open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نیسان ڕۆگ

**نیسان ڕۆگ** ئۆتۆمبێلێکی بچووکی کرۆس ئۆڤەر SUV یە کە لەلایەن کۆمپانیای نیسانی ژاپۆنی بەرھەمھێنەری ئۆتۆمبێلەوە بەرھەم ھێنراوە. یەکەم جار لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ بۆ ساڵی ٢٠٠٨ نمایشکرا. لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ ساڵیی ٢٠١٤, مۆدێلەکە لەگەڵ X-Trail تێکەڵ کراوە کە لە دەرەوەی بازاڕی ئەمریکای باکوور دەفرۆشرێن، ئەمەش وای کردووە یەکسان بن. لە ئێستادا زۆرترین فرۆشی ئۆتۆمبێلی نیسانە لە ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ٢٠١٠
نیسان سەنی

**نسان سەنی** () ئۆتۆمبێلێکە کە لەلایەن کۆمپانیای نیسانی ژاپۆنی دروست کراوە لە ساڵانی ١٩٦٦ تا ٢٠٠٤. لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، مارکەکە لە داتسۆنەوە گۆڕدرا بۆ نیسان بەگوێرەی مۆدێلەکانی دیکەی کۆمپانیاکە. ھەرچەندە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی سەنی لە ژاپۆن لە ساڵی ٢٠٠٤ کۆتایی ھات، بەڵام ناوەکە لە چین و وڵاتانی ئەنجومەنی ھاریکاری وڵاتانی کەنداو بۆ وەشانی دووبارە نیشانەکراوی نیسان ئەلمێرا بەکاردەھێنرێت.

یەکەم ئۆتۆمبێلی داتسۆن سەنی کە بە ناوی داتسۆن ١٠٠٠ ھەناردە کرا، لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٩٦٦ بە دوو ستایل بۆدی خراوەتە بازاڕەوە، کە ئۆتۆمبێلێکی دوو دەرگای سیدان (B10) و ئۆتۆمبێلێکی ڤان/ستێشن واگۆن (VB10) بوو. سەنی بەرھەمێکی تەواو نوێ بوو کە لەسەر پلاتفۆرمێکی تایبەت بە ناوی زنجیرەی "B" دروست کرابوو کە لە پێش جەنگەوە سوودی لە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی بچووکی نیسان وەرگرتووە و ھەوڵە ئەندازیارییەکانی کۆمپانیای ئایچی مانوفاکچەرینگ کە تازە دەستیان کەوتووە ئامانجەکانی وەزارەتی نێودەوڵەتی بازرگانی و پیشەسازیی ژاپۆن و بەرنامەی " ئۆتۆمبێلی نیشتمانی " بەدیھێنابوو. لە ژاپۆن ئۆتۆمبێلەکە لە کەناڵێکی فرۆشتنی بریکارەکان فرۆشرا کە تەنھا بۆ سەنی دامەزراوە، بە ناوی *[[نیسان مۆتۆرز|فرۆشگای نیسان ساتیۆ]]*. سەنی لە ھەمان ساڵی تۆیۆتا کۆرۆلا و سوبارۆ ١٠٠٠ ناسێندرا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئۆتۆمۆبیلی سیدان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
گواستنەوەی کەنەدا

**گواستنەوەی کەنەدا** () ئەو بەشەیە لە ناو حکوومەتی کەنەدا کە بەرپرسیارە لە پەرەپێدانی ڕێسا و سیاسەت و خزمەتگوزارییەکانی گواستنەوەی ڕێگاوبان و شەمەندەفەر و دەریایی و ئاسمانی لە کەنەدا. بەشێکە لە پۆرتفۆلیۆی گواستنەوە و ژێرخانی و کۆمەڵگاکان (TIC). وەزیری گواستنەوەی ئێستا پابلۆ ڕۆدریگێزە. بارەگای سەرەکی گواستنەوەی کەنەدا لە ئۆتاوا لە ئۆنتاریۆیە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە نین
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
ساڵی مۆدێل

**ساڵی مۆدێل** () ئاماژەیە بۆ ئەو ماوەیەی کە مۆدێلێکی ئۆتۆمۆبیلی دیاریکراو بەرھەم دەھێنرێت و دەفرۆشرێت. بە شێوەیەکی گشتی لە مانگی ئەیلوولی ساڵی پێشووەوە تا مانگی ئابی ساڵی ئێستا بەردەوام دەبێت. بۆ نموونە ئۆتۆمبێلێکی ساڵی مۆدێلی ٢٠٢٤ بەگشتی لە ئەیلوولی ٢٠٢٣ تا ئابی ٢٠٢٤ بەردەست دەبێت. لەم ماوەیەدا ڕەنگە بەرھەمھێنەران نوێکردنەوە، گۆڕانکاری، یان تایبەتمەندی نوێ بۆ مۆدێلەکە بناسێنن. ساڵی مۆدێل وەک ساڵی ساڵنامە نییە، چونکە زۆرجار ئۆتۆمبێلەکان پێش ساڵی نوێ بڵاودەکرێنەوە. ئەم جیاکارییە یارمەتی بەکارھێنەران دەدات لە وەشانی تایبەتی ئۆتۆمبێلێک تێبگەن کە دەیکڕن و دەتوانێت کاریگەری لەسەر ھۆکارەکانی وەک بەھای دووبارە فرۆشتنەوە و داپۆشینی گەرەنتی ھەبێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:یەکەکانی کات
ھێزی ڕزگاری

**سوپای ڕزگاری**  گرووپێکی چەکداری ئیسلامی سۆفی نەقشبەندی بوو کە لە کورد پێکھاتبوو، لە ناوچەی ھەورامان ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە کاتی ململانێی کوردستانی ١٩٧٩–١٩٨٣ و شەڕی ئێران و عێراق چالاک بوو. وەک گرووپە سەربەخۆییخوازیی کوردان لە ئێران ھاوتەریب بوون و لەلایەن لایەنی تایفەی نەقشبەندی چەکدار بوون. , بۆ ماوەی بوونی، لەلایەن دامەزرێنەرەکەی شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی دووەم، لە شێخە دیارەکانی بنەماڵەی تەویلاوە سەرکردایەتی دەکرا.

شێخ موحەممەد عوسمان سیراج الدین نەقشبەندی دامەزرێنەری ئەو گرووپە، لە جوانڕۆ لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٥٩ دوای ئەوەی لە سەردەمی عەبدولکەریم قاسم لەگەڵ دەسەڵاتدارانی سیاسی عێراق تووشی ململانێ بوو بەرەو ئێران ھەڵھات و پەیوەندی ئەرێنی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی سیاسی ئێرانی پەھلەوی دامەزراند. ھاوڕێیەتی ئەمیر ئەسەدوڵڵا عەلام وەزیری دادگا بوو، و کوڕەکانی ڕۆڵیان لە حکوومەتی ئێراندا گرتە ئەستۆ. هەر وەکوو شێخی ناوچەی هەورامان، سەرۆکایەتی ئەو خەڵکەی بە ئەستۆ گرت. عەبدولکەریم قاسم، سەرۆک وەزیرانی عێراق لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن حزبی بەعسەوە لە شۆڕشی ڕەمەزان ڕووخێنرا، ئەمەش ڕێگەخۆشکەر بوو بۆ ئەوەی پەیوەندی لەنێوان شێخ موحەممەد عوسمان سیراجەدین نەقشبەندی و دەسەڵاتدارانی عێراق دروست بکرێت.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکانی ئێران
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
پیشەی ڕاو

وێنۆک**پیشەی ڕاو** یەکێکە لە سەرتایی ترین پیشەکان کە مرۆڤ ئەنجامی دابێت بەڵام لەگەڵ زۆر بوونی دانیشتووان ناوچەی ڕاو (وشکانی) گۆڕان بە لەوەڕگا و شوێنی بەخێوکردنی ئاژەڵ وەک دەشتە مەزنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە ڕاوی وشکانی بکەوێتە ناوچە ھەرە دوورەکانی باکووری ئۆراسیا کە سەرچاوەی سەرەکی فەرووی سروشتی بەنرخە.
ڕێستۆرانتی خواردنی خێرا

**ڕێستۆرانت، چێشتخانە** (**چێشتخانەی خواردنی خێرا** کە بە **چێشتخانەی خزمەتگوزاری خێرا** (**QSR**) لەناو پیشەسازییەکەدا ناسراوە) جۆرێکی تایبەتی چێشتخانەیە کە خواردنی خێرا پێشکەش دەکات و کەمترین خزمەتگوزاری مێزی ھەیە. ئەو خواردنانەی لە چێشتخانە خێراکان پێشکەش دەکرێن بە شێوەیەکی گشتی بەشێکە لە " ڕێجیمێکی شیرینی گۆشت "، لە مینیویەکی سنووردارەوە پێشکەش دەکرێت، پێشوەختە بە کۆ دەکوڵێنرێت و بە گەرمی دەھێڵرێتەوە، تەواو دەکرێت و پاکەت دەکرێت بەپێی داواکاری، و بەزۆری بەردەستە بۆ بردنە دەرەوە، ھەرچەندە دانیشتن لە ھەندێک ڕێستۆرانتیش ھەیە. چێشتخانەکانی خواردنی خێرا بە شێوەیەکی گشتی بەشێکن لە زنجیرەی چێشتخانە یان ئۆپەراسیۆنی فرەنچایز کە پێکھاتەی ستاندارد و/یان خۆراک و پێداویستی بەشەکی ئامادەکراوەکان بۆ ھەر چێشتخانەیەک لە ڕێگەی کەناڵەکانی دابینکردنی کۆنترۆڵکراوەوە دابین دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی ڕێستۆرانت
سەفەری

**سەفەری** () بریتییە لە ژەمێکی ئامادەکراو یان کەلوپەلی خۆراکی تر، لە چێشتخانە یان فرۆشگای خواردنی خێرا دەکڕدرێت بە مەبەستی خواردنی لە شوێنێکی تر. چەمکێکە لە زۆرێک لە کولتوورە کۆنەکاندا دەبینرێت، خواردنی سەفەری لە سەرانسەری جیھاندا باو بووە، کۆمەڵێک چێشتخانە و خواردنی جیاواز پێشکەش دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە
پۆل:جۆرەکانی ڕێستۆرانت
زنجیرەفرۆشگە

**زنجیرەفرۆشگا** یان **زنجیرەفرۆشتنی تاکەکەسی** بریتییە لە فرۆشگایەکی تاکەکەسی کە چەندین شوێن مارکەیەک و بەڕێوەبردنی ناوەندی و شێوازە بازرگانییە ستانداردەکان ھاوبەش دەکەن. ئەوان ھاتوون زاڵ بن بەسەر بازاڕەکانی فرۆشتنی تاکەکەسی و نانخواردن و زۆرێک لە پۆلە خزمەتگوزارییەکان، لە زۆر شوێنی جیھان. دامەزراوەی فرۆشتنی تاکەکەسی فرەنچایز یەکێکە لە جۆرەکانی زنجیرە فرۆشگا. لە ساڵی ٢٠٠٥ گەورەترین زنجیرەی فرۆشتنی تاکەکەسی لە جیھاندا، وۆڵمارت، بوو بە گەورەترین کۆمپانیای جیھان لەسەر بنەمای فرۆشی گشتی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:زاراوەکانی کاسبی
کەومار

کەومار ناو ئینگلیزییەکەی (Jynx torquilla)جۆرە باڵندەیەکە
توانایی ئەوەی هەیە بەپلەی ١٨٠ ملی بسوڕێنێت، هەر لەبەر ئەمەیە لە زمانی کوردیدا پێ ئەڵێن کەومار.

## سەرچاوە
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Eurasian_wryneck

پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
چیای ئۆکمۆک

**چیای ئۆکمۆک** () کە دەکەوێتە دوورگەی ئومناک لە دوورگەکانی ئەلووشن لە ئالاسکا، گڕکانێکی قەڵغانە و پانییەکەی کاڵدێرای ١٠ کیلۆمەترە. ئەم گڕکانە بەرزترین خاڵە لەسەر لێواری ئۆکمۆک کاڵدێرا کە چەندین کۆنی سیندەر و لێشاوی لاڤا و دەریاچەی کانیاوی تێدایە. جارێک کاڵدێرا دەریاچەیەکی پێش مێژوویی لەخۆگرتبوو کە بە لێواری باکووری ڕۆژھەڵاتدا ئاو دەڕژا و پاشماوەی قووڵی بەجێدەھێشت. چیای ئۆکمۆک مێژوویەکی تەقینەوەی بەرچاوی ھەیە، دوایین تەقینەوەی گەورە لە مانگی تەممووز تا ئابی ٢٠٠٨ ڕوویدا، کە گەیشتە ھێزی پێوەرەکانی تەقینەوەی گڕکان (VEI) کە بەدرێژی ٤. ئەم تەقینەوەیە گۆڕانکارییەکی گەورەی لە ھایدرۆلۆجیای کاڵدێرادا ھێنا، ڕژانی قوڕی گڕکانەکانی ڕژاند و دەرچەی ھەوای نوێی دروست کرد لە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی کاڵدێرا. مێژووی تەقینەوەی چیای ئۆکمۆک ڕووداوە کارەساتبارەکان لەخۆدەگرێت، کاریگەری لەسەر ناوچەی دەوروبەری ھەیە و ئەگەری ھەیە کاریگەری لەسەر کەشوھەوای جیھانی و ڕووداوە مێژوویییەکان ھەبێت.

## سەرچاوەکان

*
خواردنگە

**خواردنگە** یان **ڕێستۆرانت** شوێنێکە کە خواردن و خواردنەوە بۆ کڕیارەکان ئامادە دەکات و پێشکەشی دەکات. ژەمەکان بەگشتی لە شوێنەکەدا پێشکەش دەکرێن و دەخورێن، بەڵام زۆرێک لە خواردنگەکان خزمەتگوزاری بردنە دەرەوە و گەیاندنی خواردنیش پێشکەش دەکەن. خواردنگەکان زۆر جیاوازن لە ڕووکەش و پێشکەشکردن، لەوانەش جۆرەھا خواردنگە و مۆدێلی خزمەتگوزاری لە خواردنگە و کافتریای خواردنی خێرا ھەرزانەوە تا خواردنگە خێزانییە نرخە مامناوەندەکان، تا دامەزراوە لوکسە نرخ بەرزەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە
دارکونکەرە

**دارکونکەرە** (Picidae) یان **دارەسمە** تیرەیەکی پەلەوەرە کە زیاتر لە ٢٠٠ جۆری مەل دەگرێتەوە. ژینگەی دارکونکەرە زۆر بەربڵاوە و لە ئاسیا و ئەورووپا و ئەمریکا لە ھەرکوێ دارستانی لێ بێت ھێلانەی تێدا چاک دەکەن. وەک لەناوەکەیانەوە دیارە زۆربەی دارکونکەرەکان بە دەنووک کون دەکەنە دار و ھێلانەکانیان بە درەختەوە چاک دەکەن. ئەم باڵندانە دەنووکێکی بەقەوەت و تیژیان ھەیە بۆ کونکردنی دار.

## ژینگە
جۆرەکانی دارکونکەرەکان بە تەواوی دنیادا بڵاوەیان کردووە و جگە لە ئوسترالیا و ئانتارکتیکا لە زۆربەی شوێنی تردا دەژین. زۆربەی دارکونکەرەکان لەیەک جێ دەژین و سەفەر ناکەن، بەڵام چەند جۆرێکیشیان ناسراون بەوەی کە ھاتوچۆ دەکەن و بە زستاندا بەرەو شوێنی گەرم دەفڕن.

## خواردن
دارکونکەرەکان بەزۆری مێروو و ھێلکەی مێرووەکان دەخۆن بەتایبەت ئەوانەی بەسەر دارەوەن. لێکۆڵینەوەکان دەری خستووە ئەو دارانەی دارکونکەرە ھێلانەیان پێوە دەکات مێروویان کەمترە و ساخترن. بۆیە دارکونکەرە ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە پاراستنی سڵامەتیی دارەکاندا.

## بڕێک لە جۆرەکانی دارکونکەرە
زیاتر لە ٢٠٠ جۆری دارکونکەرە ناسراوە. ئینساکلۆپیدیای کەنەدایی ژمارەی جۆرەکانی دارکونکەرەی بە ٢١٦ داناوە، بەڵام ژمارەی لەمە زیاتریش لەبەردەستە.
* دارکونکەرەی ئووراسیایی کە ژینگەکەی دارستانەکانی ئاسیا و ئەورووپایە.
* دارکونکەرەی سووری
* دارکونکەرەی سیندی

## ناوەکان بە کوردی
دارکونکەرە و جۆرەکانی ناوی زۆریان ھەیە کە بڕێکیان لە کتێبی فەرھەنگی باڵندەدا تۆمار کراون. بڕێک لەم ناوانە بریتین لە دارتورکنەک، خەنجەردەەم، دارکلۆرە، دارتەقێنە، دارسم، دارکەوە، دارکوتە و ملگێڕە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دارکونکەرەکان
کوخ

وێنۆک**کوخ** بریتییە لە ماڵێکی خنجیلانە لە شوێنێکی دوور لە دانیشتوان
سوورخەڵاتان

**سوورخەڵاتان** کتێبێکی کوردییە کە تایبەتە بە ژیاننامەی کوژراوە کوردەکانی شۆڕشی ژینا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران. کتێبەکە بە ئامادەکردنی سۆما ناسری و لەلایەن ناوەندی ڕاگەیاندنی حیزبی دێموکراتەوە لە دوو بەرگدا بڵاو کراوەتەوە. بەرگی یەکەمی کتێبەکە لە ئەیلوولی ٢٠٢٣ و ھاوکات لەگەڵ ساڵیادی شۆڕشی ژینا، کە ژیننامەی ٥٠ کوژراوی کورد لەخۆ دەگرێت بڵاو کرایەوە. بەرگی دووەمی کتێبەکە بە لەخۆگرتنی ژیاننامەی ٥٠ کوژراوی تری کورد لە ئازاری ٢٠٢٤ و ھاوکات لەگەڵ نەورۆز بڵاو کرایەوە. ھەروەھا بڕیارە بەرگی سێیەمی کتێبەکە بنووسرێت و بڵاو بکرێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* کوژراوانی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:کتێبە کوردییەکان
کالگاری

وێنۆک|کالگاری
**کالگاری** چوارەم گەورەترین شارە لە کەنەدا و گەورەترین شاری ئەلبێرتایە، بەپێی سەرژمێری ٢٠٢١ دانیشتووانەکەی گەیشتووەتە ١٬٣٠٦٬٧٨٤ کەس.
کالگاری دەکەوێتە نێوان دامێنی بەرزایییەکانی ڕۆکی کەنەدا و دەشتەکانی کەنەدا.
کالگاری لە ساڵی ٢٠١٢ وەک یەکێک لە پایتەختە کولتوورییەکانی کەنەدا دەستنیشانکراوە، بە وەرزشی ھۆکی سەر شەختە و ڕۆدیۆ بەناوبانگە و ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٨٨ لە شاری کالگاری بەڕێوەچووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبێرتا
پۆل:شارەکانی ئەلبێرتا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٤
پی دی ئێف

وێنۆک|150px|ئایکۆنی پی دی ئێف
**فۆرماتی بەڵگەی ھەڵگر** () بە کورتە **پی دی ئێف** (PDF) کە بە **ئایزۆ ٣٢٠٠٠** ستاندارد کراوە، لەلایەن ئەدۆبی لە ساڵی ١٩٩٢دا پەرەی پێدراوە بۆ پێشکەشکردنی بەڵگەنامەکان، لەوانەش فۆرماتکردنی دەق و وێنە، بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە ئەپلیکەیشن، ڕەقامێر و سیستمی بەکارخەری.  پی دی ئێف ڕەگ و ڕیشەی لە پڕۆژەی کامێلۆتەوە وەرگرتووە کە لەلایەن جۆن وارنۆک ، ھاوبەشی دامەزرێنەری ئەدۆبی لە ساڵی ١٩٩١دا دەستی پێکردووە. پی دی ئێف لە ساڵی ٢٠٠٨دا بە شێوەی ئایزۆ ٣٢٠٠٠ ستاندارد کرا. دوایین چاپ وەکوو ئایزۆ ٣٢٠٠٠-٢:٢٠٢٠ (ISO 32000-2:2020) لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا بڵاو کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ
ڕۆبن ڤان پێرسی

**ڕۆبن ڤان پێرسی** (; لەدایکبووی ٦ی ئابی ١٩٨٣) یاریزانی هەڵبژاردەی تۆپی پێی هۆڵەندا و پێشتر یاریزانی پیشەگەری تۆپی پێی بووە و وەک هێرشبەر یاری کردووە. ڤان پێرسی بە یەکێک لە باشترین هێرشبەرەکانی سەردەمی خۆی دادەنرێت،  ڤان پێرسی بە تەکنیکێکی نایاب و کۆنترۆڵکردنی تۆپ و جێگیرکردنی زیرەک و بینینی ناسرابوو.  ئەو گۆڵکاری هەموو کاتەکانی هەڵبژاردەی هۆڵەندایە . لە ئێستادا یاریدەدەری ڕاهێنەرە لە یانەی فاینۆردی کوڕان لە یەکەم ڕۆڵی ڕاهێنەرایەتیدا.

ڤان پێرسی وەک یاریزانی باڵ دەستی بە ژیانی وەرزشی کرد، یەکەم یاری باڵای خۆی بۆ فاینۆرد ئەنجامدا لە وەرزی ٢٠٠١-٢٠٠٢، کە بە سەرکەوتن لە یاری کۆتایی جامی یەکێتی ئەوروپا لە ٢٠٠٢ گەیشتە لوتکە؛ هەروەها وەک باشترین بەهرەی ساڵی تۆپی پێی هۆڵەندی دەستنیشانکرا . دوای پێنج ساڵ لەگەڵ فاینۆرد، لەگەڵ بێرت ڤان مارویکی بەڕێوەبەری یانەکەدا کێشەیان دروستکرد و لە ساڵی ٢٠٠٤ پەیوەندی بە یانەی ئارسناڵی ئینگلیزییەوە کرد وەک جێگرەوەیەکی درێژخایەن بۆ دێنیس بێرگکامپی وڵاتەکەی. ڤان پێرسی لەلایەن ئارسێن ڤینگەری ڕاهێنەرەوە گۆڕدرا بۆ هێرشبەر و دواتر بوو بە گۆڵکاری سەرەکی ئارسناڵ. لە ساڵی ٢٠١١دا ژمارەیەکی پێوانەیی یانەکەی تۆمارکرد کە ٣٥ گۆڵ بوو و بۆ وەرزی ٢٠١١-٢٠١٢ کاپتنی یانەکە بوو، پێش ئەوەی لە تەمموزی ٢٠١٢ پەیوەندی بە مانچستەر یونایتدی ڕکابەرەوە بکات. لە یەکەم وەرزیدا نازناوی پرێمەرلیگی بەدەستهێنا و دووەم جار لەسەریەک پێڵاوی زێڕینی پرێمەرلیگی بەدەستهێنا.

دوای ئەوەی دوو وەرزی پێکان بەدوای خۆیدا هێنا، ڤان پێرسی لە یونایتد لە بەرژەوەندی خۆی دوورکەوتەوە و لە مانگی تەمموزی ٢٠١٥ ڕێگەی پێدرا بەرەو فەنرباخچە بڕوات. لە ماوەی یاریکردنی لە تورکیا، ڤان پێرسی لە وەرزی یەکەمیدا بە بەردەوامی بەشداری کرد، بەڵام لە دوو وەرزی دواتردا سنوورداربوونی کاتەکانی یاریکردنی بەخۆیەوە بینی دوای ئەوەی تووشی پێکان بوو، هەردوو یانە و یاریزانەکەش ڕەزامەندییان دەربڕی لەسەر کڕینی یاریزانان لە مانگی یەکی ساڵی 2018، دوای ئەوە پەیوەندی بە یانەی فاینۆردەوە کردەوە گواستنەوەیەکی بێبەرامبەر. تا کۆتایی وەرزەکە یارمەتی تیپەکەی لە کوڕێتیدا توانی جامی هۆڵەندی بەدەستبهێنێت کە یەکەم نازناوی بوو لە دوای قەڵغانی کۆمەڵگەی یەکێتی ئینگلتەرا لە ساڵی ٢٠١٣ . 

دوای ئەوەی نوێنەرایەتی هۆڵەندای کرد لە ئاستی ژێر ١٧ ساڵان و خوار ١٩ ساڵ و خوار ٢١ ساڵان ، ڤان پێرسی یەکەم یاری نێودەوڵەتی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٥ لە یارییەکی دۆستانەدا بەرامبەر ڕۆمانیا ئەنجامدا. دوای مانگێک یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتیی باڵای خۆی تۆمارکرد لە یارییەکەی بەرامبەر فینلاند بە ئەنجامی 4-0. ڤان پێرسی زیاتر لە 100 یاری تۆمارکردووە و 50 گۆڵی بۆ هۆڵەندا تۆمارکردووە، لە ساڵی ٢٠١٣ تا ٢٠١٥ وەک کاپتنی تیپەکە کاری کردووە. نوێنەرایەتی وڵاتەکەی کردووە لە مۆندیالی ٢٠٠٦ و ٢٠١٠ و ٢٠١٤ و پاڵەوانێتی ئەوروپای ٢٠٠٨ و ٢٠١٢ و لە ساڵی ٢٠١٠ گەیشتە یاری کۆتایی و لە ساڵی ٢٠١٤ لە پاڵەوانێتی پێشوودا پلەی سێیەمی بەدەستهێنا.

## سەرچاوەکان

https://www.premierleague.com/players/2616/Robin-van-Persie/overview

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
محەممەد قەرەداغی

وێنۆک|محەممەد قەرەداغی
**محەممەد قەرەداغی :**(١٩١٧–١٩٧٣) نووسەر، چالاکی سیاسی، لەنەتەوەی کورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
محەمەد کوڕی وەستا ئەحمەد و خەڵکی ناوچەی (قەرەداخ)ە، ١٩١٧ لە کفری لەدایکبووە. ١٩٢٥ چووەتە قوتابخانەی سەرەتایی، ١٩٣٢ لە قۆناغی ناوەندی وەرگیراوە. ١٩٣٥ لە خانەی مامۆستایانی سەرەتایی لە بەغدا قبووڵ کراوە. ١٩٣٨ بووەتە مامۆستا لە کەرکووک، وەک مامۆستا و بەڕێوەبەر لە قوتابخانەکانی حەویجە، ئاغجەلەر، کفری و کەرکووک خزمەتی دیوە. ساڵانی ١٩٥٨–١٩٦١ جێگری بەڕێوەبەری قوتابخانەی (النجاح)ی ناو کەرکووک بووە.

## چالاکی سیاسی
ئەندامی حیزبی (ھیوا) بووە و لەو ڕێیەدا گرتن و بەندیخانە و دەردەسەرییەکی زۆری بینیوە. ئەندامی (پارتی دیموکراتی کوردستان)یش بووە.

## کۆچی دوایی
ڕۆژی ١٧ی حوزەیرانی ١٩٧٣ بە نەخۆشی لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە، تەرمەکەی براوەتەوە بۆ کفری و لە گۆڕستانی (باوەشاسوار) بە خاک سپێردراوە.

## نووسینەکانی
محەمەد قەرەداغی، عەرەبی و تورکیی زانیون. نووسینی لە «گەلاوێژ» و «دەنگی گێتیی تازە» دا بڵاوبووەتەوە.

## سەرچاوەکان
محەممەد کەریم قادر

وێنۆک|محەممەد کەریم قادر
**محەممەد کەریم قادر :**(١٩٢٦–١٩٩٢) نووسەر، شاعیر، فەرھەنگنووس، لەنەتەوەی کورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
ناسناوی شیعریی «نەسرەو»ە، ١٩٢٦ لە شاری سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. قۆناغەکانی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەییی ھەر لەوێ تەواوکردووە و درێژەی بە خوێندن نەداوە. بووە بە برینپێچ لە ڕیزی سپادا و پلەی (نائیبی زابت)ی پێ دراوە و چەند ساڵێک لە بەغدا، حللە و کەرکووک خزمەتی کردووە، تا دواجار لە کەرکووک گیرساوەتەوە.

## بەرھەمەکانی
نەسرەو ھەر لە منداڵییەوە حەزی لە شیعر کردووە و زۆر شیعری عەرەبی و فارسی و کوردیی لەبەربووە. چوارینەکانی "خەیام"ی لە ساڵانی چلدا کردووە بە کوردی و لە گۆڤاری "دەنگی گێتیی تازە"دا لێی بڵاوکردووەتەوە. ساڵی ١٩٥٣ ماڵەکەی گڕی گرتووە و بەو ھۆیەوە زۆربەی بەرھەمەکانی سووتاون.

کاتی خۆی، لەتەک شێخ ڕەئووفی خانەقا و قوتبەدین کاکەیی، پێکەوە دەستیان داوەتە پڕۆژەی فەرھەنگێکی کوردی- کوردی و کۆکردنەوەی وشەگەلی ناوچەی گەرمیان و سلێمانی و تا پیتی (ڕێ)یان ھێناوە. ئەو فەرھەنگە لە پاشکۆچی دواییی شێخ ڕەئووفەوە سۆراخی نییە.

**ئەم دانراوانەیشی بە دەستنووسی لە پاش بەجێماون:**
* دیوانی شیعرەکانی
* مێژووی سەڵاحەدینی ئەیووبی
* چەند ناودارێک لە مێژوودا

## کۆچی دوایی
ڕۆژی ٢٣ی ئایاری ١٩٩٢ لە کەرکووک کۆچی دواییی کردووە و تەرمەکەی لە مەزارگەی (موسەڵڵا) بە خاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان
سپارتا ڕۆتەردام

**سپارتا ڕۆتەردام** (هۆڵەندی: [ˈspɑrtaː ˌrɔtərˈdɑm]) یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەری هۆڵەندییە کە بنکەکەی لە ڕۆتەردامە.  سپارتا ڕۆتەردام لە ١ی نیسانی ١٨٨٨ دامەزراوە، کۆنترین یانەی پرۆفشناڵی تۆپی پێیە لە هۆڵەندا.

سپارتا ئێستا لە خولی نایابی هۆڵەندا ناسراو بە ئێریدڤیزی پێشبڕکێ دەکات، کە باشترین خولی تۆپی پێی هۆڵەندایە. سپارتا ڕۆتەردام شەش جار ئەم خولەیان بردووەتەوە. یانەکە یەکێکە لە سێ یانەی تۆپی پێی شاری ڕۆتەردام. ئەوانی تر بریتین لە ئیکسڵسیۆر (١٩٠٢) و فینۆرد (١٩٠٨).

## سەرچاوەکان
https://www.sparta-rotterdam.nl/
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Sparta_Rotterdam

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٨٨
گیاکتکە

**گیاکتکە**، **گیاکتک**، **ئەشەدبۆ**، **ڕێخەداروو**، **ئاوڕێژە**، **سملەتیف**، **سونبلەتیف** (بە ناوی زانستی: Valeriana officinalis) گیایەکی ئالیکی خۆڕسکە بە لاشێکی ئەستوور و بەرزاییی زۆر، گەڵای ددانەداری بەرامبەر یەک و گوڵی سپی یان ئاڵی بۆنخۆش بە ڕواڵەتێکی چەتراساوە. گیاکتکە بۆ دەرمان دەبێ، پشیلە زۆر حەزی لە بۆنەکەیەتی و پێی مەست دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیاکتکە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:گژوگیاکانی ئەرمەنستان
پۆل:گژوگیاکانی ئەڵمانیا
پۆل:گژوگیاکانی ئیسپانیا
پۆل:گژوگیاکانی ئیستۆنیا
پۆل:گژوگیاکانی ئیتاڵیا
پۆل:گژوگیاکانی ئێران
پۆل:گژوگیاکانی ئیرلەند
پۆل:گژوگیاکانی بەریتانیای مەزن
پۆل:گژوگیاکانی پورتوگال
پۆل:گژوگیاکانی تورکیا
پۆل:گژوگیاکانی ئازەربایجان
پۆل:گژوگیاکانی چین
پۆل:گژوگیاکانی دانمارک
پۆل:گژوگیاکانی ڕووسیا
پۆل:گژوگیاکانی ڕۆمانیا
پۆل:گژوگیاکانی ژاپۆن
پۆل:گژوگیاکانی فەڕەنسا
پۆل:گژوگیاکانی فینلاند
پۆل:گژوگیاکانی گورجستان
پۆل:گژوگیاکانی لاتڤیا
پۆل:گژوگیاکانی لیتوانیا
پۆل:گژوگیاکانی نەرویژ
پۆل:گژوگیاکانی یۆنان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
ئادۆ دین ھاخ

**ئادۆ دین هاخ** 
یانەیەکی تۆپی پێی شاری لاهایە و لە خولی نایابی هۆڵەندا یاری دەکات . لە ساڵی ١٩٠٥ دامەزراوە.
## سەرچاوەکان
https://adodenhaag.nl/nl/
https://en.m.wikipedia.org/wiki/ADO_Den_Haag

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٥ لە ھۆڵەندا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٥
یانەی ئوترێخت

**یانەی ئوترێخت** یانەیەکی تۆپی پێی هۆڵەندایە لە شاری ئوترێخت لە خولی نایابی هۆڵەندا یاری دەکات

## سەرچاوەکان
https://www.fcutrecht.nl/
https://en.m.wikipedia.org/wiki/FC_Utrecht

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٧٠
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
ئەسپەرە ڕۆمی

**ئەسپەرە ڕۆمی**، **شاڕێحانە**، **شاڕێحانە ڕۆمی**، **خزامی**، **خەزێمە کێویلە**، **پنگە ڕیحانە**، **شاپنگ**، **ئوستێخودوس**، **سخاوس**، **لاوند** چەشنێک گیایە کە بۆ دەرمان دەبێت.

بۆ چارەسەریی خەمۆکی، ھێورکردن و بەھێزکردنی مێشک، ژانی سیر و شیقیقە، دابەزاندنی فشاری خوێن، چارەسەریی ھەڵوەرینی موی سەر، وشکیی پێست و زیپکە و ھەستیاری و سووتانی پێست بە کەڵکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ئەسپەرە ڕۆمی (جنس)
ڕەوتی ھەڵوێستی نیشتیمانی

**ڕەوتی ھەڵوێستی نیشتیمانی** پارتێکی سیاسییە لە ١٩ ی ئازاری ٢٠٢٤دا بە کۆنگرەیەک کە لە سلێمانی بەسترا دامەزرا. ئەم حیزبە ئەندامانی بزووتنەوەی گۆڕان لە خۆدەگرێت کە لە نێوانیاندا عەلی حەمەساڵح سەرۆکی حیزبە.

لە کۆنگرەی دامەزراندنیدا؛ عەلی حەمەساڵح وەک سەرۆکی حیزبی نوێ ھەڵبژێردرا. جگە لە عەلی حەمەساڵح، دەستەی کارگێڕی حیزب لە: **، *[[ڕێبوار کەریم مەحموود]]*، *غالیب میحمەد*، *کاروان حەمەساڵح*، *خانزاد محەممەد*، *سەردار قادر*، *سەلیم کۆیی* و *مامۆستا فوئاد* پێکدێت. دوای کۆنفرانسەکە، عەلی حەمە ساڵح ئاماژەی بەوەدا کە ئامانجەکانی ئەو حیزبە تەنیا بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکاندا نییە و ھەوڵەکان بۆ ڕێگریکردنە لە ئەنجامنەدانی ھەڵبژاردنی ھەرێمی کوردستان دەتوانێ ھەرێم بەرەو «تونێلێکی زۆر تاریک» ببات.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:پەرلەمانی کوردستان
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
ئاڵڤین و سمۆرەکان ٢

***ئاڵڤین و سمۆرەکان ٢*** () فیلمێکی کۆمیدی مۆسیقیی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٠٩ بە شێوەی لایڤ ئەکشن/ئەنیمەیشن، لە دەرھێنانی بێتی تۆماس و لەلایەن جۆن ڤیتی و تیمی نووسینی جۆناسان ئایبێل و گلێن بێرگەرەوە نووسراوە، کە لەسەر بنەمای کارەکتەرەکانی ئاڵڤین و سمۆرەکان دروست کراوە کە لەلایەن ڕۆس باگداساریانەوە دروست کراوە. . قۆناغی دووەمی زنجیرە فیلمی ئەکشنی ڕاستەوخۆی ئاڵڤین و سمۆرەکان و درێژەی ئاڵڤین و سمۆرەکان (٢٠٠٧)ە. لەم فیلمەدا زاکاری لیڤی و دەیڤد کرۆس و جەیسۆن لی ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. جەستن لۆنگ و ماتیۆ گرای گوبلەر و جێسی مەکارتنی دەگەڕێنەوە بۆ دەنگ بەخشین بە سمۆرەکان لە فیلمی پێشوودا. کریستینا ئەپڵگەیت و ئانا فاریس و ئیمی پۆھلەر دەنگی کارەکتەرە نوێیەکانی وەک سمۆرە کچەکان دەدەن. لە فیلمەکەدا سمۆرە کچەکان دەبینن کە دەچنە قۆناغی ئامادەیی و لەژێر چاودێری ئامۆزای دەیڤ سێڤیلدا دەبن، بەناوی تۆبی، لەکاتێکدا ئیان ھۆک خێزانی سمۆرەکان وەردەگرێت بۆ گەڕاندنەوەی ژیانی پیشەیی خۆی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک گیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە پاریس داندراون
پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون
پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە خەیاڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩
پۆل:فیلمەکانی ئاڵڤین و چیپمانکس
پۆل:فیلمەکانی سیناریۆی جۆناتان ئایبڵ و گلێن بێرگەر
ئاڵڤین و سمۆرەکان ٣

**ئاڵڤین و سمۆرەکان ٣** فیلمێکی کۆمیدیی مۆسیقییە کە لە ساڵی ٢٠١١ بە شێوەی لایڤ ئەکشن/ئەنیمەیشن بە سی جی ئای لەلایەن مایک میچڵەوە دەرھێنراوە. قۆناغی سێیەمی زنجیرە فیلمی «ئاڵڤین و سمۆرەکان»ە. فیلمەکە بەدوای ئاڵڤین و سایمۆن و تیۆدۆر و سمۆرەکچەکان دەگەڕێت کە دەست دەکەن بە پشوویەکی گەشتیاری، خۆیان لە دوورگەیەکی چۆڵدا دەبیننەوە کە گیریان خواردووە. بەرھەمھێنانی فیلمی سێیەم تێکەڵەیەک لە وێنەگرتنی لایڤ ئەکشن و ئەنیمەیشنی سی جی ئای لەخۆگرتبوو بۆ ئەوەی سمۆرەکان و سمۆرەکچەکان لەسەر شاشە بە ژیانەوە ببینن. فیلمەکە نمایشی مۆسیقای لەلایەن کارەکتەرەکانەوە نمایشکرا، لەنێویاندا بەرگی گۆرانییە بەناوبانگەکان کە بە دەنگە بەرزەکانی واژووکراوی سمۆرەکان دانرابوو.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدیەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمەکانی ئاڵڤین و چیپمانکس
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە خەیاڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت
پۆل:ئەو فیلمانەی لە دوورگەکان داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ھاوایی وێنەیان گیراوە
سمۆرە

**سمۆرە** () خورۆکەی قەبارە بچووک تا مامناوەندن کە بەشێکن لە خێزانی سکیوریدای. بە کلک و نینۆکی تیژ و جووڵەی چالاکی ناسراون. سمۆرەکان شوێنی نیشتەجێبوونی بەرفراوانیان ھەیە، لەوانە دارستان و پارک و ناوچەی شار. سمۆرەکان ھەموو شتێکخۆرن و خۆراکی ھەمەچەشنیان ھەیە کە گوێز و تۆو و میوە و مێروو و ئاژەڵی بچووک لەخۆدەگرێت. ھەروەھا بە خووی کۆکردنەوەی خۆراک ناسراون، لە شوێنی جیاوازدا ھەڵی دەگرن بۆ ئەوەی دواتر بیخۆن.

سمۆرەکان ئاژەڵێکی چالاک و خێران، زۆرجار دەبینرێن کە لە دارێکەوە بۆ دارێکی تر ڕادەکەن و بازد دەدەن. ئەوان بە باشی خۆیان بۆ سەرکەوتن و بازدان دەگونجێنن، ئەمەش بەھۆی قاچەکانی دواوەی بەھێز و چنگە تیژەکانیانەوە. سمۆرەکان بە زیرەکی و توانای چارەسەرکردنی کێشە ناسراون. ھەروەھا ئاژەڵێکی کۆمەڵایەتین، لە کۆلۆنی یان گرووپێکدا دەژین کە پێیان دەوترێت درای. لە وەرزی زاوزێدا، سمۆرە نێرەکان بەشداری ڕێوڕەسمی وردی جووتبوون دەکەن بۆ ئەوەی مێینەکانیان ڕابکێشن.

## سەرچاوەکان

*
چەوری

**چەوری** ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک پێکھاتەی ئۆرگانیکی بەرفراوان کە بە شێوەیەکی سروشتی لە زۆرێک لە ماددە ڕۆژانەکانی وەک گۆشت و زەردێنەی ھێلکە و بەرھەمە شیرەمەنییەکان و زەیتەکاندا دەبینرێن. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

چەورییەکان بەزۆری لە پێکھاتەکانی وەک ڤاپرۆپانتریل پێکھاتوون، و بەزۆری لە ئاودا ناتوێتەوە (بەھۆی تایبەتمەندییە ناجەمسەرییەکانیان).

زۆربەی چەورییەکانی خوێن لە شێوەی سێ گلیسیرید و کۆلیسترۆڵ (خولی) و چەوری پڕۆتینەکاندا دەبینرێن. چەوری پڕۆتینی چڕی نزم (LDL) ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێت لە جۆری دووەمی شەکرە.

چەوری سەرچاوەی پاشەکەوتی وزەیە. یەکەیەکی چەوری زیاتر لە دوو ھێندەی ھەمان کێشی پرۆتین و نیشاستە وزەی ھەیە.

چەوری پێکھاتەیی یان لیپیدە پێکھاتەکان جۆرێکە لە چەوری کە بە شێوەی سینتێتی دروست دەکرێت. ئامانجی بەرھەمھێنانی ئەم جۆرە چەورییە، بەرھەمھێنانی تری گلیسرۆڵ ئەسیلییەکانە کە لە پێکھاتەی کیمیایی گلیسیرۆل بە یەک یان دوو ترشی چەوری زنجیرە مامناوەند و ترشی چەورە یەکی ئامگا ٣ یان ئامگا ٦ بەستراوە. لە ئەنجامدا، ئەو چەورییە زۆر خێراتر لە چەوری ئاسایی دەگرێت کە بریتییە لە گلیسیرۆڵ و سێ ترشی چەوری زۆر بەرز. توێژینەوە دەریدەخات چەوری پێکھاتەیی دەبێتە ھۆی کارکردنی سیستەمی بەرگری و باشترکردنی کارکردنی وەرزشوانان.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خۆراک
ماددە خۆراکییەکان

**ماددە خۆراکییەکان** () مادەیەکە کە زیندەوەران بەکاری دەھێنێت بۆ مانەوە و گەشەکردن و زاوزێکردن. مەرجی وەرگرتنی ماددە خۆراکییەکان لە خۆراکدا ئاژەڵ و ڕووەک و قارچک و پرۆتیستەکان دەگرێتەوە. دەتوانرێت ماددە خۆراکییەکان بخرێنە ناو خانەکانەوە بۆ مەبەستی گۆڕانکاری یان لەلایەن خانەکانەوە دەربدرێن بۆ دروستکردنی پێکھاتەی ناخانەیی، وەک قژ، توێکڵ، پەڕ، یان ئێسکەپەیکەری دەرەکی. ھەندێک لە ماددە خۆراکییەکان دەتوانرێت بە شێوەیەکی میتابۆلیکی بگۆڕدرێن بۆ مۆلیکولی بچووکتر لە پرۆسەی دەردانی وزەدا، وەک بۆ کاربۆھیدرات، چەوری، پرۆتین و بەرھەمەکانی تەخمیرکردن (ئیتانۆل یان سرکە)، کە دەبێتە ھۆی بەرھەمی کۆتایی ئاو و دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. ھەموو زیندەوەران پێویستیان بە ئاو ھەیە. ماددە خۆراکییە سەرەکییەکان بۆ ئاژەڵان سەرچاوەی وزەن، ھەندێک لەو ترشە ئەمینیانەی کە کۆدەبنەوە بۆ دروستکردنی پرۆتین، ژێرکۆمەڵێک لە ترشە چەورییەکان، ڤیتامینەکان و ھەندێک کانزا. ڕوەکەکان پێویستیان بە کانزای جۆراوجۆرتر ھەیە کە لە ڕێگەی ڕەگەوە ھەڵدەمژرێن، لەگەڵ دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و ئۆکسجین کە لە ڕێگەی گەڵاکانەوە ھەڵدەمژرێن. قارچکەکان لەسەر ماددە ئۆرگانییە مردووەکان یان زیندووەکان دەژین و پێداویستییە خۆراکییەکان لە خانەخوێیەکەیانەوە دابین دەکەن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خۆراکە پێویستەکان
پۆل:خۆراک
پۆل:ژینگەناسی
کانزا (ماددەی خۆراکی)

لە چوارچێوەی خۆراکدا **کانزا** توخمێکی کیمیایییە. ھەندێک «کانزاکان» بۆ ژیان پێویستن، زۆربەیان پێویست نین. *کانزاکان* یەکێکە لە چوار گرووپی ماددە خۆراکییە گرنگەکان، ئەوانی تریان بریتین لە ڤیتامینەکان و ترشە چەورییە بنەڕەتییەکان و ترشە ئەمینییە گرنگەکان. پێنج کانزای سەرەکی لە جەستەی مرۆڤدا بریتین لە کالیسیۆم و فسفۆر و پۆتاسیۆم و سۆدیۆم و مەگنیسیۆم. ئەو توخمانەی کە ماونەتەوە پێیان دەوترێت " توخمە شوێنکەوتووەکان ". توخمە شوێنەوارییە پەسەندکراوەکانی گشتی بریتین لە ئاسن، کلۆر، کۆبالت، مس، زینک، مەنگەنیز، مۆلیبدینیۆم، یۆد و سیلینیۆم؛ ھەندێک بەڵگە ھەیە کە ڕەنگە زیاتریش ھەبێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خۆراکە پێویستەکان
خواردن

**خواردن** بریتییە لە خواردنی ماددەیەک لەلایەن زیندەوەرانەوە. لە ئاژەڵەکاندا بە شێوەیەکی ئاسایی بە وەرگرتنی ماددەیەک لە ڕێگەی دەمەوە بۆ ناو کۆئەندامی ھەرس و ڕیخۆڵە وەک لە ڕێگەی خواردن یان خواردنەوە بەدی دێت. لە زیندەوەرە تاکە خانەیییەکاندا، خواردن بە ھەڵمژینی ماددەیەک لە ڕێگەی پەردەی خانەوە ڕوودەدات.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دەم
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
ئاڵڤین و سمۆرەکان: چیپی ڕێگا

**ئاڵڤین و سمۆرەکان: چیپی ڕێگا** فیلمێکی کۆمیدیایە لە ساڵی ٢٠١٥ بە ئەکشنی ڕاستەوخۆ/ئەنیمەیشنی سی جی ئای لە دەرھێنانی واڵت بێکەرە. قۆناغی چوارەمی زنجیرە فیلمی «ئاڵڤین و سمۆرەکانە»ە. فیلمەکە بەدوای ئاڵڤین و سایمۆن و تیۆدۆردا دەگەڕێت کە دەست دەکەن بە گەشتێکی ڕێگاوبان بۆ میامی بۆ ئەوەی ڕێگری لە سەرپەرشتیارەکەیان، دەیڤ سێڤیل، داوای ھاوسەرگیری لەگەڵ خۆشەویستەکەی بکات و ئەگەری زۆرە بەجێیان بھێڵێت. بەرھەمھێنانی فیلمی «چیپی ڕێگا» تێکەڵەیەک لە وێنەگرتنی ئەکشنی ڕاستەوخۆ و ئەنیمەیشنی سی جی ئای لەخۆگرتبوو بۆ ئەوەی سمۆرەکان لەسەر شاشە بە ژیانەوە ببینن. ئەکتەرەکان دەبوو کارلێک لەگەڵ کارەکتەرە ئەنیمەیشنەکان بکەن لە کاتی سێتدا و کۆریۆگرافی و کاتی وردیش زۆر گرنگ بوو بۆ دڵنیابوون لە یەکگرتنی بێ کێشە لە نێوان توخمە ئەکشنە ئەنیمەیشنەکان و توخمەکانی تر. جگە لە لایەنە تەکنیکییەکانی بەرھەمھێنان، فیلمی «چیپی ڕێگا» مۆسیقای ڕەسەن و نمایشی مۆسیقای سمۆرەکانی تێدابوو.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ڕێگاوبانەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٥
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمەکانی ئاڵڤین و چیپمانکس
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەمریکییە ڕێگاوبانەکان
پۆل:فیلمە خەیاڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە فلۆریدا داندراون
پۆل:فیلمە براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن ڕۆسبێری
پۆل:فیلمەکانی تی ئێس جی ئینتەرتەیمێنت
هەشت دیوار (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**هەشت دیوار** دارامایەکی کۆمیدی و کۆمەلایەتی کوردی بوو لە نووسینی کامەران خۆشناو و دەرهێنانی کارۆخ ئیبراهیم حەکیم. دراماکە لە مانگی ڕامەزان لە ڕۆژی ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣ لە کوردستان تیڤی یەکەم ئەلقەی پەخش کرا. لە ساڵی ٢٠٢٤، دووەم وەرزی دراماکە لە هەمان کەناڵدا پەخشکرا. دراماکە باسی لە دوو ماڵی جیاواز لە شاری هەولێر دەکات کە یەکێکیان لە سالی ١٩٨٣ دەژین ئەوی دیکە لە سالی ٢٠٢٣. تێیدا باس لە جیاواز کۆمەلایەتی، سياسی، فەرهەنگ و هونەر دەکات.

## چیڕۆک

### وەرزی یەکەم
شانیا کچێکی قوتابی ماستەر لە خێزانێکی چوار کەسی شپرزەی کۆمەلاتیدا دەژی، کە هەر کامیان بە ژیانی خۆیەوە خەریکن. ئەو بۆ توژینەوەی خوێندنەکەی سەردانی قەڵای هەولێر دەکات، لەوێدا ون دەبێت چاو دەکاتەوە لەناو خێزانی مام ڕەشاد دایە، بەڵام لە سەردەمی سالی ١٩٨٣. شانیا ماوەیەکی زۆر لەگەڵ خێزانەکە دەمێنێتەوە و تێکەڵی یەکتر دەبن، کۆمەڵێک وتووێژ لەسەر جیاوازی ساڵی ٢٠٢٣ و ١٩٨٣ درووست دەبێت.

### وەرزی دووەم

## ئەکتەرەکان

* ئیبراهیم حەکیم  بە ڕۆلی مام ڕاشاد
* عبدالزڕاق شەمسەدین بە ڕۆڵی باپیر
* ڤانیا سالار ڕۆڵی شانیا
* ئەیام ئەکرەم بە ڕۆڵی لوقمان
* زاهیر عەبدوڵلا بە روڵی تەها
* سوهام حەسەن بە ڕۆلی سەمیرە
* سیروان عوسمان بە ڕۆڵی سیروان
* دانیە قادر ڕۆڵی روحیزا
* هەلگورد ئیبڕاهیم بە ڕۆڵی هەلگورد
* سەوسەن سەعدون یوونس بە ڕۆڵی زەینەب
* بژار سەعدی بە ڕۆڵی بژار

### بەشی دووەم

* رۆژیار خاڵە حەسۆ

## سەرچاوەکان
چێشتلێنان

**چێشتلێنان** توانا و بەھرەیەکە بۆ دروستکردن و دابینکردنی **خۆراک**. کەسێک کە خواردن دروست دەکات پێی دەوترێت چێشتلێنەر. ھەرچەندە چێشتلێنان یەکێکە لە کارەکانی ڕۆژانە بۆ دابینکردنی وزەی مرۆڤ و تێرکردنی پێویستی برسێتی، بە ھونەریش دادەنرێت، کە پێکدێت لە زانینی زانیاری خۆراک، ھونەری تامکردن (مارینیت)، نانکردن، سۆس، ھتد چێشتلێنەرێکی لێھاتوو بەدەست دەھێنرێت.

خۆراک و خواردن بەشێکی بەربڵاو لە ھەموو کولتوورێکن، تەنانەت لە کوردستان لەھەر ناوچە یان لە نەتەوەکەت خاوەنی چاندی خۆراکێکی تایبەتە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:بەھرەکانی ڕزگاربوون
پۆل:چێشتکەری
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
ئادیابین (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**ئادیابین** درامایەکی کوردییە کە لە کەناڵی کوردستان تیڤی پەخشکرا. زنجیرەکە لەلایەن حەسەن عەلی دەرھێنراوە و لەلایەن کەریم عەبدوڵڵا نووسراوە. کاری وێنەگرتن لەلایەن ھاوکار فەرھاد ئەنجامدراوە و مۆسیقای فیلمەکە لەلایەن گۆرانیبیژ و مۆسیقاژەن زانا جەبەلی بەرھەم ھێنراوە.

## دەربارە
دوای ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی، مومتاز پاشا، تێکۆشەرێکی کورد، لەگەڵ بەھجەت پاشا، دڵسۆزێکی عوسمانییەکان، تێک ھەڵدەچن. لە دیمەنێکی گۆڕاودا، چارەنووسیان تێکەڵ دەبن، پەردە لەسەر تۆڕێکی دڵسۆزی و خیانەتەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، لادەدەن.

## نواندنەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کوردییەکان
وزەی خۆراکی

**وزەی خۆراکی** ئەو وزەیەیە کە ئاژەڵ و مرۆڤ لە خۆراکەکانیان بەدەستی دەھێنن بە بەکارھێنانی پرۆسەی ھەناسەدانی خانەیی. پرۆسەی ھەناسەدانی خانەیی بریتییە لە ھەناسەدانی ھەوایی و ھەناسەدانی بێ ھەوا. لە کاتی ھەناسەدانی ھەوایی، مۆلیکولەکانی ئۆکسجین کە لە ڕێگەی ھەناسەدانەوە بەدەست دەھێنرێن لەگەڵ مۆلیکولەکانی خۆراک لە ناو خانەکەدا تێکەڵ دەبن و وزە ئازاد دەکەن؛ بەڵام لە کاتی ھەناسەدانی بێ ھەوادا، مۆلیکولەکانی خۆراک لە کاتی پرۆسەکاندا دەگۆڕدرێن و دەبنە ھۆی دەردانی وزە. ھەموو مرۆڤ و ئاژەڵەکان پێویستیان بە کەمترین بڕی خۆراک ھەیە بۆ مانەوە و مێتابۆلیزم. ئەو وزەیەی لەم ماددانە لە لەشدا بەدەست دێت زیاتر لەلایەن ماسولکەکانی لەشەوە بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خۆراک
خۆراکی مرۆڤ

alt=Table set with red meat, bread, pasta, vegetables, fruit, fish, and beans|وێنۆک| نمایشکردنی خواردنی جۆراوجۆر

**خۆراکی مرۆڤ** () بریتییە لە خۆراکێک کە گونجاوە بۆ خواردنی مرۆڤ، و مرۆڤ بە ئامادەیییەوە دەیخوات. ھەموو ئەو شتانەی کە دەخورێن خۆراکی مرۆڤ پێک ناھێنن. خۆراک پێویستییەکی بنەڕەتی ژیانە و مرۆڤەکان بە شێوەیەکی گشتی بەدوای خۆراکدا دەگەڕێن وەک وەڵامێکی غەریزەیی بۆ برسێتی. 

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خواردنەکان
پۆل:خواردن و خواردنەوەکان
برسێتی

**برسێتی** () جۆرێکە لە ھەست کە مرۆڤ بەرەو خواردنی خۆراک دەبات. ھەستکردن بە برسێتی بەزۆری کاتێک ڕوودەدات کە چەند کاتژمێرێک ھیچ شتێکت نەخواردووە و زۆرجار بە ھەستێکی ناخۆش دادەنرێت. ھەستکردن بە تێربوون بە نزیکەیی لە نێوان ٥ بۆ ٢٠ خولەک دوای خواردن ڕوودەدات، بەڵام بە تەواوی ڕوون نییە کە چۆن ھەستی برسێتی لە مرۆڤدا دوای ئەوە دروست دەبێتەوە و چەندین گریمانە بۆ ئەم بابەتە ھەیە. ھەستەکانی وەک ئارەزووی خواردن یان ئیشتیا لە کاتی خواردندا ئەزموون دەکرێن و جیاوازن لە برسێتی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی
بەشینەوەی خۆراک

[وێنۆک|پیاوێک کە فۆرک-لیفت بەکاردەھێنێت بۆ دابەزاندنی [گێزەر لە بارھەڵگرێکی ساردکەرەوە لە کۆگایەک لە شاری لۆنگ ئایلەند سیتی لە نیویۆرک]]
**دابەشکردنی خۆراک** () ئەو پرۆسەیەیە کە دانیشتووانێکی گشتی خۆراکیان بۆ دابین دەکرێت. ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵ (FAO) دابەشکردنی خۆراک وەک ژێرکۆمەڵەیەکی سیستەمی خۆراک دەزانێت. پرۆسە و میتۆدۆلۆژیای پشت دابەشکردنی خۆراک بەپێی شوێنەکان دەگۆڕێت. دابەشکردنی خۆراک تایبەتمەندییەکی دیاریکەری ڕەفتاری مرۆڤ بووە لە ھەموو کۆمەڵگاکاندا و تۆمارەکانی دابەشکردنی خۆراک مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا. زۆربەی حکوومەت و کۆمەڵگاکان بە شێوەیەکی بەرز لە قاڵب دراون بەھۆی ئەو سیستەمەی کە بۆ پشتگیریکردن لە دابەشکردنی خۆراک دروستکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیشەسازیی خۆراک
دکتۆر ڕۆمانتیک

**دکتۆر ڕۆمانتیک** () یان **پزیشکی ڕۆمانسی** زنجیرە درامایەکی ڕۆمانسی،پزیشکی،میلۆدرامای کۆریە لە ٧ی تشرینی دوەمی ساڵی ٢٠١٦ز بۆ یەکەمین جار لە کەناڵی SBS tv ی کۆریەوە پەخشکرا. دراماکە لە سێ وەرز پێکدێ وەرزی یەکەمی لە ٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٦ تا ١٦ی کانونی دووەمی ساڵی ٢٠١٧ بەردەوام بوو، وەرزی دووەمی لە ٦ی کانونی دوەمی ساڵی ٢٠٢٠ تا ٢٥ی شوباتی ساڵی ٢٠٢٠ بەردەوام بوو، وەرزی سێیەم لە ٢٨ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٣ تا ١٨ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٣ بەردەوام بوو. ئەکتەرە سەرەکییەکانی دراما لە وەرزی یەکەم بریتی بوون لە هان سوک-کیو (کیم سا-بو) و یو یۆن-سیۆک (کانگ دۆنگ-جۆ) و سیۆ هیۆن-جین (یۆن سیۆ-جۆنگ) و یانگ سێ-جۆنگ (دۆ ئین-بۆم) لە وەرزی دووەم هان سوک-کیو (مامۆستا کیم) و لی سەنگ-کیو (چا یون-جای) و ئان هیۆ-سیۆپ (سیۆ وو-جین).

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠١٦ پەخشکراوە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوورە کە لە ٢٠١٧ کۆتایی دێت
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری
پۆل:پەخشی دراما تەلەڤیزیۆنییەکان لەلایەن سیستمی پەخشی سێئول
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە پزیشکییەکانی کۆریای باشوور
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە میلۆدرامییەکانی کۆریای باشوور
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە رۆمانسییەکانی کۆریای باشوور
ئەل

ئێل یان ئیل ( 'Ēl یان 'ئیل، بە شێوەی الف-لام نووسراوە، بۆ نموونە لە زمانی ئوگاریتی: 𐎛𐎍، بە زمانی فینیقی: 𐤀𐤋، بە زمانی عیبری: אל‎، بە سریانی: ܐܠ، بە عەرەبی: إل یان إله، هاوڕیشە لەگەڵ وشەی ئەکەدی: ilu) وشەیەکی سامیی باکووری ڕۆژئاوایە بۆ «خودا» یان «خواژن» کە ئاماژەیە (وەک ناوێکی تایبەت) بۆ هەریەکێک لە چەندین خودای کۆنی ڕۆژهەڵاتی نزیک. ئەم وشەیە لە وشەی دووپیتیی کۆن و مەهجووری ʔ‐L لە زمانی دایکی سامی وەرگیراوە کە بە واتای «خودا» دێت.

هەندێک خودا کە بە ئێل یان ئیل ناسراون بریتین لە گەورەترین خودای ئایینی کەنعانی کۆن، هەروەها خودای باڵای سامییەکانی میزۆپۆتامیا لە سەردەمی پێش سارگۆنی. ئێل بەرلە ئەهوە خودای ئیسرائیلییەکان بوو، بەڵام دواتر لە سەدەی نۆیەم تا شەشەمی پێش زایین لەگەڵ یەهوه بوو بە یەکێک. چیرۆکی بەخشینی ئیسرائیل لەلایەن ئێلەوە بە یەهوە هێشتا لە یەکێک لە وەشانی تەوراتدا ماوە.

ئێل پاشای خوداکانە و یەکێکە لە ناوە کۆنەکانی خودا لە کولتوورە جیاوازەکاندا.

ئێلۆهیم (بە عیبری : אֱלוֹהִים، אלהים) وشەیەکی عیبرییە بە واتای خوداوەندەکان و شێوەی کۆی ئێلۆە یە. لە تەنەخدا کە کۆکردنەوەی کتێبە پیرۆزەکانی جوولەکەکانە، ئەم وشەیە بەزۆری (بەڵام هەمیشە نا) ئاماژەیە بۆ خودای ئیسرائیل. لە شوێنەکانی تردا خوداکانی تر سەرجەم پێیان دەوترێت ئێلۆهیم. ئیلۆهیم سێیەم وشەیە کە لە تەوراتدا ئاماژەی پێ کراوە.
دەردانی گازی گەرمخانەیی

وێنۆک| دەردانی ساڵانەی گازی گەرمخانەیی بۆ ھەر کەسێک (بەرزی ھێڵی ستوونی) و بۆ ھەر وڵاتێک (ڕووبەری ھێڵی ستوونی) لە پازدە وڵاتی دەردانی بەرز
**دەردانی** **گازی گەرمخانەیی** (**GHG**) لە چالاکییەکانی مرۆڤەوە کاریگەری گەرمخانەیی چڕتر دەکاتەوە. ئەمەش بەشدارە لە گۆڕانی کەشوھەوا. دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO)، لە سووتاندنی سووتەمەنی بەردینی وەک خەڵوز و نەوت و غازی سروشتی، یەکێکە لە گرنگترین ھۆکارەکانی ھۆکاری گۆڕانی کەشوھەوا. گەورەترین دەرھێنەر چینە و لە دوای ئەویش ئەمریکا دێت. ئەمریکا ڕێژەی دەردانی گازی ژەھراوی زیاترە بۆ ھەر تاکێک. بەرھەمھێنەرانی سەرەکی کە سووتەمەنی دەردانی گازی ژەھراوی دەدەن لە ئاستی جیھانیدا کۆمپانیا گەورەکانی نەوت و گازن. دەردانی گازی ژەھراوی لە چالاکییەکانی مرۆڤەوە، دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی بەرگەھەوای بە ڕێژەی نزیکەی ٥٠٪ زیاد کردووە بە بەراورد بە ئاستی پێش پیشەسازی. ئاستی گەشەسەندنی دەردانی گازی ژەھراوی جیاواز بووە، بەڵام لە نێوان ھەموو گازە گەرمخانەیییەکاندا یەکدەنگ بووە. ڕێژەی دەردانی گازی ژەھراوی لە ساڵانی ٢٠١٠دا بە تێکڕا ٥٦ ملیار تۆن لە ساڵێکدا بووە، کە زیاترە لە ھەر دەیەی پێشوو. گۆڕانی بەکارھێنانی زەوی، وەکو دارستانبڕین، بووەتە ھۆی نزیکەی ٣١٪ی دەردانی کەڵەکەبوو لە ماوەی ١٨٧٠–٢٠١٧، خەڵوز ٣٢٪، نەوت ٢٥٪، و غاز 10%.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڕانی ئاووھەوا
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
بەردەوامی

**بەردەوامی** ئامانجێکی کۆمەڵایەتییە بۆ ئەوەی مرۆڤەکان بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر زەوی پێکەوە بژین. پێناسەکانی ئەم زاراوەیە جێی مشتومڕن و لەگەڵ ئەدەب و چوارچێوە و کاتدا جیاواز بوون. زۆرجار پسپۆڕان بەردەوامیی بەم شێوەیە وەسف دەکەن کە سێ ڕەھەندی ھەیە (یان پایە): ژینگەیی، ئابووری و کۆمەڵایەتی، و زۆرێک لە بڵاوکراوەکان جەخت لەسەر ڕەھەندی ژینگەیی دەکەنەوە. لە بەکارھێنانی ڕۆژانەدا، *دەخاتە* سەر بەرەنگاربوونەوەی کێشە گەورەکانی ژینگە، لەوانە گۆڕانی کەشوھەوا، لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو، لەدەستدانی خزمەتگوزارییەکانی ئیکۆسیستەم، تێکچوونی زەوی، و پیسبوونی ھەوا و ئاو. بیرۆکەی بەردەوامیی دەتوانێت بڕیارەکان لە ئاستی جیھانی، نیشتمانی و تاکەکەسیدا ڕێنمایی بکات (بۆ نموونە ژیانی بەردەوام). چەمکێکی پەیوەندیدار گەشەپێدانی بەردەوامە، و زۆرجار زاراوەکان بە مانای ھەمان شت بەکاردەھێنرێن. یونسکۆ ئەم دووانە بەم شێوەیە جیا دەکاتەوە: «زۆرجار *بەردەوامیی* وەک ئامانجێکی درێژخایەن (واتە جیھانێکی بەردەوامتر) بیری لێدەکرێتەوە، لەکاتێکدا *گەشەپێدانی بەردەوام* ئاماژەیە بۆ پڕۆسە و ڕێگا زۆرەکانی گەیشتن پێی.»

ڕەھەندی ئابووری بەردەوامی جێگەی مشتومڕە. زانایان لەژێر چەمکی " بەردەوامیی لاواز و بەھێز " باسیان لەم بابەتە کردووە؛ بۆ نموونە، ھەمیشە گرژی لە نێوان بیرۆکەکانی "خۆشگوزەرانی و گەشەسەندن بۆ ھەمووان" و پاراستنی ژینگەدا دەبێت، بۆیە مامەڵەکردن پێویستە. ئەو ڕێبازانەی کە گەشەی ئابووری لە تێکچوونی ژینگە جیا دەکەنەوە، خوازراو دەبن. بەڵام جێبەجێکردنیان قورسە.

پێوانەکردنی بەردەوامی قورسە. پێوەرەکان دۆمەینی ژینگەیی و کۆمەڵایەتی و ئابووری لەبەرچاو دەگرن. پێوەرەکان لە پەرەسەندندان. لە ئێستادا سیستەمی بڕوانامەدان و جۆرەکانی ژمێریاری کۆمپانیاکان و جۆرەکانی پێوەر لەخۆدەگرن. پێویستە زۆرێک لە بەربەستەکانی بەردەم بەردەوامی چارەسەر بکرێت بۆ ئەوەی گواستنەوەی بەردەوامیی ببێتە مەمکین.

  ھەندێک بەربەست لە سروشت و ئاڵۆزییەکانییەوە سەرھەڵدەدەن. بەربەستەکانی دیکە *دەرەکین* لە چەمکی بەردەوامیدا. بۆ نموونە دەتوانن لە ئەنجامی چوارچێوە دامەزراوەیییە باڵادەستەکان لە وڵاتاندا دەربچن.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 maint: location missing publisher
دابینکردنی ئاو

[وێنۆک|کچێک ئاوی پاک لە ئاوێکی کۆمەڵایەتی کۆدەکاتەوە لە شاری کاوێمپی [ئووگاندا]]
**دابینکردنی ئاو** بریتییە لە ئامادەکردنی ئاو لەلایەن کۆمپانیا گشتییەکان، ڕێکخراوە بازرگانییەکان، ھەوڵەکانی کۆمەڵگا یان لەلایەن تاکەکانەوە، بەزۆری لە ڕێگەی سیستەمی پەمپ و بۆرییەوە. سیستەمی دابینکردنی ئاوی گشتی زۆر گرنگە بۆ ئەوەی کۆمەڵگاکان بە باشی کاربکەن. ئەم سیستێمانە ئەوانەن کە ئاوی خواردنەوە بۆ دانیشتووان لە سەرانسەری جیھان دابین دەکەن. لایەنەکانی کوالیتی خزمەتگوزاری بریتین لە بەردەوامی دابینکردن، کوالیتی ئاو و پەستانی ئاو. بەرپرسیارێتی دامەزراوەیی بۆ دابینکردنی ئاو لە وڵات و ناوچە جیاوازەکاندا بە شێوەیەکی جیاواز ڕێکخراوە (شارەکان بەرامبەر بە گوندەکان). بەزۆری پرسەکانی دەوروبەری سیاسەت و ڕێکخستن، پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری و ستانداردکردن لەخۆدەگرێت.

تێچووی دابینکردنی ئاو تا ڕادەیەکی زۆر گەورە لە تێچووی جێگیر (تێچووی سەرمایە و تێچووی کارمەندان) و تەنیا تا ڕادەیەکی کەم لە تێچووی گۆڕاو پێکدێت کە بەندە بە بڕی ئاوی بەکارھێنراو (بە شێوەیەکی سەرەکی وزە و ماددە کیمیایییەکان). نزیکەی ھەموو پێشکەشکارانی خزمەتگوزاری لە جیھاندا باج وەردەگرن بۆ وەرگرتنەوەی بەشێک لە تێچوونەکانیان.

دابینکردنی ئاو بابەتێکی جیاوازە لە ئاودێری، پراکتیک و سیستەمی دابینکردنی ئاو لەسەر ئاستێکی گەورەتر، بۆ مەبەستی جۆراوجۆرتر، بە پلەی یەکەم کشتوکاڵ.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:بەڕێوەبردنی ئاو
پۆل:دابینکەری ئاو
سەلامەتیی خۆراک

وێنۆک| تاقیگەی FDA پشکنینی خواردنە دەریایییەکان دەکات بۆ دۆزینەوەی وردە زیندەوەران.
**سەلامەتی خۆراک** یان **پاکوخاوێنی خۆراک** وەک شێوازێکی زانستی/ڕێکوپێک بەکاردێت کە باس لە مامەڵەکردن، ئامادەکردن و ھەڵگرتنی خۆراک دەکات بە شێوەیەک کە ڕێگری لە نەخۆشییە گواستراوەکانی خۆراک دەکات. ڕوودانی دوو حاڵەت یان زیاتر لە نەخۆشییەکی ھاوشێوە کە لە ئەنجامی خواردنی خۆراکێکی باوەوە دروست دەبێت بە بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە گواستراوەکانی خۆراک ناسراوە. ئەمەش کۆمەڵێک ڕۆتین لەخۆدەگرێت کە پێویستە پەیڕەو بکرێن بۆ دوورکەوتنەوە لە مەترسییە تەندروستییە ئەگەرییەکان. بەم شێوەیە زۆرجار سەلامەتی خۆراک لەگەڵ بەرگری خۆراکدا سەرییەک دەکەوێت بۆ ڕێگریکردن لە زیانگەیاندن بە بەکارھێنەران. ڕێڕەوەکانی ناو ئەم ھێڵە بیرکردنەوە سەلامەتییە لە نێوان پیشەسازی و بازاڕ و دواتر لە نێوان بازاڕ و بەکاربەردا. لە ڕەچاوکردنی پراکتیزەکانی پیشەسازی بۆ بازاڕ، ڕەچاوکردنی سەلامەتی خۆراک سەرچاوەی خۆراک دەگرێتەوە لەوانە پراکتیزەکانی پەیوەست بە ناونانی خۆراک، پاکوخاوێنی خۆراک، زیادکەری خۆراک و پاشماوەی قڕکەر، ھەروەھا سیاسەتەکانی بایووەتەکنەلۆژیا و خۆراک و ڕێنمایییەکان بۆ بەڕێوەبردن لە سیستەمی پشکنینی ھاوردە و ھەناردەکردنی حکوومەت و بڕوانامەدان بۆ خۆراکەکان. لە ڕەچاوکردنی شێوازەکانی بازاڕ بۆ بەکاربەر، بیرکردنەوەیەکی ئاسایی ئەوەیە کە خۆراک دەبێ لە بازاڕدا سەلامەت بێت و نیگەرانی گەیاندنی سەلامەت و ئامادەکردنی خۆراکەکە بۆ بەکاربەر. سەلامەتی خۆراک و ژیواندن و ئاسایشی خۆراک پەیوەندییەکی نزیکیان ھەیە. خۆراکی ناتەندروست سووڕێکی نەخۆشی و بەدخۆراکی دروست دەکات کە کاریگەری لەسەر کۆرپە و گەورەکانیش دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی خۆراک
پۆل:سەلامەتیی خۆراک
پۆل:زانستی خۆراک
ئاسایشی خۆراک

[وێنۆک| ژنێک لە بازاڕێکدا لە [لیلۆنگوێ|شاری لیلۆنگوی لە ویلایەتی مالاوی بەرھەم دەفرۆشێت]]
**ئاسایشی خۆراک** بریتییە لە بەردەستبوونی خۆراک لە وڵاتێکدا (یان ناوچەیەکی جوگرافیای تر) و توانای تاکەکانی ناو ئەو وڵاتە (ناوچە) بۆ دەستڕاگەیشتن، توانای کڕین و سەرچاوەی خۆراکی گونجاو. بەردەستبوونی خۆراک بەبێ گوێدانە چین و ڕەگەز و ھەرێم توخمێکی دیکەی ئاسایشی خۆراکە. بە ھەمان شێوە ئاسایشی خۆراکی ماڵان کاتێک بە بوونی دادەنرێت کە ھەموو ئەندامانی خێزانێک، لە ھەموو کاتێکدا، دەستیان بە خۆراکی پێویست بگات بۆ ژیانێکی چالاک و تەندروست. ئەو کەسانەی کە خۆراکیان پارێزراون لە برسێتی و ترسی برسێتیدا ناژین. لە لایەکی دیکەوە **نائاسایشی خۆراک** وەک دۆخێک پێناسە دەکرێت کە «بەردەستبوونی سنووردار یان نادڵنیایی خۆراکی گونجاو و سەلامەت لە ڕووی خۆراکییەوە یان توانای سنووردار یان نادیار بۆ بەدەستھێنانی خۆراکی قبوڵکراو بە شێوازی پەسەندکراوی کۆمەڵایەتی». ئاسایشی خۆراک پێوەرێک لە خۆڕاگری لەخۆدەگرێت بەرامبەر بە پچڕانی داھاتوو یان بەردەستنەبوونی دابینکردنی خۆراکی گرنگ بەھۆی ھۆکارە مەترسیدارە جیاوازەکانەوە لەوانە وشکەساڵی، پچڕانی کەشتیوانی، کەمیی سووتەمەنی، ناسەقامگیری ئابووری و شەڕەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆراک و ژینگە
زیندەفرەجۆری

[وێنۆک| نموونەیەک لە جۆراوجۆری بایۆلۆجی [کوارگ|قارچک لە دارستانێک لە باکووری ساسکاچوان (لەم وێنەیەدا، قەوزەبەردی گەڵا و موسەکانیش هەن).]]
**زیندەفرەجۆری** بریتییە لە جۆراوجۆری و گۆڕانی ژیان لەسەر زەوی . زیندەفرەجۆری پێوەرێکە بۆ گۆڕانکاری لە ئاستی بۆماوەیی ( *گۆڕانی بۆماوەیی* )، جۆرەکان ( *فرەجۆری جۆرەکان* )، و ئیکۆسیستەم ( *فرەجۆری ئیکۆسیستەم* ).  زیندەفرەجۆری بە یەکسانی لەسەر زەوی دابەش نەکراوە ; بەزۆری لە ناوچە گەرمەکاندا زیاترە لە ئەنجامی کەشوهەوای گەرم و بەرهەمهێنانی سەرەتایی بەرز لە ناوچەی نزیک هێڵی ئیستوایی . ئیکۆسیستەمی دارستانە گەرمەکان کەمتر لە 10%ی ڕووبەری زەوی دەگرێتەوە و نزیکەی 50%ی جۆرەکانی جیهان لەخۆدەگرێت.   

## سەرچاوەکان

پۆل:جێنەتیکی دانیشتووان
کشتوکاڵی چڕ

**کشتوکاڵی چڕ** یان **وەرزێریی چڕ** کە پێچەوانەی کشتوکاڵی بەرفراوانە، جۆرێکە لە کشتوکاڵ کە تێیدا ھاتنەژوورەوە و بەرھەمی ھەر مەتر سێجایەک زەوی زۆر زیاترە. کشتوکاڵی پیشەسازی بە ڕێژەیەکی کەمی بێ بەرھەم (ساڵانێک کە پارچە زەوییەک دەکوڵێت و ھیچ ناچێنرێت)، بەکارھێنانی زیاتری شتومەکی وەک سەرمایە و کار، و بەرھەمی زیاتر بۆ ھەر یەکەیەکی ڕووبەری زەوی تایبەتمەندە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرزێری
پۆل:ئامێرەکانی کشتوکاڵ
دەردانی گازی گەرمخانەیی لە وەرزێری

بڕی **دەردانی گازی گەرمخانەیی لە وەرزێری** بەرچاوە: کەرتی کشتوکاڵ، دارستان و بەکارھێنانی زەوی لە نێوان ١٣٪ بۆ ٢١٪ی دەردانی گازی گەرمخانەیی جیھانیدا بەشدارە. وەرزێری بەشداری دەکات لە گۆڕانی کەشوھەوا لە ڕێگەی دەردانی ڕاستەوخۆی گازی گەرمخانەیی و لە ڕێگەی گۆڕینی زەوییە نا کشتوکاڵییەکان وەک دارستانەکان بۆ زەوی کشتوکاڵی. دەردانی ئۆکسیدی نایترۆجین و میتانی زیاتر لە نیوەی کۆی گشتی دەردانی گازی گەرمخانەیی لە کشتوکاڵەوە پێکدەھێنێت. بەخێوکردنی ئاژەڵ سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ دەردانی گازی گەرمخانەیی.

## سەرچاوەکان
مرۆڤناسیی خۆراکی

**مرۆڤناسیی خۆراکیی** بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە ڕۆڵەکانی نێوان بایۆلۆژیای مرۆڤ، سیستەمی ئابووری، باری خۆراکیی و ئاسایشی خۆراک. ئەگەر گۆڕانکارییە ئابووری و ژینگەیییەکان لە کۆمەڵگەیەکدا کاریگەرییان لەسەر دەستڕاگەیشتن بە خۆراک، ئاسایشی خۆراک و تەندروستی خۆراک ھەبێت، ئەوا ئەم ڕۆڵە تێکەڵەی نێوان کولتوور و زیندەیی لە بەرامبەردا پەیوەستە بە ڕەوتە مێژوویی و ئابوورییە فراوانەکانی پەیوەست بە جیھانگیرییەوە. دۆخی خۆراکیی کاریگەری لەسەر دۆخی تەندروستی گشتی، توانای دەدای کار، و توانای گشتی بۆ گەشەسەندنی ئابووری (یان لە ڕووی گەشەسەندنی مرۆیی یان مۆدێلی تەقلیدی ڕۆژاوایی) بۆ ھەر گرووپێکی دیاریکراوی خەڵک ھەیە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خۆراک
کۆمەڵەی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی خۆراک

**کۆمەڵەی نێونەتەوەییی بۆ پاراستنی خۆراک** (**IAFP**) کە لە ساڵی ١٩١١ دامەزراوە، کۆمەڵەیەکی قازانج نەویستە کە پێکھاتووە لە پیشەیییەکانی سەلامەتی خۆراک و بنکەکەی لە شاری دێسمۆین لە ویلایەتی ئایۆوایە. ڕێکخراوەکە ئیدیعای ئەندامێتی زیاتر لە ٣ ھەزار ئەندامی لە ٥٠ وڵاتەوە دەکات. ئەرکی IAFP بریتییە لە دابینکردنی مەکۆیەک بۆ پیشەیییەکانی سەلامەتی خۆراک لە سەرانسەری جیھان بۆ ئاڵوگۆڕی زانیاری لەسەر پاراستنی دابینکردنی خۆراک.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩١١
فوودستەفس (کۆمپانیا)

**فوودستەفس** کۆمپانیایەکی خواردنی نیووزلەندییە کە خاوەندارێتی کۆمپانیاکانی ھاوبەشی فرۆشیارانی تاکەکەسی فۆدستافس نۆرس ئایلەند لیمیتەد و فۆدستافس ساوس ئایلەند لیمیتەد دەکات. ھەردوو تەعاونەکە پێکەوە بەکۆمەڵ کۆنتڕۆڵی ٥٣٪ی بازاڕی خواردنی نیووزلەندا دەکەن.

## سەرچاوەکان
ئەنجومەنی نێونەتەوەییی زانیاریی خۆراک

**ئەنجومەنی نێونەتەوەیی زانیاری خۆراک** (**IFIC**) لە ساڵی ١٩٨٥ دامەزراوە و ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە و لەلایەن پیشەسازییەکانی خۆراک و خواردنەوە و کشتوکاڵییەوە پشتگیری دەکرێت.

## سەرچاوەکان
ڕێکخەریی خۆراک

**ڕێکخەریی خۆراک** بریتییە لە گۆڕینی بەرھەمە کشتوکاڵییەکان بۆ خۆراک، یان جۆرێک لە خۆراک بۆ فۆرمەکانی تر. ڕێکخەریی خۆراک چەندین شێوەی ھەیە، لە وردکردنی دانەوێڵە بۆ ئاردی خاو، چێشت لێنان لە ماڵەوە، و شێوازە پیشەسازییە ئاڵۆزەکان کە لە دروستکردنی خۆراکە ئاسانەکاندا بەکاردەھێنرێن. ھەندێک لە شێوازەکانی ڕێکخەریی خۆراک ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لە کەمکردنەوەی بەفیڕۆدانی خۆراک و باشترکردنی پاراستنی خۆراک، بەمەش کۆی کاریگەرییە ژینگەیییەکانی کشتوکاڵ کەمدەکاتەوە و ئاسایشی خۆراک باشتر دەکات.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:پیشەسازیی خۆراک
پۆل:زانستی خۆراک
دامەزراوەی سەرچاوە جیھانییەکان

**دامەزراوەی سەرچاوە جیھانییەکان** (**WRI**) ڕێکخراوێکی جیھانییە کە قازانج نەویستە و لە ساڵی ١٩٨٢ بە بوودجەی دامەزراوەی ماکئارسەر لەژێر سەرکردایەتی جەیمس گوستاڤ سپێس دامەزراوە. سەرۆکەکانی دواتر بریتین لە جۆناسان لاش (١٩٩٣–٢٠١١)، ئەندرۆ دی ستیر (٢٠١٢–٢٠٢١) و سەرۆکی ئێستا ئەنی داسگوپتا (٢٠٢١-).

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٢
ڕیشاڵی خۆراکی

وێنۆک| ئەو خۆراکانەی دەوڵەمەندن بە ڕیشاڵ: میوە و سەوزە و دانەوێڵە
**ڕیشاڵی خۆراکی** (**ڕیشاڵ** بە زمانی ئینگلیزی کۆمۆنوێڵس)یان **خۆراکی زبر** ئەو بەشەیە لە خۆراکی وەرگیراو لە ڕوەک کە ناتوانرێت بە تەواوی لەلایەن ئەنزیمەکانی ھەرسکردنی مرۆڤەوە بشکێنرێت. ڕیشاڵە خۆراکییەکان لە پێکھاتەی کیمیاییدا جۆراوجۆرن، و دەتوانرێت بە گشتی بەپێی تواوەیی و چەسپاوی و توانای پەرداخکردنیان گرووپ بکرێن، کە کاریگەرییان لەسەر چۆنییەتی پرۆسێسکردنی ڕیشاڵەکان لە جەستەدا ھەیە. ڕیشاڵی خۆراکی دوو پێکھاتەی سەرەکی ھەیە: ڕیشاڵی تواوە و ڕیشاڵی نەتواوە، کە پێکھاتەی خۆراکە ڕوەکییەکانن، وەکو گەنمەشامی، دانەوێڵە و دەخڵ، سەوزە، میوە، و گوێز یان تۆو. ڕێجیمێک کە ڕێژەیەکی زۆر لە خواردنی ڕێکوپێکی ڕیشاڵی تێدایە بە گشتی پەیوەندی بە پاڵپشتیکردنی تەندروستی و کەمکردنەوەی مەترسی تووشبوون بە چەند نەخۆشییەکەوە ھەیە. ڕیشاڵی خۆراکی پێکدێت لە پۆلیساکاریدی نانیشاستەیی و پێکھاتەکانی تری ڕوەکی وەک سێلولۆز، نیشاستەی بەرگریکار، دیکسترینە بەرگریکارەکان، ئینولین، لیگنینەکان، کیتینەکان (لە قارچکەکاندا)، پێکتینەکان، بێتا-گلوکانەکان و ئۆلیگۆساکاریدەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆراک
پۆل:تەواوکەرەخۆراکییەکان