ھەستی دژەئێرانی

**ھەستی دژەئێرانی** یان **ئێرانۆفۆبیا** کە پێشی دەوترێت **ھەستی دژەفارس** یان **پەرسۆفۆبیا**، ئاماژەیە بۆ دەربڕینی ھەستی دوژمنایەتی و ڕق بەرامبەر بە گەلی ئێران، لەسەر بنەمای پەیوەندییە نەتەوەیی و کولتوورییەکانیان. دیاردەی پێچەوانە کە مرۆڤ ھەستی خۆشەویستی یان بەرژەوەندی بەرچاوی بەرامبەر بە گەلی ئێران بە ھەیە، بە ئێرانۆفیلیا یان پێرسۆفیلیا ناسراوە.

لە ڕووی مێژوویییەوە، ھەڵاواردن و ڕەخنەگرتن لە ئێرانییەکان (و بە تایبەتی لە دژی فارسەکان) بابەتێکی دووبارە بووە لە جیھانی عەرەبیدا، بە تایبەتی لە دوای داگیرکردنی خاکی عەرەب لەلایەن ئێرانییەکانەوە، لە سەدەی حەوتەمدا.

## لە جیھانی عەرەبیدا
### سەرەتای داگیرکارییەکانی موسڵمانان (فتوحات)
#### عەجەم
وشەی «عەجەم» لە ڕەگی ʻ-JM وەرگیراوە و ئاماژەیە بۆ «ناڕوون یان تێنەگەیشتوو»، بەگشتی بە مانای «کەسێک کە گەمژەیە»یان «کەسێک کە ئەستەمە بتوانێت قسە بکات» دێت. ئەم وشەیە بۆ فارسەکان بەکارھاتووە، «بەگشتی، *عەجەم* زاراوەیەکی سووکایەتیکردن بووە لەلایەن عەرەبەکانەوە بەکاردەھێنرا بەھۆی باڵادەستی کۆمەڵایەتی و سیاسی داڕێژراویان لە سەرەتای ئیسلامدا». ھەرچەندە فەرھەنگە عەرەبییەکان باس لەوە دەکەن کە وشەی عەجەم بۆ ھەموو *نا عەرەبەکان* بەکاردێت، بەڵام ئەو ناوە بە پلەی یەکەم بۆ فارسەکان بەکارھاتووە.

#### زەردەشتییەکان
زۆرێک لە عەرەبە بنچینەگەرە سوننەکان، فارسەکان بە «ئاگرپەرست» و «مەجوس» بانگ دەکەن، وەک سووکایەتییەک. مەجوس یان ماجوس زاراوەیەکی عەرەبییە بۆ ماجەکان لە ئایینی زەردەشتیدا بەکاردێت.

#### سەردەمی ئومەوییەکان
پاتریک کلاوسن دەڵێت «ئێرانییەکان لە ژێر دەسەڵاتی ئومەویدا تووڕە بوون. ئومەوییەکان لە ئەرستۆکراسی دووبارەبووی عەرەبی سەریان ھەڵدا. ئەوان دەیانویست ھاوسەرگیری لەگەڵ عەرەبەکانی دیکەدا بکەن، ئەمەش چینێکی نەتەوەیی دروستکرد کە جیاکاری لە دژی ئێرانییەکان دەکرد. تەنانەت لە کاتێکدا عەرەبەکان بیرۆکراسی نەریتی ئێرانیان گرتەبەر، عەرەب ئێرانییەکانی بێبەش کرد».

### سەردەمی نوێ
#### عێراق
سەرەتا، لە بەغدا، ناسیۆنالیستە عەرەبەکان کە بە ڕەچەڵەک فەلەستینی و سووری بوون، بنەمای فەلسەفە گشتییەکانیان پێکھێنا. لە نێویاندا کەسانی وەک محەممەد ئەمین ئەلحوسەینی (موفتی قودس) و ناسیۆنالیستە سوورییەکانی وەک شوکری قوتلی و جەمیل مەردەم. پان-عەرەبییە دیارەکانی دیکە بریتی بوون لە میشیل عەفلەق و خەیروڵڵا تەلفاح، ئەمانە کڕۆک و سەرەتای پان عەرەبیزمی ڕاستەقینەیان دامەزراند.

ھەڵمەتەکانی سەتیع حوسری لە دژی ئەو قوتابخانەیانەی کە گومانی ئەرێنییان بەرامبەر بە فارس ھەیە، کاریگەری ھەبوو لە پەرەسەندنی ڕق و کینەی نێوان فارس و عەرەب. نموونەیەک بۆ ئەمە لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا دەبینرێت کە وەزارەتی پەروەردەی عێراق فەرمانی بە حوسری کرد کە محەممەد جەواھیری وەک مامۆستا لە قوتابخانەیەکی بەغدا دابمەزرێنێت. کورتەیەک لە چاوپێکەوتنەکەی حوسری لەگەڵ مامۆستاکە، بەمشێوەیە بووە:

: "- حوسری: سەرەتا دەمەوێت بزانم چ نەتەوەیەکیت؟
: جەواھیری: من ئێرانیم.
: حوسری: لەم حاڵەتەدا ناتوانین تۆ دابمەزرێنین."

سەددام حوسێن لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەیان ھەزار کەسی بە ڕەچەڵەک فارسی لە عێراق بە زۆر دەرکرد، دوای ئەوەی تۆمەتبارکرابوون بە سیخوڕی ئێران و ئیسرائیل. ئەمڕۆ بەشێکی زۆریان لە ئێران دەژین.

#### ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٩ی عێراق
لە ساڵی ٢٠١٩ەوە دژەئێرانی لە عێراقدا پەرەی سەندووە، چونکە ئێران بە عەشیرەتگەری و دەستێوەردانی سیاسی تاوانبار کراوە لە عێراقدا.

## لە ئیسرائیل
### ململانێی نێوان ئێران و ئیسرائیل
ھەستی دژەئێرانی لە ئیسرائیل زۆرتر بەھۆی دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی دامەزراندنی حکوومەتی ئایینی بووە لە ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ەوە؛ بەڵام زۆربەی ئیسرائیلییەکان ئاماژە بە دوژمنایەتی ئاشکرای خۆیان لە دژی حکوومەتی ئیسلامی دەکەن نەک دژی ھاووڵاتیانی ئاسایی ئێران. بەم شێوەیە سیاسەتەکانی دژەئێرانی لە ئیسرائیل زیاتر خاوەندارێتی ململانێی نێوان حکوومەتی ئیسلامی ئێران و ئیسرائیل بووە نەک دانیشتووانی ئاسایی.

## ئەمانەش ببینە
* ھەستی دژەکورد
* مێژووی ئێران
* ئیسلامۆفۆبیا

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێرانییەکان
پۆل:ئێران
پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:ئێران لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئێران لە ساڵەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕەگەزپەرستی
پۆل:ڕەگەزپەرستی لە عێراق