open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نژیاروانیی ئیسلامی

[وێنۆک|ڕووی ناوەی [گومەزی سەلیمیە لە تورکیا]]

**نژیاروانیی ئیسلامی**تایبەتمەندیەکی دروستکردنی بینایە کە موسوڵمانەکان بەکاریان ھێناوە بۆ ئەوەی ببێتە ناسنامەیەک بۆیان. ئەم جۆرە بیناسازیە بە ھۆی ئیسلامەوە گەشەی کرد. ئەویش لەو شوێنانەی کە ئیسلام تێیدا بڵاو بویەوە وەک نیمچەدوورگەی عەرەبی، عێراق، میسر، شام، مەغریب، تورکیا، کازاخستان، ئۆزبەکستان، ئێران، خوراسان و ھەروەھا ئەو ناوچانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر دەسەڵاتی ئیسلامدا بووە وەک ئەندەلوس (ئیسپانیای ئێستا) و ھندستان. تایبەتمەندی بیناسازی ئیسلامی ئەوەیە کە گایگەربوە بەشێوەیەکی گەورە بە دینی ئیسلامەوە وەئەو بوژاندنەوە زانستیەی کە پەیرەوی دەکات، وە دەگۆریت لەناوچەکاندا بە ھۆی کەش وھەوا وە پاش ماوەی بیناسازی وە شارستانی پێشوی ناوچەکە وەک تورکیا بەھۆی کەشوھەوا وە لەیەمەن بەھۆی پاش ماوەی بیناسازی ،وە ئەو پێشکەوتنەی کەدەیبینین لە شێوەو کارەکاندا بەپێی کات وەگۆرانی باری سیاسی و ژیان ورۆشنبیری دانیشتوان .

## بەشێک لە نژیاروانیی ئیسلامی

* مزگەوت
* منارە
* گومەز
* قاپ
* کەند
* بیر
* خوێندنگەی ئیسلامی
* تاق
* میوانخانە
* خان
* ژێر خان
* تەخت
* قەڵا
* کۆشک
* شوورا
* گۆشە
* تووڵی دەروازە
* کتێب
* کۆمەڵەخانوو
* بارەگا
* دیوار

## نژیاروانی لەسەرەتای ئیسلام
لەسەرەتای دەرکەوتنی ئیسلامدا پێغەمبەرمحەممەد بینایەکی تایبەت کرد بە پەرستن ئەویش مزگەوتە ،مزگەوت بڵاوبویەوە بەناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ئیسلام ،وەبیناسازی ئەو سەردەمە لە بیناسازی سەردەمی نەفامیەوە وەرگیرابوو 
## نژیاروانی لەدەسەڵاتی ئەمەویەکاندا
ئەمەویەکان دیمەشقیان کردە پایتەختی جیھانی ئیسلامی ،وەیەکیان خست  ھونەری بیناسازی سەردەمی پێش ئیسلام لەگەڵ ھونەری بیناسازی دەولەتی غەساسنە ،بیناسازی غەساسنە کان گاریگەر بووبوو بە بیناسازی بێزەنتیەکان و ساسانیەکان.

### مزگەوتی گەورەی ئەمەوی

مزگەوتی ئەمەوی لەدیمەشق گەوھەرێکی بەنرخی بیناسازی ئیسلامیە لە سەردەمی ئەمەویەکاندا ،لە پەرستاگایەکی کۆنەوە گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئیسلامی ھێڵکاریەکەی لاکێشەییە و گومەزێکی گەورەی ھەیە ناودەبرێت بە گومەزی ھەڵۆ وە سێ منارەی ھەیە 
### بینا نیشتەنیەکانی سەردەمی ئەمەویەکان
دیارترین نموونەلەسەر بینا نیشتەنیەکان لەو سەردەمەدا کۆشکی حەیری رۆژئاواییە لە شام ناوەراستی سوریا کە چەند تووڵی دەروازەو  بورجێکی ھەیە بە شێوازێکی ئاشکرا وە ھەروەھا شاری رەسافە کەبە رەسافەی ھیشام ناسراوە دەگەڕێتەوە بۆ ھیشام کوڕی عەبدول مەلیک بەیەکێک لە نمونە سەرسورھێنەکانی سەردەمی ئەمەوی دەژمێرێت وەکۆشکی موشتالەباشوری عەمان کەدەدرێتەپال  سەرکردەی ئەمەوی وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک
وە مزگەوتی ئەقسا یەکێکە لە نموونەکانیی سەردەمی ئەمەوی .

## نژیاروانی لەدەسەڵاتی عەباسیەکاندا
لە بیناکانی ئەم سەردەمە مزگەوتی سامەرایە کە لە زۆرتریین بینا دیارەکانە منارەیەکی گەورەی نایابی ھەیە  کەزۆر لە زەیجوراتی ئاشوریەکان دەچێت 
لەساڵی ٢٥٤ھیجری کاتێک ئەحمەدی کوڕی تۆڵۆن ھاتەمیسڕ وبووبە والی ھەستا بەگواستنەوەی بیناسازی عەباسیەکان لە عێراقەوە بۆ میسڕ ئەویش بە دروست کردنی مزگەوتێک کە بەناوی خۆیەوەیەتی کە بە منارە بێ ھاوتاکەی دەناسرێتەوە کەپەیژەیەکی دەرەکی ھەیە وەسێیەم و چوارەم لوتکەی منارەکەیە کە چەند دەرچەیەکی لاکێشەیی ھەیە .

## سەرچاوە
ویکی عەرەبی

پۆل:ئیسلام
پۆل:چاندی ئیسلامی
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
جۆھانسبێرگ

**جۆھانسبێرگ** گەورەترین شاری ئەفریقای باشوورە و یەکێک لە ٥٠ شاری گەورەی جیھان و ھەروەھا گەورەترین شاری دنیایە کە ھیج ڕووبار و دەریاچەیەکی نییە و ھیچ ڕیگایەکی بە دەریاوە نییە.

## ئەمانەش ببینە
* زانکۆی جۆھانسبێرگ

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەفریقای باشوور
پۆل:شارەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:جۆھانسبێرگ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٦
پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی ئەفریقای باشوور
سەلمان خان (مامۆستا)

**سەلمان خان** (لەدایکبووی ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٦ لە ئەمریکا) ڕاھێنەری پەروەردەیی بەنگلادیشی-ئەمریکییە، دامەزرێنەری ئەکادیمیای خانە، خان کەسێکی موسڵمانە و لەگەڵ ڤیزیکێک (ئومەیمە ماڤی) ژیانی ھاوسەری پێکھێناوە و لە سانفرانسیسکۆ دەژی لەگەڵ منداڵەکانی.

## ئەکادیمیای خان
سەلمان خان دامەزرێنەری ئەکادیمیای خانە کە تایبەت بە فێرکردن و پەروەردە. خان، بیرۆکەی خان ئەکادیمی بەھۆی ئەو فێرکارییانەی سەلمان بوو بۆ ئامۆزاکەی کە لەسەرەتادا لە یاھوو و دواتر لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ەوە لە یوتیوب بڵاوکرانەتەوە ئینجا بوو بە ئەکادیمی و ماڵپەڕی تایبەت.

لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤ کەناڵی خان ئەکادیمی گەیشتە ٢٬٢٠١٬١٦٢ سەبسکرایب لە یوتیوب لەگەڵ بینینی ڤیدیۆکان بۆ ٤٩٢ میلیۆن جار.

لە ساڵی ٢٠١٢ سەلمان خان لەلایەن تایم (گۆڤار)ەوە وەک ١٠٠ کەسایەتی کاریگەری جیھان دەستنیشانکرا.

## پلەی زانستی
سەلمان خان خاوەنی چەندین بڕواننامەی زانستییە لەوانە،
* بەکالۆریۆس لە زانستی ماتماتیک.
* بەکالۆریۆس لە زانستی ئەندازەی کارەبا.
* ماستەر لە زانستی ئەندازەی کارەبا و زانستی کۆمپیوتەر.
* بڕواننامەی ماستەری لە بەڕێوەبردن لە زانکۆی ھاڤارد بەدەست ھێناوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی ئەکادیمیای خان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:زیندووان
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکانی بازرگان لە نیو ئۆرلینس
پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی
ئەشتۆن کارتەر

وێنۆک|ئەشتۆن کارتەر وەزیری بەرگری ئەمریکا
**ئەشتۆن کارتەر** لەدایکبووی ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٥٤ فیلادیفیا. فیزیازان و کەسایەتی سیاسیی ناو حیزبی دیموکراتی ئەمریکییە. لەڕؤژی ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ لەلایەن سەرۆکی ئەمریکا باراک ئۆباما وەک وەزیری بەرگری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ناوی ھێنرا ئەمەش دوای دەستلەکارکێشانەوەی چەک ھیگلی وەزیری پێشووی بەرگری بوو. ئەشتۆن لەماوەی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ تاکوو کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ جێگری وەزیری بەرگری ئەمریکا بووە، و لەماوەی ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٩ تاکوو ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ یاریدەدەری وەزیری بەرگری بووە لە بواری لۆجیستیک و تەکنەلۆژی؛ و پێشتریش لە حکوومەتەکەی بیل کلینتۆن جێگر یان یاریدەدەری وەزیری بەرگری بووە بۆ کارووباری دەرەوە ئەوەش لەماوەی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٩٣ تاکوو ١٤ی ئەیلوولی ١٩٩٦ بوو.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
ڕەپبوونی کێر

**ڕەپبوونی کێر** بە ڕەق و ڕاست بوونی ئەندامی نێرینە دەڵێن. لەم کاتەدا ئەندامی نێرینە گەورە و ڕاست دەبێت.
ڕەپبوون کاتیکە کە شانەی ئەندامی نێرینە پر دەبێت لە خوێن تا ڕەوتی تێ ڕۆیین بە دۆڵان بە ئاسانی ڕوو بدات.
ڕەپبوونی ئەندامی نێرینە دەرئەنجامی کارلێکی ئاڵۆزی ھۆکارە دەروونی، دەماری، ڕەگ و لووەکانە و زۆرجار پەیوەندی بە وروژاندن یان ڕاکێشانی سێکسییەوە ھەیە، ھەرچەندە ڕەپبوون دەتوانێت لەخۆڕا بێت. شێوە و گۆشە و ئاراستەی ڕەپبوون لە نێوان مرۆڤەکاندا جیاوازییەکی بەرچاوی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کرداری جنسی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کێر
دیپیکا پادوکۆن

**دیپیکا پادوکۆن** لەدایکبووی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٦. خانمە ئەکتەری ھیندییە یەکێکە لە کچە سەرکەوتووەکانی بۆلیوود، بەر لە ئەکتەری نمایشکاری جلووبەرگ بووە. یەکەم دەرکەوتنی دیپیکا لەساڵی ٢٠٠٦ بوو لە فیلمی (Aishwarya) لەپاش ئەو فیلمە لەیەکەم فیلمی بۆلیوودا بەشداربوو بەدوو ڕۆڵ ئەویش  فیلمی (Om Shanti Om) بوو لەساڵی ٢٠٠٧. وە لەساڵی ٢٠١٣ لە فیلمی (chennai express) کە لەگەڵ شاروخ خان ڕۆڵی سەرەکی تێدا بینی سەرکەوتنێکی مەزنییان بەدەست ھێنا و لەپلەکانی پێشەوەی پڕ داھاتترینەکانی بۆلیوودە وە لە فیلمێکی دییش لەگەڵ شارۆخ خان دا لەساڵی ٢٠١٤ بەناوی (Happy New Year) لەمیشدا سەرکەوتنێکی باشییان دەستەمۆکرد.

## فیلمۆگرافیا

## میوزیک ڤیدیۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی
پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی بەنگالۆر
پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی
ساتیا نادێللا

**ساتیا نادێللا** (لەدایکبووی ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٧ لە ھیندستان) کەسایەتی جێبەجێکاری بزنسی ھیندی - ئەمریکییە. لەوەتەی ٤ی شووباتی ٢٠١٤ بەڕێوبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای مایکرۆسۆفتە ئەمەش دوای جێگرتنەوەی بەڕێوەبەری پێشوو ستیڤ بالمێر ی گرتەوە. ساتیا خاوەنی بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە ئەندازیاری ئەلیکتڕؤنی و پەیوەندییەکان، دوای ھاتنی بۆ ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩٠ توانی بڕواننامەی ماستەر لە زانستی کۆمپیوتەر بەدەست بھێنێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*بەستەری ساتیا نادێللا لەماڵپەڕی مایکرۆسۆفت

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:زیندووان
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی
پۆل:بازرگانان لە نەرمەواڵەدا
جێسی جەیمز

وێنۆک

**جێسی جێیمز** (١٨٤٧-١٨٨٢) چەتەی ئەمریکی بوو کە چەندین کاری زۆر گەورەی ناقانوونی ئەنجام دا. جێسی جێیمز لە دوای مردنی بوو بە قارەمانێکی گەورە و ناوبانگێکی زۆر بەرزی دەر کرد و بوو بە هێمایەکی چاندی(کولتووری) لە ئەمریکا.

## پەڕاوێز


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٧
پۆل:مردووانی ١٨٨٢
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:خاوەن کۆیلە ئەمریکییەکان
گۆلدا مائیر

thumb|گۆلدا مائیر چوارەمین سەرۆککوەزیرانی ئیسرائیل
**گۆلدا مائیر** (٣ی ئایاری ١٨٩٨ لە کیێڤ، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا – ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ لە ئورشەلیم، ئیسرائیل) کەسایەتی مامۆستا و سیاسیی ئیسرائیلی بوو ھاوکات چوارەمین سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل بوو، ماوەی سەرۆککوەزیرانی گۆلدا مائیر لە ١٧ی ئازاری ١٩٦٩ تاکوو ٣ی حوزەیرانی ١٩٧٤ بوو. بەر لەم کارەشی لەحکوومەتەکانی پێشووی ئیسرائیل وەزیر بووە لەماوەی (١٩٤٩ تاکوو ١٩٥٦) وە ھەروەھا وەزیری کارووباری دەرەوەی ئیسرائیلیش بووە لەماوەی (١٩٥٦ تاکوو ١٩٦٦) وە وەزیری کارووباری ناوخۆ بوو لەماوەی (١٦ی تەممووزی ١٩٧٠ تاکوو ١ی ئەیلوولی ١٩٧٠) واتە چەند مانگێک بوو. گۆلدا یەکەمجار لە حیزبی ماپای دەستی بە کاری سیاسەت کرد ئینجا چووە ناو حیزبی کرێکاران.
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن
پۆل:جووە ئوکراینییەکان
پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر
پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا
دەوڵەت باخچەلی

**دەوڵەت باخچەلی** لەدایکبووی ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨ لە باھچە لە پارێزگای عوسمانیە. کەسایەتی سیاسیی تورکیایە باخچەلی سەرۆکی پارتی نەتەوەپەرستی تورکیایە (مەھەپە MHP). باخچەلی دەرچووی ئابوورییە لە زانکۆی گازی لە ئەنقەرە. دەوڵەت باخچەلی لەساڵی ١۹٩٩ تاکوو ٢٠٠٢ جێگری سەرۆکوەزیرانی تورکیا لە حکوومەتەکەی بولەند ئەجەڤیت بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:زیندووان
پۆل:ئاپۆییستەکان
کەبابی شووتی

وێنۆک|کەبابی شووتی

**کەبابی شووتی** خۆراکێکە کە لە کەباب کردنی قاشی شووتی وەدەست دێت. بەم جۆرە تامی شووتی نەختێک دەگوڕدرێت و بۆ هەندێک کەس خۆش تامە. کەبابی شووتی لە سەر خەڵووز یان لە ناو فڕدا دروست دەکرێت.

## پەڕاوێز


پۆل:وتارە ھەتیوەکان

پۆل:شووتییەکان
پۆل:جێگرەوەکانی گۆشت
سێلفی

thumb|باراک ئۆباما سەرۆکی ئەمریکا لەگەڵ دوو کەسایەتی زانستخواز و بیل نای و نێل دیگراس لەکاتی گرتنی وێنەی سێلفی
**سێلفی** شێوەیەکە لە وێنەگرتنی پۆرترەیت کە کەسێک یان زۆرتر دەتوانن لە وێنەکە بەشداربن. جگە لەکامێرای ئاسایی بەزۆری بەهۆی مۆبایلە هۆشمەندەکانەوە دەگیرێت و بەزۆریش لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەتایبەت لە فەیسبووک و ئینستاگرام و توویتەر بڵاودەکرێتەوە.  وێنەی سێلفی بە زۆری بەکامێرای پێشەوە (Front Camera) دەگیرێت کە لەمۆبایلە هۆشمەندەکان هەیە بەڵام زۆرێک لە کۆمپانیاکان بۆ کامێرای دواوە (Rear Camera) خزمەتگووزاری self-timer دانراوە کە بەچەند چرکەیەک وێنەکە دەگرێت. مێژووی سێلفی دەگەڕێتەوە بۆ (Robert Cornelius) کە لە ساڵی ١٨٣٩ گیراوە. لەساڵی ٢٠١٣ وشەی (Selfie) زۆرترین بەدواگەڕانی بۆ کراوە لە ئینتەرنێت.

## ڕیکۆردەکان
لەمیانی دابەشکردنی ٨٦ەمین خەڵاتی ئۆسکاردا چەند کەسایەتییەکی فیلمەکان کە یەکێک لەمان (Ellen DeGeneres) بوو وێنەیەکی سێلفییان گرت کە نرخەکەی گەیشتە نزیکەی ١ ملیار دۆلار. گەورەترین وێنەی سێلفی کە نزیکەی ٢٠٠٠ کەس دەرکەوتن لە نیویۆرک لەوێنەکە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ گیرا هاوکات لە بەنگلادیش وێنەیەکی دی سێلفی کە بەکامیرای لومونیا ٧٣٠ گیراوە ئەمێش بە ڕکابەری وێنەکەی نیویۆرک دەژمێردرێت کە زۆرترین کەس بەشداربوونە لەوێنە سێلفییەکە.

## سێلفی ستیک
سێلفی ستیک لوولەکێکی بەکاردێت کە مۆبایلە هۆشمەندەکانی پێوەدەبەسترێت بۆ گرتنی وێنەی سێلفی.

## سەرچاوە


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چاندی ئینتەرنێت
پۆل:نارسسیزم
پۆل:نیولۆجیزمەکانی دەیەی ٢٠٠٠
ئیبراھیم جەعفەری

**ئیبراھیم ئەشەیقر جەعفەری** (لەدایکبووی ٢٥ی ئازاری ١٩٤٧ لە کەربەلا، عێراق) کەسایەتییەکی سیاسیی عێراقییە، لەئێستادا وەزیری دەرەوەی عێراقە لە حکوومەتەکەی حەیدەر عەبادی، پێشتریش سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو لە ماوەی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٥ ئەمەش لە حکوومەتی گواستنەوەیی بوو واتە دوای کۆتایھاتنی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس کەناسراوە بە حکوومەتی ئینتقالی. ھاوکات لە ٢٠٠٣ سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمی عێراقیی بووە لەسەردەمی پۆل برێمەر. جەعفەری لە زانکۆی مووسڵ پزیشکی خوێندووە.

|-

|-

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:جێگرەکانی سەرۆککۆماری عێراق
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
مارشال نیرنبێرگ

وێنۆک

**مارشال وارێن نارێنبێرگ** زانایەکی کیمیازان بووە و لە ١٠ مانگی٤ی ساڵی ١٩٢٧ لە نیویۆرک لەئەمریکا لەدایک بووە و ھەر لە تەمەنی منداڵیدا دووچاری نەخۆشی تای ڕۆماتیزم بۆتەوە ھەر بۆیە خێزانەکەی لەبەر تەندروستی ئەو ڕۆشتوون بۆ شاری ئۆڕلاندۆ لەویلایەتی فلۆریدا چونکە کەشوھەواکەی بۆ تەندروستی ئەو باشتربووە.
مارشاڵ نیرنبرغ ھەر لەتەمەنی لاوێتیدا گرنکیەکی زۆری بە زانستی زیندەزانی داوە و لە ساڵی ١٩٤٨ پلەی بەکالۆریۆسی لە عیلمی ئاژەڵ بەدەستھێناوە و پاشان لەساڵی ١٩٥٢ لەھەمان بواردا لەزانکۆی فلۆریدا بڕوا نامەی ماجستێری بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٥٧ بڕوانامەی دکتۆرای فەلسەفەی لەبواری کیمیادا لە زانکۆی میشیگان وەرگرتووە.
مارشاڵ نیرنبرغ ساڵی ١٩٥٧ لەدوای ئەوەی بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستھێناوە لەپەیمانگای نیشتیمانی بۆ تەندروستی دەستی کردووە بە لێکۆڵینەوە و بەدواداچون و لەساڵی ١٩٥٩ بۆتە توێژەر لەبواری کیمیا لە پەیمانگای نیشتیمانی بۆ تەندروستی و دەستی کردووە بە لێکۆلینەوە لەبوارەکەی خۆیدا.
مارشاڵ نیرنبرغ ساڵی ١٩٦٤ نیشانەی زانیاری نیشتیمانی پێبەخشراوە و لە ساڵی ١٩٦٨ سەرۆک لیندۆن جۆنسون نیشانەی شەرەفی نیشتیمانی پێبەخشیوە و ھەر لەھەمان ساڵ خەڵاتی نۆبڵی لە پزیشکیدا وەرگرتووە و لە ساڵی ٢٠٠١ وەکو ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفەی ئەمریکا ھەڵبژێردراوە.
مارشاڵ نیرنبرغ  دوای ئەوەی دووچاری نەخۆشی شێرپەنجە بوویەوە لە ١٥ یەنایری ساڵی ٢٠١٠ لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا لە نیویۆرک کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئێدوارد جێنەر

