open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وێستگەی شەمەندەفەری ڕوگێلی تاون

## مێژوو
مێژووی وێستگەکە دەگەڕێتەوە بۆ ١ی حوزەیرانی ١٨٧٠، کاتێک لەلایەن کۆمپانیای *London and North Western Railway* کرایەوە. وێستگەکە بۆ ماوەی نزیکەی سەدەیەک خزمەتی گەشتیارانی دەکرد، بەڵام لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٦٥ وەک بەشێک لە "کەمکردنەوەکانی بیجینگ" (Beeching cuts) کە بریتی بوو لە پلانێکی حکومەت بۆ کەمکردنەوەی ھێڵە شەمەندەفەرەکان، وێستگەکە بۆ گەشتیاران داخرا، ھەرچەندە ھێڵەکە بۆ گواستنەوەی بار بە کراوەیی مایەوە.

دوای زیاتر لە ٣٠ ساڵ لە داخرانی، لە چوارچێوەی پڕۆژەی بوژاندنەوە و کارەباییکردنی ھێڵی چەیس، وێستگەکە لە شوێنێکی نزیک لە شوێنە ئەسڵییەکەی خۆی دووبارە دروست کرایەوە و لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧ بە ڕووی گەشتیاراندا کرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٩دا، ھێڵەکە بە تەواوی کارەبایی کرا، کە بووە ھۆی باشترکردنی خێرایی و کارایی شەمەندەفەرەکان.

## خزمەتگوزارییەکان
خزمەتگوزارییەکانی ئەم وێستگەیە لە لایەن کۆمپانیای "وێست میدلەندز رەیڵوەی"ەوە پێشکەش دەکرێن. بە شێوەیەکی ئاسایی، دوو شەمەندەفەر لە کاتژمێرێکدا لە ڕۆژانی دووشەممە تا شەممە ھاتوچۆ دەکەن:

شەمەندەفەرێک بەرەو باشوور دەڕوات بۆ وێستگەی بێرمینگام نیو ستریت.

شەمەندەفەرێکی دیکە بەرەو باشوور دەڕوات بۆ وێستگەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بێرمینگام و لە زۆربەی وێستگە بچووکەکانی ڕێگاکەدا دەوەستێت.

ھەردوو ھێڵەکە بەرەو باکوور دەچن بۆ وێستگەی شەمەندەفەری ڕووجلی ترێنت ڤاڵی، کە دوا وێستگەی ھێڵەکەیە و گەشتیاران دەتوانن لەوێوە بگۆڕن بۆ خزمەتگوزارییەکانی ھێڵی سەرەکیی کەناری ڕۆژئاوا (West Coast Main Line).

لە ڕۆژانی یەکشەممەدا، خزمەتگوزارییەکان کەمترن و بە شێوەی کاتژمێرێک جارێک شەمەندەفەرێک بەرەو بێرمینگام نیو ستریت ھاتوچۆ دەکات.

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/Rugeley_Town_railway_station

پۆل: وێستگەکانی شەمەندەفەر لە ئینگلتەرا
پۆل: گواستنەوە لە ستافۆردشێر
پۆل: بینا و باڵەخانەکان لە ستافۆردشێر
ھاری ھیبس

**ھێنری ئێدوارد ھیبس** (ھێنری ئێدوارد ھیبس) (٢٧ی ئایاری ١٩٠٦ – ٢٣ی نیسانی ١٩٨٤) یاریزانێکی تۆپی پێی ئینگلیز بووە و لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ وەک گۆڵپارێز بۆ یانەی بیرمینگھام و ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا یاری کردووە. ھەروەھا مامی ھیوبێرت پیرسۆن و ئامۆزای ھارۆڵد پیرسۆن یاریزانی پیشەگەر بوون. 

## پیشەی یاریکردن
ھیبس لە شارۆچکەی ویلنکۆت لە ویلایەتی وارویکشایر لەدایکبووە. لەکاتێکدا سەرقاڵی فێربوونی کاری بۆریچێتی دەبێت. سەرەڕای ئەمەش، ھیبس کاتێک تەمەنی تەنیا ١٧ ساڵان بوو، کەوتە ژێر سەرنجی یانەی بیرمینگھام  لەنێو ئەفسانەی یاریزانانی وەک فرانک وۆماک و جۆ برادفۆرد, ھیبس بووە یاریزانێکی سەرەکی تیپەکەی یلی بیر، بەڵام ئەوە قۆناغێکی بێ بەرھەم بوو لە مێژووی یانەکەدا.

ھاتنی لێسلی نایتن لە یانەی بۆرنمۆس و بۆسکۆمب ئەتلەتیکەوە لە ساڵی ١٩٢٨ ئاماژەیە بۆ باشتربوونی ئاستی ھەردوو یانەی ھیبس و بیرمینگھام. ھیبس بەشێک بوو لە گەشتێکی یەکێتی ئینگلتەرا بۆ ئەفریقای باشوور و سێ یاری بۆ خولی تۆپی پێی 11 یاریی ئەنجامدا . ئاستە بەرزەکەی لە

پێش یەکەم یاری ھیبس، ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا لە ماوەی نۆ ساڵدا ٢١ گۆڵپارێزی جیاوازیان تاقیکردەوە لە دوای وازھێنانی سام ھاردی لە ساڵی ١٩٢٠،  .ھیبس لەیەکچووی شێوازی یاریکردنی ھاردی بوو. سەرنجڕاکێش نەبوو بەڵام زۆر متمانەپێکراو بوو، پێی باش بوو ھەموو شتێک بە شێوەیەکی سادە ئەنجام بدات. شێوازێک کە بووە ھۆی ببێتە گۆڵپارێزی ئینگلتەرا تا ئەو کاتە،  چونکە ٢٥ جار بۆ ئینگلتەرا ھەڵبژێردرا (دە گۆڵی خاوێن) و بووە  گۆڵپارێزی سەرەکی ھەڵبژاردەکەی تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٣٠.

بیرمینگھام لە ساڵی ١٩٣١ گەیشتە یاری کۆتایی جامی یەکێتی ئینگلتەرا ، کە تێیدا بە ئەنجامی ٢-١ بە یانەیەکی بەھێزی وێست برۆمیچ ئەلبیون دۆڕا.ئامۆزای ھیبس، ھارۆڵد پیرسۆن ، کە لە تیپی براوە لە یاری کۆتایی  یاری کرد، لە ٩ی نیسانی ١٩٣٢ ھەڵبژێردرا بۆ ئینگلتەرا بەرامبەر سکۆتلەندا یاری کرد و ئەوە تاکە یاری نێودەوڵەتی ئەو بوو.

دوای ٣٨٩ یاری، یاریکردنی لەگەڵ یانەی بیرمینگھام کۆتایی ھات کە کەمێک لە سەرەتای جەنگی جیھانی دووەمدا بوو.ی اری ماڵئاوایی کردنی بەرامبەر ئەستۆن ڤێلای ڕکابەریان بوو لە 13ی نیسانی 1940 دا. 

## پیشەی بەڕێوەبەرایەتی
لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٤ ھیبس بۆ ماوەی حەوت ساڵ بووە بەڕێوەبەری یانەی والساڵ .گرینگترین شت لەم قۆناغەدا دەرکەوتنی یانەکە بوو لە یاری کۆتایی خولی سێیەم (باشوور) لە ساڵی ١٩٤٦، لەبەردەم ٢٠ ھەزار ھاندەردا، لە ستامفۆرد بریج بەرامبەر بۆرنمۆس و لەلایەن تیپی ڕۆن کراتچلی و دۆگ لیشمان و ڕێگ فۆلکس و "ناتی" نیومان و گۆڵپارێز جاکی لویس .

ھیبس لە نێوان مانگی شوباتی ساڵی ١٩٥٣ و ھاوینی دواتردا گەڕایەوە بۆ یاریکردن لە گۆڵی یانەی ھاڤیلاندز.پاشان بە تەواوی تۆپی پێی جێھێشت پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ ئەنجامدانی دوو کاری بەڕێوەبەرایەتی لە وێر بۆ وەرزی 1960-1961 و وێڵڤین گاردن سیتی بۆ وەرزی 1962-1963 .

## دوای تۆپی پێ
ھیبس لە شاری وێڵوین گاردن سیتی نیشتەجێ بوو، ھەرلەوێ لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٤ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد 

## ڕێزلێنان
**بێرمینگھام** 

* کۆتایی جامی یەکێتی ئینگلتەرا : ١٩٣٠-١٩٣١

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە. [ ](https://en.wikipedia.org/wiki/Harry%20Hibbs%20(footballer))

پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بێرمینگام سیتی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
ڕەعد مەولوود موخلیس

**ڕەعد مەولوود موخلیس** سیاسەتمەداری عێراقی و سەرۆکی پارتێکی سیاسی کە لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزرا بە ناوی گردبوونەوە لەپێناو عێراق.

## باری کۆمەڵایەتی

لەساڵی ١٩٤٨ لە بەغدا لەدایکبووە، خێزاندارە و خاوەنی سێ منداڵە.

## خوێندن و بڕوانامە

* بەکالۆریۆس لە پزیشکی و نەشتەرگەری، زانکۆی بەغدا.
* بڕوانامەی پسپۆڕی باڵا، زانکۆی دبلن.
* بڕوانامەی بۆرد، زانکۆی ژنێڤ.
* دکتۆرا لە زانکۆی ژنێڤ.
* بڕوانامەی بۆرد، ئەنجومەنی پزیشکی ئوردن.

## ئەو پۆستانەی کە ھەڵیگرتبوو

* پرۆفیسۆری کۆلێژی پزیشکی زانکۆی بەغدا.
* پزیشکی ڕاوێژکار، شاری پزیشکی.
* پرۆفیسۆر و پزیشکی ڕاوێژکار، دەستەی عێراقی بۆ پسپۆڕی پزیشکی.
* و دەستەی عەرەبی بۆ پسپۆڕییە پزیشکییەکان.
* ڕاوێژکاری نێونەتەوەیی بۆ کاروباری تەندروستی و پزیشکی.

## سەرچاوەکان
ئەحمەد عەبدولغەفوور سامەڕایی

**ئەحمەد عەبدولغەفور سامەڕایی** (١٩٥٥–٢٠٢٤)، زانایەکی موسڵمانی عێراقی کە لە ساڵی ٢٠٠٥ تا ٢٠١٣ وەک سەرۆکی دیوانی ئەوقافی سوننە کاری کردووە.

## ژیان

شێخ ئەحمەد بن عەبدولغەفور ئەلسەمەڕایی لە ساڵی ١٩٥٥ لە شاری سامەڕا لە عێراق لەدایکبووە، لە خێزانێکدا گەورە بووە کە پۆستی شێخی یەکێک لە تەریقەتە سۆفیگەرییەکانیان ھەبووە، کە ئال غولام ڕەفاعیە بوو، بەڵام ڕێبازێکی گرتووە کە لە ڕێبازی بنەماڵەکەی جیابووەتەوە.

## پەروەردە

لە ساڵی ١٩٧٥ خوێندنی ناوەندی تەواو کردووە، لە بەغدا لەگەڵ زانایان شەریعەتی ئیسلامیی خوێندووە. دەرچووی پەیمانگای ڕاھێنانی مامۆستایان بووە و دواتر لە ساڵی ١٩٩٣ داواکاری پێشکەش کردووە بۆ خوێندن لە کۆلێژی زانستە ئیسلامییەکان، لە ساڵی ١٩٩٨ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێناوە بە پلەی شەرەف. بڕوانامەی ماستەر لە مێژووی ئیسلامی لە پەیمانگای مێژووی عەرەبی و میراتی زانستی بۆ خوێندنی دەرچووان لە ساڵی ٢٠٠١ بەدەستھێناوە، لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ھەمان پەیمانگای مێژووی عەرەبی و میراتی زانستی دکتۆرای بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:لیکۆڵەرەوە ئیسلامییەکان
پەیوەندییەکانی فەڕەنسا و عێراق

**پەیوەندییەکانی عێراق و فەڕەنسا** بریتییە لە پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان ھەردوو وڵاتی عێراق و فەڕەنسا کە عێراق باڵیۆزخانەی لە پاریس و فەڕەنسا باڵیۆزخانەی لە بەغدا و کونسوڵخانەی لە بەغدا و لە ھەولێر ھەیە. 

## مێژوو

پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات بە گشتی باش بووە، بەو پێیەی سەددام حوسێن، سەرۆککۆماری پێشووی عێراق پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ فەڕەنسا دروستکرد. ئەم پەیوەندیانە بە پاڵپشتی چارڵز دیگۆلی سەرۆکی فەڕەنسا بۆ وڵاتانی عەرەبی لە شەڕی ١٩٦٧ و دژایەتیکردنی لەگەڵ ئیسرائیل دەستی پێکرد. لەو کاتەدا عێراق بوو بە یەکێک لە گەورەترین ھەناردەکارانی نەوت بۆ فەڕەنسا. لە ساڵی ١٩٧٤ جاک شیراک سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا لەگەڵ سەددام حوسێن جێگری سەرۆک کۆماری عێراق ڕێککەوت کە فەڕەنسا ڕیاکتۆرێکی ئەتۆمیی بۆ عێراق دروست بکات (ڕیاکتۆری ئەتۆمی تەممووز، کە لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن ئیسرائیلەوە بۆردوومان کرا). لەکاتی شەڕی ئێران و عێراقدا فەڕەنسا بە تەواوی پشتیوانی عێراقی دەکرد و چەکی بۆ دابین دەکرد. بەڵام لە ساڵی ١٩٩٠ دوای لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کووەیت پەیوەندییەکان پچڕان. فەڕەنسا دژی عێراق وەستا و ھێزەکانی بۆ ڕزگارکردنی کووەیت نارد. فەڕەنسا جارێکی دیکە لە ساڵی ٢٠٠٣ دژی لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق وەستایەوە، بەڵام لەگەڵ ئەمریکا و بەریتانیا ڕێککەوت کە دەسەڵاتی ڤیتۆی خۆی بەرز نەکاتەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە ھێزەکانی ھاوپەیمانان بدەن کۆتایی بە دەسەڵاتی سەددام حوسێن بھێنن. لە ئێستادا پەیوەندییەکان سەقامگیرن و فەڕەنسا چوار ملیار دۆلاری قەرزەکانی کە بە عێراقی دابوو سڕییەوە.

### پەیوەندی نێوان ھەرێمی کوردستان و فەڕەنسا

ئەم پەیوەندیانە دوولایەنەن. فەڕەنسا کونسوڵخانەی گشتی لە ھەولێر ھەیە، ھەرێمی کوردستانیش نوێنەرایەتی لە پاریس ھەیە. پەیوەندییەکانی نێوان فەڕەنسا و ھەرێمی کوردستان لە سەردەمی سەرۆکایەتی فرانسوا میتێران (١٩٨١–١٩٩٥)ەوە پتەوتر بووە، کاتێک دانیێل میتێرانی ھاوسەری ڕۆڵی سەرەکی بینی لە ھەڵمەتی سەپاندنی ناوچەی قەدەغەکردنی فڕین بەسەر ھەرێمی کوردستاندا لە ساڵی ١٩٩١. ھەروەھا فەڕەنسا ئەمڕۆ ئامادەیی سەربازیی لە ھەرێمی کوردستان ھەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
لیوای ڕۆژی بەڵێندراو

**لیوای ڕۆژی بەڵێندراو** بزووتنەوەیەکی ئیسلامیی چەکداری شیعەکانی عێراقە کە لەلایەن موقتەدا سەدر کوڕی پیاوی ئایینی شیعە محەممەد سادق سەدر لە ئەیلوولی ٢٠٠٨ دامەزرا، ئامانجیشی بەرەنگاربوونەوەی داگیرکارییەکانی ئەمریکایە بۆ سەر عێراق. بە تەواوکەری سوپای مەھدی دادەنرێت کە لە ساڵی ٢٠٠٧ بەسترابوو. خۆی. ژەنەڕاڵ ڕالف بەیکەری ئەمریکی دانی بەوەدانا کە مەترسیدارترین ئۆپەراسیۆنەکانی بەردەم باڵیۆزخانەی ئەمریکا و ھێزەکانی لە عێراق لەلایەن لیوای ڕۆژی بەڵێندراو و لیواکانی حیزبوڵڵا ئەنجام دەدرێن. ئەم ڕێکخراوە ھەزاران ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە پارێزگا جیاوازەکانی عێراق ئەنجامداوە و گەیشتووەتە زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەس. لیواکە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١١ وەستاندنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دژی ھێزە ئەمریکییەکان ڕاگەیاند بۆ ئەوەی ڕێگەیان پێبدات بۆ کشانەوەی ئەمریکییەکان لەو کاتەدا، ئەم ڕێکخراوە مرۆڤایەتی خۆی نیشان دا بە ئازادکردنی دیلێکی سوپای ئەمریکا دوای کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق.لیوای ڕۆژی بەڵێندراو ڕای گەیاند کە بەشداری لە پێکھاتەکانی لیواکانی ئەلسەلام لەژێر فەرماندەیی خۆیدا ناکات، ئەمەش بە پابەندبوون بە فەرمانەکانی بۆ سنووردارکردنی باڵی لیواکانی ئەلسەلام تەنھا بۆ چوونە ناو شەڕەکانی دژی داعش بەڵام دواتر ڕێگەی بە بەشێک لە ئەندامەکانی دا بچنە ناو پێکھاتەی لیواکانی ئەلسەلام وەک یەکێک لە سەرکردەکان بە ناوی حوسێن کریدی مالیکی کە لەلایەن کەسانی نەناسراوەوە تیرۆر کرا.ڕۆژی ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ موقتەدا سەدر ھەڵوەشاندنەوەی تەواوی لیوای ڕۆژی بەڵێندراوی ڕاگەیاند.
## سەرچاوەکان

پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
یۆرانیۆمی لاواز

یۆرانیۆمی سروشتی بۆ بەرھەمھێنانی یۆرانیۆمی پیتێنراو لە ڕێگەی پرۆسەی کیمیاییەوە بەکاردەھێنرێت، بۆ بەکارھێنانی وەک سووتەمەنی ئەتۆمیی لە وێستگەکانی وزەی ئەتۆمیی یان لە چەکی ئەتۆمیدا. **یۆرانیۆمی لاواز** بەرھەمێکی لاوەکی یان پاشماوەی بەرھەمھێنانی یۆرانیۆمی پیتێنراوە. یۆرانیۆمی لاواز ھەمان تایبەتمەندی یۆرانیۆمی سروشتی ھەیە، بەڵام ٦٠٪ی تیشکدەرەوەی یۆرانیۆمی سروشتی تێدایە. لە سێ ئایزۆتۆپی یۆرانیۆم پێکھاتووە کە بریتین لە یۆرانیۆم-٢٣٤، یۆرانیۆم-٢٣٥، و یۆرانیۆم-٢٣٨. بەڵام ڕێژەی یۆرانیۆم-٢٣٤ و یۆرانیۆم-٢٣٥ لە یۆرانیۆمی لاوازدا کەمترە لە یۆرانیۆمی سروشتی. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە پرۆسەکانی پیتاندنی یۆرانیۆم بەشێک لەم ئایزۆتۆپانە لە یۆرانیۆمی سروشتی لادەبەن. لیژنەی ڕێکخستنی ئەتۆمی ئەمریکا یۆرانیۆمی کەمبووەوە بە یۆرانیۆمی کەمتر لە ٠.٧١١٪ یۆرانیۆم-٢٣٥ پێناسە دەکات.

بەو پێیەی یۆرانیۆمی کەمبووەوە بەرھەمێکی لاوەکی پرۆسەکانی پیتاندنی یۆرانیۆمە، بە نرخێکی زۆر کەم بەردەستە، کە کێبڕکێ لەگەڵ ماددە چڕییە بەرزەکانی دیکەی وەک تەنگستن دەکات. بۆیە چەندین بەکارھێنان لە بواری بازرگانی و سەربازیدا ھەیە.

شایانی باسە کە یۆرانیۆمی کەمبووەوە لە سووتەمەنی بەکارھێنراویش دەردەھێنرێت کە لە ڕیاکتۆرە ئەتۆمییەکان لە کاتی جیاکردنەوەی پلۆتۆنیۆمدا بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یورانیۆم
ژووری گاز

**ژووری گاز** ئامێرێکە بۆ کوشتنی مرۆڤ یان ئاژەڵ بە بەکارھێنانی گاز.    ژووری گازی لە ژوورێکی داخراو پێکدێت کە گازی ژەھراوی یان خنکێنەری تێدا پەمپ دەکرێت. زۆرترین گازە بەکارھێنراوەکان لە ژوورە گازییەکان بریتین لە ھایدرۆجین سیانید، بەڵام دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و یەکەم ئۆکسیدی کاربۆنیش بەکاردەھێنرێن. ژووری گاز لە ساڵانی ١٩٢٠ لە ئەمریکا دەستی بە بەکارھێنانی بۆ لەسێدارەدانی تاوانباران کرد. ھەروەھا دەوترێت نازییەکان ژووری گازی زەبەلاحیان لە پاکتاوکردنی نەتەوەیی جوولەکەکان و نەتەوەکانی دیکەدا بەکارھێناوە و کۆماری ئازادی کرواتیا (کە لە نێوان ساڵانی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٥دا) لە کەمپی جاسێنۆڤاکیشدا بەکاریان ھێناوە. دەنگۆی بەکارھێنانی ئەم ژوورانە لە کۆریای باکوور ھەن.

ھەروەھا ژووری گاز بۆ کوشتنی ئاژەڵەکان بە بەکارھێنانی یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان
عیکریمە

**عیکریمە کوڕی ئەبوو جەھلی کوڕی ھیشام** (  –634 یان ٦٣٦)یەکێکە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد، سەرکردایەی موسڵمانانی کردووە لە شەڕی ھەڵگەڕاوەکان و ئازادکردنی سووریا.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* 
* 

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٣٠
عوتبە کوڕی ڕەبیعە

**عوتبە کوڕی ڕەبیعە** () ()، ناسراو بە **ئەبوو وەلید** ()یەکێک بووە لە سەرکردە تاغوتە دیارەکانی قوڕەیش لە سەردەمی پێغەمبەر محەممەد. باوکی ئەبوو حوزەیفە و ئەلوەلید و ھیند و خەزووری ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب بووە. عوتبە لە شەڕی بەدر لەلایەن حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:مردووانی ٦٢٤
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٦٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
عەبدولباست سارووت

**عەبدولباست مەمدووح ئەلسارووت** (١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢ – ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩) سروودبێژ و شۆڕشگێڕی سوورییە و گۆڵپارێزی پێشووی یانەی ئەلکەرامە و تیپی لاوانی سووریایە. بە یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی ئەو خۆپیشاندانانە دادەنرێت کە لە شاری حومس بۆ داوای ڕووخاندنی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە سەردەمی شۆڕشی سووریادا ئەنجامدرا. ناوبراو لە تێکھەڵچوون لەگەڵ ھێزەکانی ڕژێم لە باکووری ڕۆژئاوای سووریا بریندار بووە و دوای دوو ڕۆژ واتە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩ گیانی لەدەست داوە.

## ژیانی سەرەتایی
عەبدولباست لە خێزانێکەوە ھاتووە کە لە بەرزایییەکانی جۆلانەوە کۆچیان کردووە و لە گەڕەکی ئەلبەیادە لە حومس نیشتەجێ بوون و لە ١ی ١ی ١٩٩٢ لەوێ لەدایکبووە.

خوێندنی لە شاری حومس کردووە پێش ئەوەی لێھاتوویی خۆی وەک گۆڵپارێز بدۆزێتەوە. پەیوەندی کرد بە یانەی ئەلکەرامە، ئەمەش وایکرد ببێتە گۆڵپارێز بۆ تیپی لاوانی سووریا. ناوبراو پێش ئەوەی شۆڕش لە ساڵی ٢٠١١ سەرھەڵبدات، نزیک بوو لە پەیوەندیکردن بە ھەڵبژاردەی نیشتمانییەوە، بە بەشداریکردنی لە ناڕەزایەتییە ھەفتانەییەکانی شاری حومس کە داوای ڕۆیشتنی بەشار ئەسەدیان دەکرد، تێوەگلاوە.  ناوبانگەکەی عەبدولباست زیاتر بوو، دوای ئەوەی کۆمەڵێک گۆرانی و سروودی ئامادە کرد کە لەنێو جەماوەرەکەی شاری حومسدا پێشکەشی کرد، دیارترینیان «بەھەشت، بەھەشت، بەھەشت، ئەی نیشتمانمان» بوو، بەو ھۆیەوە نازناوی «بوولبوولی شۆڕش و سروودبێژەکەی»ی پێبەخشرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
ڎ

**دالی سێگۆشەیی (ڎ)** یان **ڎال** یەکێکە لە پیتە زیادەکانی ئەلفوبێی عەرەبی. ئەم پیتە بۆ ئەلفوبێی عەرەبی زیاد کراوە بۆ ئەوەی لە ڕووی فۆنێتیکییەوە ھەندێک پیتی بیانی وەربگێڕدرێت.

ئەم پیتە تایبەتە بە شێوەزاری کوردیی ھەورامی و لە نێوان پیتەکانی "د" و "ذ"دا دەنگێکی ھەیە. ئەم دەنگە لە ھەندێک زاراوەی کوردیی ناوەندی وەک ئەردەلانی، ھەیە. دەربڕینی ئەم پیتە بە "د" مانای ووشەکە ناگۆڕێت.

## نووسین

## ئەمانەش ببینە

* نووسینی عەرەبی لە یوونیکۆد

## سەرچاوەکان



پۆل:پیتە عەرەبییەکان
پۆل:نووسینی کوردی
پۆل:نووسینی عەرەبی
پۆل:ئەلفوبێی کوردی
دامەزراوەی ئەتۆمیی نەتەنز

**دامەزراوەی ئەتۆمیی نەتەنز** بە فەرمی بە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی شەھید ئەحمەدی ڕۆشەن ناسراوە، یەکێکە لە دامەزراوە سەرەکییەکانی ناو بەرنامەی ئەتۆمی ئێران و دەکەوێتە نزیک شاری نەتەنز. ئەم دامەزراوەیە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم بەکاردێت.

دامەزراوەکە دامەزراوەیەکی ژێر زەوی بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم لەخۆدەگرێت، کە قەڵغانێکی کۆنکرێتی بە ئەستووری نزیکەی ٧.٦ مەتر مەزەندە دەکرێت.   ئەم دامەزراوەیە لە قووڵایی نێوان ٤٠ بۆ ٥٠ مەتر لە ژێر ڕووی زەوی  بەپێی ئەوەی دەسەڵاتدارانی ئێران ڕایان گەیاندووە دروستکراوە، بە ئامانجی پاراستنی دانیشتووان  و پاراستنی دامەزراوەکە لە ھێرشە ئاسمانییە ئەگەرییەکان.  

بوونی ئەم دامەزراوەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٢ لە لایەن ڕێکخراوی موجاھدینی خەلقی ئێران ئاشکرا بوو. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥، ڕۆیتەرز باسی تەقینەوەکانی دەوروبەری دامەزراوەکەی کرد لە کاتی ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، کە لەلایەن ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی پشتڕاستکرایەوە، کە ڕای گەیاند کە بەڕاستی لە کاتی ئەو ھەڵمەتانەدا ھێرش کراوەتە سەر شوێنەکە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وێستگەکانی ھێزی ناوکی لە ئێران
زانکۆی ھۆفسترا

**زانکۆی ھۆفسترا** زانکۆیەکی تایبەتە لە ئەمریکا. ناوچەی سەرەکی دەکەوێتە لۆنگ ئایلەند لە گوندی ھێمپستید لە نیوویۆرک، ٧ میل لە ڕۆژھەڵاتی نیوویۆرک. گەورەترین زانکۆی ئەھلییە لە لۆنگ ئایلەند. لە ساڵی ١٩٣٥ وەک درێژکراوەی زانکۆی نیوویۆرک لەژێر ناوی «کۆلێژی ناساو-ھۆفسترا» لە ھێمپستید لە لۆنگ ئایلەند دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٣٩ لە سیستمی زانکۆی نیوویۆرک جیا بووەوە و سەربەخۆیی بەدەستھێنا بە ناوی «کۆلێژی ھۆفسترا»، و لە ساڵی ١٩٦٣، پلەی زانکۆی بەدەستھێنا. زانکۆکە کۆلێژی پزیشکی و کۆلێژی یاسا لەخۆدەگرێت. 

زانکۆی ھۆفسترا بە میوانداریکردنی چەندین کۆنفرانسی دیاری سەرۆکایەتی ناسرا، ھەروەھا ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی دیبەیتەکانی سەرۆکایەتی لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵانی ٢٠٠٨ و ٢٠١٢ و ٢٠١٦، بەمەش تاکە زانکۆیە کە ئەم دیبەیتانەی لە سێ خولی ھەڵبژاردنی یەک لە دوای یەکدا ئەنجامدابێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
یاساکانی دژی ئینکاری ھۆلۆکۆست

alt=|وێنۆک|450x450پیکسڵ|ئەو وڵاتانەی کە یاسای دژە ھۆلۆکۆستیان ھەیە
**یاساکانی دژی [[ئینکاریکردنی ھۆلۆکۆست|ئینکاری ھۆلۆکۆست]]** لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپیدا یاساییە، و لە ژمارەیەک وڵاتی جیھاندا، زۆرجار پەیوەستە بە تۆمەتی دژە جوولەکە. زۆرێک لەو وڵاتانە یاسایان دەرکردووە لەسەر ئینکاری جینۆساید. لەنێو ئەو وڵاتانەی کە ئینکاری ھۆلۆکۆست بە تاوان دەزانن و یاساکانیان سزای توند بەسەر تاوانبارانی دەسەپێنن بریتین لە (ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، فەرەنسا، نەمسا، ھەنگاریا، ڕۆمانیا، بەلجیکا، سویسرا، سلۆڤاکیا، پۆڵەندا، لۆکسمبۆرگ). ھەروەھا زۆرێک لەو وڵاتانە بەکارھێنانی توخمەکانی دیکەی پەیوەست بە ھۆلۆکۆست قەدەغە دەکەن، وەک بەکارھێنانی ھێماکانی نازی.

## سەرچاوەکان
دەیڤید دانسکین

**دەیڤد دانسکین** (بە ئینگلیزی: David Danskin؛ ١٨٦٣-١٩٤٨) ئەندازیار و یاریزانێکی تۆپی پێی سکۆتلەندی بوو، کە لە مێژوودا وەک دامەزرێنەری سەرەکی و یەکەمین کاپتنی یانەی ئارسناڵی ئینگلیزی ناسراوە. ئەو ئەو کەسە بوو کە یەکەم تۆپی بۆ یانەکە کڕی و یەکەم یاریی یانەکەی بەڕێوە برد.

## ژیانی سەرەتایی و دامەزراندنی ئارسناڵ
دانسکین لە شاری بێرنتئایلەند لە سکۆتلەندا لەدایک بوو. لە گەنجیدا وەک ئەندازیارێکی میکانیکی کاریکردووە و حەزێکی زۆری بۆ تۆپی پێ ھەبووە. لە ساڵی ١٨٨٥دا، گواستیەوە بۆ ناوچەی وولویچ لە لەندەن بۆ ئەوەی لە کارگەی چەکسازیی "ڕۆیاڵ ئارسناڵ" کار بکات.

لە کارگەکەدا، چەندین کرێکاری دیکەی ناسی کە وەک خۆی حەزیان لە تۆپی پێ بوو، زۆربەیان ھاونیشتمانیی سکۆتلەندی بوون. لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٨٨٦دا، دانسکین پێشنیاری کرد کە ھەریەکەیان بڕێک پارە ببەخشن بۆ کڕینی تۆپێک و خۆی یەکەم کەس بوو کە پارەی دانا. دوای کۆکردنەوەی پارەکە، تیمێکیان پێک ھێنا و ناویان نا **دایەڵ سکوێر** (Dial Square)، کە ناوی یەکێک لە بەشەکانی کارگەکە بوو.

دانسکین وەک کاپتنی یانەکە ھەڵبژێردرا و لە یەکەم یاریی مێژوویی یانەکەدا لە ١١ی کانوونی یەکەمی ١٨٨٦ سەرکردایەتیی تیپەکەی کرد، کە توانیان بە ئەنجامی ٦-٠ لە یانەی "ئیستەرن واندەرەرز" ببەنەوە. دوای ماوەیەکی کەم، ناوەکەیان گۆڕی بۆ **ڕۆیاڵ ئارسناڵ** (Royal Arsenal) و دواتر بووە **ئارسناڵ**ی ئێستا.

## کۆتاییھاتنی ژیانی وەرزشی و ساڵانی دواتر
ژیانی وەرزشیی دانسکین زۆری نەخایاند. لە یارییەکدا بەرامبەر یانەی "کلاپتن" لە ساڵی ١٨٨٩ تووشی پێканێکی سەخت بوو لە قاچیدا، کە بووە ھۆی ئەوەی بۆ ھەمیشە واز لە یاریکردن بھێنێت.

دوای وازھێنانی لە تۆپی پێ، ڕووبەڕووی چەندین کێشەی دارایی و تەندروستی بووەوە و بۆ ماوەیەکی زۆر لەیاد کرا، تا ئەو ڕادەیەی کە لە ساڵی ١٩٣٦دا، کاتێک ئارسناڵ گەیشتە یاریی کۆتایی جامی ئێف ئەی، ڕۆژنامەیەک ھەواڵێکی ناڕاستی بڵاوکردەوە کە گوایە دانسکین کۆچی دوایی کردووە. ئەو لەو کاتەدا لە ژیاندا بوو بەڵام لە ھەژاریدا دەژیا.

دواتر لە کۆمپانیایەکی ئۆتۆمبێل لە شاری کۆڤنتری دەستی بە کار کردەوە و تا کاتی مردنی لە ساڵی ١٩٤٨ لە شاری واریک بە گومنامی مایەوە.

## میرات و ڕێزلێنان
بۆ ماوەیەکی زۆر، ڕۆڵی گرنگی دانسکین لە دامەزراندنی ئارسناڵدا فەرامۆش کرابوو. بەڵام لە ساڵانی دواییدا، مێژوونووسانی یانەی ئارسناڵ ڕۆڵی گرنگی ئەویان دووبارە دۆزییەوە.

وەک ڕێزلێنانێک، یانەی ئارسناڵ لە ساڵی ٢٠٠٧دا لاپەڕەیەکی برۆنزی لەسەر گۆڕەکەی لە شاری کۆڤنتری دانا. ھەروەھا، یەکێک لەو ١٥٠ تۆپە برۆنزییەی کە لە دەرەوەی یاریگای ئیمارات دانراون، بە ناوی ئەوەوە ناونراوە. ئەم ڕێزلێنانە دانپێدانانێکی فەرمییە بە ڕۆڵی دانسکین وەک ئەو پیاوەی کە یەکەم بەردی بناغەی یەکێک لە گەورەترین یانەکانی جیھانی دانا.

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/David_Danskin

پۆل:یاریزانانی یانەی ئارسناڵ
پۆل:کەسایەتییە دامەزرێنەرەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣
پۆل:مردنەکانی ١٩٤٨
پۆل:خەڵکی سکۆتلەندا
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ
وێستگەی پیتاندنی یۆرانیۆمی فۆردۆ

**دامەزراوەی پیتاندنی یۆرانیۆمی فۆردۆ** () دامەزراوەیەکی ئەتۆمیی ژێرزەمینیی ئێرانە کە یۆرانیۆم دەپیتێنێت. ئەم دامەزراوەیە بە دووری ٢٠ کم لە باشووری شاری قوم لە نزیک گوندی فۆردۆ. لە شوێنێک کە پێشتر بنکەیەکی سوپای پاسدارانی ئێران بووە.   دووەم دامەزراوەی پیتاندنی یۆرانیۆمی ئێرانە، دوای دامەزراوەی نەتەنز.

دامەزراوەکە دەکەوێتە ناو شاخێکەوە و بە شوێنێکی قاییم دادەنرێت، بەتایبەتی لە ھێرشی ئاسمانی پارێزراوە. لەلایەن ڕێکخراوی وزەی ئەتۆمیی ئێرانەوە و لەژێر چاوەدێری سوپای پاسداران بەڕێوە دەچێت.

## ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٥
لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ئیسرائیل ھێرشی کردە سەر ئەو دامەزراوەیە لە چوارچێوەی ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥. ڕادەی زیانەکان ڕوون نەبووەتەوە، چونکە دامەزراوەی ئەتۆمی فۆردۆ لە قووڵایی ژێر زەویدا نێژراوە. وێنە و ڕاپۆرتە مانگە دەستکردەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھەندێک شوێنی سەر زەوی لە فۆردۆ و نەتەنز زیانیان بەرکەوتووە، بەڵام دامەزراوە ژێرزەمینییەکان کە سەنتەرفیوژ و یۆرانیۆمی پیتێنراویان تێدابووە پێشێل نەکراون. ڕێکەوتی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ڕێکخراوی وزەی ئەتۆمیی ئێران ڕای گەیاند کە زیانەکانی ئەو شوێنە لە ئەنجامی لێدانەکان سنووردارە.

### بۆردوومانی ئەمریکا بۆ سەر دامەزراوەکە

لە بەرەبەیانی ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بە کاتی تاران، دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا بۆردوومانی سێ دامەزراوەی ئەتۆمیی ئێرانی ڕاگەیاند کە بریتین لە فۆردۆ، ئەسفەھان و نەتەنز. بۆ فڕێدانی دوانزە بۆمبی جی بی یوو-٥٧ بۆ سەر دامەزراوەی فۆردۆ، شەش فڕۆکەی بۆمبڕێژکراوی بی-٢ بەکارھێنران.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ٢٠٠٦
دێریک کوین

**دێریک ئیمانوێل کوین** (لەدایکبووی ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی باسکەیە و لە ئێستادا بۆ یانەی نیو ئۆرلینز پلیکانس لە خولی باسکەی نیشتمانیی ئەمریکا (NBA) یاری دەکات. پێشتر لە ئاستی کۆلێژدا بۆ یانەی میریلاند تێراپینز یاریی کردووە و لە قۆناغی ئامادەییدا یەکێک بووە لە یاریزانە دیارەکانی ئەکادیمیای مۆنڤێردی، کە بە کۆی دەنگ وەک یاریزانێکی پێنج ئەستێرەیی پۆلێن دەکرا.

## ژیانی وەرزشی لە قۆناغی ئامادەیی
کوین لە ساڵی یەکەمی خوێندنیدا لە ئەکادیمیای سەینت فرانسیس لە بالتیمۆری زێدی خۆی دەستی بە یاریکردن کرد. لەوێ ئاستێکی بەرزی پێشکەش کرد و وەک "باشترین یاریزانی ساڵی یەکەمی نیشتمانی" لەلایەن *MaxPreps*ەوە دەستنیشان کرا. دوای ئەم وەرزە سەرکەوتووە، بڕیاری دا بچێتە ئەکادیمیای بەناوبانگی مۆنڤێردی لە ویلایەتی فلۆریدا.

لەگەڵ مۆنڤێردی، کوین بووە بەشێک لە تیپێکی پڕ لە بەھرە و توانی چەندین نازناوی نیشتمانیی گرنگ بەدەست بھێنێت. لە ساڵانی کۆتایی ئامادەییدا، وەک یەکێک لە یاریزانە سەرەکییەکانی تیپەکەی و یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی ئاستی ئامادەیی لەسەر ئاستی ئەمریکا خۆی ناساند.

## ژیانی وەرزشی لە کۆلێژ
کوین وەک یاریزانێکی پێنج ئەستێرەیی سەرنجی زۆربەی زانکۆ گەورەکانی ڕاکێشا. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٤ بە فەرمی ڕایگەیاند کە پەیوەندی بە یانەی باسکەی زانکۆی میریلاندەوە دەکات، کە یەکەم زانکۆ بوو گرنگیی پێ دا و سکۆلەرشیپی پێشکەش کردبوو.

لە تاکە وەرزی یاریکردنیدا لەگەڵ میریلاند، ئاستێکی ئەفسانەیی پێشکەش کرد و بووە براوەی خەڵاتی "باشترین یاریزانی ساڵی یەکەمی کۆنفرانسی بیگ تێن". ھەروەھا وەک ئەندامی "تیپی یەکەمی نایابی کۆنفرانسی بیگ تێن" ھەڵبژێردرا.

دیارترین سات لە ژیانی وەرزشیی لە کۆلێژدا، لە قۆناغی دووەمی پاڵەوانێتی NCAA بوو، کاتێک لە بەرامبەر ویلایەتی کۆلۆرادۆدا، لێدانێکی یەکلاکەرەوەی لەگەڵ زەنگی کۆتاییدا تۆمار کرد و یارییەکەیان بە ئەنجامی ٧٢-٧١ بردەوە. ئەمە یەکەم جار بوو لە ژیانی وەرزشیدا لێدانێکی یەکلاکەرەوەی لەو شێوەیە تۆمار بکات.

## کاروانی پیشەگەری
دوای تەواوکردنی ئەو وەرزە سەرکەوتووەی لە کۆلێژ، کوین بڕیاری دا خۆی بۆ درافتی ٢٠٢٥ی NBA پاڵاوت. دواتر گرێبەستێکی پیشەگەری لەگەڵ یانەی نیو ئۆرلینز پلیکانس واژۆ کرد بۆ ئەوەی بەشداری لە خولی NBAدا بکات.

## کاروانی نێودەوڵەتی
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، کوین نوێنەرایەتیی ھەڵبژاردەی ئەمریکای کردووە لە تەمەنی لاواندا. لەگەڵ ھەڵبژاردەی ژێر ١٨ ساڵان لە ساڵی ٢٠٢٢ و ھەڵبژاردەی ژێر ١٩ ساڵان لە ساڵی ٢٠٢٣، توانی دوو مەدالیای زێڕ لە پاڵەوانێتییەکانی جامی جیھانیدا بەدەست بھێنێت.

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/Derik_Queen

پۆل:یاریزانانی تۆپی باسکەی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤
پۆل:خەڵکی بالتیمۆر
پۆل:یاریزانانی یانەی نیو ئۆرلینز پلیکانس
پۆل:یاریزانانی تۆپی سەبەتەی پیاوانی ئەمریکا
پۆل:زیندووان
ۋ

چەپ|وێنۆک|170x170پیکسڵ
**واوی سێگۆشەیی (ۋ)** پیتێکی زیادەی نووسینی عەرەبییە، نوێنەرایەتیی دەنگ دەکات لە زمانەکانی قیرغیزی، ئویغور، تەتاریی کۆن و لە کازاخستانیش، بە تایبەتی دەنگی (ڤ، /v/) لەو زمانانەدا. ھەروەھا پێشتر لە زمانی نۆگای بەکارھاتووە، کە زمانێکی تورکییە و قسەی پێدەکرێ لە ڕووسیا و ئاسیای نێوەڕاست، بەڵام لە ئێستادا ئەم پیتە بەکارنایەت لەم زمانەدا. ھەروەھا پیتی (ۋ) لە زمانی کوردیشدا بەکاردێت، بەتایبەتی لە شێوەزاری ھەورامی.

## نووسین

## سەرچاوەکان


پۆل:نووسینی عەرەبی
پۆل:نووسینی کوردی
پۆل:ئەلفوبێی کوردی
پۆل:پیتە عەرەبییەکان
فۆردۆ

**فۆردۆ** (بە فارسی: فردو) گوندێکە لە پارێزگای قوم ، ئێران. دەکەوێتە ٤٧ کم لە باشووری شاری قوم. کۆئۆردینیاتی جوگرافییەکەی ٥٠ پلە و ٥٤ خولەک لە ڕۆژھەڵات و ٣٤ پلە و ١٦ خولەک لە باکوورە. پێدەچێت گوندی فۆردۆ زۆرترین ڕێژەی کوژراوانی شەڕی ئێران و عێراقی ھەشت ساڵەی تێدابێت کە لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨٠ تا مانگی ئابی ١٩٨٨ ڕوویداوە.

## سەرچاوەکان
ئیبراهیم کوردی

**ئیبراهیم کوردی** (١١٧٥ کۆچی دوایی کردووە) فەرمانڕەوایەکی کورد و فەرماندەی سەربازی سوڵتانشینی ئەیوبی بووە. ئیبراهیم کوردی لەلایەن توران شا لە ساڵی ١١٧٣ وەک شارداری باکووری نوبیا دەستنیشانکرا کە ناوەندەکەی لە قەسر ئیبریم بوو.  

وەک فەرمانڕەوای ئەیوبی نەوبا، هەڵیدەکوتا ناو ناخی خاکی نەوبا، بەڵگە شوێنەوارییەکان ئەوە دەردەخەن کە ڕەنگە سوپای ئیبراهیم کوردی بەرپرسیار بووبێت لە پڕدانە سەر شاری فەراس کە تیایدا کەشەیان کوشتووە. شارۆچکەکە سەردەمانێک پایتەختی ماریس بووە و گرنگی خۆی وەک ناوەندێکی پەرستگا پاراستبوو. لە ساڵی ١١٧٥ ئیبراهیم کوردی و بەشێک لە پیاوەکانی لە کاتی هەوڵدان بۆ گەیشتن بە دوورگەی ئەدیندان لە ڕووباری نیل خنکان.  

## ئاماژەکان


## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مردووانی ١١٧٥
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم
خولی نیشتمانیی ئینگلتەرا

**خولی نیشتمانیی ئینگلتەرا** (بە ئینگلیزی: National League) پێنجەم بەرزترین ئاستی تۆپی پێیە لە سیستەمی خولەکانی ئینگلتەرادا. ئەم خولە بەرزترین ئاستی "سیستەمی خولی نیشتمانی" (National League System) یان تۆپی پێی "نائەزموون" (Non-League) پێکدەھێنێت، کە ئاماژەیە بۆ ئەو یانانەی کە لە دەرەوەی چوار خولە پیشەگەرە سەرەکییەکەی ئینگلتەرا (پرێمیەرلیگ و خولەکانی یەکەم و دووەم و سێیەم) یاری دەکەن.

ئەم سیستەمە لە سێ خولی سەرەکی پێکدێت:

**خولی نیشتمانی** (ئاستی ٥)

**خولی نیشتمانیی باکوور** (ئاستی ٦)

**خولی نیشتمانیی باشوور** (ئاستی ٦)

خولەکە تێکەڵەیەکە لە یانەی پیشەگەر و نیوە-پیشەگەر.

## مێژوو
خولەکە لە ساڵی ١٩٧٩ بە ناوی **ئالایەنس پرێمیەر لیگ** (Alliance Premier League) دامەزرا. ئامانجی سەرەکی لە دامەزراندنی، دروستکردنی خولێکی یەکگرتوو بوو بۆ باشترین یانە نائەزموونەکانی ئینگلتەرا، کە پێشتر لە چەندین خولی ناوچەیی جیاوازدا یارییان دەکرد.

خاڵی وەرچەرخانی گەورە لە مێژووی خولەکەدا ساڵی ١٩٨٧ بوو، کاتێک بۆ یەکەم جار ڕێگە درا یانەی پاڵەوان بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی سەربکەوێت بۆ خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا (کە ئەوکات بە خولی پلە چوار ناسرابوو). ئەم ھەنگاوە پردێکی گرنگی دروست کرد لەنێوان تۆپی پێی پیشەگەر و نائەزمووندا و ڕێگەی بۆ یانە بچووکەکان خۆش کرد کە بتوانن خەونی گەیشتن بە لوتکەی تۆپی پێی ئینگلیزی بھێننە دی.

لە ساڵی ٢٠٠٤دا، سیستەمەکە فراوانتر کرا و دوو خولی نوێی ئاستی شەشەم زیاد کران: **کۆنفرێنس باکوور** و **کۆنفرێنس باشوور**، بۆ ئەوەی گەشتکردن بۆ یانەکان ئاسانتر بێت. لە ساڵی ٢٠١٥دا، ناوەکان گۆڕدران و تەواوی سیستەمەکە ناوی لێنرا "خولی نیشتمانی" (National League).

## پێکھاتەی خولەکە

**خولی نیشتمانی (ئاستی ٥):** لە ٢٤ یانە پێکدێت. لە کۆتایی ھەر وەرزێکدا، یانەی پاڵەوان ڕاستەوخۆ سەردەکەوێت بۆ لیگ تو. ھەروەھا، یانەکانی پلەکانی دووەم تا حەوتەم یاریی "پلەی ئۆف" ئەنجام دەدەن و براوەی کۆتایی وەک دووەم یانە سەردەکەوێت. چوار یانەی کۆتایی خولەکەش دادەبەزن بۆ خولەکانی باکوور یان باشوور.

**خولی نیشتمانیی باکوور و باشوور (ئاستی ٦):** ھەریەکەیان لە ٢٤ یانە پێکدێن. پاڵەوانی ھەردوو خولەکە ڕاستەوخۆ سەردەکەون بۆ خولی نیشتمانی. ھەروەھا لە ھەریەکەیان یانەیەکی دیکە لە ڕێگەی پلەی ئۆفەوە سەردەکەوێت.

## سپۆنسەر و ناوی خول
خولەکە لە مێژووی خۆیدا چەندین سپۆنسەری ھەبووە و ناوەکەی چەند جارێک گۆڕاوە. بۆ ماوەیەکی زۆر بە "فوتبۆڵ کۆنفرێنس" (Football Conference) ناسرابوو. لە ئێستادا، بەھۆی سپۆنسەری کۆمپانیای ڤاناراماوە، بە فەرمی بە **ڤاناراما ناشناڵ لیگ** (Vanarama National League) ناسراوە.

## سەرچاوەکان
لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/National_League_%28division%29

پۆل:خولەکانی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:خولە وەرزشییە دامەزراوەکان لە ١٩٧٩
پۆل:تۆپی پێی نائەزموون لە ئینگلتەرا
پۆل:خولە وەرزشییە پیشەگەرەکان لە بەریتانیا
ڼ

**پیتی ڼ**  یەکێکە لە پیتە زیادەکانی ئەلفوبێی عەرەبی. ئەم پیتە بۆ ئەلفوبێی عەرەبی زیاد کراوە بۆ ئەوەی لە ڕووی فۆنێتیکییەوە ھەندێک پیتی بیانی وەربگێڕدرێت. پیتی (ڼ) جگە لە زمانی عەرەبی، لە زمانی کوردیشدا بەکاردێت، بە تایبەتی لە شێوەزاری ھەورامی. پیتی (ڼ) لە زمانەکانی پەشتۆ و لە زمانە پاکستانی و ئەفغانییەکان و ھندییەکانیش بەکاردێت. پیتەکە دەنگەکەی نزیکە لە (ن)، و دەنگی /ɳ/ و /ṇ/ دەردەکات.

## نووسین

## ئەمانەش ببینە

* نووسینی عەرەبی لە یوونیکۆد

## سەرچاوەکان



پۆل:زمانی پەشتۆ
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:پیتە عەرەبییەکان
پۆل:ئەلفوبێی کوردی
پۆل:نووسینی کوردی
پۆل:نووسینی عەرەبی
پۆل:شێوەزارەکانی کوردی
خولی پلە دووی ئینگلیزی

**خولی پلە دووی ئینگلیزی** (بە ئینگلیزی: Football League Second Division) بۆ ماوەی سەدەیەک، لە ساڵی ١٨٩٢ تا ١٩٩٢، دووەم بەرزترین ئاستی تۆپی پێ بوو لە سیستەمی خولەکانی ئینگلتەرادا. ئەم خولە شوێنی سەرکەوتن بوو بۆ خولی پلە یەک (کە ئەوکات بەرزترین ئاست بوو) و دابەزین بوو بۆ خولی پلە سێ.

لەگەڵ دامەزراندنی پرێمیەرلیگ لە ساڵی ١٩٩٢، پێکھاتەی خولەکان گۆڕا و ناوی "خولی پلە دوو" وەک ئاستی دووەم نەما. ئەمڕۆ، ناوی خولی پلە دوو ئاماژەیە بۆ ئاستی چوارەمی تۆپی پێی ئینگلیزی (لیگ تو).

## مێژوو
خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا لە ساڵی ١٨٨٨ دامەزرا و لە سەرەتادا تەنھا یەک ئاستی ھەبوو. بەڵام بەھۆی سەرکەوتنی خولی ڕکابەری "فوتبۆڵ ئالایەنس" (Football Alliance)، لە ساڵی ١٨٩٢ بڕیار درا ھەردوو خولەکە یەکبخرێن. بەم شێوەیە، زۆربەی یانە بەھێزەکانی ئالایەنس لەگەڵ چەند یانەیەکی تردا خولی پلە دوویان پێکھێنا، لەکاتێکدا یانە بەھێزەکانی خولی تۆپی پێی ئەسڵی خولی پلە یەکیان دروست کرد.

لە ساڵانی سەرەتادا، سیستەمی سەرکەوتن و دابەزین ڕاستەوخۆ نەبوو. لەبری ئەوە، چەند یانەیەکی سەرەوەی پلە دوو لەگەڵ یانەکانی خوارەوەی پلە یەکدا یاریی "تاقیکردنەوە" (Test Matches)یان ئەنجام دەدا بۆ دیاریکردنی ئەوەی کامیان لە وەرزی داھاتوودا لە خولی پلە یەک یاری دەکەن. بەڵام ئەم سیستەمە دواتر گۆڕدرا بۆ سەرکەوتن و دابەزینی ڕاستەوخۆ.

ئەم خولە بۆ ماوەی ١٠٠ ساڵ وەک ئاستی دووەم بەردەوام بوو، تا لە ساڵی ١٩٩٢ یانە گەورەکانی خولی پلە یەک بڕیاریان دا جیاببنەوە و پرێمیەرلیگ دابمەزرێنن. ئەمەش بووە ھۆی گۆڕانکارییەکی گەورە لە پێکھاتەی خولەکاندا و کۆتایی بە سەردەمی خولی پلە دوو ھێنا وەک دووەم ئاستی تۆپی پێ.

## پێکھاتەی نوێ دوای ١٩٩٢

**خولی پلە یەک (ئاستی یەکەم)** بوو بە **[[پرێمیەرلیگ]]**.

**خولی پلە دوو (ئاستی دووەم)** ناوی گۆڕدرا بۆ **خولی پلە یەک (First Division)**.

**خولی پلە سێ (ئاستی سێیەم)** ناوی گۆڕدرا بۆ **خولی پلە دوو (Second Division)**.

دواتریش لە ساڵی ٢٠٠٤، جارێکی دیکە ناوەکان گۆڕدرانەوە: خولی پلە یەک بوو بە چامپیۆنشیپ، خولی پلە دوو بوو بە لیگ وەن، و خولی پلە سێ بوو بە لیگ تو.

وێنۆک|چەپ|وێنەی تیپی مانچستەر یونایتد لە سەرەتای وەرزی ١٩٠٥-١٩٠٦، کە لەو وەرزەدا پلەی دووەمیان لە خولی پلە دووی ئینگلیزیدا بەدەستھێنا و سەرکەوتن.
## پاڵەوانەکان و سەرکەوتن
لە ماوەی ١٠٠ ساڵی تەمەنیدا، چەندین یانەی گەورە نازناوی ئەم خولەیان بردووەتەوە. یانەکانی مانچستەر سیتی و لێستەر سیتی بە سەرکەوتووترین یانەکان دادەنرێن، کە ھەریەکەیان حەوت جار نازناوەکەیان بەدەستھێناوە. یانەکانی دیکەی وەک شێفیڵد وێنزدەی و سەندەرلاند ھەریەکەیان پێنج جار پاڵەوان بوون.

چەندین یانەی ناسراوی دیکەی وەک لیڤەرپوول، مانچستەر یونایتد، چێڵسی، تۆتنام ھۆتسپێر و ئارسناڵ لە مێژووی خۆیاندا نازناوی ئەم خولەیان بردووەتەوە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ ئاستی یەکەمی تۆپی پێی ئینگلتەرا.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشەhttps://en.wikipedia.org/wiki/Football_League_Second_Division 

 

پۆل:خولەکانی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:مێژووی تۆپی پێ
پۆل:خولە وەرزشییە ھەڵوەشاوەکان
شەڕی ناسریە

**شەڕی ناسریە** شەڕێک بوو کە لە کاتی لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە شاری ناسریە و ھەندێک گوندی دراوسێ لە باشووری عێراق ڕوویدا. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٠٣ دەستیپێکرد و تا ٢ی نیسان بەردەوام بوو، بیست و دوو سەربازی ھێزی دەریایی ئەمریکا کوژران و ١٥٠ی دیکە برینداربوون و نزیکەی ١٥ زرێپۆشی ئەمریکی سووتان. لە نێوان ٣٥٠ بۆ ٤٣٠ عێراقی کوژراون کە زۆرینەیان خەڵکی مەدەنی بوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
وەسیم سلێمان حەسەن

**وەسیم سلێمان حەسەن** نازناوی «**قەسابی سەیدنایە**» (١٩٦٩ – ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١)، بەڕێوەبەری پێشووی زیندانی سەیدنایە.

## ئەشکەنجە
حەسەن شارەزا بوو لە ئەشکەنجەدانی گیراوان. لە ماوەی دەسەڵاتی حەسەندا، زیندانەکە شایەتحاڵی لەسێدارەدانی لایەنی کەم ٥٠٠ کەس بوو کە لە غووتەی ڕۆژھەڵات، دەرعا، حومس، حەلەب و لادێکانیدا چوونەتە ناو «مووساڵەحات» یان «یەکسانیکردنی دۆخ»ەوە.

ڕاپۆرتێکی مافی مرۆڤی ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەییی نزیکەی ١٣ ھەزار لەسێدارەدانی بە ھەڵواسینی لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٥ لەناو زیندانی سەیدنایە بەڵگەدار کردووە. لە ڕاپۆرتەکەدا دەرکەوتووە کە زیندانییەکان لە ژوورەکانیان وەرگیراون و دادگاییکردنی ئارەزوومەندانەیان بۆ کراوە و لێیان دراوە و دواتر لە نیوەی شەودا بە نھێنی تەواو ھەڵدەواسرێن. لە سێدارەدان ھەفتانە لە سەیدنایە ئەنجام دەدرا، بە پشتبەستن بە بڕیارەکانی دادگای مەیدانی سەربازی کە تەنانەت خودی ڕژێمیش دانی پێدا نانێت.

تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٠ لە پۆستەکەیدا مایەوە، ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ سیاسەتێکی گشتی بۆ کەمکردنەوەی دڕندەیی لە زیندانی سەیدنایە، ئەمەش دوای ڕاپۆرتە بەربڵاوەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ.

## مردن
شەممە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١، وەسیم حەسەن، بەڕێوەبەری پێشووی زیندانی سەیدنایە، دوای ئەوەی تووشی جەڵتەی دڵ بوو، کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
جۆک ڕەزەرفۆرد

**جۆن "جۆک" ڕەزەرفۆرد** (بە ئینگلیزی: John "Jock" Rutherford؛ ١٨٨٤–١٩٦٣)یاریزانێکی تۆپی پێی ئینگلیزی بوو کە بە یەکێک لە باشترین ھێرشبەرەکانی باڵی سەردەمی خۆی دادەنرێت. ئەو بەوە ناسراوە کە ژمارەیەکی پێوانەیی ناوازەی لەگەڵ یانەی ئارسناڵ تۆمار کردووە وەک بەتەمەنترین یاریزان لە مێژووی یانەکەدا، ھەروەھا سەردەمێکی زێڕینی لەگەڵ نیوکاسڵ یونایتد بەڕێ کردووە.

## کاروانی وەرزشی
### نیوکاسڵ یونایتد: سەردەمی زێڕین
کاروانی پیشەگەریی ڕاستەقینەی ڕەزەرفۆرد لە ساڵی ١٩٠٢ دەستی پێکرد کاتێک پەیوەندی بە یانەی نیوکاسڵ یونایتدەوە کرد. ئەو زوو بووە یەکێک لە ئەستێرە دیارەکانی تیپەکە و بەشێکی سەرەکی بوو لەو پێکھاتە بەھێزەی کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دەستی بەسەر تۆپی پێی ئینگلتەرادا گرتبوو.

بەھۆی لێھاتوویی و خێرایییەکەیەوە لەسەر ھێڵی ھێرشبەری، نازناوی «شازادەی باڵەکان» (Prince of Wingers)ی پێ بەخشرا. لەگەڵ نیوکاسڵ، سێ جار نازناوی خولی پلە یەکی ئینگلتەرا (١٩٠٥، ١٩٠٧، ١٩٠٩) و جارێکیش نازناوی جامی ئێف ئەیی (١٩١٠) بەدەستھێنا. لە ماوەی یاریکردنی بۆ نیوکاسڵ، ٣٣٧ یاری ئەنجام دا و ٩٧ گۆڵی تۆمار کرد.

### ئارسناڵ: گواستنەوە بۆ لەندەن و تۆمارکردنی ڕیکۆرد
لە ساڵی ١٩١٣دا، لە تەمەنی ٢٩ ساڵیدا، ڕەزەرفۆرد پەیوەندیی بە یانەی "ولویچ ئارسناڵ"ەوە (ناوی کۆنی ئارسناڵ) کرد. ئەو بەشداریی لە یەکەم یاریی مێژوویی یانەکەدا کرد لە ھایبەری. دوای وەستانی تۆپی پێ بەھۆی جەنگی جیھانیی یەکەمەوە، دووبارە گەڕایەوە بۆ ئارسناڵ.

لە ساڵی ١٩٢٣، لە تەمەنی ٣٩ ساڵیدا، دوا یاریی خۆی بۆ تیپی یەکەمی ئارسناڵ ئەنجامدا و بووە بەتەمەنترین یاریزانی یانەکە لەو کاتەدا. دوای ئەوە وازی لە یاریکردن ھێنا و بووە ڕاھێنەری یانەی ستۆک سیتی.

بەڵام چیرۆکەکە لێرەدا کۆتایی نەھات. لە ساڵی ١٩٢٦، بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو گەڕایەوە بۆ ئارسناڵ وەک یاریزان-ڕاھێنەری تیپی یەدەگ. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٢٦، جارێکی دیکە بۆ تیپی یەکەمی ئارسناڵ یاریی کردەوە و ڕیکۆردە پێشووەکەی خۆی شکاند. لەو یارییەدا تەمەنی **٤١ ساڵ و ١٥٩ ڕۆژ** بوو، کە تا ئەمڕۆش وەک بەتەمەنترین یاریزان لە مێژووی ئارسناڵدا ماوەتەوە.

### کۆتایی ژیانی وەرزشی
دوای جێھێشتنی ئارسناڵ، بۆ ماوەیەکی کورت بووە یاریزان-ڕاھێنەری یانەی کلاپتن ئۆریێنت و لە ساڵی ١٩٢٨، لە تەمەنی ٤٢ ساڵیدا، بۆ ھەمیشە وازی لە یاریکردن ھێنا.

## کاروانی نێودەوڵەتی
ڕەزەرفۆرد ١١ یاریی بۆ ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا ئەنجام داوە. یەکەم یاریی نێودەوڵەتیی لە ساڵی ١٩٠٤ بوو و دوا یاریشی لە ساڵی ١٩٠٨ ئەنجام دا.

## ژیانی تایبەت
دوو کوڕی جۆک ڕەزەرفۆردیش یاریزانی پیشەگەری تۆپی پێ بوون. کوڕە گەورەکەی، جۆن، بۆ ماوەیەک لەگەڵ ئارسناڵ یاریی کردووە، کە ئەمەش وا دەکات یەکێک بن لەو باوک و کوڕە دەگمەنانەی کە ھەردووکیان بۆ ھەمان یانەی گەورە یارییان کردبێت.

## دەستکەوتەکان
**[[خولی پلە یەکی ئینگلیزی]]**

پاڵەوان (سێ جار): ١٩٠٤–١٩٠٥، ١٩٠٦–١٩٠٧، ١٩٠٨–١٩٠٩

**[[جامی ئێف ئەی]]**

پاڵەوان (یەک جار): ١٩١٠

پلەی دووەم (چوار جار): ١٩٠٥، ١٩٠٦، ١٩٠٨، ١٩١١

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشەhttps://en.wikipedia.org/wiki/Jock_Rutherford

پۆل:یاریزانانی یانەی ئارسناڵ
پۆل:یاریزانانی یانەی نیوکاسڵ یونایتد
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:مردنەکانی ١٩٦٣
پۆل:مردووانی ١٩٦٣
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی نیوکاسڵ یوونایتد
شەڕی کەربەلا (١٩٩١)

**شەڕی کەربەلا** لە کاتی ئەو ڕاپەڕینەدا ڕوویدا کە لە ساڵی ١٩٩١ لە دوای شەڕی کەنداو لە عێراق سەریھەڵدا. شەڕەکە دوای ئەوە دەستی پێکرد کە ھێزە بێورەکان لە سەرانسەری عێراق دەستیان کرد بە یاخیبوون لە سەددام حوسێن. لە ٥ تا ١٩ی ئازاری ١٩٩١ شاری کەربەلا بووە سەنگەرێکی پشێوی لە ئەنجامی شەڕی تاڵ لە نێوان یاخیبووان و پاسەوانی کۆماری عێراق. دوای ئەوەی ڕاپەڕینەکە شکستی ھێنا، ھاووڵاتییان بە ژمارەیەکی زۆر کوژران. نزیکەی بەشێک لە شارەکە وێران بوون.

## پێشەکی
لە ساڵانی پێش شەڕی کەنداو، شاری کەربەلا شانازی بە ژمارەی دانیشتووانەکەیەوە دەکرد کە زیاتر لە ١٥٠ ھەزار کەس بوو. گەشتیاران لە ئەفریقا و تەنانەت پاکستانەوە ڕوویان لە شارەکە کرد بۆ ئەنجامدانی زیارەت بۆ مەزارگەی ئیمام حوسێن. لە مانگەکانی شەڕی کەنداودا، شارەکە لە بۆردوومانی ھاوپەیمانان ڕزگاری بوو، بەگشتی شارەکە بە درێژایی شەڕەکە کەمترین زیانی بەرکەوتووە.

لە ڕۆژانی پێش ڕاپەڕین، ھەندێک پێیان وابوو کە بریکارەکانی ئێران ڕوویان لە شارەکە کردووە و لە نێو دانیشتووانی شارەکەدا خۆیان حەشارداوە بە مەبەستی ئایندەی ئاڕاستەکردنی شۆڕشێکی ئیسلامی؛ ئیدیعایەک کە ڕژێمی بەعس حەزی دەکرد پڕوپاگەندە بکات وەک بەشێک لە ھەوڵەکانی بۆ بێناوبانگکردنی ڕاپەڕین. دواجار لە ١ی ئازاردا ڕاپەڕین لە باشووری شاری بەسرە دەستی پێکرد. شەپۆلی ڕاپەڕین لە سەرتاسەری عێراقدا بڵاوبووەوە، لە زۆنگاوەکانی باشوورەوە تا چیاکانی کوردستان.
## دەرەنجامەکان
ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە دوای ڕاپەڕین ھیچ گەڕەکێک وەک خۆی نەماوەتەوە. لە دەوروبەری مەزارگەی ئیمام حوسێنی کوڕی عەلی و عەباسی کوڕی عەلی، زۆربەی بیناکانی دەوروبەری ئەو دوو مەزارگەیە بە تەواوی وێران بوون. مەزارگەکان خۆیان پڕ بوون لە کونە فیشەک و تەقەی تانکەکان. بەڵام لە ترسی توڕەیی گشتی بە خێرایی چاککرانەوە.

لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٥ کارمەندانی چاککردنەوەی بۆری ئاو کە دەکەوێتە دووری ٥٠٠ مەتر لە مەزارگەی ئیمام حوسێن، گۆڕێکی بەکۆمەڵیان دۆزییەوە کە دەیان تەرمی تێدابوو. ئەم تەرمانە وا دەرکەوت کە ھی شیعە بن لە دوای ڕاپەڕین.

ڕۆژی ١٠ی ١ی ٢٠١٠ گۆڕێکی دیکەی بەکۆمەڵ لە باشووری کەربەلا دۆزرایەوە کە تەرمی ٢٣ ژن و پیاوی تێدابوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاپەرینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
ۍ

**پیتی ۍ** یەکێکە لە پیتە زیادەکانی ئەلفوبێی عەرەبی. ئەم پیتە بۆ ئەلفوبێی عەرەبی زیاد کراوە بۆ ئەوەی لە ڕووی فۆنێتیکییەوە ھەندێک پیتی بیانی وەربگێڕدرێت.

ھەروەھا پیتی (ۍ) لە زمانی پەشتۆ بەردەھێنرێت و دەنگی /əi/ دەردەکات، یان دەنگی /ɪ/ و /iː/ لە ھەندێک زمان و شێوەزاردا، یان ھەندێک جار وەک جێگرەوەی پیتی (ی) بەکاردێت و ھەندێک جاریش دەنگی (ی)ێکی نەرم دەردەکات. پیتی (ۍ) لە زمانی کوردیشدا بەکاردەھێنرێت بە تایبەتی لە شێوەزارەکانی زمانی کوردی، وەک شێوەزاری ھەورامی و شێوەزارەکانی تری زمانی کوردیش.

## نووسین

## یوونیکۆد
پیتی **ۍ** پیتێکی یوونیکۆدە، لە ساڵی ١٩٩٣ وەک پیتێکی یوونیکۆد زیادکرا بۆ وەشانی ١.١ی یوونیکۆد، لە بلۆکی زمانی عەرەبیدا.

## سەرچاوەکان



پۆل:زمانی پەشتۆ
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:کوردیی باشووری
پۆل:پیتە عەرەبییەکان
پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:ئەلفوبێی کوردی
پۆل:ئەلفوبێیە عەرەبییەکان
پۆل:نووسینی کوردی
پۆل:نووسینی عەرەبی
کۆتا چارەسەر

[وێنۆک|ڕینھارد ھایدریچ لە نامەیەکدا بۆ مارتن لوتەر لە بەرواری ٢٦ی شوباتی ١٩٤٢، بەدواداچوون بۆ کۆنفرانسی وانسی دەکات و داوای ھاوکاری کارگێڕی لوتەر دەکات بۆ جێبەجێکردنی «چارەسەری کۆتایی بۆ پرسی [جوولەکەکان».]]
**کۆتا چارەسەری پرسی جوولەکەکان** (بە ئەڵمانی: Endlösung der Judenfrage) زاراوەیەکی سۆسیالیستی نیشتمانییە بۆ ھۆلۆکۆست. پلانێکی ئەڵمانی بوو، کە لەلایەن سەرکردەی نازی ئەدۆلف ئایشمانەوە ناوی لێنرا، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی جوولەکەکانی ئەڵمانیا لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا. نازییەکان سەرەتا ئەم زاراوەیەیان بەکارھێنا بۆ وەسفکردنی دەرکردن یان نیشتەجێکردنی جوولەکەکان کە لەلایەن دەوڵەتەوە ڕێکخرابوو، کە دژە جوولەکەکانی ئەڵمانیا لە نزیکەی ساڵی ١٨٨٠ەوە داوای ئەوەیان دەکرد، لە تەممووزی ١٩٤١ بەدواوە نازییەکان ئەم زاراوەیەیان بەکارھێنا بۆ وەسفکردنی ئامانجەکەیان کە بە شێوەیەکی سیستماتیکی ھەموو ئەو کەسانەی کە بە جوولەکەیان دەزانی لە ئەورووپا و دەرەوەی وڵات، ئامانجێک بەردەوام بوون تا ئەو کاتەی وێرماخت بەبێ مەرج تەسلیم بوون. ئەم زاراوەیە وەکو ئیفێمیزمێک بۆ قڕکردنی سیستماتیکی جوولەکەکان، چ لە دەرەوە و چ لە ناوەوە، بۆ دابینکردنی پاساوی ئایدیۆلۆژی کاری دەکرد. لە دوای دادگاییەکانی نورنبێرگەوە، زاراوەی «کۆتا چارەسەر» نزیکەی تەنھا وەک کورتکراوەی ھۆلۆکۆست بەکارھاتووە؛ ماناکانی تر لە زمانی ئەڵمانی ڕۆژانەدا ڕۆڵیان نەماوە. زۆرێک لە وێنەکانی ھۆلۆکۆست ئەم دەربڕینە بە زمانە جیاوازەکان دەھێننەوە، لەوانەش ئینگلیزی و فەڕەنسی.

سەرکردایەتی نازییەکان ئەم سیاسەتە بە مەبەستەی جینۆسایدیان لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٤٢ لە کۆنفرانسی وانسی لە نزیک بەرلین دامەزراند، کە لە ھۆلۆکۆست گەیشتە لوتکە، لە ئەنجامدا ٩٠٪ی جوولەکەکانی پۆڵەندا و نزیکەی دوو لەسەر سێی دانیشتووانی جوولەکەکانی ئەورووپا کوژران.

سروشت و کاتی ئەو بڕیارانەی کە بووە ھۆی چارەسەری کۆتایی، یەکێکە لە لایەنە لێکۆڵینەوە و مشتومڕەکانی ھۆلۆکۆست. بەرنامەکە لە ماوەی ٢٥ مانگی یەکەمی شەڕەکەدا پەرەی سەند بۆ ئەوەی ھەوڵی کوشتنی ھەموو دوا جوولەکەیەک بدات کە لە دەستی ئەڵمانییەکاندایە. کریستوفر براونینگ ڕوونی دەکاتەوە کە زۆربەی مێژوونووسان ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە چارەسەری کۆتایی ناتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ یەک بڕیار کە لە خاڵێکی دیاریکراودا دراوە.

دوای ڕووخانی فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٠، ئەدۆلف ئایشمان پلانێکی داڕشت بۆ گواستنەوەی دانیشتووانی جوولەکەکانی ئەورووپا بۆ داگیرگەی فەڕەنسی. بەڵام ئەم پلانە بە ھۆکاری لۆجستی و بەتایبەتی گەمارۆی دەریایی ھەڵوەشایەوە. ھەروەھا پلانی سەرەتایی بۆ دیپۆرتکردنەوەی جوولەکەکان بۆ فەلەستین و سیبیریا داڕێژرا.

لە ساڵی ١٩٤١ ڕائول ھیلبێرگ نووسیویەتی لە قۆناغی یەکەمی کوشتنی بەکۆمەڵی جوولەکەکاندا، گرووپەکانی کوشتنی گەڕۆک دەستیان کرد بە ڕاوەدوونانی قوربانییەکانیان لە سەرانسەری ناوچە داگیرکراوەکانی ڕۆژھەڵات. لە قۆناغی دووەمدا ئۆپەراسیۆنەکە لە سەرانسەری ئەورووپای داگیرکراوی ئەڵمانیادا فراوانتر بوو، قوربانییە جوولەکەکان بە شەمەندەفەری مردن ڕەوانەی کەمپەکانی قڕکردنی ناوەندی کە بۆ جێبەجێکردنی سیستماتیکی کۆتا چارەسەر دروستکرابوون.
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆلۆکۆست
ترامپ: ھونەری گرێبەست

**ترامپ: ھونەری گرێبەست** کتێبێکە کە دەگەڕێتەوە بۆ دۆناڵد ترامپ و ڕۆژنامەنووس تۆنی شوارتز، لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکراوەتەوە، کتێبەکە لە دوو بەش پێکھاتووە: بیرەوەری و ئامۆژگاری، و لەو ساڵەدا پلەی یەکەمی پڕفرۆشی نیوویۆرک تایمز بووە. یەکەم کتێبی دۆناڵد ترامپ بوو، و جەماوەری ترامپ بەشداری کرد لە بڵاوبوونەوەی خێرای کتێبەکە.  ئەم کتێبە لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٦ی ئەمریکادا گرنگییەکی بەرچاوی پێدرا. ترەمپ ڕای گەیاندووە، ئەو کتێبە یەکێکە لە دەستکەوتە گەورەکانی. ھەروەھا بە دووەم کتێبی دڵخوازی خۆی دەزانێت دوای کتێبی پیرۆز. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پادشای سۆمەر و ئەکەد

[وێنۆک|مۆری لوولەکیی [شولگی|شولگیی ئور (٢٠٩٤پ.ز - ٢٠٤٧پ.ز). نووسینەکە ئاماژە بە ناوەکانی "پاڵەوانێکی بەھێز، پادشای ئور، **پادشای سۆمەر و ئەکەد**" دەکات.]]
[وێنۆک|نووسینێکی [نووسینی بزماری|بزماری "پاشای سۆمەر و ئەکەد"، لەسەر مۆری شولگی.]]
**پادشای سۆمەر و ئەکەد** (بە سۆمەری: ) نازناوێکی شاھانە بوو لە میزۆپۆتامیای کۆن کە نازناوەکانی "پاشای ئەکەد" تێکەڵ دەکات، نازناوی فەرمانڕەوا کە لەلایەن پاشاکانی ئەکەد (٢٣٣٤-٢١٥٤ پێش زایین) لەگەڵ نازناوی "پاشای سۆمەر". ئەم نازناوە لە ھەمان کاتدا ئیدیعایەکی خستە سەر میرات و شکۆمەندیی ئەو ئیمپراتۆریەتییە کۆنەی کە لەلایەن سەرجۆنی ئەکەدەوە (٢٣٣٤-٢٢٧٩ پێش زایین) دامەزرابوو و ئیدیعایەکی دەربڕی بۆ حوکمڕانیی تەواوی میزۆپۆتامیای خواروو (کە لە ناوچەکانی سۆمەر لە باشوور و ئەکەد لە باکوور پێکھاتبوو). سەرەڕای ئەوەی ھەردوو نازناوی "پاشای سۆمەر" و "پاشای ئەکەد" لەلایەن پاشاکانی ئەکەدییەوە بەکارھێنراون، بەڵام نازناوەکە بە شێوەی تێکەڵاویی خۆی نەناسێندرا تا سەردەمی پاشای سۆمەری نوێ (سێیەم ئیمپراتۆری ئور) ئور نەمۆ (٢١١٢-٢٠٩٥ پێش زایین)، کە درووستی کرد لە ھەوڵێکدا بۆ یەکخستنی بەشەکانی باشوور و باکووری میزۆپۆتامیای خواروو لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا. ڕەنگە پاشا کۆنەکانی ئەکەدی خۆیان دژی بەستنەوەی سۆمەر و ئەکەد بووبن بەیەکەوە.

لە سەدەکانی دواتری مێژووی میزۆپۆتامیادا، کاتێک شانشینییە سەرەکییەکانی ئاشوور و بابل بوون، ئەو نازناوە زیاتر لەلایەن پاشاکانی بابلەوە بەکاردەھێنرا چوونکە فەرمانڕەواییی میزۆپۆتامیایان دەکرد. بۆ پاشاکانی ئاشوور، ئەو نازناوە بوو بە جەختکردنەوەیەکی فەرمی بۆ دەسەڵات بەسەر شاری بابل و دەوروبەریدا؛ تەنھا ئەو فەرمانڕەوا ئاشوورییانەی کە لە ڕاستیدا بابلیان کۆنترۆڵ کردبوو، ئەو نازناوەیان بەکارھێنا و کاتێک ئاشوور بۆ ھەمیشە کۆنترۆڵی بابلی لەدەستدا پاش ئیمپراتۆریەتی بابلیی نوێ، فەرمانڕەواکانی ئەو ئیمپراتۆریەتە دەستیان کرد بە بەکارھێنانی ئەم نازناوە لە جیاتیان. دوا پادشا کە ئیدیعای پاشای سۆمەر و ئەکەدی کرد، کورووشی مەزن (کۆڕشی مەزن) بوو (٥٥٩-٥٣٠ پێش زایین) لە ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنشی، کە چەندین نازناوی نەریتیی میزۆپۆتامیایان وەرگرت دوای داگیرکردن و سقووت ھێنانی بابل لە ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین.
## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:کورووشی مەزن
پۆل:ئەکەد
پۆل:بابل
پۆل:ئوور
پۆل:سوومەر
شوو سین

**شوو سین**، **شوسین**، ھەروەھا **شو-سوێن** (بە ئەکەدی: 𒀭𒋗𒀭𒂗𒍪، پێشتر بە **گیمیل سین** دەخوێندرایەوە) (نزیکەی ساڵی ٢٠٢٨ی پێش زایین کۆچی دواییی کردووە) پادشای سۆمەر و ئەکەد بووە و چوارەمین پادشای سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور بووە. شوێنی باوکی خۆی ئەمار سینی گرتەوە، و لە ساڵانی ٢٠٣٧-٢٠٢٨ پێش زایین حکومڕانیی کردووە.

## حکومڕانی
دوای یاخیبوونێکی ئاشکرای ھاووڵاتیانی ئامووری لە چوارەم ساڵی خۆیدا سەرپەرشتی دروستکردنی دیوارێکی قەڵا کرد لەنێوان ڕووبارەکانی فورات و دیجلە، بە مەبەستی وەستاندنی ھەر ھێرشێکی دیکەی ئاموورییەکان. ئەو لەلایەن کوڕەکەی ئیبی سینەوە جێگای گیرایەوە.

شیعرێکی ئیرۆتیک (شەھوەتی) کە لەلایەن ژنێکەوە ئاڕاستەی شوو سین کراوە، لە لەوحێکی مێخیدا بە ناوی ئەستەنبوڵ ٢٤٦١ پارێزراوە. وتاربێژی شیعرەکە گوزارشت لە ئارەزوو و حەسرەتی بەھێزیی خۆی بۆ پادشا دەکات.

لە نووسراوێکدا ھاتووە کە کچەکەی بە ھاوسەرگیری بەخشیوە بە فەرمانڕەوای شیمانوم؛ "کچەکەی وەک بووک دایە شیمانوم. شیمانوم، ھابورا و قەزاکانی دەوروبەری لە پادشا یاخی بوون، کچەکەیان لە شوێنی نیشتەجێبوونەکەی دوورخستەوە." دواتر شوو سین شیمانومی داگیرکرد و کچەکەی لەوێ گەڕاندەوە.

### ناوی ساڵەکانی شوو سین
ناوی ساڵەکانی پاشایەتیی شوسین ھەموویان ناسراون و زانیارییان لەسەر ڕووداوەکانی پاشایەتییەکەی ھەیە. گرنگترینیان بریتین لە:

ساڵی ١: شووسین بوو بە پادشا.

ساڵی ٢: 

ساڵی ٤: شووسین پادشای ئور، شیمانومی لەناوبرد.

ساڵی ٤: شووسین پادشای ئور دیواری ئەموورووی دروستکرد. پێی دەوترێت 'موریق-تیدنیم؛ ڕاگرتنی تیدانوم'.

ساڵی ٦: شووسین پادشای ئور تابلۆیەکی نایابی بۆ ئێنلیل و نینلیل دروستکرد. 

ساڵی ٧: شووسین، پادشای ئور، پادشای چوارگۆشەی جیھان، خاکی زەبسزالی وێران کرد. ساڵی ٩: شووسین پادشای ئور پەرستگای خوداوەند شارای لە ئوما دروست کرد.

## شوێنەوارەکان
ژمارەیەکی زۆر لە کەلوپەل ھەن کە بە ناوی شووسینەوە کرابوون.
پەڕگە:Door_socket_inscribed_with_the_name_of_Shu-Sin,_king_of_Ur,_Ur_III._From_Mesopotamia,_Erbil_Civilization_Museum.jpg|سوکێتێکی دەرگا کە ناوی شووسین، پادشای ئور و ئوری سێیەمی لەسەر نووسراوە. لە میزۆپۆتامیاوە، مۆزەخانەی شارستانیی ھەولێر.
پەڕگە:Shu-Sin_(name).jpg|نووسراوێک لەگەڵ ناوی شووسیندا
پەڕگە:Seal_of_Gimil-Sin_(Shu-Sin).jpg|مۆری شووسین: "شووسین، پادشای گەورە، پادشای ئور، پادشای چوار گۆشەی جیھان..."
پەڕگە:Inscribed_stone_ring_of_a_fountain,_the_name_of_the_Ur_III_king_Shu-Sin_appears._C._2030_BCE,_from_Iraq._Pergamon_Museum.jpg|بەردێکی نووسراوی نافورەیەک، بە ناوی شووسینەوە. مۆزەخانەی پێرگامۆن
پەڕگە:Shu-Sin_inscription_MEL_1924-2.jpg|نووسراوی پادشا شووسین، یادی دروستکردنی پەرستگای خوداوەندی شارا لە ئوما. مۆزەخانەی نیشتمانیی مێژووی ھونەر، لۆکسمبۆرگ، کابینەی مێدایلێس.
پەڕگە:Seal_of_Abbakalla_of_Ur,_riding_a_horse_(reign_of_Shu-Sin,_UR_III,_2037–2028_BCE).jpg|مۆری ئەباکاڵای ئوور، سواربوونی ئەسپ (سەردەمی شووسین، ئووری سێیەم، ٢٠٣٧-٢٠٢٨ پێش زایین)، یەکێکە لە یەکەم وێناکردنەکانی لەو جۆرە کە تاوەکوو ئێستا ناسراوە.


## ئەمانەش ببینە

* گۆرانییە خۆشەویستییەکەی شوو سین
* مێژووی سۆمەر
* لیستی پادشاکانی سۆمەری

## سەرچاوەکان



پۆل:پاشاکان
پۆل:ئوور
خابوور (دیجلە)

**خابوور** یان **خابووری بچووک** (، ، خابیر یان خابوور سویو (ئاوی خابوور)) ڕووبارێکە کە لە تورکیا و باکووری کوردستان بەرز دەبێتەوە و بە باشووری کوردستان (عێراق)دا دەڕوا و تا سێ خاڵی تورکیا و عێراق و سوریا دەچێتە پاڵ دیجلە.[وێنۆک|ڕووباری خابوور کە بە شارۆچکەی [زاخۆ|زاخۆدا دەڕوات]]ڕووبارەکە لە قەزای ئولودەرە لە تورکیا سەرچاوەی گرتووە و لە ژمارەیەک ڕووباری بچووکەوە سەرھەڵدەدات کە لە زنجیرەچیای تۆرۆسەوە دەڕژێن، بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتی جۆڵەمێرگ. لەوێشەوە بە گشتی بەرەو باشوور دەڕژێت و سنووری تورکیا و عێراق دەبڕێت و دەچێتە ناو باشووری کوردستانەوە پێش ئەوەی بەرەو ڕۆژئاوا بەرەو دیجلە وەگەڕێ. زاخۆ شارۆچکەیەکی گرنگە بەدرێژاییی ڕووبارەکە، کە پردی دەلال لە ڕووبارەکەدا تێدەپەڕێت. چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژئاوای زاخۆوە، خابووری بچووک بە لقە سەرەکییەکەیەوە دەبەسترێتەوە کە بریتییە لە ئاوی ھەزل (یان ڕووباری نیزیل یان ھزل چای یان ڕووباری ھەزێل) کە بەشێکە لە سنووری نێوان عێراق و تورکیا. لەوێشەوە ڕووباری خابووری بچووک سنوورەکە بۆ نزیکەی ٢٠ کم بۆ دیجلە، و ھەروەھا پێشی دەوترێت (زۆرجار بە ھەڵە پێی دەوترێ) ھەزیل سویو.

لەوانەیە ئەو زێربیسە بووبێت کە پلینی گەورە باسی کردووە.

## سەرچاوەکان



پۆل:زاخۆ
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:جوگرافیای باکووری کوردستان