open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تۆڕی ھەواڵی بوار

**تۆڕی ھەواڵی بوار** ماڵپەڕێکی ھەواڵی کوردییە. بنکەی سەرەکیی دەزگای بوار لە شاری ھەولێرە. ماڵپەڕی بوار لە نیسانی ٢٠١٢ دەستیکردووە بە چالاکی و بە زمانی کوردی (سۆرانی) بابەت بڵاو دەکاتەوە.

ھەندێک سەرچاوە تۆڕی ھەواڵی بواری نزیک بە لایەنی کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی زانیوە و وتراوە کە ماڵپەڕەکە لەلایەن کوڕەکانی ئەو پشتگیریی ماددی لێ دەکرێتەوە.

## دەستگیرکردنی پەیامنێری بوار
لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ دەزگای میدیایی بوار بە دەربڕینی بەیاننامەیەک ڕایگەیاند «سەرتیپ وەیسی قەشقەیی» سەرنوسەر و «ئیبراھیم عەلی» بەڕێوەبەری ماڵپەڕەکە بەدوای ئەوەی کە بۆ کارێکی رۆژنامەوانی سەردانی سلێمانیان کردووە ژمارە مۆبایلەکانیان داخرایە و لەو ناوچەیەدا بێسەروشوێن کراون. دواتر ئاشکرا بوو کە ئەو دوو پەیامنێرە لەکاتی گەڕانەوەیاندا لە سلێمانییەوە بۆ ھەولێر لەنزیک کۆیە لەلایەن ھێزێکی دژەتیرۆری یەکێتییەوە دەستگیر و ڕادەستی ئاسایشی سلێمانی کراون. دوو پەیامنێرەکە بەدوای شەش ڕۆژ مانەوە لە زیندانی ئاسایشی سلێمانی، لە ڕۆژی ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ بە کەفالەت ئازاد کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٢١
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
ئاخبرینوس

**ئاخبرینوس** ڕۆمانێکی واقیعی سیحرییە، لە نووسینى (مللەت محەمەد)ە، چیرۆکەکە باسى سەربازێکی یارى شەترەنج دەکات، کە یاخى دەبێت و دەرواتە دەرەوەى یاریەکە، بەلام لە واقیعدا دەیبینیت کە شەترەنجێکى گەورەتر هەیە کە تێیادا بەهایى مروڤەکان بنپێ دەکات. 

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی مللەت محەمەد
دۆگما

**دۆگما**، لە بەربڵاوترین مانادا، بەو بڕوایە دەوترێ کە خاوەنەکەی وێڕای ئەوە کە بەڵگەی دڵنیاکەرەوەی نییە بۆ ڕاستی و دروستییەکەی، حازریش نییە دەستی لێ ھەڵبگرێ. دۆگما دەتوانێ بڕوایەکی ئایینی بێ، دەشتوانێ ھەڵوێستێکی سیاسی یا فەلسەفی بێ. لە ھەموو حاڵەتەکاندا ئەو کەسەی پابەندیەتی، پێی خۆش نییە بە شێوەیەکی ئاقڵانە و لۆژیکییانە لەبارەیەوە وتووێژ بکات.

وشەی دۆگما لە بنەڕەتدا لە وشەی یۆنانیی δόγμα  -وە دێ کە بە مانای ڕا و داوەری و باوەڕە. لە فەرھەنگە کوردییەکاندا وشەکانی *بیرگرساوی،* *وشکەباوەڕی* و، *باوەڕگرژی* -ی بۆ پێشنیار کراوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:پاساو
پۆل:پیرھۆنیزم
پۆل:ستۆیسیزم
عەلی عەباس زەفەر

**عەلی عەباس زەفەر** () دەرھێنەر و سیناریۆنووس و ئەکتەرێکی خەڵکی ھیندستانە. یەکەمین فیلمی بریتی بوو لە *"گەنەشجاک بارادارام"* فیلمێکی سەرکەوتوو بوو کە وای لێکرد وەک دەرھێنەر بچێتە ناو سینەما.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ھیندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:زیندووان
ئەنجومەنی سیاسیی خۆڕاگریی عێراق

**ئەنجومەنی سیاسی خۆڕاگری عێراق** (**PCIR**) ھاوپەیمانییەکی خۆڕاگری سیاسی عێراقە کە لە شەش گرووپی گەورەی توندڕەوی سوننە پێکھاتووە کە لە ناوخۆی عێراقدا کاردەکەن. پێکھێنانی ڕێکخراوی جامیعە لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لەلایەن وتەبێژی گرووپەکەوە ڕاگەیەندرا لە وتارێکدا کە لە کەناڵی جەزیرە پەخشکرا. ھەروەھا ڕاگەیاندنەکە لە چەندین ماڵپەڕی جیھادیشدا بڵاوکرایەوە. پێکھێنانی ئەنجومەنەکە بە بێ ھاوتا دادەنرێت، چونکە یەکێک بووە لە یەکەمین جارەکان کە تێیدا گرووپە یاخیبووەکانی سوننە لە عێراق یەکگرتوو بوون لە ھەوڵێک بۆ پێکھێنانی کوتلەیەکی سیاسی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کوتلەیەکی دیکەی توندڕەو.
## سەرچاوەکان
ئولیڤیا

**ئولیڤیا** ڕۆمانێکی ڕیالیزمییە، بابەتەکەی عیشقە، لە نووسینی (مللەت محەمەد)ە**،** چیرۆکەکە باسی کچێک دەکات کە ناوی ئولیڤیایە، ئەم کچە بە بێی ڕەزامەندی خوی و لەبەر چەند ئەگەرێک نەچار دەبێت بڕیارێکی نەگونجاو بدات و لەگەل کوری هاورێی کونی باوکی خوی، هاوسەرگێری بکات، ئەو کورە حەرەسی سنورەکانە ناتوانێت سەرەدەرییەکی تەندورستی پێشکەشی بە ژیانی هاوسەرگیری بکات، تەنیا وەکو کۆلە مامەلە لەگەل ئولیڤیا دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی مللەت محەمەد
شەفەق نیوز

**شەفەق نیوز** ماڵپەڕێکی ھەواڵنێریی کوردییە. شەفەق نیوز لەلایەن دەزگای ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی کوردی فەیلیی شەفەق بەڕێوەبرێت. ئەو دامەزراوە جگە لە ماڵپەڕی شەفەق نیوز، ڕادیۆ شەفەق و دوو کۆواری گوڵ سوو (بە کوردیی فەیلی) و فەیلی (بە عەرەبی) چاپ و بڵاو دەکاتەوە. 

شەفەق نیوز لە نیسانی ٢٠٠٦ دەستی کردووە بە چالاکی. بابەتەکانی لە سەرەتادا تەنیا بە زمانی عەرەبی بڵاو دەکران. بەڵام لە ساڵی ٢٠١٠ زمانەکانی کوردی (فەیلی) و ئینگلیزیش زێدە کرا و ئێستاکە شەفەق نیوز بەو سێ زمانە بابەت پێشکەش دەکات. شەفەق نیوز یەکەمین و تەنیا سەرچاوەی ھەواڵ بە کوردیی باشووری بە ئەژمار دێت. دەزگای شەفەق و ماڵپەڕی شەفەق نیوز لەلایەن عەلی حسێن فەیلی بەڕێوەدەبرێت و بنکەی سەرەکیی لە بەغدایە.

## ئەمانەش ببینە
* دەزگای ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی کوردی فەیلیی شەفەق
* ڕادیۆ شەفەق
* گوڵ سوو
* فەیلی
* عەلی حسێن فەیلی

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی پێشووی شەفەق نیووز

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
گەشتا داعشێن فۆراتێ

**گەشتا داعشێن فۆراتێ** ڕۆمانێکى ڕیالیزمییە، بابەتەکى جڤاکى سیاسییە، لە نووسینى (مللەت محەمەد)ە یەکەم ڕۆمانى بادینییە لەسەر  (داعش)، ناوەڕۆکى ڕۆمانەکە دوو تەوەرە، تەوەرى یەکەم باسى داعش دەکات کە چوون هاتوونەتە لەناو ناو شارى شنگال و چوون کچەکان و ژنەکان لەگەل خویان بردەوە بو شارى ڕەقە لە سوریا. تەوەرى دووەم باس لە ژیانى ئابوورى، سیاسى، جڤاکى شارى دهۆک دەکات. ڕۆمانەکە لە دوو کارەکتەرى سەرەکى پێکدێت کە هەردوویان کچن، یەکێک لە کچەکان کە لەسەر ئاینی ئیسلامە و لە ڕۆژئاواى کوردستان هاتووە بو دهۆک و ئەوى تر لە شنگالە و باس لە تاوانەکانى داعش دەکات لە شنگالەوە تا دەگاتە شارى ڕەقە لە سوریا.  
 

## '''سەرچاوەکان'''

پۆل:کتێبەکانی مللەت محەمەد
باتمان بۆ ھەمیشە

***باتمان بۆ ھەمیشە*** () سێیەم فیلمە لە زنجیرە فیلمی باتمان کە لە دەرھێنانی جۆیل شوماخەرە لە ساڵی ١٩٩٥. لەم فیلمەدا ڤال کیلمەر ڕۆڵی بروس واین (باتمان)ی بینیوە. ھەروەھا ئەکتەرانی وەک نیکۆڵ کیدمان، جیم کاری و تۆمی لی جۆنز ڕۆڵیان لەم فیلمەدا بینیوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون
پۆل:فیلمەکان کە لە ئۆریگن وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون
پۆل:فیلمە پاشکۆکان
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
پۆل:فیلمەکانی باتمان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سووپەرھێرۆکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٥
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
گەیمەر

**گەیمەر** یان **کایەکەر**، **یاریزان** () کەسێکە کە بەزۆری بەشداری لە یارییە کارلێککارەکاندا دەکات کە یارییە ڤیدیۆیییەکان لەخۆدەگرێت و ڕۆژانە یارییان پێدەکات. گەیمەر کەسێک نییە کە بۆ نموونە تەنیا یەک یاری بکات؛ بەڵکو دەبێ لانیکەم چەندین یاری ڤیدیۆیی ئەزموونی کردبێت.

## ڕیزبەندی گەیمەران
لە ئەمریکا تا ساڵی ٢٠١٨ ٢٨٪ی یاریزانان تەمەنیان لە خوار ١٨ ساڵەوەیە، ٢٩٪ی یاریزانان تەمەنیان لە نێوان ١٨ بۆ ٣٥ ساڵدایە، ٢٠٪ی یاریزانان تەمەنیان لە نێوان ٣٦ بۆ ٤٩ ساڵدایە، ٢٣٪ی یاریزانان تەمەنیان لە سەرووی ٥٠ ساڵەوەیە. لە ئینگلتەرا تا ساڵی ٢٠١٤ ٢٩٪ی یاریزانان تەمەنیان لە خوار ١٨ ساڵەوەیە، ٣٢٪ی یاریزانان لە نێوان ١٨ بۆ ٣٥ ساڵ و ٣٩٪ی خەڵک لە سەرووی ٣٦ ساڵەوەن. بەگوێرەی لێکۆڵینەوەکانی سەنتەری توێژینەوەی پیو، ٤٩٪ی گەورەساڵان لە قۆناغێکی ژیانیاندا لانیکەم یارییەکی ڤیدیۆیییان ئەنجامداوە و ئەم کەسانەش ئەوانەن کە زۆرترین ئەگەری ھەیە ڕێگە بە منداڵەکانیان بدەن یاری بکەن. ژنان ڕێژەیەکی کەمتر لە گەیمەرەکان پێکدەھێنن و پیشەگەرترین و دەوڵەمەندترین گەیمەرن لە جیھانی پیاواندا.

باو و ئاسایییە کە میدیای یاریکردن و شیکارانی پیشەسازی یاریکردن و ئەکادیمییەکان یاریزانان دابەش بکەن بەسەر پۆلە ڕەفتارییە فراوانەکاندا. ئەم پۆلانە ھەندێک جار بەھۆی ئاستی پابەندبوون بە یارییەکەوە جیا دەکرێنەوە، ھەندێکجار بە جۆری سەرەکی یارییەکە و ھەندێکجاریش بەھۆی تێکەڵکردنی ئەمانە و ھۆکارەکانی دیکە. ھیچ کۆدەنگییەکی گشتی لەسەر پێناسە یان ناوی ئەم پۆلانە نییە، ھەرچەندە ھەوڵی زۆر دراوە بۆ فەرمیکردنیان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زاراوەکانی کایەی ڤیدیۆیی
پۆل:کلتووری گەمژە
حوسنی حاجی ڕەشید

وێنۆک|'''حوسنی حاجی ڕەشید'''**حوسنی حاجی ڕەشید :** (١٩٢٣- ١٩٧٢ ) لە بنەماڵەی عیسا قەسابە، ١٩٢٣ لە زاخۆ لەدایکبووە ، سەرۆکی ڕێکخراوی نھێنیی (برووسک) بووە کە کۆمەڵێک لاو لە زاخۆ دایانمەزراندووە.

## چالاکیی سیاسی
سەرۆکی ڕێکخراوی نھێنیی (برووسک) بووە کە کۆمەڵێک لاو لە زاخۆ دایانمەزراندووە. ئەندامی (کۆمەڵی لاوانی کورد) بووە لە بەغدا. ١٩٤٢ لە ڕێی عەونی یووسفەوە چووەتە ناو (حیزبی ھیوا). نەخشی لە خۆپیشاندانەکانی ڕاپەڕینی کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا ھەبووە و لە شیوعییە ھەرەچالاکەکان بووە و دژ بە ناردنەدەرێی دانەویڵە وەستاوەتەوە. سەرەتای ساڵانی پەنجا چووەتە ناو حیزبی شیوعیی عیراق و سەردەمی حوکمی پاشایەتی چەند جارێک گیراوە و ١٩٥٤ دوورخراوەتەوە بۆ شەنگال و ١٩٥٦ بۆ مووسڵ.

## کارمەندی حکوومەت
پاش ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ گەڕاوەتەوە بۆ زاخۆ و ١٩٥٩ کراوە بە بەڕێوەبەری شارەوانی و چەند مانگێک لەو وەزیفەیەدا ماوەتەوە.

## شۆڕشی ئەیلوول
لە ساڵی ١٩٦٠ حاکمی گشتیی عەسکەری بڕیاری دوورخستنەوەیی داوە. ١٩٦٣ کە لە بەغدا خۆوەشێر بووە، فەرمانی دەستگیرکردنی دراوە. ساڵح یووسفی کە بۆ دانوستان لە بەغدا بووە، ھاوکاریی کردووە بۆ دەربازبوون و گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و لەوێشەوە بۆ ناوچەی زاخۆ و چووەتە ناو شۆڕشی ئەیلوول. ١٩٦٧ چووەتەوە بۆ بەغدا و خۆی شاردووەتەوە، تا لە ١٩٦٩دا لێبوردنی گشتی بۆ سیاسییەکان دەرچووە و ئیدی بەیەکجاری وازی لە حیزبی شیوعی ھێناوە.

## کۆچی دوای
لە ١٩٧١ کراوە بە بەڕێوەبەری شارەوانیی شیرانێش. لە ڕۆژی ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٢ کۆچیدواییی کردووە لە بەغدا، تەرمەکەی براوەتەوە بۆ زاخۆ و ١٢/١٠ بەخاک سپێردراوە .

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت

**د ماڵبچویکێ ھە دا زارۆیەک تابۆتا خوە دروست دکت** کتێبێکی شیعرە لە نووسینی(مللەت محەمەد)ە، ساڵى ٢٠١٦ لە چاپخانە ڕێنما لە سلێمانى چاپکراوەتەوە. ئەو کتێبە یەکەمین کتێبی شیعری ئەو شاعیرە بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی مللەت محەمەد
سڵاو! ساندی بێل

**سڵاو! ساندی بێڵ** (ハロー!サンディベル، ھارۆ! ساندیبێرو) زنجیرە ئەنیمێیەکە کە لەلایەن کۆمپانیای تۆوێی ئەنیمەیشن لە ١٩٨١ بەرھەمھنراوە لە ژاپۆن لە کەناڵی ئەساھی پەخشکراوە ھەروەکوو زنجیرەکانی کەڵبەی زیوی، زنجیرەی ساندی بێل لە ئەمریکا نەناسراو بووە بەڵام لە وڵاتانی ئاسیا، ئەمریکای لاتین، و وڵاتە عەرەبییەکان و ئەورووپا زۆر بەناوبانگ بووە. بە زۆری لە وڵاتی سکاندەناڤیا. و لە ئەوڕووپا سەرەتا لە فەڕەنسا لە کۆتاییەکانی ١٩٨٠ پەخشکرا لە ١٥ی نیسانی ١٩٨٨.

## چیرۆک
چیرۆکی کچێکە کە لەگەڵ باوکی لە سکۆتلەندا دەژی. کاتەکانی بە یاریکردن لەگەڵ سەگە دڵسۆزەکەی (ئۆلیڤەر) و هاوڕێکانی بەسەر دەبات. ڕۆژێک چاوی بە کاونتی ویلنگتۆن دەکەوێت کە ژنێکی دڵسۆزە و لە قەڵای نزیک گوندەکەیان دەژی. هەروەها کیتی دەناسێت کە خانمێکی گەنجی خۆبەزلزانە و لە کۆشکە گەورەکەی دەرەوەی گوندەکەیان دەژی.

کیتی ڕقی لە ساندیبێڵە و بەردەوام سەردانی کاونت دەکات بەو هیوایەی خۆشەویستی و بەرژەوەندی کوڕەکەی مارک بەدەستبهێنێت کە عاشقی ساندیبێل دەبێت. کاونت گوڵە زەنبەقێکی سپی دەدات بە ساندیبێل و ئەویش لە دەرەوەی گوندەکە دەیچێنێت. هەروەها گوڵی تریش دەهێنێت و لە دەوری زەنبەقەکە دەیانچێنێت، باخچەیەکی بچووکی گوڵ لە دەوری دروست دەکات. ساندیبێل زەنبەقەکە بە بەبەھا دەبینێت چونکە دایکی کۆچکردووی بیردەخاتەوە.

ئامانجی ساندیبێل بە درێژایی زنجیرەکە ئەوەیە کە ڕۆژێک دایکی بدۆزێتەوە. لە ئەڵقەکانی کۆتاییدا دواجار یەکدەگرنەوە. بەڵام لەگەڵ یەکترناسینیان ساندیبێل بۆی دەردەکەوێت کە دایکی تووشی نەخۆشی لەبیرچوونەوە بووە و ساندیبێلیش ناتوانێت قەناعەتی پێبکات کە کچەکەی بووە. دواتر کاتێک منداڵێکی بچووک دەکەوێتە ناو ئاوەکەوە و ساندی ژیانی ڕزگار دەکات، دیمەنی ڕابردوو دێتەوە یادی دایکی و ڕابردووی بەبیر دێتەوە.

## ستاف

* دەرهێنەری زنجیرەکە: ھیرۆشی شیتەرا 
* دەرهێنەری ئەڵقەکان: کازومی فکوشیما
* چیرۆکی ڕەسەن: شیرۆ جینبۆ
* سکرێپت: ھیرۆشیسا سۆدا، ماکۆتۆ ساکورای، نۆبۆرو شیرۆیاما
* مۆسیقا: تاکێیۆ واتانابی
* دیزاینەری کارەکتەران: ماکۆتۆ ساکورای
* ھونەری پشتەوە: ئێیجی ئیتۆ
* پلاندانان: یاسوۆ یاماگوچی
* بەڕێوەبەری بەرھەمھێنان: ئاکیرا ساساکی
* ڕێکخەری گۆرانی بابەت: جۆی ھیسایشی 
* گۆرانی بابەت لەلایەن: میتسوکۆ ھۆریێ
* بەرھەمھێنان: تەلەڤیزیۆنی ئەساھی، ئەساتسو شینھا، تۆویێ
## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی
پۆل:تەلەڤیزیۆنی تۆوێی ئەنیمەیشن
مەھدی پاکدل

**مەھدی پاکدل** (؛ لەدایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٨٠ لە ئەسفەھان، ئێران) ئەکتەرێکی ئێرانییە. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا ڕوو دەکاتە تارانی پایتەخت. مەھدی بەشی گرافیک دیزاینی لە زانکۆی ئازادی تەواو کردووە. چەندین جار پۆستەر و بڵاوکراوەی دیواری بۆ زانکۆ دروست کردووە؛ بەڵام لەگەڵیشدا خولیای نواندنی ھەیە و یەکەم ئەزموونی لە ساڵی ١٩٩٧ بووە. دوو برای ھەیە بە ناوەکانی حوسێن پاکدل کە ئەویش ئەکتەرە و مەسعوود پاکدل کە ڕاگەیاندکارە. لە ساڵی ٢٠١١ لەگەڵ بێھنوش تەباتەبایی ھاوسەرگیری دەکات و لە ساڵی ٢٠١٧ لە یەکتر جیابوونەتەوە؛ بەڵام دواتر لە ساڵی ٢٠٢٠ لەگەڵ خانمەکتەر ڕەعنا ئازادی وەر ھاوسەرگیری دەکاتەوە.

## فیلمۆگرافی

## زنجیرەکانی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:ئەکتەرە ئێرانییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرانی ئیسفەھان
پۆل:زیندووان
وەرمەزیار (ئەرمەنستان)

**وەرمەزیار** یان **ئارێڤاشات** گوندەکی کوردنشین لە پارێزگای ئارماڤیر لە وڵاتی ئەرمەنستانە. ناوی گوندەکە ھەتا ساڵی ١٩٤٦ وەرمەزیار بوو کە ناوی عەشیرەیەکی کوردە و لەو ساڵەوە لەلایەن کۆماری ئەرمەنستانی سۆڤیەت بە ناوی ئەرمەنیی ئارێڤاشات گۆڕێندرا.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئارماڤیر
ئیمینێنس لە سێبەردا

زنجیرە ڕۆمانێکی سووکی ژاپۆنییە لە دایسوکێ ئازاوە نووسراوە و لەلایەن تۆزای وێنەی کێشراوە. زنجیرەکە دەستیکرد بە زنجیرەبوون لەسەر ئینتەرنێت لە مایۆی ٢٠١٨ لەسەر ماڵپەڕی شۆسێتسوکا نی نارۆ. دواتر لەلایەن ئینتەربرەین هەڵگیرایەوە، کە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨ بڵاو دەکرێتەوە.

وەرگیرانێکی مانگا کە لەلایەن ئانری ساکانۆ وێنە کێشرا لە گۆڤاری کەمپ ئەیسی سێینن مانگای تایبەت بە کادۆکاوا شۆتێن لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ زنجیرەکرا. هەروەها مانگایەکی تر بەناونیشانی کاجێ نۆ جیتسوریۆکوشا نی ناریتاکوتێ! باخچەی سێبەر (陰の実力者になりたくて！ しゃどーがいでん, "ئیمینێنس لە سێبەردا! چیرۆکێکی لاوەکی شادۆ") لەلایەن سێتا وو لەلایەن کەمپ ئەیس لە تەمووزی ٢٠١٩ەوە بۆ ئەیلوولی ٢٠٢٣ بڵاوکرایەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  at Shōsetsuka ni Narō 
*  
*  
* 
*  at Crunchyroll Games, LLC

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٩
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢٢ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەنیمێ و مانگای فەنتازیای تاریک
پۆل:ئینتەربرەین
پۆل:کارە خەیاڵییەکان دەربارەی لەدایکبوونەوە
پۆل:ڕۆمانە سووکەکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای
پۆل:ئەو ڕۆمانە سووکانەی سەرەتا لەسەر ئینتەرنێت بڵاوکراوەتەوە
پۆل:سێینن مانگا
پۆل:سێنتای فیلمۆرکز
پۆل:شۆسێتسوکا نی نارۆ
بادووش

**بادووش** گوند و شارەدێیەکە دەکەوێتە ناوچەی مێزۆپۆتامیای سەرەوە لە نزیک تەلەعفەر لەسەر ڕووباری دیجلە. ژمارەی دانیشتووانی ٩٠ ھەزار کەس دەبێت، جگە لە زیندانی بادووش کارگەیەکی چیمەنتۆی بادووش ھەیە. لە ئێستادا ناوەندی ناحیەی حومەیداتە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ئامرلی

**ئامرلی** قەزایەکە لە پارێزگای سەلاحەدین، لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە قەزای دووزخورماتوو بووە. لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٧ پلەی لە ناحیەوە بۆ قەزا بەرزکرایەوە. ئامرلی دەکەوێتە سەر دۆڵی کور دارا کە بەسەر دوو پارچەدا دابەشی دەکات. لەکاتی ئەو گەمارۆیەی داعش لە ساڵی ٢٠١٤دا سەپاندبووی، ناوبانگی دەرکرد، ٩٥٪ی دانیشتووانەکەی تورکمانە و کەمینەیەکی کورد و عەرەب.

## سەرچاوەکان
دجلە (گۆڤار)

گۆڤاری **دجلە** گۆڤارێکی سیاسی، روشنبیری، گشتی بوو، 

گۆڤار لەلایەن وەزارەتی رۆشنبیریی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە لەگەل یادی ١٠٠ سالەی رۆژنامەوانی کوردی دەرچووە. 

یەکەم ژمارەی لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٩٨ و دوا ژمارەی (٤٢) لە ئەیلوولی ٢٠٠١ بڵاوکرایەوە.

## دەستەی نووسەران

* خاوەنی ئیمتیاز : وەزیری ڕۆشنبیری
* سەرنووسەر : عەبدولکەریم فندی
* بەرێوەبەری نووسین : عزەت فندی
* دەرهێنانی هونەری : هەکار فندی

## سەرچاوە
ژمارەی ٣٦ی گۆڤاری دجلە.

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
ڕەئووف مەعرووف

وێنۆک|'''ڕەئووف مەعرووف'''**ڕەئووف مەعرووف :** ( ١٩٢٢) سیاسەتوان و مەلا و کتێب فرۆشییەکی بە ناوی (سەربەستی)یەوە بەرامبەر بە چاپخانەی کوردستان داناوە لە ھەولێر.

## سەرەتای ژیان و مەلایەتی
ڕەئووف کوڕی مەعرووف کوڕی حەمە ساڵح ئاغای ڕەباتیی ناسراو بە «ڕەئووف سەربەستی»یە. لە ١٩٢٢ دێی (قوشاغلوو) ھاتووەتە دنیاوە، خۆی بە ئەسڵ لە خێڵانی ناوچەی (ڕەبات)ی سلێمانییە، قۆناغەکانی سەرەتایی و ناوەندیی خوێندنی لە ھەولێر تەواوکردووە، باوکی لەبەر کێشەی خۆی و خزمانی لەسەر موڵک، ڕوویکردووەتە کەرکووک. لەوێ بووە بە ئیمام تابووری سوپای عوسمانی. ئەگەرچی خدر ئاغای ئامۆزای چەند جارێک ڕووی لێ ناوە بگەڕێتەوە بۆ ناوچەکەی خۆی، ڕازی نەبووە. پاش ماوەیەک لە دێی (قوشاغلوو)ی ناوچەی ھەولێر گیرساوەتەوە، بووە بە مامۆستای مزگەوتی دێ و لەو کاتەوە بە مەلا مەعرووف ناسراو بووە.

## ژیانی ھاوسەرگیری
دایکی ڕەئووف سەربەستی، خاتوو ئامینە کچی فەتاح و خەڵکی کەرکووک و چوارەم ژنی باوکییەتی کە سێ کوڕ (ڕەئووف، جەواد، ساڵح) و کچێک (فەھیمە)ی لێ بووە. ساڵی ١٩٤٥ ژنی ھێناوە و نۆ کوڕ و کچێکی لێبووە.

## کتێب فرۆشی و چالاکی سیاسی
ساڵی ١٩٤٧ کتێب فرۆشییەکی بە ناوی (سەربەستی)یەوە بەرامبەر بە چاپخانەی کوردستان داناوە لە ھەولێر. بایەخێکی زۆری بە کتێب فرۆشییەکەی داوە و لەپاڵ پێویستییەکانی قوتابخانەدا، جۆرەھا کتێب و گۆڤار و ڕۆژنامەی لە بەغدا و مووسڵەوە بۆ ھێناوە، فرۆشتوویە و لێی ناردووە بۆ قەزا و ناحیەکان. برا و برازا و دواتر کوڕەکانی لەو کارەدا ھاوکارییانکردووە. لەبەرئەوەی پیاوێکی کۆمەڵایەتی بووە، شوێنەکەی بووە بە جێی کۆبوونەوەی ڕۆشنبیران و خوێندەواران و ناسراوان. بەوپێیە ناوی سەربەستیی بەسەردابڕاوە؛ بۆیە لەبەر ئەو ناوە و چالاکیی سیاسیی و دواییش ئەندامێتیی لە پارتی دیموکراتی کوردستاندا، چەند جارێک گیراوە، خراوەتە زیندان و دوورخراوەتەوە بۆ مووسڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
کورمانج

**کورمانج** یان **کرمانج** گەلێکی کوردییە کە لە باکوور، باشوور، ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای کوردستان و ھەروەھا لە ھەندێک ناوچەی دیکەی دەرەوەی کوردستاندا دەژین. زمانی زگماکیی کرمانجەکان زاراوەی کرمانجییە کە بەشێک لە زمانی کوردی دێت بە ئەژمار. کورمانجەکان پرگەڵھەترین ھۆزی کوردیین و حەشیمەتیان زۆرتر لە ٢٠ ملیۆن کەس ھەزیر دەکرێت. لە باری ئایینییەوە زۆربەی کورمانجەکان سەر بە ئایینی ئیسلامی سوننەن، بەڵام جەماوەرێکی بەرچاویشیان سەربە ئایینەکانی عەلەوی، ئیسلامی شیعە و ھەروەھا ئێزیدییە.

## وشەڕەت
وشەی کورمانج یان کرمانج، ھەروەھا لە ئاخافتنی ھەندێک ھۆزی کورد بەکوردتی دەئاخیڤێندرێت و وەکوو کرماج یان کرمان لەسەر زار دێتەوە. ھەروەھا دەتوانرێت لە کوردیی باکووری بە شێوەی کوردمانج بئاخیڤێندرێت و بنووسرێت.
مایکل چایت لە فەرھەنگۆکە کوردیی کورمانجی-ئینگلیزییەکەی خۆیدا نووسیوە کە لەنێو کوردەکانی تورکیا وشەی کورمانج بە خەڵکی لادێ دەوترێت کە سەر بە عەشیرەتەکان نەبن، بەڵام لە باشووری کوردستان بە بەشێک لە سەرانی عەشیرەتەکان دەوترێتەوە.
وشەی کورمانج ھەروەھا بە واتای گوندنشین و خەڵکی لادێ و ڕەعییەت بە کار دەچێت.

ڤلادیمیر مینۆرسکی وشەی کورمانجی بریتی لە دوو بەشی کورد و مانایی/مانتیانی (manneans/mantianoi) زانیوە و ئەم گریمانەی پێش خستووە کە کوردە کورمانجەکان لە ڕابردووی زۆر دوورەوە لە تێکەڵبوونی دوو عەشیرەتی کورتیۆیی و مەردۆیی بەدیھاتوونەتەوە. ھەروەھا نیکۆلاس مار زمانناسی گورجستانی ئەم شەی لەگەڵ وشەی ئەرمەنیی (Armenian) لە پەیوەندیدا زانیوە و ئەم گریمانەی پێش خستووە کە وشەی ھار+من، بە شێوەی کار+منچ و دواتر کار+مِنج گۆڕدراوە و لە درێژای مێژوودا بەشێوەی کورمانج ئاخێندراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی لوبنان
ڕەخنە

**ڕەخنە** ئەو داوەری و حوکمەیە کە لەبارەی کەسێ یا شتێکەوە دەردەکرێ و، ئەغڵەب کەموکووڕییەکان و چۆنایەتییە نەرێنییەکانی، یا بە ڕادەیەکی کەمتر، لایەنە باش و ئەرێنییەکانی، دەسنیشان دەکا.  

لەوانەیە تێبینییەکی لەناکاو و کورت و بەبێ ئامادەکاری بێ، لەوانەشە وەڵامێکی دوورودرێژی نووسراو بێ. 
وێنۆک|230x230پیکسڵ|ڕەخنەگرانی بواری شانۆ و نووسەران پێکەوە وتووێژ دەکەن.

## وشەڕەتناسی
وشەی ڕەخنە لە بنەڕەتدا فارسییە و بە مانای درز و کون و کەلێن دێ کە وەک مەجاز بە عەیب و ئیرادیش دەوترێ. حاجی قادر دەڵێ: ئەوی حەسوود و جەھوولن، لەئیم و ڕەخنەگرن/ لە عەیب و ڕەخنەیی عالیم بەری دەبن ئودەبا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەخنە
جامانکی

**جامانکی** یەکێکە لە ناحییەکانی قەزای ئامێدی لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان.
## سەرچاوەکان
ناحیەی زاویتە

**ناحیەی زاویتە** یەکێکە لە ناحییەکان لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان، ناوەندی ئەم ناحییە نزیکەی ١٦ کم لە ناوەندی قەزای دھۆکەوە دوورە، کۆی ڕووبەری ناحیەکە نزیکەی ٤٣٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی گوندەکانی ناوی نزیکەی ٧١ گوندە. ناوەندی ناحییەکە دەکەوێتە سەر ئەو ڕێگایەی کە ناوەندی قەزای دھۆک و قەزای ئامێدی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، بە یەکێک لە ھاوینەھەوارە جوانەکان دادەنرێت کە چێژ لە دیمەنە سەرسوڕھێنەرەکانی شاخ و دارستانە چڕەکان وەردەگریرێت، لەم ناوچەیەدا چەندین شوێن و شوێنەوار ھەن، بەو پێیەی زیاتر لە ٢٤ شوێن لەو ناوچەیەدا دەستنیشانکراون، گرنگترینیان کۆشکی بادییە کە لەکاتی ھەڵمەتەکانی ئەنفالدا ڕووخێنرا، ھەروەھا قەڵای مەمیان کە دەکەوێتە سەر چیای کەمکە.
## سەرچاوەکان
بەرەی جیھاد و چاکسازی

**بەرەی جیھاد و چاکسازی** ھاوپەیمانییەکی گرووپە جیھادییەکانە لە عێراق کە دژایەتی داگیرکاری دەکەن، لە چوارشەممە ٢ی ئایاری ٢٠٠٧ دامەزراوە، وەک لە بەیاننامەی دامەزرێنەردا ڕای گەیاندووە.  جێگای سەرنجە دامەزراندنی دوای زیادبوونی درز بوو لەنێوان گرووپە خۆڕاگرەکان بەھۆی تۆمەتەکانی ئەمریکا و حکوومەتی عێراق و ھەندێک فراکسیۆن کە بەشدارییان لە داگیرکارییەکەدا کردووە بۆ ھێرشکردنە سەر یەکتری، بەتایبەتی ھێرشکردنە سەر قاعیدە.
## سەرچاوەکان
سائیب سەبری ئەلسافی

**سائیب سەبری ئەلسافی یەکێک** ( 1936 - 1959) بوو لەو فڕۆکەوانانەی هەوڵی کودەتاکەی داوە لەدژی عەبدولکەریم کاسم سەرۆک وەزیرانی عێراق. خۆی کوشت نەک بە دیل لەلایەن حکومەتەوە 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ١٩٥٩
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:خەڵکی مووسڵ
سوپای پیاوانی تەریقەتی نەقشبەندی

**سوپای پیاوانی تەریقەتی نەقشبەندی** فراکسیۆنێکی خۆڕاگریی سۆفیگەرییە لە پەیڕەوانی تەریقەتی نەقشبەندی، لەلایەن عیزەت دووری، جێگری پێشووی سەرۆک کۆماری عێراق سەددام حوسێن، لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ بەرەنگاربوونەوەی داگیرکارییەکانی ئەمریکا و حکوومەتی عێراق دامەزراوە، و وەک تەریقەت وەسفی دەکات و خۆی وەک بەرگریکاری سوننە پەراوێزخراوەکان پیشان دەدات، لە باشووری کوردستان چالاکە و لە ناوچە کوردنشینەکاندا شوێنکەوتووی ھەیە، خەمڵاندنە نافەرمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە گرووپەکە لەنێوان ھەزار بۆ پێنج ھەزار کەس لەخۆدەگرێت. فراکسیۆنەکە بەشداری لە شۆڕشی داعش کرد کە لە ساڵی ٢٠١٤دا پارێزگا سوننەکانی عێراقی ڕووخاند.
## سەرچاوەکان
کەتیبەکانی شۆڕشی ١٩٢٠

**کەتیبەکانی شۆڕشی ١٩٢٠** میلیشیایەکی سوننەیە کە لە ئەنبار، دیالە، تکریت و بابل لە عێراق چالاکن. بزووتنەوەکە کە ئەندامانی پێشووی سوپای عێراق لەخۆدەگرێت. ئەم گرووپە لە تاکتیکەکانی لە ھێرشە چەکدارییەکانیدا بۆ سەر ھێزەکانی ئەمریکا، ئەو شتەی کە بە تەقەمەنی چێنراو ناسراوە بەکاریھێنا. میلیشیاکە باڵێکی سەربازیی ھەیە کە لە عێراق بە بزووتنەوەی خۆڕاگریی ئیسلامیی ناسراوە. سەبارەت بە ناوی ئەم کەتیبانە، ئاماژەیە بۆ شۆڕشی ١٩٢٠ عێراق دژی داگیرکاری بەریتانیا. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە؛ ئەم گرووپە چالاکانە بەشدارییان لە ئەنجومەنی گشتی سەربازیی شۆڕشگێڕانی عێراقدا کرد، بەتایبەتی لە فەللووجە.
## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان
پۆل:تیرۆریزم لە عێراق
سوپای موجاھیدین (عێراق)

**سوپای موجاھیدین** ڕێکخراوێکی چەکداریی عێراقییە و  دوای داگیرکردنی عێراق دامەزراوە و پەیوەندی ھەیە لەگەڵ سوپای ئیسلامیی لە عێراق. ڕێکخراوەکە بە تایبەتی لە بەغدا و ئەنبار و دیالە چالاکە. یەعقووب جابر حەسەن سەرکردایەتی دەکات کە یەکێک لە ھاوکارە نزیکەکانی بارزان ئیبراھیم حەسەن، نیوە برای سەددام حوسێن، یەعقووب لە دوو ھەوڵی تیرۆرکردن لە ساڵانی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٦ کە لەلایەن سوپای ئەمریکاوە ئەنجامدرابوو ڕزگاری بووە، زۆرینەی سوپای موجاھیدین شەڕکەرانی حیزبی بەعس و ئەفسەرانی پێشووی سوپای عێراقن.
## سەرچاوەکان
کەتیبەکانی ئیمام عەلی

**کەتیبەکانی ئیمام عەلی** باڵێکی چەکداریی بزووتنەوەی ئیسلامیی عێراقە، لە کۆتایی مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ دەرکەوت، چالاکییەکانی زیاتر لە ناوچەکانی ئامرلی و دووزخورماتوو و دیالە دیارە و شانبەشانی میلیشیا شیعەکانی دیکەی عێراق شەڕ دەکات کە ھەموویان بە مۆڵەتی ئێران کاردەکەن.

ئەندامەکانی یەکپۆشن و پڕ چەکن. شەڕکەرانیان گرتەی ڤیدیۆییان بڵاودەکردەوە کە سەری بڕینی دووژمنەکانیان لە پارێزگای سەلاحەدین پیشان دەدەن. لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ گرووپەکە دەستیان بە ڕاھێنانی مەسیحییەکان کرد بە ئامانجی پێکھێنانی گرووپێکی لاوەکی بە ناوی «کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم».

## تاوانەکانی جەنگ
لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٥ ئەبوو عیزرائیل لە گرتەیەکی ڤیدیۆییدا دەرکەوت کە پیاوێک دەسوتێنێت کە ھەڵواسرابوو، ھەروەھا بە چەقۆ گۆشتەکەی دەبڕێت.

### سووتاندنی گەنجێکی عێراقی لە ئەنبار
لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٥، تۆمارێکی دزەپێکراو لە ئینتەرنێت بڵاوبووەوە، کە چەکدارەکان لۆگۆی کەتیبەکانی ئیمامی عەلییان لەسەر بوو و کەسێک دەسووتێنن، دوای ئەوەی لەسەر ئاگرێکدا ھەڵیانواسیوە کە بە تایەی ئۆتۆمبێلێکی بارھەڵگر سووتاندوویانە. بەپێی ھەندێک سەرچاوە، قوربانییەکە ناوی عەبدوڵڵا عەبدولڕەحمان (٢٣ ساڵ)ە، کە مامۆستایە، میلیشیاکان لە ناوچەی زیراع دیجلە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی فەللووجە دەستگیریان کردووە و دەیبەن بۆ ماڵێکی چۆڵ، دوای ئەوەی لێی دەدەن تا بێھۆش بوو، ھەڵیانواسی و سووتاندیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:حەشدی شەعبی
پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان
کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم

**کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم** یان **لیوای ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم** میلیشیایەکە کە لە مەسیحییەکانی عێراق پێکھاتووە و لەلایەن میلیشیایەکی شیعەی عێراقییەوە وەک گرووپێکی لاوەکی بۆ شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامیی مەشقی پێکراوە.

## پێکھاتن و چالاکییەکان
کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ وەک گرووپێکی لاوەکی مەسیحی لە کەتیبەکانی ئیمام عەلی پێکھێنراون، کە خۆی باڵێکی چەکداریی بزووتنەوەی ئیسلامیی عێراقە.

کەتیبەکانی ئیمام عەلی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ بە یاوەری کارمەندانی یەکپۆش چوونە ناو شەڕی داعش. لە ئامرلی و دووز و دیالە شانبەشانی میلیشیا شیعەکانی دیکەی عێراق چالاکییەکی زۆری ھەبوو، کە ھەموویان لەلایەن سوپای پاسدارانی ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرێن. لە قایمقامییەتی سەلاحەدین شەڕکەرانی ئەم گرووپە لە گرتە ڤیدیۆییەکانیان سەری بڕاوی دووژمنەکانیان پیشاندا. لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤، گرووپەکە مەسیحییەکانی بۆ گرووپێکی لاوەکی بەناوی کەتیبەکانی باڵی ڕووح ڕاھێنا.

## ڕووداوی سوتاندنی قورئان
لە ساڵی ٢٠٢٣ سەرکردەیەکی دیاری ناو کەتیبەکە بە ناوی سەلوان مۆمیکا کە ئاشوورییەکی خەڵکی پارێزگای نەینەوایە، لە سوێد چاپێکی قورئانی پیرۆزی سووتاند و مشتومڕێکی بەرفراوانی نێونەتەوەیی لێکەوتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حەشدی شەعبی
سوپای مەھدی

**سوپای مەھدی** () گرووپێکی چەکداریی عێراقین و پەیوەندییان بە شیعەکانی عێراقەوە ھەیە. گرووپەکە زیندووکردنەوەی سوپای مەھدی ساڵی ٢٠١٤ن کە لەلایەن موقتەدا سەدرەوە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٣ دروستکرا و لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵوەشایەوە.  

## سەرچاوەکان

پۆل:حەشدی شەعبی
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان
فەرماندەیی باڵا بۆ جیھاد و ڕزگاری

**فەرماندەیی باڵا بۆ جیھاد و ڕزگاری** بەرەیەکی عێراقییە کە لە نزیکەی ٢٣ میلیشیا پێکھاتوون و لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٧ پێکھێنراون و بە سەرۆکایەتی جێگری سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق و جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش عیزەت دووری. ھەروەھا ناوەکە بۆ ئاماژەکردن بە گەورەترین میلیشیا کە سوپای پیاوانی تەریقەتی نەقشبەندییە بەکاردێت کە عیزەت دووری سەرکردایەتی دەکات. ڕاگەیاندنی پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکە لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە نامەیەکی ڕیکۆردکراو لەسەر شریتێکی ڤیدیۆیی لە کەناڵی ئەلعەرەبییە و ماڵپەڕی حیزبی بەعس پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
شەوکەت تاھیر عەقراوی

**شەوكەت تاهیر عەقراوی :** ( ١٩٢٢ - ١٩٩٣) باوەڕپێکراوی فرۆشتنی گۆڤاری "گەلاوێژ". یەکەمین کەس بووە کە شانەی (پارتی دیموکراتی کورد)ی لە ناوچەکەی خۆی دامەزراندووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''شەوكەت تاهیر عەقراوی'''
شەوکەوت کوڕی تاھیر کوڕی حەسەنە، ساڵی ١٩٢٢ لە (ئاکرێ) ھاتووەتە دنیاوە ، خوێندنی سەرەتاییی لە ئاکرێ، ناوەندیی لە شاری مووسڵ و ئامادەییی پیشەسازیی ساڵی ١٩٤٢ لە بەغدا تەواوکردووە. 

## چالاکیی سیاسی
ئەو ماوەیە لە بەغدا بووەتە ئەندامی حیزبی (ھیوا). ساڵی ١٩٤٥ بە فەرمانبەر دامەزراوە لە شارەوانیی ئاکرێ. پاشتر تێکەڵی حیزبی (ڕزگاری)ش بووە و بووەتە باوەڕپێکراوی فرۆشتنی گۆڤاری "گەلاوێژ". یەکەمین کەس بووە کە شانەی (پارتی دیموکراتی کورد)ی لە ناوچەکەی خۆی دامەزراندووە ، لە ساڵانی ١٩٥٣ و ١٩٦١ دەستگیرکراوە و دوورخراوەتەوە بۆ شاری (دیوانییە) لە باشووری عیراق و لە وەزیفە لابراوە. 

## چالاکیی ڕۆشنبیری
لە ساڵی ١٩٦٢ گەڕاوەتەوە بۆ ئاکرێ و تا ١٩٦٨ لەسەر کاری پێشووی بووە. کە شاکیر فەتاح قایمقامی ئاکرێ بووە، ھاوکاریی کردووە و بەشداری چالاکیی ڕۆشنبیری بووە.  ساڵی ١٩٥٩ کراوەتە بەرپرسی ناوچەی (ئاکرێ)ی پارتی. ھەمان ساڵ و لە سەردەمی جووڵانەوەکەی عەبدولوەھاب شەوواف دا، دوورخراوەتەوە بۆ (قەرەقۆش) و (بەرتەلە). 

## كۆچی دوایی
لە ساڵی ١٩٧٠ شەش مانگ بەرپرسی لیژنەی ناوچەی ئاکرێی پارتی بووە. ساڵی ١٩٩٣ کۆچی دواییی کردووە .

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٣
بزووتنەوەی ئیمتیداد

**بزووتنەوەی ئیمتیداد**، قەوارەیەکی سیاسی جەماوەری و دیموکراسییە و وەک درێژکراوەی شۆڕشی تشرینی یەکەم و قوربانییەکانی دێت، قەوارەیەکە ھەوڵی خۆی دەدات بۆ پەرەپێدانی بەرنامە بۆ گەیشتن بە ھیوا و خواستەکانی عێراقییەکان لە ژیان و ئاییندەیەک کە باشتر بێت لە ڕژێمی سیاسیی پێشوو. ھەروەھا قەوارەیەکی سیاسییە بۆ ھەموو عێراقییەکان بەبێ گوێدانە پەیوەندییە نەتەوەیی و ئایینی و مەزھەبییەکانیان و قەوارەیەکە باوەڕی بە دادپەروەری و دیموکراسی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
بزووتنەوەی عەتا

**بزووتنەوەی عەتا** حیزبێکی سیاسی عێراقییە و لەلایەن سەرۆکی ھێزەکانی حەشدی شەعبی و فالح فەیاز ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی عێراق دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حەشدی شەعبی
پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان
بەرەی تەوافوقی عێراقی

**بەرەی تەوافوقی عێراقی** بە کورتی بە **بەرەی تەوافوق** ناسراوە، کوتلەیەکی پەرلەمانیی سوننەی عێراقە، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ دامەزراوە. لە ساڵی ٢٠٠٥ بەشداری ھەڵبژاردنەکانی عێراقدا کردووە و ٤٤ کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەدەستھێناوە تا ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن عەدنان دلێمی سەرۆکایەتی دەکرا، تا لە مانگی ئایاری ٢٠٠٩دا حارس عوبەیدی وەک سەرۆکی بەرەکە ھەڵبژێردرا و وەک سەرۆکی بەرەکە مایەوە تا تیرۆرکردنی لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩.

جەماوەرییەکەی لە پارێزگاکانی زۆرینە سوننەدا چڕبووەتەوە، ئەوانیش بەغدا، دیالە، ئەنبار، نەینەوا، سەلاحەدین، پارێزگای کەرکووک.
## سەرچاوەکان
بزووتنەوەی نیشتمانیی بۆ چاکسازی و گەشەپێدان

**بزووتنەوەی نیشتمانیی بۆ چاکسازی و گەشەپێدان** گرووپێکی سیاسی سەربەخۆیە کە لەسەر بنەمای بیری نەتەوەیی دامەزراوە و باوەڕی بە نەگۆڕە نەتەوەییەکان ھەیە بەبێ گوێدانە پەیوەندییە نەتەوەیی و تائیفییەکان، ھەروەھا سەرەتا داوای دڵسۆزی بۆ عێراق دەکات پاشان بۆ گەلی عێراق. ھەروەھا گۆڕەپانە نیشتیمانییەکەی شوێنێکی فراوان بێت بۆ پەیوەندی نێوان ھەموو عێراقییەکان بە تاک و ڕێکخراو و لایەنەکانیشەوە و ھێزە نیشتمانییەکان بتوانن ڕۆڵی خۆیان لە بنیاتنانی دەوڵەتێکی مەدەنی و دیموکراسیدا بەکاربھێنن. و کارکردن بۆ چەسپاندنی بەھای تاک لەناو کۆمەڵگەیەکی مەدەنیدا لەسەر بنەمای ھاووڵاتیبوون و مافی مرۆڤ.
## سەرچاوەکان
بەرەی عێراقی بۆ وتووێژی نیشتمانی

**بەرەی عێراقی بۆ وتووێژی نیشتیمانیی** بەرەیەکی سیاسییە لە عێراق کە لەلایەن یەکێک لە نوێنەرانی سوننە لە عێراق بۆ نووسینی ڕەشنووسی دەستووری عێراق لە پەرلەمانی عێراق پێکھێنراوە و ناوی ساڵح موتڵەقە. بەرەکە لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠٥ لە کۆمەڵێک حیزب و بزووتنەوەی سیاسی لە عێراق پێکھات، لە ڕیزەکانیدا عەرەب، کورد، مەسیحی، ئێزیدی، شەبەک لەخۆدەگرێت.

ئامانجەکانی بەرە، بە وتەی ساڵح موتڵەق، سەرۆکەکەی، کۆتاییھێنانە بە بوونی ھێزی بیانی لە عێراق و دووبارە دروستکردنەوەی دامەزراوەکان لە عێراقێکدا کە تائیفەگەری تێیدا زاڵ نەبێت. بەرە لە کۆی ٢٧٥ کورسی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ١١ کورسی بەدەستھێنا، دوای بەشداریکردنی لە دەنگدانی سێیەم لە زنجیرەیەک ھەڵبژاردنی عێراق، بەڵام لە ھەمان کاتدا ڕای گەیاند کە ھەڵبژاردنی عێراق دادپەروەرانە نەبووە و دەستکاریکردن ھەبووە لە ھەڵبژاردنەکان.

بەرە ڕەشنووسی دەستووری عێراقی ڕەتکردەوە وەک ئەوەی لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٥ وتی، ناکۆکی سەرەکی لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی عێراق و سیستمی فیدراڵی بوو، ھەروەھا بەرەکە ڕەتیکردەوە بچێتە ناو بەرەی تەوافوقی عێراقییەوە بۆ بەشداریکردن لە دەنگدانی سێیەم لە زنجیرەی ھەڵبژاردنەکانی عێراق وەک کوتلەیەکی یەکگرتوو، چونکە حیزبی ئیسلامیی عێراق، کە بەشێک بوو لە بەرەی حزبی تەوافوقی عێراقی پشتگیری لە ڕەشنووسی دەستووری عێراق کرد، کە لەلایەن بەرەکەوە ڕەتکرایەوە.

بەرەکە لەم حیزب و بزووتنەوە سیاسیانە پێکدێت:
* بەرەی وتووێژی نیشتمانیی.
* پارتی دیموکراتی مەسیحی عێراقی.
* بەرەی دیموکراتی عەرەبی.
* بەرەی نیشتمانیی بۆ عێراقێکی ئازاد و یەکگرتوو.
* ڕۆڵەکانی بزووتنەوەی یەکێتیی عێراق.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٥
بزووتنەوەی ڕێککەوتنی نیشتیمانیی عێراق

**بزووتنەوەی ڕێککەوتنی نیشتمانیی** یەکێکە لە حیزبە سیاسییە لیبراڵەکانی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەیاد عەلاوی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق.   حیزبەکە لەکاتی شەڕ کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا وەک حیزبێک کە دژایەتی حکوومەتی سەددام حوسێن دەکات.

## مێژوو
[left|وێنۆک|200x200px|حیزبەکە وەشانی [عەلمانی ئاڵای عێراق بەبێ ئەو تەکبیرەی کە سەددام زیادی کردبوو وەک ھێمایەک لە دژی ڕژێمی بەعس بەکاریھێنا]]
لە کاتی جەنگی کەنداودا وەک گروپێکی ئۆپۆزسیۆنی سەددام حوسێن دامەزرا. لەو کاتەدا چالاکترین دوو گروپی دژە سەددام بریتی بوون لە ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی و حیزبی دەعوە؛ ھەردووکیان حیزبە شیعە ئیسلامییەکانی ژێر پشتیوانی ئێران بوون کە بنەچەیان عێراقی بوو، بەڵام لە ناو ئێرانەوە کاریان دەکرد و لەوێوە پشتیوانیان لێ دەکرا. ھەردوو حیزبەکە لای ھێزە ڕۆژاواییەکان و عەرەبستانی سعوودی پەسەند نەبوون، کە مێژوویەکی درێژیان لە پەیوەندی خراپ لەگەڵ ئێراندا ھەبوو. بۆیە ڕێککەوتنی نیشتمانیی وەک بەدیلێک دامەزرا کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە پارەی سعوودیە دابین دەکرا و پاڵپشتی زیادەشی لەلایەن بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بۆ دەھات.

ئەندامانی حیزب بە زۆری لە کارمەندانی سەربازی و ئەمنی پێکھاتبوون کە لە سوپای عێراق لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێن جیابووبوونەوە.

حیزبەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٥ ھێرشی لەناو عێراقدا ڕێکخست بۆ نیشاندانی تواناکانی وەک گروپێکی چەکدار، بەڵام ئەم ھێرشانە کاریگەرییەکی کەمیان لەسەر حکوومەت ھەبوو. لە ئابی ١٩٩٥دا، حوسێن کامیل مەجید کە زاوای سەددام بوو، ڕێگەی بە حیزبەکە دا لە ئوردنەوە کار بکات دوای ئەوەی ئەویش جیابووەوە. بە پێچەوانەی ستراتیژی کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق کە ھاندانی شۆڕش بوو لە نێوان کەمینە ناڕازییەکانی عێراق، ڕێککەوتنی نیشتمانیی پێی وابوو باشترین ڕێگە بۆ لادانی سەددام ڕێکخستنی کودەتایەک بوو لە نێوان دەزگا سەربازی و ئەمنییەکانی عێراقدا. بۆ ئەم مەبەستەش، وەفای نیشتمانی بە ھاوکارییەکی نزیک لەگەڵ دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی، بەشداری لە کودەتایەکدا کرد دژی سەددام لە ساڵی ١٩٩٦دا. بەڵام بریکارانی دڵسۆزی سەددام دزەیان کردبووە ناو ڕێککەوتنی نیشتمانییەوە و لە حوزەیرانی ١٩٩٦دا، ٣٠ ئەفسەری سەربازی عێراقی لەسێدارە دران و ١٠٠ کەسی تر بەھۆی گومانی پەیوەندییان بەو حیزبە دەستگیرکران. عەلاوی بانگەشەی ئەوەی کردووە کە حیزبەکە تا مانگی ئازاری ١٩٩٨ لە عێراقدا بە چالاکی ماوەتەوە.

لەگەڵ ڕووخانی سەددام، ڕێککەوتنی نیشتمانیی چووە ناو عێراق و ڕۆڵێکی سەرەکی لە حکوومەتی داگیرکاریدا گێڕا. بەھۆی دروستبوونی ناکۆکی لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق، ڕۆڵی ڕێککەوتنی نیشتمانیی زیاتر بەھێز بوو و عەلاوی لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٠٤ وەک سەرۆک وەزیرانی عێراق ڕاگەیەندرا. لەژێر دەسەڵاتی عەلاویدا، ڕێککەوتنی نیشتمانیی وەک بەشێک لە ھاوپەیمانی «لیستی عێراقی» بەشداری لە ھەڵبژاردنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ی عێراقدا کرد. لە ھەڵبژاردنەکانی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥دا، بەشێک بوو لە ھاوپەیمانی «لیستی نیشتمانیی عێراق».

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
ھاوپەیمانی بەرەو چاکسازی

**ھاوپەیمانی بەرەو چاکسازی** یان **ھاوپەیمانی سائیرون بۆ چاکسازی** ھاوپەیمانییەکی ھەڵبژاردنی عێراقە کە بۆ خۆکاندیدکردن لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵی ٢٠١٨ پێکھێنراوە. پێکھاتە سەرەکییەکانی بریتین لە حیزبی ئیستیقامە کە سەر بە ڕەوتی سەدری و حیزبی شیووعیی عێراق و پێنج حیزبی دیکەیە.

لە ھەڵبژاردنەکانی پێشوودا سەدرییەکان کوتلەی ئەحراریان بەڕێوەدەبرد و ٣٤ کورسییان بەدەستھێنا. سەرەتا پشتگیریان لە حکوومەتی حەیدەر عەبادی کرد و بەھا ئەعرەجی وەک یەکێک لە جێگرەکانی سەرۆکوەزیران کاری دەکرد. بەڵام دواتر ھاوپەیمانییەکە کشایەوە و ناڕەزایەتییان دژی گەندەڵی حکوومەت و تائیفەگەری سازکرد و ھەڵیانکوتایە سەر خودی ئەنجومەنی نوێنەران.
## سەرچاوەکان
سەددام حوسێن لە زیندانی ئەمریکیدا: ئەمە ڕوویدا!

**سەددام حوسێن لە زیندانی ئەمریکیدا: ئەمە ڕوویدا!** کتێبێکە کە لەلایەن خەلیل دلێمی بەرپرسی دەستەی پشتیووانی لە بەرگریی لە سەرۆک سەددام حوسێن و ھەڤاڵانی دەستبەسەرکراوی کۆکراوەتەوە. کتێبەکە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ٤٨٠ لاپەڕەدا لەلایەن کۆمپانیای چاپخانەی مینبەر بۆ چاپکردنی سنووردار لە سوودان بڵاوکراوەتەوە. ئەم کتێبە بیرەوەرییەکی زارەکیی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراقە. پارێزەر خەلیل دلێمی لە ڕێگەی ئەو شتانەی کە بۆی سەپێندراوە یان لەلایەن سەددام حوسێنەوە بۆی گێڕاوەتەوە لەکاتی دەستگیرکردنیدا، بە شێوەی زارەکی لەکاتی ئەو دانیشتنانەی کە لە نێوانیاندا ڕوویانداوە، کتێبەکەی کۆکردووەتەوە. 
 

## بەھای کتێبەکە
کتێبەکە چیرۆکێکی جیاواز دەخاتە ڕوو، بەتایبەتی سەبارەت بە چۆنییەتی دەستگیرکردنی سەددام حوسێن و ڕێکارەکانی دادگاییکردنی، ھەروەھا لە کتێبەکەدا دوا ساتەکانی ژیانی پێش لەسێدارەدانی تۆمارکراوە. جگە لە گێڕانەوەی زارەکی، کتێبەکە کۆمەڵێک بەڵگەنامەی تێدایە، وەک «وەسێتی سەددام حوسێن» و نووسەر بە کۆمەڵێک بەڵگەنامەی دیکە پشتگیری لێکردووە کە توانیوویەتی بەدەستی بھێنێت.  شایەنی باسە لە کتێبەکەدا باس لە ژیاننامەی گشتی سەددام حسێن کراوە لە لەدایکبوونییەوە تا دوای مردنی، ھەروەھا لە کتێبەکەدا باس لە کۆمەڵێک بابەتی گرنگ کراوە، لەوانە شەڕی ئێران و عێراق و ھۆکارەکانی، لکاندنی کووەیت بە عێراقەوە، ھۆکارەکانی لەشکرکێشی ئەمریکا، و ئەوەی نووسەر بەو پیلانانە وەسفی کردووە کە دژی عێراق داڕێژراون. ھەروەھا کتێبەکە باسی پەیوەندییەکانی عێراقی کردووە وەک پەیوەندییەکانی عێراق-ئوردن و عێراق-سعوودییە و وڵاتانی دیکە. و ھەندێک دانیشتنی لێکۆڵینەوەی خستووەتەڕوو و ئەو زانیاریانەی کە بۆ یەکەمجار ئاشکراکراون.
## سەرچاوەکان
کەوتنی بەغدا (٢٠٠٣)

**کەوتنی بەغدا** () و بە **شەڕی کەوتنی بەغدا** ناسراوە، ئەو شەڕەیە کە لە سەرەتای مانگی نیسانی ٢٠٠٣ لەکاتی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەنێوان ھێزە چەکدارەکانی پێشووی عێراق و سوپای ئەمریکا ڕوویدا، سێ ھەفتە پێش بەرواری ئەم شەڕە، ھێزەکانی ئەمریکا دەستیان کرد بە جووڵە بەرەو بەغدا، کاتێک جۆرج بووش سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو.

بەگوێرەی ئەوەی کە میدیا ئەمریکییەکان بڵاویان کردووەتەوە، ھەزاران کەس لە ھێزەی چەکدارەکان عێراق و ژمارەیەکی کەم لە ھێزەکانی ئەمریکا کوژراون، ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لەو چەکدارانەی پێش لەشکرکێشی ھاتوونەتە عێراق کوژراون و بەشێکی زۆریشیان بەتایبەتی لە ناوچەی ئەعزەمییە لە بەغدا کوژران، وەک شایەتحاڵەکان باسیان لەوە کردووە کە ئەم شەڕکەرانە شەڕێکی سەختیان کردووە، بە چەکی سووک و مامناوەند، دژی ئۆتۆمبێل و ھێزی پیادەی سوپای ئەمریکا. و نەخۆشخانەی یەرمووک لە بەغدا لەم شەڕەدا لە کاتژمێرێکدا ١٠٠ حاڵەتی گیانلەدەستدانی بەخۆیەوە بینی.

دوای کۆتاییھاتنی شەڕەکە، ھێزەکانی ئەمریکا لە ١٠ی نیسانی ٢٠٠٣ چوونە ناو شاری کەرکووک لە باشووری کوردستان و لە ١٥ی نیسانی ٢٠٠٣دا چوونە نێو شاری تکریت کە شوێنی لەدایکبوونی سەددام حوسێن بوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٣
پۆل:مێژووی ھاوچەرخی عێراق
پۆل:شەڕەکانی عێراق
بزووتنەوەی شۆڕشی ھاوبەشی گەلان

**بزووتنەوەی شۆڕشی ھاوبەشی گەلان** یان بە کورتی **ھەبەدەھە** (بە تورکی: Halkların Birleşik Devrim Hareketi, HBDH؛ بە کورمانجی: Peoples' United Revolutionary Movement) یەکێتییەک لە دە ڕێکخراوەی چەپگر، سۆشیالیست و کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕی کورد و تورک لە وڵاتی تورکیاوەیە. ئەم یەکێتییە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٦ بە ئامانجی داخستنی حکوومەتی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان دامەزرا. لەو کاتە بزووتنەوەی شۆڕشی ھاوبەشی گەلان بەرپرسێتیی چەندین ئۆپەراسیۆن دژ بە حکوومەتی تورکیا بە ئەستۆ گرتووە.

## ئەندامان
ئەم ڕێکخراوانە لە کۆنفەرانسی ھەواڵی کە یاکێتییەکە ھەبوونی خۆیی ڕایگەیاند بەشدار بوون:

* حیزبی کاری کۆمۆنیستیی تورکیا/لێنینیست (تەکەئەپە/لە)
* حیزبی کۆمۆنیستی تورکیا (مارکسیست-لێنینیست) (تەکەپە/مەلە)
* قەرارگای شۆڕشگێڕ (دەکە)
* پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)
* حیزبی کۆمۆنیستی ماویستی تورکیا (مەکەپە)
* حیزبی کۆمۆنیستی مارکسیست-لێنینیست (تورکیا و کوردستان) (مەلەکەپە)
* حیزب-بەرەی ڕزگارکەری گەلی تورکیا/یەکەی پرۆپەگەندەی چەکدارانەی مارکسیست-لێنینیست (تەھەکەپە-جە/مەلەسەبەپە)
* حیزبی کۆمۆناری شۆڕشگێڕ (دەکەپە)
* یەکێتیی کۆمۆنیستیی شۆڕشگێڕی تورکیا (تە ئی کەبە)

ھەروەھا کۆمیتەی ھەماھەنگیی پرۆلیتەرە شۆڕشگێڕەکان (پەدەکە)یش ئەندامبوونی خۆی لە یەکێتییەکە ڕایگەیاندووە، بزووتنەوەی ژیانەوە (تەدەھە)یش مەیلی خۆی بۆ ئەندامبوون لە یەکێتییەکە ڕایگەیاندووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوەی شۆڕشی ھاوبەشی گەلان
پۆل:سیاسەتی چەپی ڕادیکاڵ لە تورکیا
پۆل:دامەزرانی ٢٠١٦ لە تورکیا
پۆل:ڕێکخراوە گەریلایییەکان
پۆل:کۆمۆنیزم لە تورکیا
## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی فەرمی 
*ھەژماری تویتەر
پیکۆڵ (ڕوەک)

وێنۆک|پیکۆڵ
**پیکۆڵ**   ، ناوی زانستى (Tribulus) جۆرێکە لە ڕووەک لە بنەماڵەی سانتاسیا **.** لە کەشوهەوا و خاکى جیاواز لە سەرانسەری جیهان دەڕوێت بە تایبەت لە هێڵی پانی ٣٥ پلەی باکوور تا ٤٧ پلەی باکوور.   بەناوبانگترین ئەندامەکەی بریتییە لە پیکۆڵی زەوی (T. terrestris) کە گیایەکی بەربڵاو و زیانبەخشە. 

## ژێدەر

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:گژوگیاو دەرمان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ڤیتامین A

ڤیتامین A ڤیتامینێکی تواوەی چەورییە و مادەیەکی خۆراکی سەرەکییە بۆ ئاژەڵان.  زاراوەی "ڤیتامین A" کۆمەڵێک پێکهاتەی ئۆرگانیکی پەیوەندیدار بە کیمیایی لەخۆدەگرێت کە بریتین لە ڕێتینۆڵ، تۆڕی چاو، ترشی ڕێتینۆیک و چەندین کارۆتینۆید پرۆڤیتامین، دیارترینیان بێتا کارۆتین. 

لە خواردنەکانی وەك
• بەبڕێکی زۆر لەجگەری ئاژەڵدا هەیە کەیارمەتی دروستکردنی خرۆکە سوورەکانی خوێن دەدات کەمتر لەوانە
•پەنیر
•گێزەر
•شێلم
•سپێناخ
•قۆغ
•بیبەری سووری شیرین
دەست دەکەویت

*سوودەکانی ڤیتامین A ;-
هەروەها پارێزەی پێستە لەوشك بونەوەو چرچ بوون، سیستمی بەرگری لەش رێك دەکات ،پوك و ددانەکانیش بەهێز دەکات ، وە توانای بینین زیاد دەکات، دەبێتە هۆی دابەش بوونی خانەکان

نیشانەکانی ڪەمی ڤیتامین A:
•بیری کزی
•قڵیشانی لێو
•بێزاربوون لەرووناکی 
•ئارەقە کردنەوە

زیانەکانی زۆربوونی ڤیتامین A:
• لەئافرەتی دووگیان دەبێتە هۆی نەخۆشی زگماکی لە کۆرپەلەکەیدا

2023.11.12
بەسێ ھۆزات

**ھوولیا ئۆران** ناسراو بە **بەسێ ھۆزات** (بە کرمانجی: Besê Hozat)، (١٩٧٨ لە تانێر، خۆزات، دێرسیم) ژنی چالاکوانی سیاسیی شۆڕشگێڕی کورد و لە ڕێبەرانی پارتی کرێکارانی کوردستانە. بەسێ ھۆزات لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٣ لەلایەن ئەنجومەنی گشتی كۆنگرەی گەل لەگەڵ جەمیل بایکەوە وەکوو ھاوسەرۆکانی کۆما جڤاکێن کوردستان ھەڵبژێردران.

## ژیان
ھوولیا ئۆران لە ساڵی ١٩٧٨ لە گوندی تانێر لە شارستانی خۆزاتی پارێزگای دێرسیم لەدایک بوو. ھەفتەمین منداڵی بنەماڵەیەکی کوردی عەلەوی بوو کە ٩ منداڵیان ھەبوو. خوێندنی سەرەتایی لە گوندەکەی خۆیان تێپەڕاند و بۆ خوێندنی ناوەندی چوو بۆ قەیسەری، بەڵام وەکوو کوردێکی عەلەوی کەوتە بەر دووچاوەکی. ھەروەھا کە خۆی دەڵێت عەلەوێتی و دێرسیمیبوون بە سووکایەتی و پەراوێزخستنەوە سەیر دەکران. لە بارودۆخی وەھا بوو کە بۆ تێکۆشان دژ بە ھەڵاواردن و دووچاوەکی تێکەڵی ڕێکخراوەیەکی چەپی ڕادیکاڵ بە ڕێبەریی عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە بوو.

بنەماڵەی بەسێ ھۆزات قوربانیی کۆمەڵکوژیی دێرسیم لە ساڵی ١٩٣٨ بوون کە وەکوو جینۆسایدێک ناو لێ دەبات. بەسێ ھۆزات ئاماژەی بەوەشکردووە کە زۆرێک لە ئەندامانی خێزانەکەی لەو کۆمەڵکوژییەدا کوژراون، لەنێویاندا باپیرەکەی و ھاوسەری باوکی و منداڵەکانی بوو، بەڵام داپیرەی توانیوە بەزەحمەت ڕزگار ببێتەوە. ئەم ڕووداوانە ئاگاییی ھۆزاتیان بەدی ھێنا، و ھەستی ڕق و تووڕەیی بەرامبەر بە دەوڵەت دروست کرد.

ھۆگریی ھۆزات بە پارتی کرێکارانی کوردستان لە قۆناخی خوێندنی ئامادەیی گەشە بوو و ئەمە تا ڕادەیەک لەژێر کاریگەریی وتارەکانێک بوو کە عەبدوڵڵا ئۆجەلان بە نازناوی *عەلی فرات*ەوە لە ڕۆژنامەی ئۆزگوور ھاڵکدا دەنووسی. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە لە چیاکانی ارێزگای دێرسیم بوو بە ئەندامی پارتێ کرێکارانی کوردستان و ناوی *بەسە ھۆزات*ی بۆ خۆی ھەڵبژارد کە ناوی ھاوسەری سەید ڕەزا ڕێبەڕی شۆڕشی دێرسیم بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:کوردە عەلەوییەکان
پۆل:فێمینیستە کوردەکان
پۆل:فێمینیستە کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی پارێزگای دێرسیم
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:ژنە کوردە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
کورد (باشوور)

**کوردەکانی باشووری** یان **کوردە باشوورییەکانی کوردستان** گەلێکی کوردن کە لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا دەژین و بە شێوەزاری کوردیی باشووری دەدوێن و سەر بە ئایینەکانی ئیسلامی شیعە و یارسانن. کوردەکانی باشووری لە ئێڵەکانی وەکو کەڵھوڕ، گۆران، زەنگەنە، کولیایی، سنجاوی، جومیر، بەدرەیی، مەڵەگشایی، ئەرکەوازی، مەھەکی، سۆرەمیری، گەڕووس، فەیلی و لەشارەکان و ئاوایییەکانی پارێزگاکانی کرماشان، ئیلام، کوردستان، ھەمەدان لە ئێران و دیالە، گەرمیان، کەرکووک، بەغدا، واسیت، میسان لە عێراقدا دەژین. 

ھەندێک سەرچاوە کوردە لەکەکانیش کە لە باری زمانی، ئایینی و چاندی زۆر بە کوردەکانی باشوور دەچن سەر بە ئەم جەماوەرە دەزانن، بەڵام ھەندێکیش پێیان وایە کە کوردە لەکەکان بەھۆی دابەشبوونیان لەنێوان کورد و لوڕ ھەندێک تایبەتمەندیی جیاوازیان ھەیە و دەبێت وەکوو گرووپێکی سەربەخۆ لە کوردەکان پۆلێنبەندی بکرێن.

## زمان
وێنۆک|ھەرێمی کوردەکانی باشووری کوردستان
کوردەکانی باشووری کوردستان بە زمانی کوردیی باشووری دەدوێن و خۆیان بەو زمانە ھەر بە تەنیا **کوردی** دەڵێن.

## ئایین
زۆربەی کوردەکانی باشووری کوردستان سەر بە ئایینی ئیسلامی شیعەن، بەڵام جەماوەرێکی بەرچاویش سەربە ئایینی یارسانن. ھەندێک سەرچاوە دەڵێت لە ڕابردوو و ھەتا سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمی زایینی زۆربەی کوردەکانی باشووری سەربە ئایینی یارسان بوونە.

## ئەمانەش ببینە
* فەیلییەکان
* کرماشانی
* گۆران
* کوردیی باشووری
*

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:پارێزگای کرماشان
پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:پارێزگای ھەمەدان
پۆل:پارێزگای کوردستان
پۆل:پارێزگای دیالە
پۆل:ئیدارەی گەرمیان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
سۆران (گەل)

**سۆران** گەلێکی کوردییە کە لە باشوور و ڕۆژھەڵات دەژین. زمانی زگماکیی سۆرانەکان زاراوەی سۆرانییە کە بەشێک لە زمانی کوردی دێت بە ئەژمار. حەشیمەتی سۆرانەکان زۆرتر لە ٥ ملیۆن کەس ھەزیر دەکرێت. لە باری ئایینییەوە نزیک بە تەواوی سۆرانەکان سەر بە ئایینی ئیسلامی سوننەن.

## وشەڕەت
وشەی سۆران یان سووران، لە وشەی سۆھران گیراوە کە ناوی ناوچەیەکی کوردستانە کە میرنشینی سۆران (١٣٩٩–١٨٣٥) لەتێدا دامەزراوەتەوە. زۆربەی گەل و ھۆزانی سۆران لە سەرەتادا زمانەکانی کورمانجی یان گۆرانیان ئاخافتووە، بەڵام لە سەدەکانی ناوەڕاست بەھۆی کاریگەریی ئەو دوو شاخەی کوردییە زمان و شۆناسێکی تایبەتی خۆیانیان گرتووە و جەماوەرەکە و زمانەکەیان بە ناوی سۆران ناسراوەتەوە. بەدوای میرنشینی سۆران، میرنشینی بابان (١٦٤٩-١٨٥٠) و میرنشینی ئەردەڵان (١١٦٩ ھەتا ١٨٦٧) لەژێری کاریگەریی داکەوتن و تێکەڵی چاند و زمانی سۆرانی بوون و ئێستاکە بەشێک لە سۆرانەکان دێن بە ئەژمار.

## زمان

کوردە سۆرانەکان بە زمانی کوردیی ناوەندی دەئاخێڤێنن و خۆیان بەو زمانە **کوردی** یان **سۆرانی** دەڵێن.

## ئایین
نزیکەی تەواوی کوردە سۆرانەکان سەر بە ئایینی ئیسلامی سوننەن، بەڵام سەبارەت بە ئایینی ئەوان بەر لە ملدانانەوە بۆ ئیسلام زانیارییەکی پشتڕاستکراو لە ئارادا نییە.

## ئەمانەش ببینە
* میرنشینی سۆران
* سۆرانی

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
بابەت

**بابەت** (لە عەرەبییەوە: ) لەوانەیە بچێتەوە سەر یەکێک لەمانەی خوارەوە:

* شمەک، کەلوپەلی دووکانداران بۆ فرۆش.

* مژار، ئەوەی دەکەوێتە بەر باس و لێدوان.

* مەوزووع یا دانراو لە قەزیەی لۆژیکیدا، ئەو پارەی قەزیە کە تایبەتمەندییەک دەدرێتە پاڵی؛ ئەوەی کە ھەڵگیراو ھەڵدەگرێ.

* ئۆبژە، ئەوەی کە لە لایەن سووژەوە دەکەوێتە بەر ناسین.

## سەرچاوەکان
لۆژیکی شێوەیی

**لۆژیکی شێوەیی** (formal logic) ئەو لۆژیکەیە کە لە فۆرم و شێوە و پێکھاتەی وتەکان و قەزیەکان دەکۆڵێتەوە، نەک لە ماددە و ناواخنیان. **لۆژیکی کۆن** و **لۆژیکی ئەرەستوویی** و **لۆژیکی کلاسیک** -یشی پێ دەوترێ.

لۆژیکی شێوەیی لێکۆڵینەوەیەکی پێشینییە، واتە ئەزموونی نییە. لەم ڕووەوە، جیاوازیی ھەیە لەگەڵ زانستە سروشتییەکان و ھەموو ئەو بوارە زانستییانەی تر کە لە ڕێی ڕوانینەوە داتا بە دەست دێنن. ماتماتیکی پەتی لە ھەموو بوارەکانی تر لێی نزیکترە؛ تەنانەت زۆر کەس باوەڕیان ئەوەیە کە ماتماتیکی پەتی و لۆژیکی شێوەیی ھەر ھەمان شتن. 

ڕەنگە باشترین ڕێگا بۆ نزیکبوونەوە لە لۆژیکی شێوەیی خۆتێگەیاندن لە ڕەوایی یا بەبڕستیی بەڵگە لۆژیکییە دیداکتیڤەکان بێ. بەڵگەی دیداکتیڤ بە بەڵگەیەک دەڵێن کە بە دیداکشن یا ھەڵھێنجان دروست بووبێ. واتە بەڵگەیەک کە تێیدا پێویستییەکی پتەو ئاکامی بەستووەتەوە بە پێشەکییەکانەوە و، دوای ڕاگەیێنرانی پێشەکییەکان، حاشاکردنی ئاکامەکەی دەست نەدا. 

بۆ ئەوەی بەڵگەی دیداکتیڤ سەرکەوتوو بێ لە دامەزراندنی ڕاستیی ئاکامەکەی خۆیدا، پێویستە دوو مەرجی جیاواز لە یەکتر بە شێوەیەکی جێبەجێکراو و بەجێھاتوو ئامادە کرابێتن: ئەووەڵ، پێویستە ئاکام شوێنھاتی ڕاستەقینەی پێشەکییەکان بێ، واتە دەرکێشانی ئاکام لە پێشەکییەکان بە پێوانەی ئەقڵ دروست بێ و، دووەم، خودی پێشەکییەکانیش ڕاست بن. بەڵگەیەک کە تێیدا ھەر دووی ئەم مەرجانە جێبەجێ بووبێتن، بەڵگەیەکی ساغە. بۆ لۆژیک بەگشتی و، بۆ لۆژیکی شێوەیی بەتایبەتی، تەنیا مەرجی ئەووەڵ جێی باسە. مەرجی دووەم، یانی دیاریکردنی ڕاستی یا ناڕاستیی پێشەکییەکان، ئیتر ئەرکی سەر شانی لۆژیک نییە، بەڵکوو کاری بوارێکی تایبەتیی دیکەیە کە پەیوەندیی بە بابەتی بەڵگەکەوە ھەیە. بۆ نموونە، ئەگەر بەڵگەکە باسێکی فیزیکی یا بیۆلۆجیکییە، نیشاندانی ڕاستی و دروستیی پێشەکییەکانی لە ئەستۆی فیزیک یا بیۆلۆجییە، نەک لۆژیک.

## سەرچاوە

* Formal logic, britannica.com
گۆران (گەل)

**گۆران** یان **گووران** گەلێکی کوردییە کە لە باشوور و ڕۆژھەڵات دەژین. زمانی زگماکیی گۆرانەکان زاراوەکانی جۆراوجۆری گۆرانییە کە بەشێک لە زمانی کوردی دێت بە ئەژمار. حەشیمەتی گۆرانەکان نزیکەی ١ ملیۆن کەس ھەزیر دەکرێت. لە باری ئایینییەوە ھەندێک لە گۆرانەکان سەر بە ئایینی ئیسلامی سوننەن و ھەندێکی دیکەشیان سەربە ئایینەکانی ئیسلامی شیعە، یارسان، شەبەک، سارلی و بەجۆرانن.

## وشەڕەت
سەبارەت بە وشەی گۆران یان گووران ڕوانگەکانێکی جیاواز ھەیە. ھەندێک کەس پێی وابووە گۆران لە گەڕ گیراوە و بەواتای چیا و کێوە و گۆران بەواتای چیانشین بە کار ھاتووە. ھەندێک سەرچاوە باس لە واتای ئایینیی وشەی گۆران دەکەن و پێیان وایە گۆران بە واتای گەور یان گەبر بە کار ھاتووە. ھەروەھا ھەندێک کەس گۆران بە واتای وەرزێر و کوردی جێگر لە گوند دەزانێت. لە سەردەمی کۆن بەدوای ھاتنی ئیسلامەوە، وشەی گۆران بۆ ئاماژەکردن بە ناوچەکانی لەنێوان ھەمەدان ھەتا کەرکووک و شارەزۆر بەکار ھاتووە؛ بەڵام ھێور ھێور ھەرێمی گۆران بچووکتر بووە و کاریگەریی چاندەکان لەسەر یەکەوە جەماوەر و جوگرافیای گۆران پەرت و بڵاو و بچووک کردووەتەوە.

## زمان
کوردە گۆرانەکان بە زمانەکانی جۆراوجۆری گۆرانی دەئاخێڤێنن و لە ھەر ناوچەیەک ناوێکی جیا و تایبەت بە خۆیان بۆ زمانەکەی خۆیان ھەیەتیان. بەسبار لە ناوچەی ھەورامان بە زمانی خۆیان ھەورامی، لە گەورەجوو گەورەجوویی و لە باجەڵانەکان باجەڵانی دەڵێن؛ بەڵام وشەی گۆران و گۆرانی و کوردی لە ھەموو ناوچەکان بۆ ئاماژەکردن بە بنزارەکانی جیاوازی زمانەکە بە کار دەچێت.

## ئایین
لە باری ئایینییەوە ھەندێک لە کوردە گۆرانەکان سەر بە ئایینی ئیسلامی سوننەن و ھەندێکی دیکەشیان سەربە ئایینەکانی ئیسلامی شیعە، یارسان، شەبەک، سارلی و بەجۆرانن. کوردە گۆرانەکانی ھەورامان زۆرتر سەر بە ئایینی ئیسلامی سوننەن، بەڵام کوردە گۆرانەکانی گوندەکانی زەردە، گەورەجوو و ھاوار و کاکەیییەکانی کەرکووک سەر بە ئایینی یارسانن. ھەروەھا کوردە گۆرانەکانی گوندی کەنوولە و ئێڵی عەبدولمەلەکی مسڵمانی شیعەن و کوردە گۆرانەکانی شەبەک، سارلی و باجەڵان سەربە ئایینەکانی شەبەک، سارلی و بەجۆرانن.

## ئەمانەش ببینە
* گۆران
* ھەورامان
* گۆرانی

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
سابیر حاجی فەتحوڵڵا

وێنۆک|'''سابیر حاجی فەتحوڵڵا'''**سابیر حاجی فەتحوڵڵا** :( ١٩١٦ - ١٩٨٦) سابیر کوڕی حاجی فەتحوڵڵای دەلۆیە و بە (سەڵتەزەرد) ناوبانگی دەرکردووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
سابیر کوڕی حاجی فەتحوڵڵای دەلۆیە و بە (سەڵتەزەرد) ناوبانگی دەرکردووە، ١٩١٦ ھاتووەتە دنیاوە. لە پۆلی پێنجەمی سەرەتایی بووە کە ڕووی کردووەتە کاسبی و دووکانی داناوە. لە ساڵانی چلی سەدەی ڕابوردووەوە، لەپاڵ ئەوەدا، کتێب و ڕۆژنامەی و گۆڤاری وەک (گەلاوێژ، دەنگی گێتیی تازە، ھەتاو، ژین، ھیوا)ی فرۆشتووە.

## چالاکیی سیاسی
لە لاویدا پێوەندیی بە (حیزبی ھیوا) و کردووە و پاشان چووەتە ناو (پارتی دیموکراتی کورد).

## کۆچی دوایی
لە دوا ساڵانی ژیانیشیی بە نەخۆشی لە (کەلار) گوزەراندووە، تا لە ڕۆژی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦دا کۆچی دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