open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مەلا عەلی (شاعیر)

**حوسێن مەولود ئەحمەد** ناسراوە بە مەلا عەلی لە ساڵی ١٩٥٣ لە گوندی *بەردبرد* ی قەزای ماوەت سەر بە ناوچەی شارباژێر لە دایک بووە. لە ساڵی ١٩٥٨ بەهۆی چەوسانەوەی چینایەتی لە بەردبەردەوە دێنە کۆکە لە ناوچەی سورداش.لە ساڵی ١٩٦٢–١٩٩٣ پۆلەکانی سەرەتای لە سەرچنار و ماوەت و چەرمەگا تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٧١–١٩٧٢ پەیوەندی کردووە بە زەنجیری ڕۆشنبیری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان بۆیە لە ساڵی ١٩٧٤ دەکرێت بە لێپرسراوی ڕێکخراوی تۆلەی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان. لە ساڵی ١٩٧٦ چووەتە زانکۆی سلێمانی کۆلێژی ئەدەبیات بەشی کوردی، بۆیە کاتێک فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەردەچێت ناچێتەوە بۆ زانکۆ خوێندن تەواو ناکات. لە ڕێکەوتی ٣٠ کانوونی دووەم ساڵی ١٩٧٩ بۆ ئەنجامدانی چالاکییەکی پارتی زانی لە **ناوچەی سوورداش** لە گوندی *کرژە* لەلایەن بەعسییەکان پێیان دەزانێت دەستگیر دەکرێت. دوای دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدانێکی زۆر لە زیندان و دەزگاکانی ڕژێمی بەعسیدا، لە ڕۆژی ٦ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٩ لە دادگای ھەیئەی خاسەی کەرکووک (دەستەی تایبەتی کەرکووک) بە شێوەیەکی نمایشی لە چەند خولەکێکدا بەبێ ئەوەی پارێزەری ھەبێت دادگایی دەکرێ و بڕیاری لەسێدارەدانی بەسەردا دەسەپێنرێت. لەدوای دەرچونی فەرمانی لەسێدارەدانییەوە تا ڕۆژی جێبەجێکردنی حوکمەکەی کە تەنیا ٤٥ ڕۆژی خایاندووە لە شەوی ٢٢ لەسەر ٢٣ تەممووزی ١٩٧٩ لە زیندانی موسڵ لەگەڵ دوو ھاوڕێی تری بەناوەکانی «ئەڵوەند عومەر حسێن» و «عەلی عالی حسێن» لە سێدارە دەدرێن.
* «شیعر و ھەڵوێست» تاکە دیوانی شەھید مەلا عەلییە و ساڵی ٢٠١١ لەلایەن لقی سلێمانی یەکێتی نووسەرانی کوردەوە چاپ وبڵاوکراوەتەوە و ھەموو شیعرەکان لەو دیوانەوە وەرگیراون.
* لەژمارەی ڕۆژی ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ی ڕۆژنامەی ڕەخنەی چاودێردا بڵاوبوەتەوە

## نموونە ھەڵبەست
### نموونەی ھەڵبەستی سیاسی و نەتەوەیی

### نموونەی ھەڵبەستی دڵداری

## سەرچاوەکان
# https://web.archive.org/web/20170423095034/http://hemin.dk/mla/node/364 سایتی ھێمن مەحموود :وتارێک بە ناونیشانی «مەلا عەلی، شاعیری مەرگ و عەشق»
# سایتی ڕێکخراوی ئۆرتە: ووتارێک بە ناونیشانی ((٣٤ ساڵ لەمەوبەر پێشمەرگە و شاعیری ناسراو مەلا عەلی لەسێدارەدرا))

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پلە سەربازییەکان

**پلەی سەربازی** شێوازێکە بۆ دابەشکردنی دەسەڵات و پەیوەندیی نێوان ھێزە چەکدارەکان، پۆلیس و ھێزەکانی ئاسایش. پلەکان بەرز دەکرێنەوە لەگەڵ بەرپرسیارێتیی کارمەندان، بەڕێوەبردن، ئەرکەکان و ھەر پێشکەوتنێکی تر. سیستەمی پلە سەربازییەکان باڵادەستی و دەسەڵات و بەرپرسیارێتی لەناو پلەبەندییەکی سەربازیدا پێناسە دەکات.

## پلەبەندییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
کانتۆنی عەفرین

**کانتۆنی عەفرین** (، )یەکێکە لە سێ ناوچە ڕەسەنەکانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریایە.

پێشتر کانتۆنەکە دوو کانتۆنی ھەبووە، کانتۆنی عەفرین، کە پێکھاتووە لە شاری عەفرین (شارۆچکەکانی شرێوا، مۆباتا، شێرێ و مەیدانکە کە سەر بە خۆی بوون)، ناوچەی جندرێس، ناوچەی ڕاجۆ (لەگەڵ شارۆچکەکانی بولبول و مەیدان و بەھدینە)، ھەروەھا کانتۆنی شەھبا کە پێکھاتووە لە ناوچەی تەل ڕەفعەت (لەگەڵ شارۆچکەکانی ئەحراز، فەفین و کەفر نایا). دەربارەی مەنبج ھیچ ڕوونییەک نییە.

## ئەمانەش ببینە
* شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان
* خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا
* کانتۆنی جزیرە
* کانتۆنی کۆبانی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* نەخشەی نەتەوە زۆرینەکان لە سووریا لەلایەن پڕۆژەی Gulf2000ی زانکۆی کۆڵۆمبیا

پۆل:پارێزگای حەلەب
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤
پۆل:عەفرین
پۆل:ڕۆژاوای کوردستان
پاشا

**پاشا** یان **پادشا** پلەیەکەی بەرزی ڕامیاریی و سەربازی بووە لە دەوڵەتی عوسمانیدا کە زۆرتر بە سەرۆکی پارێزگاکان و سەرکردە باڵاکانی سوپا دراوە.

## پاشا کوردەکان
* شەریف پاشا، ژەنەراڵی سوپای عوسمانی و سیاستوانی چالاک و نوێنەری گەلی کورد بوو لە پەیمانی سێڤردا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نازناوی خانەدانەکان
خەونی پاشا

**خەونی پاشا** (بە کۆری: 대왕의 꿈، بە ئینگلیزی: The King's Dream)، زنجیرە درامایەکی کۆرییە کە لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢ تا ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە شەممان و یەکشەممان کاتژمێر ٢١:٤٠ بۆ ٧١ ئەڵقە، لە کەناڵی کەی بی ئێس ١ پەخشکرا.

لە ساڵی ٢٠١٥ ئەم درامایە لە کەناڵی کوردسات دۆبلاژکراییە سەر زمانی کوردی لە باشوور کوردستان.

## چیڕۆک
کیم چونچوو نەوەی پاشا جینجی، کاتێ باپیرەی لەسەر تەختی پاشاییەتی لائەبرێت، چونچوو چانسی ئەوەی نابێت بچێتە سەر تەختی پاشاییەتی شیللا. دواتر کیم یو-شین ئەبینێت پاشان ئەبنە ھاوڕێی یەکتر، دواتر چونچوو ئەبێتە پاشا مویۆلی. بیست و نۆیەم پاشای شیللا بۆ یەکخستنەوەی ھەرسێ شانشینەکە گۆگۆریۆ، بایکجی و شیللا. لەوکاتەیا کیم یو-شین ئەبێتە یەکێک لە مەزنترین ژەنەڕاڵەکان لە مێژووی کۆریادا.

## پەراوێزەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ The King's Dream
*King's Dream -  AsianWiki

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بەرنامەکانی کوردسات
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری
پۆل:دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی سیستمی پەخشی کۆری
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور لە ٢٠١٢ دەستی پێکردووە
پۆل:زنجیرە تەلەڤزیۆنییە مێژووییەکانی کۆریای باشور
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠١٣ کۆتایان ھاتووە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە مێژووییەکانی کۆریای باشوور
فیلمی بەڵگەنامەیی

**فیلمی بەڵگەنامەیی** () جۆرێک فیلمە کە ڕووداو یان دیاردەیەکی ڕاستی تۆمار دەکات و بە زۆری بۆ مەبەستی فێرکاری یان تۆمار کردنی ڕووداوێکی مێژوویی بە کار دێت.

## سەرچاوەکان

* بەکارهێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «فیلم مستند»، ویکیپیدیای فارسی (١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

## پەیوەندی بە دەرەوە
* مێژووی دروستبونی ''فیلمی دۆکیومێنتەری (بەڵگەفیلم)''  لە وێبگەی کەناڵی ئاسمانی ئێن.ئاڕ.تی.

پۆل:سینەما
پۆل:بەڵگەفیلم
پۆل:چەشنەکانی فیلم
پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن
ئادیتیا چۆپرا

**ئادیتیا چۆپرا** لەدایکبووی ٢١ی ئایاری ١٩٧١لە مومبای مەهاراشترا لە هیندستان سەر بە تیرەی ڕەگەزی پەنجابییە. ئادیتیا دەرهێنەر و بەرهەمهێنەر و سیناریۆنووسی بۆلیوودە. تائێستا تەنیا سێ فیلمی دەرهێناوە کە سەرکەوتنێکی باشییان بەدەستهێناوە ئەوانیش دیلوالێ دولھانیا لێ جایانگێ ( Dilwale Dulhania Le Jayenge) کەلەساڵی ١٩٩٥ بوو وە دووەم فیلمی خۆشەویستی یان موحیبەتین (Mohabbatein) بوو کەلەساڵی ٢٠٠٠ بوو وە دوایین فیلمیشی وەک دەرهێنەر ڕەبنێ بەننا دی جۆدی ( Rab Ne Bana Di Jodi) ئەمەش ئەوە دەردەخات ئەو لە فیلمەکانی وەک دەرهێنەر متمانەیەکی باشێ بە شاروخ خان هەیە کە پاڵەوانی هەرسێ فیلمەکە بووە.

جگە لەکاری دەرهێنان زۆرتر خەریکی بەرهەمهێنانی فیلمە بەهۆی کۆمپانیای یاش ڕاج فیلمز لەوێش چەندین فیلمی زۆر سەرکەوتووی بەرهەمهێناوە لەوانە ((Ek Tha Tiger) وە (Jab Tak Hai Jaan) و (Dhoom 3) و (Veer Zaara) و (Fanaa) و (Gunday)
جگە لەوانەش ئادیتیا ئەرکی دابەشکردنی ڕۆڵی ئەکتەرەکانیش دەبینێت و لەوەش بەکەسێکی سەرکەوتوو دادەنرێت ئەو ئەرکەی بۆچەندین فیلمی سەرکەوتوو ئەنجامداوە لەوانە (Happy New Year) و (Kabhi Khushi Kabhie Gham) و (Kuch Kuch Hota Hai) و (krish)

سەرەکیترین هۆکار بۆ سەرکەوتنەکانی باوکییەتی کە یاش چۆپرایە و دامەزرێنەری کۆمپانیای بەرهەمهێنانی فیلمە بەناوی یاش ڕاج فیلمز. وە جگە لە باوکی ئەوا ئەو مێردی ڕانی موکەرجییە کە خانمەئەکتەرێکی دیاری بۆلیوودە

## ژێدەر

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرهێنەرانی فیلمی هیندی
پۆل:بەرهەمهێنەرانی فیلمی هیندی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی خەڵکی مۆمبای
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ھیندی
نێت تیڤی

**نێت تیڤی**  کەناڵێکی ئاسمانی کوردییە، تایبەتە بەبواری کۆمەڵایەتی. بەشێکی پەخشی کەناڵەکە ھەمەڕەنگ و کاتبەسەربردنە لەوانە دراما و فیلم و بەرنامەی تەلەفزیۆنییە کەناسراوترینییان بەرنامەی ئەڤین ژن و ژیانە، کە لەپێشکەشکردنی ئەڤین ئاسۆیە. لەکاتی پەخشکردنی بابەتە ھەمەڕەنگییەکان ناوی کەناڵەکە دەبێت بە نێت تیڤی ھۆم.

## وەرگرتنی کەناڵ
* NILESAT 12521.V 27500 Fec. 5/6
* ئامێری دیجیتاڵ (کەناڵە ناوخۆییەکانی باشووری کوردستان)

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمی کەناڵی نێت تیڤی

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
کوردماکس

**کوردماکس** **HD** کەناڵێکی ئاسمانی کوردی تایبەت بە کات بەسەربردنە، کەناڵەکە زنجیرە دراما و بەرنامەی تەلەفزیۆنی و شانۆگەری کۆمێدیا پەخش دەکات. کەناڵەکە خاوەن کەناڵێکی سەربەخۆی دیکەشە بەناوی کوردماکس پەپوولە کەئەویش کەناڵێکە تایبەت بەمنداڵان، لە ساڵی ۲۰۱۷ کەناڵێکی نوێیان کردەوە بەناوی کوردماکس شۆ (kurdmax show) کە ئەویش ھاوشێوەی کوردماکس HD تایبەتە بە کات بەسەربردن.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەناڵەکانی کوردییەکان

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
فەریناز خوسرەوانی

**فەریناز خوسرەوانی** (بە فارسی: *فریناز خوسروانی*) کچێکی کوردی کارمەندی ھوتێل تارای مەھاباد بوو کە بە شێوەیەکی گوماناوی لە ٣ی ئایاری ٢٠١٥ گیانی لە دەستدا. پاش ئەو ڕووداوە، دەنگۆی ئەوە کەوتە نێو خەڵکی کە ئەندامێکی ئیتلاعاتی شاری مەھاباد ویستوویە دەستدرێژیی سێکسی بکاتە سەری و ئەو بە ناچار خۆی لە نھۆمی ٤ی ئەو ھوتێلەوە دەخاتە خوارەوەو گیانی لە دەست ئەدات. ئێوارەی رۆژی پێنجشەممە ٧ی ئایاری ٢٠١٥، دوای بانگەوازی ھەندێک لە رێکخراوەکانی ژنانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین ھەزاران کەس لە خەڵکی مەھاباد، لەبەردەم ھۆتێل تارا خۆپیشاندانێکیان ئەنجامدا و ئاگریان لە ھۆتێلەکە بەردا. پاشانیش شەڕ لەنێوان خۆپیشاندەران و پۆلیس ڕوویدا و پۆلیس گازی فرمێسکڕێژی بەکارھێنا.

## ڕوونکردنەوەی کاربەدەستان
ڕادفەر، جێگری پارێزگاری ئازەربایجانی ڕۆژاوا ڕای گەیاند کە «ئەو کچە لە ڕووداوێکدا کە بە ھۆی کێشەیەکی نێوخێزانی ڕوویداوە لە نھۆمی چوارەمەوە کەوتووەتە خوارەوە و بۆ پاراستنی حورمەتی ئەو کەسایەتییە و بنەماڵەکەی پێویست بە درکاندنی وردەکارییەکانی ئەو کێشەیە نییە. باوکی ئەو کچە لە مێژەوە مردووە و دایکیشی وتوویە لە ڕێی یاساوە بەداوی کێشەکەدا دەچێت. ھەروەھا ئەو کەسە کە گومانلێکراوە دەستگیرکراوە و ئەندامی ھیچ ڕێکخراوێکی ئەمنی نییە و ڕاوێژکاری کەرتی تایبەتی ئۆتێلەکانە. پزیشکی یاساییش ڕایگەیاندووە کە دەستدرێژی سێکسی ڕووی نەداوە.»

منتظرالمھدی، جێگری سەرۆکی ھێزی پۆلیسی ئێران ڕایگەیاند کە ئەو خانمە کاتێک بنەماڵەکەی زانیویانە لە ھوتێلەکەدا چاوپێکەوتنی لەگەڵ کەسێکدا بووە ویستوویە لە پەنجەرەوە لە ژوورێکەوە بڕوات بۆ ژوورێکی تر کە لەو کاتەدا داکەوتووە و دەستبەجێ گیانی لە دەست داوە. ھەروەھا کەسی تۆمەتبار دەستگیر کراوە و دانی ناوە بە تاوانەکانیدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* farinaz.khosrwani لە فەیسبووک

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژووی مەھاباد
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پێلیستانک تیڤی

**پێلیستانک** کەناڵێکی ئاسمانی کوردی تایبەت بە منداڵانە. پێلیستانک یەکەمین کەناڵی ئاسمانیی کوردییە تایبەت بەمنداڵان کە لەساڵی ٢٠١٢ دامەزراوە و تاکوو ئێستاش بەردەوامە. 

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکانی مناڵان
تی ئاڕ تی کوردی

**تی ئاڕ تی کوردی** (TRT Kurdî) کە پێشتر بەناوی  پێشتر **تی ئار تی شەش** (TRT 6) دەناسرا، یەکەم کەناڵی ئاسمانی کوردیی حکوومەتی کۆماری تورکیایە. تێ ڕێ تێ کوردی لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٩دا دامەزرا و بە شێوەزارەکانی کورمانجی، زازاکی و سۆرانی بەرنامە بڵاو دەکاتەوە. لە شەشەم ئاھەنگی یادکردنەوەی ساڵانەی کەناڵەکە لە ساڵی ٢٠١٥دا، ناوی «تی ئار تی شەش»ی گۆری بۆ «تی ئاڕ تی کوردی».

تی ئاڕ تی کوتکراوی کۆمپانیای ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی تورکیایە.

## بەستەری دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمیی «تی ئاڕ تی کوردی»

## سەرچاوەکان

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵ و وێستگە تەلەفزیۆنییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراون
نەورۆز تیڤی

**نەورۆز تیڤی** کەناڵێکی ئاسمانیی کوردییە کە لە ئەورووپاوە بڵاو دەبێتەوە و زۆربەی بەرنامەکانی تایبەتە بە کوردانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و زمانەکانی کوردی و فارسی بەرنامەی ھەیە. لە ئێستادا کەناڵی نەورۆز تیڤی بەهۆی دادگای باڵای فەرەنسا داخراوە، بۆ کردنەوەی کەناڵەکە چاوەڕێی بڕیاری داداگا دەکرێ.

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی لوڕی
ئاڵای خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا

**ئاڵای خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا** (یان بە ناوە نافەرمییەکەی: **ڕۆژاوای کوردستان**) بریتییە لەو ئاڵایەی کە بۆ ھەر سێ کانتۆنە ئۆتۆنۆمییەکەی خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا لە وەتەی ٢٠١٨ دانراوە، و تەڤدەمیش پەسەندی کردووە. ئاڵای فەرمی لە نیشانێکی بازنەیی پێکھاتووە، بە سێ ڕەنگی زەرد و شین و سپی، ئاڵا نافەرمییەکە لە ڕەنگی زەرد و سوور و سەوز پێکھاتووە، ئاڵا فەرمییەکە نوێنەرایەتیکردنی کارگێڕی سەربەخۆی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریان کە بە شێوەیەکی گشتی بە ڕۆژاڤا ناسراوە. کارگێڕی خۆسەر لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٨دا نیشانەی فەرمی پەسەند کرد، ئاڵاکە پێکھاتووە لە وشەی «کارگێڕی خۆسەر» بە زمانی عەرەبی، دەورە دراوە بە حەوت ئەستێرەی سوور کە نوێنەرایەتی ناوچەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا دەکەن، ھەروەھا لقێکی زەیتوون و گەنم، کە دوو بەرھەمن لە ناوچەکەدا گەشە دەکەن. لە دەوری ھەموو ھێماکان وشەی «کارگێڕی سەربەخۆی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا» ھەیە کە بە زمانەکانی عەرەبی، کوردی کورمانجی، سووریانی و تورکی نووسراوە، ئەو زمانانەی کە لە ناوچەکەدا قسەیان پێدەکرێت. ئەو نیمچەبازنە شین و زەردانەی کە تەواوی ئاڵاکە لەسەری دانراوە، نوێنەرایەتی ڕووباری فورات و «کانی ھەمیشەیی» ناوچەکە دەکەن.  ھەروەھا ناوبەناو ئاڵایەک کە ئاڵای کارگێڕی سەربەخۆی لەسەرە لەسەر کێڵگەیەکی سپی بۆ نوێنەرایەتیکردنی خودی کارگێڕی.

## ئاڵای لاوەکی ناوچەیی

## ئەمەش ببینە
* ئاڵای کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کوردستان
پۆل:ھێمای نیشتمانی کوردان
پۆل:ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:ئاڵای وڵاتانی ئاسیا
مێژووی ھونەر

**مێژووی ھونەر** بریتییە لە مێژووی ھەر چالاکییەک کە مرۆڤ بە مەبەستی جوانیناسی، ڕاگەیێنی یان دەربڕینی ھەست یان بیرۆکەی خۆی نواندبێتی. مێژووی هونەر ئامانجی ئەوەیە کە سەبارەت بە سەرچاوەی هەر کارێکی هونەری، هەلومەرجی پێک هاتنی، خولقێنەری کارەکە و چۆنیەتیی بە کارهێنای تێگەیشتنێکی مێژوویی دەست بکەوێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژووی ھونەر
جێھێڵراو لە عێراق

**جێھێڵراو لە عێراق** (بە ئینگلیزی: Marooned in Iraq) فیلمێکی کوردی-فارسیی ساڵی ٢٠٠٢ە کە دووهەمین فیلمی بەهمەن قوبادی دەرهێنەری کوردە.

فیلمەکە لە ئێران بەناوی *گۆرانییەکانی وڵاتە دایکییەکەم* (بە فارسی: آوازھای سرزمین مادریم) بڵاو بووەوە.

## چیرۆک
لە سەردەمی دوای شەڕی ئێران و عێراق، و کاتی بۆمبەبارانکرانی شارەکانی کوردستانی عێراق لە لایەن ڕژیمی بەعسەوە، گۆرانیبێژێکی کورد لەگەڵ کوڕەکانی دەچێت بۆ کوردستانی عێراق و لەوێ دەست دەکات بە گەڕان بە دوای ژنی پێشووی خۆی کە ناوی هەنارەیە.

## بەشداربووان
* شەهراب ئیبراهیمی؛ لە ڕۆڵی میرزا
* فایەق محەممەدی 
* ئەڵڵاموراد ڕەشتیانی؛ لە ڕۆڵی ھونەرمەند 
* ڕۆژان حوسێنی؛ لە ڕۆڵی ڕۆژان
* سەعید محەممەدی؛ لە ڕۆڵی مامۆستا
* ئێران قوبادی

## سەرچاوە
# مژ فیلم
# جێھێڵراو لە عێراق لە IMDB
# ئێران ئەکتر

پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٢
پۆل:فیلمە عێراقییەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە ئێران داندراون
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی بەھمەن قوبادی
پۆل:فیلمەکان کە لە عێراق دانراون
ددانکێشان

وێنۆک

**ددان کێشان** پرۆسەی وەدەرهێنانی ددانە لە کانی ددانی. ددان کێشان بۆ چەندین مەبەست ئەنجام دەدرێت؛ لەوانە: چارەسەری ددانی ڕزاو و لابردنی ئێشەکەی، ڕیز کردنی ددانەکان کە بە هۆی ددانێکی ئیزافیەوە ڕیزبەندەکەیان شێواوە و چەندین هۆکاری تر.

ددان کێشان جۆرێک نەشتەرگەریە و لە بەر ئەمەش کارێکی پسپۆڕانەیە و لە ژێر دەستی پسپۆڕێکی ددانپزیشکیدا ئەنجام دەبێت. ددانپزیشک کەسێکە کە کاری وەدەرهێنانی ددان ئەنجام دەدات و لە هەمان کاتدا پێشهاتە چاوەڕواننەکراوەکانی نەشتەرگەرییەکەیش قەبووڵ دەکات. چونکوو ددان کێشان دەتوانێت زۆر مەترسیدار ببێت و تەنانەت ژیانی مرۆڤ بخاتە مەترسییەوە.

دوای ددان کێشان ئەگەری ئەوە هەیە کە چەندین عارزە ڕوو بدات؛ وەکوو: بەسە نەکردنی خوێن، چڵک کردنی کانی ددانە کێشراوەکە و هتد.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕیکەوتی ١٢ مەی ٢٠١٥

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ددانپزیشکی
وەرزنامەی ھایا

**وەرزنامەی ھایا** چاپەمەنییەکە کە بە زمانی کوردی و فارسی لە شاری مەریواندا چاپ دەبێت. ناوەرۆکی ئەم وەرزنامەیە فەرھەنگی ئەدەبییە و بە شێوازی فێرکاری لێکۆڵینەوەیی بڵاو دەکرێتەوە. ژمارەی یەکەمی ئەم وەرزنامەیە لە ساڵی ٢٠١٢دا دەرچووە.

## سەرچاوە
# کوردپرێس؛ ھایا ھاتە نێو چاپەمەنییەکانی کوردستان
# میھر؛ دووھەمین ژمارەی ھایا دەرچوو

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
ئەلێکساندەر ئەلیخن

**ئەلێکساندەر ئەلیکساندرۆڤیچ ئەلێخن** () یاریزانی بەناوبانگی شەترەنجی خەڵکی ڕووسیایە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خەڵکی ڕووسیا
پۆل:یاریزانانی شەترەنج
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٦
پۆل:یاریزانانی شەتڕەنجی فەڕەنسی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
سەعید کابان سدقی

مەلا **سەعید کابان سدقی** (لەدایکبووی ١٨٦٦، بە عەرەبی: *سعيد كابان صدقي*) مامۆستای ئایینی و مامۆستای خوێندنگەی سەرەتایی بوو. سەعید سدقی یەکەم نووسەری کوردە کە بۆ شێوەزاری کوردیی ناوەندی کتێبی ڕێزمانی نووسیوە.

## بەرھەمەکان
* «مختصر صرف و نحو کردی»، بەغدا، چاپخانەی نەجاح، ١٩٢٨
* «مێژووی پۆلی سێ»، بەغدا، ١٩٣١
* «مەعلوومات دینی» بەغدا، ١٩٣٢، ٥٥ لاپەڕە

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەوانانی کورد
ئەورووپای باکوور

**ئەورووپای باکوور** بە ناوچە یان بەشی باکووریی کیشوەری ئەورووپا دەوترێ کە پێکھاتووە لە وڵاتانی ئایسلەند، دوورگەکانی فارۆ، دانمارک، نۆرویژ، سوید، فینلاند، ئەستۆنیا، لاتڤیا، لیتوانیا و دوورگەکانی بریتانیا (شانشینی یەکگرتوو، کۆماری ئیرلەند، دوورگەکانی کارێز و ئایل ئاف مان). ھەندێک لە ناوچەکانی باکووری ڕووسیاش دەکەوێتە ناو ئەورووپای باکوور.

**وڵاتانی ئەورووپای باکوور بەپێی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]:**

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا
گردی قالینج ئاغا

**گردی قالینج ئاغا** یه‌كێكه‌ له‌و ناوچه‌ شوێنه‌واریانه‌ی، كه‌ ده‌کەوێته‌ ناو جه‌رگه‌ی شاری هه‌ولێر .) ده‌بێ
ناوی ئه‌م گرده‌ش له‌ ( قاله‌ انجه‌) هاتوه‌ واتا ( قه‌لای گچكه‌ ). به‌ به‌راورد له‌گه‌ل قەڵای ھەولێر ی دێریندا شوێنه‌كه‌ی ده‌كه‌وێته‌ دووری ( ١كم) له‌ قه‌لا. به‌رزیه‌كه‌ی له‌روی زه‌وی نزیكه‌ی ( ٧م) ده‌بێت. بۆ یه‌كه‌م جار له‌ له‌ ساڵی ١٩٦٦ز پشكنینی تێدا ئه‌نجام دراوه‌.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
مزگەوتی قەڵای ھەولێر

**مزگەوتی قەڵای هەولێر** یەكەم مزگەوتە لە قەڵای هەولێر دەكەوێتە ناوەڕاستی قەڵا. یاقوت حەمەوی لە ساڵی ١٢٢٠ زایینی لە كتێبی «معجم البلدان»دا باسی ئەم مزگەوتەی كردووە؛ هەروەها «إبن مستوفی» لە نووسینەكانیدا «تاریخ أربل» ناوی نا «مزگەوتی قەڵا». ئەم مزگەوتە چەندین جار نۆژەن كراوەتەوە وەكو ساڵی ١٧١٩-١٧٢٠ كە ئەم مێژووە لەسەر مینبەرەكە نووسراوە.
شاینەی باسە تائێستاش وتاری هەینی لەم مزگەوتەدا دەخوێندرێتەوە

## مێژوو
گرنگی ئەم مزگەوتە بۆ سەردەمی ئەتابکیەکان و زەنکیەکان و ئەيوبيەكان دەگەڕێتەوە کە ھاوشانی( مزگەوتی نوری گەورە )ی شاری موسڵ ڕۆڵی ھەبووە لە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی بەسەدەھا جەنگاوەر وڕەوانەکردنیان بۆ ڕزگارکردنی مزگەوتی ئەقسا وشاری قودس بەسەرکردایەتی سوڵتان  موزەفەرەدین  گۆگبۆری زاوای سوڵتان سەڵاحەددینی ئەییووبی 

## سەرچاوەکان
مزگەوتی قەڵای ھەولێر، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
گەرماوی قەڵا

**گەرماوی قەڵا** مێژووی ئەم گەرماوە دەگەرێتەوە بۆ كۆتایی سەدەی هەژدەهەم بەرەو سەرەوە نزیكەی دوو سەد ساڵ ، پێک دێت لە دوو بەش هاوینە و زستانە لەگەڵ دوو هۆڵ بۆ خۆشوشتن وە دوو قوبەی گەورە و رووبەرەكەی نزیكەی ٧٨٢ مەتری دووجایە ئەم گەرماوە بیرێكی گەورەی تێدایە لە بەشـی باكـووری كە تیـرەكەی پێنج مەترە ، وە قووڵایەكەی ٤٥ مەترە تاكو خوارەوەی قەڵا.

## سەرچاوەکان
گەرماوی قەڵا، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
بازاڕی قەیسەریی ھەولێر

وێنۆک|کۆڵانێک لە بازاڕی قەیسەری لە هەولێر
**بازاڕی قەیسەریی ھەولێر** دەکەوێتە بەرامبەر قەڵای ھەولێر و کەوتووەتە نێو جەرگەی شاری هەولێر و مێژووی دروستکردنی بازاڕەکە بۆ زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ پێش ئێستا و بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەگەرێتەوە. بازاڕی قەیسەری کە رووبەرەکەی نزیکەی ٥٠ هەزار مەتری چوار گۆشەیە، سەدان دوکانی دیکە هەیە و رۆژانەش هەزاران هاووڵاتی سەردانی بازاڕەکە دەکەن. لەسەر شێوەی پیتی لاتینی بینیاتنراوە. بریتیە لە شێوەی ھۆلێکی بەرز و فراوان کە ھەردوولای بەریزە ژووری تێدا دروستکراوە بۆ فرۆشگا. لە سەرەوەی چەند کونێک ھەن کە بۆ ھەواگۆرک و ڕووناکی بەکارھاتوون. بەچەند دەرگایەک دەتوانیت بچیتە ژوورەوە.

## گالێری


پەڕگە:Qaysari Bazar(1).jpg|400px|دەرچەیەکی بازاڕی قەیسەری هەولێر.



## سەرچاوەکان
* مێژووی بازاڕی قەیسەری لە شاری هەولێر ، ڕووداو

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
قوتابخانەی ئەربیل ئوولا

وێنۆک|قوتابخانەی ئەربیل ئولا
وێنۆک|ناوەوەی قوتابخانەکە
**قوتابخانەی ئەربیل ئوولا**، بە یەکەم قوتابخانە دادەنرێت لە پارێزگای ھەولێر. مێژووی دامەزراندنی دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٠. لە ساڵی ٢٠١٢ بە بریاری پارێزگای ھەولێر لە شێوەی مۆزەخانەیەکی پەروەردەیی نۆژەنکراوەتەوە و تەواوی ئەو نووسراو و کەرەستە وێنەی ستاف و قوتابخانەکە لەساڵانی ڕابردوو لەم شوێنەدا وەک ئەرشیف دانراون. دوای نۆژەنکردنەوەشی ڕۆژانە خەڵک و گەشتیاران ڕووی لێدەکەن.

## مەدرەسەی یەکەم
لە ساڵی ١٩٣٠، عەبدولجەبار ئاغای شاعیر کەناسراوە بەکانی شیعرێکی لەسەر ئەو قوتابخانەیە نووسیوە، لەئێستادا شیعرەکە لەدیواری قوتابخانەکە نەخشێنراوە.

:لەھەولێر مەدرەسەی یەکەم گوشابوو
:ھەموو مەکتەب لەحەژمەت مەحنەنابوو
:لەشکلی قەسری ئیرەم ھاتە مەوجوود
:لە بۆیە لایقی مەدح و سەنا بوو
:لەتیسە مەنزەرەی مەنزووری عالەم
:بینایەکی عەجایب دڵگوشابوو
:بەشادی مولک و میللەت بوو موعەمەد
:حەقیقەت زۆر موزەیەن چاکرابوو
:دەڵێ بێ «نۆ» و «دە»ش تاریخی کانی
:لەلاشم ھەر وەکو جەننەت سەرا بوو

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:مۆزەخانەکانی کوردستان
قشڵەی مەخموور

**قشڵەی مەخموور** دەکەوێتە ناوەندی شارۆچکەی مەخموور کە سەر بە پارێزگای هەولێرە. مێژووی دروستکردنی ئەم قشڵەیە دەگەڕێتەوە کۆتاییەکانی سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەکان (١٩٠٧) کە بۆ مەبەستی سەربازی بەکاریان هێناوە.
ئەم قشڵەیە بەشێوەی لاکێشەییە بە رووبەری ٣٧٢٤ مەترە کە دەکاتە ٨٨٨ مەتری چوارگۆشە. بە بەرد و گەچ و قسڵ دروستکراوە، لە دوو نهۆم پێک هاتووە، دوو دەرگای هەیە (رووەو باکوور و باشوور).

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی پارێزگای هەولێر
* قشڵەی مەخموور، کوردیپێدیا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
ئیرج ڕەحمانپووڕ

**ئیرج ڕەحمانپووڕ** (١٩٥٦ لە خوڕەماباد یان کوهدەشت ) ھەلبەستوان، گۆرانیچڕ و گۆرانیبێژی لەکە. ڕەحمانپووڕ ھەروەھا گوتارەکانێک سەبارەت بە مۆسیقا، چاند و ھونەری کوردی و لوڕی و لەکی تۆمار کردووە. ڕەحمانپووڕ بە نازناوی "  *قوڕگی برینداری زاگرۆس* " ناسراوە.

ڕەحمانپور بو کارەساتی ئەنفال کراووان فەیلی لە وڵات سوێد و کۆمەڵکوژیی کیمیابارانی ھەڵەبجە و ... خوێندەوەە.

## کارەکان
### گۆرانیبێژ و گۆرانیچڕ
* جەرەس (جرس) (۱۳۵۹)
* بای بەھار (بهارباد) (۱۳۶۹) 
* جامەکی فرمێسک (آینه اشک) (۱۳۷۲)
* گوڵی ئاگر (گل آتش) (۱۳۷۶)
* سەفەری ھیوا (سفر امید) (۱۳۸۳)
* کۆڵەکەی شکاو (ستین اشکسه) (۱۳۸۵)
* ئاسۆ (آسو) (۱۳۸۷)
* ھەچایە (۱۳۸۹)
* وانۆ (۱۳۹۱)

### تاقەگۆرانیەکان
* چەمەر ۱۳۶۸
* سروودی نیشتمان (سرود وطن) ۱۳۶۸
* خانمی بەھار (بانو بهار) ۱۳۶۹
* ساقی ۱۳۷۰
* مۆسیقای فیلمی دواھەمین تاقەسواری ئێڵ (آخرین تک‌سوارایل)، کاری محەممەد سەیفزادە ۱۳۷۷
* ببیسە جیھان ببیسە (بشنو، جهان بشنو) ۱۳۷۷ (لەگەڵ گرووبی مۆسیقای چل دەف)
* بوومەلەرزەی بەم (زلزله بم) ۱۳۸۳
* تەژگا ۱۳۹۰
* هنا ۱۳۹۱
* ئاواز لە "پۆئێم سەمفۆنیا بۆ حەڵەبجه" کاری بیژەن کامکار(۱۳۹۰)
* ئاواز بۆ بەرخۆدانی کۆبانی

### گۆرانیبێژ لە ئالبۆمەکانی ژێر
* شاخستان (کوهسار) (۱۳۶۲)
* داخی شەقایەق (داغ شقایق) (۱۳۶۶)
* کەلەپووڕ (میراث) (۱۳۷۰)
* تاڵ (۱۳۷۰)
* چۆپی (۱۳۷۸)
* ھاودەنگ و ھاوڕاز (همدنگ و همراز) (۱۳۸۰)
* ڕازی ھەنار (راز انار) (۱۳۸۷)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی لەکی
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی لوڕی
پۆل:گۆرانیبێژان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
دروستکردن

**دروستکردن** یان **بنیاتنان** () بریتییە لە پرۆسەی دروست کردنی ژێرخانەکان، خانووەکان یان ھەر جۆر پێکھاتەیەکی تر. جیاوازیی دروستکردن لەگەڵ دروستکردنی شتومەکەکان ئەوەیە کە دروستکردنی ھەر پێکھاتەیەک تایبەتی خۆیەتی و بە پێچەوانەی پرۆسەی دروست کردن لە کردنەوەدا بەرھەمەکە (کە پێکھاتەیەکە) مشتەریی دیاریکراوی ھەیە. زۆر جار لە دروستکردندا دوو لایەنەکە پێکەوە پەیمانێک دەبەستن.

## سەرچاوەکان
Chitkara, K. K. (1998), Construction Project Management, New Delhi: Tata McGraw-Hill Education, p.&nbsp;4, ISBN 9780074620625, retrieved May 16, 2015

پۆل:کردنەوە
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
قەڵای خانزاد

**قەڵای خانزاد** یان **بانەمان** دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ھەولێر و لە سەر رێگای ھەولێر-شەقڵاوە و  لە نێوان چیای پیرمام و چیای خانزادەوەیە، ھەروەھا پێی دەوترێت قەڵای بانەمان لەبەرئەوەی دەکەوێتە باشووری گوندی بانەمان بەرزیەکەی دەگاتە ٤٠ مەتر لە رووی زەوی. ٢٢ کیلۆمەتر لە شاری ھەولێر دوورە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میرنشینی سۆران بە تایبەتی لە ماوەی دەسەڵاتی میر سلێمان بەگ و شازادە خانزاد دروستکراوە. ئەم قەڵایە لە بەرد و قشڵ و لە دوو نھۆم دروستکراوە. چوار بورجی شێوە بازنەیی ھەیە. تاوەکو ئێستا رووە مێژووەکەی خۆی لە دەست نەداوە توانراوە پارێزگاری لێ بکرێت، لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری ھەولێر نۆژەن کراوەتەوە.

## مێژوو
قەڵای خانزاد قەڵایەکی سەدەی ناوەڕاستە کە لەلایەن خانزاد حاکمی میرنشینی سۆران دروستکراوە. فەرمانی دروستکردنی وەک شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی و بەرگریکردن لە ھەولێری پایتەختەکەی دەرکرد. ناوی قەڵاکە بە ناوی خۆیەوە ناوە.

ئامانج عادل، مێژوونووسێکی ناوچەکە، بە یەکێک لە گرنگترین شوێنەوار و مێژووییەکانی ناوچەکە دەزانێت. عادل ھەروەھا وتی؛ "میر خانزاد چەندین قەڵای دیکەی لە سەرانسەری کوردستان دروستکرد بەڵام وێران بوون، بەڵام قەڵای خانزاد ھێشتا لە دۆخێکی باشدایە".

## میرات
ڕەزا شەماڵ، ھاوڵاتییەکی خەڵکی ھەولێر ڕایگەیاند؛

"ئەم قەڵایە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە گەلی کورد سەردەمانێک وڵاتی خۆی ھەبووە"

خانزاد بەکر، یەکێکی دیکە لە خەڵکی ناوخۆی ھەولێر، ڕایگەیاند؛

"زۆر جار سەردانی قەڵاکەم کردووە، چونکە ھێز و شانازیم پێدەبەخشێت".

## سەرچاوەکان

* قەڵای خانزاد (بانەمان) ، ده‌ستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان - عێراق
* ماڵپەڕى پارێزگاى هەولێر

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:قەڵاکانی کوردستان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
قەڵای دووین

**قەڵای دووین** بە قەڵایەکی شوێنەواری و سەربازی دادەنرێت، بە شێوازێکی ئەندازەیی لە سەر بەرزاییەکی سروشتی پتەو بەشێوەی هەڵکەوتنی چیاکە بناغەی بۆ هەڵکەندراوە، لە سەر رێگایەکی ستراتیژی کۆن دروست کراوە، بەرزی دووین دەگاتە ١٤٧٥ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریا. ئەو بەشە بەرچاوەی کەماوە بەتایبەتی بورجەکان دەگەڕێنەوە بۆ میرنشینی سۆران، وە لە خوارەوەی چەمێکی مەزن هەیە، کە بۆتە سەیرانگە.

## مێژوو

### میرنشینی سۆران
ئەو بەشە بەرچاوەی کەماوە بەتایبەتی بورجەکان دەگەڕێنەوە بۆ میرنشینی سۆران. لە سەر رێگایەکی ستراتیژی کۆن دروست کراوە کە گرنگی سەربازی و بازرگانی هەبووە.

## تایبەتمەندی معماری

### شوێن و دەوروبەر
قەڵاکە لە سەر بەرزاییەکی سروشتی پتەو بەشێوەی هەڵکەوتنی چیاکە بناغەی بۆ هەڵکەندراوە. بە شێوازێکی ئەندازەیی دروست کراوە و چەمێکی مەزن لە خوارەوەی هەیە.

### بیناکان
لە ئێستادا بورجەکان گرنگترین بەشی قەڵاکەن و دەتوانرێت ببینرێن. ئەم بورجانە نیشانەی هێزی سەربازی قەڵاکەن و بۆ بەرگری و چاودێری دەوروبەری بەکارهاتوون. قەڵای دووین بە تایبەتمەندی سەربازی و پاراستنی دەناسرێتەوە، هەروەها بەهای شوێنەواری و مێژووی گرنگی هەیە.

## بەکارهێنانی ئێستا
لە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ئەم قەڵایە نۆژەن كراوەتەوە و ئێستا قەڵاکە بۆتە سەیرانگە و شوێنێکی گرنگی گەشتیاری لە هەرێمی کوردستان.

## سەرچاوەکان
قەڵای خانزاد (بانەمان)، دەستەی گشتی گەشت و گوزاری کوردستان - عێراق 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:قەڵاکانی کوردستان
مزگەوتی جەلیل خەیات

**مزگەوتی جەلیل خەیات و منداڵەکانی** مزگەوتێکە لە شاری ھەولێر، جادەئ شورش. مزگەوتەکە کەوتووەتە سەر شەقامی ٦٠ مەتری، لە بەرامبەری پردی شۆڕش. ماوەی دروستکردنەکەی ١٠ ساڵی خایاندووە، لە ١٩٩٧ بۆ ٢٠٠٧. مزگەوتەکە منارە و زەغرەفەی ئیسلامی ھەیە.

مزگەوتی جەلیل خەیات لەسەر شێوازی ئەندازیاریی عوسمانیی کۆن بنیات نراوە. لە بنیاتنانیدا نەخش و نیگاری کۆنی ئیسلامییان تێکەڵ کردووە. دیزایینی مزگەوتەکە تێکەڵەیەکە لە شێوازی فاتمی، عەباسی، و ئومەوی. لە چەند وڵاتی جیاوازەوە ئەندازیار و سەرپەرشتیاریان بۆ ھێناوە. خەرجی دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن حاجی جەلیل خەیات دابین کراوە کە یەکێک بووە لە دەوڵەمەندانی شاری ھەولێر.

## پێشانگا

Interior Great mosque in Erbil, Iraqi Kurdistan.jpg|دیزاینی ناوەوەی مزگەوتی جەلیل خەیات


## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مزگەوتەکانی ھەولێر
پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
لەک

وێنۆک
**لەک** گەلێکی کوردە  کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە پارێزگاکانی کرماشان، لوڕستان، ئیلام، ھەمەدان دەژێت. زمانی زگماکیی لەکەکان شێوەزاری لەکیە کە بەشێک لە زمانی کوردی دێت بە ئەژمار. لە ڕووی ئایینەوە لەکەکان سەر بە ئایینی ئیسلامن و زۆرینەیان شیعەن و کەمێک لە لەکەکان سەر بە ئایینی یارسانن. جەماوەری لەکەکان نزیک ١/٥ ھەتا ٢ ملیۆن کەس ھەزیر دەکرێت. لەک یەکێکە لەگەورەترین هۆزەکانی کوردستانە کە میرنشینی ئەردەڵان و ھەرێمی لوڕستانیان پێکھێناوە و ھەروەھا بەسەرکردایەتی کەریم خانی زەند توانیان نیو سەدە فەرمانرەوایەتی ئێران بکەن.

ھەروەھا تیرەیەک لە کوردەکان بە ناوی لەک لە باشووری کوردستان لە پارێزگاکانی ھەولێر، کەرکووک و ھەندێک ناوچە لە سلێمانی دەژین کە بە زمانی کوردیی سۆرانی قسە دەکەن و سەر بە ئایینی ئیسلامی سوننەن و ھۆزەکانی وەکوو زەند، ھەمەوەند، سیان، نانەکەلی، رۆژبەیانی و شێخ بزەینی لە خۆ دەگرێت. جگە لەمە، لە ئەدەنەی تورکیایش ھۆزی شێخ بزەینی دەژێت کە ناوی لەکی لە سەرە.

## ئایین
زۆربەی لەکەکان سەر بە ئایینی ئیسلامی شیعەن و بەشێکی کەمتریشیان سەر بە ئایینی یارسانن.

## زمان

زمانی لەکەکان کە زاراوەی لەکی پێ دەگوترێت، بەشێکە لە زمانی کوردی. ئەم زمانە زۆر بە زاراوەکانی کوردیی زەنگنەیی و کوردیی سنجاوی نزیکە و ھەروەھا نزیکایەتیی زۆریشی لەگەڵ کوردیی باشووریی و کوردیی گۆرانیی ھەیە.

## مێژوو
ھەموو شارە لەکنشینەکان تا ساڵی ١٩٦٨ی زایینی سەر بە پارێزگای کرماشان بوون. لەو ساڵەدا دەوڵەتی ئەوکاتی ئێران ئەم ناوچانەی لە کرماشان دابڕی و خستیانە سەری *فەرمانداریی تایبەتی لوڕستان* کە لەو کاتە بەشێگ لە پارێزگای خووزستان بوو. ئەم ناوچانە لە ساڵی ١٩٧٣ی زایینیدا، بوون بە پارێزگایەکی نوێ بە ناوی پارێزگای لوڕستان، بەڵام ناوچە لەکنشینەکانی ھەرسین، جەلاڵەوەند و سەرفیرووزاوا ھێشتا بەشێک لە پارێزگای کرماشان ماونەتەوە و ھەروەھا بەشێکی بەرچاو لە لەکەکان لە شارەکانی وەکوو کرماشان، کەنگەوەر و سەحنە نیشتەجی بوونەتەوە.

## ھۆزەکانی لەک
### لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* کاکاوەن
* حەسەنوەن
* بەیرانوەن
* یووسفوەن
* ئیتیوەن
* گەڕاوەن
* شایوەن
* بیجەنوەن
* ئووزمانەن
* جەڵاڵوەن
* زەند
* باڵەوەند
* جەیلەوەن (جەلیلوەن)

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:پارێزگای لوڕستان
پۆل:پارێزگای کرماشان
پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:پارێزگای ھەمەدان
پۆل:پارێزگای قەزوین
پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

لەم پەڕەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە، پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی ویلایەت و بەپێی ناوچە گرووپ بەندی کراوە.

## باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا

*پێرستی زانکۆکانی کۆنێتیکت
*پێرستی زانکۆکانی مەین
*پێرستی زانکۆکانی ماساچووسیتس
*پێرستی زانکۆکانی نیوھامپشیر
*پێرستی زانکۆکانی نیوجێرسی 	
*پێرستی زانکۆکانی نیویۆرک 	
*پێرستی زانکۆکانی پێنسیلڤانیا 	
*پێرستی زانکۆکانی ڕۆد ئایلەند
*پێرستی زانکۆکانی ڤێرمۆنت

## ناوەڕاستی ڕۆژاوای ئەمریکا

*پێرستی زانکۆکانی ئیلینووا
*پێرستی زانکۆکانی ئیندیانا
*پێرستی زانکۆکانی ئایۆوا
*پێرستی زانکۆکانی کانساس
*پێرستی زانکۆکانی میشیگان
*پێرستی زانکۆکانی مینێسۆتا
*پێرستی زانکۆکانی میسووری
*پێرستی زانکۆکانی نێبراسکا
*پێرستی زانکۆکانی داکۆتای باکوور
*پێرستی زانکۆکانی ئۆھایۆ
*پێرستی زانکۆکانی داکۆتای باشوور
*پێرستی زانکۆکانی ویسکۆنسین

## باشووری ئەمریکا
 
*پێرستی زانکۆکانی ئالاباما
*پێرستی زانکۆکانی ئارکانساس
*پێرستی زانکۆکانی دەلاوارە
*پێرستی زانکۆکانی فلۆریدا
*پێرستی زانکۆکانی جۆرجیا
*پێرستی زانکۆکانی کینتاکی
*پێرستی زانکۆکانی لویزیانا
*پێرستی زانکۆکانی مەریلەند
*پێرستی زانکۆکانی میسیسیپی
*پێرستی زانکۆکانی کارۆلینای باکوور
*پێرستی زانکۆکانی ئۆکلاھۆما
*پێرستی زانکۆکانی کارۆلینای باشوور
*پێرستی زانکۆکانی تێنێسی
*پێرستی زانکۆکانی تێکساس
*پێرستی زانکۆکانی ڤێرجینیا
*پێرستی زانکۆکانی واشینگتۆن دی سی
*پێرستی زانکۆکانی ڤێرجینیای ڕۆژئاوا

## ڕۆژاوای ئەمریکا

*پێرستی زانکۆکانی ئالاسکا
*پێرستی زانکۆکانی ئاریزۆنا
*پێرستی زانکۆکانی کالیفۆرنیا
*پێرستی زانکۆکانی کۆلۆرادۆ
*پێرستی زانکۆکانی ھاوایی
*پێرستی زانکۆکانی ئەیداھۆ
*پێرستی زانکۆکانی مۆنتانا
*پێرستی زانکۆکانی نێڤادا
*پێرستی زانکۆکانی نیومەکسیکۆ
*پێرستی زانکۆکانی ئۆرگۆ‌ن
*پێرستی زانکۆکانی یووتا
*پێرستی زانکۆکانی واشینگتۆن
*پێرستی زانکۆکانی وایۆمینگ

پۆل:زانکۆ و پەیمانگاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان

**باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان** ناوچەیەکە لە ویلاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ئەم ناوچەیە بەتەواوی یەکسان و بەرابەر نییە لەگەڵ باشووری جوگرافیایی ئەم وڵاتە، بەڵام بە گشتی لە باشووری ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ویلایەتەکانی ئاریزۆنا و نیومێکسیکۆ کە لەڕووی جوگرافیاییەوە لە باشووری وڵات ھەڵکەوتوون، بەدەگمەن وەک بەشێک لە ناچەی باشوور لەقەڵەم دەدرێن لەکاتێکدا ڤێرجینیای ڕۆژاوا بەگشتی بەشێکە لەم ناوچەیە.

## ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵات
*ئالاباما
*ئارکانساس
*دەلاوارە
*فلۆریدا
*جۆرجیا
*کینتاکی
*لویزیانا
*مەریلەند
*میسیسیپی (ویلایەت)
*کارۆلینای باکوور
*ئۆکلاھۆما
*کارۆلینای باشوور
*تێنێسی
*تێکساس
*ڤێرجینیا
*واشینگتۆن دی سی
*ڤێرجینیای ڕۆژئاوا

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان
باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان** ناوچەیەکی جوگرافیایی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانە کە لە باکووردا لەگەڵ وڵاتی کەنەدا، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ ئۆقیانووسی ئەتڵانتیک، لە باشووردا لەگەڵ ناوچەی باشوور و لە رۆژاوادا لەگەڵ ناوچەی ناوەڕاستی ڕۆژاوا ھاوسنوورە.
ئەگەرچی ناوچەی باکووری ڕۆژھەڵات ناسنامەیەکی کولتووری یەکدەستی ناتەواوی ھەیە، بەڵام ئەم ناوچەیە خاوەنی زۆرترین پەرەسەندنی ئابووری، پڕ حەشیمەت و کولتووری جۆراوجۆرە.

## ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵات
*کۆنێتیکت
*مەین
*ماساچووسیتس
*نیوھامپشیر
*نیوجێرسی 	
*نیویۆرک 	
*پێنسیلڤانیا 	
*ڕۆد ئایلەند
*ڤێرمۆنت

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پێرستی زانکۆکانی کۆنێتیکت

لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی کۆنێتیکت (یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا) نووسراوە.

## زانکۆ و زانستگا گشتییەکان
* زانستگای ویلایەتی کۆنێتیکتی ڕۆژھەڵات - ویڵمانتیک
* زانستگای ویلایەتی کۆنێتیکتی ناوەڕاست - نیوبریتاین
* زانستگای ویلایەتی کۆنێتیکتی رۆژئاوا - نیوھاڤەن
* زانستگای کۆنێتیکت - دانبوری

### زانکۆ دەوڵەتییەکان
*زانکۆی ئاسنانتاک، ئینفیڵد، دامەزراندن: ١٩٦٩
*زانکۆی پایتەخت، ھارفۆرد، دامەزراندن: ١٩٦٧
*زانکۆی گەیتوای، نیوھاڤەن، دامەزراندن: ١٩٩٢
*زانکۆی ھوساتۆنیک، بریجپۆرت، دامەزراندن: ١٩٦٧
*زانکۆی مانچەستەر، دامەزراندن: ١٩٦٣

## ئەمانەش ببینە
پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی کۆنێتیکت
پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
پێرستی زانکۆکانی مەین

لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی مەین (یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا) نووسراوە.

## زانکۆ و زانستگا گشتییەکان
* زانستگای مەین - ئۆرۆنۆ، دامەزراندن: ١٨٦٥
* زانستگای مەینی ئاوگوستا - ئاوگوستا، دامەزراندن: ١٩٦٥
* زانستگای مەینی فارمینگتۆن - فارمینگتۆن، دامەزراندن: ١٨٦٣
* زانستگای مەینی فۆرتکینت - فۆرتکینت، دامەزراندن: ١٨٧٨
* زانستگای مەینی ماکیاس - ماکیاس، دامەزراندن: ١٩٠٩
* زانستگای مەینی پرەسکوئایسل - پرەسکوئایسل، دامەزراندن: ١٩٠٣
* زانستگای مەینی باشوور - گۆرھام و پۆرتلەند، دامەزراندن: ١٨٧٨
### زانکۆ دەوڵەتییەکان
*زانکۆی مەینی ناوەڕاست، ئاوبورن، دامەزراندن: ١٩٦٣
*زانکۆی مەینی ڕۆژھەڵات، بانگۆر، دامەزراندن: ١٩٦٦
*زانکۆی دۆڵی کێنێبیک، فایرفیڵد، دامەزراندن: ١٩٦٩
*زانکۆی مەینی باکوور، پرەسکوئایسل، دامەزراندن: ١٩٦١
*زانکۆی مەینی باشوور، پۆرتلەندی باشوور، دامەزراندن: ١٩٤٦

## ئەمانەش ببینە
پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی مەین
پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
پێرستی زانکۆکانی نیوھامپشیر

لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی نیوھامپشیر (یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا) نووسراوە.

## زانکۆ و زانستگا گشتییەکان
* زانستگای نیوھامشیر - دورھام، دامەزراندن: ١٨٦٦
* زانستگای نیوھامپشیری مانچەستەر - مانچەستەر، دامەزراندن: ١٩٨٥
* زانستگای ویلایەتیی پلەیموس - پلەیموس نیوھامپشیر، دامەزران: ١٨٧١

### زانکۆ گشتییەکان
*زانکۆی ویلایەتیی گرانیت، کۆنکۆرد، دامەزراندن: ١٩٧٢
*زانکۆی ویلایەتیی کیین، کیین، دامەزراندن: ١٩٠٩

## ئەمانەش ببینە
پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی نیوھامشیر
پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
تەدمور

وێنۆک
**تەدمور** (بە عەرەبی: *تدمر*) یان **پالمیرا** (بە ئینگلیزی: *Palmyra*) شارێکی کۆنی مێژوویی بووە کە ئێستا دەکەوێت پارێزگای حومسی سووریا. لە دوو ھەزار ساڵ پێش زایینەوە ئاوەدانی تێدا بووە وەک کاروانسەرا و شوێنی حەوانەوەی ڕێبوارانی بیابان ناوبانگی ھەبووە. لە سەدەی سێیەمی زایینیدا زۆر دەوڵەمەند و دەسەڵاتدار بووە و لە بەرامبەری ساسانیەکان و ڕۆمدا وەستاوە. لە کۆتاییدا، لە ساڵی ٢٧٣ی زایینیدا بە دەستی ڕۆمییەکان وێران کراوە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شام
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئیمپراتۆرێتیی بیزانس
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە سووریا
بەیسیک

وێنۆک|نموونەیەک لە کۆدی بەیسیک
**بەیسیک** (BASIC)، (کورتکراوەی Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code) یەکێکە لەزمانەکانی پڕۆگرامسازی پێشکەوتوو. لەساڵی ١٩٦٤ پڕۆگرامەکە لەلایەن جۆن کێمێنی و تۆماس کورتزەوە لە کۆلێژی داتماوت وەشێنرا. بەیسیک بەیەکێ لە ساکارترین پڕۆگرامەکانی پڕۆگرامسازی دادەنرێت چونکە خوێندنەوە و نووسینی فرمانەکان لە پڕۆگرامەکە لەزمانی ئینگلیزییەوە زۆر نزیکە.

## نموونەی کۆدی بەیسیک

```c
for x=3 to 7
print x
next x
```

دەرەنجامی ئەم کۆدە " ٣،٤،٥،٦،٧ " دەبێت لەسەر شاشەکە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان
چیرۆکی تاوانی ئەمریکی

**چیڕۆکی تاوانی ئەمەریکی** () زنجیرە درامایەکی ژیانامەیی و تاوانکاری ڕاستەقینەیە کە درووست کراوە لەلایەن ( سکۆت ئەلێکساندەر، لارا کارزوسکی). زنجیرەکە لە کەناڵی (FX)ی ئەمەریکی پەخش دەکرێ وا بریارە یەکەم ئەڵقەی بە پاییزی ٢٠١٥ پەخش بکرێت. 
زنجیرەکە وەکو زنجیرەیەکى تەلەڤیزیۆنى وێژەیی تەماشا دەکرێت، چیرۆک و بەسەرهاتى هەر وەرزێکى جیاوازە لە وەرزەکانیترى، کاراکتەر و بەسەرهاتەکانیان خاڵی سەرەتا وکۆتاییان هەیە. وەرزی یەکەمی دراماکە باسی کەیسە بەناوبانگەکەی یاریزانی بەیسبۆڵ ئۆجەی سیپمسن دەکات ، کە بە تاوانی کوشتی هاوسەرەکەی تاوانبار کرابوو دوای ئەوەی هاوسەرەکەی ناپاکی لێکردبوو و زۆربەی ئەمەریکایەکانی بەخۆیەوە سەرقاڵ کردبوو بە دادگاییکردنەکەی. هەندێک دەڵێن ئۆجەی بێتاوان بووە و هەندێک دەڵێن ئۆجەی هاوسەرەکەی کوشتووە چونکە نەیتوانیوە لە ناپاکی ھاوسەرەکەى خۆشبیت؟ بەڵام دواتر بەهۆی ئەوەی کە باشترین پارێزەرکانی ئەمەریکای گرتبوو توانی ئازاد بێت، پێدەچێت وەرزی یەکەمی زنجیرەکە ئەم ڕووداوە شی بکاتەوە.

## کاراکتەرەکان
*کوبا گودینگ جونیۆر لە ڕۆڵی ئۆجەی سیمپسن، یاریزانی پێشووی بەیسبۆڵ ، کە بەتاوانی کوشتنی خێزانەکەی دادگایی دەکرێت.
*جۆن تراڤۆڵتا لە ڕۆڵی ڕۆبێرت شاپیرۆ، باشترین پارێزەری سەردەم.
*سارا پاوڵسن لە ڕۆڵی ماریا کلارک، داواکاری گشتی دژ بە ئۆجەی سیمپسن.
*دەیڤد شویمەر لە ڕۆڵی ڕۆبێرت کارداشیان، یەکێک لە پارێزەرەکانی ئۆجەی سیمپسن.

## کاری دەرهێنانی زنجیرەکە
دەرهێنانی زنجیرەکە لە مانگی مایۆی ٢٠١٥ دەستی پێکردووە لەشاری لۆس ئەنجلسدا، لە دەرهێنانی رایین مورفییە. وا بریارە لە وەرزی پاییزی ساڵی ٢٠١٥ پەخشى یەکەمی لە کەنالی FX بەخش بکرێت.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما تاوانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پێڕستی شارەکان بەپێی ژمارەی دانیشتووان

بەپێی بەراوردەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠١٨دا، ٨١ شار بە دانیشتووانی زیاتر لە ٥ ملیۆن بوونیان ھەیە. ژمارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان پێڕستە لە چوارچێوەی شار، ناوچەی گەورەشاری و ناوچەی شاری. چەندین شار وەکوو جاکارتا و سێئول ژمارەی دانیشتووانی گەورەشاری/شاری گەلێک زۆریان ھەیە کە لە داتاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لابردراوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|تۆکیۆ ٣٩ ملیۆن دانیشتووی ھەیە (ناوچەی شاری)
پەڕگە:Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|جاکارتا ٣٥ ملیۆن دانیشتووی ھەیە (ناوچەی شاری)
پەڕگە:Chaotianmen Bridge, Nan'an District of Chongqing.jpg|چۆنگچینگ ٣٢ ملیۆن دانیشتووی ھەیە (چوارچێوەی شار)
پەڕگە:Skyline at Rajiv Chowk.JPG|دێھلی ٣١٫٨٧ ملیۆن دانیشتووی ھەیە (ناوچەی شاری)
پەڕگە:Seoul (South Korea).jpg|سێئول ٢٥٫٥١ ملیۆن دانیشتووی ھەیە (ناوچەی گەورەشاری)
پەڕگە:Mumbai Skyline at Night.jpg|مومبای ٢٤ ملیۆن دانیشتووی ھەیە (ناوچەی گەورەشاری)
پەڕگە:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|مانیلا ٢٣٫٩٧ ملیۆن دانیشتووی ھەیە (ناوچەی شاری)


## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێڕستی شارەکان بەپێی دانیشتووان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان بەپێی چەشن
پۆل:شار
پۆل:شارەکان
کەمال جەلال غەریب

**کەمال جەلال غەریب** (-٢٠٠٦) مامۆستای خوێندنگە و نووسەر و وەرگێڕ و فەرھەنگنووسی بەناوبانگی کورد بوو. کەمال جەلال غەریب ئەندامی یەکێتیی نووسەرانی کورد، ئەندامی یاریدەدەری کۆڕی زانیاریی کورد، سەرپەرشتیاری پسپۆڕی و ئەندامی پەرلەمانی کوردستان بووە.

## بەرھەمەکان
* *پرۆژەی زاراوەی زانستیی کوردی*، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر.
* *کەمالنامە*، فەرھە‌نگی زانیاریی عەرەبی-ئینگلیزی-کوردی، سلێمانی ٢٠٠٣. ئەم فەرھە‌نگە گەورەترین فەرھەنگێکی زانیارییە کە تا ئێستە لە چاپ درابێ و لە ھەموو بوارە جۆربەجۆرە زانستییەکاندا وشەی لە خۆی گرتووە. نزیکەی ١٧٠٠ لاپەڕەی قەبارە گەورەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
ویکیدراوە

**ویکیداتا** یان **ویکیدراوە** () پێگەیەکی زانیارییە کە بە شێوەی فرەکەسی (ویکی) دەستکاری دەکرێت و پەرەی پێ دەدرێت و لەلایەن ڕێکخراوەی ویکیمیدیاوە بەڕێوە دەچێت. مەبەست لە دروستکردنی دابینکردنی سەرچاوەیەکی ھاوبەشە بۆ ئەو جۆرە زانیارییانە (وەک ڕێکەوتی لەدایکبوونی کەسان) کە لە پرۆژەکانی ویکیمیدیادا وەک ویکیپیدیا بەکار دەھێندرێن. ئەم بیرۆکەیە وەک بیرۆکەی کۆمنزی ویکیمیدیایە کە ئەمبارێکی ھاوبەشە بۆ دەنگ و وێنە لە پرۆژەکانی ویکیمیدیادا. ویکیدراوە بە بەرنامەی Wikibase کار دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* ڤیدیۆیەکان: WikidataCon لە *media.ccc.de*

پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پێرستی زانکۆکانی نیوجێرسی

لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی نیوجێرسی (یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا) نووسراوە.

## زانکۆ و زانستگا گشتییەکان
* زانستگای کین، ھیڵساید، دامەزراندن لە ساڵی ١٨٥٥
* زانستگای ویلایەتیی مۆنتکلەیر، مۆنتکلەیر، دامەزراندن لە ساڵی ١٩٠٨
* زانستگای شاری نیوجێرسی، شاری جێرسی، دامەزراندن لە ساڵی ١٩٢٩
* ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژی نێوجێرسی، نێوارک، دامەزراندن لە ساڵی ١٨٨١
* زانستگای ستاکتۆن، گاڵۆوای، دامەزراندن لە ساڵی ١٩٦٩
* زانستگای رۆوان، کەمدێن، دامەزراندن لە ساڵی ١٩٢٣

## ئەمانەش ببینە
پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی نیوجێرسی
پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
پێرستی زانکۆکانی نیویۆرک

لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی نیویۆرک (یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا) نووسراوە.

## زانستگای ویلایەتیی نیویۆرک
### ناوەندە سەرەکییەکان
* زانستگای ویلایەتیی نیویۆرک لە بووفالۆ
* زانستگای بینگھەمتۆن
* زانستگای ویلایەتیی نیۆیۆرک لە ستۆنی برووک
* زانستگای ویلایەتیی نیۆیۆرک لە ئالبانی

### زانکۆ تەکنۆلۆژییەکان
* زانکۆی ویلایەتیی ئالفرێد
* زانستگای ویلایەتیی نیۆیۆرک لە کەنتۆن
* زانستگای ویلایەتیی نیۆیۆرک لە کابلێسکیڵ
* زانستگای ویلایەتیی نیۆیۆرک لە دەلھی
* زانستگای ویلایەتیی نیۆیۆرک لە فارمینگدەیل

## ئەمانەش ببینە
پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی نیویۆرک
پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
پێرستی زانکۆکانی پێنسیلڤانیا

لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی پێنسیلڤانیا (یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا) نووسراوە.

## ئەنستیتۆ سەرەکییەکان
* زانستگای لینکۆلنی پێنسیلڤانیا - ھەڵکەوتوو لە  ئاکسفۆردی پێنسیلڤانیا
* زانستگای ویلایەتیی پێنسیلڤانیا - ھەڵکەوتوو لە  زانکۆی ویلایەتیی پێنسیلڤانیا
* زانستگای پیسبورگ - ھەڵکەوتوو لە  پیتسبورگ
* زانستگای تەمپل - ھەڵکەوتوو لە  فیلادێلفیا

### ئەنستیتۆ دەوڵەتییەکانی ئاستی ماستەر
* زانستگای بلوومسبورگی پێنسیلڤانیا
* زانستگای کالیفۆرنیای پێنسیلڤانیا
* زانستگای چەینەی پێنسیلڤانیا
* زانستگای ئیندیانای پێنسیلڤانیا
* زانستگای چەستەری ڕۆژاوای پێنسیلڤانیا
* زانستگای ئەدینبۆرۆی پێنسیلڤانیا

## ئەمانەش ببینە
پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی پێنسیلڤانیا
پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
پێرستی زانکۆکانی ڤێرمۆنت

لە ئێستادا ٢٣ زانکۆ و زانستگا لە ویلایەتی ڤێرمۆنتی ویلایەتە یەکگرتووەکان چالاکی دەکەن. گەورەترین خوێندنگای ئەم ویلایەتە زانستگای گشتیی ڤێرمۆنتە.
لەم پەڕەیەدا و لە بەستەرەکانی خوارەوە پێڕستی زانکۆکانی ویلایەتی ڤێرمۆنت نووسراوە.

## ئەنستیتۆ گشتییەکان
* زانکۆی ویلایەتیی کەستلتۆن ھەڵکەوتوو لە کەستلتۆنی ڤێرمۆنت - دامەزراندن لە ساڵی ١٧٨٧
* زانکۆی ویلایەتیی جانسۆن ھەڵکەوتوو لە جانسۆنی ڤێرمۆنت - دامەزراندن لە ساڵی ١٨٢٨
* زانکۆی ویلایەتیی لیندۆن ھەڵکەوتوو لە لیندۆنڤایڵی ڤێرمۆنت - دامەزراندن لە ساڵی ١٩١١
* زانستگای ڤێرمۆنت ھەڵکەوتوو لە بورلینگتۆنی ڤێرمۆنت - دامەزراندن لە ساڵی ١٧٩١

## ئەمانەش ببینە
پێرستی زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی ڤێرمۆنت
پۆل:پێرستی زانکۆکانی ئەمریکا بەپێی ویلایەت
ماجد مەردۆخ ڕۆحانی

وێنۆک|ماجد مەردۆخ ڕۆحانی
**محەممەد ماجد مەردۆخ ڕۆحانی** (بە فارسی: *محمد ماجد مردوخ ڕوحانی*، لەدایکبووی ١٩٥٨) نووسەر و فەرھەنگنووسی کوردی خەڵکی سنەیە. لە کارە بەرچاوەکانی پیاچوونەوە و نووسینی مانا فارسییەکانی ھەنبانە بۆرینە و سەرپەرشتیی نووسینی فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان و فەرھەنگی زانستگای کوردستانە، کە کوردی کوردییە. ھەر وەھا ماجد ڕۆحانی، جگە لە ھەنبانە بۆرینە، سەرپەرەشتیی لەچاپ درانەوەی زۆربەی بەرھەمەکانی دیکەی مامۆستا ھەژاری کردووەتەوە.

## ژیان
لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٥٨ (٢٥ی ئازاری ١٣٣٧ کۆچیی ھەتاوی) لە سنەدا لە دایکبووە. کوڕی بابا مەردووخی ڕۆحانییە و دایکی لە بنەماڵەی مفتیزادەیە. تا دیپلۆمی بیرکاری، لە سنە خوێندوویە و لە زانکۆکانی کرماشان و تاراندا بەکالۆریوسی کیمیای وەرگرتووە. پاش چەند ساڵ کار لە بواری کیمیادا ڕوو دەکاتە کاری نووسین.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا (حوزەیرانی ٢٠١٥)

**ھەڵبژاردنی گشتی تورکیای ٢٠١٥** ئەو ھەڵبژاردنەیە لەڕۆژی ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ئەنجام دەدرێت بەمەبەستی ھەڵبژاردنی ٥٥٠ ئەندام پەرلەمان بۆ پەرلەمانی تورکیا. ئەم ھەڵبژاردنە ٢٤ەمین ھەڵبژاردنی گشتیی و ٢٥ەمین ھەڵبژاردنە بۆ پەرلەمانی تورکیا. ئەنجامەکانی ئەم هەڵبژاردنە نەیتوانی دەنگی پێویست بۆ حیزبێک کۆبکاتەوە تاوەکوو حکوومەت پێکبهێنێت وە دوای هەڵبژاردنیش حیزبەکان نەیانتوانی بەیەکەوە بگەنە ئەنجامێک بۆ پێکهێنانی حکوومەتی هاوبەش بۆیە هەڵبژاردنەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ دووبارەکرایەوە. 

## هەندێک ئاماری پێوەندیدار بە هەڵبژاردن
هەژماری دەنگدەران بە گشتی ٥٤ میلیۆن و ٧٩٢ هەزار و ٦٧٣  کەس و هەژماری دەنگە تۆمارکراوەکان: ٤٧ میلیۆن و ٤٦٦ هەزار و ٦٠١ دەنگ بووە.  کۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنی تورکیا ڕایگەیاندووە کە ڕێژەی بەشداری لە هەڵبژاردندا: ٨٦.٦٣٪ بووە و ئەنجامەکان بەم شێوەی ژێرن:
* ئاکەپە:18.858.631 دەنگ-%40,86- 258 کورسی
* جەهەپە: 11.518.437 دەنگ- %24,96- 132 کورسی
* مەهەبە: 7.517.844 دەنگ- %16,29- 80 کورسی
* هەدەپە: 6.056.811 دەنگ- %13,12- 80 کورسی

## کورسی بەپێی پارێزگا
کورسی بەپێی ناوچە

## گالێری

Selahattin Demirtaş Paris rally 2015.jpg|سەلاحەددین دەمیرتاش لەکاتی بانگەشەکردن بۆ هەدەپە لە پاریس لە فەڕەنسا
AKP party lists Turkish general election 2015.jpg|کاتی ڕاگەیاندنی ناوی کانیدانی ئاک پارتی
CHP Düsseldorf rally 2015.png|بانگەشەی جەهەپە لە دوسلدۆرف لە ئەڵمانیا
Devlet Bahçeli Ankara Miting 3.jpg|بانگەشەی مەهەپە لە ئەنکەرە



## ئەنجام

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
فیگەن یوکسەکداغ

**فیگەن یوکسەکداغ** (لەدایکبووی ١٩٧١ لە ئادانا) کەسایەتی سیاسیی چەپی تورکیایە و لەوەتەی ٢٠١٤ەوە شانبەشانی سەلاحەدین دەمیرتاش ھاوسەرۆکی پارتی دیموکراتی گەلان ھەتا ساڵی ٢٠١٧ کە دادگای تورک ئەو و دەمیرتاش و چەن کەسایەتیی تری لەبەر ھاوکاری لەگەڵ پەکەکە لە مافی ئەندام پارلەمانی بێبەش کرد و لە زیندانی کردن. فیگەن چالاکوانی مافی ژنان بووە و سەرنووسەری گۆڤاری ژنانی سۆسیالیست بووە. لەساڵی ٢٠١٠ حیزبێکی سۆسیالیستی داەدەمەزرێنێت لە تورکیا دوای چوونە ناو پارتی گەلان حیزبەکەشی دەچێتە پاڵ پارتی گەلان (ھەدەپە).

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
پۆل:سیاسەتوانانی سەدەی ٢١ی خەڵکی تورکیا
تاھیری شۆشی

**تاھیری شۆشی** (١٩١٧ – ١٩٦٢) مەلا خەتات و شاعیرێکی کوردە. بە یەکەم شاعیری کرمانجی ژووروو دەژمێرێت کە تەواوی ژیانی پێغەمبەر محەممەد و ھاوەڵانی تا ساڵی ٥٠ی کۆچی بە ھۆنراوە نووسیوە.
ھەروەھا بێجگە لە زمانی زگماک بە عەرەبی و فارسیش ھۆنراوەی نووسیوە.

## ناو
تاھیر کوڕی محەممەد کوڕی تاھیر کوڕی شێخولئیسلام کوڕی عبدولڕەحمان کوڕی عەبدعەلا کوڕی یوونس کوڕی شێخ عبدولحەمیدی شۆشی. نازناوی تاھیر، شۆشی و تاھیری شۆشی، شێخ تاھیری شۆشی ناسراوە لەناو خەلکی دەڤەرەکە.

## ژیان
لە ساڵی (١٣٣٦ کۆچی – ١٩١٧ی زاینی) لە گوندی شۆش سەر بە قەزای ئاکرێ لەدایکبووە. سەرەتا لە لای باوکی شێخ محەممەد شوشی و لەلای شێخ مەمدوح شوشی دەستی بە خوێندن کردووە. لە لایەن مامۆستا (مەلا عەبدوڵڵای بێتواتەیی لە  مزگەوتی (حاجی عەبدولقادری دەباغ دەکەوێتە ناو بازاڕ بەرامبەر قەڵای ھەولێر بڕوانامەی مەلای دوازدە عیلمی بەدەست ھێناوە.

## بەرھەمەکان
شێخ خاوەنی چەندین کتێب و وتارە بەڵام تا ئێستا تەنیا دوو کتێبی لە چاپ دراون. ئەوانەش گوڵزار و پەند و شیرەت، و ژمارەیەکی زۆری بەرھەمەکانی تا ئێستا لە چاپ نەدراون کە زیاتر لە دە کتێبن.

## پەیوەندیەکانی لەگەڵ جیھانی ئیسلامی
پەیوەندیەکانی لەگەڵ زانای کورد سەعید نوورسی بە ڕێی نامە گرێداوە بووە یەکێک لە قوتابیەکانی نوورسی ساڵی (١٩٢٨ – ١٩٢٩).

## مردن
پاش ھەشت ساڵ لە نەخۆشی (سل) لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا، لە ڕوژی ھەینی ڕێکەوتی ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٢ کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی شێخ شەمسەدینی شۆشیی لە گوندی شۆش بە خاک سپێردرا.

## پەراوێزەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:مردووانی ١٩٦٢
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
سیاوەش کامکار

**سیاوەش کامکار** (لەدایکبووی ١٩٨٩) ژەنیاری ئامێری سەنتوور و یەکێک لە ئەندامانی گرووپی کامکارانە. ئەو کوڕی پەشەنگ کامکارە و لە لای باوکی فێری دمەک لە لای ئەردەوانی مامەی فێری سەنتوور بووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی کامکاران 
* ماڵپەڕی سیاوەش کامکار

پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:کامکاران
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
یانەی ماڵمۆ

**یانەی ماڵمۆ** یانەیەکی تۆپی پێی وڵاتی سوێد کەتوانویەت ٢١ جار خولی سوێدی بەدەست بهێنێت. یانەی ماڵمۆ لە ٢٤ی شووباتی ١٩١۰دامەزرا. یاریگای یانەکە لەئێستادا یاریگای (سوید بانکە) کەشوێنی بیست و چوار ھەزار ھاندەر دەبێتەوە سەرۆکی یانەکە لەئێستادا (ھاکان جاپسۆن) راھێنەری یانەکە (ئەگ ھاریدی) ە

## نازناوەکان
* ٢١  جار خولی سویدی
*١٤ جار پلەی دووەمی خولی سویدی
*١٤ جار جامی سویدی
*١  جار جامی ئەوروپا لەوەرزی ١٩٧٨ـ١٩٧٩

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی سوید
تۆپی زێڕین ١٩٥٦

**خەڵاتی تۆپی زێڕین ١٩٥٦** لە ساڵی ١٩٥٦دا درا بە باشترین یاریزانی تۆپی پێی ئەورووپا کە بە ڕای کۆمیتەیەک لە ڕۆژنامەوانانی فوتباڵیی یووفا ھەڵبژێردرا. لەم ساڵەدا ستانلی ماتیوس خەڵاتەکەی بردەوە. بیست و چوار یاریزان رکابەریان لەسەر بەدەستھێنانی خەڵاتەکە دەکرد بەڵام لەکۆتاییدا لەڕۆژی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٦ ستانلی ماتیۆس بەکۆکردنەوە ٤٧خاڵ بووە باشترین یاریزانی ئەوروپا رکابەری لەسەر خەڵاتەکە لەنێوان سێ یاریزاندا توندبوو یاریزانەکانیش بریتیبوون لە:

*ئەلفرێدۆ دیستیڤانۆ: ٤٤ خاڵ
*رایمۆند کوپا: ٣٣ خاڵ
*فرانس پۆشکاش: ٣٢ خاڵ

## سەرچاوە

/http://en.wikipedia.org

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تۆپی زێڕین
پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیست

وێنۆک|ئاڵای حیزبی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی تورکیا
**پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیست** (بە تورکی: Milliyetçi Hareket Partisi) (کورتکراوەی: MHP) حیزبێکی ڕاستڕەوی ناسیۆنالیزمی تورکییە. لە ٩ی شووباتی ١٩٦٩ دامەزراوە. لەئێستادا دەوڵەت باخچەلی سەرۆکایەتی حیزبەکە دەکات. بنکەی سەرەکی حیزبەکە لەشاری ئانکارایە لە تورکیا. حیزبەکە خاوەنی زۆرتر لە ٤٠٧ ھەزار ئەندامە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی فەرمی مەھەپە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:حیزبەکانی تورکیا
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
پۆل:دژەکوردبوون