وێنۆک

**ئێدوارد جێنێر** پزیشکێکی ئینگلیزی بووە و یەکەم کەس بووە کە کوتانی نەخۆشی دڕکە و مێکوتەی دۆزیوەتەوە، لە ١٧ مایۆیی ساڵی ١٧٤٩ لە بیرکلی لەدایک بووە.
لە کۆتایەکانی سەدەی ھەژدەھەم ئێدوارد جینەر  خوێندنەوەی بۆ حاڵەتی خاتوو سارە نیلمسی مانگا دۆش کردووە کە پێشووتر دووچاری نەخۆشی دڕکە و مێکوتە بۆتەوە و بۆی دەرکەوتووە کە وەرگرتنی چەند مادەیەکی ناو لەشی ئەو نەخۆشەی دووچاری دڕکە و مێکوتە بۆتەوە و گواستنەوەی بۆ ناو لەشی نەخۆشێکی دیکە کە دووچاری ھەمان نەخۆشی بۆتەوە بۆ ھەتاھەتایە تووشی ئەو نەخۆشیە نابێتەوە، دوای ھەوڵ و ماندوبونێکی دوورودرێژیش دەستی کردووە بەھەڵمەتی کوتاندنی نەخۆشی دڕکە و مێکوتە و بەردەوام بووە لەم ھەڵمەتەشی تاکو لەساڵی ١٩٨٠ ڕێکخروای تەندروستی جیھانی تۆبڕکردنی نەخۆشی دڕکە و مێکوتەی لەجیھاندا ڕاگەیاندووە.
ئەو کوتانانەی لەیەکەم مانگی لەدایک بوونێوە دەدرێت بەمنداڵان لەزۆر نەخۆشی دەیان پارێزێت، چیرۆکی ئەم کوتانانە دەگەڕێتەوە بۆ شاری برکلی لەبەریتانیا لە کۆتایی سەدەی ھەژدەھەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم، کاتێک کە ئێدوارد جینەر  گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە تووشبون بە ڤایرۆسی دڕکەومێکوتەی مانگا مرۆڤ دەپارێزێت لەئاکامە خراپەکانی تووش بوون بەنەخۆشی دڕکەو مێکوتە کە بەمەترسیردارترین نەخۆشی دادەنرا لەو کاتەدا.
یەکەم بەشی چیرۆکی کوتانن لە ساڵی ١٧٩٨ دەستی پێکرد کاتێک ئافرەتێک بەناوی تستشیر ھات بۆ لای ئێدوارد جینەر و پێی ووت توشی نەخۆشیەک بومە ئەویش لێی پرسی تووشی دڕکە و مێکوتە بویتە ئەویش لەوەڵامدا ووتی کە ھەرگیز تووشی دڕکەومێکوتە نابێت چونکە تووشی درکەومێکوتەی مانگا بووە
ئیتر کەوتە سەودای ئەم نھێنییەوە و مانگاکەی خۆی بەکارھێناوە و نەخۆشی دڕکەومێکوتەی مانگاکەی لە ڕێگای دەرزیەوە گواستۆتەوە بۆ کچەکەی کە چیتر دووچاری نەخۆشی دڕکەومێکوتە نەبۆتەوە.
ئەم سەرەتای دۆزینەوەی کوتان بووە کە دواتر بەدەیان کوتان داھێنراوە و تاکو گەیشتونەتە زانستێکی بێکەموکوڕی لەبواری کوتانا و ناویان ناوە (علیم المناعە) بەڵام سەرجەم ئەو زانیاریانەی پێی گەیشتونە لەڕوی کوتانەوە دەستپێشخەرێکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئێدوارد جینەر.
ئێدوارد جینەر خاوەنی بڕوانامەی زانکۆی لەندەن بووە لە بەشی زانست و بە دۆزینەوەی کوتانی دڕکەومێکوتە ناوبانگی دەکردووە و  لە ٢٦ یەنایری ساڵی ١٨٢٣ لەتەمەنی ٧٣ ساڵیدا لەشاری بیرکلی زێدی باوباپیرانی کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:زانایانی ئینگلیز
پۆل:مردووانی ١٨٢٣
پۆل:مەرگەکان بە سەکتە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٩
پۆل:ژینناسانی ئینگلیز
پۆل:دکتۆرە ئینگلیزەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ست ئاندروس
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:ھاوڵە
مەنسووری حەلاج

وێنۆک|نیگارەیەک لە ئیعدامی حەلاج

**ئەبوو عەبدوڵڵا حوسێن کوڕی مەنسووری حەللاج** ناسراو بە **حەلاج** یەکێک بووە لە ئاڵاکانی تەسەووفی ڕێبازی سوننە و لە ساڵی ٨٥٨ لە عێراق لەدایک بووە و زاناکانی ئەو کاتەی سونە بەکافر و جادووگەر لەقەڵەمیانداوە و محمەدی کوڕی داوودی قازی بەغدا دژ بە فەلسەفەکەی حەلاج بووە و دژ بە ئاینی ئیسلامی زانیوە و حەلاجی داوەتە دادگا و بەبڕیاری خەلیفە موقتەدیر لەسەدەی چواری کۆچی لەبەردەم خەڵک و زاناکانی ئەو کاتە دادگایی کراوە و لەسەر دەستی وەزیر حامدی کوڕی عەباس لەسەر دەرگای خوراسان ھەڵواسراوە.
حەلاج لە شاری واسیتی عێراق پەروەردە بووە و دواتر چووە بۆ بەغدا و چەند جارێک سەردانی مەکەی کردووە و ماوەیەکی زۆر لەوێ ماوەتەوە و چۆتە خەڵوەتەوە و خۆی برسی کردووە و خۆی خستۆتە بەر گەرمی خۆرەتاوی ھاوینە و سەرمای زستانەوە و خواپەرستی کردووە وەکو ھەموو سۆفیەکانی دیکە و زۆربەی شارەکان گەڕاوە و بانگەشەی بۆ خواپەرستی کردووە و شوێنکەوتووانی لەھیندستان و خۆراسان و سرکسان و بەغدا و بەسرە ھەبووە.
زانا سونەکانی ئەو کاتە کە زانیاری تەواویان لەسەر مێژووی ئایین و فەلسەفەی تەسەوف نەبووە بەوە تۆمەتباریان کردووە کە خاوەنی جنۆکە و شەیتانەکانە و خەڵکی ھەڵدەخەڵەتێنی و سەریان لەوە سوڕدەما کە لەگەڵ ھەموو مەزھەبەکانا ڕێک کەوتووە چ سونە یان شیعە یان سۆفی تەنانەت لەگەڵ پیاوخراپەکانیش کێشەی نەبووە بەبێ ئەوەی درک بەوە بکەن کە فەلسەفەی حەلاج پشتی بە ناوەڕۆکی مرۆڤەکان بەستووە نەوەک ڕواڵەتیان.

حەلاج فەلسەفەیەکی تایبەتی ھەبووە لە تەسەوفدا و تێکۆشاوە لەپێناو دەرخستنی ڕاستی و جیھادی لەدژی زوڵم و زۆر و ستەمکاری لە خودی مرۆڤ و کۆمەڵگادا کردووە و ڕایگەیاندووە سەیری ھەرچ شتێک بکەم خواوەندی تیا دەبینم، جارێکیشیان یەکێک لێی پرسیوە چی لەناو جبەکەتدایە ئەویش ووتی خوا لەناو جبەکەمدایە ھەر بۆیە ناوبانگی بڵاوبۆیەوە و موقتەدیر باللە خەلیفەی عەباسیەکان بڕیاری لەسێدارەدانی دەرکردووە و لە ڕۆژی سێشەممەی ٢٤ی زولقەعدەی ساڵی ٣٠٩ کۆچی بەرامبەر ٢٦ی ئازاری ٩٢٢ لەسیدارەدرماوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی
* وەرگێڕانی ھۆنراوەکان لە "کەسایەتیە مەزنەکانی نێو دونیای تەسەوف / لە نووسینی یادنورسی" وەرگیراون

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٨٥٨
پۆل:مردووانی ٩٢٢
پۆل:وێژەی عەرەبی
پۆل:ئەولیا
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:نووسەران بە زمانی عەرەبی
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
ئامێریگۆ ڤێسپوچی

**ئامێریگۆ وێسپوچی** گەڕۆک و دۆزەرەوەیەکی ئیتالیا بووە، لە ٩ مارسی ساڵی ١٤٥٤ لە فلۆرەنسا لەدایک بووە، گەشتێکی زۆری بەناو جیھاندا کردووە، یەکەم کەس بووە کە بیری لەوە کردۆتەوە کە کەنارەکانی باشووری ئەمریکا کیشوەرێکی نوێیە بەپێچەوانەی ھەمووانەوە بە کریستۆفەر کۆلۆمبۆسیشەوە کە پێیان وابووە کەنارەکانی باشووری ئەمریکا بەشێکە لەئاسیا.
ئەمریکۆ فسبۆتشی لەدوای گەشتەکانی کۆلۆمبۆسەوە دەستی کردووە بە ھەڵمەتێکی دۆزینەوە و بەھەموو دنیادا گەڕاوە، بەگوێرەی ئەو نامانەی نوسیوێتی چوار گەشتی لە ئەمریکا کردووە، تەنھا سێ گەشتی بەرچاوە و گەشتەکەی چوارەمی ھیچ بڵگەیەکی لەسەر نیە بەڵام ئەو خۆی باسی لەگەشتی چوارەمی کردووە کە لە ساڵی ١٤٩٧ ئەنجامی داوە.
ئەمریکۆ فسبۆتشی لەساڵی ١٤٩٩ بۆ ساڵی ١٥٠٠ ھەڵمەتێکی گەشتکردنی دەستپێکردووە و گەیشتۆتە ڕێگای سەرەکی باشووری ئەمریکا و سەرچاوەی دەریای ئەمازۆن و ڕایگییاندووە کە ئەو یەکەم کەس بووە ئەم شوێنەی دۆزیوەتەوە، لەساڵی ١٥٠١ بۆ ساڵی ١٥٠٢ گەشتێکی کردووە گەیشتۆتە کەنداوی گەورە کەناوی ڕیو دی جانیرۆیی لێناوە و دواتر ڕۆشتووە بۆ باتاقۆنیا، لەساڵی ١٥٠٧ کەنداوی مەکسیکی دۆزیوەتەوە و جوگرافی زانێکی ئەڵمانی بەناوی فالدسیمۆلەر پێشبینی کردووە کەنداوی مەکسیک بخرێتە سەر کیشوەری ئەمریکا و بەشێوەیەکی گشتیش بیرۆکەکەی قوبوڵکراوە.
سەبارەت بەگەشتی چوارەمی ئەمریکۆ فسبۆتشی کە لەساڵی ١٥٠٣ بۆ ساڵی ١٥٠٤ دەستی پێکردووە ھیچ شتێک دەربارەی نەزانراوە و بەڵکو بەدووری دەزانن ئەم گەشتەی چوارەمی کردبێت.
گەڕۆکو دۆزەرەوەی ئیتاڵی ئەمریکۆ فسبۆتشی لە ٢٢ فبرایەری ساڵی ١٥١٢ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٥٤
پۆل:مردووانی ١٥١٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٥١
پۆل:دۆزەرەوە ئیتالییەکان
فەیرووز

**فەیرووز**، بە ناوی ڕاستەقینەی **نیھاد ڕزق وەدیع حەداد**، (، ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥) گۆرانیبێژێکی لوبنانییە و لەگەڕەکی زەقزاقی بیڵات لەشاری بەیرووتی لوبنانی لە خێزانێکی ھەژاری ئاشووری لەدایکبووە.
و باوکی لەدایکبووی ماردینە و دواتر کۆچی کردووە بۆ لوبنان. فەیرووز ھەر لەمنداڵیشەوە بە گۆرانی وتن لەنێو خێزانەکەی و گەڕەکەکەیان ناوی دابۆوە. فەیرووز بەیەکێک لەکاریگەرترین گۆرانیبێژەکانی جیھانی عەرەبی دادەنرێت.

لە ساڵی ١٩٤٠، فەیرووز لە ئێزگەی لوبنان لەگەڵ کۆرسا گۆرانی وتووە. لە ساڵی ١٩٥٢، سەرەتای دەرکەوتنی بووە کاتێک کە ئاوازەکانی عاسی ڕەحبانی گوتووە و لەو سەردەمەدا ناوبانگی لە جیھانی عەرەبی داوەتەوە و لە ساڵی ١٩٥٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ عاسی ڕەحبانی کردووە.

عاسی ڕەحبانی و مەنسوور ڕەحبانی برای کە ھەردووکیان بە ڕەحبانی ناسراون دوای ئەوەی بەسەدەھا گۆرانیان بۆ فەیرووز ئامادەکرد شۆڕشێکی نوێیان لە مۆسیقای عەرەبی بەرپاکرد، چونکە لەو سەردەمە گۆرانییە باوەکان دوور و درێژ بوونە بەڵام گۆرانییەکانی فەیرووز بەپێچەوانەوە ماوەکەی کەمبووە و پر بەپێز و مانا بووە، ناوەڕۆکی شیعرەکانیشی سادە و ساکاربوونە و کۆمەڵە گۆرانییەکی زۆریشی لە شێوەی شانۆگەری پێشکەشکردووە و کە ژمارەیان گەیشتووەتە ١٥ شانۆگەری.

لەدوای مردنی عاسی ڕەحبانی ھاوسەری فەیرووز لە ساڵی ١٩٨٦ شیعر و ئاوازی زۆر کەسانی تری ھەڵبژاردووە و لەسەر گۆرانیوتن بەردەوام بووە تاکو بەشێوەیەکی سەرەکی لەگەڵ زیادی کوڕی کاری کردووە و کۆمەڵێ گۆرانی زۆر بەنرخی بۆ ئامادەکردووە لەسەر شێوازێکی نوێ و تایبەت لەمۆسیقا کە ئاوێتەی ھەردوو مۆسیقای عەرەبی و جیھانی کردووە.

لەگرنگترین ئەو نازناوانەی فەیرووز بەدەستی ھێناوە: چۆلەکەی ڕۆژاوا و دراوسێی مانگ و دراوسێی قودس و دەنگی جیھانی و ژێی ڕۆژھەڵات و باڵوێزی خەونەکان و دەنگی سیحراویی و دەنگی لوبنان و چەندەھا نازناوی دیکەش.

ژمارەی ئەو گۆرانیانەی فەیرووز ھەتاکو ساڵی ٢٠١٠ پێشکەشی کردوونە دەگاتە ٧٢٩ گۆرانی و بەناوبانگترینیشان باکتب اسمک یا حبیبی، نسم علینا الھوی، حبیتک تنسیت النوم، سالونی الناس، سالتک حبیبی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی لوبنانی
پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:ژنە گیتارژەنەکان
سەمیرە مووسا

**سەمیرە مووسا** (٣ی ئازاری ١٩١٧ - ١٥ی ئابی ١٩٥٢) یەکەم زانای گەردیلەزانی بووە لەمیسر، لە ٣ی ئازاری ساڵی ١٩١٧ لە گوندی سەنبۆی گەورە لە میسر لەدایکبووە، ھەر لەمنداڵیەوە فێری نوسین و خوێندن بووە و کتێبی قورئانی پیرۆزی لەبەرکردووە، حەزی لەخوێندنەوەی ڕۆژنامەکان بووە و تەنھا بە سەیرکردنی ووشەکان تونیوێتی ئەو ووشانە لەبەربکات، لەھەموو قۆناغەکانی خوێندنیدا لەبەر زیرەکی خەڵاتی وەرگرتووە، کۆلێژی زانستی لە زانکۆی قاھیرە تەواوکردووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێناوە.

سەمیرە مووسا بڕوانامەی ماجستێری لە بابەتی بەردەوامبوونی گەرمی گازەکان وەرگرتووە، ڕۆشتووە بۆ ئیتاڵیا و تیشکی ئەتۆمی خوێندووە و بڕوانامەی دکتۆرای لە تیشکی سینییە بەدەستھێناوە، دوای ماوەی نزیکەی دوو ساڵی لە توێژینەوە و گەڕان تونیوویەتی بۆمبی ئەتۆمی دروست بکات، لە ساڵی ١٩٤٨ دەستەی ووزەی ئەتۆمی دامەزراندووە، ئەندامی زۆربەی زۆری ئەو لیژنانە بووە کە تایبەت بووە بە بواری زانستی، گۆنگرەی ئەتۆنۆمی لە پێناو ئاشتی ڕێکخستووە، ھیوای ئەوە بووە ئەتۆنۆمی لەبواری کاری خێردا بۆ مرۆڤ بەکاربھێنرێت ھەر وەکو خۆشی دەڵێت ((ئاواتم ئەوەیە نەخۆشی شێرپەنجە بە ئەتۆنۆمی چارەسەر بکرێت بەشێوەی ئەسپرین)).
 
سەمیرە مووسا ھۆگری خوێندنەوە بووە و کتێبخانەیەکی گەورەشی ھەبووە، زۆر حەزی لەژەنینی مۆسیقا بووە و توانیوێتی بەباشی ئامێری عود بژەنێ‌، حەزی لەوێنەگرتن بووە و تەنانەت لەماڵەکەی خۆیدا وینەکانی دەشۆردەوە، حەزی لەچنین و دوورین بووە و زۆربەی زۆری کراسەکانی بەدەستی خۆی دەیچنینن و دەدوریەوە.

لە ساڵی ١٩٥٢ سەمیرە مووسا بانگھێشتکراوە بۆ ئەمریکا و ئەویش ڕۆشتووە، زۆر پێشنیاریان خستووەتە بەردەمی تاکو لەئەمریکا بمێنێتەوە بەڵام ھەرھەمووی ڕەتکردۆتەوە، پێش گەڕانەوەی بەچەند ڕۆژێک بانگھێشتێکی قبوڵکرد تاکو سەردانی چەند کارگەیەکی ئەتۆنۆمی لە دەوروبەری کالیفۆرنیا بکات، لە ١٥ی ئابی ١٩٥٢ لەسەر ڕێگای کالیفۆرنیا ئۆتۆمبیلێکی بار ھەڵگر خۆی کێشا بەئۆتۆمبێلەکەیدا و کەوتە ناو شیوێکی قوڵەوە و گیانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیزیکزانانی ژن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:مردووانی ١٩٥٢
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠
نەزھەت دولەیمی

**نەزھەت دولەیمی** یان **نەزھەت جەودەت دولەیمی**(١٩٢٣ - ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧) لە بەغدا لەدایکبووە، چالاکوانێکی عێراقی بووە لەبواری بەدەستھێنانی مافەکانی ئافرەت.

لەساڵی ١٩٤١ چۆتە کۆلێژی پزیشکیەوە و لەسەردەمی حوکمڕانی عەبدولکەریم قاسم پۆستی وەزیری شارەوانی وەرگرتوە و لەساڵی ١٩٤٨ چۆتە نێو حیزبی شیوعی عێراقەوە و لەساڵی حەفتاکانیشدا عێراقی بەجێھێشتووە.

نەزھەت دولەیمی یەکێک بووە لەپێشەواکانی بزووتنەوەی ئافرەتانی عێراق و یەکەم ئافرەت بووە لەعێراقدا کە پۆستی وەزیری وەرگرتبێت و ھەروەھا یەکەم ئافرەت بووە لەئاستی جیھانی عەرەبیدا پۆستی وەزیری وەرگرتبێت و لەساڵی ١٩٥٩ ڕۆڵێکی بەرچاوی بینیوە لەدەرکردنی ڕەگەزنامەی کەسایەتی لەعێراقدا کە بەپێشکەوتوترین یاسا دەژمێردرا لەڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا سەبارەت بەدابینکردنی مافەکانی ئافرەت.

نەزھەت دولەیمی کاتێک کە وەزیری شارەوانی بووە ، دەورێکی باڵای ھەبووە لەدروستکردنی ناوچەی سەورەی ڕۆژھەڵاتی بەغدا کە ئێستا شاری سەدری پێدەڵێن ھەروەھا چالاکوانێکی بەرچاو بووە بۆ داکۆکیکردن لەمافەکانی ئافرەتی عێراق.

نەزھەت دولەیمی لەدوای ململانێیەکی زۆر لەگەڵ نەخۆشیدا، لە ٩ ئوکتۆبەری ساڵی ٢٠٠٧ لەتەمەنی ٨٤ ساڵیدا لەئەڵمانیا کۆچی دوایی کردووە و لەسەر وەسێتی خۆی لە قەبرسانی شێخ مەعروفی کەرخی لەبەغدا نێژراوە. لەساڵی ٢٠٠٩ ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق داوای لە ئەمانەی بەغدا کرد پەیکەرێک بۆ نەزھەت دولەیمی دروستبکەن تاکو ببێت بەیەکەم کەسایەتی لە نێو ئافرەتانی عێراقدا کە پەیکەری لەعێراقدا بۆ دروستبکرێت.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
نازم غەزالی

**نازم غەزالی** ) یەکێک لە بەناوبانگترین گۆرانیبێژەکانی پەنجا و شەستەکانی عێراقە و لە ناوچەی حەیدەر خانە لە بەغدا بە ھەتیوی لە ساڵی ١٩٢١ لەدایکبووە و دایکیشی نابینابووە و تەنھا لەژوورێکدا ژیانیان گوزەرانوە و زۆر بە ئەستەم توانیوویەتی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی تەواو بکات و ھەژاری لەیەخەی نەبووەتەوە و ئەوەندەی تر ھەژاری ڕووی تێکردووە کاتێک کە دایکیشی کۆچی دوایی کردووە و تەنانەت نەیتوانیوە پەیوەندی بە پەیمانگای ھونەرەجوانەکانەوە بکات و بەناچاری وەکو چاودێر لە پڕۆژەی ئاردی سەر بە ئەمیندارێتی بەغدا کاری کردووە.
بارودۆخی ژیان نازم غەزالی لە پەیمانگای ھونەرەجوانەکان دوور کردەوە بەڵام نەیتوانی دووری بخاتەوە لە گوێگرتن لە مەقامە عێراقییەکان و مۆسیقای ڕەسەنی عەرەبی و گوێی لە گۆرانییەکانی ئوم کەلسوم و محەممەد عەبدولوەھاب و فەرید ئەتڕەش و ئەسمەھان و لەیلا موراد و نەجات عەلی و گۆرانیبێژە ناودارەکانی تر گرتووە و لەبەری کردوونە و سووربوە لەسەر ئەوەی بچێتە پەیمانگای ھونەرەجوانەکان و بەرزترین نمرەی بەدەستھێناوە و لەڕووی ڕۆشبیریشەوە زۆر لەھاوڕێکانی پێشکەوتربووە و لە ساڵی ١٩٥٢ لە گۆڤاری نەدیم لەژێر ناونیشانی بەناوبانگترین گۆرانیبێژەکانی عەرەب کۆمەڵێک وتاری بڵاوکردووەتەوە و ھەروەھا بەوە ناسرابوبووە کە بەماوەیەکی کەم شتەکانی لەبەرکردووە و لاسایی ھەموو دەنگەکان و کەسایەتییەکانی کردووەتەوە. لەنێوان ساڵانی ١٩٤٧ و ١٩٤٨ نازم غەزالی پەیوەندی بە وێستگە و تەلەڤیزیۆنی بەغداوە کردووە و چووەتە نێو تیپی موەشیحات و ڕۆڵێکی گرنکی ھەبووە لە وتنی مەقاماتی عێراقی و یەکەم گەشتیشی بۆ دەرەوەی عێراق فەڵەستین بووە لە ساڵی ١٩٤٨ و لەسەرەتای پەنجاکانیشدا گۆرانییەکانی دەنگی دایەوە و گەشتی بۆ چەند وڵاتیک کردووە و ئاھەنگێکی زۆری لەوڵاتە عەرەبییەکان گێڕاوە و بووەتە باڵێۆزی گۆرانی عێراقی.

نازم غەزالی لە ساڵی ١٩٥٣ ھاوسەرگیری لەگەڵ ھونەرمەندی عێراق سەلیمە موراد کردووە و لە ساڵی ١٩٥٨پێکەوە لەگەڵ ھاوسەرکەی ئاھەنگێکی گۆرانیوتنی جەماوەری گەورەیان گێڕاوە و دواتر لە لەندەن و پاریس و بەیروت ھەر پێکەوە ئاھەنگیان گێڕاوە.
نازم غەزالی دوای ئەوەی گەشتی کردوە بۆ بەیرووت و ٣٥ ئاھەنگی لەوێ گێڕاوە و نزیکەی ٢٠ ئاھەنگی تەلەڤیزیۆنی و ئاھەنگە ڕەسمییەکانی تۆمارکردووە لە ٢٣ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٣ کۆچی کردووە و ھەواڵی کۆچکردنی لە ئێزگەی بەغدا ڕاگەیاندراوە و خەمێکی گەورەی خستووەتە نێو دڵی شەیدایانی دەنگە خۆشەکەیەوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ١٩٦٣
پۆل:ئەکتەرە نێرە عێراقییەکان
ئەحمەد ڕازی

**ئەحمەد ڕازی ھمەیش** (٢١ی نیسانی ١٩٦٤–٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠) یاریزانێکی تۆپی پێی عێراقی بوو.

## ژیان
ئەحمەد ڕازی یەکێک بوو لە بەناوبانگترین یاریزانەکانی سەردەمی زێڕینی تۆپی پێی عێراق، سەرەتا لەگەڵ یانەی زەورا دەستی بەیاریکردن کردووە وەکو ھێرشبەر ناوبانگی دەرکرووە، دواتر لە ساڵی ١٩٨٣ لە جامی فەڵەستین بۆ گەنجان سەرەتای ناو پەیداکردنی بووە لە وڵاتە عەرەبییەکان.

ئەحمەد ڕازی لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق یاری کردووە و بەھۆی گۆڵە جوانەکانییەوە عێراقی گەیاندووە بە قۆناغی کۆتایی جامی جیھانی، ھەروەھا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە بردنەوەی عێراق لەجامی کەنداو بەتایبەتی لە ساڵی ١٩٨٨ کە نازناوی گۆڵکەری جامەکەی بەدەستھێناوە و ھەر لەھەمان ساڵیش نازناوی باشترین یاریزانی لە ئاسیا بەدەستھێناوە، ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕاوە لە نەوەدەکاندا و دوا یاریشی لەگەڵ ھەڵبژاردەی عێراق بەرامبەر بە پاکستان بووە لە ساڵی ١٩٩٧.

ئەحمەد ڕازی لە ساڵی ١٩٩٣ بۆ ساڵی ١٩٩٦ بۆ یانەی قەتەری یاری کردووە و ڕۆڵێکی گرنگی بینیوە لەو یانەیەدا و لەماوەی ژیانی یاریکردنیدا ١٢٥ یاری لەسەر ئاستی عێراق کردووە و زیاتر لە ١٠٠ گۆڵی تۆمارکردووە و لە ساڵی ١٩٨٨ وازی لەیاریکردن ھێناوە و بووەتە ڕاھێنەری یانەکانی عێراق.

ئەحمەد ڕازی یەکەم یاریزان بووە لە مێژووی عێراقدا لەجامی جیھانی گۆڵ تۆماربکات دژ بە بەلجیکا و دووەم گۆڵکەری تیپی عێراق کە ٦٥ گۆڵی بۆ تیپەکەی تۆمارکردووە و بەیەکەم گۆڵکەریش دەژمێردرێت لە تیپی گەنجانی عێراق و ١٧ گۆڵی بۆ ئەو تیپە تۆمارکردووە.

لەخولەکانی کەنداویشدا نازناوی گۆڵکەری جامی کەنداوی بەدەستھێناوە و ھەروەھا نازناوی یاریزانی سەدەی لەعێراقدا وەرگرتووە و بەباشترین یاریزانی تۆپی پێی ئاسیا ناوی دەرکردووە.

## کاری سیاسی
ئەحمەد ڕازی لە ساڵانی دواییدا بووەتە سیاسەتمەدارێکی عێراقی و لە ساڵی ٢٠٠٨ وەکو ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەسەر لیستی بەرەی تەوافوقی عێراقی ھەڵبژێردراوە و بووەتە ئەندامی لیژنەی وەرزش و لاوانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و دواتر بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە لەسەر لیستی عێراقییە کە ئەیاد عەلاوی سەرۆکایەتی دەکات.

## ژیانی خێزانی
ئەحمەد ڕازی خێزاندار بووە و سێ کچ ھەبوو بە ناوەکانی ھیا و تالا و لانا، و کوڕێکی ھەیە بەناوی فەیسەڵ.

## مردن

ڕازی لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، نیشانەکانی نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای لێ دەرکەوت، و لە ٢١ی حوزەیران بەھۆی نەخۆشییەکەوە گیانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:مردنەکان بەھۆی پەتای کۆڤید–١٩ لە عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
مەحموود ئەلجەوھەری

مەحمود الجوهری

محمود الجوهری لەنەوەی ئیمامی حەسەن و حسێنە و لەگەورە ڕاهێنەرەكانی مێژووی تۆپی پێی میسر و وڵاتە عەرەبیەكان و ئەفرقیا بووە ، لە 20 فبرایەری ساڵی 1938 لەدایك بووە ، لە سووپای میسر ئەفسەر بووە بە پلەی مقدم  و لە جەنگی ئوكتۆبەری ساڵی 1973 بەشداری كردووە ، بە پلەی عمید خانەنشین كراوە.
محمود الجوهری لەساڵی 1990 توانیوێتی هەڵبژاردەی میسر بگەیەنێت بەجامی جیهانی لەئیتاڵیا ، سەرەتا وەكو یاریزانی لەیانەی ئەهلی میسری یاریكردووە ، لەساڵی 1955 بۆ ساڵی 1966 لە هەڵبژاردەی میسر یاریزان بووە بەڵام بەهۆی ئەوەی ئەژنۆی تووشی پێكان بووە زوو وازی لەیاریكردن هێناوە و بۆتە ڕاهێنەر ، لەسەرەتای هەشتاكانی سەدەی بیستەمدا بۆتە ڕاهێنەری یانەی ئەهلی میسری و سەركەوتنی بەدەستهێناوە لەبردنەوەی خولەكانی پاڵەوانێتی ئەفریقیا لە ساڵی 1982 لەلایەن یانەكەیەوە ، لەساڵی 1988 بۆتە ڕاهێنەری هەڵبژاردەی میسر و سەركەوتووبوە لەگەیاندنی یانەكە بە جامی جیهانی ساڵی 1990 .
بەسەركردایەتی محمود الجوهری هەڵبژاردەی میسر پاڵەوانێتی ئەفریقیای ساڵی 1998 ی بەدەستهێناوە و یەكەم ڕاهێنەر بووە لە پاڵوانێتی نەتەوە ئەفریقیەكاندا وەكو ڕاهێنەر و یاریزان لەگەڵ هەڵبژاردەی میسر جامی ئەو پاڵەوانێتیە لەساڵی 1957 بەدست بهێنێت ، لە ساڵی 1959 یش یەكەم گۆڵكەری پاڵوانێتێكە بووە ، بەباشترین ڕاهێنەری میسر و وڵاتە عەرەبیەكان هەژمار دەكرێت و ڕاهێنەری هەرچ لایەنێك بوبێت زۆربەی پاڵاوانیەتیەكانی بەدەستهێناوە ، هەروەها لە خولی یاریەكانی عەرەبیدا كە لە ساڵی 1992 لە سوریا بەڕێوەچوو توانیوێتی وەكو ڕاهێنەر هەڵبژاردەی نیشتیمانی میسری پێشبخات و ببێتە یەكەمی خولەكە و میدالیایی ئاڵتونی بەدەستبهێنێت.
محمود الجوهری یەكەم ڕاهێنەری یانەی ئەهلی میسری و زمالكی میسری بووە لەمێژووی میسردا و یەكەم ڕاهێنەریش بووە ساڵی 1982 یانەی ئەهلی میسری بگەیەنێتە پاڵوانێتی ئەفریقیا بۆ خولی پاڵەوانێتی یانەكان و ببێتە یەكەمی پاڵوانێتیەكە بەهەمان شێوە بۆتە هۆی ئەوەی لە ساڵی 1993 یانەی زمالكی میسری ببێتە یەكەمی پاڵوانێتی ئەفریقیا بۆ خولی پاڵەوانێتی یانەكان ، هەروەها بۆتە ڕاهێنەری یانەی مانگی سعودی و یەكێتی جیدە و یانەی شاریقە و وحدە و ساڵی 1996 یش هەڵبژاردەی عمانی گەیاندۆتە جامی كەنداو لەساڵی 2004 یش بۆ یەكەم جار لەمێژووی تۆپی پێی ئوردنیدا هەڵبژاردەی ئوردونی گەیاندۆتە خولی چوارەمی جامی نەتەوەكانی ئاسیا.
محمود الجوهری لە 30 مانگی ئوغستسی ساڵی 2012 جەڵتەی مێشك لێی داوە و لە 3 مانگی سپتەمبەری ساڵی 2012 لەیەكێك لەنەخۆشخانەكانی ئوردون لە تەمەنی 74 ساڵیدا گیانی لەدەستداوە.

وەرگێڕانی لە ویكیپیدیای عەرەبیەوە ( محمد فاتح )

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
عومەر موختار

وێنۆک|عومەر موختار

**عومەر موختار** ناوی تەواوی *عومەری کوڕی موختاری کوڕی عومەری مونەفیی ھیلالی* یە ناسراو بە عمر المختار و نازناوی شێخی شەھیدەکان و شێخی موجاھیدین و شێری بیابانی لێنراوە ، لە ٢٠ ئابی ساڵی ١٨٦١ لە بەتنانی برقە لە کێوی سەوزدا لەدایک بووە و باوکی لەسەر بنەمای ئایینی پیرۆزی ئیسلامی پەروەردەی کردووە بەڵام باوکی زوو کۆچی دوایی کردووە و لەپەیمانگای جەغنبۆبی درێژەی بەخوێندن داوە و زیرەکیەکەی بۆتە جێگای سەرنجڕاکێشانی مامۆستاکانی.

عمر مختار ماوەی ٨ ساڵ لەپەیمانگای جەغبۆبی ماوەتەوە و شارەزایەکی باشی لە فقە و فەرموودە و تەفسیری قورئانی پیرۆز پەیداکردووە و زۆربەی مامۆستاکانیشی ستایشیان کردووە و بەدڵسۆز و عاقڵ و زیرەک ناویان بردووە و ناوی بەوە بڵاوبۆیەوە کە مرۆڤێکی ڕاستگۆ و بەجەرگ و بەسەبرە و تاکو شەرەزاییەکی تەواوی لە بواری ئایین پەیداکردووە.

لەساڵی ١٨٩٧ محمد المھدی السنوسی دووەم سەرکردەکانی سنوسیە عمر المختاری کرد بە دەم سپی شارۆچکەی زاویە و بەشێوەیەکی ڕێک و پێک شارۆچکەکەی بردۆتە رێوە و نازناوی سیدی عمریان لێناوە کە ئەم نازناوە تەنھا بۆ کەسایەتیە ناودارەکانی سنۆسیە بەکارھاتووە ، لەساڵی ١٩٠٠ کە ھێزەکانی فەرەنسا تشادیان داگیرکرد عمر مختار یەکێکبووە لەوکەسانەی ھەڵیانبژاردووە بۆ سەرکردایەتی کردنی چەند کەتیبەیەک و لەدژی فەرەنسیەکان جەنگاوە ، لەساڵی ١٩٠٢ محمد المھدی السنوسی کۆچی دوایی کردووە و لەسەر داوای سەرکردە سنوسیەکان دووبارە عمر المختار کراوە بە دەم سپی شارۆچکەی زاویە و بۆ ماوەی ٨ ساڵ لەم پۆستەدا ماوەتەوە و لەم ماوەیەشدا چەند جارێک دژی ھێزەکانی ئیاڵیا جەنگاوە.

عمر المختار سنوسیەکان بووە لە لیبیا و بەناوبانگترین سەرکردەی عەرەب و موسڵمانەکان بووە وجەنگاوەرێکی لیبی بووە و لە ساڵی ١٩٣١ دژ بەھێزەکانی ئیتاڵیا زیاتر لە ٢٠ ساڵ جەنگاوە تاکو لەلایەن ھێزەکانی تەڵیانی سەر بە ئیتاڵیا دەستگیرکراوە و لەڕێگای دادگایی کردنێکی نادادپەروەرانەوە بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە و سەرە ڕای ئەوەی تەمەنی ٧٣ ساڵان بووە و نەخۆش بووە بەڵام لە ١٦ سپتەمبەری ساڵی ١٩٣١ لەسێدارەدانەکیان بەسەردا سەپاندووە و جێبەجێیان کردووە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
پۆل:مردووانی ١٩٣١
پۆل:مێژووی لیبیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨
پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو
پۆل:شەھیدانی موسڵمان
نازک مەلائیکە

**نازک سادق مەلائیکە** شاعیرێکی عێراقیە و لە ٢٣ی ئابی ساڵی ١٩٢٣ لەکەشت وبارێکی ڕۆشنبیریدا لەدایک بووە و لەساڵی ١٩٤٤ لە دار لموعەلیمینی باڵا تەخەروجی کردووە و پاشان چۆتە پەیمانگای ھونەرەجوانەکان و لەساڵی ١٩٤٩ بەشی مۆسیقای تەواوکردووە و لەساڵی ١٩٥٩ لە زانکۆی *ویسکۆنسن مادیسۆن* لەئەمریکا بڕوانامەی ماجستێری لەوێژەدا وەرگرتووە و بۆتە مامۆستا لە زانکۆی بەغدا و بەسرا و کوەێت.
شاعیری عیراقی نازک مەلائیکە یەکەم کەس بووە لەساڵی ١٩٤٧ شیعری حوڕی نوسیوە و قەسیدەی کۆلێرای بەیەکەم شیعری ئەدەبی دەژمێردرێت لە وێژەی عەرەبیدا و ئەو سەردەمەی کە دەستی کردووە بە شیعر نووسین زۆر لە سەردەمی شاعیران بەدر شاکر سەیاب و شازل تاقە و عبد وەھاب بەیاتیەوە نزیکبوە و ھەر چواریان بەپێشەوایانی نووسینی شیعری حوڕ لەعێراقدا دەژمێردرێن.
نازک مەلائیکە لەشاری بەغدا لەنێو خانەوادەیەکی ڕۆشنبیر پەروەردە بووە و دایکی نازک مەلائیکە بەناوی دایکی نەزاری مەلائیکەوە لەڕۆژنامە وگۆڤارە عێراقیەکان شیعری بڵاوکردۆتەوە و باوکیشی کە بە سادق مەلائیکە ناسراوبووە چەند نووسراوێکی لەپاش بەجێمابووە گرنگترینیان فەرھەنگی ئینسایکۆلبیدیای خەڵکی کە لە ٢٠ بەرگدا نوسرابۆوە و باوکیشی نازناوی ناکی بۆ ھەڵبژاردبوو بەخۆشی ناوی شۆڕشگێڕی سوریەوە نازک عابید کە شۆڕشێکی سوری دژ بە داگیرکارە فەرەنسیەکان بەرپاکردبوو.
نازک مەلائیکە زمانی عەرەبی خوێندووە و ساڵی ١٩٤٤ تەخەڕوجی کردووە و پاشان مۆسیقای خوێندووە و دواتر زمانەکانی لاتینی و ئینگلیزی و فەرەنسی لەویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا خوێندووە و ماوەی ساڵێک لەبەیروت ژیاوە و ساڵی ١٩٩٠ لەدوای ھەڵگیرسانی جەنگی کەنداوی یەکەم ڕۆشتووە بۆ قاھیرە.
شاعیری عێراقی نازک مەلائیکە ساڵی ١٩٩٦ خەڵاتی بابتینی بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٩٩ یش دەزگای ئۆپرای میسری ئاھەنگێگیان بۆ گێڕا و خەڵاتیان کرد بەبۆنەی تێپەڕبوونی نیو سەدە بەسەر سەرھەڵدانی شیعری حوڕ لەنیشتیمانی عەرەبیدا کە دەستپێکی سەرھەڵدانەکەی لەوەوە دەستی پێکردووە.
شاعیری عێراقی نازک مەلائیکە لەساڵی ١٩٩٠ لەقاھیرە ژیاوە و بەھۆی نەخۆشیەوە لە ٢٠ ی یۆنیۆی ساڵی ٢٠٠٧ و لەتەمەنی ٨٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و لەقەبرسانێکی تایبەت بەخێزانەکەیان لە خۆرئاوای قاھیرە نێژراوە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:شاعیرانی ژن
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:نووسەرانی ژنی عێراقی
کۆم بۆ دەم

**قنگ بوو دەم** لاناویکە بە ئەم مانا واتە دەرھێنانی ئەندامی نێرینە لە قنگی ھاوبەش دەر دینە و دەێنتە دەمی ھاوبەشی تر یان دەێنتە دەمی ھەر ئەو کەسە. (لە وینە کاندا دیارە) ئەم لاناوە لە دوای سالی ١٩٩٥ی زایێنی بە کار ھێنرا.
ئەم کارە مەترسی تووش بوون بە چلک کردنی کوندامی ھەرسەکی ھەیە.

[وێنۆک|[مەڵیزا ڵورن کەسیکە کە لە فڵیمی پوڕن دا بە باشی قنگ بوو دەم ئەنجام دەدات]]
وێنۆک|قنگ بوو دەم.

## سەرچاوەکان

پۆل:کرداری جنسی
پۆل:پۆڕنۆگرافی
چارڵز شێرینگتۆن

**ئەلسێر چارڵز سکوت شرینگتۆن** زانایەکی بەریتانیە و خەڵاتی نۆبڵی لەبواری پزیشکیدا وەرگرتووە، لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٥٧ لە لەندەنی پایتەختی بەریتانیا لەدایک بووە، ھەر لە منداڵیەوە خولیای ھونەر بووە و دوای ئەوەی قوناغەکانی خوێندنی بەسەرکەوتووی تەواو کردووە چۆتە زانکۆی پزیشکانی نەشتەرگەری شاهانە (الجراحین الملکیە) لە ساڵی ١٨٧٦ لە نەخۆشخانەی سانت تۆماس درێژەی بەخوێندن داوە و ھەموو قۆناغەکانی زانکۆی بە سەرکەوتوویی تەواوکردووە.
لە ساڵی ١٨٧٩ چارڵز باڵاترین ژمارەی لە زانستی ڕووەک و شیکردنەوەی مرۆڤ و زانستی کارەکانی ئەندامی لەشی مرۆڤ بەدەستھێناوە، لە ساڵی ١٨٨٤ بۆتە ئەندام لەزانکۆی پزیشکانی نەشتەرگەری شاهانە، ساڵی ١٨٨٥ بەیەکەم دەرچووە لە زانستی سروشت و پلەی نایابی وەرگرتووە، ھەر لەھەمان ساڵ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بواری پزیشکدا بەدەستھێناوە، لە ساڵی ١٨٨٦ ڕێگەپێدانی لە زانکۆی شانشینی پزیشکەکان وەرگرتووە.
لە ساڵی ١٨٩١ چارڵز لە پەیمانگای بڕاون بۆ توێژینەوەی فسیۆلۆجی و باپۆلۆجی وەکو چاودێر دامەزراوە، لەساڵی ١٨٩٥ بۆیەکەم جار لە زانکۆی لیڤەرپوول وەکو مامۆستا دامەزراوە و ھەموو دەسەڵاتێکیشی پێدراوە، ساڵی ١٩١٣ لە زانکۆی ئیکسفۆرد کاری کردووە، ساڵی ١٩١٦ بەرگری لە ئافرەت کردووە و داوای کردووە مافی ئەوەی ھەبێت لە قوتابخانەی پزیشکی لە زانکۆی ئیسکفۆرد وەربگیرێت، لە ساڵی ١٩٣٦ خۆی خانەنشین کردووە و گەڕاوەتەوە بۆ ئەو شارەی کە لێی لەدایک بووە و لەوێ نیشتەجێبووە و بەردەوام گرنگی داوە بەشیعر و مێژوو و فەلسەفە و لە ساڵی ١٩٤٤ و تاکو مردنیشی سەرۆکی مۆزەخانەی ئیبسوویچ ی شارەکەی بووە.
چارڵز لە ساڵی ١٨٩٩ لە لایەن زانکۆی شانشینی پزیشکانەوە خەڵاتکراوە، لە ساڵی ١٩٠٥ خەڵاتی شانشینی لە کۆمەڵەی لەندەن وەرگرتووە، باڵاترین خەڵاتی بەریتانیای لەلایەن بەریتانیاوە لە ساڵی ١٩٢٢ پێبەخشراوە، لە ساڵی ١٩٣٢ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکدا وەرگرتووە، ھەروەھا ٢٢ بڕوانامەی دکتۆرای شانازی زانکۆکانی جیھانی بەدەستھێناوە.
چارڵز شرینگتۆن لە ٤ ئازاری ساڵی ١٩٥٢ بەھۆی نەخۆشیەوە لە ڕۆژھەڵاتی تیکساسی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پزیشکەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧
پۆل:مردووانی ١٩٥٢
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
ھێنری بێرگسۆن

**ھێنری برجسۆن ** فەیلەسوفێکی فەرەنسی بووە و خەڵاتی نۆبڵی لە وێژەدا بەدەستھێناوە، بە گرنگترین فەیلەسوفەکانی سەدەی نوێ‌ دەژمێردرێت ، لە ١٨ ئوکتۆبەری ساڵی ١٨٥٩ لە دایک بووە، ناوبانگێکی بەربڵاوی ھەبووە، شێواز و بیرکردنەوەیەکی نوێی ھێناوەتە ئاراوە بە جۆرێک جێ‌ پەنجەی بەسەر ھەموو بەرھەمە فیکریەکانی ساڵی پەنجاکان بەجێھێشتووە، ھەوڵیداوە بیروڕای مادییەت لەناوبەرێت و بیسەلمەێنێت کە تەنھا ڕوح گرنگە، فەلسەفەکەی تاکوو لە ژیانا مابوو زۆر کاریگەری ھەبووە بەسەر لایانی فەلسەفە و ئایین و ووێژەی فەرەنسادا بەڵام بەپێچەوانەوە کاتێک کە خۆی لەژیان نەما لەکۆتایی شەڕی جیھانی دووەمەوە تاکو ئێستاش فەلسەفەکەی لەبیرچۆیەوە و فەسلەفەی وجودییەت جێگەکەی گرتۆتەوە.
ناوەڕۆکی فەلسەفەکەی ھێنری برجسۆن بیرکردنەوە و جوڵاندنەوە بووە کە بە شۆڕشێکی فەلسەفی ھەژمارکراوە، دەربارەی فەلسەفەی ژیانیش دەڵێت ( چونکە ھەین دەبێت گۆڕانکاری بەکەین گۆڕنکاریش پێویستی بە پێگەیشتنە پێگەیشتنیش پێویستی بەخۆ دروستکردنە بەبەردەوامی).
بەبڕوای ھێنری برجسۆن ھەموو زیندەوەران بەیەکجار لەلایەن خاوەن ویژدانێکەوە کە لەئێمە گەورەترە دروستکراوە ... ئەم ویژدانەش  لە ڕوەکەکاندا ناجوڵێی و خەوتووە لە ئاژەڵانیشدا بریتیە لە غەریزە لەمرۆڤیشدا بریتیە لە عەقڵ ، بەڵام مادە دروستکراوی ڕەوتێکی جموجۆڵکەرە و بەویستی خۆمان دەتوانین بیوەستێنین یاخود درێژەی پێبدەین .. لەڕوی سیاسیەوە پشتگیری لە دیموکراسی کردووە و بەوە وەسفی کردووە کە لەھەموو سیستمە سیاسیەکان باڵاترە بەسەر بارودۆخی کۆمەڵگەیەکی داخراودا.
ھێنری برجسۆن لە ساڵی ١٩٢٧ خەڵاتی نوبڵی لە ووێژەدا وەرگرتووە و لە ٤ یەنایری ساڵی ١٩٤١ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە وێژە
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩
پۆل:مردووانی ١٩٤١
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:فەیلەسووفانی زمان
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:نووسەرانی پاریسی
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە
پۆل:فەیلەسووفانی ھاوچەرخ
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
ھانس ئۆرستێد

وێنۆک|هانس
**ھانس ئۆرستێد** ناوی تەواوی هانس کریستیان ئۆرستد (ماوەی ژیان:،١٤ی ئابی ١٧٧٧ تاکوو ٩ی ئازاری ١٨٥١)  زانایەکی فیزیا و کیمیا زانی دەنیمارکیە، ، درکی بەوە کردووە کە پەیوەندی لە نێوان ووزەی موگناتیسیدا ھەیە ھەر ئەمەش وایلێکردووە لەساڵی ١٨٢٠ ئەوە بدۆزێتەوە کە موگناتیس کاریگەری بەسەر ڕەوتی ووزەوە ھەیە و تاقیکردنەوەیەکی کردوو دەریخست کە موگناتیس کاریگەری بەسەر  وایەرەوە دەبێت ئەگەر بێتو ئەو وایەرە ڕەوتی ووزەی تیابێت.
ئۆرستد یەکەم کەس بووە کە ئەلەمنیۆمی دروستکردووە، لەساڵی ١٨٢٥ بۆ یەکەمجار لەمێژوو کۆمپانیای ئەلبای دامەزراندووە و لەساڵی ١٨٥٠ کتێبی گیانی سروشتی بڵاوکردۆتەوە، لە زانکۆی کۆبنھاگن زانستی پزیشکی و فیزیای خوێندووە و لەساڵی ١٧٩٩ پلەی دکتۆرای بەدەستھێناوە و لە ساڵی ١٨٠٦ لەھەمان زانکۆ بۆتە مامۆستای کیمیا و فیزیا.
ئۆرستد لەسەرەتای توێژینەوەکانی گرنگی داوە بە ڕەوتەکانی ووزە و زانیاری لەسەر دەنگ، لەساڵی ١٨١٩ لەیەکێک لەتاقیکردنەوەکانی ئەوەی بۆ دەرکەوت کاتێک کە موغناتیسێکی لە وایەرێکی ووزەی کارەبا نزیک کردەوە، موغناتیسەکە بەشێوەیەکی ئەستونی بەرەو وایەرەکە دەڕوات، ئەم تاقیکردنەوەیەش پەیوەندی نێوان موغناتیس و کارەبای ئاشکراکرد، ھەروەھا دواتر ڕونیکردەوە کە دانانی بەربەستێکی شوشە یان کانزایەکی ناموگناتیسی لە نێوان موگناتیسەکە و وایەرە کارەبایەکە ھیچ کاریگەریەکی نیە بە سەر کەھرۆموگناتیسەکەوە.
ئۆرستد لەساڵی ١٨٢٠ مادەی الفلفلینی دۆزیوەتەوە، ھەروەھا مامۆستایەک و وانە بێژێکی توانا بووە و ژمارەیەک ووتاری گرنگیشی نووسیوەتەوە، لەساڵی ١٨٢٤ کۆمەڵەیەکی دامەزراندووە بەمەبەستی بڵاوکردنەوەی زانیاری زانستی و زانیاری گشتی، لەساڵی ١٩٠٨ وە ئەم کۆمەڵەیە خەڵاتێک بەناوی ئۆرستدەوە دەبەخشێت بەو زانا دەنیمارکیانەی دەستێکی باڵایان ھەبێت لە زانستی فیزیادا.
ھانس کریستیان ئۆرستد لە ٩ ئازاری ساڵی ١٨٥١ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٧
پۆل:مردووانی ١٨٥١
پۆل:فافۆن
پۆل:فیزیکزانانی دانمارکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا
ئیڤان پاڤلۆڤ

**ئیڤان بترۆڤیتش باڤلۆڤ** (ماوەی ژیان:٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٩ تاکوو ٢٧ی شووباتی ١٩٣٦)، زانایەکی بواری پزیشکی ڕوسی بووە و خەڵاتی نۆبێلی لەبواری پزیشکدا وەرگرتووە، لە تەمەنی ٧ ساڵیدا فێری خوێندن بووە بەڵام بەھۆی کەوتنی لەشوێنێکی بەرزەوە جەستەی تووشی زیانێکی زۆربۆتەوە و لە تەمەنی ١١ ساڵیدا چۆتە قوتابخانە، ساڵی ١٨٧٠ وازی لە پەیمانگا ھێناوە و پەوەندی بەزانکۆی سانت بترسبۆرگەوە کردووە.

لە ساڵی ١٨٧٠ لەزانکۆی بترسبۆرگ لەبەشی فیزیا و بیرکاری  خوێندوێتی، لەچوارەم ساڵی خوێندنی زانکۆ بەدواداچونێکی بۆ پەنکریاس کردووە و خەڵاتی زانکۆی باڵای بەدەستھێناوە، ساڵی ١٨٧٥ بەسەرکەوتنێکی گەورەوە زانکۆی لە بواری زانستی سروشتی تەواوکردووە، دواتر پەیوەندی بە ئەکادیمیای پزیشکی نەشتەرگەریەوە کردووە و لەساڵی ١٨٧٨ بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستھێناوە، لەساڵی ١٨٧٩ بەھۆی پیچشکەوتنەکانێوە خەڵاتی ئاڵتونی وەرگرتووە.

ئیڤان باڤلۆڤ  لە پێشبڕکێیەکی ئەکادیمیا یەکەمی بەدەستھێناوە و بۆتە بەڕێوەبەری تاقیگەی زانستی کارەکانی ئەندامی لەش لەلای سێرگی بۆتکینی پزیشکی بەناوبانگ، ئەندامی ئەکادیمیای زانستی بووە، تاکو ساڵی ١٩٢٤ یش مامۆستا و سەرۆکی بەشی فیزۆلۆجیا بووە لەئەکادیمیای پزیشکی سەربازی، توانیوێتی یاس و بنەما سەرەکیەکانی چالاکی مێشک بدۆزێتەوە، بەگشتی ڕێڕەوەکەی بەنەمایەکی زانستی سروشتی بووە بۆ زانستی دەرونی.

ئیڤان باڤلۆڤ  دوو پەرتوکی نووسیوە یەکیەکیان ٢٠ ساڵ لەدیراسەکردنی چالاکی مێشکی باڵای ئاژەڵەکانە و ئەوی تریشیان وانە ووتنەوە لەکاکردنی نیوەی تۆپی مۆخ، لەساڵی ١٩٠٤ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکدا وەرگرتووە، لە ٢٧ی شووباتی ساڵی ١٩٣٦ لەتەمەنی ٨٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* [//ar.wikipedia.org/wiki/إيفان_بافلوف ویکیپیدیای عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:زانایانی سۆڤیەت
پۆل:دەروونناسانی سەدەی ١٩ەم
پۆل:دەروونناسانی سەدەی ٢٠ەم
سوشی

left|thumb|px190| جۆرێکی سوشی
**سوشی** () خواردنێکە کە لە برنج پێکھاتووە. لە ئاشپەزی ژاپۆنی تێکەڵاوە لە برنجی کوڵاوی ژاپۆنی، چێژەمەنیی سرکە، چەندین جۆر خواردنی دەریایی (کە زۆرتر خاو و نەکوڵاون)، سەوزە و ھێلکە کە بە ساردی دەخورێت.
لە سەرەتا، سوشی تەنیا ڕەوشێک بوو. بۆ ئەوە کە ماسی خراپ نەبێت، کە لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا ئەم کارەیان دەکرد. بەڵام دوای گەیشتن بە چین، چووە ناوی فەرھەنگی خواردنی وڵاتی ژاپۆن.
سوشی جۆری زۆری ھەیە، بەڵام ئێستا لەناو خەڵکدا سوشی بە جۆرێک لە خواردنی سوشی دەڵێن کە ناوی سوشی ئۆدومییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چێشتکەری ژاپۆنی
پۆل:گرێ و دەستەواژە ژاپۆنییەکان
فەیسەڵی یەکەم

وێنۆک|فەیسەڵی یەکەم
**فەیسەڵی یەکەم** (:٢٠ی ئایاری ١٨٨٥ - ٨ی ئەیلوولی ١٩٣٣، لە تائیف لە سعودیە) یەکەم شای سووریا بوو لە ساڵی ١٩٢٠، یەکەم شای عێراق بوو لە ماوەی (١٩٢١ تاکوو ١٩٣٣).

## ژیاننامە
شا فەیسڵی یەکەم کوڕی حوسێنی کوڕی عەلی ھاشمی بنەچەیان دەگەڕێتەوە بۆحوسێن کوڕی عەلی و یەکەم شای عێراق و شای سووریا بووە، لە قوتابخانە فێری زمانی تورکی بووە و لە ژیانی لادێشەوە زمان پاراویی و ئازایەتی وەرگرتووە و مەشقی لەسەر ژیانی بیابان کردووە و فێری ئەسپ سواری و شەڕە شمشێر و شەڕە دەمانچە بووە.

لە ساڵی ١٨٩٦ لەسەر داوای عەبدالحمیدی دووەمی سوڵتانی عوسمانییەکان شا فەیسڵی یەکەم لەگەڵ باوکی ڕۆشتووە بۆ ئەستانەی پایتەختی عوسمانییەکان و ھەر لەوێش فێری زمانەکانی تورکی و ئینگلیزی و فەڕەنسی بووە، باوکیشی فێری خوێندنەوەی قورئانی پیرۆزی کردووە.

لە ساڵی ١٩٠٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ حەزیمەی کچی مامیدا کردووە، لە ساڵی ١٩٠٩ باوکی فەیسەڵی یەکەم کراوە بە شەریفی مەککە، لە ساڵی ١٩١٦ بە پشتگیری بەریتانیا لەکاتی جەنگی کەنداوی یەکەم شۆڕشی لە دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاندووە، کە توانی سوپای عوسمانی لە مەککە و مەدینە و تائیف و جەدە و یەنبع و عەقەبە دەربکەن.

لە ساڵی ١٩١٨ بەسەرکردایەتی شا فەیسەڵ ھێزەکانی سووپای عەرەبی چونە خاکی سووریاوە و دەستبەجێ سوپای عوسمانی سووریای بەجێھێشتوو و بەگەرمی لەلایەن میلەت و ھێزە سەربازییەکانەوە پێشوازی لە شا فەیسەڵ کراوە و تێکڕای گەڵ پشتگیری خۆیان بۆ ئەو شۆڕشە دەربڕی.

شا فەیسەڵیش دامەزراندنی حکوومەتێکی عەرەبی لە دیمەشق ڕاگەیاند، لە ٨ مارسی ساڵی ١٩٢٠ کۆنگرەی گشتی سووریا سەربەخۆیی سووریایی لەژێر ناونیشانی شانشینی سووریایی عەرەبی ڕاگەیاند و شازادە فەیسەڵیش کرا بە شای سووریا، بەڵام لە ڕۆژی ٢٤ ھەمان مانگ فەڕەنسا ھێرشی کردە سەر سووریا و دیمەشقیان داگیرکرد و شا فەیسەڵیش دیمەشقی بەجێھێشت و گەیشتە لەندەن و شانشینی سووریا کۆتایی پێھات.

لە دوای شۆڕشی ٢٠ لە عێراق لە دژی داگیرکاری بەریتانیا، لە ساڵی ١٩٢٠ بەئامادەبوونی ونستۆن چرچڵی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کۆنگرەیەک لە قاھیرە سەبارەت بەبارودۆخی عێراق بەسترا و کۆنگرەکە ڕای گەیاند حکوومەتی بەریتانیا سیاسەتی خۆی لە عێراق لە داگیرکارەوە دەگۆڕێتەوە بۆ پێکھێنانی حکوومەتێکی نیشتیمانی.

بەریتانیا ڕای گەیاند بەنیازی دامەزراندنی شانشینی عێراقە و فەیسەڵی کوڕی حسێنیان ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە شای عێراق و لە ١٦ یۆلیۆی ساڵی ١٩٢١ ئەلسێر بیرسی کۆکسی نوێنەری بەریتانیا ڕای گەیاند ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق بڕیاریداوە شازادە فەیسەڵ لەژێر سایەی حکوومەتێکی دەستووری پەرلەمانتاری بکرێت بە شای عێراق و لەدوای ئەوەی لە ٩٦٪ دەنگەکانی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقی بەدەستھێنا شازادە فەیسەڵ کرا بە شای عێراق.

## مردن
شا فەیسڵی یەکەم کوڕی حوسێنی کوڕی عەلی ئەلھاشمی کە شای سووریا و عێراق بووە لە ١ ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٣ گەشتێکی کرد بۆ سویسڕا تاکو پشکنینی پزیشکی بۆ خۆی بکات بەڵام لە دوای ٧ ڕۆژ لە ٨ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٣ ڕاگەیەندرا کە بەھۆی وەستانی دڵەییەوە کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٣
پۆل:پاشاکانی عێراق
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا