ھارلۆ شاپلی

**ھارلۆ شاپلی** (بە ئینگلیزی: Harlow Shapley) (لە دایک بووی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٨٨٥–٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٢ کۆچیی دوایی) زانایەکی ئەمریکی بووە، سەرۆک و بەڕێوەبەری ڕوانگەی کۆلێژی ھارڤارد بووە (١٩٢١–١٩٥٢) و چالاکوانی سیاسی بووە لە سەردەمی دوایین ڕێککەوتنی نوێ و ڕێککەوتنی دادپەروەرانە.

ھارلۆ شاپلی بۆ خەمڵاندنی قەبارەی گەلەئەستێرە سوودی لە ڕێڕەوی شیری و شوێنی خۆر لەناو ئەو ئەستێرە گۆڕاوەی سیفایددانە دا کەڵکی وەردەگرت. لە ساڵی ١٩٥٣ تیۆری «پشتێنەی ئاوی شل»ی خۆی پێشنیار کرد، کە ئێستا بە چەمکی ناوچەی نیشتەجێبوون ناسراوە.

## باکگراوند
ھارلۆ شاپلی لە کێڵگەیەک لەدایکبووە کە پێنج میل لە دەرەوەی شاری ناشڤیل لە ویلایەتی میزۆری دوورە، لە دایک و باوکی ناویان ویلیس و سارا (لەدایکبووی ستۆول) ن. لە شاری جاسپەر لە ویلایەتی میزۆری چووە قوتابخانە، بەڵام لە قوتابخانەی سەرەتایی زیاتری نەبووە. وەک ڕۆژنامەنووس دوای ئەوەی لە ماڵەوە خوێندوویەتی و ڕوماڵی چیرۆکی تاوانەکانی کردووە وەک پەیامنێرێکی ڕۆژنامە کاری دەکرد بۆ *دەیلی سەن* لە شاری چانوت لە ویلایەتی کانزاس و پچڕپچڕ بۆ *ڕۆژنامەی تایمز* ئۆف جۆپلین لە ویلایەتی میزۆری کاری کردووە. لە چانوت کتێبخانەی کارنێگی دۆزییەوە و بە تەنیا دەستی بە خوێندنەوە و خوێندن کرد بەردەوامی گرنگی بە خوێندنەوە دەدا. ھارلۆ شاپلی گەڕایەوە بۆ تەواوکردنی پرۆگرامی شەش ساڵەی ئامادەیی لە ماوەی ساڵێک و نیودا، لە کۆتاییدا دەرچووی زانکۆکە بوو.

لە ساڵی ١٩٠٧ ھارلۆ شاپلی بۆ خوێندنی ڕۆژنامەگەری چووە زانکۆی میزۆری. کاتێک زانی کە کردنەوەی قوتابخانەی ڕۆژنامەگەری بۆ ماوەی ساڵێک دواخراوە، بڕیاریدا یەکەم وانە بخوێنێت کە لە دایرێکتۆری کۆرسەکاندا تووشی بوو. بە ڕەتکردنەوەی شوێنەوارناسی کە دواتر شاپلی بانگەوازی کرد کە ناتوانێت یارمەتیدەربێت، بابەتی داھاتووی ھەڵبژارد، کە ئەویشفەلەکناسی بوو.

### ساڵانی سەرەتایی
دوای تەواوکردنی خوێندن، شاپلی زەمالەی وەرگرت بۆ زانکۆی پرینستۆن بۆ کاری دەرچوون، لەوێ لەژێر دەستی ھێنری نۆریس ڕوسیل خوێندوویەتی و پەیوەندی ماوەی-ڕووناکی بۆ ئەستێرە گۆڕاوەکانی سیفاید (کە لەلایەن ھێنریتا سوان لیڤیتەوە دۆزرایەوە) بەکارھێنا بۆ دیاریکردنی مەوداکان بۆ پۆلە گۆشەیییەکان. ئەو ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە دوورخستنەوەی فەلەکناسی لە بیرۆکەی ئەوەی کە سیفایدەکان دووانەیی سپێکترۆسکۆپین، و بەرەو ئەو چەمکە کە ئەوان پەلسەتەرن.

ئەو تێگەیشت کە گالاکسی ڕێڕەوی شیری زۆر گەورەترە لەوەی پێشتر باوەڕیان پێدەکرا، ھەروەھا شوێنی خۆر لە گەلەئەستێرەکەدا لە شوێنێکی نادیاردایە. ئەم دۆزینەوە پشتگیری لە بنەمای کۆپەرنیکی دەکات، کە بەپێی ئەو بنەمایە زەوی لە ناوەندی کۆمەڵەی خۆرمان نییە، گەلەئەستێرەکەمان، نە گەردوونەکەمان.

### مشتومڕی گەورەی ساڵی ١٩٢٠
شاپلی بەشداری لە " مشتومڕی گەورە " لەگەڵ ھێبەر دی کورتیس کرد سەبارەت بە سروشتی سحر و گەلەئەستێرەکان و قەبارەی گەردوون. دیبەیتەکە لە ٢٦ی نیسانی ١٩٢٠ لە ھۆڵی ئەکادیمیای نیشتمانی زانستی ئەمریکا لە واشنتۆن دی سی بەڕێوەچوو. شاپلی ئەو لایەنەی گرتەبەر کە سحری خولگەیی (ئەوەی ئێستا پێی دەوترێت گەلەئەستێرە) لە ناو ڕێڕەوی شیری ئێمەدان، لەکاتێکدا کورتیس ئەو لایەنەی گرتەبەر کە سحری خولگەیی "گەردوونی دوورگە"ن کە زۆر لە دەرەوەی ڕێڕەوی شیری خۆمانن و لە قەبارە و سروشتدا بەراورد دەکرێن بە ڕێڕەوی شیری خۆمان ڕێگا. ئەم پرسە و مشتومڕە سەرەتای فەلەکناسی دەرەوەی گەلەئەستێرەیییە، لەکاتێکدا ئارگیومێنت و داتا وردەکان، زۆرجار بە ناڕوونی، لە ساڵی ١٩٢١ پێکەوە دەرکەوتن

پرسە تایبەتمەندەکان ئەوە بوون کە ئایا ئادریان ڤان مانێن خولانەوەی لە سحرێکی خولگەییدا پێوانە کردووە، سروشت و ڕووناکی نۆڤا و سوپەرنۆڤای تەقینەوە کە لە گەلەئەستێرە خولگەیییەکاندا دەبینرێن و قەبارەی ڕێڕەوی شیری خۆمان؛ بەڵام قسە و ئارگیومێنتە ڕاستەقینەکانی شاپلی کە لە کاتی دیبەیتی گەورەدا پێشکەشی کرد، تەواو جیاواز بوو لەو توێژینەوەیە بڵاوکراوە. مێژوونووس مایکل ھۆسکین دەڵێت «بڕیارەکەی ئەوە بوو کە مامەڵە لەگەڵ ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکاندا بکات بە ناونیشانێکی ھێندە سەرەتایی کە بەپێویستی دەزانرێت بەشێکی زۆری بێ مشتومڕ بێت»، پاڵنەرەکەی شاپلی تەنھا بۆ سەرسامکردنی شاندێکی زانکۆی ھارڤارد بوو کە چاوپێکەوتنیان لەگەڵدا دەکرد بۆ ئۆفەرێکی ئەگەری وەکو… next بەڕێوەبەری ڕوانگەی کۆلێژی ھارڤارد. بە دیفۆڵتەکەی شاپلی، کورتیس لە دیبەیتەکەدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. زۆری نەخایاند کێشە فەلەکییەکان لە بەرژەوەندی پێگەی کورتیس چارەسەر کران کاتێک ئێدوین ھابل ئەستێرە گۆڕاوە سیفایدییەکانی لە گالاکسی ئەندرۆمێدا دۆزییەوە.

لە کاتی مشتومڕەکەدا، ھارلۆ شاپلی لە ڕوانگەی ماونت ویلسۆن کاری دەکرد، کە لەلایەن جۆرج ئێلێری ھێڵەوە بەکرێگیرابوو ئەو کات؛ بەڵام دوای مشتومڕەکە، وەک بەڕێوەبەری ڕوانگەی کۆلێژی ھارڤارد (HCO) لە شوێنی ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ کە بەم دوایییە کۆچی دوایی کرد، دامەزرا.

### گۆڕینی بۆ بیرۆکەکانی ھابل
ھەروەھا ناسراوە کە دژی تێبینییەکانی ئێدوین ھابل بووە کە دەڵێت جگە لە ڕێڕەوی شیری گەلەئەستێرەی زیادە لە گەردووندا ھەیە. شاپلی بە توندی ڕەخنەی لە ھابڵ گرت و کارەکانی وەک زانستی خراپەکاری سەیر دەکرد؛ بەڵام دوای ئەوەی نامەیەکی لە ھابڵەوە پێگەیشت کە کێوی ڕووناکی چاودێرکراوی ھابڵ لە V1 نیشان دەدات کە ئەستێرەیەکی گۆڕاوی سیفاید لە گەلەئەستێرەی ئەندرۆمێدا، ڕەخنەکانی کشایەوە. دەوترێت بە ھاوکارێکی وتووە «ئەوەتا ئەو پیتەیە کە گەردوونی منی لەناوبردووە». ھەروەھا ھانی ھابلی دا کە توێژینەوەیەک بۆ کۆبوونەوەیەکی ھاوبەشی کۆمەڵەی فەلەکی ئەمریکی و کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ پێشخستنی زانست بنووسێت. دۆزینەوەکانی ھابل درێژەی پێدا و لە بنەڕەتدا دیدگای زانستی گەردوونیان داڕشتەوە.

سەرەڕای ئەوەی پێشتر بە توندی دژی بیرۆکەی گەلەئەستێرەکانی تر جگە لە ڕێڕەوی شیری ئێمە بوو، بەڵام شاپلی پێشکەوتنی بەرچاوی لە لێکۆڵینەوەکانی دابەشبوونی گەلەئەستێرەکاندا بەدەستھێنا، لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ بۆ ١٩٣٢ کاردەکات. لەم ماوەیەدا، لەگەڵ ڕوانگەی کۆلێژی ھارڤارد، کاریان کرد بۆ نەخشەکێشانی ٧٦ ھەزار گەلەئەستێرە. یەکێک بوو لە یەکەم فەلەکناسەکان کە باوەڕیان بە بوونی سوپەرکۆلستەرەکانی گەلەئەستێرە ھەبوو، دواتر شاپلی نموونەیەکی گەورە و دووری دۆزییەوە، کە دواتر ناوی لێنرا سوپەرکلستەری شاپلی. ئەو مەودای ئەم سوپەرکلاستەرەی بە 231 Mpc خەمڵاندووە، کە لە ماوەی ١٥٪ی بەھای وەرگیراو لە ئێستادادایە. &#x5B; **' &#x5D;</sup>

=== ڕوانگەی کۆلێژی ھارڤارد ===
لە ساڵی ١٩٢١ تاوەکو ١٩٥٢ وەکو بەڕێوەبەری (HCO) کاری کردووە، لەم ماوەیەدا، سیسیلیا پێینی بەکرێ گرت، کە لە ساڵی ١٩٢٥ بوو بە یەکەم کەس کە بڕوانامەی دکتۆرای لە کۆلێژی ڕادکلیف لە بواری [[ئەستێرەناسی|فەلەکناسی]] بەدەستھێنابێت، ھەروەھا بۆ ئەو کارە نایابانەی لە ڕوانگەی کۆلێژی ھارڤارد ئەنجامیدا.

لە ساڵی ١٩٢٤ەوە لە لیژنەی ھەمیشەیی ڕەسەنی دامەزراوەی لێکۆڵینەوە لە خولەکان بووە. ھەروەھا لە دەستەی ئەمینداری خزمەتگوزاری زانستدا کاری کردووە، کە ئێستا بە کۆمەڵەی زانست و گشتی ناسراوە، لە ساڵی ١٩٣٥ تا ١٩٧١.

=== چالاکی ===
لە ساڵانی چلەکاندا، ھارلۆ شاپلی بەردەوام یارمەتی دامەزراندنی کۆمەڵە زانستییەکانی دا کە حکوومەت پارەی بۆ دابین بکات، لەنێویاندا وەک دامەزراوەی نیشتمانی زانست. ئەو ھاوڕایی لەگەڵ بایۆکیمیاکاری بەریتانی جۆزێف نیدھامدا ھەیە بۆ زیادکردنی "S" لە [[یوونێسکۆ|یونسکۆ]] (ڕێکخراوی پەروەردەیی و زانستی و کولتووری نەتەوە یەکگرتووەکان) بوو.

لە ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٤٦، ھارلۆ شاپلی لەژێر بانگھێشتنامەیەکدا لەلایەن لیژنەی چالاکییە نائەمریکییەکان لە ئەنجومەنی نوێنەران (HCUA) لە ڕۆڵی خۆیدا وەک ئەندامی لیژنەی سەربەخۆی ھاووڵاتییان بۆ ھونەر و زانست و پیشەکان (ICCASP) ئامادەبوو، کە HCUA بە "سەرەکی" وەسفی کرد قۆڵی سیاسی چەپی ڕووسۆفیل". لە ھەڵبژاردنەکانی ناوەڕاستی خولی ئەو ساڵەدا دژی دووبارە ھەڵبژاردنەوەی نوێنەری ئەمریکا جۆزێف ویلیام مارتن جونیۆر بوو و داوای لێکرا وەڵامی پرسیارەکان بداتەوە سەبارەت بە بابەتی ماساشوستس لە ICCASP. سەرۆکی لیژنەی HCUA جۆن ئی. شاپلی HCUAی بە "شێوازەکانی [[گێستاپۆ]] " تۆمەتبار کرد و داکۆکی لە ھەڵوەشاندنەوەی کرد و وتی کە بە شوێنکەوتنی "بۆگیی ڕادیکالیزمی سیاسی" "نامەردی مەدەنی زۆرێک لە ھاووڵاتیانی" کردووە.

چەند ھەفتەیەک دواتر، لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٧، شاپلی بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ پێشخستنی زانست (AAAS). لەو کاتەدا، ھەڵبژاردنی AAAS وا دیار بوو «سەرزەنشتکردن»ی HCUA و پاڵپشتیکردنی ئەرێنی زانایان بوو. شاپلی لە وتاری دەستبەکاربوونیدا ئاماژەی بە مەترسییەکانی «وەحشی نابغە» کرد و پێشنیاری نەھێشتنی «ھەموو سەرەتایییەکان کرد کە ھەر بەڵگەیەک یان نیشانەیەکی نابغەیی یان تەنانەت بەھرەمەندی نیشان دەدەن». ھەڕەشە جیھانییەکانی دیکە کە ئاماژەی پێکردووە بریتی بوون لە: ئەو ماددە ھۆشبەرانەی کە ئارەزووی سێکسیان سەرکوت دەکرد؛ بێزاری؛ جەنگی جیھانی بە چەکی کۆمەڵکوژ؛ پەتایەکی تاعون.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩، شاپلی سەرۆکایەتی کۆنفرانسی کولتووری و زانستی بۆ ئاشتی جیھانی کرد لە والدۆرف-ئەستۆریای [[مانھاتن|نیویۆرک]]. لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی ھونەر و زانست و پیشەکانەوە سپۆنسەر کرابوو. ویلیام ئێف باکلی، جونیۆر، کۆنەپەرستی کۆنەپەرست، لە ساڵی ١٩٥١ کتێبێکی ''بە ناوی خودا و مرۆڤ لە یێڵ: خورافاتەکانی "ئازادی ئەکادیمی"'' نووسی، کە تێیدا لە سەروبەندی مەکارتیزمدا ھێرشی کردە سەر لیبرالیزم (تێڕوانینی پەسەندکراوی باکلی بۆ لیبرالیزم) لە [[زانکۆی یەیڵ|یێڵ]] و ئەکادیمیا بە گشتی. لە کتێبەکەدا، باکلی ئاماژەی بە بەشداری شاپلی کردووە و ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەو ڕووداوە "ئیلھامبەخشی کۆمۆنیستەکان" و "ژاڵن بەسەر ڕووسیاکان"دا بووە.

لە ساڵی ١٩٥٠، ھارلۆ شاپلی ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە ڕێکخستنی ھەڵمەتێک لە بواری ئەکادیمیدا دژی ''جیھانەکان لە پێکداداندا'' لەلایەن پزیشکی دەروونی تاراوگەی [[ڕووسیا|ڕووسی]] ئیمانوێل ڤێلیکۆڤسکی. زانایان بەگشتی ئەم کتێبە مشتومڕاوییەی ئەمریکایان بە [[زڕزانست|زانستی ساختە]] دەزانی.

== سیاسەتی جیھانی ==
یەکێک بوو لە واژووکارانی ڕێککەوتننامەی بانگھێشتکردنی کۆنفرانسی داڕشتنی دەستووری جیھانی. لە ئەنجامدا بۆ یەکەمجار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ئەنجومەنی دامەزرێنەری جیھانی کۆبووەوە بۆ داڕشتن و پەسەندکردنی دەستووری فیدراسیۆنی زەوی.

== ژیانی تایبەت ==
شاپلی لە نیسانی ١٩١٤ لەگەڵ مارتا بێتز (١٨٩٠–١٩٨١) ھاوسەرگیری کرد، کە لە میزۆری ناسیبووی. یارمەتی ھاوسەرەکەی داوە لە توێژینەوەی فەلەکناسی چ لە ماونت ویلسۆن و چ لە ڕوانگەی ھارڤارد. چەندین بابەتی لەسەر ئەستێرە گیران و تەنەکانی تری فەلەکناسی نووسیوە.

یەک کچیان ھەبوو، سەرنوسەر و نووسەر میلدرد شاپلی ماتیۆس؛ و چوار کوڕ. لەوانە لۆید شاپلی، بیرکار و ئابووریناس کە خەڵاتی یادەوەری نۆبڵی لە ئابووری لە ساڵی ٢٠١٢ بەدەستھێنا، و ویلیس شاپلی کە بوو بە سەرکردەیەکی باڵای خزمەتگوزاری جێبەجێکار لە [[ناسا]]. نەوە گەورەکەی بە ناوی جۆن لۆرین ماتیۆس بوو بە فیزیازان.

ھەرچەندە شاپلی کەسێکی ئەگنۆستیک بوو، بەڵام زۆر حەزی لە ئایین بوو.

شاپلی لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٢ لە خانەی بەساڵاچووان لە شاری بۆڵدەر لە ویلایەتی کۆلۆرادۆ کۆچی دوایی کرد، کەمێک پێش ٨٧ ساڵەی لەدایکبوونی.

== خەڵات و ڕێزلێنان ==
* ئەندامی ھەڵبژێردراوی [[پەیمانگای ئەمریکیی ھونەر و زانست|ئەکادیمیای ھونەر و زانستی ئەمریکی]] (١٩٢٠)
* ئەندامی ھەڵبژێردراوی کۆمەڵەی فەلسەفی ئەمریکی (١٩٢٢)
* ئەندامی ھەڵبژێردراوی ئەکادیمیای نیشتمانی زانستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٩٢٤)
* مەدالیای ھێنری دراپەر لە ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکان (١٩٢٦)
* پریکس ژول یانسن لە کۆمەڵەی فەلەکناسی فەرەنسا (کۆمەڵەی فەلەکناسی فەرەنسی) (١٩٣٣)
* خەڵاتی ڕامفۆرد لە [[پەیمانگای ئەمریکیی ھونەر و زانست|ئەکادیمیای ھونەر و زانستی ئەمریکی]] (١٩٣٣)
* مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی فەلەکناسی شاھانە (١٩٣٤)
* مەدالیای بروس لە کۆمەڵەی فەلەکناسی زەریای ھێمن (١٩٣٩)
* مەدالیای یانسن لە [[ئەکادیمیای فەرەنسی بۆ زانست|ئەکادیمیای زانستی فەرەنسی]] (١٩٤٠)
* میدالیای پیۆسی یازدەھەم (١٩٤١)
* مەدالیای فرانکلین (١٩٤٥)
* ھێنری نۆریس ڕوسیل وانەبێژی کۆمەڵەی فەلەکناسی ئەمریکی (١٩٥٠)

== میرات ==
[[پەڕگە:Shapley.gif|وێنۆک| نەخشەی شاپلی سوپەرکلاستەر]]
ناویان بە ناوی ئەوەوە ناونراون بریتین لە:
* کانییەکەی شاپلی لەسەر [[مانگ]]
* [[گەڕەستێرۆچکە|ئەستێرەیەکی بچووک]] ١١٢٣ شاپلێیا
* شاپلی سوپەرکلاستەر
* ھارلۆ شاپلی سەردانی وانەبێژ لە فەلەکناسی، کۆمەڵەی فەلەکناسی ئەمریکی

پێش ئەوەی دەستەواژەی دژە کۆمۆنیستی «مردوو باشترە لە سوور» لە ساڵانی ١٩٥٠دا لە سەردەمی ماکارتیزمدا بەناوبانگ بێت، شاپلی لە وتارێکی ساڵی ١٩٤٧دا بە ناوی «ئاشتی یان پارچە» وتی «جیھانێکی کۆیلە شایەنی پاراستنی نییە، باشترە وەک مانگی سارد بێ گیان بێت، یان بە شێوەیەکی سەرەتایی ڕووەکی وەک مەریخی وێران، نەک ھەسارەیەک کە ڕۆبووەتە کۆمەڵایەتییەکان دانیشتوویان بێت.»

== کار دەکات ==
شاپلی چەندین کتێبی لەسەر [[ئەستێرەناسی|فەلەکناسی]] و زانستەکان نووسیوە. لە نێو ئەمانەدا ''کتێبی سەرچاوە لە فەلەکناسیدا'' (نیویۆرک: مەکگراو-ھیل، ١٩٢٩، بە ھاوبەشی لەگەڵ [[Helen E. Howarth|ھێلین ئی. ھۆوارت]] نووسراوە، ھەروەھا لە ستافی ڕوانگەی کۆلێژی ھارڤارد)، یەکەم کتێبی سەرچاوەی بڵاوکەرەوە بوو لە مێژووی… زانستەکان.

لە ساڵی ١٩٥٣دا «پشتێنەی ئاوی شل»ی نووسی کە باوەڕێکی زانستی بە تیۆری ئیکۆسفێری ھوبێرتوس سترۆگۆڵد بەخشی.

شاپلی لە کتێبی "لە ئەستێرە و پیاوان" لە ساڵی ١٩٥٧دا، زاراوەی ''میتاگالاکسییەکانی'' پێشنیار کردووە بۆ ئەو شتانەی کە ئێستا پێیان دەوترێت سوپەرکلاستەر. </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;

شاپلی بەشداری لە کۆنفرانسی پەیمانگای ئایین لە سەردەمی زانستدا کردووە لە دوورگەی ستار و سەرنووسەری کتێبی زانست بیر لە ئایین دەکاتەوە (١٩٦٠).

### کتێب
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پڕۆژەی ھارلۆ شاپلی
* ''سروشت'' – کۆچی دوایی
* مشتومڕی گەورە
* کۆمەڵە پارچەیەک لەسەر مشتومڕی گەورە
* Harlow Shapley
* لە ماڵپەڕی antwiki.org

پۆل:گەردوون
پۆل:ژیاننامە
پۆل:چاودێرانی کۆلێژی ھارڤارد
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە