ئادەم و حەوا

[وێنۆک|نیگاری ئادەم و حەوا و کەوتنی مرۆڤ، لەلایەن [پیتەر پاول ڕوبنس، ١٦٢٨–٢٩]]
**ئادەم و حەوا** بەپێی ئەفسانەی دروستبوونی ئایینە ئیبراھیمییەکان، یەکەم ژن و پیاو بوون لەسەر زەوی. ئەوان ناوەندی ئەو باوەڕەن کە مرۆڤایەتی لە بنەڕەتدا یەک خێزانە، کە ھەموو کەسێک لە یەک جووت باوباپیرانی ڕەسەنەوە ھاتووە. ھەروەھا بنەمای بیرۆکەی کەوتنی مرۆڤ و گوناھی ڕەسەنن کە بیروباوەڕی گرنگن لە ئایینی مەسیحییەتدا بەڵام لە ئایینی جوولەکە و ئیسلامدا ئەم پرسە جۆرێکی ترە.

لە سەرەتای بەدیھێنانی کتێبی پیرۆزی عیبریدا، بەشی یەکەم تا پێنجەم، دوو گێڕانەوەی دروستبوون ھەیە کە دوو دیدگای جیاوازیان ھەیە. لە یەکەمیاندا ئادەم و حەوا ناویان نەھاتووە. بەڵکو خودا مرۆڤی لە وێنای خودا دروست کردووە و ڕێنمایی کردووە کە زۆربن و بەڕێوەبەر بن بەسەر ھەموو ئەو شتانەی تر کە خودا دروستی کردوە لەوێ (زەوی). لە گێڕانەوەی دووەمدا خودا ئادەم لە خۆڵەوە دروست دەکات و لە باخی عەدەن دای دەنێت. بە ئادەم دەوترێت کە دەتوانێت بە ئازادی لە ھەموو دارەکانی ناو باخچەکە بخوات، تەنھا درەختی زانینی چاکە و خراپە نەبێت. دواتر حەوا لە یەکێک لە بڕبڕەکانی ئادەمەوە دروست دەبێت بۆ ئەوەی ببێتە ھاودەمی. بێتاوان و بێ شەرمن لە ڕووتی خۆیان؛ بەڵام مارێک حەوا ڕازی دەکات کە میوەی دارە قەدەغەکراوەکە بخوات و ئەویش بەشێک لە میوەکە دەدات بە ئادەم. ئەم کردەوانە نەک ھەر زانیاری زیاتریان پێدەبەخشێت، بەڵکو توانای جادووکردنی چەمکە نەرێنی و تێکدەرەکانی وەک شەرمەزاری و خراپەیان پێدەبەخشێت. خودا دواتر سەرزەنشتی مار و زەوی دەکات. خودا بە ژن و پیاوەکە دەڵێت کە دەرئەنجامی گوناھەکەیان چی دەبێت کە سەرپێچییان کردوە. پاشان لە باخی عەدەن دەریان دەکات.

## گێڕانەوەی کتێبی پیرۆزی عیبری
[وێنۆک| ''[دروستبوونی ئادەم* کە لەسەربانی کەنیسەی سیستین لەلایەن [[میکێلانجێلۆ]]وە وێنا کراوە، ١٥٠٨–١٥١٢]]
بەشەکانی سەرەتای کتێبی سەرەتای بەدیھێنان مێژوویەکی [[ئوستوورە|ئەفسانەیی]] لەبارەی دزەکردنی خراپە بۆ ناو جیھان دەخاتە ڕوو. خودا یەکەم ژن و پیاو (ئادەم و حەوا) لە [[باخی عەدەن]]ەکەی خۆیدا دادەنێت، لەوێشەوە دەر دەکرێن؛ کوشتنی یەکەم بەدوایدا دێت، بڕیاری خوداش بۆ لەناوبردنی جیھانە و ڕزگارکردنی نوحی ڕاستگۆ و خێزانەکەیەتی؛ پاشان مرۆڤایەتییەکی نوێ لەمانە دادەبەزێت و بەسەر جیھاندا بڵاودەبێتەوە، بەڵام لە جیھانی نوێ وەک جیھانی کۆن گوناھ ھەر ھەیە، بەڵام خودا بڕیاریداوە جارێکی دیکە جیھان بە لافاو لەناو نەبات، و گەلی ھەڵبژێردراوی خودا، [[بەنی ئیسرائیل|ئیسرائیلییەکان]] لێیەوە دێتە خوارەوە (بۆ جیھانە نوێیەکە).

== باسکراوە ئیبراھیمییەکان ==
=== جوویەتی ===
ھەروەھا لە [[جوویەتی|ئایینی جوویەتی دێریندا]] دان بەوەدا نراوە کە دوو گێڕانەوەی جیاواز ھەیە بۆ دروستکردنی مرۆڤ. لە گێڕانەوەی یەکەمدا دەڵێت «نێر و مێ [خودا] دروستی کردوون»، لەکاتێکدا لە گێڕانەوەی دووەمدا ھاتووە کە خودا حەوای دروست کردووە دوای دروستکردنی ئادەم.

=== مەسیحییەت ===
[[پەڕگە:Temptation_Adam_Eva.jpg|وێنۆک| ئادەم و حەوا و مارەکە (زۆرجار بە [[لیلیس]] دەناسرێتەوە) لە دەرگای کاتێدراڵی نۆتردام لە پاریس]]
ھەندێک لە [[باوکانی کەنیسە|باوکانی سەرەتاییی کەنیسەی مەسیحییەت]] حەوایان بە بەرپرسیار زانی لە کەوتنی مرۆڤ و ھەموو ژنانی دواتر کە گوناھباری یەکەم بن چونکە حەوا ئادەمی تووشی ڕاڕایی و گومان کرد تا تابۆکە ئەنجام بدات.

ھونەری مەسیحییەت لە سەدەکانی ناوەڕاست زۆرجار مارەکەیان وەک ژنێک وێنا دەکرد، بەم شێوەیە ھەم جەختی لەسەر ڕاڕایی مارەکە دەکردەوە و ھەمیش لەسەر پەیوەندییەکەی بە حەوا.

=== ئیسلام ===
[[پەڕگە:Islamic_Adam_&_Eve.jpg|وێنۆک|تابلۆیەک لە مەنافی ئەلحەیاوان (ئاژەڵە بەسوودەکان)، کە وێناکردنی ئادەم و حەوایە. لە [[مەراغە]]، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ١٢٩٤–٩٩]]
لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] ئادەم ()، کە ڕۆڵی باوکی [[مرۆڤایەتی]]یە، لەلایەن [[موسڵمان]]ەوە بە ڕێزەوە سەیر دەکرێت. حەوا () «دایکی مرۆڤایەتییە». لە قورئاندا ئاماژە بە دروستکردنی ئادەم و حەوا کراوە، ھەرچەندە لێکدانەوە جیاوازەکانی قورئان بۆچوونی جیاواز دەدەن لەسەر چیرۆکی ڕاستەقینەی دروستبوون (قورئان، [[نیسا|سورەتی نیسا]]، ئایەتی یەکەم).

لە [[زانستی تەفسیر|تەفسیری]] ئەلقومی لەسەر [[باخی عەدەن]]، شوێنێکی لەو جۆرە بە تەواوی زەوی نەبووە. بەپێی قورئان، ھەردوو ئادەم و حەوا لە عەدەنێکی *ئاسمانیدا* [[میوەی قەدەغەکراو]]یان خواردووە. لە ئەنجامدا ھەردووکیان وەک نوێنەری خودا ڕەوانەی خوارەوە کران بۆ سەر زەوی. ھەر کەسێکیان ڕەوانەی لووتکەی شاخێک کران: ئادەم لە سەفا، و حەوا لە مەڕوا. لەم نەریتە ئیسلامییەدا، ئادەم بۆ ماوەی ٤٠ ڕۆژ گریاوە تا تۆبەی کرد، دوای ئەوە خودا [[بەردە ڕەشەکە|بەردێکی ڕەشی]] دابەزاند، فێری [[حەج]]ی کرد. بەپێی [[فەرموودە]]یەکی پێغەمبەر، ئادەم و حەوا لە دەشتی عوکینە، نزیک [[مەککە]] یەکتریان گرتەوە. چەندین منداڵیان ھەبوو، بەتایبەتی، قابیل و ھابیل. ھەروەھا ئەفسانەیەک ھەیە کە باس لە کوڕێکی بچووکتر دەکات، ناوی ڕۆکایلە.

=== پێشانگا ===
<gallery widths="200" heights="200" perrow="5">
پەڕگە:Adam_&_Eve_02.jpg|alt=Early Christian depiction of Adam and Eve in the Catacombs of Marcellinus and Peter| وێناکردنی سەرەتایی مەسیحی بۆ ئادەم و حەوا لە کاتاکۆمبی مارسێلینۆس و پەترۆس
پەڕگە:Le_Mans_-_Cathedrale_St_Julien_CV_01.jpg|alt=Detail of a stained glass window (12th century) in Saint-Julien cathedral - Le Mans, France| وردەکاری پەنجەرەیەکی شووشەیی ڕەنگاوڕەنگ (سەدەی ١٢) لە کاتدراڵی سانت جولیان - لیمانس، فەڕەنسا
پەڕگە:Meister_Bertram_von_Minden_009.jpg|alt=Depiction of the Fall in Kunsthalle Hamburg, by Master Bertram, 1375-1383| وێناکردنی کەوتن لە کونستاڵ ھامبۆرگ، لەلایەن بێرترام، ١٣٧٥–١٣٨٣
پەڕگە:Albrecht_Dürer,_Adam_and_Eve,_1504,_NGA_6610.jpg|alt=Adam and Eve in the Garden of Eden| *ئادەم و حەوا*، نەخشاندنی [[ئەلبرێشت دویرەر]]، ١٥٠٤ (پێشانگای نیشتمانیی ھونەر).
پەڕگە:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_(Prado)_2.jpg|alt=Adam and Eve by Albrecht Dürer, 1507| *ئادەم و حەوا* لە نووسینی [[ئەلبرێشت دویرەر]]، ١٥٠٧
پەڕگە:Lucas_Cranach_the_Elder_-_Adam_und_Eva_im_Paradies_(Sündenfall)_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Adam and Eve in paradise (The Fall), Eve gives Adam the forbidden fruit, by Lucas Cranach the Elder, 1533| *ئادەم و حەوا لە بەھەشتدا (کەوتن)*، حەوا میوەی قەدەغەکراو دەدات بە ئادەم، لەلایەن لوکاس کراناشی گەورە، ١٥٣٣
پەڕگە:Adam_and_Eve_from_a_copy_of_the_Falnama.jpg|alt=Adam and Eve from a copy of the Falnama (Book of Omens) ascribed to Ja'far al-Sadiq, c. 1550, Safavid dynasty, Iran| ئادەم و حەوا لە کۆپییەکی *فەلنەما* (*کتێبی نیشانەکان*) کە دەگەڕێتەوە بۆ جەعفەر سدیق، نزیکی ١٥٥٠، [[شانشینی سەفەوی]]
پەڕگە:Tizian_091.jpg|alt=Adam and Eve by Titian, c. 1550| *ئادەم و حەوا* لەلایەن تیتیانەوە، ١٥٥٠
پەڕگە:M._v._Heemskerck-Musée_des_Bx-Arts_Strasbourg-Gédéon-Adam_Eve-Ausschnitt_2.jpg|alt=Adam and Eve by Maarten van Heemskerck, 1550| *ئادەم و حەوا* لە نووسینی مارتن ڤان ھیمسکێرک، ١٥٥٠
پەڕگە:James_Jacques_Joseph_Tissot_-_Adam_and_Eve_Driven_From_Paradise_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Adam and Eve Driven From Paradise by James Tissot, c. 1896-1902| *ئادەم و حەوا لە بەھەشت دوورخراونەتەوە* لە نووسینی جەیمس تیسۆت، نزیکەی ١٨٩٦–١٩٠٢
پەڕگە:Abreha_and_Atsbeha_Church_-_Adam_and_Eve_01.jpg|alt=Adam and Eve depicted in a mural in Abreha wa Atsbeha Church, Ethiopia| ئادەم و حەوا لە دیوارەکێشانێکدا لە کڵێسای ئەبرھا وا ئەتسبەھا لە ئیتیۆپیا وێنا کراون
پەڕگە:Adam_and_Eve_in_the_Garden_of_Eden.jpg|alt=1896 illustration of Eve handing Adam the forbidden fruit| وێنەی ١٨٩٦ کە حەوا میوەی قەدەغەکراو دەداتە ئادەم
پەڕگە:Frank_Eugene_-_Adam_und_Eva_1898.jpg|alt=Adam and Eve by Frank Eugene, taken 1898, published in Camera Work no. 30, 1910| *ئادەم و حەوا* لە نووسینی فرانک یوجین، ١٨٩٨
پەڕگە:The_Old_Adam_and_Eve.jpg|alt=| "ئادەم و حەوای پیر" لە نووسینی ئی جەی سولیڤان، ١٨٩٨، بۆ *سارتۆر ڕێسارتوس* لە نووسینی [[تۆماس کارلایل]]
پەڕگە:John_Liston_Byam_Shaw_The_Woman_The_Man_the_Serpent.jpg|alt=The Woman, the Man, and the Serpent by Byam Shaw, 1911| *ژن و پیاو و مار* لە نووسینی بیام شاو، ١٩١١
پەڕگە:Franz-Von-Stuck-adam-and-Eve.jpg|alt=Adam and Eve by Franz Stuck, 1920| *ئادەم و حەوا'' لە نووسینی فرانز ستۆک، ١٩٢٠


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* مرۆڤی یەکەم (کتێبخانەی کۆنگرە)
* ڕوانگەی ئیسلام بۆ ئادەم (دەنگی)
* "ئادەم و حەوا" لە ماڵپەڕی ئایکۆنۆگرافیای مەسیحییەت
* ئینسایکلۆپیدیای جوویەتی

پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:ئادەم و حەوا