ئەکادیمیای کوردی

**ئەکادیمیای کوردی** (لە سەرەتاوە ناوی "**کۆڕی زانیاری کورد"** و دواتریش "**کۆڕی زانیاری کوردستان"** بووە) دامەزراوەیەکی زانستیە کە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دایمەزراندووە و لە ڕووی تیۆریەوە بە بۆڤەگەڕ (مەرجەع)ێکی باڵای زمانی کوردی دادەنرێت،  بۆ هەر پرس و بابەتێک کە پەیوەندی بە زمانی کوردی و شێوەزارەکانی و پاراستن و دەوڵەمەندکردنیەوە ھەبێت. ئەکادیمیای کوردی مەبەستی خۆی لە چالاکیی گەیشتن بە زمانێکی یەکگرتووی فەرمیی کوردی ڕاگەیاندووە. بارەگای ئەکادیمیای کوردی لە شاری ھەولێرە.

لە ٢٠٢٤ەوە حەمەسەعید حەسەن سەرۆکی ئەکادیمیای کوردیە.

## مێژوو
وێنۆک|تەلاری ئەکادیمیای کوردی.
وێنۆک|تەلاری ئەکادیمیای کوردی لە تەنیشتەوە.

ئەکادیمیای کوردی درێژکراوەی **کۆڕی زانیاری کورد**ە کە لە ٣٠ی ئابی ١٩٧٠ لە بەغدا دامەزرا و یەکێک بوو لە دەستکەوتەکانی شۆڕشی ئەیلوول و "بەیاننامەی ١١ی ئادار"ی ١٩٧٠. "کۆڕی زانیاری کورد" کە وەرگێڕانی وشەییی هاوتا عەرەبیەکەی بوو (المجمع العلمي العراقي) واتە عەرەب کە هەردەم هەوڵ دەدەن وشەی بیانی بکەنە عەرەبی، "ئەکادیمیا"یان کردبووە "المجمع العلمي"، کوردیش هاتن عەرەبیەکەیان کردە کوردی و "کۆڕی زانیاری"یان بە کار هێنا، ئەو کات وشەی "زانیاری" (کە واتای معلومات و مەعاریف ی دەدا زیاتر) لە جیاتی "زانستی" بە کار هێنرا (سەیری فەرهەنگەکانی گیو موکریانی بکە) هەرچەندە وشەی "زانستی" بۆ "علمی" بە کار دەهات (سەیری فەرهەنگەکەی شێخ محەمەدی خاڵ بکە)، ئەو تێکەڵکردنەی "زانیاری" و "زانستی" یەکێک لەو سەتان هەڵە باوەیە کە هەندێکیان تا ئێستاش ماون بەڵکو هی دیکەش وا وردە وردە دروست دەکرێن و بڵاو دەکرێنەوە، ئەمیش بە هۆی کەسانی نەزان و نەشارەزا لە زمان. خۆی هەر لە سەرەتاوە دەبوایە وشە گریکیە کۆنەکە وەربگرن واتە (ئەکادیمیا) کە لە ناو هەموو زمانە ئەوڕوپیەکان جێی خۆی کردۆتەوە. جا ئەو "کۆڕی زانیاری کورد"ە هەر بەم ناوە و بە شێوەی سەربەخۆ بەردەوام بوو تا ساڵی ١٩٧٨، لەو ساڵە بە دواوە سەربەخۆییەکەی لێ سەندرایەوە (بە هۆی پاشەکشەی دۆز و خەباتی کورد لە عێراق و کوردستانی باشوور لە دوای شکستەکەی ساڵی ١٩٧٥ی شۆڕشی کورد)، ناوەکەی کرایە "دەستەی کورد"ی سەر بە "المجمع العلمي العراقي". ئەو دامەزراوە زانستیە کوردیە لە بەغداد کاری خۆی بەردەوام کرد تەنانەت دوای ڕووخانی ڕێژیمی سەددامیش لە ساڵی ٢٠٠٣، مایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٦ دوا ژمارەی گۆڤاری "کۆڕی زانیاری" دەرکرد (لە ١٩٧٣ە تا ٢٠٠٦، ٣١ ژمارەی لە ٢٦ بەرگدا لێ بڵاو کرایەوە)، ئینجا "دەستەی کورد" هەڵوەشایەوە و نەما چونکە لە هەولێر ئەکادیمیایەکی دیکە دامەزرێنرابوو. جودا لەوەی بەغداد، لە هەرێمی کوردستانی باشوور "کۆڕی زانیاری" دامەزرێندرایەوە، بە هەوڵی مامۆستا و وەرگێڕی ناسراوی کورد "شوکور مستەفا" (١٩٢٦-٢٠٠٣) کە لە ساڵی ١٩٩٧ لە بەغدادەوە هاتبۆوە هەرێمی ئازادکراوی کوردستان، ئەو خۆی لە ساڵی ١٩٧٥ کرابووە ئەندامی "کۆڕی زانیاری کورد" تا ساڵی ١٩٩٦. ئەوە بوو  پەرلەمانی کوردستان یاسایەکی بۆ دامەزراندنەوەی "کۆڕ" دەرکرد بە یاسایەکی تایبەت، یاسای ژمارە ١٢ی ساڵی ١٩٩٧ (٢٨ی دیسێمبەری ١٩٩٧) و ناوی ئەو دامەزراوە زانستیە کرایە "کۆڕی زانیاری کوردستانی عێراق". هەر لە سەرەتاوە ڕەخنە و تێبینی هەبوون لە سەر ناوەکەی چونکە گونجاو و ناڕێك و هەڵە بوو، کە بۆچی "کۆڕی زانیاری" بێت؟ بۆچی "زانیاری" بێت نەک "زانستی"، بۆچی "کوردستانی" بێت نەک "کوردی"، بۆچی "کوردستانی عێراق" بێت؟ دەبوایە لاساییی وڵاتانی ڕۆژئاوایی بکرێتەوە کە ناوی دامەزراوەی لەو چەشنەیان "ئەکادیمیا"یە و بۆ خزمەتی زمانی گەل و نەتەوە دامەزراون. هەر چۆنێک بێت، ئەو دامەزراوەیە لە ١٩٩٨ هەتا ٢٠٠٠ مامۆستا شوکور سەرۆکەکەی بوو بەڵام تەنیا بوو و ئەو قۆناغە بە "قۆناغی ڕێکخستنەوە" ناسراوە بەڵام لە دوای ئەوەی لە ١٣ی نۆڤێمبەری ٢٠٠٠ دوکتۆر شەفیق قەزاز  (١٩٣٤-٢٠٢٠) بە بڕیاری ژمارە ٩٥ی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان بە وەکالەت کرایە سەرۆکی کۆڕ چونکە ئەو کات وەزیری یارمەتی مرۆڤایەتی و هاوکاریی حکومەتی هەرێم بوو، کەوتە چالاکی و هاندانی ئەدیب و نووسەر و زمانناسانی کوردی تا پەیوەندیی بە کۆڕ بکەن و بەشداریی بکەن لە خزمەتی زمانی کوردی، هەرچەندە ژمارەیەکی زۆر کەم بە پیر بانگەوازەکەی "کۆڕ"ەوە چوون دیارترینیان د. مارف خەزنەدار (١٩٣٠-٢٠١٠) بوو، توانیان لە ساڵی ٢٠٠٢ یەکەم ژمارەی گۆڤاری "گۆڤاری ئەکادیمی" بکەن کە تا هەنووکە بەردەوامە و ساڵانە ژمارەیەک یان دوانی لێ بڵاو دەکرێتەوە. لە دوای بڕیاری یەکگرتنەوەی ھەردوو ئیدارەی کوردستان (ئیدارەی یەکێتی لە سلێمانی و ئیدارەی پارتی لە هەولێر کە لە ساڵی ١٩٩٦ەوە بە هۆی شەڕی ناوخۆوە دروست بووبوون) ئەوە بوو لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٧ دا، داوا لە شەفیق قەزاز و کەمال فوئاد کرا تا خەریکی دامەزراندنەوەی ئەنجومەنی کۆڕی زانیاری کوردستان بن. لە ٣١ی دیسێمبەری ٢٠٠٧ یاسای "کۆڕی زانیاری کوردستانی عێراق" هەموار کرا و ناوی دامەزراوە زانستیەکە کرا بە "**ئەکادیمیای کوردی**" و د. شەفیق قەزاز بە فەرمی کرایە سەرۆکی ئەکادیمیا.

## پێکھاتەی ئەکادیمیا
ئەکادیمیای کوردی پێکهاتووە لە ١٥ ئەندامی کارا و ١١ ئەندامی شەڕەفمەند (فەخری) و ١٥ ئەندامی یاریدەدەر.

### خولی یەکەم
لە خولی یەکەمی ئەکادیمیا کە لە ٢٢ی ئابی ٢٠٠٧ ھەتا ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١١ بەردەوام بوو، ئەنجومەنی ئەکادیمیا بەم شێوەیەی خوارەوە بوو.

### خولی دووەم
لە خولی دووەمی ئەکادیمیا کە لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١ ھەتا ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٥ بەردەوام بوو، ئەنجومەنی ئەکادیمیا بەم شێوەیەی خوارەوە بوو.

### خولی سێیەم
ئەندامانی خولی سێیەمی ئەکادیمیا، لە ڕۆژی ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥ کە بە دەنگدانی نھێنی هەڵبژێردان بەم شێوەیە ئەمانە بوون.

### خولی چوارەم
### خولی پێنجەم
ئەندامانی خولی پێنجەمی ئەکادیمیا، لە ڕۆژی ١٣ی مایسی ٢٠٢٤ بە دەنگدانی نهێنی ھەڵبژێردران، ئەمانە بوون:

## لیژنەکانی ئەکادیمیا
بۆ جێبەجێ کردنی بەرنامە و کارە سەرەکیەکانی ئەکادیمیا، ئەنجومەن چەند لیژنەیەکی تایبەتی دروست کردووە لە کەسانی پسپۆڕ و شارەزا لە ھەموو شێوەزارە جیاوازەکانی زمانی کوردی. ئەندامێکی کارای ئەکادیمیا دەبێت سەرپەرشتیی لیژنەکان بکات کە ئەمانەن:
# **لیژنەی فەرھەنگ و زاراوە**: یەکێکە لە لیژنە سەرەکیەکانی ئەکادیمیا و کارە سەرەکیەکەی بریتیە لە  ئامادەکردنی فەرھەنگی تایبەت لە بواری شێوەزارە جیاوازاەکانی زمانی کوردی. تا ئێستا جگە لە بڵاوکردنەوەی دەیان فەرھەنگی تایبەتمەندی دوو زمانە و سێزمانە لە ھەموو بوارە جیاوازەکانی لێکۆڵینەوەی کوردی، دوو فەرھەنگیشی بڵاو کردۆتەوە، یەکێک (کرمانجی سەروو بۆ کرمانجی خواروو) و ئەوەی دیکە (ھەورامی بۆ سۆرانی)یە. یەکێک لە کارەکانی ئەو لیژنەیە دۆزینەوە و داھێنانی زاراوەی ڕەسەنی کوردیە لە ھەموو بوارە جیاجیایەکاندا.
# **لیژنەی گۆڤار**: تایبەتە بە دەرکردنی گۆڤارێکی وەرزیی زانستیی ئەکادیمی کە تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٤، ٥٨ ژمارەی لێ بڵاوکراوەتەوە.
# **لیژنەی ئەدەب**: تایبەتە بە ساخکردنەوە و ئامادەکردنی بەرھەمی ئەدەبی و مێژووییی کۆن و هاوچەرخی کوردی.
# **لیژنەی زمان**: تایبەتە بە لێکۆڵینەوە لە گرفتەکانی زمانی کوردی بە ھەموو شێوەزارەکانیەوە.
# **لیژنەی دەستنووس و بەڵگەنامە**: تایبەتە بە کۆکردنەوەی دەستنووسە کوردیەکان و ئەو بەڵگەنامانەی تایبەتن بە کورد و کوردستان.

## پڕۆژەی ئێنسیکلۆپێدیای کوردستان

یەکێک لە پڕۆژە گرنگەکانی ئەکادیمیای کوردی ئێنسیکلۆپێدیای کوردستانە کە ھەموو زانیاریەک لەبارەی کورد و کوردستان دەگرێتە خۆ. پێشبینی دەکرێت ئەم بەرھەمە زانستیە لە ١٠ بەرگ پێک بێت و زیاتر لە پێنج ھەزار لاپەڕە بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی عێراق
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:زانا کوردەکان