open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڤلادیڤۆستۆک

**ڤلادیڤۆستۆک** گەورەترین شار و ناوەندی ئیداری پریمۆرسکی کرای لە ڕووسیایە. شارەکە دەکەوێتە دەوروبەری کەنداوی گۆڵدن ھۆرن لەسەر دەریای ژاپۆن، ڕووبەرەکەی ٣٣١٫١٦ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (١٢٧٫٨٦ میل چوارگۆشە)، ژمارەی دانیشتووانەکەی تا ساڵی ٢٠٢١ ٦٠٠ ھەزار و ٨٧١ کەس بووە.ڤلادیڤۆستۆک دووەم گەورەترین شارە لە ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور و ھەروەھا ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا، دوای خابارۆڤسک.

ئەم شارە لە ساڵی ١٨٦٠ وەک بنکەیەکی سەربازی ڕووسیا دامەزراوە. لە ساڵی ١٨٧٢ بنکەی سەرەکی ھێزی دەریایی ڕووسیا لە زەریای ھێمن گواسترایەوە بۆ ئەو شارە و دواتر ڤلادیڤۆستۆک دەستی بە گەشەکردن کرد. دوای سەرھەڵدانی شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧، ڤلادیڤۆستۆک لە ساڵی ١٩١٨ لەلایەن سەربازە بیانییەکانەوە داگیرکرا و دواھەمینیان لە ژاپۆن تا ساڵی ١٩٢٢ نەکشانەوە؛ تا ئەو کاتە ھێزەکانی سوپای سپی دژە شۆڕش لە ڤلادیڤۆستۆک بەپەلە ڕووخان و دەسەڵاتی سۆڤیەت لە شارەکەدا دامەزرا. دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت، ڤلادیڤۆستۆک بوو بە ناوەندی ئیداری پریمۆرسکی کرای.

ڤلادیڤۆستۆک گەورەترین بەندەری ڕووسیایە لەسەر ئۆقیانووسی ئارام ھەروەھا ناوەندی سەرەکی ئابووری و زانستی و کولتووری ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیایە، ھەروەھا ناوەندێکی گرنگی گەشتیارییە لە ڕووسیا. وەک کۆتایی ھێڵی ئاسنی ترانس سیبیریا، شارەکە لە ساڵی ٢٠١٧دا زیاتر لە سێ ملیۆن گەشتیار سەردانی کرد. ئەم شارە ناوەندی کارگێڕی ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوورە، و شوێنی بارەگای بەلەمی زەریای ھێمن لە ھێزی دەریایی ڕووسیایە. بەھۆی شوێنی جوگرافی ناوازەیەوە، و کولتوری ڕووسییەکەی، شارەکە بە «ئەورووپا لە ڕۆژھەڵات» ناوزەد کراوە. زۆرێک لە کونسوڵخانە و بازرگانییە بیانییەکان لە ڤلادیڤۆستۆک ئۆفیسیان ھەیە. بە مامناوەندی پلەی گەرمی ساڵانە کە نزیکەی ٥ پلەی سەدییە (٤١ پلەی فەھرەنگی) ڤلادیڤۆستۆک کەشوھەوایەکی ساردی ھەیە بۆ شوێنی کەنار دەریاکانی لە ناوەڕاستی پانی دا. ئەمەش بەھۆی بای زەوییە بەرفراوانەکانی ئۆراسیا لە وەرزی زستاندا دەگەڕێتەوە، ھەروەھا پلەی گەرمی زەریاکان سارد دەکاتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* کاتنامەی ڤلادیڤۆستۆک
## سەرچاوەکان

پۆل:ڤلادیڤۆستۆک
ڤلادیڤۆستۆک
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا
میترۆی باکوو

**میترۆی باکوو** سیستەمێکی ترانزێتی خێرایە کە خزمەت بە باکووی پایتەختی ئازەربایجان دەکات. بۆ یەکەمجار لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٦٧7 لە سەردەمی یەکێتی سۆڤیەتدا کرایەوە، تایبەتمەندی تایبەتی سیستەمی سۆڤیەتەکانی پێشووی ھەیە، لەوانە وێستگە ناوەندییە زۆر قووڵەکان و دیکۆراتی نایاب کە مۆتیڤی نەتەوەیی نەریتی ئازەربایجان لەگەڵ ئایدیۆلۆژیای سۆڤیەت تێکەڵ دەکەن. لە ئێستادا سیستەمەکە ٣٨٫٠٣ کیلۆمەتر (٢٣٫٦٣ میل) ڕێڕەوی دوو ئاراستەیی ھەیە، کە لە سێ ھێڵ پێکھاتووە کە لەلایەن ٢٦ وێستگەوە خزمەت دەکرێن. میترۆ تاکە میترۆیە کە لە ئازەربایجان دروست کراوە، و پێنجەمین میترۆ بووە کە لە یەکێتی سۆڤیەت دروست کراوە. لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٢٢٢٫٠ ملیۆن سەرنشینی ھەڵگرتبوو، کە تێکڕای سواربوونی ڕۆژانەی نزیکەی ٦٠٨٬٢٠٠ کەس بوو.

کۆمپانیای باکوو میترۆی داخراو (باکوو میترۆ CJSC)، کۆمپانیاکە کە میترۆی باکوو بەڕێوەدەبات، بەپێی فەرمانی ژمارە ٢٨٩ی سەرۆکی کۆماری ئازەربایجان لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٤ وەک جێنشینی یاسایی میترۆی باکوو و ئازەرتونێلمێترۆتیکنتی دامەزراوە کۆمپانیای پشکی ھاوبەش. موڵک و ماڵی لەگەڵ ماف و ئەرکەکانی کۆمپانیای باکوو میترۆ و کۆمپانیای بۆرسەی ئازەرتونێلمێترۆتیکینتی گواسترایەوە بۆ میترۆی باکوو کە تازە دامەزراو CJSC.

## ڕووداوەکان
### بۆردومانەکانی ساڵی ١٩٩٤
لە ١٩ی ئازار و ٣ی تەممووزی ١٩٩٤، بۆمبەکان ٢٧ کەس کوژران و ٩١ کەسی دیکەش بریندار بوون. دواتر سێ ئەرمەنی لە پەیوەندی لەگەڵ ڕووداوەکەدا دەستگیرکران و تۆمەتبارکران و زیندانی کران.

### ئاگرکەوتنەوەی ساڵی ١٩٩٥
لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥ ئاگر لە نێوان بنکەکانی ئولدوز و نەریمان ناریمانۆڤ کەوتەوە و بەھۆیەوە ٢٨٩ کەس گیانیان لەدەستدا و ٢٦٥ کەسی دیکەش برینداربوون. ئاگرەکە بە ھۆکاری تێکچوونی کارەبا دادەنرێت بەڵام ئەگەری تێکدان بەدەر نەکراوە. ئاگرەکە وەک کوشندەترین کارەساتی میترۆ لە جیھاندا دەمێنێتەوە.

## کاتنامە

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە باکوو
پۆل:میترۆی باکوو
میراتبەری

**میراتبەری** (بە ئینگلیزی: Inheritance) ڕێکاری وەرگرتنی خاوەنداریی تایبەت، ناونیشان، قەرز، سەربەشایەتی، ماف و ئەو شتانەی ماونەتەوە لەدوای مردنی تاکێک.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
کەریم ئادەیەمی

**کەریم-داڤید ئادەیەمی** (لەدایکبووی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئەڵمانییە کە یاری دەکات وەک ھێرشبەر بۆ یانەی بۆندسلیگا بۆروسیا دۆرتمۆند و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا.

## کارونی یانە
### ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ
ئادەیەمی وەک لاوێک یاری بۆ تی ئێس یڤ فۆرستێنریت دەکرد، و لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا لە ساڵی ٢٠١٠ چووە یانەی ناوخۆی وڵاتەکەی و بۆندسلیگا یانەی بایەرن میونشن. بەھۆی ناکۆکی لە دانوستانەکانی بەردەوامبوونی لە یانەکە، لە کۆتاییدا ئادەیەمی ناچار بوو یانەکە بە جێبھێڵێت، کە لە ساڵی ٢٠١٢ چووە یانەی ئەنتەرگھاچین دوای بەرەوپێشچوون لە بەشی لاوانی، لە ئازاری ٢٠١٨ یەکەمین یاری خۆی بۆ تیمی خوار ١٩ ساڵان ئەنجامدا لە پاڵەوانێتی لاوانی بۆندسلیگا (بۆندسلیگای خوار ١٩ ساڵان). یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لەم خولەدا لە نیسانی ٢٠١٨ لە دۆڕاندنیان ٣–٢ لە بەرامبەر ئینتراخت فرانکفۆرتی خوار ١٩ ساڵان. لەگەڵ ئەنتەرھاچین، دابەزین بۆ خولی خوارتری بۆندسلیگای خوار ١٩ ساڵان.

بەر لە دەستپێکردنی وەرزی ٢٠١٨–١٩ ئادەیەمی گرێبەستی لەگەڵ یانەی نەمسایی ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ واژوو کرد بە گرێبەستێک بۆ ماوەی سێ ساڵ. دواتر بە خواستن درا بە یانەی لێفێرینگ بۆ ئەو وەرزە. ئادەیەمی یەکەم یاری خۆی لە خولی پلە دووی نەمسا ئەنجامدا لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٨ بەرامبەر ئۆستریا لوستێنۆ، کە تەواوی یارییەکەی ئەنجامدا و لیفێرینگ ١–٠ دۆڕا.

### بۆروسیا دۆرتمۆند
لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٢دا، ئادەیەمی بە گرێبەستێک ڕاگەیەندرا کە پەیوەندی دەکات بە یانەی بۆندسلیگا بۆروسیا دۆرتمۆند ھەتا ھاوینی ٢٠٢٧.

## کاروانی نێودەوڵەتی
ئادەیەمی لە شاری میونشن لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، باوکی نایجیری و دایکی ڕۆمانییە. یاریزانێکی لاوانی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیایە، یاری بۆ ھەڵبژاردەکانی ئەڵمانیای خوار ١٦ ساڵان، خوار ١٧ ساڵان و خوار ٢١ ساڵان کردووە. یەکەمین یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەمی ئەڵمانیا ئەنجامدا لە یاری پاڵاوتنی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ بەرامبەر ئەرمینیا لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ کە ٦–٠ بردیانەوە، وەک یەدەگ لە کاتە درەنگەکانی یارییەکە ھاتە یاریگا و شەشەم گۆڵی تیپەکەی تۆمارکرد لە خولەکی یەکەمی کاتی زیادکراوی نیوەی دووەم. لەبەر ئەوەی ئادەیەمی یاریزانی ساڵزبۆرگ بوو لەو کاتەدا، ئەمە یەکەم جار بوو لە ماوەی دوای جەنگدا کە یاریزانی یانەیەکی نەمسا یاری بۆ پێکھاتەی یەکەمی ئەڵمانیا بکات.

## ئاماری کاروانی وەرزشی
### یانە



### نێودەوڵەتی

## خەڵاتەکان
**ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ**
* بۆندسلیگای نەمسا: ٢٠١٩–٢٠، ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢
* جامی نەمسا: ٢٠١٩–٢٠، ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢

**ئەڵمانیا خوار ٢١ ساڵان**
* پاڵەوانێتی ئەورووپا بۆ خوار تەمەن ٢١ ساڵ: ٢٠٢١

**تاکەکەسی**
* مەدالیای زێڕینی فرێس واڵتەر بۆ خوار ١٧ ساڵان: ٢٠١٩

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
کاتدراڵی سانت سەرکیس

**کاتدراڵی سانت سەرکیس** () کاتدراییلێکی ئەرمەنییە لە یەریڤان لە ئەرمینیا. شوێنی دانیشتنی ئەپستۆریای پاپای ئاراراتییە لە کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنستان. ساڵی ١٨٤٢، لە کەناری چەپی ڕووباری ھرازدان لە ناوچەی کێنترۆن لە یەریڤان دروست کراوە

## مێژوو
لە بەرامبەر بەشی سەرەوەی گوندی دزۆراگیو وەستابوو، و ڕووی لە قەڵای کۆنی ئێریڤان بوو لە کەناری چەپی ڕووباری ھرازدان، خانەقایەکی دەروێش لە سەرەتای سەردەمی مەسیحییەکانەوە کار دەکرد. ئەم کۆمپلێکسە فراوانە کە بە دیوارێکی بەرز و قەڵادار دەورە دراوە، لە کڵێسای سانتس سەرکیس و کڵێساکانی گێڤۆرک و ھاکۆب، لە بیناکانی ئۆفیس و قوتابخانەی پیاوسالاری، لە باخچەیەک و لە بیناکانی دیکە پێکھاتبوو. کڵێسای سانت سەرکیس شوێنی فەرمی پاتریاک بوو، لەکاتێکدا خانەقاکە میوانخانەی پیاوسالاری بوو بۆ میوانەکان. کڵێسای سانت سەرکیس، لەگەڵ دەروێشخانە-خانەقا، بەھۆی بوومەلەرزەی گەورەی ساڵی ١٦٧٩ وێران بوو بەڵام لە ھەمان شوێن لە سەردەمی دەسەڵاتی ئێدێساتسی نەھابێت کاسۆلیکۆس (١٦٩١–١٧٠٥) دووبارە دروستکرایەوە. بەڵام بینای ئێستای کڵێساکە لە نێوان ساڵانی ١٨٣٥–٤٢ دروست کراوە.
وێنۆک|ڕاست|بینای پرێلاسی ئەپستۆریای پاپای ئارارات لە حەوشەی کڵێساکە، کە لەلایەن تەلارساز ئارتسرونی گالیکیان دیزاین کراوەt

لە سەردەمی دەسەڵاتی ڤازگێنی یەکەمی کاسۆلیکۆسی ئەرمەنییەکان، کڵێساکە نۆژەنکردنەوە و باشترکردنی بنەڕەتی ئەنجامدا. لەسەر بنەمای پلانێک کە لەلایەن تەلارساز ڕافایل ئیسرائیلیان لە ساڵی ١٩٧٢ داڕێژرابوو، کارەکانی ئاوەدانکردنەوەی کڵێسای سانت سەرکیس دەستیپێکرد و لە بنەڕەتدا سیما و سیما و سیمای بینا کۆنەکەی کڵێساکە پارێزراو بوو. دەموچاوی بە بەردی توفای پرتەقاڵی ئەنی داپۆشرابوو و بە نیچە سێگۆشەیییەکان ھەڵکەندرابوو.

لە ساڵانی ١٩٧١–١٩٧٦ دیمەنی ناوەوەی کڵێساکە بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر کرا. لە بەشی ڕۆژھەڵاتی کڵێساکەدا گەلەرییەک بۆ کۆری کڵێساکە زیادکرا. لە ئەنجامی ئەم جۆرە زیادکردنانەدا، بە پێویست زانرا کە قوبە کۆنەکە و تەپڵی کۆن لاببرێت و لە شوێنی ئەوان بە قوبەیەکی زۆر بەرزتر بە تاوەری شێوە پانکەی فرە ڕوویی بگۆڕدرێت. دروستکردنی تاوەری زەنگی کڵێسای سانت سەرکیس لە ساڵی ٢٠٠٠ تەواو بوو.

پرۆسەی ئاوەدانکردنەوەی کاتدراڵی سانت سەرکیس لە ڕێگەی بەخشینی خێرخوازانی ئەرمەنی سەرکیس کورکجیان و کوڕەکانی کە لە لەندەن نیشتەجێن، بەدیھات. سیستەمێکی کارەبای فۆتۆڤۆڵتایکی ٢ کیلۆوات لەسەربانی کاتدراییلەکە لە ساڵی ٢٠٠٩ دانرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینای کڵێسای نێردراوانی ئەرمەنی لە یەریڤان
ئەرستۆکراسی

**ئەرستۆکراسی** () شێوازێکە لە شێوازەکانی دەسەڵاتداری کە تێیدا چینێکی کەمینەی بچووک لە خەڵکی کە خاوەنی تایبەتمەندیی دیاریکراون و دەسەڵات دەگرنە دەست و حوکمی زۆرینە دەکەن. جا ئەو چینە کەمینەیە خاوەنی تایبەتمەندیی ھزری بن یان ڕامیاری یان ئایینی یان ئابووری، گەر خاوەنی تایبەتمەندیی ئایینیی بن، ئەوا حکوومەتێکی ئەرستۆکراسیی ئایینیی دروست دەبێت، ئەگەر خاوەنی تایبەتمەندیی ئابووریی بن ئەوا ئەرستۆکراسیی ئابووریی دروست دەبێت، ئەم زاراوەیە لە وشەی یۆنانی «aristokratíā» وەرگیراوە کە بە واتای «حوکمی باشترینەکان» دێت. کاتی سەرھەڵدانی ئەم زاراوەیە دەگەڕێتەوە بۆ یۆنانی کۆن، یۆنانییەکان وایان دادەنا کە ئەم وشەیە بە واتای فەرمانڕەوایی ئەو ھاووڵاتیانە دێت کە شایستەی حوکمڕانین، ئەم دەستەواژەیە بۆ یەکەمجار لەلایەن فەیلەسوفە کۆنەکانی یۆنان وەک ئەفلاتوون و ئەرەستوو و کەسانی ترەوە بەکارھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێوەکانی حکوومەت
پۆل:گرووپە کۆمەڵایەتییەکان
مەجارستان لە ئۆڵۆمپیاد

مەجەرستان یان ھەنگاریا بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٨٩٦ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە لە زۆربەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە و ھەموو یارییە ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. بەھۆی ڕۆڵی لە جەنگی جیھانی یەکەمدا بەشداریکردنی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٢٠ قەداغەکرا، ھەروەھا بەشێک بوو لەو وڵاتانەی بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤ بە سەرۆکایەتی یەکێتیی سۆڤیەت کرد. وەرزشوانانی مەجەرستان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە، ٥١١ مەدالیایان بەدەستھێناوە و لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە، ١٠ مەدالیای بەدەستھێناوە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی مەجەرستان، لە ساڵی ١٨٩٥ دامەزرا و ھەمان ساڵ بەفەرمی لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی ناسێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەجارستان لە ئۆڵۆمپیاد
ھو ياوۆبانگ

**ھو یاوبانگ** (بە چینی: 胡耀邦) جێگری سەرۆکی پێشووی حزبی شیوعی چین بووە (٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩١٥–١٥ی نیسانی ١٩٨٩) لە کۆماری گەلی چین.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
گۆڕەپانی نافورە، باکوو

**گۆڕەپانی نافورە** ۆڕەپانێکی گشتییە لە ناوەندی شاری باکووی پایتەختی ئازەربایجان. پێشتر گۆڕەپانەکە ناوی پاراپێت بووە و ئێستا زۆرجار بە ھەمان ناو ئاماژەی پێدەکرێت. ناوی گۆڕەپانی نافورەکان لە بوونی دەیان نافورە لە سەرتاسەری گۆڕەپانەکەدا وەرگیراوە کە بۆ یەکەمجار لە سەردەمی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە ئازەربایجان دروست کراوە.

گۆڕەپانەکە شوێنێکی کۆبوونەوەی گشتییە، بە تایبەت دوای کاتەکانی کارکردن و لە کۆتایی ھەفتەدا. شوێنێکی گەشتیاری سەرنجڕاکێشە و چەندین بوتیک و چێشتخانە و دوکان و ھۆتێل و پاساوی تێدایە. لە شەقامی ئیستیگلالیات و دیوارەکانی ئیچەری شێھرەوە دەست پێدەکات و بە شەقامی نیزامیدا درێژ دەبێتەوە، کە لە کولتوری باودا بە شەقامی تۆرگۆڤایا ناودەبرێت کە ھاوتەریب لەگەڵ بۆلیڤاری باکوودا دەڕوات. گۆڕەپانی نافورە شوێنێکە کە بەرپرسانی شارەکە چەندین فێستیڤاڵی گشتی و نمایش و ئاھەنگی تێدا سازدەکەن.

لە ساڵی ٢٠١٠ گۆڕەپانەکە لەلایەن دەسەڵاتدارانی باکۆوە نۆژەنکرایەوە. زەڵاتەیەکی «چوارگۆشەی نافورە» بەناوی ئەو گۆڕەپانە ناونراوە.

## دیمەنەکانی گۆڕەپانی نافورە

File:Baku place 1000.jpg|یەکەم ماکدۆناڵدز لە باکۆ لەسەر گۆڕەپانی نافورە
File:Nizami street building, Baku.jpg|بینایەکی سەدەی نۆزدەھەم لەسەر شەقامی نیزامی
File:Nizami street in Baku, 2010.jpg|شەقامی تۆرگۆڤایا چاوەڕوانی قەرەباڵغی ئێواران
File:Fountain in night Baku, 2010 (6).jpg|نافورەی ئێوارە
File:Palbaku 1003.jpg|دارخورما - ڕازاندنەوەی بەناوبانگی باکوی نوێ
File:Rasul Rza Street, Baku, 2010.jpg|کاتژمێرەکانی بەیانیان
File:Fountains Square, Baku, 1.jpg|نافورەی سەرەکی
File:Fountains Square, Baku.jpg|رێڕەوێک قەرەباڵغە لە بازرگانانی کەلوپەلی کۆن دوای کاتەکانی کارکردن
File:Fountains Square, Baku, 2.jpg|نافورەیەکی تر
File:Azeris Downtown.JPG|گۆڕەپانی نافورە لە ساڵی ٢٠٠٨ پێش ئاوەدانکردنەوە
File:Fountain in the "Governor's garden" in Baku, Azerbaijan.jpg|نافورە لە "باخی پارێزگار" لە باکۆ
File:Fountain "Balls" night IMG 2194.jpg|شەوی "تۆپەکان"ی نافورە
File:Fountain IMG 2101.jpg|نافورە


## سەرچاوەکان

گۆڕەپانی نافورە
پارێزگای باکوو

**پارێزگای باکوو** پێش ساڵی ١٨٥٩ بە پارێزگای شێماخا ناسرابوو، پارێزگایەکی جێگری پاشایەتی قەفقاز بوو لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، کە ناوەندەکەی لە شارە گەورەکە بوو کە لە گەشەکردندا بوو و بەندەری باکوو لە دەریای قەزویندا بوو. ڕووبەر (١٨٩٧): ٣٤٬٤٠٠ ڤێرس چوارگۆشە، ژمارەی دانیشتووان (١٨٩٧): ٧٨٩٬٦٥٩ پارێزگای باکوو لە باشوورەوە ھاوسنوور بوو لەگەڵ فارس، لە ڕۆژاوا لەگەڵ پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل (پارێزگارییەکانی تیفلیس و ئێریڤان پێش ساڵی ١٨٦٨)، لە باکوورەوە لەگەڵ ئۆبلاستی داغستان لە ڕۆژھەڵاتەوە لەسەر نیمچە دوورگەی ئەبشێرۆن لەگەڵ باکوو گرادۆناچاڵستڤۆ ("ناوچەی شارەوانی").

## دیمۆگرافی
پێکھاتەی نەتەوەیی پارێزگاکە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەسەردا ھات. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ٢١٤ ھەزار و ٧٠٠ کەس ھەبوون، لەنێویاندا ڕووس و ئۆکراینی و بێلاڕووس پێکھاتبوون لە ٧٦٫٣ ھەزار (٣٥٫٥٪)، تاتارەکان ٤٦ ھەزار (٢١٫٤٪)، ئەرمەنییەکان ٤٢ ھەزار (١٩٫٤٪)، فارسەکان ٢٥ ھەزار (١٩). ١١٫٧٪)، جوولەکەکان ٩٫٧ ھەزار (٤٫٥٪)، جۆرجییەکان ٤ ھەزار (١٫٩٪)، ئەڵمانییەکان ٣٫٣ ھەزار (١٫٥٪)، و تاتارەکانی کازان ٢٫٣ ھەزار (١٫١٪). موسڵمانان بەگشتی لە ناوەندی مێژوویی باکو (باکوی کۆن) دەژیان، کە لە ڕۆژاوای شارەکە بە قەڵای خان دەورە دراوە. ئەرمەنییەکان زیاتر لە ناوچەی پیشەسازی لە باکووری شارەکە دەژیان. لە کاتی دروستکردنی ناوەندی شارە نوێیەکەدا، گرووپە نەتەوەیییە جیاوازەکان دەستیان کرد بە گواستنەوە بۆ قەزا جیاوازەکان.

## سەرچاوەکان

پارێزگای باکوو
پارێزگای باکوو
پارێزگای باکوو
پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
مزگەوتی تازە پیر

**مزگەوتی تازە پیر** مزگەوتێکە لە شاری باکووی پایتەختی ئازەربایجان. دروستکردنی لە ساڵی ١٩٠٥ دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩١٤ تەواو بوو. بیرۆکەی مزگەوتەکە و ھەروەھا دابینکردنی دارایی لەلایەن خێرخوازێکی ئازەرییەوە دابینکرابوو، کە مێینەیەک بوو، نەبات خانم ئاشوربەیۆڤ (ئاشوربەیلی)

## مێژوو
وێنۆک|ڕاست|وێنەکە لەسەر مۆرێکی ساڵی ١٩٩٧ گیراوە

مێژووی ئەم پیرۆزگایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەھەم و پازدەھەم. یەکەم جار وەک گۆڕێک بوونی ھەبوو. گۆڕەکە ھی ئەبو سەید عەبدوڵا بووە کە زانا و پیرۆزی ئیسلامی بووە.

قاسم بەی تێچووی نۆژەنکردنەوەی مزگەوتەکەی دابین کرد. دروستکردنی ڕاستەقینەی پەرستگاکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکردووە. دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن سەرپەرشتیاری بیناسازی کەربەلائی ئەحمەدەوە دەستیپێکرد، پاشان لەژێر ڕێنمایی تەلارساز زیوار بەی ئەحمەدبای لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥ بۆ ١٩١٤ تەواوکرا مزگەوتەکە لەسەر گۆڕەکە دروست کرا. تێچووی بیناسازییەکە لەلایەن خێرخوازی ئازەربایجانی نەبات خانم ئاشوربەیۆڤا دابینکرا. دروستکردنی مزگەوتی تازە پیر زیاتر لە نۆ ساڵی خایاند بەھۆی کێشە دارایی و سیاسییەکانی ئەو سەردەمە.

ھەروەھا حاجی زەینەلابدین تاغیێڤ گەورە و خێرخوازی پیشەسازی نیشتمانی ئازەربایجانی لە پرۆسەی دروستکردنی مزگەوتەکەدا چالاکانە بەشداری کرد.

تەنھا ٣ ساڵ دوای کردنەوەی مزگەوتەکە لە پەیوەندی لەگەڵ شۆڕشی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٧ داخرا. بەدرێژایی ساڵان مزگەوتەکە وەک سینەما و ئەشکەوتێک کاردەکات، و لە ساڵی ١٩٤٣ەوە تا ئێستا - وەک مزگەوتێک. ئاخوندی مزگەوتەکە موفتی گەورەی قەفقاز اللەشکور پاشازادەیە.

لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠٠٩ مزگەوتەکە کاری بیناسازی ئەنجامدرا و بەشە کۆن و خراپبووەکانی نۆژەنکرانەوە. دوای پرۆسەکانی نۆژەنکردنەوە، مزگەوتەکە سیستەمی ھەواگۆڕکێی بۆ دابینکرا و زەوییەکەی داپۆشرابوو فەرشی نەمەزگە کە تێیدا ٧٢٠ کەس دەتوانن لە یەک کاتدا عیبادەت بکەن. ناوەوەی مزگەوتەکە ڕووبەرەکەی ١٤٠٠ مەتر چوارگۆشەیە و بە ڕازاندنەوەی قوتابخانەکانی نیگارکێشانی ئازەربایجان ڕازاوەتەوە لەگەڵ نموونەی ڕازاندنەوەی ڕۆژھەڵات. بەرزی قوبە و نیو مەتر. میھراب و قوبەی مزگەوتەکە لە مەڕمەڕ دروست کراوە، لەکاتێکدا توخمەکانی دیکۆراتی مزگەوتەکە، سەری منارەکان و لیبێڵەکان لە زێڕ دروستکراون.

## سەرچاوەکان

تازە پیر
زانکۆی ویلایەتی باکوو

**زانکۆی ویلایەتی باکوو** (BSU) زانکۆیەکی حکومییە و دەکەوێتە شاری باکوی پایتەختی ئازەربایجان. زانکۆکە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن پەرلەمانی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجانەوە دامەزراوە، بە فاکەڵتییەکانی مێژوو و فیلۆلۆژی، فیزیا و بیرکاری، یاسا و پزیشکی دەستیپێکردووە، بە ناونوسکردنی سەرەتایی ١٠٩٤ کەس. یەکەم سەرۆکی زانکۆی زانکۆی ویلایەتی باکوو ڤاسیلی ڕازومۆڤسکی بوو کە مامۆستای پێشووی نەشتەرگەری بوو لە زانکۆی کازان.

زانکۆی ویلایەتی باکوو تاکە زانکۆیە لە ئازەربایجانەوە کە لەلایەن ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی ڕیزبەندییەوە ڕیزبەندی کراوە، وەک ڕیزبەندی زانکۆ بەپێی دەدای ئەکادیمی و لە ئێستادا لە ڕیزبەندی ١٨٧٢ لە ڕیزبەندی زانکۆ بەپێی دەدای ئەکادیمیدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆی ویلایەتی باکوو
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩١٩
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئازەربایجان
ماڵی حکومەت، باکوو

**ماڵی حکوومەتی باکوو** کە بە ماڵی حکوومەت ناسراوە، بینایەکی حکومییە و وەزارەتە جیاوازەکانی دەوڵەتی ئازەربایجانی تێدایە. دەکەوێتە سەر شەقامی نێفتچیلەر و ڕووی لە بۆلیڤاری باکوویە. لای دواوەی بیناکە ڕووی لە شەقامی قەرەباڵغی ئوزەیر حاجیبێیۆڤە لە ناوەڕاستی باکو. خانووی حکوومەت بۆ ٥٥٠٠ کەس دیزاین کراوە.

## مێژووی بیناکە
[ڕاست|وێنۆک|بیناکە لەسەر مۆرێکی سۆڤیەت یادی چل ساڵەی [کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان دەکات]]

لە ساڵی ١٩٢٤ تا ١٩٢٧ پلانی دروستکردنی چەند باڵەخانەیەکی گەورەی حکومی دانرا و خرایە ناو بوودجەی باکۆوە. لە ساڵی ١٩٣٤ دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت تەندەرێکیان بۆ دروستکردنی کۆشکی سۆڤیەتی باکو ڕاگەیاند (دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ ماڵی حکوومەت). پێشبڕکێکە لەلایەن تەلارسازانی ناسراو لێڤ ڕودنێڤ V.O. مونتس و ک. تکاچێنکۆ (بەشداربوو). بە چەند گۆڕانکارییەک لە پڕۆژەکەدا، بینای ماڵی حکوومەت لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦ بۆ ١٩٥٢ دروست کرا، ھەروەھا دروستکردنی بیناکە بووە ھۆی دروستکردنی گۆڕەپانی لینین (دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ گۆڕەپانی ئازادلیق) لەبەردەم ماڵی حکوومەتدا. لە ساڵی ١٩٥٥ مۆنۆمێنتی ڤلادیمیر لێنین ڕووی لە گۆڕەپانی ئازادلیق کرد کە لەلایەن د.م. گەریاغدی لەبەردەم بیناکەدا دانرابوو جگە لەمەش، کۆمەڵگەیەکی گەورەی بینا لە دەوری ماڵی حکوومەت لە ساڵانی ١٩٦٠ – حەفتاکان دروست کرا کە ھۆتێلەکانی «ئازەربایجان» و «ئەبشێرۆن»ی لەخۆگرتبوو، بینای ١٦ نھۆمی لەسەر شەقامی عوزەیری حاجیبەیۆڤ، بینای ئازێرپۆچت. دواتر لە کاتی بزووتنەوەی سەربەخۆیی ئازەربایجان لە دوای مانگی یەکی ڕەشی خوێناوی پەیکەرەکەی لینین لابرا. ئێستا ئاڵایەکی گەورەی ئازەربایجان لەو شوێنە وەستاوە کە پەیکەرەکەی لینین لێی وەستابوو. گۆڕەپانی لینین گۆڕدرا بۆ گۆڕەپانی ئازادلیق (مەیدانی ئازادی).

## دوای سەربەخۆیی
بیناکە زۆرێک لە ڕێکخراو و کۆمپانیا بازرگانییەکانی تێدابوو دوای نۆژەنکردنەوەی سەربەخۆیی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٩١. دوای نۆژەنکردنەوەی تەواوەتی بیناکە، ھەموو کۆمپانیا بازرگانییەکان گواسترانەوە بۆ شوێنەکانی دیکەی شارەکە و ئۆفیسەکان بۆ ڕێکخراوە حکومییەکان دابینکرا. لەنێویاندا لیژنەی دەوڵەت بۆ ئیکۆلۆژی و پاراستنی ژینگە وەزارەتی کشتوکاڵ و بەرھەم، لیژنەی دەوڵەت بۆ جیۆلۆجی و سەرچاوە کانزایییەکان، لیژنەی دەوڵەت بۆ کەشناسی ئاو، لیژنەی دەوڵەت بۆ سەرچاوە مادییەکان، لیژنەی دەوڵەت بۆ باشترکردنی ئابووری خاک و ئاو

لە ساڵی ٢٠٠٦ حکوومەتی ئازەربایجان دەستی بە کارەکانی نۆژەنکردنەوەی بیناکە کرد و لە ساڵی ٢٠١٠ پڕۆژەکەی تەواو کرد، ٤٠ ملیۆن و ٨٠٠ ھەزار دۆلاری ماناتی ئازەربایجان بۆ ئاوەدانکردنەوە و دەوڵەمەندکردنی پارکەکەی دەوروبەری بیناکە خەرجکرا. ماڵی حکوومەت بەھۆی ئەوەی لە ناوەندی شاری باکودایە، لە شوێنە گەشتیارییەکانی ئازەربایجان کە زۆرترین سەردانیان بۆ دەکرێت.. لە ئێستادا چەند وەزارەتێک لەوانە وەزارەتی ڕۆشنبیری و گەشتوگوزار، وەزارەتی کشتوکاڵ، وەزارەتی کار و پاراستنی کۆمەڵایەتی دانیشتووان، دەزگای تەداروکی دەوڵەت و دەزگای مافی کۆماری کۆمار فەرمانگەکانی بیناکانیان داگیرکردووە.

## سەرچاوەکان

ماڵی حکوومەت
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە باکوو
پەشێویی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی

**پەشێویی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی** ھەروەھا بە **فۆبیای کۆمەڵایەتی** ناسراوە، جۆرێکی پەشێویی دڵەڕاوکێیە کاتێک ڕوو دەدات کە کەسەکە لە کاتی ئاخاوتن لەگەڵ کەسانێک کە نایان ناسێت یان ماوەیەکی کەمە ناسیویانێتی ھەست بە ترس و دڵەڕاوکێ دەکات؛ و یان لەو کاتانەی کە کەسەکە ھەست دەکات لەژێر سەرنجی ئەوانی تردایە یان لەناو بازنەی سەرنجدایە و ھەمووان سەیری دەکەن، ترسی ئەوەی ھەیە کە شەرمن یان ترساو دەربکەوێت، ھەڵە بکات یان تەتەڵە بکات. نیشانە فیزیکییەکانی بریتین لە: لەرزین، خێرابوونی ترپە، ھەناسەسواری، وشکبوونەوەی قوڕگ، ئارەقکردنەوە، و ھتد.

## سەرچاوەکان

پۆل:فۆبیاکان
پۆل:پەشێوییەکانی دڵەڕاوکێ
شانۆی دەوڵەتی ئازەربایجان بۆ بینەری گەنجان

**شانۆی دەوڵەتی ئازەربایجان بۆ بینەری گەنجان** شانۆیەکە دەکەوێتە ناوەندی شاری باکوو لە ئازەربایجان.

## مێژوو
شانۆی دەوڵەتی بینەرانی گەنجی ئازەربایجان (ASTYS) لە ساڵی ١٩٢٨ وەک شانۆی منداڵانی باکوو بەپێی بڕیاری کۆمیساریای ڕۆشنگەری گشتی ئازەربایجان لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٢٨ دامەزراوە. بەشی ڕووسی شانۆکە لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٢٨ دەستی بە چالاکییەکانی کرد کاتێک تیپێکی ڕووسی بۆ یەکەمجار لێرە شانۆگەری «پێنج کەس»ی ن. سمیرنۆڤ و س. سێرباکۆڤیان نمایش کرد. تیپێکی ئازەری، کە لەسەر بنەمای بازنەی درامای پێشەنگەکانی سەر بە یانەی دەریاوانانی باکو دروست کرابوو، بوو بە ئەندامی ئەم شانۆیە، لە ساڵی ١٩٣٠.

بەشی ئازەربایجان لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٠ بە «دژی کراواتی سوور» لەلایەن ن. ئیڤانتەرەوە دەستی پێکرد

شانۆی منداڵانی باکو لەسەر بنەمای فەرمانی کۆمیساریای ڕۆشنگەری گشتی ئازەربایجان لە ١٨ی تەممووزی ١٩٣٦ ناوی گۆڕدرا و لەو کاتەوە ناوی «شانۆی دەوڵەتی ئازەربایجانی بینەرانی گەنج»ی لێنرا. ASTYS لە ساڵی ١٩٧٨دا خاوەنی خەڵاتی کۆماری لینین کۆمسۆمۆل و لە ساڵی ١٩٧٩دا خەڵاتی ڕێزلێنانی پێبەخشرا

شانۆی لاوانی دەوڵەتی ئازەربایجان و شانۆی کامێرای باکو بەپێی بڕیارەکانی کابینەی وەزیرانی ئازەربایجان کە بە ڕێککەوت لە ١٩ی ئازار و ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩دا ڕێکەوتیان گرتبوو، بە ASTYS یەکخران

## سەرچاوەکان

پۆل:شانۆکان لە باکوو
ترس لە دەرزی

**ترس لە دەرزی** یان **فۆبیای دەرزی**  ھەروەھا ناسراوە بە **تریپانۆفۆبیا** زاراوەیەکە کە بەکاردێت بۆ پێناسەکردنی ترسێکی زۆر  لە ڕێکارە پزیشکییەکان کە دەرزی دەگرێتەوە. لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا بەزۆری پێی دەوترێت فۆبیای دەرزی.

## سەرچاوەکان

پۆل:فۆبیاکان
حەمزە بن لادن

**حەمزە بن ئوسامە بن محەممەد بن عەواد بن لادن** (؛ ١٩٨٩ – دەوروبەری ٢٠١٧/٢٠١٩) زیاتر بە **حەمزە بن لادن** ناسراوە، لەدایکبووی عەرەبستانی سعوودییە و ئەندامی ئەلقاعیدە بوو. ئەو کوڕی ئوسامە بن لادنی ڕێبەری ڕێکخراوی ئەلقاعیدە بووە و، دوای مردنی باوکی لە ساڵی ٢٠١١دا، وەک سەرکردەیەکی تازەپێگەیشتوو لەناو ئەو گرووپەدا باس کراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* جۆن گامبرێڵ، لەدایکبووی نێو ئەلقاعیدە: بەرزبوونەوەی حەمزە بن لادن بۆ ناسراوی، ئەسۆوشیەیتید پرێس، ١٧ی ئازاری ٢٠١٩

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:سەرکردە تیرۆرکراوەکانی ئەلقاعیدە
پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون
پۆل:ئوسامە بن لادەن
پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
زەرێ یوسوپۆڤا

**زەرێ عەلیێڤنا یوسوپۆڤا** (بە ڕووسی: Заре Алиевна Юсупова، ١٩٣٤ لە تبلیس - ٣ی ٢ی ٢٠٢٢ لە سانت پیتەرسبۆرگ) زمانەوانێکی ڕووس بوو کە شارەزاییی لە زمانی کوردیدا هەبوو.

یوسوپۆڤا بڕوانامەی دکتۆرای زانستی زمانەوانی هەبوو و وەک پرۆفیسۆر لە زانکۆی سانت پیتەرزبێرگدا کاری دەکرد. لەوێ وانەی زمانی کوردی دەگوتەوە. زیاتر لە ٧٠ کاری زانستی بڵاوکردووەتەوە، کە ٦ لەوانە کاری تاکەکەسی بوون.

بوارە سەرەکیەکانی توێژینەوە یوسوپۆڤا ئەو دیالێکتانەی کوردین کە کەمتر لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، سەرنجی زیاتری خستووەتە سەر سۆرانی و هاورامی (بە پشتبەستن بە فۆلکلۆر و کەرەستەی نووسراو) و بڵاوکردنەوەی دەقە کلاسیکەکانی ئەدەبی کورد.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٣٤ لە شاری تبلیسی گورجستان لە ماڵباتێکی کوردی ئێزیدی لە دایک بووە. ماڵباتەکەی لە بنەچەدا خەڵکی وانی باکووری کوردستانن. ساڵی ١٩٥٣ قۆناخی یەکەمی خوێندنی تەواو کردووە. بەهۆی زیرەکییەکەیەوە میدالیای زێڕی پێ دراوە. بۆ خوێندنی زانکۆ چووەتە لینینگراد و بەشی ڕۆژهەڵاتناسیی خوێندووە. لە ساڵی ١٩٥٨ دکتۆرای لە بواری فیلۆلۆژی کوردیدا بە دەست هێناوە.

## بەرهەمەکان
* 1985: «شێوەی سلێمانی زمانی کوردی» [بە ڕووسی: Сулейманийский диалект курдского языка]، کوردستان موکریانی وەری گێڕاوەتەوە بۆ کوردی و کۆڕی زانیاری کوردستان ساڵی ٢٠٠٥ لە هەولێر چاپی کردووە.
* 1985: ڕەگی کارەکانی هەورامی (لەسەر بنەمای دەقی دیوانی مەولەوی) [بە ڕووسی: Глагольные основы в аврамани (по тексту литературного памятника XIX в. — дивана Мавлави)]
* 1965: پریپۆزیشن و پۆستپۆزیشن لە سۆرانیدا [بە ڕووسی: Предлоги и послелоги в сорани]

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:ڕۆژھەڵاتناسانی ڕووسیا
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
عەبدوڵڵا کورد

**عەبدوڵڵا کورد** چەکدارێکی ئیسلامیی عەبدوڵڵابوو کە لە چیچان شەڕی دەکرد. عەبدوڵڵا جێگری باڵای موھەنەد کە فەرماندەی مەیدانی لەدایکبووی سعوودیە بوو. دوای گرتن و تیرۆرکردنی موھەنەد لە نزیک گوندی سێرژێن-یورت لە ٢١ی نیسانی ٢٠١١، بەپێی لێژنەی نیشتمانیی دژە تیرۆری ڕووسیا، عەبدوڵڵا ھەڵوێستی موھەنەدی گرتە ئەستۆ. عەبدوڵڵا لە چیبەرلۆیڤسکی لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ڕووسیاوە کوژرا لە ٣ی ئایاری ٢٠١١ ناوچەی چیچان.

## ژیان
لە سەرەتای ژیانی عەبدوڵڵا زۆر کەم دەزانرێت، بەڵام دەگوترێت لە ناوچە کوردییەکانی تورکیا لەدایک بووە، ڕەنگە لە ناوچەی ئامەد بێت. لە گوندی زێدی خۆیەوە لە ساڵی ١٩٩٩دا گەشتی دەکرد بۆ باکووری قەفقاز دوای ئەوەی لە ڕێگەی گەرووی پانکیسی لە گورجستان تێپەڕیبوو. ھەواڵگری ڕووسیا بانگەشەی ئەوە دەکات کە عەبدوڵڵا لە کاتی جەنگی دووەمی چیچان لە کەتیبەی شەڕڤانانی بیانی بە سەرکردایەتی ئیبن خەتاب شەڕی کردووە، ھەروەھا لە نزیکەوە دەستی ھەبووە لە پلاندانان و ڕێکخستنی کردەوەی بەرفراوانی تێکدان و تیرۆر لە سەرتاسەری ناوچەکەدا. دوای مردنی ئەبو حەفس ئوردنی لە ساڵی ٢٠٠٦ و بەرزبوونەوەی موھەنەد بۆ پۆستی میری شەڕڤانانی بیانی لە چیچان، عەبدوڵڵا بووە جێگری سەرۆکی نێردەی قاعیدە لە باکووری قەفقاز، بەپێی لێژنەی نیشتمانیی دژە تیرۆری ڕووسیا.

لە کاتی مردنیدا کاغەزی ناسنامەی تورکی و جۆرجیی، کە سەر بە «جەڤدەت دۆگەر» بوو، لەناو جانتای عەبدوڵڵادا دۆزرایەوە، کە دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن حکوومەتی ڕووسیاوە ئازادکران. بەڵام حکوومەتی تورکیا و گورجستان ھەردووکیان ڕایان گەیاند کە کەسێکی لەو جۆرە لە داتابەیسەکانیاندا تۆمار نەکراوە، ئەمەش بەو مانایەیە کە ئەگەری ئەوە ھەیە بەڵگەنامەکان درۆ بن. ھەروەھا ڕێکەوتی لەدایکبوونی ئاماژەپێکراو، ٢٠ی نیسانی ١٩٧٧، زۆر گوماناوی بوو، چونکە ئەمە بەو مانایە دەبێت کە لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا بەشداری شەڕەکە کردووە.

## مردن
عەبدوڵڵا لە ٣ی ئایاری ٢٠١١ لە ئۆپەراسیۆنێکی تایبەتدا لە نزیک گوندی شارۆ-ئارگون، لە ناوچەی چێبەرلۆیڤسکی لە چیچان کوژرا. بەگوێرەی ڕاپۆرتی (NAK)ی ڕووسیا، بەشێک لە سەربازانی لایەنگری مۆسکۆی دەزگای ئاسایشی فیدراڵی چیچان (FSB) لەگەڵ ھێزەکانی وەزارەتی ناوخۆی ڕووسیا کە چالاکیی گەڕان و سیخوڕییان لە ناوچە دارستاندار و شاخاوییەکان ئەنجام دەدا، تووشی عەبدوڵڵاو چەکدارێکی داغستانی بوون؛ ھەردووکیان لە شەڕ و پێکدادانەکانی دواتردا کوژران.[٥]

گێڕانەوەیەکی یاخیبووان لەبارەی مردنی عەبدوڵڵا کە نزیکەی دوو ساڵ دواتر بڵاوکرایەوە، زانیاری نوێی پێشکەش کرد. بەپێی ناوەندی کاڤکاز، ھێزەکانی ڕووسیا شوێنی بنکەیەکی بچووکی یاخیبووانیان دۆزییەوە و گەمارۆیان دا کە لەسەر زانیارییەکی بێسلان ئەلگیریێڤ کە کارگەیەکی FSB لە ڕیزەکانی چەکدارەکاندا کاردەکات. چوار شەڕڤان لە کەمپەکەدا ئامادەبوون: شانبەشانی عەبدوڵڵا کوژرا گەنجێکی داغستانی تەمەن ٢٤ ساڵ بوو کە ناوی ڕەمەزان بارتیێڤ بوو، لەکاتێکدا دوو کەسی دیکە بە ناوەکانی ئەبورایک یوسپخادژیێڤ و عیسا ڤاگاپۆڤ بریندار بوون بەڵام لە گەمارۆدانەکە ڕزگاریان بوو (تەنھا دواتر شانبەشانی خوسێن گاکایەڤ لە ساڵی ٢٠١٩دا کوژرا ژانویەی ٢٠١٣). لە کۆتاییدا پێگەی ئەلگیریێڤ وەک بریکاری FSB دۆزرایەوە، و لە ٢٢ی ئابی ٢٠١١ لە سێدارە درا.[٣]

پاسپۆرتی تورکی عەبدوڵڵا کە ڤیزای گورجستان و ئازەربایجان و پاکستانی تێدابوو لە شوێنی ڕووداوەکە دۆزرایەوە و دواتر لە ڕێگەی کەناڵە ھەواڵییەکانی ڕووسەوە نمایشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:کوردەکانی تورکیا
کۆشکی ئیسماعیلییە

**کۆشکی ئیسماعیلییە** بینایەکی مێژوویییە کە لە ئێستادا وەک سەرۆکایەتی ئەکادیمیای زانستەکانی ئازەربایجان کاردەکات. لە شەقامی ئیستیگلالیەت لە باکوویە.

کۆشکەکە بۆ کۆمەڵەی خێرخوازی موسڵمانان لەلایەن یۆزێف پلۆسکۆوە لەسەر حیسابی ملیۆنێر موسا ناغیێڤ بۆ یادی کوڕە کۆچکردووەکەی ئیسماعیل دروست کراوە، و بەناوی ئەوەوە ناونرا ئیسماعیلییە.. لە ساڵی ١٩٠٨ دەستی بە دروستکردن کرد و لە ساڵی ١٩١٣ کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

کۆشکی ئیسماعیلییە
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە باکوو
مووسا ناغیێڤ

**ئاغا مووسا ناغیێڤ** (١٨٤٩–١٩١٩) گەورەترین نەوتی پیشەسازی ئازەربایجان لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا بوو. ھەروەھا لایەنگری ئایینی بەھایییەکان بووە و لە کۆبوونەوەی ڕۆحی بەھایییەکانی باکۆدا خزمەت دەکات. ناغیێڤ لە تەمەنی خۆیدا خێرخواز بووە.

## ئەمانەش ببینە
* حوسێن جاوید

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩
پۆل:مردووانی ١٩١٩
پۆل:بازرگانی ئازەربایجانی
پۆل:بەھایەکانی ئازەربایجان
کۆماری خۆسەری نەخچیڤان

**کۆماری خۆسەری نەخچیڤان** (بە ئازەربایجانی: Naxçıvan Muxtar Respublikası) یەکێکە لە ناوچەکانی کۆماری ئازەربایجان کە بەدەر لە زەوییە. ئەم ناوچەیە ٥٥٠٢٫٧٥ کیلۆمەتر دووجا (٢١٢٤٫٦٢ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٤٥٩٦٠٠ کەسە و لە ڕۆژھەڵات و باکوورەوە لەگەڵ ئەرمینیا، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ ئێران، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ تورکیا ھاوسنوورە.

## دابەشکردنی کارگێڕی
وێنۆک|ڕاست|بەشە قەزاکانی نەخچیڤان
# قەزای بابەک
# قەزای جوولفە
# قەزای کەنگەرلی
# نەخچیڤان
# قەزای ئۆردوباد
# قەزای سەدارەک
# قەزای شەھبوز
# قەزای شارور

## ئەمانەش ببینە
* نەخچیڤان یوزد
## تێبینییەکان

## ئەمانەش ببینە
* کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان
## سەرچاوەکان

پۆل:کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
پۆل:سنووری ئێران–ئازەربایجان
پۆل:سنووری ئازەربایجان-تورکیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو
گۆڕستانی حوسێن جاوید

**گۆڕستانی حوسێن جاوید** (بە ئازەربایجانى: Hüseyn Cavid məqbərəsi) – گۆڕستانێکە لەسەر گۆڕێکی حوسێن جاوید شاعیر و شانۆنامەنووسێکی بەناوبانگی ئازەربایجانی، لە نەخچیڤان دروستکراوە..
## مێژوو
ئەم کۆمپلێکسە لەسەر دەستپێشخەری حەیدەر عەلیێڤ سێیەم سەرۆکی ئازەربایجان دروستکراوە. هەروەها گۆڕەکانی میشکیناز خانیم – هاوسەری حوسێن جاوید، ئێرتۆغرول – کوڕی حوسێن جاوید و توران خانیم – کچی حوسێن جاوید لە خەزنەیەکی گۆڕستانەکەدان. گۆڕستانەکە لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦ بە بۆنەی ١١٤ ساڵەی لەدایکبوونی حوسێن جاوید دروستکراوە.

## تایبەتمەندییە تەلارسازییەکان
گۆڕستانەکە بە شێوازی تەلارسازی نەکچیڤان-مەراغا دروستکراوە، لە دوو بەش پێکهاتووە – سەرەوە و خوارەوە. لە بەشی ناوەوەی گۆڕستانەکەدا جەستەی حوسێن جاڤید هەیە. ڕەسم عەلیێڤ - تەلارسازێکی ڕێزداری ئازەربایجان نووسەری پڕۆژەکەیە و عومەر ئێلدارۆڤ – هونەرمەندی گەلی ئازەربایجان پەیکەرتاشی ئەم پڕۆژەیە.
## سەرچاوەکان

گۆڕستانی حوسێن جاوید
پۆل:کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
نەخچیڤان

**نەخچیڤان** پایتەختی کۆماری خۆسەری نەخچیڤان لە ئازەربایجان کە بە ھەمان ناوە، دەکەوێتە ٤٥٠ کم (٢٨٠ میل) لە ڕۆژاوای باکوو. شارەوانی نەخچیڤان لە شاری نەخچیوان و شارۆچکەی عەلی ئاباد و گوندەکانی باشباشی، بولقان، ھاچینییەیت، قەرەچوق، قەرەخەنبەیلی، تومبوڵ، قەرەغالیق و داشدوز پێکدێت. بەسەر دامێنی چیای زەنگەزووردا بڵاوبووەتەوە، لە کەناری ڕاستی ڕووباری نەخچیڤان بە بەرزی ٨٧٣ م (٢٨٦٤ پێ) لە ئاستی دەریاوە.

## جوگرافیا
شارەکە بەسەر دامێنی زنجیرەی زەنگێزوردا بڵاوبووەتەوە، لە کەناری ڕاستی ڕووباری نەخچیڤان بە بەرزی نزیکەی ١٠٠٠ م (٣٣٠٠ پێ).

لافاو و وەرینی خاک بەھۆی کەمبوونەوەی ڕووپۆشی دارستانەکان بەدرێژایی کەنارەکانی ڕووبارەکان بەرزبووەوە. لە ئەنجامدا، پڕۆژەکانی دارستانکردنەوە لە شارەکەدا جێبەجێ کران بۆ ھاندانی چاندنی دار.

## کولتوور
شارەکە خاوەنی چەندین چالاکیی کولتووری و خزمەتگوزاری و مۆزەخانەیە. کۆشکی حەیدەر عەلیێڤ کە پێشانگای ھەمیشەیی نیگارکێشی ناوخۆیی و ھۆڵێکی شانۆی بۆ بینەرێکی ١٠٠٠ کەسی ھەیە، ھەروەھا شانۆیەکی ئۆپێرا کە بەم دوایییە نۆژەن کراوەتەوە لە سەردەمی سۆڤیەتدا کە شانۆی درامای مۆسیقی دەوڵەتی نەخچیڤان شانۆگەری و کۆنسێرت و میوزیکاڵ و ئۆپێرا تێیدا بەدی دەھێنێت.

زۆرێک لە شوێنە ڕۆشنبیرییەکانی شارەکە لە ساڵی ٢٠١٨دا ئاھەنگیان گێڕا کاتێک نەخچیڤان وەک پایتەختی ڕۆشنبیری ئیسلامی دەستنیشانکرا.

## دانیشتووانی بەرچاو
* حەیدەر عەلیێڤ
* حوسێن جاوید
* جەلیل مەمەدگولوزادە
* عەبدوڕەحمان فەتالیبەیلی
* خێتچۆ
* جەمشید ناخچیڤانسکی
* بەھروز کەنگەرلی
* ڕزا تەحمەسیب
* حوسێن خان ناخچیڤانسکی
* نازلی نەجەفۆڤا
* عەلی محەممەدالی ئۆغڵو حەسەنۆڤ
* ئاگیل مامادۆڤ (تۆپی پێ، لەدایکبووی ساڵی ١٩٨٩)

## سەرچاوەکان

نەخچیڤان
پۆل:کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
پۆل:قەزاکانی ئازەربایجان
پۆل:پارێزگای ئێریڤان
پۆل:دابەشکارییەکانی کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
کارڵ یاسپرس

**کارڵ یاسپرس** (بە ئەڵمانی: Karl Theodor Jaspers)‏ (بە ینگلیزی: Karl Jaspers) پرۆفیسۆری پزیشکی دەروونییە و بە یەکێک لە فەیلەسوفە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم دەژمێردرێت.

## ژیاننامە
*کاڕڵ یاسپرس* لە ٢٣ی شوباتی ١٨٨٣ لە شاری ئۆڵدنبێرگ لە ئەڵمانیا لەدایکبووە، کوڕی بەڕێوبەرێکی بانک بووە، لە ھایدنزرگ و میونخ یاسای خوێندووە، پاشان بۆ ماوەی پێنج ساڵ پزیشکی خوێندووە، پێش جەنگی جیھانی یەکەم ماوەیەک لە کلینکی (دەروون پزیشکی) کاری دەکرد، بەڵام لەگەڵ ھاتنەسەر دەسەڵاتی ھێتلەر لەبەر چەند ھۆیەک لە کار دورخرایەوە، لە ساڵی ١٩٤٨ بە دواوە وەکو مامۆستای فەلسەفە لە (بال) خزمەتی دەکرد، ھەرچەندە ناوی ھایدگەر بەسەیدا زاڵبوو بەڵام شارەزایانی بواری مێژووی فەلسەفە بە فەیلەسوفێکی بوونخوازی دادەنێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پزیشکیی دەروونی

**پزیشکی دەروونی** بریتییە لە پزیشکێک کە پسپۆڕە لە بواری دەروونی و خاوەنی بڕوانامەی زانکۆیە لە چارەسەرکردنی تێکچوونە دەروونییەکان، ھەموو پزیشکە دەروونییەکان ڕاھێناننیان پێ دەکرێت لە ھەڵسەنگاندنی دەستنیشانکردن و چارەسەری دەروونی، دەکرێت پشکنینی جەستەیی بەکار بھێنن بۆ دۆزیینەوەی کێشە دەروونییەکان وەکو سی تی سکەن، وێناکردنی زرنگەی موگناتیسی، ھێڵکاری کارەبای مێشک، دەتوانێت بۆ چارەسەرکردنی نەخۆش دەرمان بەکار بھێنێت و بە زۆریش بۆ چارەسەرکرنی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرمان بەکاردەھێنن.

**سەرچاوەکان**

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروونناسی
پۆل:پزیشکی
چارەسەری دەروونی

**چارەسەری دەروونی** زاراوەیەکی گشتییە کە بەکاردێت بۆ وەسفکردنی پرۆسەی چارەسەرکردنی شڵەژان و تەنگەژە دەروونییەکان لە ڕێگەی دانیشتن و قسەکردن لەگەڵ چارەسەرکاری دەروونی لە ڕێگەی بەکارھێنانی تەکنیکی زارەکی و دەروونییەوە.
*چارەسەری دەروونی* چارەسەرێکی ھاوبەشە لەسەر بنەمای پەیوەندی نێوان تاکێک و چارەسەرکار یان دەروونناسێک. لە میانەی گفتوگۆی چارەسەری دەروونیدا، ژینگەیەکی چارەسەری و پاڵپشت فەراھەم دەکرێت کە ڕێگە بە چارەخواز دەدات بە ئاشکرا قسە لەگەڵ کەسێک بکات کە (شارەزا و گوێگر و بابەتی و بێلایەن و بێ حوکم بێت).
لە ماوەی ئەم پرۆسەیەدا، چارەسەرکاری دەروونی ڕاھێنراو، یارمەتی چارەخواز دەدات بۆ تێگەیشتن و خۆگونجاندن یان چارەسەرکردنی کێشە تایبەتەکان یان گشتییەکان وەک نەخۆشی دەروونی تایبەت یان سەرچاوە جۆراوجۆرەکانی فشارەکانی ژیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:چارەسەری دەروونی
دڵپیسی

**دڵپیسی** بریتییە لە چەند بیرۆکە و ھەست و ڕەفتارێک، کاتێک ڕوودەدات کە کەسێک پەیوەندییەکی بە ھێزی لەگەڵ کەسێکی دیکە ھەیە و پێی وایە ئەو پەیوەندییەیان لەلایەن ڕکابەرێکی ترەوە ھەڕەشەی لەسەرە، ئەو لایەنەی تر لەوانەیە ئاگاداری ئەوە بێت یان ئاگادار نەبێت کە مەترسی دروست دەکات.

*دڵپیسی* بریتییە لە ھەڵچوونێکی مرۆیی، تاک ھەستێکی تایبەتی ھەیە کە تێیدا ھەست بە نەبوونی ئاسایش دەکا دەربارەی لەدەستدانی شتێک کە خاوەنییەتی!
ھەردوو ڕەگەز تووشی دڵپیسی دەبن.

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆزەکان
پۆل:نارسسیزم
پۆل:فەلسەفەی ئەوین
پۆل:دەروونناسی
نازلی نەجەفۆڤا

**نازلی نەجەفۆڤا** (بە ئازەربایجانی: Nazlı Nəcəfova؛ ١٨٩٠–١٩٧٧) ژنە پەروەردەکارێکی پێشەنگ بوو لە ئازەربایجان. دامەزرێنەری چەندین بەرنامەی ئەکادیمی بۆ کچان، لەوانە یەکەم قوتابخانەی پێداگۆژی ژنان لە شاری نەخچیڤانی زێدی خۆی، ھەروەھا داکۆکیکارێکی بەھێزی خوێندەواری ژنان بوو، زۆرجار لەلایەن سەرکردە ئایینییەکان و دەسەڵاتدارانی دیکەوە بەھۆی کارەکانییەوە دەکرایە ئامانج. دوای مانەوەی ١٠ ساڵ لە ئاوارەیی لە کازاخستان، لە کۆتایی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا گەڕایەوە بۆ ئازەربایجان و درێژە بە ئەرکی پەروەردەیی دەدات.

## ژیاننامە
نازلی نەجەفۆڤا لە ساڵی ١٨٩٠ لە شاری نەخچیڤان لەدایکبووە. لە قوتابخانەی بەشەناوخۆیی موسڵمانی ڕووسی ئیمپراتۆر ئەلێکساندرا بۆ کچان لە باکوو خوێندوویەتی، بووە یەکێک لە یەکەم خوێندکاران کە لە ساڵی ١٩٠٨ دەرچووە. بە شێوەیەکی بەرچاو لەژێر کاریگەری چالاکوانی مافی ژنان جەلیل مەمەدگولوزادەدا بووە کە لە باکوو ناسیویەتی.

دوای تەواوکردنی خوێندن، ڕووی لە یەریڤان کرد بۆ ئەوەی لەگەڵ خێزانەکەی بێت. ئەو کۆرسی خوێندەواری بە کچانی یەریڤان دەگوتەوە، وەک پۆلێکی جیا لە قوتابخانەیەکی کوڕان کە بووە ھۆی ھەڕەشەی کوشتنی. بەڵام بە نھێنی بەردەوام بوو لە وتنەوەی خولەکان.

پاشان نەجەفۆڤا گەڕایەوە بۆ نەخچیوان و لەوێ وەک مامۆستا لە قوتابخانەیەکی کچان کاری دەکرد. لە کۆتاییدا بوو بە بەڕێوەبەری قوتابخانەکە. جارێکی دیکەش ڕووبەڕووی پاشەکشەی توندوتیژ بووەوە بۆ ھەوڵەکانی بۆ پەروەردەکردنی کچان. ئەو کچە ناچار بوو زیاتر لە نیوەی مووچەکەی بۆ پاسەوانەکان خەرج بکات. بەڵام ئەو بەردەوام بوو و بە یارمەتی ئایینا سوڵتانۆڤا قوتابخانەیەکی پێداگۆژی لە نەخچیڤان دامەزراند، ھەروەھا قوتابخانەیەکی دیکەی کچانی لە ئۆردوباد دامەزراند.

لە ساڵی ١٩٢١ ماڵەکەی کەوتە بەر ھێرشی باندێک کە دەیانویست بیکوژن، بەڵام ئەو لە دوورەوە بوو بۆ بەشداریکردن لە یەکەمین کۆنگرەی مامۆستایانی ئازەربایجان و ھێرشەکە سەرکەوتوو نەبوو.

ھاوسەرەکەی، نەجەفگولو نەجەفۆڤ کە لە کارە پەروەردەیییەکانیدا پشتگیری کردبوو- لە ساڵی ١٩٣٧ وەک «دوژمنی گەل» دەستگیرکرا، دواتر دیپۆرتکرایەوە بۆ کازاخستان، لەوێ بەردەوام بوو لە وانەوتنەوە لەکاتێکدا لە لیوایەکی کرێکاریدا کاردەکات. لە ساڵی ١٩٤٧ گەڕایەوە ئازەربایجان، نەجەفۆڤ دوای گەڕانەوەی لە دەربەدەری بەردەوام بوو لە وانەوتنەوە، سەرەتا لە گۆیچای و دواتر گەڕایەوە بۆ نەخچیڤان. لە ساڵی ١٩٧٧ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٧
نازلی نەجەفۆڤا
پۆل:ژنانی پەروەردەکاری سەدەی ٢٠ەم
خوێنی شاراوە لە پیسایی

**خوێنی شاراوە لە پیسایی** بە (ئینگلیزی: *Fecal occult blood*) ئەم پشکنینە بەکاردێت بۆ دۆزینەوەی و دیاریکردنی خوێن لە ناو پیسایی دا کە ناتوانرێت بە چاو ببینرێت، ئەگەر خوێن لە ڕێگەی پشکنینی خوێنی شاراوەی پیسایییەوە دەستنیشانکرا، لەوانەیە پێویست بە پشکنینی زیاتر بکات بۆ دیاریکردنی سەرچاوەی خوێنبەربوونەکە. پشکنینی خوێنی شاراوەی پیسایی تەنھا دەتوانێت بوونی خوێن یان نەبوونی خوێن دەستنیشان بکات — ناتوانێت دیاری بکات کە ھۆکاری خوێنبەربوونەکە چییە.

## ئامانجی پشکنین
پشکنینی خوێنی شاراوەی پیسایی بە شێوەیەکی باو وەک پشکنینی سکرینکردن بەکاردێت بۆ یارمەتیدانی دۆزینەوەی شێرپەنجەی کۆڵۆن و ڕیخۆڵە پێش ئەوەی نیشانەکانت ھەبێت. ھەروەھا تاقیکردنەوەکە سوودی دیکەی ھەیە. لەوانەیە کاتێک ئەنجام بدرێت کە نیگەرانی خوێنبەربوون لە کۆئەندامی ھەرسدا ھەبێت لە حاڵەتەکانی ترەوە.

## جۆرەکانی پشکنین
بەشێوەیەکی سەرەکی دوو جۆری ھەیە:

* جۆری یەکەم**FOBT** لەم جۆرە پشکنینە پێویستە نەخۆش پێشتر خۆی ئامادەبکات ھەندێک جۆری خواردن و دەرمان نەخوات چونکە کاریگەری دەکاتە ئەنجامی پشکنینەکە وەکو ھەندێک جۆری سەوزە و میوە، وەک برۆکلی و کەلەرم، گۆشتی سوور، تەواوکەری خۆراکی کە ڤیتامین سی تێدایە، ئازارشکێنەکان، وەک ئەسپرین و ئیبوپڕۆفین (ئەدڤیل، مۆترین ئای بی، ئەوانی تر)

* جۆری دووەم **FIT** ئەم جۆرە پێویستی بە خۆئامادەکردنی پێشوەختە نییە ھیچ جۆرە خواردن و دەرمانێک کاریگەری نییە لەسەر ئەنجامەکەی.

## ئەنجامەکان
ئەگەر ئەنجامەکانی Negative واتە نەرێنی بوو، واتە کۆئەندامی ھەرەسی بەتایبەتی کۆلۆنی سەلامەتە· ئەگەر ئەنجامەکانی positive واتە ئەرێنی بوو پێویستی بە پشکنینی زیاتر دەبێت بە تایبەتی ھەناوی بینی کۆلۆن چونکە گومان شرپەنجەی سەرەتایی لێ دەکردێت، بەڵام لەگەڵ ئەمەش ئەم پشکنینە سەدا لەسەد نییە چونکە بوونی ھەر برینێک لە کۆندامی ھەرەس کاریگەری ھەیە لەسەر بەھەڵە دەرچوونی ئەنجامەکانی بەتایبەتی بوونی برینی سوورێنە و گەدە و دوازدە گرێی و مایەسری تەنانەت بوونی برینی ناو دەمیش کاریگەری ھەیە لەسەری·  دەقی پەڕە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پشکنینەکانی خوێن
پۆل:پیسایی
کیم ھیون-می (سیاسەتوان)

وێنۆک
**کیم** هیون-می (بە کۆری: 김현미; Hanja: بە ھانجا:金賢美; لەدایکبووی ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢) سیاسەتمەدارێکی کۆریای باشوورە کە پێشتر وەک وەزیری زەوی، ژێرخانی و گواستنەوە (MOLIT) خزمەتی کردووە لەژێر سەرۆک مانگ جەی-ین لە ٢٠١٧ تا ٢٠٢٠. ئەو یەکەم ژنە کە سەرکردایەتی ئەم وەزارەتە بکات لەو کاتەوەی لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی دەستەی نیشتمانی (کۆریای باشوور)
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:دەرچووانی زانکۆی یۆنسێی
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە وەزیرەکانی حکوومەتی کۆریای باشوور
وەزارەتی زەوی، ژێرخان و گواستنەوە (کۆریای باشوور)

**وەزارەتی زەوی، ژێرخانی و گواستنەوە** (MOLIT) بەشێکی ئاستی کابینەی حکوومەتی کۆریای باشوورە. بارەگاکەی لە شاری سێجۆنگە.

وەزارەتەکە لە بنەڕەتدا **وەزارەتی بیناسازی و گواستنەوە** بوو. دواتر وەزارەتی کاروباری دەریایی و ماسی تێکەڵ کرا بە ئاژانسی بیناسازی و گواستنەوە.

## کار
ئەرکە سەرەکییەکان بریتییە لە دامەزراندن و ڕێکخستنی سیاسەتی ناوچە نیشتیمانییەکان و یاسا بنەڕەتییەکان کە پەیوەستن بە ناوچە نیشتمانییەکان، پاراستن و پەرەپێدانی ناوچە نیشتمانەکان و سەرچاوە ئاوییەکان، بنیاتنانی شارەکان، ڕێگاکان و نیشتەجێبوون، بنیاتنانیان بۆ کەناراوەکان، ڕووبارەکان، و چاککردنەوەی زەوی، و چاکسازی.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای کۆریای باشوور
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری
کانگ کیونگ-وا

وێنۆک
**کانگ کیونگ-وا** (بە کۆری: 강경화; بە ھانجا: 康京和; لەدایکبووی ٧ی نیسانی ١٩٥٥) دیبلۆماتکار و سیاسەتمەدارێکی کۆریای باشوورە کە وەک یەکەم وەزیری دەرەوەی کۆریای باکوور خزمەتی کردووە لەژێر سەرۆک مون جەی-ین لە ساڵی ٢٠١٧ تا ٢٠٢١ ھەروەھا یەکەم ژنە کە پاڵێوراوە و بۆ ئەو پۆستە دیاریکراوە. ھەروەھا یەکەم ژنە کۆرییە کە پۆستێکی ئاست بەرز لە نەتەوە یەکگرتووەکان بەدەست بھێنێت. یەکەم وەزیری دەرەوەی کۆریای باشوورە کە بەشداری شاندە فەرمییەکانی کۆریای باکوور بکات بۆ کۆبوونەوەی لووتکەی کۆریای نێوان کۆریای کۆریایەکان و ھەروەھا سەردانی پیۆنگیانگ، پایتەختی کۆریای باکووری کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سێئول
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی کۆریای باشوور
پۆل:دەرچووانی زانکۆی یۆنسێی
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری
پۆل:ژنە وەزیرەکانی حکوومەتی کۆریای باشوور
نوفلۆ دی چاڤێس

**نوفلۆ دی چاڤێس** یان **نوفلۆ دی چاوێز** (١٥١٨–١٥٦٨) کۆنکیستادۆرێکی ئیسپانی بوو. ئەو بە دامەزراندنی شاری سانتا کروز دی لا سیێرا لە (کە ئەمڕۆیە) بۆلیڤیا ناسراوە.

## سەرەتای ژیان
نوفلۆ دی چاڤێس لە گوندی بچووکی ئیسپانیا بەناوی سانتا کروز دی لا سیێرا ("خاچی پیرۆزی شاخەکان") لەدایکبووە و گەورە بووە، کە نزیکەی ١٢ کم لە باشووری تروخیلۆ لە ناوچەی ئێکستریمادورا لە ئیسپانیا دوورە. برایەکی گەورەی دیێگۆی ھەبوو.

## سەربازی
وێنۆک|ڕاست|مۆنۆمێنتی نوفلۆ دی چاڤێز لە شاری سانتا کروز لە ئیسپانیا
نوفلۆ دی چاڤێس پەیوەندی بە سەربازییەوە کرد و وەک کۆنکیستادۆرێک چووە ئەمریکای باشوور. لە ساڵی ١٥٤٤ لە ئاسونسیۆن (لە پاراگوای ئەمڕۆ) بەشداری لە ڕاپەڕینی دژی حاکمی ئیسپانیا ئەلڤار نونێز کابێزا دی ڤاکا کرد. یارمەتی دۆمینگۆ مارتینێز دی ئیرالای دا وەک پارێزگار، و گەشتێکی بۆ چارکاس (لە ئێستادا سووکرێ) ئامادە کرد. لە ساڵی ١٥٥٧ پلانی دانا بۆ داگیرکردنی زەوییەکانی جارایێس، و گەیشتە ویلایەتی فیدراڵی ئەمڕۆی بەڕازیل بە ناوی ماتۆ گرۆسۆ، لەوێ بیری کردەوە کە کانگای زێڕ دەدۆزێتەوە.

لە ساڵی ١٥٦١ لەگەڵ کۆمەڵێک دانیشتوو ڕوویان لە باشووری حەوزی ئەمازۆن کردووە، لەوێ شارۆچکەی سانتا کروز دی لا سیێرایان دامەزراند و ناوی زێدی خۆی لە ئیسپانیا دانا. نوفلۆ دی چاڤێس لەگەڵ خێزانەکەی لە شارۆچکە نوێیەکەی نیشتەجێ بوون، یەکەم ئەورووپی بوو کە بزن و مەڕی بە ناوچەکە ناساند. لەوێ لە ململانێیەکدا لەگەڵ خەڵکی ڕەسەنی ئیتاتین لە ساڵی ١٥٦٨ کوژرا، چەند ساڵێک دواتر شارۆچکەکە گواسترایەوە بۆ پێگەیەکی نوێ کە ٢٢٠ کم زیاتر لە ڕۆژاوا دوورە بەھۆی بەردەوامی ململانێکان لەگەڵ خەڵکی ڕەسەن.

## میراتەکەی
ئەمڕۆ پارێزگای نوفلۆ دی چاوێز لە بەشی سانتا کروز لە بۆلیڤیا وەک ڕێزێک بۆ ئەو ناوی لێنراوە. لە مۆری پۆستەی ساڵی ١٩٦١ی ئیسپانی و ساڵی ١٩٧٠ی بۆلیڤیادا ھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٨
پۆل:مردووانی ١٥٦٨
پۆل:گەلی ئیسپانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:سانتا کروز دی لا سیێرا
ڕێککەوتنی ئۆسلۆ

[240px|وێنۆک|[بیڵ کڵینتن، ئیسحاق ڕابین، یاسر عەرەفات لە کۆشکی سپی لە ساڵی ١٩٩٣]]
**ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ** () جووتێک ڕێککەوتنن لە نێوان ئیسرائیل و ڕێکخراوی ڕزگاری خوازی فەلەستین ڕێککەوتنی ئۆسلۆی یەکەم، کە لە ساڵی ١٩٩٣ لە واشینگتن دی سی واژوو کرا و ڕێککەوتنی ئۆسلۆی دووەم کە لە ساڵی ١٩٩٥ لە شاری تەبا لە میسر واژوو کرا. ئەوان سەرەتای پرۆسەی ئۆسلۆ بوون، کە پرۆسەیەکی ئاشتی بە ئامانجی گەیشتن بە پەیماننامەیەکی ئاشتی کە لەسەر بنەمای بڕیارنامەی ٢٤٢ و بڕیارنامەی ٣٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، ھەروەھا بەدیھێنانی «مافی گەلی فەلەستین بۆ چارەی خۆنووسین» دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی ئیسرائیل
پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٥
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٣
کیم ئیون-کیونگ (سیاسەتوان)

**کیم ئون-کینگ** (بە کۆری: 김은경; Hanja: ; لەدایکبووی ٩ی حوزەیرانی ١٩٥٦) سیاسەتمەدارێکی کۆریای باشوورە کە یەکەم وەزیری ژینگە بوو لەژێر سەرۆک مون جەی-ین خزمەت بکات.
* خەڵاتی خزمەت لەلایەن حکوومەتی کۆریای باشوور (٢٠٠٥)alt=|25x25پیکسڵ

## پەروەردە
خاوەنی سێ بڕوانامەیە - بەکالۆریۆس و دکتۆرا لە بەڕێوەبردن لە زانکۆی کۆریا و ماستەر لە کارگێڕی شارەکان لە زانکۆی سیئۆل

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی کۆریای باشوور
پۆل:خەڵکی سێئول
پۆل:دەرچووانی زانکۆی کۆریا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:زیندووان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری
پۆل:ژنە وەزیرەکانی حکوومەتی کۆریای باشوور
سکۆلەرشیپ

**سکۆلەرشیپ** یان **پشتگیریی دارایی** جۆرێکە لە یارمەتیی دارایی، کە بە خوێندکاران دەدرێت، بۆ درێژەدان بە خوێندن. ئەم یارمەتییانە لەسەر بنەمای چەند پێوەرێک دەبێت.

## جۆرەکانی سکۆلەرشیپ
دەتوانرێت پێدانی سکۆلەرشیپەکان دابەش بکرێت بەسەر ئەو بنەمایەدا کە لەسەری بنیاتنراوە وەک:
* شایستەیی
* وەرزش
* پێویستی
* نەژاد
* دامەزراوە
* گشتی، بەردەستە بۆ ھەمووان

## سکۆلەرشیپ بەپێی دامەزراوەکان
سەبارەت بەو دامەزراوانەی کە سکۆلەرشیپ پێشکەش دەکەن، ھەمەجۆرن، لەوانە:
* *حکوومەتەکان* وەک زۆرێک لە حکوومەتەکانی جیھان سکۆلەرشیپ پێشکەش بە ھاووڵاتیانی خۆیان یان خوێندکاری بیانیی دەکەن بۆ ئەوەی تێیدا بخوێنن، بۆ نموونە سکۆلەرشیپی حکوومەتی تورکی.
* *زانکۆکان* زۆربەی زانکۆکانی جیھان سکۆلەرشیپ پێشکەش بە خوێندکارە ناوخۆیی و بیانییەکانیان دەکەن، جا بە ھۆکاری ئەکادیمیی بێت یان مرۆیی. لەکاتێکدا زۆرێک لە زانکۆکانی وڵاتانی پێشکەوتوو گرنگی بە پێدانی سکۆلەرشیپ دەدەن بەمەبەستی ڕاکێشانی خوێندکاری بیانی.
* *ڕێکخراوە خێرخوازییەکان*.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکادیمیا
زاھیر جەلال

**زاھیر جەلال** (لەدایکبووی ١٩٦١ لە سلێمانی، عێراق) یەکێکە لە ھونەرمەند و شانۆکارە دیارەکانی ھەرێمی کوردستان، ناوبراو لە پاڵ کاری شانۆدا وەک گۆرانیبێژ و مامۆستاش کاردەکات و خاوەنی چەندین بەرھەمی گۆرانی تۆمارکراوە. زاھیر لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی رابردووەوە دەرکەوتووە و ژمارەیەکی بەرچاو گۆرانی ڕەسەنی کوردی تۆمار کردووە. جگە لە گۆرانیگوتن ئەکتەرێکی دیاری کۆمێدیایە و بە نوکتە و قسەخۆشی ناوبانگی دەرکردووە. زاھیر تاوەکو پۆلی دووی ناوەندی خوێندووە و ئێستا لە خوێندنگەی پێشکەوتن لە ھەوارە بەرزە، نووسەری خوێندنگەیە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
شارستانی بارووق

**شارستانی بارووق** یان **شارستانی باری** (، )، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری بارووقە. ئەم شارستانە تاوەکو ساڵی ١٩٩١ ناوچەیەکی سەر بە شارستانی مەراغە بوو ھەر لە ھەمان ساڵدا خرایە سەر شارستانی میاندواو، وە لە ساڵی ٢٠٢١ بووە بە شارستان. لە ١٩ی تەممووزی ساڵی ٢٠٢١ ناوچەی بارووق و مەرحەمەت ئاباد لەم شارستانی میاندواو جیاکرانەوە و بوونە شارستانی سەربەخۆ.

## جوگرافیا
شارستانی بارووق لە سێ لای باکوور و ڕۆژھەڵات و رۆژئاوا تەنیشت بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتە و تەنیا لە لای باشوور و باشووری رۆژئاوا لەگەڵ پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، بەجۆرێک لە باکورەوە لەگەڵ شارستانی مەراغە، لە باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی چاراویماق و لە باکووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ شارستانی مەلکان و لە باشووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ شارستانی میاندواو و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی ساینقەڵا و شارستانی تیکاب ھاوسنوورە.

## دابەشی کارگێڕی
شارستانی بارووق خاوەنی ٢ ناوچە و ٤ گوندستان و ١ شارۆچکەیە بەم شێوەیەی خوارەوە:

## دانیشتوان
بەپێی سەرژمێری گشتی دانیشتووان و خانووبەرە لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی شارستانی بارووق یەکسانە بە ٢٢ ھەزار و ٣٨٥ کەس.

## شوێنی گەشتیاری
* حەمامێکی سروشتی دیۆ ئۆچان حەیدەرباغی کە ناوی لە لیستی شوێنەوارە نەتەوەییەکانی ئێرانیشدا تۆمارکراوە.
* ئەشکەوتی شین و خاکی قەرەدەلیک لە گوندی جابیگلۆ.
* قەڵای مێژوویی ماناییەکان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی سێ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە گوندی جان ئاغا.
* قەڵای مێژوویی ماناییەکان لە گوندی حەیدەرباغی.
* حەمامە مێژووییەکەی خان یەکێکە لەو بەرھەمانەی کە لە سەردەمی قاجاڕەکاندا ماوەتەوە لە شارستانی بارووق کە ناوی لە لیستی شوێنەوارە نەتەوەییەکانی ئێرانیشدا تۆمار کراوە.
* بازاڕی کۆنی شارۆچکەی بارووق لە کۆتاییەکانی سەردەمی سەفەوییەکانە.
* دێرمانی کۆن، یان میڵی کۆنی شاری بارووق، لە سەردەمی یەکەمی پەھلەویەوە.
* ماڵی کۆترەکانی قەرەسەقاڵ.
* بەنداوی نەورۆزلو و ناوچەی پارێزراوی تاڵاوی نەورۆزلو لە گوندی نەورۆزلو.
* تاڤگەی گۆڵسولیمانئاباد.
* پارکی دارستانی شەھید غاسمی لە گوندی گۆڵ سولەیمان ئاباد.
* شلەمەنی بەداملۆ لە گوندی باداملۆ.
* نشینگەی ھاوینەی سەلیم خان لە کۆتایی باشووری ڕۆژھەڵاتی شارستانی بارووق.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی میاندواو
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئایسلەند لە ئۆڵۆمپیاد

ئایسلەندا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ساڵی ١٩٤٨ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئایسلەند ١٩٢١ دامەراوە ولە ساڵی ١٩٣٥ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێنراوە، وەرزشوانانی ئایسلەند خاوەنی چوار مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایسلەند لە ئۆڵۆمپیاد
ئیرلەند لە ئۆڵۆمپیاد

ئیرلەند بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە، جگە لە ساڵی ١٩٣٦ بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ساڵی ١٩٩٢ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی ئیرلەند لە ساڵی ١٩٢٢ دامەزراوە. لە یەکەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادن لە ساڵی ١٨٩٦ تا یارییەکانی ساڵی ١٩٢٠، ئێرلەندا بەشێک بوو لە شاندی بەریتانیای مەزن. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی زیاتر لە ٣٤ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیرلەند لە ئۆڵۆمپیاد
ئیسرائیل لە ئۆڵۆمپیاد

ئیسرائیل بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٢وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. لەو کاتەوە، جگە لە ساڵی ١٩٨٠ بەشداری سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، ساڵی ١٩٩٤ بۆ یەکەمجار لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری کردووە. لێژنەی ئۆڵمپیادی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٣٣ دامەزراوە. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە خاوەنی زیاتر لە ١٠ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ئۆڵۆمپیاد
ئۆتۆ ڕانک

**ئۆتۆ ڕانک** (بە ئینگلیزی: Otto Rank) (٢٢ی نیسانی ١٨٨٤ – ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٩) دەروونناس و نووسەر و مامۆستای نەمسایی بوو، ئۆتۆ لە ڤییەنا لەدایکبووە، بۆ ماوەی بیست ساڵ یەکێک بووە لە ھاوکارە نزیکەکانی سیگمۆند فرۆید، نووسەرێکی پڕ بەرھەمە لەسەر بابەتەکانی دەروونشیکاری، و سەرنووسەری دوو لە گرنگترین گۆڤارە دەروونشیکارییکان بوو، و بەڕێوەبەری کارگێڕی ناوەندی سیگمۆند بووە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ھەروەھا توێژەرێکی توێری و چارەسەرکاری دەروونی داھێنەر بووە، لە ساڵی ١٩٢٦دا ئۆتۆ ڤییەننا بەجێدەھێڵێت و بەرەو پاریس دەڕوات، ڕانک وەک وانەبێژ و نووسەر و چارەسەرکاری دەروونی لە فەرەنسا و ئەمریکا سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروونناسی
پۆل:نووسەران
پۆل:کتێبخانەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:مردووانی ١٩٣٩