open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تیاری

وێنۆک|300x300پیکسڵ|خانوویەکی ئاشووری لە تیاری (١٨٥٢)
**تیاری** () ھۆزێکی ئاشوورییە و قەزایەکی مێژوویییە لە ناوچەی حەکاری لە تورکیا. ناوچەکە بە شێوەیەکی نەریتی دابەش بووە بەسەر تیاریی سەرەوە (*تیاریی لێتا*) و تیاریی خوارەوە (*تیاری ختێتا*) ھەریەکەیان لە چەندین گوندی ئاشووری پێکھاتبوون. ھەردوو تیاریی سەرەوە و خوارەوە دەکەونە کەناری ڕۆژئاوای زێی گەورە. ئەمڕۆ، قەزاکە زیاتر لە دەورووبەری شارۆچکەی چەلێیە. لە ڕووی مێژوویییەوە گەورەترین گوندی ناوچەکە بە ئاشیتا ناسرابوو. بە گوێرەی ھاننیباڵ تراڤیس ئاشوورییەکانی تیاری بە لێھاتوویییان لە بونیادنان و چنین ناسراوبوون.

بەر لە ساڵی ١٩١٥، تیاری شوێنی ئاشوورییەکانی ھۆزی بێت تیاری و ھەروەھا کەمینەیەکی کورد و ئەرمەنی بووە. دوای جینۆسایدی ئاشوورییەکان ، تیارییەکان، لەگەڵ ئاشوورییەکانی دیکە کە لە بەرزاییەکانی حەکاری نیشتەجێ بوون، ناچار بوون گوندەکانیان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ بەجێبھێڵن و ھەڵاتن بۆ ئەوەی بچنە پاڵ برا ئاشوورییەکانی ھاوچەرخەکانیان لە باکووری عێراقی مۆدێرن (سەرسەنگ، شەرەفیە، چەمیکێ  و گوندە جۆراوجۆرەکان لە دەشتی نەھلێ)، باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا ( تەل تامر و حەسەکە)، ئەرمەنستان و گورجستا و لە کۆتاییی سەدەی بیستەمەوە بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا. ھۆزی تیاری بە گوێرەی ڕۆبەرت ئیلیۆت سپێر کە یەکێک بووە لە "ئاشیرێتەکانی" ئاشوورییەکان. لە ساڵی ١٨٦٩دا ١٥ ھەزار ئاشووریی تیاری لە ٢٥٠٠ خانوودا لە ناوچەی تیاریدا دەژیا بەپێی جۆن جۆرج تەیلەر لە ڕاپۆرتێکدا بۆ ئیرل کلارێندۆن. ئاشوورییەکانی تیاری لە سەرانسەری ٥١ گوندی جیاوازدا دەژیان و ٥٠ ھەزار ئەندامیان پێکدەھێنا - ئەمەش وایکرد کە بەھێزترین ھۆزە ئاشوورییە نیمچە سەربەخۆکان بێت. قەزای تیاری دەکەوێتە سنووری شانشینی نوێی ئاشووریی ئادیابین.

## سەرچاوەکان
پۆل:پارێزگای حەکاری

پۆل:ھۆزەکانی ئاشووری
پۆل:ھۆز
پۆل:خێڵەکان
محەممەد سادق سەدر

**سەید محەممەد سادق محەممەد مەھدی سەدر** (١٩٠٦–١٩٨٦) شەرعزانی دیاری عێراقی شیعە و باوکی دیارترین دەسەڵاتی ئایینی نەجەف بووە. سەید محەممەد سەدر، کە بەشداری کرد لە دروستکردنی مەدرەسەی نەجەف و دەرچوونی نەوەیەکی زانا و وتاربێژ. بە فەتوای میانڕەو و خەمخۆری بۆ پرسی ھەژاران و کرێکاران ناسرابوو. ھەروەھا بە پشتیوانی لە ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان ناسرابوو.

## ژیانی سەرەتایی
لە ساڵی ١٩٠٦ لە شاری کازمیە لە بەغدا لە بنەماڵەیەکی زانا لە دایک بووە کە بنەچەیان دەگەڕێتەوە بۆ ئیمام مووسای کازم. کوڕی سەید محەممەد مەھدی سەدر بووە، زانست و تەقوای لە باوباپیرانییەوە بە میرات گرتووە. لە کوتاتیب (قوتابخانەکانی فیقھی ئیسلامی) بنەما سەرەکییەکانی زانستە ئایینیەکانی خوێندووە و دواتر بۆ تەواوکردنی خوێندنی مەدرەسە ڕووی لە شاری نەجەف کردووە. لەژێر چاودێری ئایەتوڵڵای شێخ محەممەد ڕەزا ئال یاسین فێری فیقھ و ئوسووڵەکانی بووە. ھاوسەرگیری لەگەڵ کچەکەی محەممەد ڕەزا یاسین کرد، کوڕێکیشیان بوو بە ناوی ئایەتوڵڵای سەید محەممەد سەدر، کە دوای مردنی ئەو درێژە بە کاری زانستی خۆی دەدات و دەبێتە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مەدرەسەی شیعە و کەسایەتییەکی کاریگەر لە نەجەف و عێراق. لە ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو دژایەتی ڕژێمی عێراقی کرد و نوێژی ھەینی شیعەکانی ئەنجامدا کە ماوەیەکی زۆربوو نەکرابوو.

## مردن و میرات
لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٦ لە شاری نەجەف دوای نەخۆشییەکی درێژخایەن کۆچی دوایی کرد. ھەواڵی مردنی بە تەواوی مەدرەسییە بڵاوبووەوە. نوێژی پرسە بەسەر تەرمەکەیدا لە مەزارگەی حەیدەری ئەنجامدرا و لەوێ لە ژووری سێیەمدا بەخاک سپێردرا.

دوابەدوای تیرۆرکردنی محەممەد سادق سەدر، میراتەکەی لەلایەن نەوەکەیەوە، موقتەدا سەدر درێژەپێدرا، کە دواتر بووە یەکێک لە دیارترین کەسایەتییە سیاسی و ئایینییەکانی عێراق. بزووتنەوەی سەدری دامەزراند، کە ڕەوتی سەدری گۆڕی بۆ ھێزێکی جەماوەری و سیاسی کە بە شێوەیەکی بەرفراوان کاریگەر بوو، بەتایبەتی دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣. ھەروەھا سەرکردایەتی سوپای مەھدی و دواتر سەرایای سەلام کرد، ھەروەھا بەشداری لە ژیانی سیاسیدا کرد بە پاڵپشتیکردنی کوتلەی سەدری لە پەرلەمانی عێراق، ھاوکات پارێزگاری لە گوتارێکی ئایینی جیاواز کرد کە ڕەھەندە ئایدیۆلۆژییەکانی تێکەڵ دەکرد بە گرنگیدان بە پرسەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و سەروەری نیشتمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:مردووانی ١٩٨٣
پۆل:خەڵکی نەجەف
عەباس حەسەن بەیاتی

**عەباس حەسەن مووسا عەباس ئەلبەیاتی** سیاسەتمەدارێکی عێراقی بە ڕەچەڵەک تورکمانە و لە ساڵانی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥ وەک ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانیی کاتی ئینتیقالی کاری کردووە.     ھەروەھا ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بووە لە ساڵی ٢٠٠٥وە، ئەمەش خولی سێیەمی ئەنجومەنی نوێنەرانە.

نوێنەرایەتی ھاوپەیمانی نیشتمانی عێراق دەکات لە ئەنجومەنی نوێنەران و وەک ئەندامی لیژنەی ئاسایش و بەرگری کاردەکات.

ئەندامی لیژنەی بەدواداچوون و ھەماھەنگی بووە کە لەلایەن کۆنفرانسی ئۆپۆزسیۆنی عێراقەوە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ لە لەندەن (ئینگلتەرا) پەسەند کراوە.

جێگای سەرنجە کە خاوەنی بڕوانامەی ماستەرە لە زانستە سیاسییەکان، تایبەتمەندە لە توێژینەوە نێونەتەوەیییەکان، لە زانکۆی بەغدا. دوای کۆتا بڕوانامەکەی، سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١١ لە تاقیکردنەوەی پێشبڕکێدا شکستی ھێنا، وەرگیرا بۆ خوێندنی ماستەر جگە لە تەمەن و مەرجی خزمەتگوزاری.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
عەباس محەممەد بەیاتی

**عەباس بەیاتلی** یان **عەباس محەممەد نووری بەیات ئۆغلو** یان **عەباس محەممەد نووری ئەلبەیاتی** سیاسەتمەدارێکی تورکمانی عێراقییە، کە وەک جێگری سەرۆکی بزووتنەوەی نیشتمانیی تورکمان لە عێراق کاردەکات. 

لە ساڵی ١٩٨٠ خوێندنی ناوەندی تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٨٦ کۆلێژی کشتوکاڵی لە زانکۆی مووسڵ تەواو کردووە. دانیشتووی پارێزگای کەرکووکە.

لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٨دا کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق ڕاگەیاندبوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سەمود

وێنۆک| عەرەبستان فیلیس نۆڤا تاڤۆلا
**گەلی سەمود** گەلێکن کە لە قورئاندا باس کراون، پێشتر شاخیان دەتاشی و ماڵیان لێ دروست دەکرد، و لە دەشتەکانیان کۆشکیان دروست دەکرد. ناوی سەمود لە دەقە ئاشوورییەکان لە یەکێک لە شەڕەکانی سارگۆنی دووەمدا ھاتووە، کە بە سەرکەوتنی ئاشوور و ژێردەستەکردنی سەمودییەکان کۆتایی ھات.

خەڵکی سەمود لە عەرەبە لەناوچووەکان بوون. ئەوان گەلێک بوون کە خودا پێغەمبەر ساڵح، سەلامی خوای لەسەر بێت بۆ ناردن، بانگی دەکردن بۆ ئەوەی تەنھا خودا بپەرستن و واز لە بتپەرستن بھێنن. وەڵامی بانگەوازەکەی ساڵحی پێغەمبەری خودایان دایەوە، بەڵام دواتر زۆربەیان ھەڵگەڕانەوە و ئەو وشترە مێینەیان کوشت کە خودا وەک موعجیزە بۆی ناردبوون. تەحەدای پێغەمبەر ساڵحیان کرد کە سزایان بۆ بھێنێت و نۆ کەسیان پیلانیان بۆ کوشتنی ساڵح و بنەماڵەکەی دانا. جا خودا ئەوانەی ستەمیان کردبوو لەناو خەڵکی سەمود لەناوبرد و ساڵح و ئیماندارانی ڕزگار کرد.

## لە قورئاندا
* 
* 
* 
*   
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عەرەب
پۆل:خەڵکی دێرین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٥ەم
سووحبان فەیسەڵ مەحجوب

**سووحبان فەیسەڵ مەحجوب** بەڕەچەڵەک خەڵکی مووسڵە و لە ساڵی ١٩٥٧ لەدایکبووە، وەک سەرۆکی ھەیئەی کارەبا (بە پلەی وەزیر)  لە دوایین پێکھێنانی وەزاری حیزبی بەعسی عێراق لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێندا دەستنیشانکراوە. لە ساڵی ٢٠٠٢ وەک جێگری یەکەمی عودەی سەددام حوسێن لە یانەی سوارچاکی جادریە لە پشت تەھا حەموود ئەلناسری دەستنیشانکرا. ساڵی ٢٠٠٣ لە بەغدا دەستگیرکرا و دوای چەند ڕۆژێک ئازادکرا بۆ ئوردن. دوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق چەند جارێک بۆ پۆستی وەزیری کارەبا کاندید کرا، بەڵام بە ھۆکاری سیاسی ڕەتکرایەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مونزیر موزەفەر نەقشبەندی

**مونزیر موزەفەر محەممەد ئەسعەد نەقشبەندی** ئەندازیار و سیاسەتمەداری کوردی عێراقە  لە شاری ھەولێر لەدایک بووە و لە قۆناغی ناوەندیدا پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە. لە ساڵی ١٩٧٤ بەشداری بزووتنەوەی کورد کردووە و خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە ئەندازیاری میکانیکی.

پێش داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک دوایین وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی لە عێراق لە سەردەمی سەدام حسێن کاری کردووە.

دوای خانەنشین بوونی سەعدی توعمە عەباس لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ ئەو پۆستەی وەرگرت و لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٢ دەستبەکاربوونی وەک وەزیر ڕاگەیەندرا  تا لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە پۆستەکەیدا مایەوە. پاشان بەرەو زێدی خۆی لە ھەولێر بەڕێکەوت کە ئێستا لەگەڵ خێزانەکەی نیشتەجێیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
نووری فەرحان ئەلراوی

**نووری فەرحان ئەلراوی** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و خاوەنی ئاڕاستەی نەتەوەپەرستییە، لە ساڵی ١٩٤٥ لەدایکبووە.

لە ساڵی ١٩٦٦ کۆلێژی پۆلیس دەرچووە.

لە ساڵی ١٩٦٠ پەیوەندی بە بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی عەرەبییەوە کردووە، بەھۆی دژایەتیکردنی حیزبی بەعس زیاتر لە جارێک دەستگیرکراوە.

لە ٣ی ئایاری ٢٠٠٥ تا ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦ وەزیری ڕۆشنبیری لە حکوومەتی ڕاگوزەری عێراقدا بووە و دواتر ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی یەکێتیی بووە.

## سەرچاوەکان
یووسف ئەلعانی

**یووسف ئەلعانی** (١ی تەممووزی ١٩٢٧ – ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦) ئەکتەر و دەرھێنەر و ھونەرمەندێکی بەناوبانگی عێراقی لەدایکبووی شاری بەغدا بووە.   لە گەڕەکێکی کۆنی بەناوبانگی بەغدا گەورە بووە کە بە گەڕەکی (بازاڕی حەمادە) ناسراوە، دەکەوێتە ناوەندی بەغدا. پێدەچێت زۆرێک لە سەرچاوە و بناغە و فۆرمەکانی نووسینە شانۆییەکانی لە کەش و ھەوا ئەو گەڕەکە وەرگرتبێت.  لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی ئوردن کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
یەنار محەممەد

**یەنار محەممەد** فێمینیستێکی ناسراوی عێراقە لە ساڵی ١٩٦٠ لە بەغدا لەدایکبووە، ئەندامی دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری ڕێکخراوی ئازادیی ژنانە لە عێراق و سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلموساوایە. یەکێکە لە داکۆکیکارە دیارەکانی مافەکانی ژنان لە عێراق و لە ساڵی ٢٠٠٨ خەڵاتی دامەزراوەی گرووبەر بۆ مافەکانی ژنان وەرگرتووە.

لە ساڵی ١٩٨٤ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری لە زانکۆی بەغدا بەدەستھێناوە و لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی ماستەری لە زانکۆی تۆرۆنتۆ بەدەستھێناوە، دوای ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن گەڕایەوە عێراق بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوی ئازادی ژنان لە عێراق کە بانگەشەی مافەکانی ژنان و عەلمانییەت و یەکسانیی جێندەری دەکات و دژایەتی بناژۆخوازی ئیسلامی و داگیرکاری ئەمریکا دەکات.

بەھۆی چالاکییەکانییەوە لەلایەن گرووپە ئیسلامییە توندڕەوەکانەوە ھەڕەشەی کوشتنی لێکراوە بەھۆی داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان و ھەوڵدان بۆ چەسپاندنی یەکسانی لە یاسای عێراقدا، لە ساڵی ٢٠٠٤دا دوو ھەڕەشەی کوشتنی لەلایەن گرووپی ئیسلامی «فەرماندەیی باڵای جیھاد و ڕزگاری»ەوە لێکرا. لەو کاتەوە تا ئێستا پارێزگاری چەکداری وەرگرتووە. چەندین خەڵاتی نێونەتەوەیی وەرگرتووە بەھۆی داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان، لەوانە خەڵاتی دامەزراوەی گرووبەر لە ساڵی ٢٠٠٨ و خەڵاتی ڕافتۆی نەرویجی بۆ مافەکانی مرۆڤ لە ساڵی ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
ئەلفورات

**تەلەڤیزیۆنی ئەلفورات** کەناڵێکی مانگی دەستکردی عێراقییە و بە زمانی عەرەبی پەخش دەکات. لە ساڵی ٢٠٠٤ لە عێراق لەلایەن عەمار حەکیم سەرۆکی ڕەوتی حیکمەتی نیشتمانیی و سەرۆکی پێشووی ھاوپەیمانی نیشتمانیی عێراق دامەزراوە. تەلەڤیزیۆنی ئەلفورات لە جیھانی عەرەبیدا دەتوانرێت سەیری بکرێت و لە ئەورووپاش بوونی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی
پەیوەندییەکانی ئەڵمانیا و عێراق

**پەیوەندییەکانی عێراق و ئەڵمانیا** پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکانی نێوان ھەردوو وڵاتی عێراق و ئەڵمانیایە کە باڵیۆزخانەی ئەڵمانیا لە بەغدای پایتەختی عێراق ھەیە، و کونسوڵخانەیەک لە ھەولێر ھەیە، و باڵیۆزخانەی عێراق لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا ھەیە، و کونسوڵخانەیەک لە فرانکفۆرت ھەیە، و لەنێو پەیوەندییەکاندا بوونی ١٥٠–٢٥٠ ھەزار عێراقی لە ئەڵمانیا.  

## سەرچاوەکان
سەبار مەشھەدانی

**سەبار ئەحمەد ئەلمەشھەدانی** (مردووی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣)، نازناوی **ئەبوو جەعفەر** سەرکردەیەکی بەعسی عێراقییە. لە ١٣ی کانونی یەکەمی ٢٠٢٠، بە پاڵپشتی فەرماندەیی نیشتمانیی حیزبی بەعس، لەدوای ئەمینداری پێشووی حیزبی بەعس لە عێراق، وەک سکرتێری فەرماندەیی ھەرێمیی حیزبی بەعس دەستنیشانکرا.  ھەندێک لە سەرکردەکانی فەرماندەیی ھەرێمیی عێراق ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە ھەڵبژاردنی،  لەوانە سەلاح موختار و   و عوقلە عەبدولسەکر کوبەیسی جێگری پێشووی فەرماندەیی ھەرێمیی عێراق. 

سەبار ئەلمەشھەدانی کاری کردووە بۆ ڕێکخستنەوەی حیزبی بەعس دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ساڵی ٢٠٠٣، پاشان بووەتە بەرپرسی لقی حیزبەکە لە مەحمودییە، پاشان کرا بە ئەندامی فەرماندەیی ھەرێم و دواتر فەرماندەیی نیشتمانی. لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە لە زیندانی بوکا دەستگیرکرا.  حەمید مەنفی ئەلکەرافی سەرکردەی بەعسییەکان، لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢دا ڕای گەیاند، لەنێو ئەو بڕیارانەی کە لەلایەن کۆبوونەوەی ڕێکخراوەکانی فورات و باشوورەوە دەرچووە، کاندیدکردنی سەبار ئەلمەشھەدانی بووە بۆ ئەوەی ببێتە سەرپەرشتیاری ڕێکخراوەکانی پارێزگاکانی بەسرە و زیقار، واسیت، بابل، کەربەلا، نەجەف، قادیسیە، میسان، و موسەنا. عەلی ئەلڕەیح ئەلسەنھوری، ئەندامی فەرماندەیی نیشتمانیی ڕای گەیاند، سەبار ئەلمەشھەدانی وەک ئەمینداری کاتی فەرماندەیی ھەرێمیی عێراق دەستنیشانکراوە تا ئەو کاتەی بارودۆخەکە دەگۆڕێت و مەرجی پێویست لەبەردەستدایە بۆ ئەوەی سەرکردایەتی بتوانێت یەکبگرێتەوە و لە ھەلومەرجی ئاساییدا کۆببێتەوە. ئەلسەنھوری ڕای گەیاندووە کە لەنێو بڕوانامەکانی ئەلمەشھەدانی بۆ فەرماندەیی ھەرێم ئەوەیە کە ئەلمەشھەدانی ئەندامی فەرماندەیی نیشتمانییە و لە ناوخۆی وڵاتدا ئامادەیە. سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی بەسەر ڕێکخستنەکەدا دەکرد و سەرپەرشتی کۆبوونەوەکانی فەرماندەیی ھەرێمی لە ناوخۆی وڵاتدا دەکرد لەسەر ڕاسپاردەی سکرتێری گشتیی حیزب.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
باز (خێڵ)

[وێنۆک|گوندێکی باز، سەر بە [حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|حەکاری]]
وێنۆک|ئاشوورییەکان لەژێر درەختێکدا لە باز، حەکاری
**باز** () یەکێک بوو لە پێنج ھۆزە ئاشوورییە سەربەخۆکانی ناوچەی حەکاری.

## مێژوو
مەحە خەتەیا گوندێکی سەرەکیی ناوچەکە بوو، دواتر شواوا.

ئاشوورییەکانی ھۆزی باز بە دارتاشی و ئاسنگەری بەناوبانگ بوون کە نەک تەنھا لە گوندەکانیان، بەڵکوو لە سەرانسەری مووسڵ و شارۆچکە گەورەکانی دیکەی میزۆپۆتامیاى سەروو کاریان دەکرد.

## کەسایەتییە بەناوبانگەکان

* ئاغا پەتڕۆس ئیلیا - سەرکردەی سەربازیی ئاشووری لە شەڕی جیھانیی یەکەم و ڕاوێژکاری سەرەکی بوو بۆ خەڵکی ئاشووری لە ساڵانی ١٩٢٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆز
پۆل:خێڵەکان
پۆل:ھۆزەکانی ئاشووری
پۆل:ھۆزەکانی ئاسیا
سەرکەوت زەکی

**سەرکەوت موحەممەد زەکی** ناسراو بە **سەرکەوت زەکی** (لە دایکبووی ساڵی ١٩٦٣ لە گوندی سێوسێنان، قەرەداغ) سیاسەتمەدارێکی دیاری کوردستان و عێراقە، لە بنەماڵەیەکی ناسراو لە دایکبووە، کەسایەتییەکی باڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە. لە ئێستادا وەک بەرپرسی مەڵبەندی سلێمانی و مەکتەبی ڕێکخستنی یەکێتی کاردەکات، کە ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەیە لە بەڕێوەبردنی ھەیکەلی ناوخۆی حیزبەکە و سەرپەرشتیکردنی ئامادەکارییەکانی ھەڵبژاردن و سەرپەرشتیکردنی سەرجەم چالاکییە سیاسی و ڕێکخراوەیییەکانی حیزبەکە.لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٨، سەرکەوت زەکی کاندید بوو لە لیستی یەکێتی نیشتمانیی کوردستان بۆ پەرلەمانی هەرێمی کوردستان.

= ژیان =
ناوبراو لە بنەماڵەیەکی سیاسیی ناسراو لەدایکبووە و لەسەرەتای تەمەنیدا پەیوەندیی کردووە بە شۆڕشی نوێوە. کۆلێژی یاسای خوێندووە و چەند بڕوانامەیەکی تری لە بوارەکانی پزیشکی و کۆمپیوتەردا بەدەست ھێناوە، ساڵانی سەرەتایی  تەمەنی گەنجی بە چالاکیی سیاسی لە سەردەمی ترۆپکی ستەمی ڕژێمی بەعسی عێراقدا بووە.

= ژیانی سیاسی =
سەرکەوت زەکی لە ساڵی ١٩٨٤ لە کاتی "شۆڕشی نوێ"ی یەکێتیدا وەک پێشمەرگەیەک پەیوەندی بە بەرخۆدانی چەکداری کوردەوە کردووە. بە درێژایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لە خەبات دژی حکوومەتی عێراق ڕۆڵێکی چالاکانەی ھەبووە. لە ساڵی ١٩٨٨دا و لە کاتی کیمیابارانکردنی ناحیەی سێوسێناندا بە چەکی کیمیاوەی بریندار بووە.

بەشدارییەکی کارای ھەبووە لە ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ دا، دوای سەرکەوتنی ڕاپەڕینی کورد لە ساڵی ١٩٩١ دژی ڕژێمی بەعس، زەکی گواسترایەوە بۆ ڕێکخستنی حیزبی لەناو یەکێتیدا. بە درێژایی ساڵانی نەوەدەکان و ٢٠٠٠ەکان، ڕۆڵی سەرکردایەتیی ناوخۆییی جۆراوجۆری ھەبووە، لەسەرجەم ئەرکەکانیدا ڕۆڵێکی گرنگ و کاریگەری لە بەرەوپێشبردنی ئۆرگانەکانی حیزبدا ھەبووە. لەساڵی ٢٠١٨ دا کاندیدی پەرلەمانی کوردستان بووە لەسەر لیستی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان.

زەکی پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ بنەماڵەی تاڵەبانی ھەبووە. لە ساڵی ٢٠٢٢ بە سەرکردایەتیی بافڵ تاڵەبانی کرایە بەرپرسی مەکتەبی ڕێکخستن. لەم پێگەیەدا سەرپەرشتیی ئۆرگانەکانی حیزب دەکات و لێھاتوانە ڕۆڵی لەبەرەو پێشچوونی سەرجەم ئۆرگانەکاندا و بە تایبەت مەکتەبی ڕێکخستن ھەبووە، ھەماھەنگییەکی گرنگی لە نێوان مەکتەب و ئۆرگانە ناوخۆیییەکانی حیزبدا درووست کردووە. وە لە ساڵی ٢٠٢٥ دا ئەرکی لێپرسراوەی مەڵبەندی سلێمانی پێبەخشرا.

= ڕۆڵ و کاریگەری =
ھەرچەندە کەمتر لە میدیاکاندا دەبینرێت، بەڵام زەکی وەک کەسایەتییەکی سەرەکی بەرەو پێشبردنی توانای کادیران و بەھێزکردنی ئۆرگانەکان لە ناو یەکێتیدا سەیر دەکرێت. شانازیی بە ھەوڵەکانی بۆ بە بەھێزکردنی یەکگرتووییی ناوخۆیی و ڕێکخستنەوەی ئۆرگانەکانی حیزب دەکرێت. بە دیسیپلین و متمانەپێکراوی ناسراوە، ناوبانگی وەک سەرکردەیەکی دڵسۆز و بەرپرسیاری حیزب بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

* ئێس ئێن ئێن

* کوردیپیدیا
https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20180912233327155670&lng=1

* ڕووداو: "گۆڕانکاریی سەرکردایەتیی یەکێتی" (ئازاری ٢٠٢٢).

* ئەلمۆنیتۆر: "گۆڕانکاریی سیاسیی یەکێتی" (ئایاری ٢٠٢٣).

* PUKmedia: چاوپێکەوتن و پڕۆفایلی سەرکەوت زەکی.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:کەسایەتی کورد
پۆل:کەسایەتی سیاسی
پۆل:کەسایەتی
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
ئاغا پەتڕۆس

**پەتڕۆس ئیلیای باز** ( ; ١ی نیسانی ١٨٨٠ – ٢ی شووباتی ١٩٣٢)، زیاتر بە **ئاغا پەتڕۆس** ناسراوە ()، سەرکردەیەکی سەربازی و دەوڵەتمەدارێکی ئاشووری بووە، بە ڕۆڵی لە شەڕی جیھانیی یەکەمدا ناسرابوو. بە پاڵەوانێکی نەتەوەیی دادەنرێت بۆ ئاشوورییەکان و کەمینەکانی تری مەسیحی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و بووەتە تیرۆر بۆ کورد و تورک و موسڵمانانی دیکە. تا ساڵی ١٩١٨ ئاغا پەتڕۆس و ھێزە ئاشوورییەکانی توانیان خاکێکی فراوانی ئازەربایجانی ئێران لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ کۆنتڕۆڵ بکەن و لەوێ خۆبەڕێوەبەرییان دامەزراند.

## ساڵانی سەرەتایی
**پەتڕۆس ئیلیا** لە ١ی نیسانی ساڵی ١٨٨٠ لە گوندی بازی خواروو لەدایکبووە، کە ئەوکات بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. خوێندنی سەرەتاییی لە زێدی خۆی وەرگرتووە پێش ئەوەی باوکی بڕیار بدات کە لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا بخوێنێت لە قوتابخانەی میسیۆنەریی ئەورووپیی مەسیحی لە ورمێ، ئێرانی قاجاڕ. ئیلیا پەروەردەیەکی ئاسایی ھەبوو، لەگەڵ ئاغا میرزای براکەی، و  باوکی، و دۆرێی دایکی دەژیا. لەگەڵ تەواوکردنی خوێندنەکەی گەڕایەوە بۆ باز و لەوێ وەک مامۆستا کاری کردووە. بەھۆی شارەزایی لە چەندین زماندا بوو، لەوانە زمانی سوریانی، تورکی، عەرەبی، فەرەنسی، فارسی، کوردی، ئینگلیزی و ڕووسی، بۆ یەکەمجار لەلایەن عوسمانییەکانەوە وەک سکرتێر لە باڵیۆزخانەی ورمێ دەستنیشانکرا و دواتر لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٠٩ بەھۆی کارە باشەکانی پلەی کونسوڵی پێدرا.

باڵیۆزخانەکە ناوی شاھبەندەر بووە و لەو کاتەدا بەرپرسی کارووباری کونسوڵگەریی تورکی بووە. پیاوێکی مەسیحی ئاشووری بە ناوی داوود ڕەسام کە خەڵکی مووسڵ بووە، بەرپرسی باڵیۆزخانەکە بووە. ئەمەش بووە ھۆی ئاشنابوونی پەتڕۆس لەگەڵ بنەماڵەی ڕەسام و تەنھا دوای ماوەیەکی کەم، پەتڕۆس کچی ڕەسام بە ناوی زەریفە خانمی وەک ھاوسەری ھەڵبژارد و لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٠٦دا ھاوسەرگیری لەگەڵ کرد. باس لەوە کرا کە لە سەردەمی شۆڕشی دەستووریی ئێراندا، پەتڕۆس پارێزگاری فارسی ورمێی لە پۆستەکەی لابردبوو و دەستگیری کردبوو و بە تەنیا دەستی بەسەر ئەو شارەدا گرتبوو، بە ناوی حکوومەتی عوسمانی تورکیاوە حوکمڕانی دەکرد. دواتر پارێزگار لە دیل ئازاد کرا، دوای ئەوەی پەتڕۆس لە بەرامبەردا داوای میدالیای لە شا کردبوو.
چەپ|بێچوارچێوە
بەر لە شەڕی جیھانیی یەکەم، پەتڕۆس لە ئەکادیمیایەکی سەربازیی ڕووسی ڕاھێنانی سەربازیی وەرگرت.

## ساڵانی دواتر
پەتڕۆس لە نێوان ساڵانی ١٩١٩ بۆ ١٩٢٣ سەرۆکی دانووستانکاری ئاشوورییەکان بووە. لە ٢٤ی تەمموزی ١٩٢٣ بەشداریی لە پەیمانی لۆزانی کۆمەڵەی نەتەوەکان کرد لە لۆزان لە سویسرا، لەوێ پەیوەندیی بە شاندی تورکیا کرد بۆ نیشتەجێکردنی ئاشوورییەکان لە پارێزگای حەکاری و دەوروبەری لە بەرامبەر دڵسۆزیی ئاشوورییەکان. سکرتێری ئەوکاتە و وەزیری کاروباری دەرەوەی تورکیا، عیسمەت ئینۆنو کە سەرۆکایەتیی شاندی تورکیای دەکرد لە لۆزان لەگەڵ نیشتەجێکردنەکەدا بوو بەڵام تەلەگرامێک کە لە حکوومەتی ناوەندییەوە لە ئەنقەرە وەریگرتبوو ڕێگری لەوە کرد.

لە ساڵانی کۆتاییی ژیانیدا پەتڕۆس لە نزیک شاری تولۆز لە فەرەنسا کۆچی کرد و لەوێ ژیاوە تا مردنی بەھۆی جەڵدەی مێشکییەوە لە وێستگەی شەمەندەفەر، لە ٢ی شووباتی ١٩٣٢. لە فەڕەنسا، ئاغا پەتڕۆس بە ناپۆلیۆنی گەنجنەبوخەد نەسری نوێ .

## ئەمانەش ببینە

* خەڵکی ئاشووری
* جینۆسایدکردنی ئاشوری
* ناسیۆنالیزمی ئاشووری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ١٩٢٣: ئاغا پەتڕۆس و تەلەگرافەکانی لۆزان

پۆل:ئاشوورییەکانی عوسمانی
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سوریانی
پۆل:ئاشوورییەکان
پۆل:مردووان
شەڕی ئەمنە سوورەکە

**شەڕی ئەمنە سورەکە** شەڕێک بوو کە لە ٨ بۆ ٩ی ئاداری ١٩٩١ ڕوویدا کە ھێزەکانی پێشمەرگە و شاریزاری خەڵکی لە دژی ھێزەکانی حکوومەتی عێراق ڕاپەرین. ئەم شەڕە بەڕێوەچوو لە شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان و لەکاتێکدا نزیکەی ٦٠٠–٧٠٠ سەربازی عێراقی کوژران لە شەڕەکەدا.

## شەڕەکە
* ھێرشی پێشمەرگە لە بەرگەکانی موخابەراتی ئەمنە سوراکە
* شەڕی ڕێزگرتن و ھێرش لە شارەکە

## دەرئەنجام
* ئەمنە سوراکە دواتر گۆڕدرا بۆ موزەی جەنازەکانی شەڕ و ئاشتیە
* شەڕەکە بڕیارەکی گەورە لە بەرەوپێشچوونی ھەرێمی کوردستان بوو

## سەرچاوەکان


{{بیرخستنەوەی کتێب|last=Bruinessen |first=Martin van |title=Kurdish Nationalism and Competing Nationalisms: The Making of Kurdish Identity |year=2019 |publisher=Routledge |isbn=978

پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی پێشمەرگە
پۆل:شەڕەکان
پۆل:دەیەی ١٩٩٠
پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
ھۆتێل ئەلڕەشید

**ھۆتێل ئەلڕەشید** ھۆتێلێکی پریمیۆمە و دەکەوێتە ناوچەی سەوزی بەغدا لە عێراق. ئەم ھۆتێلە لە کۆتایی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بۆ جێی پاشا و سەرۆک و شاندە عەرەبییەکان دروستکراوە کە بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسی لوتکەی عەرەب ھاتبوونە بەغدا و بۆ وەرگرتنی ژمارەی گەشتیارانی بیانی کە لە زیادبووندابوون.

ھۆتێلەکە لە جەنگی کەنداودا ناوبانگێکی نێونەتەوەیی بەدەستھێنا کاتێک وێنەی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش لەسەر زەوی دەرگای چوونە ژوورەوەی ھۆتێلەکە کێشرابوو و پێی پێدا دەنرا. ھاوکات ھۆتێلەکە لە ساڵی ١٩٩٣دا بەھۆی ھێرشێکی مووشەکی ئەمریکییەوە زیانی ماددی بەرچاوی لێکەوتەوە و ھەندێک زیانی مرۆییش. ھۆکاری ھێرشەکە جیاواز بوو، ڕەنگە بەھۆکاری ئەوەی بیناکە لەو کاتەدا ئەندامانی حیزبی دەسەڵاتداری بەعسی تێدابوو، یان کاردانەوەیەک بەرامبەر بە وێنەکێشانی سەرۆکی ئەمریکا لەسەر زەوی دەرگای چوونە ژوورەوە.

ئەمڕۆ زۆرێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی نێونەتەوەیی لە ھۆتێلەکەدا جێگیرن، پێشتر بنکەیان لە ھۆتێلی فەلەستین بووە، کە دەکەوێتە دەرەوەی ناوچەی سەوز و ھەروەھا پێش و دوای جەنگی ٢٠٠٣ چەندین ھێرشی کراوەتە سەر.
وێنۆک|250x250پیکسڵ|ڕێڕەوی ناو ھۆتێل
وێنۆک|381x381پیکسڵ|ھۆتێل ڕەشید

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سەرایا ئەلسەلام

**سەرایا ئەلسەلام** ڕێکخراوێکی چەکداری شیعەیە لە عێراق سەر بە ڕەوتی سەدرییە بە سەرۆکایەتی موقتەدا سەدر سەرکردەی شیعە نوێنەرایەتی لیواکانی (٣١٣-٣١٤-٣١٥) دەکات لە پێکھاتەکانی ھێزەکانی حەشدی شەعبی دوای ئەوەی گرووپە چەکدارەکانی سەر بە داعش دەستیان بەسەر پارێزگای نەینەوا و بەشێکی زۆری پارێزگاکانی سەلاحەددین و کەرکووک و ئەنبار و دیالەدا گرت وەک ھێزێکی بەرگریی بۆ مزگەوت و مەزارگە شیعە و سوننەکان بەھەمان شێوە، کڵێسا و پیرۆزگە ئایینییەکانی دیکە لە وڵاتەکەدا دروست بوو سەرقاڵی شەڕی داعش بوو لە ژمارەیەک ناوچەی عێراق وەک سامەڕا، دیالە ئامرلی، جوورف ئەلسەخر و ناحیەی ئەلئیسحاقی. ڕۆڵێکی ڕوونی لەو ناوچانەدا ھەبوو، بەو پێیەی توانی ناوچەی بووحەیرات لە جوورف ئەلسەخر ڕزگار بکات و گەمارۆی سەر ناحیەی ئامرلی لە سەلاحەددین ھەڵبگرێت، ھەروەھا زۆرێک لە ناوچەکانی پارێزگاکە مسۆگەر بکات و ڕزگاری بکات، دیارترینیان سامەرا، ئەلئیسحاقی، دوجەیل و تەرتار. ھەروەھا سەرکردایەتی کرد، لەگەڵ سوپای عێراق و ھێزەکانی حەشدی شەعبی، ئۆپەراسیۆنەکانی ئازادکردنی دوورگەی سامەرا. زۆربەی ئەندامان و سەرکردەکانی ڕێکخراوەکە سەر بە ڕەوتی سەدرین و شەڕکەر و سەرکردەی پێشوون. سوپای مەھدی یان لیوای ڕۆژی بەڵێندراو، گرووپە چەکدارەکانی سەر بە ڕەوتی سەدریین کە لە ساڵانی ڕابردوودا بەیەکەوە لکاون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان
لیژنەی داڕشتنی دەستووری عێراق

نووسینی دەستووری عێراق مشتومڕێکی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا، چونکە سیاسەتمەداران لە کاتی داگیرکاریی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دەستیان کرد بە نووسینی. 

دەستوورەکە لەژێر بارودۆخێکی ناسەقامگیری عێراقدا خرایە ڕیفراندۆمێکی جەماوەرییەوە، ئەمەش وایکرد زۆرێک لە خەڵک بایکۆتی ڕیفراندۆم بکەن. کوتلەی شیعە و کوتلەی کوردی دەنگیان دا، بە بایکۆتێکی نزیک لە گشتگیری لەلایەن سوننە و ژمارەیەک لایەنی دیکەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
زیندانی ناوەندیی ناسریە

**زیندانی ناوەندیی ناسریە** کە بە **زیندانی ئەلحوت** ناسراوە، زیندانێکی زۆر بە ئاسایشە و دەکەوێتە نزیک ناسریە لە پارێزگای زیقار لە عێراق. گەورەترین زیندانە لە باشووری عێراق. لە ساڵی ٢٠٠٨ کراوەتەوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
محەممەد ڕەزا ئال یاسین

**محەممەد ڕەزا عەبدولحوسێن ئال یاسین ئەلکازمی** (٢٧ی تشرینی دووەمی ١٨٨٠ – ٤ی ئایاری ١٩٥١) فەقێ و شاعیرێکی عێراقی بووە. لە کازمیە لە بەغدا لەدایکبووە. لە زێدی خۆیدا پەروەردە بووە، لەلایەن باپیر و باپیرەی محەممەد حەسەن ئال یاسین و ھادی سەدرەددین و لەلایەن باوک و مامی حەسەن سەدرەوە. پاشان پێشینەکانی زانست و بنەماکانی فیقھی لەگەڵ ھەندێک زانا خوێندوویەتی. لە بواری وانەوتنەوەدا کاری کردووە، دوای مردنی ئەبوو ئەلحەسەن ئەسفەھانی بووەتە سەرۆکی مەزھەبی شیعە لە نەجەف. لە کووفە کۆچی دوایی کرد و لە نەجەف بە خاک سپێردرا. دیوانێکی شیعری ھەیە بە ناوی *و ڕێگای ڕێنمایی لە ڕوونکردنەوەی ڕزگاری بەندەکاندا* و *نامەیەک بە زمانی ئەو کەسانەی کە ئارەزووی فیقھی ئال یاسین دەکەن*.    

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
محەممەد مەھدی سەدر

**سەید محەممەد مەھدی سەدر** (١٠ی کانوونی دووەمی ١٨٧٩ – ١٨ی ئابی ١٩٣٩) شەرعزان و مێژوونووسێکی دیاری عێراقی شیعە بوو. بەشداری لە شۆڕشی ساڵی ١٩٢٠ لە دژی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا کردووە و حوسێنییەتی گەورەی لە دەستی بەھاییەکان ڕزگار کردووە و دەستنووسە بەنرخەکانی ئیسلامی کۆکردووەتەوە.
لە مەدرەسەی ئایینی لە نەجەف و کازمیە خوێندوویەتی و پلەی ئیجتیھادی بەدەستھێناوە. بە وانەوتنەوە ناسرابوو و چەند زانایەک لەژێر سەرپەرشتی ئەو دەرچوون. خاوەنی چەندین کتێبی مەرجەعییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٤٠
سەعدوون دلێمی

**سەعدون جوێر فەرحان دلێمی** (ئەنبار، ١٩٥٤) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و وەزیری بەرگریی پێشووی عێراق بۆ ماوەی دوو خول، جگە لەوەی وەزیری ڕۆشنبیری پێشوو (٢٠١٠–٢٠١٤) بووە لە حکوومەتی نووری مالیکی و ئەندامی پێشووی پەرلەمانی عێراق بووە بۆ ماوەی دوو خول.

## ژیان
سەعدوون دلێمی لە ساڵی ١٩٥٤ لە پارێزگای ئەنبار لەدایکبووە، لە ساڵی ١٩٧٩ بڕوانامەی ماستەری لە کۆمەڵناسی لە زانکۆی بەغدا بەدەستھێناوە، ھەروەھا بڕوانامەی دکتۆرای لە دەروونناسی کۆمەڵایەتی لە بەریتانیا لە ساڵی ١٩٩٠ بەدەستھێناوە.

## پێش ڕوخانی ڕژێم
دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر، لە زانکۆی بەغدا وەک مامۆستا کاری کردووە، شانبەشانی کارەکانی لە بواری ئەمنیدا. پاشان ڕەوانەی لەندەن کرا بۆ تەواوکردنی دکتۆراکەی لە ساڵی ١٩٨٦، وەک مامۆستا لە زانکۆکانی بەریتانیا و دواتر لە چەندین زانکۆی عەرەبی لە سعوودیە و ئوردن کاری کردووە. ھەروەھا ئەندامی چەندین کۆمەڵەی زانستی و ئەکادیمی نێونەتەوەیی بووە و دەیان توێژینەوەی بە زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزی بڵاوکردووەتەوە. دوای لەشکرکێشی کووەیت پەیوەندی بە ئۆپۆزسیۆنی دژی دەسەڵاتی سەددام حوسێن سەرۆککۆماری پێشووی عێراقەوە کرد؛ بەھۆی بەشداریکردن لە ھەوڵی کودەتایەکدا بە غیابی سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. بەشداری لە کۆنفرانسە ئۆپۆزسیۆنەکانی دەرەوەی وڵات کردووە و لە کۆنفرانسی لەندەنی ٢٠٠٢ بۆ لیژنەی ھەماھەنگی و بەدواداچوون ھەڵبژێردرا.

## عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٣
سەعدوون دلێمی گەڕایەوە عێراق بۆ دامەزراندنی ناوەندێکی زانستی لە ساڵی ٢٠٠٣، دوای ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن، کە ناوی لێنرا ناوەندی عێراق بۆ لێکۆڵینەوە و لێکۆڵینەوەی ستراتیژی. ئەم ناوەندە توێژینەوە و ڕاپرسی ئەنجام دەدا. پاشان لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ تا ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ بووەتە وەزیری بەرگریی لە حکوومەتی ئیبراھیم جەعفەری. دواتر لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ەوە وەک ڕاوێژکاری ئەنجومەنی وەزیران لە حکوومەتەکەی نووری مالیکی، تا کۆتایی خولی حکوومەت لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٠، لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانیشدا کە لە ٧ی ئازاری ٢٠١٠ بەڕێوەچوو، سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بە نوێنەرایەتی پارێزگای ئەنبار لە لیستی ھاوپەیمانی یەکگرتوویی عێراقدا. لە حکوومەتی پێشووی نووری مالیکی وەک وەزیری ڕۆشنبیری دەستنیشانکرا، لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ سوێندی یاسایی خوارد، ھەروەھا لە ١٧ی ئابی ٢٠١١ەوە وەک وەزیری بەرگری بە وەکالەت کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:کۆمەڵناسانی عێراقی
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
ھاوپەیمانی یەکێتیی عێراق

**ھاوپەیمانی یەکێتیی عێراق** ھاوپەیمانییەکی سیاسی عێراقییە بە سەرۆکایەتی جەواد بۆلانی، کە لە سەردەمی حکوومەتی نووری مالیکیدا وەک وەزیری ناوخۆ کاری کردووە. ھاوپەیمانییەکە زیاتر لە ٣٠ کوتلە و لایەنی سیاسی لەخۆدەگرێت، دیارترینیان گردبوونەوەی میساقی عێراقە کە ئەحمەد عەبدولغەفور ئەلسامەڕایی سەرۆکایەتی دەکات؛ کۆنفرانسی بەئاگاھاتنەوەی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەحمەد ئەبوو ڕیشە؛ و گردبوونەوە بۆ عێراق، بە سەرۆکایەتی ڕەعد مەولوود موخلیس، جگە لە پارتی دەستووری و ژمارەیەک کەسایەتی سیاسی سەربەخۆ، وەک سەعدوون دلێمی، وەزیری پێشووی بەرگری.

بەرنامەی سیاسی ھاوپەیمانی لەسەر بنەمای باوەڕێکە بە یەکڕیزی و سەربەخۆیی و سەروەری عێراق، لەسەر بنەمای یەکگرتوویی فرەچەشنی نەک یەکگرتوویی ڕەگەزی یان جۆرێتی، باوەڕێک بە پرەنسیپی سەپاندنی سێ لقی حکوومەت، کە جگە لە دەسەڵاتی یاسا ھیچ دەسەڵاتێک نییە، ھەروەھا پەسەندکردنی فۆرموولەی دەستووری.لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی ساڵی ٢٠١٠ ھاوپەیمانییەکە چوار کورسی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
قاسم عەبد

**قاسم عەبد** دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر و سینەماکارێکی عێراقی خاوەن خەڵاتە و کامێرامانی ھەموو فیلمەکانییەتی. دەرچووی پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی بەغدایە و بڕوانامەی ماستەری لە پەیمانگای سینەما لە مۆسکۆ بەدەستھێناوە. پاشان لە ساڵی ١٩٨٢ ڕووی لە لەندەن کردووە و لەوێ بەردەوام بووە لە ژیان و کارکردنی وەک دەرھێنەر.

لە ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ ھاوڕێی دەرھێنەری عێراقی-بەریتانیی میسۆن عەدنان باجی، کۆلێژی فیلم و تەلەڤیزیۆنی سەربەخۆ و قازانج نەویستیان لە بەغدا دامەزراندووە و خوێندکارەکانی لە فێستیڤاڵە سینەمایییە ناوخۆیی و نێونەتەوەیییەکان لە عێراق ٢٢ خەڵاتیان بەدەستھێناوە.

لەم دواییانەدا قاسم ئەندامی لیژنەی دادوەری بووە لە فێستیڤاڵی سینەمایی ئەبووزەبی لە ساڵی ٢٠١٠ و فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی سینەمایی ئیسماعیلییە ساڵی ٢٠١٣ و سەرۆکی دەستەی دادوەری بووە لە فێستیڤاڵی سینەمایی سەربەخۆی سوودان لە ساڵی ٢٠٢٠. ھەروەھا بەڕێوەبەری ڕێکخەری فێستیڤاڵی فیلمی بەڵگەنامەیی بەغدا و ساڵی ٢٠١٢ی فێستیڤاڵی چاوی بەغدا لە عێراق بووە.

لە کەناڵی مانگی دەستکردی عەرەبی ئێم بی سی لە لەندەن وەک بەرپرسی بەشی بەرنامە بەڵگەنامەیییەکان و لە کەناڵی مانگی دەستکردی ئەی ئێن ئێن سەرۆکی بەشی فۆتۆگرافی لە ساڵانی نەوەدەکاندا کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
ئیتیحاد ئەلشەعب

**ئیتیحاد ئەلشەعب** ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانە بوو کە لە بەغدای پایتەختی عێراقەوە دەردەچوو. ڕۆژنامەکە دەزگای ڕاگەیاندنی فەرمی حیزبی شیووعیی عێراقە. عەبدولقادر ئیسماعیل ئەلبووستانی بۆ ماوەیەک وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەکە کاری کردووە.

ڕۆژنامەکە لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٥٦ دەستیپێکرد و بە نھێنی بڵاودەکرایەوە، تا ئەوکاتەی حیزبی شیووعیی عێراق لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٠ دانپێدانانی فەرمی بەدەستھێنا و ھەوڵیدا دەزگای ڕاگەیاندنی تایبەت بە خۆی دابمەزرێنێت. لە ١٥ی شوباتی ساڵی ١٩٦٠دا، حیزبەکە داوای ناساندنی یاسایی بۆ ڕۆژنامەکەی کرد بەپێی یاسای تایبەتی ڕاگەیاندن، بەڵام ئەم داواکارییە لەلایەن وەزارەتی ناوخۆوە ڕەتکرایەوە. 

لە ماوەی ساڵی ١٩٦٠ ڕۆژنامەی ئیتیحاد ئەلشەعب و بڵاوکراوە حیزبییەکانی دیکە لەلایەن حکوومەتی عەبدولکەریم قاسمەوە کرانە ئامانج. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٦٠، عەمید سەید حەمید سەید حوسێن فەرمانێکی دەرکرد کە تیراژی ڕۆژنامەی ئیتیحاد ئەلشەعبی لە حەوت ناوچەی باشووری عێراق قەدەغە کرد. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٠ ڕۆژنامەکە زیانێکی زۆری بەرکەوت، چونکە دەرکردنی لە نزیکەی نیوەی عێراقدا قەدەغەکرا، بە شارە گەورەکانیشەوە، ھەروەھا سنووردارکردنی ئەمنی و ھەراسانکردنی لەلایەن ھێزەکانی پۆلیسەوە بەسەر خودی ڕۆژنامەکەدا سەپێندرا. ڕۆژنامەکە لە ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٦٠ داخستنی نووسینگەکانی بۆ ماوەی دە مانگ ڕاگەیاند. لە ھەمان کاتدا عەبدولقادر ئیسماعیل ئەلبووستانی سزای سێ مانگ زیندانی بەسەردا سەپێندرا، عەبدولجەبار وەھبی ئەندامی دەستەی سەرنووسەری ڕۆژنامەکە لە شاری ڕەمادی خراوەتە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مەحموود ڕامز ئەلسەعدوون

**مەحموود ڕامز ئەلسەعدوون** پیاوێکی سەربازی و سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەنووسێکی عێراقی بووە (١٨٧٥، بەغدا – ٣٠ی ئایاری ١٩٨٠، بەغدا). لە سەردەمی پاشایەتیدا چەندین جار ئەندامی پەرلەمانی عێراق بووە.

## سەرچاوەکان
سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق

**سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق** یان **سەرۆکی پەرلەمانی عێراق** بەرپرسیارە لە باڵاترین دەسەڵاتی یاسادانان لە کۆماری عێراق. ئەو و دوو جێگرەکەی لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە بە زۆرینەی ڕەھا ھەڵدەبژێردرێن، دوای ئەوەی سەرۆک کۆمار بانگەوازی ئەنجومەن دەکات بۆ کۆبوونەوە بە فەرمانێکی کۆماری لە ماوەی پانزە ڕۆژ لە دوای پەسەندکردنی ھەڵبژاردن بۆ ئەنجامدانی یەکەم دانیشتن. ئەم پۆستە لە دانیشتنی یەکەمدا لەلایەن بەتەمەنترین ئەندامەوە بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مەھدی حافز

**مەھدی حافز** سیاسەتمەدارێکی عێراقی لەدایکبووی ساڵی ١٩٤٣ لە شاری دیوانییە لە عێراق. پێشتر وەزیری پلاندانان بووە و دواتر بووەتە ئەندامی پەرلەمانی عێراق. مەھدی ئەلحافز کۆمۆنیستێکی پێشووە و خۆی گۆڕیوە بۆ لیبرالیزم و وەزیری پلاندانانی لە یەکەم حکوومەتدا بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن ئەیاد عەلاوی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراقەوە پێکھێنرا، ئەوەش دوای ساڵێک لە ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن. مێژووی ژیانی پیشەیی ئاماژە بەوە دەکات کە لە نێوان ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨٠ وەک وەزیرێک لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ژنێڤ نوێنەرایەتی عێراقی کردووە. پاشان پەیوەندی بە ڕێکخراوی بازرگانی و گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە کردووە، لەوێ وەک بەڕێوەبەری گەشەپێدانی پیشەسازی تایبەت لە ساڵی ١٩٨٣ تا ١٩٩٦، ھەروەھا وەک بەڕێوەبەری ناوچەیی بۆ گەشەپێدانی پیشەسازی تا ساڵی ١٩٩٩.

و لە ساڵی ١٩٩٦ەوە ئەندامی دەستەی ئەمینداران و ڕاوێژکارانی پەیمانگای ئایدۆلۆژیای عەرەبی بووە و لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٠ سەرۆکی کۆمەڵگەی عەرەبی بۆ توێژینەوەی ئابووری لە قاھیرە بووە. ھەروەھا ئەندامی دامەزرێنەری ڕێکخراوی عەرەبی بۆ مافەکانی مرۆڤ بووە و لە ساڵی ١٩٨٠ەوە وەک جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی ئەفرۆ-ئاسیا کاری کردووە. دوای تەواوکردنی خوێندنی بەکالۆریۆسی لە کیمیا، بڕوانامەی دکتۆرای لە ئابووری لە زانکۆی چارڵز لە پراگ لە چیکۆسلۆڤاکیا بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
ڕێککەوتنی ئاگربەستی ئێران و ئیسرائیل ٢٠٢٥

**ڕێککەوتنی ئاگربەستی ئێران و ئیسرائیل** ڕێککەوتنێکە کە لەلایەن دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکاوە ڕاگەیەندراوە و مەرجی ئاگربەستی نێوان ئێران و ئیسرائیلی تێدایە و داوای لە ھەردوو لایەن کردووە پێشێلی نەکەن. 

## جێبەجێکردن
ئاگربەستی نێوان ئیسرائیل و ئێران لە کاتژمێر ٧:٠٠ی بەیانی ڕۆژی سێشەممە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، ترامپ ڕای گەیاند، «خۆمان لە شەڕێکی وێرانکەر دوورخستەوە کە ساڵانێکی زۆری دەخایەنێت» و داوای لە ھەردوولا کرد «ئازایەتی و حیکمەت بەکاربھێنن بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕە ١٢ ڕۆژەکە».

## سەرچاوەکان

پۆل:عەلی خامنەیی
پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئاگربەستەکان
زۆھران مەمدانی

**زۆھران کەوامی مەمدانی** (لەدایکبووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١) چالاکوانێکی سۆسیالیستی و سیاسی ئەمریکییە. ئەندامی پارتی دیموکرات و سۆسیالیستە دیموکراتەکانی ئەمریکایە و لە ساڵی  ٢٠٢١ ەوە نوێنەرایەتی ناوچەی ٣٦ی ئەنجومەنی ویلایەتی نیوویۆرک دەکات لە ناوچەی کوینزەوە. ئەو کاندیدی دیموکراتەکانە بۆ سەرۆکی شارەوانی شاری نیوویۆرک لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٥.

لە ساڵی ٢٠٢٥ مەمدانی کاندیدبوونی بۆ سەرۆکی شارەوانی شاری نیوویۆرک لە ھەڵبژاردنەکانی داھاتووی شارەوانییەکان ڕاگەیاند. پلاتفۆرمی ھەڵبژاردنەکانی لەسەر بنەمای دیدێکی پێشکەوتنخوازانە دامەزراوە کە گرنگی بە فراوانکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و پێشخستنی دادپەروەری ئابووری لە شارەکەدا دەدات. گرینگترین شتەکانی بەرنامەکەی بریتین لە پاڵپشتیکردنی خزمەتگوزارییەکانی پاسی بێبەرامبەر بۆ خەڵکی نیوویۆرک، بەستنی کرێی خانووبەرە کە بەپێی یاسا جێگیرکراوەکانی کرێ، و دامەزراندنی دوکانی خواردنی خاوەندارێتی شارەوانییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەرزبوونەوەی نرخەکان و دڵنیابوون لە ئاسایشی خۆراک لە ناوچە کەمداھاتەکاندا.

ھەڵوێستەکانی سەبارەت بە پرسی فەلەستین مشتومڕی بەرفراوانی بەدوای خۆیدا ھێناوە، بەتایبەتی پشتگیریکردنی لە بزووتنەوەی بایکۆت، وەدەرنانی و سزادانان (BDS)، ھەروەھا جەختکردنەوەکانی لەسەر ئەوەی کە دژە زایۆنیزم جۆرێک نییە لە دژە جوولەکە. ئەم ھەڵوێستانە لەلایەن ھەندێک گرووپی لایەنگری ئیسرائیلەوە ڕەخنەیان لێگیرا، لەکاتێکدا پشتگیری چەندین لایەنی ناو بزووتنەوەی پێشکەوتنخوازانەیان لە ئەمریکا وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:زیندووان
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:چالاکوانە موسڵمانە ئەمریکییەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی نیویۆرکی
بێھنام شەھریاری

**بێھنام شەھریاری مەراللوو** (؛ ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٩ – ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) کە بە نازناوەکانی وەک «سەید عەلیئەکبەر میروەکیلی»، «سەید حەمیدڕەزا شاھچراغی» و «حوجەتوڵڵا نەریمانی» ناسراوە، بەرپرسێکی باڵای ھێزی قودسی سەر بە سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بوو. ئەو بەتایبەتی پەیوەندیی بە یەکەی ١٩٠ەوە ھەبووە، ئەم یەکەیە بەرپرسیارە لە گواستنەوەی نھێنی و قاچاخکردنی چەک بۆ گرووپە چەکدارەکانی ھاوپەیمانی کۆماری ئیسلامیی ئێران، وەک حیزبوڵڵا لە لوبنان، حەماس لە فەلەستین، حووسییەکان لە یەمەن و ڕژێمی ئەسەد لە سووریا پێش ڕووخانی.

## کوژران
بێھنام شەھریاری، فەرماندەی یەکەی ١٩٠ی ھێزی قودسی سوپای پاسداران لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە لە ڕێکەوتی ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە ھێرشێکی ئاسمانی لە درێژەی شەڕی ئێران و ئیسرائیلدا کرایە ئامانج و کوژرا. سوپای ئیسرائیل ڕای گەیاند کە شەھریاری بەرپرسی گواستنەوەی چەک لە کۆماری ئیسلامییەوە بۆ گرووپەکانی سەر بە ئێران وەک حیزبوڵڵا، حەماس و حوسییەكان بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٦٠
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
ئیبراھیم ئەحمەد سەلماسی

**ئیبراھیم ئەحمەد سەلماسی** (٤٣٣–٤٩٦ی کۆچی / ١٠٤١–١١٠٤ی زایینی) زانایەکی ئایینیی کوردی سەدەی پێنجەمی کۆچی بوو. ئەو بە شارەزایییەکەی لە زانستەکانی تەفسیر، فەرموودە و زمانی عەرەبیدا ناسرابوو.
## ژیاننامە
ناوی تەواوی ئیبراھیم کوڕی ئەحمەدی کوڕی محەمەدی کوڕی ئەحمەدە. لە ساڵی ٤٣٣ی کۆچی (١٠٤١ی زایینی) لە شارۆچکەی سەڵماس، کە دەکەوێتە باکووری شاری ورمێ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لەدایک بووە. سەلماسی زانایەکی مەزن و بەتوانا بووە، بەتایبەتی لە ڕاڤەکردنی قورئانی پیرۆز و فەرموودەکانی پێغەمبەری ئیسلام (درودی خوای لەسەر بێت). ھەروەھا لە زمانی عەرەبیدا شارەزاییەکی قووڵی ھەبووە و دەستێکی باڵای ھەبووە لە ئامۆژگاریکردن و ڕێنماییکردنی خەڵکدا.
## کۆچی دوایی
ئەم زانایە لە ساڵی ٤٩٦ی کۆچی (١١٠٤ی زایینی) لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا لە شاری خۆی کۆچی دوایی کرد.
## سەرچاوەکان
مەلا تاھیر مەلا عەبدوڵڵا بەحرکەیی (٢٠١٠). مێژووی زانایانی کورد، بەرگی یەکەم، چاپخانەی ئاراس، ل. ٢. بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.

پۆل:زانایانی کورد
پۆل:ژیاننامە
پۆل:کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٤١
پۆل:مردنەکانی ١١٠٤
پەیوەندییەکانی ئیتاڵیا و عێراق

**پەیوەندییەکانی ئیتاڵیا و عێراق** پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکانی نێوان وڵاتانی عێراق و ئیتاڵیایە. عێراق باڵیۆزخانەی لە ڕۆما ھەیە. و ئیتاڵیا باڵیۆزخانەی لە بەغدا و کونسوڵخانەی لە بەسرە و ھەولێر ھەیە. ھەردوو وڵات سوود لە پەیوەندییە بازرگانییەکان وەردەگرن، عێراق نەوت ھەناردەی ئیتاڵیا دەکات و ئیتاڵیاش کەسانی پسپۆڕ بۆ عێراق دەنێرێت.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵەی دۆستایەتی ئیسرائیل–کوردستان

[alt=|وێنۆک|ڕۆژنامەیەک بە ناوی " ''یادیدۆت'' " ([عیبری، دۆستایەتی) لە ساڵی ١٩٩٣ لە ئورشەلیم مۆنتاژ کرا، وەک یەکێک لە ھەنگاوە یەکەمەکانی **کۆمەڵەی دۆستایەتی ئیسرائیل و کوردستان**ی تازە دامەزراو بۆ ناردنی پەیامێک بۆ گەلی کورد لە کوردستان و ڕەوەند.]]
**کۆمەڵەی دۆستایەتی ئیسرائیل-کوردستان** ڕەنگە یەکەم کۆمەڵەی دۆستایەتی نێوان جوولەکەکانی ئیسرائیل و کۆمەڵگەی موسڵمانانی وڵاتێکی عەرەبی بێت، لە ساڵی ١٩٩٤ لە ئورشەلیم، ئیسرائیل لەلایەن چەند چالاکوانێکی ئیسرائیلی و جوولەکە بە ڕەچەڵەک کورد یان بەرژەوەندی لەگەڵ کورد دامەزراوە.   دامەزرێنەرەکەی مۆردخای زاکن بوو   و ئەو چالاکوانە سەرەکییانەی کە پێکەوە کاریان دەکرد بریتی بوون لە مووشێ زاکن، بازرگانێکی ئورشەلیم، مێیر بارووچ، سەربازیکی خانەنشینکراو، مایکل نیبووھر کە کاتێکی لە ڕێکخراوە ناحکوومییەکان بەسەر دەبرد بۆ ھاوکاریکردنی کوردان، و ماتیۆ بی. دەستێکی ئەمریکی پێکەوەژیان لەگەڵ موسڵمانان بەرەوپێش دەبات. وەڵامدانەوەی ئەم دەستپێشخەرییە لەلایەن نوێنەران و ڕێکخراوە کوردییەکان لە کوردستان و ڕەوەندیش بە جۆش و خرۆشەوە بوو، ھەروەک لە سەدان نامە و پەیوەندی تەلەفۆنی و ئیمەیڵەوە کە لە ئورشەلیم گەیشتبوو دوای ماوەیەکی کەم لە دامەزراندنی لە ڕۆژنامە نێونەتەوەیییەکان و لە ڕادیۆی دەنگی ئەمریکا بە زمانی کوردی، کە چاوپێکەوتنی لەگەڵ دامەزرێنەری مۆردیخای زاکن ئەنجامدا. ھەروەھا کۆمەڵە ھەواڵنامەیەکی بە ناوی *یادیدۆت* (دۆستایەتی) بڵاوکردەوە کە لە بەرامبەردا پەیامی دۆستایەتی ئیسرائیل و جوولەکە بۆ کوردەکان لە سەرانسەری جیھان بەرەوپێش دەبات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٥
ئیبراھیم ئەدھەم زەھاوی

**ئیبراھیم ئەدھەم زەھاوی** (١٣٢٠–١٣٨٢ی کۆچی / ١٩٠٢–١٩٦٢ی زایینی) ھۆزانڤانێکی نیشتمانپەروەری کوردی عێراق بوو. ئەو بە ھەڵبەستە ئاگرینییەکانی و ھەڵوێستە توندەکانی دژی دەسەڵاتدارانی سەردەمی خۆی، بەتایبەتی بنەماڵەی پاشایەتی، ناسرابوو، کە بەھۆیەوە تووشی ئازار و ئەشکەنجەیەکی زۆر بووەوە.
## ژیان و پەروەردە
ئیبراھیم لە بنەماڵەیەکی زانست و ئەدەبپەروەری بەغدا لەدایک بووە و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە. تەواوی ژیانی لە عێراق بەسەر بردووە. برازای ھۆزانڤانی گەورەی کورد، جەمیل سدقی زەھاوی بووە. خوێندنی سەرەتایی لە حوجرە (کوتتاب) و لەسەر دەستی زانایانی سەردەمی خۆی وەرگرتووە. کاتێک زانکۆی ئالولبەیت لە بەغدا کرایەوە، پەیوەندیی پێوە کرد و لە ساڵی ١٩٣٠دا خوێندنی تێدا تەواو کرد. دوای دەرچوونی، ماوەیەک کاری ئازادی ئەنجام داوە، پاشان لە ساڵی ١٩٤٤ وەک فەرمانبەر دامەزرا و تا ساڵی ١٩٥٨ خانەنشین کرا.
## ڕەچەڵەک و بنەماڵە
ڕەچەڵەکی تەواوی بەم شێوەیەیە:
**ئیبراھیم** کوڕی **ئەدھەم** کوڕی **محەممەد ساڵح** کوڕی **محەممەد فەیزی زەھاوی**، کوڕی **مەلا ئەحمەد** کوڕی **حەسەن بەگ** کوڕی **ڕۆستەم** کوڕی **کەیخەسرەو** کوڕی **میر سلێمان** کوڕی **ئەحمەد بەگ** کوڕی **بوراق بەگ** کوڕی **خزر بەگ** کوڕی **حسێن بەگ** کوڕی **میر سلێمانی گەورە**. بنەماڵەکەی دەگەڕێتەوە سەر میر سلێمانی گەورەی بابان. شاری سلێمانی لەلایەن نەوەی ئەم میرەوە، واتە ئیبراھیم پاشای بابان، دروست کراوە و بە ناوی باپیرە گەورەیەوە ناونراوە. ھەروەھا لە ھەندێک سەرچاوەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ڕەچەڵەکیان دەگاتەوە سەر ھاوەڵی ئیسلام، خالید کوڕی وەلید.
## چالاکیی ڕامیاری و ئازارەکانی
زەھاوی وەک یەکێک لە گەنجە نیشتمانپەروەرە پڕجۆش و خرۆشەکانی سەردەمی خۆی دەناسرا و ھەڵبەستەکانی وەک چەکێک بۆ ھاندانی خەڵک بەکاردەھێنا. لە ساڵی ١٩٣٦دا، بەھۆی ھەڵبەستێکەوە بە ناونیشانی «فەڵەستین بە ھانای داواکەتانەوە دێت» (بە عەرەبی: لبوا فلسگین) کە تێیدا ڕەخنەی لە بارودۆخی عێراق گرتبوو، ڕووبەڕووی ھێرشکرایە سەر. لەم ھێرشەدا شەویلگەی خوارەوەیان شکاند و لە ئەنجامدا تووشی ئیفلیجی بوو. ئەم ڕووداوە تا کۆتایی ژیانی کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر تەندروستیی جێھێشت و وای لێکرد گۆشەگیری ھەڵبژێرێت و زۆرجار بە تەنیا لەگەڵ خۆیدا بدوێت.
## شێوازی ھونەری
لە ھەڵبەستەکانیدا دەنگی شیعری عەبباسی دەبیسترێتەوە و داڕشتنەکەی پتەوە، بەڵام جیاوازییەکەی لەو کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتیانەدایە کە باسی کردوون و خۆی ئازاری لەبەر دەستیان چەشتووە. خەیاڵی، سەرەڕای بەپیتییەکەی، زیاتر لاساییکارانە بووە و داھێنانی تێدا کەم بووە، کە ڕەنگە بەھۆی سەرنجی زۆری لەسەر ئامانجە سیاسییەکەیەوە بووبێت و دەرفەتی بۆ فڕین لە جیھانی خەیاڵ و داھێناندا نەڕەخسابێت.
## بەرھەمەکان
### بەرھەمی تایبەت
دیوانی «النفپات»
پەرتووکی «ڕبگال اللانھایە» (پاڵەوانانی بێ کۆتایی)، کتێبێکی فەلسەفییە و لە ساڵی ١٩٤٧ لە قاھیرە چاپ کراوە.
دیوانی ھەڵبەست، کە لەلایەن عەبدوڵڵا ئەلجبورییەوە کۆکراوەتەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە و لە ساڵی ١٩٦٩ لە قاھیرە چاپ کراوە.
### کاری ھاوبەش
بە ھاوبەشی لەگەڵ عەبدولستار قەرەغولی، دوو کتێبی ھۆزانڤان نوعمان سابتی پێشکەش و بڵاو کردەوە: دیوانی «شقائق النعمان» و کتێبی «سەربازییەت لە دەوڵەتی عەبباسیدا» (چاپخانەی بەغدا، ١٩٣٨).
## کۆچی دوایی
دوای کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٦٢دا، چەندین ھۆزانڤانی عێراق شیوەنامەیان بۆ نووسی، لەوانە: جەلال حەنەفی، خزر تائی، کەمال نوسرەت و عەبدوڵڵا ئەلجبوری.
## سەرچاوەکان

پۆل:زانایانی کورد
پۆل:ژیاننامە
پۆل:کورد
پۆل:ھۆزانڤانانی عێراق
پۆل:ھۆزانڤانانی کورد
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢
پۆل:مردنەکانی ١٩٦٢
پۆل:بابان
پۆل:کوردستان
پۆل:ھۆزانڤانانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
کشانەوەی ئەمریکا لە ڕێککەوتنی ئەتۆمیی لەگەڵ ئێران

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|دیمەنێک لە وتارەکەی ترەمپ [کۆشکی سپی|لە کۆشکی سپی کە کشانەوەی ئەمریکا لە ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران لە ٨ی ئایاری ٢٠١٨ ڕاگەیاند.]]
لە ٨ی ئایاری ٢٠١٨ ئەمریکا لە پلانی کاری گشتگیری ھاوبەش کشایەوە.

پلانی کاری گشتگیری ھاوبەش، کە بە شێوەیەکی نافەرمی بە «ڕێککەوتنی ئێران»یان «رێککەوتنی ئەتۆمی ئێران» ناسراوە، ڕێککەوتنێکی نێونەتەوەیییە سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، کە لە مانگی تەممووزی ٢٠١٥ لە نێوان ئێران، گرووپی ٥+١ (پێنج ئەندامی ھەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان — چین، فەرەنسا ، ڕووسیا، شانشینی یەکگرتوو ، و ئەمریکا — لەگەڵ ئەڵمانیا) و یەکێتی ئەورووپا گەیشتە ئەنجام. لە بەیاننامەیەکی ھاوبەشدا بۆ وەڵامدانەوەی کشانەوەی ئەمریکا، سەرکردەکانی فەڕەنسا، ئەڵمانیا و بەریتانیا تیشکیان خستە سەر ئەوەی بڕیارنامەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە پشتگیری لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی دەکات، ھێشتا وەک «چوارچێوەیەکی یاسایی نێونەتەوەیی پابەندکەر بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان» دەمێنێتەوە، ئەگەری ئەوە دەوروژێنێت کە ئەمریکا بە پێشێلکردنی ڕێککەوتنی ئەنجومەنی ئاسایش دەدۆزرێتەوە.

کاردانەوەکان بەرامبەر ئەم ھەنگاوە لە ئێران جیاواز بوون. ھەندێک بێزارییان لە ترامپ و حکوومەتی ئەمریکا دەربڕی و ھەندێکیشیان بڕیارەکەیان بە تەواوەتی بێ بایەخ و بێکاریگەر وەسف کرد. ھەروەھا پارێزگارانی ئەمریکیش ستایشی کشانەوەی ئەو ڕێککەوتنەیان کرد و ڕێککەوتنەکەیان بە لاوازی زانی. کەسایەتییەکانی دیکەی ئەمریکا لەوانەش باراک ئۆباما سەرۆکی پێشووی ئەمریکا و جۆ بایدن جێگری سەرۆکەکەی، ڕەخنەیان لە بڕیارەکەی ئیدارەی ترامپ گرت، ھاوکات وڵاتانی جۆربەجۆری ئەورووپی کە ڕێککەوتنەکەیان واژوو کردووە، لەوانە شانشینی یەکگرتوو، فەڕەنسا و ئەڵمانیا، پەشیمانی خۆیان لەو بڕیارە دەربڕی.

## سەرچاوەکان
پلانی کاری گشتگیری ھاوبەش

**پلانی کاری گشتگیری ھاوبەش** () (بە کورتی: JCPOA) یان () (بە کورتی: برجام) بەڵگەنامەی ڕێککەوتنی قۆناغەکانی کۆتایی گفتوگۆکانە لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی لە نێوان ئێران و وڵاتانی ٥+١ کە ئەمریکا، ڕووسیا، چین، فەڕەنسا، شانشینی یەکگرتوو، ئەڵمانیا پێکدەھێنن.

ئەم ڕێککەوتنە لەسەر بنەمای ڕێککەوتنی کاتی ژنێڤ سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران بنیات نراوە کە ڕێککەوتنێکی کاتی بوو کە لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ دامەزرا، کە تێیدا ئێران ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر وازھێنان لە بەشێک لە پلانە ئەتۆمییەکەی لە بەرامبەر ھەڵگرتنی ئەو سزایانەی کە بەسەریدا سەپێنرابوو. ڕێککەوتنی کاتی لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. دواتر لایەنە دانوستانکارەکان ڕێککەوتن لەسەر درێژکردنەوەی ماوەی دانوستانەکان و یەکەم وادەی دیاریکرا بۆ ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ بەڵام دواتر کاتێک لایەنەکان گەیشتنە ئەم وادەیە لەگەڵ بەردەوامبوونی گفتوگۆکان، وادەکە تا تەممووزی ٢٠١٥ درێژکرایەوە.

لە ٢ی نیسانی ٢٠١٥، ئێران ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر جێبەجێکردنی سنووردارکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی بۆ ماوەی لایەنی کەم دە ساڵ و پشکنینی نێونەتەوەیی بۆ چاودێریکردنی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە قبووڵ بکات. لە بەرامبەردا سزا نێونەتەوەیییەکان ھەڵدەگیرێن ئەگەر ئێران پابەندی مەرجەکان بێت. ھەروەھا ئێران لە دانوستانەکانیدا لەگەڵ گرووپی ٥+١ ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر کەمکردنەوەی ژمارەی سانتریفیوژەکانی کە بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم بەکاری دەھێنێت لە ١٩ ھەزارەوە بۆ ٦١٠٤، و بەپێی ڕێککەوتنەکە تەنھا ٥ ھەزار و ٦٠ دانەیان کارپێدەکات. ڕۆژی شەممە ١٥ی کانوون دووەمی ٢٠١٦ ڕێککەوتنی ئەتۆمی واژووکراوی نێوان تاران و زلھێزەکان کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە و بەم شێوەیە دەستیکرد بە ھەڵگرتنی ئەو سزا ئابوورییانەی کە لە ساڵی ١٩٧٩ەوە بەسەر تاراندا سەپێندرابوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆن کێری
پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:وزەی ناوکی لە ئێران
ڕەخنەکان لە پلانی کاری گشتگیری ھاوبەش

**[[پلانی کاری گشتگیری ھاوبەش]]** کە زیاتر بە ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران ناسراوە، ئەو ڕێککەوتنە نێونەتەوەییە کە لە ساڵی ٢٠١٥دا سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران لە ڤیێنا گەیشتە ئەنجام. ئەم ڕێککەوتنە کە دوای چەند ساڵێک لە دانوستانەکان گەیشتە ئەنجام، ڕێنمایی توندی بە ئامانجی ڕێکخستن و چاودێریکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران دامەزراند، لەوانە سنووردارکردنی سەنترفیووژ و کۆگاکانی یۆرانیۆمی پیتێنراو، ڕێککەوتنێک کە ڕێگە بە پشکنینی بەردەوامی شوێنە ئەتۆمییەکانی ئێران دەدات و چەند بڕگەیەکی دیکە.

ئەم ڕێککەوتنە شەپۆلێکی ڕەخنەی زۆری لێکەوتەوە لەلایەن ھەندێک کەسایەتی سیاسی و میدیاییەوە لە ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئێران, ھەندێک گرووپیش بە سروشتی ئاشتەوایی سەیری دەکەن. بۆ نموونە دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریک ڕێککەوتنی ئێرانی بە «خراپترین ڕێککەوتن کە تا ئێستا دانوستانی لەسەر کرابێت» وەسف کرد،  و میچ مەککۆنێل، ڕێبەری زۆرینەی ئەنجومەنی پیرانی ئەمەریکا بە «کەموکوڕ» وەسفی کرد، لە کاتێکدا لایەنە توندڕەوەکان لە ئێران باسیان لەوە کرد کە دەیانەوێت ڕێککەوتنەکە بڕووخێنن. بەشێکی زۆری ڕەخنەکانی ئەو ڕێککەوتنە لە لایەنی ئەمریکییەوە لەسەر پرسی موزایەدە و پابەندبوونی ئێران بووە، لە کاتێکدا زۆربەی ڕەخنەکانی ئێران لە دەوری پرسی سەروەری و سنووردارکردنی نائەتۆمی خولاوەتەوە. 

لە ئێراندا، باسەکانی دەوروبەری ئەو ڕێککەوتنە کۆمەڵێک ململانێی کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسی بەردەوامی بەرجەستە کرد کە ڕۆڵی سەرەکییان لە دابەشبوونی نێوان ناوەندگەرەکان، ڕیفۆرمخوازان و پارێزگاران ھەبوو. لە ئەمریکا ئەم ڕێککەوتنە وەک ھێمایەک بۆ شەڕی نێوان دیدگا جیاواز و کێبڕکێکارەکان سەیر دەکرێت کە چۆن ئەمریکا سیاسەتی دەرەوەی خۆی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەڕێوە ببات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەخنەکان
تسووتۆمو یاماگووچی

**تسووتۆمو یاماگووچی** (١٦ی ئازاری ١٩١٦ – ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠) ھاووڵاتییەکی ژاپۆنی بووە و لە ھێرشە ئەتۆمییەکانی سەر ھیرۆشیما و ناگازاکی لە جەنگی جیھانیی دووەمدا ڕزگاری بووە. ھەرچەندە زیاتر لە سەد کەس ناسراون کە لە ھەردوو شارەکەدا ئامادەبوون کاتێک بۆمبی ئەتۆمییان بەسەردا فڕێدرا، بەڵام تسووتۆمو تاکە کەسە کە لەلایەن حکووومەتی ژاپۆنەوە تۆمارکراوە کە لە ھەردوو بۆمبەکە ڕزگاری بووە.

تسووتۆمو یاماگووچی کارمەندێکی کۆمپانیای میتسووبیشی بوو کە لە ٦ی ئابی ١٩٤٥ بۆ گەشتێکی بازرگانی چووە شاری ھیرۆشیما و یەکەم ھێرشی ئەتۆمیی لە مێژوودا لەوێ ڕوویدا. تسوتۆمو بە سەختی بریندار بوو، بەڵام گەڕایەوە بۆ شارەکەی خۆی لە ناگازاکی و دوای سێ ڕۆژ، شایەتحاڵی کەوتنی دووەم بۆمبی ئەتۆمی بوو.

## مردن
لە ساڵی ٢٠٠٩ زانیوویەتی کە بە شێرپەنجەی گەدە دەمرێت، کە ڕەنگە ھۆکاری تەقینەوە ئەتۆمییەکان بێت. لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە شاری ناگازاکی کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
بەکالۆریۆس لە زانست

**بەکالۆریۆس لە زانست** () (BS،‏ BSc‏، ‏SB ،ScB) بڕوانامەیەکی زانکۆیە کە لە زۆرێک لە وڵاتان دامەزراوە، بە تایبەت لە وڵاتانی زانکۆی ئەنگلۆساکسۆن. 

یەکەم زانکۆ کە خوێندکارێکی وەرگرت بۆ بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستدا زانکۆی لەندەن بوو لە ساڵی ١٨٦٠. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کۆلێژی زانستی لۆرێنس بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٥١ بڕوانامەکەی بەخشی، دواتر زانکۆی میشیگان لە ساڵی ١٨٥٥. ناتانیێل شالێر کە ڕاگری زانستەکانی ھارڤارد بوو، لە نامەیەکی تایبەتدا نووسیوویەتی کە «بڕوانامەی بەکالۆریۆسی زانست لە ڕێگەی کاریگەری لویس گاسی ئازەوە ھاتە ناو سیستمەکەمانەوە، کە زۆر کاری ھەبوو لە شێوەدانان پلانەکانی ئەم کۆلێژە».

ئایا بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانست یان بەکالۆریۆس لە بابەتەکانی تایبەتدا دەبەخشرێت لە نێوان زانکۆکاندا جیاوازە. بۆ نموونە، خوێندکارێکی ئابووری دەتوانێت لە زانکۆیەکدا بەکالۆریۆسی ھونەر دەربچێت بەڵام لە زانکۆیەکی دیکەدا بەکالۆریۆس لە زانست دەربچێت و ناوبەناو، ھەردوو بژاردە پێشکەش دەکرێن. ھەندێک زانکۆ پەیڕەوی لە نەریتی ئۆکسفۆرد و کامبریج دەکەن کە تەنانەت دەرچووانی بیرکاری و زانستەکان دەبنە بەکالۆریۆس لە ھونەر، لە کاتێکدا دامەزراوەکانی دیکە تەنھا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی زانست پێشکەش دەکەن، تەنانەت لە بوارەکانی نا زانستیشدا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان