open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئیزیرتوو

**ئیزیرتوو** یان **قەڵایچی** گرینگترین شوێنەوارێکی مێژووییە کە شوێنەوارناسانی ئێرانی و بیانی ئاماژەی پێدەکەن و وەک پێتەختی ماناکان ناساندویانە. ئیزیرتوویە ھەڵکەوتوو لە ٨ کیلۆمەتری باکوری رۆژھەڵاتی بۆکانەوە.

قەڵایچی یان ئیزیرتوو لە پەنای گوندێکە ھەر بەو ناوە. لەم گردەدا سەردەما کۆنەکانی چاخی دووی ئاسن (١٢٠٠ تا ٨٥٠ی پێش زایین) و چاخی سێ ی ئاسن (٨٥٠ تا ٥٥٠ ی بەر لە زایین) ی لێ بیندراوە. قۆناغێکی مێژوویی و سێ دەورە بینا سازی و ھەروەھا دەیان خشتی نەخشێندراو بە ئاژەڵە ئەفسانەییەکان دۆزراونەتەوە کە لە لایەن تاڵنچی و قاچاخچییەکانەوە ساتوسەودایان پێکراوە کە دەتوانین ئاماژە بکەین بە ٣٠٠ دانە لەو خشتە نەخشێندراوانە کە ئێستاکە لە مۆزەخانەی تۆکیۆی ژاپۆن پارێزراون. لە گرینگترین شوێنەوارە دۆزراوەکانی ئەم گردەن. وەفدی شوێنەوار ناسی گردی قەڵایچی ئاماژەیان بەوە کردوە کە بە ھۆی جۆری میعماریی ئەو سەردەم و کەڵک وەرگرتن لە لەتە خشت و چارەگە خشت ئەوە دەردەکەوێ کە شارستانیەتیێکی کۆن و گرینگ لە نێو ماناکاندا ھەبووە، ھەروەھا دۆزرانەوەی بەردنووسێک بە خەتی ئارامی کە ١٣ رستەی لێنوسراوە ژمارەیەکی بەرچاو لە خشتی نەخشێندراو بە ئاژەڵە ئەفسانەییەکان ھەموویان ئاماژەیان بە شاری ئیزیرتوو واتە پێتەختی ئەفسانەیی ماناکان کردووە.

تا بە ئێستا کە ٩ دەورەی گەڕان و پشکنین لە لایان شوێنەوارناسانەوە ئەنجام دراوە قوربانگەی سەرکی و ھەروەھا کارخانەی خشتەکانی شاری ئیزیرتوو لە قەراخ شاری بۆکان دۆزراوەتەوە.

مانگی پووشپەڕی 2024، گورووپێکی شوێنەوارناس، سەر بە مووزەی نەتەوەیی ئێران، بە چاوەدێریی دوکتور یووسف حەسەن‌زادە (شوێنەوارناسی کورد)، بۆ جاری یەکەم قەبرستانی قەڵایچی‌یان خستە ژێر کۆڵینەوە. ئەو کۆڵینەوەیە بەنیازی سەر دەرێنان لە وڵامی ئەو پرسیارە سەری گرت کە ئاخۆ سازکەران و بنیاتنەرانی ژیوەری قەڵایچی خەڵکانی لاوە بوون و هاتوونەتە وێندەرێ، یان هەر لە کۆنەوە نیشتەجێی ئەو ناوچەیە بوون.

لە دەوروبەری قەڵایچی چەند قەڵایەکی سەربازی لە گوندەکانی وەک ئەربەنوس و ساروقامیش و ئاغجێوان کە بۆ پارێزگاری کردن لە پێتەختی دەوڵەت شارەکەیان دەیانمەزراندووە. ھەروەھا بە دۆزرانەوەی پێتەختی ماناکان لە قەڵایچی بۆکان شوێنەوارناسان لە ساڵی ١٩٨٨ دا رایانگەیاند کە ھیگمەتانە واتە پێتەختی مادەکان لە ھەمەدان نییە و بە پێی دوایین لێکۆڵینەوەی ئیحسان یەغمایی، شوێنەوارناسی ناسراوی فارس کە بۆ جارێکی دیکە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە وتوێژێکی رەسمیدا داکۆکی لەسەر دەکرد، ئەوە راگەیەندرا کە ھێگمەتانە قەڵایچی بۆکانە و ئەگر ئەم وتەیە بسەلمێندرێ دەبێ مێژووی ئێران کە بنچینەکەی لە سەر ھیگمەتانە دامەزراوە سەرلە نوێ بنوسرێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕێکخراوەی ئیزیرتوو

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* The glazed bricks from Bukan: new insights into Mannaean art، لە سایتی کوردستانیکادا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:گوندەکانی شارستانی بۆکان
حەسەن دەرزی

**حەسەن دەرزی** (لەدایکبووی ١٩٥٧ لە بۆکان، ئێران) گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ھەر لە منداڵییەوە خولیای گۆرانیوتن و فێربوونی موسیقای بووە. گوێی بە دەنگی حەسەن زیرەک و فۆلکلۆری پڕ لە حەز و تاسە و خۆشەویستی ناوچەی فەیزوڵڵابەگی بۆکان کراوەتەوە.

برای گەورەی، محەممەد، کە خاوەنی دەنگێکی بە سۆز بوو، کاریگەرییەکی یەکجار زۆری لەسەر دانا و ھاندەر و سەرچاوەی حەز و خۆشەویستی بووە بۆ دنیای گۆرانی. دەکرێ بوترێ ئەو ھەوەڵین مامۆستای بووە کە خۆی درێژەی بەم ڕێبازە نەداوە.

ژەنینی ئامێری کەمان، لای ئەمیر مینایی و ڕەشید فەیز نیژاد فێر بووە. لە ١٩٧٦ەوە بۆ ماوەی بیست ساڵ مامۆستای قوتابخانە بووە. لە ١٩٨٦ تا ١٩٩١ چوار بەرھەمی ھونەریی پێشکەش کردووە. ساڵی ١٩٩١ بەھۆی دەستبەسەری و نەبوونی ئازادی لەلایەن ڕژێمی ئێران دەرفەتی گۆرانیی لێ ستێندرا و لە کاری مامۆستاییش لابردرا و ئێستا دوور لە نیشتیمان لە بریتانیا دەژی. سەرجەمی ئاڵبۆمەکانی تا ٢٠٠٧، پێنج دانەن.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
عومەر سوڵتانی

**عومەر سوڵتانی‌** ناسراو بە **وەفا** (١٩٤١ لە بۆکان - ٢٠٠٥ لە بۆکان) شاعیرێکی کورد بوو.

## ژیان
عومەر سوڵتانی لە یەکێک لە کۆنترین گەڕەکەکانی شاری بۆکان لە دایک بووە. لە بەندیخان شیعری لە ئامێز گرتووە. وەفا لە ڕۆژگارانی کپی سەردەمی پاشایەتیدا شیعری گەیشتووەتە ڕادیۆ دیھلی لە ھیندستان و خەڵاتی یەکەمی لە مێھرەجانی شیعری فارسیدا وەرگرتووە و لێیان گێڕاوتەوە کە بچێتە وڵاتی ھیندستان بەڵام بۆی نەلواوە و لە تاران لە باڵوێزخانەی ھیندستان خەڵاتی تایبەتی و ٥ کتێبی بە واژووی جەواھرلەعل نەھرۆ وەرگرتووە. وەفا یەکێک لە ڕابەرانی شۆڕشی نوێ کردنەوەی شیعری کوردی و فارسی بووە. یەکەم کتێبی شیعری بە زمانی فارسی بە نێوی (سروودی پەرەستوو) بڵاو کردووتەوە. دواتر دیوانی شیعرە کوردییەکانیشی بڵاو بوونەتەوە. ئەم شاعیرە ڕۆژی ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ بەھۆی نەخۆشی ماڵاوایی لە ژیان کردووە و ھەر لە گۆڕستانی گشتیی شاری بۆکان لە نزیک مەزاری عەباس حەقیقی بە خاک سپێردراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
زەڕینە

**زەڕینە** یەکێک لە شارۆچکە‌کانی ڕۆژھە‌ڵاتی کوردستانە لە لە تەنیشتی شاری دیواندەرە ھەڵکەوتووە. زەڕینە یەکێک لە بەرزترین شوێنەکانی کوردستانە و زستانێکی زۆر سارد و سەختی ھەیە. ھەندێک سەرچاوە پێیان وایە کە ھۆکاری لێنانی ناوی زەڕینە لەم باژارۆکە خاکی زێڕئاسا و بەنرخی ئەم ناوچەیە. بژیوی زۆربەی دانیشتوانی زەڕینە و دەورووبەری لە کشتوکاڵ دابین دەکرێت. خەڵکی ئەم شارە کوردن و بە زمانی کوردی دەدوێن.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری دیواندەرە 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
پۆل:شارستانی دیواندەرە
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
ئەی ڕەقیب

وێنۆک|تۆمارێکی ڕێ ڕۆیشتنیی سەربازی سروودی ئەی ڕەقیب

**سروودی ئەی ڕەقیب** سروودێکی بەناوبانگی کوردییە کە بە سروودی نیشتمانیی کوردستان ناسراوە. شێعرەکەی دانراوی شاعیری کورد، پارێزەر یوونس ڕەئووف ناسراو بە دڵدارە. دڵدار ھۆنراوەکەی لە ساڵی ٢٦٣٨ی کوردی (١٩٣٨) داناوە. ئەم سروودە بووەتە بەشێک لە چاند و فەرھەنگی نەتەوەی کورد، ئەی ڕەقیب سروودی فەرمیی (ھەرێمی کوردستان) و (ڕۆژئاوای کوردستان)ـە لە پێشووتریشدا سروودی فەرمی (کۆماری کوردستان) بووە لە ساڵی ٢٦٤٦ی کوردیدا (١٩٤٦ی زایینی).

## ئاوازەکان و نۆتەکانی ئەی ڕەقیب
## سروود
[وێنۆک|شێوازی گوتنی بەشێک لە ھۆندراوەی سروودەکە بە چوار شێوەزاریی زمانی کوردی: [زازاکی، کورمانجی سەروو، سۆرانی، کوردیی باشووری]]

## وەشانی سەرەکیی ئەی ڕەقیبی دڵدار پێش لەوەی ببێت بە سروود

## سەرچاوەکان

پۆل:سروودە نیشتمانییەکان
پۆل:کۆماری کوردستان
پۆل:وێژەی کوردی
پۆل:سروودە کوردییەکان
پۆل:نووسراوەکانی زیندان
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانییە کوردییەکان
لینوس تۆرڤاڵدس

**لینوس بێنێدیکت تۆرڤاڵدس** (بە سویدی: Linus Benedict Torvalds) لەدایکبووی ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٩، ئەندازیارێکی فینلاندی-ئەمریکیـیە. کە دروستکەری ناووکی لینوکس وە بۆ ماوەیەکی درێژ، گەشەپێدەری سەرەکی ئەمەش بوو بە ناووک بۆ سیستەمی بەکارخەری وە چەندین دابەشکراوەی تر وەک گنۆ، و چەند ساڵێک دواتر ئەندرۆید وە کڕۆم ئۆئێس دروست بوون.

## ژیاننامە
### ساڵانی زوو
تۆرڤاڵدس لەدایکبووی ھێلسنکی، فینلاندـە. کوڕی ھەریەکە لە (ئانا) و (نیلس تۆرڤاڵدس)ـە. وە کوڕەزای شاعیر ئۆڵێ تۆرڤاڵدس و لێۆ تۆرنگوێستـی ئامارزانە. وە ھەردووک باوانەکەشی لە ناو کەمپی زانکۆی ھێلسنکی بوون لە ساڵی ١٩٦٠ـەکان.

تۆرڤاڵدس قوتابی زانکۆی ھێلسنکی بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩٦، تۆرڤاڵدس لە ساڵی ١٩٩٦ زانکۆی تەواو کرد بە بەدەست ھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە زانستی کۆمپیوتەر لەلایەن گروپی توێژینەوەی (NODES)، پیشە ئەکادیمیاکەی پچڕا ساڵێک دوای خوێندنەکەی کاتێک پەیوەندی کرد بە سوپای فینلاندـی ھێزی سەربازی ئوسیما. لە ھاوینی ساڵی ١٩٨٩، ١١ مانگ دیاریکرا بۆ ئەنجامدانی پڕۆگرامی مەشقی ئەفسەری لە خزمەتگوزاریی سەربازیی زۆرەملێی فینلاند. لە سوپا پلەی بەرزکراوە بۆ ئەفسەری پلە دوو، لەگەڵ ڕۆلی ئەفسەری ژمێرەری مووشەکەکان.

### لینوکس
دوای سەردانیکردنی بۆ ترانزمێتا لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٩٦، تۆرڤاڵدس پەسەندی کرد کە کار بکات لە شوێنێکی کۆمپانیاکە، ئەو شوێنەی کاری تێدا ئەکرد لە نێوان (فێبرواریی ساڵی ١٩٩٧ تا جوونی ٢٠٠٣) پاشان ڕۆشت بۆ (Open Source Development Labs) کە لەو کاتەی تێکەڵ بوو لەگەڵ (Free Standards Group) بۆ ئەوەی ببێتە (دامەزراوەی لینوکس).

لە ١٩٩٧ تا ١٩٩٩، بەشدار بوو لە (86open) بۆ یارمەتی دان لە ھەڵبژرادنی (standard binary format) بۆ لینوکس و یونێکس. لە ١٩٩٩ ناوی ھات لەلایەن (MIT Technology Review TR100) وەک یەکێکە لە ١٠٠ داھێنەرانی خوار تەمەن ٣٥ ساڵی دوونیا

## دەسەڵات و بازرگانی
لە ٢٠٠٦ـدا، بەنزیکەیی لەسەدا دووی ناووکی لینوکس لەلایەن تۆرڤاڵدس خۆیەوە نووسرابوو. چونکە ھەزاران بەشداربووی تێدابوو بۆ ناووکی لینوکس، وە ئەم ڕێژەی سەدییە یەکێک بوو لە گەورەترین بەشداری بۆ ئەو.

## خەڵاتەکان و دەستکەوتەکان

## پەڕاوێزەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Linus Torvalds

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا
پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا
پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:بێخوایانی ئەمریکی
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
ناڵەشکێنە

**ناڵەشکێنە** کێوێکە بە بەرزایی ١٥٦٥ مەتر لە ئاستی دەریا، لە ڕۆژھەڵاتی شاری بۆکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھەڵکەوتووە.

## حەسەن زیرەک و ناڵەشکێنە
ھونەرمەندی ناوداری کورد حەسەن زیرەک ڕێزێکی تایبەت و خۆشەویستییەکی مەزنی بۆ بۆکان ھەبووە، یەکێک لە گۆرانییە بەناوبانگەکانی **دەچمە سەر ناڵەشکێنە**یە. گۆڕی زیرەک لە لاپاڵی ناڵەشکێنە ھەڵکەوتووە، بەڵام بەھۆی گەورەبوونەوە و ھەڵکشانی شار ئێستا لە لێواری شارەوە کەوتووەتە نێو ماڵان و دەوروبەری کراوەتە پارکێک و جێگەی سەردانیکەران و گەشتیارانە. پەرژینی پارکەکە بە ھێمای نۆتەکانی گۆرانیی **دەچمە سەر ناڵەشکێنە** ڕازاوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:شارستانی بۆکان
زمانی ئینگلیزی

**زمانی ئینگلیزی** () زمانێک سەر بە خێزانی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە، بەشێکە لە خیزانی زمانە جێرمەنییەکان، کە بۆ یەکەم جار لە وڵاتی ئینگەلتەرا سەری ھەڵداوە، بەڵام لەگەل تێپەڕبوونی کات بووەتە لینگوا فرانکایەکی جیھانی.
لە ھەرە زمانە دەوڵەمەندەکانی دنیایە و، ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی جیھان ئەم زمانە دەزانن، کە ھەژماردەکرێن بە نزیکەی ٥٠٠ ملیۆن ئاخێوەر و زمانی فەرمیی زۆر لە وڵاتانی دونیایە. زمانی ئینگلیزی لە زۆربەی وڵاتاندا دەخوێندرێت و، زمانی یەکەمی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان و یەکێتیی ئەورووپا و ناتۆیە.

زمانی ئینگلیزی ھەر لە سەرەتای سەدەی ھەژدەھەمەوە پێشکەوتنێکی یەکجار گەورەی بەخۆوە بینی لە ئەنجامی ئەو پێشکەوتنە سەربازی، زانستی، ڕۆشنبیری و داگیرکەرانەی بریتانیا و بریتانیای مەزن، دواییش لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم لە پاش پێشکەوتنەکانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## پیتەکان
[وێنۆک|ڕێژەی بەکارھێنەرانی زمانی ئینگلیزی لە وڵاتان بەپێی سەرژمێری ساڵی [١٩٩٧.]]
زمانی ئینگلیزی ٢٦ پیتی ھەیە، بەپێی سەرژمێری پیتی E زۆرترین جار لە ڕەنووس و و پیتی X کەمترین جار لە ڕەنووس و نووسراوەکان بەکاردەھێنرێن.

## ژمارەکان

## ئەو وڵاتانەی قسەی پێدەکەن

سئو سایت چند زبانھ 
* سئو سایت دندانپزشکی 
* سئو سایت داروخانھ 

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرھەنگە ئینگلیزییەکان
پۆل:زمانەکانی نائووروو
پۆل:زمانەکانی سەموای ئەمریکا
پۆل:زمانەکانی ئانتیگوا و باربوودا
پۆل:زمانەکانی ئۆسترالیا
پۆل:زمانەکانی بەلیز
پۆل:زمانەکانی بەرمۆدا
پۆل:زمانەکانی بۆتسوانا
پۆل:زمانەکانی کامیروون
پۆل:زمانەکانی کەنەدا
پۆل:زمانەکانی فیجی
پۆل:زمانەکانی گانا
پۆل:زمانەکانی گرینادا
پۆل:زمانەکانی گوام
پۆل:زمانەکانی گویانا
پۆل:زمانەکانی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی دوورگەی ئیرلەند
پۆل:زمانەکانی جامایکا
پۆل:زمانەکانی کینیا
پۆل:زمانەکانی کیریباس
پۆل:زمانەکانی لیسۆتۆ
پۆل:زمانەکانی لیبێریا
پۆل:زمانەکانی مالاوی
پۆل:زمانەکانی مالیزیا
پۆل:زمانەکانی ماڵتا
پۆل:زمانەکانی مۆریس
پۆل:زمانەکانی نامیبیا
پۆل:زمانەکانی نیووزیلاند
پۆل:زمانەکانی نێجیریا
پۆل:زمانەکانی نیوەی
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانەکانی پالاو
پۆل:زمانەکانی پاپوا گینێی نوێ
پۆل:زمانەکانی ڕواندا
پۆل:زمانەکانی سەینت کیتس و نیڤیس
پۆل:زمانەکانی سەینت لووسیا
پۆل:زمانەکانی سەینت ڤینسەنت و گرینادینز
پۆل:زمانەکانی ساموا
پۆل:زمانەکانی سیشێل
پۆل:زمانەکانی سیەرالیۆن
پۆل:زمانەکانی سینگاپور
پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانەکانی باشووری سوودان
پۆل:زمانەکانی سوودان
پۆل:زمانەکانی سوازیلاند
پۆل:زمانەکانی ترینیداد و تۆباگۆ
پۆل:زمانەکانی ئووگاندا
پۆل:زمانەکانی ڤانواتوو
پۆل:زمانەکانی زامبیا
پۆل:زمانەکانی زیمبابوی
پۆل:زمانەکانی بەھاما
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی ڤێرجینی بریتانی
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی کەیمەن
پۆل:زمانەکانی گامبیا
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی مارشاڵ
پۆل:زمانەکانی فلیپین
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی پیتکێرن
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی سلێمان
پۆل:زمانەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی ڤێرجینی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانی ئینگلیزی
پۆل:زمانە جێرمەنییەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:جیھانگیری کولتووری
پۆل:زمانەکانی تایوان
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
باخچەی پیتەکان

باخچەی پیتەکان پرۆگرامێکی کوردی منداڵانە بۆ فێربوونی زمانی کوردی بە ھەردوو زاراوەی سۆرانی و کورمانجی. لە ٨ ئاداری ساڵی ٢٠٠٢ کەوتۆتە بازاڕەوەو لە خوێندنگەکانی زمانی دایک لە سوید منداڵانی کورد سوودی لێوەردەگرن. باخچەی پیتەکان لەلایەن دیلان سالح دروستکراوە کە پسپۆری کۆمپیوتەرە.
باخچەی پیتەکان یەکەم پرۆگرامی کوردییە کە بە شێوەیەکی تازە چاککرابێت.
مستەفا ھیجری

**مستەفا ھیجری** (لەدایکبووی ١٩٤٥ لە نەغەدە) سیاسەتوانی کورد و سکرتێری گشتیی ئێستای حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانە.

## ژیاننامە
لە ساڵی ١٩٤٥ لە نەغەدە لە دایکبوە. لیسانسی ئەدەبیاتی فارسیی لە زانکۆی تاران گرتووە.

ساڵی ١٩٧٩ پەیوەست بووە بە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و ساڵی ١٩٧٩ بووتە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و ساڵی ١٩٨٠ بووتە ئەندامی دەفتەری سیاسی.

مستەفا ھیجری بە زمانەکانی کوردی، ئینگلیزی، فارسی و ئازەری دەتوانێ قسە بکات.

## بەرپرسایەتییەکان

ئەندامی کۆمێتەی ناوەندی / بەرپرسی رادیو دەنگی کوردستانی ئێران (١٣٥٩ ھەتاوی)

ئەندامی دەفتەری سیاسی / بەرپرسی کۆمیسیونی ماڵی (١٣٥٩ تا ١٣٦٤)

ئەندامی کۆمێتەی ناوەندی / بەرپرسی ناوەندی ئاژوان (١٣٦٤)

ئەندامی کۆمێتەی ناوەندی / بەرپرسی زانکۆ (١٣٦٦)

ئەندامی دەفتەری سیاسی / بەرپرسی کۆمیسیونی سیاسی-نیزامی (١٣٦٧ تا ١٣٧١)

جێگری سکرتێری گشتی / بەرپرسی کۆمیسیونی سیاسی-نیزامی (١٣٦٨ تا ١٣٧١)

سکرتێری گشتی (١٣٧١ تا ١٣٧٤)

جێگری سکرتێری گشتی / بەرپرسی کۆمیسیونی چاپەمەنی ( ١٣٧٤ تا ١٣٧٩)

ئەندامی دەفتەری سیاسی / بەرپرسی کۆمیسیونی سیاسی –نیزامی (١٣٧٩ تا ١٣٨٣)

سکرتێری گشتی (١٣٨٣)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## بەستەر بۆ دەرەوە
ماڵپەڕی مستەفا ھیجری

## سەرچاوەکان

بیۆگرافی سکرتێر - ماڵپەڕی مستەفا ھیجری

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
پۆل:خەڵکی نەغەدە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
حامید درودی

**حامید درودی** لە ساڵی ١٣٤٢ی کۆچیی ھەتاوی لە گوندی چرۆسانە لە ناوچەی بێڵەواری شاری کامیاران لە پارێزگای کوردستان‌‌ ھاتووەتە دونیا و ھەر لە گوندەکەی خۆی نێردایە بەر خوێندن و پاش پۆلی پێنجەم چۆتە شاری کامیاران و لە خوێندنگەی (شبانەروزی) خوێندنی ناوەندی تەواو کردوە و لە دەبیرستانی ھەمان شاردا دوای ساڵێک خوێندن چووتە کرماشان و ساڵێک لەوێ کاری کردووە. لە دواییدا چووەتە‌ ڕیزی پێشمەرگەکانی ھێزی پارتیزانی (بێستوون)ی حدکا لە کرماشان و بووە بە کادری دەرمانی ئەو ھێزە و تاکو ڕۆژی برینداربوونی لە گوندی (لۆن)دا، لەو هێزەدا ماوەتەوە. لە ساڵی ١٩٨٥دا لە لایەن (حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران)ەوە نێردراوە بۆ سوید و لەویش درێژی بە کاری دەرمانی دا و بووەتە‌ کادری دەرمانی لە بەشی دەروونناسیدا. ساڵی ١٩٩٣ گەڕا‌وەتەوە‌ بۆ کوردستان و لە نەخۆشانەی پێشمەرگە (نەخۆشخانەی ئازادی) لە چیای قەندیلدا چەند مانگ کاری دەرمانی کرد و ھاوکات دەورەی ددان کێشان و ددان پڕکردنەوەی دیت و لەو بەشە‌دا دەستی بە کار کرد، تاکو نەخۆشخانەکە گواسترایەوە بۆ شاری کۆیە. دوای ئەوە بنکەی نەخۆشخانە لە کۆیە (ئازادی) سەقامگیر بوو، گەڕایەوە بۆ سوید. ساڵی ١٩٩٥ دیسان گەڕایەوە بۆ کوردستان و دوای ماوەیەکی کورت لەوی خێزانی پێک ھێنا و گەڕایەوە بۆ سوید.

دوای گەڕانەوەدەورەیەکی دوو ساڵەی میدیا (دەنگ و رەنگ و وێنەگری) و گرافیکی کومپیۆتەری خوێند. ساڵی ٢٠٠٦ لە بنکەی تیشک تیڤی لە فەرەنسا دەستی بە کار کرد و ئێستاش لەسەر کارەکەی بەردەوامە. بێجگە لەوەی بەڕێوەبەری بەرنامەی "کلیک" ە، زۆر رۆژیش لە وەشاندا دەمێنێتەوە و مونتاژی دوو بەرنامەی "بێستوون" و "شارۆ"یش دەکا. بێجگە لەمانەش زۆر سروود و گۆرانی لە شێوەی کلیپ http://www.youtube.com/results?search_query=hamiddurudi دا دروست کردووە.
## سەرچاوە
ناوەندی کەمئەندامانی کورد لە سوید http://www.ifkf.se/index.php?subaction=showfull&id=١١٤٠٩١١٩٦٦&archive=&start_from=&ucat=٣&do=intervjuer 

کورد ئای تی گرووپ http://www.kurditgroup.org/writers/articles/١١

زانستپەروەرانی کورد http://www.zkurd.org/?Besh=Nuseran&nuser=hamiddurudi
خاڵی شەونم

**خاڵی شەونم** یان **پلەی گەرمی خاڵی شەونم** ئەو پلەی گەرمی یە یە کە ھەوای شێدار دەبێ لە کاتی پەستانی جێگیردا بیگاتێ بۆئەوەی بگاتە حاڵەتی تێربوون. ئەمە مانای ئەوەیە کاتێک شەونم یان شەختە دەبینین ئەوە ھەواکە ئەوەندە ساردبۆتەوە کە پلەی گەرمی یەکەی وخاڵی شەونمەکەی یەکسانن وە شێی ڕێژەییش %١٠٠ ە. پلەی گەرمی خاڵی شەونم قەت لە پلەی گەرمی ھەواکە بەرزترنابێت.‌

پۆل:گازەکان
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
تاران

**تاران** () پایتەختی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای تارانە و گەورەترین شاری ئێرانە. ئەم شارە بە تەنیا ١ لە ٦ ی گەلی ئەم وڵاتەی لە خۆ گرتووە. ژمارەی دانیشتووانی شاری تاران ٩،٧٢٩،٧٤٠ کەسە.

تاران بیست و چوارەمین شاری جیھانە بەپێی ژمارەی دانیشتووان. پانایی تاران ٧٣٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە.

## دانیشتووان
زۆرینەی خەڵکی تاران لە فارسەکان پێکھاتوون، لە دوای واندا ئازەرییەکان و تەبەرییەکان گەورەترین دانیشتووانی ئەم شارەن. ھەروەھا کوردەکان و گیلەکەکان لە نەتەوەکانی تری شاری تارانن.

## ئەمانەش ببینە
* شارەکانی ئێران
* پارێزگای تاران
* شارستانی تاران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* شارەوانی تاران
* نەخشەی تاران

تاران
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای تاران
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی تاران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
پۆل:تاران
بگۆڕی ئەلفوبێ

وێنۆک|400px|چەپ|نموونەی دەقی وەرگێڕاو بە بگۆڕی کوردیش ئاکادمی
وێنۆک|400px|چەپ|نموونەی دەقی وەرگێڕاو بە بگۆڕی فەرھەنگ دات ئۆرگ
**بگۆڕی ئەلفوبێ** بەرنامەیەکە کە ئەلفوبێکانی زمانی کوردی دەگۆڕێتەوە. ئەمە بە مانای وەرگێڕانی زاراوە نیە. دوو ئەلفوبێی کوردی کە زۆرتر بەکار دێن ئەلفوبێی عەرەبی (سۆرانی) و ئەلفوبێی لاتینین. 
تا ئێستا لە زۆربەی فۆرماتەکاندا بەرنامەی بگۆڕەی ئەلفوبێ نوسراوە.

## لە ‌عەرەبیەوە بۆ لاتینی

لەم حاڵەتەدا کێشەکان ئەمانەن:
* بزوێنی کورتی i کە لە ئەلفوبێی عەرەبیدا نانووسرێت 
* پیتی «و» کە لە لاتینی دا سێ پیتی W و u و û نیشان ئەدات
* پیتی «ی» کە لە لاتینی دا دوو پیتی y و î نیشان ئەدات

## لە لاتینیەوە بۆ عەرەبی
 

## چەند بەرنامەی بگۆڕی ئەلفوبێ
* بگۆڕی ئاکادمیای زمانی کوردی بگۆڕی سۆرانی-یەکگرتوو، بەدرخان-یەکگرتوو- سریلیک-یەکگرتوو، عەلی فۆنت-یونیکۆد، یەکگرتوو-سۆرانی
* بگۆڕی سۆرانی-لاتینی، لاتینی-سۆرانی  بەرھەمی زانستپەروەرانی کورد 
* Veguherandina nivîsên kurdî-erebî ⇒ kurdî-latînî، بەرھەمی ferheng.org ، عەرەبی بۆ لاتینی ، بەرنامەیەکی سەرھێڵە کە لە ژێر مافی GNU AGPL بڵاو بووەتەوە
* NamoEdit، بەرھەمی NamoNet ، لاتینی بۆ عەرەبی ، بەرنامەیەکی سەرھێڵە
* بەرنامەی پەڵک کوردینووس (پەڕەی پرۆژە لە sourceforge.net)

پۆل:نووسینی کوردی
بەلجیکا

وێنۆک|چەپ
وێنۆک|چەپ
وێنۆک|چەپ
**بەلجیکا** یان **بلژیک**، بە فەرمی **شانشینی بەلجیکا** (بە ھۆڵەندی: *Koninkrijk België* و بە فەڕەنسی: *Royaume de Belgique*)یەکێکە لە وڵاتانی ئەورووپا. ڕژێمی پادشایەتی تێیدا فەرمانڕەوایەتیی دەکات، بۆیە بە وڵاتی پادشایەتیی بەلجیکا ناو دەبرێت. پایتەختەکەی شاری برۆکسلە.
بەپێی دوا ئامار، ژمارەی دانیشتووانی ١١،٥ ملیۆن دەبێت. ساڵی ١٨٣٠ سەربەخۆییی وەرگرتووە و ساڵی ١٩١٩ سنوورەکانی دیاری کراون.

## ناوی وڵات
ناوی ئەم وڵاتە لە Gallia Belgica وەرگیراوە کە پارێزگایەکی ئیمپراتۆریی ڕۆم بووە.
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان «بلژیک» و لە باشووری کوردستان «بەلجیکا» بەکار دەبرێت.

## جوگرافیا
بەلجیکا دەکەوێتە سەر دەریای سەروو، سنووری وشکانیی لەگەڵ وڵاتانی ئەڵمانیا، فەڕەنسا، ھۆڵەندا و لوکسەمبورگەوە ھەیە.
ڕووبەری بەلجیکا نزیکەی ٣٠٫٥٢٨ کیلۆمەتر دووجا دەبێت، لەڕووی گەورەیییەوە ١٣٧ەمین وڵاتی دونیایە.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بەلجیکا ١١٬١٤٤٬٤٢٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫١٥ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٩٨ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین
٥٤٪ کاتۆلیک، ٥٪ ئیسلام (سوننە)، ٣٪ پرۆتێستانت، ٣٠٪ بێ ئایین، ٨٪ ئەوانی تر.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* لاپەڕەی مۆنارچی بەلجیکا
* وڵاتانی ئەورووپا - زانیاری لەسەر بەلجیکا

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٣٠
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:بەلجیکا
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:پاشایەتی فیدڕاڵی
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٣٠ لە بەلجیکا
پۆل:وڵات و مەڵبەندە ئاڵمانییەکان
ئەدەب (شاعیر)

**عەبدوڵڵا بەگی میسباح دیوان** لەدایک بووی ١٨٥٩ لە گوندێکی سەر بە شاری بۆکان، شاعیرێکی ناوداری کوردە کە بە ناسناوی ئەدەبی **ئەدەب** ناسراوە.
## ژیان
**ئەدەب**ی شاعیر ناوی تەواوی عەبدوڵڵا کوڕی ئەحمەد بەگی برایم بەگی ڕۆستەم بەگی‌سەیفەدینە. بە «میسباح الدیوان» ناسراوە، گۆیا حاکمی ئەوکاتی تەورێز ئەم نازناوەی داوەتێ. ساڵی ١٨٥٩ لە گوندی ئەرمەنی بڵاغی (ئێستا: کانی گوڵ) سەر بە شاری بۆکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. لە بنەماڵەیەکی خوێندەوار، ھەر لەمنداڵییەوە خراوەتە بەر خوێندن و مامۆستای تایبەتی بۆ تەرخان کراوە بۆ خوێندن و فێری خوێندنەوە و نووسین و فارسی و عەرەبی بووە. پیاوێکی دەس‌ڕۆیشتوو و بەدەستەڵات بووە.

ئەدەبی شاعیر لە تەمەنی بیست ساڵیدا باوکی دەینێرێت بۆ شاری تاران بۆ خوێندن، لە تەمەنی ٣٥ ساڵیدا تووشی نەخۆشی لەرزۆکی دەبێت و بۆ چارەسەر دەچێتە وڵاتی روسیا پاش چاکبوونەوەیەکی کاتی دەگەڕێتەوە، ساڵی ١٩١٠ دێنە ناوچەی شارەزور و ماوەیەک دەمێنێتەوە و پاشان دەگەڕێتەوە موکریان و نەخۆشییەکەی سەری لێ ھەڵدەداتەوە و تەواو ئیفلیج دەبێت.

ئەم شاعیرە شارەزایی باشی ھەبووە لە کاری پزیشکی و وێنەگری و مۆسیقای بەباشی زانیوە. شیعرەکانی ئەدەب بە شێوازی غەزەلی غەرامی‌یە. ھیچ خەیاڵ و ئارەزوویەکی تری نەبووە جگە لەوەی کە لەگەڵ خۆشەویستەکەیدا ھەموو کات پێکەوە بن و گفتوگۆ بکەن. خۆشەویستیی ئەدەب بۆ نوسرەت‌خانمی خێزانی بووەتە نەقڵی مەجلیسان.

## دیوانی شێعرەکانی
دیوانی شیعرەکانی ئەم شاعیرە ساڵی ١٩٣٦ لە شاری ڕەواندز لە چاپخانەی زاری کرمانجی بۆ جاری یەکەم لەچاپ دراوە. دیوانە شیعرییەکەی ساڵی ١٩٣٩ بۆ جاری دووەم لە شاری بەغدا و بۆ جاری سێ‌یەم ساڵی ١٩٦٦ لە ھەولێر لە چاپ دراوە، د. مارف خەزنەدار چەند لێکۆڵینەوەیەکی لەسەر شیعرەکانی ئەدەب کردوە و ساڵی ١٩٧٠ بڵاوی کردووەتەوە.

## نموونە شیعر

## کۆچی دوایی
ئەدەبی شاعیر لە تەمەنی ٥٣ ساڵیدا و لە ساڵی ١٩١٢ بە نەخۆشی کۆچی دوایی کردوە و لە گۆرستانی گوندی باخچەی فەیزوڵڵابەگی بۆکان بەخاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردووانی ١٩١٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٠
پۆل:زانا کوردەکان
حکوومەتی ھەرێمی کوردستان

**حکوومەتی ھەرێمی کوردستان** () ناوەندەکەی لە ھەولێرە لە باشووری کوردستان. پاش شەڕی ڕزگاریی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ھەر دوو ئیدارەی ھەولێر کە سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان بوو و ئیدارەی سلێمانی کە سەر بە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو یەکیان گرتەوە و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پێکھێنرا، حکوومەتێکی یەکگرتووی فێدراڵە کە ئێستا لەلایەن مەسروور بارزانییەوە سەرۆکایەتی دەکرێت. ھەموو لێکۆڵەرەوان لەسەر ئەوە یەکدەنگن کە بەرزایییەکانی حەمرین سنووری باشووری کوردستان پێک دێنێت. سنووری ھەرێم لە ناوقەدی عێراقەوە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی بەدرە لە پارێزگای واست دەست پێ دەکات بەرەو باکوور تا پردی نەوت لە ڕۆژاوای شارۆچکەی مەندەلی ھەڵدەکشێت. لە تەنیشت بەرزایییەکانی حەمرین تا فەتحە دەڕوات شان بە شانی ڕووباری دیجلە سەردەکەوێ و لە باکووری شاری مووسڵ بەرەو باشووری ڕۆژاوا با دەداتەوە بە ئاڕاستەی شارۆچکەی حەزەر، پاشان بەرەو ڕۆژاوا بە ئاڕاستەی سنووری عێراق_سووریا لە باکووری شارۆچکەی بەعاج.

## جوگرافیا
ڕووبەری ھەرێم ٧٨٧٣٦ کم٢ (ئێستا ٤١ ھەزارە) کە دەکاتە زیاتر لە ١٨٪ سەرجەمی ڕووپێوی عێراق، کە ئەم ناوچانە دەگرێتەوە:
* پارێزگاکانی (ھەولێر و سلێمانی و دھۆک و کەرکووک و ھەڵەبجە).
* ھەموو شارەدێ و شارۆچکەکانی پارێزگای نەینەوا جگە لە قەزاکانی مووسڵ و بەعاج و حەزەر.
* قەزاکانی خانەقین و مەندەلی و کفری جگە لە ناحیەی بەلەدروز لە پارێزگای دیالە.
* ناوەندی قەزای بەدرە لەپارێزگای واست، کووت.

## کابینەی چوارەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (١٩٩٩–٢٠٠٦)
ئەندامانی کابینەی چوارەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان

## کابینەی پێنجەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
ئەندامانی کابینەی پێنجەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان

گەورە بەرپرسانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە پلەی وەزیر

## کابینەی حەوتەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان(٥ی نیسانی ٢٠١٢-)
ئەندامانی کابینەی حەوتەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان

گەورە بەرپرسانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە پلەی وەزیر

## ئەمانەش ببینە
* کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان

## سەرچاوەکان

## گرێدەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان 

حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٥
پۆل:سیاسەت لە ٢٠٠٥
پۆل:سیاسەتی باشووری کوردستان
پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠٠٥ لە باشووری کوردستان
عەلی گەلاوێژ

**دوکتور عەلی خان گەلاوێژ** (١٩٢٢-١٩٨٨) ساڵی ١٩٢٢ لە ناوچەی بۆکان لە دایک بووە. ئەم پیاوە ناودارە لە باوکەوە بە ھۆزی فەیزوڵڵابەگی موکری و و لە دایکەوە دەچێتەوە سەر بنەماڵەی ئەردەڵان. باوکی دکتۆر عەلی گەلاوێژ، برایم سەلاح فەرماندەی سوپای کۆماری کوردستان بووە. عەلی گەلاوێژ بەھۆی ئەوەی کە باوکی لە تەورێز ئەفسەر بووە ھەر لە منداڵییەوە لە تەورێز دەرسی خوێندووە و لە قوتابخانەی ناوەندی فێردەوسی ئەو شارە لە ساڵی ١٩٤٠ دیپلۆمی ناوەندی وەرگرتووە.

پاش ساڵی ١٩٤١ کە دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی شەڕی دووەمی جیھانی ئێرانیان داگیر کرد باوکی عەلی گەلاوێژ لە سوپای ئێران دێتە دەرەوە و دەچێتە ناو سوپای کۆماری کوردستانەوە. ھەر لە بەر ئەمە بە ماڵەوە دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان. لە کاتێکدا کە کۆمار دادەمەزرێ دەوڵەتی کۆماری کوردستان لە مەھاباد نزیکەی ٦٠ کەس لە لاوە کوردەکان دەنێرێ بۆ شاری باکۆ لە کۆماری ئازەربایجان بۆ دەرس خوێندن کە یەکێک لەو خوێندکارانە عەلی گەلاوێژ بووە.

عەلی گەلاوێژ بەر لە رۆیشتنی بۆ دەرس خوێندن لە دەرەوەی وڵات رۆمانێکی نووسیبوو کە ھەرگیز چاپ نەکرا و ئێستاش دەستنووسەکەی نەماوە، بەڵام ئەو رۆمانە ھەر بەسەرھاتی داھاتووی خۆی بوو. ناوی رۆمانەکەش *بارام و گوڵنار* بوو.

کاتی گەیشتن بە کۆماری ئازەربایجان (باکۆ) بە دەستووری کۆماری کوردستان عەلی گەلاوێژ لە زانکۆی ئەفسەری ناونووسی دەکا تا پاش دەرس تەواو کردن وەک ئەفسەرێکی پسپۆڕ و لە سوپای کوردستان دا خزمەت بکا. بەڵام کاتێ کە زل ھێزەکان لە تاران فەرمانی رووخاندنی کۆماری کوردستان دەدەن و قازی محەمەد و ھەڤاڵانی لە دار دەدەن عەلی گەلاوێژ لە زانکۆی ئەفسەری دێتە دەرەوە و لە زانکۆی ئابووریی ڕامیاری ناونووسی دەکا و دوای چەند ساڵ دەرەجەی دۆکتۆرای ئابووریی سیاسی وەرگرت. ناو دۆکتۆرانامەکەی کە بە زمانەکانی ڕووسی و تورکی چاپ کرا ئەوە بوو: *پەیوەندی ئابووری کشتوکاڵی لە کوردستانی ئەمڕۆی ئێران*.

عەلی گەلاوێژ پاش بەینێک دەبێتە مامۆستای زانکۆی باکۆ. و ھور لە بواری پسپۆری خۆیدا وانە دەڵێتەوە و دوایی دەبێتە ئەندامی ئاکادیمی زانستەکانی ئازەربایجان.

لە ساڵی ١٩٤٦ کە دەگاتە باکۆ و دوای ماوەیەک گەورە ھێزان کۆماری کوردستان دەڕوخێنن عەلی گەلاوێژ لەگەڵ دکتۆر رەحیم قازی (برای محەممەد حوسێن سەیفی قازی) رۆژنامەی کوردستان ئۆرگانی ناوەندی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە باکۆ دەردەکەن و بێژەری رادیۆ حیزبیش دەبێت. دواتر دەچێتە نێو حیزبی توودەی ئێرانەوە و دەینێرن بۆ وڵاتی بولغارستان و لەوێ دەبێتە بێژەری رادیۆ پەیکی ئێران بە زمانەکانی کوردی فارسی و تورکی.

پاش شۆڕشی گەلانی ئێران لە ساڵی ١٩٧٨ دێتەوە بۆ تاران و لەگەڵ ھاوڕێیانی لە حیزبی توودەی ئێران دا دەست دەکەنەوە بە تێکۆشانی سیاسی. دکتۆر عەلی گەلاوێژ لە حیزبی توودەدا ئەندامی کزمیتەی ناوەندی و بەرپرسی ھەرێکی کوردستان بووە.
عەلی گەلاوێژ کەوتە بەر شەپۆلی ئیعدامی ناسراو بە ١٩٨٨ بە تاوانی خەباتی سیاسی و لە زیندانی ئێوین لە تاران ئێعدام کرا.

پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ئابوورزانانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان
پۆل:مارکسیستە کوردەکان
پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان
پۆل:مارکسیستە ئێرانییەکان
پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:سیاسییەکانی حیزبی توودەی ئێران
پاوە

**پاوە** شارێکی باکووری پارێزگای کرماشانە. خەڵکەکەی بە زمانی کوردی، زاراوەی ھەورامی دەئاخاوێنن. پاوە لە ناوەڕاستی دوو کێوی سەربەرزی شاھۆ و ئاتەشگادایە. بە ھۆی شێوی زەوی، سازکردنی خانووەکان، شێوەیەکی تایبەتی بەشارەکە بەخشێوە؛ بۆیە پاوە، بە ھەزار ماسوولە ناو دەبەن. ئەم شێوە بیناسازیە، لە گشتی جۆگرافیای ھەوراماندا، وەک پاوە، وایە. ئەم شارە ئاو و ھەوایەکی خۆشی ھەیە. ھێندێ لە مێژووناسەکان پێیان وایە کە ناوی پاوە لە ناوی سەردارێکی ساسانی «پاو» وەرگیراوە. خەڵکی ئەم شارە کوردن و بە زاراوەکانی سۆرانی و ھەورامی، دەئاخاوێنن؛
پاوە، تاساڵی ١٣٣٤ ھەتاوی.

## پێشانگا


پەڕگە:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|
پەڕگە:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|
پەڕگە:Pave,kurdistan,Iran2.jpg|
Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|پەیکەرەی مەولەوی لە مەیانێک لە شاری پاوە.


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی پاوە
*شەڕی پاوە

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:پەرتبوونی کورد
ھادی زیائوددینی

**ھادی زیائوددینی** (لەدایکبووی ١٩٥٦، سنە) شێوەکار و پەیکەرسازێکی کوردە. ئەو پەیکەری بۆ سیمبول و کەسایەتییەکانی کورد درووست کردووە. پەیکەرەکانی لە شارەکانی ڕۆژهەڵات و باشووری کوردستان دانراون.

لە گەڕەکی جەوراوا لە بنەماڵەیەکی پارێزکار و ھونەردۆست لەدایک بوو. ساڵی ١٩٧٧ خوێندنی ھونەرەجوانەکانی لە زانکۆی تاران دەست پێ کرد. تا ساڵی ٢٠٢٥، نزیکەی ٤٠٠ پەیکەری درووست کردووە.

## پەیکەرەکان

* پەیکەری غاندی، لە ساڵی ١٩٧٤
* پەیکەری شوان (پارکی ئەوین، سنە)
* پەیکەری قانع
* مەولەوی (فولکەی مەولەوی کورد، سنە)
* مەستوورە (لە سنە)
* هێمن (لە مەهاباد)
* هەژار (لە مەهاباد)
* شێخ مەحمود بەرزنجی (لە سلێمانی)
* جگەرخوێن (لە هەولێر)
* پەیکەری چێژی ئازادی (لە ئەسفەهان)
* پەیکەری میرعیماد قەزوێنی (لە قەزوێن)
* پەیکەری ئازادیی سنە (مەیدانی ئیقبال، سنە)
* مۆنیومێنتی سەربازی ماد (لە سنە)
* پەیکەری دایک، (لە دیواندەرە)
* پەیکەری شێرەژنانی کۆبانی
* پەیکەری ئەنفال (لە هەولێر)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری ھادی زیائوددینی

پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:پەیکەرتاشەکان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:شێوەکارە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شێوەکارانی کورد
زمانی یۆنانی

**زمانی یۆنانی** یان **گریکی** (بە یۆنانی: *Ελληνική γλώσσα*) لە زمانە ھیندوئورووپایییەکانە کە پتر لە ١٣ میلیۆن کەس قسەی پێ دەکات و لە وڵاتانی یۆنان و قوبرس زمانێکی فەرمییە. ھەروەھا زمانی یۆنانی لە لای پەنابەران و کەمایەتییەکانی ھەندێک لە وڵاتانی تر بەکار دەھێنرێت. یۆنانی زمانێکی کۆنە و مێژووە بەڵگەدارەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٣٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا.

## ئەلفوبێی یۆنانی

* ئەلفوبێی یۆنانی نوێ لە ٢٤ پیت پێکدێت و لە خوارەوە لە ڕاستەوە بۆ چەپ ڕیز کراون:

## پەراوێز


پۆل:ئەلفوبێی یۆنانی
پۆل:زمانی یۆنانی
پۆل:زمانەکانی ئالبانیا
پۆل:زمانەکانی پولیا
پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان
پۆل:زمانەکانی کالابریا
پۆل:زمانەکانی قوبرس
پۆل:زمانەکانی گورجستان
پۆل:زمانەکانی یۆنان
پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی مەجارستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:ڕووبارەکانی یۆنان
پۆل:زمانەکان
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:کێوەکانی یۆنان
تشرینی یەکەم

چەپ|بێچوارچێوە
**تشرینی یەکەم** (بە عەرەبی: *تشرين الأول*) ناوی سوریانیی مانگی دەھەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «ئۆکتۆبەر » (*October* ) و بە فەڕانسەیی «ئۆکتۆبر» (Octobre) دەوترێ. oct لە زمانی لاتینی دا بە مانای «ھەشت»ە. ئۆکتۆبەر لە ڕۆژژمێری ڕۆمی دا پێش ئەوەی ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم، ئۆگستۆس و جولیوس سیزار دوو مانگی ئۆگست و جوولای زێدە بکەن، ھەشتەمین مانگ بووە.

## ھێما
[150px|وێنۆک|[ھەمیشەبەھار (Calendula)]]
گوڵی نیشانەی مانگی ئۆکتۆبەر ھەمیشەبەھارە (Calendula).

## ڕۆژانی پشوو
* ٣١ی ئۆکتۆبەر، جێژنی ھالۆوین (واتە شەوی چاکان)
* سامھەین (مێھرگانێکی مەردومی سێلتە کە لەوێدا بۆ دەستپێکردنی زستان جێژن و ئاھەنگ دەگێڕن)
* ئۆکتۆفێست (مێھرەگانی ئاوجۆ کە لە شاری مونیخ لە ئەڵمانیا بەڕێوە دەچێت)

## سەرچاوەکان
ویکیپێدیای ئینگلیزی

پۆل:تشرینی یەکەم
پۆل:مانگە زایینیەکان
پۆل:مانگەکان
ئاب

وێنۆک|200px|گوڵی گلادیۆلوس، ھێمای مانگی ئاب
**ئاب** (بە عەرەبی: *آب*) ناوی سووریانیی مانگی ھەشتەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «ئاب» (August ) و بە فەڕانسەیی «ئووت» (Août یان Aout) دەوترێ. ناوی ئەم مانگە لە بنەڕەت دا بە زمانی لاتینی، سێکستیلیس (Sextilis) بووە، چونکا لە ڕۆژژمێری کۆنی ڕۆمی دا شەشەمین مانگ بووە، کە بە مانگی مارس لە نزیکەی ساڵی ٧٣٥ی پێش زایین دا لە ماوەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆر ئابۆس دا دەستی پێ دەکرد، لەڕووی کەلووزانییەوە لە ١ی ئاب تا ٢٣ت ئاب مانگی ئاب دەکەوێتە ناو کەلوی شێر و لە ٢٤ی ئاب تا کۆتایی مانگی ئاب دەکەویتە کەلووی فەریک

## ڕووداوەکانی مانگی ئاب
* ١ی ئاب ڕۆژی نیشتیمانییە لە سویسرا
* ١ی ئاب جەژنی سوپایە لە سووریا
* ٢ی ئاب جەژنی نیشتیمانییە لە مەقدوونیا.
* ٥ی ئاب لە ساڵی ١٩٥٠، بەکارھێنانی یەکەمین بۆمبی ئەتۆمی لە ھیرۆشیمادا.
* ٥ی ئابی ١٩٠٨ - پادشای سوید، شەریف پاشای خەندانی خەڵاتکرد.
* ٧ی ئاب ڕۆژی شەھیدی ئاشوورییە.
* ٨ی ئاب ڕۆژی باوکە لە تایوان.
* ١٠ی ئاب جەژنی سەربەخۆیی ئیکوادۆرە.
* ٣١ی ئاب شەڕی براکوژی لە باشووری کوردستان پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ سوپای بەعسدا شاری ھەولێریان لەژێر دەستی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دەرھێنا کە تێیدا سەدان پێشمەرگەی ی.ن. ک کوژران یا بریندار بوون، ئەم ڕووداوە بە کارەساتی ٣١ی ئاب ناسراوە.

## ھێما و نیشانە
گوڵی نیشانەی ئاب خەشخاشە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئاب
پۆل:مانگەکان
تەممووز

300 px|وێنۆک|نیوگۆی باکوور کە بە ڕەنگی زەرد دیاری کراوە لە مانگی جوولای لە گەرمترین دۆخ دایە و نیوگۆی باشوور کە بە ڕەنگی خۆڵەمێشی دیاری کراوە لە ھەمان مانگ دا ساردترین کاتی خۆی تێدەپەڕێنێت.
**تەممووز** یان **تەممووز** (بە عەرەبی: *تموز*) ناوی سووریانیی مانگی حەوتەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «جوولای» (*July* ) و بە فەڕەنسی «ژووییێ» (Juillet) دەوترێ. بە گشتی ئەم مانگە گەرمترین مانگی زۆربەی ناوچەکانی نیوگۆی باکوورە (لەم ناوچانە دووەمین مانگی ھاوینە) و بە پێچەوانەوە لە نیوگۆی باشووری زەوی لە زۆربەی ناوچەکانی ساردترین مانگە. نیوەی دووەمی ساڵی زایینی لە مانگی جوولایییەوە دەست پێ دەکات.
لە وڵاتانی شام و عێراقدا پێی دەوترێت تەممووز بەڵام لە میسر یوولییە بە کاردێنن، لە توونس و مەغریب و جەزائیر یولیوز دەڵێن.
لە زانستی ئەستێرەناسیدا مانگی تەممووز لەکاتێکدا دەست پێ دەکات کە خۆر لە بورجی قرژانگ [قرژاڵ] دایە و لە بورجی [شێر]دا کۆتایی دێ بەڵام لە گەردوون ناسیدا لە بورجی دووپشک دەست پێدەکات و لە بورجی قرژاڵدا کۆتاییی دێ.
لە سەردەمی ڕۆمانییەکاندا کوینتیلیز[quintiliz] بەم مانگە وتراوە بەڵام دوایی دەگۆڕێ بۆ یۆلیۆ بەھۆی دانەپاڵی ناوی یۆلیۆس قەیسەر کە لەو مانگەدا لە دایک بووە لەکاتێکدا ئەم مانگە لای ڕۆمانییەکان پێنجەم مانگ بووە چونکە مانگەکانی ساڵ دوازدەیە لە ڕۆژمێری ڕۆمانی دا.

## ھێما
گوڵی نیشانەی ئەم مانگە سوورەیاقوتە.

## ڕۆژانی پشوو
* ڕۆژی کەنەدا، ١ی جوولای
* ڕۆژی سەربەخۆیی، بیلاڕووس، ٣ی جوولای
* ڕۆژی سەربەخۆیی، ئەمریکا، ٤ی جوولای
* جێژنی تاناباتا، ژاپۆن، ٧ی جوولای
* ڕۆژی سەربەخۆیی، بەھاما، ١٠ی جوولای
* ڕۆژی باستیل، فەڕەنسا، ١٤ی جوولای
* ڕۆژی سەربەخۆیی، مالدیڤ، ٢٦ی جوولای
* ....

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تەممووز
پۆل:مانگەکان
پۆل:مانگە زایینیەکان
ئەیلوول

alt=Breviarium Grimani - September|چەپ|294x294پیکسڵ
**ئەیلوول** (بە عەرەبی: *أیلول*) ناوی سوریانیی مانگی نۆھەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣٠ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «سێپتەمبەر» (September ) و بە فەڕانسەیی «سێپتامبر» (Septembre) دەوترێ. لە زمانی لاتینیدا septem یانێ «حەوت». لە بنەڕەت دا ھەتا ساڵی ١٥٣ی پێش زایین سێپتەمبەر ھەفتەمین مانگی ڕۆژژمێری جوولیان بوو، واتە ھەتا کاتێک کە ھەندێک گۆڕانکاری لە ڕۆژژمێردا کرا.
لە کلیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات دا سێپتەمبەر سەرەتای ساڵی کلیسەییە. 

## ھێما
[وێنۆک|چەپ|150px|[گوڵەئەستێرە.]]
گوڵی نیشانەی مانگی سێپتەمبەر گوڵەئەستێرە یان نیلوفەڕە‌.

## ڕۆژانی پشوو
* ڕۆژی سەربەخۆیی، مەکسیک، ١٥ی سێپتەمبەر
* ....

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەیلوول
پۆل:مانگەکان
بوزورگ عەلەوی

سەید **موجتەبا ئاغابوزورگ عەلەوی** (؛ ٢ی شوباتی ١٩٠٤ – ١٦ی شوباتی ١٩٩٧) بوزورگی عەلەوی یەکێکە لە پێشڕەوانی هونەری چیرۆک لەئێران و کاتێک باس لە چیرۆکی ئێرانی دەکرێت بوزورگ دەبێتە ڕوویەک لە ڕووە گەشەکانی ئەو هونەرە لە ئێراندا بوزورگ ساڵی ۱۹۰٤ز هاتۆتە دنیاوە کاتێک گەورە دەبێت حاجی سەید ئەبولحەسەنی باوکی بۆ ئەڵمانیا دەینێرێت و لەوێ خوێندن تەواو دەکات و پاشان دەگەڕێتەوە بۆ ئێران خەریکی کاری مامۆستایی و نووسین دەبێت ، لەساڵی ۱۹۲٨ لەگەڵ سادقی هیدایەتی دا ئاشنا دەبن پاشانیش شیراز زادە پەرتو دەناسن و پێکەوە خەریکی پڕۆژەیەکی ئەدەبی دەبن کە تیایدا بەرگری لە پاراستنی ڕەسەنایەتی کلتووری ئێرانی دەکەن لە ساڵانی ۱۹۲٥_۱۹۲۷ دکتۆرا لە فەلسەفە وەردەگرێت لە زانکۆی بەرلین و لەهەمان زانکۆدا دەبێت بە مامۆستای لۆژیک پاشان بە ڕابەرایەتی د ئارانی گروپی پەنجا و سێ کەس پێکدێت کە ئامانجیان پەرەپێدان بە باری ڕۆشنبیری و خەباتکردن لە پێناو ئازادی دا تا لەساڵی ۱۹۳۷ هەر پەنجاو سێ کەسیان دەگیرێن و دەستگیر دەکرێن، تا ساڵی ۱۹٤۱ ئازاد دەکرێن و  عەلەوی زۆر لەژێر کاریگەری ڕۆمانەکانی دۆستۆیفسکی و شیللەر و چیخۆف دا بووە و چەندەها کتێبی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی وەک باخی گێلاسی چیخۆف و ڕۆماننوسێکی بەتوانا بووە ڕۆمانی چاوەکانی یەکێکە لە کارە هەرە مەزنەکانی کە زۆربەی ڕەخنەگران بە سەرکەوتووترین کاری عەلەوی دایدەنێن ، چیرۆکننوسی گەورە عەلەوی لە بەرواری۱٦ ی شوباتی ساڵی ۱۹۹۷ دڵی لە لێدان کەوت و کۆچی دوایی کرد.

## کارەکان
**کارە دیارەکان:**
* *چمدان* (چەمەدان)، ١٩٣٤
* *ورق پارەھای زندان* (کاغەزە دڕاوەکانی زیندان)، ١٩٤١
* *پنجاە و سە نفر* (پەنجا و سێ کەس)، ١٩٤٢
* *نامەھا و داستان‌ھای دیگر* (نامەکان و چیرۆکەکانی تر)، ١٩٥٢
* *چشم‌ھایش* (چاوەکانی)، ١٩٥٢

**کارەکانی تر:**
* *دیو… دیو* (دێو… دێو)، ١٩٣١
* *ازبک‌ھا* (ئوزبەکەکان)، ١٩٤٨
* *Kämpfendes Iran*، ١٩٥٥
* *Geschichte und Entwicklung der modernen persischen Literatur*، ١٩٦٤
* *سالاری‌ھا* (سالارییەکان)
* *میرزا*

**وەرگێڕانەکان بۆسەر فارسی:**
* *باخی گێلاس*، ئانتۆن چێخۆڤ
* *دوازدە مانگ*، سامویل مارشاک
* *کارامەییی خاتوو وارێن*، جۆرج بێرنارد شۆ
* *پشکنەرێک دێت*، جەی بی پریستلی
* *Jungfrau von Orleans*، فریدریش شیلەر
* *Das Iranische Nationalepos*، تیۆدۆر نۆلدێکە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان
پۆل:مارکسیستە ئێرانییەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی
پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان
پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:سیاسییەکانی حیزبی توودەی ئێران
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
قادر دەباخی

**قادر دەباخی** ناسراو بە **مامە قالە** یەکێک لە کۆنە خەباتکارانی کۆماری کوردستان لە مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٦ بوو. ئەو ھەموو ژیانی خۆی لە پێناوی دۆزی کورد دانا و ماوەیەکی دوور و درێژ بێ وچان خەباتی کرد. قادر دەباخی یەکێک لە چەند دامەزرێنەری کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد یان ژێکاف بوو، کە دواتر بوو بە ئەندامی پارتی دێموکراتی کوردستان-ئێران. ئەو زیاتر لە ١٠ ساڵی کۆتایی ژیانی خۆی لە لەندەن بەسەر برد وە لەندەن وەکوو شوێنی دوورخستنەوە بۆ ئەو وابوو؛ مامە قالە ھەر لەم شارەش مایەوە و پاش چەند ساڵ بەربەرەکانێ لەگەل نەخۆشی لە ٢٦ی فێبرییەی ٢٠٠٩ دا کۆچی دوایی کرد. مامە قالە دوایین ئەندامی ژێکاف بوو وە بە مەرگی ئەو دوایین کەسی دامەزرێنەری ئەم پارتە ماڵاوایی لە ژیان کرد.

قادری دەبباغی کەسایەتی سیاسی و ئەدەبی شاری سەقز بووە و وەکوو تێکۆشەرێکی سیاسی و ئەدەبی چەندین بەرھەمی جۆراوجۆری چاپ و بڵاو کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان
* کوردیش میدیا
* ناوەندی ھەواڵنێریی سەقز

پۆل:ئەندامانی ژێکاف
پۆل:خەباتکارانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پوونگە

وێنۆک|چەپ|پوونگە
پوونگە، پونگ یان پوونە (ناوی لاتینی Mentha pulegium) گیایەکی بۆنخۆشە کە ھەم ئاویی M. aquatica و ھەم دێمی M. arvensis یشی ھەیە. پوونگە لە تیرەینەعناکان (Labiacées)ە، لە پوونگە ئاوی و دێمیدا زۆر جۆری دیکە جیا ئەبنەوە کە لە تام و ڕەنگدا جیاوازن، بۆ وێنە جۆرێکیان تامی پرتەقاڵ ئەدا و خورێکیان لەوانی دیکە تیژترە و ھەر بەم بۆنەوە ناوی دیکەیان وەخۆ گرتووە، لاسکەکانی باریک و لوولەیین و گەڵاکانیشی وەک گەڵای نەعنا ئەچێ، بەڵام بچووکتر و نووک تیژ و ددانەدارن و زۆرتر لە نێو ئاو و لێواری ئاودا ئەڕوێ. پونگە بە تەرچکی خواردنی زۆر خۆشە، بەڵام کە پیر ئەبێ، بەکەڵکی خواردن نایە و پێی ئەڵێن "پنگەڵ" یان "بۆ" و لەم کاتەدا بە قەد باڵای پیاوێک بەرز دەبێ و لە گەڵەکانیدا کە ڕەنگیان پەمەیی و بەنەوشن تووکێکی وەک خوری ئەڕوێ و تەنیا لە ژێر دوێینە و شەلەمدا ڕای ئەخەن تاکوو ویشک دەبنەوە و لە کاتی ھەڵگرتنیشدا بە دۆینە و شەلەمەکەوە دەنووسێن کە زستان لە کاتی لێناندا بۆن و بەرامەی پوونگەیان لێدێ.

بێجگە لەمە پوونگە لە چێشتی دۆخەوا دۆکڵیو دەکرێ و وشکیش دەکرێ بۆ زستان و وەک بەھاران بەکاری دێنن. پوونگە بۆ دەرمان ئەشێ و دژی تاو و لەرزە و چەند سەد ساڵ پێش زایین حەکیمەکان لە سەر ئەم گیایەیان نووسیوە. بەھاران کە کوردان ئەڕۆن بۆ سەیران لە گەڵ ھێلکە کوڵاودا ئەیخۆن، یان بە کاڵی لە نێو نانی ئەنێن و بە بابۆڵە ئەیخۆن. جۆرێک پوونگە ھەیە کە خواردنی ئەبێتە ھۆی نووسانی دەنگ کە پێی ئەڵێن: *پوونە دۆخە*.

پوونگە بۆ تەسکینی ئێش و ھێمن بوونەوەی مێشک و ھەرسی باشتری خواردن و دژی سکچوونیش باشە. خەرپوونگە جۆرێک پوونگەی خراپە.

پوونگە جۆری زۆرە و ھێندێکیان ئەمانەن:
Myntha لە ئێراندا ٦ جۆری یەکساڵە و چەندساڵەی بۆنخۆشی ھەیە. Mentha aquatica ئەمەیان پوونگەی ئاویە. M.Longifolia amphilema

پۆل:گژوگیاکانی لوبنان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:ڕوەکە ژەھردارەکان
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور
پۆل:گژوگیاکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ڕیزێن

**ڕیزێن** یارییەکی کوردییە کە دوو جۆری سێڕیزە و نۆڕیزە ھەیە. ئەم یارییە لە نێوان دوو کەس دەکرێت. لە سێڕیزەدا ھەرکەس بە سێ مۆرە و لە نۆڕیزەدا ھەرکەس بە نۆ مۆرە کایە دەکات. لەم یارییەدا ئەگەر سێ مۆرەی وەکوو یەک لەسەر یەک ھێڵ بن ئەوا کەسی خاوەن مۆرە براوە دەبێت و بە دڵی خۆی یەکێک لە مۆرەکانی ڕکابەرەکەی لادەبات.

## سێڕیزە
سێڕیزە پێک ھاتووە لە چوارگۆشێک کە بە دوو ھێڵ یان خەت کراوەتە چوار بەشی یەکسان.

## نۆڕیزە
نۆڕیزە پێک ھاتووە لە سێ چوارگۆش کە لە نێو یەکتر دان. ئەم چوارگۆشانە لە ناوەڕاستی ھەرکام لە پاڵەکانیاندا پێکەوە لکاون.

## بەستەرە دەرەکییەکان
{{پۆلی کۆمنز}]

پۆل:یارییەکانی کورستان
پۆل:چاندی کوردستان
مراوی

وێنۆک|250px|چەپ|مراوییەکی نێر (سۆنە)
**مراوی** یا **سۆنە** (ناوی زانستی: Anas platyrhynchos) بە دەستەیەک پەلەوەر دەوترێت کە ھەم خۆماڵی و ھەم ھەردییان ھەیە. جۆرە خۆماڵییەکەی باڵندە نیە واتە ناتوانێت بفڕێت. ئەم مەلە پەڕوپۆیەکی ڕەنگینی ھەیە وە مرۆڤ لە ھردووی ھێلکە و گۆشتی بۆ خواردن کەڵک وەردەگرێت. بەخێوکردنی مراوی لەگەڵ جۆرەکانی دیکەی قاز لە کوردستان، بە تایبەت لە گوندەکان، زۆر باوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پەلەوەرە ئاوییەکان
پۆل:مەلەکانی کوردستان
پۆل:مراوی
پوپوولەیەکان

thumb|پوپوولەیەکان
**پوپوولەیەکان** (bi latînî: *Papillonaceas*)، ناوی زانستی: Papillonacées، ناوی زانستی: Légumineuses
تیرەیەکە لە گیاگەلی "دوولەتکەیییە پەڕەگوڵ جیاکان" Dicotylédonesdialypétales کە بەربلآوترین تیرەی گیاکانە، ئەم تیرە گیایە جام Sépaleی (پەڕە سەوزەکانی دیوی دەرەوەی گوڵەکە) گوڵەکانیان ناڕێک و پێکن و پێکەوە نووساون و لوولەیەک پێک دێنن. پیاڵە Corolle گوڵەکەشیان (پەڕەکانی نێوەوەی پەڕە سەوزەکانی گوڵەکە) پێنج پەڕەن و بە قەت یەک نین. یەکێک لە پەڕەگوڵەکان کە لە ھەموویان زلترە و لە سەرەوەیە، ناوی "ئالآ" Etandardە و دوو پەڕەی دیکەی کە لە تەنیشت و بن و ئەم لاو ئەملایان گرتووە پێیان دەڵێن "باڵ" Aile و دوو پەڕەکەی تر کە لەژێر ئەمانەوەن و لێوارەکەیان پێکەوە نووساوە ناویان "ناو" Carébeە.

نێرتک (Androceae)ەکەیان لە ١٠ لەق کە ٩ دانەیان پێکەوە نووساون پێک دێن و بەمجۆرە لوولەیەک پێک دێنن و ئەوەی دەھەم لە نێوانیان دایە. بەری گیای سەر بەم تیرەیە بە شێوەی کلو (کەلوو، کێلان) ن. دانەکانیان «ئالبومن» (ئەو بەشە لە تۆو کە نوتفەی گیاکە دەپارێزێ) یان نییە، بەلآم ھندێک مەوادی خوراکی باشیان تێدایە. ئەم تیرەیە زۆربەی دانەوێڵەکان (نۆک، باقلە، لوبیا، ماش و ولێرە و …) دەگرێتەوە و ھەروەھا گیای ئاڵف وەک شەوەر وێنجە و ھەموو جۆرە گەون و گیاگەلێک کە بۆ دەرمان دەشێن وەک دەستە «گوڵ ھەرێشمەکان» و فلوس و تەمرھند و ھیتر دەگرێتە خۆی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
سکچوون

**سکچوون** (بە ئینگلیزی Diarrhea یان Diarrhoea، بە عەرەبی و فارسی: اسھال) جۆرێک نەخۆشییە کە تێیدا بە شێوەی بەردەوام شلەمەنی لە جەستەی مرۆڤ دەردەچێت وە نەخۆش ناچار دەبێت خێرا خێرا بچێتە سەر ئاودەست. لە نەخۆشی سکچووندا جموجۆڵی ڕیخۆڵەکان خێرا دەبێت وە ئەمەش دەبێت ھۆی دروستبوونی بەردەوامی ھەستی ئاودەست. سکچوونی توند ھۆکاری زۆرێک لە مردنەکانە لە وڵاتانی گەشەکەر وە ھەروەھا یەکێک لە باوترین ھۆکارەکانی مەرگی منداڵانە لە سەرانسەری جیھان. جگە لەمە، سکچوون یەکێک لە ھۆکارەکانی دواکەوتنی گەشەی جەستەیی منداڵان، بەدخۆراکی، و بارناسکی بۆ تووشبوون بە نەخۆشیەکانی دیکەیە.

ھۆکاری سەرەکی مەرگ لە کاتی تووشبوون بە سکچوون، لە دەستچوونی ئاو و خوێیەکانی جەستەیە. ئەگەر مرۆڤ سێ جار یان زیاتر لە شەو و ڕۆژێک دا پاڵنەری ئاوەکی یان شل بێت ئەوە بە سکچوو دادەنرێت.

## ھۆکارەکان
ئاساییانە ھۆکاری سکچوون ھەوکردنی ورگە بە ھۆی کێمی ڤایروسی، مشەخۆر یان لاکوتی ڕیخۆڵە، یان ھەندێک ژاری باکتریایی. لە بارودۆخی پاکژ دا، کە خۆراکی باش و ئاوی خاوێن ھەبێت، نەخۆشێکی ئاسایی لە ماوەی چەند ڕۆژ دا لە کێمی ڤایرۆسی ڕزگاری دەبێت. بەڵام لە کەسانی نەخۆش یان بەدخۆراک دا، سکچوون دەتوانێت ببێتە ھۆی ئاوچنیانی توندی جستەی مرۆڤ وە ئەگەر چارەسەر نەکرێت لەوانەیە ژیانی نەخۆشەکە بخاتە مەترسیەوە.

## جۆرەکان
* سکچوونی تەراوشتی(Secretory diarrhea)
* سکچوونی ئوسموتیک یان (Osmotic diarrhea)
* سکچوونی جووڵانەیی (Motility-related diarrhea)
* سکچوونی ئاوسانی (Inflammatory diarrhea)
* سکچوونی خوێنی (Dysentery)

## سکچوونی کێمی
*وتاری تایبەت: [[سکچوونی کێمی]]*

سکچوونی کێمی (Infectious diarrhea) جۆرێک لە سکچوونە کە بە ھۆی میکرۆب دروست بووبێت، واتە بە ھۆی باکتریا، مشەخۆر یان ڤایروس.

## دەرمان
لە زۆربەی حاڵەتەکانی سکچوون دا، دەرمانی نەخۆشیەکە تەنھا قەرەبووکردنەوەی شلەمەنی و خوێی لەدەستچووی جەستەیە. دەوای سەرەکی ئەم نەخۆشیە ئۆ. ئاڕ. ئسە. ئەو دوایانەی کە ھەیە و پێویستی بە ڕاچێتەی پزیشک نیە بریتین لە لۆپێردامی (ئایۆدیۆم) و بیسمووت سابسالیسیلات (کە لە پێپتۆ بیسمۆل و کاوپێکتەیت دا ھەیە).

## ئەمانەش ببینە
* سکوەستان یان قەبزی
* ئاوی خواردنەوە
* ڕیگ یان پیسی
* چەورەسکچوون (Steatorrhea)
* سکچوونی گەشتیار
* سکچوونی بیاوان
* ژەھریبوون یان مەمسموومیەت
* شگێلا (Schigella یان Shigella)
* ڕۆتاڤایرس
* باکتریای ETEC

## سەرچاوەکان

پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک
پۆل:سکچوون
پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:پیسایی
شەرەفەدین ئاڵچی

**شەرەفەدین ئاڵچی**  کەسایەتییەکی سیاسی باکووری کوردستانە و وەزیری ڕۆشنبیریی پێشووی دەوڵەتی تورکیا بووە.

ئاڵچی کە لە دەوڵەتی تورکیا ماوەیەک وەزیر بووە، ئێستا چالاکێکی ڕامیاری مەدەنی و کۆمەڵایەتی و، لە سەرەتای دامەزراندنی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە، پاڵپشتی لەم حکوومەتە کردووە.

ئاڵچی لە ئەنکارا چەندین جار لە بەرپرسانی حکوومەتی کوردستان پێشوازی کردووە. ھەروەھا ساڵانێکی دوور و درێژە، لە پێناو چارەکردنی ئاشتییانەی دۆزی کورد، بەردەوام لە لە خەبات و تێکۆشان دا بووە.
شەرەفەدین ئالچی پەرلەمانتاری کوردی باکووری کوردستان، بە سەرۆکی پارتی دیموکراتی بەشدار KADEP ھەڵبژێردراوە.
دوای ئەوەی لە ھەڵبژاردنەکانی ئەمساڵی تورکیا دەستی لە سەرۆکایەتی پارتەکەی ھەڵگرتبوو، جارێکی دیکە لە کۆبوونەوەی سەرکردایەتی پارتەکەی لە ١٠ی ئەیلوول، بە سەرۆکی پارتەکە ھەڵبژێردرایەوە.
ئاچی لە ھەڵبژاردنەکانی پێشووی تورکیا دەستی لە سەرۆکایەتی پارتەکەی کشاندبووەوە و وەک بەربژارێکی سەربەخۆ بەشداری ھەڵبژاردنی تورکیای کرد لە چوارچێوەی بەرەی ڕەنج و ئاشتی، کە پارتی کادەپ و بەدەپە و پارتە کوردییەکانی باکوور بە یەکگرتوویی دروستیان کردبوو، بەھۆیەوە شەرەفەدین ئالچی و ٣٥ پەرلەمانتاری دیکە گەیشتنە پەرلەمان.
پارتی دیموکراتی بەشدار (کادەپ) ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن سیاسەتوان شەرەفەدین ئاڵچییەوە دامەزراوە و لە پێناو پرسی کورد لە تورکیا کار دەکات.

## بەستەرە دەرەکییەکان
سەباحەت تونجەل

thumb|سەباحەت تونجەل
**سەباحەت تونجەل** (٥ی تەممووزی ١٩٧٥) ژنە سیاسەتمەدارێکی کوردە لە باکووری کوردستان کە ئەندامی پەرلەمانی تورکیایە. تونجەل لەسەر لیستی پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی (د ت پ) وەکوو نوێنەری ئەستەمبوڵ ھەڵبژێردرا. پێش ئەوەی تونجەل ببێتە ئەندامی پەڕلەمان، بەھۆی ئیدعای ئەوەی کە ئەندامی پەکەکەیە، دەستگیر کرا و بۆ ماوەیەک خرایە بەندیخانە. سەباھەت تونجەل لە بەندیخانە وەکوو نوێنەرێکی کورد بۆ ئەندامێتی پەڕلەمانی تورکیا، سەباحەت بوە یەکەم کەس لە مێژووی تورکیادا کەلە زیندانەوە ھەڵبژیرابێت وەک ئەندام پەرلەمان، و ھەروەھا گەنجترین ئەندام پەرلەمانی ژنە لەو وڵاتە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:ژنە کوردەکانی تورکیا
پۆل:سیاسەتوانانی سەدەی ٢١ی خەڵکی تورکیا
پۆل:چالاکانی کورد
پۆل:چالاکوانە کوردەکانی مافی ژنان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پێچن

وێنۆک
**پێچن**، **پێچکە** یان **گیاپەچکە** گوڵێکی خۆڕستی پڕ پەل و پۆی کوێستانە، باڵای ئەگاتە ٨٠ سم، گەڵاکانی ئەستوور و ئاودارن و تامیشیان تاڵە. گوڵەکانی زەرد و تۆمەکەی رەنگی قاوەیی و سێ سووچن و ھەر سێ دانە تۆم لە نێو کێلانێکدان، دانەکانی دژی کرمن و لە گەڵاکەی شلکاوێک ئەگرن کە بۆ درمان ئەشێ.

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکان
ھەمیشەبەھار

**ھەمیشەبەھار** (ئینگلیزی: Calendula، فارسی: ھمیشەبھار، آذریون) گیایەکی یەکساڵەیە کە گەڵاکەی کوڵکنە. ئەم گیایە دوو جۆر گوڵی زمانەیی و لوولەیی ھەیە و بەری وەکوو فندق وایە. ئەم گیایە لە چوار وەرزی ساڵ دا گوڵ دەکات. لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان ئەم گوڵە بە ناوگەلی دیکەی ھەمیشەوەھار، بەیبوونە کێویلە و ھەمیشەجوان ناسراوە. ئەم گوڵە ١٢ تا ٢٠ جۆری ھەیە.

## سەرچاوە
* فەرھەنگی فارسی-کوردی زانکۆی کوردستان، ماجد مەردووخ رۆحانی

## پیشانگا

Image:Calendula arvensis blossom.jpg|*کالێندولا ئارڤێنسیس -Calendula arvensis*
Image:Calendula suffruticosa b.jpg|*کالێندولا سافروتیکۆستا- Calendula suffruticosa*
Image:Illustration Calendula officinalis0.jpg|Pot Marigold (*ھەمیشەبەھار*) لە Thomé *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz* 1885
Image:Calendula officinalis and sky.jpg|دەستەیەک لە گوڵی (*ھەمیشەبەھار*)
Image:Calendula maritima01.jpg|جۆری کالێندولا ماریتیما *[[Calendula maritima]]* کە لە مەترسی لەناوچوون دایە.


پۆل:ڕوەکە باخییەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:سەوزە گەڵاییەکان
سێکس و شەرع و ژن لە مێژووی ئیسلامدا

**سێکس و شەرع و ژن لە مێژووی ئیسلامدا** کتێبی نووسەر مەریوان ھەڵەبجەییە کە بوو بە ھۆی ناڕەزایی ھەندێک لە زانایانی ئایینی کوردستانەوە و لە لایەن ئەوانەوە چەندین خۆپیشاندان سازکرا. چەند کەسیش فتوای کوشتنی نووسەری ئەم کتێبەیان دەرکرد. لە دوای ئەم ڕووداوانە لە چەندین شوێنی جیھان خەڵکی بەشدار لە ناوەندەکانی مافی مرۆڤ و چەندین ناوەندی دیکەی کولتووری ناڕەزایەتیان دەربڕی سەبارەت بە ئەم فتوایە و دواتریش مافی پەنابەرییان بە مەریوان ھەڵەبجەیی دا.
ئەم کتێبە تا ئێستا وەریانگێڕاوەتە سەر سێ زمانی: ئینگلیزی، نەرویجی و فارسی

## سەرچاوەکان
سکس و شرع و زن در تاریخ اسلام وەرگێڕ: عەدنان هونەروەر (چاپی هەوەڵی ئەم کتێبه بۆ سەر زمانی فارسی به نازناوی ئارمان مەنووچێهری بڵاو کرایەوە.)
* 

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە فارسییەکان
پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی