بەرگری لە ئێوەرت

**بەرگری لە [[ئێوەرت]]** ( *ئیواردۆ*، بە جێگرەوەی *وەردۆ*، *ئاین وەردا*، *عەین وەردۆ، ئاین وەردۆ*) شەڕێکی سەربازی بوو لە نێوان دەسەڵاتدارانی عوسمانی و بەرگریکارانی ئاشووری لە ساڵی ١٩١٥، لەکاتی ڕووداوەکانی جینۆسایدی ئاشوورییەکان. بەرگری لە ئێوەرت لەگەڵ بەرگری ھەزەخدا یەکدەگرێتەوە کە لە دەوروبەری ھەمان کاتدا ڕوویدا. چیرۆکی بەرگریکردن لە ئێوەرت ھاوشێوەی چیرۆکی ھەزەخ، بۆ یادەوەریی جینۆسایدی ئاشوورییەکان بە گرنگ دەمێنێتەوە. ڕزگاربووان شایەتحاڵییان لەسەر ڕووداوەکانی کاتی بەرگریکردن و دوای بەرگریکردنەکە داوە و یەکێکە لە تاکە ئەڵقە سەرکەوتووەکانی بەرەنگاربوونەوەی ئاشوورییەکان بەرامبەر بە جینۆساید. 

## پێشینە
گوندی ئێوەرت دەکەوێتە ١٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی مدیاد لە بناری زنجیرە چیایەکدا. پێش دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی یەکەم، گوندەکە نزیکەی ٢٠٠ خێزانی تێدا بوو، کە ھەموویان ئاشووریی سەر بە کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی بوون. لەکاتی کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکاندا، ھەزاران پەنابەر لە سەرانسەری توور عەبدینەوە بۆ پاراستنی خۆیان گەیشتنە ئەوێ، چونکە پێکھاتە و تۆپۆگرافیای گوندەکە ڕێگەی دەدا بە بەرگرییەکی بەرچاو لە بەرامبەر ئەو توندوتیژییەی کە بەدوایدا ھات. تا ئەو کاتە، ئاشوورییەکان لە ناوچەی توور عەبدین خەریکی بەرگری بوون لە بەرامبەر کۆمەڵکوژییەکان، بەڵام دەسەڵاتدارانی عوسمانی ئەمەیان وەک ڕاپەڕین نیشان دەدا بەو ھیوایەی کۆمەڵکوژییەکە شەرعییەت پێ بدەن. ئێوەرت یەکێک بوو لەو کەمە گوندانەی ناوچەی میدیات کە ھێشتا لە بەرامبەر سەربازانی عوسمانی و کورد خۆڕاگری دەکرد، ھاوشێوەی ھەزەخ. پەنابەران لە گوندەکانی وەک حەبەسناس، مدیاد، بۆتێ، کەفەرزێ، کافرۆ عەلۆیتۆ، مزیزە و ئورناسەوە دەگەیشتن، و بەزۆری لە ڕێگەی تونێلەکانەوە دەھاتن کە لە بەرپرسانی عوسمانی بە نھێنی مابوونەوە. بەپێی دامەزراوەی نێونەتەوەیی ڕاول والنبێرگ، ھەندێک لە ئەرمەنییەکانیش لەو ماوەیەدا لە ئێوەرت پەنایان گرتبوو.

پێدەچوو ئێوەرت تا ٦ بۆ ٧ ھەزار ئاشووری لەناو گوندەکەدا ھەبووبێت، کاتێک ھەواڵی ئەوە بڵاوبووەوە کە ھێزە کوردی و عوسمانییەکان پلانی ھێرشکردن دادەنێن. ئەوان لە کڵێسای مۆر ھەدبشابۆ پەنایان گرت، کە پێکھاتەیەک بوو چەندین سەدە پێشتر دروست کرابوو و تەلارسازییەکی گەورەی قەڵاشێوەی ھەبوو. کاتێک گەیشتنە ناو دیوارەکانی ئێوەرت، ئاو و خۆراک بە پەنابەران درا (کە گوندەکە دەوڵەمەند بوو پێی)، و پاشان ئەرکی بەرگرییان پێ سپێردرا. ئەوان دیوارەکانی دەوروبەری گوندەکەیان بۆ بەرگریی داھاتوو بەھێزتر کردبوو. لەو نێوەندەدا، مەسعوود میرەزا، سەرکردەیەکی ناوخۆیی ئاشووری، ٧٠٠ بۆ ١٠٠٠ پیاوی کۆکردەوە و دەستی کرد بە داڕشتنی ستراتیژیی بەرگری بەرامبەر بە کوردەکان. ئەو چەکی لە ئێزیدییەکان و زانیاریی لەو ڕزگاربووە ئەرمەنی و ئاشوورییانە کۆکردەوە کە لە گوندەکانی دراوسێ ڕزگارکرابوون.

بە ئاگاداری لەوەی کە تورکە عوسمانییەکان، کوردەکان و مەحەڵەمییەکان بەرەو ئێوەرت دێن، گوندنشینان و پەنابەران میلیشیایەکیان بۆ بەرگریکردن لە خۆیان دروست کرد، کە لەلایەن گالۆ شەبۆوە سەرکردایەتی دەکرا. شەبۆ لە ساڵی ١٨٧٥ لە گوندەکە لەدایکبووە و خوێندنی لە دۆکتۆرینەکانی کڵێسادا وەرگرتووە، ئەمەش بووە ھۆی دەستنیشانکردنی وەک شەماس لە کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی گوندەکەدا. لە ھەمان کاتدا، سەرکردایەتی کوردی مدیاد، عەزیزکێ مەحمەدۆ، فەرمانی ھێرشکردنە سەر ئێوەرت و ئەنحیلی دا؛ بەڵام عەزیز ئاغا، سەرکردەی ناوچەی مدیاد، ڕای گەیاند کە سەربازی پێویستیان نییە بۆ ھێرشکردنە سەر ھەردوو ناوچەکە، بۆیە تەنیا ھێرش دەکەنە سەر ئێوەرت. لەبەر ئەوە، کوردەکانی توور عەبدین و ڕەممان، لەژێر فەرماندەیی ئەحمەد ئاغا و سالم ئاغادا، ھێزێکی ١٣ ھەزار کەسییان لە مێردین کۆکردەوە. حکوومەت ڕێگەی بە دابەشکردنی چەک دا و پارەی بەو پیاوانە دا کە بەشێک بوون لە ھێزەکان. ھێزە کوردی و عوسمانییەکان لە ناوەڕاستی مانگی تەممووزەوە دەستیان کرد بە گەیشتن بە ئێوەرت.

## ئامادەکاری و بەرگری
لە ئامادەکاری بۆ بەرگریدا، ئاشوورییەکانی ئێوەرت ئاسن و کەرەستەی تریان تواندەوە کە بتوانرێت بۆ بەرھەمھێنانی تەقەمەنی بەکاربھێنرێن، ھەروەھا بڕینی دار و کۆکردنەوەی پێداویستییەکانی تر کە بتوانن بەکاریان بھێنن. شایەتحاڵەکان باس لەوە دەکەن کە ئەوانەی بەشدارییان لە بەرگرییەکەدا کردووە، فێری دروستکردنی بارووت و فیشەک بوون، کە فیشەکەکان لە مس و قورقووشم دروست دەکران. جگە لەوەش، میرەزا دیوارەکانی نۆژەنکردەوە بۆ بەھێزکردنی بەرگریی ئێوەرت و ئەو پیاوانەی کە بەشدارییان لە بەرگرییەکەدا نەدەکرد، ڕەوانەی دەکردن بۆ ئەنجامدانی ھێرشی پێچەوانە بۆ دروستکردنی سەرلێشێواوی لە نێوان ھێزە عوسمانییەکاندا. ژنانیش ڕۆڵیان ھەبوو لە بەرگریدا، بە لێدانی ھەلھەلە و ھاوار کاتێک نیشانەکانی داگیرکاری نزیک دەبوونەوە، و چاودێریکردنی گوندەکە.

بە وتەی شەبۆ، زیاتر لە دوازدە ھەزار شەڕکەری موسڵمان دەوری ئێوەرتیان گرت و دەستی کرد بە ھێرشکردن. لە شایەتحاڵییەکانی دوای بەرگرییەکەدا، دوای ئەوەی کوردەکان دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر کەنیسەی مۆر ھەدبشابۆ، میرەزا ھاواری کرد:

لە ھەمان کاتدا، قەشە عەبدولئەحەد کە لە کڵێسای مۆر ھەدبشابۆ پەنای گرتبوو، نیشانەی سەرکەوتنی لەلایەن شەڕکەرەکانەوە پێدرا، و زمانی ئایینی بۆ لێکدانەوەی سەرکەوتنی بەرگرییەکە بەکارھێنا.

لە قۆناغی یەکەمی بەرگریدا، ھێرشێکی پێچەوانە دژی ھێزە ١٣ ھەزار کەسییەکە ئەنجامدرا بۆ دابەشکردنی دووژمن، کە تەنانەت بووە ھۆی دەستبەسەرداگرتنی ئاڵای شەڕیان. ئاشوورییەکان ناچار بوون بەرگەی تەقەی لایەنە جیاوازەکان بگرن، لەوانە ھێزە تورکە عوسمانییەکان، کوردەکان و جەندەرمەکان. ھەندێک لە گوندنشینەکان ئەزموونی خزمەتکردنیان لە سوپای عوسمانیدا ھەبوو، و لەکاتی یەکێک لە ھێرشەکاندا توانییان ٥٠ کوژراو لە تورکەکان بدەن، لەنێویاندا ئەفسەرێکی پلەبەرز. بە گشتی ٢٠٠ ھێرشبەر و ٣٠٠ گوندنشین کوژران. دواتر عوسمانییەکان لە ڕێگەی شێخی دارا ئامادەکارییان کرد بۆ دانوستان لەسەر ئاگربەست، بەڵێنی پاراستنی گوندنشینانیان دا ئەگەر چەکەکانیان ڕادەست بکەن و گوێڕایەڵی فەرمانەکانی حکوومەت بن. کاتێک گوندنشینەکان ڕەتیانکردەوە، شەڕێکی سێ ڕۆژە دەستیپێکرد، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. پێش دەستپێکردنی ھەوڵی سێیەم، سەرکردە کوردەکان داوای یارمەتییان لە سەرۆک شارەوانییەکانی ئامەد (ڕەشید) و مێردین (بەدری) کرد، و دوو قەشەی ئۆرسۆدۆکسی سوریانییان نارد بە مەبەستی ڕازی کردنی بەرگریکاران بۆ ڕادەستکردنی چەکەکانیان. شاندێکی ئاشووری لەگەڵ عەزیز کۆبوونەوە بۆ تاوتێکردنی پەیمانی ئاشتی، بەڵام ڕەتیانکردەوە چەکەکانیان دابنێن، بۆیە شەڕ بەردەوام بوو. گەمارۆکە بۆ ماوەی ٣٠ ڕۆژی تر بەردەوام بوو، کە بووە ھۆی کوژرانی زۆر کەس لە ھەردوو لا.

لە کۆتاییدا سەربازە کوردەکان کشانەوە و ئاشوورییەکانی توور عەبدینیان بە تەنھا جێھێشت. ئەوان نوێنەرێکی خۆیان ڕاگەیاند لە کاتێکدا ئاشوورییەکانیش داوای یەکێکیان کرد (شێخ فەتحوڵڵا، کە مەحەڵەمی بوو)، و بەو شێوەیە بەڵێن بە خەڵکی ئێوەرت درا کە ئازار نەدرێن. ئەوان بە سەرکەوتوویی بۆ ماوەی ٥٢ ڕۆژ بەرگرییان کرد و بە سەرکەوتن کۆتایی ھات. کۆی ژمارەی کوژراوانی گەمارۆکە نادیارە، بەڵام لایەنی کەم ١٠٠٠ کەس بووە. تا کۆتایی بەرگرییەکە، زۆرێک لە ژنان و منداڵان لە برسان مردبوون و پێداویستییە خۆراکییەکان خەریک بوو تەواو دەبوون.

## ئەنجامەکان
ژمارەی ئەو کەسانەی لەکاتی گەڕانەوەیان بۆ گوندەکانیان کوژران، زیاتر بوو لەوانەی لەکاتی بەرگرییەکەدا کوژران. ھەرچەندە بەڵێنی لێبووردن بەوانە درابوو کە چەکەکانیان ڕادەست دەکەن، بەڵام ئەوانەی ئەو کارەیان کرد ڕووبەڕووی کۆمەڵکوژی بوونەوە. گێڕانەوەی بەرگرییەکە کە لەلایەن ئیسحاق ئەرمەلێ، قەشەیەکی کاتۆلیکی سوریانی نووسراوە، دواتر لە کۆنفرانسی لۆزانی ١٩٢٢–١٩٢٣ بۆ سزادانی تاوانەکانی کۆمەڵکوژی پێشکەش کرا. گالۆ شەبۆ لە ساڵی ١٩٢٠دا بەرەو مووسڵ ھەڵات بۆ ئەوەی لەگەڵ مامەکانی بژیت، پێش ئەوەی سێ ساڵ دواتر عێراق بەرەو قامیشلۆ جێبھێڵێت. دەوترێت ئەو یەکێک بووە لە بیست خێزان لە قامیشلۆ کە خاوەنی زەوی کشتوکاڵی بووە. تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٦٦ لەوێ ژیاوە.

بەھۆی ھەوڵەکانی بەرگرییەوە، نزیکەی ٦ بۆ ٧ ھەزار ئاشووری توانییان لە ھێرشە عوسمانی و کوردییەکان بۆ سەر گوندەکە ڕزگاریان بێت. ھەرچەندە شەڕ و پێکدادانی تر لە توور عەبدین (بێنابیل، بێت-دێبێ، حاح، ھەبۆب، کەر بۆران و زاز) ڕوویدا، بەڵام بەھێزترین ھەڵوێست لە ھەزەخ، ئێوەرت و باسبرین بوو. لە لێکۆڵینەوە نوێیەکانی سەیفۆدا، بەرگریی ئێوەرت لەگەڵ بەرگریی ھەزەخ وەک بەشێک لەو ھەڵوێستە بەرگرییانەی کە ئاشوورییەکان لەکاتی کۆمەڵکوژییەکەدا گرتوویانەتە بەر، باس دەکرێت؛ ئەمڕۆ گوندەکە بەھۆی ئەوەی یەکێک بووە لەو ھەڵوێستە بەرگرییانە، ناوبانگی دەرکردووە. بەھۆی ھەوڵە سەرکەوتووەکان بۆ بەرگریکردن لە گوندەکە، ئێوەرت لەو کاتەوە بووەتە نیشانەی مەسیحییەتی سوریانی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، و ھەر لەبەر ئەوەشە ناوچەی توور عەبدین یەکێکە لەو کەمە ناوچە سەرەکییە مەسیحییانەی کە لە تورکیا لە دەرەوەی ئەستەمبوڵ ماونەتەوە. لە ساڵی ٢٠١٨دا، ھانیباڵ تراڤیس، پارێزەر و لێکۆڵەری کۆمەڵکوژی، ڕوونی کردەوە کە بەرگریی ئێوەرت ھاوشێوەی بەرگری ئەرمەنەکان بووە لە وان و مووسا داغ. جگە لەوەش، ڕۆڵی شێخ فەتحوڵڵا لە دانوستانەکاندا لەکاتی بەرگرییەکەدا وەک نموونەیەکی ئەرێنیی پەیوەندییەکان لەگەڵ مەحەڵەمییەکان لەلایەن چالاکوانانی ئاشوورییەوە ئاماژەی پێ دەکرێت.
## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای مێردین