open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەرژمێریی ھیندستان

سەرژمێریی ھیندستان تا ساڵی ٢٠١١، ١٥ جار ئەنجامدراوە. لەکاتێکدا ھەر ١٠ ساڵ جارێک ئەنجامدراوە، کە لە ساڵی ١٨٧٢ لەژێر چاودێریی جێنشینی پاشا لۆرد مایۆ دەستی پێکرد، یەکەم سەرژمێریی تەواو لە ساڵی ١٨٧٢ وەرگیرا. دوای ساڵی ١٩٤٩، لەلایەن تۆمارکەری گشتی و کۆمیسیاری سەرژمێریی ھیندستان لەژێر چاودێریی وەزارەتی کاروباری ناوخۆی حکوومەتی ھیندستان ئەنجامدراوە. ھەموو سەرژمێرییەکان لە دوای ساڵی ١٩٥١ لەژێر یاسای سەرژمێریی ١٩٤٨ ئەنجامدراون، کە پێش دەستووری ھیندستان کەوتووە. یاسای سەرژمێریی ١٩٤٨ حکوومەتی یەکێتی پابەند ناکات بە ئەنجامدانی سەرژمێری لە ڕێکەوتێکی دیاریکراودا یان بڵاوکردنەوەی داتاکانی لە ماوەیەکی ڕاگەیەندراودا. دوایین سەرژمێری لە ساڵی ٢٠١١ بەڕێوەچوو، لەکاتێکدا بڕیار وابوو سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠٢١ بەڕێوەبچێت پێش ئەوەی بەھۆی کۆڤید-١٩ دوا بخرێت. سەرژمێریی ١٦ەمی داھاتوو لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ بۆ ویلایەتەکانی ھیمالایا و لە ١ی ئازاری ٢٠٢٧ بۆ ویلایەتەکانی تری ھیندستان دەست پێ دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئایفۆن پڵەس

ڕەنگە **ئایفۆن پڵەس** ئاماژە بەمانەی خوارەوە بکات:
* ئایفۆن ٦ پڵەس، لە ساڵی ٢٠١٤ بڵاوکرایەوە
* ئایفۆن ٦ ئێس، لە ساڵی ٢٠١٥ بڵاوکرایەوە
* ئایفۆن ٧ پڵەس، لە ساڵی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە
* ئایفۆن ٨ پڵەس، لە ساڵی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە
* ئایفۆن ١٤ پڵەس، لە ساڵی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە
* ئایفۆن ١٥ پڵەس، لە ساڵی ٢٠٢٣ بڵاوکرایەوە
* ئایفۆن ١٦ پڵەس، لە ساڵی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە
پۆل:ئایفۆن
وێنەگریی مانگی دەستکرد

[وێنۆک|یەکەم وێنەکانی بۆشایی ئاسمان لە کاتی گەشتی مووشەکی ڤی-٢ی ژێر خولگەیی گیران کە لەلایەن [ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ ھاوێژرا.]]
وێنۆک|وێنەی مانگی دەستکردی فۆرتالێزا
**وێنەکانی مانگی دەستکرد** (ھەروەھا **وێنەگریی چاودێریی زەوی**، **فۆتۆگرافیی بۆشایی**، یان تەنھا **وێنەی فۆتۆگرافیی مانگی دەستکرد**) بریتیین لە وێنەکانی زەوی کە لەلایەن مانگە دەستکردەکانی وێنەگرتنەوە کۆدەکرێنەوە کە لەلایەن حکوومەت و کۆمپانیاکانی سەرتاسەری جیھانەوە بەڕێوە دەبرێن. کۆمپانیاکانی وێنەگریی مانگی دەستکرد وێنەکان دەفرۆشن لە ڕێگەی مۆڵەتدانیان بە حکوومەتەکان و بازرگانییەکان وەک ئەپڵ ماپس و گووگڵ ماپس.

## سەرچاوەکان

پۆل:داتا و زانیاریی جوگرافی
ئایپاد مینی (ئەی ١٧ پڕۆ)

**نەوەی حەوتەمی ئایپاد مینی** (شێوەزار و بازاڕکراو وەک **ئایپاد مینی (ئەی ١٧ پرۆ)** و بە شێوەی زارەکی ناودەبرێت بە **ئایپاد مینی ٧**) کۆمپیوتەرێکی تابلێتە لە زنجیرەی ئایپاد مینی، کە لەلایەن ئەپڵ ئینک پەرەی پێدراوە و بازاڕی بۆ کراوە. لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ڕاگەیەندرا و لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە. پێشی نەکەی، نەوەی شەشەمی ئایپاد مینی، لە ھەمان ڕۆژدا وەستێنرا. بە چوار ڕەنگ بەردەستە: سپەیس گرەی، ستارلایت، شین، و وەنەوشەیی.

نەوەی حەوتەمی ئایپاد مینی ھەمان دیزاینی نەوەی شەشەمی ئایپاد مینی ھەیە، بەڵام خاوەنی پڕۆسێسەرێکی نوێکراوە، تایبەتمەندییەکانی پەیوەستبوونی باشترکراو، و پشتگیری بۆ ئەپڵ پێنسڵ پرۆ دەکات.

## تایبەتمەندییەکان
نەوەی حەوتەمی ئایپاد مینی بە چیپی ئەی ١٧ پرۆ کار دەکات، کە ئەپڵ بانگەشەی ئەوە دەکات ٣٠٪ سی پی یووی خێراتر و ٢٥٪ جی پی یووی خێراتر پێشکەش دەکات بە بەراورد بە پێشی نەکەی، لەگەڵ بزوێنەرێکی دەمار (neural engine) کە دوو ھێندە خێراترە. ئەم مۆدێلە پشتگیری تایبەتمەندییە نوێیەکانی ئەپڵ ئینتێڵێجێنس دەکات. مۆدێلی بنەڕەتی ئێستا ١٢٨ گێگابایت کۆگاکردن پێشکەش دەکات، کە لە ٦٤ گێگابایتەوە لە نەوەی پێشوو زیادی کردووە. جگە لەوەش، ئامێرەکە خاوەنی تواناکانی وای-فای ٦ ئی نوێکراوە و پۆرتێکی یو ئێس بی-سی خێراترە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلێتەکان
پۆل:ئایپاد
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ژیریی ئەپڵ

**ژیریی ئەپڵ** سیستمێکی ژیریی دەستکردی بەرھەمھێنەرە کە لەلایەن ئەپڵ ئینک پەرەی پێدراوە. بە پشت بەستن بە تێکەڵەیەک لە پرۆسێسکردنی سەر-ئامێر و سێرڤەر، لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە کۆڕی جیھانیی پەرەپێدەرانی ٢٠٢٤ وەک تایبەتمەندییەکی ناوەکیی ئای ئۆ ئێس ١٨، ئایپاد ئۆ ئێس ١٨، و ماک ئۆ ئێس سیکۆیای ئەپڵ ڕاگەیەندرا، کە لەگەڵ ژیریی ئەپڵ پێکەوە ڕاگەیاندران. ژیریی ئەپڵ بۆ ھەموو ئەو بەکارھێنەرانەی ئامێرە پشتگیری لێکراوەکانیان ھەیە بێبەرامبەرە.

لە ماک ئۆ ئێس، ژیریی ئەپڵ تەنھا لەسەر کۆمپیوتەرەکانی ماک بە ئەپڵ سیلیکۆن بەردەستە؛ کۆمپیوتەرەکانی ماک لەسەر بنەمای ئینتێڵ پشتگیری ناکرێن. تایبەتمەندییەکان ئامرازەکانی نووسین دەگرێتەوە کە یارمەتی بەکارھێنەران دەدەن لە ڕێزمان و ھەڵەچنی، دروستکردنی وێنە، کورتەی ئاگادارکردنەوەکانی سیستم، چاککردنی وێنە بە یارمەتی ئەی ئای لە بەرنامەی فۆتۆز، و تێکەڵبوون لەگەڵ چات جی پی تی، چاتبووەتە بەناوبانگەکەی ئۆپن ئەی ئای.

تاوەکو ئازاری ٢٠٢٦، ژیریی ئەپڵ ھێشتا لەسەر ئەو ئامێرانەی لە خاکی سەرەکی چین کڕدراون یان لەسەر ھەر ئامێرێک کە ئەکاونتێکی ئەپڵ بەکاردەھێنێت کە بۆ خاکی سەرەکی چین ڕێکخرابێت بەردەست نییە، تەنانەت ئەگەر ئامێرەکە لە شوێنێکی تریش کڕدرابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمەکاڵای ئەپڵ
پۆل:ئای ئۆ ئێس
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
وێنەکان (ئەپڵ)

**فۆتۆز** (**وێنەکان**) بەرنامەیەکی بەڕێوەبردن و دەستکاریکردنی وێنەیە کە لەلایەن ئەپڵ پەرەی پێدراوە. وەک بەرنامەیەکی ھاوپێچ لە ئایفۆن ئۆ ئێس ١ بڵاوکرایەوە، و وەک بەرنامەیەکی ھاوپێچ بۆ بەکارھێنەرانی ئۆ ئێس ئێکس یۆسێمیتی لە نوێکردنەوەی ١٠٫١٠٫٣ لە ٨ی نیسانی ٢٠١٥ بڵاوکرایەوە، کە جێگەی ئایفۆتۆ و ئەپێرچەری گرتەوە. بۆ تی ڤی ئۆ ئێس ١٠ لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە. لەگەڵ ناساندنی ئەپڵ ڤیژن پرۆ لە دابلیو دابلیو دی سی ٢٠٢٣ لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣، بەرنامەی فۆتۆز بۆ ڤیژن ئۆ ئێس ھات.

## مێژوو
لە حوزەیرانی ٢٠١٤، ئەپڵ پلانی خۆی بۆ ڕاگرتنی بەرنامەکانی ئایفۆتۆ و ئەپێرچەر ڕاگەیاند، تا لە ساڵی ٢٠١٥دا بە بەرنامەیەکی نوێ، فۆتۆز، جێگەیان بگیرێتەوە. بەرنامەکە لەگەڵ ئۆ ئێس ئێکس یۆسێمیتی ١٠٫١٠٫٣دا بوو، کە وەک نوێکردنەوەیەکی بێبەرامبەر بۆ بەکارھێنەران لە ٨ی نیسانی ٢٠١٥ بڵاوکرایەوە.

لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦، دواتر بەرنامەکە خرایە ناو تی ڤی ئۆ ئێس ١٠.

لەگەڵ ناساندنی ئەپڵ ڤیژن پرۆ لە دابلیو دابلیو دی سی ٢٠٢٣ لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣، بەرنامەی فۆتۆز بۆ ڤیژن ئۆ ئێس ھات.

لەگەڵ ئای ئۆ ئێس ١٨ و ئایپاد ئۆ ئێس ١٨، بەرنامەی فۆتۆز دیزاینێکی گشتگیری بۆ کرایەوە لە دابلیو دابلیو دی سی ٢٠٢٤، کە بە گەورەترین نوێکردنەوەی تایبەتمەندییەکانی لە کاتی ناساندنییەوە دادەنرێت. ئامانجی دیزاینکردنەوەکە باشترکردنی توانای بەکارھێنان، ئاسانکردنی ڕێکخستنی کتێبخانە، و دابینکردنی تایبەتمەندی نوێی کارپێکراو بە ئەی ئای بوو. پێکھاتەی پێشوو کە لە تابی جیاواز وەک "کتێبخانە،" "ئەلبوومەکان،" و "بۆ تۆ" پێکھاتبوو، بە دیمەنێکی یەکگرتووی شیاوی جووڵاندن گۆڕدرا. کاتێک بەکارھێنەران بەرنامەکە دەکەنەوە، سەرەتا تەواوی کتێبخانەکەیان لە تۆڕێکی بچووکدا دەبینن. کاتێک زیاتر دەڕۆنە خوارەوە، کۆمەڵە خۆکار دروستکراوەکان دەردەکەون، کە بەپێی بابەتەکانی وەک خەڵک، ئاژەڵی ماڵی، شوێنەکان، یان ڕووداوەکان ڕێکخراون.

ئەم کۆمەڵانە دەتوانرێت بە جیا ڕێکبخرێن، پۆلێن بکرێن، یان جێگیر بکرێن. فەنکشنی گەڕان بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر کراوە و ئێستا پشتگیری لە داخڵکردنی زمانی سروشتی دەکات، وەک «من لەگەڵ ئایسکرێم»یان «پشیلە لەناو کارتۆنێکدا.» گەڕان بۆ ھەردوو وێنە و ڤیدیۆکان دەکرێت، لەگەڵ ناسینەوەی دیمەنە دیاریکراوەکانی ناو ڤیدیۆکان. بەھۆی تێکەڵبوون لەگەڵ ژیریی ئەپڵ، ئامرازەکانی دەستکاریکردنی باشترکراو بەردەستن. ئەمانە ئامرازێکی نوێی «پاککردنەوە» دەگرێتەوە کە شتە بێزارکەرەکان لە وێنەکان لادەبات، ھەروەھا تایبەتمەندییەک کە بە شێوەیەکی خۆکار یادەوەرییەکان لە وێنە و ڤیدیۆکان لەسەر بنەمای دەقی وەسفی سادە دروست دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٥
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٤
پۆل:نەرمەکاڵای تی ڤی ئۆ ئێس
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:نەرمەکاڵای ئەپڵ
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئایفۆتۆ

**ئایفۆتۆ** بەرنامەیەکی وەستێنراوی ڕێکخەری وێنە و دەستکاریکردنی وێنەیە کە لەلایەن ئەپڵ بۆ ئۆ ئێس ئێکس (ئێستا بە ماک ئۆ ئێس دەناسرێت) و ئای ئۆ ئێس پەرەی پێدراوە. لەگەڵ ھەموو کۆمپیوتەرێکی نوێی ماک لە ناساندنی کۆمەڵە بەرنامەی میدیای دیجیتاڵی ئای لایف لە ٢٠٠٣ تا ٢٠١٥دا بوو، کاتێک وەستێنرا و بە بەرنامەی فۆتۆز جێگەی گیرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٢
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئایپاد ئۆ ئێس ١٨

**ئایپاد ئۆ ئێس ١٨** شەشەمین وەشانی سەرەکیی سیستمی بەکارخەری ئایپاد ئۆ ئێسی ئەپڵە بۆ ئایپاد. لە کۆڕی جیھانیی پەرەپێدەرانی ٢٠٢٤ (دابلیو دابلیو دی سی) پەردەی لەسەر لادرا. جێگرەوەی ڕاستەوخۆی ئایپاد ئۆ ئێس ١٧یە و لەگەڵ ئای ئۆ ئێس ١٨، ماک ئۆ ئێس سیکۆیا، ڤیژن ئۆ ئێس ٢، واچ ئۆ ئێس ١١، و تی ڤی ئۆ ئێس ١٨ ڕاگەیەندرا.

ئایپاد ئۆ ئێس ١٨ یەکەم وەشانی ئایپاد ئۆ ئێسە کە بەرنامەی کالکیولەیتەری ئەپڵ بۆ ئایپاد، ھەروەھا ژیریی ئەپڵ لەخۆ دەگرێت.

ئایپاد ئۆ ئێس ١٨ کۆتا وەشانی ئایپاد ئۆ ئێسە کە پشتگیری نەوەی حەوتەمی ئایپاد دەکات.

## تایبەتمەندییەکانی سیستم
### ژیریی ئەپڵ
پلاتفۆرمی ژیریی ئەپڵ لە ئایپاد ئۆ ئێس ١٨٫١ و دواتر لەسەر ئەو ئایپادانەی کە ئێس ئۆ سی ئێم ١ یان نوێتریان ھەیە بەردەستە. ژیریی ئەپڵ ھەروەھا تواناکانی ژیریی دەستکرد (ئەی ئای) و مۆدێلە زمانەوانییە گەورەکان، وەشانێکی نوێی سیری، و تایبەتمەندییەکانی تر، وەک ئامرازەکانی دروستکردنی وێنە زیاد دەکات.

### ستەیج مانیجەر
ستەیج مانیجەر تایبەتمەندییەکی نوێی بەڕێوەبردنی پەنجەرەیە لەسەر ئایپاد. پەنجەرەی بەرنامەکان لە شاشەی تەواودا دەکرێت قەبارەکەیان بگۆڕدرێت بۆ ھەر قەبارەیەکی دیاریکراو بە ڕاکێشانی نیشانەکانی گۆشەی بەرنامەکە. بۆ نموونە، کالکیولەیتەر دەکرێت قەبارەکەی بگۆڕدرێت بۆ پەنجەرەیەکی بچووکتر کە ڕێژەی دیمەنی درێژی ئایفۆنی ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مۆبایل
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
تێکنۆ پۆڤا ٦ پڕۆ

**تێکنۆ پۆڤا ٦ پڕۆ** تەلەفۆنی زیرەکێکی لەسەر بنەمای ئەندرۆیدە کە لەلایەن کۆمپانیای چینی تێکنۆ دروست کراوە. لە ٢٦ی شوبات ڕاگەیەندرا و لە ٤ی نیسانی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە. جێگرەوەی تێکنۆ پۆڤا ٥ پڕۆیە.

## تایبەتمەندییەکان
### دیزاین
تێکنۆ پۆڤا ٦ پڕۆ بەشە پێشەوەی لە شووشەیە لەکاتێکدا پشتەوە و چوارچێوەکەی لە پلاستیک دروست کراوە. بە دوو جۆری ڕەنگ دێت: کۆمێت گرین و میتیۆرایت گرای. ئامێرەکە پلەی ئای پی ٥٣ی ھەیە، کە بەو مانایەیە لە بەرامبەر پڕژانی ئاو و تۆز خۆڕاگرە. قەبارەی ئامێرەکە ١٦٥٫٥ x 76.1 x ٧٫٩ ملم و کێشی ١٩٥ گرامە. پشتگیری دوو سیم دەکات (نانۆ-سیم و دووانە ستاند-بای).

### شاشە
خاوەنی شاشەیەکی ٦٫٧٨ ئینجی ئەی ئێم ئۆ ئێڵ ئی دییە بە ڕوونی ١٠٨٠ x ٢٤٣٦ پێکسڵ و چڕی پێکسڵی ٣٩٣ پی پی ئای. بەرزترین ئاستی ڕووناکی ١٣٠٠ نیتسی ھەیە. ھەروەھا شاشەکە سکانەری پەنجەمۆری ئۆپتیکاڵی ژێر شاشە و بڕینی کونی بۆ کامێرای سێڵفی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئەپڵ ئەی ١٥

**ئەپڵ ئەی ١٥ بایۆنیک** سیستمێکی ٦٤-بیت لەسەر بنەمای ئەی ئاڕ ئێمە لەسەر چیپێک (ئێس ئۆ سی) کە لەلایەن ئەپڵ ئینک دیزاین کراوە، بەشێکە لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن. لە ئایفۆن ١٣ و ١٣ مینی، ئایفۆن ١٣ پرۆ و ١٣ پرۆ ماکس، ئایپاد مینی (نەوەی شەشەم)، ئایفۆن ئێس ئی (نەوەی سێیەم)، ئایفۆن ١٤ و ١٤ پڵەس و ئەپڵ تی ڤی ٤ کەی (نەوەی سێیەم) بەکارھاتووە.

## سەرچاوەکان
ئەپڵ ئەی ١٧

**ئەپڵ ئەی ١٧ پرۆ** سیستمێکی ٦٤-بیت لەسەر بنەمای ئەی ئاڕ ئێمە لەسەر چیپێک (ئێس ئۆ سی) کە لەلایەن ئەپڵ ئینک دیزاین کراوە، بەشێکە لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن، و لەلایەن تی ئێس ئێم سی دروست کراوە. لە مۆدێلەکانی ئایفۆن ١٥ پرۆ، ئایفۆن ١٥ پرۆ ماکس، و ئایپاد مینی (نەوەی حەوتەم) بەکارھاتووە و یەکەم ئێس ئۆ سی بەردەستی بەرفراوانە کە لەسەر پرۆسەی ٣ ئێن ئێم دروستکرابێت. ئەم چیپە وەرگرتەیەکی نۆن-پرۆی نییە، چونکە ئەپڵ گواستییەوە بۆ تەکنەلۆژیای نۆدی بەرھەمھێنانی تی ئێس ئێم سی ئێن ٣ ئی و زنجیرەی ئەی ١٨ی لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ تا ١٩ی شوباتی ٢٠٢٥ ڕاگەیاند، کە ئەی ١٨ و ئەی ١٨ پرۆ بە ڕیزبەندی جێگەی ئەی ١٥ بایۆنیک (تەنھا لەسەر مۆدێلە ئاست نزمەکانی ئایفۆن بە جی پی یووی ٥-ناوکی)، ئەی ١٦ بایۆنیک (تەنھا لەسەر مۆدێلە ستانداردەکانی ئایفۆن بە جی پی یووی ٥-ناوکی) و ئەی ١٧ پرۆیان (تەنھا لەسەر مۆدێلە نایابەکانی ئایفۆن بە جی پی یووی ٦-ناوکی) گرتەوە لە ڕیزبەندی نوێی ئایفۆن ١٦.

## دیزاین
ئەپڵ ئەی ١٧ پرۆ خاوەنی سی پی یوویەکی شەش-ناوکی ئەی ئاڕ ئێم ڤی ٨٫٦-ئەی ٦٤-بیتی دیزاینکراوی ئەپڵە بە دوو ناوکی کارایی-بەرز کە بە خێرایی ٣٫٧٨ گێگا ھێرتز کار دەکەن، و چوار ناوکی وزە-کارا کە بە خێرایی ٢٫١١ گێگا ھێرتز کار دەکەن. ئەپڵ بانگەشەی ئەوە دەکات کە ناوکە نوێیەکانی کارایی-بەرز ١٠٪ خێراترن بەھۆی پێشبینیکردنی لقی باشترکراو، و مەکینەکانی دیکۆد و جێبەجێکردنی فراوانتر، ھەروەھا بانگەشەی ئەوە دەکات کە ناوکە نوێیەکانی کارایی خێراترن و ٣ ھێندە کاراترن لە ڕکابەرەکان. بڕی ڕام لە ٦ گێگابایتەوە بۆ ٨ گێگابایت زیادی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ژیریی دەستکرد لە پرۆژەکانی ویکیمیدیا

ھەندێک لە دەستکاریکەرانی پڕۆژەکانی ویکیمیدیا بەرنامەکانی ژیریی دەستکرد و فێربوونی مەکینە بەکاردەھێنن بۆ دەستکاریکردنی وتارە ھەبووەکان یان دروستکردنی وتاری نوێ.

ھەندێک لە بەکارھێنانەکانی ژیریی دەستکرد، وەک بەکارھێنانی مۆدێلە زمانییە گەورەکان بۆ دروستکردنی وتاری نوێ لە سەرەتاوە، مشتومڕاویتر بوون لە ھەندێکی تر بۆ کۆمەڵگەی ویکیپیدیا. لە ئابی ٢٠٢٥، ویکیپیدیا سیاسەتێکی گرتەبەر کە ڕێگەی بە دەستکاریکەران دەدا ئەو وتارانەی گومانیان لێدەکرێت بە ئەی ئای دروستکرابن کاندید بکەن بۆ سڕینەوەی خێرا.

ویکیپیدیا ھەروەھا سەرچاوەیەکی گرنگی داتای مەشقکردن بووە بۆ ھەندێک لە سەرەتاییترین پڕۆژەکانی ژیریی دەستکرد. ئەمە کاردانەوەی تێکەڵی وەرگرتووە، لەوانەش نیگەرانی دەربارەی ئەوەی کۆمپانیاکان ئاماژە بە ویکیپیدیا ناکەن کاتێک پشتی پێ دەبەستن بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارێک، ھەروەھا زیادبوونی تێچووەکانی ویکیپیدیا بەھۆی کۆکردنەوەی داتا.

## بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا
### سەرەتاییترین بەکارھێنانی ئامرازە ئۆتۆماتیکییەکان، فێربوونی مەکینە و ئەی ئای
لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە، ڕێگە بە بۆتەکان دراوە لە ویکیپیدیادا کار بکەن بەڵام دەبێت لەلایەن مرۆڤەوە پەسەند بکرێن و سەرپەرشتی بکرێن. بۆتێک کە لە ٢٠٠٢دا دروست کرا، ڕامبۆت، داتاکانی سەرژمێریی گۆڕی بۆ وتاری نوێی کورت دەربارەی شارۆچکەکانی یو ئێس؛ زۆرینەی ھەرە زۆری وتارەکانی شارۆچکە، شار و کاونتییەکان لەلایەن ئەوەوە دەستیان پێکرا. شەڕکردن دژی خراپکاری جەختکردنەوەیەکی سەرەکیی فێربوونی مەکینە و بۆت و ئامرازەکانی ئەی ئای بووە. کلووبۆتی ٢٠٠٧ پشتی بە ھیوریستیکی سادە دەبەست بۆ ناسینەوەی خراپکاری ئەگەری، لە کاتێکدا جێگرەوەی ٢٠١٠ی، کلووبۆت ئێن جی، فێربوونی مەکینە لە ڕێگەی تۆڕێکی دەماریی دەستکرد بەکاردەھێنێت. نەرمامێری وەرگێڕانی ئامێر ھەروەھا بۆ چەندین ساڵە لەلایەن بەشداربووانی ویکیمیدیاوە بەکارھاتووە.

پڕۆژەی خزمەتگوزاری ھەڵسەنگاندنی پێداچوونەوەی بابەتیی (ئۆ ئاڕ ئی ئێس)ی ئارۆن ھالفاکەر لە کۆتایی ٢٠١٥ وەک خزمەتگوزارییەکی ژیریی دەستکرد بۆ نمرەدان بە کوالێتیی دەستکارییەکانی ویکیپیدیا دەستی پێکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
نانەواخانە

[وێنۆک|دیمەنی دەرەوەی نانەواخانەیەک لە [بروکسێل|برۆکسل.]]
وێنۆک|کاونتەرێکی فرۆشتنی نانەواخانە لە پاریس.
**نانەواخانە** (ھەروەھا بە **شوێنی نانکردن**، **دوکانی نانەوا** یان **دوکانی ھەویرکاری** ناسراوە) دامەزراوەیەکە کە کاڵای برژاوی لەسەر بنەمای ئارد بەرھەم دەھێنێت و دەیفرۆشێت کە لە فڕندا دروست دەکرێن وەک نان، کووکی، کێک، دۆنێت، پیتزا، بێیگڵ، شیرینیەمەنی و پای. ھەندێک نانەواخانەی تاکەکەسی وەک قاوەخانەکان پۆلێن دەکرێن، کە قاوە و چای پێشکەش بەو کڕیارانە دەکەن کە دەیانەوێت کاڵا برژاوەکان لە شوێنەکەدا بخۆن. لە ھەندێک وڵاتدا، جیاوازی دەکرێت لە نێوان نانەواخانەکان، کە بە پلەی یەکەم نان دەفرۆشن، و ، کە بە پلەی یەکەم کاڵا برژاوە شیرینەکان دەفرۆشن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی ڕێستۆرانت
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەڵمانی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فینلاندی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
باخچەی سەربان

alt=Flat rooftop with greenery and a small rectangular pool|وێنۆک|باخچەی سەربانی سەنتەری ڕۆکفێلەر لە مانھاتن
وێنۆک|باخچەی ئاسمان لە شەقامی فێنچێرچ ٢٠ لە ناوچەی دارایی مێژوویی سیتی ئۆف لەندەن
**باخچەی سەربان** باخچەیەکە لەسەر بانی باڵەخانەیەک. جگە لە سوودە ڕازاوەیییەکان، چاندنی سەر بانەکان دەکرێت خۆراک، کۆنترۆڵی پلەی گەرمی، سوودە ھایدرۆلۆژییەکان، باشترکردنی تەلارسازی، نشینگە یان ڕێڕەو بۆ ژیانی کێوی و دەرفەتی کات بەسەربردن دابین بکەن، و لە ئاستێکی فراواندا تەنانەت سوودی ئیکۆلۆژیشیان ھەبێت.[*[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (ئەیلوول ٢٠٢٥)">citation needed</span>]]*] پراکتیکی بەرھەمھێنانی خۆراک لەسەر بانی باڵەخانەکان ھەندێک جار بە کشتوکاڵی سەر بان ناودەبرێت. کشتوکاڵی سەر بان بەزۆری بە بەکارھێنانی بانی سەوز، ھایدرۆپۆنیک، ئایرۆپۆنیک یان سیستمەکانی ئێر-دایناپۆنیک یان باخچەی کۆنتێنەری ئەنجام دەدرێت.
وێنۆک|تەراسی سەربانی ھۆتێلی کاسا گراندا لە سانتیاگۆ دی کووبا.

## مێژوو
مرۆڤەکان ڕوەکیان لەسەر پێکھاتەکان چاندووە لەو کاتەوەی زیگوراتەکانی مێزۆپۆتامیای کۆن (ھەزارەی چوارەمی پێش زایین–٦٠٠ی پێش زایین) چاندنی دار و دەوەنیان لەسەر تەراسە بەرزەکان ھەبووە. نموونەیەک لە سەردەمی ڕۆمدا ڤێلای میستەریز بوو لە پۆمپی، کە تەراسێکی بەرزی ھەبوو کە ڕوەکی لێ دەچێنرا. باخچەیەکی سەربان ھەروەھا لە دەوروبەری ھۆڵێکی گوێگرتن لە قەیسەرییەی ڕۆمانی-بیزەنتیدا دۆزراوەتەوە. شاری فوستاتی میسری لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ژمارەیەک باڵەخانەی بەرزی ھەبووە کە ناسر خەسرەو لە سەرەتای سەدەی ١١دا وەک باڵەخانەی تا ١٤ نھۆمی وەسفی کردوون، لەگەڵ باخچەی سەربان لە نھۆمی سەرەوە کە چەرخی ئاوی لەلایەن گا ڕاکێشراویان ھەبووە بۆ ئاودێریکردنیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:بانەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ژیانی کێوی

[alt=A lion (Panthera leo)|وێنۆک|[شێر|شێرێک (پانثێرا لیۆ). شێرەکان نموونەیەکن لە مێگافاونای کاریزماتیک، گرووپێک لە جۆرەکانی ژیانی کێوی کە بە تایبەتی لە ناو چاندی مرۆڤدا بەناوبانگن.]]
**ژیانی کێوی** ئاماژەیە بۆ ئاژەڵە دەستەمۆنەکراوەکان و جۆرە ڕوەکە کێوییەکان کە دەتوانن لە نشینگە سروشتییەکەی خۆیاندا بژین، بەڵام ھەموو ئەو ئۆرگانیزمەانە دەگرێتەوە کە گەشە دەکەن یان بە کێوی لە ناوچەیەکدا دەژین بەبێ ئەوەی لەلایەن مرۆڤەوە ناسیندرابن. ژیانی کێوی ھەروەھا ھاومانای نێچیر، باڵندە و شیردەرەکان بوو کە بۆ وەرزش ڕاو دەکران. ژیانی کێوی دەتوانرێت لە ھەموو سیستمە ئیکۆلۆژییەکاندا بدۆزرێتەوە، ھەم کێوی و ھەم زۆربەی ناوچە شارنشینە گەشەسەندووەکان، کە گرووپی جیاواز پێکدەھێنن. لەکاتێکدا دەستەواژەکە لە چاندی باودا بەزۆری ئاماژەیە بۆ ئەو ئاژەڵانەی کە بەھۆی بوونی مرۆڤەوە دەستیان لێ نەدراوە، زۆربەی زانایان ھاوڕان کە زۆربەی ژیانی کێوی لەژێر کاریگەری مرۆڤدایە. ھەندێک ژیانی کێوی ھەڕەشە لە سەلامەتی، تەندروستی، دارایی و کوالێتی ژیانی مرۆڤ دەکەن، بەڵام زۆرێک لە ئاژەڵە کێوییەکان بەھایان بۆ مرۆڤ ھەیە، چ ئابووری، پەروەردەیی، یان ھەستی بێت.

مرۆڤەکان لە ڕووی مێژوویییەوە مەیلیان ھەبووە شارستانیەتی لە ژیانی کێوی جیا بکەنەوە بە چەندین شێوە، لەوانە لە ڕووە یاسایی، کۆمەڵایەتی و ڕەوشتییەکانەوە؛ بەڵام ھەندێک ئاژەڵ لەگەڵ ژینگەکانی دەوروبەری شار ڕاھاتوون. ئەمەش ژیانی کێوی شارنشین دەگرێتەوە وەک پشیلە و سەگی کێوی، مشک و جرج. ھەندێک ئایین ھەندێک ئاژەڵ بە پیرۆز ڕادەگەیەنن، و لە سەردەمی نوێدا، نیگەرانی بۆ ژینگەی سروشتی وای لە چالاکوانان کردووە کە ناڕەزایەتی دەرببڕن دژی قۆستنەوەی ژیانی کێوی بۆ قازانجی مرۆڤ یان کاتبەسەربردن.

بازرگانی نێودەوڵەتی ساڵانە ڕەنگە بەھای ملیارەھا دۆلار بێت و کار بکاتە سەر سەدان ملیۆن نموونەی جیاواز. ژمارەی دانیشتووانی ژیانی کێوی لە جیھاندا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە، بە ڕێژەی ٦٨٪ لە ساڵی ١٩٧٠وە، لە ئەنجامی چالاکییە مرۆیییەکان، لەگەڵ ھۆکارە دەستنیشانکراوەکان کە بریتین لە بەکاربردنی زۆر، گەشەی دانیشتووان، و کشتوکاڵی چڕ. ئەمە وەک بەڵگەیەک دەھێنرێتەوە کە مرۆڤەکان شەشەمین ڕووداوی لەناوچوونی بەکۆمەڵیان دەستپێکردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:ژیانی کێوی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
باخچە

alt=بڕوانە ژێرنووس|وێنۆک|بەشێک لە باخچەی ڕوەکیی بڕۆکلین کە دارە گێلاسە پەمەیییەکانی پرونوس 'کانزان'ی لێیە
[وێنۆک|باخچەی ڕوەکیی [نیوجێرزی لە سکایلاندس ئیستەیت]]
باخچە شوێنێکی پلان بۆ داڕێژراوە، بەزۆری لە دەرەوەیە، کە تەرخانکراوە بۆ چاندن، نمایشکردن، و چێژوەرگرتن لە ڕوەک و شێوەکانی تری سروشت. تاکە تایبەتمەندی کە تەنانەت کێوییترین باخچەی کێوی پێ دەناسرێتەوە بریتییە لە 'کۆنترۆڵ'. باخچەکە دەتوانێت ھەم کەرەستەی سروشتی و ھەم دەستکرد لەخۆ بگرێت.

باخچەکان زۆربەی جار تایبەتمەندی دیزاینیان ھەیە لەوانەش پەیکەر، فۆلی، پەرگۆلا، تریلیس، ستەمپەری، جۆگەی وشک، و تایبەتمەندییەکانی ئاو وەک فوارە، حەوز (بە ماسی یان بێ ماسی)، تاڤگە یان جۆگە. ھەندێک باخچە تەنھا بۆ مەبەستی ڕازاندنەوەن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر بەرھەمی خۆراکیش بەرھەم دەھێنن، ھەندێک جار لە ناوچەی جیاوازدا، یان ھەندێک جار بە تێکەڵی لەگەڵ ڕوەکە ڕازاوەکان. باخچە بەرھەمھێنەرەکانی خۆراک لە کێڵگەکان جیا دەکرێنەوە بەھۆی قەبارە بچووکەکەیان، شێوازە کار-چڕەکانیان، و مەبەستەکەیان (چێژوەرگرتن لە کاتبەسەربردن یان خۆبژێوی نەک بەرھەمھێنان بۆ فرۆشتن، وەک لە مارکێت گاردنێکدا). باخچەی گوڵەکان ڕوەکەکان بە بەرزایی، ڕەنگ، پێکھاتە، و بۆنی جیاواز تێکەڵ دەکەن بۆ دروستکردنی سەرنج و چێژبەخشین بە ھەستەکان.

باوترین شێوەی ئەمڕۆ باخچەی نیشتەجێبوون یان گشتییە، بەڵام دەستەواژەی 'باخچە' لە مێژووەوە دەستەواژەیەکی گشتیتر بووە. باخچەی ئاژەڵان، کە ئاژەڵە کێوییەکان لە نشینگە سروشتییە ھاوشێوەکراوەکاندا نمایش دەکەن، پێشتر بە باخچە زوولۆژییەکان ناودەبران. باخچە ڕۆژاوایییەکان نزیکەی بە گەردوونی لەسەر بنەمای ڕوەکن، لەگەڵ 'باخچە'، کە لە ڕووی زمانەوانییەوە بە واتای 'شوێنی دەورەدراو' دێت، زۆربەی جار ئاماژەیە بۆ شێوەیەکی کورتکراوەی باخچەی ڕوەکی؛ بەڵام ھەندێک جۆری باوی باخچە ڕۆژھەڵاتییەکان، وەک باخچەی زێن، ڕوەک بە کەمی یان ھەر بەکاری ناھێنن. لە لایەکی ترەوە، باخچەی دیمەنە سروشتییەکان، وەک باخچە دیمەنە سروشتییە ئینگلیزییەکان کە بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٨دا پەرەیان پێدرا، ڕەنگە بڕیار بدەن گوڵ بە تەواوی لابدەن.

تەلارسازیی دیمەنە سروشتییەکان چالاکییەکی پیشەیی پەیوەندیدارە و تەلارسازانی دیمەنە سروشتییەکان مەیلیان ھەیە بەشدار بن لە دیزاینکردن لە زۆر ئاستدا و لەسەر ھەردوو پڕۆژەی گشتی و تایبەت کار بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
باخچەی ژیانی کێوی

وێنۆک|باخچەیەکی ژیانی کێوی (لە لوار-اتلانتیک لە ڕۆژاوای فەرەنسا)
**باخچەی ژیانی کێوی** (یان **باخچەی نشینگە** یان **بنیاتنانەوەی حەوشە**) ژینگەیەکە کە بەو مەبەستە دروست کراوە وەک پەناگەیەکی بەردەوام بۆ ژیانی کێوی دەوروبەر کار بکات. باخچەکانی ژیانی کێوی جۆرەھا نشینگە لەخۆ دەگرن کە خزمەت بە ڕوەکە ڕەسەن و خۆماڵییەکان، باڵندەکان، وشکاوییەکان، خشۆکەکان، مێرووەکان، شیردەرەکان و ھتد دەکەن، و مەبەست لێیان ھێشتنەوەی فلۆرا و فۆنای ڕەسەنی ناوچەکەیە. ناوەکانی تری ئەم جۆرە باخچەوانییە دەکرێت جیاواز بن، دیارترینیان بریتین لە نشینگە، **ئیکۆلۆژی**، و **باخچەوانیی پاراستن**.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژیانی کێوی
فەرش

وێنۆک|یەکێک لە فەرشەکانی ئەردەبیل
وێنۆک|بەڕەیەکی بچووک
فەرش یان بەڕە داپۆشەرێکی زەویی تێکستیلە کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە چینێکی سەرەوەی کڵۆ پێکدێت کە بە بەشێکی پشتەوە نووساوە. لە ئەورووپا، کڵۆکە بە شێوەیەکی نەریتی لە خوری دروست دەکرا، بەڵام لەو کاتەوەی سەدەی ٢٠ەم، ڕیشاڵە دەستکردەکان وەک پۆلیپڕۆپیلین، نایلۆن، و پۆلیێستەر وەک جێگرەوەی ھەرزانتر بەکارھاتوون. کڵۆکە بەزۆری لە گوڵەپڵیتەی پێچراوە پێکدێت کە چارەسەری گەرمی کراون بۆ پاراستنی پێکھاتەکەیان. دەستەواژەکانی فەرش و بەڕە وەک یەک بەکاردەھێنرێن، ھەرچەندە بەڕەکان بە گشتی بە شلەیی ڕادەخرێن و بچووکترن. لەو کاتەوەی سەدەی ١٩ھەم، ئاڕاستەیەک ھەبووە بۆ بەرھەمھێنانی فەرشی دیوار-بۆ-دیوار بۆ ژوورەکان کە لە شوێنی خۆیاندا جێگیر دەکرێن.

نەریتە ناسراوەکانی فەرش و بەڕە بریتین لە فەرشی فارسی، بەڕەی ڕۆژھەڵاتی و بەڕەی ئەنادۆڵی.

زەویی فەرش نەرمییەک بۆ دانیشتن و چۆکدادان دابین دەکات، و دەنگ و گەرمی باشتر دادەبڕێت وەک لە زەویی کاشی یان بەرد. فەرش گشتگیرە و زۆربەی جار بە نەخش و مۆتیف دەڕازێنرێتەوە. بەھۆی پەرەسەندنی تەکنەلۆژییەوە، فەرشی دەستکردی ھەرزان و بەکۆمەڵ بەرھەمھێنراو دروست دەکرێن، ھەروەھا بەڕەی خوریی دەستچنی گرانبەھاتریش.

فەرشەکان دەتوانرێن لە ڕێگەی شێوازە جیاوازەکانەوە بەرھەم بھێنرێن، لەوانەش چنین، فێڵتکردنی دەرزی، گرێدانی دەستی (وەک لە بەڕە ڕۆژھەڵاتییەکاندا دەبینرێت)، تەفتکردن (کە تێیدا کڵۆ دەخرێتە ناو کەرەستەی پشتەوە)، چنینی تەخت، ھووککردن (بە ڕاکێشانی خوری یان لۆکە لە ڕێگەی کونی قوماشێکی بەھێزەوە)، یان نەخشاندن. فەرشەکان بەزۆری بە پانیی  لە یو ئێس و  لە ئەورووپا دروست دەکرێن. بۆ دروستکردنی فەرشکردنی دیوار-بۆ-دیوار، سەرەتا پانییە جیاوازەکانی فەرش پێکەوە دەبەسترێن (بە بەکارھێنانی تیپی دروومان)یان پێکەوە دەدروورێن. پاشان فەرشەکە لەسەر ژێراوێکی نەرم (پاد) بە زەوییەکەدا جێگیر دەکرێت بە بەکارھێنانی بزمار، تاقمە بزمارەکان (کە لە یو کەی بە دارە گرتووەکان ناسراون)، چسپەکان، یان ناوبەناو دارە کانزایییە تەلەبەندە ڕازاوەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
لیستی عێراقی

**لیستی عێراقی** () پێڕستی پارتێکی سیاسی بوو لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانیی عێراق، ٢٠٠٥ ، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە شیعەی عەلمانی پێکھاتبوو. ڕێککەوتنی نیشتمانیی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەیاد عەلاوی بوو، سەرۆک وەزیرانی پێشووی دەربەدەر و کاتی.

ئەندامانی دیکە بریتین لە ئەنجومەنی دیارەکانی عێراق،بزووتنەوەی دیموکراتەکانی عێراق، پارتی بەئاگاھاتنەوەی نیشتمانیی دیموکرات، کۆمەڵەی دڵسۆزی بۆ عێراق، و کۆمەڵەی سەربەخۆکانی عێراق - کە ھەموویان زۆر بچووکترن.

لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٥ی عێراقدا لیستی عێراقی ١٣.٨٢٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا، بەمەش ٤٠ کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانیی ڕاگوزەری عێراقدا بەدەستھێنا.

پێش ھەڵبژاردنەکانی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ پێڕستەکە لەگەڵ چەند لایەنێکی دیکە یەکگرت و لیستی نیشتمانیی عێراقی پێکھێنا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سینی (قاپوقاچاغ)

**سینی** جۆرێکی گەورەی قاپوقاچاغی سەر مێزە کە بۆ پێشکەشکردنی خۆراک بەکاردێت. دەورییەکە کە خۆراکی لەسەر نمایش دەکرێت و پێشکەش بە خەڵک دەکرێت. شێوەکەی دەکرێت ھێلکەیی، بازنەیی، ھەشتگۆشەیی، لاکێشەیی، یان چوارگۆشە بێت.

دەکرێت لە کانزا، سێرامیک، پلاستیک، شووشە یان دار دروست بکرێت. سینییە سادە و ڕازاوەکان کە بۆ بارودۆخ یان بۆنە فەرمییەکان گونجاون لە زیو دروست دەکرێن یان بە زیو ڕووپۆش دەکرێن، و نموونە ئەنتیکەکان بە بەنرخ دادەنرێن. سینییە زۆر گرانبەھا و تەشریفاتییەکان لە زێڕ دروست کراون.[*[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (حوزەیران ٢٠٢٥)">citation needed</span>]]*] سینییە جزەدارەکان گەرم دەکرێن تاوەکو خۆراکی سەریان جزەی بێت؛ زۆربەی جار لە کانزا دروست دەکرێن لەگەڵ ژێرخەرێک.

لە زاراوەی چێشتخانەدا، سینی زۆربەی جار ژەمێکی سەرەکییە کە لەسەر سینییەک پێشکەش دەکرێت لەگەڵ یەک یان چەند ژەمێکی لاوەکی، وەک زەلاتە یان فینگەری پەتاتە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێو
پۆل:خزمەتگوزاری خۆراک
پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
گارسۆن

وێنۆک|گارسۆنێکی مەیامی بیچ لە ١٩٧٣
**گارسۆنەکان**، ئەو کەسانەن کە لە خواردنگە، چێشتخانەیەکی بچووک، یان بارێک و ھەندێک جار لە ماڵە تایبەتەکاندا کار دەکەن، خزمەت بە کڕیاران دەکەن بە دابینکردنی خۆراک و خواردنەوە بۆیان بەپێی داواکاری. گارسۆنەکان پابەندی ئەو یاسا و ڕێنمایییانە دەبن کە لەلایەن بەڕێوەبەرەوە دیاری دەکرێن. گارسۆنەکان زۆر ئەرکی جیاواز جێبەجێ دەکەن، وەک وەرگرتنی داواکارییەکان، گەیاندنی خۆراک، پاککردنەوەی قاپ و قاچاغی زیوین، یارمەتیدان لە کۆکردنەوەی مێزەکان، کاتبەسەربردنی کڕیاران، پڕکردنەوەی وێستگەکانی کار بە پێداویستییەکان، و پێدانی پسوڵەکە.

گارسۆنی سەر مێزەکان بەشێکە لە کەرتی خزمەتگوزاری و لە نێوان باوترین پیشەکانە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، نووسینگەی ئاماری کار مەزەندەی کردووە کە، ، نزیکەی  کەس وەک پێشکەشکار لە وڵاتەکەدا دامەزراون.

زۆرێک لە خواردنگەکان جلی فەرمی تایبەت بۆ گارسۆنەکانیان ھەڵدەبژێرن بۆ پۆشین. گارسۆنەکان دەکرێت بەخشیش وەک بەشێکی بچووک یان گەورەی داھاتەکەیان وەربگرن، کە نەریتەکان لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر زۆر جیاوازن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
حەوشەی پشتەوە

[وێنۆک|حەوشەیەکی پشتەوە لە [بریزبێن|بریزبێن، کوینزلاند، ئوسترالیا، لە ١٩٢٩]]
وێنۆک|باخچەی پشتەوەی ئیفۆرد مانۆر لەلایەن ھارۆڵد پێیتۆ دیزاین کراوە.
**حەوشەی پشتەوە**، یان **حەوشەی پشتەوە** (لە شانشینی یەکگرتوو بە **باخچەی پشتەوە** یان تەنھا **[[باخچە]]** ناسراوە)، حەوشەیەکە لە پشتی خانووێکدا، کە لە پەرەپێدانە شارەدێیییەکان لە جیھانی ڕۆژاوادا باوە.

بەزۆری باخچەیەکی نیشتەجێبوونە کە دەکەوێتە پشتی زەوییەکەوە، لە لایەکەی تری خانوووەکە لە حەوشەی پێشەوە. لەکاتێکدا باخچە ڕۆژاوایییەکان نزیکەی بە گەردوونی لەسەر بنەمای ڕوەکن، 'باخچە' (کە لە ڕووی زمانەوانییەوە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ کورتکراوەی باخچەی ڕوەکی) ڕەنگە ڕوەک بە کەمی یان ھەر بەکاری ناھێنێت. ھەر بۆیە، دەستەواژەکانی 'حەوشە' و 'باخچە' بۆ ناوەڕۆکی ئەم وتارە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا جێگەی یەک دەگرنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
حەوشە (زەوی)

وێنۆک|حەوشەیەکی دابەشکراو (ئینگلیزی ئەمریکی)
وێنۆک|حەوشەیەک لە شارۆچکەیەکی گوندنشین لە ئەڵمانیا (ھیڵدێسھایم بۆردە)
**حەوشە** ڕووبەرێکی زەوییە کە ڕاستەوخۆ لە تەنیشت یەک یان چەند بیناکانەوەیە. دەکرێت یان دەورەدراو بێت یان کراوە. وشەکە دەکرێت لە ھەمان ڕەگی زمانەوانییەوە ھاتبێت وەک وشەی باخچە (پرۆتۆ-ئیندو-ئەورووپی 'گەر' "بۆ گرتن، دەورەدان") و زۆرێک لە ھەمان واتاکانی ھەیە.

ژمارەیەک وشەی لێوەرگیراو ھەن، بەزۆری پەیوەستن بە بەکارھێنانێکی دیاریکراو یان جۆری باڵەخانەیەک. ھەندێکیان دەکرێت کۆن بن یان ئێستا کەمتر بەکاربھێنرێن. نموونەی ئەو وشانە بریتین لە: حەوشەی ناوەوە، حەوشەی گەوڕ، حەوشەی ھۆپ، گۆڕستان، حەوشەی کەنیسە، حەوشەی خشت، حەوشەی بەندیخانە، حەوشەی ھێڵی ئاسن، حەوشەی پاشماوە، حەوشەی تەویلە، و حەوشەی بەردەم دەرگا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەرەستەکانی گیانلەبەران
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
نمایشکردنی خواردن

وێنۆک|نمایشێکی ھاوچەرخی خۆراکی ئێرلەندی: سنگە مراوی برژاو و گۆشتی ئاسک لەگەڵ ھێلکەی کوڵاو، گێزەر، چەوەندەر و سیرە کێوی.
**نمایشکردنی خۆراک** ھونەری گۆڕین، پرۆسێسکردن، ڕێکخستن، یان ڕازاندنەوەی خۆراکە بۆ بەرزکردنەوەی سەرنجڕاکێشییە جوانیناسییەکەی.

نمایشی بینراوی خۆراکەکان زۆربەی جار لەلایەن چێشتلێنەرەکانەوە لە چەندین قۆناغی جیاوازی ئامادەکردنی خۆراکدا ڕەچاو دەکرێت، لە شێوازی بەستنەوە یان دوورینی گۆشتەکانەوە، بۆ جۆری ئەو بڕینەی لە وردکردن و لەتکردنی گۆشت یان سەوزەواتدا بەکاردێت، تا دەگاتە شێوازی ئەو قاڵبەی لە ژەمێکی ڕژاودا بەکاردێت. خودی خۆراکەکە دەکرێت بڕازێنرێتەوە وەک لەو کێکانەی بە وردی کرێم کراون، لەسەری بە کەرەستە ڕازاوەکان و ھەندێک جار کەرەستە خوارەمەنییە پەیکەرییەکان دابنرێت، سۆسەکانی بەسەردا بڕژێنرێت، تۆو، پاودەر، یان پێکھاتەکانی تری بەسەردا بپڕژێنرێت، یان دەکرێت لەگەڵ ڕازێنەرەوەی خوراو یان نەخوراو بێت.

نمایشکردنی خۆراک ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ھونەرەکانی چێشتلێناندا، چونکە شێوەی بینراوی ژەمەکە دەتوانێت کار بکاتە سەر تێگەیشتنی کەسێک بۆ کوالێتی، تام و ڕازیبوونی گشتی. قاپێکی بە وردی ڕێکخراو ڕەنگە ڕەنگدانەوەی لێھاتوویی تەکنیکیی چێشتلێنەرێک بێت لەکاتێکدا نمایشی خراپ دەتوانێت بە نەرێنی کار بکاتە سەر تەواوی ئەزموونی نانخواردن و کاریگەرییەکی بەردەوام بەجێبھێڵێت. ھەرچەندە دەستەواژەکان ھەندێک جار وەک یەک بەکاردەھێنرێن، قاپکردنی خۆراک بە تایبەتی ئاماژەیە بۆ ڕێکخستن و ستایڵکردنی خۆراکەکە لەسەر قاپەکە، لەکاتێکدا نمایشکردنی خۆراک تەواوی چوارچێوەی بینراوی ژەمەکە لە قاپەکەوە تا ڕێکخستنی مێزەکە لەخۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕازاندنەوەکانی خۆراک و خواردنەوە
پۆل:خزمەتگوزاری خۆراک
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پەمپی گەرمی

وێنۆک|گەرمی گۆڕەڕی دەرەکیی پەمپێکی گەرمی سەرچاوەی ھەوا بۆ ھەردوو گەرمکردن و ساردکردنەوە
وێنۆک|یەکەی دیواریی مامەڵەکردنی ھەوای ناوەوەی پەمپی گەرمی میتسوبیشی ئەلیکتریک
**پەمپی گەرمی** ئامێرێکە کە وزەی میکانیکی یان گەرمی بەکاردەھێنێت بۆ گواستنەوەی گەرمی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر. پەمپی گەرمی میکانیکی، کە بە بزوێنەری کولنیش ناسراوە، توانای کارەبایی بەکاردەھێنێت بۆ گواستنەوەی گەرمی لە ڕێگەی پەستانەوە. بە تایبەتی، وزەی گەرمی لە ڕێگەی پەمپی گەرمی و خولی ساردکردنەوە دەگوازێتەوە، شوێنێک سارد دەکاتەوە و ئەوەی تریان گەرم دەکات. ئەو پەمپە گەرمییانەی کە بە وزەی گەرمی کار دەکەن بە پەمپی گەرمی ھەڵمژین دەناسرێن.

لە زستاندا، پەمپێکی گەرمی دەتوانێت گەرمی لە دەرەوەی ساردەوە بگوازێتەوە بۆ گەرمکردنی خانووێک؛ لە ھاویندا، دەکرێت دیزاین بکرێت بۆ گواستنەوەی گەرمی لە خانووەکەوە بۆ دەرەوەی گەرمتر. چونکە گەرمی دەگوازێتەوە لە جیاتی ئەوەی بەرھەمی بھێنێت، لە ڕووی وزەوە کاراترە لە گەرمکردن بە بۆیلەری غاز.

لە پەمپێکی گەرمی پەستانی-ھەڵمی ئاساییدا، ساردکەرەوەیەکی گازی دەپەسترێت تاوەکو پەستان و پلەی گەرمییەکەی بەرز دەبێتەوە. کاتێک پەمپەکە وەک گەرمکەرەوە لە کەشوھەوای سارددا کار دەکات، گازە گەرمکراوەکە بۆ ناو گەرمی گۆڕەڕێک لە شوێنی ناوەوە دەڕوات، کە بەشێک لە وزەی گەرمییەکەی دەگوازرێتەوە بۆ ئەو شوێنە، و دەبێتە ھۆی ئەوەی گازەکە خەست ببێتەوە بۆ شلەیەک. ساردکەرەوە شلکراوەکە بۆ ناو گەرمی گۆڕەڕێک لە شوێنی دەرەوە دەڕوات، کە تێیدا پەستانەکە دادەبەزێت، شلەکە بەھەڵم دەبێت، و پلەی گەرمی گازەکە دادەبەزێت. ئێستا کە ساردترە لە پلەی گەرمی شوێنی دەرەوە کە وەک سەرچاوەی گەرمی بەکاردێت، دەتوانێت دووبارە وزە لە سەرچاوەی گەرمییەکەوە وەربگرێت، بپەسترێت، و خولەکە دووبارە بکاتەوە.

پەمپە گەرمییەکانی سەرچاوەی ھەوا باوترین مۆدێلن، لەکاتێکدا جۆرەکانی تر پەمپی گەرمی سەرچاوەی زەوی، پەمپی گەرمی سەرچاوەی ئاو، و پەمپی گەرمی ھەوای دەرچوو دەگرێتەوە. پەمپە گەرمییە قەبارە گەورەکان ھەروەھا لە سیستمەکانی گەرمکردنی ناوچەیی بەکاردەھێنرێن. مۆڵەت: سی سی بی وای ٤٫٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڕانی وزە
پۆل:ئەندازیاریی بینا
پۆل:CS1 Italian-language sources (it)
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ساردکردنەوە

وێنۆک|ساردکردنەوەی بازرگانی
**ساردکردنەوە** ھەر جۆرێکە لە جۆرە جیاوازەکانی ساردکردنەوەی شوێنێک، ماددەیەک، یان سیستمێک بۆ دابەزاندن یان ھێشتنەوەی پلەی گەرمییەکەی لە خوار پلەی گەرمی دەوروبەر (لەکاتێکدا گەرمیی لادراو لە پلەیەکی گەرمی بەرزتردا فڕێ دەدرێت). ساردکردنەوە شێوازێکی ساردکردنەوەی دەستکرد یان دروستکراوی مرۆڤە.

ساردکردنەوە ئاماژەیە بۆ ئەو پرۆسەیەی کە تێیدا وزە، بە شێوەی گەرمی، لە ناوەندێکی پلە گەرمی نزم لادەبرێت و دەگوازرێتەوە بۆ ناوەندێکی پلە گەرمی بەرز. ئەم کارەی گواستنەوەی وزەیە بە شێوەیەکی نەریتی بە ھۆکاری میکانیکی (جا سەھۆڵ بێت یان ئامێرە ئەلکترۆمیکانیکییەکان) ئەنجام دەدرێت، بەڵام دەکرێت بەھۆی گەرمی، موگناتیس، کارەبا، لەیزەر، یان ھۆکارەکانی تریش ئەنجام بدرێت. ساردکردنەوە زۆر بەکارھێنانی ھەیە، لەوانەش ساردکەرەوە ناوماڵییەکان، بەستەرە پیشەسازییەکان، کرایۆجینیک، و فێنککردنەوەی ھەوا. پەمپە گەرمییەکان دەکرێت دەرھاویشتەی گەرمیی پرۆسەی ساردکردنەوە بەکاربھێنن، ھەروەھا دەکرێت بە شێوەیەک دیزاین بکرێن کە پێچەوانەببنەوە، بەڵام لە لایەنەکانی ترەوە ھاوشێوەی یەکەکانی فێنککردنەوەی ھەوان.

## سەرچاوەکان

پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:تەکنۆلۆژییەکانی ساردکردنەوە
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
خۆراکی بەستوو

وێنۆک|تووە بەستووەکان
[وێنۆک|ڕێڕەوێکی خۆراکە پرۆسێسکراوە بەستووەکان لە [سووپەرمارکێتێک لە کەنەدا]]
بەستنی خۆراک دەیپارێزێت لە کاتی ئامادەکردنییەوە تا ئەو کاتەی دەخورێت. لە سەردەمە کۆنەکانەوە، جووتیاران، ماسیگران، و ڕاوچییەکان دانەوێڵە و بەرھەمەکانیان لە باڵەخانە گەرم نەکراوەکاندا لە وەرزی زستاندا پاراستووە. بەستنی خۆراک شیبوونەوە خاو دەکاتەوە بە گۆڕینی شێی ماوە بۆ سەھۆڵ، کە ڕێگری لە گەشەی زۆربەی جۆرەکانی بەکتریا دەکات. لە پیشەسازیی کاڵای خۆراکدا، دوو پرۆسە ھەن: میکانیکی و کرایۆجینیک (یان بەستنی خێرا). کینەتیکی بەستن گرنگە بۆ پاراستنی کوالێتی و پێکھاتەی خۆراکەکە. بەستنی خێراتر کریستاڵی سەھۆڵی بچووکتر دروست دەکات و پێکھاتەی خانەیی دەپارێزێت. بەستنی کرایۆجینیک خێراترین تەکنەلۆژیای بەستنی بەردەستە بەھۆی پلەی گەرمی زۆر نزمی نایترۆجینی شل .

پاراستنی خۆراک لە چێشتخانە ناوماڵییەکاندا لە سەردەمی مۆدێرندا لە ڕێگەی بەستەرە ناوماڵییەکانەوە ئەنجام دەدرێت. ئامۆژگاری پەسەندکراو بۆ خاوەن ماڵەکان ئەوە بوو کە خۆراک لە ڕۆژی کڕینیدا ببەستن. دەسپێشخەرییەک لەلایەن گرووپێکی سووپەرمارکێت لە ساڵی ٢٠١٢ (بە پشتگیری بەرنامەی کرداری پاشماوە و سەرچاوەکانی شانشینی یەکگرتوو) ھانی بەستنی خۆراک دەدات «بە زووترین کات تاوەکو ڕێکەوتی 'بەکارھێنان تا'ی بەرھەمەکە». ئاژانسی ستانداردەکانی خۆراک وەک پشتگیریکار لەم گۆڕانکارییە ناوبرا، بەو مەرجەی خۆراکەکە تا ئەو کاتە بە دروستی کۆگا کرابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
وشەسازی

**وشەسازی** کۆمەڵێک وشەیە، بەزۆری کۆمەڵێکە لە زمانێکدا یان کۆمەڵێکە کە تاکەکەسێک دەیزانێت. وشەی ڤۆکابیولاری لە ڤۆکابیولۆمی لاتینی وەرگیراوە، کە بە واتای «وشەیەک، ناوێک» دێت. پێکھاتەیەکی سەرەکیی زمان و ڕاگەیێنی پێکدەھێنێت، یارمەتیدەرە لە گەیاندنی بیرکردنەوەکان، بیرۆکەکان، ھەستەکان، و زانیارییەکان. وشەسازی دەکرێت زارەکی، نووسراو، یان ئاماژە بۆ کراو بێت و دەکرێت پۆلێن بکرێت بۆ دوو جۆری سەرەکی: وشەسازیی چالاک (ئەو وشانەی کەسێک بە بەردەوامی بەکاریان دەھێنێت) و وشەسازیی ناچالاک (ئەو وشانەی کەسێک دەیانناسێتەوە بەڵام زۆر بەکاریان ناھێنێت). وشەسازیی تاکەکەس بە بەردەوامی پەرەدەسێنێت لە ڕێگەی شێوازە جیاوازەکانەوە، لەوانەش فێرکردنی ڕاستەوخۆ، خوێندنەوەی سەربەخۆ، و بەرکەوتنی زمانیی سروشتی، بەڵام دەکرێت کەمیش بکات بەھۆی بیرچوونەوە، تراوما، یان نەخۆشی. جگە لەوەش، وشەسازی جەختکردنەوەیەکی بەرچاوی خوێندنە لە سەرانسەری بوارە جیاوازەکاندا، وەک زمانەوانی، پەروەردە، دەروونناسی، و ژیریی دەستکرد. وشەسازی تەنھا بە وشەی تاک سنووردار نییە؛ یەکە فرە-وشەیییەکانیش دەگرێتەوە کە بە پێکەوەھاتنەکان، ئیدیۆمەکان، و جۆرەکانی تری دەربڕینناسی ناسراون. بەدەستھێنانی وشەسازییەکی پێویست یەکێکە لە گەورەترین تەحەدییەکان لە فێربوونی زمانی دووەمدا.

## زاراوەسازی
وشەسازی کۆمەڵێک وشەیە لە زمانێکی دیاریکراودا کە تاکەکەسێک دەیزانێت و بەکاری دەھێنێت. لە چوارچێوەی زمانەوانیدا، وشەسازی ڕەنگە بە شێوەیەکی فراوانتر ئاماژە بۆ ھەر کۆمەڵە وشەیەک بکات. جۆرەکانی وشەسازی زیاتر پێناسە کراون: لێکسیس وشەسازییەکە کە ھەموو ئەو وشانە دەگرێتەوە کە لە زمانێکدا یان چوارچێوەیەکی تری زمانەوانیدا یان لە پاشکۆی فەرھەنگیی کەسێکدا بەکاردێن. وشەسازیی کەسێکی تاک 'وشەسازیی ناچالاک' دەگرێتەوە کە ئەو وشانەن دەتوانن بیانناسنەوە یان لێیان تێبگەن، ھەروەھا 'وشەسازیی چالاک' کە ئەو وشانەن بە بەردەوامی لە قسەکردن و نووسیندا بەکاریان دەھێنن.
لە نیشانەناسیدا، وشەسازی ئاماژە بۆ کۆمەڵە تەواوەکەی ھێما و نیشانەکان دەکات لە سیستمێکی نیشانە یان دەقێکدا، کە پێناسەکە لە پەیوەندیی زارەکی پەتی تێدەپەڕێنێت بۆ گرتنەوەی شێوەکانی تری پەیوەندیی ھێمایی.

بەدەستھێنانی وشەسازی لایەنێکی سەرەکیی پەروەردەی زمانە، چونکە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر تێگەیشتنی خوێندنەوە، شارەزایییە زمانەوانییە دەربڕین و وەرگرتنەکان، و دەستکەوتی ئەکادیمی ھەیە. وشەسازی لە دەروونناسیدا وەک پێوانەیەک بۆ پرۆسێسکردنی زمان و گەشەی ناسین تاقیدەکرێتەوە. دەتوانێت وەک نیشاندەرێک بۆ توانای ڕۆشنبیری یان باری ناسین کار بکات، کە تاقیکردنەوەکانی وشەسازی زۆربەی جار بەشێک لە ھەڵسەنگاندنە ژیری و دەمار-دەروونییەکان پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمان
پۆل:فەرھەنگنووسی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
وڵاتی پێشکەوتوو

**وڵاتێکی پێشکەوتوو**، یان **وڵاتێکی پێشەنگ**، وڵاتێکە کە خاوەنی جۆرێتی ژیانێکی بەرز، ئابوورییەکی گەشەسەندوو، و ژێرخانێکی تەکنەلۆژیی پێشکەوتووە بە بەراورد بە نەتەوە پیشەسازی نەکراوەکانی تر. بە شێوەیەکی باو، پێوەرەکانی ھەڵسەنگاندنی ئاستی گەشەپێدانی ئابووری بریتین لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (جی دی پی)، بەرھەمی نەتەوەییی گشتی (جی ئێن پی)، داھاتی تاکەکەسی، ئاستی پیشەسازیبوون، بڕی ژێرخانی بەربڵاو و ئاستی بژێویی گشتی. ئەوەی کام پێوەر بەکاربھێنرێت و کام وڵات دەکرێت وەک وڵاتێکی پێشکەوتوو پۆلێن بکرێت، بابەتگەلێکی جێگەی مشتومڕن. پێناسەی جیاواز بۆ وڵاتە پێشکەوتووەکان لەلایەن بەشی کاروباری ئابووری و کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، بانکی جیھانی، لیژنەی ھاوکاریی گەشەپێدان، سندوقی نێودەوڵەتیی پارە، یانەی پاریس دابینکراون، جگە لەوەش، ڕیزبەندیی ئێچ دی ئای بەکاردێت بۆ ڕەنگدانەوەی پێوەری پێکھاتەی تەمەنی چاوەڕوانکراو، پەروەردە، و داھاتی تاکەکەسی.

وڵاتە پێشکەوتووەکان بە گشتی خاوەنی ئابوورییەکی پێشکەوتووی پاش-پیشەسازین، بەو مانایەی کەرتی خزمەتگوزاری سامانی زیاتر دابین دەکات وەک لە کەرتی پیشەسازی. ئەوان بە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی پەرەئەستێن دادەنرێن، کە لە پرۆسەی پیشەسازیبووندان یان پێش-پیشەسازین و نزیکەی بە تەواوی کشتوکاڵین، کە ھەندێکیان دەکرێت بچنە ناو کاتێگۆریی وڵاتانی دواکەوتوو. تاوەکو ساڵی ٢٠٢٣، ئابوورییە پێشکەوتووەکان ٥٧٫٣٪ی جی دی پیی جیھانی پێکدەھێنن لەسەر بنەمای نرخە ناوەکییەکان و ٤١٫١٪ی جی دی پیی جیھانی لەسەر بنەمای یەکسانیی ھێزی کڕین (پی پی پی) بەپێی ئای ئێم ئێف.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستەکانی وڵاتەکان
پۆل:گەشەپێدانی ناونەتەوەیی
پۆل:جوگرافیای ئابووری
پۆل:جوگرافیای مرۆیی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پەروەردەی زمان

**پەروەردەی زمان** ئاماژەیە بۆ پرۆسە و پراکتیکەکانی فێرکردنی زمانێکی دووەم یان بیانی. خوێندنەکەی ڕەنگدانەوەی نزیکبوونەوە فرە-بوارەکانە، بەزۆری ھەندێک زمانەوانیی جێبەجێکراو لەخۆ دەگرێت. چوار پۆلی سەرەکیی فێربوون بۆ پەروەردەی زمان ھەن: کارامەیییە پەیوەندییەکان، شارەزایییەکان، ئەزموونە تێپەڕ-کولتوورییەکان، و خوێندەوارییە فرەکان.

## پێویستی
زیادبوونی جیھانگیری پێویستییەکی زۆری بۆ ئەو کەسانە لە ھێزی کاردا دروست کردووە کە دەتوانن بە چەندین زمان پەیوەندی بکەن. زمانە باوەکان لە بوارەکانی وەک بازرگانی، گەشتیاری، دیپلۆماسی، تەکنۆلۆژیا، میدیای بەکۆمەڵ، وەرگێڕان، وەرگێڕانی زارەکی و زانستدا بەکاردێن. زۆرێک لە وڵاتان وەک کۆریا (کیم یۆنگ-سیۆ، ٢٠٠٩)، ژاپۆن (کوبۆتا، ١٩٩٨) و چین (کیرکپاتریک و ژیچانگ، ٢٠٠٢) سیاسەتەکانی پەروەردە دادەڕێژن بۆ فێرکردنی لانی کەم زمانێکی بیانی لە ئاستی قوتابخانە سەرەتایی و ناوەندییەکاندا. جگە لەوەش، حکوومەتی ھەندێک وڵات زیاتر لە زمانێکی فەرمییان ھەیە؛ ئەو وڵاتانە ھیندستان، سینگاپوور، مالیزیا، پاکستان، و فلیپین دەگرێتەوە. بەپێی جی ئەی ئۆ (٢٠١٠)، چین لەم دواییانەدا گرنگی بە فێربوونی زمانی بیانی داوە، بە تایبەتی ئینگلیزی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەوانیی سەپاندی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئامادەیی بۆ خوێندنەوە

**ئامادەیی بۆ خوێندنەوە** وەک ئەو خاڵە پێناسە کراوە کە تێیدا کەسێک ئامادەیە بۆ فێربوونی خوێندنەوە و ئەو کاتەی کە تێیدا کەسێک لە نەخوێنەرەوە دەگۆڕێت بۆ خوێنەر. دەستەواژەکانی تری ئامادەیی بۆ خوێندنەوە خوێندەواریی سەرەتایی و خوێندنەوەی سەرھەڵدەر دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
گەشەپێدانی وشەسازی

**گەشەپێدانی وشەسازی** پرۆسەیەکە کە تێیدا مرۆڤەکان وشەکان بەدەست دەھێنن. واقەواقی منداڵ دەگۆڕێت بۆ ئاخاوتنی واتادار لەگەڵ گەشەکردنی ساواکان و بەرھەمھێنانی یەکەم وشەکانیان لە دەوروبەری تەمەنی یەک ساڵیدا. لە سەرەتای فێربوونی وشەدا، ساواکان وشەسازیی خۆیان بە ھێواشی بونیاد دەنێن. تا تەمەنی ١٨ مانگی، ساواکان بە شێوەیەکی ئاسایی دەتوانن نزیکەی ٥٠ وشە بەرھەم بھێنن و دەست بکەن بە دروستکردنی لێکدراوە وشەیییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەشەکردنی مناڵ
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
فێربوونی وشەسازی

**فێربوونی وشەسازی** پڕۆسەی بەدەستھێنانی کەرەستە بنەڕەتییەکانە لە بەدەستھێنانی زمانی دووەمدا. کاریگەریی وشەسازی لەسەر شارەزایی لە دەدای زمانی دووەمدا «بووەتە […] بابەتێکی سەرنجی بەرچاو لەنێوان توێژەران، مامۆستایان، و پەرەپێدەرانی کەرەستەکاندا». لەوەی کە «لایەنێکی پشتگوێخراوی فێربوونی زمان» بێت، وشەسازی لە ئەدەبیاتدا ناسراوە و پێگەی خۆی لە وانەگوتنەوەدا وەرگرتووەتەوە. پەروەردەکاران سەرنجی خۆیان لە وردییەوە بۆ پاراوایی گۆڕیوە بە گواستنەوە لە ڕێگەی ڕێزمان-وەرگێڕانەوە بۆ ڕێبازە پەیوەندیییەکان بۆ وانەگوتنەوە. وەک ئەنجامێک، وانەگوتنەوە و فێربوونی وشەسازیی ڕێکەوتی بووەتە یەکێک لە دوو جۆرە سەرەکییەکەی بەرنامەکانی وانەگوتنەوە لەگەڵ ڕێبازە بەمەبەستەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرھەنگنووسی
تیۆریی ڕێڕەوی دووانە

**تیۆریی ڕێڕەوی دووانەی خوێندنەوە بە دەنگی بەرز** بۆ یەکەمجار لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا وەسف کرا. ئەم تیۆرییە پێشنیاری ئەوە دەکات کە دوو میکانیزمی دەروونیی جیاواز، یان ڕێڕەوی ناسین، بەشدارن لە خوێندنەوە بە دەنگی بەرز، کە دەرھاویشتەی ھەردوو میکانیزمەکە بەشدارن لە گۆکردنی ھاندەرێکی نووسراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیسلێکسیا
پۆل:خوێندنەوە
دیدێکی ساددە بۆ خوێندنەوە

**دیدێکی سادە بۆ خوێندنەوە** ئەوەیە کە خوێندنەوە بەرھەمی کۆدکردنەوە و تێگەیشتنی زمانە.

لەو چوارچێوەیەدا،

«خوێندنەوە» ئاماژەیە بۆ «تێگەیشتنی خوێندنەوە»،

«کۆدکردنەوە» تەنھا بریتییە لە ناسینەوەی وشە نووسراوەکان

و «تێگەیشتنی زمان» بە واتای تێگەیشتن لە زمان دێت، چ قسەکراو بێت یان نووسراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
خاکی وابەستە

**خاکی وابەستە**، **ناوچەی وابەستە**، یان **پاشکۆ** (ھەندێک جار وەک **خاکێکی دەرەکی** ئاماژەی بۆ دەکرێت) سەرزەوییەکە کە خاوەنی سەربەخۆیی یان سەروەری سیاسیی تەواو نییە وەک دەوڵەتێکی سەروەر، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە لە دەرەوەی ناوچەی دانەبڕاوی دەوڵەتی کۆنترۆڵکەر دەمێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەروەری
پۆل:پێرستەکانی وڵاتەکان
پراگماتیک

لە زمانەوانی و فەلسەفەی زماندا، **پراگماتیک** بریتییە لە لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن بارودۆخ (کۆنتێکست) بەشدار دەبێت لە واتا. ئەم بواری خوێندنە ھەڵسەنگاندن بۆ ئەوە دەکات کە چۆن زمانی مرۆڤ لە کارلێکە کۆمەڵایەتییەکاندا بەکاردێت، ھەروەھا پەیوەندی نێوان لێکدەرەوە و لێکدراوە. ئەو زمانەوانانەی کە تایبەتمەندن لە پراگماتیکدا پێیان دەوترێت **پراگماتیچیانەکان**. ئەم بوارە لە ساڵی ١٩٨٦ەوە لەلایەن کۆمەڵەی نێودەوڵەتی پراگماتیک (ئای پی ئاڕ ئەی) نوێنەرایەتی دەکرێت.

پراگماتیک دیاردەکانی وەک ئاماژە، کردە قسەیییەکان، پەیوەندیداری و گفتوگۆ، ھەروەھا پەیوەندی نائاخاوتنی دەگرێتەوە. تیۆرییەکانی پراگماتیک بە توندی بەستراونەتەوە بە تیۆرییەکانی واتاناسی، کە لە لایەنەکانی واتا دەکۆڵێتەوە، و ڕستەناسی، کە لە پێکھاتەی ڕستە، بنەماکان و پەیوەندییەکان دەکۆڵێتەوە. پراگماتیک، لەگەڵ واتاناسی و ڕستەناسیدا، بەشێکە لە نیشانەناسی. توانای تێگەیشتن لە واتای مەبەستداری قسەکەرێکی تر پێی دەوترێت کارامەیی پراگماتیکی. لە ساڵی ١٩٣٨، چارڵز مۆریس بۆ یەکەمجار پراگماتیکی وەک ژێربوارێکی سەربەخۆ لەناو نیشانەناسیدا جیاکردەوە، لە پاڵ ڕستەناسی و واتاناسی. پراگماتیک وەک ژێربوارێکی سەربەخۆ لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا دەرکەوت دوای کارە پێشەنگەکانی جەی ئێڵ ئۆستن و پاوڵ گرایس.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:Harv and Sfn no-target errors
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
زانستی خوێندنەوە

[وێنۆک|نووسین تەنھا نزیکەی ٥٬٥٠٠ ساڵ تەمەنی ھەیە، بە پێچەوانەی [زمان|ئاخاوتنی مرۆڤ کە پێدەچێت تەمەنی لە نێوان ٥٠٬٠٠٠ ساڵ بۆ ٢ ملیۆن ساڵ بێت.

بۆیە، بە پێچەوانەی ئاخاوتن، مێشک بۆ خوێندنەوە بە شێوەیەکی سروشتی پەرەی نەسەندووە. لە ئەنجامدا، مێشک خۆی لەگەڵ تەحەدای خوێندنەوە دەگونجێنێت. پرۆسەی خوێندنەوە زۆربەی مێشک دەگرێتەوە، بە تایبەتی پەیوەندییەکی ناوەکی لە نێوان ناوچە بینراوەکان و ناوچەکانی زمان؛ بەڵام ھەروەھا سیستمە دەمارەیییەکانی پەیوەست بە کردار، ھەست، بڕیاردان، و یادەوەری.]]

**زانستی خوێندنەوە** (ئێس ئۆ ئاڕ) ئەو دیسپلینەیە کە لێکۆڵینەوەی بابەتی و کۆکردنەوەی بەڵگەی جێی متمانە دەربارەی چۆنیەتی فێربوونی خوێندنەوەی مرۆڤ و چۆنیەتی فێرکردنی خوێندنەوە دەخوێنێت. پشت بە زۆر بوار دەبەستێت، لەوانە زانستی ناسین، دەروونناسیی گەشەکردن، پەروەردە، دەروونناسیی پەروەردەیی، پەروەردەی تایبەت، و زیاتر. کارامەیییە بنەڕەتییەکان وەک فۆنیکس، کۆدکردنەوە، و ھۆشیاریی فۆنیمیک بە بەشە گرنگەکانی زانستی خوێندنەوە دادەنرێن، بەڵام تەنھا پێکھاتەکان نین. ئێس ئۆ ئاڕ ھەروەھا بوارەکانی وەک پاراوی خوێندنەوەی زارەکی، وشەسازی، مۆرفۆلۆجی، تێگەیشتنی خوێندنەوە، دەق، ڕێنووس و گۆکردن، ستراتیژییەکانی بیرکردنەوە، شارەزایی زمانی زارەکی، مەشقی یادەوەری کارا، تیۆریی باری ناسین، و دەدای زمانی نووسراو (بۆ نموونە، پێکەوەبەستراوی، تێکەڵکردن/کەمکردنەوەی ڕستە) دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:سایکۆلۆژیای پەرەسەندن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
تێگەیشتن لە خوێندنەوە

تێگەیشتنی خوێندنەوە توانای پرۆسێسکردنی دەقی نووسراو، تێگەیشتن لە واتاکەی، و تێکەڵکردنییەتی لەگەڵ ئەوەی خوێنەر پێشتر دەیزانێت. تێگەیشتنی خوێندنەوە پشت بە دوو توانا دەبەستێت کە بەیەکەوە بەستراونەتەوە: خوێندنەوەی وشە و تێگەیشتنی زمان. تێگەیشتن بە تایبەتی «پرۆسەیەکی داھێنەرانە و فرە-ڕەھەندە» کە پشت بە چوار کارامەیی زمانی دەبەستێت: فۆنۆلۆجی، ڕستەناسی، واتاناسی، و پراگماتیک. تێگەیشتنی خوێندنەوە لە سەرووی تەنھا خوێندەواریی بنەڕەتییە، کە توانای لێکدانەوەی پیتەکان و وشەکانە بە گشتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:پەروەردە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ھۆشیاریی فۆنیمیک

**ھۆشیاریی فۆنیمیک** بەشێکە لە ھۆشیاریی فۆنۆلۆژیک کە تێیدا بیسەران دەتوانن فۆنیمەکان ببیستن، دەستنیشان بکەن و گۆڕانکارییان تێدا بکەن، کە بچووکترین یەکەی مێشکیی دەنگن و یارمەتیدەرن بۆ جیاکردنەوەی یەکەکانی واتا (مۆرفیمەکان). جیاکردنەوەی وشەی قسەکراوی «پشیلە» بۆ سێ فۆنیمی جیاواز، /ک/، /ئە/، و /ت/، پێویستی بە ھۆشیاریی فۆنیمیک ھەیە. لیژنەی نیشتمانیی خوێندنەوە بۆی دەرکەوتووە کە ھۆشیاریی فۆنیمیک خوێندنەوەی وشە و تێگەیشتنی خوێندنەوەی منداڵان باشتر دەکات و یارمەتی منداڵان دەدات فێری ڕێنووس بن. ھۆشیاریی فۆنیمیک بنەمایە بۆ فێربوونی فۆنیکس.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ژێردەنگکردن

ژێردەنگکردن، یان قسەی بێدەنگ، ئاخاوتنی ناوەکییە کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە کاتی خوێندنەوەدا ئەنجام دەدرێت؛ دەنگی وشەکە دابین دەکات لەو کاتەی دەخوێنرێتەوە. ئەمە پرۆسەیەکی سروشتییە لە کاتی خوێندنەوەدا، و یارمەتی زەین دەدات دەستی بە واتاکان بگات بۆ تێگەیشتن و بیرکەوتنەوەی ئەوەی خوێنراوەتەوە، کە ئەگەر ھەیە باری ناسین کەم بکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بیر
پۆل:پەیوەندیی مرۆیی
پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھۆشیاریی فۆنۆلۆژیک

**ھۆشیاریی فۆنۆلۆژیک** ھۆشیاریی تاکەکەسە دەربارەی پێکھاتەی فۆنۆلۆژیک، یان پێکھاتەی دەنگیی وشەکان. ھۆشیاریی فۆنۆلۆژیک پێشبینیکەرێکی گرنگ و جێی متمانەی توانای خوێندنەوەی دواترە و ھەر بۆیە بووەتە جێی سەرنجی زۆرێک لە توێژینەوەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
خوێنەری بنەڕەتی

خوێنەرە بنەڕەتییەکان کتێبی خوێندنن کە بۆ فێرکردنی خوێندنەوە و کارامەییە پەیوەندیدارەکان بە قوتابیانی قوتابخانە بەکاردێن. بە شێوەیەکی باو پێیان دەوترێت «کتێبەکانی خوێندنەوە»یان «خوێنەرەکان»، ئەوان بەزۆری وەک ھەڵبژاردەکان بڵاودەکرێنەوە کە کورتەچیرۆکەکانی پێشتر بڵاوکراوە، وەرگیراوەکانی گێڕانەوە درێژترەکان، و بەرھەمە ڕەسەنەکان تێکەڵ دەکەن. زنجیرەیەکی بنەڕەتیی ستاندارد لەگەڵ کتێبی تاکەکەسیی وەک یەک بۆ قوتابیان، «وەشانی مامۆستا»ی کتێبەکە، و کۆمەڵێک لە کتێبی ڕاھێنان، ھەڵسەنگاندنەکان، و چالاکییەکان دێت.

## سەرچاوەکان
چەمک-تەوەر

**وانەگوتنەوەی خوێندنەوەی چەمک-تەوەر** (سی ئۆ ئاڕ ئای) لە ساڵی ١٩٩٣دا لەلایەن دکتۆر جۆن تی گاسری لەگەڵ تیمێک لە مامۆستایانی سەرەتایی و قوتابیانی خوێندنی باڵا پەرەی پێدراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
فۆنیکسی شیکاری

**فۆنیکسی شیکاری** (ھەندێک جار وەک فۆنیکسی ئەنالیتیکاڵ یان فۆنیکسی ناڕاستەوخۆ ئاماژەی بۆ دەکرێت) ئاماژەیە بۆ ڕێبازێکی زۆر باوی فێرکردنی خوێندنەوە کە لە ئاستی وشەوە دەست پێ دەکات، نەک لە ئاستی دەنگ (فۆنیم). تێکەڵکردنی دەنگەکان بەیەکەوە فێر ناکات وەک ئەوەی لە فۆنیکسی تێکەڵکەردا ئەنجام دەدرێت. یەکێک لە شێوازەکان ئەوەیە کە قوتابیان دەنگێکی ھاوبەش لە کۆمەڵە وشەیەکدا دەستنیشان بکەن کە ھەر یەکێکیان ھەمان ئەو دەنگەی تێدایە. بۆ نموونە، مامۆستا و قوتابی گفتوگۆ دەکەن لەسەر ئەوەی چۆن ئەم وشانەی خوارەوە لە یەک دەچن: پات، پارک، پووش و پێن. فۆنیکسی شیکاری زۆربەی جار لەگەڵ کتێبەکانی خوێندنەوەی ئاستکراو، مەشقی ببینە-بڵێ، و بەکارھێنانی ھاوکارەکان وەک وەرەقەکانی کاری فۆنیکس فێر دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
ناسینەوەی وشە

"ناسینەوەی وشە"، بەپێی سیستمی زانیاری و پەیوەندیی خوێندەواری (ئێڵ ئای ئێن سی ئێس) بریتییە لە "توانای خوێنەر بۆ ناسینەوەی وشە نووسراوەکان بە دروستی و بەبێ ماندووبوونێکی ئەوتۆ". ھەندێک جار بە "ناسینەوەی وشەی جیاکراوە" ناودەبرێت چونکە توانای خوێنەر دەگرێتەوە بۆ ناسینەوەی وشەکان بە جیا لە لیستێکدا بەبێ ئەوەی پێویستی بە وشەی ھاوشێوە بێت بۆ یارمەتی دەقئاوێز. ئێڵ ئای ئێن سی ئێس بەردەوام دەبێت لە گوتنی ئەوەی کە «ناسینەوەی خێرا و بێ ماندووبوونی وشە پێکھاتەی سەرەکیی خوێندنەوەی پاراوە» و ڕوونی دەکاتەوە کە ئەم کارامەییانە دەکرێت باشتر بکرێن لە ڕێگەی «مەشقکردن بە فلاشکارت، لیست، و تۆڕەکانی وشە».

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێنووس
پۆل:خوێندنەوە
پۆل:Webarchive template wayback links
چالاکیی گوێگرتن و بیرکردنەوەی ئاڕاستەکراو

**چالاکیی گوێگرتن و بیرکردنەوەی ئاڕاستەکراو** (دی ئێڵ تی ئەی) ستراتیژییەکە کە بۆ یەکەمجار لەلایەن ستافەر (١٩٨٠) دەستنیشانکرا. لەگەڵ قوتابیانی تەمەنی منداڵیی پێشوەختە یان ئەو قوتابیانەی کە ھێشتا خوێنەری سەربەخۆی سەرکەوتوو نین بەکاردێت. مامۆستایان ئەم ستراتیژییە بەکاردەھێنن بۆ دیاریکردنی ئامانجێک بۆ خوێندنەوە لەگەڵ قوتابییەکانیان. بە بەکارھێنانی ئەم ستراتیژییە قوتابیان دەتوانن بەشدار بن لە دەقێکدا کە بەبێ ئەوە نەدەتوانرا بە تەنیا بیخوێننەوە. قوتابیان ئامادە دەکرێن بۆ گوێگرتن لە چیرۆکێک کە لەلایەن مامۆستاکەیانەوە دەخوێنرێتەوە لە ڕێگەی پێدانی زانیاریی دیاریکراو کە دەبێت لە کاتی گوێگرتندا سەرنجی بخەنە سەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە