open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پیتەر فۆندا

**پیتەر ھێنری فۆندا** () (لە ٢٣ی شوباتی ١٩٤٠ لە نیویۆرک لەدایکبووە - لە ١٦ی ئابی ٢٠١٩ لە لۆس ئەنجلۆس کۆچی دوایی کردووە) ئەکتەری ئەمریکی بووە. باوکی ناوی ھێنری فۆندایە، خوشکەکەی ناوی جین فۆندایە و کچەکەی ناوی بریجیت فۆندایە. پیتەر فۆندا لە ساڵی ١٩٩٧ بەھۆی فیلمی "یەکەم زێڕ" پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر.
## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:ئەکتەرەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:بێخوایانی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی کایەی ڤیدیۆیی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی نیویۆرکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
برینی فیشەک

[220x440px|وێنۆک|کەللەسەری [نێرێک کە برینێکی چوونە ژوورەوەی فیشەک لە مێشکیدا نیشان دەدات، ساڵی ١٩٥٠]]
**برینی فیشەک** کە بە زەنگی بالیستیکیش ناسراوە، جۆرێکە لە زەنگی جەستەیی کە لە ئەنجامی تەقاندنی چەک یان تەقەمەنییەکەوە دروست دەبێت.  باوترین جۆری زەنگی بالیستی کە لەسەر بنەمای چەکی تەقەکار دامەزراوە، لە شەڕی چەکداری و چالاکییە تاوانکارییەکاندا بەکاردەھێنرێت.  لێدانەکە بەندە بە چەکەکە و فیشەک و خێرایی و خاڵی چوونە ژوورەوە و ڕێڕەو. چارەسەرکردن دەتوانێت لە چاودێریکردنی برینەکانی جێگەکەیەوە دەست پێبکات تا دەستێوەردانی نەشتەرگەری بەپەلە.
## سەرچاوەکان
زانکۆی نێبراسکا ئۆماھا

**زانکۆی نەبراسکا ئۆماھا** () زانکۆیەکی گشتی ئەمریکییە و دەکەوێتە شاری ئۆماھا لە ویلایەتی نێبراسکا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٠٨
ناحیەی تەکیەی جەباری

**ناحیەی تەکیەی جەباری** یەکێکە لە حەوت ناحیەی قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی تەکیەی جەباریە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی تەکیەی جەباری لە ساڵی ٢٠٢٠دا (١٬١٢٤)کەسە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی تەکیەی جەباریە.
* سەید عەبدولجەبار لە ساڵی (١٤٧٠)ی زایینی لە گوندی تەکیەی قەرەداغەوە لەگەڵ کوڕە گەورەکەی کە ناوی (شەرەفەدین)ە، ڕووی کردوەتە سنووری کەرکووک ولە گوندی (سەڵباتوو) نیشتەجێ بووە و تەکیەکی لەو گوندە بەناوی تەکیەی سەید عەبدولجەبار دامەزراندووە، بە دامەزراندنی ئەو تەکیەیەش ناوی گوندەکە گۆڕاوە بۆ تەکیەی جەباری.

## جوگرافیا
ناحیەی تەکیەی جەباری ھاوسنوورە لەگەڵ؛ 
* لە باکوورەوە ناحیەی شۆڕش و ناحیەی قەرەھەنجیر لە قەزای کەرکووک.
* لە باشوورەوە لەگەڵ ناحیەی قادرکەرەم.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی شۆڕش و ناحیەی قادرکەرەم.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی قەرەھەنجیر و ناحیەی لەیلان لە پارێزگای کەرکووک.

* ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٢٥٦کم٢)ە لە (٧٫٦٣٪) قەزای چەمچەماڵ پێکدەھێنێت، وە لە (١٫٣١٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.

* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (حەوتەمە) لە حەوت ناحیەی قەزای چەمچەماڵدا.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (حەوتەمە) لە حەوت ناحیەی قەزای چەمچەماڵ.

## مێژوو
ناحیەی تەکیەی جەباری مێژوویەکی کۆنی نییە لە (٢٠٠٤)دا بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان درووستکرا، بە دابڕانی ٢٠ گوند و کەرت لە ناحیەی قادرکەرەم. ناوەندەکەشی شارەدێی تەکیەی جەباریە.

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ٢٠ گوند پێکھاتووە:

* تەکیەی جەباری(ناوەند)
* بانگۆڵ
* پویزڵ
* تاوێربەرز
* جانی
* حەمک
* داوڵ
* زەردە
* زەوج
* سۆران جەباری
* شێخ محەمەدی جەباری
* قەڵاوێژ
* قۆچەلی
* کانی بایز
* کوڵەبان
* گۆران جەباری
* مەحموودپەریزاد
* مۆردانە
* ھەنارەی محەمەد سەعید
* ھەنارەی محەمەد شەریف
* ھەنارەی محەمەدئەمین

## ئەمانەش ببینە
* قەزای چەمچەماڵ
* پارێزگای سلێمانی
* تەکیەی جەباری
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی چەمچەماڵ

## سەرچاوەکان
 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ئەپۆڵۆ ١٠

**ئەپۆلۆ ١٠** () ئەرکێکی گەشتی ئاسمانی مرۆڤ بوو کە بەشێک بوو لە بەرنامەی ئەپۆلۆی ئیدارەی نیشتمانی فڕۆکەوانی و بۆشاییی ئاسمان (ناسا). ئەم ئەرکە لە ١٨ی ئایاری ١٩٦٩ دەستیپێکرد و چوارەم ئەرکی تیمی بەرنامەی ئەپۆلۆ بوو و دووەم ئەرک بوو کە بە دەوری مانگدا دەسوڕایەوە. ئامانجی سەرەکی ئەرکی ئەپۆلۆ ١٠ ئەنجامدانی پرۆڤەی جل و بەرگ بوو بۆ یەکەم نیشتنەوەی مانگ، تاقیکردنەوەی ئەو کەشتییە ئاسمانییانە و ئەو ڕێکارانەی کە لە ئەرکی ئەپۆڵۆ ١١دا بەکاردەھێنرێن.

لە کاتی ئەرکەکەدا کەشتییە ئاسمانییەکە بە دەوری مانگدا دەسوڕایەوە بە بەرزی نزیکەی ٥٠ ھەزار پێ، کە نزیکترینە کە تا ئێستا ھیچ مرۆڤێک نەیتوانیوە ئەوەندە نزیک بێتەوە بۆ نیشتنەوە لەسەر ڕووی مانگ. تیمی فڕۆکەوانی کە لە کەشتیوانانی ئاسمانی «تۆماس پی ستافۆرد و جۆن دبلیو یۆنگ و یوجین ئەی سێرنان» پێکھاتبوون، زیاتر لە ٦٠ کاتژمێریان لە بۆشایی ئاسمان بەسەربردووە و کۆمەڵێک تاقیکردنەوە و مانۆڕیان ئەنجامداوە بۆ ئامادەکاری بۆ نیشتنەوەی مانگی داھاتوو.

یەکێک لە ساتەکانی یادگاری ئەرکی ئەپۆلۆ ١٠ کاتێک ڕوویدا کە کەشتییە ئاسمانییەکە بە دەوری دیوی دووری مانگدا تێپەڕی. کەشتیوانەکان بۆ ماوەی نزیکەی کاتژمێرێک ھەموو پەیوەندییەکیان لەگەڵ کۆنترۆڵی ئەرک لەسەر زەوی لەدەستدا و ھەستیان بە گۆشەگیرییەکی تەواو کرد. ئەوان یەکەم مرۆڤ بوون کە ئەم دیاردەیەیان ئەزموون کرد، کە بە «ڕەشکردنەوە» ناسرا. ئەرکی ئەپۆلۆ ١٠ سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێنا و ڕێگەی خۆشکرد بۆ ئەرکی مێژوویی ئەپۆلۆ ١١ کە تەنھا دوو مانگ دواتر مرۆڤەکان لەسەر مانگ بنیشێتەوە. ئەم ئەرکە توانای کەشتی ئاسمانی ئەپۆلۆ و تیمەکەی نیشان دا بۆ ئەنجامدانی نیشتنەوەی مانگ، ھەروەھا ئەزموونێکی بەنرخی بۆ ئەرکەکانی داھاتوو بۆ سەر مانگ دابین.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٩٦٩
پۆل:ئەرکەکانی بەرنامەی ئەپۆلۆ
پۆل:جین سێرنان
موسنەدی ئەحمەد

**موسنەدی ئەحمەد** ()یەکێکە لە بەناوبانگترین و بەرفراوانترین پەرتووکەکانی فەرموودەی پێغەمبەر کە پێگەیەکی پێشکەوتووی لەنێو سوننەکاندا داگیرکردووە. بەو پێیەی بە یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی فەرموودە دادەنرێت بۆ ئەوان، و بەناوبانگترین موسنەدەکانە، زانایانی فەرموودە لە پلەی سێیەمدا دوای دوو سەحیح و چوار سوننە دایان ناوە. دەگەڕێتەوە بۆ ئیمام ئەحمەدی کوڕی حەنبەل (١٦٤ کۆچی – ٢٤١ کۆچی / ٧٨٠ – ٨٥٥ زایینی)، بەپێی خەمڵاندنی زاناکان نزیکەی ٤٠ ھەزار فەرموودەی پێغەمبەری تێدایە، کە نزیکەی ١٠ ھەزاریان دووبارە کراوەتەوە، لەسەر ناوی ئەو ھاوەڵانە ڕێکخراوە کە فەرموودەکان دەگێڕنەوە، ڕێکی خستووە و باسی ڕیوایەتەکانی ھەر ھاوەڵێک لە شوێنێکدا دەکات، و ٩٠٤ ھاوەڵی تێدایە، و پەرتووکەکە دابەشکراوە بەسەر ھەژدە موسنەددا، یەکەمیان موسنەدی دە مزگێنی پێدراوانی بەھەشت و دواھەمینیان موسنەدی ژنانە، و چەندین فەرموودەی صەحیحی تێدایە کە لە دوو سەحیحەکەدا نییە.

ئیبن حەنبل ڕقی لە پۆلێنکردن بوو چونکە پێی وابوو موسڵمان نابێت سەرقاڵی پەرتووکێکی تر بێت جگە لە قورئان و سوننەت، بەڵام پێی باشتر بوو فەرموودەکان بنووسێت، بۆیە ئیبن حەنبل فەرموودەکانی موسنەدی ھەڵبژارد لەو شتانەی کە لە شێخەکانی بیستبووی، بۆ ئەوەی خەڵک بیانوویەکیان ھەبێت بۆ ئاماژەدان بەو، وەک لە پێشەکیدا سەبارەت بە موسنەدەکەی وتی: عملت ھذا الکتاب اماما، اذا اختلفت الناس فی سنە رسول اللە صلی اللە علییە وسلم رجع الییە.

واتە: من وەک ئیمامێک ئەم پەرتووکەم داناوە، ئەگەر خەڵک لەسەر سوننەتی پێغەمبەری خودا (د. خ) ناکۆک بوون، با بۆ ئەمە بگەڕێنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:حەنبەلی
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
شۆفێری

**شۆفێری** ()    بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی ئۆتۆمبێلی وشکانی وەک ئۆتۆمبێل و بارهەڵگر و پاس. شۆفێری زیاترە لە کۆنترۆڵکردنی ئۆتۆمبێل و پێویستی بە زانین و جێبەجێکردنی یاساکانی هاتوچۆ هەیە. لە هەموو جیهان پێویستە شۆفێران وانەی شۆفێری وەربگرن و لە تاقیکردنەوەکە دەربچن بۆ بەدەستهێنانی مۆڵەتی شۆفێری. لە زۆرێک لە وڵاتان، تەنانەت دوای دەرچوون لە تاقیکردنەوەکە، شۆفێر لە سەرەتای شۆفێریدا بە هەندێک یاسا سنووردار دەکرێت. بۆ نموونە لە کەنەدا پێویستە شۆفێرانی تازەپێگەیشتوو بۆ ماوەی دوو ساڵ ستیکەری "N" لەسەر ئۆتۆمبێلەکەیان دابنێن و بۆ ساڵی داهاتوو ستیکەری "L" بەکاربهێنن.   
## سەرچاوەکان
مۆتۆرسکیل

**مۆتۆرسکیل** () ماتۆڕ سێ یان چوار تایە یان دوو تایەی ھەیە.

یەکەم ماتۆڕسکیل لە شاری شتوتگارت لەلایەن داھێنەرانی ئەڵمانی گۆتلیب دایملەر و ویلھێلم مایباخەوە لە ساڵی ١٨٨٥ دیزاین و دروست کرا. زیاتر لە پاسکیلێکی ماتۆڕدار دەچوو، داھێنەرەکانی ناویان ناوە Reitwagen کە بە واتای سواربوونی ئۆتۆمبێل دێت.

## سەرچاوەکان
*
گەشتی ئاسمانی مرۆڤ

**گەشتی ئاسمانیی مرۆڤ** (ھەروەھا وەک **گەشتی ئاسمانی بە تاقمەوە**، یان لە مێژوودا زیاتر وەک **گەشتی ئاسمانیی مرۆڤ-دار** ئاماژەی پێدەکرێت) بریتییە لە فڕینی بۆشاییی ئاسمان بە تاقمێک یان سەرنشینانەوە لەناو کەشتییەکی ئاسمانیدا، و زۆرجار کەشتییە ئاسمانییەکە ڕاستەوخۆ لەلایەن تاقمە مرۆیییەکەی ناویەوە کار پێ دەکرێت. کەشتییە ئاسمانییەکان ھەروەھا دەکرێت لە وێستگە زەمینییەکانەوە لەسەر زەوی لە دوورەوە کۆنترۆڵ بکرێن، یان بە شێوەی سەربەخۆ، بەبێ ھیچ تێوەگلانی ڕاستەوخۆی مرۆڤ.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:فڕینی بۆشایی
مانگی دەستکردی چاودێریی زەوی

وێنۆک|شەش مانگی دەستکردی چاودێریی زەوی کە کۆمەڵە مانگی دەستکردی ئەی-ترەین پێکدەھێنن تا ساڵی ٢٠١٤.

**مانگی دەستکردی چاودێریی زەوی** یان **مانگی دەستکردی ھەستکردنی دووری زەوی** مانگێکی دەستکردە کە بۆ چاودێریی زەوی (ئی ئۆ) لە خولگەوە بەکاردێت یان دیزاین کراوە، و مانگە دەستکردە سیخوڕییەکان و ھاوشێوەکانیان لەخۆدەگرێت کە بۆ مەبەستی نا-سەربازی وەک چاودێریی ژینگەیی، کەشناسی، نەخشەکێشان و ئەوانی تر دانراون. باوترین جۆر بریتییە لە **مانگە دەستکردەکانی وێنەگرتنی زەوی**، کە وێنەی مانگی دەستکرد دەگرن، ھاوشێوەی وێنەی ئاسمانی؛ ھەندێک مانگی دەستکردی ئی ئۆ لەوانەیە ھەستکردنی دوور ئەنجام بدەن بەبێ پێکھێنانی وێنە، وەک لە داپۆشینی ڕادیۆییی جی ئێن ئێس ئێسدا.

## سەرچاوەکان
مانگی دەستکردی سیخوڕ

وێنۆک|گرتنی مایکرۆوەیڤ (ڕایۆلیت)

**مانگی دەستکردی سیخوڕی** یان **مانگی دەستکردی ھەواڵگری** (کە بە گشتی، ھەرچەندە نافەرمی، بە **مانگی دەستکردی سیخوڕی** ناودەبرێت) مانگێکی دەستکردی چاودێریی زەوییە یان مانگێکی دەستکردی پەیوەندییەکانە کە بۆ بەکارھێنانی سەربازی یان ھەواڵگری جێگیر کراوە.

## سەرچاوەکان
کەشتیی ئاسمانیی بێسەرنشین

**کەشتیی ئاسمانیی بێسەرنشین** یان **کەشتیی ئاسمانیی ڕۆبۆتی** کەشتیی ئاسمانییە کە خەڵکی لەسەر نییە. کەشتییە ئاسمانییە بێسەرنشینەکان لەوانەیە ئاستی جیاوازی سەربەخۆیییان ھەبێت لە تێچووی مرۆییەوە، وەک کۆنترۆڵی دوور، یان ڕێنماییی دوور. ھەروەھا لەوانەیە سەربەخۆ بن، کە تێیدا لیستێکی پێش-پرۆگرامکراوی ئۆپەراسیۆنیان ھەیە کە جێبەجێ دەکرێت مەگەر بە شێوەیەکی تر ڕێنمایی بکرێن. کەشتییەکی ئاسمانیی ڕۆبۆتی بۆ پێوانە زانستییەکان زۆرجار پێی دەوترێت پشکنەری ئاسمانی یان ڕوانگەی ئاسمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
کارل شوومان

**کارل ئاگۆست بێرتۆڵد شومان**(١٢ی ئایاری ١٨٦٩ – ٢٤ی ئازاری ١٩٤٦) وەرزشوانێکی ئەڵمانی بووە، کە چوار مەدالیای لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٨٩٦ لە دەتینا بەدەستھێناوە، وەک سەرکەوتووترین وەرزشوان لە یەکەم ئۆڵۆمپیادی مۆدێرندا دەستنیشانکرا. ھەروەھا بەشداری لە بەرزکردنەوەی قورساییدا کردووە.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:مردووانی ١٩٤٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩
فڕۆکەی بۆشایی

**فڕۆکەی ئاسمانی، بۆشایی** پێڕاگوێزێکە کە دەتوانێت وەک فڕۆکەیەک لە بەرگەھەوای زەویدا بفڕێت و بخلیسکێت و وەک کەشتییەکی ئاسمانی لە بۆشاییی دەرەکیدا کار بکات. بۆ ئەنجامدانی ئەمە، فڕۆکە ئاسمانییەکان دەبێت تایبەتمەندییەکانی ھەردوو فڕۆکە و کەشتیی ئاسمانی لەخۆبگرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
موعجەمی گەورە

**موعجەمی گەورە** لە نووسینی تەبەرانی یەکێکە لەو پەرتووکە فەرموودەییانەی کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەھلی سوننە و جەماعەت. لەلایەن ئیمام ئەبوو قاسم سلێمان کوڕی ئەحمەد کوڕی ئەیووب تەبەرانی کۆکراوەتەوە، و بەپێی شێوازی فەرھەنگ ڕێکی خستووە، واتە بەپێی پیتەکانی فەرھەنگ ڕێکی خستووە، بەڵام بەپێی پیتەکانی فەرھەنگ لە فەرھەنگی گەورەدایە لە ناوی ھاوەڵاندا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
مەکۆکی ئاسمانی

**مەکۆکی ئاسمانی** سیستەمێکی کەشتیی ئاسمانیی خولگەی نزمی زەویی خانەنشینکراو و بەشەکی شیاوی دووبارە بەکارھێنانەوەیە کە لە ساڵی ١٩٨١ تا ٢٠١١ لەلایەن دەستەی بەڕێوەبردنی فڕۆکەوانی و بۆشاییی ئاسمانیی نیشتمانیی ئەمریکاوە (ناسا) وەک بەشێک لە بەرنامەی مەکۆکی ئاسمانی کاری پێکراوە. ناوی فەرمیی بەرنامەکەی بریتی بوو لە سیستەمی گواستنەوەی ئاسمانی (ئێس تی ئێس)، کە لە پلانی ساڵی ١٩٦٩ەوە وەرگیراوە کە لەلایەن جێگری سەرۆکی ئەمریکا سپیرۆ ئاگنوەوە سەرکردایەتی دەکرا بۆ سیستەمێکی کەشتیی ئاسمانیی شیاوی دووبارە بەکارهێنانەوە و تێیدا تاکە بڕگە بوو کە پارەی بۆ گەشەپێدان تەرخان کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
ھەڵدانگە

وێنۆک|ھەڵدانگە لە کۆمەڵگەی ھەڵدانی ٣٩بی ناوەندی بۆشاییی کێنێدی لە دوورگەی مێریت، فلۆریدا

**ھەڵدانگە** دامەزراوەیەکی سەرزەوییە کە لێیەوە مووشەکێکی پاڵنەر-ڕۆکێت یان پێڕاگوێزێکی ئاسمانی بە شێوەی ستوونی ھەڵدەدرێت. زاراوەی *ھەڵدانگە* دەکرێت بۆ וەسفکردنی تەنھا سەکۆی ھەڵدانی ناوەندی (سەکۆی ھەڵدەری گەڕۆک)، یان تەواوی کۆمەڵگەکە (**کۆمەڵگەی ھەڵدان**) بەکاربھێنرێت.

## سەرچاوەکان
تەبەرانی

**سلێمان کوڕی ئەحمەد ئەلتەبەرانی** (٢٦٠ کۆچی / ٨٢١ی زایینی - ٣٦٠ کۆچی / ٩١٨ زایینی)، یەکێکە لە زانا و ئیمامەکانی ئەھلی سوننە و جەماعەت. ئەو **ئەبوو قاسم و سلێمان کوڕی ئەحمەد کوڕی ئەیووب کوڕی مووتیر ئەللەخمی شامی تەبەرانی** و ناونرا تەبەرانی کە دەگەڕێتەوە بۆ تەبرییە ئەلشام، قەسبە کورەی ئەردەن. لە مانگی سەفەر لە ساڵی ٢٦٠ی کۆچی (٨٢١ی زایینی) لە شاری عکا لە فەلەستین لەدایکبووە، یەکێکە لە گێڕەرەوە و زانا بەناوبانگەکانی فەرموودە.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٧٠
پۆل:مردووانی ٩٧١
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
گەشتی نێوگەلەستێرەیی

**گەشتی نێوگەلەستێرەیی** بریتییە لە گەشتی گریمانەیی لەنێوان گەلەستێرەکاندا. بەھۆی ئەوەی ڕێگای شیری و نزیکترین دراوسێکانی بە ملیۆنان ساڵی ڕووناکی لێک جیادەکرێنەوە، ھەر ھەوڵێکی لەو جۆرە ھەروەھا پێویستی بە ملیۆنان ساڵ دەبێت بەپێی تێگەیشتنی ئێستامان لە فیزیا؛ بۆیە، گەشتی نێوگەلەستێرەیی لە ماوەی ژیانی مرۆڤدا ئەستەمە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەلەستێرەکان
پۆل:فڕینی بۆشایی
مانگی دەستکردی سەربازی

**مانگی دەستکردی سەربازی** () بریتییە لە مانگە دەستکردێک کە بۆ مەبەستێکی سەربازی بەکاردێت. باوترین ئەرکەکان بریتین لە کۆکردنەوەی زانیاری ھەواڵگری، کەشتیوانی و پەیوەندییە سەربازییەکان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کەرەستەی سەربازی
مێژووی فڕینی بۆشایی

فڕینی بۆشایی لە سەدەی بیستەمدا دەستی پێکرد دوای پێشکەوتنە تیۆری و پراکتیکییەکانی کۆنستنتین تسیۆلکۆڤسکی و ڕۆبەرت ئێچ گۆدارد و ھێرمان ئۆبێرت. یەکەم بەرنامەی سەرکەوتووی موشەکی گەورە لە ساڵانی ١٩٢٠ لە ئەڵمانیا لەلایەن فریتز ڤۆن ئۆپڵ و ماکس ڤالیێرەوە دەستیپێکرد و لە کۆتاییدا لە ئەڵمانیای نازی لەلایەن وێرنھێر ڤۆن براونەوە دەستیپێکرد. یەکێتی سۆڤیەت پێشەنگی پێشبڕکێی بۆشایی ئاسمانی دوای جەنگی گرت و یەکەم مانگی دەستکرد و یەکەم پیاو و یەکەم ژن ی خستە ناو خولگە. ئەمریکا لە ناوەڕاستی شەستەکاندا کەوتە بەر ڕکابەرە سۆڤیەتییەکانیان و دواتر تێپەڕین و لە ساڵی ١٩٦٩ یەکەم پیاوەکانی لەسەر مانگ نیشتنەوە. لە ھەمان ماوەی ساڵدا فەرەنسا، بەریتانیا، ژاپۆن و چین لە یەک کاتدا توانای ھەڵدانی سنووردارتریان پەرەپێدەدا.

## سەرچاوەکان
گێڕەرەوەی فەرموودە

**گێڕەرەوەی فەرموودە** زاراوەیەکی ئیسلامییە کە ئاماژەیە بۆ کەسێک دەکات کە فەرموودەی پێغەمبەر لە کەسانی پێش خۆیەوە دەگێڕێتەوە لە چینەکانی گێڕەرەوەکان تا ئەوانەی شوێنیان کەوتووە. مەرجی گرنگ تێیدا دڵنیابوونە لە وردی و دادپەروەری گێڕەرەوەکە.

## سەرچاوەکان
فەرموودەناس

**فەرموودەناس**،**فەرموودەوان** یان **موحەدیس** ئەو کەسەیە کە لەگەڵ زانستی فەرموودە و گێڕانەوەکان و زانینیان کار دەکات و خۆی بە زۆر فەرموودە و مەرجی گێڕەرەوەکانیان ئاشنا دەکات، لە دیارترینیان نووسەرانی شەش پەرتووکی سوننە کە بوخاری، موسلیم، ئەبوو داوود، نەسائی، ترمزی، کوڕی ماجە. و لە نێویاندا ئەوانەن کە بەناوبانگن بە ڕوونکردنەوەی دوو سەحیحەکە وەک نەوەوی، ئیبن حەجەر عەسقەلانی، و لە نێو فەقێیەکانیشدا ئەحمەد کوڕی حەنبەل، مالیک کوڕی ئەنەس، ئیبن تەیمییە. خوێندکارانی بەناوەکانی ئیبن قەییم، سیوتی. و لە مێژوونووسەکان شەمسەدین زەھەبی، حاکم نیسابووری، ئیبن کەسیر، ئەبووبەکر کوڕی دەبی خیسمە، ئەبووحەنیفە دینەوەری، ئەلسەخاوی؛ و لە خوێنەرانیشدا دارقوتنی، کوڕی جەزەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرموودە
پۆل:زانایانی فەرموودە
سوورەتی مەککەیی

وێنۆک
**سوورەتە مەککییەکان** بریتی یە لەو (سوورەت یان ئایەت) کە جبریل - علییە سلام - دایبەزاندووەتە سەر پێغەمبەر (**ﷺ**) لە پێش کۆچکردنی پێغەمبەر (**ﷺ**) بۆ(مەدینە)، ‏باداگرتنەکە لەدەرەوەی (مەککە)ش بوو بێت. 

## سوودەکانی ئایەتەکانی مەککە
لە قورئانی پیرۆزدا ھەشتا و پێنج سوورەتی مەککەی ھەیە، ھەروەھا بیست و نۆ سوورەتی مەدەنی بەپێی فەرموودەی جیاواز. لە باسکردنی سوودەکاندا، ئەوەی گرنگترین ئایەتەکانی مەککە جیادەکاتەوە، کورتی ئایەتەکانیان، کە تایبەتمەندن بە کورتی، سەرزەنشت، ئاگادارکردنەوە، شێوازی توند، و وشەی ھەڵبژێردراو و سەرنجڕاکێش بۆ ڕاکێشانی سەرنج بۆ واقیعەکانی گەردوون؛ و ڕۆحە بێباکانە و ھەستە گێژاوەکان لە کاریگەری داب و نەریتی پێش ئیسلام دەھەژێنن و ئارگیومێنت و بەڵگەی عەقڵی یەکلاکەرەوە و بەڵگەی زیندووبوونەوە دابمەزرێنن و نموونەی ئەوەش بخەنەڕوو، و تەحەدای عەرەبەکانی پێش ئیسلام بکەن بۆ قسەکردنیان بۆ ھێنانی قورئانێکی لەو شێوەیە، و باس لە چیرۆکی ڕابردوو و لەناوچوونی درۆزنەکان بکەن. لە زۆرێک لە سوورەتکانی مەککەدا بۆمان دەردەکەوێت کە تیشک دەخاتە سەر بناغەکانی ئیمان، وەک سورەتی ئەنعام و سورەتی نەحل کە ئایەتەکانیان باس لە یەکتاپەرستی و دامەزراندنی دڵ و ڕووح و بەڵگە لەسەری دەکات، و سوورەتی قیامەت لەو سوورەتانەن کە باسیان لە سەلماندنی واقیعی ڕۆژی دوایی و زیندووبوونەوەی دوای مردن بۆ حساب و پاداشت و بەڵگەی سەلماندنی دەکرد.

## خەسڵەتەکانی سوورەتی مەککەیی
# ئەو سووڕەتانەی لە شاری مەککە دابەزیوون دەستەواژەی (کلا) تێدایە وبەمەش دەبێتە سوورەتی مەککەیی، زۆرینەی ئەو سوورەتانەش لە بەشی نیوەی کۆتایی قورئانن.
# ھەر سووڕەتێک کە خودای گەورە تێیدا فەرموویەتی (یا ایھا الناس) و خودای گەورە تێیدا نەیفەرمووە (یا ایھا الذین امنو)، ئەوا سوورەتی مەککەیییە، تەنھا سوورەتی حەج نەبێت کە خودای گەورە تێیدا فەرمووە (ێا ایھا الذین امنو ارکعوا و اسجدوا) و زۆرینەی زانایان ئەم سووڕەتە بە سوورەتی مەککەیی دادەنێنن.
# ھەموو ئەو سووڕەتانەی کە باس لە چیرۆکی پێغەمبەران دەکات و باس لە نەتەوە و میللەتانی پێشووتر دەکات، ئەوا سووڕەتی مەککەیییە تەنھا سووڕەتی البقرە نەبێت.
# ھەر سووڕەتێک باسی چیرۆکی پێغەمبەر ئادەم (علییە السلام) و ئیبلیس بکات ئەوا سووڕەتێکی مەککەیییە، تەنھا سووڕتی البقرە نەبێت.
# ئەو سووڕەتانە کە بە پیتەکان دەستی پێکردوە وەک (الم) و (الر) و ئەوانی دیکەش ئەوا سووڕەتی مەککەیین، تەنھا سووڕەتی البقرە و سووڕەتی ال عمران نەبێت.
ھەروەھا تایبەتمەندییەکانی سووڕەتی مەککەیی بریتی بوو لە داواکردن بۆ یەکخواپەرستی و ھاوبەشی نەکردن (شرک) بۆ اللە لە پەرستن، چونکە تاکە خودایە کە شایەنی پەرستنە، ھەروەھا لە سوورەتە مەککەیییەکان باس لە ڕۆژی دوایی و پاداشت و سزای ئەو ڕۆژە دەکات و باس لە دۆزەخ و سزاکانی کراوە لەگەڵ باسی بەھەشت و نیعمەتەکانی، ھەروەھا یەکێکی دیکە لە تایبەتمەندییەکانی ئەوەیە کە دەستەواژەکانی کورتن و وشەکانی بەھێزن

## پێڕستی سووڕەتەکان
پێڕستی سووڕەتەکانی مەککەیی:

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایەت
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:مەککە
پۆل:ئەسباب نزوول
شادی فەرەجپوور

**شادی فەرەجپوور** (  ، لەدایکبووی ٢١ی شوباتی ١٩٩١) یەکێکە لە گەشتیارانی ئێرانی.   

یەکەم میدالیای زێڕی ئاسیای لە یارییەکانی وەرزشی ژنانی ئێراندا بەدەستهێناوە.   

## پیشە

### تیمی نیشتیمانی

* ٢٠٠٨ پێشبڕکێکانی کەشتیوانی بولگاریا
** **زێڕ** (1): پاڵەوانێتی تاکەکەسی لاوانی بولگاریا 
* ٢٠٠٧ سەنگافورە لە یارییەکانی جووتە وەرزشییەکان
** **زێڕ** (1): وەرزشی جووتە ئافرەتان - سەنگافورە 2007 یارییەکانی لاوان 
* پاڵەوانێتی جیهانی وەرزشی کەشتیوانی خوار ١٩ ساڵ
** **برۆنزی** (2): 2012 ژنانی منداڵان تاکە کەللەسەر (JW1x) – دووبارەکردنەوە 

## بەستەری دەرەکی

* 

## سەرچاوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
ھەڵدانی بۆشاییی نامووشەکی

**ھەڵدانی بۆشاییی نامووشەکی** ئاماژەیە بۆ چەمکە تیۆرییەکان بۆ ھەڵدان بۆ بۆشاییی ئاسمان کە تێیدا زۆربەی خێرایی و بەرزیی پێویست بۆ گەیشتن بە خولگە لەلایەن تەکنیکێکی پاڵنەرەوە دابین دەکرێت کە ناکەوێتە ژێر سنوورەکانی ھاوکێشەی ڕۆکێتەوە. ھەرچەندە ھەموو ھەڵدانە ئاسمانییەکان تا ئەمڕۆ ڕۆکێت بوون، ژمارەیەک جێگرەوە بۆ ڕۆکێتەکان پێشنیار کراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنۆلۆژیای گریمانەیی
ھەڵدانی بۆشایی

[وێنۆک|[سپەیس ئێکس فاڵکۆن ھێڤی]]

**ھەڵدانی بۆشاییی ئاسمان** ئەو قۆناغەیە لە ئەرکێکی فڕینی بۆشاییی ئاسماندا کە تێیدا پێڕاگوێزێکی ھەڵدەر دەگاتە بۆشاییی ئاسمان. ھەڵدانەکە لەوانەیە ژێر-خولگەیی بێت یان لەوانەیە ھەڵدانەکە بەردەوام بێت تا پێڕاگوێزەکە دەگاتە خولگە. ھەڵدانێکی بۆشاییی ئاسمان لە ھەڵدانگەیەکەوە دەست پێدەکات، کە لەوانەیە لەسەر وشکانی بێت یان لە دەریا، یان کاتێک پێڕاگوێزی ھەڵدەر لە ناوەڕاستی ھەوادا لە فڕۆکەیەکەوە بەردەدرێت.

## سەرچاوەکان
فڕینی بۆشاییی خولگەیی

**فڕینی بۆشاییی خولگەیی** (یان **فڕینی خولگەیی**) فڕینێکی بۆشاییی ئاسمانە کە تێیدا کەشتییەکی ئاسمانی دەخرێتە سەر ڕێڕەوێک کە تێیدا دەتوانێت لە بۆشاییی دەرەکیدا بمێنێتەوە بۆ ماوەی لانیکەم یەک خولگە.

## سەرچاوەکان
جەباری

هۆزی جەباری جەباری یەکێکە لە هۆزە ناودارەکانی کوردستان شوێنی هۆزەکە دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی کەرکوکەوە  دەکەوێتە نێوان چەمچەماڵ لە باکوورەوە وە لەییلان لە ڕۆژئاواوە  گوندەکانی جەباری بریتین لە سی گوند ئەوانیش گوندەکانی (حەمک، پویزڵ، نەورۆز، تاوێربەرز، زەردە، عەلى مستەفا، ئالياوە، گۆلەمەو،حسەنخانە، كوڵەبان، بانگۆل، سۆران، شێخ محەمەدى خواروو، شێخ محمدى سەروو، مەحمود پەريزاد، تةكيە، قۆچەلى، زەوج، جانى، زنەخۆر، مۆردانە، حەفتاچەشمە، هەنارەى حمە ئەمين، هەنارەى حمە شەريف، هەنارەى حمە سەعيد، تەپەكوڕە، چيمن، گۆران، كانی بايز، سەوسكە، شێردەرە، داووڵ، پارياوڵە، قەڵاوێز) خەڵکی ناوچەکە بڵاو بوونەتەوە با شارەکانی سلێمانی و دهۆک و کەرکوک و هەولێر و ڕواندز و  بناری قەندیل و شەقڵاوە و قەزای چەمچەماڵ
توێژینەوەی بۆشایی

[وێنۆک|[باز ئاڵدرین لە کاتی وەرگرتنی نموونەیەکی ناوەکیی مانگ لە ماوەی ئەرکی ئەپۆلۆ ١١دا]]

**گەڕان بەدوای بۆشاییی ئاسماندا** یان **توێژینەوەی بۆشایی ئاسمان** لێکۆڵینەوەی فیزیکیی بۆشاییی دەرەکییە لە ڕێگەی کەشتییە ئاسمانییە ڕۆبۆتییە بێسەرنشینەکان و لە ڕێگەی گەشتی ئاسمانیی مرۆڤەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:فڕینی بۆشایی
پۆل:ئاسمانگەڕی
کەپسوولی بۆشایی

**کەپسولی بۆشایی** () کەشتییەکە بۆ گواستنەوەی بار، تاقیکردنەوە زانستییەکان و/یان کەشتیوانەکان بۆ بۆشایی ئاسمان، و ھەر لە بۆشایی ئاسمانەوە دروستیشکراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
شەش کتێبەکەی فەرموودە

**شەش کتێبی فەرموودە** یان **شەش کتێبەکە**، زاراوەیەکە کە لەلایەن زانایانی سوننە بە شەش کتێبیفەرموودە دراوە. پێشتر پێنج بوون، بەڵام پاشان کتێبی محەممەدی کوڕی ماجەش ھاتە پاڵییەوە، و بە شەش کتێبەکە ناسرا، ئەوەش لەسەر دەستی محەممەد کوڕی تاھیر مەقدیسی (کۆچی دوایی لە ٥٠٧ کۆچی) بوو کە نووسەری کتێبی مەرجەکانی شەش ئیمامەکان بوو. حافز عەبدولغەنی ئەلمەقدیسیش (کە لە ساڵی ٦٠٠ی کۆچی کۆچی دوایی کرد)، ڕێچکەی ئەوی گرتەبەر، بۆیە لە پەرتووکەکەی بەناوی «کامڵبوون لە ناوەکانی پیاواندا» پیاوانی ئیبن ماجەی وەک یەکێک لە شەش کەسەکە دانا.
## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
وێستگەی بۆشایی

**وێستگەی بۆشاییی ئاسمان** (یان **وێستگەی خولگەیی**) کەشتییەکی ئاسمانییە کە لە خولگەدا دەمێنێتەوە و میوانداریی مرۆڤ دەکات بۆ ماوەی درێژخایەن. ھەر بۆیە، مانگێکی دەستکردە کە دامەزراوەی نیشتەجێبوونی تێدایە. ئامانجی پاراستنی وێستگەیەکی بۆشاییی ئاسمان بەپێی بەرنامەکە دەگۆڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
ھاوسەرگیریی کاتی

**ھاوسەرگیریی کاتی** یان **سیغە**، ھاوسەرگیرییەکە لەسەر بنەمای گرێبەست و ماوەیەکی دیاریکراو و مارەییەکی دیاریکراوە، کە تێیدا ھاوسەرەکان میرات وەرناگرن و بژێوی ژیانی ژنەکەش لەسەر مێردەکە واجب نییە. یەکێکە لە ھاوسەرگیرییە حەرام و پووچەڵەکان لەلای ڕێبازی سوننە و ئیبازییەکان و زەیدییەکان و ئیسماعیلییەکان چونکە لە سەردەمی پێغەمبەر حەرام کرا، و بە ھاوسەرگیرییەکی بەتاڵ و حەرامی دادەنێن و نابێت کەس ئەنجامی بدات یان بیریشی لێ بکاتەوە، لە کاتێکدا شیعەی دوازدە ئیمام پێیان وایە کە «حەڵاڵە و ئەوەی قەدەغەی کردووە عومەری کوڕی خەتتابە نەک پێغەمبەر». نەیاران ھاوسەرگیریی کاتی بە «لەشفرۆشییەکی شەرعی» و بازرگانیکردن بە جەستەی ئافرەتان وەسف دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
گرد

وێنۆک|250x250پیکسڵ|چەند گردێک لە ئینگلتەرا
**گرد** شێوەیەکی زەوییە کە لە زەویی دەوروبەرییەوە بەرزترە و لە چیا بچووکترە. ھێندەی چیا لێژ نییە و زۆرجار لووتکەیەکی بەرچاوی ھەیە. بەرزیی گرد بە کەمتر لە ٦٠٠ مەتر (نزیکەی ٢٠٠٠ پێ) دادەنرێت. بەڵام ھەندێک پێناسە دەڵێن بەرزییەکەی لە ٣٠٠ مەتر (نزیکەی ١٠٠٠ پێ) کەمترە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گردەکان
تی ئێس ئێم سی

**کۆمپانیای بەرھەمھێنانی نیمچەگەیەنەری تایوان** (**تی ئێس ئێم سی**) کۆمپانیایەکی فرەنەتەوەیی تایوانییە بۆ بەرھەمھێنان و دیزاینی تەکنەلوژیای **[[نیمچەگەیەنەر|نیمچەگەیەنەرەکانە.]]**. بەنرخترین کۆمپانیای نیمچەگەیەنەری جیھانە، گەورەترین فۆندری سەربەخۆی **[[نیمچەگەیەنەر|نیمچەگەیەنەرەکانە]]** لە جیھاندا، و یەکێکە لە گەورەترین کۆمپانیاکانی تایوان، کە بارەگا سەرەکییەکەی و کارە سەرەکییەکانی ھەڵکەوتووە لە پارکە زانستییەکەی ھسینچو لە شاری ھسینچو. زۆرینەی خاوەندارانی بیانین، بەڵام حکوومەتی ناوەندی تایوان گەورەترین خاوەن پشکە.

کۆمپانیای تی ئێس ئێم سی لە ساڵی ١٩٨٧ لە تایوان لەلایەن مۆریس چانگ دامەزراوە، یەکەم کارگەی تایبەت بە دروستکردنی نیمچەگەیەنەر بووە لە جیھاندا و لە مێژە کۆمپانیای پێشەنگ بووە لە بوارەکەیدا. کاتێک چانگ لە ساڵی ٢٠١٨ دوای ٣١ ساڵ لە سەرکردایەتی تی ئێس ئێم سی خانەنشین بوو، مارک لیو بوو بە سەرۆک و سی سی وی بوو بە بەڕێوەبەری جێبەجێکار. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە لە بۆرسەی تایوان دا ڕیزبەندی کراوە؛ لە ساڵی ١٩٩٧ بووە یەکەم کۆمپانیای تایوانی کە لە بۆرسەی نیویۆرک دا ناوی ھات. لە ساڵی ١٩٩٤، تی ئێس ئێم سی ڕێژەی گەشەی ساڵانەی ئاوێتەی ١٧٫٤٪ لە داھات و ١٦٫٤٪ لە داھاتدا ھەبووە.

زۆربەی کۆمپانیا پێشەنگەکانی نیمچەگەیەنەر کە خۆیان کاری دروستکردنی چیپ ناکەن وەک AMD, Apple, ARM, Broadcom, Marvell, MediaTek, Qualcomm و Nvidia, کڕیاری تی ئێس یێم سین، ھەروەھا کۆمپانیا تازەپێگەیشتوەکانی وەک Allwinner Technology, HiSilicon, Spectra7, و UNISOC. کۆمپانیا پێشەنگەکانی ئامێری لۆژیکی بەرنامەبۆداڕێژراو Xilinx و پێشتر Altera ھەروەھا خزمەتگوزارییەکانی فۆندری تی ئێس ئێم سی بەکاردەھێنن یان سوودیان لێ وەرگرتووە. ھەندێک لە بەرھەمھێنەران کە دامەزراوەی دروستکردنی تایبەت بە خۆیان ھەیە، وەکو Intel, NXP, STMicroelectronics و Texas Instruments, بەشێک لە بەرھەمەکانیان لە تی ئێس ئێم سی وەردەگرن. بەلایەنی کەمەوە یەک کۆمپانیای نیمچەگەیەنەر، LSI, لە ڕێگەی خزمەتگوزارییەکانی دیزاینی ASIC و پۆرتفۆلیۆی دیزاینی IP ەوە وەیفرەکانی تی ئێس ئێم سی دەفرۆشێتەوە.

تی ئێس ئێم سی توانای بەرھەمھێنانی نزیکەی سێزدە ملیۆن وەیفری ٣٠٠ میلیمەتری لە ساڵی ٢٠٢٠دا تێپەڕاند و چیپ بۆ کڕیاران بە تەکنەلۆژیای ٢ مایکرۆنەوە تا ٥ نانۆمەتر دروست دەکات. تی ئێس ئێم سی یەکەم کارگەی فۆندری بوو کە بەرھەمی ٧ نانۆمەتر و ٥ نانۆمەتری (کە لەلایەن ئەپڵ A14 و M1 SoC 2020 و MediaTek Dimensity 8100 بەکارھێنرا) خستە بازاڕەوە، و یەکەم کارگە بوو کە تەکنەلۆژیای لیتۆگرافی زۆرسەروو بنەوشەیی (EUV)ی بە قەبارەیەکی بەرز بازرگانی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە
پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەلیکترۆنیانەی لە ١٩٨٧ دامەزراون
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:کۆمپانیا تەکنۆلۆژیاکانی تایوان
زانکۆی عەدنان مەندەرس

**زانکۆی عەدنان مەندەرس** (بە تورکی : Adnan Menderes Üniversitesi) زانکۆیەکی میریی تورکیایە لە ساڵی ١٩٩٢ لە شاری ئایدینی تورکیا دامەزراوە و ناوی زانکۆکە لە سەرۆک وەزیرانی پێشووی تورکیا عەدنان مەندەرس ناونراوە. 
## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆ و کۆلێجە حکوومییەکانی تورکیا
پەرتووکی کافی

**«ئەلکافی لە سەرچاوە و لقەکانیدا»** ناسراو بە «**ئەلکافی**» یەکێکە لە پەرتووکە دیارەکانی فەرموودە لەنێو شیعەکاندا و بە پیرۆزترین چوار پەرتووکەکە دادەنرێت، لە نووسینی محەممەد کوڕی یەعقووب ئەلکولەینی، پەرتووکەکە سێ بەش لەخۆدەگرێت کە بریتین لە: بنەماکانی ئەلکافی، لقەکانی ئەلکافی، ڕەوزەی ئەلکافی، و یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکانی فەرموودە لەلای شیعەکان.

کولەینی بە کەمترین ئامراز فەرموودەکانی ئەم پەرتووکەی گواستەوە. ئەمەش بەھۆی پەیوەندییەکەی لەگەڵ ھاوەڵانی ئیمامەکانی شیعە کە چوارسەد بناغەکە لە دەستیدا بووە و ھەندێک لە زانایانی شیعە باوەڕیان بە ھەموو ئەو گێڕانەوانە ھەبووە لە پەرتووکی **ئەلکافیدا**،   ھەندێکی تریش دانیان بە بوونی گێڕانەوەی لاواز داناوە تێیدا. 

زۆر پەرتووکی ڕوونکردنەوە و کورتکراوە و شرۆڤە و چەندین پەرتووکی دیکەی پەیوەست بە زانستەکانی فەرموودە لە دەوروبەری نووسراون، ھەندێک لە توێژەران باسیان لەوە کردووە کە ژمارەی پەرتووکە پەیوەستەکان بە ئەلکافی گەیشتووە بە دوو سەد ‌پەرتووک.  

## سەرچاوەکان
چوار پەرتووکەکە

**چوار پەرتووکەکە**, یان **چوار بنەماکە،** سەرچاوەی فەرموودەیە بۆ زانایانی شیعە. جگە لە ژیاننامەی پێغەمبەر محەمەد و فەرموودەکانی، ژیاننامەی دوازدە ئیمامەکە و لێکدانەوەی ئایەتەکانی قورئانی پیرۆز و سەرنجەکانیان لەسەر فەرموودەی پێغەمبەر لەخۆدەگرێت. کە ئەمانەن:

* کافی - لە نووسینی شێخ کولەینی، و ئەم پەرتووکە ١٦١٩٩ فەرموودەی تێدایە.
* تەھدیبی ئەحکامەکان — لەلایەن شێخ تائیفە ئەلتووسی، و ١٣،٩٠٥ فەرموودەی تێدایە.
* ئیستبسار — لەلایەن شێخ تائیفە ئەلتووسی، و ٥٥١١ فەرموودەی تێدایە.
* من لا يحضرە الفقيە — لەلایەن شێخ سەدووق و ٥٩٩٨ فەرموودەی تێدایە.

## سەرچاوەکان
محەممەد کوڕی یەعقووب کولەینی

**محەممەد کوڕی یەعقووب کوڕی ئیسحاق ئەلکولەینی ئەلرازی** (لە ساڵی ٣٢٩ کۆچی / ٩٤١ زایینی کۆچی دوایی کردووە) یەکێکە لە شەرعزان و فەرموودەوانە گەورەکانی شیعە، و یەکێکە لە گرنگترین زانایانی فەرموودە لەنێو شیعەکاندا، بەرھەمی ھەیە و دیارترینیان پەرتووکی کافییە، کە بە یەکێک لە گرنگترین چوار سەرچاوەی فەرموودە لەنێو شیعەکاندا دادەنرێت، و زۆرێک لە زانایانی گەورەی شیعە لەگەڵیدا خوێندوویانە، کولەینی لە نیوەی دووەمی سەدەی سێیەم لە گوندی کولەین لەدایکبووە، کە ٣٨ کیلۆمەتر لە شاری «ڕەی»ەوە دوورە، دەکەوێتە باشووری پایتەخت لە تاران، و سەرۆکایەتی ئەو بۆ شەرعزانە ئیمامەکان لە ڕۆژانی موقتەدەردا کۆتایی ھات.

لە تەمەنی گەنجییەوە باوکی ئاگاداری بووە و پەروەردەی کردووە، فێری ڕەوشت و ڕەفتاری باش و ڕەوشتی ئیسلامی کردووە. خاڵیشی کاریگەری لەسەر پەروەردە و گەورەبوونی ھەبوو.

## لەدایکبوون
سەرچاوەکانی ساڵی لەدایکبوونی دیاری نەکراوە، بەڵام باسیان لەوە کردووە کە لە گوندی کولەین لەدایکبووە کە یەکێکە لە شوێنەکانی وابەستەی شاری ڕەی و دەڵێن لەدایکبوونی نزیکە لە لەدایکبوونی محەممەد کوڕی حەسەن مەھدی لە ساڵی ٢٥٥کۆچی، و محەممەد مەھدی وتوویەتی کە ھەندێک لە ڕۆژانی حەسەن عەسکەری زانیوە لەکاتێکدا (خوئی) دەڵێت کە لەدایکبوونی دوای مردنی حەسەن عەسکەری بووە، لە پەرتووکی (فەرھەنگی پیاوانی فەرموودە-معجم رجال الحدیث) دا دەڵێت: (دەڵێم: ڕێکەوتی لە دایکبوونی محەممەد کوڕی یەعقووب نادیارە، بۆیە ڕەنگە لە دایکبوونی دوای مردنی عەسکەری بووبێت».

## گەشتەکەی بۆ فەرموودە
### خوێندنی فەرموودە و کۆچکردن بۆ قوم
کولەینی لە شاری ڕەی گەورە بووە، کە ھەموو ڕێبازەکانی ئیسماعیلی و حەنەفی و شافعی تێدابووە، جگە لە شیعەی ئیمامی، بەباشی ئاشنای بۆچوون و بیردۆزی ئەو ڕێبازە کەلامی و فیقھانە بوو، جگە لەوەش بڕیاریدا بەقووڵی بچێتە بواری زانستی فەرموودە بە لەبەرکردن و نووسینەوە، وەک خوێندکاری مامۆستا گەورەکان لە شاری ڕەی، وەک ئەبی حەسەن ئەبی حوسێن محەممەد کوڕی جەعفەر کوڕی عەونی ئەسەدی، پاشان گەشتێکی کرد بەرەو شاری قوم بۆ درێژەدان بە خوێندنەکەی لە بواری زانستی فەرموودە وەک خوێندکارێکی گێڕەرەوەکان وەک ئەلعەسکەری و ئەلھادی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ و بەبێ نێوەندگیری.

### گەشتەکەی بۆ بەغدا
بەڵگە مێژوویییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کولەینی لە ساڵی ٣٢٧ی کۆچیدا کۆچی کردووە بۆ بەغدا و بۆ ماوەی دوو ساڵی کۆتایی ژیانی لەوێ ماوەتەوە، بەو پێیەی بەغدا نوێنەرایەتی ناوەندی زانستی جیھانی ئیسلامی دەکرد لەو کاتەدا، لەنێو ئەو بەڵگانەی کە ئاماژەن بۆ تەواوبوونی پەرتووکی کافی پێش ئەوەی بچێتە بەغداوە، ئەوەیە کە

لە چوار جێگرەکەوە بەبێ نێوەندگیری لەگەڵ ھاوچەرخەکانی نەیگێڕاوەتەوە، و بەھۆی ناوبانگ و ناسراوی کولەینی، شیعەکان لە فەتواکاندا ئاماژەیان پێدەکرد (متمانەی ئیسلام-ثقة الإسلام) وەسفیان دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٦٠
پۆل:مردووانی ٩٤١
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:نووسەرەوانی فەرموودە
پۆل:شیعەکان
قەسوا

**قەسوا** وشتری پەسەندکراوی پێغەمبەر محەممەد بووە بەھۆی خێرایی و ڕەسەنایەتی وشترەکە، لەکاتی فەتحی مەککە و سوڵحی حودەیبییە سواری ئەو وشترە بووە، و ھەمان وشترە کە لەشوێنی دروستکردنی مزگەوتی پێغەمبەر چۆکی دادا ئەو شوێنە بووبە مزگەوت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵان لەمێژووی ئیسلامدا
ڕەی (ئێران)

**ڕەی** () شارێکی مێژووییە کە ئەمڕۆ بەشێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تاران لە ئێران.   پایتەختی پارێزگای ڕەیە، ئێستا وەک قەزای بیستەمی شارەوانیی ناوچەی گەورەی مێژوویی تاران دانراوە، تاران لە سەردەمی خەلیفەی دووەم عومەری کوڕی خەتتاب بە سەرکردایەتی نەعیمی کوڕی موقرین شاری ڕەی کردەوە و دەوترێت کە زەردەشت لەوێ دەرچووە. ھەروەھا ژمارەیەک زانای موسڵمانیش دەگەڕێندرێنەوە بۆ ئەو شارە، لەوانە فەخرەدین ئەلڕازی خاوەنی ڕاڤەی کلیلەکانی غەیب، و کیمیازان ئەبووبەکر ئەلڕازی و ئەستێرەناسی عەبدولڕەحمان کوڕی عومەر ئەلسۆفی.
## مێژوو
نیشینگەی کشتوکاڵی زۆر لەمەوبەر وەک بەشێک لە نەریتی گردی ناوەڕاست لەسەر گردە ناوخۆییەکانی وەک ناوچەی عەین عەلی دامەزراون؛ چشمە عەلی لە باکووری ڕەی، مێژووی شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین و دامەزراندنی دەگەڕێندرێتەوە بۆ پادشا ئەفسانەییە کۆنەکان، ھەروەھا پێدەچێت شوێنی نیشتەجێبوونی شانشینی سەرکردایەتی زەردەشتی بووبێت.

## سەردەمی کۆن
لەسەر نووسراوی بێھستونی ھەخامەنچییەکان، ڕوونە کە ڕەی بەشێک بووە لە ناوچەی ماد و بنکەی ڕامیاری و ڕۆشنبیریی مادە کۆنەکانن، ڕەی یەکێک بوو لە قەڵا سەرەکییەکانی ئیمپراتۆریەتی سەلجووقی. ژەنەراڵ ئەسکەندەری مەکدۆنی سێلۆکۆسی یەکەم ناوی شارەکەی گۆڕی بۆ یۆرۆپۆس (Ευρωπός)، وەک ڕێزێک بۆ شارەکەی خۆی لە مەقدۆنیا. ڕەی وەک یەکێک لە پایتەختە گۆڕاوەکانی ئیمپراتۆریەتی پارتی بەکاردەھێنرا و لە سەردەمی سەلجووقیشدا، ڕەی بە پارێزگای ڕاگیانا لەگەڵ چوار شاری دیکەدا دەورە درابوو.

لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا، ڕەی لە نزیک ناوەندی ئیمپراتۆرییەتەکە بوو. بنکەی ماڵی زلھێز میھران و ماڵی سپاندیاد بوو کە دوو ماڵ بوو لەکۆی حەوت ماڵە گەورەکەی ئێران لە سەردەمی ساسانییەکاندا بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای تاران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
مەحرەم (ئیسلام)

**حەرامکراوەکان بۆ پیاوان** لە شەریعەتی ئیسلامیدا ئەو ئافرەتانەن کە پیاوێکی موسڵمان ڕێگەی پێنادرێت ھاوسەرگیریان لەگەڵدا بکات و دوو جۆر قەدەغەکردنیان ھەیە، **قەدەغەکردنی ھەمیشەیی** و **قەدەغەکردنی کاتی**.

ئافرەتانی قەدەغەکراو لە قورئانی پیرۆز بە شێوەیەکی ورد پێناسە کراون، لە بابەتەکانەوە تا لقەکان، لە ئایەتەکانی ٢٢ و ٢٣ی سوورەتی نیسا: { وَلَا تَنكِحُوا۟ مَا نَكَحَ ءَابَاۤؤُكُم مِّنَ ٱلنِّسَاۤءِ إِلَّا مَا قَدۡ سَلَفَۚ إِنَّهُۥ كَانَ فَـٰحِشَةࣰ وَمَقۡتࣰا وَسَاۤءَ سَبِیلًا (٢٢) حُرِّمَتۡ عَلَیۡكُمۡ أُمَّهَـٰتُكُمۡ وَبَنَاتُكُمۡ وَأَخَوَ ٰ⁠تُكُمۡ وَعَمَّـٰتُكُمۡ وَخَـٰلَـٰتُكُمۡ وَبَنَاتُ ٱلۡأَخِ وَبَنَاتُ ٱلۡأُخۡتِ وَأُمَّهَـٰتُكُمُ ٱلَّـٰتِیۤ أَرۡضَعۡنَكُمۡ وَأَخَوَ ٰ⁠تُكُم مِّنَ ٱلرَّضَـٰعَةِ وَأُمَّهَـٰتُ نِسَاۤىِٕكُمۡ وَرَبَـٰۤىِٕبُكُمُ ٱلَّـٰتِی فِی حُجُورِكُم مِّن نِّسَاۤىِٕكُمُ ٱلَّـٰتِی دَخَلۡتُم بِهِنَّ فَإِن لَّمۡ تَكُونُوا۟ دَخَلۡتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَیۡكُمۡ وَحَلَـٰۤىِٕلُ أَبۡنَاۤىِٕكُمُ ٱلَّذِینَ مِنۡ أَصۡلَـٰبِكُمۡ وَأَن تَجۡمَعُوا۟ بَیۡنَ ٱلۡأُخۡتَیۡنِ إِلَّا مَا قَدۡ سَلَفَۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورࣰا رَّحِیمࣰا (٢٣) }

واتە: نه‌که‌ن ئه‌و ئافره‌تانه ماره بکه‌ن که پێشتر باوکتان ماره‌ی کردبوو، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی که ڕابوورد (له‌سه‌رده‌می نه‌فامیدا پێش حه‌رام کردنی) به‌ڕاستی ئه‌و کاره گوناهێکی گه‌وره و ناشرین و ناپه‌سه‌نده و ڕێبازێکی خراپه‌ (٢٢) قه‌ده‌غه‌ کراوه‌ له‌سه‌رتان (ماره‌کردنی) دایکانتان و کچه‌کانتان و خوشکه‌کانتان و پوره‌کانتان(که‌ خوشکی باوکتانن) و پوره‌کانتان (که‌ خوشکی دایکتانن) و کچانی برا و کچانی خوشك ئه‌و دایکانه‌تان که‌ شیریان پێ داوون و خوشکه‌کانتان له‌ شیره‌وه‌ و دایکی ژنه‌کانتان(خه‌سوو) و کچانی ژنانتان که‌ له‌ مێردی تریان بن ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ ماڵی ئێوه‌دا ده‌ژین له‌و ژنانه‌تانن که‌ چوونه‌ته‌ لایان جا ئه‌گه‌ر نه‌چووبونه‌ لایان (دایکی کۆڵه‌ به‌سه‌کان) ئه‌وه‌ هیچ گوناهێکتان له‌سه‌ر نی یه‌(له‌ ماره‌ کردنی کچه‌کانیاندا) و (حه‌رامه‌ بۆتان) هاوسه‌ری کوڕه‌کانتان(بووك) ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ پشتی خۆتانن و (قه‌ده‌غه‌ کراوه‌ له‌سه‌رتان) کۆکردنه‌وه‌تان له‌ نێوان دوو خوشك (له‌ ماره‌ کردندا) مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی پێش ئه‌م (حوکمه‌ له‌ نه‌فامی دا) کرابێ بێگومان خوا ھه‌میشە لێبورده‌ی میھره‌بانە. (٢٣).
## سەرچاوەکان

پۆل:وشە و دستەواژە عەرەبییەکانی شەریعەتی ئیسلامی
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
شێخ

alt=G1895 pg006 KURDISH SHEIKHS|چەپ|326x326پیکسڵ|وێنەی چەند شێخێکی کورد
**شێخ** یەکێکە لە نازناوەکان لە زمانی عەرەبی و بەزۆری بۆ ئاماژەدان بە زانای ئایینی موسڵمانان بەکاردێت و لە زمانی عەرەبیدا بە أَشیاخ وشِیخانٌ وشُیوخٌ وشِیَخَة وشِیخةٌ ومَشْیَخٍة ومَِشِیخة ومَشْیُوخاء ومَشایِخُ کۆدەکرێتەوە. لە فیقھدا وشەی (شێخ) بۆ ئەو کەسە بەکاردێت کە گێڕەرەوە یان خوێندکار لێی وەردەگرێت و لێی دەگێڕێتەوە. و دەگوترا شێخ ئەو کەسەیە کە تەمەنی لە پەنجا ساڵ تێپەڕیوە یان پەنجا و یەک، و دەوترێت ئەو کەسەیە کە تەمەنی لەنێوان پەنجا بۆ ھەشتا ساڵیدایە، ھەروەھا بە کەسێک دەوترێت کە دەگاتە تەمەنی پیری کە زۆرجار لە تەمەنی پەنجا ساڵیدایە.

ھەروەھا ڕەنگە نازناوی (شێخ) بۆ کەسێک بەکاربھێنرێت کە زانستێکی زۆری ھەیە و بە زانستەکەی ناسراوە لەناو خەڵکدا، ڕاغیب ئەسفەھانی لە پەرتووکەکەیدا بەناوی (المفردات فی غریب القران) دەفەرموێت: یقال لمن طعن فی السن: (الشیخ) وقد یعبّر بە فیما بیننا عمن یکثر علمە، لمَّا کان مِن شأن (الشیخ) أن یکثر تجاربە ومعارفە.

واتە: بە کەسێک دەوترێت کە چووەتە تەمەندا: (شێخ) و لەوانەیە لەنێوماندا دەرببڕێت سەبارەت بە کەسێک کە زانستی زیاد دەکات، بەو پێیەی (شێخ)ەکە ئەزموون و زانیاری زیاد دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:نازناوی خانەدانەکان
پۆل:نازناوە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕۆڵی سەرکردایەتی ئایینی
پێشبڕکێی بۆشایی

**پێشبڕکێی بۆشاییی ئاسمان**  پێشبڕکێیەکی سەدەی ٢٠ بوو لە نێوان ڕکابەرەکانی شەڕی سارددا، ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێتیی سۆڤیەت، بۆ بەدەستھێنانی توانای باڵاتری فڕینی بۆشاییی ئاسمان. ڕەگ و ڕیشەکەی لە پێشبڕکێی چەکی ئەتۆمیی بنچینە-مووشەکی بالیستیکیدا بوو لە نێوان ھەردوو وڵاتدا دوای جەنگی جیھانیی دووەم و دەستپێکردنی شەڕی سارد. ئەو پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەی کە لە ڕێگەی دەستکەوتی فڕینی بۆشاییی ئاسمانەوە نیشان درا، وەک پێویستییەک بۆ ئاسایشی نیشتمانی سەیر دەکرا، بەتایبەتی سەبارەت بە مووشەکی بالیستیکیی نێوان کیشوەرەکان و توانای سیخوڕیی مانگی دەستکرد، بەڵام ھەروەھا بووە بەشێک لە ھێماسازیی کولتووری و ئایدیۆلۆژیای ئەو سەردەمە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی سارد
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:ئاسمانگەڕی
ئەبڵەق (فیلم)

**ئەبڵەق** (بە فارسی: ابلق) فیلمێکی ئێرانییە لە دەرھێنانی نێرگز ئەبیار، و لە ساڵی ٢٠٢٠ بەرھەم ھێنراوە. بەرھەمھێنانی فیلمەکە لەلایەن محەممەد حسێن قاسمی و بەھرام ڕادان و ئێلناز شاکردووست و ھۆتەن شەکیبا و گلارە عەباسی و میھران ئەحمەدی و گیتی موعینی لە ڕۆڵگێڕەکانی ئەم فیلمەن. لە سی و نۆیەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجر ئامادە بووە و کریستاڵ سیمۆرگ باشترین فیلمی لەلای بینەرانەوە بەدەستھێنا. ئەم فیلمە دووەم ھاوکارییە ئەبیارە لەگەڵ ھۆتەن شەکیبا و ئێلناز شاکردووست دوای فیلمی *[[ئەو شەوەی کە مانگ پڕ بوو]]* (٢٠١٩).

## سەرچاوەکان
گەشتی نێوەستێرەیی

وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڕامجێتێکی بوسارد، یەکێک لە چەندین شێوازی ئەگەری کە دەتوانێت بۆ پاڵنانی کەشتییە ئاسمانییەکان بەکاربێت

**گەشتی نێوەستێرەیی** بریتییە لە گەشتی گریمانەیی کەشتیی ئاسمانی لەنێوان سیستمە ئەستێرەیییەکاندا. بەھۆی مەودا زۆرەکان لەنێوان سیستمی خۆری و ئەستێرە نزیکەکاندا، گەشتی نێوان ئەستێرەکان بە تەکنەلۆژیاکانی پاڵنەری ئێستا کردەیی نییە.

## سەرچاوەکان
گەشتیاریی بۆشایی

[وێنۆک|تاقمی سویوز ئێم ئێس-٢٠ لە [وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی|وێستگەی بۆشاییی نێودەوڵەتی، لە چەپەوە بۆ ڕاست: یوساکو مایزاوا (بەشداربووی گەشتی ئاسمانی)، ئەلێکساندەر میسورکین (ئاسمانەوان)، و یۆزۆ ھیرانۆ (بەشداربووی گەشتی ئاسمانی).]]

**گەشتیاریی ئاسمانی** گەشتی ئاسمانیی مرۆڤە بۆ مەبەستی کات بەسەربردن. چەندین جۆری جیاوازی گەشتیاریی ئاسمانی ھەن، لەوانە گەشتیاریی ئاسمانیی خولگەیی، ژێرخولگەیی و مانگی. گەشتیاران بەھۆی ئەگەری بینینی زەوی لە بۆشاییی ئاسمانەوە، ھەستکردن بە بێکێشی، ئەزموونکردنی خێراییی زۆر بەرز و شتێکی نائاسایی، و بەشداریکردن لە زانستدا پاڵنەریان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پێڕاگوێزی ھەڵدانی دووبارە بەکارھاتوو

[alt=پاڵنەرێک کە بە کرێنێکەوە بەستراوەتەوە|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڕزگارکردنەوەی پاڵنەری قۆناغی-یەکەمی [فاڵکۆن ٩ دوای یەکەم نیشتنەوەی]]

**پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی دووبارە بەکارھاتوو** ئەو بەشانەی ھەیە کە دەکرێت ڕزگار بکرێنەوە و دووبارە بفڕێنرێنەوە، لەکاتێکدا کە بارەکان لە ڕووی زەوییەوە بۆ بۆشاییی دەرەکی ھەڵدەگرێت. قۆناغەکانی ڕۆکێت باوترین بەشەکانی پێڕاگوێزی ھەڵدەرن کە بۆ دووبارە بەکارھێنانەوە ئامانجیان لێ گیراوە.

## سەرچاوەکان
نیشتەجێبوونی بۆشایی

**نیشتەجێبوونی بۆشایی** بریتییە لە نیشتەجێبوون یان داگیرکردنی بۆشاییی دەرەکی و تەنە ئاسمانییەکان. چەمکەکە بە مانا فراوانەکەی بۆ ھەر بوونێکی ھەمیشەیی مرۆڤ لە بۆشاییی ئاسماندا بەکارھێنراوە، وەک نیشتەجێگەیەکی ئاسمانی یان نیشتەجێبوونەکانی تری دەرەوەی زەوی. لەوانەیە پرۆسەیەکی داگیرکردن یان کۆنترۆڵکردن بۆ مەبەستی قۆستنەوە لەخۆبگرێت، وەک کانزاکاریی دەرەوەی زەوی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:داگیرکاری
پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
سیستمی مانگی دەستکردی گەشتیاریی جیھانی

**سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری جیھانی** () سیستەمێکە کە مانگە دەستکردەکان بەکاردەھێنێت بۆ دابینکردنی جیۆپۆزیشنی سەربەخۆ. سیستەمێکی گەشتیاری مانگی دەستکرد کە ڕووماڵی جیھانی ھەیە پێی دەوترێت **سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری جیھانی** (**GNSS**).  , چوار سیستەمی جیھانی کاردەکەن: سیستەمی جیھانی پێگەیشتن (GPS) ی ئەمریکا، سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری جیھانی ڕووسیا (GLONASS)، سیستەمی مانگی دەستکردی گەشتیاری بیدۆی چین، و گالیلۆی یەکێتی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:جیۆدیسیا
پۆل:ئەڤیۆنیک
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
سیستمی ھەڵدانی خەرجکراو

**سیستمی ھەڵدانی خەرجکراو** (یان **پێڕاگوێزی ھەڵدانی خەرجکراو/ئی ئێڵ ڤی**) مووشەک ھەڵگرێکە کە تەنھا یەک جار دەتوانرێت ھەڵبدرێت، و دوای ئەوە پێکھاتەکانی لەکاتی دووبارە چوونەوەدا یان پێکدادان لەگەڵ زەویدا تێکدەشکێنرێن، یان لە بۆشاییی ئاسماندا فڕێ دەدرێن. ئی ئێڵ ڤییەکان بە شێوەیەکی گشتی لە چەندین قۆناغی ڕۆکێت پێکدێن کە بەدوای یەکدا فڕێ دەدرێن کاتێک سووتەمەنییان تەواو دەبێت و پێڕاگوێزەکە بەرزایی و خێرایی وەردەگرێت. تا ساڵی ٢٠٢٤، کەمتر و کەمتر مانگە دەستکردەکان و کەشتییە ئاسمانییە مرۆیییەکان لەسەر ئی ئێڵ ڤییەکان ھەڵدەدرێن لە بەرژەوەندیی پێڕاگوێزە ھەڵدەرە شیاوی دووبارە بەکارھێnanەوەکان. بەڵام، زۆر حاڵەت ھەن کە تێیان دا ئی ئێڵ ڤییەک لەوانەیە ھێشتا بەکارھێnanێکی ناچارکەری ھەبێت بەسەر پێڕاگوێزێکی شیاوی دووبارە بەکارھێnanەوەدا.

## سەرچاوەکان
خێراییی ھەڵھاتن

لە میکانیکی ئاسمانیدا، **خێراییی ھەڵھاتن** کەمترین خێراییی پێویستە بۆ ئەوەی تەنێک لە بەرکەوتن یان خولگەی تەنێکی سەرەکی دەرباز بێت، بەو گریمانەیەی کە:
* ڕێڕەوی بالیستیکی – ھیچ ھێزێکی تر کار لە تەنەکە نەکات، وەک پاڵنەر و لێکخشاندن.
* ھیچ تەنێکی تری بەرھەمھێنەری ھێزی کێشکردن بوونی نەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خولگەکان
فڕینی بۆشاییی نێوھەسارەیی

**فڕینی بۆشاییی نێوھەسارەیی** یان **گەشتی نێوھەسارەیی** بریتییە لە فڕینی بۆشایی (گەشتی ئاسمانی مرۆڤ یان کەشتیی ئاسمانیی بێسەرنشین) لەنێوان تەنەکاندا لەناو یەک سیستمی ھەسارەییدا.

## سەرچاوەکان
بنکەی بۆشایی

**بنکەی بۆشایی** یان **کۆسمۆدرۆم** شوێنێکە بۆ ھەڵدان یان وەرگرتنی کەشتییە ئاسمانییەکان، بە قیاس لەسەر بەندەر بۆ کەشتییەکان یان فڕۆکەخانە بۆ فڕۆکەکان.

## سەرچاوەکان
```

پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
مووشەک ھەڵگر

**مووشەک ھەڵگر** بە شێوەیەکی گشتی پێڕاگوێزێکی ڕۆکێت-پاڵنەرە کە دیزاین کراوە بۆ ھەڵگرتنی بارێک (کەشتییەکی ئاسمانیی سەرنشیندار یان مانگە دەستکردەکان) لە ڕووی زەوییەوە یان بەرگەھەوای خوارەوە بۆ بۆشاییی دەرەکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕینی بۆشایی
فڕینی بۆشاییی ژێرخولگەیی

وێنۆک|ڤیدیۆی فڕینی بۆشاییی ژێرخولگەیی ڕۆکێتی دەنگدەری بلاک برانت IX

**فڕینی بۆشاییی ژێرخولگەیی** فڕینێکی بۆشاییی ئاسمانە کە تێیدا کەشتییە ئاسمانییەکە دەگاتە بۆشاییی دەرەکی، بەڵام ڕێڕەوەکەی ڕووی ئەو تەنە کێشکەرە دەبڕێت کە لێیەوە ھەڵدراوە.

## سەرچاوەکان
سەڵاح نەجمەدین

**سەڵاح نەجمەدین** (لەدایکبووی ٧ی ئابی ١٩٦٠) گۆرانیبێژێکی کوردی لەدایکبووی شاری ھەولێرە. بە ستایلەکانی جاز و بلووز ناسراوە.

## ژیاننامە
سەڵاح نەجمەدین لە ٨ی تەممووزی ١٩٦٠ لە ھەولێر لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٧١دا دەستیکردووە بە کارە ھونەرییەکانی، و یەکەم گۆرانیشی لە ساڵی ١٩٧٢ تۆمارکردووە لە ئێزگە و تەلەڤیزیۆنی بەغدا بە ناوی «تەنکە». لە ساڵی ١٩٧٨دا، لەگەڵ ڕزگار خۆشناو تیپی مۆسیقای شیلانیان دامەزراندووە، و یەکەم کاسێتی لەگەڵ ئەو تیپەدا بڵاوکردووەتەوە. دواتر لە ساڵی ١٩٨٠دا، لە تیپەکە دابڕاوە، و ساڵی ١٩٨١ بە سەرپەرشتیی خۆی تیپی مۆسیقای ئەژینی دامەزراندووە، و لەگەڵ ئەم تیپەدا دووەم کاسێتی تۆمارکردووە.
لە ساڵی ١٩٨٦دا، سەڵاح نەجمەدین بەھۆی گەشتکردنی بۆ ئەورووپاوە وازی لە کارە ھونەرییەکانی ھێنا تاکوو ساڵی ١٩٩٠ەکان، کە گەڕایەوە و چەند کاسێتێکی تۆمارکرد. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، کاسێتێکی نوێی بڵاوکردەوە، کە چەند گۆرانییەکی نوێکراوەی خۆی تێدا بوو لەگەڵ چەند گۆرانییەکی نوێدا.
منداڵەکانیشی وەک خۆی خەریکی کاری ھونەرین.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
تاقیکردنەوەی بێکدل

**تاقیکردنەوەی بێکدل** تاقیکردنەوەیەکە کە لەسەر بنەمای گەڕان بەدوای بەرھەمی داھێنەرانەی خەیاڵیدا لەسەر دوو ڕۆڵێگڕی ژن کە لەسەر بابەتێک قسە لەگەڵ یەکتر دەکەن کە پەیوەندی بە یەکێک لە پیاوەکان نییە و ھەندێکجاریش، مەرجێکی تریش زیاد دەکرێت کە دوو ڕۆڵگێڕەکە نابێت ناو بن. تاقیکردنەوەکە وەک پێشبینیکەرێکی بەھێز بۆ ئامادەبوونی چالاکانەی ژنان لە فیلم و کارە داھێنەرە خەیاڵییەکانی دیکەدا بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا تاقیکردنەوەکە تیشک دەخاتە سەر نایەکسانی ڕەگەزی لە بەرھەمە داھێنەرە خەیاڵییەکاندا.

تاقیکردنەوەکە ناوی «بێکدل» بوو بە ناوی ھونەرمەندی کارتۆنی ئەمریکی ئەلیسۆن بێکدل، چونکە تاقیکردنەوەکە بۆ یەکەمجار لە یەکێک لە کارە کارتۆنییەکانیدا دەرکەوت. تاقیکردنەوەکە لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا بووە جێی بایەخ و ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی گۆڕاونکاری و تاقیکردنەوەی دیکە کە پشتی پێ دەبەستن.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیشاندانەکانی خانمان لە فیلمدا
پۆل:فێمینیزم و ھونەرەکان
پۆل:تیۆری فێمێنیستی
ئەلیسۆن بێکدل

**ئەلیسۆن بێکدل** ()  لە ١٠ی ئەیلوولی ١٩٦٠ لە شاری لەیک ھێڤن لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە ئەمریکا لەدایکبووە و ڕۆماننووسێکی ئەمریکییە. یەکێک لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی بریتییە لە خانووی خۆشی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:ھونەرمەندانی فێمینیست
پۆل:لێزبیانە فێمێنیستەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
بنجارۆ

**بنجارۆ** گوندێکی سوریایە و سەر بە ناحیەى کانى شکاک (عەین شقاق) لە قەزای جەبلە / پارێزگای لازقیە . بەپێی ئاماری نووسینگەی ناوەندی ئامار ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی 2004 دا 2718 کەس بووە .  ناوى گوندەکە تەعریب کراوە بۆ (الروضە) بە واتاى باخچە. 

هونەرمەندى ناسراوى سووریا نورمان ئەسعەد، کە ئێستا خێزانى شێخ نەهرۆ کەسنەزانیە ، بە رەچەڵەک خەڵکى گوندى بنجارۆى کانى شکاکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:شکاک
پۆل:عەفرین
کانی شکاکان

**کانى شکاکان (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عین شقاق)** ناوچەیەکى وڵاتى سووریایە ، لە ڕووی کارگێڕییەوە ناحیەێکە سەر بە قەزاى جەبلە لە پارێزگای لازقییە، و ناوەندەکەی شارۆچکەی کانى شکاکە ، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتوانی ناحیەکە ١٦،٠٣١ کەس بووە، 

## شەڕی ناوخۆی سوریا و ناحیەى کانى شکاکان
شەڕی ناوخۆی سوریا جێ پەنجەی دیاری لەسەر ئەم شارۆچکەیەدا هەبووە ، بەهۆی دەستکورتى و هەژاریەوە زۆر لە  خەڵکی عەلەوی مەزهەبی ئەم گوندە لە ساڵانى هەشتا و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا پەیوەندیان بە سوپاوە کرد و لەشەڕى ناوخۆى سووریا دوای 2011 ناچار لە بەرەى دژ بە شۆرش و سەرهەڵدانى سووریا بوون لە ئەنجامدا دەیان گەنجیان لە دۆزەخی ئەم جەنگە ناوخۆییەدا بوون بە قوربانی. 

## گوندەوارى کانى شکاکان
گوندەکانى گوندەوارى ناحیەى کانى شکاکان بریتین لە : عەرمەتى, باقریە, پێشکۆ،, پێبشرە،, بودی, دیرۆتان, دێرونا, عەین شقاق (کانى شکاک) , بیت گەرمۆ , بنجارۆ , خربا مەرداسیا , توێشرا, بێت هەژیرا و سپاهی و وادى زاهر .

لە رووى مێژووەوە زۆرێک لە کوردانى شکاک و بەرازى و رەشوان لە دواى بەهێزبوونى دەسەڵاتى ئەیووبیەکان و میرانى کوردى کلیس و مەرداسى لە حەلەب لە دیوى عەنتاب و کلیس و حەلەبەوە بۆ ناوچەکانى لازقیە و حەما و تەڕابلوسى شام کۆچپێکراون بۆ کاری پاسەوانى و باجگرى. بەشێکى هۆزى شکاک لە بنارى چیاى کرمانج (عەفرین) نیشتەجێن و بەشێکى تریان لە سەرحەدانى ورمێ دەژین و بەشە گەورەکەى تریان لە سەردەمى سوڵتان سەلیمى عوسمانى  لە کوردستان دەربەدەکران، بە تۆمەتى عەلەوی بوون و پشتگیرى کردنی شائیسماعیلى سەفەویی، ئێستا زۆربەیان  لە پارێزگاى ئازرەبێجانى رۆژهەڵات لە میانە و سەراب وهەشترود و خەڵخالى ئەردەبێل دەژین و  بە شقاقى ناسراون.

## سەرچاوە

پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:پارێزگای لازەقیە
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:عەفرین
پۆل:هۆزەکانى کورد
نورمان ئەسعەد

**نورمان ئەسعەد** ( ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨ )، ژنە ئەکتەری سوریایی ، لە دایکبووی شاری دیمەشقە و بەڕەچەڵەک موسڵمانی عەلەویە و خەڵکی گوندی بنجارۆی کانی شکاکانە سەر بە پارێزگای لاززقیە، دەرچووی کۆلیچی مافە. لە سەرەتای ساڵانی نەوەدی سەدەی رابردوو لە ڕێگەی ڕۆڵی لاوەکییەوە، دەستی بە کاری ھونەری کردووە  دوای ئەوە لەگەڵ ئەیمەن زێدان لە زنجیرە تەمسیلی (جەمیل و ھەنا) سەرکەوتنی گەورەی لە درامای سوریدا بەدەستھێنا . لە بواری بەرھەمھێنانی ھونەریدا کۆمپانیای بەرھەمھێنانی تایبەتی خۆی بە ناوی “ نور ئارت” دامەزراند.

ئێستا وازی لە نواندنی ھونەری ھێناوە و لە ساڵی 2007ەوە خێزانی شێخ نەھرۆیە رابەری تەریقەتی کەسنەزانی لە کوردستان و جیھان. چوار منداڵی لێی ھەیە بە ناوی تیجان و تاج و ژینار و رۆژینا.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:ئەکتەر
پۆل:سووریا
ناحیەی شۆڕش، چەمچەماڵ

**ناحیەی شۆڕش** یەکێکە لە حەوت ناحیەی قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی شۆڕشە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی تەکیەی شۆڕش لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٦١٬٢٧٧)کەسە.

لە سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستاندا، ناوی دوو ناحیە ھەیە بەھەمان ناو. ناحیەی شۆڕش کە دەکەوێتە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر کە ناوەندەکەی شارەدێی دێگەڵەیە، **ناحیەی شۆڕش، چەمچەماڵ** کە دەکەوێتە قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی ناوەندەکەی شارەدێی شۆڕشە.

شارەدێی شۆڕش لە سەرەتادا کۆمەڵگا(مجمع)ی زۆرەملێ بوو بۆ دانیشتوانی گوندە خاپوور و ئەنفال کراوەکان درووستکرا، بەڵام بە ھۆی فراوان بوون و گەشەکردنییەوە لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە کرایە شارەدێ و ناوەندی ناحیە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی شۆڕشە.

## جوگرافیا
ناحیەی شۆڕش ھاوسنوورە لەگەڵ؛ 
* لە باکوورەوە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند و ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ.
* لە باشوورەوە لەگەڵ ناحیەی قادرکەرەم و ناحیەی سەنگاو.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی تەکیەی کاکەمەند و ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی تەکیەی جەباری و ناحیەی قەرەھەنجیر لە پارێزگای کەرکووک.

* ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٣٣٥کم٢)ە لە (٩٫٦٥٪) قەزای چەمچەماڵ پێکدەھێنێت، وە لە (١٫٦٦٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.

* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەمە) لە حەوت ناحیەی قەزای چەمچەماڵدا.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەمە) لە حەوت ناحیەی قەزای چەمچەماڵ.

## مێژوو
ئەم ناحیەیە مێژوویەکی کۆنی نییە، ھێنانە کایەی ھەردوو ناحیەی شۆڕش و ناحیەی تەکیەی کاکەمەند لەساڵی ٢٠٠٠دا بە دابڕانیان لە کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ و ناحیەی ئاغجەلەر بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان(ئیدارەی سلێمانی).

ناوەندی ئەم ناحیە شارەدێی شۆڕشە، لە سەرەتادا زەوی کشتوکاڵی ھۆزی ھەمەوەند بوو، لە ساڵی ١٩٨٧دا ڕژێمی بەعس ئۆردووگای زۆرەملێ(مجمع)ی لەسەر دروستکرد و ناوی نا موجەمەعی شۆڕش، لە ساڵ ١٩٨٨دا کە شاڵاوی ئەنفال دەستی پێکرد ئەم ئۆردووگایە بۆ دانیشتوانی گوندە وێرانکراوەکان و ئەنفالکراوەکانی ناوچەی گەرمیان بەتایبەتی ناحیەی قادرکەرەم و ناحیەی سەنگاوی تیا نیشتەجێکرا، لە دوای ڕاپەڕین ئەم ئۆردووگایە مایەوە و گەشەی کرد، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کردییە شارەدێ، لە ساڵی ٢٠٠٠دا ناحیەی شۆڕشی پێکھێنا و شارەدێی شۆڕشی کردە ناوەندی.

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ٢٦ گوند پیکھاتووە:

* شۆڕش، چەمچەماڵ(ناوەند)
* پیریادی
* تاڵەبان
* تەپەدێی خواروو
* تەپەدێی دارەقازی
* تەپەدێی سەروو
* جافان
* چراغەڕووتە
* چەشمەبەردین
* دارەتوو
* سەعدووناوا
* سەوزگە
* عەلی مەنسور
* عوسمان غەزال
* فەیزاوا، شۆڕش
* فەیزاوای سەرچەم
* قاسم بەگزادە
* قرخ
* قەرەتامور
* قەڵاچوغە
* قودرەتە
* کورەداوی
* گۆڕبنە
* گۆشت قووت
* موزەفەر
* نورەی خواروو
* نورەی سەروو

## ئەمانەش ببینە
* قەزای چەمچەماڵ
* پارێزگای سلێمانی
* شۆڕش
* ناحیەی شۆڕش
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی چەمچەماڵ

## سەرچاوەکان
 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان