ھەرێمە فیدراڵییەکان لە عێراق

بەپێی دەستووری عێراق، کۆماری عێراق لە پایتەخت و ناوچە فیدراڵییەکان و پارێزگارە لامەرکەزییەکان و ئیدارە ناوخۆییەکان پێکدێت. لە ماددەی ١١٧ی دەستووردا ھەرێمی کوردستان وەک ھەرێمێکی فیدراڵی ناساندووە و لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٣، بە تاکە ھەرێمی فیدراڵی لە وڵاتدا دەمێنێتەوە.

## پوختە
مۆدێلی حکومڕانی فیدراڵی عێراق دوای ساڵی ٢٠٠٥، وەک لە دەستووردا دیارە، چەمکی لامەرکەزییەت و شاردنەوەی دەسەڵات لە حکوومەتی فیدراڵی بۆ دابەشکردنە کارگێڕییەکان، واتە پارێزگا و قەزاکان، لەخۆدەگرێت. ھەردوو پارێزگا و قەزاکان لە عێراقدا گەرەنتی دەستوورییان پێدراوە بۆ ئەوەی تا ئاستێک حوکمڕانی خۆجێیی سەربەخۆ لەو بابەتانەدا کە فیدراڵی نین ئەنجام بدەن. یەک یان زیاتر لە پارێزگاکانی عێراق دەتوانن خۆیان وەک ھەرێمێک ڕێکبخەن بە داواکارییەک بۆ دەنگدان لەسەری لە ڕاپرسییەکدا کە بە یەکێک لەم دوو ڕێگایە پێشکەش دەکرێت: داواکارییەک لە لایەن سێیەکی ئەندامانی ئەنجومەنی ھەر پارێزگایەک کە دەیەوێت ھەرێمێک دروست بکات، یان داواکارییەک لە لایەن دەیەکی دەنگدەران لە ھەر پارێزگایەک کە دەیەوێت ھەرێمێک دروست بکات. سیستمی سیاسی لە عێراقدا ناھاوسەنگە، و تەنھا تایبەتمەندی فیدراڵی کە عێراق جیادەکاتەوە، ھەرێمی کوردستانە، لە کاتێکدا باقی عێراق یەکگرتوو دەمێنێتەوە. گەشەسەندنەکانی دوایی لە سیاسەتی ناوخۆیی وڵات، لەوانەش ئاراستەی گەشەکردوو بەرەو ناوەندگەرایی و داخورانی سیستماتیکی دەسەڵاتەکانی ھەرێمی کوردستان، وای لە ھەندێک کردووە کە گومان لە داھاتووی فیدراڵی و لامەرکەزییەت لە عێراقدا بورووژێنن.

## دەسەڵاتەکان
بەشی چوارەمی دەستوور دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکوومەتی فیدراڵی دیاریدەکات، و بەشی پێنجەمیش دەسەڵاتەکانی ھەرێمە فیدراڵییەکان دیاریدەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، دەستوور بە شێوەیەکی ڕوون ئاماژە بەوە ناکات کە ھەرێمە فیدراڵییەکان «حوکمڕانی خۆجێیی سەربەخۆ»یان ھەیە. دەسەڵاتەکانی ھەرێمەکان دابەش دەکرێن بۆ دوو جۆر: دەسەڵاتە ھاوبەشەکان (کە لە ماددەی ١١٤دا ھاتووە)، واتە ئەو دەسەڵاتانەی کە ھەرێمەکان لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵیدا ئەنجامی دەدەن، وەک دانانی سیاسەتی گشتی پەروەردەیی تێیاندا؛ و دەسەڵاتە شاردراوەکان، واتە ئەو دەسەڵاتانەی کە سەر بە جۆری یەکەم نین و وەک دەسەڵاتی فیدراڵی تایبەت ھەژمار ناکرێن. بۆ نموونە، دەستوور ھەرێمە فیدراڵییەکان شاردەوە بە ئەنجامدانی «دەسەڵاتە جێبەجێکار و یاسادانان و دادوەرییەکان بەپێی دەستوور» لەو بابەتانەدا کە لە دەرەوەی دەسەڵاتی تایبەتی حکوومەتی فیدراڵیدان. لە حاڵەتی بوونی ناکۆکی یاساییدا، ھەرێمەکان ڕێگەیان پێدراوە یان «جێبەجێکردنی»یاسا فیدراڵییەکان لە ھەرێمەکەدا «ھەموار بکەنەوە»، یان یاسا ھەرێمییەکان پێشینەیان پێدەدرێت لەو بوارانەدا کە پەیوەندییان بە دەسەڵاتە شاردراوەکان یان ھاوبەشەکانەوە ھەیە بە ڕێککەوت، تا ئەو کاتەی کە دژ بە دەستوور نەبن. ھەرێمە فیدراڵییەکان ڕێگەیان پێدراوە کە ھێزە ئەمنییەکانی ناوخۆی ھەرێمەکە وەک پۆلیس و ھێزە ئەمنییەکان و پاسەوانانی ھەرێمەکان دروست بکەن و ڕێکیان بخەن. لە نموونەکانی دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکوومەتی فیدراڵی بریتین لە پەسەندکردنی پەیماننامە نێونەتەوەیییەکان و داڕشتنی سیاسەتی دەرەوە. دادگای باڵای فیدراڵی لێکدانەوەی دەستوور و یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکان لە نێوان حکوومەتی فیدراڵی و پارێزگاکان و ھەرێمەکان و ئەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە دەستووریبوونی ھەموو یاساکانەوە ھەیە لە ئەستۆ دەگرێت. لە شوباتی ٢٠٢٤ەوە، دادگای باڵای فیدراڵی دەسەڵاتەکانی فراوانتر کردووە بۆ ئەوەی دەسەڵاتی ھەموارکردنەوەی ئەو یاسایانەش بگرێتەوە کە لە لایەن دەستەکانی یاسادانانی ھەرێمە فیدراڵییەکانەوە پەسەند کراون، وەک ئەوانەی کە لە لایەن پەرلەمانی ھەرێمی کوردستانەوە پەسەند کراون.

## کێشەکان
### ئەنجومەنی فیدراڵی دانەمەزراوە
دەستوور لە ماددەی ٦٥دا ئاماژە بەوە دەکات کە «ئەنجومەنێکی یاسادانان بە ناوی «ئەنجومەنی فیدراڵی» دادەمەزرێت، کە نوێنەرانی ھەرێمەکان و پارێزگا نا ڕێکخراوەکان لە ھەرێمێکدا لەخۆ دەگرێت. یاسایەک، کە بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران دەردەچێت، پێکھاتەی ئەنجومەنی فیدراڵی و مەرجەکانی ئەندامێتی و دەسەڵاتەکانی و ھەر شتێکی پەیوەندیدار بەو ئەنجومەنەوە ڕێکدەخات». وا گریمانە دەکرێت، لە تیۆریدا، ئەم ئەنجومەنە وەکوو ئەنجومەنی باڵا لە دەستەیەکی یاسادانانی دوو ئەنجومەنیدا کار بکات، و پەسەندکردنی یاساکانی پەیوەندیدار بە کاروباری دەسەڵاتە ھەرێمی و ناوچەیییەکان و حوکمڕانی ئاسان بکات. تا مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، ئەنجومەنی فیدراڵی دانەمەزراوە، کە ئەمەش ڕێگرێکە لەبەردەم جێبەجێکردنی فیدراڵییەت. لە ئەنجامدا، گەرەنتی دەستووریی لامەرکەزیی ھێشتا بە تەواوی بەدی نەھاتووە.

### ھەڵوەشاندنەوەی ھەرێمی کوردستان
لەدوای ھەوڵی شکستخواردووی تاکە ھەرێمی فیدراڵی لە وڵاتەکەدا بۆ جیابوونەوە لە ساڵی ٢٠١٧، ھەرێمەکە شاھیدی داخورانێکی بەردەوامی دەسەڵاتەکانی بووە. گرنگیی داھاتووی مۆدێلی فیدراڵی عێراق لەگەڵ دەرکەوتنی سەنتراڵییەت بە ڕوونی جێگەی پرسیارە. لە شوباتی ٢٠٢٢، دادگای باڵای فیدراڵی عێراق بڕیارێکی دەرکرد و یاسای نەوت و گازی ھەرێمی ھەڵوەشاندەوە، کە لەلایەن پەرلەمانی ھەرێمی کوردستانەوە پەسەند کرابوو، بە بیانووی نادەستووریبوونی یاساکە. ئەم بڕیارە بە فەرمی دوای ئەوە کاری پێکرا کە عێراق لە مانگی ئازاری ٢٠٢٣دا دۆسیەیەکی ناوبژیوانی نێودەوڵەتی لە ژووری بازرگانی نێودەوڵەتی بردەوە. دوای ئەوە، حکوومەتی فیدراڵی ھەموو ھەناردەکردنی نەوتی لە باکووری وڵات ڕاگرت، کە گورزێکی گەورەی لە ئابووریی ھەرێمەکە دا. لە ئەیلوولی ٢٠٢٣، (بەپێی ڕاپۆرتێک کە لەلایەن مۆنیتۆرەوە بڵاوکراوەتەوە)، مەسروور بارزانی، سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، پەیامێکی تایبەتی بۆ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان نارد و داوای لێکرد دەستوەردان بکات، و گوتی: «ئێستا لە قۆناغێکی تری ھەستیار لە مێژووماندا دەنووسم، قۆناغێک کە دەترسم زاڵبوون بەسەریدا سەخت بێت… ئێمە لە ڕووی ئابوورییەوە خوێنمان لێ دەڕوات و لە ڕووی سیاسییەوە خوێنمان لێ دەڕوات. بۆ یەکەمجار لە ماوەی دەسەڵاتمدا وەک سەرۆکوەزیران، زۆر نیگەرانم کە ئەم ھەڵمەتە شەرمەزارکەرەی دژ بە ئێمە لەوانەیە ببێتە ھۆی داڕمان… مۆدێلی فیدراڵی عێراق کە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠٠٣دا پشتیوانی لێکرد و لەو کاتەوە بانگەشەی پشتیوانی لێکردووە». لە شوباتی ٢٠٢٤، دادگای باڵای فیدراڵی دوو بڕیاری دەرکرد. لە یەکێک لە بڕیارەکاندا، فەرمانی بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کرد کە سەرجەم داھاتەکانی ڕادەستی حکوومەتی فیدراڵی بکات وەک مەرجێکی پێشوەختە بۆ وەرگرتنی پشکی ساڵانەی لە بوودجەی فیدراڵی. لە بڕیارێکی تردا، دادگاکە یاسای ھەڵبژاردنی ھەرێمی کوردستانی ھەڵوەشاندەوە و دەستکاری کرد، کە ئەمەش پێشینەیەکی یاسایی بۆ دووەمیان دانا. بە گۆڕینی یاساکانی، دادگاکە بە کردەوە شوێنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستانی گرتەوە. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، مەسروور بارزانی، سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، گوتی: «ئەو ھێرشانەی ئاراستەی ھەرێمی کوردستان دەکرێن، ھەوڵێکی ئەنقەستن لەلایەن دوژمن و نەیار و خائینەکانمانەوە بۆ لێکجیاکردنەوەی پێکھاتەکەی. ئامانجیان لاوازکردنی ھەرێمی کوردستانە لە ڕێگەی دەستدرێژی و فشارێکی بەردەوامەوە، بە ھیوای ئەوەی لە کۆتاییدا دابڕمێت».

### ماددەی ١٤٠ی جێبەجێ نەکراو
ماددەی ١٤٠ی دووەم لە دەستووری عێراقدا ئاماژە بەوە دەکات: «بەرپرسیارێتییەکانی خرایە سەر دەسەڵاتی جێبەجێکاری حکوومەتی کاتیی عێراقی کە لە ماددەی ٥٨ی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوەدا باسکراوە، درێژ دەبێتەوە و بەردەوام دەبێت بۆ دەسەڵاتی جێبەجێکاری ھەڵبژێردراو بەپێی ئەم دەستوورە، بەو مەرجەی کە بە تەواوی جێبەجێ بکرێن (ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و کۆتایی پێھێنان بە گشتپرسییەک لە کەرکووک و ناوچەکانی تری جێناکۆک بۆ دیاریکردنی ویستی ھاووڵاتییانی)، لە وادەیەکدا کە لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ تێپەڕ نەکات».

ماددەی ٥٨ی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی کاتیی ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو ناوچانەی پێشتر کاریگەریی سیاسەتەکانی بەعسیان لەسەر بووە بۆ گۆڕینی دیموگرافی، ھەروەھا گۆڕانکارییە ھەرێمییەکان وەک دووبارە دیاریکردنەوەی سنووری پارێزگاکان، دەبێت لە ڕووی دیموگرافی و کارگێڕییەوە «ئاسایی بکرێنەوە» بە گێڕانەوەیان بۆ پێکھاتەی نەتەوەیی سەرەتایی خۆیان و ھەروەھا سنوورەکانی پارێزگاکان. ئەوانەی بە زۆرەملی ئاوارە کراون یان مافەکانیان بە شێوەیەکی تر لەلایەن ڕژێمی پێشووەوە لێ زەوت کراوە، دەبێت لە موڵک و ماڵی سەرەتایی خۆیاندا نیشتەجێ بکرێنەوە یان قەرەبوو بکرێنەوە. سەبارەت بە نیشتەجێبووانی «نوێ» کە لەلایەن ڕژێمی بەعسی پێشووەوە بۆ ئەوێ ھێنراون، دەبێت ئەوانیش قەرەبوو بکرێنەوە و بگوازرێنەوە. لە کۆتاییدا، سەرژمێرییەک ئەنجام دەدرێت بۆ دیاریکردنی پێکھاتەی نەتەوەیی فەرمیی خاکەکان، جگە لە گشتپرسییەک کە دۆخی خاکە جێناکۆکەکان دیاری دەکات؛ واتە ئایا دەبنە بەشێک لە ھەرێمی کوردستان یان نا.

تا مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، ھیچ ھەنگاوێکی کردەیی بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ماددەکە نەنراوە، بەڵکوو دەسەڵاتدارانی کورد بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە حکوومەتی عێراق دەستی بە تەعریبکردنی خاکە جێناکۆکەکان کردووەتەوە.

## ناوچە فیدراڵییە پێشنیازکراوەکان
لە کاتێکدا عێراق ھێشتا لەژێر داگیرکاریدا بوو، لە مانگی ئایاری ٢٠٠٧، جۆ بایدن، ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا لەو کاتەدا، پێشنیاری دابەشکردنی عێراقی کرد بۆ سێ ناوچە بەپێی ناسنامە نەتەوەیی و تائیفییەکان (شیعی، سوننی، و کوردی). ئەم چارەسەرە ئامانجی بوو وڵاتەکە لە گرژییە تائیفییەکان بپارێزێت، و ڕێگە بە ھەر یەکێک لە پێکھاتە سەرەکییەکانی بدات کە بڕێک لە خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی لە ناوچەکانیاندا پەیڕەو بکەن، و بەم شێوەیە کێشە سەرەکییەکە چارەسەر بکات کە بە ھۆکارێکی ململانێ لە وڵاتەکەدا سەیر دەکرێت.

### ناوچەی ئاشوور (نێوان دوو ڕووبار)
لە ٥ی ئازاری ٢٠١٧، نوێنەرانی ئاشووری و ئێزیدی و تورکمان بەیاننامەیەکی ھاوبەشیان دەرکرد و داوای دامەزراندنی ناوچەیەکی فیدراڵی نیمچە سەربەخۆیان لە باکووری عێراق کرد.

### ناوچەی شیعە
لە مانگی ئابی ٢٠٠٥، و پێش پەسەندکردنی فەرمیی دەستووری نوێی عێراق، عەبدولعەزیز حەکیم، سەرکردەی حیزبی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق، پێشنیاری دامەزراندنی ناوچەیەکی فیدراڵی جیاوازی لە باشووری عێراقدا کرد، کە سەرجەم پارێزگا زۆرینە شیعەکانی عێراقی لەخۆ بگرتایە؛ بەڵام، ئەم بیرۆکەیە لەناو کۆمەڵگەی شیعە لە عێراقدا قبووڵکردنێکی گشتگیری بەدەست نەھێنا. وتەبێژی ئیبراھیم جەعفەری، سەرۆکوەزیرانی ئەو کاتە لە حیزبی دەعوە، بانگەوازەکەی ڕەتکردەوە و وەسفی کرد بە «بیرۆکەیەکی خراپ». لەلایەن سوننەکانەوە بە توندی ئیدانە کرا، بە پلەی یەکەم بەھۆی ھاتنە ناوەوەی پارێزگای بەسرەی دەوڵەمەند بە نەوت. ئەوان گریمانەی ئەوەیان دەکرد کە داھاتی نەوتی ئەو کاتە مافێکی تایبەت دەبێت بۆ شیعەکان لە ناوچە پێشنیازکراوەکەدا.

### ناوچەی سوننە
ھەرێمی سوننی ھەرێمێکی فیدراڵی پێشنیازکراوە کە سەرجەم پارێزگا عەرەبییە زۆرینە سوننییەکانی وڵاتەکە لەخۆ دەگرێت. ئامانج لێی ئەوەیە کە ڕێگە بە دانیشتووانی عەرەبی سوننە لە عێراق بدات بڕێک لە خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی پەیڕەو بکەن.

### ناوچەی دیالە
لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، ئەنجومەنی پارێزگای دیالە دەنگی دا بۆ ڕاگەیاندنی پارێزگاکە وەک ھەرێمێکی فیدراڵی، لە کاتێکدا زۆرینەی ئەندامانی داواکارییەکی فەرمییان ئاراستەی حکوومەتی ناوەندی کرد سەبارەت بە بڕیارەکە، و جێگری سەرۆکی ئەنجومەن سادق حوسێنی دووپاتی کردەوە کە بڕیارەکە بەبێ ڕەزامەندیی ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی پارێزگاکە دراوە.

کارگێڕیی قەزای خاڵس لە پارێزگای دیالە ھەڕەشەی جیابوونەوە و پەیوەندیکردنی بە پایتەختی بەغداوە کرد لە حاڵێکدا ئەگەر ئەنجومەن سوور بێت لەسەر تێپەڕاندنی بڕیاری ڕاگەیاندنی پارێزگاکە وەک ھەرێمێک، لە کاتێکدا ڕای گەیاند کە دەوام لە فەرمانگە حکوومییە ناوخۆیییەکان و قوتابخانەکانی ڕاگرت وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە بڕیارەکە.

### ناوچەی سەلاحەددین
لە ٢٧ی تشرینی یەکەم، ئەنجومەنی پارێزگای سەلاحەددین، بە زۆرینەی زیاتر لە دوو لەسەر سێی ئەندامانی، دەنگی دا بە بڕیارێک بۆ گۆڕینی پارێزگاکە بۆ ھەرێمێکی فیدراڵی «لەناو عێراقی یەکگرتوودا». نووری مالیکی، سەرۆکوەزیرانی ئەو کاتە، ڕەخنەی لە بەرپرسان گرت، و گوتی کە ئەم ھەنگاوە لەلایەن «ئەندامانی پێشووی حیزبی بەعسی قەدەغەکراوەوە دەستیپێکراوە، کە دەیانەوێت ناوچەکە وەک شوێنێکی ئارام بەکاربھێنن».

## سەرچاوەکان

پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان
پۆل:پێڕستە پەیوەندیدارەکان بە جوگرافیای عێراق
پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان