open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کاتجێ

لە فیزیکدا، **کاتجێ** یان **کات-جێ** مۆدێلێکی بیرکارییانەیە کە تیایدا جێ کە سێ-ڕەھەندی‌یە لەگەڵ کات کە یەک-ڕەھەندییە تێکەڵ دەکرێت و یەک پەیوەستار پێکدێنێت.

کاتجێی ئاسایی ئێمە لە بۆشایی یوکلیدیدا تەماشا ئەکرێت، کە تیایدا بۆشایی خۆی بە سێ ڕەهەندی دا ئەنرێ، وە کاتیش ئەکرێتە ڕەهەندی چوارەم. بە یەکخستنی بۆشایی و کات لە یەک چەنلۆدا کە ناسراوە بە بۆشایی مینکۆسکی فیزیاناسان توانیویانە زۆر بیردۆزی فیزیایی سادە بکەنەوە، هەروەها توانیویانە شێوازی بەڕێوەچوونی گەردوون ڕوون بکەنەوە لە ئاستی گەورەتر لە کاکێشان و لە ئاستی بچوکتریش لە ئەتۆم.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان

پۆل:کات
پۆل:فیزیکی تیۆریک
زانستی سروشتی

لە زانستدا، زاراوەی **زانستی سرووشتی** ئاماژە دەکات بە پێڕەوێکی لەسەر بنەمای سروشتی بۆ تاوتوێکردنی گەردوون. گەردوونێک کە وادەزانرێت گوێڕایەڵ و فەرمانبەری یاساگەلێکە کە بنچینەی سروشتییان ھەیە. زانستی سروشتی ناوکی گشت زانستەکانە.

ھەروەھا، زاراوەی *زانستی سرووشتی* بەکاردەھێنرێت بۆ جیاکردنەوەی ئەو گۆڕەپانە زانستییانە کە لە میتۆدی زانستی کەڵکوەردەگرن بۆ تاوتوێکردنی سروشت، لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان کە لە میتۆدی زانستی کەڵکوەردەگرن بۆ تاوتوێکردنی کۆمەڵگا و ئاکاری مرۆڤ؛ و لە زانستە شێوەیییەکان، وەکوو: بیرکاری و مەنتیق کە میتۆدۆلۆژییەکی تر بەکاردەھێنن.

## ھەندێک لە زانستە سروشتییەکان
* فیزیک
* کیمیا
* ئەستێرەناسی
* ژینناسی

## سەرچاوەکان
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:زانست
زانستە سروشتییەکان
زانستی شێوەیی

**زانستی شێوەیی** ئەو لقە لە زانستە کە گرنگی دەدات بە سیستێمە شێوەیی‌یەکان، بۆ نموونە: مەنتیق، بیرکاری.

پۆل:زانست
پۆل:لقەکانی زانست
پۆل:زانستی شێوەیی
٢٠٠٩

سەدەی ٢٠ەم | **[[سەدەی ٢١ەم]]**  
٢٠٠٤ | ٢٠٠٥ | ٢٠٠٦ | ٢٠٠٧ | ٢٠٠٨ | ٢٠٠٩ | ٢٠١٠ | ٢٠١١ | ٢٠١٢ | ٢٠١٣ | ٢٠١٤


**٢٠٠٩** دەکاتە ساڵی ٢٧٠٩ی کوردی.

## ڕووداوەکان

### کانوونی دووەم
* ٢٠ی کانوونی دووەم - باراک ئۆباما بووە ٤٤ەم سەرۆک و یەکەم سەرۆکی بە ڕەگەز ئەفریقیی ئەمریکا.

### تشرینی دووەم
* ١٣ی تشرینی دووەم - دۆزینەوەی ئاو لەسەر ڕووی مانگ لەدوای نیشتنەوەی ناسا.

### تەمموز
* ٢٥ی تەمموز - ھەڵبژاردنەکانی کابینەی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان و سەرۆکایەتی ھەرێم.  و دروستبونی بزوتنەوەی گۆڕان

## مردنەکان

### حوزەیران
* ٢٥ی حوزەیران - ‌مایکڵ جاکسن، گۆرانیبێژی ئەمریکا (لەدایکبووی ١٩٥٨)

### ئاب
* ٢٦ی ئاب - عەبدول عەزیز ئەلحەکیم، سیاسیی شیعیی ئێراقی (لەدایکبووی ١٩٥٣)

### ئەیلوول
* ٢١ی ئەیلوول - بەھادین عەبدوڵا، ھونەرمەندی کورد (لەدایکبووی ١٩٥٣)

### تشرینی یەکەم
* ١١ی تشرینی یەکەم - ئەردەڵان بەکر، گۆرانیبێژی کوردستانی.
* ٣٠ی تشرینی یەکەم - کلۆد لێڤی-شترۆس، مرۆڤناسی فەڕەنسەیی (لەدایکبووی ١٩٠٨)

پۆل:٢٠٠٩
پۆل:ساڵەکان
١١ی تشرینی یەکەم

## ڕووداوەکان
* ٢٠١٢ - مۆ یان نووسه‌ری چینی، بووە بە براوه‌ی خەڵاتی نۆبێلی وێژەی ٢٠١٢.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* ٢٠٠٩ - ھونەرمەند ئەردەڵان بەکر لە وڵاتی سوید بەھۆی نەخۆشینی گورچیلە کۆچی دوایی کرد.

پۆل:تشرینی یەکەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
تەنی ئازاد

**تەنی ئازاد** دەستەواژەیەکی گشتییە کە فیزیکزانان و ئەندازیاران بۆ وەسف کردنی شتێک کە لە کاتی جووڵەدا وەکوو *یەکەیەکی تاک (a single unit)* لەبەرچاودەگیردرێت، کەڵکی لێ وەردەگرن.

پۆل:میکانیکی کلاسیکی
ھەشتاو

وێنۆک|چەپ|350px
لە میکانیکدا، **ھەشتاو** یا **تاودان** نرخی گۆڕانی خێراییی تەنە بە پێی کات. ئەگەر تەنێک لەگەڵ بەسەرچوونی کات خێراتر یا خاوتر بجووڵێتەوە، دەڵێن بە ھەشتاو دەڕوا یا تاوی پێ دراوە. ھەشتاو چەندێتییەکی گوێزەرەوەیە، یانی وێڕای گەورەیی ئاراستەشی ھەیە. ئاراستەی ھەشتاوی ھەر تەنێک ئاراستەی ئەو ھێزە پەتییەیە کە کار دەکاتە سەر ئەو تەنە؛ مەبەس لە ھێزی پەتی ئەو ھێزەیە کە لە کۆتاییی تێکەڵبوونی گشت ھێزەکانی گەیشتوو بە تەنەکە، دەمێنێتەوە. گەورەیی و ئەندازەی ھەشتاوی ھەر تەنێکیش، بە پێی قانوونی دووەمی نیووتن، دەگەڕێتەوە بۆ دوو ھۆکار: یەکەم، گەورەیی و ئەندازەی ئەو ھێزە پەتییە کە کار دەکاتە سەری و، دووەم، کۆمەڵتەی تەنەکە، یانی کۆی ئەو ماددەیە کە تێیدا خڕ بووەتەوە و پێکی ھێناوە؛  ھەرچی ھێزەکە گەورەتر بێ ھەشتاویش زۆرتر دەبێ. ھەرچییەکیش کۆمەڵتە زۆرتر بێ ھەشتاو کەمتر دەبێ. 

یەکەی ھەشتاو لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان یان **SI**دا بریتییە لە مەتر دابەشی دووجار چرکە، (\text{ m/s}^2) بە زمانی ماتماتیک بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

::\vec {a} = \frac {\vec {v}_2 - \vec {v}_1}{t_2 - t_1} = \frac {\Delta\vec {v} }{\Delta t}

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:جووڵە
پۆل:لەز
پۆل:میکانیکی کلاسیکی
خێرایی

**خێرایی** () لە فیزیکدا بریتییە لە ڕادەی گۆڕانی شوێن لە کاتدا. واتە ئەوەی شتێک چەن یەکە شوێنەکەی دەگۆڕدرێ لە یەکەیەکی کاتدا. خێرایی چەندێتییەکی پێوانەییە و ئاڕاستەیەکی تایبەت پیشان نادات. یەکەی ئێس ئایی خێرایی مەتر لە چرکەدایە، کە دەردەخات شتێک چەند مەتر لە ھەر چرکەدا دەپێوێت. ھاوکێشەی پێناسەی خێرایی بریتییە لە:

:v = \frac{d}{t},

کە تێیدا d دووری تێپەڕکراو و t کاتە.
## ناوەندە خێرایی
وێنۆک|300px|چەپ
لە فیزیک و میکانیکدا، **ناوەندە خێرایی** () بریتییە لە لادانی گشتی دابەشی کاتی خایەنراوە کە لادانەکە تێیدا بڕاوە بە زمانی بیرکاری بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:\Delta x = \boldsymbol{\bar{v}}\Delta t\,.

و خێرایی ساتی، بریتییە لە ڕادەی ناوەندە خێرایی کاتێک t \to 0 یان خێرایی تەنێک لە ساتێکی دیاریکراودا و دەتوانرێت لە ڕێگەی پێوانی لێژی لێکەوتی چەماوەکە لە خاڵێکی دیاریکراوی ڕێڕەوەکەیدا دیاری بکرێت واتە گرتەی دووری بەپێی کات:

:v = \left|\mathbf v\right| = \left|\dot \mathbf r\right| = \left|\frac{d\mathbf r}{dt}\right|

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:چەندێتی
پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
پێوانەیی (فیزیک)

لە فیزیکدا، **پێوانەیی** بە چەندێتییەک دەگوترێت کە تەنیا بە یەک ژمارە، ئەندازە و گەورەیییەکەی دیاری دەکرێت و ئاراستە یان ھیچ تایبەتمەندییەکی تری نییە. ئەمە پێچەوانەی گوێزەرەوەیە کە ھەم گەورەییی ھەیە ھەم ئاراستە.
## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان

پۆل:ڕێژەی فیزیایی پێوانەیی
سروشت

**سروشت** چەندین مانای ھەیە. لە بەربڵاوترین مانادا دەگەڕێتەوە بۆ جیھان لە تەواوێتیی خۆیدا. لە مانایەکی بەرتەسکتریدا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بەشە لە جیھان کە دروستکراوی دەستی مرۆڤ نییە، وەک کێو و دەشت و دەریا و لەمانە. بە میزاج و خوو و خدەی ئینسانیش دەوترێ، بۆ وێنە، حەمدی دەڵێ: «فکری خۆت ئامان مەنێرە بەر حەریفی بەدسروشت/ ھەر چرووکە گەر چرووک بیکاتە بەر کاڵایی ساغ.» لە فەلسەفەدا، مەبەست لە سروشت، ھەمان زات و تایبەتمەندیگەلی زاتییە، لە بەرامبەر تایبەتمەندیگەلی عەرەزیدا، بەتایبەت ئەگەر باسەکە باسی ھەبوویەکە. ئەگەریش باسەکە ڕەھایە و بەند نییە بە ھەبوویەکی تایبەتەوە، مەبەست لە سروشت ھۆکاری ئەو گۆڕانەیە کە لە شتدا پەیدا دەبێ.

## وشەڕەتناسی
سروشت وێدەچێ لە «سرشت*»*ی فارسی بە مانای مەزاج و تەبیعەتی بەشەر وەرگیرابێ و مانای گشتیی تەبیعەتی بە خۆوە گرتبێ. نزیکایەتیی ھەیە لەگەڵ وشەی «سرێش»دا.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:زانستی ژینگەیی
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ڕادیۆی کوردیی تاران

**ڕادیۆ کوردیی تاران** لە تشرینی دووەمی ١٩٤٦ پەخشی بەرنامەکانی خۆی بە زمانی کوردی دەسپێکرد، ھۆی سەرەکیی دامەزراندنی ئەم ڕادیۆیە، ڕووداوەکانی پاش ئەیلوولی ١٩٤١ بوو لە ئازەربایجان و کوردستان.

پاییزی ١٩٤٨ ڕادیۆ کوردیی تاران بە دوو زاراوەی کورمانجی و سۆرانی بەرنامەی پەخش دەکرد، ھەرچەند کە لەو کاتەدا کاتی بەرنامە کەم بوو بەڵام بەرەبەرە لەگەڵ زۆر بوونی کاتی بەرنامە لایەنە فەرھەنگی و کۆمەڵایەتی و ھونەرییەکانی سەرنجێکی زیاتریان پێدا.

لە کۆتایی یەکانی ئەم قۆناغە دا، (١٩٦٠–١٩٦١) بەرنامەکان لە تاران ئامادە دەکران و بۆ بڵاوبوونەوە بەڕێ دەکران بۆ کرماشان. لەگەڵ گواستنەوەی کارگێڕانی ڕادیۆ لە تارانەوە بۆ کرماشان، قۆناغی سێھەمی، (١٩٦٢ تا ١٩٧٩) دەبێ بە دەورەیەکی زۆر گرینگی ڕادیۆ کوردی بزانین چوونکو لەم قۆناغە دا جگە لە پێشکەوتنی بواری تەکنیکی، لەڕووی چەندایەتی و چۆنایەتیشەوە ڕادیۆ کوردی گەشەیەکی چاکی کرد، بە جۆرێک کە ماوەی بەرنامەکان لە ٥ کاتژمێرەوە لە سەرەتای ئەو قۆناغە، گەیشتە ١٨ کاتژمێر لە کۆتایی ئەو قۆناغەدا. شەڕی چەکدارانەی کوردانی باشووری کوردستان لەگەڵ حکوومەتی بەغدا، زۆر بوونی ماوەی بەرنامەکانی ڕادیۆ کوردی بەغدا لە ٦ سەعاتەوە بۆ ١٦ سەعات لە لایەکەوە و پێویستیی شوێندانان لەسەر بیروڕای گشتی کوردەکان لە باشووری کوردستان، لە لایەکی دیکەوە بوونە ھۆی پەرەی ڕادیۆ کوردیی تاران لە ڕووی چەندایەتی و چۆنایەتییەوە.

جۆر بە جۆربوونیی بابەتەکان، سەرنج دان بە بابەتە فەرھەنگی و کۆمەڵایەتی وھۆنەرییەکان بۆ وێنە ھۆی ھۆگر بوونی ژمارێکی زۆری خەڵک بە ڕادیۆ کوردی تاران بوو.

دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران (ساڵی ١٩٧٩) لەگەڵ بە دی ھاتنی گۆڕانکارییەکان لە ڕادیۆ و گۆرانی ئامانجە میدیایییەکان، ڕادیۆ کوردیی تاران خولێکی نوێی چالاکییەکانی خۆی لە تاران دەسپێکرد. ھاوکات ماوەی بەرنامەکان لە کرماشان کەم بووە و و تا ساڵی ١٩٨٣ پەخشی بەرنامەکان لە کرماشان ڕاگیردرا.

یەکێک لە گرینگترین ئامانجە میدیایییەکان زاڵ بوونی ڕوانگەی ئیسلامی بە سەر ڕادیۆ کوردیی تاران دا بوو، بەڵام ئەم بۆچوونە نەک ھەر لەسەر پێکھاتەی ڕادیۆ و ڕەوتی بەرنامەکان بەڵکوو لەسەر چۆنییەتی ڕەوتی ھەواڵ، فێرکاری و ڕێنوێنییەکان و ھتد شوێنێکی یەکجار زۆری داناوە بە جۆرێک کە ئێستا بابەت و چەمکی دینی و مەزھەبی لە ھەموو بەرنامەکاندا جێگایەکی تایبەتی ھەیە.

کارمەندە بەناوبانگەکانی ڕادیۆ کوردی تاران بریتین لە حەسەن زیرەک، مەزھەر خالقی، مەلا محەممەد ڕەبیعی، میدیا زەندی، شوکروڵڵا بابان، سەید عەزیز عەلەوی کورانێ، ھۆشەنگ شێخی، سەید جەلال نیزامی کورانێ، جەعفەر شێخولئیسلامی، خوسرەوخان شێخکانلو، سەید نیزام نیزامی کورانێ، ئەمیر ئەسلان شێخەکانلو و نەشیمیل نیزامی کورانێ.

## ئەمانەش ببینە
* ڕادیۆی کوردیی کرماشان
* ڕادیۆ سنە

## سەرچاوەکان

ڕادیۆی کوردیی تاران-بەشی سۆرانی
ڕادیۆی کوردیی تاران-بەشی کرمانجی 

## بەستەرە دەرەکییەکان

https://fa.wikipedia.org/wiki/رادیو_کردی_تهران
بەشی سۆرانی ڕادیۆی کوردی تاران 
بەشی کورمانجی ڕادیۆی کوردی تاران 

پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
کوڕێک لەگەڵ لەقنە

**کوڕێک لەگەڵ قەلنە** تابلۆیە‌کی نیگار کێشی بەناوبانگ پیکاسۆیە. لە مە‌زادخانەیەک لە نیویۆڕک لە‌ ئە‌مریکا ئەم تابلۆیە لەلایە‌ن کە‌سێکی نەناسراوە‌وە بە ٩٣ میلیۆن دۆلار مە‌زاد کرا.
پیکاسۆ ئەم تابلۆیەی لە‌ ساڵی ١٩٠٥ لە تە‌مە‌نی ٢٤ ساڵی‌دا کێشاوە.

پۆل:وێنەکێشییەکانی ١٩٠٥
قاجاڕەکان

**قاجاڕەکان** بنەماڵەیەکی بەڕەچەڵەک تورکمانی ئازەربایجان بوون کە لە دەوروبەری ساڵی ١٧٩٤ (١١٧٠ی کۆچیی ھەتاوی) ھەتا ١٩٢٥ (١٣٠٤ی کۆچیی ھەتاوی) بەسەر ئێراندا حوکمڕانییان کردووە. ئێڵی قاجاڕ یەکێک لە بەرەبابە تورکمانەکانی ئاسیای ناوەڕاست بوون کە لە ھێرشی مەغۆلدا ھاتن بۆ ئێران. سەرەتا لە ئازەربایجاندا نیشتەجێ بوون، دواتر شا عەباسی یەکەم تاقمێکیانی گواستەوە بۆ "ئێستەرئاباد" (گورگانی ئەمڕۆ) کە حکوومەتی قاجاڕەکانیش ئەمانە پێکیان ھێنا. بناغەدانەری ئەم زنجیرە پادشایییە محەممەدخان و دوایین پاشاش ئەحمەدشا بووە.

بەشێکیان لە ئێرانەوە دەڕۆن بۆ ئەورووپا و بەشێکیان دەرۆنە کوردستان، کە دیارترینیان ئێستا لە پارێزگای سلێمانی لە سنووری سلێمانی نیشتەجێن کە نەوەکانی قەرەوەیسیی، یان پێ دەگوترێت.

## بنەماڵەی ئیمپراتۆریەتیی قاجاڕ

خێزانی شاھانەی قاجار لە دەربەدەریدا لەلایەن گەورەترین نەوەی محەممەد عەلی شا، سوڵتان محەممەد عەلی میزرای قاجار سەرپەرشتی دەکرێت، لەکاتێکدا میراتگری پێشبینیکراو بۆ تەختی قاجار محەممەد حەسەن میزرای دووەمە، کە نەوەی برا و میراتگری محەممەد حەسەن میزرایە، براکەی سوڵتان ئەحمەد شا. محەممەد حەسەن میزرا لە ساڵی ١٩٤٣ لە ئینگلتەرا کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٣٠ دوای مردنی براکەی لە فەڕەنسا خۆی وەک شای دوورخستووەوە ڕاگەیاند.

ئەمڕۆ، نەوەکانی قاجار زۆرجار خۆیان وەک نەوەی قاجار دەناسێننەوە و کۆبوونەوە ئەنجام دەدەن بۆ پاراستنی پەیوەندی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی ڕێکخراوی خێزانی قاجار (Kadjar)، کە زۆرجار لەگەڵ کۆنفرانس و کۆبوونەوە ساڵانەکانی ڕێکخراوی نێونەتەوەیی لێکۆڵینەوە قاجار (IQSA) دەگونجێت. ڕێکخراوی خێزانی قاجار بۆ جاری سێیەم لە ساڵی ٢٠٠٠ دامەزراوە. دوو ڕێکخراوی پێشووی خێزانی بوونەستراون بەھۆی فشارە سیاسییەکان. نووسینگە و ئەرشیفەکانی (IQSA) لە مۆزەخانەی نێونەتەوەییی مێژووی خێزان لە شاری ئەیسدێنی ھۆڵەندا دانراون.

### نازناو و ڕێز

شا و ھاوسەرەکەی بە "جەلالەت" ناوزەد دەکران. منداڵەکانیان بە*شاھانە "عەلیرێزی" بانگ دەکران، لەکاتێک نەوەکانیان لە ڕێگەی کوڕەوە مافی بەکارھێنانی نازناوی عەلیرێزییان ھەبوو؛ ھەموویان نازناوی شازادە یان "شازادە خانم"یان لەگەڵ بوو.

### دەسەڵاتی قاجار لە دوای ١٩٢٥

#### سەرۆکانی خێزانی شاھانەی قاجار

سەرۆکایەتی خێزانی شاھانە بە گەورەترین نەوەی نێرینی محەممەد عەلی شا دەگوازرێتەوە:

* سوڵتان ئەحمەد شای قاجار (١٩٢٥–١٩٣٠)

* فەرەیدوون میزرا (١٩٣٠–١٩٧٥)

* سوڵتان حەمید میزرا (١٩٧٥–١٩٨٨)

* سوڵتان مەحمود میزرا (١٩٨٨)

* سوڵتان عەلی میزرای قاجار (١٩٨٨–٢٠١١)

* سوڵتان محەممەد عەلی میزرا (٢٠١١–ئێستا)

#### میراتگرە پێشبینیکراوەکانی دەسەڵاتی قاجار

میراتگری پێشبینیکراو کەسێکە کە مافی دانیشتن لەسەر تەختی ئێران بۆ خێزانی قاجار ھەیە:

* سوڵتان ئەحمەد شای قاجار (١٩٢٥–١٩٣٠)

* محەممەد حەسەن میزرا (١٩٣٠–١٩٤٣)

* فەرەیدوون میزرا (١٩٤٣–١٩٧٥)

* سوڵتان حەمید میزرا (١٩٧٥–١٩٨٨)

* محەممەد حەسەن میزرای دووەم (١٩٨٨–ئێستا)

## پاشاکانی ئێرانی قاجاڕی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٤
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٢٥
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە
ھاووڵاتی (ڕوونکردنەوە)

ئەم پەڕەیە ڕوونکردنەوەیە بۆ چەند وتارێکی لێچکچوو لە ناو دا:

* ھاوڵاتی - ھاوڵاتی سیڤیل، ھاوڵاتی وڵاتێک.
* ھاوڵاتی (ڕۆژنامە) - ڕۆژنامەیەکی کوردیی ھەفتانەیە.
پابلۆ پیکاسۆ

وێنۆک|پابلۆ پیکاسۆ
200px|left|Signatur Pablo Picasso

**پابلۆ پیکاسۆ** (بەئیسپانی: Pablo Picasso) (٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٨١ - ٨ی نیسانی ١٩٧٣) نیگارکێشی ئیسپانی بوو و یەکێکە لە بەناوبانگترین نیگارکێشانی جیھان. لە شاری مەلەگەی ئیسپانی لە دایک بووە. ھەر لە کاتی دایک بوونیەوە چەند ناوێکی لێ نراوە، لەوناوانە پابلۆ دیێگۆ و فڕانچیسکۆ پاولا، ھیچ دانەیەک لەم ناوانە نەماون جگە لە "پابلۆ". ناوی "پیکاسۆ" ـشی لە دایکیەوە وەرگرتووە "ماریا پیکاسۆ" باوکیشی ناوی  خوزێ ڕۆێز بلاسکۆ بووە. کە مامۆستای نیگارکێشی ووێنەگرتن بوو.

## ژیان
بابلۆ بیکاسۆ وێنەکێش و پەیکەرتاش و ھونەرمەندێکی تەشکیلی ئیسپانی بووە و بەناوبانگترین ھونەرمەندەکانی سەدەی بیستەمە و دامەزرێنەری بزوتنەوەی  کوبیزمە کە بریتیە لە کێشانی وێنە بەشێوەیەکی ئەندازیاری، لە ٢٥ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٨١ لەدایک بووە باوکی ھونەرمەندی وێنەکێشان بووە و مامۆستای وێنەکێشان بووە لەیەکێک لەقوتابخانەکانی وێنەکێشان، ھەر لەمنداڵیەوە خوی داوەتە وێنەکێشان و بەھرەمەند بووە لەم بوارەدا، وەکو دایکیشی دەڵێت یەکەم ووشە کە لەسەر زاری ھاتۆتە دەرەوە ووشەی پێنووس بووە، لەتەمەنی ٧ ساڵیدا باوکی فێری وێنەکێشان و وێنەی زەیتی کردووە، لەتەمەنی ١٣ ساڵیدا وێنەیەکی باوکی تەواوکردووە کە بەنیوەچڵی بەجێی ھێشووە کاتێک کە باوکی سەیری وێنەکەی کرد بۆی دەرکەوت کە کوڕەکەی لەخۆی بەتواناترە لە ھونەری وێنەکێشان ھەر بۆیە ئیتر وازی لەوێنەکێشان ھێناوە.

ساڵی ١٩١١ یەکەم گەشتی بیکاسۆ بووە بۆ پاریس کە ئەو کاتە پایتەختی ھونەری ئەوروپابووە، لەوێ چاوی کەوتووە بە شاعیر و ڕۆژنامەنووسی فەرەنسی ماکس جاکۆب ی ھاوڕێی، زۆر یارمەتیدەری بووە لەفێرکردنی زمان و ئەدەبی فەرەنسی و لەیەک ژووردا پێکەوە دەژیان، جاکۆب بەشەو دەخەوت بەڵام بیکاسۆ بەپێچەوانەوە بەڕۆژ دەخەوت و بەشەوان کاری کردووە، بەبارودۆخێکی زۆر ناھەمواردا تێپەڕبووە و بەدەست ھەژاری و نائومێدی و سەرماوە ناڵاندوێتی تەنانەت زۆربەی زۆری وێنەکانی خۆشی سووتاندووە تاکو لەسەرما ڕەقنەبێتەوە و ژوورەکەی بەگەرمی بمێنێتەوە.

بیکاسۆ لەساڵی ١٩٠١ گەڕاوەتەوە بۆ مەدرید و لەگەڵ ھاوڕێیەکیدا گۆڤارێکیان دامەزراندووە و لەڕێگای ئەم گۆڤارەوە وێنەی کاریکاتێری کێشاوە و بڵاوی کردۆتەوە کە تێیدا نەھامەتی ھەژارەکانی بەرجەستەکردووە، لەساڵی ١٩٠٧ بەشداری لە پێشانگایەکدا کردووە کە لەپاریس کراوەتەوە و بەردەوام بووە لە وێنەکێشان وبڵاوکردنەوەی، لەساڵی ١٩٣٥ بۆ ساڵی ١٩٥٩ زیاتر لە ٣٠٠ قەسیدەی نوسیوە و جاربەجاریش ڕۆڵی لاوەکی بەچەند فیلمێکدا بینیوە، لەساڵی ١٩٤٤ کەوتۆتە داوی خۆشەویستی قوتابیەکێوە کە ٤٠ ساڵ لەخۆی مناڵتربووە و بۆ ماوەی ٣ ساڵ بەردەوام بووە.

بابلۆ بیکاسۆ  لە ٨ نیسانی ساڵی ١٩٧٣ لەتەمەنی ٩١ ساڵیدا لەکاتی خواردنەوەدا لەگەڵ خێزانەکەیی و ھەندێک لەھاوڕێکانی گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١
پۆل:نیگارکێش
پۆل:ھونەرمەندانی سوریالیزم
پۆل:وێنەکێشە کوڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
ھادی مەحموود

**ھادی مەحموود** ناسراو بە **حەمە تاڵ** (لە ساڵی ١٩٧٠ لە گەڕەکی سابوون کەرانی شاری سلێمانی لەدایکبووە - لە ۲۹ی نیسانی ٢٠٢٣ بەھۆی **جەڵدەی دڵەوە** کۆچی دوایی کردووە لە تەمەنی ٥٣ ساڵیدا) ئەکتەرێکی کورد بوو و زیاتر لە ڕۆڵی کۆمیدی دەردەکەوت. ناوبانگی ھادی لە درامایی گەردەلوولەوە سەری ھەڵدا کاتێک بە کەسایەتی عەریف حەمە تاڵ دەرکەوت.

## ژیانی ھونەری
لە ساڵی ١٩٩٧ەوە دەرفەتی بۆ ڕەخساوە بەشداری کاری ھونەریدا بکات، و پاش دەرکەوتنی لە درامای گەردەلوول، و پاشانیش لە درامای پەتریپۆت، بووە ئەستێرەیەکی درەوشاوەی تەلەفزیۆنی کوردیی، و لە ساڵی (٢٠١٨)ەش لە ڕادیۆی نالیا پێشکەشکاری بەرنامەی "چێشتەناو" بوو و تێیدا لە رێگەی پەیوەندی تەلەفۆنەوە لەگەڵ ھاوڵاتیاندا نوکتە و قسەی خۆشیان پێشکەش بە بیسەران دەکرد. چەند مانگێک بەر لە گیان لەدەستدانی، بە ھۆی سەختی ژیان و بارودۆخی دارایی حەمەتاڵ رادەیەک لە کاری ھونەری بۆ ماوەیەک دوور کەوتبووە و بۆ دابینکردنی بژێوی خۆی و خێزانەکەی لە ناو بازاڕی شاری سلێمانیدا کاری بەقاڵی دەکرد.

### دراماکان
* *[[گەردەلوول (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|گەردەلوول]]* بە ڕۆڵی *عەریف حەمەتاڵ*
* *ڕۆژگارە تەریبەکان*

### فیلم
* *٢٤ سعات*

## مردن
ھادی لە ٢٩ نیسانی ٢٠٢٣ بە ھۆی جەڵتەی دڵ لە شاری سلێمانی کۆچی دوایی کرد. مەھدی مەحموود باسی دوایین دیداری خۆی و براکەی کرد کە ھونەرمەندەکە گوتوویەتی: «تەوبە بێت لە ھەموو شتێک، نوێژ و عیبادەت دەکەم»

## سەرچاوەکان

پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:خەڵکی سلێمانی
ڕیدا بوتروس

کچە گۆرانیبێژی لوبنانی ریدا بوتروس یەکێکە لە کچە لوبنانییەکان کە لە لوبنانەوە ھاتە نێو بواری گۆرانی، بەھرەیەکی ھونەری زۆری ھەیە کە خۆی لە دەنگی ناسک و جوانییە ھێمنییەکەیەوە دیارە ریدا بوتروس لە ساڵی ١٩٧٣ لە دایکبووە، سەرەتای ناوبانگ دەرکردنی دەگەڕێتەوە بۆ کارکردنی لەگەڵ نینای خوشکی کە بەیەکەوە یەکەم دوانەی ھونەرییان پێکھێنا لە وڵاتانی عەرەبی، ریدا و نینا لە ساڵی ١٩٩٥ یەکەم ئەلبوومی ھاوبەشیان بڵاوکردەوە بە ناوی (لیالینا) دوای چەندین کاری دیکەی ھاوبەش نیناو ریدا بوتروس جیا بوونەوە دوای ئەوەی نینا ژیانی ھاوسەری ھەڵبژارد و وازی لە ھونەر ھێنا و ئێستا لە ئەمریکا دەژیت.

دواتر ریدا بڕیاریدا بە تەنیا بەردەوام بێت لە گۆرانی گوتن بە شێوەیەکی جیاواز و نوێتر لە ھەموو روویەکەوە، یەکەم دەرکەوتنیشی بە تەنیا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠١ لە ئاھەنگێکی کەناڵی ئێڵ بی سی و ئێستاش بەردەوامە لەسەر گۆرانی گوتن.

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمیی ڕیدا

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
دوا ئاڕاستە

فیلمێکی ھۆلیوودە وترسناکە و لەو فیلمانەیە کەنابێت کەسانی خوار تەمەنی گەورە بوون تەماشای بکەن، فیلمەکەش ڕووداوەکانی بەوشێوەیە دەست پێ دەکات کاتێک مێرمنداڵێک ئاگاداری ھاوڕێکانی دەکات کەوا ئاگایان لەخۆیان بێت لە پێکدادانی سەیارەکەیان، چونکە دەبێتە ھۆی کوشتنیان بەشێوەیەکی خراپ. جێی سەرنجە ئەم ئاگادارکردنەوەیە سەرەتایەکە بۆ یەکبەیەک کوشتنیان نەوەک ڕزگار بوون …
فیلمەکە لەدەرھێنانی «دێڤد ئارِ» و پاڵەوانانی فیلمەکەش: (بۆبی کامبۆ، چانتڵ ڤانسانتن، نیک زانۆ، ھالی وێب، میکلتی ویلسۆن، کریستا ئیلین...)

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیلمی ھۆلیوود
لین تانزھوان

لین تانزھوان، ئەو پیاوەیە نزیکەی (١٣) ساڵ بە دەردی ئەو نەخۆشیە ناڵاندی، تا بە دوا ھەنگاوی جوانکاری و کاری چارەسەری رزگاری دەبێت و چاک دەبێـتەوە، تەنانەت ئێستاش شوێنەواری نەخۆشییەکەی ماوە لە جەستەیدا.

ناسراو بە پیاوی دار یان پیاوی مەرجان، چونکە تووشی نەخۆشییەکی پێستی سەیر ببو و بەمەش گشت جەستەی لە شێوەی دار یان مەرجانەکانی ناو دەریا دەردەکەوت. دوای چەندەھا کاری چارەسەری کەچی ھەوڵەکان بێ سوود بوون، لە ساڵێ ٢٠٠٩ بە چەندین چارەسەری سرووشتی و تایبەتی توانرا چارەسەر بکرێت.
یارا

وێنۆک
**یارا** کچە گۆرانیبێژێکی لوبنانیە ناوی ڕاستەقینەی **کارلا برقاشی**یە خوشکێک و برایەکی ھەیە، خەڵکی ناوچەی دێر ئەلئەحمەرە لە ناوچەی بیقاعی لوبنانە.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
ڕادیۆی سنە

**ڕادیۆی سنە** پاش ڕادیۆ تاران و ڕادیۆ تەورێز سێھەمین ڕادیۆی دامەزراوە لە ئێران. ساڵی ١٩٤٨ دەستی بە پەخش کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
ڕادیۆی کوردیی کرماشان

**ڕادیۆی کرماشان** خاوەنی یەکێک لە گرنگترین ئەرشیڤەکانی بەرنامەیە بە زمانی کوردی. بەناوبانگترین گۆرانییەکانی حەسەن زیرەک و مەزھەر خالقی لە ڕادیۆ کرماشان تۆمار کراون. عەلی مەردان و محەممەد عارف جزیریش لەو ڕادیۆیەدا گۆرانییان تۆمار کردووە. پێش شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، کەسانێکی وەکو شوکروڵڵا بابان و محەممەد کەمانگەر لە ڕادیۆ کرماشاندا زۆر چالاک بوون.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی ڕادیۆ کوردییەکان
* پێڕستی ڕادیۆکانی باشووری کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
پۆل:کرماشان
کۆکردنەوە

چەپ|وێنۆک|120px|٥ = ٢ + ٣
وێنۆک|کۆکردنەوە
**کۆکردنەوە** یەکێ لە چوار کارە سەرەکییەکانی بیرکارییە. پڕۆسەی تێکەڵکردنی چەندێتییەکانە. نیشانەی کۆ ئەمەیە: +.  بۆ نموونە، لەم وێنەیەدا، ٢ + ٣ (دەخوێندرێتەوە: ٣ زێدە ٢؛ یان ٣ لێی زیاد بکە ٢) سێو، واتە سێ سێو و دوو سێوی تر کە دەبێتە ٥ سێو بوونیان ھەیە.  کەوایە: ٥ = ٢ + ٣.
## خشتەی کۆکردنەوە
بۆ دۆزینەوەی ئەنجامی کۆکردنەوەی دوو ژمارە، ئەو ژمارەیە دەخوێنینەوە کە دەکەوێتە یەکتربڕینی ڕیزی ژمارەی یەکەم، لەگەڵ ستوونی ژمارەی دووەم.




## سەرچاوەکان

پۆل:چوار کردەی سەرەکی
پۆل:ماتماتیک
لێدەرکردن

چەپ|وێنۆک|180px|٣ = ٢–٥
**لێدەرکردن** (ھەروەھا: *کەمکردنەوە*؛ بە کورمانجی: *ژێدەرکرن*، *ژێدەرخستن*، *کێمکرن*) یەکێ لە چوار کارە سەرەکییەکانی ژمێرکارییە؛ پێچەوانەی کۆکردنەوەیە، واتە ئەگەر بە ژمارەیەکەوە دەست پێ بکەین و ژمارەیەکی تری پێ زێدە بکەین و ئەوکات ئەو ژمارە کە زێدەمان کردووە *لێی دەرکەین*، دەگەڕێینەوە بۆ ئەو ژمارە کە بەوە دەستمان پێ کرد. ھێمای لێدەرکردن ئەمەیە: **-**.

## نموونە

پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 1.JPG|
پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 2.JPG|
پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 3.JPG|
پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 4.JPG|
پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 5.JPG|
پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 6.JPG|
پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 7.JPG|
پەڕگە:Vertical Subtraction Method B Step 8.JPG|


## سەرچاوەکان

پۆل:چوار کردەی سەرەکی
لێکدان

وێنۆک|چەپ| ٤ × ٣= ١٢
**لێکدان** (لە عەرەبییەوە: *ضرب*)، **جاران، کەڕەت** یان **چەند ئەوەندە کردنەوە** (لە ئینگلیزییەوە: *Multiplication*) یەکێکە لە کردە سەرەکییەکانی بیرکاری. کاری چەند ئەوەندە کردنەوەی ژمارەیەکە بە ژمارەیەکی تر. لێکدان بۆ گشت ژمارەکان بە دووبارەبوونەوەی کۆکردنەوە پێناسە دەکرێت. بۆ نموونە، ٤ × ٣ (زۆرتر دەخوێندرێتەوە: ٣ جار ٤، ٣ جاران ٤ یان ٣ کەڕەت ٤) دەکرێت بە کۆکردنەوەی ٣ دانە ٤ پێکەوە ھەژماربکرێت، بەم شێوەیە:

:3 \times 4 = 4 + 4 + 4 = 12.\!\,

## خشتەی لێکدان
بۆ دۆزینەوەی ئەنجامی لێکدانی دوو ژمارە، ئەو ژمارەیە دەخوێنینەوە کە دەکەوێتە یەکتربڕینی ڕیزی ژمارەی یەکەم، لەگەڵ ستوونی ژمارەی دووەم.




## سەرچاوەکان

پۆل:لێکدان
پۆل:چوار کردەی سەرەکی
دابەشکردن

چەپ|وێنۆک|200px|<math>20 \div 4=5</math>

لە بیرکاریدا، **دابەشکردن** (÷) یەکێ لە کردارە سەرەکییەکانە (ئەوانی تر: کۆکردنەوە، لێدەرکردن، و لێکدان). کاری دابەشکردن پێچەوانەی لێکدانە. وەک چۆن دەڵێین لێکدان کۆکردنەوەی دووپاتەبووە، دابەشکردنیش لێدەرکردنی دووپاتەبووە.

ئەگەر *c* جار *b* یەکسان بێت لەگەڵ *a*، ئەوە دەنووسرێت:

:c \times b = a\,

وە ئەگەر *b* سیفر نەبێت، ئەوکات *a* دابەش بە *b* دەبێتە *c* و بەم جۆرە دەنووسرێت:

:\frac ab = c.

وەکوو نموونە، 

:\frac 63 = 2

ھەروەھا

:2 \times 3 = 6\,.

*a* پێی دەوترێت **دابەشکراو**، *b* پێی دەوترێت **پێبەشکراو**، وە *c* بەرکەوت.
## پەراوێزەکان
توان (ماتماتیک)

[thumb|315px|گرافی  بە چەند بنچینەی جیاواز ''b'': [#Powers of ten|بنچینەی 10 (سەوز), بنچینەی ''e'' (سوور), بنچینەی 2 (شین), و بنچینەی  (شینی کاڵ).]]
**توان** لە کردارەکانی بیرکارییە کە بەم شێوە دەنووسرێت: **''a'' <sup>''n''</sup>**. توان دوو ژمارە گیرۆدە دەکات: **پایە** یان **بنچینە**: *a*، و **توان**: *n*، کە *n* ژمارەیەکی تەواوی ئەرێنییە.
بە ھەمان شێوە کە لێکدان بە دووبارەکردنەوەی کۆکردنەوە پێناسە دەکرێت:

:n \times b = \underbrace{b + \cdots + b}_n

توان ھاوسەنگە لەگەڵ دووپاتکردنەوەی لێکدان:

:a^n = \underbrace{a \times \cdots \times a}_n,

## تایبەتمەندییەکان
بۆ لێکدانی دوو ھێز کە ھەمان بنچینەیان ھەیە، بنچینەکان دەپارێزرێن و توانەکان کۆ دەکرێنەوە:

 a^{m + n} = a^m \cdot a^n 

بۆ دابەشکردنی دوو ھێز کە ھەمان بنچینەیان ھەیە، بنچینەکە دەپارێزرێت و توانی ژێرەکە لە توانی سەرە دەردەکرێت:

 a^{m - n} = \begin{matrix}\frac{a^m}{a^n}\end{matrix} 

بۆ بەرزکردنەوەی ھێزێک بۆ ھێزێکی تر بنچینەکە دەپارێزرێت و توانی یەکەم جارانی توانی دووەم دەکرێت:

 (a^m)^n = a^{mn} \!\, 

## لێکدانی ھێزەکان
لە لێکدانی ھێزەکاندا دوو حالەت ھەیە:

# بنچینەکان یەکسانن
# توانەکان یەکسانن

### بنچینەکان یەکسانن
لێرەدا یەکێک لە بنچینەکان دەنووسرێت و توانەکان کۆ دەکرێتەوە:

a^m \times a^n = a^{m+n}

### توانەکان یەکسان
لێرەدا یەکێک لە توانەکان دەنووسرێت و بنچینەکان لێک دەدرێت

a^m \times b^m = (a \times b)^m

## سەرچاوەکان
* بیرکاری بۆ ھەمووان کتێبی قوتابی پۆلی حەفتەمی بنەڕەتی- چاپی ھەشتەم.

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
ھەوراوی بە ئەگەری تۆپەڵە گۆشتەوە (فیلم)

***ھەوراوی بە ئەگەری تۆپەڵە گۆشتەوە*** فیلمێکی بە کۆمپیوتەر جووڵاوی خەیاڵی زانستیی کۆمێدیی ٢٠٠٩ی ئەمریکییە کە لەلایەن سۆنی پیکچەرز ئەنیمەیشنەوە بەرھەمھاتووە و بە کەمی لە  کتێبی منداڵانی بەھەمان ناوەوەی جوودی و ڕۆن بارێتەوە وەرگیراوە. فیلمەکە لەلایەن فیڵ لۆرد و کریستۆفەر میڵەرەوە نووسراوە و دەرھێندراوە لە یەکەم کاری دەرھێنەریاندا، و کاستە دەنگییەکەی پێکدێت لە بیڵ ھەیدەر، ئانا فارس، جەیمس کان، ئاندی سامبێرگ، بڕووس کامپبێڵ، مستەر تی، بۆبی جەی. تۆمپسن، بینجامین برات، و نیڵ پاتریک ھاریس. فیلمەکە باسی داھێنەرێکی بەرزخواز دەکات بە ناوی فلینت ڵۆکوود کە ئامێرێک دروست دەکات، دوای زنجیرەیەک لە ھەوڵی شکست خواردوو، کە دەتوانێت ئاو بگۆڕێت بۆ خواردن. دوای ئەوەی ئامێرەکە تێگەیشت پەیدادەکات و دەست دەکات بە دروستکردنی تۆفانی خواردن، فلینت دەبێت ئامێرەکە تێک بشکێنێت بۆ ڕزگارکردنی جیھان.

فیلمەکە لە لۆس ئانجلەس لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ بەخشکرا و شەش ڕۆژ دواتر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاوبوویەوە لە ١٨ی ئەیلوول لەلایەن سۆنی پیکچەرز ڕیڵیسینگ لەژێر کۆمپانیای بڵاوکردنەوەی کۆڵۆمبیا پیکچەرز. بووە خاوەنی ٢٤٣ ملیۆن دۆلار لە سەرتاسەری جیھاندا بە تێچوونی ١٠٠ ملیۆن دۆلار لە بۆکس ئۆفیس. فیلمەکە بە گشتی بووە خاوەنی ستایشی ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە، بۆ شێوەکارییە ڕەنگاوڕەنگەکانی، گاڵتەئامیزی، داڕشتنی کەسایەتییەکانی، و نواندنە دەنگییەکەی، لەکاتێکدا نەخشاندنە سادەیییەکەی کەساتییەکان و چیرۆکەکەی دەوترا کە نەگونجاون. فیلمەکە بووەتە زنجیرەیەک، بە پاشھاتێک، *[[ھەوراوی بە ئەگەری تۆپەڵە گۆشتەوە ٢]]*، کە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ بڵاوکراوەتەوە، ھەروەھا زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشن کە لە فیلمەکەوە وەرگیراوە کە لە کاڕتوون نێتوۆرک پەخشکرا لە ٢٠ی شوباتی ٢٠١٧، و بەبێ گەڕانەوەی ھیچکام لە کاستی ڕەسەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩
پۆل:فیلمی ھۆلیوود
پۆل:فیلمە فانتازیاکانی مناڵان لە ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سۆنی پیکچەرز
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمریکی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کارەساتییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای کتێبی منداڵان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە میسر دانراون
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە خۆراک و خواردنەوە
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ھاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە گاڵتەبازییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
ڕێنێ دێکارت

**ڕێنێ دێکارت** (؛ ٣١ی ئازاری ١٥٩٦ – ١١ی شوباتی ١٦٥٠) فەیلەسووف، زانستیار و ماتماتیکزانێکی فەڕەنسی بوو. زۆربەی ژینی کاریی لە کۆماری ھۆڵەنددا بەسەر بردووە. نازناوی «*باوکی فەلسەفەی نوێی*» پێدرا و زۆرینەی گەشەی فەلسەفەی ڕۆژاوایی کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆشدا دەیبینین، درێژەی نووسراوەکان و بیرەوەرییەکانی ئەوە. بە تایبەت کتێبی «*[[تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم]]*» ئێستاکەش وەک بەشی سەرەکیی خوێندن لە زانکۆکانی فەلسەفە بەکار دێت. کاریگەریی دێکارت لەسەر ماتماتیک بە ڕوونی دیارە؛ سیستەمی پۆتانەکانی دێکارت ڕێگە دەدات شێوە ھەندەسییەکان لەسەر ھاوکێشە جەبرییەکان بەیان بکرێن. دێکارت وەک باوکی ئەندازەی شیکارانە ناسراوە. ھەروا دێکارت بە یەکێک لە ئەندامانی شۆڕشی زانستیی دەزانن.

لە زۆربەی بابەتەکاندا، ڕوانگەی دێکارت جیاواز بوو لە پێشینیانی خۆی. لە «*ئارەزووی ڕۆح*» لە نووسراوەیەکی نوێی پێشوو، ئەوەی ئەمڕۆ بە ناوی ھەست و سۆز دەیناسین، ئەوندە بەرز ڕوانیویەتی کە خۆی لە سەربابەتی دا دەڵی: «وەک ئەوەی پێش ئەمە کەسی دیکە ھیچی لەسەر نەوتووە». زۆرێک لە بەشەکانی فەلسەفەی دێکارت کەڵکی لە سیستەمی فەلسەفی ئەرەستوو وەرگرتووە و بە شێوەیەک، زیندوو کردنەوەی ستۆیسیزمی سەدەی ١٦ی زایینی و فەیلەسووفانی وەک سەنت ئاگۆستین بووە. لە فەلسەفەی سروشتییدا لەگەل خوێندنگاکانی ئەو سەردەم لەسەر دوو خاڵی گەورە جیاوازی ھەبوو: یەکەم دژ بە شیکردنەوەی ماتێریاڵ بوو بە مادە و شێوە، دووھەم: دژی ھەرجۆرە داخوازییەکی کۆتایی بوو؛ چ ئیلاھی چ سروشتی. لە ئایینناسیدا لەسەر تاکبوونی دەسەڵاتداری خودا بۆ کردەوەی خولقاندن سوور بوو.

## کارەکان
دێکارت دەورێکی زۆری بوو لە باوکردنی فەلسەفەی عەقڵانییەت لە سەدەی ١٧دا. دواتر باروخ سپینۆزا و گۆتفرید لایبنیتس پشتیوانییان لێکرد؛ و بە توندی لەلایەن پشتیوانانی فەلسەفەی ئەزموون ڕەخنەیان لێگیرا. ئەم سێ کەسایییەتییە ھەروا کە لە فەلسەفەدا خاوەن ڕوانگە بوون لە ماتماتیکدا پێش دەڕۆشتن و دێکارت لەگەڵ لایبنیتس ھاوکاری یەکیان دەکرد لە ماتماتیکدا. دێکارت وەک داھێنەری سیستەمی پۆتانەکانی دێکارت، ئەندازەی شیکارانە داھێنا و ڕێگەی کردەوە لە نێوان ئەندازە و جەبردا.

### نوسراوە دیارەکان
* وتارێک لەسەر شێواز ناوی تەواوی کتێبەکە: وتارێک دەربارەی شێوازی ئەنجامدانی ھەڵسەنگاندن و گەڕان بەدوای ڕاستی لە زانستدا (ناونیشانە فەڕەنسییەکەی: *Discours de la Méthode Pour bien conduire sa raison, et chercher la vérité dans les sciences*).
* تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم

وتە زۆر بەناوبانگەکەی دێکارت ئەمە بوو: «من بیر دەکەمەوە، کەواتە ھەم» (، ).

## سەرچاوەکان


پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە سوید
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٦
پۆل:مردووانی ١٦٥٠
پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینیی سەدەی ١٧یەم
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:نووسەران دەربارەی دین و زانست
خەڵاتی ئێمی

**خەڵاتی ئێمی** خەڵاتێکی ئەمریکییە دەدرێت بە زنجیرەکان و بەرنامە جۆراوجۆرەکانی تەلەفزیۆن. خەڵاتی ئێمی بەرامبەر بە خەڵاتی ئۆسکارە، بەڵام لەکاتێکدا ئۆسکار تایبەتە تەنها بە فیلمە سینەمایەکان ئێمی تایبەتە بە بەرهەمە تەلەفزیۆنییەکان.

خەڵاتەکان لەلایەن سێ ڕێکخراوی پەیوەندیدار، بەڵام جیاوازەوە پێشکەش دەکرێن: ئەکادیمیای هونەر و زانستی تەلەڤیزیۆن (ATAS)، ئەکادیمیای نیشتمانی هونەر و زانستی تەلەڤیزیۆن (NATAS)، ئەکادیمیای نێودەوڵەتی هونەر و زانستی تەلەڤیزیۆن (IATAS). هەریەک لەم سێ ڕێکخراوە بەرپرسیارن لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵەیەکی تایبەت لە ڕێوڕەسمی ساڵانەی ئیمی کە بە درێژایی ساڵی ڕۆژمێری بەڕێوەدەچێت. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٩ خەڵاتی ئیمی بەخشی بۆ ڕێزلێنان لەو نمایشانەی کە لە ناوچەی لۆس ئەنجلۆس بەرهەم دەهێنرێن پێش ئەوەی لە ساڵانی ١٩٥٠دا ببێتە بۆنەیەکی نیشتمانی بۆ ڕێزلێنان لەو بەرنامانەی کە لە سەرانسەری وڵاتدا پەخش دەکرێن. لە دوو دەیەی داهاتوودا، ATAS, NATAS و IATAS خەڵاتەکەیان فراوانتر کرد بۆ ڕێزگرتن لە کەرتەکانی دیکەی پیشەسازی تەلەڤیزیۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ١٩٤٩
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:خەڵاتەکانی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی
پۆل:جامەکانی تایبەت بە ھونەرە نمایشییەکان
زمانە جێرمەنییەکان

**زمانە جێرمانییەکان** لقێکە لە خێزانی زمانە ھیندوئورووپایییەکان، گەورەترین دوو زمان لەم گرووپە زمانی ئینگلیزی و زمانی ئەڵمانیە. نزیکەی ٣٤٠ ملیۆن کەس زمانی دایکیان زمانی ئینگلیزیە و ١٢٠ ملیۆنیش زمانی دایکیان ئەڵمانیە. زمانە جێرمانییەکانی دیکە کە ناسراون لە زمانە جێرمانییەکانی خواروون وەک زمانی ھۆلەندی و زمانی ئافریکانس، ھەروەھا زمانە ئەسکەدەنافییەکان، وەک زمانی دانمارکی و زمانی سویدی و زمانی نەرویجی. ئەم زمانانە لە ناوەڕاست و باکووری ئەورووپا سەریان ھەڵدا، بەڵام ئێستا بەشێوەیەکی بەربڵاو لە ھەموو جیھاندا بەکاردەھێنرێت.

پۆل:زمانە جێرمەنییەکان
پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان
زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان

## پۆلێنکردن
* ھیندۆ ئێرانییەکان
** ھیندۆ ئارییەکان
*** ھیندی، زمانی فەرمییە لە ھیندستان.
*** ئوردوو، زمانی فەرمییە لە پاکستان.
*** بەنگالا، زمانی فەرمییە لە بەنگلادیش.
** ئێرانییەکان
*** ئاڤێستایی، یەکەم وتاری زەردەشتی پێ بڵاو کراوەتەوە.
*** کوردی
*** فارسی
* زمانی ئەرمەنی لە سەدەی ١٠ی پێش زایینەوە.
* توکاری، لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم لە ڕۆژھەڵاتی تورکستان دۆزرایەوە.
* ھیتی، وەکوو زمانی توکارییە و لە سەرەتایییەکانی سەدەی بیستەم لە ئەنادۆڵ دۆزرایەوە.
* یۆنانی یان یۆنانیی کلاسیکی، دەبێتە سێ بەش بە زاراوەکانی.
* ئەلبانی، لە ئەلبانیا و باشووری ئیتاڵیا قسەی پێ دەکرێت.
* ئیتاڵیکی
** .لاتینی، زمانی گشتی بوو لە ڕۆما و زمانە ڕۆمانسییەکانی لێ بووەتەوە.
*** ئیسپانی
*** ئیتاڵی
*** فەڕەنسی
*** پورتوگالی
*** ڕۆمانی
* زمانی کیلتی کە زمانێکی زۆر باوبوو لە ئەورووپا. کە دوو زمانن، زمانێک کە دانیشتووانی دوورگە قسەی پێ دەکەن، زمانێکی تر کە دانیشتووانی وشکانی قسەی پێ دەکەن و لەناو چووە.
** گالیی ئیرلەندی، زمانی ئیرلەندە.
** گالیی ئوسکوتلەندی، زمانی ئوسکوتلەندایە.
** وێلزی، لە وێڵز قسەی پێ دەکرێت.
* بیلتییەکان
** لیتوانیا
** لاتیڤی
** پڕووسی کۆن، نزیکەی ١٧٠٠ ساڵ دوای زایین لەناو چووە.
* سلاڤی
** سلاڤیی باشوور
*** بولگاری
*** سیربۆکرواتی
*** سلۆڤینی
** سلاڤیی ڕۆژاوا
*** چیکی
*** سلۆڤاکی
*** پۆڵەندی
** سلاڤیی ڕۆژھەڵات
*** ڕووسی
*** ئۆکرانی
* زمانە جێرمەنییەکان، بەناوبانگترینیان ئینگلیزی و ئەڵمانییە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھیندی و ئەورووپی
زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان
پۆل:بنەماڵەکانی زمان
بێکۆتایی

وێنۆک|200px|چەپ|نیشانەی ناکۆتا بە چەندین شێوە
**ناکۆتایبوون** (بەم هێمایە ∞ نیشاندەدرێت) ئاماژە دەکات بە چەندین چەمکی جیاواز - زۆرتر گرێدراو بە بیری "بێ سنووری" - کە لە فەلسەفە و بیرکاری و تیۆلۆجیدا دێنە کایەوە.

لە بیرکاریدا، "ناکۆتا یان بێپایان" زۆرتر لەو پێکھاتانە بەکاردەھێنرێت کە وا بۆی دەچن گوایە ژمارەیەکە (بۆ نموونە: لە ژماردن یان پێواندنی شتەکاندا: "ژمارەیەکی ناکۆتا لە تێرمەکان (ڕستەکان)") بەڵام ژمارە نییە و جیاوازە لەگەڵ ژمارە ڕاستیه‌کان. چەمکی ناکۆتایبوون گرێدراوە بە زۆر چەمکی دیکەی بیرکارییەوە: ڕادە، ژمارە ئەلفەکان، کلاسەکان لە بیرۆکەی کۆمەڵدا، کۆمەڵە ناکۆتاییه‌کانی دەیدەکیند، ... .

## چەمکی ناکۆتا لە مێژووی کۆندا
### ھیندستانی کۆن
لە ئیشا ئوپانیشادی یاجورڤێدادا (سەدەی چوارەم تا سێھەمی پێش زایین) ھاتووە: "ئەگەر ئێوە بەشێک لە ناکۆتا بسڕنەوە یان بەشێک بە بێکۆتایی زیاد بکەن، ئەوەی دەمێنێتەوە دیسان ھەر ناکۆتایه‌.

*Pūrṇam adaḥ pūrṇam idam

Pūrṇāt pūrṇam udacyate

Pūrṇasya pūrṇam ādāya

Pūrṇam evāvasiṣyate.
*

ئەوە گشتە، ئەمە گشتە

لە گشت، گشت بەرزدەبێتەوە

کاتێ کە گشت لە گشت دەگیردرێت

ھێشتا گشت دەمێنێتەوە — ئیشا ئوپانیشاد.

### یۆنانی کۆن
بەپێی ڕوانگەی نەریتیی ئەرەستوو، یۆنانییە ھیللینیستیکەکان بەگشتی ئەوەیان بەباشتر دەزانی کە لە نێوان ناکۆتایبوونی شیاوی وەدیھاتن و ناکۆتایبوونی وەدیھاتوو جیاوازی دابنێن؛ بۆ نموونە، بە جێگەی ئەوە کە بڵێن "ناکۆتایی ژمارەی یەکەمی بوونیان ھەیە"، ئوقلیدوس بە باشتری دەزانی بڵێت "زۆرتر لەوەی کە لە ھەر کۆمەڵێکی دراوە لە ژمارە یەکەمییەکاندا ھەبێت، ژمارەی یەکەمی بوونی ھەیە".

بە ھەر حاڵ، دوایین ڕاڤەکانی ئەرەشمیدوس ئاماژە بەوە دەکەن کە لانیکەم ئەرەشمیدوس ئاگایییەکی ڕاستەوخۆی لە چەندێتییەکانی خاوەنی ناکۆتایبوونی وەدیھاتوو بووە.

## نیشانەی بێکوتاییبوون: ∞

دەستپێکی بەکارھێنانی نیشانەی ناکۆتایبوون، **∞**، ناڕوونە. بەڵام زیاتر جان واڵس وەکوو یەکەم کەس ناوی لێ دەبرێت کە ساڵی ١٦٥٥ نیشای **∞** بۆ چەمکی ناکۆتایبوون داناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خواناسی
پۆل:فەلسەفەی بیرکاری
پۆل:بابەتە ماتماتیکییەکان
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
ویلیام کاھان

**ویلیام مۆرتۆن کاھان** (بە ئینگلیزی: *William Morton Kahan*) لەدایکبووی ١٩٣٣ لە تۆرۆنتۆی کانادا بیرکار و زانای کۆمپیوتەرە. دکتۆرای لە زانستگای تۆرۆنتۆ ساڵی ١٩٥٩ وەرگرتووە.

## گرێدان بە دەرەوە
* لاپەڕەی تایبەتیی **کاھان** لە زانستگای بێرکلیدا: http://www.cs.berkeley.edu/~wkahan/.

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جووە زانستخوازەکانی کەنەدا
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆرنتۆ
کەمیی گلوکۆزی-٦-فۆسفاتیی ھایدرۆجین لێکەرەوە

**نەخۆشیی پاقلە، کەمیی گلوکۆزی-٦-فۆسفاتیی ھایدرۆجین لێکەرەوە** یان **فاڤیزم** (بە ئینگلیزی: Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency یان G6PD Deficiency) نەخۆشییەکی بۆماوەییە، واتە کەمی یان نەبوونی ئەو ئەنزایمە لە لەشدا کە بەرپرسیارە لە ھەنگاوی گۆڕینی گلوکۆزی-٦-فۆسفاتی بۆ ٦-فۆسفۆگلوکۆنۆ-δ-لاکتۆن لە ڕێڕەوی فۆسفاتی-٥-کاربۆنی، کە تیایدا NADP دەگۆڕدرێت بۆ NADPH. ئەو کەسانەی ئەم نەخۆشییەیان ھەیە، ھەستیار دەبن بەرانبەر خواردنی پاقلەمەنییەکان و دەرمانی ئەسپیرین، چونکە دەبێتە ھۆی شیبوونەوەی دیواری خڕۆکە سوورەکانی خوێن و دواتر تێکشکاندنی خڕۆکە سوورەکان لە سپڵدا و فڕێدانەدەرەوەیان لە میزدا. کە ئەمەش سەرەنجام دەبێتە ھۆی کەمخوێنی و نەخۆش پێویستی بە گواستنەوەی خوێن دەبێت.

فاڤیزم لە زۆربەی بارەکاندا لە ڕەگەزی نێردا دەردەکەوێت، بەڵام زۆر بەدەگمەن لە ڕەگەزی مێدا ھەیە لەبەرئەوەی نەخۆشییەکە پەیوەستە بە کرۆمۆسۆمی Xەوە. بۆیە لە مێینەدا ئەگەری ئەوە دەبێت کە تەنھا ھەڵگر بێت. ھەروەھا فاڤیزم زیاتر لە باشووری ئاسیا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ناوچەکانی نزیک دەریای ناوەڕاست و ھەندێ ناوچەی ئەفریقا بەربڵاوە. وە نەبوونی ئەنزامەکە ھیچ زیانێکی نییە بۆ نەخۆشی تووشبوو بە فاڤیزم، ھەتا ئەو کاتەی خۆراکە پاقلەمەنییەکان دەخوات.

## ڕێبازی کارکردن
* خواردنی پاقلەمەنییەکان دەبێنە ھۆی دروستبوونی ڕادیکاڵی سەربەست.
* ڕادیکاڵە سەربەستەکان ھەڵدەستن بە ئۆکساندنی گلوتاثیۆن (GSH) بۆ گلوتاثیۆنی ٢ گۆگردی (Glutathion Disulfide) لە دیواری خڕۆکە سوورەکاندا.
* بەڵام لەو نەخۆشانەی فاڤیزمیان ھەیە پەکخستنێک ھەیە لە پێکھاتنی NADPH کە دەبێتە ھۆی نەھێشتنی ئەنزایمی کەمکەرەوەی GSH.
* کاتێک GSH دروست نابێت، دیواری خڕۆکە سوورەکان ڕەق دەبن و بەمەش بە ئاسانی لە سپڵدا تێک دەشکێن.

## نیشانەکان
فاڤیزم ھیچ نیشانەیەکی نییە تەنھا لەو بارەدا کە نەخۆش خواردنە پاقلەمەنییەکان دەخوات و تووشی کەمخوێنی دەبێت. لە نیشانە سەرەتاییەکانی کەمخوێنی بەھۆی تێکشکان و شیبوونەوەی خڕۆکە سورەکان، وەک:
* لاوازی و بێ ھێزییەکی بەردەوام.
* خێرالێدانی دڵ.
* خێرا ھەناسەدان و کورتی ھەناسە.
* زەردھەڵگەڕانی پێست.
* ڕەش دەرکەوتنی میز کە ئەویش خڕۆکە سوورە تێکشکاوەکانن لەنێو میزدا.
* سەرئێشە و تایەکی بەھێز.

## چارەسەر
* نەخۆش پێویستە خۆی لە خواردنی پەقلەمەنییەکان بەدوور بگرێت لەگەڵ ھەندێک دەرمانی وەک سەڵفۆنەماید، پریماکوین، و ئەسپرین تا خۆی لە تووشبوون بە کەمخوێنی بپارێزێت.
* نەخۆشی تووشبوو بە گواستنەوەی خوێن چارەسەری بۆ دەکرێت.

پۆل:کەمخوێنی
ئیشا ئوپانیشاد

[وێنۆک|چەپ|ئیشا ئوپانیشاد، بەیتی ١ تا ٣ ([سانسکریت، دەقی دەستنووسی دێڤاناگاری)]]
**ئیشا ئوپانیشاد** () یەکێ لە کورتترینەکانی ئوپانیشادەکانە (یەکێک لە دەقە کۆنەکانی ئایینی ھیندوویزم) لە بەشی کۆتایی  (adhyāya)ی شوکلا یاژورڤێدادا ھاتووە، کە بەگشتی داگری ١٧ یان ١٨ ھۆنراوەیە.
## وشەڕەتناسی

## ئەمانەش ببینە
*ڤێداکان
*مەھابارەتە
## سەرچاوەکان

* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئوپانیشاد
ڕەنج سەنگاوی

**ڕەنج ڕەزا سەعید** ناسراو بە **ڕەنج سەنگاوی** (لەدایکبووی ١٩٧٧) پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی و شاعیرێکی کوردە، خەڵکی باشووری کوردستانە. خاوەنی دوو دیوانی شیعرییە. لە بواری ڕاگەیاندنیش، لە ئێستادا لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو پڕۆگرامی لەگەڵ ڕەنج پێشکەش دەکات.

## ژیان
ڕەنج لە ساڵی ١٩٧٧ لە ناوچەی سەنگاو لە خێزانێکی ھەژار لەدایکبووە. بە یارمەتی و کۆمەک و داخوازی یەکێتی نیشتمانی ڕەنج سەنگاوی مافی خوێندنی درایە لە زانکۆ پاش چەند ساڵێک توانی زانکۆ تەواو بکات، دەرچووی زانستە مرۆڤایەتییەکان، بەشی ڕاگەیاندنە لە زانکۆی سلێمانی.

## پیشە
### ڕاگەیاندن
لە ساڵی ١٩٩٨ەوە ڕەنج سەنگاوی وەک ڕۆژنامەنووس و پەیامنێر لە ھەردوو کەناڵی کوردسات و تەلەڤیزیۆنی خاک چەندین بەرنامە و چاوپێکەوتنی ڕەخنەگرانەی پێشکەش کردووە و لەسەر پرسی گەندەڵیش ڕەخنەی توندی ئاڕاستەی بەرپرسان کردووە.

لە چەند ساڵی ڕابردوودا، ڕەنج جێگری بەڕێوەبەری کەناڵی کوردسات بووە تا لە ٢١ی نیسان بەھۆی چەند کێشەیەکی تایبەتییەوە لە کوردسات ھاتەدەرەوە و کارەکەی بەجێھێشت، ئینجا چووە کەناڵی ئێن ئاڕ تی، لە ئێستادا کار لە تۆڕی میدیایی ڕووداو دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:پێشکەشکارە کوردەکان
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:زیندووان
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:پێشکەشکارانی ڕووداو
پۆل:پێشکەشکارانی پێشووی ئێن ئاڕ تی
پۆل:پێشکەشکارانی پێشووی کوردسات
پۆل:پێشکەشکارانی پێشووی خاک
ئەنزیم

**ئەنزیم** یان "ئامیانە" ماکێکی ئۆرگانیکە، دەبێتە ھۆی بەھێز یاخوود لاواز کردنی کاردانەوەی کیمیایی لە ئۆرگانیزم یان بوونەوەری زیندوو، بەڵام خۆی ناگۆڕێ.
بە وتەیەکی تر ئەنزیمەکان کەتالیزۆرەکانی ڕەوتانەکانی ژیانن و لەچاو کەتالیزۆرەکانی ناژینی زۆر کاریگەرترن. پێکھاتەی زۆربەی ئەنزیمەکان پرۆتینیە، بێجگە لە ژمارەیەکی زۆر کەم، کە لە جنسی ئار ئێن ئەیە؛ وەک ڕایبۆسۆمەکان.

## شێوەی ناونان
* لە ڕابردوودا بە پێی پێشماکەکان ناو دەنران و لە ئاخریانەوە «ەز»یان زیاد دەکرد؛ وەک پرۆتیەز
* لە شێوەیەکی تردا بە پێی ئەو کارەی کە ئەنزیمەکە دەیکا، ناوی دەنرا؛ وەک دیھایدرۆجینایز
* شێوەی پێشکەوتووتر، بە پێی کاری ئەنزیم و پێشماک؛ وەک ئەلکول دیھایدرۆجینایز
* لە شێوەی ستانداردا، ئەنزیمەکان پۆلێن دەکرێن و ھەر ئەنزیمێک کۆدێکی تایبەت بەخۆ دەگرێ؛ وەک EC ۱.۱.۱.۸۶
## سەرچاوە
*  ویکی فارسی

پۆل:کیمیا
پۆل:ئەنزیمەکان
پۆل:مێتابۆلیزم
پۆل:ھاندان
ئەنسۆلین

230px|وێنۆک|چەپ|مۆلێکوولی ئەنسۆلین بە کراوە
**ئەنسۆلین** ھۆرمۆنێکە کە لەلایەن پەنکریاسەوە دروست دەکرێت. کاری سەرەکی دەستبەسەرداگرتن و ڕاگرتنی ڕێژەی گلووکۆزە لە خوێندا، کاتێک گلووکۆز لە خوێندا زیاد دەبێت، ئەنسۆلین ھانی ھەڵمژینی دەدات بۆ خانەکان و دواتر گلووکۆز لە خانەکاندا وەک وزە بەکاردەھێنرێت یان لە شێوەی گڵایکۆجین و چەوریدا ھەڵدەگیرێت.

نەبوون یان کەمی ھۆرمۆنی ئەنسۆلین لە لەشدا دەبێتە ھۆی نەخۆشییەکانی شەکرە.

پۆل:ھۆڕمۆنەکان
پۆل:پزیشکی
پۆل:بەرھەمی ئاژەڵان
پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ
سیمۆن بۆلیڤار

**سیمۆن خۆزە ئەنتۆنیۆ دی لا سانتیسیما ترینیداد بۆلیفار**، لە ٢٤ی تەممووزی ١٧٨٣ لەدایکبووە و تا ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٨٣٠ ژیاوە، نەتەوەییەکی ئەمریکای باشوور و دامەزرێنەر و سەرۆکی کۆڵۆمبیای گەورە، ناونرا بە (جۆرج واشینگتنی ئەمریکای لاتینییە) ئەمەش لەبەر ئەو ڕۆڵەیە ھەیبوو لە ئازادکردنی زۆر لە دەوڵەتەکانی ئەمریکای لاتینی، کۆلۆمبیا و ڤەنزوێلا و ئیکوادۆر و بۆلیڤیا و پیروو، کە لە ژێر دەسەڵاتی ئیسپانیادا بوون لە سەدەی شانزەوە.

بۆلیڤار لە گەنجیدا سەردانی ئورووپای کردبوو و کاریگەر بوو بە ڕۆشنبیری ئوروپا و بە شەڕەکانی ناپلیۆن لە ئیسپانیا و کاتێک ناپلیۆن حکومەتی ئیسپانیای ڕووخاند، ھاندەرێک بوو بۆ بۆلیڤار کە ھەمان شت بکات بەرامبەر ئیسپانیا لە ئەمریکای باشوور و سوێندی خوارد کە وڵاتەکەی ڕزگار بکات لە ئیستیعمار، و بۆلیڤار بوو بە ئەفسەرێک لە سوپای شۆڕشدا، و دوای زنجیرەیەک شەڕی دوور ودرێژ بۆلیڤار سەرکەوت بەسەر ئیسپانیادا و ئەو دەوڵەتانە سەربەخۆییان بە دەست ھێنا، و بۆلیڤار وەک ئازدکەرێک ڕێزی خەڵکی بەدەستھێنا، بەڵام لە ڕۆژانی کۆتاییدا ڕووبەڕووی ناڕەزاییەکی توند بۆیەوە کاتێک ھەوڵیدا ئەمریکای باشوور لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەک بخات و ناوی بۆلیڤیا بە ناویەوە ناونراوە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی، وتاری سیمۆن بوولیڤار

پۆل:مێژووی بۆلیڤیا
پۆل:مێژووی کۆلۆمبیا
پۆل:مێژووی ئێکوادۆر
پۆل:مێژووی پەنەما
پۆل:مێژووی پێروو
پۆل:مێژووی ڤێنیزوێلا
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی بۆلیڤیا
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی پێروو
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڤێنیزوێلا
پۆل:سیمۆن بۆلیڤار
پۆل:مردووانی ١٨٣٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٣
ئاوەڵناو

**ئاوەڵناو** وشەیەکە کە پێناسەی ناو دەکات و نیشاندەری چۆنێتی یان چەندێتییە.
## سەرچاوەکان

پۆل:زمان
ناو (ڕێزمان)

**ناو** وشەیەکە جگە لە جێناو کە دەبێتە بکەر یان بەرکار، یان دۆخ یان چۆنێتییەک دەردەخا.

## ئەمانەش ببینە
* ڕێزمان
* کار
* گوزارە
* پێکھاتەناسی

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێزمان
جۆن واڵیس

**جان واڵس** (لەدایکبوون: ١٦١٦؛ مردن: ١٧٠٣) بیرکارێکی ئینگلیزی بوو. لە نێوان ساڵانی ١٦٤٣ ھەتا ١٦٨٩، وەکوو سەرۆک ڕەمزنووس  بۆ پەرلەمان، دواتر بۆ کۆشکی پادشایی  کاری کردووە. ئەمرۆکە، بە ھۆی دوو کارییەوە بایەخی پێ دەدرێت: پەرەپێدانی ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری، دانانی نیشانەی ∞ بۆ چەمکی بێکۆتایی.

## پەراوێزەکان

پۆل:مێژووناسانی بیرکاری
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٦
پۆل:مردووانی ١٧٠٣
پۆل:دەرچووانی کۆلێژی ئێمانوێل، کامبریج
پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:مێژووی ھەژماری جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:مێژووی ماتماتیک
پۆل:بیرکاریزانانی سەدەی ١٧ی ئینگلیزی
فەرھەنگی سۆفیا

**فەرھەنگی سۆفیا** ناوی فەرھەنگێکی چکۆلەیە سەبارەت بە کەسایەتی و دەستەواژە ناودارەکانی دنیای فەلسەفە بەتایبەتی ئەوانەی کە لە ڕۆمانی جیھانی سۆفیادا ناویان لێ براوە. ئەم فەرھەنگە نووسینی ئۆتە بیوھمەیە کە بەھرۆز حەسەن وەریگەڕاندۆتە سەر کوردی. ئەم کتێبە ساڵی ٢٠٠٣ لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە بڵاوکراوەتەوە.

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی پەڕتووک
* لێرە دەتوانی فایلی پی-دی-ئێفی ئەم فەرھەنگە دابگریت: http://www.pertwk.com/book_chapters/1249678430_ferhengi%20sofia.pdf

س
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٣
ماوەی ھێلینیستی

230px|وێنۆک|چەپ|ئافرۆدیتی میلۆسی یەکێک لە پەیکەرە بەناوبانگەکانی ماوەی ھێلێنی
**ماوەی ھێلینی** ئەو ماوە مێژوویییە دەگرێتەوە کە لە نێوان ٣٢٣ی پێش مەسیح (ساڵی مردنی ئەلێکساندرای گەورە) و ھەتا دوا نیوەی یەکەمین سەدەی پێش مەسیحدایە. ئەو کاتەی یۆنانی کۆن بەرەبەرە ھەڵدەوەشایەوە و لە ناو ئیمپراتۆریی ڕۆمانیدا دەتوایەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ماوەی ھێلینیستی
خەڵاتی گرامی

**خەڵاتی گرامی** () کە لەلایەن ئەکادیمیای نیشتمانیی بۆ تۆماری ھونەر و زانست (NARAS) پێشکەش دەکرێن، یەکێکە لە چوار خەڵاتە ساڵانەکەی ئەیالەتە یەکگرتووەکان خەڵاتی مۆزیکیی ساڵانەیە. ئاھەنگی دابەشکردنی خەڵاتەکانی گرامی لە شوباتی ھەموو ساڵێکدا سازدەکرێت، و تاڕادەیەک لە ئاھەنگی دابەشکردنی خەڵاتەکانی ئۆسکار دەچن.
خەڵاتەکان دابەشکراون بەسەر ١٠٨ پۆلدا، تێیدا ٣٠ جۆری مۆزیک وەکو پۆپ، ڕۆک، ڕاپ. ئەکادیمیای نیشتمانیی بۆ تۆماری ھونەر و زانست ھەڵدەستێت بە پاڵاوتن و دەنگدان دواتر بە جیاوازی خەڵاتی خەڵاتەکانی مۆزیکی ئەمریکی (AMA)، کە پشت دەبەستێت بە لایەنگری و جەماوەر، ھەروەھا جیاوازیشە لەگەڵ خەڵاتی بیڵبۆردی مۆزیکیی (BMA)، کە پشت دەبەستێت بە ئەنجامە بەدەستھاتووەکان لە پێشبڕکێی گۆرانیی وتنەکاندا.
گەورەترین ژمارە لە خەڵاتی گرامی مۆزیکزان جۆرج سۆڵتی بەدەستی ھێنا کە ٣١ خەڵات بوو، و بۆ ٧٤ خەڵات ھەڵبژێردرا پێش ئەوەی کۆچی دوایی بکات لە ساڵی ١٩٩٧.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٥٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ١٩٥٨
پۆل:تایبەتمەندییە ساڵانەییەکانی تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:جامەکانی تایبەت بە ھونەرە نمایشییەکان
خەڵاتی وێژەی لاوانی ئەڵمانی

**خەڵاتی وێژەی لاوانی ئاڵمانیایی** (بە ئاڵمانیایی: *Deutscher Jugendliteraturpreis*) خەڵاتێکی ساڵانەیە کە لە ساڵی ١٩٥٦ەوە لە لایەن وەزارەتی فێدراڵ بۆ کاروباری خێزان، خانەنشینان، ژنان و لاوانەوە بە مەبەستی دۆزینەوە و پاڵپشتیی کارە بەرچاوەکانی وێژەی منداڵان دامەزراوە. ئەمە تەنیا خەڵاتی ئەدەبیی ئاڵمانیایە کە لە لایەن دەوڵەتەوە پارەی بۆ سەرف دەبێت. لە ڕابردوودا، نووسەرانێک لە زۆر وڵاتانەوە براوەی ئەم خەڵاتە بوونە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی، سەردانی ٢٢ تشرینی یەکەم ٢٠٠٩.

پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ١٩٥٦
١٩٧٤

سەدەی ٢٠ەم | **[[سەدەی ٢١ەم]]**  
١٩٦٩ | ١٩٧٠ | ١٩٧١ | ١٩٧٢ | ١٩٧٣ | ١٩٧٤ | ١٩٧٥ | ١٩٧٦ | ١٩٧٧ | ١٩٧٨ | ١٩٧٩


**١٩٧٤** بەرانبەر ساڵی ٢٦٧٤ی کوردییە.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

### ئایار
١٢ی ئایار - لەسێدارەدانی شۆڕشگێری کورد، لەیلا قاسم لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە.

پۆل:١٩٧٤
پۆل:ساڵەکان
١٢ی ئایار

## ڕووداوەکان
### ١٦٠١–١٩٠٠
* ١٧٩٧ – شەڕی ھاوپەیمانی یەکەم: ناپۆلیۆن بۆناپارت بەسەر ڤێنیز زاڵ بوو.
* ١٨٦٢ – شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا: ھێزی پیادەی سوپای یەکێتی باتن ڕووگیان گرت.

### ١٩٠١–ئێستا
* ١٩٤٧ – ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی مەنگۆلیا
* ١٩٦٥ – مەکۆی بۆشاییی سۆڤیەت بە ناوی *[[لونا ٥]]* لەگەڵ مانگ تووشی پێکدادان بوو.
* ٢٠٢٥ – پارتی کرێکارانی کوردستان دوای زیاتر لە چوار دەیە خەباتی چەکداری، بڕیاری دا خۆی ھەڵبوەشێنێتەوە.

## لەدایکبوونەکان
### پێشتر-١٦٠٠
* ١٤٠١ – ئیمپراتۆر شۆکۆی ژاپۆن (مردووی ١٤٢٨)

### ١٦٠١–١٩٠٠
* ١٧٧٦ – خۆزێ دێ لا مار، سەرکردەی سەربازیی پیرۆیی و سەرۆکی پیرۆ (مردووی ١٨٣٠)
* ١٨٢٠ – فلۆرەنس نایتینجڵ، پەرستار و گۆڕانخوازی کۆمەڵایەتی و ھەژمارزانی ئینگلیزیی ئیتاڵی (مردووی ١٩١٠)
* ١٨٦٩ – کارل شوومان، جیمناست و زۆرانباز و بەرزکەرەوەی قورساییی ئەڵمانی (مردووی ١٩٤٦)
* ١٨٨٩ – ئۆتۆ فرانک، بازرگان و ڕزگاربووی ھۆڵۆکۆستی ئەڵمانیی سویسڕی؛ باوکی ئانە فرانک (مردووی ١٩٨٠)
* ١٨٩٥ – جیدۆ کریشنامۆرتی، فەیلەسووف و نووسەری ھیندیی ئەمریکی (مردووی ١٩٨٦)

### ١٩٠١–ئێستا
* ١٩٠٧ – کاترین ھیپبورن، ئەکتەری ئەمریکی (مردووی ٢٠٠٣)
* ١٩١٠ – دۆرۆتی ھۆدگکین، زیندەکیمیازان و بلوورناس و ئەکادیمی ئینگلیز وەرگری خەڵاتی نۆبڵ (مردووی ١٩٩٤)
* ١٩١٤ – ھاوارد کەی. سمیت، ڕۆژنامەنووس و ئەکتەری ئەمریکی (مردووی ٢٠٠٢)
* ١٩٢١ – جۆزێف بۆیس، پەیکەرتاش و نەخشەسازی ئەڵمانی (مردووی ١٩٨٦)
* ١٩٣٧ – جۆرج کارلین، ئەکتەر و نووسەری ئەمریکی (مردووی ٢٠٠٨)
* ١٩٤٦ – دانیال لیبێسکیند، نژیاروانی ئەمریکی کە مۆزەخانەی جوولەکەکانی داڕشتووە.
* ١٩٥٠ – بروس بۆکسلایتنەر، ئەکتەری ئەمریکی و نووسەر
* ١٩٥٩ – ڤینگ ڕیمس، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٦٢ – ئیمیلیۆ ئێستێڤێز، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٦٦ – ستیڤن باڵدوین، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٧٢ – ڕەی سیھۆرن، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٧٧ – مریەم میرزاخانی، بیرکاری ئێرانی (مردووی ٢٠١٧)
* ١٩٧٨ – مالن ئاکێرمان، نمایشکاری جلوبەرگ و ئەکتەر و گۆرانیبێژی سویدی کەنەدی
* ١٩٨٠ – ڕیشی سووناک، سیاسیی ئینگلیز
* ١٩٨١ – ڕامی مالیک، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٨٨ – مارسێلۆ، یاریزانی تۆپی پێ
* ١٩٩٠ – ئیتیکا، یووتیووبەر و ستریمەری ئەمریکی (مردووی ٢٠١٩)
* ١٩٩٧ – فرێنکی دی یۆنگ، یاریزانی تۆپی پێی ھۆڵەندی

## مردنەکان
### ١٦٠١–١٩٠٠
* ١٧٠٠ – جۆن درایدن، شاعیر و شانۆنامەنووس و ڕەخنەگری ئینگلیز (لەدایکبووی ١٦٣١)
* ١٧٩٢ – شارلۆ سیمۆن فاوار، ئاوازدانەر و شانۆنامەنووسی فەڕەنسی (لەدایکبووی ١٧١٠)

### ١٩٠١–ئێستا
* ١٩٥٧ – ئێریک ڤۆن سترۆھایم، ئەکتەر و دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری نەمساییی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٨٨٥)
* ١٩٧٠ – نیلی زاکس، شاعیر و شانۆنامەنووسی ئەڵمانی و وەرگری خەڵاتی نۆبڵ (لەدایکبووی ١٨٩١)
* ١٩٧٤ – لەیلا قاسم، چالاکوانی سیاسیی کورد لە بەغدا بە دەستی ڕژێمی بەعس (لەدایکبووی ١٩٥٢)
* ١٩٩٢ – ڕۆبێرت ڕید، ئەکتەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٣٢)
* ٢٠٠١ – پێری کۆمۆ، گۆرانیبێژ و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆن (لەدایکبووی ١٩١٢)
* ٢٠٢٤ – مارک دایمون، ئەکتەر و بەرھەمھێنەری فیلمی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٣٣)

## پشووەکان
* ڕۆژی جیھانیی پەرستاران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* بی بی سی: ئەمڕۆ لە مێژوودا
* 
* ڕووداوە مێژوویییەکانی ١٢ی ئایار

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بایەخی ڕەھا

وێنۆک|250px
لە ماتماتیکدا، **بایەخی ڕەھا** یان **بەھای ڕووت** بۆ ژمارەیەکی راستەقینە بایەخ یان نرخی ئەو ژمارەیەیە بەبێ لەبەرچاوگرتنی نیشانەکەی. بۆ نموونە، ٣ ھەم بایەخی ڕەھای ٣یە و ھەم ٣-.

بایەخی ڕەھای ژمارەیەک وەکوو a بەم جۆرە نیشاندەدرێت: |a|.
## پێناسە
پێناسەی جەبری:

:|a| = \begin{cases} a, & \mbox{if}  a> 0  \\ -a,  & \mbox{if} a 

پێناسەی ئەندازەیی |a| ئەو دوورییە لەسەر تەوەری ژمارەکان لە نێوان خاڵی x و خاڵی بنەڕەت.
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:فانکشنە بیرکارییەکان
پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:نۆرمەکان (ماتماتیک)
پۆل:ژمارە ڕاستەقینەکان
نۆکیا N٨٥

thumb|وێنەی نۆکیا ئێن ٨٥
نۆکیا N٨٥ یەکێکە لە مۆبایلە زرنگەکانی زنجیرە Nی نۆکیا کە وەرگری GPS و بێتەلی تیادایە. جووت سڵایدە. خاوەن کامێرایەکی ٥ مێگاپیکسڵ و جووت فلاشی LED ـە. سیستەمی سیمبیان ٩،٣ی زنجیرە ٦٠ی چاپی سێیەمی لەسەرە لەگەڵ گورزەی ٢ـدا (SymbianOS v٩.٣ S٦٠ ٣rd Edition Feature Pack ٢). نۆکیا N٨٥ یەکەمین مۆبایلی نۆکیایە کە خاوەن شاشەیەکی ٢،٦ ئینچی OLED بوو کە بەدوایدا نۆکیا N٧٩ و لە ناوەڕاستی ٢٠٠٩ ـشدا نۆکیا N٨٦ بەھەمان تایبەتمەندی بڵاوکرانەوە.

## تایبەتمەندییەکان

### قەبارە
* دوورییەکان: ١٠٣ x ٥٠ x ١٦ مم ٧٦cc
* کێش: ١٢٨ گم

### پیشاندان
* جۆر: AMOLED، ١٦ ملیۆن ڕەنگ
* قەبارە: ٢٤٠ x ٣٢٠
* ئەکسیلێرۆمیتەر بۆ خود-گەڵگێڕانەوە
* Navi wheelی ھەستیار بە دەستلێدان

### کامێرا
* یەکەمی: ٥ مێگا پیکسڵ، ٢٥٩٢ x ١٩٤٤ خاڵ، ھاوێنەی Carl Zeiss، خود تیشکۆکردن، فلاشی LED
* ڤیدیۆ: بەڵێ، VGA@٣٠fps
* دووەمی: کا‌مێرای پەیوەندیی ڤیدیۆیی CIF

## سەرچاوەکان
# سەرچاوەی تایبەتمەندییەکان:‌ گشت تایبەتمەندییەکانی نۆکیا N٨٥ لە gsmarena