کۆمەڵکوژیی ئەلبانییەکان لە شەڕەکانی بالکان

وێنۆک|وێنەی ھاووڵاتیانی مەدەنی ئەلبانی کە لە پریستینا لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی سوپای سڕبیا (١٩١٢) گیراون
**کۆمەڵکوژیی ئەلبانییەکان لە شەڕەکانی بەڵکان** لە چەندین شوێن لەلایەن ھێزە زەمینیەکانی سڕبیا و سوپای مۆنتینیگرۆ و ھێزە نیمچە سەربازییەکانەوە ئەنجامدرا لە کاتی ئەو ململانێیانەی کە لە نێوان ساڵانی ١٩١٢ و ١٩١٣ لە ناوچەکەدا ڕوویاندا. سڕبیا و مۆنتینیگرۆ لە کاتی جەنگی یەکەمی باڵکان لە ساڵانی ١٩١٢–١٩١٣ ژمارەیەک تاوانی جەنگیان دژی ئەلبانییەکان ئەنجامدا دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ناوچەکانی ئێستای ئەلبانیا و کۆسۆڤۆ و باکووری مەقدۆنیا دەرکرا. ئەم تاوانانە لەلایەن گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئەورووپا و ئەمریکی و سڕبیا ڕاپۆرتکراون. ئاوارەبوون و کۆمەڵکوژییە زۆرەملێکان بە ئامانجی دەستکاریکردنی ئاماری پێش کۆنفرانسی باڵیۆزانی لەندەن بوو بۆ دیاریکردنی سنوورە نوێیەکانی بەڵکان.  بەپێی گێڕانەوەی ھاوچەرخ، لە ماوەی دوو بۆ چوار مانگی یەکەمدا نزیکەی ٢٠ بۆ ٢٥ ھەزار ئەلبانی لە ویلایەتی کۆسۆڤۆ کوژراون، پێش ئەوەی توندوتیژییەکان بگاتە لوتکە. کۆی ژمارەی ئەو ئەلبانیانەی لە کۆسۆڤۆ، مەقدۆنیا، یان لە ھەموو ناوچە داگیرکراوەکان لەلایەن سڕبەکانەوە لە شەڕەکانی بەڵکان کوژراون، بە ١٢٠ ھەزار کەس یان زیاتر مەزەندە دەکرێت. زۆرێک لە قوربانییەکان منداڵ و ژن و بەساڵاچوو بوون.  نەک ھەر کۆمەڵکوژی ھەبووە، بەڵکو ھەندێک لە خەڵکی سڤیل لێو و لووتیان بڕاوە. چەندین مێژوونووس و توێژەر و گێڕانەوەی ھاوچەرخ ئاماژە بە کۆمەڵکوژییەکان دەکەن وەک جینۆسایدی ئەلبانییەکان یان دانیشتووانی موسڵمانی باڵکان بە گشتی. کۆمەڵکوژی زیاتر دژی ئەلبانییەکان لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا ڕوویدا و لە ماوەی نێوان جەنگەکاندا بەردەوام بوو.   

سوپای سڕبیا بە گوتەی فیلیپ جەی ئیستفزازی کرد. کۆھێن، ترسناکییەکان ئەوەندە گەورە بوو کە ھەندێک لە ژنانی ئەلبانی منداڵەکانیان کوشت نەک ڕێگەیان پێبدەن بکەونە دەستی سەربازە سڕبییەکان. لیژنەی کارنێگی کە ئەرکێکی نێونەتەوەیییە بۆ دۆزینەوەی ڕاستییەکان، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سوپای سڕبیا و مۆنتینیگرۆ توندوتیژییەکی بەرفراوانیان ئەنجامداوە بۆ ئەوەی "بە تەواوی سیمای نەتەوەیی ئەو ناوچانە بگۆڕن کە تەنھا ئەلبانییەکان تێیدا نیشتەجێن".  کۆھین بە پشتبەستن بە ڕاپۆرتێکی دامەزراوەی کارنێگی بۆ ئاشتی نێونەتەوەیی ڕای گەیاندووە، سەربازانی سڕبیا گوێ و لووت و زمانی ھاووڵاتیانی مەدەنی ئەلبانیایان بڕیوە و چاوەکانیان دەرھێناوە. ھەروەھا کۆھین لە زاری دوورھامەوە ڕای گەیاندووە کە سەربازانی سڕبیا بەشدارییان کردووە لە ناشتنی خەڵک بە زیندووی لە کۆسۆڤۆ. 

٢١ ھەزار گۆڕی سەرەتایی لە کۆسۆڤۆ دۆزرایەوە کە ئەلبانییەکان لەلایەن سوپای سڕبیا کۆمەڵکوژ کران. ھێزەکانی سڕبیا لە مانگی ئاب و ئەیلوولی ساڵی ١٩١٣ ١٤٠ گوندیان وێران کرد و ٤٠ ھەزار ئەلبانی ناچار بوون ھەڵبێن. ٢٣٩،٨٠٧ ئەلبانی لە نێوان ساڵانی ١٩١٢ تا سەرەتای ١٩١٤ لە سڕبیا یکۆن دەرکراون (بەبێ ژماردنی منداڵانی خوار تەمەنی شەش ساڵ) بەپێی بەڵگەنامەکانی وەزارەتی دەرەوەی سڕبیا؛ تا کۆتایی ساڵی ١٩١٤ ئەم ژمارەیە بۆ ٢٨١ ھەزار و ٧٤٧ کەس بەرزبووەوە. بەڵام ئەم ژمارانە ھێشتا مشتومڕیان لەسەرە و توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەکە دەتوانێت بگاتە ٦٠ ھەزار کەس بەلایەنی کەم و یان ٣٠٠ ھەزار کەس بەزۆری.  کۆمیساری فریاگوزاری ئەمریکا ویلیارد ھاوارد لە چاوپێکەوتنێکیدا لە ساڵی ١٩١٤ لەگەڵ ڕۆژنامەی دەیلی میرەر ڕای گەیاند کە ژەنەڕاڵ کارلۆس پۆپۆڤیچ ھاواری کردووە: «ڕانەکەن، ئێمە برا و ھاوڕێین، ئێمە بەنیاز نین ھیچ زیانێکتان پێ بگەیەنین.» ئەو جووتیارانەی متمانەیان بە پۆپۆڤیچ ھەبوو، گوللەیان لێدرا و ھەندێکیان بە زیندووی سووتێنران و ئەو ژنە بەساڵاچووانەی کە نەیانتوانی ماڵەکانیان دەربچن، ئاگریان تێبەردرا. ھاوارد ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم کارانە دوای کۆتاییھاتنی شەڕەکە ئەنجامدراون.

## سەرچاوەکان