کاسییەکان

وێنۆک| وێنەیەکی ئەو ناوچانەی کە کاسییەکان فەرمانڕەواییان تێدا کردووە لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی بابلییەکان
وێنۆک|لەوحەی مێخی بابلی لەگەڵ نەخشەی نیپوور سەردەمی کاسیت ١٥٥٠–١٤٥٠ پێش زایین
**کاسییەکان** خەڵکانێکی کۆنی ناوچەکانی کوردستانن بە کوردی پێیان دەگوترێت **چیایییەکان** کە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی بابلی کۆن کۆنترۆڵی بابلیان دەکرد لە ساڵانی ١٥٣١ پێش زایین و تا نزیکەی ١١٥٥ پێش زایین، کاسییەکان فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان دەکرد بەبێ جیاوازی لە نێوان کاسییەکان و بابلییەکان، ھەندێک جار لە بەرژەوەندی بابلییەکان کاریان دەکرد و ھەندێک جاری دیکە دژی خواستەکانیان، یەکەم جار کە ناوی کاسییەکان ھات، لە ساڵی نۆیەمی حوکمڕانی شامشۆ ئیلۆنا پاشای بابل بوو لە ساڵانی (١٧٤٩–١٧١٢ پێش زایین). یەکەم پاشاکانی کاسییەکان نەیانتوانی بابل داگیر بکەن تاکو پاشا (ئاکومی دووەم) لە نزیکەی ساڵی (١٥٨٠ پێش زایین)یان بەپێی خەمڵاندنێکی دیکە لە دەوروبەری ساڵی (١٥٣٢ پێش زایین) - توانی لە خەلوان لە ئێرانی ئێستا دەستپێبکات تاسەر ڕێگای خانەقین پاشان بۆ ناوەڕاست و باشووری مێزۆپۆتامیا. ئاکومی دووەم دوای ئەوەی ھیتییەکان لێی پاشەکشەیان کرد، شاری بابلی داگیرکرد و بنەماڵەی کاسییان تێدا دامەزراند و ھەموو موڵکەکانی دەوڵەتی بابلی کۆنیان بە میرات گرت، و خۆی بە پاشای ئەکەد و بابل ناوبرد، جگە لە چەندین نازناوی تر، باس لەوە کرا کە ٣٦ پاشای ئەم بنەماڵەیە حوکمڕانییان کردووە، و نزیکەی ٥٧٦ ساڵ حوکمڕانییان کردووە، مێژوونووسانی ھاوچەرخ لە نزیکەی ١٦٨٠ تا ١١٥٧ پێش زایین مەزەندەی دەکەن، بەڵام دەسەڵاتیان لە باشووری عێراق نزیکەی ٤٠٠ ساڵی خایاندووە (١٥٨٠–١١٥٧ پێش زایین)یان (لە نێوان ١٥٣٢–١١٦٠ پێش زایین).

## مێژووی کاسییەکان
شانشینی کاسیتەکان لە سەردەمی برۆنز حوکمڕانی بابلیان دەکرد و ناوەندی شانشینەکەش کۆریگالزو بوو.

**پادشا دیار و دەسەڵاتدارەکانی کاسییەکان**:

### کراینداش ١٤٤٥–١٤٢٧ پێش زایین
خۆی بە پاشای شاری بابل و پاشای سومەر و ئەکەد و پاشای قەسییەکان و پاشای وڵاتی بابل ناودەبرد. ئەوکات ناوی «کاردینەش» بوو. ھاوچەرخ بوو لەگەڵ (ئاشور بێل نیشیشۆ) و لە سەردەمی دەسەڵاتی خۆیدا توتمۆسی سێیەم پاشای میسر بوو، لە نزیکەی ساڵی (١٤٥٧ پێش زایین) گەیشتە فورات. پەرستگایەکی زەبەلاحی ھەیە لە شاری وەرکە کە لۆ خوداوەند (ئەنین) دروست کراوە و دیوارەکەی لە خشت دروست کراوە و بە وێنەی ڕەیلیفی خوداوەندەکان ڕازاوەتەوە کاتی دروستکردنەکەی بە نزیکەی (١٤٣٠ پێش زایین) مەزەندە دەکرێت.

### [[کوریگالزوی یەکەم]]
ھاوچەرخێکی ئەمینھۆتێپی دووەمە کە لە ساڵی ١٤٣٨–١٤١٢ پێش زایین لە میسر فەرمانڕەوایی کردووە. کۆریگالزوی یەکەم پایتەختێکی نوێی دروست کرد و بە ناوی خۆیەوە ناونرایە کە ئەوڕۆ بە عەقارقوف ناسراوە و لە ئێستادا دەکەوێتە نزیکەی ٢٥ کم لە باکووری ڕۆژاوای بەغدا، بەڕێوەبەرایەتی دێرینەکانی عێراق لەم شارەدا ھەڵکۆڵین دەکەن و پەرستگاکانی شارەکەیان ئاشکرا کرد و لە ئێستادا پارێزراون لە مۆزەخانەی نەتەوەییی عێراق

### [[کاداشمان ئێنلیلی یەکەم]]
کە ھاوچەرخ ھاوسەردەمی ئەمینھۆتێپی سێیەم بوو، فیرعەونی میسر لە نزیکەی ساڵی (١٤١٢–١٣٦٤ پێش زایین).

### بارنابراخی دووەم (١٣٧٥–١٣٤٧ پێش زایین)
کە ھاوچەرخ و ھاوسەردەمی ئەخناتۆن بوو، فیرعەونی میسر لە نزیکەی ساڵی (١٣٦٤–١٣٤٧ پێش زایین).

### کاداشمان خەربا دووەم
کە ھاوچەرخ و ھاوسەردەمی ئاشوری ئۆبلاتی یەکەم بوو لە نزیکەی ساڵی (١٣٦٥–١٣٣٠ پێش زایین).

## کۆتایی ھاتنی دەوڵەت
لەم ماوەیەدا نامەی دیپلۆماسی لەلایەن پاشاکانی کاسیتەوە بۆ فیرعەونەکانی میسر دەنێردرا، لەسەر پرسە سیاسی و بازرگانییەکان، کە تێیدا دیاری و ژنان ئاڵوگۆڕ دەکران. ئەم نامانە لە شێوەی تابلۆی گڵین دۆزرایەوە کە بە ڕێنووسی میونیفۆڕم و بە زمانی بابلی نووسراون، لە کۆکردنەوەی نامەکانی تەل ئەلعەمارنە (لە نێوان نزیکەی ١٤٣٠ بۆ ١٣٣٠ پێش زایین) لە میسر دۆزرایەوە و کاتەکەی لە سەدەی چواردەھەمەوە مەزەندە دەکرێت پێش زایین. ھەروەھا ھەواڵی دیکە لەسەر تابلۆی گڵین نووسرابوو سەبارەت بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی نێوان کاسییەکان و ئاشوورییەکان و لەو کاتەدا ناکۆکی و پێکدادانی بەردەوام لە نێوان میتانییەکان و ئاشوورییەکان و کاسییەکان لەسەر ڕووبەری زەوی لە بەشی ناوەڕاستی عێراقی ئێستا لە چیاکانی ڕۆژھەڵاتەوە تا سەرەوەی فورات، ئەم ناکۆکیانە بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بوون تا شانشینی ئاشوری سەرکەوتوو بوو و توانی پێشڕەوی ئارامییەکان لە ڕۆژاوا بوەستێنێت و میتانییەکانی لە باشوور نەھێشت و لە بابل شەڕی کاسییەکانیان کرد. کاسییەکان لەو سەردەمەدا لاواز بوون، تەنیا بابل و ناوچەکانی دراوسێیان فەرمانڕەوایی دەکرد.

لە سەردەمی ئەنلیل نادین دوا پاشاکانی کاسییەکان بوو، لە ساڵی (١١٥٧ پێش زایین) دا، شانشینی کاسییەکان زۆر لاواز بوو، بۆیە سەرکردەی ئیلامییەکان «شوترەک ناخێنتە» ھێرشی کردە سەر وڵاتی بابل و داگیری کرد و وێرانی کرد و دوا پاشای کاسیتی لەناوبرد، ئیلامییەکان لە بابل و شارەکانی دیکەوە غەنیمەتێکی (دەستکەوتێکی) بێشوماریان ھێنا و غەنیمەتێکی زۆریان لە پەیکەری خوداوەندەکان و ئۆبێلیسک و گەنجینەی پەرستگاکان ھێنا. زۆرێک لەو غەنیمەتانە لەلایەن نوێنەرایەتی ھەڵکۆڵینی فەرەنساوە دۆزرایەوە کە لە ساڵی ١٩٠٢ لە سوسا پایتەختی شارستانییەتی ئیلامییەکان لە ئێران کاریان دەکرد، لەنێو ئەو شتانەی کە دۆزرایەوە ئۆبێلیسکی بەناوبانگی حەمورابی و ئۆبێلیسکی نارامسن، ھەروەھا سەدان بەردی سنووری کە ھێمایان لەسەر ھەڵکەندرابوو لە خوداوەندەکان دۆزییەوە.

## بنەچەی کاسییەکان
کاسییەکان ھۆزێکن لە ھۆزە کوردییەکان بە تەواوی بنەچەییان کوردە، بنەچەی ناوچەیی کاسییەکان لە چیای زاگرۆس لە ئێرانی ئێستایە و ھیچ پەیوەندییەکیان بە گەلانی ئێرانەوە نییە کە دواتر لەو ناوچەیە نیشتەجێ بوون وەک فارسەکان، و ئەوانەی لە چیای زاگرۆس مابوونەوە توانیان تایبەتمەندی و سەربەخۆیی خۆیان بپارێزن و نە ملکەچی دەسەڵاتی فارسەکان نەدەبوون و نە دەسەڵاتی ئەسکەندەری مەزن یۆنانی، بەپێی سەرچاوە یۆنانییەکانی مێژوونووسانی کۆن.

## زمان
زمانی کیش زمانێکی گۆشەگیرە، واتە ھیچ خزمایەتی و ڕەچەڵەکێکی لەگەڵ زمانەکانی دیکەدا نییە و ئەمەش مانای ئەوەیە کە یەکێک نییە لە زمانەکانی ئاری یان سامی، و نوێنەرایەتی زمانێکی سەربەخۆ دەکات، وەک ئەوەی لە زمانی سۆمەری و ئیلامی تەقلیدێک لە کولتوری بابلی بەگشتی.

## ئاسەواری کاسییەکان
بەڵگەنامەکردنی سەردەمی کاسیت زۆر پشت بە حەبەکانی (لەوحەکانی) پەرش و بڵاو و جیاکراوەی نیپور دەبەستێت، کە ھەزاران حەب و پارچەی تێدا ھەڵکەندراوە، ئەو ئاسەوارانەش بریتین لە دەقی ئیداری و یاسایی، نامە، نووسراوی مۆر، نووسراوی نەزاندراوی تایبەت، تەنانەت دەقێکی ئەدەبی (بەزۆری وەک پارچەیەک لە داستانێکی مێژوویی دەناسرێتەوە). بەداخەوە ھێشتا زۆرەک لەو لەوحانە (حەب) بڵاو نەکراونەتەوە، لەنێویاندا سەدانیان لە مۆزەخانەی عوسمانی لە ئەستەنبوڵدا ھەڵگیراون، نزیکەی ١٠٠ حەبی کاسیت لە دور کوریگالزو دۆزرایەوە، چەند کەرەستەیەکی بیناسازی نووسراوی کوریگالزوی یەکەم لە کیش دۆزرایەوە، چەندین لوحە کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی ئاگومی سێیەم دەگەڕێتەوە لە شوێنی دیلمونی قەلعەتی بەحرەین دۆزرایەوە، بەگشتی نزیکەی ١٢ ھەزار بەڵگەنامەی سەردەمی کاسیت دۆزرایەوە کە تەنیا نزیکەی ١٠٪یان بڵاوکراونەتەوە. ھەروەھا ژمارەیەک نووسراوی بیناسازی ھەیە، جگە لە یەکێکیان ھەموویان بە زمانی سۆمەری نووسراون بە پێچەوانەی زمانی ئەکەدی کە بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن کاسییەکانەوە بەکاردەھێنرێت، ھەروەھا ژمارەیەک مۆر دۆزراونەتەوە. کودوروس، ستێلی بەرد کە بەکاردێت لۆ تۆمارکردنی بەخشینی زەوی و بەڵگەنامە پەیوەندیدارەکان سەرچاوەیەکی دیکە بۆ سەلماندنی مێژووی کاسیتەکان دابین دەکەن، ئەم کارە بۆ چەند سەدەیەک دوای کۆتایی ھاتنی شانشینی کاسیت بەردەوام بوو و دەکرا، ئەو بەڵگانامانە زۆربەیان زوو دۆزرانەوە و ڕێگەیان بۆ مۆزەخانەکانی جیھان کردەوە کە تێیدا نمایش بکەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*دانیال ئەی نێڤێز: ئیدارەی پارێزگا لە کاسیت نیپور کورتەیەک لە دیزەرتەیشنێکدا وردەکارییەکانی کاسیت نیپور و بابل دەخاتە ڕوو.

پۆل:کاسییەکان
پۆل:پاشا کوردیە کۆنەکان
پۆل:کورد
پۆل:بابل
پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:مێژوو
پۆل:مێژووی کووەیت