خەلافەتی ئومەوی

**خەلافەتی ئومەوی**، سەردەمی دەسەڵاتی بەنی ئومەیە، کە یەکەم خێزانی فەرمانڕەوای ئیسلام بوون، حوکمیان کرد لە نێوان ساڵی ٦٦٢ بۆ ٧٥٠ز، و دیمەشق پایتەختی دەوڵەتەکەیان بوو لە سەرەتادا، پاشان دەوڵەتەکەیان بنیاتنایەوە لە ئەندەلوس دوای شۆرشی عەباسییەکان و کۆردۆبایان کردە پایتەخت.

## نەژادیان
نەژادی بەنی ئومەیە دەگەڕێتەوە بۆ قوڕەیش، و لە ماڵە سەرکردەکانی بوون، و ئومەیەی کوڕی عەبد شەمس کوڕی عەبد مەناف کوڕی قوسەی کوڕی کیلاب باپیرە گەورەی ئومەوییەکانە.

دیارترین پێشەواکانی بەنی ئومەیە ئەبوسوفیان بوو، کە پێشەوای قوڕەیش بوو لە سەردەمی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد و موسڵمان بوو لە ساڵی فەتحی مەککەدا.

دامەزرێنەری زنجیرەی دەوڵەتی ئومەوی لە دیمەشق معاوییەی کوڕی ئەبوسوفیان بوو، یەزیدی کوڕی ئەبوسوفیانی برای معاوییە والی شام بوو لە سەردەمی خەلیفەی یەکەم (ئەبوبەکر) و لە دوای مردنی یەزید، معاوییە نێردرا بۆ والی شام لەلایەن خەلیفەی دووەم عومەری کوڕی خەتابەوە و دواتر معاوییە بوو بە دامەزرێنەری خەلافەتی ئومەوی.

## خەلافەتی ئو
## ئومەوی
### دامەزرینەری خەلافەتی ئومەوی
وێنۆک|300px|ڕاست|فەتحی ئیسلامی لە سەردەمی پێغەمبەرەوە تا کۆتایی سەردەمی ئومەوی
خەلافەتی ئومەوی دامەزرا لەسەر دەستی معاویەی کوڕی ئەبوسوفیان و خۆی خەلافەتی گرتە دەست لە ساڵی ٦٦٢ تا ٦٨٠ز، دوای ئەوەی موسلمانان کۆبوون لەسەر خەلافەتی معاویە و حەسەنی کوڕی عەلی وازی ھینا لە خەلافەت بۆی لە ساڵی ٤١ک، معاویە دیمەشقی کردە پایتەختی خەلافەتە ئیسلامیەکەی، بەوەش خەلافەت چووە دەستی لقی سوفیانی لە بەنی ئومەیە، معاویە خەلافەتی ئومەوی دامەزراند وەکو خەلافەتێکی بەھێز و وای لە ڕکەبەرەکانی کرد گوێڕایەڵی بن، و ھەروەک ئیشی کرد بۆ یەکخستنی ڕیزی موسڵمانان، و دەسەڵاتەکەی جیا دەکرێتەوە بە دادپەروەری و دانایی. شارستانییەتی ئیسلامی لە دیمەشقەوە گەیشتە ناوچە دوورەکانی جیھان. لە دوای معاوییە خەلافەت کەوتە دەستی یەزیدی کوڕی.

### یەزیدی یەکەم کوڕی معاوییە
موعاویە دوای خۆی کوڕەکەی یەزیدی دەستنیشان کرد وەک خەلیفە لە ساڵی ٥٦ی کۆچی دا بەڵام لە دوای باوکی وەک خەلیفە تەواو ناسرا لە ساڵی٦٠ی کۆچی دا. لەم سەردەمەشدا پێشکەوتنی دەوڵەتی ئیسلامی بەردەوام بوو، و ھەوڵیدا بۆ یەکخستنی دەوڵەت و ڕووداوی کەربەلای بەناوبانگ ڕوویدا، کە حەفیدی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد (حسەینی کوڕی عەلی و خێزانەکەی و ھاوەڵەکانی) شەھید کران لەو ڕووداوەدا دوای ئەوەی حسەین ھاتبوو بۆ ڕووبەڕونەوەی یەزید، و ئەوانەی خیانەتیان لە حسەین کرد ئەوانە بوون کە بەڵێنی سەرکەوتنیان پێدابوو لە کووفە، دوای ئەو ڕووداوە موسڵمانی عێراقیش موبایەعەیان دا بە یەزید، شۆڕش و یاخیبوونەکان زۆر بوون، و یەزید دوای یاخببوەکان کەوت لە عێراق بۆ یەکخستنی ئاڵای ئیسلام وبەھێزکردنی یەکەم دەوڵەتی ئیسلامی کە دەوڵەتی ئومەوی بوو.
* لە دوای ئەو معاویەی یەکەم کوڕی یەزیدی یەکەم وازی لە حەقی خۆی لە خەلافەت ھێنا لەبەر ئەوەی زۆر زانست و ئەدەب و شیعری خۆشئەویست و ئارەزووی خەلافەتی نەبوو لەگەڵ ئەوەی ٦ مانگ گرتیە دەست پاشان بە جێی ھێشت بۆ ڕاوێژ لە نێو موسڵمانان.
* خەلیفە مەڕوانی یەکەم کوڕی حەکەم، بە یەکەم دامەزرێنەری لقی مەڕوانی دائەنریت لە زنجیرەی ئومەوییەکان لە دیمەشق، کە لە دوای خۆی کوڕەکانی حوکمیان گرتە دەست و فەتحی ئیسلامی بەردەوام بوو وڵاتەکە فراوان بوو لە ڕۆژھەڵاتەوە، مەڕوانی کوڕی حەکەم بە ژاراوی بوون مرد و عەبدول مەلیکی کوڕی دەسەڵاتی گرتە دەست.

### عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان
وێنۆک|300px|ڕاست|مزگەوتی بەنی ئومەیەی گەورە لە دیمەشق، وەلیدی کوڕی عەبدەل مەلیک بنیاتینا
لە دوای مردنی مەروان کوڕی حەکەم، خەلافەت درا بە کوڕەکەی عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان ساڵی (٦٨٥ تا ٧٠٥)ز، کە بە دامەزرێنەری ڕاستەقینەی دەوڵەتی ئومەوییە بە ھێزەکە دا دەنرێت، عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان توانی دست بەسەر کاروبارەکاندا بگرێت و ملی بە خەواریجیەکان کەچ کرد، شۆڕشەکانی عێراقی خامۆش کرد و ئەوانەی لە لە دەوڵەتەکە دەرچوون لەناوی بردن وەک عەبدولڵای کوڕی زوبێر لەسەر دەستی حەجاجی کوڕی یوسف دوای گەمارۆدانی مەککە بۆ ماوەی شەش مانگ.

و سەردەمەکەی سەردەمی گەشەسەندن بوو بۆ دەوڵەتی ئومەوی، زانست گەشەی سەند و سکەی لێدا و یەکەم دراوی ئیسلامی دەرکرد کە پارەی ئیسلامی ئومەوی بوو لە دیمەشق، کتێبخانەی کردەوە و ھانی زانایانی دەدا، و لە دیمەشق زۆر خولی زانست و فێرگایان کردەوە و ھەروەک زۆر چاکسازی تری بە ئەنجام گەیاند.

### وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک
لە دوای خەلیفە عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان خەلافەت درا بە کوڕە گەورەکەی وەلید (٧٠٥ تاکو ٧١٥)ز، فەتحی ئیسلامی بەردەوام بوو و ئومەوییەکان زۆر وڵاتیان فەتح کرد لە ئاسیا لە ڕۆژھەڵاتەوە و لە ئەورووپا لە ڕۆژاواوە، لە ساڵی ٧١١ز لە ڕۆژاواوە گەیشتە ئیسپانیا لە ئەورووپا، و لە ڕۆژھەڵاتەوە گەیشتە ھیندستان و چین لە ناوەڕاستی ئاسیا، تا لە ساڵی ٧١٥ز بوخاری و سەمەرقەندیان گرت و فەتحی ئەندەلوسیان تەواو کرد، و مزگەوتی ئومەوی (مزگەوتی گەورەی دیمەشق)ی پێش خست و گرنگی بە تەلارسازییەکەی دا و ڕازاندیانەوە، و زانایان و زانست و ئەدیب و شاعیرەکان جێگەیەکی تایبەتیان ھەبوو لە گرنگی پێدانی وەلید.

خەلافەت پێشکەوت لە ھەموو ڕوویەکەوە؛ و خەلیفە ئومەوییەکان بەردەوام بوون، لە دوای وەلید سولەیمانی کوڕی عەبدول مەلیک خەلافەتی گرتە دەست، و خەلیفەی دادپەروەر عومەری کوڕی عەبدول عەزیز خەلافەتی گرتە دەست دواتر کە ئەو خەلیفە ئقمەوییەیە ناونراوە بە پێنجەم خەلیفەی ڕاشدین و ناسراوە بە دادپەروەری و و لە خواترسی و بەخشندەیی لەگەڵ خەڵکدا، و لە سەردەمیا کەسێک نەما کە شایەنی زەکات بێت، لە دوای ئەو خەلیفە یەزیدی کوڕی عەبدول مەلیک ھات کە دەیویست لەسەر ڕیبازی عومەر بڕوات بەڵام نەیتوانی، پاشان خەلیفە ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک ھات.

### ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک
خەلیفەی ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک (٧٢٤–٧٤٣)ز خەلافەتی گرتە دەست بۆ تەواوکردنی پەیامی شارستانی خەلافەتی ئومەوی، گرنگی دا بە ئاسایشی ھەموو ولایەتە ئیسلامییەکان و سەردەمەکەی جیا دەکرێتەوە بە پێشکەوتن لە ھەموو بوارەکاندا و گەشەسەندنی زانست و زانیاری و تەلارسازی و خواپەرستی، و لە دوای ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک ئەمانە خەلافەتیان گرتە دەست.

وێنۆک|ڕاست|مزگەوتی کۆردۆبای گەورە لە ئەندەلوس|300px
* خەلیفە وەلیدی دووەم کوڕی یەزیدی دووەم کوڕی عەبدول مەلیک، و یەکەم خەلیفەی سەردەمی لاوازی دەوڵەتی ئومەوی بوو، کەمتەرخەم بوو، گوێی نەئەدا بە ھەڵس وکەوت جوانی (بە کوژران کۆچی دوایی کرد)
* خەلیفە یەزیدی سێیەم کوڕی وەلیدی یەکەم کوڕی عەبدول مەلیک، کەسایەتییەکی باش بوو ھەوڵی ڕزگارکردنی دەوڵەتەکی دا بەڵام کار لە کار دەرچوو بوو.
* خەلیفە ئیبراھیم کوڕی وەلیدی یەکەم کوڕی عەبدول مەلیک، لە دوای براکەی یەزیدی سێیەم خەلافەتی گرتە دەست، کە نزیکەی شەش مانگ دەسەڵاتی لە دەستا بوو، مەڕوانی دووەم کوڕی محەممەد کوڕی مەڕوان کوڕی حەکەم شۆڕشی بەسەراکرد.
* دوایین خەلیفەی ئومەوییەکان مەڕوانی دووەم کوڕی محەممەد بوو (٧٤٤–٧٥٠)ز کە ڕووبەڕوی پیلانێکی عەباسییەکان بوویەوە کە توانیان دەست بەسەر ڕووداوەکاندا بگرن و دەوڵەتی عەبباسییان لە خۆراسان دامەزراند، و مەڕوان کۆتایی پێھات بە کوژرانی لە دەیر لە میسر دوای ئەوەی ڕای کرد لە دەستی سەربازە عەباسییەکان، و سەردەمی خەلافەتی ئومەوی پێ کۆتایی ھات لە ڕۆژھەڵات لە ساڵی ٧٥٠ز دا کە بۆ ماوەی ٩٠ ساڵ بەردەوام بوو.

## خەلافەت ئومەوی لە ئەندەلوس
عەبدول ڕەحمان داخل کوڕی معاوییە کوڕی ھیشام کوڕی عەبدول مەلیک توانی ڕابکات لە دەستی عەباسییەکان و توانی دەسەڵات دابمەزرێنێت لە ئەندەلوس و لایەنگرانی ئومەوییەکان لێی کۆبوونەوە و سوپایەکی بەھێزی پێکەوەنا کە توانی دواتر دەوڵەتی ئومەوی جارێکی تر لە ئەندەلوس بنیات بنێت، عەبدول ڕەحمان داخل بەربەرەکانێی عەباسییەکانی کرد و سەرکەوت بە سەریاندا، و ئەبوجەعفەری مەنسوور دووەم خەلیفەی عەباسی نازناوی (صقر القریشی) لە عەبدول ڕەحمان داخل نا بە مانای (بازی قوڕەیش)، لە ساڵی ٧٥٦ز توانی دەسەڵاتێکی ئومەوی نوێ لە ئەندەلوس دامەزرێنێت، و ڕای گەیاند کە ئەم درێژەی خەلافەتی ئومەوییە و شاری کۆردۆبای کردە پایتەختی.

## لیستی ناوی خەلیفەکان و ھەندێک ڕووداوی گرنگ
### لە دیمەشق
# معاوییەی کوڕی ئەبوسوفیان (٦٦٢–٦٨٠)ز/ خەلافەتی ئەومەوی دامەزرا و دیمەشق کرایە پایتەختی، وڵاتە ئیسلامییەکان یەکخران و جەنگی سەفین لە ساڵی ٣٩ک ڕوویدا و یەکەم کەشتیگەلی دەریایی ئیسلامی لە سەردەمی معاوییە دروست کرا.
# یەزیدی کوڕی معاوییە (٦٨٠–٦٨٣)ز/ دەوڵەتی ئیسلامی فراوانبوو، و شوێن یاخی بووەکانی خەلافەت کەوت؛ و کارەساتی کەربەلای ئازاراوی ڕوویدا لە ساڵی ٦١ک.
# معاوییەی کوڕی یەزید (٦٨٣–٦٨٤)ز
# مەڕوانی کوڕی حەکەم (٦٨٤–٦٨٥)ز
# عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان (٦٨٥–٧٠٥)ز/ زیاتر فراوانبوونی دەوڵەتی ئیسلامی و بەردەوام بوونی فەتحی ئیسلامی و بنیاتنانی مزگەوتی قوبە سەخڕە لە قودس، و فەتحی ئومەوی گەیشتە چین، و ھیندستان فەتح کرا بە سەرکردایەتی محەممەدی کوڕی قاسمی سەقەفی، و سکەی پارەی ئیسلامی ئومەوی لێدرا (دیناری عەبدول مەلیکی کوڕی مەڕوان).
# وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک (٧٠٥–٧١٥)ز/ بوخاری و سەمەرقەند فەتح کران، ھەروەھا فەتحی ئەندەلوس کرا و ئو
# سولەیمانی کوڕی عەبدول مەلیک (٧١٥–٧١٨)ز
# عومەری کوڕی عەبدول عەزیز (٧١٧–٧٢٠)ز/ دادپەروەری بڵاوبوویەوە لە سەرانسەری خەلافەتدا
# یەزیدی کوڕی عەبدول مەلیک (٧٢٠–٧٢٤)ز
# ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک (٧٢٤–٧٤٣)ز/ سەردەمی گەشەسەندنی دەوڵەتی ئومەوی بوو، و دیوانەکان بە عەرەبی نوسرانەوە، زانست گەشەی سەند و گرنگی درا بە زانایان و تەلارسازی و دەرکەوتنی ھونەری بیناسازی ئومەوی بەشێوەیەکی دیار، و سەرکپ کردنی شۆرشی خەواریج و دەستگرتن بەسەر ئاژاوەدا.
# وەلیدی کوڕی یەزید (٧٤٣–٧٤٤)ز
# یەزیدی کوڕی وەلید ٧٤٤ز
# ئیبراھیمی کوڕی وەلید ٧٤٤ز
# مەڕوانی کوڕی محەممەد (٧٤٤–٧٥٠)ز/ عەبدول ڕەحمان داخل گەیشتە ئەندەلوس و سەرکەوت بەسەر عەباسییەکان و دەوڵەتی ئومەوی لە ئەندەلوس دامەزراند.

وێنۆک|درەختی خزمایەتی خەلیفەکانی ئیسلام بە عەرەبی

### لە ئەندەلوس
# عەبدول ڕەحمان داخل (بازی قوڕەیش)/ زیندوو کردنەوەی دەوڵەتی ئو
# ھیشام کوڕی عەبدولڕەحمان داخل
# حەکەمی کوڕی ھیشام
# عەبدول ڕەحمانی دووەم
# محەممەدی کوڕی عەبدول ڕەحمان
# مونزیری کوڕی محەممەد
# عەبدولڵای کوڕی محەممەدی کوڕی عەبدول ڕەحمان
# عەبدول ڕەحمانی سێیەم (ناسر)
# حەکەم موستەنسیر بیلا
# ھیشام مووەید بیلا
# ھیشام ڕەشید
# محەممەد مەھدی بیلا
# سولەیمان موستەعین بیلا
# عەلی متوەکیل عەلەلڵا
# عەبدول ڕەحمان مورتەزا
# عەبدول ڕەحمان کوڕی ھیشام موستەھزیر بیلا
# محەممەد موستەکەفی
# ھیشام موعتەمید عەلەلڵا

## ھاوەڵە ئومەوییەکان
ژمارەیەکی زۆر لە ھاوەڵەکانی پێغەمبەری ئیسلام (محەممەد) ئومەوی بوون، لەوانە، عوسمانی کوڕی عەفان، کە یەکێک بوو لەوانەی لە سەرەتاوە ئیسلام بوو و سێیەم خەلیفەی ڕاشدینە؛ و ئەبوسوفیانی کوڕی حەرب، یەکێک بوو لە پێشەواکانی قوڕەیش موسڵمان بوو پاش فەتحی مەککە. موعاوییەی کوڕی ئەبوسوفیان، یەکێک لە سەرکردەکانی لەشکرەکان بوو لە فەتحی شامدا، خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب کردی بە والی دیمەشق و بەعلبەک و بەلقاء، پاشان عوسمان کردییە والی ھەموو شام.
یەزیدی کوڕی ئەبوسوفیان، موسڵمان بوو لە ڕۆژی فەتحی مەککە، یەکێک لە سەرکردەکانی لەشکرەکان بوو لە فەتحی شامدا، خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب کردی بە والی دیمەشق.

## تایبەتمەندییەکانی خەلافەتی ئومەوی
خەلافەتی ئومەوی دامەزرا و بەنی ئومییە دیمەشقیان کردە پایتەختی، و بووە سەرچاوەیەک بۆ زانست و زانایان، و خەلیفە ئومەوییەکان گرنگیان دا بە بیناسازی و دروستکردنی مزگەوت، و فەتحی زۆر وڵاتیان کرد لە سنوورەکانی چین لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ئەندەلوس لە ڕۆژاواوە، و دەسەڵاتی فراوان بوو لە ھەموو لایەکەوە، شاری دیمەشقی پایتەختی بووە بە یەکێک لە گرنگترین شارە ئیسلامییەکان.

### ھۆیەکانی ڕ وخانی دەڵەتی ئومەوی
# زەفتکردنی دەسەڵات.
# بە کارھێنانی توندوتیژی لەگەڵ خەڵک.
# خەڵکی خراپ و بێسودیان لە خۆ نزیک کردبووەوە.
# زۆر لە والی و کاربەدەستەکانیان دڵڕەق و ستەمکاربوون.
## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## زیاتر بخوێنەوە
* 
* 
* 
* 
* 
* پوختەی مێژووی ئیسلامی، ن/د. سھیل طقوش.

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:ئەندەلوس
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی ئەفریقای باکوور
پۆل:مێژووی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:مێژووی دەریای ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٨ەم
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٦٦١
پۆل:ھەڵوەشانەکانی ٧٥٠
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:خەلافەت
پۆل:خەلافەتی ئەمەوی
پۆل:دەوڵەتی ئەمەوی