وشەکان

**وشەکان** یان **لێکسیکۆن** (بە ئینگڵیزی: Lexicon) وشەدانی زمانێک یان لقێکی مەعریفەیە (وەک پزیشکی یان دەریایی). لە زمانەوانیدا، وشەناسی لیستی زمانێکە لە لێکسمەکان یان وشەکان. وشەی لێکسیکۆن لە وشەی یۆنانی  وەرگیراوە.

تیۆرییەکانی زمانەوانی بە گشتی زمانەکانی مرۆڤ بە دوو بەش دەزانن:
* وشەدانانێک، لە بنچینەدا کەتەلۆگی وشەکانی زمانێک (وشەکانی)
* ڕێزمانێک، سیستەمێکی یاساکان کە ڕێگە بە تێکەڵکردنی ئەو وشانە دەدات بۆ ڕستەی مانادار.
وشەدانەکە ھەروەھا وا بیردەکرێتەوە کە مۆرفیم یان وشەی سنووردار لەخۆ بگرێت، کە ناتوانن بە تەنیا بوەستنەوە وەک وشەکان (وەک زۆربەی پاشکۆکان یان ئەفیکس). لە ھەندێک شیکردنەوەدا، وشەی ئاوێتە و چەند چینێکی دیاریکراو لە دەربڕینە ئایدیۆماتیکیەکان، کۆکردنەوەکان و دەستەواژەکانی تر بە بەشێک لە وشەناسی یان لێکسیکۆن دادەنرێت.

## قەبارە و ڕێکخراو
بڕگەکان لە وشەدانەکە پێی دەڵێن لێکسم، یان بڕگەی وشە، یان فۆرمی وشە. لێکسیمەکان توخمی ئەتۆمی نین بەڵام ھەردوو پێکھاتەی فۆنۆلۆژی و مۆرفۆلۆژی تێدایە. لە کاتی باسکردنی وشەدانەکە، ڕێبازێکی کەمکەرەوە بەکاردێت، ھەوڵ دەدات بە گشتی بمێنێتەوە لەکاتی بەکارھێنانی وەسفێکی کەم. بۆ وەسفکردنی قەبارەی وشەدانێک، لێکسێمەکان گرووپ کراون بۆ لێماس. لیما گرووپێک لە لێکسمەکانن کە لەلایەن مۆرفۆلۆجیای ھەڵگەڕاوەوە بەرھەم دەھێنرێ. لێماس لە فەرھەنگەکاندا بە سەردۆرەکان نیشان دەدرێن کە فۆرمی ژێدەر و ھەر فۆرمێکی نا ڕێکوپێک لیست دەکەن، چونکە ئەمانە دەبێت فێربن کە وشەکان بە دروستی بەکاربێنن. لێکسمەکان لە وشەیەک بە مۆرفۆلۆژیای بە دەستھێنانی مۆرفۆلۆجیا وەرگیراوە، بە لێمای نوێ دادەنرێن. وشەدانیش بەپێی ھاوپۆلە کراوە و داخراوەکان ڕێکدەخرێت. جۆرە داخراوەکان، وەک دیاریکەرەکان یان بێژەرەکان، بە دەگمەن پێ دەدرێت بە لێکسێمی نوێ؛ ئەرکی ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی تاکتیکییە ھاوپۆلە کراوەکان، وەک ناوەکان و کردارەکان، میکانیزمی نەوەیەکی زۆر چالاکیان ھەیە و لێکسمەکانیان لە سروشتدا زیاتر لە ڕەوشتدا تێدەپەڕن.

## وشەسازی و میکانیزمەکانی تر لە فەرھەنگدا
ڕۆڵی سەرەکی وشەدانەکە بریتییە لە دۆکیومێنتکردنی نۆرم و پەیماننامەکانی وشەدانی دامەزراو. وشەدانان ئەو پرۆسەیەیە کە وشەی نوێ، بەکارھێنانی بەربڵاوی پەیدا کردووە، دەچێتە ناو وشەدانەکەوە. لەبەر ئەوەی وشەناسی لەوانەیە لە ڕووی فۆنۆلۆجی و مۆرفۆلۆجییەوە لێکسیمەکان ھەموار بکاتەوە، ئەوە ئەگەری ھەیە کە یەک سەرچاوەی ئیتیۆمۆلۆژی لە دوو شێوە یان زیاتردا بخرێتە ناو یەک وشەناسی تاکەوە. ئەم جووتانە، کە پێی دەوترێت جووت، زۆر جار لە ڕووی ھەمەنییەوە نزیکن.

میکانیزمەکان، نەک یەکلایەنە تایبەت، ئەمانەن:
* نوێکاری، دروستکردنی پلان بۆ داڕێژراوی ڕەگی نوێ (زۆرجار لەسەر پێوەرێکی گەورە)
* قەرزکردنی وشەی بیانی
* تێکەڵکردنی (پێکھاتن)، تێکەڵکردنی لێکسمەکان بۆ دروستکردنی یەک وشە.
* کورتکراوەی پێکھاتەکان.
* پوختەکان، کەمکردنەوەی پێکھاتەکان بۆ پیتە سەرەتایییەکانیان، وەک ناسا و لەیزەر (لە "LASER").
* ھەڵگەڕانەوە، گۆڕینی مۆرفۆلۆجی لەگەڵ پۆلێک، وەک ژمارە یان گرژی.
* سەندنەوە، گۆڕانێکی مۆرفۆلۆجی کە لە ئەنجامدا گۆڕانکاری لە بابەتدا ئەنجام دەدات.
* ئاگلوتینیشن، تێکەڵکردنی مۆرفیمەکان بۆ یەک وشە.

## وشەسازی زمانی دووەم
زاراوەی وشەدان بە گشتی لە چوارچێوەی زمانی تاکدا بەکاردێت. لەبەر ئەوە، قسەکەرانی فرەزمان بە گشتی وا بیر دەکرێنەوە کە فرە وشەدانیان ھەبێت. قسەکەرانی جیاوازی زمان (پورتوگالی بەڕازیلی و پورتوگالی ئەورووپی، بۆ نموونە) لەوانەیە ڕەچاو بکرێن کە خاوەنی یەک وشەدانی تاک بن. بەم شێوەیە کاشێک (ئینگلیزی بەریتانی) و ھەروەھا ئامێرێکی تەڵەری ئۆتۆماتیکی یان ATM بە ئینگلیزی ئەمریکی لە ھەردوو قسەکەرانی ئەمریکی و بەریتانی تێدەگات، سەرەڕای ئەوەی ھەر گرووپێک دیالێکتی جیاواز بەکاردێنێت.

کاتێک زمانناسان وشەیەک دەخوێنن، ئەو شتانەی کە وشەیەک پێکدەھێنن، لەبەرچاو دەگێرن؛ پەیوەندی وشە/چەمک؛ دەستگەیشتنی وشە و شکستی دەستگەیشتنی وشە؛ چۆن فۆنۆلۆژی و سینتاکس و مانای لێکدان؛ پەیوەندی مۆرفۆلۆجی و وشە؛ پێکھاتەی وشە لە ناو زمانێکی دیاریکراودا؛ بەکارھێنانی زمان (پراگماتیکی)؛ دەستکەوتنی زمان؛ مێژوو و پەرەسەندنی وشەکان (ئیتیمۆلۆژی)؛ و پەیوەندییەکانی نێوان وشەکان، زۆرجار لە نێو فەلسەفەی زماندا دەخوێندرێتەوە

مۆدێلە جۆراوجۆرەکان لە چۆنێتی ڕێکخستنی وشە و چۆنییەتی گەڕاندنەوەی وشەکان پێشنیار کراون لە سایکۆلینگویستیک، نیۆرۆلینگویستیک و کامپیوتەیشناڵ لینگویستیک.

## ئەمانەش ببینە
* فەرھەنگ
* ڕێزمانیزەکردن
* چوارچێوەی نیشانەکردنی وشە
* وشەناسی

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە
Aitchison, Jean. *Words in the Mind: An Introduction to the Mental Lexicon.* Malden, MA: Blackwell, 2003.

پۆل:زمانەوانی
پۆل:فەرھەنگنووسی
پۆل:فەرھەنگەکان