open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تۆماری فڕۆکە

**تۆماری فڕۆکە**، کۆدێکی تایبەت و بێھاوتایە بۆ فڕۆکەیەکی دیاریکراو، کە بەپێی گریمانەی نێودەوڵەتی دەبێت لەسەر دەرەوەی ھەموو فڕۆکەیەکی شارستانی دیاری بکرێت. ئەم تۆمارە ولاتی تۆمارکردنی فڕۆکەکە پیشان دەدات، و زۆر لە پلاکی ئۆتۆمبێل یان تۆماری کەشتی دەچێت. ئەم کۆدە دەبێت لە بڕوانامەی تۆمارکردنیشدا دەرکەوێت، کە لەلایەن دەسەڵاتی گشتیی فڕینەوە (CAA) دەردەکرێت. فڕۆکەیەک تەنھا دەتوانێت یەک تۆمار ھەبێت، لە یەک دادگەیی، ھەرچەندە دەکرێت ئەم تۆمارە لە ماوەی ژیانی فڕۆکەکەدا بگۆڕدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆمارە گشتییەکان
ناڕەزایەتییەکانی دژە گەندەڵی لە سڕبیا، ٢٠٢٤-٢٥

لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، زنجیرەیەک خۆپیشاندانی جەماوەری لە شاری نۆڤی ساد دەستیپێکرد دوای ڕووخانی چەتری وێستگەی شەمەندەفەر لە شارەکەدا، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ١٥ کەس و برینداربوونی سەختی دوو کەسی تر.

## سەرچاوەکان
ڪ

وێنۆک|پیتی ()
**ڪ**، **کافی درێژکراو** یان **کافی نەخشێندراو** یەکێکە لە پیتە زیادکراوەکانی ئەلفوبێی عەرەبی، کە لە نووسینی عەرەبیدا شێوەکەی لە شێوەی پیتی کافی عەرەبی دەچێت و کێشراوە وەک کافی کووفی و بەکاردەهێنرێت لە خۆشنووسیدا. ھەروەھا پیتەکە دەنگی «ک» دەنوێنێت و بە کاف ناودەبرێت.

## نووسین

## سەرچاوەکان
سەید جەلالەدین محەممەدیان

**سەید جەلالەدین محەممەدیان** (لەدایکبووی ١٩٤٦ لە کرماشان) گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە گۆرانیی بە ھەردوو زمانی کوردی و فارسی و، لەسەر شێوازی مۆسیقای سوننەتیی ئێرانی و عیرفانی وتووە. *پیاوانی خوا* () بەناوبانگترین بەرھەمی گۆرانییەتی.

## ژیاننامە
سەید جەلالەدین محەممەدیان لە ساڵی ١٩٤٦ لە گەڕەکی فەیزابادی شاری کرماشان لەدایک بووە. لە تەمەنی گەنجییەوە بە ھاندانی مامۆستا سەید ئەمیرۆلا کاتەکبوودی لە گرووپی تەنبوورنەوازان کاری کردووە. دوای ئەوەی دەنگی گەشە دەکات و ئامادەکاریی باش دەکات، لە ١٩٧٢ چالاکییە ھونەرییەکانی لە فەرھەنگ و ھونەری کرماشان دەست پێ دەکات. دواتر بۆ ئەوەی باشتر لە مۆسیقای ڕەسەنی ئێران تێ بگات، ڕوو دەکاتە تاران و لەسەر دەستی محەممەد ڕەزا شەجەریان وەک خوێندکار لە فێرگەی سەبا بۆ ماوەی سێ ساڵ دەخوێنێت و لە ھەمان کاتدا لە خزمەت ئەسغەر بەھاریدا بە ئامێر و دێڕەکانی گۆرانی ئاشنا دەبێت و بۆ ماوەی سێ ساڵی دیکەش لە پۆلی مامۆستا شەجەریان دەمێنێتەوە کە ئەوسا لە ڕادیۆ دەرسی دەوتەوە. ماوەیەکیش لای پرۆفیسۆر مەحموود کەریمی بە مەبەستی تەواوکردنی زانستە موزیکییەکانی خوێندوویەتی. لە ١٩٧٧ دیسان پەیوەندیی بە گرووپی تەنبوورنەوازان کرد. ھاوشێوەی زۆربەی گۆرانیبێژانی تری وەک شارام نازری، کەڵکی لە شیعرە سۆفییەکانی شاعیرە گەورەکانی فارس وەک حافز و مەولانای ڕۆمی وەرگرتووە. لە زۆرینەی بەرھەمەکانی، لەپاڵ تەموورە، دەنگی دەفیش دەبیسترێت.

محەممەدیان لە ١٩٧٩ لەگەڵ ناوەندی پاراستن و بڵاوکردنەوەی مۆسیقا کاری کردووە و گۆرانییەکی سەرنجڕاکێشی بە ناوی «ھەوای نیشتمان» () لەگەڵ ئۆرکێسترای تەنبووری شەمس و مەزھەر ئەنوار و ئۆرکێسترای ڕادیۆی ئێران پێشکەش کرد.

محەممەدیان دوای ساڵانێکی زۆری پڕ بەرھەم، لە دنیای ھونەر دوور کەوتەوە. لەو بارەوە دەڵێ: «… لەبەر ھەندێ ھۆکار لە ھونەر کشامەوە؛ نامەوێ خودان ھونەرێک بم نزم بێ و قسەی بەدواوە بێت.»

## ئەلبوومەکان
* *پیاوانی خودا*
* *عاشقی دێوانە*
* *ھاوڕێی دڵ*
* *زادەی عیشق*
* *شیرین شیرینە* کە بریتییە لەم گۆرانیانە:

# نیلوفرای من
# شیرین شیرینە
# مثل گلی نگارا
# مزار شیرین
# گوڵنیشان
# ھیچ تقصیری
# ئاگرواران
# سەفەر خوەش
# گل من

## پێزانین
سی و دووھەمین فێستیڤاڵی مۆسیقای فەجر لە بەشی پێزانینی لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٦ لە مەراسیمی کۆتاییدا ڕێزی لە سەید جەلالەدین محەممەدیان گرت.

ھەروەھا لە ١٥ی خاکەلێوەی ٢٠٢٣، ڕێوڕەسمێک بۆ یادی «سەید جەلالەدین محەممەدیان» لە ھۆڵی ڕودەکی لە تاران بەڕێوە چوو، کە تێیدا پارچە مۆسیقای «پیاوانی خوا» لەلایەن گرووپی تەنبوورژەنانی «ڕاز مەھتاب» پێشکەش کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
کۆمەڵکوژیی کوشکۆنار

**کۆمەڵکوژیی کوشکۆنار** (، ) کۆمەڵکوژییەک بوو لە ٢٦ی ئازاری ١٩٩٤ کە تێیدا ٣٨ گوندنشینی کورد کوژران و گوندەکانی کۆچاغلی و کوشکۆنار لە نزیک پارێزگای شرنەخ لە ئەنجامی بۆردومانی قورسی ھێزە چەکدارەکانی تورکیا وێران کران.

خێزانی قوربانییەکان کە سکاڵایان لای دادگای تورکیا کردبوو، بڕیاری دادگا وابوو کە پەکەکە بەرپرسیارە لە کۆمەڵکوژییەکە. ئەوان سکاڵایان لای دادگای مافی مرۆڤی ئەورووپا (ECHR) کرد و لێکۆڵینەوەکان دەریان خست کە سەرەڕای بانگەشەکانی تورکیا ھیچ پێکدادانێک لە ناوچەکەدا نەبووە. تورکیا بە تاوانی کوشتنی ھاووڵاتیانی مەدەنی کورد لێپێچینەوەی لێ کرا و ECHR فەرمانی بە تورکیا کرد بڕی دوو ملیۆن و ٣٠٠ ھەزار یۆرۆ بداتە کەسوکاری قوربانییەکان.

## ڕووداوەکە
ڕووداوەکە لە گوندەکانی کۆچاغلی و کوشکۆنار لە پارێزگای شرنەخ لە بەیانی ٢٦ی ئازاری ١٩٩٤ ڕوویدا لەکاتێکدا زۆربەی دانیشتووانی پیاوی ھەردوو گوندەکە لە کێڵگەکانی دەرەوەی گوندەکاندا کاریان دەکرد. خەڵکی گوندەکە گوێیان لە فڕینی فڕۆکە بوو لە نزیکەوە، لە دەورووبەریی کاتژمێر ١٠٫٣٠ و ١١٫٠٠ی بەیانی. فڕۆکە سەربازییەکانی ھێزی ئاسمانی تورکیا و ھەلیکۆپتەرێک بە دەوری ھەردوو گوندەکەدا دەسوڕانەوە و دەستیان کرد بە بۆردومانکردنیان. گوندنشینەکان کە بۆمبارانکردنەکەیان بینی ھەوڵیانداوە خۆیان ڕزگار بکەن، بەڵام تەقەی دۆشکە لە کۆپتەرەکەوە ڕێگر بوو لە ھەڵھاتنیان. ھەندێک کەس لێدانی ڕاستەوخۆیان بەرکەوتووە و ھەندێکیشیان لەژێر داروپەردووی ئەو خانووانەدا گیریان خوارد کە لە بۆردومانەکەدا وێران بوون.

دوای بۆردومانەکە ٣٨ کەس گیانیان لەدەستدا، ١٣ کەس لە کۆچاغلی و ٢٥ کەس لە کوشکۆنار. زۆربەی ئەوانەی گیانیان لەدەستداوە منداڵ، ژن یان بەساڵاچوو بوون، لەنێویاندا حەوت منداڵی ساوا. جگە لەوەش بە گشتی ١٣ کەس بریندار بوون. دواتر سەربازانی ھێزە چەکدارەکانی تورکیا پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)یان بە تاوانبار زانی و ئەو ڕووداوەیان وەک پڕوپاگەندە بەکارھێنا. ھەروەھا حکوومەت سەرەڕای سکاڵای گوندنشینانی ڕزگاربوو و کەسوکاریان ڕەتیکردبووەوە لێکۆڵینەوە لە ڕووداوەکە دەستپێبکات.

## دواتر
پارێزەری دۆسیەکە تاھیر ئەلچی، پارێزەر و چالاکوانی کورد بوو. پێشتریش بەھۆی ئەوەی پەکەکەی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناوزەد نەکردبوو، لەلایەن بەکرێگیراوانی دەوڵەتەوە ھەڕەشەی لێکرابوو.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی کۆمەڵکوژیی کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان
ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی گەورە

**ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی گەورە** زاراوەیەکی جیۆپۆلەتیکییە کە لە مانگی ئازاری ٢٠٠٤ وەک بەشێک لە کاری ئامادەکاری ئەمریکا بۆ لووتکەی گرووپی ھەشت لە حوزەیرانی ٢٠٠٤دا ناسێندرا. لەم بەشەدا پێشنیارێک بۆ گۆڕانکارییەکی بەرفراوان لە شێوازی مامەڵەکردنی ڕۆژاوا لەگەڵ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا خراوەتەڕوو. ھەروەھا بە ناوچەیەکی ناڕوون پێناسەکراوە کە جیھانی عەرەبی لەخۆدەگرێت لەگەڵ ئەفغانستان و ئێران و تورکیا و ھەندێکجاریش قەوقاز و ئاسیای ناوەندی.

## مێژوو
سەرھەڵدانی ئیسلام لە ناوچەکانی دەوروبەری ئەورووپا، بەتایبەتی لەگەڵ کەوتنی قوستەنتینە لە ساڵی ١٤٥٣دا، بووە ھۆی ئەوەی ئەورووپییەکان خۆیان بە مەسیحییەتییەک بزانن کە تا سەدەی پازدەھەم لە جیھانی فراواندا دابڕاوە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا (MEN)
** ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
** ڕۆژاوای ئاسیا
** باکووری ئەفریقا
* قەوقاز
* ئاسیای ناوەندی
* جیھانی عەرەبی
* جیھانی ئیسلامی
* یاریی مەزن
* ڕێکەوتنامەی سایکس–پیکۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
ڕۆژھەڵاتی نزیک

وێنۆک|300x300پیکسڵ| نەخشەی تۆپۆگرافیای بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی نزیک
**ڕۆژھەڵاتی نزیک** () ھەرێمێکی نیمچەکیشوەرییە لە دەوروبەری ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست بە شێوەیەکی بەرفراوان ھاوواتای ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی مۆدێرن و کەوانەی بەپیتی مێژوویی و شام، ئەنادۆڵ، میسر، مێزۆپۆتامیا، پلێتی ئێران و ناوچە کەنارییەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی لەخۆدەگرێت. ئەم زاراوەیە لەلایەن جوگرافیناسانی مۆدێرن و ڕۆژاواوە داھێنراوە و لە سەرەتادا بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بەکارھاتووە، بەڵام ئەمڕۆ پێناسەی جیاوازی ھەیە لەناو بازنەی ئەکادیمی جیاوازدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ڕۆژھەڵاتی نزیک
پۆل:بەستەری پۆلە باوەکان لە ویکیداتا
وانەی فارسی

***وانەی فارسی*** () فیلمێکی درامای مێژوویی ئەڵمانی-ڕووسی-بێلاڕووسییە لە ساڵی ٢٠٢٠ لە دەرھێنانی ڤادیم پێرێلمان. فیلمەکە بەشێکی لە کورتەچیرۆکی *Erfindung einer Sprache* لە نووسینی نووسەری ئەڵمانی وۆڵفگەنگکۆھلھێس وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زمانە دەستکردەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە زمان
پۆل:فیلمەکان بە زمانە خەیاڵییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠
جاڵجاڵۆکەی پیرۆز

***جاڵجاڵۆکەی پیرۆز*** () فیلمێکی تاوانکارییە لە ساڵی ٢٠٢٢ بە زمانی فارسی کە بە ھاوبەشی بەرھەمھێنان و ھاوبەشی نووسین و دەرھێنانی عەلی عەباسییە، و لە ڕۆڵگێڕانی مەھدی باجەستانی و زار ئەمیر ئیبراھیمییە. فیلمەکە بە پشتبەستن بە چیرۆکی ڕاستەقینەی سەعید حەنایی، بکوژێکی زنجیرەیی کە لە ساڵانی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠١ لە شاری مەشھەد لە ئێران لانیکەم ١٦ ژنی کوشتووە و ژنە ڕۆژنامەنووسێکی خەیاڵی نیشان دەدات کە لێکۆڵینەوە لە بکوژە زنجیرەیییەکە دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:فیلمە فەرەنسییەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە ئێران داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ٢٠٠١ بەرھەمھێنراون
پۆل:فیلمەکان دەربارەی لەشفرۆشی لە ئێران
پۆل:فیلمە سوویدییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە تاوانکارییە ھەستبزوێنەکانی ساڵی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢
سەری مرۆڤ

لە توێکاری مرۆڤدا **سەر** لە لوتکەی لەشی مرۆڤدایە. پشتگیری دەموچاو دەکات و لەلایەن کەللەسەرەوە پارێزگاری لێدەکرێت کە مێشک دەگرێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* لەشی مرۆڤ

## سەرچاوەکان

پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
نەمان بۆ ئیسرائیل

[وێنۆک| دروشمی مردن بۆ ئیسرائیل بە سێ زمانی [زمانی فارسی|فارسی، عەرەبی و ئینگلیزی؛ لەسەر پۆستەرێک نووسراوە کە پەیوەندیی ھەیە بە ڕێپێوانێک لە ئێران. (کۆبوونەوەیەک لە بوژنۆرد، بۆ ئیدانەکردنی گواستنەوەی پایتەختی ئیسرائیل بۆ قودس لە ٢٠١٧)]]
**نەمان بۆ ئیسرائیل** یان **مردن بۆ ئیسرائیل** (، ، ) دروشمێکی سیاسییە دژی ئیسرائیل کە لە ئێران و وڵاتانی دیکەی وەک عێراق و مەکسیک بەکاردەھێنرێت. ساڵانە بەشێک لە حاجییە ئێرانییەکان لە کاتی ڕێوڕەسمی حەجدا دروشمی «مردن بۆ ئیسرائیل» دەڵێنەوە. ئەم دروشمە بە تایبەتی لە ڕۆژی قودسدا لەلایەن خۆپیشاندەرانی دژی ئیسرائیل دەوترێتەوە و زۆر جاریش سووتاندنی ئاڵای ئیسرائیلی لەگەڵدایە. ئەم دروشمە ھەندێک جار لە مەجلیسی شۆرای ئیسلامی بەکارھێنراوە. لە فیلمێکدا کە لە ڕاھێنانی مووشەکیی ئێران لە سەردەمی سەرۆکایەتیی مەحموود ئەحمەدینەژاد بڵاو کرایەوە، دروشمی «مردن بۆ ئیسرائیل» لەسەر مووشەکێکی بالیستیکی نووسرابوو. ئەم دروشمە لە ئێراندا بە مانای تەنیا دروشمێکی سیاسی نییە، بەڵکوو ڕوانگەی ئێستای حکوومەتی ئێرانە بەرامبەر بە جێگەی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا.
## پەراوێزەکان
حەبیبە جاغووری خوێندکارێکی زانکۆی ئەدێلاید و سەرنووسەری گۆڤاری خوێندکارانی ئەو زانکۆیە، لە گۆڤارەکە دەرکرا دوای بڵاوکردنەوەی بابەتێکی دژە زایۆنیزم بە ناونیشانی «مەرگ بۆ ئیسرائیل». ئەو بابەتە ئەم ناوەڕۆکەی خوارەوە لەخۆ دەگرێت:

«چارەسەر بۆ بەدیھێنانی ئاشتی و چەسپاندنی دادپەروەری بۆ فەلەستین، بریتییە لە داواکردنی لەناوبردنی ئیسرائیل. فەلەستینی ئازاد و مەرگ بۆ ئیسرائیل.»

— جاغووری، وەک ئەوەی لەلایەن «تایمز ئۆف ئیسرائیل»ەوە گواستراوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* نە غەززە نە لوبنان، گیانم فیدای ئێران
* ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت
* شەیتانی بچووک
* شەیتانی گەورە

## سەرچاوەکان

پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
پۆل:پرۆپاگەندە لە ئێران
نە غەززە نە لوبنان، گیانم فیدای ئێران

**نە غەززە نە لوبنان، گیانم فیدای ئێران** () دروشمێکە کە دژایەتیی بەشێک لە ئێرانییەکان بەرامبەر بە پشتیوانیکردنی سەربازی، دارایی و سیاسیی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە حیزبوڵڵای لوبنان و گرووپە چەکدارە فەلەستینییەکانی تەوەری بەرگری لە پێکدادانەکان لەگەڵ ئیسرائیل دەردەبڕێت. ئەم دروشمە لە بزووتنەوە جۆراوجۆرەکانی دژی کۆماری ئیسلامی وەک بزووتنەوەی سەوزی ئێران ، بزووتنەوەی سەوز، خۆپیشاندانەکانی بەفرانبار، خۆپیشاندانەکانی خەزەڵوەری خوێناوی و شۆڕشی ژینا بەکارھاتووە.

لە ڕۆژی قودسی ساڵی ٢٠١٤، ھەوادارانی حکوومەت لە بەرامبەردا دروشمی «ھەم غەززە ھەم لوبنان، گیانم فیدای ئیسلام»یان وتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* نەمان بۆ ئیسرائیل

## سەرچاوەکان

پۆل:دروشمەکان
دەستەی چاکسازی

**دەستەی چاکسازی** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ڕێکەوتی ٤ی ئازاری ٢٠١١ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر جۆرج نۆلفی بۆکراوە. داھاتی فیلمەکە بریتیبوو لە ١٢٧٬١ ملیۆن دۆلار.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە خەیاڵییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە سیاسەتوانان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کۆمەڵگە نھێنییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن تۆماس نیومانەوە تۆمارکراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون
پۆل:فیلمە ڕیالییزمییە جادووییەکان
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
ئەبۆت و کاستێلۆ چاویان بە مۆمیاکە دەکەوێت

**ئەبۆت و کۆستێلۆ چاویان بە مۆمیاکە دەکەوێت** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ساڵی ١٩٥٥ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر چارلز لامۆنت بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٥٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٥
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ھاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەرە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەری کۆمیدییەکان
پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەری فانتازیەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە کایرۆ دانراون
پۆل:فیلمە مۆمیایییەکان
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
ئەبۆت و کۆستێلۆ چاویان بە بکوژەکە، بۆریس کارلۆف دەکەوێت

**ئەبۆت و کۆستێلۆ چاویان بە بکوژەکە، بۆریس کارلۆف دەکەوێت** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ساڵی ١٩٤٩ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر چارلز بارتۆن بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٤٠
پۆل:فیلمەکانی ١٩٤٩
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەرە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خەوە موگناتیسییەکان
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
ھەراسانکردنی سێکسی

وێنۆک|200x200پیکسڵ|پیاوێک پێشڕەوییەکی سێکسی نەخوازراو بۆ سەر ژنێکدا دەکات بە دانانی دەستی لەسەر ڕانی
**ھەراسانکردنی سێکسی** جۆرێکە لە ھەراسانکردن کە لەسەر بنەمای ڕەگەزی یان جێندەری قوربانییەک دروست دەبێت. دەکرێت ھەڵسوکەوتی سێکسی یان سێکسی ھێرشبەرانە، کردەوەی زارەکی یان جەستەیی، تا بەرتیلدان، زۆرکردن و دەستدرێژی لەخۆبگرێت. ڕەنگە ھەراسانکردن بە ڕوونی یان ناڕاستەوخۆ بێت، لەگەڵ ھەندێک نموونە لەوانە لێدوانی ڕەنگاوڕەنگی سێکسی نەخوازراو، ئەو کردارانەی کە سووکایەتیکردن و دابەزینە بە ڕەگەزێک، نیشاندانی پۆرنۆگرافی، داوای چالاکی سێکسی و ھەر شتێکی دیکەی نەخوازراوی جەستەیی، زارەکی، یان نازارەکی ڕەفتار لەسەر بنەمای سێکس. ھەراسانکردنی سێکسی کۆمەڵێک کردار لەخۆدەگرێت لە سەرپێچی زارەکییەوە تا دەستدرێژی سێکسی یان ھێرشکاری. ھەراسانکردن دەکرێت لە زۆر شوێنی کۆمەڵایەتی جیاوازدا ڕووبدات وەک شوێنی کار، ماڵ، قوتابخانە، یان دامەزراوە ئایینییەکان. ھەراسانکاران یان قوربانییەکان دەکرێ لە ھەر جێندەرێکدا بێ ڕوودات.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای کار
پۆل:توندوتیژیەکانی پەیوەندیدار بە جێندەر
موختار

**موختار** () سەرۆک گوندێکە لە شام: «دامەزراوەیەکی کۆن کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی». موختارەکان بۆ چەندین سەدە کەسایەتی ناوەندی بوون. ئەوان تەنھا لە کۆمەڵگە موسڵمانەکاندا سنووردار نەبوون؛ تەنانەت کۆمەڵگە مەسیحی و جوولەکەکانی جیھانی عەرەبیش موختاریان ھەبوو.

## ئەمانەش ببینە
* سەرۆکی شارەوانی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
ئەبۆت و کۆستێلۆ چاویان بە دکتۆر جێکڵ و مستەر ھاید دەکەوێت

**ئەبۆت و کۆستێلۆ چاویان بە دکتۆر جێکڵ و مستەر ھاید دەکەوێت** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ساڵی ١٩٥٣ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر چارلز لامۆنت بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٥٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٣
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەرە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی دکتۆر جیکیل و مستەر ھاید
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە سەدەی ١٩ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە سەردەمی ڤیکتۆریادا داندراون
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
ئەبۆت و کۆستێلۆ لە سوپای بیانی

**ئەبۆت و کۆستێلۆ لە سوپای بیانی** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ساڵی ١٩٥٠ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر چارلز لامۆنت بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٥٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمێدییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری جەزائیر داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بیابانەکاندا ڕوودەدەن
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
ئابسینت

**ئابسینت** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ساڵی ١٩١٤ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر ھێربێرت برێنۆن بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩١٠
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە پاریس داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری پاریس وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
سامناک (فیلمی ٢٠١٩)

**سامناک** () فیلمێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی-چینییە، و لەلایەن کۆمپانیای دریمۆرکس ئەنیمەیشن لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر جیڵ کۆلتۆن بۆکراوە. داھاتی فیلمەکە بریتیبوو لە ١٨٩٬٧ ملیۆن دۆلار.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە چینییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی درێم وۆڕکس
پۆل:فیلمە چینییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی یونێڤێرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
بێتاوانکردن (فیلم)

**بێتاوانکردن** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ساڵی ١٩٢٣ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر کلەرێنس براون بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:فیلمەکانی ١٩٢٣
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان کە لەسەر بنەمای شانۆنامە دروستکراون
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
خێزانی ئادەمز (فیلمی ٢٠١٩)

**خێزانی ئادامز** () فیلمێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن گرێگ تیرنان و کۆنراد ڤێرنۆن بۆکراوە. داھاتی فیلمەکە بریتیبوو لە ٢٠٣٬٨ ملیۆن دۆلار.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە خێزانەکان
پۆل:فیلمی ستۆدیۆکانی برۆن
پۆل:فیلمەکان دەربارەی جادووگەری
پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی کۆنراد ڤێرنۆن
پۆل:فیامەکانی مێترۆ-گۆلدوین مایەر
پۆل:فیلمەکانی خێزانی ئادەمز
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی یونێڤێرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
کرداری دڵ

**کرداری دڵ** () فیلمێکی کەنەدییە، و لەلایەن کۆمپانیای سینە-ئارت لە ساڵی ١٩٧٠ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر پۆڵ ئەڵمۆند بۆکراوە.

## سەرچاوەکان
ئامێری کۆکردنەوە

**ئامێری کۆکردنەوە** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای پیرامید فیلمز لە ساڵی ١٩٦٩ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر جێرۆم ئێپستاین بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٦٠
پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ١٩٦٠
پۆل:فیلمەکانی ١٩٦٩
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان کە لەسەر بنەمای شانۆنامە دروستکراون
پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکان لەسەر بنەمای شانۆنامە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆی شێپەرتۆن وێنەیگیراون
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
دڵڕفێنی کێوی

**دڵڕفێنی کێوی** () فیلمێکی ئەمریکییە، و لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز لە ساڵی ١٩٢٠ بڵاوکرایەوە. کاری دەرھێنانی لەلایەن دەرھێنەر نۆرمان دۆن بۆکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ١٩٢٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
بوومەلەرزەی پۆمپی (٦٢ی زایینی)

لە ڕۆژی ٥ی شوباتی ساڵی ٦٢ی زایینی، بوومەلەرزەیەک بە مەودای نزیکەی ٥ بۆ ٦ پلە و بە بەھێزترین ئاستی IX یان X لە پێوەری مەرکالی، شارۆچکەکانی پۆمپی و ھێرکولانیۆمی بە توندی لەرزاند و زیانێکی گەورەی پێگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٢
قوتابخانەی ڕیسبێرگسکا

**قوتابخانەی ڕیسبێرگسکا**، کە پێشتر بە ناوی ئامادەیی ڕیسبێرگسکا و قوتابخانەی ڕیسبێرگسکا ناسراوە، ئێستا سەنتەری فێرکردنی گەورەسالانە لە شاری ئۆریبرۆی سوید. لە ساڵی ٢٠١٧ کرایەوە.

قوتابخانەکە لە ساڵی ١٨٦٣ وەک قوتابخانەیەکی سەرەتایی بۆ کچان دامەزراوە و بە درێژایی سالان ناو و ئامانج و بیناکانی گۆڕاوە. لە نێوان سالانی ١٩٣١ تا ٢٠١٦ بووە بە قوتابخانەی ئامادەیی شارەوانی بە شێوازی جیاجیا. ئێستا قوتابخانەکە لە ناوچەی ڕۆستا لە تەنیشت ڕووباری سڤارتۆن لە ڕۆژاوای ئۆریبرۆ ھەڵکەوتووە.

دوای داخستنی ئامادەیییەکە لە ساڵی ٢٠١٦، بیناکانی نۆژەن کرانەوە و لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ وەک خوێندنی گەورەسالان (کۆمڤوکس) بە ناوی ئێستای کامپوسی ڕیسبێرگسکا کرایەوە. لە حوزەیرانی ٢٠١٨، چالاکییەکانی فراوان کران بۆ سەنتەرێکی فێرکردنی تێکەڵاو کە خوێندنی گەورەسالان، فێربوونی زمانی سویدی بۆ کۆچبەران و ھەندێک خزمەتگوزاری زانکۆیی تێدا پێشکەش دەکرێت.

## سەرچاوەکان
شەڕی بەیزا (٢٠١١)

**شەڕی ئەلبەیزا** ( یەکەم ململانێ بوو کە لە سەردەمی شۆڕشی لیبیا لە نێوان کەتیبەکانی عەقید موعەممەر قەزافی و شۆڕشگێڕانی لیبیا لە چوارەمین شاری گەورەی وڵاتەکە کە ئەلبەیزا و دەوروبەرەکەی بوو.  شەڕەکە لە ئەنجامی ئەو خۆپێشاندانانە ڕوویدا کە داوای ڕووخانی ئەو ڕژێمەیان دەکرد کە لە ئەلبەیزا دەرچوون، پاشان خۆپیشاندەران لەگەڵ ئاسایشی ناوخۆی شارەکە، پێشەنگی کەتیبەی خەمیس، و بەکرێگیراوان و کەتیبەی حوسێن ئەلجوەیفی کە لە شەححات و فڕۆکەخانەی ئەلئەبرەق لە ئەلبەیزا جێگیر بوون، شەڕەکە بۆ ماوەی ڕۆژێک لە ئەلبەیزا بەردەوام بوو شۆڕشگێڕە لیبییەکان بەرەو پەراوێزی شارەکە لە شەححات و فڕۆکەخانەی ئەلئەبرەق بەڕێکەوتن. شۆڕشگێڕان توانیان شارەکە و دەوروبەرەکەی کۆنترۆڵ بکەن و بەمجۆرە بەیزا بە یەکەم شار دادەنرێت کە لەژێر دەسەڵاتی قەزافی دەرباز بووە و بەدرێژایی شۆڕش لەژێر دەسەڵاتی ئەواندا ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠١١ لە لیبیا
پۆل:شەرەکانی ٢٠١١
پۆل:ململانێکانی ٢٠١١
ئۆریبرۆ

**ئۆریبرۆ** حەوتەمین گەورەترین شاری سویدە، ناوەندی شارەوانی ئۆریبرۆیە و پایتەختی هەرێمی ئۆریبرۆیە. شارەکە لە دەشتی نێرکە هەڵکەوتووە، لە نزیک دەریاچەی یێلمارەن، چەند کیلۆمەترێک لە ناوەوەی وشکانی بە درێژایی ڕووباری بچووکی سڤارتۆن درێژ بووەتەوە، و نزیکەی ١٢٦،٠٠٠ کەس دانیشتووی شارەکەن.

## سەرچاوەکان
پۆمپی

**پۆمپی** شارێک بوو لە شوێنی شارەوانی ئێستای پۆمپی، لە نزیک ناپۆلی، لە ھەرێمی کامپانیای ئیتاڵیا. لەگەڵ شاری ھێرکولانیۆم و ستابیا و چەندین کۆشک و تەلاری دەوروبەری، ئەم شارە لەژێر ٤ بۆ ٦ مەتر خۆڵەمێشی گڕکانی و پومیسدا نوقم بوو، کاتێک کە گڕکانی ڤیزۆڤیۆس لە ساڵی ٧٩ی زایینیدا تەقییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیتالیا
عەتائوڵڵا ئەبوو سەبح

**عەتائوڵڵا عەبدولعال محەممەد ئەبوو سەبح**، چەندین پۆستی وەزاری ھەبووە، وەزیری ڕۆشنبیری فەلەستین بووە، پاشان دوای دابەشبوونی فەلەستین بووە وەزیری کاروباری زیندانیان و زیندانیانی ئازاد کردووە لە حکوومەتی فەلەستین لە غەززە، دوای وەزیری پێشووی محەممەد فەرەج ئەلغول کە بووەتە بەرپرسی وەزارەتی داد؛ و سەرۆکی کۆمەڵەی زانایانی فەلەستین، لقی ڕەفەح بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
پۆل:شاعیرانی فەلەستینی
پۆل:بانگخوازە فەلەستینییەکان
پۆل:ئەندامانی حەماس
شاری وێستمینستەر

**شاری وێستمینستەر** شارەوانییەکی لەندەنە کە پلەی شاری ھەیە لە گەورە لەندەن، ئینگلتەرا.

## سەرچاوەکان
وێست ئیند (لەندەن)

ناوچەی **وێست ئێند** لە لەندەن (کە بە گشتی بە وێست ئێند ناسراوە) ناوچەیەکە لە ناوەندی لەندەن، لەندەن، ئینگلتەرا، کە دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری لەندەن و باکووری ڕووباری تەیمز. لەم ناوچەیەدا زۆربەی سەرنجڕاکێشە گەشتیارییە سەرەکییەکان، دوکان، کۆمپانیا، باڵەخانە حکومییەکان و شوێنە ڕابواردنەکانی شار، لەوانەش شانۆکانی وێست ئێند کۆبوونەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
تۆتنھام کۆرت ڕۆد

**تۆتنھام کۆرت ڕۆد** (ھەندێک جار بە تی سی ئاڕ کورت دەکرێتەوە) شەقامێکی سەرەکییە لە ناوەندی لەندەن، کە نزیکەی بە تەواوی دەکەوێتە ناو شارەوانی کامدن.

## سەرچاوەکان
ماربڵ ئارچ

**ماربڵ ئارچ** (کەوانەی مەڕمەڕ) تاقێکی سەرکەوتنی سەدەی نۆزدەیەمە کە ڕووکەشی لە مەڕمەڕی سپی دروست کراوە لە لەندەن، ئینگلتەرا. ساڵی ١٨٢٧ لەسەر دەستی جۆن نەش داڕێژراوە. 

## سەرچاوەکان
فیتزرۆڤیا

**فیتزرۆڤیا** ناوچەیەکە لە ناوەندی لەندەن، ئینگلتەرا، لە وێست ئێند.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
مارلیبۆن

**مارلیبۆن** ناوچەیەکە لە لەندەن، ئینگلتەرا و دەکەوێتە ناو شارەوانی وێستمینستەر. لە ناوەندی لەندەنە و بەشێکە لە وێست ئێند. شەقامی ئۆکسفۆرد سنووری باشووری پێکدێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
سۆھۆ

**سۆھۆ** ناوچەیەکە لە شارەوانی وێستمینستەر لە وێست ئێندی لەندەن. لە سەرەتادا ناوچەیەکی مۆدێرن بوو بۆ چینی ئەرستۆکرات، لە سەدەی نۆزدەیەمەوە بووە بە یەکێک لە ناوچە سەرەکییەکانی ڕابواردن لە پایتەختدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
مەیفەیر

**مەیفەیر** ناوچەیەکە لە لەندەن، ئینگلتەرا، لە شارەوانی وێستمینستەر. لە ناوەندی لەندەنە و بەشێکە لە وێست ئێند. دەکەوێتە نێوان شەقامی ئۆکسفۆرد، شەقامی ڕیجنت، پیکادیلی و پارک لەین و یەکێکە لە گرانترین ناوچەکانی جیھان.

## سەرچاوەکان
ڕێگەی ئەی ٤٠

**ڕێگای ئەی ٤٠** ڕێگایەکی سەرەکییە کە لە نێوان لەندەن و گودویک (فیشگارد) لە وڵاتی وێڵز درێژ دەبێتەوە، و بە فەرمی لە ھەموو بەڵگەنامە و یاساکاندا بە "ڕێگای سەرەکی لەندەن بۆ فیشگارد (A40)" ناسراوە.

## سەرچاوەکان
فیشگارد

**فیشگارد** (بە وێڵزی: ئابەرگواون، کە واتای «دەمی ڕووباری گواون» دەگەیەنێت) شارۆچکەیەکی کەنارییە لە پێمبرۆکشایەر لە وێڵز، کە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣٬٤٠٠ کەسە (بە نزیکەیی تا سەد).

## سەرچاوەکان
ڕێگە ڕۆمانییەکان

ڕێگاکانی ڕۆمانی (بە واتای "ڕێگای ڕۆمانی") ژێرخانێکی گرنگ و پێویست بوون بۆ پاراستن و گەشەپێدانی دەوڵەتی ڕۆمانی، کە لە نزیکەی ساڵی ٣٠٠ی پێش زایین دروست کران و بەردەوام بوون لەگەڵ فراوانبوون و پتەوبوونی کۆماری ڕۆمانی و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆری ڕێگەکان
ئێسێکس

**ئێسێکس** ھەرێمێکی ڕێوڕەسمییە لە ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا، و یەکێکە لە ھەرێمەکانی دەوروبەری پایتەخت.

## سەرچاوەکان
ھەمپشیر (ئینگلتەرا)

**ھەمپشیر** ھەرێمێکی ڕێوڕەسمییە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ بێرکشایەر، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ سەری و ڕۆژاوای ساسێکس، لە باشوورەوە لە ڕێگەی دەریای سۆلێنتەوە دەکەوێتە بەرامبەر دوورگەی وایت، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ دۆرسێت، و لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ویڵتشایەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:باشووری ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا
تایبەرن

**تایبەرن** مەڵبەندێک (موڵکێک) بوو لە لەندەن، میدڵسێکس، ئینگلتەرا، یەکێک بوو لە دوو مەڵبەند کە لەلایەن پارێزگای مارلیبۆنەوە خزمەت دەکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
پۆل:مێژووی شاری ویستمینستەر
سێڵفریجز

**سێلفریجز**، زنجیرەیەکی کۆگای گەورەی پلەبەرزە لە شانشینی یەکگرتوو کە لەلایەن سێلفریجز ڕیتەیڵ لیمتدەوە بەڕێوە دەبرێت. لە ساڵی ١٩٠٨ لەلایەن ھاری گۆردن سێلفریجەوە دامەزرا.

## سەرچاوەکان
کۆگای گەورە

**کۆگای گەورە** دامەزراوەیەکی فرۆشیارییە کە کۆمەڵێکی فراوان لە کەلوپەلی بەکاربەر لە بەشە جیاوازەکانی کۆگاکەدا پێشکەش دەکات، ھەر بەشێک ("دیپارتمێنت") تایبەتمەندە بە جۆرێکی دیاریکراوی بەرھەم.

## سەرچاوەکان
جۆن لویز و ھاوبەشەکان

**جۆن لویز و ھاوبەشەکان**، کە بە **جۆن لویز** ناسراوە، زنجیرەیەکی بەریتانی کۆگای گەورەی پلە بەرزە کە لە سەرتاسەری شانشینی یەکگرتوودا کار دەکات.

## سەرچاوەکان
ناوەندەکانی بازاڕکردنی دەرەوەی شار لە شانشینی یەکگرتوو

لە شانشینی یەکگرتوودا، ناوەندی بازاڕکردنی دەرەوەی شار بریتییە لە ناوەندێکی داخراوی بازاڕکردن کە لە دەرەوەی ناوەندی شار ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان
باڵەخانەی تۆمارکراو

لە شانشینی یەکگرتوودا، **باڵەخانەی تۆمارکراو** ئەو بینایەیە کە گرنگی تایبەتی تەلارسازی یان مێژوویی ھەیە و شایەنی پاراستنی تایبەتە.

## سەرچاوەکان
ڕەفەح

**ڕەفح** () شارێکە لە باشووری کەرتی غەززە لە فەلەستین. پایتەختی پارێزگای ڕەفەحی دەوڵەتی فەلەستینە، دەکەوێتە ٣٠ کم باشووری ڕۆژاوای شاری غەززە. لە ساڵی ٢٠١٧دا ژمارەی دانیشتووانی شاری ڕەفەح ١٧١ ھەزار و ٨٨٩ کەس بووە. لە ئەنجامی بۆردومانی بەرفراوان و ھێرشی زەمینی لە شاری غەززە و خان یونس لەلایەن ئیسرائیلەوە لە کاتی شەڕی ئیسرائیل و حەماس، پێدەچێت نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ ھەزار فەلەستینی تا مانگی شوباتی ٢٠٢٤ لە ڕەفەح ئاوارەبووبن.

دوای شەڕی فەلەستین لە ساڵی ١٩٤٨، میسر ناوچەکە و کەمپەکانی پەنابەرانی فەلەستینییەکانی بەڕێوەدەبرد. لە کاتی قەیرانی سوێسدا، ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل ١١١ فەلەستینییان کوشت کە ١٠٣ پەنابەری کەمپی پەنابەرانی ڕەفەح بوون، لە کاتی کۆمەڵکوژییەکەی ساڵی ١٩٥٦ی ڕەفەح. لە کاتی جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧دا، ھێزەکانی ئیسرائیل نیمچە دوورگەی سینا و کەرتی غەززەیان داگیرکرد دوای ئەوەی لەژێر دەستی میسر دەریان ھێنا. ھەر لەو ساڵەدا، سەربازانی ئیسرائیل ١٤٤ خانوویان لە کەمپی پەنابەرانی ڕەفەح بە بولدۆزەر و ڕووخاند و بەو ھۆیەوە ٢٣ فەلەستینی کوژران.

کاتێک ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٢ لە سینا کشایەوە، ڕەفەح دابەش بوو بەسەر بەشێکی غەززە و بەشێکی میسریدا، خێزانەکانی دابەشکرد، و بە بەربەستی تەلی دڕکاوی جیاکرانەوە. ناوەندی شارەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە وێران کرا، ھەروەھا میسر، بە مەبەستی دروستکردنی ناوچەیەکی گەورەی پارێزەر.

ڕەفەح شوێنی دەروازەی سنووری ڕەفەحە کە تاکە خاڵی دەروازەی نێوان میسر و کەرتی غەززەیە. تاکە فڕۆکەخانەی غەززە، فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی یاسر عەرەفات، لە باشووری شارەکەوە بوو. فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠١ کاری دەکرد، تا ئەوکاتەی لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە بۆردومان کرا و بە بولدۆزەر وێرانکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* دەزگای فریاگوزاری و کارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەرانی فەلەستین لە ڕۆژھەڵاتی نزیک
* بەخێربێن بۆ شاری ڕەفەح 
* ڕەفەح ئەمڕۆ، وێنەکانی ڕۆژنامەنووسی فەلەستینی محەممەد عومەر
* تونێلی قاچاخچێتی ڕەفەح
* ڕافاح پندیتس: بلۆگی ڕەفەح فۆکەس 
* پەروەردەکردنی یوسف – بلۆگی لەیلا ئەلحەداد کە پەیامنێری ئەلجەزیرە و لە غەززە دەژی
* ڕاپۆرتەکان لە ڕەفەحەوە
* چاوپێکەوتن لەگەڵ ھونەرمەندی ھیپ ھۆپ مایکل فرانتی  Archived – ڕاپۆرتکردن لە ڕەفەحەوە.
* بەشی A بەشی B وێنەی مانگی دەستکرد بەراوردکردنی ساڵی ٢٠٠١ بە ٢٠٠٤.
* ڕازینگ ڕەفەح: ڕووخاندنی ماڵە بەکۆمەڵەکان لە کەرتی غەززە – چاودێری مافی مرۆڤ
* پڕۆژەی شاری خوشکی ئۆڵۆمپیا-ڕەفەح  – ئەو ڕێکخراوەی کە لەلایەن خەڵکی کۆمەڵگاکانی ڕەفعە، غەززە، و ئۆڵۆمپیای، WA دەستیپێکردووە
* پڕۆژەی شاری خوشکی مادیسۆن-ڕەفەح – پڕۆژەیەکی خوشکانە کە کۆمەڵگاکانی ڕەفعە، غەززە و مادیسۆن، WI بەیەکەوە دەبەستێتەوە

پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین
پۆل:مێژووی فەلەستین
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
قەڵاھەربەت

**قەڵاھەربەت** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز، قەزای دووبز، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی دووبز بە دووری (١٧)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **قەڵاھەربەت** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی نەبیاوەی کۆن.
* لە باشوورەوە گوندی قوشقایە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی دارەمانی گچکە.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی قەرەدەرە.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٤٦٣) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز
* قەزای دووبز
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
محەممەد بەشیر

**محەممەد بەشیر** (      ; لەدایکبووی ساڵی ١٩٨٤) سیاسەتوان و ئەندازیارێکی سوریاییە و لە ئێستادا وەک سەرۆک وەزیرانی سوریا کاردەکات. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ەوە سەرکردایەتی حکوومەتی ڕاگوێزراوی سووریا دەکات کە دوای کەوتنی ڕژێمی ئەسەد پێکهێنرا.  هەروەها بەشیر لە ھەییەی تەحریر شام (HTS) کاری کردووە. پێش ئەوەی بکرێتە وەزیر، بەڕێوەبەری خوێندن و پەروەردەی ئیسلامی بوو لە وەزارەتی ئەوقافی سووریا. دواتر وەکو جێگری بەڕێوەبەر، پاشان بەڕێوەبەری کاروباری کۆمەڵەکان لە وەزارەتی کاروباری مرۆیی و گەشەپێدانی سووریا دەستبەکاربووە.  لە نێوان ساڵانی ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٣، لە کابینەی عەلی کیدە، سەرۆکوەزیرانی پێشووی رزگاریی سووریا وەزیری کاروباری مرۆیی و گەشەپێدان بووە.  

## ئاماژەکان

پۆل:سەرۆک وەزیرانی سووریا
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:ھەییەی تەحریر شام
ئەحمەد تەیب

**ئەحمد محەممەد ئەحمەد تەیب** ( لەدایکبووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦) زانای ئیسلامی میسرییە و ئیمامی گەورەی ئێستای ئەزھەر و ئەزھەری شەریف و سەرۆکی پێشووی زانکۆی ئەزھەرە. دوای کۆچی دوایی محەممەد سەید تەنتاوی لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن سەرۆککۆماری میسر، حوسنی موبارەکەوە دەستنیشانکرا. خەڵکی شاری کورنە لە ویلایەتی ئەقسەر لە میسری سەرەوەیە و سەر بە بنەماڵەیەکی موسڵمانی سوننەیە.

## خوێندن
تەیب لە زانکۆی ئەزھەر دوکتۆرینی و فەلسەفەی خوێندووە، لەوێ لە ساڵی ١٩٦٩ دەرچووە، دوای ئەوە بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای بەدەستھێناوە. لە فەلسەفەی ئیسلامی لە ساڵانی ١٩٧١ و ١٩٧٧ بە ڕێککەوت. دواتر بۆ ماوەی شەش مانگ لە زانکۆی پاریس دەچێتە خوێندن، لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٧ تا ١٩٧٨. دواتر پۆستی ئەکادیمی لە زانکۆی ئەزھەر وەرگرتووە، پاشان ڕۆڵی کارگێڕی لە قەنا و ئەسوان، و لە زانکۆی ئیسلامی نێودەوڵەتی، ئیسلام ئاباد لە پاکستان لە ساڵانی ١٩٩٩–٢٠٠٠ کاری کردووە.

لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٣، ئەلتەیب وەک موفتی گەورەی میسر کاری کردووە. ئەلتەیب شێخێکی بۆماوەیی سۆفییە و خەڵکی میسری سەرەوەیە و پشتیوانی خۆی بۆ خولێکی جیھانی سۆفیگەری دەربڕیوە. لە ساڵی ٢٠٠٣ تا ساڵی ٢٠١٠ سەرۆکی زانکۆی ئەزھەر بووە.

## خەڵاتەکان
* لە ساڵی ٢٠٠٥ لە کاتی بەشداریکردنی لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتی ئیسلامی کە لەو ساڵەدا لە ئوردن بەڕێوەچوو، فەرمانی سەربەخۆیی لەلایەن پاشای ئوردن، عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن وەرگرت.
* لە ساڵی ٢٠١٣ خەڵاتی کتێبی شێخ زەید، کەسایەتی ڕۆشنبیری ساڵ.
* موسوڵمان ٥٠٠ باسی
* لە مانگی ئازاری ٢٠٢٠ بە دەستپێشخەری سەرۆکی ئۆزبەکستان شەوکەت میرزیایێڤ، ئیمام ئەحمەد ئەلتەیب لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتی " ئیمام ئەبو مەنسور ماتوریدی و فێرکارییەکانی ماتوریدییە: ڕابردوو و ئێستا " لە سەمەرقەند نازناوی ھاووڵاتی فەخری سەمەرقەندی پێبەخشرا. دوای ئەوەی بڕیارەکە لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەران و سەرۆکی کۆماری ئۆزبەکستانەوە پەسەندکرا، بابور ئەپلاکولۆڤ، پارێزگاری سەمەرقەند، پۆستی ھاووڵاتی فەخری شاری سەمەرقەندی بە ئەحمەد ئەلتەیب بەخشی. ئەم شەرەفە وەک دانپێدانانێکە بۆ ھەوڵەکانی ئەلتەیب بۆ بانگەشەکردنی بیری میانڕەوانەی ئیسلام لە سەرانسەری جیھان و پتەوکردنی پەیوەندییەکانی میسر و ئۆزبەکستان.

## کتێبەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  at Al-Azhar Mosque and University

پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
سەرکردە ئاینییە ئیسلامییەکان

**سەرکردە ئاینییە ئیسلامییەکان** بە شێوەیەکی نەریتی کەسانێک بوون کە وەک بەشێک لە ڕۆحانییەکان، مزگەوت، یان حکوومەت، ڕۆڵێکی دیاریان لەناو کۆمەڵگا یان نەتەوەکەیاندا ھەبووە؛ بەڵام لە چوارچێوەی مۆدێرنی کەمینە موسڵمانەکان لە وڵاتانی غەیرە موسڵمان و ھەروەھا دەوڵەتە موسڵمانە عەلمانییەکانی وەک تورکیا، و بەنگلادیش، ڕەنگە سەرکردایەتی ئایینی شێوەی نافەرمی جۆراوجۆر وەربگرێت.

بە بەراورد لەگەڵ ئایینە ئیبراھیمییەکانی تر، ئیسلام ھیچ ڕۆحانییەکی نییە، لەبری ئەوە دەوترێت سەرکردە ئایینییەکانیان لە حاخام دەچن نەک لە قەشە. بە پێچەوانەی قەشە کاسۆلیکییەکان ئەوان «وەک نێوەندگیری نێوان مرۆڤایەتی و خودا خزمەت ناکەن»، «پرۆسەی دەستنیشانکردن»یان ھەیە، یان «ئەرکەکانی نھێنی»، بەڵکو لەبری ئەوە وەک «نموونە، مامۆستا، دادوەر و سەرکردەی کۆمەڵگا» کاردەکەن، یاسا ئایینییەکان بۆ خواپەرستان دابین دەکەن لەسەر «تەنانەت بچووکترین و تایبەتترین بابەتەکان».

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرکردە ئایینییەکانی مسوڵمانان
پۆل:سەرکردە ئاینییەکانی مسوڵمانان
پۆل:ڕۆڵی سەرکردایەتی ئایینی
ئەزھەری شەریف

**ئەزھەری شەریف** دەزگایەکی زانستی ئیسلامییە و گەورەترین دامەزراوەی ئایینییە لە میسر. بارەگاکەی دەکەوێتە بینای شێخایەتی ئەزھەر لە ناوەندی پایتەختی میسر قاھیرە. مێژووی دامەزراندنی مزگەوتی ئەزھەر دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٩٧٠ لەلایەن خەلیفەی فاتیمی ئەلموعیز لیدینللا.

دامەزراوەی ئەزھەر بەم شێوەی ئێستای بەپێی یاسای ژمارە ١٠ی ساڵی ١٩١١، بە یاسای ژمارە ٣٢ و ٣٣ی ساڵی ١٩٢٣ ھەموارکرایەوە، پاشان یاسای ژمارە ١٠٣ی ساڵی ١٩٦١، کە مەرجی ئەوەی دابوو کە ئەزھەر ئۆرگانێکی زانستی گەورەی ئیسلامییە لەسەر بنەمای پاراستن و لێکۆڵینەوە لە میراتی ئیسلامی، و خاوەنی کەسایەتییەکی ئەخلاقی سەربەخۆیە، بە سەرۆکایەتی ئەو. لەلایەن ئیمامی گەورەی ئەزھەر سەرکردایەتی دەکرێت کە ئێستا ئەحمەد تەیبە، و لە چەند ئۆرگانێکی بنەڕەتی پێکدێت.

## ئۆرگانە پەیوەندیدارەکان
* دەسەڵاتی زانایانی باڵای ئەزھەر
* ئەنجومەنی باڵای ئەزھەر
* ئەکادیمیای توێژینەوەی ئیسلامی
* مزگەوتی ئەزھەر
* زانکۆی ئەزھەر
* شاری قیامەتە ئیسلامییەکان
* پەیمانگاکانی ئەزھەر
* کتێبخانەی ئەزھەر
* ڕوانگەی ئەزھەر بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی.

## پێشانگا

پەڕگە:Gate_Azhar_University_,Cairo.jpg|alt=Gate| دەروازە
پەڕگە:Flickr_-_HuTect_ShOts_-_Mashyakhat_Al-Azhar_مشيخة_الأزهر_-_Cairo_-_Egypt_-_28_05_2010.jpg|alt=Façade| ڕووبەر


## سەرچاوەکان

### ئەو بەرھەمانەی کە ئاماژەیان پێکراوە
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:سوننە
پۆل:ڕێکخراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ئیسلام لە میسر
پۆل:ئەزھەر
ئیمامی گەورەی ئەزھەر

**ئیمامی گەورەی ئەزھەر** ()، ناسراو بە **شێخی گەورەی ئەزھەر** ()، لە ئێستادا ئەحمەد تەیبە، نازناوێکی فەرمی بەناوبانگ و دیارە لە میسر و جیھانی ئیسلامیدا. لەلایەن زۆربەی موسڵمانانەوە بە باڵاترین دەسەڵات لە بیری ئیسلامی سوننە و فیقھی ئیسلامی دادەنرێت و کاریگەری زۆری لەسەر شوێنکەوتوانی نەریتی باوەڕی ئەشعەری و ماتوریدی ھەیە لە سەرانسەری جیھاندا. ئیمامی گەورە سەرۆکی ئەزھەری شەریف و مزگەوتی ئەزھەر و بە درێژایی زانکۆی ئەزھەرە و لەگەڵ موفتی گەورەی میسر بەرپرسیارە لە بابەتە ئایینییە فەرمییەکان.

## مێژووی ناونیشانەکە
نازناوی **ئیمامی گەورەی ئەزھەر** لە ساڵی ١٩٦١ بە فەرمی دامەزرا. لە سەدەی ١٤دا سەرۆکی ئەزھەر نازناوی *مشریفی ئەزھەری* پێبەخشرا، پاشان دواتر *نازیری* ئەزھەر و لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا، شێخی گەورەی ئەزھەر. ئەمڕۆ ھەڵگری نازناوەکە نازناوی شێخی گەورەشی ھەڵگرتووە.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* 
* 
* 

پۆل:ئیسلام لە میسر
پۆل:ناونیشانەکان
پۆل:شەرعزانان
پۆل:ئەزھەر
پۆل:ئیمامەکان
پۆل:ڕۆڵی سەرکردایەتی ئایینی
کافر

alt=|وێنۆک|379x379پیکسڵ| Gustave Doré, ''مەعمودی کافرەکان''
**کافر** ئەو کەسەیە کە تۆمەتبار دەکرێت بە کوفرکردن بە بنەما سەرەکییەکانی ئایینی خۆی، وەک ئەندامانی ئایینێکی دیکە، یان کەسانی بێ ئایین.

کافر زاراوەیەکی کەنیسەیییە لە ئایینی مەسیحیدا کە لە دەوریدا کەنیسەکە جەستەیەکی لاھووتی پەرەپێداوە کە مامەڵە لەگەڵ چەمکی کافردا دەکات، ئەمەش جیاوازییەکی ڕوون لە نێوان ئەوانەی مەعمودییەتیان وەرگرتووە و پەیڕەوی لە فێرکارییەکانی کەنیسە کردووە لە بەرامبەر ئەوانەی کە لە دەرەوەی باوەڕن. مەسیحییەکان زاراوەی *کافریان* بەکارھێناوە بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی کە وەک دوژمنی ئایینی مەسیحی ھەستیان پێدەکرا.

دوای جیھانی کۆن، چەمکی ئەویترییەت، کە چەمکێکی ئیستسنای دەرەوەیە لەلایەن کۆمەڵگاکانەوە کە سنووری کولتووری کەم تا زۆر یەکگرتوویان ھەیە، پەیوەست بوو بە گەشەسەندنی ئایینە یەکتاپەرست و پێغەمبەرییەکانی جوولەکە و مەسیحییەت و ئیسلامەوە (بڕوانە بتپەرست).

لە ئەدەبیاتی مۆدێرن دا، زاراوەی کافر لە بازنەی خۆیدا بێدینەکان، موشریکەکان، ئەنیمیستەکان، کافرەکان و بتپەرستان دەگرێتەوە.

ئامادەیی بۆ ناساندنی کەسانی ئایینی دیکە وەک کافر، ھاوتایە لەگەڵ پەسەندکردنی ئۆرتۆدۆکسی لە فرەیی.

## ھەروەھا سەیری بکە
## سەرچاوەکان

## ئاماژەکان
* ویلیامز، ڕۆبەرت ئەی. *ھیندی ئەمریکی لە بیری یاسایی ڕۆژاوادا: گوتارەکانی فەتحکردن*، ١٩٩٠، چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ١٩٩٠.
* تۆملینز، کریستوفر ل. مان، بروس ئێچ. *زۆرێک لە یاسایییەکانی سەرەتای ئەمریکا*, 2001, UNC Press, 2001.
* وێکمان، جۆرج. *زمانی لێکۆڵینەوە لە ئایین: کتێبێکی دەستی*, 2001, Xlibris Corporation
* *فەرھەنگی ھاوواتاکانی مێریام-وێبستەر*, Merriam-Webster Inc., 1984,
* ئێسپین، ئۆرلاندۆ ئۆ. ؛ نیکۆلۆف، جەیمس بی. *فەرھەنگێکی پێشەکی بۆ ئیلاھیات و لێکۆڵینەوە ئایینییەکان*، چاپخانەی لیتۆرگیک، ٢٠٠٧، ٢٠٠٧.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* دوعای سانت فرانسیس زاڤیر بۆ گۆڕینی ئایینی کافرەکان: دوعایەک کە لەلایەن فرانسیس زاڤیر، دکتۆری کڵێسا نووسراوە
* پێناسەی "کافر" بە فەرھەنگی مێریام-وێبستەر
* پێناسەی "بێباوەڕ" بە فەرھەنگی مێریام-وێبستەر
* 

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:زاراوە دینییەکان
ئیبن ئەبوو دونیا

**ئیبن ئەبوو دونیا (٢٠٨–٢٨١ کۆچی)** فەرموودەناس و مێژوونووسی ئەدەبی و پەروەردەکار بوو. ئەو بە کتێبەکانی لەسەر فەرموودە و مێژوو و زوھد و گێڕانەوەی دڵ نەرمکەرەوە و ئامۆژگارییە ئایینییەکان ناوبانگی دەرکردبوو. نووسەرێکی بەرھەمدار بووە و بە یەکێک لە نووسەرە بەرھەمدارەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام دادەنرێت. بەرھەمەکانی ئەو زانیارییە بەرفراوان و تێگەیشتنە قووڵەکانی لە زۆرێک لە زانست و ھونەرەکان نیشان دەدەن. ئیبن کەسیر باسی لەوە کردووە کە بەرھەمەکانی لە سەد بەرھەم زیاترە، لەکاتێکدا زەھەبی زیاتر لە سەد و شەست بەرھەمی ژماردووە، کە بەپێی ئەلفوبێ ڕیزبەندی کردووە.

لە سەرەتای سەدەی سێیەمی ھیجری لە ساڵی ٢٠٨ی کۆچی لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا لە بەغدا لە دایک بووە، لە سەردەمی چەند خەلیفەیەکی عەباسیدا ژیاوە، وەک مامۆستای وانەبێژ بۆ دوو کەسیان کاری کردووە. لە ماڵێکی زانست و ئایین گەورە بووە، پێش تەمەنی دە ساڵی دەستی کردووە بە وەرگرتنی پەروەردە لە زانایانی دیار و ناوداری سەردەمی خۆی. ژیاننامەنووسانی باسیان لە سەدان مامۆستا کردووە کە لەژێر دەستی ئەوان خوێندوویەتی، دیارترینیان: باوکی محەممەد کوڕی عوبەید کوڕی سوفیان، ئەحمەد کوڕی حەنبەل، ئەبو خەیثما، ئەبوو عوبەید قاسم کوڕی سەلام، بوخاری، خەلەف کوڕی ھیشام و عەلی کوڕی جەعد. زۆرێک لە زانایانی دیار لە سەردەمی ئەودا خوێندنیان کردووە، لەوانە ئەبوو حاتم ڕازی و کوڕەکەی ئەحمەد کوڕی محەممەد اللنبانی و ئەحمەد کوڕی سەلمان نەجاد.

سەردەمی ئەو بە درەوشاوەیی فیکری و تاکی بەتوانا لە بوارە جیاوازەکانی بیرکردنەوەدا دیار بوو. چەندین کتێب لە تەفسیر و زانستەکانی قورئان، زانستی فەرموودە (لەوانەش شەش کۆمەڵە سەرەکییەکەی فەرموودە)، فیقە و بنەماکانی، ئیلاھیات و ئیلاھیاتی فەلسەفی، زمان و ئەدەبی عەرەبی، مێژوو، پزیشکی، دەرمانسازی و بوارەکانی دیکە نووسراون. لە مانگی جومدە الولا ساڵی ٢٨١ی کۆچی لە تەمەنی حەفتا و سێ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## کتێبەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی ٨٩٤
پۆل:زوھدی ئیسلامی
قورتوبی

**ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی ئەحمەدی کوڕی ئەبووبەکر ئەنساری قورتوبی** () (١٢١٤٢٩ی نیسانی ١٢٧٣) زانایەکی موسڵمانی سوننەی ئەندەلوسی و فیقھی مالیکی و موفەسیر و فەرموودەناس و شارەزای زمانی عەرەبی بووە. لەلایەن زانایانی ناسراوی شاری کۆردۆبای ئیسپانیاوە وانەی پێگوتراوە، بەناوبانگە بەتەفسیری قورئان کە ناسراوە بە بەتەفسیری قورتوبی.

## ژیاننامە
لە سەدەی ١٣ لە شاری قورتوبە (کۆردۆبای ئێستا)، ئەندەلوس لەدایک بووە. باوکی جووتیار بووە و لە کاتی ھێرشێکی ئیسپانیا لە ساڵی ١٢٣٠ گیانی لەدەستداوە. لە تەمەنی گەنجیدا بە ھەڵگرتنی گڵ بۆ بەکارھێنانی لە کۆفەدا بەشداری لە خێزانەکەیدا کردووە. خوێندنی لە قورتووبە (کۆردۆبا) تەواو کردووە، لە زانایانی بەناوبانگی کوڕی ئەبو حوجە و عەبدوڕەحمانی کوڕی ئەحمەد ئەشعەری خوێندوویەتی. دوای ڕووخانی کۆردۆبا لە ساڵی ١٢٣٦ بەرەو ئەسکەندەرییە بەڕێکەوت و لەوێ فەرموودە و تەفسیری خوێند. پاشان گواسترایەوە بۆ قاھیرە و لە مونیا ئەبیلخوساوب نیشتەجێ دەبێت و تا کۆتایی ژیانی لەوێ بەسەر بردووە. بە بێگەردی و شێوازی ژیانی خۆبەزلزانی ناسراوە، لە ساڵی ١٢٧٣ لە شاری مونیا ئەبیلخوساوب لە میسر بە خاک سپێردرا. گۆڕەکەی گواسترایەوە بۆ مزگەوتێک کە لە ساڵی ١٩٧١دا گۆڕستانێک لەژێر ناوی ئەودا دروست کرا، تا ئەمڕۆش کراوەیە بۆ سەردانکردن.

## کتێبەکان
قورتوبی چەندین کتێبە لە زانستە جیاوازەکانی ئیسلام نوسیوە لەوانە:

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بایۆداتای لە MuslimScholars.info
*  ھەڵبژاردەکان لە ناساندنی تەفسیر القورتوبی 
*  فەتوای ئەلقورتوبی سەبارەت بە ئایەت موتەشابیحات
*  نھێنی ئەدھان لە نووسینی ئیمام القورتوبی

پۆل:ئیمامەکانی سوننە
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:مردووانی ١٢٧٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٤
پۆل:زانایانی تەفسیر
مستەفا مووسا

**مستەفا مووسا** () سیاسەتمەدار و دەرمانساز و ئەندامی گرووپی چەکداری تەحریر شام لە سوریا. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٠، وەک سەرۆکی ئەنجومەنی شورا بۆ سەرۆکایەتی حکوومەتی ڕزگاری سووریا ھەڵبژێردرا. مستەفا مووسا پێشتر سەرۆکایەتی لیژنەی تەندروستی حکوومەتی کردبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتمەدارە سوورییەکان
پۆل:ھەییەی تەحریر شام
٦٥ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی

**٦٥ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی** لە پێنجی شوباتی ٢٠٢٣ لە یاریگای کریپتۆ. کۆم لە لۆس ئەنجلس بەڕێوەچوو.

## سەرچاوەکان
٦٤ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی

**٦٤ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی** لە ھۆڵی یاریگای ئێم جی ئێم گراند لە لاس ڤیگاس لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٢ بەڕێوەچوو. ڕێوڕەسمەکە باشترین تۆمارکردن، داڕشتن و ھونەرمەندەکانی ساڵی بەرھەمھێنان، لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ەوە تا ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ڕێزلێنا. پاڵاوتنەکان لە ڕێگەی پەخشی ڕاستەوخۆی ئۆنلاینەوە لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ڕاگەیەندران. بەشداربووانی ڕێوڕەسمەکە لە ١٥، ٢٤ و ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٢ ڕاگەیەندران. کۆمیدییەنی باشووری ئەفریقی تریڤۆر نوح، کە پێشکەشکاری ڕێوڕەسمی پێشووی ساڵی ٢٠٢١ بوو، گەڕایەوە وەک پێشکەشکار.

## سەرچاوەکان

پۆل:کاریگەری کۆڤید-١٩ لەسەر تەلەڤیزیۆن
مووشەکی قەسام

**موشەکی قەسام** ( ) موشەکێکی سادە و تۆپخانەی پۆڵایە کە لەلایەن کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام کە باڵی سەربازیی حەماسە پەرەی پێدراوە و جێگیرکراوە. ئەم مووشەکانە ناتوانرێت ئاراستەی ئامانجە سەربازییە تایبەتەکان بکرێت لە ناوچە مەدەنییەکان یان لە نزیکەوە، و «بێ جیاوازی کاتێک لە دژی ئامانجەکان لە ناوەندەکانی دانیشتووان بەکاردەھێنرێن».

لەوەتەی مووشەکەکە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ٢٠٠١دا لەلایەن تیتۆ مەسعوود و نیزال فەرحاتەوە دروست کراوە، سێ مۆدێلی موشەکی قەسام بەرھەمھێنراون و بەکارھێنراون. بە شێوەیەکی گشتی ھەموو جۆرەکانی مووشەکە فەلەستینییەکان کە ئاراستەی باشووری ئیسرائیل دەکرێن، بۆ نموونە مووشەکی جیھادی ئیسلامی بە ناوی قودس، لەلایەن میدیای ئیسرائیلەوە پێیان دەوترێت قاسم، و زۆرجاریش لەلایەن میدیای بیانییەوە.

ڕێکخراوە پێشەنگەکانی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتی، بەکارھێنانی موشەکی قەسام لە گرووپە چەکدارەکانی فەلەستین لە دژی ئامانجە مەدەنی و مەدەنییەکان بە تاوانی جەنگ و پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان ناوبرد.

زۆرێک لە پێکھاتەکانی مووشەکەکە لە کەرەستەی باوی وەک شەکر، پێو، کارتێژی چەکی ئاگرین، سپرینگ، بزمار و سلندەری پۆڵا دروستکراون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* GlobalSecurity.org – موشەک قەسام
* ئەو موشەکی ماڵەوە کە دەتوانێت ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بگۆڕێت  – لەلایەن تۆنی کارۆن، چاپی ئۆنلاین TIME (10 شوباتی ٢٠٠٢)
* مووشەکی قەسام-٢ کارتێکی کێوی لە شەڕی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست – سی ئێن ئێن (٥ی ئازاری ٢٠٠٢)
* موشەکەکانی غەززە دوو کەس لە ئیسرائیل دەکوژن, وتارێکی بی بی سی (٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤)
* سەردانێک بۆ کارگەیەکی موشەکی غەززە, لەلایەن ئولریکە پوتز، نێودەوڵەتی دێر سپیگل (٢٩ی ژانویەی ٢٠٠٨، بە زمانی ئینگلیزی)
* کاتیۆشا و قەسام ڕۆکێتس لە www.aerospaceweb.org
* وێنەکان: موشەکەکانی قەسام لە سدێرۆت
* موشەکەکانی شووشەی غەززە - بۆچی جبەخانەی حەماس شایانی شەڕ نەبوو (٠٣ی ئابی ٢٠١٤), مارک پێری، *کاروباری دەرەوە*
* Gabi Siboni, لایەنە ئۆپەراسیۆنییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی قەسام  Archived، *کاروباری سەربازی و ستراتیژی*، بەرگی ٩، ژمارە ٣، تشرینی دووەمی ٢٠٠٦.

پۆل:داھێنانەکانی فەلەستین
پۆل:حەماس
پۆل:کەرتی غەززە
٦٧ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی

**٦٧ەمین خەڵاتی گرامی**، باشترین تۆمارکردن، داڕشتن و ھونەرمەندەکانی لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ەوە تا ٣٠ی ئابی ٢٠٢٤ ڕێزلێنا، کە لەلایەن ئەندامانی ئەکادیمیای تۆمارکردنەوە ھەڵبژێردرابوون، لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٥. لە ساڵی ٢٢ەمین لە ھۆڵی کریپتۆ. کۆم ئارێنا لە لۆس ئانجلەس، ڕێوڕەسمە سەرەکییەکە لە کەناڵی سی بی ئێس پەخشکرا و لەسەر پارەماونت+ بەردەست بوو بۆ بینین. پێش ئەمە ڕێوڕەسمی سەرەتایی لە شانۆی پیکۆک لە کاتژمێر ١٢:٣٠ی دوای نیوەڕۆ بە کاتی پی تی دەستی پێکرد. پاڵاوتنەکان لە ڕێگەی پەخشی ڕاستەوخۆی یووتیووبەوە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ڕاگەیەندران. کۆمیدییەنی باشووری ئەفریقی تریڤۆر نوح بۆ پێنجەمین جاری لەسەر یەک پێشکەشکاری ڕێوڕەسمەکە بوو.

## سەرچاوەکان
٦٦ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی

٦٦ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی، باشترین تۆمارکردن، داڕشتن و ھونەرمەندەکانی لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ەوە تا ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ڕێزلێنا، کە لەلایەن ئەندامانی ئەکادیمیای تۆمارکردنەوە ھەڵبژێردرابوون، لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٤. لە ساڵی ٢١ەمین لە ھۆڵی کریپتۆ. کۆم ئارێنا لە لۆس ئەنجلس، ڕێوڕەسمەکە لە کەناڵی CBS پەخشکرا و لەسەر پارەماونت+ بەردەست بوو بۆ بینین، و تریڤۆر نوح بۆ چوارەمین جار پێشکەشکاری ڕێوڕەسمەکە بوو.

## سەرچاوەکان
مووشەکی قودس

**مووشەکی قودس ١٠١** موشەکێکی تۆپخانەیە کە لەلایەن جیھادی ئیسلامی فەلەستین دروست کراوە و بەکاردێت لە ھێرشەکانی دژی ئیسرائیل. بە ئەگەرێکی زۆرەوە قودس ١٠١ ھاوشێوەی زنجیرە مووشەکی قەسام بێت کە حەماس بەکاری دەھێنێت.

لە ١١ی شوباتی ٢٠٠٦، ئەبو حەمزە وتەبێژی جیھادی ئیسلامی ڕای گەیاند کە موشەکی تازە پەرەپێدراوی قودس ٢ درێژییەکەی ٢٫٣ مەتر بووە و توانای لێدانی ئەشکەلۆنی ھەیە لە کەرتی غەززەەوە.

جیھادی ئیسلامی لەم دواییانەدا ڤیدیۆیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا پەرەپێدانی موشەکێکی زۆر گەورەتری قودس-٤ نیشان دەدات. ئەم موشەکانە ناتوانرێت بە وردی ئاراستەی ئامانجە سەربازییە تایبەتەکان بکرێت لە ناوچە مەدەنییەکان یان لە نزیکیانەوە. ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤ شیکارییەکی بڵاوکردەوە و ڕای گەیاند، «بۆیە ئەو جۆرە چەکانە بێ جیاوازن کاتێک لە دژی ئامانجەکان لە ناوەندەکانی دانیشتووان بەکاردەھێنرێن. نەبوونی ھێزە سەربازییەکانی ئیسرائیل لەو ناوچانەی کە موشەکەکان لێیان کەوتووە، ھەروەھا لێدوانەکانی سەرکردەکانی گروپە چەکدارەکانی فەلەستین کە ناوەندەکانی دانیشتووان دەکرێنە ئامانج، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە گروپە چەکدارەکان بە ئەنقەست ھێرشیان کردووەتە سەر مەدەنی و شتە مەدەنییەکانی ئیسرائیل». ھێرشی بێ جیاوازی بۆ سەر ھاووڵاتیانی مەدەنی و پێکھاتە مەدەنییەکان کە جیاکاری لە نێوان ھاووڵاتیانی مەدەنی و ئامانجە سەربازییەکان ناکەن بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان نایاسایییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانەکانی فەلەستین