open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سنجاقی سۆفیا

**سنجاقی سۆفیا** () سنجاقێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو کە لە ساڵی ١٣٩٣ دروست کرا. لە ساڵانی ١٥٢٠دا نزیکەی ٦٫١٪ی کۆی دانیشتووانی (٢٥٩١٠) سنجاقی سۆفیا موسڵمان بوون

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی سۆفیا
پارێزگای گابرۆڤۆ

**پارێزگای گابرۆڤۆ** () پارێزگایەکی بچووکە و دەکەوێتە ناوەندی جوگرافی بولگاریا. ناوی لە شارۆچکە سەرەکییەکەیەوە ھاتووە - گابرۆڤۆ. لە ساڵی ٢٠٠٩دا کۆی ژمارەی دانیشتووانی ناوچەکە ١٣٠ ھەزار کەسە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای گابرۆڤۆ ١٤٤٬١٥٠ کەس بووە (١٤٤٬١٢٥ کەسیش ھاتووە) بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١، کە ٤٨٫٤٪یان لە ڕەگەزی نێر و ٥١٫٦٪یان لە ڕەگەزی مێ بوون.کە ٣٠٫٤٪یان دانیشتووی ئەو پارێزگایەن کە تەمەنیان لە سەرووی ٦٠ ساڵەوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای گابرۆڤۆ
گابرۆڤۆ
ئەستێرەی گرگن

**ئەستێرەی گرگن** () ئەستێرەیەکە قەبارەی تا ڕادەیەک بچووکە و درەوشانەوەی کەمە. زۆربەی ئەستێرەکانی «زنجیرەی سەرەکی» ئەستێرەی گرگنن. دواتر واتای وشەی «گرگن» بۆ ھەندێک تەنی قەبارە ئەستێرەیی کە ئەستێرە نین، و پاشماوەی ئەستێرەئاسای پتەو کە چیتر ئەستێرە نین فراوان کرایەوە.

## مێژوو
زاراوەکە لە بنەڕەتدا ساڵی ١٩٠٦ داھێنرا، کاتێک ئەستێرەناسی دانمارکی بە ناوی ئەینار ھێرتسپرۆنگ تێبینیی کرد کە ئەستێرە سوورەکان –  وەک K و M لە سیستەمی ھارڤارددا پۆلێن کراون – دەکرا بە دوو گرووپی جیاوازدا دابەش کرابان. یان ئەوەتا زۆر لە خۆر ڕووناکترن یان زۆر کاڵترن. بۆ جیاکردنەوەی ئەم گرووپانە ئەینار بە ئەستێرەی «زەبەلاح» و «گرگن» ناوی بردن، ئەستێرە گرگنەکان کاڵترن و ئەستێرە زەبەلاحەکان ڕووناکترن لە خۆر.

زۆربەی ئەستێرەکان ئێستا لەژێر *سیستەمی مۆرگن کینەن* پۆلێن کراون بە کەڵکوەرگرتن لە پیتەکانی O, B, A, F, G, K و M زنجیرەیێک لە گەرمترین: *[[ئەستێرەی جۆری O|جۆری O]]* ھەتا ساردترین :*[[ئەستێرەی جۆری M|جۆری M]]*.

لەگەڵ پەرەسەندنی ئەستێرەناسیی تیشکی ژێرسوور لە کۆتاییی سەدەی بیستەمدا سیستەمی مۆرگن کینەن بۆ جۆری ساردتری L و T فراوان کرایەوە، کە ھەموویان «گرگنن» بەڵام لە ڕاستیدا ھیچیان ئەستێرەی تەواو نین.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆری ئەستێرەکان
پارێزگای بلاگۆئێڤگراد

**پارێزگای بلاگۆئێڤگراد** () پارێزگایەکە (ئۆبڵاست) لە باشووری ڕۆژاوای بولگاریا. لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ چوار پارێزگای دیکەی بولگاریا ھاوسنوورە، لە باشوورەوە لەگەڵ ناوچەی مەکدۆنیای یۆنان و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ مەقدوونیای باکوور. پارێزگاکە خاوەنی ١٤ شارەوانییە و ١٢ شارۆچکەی تێدایە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ ٣٢٣٥٥٢ کەس بووە، کە ٤٩٫٣٪ لە ڕەگەزی نێر و ٥٠٫٩٪ لە مێ بوون.

## زمانەکان
زمانی دایکی لە پارێزگاکە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١: ٣٠٦٬١١٨ بولگاری (٨٩٫٧٪),١٩٬٨١٩ تورکی (٥٫٨٪)، ٩٬٢٣٢ ڕۆمانی (٢٫٧٪) و ٦٠٠٤ی دیکە و دیارینەکراو (١٫٦٪).

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بلاگۆئێڤگراد
بلاگۆئێڤگراد
ھۆکس پۆکس (فیلمی ١٩٩٣)

***هۆکس پۆکس*** () فیلمێکی ترسناک و کۆمیدی فانتازیای ئەمریکییە. لە ساڵی ١٩٩٣ لە دەرهێنانی کێنی ئۆرتێگا و نووسینی نیل کوتبێرت و میک گاریس. فیلمەکە بەدوای سێ کەسی کۆمیدی خراپەکاردا دەگەڕێت کە کارەکتەرت جادووگەرەکان (میدلەر و سارا جێسیکا پارکەر و کەتی ناجیمی) پێکهاتوون کە بەبێ ئاگاداری لەلایەن کوڕێکی هەرزەکاری لە شەوی هالۆوین لە شاری سالم لە ویلایەتی ماساشوستس زیندوو دەکرێنەوە.

فیلمەکە لە ١٦ی تەمموزی ١٩٩٣ لە ئەمریکا لە لایەن کۆمپانیای واڵت دیزنی پیکچەرزەوە نمایشکرا. لەگەڵ بڵاوبوونەوەیدا، لەلایەن ڕەخنەگرانی فیلمەوە پێداچوونەوەی تێکەڵاوی وەرگرت و لە بۆکس ئۆفیسدا شکستی هێنا، لەوانەیە لە کاتی نمایشکردنیدا لە شانۆدا دیزنی نزیکەی ١٦.٥ ملیۆن دۆلاری لەدەستدابێت. بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو لە ڕێگەی زۆرێک لە پەخشکردنی ساڵانە لە کەناڵی دیزنی و فریفۆرم (پێشتر خێزانی ABC) بە درێژایی مانگی تشرینی یەکەم ساڵانە، هۆکوس پۆکوس لەلایەن بینەرانەوە دۆزرایەوە، لە ئەنجامدا ساڵانە فرۆشی فیلمەکە لە میدیای ماڵەوەدا بەرزبووەوە لە هەموو وەرزێکی هالۆویندا  ئاهەنگی ساڵانەی هالۆوین یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی فیلمەکە ببێتە کلاسیکێکی کولت.

درێژەی فیلمەکە لە بەرهەمهێناندایە، لە نووسینی جین دانگۆ، لە دەرهێنانی ئان فلێچەر و بڕیارە لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ وەک فیلمێکی ڕەسەنی دیزنی+ بڵاوبکرێتەوە، بەناوی هۆکس پۆکس ٢

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:ئەو فیلمانەی لە سێزدە شار دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ماساشوستس دانراون
پۆل:فیلمە ترسناکە سەروو سروشتییەکانی ئەمریکا
پۆل:فیلمە کۆمێدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی جادووگەری
پۆل:فیلمەکان دەربارەی نەفرەت
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٣
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە زۆمبییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خەوە موگناتیسییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەرمانەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی کچێنی
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی کێنی ئۆرتێگا
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جەیمس ھۆرنەرەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی ماساشوستس وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٤
بلاگۆئێڤگراد

**پارێزگای بلاگۆئێڤگراد** () شارۆچکەیەکە لە باشووری ڕۆژاوای بولگاریا، ناوەندی کارگێڕی شارەوانی بلاگۆیڤگراد و پارێزگای بلاگۆێڤگراد بە ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٧٠ ھەزار کەسە ناوەندی ئابووری و کولتووری باشووری ڕۆژاوای بولگاریایە. دەکەوێتە دۆڵی ڕووباری سترۆما لە دامێنی چیای ڕیلا، ١٠١ کیلۆمەتر (٦٣ میل) لە باشووری سۆفیا دوورە، نزیکە لە سنووری مەقدوونیای باکوور.

## پێکھاتەی زمانی و ئایینی نەتەوەیی
بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١، ئەو کەسانەی کە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان ڕاگەیاندووە بەم شێوەیە دابەشکراون:
* بولگارییەکان: ٦٢٦٧٤ (٩٥٫٦٪)
* ڕۆمانی: ١٬٨١٣ (٢٫٨٪)
* تورک: ١٢٣ (٠٫٢٪)
* ئەوانی تر: ٦٨٤ (١٫٠٪)
* پێناسە نەکراو: ٢٧١ (٠٫٤٪)
* ڕانەگەیەندراو: ٥٬٣١٦ (٧٫٥٪)

کۆی گشتی: ٧٠٬٨٨١. کەس

ئەمڕۆ، بلاگۆێڤگراد یەکێکە لەو شوێنە کەمانەی بولگاریا کە ئەندامانی کەمینەیەکی بچووکی ڕۆمانی وڵاتەکەی تێدا دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بلاگۆئێڤگراد
پارێزگای کیوستێندیل

**پارێزگای کیوستێندیل** () پارێزگایەکە لە باشووری ڕۆژاوای بولگاریا، ڕووبەرەکەی ٣٠٨٤٫٣ کیلۆمەتر دووجایە (١١٩٠٫٩ میل چوارگۆشە) (٢٫٧٪ی کۆی خاکی کۆماری بولگاریا پێکدەھێنێت)، و ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٦٣٨٨٩ کەسە. ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی سۆفیا، پێرنیک و بلاگۆئێڤگراد؛ لە ڕۆژاوا سنوورەکانی ھاوکاتە لەگەڵ سنوورەکانی دەوڵەت لە نێوان بولگاریا و مەقدوونیای باکوور، ھەروەھا لە نێوان بولگاریا و کۆماری سربیا. ناوەندی کارگێڕی پارێزگاکە بریتییە لە کیوستێندیل.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای کیوستێندیل بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ ١٣٥٦٦٤ کەس بووە، کە ٤٨٫٩٪ لە ڕەگەزی نێر و ٥١٫١٪ لە مێ بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کیوستێندیل
کیوستێندیل
بۆرجو ئۆزبێرک

***بورجو ئۆزبێرک*** (؛ لەدایکبووی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩ لە ئەسکیشەھر، تورکیا) خانمەکتەرێکی تورکە. لە ساڵی ٢٠٢٠، بەھۆی ڕۆڵگێڕاننی لە درامای *[[خۆشەویستی دەوڵەمەند (درامای تورکی)|ئەشقی دەوڵەمەند]]* خەڵاتی پەپوولەی زێڕینی بۆ باشترین ئەکتەری فیلمی کۆمیدیی ڕۆمانسی وەرگرتووە.

## پیشە
خوشکەکەی کەمانچەژەنە. ھەروەھا، بۆرجو ئۆزبێرک ڕۆیشت بۆ خوێندنی کەمانچە لە بەشی مۆسیقای کۆلێژی ھۆسێرتی دەوڵەت بۆ قوتابخانەی سەرەتایی. ئەو لە بەشی شانۆی زانکۆی ھاسێتێپی کۆنسێرت ڤاتۆری دەوڵەتی دەرچووە.

یەکەم دەرکەوتنی لە تەلەڤیزیۆن لە ساڵی ٢٠١٣ لە زنجیرە مێژوویی موھتەشەم یوزیل و ڕۆڵی کارەکتەری ھوریچھان سوڵتانی گێڕا. پێشکەوتنی ئەو بە ڕۆڵی نازلی یڵماز لە فیلمی گونەشین کزلاریدا ھات. یەکەم کاری سینەمایی بە فیلمی مێژوویی بەرخۆدان کاراتای ئەنجامدا کە خەڵاتی باشترین ئەکتەری تورکی گیلیک ی بەدەستھێنا. ھەروەھا لە چەند شانۆگەرییەکدا لە شانۆی تەتبیکاتی ئەردال بێشیکچیئۆغڵودا بەشداری کردووە، لەوانە کویلز و وۆیزێک.

ڕۆڵی سەرەکی لە زنجیرە کۆمیدی ڕۆمانسی «شاھانە دامەت» دا ھەبووە. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٧ بۆ ٢٠١٨ لە یەک کاتدا زنجیرە کۆمیدی «ئەسلان عەیلەم» و فیلمە تەلەڤیزیۆنییەکانی «بادەم شەکەری» ڕۆڵی گێڕاوە. پێنج فیلم وێنەگیراون، بەھۆی «بادەم شەکەری» لایک کرا. دواتر ڕۆڵی سەرەکی لە زنجیرە کۆمیدی ڕۆمانتیکی کەناڵ دی خۆشەویستی دەوڵەمەند گێڕا، کە بەھۆیەوە خەڵاتی پەپوولەی زێڕینی وەک باشترین ئەکتەری کۆمیدی ڕۆمانسی بەدەستھێنا. لە زنجیرە درامای «چۆچوکلوک» لەگەڵ ئەردال بەشیکچئۆغڵو ڕۆڵی گێڕاوە. ئەو لەگەڵ ئیلھان شەن لە فیلمی کۆمیدی ڕۆمانتیکی فۆکس تورکی ئاشک مەنتیک ئینتیکام ڕۆڵی سەرەکی گێڕا.

بورجو یەکێکە لە باشترین ھاوڕێکانی ھاندە ئەرچەل لەو کاتەوەی لە فیلمی گونەشین کزلاری پێکەوە ڕۆڵیان گێڕاوە.

## شانۆیییەکان
پێڕستی شانۆکان
* ئەشقی دەوڵەمەند
* چیرۆکی وۆیزێک
* مارکیز دی ساد
* بۆرژوازی بچووک
* ئەییار ھەمزە
* کابرای چاوی باڵندە
* خوشکە ماکبێس
* سواری بچووکی سوور و ھاوڕێکانی

## فیلمۆگرافی
### تەلەڤیزیۆنەکان

### فیلمەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:خانمەکتەرە تورکەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:خانمە ئەکتەرە تورکەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:مۆدێلە کچە تورکەکان
پۆل:کەسانی خەڵکی ئەسکیشەھر
پۆل:دەرچووانی زانکۆی هاسێتێپی
پۆل:کۆلکە وتارەکانی ئەکتەرە تورکییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھاسێتێپی
پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ

**پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ** () پارێزگایەکە لە ناوەڕاستی بەشی باکووری بولگاریا. پایتەختەکەی ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ گرنگییەکی مێژوویی ھەیە بەو پێیەی بە پایتەختی ئیمپراتۆریەتیی بولگاری ناسراوە. پارێزگاکە بەسەر ١٠ شارەوانیدا دابەشکراوە کە کۆی ژمارەی دانیشتووانیان ھەیە، تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، کە ٢٧٥ ھەزار و ٣٩٥ کەسی تێدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ
ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ
تەیموور بانیارانی

**تەیموور** (١٨٣٠ لە بانیاران، کرماشان – ١٨٥٦ لە تاران، ئێران) شاعیر و سەربازێکی کورد بوو.

## ژیان
تەیموور کوڕی ڕەزای بانیارانییە، لە ساڵی ١٨٣٠ لە گوندی بانیارانی کرماشاندا لەدایکبووە. لە گوندی تووت شامی پێگەیشتووە. خوێندنی سەرەتایی لە بانیاران و دواتری لە تووت شامی بووە، ئینجا چووەتە کرند و لە نزیکەوە ئاشنایەتی لەگەڵ یارسانانی خەڵکی حەق (کاکەیی) پەیدا کردووە، پەرتووکی «سەرئەنجام» و وێژەیەیاتی ئایینیی دیکەیانی خوێندووەتەوە.

لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا تەیموور چووەتە ڕیزی لەشکری مەلک نیازخانی گۆران و بە یەکێ لە سەربازانی ئەو ھەژمار کراوە. لە ساڵی ١٨٥٢ کە تورکمانەکان ھێرشیان بردە سەر شاری تاران و تاڵانیان کرد، ھەواڵ دەگاتە مەلک نیازخان، خێرا بە لەشکرەکەیەوە بەرەو تاران دەکەوێتە ڕێ و لەگەڵ تورکمانەکاندا بەشەڕ دێ و پاشان شکستیان دەدا، و بەم ھۆیەوە ھەموو لەشکرەکەی لەلایەن ناسرەدین شای قاجارەوە خەڵات دەکرێ. بەم جۆرە لەشکرەکە لەسەر داوای شا لە تاران مایەوە و ئیتر تەیموور خەریکی ڕێبەری خەڵکی حەقی یارسانان بوو، بۆ ئەم مەبەستە جموجۆڵییێکی زۆری نواند.

نەیارانی تەیموور کەوتنە بەربەرەکانی و ڕاوەستان لە ڕووی. لە دوای بوختانێکی زۆر، لەلایەن ناسرەدین شاوە فەرمانی دەستگیرکردنی و خرایە بەندیخانەوە. ماوەیەک بە زیندانی لە تاران مایەوە ئینجا گواسترایەوە کرماشان. شەش مانگێک لەو شارەدا لە بەندیخانە مایەوە، ئەوجا بە فەرمانی شا بە تاوانی زندیقی و دەرچوون لە ئایینی ئیسلام لە ساڵی ١٨٥٦ لە سێدارە درا. پاشان پەیڕەوان و یارانی یارسانان جەستەکەی وەردەگرنەوە و لە کرماشان دەینێژن و گۆڕەکەی ئێستا بە ناوی (سەید) ناسراوە.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی چوارەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕە ٥٨٥ تا ٥٨٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر – ٢٠٠٤.
* مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی دووەم، سدیق بۆرەکەیی، لاپەڕە ١٧٨ تا ١٨٤، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر – ٢٠٠٨.

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠
پۆل:مردووانی ١٨٥٦
ناحیەی بەرتڵە

**ناحیەی بەرتڵە**، (بە عەرەبی: ***ناحیة برطلة***، بە ئینگلیزی: ***Bartella subdistrict***) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای حەمدانیە لە پارێزگای نەینەوا لە ھەرێمی کوردستان لە دەشتی نەینەوا لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی بەرتڵەیە.

## ناو
* ناوی ناحیەی بەرتڵە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی بەرتڵەیە.

## مێژوو
تا پێکھێنانی دەوڵەتی عێراقی تازە لە ساڵی ١٩٢٦، قەزایەک بە ناوی قەزای حەمدانیە یا قەرەقووش یا باخودیدا نەبوو، بەڵکو باخودیدا(قەرەقووش) گوندێکی گەورە بوو، دیانە یەعقوبییەکان و ھی تری تیادا دەژیان و ڕاستەوخۆ سەر بە مەڵبەندی ناحیەی مووسڵ بوو، بەڵام پاش دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی ناحیەیەک بەناوی ناحیەی قەرەقووش دامەزرا و سەرەتا خرایە سەر قەزای شێخان، ئینجا خرایە سەر قەزای مووسڵ. لە پەنجاکانیش لەگەڵ پەرەسەندنی ھزری نەتەوایەتی عەرەبی و ھزری بە عەرەباندنی عێراق ناوی گۆڕدرا بە ناحیەی حەمدانیە. لەساڵی ١٩٧٠دا قەزایەکی نوێ بەناوی قەزای حەمدانیە، کە پێکھاتبوو لە ناحیەی قەرەقووش و ناحیەکانی نەمروود و ناحیەی بەرتڵە و ناحیەی کەڵەک، دامەزرا. 

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی بەرتڵە:
* لە باکوورەوە ناحیەی باشیک.
* لە باشوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای حەمدانیە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی کەڵەک. 
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی باشیک و ناحیەی شورە.

## دانیشتووان
پێکھاتەی دانیشتووانی ناحیەکە بەم جۆرەیە:
لێکۆڵینەوە لە پێکھاتەی دانیشتووانی قەزاکە، بە ھۆی کەمبوونی سەرژمێری ڕاستەقینە و دوور لە دەستکاری و ڕاگواستن و بە عەرەباندنە بەردەوامەکانی ناوچە کوردنشینەکانەوە کارێکی ئاسان نییە، بەڵام دەتوانینبڵێین کە لەم نەتەوانە پێک ھاتوون، زۆرینەی بە پلەی یەک کوردەکان و پاشان پلە دوو مەسیحیەکان و دواتر عەرەب و تورکمان.

## کشتووکاڵ

## شوێنەوار

## کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٣٢) گوند.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای حەمدانیە
* ناحیەی نەمروود
* ناحیەی بەرتڵە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزیدی
پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ناحیەی ناوەندی قەزای بەعاج

**ناحیەی بەعاج** (بە عەرەبی: ***ناحیة البعاج***، بە ئینگلیزی: ***Al-Ba'aj subdistrict***) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای بەعاج لە پارێزگای نەینەوا لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی بەعاجە.

## ناو
* ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی بەعاجە.

## مێژوو
کەلاوەکانی ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەردەمی بەردینە نوێوە شارەکان لەسەر زەویەکەی دروستکراون، ئەم شارە ھەمان بەھای کولتووری شارەکانی جزیرەیان ھەیە. بەڵام مێژووی مۆدێرن لە بەعاج تەنھا ئەگەری ھەر وەحشەتێک بۆ ھۆزەکان تێپەڕ نەکرد، یان بە وردی، کە بەدەوینەکان لە سەرەتای ئەم سەدەدا زۆر سەردانیان دەکرد. کاتێک کاروانە بازرگانییەکانی نێوان دێرەزوور و مووسڵ وەک وێستگەیەکی پشوودان بەکاریان دەھێنا بۆ کاروباری بازرگانی، ئەمەش پێویستی بە دامەزراندنی بنکەیەکی پۆلیس بوو لەلایەن حکومەتەوە کە لە ساڵی ١٩٤٧ی زایینیدا، بنکەیەکی لێ دامەزراند، ژمارەی کاروانەکان و پەرەسەندنی پەیوەندییەکانی نێوان ئەو ھۆزە عەرەبانەی کە ئەم ڕێگایەیان بەکاردەھێنا. نەوەکان زۆر بوون و ماڵەکان بڵاوبوونەوە. ئەم گەشەسەندنە شارستانییە لە بەرامبەردا بنکەی پۆلیسی پەرەپێدا بۆ ناوەندێکی مەدەنی پێشکەوتوو لەسەر ئاستی ناحیەیەکی لاوەکی لە ساڵی ١٩٦٢دا. لەڕووی کارگێڕییەوە، ئەو ناحیەی لاوەکی لکێندرایە سەر قەزای حەزەر، ھەروەھا بەھۆی دووری حەزەر لە بەعاج، قەزاکە لە ساڵی ١٩٦٨ لکێندرایە سەر قەزای شنگال. وە بەو پێیەی بەعاج کێڵگەیەکی کشتوکاڵی بەرھەمدارە لە پێشەنگی ئەو قەزایانەی کە گەنم و جۆ بەرھەم دەھێنن لە پارێزگای نەینەوا، ئاستی کارگێڕی خۆی لە لایەکەوە پەرەی پێدا بۆ قەزایەک لە سەرەتای حەفتاکاندا. لە ئێستادا لە ڕووی کارگێڕییەوە قەزایە و ناحیەیەکی ھەیە بە ناوی ناحیەی قەحتانیە.

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی بەعاج:
* لە باکوورەوە ناحیەی قەحتانیە و ناحیەی قەیرەوان. 
* لە باشوورەوە ناحیەی ڕومانە. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی حەزەر و ناحیەی تەل عەبتە. 
* لە ڕۆژاواوە پارێزگای حەسیچە و پارێزگای دێرەزۆر.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە نەتەوەی عەرەبە پێکھاتووە لە ھۆزی جبور.

## کشتووکاڵ

## شوێنەوار

## کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٥٠) گوند.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی بەعاج
* ناحیەی قەحتانیە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزیدی
پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:کوردستان
ئرین جەیکەب

**ئرین ماری جەیکەب** (لەدایکبووی ١٥ی تەممووزی ١٩٦٦) خانمەکتەرێکی فەڕەنسی-سوویسرییە، کە زۆرتر بەھۆی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمەکانی دەرھێنەر کریستۆڤ کیشڵۆڤسکی ناوبانگی پەیدا کردووە. لە ساڵی ١٩٩١، بەھۆی ڕۆڵگێڕانی سەرەکی لە فیلمی جووت ژیانی ڤیرۆنیک (*The Double Life of Veronique)ی* دەرھێنەر کیشلۆڤیسکی بووە براوەی باشترین خانمەئەکتەری کان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیلمی فێستیڤاڵی کان بۆ باشترین خانمەکتەر
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پارێزگای خاسکۆڤۆ

**پارێزگای خاسکۆڤۆ** () پارێزگایەکە لە باشووری بولگاریا لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە دراوسێی یۆنان و تورکیایە، بەشێک لە دۆڵی تراکیا بەدرێژایی ڕووباری ماریتسا پێکدەھێنێت. ناوی لێنراوە لە ناوەندی ئیداری و پیشەسازییەکەیەوە - شاری خاسکۆڤۆ. پارێزگاکە خاکێکی ٥٬٥٣٣٫٣ کم٢ (٢٬١٣٦٫٤ میل چوارگۆشە) لەخۆدەگرێت.کە دابەشکراوە بەسەر ١١ شارەوانیدا کە کۆی ژمارەی دانیشتووانیان ھەیە، تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، کە ٢٥٦٬٤٠٨ کەسە.کە ٢٥٫٨٪یان دانیشتووانن کە تەمەنیان لە سەرووی ٦٠ ساڵەوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای خاسکۆڤۆ
خاسکۆڤۆ
ناحیەی تەل عەبتە

**ناحیەی تەل عەبتە** (بە عەرەبی: *ناحیة تل عبطة*، بە ئینگلیزی: *Tal Abtah subdistrict*) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای حەزەر لە پارێزگای نەینەوا لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی تەل عەبتەیە.

## ناو
* ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی تەل عەبتەیە.

## مێژوو

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی تەل عەبتە:
* لە باکوورەوە ناحیەی موحلەبیە و ناحیەی ناوەندی قەزای تەلەعفەر. 
* لە باشوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای حەزەر. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی ناوەندی قەزای حەزەر. 
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ناوەندی قەزای بەعاج.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە نەتەوەی عەرەبە پێکھاتووە لە ھۆزی جبور و شەممەر.

## کشتووکاڵ

## شوێنەوار

## کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٢٠) گوند.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای حەزەر
* ناحیەی تەل عەبتە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزیدی
پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:کوردستان
پارێزگای مۆنتانا

**پارێزگای مۆنتانا** () پارێزگایەکە لە باکووری ڕۆژاوای بولگاریا لە باشووری ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ سربیا و لە باکووری ڕۆمانیا. ڕووبەرەکەی لە نێوان ڕووباری دانووب و چیای بەلکان بڵاودەکاتەوە. لەسەر خاکی ٣٬٦٣٥٫٥ کم٢ (١٬٤٠٣٫٧ میل چوارگۆشە). ناوی ناوەندی کارگێڕییەکەی شاری مۆنتانای لێنراوە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای مۆنتانا بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ ١٤٨٠٩٨ کەس بووە، کە ٤٩٫٢٪یان لە ڕەگەزی نێر و ٥٠٫٨٪یان لە ڕەگەزی مێ بوون. تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە کە لەلایەن دامەزراوەی نیشتمانی ئاماری بولگاریا ڕاگەیەندراوە، ژمارەیان ١٥٥٨٩٩ کەس بوو کە ٣٠٫٥٪یان دانیشتووانی سەرووی ٦٠ ساڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای مۆنتانا
مۆنتانا
ھاگێرستن

**ھاگێرستن** () شوێنێکە لە ڕۆژھەڵاتی لەندەن، ئینگلتەرا، کە ناوەندەکەی بە نزیکەیی لە شەقامی گریت کامبریج (ئێستا ناوی گۆڕاوە ڕێگای کوینزبریج). لەناو ناوچەی ھاکنی لەندەنە و بە بەشێک لە ئیست ئێند لە لەندەن دادەنرێت. نزیکەی ٣٫١ میل (٥ کیلۆمەتر) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چارینگ کرۆسەوە دوورە.

گەڕەکەکانی تەنیشت یەکتر بریتین لە داڵستۆن (لە باکوور)، ھۆکستۆن (لە ڕۆژاوا) و بێثناڵ گرین (لە باشووری ڕۆژھەڵات). ھاگێرستن لە مێژوودا بەشێک بوو لە ناوچەی شۆردیتچ، و دابەش بوو بەسەر ئەم پەرستگا کڵێساییانەی خوارەوە: ھەموو پیرۆزەکان، سانت چاد، سانت کۆلومبا، سانت مەری، سانت پاوڵ، سانت ئابین و سانت ستیڤن.

## مێژوو
ھاگەرستۆن بۆ یەکەمجار لە کتێبی دۆمێسدا بە ناوی ھێرگۆتێستان تۆمار کراوە، کە لەوانەیە بە ڕەچەڵەک ڤایکینگەکان بێت، و شارۆچکەیەکی دەرەوەی شاری شۆردیتچ. لە نەخشەی ھاکنی لە ساڵی ١٧٤٥ی ڕۆکدا، گوندەکە بە ئاگۆستۆن نیشان دراوە بەڵام تا سەدەی نۆزدەھەم بووبوو بە ھاگێرستن، و بەشێک بوو لە پەرەسەندنی فراوانبوونی شارەکان، کە کارگە و شەقامەکانی کوخەکانی کرێکاران لە کەناڵەکەدا بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاگێرستن
داڵستۆن

**داڵستۆن** () ناوچەیەکی ڕۆژھەڵاتی لەندەنە، لە ناوچەی ھاکنی لەندەن. ٦٫٤ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چارینگ کرۆسەوە دوورە. داڵستۆن وەک گوندێک لە ھەردوو لای داڵستۆن لەین دەستی پێکرد، و لەگەڵ شارستانیبوونی ناوچەکە ئەم زاراوەیە بۆ ناوچەکانی دەوروبەریش بەکارھات لەوانە کینگسلاند و شاکلوێڵ، کە ھەر سێیان بەشێک بوون لە پارێشی کۆن ھاکنی.

ناوچەکە لە ساڵانی ڕابردوودا پلەیەکی بەرزی جەنتڕالیزەکردنی بەخۆیەوە بینیوە، پرۆسەیەکە بەھۆی درێژکردنەوەی ھێڵی ڕۆژھەڵاتی لەندەن کە ئێستا بەشێکە لە ئۆڤەرگراوندی لەندەن و کردنەوەی وێستگەی شەمەندەفەری داڵستۆن جانکشن خێراتر بووە، کە بەشێکە لە ھەوڵە سەرکەوتووەکانی لەندەن بۆ میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیادی ٢٠١٢.

لە مانگی تەممووزی ٢٠١٧ ئاژاوەیەکی توندوتیژ لەسەر ڕێگای داڵستۆن ڕوویدا کە لە سەرەتادا وەک خۆپیشاندانێک دژی توندوتیژی پۆلیس دەستی پێکردبوو. خۆپیشاندەران ئەو شوێنەیان بەربەست کرد کە پیاوێک کە دواتر لە نەخۆشخانەی ڕۆیاڵ لەندەن گیانی لەدەستدابوو، لێی دەستگیرکرابوو. ئاژاوەگێڕەکان بۆمبی ئاگرینیان فڕێدایە سەر پۆلیس و زیانیان بە موڵک و ماڵی گەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:داڵستۆن
سیمۆن زاڤاریان

**سیمۆن زاڤاریان** (؛ ١٨٦٦ – ١٩١٣) سەرکردەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی ئەرمەنستان بوو و یەکێک بوو لە سێ دامەزرێنەری فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕی ئەرمەنستان، لەگەڵ کریستاپۆر میکاێلیان و ستێپان زۆریان.

## ژیاننامە
زاڤاریان لە گوندی ئیگاھات لە پارێزگای تیفلیسی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی (ئێستا ئایگەھات لە پارێزگای لۆری لە ئەرمینیا) لەدایکبووە. لە قوتابخانەی نێرسیسیان لە تیفلیس دەرچووە، پاشان لە ئەکادیمیای کشتوکاڵی پترۆڤسکی لە مۆسکۆ خوێندوویەتی، لەوێ کریستاپۆر میکایلیان و ستێپان زۆریان ناسی. لە مۆسکۆ بوو بە ئەندامی ڕێکخراوی شۆڕشگێڕی ڕووسی نارۆدنایا ڤۆلیا. دواتر لە تیفلیس نیشتەجێ بوو، لەوێ لەگەڵ کریستاپۆر میکایلیان و ستێپان زۆریان لە ساڵی ١٨٩٠دا ھاوبەشی فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕی ئەرمەنی (ARF)یان دامەزراند.

زاڤاریان ڕۆڵی بەرچاوی ھەبووە لە دروستکردنی پلان و پەیڕەوی ناوخۆی حیزب و وەک کارگێڕی مەکتەبی ڕۆژھەڵاتی حیزب کاری کردووە. ھەروەھا لە ماوەی گەشتە زۆرەکانیدا بەسەر ئەورووپا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا توێژینەوەی بۆ حیزب ئەنجامداوە و کاری ڕێکخراوەیی ئەنجامداوە. لە ساڵی ١٩٠٢ چووە جنێڤ و لەوێ وەک ئەندامی دەستەی سەرنووسەری ڕۆژنامەی درۆشاک کە ڕۆژنامەی فەرمی ARF بوو، کاری کردووە.

لە ماوەی شۆڕشی دەستووری عوسمانی ساڵی ١٩٠٨ بەشداری لە داڕشتنی پلانی چاکسازی بۆ ئەرمەنییەکانی عوسمانی کردووە و ئەرشیفی پاتریاکی ئەرمەنی لە قوستەنتینییە بەکارھێناوە بۆ پەرەپێدانی سەرژمێری ژمارەی ئەو ئەرمەنیانەی کە لە ئەرمینیای ڕۆژاوا دەژین. زاڤاریان دوای ساڵی ١٩٠٨ وەک مامۆستا و پشکنەری گشتی قوتابخانەکانی ئەرمەن گەشت دەکات بۆ موش و ساسۆن. لە ساڵی ١٩١١ لە قوستەنتەنییە نیشتەجێ بووە، لەوێ لە قوتابخانەی یەسایان وانە دەڵێتەوە و لە ڕۆژنامەی ARF ئازادامرد کار دەکات.

زاڤاریان لە ساڵی ١٩١٣ لە شاری قوستەنتینییە بەھۆی جەڵتەی دڵەوە کۆچی دوایی کرد. لە شاری تبلیس بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٦
پۆل:مردووانی ١٩١٣
سیسیان

**سیسیان** (بە ئەرمەنی: Սիսիան) شارۆچکەیەکە و ناوەندی کۆمەڵگەی شارستانی سیسیانە، لە پارێزگای سیونیک لە باشووری ئەرمینیا. دەکەوێتە سەر ڕووباری ڤۆرۆتان، ٦ کم لە باشووری ڕێگای سەرەکی یەریڤان - مێغری، بە دووری ڕێگا ٢١٧ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی یەریڤانی پایتەخت، و ١١٥ کم لە باکووری ناوەندی پارێزگا کاپان.

بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ١٤ ھەزار و ٨٩٤ کەس بووە. بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی سیسیان نزیکەی ١٢٩٠٠ کەسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئەرمەنستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەرمەنستان
سیسیان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەمی پ.ز
ڤاھاگن خاچاتوریان

**ڤاھاگن خاچاتوریان** (لەدایکبووی ٢٦ی تەممووزی ١٩٥٩) سیاسەتمەدارێکی ئەرمەنی و سەرۆککۆماری ئێستای ئەرمینیایە. لە ساڵی ١٩٩٢ تا ١٩٩٦ وەک سەرۆکی شارەوانی یەریڤان و لە ساڵی ٢٠٢١ تا ٢٠٢٢ وەک وەزیری پیشەسازی تەکنەلۆژیای بەرز کاری کردووە.

ئەندامی کۆنگرەی نیشتمانی ئەرمینیا بووە تا لە ساڵی ٢٠١٧ دەست لەکارکێشایەوە لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی شاری یەریڤان لە ساڵی ٢٠١٣دا سەرکردایەتی لیستی ئەنەکەسەی کردووە، و لە ئێستادا سەربەخۆیە.

خاچاتوریان لە ساڵی ١٩٨٠ لە پەیمانگای یەریڤان بۆ ئابووری نیشتمانی دەرچووە، بە بڕوانامەی ئابووریناس. لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٢ لە سوپای سۆڤیەت خزمەتی کردووە.

## ئەمانەش ببینە
* سیمۆن زاڤاریان
* ستێپان شاومیان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەرمەنستان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی پارێزگای سیونیک
ئێدمۆند ھاڵی

**ئێدمۆند ھاڵی** (, ؛ ٨ی تشرینی دووەمی ١٦٥٦ – ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٤٢) ئەستێرەناس، زەویفیزیکزان، نەخشەکێش، ماتماتیکزان، کەشناس و فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو. دووەم ئەستێرەناسی شاھانەیی بوو لە بەریتانیا، لە ١٧٢٠دا شوێنی جۆن فلامستیدی گرتەوە؛ و کلکداری ھاڵی لە پاش ئەوەوە ناو نراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٦
پۆل:مردووانی ١٧٤٢
پۆل:ئەستێرەناسانی بەریتانیی سەدەی ھەژدەیەم
پۆل:گەردونناسانی ئینگلیزی سەدەی حەڤدە
پۆل:بیرکاریزانانی سەدەی ١٧ی ئینگلیزی
پۆل:ئەستێرەناسانی بەریتانیی سەدەی هەژدەیەم
پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد
پۆل:کلکداری ھاڵی
دووەمین ئیمپراتۆریەتیی بولگاری

**دووەمین ئیمپراتۆریەتیی بولگاری** () دەوڵەتێکی سەدەی ناوەڕاستی بولگاری بوو کە لە نێوان ساڵانی ١١٨٥ بۆ ١٣٩٦ بوونی ھەبووە.جێنشینی یەکەمین ئیمپراتۆریەتی بولگاری بوو، گەیشتە لووتکەی دەسەڵاتی خۆی لە سەردەمی تزار کالۆیان و ئیڤان ئاسنی دووەم پێش ئەوەی وردە وردە لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە کۆتایی سەدەی ١٤ داگیر بکرێت.

تا ساڵی ١٢٥٦ ئیمپراتۆرییەتی دووەمی بولگاریا دەسەڵاتی باڵادەست بوو لە بالکان و لە چەندین شەڕی گەورەدا شکستی بە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی ھێنا. لە ساڵی ١٢٠٥ ئیمپراتۆر کالۆیان لە شەڕی ئەدریانۆپڵدا شکستی بە ئیمپراتۆرییەتی لاتینی تازە دامەزراو ھێنا. ئیڤان ئاسنی دووەمی برازاکەی شکستی بە دیسپۆتاتی ئیپیرۆس ھێنا و دووبارە بولگاریای کردە دەسەڵاتێکی ناوچەیی. لە سەردەمی ئەودا بولگاریا لە دەریای ئادریاتیکەوە بڵاوبووەوە بۆ دەریای ڕەش و ئابوورییەکەی گەشەی کرد. بەڵام لە کۆتایی سەدەی ١٣دا ئیمپراتۆرییەتەکە لەژێر داگیرکاری بەردەوامی مەغۆلەکان و بیزەنتینەکان و ھەنگاریاکان و سربەکان و ھەروەھا نائارامی و ڕاپەڕینەکانی ناوخۆدا دابەزی. سەدەی چواردەھەم بوژانەوە و سەقامگیرییەکی کاتی بەخۆیەوە بینی، بەڵام لووتکەی دەرەبەگایەتی بەڵکانیشی بەخۆیەوە بینی، چونکە دەسەڵاتدارانی ناوەندی لە زۆرێک لە ناوچەکاندا وردە وردە دەسەڵاتیان لەدەستدا. بولگاریا لە سەروبەندی لەشکرکێشی عوسمانییەکان بۆ سێ بەش دابەش بوو.

سەرەڕای کاریگەری بەھێزی بیزەنتین، ھونەرمەندان و تەلارسازەکانی بولگاریا شێوازی جیاوازی خۆیان دروست کرد. لە سەدەی ١٤دا، لەو قۆناغەی کە بە دووەم سەردەمی زێڕینی کولتوری بولگاریا ناسراوە، ئەدەب و ھونەر و تەلارسازی گەشەیان کرد. پایتەختی تارنۆڤۆ کە بە «قەستەنتینییە نوێیەکە» دادەنرا، بووە ناوەندی سەرەکی کولتووری وڵاتەکە و ناوەندی جیھانی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات بۆ بولگارییە ھاوچەرخەکان. دوای فەتحی عوسمانییەکان، زۆرێک لە پیاوانی ئایینی و زانای بولگاریا کۆچیان کرد بۆ سربیا و والچیا و مۆڵداڤیا و میرنشینەکانی ڕووسیا و لەوێ کولتور و کتێب و بیرۆکەی دوودڵی بولگاریایان ناساند.

## چاند
ئیمپراتۆرییەتی دووەمی بولگاریا ناوەندێکی کولتوورێکی گەشەسەندوو بوو کە لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی ١٤ لە سەردەمی ئیڤان ئەلێکساندەر (ڕ. ١٣٣١–٧١) گەیشتە لووتکە. تەلارسازی و ھونەر و ئەدەبیاتی بولگاریا لە دەرەوەی سنوورەکانی بولگاریا بڵاوبووەوە بۆ ناو سربیا، واڵچیا، مۆڵداڤیا و میرنشینەکانی ڕووسیا و کاریگەری لەسەر کولتوری سلاڤی ھەبوو. بولگاریا لەژێر کاریگەری ڕەوتە کولتوورییە ھاوچەرخەکانی بیزەنتیندا بوو. ناوەندی سەرەکی کولتووری و ڕۆحی تارنۆڤۆ بوو کە گەشەی کرد و بوو بە "قوستەنتینە دووەم" یان "ڕۆمای سێیەم". ھاوچەرخەکانی بولگاری شارەکەیان بە "تسارێڤگراد تارنۆڤ" ناوبرد، شاری ئیمپراتۆری تارنۆڤۆ، بە ناوی بولگاری بۆ قوستەنتینییە- تساریگراد. ناوەندە گرنگەکانی دیکەی کولتووری بریتی بوون لە ڤیدین، سۆفیا، مەسمبریا و ژمارەیەکی زۆر خانەقا لە سەرانسەری وڵاتدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتی بولگاری دووەم
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بولگاری
پۆل:ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە ١١٨٥ دامەزراون
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٣٩٦
ئیمپراتۆرییەتی بولگاری دووەم
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پارێزگای پلێڤێن

**پارێزگای پلێڤێن** () پارێزگایەکە دەکەوێتە ناوەڕاستی باکووری بولگاریا، ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووباری دانووب و ڕۆمانیا و پارێزگاکانی بولگاریای ڤراتسا، ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ و لۆڤێچ. دابەشکراوە بەسەر ١١ بەشدا، کە پێیان دەوترێت شارەوانییەکان، کە خاکێکی ٤٦٥٣٫٣٢ کم٢ (١٧٩٦٫٦٦ میل چوارگۆشە) لەخۆدەگرێت لەگەڵ ژمارەی دانیشتووان، تا شوباتی ٢٠١١، ٢٦٩ ٧٥٢ کەسە. پایتەختی پارێزگاکە شاری پلێڤێنە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای پلێڤێن
پۆل:پارێزگاکانی بولگاریا
سەرۆک کۆماری ئەرمەنستان

**سەرۆک کۆماری ئەرمەنستان** سەرۆکی دەوڵەتە و گەرەنتیکەری سەربەخۆیی و یەکپارچەیی خاکی ئەرمینیایە کە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی ئەرمینیا بۆ یەک خول بۆ ماوەی حەوت ساڵ ھەڵبژێردراوە. لە سەردەمی سیستەمی پەرلەمانی ئەرمینیادا، سەرۆک بە سادەیی کەسێکی فیگەرە و ئەرکی ڕێوڕەسمی لە ئەستۆدایە، زۆربەی دەسەڵاتی سیاسی لە ئەستۆی پەرلەمان و سەرۆکوەزیرانە.

ڤاھاگن خاچاتوریان لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٢ەوە وەک سەرۆک کۆمار کاری کردووە.

## ڕۆڵەکان لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن
بەپێی مادەی یەکەمی یاسای سەبارەت بە سەرۆکی کۆماری ئەرمینیا کە لە ١ی ئابی ١٩٩١ پەسەند کراوە، سەرۆک سەرۆکی دەسەڵاتی جێبەجێکردنە. بەڵام ئەم خولە لە ساڵی ٢٠٠٧دا بوونی نەما، پێویستە سەرۆکی کۆمار وتار پێشکەش بە خەڵک و مەجلیسی نیشتمانی بکات.

## شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی
شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی سەرۆکی ئەرمینیا دەکەوێتە شەقامی ٢٦ی باغرامیان لە یەریڤان. لە ساڵی ٢٠١٨ەوە کەتیبەی پاسەوانی شەرەف لە وەزارەتی بەرگری ئەرکی گشتی لە شوێنی نیشتەجێبوونەکە ئەنجام دەدات، کە بەزۆری دەروازەکانی لە کۆتایی ھەفتەدا کراوەن بۆ سەردانکەران و لە ڕۆژانی ھەفتەدا بۆ ماوەیەکی کورت.

## سەرۆکەکانی ئەرمەنستان
# لێڤۆن تێر-پێترۆسیان
# ڕۆبێرت کۆچاریان
# سێرژ سەرگسیان
# ئارمەن سەرکیسیان
# ڤاھاگن خاچاتوریان

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەرمەنستان
ئەرمەنستان
پارێزگای ئاراگاتسۆن

**پارێزگای ئاراگاتسۆن** () پارێزگایەکی (مارز)ی ئەرمینیایە. دەکەوێتە بەشی ڕۆژاوای ئەو وڵاتە. پایتەخت و گەورەترین شاری پارێزگاکە شارۆچکەی ئەشتەرەکە. لیژنەی ئاماری ئەرمینیا ڕای گەیاندووە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا ١٣٢ ھەزار و ٩٢٥ کەس بووە.

## دانیشتووان
ڕاست|وێنۆک|ئۆشاکان، گەورەترین گوندی پارێزگای ئاراگاتسۆن
بەپێی سەرژمێری سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٨٩، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای ئاراگاتسۆن (ئەوکات بەشێک بوو لە قەزاکانی ئاپاران، ئاراگات، ئەشتاراک و تالین لە ساڵانی ١٩٣٠–١٩٩٥) ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٤١٦١١ کەس بوو. ٢٤٬٢٧٧ یان ١٧٫١٤٪یان شارنشین بوون، لە شاری ئەشتەراک دابەش بوون، و ١١٧٬٣٣٤ یان ٨٢٫٨٦٪ گوندنشین بوون، لە قەزاکانی ئاپاران (٢١٬٦٥٤)، ئاراگات (١٣٬٤٠١)، ئەشتەراک (٤٢٬٧٠١)، و تالین (٣٩٬٥٧٨) دابەشکراون.

بەپێی سەرژمێری فەرمی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ئاراگاتسۆن ١٣٢٩٢٥ کەسە (٦٦٧٣٨ پیاو و ٦٦١٨٧ ژن)، کە نزیکەی ٤٫٤٪ی تەواوی دانیشتووانی ئەرمینیا پێکدەھێنێت. ژمارەی دانیشتووانی شارەکان ٣١٣٧٦ کەسە (٢٣٫٦٪) و گوندنشینەکان ١٠١٥٤٩ کەسە (٧٦٫٤٪). ئاراگاتسۆن زۆرترین ڕێژەی دانیشتووانی گوندنشینی لە ئەرمینیا ھەیە.

پارێزگاکە ٣ کۆمەڵگەی شارستانی و ١١١ کۆمەڵگەی گوندنشینی تێدایە. گەورەترین کۆمەڵگەی شارستانی ناوەندی پارێزگای ئەشتەراکە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٩٦١٥ کەسە. ناوەندە شارییەکانی دیکەی ئاپاران و تالین ژمارەی دانیشتووانیان بەڕیز ٦٤٥١ و ٥٣١٠ کەسە.
گوندی ئۆشاکان بە ژمارەی دانیشتووانی ٤٧٨٠ کەس، گەورەترین شارەوانی گوندنشینی ئاراگاتسۆنە.

## خوێندن
تا ساڵی خوێندنی ٢٠١٥–٢٠١٦، پارێزگای ئاراگاتسۆن ١٢٣ قوتابخانەی ھەیە، کە ١١٩ قوتابخانە لەلایەن ئیدارەی پارێزگاکەوە بەڕێوەدەبرێن، لەکاتێکدا ٤ قوتابخانە لەژێر چاودێری ڕاستەوخۆی وەزارەتی پەروەردە و زانستدان. کۆی گشتیی ئەو قوتابخانانە ئەو ٢٠ قوتابخانەیە دەگرێتەوە کە بۆ کەمینە نەتەوەیییەکانی ئێزیدی و کورد دیاری کراون. تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٥ ژمارەی خوێندکاران لە قوتابخانەکانی پارێزگاکەدا ١٧ ھەزار و ١٠ خوێندکارە. ھەروەھا لە پارێزگاکەدا یەک قوتابخانە بۆ پێداویستی تایبەت ھەیە.

شارۆچکەی ئەشتاراک شوێنی ٢ دامەزراوەی سەرەکی توێژینەوەیە: پەیمانگای میکایل تێر-میکایلیان بۆ توێژینەوەی فیزیایی و پەیمانگای فیزیای تیشکی و ئەلیکترۆنی.

گوندی بیوراکان شوێنی ڕوانگەی بیوراکانە کە لەلایەن ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکانی ئەرمینیا بەڕێوەدەبرێت.

مۆزەخانەی ماڵی ڕۆماننووس پێرچ پرۆسیان کە لە ساڵی ١٩٤٨ لە ئەشتەراک دامەزراوە، لە گرنگترین ناوەندە کولتوورییەکانی پارێزگاکەدایە.

## کەسایتییەکانی پارێزگای ئاراگاتسۆن
* پێرچ پرۆشیان
* سمبات شەھازیز
* نۆرایر سیساکیان
* گێڤۆرگ ئیمین
* ئیمیل گابرێلیان
* ڤاردجیس پترۆسیان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئاراگاتسۆن
ئاراگاتسۆن
پۆل:جوگرافیای ئەرمەنستان
ئەشتەرەک

**ئەشتەرەک** () کۆمەڵگەیەکی شارەوانی شارۆچکە و شارەوانییە لە پارێزگای ئاراگاتسۆن لە ئەرمینیا، دەکەوێتە کەناری چەپی ڕووباری کاساغ بەدرێژایی گەروویەکە، لە باکووری ڕۆژاوای یەریڤانی پایتەخت. ناوەندی ئیداری پارێزگای ئاراگاتسۆنە. ئاشتاراک ڕێگایەکی گرنگی ڕێگاکانە بۆ گۆشە چوارگۆشەی یەریڤان-گیومری-ڤانادزۆر.

شارۆچکەکە ڕۆڵێکی گەورە دەگێڕێت لە ئابووری نیشتمانی و ھەروەھا ژیانی کولتووری ئەرمینیا لە ڕێگەی چەندین کارگەی پیشەسازی و دامەزراوەی کولتوورییەوە. وەک شارۆچکەیەکی مانگی دەستکردی یەریڤان گەشەی کردووە. گوندی موغنی لە نزیکەوە بەشێکە لە شارەوانی ئەشتەراک.

بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ١٨ ھەزار و ٨٣٤ کەس بووە. بەڵام بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەشتەراک ١٨ ھەزار کەسە.

سەرۆکایەتی ئەپستۆریای ئاراگاتسۆن لە کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنستان بارەگا سەرەکییەکەی لە ئەشتاراکە

## جوگرافیا
وێنۆک|ڕاست|ڕووباری کاساغ لە ئەشتەراک
وێنۆک|ڕاست|چیای ئارا کە ڕووی لە ئەشتەراک کردووە
ئەشتەراک دەکەوێتە کەناری چەپی ڕووباری کاساغ، ١٣ کم لە باکووری ڕۆژاوای یەریڤانی پایتەختەوە دوورە، بەرزییەکەی بە نزیکەیی ١١١٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە.

شارۆچکەکە خاڵی ناوەندیی نێوان دەشتی ئارارات لە باشوورەوە و چیاکانی ئاراگات لە باکوورەوە داگیرکردووە. ناوچەکە دەوڵەمەندە بە سەرچاوەی ئاو. نافورەی سەغمۆساوان، نازرەڤان و شرۆشۆر سەرچاوەی سەرەکی ئاوی خواردنەوەن بۆ شارۆچکەکە.

شارۆچکەکە بەسەر ٤ قەزادا دابەشکراوە: ئەشتەراکی کۆن لە کەناری ڕاستی ڕووباری کاساغ، دزاخاپ (بە واتای زاری کەناری چەپ) لە لای چەپی کەساغ، گیتاوان و باگاوان. گوندی موغنی -کە لەناو شارەوانی ئەشتەراکدا ھاتووە- دەکەوێتە باکووری شارۆچکەکە. دۆڵی ئەشتەراک کە بە شێوەیەکی گشتی بە ئاشتراکی دزۆر ناسراوە، شوێنێکی سەرەکییە بۆ سەردانکەرانی یەریڤان و شوێنەوارەکانی دیکەی نزیک.

## کەسایتییەکانی شاری ئەشتەرەک
* پێرچ پرۆشیان
* نۆرایر سیساکیان
* ئیمیل گابرێلیان
## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئاراگاتسۆن
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئاراگاتسۆن
پۆل:ئەشتەرەک
پۆل:پارێزگای ئێریڤان
پێرچ پرۆشیان

**پێرچ پرۆشیان** () ١٥ی حوزەیران [ساڵنامەی جوولیان. ٣ی حوزەیران] ١٨٣٧، ئەشتەراک – ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٠٧، باکوو) نووسەرێکی ئەرمەنی بووەە.

## ژیاننامە
پڕۆشیان لە بنەماڵەی بەرگدروو لە ئەشتەراک لەدایکبووە. خوێندنی ئەو بریتی بوو لە قوتابخانەی پەرستگا (١٨٤٩–١٨٥٢) و ماوەیەکی کورت لە قوتابخانەی کۆشکی یەریڤان. لە ساڵی ١٨٥٦ قوتابخانەی نێرسیانی تفلیس تەواو دەکات و لەوێ بۆچوونە نەتەوەیی-دیموکراسییەکانی پێکھێنا. دوای تەواوکردنی ساڵێک خوێندن لە قوتابخانەی کۆشکی تفلیس، پرۆسیان لە ساڵی ١٨٥٧ ھاتەوە ئەشتاراک و وەک پشکنەری قوتابخانەی پەرستگاکە دەستنیشانکرا.

پڕۆشیان لە ساڵی ١٨٥٩ دەچێتە تفلیس و لەوێ لە قوتابخانەی نێرسیسیان وانە دەڵێتەوە. لە ساڵی ١٨٧٩ تا ١٨٨١ لە ئێجمیاتسین وەک پشکنەری مامۆستایان کاری کردووە. لە ساڵی ١٨٨٧ گەڕابووەوە بۆ تفلیس. لە باکو کۆچی دوایی کرد و لە پانتێۆنی ئەرمەنی تفلیس بە خاک سپێردرا.

## مۆزەخانە
مۆزەخانەی پێرتچ پرۆشیان لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزراوە، لە ئەشتەراک لەسەر بنکەی ماڵی باوکی. ئەمڕۆ لە مۆزەخانەکەدا زیاتر لە دوو ھەزار پێشانگا ھەیە. مۆزەخانەکە لە ساڵی ٢٠٠٨ نۆژەن کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧
پۆل:مردووانی ١٩٠٧
پۆل:شاعیرانی ئەرمەنی سەدەی ١٩یەم
پۆل:خەڵکی ئەشتەرەک
پۆل:شاعیرانی ئەرمەنی
پۆل:خوێندکاری پێشووی قوتابخانەی نێرسیسیان
کەناری ڕۆژاوا

**کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن** (، ) ھەروەھا لەلایەن ھەندێک لە ئیسرائیلییەکانەوە بە یەھودا و سامریا ناودەبرێن (یەھودا ڤێشۆمرۆن، یەھودا ڤێشۆمرۆن)، خاکێکی دەوردراوە لە نزیک کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست لە ڕۆژاوای ئاسیا. لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئوردن و دەریای مردوو و لە باشوور و ڕۆژاوا و باکوورەوە لەگەڵ ئیسرائیل (بڕوانە ھێڵی سەوز) ھاوسنوورە. لەژێر داگیرکاریی سەربازیی ئیسرائیلدا لە ساڵی ١٩٦٧ەوە، ناوچەکەی دابەشکراوە بەسەر ١٦٥ «دوورگەی» فەلەستینی کە لەژێر ئیدارەی مەدەنی بەشەکیدان لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین (PNA)، ھەروەھا ٢٣٠ شارۆچکەی ئیسرائیل کە یاسای ئیسرائیل «بۆری»یان تێکردووە. ھەروەھا سنوورەکانی کەناری ڕۆژاوا ئەو زەویانە دەگرێتەوە کە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات پێکدەھێنن.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
پارێزگای ئارارات

**پارێزگای ئارارات** () پارێزگایەکی (مارز)ی ئەرمینیایە. پایتەخت و گەورەترین شارەکەی شارۆچکەی ئارتاشاتە. ئەم پارێزگایە لە چیای ئارارات لە کتێبی پیرۆزدا ناونراوە. لە ڕۆژاواوە لەگەڵ تورکیا و لە باشوورەوە لەگەڵ کۆماری خۆسەری نەخچیڤانی ئازەربایجان ھاوسنوورە. گەمارۆ دەدات بە دەرچەی کەرکی لە ناخیچێڤان کە لە مانگی ئایاری ١٩٩٢ لە کاتی جەنگی یەکەمی ناگۆرنۆ-قەرەباغەوە لەلایەن ئەرمینیا کۆنترۆڵکراوە. لە ڕووی ناوخۆیییەوە، ئارارات لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگای ئارماڤیر، لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای کۆتایک، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای گێغارکونیک، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای ڤایۆتس دزۆر و لە باکوورەوە لەگەڵ شاری یەریڤان ھاوسنوورە.

بەپێی سەرژمێری فەرمی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئارارات ٢٦٠٣٦٧ کەسە (٧٤١٠٣ پیاو و ١٣٣١٤٦ ژن)، کە نزیکەی ٨٫٦٪ی تەواوی دانیشتووانی ئەرمینیا پێکدەھێنێت.

## کشتوکاڵ
بەھۆی ئەوەی ئەم پارێزگایە دەکەوێتە دەشتی بەپیتی ئارارات، بەشداری دەکات بە ١٥٪ لە کۆی بەرھەمی کشتوکاڵی ساڵانەی ئەرمینیا. نزیکەی ٧٥٪ (١٥٦٧ کم٢)ی کۆی ڕووبەری پارێزگاکە زەوی کشتوکاڵییە، کە ١٧٫٢٣٪ (٢٧٠ کم٢)یان زەوییە کشتوکاڵییەکانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئارارات
ئارارات
ناوچەی شاھۆ

**ناوچەی شاھۆ** () ناوچەیەکی قەزای ڕوانسەری پارێزگای کرماشانە. ناوەندی ئەم ناوچە شاری شاھۆیە. ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی شاھۆی سەربە شاری ڕوانسەر بەپێی سەرژمێری ٢٠٠٥ ٨١٤٣ کەس بووە.
ئەم ناوچە لە چەندین گوند و یەک شار و سێ گوندستانی پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ڕوانسەر
پۆل:ناوچەکانی پارێزگای کرماشان
ئالدۆس ھەکسلی

وێنۆک|تابلۆی شین لە 16 Bracknell Gardens, Hampstead، لەندەن، یادکردنەوەی ئەلدوس، براکەی جوولیان و باوکی لیۆنارد
**ئەلدوس لیۆنارد ھەکسلی** (٢٦ی تەممووزی ١٨٩٤) نووسەر و فەیلەسوفێکی ئینگلیزی بوو. ئەو نزیکەی ٥٠ کتێبی نووسیوە، ھەردوو ڕۆمان و کاری ناخەیاڵی نووسیوە، ھەروەھا وتار و شیعریشی بە بەرفراوانی نووسیوە.

لە بنەماڵەیەکی بەناوبانگ بەناوی ھەکسلی لەدایکبووە، لە کۆلێژی بالیۆل لە زانکۆی ئۆکسفۆرد خوێندنی تەواو کردووە، بە بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە ئەدەبی ئینگلیزی. لە سەرەتای پیشەکەیدا، کورتەچیرۆک و شیعرەکانی بڵاوکردەوە و سەرنووسەری گۆڤاری ئەدەبی *بەناوی ھۆنراوەی ئۆکسفۆرد* بوو، پێش ئەوەی دەست بکات بە بڵاوکردنەوەی نووسینەکانی گەشتکردن، ساتییەر، و سیناریۆ. دوایین بەشی ژیانی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەسەر برد و لە لۆس ئەنجلس ژیاوە لە ساڵی ١٩٣٧ تا مردنی. لە کۆتایی ژیانیدا، ھەکسلی بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەکێک لە ڕۆشنبیرە بەناوبانگەکانی سەردەمی خۆی ناسرا. نۆ جار پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی و لە ساڵی ١٩٦٢ لەلایەن کۆمەڵەی شاھانەی ئەدەبییەوە ھەڵبژێردرا بۆ ھاوڕێی ئەدەبی.

وێنۆک|ئەلدۆس ھەکسلی لەلایەن لۆ (١٩٣٣)
ھەکسلی ئاشتیخواز بوو. حەزی لە ئەفسانەی فەلسەفی و گەردوونیزم بوو، باسی ئەم بابەتانە دەکات بە کارەکانی وەک *فەلسەفەی ھەمیشەیی* (١٩٤٥) کە ھاوشێوەی نێوان ئەفسانەیی ڕۆژاوایی و ڕۆژھەڵاتی و *دەروازەکانی تێگەیشتن* (١٩٥٤) کە ئەزموونی دەروونی خۆی لەگەڵ مێسکالین لێکدەداتەوە. لە بەناوبانگترین ڕۆمانەکەی «جیھانێکی نوێی ئازا» Brave New World (١٩٣٢) و کۆتا ڕۆمانەکەی «دوورگە» (١٩٦٢) دا، تێڕوانینی خۆی بۆ دیستۆپیا و یوتۆپیا (ناشوێن) پێشکەش کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردووانی ١٩٦٣
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پارێزگای ئارماڤیر

**پارێزگای ئارماڤیر** () پارێزگایەکە (مارز) لە بەشی ڕۆژاوای ئەرمینیا. دەکەوێتە دەشتی ئارارات کە لە باشوورەوە چیای ئارارات و لە باکوورەوە چیای ئاراگات زاڵە، پایتەختی پارێزگاکە شارۆچکەی ئارماڤیرە لەکاتێکدا گەورەترین شار ڤاغارشاپات (ئێچمیادزین). ئەم پارێزگایە لە باشوور و ڕۆژاوا سنوورێکی درێژییەکەی ٧٢ کم (٤٥ میل) لەگەڵ تورکیادا ھەیە. بەپێی سەرژمێری فەرمی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ئارماڤیر ٢٦٥٬٧٧٠ کەسە (١٣٠٬٠٧٨ پیاو و ١٣٥٬٦٩٢ ژن)، کە نزیکەی ٨٫٨٪ی تەواوی دانیشتووانی ئەرمینیا پێکدەھێنێت. ئەم پارێزگایە بەشداری ٤٪ی ھەیە لە کۆی بەرھەمی پیشەسازی ساڵانەی ئەرمینیا. پیشەسازی پارێزگاکە بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای پرۆسێسکردنی خۆراک و خواردنەوە کحولییەکان دامەزراوە

فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی یەریڤان زڤارتنۆتس دەکەوێتە نزیک گوندی پاراکار لە پارێزگای ئارماڤیر (١٢ کم (٧ میل) لە ڕۆژاوای یەریڤان).

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئارماڤیر
ئارماڤیر
ئارماڤیر

**ئارماڤیر** () کۆمەڵگەیەکی شارەوانی شارۆچکە و شارەوانییە و دەکەوێتە ڕۆژاوای ئەرمینیا و وەک ناوەندی کارگێڕی پارێزگای ئارماڤیر کاردەکات. لە ساڵی ١٩٣١ لەلایەن حکوومەتی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمینیا دامەزراوە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٢٩ ھەزار و ٣١٩ کەسە، لەکاتێکدا کە لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٨٩دا ٤٦ ھەزار و ٩٠٠ کەس بووە، کەمی کردووە. لە ئێستادا ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٣٧٬٠٥٣ کەسە بەپێی خەمڵاندنی فەرمی ساڵی ٢٠١٩.

شارۆچکەکە پێش ساڵی ١٩٣٥ بە **سەردارئاباد** ناسرابوو، و لە ساڵی ١٩٣٥ تا ١٩٩٥ بە **ھۆکتەمبەریان** ناسرابوو. لە ئێستادا، ئارماڤیر شوێنی نیشتەجێبوونی ئەپستۆریای ئارماڤیری کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئارماڤیر
پۆل:پارێزگای ئێریڤان
گەرم و سارد

**گەرم و سارد** () گۆرانییەکی پۆپی کەیتی پێری گۆرانیبێژی ئەمریکییە. ئەم گۆرانییە یەکێک لە ترەکەکانی ئەلبومی یەکێک لە کوڕەکانە. ھەروەھا ئەم گۆرانییە توانیبووی پلەی سێیەمی *Billboard hot 100 USA*  بەدەست بێنێت و زیاتر لە دە ملیۆن لە ئەمریکادا بفرۆشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ٢٠٠٨
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نەمسا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی دانمارک
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی فینلاند
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئەڵمانیا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نۆرویژ
پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠٠٨
لێڤۆن تێر-پێترۆسیان

**لێڤۆن تێر-پێترۆسیان** (; لەدایکبووی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥)، بە ناوە سەرەتایییەکانی **LTP** ناسراوە، سیاسەتمەدارێکی ئەرمەنییە کە وەک یەکەم سەرۆکی ئەرمینیا لە ساڵی ١٩٩١ تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ١٩٩٨ کاری کردووە.

## ژیان
تێر-پێترۆسیان لە ساڵی ١٩٦٩ لە بەشی ڕۆژھەڵاتناسی لە زانکۆی یەریڤانی حکومی دەرچوە. لە ساڵی ١٩٧٢ خوێندنی پۆست گریجوەی لە زانکۆی لینینگراد تەواو دەکات. ساڵی ١٩٨٧ بڕوانامەی دکتۆرای لە ھەمان زانکۆ وەرگرتووە. لە ساڵی ١٩٧٢ تا ١٩٧٩، تێر-پێترۆسیان وەک توێژەری بچووک لە پەیمانگای ئەدەبی مانوک ئابێغیان لە ئەکادیمیای زانستی ئەرمەنی کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٧٩ تا ١٩٨٤ پۆستی سکرتێری زانستی لە مەتەنەداران بە ناوی سەینت مەسرۆب مەشدۆتسەوە وەرگرتووە. لە ساڵی ١٩٨٤ەوە لە ماتێناداران وەک توێژەرێکی باڵا کاری کردووە.

تێر-پێترۆسیان ھاوسەرگیری لەگەڵ لیودمیلا (لەدایکبووی پلێسکۆڤسکایا) کردووە؛ ئەو دوو ھاوسەرە یەک کوڕیان ھەیە بە ناوی دەیڤد کە ئابووریناس و بازرگانە و چوار نەوەیان ھەیە (لیڤۆن، ھاکۆب، لوسیا، ئارێگ).

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* سیمۆن زاڤاریان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەرمەنستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی حەلەب
بیلالی حەبەشی

**بیلالی حەبەشی** یان **بیلالی کوڕی ڕەباح** ھاوەڵی پێغەمبەر محەممەد و یەکەمین بانگبێژی ئیسلام و یەکەمین کۆیلە بوو کە موسڵمان بووە، ناوی تەواوی بیلالی کوڕی ڕەباحی قوڕەشی تەمیمییە و ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ حەبەشە کە وڵاتی ئەسیوبیای ئێستا دەکات، بیلال لەوانە بووە کە لەسەرەتاکانی بانگەوازی ئیسلام موسڵمان بووە و بی دەسەڵات بووە، ھەر لە منداڵییەوە کراوە بە کۆیلە و بە ھۆزی بەنوو جومەح فرۆشراوە و کراوە بە کۆیلەی ئومەیەی کوڕی خەلەف و بووە بە ژێردەستەی ئەو، چونکە کەسێکی ڕەشپێست و کەڵەگەت بووە ھەمیشە کاری قورسی پێکراوە و پەراوێز و پشتگوێ خراوە. موسڵمانبوون و ئەشکەنجەدانی بیلال لە پێشەنگی ئەو حەوت کەسە بوو کە بە ئاشکرا باوەڕیان بە ئیسلام ھێنا، ھەر لەبەر ئەو ھۆکارە دووچاری ئازار و ئەشکەنجەیەکی زۆر سەخت بووەوە، بەڵام کەسێکی زۆر ئارامگر بووە چونکە سەرەڕای ئازار و ئەشکەنجەدانی سەختی ھەرگیز لە باوەڕەکەی پاشگەز نەبووەوە، ھەمیشە لەکاتی ئەشکەنجەدانی دەیوت  واتا: خوای من ئەڵڵایە و تاک و تەنیایە و ھاوەڵی نییە، لەدوای ئەشکەنجەدانێکی زۆری ئەبووبەکری سدیق بڕیاری دا کە لە خاوەنەکەی بیکڕێت و ئازادی کرد، کاتێک بانگ کرا بە شەرع پێغەمبەر کردی بەیەکەم بانگبێژی ئیسلام.

## ژیان
لەکاتی کۆچکردن بۆ مەدینە بیلالیش کۆچی کرد و لە نێوان بیلال و ئەبو عوبەیدەی کوڕی جەڕاح برایەتی دروست کرا، ھەروەھا بەشداری ھەموو جەنگەکانی ئیسلامی سەردەمی پێغەمبەر کردووە، لە جەنگی بەدردا بیلال «ئومەیەی کوڕی خەلەف»ی کوشت کە پێشتر کۆیلەی ئەو بوو، لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەبوبەکری سدیق بیلال داوای کرد کە بەشداری لە جەنگەکانی ئەو کاتە بکات، بەڵام چونکە بێھێز و نەخۆش بوو ئەبوبەکر ڕەتی کردەوە، لە سەردەمی دەسەڵاتی عومەری کوڕی خەتتاب، بیلال مکوڕ بوو کە بەشداری جەنگەکان بکات و جیھاد بکات، بۆیە چووە وڵاتی شام بەشداری لە فەتح کردنی چەند ناوچەیەک کرد و ھەر لەوێ مایەوە تا کۆچی دوایی کرد. پێگە و گەورەیی بیلالکاتێک بانگدان و نوێژ لەسەر موسڵمانان فەرزکرا، بیلال وەکوو یەکەمین بانگبێژ لە ئیسلامدا لەلایەن پێغەمبەرەوە دیاری کرا، ھەروەھا لە ساڵی ھەشتی کۆچی لە فەتحی مەککەدا پێغەمبەر فەرمانی بە بیلال کرد کە بچێتە سەر کەعبەی پیرۆز و بانگ بدات، بەھۆی ئەوەی تۆنی دەنگی ئارامبەخش و دەنگخۆش بووە، پێغەمبەر ھەر کاتێک کاتی بانگ بوایە بە بیلالی دەفەرموو «ارحنا بھا یا بلال»، واتا «ئەی بیلال بەو بانگە ئاراممان بکەرەوە». بیلال لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر، ھەرگیز نەیتوانی جارێکی تر بانگ بداتەوە، ھەرکاتێک کە ھەوڵی بانگدانی بدایە کە دەگەیشتە ئەو دێڕەی «اشھد ان محمدا ڕسول اللە» دڵی پڕ دەبوو و نەیدەتوانی بانگەکە تەواو بکات. عومەر کوڕی خەتتاب ھەمیشە دەیوت: «أبوو بکر سیدنا، وأعتق سیدنا» واتا: «ئەبوبەکری سەرۆک و پێشەنگمان، بیلالی سەرۆک و پێشەنگی ئێمەی ڕزگار کرد»، بەپێی گێڕانەوەکانی فەرموودەکانی پێغەمبەر، بیلال گێڕانەوەی بۆ ٤٤ فەرموودە کردووە. کۆچی دواییبیلالی حەبەشی لە وڵاتی شام کۆچی دوایی کرووە، بەڵام کات و شوێنی مردنەکەی ڕاجیایی لەسەرە، چەند بۆچوونێک دەریدەخات کە لە ساڵی ٢٠ی کۆچی لە شاری حەلەب کۆچی دوایی کردووە، ھەروەھا ھەندێک دەڵێن بیلالی حەبەشی لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا لە دیمەشق کۆچی دوایی کردووە و ھەر لە گۆڕستانی گەورەی دیمەشق نێژراوە، لە کاتی سەرەمەرگیدا فەرموویەتی «غداً نلقی الأحبّة، مُحمداً وحزبھ» واتا: «سبەینێ بە خۆشەویستانمان شاد دەبینەوە، بە محەممەد و شوێنکەوتوانی».

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٠
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٣٠
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٤٠
پۆل:قوڕەیش
پۆل:موھاجرین
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان
ئەحمەد شەرع

**ئەحمەد حوسێن شەرع** () ناسراو بە **ئەبوو محەممەد جۆلانی** (بە عەرەبی: أبو محمد الجولاني) فەرماندەی سەربازی و سیاسەتوانێکی سوورییە کە لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ەوە وەک بیستەمین سەرۆک کۆماری سووریا کار دەکات. ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٧ ھەتا ٢٠٢٥، ئەمیری گرووپی ھەییەی تەحریر شام بوو و ڕۆڵی سەرەکیی لە ھێرشەکانی ٢٠٢٤ی ئۆپۆزیسیۆنی سووریادا ھەبوو کە بووە ھۆی کەوتنی ڕژێمی ئەسەد و پێکھێنانی حکوومەتی ڕاگوێزراوی سووریا.

ئەو ھەروەھا پێشتر ئەمیری ڕێکخراوەی بەرەی نوسرە بووە کە بەشێک بوو لە ئەلقاعیدە. وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە مانگی ئایاری ٢٠١٣دا جۆلانی وەک «تیرۆریستێکی جیھانیی دیاریکراوی تایبەت» خستە پێڕستەکەوە. دواتر لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ شاندێکی ئەمریکی، شەرع لە پێڕستی تیرۆری ئەمریکا خرایە دەرەوە.

## ژیاننامە
### سەرەتای ژیانی و شەڕی عێراق
وێنۆک|ئەحمەد شەرع لە ساڵی ١٩٩٦
ئەحمەد شەرع لە ساڵی ١٩٨٢ لە شاری ڕیاز، عەرەبستانی سعوودی لەدایک بوو. باوکی ھەتا ساڵی ١٩٨٩ وەک ئەندازیاری نەوت کاری کردووە. لە ھەمان ساڵەدا بنەماڵەی شەرع گەڕانەوە بۆ سووریا، دواتر ئەحمەد شەرع لەوێ گەورە بوو و لە گەڕەکی مەززە لە دیمەشق ژیانی بەسەر برد. ئەو سەرەنجام لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕووی لە عێراق کرد. شەرع لە کاتی شەڕکردن لەگەڵ سەربازانی ئەمریکی دوای شەڕی عێراق، بە خێرایی لە ڕیزەکانی ئەلقاعیدە لە عێراق  پلە و پۆستی بەرز بووەوە. دەوترێت ھاوکارێکی نزیکی سەرکردەی ڕێکخراوەکە، ئەبوو موسعەب ئەلزەرقاوی بووە، ھەرچەندە بەخۆی ڕەتی دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:موسڵمانانی سووری
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا
پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون
پۆل:ھەییەی تەحریر شام
پۆل:سەرکردەکانی ئەلقاعیدە
ڕۆبێرت کۆچاریان

**ڕۆبێرت کۆچاریان** ( ; لەدایکبووی ٣١ی ئابی ١٩٥٤) سیاسەتمەدارێکی ئەرمەنییە. لە ساڵی ١٩٩٤ تا ١٩٩٧ سەرۆکی کۆماری قەرەباغ و لە ١٩٩٢ تا ١٩٩٤ سەرۆک وەزیرانی قەرەباغ بووە، لە نێوان ساڵانی ١٩٩٨ بۆ ٢٠٠٨ دووەم سەرۆکی ئەرمینیا بووە و لە ساڵی ١٩٩٧ تا ١٩٩٨ سەرۆک وەزیرانی ئەرمینیا بووە.

کۆچاریان دوو جار بە سەرۆکی ئەرمینیا ھەڵبژێردرا، لە ساڵانی ١٩٩٨ و ٢٠٠٣؛ ھەردوو ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بە دوو خول بەڕێوەچوو. لە زۆربەی سەرۆکایەتییەکەیدا، لە نێوان ساڵانی ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٧، ئابووری ئەرمینیا بە تێکڕا ساڵانە بە ڕێژەی ١٢٪ گەشەی کردووە، بە شێوەیەکی بەرچاو بەھۆی بووژانەوەی بیناسازییەوە. لەکاتێکدا لایەنگرانی کۆچاریان شانازیی پێدەکەن کە گەشەی ئابووری ئەرمینیای لە سەردەمی سەرۆکایەتییەکەیدا مسۆگەر کردووە، ڕەخنەگرانی ئەو بە پێشخستنی گەندەڵی و دروستکردنی سیستەمێکی ئۆلیگارکیی حکوومەت لە ئەرمینیا تۆمەتبار دەکەن.

لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨ کۆچاریان لە پەیوەندی لەگەڵ سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەرمینیا لە ساڵی ٢٠٠٨ لە کۆتا ھەفتەکانی سەرۆکایەتییەکەیدا تۆمەتبار کرا، کە بووە ھۆی مردنی دە کەس. دادگاییکردنی کۆچاریان لە ١٣ی ئایاری ٢٠١٩ دەستی پێکرد. دادگاییکردنەکە لە مانگی ئازاری ٢٠٢١ کۆتایی ھات دوای ئەوەی دادگای دەستووری ئەرمینیا ئەو مادەیەی یاسای سزادانی بە نادەستووری زانی کە بەپێی ئەو کۆچاریان دادگایی دەکرا.

## ژیانی تایبەت
وێنۆک|ڕاست|ڕۆبێرت کۆچاریان لەگەڵ خێزانەکەی. لە ساڵی ٢٠١٣
ئەو و ھاوسەرەکەی بە ناوی بێلا کۆچاریان خاوەنی سێ منداڵن: سێدراک، گایانێ و لیڤۆن کە ھەموویان لە ستێپاناکێرت لەدایکبوون. کۆچاریان جگە لە زمانی ئەرمەنی زێدی خۆی، بە زمانەکانی ڕووسی و ئینگلیزی قسە دەکات لە بیرەوەرییەکانیدا کە لە ساڵی ٢٠٢٠ بڵاوکراونەتەوە، دانی بەوەداناوە کە فەرمانێکی خراپی لە زمانی ئەرمەنی ستاندارددا ھەبووە و دەڵێت «لە نووسین و خوێندنەوەدا بە زمانی ئەرمەنی کێشەی ھەبووە». ئەو ئەمە دەگەڕێنێتەوە بۆ زێدی خۆی کە قەرەباغە، کە زۆرێک لە ئەرمەنییەکانی ناوچەکە بە شێوەزاری ناوخۆیی قەرەباخ یان زمانی ڕووسی وەک یەکەم زمانی خۆیان قسە دەکەن.ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٩٦ لەلایەن قەشە سەرەکی پارگێڤ مارتیرۆسیانەوە لە کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنستان مەعمودی وەرگرتووە، بەڵام ڕای گەیاندووە کە ئەو باوەڕدار نییە.

## ئەمانەش ببینە
* سیمۆن زاڤاریان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەرمەنستان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
سێرجینیۆ دێست

**سێرجینیۆ جیانی دێست** (؛ لەدایکبووی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئەمریکییە کە وەک بەگریکارێک (لە باڵی ڕاست) یاری بۆ یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا و ھەڵبژاردەی نەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکات. دێست لە ھۆڵەندا لە دایکێکی ھۆڵەندی و باوکێکی سورینامی-ئەمریکی لەدایکبووە، پێشتر لە خولی نایابی ھۆڵەندادا یاری بۆ یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئەمستردام کردووە؛ لە ٢٠١٩ەوە نوێنەرایەتیی ھەڵبژاردەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی لەسەر ئاستی باڵای نێونەتەوەیی کردووە.

## سەرەتای ژیان
دێست لە ھۆڵەندا لە باوکێکی سورینامی-ئەمریکی و دایکێکی ھۆڵەندی لەدایکبووە. دێست ھەتاوەکوو ساڵی ٢٠١٢، یاری بۆ ئەکادیمیای لاوانی ئەڵمیرە سیتی کردووە، پاش ئەوە ڕووی لە ئەکادیمیای لاوانی ئایاکس کرد. ئەو سەرەتا ھێرشبەر بوو، بەڵام دواتر شوێنی خۆی لە یاریگەدا گۆڕی بۆ بەگریکار (لە باڵی ڕاست).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەمریکی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
یەکێک لە کوڕەکان

** یەکێک لە کوڕەکان** () یەکەم ئەلبومی کەیتی پێری گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی ئەمریکییە. ئەم ئەلبومە لە سەردەمی بڵاوبوونەوەی خۆی توانی پلە نۆیەمی *Billboard 200 USA* کۆ گرنگترین خشتەی ئەلبوم لە جیھاندایە بەدەست بھێنێت. ئەم ئەلبومە لە دوازدە ترەک پێکھاتووە لەمانە:

# یەکێک لە کوڕەکان (گۆرانی)
# کچێکم ماچ کرد
# داچڵەکیان لە ڤێگاس
# ھزر کردن بە تۆ
# مانکێن
# تۆ زۆر گەییت
# گەرم و سارد
# گەر دەتوانی پیشانم بدە
# ون بوون
# خۆ لێ دان
# من ھێشتا خەریکم ھەناسە دەکێشم
# تەپل
# پیاڵەیێک قاوە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبۆمەکانی ٢٠٠٨
عەبدوڵڵا کوڕی حاریس

**عەبدوڵڵا کوڕی حارس کوڕی عەبدولعوزای سەعدی** برای شیری پێغەمبەر محەممەدە و گوتراوە یەکێکە لە ھاوەڵان، دایکی حەلیمەی سەعدییەیە و باوکی حارس کوڕی عەبدولعوزایە، گوتراوە خۆی و باوکی موسڵمان بوون و موسڵمانی چاکبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان