ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل

وێنۆک|نەخشەی دابەشبوونی دانیشتووانی عەرەب لە ئیسرائیل.
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنەیەک لە ڕێکەوتی [٢٠ی ئایاری ١٩٤٩ لەکاتی واژووکردنی ڕێکەوتنی دڵسۆزی سەرۆک ھۆزە عەرەبەکانی ئوم فحم بۆ حکوومەتی ئیسرائیل.]]
**ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل** (بە عەرەبی: المواطنون العرب فی إسرائیل) (بە عیبری: ערבים אזרחי ישראל)، ئەوان ئەو فەلەستینیانەن کە لەناو سنوورەکانی ئیسرائیلدا دەژین (لەناو سنووری ھێڵی سەوز، واتە ھێڵی ئاگربەستی ١٩٤٨). لە ئیسرائیلدا بە «عەرەبەکانی ئیسرائیل»یان «ناوەندی عەرەبی» ناودەبرێن و ھەندێکجاریش دەستەواژەی «کەمایەتی عەرەبی» بەکاردێت (بەتایبەت لە ڕاگەیاندنە فەرمییەکاندا). ئەم عەرەبانە ئەوانەن کە لە گوند و شارۆچکەکانیاندا مانەوە دوای ئەوەی ئیسرائیل دەستی بەسەر ئەو ناوچانەدا گرت کە تێیدا دەژیان و دوای دامەزراندنی ئیسرائیل بەو سنوورەی ئەمڕۆ ھەیەتی. زمانی عەرەبی زمانی زگماکی زۆربەی عەرەبەکانی ٤٨ە، بەبێ گوێدانە ئایین، و زۆرێک لە وشە و دەستەواژە عیبرییەکان وەرگیراون و شێوەزاری نوێی ھاووڵاتیانی عەرەب لە ئیسرائیل بە شێوەزاری عەرەبی ئیسرائیلی پێناسە دەکرێت. زۆربەی عەرەبەکانی ٤٨ بەلایەنی کەمەوە بە دوو زمان قسە دەکەن، و زمانی دووەمیان زمانی عیبری نوێیە. لە ڕووی ئایینییەوە، زۆربەی عەرەبەکانی ٤٨ موسڵمانن، بەتایبەتی سوننە. کەمایەتییەکی گرنگی مەسیحی عەرەب لە تائیفە جیاوازەکانەوە ھەن لەگەڵ کەمایەتییەکی درووز.

بەپێی ئاماری ناوەندی ئیسرائیل، ژمارەی دانیشتووانی عەرەب لە ساڵی ٢٠١٩دا بە نزیکەی ١٬٨٩٠٬٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، کە ٢١٪ی دانیشتووانی وڵات پێکدەھێنن. زۆرینەی ئەمانە خۆیان وەک عەرەب یان فەلەستینی ھەڵگری ڕەگەزنامەی ئیسرائیلی پێناسە دەکەن. زۆربەی ھاووڵاتیانی عەرەب لە ئیسرائیل لە شار و شارۆچکەی زۆرینە عەرەبنشیندا دەژین. زۆرینەی ڕەھاشیان دەچنە قوتابخانەی جیاواز لە ئیسرائیلییە جوولەکەکان، و حیزبە سیاسییە عەرەبییەکان ھەرگیز بەشدارییان لە ھاوپەیمانی حکومی دا نەکردووە. زۆرێک لە عەرەبەکانی ٤٨ پەیوەندی خێزانییان لەگەڵ فەلەستینییەکانی کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە و ھەروەھا لەگەڵ پەنابەرە فەلەستینییەکانی ئوردن و سووریا و لوبنان ھەیە. بەدەوییەکانی جەلیل و نەقب و درووزەکان زیاتر مەیلیان بۆ ناسنامەی ئیسرائیلی ھەیە بە بەراورد لەگەڵ عەرەبەکانی تری ٤٨.

عەرەبەکانی نیشتەجێی قودسی ڕۆژھەڵات و درووزەکانی بەرزایییەکانی جۆلان، کە ئیسرائیل لە شەڕی ١٩٦٧ داگیری کرد و دواتر لکاندی بە خۆیەوە، ڕەگەزنامەی ئیسرائیلییان پێدرا، بەڵام زۆربەیان ڕەتیانکردەوە و نەیانویست دان بە ئیدیعای ئیسرائیلدا بنێن بۆ سەروەری. لەبری ئەوە بوون بە نیشتەجێی ھەمیشەیی. مافی ئەوەیان ھەیە داوای ڕەگەزنامە بکەن، و مافی خزمەتگوزاری شارەوانی و دەنگدانیان ھەیە، ھاووڵاتیانی عەرەب لە ئیسرائیل لە پێنج ناوچەی سەرەکیدا نیشتەجێن: ناوچەی جەلیل، موسەلەس، جۆلان، قودس و باکووری نەقب. زۆرینەی ڕەھای عەرەبەکانی ٤٨ خۆیان لەگەڵ میراتی کلتوری و زمانی عەرەبی و ناسنامەی فەلەستینیدا دەبیننەوە و خۆیان وەک فەلەستینی ھاووڵاتی ئیسرائیل پێناسە دەکەن.

بەپێی یاسای ھاووڵاتیبوونی ئیسرائیل، ھەموو کەسێک کە لە ١٤ی تەممووزی ١٩٥٢ لەناو ھێڵی سەوزدا نیشتەجێ بووبێت (واتە کاتێک کنێستی ئیسرائیل یاساکەی پەسەند کرد) ھاووڵاتیبوونی وەرگرتووە. ئەم یاسایە دەرگای لەسەر ئەو پەنابەرە فەلەستینیانە داخست کە تا ئەو ڕێکەوتە نەیانتوانیبوو بگەڕێنەوە ماڵەکانیان، و ڕێگری لێکردن وەک ھاووڵاتی یان دانیشتووی ناوخۆیی بچنە ناو دەوڵەتی ئیسرائیلەوە. ژمارەی ئەو عەرەبانەی لە ساڵی ١٩٥٢دا ھاووڵاتیبوونی ئیسرائیلییان وەرگرت نزیکەی ١٦٧٬٠٠٠ کەس بوو. ١٥٦٬٠٠٠ کەسیان لەو ناوچانەدا مابوونەوە کە لەژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلدا بوون لە کۆتایی شەڕدا، و ئەوانی تر دانیشتووی دۆڵی عارە بوون لە سێگۆشەی باکوور کە سوپای ئوردن لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی ئاگربەستدا ڕادەستی ئیسرائیلی کرد. ھەرچەندە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل مافی دەنگدان و پاسپۆرتی ئیسرائیلییان بە ھاووڵاتیانی عەرەب بەخشی، بەڵام لە ھەمان کاتدا تا ساڵی ١٩٦٦ حوکمی سەربازییان بەسەر زۆرێک لە شار و گوندە عەرەبییەکاندا ڕاگەیاند.

## مێژوو
### شەڕی ١٩٤٨
زۆربەی جوولەکەکان لە ئیسرائیل ناوی «شەڕی سەربەخۆیی» بەکاردێنن بۆ ئاماژەدان بە شەڕی ١٩٤٨ و ئەمەش ئەو دەستەواژەیەیە کە لە گێڕانەوەی فەرمی ئیسرائیلدا بەکاردێت، لەکاتێکدا زۆربەی ھاووڵاتیانی عەرەب بە «نەکبە» (کارەسات) ناوی دەبەن، و ئەمەش ڕەنگدانەوەی جیاوازییە لە تێڕوانین بۆ ئامانج و ئەنجامەکانی شەڕەکە. لە دوای شەڕی ١٩٤٨، خاکی فەلەستین کە لەژێر مانداتی بەریتانیادا بوو دابەشکرا بەسەر سێ بەشدا: دەوڵەتی ئیسرائیل و کەناری ڕۆژاوا لەژێر ئیدارەی ئوردن و کەرتی غەززە لەژێر ئیدارەی میسر. (میرنشینی ڕۆژھەڵاتی ئوردن لە ساڵی ١٩٢١ەوە تا ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی شانشینی ھاشمی ئوردن لە ساڵی ١٩٤٦ بە فەرمی حوکمێکی خودیی ھەبوو لەناو ناوچەی مانداتی فەلەستین). بەپێی ئامارەکان، ٩٥٠٬٠٠٠ عەرەب لەو خاکانەدا دەژیان کە بوون بە ئیسرائیل پێش شەڕ، و دوای ئاوارەبوون، نزیکەی ١٥٦٬٠٠٠ عەرەب مانەوە، واتە نزیکەی ٢٠٪یان. بێنی مۆریس دەڵێت: «زیاتر لە ٧٠٠٬٠٠٠ فەلەستینی لە ماڵەکانیان ئاوارە بوون بەھۆی شەڕەوە و بەھیوای ئەوەی بەم زووانە بە یارمەتی ھێزە عەرەبییەکان بگەڕێنەوە ماڵەکانیان» بەڵام ئەوەش ڕاستە کە دەیان شوێن، لەوانە لۆد و ڕەملە، عەرەبەکان لەلایەن ھێزە جوولەکەکانەوە دەرکران. زۆربەی ھاووڵاتیانی عەرەب لە ئیسرائیل سەر بەو خێزانانەن کە ئاوارە نەبوون و لە خاکی خۆیاندا مانەوە. ھەروەھا ھەندێک عەرەبی کەرتی غەززە و کەناری ڕۆژاواش دەگرێتەوە کە لە چوارچێوەی «یەکگرتنەوەی خێزان» دا گواستراونەتەوە بۆ ئیسرائیل و ھاووڵاتیبوونی ئیسرائیلییان وەرگرتووە و ئێستا یاساکە توندتر بووە. ئەو عەرەبانەی لە ماوەی ململانێ چەکدارییەکاندا ماڵەکانیان بەجێھێشت بەڵام لەو خاکانەدا مانەوە کە ئەمڕۆ دەوڵەتی ئیسرائیلن، بە «ئامادەی نادیار» دادەنرێن. لە ھەندێک حاڵەتدا، ڕێگەیان پێنەدرا بگەڕێنەوە بۆ ماڵەکانیان کە دەستیان بەسەردا گیرابوو و ڕادەستی موڵکی دەوڵەت کرابوو، ھەروەھا موڵکەکانی تری پەنابەرە فەلەستینییەکان. نزیکەی ٢٧٤٬٠٠٠، یان ١ لە ھەر ٤ ھاووڵاتییەکی عەرەبی ٤٨ لە پۆلی «ئامادەبووانی نادیار»یان فەلەستینی ئاوارەی ناوخۆیین. دیارترین حاڵەتەکانی «ئامادەبووانی نادیار» دانیشتووانی سەفورییە و گوندەکانی جەلیل و کفر برعم و ئیقرتی ئاوارە دەگرێتەوە.

وەک نموونەیەک لەسەر ئاوارەکردن ئەوەی لە شاری ناسرە ڕوویدا، کە بە فەرمی لە ڕێککەوتنێکی نووسراودا ڕادەستکرا، سەرکردەکانی شارەکە لەگەڵ دوو ئەفسەر دۆنکلمان و لاسکۆف – وەک نوێنەری سوپای ئیسرائیل – ڕێککەوتن لەسەر ڕاگرتنی شەڕ لە بەرامبەر بەڵێنی زیان نەگەیاندن بە ھاووڵاتیانی مەدەنی شارەکە؛ بەڵام دوای واژووکردنی ڕێککەوتنەکە، دۆنکلمان فەرمانێکی لە جەنەڕاڵ کاسم لاسکۆفەوە پێگەیشت بۆ دەرکردنی عەرەبەکانی شارەکە بە زۆر، ئەویش ڕەتیکردەوە، و ئاماژەی بەوەدا کە «شۆک و تۆقاو» بووە کە داوای لێبکرێت لەو ڕێککەوتنە پاشگەز بێتەوە کە تازە پێکەوە واژوویان کردووە. دوای ١٢ کاتژمێر لە سەرپێچیکردنی سەرۆکەکەی، لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، بەڵام دوای وەرگرتنی دڵنیایی کە ئاسایشی دانیشتووانی ناسرە مسۆگەر دەکرێت. داڤید بن گۆریۆن پشتگیری لە حوکمەکەی کرد، لە ترسی ئەوەی دەرکردنی مەسیحییە عەرەبەکان ببێتە ھۆی ناڕەزایەتی لە سەرانسەری جیھانی مەسیحیدا. لە کۆتایی شەڕدا، دانیشتووانی ناسرە شاھیدی ھاتنی ژمارەیەکی زۆری پەنابەر بوون لە ناوەندە شارییە گەورەکان و گوندە لادێیەکانی جەلیلەوە.
### ١٩٤٩–١٩٦٦
حوکمی سەربازی لە دامەزراندنی ئیسرائیلەوە لە ساڵی ١٩٤٨ تا ساڵی ١٩٦٦ بەردەوام بوو. بەپێی فەرمانە سەربازییەکان، ڕێگە بە ھاووڵاتیانی عەرەب نەدەدرا لە شار و گوندەکانیان بچنە دەرەوە مەگەر بە مۆڵەتی حاکمی سەربازی نەبێت، جگە لە گوندە درووزییەکان، چونکە سەرکردایەتی درووز بڕیاریان دا ھاوکاری لەگەڵ دەوڵەتە نوێیەکەدا بکەن، لەوانەش خزمەتکردنی گەنجە درووزەکان لە سوپای ئیسرائیلدا. ھەروەھا گوندە ئاوارەبووەکان بەپێی ماددەی ١٢٥ی ڕێنمایییەکانی باری نائاسایی وەک ناوچەی سەربازی داخراو ڕاگەیەندرابوون، کە بووە ھۆی ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی ئاوارەکان بۆ ماڵ و گوندەکانیان، بەتایبەتی ئەوانەی لە سنوورەکانی ئیسرائیلدا مابوونەوە و ھاووڵاتیبوون و ڕەگەزنامەی ئیسرائیلییان وەرگرتبوو. لەکاتێکدا وڵاتانی دراوسێ، جگە لە ئوردن، ڕەتیانکردەوە ئەو کەسانە وەربگرن کە دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە فەلەستین دەرچوون.

لە ساڵی ١٩٦٣ ھەوڵێک درا بۆ ھەڵوەشاندنەوەی حوکمی سەربازی، کاتێک چوار حیزب، حیزبی کۆمۆنیستی ئیسرائیل، مابام، ئەحدوت ھاعەڤۆدا پۆعالی تسیۆن و حیزبی ڕاستڕەوی حیرووت بە سەرۆکایەتی مناحێم بێگن، پێشکەشیان کرد؛ بەڵام ئەم ھەوڵە سەرکەوتوو نەبوو. دواتر لە ئیسرائیل ھێزی چەپ و پێشکەوتنخواز گەشەیان کرد کە ڕەتیان دەکردەوە صھیۆنیزم و بانگەشەی نزیکبوونەوەیان لەگەڵ عەرەبەکان دەکرد، کە بەشدارییان کرد لە ھەڵگرتنی حوکمی سەربازی لە ساڵی ١٩٦٦. ھەروەھا ڕۆڵێکی کاریگەری ھێزە چەپەکانی درووز ھەبوو کە بەیاننامەی تەممووزی ١٩٣٦یان ڕەتکردەوە کە باسی لە دوورخستنەوەی کەمایەتی درووز دەکرد بۆ لوبنان، و دەستیان بە بژاردەی عەرەبی لە فەلەستیندا گرتبوو. لە گاڵتەجاڕییەکان ئەوەیە کە مناحێم بێگن و بزووتنەوە نەتەوەیییەکەی کە دواتر ناونرا «لیکود» لەگەڵ بیرۆکەی کۆتاییھێنان بە حوکمی سەربازیدا بوون.

ئەو عەرەبانەی ڕەگەزنامەی ئیسرائیلییان ھەبوو مافی دەنگدانیان بۆ کنێستی ئیسرائیل ھەبوو، و ئەندامانی عەرەبی کنێست لە کنێستی یەکەمەوە خزمەتیان کردووە. یەکەم ئەندامانی عەرەبی کنێست ئەمین سەلیم جەرجورە و سەیفەدین زوعبی بوون کە ئەندامی لیستی دیموکراتی ناسرە بوون و تەوفیق تۆبی ئەندامی حیزبی کۆمۆنیستی ئیسرائیل بوو. لە ساڵی ١٩٦٥، کۆمەڵەیەکی عەرەبی ڕادیکاڵی سەربەخۆ بە ناوی «ئەلئەرز» ھەوڵیدا «لیستی سۆسیالیستی عەرەبی» پێکبھێنێت بۆ خۆکاندیدکردن بۆ ھەڵبژاردنەکانی کنێست، بەڵام لیستەکە لەلایەن لیژنەی ناوەندی ھەڵبژاردنەکانی ئیسرائیلەوە قەدەغە کرا.

حوکمی سەربازی لە ساڵی ١٩٦٦ ھەڵوەشایەوە دوای بڕیارێکی سەرۆک وەزیرانی دووەم لێڤی ئیشکۆل و عەرەبەکانی ئیسرائیل ھەمیشە لە خانەی ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانیدا بوون و چاویان لە ئاشتییەکی دادپەروەرانە بوو لەگەڵ دراوسێ عەرەبەکان، ئاشتییەک کە ناسنامەی کلتوری و شارستانییان ھەڵنەوەشێنێتەوە؛ و بەشدارییان کرد لە واژووکردنی ڕێککەوتنی ئاشتی «کامپ دەیڤید» و ئاشتی لەگەڵ شانشینی ھاشمی ئوردن؛ و حکوومەتی ئیسرائیل دەستیکرد بە لابردنی زۆربەی یاسا جیاکارییەکان، و ھەمان مافی ھاووڵاتیانی جوولەکەیان بەپێی یاسا بە ھاووڵاتیانی عەرەب بەخشی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵگای ئیسرائیلی