open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھێنری کیسینجەر

وێنۆک|کیسینجەر لە ساڵی ١٩٧٣
**ھەنری کیسینجەر** (؛ ٢٧ی ئایاری ١٩٢٣ لە فورت، ئەڵمانیا - ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە کۆنێتیکت، ئەمریکا) لە ساڵی ١٩٣٨ لە ترسی ھەڕەشەی نازییەکان لەگەڵ تەواوی ئەندامانی خێزانیدا بەرەو ئەمریکا ھەڵھاتوون و لە ویلایەتی نیویۆرک گیرساونەتەوە، لە ١٩ی مانگی ژونی ١٩٤٣دا ناسنامەی ئەمریکی وەرگرتووە و بووە بە ھاووڵاتی ئەمریکا و پاشان وەک سەربازێکی ئەمریکی لە کۆتایی جەنگدا گەڕاوەتەوە بۆ ئەڵمانیا، و وەک ئەفسەرێکی ئەمریکی سەرەتا لە کریدفێڵد و پاشان لە ھایدلبێرگ خزمەتی کردووە.

خوێندنە باڵاکانی خۆی لە ئەمریکا تەواو کردووە و بووەتە مامۆستا لە زانکۆی ھارڤارد و چەندین کتێبی لەو زانکۆیەدا سەبارەت بە ھێزی پەرچەبەرگری بۆمبای ئەتۆم بڵاوکردووە کە بەھۆیەوە لەگەڵ ژیانی سیاسیدا تێکەڵاو بوو.

سەرەتا ئەندامی پارتی دیموکراتەکان بوو، پاشان لەم پارتە کشایەوەو بوو بە ئەندامی پارتی کۆمارییەکان، لە ڕاستیدا کیسینجەر خەونی ئەوەی ھەبوو کە ڕۆژێک لە ڕۆژان خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا ئامادە بکات بەڵام لەبەر ئەوەی لە دایک بووی ئەمریکا نەبوو ئەو ئاواتەی نەھاتە دی.

لە چەندین بەڕێوەبەرایەتی جیاوازی ئەمریکادا پۆستی دیپلۆماسی جیاوازی وەرگرتووە، سەرەتا ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی بوو پاشان لە ساڵی ١٩٧٣ەوە لەگەڵ ھەردوو بەڕێوەبەرایەتی نکیسۆن و فۆرد پۆستی وەزیری دەرەوەی ھەبووە.

ڕۆلی ئەم کەسایەتییە لە پرسە گرنگەکانی وەک شەڕی سارد و جەنگی ڤیێتنام و پرۆسەی ئاشتی ڕۆژھەڵاتی ناوین زۆر دیار و ئاشکران، و بە ئەندازیاری ڕێکەوتن نامەی کامپ دەیڤد دەناسرێت.

کیسینجەر وەک کەسایەتییەکی ناسراو، بەوە تاوانبار دەکرێت کە لە سیاسەتی خۆیدا نەک زۆر دڵڕەق بەڵکوو لە ھەندێک کارەساتی گرنگیشدا بە پێشێل کاری مافی مرۆڤ و کۆم کوژی ناوی دەرکردووە. لەوانەش:
* ئۆپراسیۆنی کۆندۆر
* کودەتای دژ بە سەلڤادۆرئالیندی لە چیلی
* جینۆسایدی تەیموری ڕۆژھەڵات
* ئۆپراسیۆنی گلادیۆ
* ھاندان و پشت تێکردنی کورد ١٩٧٢ بۆ ١٩٧٥

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:جووە ئەمریکییەکان لە سەربازی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی ئەکادیمیایی ڕووسی بۆ زانست
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:نووسەرانی مانھاتن
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
٣ی تەممووز

## رووداوەکان
* ١٩٦٢ - شەری جەزایر بۆ دەستھێنانی سەربەخۆیی لە فەڕەنسا.
*١٩٤٤ : سەربەخۆیی بیلاڕووس

## لە دایکبوون
* ١٩٦٢ - تۆم کروز ، ئەکتەری بەناوبانگی ئەمریکی .

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ئاھەنگی سەربەخۆی ، ئاھانگگێڕان بە بۆنەی ڕزگارکردنی مینسک لە ژێر دەستی نازیەکان لە لایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە لە ساڵی ١٩٤٤ (بیلارووسیا)

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
خاڵ (ڕوونکردنەوە)

* خاڵ (ئەندازە)، گوڵەیەکی ھەڵکەوتوو لە جێگەیەک کە لەو جێگەیە شوێنی تایبەتی خۆی ھەیە.
* خاڵ (خاڵبەندی)، یەکێک لە نیشانەکانی خاڵبەندی.
* خاڵ (پێست)، نیشانەیەک لەسەر پێست.
* خاڵ یان خاڵۆ: برای دایک.
بڕی بێڕەھەند

لە شیکردنەوەی ڕەھەندیدا، **بڕێ بێڕەھەند** بڕێکە بەبێ یەکەی فیزیکی و کەوایە ژمارەیەکی پەتییە. پتر وەھا ژمارەیەک وەکوو بەرھەمی لێکدان یان ڕێژەی بڕگەلێک کە لەوانەیە ھەر کامەیان جیاگانە یەکەی خۆیانیان ھەبێ، پێناسە دەبێ، بەڵام لە تێکەڵبوونەکەدا یەکەکان پووچەڵ دەبنەوە.

بڕە بێڕەھەندەکان لە بیرکاری، فیزیک، ئەندازیاری، ئابووری و ھەروەھا ژیانی ڕؤژانەدا بەزۆری بەکاردەچن.

ئەم نموونەیە بگرنە بەرچاو: سارا دەڵێ، «لە ھەر ١٠ سێوێک کە کۆم کردەوە، ١ سێو کرمۆڵ بوو». ڕێژەی سێوە کرمۆڵەکان بە سێوە کۆکراوەکان دەبێتە ١٠٪ = ٠٬١ = (١٠ سێو) / (١ سێو)، کە بڕێکی بێڕەھەندە.

پۆل:چەمکە ماتماتیکییەکان
پۆل:ژمارە بێ ڕەهەندەکان
پۆل:نەگۆڕە فیزیاییەکان
پۆل:ژمارە بێ ڕەھەندەکان
٥ی تەممووز

## رووداوەکان
* ١٨١١ - فەنزوێلا ، سەربەخۆی لە ئیسپانیا وەرگرت.
* ١٨٣٠ - فەڕەنسا ، جەزایری داگیر کرد .
* ١٨٨٤ - ئەڵمانیا ، کامیرۆنی داگیر کرد .
* ١٩٥٤ - بۆ یەکەم جار کەناڵی بی بی سی ھەواڵی بڵاو کردەوە لە تەلەفزیۆنەوە .
* ١٩٦٢ - جەزایر سەربەخۆی وەرگرت لە فەڕەنسا .
* ٢٠٠٤ - یەکەم ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی وڵات لە ئیندۆنیزیا .
* ٢٠٢٤ –  مەسعوود پزیشکیان  بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا.

## لە دایکبوون
* ١٩٨٢ - ئەلبێرتۆ جێلاردینۆ ، یاریزانی تۆپی پێی ئیتاڵی

## مردنەکان
* ٢٠١٩ – دیار غەریب، سیاسەتوانێکی شۆڕشگێڕی کورد (لەدایکبووی ١٩٧٣)

## بۆنەکان
* ئاھانگی وەرگرتنی سەربەخۆیی لە جەزایر .
* ئاھەنگی وەرگرتنی سەربەخۆیی لە فەنزوێلا .
* رۆژی دەستور لە ساڵی ١٩٩٥ لە ئەرمینیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئاشوورییەکان

**ئاشوورییەکان** (بە سوریانی: ܐܬܘܪ̈ܝܐ) کۆمەڵەیەکی نەتەوەیی مەسیحی سامیین کە لە عێراق و سووریا و تورکیا و ئێران دەژین، ھەروەھا ژمارەیەکی بەرچاویان لە ئەمریکا و وڵاتانی ئەورووپادا ھەیە، بەتایبەت سوێد و ئەڵمانیا. ئەندامانی ئەم نەتەوەیە سەر بە چەندین کڵێسای مەسیحی سوریانین، وەک کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سووریا، کڵێسای کاسۆلیکی، کڵێسای کلدانی و کڵێسای ڕۆژھەڵات. ھەروەھا بە زمانی دایکی خۆیان کە سوریانییە جیا دەکرێنەوە کە زمانێکی سامیی باکووری ڕۆژھەڵاتە و وەک یەکێک لە زاراوە ئارامییەکان لە شاری ڕحا سەرچاوەی گرتووە.

ئاشوورییەکان لە باشووری کوردستان (دەشتی نەینەوا و پارێزگای دھۆک)، کوردستانی باکوور (ھەکاری و توور)، ڕۆژھەڵاتی کوردستان (ورمێ) و ڕۆژاوای کوردستان (پارێزگاری حەسیچە). زۆرینەیان لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا بۆ ناوچەکانی دیکەی جیھان کۆچیان کردووە، لەوانە ئەمریکای باکوور، شام، ئوسترالیا، ئەورووپا، ڕووسیا و قەوقاز. کۆچەکە بەھۆی ڕووداوەکانی وەک کۆمەڵکوژییەکانی دیاربەکر، کۆمەڵکوژی ئاشوورییەکان (ھاوکات لەگەڵ کۆمەڵکوژی ئەرمەن و یۆنانییەکان) لە ماوەی جەنگی جیھانی یەکەمدا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی، کۆمەڵکوژی سێمێل لە پارێزگای دھۆک لە ساڵی ١٩٣٣، شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ١٩٧٩، سیاسەتەکانی بەعس لە عێراق و سووریا، سەرھەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) و دەستبەسەرداگرتنی زۆربەی دەشتی نەینەوا.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی ھۆزە ئاشوورییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی لوبنان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئاشوورییەکان
٤ی تەممووز

## رووداوەکان

## لە دایکبوون

## مردنەکان
* ٢٠٠٢ - مەنسور حیکمەت ، دیبلۆماتی ئێرانی .

## بۆنەکان
* رۆژی سەربەخۆیی ، وەرگرتنی سەربەخۆیی لە بەڕیتانیای گەورە .(ئەمریکا)
* جەژنی ڕزگاری لە ڕواندا.
پیم فۆرتاین

**پیم فۆرتاین** (ناوی تەواوی: *Wilhelmus Simon Petrus Fortuyn*، ١٩ی شوباتی ١٩٤٨ – ٦ی ئایاری ٢٠٠٢) سیاسەتمەدار و پسپۆڕی بواری کۆمەڵایەتی و نووسەر و ستوون نووسی ھۆلەندی بوو، پلەی دکتۆرای لە زانستە کۆمەڵایەتیەکاندا ھێنابوو و لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠- ١٩٩٥ مامۆستا بوو لە زانکۆی ئیراسموس (Erasmus Universiteit) لە شاری رۆتەردامی ھۆلەند.

## ژیانی سیاسی
فۆرتاین ھەتا ساڵی ١٩٨٩ ئەندامێکی چالاک بوو لە پارتی کرێکارانی ھۆلەند (PvdA) لەپاشاندا ئەو پارتەی بەجێھێشت و رۆیشتە نێو پارتی ئازادی گەلیی دیموکراسی (VVD) بەڵام لە پاشاندا لەو پارتەش نەما و ساڵی ٢٠٠٢ بەرلەوەی ھەڵبژاردنەکانی ھۆڵەندا لەو ساڵە ئەنجام بدرێت و بەرلەوەی بکوژرێت بۆخۆی سەربەخۆ لیستێکی سیاسی بە ناوی لیستی فۆرتاینی ڕاگەیاند.

بۆچوونەکانی ئەو لەمەڕ ئیسلام و سیاسەتی حکوومەت بەرامبەر بە بێگانەکان و لەوەش زیاتر شێوازی خۆی لە بەڕێوەبردنی سیاسەتی وڵاتدا بوونە ھۆی ئەوەی کە زۆر لە نەیارەکانی مۆرکی پۆپۆلیستی بەسەردا بدەن.

فۆرتاین کەسێکی نێرباز (ھۆمۆسیکسی) بوو، ئەو ڕاشکاوانە باسی ئەوەی دەکرد و نەیدەشاردەوە، شێوازی بەڕیوەبردنی کۆڕ و سێمینار و مێزگردەکانی کە ھەندێک جار ئەگرەسیفانە و شەڕفرۆشانە بوون، سەرنجی زۆر کەسی بۆلای خۆی ڕاکیشابوو، نووسین و گوتارەکان و مێزگردەکانی ھێندە زۆرن بە تایبەت کتێبەکەی خۆی بە ناوی «دژ بە ئیسلام کردنی چاندەکەمان» (Tegen de Islamisering van onze Cultuur) بوونە ھۆی ئەوەی کە پاش کوژرانی زۆر کەس ھەمان بۆچوونەکانی ھەڵگرنەوە و لەم بارەشەوە ئەم رێبازە زۆر جار بە «شۆڕشی فۆرتاین» یا «فۆرتاینیزم» ناوی دەبرێت.

## کوژرانی فۆرتاین
رۆژی ٦ی ئایاری ٢٠٠٢ و تەنیا نۆ رۆژ بەر لە ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پەرلەمان لە ھۆلەند، ئەو ھەڵبژاردنەی کە فۆرتاین بە لیستی خۆی بەشداری تێدا کردبوو، کاتژمێر دەوروبەری شەشی ئێوارە پاش ئەوەی چاوپێکەوتنێک لەگەڵ رادیۆیدا ئەنجام دەدات، فۆرتاین دێتە دەرەوە و دەستبەجێ لە لایەن کەسێکی ڕادیکاڵی چەپی چالاكوانی بواری ژینگە دەکوژرێت، رۆژی ١٠ی ھەمان مانگ لە ڕێوڕەسمێکی پڕشکۆدا فۆرتاین لە ھەمان شوێنی لەدایک بوونی خۆی ناژرا، بەڵام لە ٢٠ی تەمموزی ھەمان ساڵدا دیسان لاشەکەی فۆرتاین لە ئیتالیا لە ھەمان ئەو شوێنەی کە خۆی خانویەکی بۆ پشوودان تێدا کڕیبوو بە ناوی Provesano بەخاک سپێردرایەوە.
بکوژەکەی پیم فۆرتاین چەند خولەکیکی کەم پاش ئەنجامدانی کارەکەی لە لایەن پۆلیسەوە دەستگیر کرا، لە دادگادا ڕاشکاوانە دانی بە تاوانەکەی خۆی نا و ھۆکاری کوشتنەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە فۆرتاین ھەڕەشە بووە بۆسەر کۆمەڵگا بەتایبەت بۆسەر ھەندێک لە چینەکانی کۆمەڵگا وەک موسڵمانەکان و پەنابەرەکان و ئەوانەی کە مانگانە پارە لە شارەوانی وەردەگرن بۆ بژیوی خۆیان و لە ساڵی ٢٠٠٣ لە لایەن دادگاوە بە ھەژدە ساڵ زیندان حوکمدرا.

پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:کۆمەڵناسانی ھۆڵەندی
پۆل:نووسەرانی ھۆڵەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:نووسەرانی ھۆلەندی
٧ی تەممووز

## رووداوەکان
* ‌١٥٤٣ - ھێزی فەڕەنسی وڵاتی لۆکسمبۆرگی داگیرکرد.
* ‌١٩٣٧ : روودانی جەنگی پردی مارکۆ پاولۆ لە نیوان یابان و چین کە بەھۆییەوە ھیزەکانی یابان چوونە ناو بەیجینی پایتەختی چین.
* ‌١٩٧٨ : سەربەخۆیی دورگەکانی سولەیمان لە شانشینی یەکگرتوو.
* ‌٢٠٠٥ : ھێرشێکی تیرورستی کرایە سەر میترۆکانی ژێر زەوی لە لەندەن کە بوە ھۆی مردنی ٥٢ ھاووڵاتی و برینداربوونی ٧٠٠ ھاووڵاتی تر.
* ‌٢٠٠٧ : تەقینەوەی بارھەڵگرێکی بۆمبرێژکراو لە شارۆچکەی ئامرلی باشووری کەرکووک کە بووە ھۆی مردنی ١٠٥ کەس و برینداربوونی نزیکەی ٢٤٠ کەسی تر.

## لە دایکبوون
* ١٩٤٨ : لەدایکبونی فرنسیسکۆ دی پاولا رودریگز ئەلفیس، سەرۆکی بەڕازیل

## مردنەکان
* ١٣٠٧  کۆچی دوای ئیدواردی یەکەم، پاشای بریتانیا
* ١٩٦٥  کۆچی دوای سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل موشیە شاریت
* ١٩٧٢  کۆچی دوای تەڵاڵی کوڕی عەبدوڵڵا، پاشای ئوردن
* ٢٠٠٦  کۆچی دوای ئیلیاس ئەلھەراوی، سەرۆکی لوبنان
* ٢٠٢١  جۆڤێنێل مۆیس، سەرۆکی وڵاتی هایتی

## بۆنەکان
* وەرگرتنی سەربەخۆیی لە لایەن ئەمریکاوە .(دورگەی سۆلۆمۆن)
* رۆژی سابا سابا (تانزانیا)

## سەرچاوەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٨ی تەممووز

## ڕووداوەکان
ئەمرۆ لە مێژوودا (٨ی تەممووزی ٢٠١٢ – ١٧ی پوشپەر ٢٧١٢ کوردی)
* ٩٥١: بوونیادنانی شاری پاریس ی نوێ و لەوکاتەوە بوو بە پایتەختی دەوڵەتی فەڕەنسا
* ١٩٤٩: ڤاسکۆ دی گاما، دۆزەرەوەی ھیندستان بە چوار کەشتییەوە بەندەری شاری لشبۆنەی بەجیھێلا بەرەو ھیند
* ١٩٣٧: مۆرکردنی ڕێکەوتنامەی سەعد ئاباد لە نیوان عیراق و تورکیاو ئیران و ئەفغانستان دژ بە بزووتنەوە کوردییەکان

### سەرۆکەکان لە ئەمرۆدا
* ١٩٥٢: لە دایکبوونی ئەحمەد نەزیف، سەرۆک وەزیرانی میسر
* ١٩٩٤: کۆچی دوای کیم ئیل سۆنگ، سەرۆکی کۆریای باکوور

## لە دایکبوون
* ١٩٠٦ - فیلیپ جانسۆن، تەلارسازێکی ئەمریکی
* ١٩٦٣ - سەعید عیبادەتیان، شاعیرێکی کورد
* ١٩٨٠ - ڕۆبی کین، یاریزانی تۆپی پێی ئیرلەندی.

## مردنەکان
## بۆنەکان

ڕۆژی هێزی ئاسمانی و هێزی بەرگری ئاسمانی لە ئۆکرانیا

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئۆبژەی ماتماتیکی

لە ماتماتیک و فەلسەفەکەیدا، **ئۆبژەی ماتماتیکی** ئۆبژەیەکی دەرھەستە کە لە ماتماتیکدا قوت بووەتەوە. ئەوانەی کە ڕەنگە زۆرتر ڕووبەڕوویان ببینەوە بریتین لە ژمارەکان، کۆمەڵەکان، خاڵەکان، ھێڵەکان، سێگۆشەکان، بازنەکان و، گەلێ شتی تر. 

لە فەلسەفەی ماتماتیکدا، تێگەیشتەی ئۆبژەی ماتماتیکی دەست دەنێتە سەر باس و بابەتگەلێ وەکوو ھەبوون و ھەرھەمانی و سروشتی واقیع. لە مێتافیزیکدا، ئۆبژە ئەغڵەب لە گوێن ھەبوویەکی خاوەن تایبەتمەندی ڕەچاو دەکرێ کە دەتوانێ لەگەڵ ھەبووی ترا پەیوەندیی جۆراوجۆری ببێ. قسەملانێی فەیلەسووفان لە بابەت ئۆبژەگەلی ماتماتیکییەوە زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە ئاخۆ لە دەرەوەی زەین و ھزری مرۆڤیشەوە ھەن یا نا. باوەڕمەندان بە ڕیالیزم دەڵێن ھەن، بەڵام، باوەڕمەندان بە ئیدیالیزم و نۆمینالیزم دەڵێن بوونیان ھەڵواسراوی زەین و زمانە. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێشانگای شتگەلی ماتماتیکی **(ئینگلیزی)**
* کارخانەی شتگەلی ماتماتیکیی زۆر سەیر **(ئینگلیزی)**

پۆل:فەلسەفەی بیرکاری
پۆل:بابەتە ماتماتیکییەکان
پۆل:چەمکە فەلسەفییەکان
پۆل:ئەفلاتوونیزم
٦ی تەممووز

## رووداوەکان
* ١٩٦٤ - مالاوی سەربەخۆیی لە بەڕیتانیا وەرگرت .
* ١٩٦٦ - مالاوی بوو بە وڵاتێکی کۆماری ، ھاستینگ باندا بوو بە یەکەم سەرۆکی وڵات .
* ١٩٧٥ - دورگەی قەمەر سەربەخۆیی لە فەڕەنسا وەرگرت .

## لە دایکبوون
* ١٩٤٦ - سلڤستەر ستالۆن ، ئەکتەری ناوداری ئەمریکی.
* ١٩٤٦ - جۆرج بۆش ، ٤٣ـیەمین سەرۆکی ئەمریکا.
* ١٩٦٩ - فرناندۆ ڕیدۆندۆ ، یاریزانی تۆپی پێی ئەرجەنتینی .
* ١٩٧٥ - ٥٠Cent ، ڕاپەری ناوداری ئەمریکی .
* ١٩٨٠ - پاو گاسۆل ، یاریزانی تۆپی باسکەی ئیسپانی .

## مردنەکان

## بۆنەکان
* رۆژی سەربەخۆی لە دورگەی قەمەر .
* رۆژی سەربەخۆیی / رۆژی کۆماری بوون لە مالاوی .
* رۆژی دەستور ، دورگەی کایمان .

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
گەورەیی (بیرکاری)

**گەورەیی** یان **ھەندی** شتێکی بیرکارانە قەوارەی ئەو شتەیە: واتە سامانێک کە بەھۆیەوە ئەو شتە بۆی ھەیە لەگەڵ شتگەلی ھاوچەشنی خۆیدا لە باری ھێندایەتییەوە بەراورد بکرێ.

یۆنانییەکان لە نێوانی چەند جۆری گەورەییدا جیاوازییان دادەنا:

* کەرتەکان (ئەرێنی)
* پارچەھێڵەکان (ڕیز دەکران بەپێی درێژی)
* شێوە ئەندازەیییە تەختەکان، وەکوو سێگۆشە و بازنە (ڕیز دەکران بەپێی ڕووبەر)
* تەنە ئەندازەیییەکان (ڕیز دەکران بەپێی قەبارە)
* گۆشەکان (ڕیز دەکران بەپێی گۆشەگەورەیی)

ئەوان سەلماندبوویان کە ئەو دوانەی یەکەم (کەرتەکان و پارچەھێڵەکان) ناتوانن وەکیەک بن. واتە سەلماندیان کە درێژیی وامان ھەیە کە قەت ناکرێ بە کەرت نیشان بدرێ (وەکوو درێژیی ژێ لە یەک سێگۆشەی وەستاودا کە درێژیی ئەو دوو لاکەی تری یەکسان بێ بە ١). گەورەیییە نەرێنییەکانیان (negative magnitudes) بە لای ئەوانەوە خاوەنی چ واتایەک نەبوون و *سیفر* بۆ ئەوان بە واتای "بچووکترین قەوارە" یان "بچووکتر لە گشت قەوارەگەلی ئەگەردار (مومکین)" دەھاتەوە.

## وتارگەلی پێوەندیدار
* نرخی ڕەھا: گەورەییی ژمارەیەکی ڕاستەقینە بەبێ سەرنجدان بە نیشانەکەی (ئەرێنی یان نەرێنی).
* ڕێژە: گەورەییی بڕێک لە بەرامبەر گەورەییی بڕێکی تردا.

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)

thumb|قازی محەممەد دامەزرێنەری حیزبی دێموکراتی کوردستان

**حیزبی دێموکراتی کوردستان**، (کورتکراوەی حدک؛ ) حیزبێکی  سیاسیی کوردی لە ئێران بوو، کە بەهۆی ناکۆکی لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦، بە فەرمی لە کۆنفرانسێکی میدیایی لە شاری  ھەولێر جیابوونەوەی خۆیان لەو حیزبە ڕاگەیاند. عەبدوڵڵا حەسەنزادە وەک سکرتێر هەڵبژێردرا . خاوەنی هێزی پێشمەرگەی تایبەتی خۆی بوو  لە ناو خاکی هەرێمی کوردستان و ناوچە سنووریەکان جێگیرکرابوون.ساڵی ٢٠١٦ بریکارانی ئێران بۆمبێکیان لە دەرەوەی بارەگای ئەو حیزبە لە ڕۆژی یادکردنەوەی لە دایکبوونی قاسملو تەقاندەوە ئەمەش بووە هۆی کوژران و برینداربوونی چەند ئەندامێکیان.جارێکی دیکە ساڵی ٢٠١٨ کۆماری ئیسلامی ئێران لە رێگای موشەکی بالستیکی دورهاوێژ بنکەی سەرەکی ئەم حیزبەی لە قەزای کۆیە بۆردوومان کرد کە بوو هۆی کوژران و برینداربوونی دەیان کەس لە سەرکردایەتی و پێشمەرگەکان. ئەم هێرشەی ئێران هاوکاتی لە سێدارەدانی سێ بەندکراوی سیاسی بوو لە ئێران، هێرشەکە کاردانەوەی ناوخۆی و جیهانی لێکەوتەوە و لە کۆبوونەوەی ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی باسکرا.حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بەمەبەستی یەکگرتنەوە چەندین دانیشتن و دانوستانیان ئەنجامدا بەڵام سەرجەمیان بێ ئەنجام بوو.  

ڕۆژی یەک شەمە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ بە ئامادەبوونی مستەفا هیجری، لێپرسراوی گشتیی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و خالید عەزیزی، سکرتێری گشتیی حیزبی دیموکراتی کوردستان واژۆیان لەسەر یەکگرتنەوەی هەروو حیزب کرد، لە ژێرناوی حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران.

## ڕێبەرانی حیزبی دێموکراتی کوردستان
قازی محەممەد لەلایەن ڕژیمی پاشایەتیی محەممەدڕەزا شاوە لە سێدارە درا ئەحمەد تۆفیق لەلایەن ڕژیمی بەعسی عێراق بە شێوەیەکی گوماناوی شەھید کرا  عەبدولڕەحمان قاسملوو لەلایەن دیپلۆماتەکانی ڕژیمی ئێران لە ئۆتریش تیرۆر کرا  سادق شەرەفکەندی لەلایەن ڕژیمی ئێران لە ئەڵمانیا تیرۆر کرا.

## پێرستی سکرتێرەکان

*عەبدوڵڵا حەسەنزادە (٢٠٠٦-٢٠٠٨)
*خالید عەزیزی(٢٠٠٨-٢٠١٧)      
*مستەفا مەولوودی(٢٠١٧-٢٠١٩)
* خالید عەزیزی(٢٠١٩ -٢٠٢٢)

## ئەمانەش ببینە
* حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئێران
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
ھاوار (کۆوار)

**گۆڤاری ھاوار** گۆڤارێکی کوردی بوو کە لە ١٥ی ئایاری ١٩٣٢ تا ١٥ی ئابی ١٩٤٣ بەردەوام بووە لە چاپکردن، دواتر دوای دەرچوونی ٥٧ ژمارە وەستا. جەلادەت عەلی بەدرخان دامەزرێنەری بوو لە وڵاتی شام لە دیمەشق یەکەم ژمارەی دەرکرد.
کەرەستەکانی گۆڤارەکە بە پیتی کوردی عەرەبی و لاتینی تا ژمارەی ٢٣ چاپ دەکران، پاشان لە ژمارەی ٢٤ەوە تەنیا بە پیتی لاتینی سنووردار کران. ئەو ئەلفوبێیە کوردییە لاتینییەی کە جەلادەت بەدرخان ناساندی و لە گۆڤارەکەیدا بەکاری ھێنا ناوی “ئەلفوبێی ھاوار” یان “ئەلفوبێی بەدەرخان” بوو. گۆڤاری هاوار بایه‌خی زۆری داوه‌ به‌ ئه‌ده‌بی كه‌ردی و به‌تایبه‌تی چیرۆك له‌ساڵانی ١٩٤١- ١٩٤٣رۆڵێكی دیاری هه‌بووه‌ له‌ به‌ره‌وپێشبردنی چیرۆك و ئه‌ده‌بی كوردیدا  و نوسه‌ره‌ ناوداره‌كانی هاوار (جه‌لاده‌ت به‌درخان, كامه‌ران به‌درخان , قه‌دری جان  , ئوسمان سه‌بری , نوره‌دین زازا)      كه‌ به‌زاری كرمانجی سه‌روو چیرۆكیان ده‌نووسی و ‌ له‌ گۆڤاری هاواردا گرینگی دراوه‌ به‌ چیرۆك وه‌رگێران كه‌ له‌زمانی(فه‌ره‌نسی و عه‌ره‌بیه‌وه‌) بۆ زمانی كوردی و هه‌ندێ جاریش هه‌بوو كه‌ له‌ هه‌مان ژماره‌دا چیرۆكه‌ كوردیه‌كان وه‌رده‌گێردران بۆ زمانی فه‌ره‌نسی , نووسه‌رانی گۆڤاری هاوار زمانی (فه‌ره‌نسی و ئنگلیزی و ئه‌ڵمانی) یان ده‌زانی ئه‌وه‌ی سه‌رنجی باسه‌ له‌ گۆڤاری هاواردا هه‌ندێ چیرۆك به‌ زمانی گیانداران ده‌نووسران كه‌ ئه‌مه‌ شتێكی نوێ بوو له‌ ئه‌ده‌بی چیرۆكی كوردیدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
کوردستان (ڕۆژنامە)

thumb|ڕووە پەڕەی ڕۆژنامەی کوردستان
وێنۆک|وێنەی خێزانی بەدرخان
**ڕۆژنامەی کوردستان** یەکەم ڕۆژنامەی کوردی بوو کە یەکەم ژمارەی لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ بە تێکۆشانی میقداد میدحەت بەدرخان لە قاھیرەی میسر چاپ کرا. دەستپێکی بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی کوردستان وەکوو خەباتێکی نەتەوەیی و ڕۆشنبیری دێتە نرخاندن. ئەمڕۆکە ڕۆژی دەستپێکی دەرخسنتی ڕۆژنامەی کوردستان لەلایەن ھەموو دەزگا کوردییەکان و ھەروەھا لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانیشەوە وەکوو سەرەتای ڕۆژنامەگەریی کوردی قەبووڵ کراوە و پیرۆز دەکرێ.

## مێژوو
یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستان، لە ڕۆژی ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨، لەلایەن میقداد بەدرخانەوە لە قاھیرە چاپ کرا. ڕۆژنامەکە ٣١ ژمارەی لێ دەرچوو و بۆ ماوەی ٤ ساڵ بەردەوام بوو. یەکەم ژمارەی بە کوردیی کورمانجی دەرچوو، بەڵام لە چوارەم ژمارەوە ھەندێک لە بابەتەکانی بە زمانی تورکی بڵاو دەکرایەوە. ڕۆژنامەکە بە خۆڕایی بڵاو دەکرایەوە. ڕۆژنامەکە بەرھەڵستیی دەسەڵاتی عوسمانیی دەکرد و لەلایەن کۆمەڵەی ئیتحاد و تەرەقی پشتگیری دەکرا.

بەھۆی دژایەتیی لایەنی عوسمانی، ئەوا ڕۆژنامەکە ژمارەکانی لە چەند شارێکی جیا چاپ کران، لە دوای قاھیرە ئەوا لە شارەکانی ژنێف، لەندەن و فۆلکستۆن چاپ کران، ڕۆژنامەکە لەناوخۆی دەوڵەتی عوسمانی قەدەغە کرابوو، بەڵام بەشێوەی قاچاغ دابەش دەکرا. بەگوێرەی نامەیەکی سەرنووسەرەکەیەوە، ئەوا ڕۆژنامەکە لە شارەکانی ئامەد، مێردین، ئەدەنا و دیمەشق خوێنەری ھەبووە. لە ژمارەی شەشی ڕۆژنامەکەوە، ئەوا کاری چاپکردن و سەرنووسەری کەوتە دەست عەبدولڕەحمان بەدرخان، کە برای بچووکی میقداد بوو.

لە ساڵی ١٩٩١، لێکۆڵەر ئەمین بۆزارسەلان ئەو چاپانەی ڕۆژنامەی کوردستان کە لە بەردەستیدا بوون وەریگێڕایە سەر زمانی تورکیی ئەمڕۆ.

## سەرچاوەکان

* کوردستان نێت؛ یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی
* ایرنا؛ نخستین روزنامە کردی ١١٧ سالە شد
* جوان پرس، تاریخچە روزنامە نگاری کردی

پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٨٩٨
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
جەلادەت عالی بەدرخان

**میر جەلادەت بەدرخان** ناوی تەواوی میر جەلادەت کوڕی ئەمین عالی کوڕی بەدرخان (٢٦ی نیسانی ١٨٩٣ لە ئەستەمبوڵ، تورکیا – ١٥ی تەممووزی ١٩٥١ لە دیمەشق، سوریا) سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەڤان و زمانناسی کورد بوو.

## ژیان
میر جەلادەت کوڕی ئەمین عالی کوڕی بەدرخان پاشایە، ٢٦ی نیسانی ساڵی ١٨٩٣ لە ئەستەمبوڵ لەدایکبووە، ھەر لە پایتەختی ئەوسای ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و فێرگەی بەرزی یاسای تەواو کردووە، دوای سەرکەوتنی بزووتنەوەی کەمالیزم، ئەمین باشا و سێ کوڕی ناچار بوون بچنە میسر و لەوێ نیشتەجێ ببن، بەڵام جەلادەت و کامەرانی برای چوونە ئەڵمانیا، لە ماوەی ئەو ھەشت ساڵەی لەوێ بوو کاتی بە فیڕۆ نەداو خۆی فێری زمانی ئەڵمانی کرد، پاشان خۆی گەیاندە شۆڕشەکەی شێخ سەعیدی پیران و دوای شکستی شۆڕشەکە دیسانەوە تورکیای جێھێشتەوە، لە ڕۆژی ٢٥ی ئابی ١٩٣٠ لە سوریا باوکی مرد.

## چالاکی و بەرھەم
جەلادەت لە سوریا سەرقاڵی دەرکردنی ڕۆژنامە و گۆڤاری کوردی بوو، لە ١٥ی ئایاردا گۆڤاری ھاواری دەرکرد کە تا ٥ی تەممووزی ١٩٤٣ بەردەوام بوو، پێشتر گۆڤاری ھەفتانەی «ڕۆناھی» ی دەردەکرد، جەلادەت بەتەنھا ئەم گۆڤارەی بەرێوەدەبرد بەنووسین و پیت چنین و چاپ و بڵاوکردنەوەشی.وێنۆک|لەڕاستەوە جەلادەت عالی بەدرخان و سورەیا بەدرخان و کامەران بەدرخان|alt=|چەپبەناوی (نھێنی) نووسینەکانی بڵاودەکردەو، لە پێشەنگی ئەو کەسانەیە کە پیتی لاتینییان بۆ نووسینی کوردی بەکارھێنا، زمانەکانی فارسی، تورکی، عەرەبی، یۆنانی، ئەڵمانی، فەرەنسی، ئینگلیزی، ڕووسی، زۆر بەباشی زانیوە.

کتێبێکی لەسەر ڕێزمانی کوردی نووسیوە کە تەنھا بەشێکی چاپکراوە و بەشەکانی دیکەی ھێشتا ھەر دەستنووس، فەرھەنگێکی بەکوردی و یەکێکی دیکەی کوردی - فەرەنسی ھەیە، ژمارەیەکی زۆری ڕووناکبیرانی کورد لە دەوری جەلادەت بەدرخان و گۆڤارەکانی کۆببوونەوە.

## مردن
جەلادەت ئەمین عالی بەدرخان لە ڕۆژی ١٥ی تەممووزی ساڵی ١٩٥١ لە سووریا کۆچی دوایی کرد.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

* بەدرخانییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:مردووانی ١٩٥١
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:زمانەوانانی کورد
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)

**پارتی ئازادیی کوردستان** کە لە ساڵی ١٩٩١ تا کۆنگرەی یەکەمی بە ناوی یەکێتی شۆڕشگێڕانی کوردستانەوە لە خەبات دابووە، درێژەدەری تێکۆشانی رابردووی نەتەوەکەمانە بۆ ئازادیی و سەربەخۆیی کوردستان و خۆی بە میراتگری رۆحیی و ھەڵگری پەیامی رێبەرانی کورد دەزانێ.
سنووری تێکۆشانی رۆژھەلاتی کوردستانە.

پارتی ئازادیی کوردستان راماڵینی سەر لەبەری ھێز و دامودەزگای دەوڵەتی ئێران لە کوردستان و وەدیھێنانی سەرەوەریی نەتەوەیی و راگەیاندنی کۆماری کوردستان و داگرتنی ئاڵای داگیرکەر و ھەڵکردنی ئاڵای کوردستان لە ھەموو خاکی رۆژھەڵاتی کوردستان بە ئەرکی سەرەکی و لە پێشی خۆی دادەنێ. پارتی ئازادیی کوردستان لەسەر ئەو باوەڕەیە کە پرسی کورد لە چوارچێوەی ئێراندا چارەسەر ناکرێت. ھەروەھا پێ لەسەر ئەوە دادەگرێ کە ئێران بەم پێکھاتەیەوە دێموکراتیزە نابێت و دێموکراسی بە ھەڵوەشانەوەی ئەو دەوڵەتە و لە دایکبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی نەتەوەکانی بندەستی وەدیی دێت.ئەم پارتە پێکھێنانی دەوڵەتی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دەرەوەی وڵات وەک جێگرەوەی حاکمییەتی دەوڵەتی داگیرکەری ئێران لە کوردستان، بە پێویستییەکی سیاسی و پرۆژەیەکی نەتەوەیی دادەنێ. ھاوکات لە سەر دامەزراندنی بەریەکی یەکگرتووی کوردستانی لە سەر بنامەی وەدەسھێنانی مافی دیاریی کردنی چارەنووس لە رێگای رێفراندۆمێکی گشتیی ئازادەوە، پێداگرە.

پارتی ئازادیی کوردستان بۆ راماڵینی داگیرکەران و رزگارکردنی کوردستان و دامەزراندن و پاراستنی کۆماری کوردستان، کەڵک وەرگرتن لە ھەر کەرەسە و تێکنیکێکی ئەم سەردەمە بۆ بەچۆکداھێنانی دوژمنانی کورد و بەرگریی لە کوردستان بە مەرجێ بەدەر لە تێرۆر و رەشەکوژی بێ، بەڕەوا دادەنێ؛ لە ھەموو شێوەکانی خەبات و یەک لەوان خەباتی چەکدارانە و جەنگی ئازادیبەخشی وڵات و بە دەوڵەتبوونی کورد، کەڵک وەردەگرێ.

## ئەمانەش ببینە

* سوپای میللی کوردستان
* عەلی قازی

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
ڕاپەڕین (گەڕەکی کفری)

**ڕاپەڕین** (ناو پێشوو: **حەی ئەسرە**) یەکێک لە گەڕەکەکانی شاری کفرییە، کە دەکەوێتە باشووری شارەکەوە.

پۆل:گەڕەک
حیزبی دێموکراتی کوردستان (ڕوونکردنەوە)

* پارتی دیموکراتی کوردستان (١٩٤٦-ئێستا)
* حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (١٩٤٥-ئێستا)
* حیزبی دێموکراتی کوردستان (٢٠٠٦-٢٠٢٢)

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
مستەفا بێسارانی

وێنۆک|300px|قەبری مامۆستا مستەفا بێسارانی لە نزیکی گوندی مەحموواوای سەوڵاوا
**مەلا مستەفای بێسارانی** (لەدایکبووی ١٦٤٣ بێساران، سنە — ١٧٠٢ بێساران) ھۆنڕاوەنووسێکی بەناوبانگی کوردی شێوەزاری ھەورامی بووە.

## ژیان
مەلا مستەفا کوڕی مەلا قنی تۆڵەکە کوڕی مەلا شەمسەدین، لە ساڵی ١٠٥٣ی کۆچی (١٦٤٣ یان ١٦٤٤) لە گوندی بێساران لە ناوچەی ژاوەرۆ (ئێستا لە شارستانی سەوڵاوا دایە) لەدایکبووە. سەرەتا لای باوکی و پاشان لە نۆدشە و پایگەلان و سنە وانەی مەلایەتیی خوێندووە. لە سنە ئیجازەی دوازدە زانستییەکەی مەلایەتیی وەرگرتووە و بە «مەلا مستەفای بێسارانی» لە ناو خەڵکدا ناسراوە، وەک شاعیریش «بێسارانی» بووە بە نازناوی شیعری. دوای وەرگرتنی ئیجازە گەڕاوەتەوە بۆ بێساران و لەوێ دەستی بە دەرس وتنەوە کردووە.

بێسارانی زۆربەی ژیانی فەقێیەتی لە پایگەلان بەسەربردووە. بەڵام لە دوای تەواوکردنی خوێندن بە یەکجاری لە بێساران نیشتەجێ بووە و خەریکی مەلایەتیی بووە.

## کۆچکردنی مستەفا بێسارانی
لە ساڵی ١٧٠٢ی زایینیدا لە گوندی بێساران کۆچی دواییی کردووە و لەسەر وەسیەتی خۆی لە گۆڕستانی پیرەھەژار لە نزیک سەوڵاوا نێژراوە.

## ھۆنراوە
شێعری بێسارانی لە سەر کێشی بڕگەیی و بە شێوەزاری ھەۆرامیی نۆوسراوە. کاریگەرییەکی گرنگی لە شێعری کۆردی و بە تایبەت ھەۆرامیدا ھەبووە. پیرەمێرد بڕێک لە ھۆنراوەکانی وەرگێڕاوەتە سەر شێوەزاری سۆرانی. مەولەوی لە شێعرەکانیدا ناوی بێسارانی دەبا و دەڵێ:

## نموونەی ھۆنراوە

و

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* دیوانی بێسارانی، مەلا مستەفای بێسارانی، لێکدانەوەی حەکیم مەلا ساڵح، کتاب مھرگان، سنە، ١٩٩٦.
* دیوانی بێسارانی، بەرگی یەکەم، کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوە و لێکدانەوە: کیومرث نیک رفتار، لە بڵاوکراوەکانی ئەمیندارێتی گشتی ڕۆشنبیری و لاوان، چاپی یەکەم – ١٩٨٢، چاپخانەی الادیب – بەغدا.
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٣٩ تا ٥٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.
* مێژووی وێژەی کوردی، سدیق بۆرەکەیی - سەفی زادە، دەزگای ئاراس - ٢٠٠٨.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیرانی ئێرانی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٢
پۆل:مردووانی ١٧٠١
١٩ی تەممووز

## ڕووداوەکان
* ١٩٨٨ - ھەڵگیرسانی شەڕی خواکورک لەنێوان ھێزی پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان و سوپای ئێراقی لەنێو سێگۆشەی سنووریی ئێران، تورکیا، ئێراق.
* ١٩٩٧ - دەرچوونی یەکەم لە مانگای وەن پیس.
* ٢٠١٢ - ساڵڕۆژی شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان و دامەزرانی فدراسیۆنی دیموکراتیی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی شەھیدانی بورما (بورما)
* ڕۆژی ئازادی (نیکاراگوا)

----

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٨ی تەممووز

## ڕووداوەکان
* ١٩٧١ - دەرچوونی دەستووری ئیمارات.
* ١٩٨٨ - ئێران بڵاویکردەوە کە ڕازی بووە بە وەستاندنی شەڕی ھەشت ساڵەی نێوان ئێران - ئێراق.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٣٥ - ڕۆبێرت ھووک، زانای ئینگلیز (مردن ١٧٠٣)
* ١٩١٨ - نیڵسۆن ماندێلا، سەرۆکی ئەفریقای باشوور
* ١٩٦٧ - ڤین دیزڵ، ئەکتەری ئەمریکی
## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی دەستوور (ئۆراگوای)

----

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٩ی تەممووز

## ڕووداوەکان
ئه‌مرۆ له‌ میژوودا (9/7/2012ز -18, پوشپه‌ر 2712 كوردی)
* ١٨١٦ : سه‌ربه‌خۆیی ئه‌رجه‌نتین له‌ ئیسپانیا.
* ١٨٥٠ : میلارد فیلمۆر سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكای گرته‌ ده‌ست له‌ دوای كۆچی دوای سه‌رۆك زكاری تایلور.
* ١٩٤٤ : هێزه‌كانی كه‌ندا و بریتانیا ده‌ستیان گرت به‌ سه‌ر شاری كانی فه‌ره‌نسیدا له‌ چوارچێوه‌ی شه‌ری نورماندیدا.
* ١٩٥٢ : ده‌ست له‌كاركیشانه‌وه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی (نوری سه‌عید ) له‌ عیراق .
* ٢٠١١ : سه‌ربه‌خۆیی باشوری سودان له‌ سودان, سیلفا كیر وه‌كو یه‌كه‌م سه‌رۆك سوێندی یاسایی خوێند.

## لە دایکبوون
* ١٩١٦ : ئیدوارد هیت, سه‌رۆك وه‌زیرانی شانشینی یه‌كگرتوو
* ١٩٢٩ : پاشا حه‌سه‌نی دووه‌م, پاشای مه‌غریب
* ١٩٣٢ : دۆناڵد رامسفیڵد, وه‌زیری به‌رگری ئه‌مه‌ریكا
* ١٩٥٠ : ڤیكتۆر یانكۆفیچ, سه‌رۆكی ئوکراینا.

## مردنەکان
* ١٧٠٦ : پاشا فلیپی پێنجه‌م, پاشای فه‌ره‌نسا
* ١٨٥٠ : زكاری تایلور, سه‌رۆكی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان 
* ١٩٥٨ : محمد ئه‌مین زه‌كی به‌گ, نوسه‌ر و میژوونوسی كورد

## بۆنەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٠ی تەممووز

## ڕووداوەکان
* ١٦٤٥: ڕوودانی شەڕی لانگبۆرت لە چوارچێوەی جەنگی ناوخۆیی ئینگلیزی لە نێوان لایەنگرانی پاشا چارڵزی یەکەم و لاینگرانی پەرلەمان
* ١٨٣٠: شاری جەزایر خۆیدا بەدەست ھێزەکانی فەڕەنساوە
* ١٨٩٠: وایۆمینگ بوو بە چل و چوارھەمین ویلایەت کە چووبێتە پاڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان
* ١٩٤٣: ھێزی ھاوپەیمانەکان دابەزینە شاری سقلییە وەکو دەست پێکی ھەڵمەتی ئیتاڵیا لە چوارچێوەی جەنگی جیھانیی دووەم
* ١٩٦٢: ناردنی یەکەم مانگی دەستکرد بۆ بۆشایی ئاسمانی بۆ مەبەستی پەیوەندی بە ناوی تلستار ١ کە بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی لە نێوان ئەورووپا و ئەمریکا دەگواستەوە
* ١٩٧٣: پەرلەمانی پاکستان ڕەزامەندی پیشاندا لەسەر بڕیاری داننان بە دەوڵەتی بەنگلادیش کە لە پاکستان جیاببووەوە
* ١٩٧٨: مولازمی یەکەم مستەفا وەلد موحەمەد ئەلسالک کودەتای سەربازی لە مۆریتانیا کرد دژی سەرۆکی وڵات موختار وەلد داداە
* ١٩٩١: بۆریس یڵتسن سەرۆکایەتی ڕووسیای یەکگرتووی گرتە دەست وەکو یەکەم سەرۆکی ھەڵبژێراو لە دوای ھەڵوەشانەوەی یەکیەتی سۆڤیەت
* ٢٠٠٠: بەشار ئەسەد دوای مانگێک لە مردنی باوکی حافز ئەسەد بەڕێژەی ٩٧٪ دەنگی دەنگدەران بوو بە سەرۆکی کۆماری عەرەبیی سووریا
* ٢٠٠٦: شامل باساییڤ سەرۆکی شۆڕشگێرانی چیچان تیرۆر کرا لەلایەن ھەواڵگری ڕوسیاوە

## لە دایکبوون
* ١٤٥١: جیمسی سێیەم، پاشای سکۆتلەندا
* ١٩٢٥: ماھاتیر محەممەد، سەرۆک وەزیرانی مالیزیا

## مردنەکان
* ١٣٨: ھادریان، ئیمراتۆری ڕومانی
* ١٢٢٦: زاھیر بأمر اللە، خەلیفەی عەباسی
* ١٥٥٩: ھێنری دووەم، پاشای فەڕەنسا
* ٢٠٠٦: شامل باساییڤ، سەرۆکی موجاھیدنەکانی چیچان

## بۆنەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١١ی تەممووز

ئەمرۆ لە میژوودا (١١ی تەممووزی ٢٠١٢ز -٢٠، پوشپەر ٢٧١٢ کوردی)
* ١٩٢١: مەنغولیا سەربەخۆیی وەرگرت لە چین
* ١٩٢٤: موسلمانەکان و ھیندۆسەمان شورشێکی جەماوەریان بەرپاکرد دژی داگیرکاری بریتانیا
* ١٩٧٩: گەرانەوەی کەشتی ئاسمانی (سکای لاب) ی ئەمریکی بۆ سەر زەوی
* ١٩٨٢: تیپی وەرزشی ئیتالیا بۆ جاری سێ یەم لە مێژوویدا جامی جیھانی فیفای بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ئەڵمانیا
* ١٩٨٧: نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند ژمارەی دانیشتووان گەیشتە پێنج ملیار کەس
* ١٩٩٥: ڕاتکو ملادیچ کۆمەڵ کوژییەکی دژ بە موسڵمانانی بۆسنە ئەنجامدا لە شاری سربرنیتسا
* ٢٠١٠: تیپی وەرزشی ئیسپانیا بوو بە پاڵەوانی کاسی جیھانی بۆ یەکەم جار لە مێژوودا دوای بردنەوەی لە ھۆڵندا
* ٢٠٢١: ئیتالیا بۆ جاری دووەم لە مێژوی خۆیدا نازناوی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ئینگلتەرا بە لێدانە یەکلاکەرەوەکان.

## لە دایکبوون
* ١٢٧٤: پاشا ڕۆبیرتی یەکەم، پاشای ئوسکوتلەندا
* ١٧٦٧: جۆن کۆینسی ئادەمز، سەرۆکی ئەمریکا
* ١٨٣٢: خاریلاوس تریکوبیس، سەرۆک وەزیرانی یۆنان
* ٩٦٩: شاژن ئۆلکا بریکراسا، شاژنی ئوکراینا
* ١١٨٢: ئۆتوی یەکەم، دۆقی باڤاریا.

## مردنەکان
* ٩٦٩: شاژن ئۆلکا بریکراسا، شاژنی ئوکراینا
* ١١٨٣: ئۆتوی یەکەم، دۆقی باڤاریا.

## بۆنەکان
ڕۆژی جیھانی دانیشتووان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٢ی تەممووز

## رووداوەکان
ئەمرۆ لە میژوودا (١٢/٧/٢٠١٢ز -٢١, پوشپەر ٢٧١٢ کوردی)
* ١١٠٩: خاچھەڵگرەکان توانیان دەست بگرن بەسەر بەندری تەرابلوسدا لە کەناراوەکانی شامدا
* ١٩١٧: ئەڵمانیەکان بۆ یەکەم جار لەمیژوودا گازی خەردەڵی بکوژیان بەکارھێنا لە جەنگی جیھانی یەکەمدا
* ١٩٢١: ھەلگیرسانی شۆرشی لادێنشینەکان لە مەغریب بە سەرۆکایەتی عبدالکریم خەتابی دژی داگیرکاران ئیسپانیا و فەرەنسا
* ١٩٩٦: دوبارە ھەڵبژاردنەوەی ئیدریس دیبی بە سەرۆک کۆماری چاد
* ١٩٩٨: ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا بوو بە پاڵەوانی جامی جیھانی لە سەر خاکی خۆی دوای بردنەوەی لە بەرازیل بە سێ گۆڵی بێبەرامبەر

## لە دایکبوون
* ١٥٩٦: قەیصر میکائیل رومانوڤ: یەکەم قەیصر روسیا و دامەزرێنەری روسیای یەکگرتوو
* ١٩٣٧:لیونیل جوسبان، سەرۆک وەزیرانی فەرەنسا

## مردنەکان
* ١٦٤٥: قەیسەر میکائیل رومانوڤ: یەکەم قەیسەر ڕوسیا و دامەزرێنەری ڕوسیای یەکگرتوو
* ١٩٤٥:دوگلاس ھاید، شاعیر و سەرۆک یەکەم سەرۆک کۆماری ئێرلەندا

## بۆنەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
محەممەد ئەمین زەکی بەگ

**محەمەدئەمین زەکی بەگ** (١٨٨٠-١٩٤٨) مێژوونووس و سیاسەتوانێکی کورد بوو.

بە تورکی و عەرەبی و کوردی سەبارەت بە مێژووی جەنگ و لەشکر و مێژووی ڕامیاری و کوردستان خاوەنی بەرھەمی بەنرخە. ئەمین زەکی بەگ ئارەزووی لە ھۆنراوە، وێژە، خۆشنووسین و نیگارکێشان بووە و زمانەکانی کوردی، عەرەبی، فارسی، تورکی، ئێنگلیزی، ئەڵمانی و فەڕەنسی زانیووە و لەبەر زیرەکی و لێوەشاوەیی بە «زەکی» ناوبانگی دەرکردووە.

محەممەد ئەمین زەکی بەگ لە سەردەمی پاشایەتی عێراقدا پەرلەمانتار بووە و وەک نوێنەری سلێمانی ھەڵبژێردراوە. لە دوو راپۆرتیدا بۆ پادشای ئەو کاتەی عێراق و کاربەدەستانی ئینگلیز بە روونی باسی لە کێشەی پارێزگا کوردنشینەکانی ئێراقی کردووە و لە رێگای رەخنەکانییەوە کاربەدەستانی بە ئاگاھێناوەتەوە لە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنانەی لە ساڵی ١٩٢٦ بە کورد درابوو.

## ژیان
محەممەد ئەمین زەکی بەگ کوڕی حاجی عەبدولڕەحمان کوڕی مەحمود باپێرە لە ساڵی ١٨٨٠دا لە گەڕەکی گوێژەی شاری سلێمانی لە دایکبووە و باوک و دایکی نەخوێندەوار بوون و خاوەن وڵاخ و کاروان بوون. لە ساڵی ١٨٩٢ چووتە فێرگەی موڵکیی سەرەتایی سلێمانی پاشان ماوەیەکیش لە فێرگەی مەلا عەزیز خوێندویەتی. لە ساڵی ١٨٩٣ چووەتە فێرگەی ڕوشدیەی سەربازی سلێمانی و دوای دوو ساڵ خوێندن چوونەتە ڕوشدیەی سەربازی بەغدا ساڵی ١٨٩٨ چووەتە کۆلێژی سەربازی ھەروەھا بەشی ئەرکانی ئەستەمبۆل کە لە ساڵی ١٩٠٢ بە پلەی «رەئیس چاک» دەرچووە و لە لەشکری عوسمانی شەشەمی بەغدا دامەزراوە.

ساڵی ١٩٠٣ تا تەممووزی ١٩٢٤ لە لەشکری عوسمانیدا چەند جۆر پلەی بڕیووە، لەگەڵ گەڕانەوەشی بۆ ئێراق لە ١٩٢٥/٢/٢ تاکو ١٩٢٥/٧/١٥ فەرمانی دووەم پشکنەر فەرماندەی فێرگەی سەربازی ئێراقی بووە. ساڵانی ١٩٢٥-١٩٢٨-١٩٣٧ نوێنەرەی ھەڵبژێراوی بۆ یەکەمجار لە شالیارێتی عەبدولموحسین ئەلسەعدوندا بووە بە شالیاری (کارداری و ھامووشۆ) تا ١٩٤١/١١/١٠ بۆ ١٠ جار لە شالیاریتیەکانی زانستی، بەرگری، ئابووری و ھامۆشۆدا بووە لە ١٩٤٢/٢/١٠ لە بەر نەخۆشی بەیەکجاری دەستی لە کاروباری میری ھەڵگرت.

لە شەوی ١٩٤٨/٧/٩ لە دیدەنی شاری سلێمانیدا کتوپڕ گورچیلەکەی لە کارکەوتوە و خوێنی لێ پیس کردووە بەو جۆرە گیانی سپارد.

## بەرھەمەکان
خاوەنی زیاتر لە ١٢ بەرھەمە ئەمەش چەند بەرھەمێکی:
* محاسەبەی نیابات - ١٩٢٨ (کە تێیدا پەراوی کردەوەکانی لە ئەنجومەنی نوێنەراندا بۆ خوێنەر کۆکردۆتەوە)
* خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان - بەشی یەکەم ساڵی ١٩٣١ و بەشی دووەم ساڵی ١٩٣٧ (وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبیش)
* دوو تەقەللای بێ سوود- ١٩٣٥ (کە پاداشتێکی ٦٩ لاپەڕەیە: ساڵی ١٩٣٠ بۆ مانی کورد دابوویە میری، بڵاوکردنەوەی قەدەغەکرا)
* تاریخ السلیمانیة‌ و ولایتھا - ١٩٣٩
* مشاھیر الأکراد - بەشی یەکەم ساڵی ١٩٤٥ و بەشی دووەم ساڵی ١٩٤٧
* تاریخ الدولة‌ و الامارات الکردیة‌ - ١٩٤٥ ‌

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* محەمەد ئەمین زەکی بەگ - خۆزگە
* ساڵیادی‌ کۆچی‌ دوایی‌ ئەمین زەکی‌ مێژوونووس- KNN 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
١٥ی تەممووز

## ڕووداوەکان
* ١٠٩٩ - کەوتنى شارى قودس بە دەستى خاچ پەرستەکان لە چوارچێوەى ھێرشی یەکەمى خاچ پەرستەکان.
* ١٨٤٠ - واژۆ کردنى (پەیماننامەى لەندەن) لە نێوان بەریتانیا و ئیمپراتۆریەتى ئەوکاتى نەمسا و پروسیا و ئیمپراتۆریەتى ئەوکاتى ڕووسیا و سوپا میسری لەلایەک و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەلایەکى تر، لەپاش شکستى سوپای عوسمانى و لەشکرى میسر بەرامبەر ھێرشی ھێزە ئەوروپیەکان لە شەڕى دەریایی ناڤارین.
* ٢٠٠٩ - کەوتنە خوارەوەى فڕۆکەیەکى نەفەرھەڵگرى ئێرانى لە پارێزگاى قەزوین و کوژرانى سەرجەم سەرنشینەکانى کە ژمارەیان (١٥٠) کەس دەبوو.
* ٢٠١٦ - هەوڵی کودەتا لە تورکیا.

## مردنەکان
* ١٩٥٨ - نورى سەعید، سەرۆک وەزیرانى ئەوکاتى عێراق
* ١٩٩٠ - عومەر ئەبو ڕیشە، شاعیرى سورى
* ٢٠٢١ - جافر زەلکەیی، شمشاڵژەنی کورد (لەدایکبووی ١٩٦٦)

## بۆنەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٦ی تەممووز

## رووداوەکان
* ١٨٦٥ – دەستپێکردنی کارەکانی کەناڵی سوێس، بە سەرپەرشتی فێردیناند لیسامپس ی فەڕەنسی.
* ١٩٤٥ – ئەمریکا بۆمبی ئەتۆمی تاقیکردەوە و ئەو کارە بوویە سەرەتای پەیدابوونی ئەو بۆمبە.
* ١٩٥١ – تیرۆرکردنی سەرۆک وەزیرانی لوبنان لەلایەن کۆمەڵێک لە ئەندامانی حیزبی سوریی نەتەوەییەوە لە عەممانی پایتەختی ئەردەن، وەکو تۆڵەیەک بۆ لە سێدارە دانی ئەنتون سەعادەی دامەزرێنەری ئەو حیزبە.
* ١٩٧٩ – دەست لە کارکێشانەوەی ئەحمەد حەسەن بەکر لە پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق و جێھێشتنی دەسەلات بۆ سەدام حوسێن.
* ٢٠٠٥ – گیان لەدەستدانی ٩٠ منداڵ بەھۆی ئاگرکەوتنەوەوە لە قوتابخانەیەک لەوڵاتی ھیند.
* ٢٠١٦ – کۆتایی ھێنان بە کودەتاکەی سوپای تورکیا کە ویستی ئەنجامی بدات بەسەر حکومەتدا، کە بە ھۆیەوە نزیکەی ٩٠ کەس کوژران و ١٤٤٠ کەس برینداربوون و سەرجەم گەشتە ئاسمانیەکان ڕاگیران و قەدەغەی ھاتوچۆ ڕاگەیەنرا و باری نائاسایی لە وڵاتدا سەری ھەڵدا، بەڵام لە پاش تێپەڕبوونی چەند کاتژمێرێک کۆتایی بە کودەتاکە ھێنرا و سەرانی ئەنجامدەرانی کودەتا و ٥ ژەنەراڵ و ٢٩ ئەفسەری پلە باڵا دەستگیرکران و نزیکەی ٣٠٠٠ ئەندامی سوپا دەستگیرکران.

## لە دایکبوون
* ١٨٨٨ – فریتز زێرنیکە، زانای فیزیای ھوڵەندی خەڵاتی نۆبڵی پێ بەخشرا لە ساڵی ١٩٥٣.
* ١٨٩٦ – تریگفی لی، کەسایەتی سیاسی نەرویجی ویەکەمین سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان.
* ١٩١١ – جەندەر ڕۆگرز، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکی.
* ١٩٢٦ – ئیروین روز زانای کیمیا، ئەمریکی خەڵاتی نۆبڵی پێ بەخشرا لە ساڵی ٢٠٠٤.
* ١٩٣٦ – یاسو فوکودا سەرۆک وەزیرانی یابان.
* ١٩٣٩ – لیدو فیری یاریزانی تۆپی پێی ئیتالیا.

## مردنەکان
* ٢٠١٩ – تاھیر یاروەیسی، ژەنیاری تەموورە (لەدایکبووی ١٩٤٠)

## بۆنەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٧ی تەممووز

## ڕووداوەکان

*١٩٣٦ – دەست پێکردنى شەڕی نیشتیمانى لەنێوان کۆماریەکان و نەتەوەییەکاندا لە شارى مەدرید ى پایتەختى ئیسپانیا بە سەکردایەتى چەند ئەفسەرێک ( جەنەراڵ مۆلا لە باکور و جەنەراڵ فرانسیسکۆ فرانکۆ لە ڕۆژاواوە و جەنەراڵ کییبو دى یانۆ لە باشوورى ئیسپانیا و چەند جەنەراڵێکى تر، کە ئیسپانیاى دابەش کرد بەسەر دوو بەرەدا ئەوانیش (کۆماریەکان و نەتەوەییەکان).

*١٩٥٨ – جیابونەوەى عێراق لە یەکێتى عەرەبی هاشمى لەگەڵ ئەردەن، کە لە مانگى شوباتى هەمان ساڵدا لە نێوان شا فەیسەڵ شای عیراق و شا حوسێن کوڕی تەلال مەلیکى ئوردن واژۆ کرا، و ڕێککەوتنێکى شێوە کۆنفیدراڵى بوو کە حکومەتێکى هاوبەشیان پێک هێنا لەنێوان ئەو دوو وڵاتەدا، وە لە بەندێکى ڕێکەوتنەکەدا هاتبوو کە سەرۆک وەزیران کەسێکى عێراقی دەبێت و بارەگاى ئەنجومەنى وەزیران حکومەتى هاوبەش شەش مانگ لە بەغدادى پایتەختى عێراق دەبێت و شەش مانگ لە عەممانى پایتەختى ئەردەن.

*١٩٦٨ – بێ سەروشوێنکردن و لابردنى عەبدولڕەحمان عارف  لە پۆستى سەرۆک کۆماریى ئەوکاتى عێراق لە چوارچێوەى ئەو کودەتایەى کە ناوى کودەتای سپی لێ نرابوو، و لەلایەن کۆمەڵێک ئەفسەر و کەسانى سیاسی و بەسەرکردایەتى حیزبی بەعسی ئیشتیراکى بە سەرپەرشتى ئەحمەد حەسەن بەکر ئەنجامدرا.

*١٩٧٣ – ئەنجامدانى کودەتایی سەربازى لە وڵاتى ئەفغانستان بەسەر شا موحەممەد زاهیر شاە و کۆتایی هێنان بە حوکمى پاشایەتى لە وڵاتدا و ڕاگەیاندنى حوکمى کۆمارى بە سەرۆکایەتى (محمد داود خان)ى ئامۆزاى شا سەرۆک وەزیرانى ئەفغانستان لە (١٩٥٣ - ١٩٣٣)، کە شا موحەممەد زاهیر شاه سەردانى وڵاتى ئیتاڵیا ى کرد بە مەبەستى ئەنجامدانى نەشتەرگەرى لە چاوەکانیدا، وە پێش گەڕانەوەى لەلایەن موحەممەد داود خانى ئامۆزایەوە کودەتاى بەسەردا کرا و کۆتایی بە سیستەمى پاشایەتى هێنرا  لە وڵاتدا.

*١٩٧٨ – عەلی عەبدوڵڵا ساڵح، بە سەرۆکى یەمەن.

*٢٠١٤ – تێکشکانى فڕۆکەى نەفەرهەڵگرى مالیزى (بۆینگ٧٧٧-٢٠٠) لە نزیک گوندى خەرابوف لە نزیک باکورى تۆرز، و شارى شاختارسک لە ناوچەى ئۆبلاست دۆنیتسک، لە بەرزى ٣٣ هەزار پێ، کە بەهۆى ئاڕاستە کردنى موشەکى زەمینى جوو لە جۆرى پوک کە موشەکێکە لە زەوییەوە ئاڕاستە دەکرێت  بە مەبەستى تێکشکاندنى فڕۆکە، وە ژمارەى سەرنشینانى فڕۆکەکە لە ٢٢٧ سەرنشین و ١٢ کەسی تاقمى فڕۆکەوانى پێک هاتبوو، گومان هەیە کەس لەو سەرنشینانە ڕزگارى نەبووبێت.

## لە دایکبوون
* ساڵی ١٤٧٨ – شا ئیسماعیلی یەکەم، دروستکەری دەوڵەتی سەفەوی 

## مردنەکان
* ٢٠١٨ - ئیقبال مورادی چالاکێکی سیاسیی کورد لە ئاڵیاوای پێنجوین تیرۆر کراو.

## بۆنەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٤ی تەممووز

## ڕووداوەکان
* ١٧٨٩ - کەوتنی زیندانی باستێل لە شۆڕشی فەڕەنسا، ڕۆژی نیشتیمانی فەڕەنسا.
* ١٩٣٧ - واژووکردنی سنووری ھاوبەشی نێوان دوو وڵاتی عێراق و ئێران.
* ١٩٥٨ - شۆڕشی تەممووز، کودەتای سەربازی بەسەر سیستمی پاشایەتی ئەوکاتی عێراق و ھێنانەکایەی سیستمی کۆماری و کوژرانی مەلیک فەیسەڵی دوەم و بنەماڵەکەی.

## لە دایکبوون
* ١٩١٣ – جیرالد فۆرد سی وھەشتەمین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا.

## مردنەکان
* ١٩٥٨ - مەلیک فەیسەڵی دووەم کۆتا پاشای عێراق و بنەماڵەکەی
* ٢٠٢١ – ڕێبین ڕەحیمی، کوژرانی چالاکی سیاسیی کورد و ئەندامی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک)

## بۆنەکان
* ڕۆژی نیشتیمانی فەڕەنسا، بە بۆنەی کەوتنی قەڵای باستیلەوە کە ھێمایەک بوو بۆ زوڵم و زۆرداری کەنیسە و پیاوانی ئاینی و دسەڵات.
* ڕۆژی نیشتیمانی عێراق، بە بۆنەی کەوتنی دەسەڵاتی مەلیک فەیسەڵی دوەم و کۆتا ھاتنی سیستمی پاشایەتی.

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان

**کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان** حزبێکی سیاسیی چەپی سەربەخۆییخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و بەرهەڵستی دەوڵەتی ئێرانی داگیرکەری کوردستانە. کۆمەڵەی زەحمەتکێشان پێشتر لە ژێر هەژموونەی عەبدوڵا موهتەدی و عومەر ئیلخانیزادەدا خۆی تەنیا وەک ئۆپۆزیسیۆنی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران (نەک کۆی دەوڵەتی ئێرانی) دەناساند. پێشتر عومەر ئیلخانیزادە وەک سکرتێری کۆمەڵەی زەحمەتکێشان بێ ئاگاداریی ئەندامانی حزبەکەی لە کۆبوونەوەیەکدا لە شاری ستۆکهۆڵم پایتەختی سوێد لە ڕۆژماساڵی ٢٠٢٣/٢/٢٢ لەگەڵ عەبدوڵا موهتەدی، سکرتێری کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران بە شێوەیەکی چاوەڕێنەکراو یەکگرتنەوەی هەردووک کۆمەڵەیان ڕاگەیاند. دوای ئەم ڕاگەیاندنە بە ماوەیەکی کورت ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی حزبی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان کە نزیکەی ٦٠ کەس دەبوون لە ڕیزەکانی حزب دەرچوون و دەستیان کێشایەوە. پڕۆسەی یەکگرتنەوەی هەردوو حزبی کۆمەڵە بڕیار بوو لە ماوەیەکی دیاریکراودا و لە چوارچێوەی کۆنگرەیەکی هاوبەشدا تەواو ببێت و فۆرمی فەرمی و ڕێکخراوەیی وەربگرێت. بەڵام سەرهەڵدانی "شۆڕشی ژینا مەهسا ئەمینی" و دەرکەوتنی ڕوونتری بیروباوەڕی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان هاندەری سەرەکی بوون بۆ ئەوەی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان گەڕانەوە بۆ دید (ڕەئی) و ویستەی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بکاتە بنەمای بڕیار لە بەرامبەر ڕەفتار و کردەوەکانی عومەر ئیلخانیزادە کە بەبێ هیچ گەڕانەوەیەک بۆ سەرکردایەتی و ئەندامانی حزبەکەی بچێتە ناو "تیمی جۆرج تاون"ەوە کە دواتر مەنشووری (منشور همبستگی و سازماندهی برای آزادی "مهسا"/میساقی هاوپشتی و ڕێخستن بۆ ئازادی)ی لێ کەوتەوە. پێشتریش زێدەبوونی گرژی و ناکۆکی لە نێوان سەرکردەکانیکۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران لە کۆتای ساڵی ٢٠٠٧دا بوو بە ھۆی جودابوونەوە و لقدانەوەی عومەر ئیلخانیزادە و دامەزراندنی حزبێکی جودا بە ناوی "کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان*"*. بەڵام لە ١٩ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢ دوای ١٥ ساڵ هەردوو حزبەکە جارێکی دیکە یەکیان گرتەوە و لە ژێر ناوی "حزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران*"*و بە شێوەی ڕێبەرایەتیی هاوبەش کار و خەباتیان بەڕێوە دەبەن . هەر لە دامەزراندیەوە لە ٢٠٠٧ تا کۆتا، سکرتێری گشتیی ئەو حزبە (کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان) عومەر ئیلخانیزادە بوو بەڵام لە دوای یەکگرتنەوەی لەگەڵ "کۆمەڵەی شۆڕشگێر"، سکرتێرەکەی بووە جێگری سکرتێری گشتیی کۆمەڵە عەبدوڵا موهتەدی.

## کەرتبوونەکانی کۆمەڵە

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* دووھەفتەنامەی «دواڕۆژ»

پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئێران
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران
وریا حەمە تاھیر

**وریا حەمە تاھیر** رۆژنامەوانێکی کوردی خەڵکی باشووری کوردستانە‌، جێگری سەرنوسەرەی ‌رۆژنامەی دەستوورە. 

## ژیان
رۆژنامەوانێکی کوردی خەڵکی باشووری کوردستانە‌، لە ١٢-٢-١٩٨٤ لە شاری کەلار، لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی ھەر لەو شارە تەواو کردووە. پاشان لەساڵی ٢٠٠٣ - ٢٠٠٤ لە ‌زانکۆی سلێمانی‌ لەکۆلێژی زانستە مرۆڤایەتیەکان - راگەیاندن وەرگیراوەو لەساڵی ٢٠٠٦ - ٢٠٠٧ زانکۆی تەواو کردووە. 

## چالاکی رۆژنامەوانی
لەکۆتایی ساڵی ٢٠٠٤دەستی کردووە بەکاری رۆژنامەوانی، سەرەتا بۆ ماوەی چوار ساڵ لە رۆژنامەی خوێندنی لیبراڵ کاری کردووە، کە تا کاتی داخرانی بەردەوام لەو رۆژنامەیە کاریکردووەو پلە بەپلە پۆستەکانی دەستەی نووسەران، بەڕێوەبەری نووسین و جێگری سەرنوسەری وەرگرتووە. ھاوکات لە ئینیستیتۆی رۆژنامەوانی جەنگ و ئاشتی (www.iwpr.net) کاریکردووە وەک پەیامنێر. دواتر لە ١-٧- ٢٠٠٧ چووەتە رۆژنامەی ھاوڵاتی‌ کە یەکەمین رۆژنامەی ئەھلی کوردستانیە لە ھەرێمی کوردستانی عێراق، وەکو بەرپرسی لاپەڕەکانی ھەواڵ و دواتر لێپرسراوی بەشی ھەواڵ کاریکردووە، پاشان بوەتە بەڕێوەبەری نوسینی رۆژنامەی ھاوڵاتی‌، دواتر لە مانگی ھەشتی ٢٠٠٩ دەستی لەکارکێشاوەتەوە. ماوەی چەند مانگێکیش لەگۆڤاری لڤین کاری کردووە. ئێستا لەرۆژنامەی دەستوور کاردەکات و جێگری سەرنوسەرە. 

## بڕوانامە
بڕووانامەی بەکالۆریۆسی لە ڕاگەیاندندا بەدەستھێناوە لە ساڵی ٢٠٠٧.

## ئیمتیاز
*خەڵاتی باشترین ڕۆژنامەوانی لاوی ساڵی وەرگرتووە، کە ساڵی ٢٠٠٦ سەنتەری گەشەپێدانی چالاکی لاوان بەخشیوویەتی.
*خەڵاتی سۆران مامە حەمەی بۆ ئازادی ڕۆژنامەگەری وەرگرتووە لەساڵی ٢٠٠٧، بەھۆی بەدەستھێنانی باشترین دووەم ڕاپۆرتی ڕۆژنامەوانی، کەگۆڤاری لڤین و ڕێکخراوی IREX بەخشیان.

پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
١٣ی تەممووز

## رووداوەکان
* ١٨٥٩ - تیرۆرکردنی والی میسر عەباس حلمی لەکۆشکەکیدا
* ١٩٣٠ - دەست پێکردنی یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانی لە ئۆرۆگوای
* ١٩٨٩ - دەزگای زانیاریی کۆماری ئیسلامیی ئێران عبدالرحمن قاسملۆیان لە شاری ڤییەنا تیرۆر کرد
* ١٩٩٢ - ئیسحاق رابین، بۆ دووەم جار بوو بە سەرۆک وەزیرای ئیسرائیل
* ٢٠١١ - سێ‌ تەقینەوە لە شاری بۆمبای روویدا کە بەھۆییەوە ٢١ کەس کوژران و ١٤٣ ی تریش برینداربوون.

## لە دایکبوون
* ١٠٠ پێش زایین - یولیوسی قەیصەر، یەکێک لە کەسە سەربازییە ناودارەکانی مێژوو.
* ١٦٠٨ - فردیناندی سێ‌ یەم، ئیمبراتۆری ئیمبراتۆریەتی رۆمان
* ١٩٢٢ - ئەنکار یورگنسن، سەرۆک وەزیرانی دانیمارک
* ١٩٥٠ - ما یینگ جیو، سەرۆک کۆماری چیین

## مردنەکان
* ٦٧٨ - عائیشەی کچی ئەبوو بەکر، خێزانی پێغەمبەری ئیسلام 
* ١٩٨٩ - عەبدولڕەحمان قاسملوو، سکرتێری گشتیی پێشووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
* ٢٠٠٩ - ئەمین حافز، سەرۆک وەزیرانی لوبنان

## بۆنەکان

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
میقداد میدحەت بەدرخان

**میقداد میدحەت بەدرخان** (؛ ١٨٥٨ - ١٩١٥) نووسەری ناوداری کورد لە بنەماڵەی بەدرخانییەکان و لە دامەزرێنەرانی ڕۆژنامەی کوردستان بوو.

## ژیان
میقداد مەدحەت بەدرخان کوڕی میر بەدرخان پاشایە. میقداد مەدحەت بەدرخان ناوێکی ئاوێتەیە، ئەم شێوە ناونانە عوسمانییەکان و کوردەکانی ئەو سەردەمە لە فەرانسییەکانیان وەرگرتووە بۆ ناونانی ڕۆڵەکانیان.

وێنۆک|میقداد بەدرخان (ڕیزی سەڕەوە، دووەم کەس لە لای ڕاست) و باقی بنەماڵەی بەدرخان؛ دەوروبەری ساڵی ١٨٨٠

ساڵی ١٨٩١ چووەتە میسر، ساڵی ١٨٩٨ لە قاھیرە پێنج ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستانی بڵاو کردووەتەوە. پاش ئەوە لە ترسی ھەڕەشەکانی سوڵتان عەبدولحەمیدی عوسمانی گەڕاوەتەوە ئەستەمبوڵ، بۆ ئەوەی لەسەر ئەو، براکانی تووشی ئەشکەنجە و زیندانیکردن نەبن.

ساڵی ١٨٩٩ لەگەڵ عەلی بەگی برایدا ھەوڵیان داوە ڕێگە بۆ شۆڕشێکی نەتەوەیی خۆش بکەن، بەڵام سەر نەکەوتوون. ھەندێک لە مێژوونووسەکان دەڵێن میقداد مەدحەت بەدرخان یەکێک بووە لە ئەندامە چالاکەکانی پارتی «ئیتحاد و تەرەقی»؛ ساڵی ١٩٠٦ لەسەر ئەو ھەڵوێستەی لە تورکیا نەفی کرا. ساڵی ١٩١٠ و ماوەیەک پاش ڕاگەیاندنی حکوومەتی دەستووری لە ئەستەمبوڵ بەشداری کردووە لە دامەزراندنی جەمعیەتی نەشری مەعاریفی کوردی. بەپێی ھەندێک سەرچاوە ماوەیەک کراوە بە موتەسەریفی شاری دێرسم. بەڵام لەو ساڵە بەدواوە ھیچ شتێک دەربارەی ژیانی نەزانراوە، میقداد مەدحەت بەدرخان جگە لەوەی کە یەکەمین ڕۆژنامەنووس و دامەزرێنەری بزاڤی کوردییە، چاپخانەیەکیشی بە ناوی «چاپخانەی ڕۆژنامەی کوردستان» لە قاھیرە دامەزراندووە، کە بە یەکەمین چاپخانەی کوردی لە ئەژمار دێت.

میقداد مەدحەت جگە لە زمانی خۆی و زمانی تورکی و عەرەبی، زمانی فەرەنسیشی بە باشی زانیوە، بۆیە لەگەڵ بڵاوبوونەوەی یەکەمین ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستاندا کارتێکی بە زمانی فەڕەنسی بڵاو کردووەتەوە کە شارستانیبوونی عەقڵی میقداد مەدحەت بەدرخان نیشان دەدات.

## سەرچاوەکان

میقداد مەدحەت بەدرخان - خۆزگە

پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨
پۆل:مردووانی ١٩١٥
ئەحمەد موختار جاف

**ئەحمەد موختار بەگی جاف** (١٨٩٨-١٩٣٥) شاعیر و سیاسەتوانی ناوداری کورد بوو.

## ژیان
وێنۆک|لە ڕاستەوە، ئەحمەد موختار جاف، عادیلە خانی دایکی، حەسەن فەهمی‌بەگی جاف. ساڵی ١٩١٩.
ناوی ئەحمەدی کوڕی وەسمان پاشای گەورەی جافە، کوڕی محەممەد پاشا کوڕی کەیخەسرەو بەگ کوڕی سلێمان بەگ کوڕی عەبدوڵڵا بەگی کوڕی تاھیر بەگی جافە و ناوی دایکیشی عادیلە خانمە کە لە زەبر و زەنگ و رامیاری دا بەناوبانگ بووە. ساڵی ١٨٩٨ لە ھەڵەبجە لەدایکبووە. ئەحمەد موختار بەگ بە لێکدانەوەی ئەبجەدی دەکاتە ١٣١٦ی کۆچی کەبریتییە لە مێژووی لەدایکبوونی و بۆیە ئەو ناوە نراوە.

وەسمان پاشای باوکی و مەحمود پاشای باوکی کە ھەردووکیان میر و لە سەرۆکە ھەرە گەورەکانی خێڵی جافانن، لە لایەن سوڵتانەکانی عوسمانی یەوە پایەو ناوبانگی (پاشا) یەتیان دراوەتی.

ھەرچەندە دەرچووی قوتابخانەو خوێندنگا باڵاکان نەبووە، بەڵام مرۆڤێکی زیرەک و وردبین بووە. بێجگەلەزمانی کوردی، فارسی و تورکی و عەرەبی و کەمێکیش ئینگلیزی زانیوە. تەنانەت بەزمانی فارسی چەند ھەوڵێکی شیعریی ھەیە، خۆی و تاھیر بەگی برای بەدوو شاعیری گەورەی کورد دەژمێردرێن. ئەم شاعیرە بەتوانایە لە ھەموو بوارەکاندا شیعری وتووە و ھەڵبەستە نیشتمانییەکانی لەریزی پێشەوەی ھەڵبەستە نیشتمانییەکانی سەرەتای سەدەی ڕابردوو دادەنرێن.

ئەو ھەستیارە پایەبەرزە بەھۆی فێربوونی ئەو زمانانەوە دەروازەی ھەموو جۆرە ھونەرێکی وێژەیی بە جارێکی لەسەر کرایەوە. ئەحمەد موختار بەگ لاوێکی جوانچاک و سووروسپی و مووزەرد و چاوشین و شۆخ و شەنگ و رووخۆش و دەم بە پێکەنین و باڵابەرز و تەڕپۆش و دڵتەڕبووە، ھەروەکو لە مەیدانی ئازایەتی و ھۆشیاری و زرنگی و سوارچاکی و راوسەیران و نیشانەئەنگاوتندا پاڵەوانێکی ناسراوبووە لە کۆڕی جوامێری و یاریکاری و دەستی ھەژاران گرتن و دڵنەرمی و بەزەیی و نان بدەیەتی و خێرەمەندی و جوامێریش دا بێ ھاوتابووە.

ئەحمەد موختار بەگ لەبەرئەوەی لەبنەماڵەیەکی دەسەڵاتدار و بەناوبانگی جافە، تێکەڵی ڕامیاری و کاروباری دەوڵەتیش بووە. لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە کەسایەتییەکی خۆشەویست و خێرەومەند بووە. لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا ھاوسەری بۆخۆی خوازتوە و لە ١٩٢٢دا بووە بە قائیمقامی ھەڵەبجە، لە ١٩٢٤دا کرا بە نوێنەر و لە کۆڕی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی و لە (مەجلسی) نوێنەراندا تا ساڵی ١٩٣٥.

لە ٦ی شوباتی ١٩٣٥ و لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا کە لەسەر چۆمی سیروان بە کەڵەکی دەپەڕیەوە لە لایەن چەند ناپاکێکی دڵ و دەروون رەقەوە کوژرا، و تەرمەکەی لە تەنیشت گۆڕی تاھیر بەگی لەگوندی عەبابەیلێی نزیکی ھەڵەبجە بە خاک سپێردرا.

ئەحمەد بەگ دوو کوڕ و سێ کچی لە پاش بەجێ ماوون، ناوی کوڕە گەورەکەیان غاندی و بچووکەکەیان ئەفراسیاب بەگە، و کچێکیشی بە ناوی شەمسە.

## نموونە شێعری ئەحمەد موختار جاف

## سەرچاوەکان
* ئەحمەد موختار بەگ - خۆزگە، سەردانی ٢١ی تەممووزی ٢٠١٠
* دیوانی (ئەحمەد موختار بەگی جاف)، بەرگی دووەمی ساڵی ١٩٦٩

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:جاف
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٣٤
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
تاھیر بەگی جاف

**تاهیر بەگی جاف** یان **تایەر بەگی جاف** ( ۱۸۷٥ – ١٩١٨) شاعیرێکی کلاسیکی کوردە. ئەو برای ئەحمەد موختار جاف و کوڕی عادیلە خانم و عوسمان بەگی جافە. 
تایەر بەگ خوێندنی ئەو سەردەمەی لە ھەڵەبجە تەواو کردووە و بواری بۆ نەڕەخساوە خوێندنی باڵا تەواو بکات، بەڵام بەھۆی تێکەڵاوبوونی لەگەڵ ڕۆشنبیرانی ئەو سەردەمەدا و لە ڕێی خوێندنەوەی سەرچاوە وێژ‌یەییەکانەوە بوو بە یەکێک لە خوێنەوارە ڕوناکبیرەکانی زەمانی خۆی. غەزەلە بەناوبانگەکانی تایەر بەگ تا ئێستاش بایەخی وێژەی خۆیان ماوە. ھۆنراو‌ەکانی بەزمانی تورکی و عەرەبی و فارسی نیشانەی ئەوەن تاھیر بەگ جگە لەوەی کوردی زانێکی بە سەلیقە بووە، لەزمانەکانی تریشدا شارەزاییەکی زۆری ھەبووە.

تایەر به‌گ په‌یوه‌ندیه‌کی به‌رده‌وام و گه‌رمی له‌گه‌ڵ ناری دا بوه.ئه‌م په‌یوه‌ندیه له ڕووی نامه شێعریه‌کانی ناری و تاهێر به‌گه‌وه ده‌ر ئه‌که‌وێت.

چەند ساڵێ‌ پێش دەستپێکردنی جەنگی یەکەمی جیھانی ئەو کاتەی مێجەرسۆن بەناوی «غولام حسێنی شیرازی» لە ماڵی تاھیر بەگا خۆی کردبوو بە خزمەتکار، تایەر بەگ بە زیرەکی خۆی بۆی دەرکەوت ئەم کابرایە ئینگلیزە، بەڵام نھێنییەکەی ھەڵنەماڵی و دوو بەدوو داوای لێ کرد بە زووترین کات ناوچەکە جێ‌ بھێڵێ‌.

تایەر بەگ ساڵی ١٩١٨ کۆچی دواییکرد و لە عەبابەیلێ‌ بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
* تاھیر بەگی‌ جاف - خۆزگە - سەردانی ٢١ی تەمموزی ٢٠١٠

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:جاف
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی