open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پۆرسەلین

وێنۆک|فلاسکێکی مانگ-شێوەی پۆرسەلینی جینگدێژێنی چینی بە ڕەنگی شین و سووری ژێر-گڵەیز. سەردەمی چیانلۆنگ، ١٧٣٦ بۆ ١٧٩٦
وێنۆک|لیسۆفەینێک سوود لە ڕووناکی-پەڕینەوەی پۆرسەلین وەردەگرێت
وێنۆک|گرووپێکی پۆرسەلینی نیمفنبێرگ کە لەلایەن فرانتز ئەنتۆن بوستێلییەوە مۆدێل کراوە، ١٧٥٦
**پۆرسەلین**، کە ھەروەھا پێی دەوترێت **چینی**، کەرەستەیەکی سێرامیکییە کە بە گەرمکردنی کەرەستەی خاو، کە بە گشتی کاولینایتی تێدایە، لە کوورەیەکدا لە پلەی گەرمیی نێوان  دروست دەکرێت. ھێزی زیاتر و ڕووناکی-پەڕینەوەی پۆرسەلین، بە بەراورد بە جۆرەکانی تری گۆزەکەری، بە شێوەیەکی سەرەکی لە شووشەییبوون و پێکھاتنی کانزای مولایتەوە لەناو لاشەکەیدا لەم پلە گەرمییە بەرزانەدا سەرچاوە دەگرێت. بەکارھێنانە کۆتایییەکانی بریتین لە قاپوقاچاغی سەر مێز، کەرەستەی ڕازاندنەوە وەک پەیکەری بچووک، و بەرھەمەکان لە تەکنەلۆژیا و پیشەسازیدا وەک نەگەیەنەری کارەبایی و کەرەستەی تاقیگە.

## سەرچاوەکان

```

پۆل:داھێنانە چینییەکان
پۆل:چاندی چینی
پۆل:ئەو پەڕانەی بەستەری پڕۆژەی گەتنبێرگیان ھەیە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
قاپوقاچاغی سەر مێز

وێنۆک|مێزی نانخواردنی فەرمی کە بۆ ئاھەنگێکی ئێوارەخوانی تایبەتیی گەورە لە خانووی چاتسۆرس ئامادە کراوە
وێنۆک|مێزێک کە بۆ شەش کەس لە قەڵای شاھانەی وارشۆ ئامادە کراوە، (فاشنی سەدەی ١٨–١٩)
**قاپوقاچاغی سەر مێز** ئەو قاپ و ئامرازانەن کە بۆ ئامادەکردنی مێز، پێشکەشکردنی خواردن، و نانخواردن بەکاردەھێنرێن. زاراوەکە کەوچک و چەقۆ، قاپی شووشە، قاپی پێشکەشکردن، ئامرازی پێشکەشکردن، و شتی تر لەخۆدەگرێت کە بۆ مەبەستی پراکتیکی و ھەروەھا ڕازاندنەوە بەکاردەھێنرێن. کوالێتی، سروشت، جۆراوجۆری و ژمارەی ئۆبجێکتەکان بەپێی کولتوور، ئایین، ژمارەی نانخۆرەکان، چێشت، و بۆنەکە دەگۆڕێت. بۆ نموونە، کولتووری خواردن و چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ھیندی یان پۆلینیزی ھەندێک جار قاپوقاچاغی سەر مێز تەنھا بۆ قاپی پێشکەشکردن سنووردار دەکاتەوە، و نان یان گەڵا وەک قاپی تاکەکەسی بەکاردەھێنن، و زۆرجار بەبێ بەکارھێنانی کەوچک و چەقۆ. بۆنە تایبەتەکان بە شێوەیەکی گشتی لە قاپوقاچاغی سەر مێزی کوالێتی بەرزتردا ڕەنگ دەدەنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خزمەتگوزاری خۆراک
پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
قاپوقاچاغ

وێنۆک|کەوچک و چەقۆی ''ستۆکھۆڵم'' کە لەلایەن کورت مایەرەوە بۆ دەبلیوو ئێم ئێف دیزاین کراوە (دەیەی ١٩٦٠)
وێنۆک|سێتێکی کەوچک و چەقۆی گەشتیاریی فەرەنسی لە مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرت (١٥٥٠–١٦٠٠)
**کەوچک و چەقۆ** (ھەروەھا وەک **سیلڤەروێر**، **فلاتوێر**، یان **قاپوقاچاغی سەر مێز** ئاماژەی پێدەکرێت) ھەر ئامرازێکی دەستی لەخۆدەگرێت کە لە کولتووری ڕۆژاواییدا بۆ ئامادەکردن، پێشکەشکردن، و بەتایبەتی خواردنی خۆراک بەکاردێت. کەسێک کە کەوچک و چەقۆ دروست دەکات یان دەیفرۆشێت پێی دەوترێت **چەقۆساز**.
لەکاتێکدا زۆربەی چەقۆسازەکان لە مێژوودا پیاو بوون، ژنانیش دەیانتوانی ببنە چەقۆساز؛ ئاگنس کۆتلەر لە ساڵی ١٣٤٦دا وەک چەقۆسازێک لە لەندەن کاری دەکرد، و ژنە شاگردێکی ڕادەھێنا کە بە جوسیانا ناسرابوو.

شاری شێفیڵد لە ئینگلتەرا لە سەدەی ١٧ەوە بە بەرھەمھێنانی کەوچک و چەقۆ بەناوبانگە و شەمەندەفەرێک – ماستەر کاتلەر – کە لە شێفیڵدەوە بۆ لەندەن دەڕوات، بە ناوی پیشەسازییەکەوە ناونراوە. پۆڵای ژەنگنەھێن کە کەوچک و چەقۆی ھەرزانی بۆ خەڵک ھێنا، لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا لە شێفیڵد پەرەی پێ درا.

## سەرچاوەکان
کەوچک

[وێنۆک|کەوچکی دارین، گەلی بێتسیلیۆ، [ماداگاسکار|ماداگاسکار، سەدەی ١٩]]
[وێنۆک|کەوچک و چەقۆی [ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی (سەدەی ٤)]]
**کەوچک** ئامرازێکە کە پێکدێت لە قاپێکی کەم قووڵ (کە بە سەرەکەشی ناسراوە)، هێلکەیی یان خڕ، لە کۆتاییی دەسکێکەوە. وەک جۆرێک لە کەوچک و چەقۆ (کە هەندێک جار لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا پێی دەوترێت فلاتوێر)، بەتایبەتی وەک بەشێک لە ئامادەکردنی مێز، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ گواستنەوەی خواردن بۆ دەم (خواردن) بەکاردێت. کەوچکەکان هەروەها لە ئامادەکردنی خواردندا بۆ پێوانەکردن، تێکەڵکردن، تێکدان و هەڵدانی پێکهاتەکان و بۆ پێشکەشکردنی خواردن بەکاردەهێنرێن. کەوچکەکانی سەردەمی ئێستا لە کانزا (بەتایبەتی پۆڵای ژەنگنەهێن، زیوی تەخت یان زیو، ڕووکێشکراو یان ڕەق)، دار، پۆرسەلین یان پلاستیک دروست دەکرێن. زۆر جۆری جیاوازی کەوچک هەن کە لە کەرەستەی جیاواز لەلایەن کولتوورە جیاوازەکانەوە بۆ مەبەست و خواردنی جیاواز دروست کراون.

## سەرچاوەکان
ئابی ھێد

پۆل:گوندەکانی سکۆتلاند
**ئابی ھێد** (بە ئینگلیزی: Abbey Head) ڕاسەرێکی دیارە لە کەناراوەکانی سۆڵوەی فێرس (Solway Firth) لە ناوچەی ئەنجومەنی دەمفریس و گالۆوەی، سکۆتلاند. ئەم ڕاسەرە کەناری ڕۆژئاوای کەنداوی ئابی بێرنفووت (Abbey Burnfoot Bay) پێکدەھێنێت. ئابی ھێد گرنگییەکی مێژوویی و ژینگەیی ھەیە و وەک شوێنەوارێکی پارێزراو و ناوچەیەکی گرنگیی زانستیی تایبەت دیاری کراوە.

## ناو
ناوی "ئابی ھێد" بە واتای "ڕاسەری دێرەکە" دێت. ئەم ناوە لە دێری دەنرینان (Dundrennan Abbey)ی نزیکەوە وەرگیراوە، کە دێرێکی مێژوویی سیسێرکی بووە و پاشماوەکانی چەند کیلۆمەترێک لە باکووری ڕاسەرەکەوە ھەڵکەوتوون.

## مێژوو و شوێنەوارناسی
ئابی ھێد شوێنی بنکەیەکی تۆپخانەی کەناریی (coastal battery) سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمە. 

* **مەبەست**: ئەم بنکەیە لە کاتی جەنگەکانی ناپلیۆندا (Napoleonic Wars) دروست کراوە بۆ بەرگریکردن لە کەناراوەکان دژی ھێرشی فەرەنسییەکان. 
* **پێکھاتە**: بنکەکە لە دوو شوێنی دانانی تۆپ (gun emplacements) پێکھاتووە کە بۆ دوو تۆپی ٢٤ پاوەندی دیزاین کرابوون. 
* **پاراستن**: بەھۆی گرنگیی مێژووییەوە، شوێنەوارەکە وەک شوێنەوارێکی پارێزراو (Scheduled Monument) پۆلێن کراوە.

## پاراستنی ژینگە
ئابی ھێد وەک ناوچەیەکی گرنگیی زانستیی تایبەت (Site of Special Scientific Interest - SSSI) دیاری کراوە. ھۆکاری ئەم پۆلێنکردنە دەگەڕێتەوە بۆ: 

**زەویناسی کەناری:** گرنگیی ناوچەکە بۆ لێکۆڵینەوە لە پرۆسە زەویناسییەکانی کەنار دەریا. 

**ڕووەکی دەریایی:** بوونی کۆمەڵگەیەکی گرنگی ڕووەکی دەریایی (maritime vegetation) کە لەگەڵ ژینگەی کەناراوەکەدا خۆیان گونجاندووە.

## سەرچاوەکان
ئابی ھەی

**ئابی ھەی** (بە ئینگلیزی: Abbey Hey) ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە لە ناوچەی گەورەتری گۆرتن (Gorton)، لە ڕۆژھەڵاتی شاری مانچستەر، ئینگلتەرا. ناوچەکە بە مێژوویەکی پیشەسازی و گۆڕانکارییەکانی دوای جەنگ ناسراوە و ئەمڕۆ کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوونی تێکەڵە.

## مێژوو
وێنۆک|پردەکە بەسەر کەنالە کۆنەکەی لقی ستۆکپۆرت لەسەر ڕێڕەوی ئابی ھەی لەین.
ئابی ھەی ھاوشێوەی زۆربەی ناوچەکانی دەوروبەری، لە کاتی شۆڕشی پیشەسازیدا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی.

**کەنالی لقی ستۆکپۆرت**: لە ڕابردوودا، لقی ستۆکپۆرتی کەنالی ئاشتۆن (Stockport Branch Canal) بەناو ئابی ھەی و گۆرتندا تێدەپەڕی. ئەم کەنالە ڕۆڵێکی گرنگی لە گواستنەوەی خەڵووز و کەرەستە پیشەسازییەکاندا ھەبوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٢ بە فەرمی داخرا و ئێستا پڕ کراوەتەوە. پردە کۆنەکەی سەر کەنالەکە لەسەر ڕێڕەوی ئابی ھەی لەین ھێشتا وەک یادگارییەکی ئەو سەردەمە ماوەتەوە.

**ھێڵی ئاسنین**: وێستگەی شەمەندەفەری گۆرتن و ئۆپنشۆ (کە ئێستا بە "وێستگەی گۆرتن" ناسراوە) لە ساڵی ١٨٦٦ کرایەوە و خزمەتی ناوچەکەی دەکرد، کە نیشانەی گرنگیی گواستنەوە بوو بۆ پیشەسازی و کرێکاران.

## شوێنە دیارەکان و خزمەتگوزارییەکان
وێنۆک|ھۆتێلی ئابی ھەی. لە ساڵی ٢٠٠٤ داخرا و لە ٢٠١٣ ڕووخێنرا.
ئابی ھەی خاوەنی چەندین شوێنی دیارە کە ڕەنگدانەوەی مێژوو و ناسنامەی کۆمەڵایەتیی ناوچەکەن:

**پەیکەری یادەوەریی جەنگی ئابی ھەی**: پەیکەرێکی یادەوەرییە کە تایبەتە بەو دانیشتووانەی ناوچەکە کە لە جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەمدا گیانیان لەدەست داوە. ئەم شوێنە وەک خاڵێکی سەرەکی بۆ بۆنە یادەوەرییەکان خزمەت دەکات.

**ھۆتێلی ئابی ھەی**: یەکێک بوو لە باڵەخانە ناسراوەکانی ناوچەکە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٤ داخرا و لە ساڵی ٢٠١٣دا بە تەواوی ڕووخێنرا.

**کۆلێژی ڕایت ڕۆبنسن (Wright Robinson College)**: قوتابخانەیەکی گەورەی ناوەندییە کە خزمەتی ژمارەیەکی زۆر لە قوتابیانی ئابی ھەی و ناوچەکانی دەوروبەری دەکات.

**پارکی دێبدەیڵ (Debdale Park)**: پارکێکی گەورەی گشتییە کە دەکەوێتە نزیک ئابی ھەی و شوێنێکی گرنگی پشوو و وەرزشە بۆ دانیشتووان.

## وەرزش
ئابی ھەی ماڵی یانەی تۆپی پێی ئابی ھەی ئێف سی (Abbey Hey F.C.)یە. یانەکە لە ساڵی ١٩٠٢ دامەزراوە و لە خولە نیمچە-پیشەگەرەکانی ناوچەکەدا یاری دەکات، کە ڕۆڵێکی گرنگی لە کۆمەڵگای ناوخۆییدا ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
یانەی تۆپی پێی ئابی ھەی ئێف سی

**یانەی تۆپی پێی ئابی ھەی** (بە ئینگلیزی: Abbey Hey F.C.) یانەیەکی تۆپی پێی ئینگلیزییە و بنکەکەی لە ناوچەی ئابی ھەی سەربە ناوچەی گەورەتری گۆرتن لە شاری مانچستەرە. یانەکە لە ساڵی ١٩٠٢ دامەزراوە و لە ئێستادا ئەندامی بەشی نایابی خولی باکووری ڕۆژئاوای کاونتییەکانە و یارییەکانی لە یاریگای ئابی ئەنجام دەدات.

## مێژوو
یانەکە لە ساڵی ١٩٠٢ بە ناوی «یانەی کرێکارانی ئابی ھێی» (Abbey Hey Working Men's Club) دامەزرا و لە ساڵی ١٩١٨ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ ناوی ئێستای. 

لە سەرەتادا لە خولە ناوخۆییەکانی وەک خولی باشووری ڕۆژھەڵاتی لانکەشێر و خولی فیدراسیۆنی مانچستەر و دەوروبەری یاریی کردووە. لە ساڵی ١٩٧٠، یانەکە بووە ئەندامی خولی مانچستەر. 

لە وەرزی ١٩٨٨–١٩٨٩، ئابی ھێی بووە پاڵەوانی پلە یەکی خولی مانچستەر و سەرکەوت بۆ بەشی نایاب. لەوێ سێ جار نازناوی پاڵەوانێتییەکەی بەدەستھێنا، لە وەرزەکانی ١٩٩٠–١٩٩١، ١٩٩٣–١٩٩٤ و ١٩٩٤–١٩٩٥. دوای سێیەم نازناو، یانەکە سەرکەوت بۆ پلە دووی خولی باکووری ڕۆژئاوای کاونتییەکان.
وێنۆک|یاریی نێوان ئابی ھێی و یانەی یونایتدی مانچستەر لە ٢٠١٦.
لە وەرزی ١٩٩٧–١٩٩٨، دوای بەدەستھێنانی پلەی دووەم، یانەکە سەرکەوت بۆ پلە یەک. لە ساڵی ٢٠٠٨، پلە یەک ناوەکەی گۆڕدرا بۆ بەشی نایاب. لە کۆتایی وەرزی ٢٠٠٩–٢٠١٠، یانەکە دابەزی بۆ پلە یەک، بەڵام لە وەرزی ٢٠١٢–٢٠١٣ دووبارە گەڕایەوە بۆ بەشی نایاب دوای ئەوەی پلەی دووەمی بەدەستھێنا. لە وەرزی ٢٠٢١–٢٠٢٢، سەرەڕای ئەوەی لە پلەی کۆتایی ڕیزبەندییەکەدا بوون، بەڵام لە دابەزین ڕزگاریان بوو.

## یاریگا
یانەکە یارییەکانی لە یاریگای ئابی لە گۆرتن ئەنجام دەدات. ئابی ھێی لە ساڵی ١٩٩١ گواستییەوە بۆ ئەم یاریگایە، کە پێشتر ناوی «گۆدفرێی فیڵدز» بوو. لە ساڵی ١٩٩٤دا، ڕووناککەرەوە (فڵادلایت) بۆ یاریگاکە دانرا. یاریگاکە جێگەی ٣٬٠٠٠ بینەری تێدا دەبێتەوە، کە ٣٠٠یان کورسیی دانیشتنن. یاریگاکە بە شێوەیەکی ڕێک و خاوێن باس کراوە و لە تەنیشتییەوە ھێڵی شەمەندەفەری نێوان مانچستەر و شێفیڵد تێدەپەڕێت.
وێنۆک|یاریی نێوان ئابی ھێی و ڕامسبۆتۆم یونایتد لە یاریگای ئابی. ھێڵی شەمەندەفەری مانچستەر-شێفیڵد لە تەنیشت یاریگاکەوە دەبینرێت.

## دەستکەوتەکان
**[[خولی باکووری ڕۆژاوای کاونتییەکان]]**

براوەی جامی پلە یەک: ١٩٩٧–٩٨ 

**خولی مانچستەر** 

پاڵەوانی بەشی نایاب: ١٩٩٠–٩١، ١٩٩٣–٩٤، ١٩٩٤–٩٥ 

پاڵەوانی پلە یەک: ١٩٨٨–٨٩ 

**جامی گیلگریست** 

براوە: ١٩٩١–٩٢، ١٩٩٢–٩٣، ١٩٩٣–٩٤، ١٩٩٤–٩٥، ٢٠٠٦–٠٧ 

**جامی چالێنجی مانچستەر** 

براوە: ١٩٩٤–٩٥

## تۆمارەکان
**باشترین ئەنجام:**

جامی ئێف ئەی: قۆناغی سێیەمی پاڵاوتنەکان, ١٩٩٧–٩٨ 

جامی ئێف ئەی ڤاس: قۆناغی پێنجەم, ١٩٩٧–٩٨ 

**ژمارەی پێوانەیی ئامادەبووان:**

٢٬٠٥٠ کەس بەرامبەر یانەی یونایتدی مانچستەر، 

جامی بیرەوەریی خولی باکووری ڕۆژئاوای کاونتییەکان, ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ 

**زۆرترین بەشداری:** 

ئان سمیس، ٦٠٣ 

**یاری زۆرترین گۆڵ:** 

تۆنی نیوجێنت، ٢١٠ گۆڵ

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٢
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە مانچستەر
ئابی یارد

**ئابی یارد** (بە ئینگلیزی: Abbey Yard) شەقامێکی بچووکە لە شاری نیوری (Newry)، لە کاونتی داون، ئایرلەندی باکوور. گرنگیی سەرەکیی ئەم شەقامە لەوەدایە کە شوێنی دێرێکی مێژوویی سیسێرکی (Cistercian abbey) بووە.

## ناو و مێژوو
ناوی "ئابی یارد" بە واتای "حەوشەی دێرەکە" دێت و ئاماژەیە بۆ دێرە مێژووییەکە کە لە ساڵی ١١٥٣ لەلایەن مۆریس ئۆلۆکلین (Maurice O'Loughlin)، پاشای باڵای ئێرلەندا، دامەزرا. ئەم دێرە سێیەم دێری سیسێرکی بوو کە لە ئێرلەندا بنیات نرا.

ئەمڕۆ، ھیچ پاشماوەیەکی دێرەکە لەسەر زەوی نەماوەتەوە، بەڵام ناوی شەقامەکە وەک یادگارییەک بۆ ئەو میراتە مێژووییە ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

ئایرلەندی باکوور
گوندی ئابی

**ئابی ڤیلێج** (بە ئینگلیزی: Abbey Village) گوندێکی بچووکە لە شارەوانیی چۆرلی، لە شارستانی لانکەشێر، ئینگلتەرا. گوندەکە دەکەوێتە سەر ڕێگای A675، لەنێوان گردەکانی ڕۆژاوای پێناین (West Pennine Moors) و دەشتی ڕووباری داروین. ڕووباری ڕۆدڵسوۆرس (River Roddlesworth) بەناو گوندەکەدا تێدەپەڕێت.

ئابی ڤیلێج لە بنەڕەتدا گوندێکی پیشەسازیی سەدەی نۆزدەھەم بووە کە بۆ نیشتەجێکردنی کرێکارانی کارگەیەکی چاپکردنی قوماش دروست کراوە.

## ناو و مێژوو
ناوی گوندەکە، "ئابی ڤیلێج" (گوندی دێر)، لەوەوە ھاتووە کە کارگەی چاپکردنی قوماشی کالیکۆکە لە ساڵی ١٧٩٢ لەسەر شوێنەواری کێڵگەیەکی کشتوکاڵی (grange) دروست کراوە کە موڵکی دێری واڵی (Whalley Abbey) بووە. ھەرچەندە خودی گوندەکە ھەرگیز شوێنی دێر نەبووە، بەڵام ناوی دێرە مێژووییەکەی لەسەر ماوەتەوە.

گوندەکە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا لە دەوروبەری کارگەکە گەشەی کرد. ڕیزە خانووی بەناوبانگی "ستانوۆرس تێراس" (Stanworth Terrace) و قوتابخانەی گوندەکە لەلایەن خاوەنەکانی کارگەکەوە بۆ کرێکاران و خێزانەکانیان دروست کران.

دوای داخرانی کارگەکە لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا، گوندەکە بووە ناوچەیەکی نیشتەجێبوونی ئارام.

## شوێنە دیارەکان

**خەزانی ئاوی ئابی ڤیلێج (Abbey Village Reservoir):** یەکێکە لە تایبەتمەندییە دیارەکانی گوندەکە کە لە ساڵانی ١٨٥٠کاندا دروست کراوە.

**ھێڵی شەمەندەفەری کۆن:** لە ڕابردوودا، ھێڵی ئاسنینی لانکەشێر و یۆرکشێر (Lancashire and Yorkshire Railway) بە گوندەکەدا تێدەپەڕی و وێستگەی شەمەندەفەری ویسنێڵ (Withnell station) لێرە بوو. دوای داخرانی ھێڵەکە لە ساڵانی ١٩٦٠کاندا، شوێنەوارەکەی کراوە بە ڕێڕەوێکی بەناوبانگ بۆ پیاسەکردن و پاسکیلسواری.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
ئەریمنا

**ئەریمنا** بەپێی نەریتەکان دوانزدەھەمین پادشای ئورارتوو بووە و لە ساڵانی ٦٢٥ تا ٦٠٥ پێش زایین حوکمڕانیی کردووە. جێنشینی ساردووری سێیەم و باوکی ڕووسای سێیەم بووە کە لە ساڵانی ٦١٠-٥٩٠ پێش زایین فەرمانڕەواییی ئورارتووی کردووە کەمێک لەبارەی ئەریمناوە دەزانرێت؛ ناوی لە قەڵغانێکی برۆنزی نووسراودا ھاتووە کە لە تۆپراککالێ لەلایەن ھورمزد ڕەسامەوە لە ساڵی ١٨٨٠ دۆزرایەوە کە ئێستا لە مۆزەخانەی بەڕیتانیادایە. ئەریمنا بەپێی مێژووچکەیەکی بابلی، لە ناوچەی شاخاوی بیت ھانونیا، لە ژێر فەرمانڕەواییی نەبوپلاسەر، ئەریمنا ھەڵمەتێکی ئەنجامداوە. ھەروەھا تووشی ھێرشی زۆر بووە لەلایەن بابلییەکانەوە کە بووەتە ھۆی دابەزینی ھێز و دەسەڵاتی ئورارتوو.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی پادشاکانی ئورارتوو

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* Erimena at the British Museum.

پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
پۆل:پاشاکان
کاسە

وێنۆک|250x250پیکسڵ|کاسەیەکی چینی بە ڕازاندنەوەی "سێ ھاوڕێ"؛ ١٤٢٦–١٤٣٥ زایینی؛ پۆرسەلین بە ڕازاندنەوەی شینی ژێر-گڵەیز؛ تیرە: ٣٠٫٢ سم؛ مۆزەخانەی ھونەری کلیڤلاند (ویلایەتە یەکگرتووەکان)
وێنۆک|کاسەیەک کە یەکێک لە باوترین ئەرکەکانی کاسەکان ئەنجام دەدات: پێشکەشکردنی خواردن (لەم حاڵەتەدا، چیلی)
**کاسە** دەفرێک یان قاپێکی بە شێوەیەکی گشتی خڕە کە بۆ ئامادەکردن، پێشکەشکردن، ھەڵگرتن، یان خواردنی خۆراک بەکاردێت. ناوەوەی کاسەیەک بە شێوەیەکی تایبەت وەک قەپاغێکی گۆیی شێوەی وەرگرتووە، و لێوارەکان و بنەکەی چەماوەیەکی بێ درز پێکدەھێنن. ئەمە وا دەکات کاسەکان بە تایبەتی بۆ ھەڵگرتنی شلەمەنی و خۆراکی شل گونجاو بن، چونکە ناوەڕۆکی کاسەکە بە شێوەیەکی سروشتی بەھۆی ھێزی کێشکردنەوە لە ناوەڕاستیدا کۆدەبێتەوە. دەرەوەی کاسەیەک زۆربەی جار خڕە، بەڵام دەکرێت ھەر شێوەیەکی ھەبێت، بە لاکێشەییشەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەفرەکان
قاپ

وێنۆک|قاپی پۆرسەلینی ڕوەکیی چێڵسی بە لقی داری لوبیای ھیندیی بەردار؛ نزیکەی ١٧٥٥؛ گشتی: ٤ × ٢٣٫٢ × ٢٣٫٢ سم؛ مۆزەخانەی ھەنەری میترۆپۆلیتان
[وێنۆک|شێوەی قاپ یان دەفری چینیی نموونەیی، بە لێواری تەسکەوە. قاپوقاچاغی جینگدێژێن، [ئیمپراتۆریەتیی یوان|شانشینی یوان، ١٢٧١–١٣٦٨]]
وێنۆک|قاپی زیوی-زێڕین، ١٦٠٥، لە سێتی نانخواردنی کۆنستانسی نەمساوە. بە ئەگەری زۆرەوە وەک ژێرخەر بەکارھاتووە بۆ دانانی قاپوقاچاغی تری سەر مێز لەسەری
**قاپ** دەفرێکی پان و بە شێوەیەکی سەرەکی تەختە کە خۆراکی لەسەر پێشکەش دەکرێت. قاپ ھەروەھا دەکرێت بۆ مەبەستی ڕێوڕەسمی یان ڕازاندنەوە بەکاربھێنرێت. زۆربەی قاپەکان خڕن، بەڵام دەکرێت ھەر شێوەیەکیان ھەبێت، یان لە ھەر کەرەستەیەکی ئاو-نەگر دروست کرابن. بە گشتی قاپەکان لە لێوارەکانەوە بەرزکراونەتەوە، یان بە چەمانەوەیەکی بەرەو سەر، یان لێوارێکی پانتر یان بەشێکی بەرزکراوە. ئەو دەفرانەی کە لێواریان نییە، بەتایبەتی ئەگەر شێوەیەکی خڕتریان ھەبێت، زیاتر بە کاسە یان دەفر دادەنرێن، ھەروەک چۆن دەفرە زۆر گەورەکانی شێوە-قاپیش ھەر وا دادەنرێن. قاپەکان قاپوقاچاغن، و کەلوپەلی سەر مێزن. قاپە دارینەکان، گۆزەکەرییەکان و کانزایییەکان لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا بۆ سەردەمە دێرینەکان دەگەڕێنەوە.

لە کولتووری ڕۆژاوایی و زۆرێک لە کولتوورەکانی تردا، قاپ دەفری نموونەیییە کە خواردنی لێ دەخورێت و لەسەری پێشکەش دەکرێت، بە مەرجێک خواردنەکە بڕێکی زۆر شلەمەنیی تێدا نەبێت. جێگرەوەی سەرەکیی قاپ بریتییە لە کاسە. گەڵای مۆز لە ھەندێک کولتووری باشووری ئاسیا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا باڵادەستە.

## سەرچاوەکان
شیرینیی دوای نان

**شیرینیی دوای نان** ژەمێکە کە کۆتایی بە نانخواردنێک دێنێت؛ ژەمەکە لە خواردنی شیرین پێکدێت، وەک کێک، بسکیت، ئایسکرێم، و لەوانەیە خواردنەوەیەکیش، وەک شەرابی شیرینیی دوای نان یان لیکیۆر. ھەندێک کولتوور ئەو خواردنانەی کە زیاتر تامیان سوێرە، شیرینیان تێدەکەن بۆ دروستکردنی شیرینیی دوای نان. لە ھەندێک شوێنی جیھاندا، ھیچ نەریتێک نییە بۆ ژەمی شیرینیی دوای نان بۆ کۆتاییھێنان بە نانخواردن.

لە مێژوودا، ژەمی شیرینیی دوای نان بە تەواوی لەو خواردنانە پێکدەھات کە 'لە کۆگاوە' دەھاتن، لەوانەش میوەی تازە، کوڵاو، پارێزراو، و وشککراوە؛ گوێز؛ پەنیر و خواردنە شیرەمەنییەکانی تر؛ بسکیتی وشک و وافەر؛ و سەھۆڵ و ئایسکرێم. خواردنە شیرینەکانی چێشتخانە، وەک شیرینیی تازە ئامادەکراو، مێرینگ، کاستەرد، پودینگ، و میوەی برژاو، لە ژەمی ئانترەمێتدا پێشکەش دەکران، نەک لە ژەمی شیرینیی دوای ناندا؛ بەڵام، تا سەدەی ٢٠، ئانترەمێتە شیرینەکان ھاتبوونە ناو شیرینییەکانی دوای نانەوە.

زاراوەی مۆدێرنی *شیرینیی دوای نان* دەکرێت بۆ زۆرێک لە شیرینییەکان بەکاربھێنرێت، لەوانەش میوە، کاستەرد، جەلاتین، پودینگ، بسکیت، کولیچە، ماکارۆن، شیرینی، پای، تارت، کێک، ئایسکرێم، و سووپی شیرین.

## سەرچاوەکان

پۆل:خواردنەکان
پۆل:دێسێرەکان
کووکی

**کووکی** پسکیتێکی شیرینە و بڕێکی زۆر شەکر و چەوریی تێدایە. ھەویری کووکی لەوەی کە بۆ جۆرەکانی تری پسکیت بەکاردێت نەرمترە، و بۆ ماوەیەکی درێژتر و لە پلەی گەرمیی نزمتردا دەبرژێنرێت. ھەویرەکە بە شێوەیەکی گشتی ئارد، شەکر، ھێلکە، و جۆرێک لە ڕۆن یان چەوری لەخۆدەگرێت. لەوانەیە پێکھاتەی تریشی تێدابێت وەک کشمیش، شۆفان، پارچەی شوکولاتە، یان گوێز. پێکھاتەی کووکی لە قرپ و قرمۆکەوە دەگۆڕێت بۆ نەرم و جویندار، و پشت بە تێکەڵەی وردی پێکھاتەکان و ئەو شێوازانە دەبەستێت کە بۆ دروستکردنیان بەکارھاتوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی خۆراک
پۆل:دێسێرەکان
پۆل:شیرینییەکان
پسکیت

**پسکیت** خواردنێکی برژاوی بنچینە-ئاردە. پسکیتەکان بە شێوەیەکی گشتی ڕەق، تەخت، و بێ ھەویرترشن. بە شێوەیەکی گشتی شیرینن و لەوانەیە بە شەکر، شوکولاتە، ئایسینگ، مرەبا، زەنجەفیل، یان دارچین دروست بکرێن. پسکیتە سوێرەکان پێیان دەوترێت کراکەر.

جۆرەکانی پسکیت بریتین لە بیسکۆتی، پسکیتی ساندویچ (وەک کستەرد کرێم)، پسکیتی دایجێستیڤ، پسکیتی زەنجەفیلی، پسکیتی شۆرتبرێد، کووکیی پارچە شوکولاتە، پسکیتی ئانزاک، و سپێکیولاس.

زاراوەی «پسکیت» لە زۆرێک لە وڵاتە ئینگلیزی-زمانەکاندا بەکاردێت. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەشێک لە کەنەدادا، پسکیتە شیرینەکان نزیکەی ھەمیشە پێیان دەوترێت «کووکی» و پسکیتە سوێرەکان پێیان دەوترێت «کراکەر».

## ناو
وێنۆک|پسکیتی ئەمریکای باکوور (چەپ) و پسکیتی بەریتانی لە جۆری بۆربۆن (ڕاست). پسکیتی ئەمریکای باکوور نەرم و توێک توێکە وەک سکۆن، لەکاتێکدا پسکیتە بەریتانییەکان بچووکتر، وشکتر، شیرینتر، و قرپترن وەک کووکی.
بەرھەمە برژاوە بچووک و ڕەقەکانی بنچینە-ئارد لە زۆرێک لە وڵاتە ئینگلیزی-زمانەکاندا بە پسکیت ناسراون. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھەندێک جار لە کەنەدادا، ئەم وشەیە ئاماژەیە بۆ نانێکی خێرا کە وەک سکۆن وایە، بەڵام پێکھاتەیەکی فووتر و نەرمتری ھەیە (بڕوانە پسکیت (نان))، و ئەوەی کە لە زۆرێک لە وڵاتە ئینگلیزی-زمانەکاندا ناسراوە، یان پێی دەوترێت کووکی یان کراکەر. کەنەدییەکان ھەندێک جار نانە خێراکە بە ناوی «پسکیتی چا» جیا دەکەنەوە. لە شانشینی یەکگرتوو، دوورگەی مان و ئیرلەنددا، *کووکی* ئاماژەیە بۆ یەک جۆری دیاریکراوی پسکیت: ئەو ھەویرە شیرینترە برژاوەی کە بە شێوەیەکی گشتی پارچەی شوکولاتە یان کشمیشی تێدایە. لە سکۆتلەندا، *کووکی* ھەروەھا بۆ ئاماژەدان بە ھەندێک جۆری دیاریکراوی پسکیت یان نان بەکاردێت. لە مێژوودا لە شانشینی یەکگرتوودا، نانە خێراکان بە پسکیت ناسرابوون. ئەم کارە لە ئینگلتەرا کۆتاییی ھاتووە، ھەرچەندە لە سکۆتلەندا و گێرنزیدا ماوەتەوە.
[وێنۆک|ھەڵبژاردەیەک لە پسکیت، وەک چۆن لە [گانا پێشکەش دەکرێت]]
وێنۆک|200x200پیکسڵ|پسکیتی ھۆڵەندیی  بە شێوەی جۆراوجۆر: کەشتی، کێڵگە، فیل، ئەسپ
وشەی پسکیت لە وشەی فەڕەنسیی کۆنی ەوە ھاتووە، کە لە وشە لاتینییەکانی  ('دوو جار') و  ('برژاندن'، 'برژاو') وەرگیراوە، و بەم شێوەیە، واتای 'دوو-جار-برژاو' دەگەیەنێت. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە پسکیتەکان لە بنەڕەتدا بە پرۆسەیەکی دوو قۆناغی دەبرژێنران: سەرەتا دەبرژێنران، و پاشان لەناو فڕنێکی ھێواشدا وشک دەکرانەوە.
## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی خۆراک
جیھانی ئینگلیز-قسەکەر

وێنۆک|دابەشبوونی زمانی ئینگلیزی
**جیھانی ئینگلیزی-زمان** یان **ئینگلیز-قسەکەر** پێکدێت لە ٨٨ وڵات و ھەرێم کە تێیان دا زمانی ئینگلیزی زمانی فەرمی، کارگێڕی، یان کولتوورییە. لە سەرەتاکانی دەیەی ٢٠٠٠دا، لە نێوان یەک بۆ دوو ملیار کەس بە زمانی ئینگلیزی قسەیان دەکرد، کە دەیکاتە گەورەترین زمان بەپێی ژمارەی قسەکەران، سێیەم گەورەترین زمان بەپێی ژمارەی قسەکەری ڕەسەن و بەربڵاوترین زمان لە ڕووی جوگرافییەوە. ئەو وڵاتانەی کە زمانی ئینگلیزی زمانی ڕەسەنی زۆربەی خەڵکەکەیەتی، ھەندێک جار بە ئەنگلۆسفێر ناودەبرێن. بە قسەکەرانی زمانی ئینگلیزی دەوترێت **ئەنگلۆفۆن**.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی ئینگلیزی
ئینگلیزیی مۆدێرن

**ئینگلیزیی مۆدێرن**، کە ھەندێک جار پێی دەوترێت **ئینگلیزیی نوێ** یان **ئینگلیزیی سەردەم** بەپێچەوانەی ئینگلیزیی ناوین و ئینگلیزیی کۆنەوە، ئەو شێوەیەی زمانی ئینگلیزییە کە لە دوای گۆڕانی گەورەی بزوێنەکانەوە لە ئینگلتەرا قسەی پێ کراوە، کە لە کۆتاییی سەدەی ١٤دا دەستی پێکرد و تا سەدەی ١٧ تەواو بوو.

لەگەڵ ھەندێک جیاوازی لە وشەسازیدا، ئەو دەقانەی کە بۆ سەرەتای سەدەی ١٧ دەگەڕێنەوە، وەک بەرھەمەکانی ویلیام شێکسپیر و ئینجیلی شا جەیمز، بە ئینگلیزیی مۆدێرن دادەنرێن، یان بە دیاریکراوی، ئینگلیزیی سەرەتای مۆدێرن یان ئینگلیزیی ئێلیزابێسی. لە ڕێگەی داگیرکارییەوە، ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا زمانی ئینگلیزیی بە زۆرێک لە ناوچەکانی جیھاندا بڵاوکردەوە، وەک ئەنگلۆ-ئەمریکا، نیمچەکیشوەری ھیندی، ئەفریقا، ئوسترالیا و نیووزیلاند.

ئینگلیزیی مۆدێرن چەندین شێوەزاری ھەیە کە لە زۆرێک لە وڵاتانی جیھاندا قسەیان پێ دەکرێت، کە ھەندێک جار بە کۆمەڵ بە جیھانی ئینگلیزی-زمان ناودەبرێن. ئەم شێوەزارانە بریتین لە ئەمریکی، ئوسترالی، بەریتانی (کە ئینگلیزیی ئەنگلۆ، ئینگلیزیی سکۆتلەندی و ئینگلیزیی وێڵزی لەخۆدەگرێت)، کەنەدی، نیووزیلەندی، کاری بی، ھایبێرنۆ-ئینگلیزی (بە ئینگلیزیی ئۆلستەریشەوە)، ھیندی، سریلانکی، پاکستانی، نەیجیری، فلیپینی، سەنگاپووری، و ئینگلیزیی ئەفریقای باشوور.

بەپێی *ئیسنۆلۆگ*، نزیکەی یەک ملیار کەس وەک زمانی یەکەم یان دووەم بە زمانی ئینگلیزی قسە دەکەن. زمانی ئینگلیزی وەک زمانی یەکەم یان دووەم لە زۆرێک لە وڵاتاندا قسەی پێ دەکرێت، و زۆربەی قسەکەرە ڕەسەنەکانی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، شانشینی یەکگرتوو، ئوسترالیا، کەنەدا، نیووزیلاند و ئیرلەنددان. «قسەکەری نا-ڕەسەنی زیاترە لە ھەر زمانێکی تر، بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە جیھاندا بڵاوبووەتەوە و بۆ مەبەستی زیاتر لە ھەر زمانێکی تر بەکاردەھێنرێت». ژمارە زۆرەکەی قسەکەرانی، لەگەڵ ئامادەیی جیھانییدا، وای کردووە زمانی ئینگلیزی ببێتە زمانێکی ھاوبەش «ی ھێڵە ئاسمانییەکان، ی دەریا و کەشتیوانی، ی تەکنەلۆژیای کۆمپیوتەر، ی زانست و لە ڕاستیدا ی پەیوەندیی (جیھانی) بە گشتی».

## سەرچاوەکان
ڕۆنی چێشتلێنان

**ڕۆنی چێشتلێنان** (ھەروەھا بە **ڕۆنی خواردن** ناسراوە) چەورییەکی شلی ڕوەکی یان ئاژەڵییە کە لە سوورکردنەوە، برژاندن، و جۆرەکانی تری چێشتلێناندا بەکاردێت. ڕۆن ڕێگە بە پلەی گەرمیی چێشتلێنانی بەرزتر لە ئاو دەدات، کە چێشتلێنان خێراتر و بەتامتر دەکات، و لە ھەمان کاتدا گەرما دابەش دەکات، و سووتان و چێشتلێنانی نایەکسان کەم دەکاتەوە. ھەندێک جار تامی تایبەت بە خۆی دەبەخشێت. ڕۆنی چێشتلێنان ھەروەھا لە ئامادەکردن و تامدانی خواردندا بەکاردێت کە گەرمی لەخۆناگرێت، وەک سۆسی زەڵاتە و نان-تی-کردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی خۆراک
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:Articles with ئیتالی-language sources (it)
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی پشتڕاستکراو نین
میوه‌

وێنۆک|سینی میوە – میوەی وەرزی
لە ڕووەکناسیدا، **میوە** پێکھاتەی تۆو-ھەڵگری ڕووەکە گوڵدارەکانە (ئانجیۆسپێرمەکان) کە لە ھێلکەدانەوە دوای گوڵکردن پێکدێت.

میوەکان ئەو ھۆکارانەن کە ئانجیۆسپێرمەکان تۆوەکانیان پێ بڵاودەکەنەوە. میوە خواردنییەکان بە تایبەتی ماوەیەکی درێژە بە بەکارھێنانی جووڵەی مرۆڤ و ئاژەڵەکانی تر لە پەیوەندییەکی ھاوگوزەرانیدا بڵاودەبنەوە کە ھۆکاری بڵاوبوونەوەی تۆوە بۆ یەک گرووپ و خۆراکە بۆ گرووپەکەی تر؛ مرۆڤەکان، و زۆرێک لە ئاژەڵەکانی تر، وەک سەرچاوەیەکی خۆراک پشت بە میوەکان دەبەستن. لە ئەنجامدا، میوەکان بەشێکی بەرچاوی بەرھەمی کشتوکاڵیی جیھان پێکدەھێنن، و ھەندێکیان (وەک سێو و ھەنار) مانای کولتووری و ھێماییی بەرفراوانیان وەرگرتووە.

لە زمانی باو و بەکارھێنانی چێشتلێناندا، *میوە* بە شێوەیەکی ئاسایی واتای ئەو پێکھاتە گۆشتنە تۆو-پەیوەستدارانەی (یان بەرھەمە) ڕوەکەکانە کە بە شێوەیەکی گشتی شیرینن (یان ترشن) و لە دۆخی خاودا دەخورێن، وەک سێو، مۆز، ترێ، لیمۆ، پڕتەقاڵ، و شلیک. لە بەکارھێنانی ڕوەکناسیدا، زاراوەی *میوە* ھەروەھا زۆر پێکھاتەی تر لەخۆدەگرێت کە لە زمانی ڕۆژانەدا بە گشتی بەو ناوە بانگ ناکرێن، وەک گوێز، فاسۆلیا، گەنمەشامی، تەماتە، و دانەوێڵەی گەنم.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی خۆراک
پۆل:میوەکان
ھەڵووژە

[وێنۆک|ھەڵووژەی گوڵی ئەفریقی ([ژاپۆنی یان چینی).]]
**ھەڵووژە** میوەی ھەندێک جۆرە لە ژێر-ڕەگەزی. ھەڵووژە وشککراوەکان بە پروون ناسراون.
وێنۆک|گوڵی ھەڵووژە
وێنۆک|240x240پیکسڵ|میوەی کاڵی ھەڵووژە
ھەڵووژە بە ئەگەری زۆرەوە یەکێک بووە لە یەکەمین میوەکان کە لەلایەن مرۆڤەوە ماڵی کراوە، و بنەچەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەورووپای ڕۆژھەڵات و چیاکانی قەفقاس و چین. ئەوان لە ئاسیاوە ھێنراونەتە بەریتانیا، و چاندنیان لە ئەندەلوس، باشووری ئیسپانیا بەڵگەدار کراوە. ھەڵووژەکان گرووپێکی ھەمەجۆری جۆرەکانن، و دارەکانیان لە کاتی ھەڵپاچیندا دەگەنە بەرزیی . میوەکە درۆپێکە، و گۆشتێکی توند و ئاوداری ھەیە. ھەڵووژە دەکرێت بە تازەیی بخورێت، وشک بکرێتەوە بۆ دروستکردنی پروون، لە دروستکردنی مرەبادا بەکاربھێنرێت، یان بترشێنرێت بۆ شەراب و دڵۆپێنرێت بۆ براندی. تۆوی ھەڵووژە (کە بە ناوکیش ناودەبرێت) ژەھرێکی سیانید-ئاسای تێدایە بە ناوی ئەمیگدالین، کە گلایکۆسایدێکی سیانۆجینیکە.

لە ساڵی ٢٠٢٣دا، چین ٥٥٪ی کۆی گشتیی ھەڵووژەی جیھانی بەرھەمھێناوە. ھەڵووژەی ژاپۆنی یان چینی باڵادەستن بەسەر بازاڕی میوەی تازەدا، لەکاتێکدا ھەڵووژەی ئەورووپیش لە ھەندێک ناوچەدا باوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:پڕۆنۆس
ئاڵوباڵو

***پرونوس سێراسوس*** (**ئاڵوباڵو** یان **گێلاسی ترش**) جۆرێکی جیھانی کۆنی *پرونوس*ە لەژێر-ڕەگەزی *سێراسوس* (گێلاسەکان). دوو گرووپی سەرەکیی جۆری چێنراوی ھەیە: گێلاسی مۆرێلۆی سووری-تۆخ و **گێلاسی ئامارێلی** سووری-کاڵتر. گۆشتە ترشەکەی شیاوی خواردنە.

## وەسف
دارەکەی لە گێلاسی شیرین بچووکترە (تا بەرزیی ٤–١٠ م گەشە دەکات)، لقی وردی ھەیە، و گێلاسە سوورە تۆخ تا نزیک-ڕەشەکانی لەسەر قنچکی کورترن.

پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ گێلاسی شیریندا (*پرونوس ئەڤیوم*) ھەیە، بەڵام میوەیەکی ھەیە کە ترشترە.

میوەکەی بە تێکڕا ١٧٫٤ ڕۆژ دەمێنێتەوە، و ھەمیشە ١ تۆوی لە ھەر میوەیەکدا ھەیە. میوەکانی بە تێکڕا ٨٤٫٩٪ ئاون، و کێشی وشکیان ٣٩٫٧٪ کاربۆھیدرات و ١٫٠٪ لیپید لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پڕۆنۆس
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گێلاس
زریانی ئۆفیلیا (٢٠٠٥)

**زریانی ئۆفیلیا** زریانێکی خولگەیی درێژخایەن بوو لە ئەیلوولی ٢٠٠٥ کە بۆ زۆربەی ماوەی بوونی بە درێژاییی ڕێڕەوێکی ناڕێک لە کەناری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان جووڵا. ئۆفیلیا، کە پازدەیەمین زریانی ناونراو و ھەشتەمین زریانی وەرزی زریانی ئەتڵەسیی ٢٠٠٥ی ڕیکۆردشکێن بوو، لە سەرەتای ئەیلوولدا لە کۆمەڵێک سیستەمی ئاڵۆز لە سەرانسەری ئەتڵەسیدا سەریھەڵدا. ناوچەیەکی پەستانی نزم لە نزیک بەھاما یەکی گرت و لە ٦ی ئەیلوولدا وەک نزمەپەستۆی خولگەیی شازدە پۆلێن کرا. ئەم سیستەمە کە لە ناوچەیەکی خاوەن تەوژمی ئاراستەکەری کەمدا گیری خواردبوو، و بە زۆری لەژێر کاریگەریی بۆشایییەکدا بوو لە نێوان دوو شانەپەستانی باکوور و ڕۆژھەڵاتدا، بە ڕێڕەوێکی بازنەییدا و بە ئاراستەیەکی گشتیی بەرەو باکوور جووڵا. ڕۆژی دواتر، خۆی ڕێکخست و بوو بە زریانی خولگەیی ئۆفیلیا و زوو لە ٨ی ئەیلوولدا گەیشتە پلەی زریان. بە درێژاییی ھەفتەی دواتر، توندیی ئۆفیلیا لە نێوان ئاستی زریانی خولگەیی و زریاندا ھاتوچۆی دەکرد بەھۆی تێھاتنی ھەوای وشک، ئاستی جیاوازی بڕینی با، و سەرئاوکەوتنی وردە وردەی ئاوە ساردترەکانەوە بە درێژاییی ڕێڕەوە پێچاوپێچەکەی. سیستەمەکە کە وردە وردە قەبارەی گەورەتر دەبوو، بۆ چوارەم جار گەیشتە ھێزی زریان و لە ١٤ی ئەیلوولدا گەیشتە بەھێزترین ئاستی، بە زۆرترین بای بەردەوامی ٨٥ میل لە کاتژمێرێکدا (١٤٠ کم/کاتژمێر). تا ئەم کاتە، ئۆفیلیا بازنەیەکی دووەمی تەواو کردبوو و بەرەو باکووری ڕۆژاوا و ویلایەتی کارۆلینای باکوور دەجووڵا. سیستەمەکە جارێکی تر ئاراستەی گۆڕی و لە ویلایەتەکە دوورکەوتەوە، ھەرچەندە دیواری چاوەکەی بۆ ماوەی دوو ڕۆژ بە کەناراوەکاندا خشەخشی دەکرد. سیستەمەکە بۆ دواجار لە ١٦ی ئەیلوولدا بۆ ھێزی زریانی خولگەیی دابەزی کاتێک دەستی کرد بە خێرایی وەرگرتن بەرەو باکووری ڕۆژھەڵات. دوای تێکەڵبوونی لەگەڵ با ڕۆژاوایییەکاندا، ئۆفیلیا ڕۆژی دواتر گۆڕا بۆ زریانێکی دەرەوەی-خولگەیی. بۆ ھەفتەی دواتر، ئۆفیلیا لەسەر ڕێڕەوێکی جێگیری ڕۆژھەڵات-باکووری-ڕۆژھەڵات بۆ باکووری-ڕۆژھەڵات مایەوە، و بەناو کەنەدای ئەتڵەسی و باکووری زەریای ئەتڵەسیدا تێپەڕی پێش ئەوەی لە ٢٣ی ئەیلوولدا لەسەر دەریای نەرویژ بپووکێتەوە.

## سەرچاوەکان
کەناری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**کەناری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان**، کە ھەروەھا بە **کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریا**، **کەناری ئەتڵەسی**، و **کەناری ئەتڵەسیی دەریا** ناسراوە، ئەو ناوچەیەیە کە ھێڵی کەناریی ئەو شوێنە دەگرێتەوە کە ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەگاتە ئۆقیانووسی ئەتڵەسی؛ ھەمیشە ڕۆڵێکی گەورەی کۆمەڵایەتی-ئابووریی لە گەشەپێدانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا گێڕاوە.

ناوچەکە بە گشتی وا تێدەگەین کە ئەو ویلایەتە ئەمریکیانە لەخۆدەگرێت کە سنووریان لەگەڵ ئۆقیانووسی ئەتڵەسیدا ھەیە: کۆنێتیکت، دێلاوێر، فلۆریدا، جۆرجیا، مەین، مێریلەند، ماساچووسیتس، نیوھەمپشیر، نیوجێرزی، نیویۆرک، کارۆلینای باکوور، ڕۆد ئایلەند، کارۆلینای باشوور، و ڤیرجینیا، و ھەروەھا ھەندێک خاکی دەورەدراو بە وشکانی (پێنسیلڤانیا، ڤێرمۆنت، ڤیرجینیای ڕۆژاوا و واشینگتن دی سی).

## ناوی جوگرافی و پێکھاتە
ناوچەکە لەو چەمکەوە ھاتووە کە ٤٨ ویلایەتە پێکەوەلکاوەکە بە دوو ھێڵی کەناریی سەرەکی پێناسە کراون، یەکێکیان لە لێواری ڕۆژاوا و ئەوی تریان لە لێواری ڕۆژھەڵات. زاراوەکانی تر بۆ ئاماژەدان بەم ناوچەیە بریتین لە کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریا، کە زاراوەیەکی ترە بۆ ھێڵی کەناری، کەناری ئەتڵەسی، و کەناری ئەتڵەسیی دەریا، چونکە ھێڵی کەنارییەکە دەکەوێتە سەر ئۆقیانووسی ئەتڵەسی.

ئەو ١٤ ویلایەتەی کە ھێڵی کەنارییان لەسەر ئۆقیانووسی ئەتڵەسی ھەیە (لە باکوورەوە بۆ باشوور): مەین، نیوھەمپشیر، ماساچووسیتس، ڕۆد ئایلەند، کۆنێتیکت، نیویۆرک، نیوجێرزی، دێلاوێر، مێریلەند، ڤیرجینیا، کارۆلینای باکوور، کارۆلینای باشوور، جۆرجیا، و فلۆریدا. پێنسیلڤانیا و واشینگتن دی سی بە ڕیز سنووریان لەگەڵ ڕووباری دێلاوێر و ڕووباری پۆتۆماکدا ھەیە، کە ھەردووکیان قۆڵی ھەڵچوونی ئۆقیانووسی ئەتڵەسین.

## سەرچاوەکان
ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان

[وێنۆک|ئەو ناوچەیەی کە لە ساڵی ١٧٨٣ لەلایەن [شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیای مەزنەوە بە ویلایەتە یەکگرتووەکان درا (بە قاوەیی کاڵ) دوای سەرکەوتنی جۆرج واشینگتن و سوپای کیشوەری لە شەڕی شۆڕشگێڕیدا، وەک ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان ناسراوە.]]
[وێنۆک|ڤیدیۆیەکی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە لەلایەن تاقمی ئیکسپێدیشن ٢٩ەوە لە [وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی|وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتییەوە گیراوە کاتێک بەسەر ناوچەکەدا تێپەڕیوە]]
**ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان**، کە زۆرجار بە سادەیی وەک **ڕۆژھەڵات** کورت دەکرێتەوە، ناوچەیەکی گەورەی ویلایەتە یەکگرتووەکانە کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری میسیسیپییەوە. ١٧–٢٦ ویلایەت و واشینگتن دی سی، پایتەختی نیشتمانی، لەخۆدەگرێت.

تا ساڵی ٢٠١١، ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان ژمارەی دانیشتووانی خەمڵێنراوی لە ١٧٩ ملیۆن کەس تێپەڕاندبوو، کە نوێنەرایەتیی زۆرینەی (زیاتر لە ٥٨ لەسەد) کۆی دانیشتووانی ئەمریکای دەکرد.

سێ شاری پڕ دانیشتووانترین لە ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بریتین لە شاری نیویۆرک، شیکاگۆ، و فیلادێلفیا.

## باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
بەپێی نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان، باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان نۆ ویلایەت لەخۆدەگرێت، لەوانە (لە باکوورەوە بۆ باشوور): مەین، نیوھەمپشیر، ڤێرمۆنت، ماساچووسیتس، ڕۆد ئایلەند، کۆنێتیکت، نیوجێرزی، نیویۆرک، و پێنسیلڤانیا.

باکووری ڕۆژھەڵاتی سەردەم بە شێوەیەکی بەرچاو بچووکترە لە ناوچەی کولتووریی دارستانەکانی باکووری ڕۆژھەڵات. باکووری ڕۆژھەڵاتی پێش-کۆڵۆمبی سێ ناوچەی سەرەکیی ھەبوو: ناوچەی کەنار، نزمایییەکانی سەینت لۆرێنس، و ناوچەکانی دەریاچە گەورەکان-ڕووباری. ناوچەی کەنار ھەرێمە ئەتڵەسییەکانی کەنەدا و کەناری ئەتڵەسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان تا باشووری کارۆلینای باکوور دەگرێتەوە. ناوچەی نزمایییەکانی سەینت لۆرێنس بەشێک لە باشووری ئۆنتاریۆ، باکووری ویلایەتی نیویۆرک، زۆربەی ناوچەی ڕووباری سەینت لۆرێنس، و دۆڵی ساسکویھانا لەخۆدەگرێت. ناوچەی دەریاچە گەورەکان-ڕووباری ئەو ناوچە ناوخۆییانەی تری باکووری ڕۆژھەڵات دەگرێتەوە، کە نیشتمانی قسەکەرانی ئەلگۆنکیی ناوەندی و سیووان بوون. ناوچەی دەریاچە گەورەکان ھەندێک جار وەک ناوچەیەکی کولتووریی جیاواز دادەنرێت بەھۆی کۆبوونەوەی گەورەی ھۆزە ئەمریکییە ڕەسەنەکانییەوە.

## سەرچاوەکان
زانکۆی پێنسیلڤانیا

**زانکۆی پێنسیلڤانیا** (**پێن** یان **یووپێن**) زانکۆیەکی تایبەتیی توێژینەوەی ئایڤی لیگە لە فیلادێلفیا، پێنسیلڤانیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان. یەکێکە لە نۆ کۆلێژە کۆلۆنیالییەکە، و لە ساڵی ١٧٥٥ لە ڕێگەی ھەوڵەکانی دامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی، بێنجامین فرانکلین، مۆڵەتی پێدرا، کە بانگەشەی بۆ دامەزراوەیەکی پەروەردەیی دەکرد کە سەرکردەکان لە ئەکادیمیا، بازرگانی، و خزمەتگوزاریی گشتیدا ڕابھێنێت.

زانکۆکە چوار قوتابخانەی بەکالۆریۆس و ١٢ قوتابخانەی خوێندنی باڵا و پیشەیی ھەیە. ئەو قوتابخانانەی کە خوێندکارانی بەکالۆریۆس وەردەگرن بریتین لە کۆلێژی ھونەر و زانستەکان، قوتابخانەی ئەندازیاری و زانستی کارپێکراو، قوتابخانەی واڕتن، و قوتابخانەی پەرستاری. لەنێو قوتابخانە خوێندنە باڵاکانیدا قوتابخانەی یاساکەیەتی، کە یەکەم پرۆفیسۆری، جەیمس ویڵسن، یارمەتیی نووسینی دەستووری ئەمریکای دا؛ و قوتابخانەی پزیشکییەکەی، کە یەکەمینە لە ئەمریکای باکووردا.

لە ساڵی ٢٠٢٣دا، پێن لەنێو زانکۆکانی ئەمریکادا پلەی سێیەمی بەدەستھێنا لە خەرجییەکانی توێژینەوەدا، بەپێی دامەزراوەی زانستیی نیشتمانی. تا ساڵی ٢٠٢٤، ئەنداوەمێنتەکەی  بوو، کە دەیکاتە شەشەم دەوڵەمەندترین دامەزراوەی ئەکادیمیی تایبەت لە وڵاتەکەدا. کەمپی سەرەکیی زانکۆی پێنسیلڤانیا لە گەڕەکی شاری زانکۆیە لە ڕۆژاوای فیلادێلفیا، و ناوەندەکەی لە دەوری ھۆڵی کۆلێژە. نیشانە دیارەکانی کەمپەکە بریتین لە ھۆڵی ھیوستن، یەکەم یەکێتیی قوتابیانی مۆدێرن؛ و فرانکلین فیڵد، یەکەم یاریگای تۆپی پێی کۆلێجی دوو-ئاستی وڵاتەکە و درێژترین یاریگای تۆپی پێی کۆلێجی دابەشکردنی یەکەمی ئێن سی ئەی ئەیی وڵاتەکە لە کارکردنی بەردەوامدا. بەرنامەی وەرزشیی زانکۆکە، پێن کوەیکەرز، تیمی لە ٣٣ وەرزشدا ھەیە وەک ئەندامێکی کۆنفرانسی ئایڤی لیگی دابەشکردنی یەکەمی ئێن سی ئەی ئەی.

دەرچووان، ئەندامانی دەستە، و مامۆستایانی پێن ھەشت باوکی دامەزرێنەری ویلایەتە یەکگرتووەکان لەخۆدەگرن کە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیییان واژوو کردووە، حەوتیان دەستووری ئەمریکایان واژوو کردووە، ٢٤ ئەندامی کۆنگرەی کیشوەری، سێ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٣٨ براوەی خەڵاتی نۆبڵ، نۆ سەرۆکی دەوڵەتی بیانی، سێ دادوەری دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان، لانیکەم چوار دادوەری دادگای باڵای وڵاتانی بیانی، ٣٢ سێناتۆری ئەمریکی، ١٦٣ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا، ١٩ وەزیری کابینەی ئەمریکا، ٤٦ پارێزگار، ٢٨ دادوەری دادگای باڵای ویلایەت، ٣٦ ملیاردێری زیندووی دەرچووی بەکالۆریۆس (گەورەترین ژمارە لەنێو ھەر کۆلێژ یان زانکۆیەکی ئەمریکیدا)، و پێنج وەرگری مەدالیای شەرەف.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆلێژە کۆلۆنیالیەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
ئایڤی لیگ

**ئایڤی لیگ** کۆنفرانسێکی وەرزشیی کۆلێژیی ئەمریکییە کە لە ھەشت زانکۆی تایبەتیی توێژینەوە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان پێکدێت. بەشداری دەکات لە کۆمەڵەی نیشتمانیی وەرزشیی کۆلێژ (ئێن سی ئەی ئەی) دابەشکردنی یەکەم، و لە تۆپی پێدا، لە بەشی پاڵەوانێتیی تۆپی پێدا (ئێف سی ئێس). زاراوەی *ئایڤی لیگ* بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بۆ ئاماژەدان بەو ھەشت قوتابخانەیە بەکاردێت کە سەر بە لیگەکەن، و لە ئاستی جیھانیدا وەک کۆلێژی دەستبژێر ناسراون کە پەیوەستن بە نایابیی ئەکادیمی، وەرگرتنی زۆر ھەڵبژاردەیی، و دەستبژێریی کۆمەڵایەتییەوە. زاراوەکە ھەر لە ساڵی ١٩٣٣ەوە بەکارھێنراوە، و لە ساڵی ١٩٥٤ دوای پێکھێنانی کۆنفرانسی وەرزشیی ئایڤی لیگ بووە فەرمی. ھەندێک جار، بە «ھەشت دێرینەکە» ش ناوبراون.

ھەشت ئەندامەکەی ئایڤی لیگ بریتین لە زانکۆی براون، زانکۆی کۆلۆمبیا، زانکۆی کۆرنێڵ، کۆلێژی دارتمۆس، زانکۆی ھارڤارد، زانکۆی پێنسیلڤانیا، زانکۆی پرینستۆن، و زانکۆی یەیڵ. بارەگای کۆنفرانسەکە لە پرینستۆن، نیوجێرزییە. ھەموو «ئایڤییەکان» جگە لە کۆرنێڵ لە سەردەمی کۆلۆنیالیدا دامەزراون و بەم شێوەیە حەوت لە نۆ کۆلێژە کۆلۆنیالییەکە پێکدەھێنن. دوو کۆلێژە کۆلۆنیالییەکەی تر، کۆلێژی کوینز (ئێستا زانکۆی ڕاتگێرز) و کۆلێژی ویلیام و ماری، بوونە دامەزراوەی گشتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
زانکۆی براون

**زانکۆی براون** زانکۆیەکی تایبەتیی ئایڤی لیگی توێژینەوەیە لە پڕۆڤیدێنس، ڕۆد ئایلەند، ویلایەتە یەکگرتووەکان. حەوتەمین کۆنترین دامەزراوەی خوێندنی باڵایە لە ئەمریکا، و لە ساڵی ١٧٦٤ وەک *کۆلێژ لە کۆلۆنیی ئینگلیزیی ڕۆد ئایلەند و کێڵگەکانی پڕۆڤیدێنس* دامەزراوە. یەکێکە لە نۆ کۆلێژە کۆلۆنیالییەکە کە پێش شۆڕشی ئەمریکا مۆڵەتیان وەرگرتووە، و یەکەم کۆلێژی ئەمریکی بوو کە یاسای دانا کە وەرگرتن و فێرکردنی خوێندکاران دەبێت یەکسان بێت بەبێ گوێدانە لایەنگریی ئایینیی خوێندکاران.

زانکۆکە نیشتمانی کۆنترین بەرنامەی بیرکاریی کارپێکراوە لە وڵاتەکەدا و کۆنترین بەرنامەی ئەندازیارییە لە ئایڤی لیگدا. یەکێک بوو لە دامەزراوە سەرەتایییەکانی بەخشینی دکتۆرا لە ئەمریکادا، و لە ساڵی ١٨٨٧ خوێندنی ماستەر و دکتۆرای زیاد کرد. لە ساڵی ١٩٦٩دا، دوای لۆبیکردنی خوێندکاران، پرۆگرامی خوێندنی کراوەی پەسەند کرد، کە داواکارییە ناچارییەکانی دابەشکردنی خوێندنی گشتیی لابرد. لە ساڵی ١٩٧١دا، دامەزراوەی ھاوئاھەنگیی ژنانی براون، کۆلێژی پێمبرۆک، بە تەواوی لەگەڵ زانکۆکەدا یەکخرا.

زانکۆکە پێکدێت لە کۆلێژ، قوتابخانەی خوێندنی باڵا، قوتابخانەی پزیشکیی ئالپێرت، قوتابخانەی ئەندازیاری، قوتابخانەی تەندروستیی گشتی و قوتابخانەی خوێندنی پیشەیی. بەرنامە نێودەوڵەتییەکانی لە ڕێگەی پەیمانگای واتسن بۆ کاروباری نێودەوڵەتی و گشتییەوە ڕێکخراون، و لە ڕووی ئەکادیمییەوە پەیوەستە بە تاقیگەی بایۆلۆجیی دەریایی و قوتابخانەی دیزاینی ڕۆد ئایلەندەوە، کە بەرنامەی بڕوانامەی دوانیی بەکالۆریۆس و خوێندنی باڵا پێشکەش دەکات. کەمپی سەرەکیی براون لە گەڕەکی کۆلێج ھیڵ لە پڕۆڤیدێنسە. زانکۆکە بە ناوچەیەکی تەلارسازیی فیدراڵی لیستکراو دەورەدراوە کە چڕییەکی لە باڵەخانەکانی سەردەمی کۆلۆنیالی تێدایە. شەقامی بێنیفیت یەکێکە لە دەوڵەمەندترین چڕییەکانی تەلارسازیی سەدەی ١٧ و ١٨ی ئەمریکا. وەرگرتنی بەکالۆریۆس لەنێو ھەڵبژاردەترینەکاندایە لە وڵاتەکەدا، و ڕێژەی وەرگرتن ٥٪ بووە بۆ پۆلی ٢٠٢٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆلێژە کۆلۆنیالیەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
ڕووسای سێیەم

**ڕووسای سێیەم** پادشای ئورارتوو بوو. پێی دەگوترا «ڕووسا ئەریمناھی» («کوڕی ئێریمێنا»). لەوانەیە برازا یان ئامۆزای ڕووسای دووەم بووبێت. زانیارییەکی کەم لەبارەی حوکمڕانییەکەیەوە ھەیە؛ ناوی لەسەر کۆگایەکی گەورە لە ئارماڤیر و ناوی لەسەر زنجیرەیەک قەڵغانی بڕۆنزی لە پەرستگای خالدی نووسرابوو کە لە ڕووساھینیلی دۆزرایەوە کە ئێستا لە مۆزەخانەی بەڕیتانیا ھەڵگیراوە. سەرلێشێواوییەکی بەرچاو ھەیە لەسەر ناسنامەی ڕووسای سێیەم، کاتێک فەرمانڕەواییی کردووە، و پەیوەندییەکەی لەگەڵ پادشاکانی دیکە یان تەنانەت بەروارە ڕاستەقینەکانی فەرمانڕەوایی.

ڕووسا باوکی ساردووری چوارەم بووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی پادشاکانی ئورارتوو

## سەرچاوەکان


پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
پۆل:پاشاکان
خەیاڵی سەرووسروشتی

**خەیاڵی سەرووسروشتی** ژێرچەشنێکە لە خەیاڵی بیرکردنەوەیی کە لەسەر تیمی سەرووسروشتی چڕبووەتەوە، و زۆرجار لەگەڵ گریمانە سروشتییەکانی جیھانی ڕاستەقینەدا ناکۆکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی خەیاڵی زانستی
پۆل:جۆرەکانی فەنتازیا
پۆل:چەشنەکانی ترسناک
پۆل:خەیاڵی ترسناک
پۆل:خەیاڵی بیرکردنەوەیی
خێزانی ئادەمز (فیلمی ١٩٩١)

***خێزانی ئادەمز*** فیلمێکی سەرووسروشتیی کۆمیدیای ڕەشی ئەمریکیی ساڵی ١٩٩١ە کە لەسەر بنەمای کارەکتەرەکانی کارتۆنەکە دروست کراوە کە لەلایەن کارتۆنیست چارڵز ئادەمزەوە دروست کراون و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی ساڵی ١٩٦٤ کە لەلایەن دەیڤد لێوییەوە بەرھەم ھێنراوە. فیلمەکە لە دەرھێنانی سینەماکاری پێشوو باری سۆنێنفیڵدە لە یەکەم کاری دەرھێنانی فیلمی درێژیدا، و ئەنجێلیکا ھیوستن، کە پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ ڕۆڵگێڕانەکەی وەک مۆرتیشیا ئادەمز، ڕاول جوولیا وەک گۆمێز ئادەمز، و کریستۆفەر لۆید وەک فێستەر ئادەمز ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە تیشک دەخاتە سەر خێزانێکی نامۆ، ترسناک، و ئەرستۆکراتی کە پەیوەندی لەگەڵ کەسێکدا دادەنێنەوە کە پێیان وایە خزمییەکی ماوەیەکی زۆر ونبوویانە، کە برای گۆمێز، فێستەر ئادەمزە.

فیلمەکە بە بەرھەھێنانە پڕ لە کێشەکەی ناسرابوو. لە سەرەتادا لە ئۆریۆن پیکچەرز پەرەی پێ دەدرا، و فیلمەکە ٥ ملیۆن دۆلار لە بوودجەکەی زیاتری تێچوو بەھۆی نووسینەوەی بەردەوامی سیناریۆکەوە بە درێژاییی وێنەگرتن؛ کێشەی تەندروستیی ئەو کەسانەی کە بەشدار بوون لە وێنەگرتنەکەدا؛ و وێنەگرتنێکی گشتیی پڕ لە سترێس بۆ خودی سۆنێنفیڵد، کە بووە ھۆی چەندین دواکەوتن. بەرزبوونەوەی تێچووی بەرھەمھێنان لە بوودجەی ٢٥ ملیۆن دۆلاریی فیلمەکەوە بۆ ٣٠ ملیۆن دۆلار، وای لە ئۆریۆن کرد، کە لە ڕووی دارایییەوە لە کێشەدا بوو و لە شکستی فیلمێکی تری بودجە-گەورە دەترسا، کە فیلمەکە بفرۆشێت بە پاراماونت پیکچەرز، کە فیلمەکەی تەواو کرد و دابەشکردنی ناوخۆییی فیلمەکەی گرتە ئەستۆ. ئۆریۆن فیلمەکەی لە ڕێگەی کۆلومبیا پیکچەرزەوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دابەش کرد. فیلمەکە لە ڕووی بازرگانییەوە سەرکەوتوو بوو، و نزیکەی حەوت ھێندەی تێچووی بەرھەمھێنانەکەی قازانج کرد، و پاشکۆیەکی بە ناوی *ئادەمز فامیلی ڤالیوز*ی بەدوادا ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز
پۆل:فیلمە براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن ڕۆسبێری
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون
پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی جادووگەری
پۆل:فیلمەکان دەربارەی لەبیرچوونەوە
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی خێزانی ئادەمز
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩١
زانکۆی کۆرنێل

**زانکۆی کۆرنێڵ** زانکۆیەکی تایبەتیی ئایڤی لیگی توێژینەوەیە کە بنکەکەی لە ئیساکا، نیویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکانە. زانکۆکە لە ساڵی ١٨٦٥ لەلایەن خێرخوازی ئەمریکی ئێزرا کۆرنێڵ و مێژوونووس و پەروەردەکار ئاندرو دیکسن وایتەوە ھاو-دامەزراوە. لە سەرەتای دامەزراندنییەوە، زانکۆی کۆرنێڵ دامەزراوەیەکی ھاو-پەروەردەیی و نائایینی بووە. تا پاییزی ٢٠٢٤، کۆی خوێندکاران ١٦٬١٢٨ خوێندکاری بەکالۆریۆس و ١٠٬٦٦٥ خوێندکاری خوێندنی باڵای لەخۆگرتبوو لە ھەموو ٥٠ ویلایەتەکەی ئەمریکا و ١٣٠ وڵاتەوە.

زانکۆکە لە ھەشت کۆلێژی بەکالۆریۆس و حەوت بەشی خوێندنی باڵا لە کەمپە سەرەکییەکەی ئیساکادا ڕێکخراوە. ھەر کۆلێژ و بەشێکی ئەکادیمی نزیکەی سەربەخۆییی تەواویان ھەیە لە دیاریکردنی ستانداردەکانی وەرگرتن و پرۆگرامی خوێندنی تایبەت بە خۆیاندا. جگە لە کەمپە سەرەکییەکەی لە ئیساکا، زانکۆی کۆرنێڵ سێ کەمپی سەتەلایتی بەڕێوەدەبات، لەوانە دووان لە شاری نیویۆرک، قوتابخانەی پزیشکی و کۆرنێڵ تێک، و لقێکی قوتابخانەی پزیشکی لە ئەلڕەیان، شاری پەروەردەیی قەتەر.

کۆرنێڵ یەکێکە لە سێ زانکۆی تایبەتیی زەوی-بەخشراو لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا. لەنێو ھەشت کۆلێژە بەکالۆریۆسەکەی زانکۆکەدا، چواریان کۆلێژی یاسایی یان گرێبەستیی پشتگیریکراو لەلایەن ویلایەتن کە بەشێکیان لە ڕێگەی زانکۆی ویلایەتیی نیویۆرکەوە پارەدار دەکرێن، لەوانە کۆلێژی کشتوکاڵ و زانستەکانی ژیان، کۆلێژی ژینگەناسیی مرۆڤ، قوتابخانەی پەیوەندییەکانی پیشەسازی و کار، و قوتابخانەی سیاسەتی گشتیی جێب ئی. برووکس. لەنێو قوتابخانە خوێندنە باڵاکانی کۆرنێڵدا، تەنھا کۆلێژی پزیشکیی ڤێتێرنەری لەلایەن نیویۆرکەوە پشتگیری دەکرێت. کەمپی سەرەکیی زانکۆی کۆرنێڵ لە ئیساکا ە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پرینستۆن، نیو جێرزی

**شارەوانیی پرینستۆن** شارۆچکەیەکە لە کاونتیی مێرسەر، نیوجێرزی، ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣، لە ڕێگەی یەکگرتنی شارۆچکەی پرینستۆن و شارەدێی پرینستۆنەوە دامەزرا، کە ھەردووکیان ئێستا ھەڵوەشاونەتەوە. تا سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٣٠٬٦٨١ کەس بوو، کە ٢٬١٠٩ کەس (+٧٫٤٪) زیادی کردووە لە ژمارە یەکخراوەکەی سەرژمێریی ٢٠١٠ کە ٢٨٬٥٧٢ کەس بوو. لە سەرژمێریی ٢٠٠٠دا، ھەردوو کۆمەڵگەکە کۆی دانیشتووانیان ٣٠٬٢٣٠ کەس بوو، کە ١٤٬٢٠٣ دانیشتوو لە شارۆچکەکەدا و ١٦٬٠٢٧ لە شارەدێیەکەدا بوون.

پرینستۆن پێش شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا دامەزراوە. شارۆچکەکە نیشتمانی زانکۆی پرینستۆنە، کە یەکێکە لە ناسراوترین زانکۆ توێژینەوەیییەکانی جیھان، و ناوی شارۆچکەکەی ھەڵگرتووە و لە ساڵی ١٧٥٦ لە شوێنی پێشووی دامەزراوە پەروەردەیییەکەوە لە نیوارکەوە گواستراوەتەوە بۆ ناو کۆمەڵگەکە. ھەرچەندە پەیوەندییەکەی لەگەڵ زانکۆکەدا بە شێوەیەکی سەرەکی وای لێدەکات پرینستۆن ببێتە شارۆچکەیەکی کۆلێژ، دامەزراوە گرنگەکانی تری ناوچەکە بریتین لە پەیمانگای خوێندنی پێشکەوتوو، تاقیگەی فیزیکی پلازمای پرینستۆن، قوتابخانەی خواناسیی پرینستۆن، کۆمپانیای توێژینەوەی ڕاپرسی، بریستۆڵ-مایەرز سکویب، توێژینەوەی کۆمپانیایی زیمێنس، ئێس ئاڕ ئای ئینتەرناشناڵ، کۆمپانیای ئێف ئێم سی، خزمەتگوزاریی تاقیکردنەوەی پەروەردەیی، دامەزراوەی ڕۆبێرت ود جۆنسن، ئامرێپ، چێرچ و دوایت، بێرلیتز ئینتەرناشناڵ، و داو جۆنز و کۆمپانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
سالڤا کیر

**سالڤا کیر مایاردیت** (لەدایکبووی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٥١)، بە شێوەیەکی باو بە **سالڤا کیر** ناسراوە، سیاسەتمەدارێکی سوودانی باشوور ئەمریکایە کە لە دوای سەربەخۆبوونی لە ٩ی تەممووزی ٢٠١١ەوە وەک سەرۆکی سوودانی باشوور کاری کردووە. پێش سەربەخۆیی، ئەو سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی خۆسەری سوودانی باشوور بووە، ھەروەھا جێگری یەکەمی سەرۆکی سودان، لە ساڵی ٢٠٠٥ تا ٢٠١١. لە ساڵی ٢٠٠٥دا وەک فەرماندەی گشتی سوپای ئازادی گەلی سودان (SPLA) دەستنیشانکرا، دوای مردنی جۆن گارنگ.

کیر لە نەتەوەی دینکا لەدایکبووە و پەیوەندی بەو یاخیبووانەی ئەنیانیا کردووە کە لە کاتی یەکەم شەڕی ناوخۆی سودان لە ساڵی ١٩٦٧دا بۆ سەربەخۆیی باشوور دەجەنگن. دوای سەرھەڵدانی جەنگی ناوخۆی سودان دووەم لە ساڵی ١٩٨٣، کیر پەیوەندی بە گرووپی یاخیبووی نوێی بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی گەلی سودان (SPLM) کرد بە سەرۆکایەتی جۆن گارنگ وەک ئەندامی باڵە چەکدارەکەی، سوپای ڕزگاری خوازی گەلی سودان (SPLA)، لە کۆتاییدا بوو بە سەرۆکی SPLA. دوابەدوای ڕێککەوتنی ئاشتی گشتگیر، باشوور خۆسەریی بەدەستھێنا لەژێر سەرکردایەتی گارانگ لە تەممووزی ٢٠٠٥. دوای مردنی گارانگ لە کۆتایی مانگەکەدا، کیر بوو بە سەرۆکی نوێی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری باشوور، ھەروەھا جێگری یەکەمی سەرۆکی حکوومەتی ناوەندی. کیر دوای ھەڵبژاردنی گشتی باشووری سودان ٢٠١٠ وەک سەرۆککۆمار دووبارە ھەڵبژاردنەوەی بەدەستھێنا. ساڵی دواتر، باشووری سودان سەربەخۆیی بەدەستھێنا دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی سوودانی باشووری باشووری ٢٠١١ و کیر وەک سەرۆکی یەکەمی سودان.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:زیندووان
جەنابی بەڕێزتان

[وێنۆک|بەڕێزان [لۆرد|دادپەروەرانی لۆردەکانی ئینگلتەرا، بۆ بەڕێوەبردنی حکوومەت لە کاتی نەبوونی پاشا لەلایەن ڕۆبەرت وایت]]
**جەنابی بەڕێزتان** شێوازی ڕێزلێنانە کە دەدرێت بە ئەندامانی ڕێکخراوێک یان دەوڵەتێکی دیاریکراو، بەزۆری سەرۆک یان حاکم. کاتێک کەسێک نازناوی «جەنابی بەڕێزتان» بەدەست دەھێنێت بەزۆری لەلایەن ئەو کەسەوە بەدەستەوەیە بۆ ماوەی ژیانی ھەرچەندە ئەمە ھەمیشە وا نییە. بۆ نموونە ھەندێک لە وڵاتان سەرۆک نازناوی «جەنابی بەڕێزتان» وەردەگرن بەڵام تەنھا بۆ کاتەکانیان لەو پۆستەدا بەدەستیەوە دەگرن.

## سەرچاوەکان
گۆگریال

**گۆگریال** (لاتینی: Gogrial) شارۆچکەیەکە لە سوودانی باشوور، دەکەوێتە ویلایەتی وەرب.

## تایبەتمەندییەکان
**گۆگریە** ژمارەی دانیشتووانی ٤٤ ھەزار و ٦٠٠ کەسە و لە بەرزی ٣٩٧ مەتر لە ئاستی دەریاوە ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان
ئەیکنھام

**ئەیکنھام** (بە ئینگلیزی: Akenham) گوند و دەڤەرێکی شارستانییە لە شارستانی سەفک لە ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا. گوندەکە دیمەنێکی گوندنشینیی بڵاوە و ئارامی ھەیە و دەکەوێتە دووری نزیکەی ٤ میل (٦.٤ کم) لە باکووری شارۆچکەی ئیپسویچ.

ئەیکنھام لە چەند کێڵگە و ماڵێکی پەرتەوازە، لەگەڵ کڵێسایەکی مێژوویی، پێکدێت. گوندەکە لە سەدەی ١٩دا بەھۆی ڕووداوێکی ناشتنەوە ناوبانگی دەرکرد و لە سەدەی ٢٠یشدا بووە شوێنی وێنەگرتنی فیلمێکی سینەماییی ناسراو.
## ناو
ناوی "ئەیکنھام" لە زمانی ئینگلیزیی کۆنەوە وەرگیراوە و پێدەچێت لە "Aca's ham"ەوە ھاتبێت، کە بە واتای "ماڵەوە" یان "گوندی ئاکا" دێت.
## مێژوو
### تۆماری کتێبی ڕۆژی دوایی
ئەیکنھام گوندێکی کۆنە و مێژووەکەی بۆ سەردەمی ئەنگلۆ-ساکسۆنەکان دەگەڕێتەوە. یەکەم جار ناوی لە ساڵی ١٠٨٦ لە کتێبی ڕۆژی دواییدا (Domesday Book) وەک "Achenham" تۆمار کراوە. لەو کاتەدا، گوندەکە لە دوو مڵک پێکدەھات؛ یەکێکیان لەلایەن ژنێکی ئازادەوە بە ناوی بریتیڤا و ئەوی تریان لەلایەن کوڕەکانی گۆدریکەوە بەڕێوەدەبرا.
### کەیسی ناشتنی ئەیکنھام
وێنۆک|ھۆڵی ڕایز لە ئەیکنھام
لە ساڵی ١٨٧٨، گوندی ئەیکنھام بووە ناوەندی مشتومڕێکی نیشتمانی کە بە "کەیسی ناشتنی ئەیکنھام" (Akenham Burial Case) ناسرا. ڕووداوەکە کاتێک دەستی پێکرد کە قەشەی گوند، ڕێزدار جۆرج دروری، ڕەتیکردەوە ڕێوڕەسمی ناشتنی تەواو بۆ منداڵێکی دوو ساڵان بە ناوی جۆزێف ڕەمسەی ئەنجام بدات، چونکە منداڵەکە لە کڵێسای ئەنگلیکانیدا لەئاوھەڵنەکێشرابوو (unbaptised).

بنەماڵەی منداڵەکە کە پابەندی کڵێسای باپتیست بوون، بڕیاریان دا ڕێوڕەسمی ناشتنی خۆیان ئەنجام بدەن، بەڵام قەشە دروری دەرگای گۆڕستانەکەی کڵێسای سانت ماریی داخست و ڕێگری لێکردن. ئەم کارە بووە ھۆی وروژاندنی توڕەیی گشتی و کێشەکە گەیشتە دادگای باڵا. دواجار قەشەکە بە بڕیاری دادگا ناچار کرا دەرگای گۆڕستانەکە بکاتەوە. ئەم ڕووداوە وەک نموونەیەکی دیاری ململانێی ئایینی لە سەردەمی ڤیکتۆریادا دەبینرێت و کاریگەریی ھەبوو لەسەر دەرکردنی یاسای نوێی ناشتن لە ساڵی ١٨٨٠، کە مافی بەخاکسپاردنی بە ڕێوڕەسمی نائەنگلیکانی لە گۆڕستانەکانی کڵێسادا مسۆگەر کرد.
## ئەیکنھام لە فیلمدا
وێنۆک|کۆکردنەوەی بەرھەمی دروێنە لە ئەیکنھام
لە ساڵی ١٩٧٤، گوندی ئەیکنھام بووە شوێنی سەرەکیی وێنەگرتنی فیلمی سینەماییی ئەیکەنفیڵد (Akenfield)، کە لەلایەن پیتەر ھۆڵەوە دەرھێنرابوو. فیلمەکە لەسەر بنەمای کتێبێکی ڕۆناڵد بلیس نووسرابوو و ژیانی سێ نەوەی بنەماڵەیەکی جووتیاری لە گوندێکی سەفک لە ماوەی شەست ساڵدا نیشان دەدا.

کێڵگەی ئەیکنھام ھۆڵ (Akenham Hall Farmhouse) وەک ماڵی کارەکتەری سەرەکیی فیلمەکە بەکارھێنرا و دیمەنە سروشتییەکانی دەوروبەری گوندەکەش بوونە پاشخانی چیرۆکەکە. ئەم فیلمە وەک وێناکردنێکی ڕاستەقینەی ژیانی گوندنشینیی ئینگلیزی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ستایش کرا.
وێنۆک|ڕێڕەوی پیادە بەرەو کێڵگەی ئەیکنھام
## کڵێسای سانت ماری
کڵێسای سانت ماری (St Mary's Church) باڵەخانەیەکی مێژووییە کە بەشێک لە دیزاینەکەی بۆ سەدەی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە. کڵێساکە ئێستا وەک باڵەخانەیەکی زیادە (redundant) پۆلێن کراوە و لەژێر چاودێریی سندووقی پاراستنی کڵێسە زیادەکاندایە. سەرەڕای ئەوەی چیتر بۆ خواپەرستیی بەردەوام بەکارناھێنرێت، ھێشتا وەک ھێمایەکی مێژوویی گرنگ لە گوندەکەدا ماوەتەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
پۆل:گوندەکانی سەفۆک
پێڕستی سەرۆکەکانی سوودانی باشوور

لیستی سەرۆکەکانی سوودانی باشوور لە ساڵی ١٩٧٢ دەستی پێکرد، لە ڕێگەی ڕێککەوتنی ئەدیس ئەبابا و حکوومەتە ناوخۆییەکەی پێنج سەرۆکی ھەبوو تا ساڵی ١٩٨٣، کاتێک حکوومەتی ناوەندی سودان ئۆتۆنۆمی ھەڵوەشاندەوە. ئۆتۆنۆمی لە ساڵی ٢٠٠٥ دووبارە وەرگیرایەوە، لە ڕێگەی ڕێککەوتنی ئاشتیی ھەمەلایەنە کە ئامانجی کۆتاییھێنان بە شەڕی ناوخۆی دووەمی سودان بوو، ھەروەھا نووسینگەی سەرۆکی سوودانی باشووری گەڕێنرایەوە. پاشان لە ٩ی تەممووزی ٢٠١١ سوودانی باشوور سەربەخۆ بوو.

## لیستی سەرۆکەکانی سوودانی باشوور
پێش ساڵی ١٩٧٢
# ئاگرێی جادین - سەرۆکی حکوومەتی کاتی باشووری سودان (١٠ی ئابی ١٩٦٧ تا ٢٧ی ئازاری ١٩٦٩)
# گۆردۆن مۆرۆتا ماین - سەرۆکی حکوومەتی کاتی نیل (ئازاری ١٩٦٩ تا ٢٣ی تەممووزی ١٩٧٠)
لە دوای ساڵی ١٩٧٢

## سەرچاوەکان
هۆمپاد مینی

**هۆمپاد مینی** بڵندگۆیەکی زیرەکە کە لەلایەن ئەپڵەوە پەرەی پێدراوە. کەڵک لە یاریدەدەری دیجیتاڵی سیری ئەپڵ وەردەگرێت. بە نزیکەیی گۆیەکی ١٠ سم، لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ وەک وەشانێکی بچووکتر و هەرزانتری هۆمپۆدی ئەپڵ بڵاوکرایەوە.
## سەرچاوەکان
* ویکیی ئینگلیزی

پۆل:ڕەقامێرەکانی ئەپڵ