open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تیپ

چەپ|وێنۆک| ھێمای ستانداردی ناتۆ بۆ تیپێکی پیادەی دۆستانە
**تیپ** یان **بەتالیۆن** یەکەیەکی سەربازییە، بە شێوەیەکی گشتی لە ھەزار سەرباز پێکدێت کە لەلایەن لیوایەکی سەرھەنگەوە فەرماندەیی دەکرێت و دابەشکراوە بەسەر ژمارەیەک کۆمەڵەدا کە ھەریەکەیان بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن پێشڕەو یان پێشەنگێکەوە فەرماندەیی دەکرێن. تیپی ئاسایی لە سێ کۆمەڵەی ئۆپەراسیۆن و کۆمەڵەیەکی چەک و کۆمەڵەیەکی بارەگا دروستکراوە. لە ھەندێک وڵاتدا تیپەکان تەنھا پیادەن، لە کاتێکدا لە ھەندێکی تردا تیپەکان ڕێکخراوەی ئاستی یەکەکانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:سەربازی
سنووری لاتڤیا-ڕووسیا

**سنووری [[لاتڤیا]] و [[ڕووسیا]]** سنووری دەوڵەتییە لە نێوان کۆماری لاتڤیا (ئەندامی یەکێتی ئەورووپا) و فیدراسیۆنی ڕووسیا (ئەندامی دەوڵەتانی سەربەخۆی ھاوقازانج). درێژی سنوورەکە ٢١٤ کیلۆمەتر (١٣٣ میل)ە. لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە بەشێکی ڕۆژھەڵاتی سنووری دەرەوەی یەکێتی ئەورووپا و ناوچەی شنگن و ناتۆ بووە.

## ئەمانەش ببینە
* سنووری ئۆزبەکستان-کازاخستان

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:لاتڤیا
پۆل:ڕووسیا
پۆل:سنوورەکانی ڕووسیا
دارەتوو، بەردەڕەش

**دارەتوو** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای بەردەڕەش لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دارەتوو ناوەندی ناحیەی دارەتووە.

## ناو

## جوگرافیا
شارەدێی دارەتوو ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی گربدەو.
* لە باشوورەوە گوندی مۆریلان.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی بارەوانی گەورە.
* لە ڕۆژاواوە گوندی دووگوندانی بچووک.

## مێژوو

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
چڕە

**چڕە** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای شێخان لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. چڕە ناوەندی ناحیەی قەسرۆکە. 

شارەدێی چڕە لە شارۆچکەی شێخان (٢٢کم) دوورە، وە دووری لە شاری دھۆک (٥٧) کیلۆ مەتر دەبێت.
.

## ناو

## جوگرافیا
شارەدێی چڕە ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی ئاشکان.
* لە باشوورەوە گوندی گرک سوباشی.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی مەلا بروان.
* لە ڕۆژاواوە گوندی زیناڤا میری.

## مێژوو

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ئەیلوولی ڕەش

**ئەیلوولی ڕەش** کە بە **شەڕی ناوخۆیی ئوردن** ناسراوە،  ئەو ململانێیەیە کە لە ئوردن لە نێوان ھێزە چەکدارەکانی ئوردن بە سەرۆکایەتی شا حسێن و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین بە سەرۆکایەتی یاسر عەرەفات سەریھەڵدا، لە نێوان ١٦ بۆ ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٧٠، لەگەڵ ھەندێک چالاکی تا ١٧ی تەممووزی ١٩٧١ بەردەوام بوو.

دوای ئەوەی ئوردن لە ساڵی ١٩٦٧ کۆنترۆڵی کەرتی ڕۆژاوای لەدەستدا و بوو بە ھی ئیسرائیل، فیداییەکانی فەلەستین بنکەکانیان گواستەوە بۆ ئوردن و ھێرشەکانیان بۆ سەر ئیسرائیل و ناوچە داگیرکراوەکان پەرەپێدا. تۆڵەسەندنەوەی ئیسرائیل لە ئۆردووگای فڕۆکە جەنگییەکان لە کەرامە، شارۆچکەیەکی ئوردنی بەدرێژایی سنووری کەناری ڕۆژاوا، پەرەی سەند و بوو بە شەڕێکی تەواو. سەرکەوتنی ھاوبەشی فەلەستین و ئوردن لە شەڕی کەرامە لە ساڵی ١٩٦٨، پشتیوانی عەرەبەکانی بۆ چەکدارانی فەلەستینی لە ئوردن زیاد کرد. لە ئوردن دەسەڵاتی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین گەشەی کرد و تا ساڵی ١٩٧٠ بە ئاشکرا دەستی کرد بە داوای ڕووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی ھاشمی. وەک دەوڵەتێک لەناو دەوڵەتێکدا کاریان دەکرد، ھەندێک لە فیداییەکان یاسا و ڕێسا ناوخۆییەکانیان پشتگوێ خست، و دووجار ھەوڵی تیرۆرکردنی شا حسێنیان دا - کە بووە
ھۆی ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژ لە نێوان ئەوان و سوپای ئوردن لە حوزەیرانی ١٩٧٠. شا حوسێن ویستی فیداییەکان لە وڵاتەکە دەربکات، بەڵام دوودڵ بوو لە ھێرشکردن چونکە نەیدەویست دووژمنەکانی بەکاربھێنێت ئەمەش دژی ئەوە بە یەکسانکردنی چەکدارانی فەلەستینی لەگەڵ خەڵکی مەدەنی. چالاکییەکانی ڕێکخراوەکە بووە ڕفاندنی فڕۆکە لە مەیدانی داوسۆن لە ئوردن لە ١٠ی ئەیلوولدا گەیشتە لوتکە، کە تێدا فیداییەکان سێ فڕۆکەی مەدەنییان ڕفاند و ناچاریان کردن لە زەرقا بنیشنەوە و ھاووڵاتییانی بیانییان بە بارمتە گرت و دواتر فڕۆکەکانیان لە بەردەم ڕۆژنامەگەری نێونەتەوەیییدا تەقاندەوە. پاش ئەمە شا حوسێن فەرمانی بە سوپا کرد کە بجووڵێن.

لە ١٧ی ئەیلوولدا، سوپای ئوردن ئەو شارانەی گەمارۆدا کە ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی تێدابوو، لە نێویاندا عەمان و ئیربید و بە تۆپخانەی قورس و تۆپی تانکی دەستیکرد بە بۆردوومانکردنی فیداییەکان جێگیرکراو لە کەمپەکانی پەنابەرانی فەلەستین. ڕۆژی دواتر ھێزێک لە سووریاوە کە نیشانەکانی سوپای ڕزگاریخوازی فەلەستینیان لەسەر بوو، دەستیان کرد بە پێشڕەوی بەرەو ئیربید، کە فیداییەکان بە "شارێکی ئازادکراو"یان ڕاگەیاند. لە ٢٢ی ئەیلوولدا، دوای ئەوەی سوپای ئوردن ھێرشێکی زەمینی دەستپێکرد، سوورییەکان کشایەوە و زیانێکی زۆری بە ھێزی سووریا گەیاند. زیادبوونی فشارەکانی وڵاتانی عەرەبی بووە ھۆی ئەوەی شا حسێن شەڕەکە بوەستێنێت. لە ١٣ی تشرینی یەکەمدا ڕێککەوتنێک لەگەڵ یاسر عەرەفات واژوو کرا بۆ ڕێکخستنی بوونی فیداییەکان. سوپای ئوردن گەڕایەوە و لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٧١دا جارێکی دیکە ھێرشیان کردەوە، فیداییەکان یەک بە یەک لە شارەکان دەرکران، تا دوو ھەزار فیدایی دوای ئەوەی لە ١٧ی تەممووزدا لە دارستانێکی نزیک عەجلوون گەمارۆدرابوون، خۆیان ڕادەست کرد، ئەمەش کۆتایی ململانێکان بوو.

ئوردن ڕێگەی بە فیداییەکان دا لە ڕێگەی سووریاوە بەرەو لوبنان بڕۆن، دوای ئەوە بوونە یەکێک لە لایەنە شەڕکەرەکانی شەڕی ناوخۆی لوبنان. ڕێکخراوی ئەیلوولی ڕەش لە کاتی شەڕدا بۆ ئەنجامدانی تۆڵەسەندنەوە دامەزرا. ڕێکخراوەکە بەرپرسیارێتی تیرۆرکردنی وەسفی ئەلتەل سەرۆک وەزیرانی ئوردنی لە ساڵی ١٩٧١ و ئۆپەراسیۆنی میونشن کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوکرایەوە لە ساڵی ١٩٧٢دا گرتە ئەستۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٧٠
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٧١
پۆل:شەڕەکانی فەلەستین
پۆل:شەڕەکانی سووریا
کەلەکچی

**کەلەکچی** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای شێخان لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. کەلەکچی ناوەندی ناحیەی کەلەکچیە. 

شارەدێی کەلەکچی لە شارۆچکەی شێخان (٢١کم) و (٧٠کم) لە شاری مووسڵ و (٦٠کم) لە شاری دھۆک دوورە .

## ناو
لەبارەی ناوی کەلەکچی لەدوو وشە پێک دێت ئەوانیش (کەلەک) واتا (بەلەم) و (چی) واتا(ئەو کەسانەی کەکار بە بەلەم دەکەن). لەبەرئەوەی کەلەکچی نزیک دوو ڕووبارە ئەوانیش ڕووبارەکانی (خازر و گۆمل)، وە لەکۆندا خەلکی کەلەکچی  خەلک و شمەکیان دەگواستەوە بە(بەلەم واتا کەلەک) بۆیە ئەو شوێنە ناسرا بە کەلەکچی.

## جوگرافیا
شارەدێی کەلەکچی ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی گرک سوباشی.
* لە باشوورەوە گوندی گەرمک گچکە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی گریکا.
* لە ڕۆژاواوە گوندی تەلجومر.

## مێژوو
* گوندی کەلەکچی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی سەردەمی حوکمڕانی (بابانیەکان) لە دەوروبەری ساڵەکانی (١٦٥٠ تا ١٨٠٠) زاینی.
* لە دوای ساڵی ١٩٧٥ەوە کە قەزای شێخان بەر شاڵاوی بە عەرەبکردن کەوت و گوندەکانی وێران کران، گوندی کەلەکچی بووە گۆمەڵگەی زۆرە ملێ بۆ دانیشتوانی ئەو گوندان.
* لەگەڵ ھاتنە کایەی ناحیەی کەلەکچی لە بەرواری(٩/٣/٢٠١٤)دا بووەتە شارەدێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
سنووری فەرەنسا-ئیتاڵیا

درێژی **سنووری [[فەرەنسا]] و [[ئیتالیا]]** ٥١٥ کم (٣٢٠ میل)ە. لە باکوورەوە لە بەرزایییەکانی ئەلبەوە دەڕوات، ناوچەیەک کە تێیدا بەسەر مۆن بلانکدا تێدەپەڕێت، بۆ خوارەوە تا کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست لە باشوور. سێ پارکی نەتەوەیی بەدرێژایی سنوورەکە ھەڵکەوتوون: پارکە نەتەوەییەکەی ڤانۆیس و پارکە نەتەوەییەکەی مێرکانتۆر لە دیوی فەرەنسا و پارکە نەتەوەییەکەی گران پارادیسۆ لە دیوی ئیتاڵیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:فەڕەنسا
پۆل:ئیتالیا
ڕۆڤیا

**ڕۆڤیا** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای بەردەڕەش لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ڕۆڤیا ناوەندی ناحیەی ڕۆڤیایە.

شارەدێی ڕۆڤیا لە شارۆچکەی بەردەڕەش (١٨)کم و (٧٤)کم لە شاری مووسڵ و (٨٠)کم لە شاری دھۆک دوورە .

## ناو
چەند بۆچوونێک ھەیە لە سەر ناوی ڕۆڤیا:
* زوو ئافرەتێک ھەبووە بەناوی (ڕوەیدە) گەورەی گوند بووە بۆیە ڕۆڤیا لە(رویدە)ھاتووە.
* لە ڕۆمیە ھاتووە و ئەوەش لەبەر ئەوەی لەکاتی خۆی ڕۆم لێرە بوونە و بارەگایان دروست کردوە و لێرەوە دەستیان پێ کردوە وەکو بنکەیەکی سەرەکی.
* گوایە لە ناوچەکەدا گیانداری ڕێوی زۆر بووە، کە لە کرمانجیدا بە ڕێوی دەڵێن(ڕۆڤی)، لەوەوە ناوی ڕۆڤیای وەرگرتووە.

## جوگرافیا
شارەدێی ڕۆڤیا ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی عەلی شانە.
* لە باشوورەوە گوندی جوجەر گچکە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی کێلە سپی.
* لە ڕۆژاواوە گوندی سێگرک.

## مێژوو
لە بەرواری ٨\٤\٢٠٠٧دا قەزای بەردەڕەش ھاتە کایەوە، لەم بەروارەشەوە ناحیەی ڕۆڤیا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی گوندی ڕۆڤیا بوو بە ناوەندی ھەروەھا بووە شارەدێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
زەرقا

**زەرقا** (بە عەرەبی: الزرقاء) شارێکی ئوردنییە، و ناوەندی پارێزگای زەرقایە. نزیکەی ٢٠ کم لە باکووری ڕۆژھەڵاتی عەممانی پایتەختەوە دوورە و شارەکانی زەرقا و ڕوسەیفە و عەممان لەوێدا بەنێو یەک دەخەن و سێ شارەکە پێکدەھێنن و دەبنە ناوەندێکی گەورەی دانیشتووان.  زەرقا بە سێیەم گەورەترین شاری ئوردن دادەنرێت لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە، ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٣دا نزیکەی ٥٧٢ ھەزار و ٦٩٠ کەس بووە. بە پایتەختی پیشەسازی ئوردن دادەنرێت. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٦٠ کیلۆمەتر دووجایە، بەرزییەکەی نزیکەی ٦١٩ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە.

یەکەمین نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم شارەدا دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی چوارەمی پێش زایین. بەڵام شارەکە گرنگی خۆی لەدەستدا تا لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لەلایەن کۆچبەرانی چیچانی کە لە قەفقازەوە ھاتبوون، بە تایبەتی لە ساڵی ١٩٠٢دا، کاتێک لە شەڕەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ڕووسیا ئاوارە بوون و بە درێژایی  ڕووباری زەرقا نیشتەجێ بوون. دوابەدوای ئەوە وێستگەیەک لەسەر ھێڵی ئاسنی حیجازی لە شارۆچکەی نوێدا دروستکرا و ئەم وێستگەیەش بوو بە ناوەندێکی گرنگ. لە ساڵی ١٩٢٩ حکوومەتی نوێی ئوردن فەرمانێکی دەرکرد کە یەکەم ئەنجومەنی شارەوانی بۆ شاری زەرقا دامەزراند.

دوای پێکھێنانی ھێزی سنووری ڕۆژھەڵاتی ئوردن لە ١٩٢٦، بنکەی سەربازی لە شارەکەدا لەلایەن سوپای بەریتانیاوە دروستکرا. دواتر شارەکە بە "شاری سەربازی" ناسرا و پێشتر بارەگای سوپای عەرەبی بووە. زەرقا بە پێگەی جوگرافیای ناوەندی لە نێوان شارەکانی شانشین و لەسەر تۆڕێکی گواستنەوەی نێونەتەوەییی کە ئوردن بە وڵاتانی دراوسێ دەبەستێتەوە جیا دەکرێتەوە، کە ھێڵی ئاسنی حیجاز کە لە ساڵی ١٩٠٠ دامەزرا، بەو تۆڕەدا تێدەپەڕێت.

## سەرچاوەکان
زێلکان

**زێلکان** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای شێخان لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. زێلکان ناوەندی ناحیەی زێلکانە.

شارەدێی زێلکان لە شارۆچکەی شێخان (١٨)کم و (٤٢)کم لە شاری مووسڵ و (٦٠)کم لە شاری دھۆک دوورە .

## ناو

## جوگرافیا
شارەدێی زێلکان ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی خاتیناوە.
* لە باشوورەوە گوندی کانی ساردک.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی چەم ڕەش.
* لە ڕۆژاواوە گوندی تاق میکایل.

## مێژوو
گوندی زێلکان لە ساڵی (١٩٩٧)دا بووە شارەدێ، کاتێک ناحیەی زێلکان ھاتە کایەوە، تاوەکو ساڵی (٢٠٠٤) ئەم ناحیەیە ناوی ناحیەی فاروق بوو پاشان ناوی گۆڕدرا بە ناحیەی زێلکان بە ناوی ناوەندەکەیەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ئاڵای لیبیا

**ئاڵای لییبا** بەپێی دەستووری سەربەخۆیی ساڵی ١٩٥١ی زایینی، لە سێ ڕەنگ پێکھاتووە: سوور، ڕەش و سەوز، لە ناوەڕاستیدا ھیلالی سپی و ئەستێرەیەکی سپی ہەیە. پێی دەوترێت "ئاڵای سەربەخۆیی". بۆ یەکەمجار دوای سەربەخۆیی لیبیا و ڕاگەیاندنی شانشینی یەکگرتووی لیبیا بەکارھات و دیزاینەکەی لەلایەن دەزگایەکی یاسادانانی لیبیا لە ساڵی ١٩٥١ی زایینی داڕێژرا. بەکارھێنانی دوای کودەتاکەی ئەیلوولی ١٩٦٩، یان ئەوەی ناوی شۆڕشی ئەلفاتح بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ٢١ی ئابی ٢٠١١ ئەم ئاڵایە بەسەر دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەت لە تەرابلوسی پایتەخت ھەڵکرا، دوای ئازادکردنی.

## سەرچاوەکان
کەرامە

**کەرامە** شارۆچکەیەکی سنووری ئوردنە و دەکەوێتە دۆڵی ئوردن، ڕۆژھەڵاتی ڕووبار، نزیک پردی شا حوسێن، پێشتر پردی ئەللەنبی بووە. گوندەکە لە ٢١ی ئازاری ١٩٦٨ دا مەیدانی شەڕ بوو کە تەواوی ناوچەی دەوروبەری گوندەکەی گرتەوە. ناوی شەڕی کەرامە بوو.

## سەرچاوەکان
شەڕی کەرامە

**شەڕی کەرامە** پێکدادانێکی سەربازی چەکدارییە کە لە ٢١ی ئازاری ١٩٦٨ لە شارۆچکەی کەرامەی ئوردن لەسەر سنووری ڕۆژاوای ئوردن ڕوویدا، پێکدادانەکە بۆ ماوەی ١٥ کاتژمێری خایاند لە نێوان ھێزەکانی سوپای ئیسرائیل و ھێزە چەکدارەکانی ئوردن، بەدرێژایی لەگەڵ لایەنەکانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، لە قۆناغێکدا کە بە شەڕی پەکخستن ناسراوە لەو ڕۆژەدا ھێزەکانی قەوارەی زایۆنیستی ھەوڵی داگیرکردنی ڕووباری ئوردنیان دا بە ھۆکارێک کە بە ستراتیژی دەزانێت. لە ڕاستیدا لە چەند میحوەرێکەوە ڕووبارەکەی بڕیوە، لەگەڵ ئۆپەراسیۆنەکانی پردکردن و لەژێر ڕووپۆشێکی ئاسمانیی چڕدا. سوپای ئوردن بە زۆر بە درێژایی بەرەی شەڕ لە باکووری دووری ئوردنەوە تا باشووری دەریای مردوو ڕووبەڕووی بووەوە. لە گوندی کەرامە، سوپای عەرەب و فیدایینەکان لەگەڵ ھێزەکانی ئیسرائیل تێکھەڵچوون، لە شەڕێکدا کە نزیکەی پەنجا خولەکی خایاند. دوای ئەوە شەڕی نێوان سوپای ئوردن و ھێزەکانی ئیسرائیل بۆ ماوەی زیاتر لە ١٦ کاتژمێر بەردەوام بوو، ئیسرائیلیەکانی ناچار کرد بە تەواوەتی لە بەرەکانی شەڕ بکشێنەوە، بۆ یەکەمجار زیان و کوژراوانی خۆیان بەجێھێشت بەبێ ئەوەی بتوانن لەگەڵ خۆیان بیانبەن. سوپای ئوردن توانی ھێزەکانی ئیسرائیل تێکبشکێنێت و لە بەرەکانی شەڕ دەریان بکات و ئامێر و مردووەکانیش بەجێبھێڵێت، بەبێ ئەوەی قەوارەی جوو بە ئامانجەکانی خۆی بگات.

شەڕی کەرامە لە مێژووی ھاوچەرخی فەلەستیندا گرنگییەکی زۆر بەدەست دەھێنێت. بە خاڵی وەرچەرخان دادەنرێت بەرەو کۆنترۆڵکردنی بزووتنەوەی فیدایی فەلەستین - بە تایبەت بزووتنەوەی فەتح - لەسەر گۆڕەپانی سیاسی فەلەستین و لەسەر ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، بووە ھۆی چەسپاندنی بوونی فیداییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئوردن و زەبرێکی جەماوەری گەورەی پێبەخشی بە شێوەیەکی فەلەستینی و عەرەبی. ھەروەھا بەشداری کرد لە درێژەدان بە بژاردەی "شەڕی چریکی" و "جەنگی ڕزگاریخوازی گەل" لە دژی قەوارەی زایۆنیستی، دوای شکستی سوپای عەرەب لە شەڕی حوزەیرانی ١٩٦٧ و داگیرکردنی ئیسرائیل لە کەناری ڕۆژاوا، کەرتی غەززە، بەرزاییەکانی جۆلان و سینا.

## سەرچاوەکان
فیداییەکانی فەلەستین

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|فیداییە فەلەستینییەکان لە [شەڕی ناوخۆی لوبنان|شەڕی ناوخۆیی لوبنان]]
**فیداییەکانی فەلەستین** گرووپێکی سەربازی فەلەستینن کە داگیرکارییەکانی زایۆنیستەکان بۆ سەر فەلەستین ڕەتدەکەنەوە و فەلەستینییەکان بە شەڕکەری ئازادی دایان دەنێن، جووڵانەوەکەیان لە شەڕی چریکی وەرگرتووە لە جەزائیر و ڤیێتنام و چین و ئەمریکای لاتینی. ئەم بزووتنەوەیە لە نێو ئەو پەنابەرە فەلەستینیانەدا سەریھەڵدا کە لە ئەنجامی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ی نێوان عەرەب و ئیسرائیل لە گوندەکانیان دەرکرابوون یان ھەڵھاتن و لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٥٠ دا فیداییەکان دەستیان کرد بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سنووربەزێن بۆ ناوەوەی ئیسرائیل لە سووریا، میسر و ئوردن. لە کەرتی غەززەوە کە بە تاکە خاکی حکوومەتی فەلەستین دادەنرا، دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستین لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٨ ڕاگەیەندرا و بووە خاڵی سەرەکی لە چالاکییەکانی فیداییەکانی فەلەستین. ھێرشە فیداییەکان ئاراستەی سنوورەکانی غەززە و سینا لەگەڵ ئیسرائیل کرا و لە بەرامبەردا ئیسرائیل ڕێوشوێنی تۆڵەسەندنەوەی گرتەبەر و فیداییەکانی کردە ئامانج، ئەمەش لە بەرامبەردا ھێرشی زیاتری لێکەوتەوە. گرووپە فیدییەکانی لەژێر چەتری ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین دوای شەڕی ساڵی ١٩٦٧ یەکگرت و سەرەڕای ئەم یەکێتییە، ھەر گرووپێک سەرکردە و ھێزی چەکداری سەربەخۆی پاراست.

شکستی وڵاتانی عەرەبی لە بەرامبەر دەستدرێژیی ئیسرائیل لە حوزەیرانی ١٩٦٧دا دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی لەسەر ئاستی فەلەستین ھەبوو، کە بە ڕزگارکردنی خەباتی نەتەوەیی فەلەستین لە سنووردارکردنی سەرپەرشتی فەرمی عەرەبی و لەدەستدانی تەواوەتی گرەو لەسەر ڕۆڵی سوپای ئاسایی عەرەبی، بەتایبەتی دوای ئەوەی میسر و ئوردن لەسەر بڕیارنامەی ژمارە ٢٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش ڕێککەوتن. یەکێک لە دەرئەنجامەکانی ئەو شکستە بەھێزبوونی ئەو ڕەوتە بوو کە بزووتنەوەی فەتح بانگەشەی بۆ دەکرد، لە نیوەی یەکەمی شەستەکاندا، کە ئەوە بوو کە گەلی فەلەستین دەبێت بە پلەی یەکەم پشت بە خۆی ببەستێت لە شەڕی ئازادکردنی نیشتمانەکەیدا، بە پەنابردن بۆ خەباتی چەکداری، وەک تاکە ڕێگە بۆ ئەنجامدانی. بەم شێوەیە ڕێکخراو و بزووتنەوە نوێیەکانی فەلەستینی، چەپ و ناسیۆنالیستی، دەستیان کرد بە سەرھەڵدان و دیاردەی خەباتی چەکداری فەلەستین گۆڕا بۆ بزووتنەوەیەکی خۆڕاگری، ئیتر فەلەستینی پەنابەر و ئاوارە نەبوو، بەڵکو بووە فیداییەک کە چەکی ھەڵگرتبوو.

ئیسرائیل ھێرشەکانی فیدیاییەکانی ھێنایە ئاراوە بۆ پاساوھێنانەوە بۆ دەستدرێژییە دووبارەبووەکانی لە ساڵانی ١٩٥٦ و ١٩٦٧ و ١٩٧٨ و ١٩٨٢.

## سەرچاوەکان
گەمارۆدانی حەلەب (١٩٨٠)

**گەمارۆدانی حەلەب** ئاماژەیە بۆ چەند کۆمەڵکوژییەک کە لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی ھێزەکانی حکوومەتی سووریا بە سەرۆکایەتی حافز ئەسەد لە ساڵی ١٩٨٠ لەکاتی شەڕی چەکداری نێوان ئەوان و گرووپە سوننەکان ئەنجامدرا. لە پێشەنگدا ڕێکخراوی ئیخوان موسلمین.

## پێشینە
## ناڕەزایەتی و توندوتیژی
حەلەب بە شێوەیەکی نەریتی وەک گرنگترین شاری سووریا لە دوای دیمەشق سەیر دەکرێت، ھەروەھا ناوەندێکی گرنگ بووە بۆ ئەندامانی ئۆپۆزسیۆنی دیموکراسی و عەلمانی سووریا و ھەروەھا ئۆپۆزسیۆنی چەکداری ئیسلامیی. شارەکە شوێنی کۆمەڵکوژیی قوتابخانەی تۆپخانەی حەلەب بوو لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٩، ھەروەھا شاھیدی شەڕ و پێکدادانی بەردەوامی نێوان ھێزە ئەمنییەکانی حکوومەت و ئۆپۆزسیۆنی ئیسلامی بوو لە پاییزی ١٩٧٩. شانە چەکدارەکانی ئۆپۆزسیۆنی ئیسلامی توندڕەو ھێرشیان کردە سەر پۆلیس و دەورییەکانی حکوومەت؛ لە ئەنجامدا سوپای حکوومەتی سووریا و ھێزە ئەمنییەکان ھەڵمەتی دەستگیرکردنیان دەستپێکرد و لە ئەنجامدا زیانی زۆری گیانی لێکەوتەوە.

ھێزە ئەمنییەکانی حکوومەت ئۆپۆزسیۆنیان سەرکوت کرد و ھەڵیانکوتایە سەر ناوەند و شوێنی کۆبوونەوەکانی. ھێزە ئەمنییەکانی حکوومەت لە پێنج ھەزار سەربازی سەرایای بەرگری پێکھاتبوون، ھەروەھا ھەزاران ئەندامی پۆلیس و دەزگا ئەمنییەکانی دیکەی دەوڵەت؛ سەرەڕای بوونی زۆری حکوومەت، کەرتە گەورەکانی حەلەب لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی سووریا کەوتنە خوارەوە.

## زیادبوونی چالاکیی ئۆپۆزسیۆن
لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ توندوتیژی لەو شارەدا تەقییەوە، دوای ئەوەی ھێزە ئەمنییەکان شێخ زەینەددین خەیروڵڵایان دەستگیرکرد، کە دەنگێکی پێشەنگی ئیسلامییەکان و ئیمامی موعتادی نوێژی ھەینی بوو لە مزگەوتی گەورەی حەلەب. دوابەدوای دەستگیرکردنەکە، چالاکیی ئۆپۆزسیۆن و توندوتیژی بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد و ڕۆژانە خۆپیشاندان و مانگرتن و بایکۆت و ھێرش بۆ سەر نووسینگەکانی حیزبی بەعس زیادی کرد. ئۆپۆزسیۆنی ئیسلامی گەورەترین مەترسی بوو بۆ سەر دەوڵەت، ھەروەھا باشترین چەکدار و ڕێکخراویش بوو، ھەرچەندە ئۆپۆزسیۆنی عەلمانی ھەڕەشەی لە دەوڵەتی بەعس دەکرد بەھۆی پاڵپشتی بەربڵاوی چینی ناوەند و ھەروەھا گرووپە کەمینەکانی دژبەری ئیسلامییەکان.

## ئەنجام
### زیانەکان
بە مەزەندەکردن ١٠٠٠–٢٠٠٠ کەس لە کاتی گەمارۆدانەکەدا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە کوژراون، یان لە کاتی پێکدادانەکاندا، بەبێ جیاوازی، یان وەک بەشێک لە لەسێدارەدانی پوختە (اجراءات موجزە). بەلایەنی کەمەوە ھەشت ھەزار کەس دەستگیرکراون و سەرچاوەکانی دیکەش باس لە ١٠ ھەزار زیندانی دەکەن. لە ساڵی ١٩٧٩ تا ١٩٨١ ھێزەکانی ئیخوان موسلمین زیاتر لە ٣٠٠ کەسیان لە حەلەب کوشت؛ نزیکەی ھەموویان بەرپرسی بەعسی عەلەوی بوون، بەڵام ھەندێک لە پیاوانی ئایینیشیان تێدابوو کە ئەم کوشتنانە و ھەڵمەتی تیرۆری چەکداری ئیخوان موسلیمنیان سەرکۆنە کردبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سووریا لە ١٩٨٠
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٠
کۆمەڵکوژیی زیندانی تەدمۆر

**کۆمەڵکوژیی زیندانی تەدمۆر** کۆمەڵکوژییەکە لە زیندانی تەدمۆر کە دەکەوێتە شاری بیابانی تەدمۆر نزیکەی ٢٠٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دیمەشقی پایتەختی سووریاوە دوورە و لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕوویدا. کۆمەڵکوژییەکە لە سەردەمی سەرۆک کۆماری کۆچکردوو حافز ئەسەد ڕوویدا، بە تایبەتی لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٠، کاتێک سەدان زیندانی لە ئاستە کۆمەڵایەتی و سیاسییە جیاوازەکاندا گیانی لەدەستدا، کە زۆرینەیان سەر بە ئیخوان موسلمینی ئۆپۆزسیۆن بوون.

## ژمارەی قوربانیان
بەھۆی بەردەوامی نھێنی کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، خەمڵاندنەکان سەبارەت بە ژمارەی قوربانیان جیاوازن لە کاتێکدا ھەندێک لە خەمڵاندنەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ٦٠٠ کەسی تێپەڕاندووە، بەڵام خەمڵاندنە نێونەتەوەیییەکانی دیکە ئاماژە بەوە دەکەن کە ژمارەیان لە ھەزار کوژراو تێدەپەڕێت.  ھەندێک لە سەرچاوەکانی مافی مرۆڤ باس لەوە دەکەن کە ژمارەی کوژراوان دەگاتە ھەزار و ٢٠٠ کەس.

## سەرچاوەکان

پۆل:سووریا لە ١٩٨٠
زیندانی تەدمۆر

**زیندانی تەدمۆر** زیندانێکی سەربازی بوو کە دەکەوێتە نزیک شاری بیابانی تەدمۆر نزیک شوێنەوارە بەناوبانگەکانی، نزیکەی ٢٠٠ کم لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دیمەشقی پایتەختی سووریا دوورە. لە ساڵی ١٩٦٦ کراوەتەوە و بە پلەی یەکەم زیندانێکە بۆ سەربازی دیاری کراوە و لەلایەن پۆلیسی سەربازییەوە سەرپەرشتی دەکرێت. ناوی زیندانەکە پەیوەست بوو بە ناوبانگێکی خراپەوە. لە ساڵی ٢٠٠١ ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەییی ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا زیندانەکە بە "داڕێژراوە بۆ ئەوەی زۆرترین ڕێژەی ئازار و زەلیلکردن و ترس بەسەر زیندانییەکان بسەپێنێت."

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی پارێزگای حومس
ململانێی باشووری لوبنان ١٩٧٨

**ململانێی باشووری لوبنان** یان **ئۆپەراسیۆنی لیتانی** ناوی ئەو ھەڵمەتە سەربازییەیە کە سوپای ئیسرائیل لە باشووری لوبنان ئەنجامیدا و لەو ماوەیەدا خاکی لوبنانی تا ڕووباری لیتانی داگیرکرد. ناوی سەربازی ئەم ھەڵمەتە بە زمانی عیبری بریتی بوو لە: (אבי החכמה) بە کوردی: پەروەردگاری دانایی، یان: گەورەی دانایی، بەڵام میدیای ئیسرائیل ئەم ھەڵمەتەیان ناوبرد: (מבצע ליטני) بە کوردی: **شاڵاوی لیتانی**، یان **ئۆپەراسیۆن لیتانی** کە ئەو ناوەیە کە بەھۆیەوە ناسرا ئەم ھەڵمەتە سەربازییە کە ئیسرائیل لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٨ دژی ناوچەکانی باشووری لوبنان دەستیپێکرد، لەو ماوەیەدا سوپای ئیسرائیل ھاتە ناو خاکی لوبنان تا ڕووباری لیتانی، بۆ ماوەی سێ مانگ ئەم ناوچانەی کۆنترۆڵکرد، و پاشان کشایەوە بۆ سنووری نێونەتەوەیی. ئەم ھەڵمەتە ئامانجی نەھێشتنی ڕێکخراوە فەلەستینییەکان بوو کە بنکەکانیان لە باشووری لوبنان، و لەناوبردنی ژێرخانی ئەوان، بە مەبەستی سنووردارکردنی ئەو ھێرشانەی کە دژی ئیسرائیل و دانیشتووانی ناوچە باکوورییەکانی ئەنجامیان دەدا.

ئەم ھەڵمەتە بووە ھۆی کوژرانی نێوان ١١٠٠ بۆ دوو ھەزار چەکداری فەلەستینی و ھاووڵاتی لوبنانی و ئاوارەبوونی ١٠٠ بۆ ٢٥٠ ھەزار ھاووڵاتی لوبنانی لە ماڵ و گوندەکانیان. ئیسرائیل سەرکەوتوو بوو لە گەیشتن بە ئامانجەکانی لەم ھەڵمەتە سەربازییەدا ھێزەکانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین کشایەوە، ناڕەزایەتییەکانی حکوومەتی لوبنان بەرامبەر بە لەشکرکێشی ئیسرائیل بووە ھۆی پێکھێنانی ھێزێکی ئاشتیپارێز لە باشووری لوبنان کە لە ھێزەکانی یوونیفێل پێکھاتبوو و ئیسرائیل بە شێوەیەکی بەشیی لە خاکی لوبنان کشایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٧٨
پۆل:لوبنان لە ١٩٧٨
ھێزی کاتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە لوبنان

**ھێزی کاتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە لوبنان** () یان ئەوەی بە ھێزەکانی **یونیفیل** ناسراوە) ھێزە نێونەتەوەیییە فرەنەتەوەییەکانن کە سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکانن بۆ پاراستنی ئاشتی لە باشووری لوبنان. لە ١٩ی ئازاری ١٩٧٨ بە بڕیارنامەی ٤٢٥ و ٤٢٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان و چەند بڕیارێکی دیکە لە دوای شەڕی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ سەر لوبنان   بۆ پشتیوانی لە ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای لوبنان و پشتڕاستکردنەوەی کشانەوەی ئیسرائیل لە لوبنان، و دڵنیابوون لەوەی کە حکوومەتی لوبنان دەسەڵاتی کاریگەرانەی خۆی لە ناوچەکەدا بەدەست دەھێنێتەوە.

بەھۆی لەشکرکێشی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢ و کشانەوەی ئیسرائیل لە لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٠، ناچار بوو دەستکاری ئەو بریکارە بکرێت. دوای شەڕی لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٦، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان یونیفیلی بەھێزتر کرد و ئەرکی زیاتری بۆ زیاد کرد، وەک ھاوکاریکردنی ئاوارەکان.

ساڵانە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە ئەرکی یونیفیل نوێ دەکرێتەوە؛ لەم دواییانەدا لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٤ بە پەسەندکردنی بڕیارنامەی ٢٧٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان درێژکرایەوە. ئەو ھێزە لە ١٠ ھەزار سەربازی ئاشتیپارێز لە ٤٦ وڵات پێکھاتووە و ئەرکی ھاوکاریکردنی سوپای لوبنانیان پێسپێردراوە. پارەدارکردنی ساڵانە لەلایەن ئەنجومەنی گشتیەوە پەسەند دەکرێت. بودجەکەی بۆ ماوەی مانگی تەممووزی ٢٠١٨ تا حوزەیرانی ٢٠١٩ ٤٧٤ ملیۆن دۆلار بووە

## سەرچاوەکان

پۆل:کێشەی ئیسرائیل و لوبنان
تیپەکانی بەرگریی نیشتمانی (عێراق)

**تیپەکانی بەرگریی نیشتمانی** () یەکەی نیمچە سەربازی و ژەندرمەی کوردیی عێراق بوون کە سەرەتا لە میلیشیایەکی کوردی لایەنگری حکوومەتەوە سەریانھەڵدا، کە لەلایەن ڕژێمی عەبدولکەریم قاسمەوە پەرەی پێدرابوو لە دژی یاخیبووانی کورد لە کاتی شەڕی یەکەمی عێراق و کورددا. تیپەکان لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا بە تایبەتی لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا بە شێوەیەکی بەرچاو بەکارھێنران. زۆرێک لە یەکەی تیپەکان لە ڕاپەڕینی ١٩٩١ یاخیبوون و پەیوەندییان بە پێشمەرگەوە کرد، ھەرچەندە تیپەکان بە توانای کەمەوە لە چالاکیدا مانەوە تاوەکو حکوومەتی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕووخێندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەددام حوسێن
پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:عێراق
ھێرشی جۆبار ٢٠١٧

**ھێرشی جۆبار لە ٢٠١٧دا** ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بوو کە سوپای عەرەبی سووریا و ھاوپەیمانەکانی لە دژی پێگەکانی ئۆپۆزسیۆن لە گەڕەکەکانی ڕۆژھەڵاتی دیمەشق و بە شێوەیەکی سەرەکی لە گەڕەکی جۆبار و عەین تەرما دەستیپێکرد.

## سەرچاوەکان
ڕووداوەکانی ٢٠٠٤ی قامیشلۆ

**ڕووداوەکانی ٢٠٠٤ی قامیشلۆ**  شێوە ڕاپەڕینێکی کورد بوو دوای ئاژاوەگێڕییەکانی یارییەکی تۆپی پێی قامیشلۆ، کاتێک بەشێک لە ھاندەرانی عەرەبی تیپی (ئەلفەتوا) دەستیان کرد بە بەرزکردنەوەی وێنەی سەددام حوسێن، کارێک کە ھاندەرانی کوردی تیپی (ئەلجیھاد)ی تووڕە کرد،  بەھۆی شاڵاوی ئەنفال کە سەددام دژی کوردەکانی عێراق دەستی پێکرد. ئەم ڕووداوانە لە ١٢ی ئازاری ٢٠٠٤ی زایینی لە شاری قامیشلۆی ڕۆژاوای کوردستان ڕوویاندا، کە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی توندوتیژ لە نێوان کورد و ھەندێک لە ھۆزەکانی عەرەبدا ڕوویدا، ھێزە ئەمنییەکانی سووریا بەخێرایی دەستوەردانیان کرد، پاشان نائارامییەکان لە ناوچە کوردستانییەکانی تریش بڵاوبووەوە و بۆ ماوەی ٦ ڕۆژ بەردەوام بوو. 

ئەو دوو کۆمەڵەیە دەستیان کرد بە بەردبارانکردن بەسەر یەکتردا و خۆپیشاندەرانی کورد نووسینگەی ناوخۆیی حیزبی بەعسیان سووتاند، ئەمەش وایکرد ھێزە ئەمنییەکان دەستوەردان بکەن. سوپای سووریا بەخێرایی وەڵامی دایەوە و ھێزەکانی بە پاڵپشتی تانک و ھەلیکۆپتەر جێگیرکرد و سەرکوتکردنیان دەستپێکرد. ڕووداوەکان گەیشتنە لوتکە کاتێک کورد لە قامیشلۆ پەیکەری حافز ئەسەدی ڕوخاند.لایەنی کەم ٣٠ کورد کوژران کاتێک دەزگا ئەمنییەکان کۆنترۆڵی شارەکەیان دووپاتکردەوە.

ئەم ڕووداوانە لە خراپترین نائارامییەکان دادەنرێت کە ناوچەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا لەو ماوەیەدا شاھیدی بوون و ئاماری ڕووبەڕووبوونەوەکان بەپێی سەرچاوە کوردییە ناحکوومییەکان ٤٠ کوژراو و بەپێی ئاماری فەرمی سووریا ٢٥ کوژراو و سەدان بریندار و نزیکەی دوو ھەزار دەستبەسەرکراوی کورد، و دەنگۆی ئەشکەنجەدانیان لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە، و پاشان ھێرشی میدیایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە سووریا
تەلیعەی شەڕکەر

[وێنۆک|چەکدارانی تەلیعەی شەڕکەر و لۆگۆی [ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلمینیان لە پشتەوەیە.]]
**تەلیعەی شەڕکەر** لە سووریا لەلایەن ھەندێکەوە بە باڵی سەربازی ئیخوان موسلمین لە سووریا دادەنرێت، سەرەڕای ناکۆکی نێوانیان.

## ھۆکاری دروستبوون
دوای کودەتاکەی حیزبی بەعس لە ساڵی ١٩٦٣ دەسەڵات لە سووریا دەستی کرد بە سەرکوتکردنی توندوتیژی نەیارەکانی و ئەمەش بووە ھۆی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندان کە لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاوبووەوە ئیخوان موسلمین یەکێک بوو لە سپۆنسەرەکانی ئەو خۆپیشاندانانە بە مەبەستی ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە عەلمانییەتی دەسەڵاتی بەعس، کە لە ئایینی ئیسلامی دوور دەکەوێتەوە کە زۆرینەی گەلی سووریان.

حکوومەتی سووریا بە کوشتن و دەستگیرکردن خۆپیشاندانەکانی سەرکوت کرد، ئەمەش بووە ھۆی سەرھەڵدانی باڵێک لە بزووتنەوەی ئیخوان موسلمین کە داوای ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەگەڵ دەسەڵاتی دەسەڵاتداری بەعسی کرد، ناکۆکی ڕوویدا لە نێوان ئەندامانی ئەو گرووپە لەسەر بژاردەی ئاشتیانە و بژاردەی چەکدار.

## کارەکان
گرووپی تەلیعە ئۆپەراسیۆنی تیرۆرکردنیان ئەنجامدا کە گرنگترین کەسایەتییەکانی ڕژێمی سووریایان کردە ئامانج، وەکو ڕائید محەممەد ئەلغورە، بەڕێوەبەری ئاسایشی نیشتمانی لە حەما، کە دوو گەنجی تەلیعەی ئەشکەنجە دابوو، جگە لە ھەندێک کەسایەتی بەناوبانگی عەلەوی لە سووریا بە ئازارترین لێدان کە ئاراستەی ڕژێمەکە کرا ڕووداوی قوتابخانەی تۆپخانە لە حەلەب بوو کە نەقیب ئیبراھیم ئەلیووسف لە ساڵی ١٩٧٩دا سەرکردایەتی دەکرد و ٣٢ خوێندکاری سەربازی عەلەوی لە ھێرشەکەدا کوژران، دوای ئەوە ڕووبەڕووبوونەوەی گشتی لە نێوان تەلیعە و دەسەڵاتداران دەستیپێکرد و ئەم قۆناغە شایەتی دەرکردنی سزای لەسێدارەدان بوو لە دژی ھەر ئەندامێکی ئیخوان موسلمین.

## کۆمەڵکوژیی حەما
کۆمەڵکوژییەکەی حەما لە ساڵی ١٩٨٢ لە ئەنجامی بوونی نزیکەی ٢٠٠ بۆ ٣٠٠ چەکداری تەلیعە بوو لە شاری حەمای سووریا، سوپا شارەکەی گەمارۆدا و بۆردوومانی کرد و لە ئەنجامی کوشتنی بێ جیاوازی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی کوژران دوای ئەم کۆمەڵکوژییە قێزەونە، بوونی چەکداری نزیک بوو لە کۆتایی ھاتنی بۆ تەلیعەی شەڕکەر، دژایەتی گشتی بۆ ڕژێمی دەسەڵاتدار بەعس کۆتایی ھات تا ساڵی ٢٠١١ کە شۆڕشی سووریا سەریھەڵدا.

## سەرچاوەکان
عەدنان عوقلە

**عەدنان عوقلە** سەرۆکی بزووتنەوەیەک بوو بە ناوی تەلیعەی شەڕکەر گرووپێکی چەکدارە و پەیوەندی بە ئیخوان موسلمینەوە ھەیە کە ڕاپەڕینێکی چەکدارییان لە سووریا دەستپێکرد و شکستی ھێنا. ئەو بەھۆی ئەوەی بە تایبەتی و بە جۆش و خرۆشەوە ناوبانگی دەرکردبوو، ھەروەھا بەھۆی ئەوەی کاریگەرترین و کاریزماترین کەسایەتی تەلیعە بوو.

## گەورەبوون و خوێندن
عوقلە کوڕی نانەوایە، لە ساڵی ١٩٥٠ لە خێزانێکی چینی مامناوەند لە قونەیترە لەدایکبووە، ئەندازیاری شارستانی خوێندووە، ھەروەھا لە سوپای سووریا بە پلەی ئەفسەر خزمەتی کردووە.

## یاخیبوونی ئیخوان موسلمین لە سووریا
عوقلە ڕۆڵی گەورەی ھەبوو لە پلاندانان بۆ کۆمەڵکوژیی قوتابخانەی تۆپخانەی حەلەب لە ساڵی ١٩٧٩.

لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٨١دا سەربەخۆیی تەلیعەی شەڕکەری لە ئیخوان موسلمین ڕاگەیاند، و بانگەشەی ئەوەی کرد کە بەردەوام دەبێت لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژی حکوومەتی سووریا.

عوقلە بە پێشبینی دەستپێکردنی ڕاپەڕینێکی گشتی دژی حکوومەتی سووریا گەیشتە حەما.

سەرەڕای پچڕانی لەگەڵ ئیخوان موسلمین، عوقلە تەنھا لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٢دا بە فەرمی لە پۆستەکەی وەک سەرۆکی تەلیعەی شەڕکەر دوورخرایەوە، ئەمەش دوای کۆمەڵکوژییەکەی حەمایە. زۆرێک لە سەرکردەکانی باڵی سیاسی ئیخوان موسلمین بەرەو عێراق ھەڵھاتن و ھەرچەندە حکوومەتی عێراق پێشوازی لە سەرکردە سیاسییەکان کرد، بەڵام ڕەتیکردەوە پەناگە بۆ سەرکردەکانی تەلیعەی شەڕکەر دابین بکات. بەگوێرەی ھەندێک ھەواڵ، عوقلە لە ساڵی ١٩٨٣ یان ١٩٨٤ کاتێک ویستوویەتی بە دزییەوە بگەڕێتەوە ناو سووریا، دوای ئەوەی مافی پەنابەری لە عێراق ڕەتکرایەوە، دەستگیرکراوە. سەرچاوەکانی تر باس لەوە دەکەن کە لە ساڵی ١٩٨٢ کوژراوە، یان لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٢ کەوتووەتە دەستی ھێزە ئەمنییەکانی سووریا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
زمانی ئینگلیزیی ناوین

**ئینگلیزی ناوەڕاست** ئەو ناوەیە کە مێژوونووسانی زمانەوانی بە شێوەزار و بێژەکردنی باوی زمانی ئینگلیزی لە ماوەی نێوان داگیرکردنی نۆرمانییەکان لە ساڵی ١٠٦٦ و ناوەڕاستی سەدەی پازدەھەمدا داوە. بەڵام فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد ماوەی لە ساڵی ١١٥٠ تا ١٥٠٠ پێناسە دەکات. ئەم زمانە لە ڕووی پێکھاتەیییەوە پەیوەستە بە سەرھەڵدانی کۆمەڵێک زاراوەی نوێ و نەمانی زاراوەی دیکەوە فۆرمێکی مێژوویی زمانی ئینگلیزییە. لە ڕەوتی گەشەکردنیدا، زمانی ئینگلیزی لە دوای سەردەمی ئینگلیزی کۆن بە فۆڕمی جۆراوجۆری دیاردا تێپەڕی. زمانزانان بۆچوونی جیاوازیان ھەیە سەبارەت بە ماوەی فۆڕمی ئینگلیزی ناوەڕاست، بەڵام فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد بە نێوان ساڵانی ١١٥٠ بۆ ١٥٠٠ دادەنێت. قۆناغی گەشەسەندنی ئینگلیزی ناوەڕاست ھاوکات بوو لەگەڵ دابەشبوونی سەدەکانی ناوەڕاستی باڵا و سەدەکانی ناوەڕاستی کۆتایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی
وێژەی ئینگلیزی

**ئەدەبیاتی ئینگلیزی** یان **وێژەی ئینگلیزی** کە ئەو شتانە دەگرێتەوە کە نووسەرانی ئینگلتەرا و سکۆتلەندا و وێڵز بە زمانی ئینگلیزی لە بوارەکانی شیعر و نووسراو و درامادا دەینووسن. ئەدەبێکی دەوڵەمەندە بە شاکار لە بوارە ئەدەبییە جیاوازەکاندا، ھەروەھا یەکێکە لە کۆنترین ئەدەبیاتەکانی ڕۆژاوا. ئەم بابەتە کە پێداچوونەوە بە مێژووی ئەدەبیاتی ئینگلیزی دەکات، ئەدەبیاتی ئەمریکا، کەنەدا، ئوسترالیا و ئێرلەندا ناگرێتەوە.

## ئەدەبیاتی ئینگلیزی کۆن (٥٠٠–١١٠٠)
ھۆزەکانی ئەڵمانی کە بە ئەنگلۆساکسۆن ناسراون لە سەدەی پێنجەم و شەشەمدا لە ئینگلتەرا نیشتەجێ بوون و ئەو زاراوانەی کە ئەم ھۆزانە قسەیان پێدەکرد بە ئینگلیزی کۆن یان ئەنگلۆساکسۆن ناسرابوون و ئەمە زمانی ئەدەب بوو تا نزیکەی ساڵی ١١٠٠. شیعرەکانی ئینگلیزی کۆن تیشکیان خستە سەر شکۆمەندکردنی پاڵەوانەکان و ھەوڵدان بۆ فێرکردنی سیفەتەکانی وەک بوێری و بەخشندەیی، زۆربەیان لەلایەن شاعیرانی نەناسراوەوە. شیعری داستانی بیۆڤڵف بە یەکەمین بەرھەمی سەرەکی ئەدەبی ئینگلیزی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی ئەورووپی
پۆل:وێژەی ئینگلیز
ئینگلتەرای ئەنگلۆساکسۆن

وێنۆک|239x239پیکسڵ
**ئینگلتەرای ئەنگلۆساکسۆن** مێژووی ئینگلتەرایە لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، لە سەدەی پێنجەمەوە تا سەدەی یازدەھەم، لە کۆتایی دەسەڵاتی ڕۆمانییەکان لە بەریتانیا تا داگیرکردنی نۆرمانەکان لە ساڵی ١٠٦٦. پاشان دوورگەکە لە چەندین شانشینی جیاوازی ئەنگلۆساکسۆن پێکھاتبوو تا ساڵی ٩٢٧، کاتێک ھەموویان یەکگرتوو بوون بۆ پێکھێنانی شانشینی ئینگلتەرا لەلایەن پاشا ئیتێلستان (نزیکەی ٩٢٧–٩٣٩). ئینگلتەرا بوو بە بەشێک لە شانشینی دەریای باکوور کە لەلایەن کنوتی گەورەوە دروست کرابوو، ئەمەش لە ئەنجامی یەکێتییەکی کەسی نێوان ئینگلتەرا و دانیمارک و نەرویج لە سەدەی ١١دا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشا ئینگلیزەکان
سیستمی خولی تۆپی پێی ئینگلیزی

**سیستەمی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا** کە بە **ھەرەمی تۆپی پێ** ناسراوە، زنجیرەیەک خولی بەیەکەوە بەستراوەتەوە بۆ یانەکانی تۆپی پێی یەکێتی پیاوان لە ئینگلتەرا، کە پێنج تیپی وێڵز و یەکێک لە گێرنسی و یەکێک لە جێرسی و یەکێک لە دوورگەی مانیش ڕکابەری دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:خولەکانی تۆپی پێ لە ئینگلتەڕا
جاکسۆنڤیل، فلۆریدا

**جاکسۆنڤیل** شارێکی گەورەیە لە فلۆریدا، لە کەناری ڕۆژھەڵات. لە ساڵی ١٩٦٨ لەگەڵ دوڤاڵ کاونتی یەکیگرت و بوو بە یەک ناوچە. ئێستا لە ڕووی ڕووبەری زەوییەوە گەورەترین شارە لە ئەمریکا. ئێستا ژمارەی دانیشتووانی شارەکە نزیکەی ٩٧١ ھەزار و ٣١٩ کەسە و ناوچەی دوڤاڵ نزیکەی یەک ملیۆن کەسی تێدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بارەگاکانی شارستانەکان لە فلۆریدا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شارەکانی فلۆریدا
پۆل:شوێنە کەناردەریا ئاوەدانەکانی فلۆریدا لەسەر زریای ئەتڵەسی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٢
پۆل:شارە بەندەرییەکان و شارۆچکەکانی کەناردەریای فلۆریدا لە زەریای ئەتڵەسی
جاکسۆنڤیل جاگوارز

یانەی **جاکسۆنڤیل جاگوارز** تیپێکی تۆپی پێی پیشەگەرییی ئەمریکییە لە شاری جاکسۆنڤیل لە ویلایەتی فلۆریدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
کۆڕی تۆپی پێی ئەمریکی

**کۆڕی تۆپی پێی ئەمریکی** (**AFC**)یەکێکە لە دوو کۆنفرانسی خولی تۆپی پێی نیشتمانی (NFL) کە کۆنفرانسی تۆپی پێی نیشتمانی (NFC)یە. ساڵانە براوەی یاری پاڵەوانێتی AFC جامی لامار ھانت وەردەگرێت و دەتوانێت بەرامبەر براوەی یاری پاڵەوانێتی NFC لە یارییەکانی سوپەربۆڵ یاری بکات. تا ساڵی ٢٠١٠، یانەی پیتسبورگ ستیلەرز کە حەوت جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە لە یاری پاڵەوانێتی AFC، زۆرترین بردنەوەی بەدەستھێناوە لە یارییەکانی پاڵەوانێتی AFC.

## سەرچاوەکان
سنووری ئیتالیا-سلۆڤینیا

**سنووری [[ئیتالیا]] و [[سلۆڤینیا]]** سنوورێکی وشکانییە بە درێژایی ٢٣٢ کیلۆمەتر (١٤٤ میل) لە نێوان کۆماری ئیتاڵیا و کۆماری سلۆڤینیا.

## مێژوو
تا ساڵی ١٩٩١ سنووری نێوان ئیتاڵیا و یوگۆسلاڤیا بووە. کاتێک سلۆڤینیا لە ساڵی ١٩٩١ سەربەخۆیی بەدەستھێنا، بوو بە سنووری ئیتاڵیا و سلۆڤینیا. ئەو سنوورە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە سنووری ناوخۆی یەکێتی ئەورووپایە و لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە سنووری شنگن بووە.

لە نێوان ساڵانی ١٩٢٠ بۆ ١٩٤٧ سنووری نێوان ئیتاڵیا و شانشینی یوگۆسلاڤیا زیاتر بەرەو ڕۆژھەڵات ڕۆیشت. پێناسەی سنووری نێوان ئیتاڵیا و یوگۆسلاڤیا دەگەڕێتەوە بۆ پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ ئیتاڵیا، ساڵی ١٩٤٧. ھەندێک گۆڕانکاری لە ساڵی ١٩٥٤ (کاتێک خاکی ئازادی تریێست لە نێوان ئیتاڵیا و یوگۆسلاڤیا دابەشکرا)، ١٩٧٥ (پەیماننامەی ئۆسیمۆ، ھەندێک دەستکاری) و ٢٠١٧ (گۆڕانکارییەکی کەم بۆ ڕەنگدانەوەی ڕەوتی ئێستای ڕووبارێک) ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:سلۆڤێنیا
پۆل:ئیتالیا
پۆل:سنوورەکانی ئیتاڵیا
یاریگای ئێڤەربانک

وێنۆک| دیمەنی یاریگای ئێڤەربانک لە دەرەوەی ڕووباری سانت جۆن لە ناوەندی شاری جاکسۆنڤیل
**یاریگای ئێڤەربانک** یاریگایەکی تۆپی پێی ئەمریکییە و دەکەوێتە شاری جاکسۆنڤیل لە ویلایەتی فلۆریدا کە بە پلەی یەکەم وەک ماڵی یانەی جاکسۆنڤیل جاگوارز خولی تۆپی پێی نیشتمانی (NFL) کاردەکات.

## سەرچاوەکان
دووڤاڵ کاونتی، فلۆریدا

**دووڤاڵ کاونتی** یەکێکە لە پارێزگاکانی ویلایەتی فلۆریدای ئەمریکا. لە ١٢ی ئابی ١٨٢٢ پێکھاتووە. تا ساڵی ٢٠٢٠ ٩٩٥ ھەزار و ٥٦٧ کەس لەوێ نیشتەجێ بوون. ناوەندی شارستانی دوڤاڵ کاونتی جاکسۆنڤیلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٢
ئیدیالیزمی سووژەیی

**ئیدیالیزمی سووژەیی** یا **ئیدیالیزمی سوبژەکتیڤ** یا **ئیدیالیزمی ئەزموونی** یا **ماددەناباوەڕی** شێوەیەک مۆنیزمی فەلسەفییە کە دەڵێ ھەر زەین ھەیە و بەس. واتە باوەڕی بە بوونی شتە ماددییەکان نییە، بۆیە «ماددەناباوەڕی»شی پێ دەڵێن. ئیدیالیزمی سووژەیی، دوالیزم و مۆنیزمی لاشەڕ و ماتریالیزم ڕەت دەکاتەوە. 

ئیدیالیزمی سووژەیی ئاوێتەیەکە لە ئیمپیریزم (بەتایبەت فینۆمیناڵیزم) و ئیدیالیزم. ئیمپیریزم جێگەیەکی تایبەت تەرخان دەکا بۆ ھەرچی کە ڕاستەوخۆ ھەستی پێ بکرێ و، ئیدیالیزمیش جێگەیەکی تایبەت دادەنێ بۆ ھەرچی کە «زەینی» بێ. ئیدیالیزم حاشا لە ھەبوونی بابەتی نا-زەینی دەکا، یا لەباربوونی بۆ ناسین ڕەت دەکاتەوە. کاری فینۆمیناڵیزمیش ئەوەیە بابەتی زەینی لە ناو سنووری ئەزمووندا بەرتەسک بکاتەوە. کەوایە، ئیدیالیزمی سووژەیی، کە تێکەڵی ئەو دووانەیە، جۆرێک ئیدیالیزمە کە واقیعە زەینییەکەی خۆی (یانی تەنیا شێوەیەک لە واقیع کە ئیدیالیزم باوەڕی پێیە) لەگەڵ «جیھانی ئەزموونگەلی ئاسایی»دا بە عەینی شت دادەنێ و، نە لە بابەت «خواییبوون»ی ئەو واقیعە قسەیەک دەکا (پێچەوانەی پانتەئیزم)، نە لە بابەت ئەوەوە کە شێوەی تەواوێتییەکی یەکپارچەی بنەڕەتیی ھەیە (پێچەوانەی ئیدیالیزمی ڕەھا). بەم ئیدیالیزمە دەڵێن *سووژەیی*، نەک لەبەر ئەوەی کە حاشا لە بوونی واقیعێکی ئۆبژەیی دەکا، بەڵکوو لەبەر ئەوە کە دەڵێ ئەو واقیعە بەتەواوی بەستراوە بە سووژە و ھەستپێکرانی لە لایەن زەینی سووژەوە.

لە سەدەی ھەژدەیەمدا نووسراوەکانی جۆرج بارکلی پەرەیان دا بە ئیدیالیزمی سووژەیی. بارکلی بەڵگەی دەھێنایەوە کە ئیدیای ھەبوونی واقیع بە چەشنی سەربەخۆ لە زەین، ئیدیایەکی ترازاو و شپرز دەنوێنێ و، لە کۆتاییدا بەو ئاکامە دەگەیشت کە جیھان لە زەینی مرۆڤەکان دروست بووە. نووسەرانی دواتر بەردەوام خەریکی ململانێ بوون لەگەڵ بەڵگەھێنانەوەکانی بارکلیدا. کانت ماددەناباوەڕییەکەی بارکلیی ڕەت کردەوە و ئیدیالیزمی بەرزەجێیانەی لە جێگای دانا، کە دەیوت جیھانی سەربەخۆ لە زەین ھەیە، بەڵام نەشیاوی ناسینە.

## سەرچاوەکان
* Subjective idealism (enwiki)

پۆل:تیۆریی زەین
ئیدیالیزمی بەرزەجێیانە

**ئیدیالیزمی بەرزەجێیانە** یا **ئیدیالیزمی ترانسێندێنتاڵ** ڕێبازێکی گرنگی فەلسەفە ڕەخنەیییەکەی ئیمانوێل کانتە. لە کتێبی ڕەخنە لە ئەقڵی پەتیدا، کانت بەم چەشنە دەیناسێنێ:


بەڵام مەبەستی من لە ئیدیالیزمی بەرزەجێیانەی گشت نموودەکان، ڕێبازێکە، کە بە گوێرەی، ئێمە نموودەکان سەرجەم بە نوێنەرایەتیی ڕووت دەبینین، نە لە گوێن شتەکان لە خۆیاندا. ھەروەھا، بە گوێرەی ئەوە، کات و جێ ھەر تەنیا فۆرمە ھەستییەکانی بیناوەکانی ئێمەن و، دیاریکراوێتیگەلێک نین کە بۆ خۆیان درابێتن، یا مەرجەکانی ئۆبژەکان [نین] کاتێ کە لە گوێن شتەکان لە خۆیاندا چاویان لێ بکرێ.
ئیدیالیزمەکەی کانت لە بەرامبەر ڕێبازە ئیدیالیستییەکانی دوو فەیلەسووفی پێش خۆیەوە دەوەستا. ئەوەڵ، ئەوەی دێکارت کە پێی وابوو ھەبوونی ماددە جێی شکە و، دووەم، ئیدیالیزمە دۆگماتیکەکەی بارکلی کە ڕێک و ڕاست ھەبوونی ماددەی حاشا دەکرد. کانت باوەڕی ئەوە بوو کە، ئیدیا کە کەرەستەی مەعریفەتە، پێویستە بە جۆرێ لە واقیعێکی ھەڵنەواسراو بە زەینی مرۆڤەوە، سەرچاوەی گرتبێ. واقیعێ کە ئەو پێی دەوت شتەکان لە خۆیەتیی خۆیاندا و، وایشی بۆ دەچوو کە ھەرگیز دەستی ناسیاریی مرۆڤ پێیان ناگا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:ھەبوونناسی
ڤۆڵفگانگ کێتەرلی

**ڤۆڵفگانگ کێتەرلی** (لەدایکبووی ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧) فیزیازانێکی ئەڵمانییە و مامۆستای فیزیایە لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای ماساشوستس (MIT). توێژینەوەکانی لەسەر ئەو تاقیکردنەوانە بووە کە ئەتۆمەکان سارد دەکەنەوە بۆ پلەی گەرمیی نزیک لە سفری ڕەھا، یەکێکە لە ئەندامی ئەو گرووپانەی تاقیکنەوەیان کردووە بۆ دروستکردن و بەدیھێنانی بۆس ئایینشتاین کۆندیسەیشن لەم سیستەمەدا لە ساڵی ١٩٩٥ز. بەھۆی ئەم دەستکەوتە و ھەروەھا توێژینەوە بنەڕەتییە سەرەتایییەکانی کۆندێنسێتەکان، لە ساڵی ٢٠٠١، خەڵاتی نۆبڵی فیزیای پێبەخشرا، لەگەڵ ئێریک کاڵلین کۆرنێڵ و کارڵ ویمان.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی ئەکادیمیایی ڕووسی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ
ڕیال مەدرید (تۆپی دەستی)

**ڕیال مەدرید بالۆنماند** () تۆپی دەستیی یانەی ڕیال مەدریدە. تیمەکە بەشداری لە خولی ئیسپانی، پاڵەوانێتی نیشتمانی تۆپی دەستی ئیسپانیا، لە نێوان ساڵی دروستکردنی لە ساڵی ١٩٥٢ تا ساڵی ١٩٥٩ کە تیپەکە ھەڵوەشایەوە، کردووە. ڕیال مەدرید بەشداری لە دوو خولی تۆپی دەستیدا کرد کە لەو کاتەدا ھەبوون، ئەوانیش بریتی بوون لە «یازدە» (١١ یاریزان بۆ ھەر لایەک) و «حەوت» (٧ یاریزان).

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
چەمانکێ

**چەمانکێ** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای ئامێدی لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. چەمانکێ ناوەندی ناحیەی چەمانکێیە.

شارەدێی چەمانکێ لە شارۆچکەی شێخان (٦٢)کم و (٥٥)کم لە شاری دھۆک دوورە.

## ناو

## جوگرافیا
شارەدێی چەمانکێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی گارەیا.
* لە باشوورەوە گوندی گەڤەرکێ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ئاتۆش.
* لە ڕۆژاواوە گوندی گەڤەرۆشکێ.

## مێژوو
لە بەرواری (١٢\٢\٢٠٠٠)دا ناحیەی چەمانکێ لە سنووری قەزای ئامێدی ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی چەمانکێیە، لەم بەروارەوە چەمانکێ بووە شارەدێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
مێژووی یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید

وێنۆک|300x300پیکسڵ| ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەدرید لە ساڵی ١٩٠٢، ساڵی دامەزراندنی.
**[[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|یانەی تۆپی پێی ڕیاڵ مەدرید]]** یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەرە و بنکەکەی لە شاری مەدریدی ئیسپانیایە. یانەکە لە ساڵی ١٩٠٢ بە ناوی یانەی تۆپی پێی مەدرید دامەزراوە و یەکەم یاری ڕکابەریی خۆی لە ١٣ی ئایاری ١٩٠٢ ئەنجامدا، کاتێک لە قۆناغی پێش کۆتایی جامی ئیسپانیا لە ساڵی ١٩٠٢ بە ئەنجامی ٣–١ بە بەرشەلۆنە دۆڕا. لە ساڵی ١٩٠٢ تا ١٩٤٠ یانەی ڕیال مەدرید لە پاڵەوانێتییە جیاوازەکانی ناوچەییدا بەرامبەر یانە ناوخۆیییەکانی دیکە یاریی کرد کە وەک پاڵاوتنەکانی جامی شای ئیسپانیا بوون. لە ساڵی ١٩٢٩ یانەکە بووە ئەندامی دامەزرێنەری لالیگا کە یەکەم خولی نیشتمانی ئیسپانیایە. تا ساڵی ٢٠٢٣ یانەی ڕیال یەکێکە لەو سێ یانەیەی کە ھەرگیز لە پلەی یەکەمی تۆپی پێی ئیسپانیا دابەزێنراون، دوو یانەی تریش ئەتلەتیک بلباو و بەرشەلۆنە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
ڕیال مەدرید لە پاڵەوانێتییە نێونەتەوەیییەکانی تۆپی پێ

**ڕیال مەدرید** تیپێکی تۆپی پێی پیشەگەرانەی ئیسپانیایە و لە ساڵی ١٩٠٢ دامەزراوە، بنکەکەی لە پایتەختی ئیسپانیا مەدریدە. تیپەکە لە خولی ئیسپانیا یاری دەکات و وەک باشترین تیپی تۆپی پێ لە سەدەی بیستەمدا ھەڵبژێردرا ٣٦ جار خولی ئیسپانیای بەدەستھێناوە *(تۆمار)*, ٢٠ جار جامی شا و ١٥ بردنەوەی ژمارەیەکی پێوانەیی بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
ئەترویش

**ئەترویش** یان **ئەتروش** یان **ئەتریش** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای شێخان لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ئەترویش ناوەندی ناحیەی ئەترویشە. 

شارەدێی ئەترویش لە شارۆچکەی شێخان (٢٢)کم و (٦١)کم لە شاری مووسڵ و (٣٧)کم لە شاری دھۆک دوورە .

## ناو

## جوگرافیا
شارەدێی ئەترویش ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی کەلینیێ.
* لە باشوورەوە گوندی بلدێش.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ئازاخ.
* لە ڕۆژاواوە گوندی کریماڤا.

## مێژوو
لە ساڵی (١٨٧٩)دا کە ناحیەی مزووری ھاتە کایەوە ئەترویش بووە ناوەندی ئەم ناحیەیە و بووە شارەدێ. بۆیە سەرەتا ناوی ناحیەی مزووری بوو لە بەرئەوەی زۆرینەی دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە ھۆزی مزووری بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ڕیال مەدرید ڤۆلیبۆڵ

**ڕیاڵ مەدرید ڤۆلیبۆڵ** بەشی بالەی یانەی ڕیاڵ مەدرید بوو. ئەم وەرزشە لە ساڵی ١٩٥٤ زیادکرا، ئەمەش بەپێی سیاسەتی یانەکان بۆ فراوانکردن. لە کاتی ھەڵوەشاندنەوەی ئەو بەشەدا لە ساڵی ١٩٨٣، سێیەم بەشی سەرکەوتووی ڕیاڵ مەدرید بوو لە دوای تیپەکانی تۆپی پێ و باسکە .

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
ھەڵبژاردنی گشتیی ژاپۆن (٢٠٢٤)

٥٠ەمین ھەڵبژاردنی گشتی ئەنجومەنی نوێنەران، خانەی خوارەوەی پەرلەمانی نیشتیمانی، لە ژاپۆن لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو، دوای ھەڵوەشاندنەوەی پێشوەختی ئەنجومەنی نوێنەران لەلایەن سەرۆک وەزیران شیگێرو ئیشیبا. دەنگدان لە ھەموو بازنەکانی ھەڵبژاردن بەڕێوەچوو، لەوانەش بلۆکە ڕێژەیییەکان، بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران.

ھەڵبژاردنەکە تەنھا مانگێک دوای وەرگرتنی پۆستی سەرۆک وەزیران لەلایەن ئیشیبا بەڕێوەچوو، دوای بردنەوەی کێبڕکێیەکی گەرم لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پارتی لیبڕاڵ دیموکرات (LDP) لە ٢٧ی ئەیلوول، دوای دەستلەکارکێشانەوەی فومیۆ کشیدا وەک سەرۆکی پارت بەھۆی ڕێژەی نزمی پەسەندکردنی لە نێو گەندەڵی سندوقی نھێنی پارتەکەدا. ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان ھەشت ڕۆژ دوای دەستبەکاربوونی سەرۆک وەزیران و ٢٦ ڕۆژ پێش ڕۆژی دەنگدان ئەنجامدرا، کە ھەردووکیان کورتترین ماوە بوون لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە

لە نێو ناڕەزایەتی بەردەوامی گشتی سەبارەت بە گەندەڵی سندوقی نھێنی، پارتی دەسەڵاتداری LDP و ھاوپەیمانەکەی کۆمێیتۆ زۆرینەی پەرلەمانیان لە خانەی خوارەوە لەدەستدا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە، لەگەڵ دووەم خراپترین ئەنجامی LDP لە مێژووی خۆیدا، کە تەنھا ١٩١ کورسی بەدەستھێنا. پارتی دیموکراتی دەستووری (CDP)، پارتی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن بە سەرکردایەتی سەرۆک وەزیرانی پێشوو یۆشیھیکۆ نۆدا، باشترین ئەنجامی لە مێژووی خۆیدا بەدەستھێنا، ژمارەی کورسییەکانی لە ٩٦ەوە بۆ ١٤٨ زیادکرد. ئەمە یەکەم ھەڵبژاردنی گشتی بوو لە ژاپۆن لە ساڵی ١٩٥٥ەوە کە ھیچ پارتێک نەیتوانی لانیکەم ٢٠٠ کورسی بەدەست بھێنێت.

پارتی دیموکرات بۆ خەڵک (DPP) ٢٨ کورسی بەدەستھێنا و لە کۆمێیتۆی تێپەڕاند و بووە چوارەم گەورەترین پارت لە ژووردا. کۆمێیتۆ زیانی زیاتری بەرکەوت لەوانەش لەدەستدانی ھەموو کورسییەکانی لە پارێزگای ئۆساکا بە قازانجی پارتی ئیشین نۆ کای کە بنکەکەی لە ئۆساکایە، ھەروەھا سەرۆکی نوێ ھەڵبژێردراوی پارتەکە کەیچی ئیشی کورسییەکەی لەدەستدا. پارتە ئۆپۆزسیۆنە بچووکەکانیش کورسیان بەدەستھێنا، لەوانە پارتی پۆپۆلیستی چەپڕەوی ڕێیوا شینسێنگومی، پارتی پۆپۆلیستی ڕاستڕەوی سانسێیتۆ و پارتی پارێزگارانی تازە دامەزراوی توندڕەو.

## سەرچاوەکان
کابینەی ئیشیبا

**کابینەی ئیشیبا** ١٠٢ھەمین کابینەی ژاپۆنە کە لەلایەن شیگێرو ئیشیبا لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ پێکھێنرا، دوای دەستلەکارکێشانەوەی فومیۆ کیشیدا دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پارتی لیبراڵ دیموکرات لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤. ٢٠ ئەندامی ھەیە کە دوو کەسیان ژنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کابینەی ژاپۆن
گردەسێن

**گردەسێن** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای ئاکرێ لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. گردەسێن ناوەندی ناحیەی گردەسێنە.

شارەدێی گردەسێن لە شارۆچکەی ئاکرێ (١٨)کم و (٧٨)کم لە شاری مووسڵ و (٩٢)کم لە شاری دھۆک دوورە .

## ناو
سەبارەت بە ناوی گردەسێن دەگێرنەوە لە سەردەمی کۆندا کەسێک ھەبوو بەناوی (مام سینۆ) نیشتەجێی ئەو گوندە بووە و خۆشەویستی لەگەڵ کچێک ھەبووە ودواتربەیەکتر نەگەیشتون. مام سینۆ لە دڵێکی پڕلە حەسرەت وچاوەروانیدا ڕۆژانە دەچێتە سەرگردێک کە لەناو سەنتەری شارەدێ ھەلکەوتووە وبەچەندین ئاوازی جیاوازەوە بڵیڵی دەژەنێت، بویە ناونرا بەگرێ سینۆ، بەپێی کات ناوەکە بووەتە گردەسێن.

## جوگرافیا
شارەدێی گردەسێن ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی سوسناوا.
* لە باشوورەوە گوندی ملکێ حەسەن ئاغا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی بەراک.
* لە ڕۆژاواوە گوندی شێخانۆکی نوێ.

## مێژوو
گوندی گردەسێن لە ساڵی ١٩٧٢دا بووەتە شارەدێ، ئەوکات لە سنووری قەزای ئاکرێ، ناحیەی گردەسێن ھاتە کایەوە و گوندی گردەسێن بووە ناوەندی، وە ناحیەکەش ھەمان ناوی ناوەندەکەی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
خالید ئەبوو تووعمە

**خالید ئەبوو تووعمە** () (١٩٦٣) ڕۆژنامەنووسێکی فەلەستینی-ئیسرائیلییە، لە شاری توولکەرم لەدایکبووە وانەبێژ، دەرھێنەری فیلمی بەڵگەنامەیی، پەیامنێری ڕۆژنامەی قودس پۆست و نووسەرێکە بۆ بڵاوکراوەکانی پەیمانگای گەیتستۆن لە نیوویۆرک. ئەبوو تووعمە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە بەرھەمھێنەر و ڕاوێژکاری ڕاگەیاندنی کەناڵی ئێن بی سی نیووز  ھەروەھا چەندین فیلمی دیکۆمێنتاریی لەسەر فەلەستینییەکان بۆ بی بی سی و تەلەڤیزیۆنی ئوسترالی و سوێدی و دانمارکی بەرھەمھێناوە و بابەتەکانی لە زۆرێک لە ڕۆژنامەکانی جیھاندا بڵاودەبنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئیسرائیلی
جەمیل شیحادە

**جەمیل حەسەن محەممەد شیحادە** (ئەبوو خالید؛ ١٠ی ئایاری ١٩٤٧ – ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧) سیاسەتمەدارێکی دیار و ناسراوی فەلەستینییە، لە شاری توولکەرم لە فەلەستین لەدایکبووە  یەکێک بووە لە سەرکردەکانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، و ئەمینداری گشتی بەرەی ڕزگاریخوازی عەرەبی و بەرەی عەرەبی فەلەستین، و ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی فەلەستین و ئەنجومەنی ناوەندی فەلەستین و دەستەی بەڕێوەبەری ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
زووھێر موحسین

**زووھێر حەسەن موحسین ئەلزاھر** (ئەبوو حەسەن؛ لەدایکبووی ١٩٣٦ لە توولکەرم – لە ٢٥ی تەممووزی ١٩٧٩ لە کان تیرۆرکراوە)  سیاسەتمەدار و فەرماندەی سەربازی فەلەستینییە، یەکێکە لە سیاسەتمەدارە باڵاکانی فەلەستین، سەرۆکی ڕێکخراوی ئەلساعیقە، و یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی حیزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی و پۆستی گرنگ و بەرزی لە ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین ھەبووە، لەنێویاندا بەرپرسی بەشی سەربازی ڕێکخراوەکە.
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:ئاوارە فەلەستینییەکان
پۆل:تیرۆرکردنەکانی مۆساد
شەکیب دەلال

**شەکیب جەمیل دەلال** (ئەبوو جەمیل؛ ١٩٢٠ – ٦ی حوزەیرانی ١٩٩٢) سیاسەتمەدار و سەربازی ناسیۆنالیستی فەلەستینییە  یەکێکە لە پیاوەکانی بزووتنەوەی نیشتمانی فەلەستین، یەکێکە لە دامەزرێنەرانی حیزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی و یەکێک لە ئەندامانی حیزبەکە  ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، و ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی فەلەستین (پەرلەمانی فەلەستین)،  و ھاوکارێکی نزیکی سەرۆکی سوریا ئەدیب شیشکەلی و سەرکردەی حیزبی کرێکارانی عەرەبی فەلەستین ،  و پێشەنگی بزووتنەوەی سەندیکای کرێکاری فەلەستین،  و یەکێک لە دیارترین سەندیکاگەرەکانی، و یەکێک لە سەرکردەکانی لیژنەی نیشتمانی عەرەبی، و یەکێک لە دیارترین نەیارانی دانوستانەکانی ئاشتی فەلەستین و ئیسرائیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:مردووانی ١٩٩٢
پۆل:سەرکردە سەربازییە فەلەستینییەکان
توولکەرم

**توولکەرم** () شارێکی فەلەستینە و پایتەختی پارێزگای توولکەرمە. دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای کەناری ڕۆژاوا و سێیەم گەورەترین شاری کەناری ڕۆژاوایە لەڕووی ڕووبەر و ژمارەی دانیشتووانەوە لە دوای شارەکانی خەلیل و نابلس. تەنھا ڕووبەری زەوی شارەکە زیاتر لە ٣٢،٦١٠ دۆنمە و شارەوانی توولکەرم بە سێیەم گەورەترین دامەزراوەی ناوخۆیی دادەنرێت لە کەناری ڕۆژاوا. 

شارەکە نزیکەی ١٥ کم لە دەریای ناوەڕاستەوە دوورە. ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای توولکەرم ٢١٠ ھەزار کەسە،  نزیکەی نیوەیان تەنھا لە شارەکەدا دەژین. شاری توولکەرم و لادێکانی لە ئاستی دەریاوە بەرز دەبێتەوە لە ٦٥ مەتر لە ڕۆژاواوە بۆ ٦٠٠ مەتر لە ڕۆژھەڵاتەوە، کە چیای ڕاشین بەرزترین لوتکەی شارەکەیە. 

شوێنی شارەکە لە ڕووی مێژووییەوە بە شوێنێکی گرنگی بازرگانی و سەربازی دادەنرێت و ڕۆڵێکی گەورەی ھەبووە لە گەشەسەندنی شارەکەدا. گۆڕەپانی ڕێگا بازرگانییەکان و ڕێڕەوێکە بۆ داگیرکردنی سەربازی لە نێوان میسر و شام ھەروەھا ناوەندێکە بۆ گواستنەوەی وشکانی لە نێوان کەناراوەکان و ناوخۆ و لە نێوان باکوور و باشوور. شوێنی توولکەرم بە خاکێکی بەپیت و بڕێکی زۆر ئاو دەناسرێتەوە، جا باران بێت یان ئاوی ژێر زەوی ئەم بارودۆخانە بەشدارییەکی زۆریان لە گەشەکردن و گەشەسەندنی شارەکەدا کردووە.

شاری توولکەرم لە ساڵی ١٩٦٧ کەوتە ژێر داگیرکاری ئیسرائیل و تا واژووکردنی ڕێککەوتنی دووەمی ئۆسلۆ لە ساڵی ١٩٩٥ لەژێر ئیدارەی ئیسرائیلدا مایەوە و دەسەڵاتی فەلەستین لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥ دەستی بەسەردا گرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا
پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین
شەو دەلال

**شەوکەت جەمیل دەلال** () (٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١ - ۳ی تەممووزی ٢٠١٦)، نووسەر و ڕۆماننووسی فەلەستینییە، خەڵکی شاری توولکەرمی فەلەستینە، پرۆفیسۆری یاسا و سیاسەتە، هەروەها چالاکوانێکی بواری مافەکانی مرۆڤە کۆمەڵێک ڕۆمانی نێونەتەوەییی هەیە.
## سەرچاوەکان