open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خەیار

چەپ|250px|وێنۆک|خەیار
**خەیار** یان **ئاروو** میوەیەکی ڕەنگ سەوزە، خەیار لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بۆ ماوەی ٣٠٠٠ ساڵ زۆر بە فراوانی دەڕوێنرا. یۆنانییەکان ناسیویانە. ڕۆمانییەکانیش ناسیویانە، بەپێی نووسەر Pliny ئیمپراتۆر Tiberius بەردەوام بە ھاوین و زستان خەیار لەسەر سفرەکەی بووە.

## سوودەکانی خەیار
خەیار دەوڵەمەندە بە ڤیتامینەکان و کانزایەکان، ھەروەھا پێک دێت لە ڕێژەیکی زۆر گەورەی لە ئاو لە ڕادەی ٩٦٪ ھەروەھا وا دادەنرێت بە سەرچاوەێکی دەوڵەمەندی لە ڤیتامینەکان وەک ڤیتامین A و B و ڤیتامین G. ھەروەھا سەرچاوەێکە لە کاربۆھایدرەیت و شەکرەکان و لەگەڵ پرۆتینەکان و لە کانزایەکان وەک کالیسیوم و ئاسن و منگەنیسوم و فۆسفات و پۆتاسیوم.

## سوودی تەندروستی خەیار
* گەشەکردن و بەھێز کەردنی قژ: شەربەتی خەیار بە سوودە بۆ گەشەکردن و بە ھێز کەردنی قژ کە پێک دێت لە سلیکون و گۆگرد بە تایبەتی ئەگەر شەربەتی گێزەر یان خەس یان سپێناخ تێکەڵی بکەێت.
* ڕزگاری دان لە ئەستووربوونی چاو: ئەو ئاوەی کە لەژێر چاودا کوئەبێتەوە لە وانەیە لێ ڕزگار ببیت لە ئەستوور بوونی چاو ئەوەیش دانانی پارچەی خەیار لەسەر چاوێت بۆ ماوەی ١٠ خولەک.
* چارەسەرکردنە لە سووتانی تیشکی ھەتاو: خەیار بە و دەناسرێت کە لە توانای ئەوەدایە چارەسەری سووتانی پێست لە تیشکی خۆر بکات ئەویس بە دانانی ڕێژەیکی باشی لە شەربەتی خەیار لەسەر ئەو شوێنەی کە تووشی سووتان بووە و مەساچی پێ بکرێت چونکە خەیار وەک تەرتیب کار دەکات لەسەر پێست و زوو چاکی دەکاتەوە.
* کەمکردنەوەی ڕەش بوونی ژێر چاو: خیار ئاورازێکی باشە بۆ ڕزگار بوون لە ڕەش بوونی ژێر چاو ھەروەھا کار دەکات بۆ تەرتیب کردنی پێستی ژێر چاو بۆ ماوەی ١٠ خولەک.
* تەرتیبی دەم و چاو: خەیار بە خاسییەتی تەرتیب دادەنرێت کە بە ڕەگەزێکی سەرەکی لە کرێمی تەرتیبەکاندا ھەیە و ھەروەھا پەڵەکانیش لا دەبات کە بەھۆی تیشکی ھەتاوەوە دروست بووە.
* نەھێشتنی کونی پێست: خەیار بەس بۆ جوانکاری دانانرێت بەڵکو کار دەکات بۆ نەھێشتی کونی پێست ئەویش ئاوی خەیار لەگەڵ ڕێژەیکی خەلی سێو یان ھەنگوین یان تەماتە.
* ڕێک خستنی پەستانی خوێن: خەیار کار دەکات بۆ ڕێک خستنی پەستانی خوێن ئەویش بە بوونی ڕێژەی کانزایەکان وەک سۆدیوم.
* ڕێک خستنی پلەی گەرمی لەش: خەیار سەرچاوەیکی بەسوودە بۆ تەرتیب کردن لەش ھەروەھا بۆ ڕێک خستنی پلەی گەرمیش ئەویش خواردنەوەی بەرداغێکی شەربەتی خەیار و تێکەڵ کەردنی لەگەڵ ئاوی معدەنووس.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی کوردژین

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
ئەنەناس

thumb|وێنەی ئەنەناس
**ئەنەناس** (ناوی زانستی: Ananas Comosus) میوەیەکە لە پۆلی بڕۆمیلیەکانە، کە تەنھا لە ناوچە کەمەرەییەکان دەڕوێت، لەشێوەی قوچەک دایە. زۆر سەرنج ڕاکێش و تامێکی نایابی ھەیە و لەشێوەی سروشتی خۆی و شەربەت دەخورێت ڕەنگێکی زەردباو ھەڵدەگرێت، بۆ یەکەم جار لە کیشوەرەکانی ئەمریکا دۆزرایەوە، لەسەرەتادا ھەوڵێکی زۆر درا تا لە جۆریەتی و چۆنیەتی تێبگەن تا بۆ شوێنەکانی تری جیھان بیگوازنەوە، دەرکەوت کە تەنھا لە شوێنە گەرمەکانی جیھان دەڕوێت یان ئەوناوچانەی کەشوھەوایەکی کەمەرەیی ھەیە وەک: باشوری ئەمریکا و ناوەڕاستی ئەفریکا.

## پێکھاتەکان
ئەنەناس بڕێکی زۆرلە شەکر لەخۆدەگرێت وەدەوڵەمەندەبە ڤیتامینەکان، لە ٪٧٠ پێکدێت لە ئاو وە لە ٪٢٠ پێکدێت لە شەکر وە لە ٪١٠ بریتیەلەخۆراکەمادەکانی بڕۆمیلین و خوێیەکانزاییە جۆربەجۆرەکان وەک فەسفۆڕ و یۆد.

## سودەکان و بەکارھێنان
یاریدەرێکی چاکەبۆھەرسکردنی خۆراک و میزکردن وەھەروەھادژەھەوکەرێکی باشەبۆھەمووجۆرەکانی ھەوکردن بەتایبەت ھەوکردنی کڕکڕاگەکان لە جومگەکاندا، وەپارێزەرێکی چاکی پێستەلە تیشکی سەروی وەنەوشەیی پاکردنەوەی پێست و چالاککردنی خوێنبەرەکان وھاوسەنگی ترشەڵۆکی گەدە، سودێکی زۆری ھەیەبۆ گورچیلەکان جگە لەڕێگریکردن لەکلۆربونی ددانەکان بەھۆی بونی فلۆرید کەیارمەتی منداڵ دەدات لەھاتنەوەی ددانەکانی وەبەکاردێت لەدروست کردنی کھول جۆرەکانی خواردنەوە سەرمەستیەکان.

## زیانەکان
دەبێتەھۆی شلبونەوەی ڕیخەڵۆکەکان و سکچون ئەگەر بەڕێژەیەکی زۆربخۆرێت.
**کارلێکەکانی لەگەڵ دەرمان:**
ئەنەناس ھاوکارێکی چاکەگەربێت وبخورێت لەگەڵ دەرمانی پاڵەپەستۆی خوێن وچالاککردنی جولەی خوێن.

## سەرچاوەکان
* وێکپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ئەنەناسەکان
پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان
دوانزە سوارەی مەریوان

چیرۆکەکە لە ساڵانی 1720 و 1730 دا ڕوودەدات، لە سەردەمی سەفەوییەکان و فەرمانڕەوایی مەحمودی ئەفغانستانی لە ئێران. شایانی باسە نەیتوانیوە یەک ئینچ لە خاکی کورد داگیر بکات ئەو سەرچاوە مێژووییانەی کە ئەم گێڕانەوەیە لەسەری دامەزراوە تاڕادەیەک پەرت و بڵاون و زنجیرەی کاتیان نییە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوە ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە ڕووداوەکانی ناوبراو لە سەردەمی سەفەوییەکاندا ڕوویانداوە، لە ژێر فەرمانڕەوایی ئەحمەد خان بابان کە لە پایتەختەکەی لە قەلاچوالان دەسەڵاتی هەبوو. ئەو سەرۆکایەتی ناوچەیەکی فراوانی کرد و فەرمانڕەوای عوسمانی بەغدا جێگەی گرتەوە کە کۆتایی دوو سەدە لە زاڵبوونی سەفەوییەکان و هاتنی سەردەمێکی نوێ بوو. لە یەکێک لەو ساڵانەدا دەگوترێت کە بەرازەکان زۆر دەبن و هێرش دەکەنە سەر کرێ و خۆراکی خەڵک و هەرچییەک لە ڕێگای خۆشگوزەرانییاندا بێت فڕێی دەدەن. سکاڵا و سکاڵاکانی ئەحمەد شای جەبەلبەک ئەوەندە گەورە بوو کە خەڵک لە سەرانسەری وڵاتەوە دەهاتن. ئەم ئەنجومەنە ئەحمەد شای ناچار کرد دەستوورێک دابمەزرێنێ کە سەربازی سەربازی شارەزا لە جەنگی سوارە و ڕاوکردن بە ئامانجی گێڕانەوەی ئاشتی بۆ جولەکەکانی ناوچەکە دیاری کرد. دواتر فەرمانڕەوای ڕۆمانی فەرمانی دا دوازدە پیاو جلوبەرگ لەبەر بکەن.

1.جوامێر ئاغای ڕەنگێنە

2.ئاخاڵ ئاغای سیوەیلی

3.زەینەڵ بەگی مەسرەف

4.دارا ئاغای میرەدێ

5.فەرامەرزی زەنگەنە

6.سوار ئاغای بڵباسی

7.مەمەند ئاغای میراودەلی

8.شاپوور ئاغای بەختیاری

9.زوڵاڵ ئاغای مەرگەیی

10.میران بەگی وەلید بەگی هەمەوەند

11.سەلیم بەگ

12.مەحموود بەگی قەدیمی باشچاوەشی

سوارەکان خۆیان ئامادە کرد و دەستیان کرد بە ڕاوەدوونانی بەرازەکان و کوشتنی بەرازەکان، و تا شاری ئازۆر نەوەستاون.

لە ناو پشێوی شەڕەکەدا، هەواڵێک دێت کە سوپای ئێران هاتۆتە مەروان و نزیک دەبێتەوە. (عوسمانییەکان لەژێر دەستی عوسمانییەکاندا بوون، کە دوای ڕووخانی سەفەوییەکان دەستیان بەسەر ئەفغانییەکاندا گرت).

ئەو ١٢ سوارە، کە هەواڵەکەیان بیست بەبێ ئەوەی بە کەس بڵێن، وازیان لە ڕاوکردنەکەیان هێنا و چوونە خوارەوە بۆ ئەودیوی ماریۆنەکە. کاتێک لە نیوەی شەودا دەگەن، تەنها دەیانەوێت لە ماڵەکە دەربچن.

دوانزە کەس لە پیاوەکان کە دەیانبینی زۆرن و کەمن، تا شەو دەهاتە وەستان بۆ ئەوەی دەستیان لێبدەن، چونکە بە ڕۆژ دیار بوو چەندیان لەوێ بوون.

لە شەودا، شوڕشگێڕەکان، بە سێ چوار دەستەوە، بە تەپڵ و هاوارەوە (چاوێک لە کاردۆخ و ئەناباسێز لە گێڕانەوەی گازنەفۆن)، زەبری سەرکەوتن دەگێڕن. دوای شەڕێکی باش و هەڵهاتنی سوپای سەفەوی و وازهێنان لە خێمە و جێگاکانیان، دوانزە سوارەکەی مەریوان سەرکەوت و ڕاوەدووی سوپای فارسیان گرت.

لە سەعاتەکانی سەرەتای بەیانیدا، کە سوپا لە قەڵاچولانەوە دەگاتە شەڕ لەگەڵ ئێرانییەکان، دەبینن شەڕ کۆتایی هاتووە و دوژمن هەڵاتووە. خۆشی و وروژاندنێکی زۆر هەیە و بەداخەوە لە نیوەی شەودا یەکێک لە کوڕەکان بە سەختی بریندار دەبێت.

# بەیتی **دوانزە سوارەی مەریوان**، پیرەمێرد
# مێژووی ئەدەبی کوردی نووسراوەی عەلائەدین سەججادی
# دوانزە سوارەکەی مەریوان، عومەر ئیسماعیل مارف. چاپی یەکەم ٢٠٢٠ لاپەڕە ٦٥.
# historyofkurd.com دوانزە سوارچاکی مەریوان، عومەر ئیسماعیل مارف. چاپی یەکەم ٢٠٢٠ لاپەڕە
# Chawykurd.com مەریوان شاری دوازدە سوارە
# دوازدە سوارەی مەریڤان سوپای ئەسپ سواری دوانزەی مەریوان  چیرۆکێکی مێژوویی کوردییە  پیرامێرد  چاپی سێیەم ١٩٨٣  لەسەر بەرپرسیارێتی کاک فەللا
#www.kurdipediaorg Dwanze Swarey Meriwane وردیپێدیا - دوانزە سوارەی مەریوان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕەزمەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:فۆلکلۆری کوردی
پۆل:میتۆلۆژیای کوردی
پۆل:شارستانی مەریوان
سووڕەتی ئەنفال

**ئەنفال** یەکێکە لە سوورەتەکانی قورئان کە باس لە چۆنێتی دابەشکردنی دەستکەوتەکانی دوای شەڕ دەکات لە لایەن موسوڵمانانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:جیھاد
پارێزگای بوردور

**پارێزگای بوردور** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باشووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە لە ناوچەی مەدیتەرانە ھەڵکەوتووە. کە دەکەوێتە نێوان دوو شاری گەورە یەکیان ئیسپارتا یەکیان ئەنتاڵیا

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بوردورە. یانزدە دانە شارۆچکەی تر لەخۆدەگرێت بەناوەکانی:
bucak-بوجاک
yeşilova-یەشیلۆڤا
Altınyayla-ئاڵتنایلا
Ağlasun-ئاغلاسون
Altınyaylaئاڵتێنایلا
Çavdırچاڤدر
Çeltikçi-چێلتیکچی
Gölhisar-گۆلھیسار
Karamanlı-کەرەمانڵی
Kemer-کەمەر
Tefene-تێفێنێ
ئەم پارێزگایە ١٨٢ گوند لەخۆی دەگرێت بە بچووک و گەورەیەوە، لە ناوچە دەریاچەکان لە تورکیا ھەڵکەوتووە کە دەریاچەی گەورە و بچوکی زۆری تێدایە. گەورەترین دەریاچەی ئەم پارێزگایە ، دەریاچەی بوردورە کەدەکەوێتە ناوەندی شار و دیمەنێکی جوانی بەخشیووە بەشار لەکاتی ھاتنە ناوەوەیدا، لەپێشتر یەکێک بووە لە گەورەترین دەریاچەکان لەدوای شاری وان لەھەموو تورکیادا بەڵام لەساڵی ١٩٧٢ بومەلەرزەیەکی بەھێز ئەم شارەی ھەژاندووە کە بووتە ھۆی مردنی خەڵلێکی زۆرو ڕوخانی شار بە تەواوی وە تەقینی خاکی ژێر دەریاچەکەو درزی کردووە ئەم دەریاچەیە کە پێشبینی دەکرێت لەساڵی ٢٠٢٣ کۆتایی بێپێبت و نەمێنێت و وە بۆ مەلەکردن و ھیچ شتێک نابێت. دوھەمین دەریاچە کە دەکەوێتە یەکێک لە شارۆچکەکەی سەر بە بوردور بەناوی یەشیلۆڤا-yeşilova پێی دەوترێت ، دەریاچە سالدا-salda gölü کە شوێنێکی گەشت و گوزاریە خەڵکێکی زۆر لەھەموو شاروو شارۆچکەکانەوە سەردانی دەکەن ئاوێکی ڕونە و شیرنە، بوردور شوێنکە زیاتر خەڵکەکەی سەرقاڵی کاری ئاژەڵ بەخێوکردنن و شیرو پێست و گۆشتی زۆربەی تورکیاو کۆمپانیاکان لە بوردور فەراھەم دەکرێت،

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بوردور
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای بورسا

**پارێزگای بورسا** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە و لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بورسایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بورسا
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای کلیس

**پارێزگای کلیس** یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان 

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کلیسە .

ئەم پارێزگا بچووکە لەگەڵ وڵاتی سووریا ھاوسنوورە.

## شارەکانی پارێزگای کلیس
* ئێلیێ مێنتارێ
* کلیس
* گیرێ موراد
* سپێناق
## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کلیس
کلیس
کلیس
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای سامسون

**پارێزگای سامسون** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سامسونە.
## شارەکانی پارێزگای سامسون
* سامسون
* ئیلکادیم
* کانیک
* ئەتاکوم
* تەکێکۆی
* ئالاچام
* ئاسارچیک
* ئایڤاچیک
* بەفرە
* چارشامبا
* هەڤزە
* کاڤاک 
* لادیک
* ئۆندۆکوزمایس
* سالیپازاری
* تێرمێ
* ڤێزیرکۆپرۆ
* یاکاکێنت

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سامسون
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای یالۆڤا

**پارێزگای یالۆڤا** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری یالۆڤایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٥
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئەرزنگان

**پارێزگای ئەرزنگان** یەکێک لە پارێزگاکانی کوردستانی باکور، لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەرزنگانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئەرزگان
ئەرزگان
ئەرزگان
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای ئەردێخان

**پارێزگای ئەردێخان** یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ئەوپەڕی باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ئاناتۆلیایی ڕۆژهەڵات ھەڵکەوتووە.زۆرینەی دانیشتوانی ئەم پارێزگا کوردن و بە شێوەزاری کوردی باکووری دەدەوێن

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەردێخانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئەردێخان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای چانقری

پارێزگای چانکری یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری چانکرییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای چانقری
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای دوزجە

**پارێزگای دوزجە** یەکێکە لە پارێزگاکانی تورکیا کە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری دوزجەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٩
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای گازی ئانتەپ

**پارێزگای گازی ئانتەپ** یان دیلۆک یەکێک لە باکووری کوردستان کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری دیلۆک ، یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە.

## سەرچاوەکان

عەنتاب
عەنتاب
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:پارێزگای گازی ئانتەپ
پارێزگای گوموشخانە

پارێزگای گوموش ھانە یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری گوموش ھانەیە.
## شارەکانی پارێزگای گوموشخانە
# گوموش ھانە
# کێلکیت
# کۆسێ
# كۆرتون
# شیران
# تۆرول
## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای گوموشخانە
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
سپێناخ

چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی سپێناخ
سپێناخ گیایەکی وەرزی دوو لەپە ، چەند پەلێکی ڕاستی ناو بۆش و لە کۆتایی هەر پەلێکدا گەڵایەکی پان و ڕەنگ سەوزی نەرم هەیە.سپێناخ لە سەرمای زستاندا خۆڕاگرترە وەک لە گەرمای هاوین. دوو جۆری هەیە بەهارە و پایزی ، ئەو جۆرەیان کە لە بەهاردا دەچێنرێ پێشی دەڵێن سپێناخی ئینگلیزی و جۆرە پایزیەکەی پێویستی بە خاکی تێکەڵە و گڵی زۆر بەهێز هەیە.

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:پۆپەکەڵەشێرەکان
پۆل:سەوزە گەڵایییەکان
پۆل:گیا پزیشکییەکان
پۆل:گیا خۆراکییەکان
پارێزگای ئیزمیر

**پارێزگای ئیزمیر** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئیزمیرە.

ئەم پارێزگایە کەنداوی ئێزمیری لە خۆ گرتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیزمیر
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای کارابوک

**پارێزگای کارابوک** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کارابوکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کارابوک
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٥
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای مەرعەش

**پارێزگای مەرعەش** (تورکی: *Kahramanmaraş*) یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیا و کوردستان کە لە ناوچەی مەدیتەرانە ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری گورگومە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای مەرعەش
مەرعەش
مەرعەش
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای مانیسا

**پارێزگای مانیسا** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری مانیسایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەی ئێژە
پۆل:پارێزگای مانیسا
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:جوگرافیای یۆنانی کۆن
پارێزگای نیغدە

**پارێزگای نیغدە** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری نیغدەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی
پۆل:پارێزگای نیغدە
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پارێزگای عوسمانیە

**پارێزگای عوسمانیە** یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ناوچەی مەدیتەرانە ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری عوسمانیەیە.ئەم پارێزگایە یەکێکە لە پارێزگا کوردنشینەکانی باکووردی کوردستان.
یاشار کەمال چیرۆکنووسی ناوداری کورد خەڵکی شاری کنکان بوو

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای عوسمانیە
عوسمانیە
عوسمانیە
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای ئەرزیڕۆم

پارێزگای ئەرزیرۆم یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەرزیرۆمە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:پارێزگای ئەرزەڕۆم
ئەرزیڕۆم
ئەرزیڕۆم
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای خەتای

**پارێزگای خەتای** یان **پارێزگای ھاتای** یەکێکە لە پارێزگاکانی تورکیا.  پایتەختەکەی شاری ئەنتاکیایە.  ڕووبەرەکەی ٥٦٧٨کم٢ و ژمارەی دانیشتووانەکەی سەروو یەک میلیۆن و دووسەدوو پەنجا ھەزار کەسە و ڕێژەی چڕی دانیشتووانی ٢٢٠کم٢، دەکەوێتە باشووری تورکیا.

ھاتای تا ساڵی ١٩٣٩ بە ھەرێمی ئەسکەندەروون ناسرابوو، کە ھەرێمەکە لە سووریا لە کاتی داگیرکاری فەڕەنسی بەسەر سووریادا پچڕا، دوای دەنگدانێکی جێی پرسیار کە لە ساڵی ١٩٣٩ لە ھاتای ڕێکخرا، لکێنرا بە تورکیا، دەیان ھەزار تورک بەشدارییان لە دەنگداندا کرد بە بارھەڵگر لە تورکیاوە گواسترانەوە بۆ ئەوەی بەشداری تێدا بکەن و لەلایەن زۆرینەی عەرەبەوە بایکۆت کرا.  تورکیا ھەموو ناوەکانی لە عەرەبیەوە گۆڕی بۆ تورکی.  لە ساڵی ١٩٢١ تورکەکان کەمتر لە سەدا ٢٠ی دانیشتوانی ئەو پارێزگایەیان پێکھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای خەتای
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٩
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:شام
پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پارێزگای مەلەدی

**پارێزگای مەلەدی** یان **پارێزگای مەلەتی** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری مەلەدییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای مەلەدی
مەلەدی
مەلەدی
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای کرشەھر

وێنۆک
پارێزگای کرشەھیر یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کرشەھیرە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کرشەھر
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٤
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٧
پارێزگای سینۆپ

**پارێزگای سینۆپ** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە  ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سینۆپە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سینۆپ
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئیدر

**پارێزگای ئیدر** یەکێکە لە پارێزگاکانی تورکیا لە باکووری کوردستان کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندەکەی شاری ڕەشقەلاسە. ڕووبەرەکەی ٣٥٨٤ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ١٨٤،٤١٨ کەسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیدر
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
ئیدر
ئیدر
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای ڕحا

**پارێزگای ڕحا** یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.زیاتر لە 85%دانیشتوانی ئەم پارێزگا کوردن و بە شێوەزاری کورمانجی لە زمانی کوردی قسە دەکەن

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ڕحایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ڕحا
ڕحا
ڕحا
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پارێزگای چاناققەلعە

**پارێزگای چاناققەلعە** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری چاناققەلعەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:پارێزگای چاناققەلعە
ھەرێمی ئێژە

چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئێژە

**ھەرێمی ئێژە** بە پانتایی ٧٩٫٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، پێنجەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.

## پارێزگاکانی ھەرێمی ئێژە
* پارێزگای ئافیۆن کاراھیسار
* پارێزگای ئایدین
* پارێزگای دەنیزلی
* پارێزگای ئیزمیر
* پارێزگای کوتاھیا
* پارێزگای مانیسا
* پارێزگای موغلا
* پارێزگای ئوشاک

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمی مەڕمەڕە
* ھەرێمی مەدیتەرانە
* ھەرێمی دەریای ڕەش
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
* ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەرێمی ئێژە
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
پۆل:ناوچەی ئێژە
ھەرێمی مەڕمەڕە

چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی مەڕمەڕە

**ھەرێمی مەڕمەڕە** بە پانتایی ٦٧٫٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، پچووکترین ھەرێمی تورکیایە.

## پارێزگاکانی ھەرێمی مەرمەرە
* پارێزگای باڵ کەسیر
* پارێزگای بیلەجیک
* پارێزگای بورسا
* پارێزگای چاناککالە
* پارێزگای ئێدیرنە
* پارێزگای ئەستەمبوڵ
* پارێزگای کرکلارەلی
* پارێزگای کۆجائێلی
* پارێزگای ساکاریا
* پارێزگای تەکیرداغ
* پارێزگای یالۆڤا

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمی ئێژە
* ھەرێمی مەدیتەرانە
* ھەرێمی دەریای ڕەش
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
* ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەرێمی مەڕمەڕە
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
ھەرێمی مەدیتەرانە

چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی مەدیتەرانە

**ھەرێمی مەدیتەرانە** بە پانتایی ١٢٠٬٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، چوارەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.

## پارێزگاکانی ھەرێمی مەدیتەرانە
* پارێزگای ئادانا
* پارێزگای ئیسپارتا
* پارێزگای ئانتالیا
* پارێزگای بوردور
* پارێزگای ھاتای
* پارێزگای عوسمانیە
* پارێزگای کاھرامان ماراش
* پارێزگای مێرسین

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمی ئێژە
* ھەرێمی مەڕمەڕە
* ھەرێمی دەریای ڕەش
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
* ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات

چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات

**ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات** یان **ھەرێمی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ**  (بە تورکی: Doğu Anadolu Bölgesi)‏ یەکێکە لە حەوت ناوچەی جوگرافیای کۆماری تورکیا. ڕووبەری ئەم ناوچەیە نزیکەی ١٧١ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە لە ڕووبەری تورکیا داگیر دەکات کە یەکسانە بە ٢١٪ی کۆی ڕووبەری تورکیا. لە ڕووی ڕووبەرەوە دووەم گەورەترین ناوچەی جوگرافیای وڵاتەکەیە. ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ ٥.٧٤ ملیۆن کەسی تێدایە (٢٠٠٨) کە بەسەر ١٧ پارێزگای تورکیادا دابەشکراون. ناوی «ھەرێمی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ» بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤١ لە یەکەمین کۆنگرەی جوگرافی کە لە ئەنقەرەی پایتەختی تورکیا بەڕێوەچوو دەرکەوت. لە ڕووی جوگرافیاوە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ بەرزترین و گەورەترین و کەمترین چڕی دانیشتووانی تورکیایە.

## ناوچە و سنوور
وێنۆک|پارێزگاکانی ئەنادۆڵی ڕۆژھەڵات

ئەم ناوچەیە دەکەوێتە بەشی ڕۆژھەڵاتی تورکیا و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ناوچەی ئەنادۆڵی ناوەڕاست و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی دەریای ڕەش و لە باشوورەوە لەگەڵ عێراق و ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئێران و ئازەربایجان و ئەرمینیا و جۆرجیا ھاوسنوورە. ئەم ناوچەیە نزیکەی ١٧١ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە لە ڕووبەری تورکیا داگیر دەکات کە یەکسانە بە ٢١٪ی کۆی ڕووبەری تورکیا.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی ناوچەکە نزیکەی ٦.١ ملیۆن کەسە (بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠). لە ڕووی نەتەوەییەوە کورد زاڵن لە ناوچەکەدا و نزیکەی ٨٥٪ی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن و تورکەکان نزیکەی ١٢٪، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە سەر بە نەتەوە جیاوازەکانن، لەوانە ئازەرییەکان، ئەرمەنی، چەرکەس و جۆرجی. ئەم ناوچەیە لە دووھەمین زۆرترین ژمارەی خەڵکی گوندنشین کە کۆچیان کردووە بۆ ناوچەکانی تر، بەتایبەتی بۆ ناوچەی مەڕمەڕە کە چڕییەکی زۆری ھەیە لە تورکیا دوای ناوچەی دەریای ڕەش.

## جوگرافیا
بەرزی ناوچەکە دوو ھەزار و ٢٠٠ مەتر بەرزە. تایبەتمەندییە سەرەکییە جوگرافییەکانی بریتین لە دەشت و گرد و زنجیرە شاخەکان کە چالاکیی گڕکانەکانیان کەمن.

## پارێزگاکان
١٤ پارێزگاری ھەیە کە بریتین لە:
* پارێزگای ئیدر

* پارێزگای ئەردێخان

* پارێزگای بینگۆل

* پارێزگای بەدلیس

* پارێزگای ئەرزنگان

* پارێزگای ئەرزەڕۆم

* پارێزگای ھەکاری

* پارێزگای خارپێت

* پارێزگای قەرس

* پارێزگای مەلەتی

* پارێزگای مووش

* پارێزگای دێرسیم

* پارێزگای وان

* پارێزگای بینگۆل

## پارێزگاکانی ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
* پارێزگای ئاگری
* پارێزگای ئەردێھان
* پارێزگای بینگۆل
* پارێزگای بدلیس
* پارێزگای دێرسم
* پارێزگای ئەرزنگان
* پارێزگای ئەرزڕوم
* پارێزگای ھەکاری
* پارێزگای ئیدر
* پارێزگای قەرس
* پارێزگای ماڵاتیا
* پارێزگای مووش
* پارێزگای خارپێت
* پارێزگای وان

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمی ئێژە
* ھەرێمی مەرمەرە
* ھەرێمی مەدیتەرانە
* ھەرێمی دەریای ڕەش
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
* ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:مێژووی ئازەربایجان
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
پۆل:ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
ھەرێمی دەریای ڕەش

چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی زەریای ڕەش

**ھەرێمی دەریای ڕەش** بە پانتایی ١٤١٫٠٠٠ کیلۆمیتری چوارگۆشە، سێیەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.

## پارێزگاکانی ھەرێمی دەریای ڕەش
* پارێزگای ئاماسیا
* پارێزگای ئارتڤین
* پارێزگای بارتین
* پارێزگای بایبورت
* پارێزگای بۆڵو
* پارێزگای چۆروم
* پارێزگای دوزجە
* پارێزگای گیرەسون
* پارێزگای گوموش ھانە
* پارێزگای کارابوک
* پارێزگای کاستامۆنو
* پارێزگای ئۆردو
* پارێزگای ڕیزە
* پارێزگای سامسون
* پارێزگای سینۆپ
* پارێزگای تۆکات
* پارێزگای ترابزۆن
* پارێزگای زۆنگولداک

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمی ئێژە
* ھەرێمی مەرمەرە
* ھەرێمی مەدیتەرانە
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
* ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
پۆل:ھەرێمی دەریای ڕەش
پۆل:دەریای ڕەش
پۆل:ناوچەی دەریای ڕەش
ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

**ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات** بە پانتایی ٧٥٫٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە، شەشەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.

## پارێزگاکانی ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
* پارێزگای ئادیامان
* پارێزگای باتمان
* پارێزگای ئامەد
* پارێزگای گازی ئانتەپ
* پارێزگای کیلیس
* پارێزگای مێردین
* پارێزگای سێرت
* پارێزگای ئورفا
* پارێزگای شرنەخ

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمی ئێژە
* ھەرێمی مەرمەرە
* ھەرێمی مەدیتەرانە
* ھەرێمی دەریای ڕەش
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
پۆل:ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی

چەپ|وێنۆک|300px|ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی

**ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی** بە پانتایی ١٥١٫٠٠٠‌ کیلۆمەتری چوارگۆشە، دووەمین ھەرێمی گەورەی تورکیایە.

## پارێزگاکانی ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
* پارێزگای ئاکسارای
* پارێزگای ئەنقەرە
* پارێزگای چانکری
* پارێزگای ئێسکی شەھیر
* پارێزگای کارامان
* پارێزگای قەیسەری
* پارێزگای کرک کالە
* پارێزگای کرشەھیر
* پارێزگای قۆنیە
* پارێزگای نەڤشەهیر
* پارێزگای نیغدە
* پارێزگای سێواس
* پارێزگای یۆزگات

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمی ئێژە
* ھەرێمی مەرمەرە
* ھەرێمی مەدیتەرانە
* ھەرێمی دەریای ڕەش
* ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
* ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی
ئاگرەدیوار

وێنۆک|300px|ئەم وێنەیە نیشان دەدا ئاگرەدیوار لە تۆڕێکدا دەشێ لە کوێ دابنرێ.
**ئاگرەدیوار** یان **فایرواڵ** دەزگا یان کۆمەڵەدەزگایەکە (لەوانەیە نەرمەکاڵاش بێ) کە داڕێژراوە بۆ پەژیران یان بەدواوەدانی ڕاگوێزییەکان لە تۆڕی کۆمپیوتەریدا بەپێی کۆمەڵێک ڕێسا. پتر بۆ پاراستنی تۆڕ لە دەستپێگەیشووییی ڕێپێنەدراو و لە ھەمان کاتدا، ڕێگاکردنەوە بۆ دەربازبوونی پەیام و پێڕاگەیێنییە ڕەواکان بەکار دێ.

زۆربەی سیستەمە بەکارخەرییەکانی کۆمپیوتەرە کەسییەکان بۆ پارێزگاریکردن لە کۆمپیوتەرەکە ھەمبەری ئەو ھەڕەشانەی لە ئینتەرنێتدا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، داگری ئاگرەدیواری نەرمەکاڵایین. زۆرێک لە ڕێدۆزەکان کە دراوەکان لە تۆڕێکەوە دەربازی تۆڕێکی تر دەکەن ژی ئاگرەدیواریان تێدایە و، بەپێچەوانەشەوە، زۆریک لە ئاگرەدیوارەکانیش دەتوانن کاری ڕێدۆزی بکەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* پێناسەی ئاگرەدیوار / زانستپەروەرانی کورد 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
قەڵادزێ

شاری ** قەڵادزێ **ناوەندی قەزای پشدەرە، سەر بە پارێزگای سلێمانییە و نزیکە ١٣٤ کیلۆمەتر لێیییەوە دوورە. لە ڕۆژھەڵاتییەوە ھاوسنووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و شارەکانی سەردەشت و میراوەیە، لە ڕۆژاواشەوە ڕانیە، لە باکوورەوە ناحیەی قەسرێی قەزای چۆمانەوە و لە باشوورەوە ناحیەی بنگردە و ناوچەی مەرگە و قەزای ماوەتە.

## ناو
وشەی قەڵادزێ ڕەنگە لە دوو وشەی قەڵا و دزێ پێک ھاتبێ کە دزێ ڕەنگە ئاماژە بێت بە ڕووباری زێی بچووک کە لە نزیکی ئەم شارەدایە. قەڵادزێ لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ناوی حەمیدییە بوو کە بە ئیفتیخاری عەبدولحەمیدی دووەم ئەم ناوەی لێ نرابوو.

## گەڕەکەکانی قەڵادزێ
(گەڕەکی خانەقا، گەرەکی ئاشتی، گەرەکی ئازادی، گەرەکی گربداخ، گەرەکی ئیمام قاسم، گەرەکی ڕاپەرین، گەرەکی بابان، گەرەکی نەورۆز، گەرەکی کۆرەو، گەرەکی ساوێن، گەرەکی مەشخەڵان، گەرەکی شەھیدان، گەرەکی مامەندە، گەرەکی باخان، گەرەکی فەرنبەران، گەرەکی بنار، گەرەکی چوارچرا)

## ڕۆشنبیران و شاعیران
احمد شێواو (شاعیر) ١٩٣٧–١٩٩٩

عەزیز سەلیم (شێوەکار)١٩١٥–٢٠٠٣

حەمەی ئایشێ (شانۆکار)١٩٣٢–٢٠٠٤

محمد فیدا (ڕوناکبیر) ١٩٢٩–١٩٨٤

## مێژوو
وێنۆک|قەڵادزێ ساڵی ١٩٥٨.
قەڵادزێ لە ساڵی ١٩٤٨ دەبێت بە قەزا، لە ٢٤ی نیسانی ١٩٧٤دا لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بۆردومان دەکرێ، کەزانکۆی سلێمانی ئەوکات بۆ قەڵادزێ گوێزرابوەوە بووە ھۆی شەھید کردنی چەند خوێندکارێکی زانکۆ و ھاووڵاتیانی ئەو شارە، لە ٢٤ی نیسانی ١٩٨٢ بۆ یەکەم جار لە کوردستاندا دانیشتووانی شارەکە ڕادەپەڕن دژ بە حکوومەتی ئەو کات، لە ساڵی ١٩٨٩ دانیشتووانی پشدەر ڕادەگوێزرێن بۆ ئۆردوگاکانی بازیان و خەبات و ھتد.

شوێنە مێژوویەکان: قەڵای قەڵادزێ، مەزارگەی فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە، شێخ فەرخ

## ئاو و ھەوا
ئاو و ھەوای ناوچەی پشدەر بە زۆری لە ئاو و ھەوای ناوچەی دەریای ناوەڕاست دەچێت تەنیا. پلەی گەرمای ھاوین دەگاتە (٣٩) پلەی سەدییە. ئەمە بە شێوەیەکی گشتییە بەڵام ھەندێک ساڵ بەرزترین پلەی گەرما لە ھاوین دا سنووری (٤٥) پلەی سەدیش دەبەزێنێت.

## ناحیەکانی قەزای پشدەر
ناحیەکان

# ناوەندی
# سەنگەسەر
# ژاراوە
# ھێرۆ
# ئیسێوە
# ھەڵشۆ
قەزای پشدەر لە ٢٨٤ گوند پێکدێت.

## پێشانگا

File:Qaladze17.jpg
File:Qaladze16.jpg
File:Qaladze15.jpg
File:Qaladze11.jpg
File:Qaladze13.jpg
File:Qaladze12.jpg
File:Qaladze14.jpg


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
قەزای شەقڵاوە

**قەزای  شەقڵاوە**  یەکێک لە قەزاکانی پارێزگای ھەولێرە کە لە ٢١٠ گوند پێکدێت. قەزای شەقڵاوە لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەکانەوە کراوەتە ناحیە و یەکەم بەڕێوەبەری ئەو شارەدێیە شەفیقە فەندی بووە و لە ساڵی ١٩٥٢ بووەتە قەزا و یەکەم قایمقامی ئەو شارۆچکەیەیش شاکر فەتاح بووە.

ناوەندی قەزای  شەقڵاوە شارۆچکەی شەقڵاوەیە و کەوتووەتە بەشی باکووری رۆژھەڵاتی ھەولێر و ٥٠ کیلۆمەتر لە ھەولێرەوە دوورە. شەقڵاوە لە لێواری چیای سەفین بە دۆلێکی فراوانی کشتوکاڵ دەست پێدەکات و لە رۆژھەڵات و باکووردا  بە زنجیرە چیای سەفین سنوردراوە و بە دراستانی چروپر داپۆشراوە کە بەرزاییەکەی  ٢٢٤٠ مەتر دەبێت. لە ھاویندا بە ھەوایەکی فێنک و مامناوەندی لە کوردستاندا وەسف دەکرێت  کە  پلەی گەرمی لە ھاویندا ٣٠ بۆ ٣٥ پلەی سەدی دەبێت و لە زستانیشدا ١٠ پلەی سەدییە. ئاوھەوای لە زستاندا ساردە و بەفروبارانێکی زۆری لێ دەبارێت. لە ھاویندا کەشوھەوایەکی فێنک و مامناوەندی ھەیە و بۆیە گەشتیاران لە سەرانسەری عێراق و وڵاتانی دنیادا، روو لەو شوێنە دەکەن. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٣١٬٦٦٠ کەس بووە.

## ناحیەکان
* **[[خۆشناو (شارەدێ)|ھیران]]**:
٢٠% دانیشتوان لە ناو ناحیەن و ٨٠% دانیشتوان لە لادێکانی سەر بەو ناحیە نیشتەجێن رووبەری گشتی: ٤٩١کم دووجا باری رووی زەوی: دەشت:١٠% گرد:٣٥ % چیا:٥٥% ژمارەی گەرەک:٦  گەرەک _(دۆرێ سولاوک، بێلینگە، دەرەمان، گەلی ھیران، ھیرانی خوارو، ھیرانی نوێ).

* **[[بالیسان]]**
رووبەر: ٨٨کم دووجا
ژمارەی گوند:  ١٥
باری رووی زەوی: دەشت:  ٣٠ %، گرد:١٠%، چیا:٦٠%

## سەرچاوەکان
* قەزای شەقڵاوە-سایتی پارێزگای ھەولێر
* ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:قەزاکانی عێراق
قەزای سێمێل

**قەزای سێمێل** (بە عەرەبی: *قضاء سیمیل*، بە ئینگلیزی: *Semel District*) یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دھۆک، ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی سێمێلە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٦٦،٣١٩ کەس بووە. قەزاکە لە چوار ناحیە پێکھاتووە:
* ناحیەی ناوەندی قەزای سێمێل
* ناحیەی خانکێ
* ناحیەی فەیدیێ

## ناو
* ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی سێمێلە.

* ناوی سێمێل وشەیەکی لێکدراوە، لە دوو وشەی(سێ) و (مێل یان مل) پێکھاتووە:
** گوایە ئەم شارۆچکەیە لە سەرەتای درووستبوونیدا کەوتووەتە نێوان سێ گردەوە، (مل یان مێل) بە واتای گرد دێت.
** گوایە ئەم شارۆچکەیە لە سەرەتای درووستبوونیدا لە سێ ماڵ (سێ مالا) پێکھاتووە لەوەوە ناوەکەی ھاتووە و بەپێی کات بووەتە سێمێل.
** یاقوت حەمەوی باسی ئەو شارۆچکەیەی کردووە لە ژێر ناوی ساموێل، پێیان وایە کە شێواوی وشەی سریانی سەمالا(ܣܡܠܐ)ە، بە واتای چەپ (باکوور) و کەسانێک ھەن کە پێیان وایە سەرچاوەی ناوەکە دەگەڕێتەوە بۆ وشەی شەمع ئێل(ܫܡܥ ܐܝܠ)، واتە “دەبیستم پەروەردگار”.

## جوگرافیا
قەزای سێمێل ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە:
* لە باکوورەوە قەزای دھۆک.
* لە باشوورەوە قەزای تلکێف و قەزای تەلەعفەر.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای شێخان.
* لە ڕۆژاواوە قەزای زاخۆ.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای دھۆک
* سێمێل
* ناحیەی ناوەندی قەزای سێمێل
* ناحیەی خانکێ
* ناحیەی فەیدیێ

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک
قەزای زاخۆ

**قەزای زاخۆ** (بە عەرەبی: *قضاء زاخو*، بە ئینگلیزی: *Zakho District*) یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دھۆک، ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی زاخۆیە.  لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٣٩٨،٨٧٦ کەس بووە. قەزاکە لە سێ ناحیە پێکھاتووە:
* ناحیەی دەرکار
* ناحیەی ڕزگاری
* ناحیەی باتێل

## ناو
ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری زاخۆیە.

* ھەندێک لە زمانناسان پیان وایە زاخۆ واتای ھێز و تواناییە و بە ناوی چیای "زاخ"ەوە ناونراوە.
*  ھەندێکی تر پێیان وایە کە سەرکردەی زەینەفۆن بە ناوی "زاخاریۆس" بەو ناوچەیە تێپەڕ بووە و بۆیە ئەو ناوچەیە ناونراوە "زاخا" بەپێی تێپەڕبوونی کات ناوەکە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و بووە بە "زاخۆ"،
* بۆچوونێکی تریش ھەیە کە زمانناسان خستوویانەتەڕوو ئەویش ئەوەیە کە ڕەچەڵەکی ناوی زاخۆ دەگەڕێتەوە بۆ وشەی ئارامی سوریانی "زاخۆسا/زاخوثا" کە واتای "سەرکەوتن"ە.
* ناوی زاخۆ، یان زاخۆتا، لە زمانی سوریانیدا، بە واتای سەرکەوتن دێت، کە دەشێت ھێمایەک بووبێت بۆ زاڵ بوونیان بەسەر ئیسرائیلییەکان. ھەروەک ڕێژەیەکی بەرزی دانیشتوانی زاخۆ، تا سەرەتاکانی دروست کردنی دەوڵەتی عێراقیش، ھەر جوو بوون. گوایا ناوەکە لە (زاخۆتا)ی ئارامییەوە ھاتووە، بە واتای (سەرکەوتن). واتا شوێنەکە دەبێت مەیدانی سەرکەوتنی لەشکرێک بووبێت، بە سەر دوژمنانیدا. یان ئاشوورییەکان، وەک سوکایەتی کردن بە دیلە جووەکانی ژێر دەستەیان، ئەم ناوەیان لە شوێنی بە زۆر نیشتەجێ کردنیان ناوە.

## جوگرافیا
قەزای زاخۆ ھاوسنووری لەگەڵ:
* لە باکوورەوە پارێزگای شرنەخ لە باکووری کوردستان.
* لە باشوورەوە قەزای دھۆک و قەزای سێمێل.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای باتیفا.
* لە ڕۆژاواوە پارێزگای شرنەخ لە باکووری کوردستان و پارێزگای حەسیچە لە ڕۆژاوای کوردستان.

## مێژوو
شاری زاخۆ بۆ سەدان ساڵ، شوێنی گردبوونەوەی ئەو جووانە بووە، کە ئاشوورییەکان لە شاری ئورشەلیم، بۆ کوردستانیان ڕاگواستن.

لە دەقەکانی تەوراتیشدا، ئاوا ئاماژە بۆ ئەو ڕووداوە کراوە: (لە ساڵی حەوتەمی ھۆشەع دا، پاشای ئاشوور، سامیرەی گرت. ئیسرائیلییانی بۆ ئاشوور ڕاگواست و لە ھەلا و سەر خاپور و ڕوباری گوزان و شارەکانی ماد، نیشتەجێی کردن). لێرەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە لە دەوروبەری ساڵی ٧٢٠پ.ز، جووەکان بۆ یەکەمینجار لە مێژووی مێزۆپۆتامیادا، ڕاستەوخۆ لە کوردستان نیشتەجێ کراون، بێگومان ئەمەش زۆر پێش دیلییەتی بابل بووە. بە گومانی زۆر، دیلانی جووی سامیریی، لە چەند شوێنێکی کوردستان، بڵاوکراونەتەوە. بەشێکی گرنگیان، لە (زاخۆ) نیشتەجێ کراون.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای دھۆک
* زاخۆ
* ئیدارەی زاخۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:زاخۆ
قەزای ئامێدی

**قەزای ئامێدی** یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. ناوەندەکەی شاری ئامێدییە.  لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٠٣،٥٠٧ کەس بووە. قەزاکە لە حەوت ناحیە پێکھاتووە:
* ئامێدی
* بامەرنێ
* چەمانکێ
* دێرەلووک
* سەرسەنگ
* کانی ماسێ
* شێلادزێ

## سەرچاوەکان

* ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای دھۆک بۆ سالی ٢٠١٠، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:ئامێدی
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
قەزای ئاکرێ

**قەزای ئاکرێ** یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. ناوەندەکەی شاری ئاکرێیە.  لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٢١٦،١٤٦ کەس بووە. قەزاکە لە چوار ناحیە پێکھاتووە:
* ئاکرێ
* بجیل
* دینارتێ
* گردەسێن

## سەرچاوەکان

* ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای دھۆک بۆ سالی ٢٠١٠، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
قەزای شێخان

**قەزای شێخان**  (بە عەرەبی: قضاء شیخان) یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی شێخانە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا ژمارەی دانیشتووانەکەی ٦٩،٢٧٩ کەس بووە.

## ناو
ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی شێخانە، ناوی شێخان زیاتر بۆ ئێزیدییەکان و میرنشینەکەیان و شێخەکانیان وەک شێخ ئادی و شێخ حەسەن و شێخ محەممەد ڕەشان و …ھتد دەگەڕێتەوە، مەزاری ھەموو ئەم شێخانەش کە بۆ ئێزیدییەکان گەلێک گرنگە دەکەونە دەورووبەری شارۆچکەی شێخان(ئیسفنێ).  

## مێژوو
* ساڵی ١٨٩١ لە ساڵنامەی مووسڵ کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەردەچوو، ھاتووە کە قەزای مووسڵ لە دوو ناحیە پێکھاتووە کە (عەشائر سەبعە و شێخان)ە. لە بنەچەدا قەزای شێخان یەکێک بوو لە ناحییەکانی سەر بە قەزای مووسڵ، بەڵام دوای پێکھێنانی دەوڵەتی عێراق، قەزای شێخانیش پێکھێنرا،  جگە لە ناحیەی ناوەندی شێخان ناحیەی ئەلقۆشیشی گرتە خۆی. ھەروەھا لە ساڵی شەستەکاندا ناحیەی ئەترویش(مزووری) بەم قەزایە لکێندرا کە پێشتر ناحیەی ئەترووش سەر بە قەزای دھۆک بوو،پاشان ناحیەی ئەلقۆش لە قەزای شێخان دابڕا بۆ ئەوەی لەگەڵ ناحیەی تلکێف قەزایەکی تازە، بەناوی قەزای تلکێف پێکبھێنن، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٧١ ناحیەی مرێبا لە چوارچێوەی ئەم قەزایەدا پێکھێنرا.
* لە سەرەتای حەفتاکانەوە سەرتاپای قەزاکە دووچاری چەند ھەڵمەتێکی ڕاگواستن و بەعەرەبکردن بووەوە و ساڵی ١٩٧٦ دەسەڵاتدارانی عێراق پڕۆسەی بەعەرەبکردنیان تەواو کرد، دوای ئەوەی دانیشتوانی کورد لە ھەر سێ ناحیەی(ناوەندی شێخان و ئەتریش و مرێبا) لە ناوچەکانی خۆیاندا ڕاگوێزران و دەست بەسەر زەوییەکانیاندا گیرا و ڕاگوێزرانە گوندەکانی قەزای ئاکرێ و کۆمەڵگاکانی(چڕە و کەڵەکچی و قەسرۆک و شوێنی تر). (٤٧) گوندی سەر بە ناحیەی ناوەندی شێخان و (٨٧) گوند لە ناحیەی ئەتریش و (٧٤) گوند لە ناحیەی مرێبا دووچاری پڕۆسەکانی ڕاگواستن و بەعەرەبکردن بوونەوە، بەڵام ئەو گوندانەی ئێزیدی بوون دووچاری ڕاگواستن نەبوون ئەوانیش لە سەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا بە عەرەب تۆمارکران، ھەرچەندە ئەوانیش لە چەند کۆمەڵگایەکی زۆرەملێدا کۆکرانەوە وەک کۆمەڵگاکانی(مەھت و شێڤ شیرین و نسریە و ئەلرسالە و بەدریە و شێخکا … ھتد).

## جوگرافیا
سنوری قەزای شێخان، لە باکوورەوە قەزای ئامێدی، لە باشوورەوە قەزای مووسڵ، لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای ئاکرێ و قەزای بەردەڕەش، لە ڕۆژاواوە قەزای تلکێفە.

### ڕووی ناوچەکە
* ناوچەی شاخاوی:
ئەم ناوچەیە دەکەوێتە باکووری قەزاکە و ھەموو ناوچەکانی ناحیەی ئەتریش دەگرێتەوە و نزیکەی ٣٠٪ی ڕووپێوی قزاکەیە.
* ناوچەی دەشتایی:
دەشتی ناوکوڕ و دەشتی پەپایێ و دەشتی شەمکان دەگرێتەوە و دەکەوێتە ناوەڕاستی قەزاکە و نزیکەی ٦٠٪ی ڕووپێوی قەزاکە پێکدەھێنێت.
* ناوچەی گەوەک(بەرز و نزمی):
دەکەوێتە باشوور و قەدپاڵی چیای **مەقلوب** دەگرێتە خۆی و نزیکەی ١٠٪ی ڕووپێوی قەزاکە پێکدەھێنێت.

## دانیشتوان
* دانیشتوانی ئەم قەزایە لە ساڵی ٢٠١٠دا (١٤٥٫٠٤٣)کەس بووە.
* پێکھاتەی نەتەوەی ئەم قەزایە زۆرینەی کورد و کەمینەیەک ئاشوورییەکان تێدا دەژین.

## کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم قەزایە پێک ھاتووە لە پێنج ناحیە کە ئەمانەن:
* ناحیەی ناوەندی قەزای شێخان
* ناحیەی ئەترویش
* ناحیەی قەسرۆک
* ناحیەی زێلکان
* ناحیەی باعەدرێ

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک
قەزای دھۆک

**قەزای دھۆک** یەکێک لە قەزاکانی پارێزگای دھۆکە لە ھەرێمی کوردستان و ھەروەھا ناوەندی ئەم پارێزگایەیە. ناوەندی قەزاکە شاری دھۆکە.  لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ٤٩٧،٠٢٩ کەس بووە. قەزاکە لە سێ ناحیە پێکھاتووە:
* دھۆک
* ناحیەی زاویتە
* ناحیەی مانگێشک

## سەرچاوەکان

* ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای دھۆک بۆ سالی ٢٠١٠، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک
پیاز

چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی پیاز
**پیاز** یا **پیواز** ئەو ڕوەکەیە کە بەشێکی دەکەوێتە ژێر زەوی و بەشەکەی تریشی دەکەوێتە سەر زەوی وە هەروەها سوود لە هەردوو بەشەکەی وەردەگیرێت.

## سودەکانی پیاز
پیاز لە خێزانی سیر و قورەدەو، خلیسكەو شەلۆتە، زیاتر لە ٦٠٠ جۆری بەهارەتی جیاواز هەیە لە ئەوروپا، ئەمریكا، شیمالی ئەفریقا لەگەڵ ئاسیا بۆ زانیاری هەندێك لە دارو درەختەكان و سەوزە بەكاردێت بۆ ئەوەی بكرێتە ناو خواردنەوە بۆ ئەوەی تامی خۆش بكەت، بەڵام بیرت نەچێت زیاتر لە ١١٩ دەرمان لە نەبات دروست ئەكرێن و پاشان دێتە دەرمان خانەكان و نەخۆشخانەكان بۆ ئەوەی خەڵكی پێ چارەسەر بكرێت، ئەوەی كە زۆر گرنگە ئەمەوێت بەسی بكەم لە پیازە كاریگاریەكی زۆر باشی هەیە  بۆ دژبە هەندێك لە میكرۆبەهەرگیز گرنگی مەده بەوەی به هۆی پیازەوه فرمێسک لە چاو بێتە خوارێ، پیاز چونکە لایەنگرێکی نایابە که له دژی نه خوشیه کان دەجەنگێت، ئەندامیکی باشە له خێزانی رووەکە سپیەکان، بەشێوەیەکی زۆر خێرا سوده تەندروستیەکانی بەتۆ دەبەخشێت له کاتێکدا تامێکی خۆشیش به خواردنەکەت دەبەخشێت.

سودە سەرسورهێنەرەکانی پیاز:

1-ئەو مادده کیمیاییە رووەکیەی که له پیازداهەیە ئەرک و سودی فیتامین c لە لەشدا رێکدەخات، بەم شێوەیه بەرگریت دەداتێ دژی نه خوشیەکان.

2-پیاز پیکهاتووه له "کرومیوم" که یارمه تی رێکخستنی شەکر دەدات له خویندا.

3-بۆ ماوەی سەدەیەکه پیاز بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی هەوکردن و پاکبوونەوه له ژەهراوی بوون.

4-پیازی کال (نه کولاو) یارمەتی دروستبوونی کۆلیسترولی (HDL ) ده دات که کولیسترولێکی بەسودە، بەم شێوەیەش دڵت به شێوەیەکی تەندروست دەمێنێتەوە.

5-پێکهاتەیەکی بەهێز له پیازدا هەیە، که بلورێکی ره نگ زەرده، بەوه ناسراوه که رووبەرووی گەشەکردنی نەخۆشی شیرپەنجه دەبێتەوە.

6-گیراوەی پیاز چارەسەرێکی باشه بۆ شوێنی ئازار و سوتانەوە و هەستیاری پێست ناهێڵێت.
7-پیاز رێگری دەکات له مەترسەکانی گەشەکردنی برینی ناوسک.

8-پیازی سه وز واتا پیازی تازە چەکەرە کردوو دەوڵەمەندە به فیتامین A هەر بۆیە پێویستە زۆر بخورێت. 

سه رچاوه: Care2
ان وەك Bacillus, Salmonella, E,coli

## سەرچاوەكان
ماڵپەری خەلک 

پۆل:گژوگیاکانی ئەمریکای ناوەندی
پۆل:گژوگیاکانی چین
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی مەکسیک
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:ھێماکانی یووتا
پۆل:سەوزەوات
پۆل:گژوگیاکان
پۆل:سەوزە گەڵاییەکان
پۆل:سەوزە ڕەگییەکان
تەماتە

وێنۆک|211x211پیکسڵ|تەماتەی کوردستان
**تەماتە** () میوەیەکی سووری شیاو بۆ خواردنە کە لە ڕووەکی *سۆلانەم ڕیکۆپێرسیکەم*ەوە دەڕوێت. ئەم میوەیە لە ناوەڕاست و باشووری ئەمریکاوە سەری ھەڵداوە. تەماتە گەلێک سوودی لێ دەبینرێت و بۆ دروستکردنی چەند بەرھەمێکی تریش بەکاردێت، وەک دۆشاوی تەماتە بە نموونە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:میوەکان
ئەریزۆنا

**ئەریزۆنا** (بە ئینگلیزی: Arizona)یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە کە لە باشووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری فینیکسە.

وێنۆک|ڕاست|250px

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:ئەریزۆنا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٢
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
ئایۆوا

**ئایۆوا** (بە ئینگلیزی:Iowa) ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوەڕاستی ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕووباری میسیسیپی و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ڕووباری میزۆری و ڕووباری بیگ سیۆکس ھاوسنوورە. لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی ویسکۆنسێن و ئیلینۆیس و لە باشوورەوە لەگەڵ ویلایەتی میزۆری و لە ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتی نیبراسکا و داکۆتای باشوور و لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی مینیسووتا ھاوسنوورە.

لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئەمریکادا، ئایۆوا بەشێک بوو لە لویزیانای فەڕەنسی و لویزیانای ئیسپانی؛ ئاڵای ویلایەت بە شێوازی ئاڵای فەڕەنسا دیزاین کراوە. ئەمریکا زەوییەکەی لە کڕینی لویزیانا کڕی و ئابوورییەکی کشتوکاڵی لە دڵی پشتێنەی گەنمەشامی دامەزرا.

لە نیوەی کۆتایی سەدەی بیستەمدا ئابووری کشتوکاڵی ئایۆوا گۆڕا بۆ ئابوورییەکی ھەمەچەشن کە لەسەر بنەمای بەرھەمھێنانی پێشکەوتوو، پرۆسێسکردن، خزمەتگوزارییە دارایییەکان، تەکنەلۆژیای زانیاری، بایووەتەکنەلۆژیا و بەرھەمھێنانی وزەی سەوز بوو. ویلایەتی ئایۆوا لە پلەی ٢٦ی گەورەترین و ٣٠ھەمین ویلایەتی ئەمریکایە کە زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی تێدایە. پایتەختەکەی دێس مۆینسە کە ھاوکات گەورەترین شارەکەیەتی. ئایۆوا وەک یەکێک لە سەلامەتترین ویلایەتەکان ھاتووە بۆ ژیان تێیدا، نازناوی ویلایەتی چاوی بازە.

## سیاسەت
### سیاسەتی نیشتمانی
لە ساڵی ١٩٨٥ تا ٢٠١٥، ویلایەتی ئایۆوا سیناتۆری کۆماریخوازی ئەمریکای ھەبوو بە ناوی چارڵز «چاک» گراسلی و دیموکراتێک بە ناوی تۆم ھارکین. لە ساڵی ٢٠١٥دا جۆدی ئێرنست بۆ کۆبوونەوەکانی پارتی کۆمارییەکان لە ویلایەتی ئایۆوا ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایۆوا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٦
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
ئۆکلاھۆما

**ئۆکلاھۆما** (بە ئینگلیزی:Oklahoma) ویلایەتێکە لە باشووری ناوەڕاستی ئەمریکا، لە باشوور و ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتی تێکساس، و لە باکوورەوە لەگەڵ کانزاس، و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ میزۆری، لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ ئارکانساس، و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ویلایەتی نیومەکسیکۆ و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتی کۆلۆرادۆ. بەشێوەیەکی بەشەکی دەکەوێتە لای ڕۆژاوا لە بەرزایییەکانی باشوور، ٢٠ھەمین گەورەترین ڕووبەر و ٢٨ھەمین زۆرترین ژمارەی دانیشتووانە لە کۆی ٥٠ ویلایەتەکەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. دانیشتووانەکەی بە خەڵکی ئۆکلاھۆما ناسراون و پایتەخت و گەورەترین شاری ناوی ئۆکلاھۆما سیتییە. ناوی ویلایەتەکە لە وشەکانی چۆکتاو ئۆکلا «خەڵک» و ھوما «سوور» وەرگێڕدراوە. ھەروەھا ئۆکلاھۆما بە شێوەیەکی نافەرمی بە «ویلایەتە بەپەلەکە» ناسراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ دانیشتووانە بەپەلەکان، ئەو دانیشتووانەی کە داواکارییان لە زەوییە دیارینەکراوەکاندا ھەبوو پێش ئەوەی یاسای تەرخانکردنی ھیندی لە ساڵی ١٨٨٩ ڕێگەی بە پەلەقاژەی زەوی بدات لە ساڵی ١٨٨٩دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆکلاھۆما
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠٧
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
ئایداھۆ

**ئیداھۆ** (بە ئینگلیزی:Idaho) ویلایەتێکە لە ناوچەی باکووری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە ڕۆژھەڵات و باکووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ مۆنتانای ئەمریکا، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ وایۆمینگ، لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ نیڤادا و یووتا، لە ڕۆژاواشەوە ھاوسنوورە لەگەڵ واشنتۆن و ئۆریگۆن. لە باکوور بەشێکی کەمی سنووری کەنەدا لەگەڵ پارێزگای کۆڵۆمبیای بەریتانی ھاوبەشە. بە ژمارەی دانیشتووانی ١٫٦ ملیۆن و ڕووبەرەکەی ٨٣٬٥٦٩ میل چوارگۆشە (٢١٦٬٤٤٠ کم چوارگۆشە)، چواردەھەمین گەورەترین و سی و نۆیەمین زۆرترین دانیشتووانی پەنجا ویلایەتی ئەمریکایە. پایتەختی ویلایەتەکە و گەورەترین شاری بۆیزە.

گەلانی ڕەسەنی ئەمریکی پێش نیشتەجێبوونی ئەورووپییەکان لە ناوچەی ئایداھۆ نیشتەجێ بوون و ھەندێکیان تا ئێستاش لەو ناوچەیەدا دەژین. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا ویلایەتی ئایداھۆ بە بەشێک لە خاکی ئۆریگۆن دادەنرا، کە خاکێک بوو لە نێوان ئەمریکا و شانشینی یەکگرتوودا ناکۆکی لەسەر بوو. بە واژووکردنی پەیمانی ئۆریگۆن لە ساڵی ١٨٤٦ بە فەرمی بوو بە خاکی ئەمریکا، بەڵام تا ساڵی ١٨٦٣ وەک خاکێکی جیا ڕێک نەخرا، کاتێک بۆ ماوەیەک لە خاکی ئۆریگۆن و خاکی واشنتۆن جێگیرکرا. دواجار لە ٣ی تەممووزی ١٨٩٠ وەرگیرا بۆ ناو یەکێتیی و بوو بە ویلایەتی ٤٣.

ئایداھۆ بەشێکە لە باکووری ڕۆژاوای زەریای ھێمن (و بایۆمی کاسکادیای پەیوەندیدار)، کە دابەشکراوە بەسەر چەندین ناوچەی جوگرافی و کەشوھەوای جیاوازدا. لە باکووری ویلایەتەکەدا، ناوچەی تاڕادەیەک دابڕاو لە ئایداھۆ پانھاندڵ لە ڕووی جوگرافییەوە پەیوەندییەکی نزیک بە ڕۆژھەڵاتی واشنتۆنەوە ھەیە، ناوچەی کاتیی زەریای ھێمن ھاوبەشە – باقی ویلایەتەکە ناوچەی کاتی شاخ بەکاردەھێنێت –. باشووری ویلایەتەکە دەشتی ڕووباری مار دەگرێتەوە (کە زۆربەی دانیشتووان و زەوییە کشتوکاڵییەکان لەخۆدەگرێت)، لەکاتێکدا باشووری ڕۆژھەڵات بەشێک لە حەوزی گەورە لەخۆدەگرێت. ویلایەتی ئایداھۆ ویلایەتێکی زۆر شاخاوییە، چەندین ناوچەی چیای ڕۆکی لەخۆدەگرێت. جگە لەوەش، نزیکەی لەسەدا ٣٨ی زەوییەکانی ویلایەتی ئایداھۆ لەلایەن خزمەتگوزاری دارستانەکانی ئەمریکاوە بەڕێوەدەبرێن، کە زیاترە لە ھەر ویلایەتێک.

پیشەسازییە گرنگەکان بۆ ئابووری ویلایەت بریتین لە بەرھەمھێنان، کشتوکاڵ، کانگا، دارستان و گەشتیاری. ژمارەیەک کۆمپانیای زانست و تەکنەلۆژیا بارەگا سەرەکییان لە ویلایەتی ئایداھۆیە یان دامەزراوەی بەرھەمھێنانیان لەوێ ھەیە، ھەروەھا شوێنی تاقیگەی نیشتمانی ئایداھۆیە کە گەورەترین دامەزراوەی وەزارەتی وزەیە لە وڵاتەکەدا. کەرتی کشتوکاڵی ئایداھۆ کۆمەڵێک بەرھەمی جیاواز دابین دەکات، بەڵام ویلایەتەکە بە بەرھەمی پەتاتە ناسراوە کە نزیکەی یەک لەسەر سێی بەرھەمی وڵاتەکە پێکدەھێنێت. نازناوی فەرمی ویلایەتەکە «ویلایەتی گەوھەر»ە، کە ئاماژەیە بۆ ناوبانگی ئایداھۆ بە بەردی بەنرخ و بە شێوەیەکی فراوانتر دەشتایییەکانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایداھۆ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٠
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
ئارکنساس

**ئارکانساس** (بە ئینگلیزی:Arkansas) ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ناوەکەی لە زمانی سیۆکسەوە وەرگیراوە، کە لە بەرامبەردا لە زمانی ئۆسایجەوە وەرگیراوە کە ئاماژەیە بۆ خزمەکانیان، ھیندییەکانی کواپاو. جوگرافیای ھەمەچەشنی ئەم ویلایەتە لە شاخەکانی ئۆزارکس و ئۆواچیتای شاخاوییەوە دەست پێدەکات کە بەرزایییەکانی ناوەوەی ئەمریکا پێکدەھێنن، تا دەگاتە دارستانە چڕەکانی باشوور کە بە دارستانەکانی ئارکانساس ناسراون، تا دەگاتە ناوچە نزمەکانی ڕۆژھەڵات بەدرێژایی ڕووباری میسیسیپی و دێڵتای ئارکانساس.

ویلایەتی ئارکانساس لە ڕووی ڕووبەرەوە ٢٩ھەمین ویلایەتە و لە پلەی ٣٣ھەمین ویلایەتی زۆرترین دانیشتووانە. پایتەختی ویلایەتەکە و گەورەترین شاری لیتل ڕۆکە کە دەکەوێتە ناوەندی ویلایەتەکە و ناوەندی گواستنەوە و بازرگانی و ڕۆشنبیری و حکوومەتە. گۆشەی باکووری ڕۆژاوای ویلایەتەکە، وەک ناوچەی گەورەی شاری فایێتڤیل-سپرینگدەیل-ڕۆجەرز و ناوچەی گەورەی فۆرت سمیس، ناوەندێکی دانیشتووان و پەروەردەیی و ئابوورییە. گەورەترین شاری بەشی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکە جۆنزبۆرۆیە؛ و گەورەترین شار لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکە ناوی پاین بلاف.

خاکی ئارکانساس لە ١٥ی حوزەیرانی ١٨٣٦ وەک ویلایەتی ٢٥ وەرگیرا لە یەکێتییەکە، لە ساڵی ١٨٦١دا ویلایەتی ئەرکانساس لە ئەمریکا جیابووەوە و لە کاتی شەڕی ناوخۆدا پەیوەندی بە ویلایەتە کۆنفیدڕاڵییەکانی ئەمریکاوە کرد. ویلایەتەکە لە ساڵی ١٨٦٨ گەڕایەوە ناو یەکێتی، بەڵام پشتبەستنی سەرەتایی بە کۆیلایەتی و ئابوورییەکی کێڵگەیی، لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە دواکەوتووی کرد. بەرژەوەندییەکانی گوندنشینی سپی پێست تا بزووتنەوەی مافە مەدەنییەکان بەردەوام بوون لە زاڵبوون بەسەر سیاسەتی ویلایەتدا. ئارکانساس لە دوای جەنگی جیھانی دووەم دەستی بە ھەمەچەشنکردنی ئابووری خۆی کرد بۆ ئەوەی پشت بە پیشەسازییە خزمەتگوزارییەکان، فڕۆکە، پەلەوەر، پۆڵا، گەشتیاری، پەتاتە و برنج ببەستێت.

دەتوانرێت کولتوری ئەرکانساس لە مۆزەخانەکان، شانۆکان، ڕۆمانەکان، بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان، چێشتخانەکان و شوێنە وەرزشییەکان لە سەرتاسەری ویلایەتەکەدا ببینرێت. ئارکانساس «جێگەیەکی تایبەتی لە ھۆشیاری ئەمریکیدا» بەدەستھێناوە و لەنێو ئەو کەسە بەناوبانگانەی کە لەو ویلایەتەدا ژیاون، سیاسەتمەدار و پەروەردەکار جەیمس ویلیام فولبرایت، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا بیل کلینتۆن (و ھاوسەرەکەی، وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکا ھیلاری ڕۆدام کلینتۆن)، فەرماندەی باڵای ھێزە ھاوپەیمانەکان جەنەڕاڵ وێسلی کلارک، سەرۆکی فرۆشگاکانی وۆڵ مارت سام واڵتۆن، گۆرانیبێژ-گۆرانینووس جۆنی کاش و گلێن کامپبێل و شاعیر کارۆلین ڕایت و فیزیازان ویلیام مەکمیلان کە پێشەنگ بوون لە توێژینەوەی سوپەرکۆندێکتەر (ڕێگەی گواستنەوەی خێرایی لە ڕادەبەرەدر).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئارکانساس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٣٦
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
ئۆریگن

**ئۆریگن** (بە ئینگلیزی: Oregon) ویلایەتێکە لە ناوچەی باکووری ڕۆژاوای زەریای ھێمن لە کەنارەکانی ڕۆژاوای ئەمریکا. ڕووباری کۆڵۆمبیا زۆربەی سنووری باکووری ویلایەتەکە لەگەڵ ویلایەتی واشنتۆن نیشانە دەکات، لەکاتێکدا ڕووباری مار زۆربەی سنووری ڕۆژھەڵاتی خۆی بە درێژایی ویلایەتی ئایداھۆ دەکێشێت. باکووری ھاوتەریبی ٤٢ سنووری باشوور لەگەڵ کالیفۆرنیا و نیڤادا دیاری دەکات. یەکێکە لە سێ ویلایەتی ئەمریکا کە کەنار دەریایەکی لەسەر زەریای ھێمن ھەیە.

ئۆریگن پێش ھاتنی بازرگان و گەڕێنەرەکان و دانیشتووانی ڕۆژاوا لەلایەن زۆرێک لە ھۆزە ڕەسەنەکانەوە نیشتەجێ بوو. حکوومەتێکی سەربەخۆ لە ویلایەتی ئۆریگن لە ساڵی ١٨٤٣ پێکھێنرا پێش ئەوەی خاکی ئۆریگن لە ساڵی ١٨٤٨ دروست بکرێت. ئۆریگن بووە ٣٣ھەمین ویلایەت کە لە ١٤ی شوباتی ١٨٥٩ ھاتە ناو یەکێتییەوە لە پلەی ٢٧ەمدایە بەپێی ژمارەی دانیشتووان. پایتەختی ویلایەتەکە سایڵمە کە دووەم گەورەترین شارە و ژمارەی دانیشتووانی ١٦٤ ھەزار و ٥٤٩ کەسە. لەکاتێکدا شاری پۆرتلاند کە ژمارەی دانیشتووانی ٦٣٢ ھەزار و ٣٠٩ کەسە، گەورەترین شارە و لە ڕیزبەندی ٢٦ەمدایە لە ڕیزبەندی پڕ دانیشتووترین شارەکانی ئەمریکا. ناوچەی گەورەی پۆرتلاند ژمارەی دانیشتووانی ٢٬٣٨٩٬٢٢٨ کەسە، بەمەش دەبێتە ٢٣ھەمین گەورەترین ناوچەی گەورە لە وڵاتەکەدا.

ئۆریگن یەکێکە لە ویلایەتە ھەمەچەشنەکانی جوگرافیای ئەمریکا، زەوییەکانی بریتین لە گڕکان و ئاوی گەورەی تەخت و دارستانی چڕ و ھەروەھا بیابان و دارستانی نیمچە وشک. بەرزترین خاڵ لە ویلایەتەکەدا چیای ھودە کە بەرزییەکەی ١١٢٤٩ پێ (٣٤٢٩ مەتر)ە. تاکە پارکە نەتەوەیییەکەی ئۆریگن پارکە نەتەوەیییەکەی دەریاچەی کراتەر لەخۆدەگرێت کە کاڵدێرای دەوروبەری دەریاچەی کراتەر لەخۆدەگرێت کە قووڵترین دەریاچەی ئەمریکایە. ھەروەھا ئەم ویلایەتە شوێنی گەورەترین زیندەوەری زیندوو لە جیھاندا ھەیە بەناوی Armillaria ostoyae، کە قارچکێکە و ٨٫٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە (٢٢٠٠ دۆنم) لە دارستانی نیشتمانی مالھیوور دەگرێتەوە.

بەھۆی دیمەنە جۆراوجۆرەکانی و ڕێڕەوی ئاوییەکەیەوە، ئابووری ئۆریگن تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر جۆرە جیاوازەکانی کشتوکاڵ و ماسیگرتن و کارەبای ئاوی دامەزراوە. ھەروەھا گەورەترین بەرھەمھێنەری دارە لە نێوان چل و ھەشت ویلایەتە گەورەکەدا. ھەروەھا تەکنەلۆژیا یەکێکە لە ھێزە ئابوورییە سەرەکییەکانی ویلایەتەکە، کە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە بە دروستکردنی دارستانی سیلیکۆن و فراوانکردنی کۆمپانیاکانی تێکترۆنیکس و ئینتێل دەستیپێکردووە. شوێنی کۆمپانیای جلوبەرگی وەرزشی نایکی کە بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری بیڤەرتۆنە، کە گەورەترین کۆمپانیای گشتی ویلایەتەکەیە و داھاتی ساڵانەی ٣٠٫٦ ملیار دۆلارە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆریگن
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
پۆل:ئۆریگۆن