open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نەخۆشی غودە

نەخۆشی غودە (Thyroid disease)

ڕژێنی پەریزادە (غدە الدرقییە)

ئەم ڕژێنە لەشێوەی پەپوولەدایە دەکەوێتە بەشی خوارەوەی پێشەوەی مل قەبارەکەی نزیکەی ٥ سانتیمەتر و کێشی نزیکەی ٢٠ گرام دەبێت، فەرمانی سەرەکی دەڕژێنە دەردانی ھەردوو ھۆرمۆنی T3 و T4 کە کاری سەرەکیان ڕێکخستنی مێتابۆلیزم و پلەی گەرمیی لەش و لێدانیدڵە.

بەگشتی دوو جۆر نەخۆشی غودە ھەیە:

① غودەی تەمەڵ(خمور الغدە): کە وەک پێویست ھۆرمۆن دەرنادات.

② غودەی ھار (غودە السامە): واتە زیاد دەردانی ھۆرمۆنی غودە.

ثایرۆید ھەڵدەستێ بە ڕژاندنی ثایرۆکسین (Thyroxine T4) کە تەمەنی یەک ھەفتەیە و بڕێکی بچووک

(Triiodothyronine T3)

کە تەمەنی تەنھا ١٨ کاتژمێر و بری لە %٨٥ ی لە خوێندا لە (T4) و دروست دەبێت.

بەشێوەیەکی گشتی ئەم نەخۆشییە بەڕێژەیەکی زیاتر لەڕەگەزی (مێ) بەدەر دەکەوێت وەک لەڕەگەزی (نێر)، ھەندێ جار ھۆکاری ئەمنەخۆشییە بۆماوەیییە.

## نیشانەکانی زۆربونی ھۆرمۆنی ثایرۆید (Hyperthyroidism)
① دابەزینی کێشی لەش.

② خێرابوونی لێدانی دڵ.

③ سکچوون.

④ گەورەبوونی ڕژێنەکە.

⑤ زوو تووڕە بوون.

⑦ لەش گەرمی.

⑧ ماندووێتی.

⑨ دەست لەرزین.

## نیشانەکانی کەمی ھۆرمۆنی ثایرۆید (Hypothyroidism)
① بێ ھێزی.

② وشک بوونی پێست و قژھەڵوەرین.

③ بەرگەنەگرتنی سەرما.

④ کەم بوونی ئارەقە.

⑤ لاوازکردنی مێشک.

⑥ تێک چوونی باری دەروونی.

⑦ کەم خوێنی.

⑧ قەبزی.

## سەرچاوەکان
کۆماری دیموکراتیی ئازەربایجان

وێنۆک|نەخشەی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان بە ئیدیعای خاک و ناوچە جێناکۆکەکان
وێنۆک|ئاڵای کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان
**کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان** (بە زمانی ئازەربایجانی: Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti یان Azərbaycan Demokratik Respublikası)یەکەم کۆماری دیموکراتی عەلمانی بوو لە جیھانی تورک و موسڵماناندا. کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی ئازەربایجان لە تفلیس لە ٢٨ی ئایاری ١٩١٨ دوای ڕووخانی کۆماری فیدراڵی دیموکراتی ترانسقەفقاز دامەزرا و لە ٢٨ی نیسانی ١٩٢٠دا بوونی نەما. سنوورە دامەزراوەکانی لە باکوورەوە لەگەڵ ڕووسیا و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ کۆماری دیموکراتی جۆرجیا و لە ڕۆژاوا لەگەڵ کۆماری ئەرمەنستان و لە باشوورەوە لەگەڵ ئێران بوو. ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٣ ملیۆن کەس بووە. گەنجە پایتەختی کاتی کۆمار بوو بەو پێیەی باکوو لەژێر کۆنترۆڵی بەلشەفییەکان بوو. ناوی «ئازەربایجان» کە حیزبی پێشەنگی موساوات وەری گرت، بە ھۆکاری سیاسی، پێش دامەزراندنی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩١٨، تەنیا بۆ ناسینەوەی ناوچەی تەنیشت باکووری ڕۆژاوای ئێرانی ھاوچەرخ بەکاردەھێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
پۆل:ئازەربایجان لە سەدەی ٢٠ەم
کۆمەڵەی ھەرەوەزی

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/OSG_Co-op_AGM_20050423.jpg/220px-OSG_Co-op_AGM_20050423.jpg|وێنۆک|لیژنەی خۆبەخش لە کۆمیتەی بەکاربەرانی فرۆشتن، وەک کۆمیتەی پێشووی ئۆکسفۆرد، سووندۆن و گلۆستەر، لە کۆبوونەوەی گشتی ساڵانەی ئەندامەکان هەژمار دەکرێت.
کۆمەڵەی هەرەوەزی (**هاوبەشی،** کۆمەڵگای هەرەوەزی یان هاوبەشی) "کۆمەڵەیەکی سەربەخۆیە لە کەسانێک کە خۆبەخشانە یەکیان گرتووە بۆ پڕکردنەوەی پێداویستی و ئاواتەکانیان لەڕێی کۆمپانیایەکی هاوبەشی و کۆنترۆڵکراوی دیموکراتی". کۆمەڵگا هەرەوەزیەکان بە شێوەیەکی دیموکراتی لەلایەن ئەندامەکانیانەوە کۆنترۆڵ دەکرێن، هەر ئەندامێک یەک دەنگ لە هەڵبژاردنی لیژنەی بەڕێوەبەری هەیە. کۆمەڵەکان دەکرێت ئەمانەش بن:

* کاروکەسابەت کە خاوەندارێتی دەکرێن و بەڕێوەدەبرێن لەلایەن ئەو کەسانەی کە کاڵا و/یان خزمەتگوزاریەکانیان بەکاردەهێنن (کۆمەڵگایەکی بەکاربەر)
* ئەو کۆمپانیایانەی کە بەرهەمهێنەران بەرهەمەکانیان کۆدەکەنەوە بۆ بەرژەوەندی هاوبەشیان (هاوکاری بەرهەمهێنەر)
* ڕێکخراوەکان لەلایەن ئەو کەسانەی کە لەوێ کاردەکەن (کۆمەڵگایەکی کرێکاریانە)
* ئەو کۆمپانیایانەی کە ئەندامەکان توانای کڕینیان کۆدەکەنەوە (کۆمەڵگای کڕین)
* هاوبەشی فرە لایەنە یان هاوبەشیی دووڕەگەز کە خاوەندارێتی هاوبەش دەکەن لەنێوان گرووپی لایەنە جیاوازەکان. بۆ نمونە، کۆمیتەی چاودێری کە خاوەندارێتی هاوبەش دەکات لەنێوان هەردوو چاودێر و وەرگر. خاوەن پشکەکانیان لەوانەیە قازانج نەویست یان وەبەرهێنەران لەخۆبگرن.
* هاوبەشی پلەی دووەم و سێیەم کە ئەندامانی هاوبەشی ترن
* پلاتفۆرمی هاوبەش کە ماڵپەڕێکی هاوبەشی بەکاردەهێنن، ئەپێکی مۆبایل یان پرۆتۆکۆڵێک بۆ ئاسانکاری لە فرۆشتنی کاڵا و خزمەتگوزاریەکان.

توێژینەوەی بڵاوکراوەی پەیمانگای چاودێری جیهانی دەریخستووە کە لە ساڵی ٢٠١٢ نزیکەی یەک ملیار کەس لە ٩٦ وڵات بوون بە ئەندامی لانیکەم یەک ڕێکخراوی هەرەوەزی. داهاتی سێ سەد گەورەترین کۆمەڵگای هەرەوەزی لە جیهاندا گەیشتە ٢.٢ تریلیۆن دۆلار.

بازرگانییە هەرەوەزیەکان بە شێوەیەکی نموونەیی بەرهەمدارترن و لەڕووی ئابوورییەوە خۆڕاگرترن لە زۆرێک لە جۆرەکانی تری بازرگانی، کە دوو هێندە ژمارەی هەرەوەزیەکان (٨٠٪) لە پێنج ساڵی یەکەمی بەردەوامیان بووە بە بەراورد لەگەڵ مۆدێلی خاوەندارێتی بازرگانی تر (٤١٪) بەپێی داتای شانشینی یەکگرتوو. گەورەترین کۆمەڵگای هەرەوەزی لە جیهاندا، کۆمپانیای مۆندراگۆن (کە لەلایەن کاهینی کاسۆلیکی جۆسێ ماریا ئاریزماندیاریتا دامەزراوە) ، لە ساڵی ١٩٥٦ەوە بەردەوامە لە کارکردن.

کۆمەڵگا هەرەوەزیەکان زۆرجار ئامانجی کۆمەڵایەتییان هەیە، کە ئامانجەکانیان بەوە دەپێکن وەبەرهێنانی بەشێک لە قازانجی بازرگانی بگەڕێننەوە بۆ ناو کۆمەڵگاکانیان. وەک نمونەیەک لەمە، لە ساڵی ٢٠١٣، کۆمپانیای هەرەوەزی کۆئۆپەرەتیڤ لە بەریتانیا 6.9%ی قازانجەکانی پێش باجیان کردە وەبەرهێنان لەو کۆمەڵگایانەی کە بازرگانییان تێدا کردووە بە بەراورد لەگەڵ 2.4% بۆ سوپەرمارکێتەکانی تر.

لە ساڵی ٢٠٠٢ ەوە، هاوبەشییەکان لە ئینتەرنێتدا جیا دەکرێنەوە لەڕێی بەکارهێنانی ناوە دۆمەینی .coop. لە ساڵی ٢٠١٤، هاوپەیمانی هاوکاری نێودەوڵەتی (ICA - هاوپەیمانێتیی نێونەتەوەیی هەرەوەزی) تۆماری هەرەوەزی ناساند، واتە هاوپەیمانانی ICA و یەکێتیی قەرزەکانی WOCCU دەتوانرێت بناسرێنەوە لەڕێگەی لۆگۆی بەکاربەریی ڕەوشتی هەرەوەزی.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان
یانەی وەرزشی ئەلنافت

**یانەی وەرزشی ئەلنافت** (بە )یانەیەکی وەرزشی ھی خۆلی عێراقییە، و کە بنکەکەی لە ناوچەی ئەحامییە، ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلە، بەغدا. یەکەکە لە تیمەکانی تۆپی پێ کە لە بەرزترین ئاستی یاری دکەت لە خۆلی عێراقدا.

## مێژوو
یانەی وەرزشی نەفت، لە ساڵی ١٩٧٩ لەلایەن وەزارەتی نەوتەوە دامەزرا، و لە ساڵی ١٩٨٢ بە فەرمی لە وەزارەتی گەنجان و وەرزش تۆمار کرا. ئەم تیمە لە وەرزی سالی ١٩٨٥ بۆ یەکەم جار توانی لە جامی یەکەمی عێراق یاری بکەت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* یانەکانی عێراق - دامەزراندنی ڕۆژەکان

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە بەغدا
وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)

**وەزارەتی ھەواڵگریی کۆماری ئیسلامیی ئێران** (، بە کورتە **واجا**) ناسراو بە **ئیتلاعات** یەکێکە لە وەزارەتەکانی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران، کە ئەرکی بەرپرسیارییەتییە لە کۆکردنەوە و پرۆسێسکردنی زانیارییەکانی ئەمنی لە ناوخۆ و دەرەوەی سنوورەکان، ھەروەھا پاراستنی زانیارییەکان، چالاکییەکانی دژە سیخوڕی و دژە تیرۆر. ئەو وەزارەتە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپاوە بە تۆمەتی پاڵپشتی لە تیرۆریزم، پێشێلکردنی مافەکانی ھاووڵاتییانی ئێرانی و چالاکییە تیرۆریستییەکان گەمارۆی خراوەتە سەر. لە ئێستادا ئیسماعیل خەتیب وەکوو وەزیری ھەواڵگری کار دەکات.

وەزارەتی ھەواڵگری جێگرەوەی ساواکە، کە پێشتر لە سەردەمی حکوومەتی پەھلەویدا دەزگای زانیاریی سەرەکیی ئێران بوو. وەزارەتەکە بەھۆی کارەکانی لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات، وەک یەکێک لە سێ دەستەی وەزارەتیی «دەسەڵات» لە ئێراندا دادەنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* ساواک

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی

پۆل:وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٤
نۆپۆ

وێنۆک|300px|نۆپۆ
**نۆپۆ** () بە ناوی فەرمیی **ھێزە تایبەتەکانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر** (بە فارسی: نیروهای ویژه پاد وحشت) و لە ھەندێک سەرچاوەدا **ھێزە تایبەتەکانی پاسەوانانی ویلایەت** (بە فارسی: نیروهای ویژه پاسداران ولایت) ھێزێکی تایبەتە کە وەکوو بەشێک لە یەکینە تایبەتەکانی فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران ھەژمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان
جەنگی زنجیرەکان

**جەنگی زنجیرەکان** یەکەم شەڕ بوو کە لە نێوان خەلافەتی ڕاشدین و ئیمپراتۆریەتیی ساسانی ئەنجامدرا. شەڕەکە لە کازیمە (کوەیتی ئێستا) ھەر زوو دوای تەواوبوونی جەنگەکانی ڕیددا و ڕۆژھەڵاتی عەرەبستان لەژێر دەسەڵاتی خەلیفە ئەبووبەکری سدیق یەکیانگرت. ھەروەھا یەکەم شەڕی خەلافەتی ڕاشدین بوو کە تیایداسوپای موسڵمانان ھەوڵی درێژکردنەوەی سنوورەکانی دەدا.

موثانی کوڕی حاریس شەیبانی سەرۆک ھۆزێک بوو لە باکووری ڕۆژھەڵاتی عەرەبستان، لە نزیک سنووری فارس نیشتەجێ بوو. موتانا دوای جەنگەکانی ڕیددا ھەڵیکوتایە سەر شارۆچکەکانی فارس لە مێزۆپۆتامیا. ھەڵکوتانە سەرکەوتوو بوون، بڕێکی بەرچاو لە غەنیمەتەکان بەدەست ھات. موثانی کوڕی حاریس چووە مەدینە بۆ ئەوەی خەلیفە ئەبووبەکر لە سەرکەوتنەکانی ئاگادار بکاتەوە، ئەبووبەکریش وەک فەرماندەی گەلەکەی دایمەزراند، دوای ئەمە دەستی کرد بە زیاتر ھەڵکوتانە سەر مێزۆپۆتامیا قووڵتر. بە بەکارھێنانی جووڵەی سوارچاکە سووکەکانی دەیتوانی بە ئاسانی ھێرش بکاتە سەر ھەر شارۆچکەیەک لە نزیک بیابانەکە و جارێکی دیکە لەناو بیابانەکەدا ون بێتەوە، ئەمەش سوپای ساسانییەکان نەتوانن ھیچ بکەن. کردەوەکانی موثەنا وای کرد ئەبووبەکر بڕیار بدات مێزۆپۆتامیا لە دەستی ساسانییەکان داگیر بکات. بۆ دڵنیابوون لە سەرکەوتن، ئەبوبەکر بڕیاریدا لەسەر دوو ڕێوشوێن سوپاکە بە تەواوی لە خۆبەخشەکان پێکدێت، و لەلایەن باشترین ژەنەڕاڵەکەیەوە، خالید کوڕی وەلید فەرماندەیی دەبێت. دوای ئەوەی خالید لە شەڕی یەمامەدا موسەیلیمەی دڕۆزنی شکست پێھێنا، ھێشتا لە ناحیەی یامامە بوو، کاتێک ئەبوبەکر فەرمانی بۆ نارد بۆ شەڕکردن لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی ساسانی. ئەبوبەکر بە کردنی ئەلحیرە (ناوچەیەک لە میزۆپۆتامیا) بە ئامانجی ئەرکی خالید، ھێزێکی بەھێزی نارد و فەرمانی بە سەرۆک ھۆزەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی عەرەبستان موثەنا کوڕی حاریس و مەژور کوڕی عادی و حەرمەلە و سولما کرد کە لەژێر فەرمانی خالیددا چالاکی بکەن. لە نزیکەی ھەفتەی سێیەمی مانگی ئازاری ساڵی ٦٣٣ی زایینی (ھەفتەی یەکەمی موحەڕەمی ١٢ی کۆچی) خالید بە سوپایەکی ١٠ ھەزار پیاوەوە لە یەمامەوە بەڕێکەوت. بەڵام پێش ئەوەی ئەو کارە بکات بۆ ھۆرموزد، قایمقامی فارسی ناوچەی سنووری داست میسان نووسی:ملکەچی ئیسلام بن و سەلامەت دەبن. یان ڕازی بن بە پێدانی جزییە (باج)، و ئێوە و گەلەکەتان لەژێر پاراستنی ئێمەدا دەبن، ئەگینا تەنھا خۆتان تاوانبار دەبن لە دەرئەنجامەکانی، چونکە من پیاوانێک دەنێرم کە ئارەزووی مردن دەکەن بە چەشنی تۆ کە ئارەزووی ژیان دەکەن.سەرۆک ھۆزەکان و جەنگاوەرەکانیان (ھەر یەکەیان دوو ھەزار کەس) بەشداری خالیدیان کرد لە گەڕانەکەیدا. بەم شێوەیە خالید بە ١٨ ھەزار سەربازەوە چووە ناو ئیمپراتۆرییەتی فارسەوە. فەرماندەی ئیمپراتۆرییەتیی فارسەکە لە ھەڕەشەکانی خالید کوڕی وەلیدی ئاگادار کردەوە و سوپایەکی بۆ ئەو شەڕە چڕکردەوە کە لە ژمارەیەکی زۆر لە یاریدەدەری عەرەبی مەسیحی پێکھاتبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٣٣
پۆل:مێژووی کووەیت
دەوڵەتی سیکولار

**دەوڵەتی سیکولار** یا **دەوڵەتی عەلمانی** بریتییە لە وڵاتێک یان دەوڵەتێک کە سیستەمێکی دەسەڵاتداری عەلمانی ھەیە، کە بە فەرمی مسۆگەری دەکات کە بێلایەنە بەرامبەر بەو پرسانەی کە پەیوەندییان بە ئایینەوە ھەیە. دەوڵەتی عەلمانی بە یەکسانی مامەڵە لەگەڵ ھەموو ھاووڵاتیانی دەکات، بەبێ گوێدان بە بیروباوەڕە ئایینییەکان، لێکدانەوەیان، یان بیرۆکەکانیان، ھەرچەندە یەکسانی تەنیا لە دەوڵەتی عەلمانیدا نییە، لەوانەیە لە دەوڵەتێکی نا عەلمانیش بێت و لە دەستوورەکەیدا نوسرابێت، ھاووڵاتیان یەکسانن لە بیروباوەڕەکانیاندا بێ جیاوازی.

لە ڕووی ڕامیارییەوە عەلمانییەت بزووتنەوەیەکە بەرەو جیاکردنەوەی ئایینە و میری (حکوومەت) (زۆرجار پێی دەوترێت جیاکردنەوەی فێرکارییەکانی کڵێسا، مزگەوت، یان پەرستگا لە فێرکارییەکانی دەوڵەت) ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پەیوەندی نێوان میری و ئایینی دەوڵەت، بۆ گۆڕینی یاساکانی بنەمای پەرتووکی پیرۆز (وەک دە فەرمان و شەریعەت) بە یاسای مەدەنی، و نەھێشتنی جیاکاری لەسەر بنەمای ئایین؛ و دەوترێت کە عەلمانییەت دیموکراسی بۆ زیاد دەکات ئەمەش بۆ پاراستنی مافی کەمینە ئایینییەکانە

زۆربەی ئایینە سەرەکییەکان یەکەمایەتی نۆرمەکانی کۆمەڵگەیەکی عەلمانی و دیموکراسی قبوڵ دەکەن بەڵام ڕەنگە ھێشتا ھەوڵ بدەن کاریگەری لەسەر بڕیارە ڕامیارییەکان دروست بکەن یان لە ڕێگەی ڕێککەوتنەکانی نێوان کڵێسە و دەوڵەتەوە سوود یان کاریگەری تایبەت بەدەست بھێنن. زۆرێک لە مەسیحییەکان پشتگیریان لە بوونی دەوڵەتی عەلمانی دەکرد، دەتوانین دان بەوەدا بنێین کە بیرۆکەکە لەلایەن فێرکارییەکانی کتێبی پیرۆزەوە پشتگیری کراوە، “بەخشینی ئەوەی قەیسەرە بۆ قەیسەر و ئەوەی ھی خودایە بە خودا.

**دەوڵەتی عەلمانی** بریتییە لە وڵاتێک یان دەوڵەتێک کە سیستەمێکی دەسەڵاتداری عەلمانی ھەیە، کە بە فەرمی مسۆگەری دەکات کە بێلایەنە بەرامبەر بەو پرسانەی کە پەیوەندییان بە ئایینەوە ھەیە. دەوڵەتی عەلمانی بە یەکسانی مامەڵە لەگەڵ ھەموو ھاووڵاتیانی دەکات، بەبێ گوێدان بە بیروباوەڕە ئایینییەکان، لێکدانەوەیان، یان بیرۆکەکانیان، ھەرچەندە یەکسانی تەنیا لە دەوڵەتی عەلمانیدا نییە، لەوانەیە لە دەوڵەتێکی نا عەلمانیش بێت و لە دەستوورەکەیدا نوسرابێت، ھاووڵاتیان یەکسانن لە بیروباوەڕەکانیاندا بێ جیاوازی.

لە ڕووی ڕامیارییەوە عەلمانییەت بزووتنەوەیەکە بەرەو جیاکردنەوەی ئایینە و میری (حکوومەت) (زۆرجار پێی دەوترێت جیاکردنەوەی فێرکارییەکانی کڵێسا، مزگەوت، یان پەرستگا لە فێرکارییەکانی دەوڵەت) ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ پەیوەندی نێوان میری و ئایینی دەوڵەت، بۆ گۆڕینی یاساکانی بنەمای پەرتووکی پیرۆز (وەک دە فەرمان و شەریعەت) بە یاسای مەدەنی، و نەھێشتنی جیاکاری لەسەر بنەمای ئایین؛ و دەوترێت کە عەلمانییەت دیموکراسی بۆ زیاد دەکات ئەمەش بۆ پاراستنی مافی کەمینە ئایینییەکانە

زۆربەی ئایینە سەرەکییەکان یەکەمایەتی نۆرمەکانی کۆمەڵگەیەکی عەلمانی و دیموکراسی قبوڵ دەکەن بەڵام ڕەنگە ھێشتا ھەوڵ بدەن کاریگەری لەسەر بڕیارە ڕامیارییەکان دروست بکەن یان لە ڕێگەی ڕێککەوتنەکانی نێوان کڵێسە و دەوڵەتەوە سوود یان کاریگەری تایبەت بەدەست بھێنن. زۆرێک لە مەسیحییەکان پشتگیریان لە بوونی دەوڵەتی عەلمانی دەکرد، دەتوانین دان بەوەدا بنێین کە بیرۆکەکە لەلایەن فێرکارییەکانی کتێبی پیرۆزەوە پشتگیری کراوە، “بەخشینی ئەوەی قەیسەرە بۆ قەیسەر و ئەوەی ھی خودایە بە خودا.

## سەرچاوەکان
فڕۆکەخانەی شرنەخ

[وێنۆک|فڕۆکەخانەی شرناخ [شەرافەددین ئەلچی|شەرەفەتین ئێلچی]]
**فڕۆکەخانەی شرناخ شەرەفەتین ئێلچی** (IATA: NKT, ICAO: LTCV) (بە تورکی: Şırnak Şernak Şerafettin Elchi Havalimanı) فڕۆکەخانەیەکی گشتییە لە نزیک جزرێ، شارۆچکەیەکە لە پارێزگای شرنەخ لە تورکیا. فڕۆکەخانەکە لە ٢٦ تەممووز. ٢٠١٣ بەڕووی ھاتوچۆی ئاسمانی گشتی/مەدەنیدا کرایەوە، فڕۆکەخانەکە ٦٠ کم (٣٧ میل) لە ناوەندی شارۆچکەی شرناخەوە دوورە. ناوی لێنراوە بۆ ڕێزلێنان لە سیاسەتمەداری ڕەسەن شێرافێتین ئێلچی (١٩٣٨–٢٠١٢).

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەخانەکانی تورکیا
پۆل:فڕۆکەخانەکانی کوردستان
پۆل:گواستنەوە لە پارێزگای شرنەخ
پانتیۆن (کۆمیکی مارڤڵ)

**پانتیۆن** () ڕێکخراوێکی خەیاڵییە و لە کتێبە کۆمیکەکانی ئەمریکادا دەردەکەوێت کە لەلایەن کۆمپانیای مارڤێڵ کۆمی کەوە بڵاودەکرێتەوە. پانتیۆن لەلایەن نووسەر پیتەر دەیڤدەوە دروست کراوە و بۆ یەکەمجار لە کتێبی The Incredible Hulk بەرگی یەکەمدا دەرکەوتووە. ئاگامێمنۆن، خوداوەندێکی نیوە مرۆڤ و نیوە ئەسگاردییە، بە نەمری لەدایک دەبێت. ھەرچەندە لە ڕووی جەستەیییەوە ھەرگیز لە تەمەنی ١٦ ساڵی زیاتر نابێت، بەڵام پانتیۆنەکان ھەموویان نەوەکانی ئەون. لە چیایەک جێگیر بووە، کە قەرەبووی ئەو زیانانە دەکاتەوە کە لە ڕۆژانی Savage Hulkی خۆیدا کردوویەتی.

ھاڵک لەگەڵ پانتیۆن کاردەکات لە زۆرێک لە ئەرکەکانی ڕزگارکردن و فریاگوزاری، کە جێگەی سەرنجی مەبەستی پانتیۆنە. لە بەرامبەردا چەند ئەندامێک یارمەتی ھاڵک دەدەن لە ئەرکە کەسییەکان، کە ھەندێک جار لەگەڵ مەبەستەکانی پانتیۆندا دەگونجێت. تەنانەت بۆ ماوەیەک ھاڵک سەرکردایەتی تەواوی پانتیۆن دەکات. پێکەوە بەرگەی ھێرشەکانی U-Foes و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ X-Factor و ڕاوکردنێکی فراوانی بۆشایی ئاسمان دەگرن، کاتێک یەکێک لە ئەندامەکان لەلایەن شازادەیەکی نامۆی نەخۆشی خۆشەویستییەوە دەڕفێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو کارەکتەرانەی لەلایەن پیتەر دەیڤدەوە درووستکراون
کتێبخانەی دیجیتاڵی جیھانی

وێنۆک
**کتێبخانەی دیجیتاڵی جیھانی** کتێبخانەیەکی نێودەوڵەتییە کە لەلایەن یوونێسکۆ و کتێبخانەی کۆنگەرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرێوەدەبردرێت

کتێبخانەکە باسی لەوە کردووە کە ئەرکی بەرەو پێشبردن و زیادکردنی تێگەیشتن لە چاند و بابەتە جیاوازەکانی جیھانە لە ئنینتەرنێت و سەرچاوەیی پەروەردەیی بۆ قوتابخانە و خوێنەران دابین دەکات و ئامانحی لە بەھێزکردن و بەرەوپێشبردنی ناوەڕۆکی جگە لە ئینگلیزی و ڕۆژاوایە لەسەر ئینتەرنێت و بەشداریکردن لە بابەتە زانستییە لێکۆڵینەوەیییەکان. کتێبخانەکە ئامانجی لە بەردەست خستنی زانیاری خۆڕایییە بە زمانی جیاواز و ناوەڕۆکی جۆراوجۆر لە سەرانسەری جیھان لە ناویاندا کتێبە دەگمەنەکان، نەخشە، تۆمارەکان، بابەتە میوزیکییەکان، فیلم، فۆتۆگرافی، و بابەتی ھەمەجۆری تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:یوونێسکۆ
پۆل:کتێبخانەی کۆنگەرە
یانەی دیوانیە

**یانەی وەرزشی ئەلدیوانیا** (بە : نادي الديوانية الرياضي) یانەیەکی تۆپی پێی عێراقییە و بنکەکەی سەرەکی یانەکە دەکەوێتە شاری دیوانییە، ئەلقادیسییە، لە عێراق. یانەکە لە ساڵی ١٩٦٥ دامەزراوە، لەئێستادا لە جامی یەکەمی عێراقدا یاری دەکات.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٨٩، یانەکە بۆ یەکەم جار لە جامی یەکەمی عێراق یاری کرد.

## سەرچاوەکان

* پرۆفایلی تیمەکە لە kooora.com

پۆل:پارێزگای دیوانیە
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٦٥
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق
کارلا سۆفێن

وێنۆک**دکتۆر کارلا سۆفێن** () کەسایەتییەکی خەیاڵییە لە کتێبە کۆمیکییەکانی ئەمریکادا دەردەکەوێت، کە لەلایەن کۆمپانیای کۆمیکەکانی ماڕڤڵ بڵاوکراوەتەوە. بۆ یەکەمجار لە فیلمی کاپتن ئەمریکا (بەرگی یەکەم) #192 دەرکەوت، کە لەلایەن نووسەر مارڤ وۆڵفمان و ھونەرمەند فرانک ڕۆبینزەوە دروست کراوە.

کارلا دەروونناسێکی کۆنە کە ھێزەکانی لە تێکەڵبوونێکەوە وەرگرتووە لەگەڵ بەردێکی کێشکردن کە لەلایەن دە ئێڵیەن کری (The Alien Kree) دیزاین کراوە. کارەکتەرەکە لە چەندین کاتدا لە مێژووی بڵاوکردنەوەکانیدا ھەم وەک گەورەخراپەکارێک و ھەم وەک دژە پاڵەوانێک وێنا کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو کارەکتەرانەی لەلایەن فرانک رۆبنس درووستکراوە
پۆل:ئەو کارەکتەرانەی لەلایەن مارڤ وۆلفمان درووستکراون
پۆل:کارەکتەرانی کۆمیک کە لە ١٩٧٥ ناسێنراون
پۆل:پزیشکانی دەروونی خەیاڵی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکانی لۆس ئەنجلۆس
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە دەتوانن دەستکاری ڕووناکی بکەن
پۆل:ئەو کەسایەتییە خەیاڵییانەی کە ھەستیان پێناکرێت
پۆل:پزیشکە ژنە خەیاڵییەکان
پۆل:گۆڕانکارییەکانی کۆمیکی مارڤڵ
پۆل:گەورەخراپەکارەکانی کۆمیکەکانی مارڤڵ
پۆل:ژنکوژی خەیاڵی
پۆل:کارەکتەرەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە دەتوانن بە خێراییی سەروو مرۆیی بجووڵێن
پۆل:کارەکتەرەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە ھێزی سەروو مرۆیییان ھەیە
پۆل:سووپەرھیرۆ مێیەکانی مارڤڵ کۆمیکس
مامۆستاکانی شەیتان (کۆمیکی مارڤڵ)

وێنۆک

**مامۆستاکانی شەیتان** () تیمێکی گەورەخراپەکارن کە لە کتێبە کۆمیکەکانی ئەمریکادا دەردەکەوێت، کە لەلایەن کۆمپانیای مارڤێڵ کۆمی کەوە بڵاوکراوەتەوە. یەکەم وەشانی تیمەکە لە فیلمی The Avengers #6 (تەممووزی ١٩٦٤) دەرکەوت، لەگەڵ گۆڕانکاری بەردەوام بەدرێژایی ساڵان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کارەکتەرەکانی کۆمیک کە لە ١٩٦٤ ناسێنراون
گەردوونی چاودێریکراو

وێنۆک|وێنەی تەواوی گەردوونی چاودێریکراو

**گەردوونی چاودێریکراو** () ناوچەیەکی شێوە تۆپی گەردوونە کە پێکھاتووە لە ھەموو ماددەیەک، دەتوانرێت لە زەوییەوە یان تەلیسکۆپەکانی بۆشایی ئاسمان و پشکنەرە گەڕانەکانی ئێستا چاودێری بکرێت، چونکە تیشکی کارۆموگناتیسی ئەم تەنانە کاتێکی ھەبووە بۆ گەیشتن بە کۆمەڵەی خۆر و زەوی لە سەرەتای فراوانبوونی گەردوونناسییەوە. لەوانەیە لە گەردوونی چاودێرکراودا ٢ ترلیۆن گەلەئەستێر ھەبێت، ھەرچەندە ئەو ژمارەیە لە ساڵی ٢٠٢١دا کەمکرایەوە بۆ تەنھا چەند سەد ملیارێک بە پشتبەستن بە زانیارییەکانی ئاسۆی نوێ. بەگریمانەیەک کە گەردوون یەکسانە، مەودای لێواری گەردوونی چاودێرکراو بە نزیکەیی لە ھەموو ئاراستەکاندا وەک یەکە. ھەموو شوێنێک لە گەردووندا گەردوونێکی تایبەتی خۆی ھەیە کە دەتوانرێت چاودێری بکرێت، کە ڕەنگە لەگەڵ ئەو شوێنەدا کە سەنتەری لەسەر زەوییە، سەرییەک بکەوێت یان نا.

وشەی observable بەم مانایە ئاماژەیە بۆ توانای تەکنەلۆژیای نوێ بۆ دیاریکردنی ڕووناکی یان زانیاری دیکە لە تەنێکەوە، یان ئایا شتێک ھەیە کە دەستنیشان بکرێت، ھەروەھا ئاماژەیە بۆ ئەو سنوورە فیزیایییەی کە خودی خێرایی ڕووناکی دروستی دەکات. ھیچ نیشانەیەک ناتوانێت لە ڕووناکی خێراتر بڕوات، لێرەوە زۆرترین مەودا ھەیە (کە پێی دەوترێت ئاسۆی تەنۆلکەکان) کە لەودیوەوە ھیچ شتێک دەستنیشان ناکرێت، چونکە ھێشتا نیشانەکان نەیاندەتوانی بگەنە ئێمە. ھەندێک جار فیزیازانانی فەلەکەکان جیاوازی دەکەن لە نێوان گەردوونی بینراو کە تەنھا ئەو نیشانانە لەخۆدەگرێت کە لەدوای پێکەوەبوونەوە دەردەچن (کاتێک ئەتۆمی ھایدرۆجین لە پرۆتۆنەکان دروستبوون و ئەلکترۆنەکان و فۆتۆنەکان دەرچوون) و گەردوونی چاودێرکراو کە لە سەرەتای فراوانبوونی گەردوونناسییەوە نیشانەکان لەخۆدەگرێت (تەقینەوە گەورەکە).

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونناسی فیزیایی
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
عەبدولڕەحیم مووسەوی

**سەید عەبدولڕەحیم مووسەوی** (؛ لەدایکبووی ١٩٦٠ لە قوم – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانییە کە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا دوای کوژرانی محەممەد باقری لە درێژەی ھێرشەکانی ئیسرائیلدا، لەلایەن خامنەیییەوە وەک سەرۆکی بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران دەستنیشان کرا. ئەو پێشتر لە ٢١ی ئابی ٢٠١٧ەوە ھەتا ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، وەکوو فەرماندەی گشتیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران کاری کردووە. هەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١٦، فەرماندەی دووەمی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:خەڵکی قوم
عەلی شەمخانی

**عەلی شەمعخانی** ناسراو بە **عەلی شەمخانی** (؛ ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥ لە ئەھواز – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) فەرماندەی سەربازی و سیاسەتوانێکی ئێرانییە و ڕاوێژکاری سیاسی ڕێبەری ئێرانە. 

ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل بانگەشەی ئەوەیان کرد کە  لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە کاتی دەستپێکردنی شەڕی ئێران و ئیسرائیلدا بە ھێرشێکی ئاسمانی شەمخانییان تیرۆر کردووە.    بەڵام میدیاکانی ئێران لە ٢٠ی حوزەیران بانگەشەی ئەوەیان کرد کە شەمخانی ھێشتا لە ژیاندایە، و دوای چاکبوونەوەی لە برینەکانی باری تەندروستی جێگیرە.  ئەو یەکێکە لەو کەسە سیاسیانەی کە سەرپەرشتی دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران دەکات کە ئامانج لێی گەیشتن بە ڕێککەوتنی ئاشتی ئەتۆمییە.  ھەروەھا ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠٢٣، سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی و نوێنەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران لەو ئەنجومەنەدا بوو.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
شەمخانی لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٥٥  لە شاری ئەھواز لە خوزستان لە ئێران لە دایک بووە. بنەماڵەکەی بە ڕەچەڵەک عەرەبی ئێرانین.  پێش شۆڕشی ئێران، شەمخانی ئەندامی گرووپێکی  ئیسلامیی نھێنی بووە بە ناوی *مەنسووروون*، خەریکی خەباتی چەکدارانە دژی بنەماڵەی پەھلەوی. دوای شۆڕش پەیوەندی بە ڕێکخراوی موجاھدینی شۆڕشی ئیسلامیی کرد. لە زانکۆی شەھید چەمران لە ئەھواز ئەندازیاری خوێندووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:خەڵکی ئەھواز
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
محەممەد عەبدی

**محەمەد عەبدی** چیرۆکنوس و ڕەخنەگری سینەمایی و توێژەرەوەی هونەری ئێران لە ساڵی ١٩٧٤ لە شاری تاران لەدایک بووە و نیشتەجێی لەندەنە.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
ئاڤەلانچ (کۆمیکی مارڤڵ)

وێنۆک

**ئاڤەلانچ** () ناوی دوو کارەکتەری خەیاڵییە کە لە کتێبە کۆمیکییەکانی ئەمریکادا دەردەکەون، کە لەلایەن کۆمپانیای مارڤڵ کۆمیکەوە بڵاودەکرێنەوە. ھەر کارەکتەرێک بەزۆری وەک دوژمنێکی X-Men وێنا دەکرێت.

وەشانی دۆمینیکۆس پێتراکیس لە ئاڤەلانچ گۆڕاوێکە کە خاوەنی توانای دروستکردنی شەپۆلی بومەلەرزەیی لە دەستەکانییەوەیە کە ئەوەندە بەھێزە کە بتوانێت بوومەلەرزە بە قەبارەی جیاواز دروست بکات و ھەر ماددەیەک جگە لە شانە زیندووەکان ھەڵبوەشێنێتەوە. زنجیرە ئەنیمەیشنەکەی X-Men: Evolution وەشانێکی جیاوازی فیلمی ئاڤەلانچە کە ناوی Lance Alvers نیشان دەدات، کە ھەرزەکارێکی گۆڕاوی چەواشەکارییە و خۆشەویستێکی ڕۆمانسییە لە X-Men's Shadowcat.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەورەخراپەکارەکانی کۆمیکەکانی مارڤڵ
پۆل:ھونەرمەندە جەنگییەکانی مارڤڵ کۆمیکس
پەخشی تەلەڤیزیۆنی یوونیڤەرساڵ

**پەخشی تەلەڤیزیۆنی ئێن بی سی یوونیڤەرساڵ** () بەشی سەندیکای تەلەفزیۆنی NBCUniversalە کە بەشێکە لە کۆمپانیای کۆمکاست لە ئەمریکا. کۆمپانیاکانی پێش خۆی بریتین لە کەناڵی NBC Enterprises، تەلەفزیۆنی ناوخۆیی گشتگیر، پەخشی تەلەفزیۆنی یوونیڤەرساڵ، تەلەڤیزیۆنی MCA، کات بەسەربردنی چەند میدیاییەک (لەوانەش فرۆشتنی بەرنامەکانی Avco)، تەلەڤیزیۆنی پۆلیگرام، پەخشی تەلەڤیزیۆنی ستۆدیۆکانی ئەمریکا و سکای ڤیژن. لە شوێنێک لە مێژووی خۆیدا، بە "پەخشی تەلەڤیزیۆنی گشتگیر و میدیای نوێ" و "پەخشی تەلەڤیزیۆنی گشتگیر و میدیای نوێی NBC" ناسرابوو. ئەم یەکەیە لەوانەیە دایک و باوکی یەکەی "NBCUniversal Domestic Television Distribution" بێت کە بە ھەمان شێوە ناوی لێنراوە.

وێنۆک

ناوەکە گۆڕدرا بۆ ئەوەی ڕەنگدانەوەی مارکەی NBCUniversal بێت لە نێوان ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ و ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١. NUTD بە سێیەم پاشکۆی سەندیکای پەخشی NBC دادەنرێت، لەگەڵ NBC Enterprises کە دووەم و NBC Films (ئێستا بەشێکە لە CBS Media Ventures) وەک  یەکەمیان، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بەھاری 1953. ھەروەھا NUTD بە شەشەمین پاشکۆی پەخشی یوونیڤەرساڵ تەلەڤیزیۆن دادەنرێت کە MCA TV وەک یەکەم، یوونیڤەرساڵ تەلەڤیزیۆن ئینتەرپڕایزیش وەک دووەم، پەخشی تەلەڤیزیۆنی ستۆدیۆکانی ئەمریکا وەک سێیەم، یوونیڤەرساڵ تەلەڤیزیۆنی ناوخۆیی وەک چوارەم،  و پەخشی تەلەڤیزیۆنی یوونیڤەرساڵ وەک پێنجەم.

## سەرچاوەکان

پۆل:دابەشکەرانی سەندیکای تەلەڤیزیۆن
ئەنۆنیماوس کەنتنێنت

**ئەنۆنیماوس کەنتنێنت** () کۆمپانیایەکی ئەمریکییە بۆ کات بەسەربردن لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن بەڕێوەبەری جێبەجێکار ستیڤ گۆلین دامەزراوە. بنکەکەی لە لۆس ئانجلەسە و ئۆفیسەکانی دەکەوێتە شاری کولڤەر و نیویۆرک و لەندەن.

## مێژوو

ئەم کۆمپانیایە لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن بەڕێوەبەری جێبەجێکار ستیڤ گۆلین دامەزراوە. لە ساڵی ٢٠٠١دا دانوستان ڕوویدا بۆ ئەوەی لەگەڵ کۆمپانیای ڕیدلی سکۆت ئەسۆشێتس یەکبگرێتەوە، بەڵام ھیچ ڕێککەوتنێک نەکرا. لە ساڵی ٢٠٠٢دا کۆمپانیای ئەی سی یەکەم جار ھێرشی کردە سەر تەلەڤیزیۆن بە بەرنامەی Crime & Punishment کە بەرنامەیەکی ڕاستی بوو و بۆ ماوەی سێ وەرز لە کەناڵی NBC بەردەوام بوو. لە مانگی ئایاری ٢٠١١ ڕاگەیەندرا کە بەشی بەڕێوەبردنی بەھرەمەندەکانی ئەی سی بەڕێوەبەران تۆنی لیپ و ساندرا چانگ و دۆگ والدیان زیادکردووە کە چەندین بەھرەمەندی سەرەکییان لەگەڵ خۆیان ھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا
یانەی حدود

**یانەی وەرزشی ئەلحەدود** (بە : نادي الحدود الرياضي، lit. *یانەی وەرزشی سنوورەکان* (بە ئینگلیزی: The Borders Sports Club) یانەیەکی وەرزشی وەلاتی عێراقە. کە بنکەی سەرەکی دەکەوێتە شەقامی فالاستین، ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ڕووباری دیجلە، لە بەغدا. تیپەکە چەندین وەرزشە جۆراوجۆریان هەیە. لەوانەشی تۆپی پێ، تۆپی بالە، جووجوتس. بەناوبانگترین بەشی یانەکە تیپەکانی جووجوتس کە لە تۆپەکانی عەرەبی و ئاسیادا یاری دەکەن وەک نوێنەرانی عێراق.
## مێژوو
ئەم تیما مە ساڵی ١٩٧٦ دامەزراوە، کە لەلایەن فەرماندەیی پاسەوانی سنوورەکانی MOI، لە وەرزی ٢٠٠٨، تیمی تۆپی پێ بۆ یەکەم جار لە جامی یەکەمی عێراق یاری دەکرد. 

## سەرچاوەکان


پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە بەغدا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق
دیابلۆ (کۆمیکی مارڤڵ)

وێنۆک

**دیابلۆ** () گەورەخراپەکارێکە لە کتێبە کۆمیکییەکانی ئەمریکادا دەردەکەوێت، کە لەلایەن کۆمپانیای مارڤێڵ کۆمی کەوە بڵاوکراوەتەوە. کەسایەتییەکە وەک کیمیاکارێکی خراپەکار وێنا کراوە، و دوژمنێکی خەیاڵییە. ئەم کەسایەتییە لەلایەن نووسەر ستان لی و ھونەرمەند جاک کیربی دروست کراوە، بۆ یەکەمجار لە فیلمی Fantastic Four #30 (ئەیلوولی ١٩٦٤) دەرکەوت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو کارەکتەرانەی لەلایەن ستان لی دروستکراون
پۆل:کارەکتەرەکانی کۆمیک کە لە ١٩٦٤ ناسێنراون
پۆل:گۆڕانکارییەکانی کۆمیکی مارڤڵ
پۆل:گەورەخراپەکارەکانی کۆمیکەکانی مارڤڵ
پۆل:خەڵکی ئیسپانیی خەیاڵی
بوومەلەرزەی میاگی ١٩٣٦

alt=نەخشەی ژاپۆن|وێنۆک|نەخشەی ژاپۆن، بوومەلەرزەکە لە باکووری باکووری ڕۆژھەڵاتی ژاپۆن لە کەناراوەکانی میاگی ڕوویدا
alt=نەخشەیەکی ڕوونتر بۆ بوومەلەرزەی میاگی|وێنۆک|نەخشەیەکی ڕوونتر بۆ بوومەلەرزەی میاگی، لە ڕەنگی شینەوە بۆ سوور گوڕی بوومەلەرزەکە دیاریدەکات
**بوومەلەرزەی میاگی ساڵی ١٩٣٦** (بە ژاپۆنی: ١٩٣٦年宮城県沖地震 یان ١٩٣٦年金華山沖地震)
  لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٦، لە کاتژمێر پێنج و چل و پێنج خولەک بەپێی کاتی ناوخۆیی لە پارێزگای میاگی لە ژاپۆن، پلەکەی ٧٫٢ پلە بووە لەسەر پێوەری پلەی شەپۆلی سەرزەوی (یەکسانە بە ٧٫٤ پلە بەپێی پێوەرەکانی پلەی زەبری بوومەلەرزەیی ئاژانسی کەشناسی ژاپۆن). ناوەندی بوومەلەرزەکە لە کەنارەکانی پارێزگای میاگی ڕوویدا، بوومەلەرزەکە بووە ھۆی بریندارکردنی چوار کەس، و زیانی ماددی بە ژمارەیەک بینا گەیشتووە کە دەکەونە ناوچە زیانلێکەوتووەکە. گوندی (ئێسۆبێ-磯部) کە ئێستا سەر بە شاری سۆمایە لە پارێزگای فۆکوشیما، لەوێ بینایەکی بازرگانی بچووک داڕما، ئەمەش و بەڵگەی ڕوودانی تسۆنامی دوای بوومەلەرزەکە.
بوومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٣٦ یەکێک بوو لە زۆرترین بوومەلەرزەکانی نێوان دووبارەبوونەوەیەکی پلاکتی کە لە کەناراوەکانی پارێزگای میاگی بە ٣٧ ساڵ جارێک ڕوودەدەن.

## سەرچاوەکان
کۆشکی سوورسۆک

[وێنۆک|کۆشکی سوورسۆک لە گەڕەکی [ئەشڕەفیە]]

**کۆشکی سوورسۆک** () شوێنێکی نیشتەجێبوونی گەورەیە و دەکەوێتە سەر ڕێگای سوورسۆک لە شاری بەیرووت لە لوبنان. کۆشکەکە کە لە ساڵی ١٨٦٠ لەلایەن مۆیس سوورسۆکەوە تەواو بوو، بەڵام خاوەنەکەی بریتیبوو لیدی کۆکرین سوورسۆک، کە داکۆکیکار بوو لە پاراستنی بینا مێژووییەکان لە لوبنان. کۆشکەکە کە ھێمای مێژووی دەوڵەمەندی بنەماڵەی سوورسۆکە، دەکەوێتە شەقامی مێژوویی سوورسۆک، لە ناوچەی ئەشڕەفیە لە بەیرووت. ماڵی سوورسۆک بە باخچە دەورە دراوە کە دەتوانرێت بۆ بۆنە تایبەتەکان بەکرێ بگیرێت، وەک ئاھەنگی ھاوسەرگیری. 

## سەرچاوەکان
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کەرکووک

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Iraqi_Air_Force_C-172.jpg/220px-Iraqi_Air_Force_C-172.jpg|چەپ|وێنۆک|فڕۆکەیەکی ئاسمانیی عێراقی سیسنا ١٧٢ لە فڕۆکەخانەیی سەربازیی کەرکووک دەنیشێتەوە، ساڵی ٢٠٠٨.
**فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کەرکووک** (IATA: KIR, ICAO: ORKK) فڕۆکەخانەیەکە کە دەکەوێتە شاری کەرکووک لە باشووری کوردستان، عێراق. فڕۆکەخانەکە بە فەرمی لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ بۆ گەشتیارانی مەدەنی کرایەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٣، لەلایەن ھێزی ئاسمانی ئەمریکا وەک فڕۆکەخانەی سەربازی بەکارھێندراوە. لە تشرینی دووەمی ٢٠١١ گەڕێندرایەوە بۆ سوپای عێراق. لە ساڵی ٢٠١٢، وەزارەتی گواستنەوەی عێراق بڕیاریدا بەشی سەربازی بگوازێتەوە بۆ شوێنێکی تر، ئەمەش مەرجێکی پێشوەختە بۆ گۆڕینی فڕۆکەخانەکە بۆ فڕۆکەخانەیەکی مەدەنی. بە گوێرەی لیژنەی (نەزاھە)، حکومەت ٩٣.٥ملیۆن دۆلاریی ئەمریکی لە پرۆژەی فڕۆکەخانەکە تەرخان کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
بوومەلەرزەی گەورەی کانتۆ ١٩٢٣

alt=مارونۆچی دوای بوومەلەرزەی گەورەی کانتۆ ١-٩-١٩٢٣|وێنۆک|مارونۆچی دوای بوومەلەرزەی گەورەی کانتۆ ١-٩-١٩٢٣
alt=بوومەلەرزەی گەورەی کانتۆ لە ساڵی ١٩٢٣ (دیمەنێک لە قوتابخانەی کۆتۆبوکی جۆنیۆر لە یۆکۆهاما)|وێنۆک|بوومەلەرزەی گەورەی کانتۆ لە ساڵی ١٩٢٣ (دیمەنێک لە قوتابخانەی کۆتۆبوکی جۆنیۆر لە یۆکۆهاما)
**بوومەلەرزەی گەورەی کانتۆ لە ساڵی ١٩٢٣**  بوومەلەرزەیەک بوو لە کاتژمێر ١١:٥٨:٤٤ی بەیانی لە ١ی ئەیلوولی ١٩٢٣ لە ناوچەی کانتۆ لە دوورگەی سەرەکی هۆنشۆ لە ژاپۆن گرتەوە.   

ئەم بومەلەرزە بە گوڕی 8.3 پلە بوو بە پێوەری رێختەر و ناوەندەکەی لە ژێر ئیزو ئۆشیما لە کەنداوی ساگامی بووە. لەنێو گرنگترین ئەو ناوچانەی کە بوومەلەرزەکە تووشی زیانیان کردوون، تۆکیۆی پایتەختی ژاپۆن و یۆکۆهاما و دەوروبەری لە پارێزگاکانی کاناگاوا و چیبا و شیزوۆکا بوون.

ژمارەی قوربانیەکانی بوومەلەرزە کە ژمێردراوە، لە نێوان ١٠٠ بۆ ١٤٢ هەزار کەسە ( لە کۆی ١٤٢ هەزار کەس ٤٠ هەزار کەس تا ئێستا پاشماوەکانیان نەدۆزراوەتەوە).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن
سۆپرانۆکان (وەرزی ١)

## چیرۆک
کاتێک تۆنی سۆپڕانۆ تووشی سەکتەی ترس دەبێت و دەڕووخێت، ئەو چارەسەری دەروونی لەگەڵ دکتۆر جێنیفەر مێڵفی دەست پێ دەکات. وردەکاری پێگەیشتنی تۆنی، لەگەڵ کاریگەری باوکی لە بوونی بە پیاوی مافیا، دەرخرا، بەڵام زیاتر لەسەر دایکی تۆنی، لیڤیا کە تۆڵەسێنەرەوە و بە ئەگەرێک زۆر سایکۆپاتی ھەبوو، دەڕوات. ھەروەھا پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی لەگەڵ ژنەکەی کارمێڵا، و ھەستەکانی ئەو دەربارەی پەیوەندییەکانی مێردەکەی بە مافیاوە، ئاشکرا دەکات. مێدۆ و ئەنتۆنی، منداڵەکانی تۆنی، زانیاری زیاتریان دەربارەی کارە مافیاییەکانی باوکیان زانی. دواتر، لە ئەنجامی قسەی یەکێک لە ڕێکخراوەکەی بۆ ئێف بی ئای تابلۆی تۆمەتە فیدڕاڵییەکان پێشکەش دەکرێت.

مامی تۆنی کۆڕادۆ "جونیۆر" سۆپڕانۆ فەرمانی کوشتنی برێندن فیڵۆنێ و کوشتێکی ساختە بۆ کریستۆفەر مۆڵتیسانتی  بۆ تۆڵەکردنەوە بۆ دزینی لۆرییەکانی ژێر پاراستنی کۆڕادۆ دەردەکات. تۆنی لە ڕێگەی دانانی مامی بە سەرۆکی خێزان ئاگرەکە سارد دەکاتەوە (دوای مردنی سەرۆکی پێشوو جاکی ئەپڕێڵ ئێس ئاڕ بە ژێرپەنجە)، لە کاتێک لە پشتەوە تۆنی دەسەڵاتی ڕاستەقینەی لەدەست دەبێت. کۆڕادۆ فێڵەکە ئاشکرا دەکات و فەرمانی تیرۆرکردنی تۆنی دەردەکات. تیرۆرکردنەکە شکست دەخوات و تۆنی بە توندووتیژی وەڵام دەداتەوە، پێش ئەوەی تۆنی بەرەنگاری دایکی بێتەوە لەو ڕۆڵەی لە تیرۆرکردنەکەیدا ھەیبووە، وادەردەکەوێت تووشی سەکتەی مێشک بووە. "جونیۆر" بە تۆمەتانێک پەیوەندی بەوەوە نییە دەستگیرکرا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:سۆپڕانۆکان
ڕۆندۆنیا

وێنۆک|شوێنی ویلایەتی ڕۆندۆنیا لە بەرازیل
وێنۆک|ڕاست|ئاڵای ڕۆندۆنیا
**ڕۆندۆنیا** یەکێکە لە ٢٦ ویلایەتەکەی بەڕازیل، دەکەوێتە بەشی باکووری وڵاتەکە (بەشی ناوەڕاست-ڕۆژاوا). لە ڕۆژاوا سنوورێکی کورت لەگەڵ ویلایەتی ئاکرێ، لە باکوور ویلایەتی ئەمازۆن، لە ڕۆژھەڵاتەوە ماتۆ گرۆسۆ، لە باشوور و باشووری ڕۆژاوا بۆلیڤیا. ژمارەی دانیشتووانی ڕۆندۆنیا تا ساڵی ٢٠٢١ بریتیبوو ١٨١٥ کەس، پێنجەم ویلایەتە کە کەمترین دانیشتووی تێدایە. پایتەخت و گەورەترین شارەکەی پۆرتۆ ڤێلۆیە. ئەم ویلایەتە بەناوی کاندیدۆ ڕۆندۆنەوە ناونراوە، کە لە ماوەی ساڵانی ١٩١٠دا بە باکووری وڵاتەکەدا گەڕا. ئەم ویلایەتە کە ٠٫٨٪ی دانیشتووانی بەڕازیلی تێدایە، ٠٫٦٪ی بەرھەمی ناوخۆیی بەرازیل لەخۆدەگرێت.

## گواستنەوە
وێنۆک|پۆرتۆ ڤێلۆ/پارێزگاری فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی خۆرخی تێکسیرا دی ئۆلیڤێرا.
فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی پارێزگار خۆرخی تێکسیرا دی ئۆلیڤێرا دەکەوێتە پایتەختی ویلایەتی پۆرتۆ ڤێلۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆندۆنیا
ھەڵبەستی پاڵەوانی

**ھەڵبەستی پاڵەوانی**، **پاڵەواننامە**، **ئێپیک**، **حیماسە** یان **حەماسە** (بە ئینگلیزی: Epic poetry) چەشنێک لە ھەڵبەستی گێڕانەوەییی دڕێژە کە زۆرتر سەبارەت بە کردەوە نائاساییەکانی کەسایەتییە نائاساییەکان دەھۆنرێتەوە کە لەگەڵ خواکان و ھێزە سەروومرۆڤییەکان لە پەیوەندیدان و گەردوونی فانی بۆ نەوەکانییان بەدی دەھێنن.

## وشەڕەت
لە زمانی ئینگلیزیدا بە ھەڵبەستی پاڵەوانی ئێپیک (بە ئینگلیزی: epic) دەڵێن کە لە وشەی لاتینی ئێپیکووس (epicus) گێڕاوە و ئەوەیش لە وشەی یوونانیی کۆنی ئپیکۆس (epikos) گێڕاوە کە لە سەروشەی ئێپۆس (epos) بە واتای وشە، چیرۆک و ھەڵبەستە.

لە زمانی یوونانیی کۆن وشەی ئێپیک (epic) دەتوانێت ئاماژە بە ھەموو ھەڵبەستێک بکات کە لە سەر کێشی شەش بڕگەیی یان ئێپیا (epea) بێت کە نە تەنیا ھۆمیرۆس، بەڵکوو ھەڵبەستە زاناییەکانی ھێسیۆدۆس، گوتنەکانی پێشبینیکەری دلفی، و بەیتەکانی نامۆی خواناسانەی نیسبەتدراو بە ئۆرفێئۆس لەوانەیە. بەڵام دواتر ئەمە باو دەبێت کە وشەی ئێپیک تەنیا بۆ ئاماژە کردن بە ئێپیکی پاڵەوانی و چیرۆکە قارەمانانە سنۆردار بکرێت کە مژاری ئەم وتارەیە.

لە زمانی تورکی بۆ ئەم چەشنە ھەڵبەستە وشەی ئەپیک (Epik şiir) باوە کە لە زمانی یوونانی گیراوە. لە زمانی عەرەبییش (شعر مَلحَمي) یان (المَلحَمَة) دەڵێن کە ئەم وشە لە ڕیشەی (لَحم) بە واتای گۆشت گێڕاوە و واتای شەڕی گەورە، مرۆڤکوژی و گۆڕەپانی شەڕە. لە زمانی فارسیدا بەم شێوەی ھەڵبەستە حەماسە دەڵێن کە خۆی وشەیەکی عەرەبییە و لە ڕیشەی (حَمِس) بە واتای سامناکی، دلێری، دلاوەری و ئازایییە، بەڵام لە فارسیدا جگە لە واتای پاڵەوانی و ئازایی بەگشتی بە واتای کردەوەیەکی نائاساییش بە کار دەچێت کە شانازی پێ دەکرێت. لە زمانی تەبەری بەم چەشنە ھەڵبەستە سووتخوونی دەڵێن. ھەروە ھا لە زمانی ئەرمەنی ئێپۆس (Էպոս) دەوترێت.

لە زمانی کوردییش وشەی پاڵەوان لە وشەی پەھلە یان پاڵە گێڕاوە کە ناوی وڵاتێک بووە کە لە سەرەتادا ئیمپراتۆریەتیی پارت حکوومەتیان لەسەر کردووە. ئەم وشە لە پەرسەوە (Parθava) ھاتووە کە دواتر لە زمانی پاڵەویی سەردەمی ساسانییەکان بە پەھلە گۆڕاوە و دوای ئیسلام بچۆکتر کراوە و لە سەردەمەکانی ناوێن بە ناوچەکانێک لە ناوەند و ڕۆژاوای ئێران و ڕۆژھەڵاتی کوردستانی ھەنووکەیی سنۆردار کراوە. ھەندێک لە لێکۆڵێنەرانی وێژە و مێژوو پێیان وایە کە بەھۆی ئەوەی کە خەڵکی ئەم ناوچە لە سەردەمی پارتەکان لە بەرامبەر دوژمنانی بیانی شەڕی زۆریان کردووە و بە دلێری ناسراو بوونەتەوە، ناوی خۆیانیان بەو چەشنە چیرۆک و ھەڵبەستە بەخشیوە کە سەبارەت بە ئازایی و بوێری بووە و بۆیە ئەم شێوەی وێژەییە بە ھەڵبەستی پاڵەوانی یان پاڵەواننامە ناسراوەتەوە و بە کەسایەتییەکانی ئازا و دلێرەکانیش ناوی *پاڵەوان* دراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبەستی پاڵەوانی
پۆل:ھەڵبەستی گێڕانەوەیی
پۆل:جۆرەکانی وێژەی چیرۆکی
سایفای

وێنۆک

**سای فای** () کەناڵێکی کێبڵی بنەڕەتی ئەمریکییە، کە خاوەندارێتی بەشی تەلەفزیۆنی ئێن بی سی یوونیڤەرساڵ و  ئێن بی سی یوونیڤەرساڵ کۆم کاست دەکات، لە ڕێگەی "ئێن بی سی یوونیڤەرساڵ کەیبڵ ئینتەرتەیمێنت". کەناڵەکە لە ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٩٢ دەستی بەکارکردووە و بەرنامەکانی پەیوەست بە ژانرەکانی خەیاڵی زانستی و وێژەی ترسناک و فەنتازیا پەخش دەکات. تا مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦، سای فای بۆ ٩٢.٤ ملیۆن ماڵ لە ئەمریکا بەردەست کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
یوو ئێس ئەی نێتوۆرک

وێنۆک

**تۆڕی ئەمریکا** یان **یوو ئێس ئەی نێتوۆرک** () کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە کە لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٧٧ دامەزراوە، و خاوەندارێتی کۆمپانیای ئێن بی سی ئینتەرناشناڵ دەکات، کە لقێکی کۆمپانیای کۆم کاستە. بەیەکێک لە گرنگترین کەناڵە کەیبڵەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دادەنرێت، تۆڕەکە کۆمەڵێک بەرنامەی ڕەسەنی تایبەت پەخش دەکات، ھەروەھا کەناڵەکە بەشداری کردووە لە بەرھەمھێنانی ژمارەیەک بەرنامەی ھاوبەش لە ئەمریکا. تا مانگی تەمموزی ٢٠١٥، ٩٥٬٥٦٧ ملیۆن ماڵ لە ئەمریکا (٨٢٫١٪ی ئەو ماڵانەی کە خاوەنی تەلەفزیۆنن) پەخشی تۆڕی ئەمریکایان وەردەگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆرتۆ ڤێلۆ

وێنۆک|سەرەوە چەپ:ئۆفیسی حکوومەتی ویلایەتی ڕۆندۆنیا، سەرەوەی ڕاست:بەندەری پۆرتۆ ڤێلۆ، ناوەڕاستی چەپ:ماڵی ڕۆشنبیری پۆرتۆ ڤێلۆ، ناوەڕاستی ڕاست:خۆراوابوون لە ڕووباری مادێرا، خوارەوە:دیمەنێکی پانۆرامای ناوەندی شار لە ناوچەی پێدرینھاسەوە
**پۆرتۆ ڤێلۆ** پایتەختی ویلایەتی ڕۆندۆنیای بەڕازیلە، لە حەوزی سەرەوەی ڕووباری ئەمازۆن و قەشەیەکی گەورەی کاسۆلیکییە. ژمارەی دانیشتووانی ٥٤٨٬٩٥٢ کەسە (بەپێی خەمڵاندنی پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل ٢٠٢١). شارۆچکەکە دەکەوێتە سنووری ڕۆندۆنیا و ویلایەتی ئەمازۆن، ناوەندێکی گرنگی بازرگانییە بۆ کاسیتەریت، کە کانگاکردنی نوێنەرایەتی گرنگترین چالاکیی ئابووری دەکات لە ناوچەکەدا، ھەروەھا ناوەندێکی گواستنەوە و پەیوەندییە. لە کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری مادێرایە کە یەکێکە لە لقە سەرەکییەکانی ڕووباری ئەمازۆن. ھەروەھا گەورەترین شاری ڕۆندۆنیایە، ھەروەھا گەورەترین پایتەختی ویلایەتی بەڕازیلە لە ڕووی ڕووبەرەوە.

شارەوانییەکە زۆربەی سنووری نێوان ئەمازۆن و ڕۆندۆنیای داگیرکردووە، ھەم ڕۆژاواترین شارە و ھەم باکووریترین شارە لە ویلایەتەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆرتۆ ڤێلۆ
ئایینی چەکی (فیلم)

وێنۆک

**ئایینی چەکی** () حەوتەمین فیلمە لە زنجیرە ترسناکەکانی "بووکەڵەی بکوژ"، کە لە ساڵی ٢٠١٧ لە ئەمریکا بڵاوکرایەوە. دەرھێنەری فیلمەکە دۆن مانچینی، بوونی بەشێکی نوێی زنجیرەی بووکەڵە بکوژەکەی پشتڕاستکردەوە، بەڵام بە تەکنەلۆژیایەکی نوێتر، کە چەکی شێوازی کوشتن بەکاردەھێنێت، ھەروەھا ئەم فیلمە لە ساڵی ٢٠١٩دا بڵاوکرایەوە.

## ڕۆڵەکان

*فیۆنا دۆریف وەک نیکا پیرس
*ئەلێکس ڤینسێنت وەک ئەندی بارکلی
*براد دۆریف وەک چارڵز لی ڕەی/چەکی
*جێنیفر تیلی وەک تیفانی

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئالاسکا دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی دانراون لە ٢٠١٧
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییە ڕاستەوخۆییەکان بۆ ڤیدیۆ
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری وینیپێگ وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ترسناکەکانی ٢٠١٧
پۆل:فیلمە ترسناکە سەروو سرووشتییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ترسناکە سەروو سروشتییەکانی ئەمریکا
پۆل:فیلمە ترسناکەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دەستایینەکان
باتزمی

**باتزمی** یان **باتسمی** (بە کرمانجی: Batizmî) یەکێک لە جێژنە پێرۆزەکانی کوردە ئێزیدییەکانە. جەژنی باتزمی کە *جێژنی تاوسی مەڵەک*یش پێدەوترێت، لە دواھەمین یەکشەممەی مانگی کانوونی یەکەم بۆ ماوەی ھەفتەیەک بەردەوام دەبێت.

جێژنی باتزمی بۆ ھەموو ئێزدییەکان پیرۆزە، بە تایبەت بۆ عەشیرەتیی چێلکا و بەشێک لە ئێزدییەکان کە لە تۆر عابدیندا دەژێن.

ئێزییەکان لە رێوڕەسمی جێژنی باتزمیدا دەزوویەک لە دەستی کچان و کوڕانی ئێزدی دەکەن و پێیانوایە لە ھەموو شتێک دەیانپارێزێت.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* ئێزیدی
* چارشەما سۆر

پۆل:ڕۆژە پیرۆزەکانی ئێزیدی
پۆل:جێژنە کوردییەکان
فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی پارێزگار خۆرخی تێکسیرا دی ئۆلیڤێرا

وێنۆک|ناوچەی ناوەوەی تێرمیناڵەکە.
**فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی پۆرتۆ ڤێلۆ-پارێزگاری خۆرخی تێکسیرا دی ئۆلیڤێرا** (**IATA: **PVH**, ICAO: **SBPV) کە پێی دەوترێت فڕۆکەخانەی بێلمۆنتی ئاماژە بەو گەڕەکە دەکات کە تێیدا ھەڵکەوتووە، فڕۆکەخانەیەکە خزمەت بە پۆرتۆ ڤێلۆی بەڕازیل دەکات. لە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٢ەوە، فڕۆکەخانەکە بەناوی خۆرخی تێکسیرا دی ئۆلیڤێرا (١٩٢٢–١٩٨٧) ناونراوە، کە یەکەم پارێزگاری ویلایەتی ڕۆندۆنیا بوو.

فڕۆکەخانەکە لەلایەن کۆمپانیای ڤینچی ئێس ئەی بەڕێوەدەبرێت.

بەشێک لە دامەزراوەکانی لەگەڵ بنکەی ھێزی ئاسمانی پۆرتۆ ڤێلۆی ھێزی ئاسمانی بەڕازیل ھاوبەشن.

## مێژوو
فڕۆکەخانەکە لە ١٦ی نیسانی ١٩٦٩ وەک جێگرەوەی فڕۆکەخانەی کایاری کرایەوە کە دواتر داخرا. فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ١٩٧٩ەوە لەلایەن کۆمپانیای ئینفرائیرۆوە بەڕێوەدەبرێت و لە ساڵی ٢٠٠٢دا پێگەی نێودەوڵەتی پێبەخشراوە.

پێشتر لەلایەن کۆمپانیای ئینفرائیرۆوە بەڕێوەدەبرا، لە ٧ی نیسانی ٢٠٢١ ڤینچی ئێس ئەی ئیمتیازێکی ٣٠ ساڵەی بەدەستھێنا بۆ بەڕێوەبردنی فڕۆکەخانەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەخانەکان لە ڕۆندۆنیا
پۆل:پۆرتۆ ڤێلۆ
ھەڵبەستی پاڵەوانیی نەتەوەیی

**ھەڵبەستی پاڵەوانیی نەتەوەیی** یان **حەماسەی نەتەوەیی** بە ئەو ھەڵبەستی پاڵەوانییە یان کاری وێژەیی پاڵەوانییە دەوترێت کە گەوھەر یان ڕۆحی نەتەوەیەکی تایبەت -نە بە شێوەیەکی پێویست دەوڵەت-نەتەوەیەک- یان لانیکەم گرووپێکی ئتنیک یان زمانیی خوازیاری سەربەخۆیی یان خۆبەڕێوەبەری پیشان بدات یان باوەر بە ئەوە بێت ک ئاوا شتێک پێشان دەدات. ھەڵبەستە پاڵەوانییەکانی نەتەوەیی زۆر جار لە ڕێشە و تۆخمەی نەتەوەیەک، بەشێک لە مێژووی یان ڕووداوێکی گرینگ لە گەشەپێدانەوەی شۆناسی نەتەوەیی ھەروەکوو ھێما نەتەوەییەکانی دیکەی ئەو نەتەوە قسە دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکان
پۆل:پاڵەواننامەکان
پۆل:داستانەکان
گرێی خۆ بە گەورە زانین

**گرێی خۆ بە گەورە زانین** زاراوەیەکی داهێنراوە لەلایەن ئەلفرێد ئەدلەر لە سەرەتای ١٩٠٠ەکان، وەک بەشێک لە قوتابخانەی دەروونناسی تاکەکەسی.

گرێی خۆ بە گەورە زانین میکانیزمێکی بەرگرییە کە بە تێپەڕبوونی کات گەشە دەکات بۆ یارمەتیدانی کەسێک لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەستی خۆ بە کەمزانینەوە. تاکەکان کە ئەم گرێیەیان هەیە بە شێوەیەکی نموونەیی وەک خۆ بە گەورە دانان، لووتبەرزی، و ڕق و کینە لە کەسانی تر دەردەکەون. ئەوان لەوانەیە مامەڵە لەگەڵ کەسانی تردا بکەن بە شێوەیەکی سەرکوتکەر، سەرکوتکار، و تەنانەت توندوتیژ.

لە بەکارھێنانی ڕۆژانە، زاراوەی " گرێی خۆ بە گەورە زانین" بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە بۆچوونێکی زۆر بەرز لەخۆ.

## ئەلفرێد ئەدلەر
ئەلفرێد ئەدلەر یەکەم کەس بوو کە زاراوەی گرێی خۆ بە گەورە زانین بەکاربهێنێت. ئەو بانگەشەی کرد کە گرێی خۆ بە گەورە زانین لە بنەڕەتدا لە پێویستی زاڵبوون بەسەر هەستەکانی شاردراوەی خۆ بە کەمزانینەوە هاتووە: گرێی خۆ بە کەمزانین. بەدرێژایی کارەکانی، ئەدلەر ڕوودانی گرێی خۆ بە کەمزانین و خۆ بە گەورە زانین وەک ھۆکار و کاریگەری پێکەوە دەبەستێتەوە. لەنێوان نووسینەکانی کە کاریگەرییان لەسەر ئەم بابەتە هەبوو بریتی بوون لە *تێگەیشتن لە سرووشتی مرۆڤ* (١٩٢٧) ، و سەروەری و بەرژەوەندی کۆمەڵایەتی: کۆکراوەی نووسینەکانی دواتری، کۆکراوەی بیست و یەک کاغەز کە لەلایەن ئەدلەرەوە نووسراوە و دوای مردنی لە ساڵی ١٩٦٤ بڵاوکراوەتەوە.

## لێکدانەوەکانی تر

* بەپێچەوانەوە، بڵاوکراوەیەک لە ئاماری نەخۆشییە دەروونیەکان کە بڵاوکرایەوە نزیکەی بیست ساڵ دوای کارەکانی ئەلفرێد ئەدلەر هاوڕا نەبوو لەسەر ئەوەی کە گرێی خۆ بە گەورە زانین (لەژێر ناوی فەرمیی خەیاڵی مەزن لە DSM IV) تەنها لە کاریگەرییەکانی گرێی خۆ بە کەمزانین هاتبێت. DSM IV دەڵێت هۆکاری دووەم بۆ ئەم نەخۆشیە لەوانەیە لە بارودۆخێکی سۆزداری زیادەڕۆییەوە بێت.

* ئەدا کاان دەڵێت کە گرێی خۆ بە گەورە زانین و خۆ بە کەمزانین ناتوانن هەردووکیان لە هەمان تاکدا بدۆزرێنەوە، چونکە کەسێک کە گرێی باڵای هەیە بەڕاستی باوەڕی وایە کە ئەوان لە کەسانی تر باشترن. ئەو بانگەشەی کرد کە - لەکاتێکدا گرێی نزمبوون لەوانەیە دەربکەوێت لەگەڵ ئەو ڕەفتارانەی کە مەبەستیان ئەوە بوو کە کەسانی تر پیشان بدات کە یەکێکیان بەرزترە، وەک خاوەندارێتی ماددی گرانبەها، یان پەرۆشی بە خۆڕاگرتن و دەرکەوتن بۆ شاردنەوەی هەستی ناتەواو - تووشبوانی گرێی خۆ بە گەورە زانین هەمیشە گرنگی بە وێنەیەک یان ناوبانگیان نادەن، چونکە هەستێکی سروشتییان هەیە بۆ خۆ بە گەورە زانین، بۆیە بە شێوەیەکی گشتی گرنگی نادەن بە سەلماندنی باڵابوونی خۆیان لای کەسانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:نارسسیزم
مارک وێب

وێنۆک|وێب لەساڵی ٢٠١٣

**مارک پرێستن وێب** () لەدایکبووی ٣١ی ئابی ١٩٧٤ە، دەرھێنەر و سینەماکاری ئەمریکییە. وێب یەکەم دەرکەوتنی لە دەرھێنانی فیلمی درێژ لەساڵی ٢٠٠٩ بە فیلمی کۆمیدیای ڕۆمانتیکی "٥٠٠ ڕۆژی ھاویین" ئەنجامدا، و دواتر لە ساڵی ٢٠١٢ دەرھێنانی بۆ فیلمی پیاوی جاڵجاڵۆکەی سەرسوڕھێنەر بوو، کە بەھۆیەوە لە ساڵی ٢٠٢١ لەلایەن ستۆدیۆی مارڤڵەوە ناوی "Webb-Verse"ی لێنرا. ھەروەھا دەرھێنانی فیلمە دراماییەکانی "بەھرەمەند" و "تاکە کوڕە زیندووەکە لە نیویۆرک" ھەردووکیان لە ساڵی ٢٠١٧.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمە ئەکشنییەکان
ئالان ئێدوارد بێڵ

**ئالان ئێدوارد بێڵ** () سەرنووسەری فیلمی ئەمریکییە، ھەروەھا مۆنتاژی بۆ فیلمەکانی وەک مانھاتانی بچووک، ٥٠٠ ڕۆژی ھاویین، پیاوی جاڵجاڵۆکەی سەرسوڕھێنەر، یاریەکانی برسیەتی: ئاگر تێبەردان، یارییەکانی برسێتی: مۆکینگجای – بەشی یەکەم، یارییەکانی برسێتی: مۆکینگجای – بەشی دووەم، گۆچانی سوور کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پێترۆ سکالیا

**پێترۆ سکالیا** () (لەدایکبووی ١٧ی ئازاری ١٩٦٠) سەرنووسەری فیلمی ئیتاڵی-ئەمریکییە. لە ٦٤ەمین خەڵاتی ئۆسکاردا خەڵاتی باشترین مۆنتاژکردنی فیلمی بەدەستھێناوە بەھۆی کارەکانی لەسەر فیلمی JFK و ھاوبەشکردنی خەڵاتەکە لەگەڵ جۆ ھاتشینگ و لە ٧٤ەمین خەڵاتی ئۆسکار بۆ فیلمی Black Hawk Down. لە شاری کاتانیای سیسیلیا لەدایکبووە و دواتر لەگەڵ دایک و باوکی ڕوویان لە سویسرا کردووە. لەوێ تا قۆناغی ئامادەیی لە قوتابخانەکانی سویس-ئەڵمانی خوێندووە. دوای تەواوکردنی خوێندن بڕیاریدا ڕوو لە ئەمریکا بکات بۆ ئەوەی خوێندنی کۆلێژ بکات. دوو ساڵ لە زانکۆی ئەلبانی، زانکۆی ویلایەتی نیویۆرک بەسەر برد، دواتر وەک خوێندکاری بەکالۆریۆس لە زانکۆی UCLA وەرگیرا. زەمالەی حکومەتی سویسرا یارمەتی دا لە ماوەی پێنج ساڵ لە زانکۆی UCLA و لە ساڵی ١٩٨٥ ماستەر لە ھونەرە جوانەکانی لە قوتابخانەی فیلمی UCLA بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

* 


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:زیندووان
گرووپی سینەمایی سۆنی پیکچەرز

وێنۆک|180px

**گرووپی سینەمایی سۆنی پیکچەرز** () بەشێکە لە کۆمپانیای سۆنی پیکچەرز ئینتەرتەیمێنت کە کارەکانی وێنەگرتنی خۆی بەڕێوەدەبات. ئەم بەشە لە ساڵی ١٩٩٨ بە یەکگرتنی کۆمپانیاکانی کۆلومبیا پیکچەرز و تڕایستار پیکچەرز دەستی پێکرد.

## مێژوو

گروپی سینەمایی سۆنی پیکچەرز لە ساڵی ١٩٩٨ بە ناوی گروپی سینەمایی کۆڵۆمبیا تریستار دەستیپێکرد، کە خاوەندارێتی کۆمپانیای سۆنی دەکات. ھەروەھا زۆرێک لە ستۆدیۆ بەناوبانگەکانی سۆنی وەک بەشە لاوەکییەکانی ئەم کۆمپانیایە دادەنرێت. بەشەکانی لەو سەردەمەدا بریتی بوون لە سۆنی پیکچەرز کلاسیکس، سۆنی پیکچەرز دیستریبیششن، ترایەمف فیلمز، تڕایستار پیکچەرز و کۆلومبیا پیکچەرز.

لە ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨ کۆمپانیای سۆنی پیکچەرز ئینتەرتەینمەنت بەشی ئەنیمەیشن و تەلەفزیۆنی پێشووی خۆی بەناوی سکرین جێمس وەک بەشێک لە کۆمپانیاکە زیندوو کردەوە، کە لە چەندین دەیەی دوای دامەزراندنیەوە چەندین مەبەستی جیاوازی بۆ کۆمپانیا باوکەکانی گەیاندووە.

لە ساڵی ٢٠٠٢دا کەناڵی کۆڵۆمبیا تریستار ناوی خۆی گۆڕی بۆ تەلەفزیۆنی سۆنی پیکچەرز. لە کۆتاییدا نزیکەی ھەموو کۆمپانیاکانی کۆڵۆمبیا تریستار ناویان گۆڕدرا بۆ سۆنی.

لە ساڵی ٢٠١٣ کۆمپانیای تریستار پرۆدەکشنز وەک کۆمپانیایەکی ھاوبەش لە نێوان کۆمپانیای سۆنی پیکچەرز ئینتەرتەینمەنت و تۆماس رۆتمان سەرۆکی پێشووی فۆکسی سەدەی بیستەم دەستیپێکرد. 

لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٣ کۆمپانیای سۆنی پیکچەرز گروپی فیلمە جوڵاوەکانی گۆڕی بۆ ناوی ئێستای گروپی سینەمایی جوڵاوی سۆنی پیکچەرز. کۆمپانیای سۆنی پیکچەرز ئەنیمەیشن و سۆنی پیکچەرز ئیمەیج وۆرکەر لە سۆنی پیکچەرز دیجیتاڵەوە گواسترانەوە بۆ گروپی سینەما.

## سەرچاوەکان

پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا
پۆل:سۆنی پیکچەرز ئێنتەرتەینمنت
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٨ لە کالیفۆرنیا
داگیرکاریی ئەڵمانیا لە ئەورووپا

وێنۆک|نەخشەی ئەورووپا لە سەردەمی گەشەسەندنی داگیرکاریی ئەڵمانیای نازی لە ساڵی ۱۹٤۲.
**داگیرکاریی ئەڵمانیا لە ئەورووپا** ئاماژەیە بۆ وڵاتە سەروەرەکانی ئەورووپا کە بە تەواوی یان بەشێکیان بە شێوەیەکی سەربازی لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکرابوون، لەوانەش حکوومەتە بوکەڵەییەکان، لەلایەن ھێزە سەربازییەکان و حکوومەتی ئەڵمانیای نازی لە کاتە جیاوازەکاندا لە نێوان ساڵانی ١٩٣٩ بۆ ١٩٤٥، لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا، لەلایەن دەسەڵاتدارییەتی نازی کە لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی ئەدۆڵف ھیتلەر بەڕێوەدەبرا.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:ئەڵمانیای نازی
کوڕ سەیاێ

**کوڕ سەیاێ**، **کوڕ سێاێ** یان **کوڕی سەیاد** (بە کەڵھوڕی: کوڕ سەیاێ) ڕێوڕەسم و ئەفسانەیەکی کوردانی ناوچەی کرماشان، ئیلام و لەکستانە، سەبارەت بە گەرمبوونی ھەوا و ھاتنی وەرزی بەھار. لە ڕۆژژمێری سەردەسیریی کوردەکانی ئەو ناوچانە سەرەتاێ بەھار (کە *وەھاری کوردی*ی پێ دەڵێن)، ڕۆژی ١ی مانگی ڕەمشان (مانگی رەشەمێ)یە کە لەو ڕۏژە چلەی زستان کۆتایی دێت.

## ئەفسانە
لە ئەفسانەی «کوڕ سەیاێ» لە ناوچەکانی باشووری ڕۏژھەڵاتی کوردستان ھاتووە، بنەماڵەیەکی ڕاوچی لە ساردیی زستان لە تەنگاویدا دەکەون و ھیچیان بۆ بەسەربردنی ژیان نامینێت. بۆیە کوڕەکەیان کە ناوی «ئەھمەن»ە لە ڕۆژی ١٧ی مانگی بەندان (مانگی رێبەندان) دەچێت بۆ کێو تا دژ بە سەرمای زستان تێکۆشان بکات. ئەوشەو کوڕەکە بە دەستی چۆڵ دەگەڕێتەوە ماڵ، بەڵام باوکی بە قسەکردن سەبارەت بە ئازایی و نەبەزیی کوڕەکە ھانی دەدات و ئەو سبەینی دیسانەوە دەچێت بۆ کێو، بەڵام ئەم جارە بۆ بەرگری لە ڕچگیان لە ساردی، بەردێک بە شانی خۆی دەکیشێنێتەوە و تا سەر لە بەیانیی ڕۆژی دوایی لە کوێستان دژ بە سەرمای زستان تێدەکۆشێتەوە. بەڵام کوڕەکە ناخۆش و لاواز دەبێت و دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ و بەدوای دو ڕۏژ لە ٢١ی مانگی بەندان لە ماڵدا دەمرێت. سێ خویشکی کوڕەکە کە ناوەکانیان «گەور بارام»، «بزنە کووڵ» و «خاتوون زەمھەریر» بووە ھەرکامێکیان سێ رۆژ پرسەی بۆ دەگیرن. لە ڕۏژی ٣٠ی مانگی بەندان بەدوای ٩ ڕۆژ پرسەی خویشکەکان بۆ مردنی براکەیان، وایەکی گەرم لە ناخی زەوی دەھەژێت کە کەلەوای پێدەڵێن و بەم شێوە پرسەی کوڕی سەیاێ کۆتایی دێت. لە ڕۏژژمێری سەردەسیریی کوردەکانی ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان (کرماشان، ئیلام، لەکستان) زستان لە ٣٠ی مانگی بەندان (ڕێبەندان) کۆتایی دێت و ڕۆژی ١ی مانگی ڕەمشان (ڕەشەمێ) سەرەتا و یەکەمین ڕۆژی وەرزی بەھارە.

## ھێماناسی
بە وتەی ڕزا مەوزوونی بەرد لەم ئەفسانەیە ھێمایەک لە گیانسەختیی کوردەکانە کە لە سرۆشتی کوردستان لە سەرما و ڕچگان دەژێن. کوڕی ڕاوچی بە لێدانی بەرد بە تاشەکانی کوێستان بەھار و ھێزی سرۆشت لە خەو ھەڵدەستینێت. زستان ھێمایەک لە سەختی و گێچەڵەکانی ژیانە و بەھار مزگینییەکە بۆ ژیان و دەرباسبوونی ئەو قۆناخە سەختە. بۆ ھاتنی بەھار پێویستە کە ئەھمەن کوری سەیاێ سەھۆڵەکان بە بەرد بشکنێد و و زەوی لە خەوی زستانی ھەڵستینێت تا بەم شێوە زەوی ئامادەی ھاتنی بەھار بێت.

## لە وێژە
ھەندێک لە نووسەران و لێکۆڵەرانی کورد سەبارەت بەم ئەفسانەیە لێکۆڵێنەوەیان کردووە یان بە شێوەی چیرۆک نووسیویانەتی.
* کەریمپوور، کەریم، ئەفسانەێ کوڕ سەیاێ، کرماشان: ساریناپەژووھ، ٢٠٢١.
* مەوزوونی، ڕزا، کوڕی سێاێ، تاران: مەدرەسە، ٢٠٢٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:جێژنە کوردییەکان
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:بەھار (وەرز)
پۆل:فۆلکلۆری کوردی
لوورا زیسکین

وێنۆک|زیسکن لەساڵی ١٩٦٨

**لۆرا ئیلین زیسکین** () بەرھەمھێنەری سینەمایی ئەمریکی بوو لە ٣ی ئازاری ١٩٥٠ - ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١١، بە بەرھەمھێنەری جێبەجێکاری فیلمی ژنە جوانەکە (١٩٩٠) و بەرھەمھێنەری فیلمەکانی پیاوی جاڵجاڵۆکە (٢٠٠٢)، پیاوی جاڵجاڵۆکە ٢ (٢٠٠٤)، پیاوی جاڵجاڵۆکە ٣ ناسرابوو. ھەروەھا یەکەم ژن بوو کە بە تەنیا پەخشی تەلەفزیۆنی خەڵاتی ئۆسکاری بەرھەمھێنا، ٧٤ەمین خەڵاتی ئۆسکاری (٢٠٠٢) و ٧٩ھەمین خەڵاتی ئۆسکاری (٢٠٠٧) بەرھەمھێنا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی مەمک
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی
پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا
ئاڤی ئاراد

**ئاڤی ئاراد** () بازرگانێکی ئیسرائیلی-ئەمریکییە. لە ساڵانی نەوەدەکاندا دەبێتە بەڕێوەبەری جێبەجێکار کۆمپانیای تۆیبیز و دواتر بووەتە سەرۆکی کۆمپانیای مارڤڵ ئینتەرتەیمێنت و بەڕێوەبەری کۆمپانیای مارڤێڵ و دەستەی بەڕێوەبەرایەتی و بەڕێوەبەری جێبەجێکار و دامەزرێنەری ستۆدیۆکانی مارڤڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:زیندووان
پۆل:جولەکەکانی ئەشکەنازی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی