open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شارل پێرۆ

**شارل پێرۆ** نووسەری بەناوبانگی فەڕەنسیە. پێرۆ بناغەدانەری شێوازێکی نوێیە لە وێژەدا کە بە **چیرۆکی پەریان** ناسراوە. بەناوبانگترین کارەکانی پێرۆ ئەمانەن: سیندرێللا، پشیلەی چەکمەپۆش، چارۆکە سوور و جوانی خەوتوو. زۆربەی بەرھەمەکانی پێرۆ لەدوای مردنیشی ھەر لە چاپ دران و بوونە بابەتی شانۆ، ئۆپیرا، بالە فیلم. پێرۆ یەکێک بوو لە کاریگەرترین کەسایەتییە ئەدەبیەکانی فەڕانسە لە سەدەی ١٧دا و یەکێک بوو لە بە ڕێوەبەرانی شۆڕشی ئەدەبی دژ بە ئەدەبی کلاسیک.

## ژیان
شارل پێرۆ نووسەر و شاعیرێکی فەرەنسی بووە و بناغەدانەری جۆرێکی نوێی نووسین بووە کە ناوی لیناوە چیرۆکی ئەفسانەیی، لە ١٢ یەنایری ساڵی ١٦٢٨ لە خێزانێکی برجوازی دەوڵەمەند لە پاریس لەدایک بووە و کوڕە بچوک بووە.

شارل پێرۆ نوسەری فەرەنسی بەناوبانگ دوای ئەوەی کۆمەڵێک چیرۆکی نووسیوە بۆ بەرژەوەندی پەروەردەکردنی منداڵە فەرەنسیەکان توانیوێتی خۆی بگەیەنێتە دلی بەلایین مرۆڤ لەماوەی ٤٠٠ ساڵدا، لەدیارترین ئەندامانی ئەکادیمیای فەرەنسا بووە و لەساڵی ١٦٧٤ بۆ یەکەم جار گوێوی ھیندی ھێناوەتەوە بۆ فەرەنسا.

شارل پێرۆ  ئەدیبێکی توانا بووە و خولیای نووسین بووە و حەزی لەفەلسەفەش ھەبووە، دوای ئەوەی لەگەڵ یەکێک لەمامۆستاکانی بەشەڕ ھاتووە وازی لە قوتابخانە ھێناوە و لەو کاتەوە بڕیاریداوە چیتر نەگەڕێتەوە بۆ قوتابخانە و دەستی کردووە بە خوێندنی کتێبی پیرۆزی ئینجیل و مێژووی فەرەنسا و چەند کتێبێکی دیکەی ڕۆشنبیری بە سوود تاکو قەرەبووی قوتابخانەکەی بۆ بکاتەوە.

شارل پێرۆ ناوبانگێکی بەربڵاوی ھەبووە لە نووسینی چیرۆک و چیرۆکەکانی لەکارە ھونەریی جیھانیەکاندا بەکار ھاتووە وەکو ئۆپرا و بالیە و مۆسیقا و فیلم و شانۆگەری مۆسیقی.

شارل پێرۆ کۆمەڵە چیرۆکێکی زۆری ئەفسوناوی نووسیوە و وەکو میراتێکی میلی پشتی پێئەبەسترێت، لەوانە کڵاوە سوورەکە، ڕیش شینەکە، جوانی خەوتوو سەندریلا، گەوھەر و بۆق، پێستی کەر و شازادە ڕاکردۆکە و چەندینی تر.

شارل پێرۆ نوسەری بەناوبانگی فەرەنسی و خاوەنی پێرۆکەی چیرۆکی ئەفسوناوی لە ١٦ مایری ساڵی ١٧٠٣ لەتەمەنی ٧٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## پەراوێزەکان


پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٨
پۆل:مردووانی ١٧٠٣
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم
پۆل:نووسەرانی پاریسی
کیندی

**ئەبوویوسف یەعقوب کوڕی ئیسحاق سەباح کیندی** (بەعەرەبی: ) فەیلوسووف و بیرکاریزان و فیزیکزان و موزیکزانێکی موسوڵمانی عەرەبی عێراقی بوو، کە ناسراوە بە *فەیلەسووفی عەرەبەکان*.

## ئەمانەش ببینە
* سەردەمی زێڕینی ئیسلام

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٨٠١
پۆل:مردووانی ٨٧٣
پۆل:فەیلەسووفە عێراقییەکان
پۆل:زانا عێراقییەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:پزیشکەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:مێژووی پزیشکی
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:خەڵکی کووفە
کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر

وێنۆک|کۆگەدراوەیەکی کۆمپیوتەری (دیسکی ڕەق)
**کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر** () کە ھەندێ جار تەنها پێ ئەوترێ **کۆگە** یا **بیرگە**، تەکنۆلۆژیایەکە پێکهاتوو لە پارچەکانی کۆمپیوتەر و ئامێرەکانی تۆمارکردن، کە بۆ ھەڵگرتنی دراوەگەلی دیجیتاڵ بەکار دێ. یەکێکە لە پارچە گرنگ و بنچینەییەکان لە کۆمپیتەرەکاندا. لێکدانەوە و یاریکردن بە دراوەکان کاری یەکەی پێوەئاژۆتنی ناوەندی یا CPU -ە.

لە کردەوەدا، کۆگەگەلی خێرا بەڵام گرانبەھا و بچووک لە نزیک و کۆگەگەلی ‌ھێواش بەڵام گەورەتر و ھەرزان لە دوورەوەی CPU -وە دائەنرێن. زۆر جاران بە تەکنۆلۆژیا خێرا و زووبفڕەکان (ئەوانەی لەگەڵ کوژانەوەی کۆمپیتەردا دراوەکانیان ون ئەبێ) ئەوترێ "بیرگە"، لە کاتێکدا کە بە تەکنۆلۆژیا ھەمیشەیی و ھێواشترەکان ئەوترێ "کۆگە"، بەڵام بە پێچەوانەکەشی ھەیە، واتە ئەکرێ جێی ئەم دوو زاراوەیە بگۆڕدرێ.

پۆل:بیرگەی کۆمپیوتەر

پۆل:تەلارسازی کۆمپیوتەر
شوکروڵڵا بابان

**شوکروڵڵا بابان** نووسەر و شاعیری به ناوبانگی کورد ساڵی ١٩٢٣ له شاری سنە له دایک بووه.

## ژیان

باوکی، حاجی داوودخان، ناسراو به "کارگوزاری بابانی سنه" و دایکی، ئامینه، کچی فەخرولعولەما بوو. خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و دواناوەندیی له شاری سنە تەواو کردووه. ساڵی ١٩٤٢ لەگەڵ فەروخ لقا شێخولئیسلامی، کچی نازم ئەلشریعه، ناسراو به "قازیی کوردستان" زەماوەندی کردووه.

ساڵی ١٩٥٢ به ڕاوێژکاریی حاجی سەید محەممەد شێخەلئیسلام، مامۆستای زانکۆ و سەرۆکی کۆلێژی "مەعقوول و مەنقوول"، لەم کۆلێژه سەرقاڵی خوێندن بوو و هەروەها له کۆلێژی ئەدەبیات و مافپەروەری زانکۆی تاران بەکالۆریۆسی وەرگرتووه.

بابان، ساڵی ١٩٥٨ له بەڕێوبەرایەتی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی ئێران دادەمەزرێ و بەرپرسی بەرنامەکانی زمانی کوردی له ئەستۆ دەبێ؛ هەروەها له ڕۆژنامەی کوردی کوردستانیش وتاری دەنووسی. ساڵی ١٩٦٣ بووه به سەرۆکی بەڕێوبەرایەتی ڕادیۆ کرماشان و چەند ساڵ دواتریش بوو به بەڕێوەبەری گشتیی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا. پاش سێ ساڵ بووه به بەڕێوەبەری گشتیی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی پارێزگای کوردستان له شاری سنە.

ئەم بێژەره ناسراوه له تەواوی سەردەمی ژیانی دا هەوڵی دەدا خزمەتی زمانی کوردی بکا و له ڕادیۆکانی تاران، کرماشان، سنە و ورمێ به شارەزایی بەرنامەکانی خۆی به زمانی کوردی پێشکەش به هۆگرانی فەرهەنگ، ئەدەب، مێژوو و عیرفانی کوردی دەکرد.

## بەرهەمەکان

شوکروڵڵاخان چەندین کتێبی به زمانەکانی کوردی و فارسی بڵاو کردووەتەوه :

* کورد و کوردستان
* فەرهەنگی وشەی کوردی و فارسی
* سەلاحەددین ئەییووبی، قارەمانی کورد
* کتێبی چوار بەرگی "جوگرافیای کوردستان"

## کۆچی دوایی

شوکروڵڵا بابان شەوی شەممه ٢٠١٢/١١/١٧ له تەمەنی ٨٩ ساڵی دا له ماڵی خۆی له "مەیدانی گوڵ"های تاران کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوە
* گۆڤاری مەهاباد، ژمارەی ١٤١ ساڵی ١٣٩١، لاپەڕەی ٦٤

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:خەڵکی سنە
ستوونی پێنجەم

**ستونی پێنجەم**، **پایەی پێنجەم** یان **تابوری پێنجەم** دەستەواژەیەکە بۆ گرووپێک کە پشێوی دەنێنەوە لە ناو گرووپێکی گەورەتر، نەتەوەیەک یاخود شارێکی گەمارۆدراودا لە ناوەوە. چالاکییەکانی ستونی پێنجەم دەکرێ ئاشکرا یان نھێنی بن. جووڵاندنی ستونی پێنجەم بە ئاشکرا بۆ پشتیوانی ھێزیکی دەرەکی لە ماناکەی ناگۆڕێت. ئەم زاراوەیە دەکرێ بەکار بێت بۆ کار و چالاکی سوپایەک بە مەبەستێکی تایبەت؛ و چالاکییەکانی ستونی پێنجەم دەکرێ لە شێوازی تێکدان، ھەڵە زانیاری بڵاوکردنەوە یاخود کاری سیخوڕی لەلایەن دڵسۆزانی ھێزێکی دەرەکی لە ناوەوە.

## مێژووەکەی
ئەمیلیۆ مۆلا جەنەراڵێکی نیشتیمانی ئیسپانیا لە ساڵی ١٩٣٦دا لە کاتی جەنگی ناوخۆی ئسیپانیادا بە یەکێ لە ڕۆژنامەنوسەکان دەڵێ کەوا ھەر چوار ستون (پایە)ی سوپاکەی لە نزیک مەدریدە و ستونی پێنجەمیشی لە ناوەوەی مەدرید ھاوکاری دەکەن بۆ پەلاماردانی دەوڵەتە کۆمارییەکەی مەدرید.

## لە سۆرانیدا
زیاتر **ستونی پێنجەم** و **تابوری پێنجەم** بەکاردێن وەک لە پایەی پێنجەم، بۆ نموونە لەم وەرگێڕانەدا **ستونی پێنجەم** بەکار ھاتوە. بەڵام بە گشتی بەکار ھێنانی ئەم دەستەواژەیە (زاراوەیە) ھێندێک کاڵ بووەتەوە لە کوردیدا. بۆ نموونە لەم چاوپێکەوتنەدا لە کوردستنای نوێ چاوپێکەتوو دەڵێ «کاتێک شتێک کە لەدەرەوەی خۆی دەبێت و ئەنجام دەدرێت، سەردەمێک پێیاندەوت تابوری پێنجە» واتە جاران بە کردارەکەیان دەگوت تابوری پێنجە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی

پۆل:شەڕی ناو شار
ئۆسکار مان

**Oskar Mann ** (بە ئاڵمانی: *Oskar Mann*، ١٨٦٧ - ١٩١٧) نووسەر و زمانناسێکی ئاڵمانی بوو. لە زمانە ئێرانییەکان و بە تایبەت کوردی کۆڵیوەتەوە. بۆ لێکۆڵینەوەکانی چەند جار سەردانی ئێران و عوسمانی کرد و چەند ساڵ لە نێو هۆز و تیرە کوردەکانی گۆران و موکری ژیا و لە ئاکامی لێکۆڵینەوەکانیدا کتێبێکی لە سەر زاراوە جۆراوجۆرەکانی زمانی کوردی نووسی.

## ژیان
لە ١٨ی ئەیلوولی ١٨٦٧ لە بەرلین لە دایک بووە، خوێندنی خۆی لە مەدرەسەی ناوەندیی «فریدریک ویلهێلم» و پاشان لە «هایدێلبێرگ» و بەرلین کۆتایی پێ هێناوە. ساڵی ١٨٩١ لە مەدرەسەی بەرزی شتراسبورگ لە بەشی فەلسەفەدا خوێندوویە و لە ساڵی ١٨٩٢ دا لە کتێبخانەی پاشایەتیی بەرلین دامەزراوە.
لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩١٧ مردووە.

## بەرھەمەکان
* Die Mundart der Mukri-Kurden، بەرلین: Georg Reimer، ١٩٠٦
* Die Tajik Mundarten der Provinz Fars، بەرلین: Georg Reimer، ١٩٠٩

## سەرچاوەکان
* گۆڤاری کاوه، ٧ شهریور ١٢٨٧ - ژمارەی ٢٤
* گۆڤاری مەهاباد، ژمارە ١٤٥
* لاپەڕەی جه‌عفه‌ری حوسێنپوور(هێدی) له فەیسبوک
## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٩١٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧
کاوە (کۆوار)

**گۆڤاری کاوه** بە زمانی فارسی، لە بەرلین دەرچووە و سەرنووسەرەکەی "سەید حەسەنی تەقیزادە(١٢٥٧–١٣٤٨ی ھەتاوی)" بووە. ئەو گۆڤارە دە دوو دەوراندا دەرچووە: دەورەی یەکەم کە لە سەردەمی شەڕی یەکەمی جیھانیدا بووە، دە نێوان ساڵانی ١٩١٦(١٢٩٤ی ھەتاوی) و ١٩١٩(١٢٩٨ی ھەتاوی) دا دەرچووە. دەورەی دووھەم دە نێوان ساڵانی ١٩٢٠(١٢٩٩ی ھەتاوی) و ١٩٢٢(١٣٠١ی ھەتاوی) دا دەرچووە. "کاوە" دە دەورەی یەکەمدا کە ھەر دوو حەفتەی ژمارەیەکی لێدەردەچووە، گۆڤارێکی سیاسی بووە؛ نێوەرۆکەکەی زۆرتر ئەو بابەتانەی گرتووەتەوە کە بە پشتیوانی لە ئاڵمان و ھاوپەیمانەکانی(عوسمانی، ئوتریش و بولغارستان) دەنووسران. دە دەورەی دووھەمدا کە مانگانە دەرچووە، باری سیاسییەکەی نەماوە و بووە بە گۆڤارێکی ئەدەبی- فەرھەنگی. ئەو گۆڤارە لەژێر چاوەدێریی دەوڵەتی ئاڵمانێ چاپ بووە و خەرجەکەشی ھەر لەلایەن دەوڵەتی ئاڵمانەوە دابین کراوە.

ساڵی ١٣٤٢ی ھەتاوی(١٩٦٣ی زایینی) گۆڤارێکی دیکەی فەرھەنگی- کۆمەڵایەتی بە ناوی «کاوە» لە «مونیخ»ی ئاڵمانێ دەرچووە کە «د. محەممەدی عاسێمی» سەرنووسەرەکەی بووە. بە وتەی سەرنووسەرەکەی کە ساڵی ٢٠٠٩(١٣٨٨ی ھەتاوی) لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە، ئەو گۆڤارەش ھەر بە نێوی «کاوە»ی «سەید حەسەنی تەقیزادە» کراوە.

## سەرچاوەکان
* لاپەڕەی جەعفەری حوسێنپوور (ھێدی) لە فەیسبووک
* ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی فارسی
جەمشید سەداقەتکیش

**دوکتۆر جه‌مشید سه‌داقه‌ت‌کیش** له‌ لێکۆڵه‌ران و نووسه‌رانی هه‌ڵکه‌وتووی بواری کوردناسی، به‌تایبه‌ت کورده‌کانی باشووری ئێران بوو، که‌ تا به‌ر له‌ لێکۆڵینه‌وه‌کانی به‌ڕێزیان، نه‌ناسرابوون. ئه‌و به‌ ئه‌وینه‌وه‌ که‌وته‌ شوێن‌پێی کورده‌کان له‌ ناوه‌ندی ئێرانه‌وه‌ تا که‌ناره‌کانی خه‌لیجی فارس.

## ژیان
دوکتۆر جه‌مشید سه‌داقه‌ت‌کیش، ساڵی  ١٣١٥ی هه‌تاوی(١٩٣٦ز) له‌ شاری "ئاباده‌"ی پارێزگای فارس له‌دایکبوو. خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌ ئاباده‌، خوێندنی ناوه‌ندی له‌ ئیسفه‌هان و خوێندنی به‌رزی له‌ تاران ته‌واو کرد؛ پاشان دوکتۆرای مێژووی له‌ ئه‌کادیمیای تاجیکستان وه‌رگرت. 
جه‌مشیدی سه‌داقه‌ت‌کیش له‌ دوای لێکۆڵینه‌وه‌ به‌نرخه‌کانی له‌ سه‌ر کوردانی "فارس" و "کرمان" و "شوانکاره‌"، پێوه‌بوو به‌ره‌و به‌رزاییه‌یه‌کانی "ته‌فتان" هه‌ڵکشێ و شوێن‌پێی کورده‌کان له‌ "به‌لووچستان" بگری. هه‌وڵێکی زۆریشی له‌م بواره‌دا دا، به‌ڵام به‌ کۆچی له‌ ناکاوی، ئه‌م دوایین لێکۆڵینه‌وه‌ی چاپ و بڵاو نه‌کرایه‌وه‌.

دوکتۆر جه‌مشید سه‌داقه‌ت‌کیش له‌ بابه‌ت هۆی لێکۆڵینه‌وه‌کانی له‌ سه‌ر مێژووی کورد ده‌ڵێ: ده‌مزانی که‌ له‌ ساڵانی که‌ونارادا پێنج هۆزی گه‌وره‌ی کورد له‌ فارس ژیاون. هه‌میشه‌ ئه‌و پرسیاره‌م له‌ خۆ ده‌کرد که‌ "ئه‌م هۆزانه‌ چیان لێهات؟" به‌ دوای ئه‌م پرسیاره‌دا، له‌ ساڵی ١٣٧٩ه هەتاوی(٢٠٠٠ز)وه‌ که‌وتمه‌ لێکۆڵینه‌وه‌. هه‌ر له‌ ده‌ڤه‌ری شیراز ٣ گوندی کوردم دۆزییه‌وه‌ که‌ به‌ر له‌ من هیچ‌که‌س، ته‌نانه‌ت داموده‌زگا ده‌وڵه‌تییه‌کانیش نه‌یانده‌زانی کوردن و هه‌ر به‌ تاجیک تۆمار کرابوون. ئیدی به‌ شوێنیدا گه‌لێکم کورد له‌ پارێزگاکانی باشووری ئێراندا دۆزییه‌وه‌ و سه‌ردانی گه‌ڕه‌ک و گوند و ماڵیانم کرد. وه‌ها ئۆگریان بووم که‌ زۆرجار خۆزگه‌م ده‌خواست منیش به‌ ڕه‌گه‌ز کورد بووایه‌م.

## بەرهەمەکان
شوێنه‌واره‌ چاپکراوه‌کانی بریتین له‌ ٧٠ کتێب و ٣٢٢ وتار به‌ زمای فارسی و ئینگلیسی، که‌ سێ کتێبی گرینگی :

* کردان پارس و کرمان، بڵاوکه‌ره‌وه‌ی سه‌لاحه‌ددینی ئه‌یوبی، ١٣٨١
* اخبار کردستان، بڵاوکه‌ره‌وه‌ی ته‌وه‌کولی، ١٣٨٩
* کردان شبانکاره‌، بڵاوکه‌ره‌وه‌ی علمی کالج، ١٣٩٠

به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌ر مێژووی کورده‌ و یه‌که‌میان ساڵی ١٣٨٩ به‌ زمانی کوردی وه‌رگێڕدرا و له‌ هه‌رێمی کوردستانی چاپ کرا.

## کۆچی دوایی

ئێواره‌ی ڕۆژی پێنج‌شه‌مۆ ١٢ی ڕێبه‌ندانی ١٣٩١ ڕێکه‌وتی ٣١ی ژانویه‌ی ٢٠١٣ به‌ هۆی نه‌خۆشیی شێرپه‌نجه‌، له‌ نه‌خۆشخانه‌ی *نه‌مازی*ی شیراز و له‌ ته‌مه‌نی ٧٦ ساڵیدا، چاوی هه‌میشه‌یی لێکنا و به‌یانه‌ی ڕۆژی هه‌ینی ١ی فێوریه‌ له‌ گۆڕستانی *دارولڕه‌حمه‌*ی شیراز نێژرا.

## سەرچاوە
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی




پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
دیێگۆ ڤێلاسکێس

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ھونەرمەند کە بە دەستی خۆی کێشراوەتەوە.
**دیێگۆ ڤێلاسکێس** (١٥٥٩-١٦٦٠)(بە ئیسپانی: *Diego Velázquez*) وێنەکێشی بەناوبانگی سەدەی حەڤدەی ئیسپانیایە. ڤێلاسکێس لە سێڤیلدا لە دایک بووە و لە مادریددا کۆچی دوایی کردووە. گرنگایەتیی ڤێلاسکێس لەوەدایە کە ناوەرۆکی دنیایی بە شێوەکاریی ئیسپانیا بەخشی.
## ژیانی
ڤێلاسکێس لە شاری سێڤیلدا لە دایک بوو. لەوێدا لە لای پاچێکۆ فێری شێوەکاری بوو و مامۆستاکەی کچەکەی بە ژنی پێ دا. دواتر چوو بۆ مادرید بۆ دەرباری فیلیپی چوارەم و بوو بە شێوەکاری بنەماڵەی پاشایەتی. ئەو گەلێک تابلۆی لە فیلیپ و بنەماڵەی پاشایەتیی ئیسپانیا کێشا. لە ساڵە دوایینەکانی ژیانیدا بوو بە بەرپرسی بەڕێوە بردنی کارەکانی کۆشکی پاشایەتی و بە ھۆی کاری زۆرەوە لە ساڵی ١٦٦٠دا تووشی یاو بوو و کۆچی دوایی کرد.
## کارەکانی
ئەمانە چەن تابلۆیەکی بەناوبانگی ڤێلاسکێسن:

* ئیناسێنتی دەھەم
* خانمە خزمەتکارەکان
* ڤێنووسی ڕاکێبی (ڤێنووس لە ئاوێنەدا)
* بادەنۆشەکان

## سەرچاوەکان
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 387- 395, World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٩
پۆل:مردووانی ١٦٦٠
پۆل:شێوەکارە ئیسپانیاییەکان
گەوھەری گەرمەسێر

**گەوھەری گەرمەسێر** ناوی فەرھەنگێکی کەڵھوڕی-عەرەبییە لە لایەن نێعمەت عەلی سایە، لەدایکبووی ١٩٤٧ی مەندەلی‌یەوە نووسراوە و ساڵی ١٩٨٨ لە بەغدا چاپ کراوە. فەرھەنگەکە سێ بەرگە و سەرجەم بریتییە لە ٧٥٠ لاپەڕە و پتر لە ١٢٠٠٠ وشە. گرینگیی ئەم فەرھەنگە لەوەدایە کە ئاوڕی لە لەھجەی دەوڵەمەندی کەلھوڕی داوەتەوە. بێگومان تۆمارکردنی وشە و زاراوەی لەھجە و بن‌لەھجە و شێوەزارەکانی زمانی کوردی نیازی سەرەکیی فەرھەنگنووسیی ئێستامانە؛ چونکە ئەم بەشەیە کە دەتوانێ پێداویستییەکانی زمانی کوردی دابین بکا و ببێتە ھۆی دەوڵەمەندیی زمانی نێوەستانداردی ئەمڕۆمان. 

## سەرچاوە
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی




## بەستەری دەرەکی
* فەرھەنگی گەوھەری گەرمەسێر لە سەری ئینترنەتدا

پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٩٨٨
ئێل گرێکۆ

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|تابلۆی دەرھێنانی جلەکانی مەسیح
**ئێل گرێکۆ**(بە ئیسپانیایی: El Greco) (١٥٤١- ١٦١٤) شێوەکاری بەناوبانگی سەدەی شانزە و حەڤدەی ئیسپانیایە.

## ژیان
سەبارەت بە ژیانی منداڵیی زانیاری زۆر کەمە. لە کرێتدا لە دایک بوو. لەوانەیە باپیرانی لە دوای ئەوەی کە ئەستەمووڵ کەوتە دەستی موسڵمانەکان لەوێوە چووبێتن بۆ کرێت لە یۆناندا (1433). دواتر ڕۆشت بۆ ڤێنیز کە لەوێ مەشقی شێوەکاری بکا. لە بەردەستی تیسییەندا (تیتان) شاگردیی کرد. دواتر ڕۆشت بۆ ڕۆم، دوای ئەوە بۆ مادرید بۆ لای فیلیپی دووھەم. لە ساڵی ١٦١٤دا لە تۆلێدۆدا کۆچی دوایی کرد.

## ناوەکەی
لەکرێت خۆی بەخۆی دەگوت **کیریاکۆس سیۆتۆکۆپۆلۆس**- واتە کوڕە خوداییەکە. لە ئیتالیادا بە ناوی **دۆمێنیکۆ سیۆتۆکۆپۆلۆس**ـەوە بانگ دەکر؛ لە ئیسپانیادا بە **دۆمینگۆ تیۆکۆپۆلی**؛ لە ئیمزاکەیدا کە بە ئەلفوبێی یۆنانی دەیکرد ناوی خۆی ئاوەھا دەنووسی **دۆمێنیکۆس تێوتۆکۆپوولۆس**؛ بە تێپەڕبوونی زەمەن ناوەکەی کورتەوە بوو و پێی دەوترێ **ئێل گرێکۆ**، ئەمە نازناوێک بوو کە لە ئیسپانیادا پێی درا (ئێل گرێکۆ بە زمانی ئیسپانیایی واتە پیاوە یۆنانییەکە).

## کارەکانی
بەناوبانگترین کارەکانی بریتین لە:
* ناشتنی کۆنت ئۆرگاز
* دەرھێنانی جل و بەرگی مەسیح

## سەرچاوەکان
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;380– 384, World Library, Inc., USA.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤١
پۆل:مردووانی ١٦١٤
پۆل:شێوەکارە ئیسپانیاییەکان
ئێم ئاڕ ئای

[چەپ|400px|وێنۆک|سیستەمێکی ئێم ئاڕ ئای ٣ [تێسلا، لە جۆری فیلیپس]]
**ئێم ئاڕ ئای** یان **وێناکردنی زرنگەی موگناتیسی** (؛ کورت کراوەی ساڕستەی Magnetic Resonance Imaging)، واتە **وێنەگرتنی زرنگەی موگناتیسی** بریتییە لە شێوەیەک لە شێوەکانی وێنەگری پزیشکی بە یارمەتی ڕێزۆنانسی مەگنەتیکی ناوکی ئەتۆم.
[چەپ|400px|وێنۆک|وێنەی ئێم ئاڕ ئای لە [دڵ لە کاتی لێداندا]]

## سیستمەکانی ڕۆژی ئێم ئاڕ ئای
ئەمڕۆکە زۆربەی سیستەمەکانی ئێم ئاڕ ئای ھێزی مەیدانی ٠/٢، ١، ١/٥، و ٣ تێسلایان ھەیە.

لە نەخۆشخانەکانی ئەمریکادا تا ٤ تێسلاش ڕی پێدراوە، بەڵام ژوور ٤ تێسلا تەنیا تایبەت بە کاری لێکۆڵینەوەی زانستییە.
گەورەترین بەرھەم ھێنەرانی سیستەمەکانی ئێم ئاڕ ئای لە دنیادا بریتین لە کۆمپانیاکانی: زیمێنس (ئەڵمان)، جی ئی (ئەمریکا)، تووشیبا (ژاپۆن) و فیلیپس لە (ھۆڵەند).

## بەکارھێننەکانی لە بواری پزیشکیدا
وێنە گرتن بە زرنگانەوەی موگناتیسی یان(MRI). تەکنیکێکە لە بوارەکانی پزیشکیدا لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی رابردووەوە بەکاردێت، MRI ڕێگە بە پزیشکەکان دەدات کە وێنەی دوو دووری بۆ سامپڵە سی دووریەکانی بەشەکانی لەشی مرۆڤیان دەست بکەوێت، MRI لەبواری پزیکشیدا بەخێرای پەرەی سەندووە چونکە MRI وێنەی وردوو روون دەدات کە ھاوبەشی دەکات لە لێکۆڵینەوە جۆرە جیاوازەکانی شانەدا واتە ئەتوانێ لێکۆڵینەوە لە جۆرە جیاوازەکانی شانەکانی ناو لەشی مرۆڤ بکات وەک ماسوولکە شانە دەمارە شانە بەستەرە شانە بەپێی بەکارھێنانە داواکراوەکان،

## سەرچاوەکان
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11859921 ویکیپیدیای فارسی]

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:مشتومڕی دۆزینەوە و داهێنانەکان
پۆل:مشتومڕی دۆزینەوە و داھێنانەکان
پۆل:تیشکناسی
سی تی سکەن

چەپ|400px|وێنۆک|سیستەمێکی سی تی سکەن
**سی تی سکەن** یان **تۆمۆگرافیای کۆمپیوتەری** () شێوەیەکی نوێی وێنەگری پزیشکییە. لەم شێوەدا جەستەی مرۆڤ یا دیکەی گیانەوەران بە یارمەتی تیشکی ئێکس، قاش-قاش دەکەوێتە بەرچاو و بەم شێوە بەشەکانی ناوەوەی ئەندامەکانیش دەردەکەون.

ئەمڕۆکە تەکنۆلۆژیای سی تی سکەن زۆربەی نەخۆشخانەکان و ناوەندەکانی توێژینەوەی دنیای گرتۆتە بەر.

## پێکھاتە و شێوەکار
سی تی سکەن لە ژمارەیەکی زۆر دەرخەر ی بچووک لە جۆری بژمێری بریسکەیی (Scintillator) پێک ھاتووە، ئەمانە تیشکی ئێکسی تێپەڕیو لە لەشی نەخۆش وەردەگرن و دەریدەخەن. پاشان  ئەلگوریتمە تایبەتییەکان، سیگناڵەکان دەسازنەوە و وێنەیەک دادەڕێژن. ڕەوتی گۆڕانی ئەم سیستەمانە لە حەفت بەرەی پێشکەوتندا (generation) دەکەوێتە بەر باس.

## کەڵکی تر
لە سی تی سکەن بۆ کاری بێجگە پزیشکیش سووە وەردەگرن، بۆ وێنە لە توێژینەوەکانی کۆناراناسی یان زانستی ماکەکان. لەم دواییانەدا فۆسیلی دایناسۆرێک لە لایەن گەورەترین سی تی سکەنی جیھان سەر بە کۆمپانیای بۆیینگی ئەمریکا، سکەن کرا.

## وێنەخانە

پەڕگە:CT Phantom 589B.JPG |فانتۆمی کۆنتڕۆڵکاری سی تی سکەن
پەڕگە:Prt gantryview.jpg|گەنتری و چۆن ڕاکشانی نەخۆش لە نێو سیستەمدا
پەڕگە:PET scan image.jpg |پێت سی تی - تێکەڵێک لە سیستەمەکانی پێت و سی تی کە وێنەی ئاناتۆمی+ میتابولیکی زۆر سەر بەرھەم دەھێنێ.
پەڕگە:CT scan gastric CD.jpg |وێنەی قاشێک لە کۆئەندامی ھەرس


## سەرچاوەکان
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11739969 ویکی فارسی]

پۆل:ناساندنەکانی ١٩٧٢
پۆل:پشکنینە پزیشکییەکان
پۆل:پێشەکییەکانی ساڵی ١٩٧٢
پۆل:تیشکناسی
میرزادە عیشقی

**محەممەدڕەزا** کوڕی حاجی سەید ئەبولقاسمی کوردستانی، ناسراو بە «میرزادەی عیشقی» ساڵی ١٨٩٣ لە ھەمەدان لە دایک بوو و ساڵی ١٩٢٤ لە تاران تیرۆر کرا.

## ژیان
عیشقی لە مێژووی ئەدەبی ئێراندا، ناوبانگی بە وێژەرێکی توانا و شاعیرێکی شۆڕشگێڕ ڕۆیشتووە. زمانی ئەو لە شێعردا، توندوتیژ بوو و بێباکانە بە دیکتاتۆرەکانی سەرووی دەسەڵات ھەڵدەپڕژا. لە دەورانی شەڕی یەکەمی جیھانیدا ڕۆیشتە ئەستەنبوڵ و لە دارولفنوونی ئەوێ خوێندی و پاشان گەڕایەوە تاران. لە سەردەمێکی پڕ گێرەو کێشەی کۆمەڵایەتی و سیاسی، یانی ئاخروئۆخری دەسەڵاتی قاجاڕ و سەرەتای دیکتاتۆرییەتی ڕەزاشای پەھلەویدا، ڕۆژنامەی «قرن بیستم»ی لە خاکەلێوەی ساڵی ١٣٠٠ی ھەتاوی دەرکرد. عیشقی بە بێ وەبەرچاوگرتنی ھەر چەشنە بەرژەوەندییەکی کەسی، توندترین ڕەخنەکانی خۆی لە ئاست بیروباوەڕە دواکەوتووەکانی کۆمەڵگای ئێرانی و ھەروەھا سیاسەتی سەردەمدا دەردەبڕی و بێباکانە لە ئاو و ئاوری دەدا. ئەم ھەڵوێستانەی عیشقی بووبە ھۆی ئەوە کە ڕۆژنامەکەی پاشی دوو مانگ، بە ماوەی ھەژدە مانگ ببەسترێ. لەو ماوەیەدا توانیبووی پێنج ژمارەی ١٦ لاپەڕەیی دەربکا. عیشقی لە خولی دوویەمی ڕۆژنامەکەیدا، لە بەفرانباری ١٣٠١ تا خاکەلێوەی ١٣٠٢، توانی ١٦ ژمارەی چوار لاپەڕەیی دەربکا. ساڵی ١٣٠٣ تەنیا ژمارەیەکی ھەشت لاپەڕەیی لە ٧ی پووشپەڕ دەرکرد، کە دوایین ژمارەی ڕۆژنامەکەی بوو. پێنج ڕۆژدوای ئەم ژمارەیە، واتە لە ١٢ی پووشپەڕ، بە پیلانی ڕەزاشا، بە دەستی دوو کەس لە ھاوشارییەکانی خۆی، لە حەوشەی ماڵەکەیدا تیرۆر کرا.

## نموونەی ھۆنراوەکانی

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤
پۆل:مردووانی ١٩٢٤
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی ھەمەدان
زەینەلعابدین مەراغەیی

**زه‌ینه‌لعابدینی مه‌راغه‌یی** كوڕی مه‌شه‌دی‌عه‌لی، كوڕی حاجی ڕه‌سووڵ، كوڕی حاجی عه‌بدوڵڵا، كوڕی حاجی هه‌مزه‌خان له‌ بنه‌ڕه‌تا له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی ئاغاوه‌تی كورده‌كانی باكووری سابڵاغ بوو. 

## ژیان

باوباپیرانی زه‌ینه‌لعابدین، له‌ دوای سه‌رده‌می نادرشادا  به‌ شوێن كاری بازرگانییه‌وه، ڕوویان کرده‌‌ مه‌راغه‌.
حاجی زه‌ینه‌لعابدین له‌ مێژووی ئه‌ده‌بی ئێراندا ناوێكی ناسراوه‌ و كتێبه‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی به‌ ناوی "سیاحتنامه‌ی ابراهیم‌بیگ" پله‌ی ژوورووی هزر و بیری ئه‌و له‌ سه‌رده‌می تاریك و دیكتاتۆرییه‌تی ئاخرو ئۆخری قاجاردا نیشان ده‌دا. پسپۆڕان و لێكۆڵه‌رانی ئه‌ده‌بی ئه‌و سه‌رده‌می زمانی فارسی، سه‌یاحه‌تنامه‌كه‌ی ئه‌و به‌ به‌رهه‌مێكی گرینگ ده‌ده‌نه‌ قه‌ڵه‌م، كه‌ شوێنێكی به‌رچاوی له‌ شۆڕشی مه‌شرووته‌ی ئێراندا هه‌بووه‌. له‌ ڕاستیشدا ئه‌وه‌ی له‌و كتێبه‌دا باسی لێكراوه‌، نیشانه‌یه‌كی به‌رچاوی بیرتیژی و تێگه‌یشتوویی نووسه‌ره‌كه‌یه‌تی، كه‌ چه‌ندین ده‌ساڵ له‌ زه‌مانی خۆی له‌پێشتر بووه‌ و له‌ جه‌غزێكی به‌رفراوانتردا بیری كردووه‌ته‌وه‌. حاجی زه‌ینه‌لعابدین له‌و كتێبه‌دا ڕه‌خنه‌ی توند و تیژ له‌ كاربه‌ده‌ستانی ده‌وڵه‌تی قاجار ده‌گرێ و كۆمه‌ڵگای دواكه‌وتووی ئه‌و سه‌رده‌م هه‌ڵده‌سه‌نگێنێ و به‌ بیرێكی دێموكراتانه‌وه‌ پێشنیاری چاره‌سه‌ریی گیروگرفته‌كان ده‌كا. كتێبه‌كه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا به‌ بێ ئاشكرا كردنی ناوی خاوه‌نه‌كه‌ی، چه‌ند جارێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئێران چاپ ده‌كرێ و له‌ ناوه‌وه‌ی وڵاتدا بڵاو ده‌كرێته‌وه‌. ئه‌و كتێبه‌ سه‌رجه‌م سێ به‌رگه‌، كه‌ به‌رگی یه‌كه‌می له‌ ١٨٩٥ و دوایین ساڵه‌كانی پادشایه‌تیی ناسره‌ددین‌شادا، له‌ قاهیڕه‌ چاپ كرا. پاشی ده‌ ساڵ، به‌رگی دوویه‌می له‌ زه‌مانی موزه‌ففه‌ره‌ددین‌شادا، جارێك له‌ "كه‌لكه‌ته‌" و جارێكی تریش له‌ "لاهوور" چاپ كرا. چوار ساڵ پاشان، به‌رگی سێیه‌م له‌ ١٩٠٩ له‌ "تاران" چاپ كرا. نووسه‌ر له‌ به‌رگی سێیه‌می كتێبه‌كه‌یدا ناوی خۆی ئاشكرا ده‌كا و خۆی به‌ بازرگانێكی دانیشتوی ئه‌سته‌نبوڵ ده‌ناسێنێ.
حاجی زه‌ینه‌لعابدینی مه‌راغه‌یی، نموونه‌یه‌كی ئاشكرا و به‌رچاوی لێهاتوویی مرۆی كورده‌، كه‌ وه‌كی سه‌دان زانای تر، شوێنی گرینگی له‌ كۆمه‌ڵگای ئێرانی و وێژه‌ی فارسیدا داناوه‌ و به‌ هۆی هه‌ڵوه‌دا بوون و خزمه‌تی به‌ده‌ر له‌ كۆمه‌ڵگای كورده‌واری، ورده‌ ورده‌ ناوی له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌كانی كۆمه‌ڵگای خۆی سڕاوه‌ته‌وه‌ و وه‌كی بیانییه‌ك سه‌یری كراوه‌.

## سەرچاوە
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی 




پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
تەشەنا

**تەشەنا**  بریتییە لە تێچوون، بڵاوە بوون و گەشە کردنی میکرۆب و مشەخۆر لە برین یا ئەندامێکی زیندوو (میواندار).  ئۆرگانیسمی میکرۆبی، جەستەی خانەخوێ دەکاتە خوانی بژیوی خۆی و تێدا دەگەشێتەوە و پەرە دەستێنێ. ھۆکارەکانی تەشەنا بریتین لە جۆرەکانی مشەخۆر، ڤایرووس، پریۆن و کارگ و....

کۆئەندامی بەرگریی جەستەی نەخۆش بە شێوەی ئاسایی لەگەڵ ئەم  میوانە بیانییەدا بەربەرەکانێ دەکا. بەم ھۆیەوە لە قۆناخەکانی سەرەتاییدا دیاردەی ھەو کردن ڕوودەدات.

پزیشکی پسپۆڕی تەشەنا دەتوانێ بە نواندنی دەرمان، ڕەوتی نەخۆشییەکە بەرەو باش بوون ببات.

## ناسینەوە
ناسینەوەی چڵک لە کتوپڕێکدا ناکرێ، بەڵام پزیشک دەتوانێ لە کاتی شک کردن لە ھەرجۆرە تەشەنایێ، لە ئەزموونەکانی خوێن، میز یان **کشتی خڵتی سی** یارمەتی بگرێ. ھەروەھا ڕادیۆگرافی سینگ و ئەزموونی پیسیش بەسوودە. بۆ دڵنیا بوون لەوەی کە سەرچاوەی تەشەناکە، مێشک نییە، لە شلەی مێشک - پەتەمازە (CFS) نموونەیەک ھەڵدەگرن و دەیخەنە ژێر تاقی کردنەوە.

لە منداڵاندا  سیانۆز (شین بوونەوەی پێست)، تاکی پنی (ھەناسە سواری]] و بزڕکانی پێست نیشانەی تەشەنای تووشە.  نیشانەیەکی گرنگی تر تا و یاوی ژوور٣٩ پلەی سانتیگرادە. ناساندنی ھۆکاری تەشەنا زۆر گرنگە و دەبێ دەسبەجێ جۆری ئۆرگانیسمی بەدیھێنەری چڵک دەسنیشان بکرێ تا پزیشک بتوانێ جۆری دەرمانەکە دەسنیشان بکات. تەشەنای ڤایرووسی بە دەرمانی دژەچڵک (ئانتی بیووتیک) چارەسەر نابێت.

## نیشانەکان و لێکەوتەکان
* ماندوویی درێژخایەن زیاتر لە سێ مانگ
* دابەزینی لە پەستای کێشی لەش
* عارەق کردنی شەوانە
* ھەست بە ئێش و کزانەوەی ماسوولکەکانی لەش
لێکەوتەکان
* لە لێکەوتە خراپەکانی چڵکی تووش دەتوانین ئاماژە بکەین بۆ: دابەزینی ئاستی ھۆشیار (دابەزینی وریایی)، لە گۆ کەوتن و کاردانەوە نەمانی مرۆڤ لە ھەمبەر دنەکانی دەوروبەر.

## پارێز و دەرمان

بە پێی ھۆکاری چڵک، پزیشک دەتوانێ لە دەرمانەکانی ئانتی بیووتیک (چڵکی بەکتریایی)، دژەکارگ، دژەڤایرووس (وەک ئاسایکلۆڤیێر) و یان دژەلاکوت (وەک مبندازۆڵ) کەڵک وەربگرێت. بە گوێرەی ڕادەی تووشی چڵک، پزیشک جۆری دەرمانەکە لە خۆراکییەوە بۆ وەشاندن دەگۆڕێت.

باشترین ڕێگای خۆپاراستن لە نەخۆشی چڵکی: شۆردنی لەپەستای دەستەکان، بەکار ھێنانی دەسکێش لە کاتی دەست لێدانی کەسی نەخۆش، بەکار ھێنانی ماسک لە کاتی تەشەنە کردنی نەخۆشی چڵکی و جیاکردنەوەی زبڵە چڵکییەکان.

## سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=9984874 ویکی فارسی]

پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
پۆل:ئاھۆناسی
کێم

**کێم** بریتییە لە ئاوێکی زەرد یا سپی کە بەھۆی تەشەنای بەکتریایی لە ئەندامی تووشیار دەردێت. کۆبوونەوەی کێم لە شوێنێکی داخراو لە شانەکانی لەشدا بە ناوی کوان دەناسرێت. زیپکە کێمێکە کە لە ژێر پێستدا دەردەکەوێت.

کێم پێکھاتووە لە: خانە مردووەکان، لاشەی میکرۆبەکان و نۆترۆفیلەکان و ماکی کیمیایی کە لە دژی یەکتر دەریان کردووە.

ئەگەر کێم زۆر نەبێ، بە نامۆخۆرەکانی لەش  تیدەچن، دەنا بۆ بەرگری لە قووڵ بوونەوە و پەرە سەندنی چڵک، دەبێ کون بکرێ و خاڵی بکرێت.

## سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=10727246 ویکیپیدیای فارسی]

پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
تاڤگەی ئەوین

**تاڤگەی ئەوین** ناوی حەوتەمین بەرھەمی چاپکراوی «مامۆستا مەلا عومەری ساڵحی(کۆلیل)»ە، کە وەرگێڕاوی کۆمەڵە غەزەلیاتی «حافزی شیرازی»یە بۆ سەر زمانی کوردی. وەرگێڕانی شاکارە ئەدەبییەکانی جیھانی، پێویستییەکی پەرتووکخانەی کوردییە و بێ‌گومان دیوانی حافزیش یەکێکە لەو شاکارانە، کە ئاوازەی گەیشتووەتە وڵاتانی دوور و نزیک و بە زۆربەی زمانە زیندووەکانی ئەمڕۆش وەرگێڕدراوەتەوە. ئێستا ئیتر حافز تایبەت بە سنووری زمانێکی دیاریکراو نییە و دەیان نەتەوەی دنیای ئێمە بە زمانی زگماک دەیخوێننەوە و چێژی لێوەردەگرن. مامۆستا مەلا عومەری ساڵحی، بە پاڵپشتی ئەزموونێکی ئەدەبیی دەوڵەمەندەوە، ھەوڵێکی پتر لە ٣ ساڵەی بۆ ئەم وەرگێڕانە دا و لە ئاستانەی حەفتایەمین ساڵی تەمەنیدا، شیاوترین یادگاریی خۆی پێشکەش بە کتێبخانە کوردی کرد. لە بابەت تایبەتمەندییەکانی ئەم ھەنگاوە گرینگەوە، باشتر وایە تاڤگەی ئەوین ھەڵدەینەوە و لە زمان مامۆستا ساڵحی‌یەوە ببیسین:

«گەلێک جێگای شانازی و بەختەوەرییە کە کارێکی وەھا دژوار و بوێرانە بۆ ھەوەڵ‌جار لە لایەن کۆلیلێکی ھەژارەوە، لە سەر ھەمان کێشی عەرووزی و وەزنی تایبەت بە ھەر کام لە غەزەڵەکان وەرگێڕدراوە. لە پاش وەرگێڕانی ھەر یەک لە غەزەڵەکانی خاجە، بەیتێکیش لە وەرگێڕ، بە یاری‌وەرگرتن لە ھیممەتی لیسانولغەیب، بە دوادێڕی شیعرەکان زیاد کراوە. ھێنانی ئەم تاکەبەیتانە لە پاش ھەر غەزەڵێک، بۆ ئەوە بوو کە ئەو ئارم و مۆرە، جەخت لە سەر ئەوە دانێ ئەم کارە ئەگەر چاکە یا خراو، تەنیا بەرھەمی فرمێسکی ئاڵ و ڕەنجی چەند ساڵەی کۆلیلێکی عاشقە. تا جێگەیەک ڕێگەم بووبێت، ھەوڵم داوە بۆ ئەم وەرگێڕانە لە ھەموو زاراوەکانی کوردەواری کەڵک وەربگرم. ھەڵگەڕاندنەوەی دەقاودەق و وشە بە وشە، بە تایبەت لە شیعردا کە تژییە لە چواندن(تەشبیە)، تەوس و توانج(تەعریز)، خوازە(ئیستیعارە)، زیپک و کینایە، و یاسای یەکجار زەریف و جوانکیلە و... کارێکی نەگونج و تەنانەت ناحەزە و ڕەنگە شان و شکۆی شیعرەکەش بخزێنێ. ھەر بەم بۆنەوە لەم کارە خۆم پاراستووە و لە زۆر جێگەدا تەنیا مەبەست و کاکڵەی ھەستی خاجەم ڕەچاو کردووە. بێ‌گومانیشم وتەی شارەزایان لەم بوارەدا ڕاستە کە دەڵێن: وەرگێڕاندن بە مەبەست و ھاوشان، گەلێ دژوارترە لە وەرگێڕاندنی دەقاودەق و ڕاستەوخۆ. ھەرچەند بڕێ شاعیر ئەمجۆرە وەرگێڕاندنانە ناو نانێن تەرجەمە و بە شیعری خۆیان لە قەڵەم ئەدەن و ناسنامەکەی بە نازناوی خۆیانەوە دەردێنن، بەڵام کارێکی وا بە کۆلیلێکی بێ‌تین و ھەژار ناکرێت و ناکەوێ. ھەر وەک خوێنەرانی ھێژا ئاگادارن، گەلێک دیوانی حافز شرۆڤە و چاپ و بڵاو کراوەتەوە کە تا ڕادەیەک لە ڕووی ئەژماری غەزەڵیات، چۆنیەتیی ڕیزبەند و چنینی غەزەڵەکان و... جیاوازییان لەگەڵ یەک ھەیە. تاڤگەی ئەوین لە ڕووی دەقی دیوانی حافز، ساغکراوەی عەللامە قەزوێنی، کە بە لێکدانەوەی د. خەلیل خەتیب‌ڕەھبەر لە ساڵی ١٣٦٣ی ھەتاوی لە چاپخانەی سعید نو چاپ و بڵاو کراوەتەوە، وەرگێڕدراوە. بەپێی ئەم نوسخە جێ‌بڕوا و متمانەیە، ئەژماری سەرجەمی غەزەڵەکان دەبێتە ٤٩٤ غەزەڵ و یەک قەسیدە؛ کە لەم تاڤگەی ئەوینەشدا غەزەڵە کوردییەکان ڕاستەوڕاست وەکوو ئەو نوسخە چنراون.»

دوو نموونەی وەرگێڕانەکە لەگەڵ دەقی ئەسڵی، دەخەمە بەر دیدی خوێنەران:

**فارسی**

 
**کوردی**

**فارسی**

**کوردی**

## سەرچاوە
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی 




پۆل:ئەدەب
پۆل:شیعر
پۆل:شیعرەکانی حافزی شیرازی
قاسم ئیسماعیلزادە

**مامۆستا قاسم ئیسماعیل‌زاده‌** هونه‌رمه‌ندی خۆشنووس، کوڕی ئه‌حمه‌د، کوڕی میرزا سمایل، کوڕی ئاغا ته‌ها، ساڵی ١٣١٦ی هه‌تاوی ڕێکه‌وتی ١٩٣٧ له‌ شاری مه‌هاباد، له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئۆگری شێعر و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر له‌ دایک بوو.

## ژیان

له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئۆگری شێعر و ئه‌ده‌ب و هونه‌ر له‌ دایک بوو. له‌ منداڵییه‌وه‌ سه‌ره‌تاکانی خۆشنووسی و "خه‌تی ته‌حریری" له‌ خزمه‌ت باوکییه‌وه‌ ده‌ست پێکرد. ساڵی ١٣٣٨/١٩٥٩ له‌ فێرکردن و بارهێنان دامه‌زرا و به‌ ماوه‌ی ٣٥ ساڵ له‌ په‌نا ته‌دریسی علوومی ئینسانی، ئه‌رکی فێرکردن و ڕاهێنانی خه‌ت و نه‌قاشی له‌ خوێندنگه‌کاندا وه‌ئه‌ستۆ گرت و سه‌رکه‌وتووانه‌ ژماره‌یه‌کی زۆری شاگرد له‌م بواره‌دا پێگه‌یاند. هه‌رچه‌ند ساڵی ١٣٧٣/١٩٩٤ خانه‌نشین کرا، به‌ڵام نه‌ک هیچی له‌ هه‌وڵه‌کانی خۆی که‌م نه‌کرده‌وه، به‌ڵکوو به‌ به‌ڕێوه‌بردنی کلاسه‌کانی خۆشنووسی و دانانی پێشانگای به‌رده‌وامی ساڵانه‌، هه‌وڵه‌کانی پتر کرد. مامۆستا ئیسماعیل‌زاده‌ ئه‌ندامی "لێژنه‌ی خۆشنووسانی ئێران" و خاوه‌ن بڕوانامه‌ی "فه‌وقی مومتاز"ه‌. به‌ هه‌ر دوو ده‌ستی ڕاست و چه‌پ وه‌ک یه‌ک ده‌نووسێ و هاوکاتیش به‌ دوو قه‌ڵه‌م‌قامیش و به‌ هه‌ر دوو ده‌ست ڕسته‌یه‌ک له‌ چه‌پ و ڕاسته‌وه‌ ده‌نووسێ و هونه‌رمه‌ندانه‌ تێکه‌ڵیان ده‌کاته‌وه‌؛ که‌ ئه‌وه‌ تا ئێستا جگه‌ له‌ خۆی، له‌ که‌سێکی تر نه‌بینراوه‌. گرینگی و تایبه‌تمه‌ندیی کاری کاک قاسم له‌وه‌ دایه‌ که‌ وه‌ک پێشڕه‌و ئاوڕێکی زیاتری له‌ ئه‌ده‌بی کوردی و دیوانی شاعیرانی کورد داوه‌ته‌وه‌ و بۆ یه‌که‌م‌جاریش ساڵی ١٣٨٧/٢٠٠٨ ئه‌لبۆمێکی تاقانه‌ی هونه‌ری به‌ ناوی "کۆلکه‌زێڕینه‌" بڵاو کرده‌وه‌ که‌ بریتی بوو له‌ جوانترین نموونه‌ شێعری ١٥٤ شاعیری کورد له‌ کورده‌کانی باکووری خۆراسانه‌وه‌ تا شاعیرانی که‌لهوڕ و گۆران و له‌ک و لوڕ. بنه‌ماڵه‌ی ئیسماعیل‌زاده‌ هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ به‌ خه‌تخۆش ناسراون و باب و باپیرانیان سه‌ریان به‌ کاری ئه‌ده‌ب و هونه‌ره‌وه‌ بووه‌. ئه‌رشیڤێکی کتێبی ده‌ستنووس و به‌یاز و که‌شکۆڵی ئه‌ده‌بی کوردی و فارسی و سه‌دان لاپه‌ڕه‌ نامه‌ی مێژوویی و ئه‌ده‌بی و ژماره‌یه‌کی زۆر وێنه‌ی نایاب له‌و بنه‌ماڵه‌یه‌دا به‌جێماوه‌ که‌ به‌خته‌وه‌رانه‌ زۆربه‌یان له‌ لای مامۆستا قاسم ئیسماعیل‌زاده‌ پارێزراون و تا ئێستا چه‌ندین جار له‌ لایه‌ن لێکۆڵه‌رانه‌وه‌ که‌ڵکیان لێوه‌رگیراوه‌. له‌و که‌شکۆڵانه‌دا نموونه‌ هۆنراوه‌ی سه‌دان شاعیری ناسراو و نه‌ناسراوی کورد و فارس و ده‌یان نامه‌ و به‌ڵگه‌نامه‌ی گرینگ هه‌یه‌ که‌ ده‌توانن سوودی گه‌وره‌ به‌ ئه‌ده‌ب و مێژووی نه‌ته‌وه‌که‌مان بگه‌یه‌نن.

## پیشەنگا






## سەرچاوە
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی 




پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خۆشنووسانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
بزوێنەر

وێنۆک|بزوێنەری سووتانی ناوەکیی V6، ئۆتۆمبیلی مێرسێدێس
**بزوێنەر** یان **مۆتۆر** (لە بنەڕەتدا وشەیەکی لاتینییە و بە مانای بزوێنەر و جووڵەپێکەرە) مەکینەیەکە داڕێژراو بۆ گۆڕینی وزە بە جووڵەی میکانیکی. بزوێنەرە گەرمایییەکان کە بریتین لە بزوێنەرەکانی سووتانی ناوەکی و بزوێنەرەکانی سووتانی دەرەکی (وەکوو بزوێنەری ھەڵم) بۆ دروستکردنی گەرما و پاشان دروستکردنی جووڵە لەو گەرمایە، سووتەمەنی بەکار دەبەن. بزوێنەرە کارەبایییەکان وزەی کارەبایی دەکەن بە جووڵەی میکانیکی، بزوێنەرە ھەوایییەکان ھەوای پەستاوتە بەکار دێنن و ئەوانی تر - وەکوو ئەوانەی وا کاتژمێرەکان دەخەنە کار وزەی ئێلاستیک بەکار دەبەن. لە سیستەمە بایۆلۆژیکییەکاندا، بزوێنەرگەلی گەردی، وەکوو میووزین لە ماسوولکەکاندا، بۆ دروستکردنی جووڵە وزەی کیمیایی بەکار دەبەن.
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەشەکانی ئۆتۆمۆبیل
پۆل:بزوێنەرەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیای بزوێنەر
ئاسمان بێ مەرزە

**ئاسمان بێمەرزە** ناوی کۆمەڵە ھۆنراوەی «ئیسماعیل حوسێن پوور»ە کە بریتییە لە ١٠٠ سێخشتی کرمانجی، ساڵی ١٣٨٩ لە بوژنوورد، لەلایەن «بڵاوکەرەوەی جیھانی»یەوە لە تیراژی ٣٠٠٠ دانەدا، بە گەڵاڵە و دیزاینی «مەرزییەی شادکام» چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

سێخشتی شێوەیەک ھۆنراوەی فۆلکلۆریی کوردەکانی باکووری خۆراسانە کە لەسەر ئاوازی جۆربەجۆر بە دووتار و دەنگی «بەخشی»یەکان دەگوترێ.

سێ خشتییەکان سەرجەم ھەشت بڕگەیین و لە سێ دێڕدا تەواو دەبن. بابەتی ئەم ھۆنراوانە لەسەر کوڵوکۆی دەروون و ناڵەی جودایین، کە حەسرەتی دووری و باسی بەجێھێشتنی زێد و نیشتمانە. دەنگبێژان لە داڵانی سەدان ساڵەی زەمانەوە حەکایەتی کۆچی زۆرەملی بۆ بەرەی نوێ دەگێڕنەوە و دووتاری کرمانجییش بە گریان ھاوڕێیەتیان دەکا؛ وەک ئەم دوو نموونەیە:

مامۆستا کەلیموڵڵای تەوەحودی لە کتێبی «ترانەھای کورمانجی خراسان» دا ٢٠٢ سێخشتی بە وەرگێڕانی فارسییەوە، بۆ یەکەمجار کۆ کردووەتەوە. بە دوای ئەودا، کەسانێکی تریش دەستیان داوەتە کۆکردنەوەی سێ خشتییەکان  و کارە پیرۆزەکەی مامۆستا تەوەحودیان درێژە پێداوە. ئەم سێخشتییانە تا ڕادەیەک کاریان کردووەتە سەر ڕوح و ھەستی شاعیرانی کورمانجی خۆراسان، کە ئەوانیش سەرەڕای شێوازی نوێ، زۆر جار سۆزی دەروونی خۆیان ھەر لەم قالبەدا دەردەبڕن. مامۆستا ئیسماعیلی حوسێنپوور لەم بەرھەمەیدا، ھەستی خۆی لە ١٠٠ سێخشتیدا دەرخستووە، کە بەم ھۆیەوە تام و چێژێکی تەواو فۆلکلۆری ھەیە و ئەگەر ناوی شاعیری بەسەرەوە نەبوایە، بە زەحمەت لەگەڵ ئاواڵدووانە گەلەرییەکەی جیا دەکرایەوە. حوسێنپوور سێ خشتییەکان ی بە ھەر دوو شێوەی ئەلفوبێی عەرەبی و لاتین نووسیوە و لە دواییشدا بە فارسی وەریگێڕاون. پێشەکییەکی کوردیشی لە سێ لاپەڕەدا بۆ نووسیوە و لە ھەشت لاپەڕەشدا کورتەیەکی خوێندنەوە و نووسینی کوردی بە ھەر دوو ڕێنووس بۆ خوێنەرانی شی کردووەتەوە.

## دە نموونە لە سێ خشتییەکان ی ئەم کۆمەڵە ھۆنراوەیە
دە نموونە لە سێ خشتییەکان ی ئەم کۆمەڵە ھۆنراوەیەی بەڕێزیانم ھەڵبژاردووە و مانا سۆرانییەکەیانم لە پێش نووسیوە و ھەوڵم داوە زۆر لە ئەسڵەکە دوور نەکەومەوە. ئاشکرایە کە تەنیا مەبەستم تێگەیاندنی خوێنەران بووە لە قسەی دڵی شاعیر، نەک وەرگێڕانی شێعر.

**١**

**٢**

×××

**٣**

×××

**٤**

×××

**٥**

×××

**٦**

×××

**٧**

×××

**٨**

×××

**٩**

×××

**١٠**

## سەرچاوەکان
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی



پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە ئێرانییەکان
زیپکە

**زیپکە** یا **قنچکە** () بریتییە لە کوانی زۆر ورد لە پێست کە زۆر جار کێمی تێدایە.
ئەو زیپکانەی لەسەر ڕوومەتی تازەلاواندا دەردێ، بە جوانەزوە دەناسرێت.
مەبەست لە زیپکە ئەو گرێ بەرزەی پێستە، شلەیەکی تێدایە و لە ئەنجامی داخستن یا گیرانی
ڕژێنە چەورییەکان و کەناڵی تاڵە مووەکان، بە ھاوکاری ھەندێک بەکتریای ناو پێست و زۆربوونی چەوریی پێست دروست دەبێت، زۆربەی زیپکەکان لە ڕوخسار، مل، شان، پشت و سنگ دەردەکەون. زیپکە لە نێو گەنجان زۆر باوە، بە زیپکە لە نێو گەنجان زۆر باوە، بە جۆریک لە تەمەنی ھەرزەکاریدا. ٪٧ بۆ ٨٧ی خەڵکی تووشی دەبن. بە گوێرەیی سەختییەکەی، زیپکە دەبێتە ھۆی خەمۆکی دەروونی و برینی پێست جێدەھیڵێت، بەڵام ھەر چەندە زووتر چارەسەر بکرێت، دەرھاویشتەکانی کەمترن. نیشانە کانی زیپکە: بەپێی سەختی و جۆرەکەی، نیشانەکانی زیپکە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازن.

## پێشانگا

پەڕگە:Teenager-with-acne.jpg|
پەڕگە:AcneVulgarisUSMIL.jpg|
پەڕگە:Blackheads.JPG |


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زاراوەکانی پێستناسی
کوان

**کوان** یا **دومەڵ** بریتییە لە کۆبوونەوەی کێم لە ھەر شوێنێکی داخراوی لەشدا کە دەبێتە ھۆی ماسین و ھەوکردنی ئەو شوێنە.

سەرەتا ھۆکاری نەخۆشی (وردەئۆرگانیزم) بە دەردانی ژار و زیان گەیاندن بە خانەکانی لەش، بواری ھەڵماسین و ھەو کردنی شانەکان خۆش دەکا، قۆناخەکانی دوایی بریتییە لە: بەردرانی ئانتی بادی لە لایەن خانەکانی بەرگری ئەو شوێنە، بەربوونی سایتۆکین، کارا بوونی سیستەمی کامپێڵمێنت، کۆبوونەوەی خانەکانی بەرگری و ... .

دەوری کوان بە کۆمەڵێک  خانەی ئاسایی و ساخ  داپۆشراوە کە خۆیان لە گەزندی زیانۆکەکان پاراستووە. ئەم کەپسوولە ئەگەرچی بەر بە تەشەنای کوان بۆ شوێنێکی تر دەگرێ، بەڵام ناھێڵێ خانەکانی بەرگریش ھۆکاری نەخۆشییەکە لە ناوبەرن.

چارەسەری کوان پێویستی بە درگادان، کورتاژ و بڕێجار دەرمانی ئانتی بیوتیکە.

## ناوەکانی تر
لە فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینەدا ئەم وشانە وەک بەرامبەرێک بۆ وشەی کوان ھاتووە: کۆڤان، کونێر، گۆنر، مادە، قونێر، دمەڵ

جۆرەکانی کوان لە فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینەدا:
* چافک: جۆرێک کوانی بە بلۆق
* ھاڵە: جۆرێک کوانی سپیواشە
* ئارێنج: جۆرێک کوانی بن ھەنگڵ (بنباڵ)

## ھەروەھا بڕوانە
* نەخۆشییە پێستییەکان
* لیرگ
* جوانەزوە
* زیپکە
* بیرۆ

## سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11279850 ویکیپیدیای فارسی]

پۆل:نەشتەرگەریی گشتی
میز

وێنۆک|میز

**میز** تراوێکە لە لەشی مرۆڤدا کە لە ئەنجامی کاری گورچیلەکان دروست دەبێ. ئەم تراوە دەبێتە ھۆی پاککردنەوەی خوێن لە بەرھەمەکانی مێتابۆلیزم.

## پەراوێزەکان


پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
بیرۆ

**بیرۆ** () جۆرێک ھەڵپفان و ھەوکردنی پێستە، کە زۆرجار بلۆق دەکا و کێمی لێ دەڕژێ و دەبێتە قرتماخە.

نەخۆشی بیرۆ، ھەوکردنی ئەپیدێرمە کە دەتوانێ ببێتە ھۆی خورین، ھەڵپفان، سووربوونەوە، داپڵۆخان و ... .

## ناوەکانی تر
لە فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینەدا بۆ بابەتی «بیرۆ» ئەم وشانە ھاتووە:
* بیرۆڤ: بیرۆ
* سەودا و سەودایی، گزنەک و گەزەنەک: بیرۆی تەڕ
* گەزنەک: کەسێ کە بیرۆی تەڕی ھەیە.

## جۆرەکانی بیرۆ
جۆرەکانی بیرۆ بە سێ بەش دابەش دەبێت:
# **تەڕەبیرۆ** یا بیرۆی تووش: بریتییە لە بلۆقی سووری کێمدار کە زۆر دەخورێ. ئەم بیرۆیانە لە چەن کاژێر تا ٢-٣ ڕۆژ سەرھەڵدێنن و چەن ڕۆژ تا چەند حەفتە  دەخایێنن و پاشان ھێور دەبنەوە و دادەکوژێن.
# **وشکەبیرۆ**: پووڵەکە-پووڵەکەبوونی پێست، وێڕای خورین بەڵام بێ بلۆقی کێمدار.
# **کۆنەبیرۆ**: وشکە بیرۆی کۆنی درێژخایەن کە پێست قەڵەش-قەڵەش دەبێ و دەخورێ.

## ھەوکردنی پێست (دێرماتیت)
زۆرجار دوو وشەی ھەوکردنی پێست (دێرماتیت) و بیرۆ وەک یەک بەکار دێن، بەڵام دروستتر وایە کە ئەگەر ھۆکارێکی دەرەکی لە ئارادا بوو، لە ھەوکردنی پێست کەڵک وەربگرین و ئەگەر ھۆکاری دەرەکیش  نەبوو و نەخۆشییەکە لە خودی نەخۆشەوە سەری ھەڵدابوو، وشەی بیرۆ بەکار بھێنین.

## ھەروەھا بڕوانە
* نەخۆشییە پێستییەکان
* زیپکە
* کوان
* جوانەزەوە

## سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11711834 ویکیپیدیای فارسی]


پۆل:نەخۆشییە پێستییەکان
ئیسماعیل حوسێن پوور

**ئیسماعیل حسەین پوور**، شاعیر و ڕۆشنبیری کوردی خۆراسان، لە ٩ی ڕێبەندانی ١٣٥٠ (٢٩ی ژانویه‌ی ١٩٧٢) لە گوندی «سەردارئاباد»ی سەر بە «شیرڤان» لە دایک بووە و سەرەتای خوێندنی لە هەمان شوێن دەست‌پێکردووە. پاشان بۆ درێژەی خوێندن هاتووەتە شیروان. ساڵی ١٣٧٢([١٩٩٣) وێژە و ئەدەبی فارسی لە فێرگەی مامۆستایانی شاری مەشهەد تەواو کردووە. بە دوای ئەودا لیسانسی ئەدەبی فارسی لە زانستگای ئازادی شیروان وەرگرتووە. ساڵی ١٣٨١[٢٠٠٢] لە زانستگای «سەبزەوار» دەرچووە و دوای دوو ساڵ بە داکۆکی لە بڕوانامەکەی لەسەر «شی‌کردنەوەی بابەتیی گۆرانیی کوردیی خۆراسان» فەوقی لیسانسی زمان و ئەدەبی فارسی لە هەمان زانستگا وەرگرتووە. ساڵی ١٣٧٠[١٩٩١] یەکەم بەرهەمی شێعریی خۆی خولقاندووە، کە مەسنەوییەکی درێژە بە ناوی «وەلاتێ من» و لە مێژووی زێدی لەدایکبوونی دەدوێ. لە ساڵی ١٣٧٤[١٩٩٥]ەوە شێلگیرتر لە بواری شێعری کوردییەوە هەوڵی داوە و تا ئێستا بە ئامادە‌کردنی چوار کتێب لەم بوارەدا بەردەوامە. ماوەی بیست ساڵە لەسەر فەرهەنگ و کەلەپوور و وێژەی باکووری خۆراسان دەکۆڵێتەوە و ژمارەیەک وتاری بە کەڵکی لە گۆڤار و بلاڤۆکەکانی ناوخۆ و بە تایبەت ناوچەدا بڵاو کردووەتەوە. بۆ ئاگاداری لە باری فەرهەنگیی کوردانی خۆراسان و چالاکییەکانی نووسەران و شاعیرانی ئەم دەڤەرە، هەروەها ناساندی هەوڵی بیست ساڵەی خۆی، شەوی ٣٠ی جۆزەردانی ١٣٩٠ [٢٠ی جوونی ٢٠١١] لە شاری شیروان، به‌ یه‌که‌وه‌ دانیشتین و له‌م باره‌وه‌ دواین.

## نووسراوە پەیوەندیدارەکان
* ئاسمان بێ‌مەرزە، کۆمەڵە هۆنراوەی ئیسماعیل حوسێن‌پوور

## سەرچاوه
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی 




پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باکووری
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
ئێندۆکاردایتیس

**ئێندۆکاردایتیس** (بە ئینگلیزی: Endocarditis) بریتیە لەو ھەوکردنانەی تووشی ناوپۆشی دڵ، زمانە و بۆریە گەورەکانی دڵ دەبێت.

ھەندێک شارەزا لەم بوارەدا دەبێژن کە زۆرجاران ھەوکردنەکە تەنیا زمانەکانی دڵ دەگرێتەوە و بە دەگمەن ناوپۆشی دڵ دەگرێتەوە. بە مانایەکی دی دەتوانین بڵێین کە ھەوکردنەکە جۆرەکی تایبەتی ژارینە.

ئەوەی شایانی بەسە پێش دۆزینەوەی ئەنتیبایۆتیک کاتێک شاخوێنبەر و بۆرییە گەورەکانی دڵ تووشی سۆ دەبوون لە ١٠٠%ی بارەکاندا نەخۆش دەمرد. و ھۆی بەرزی رێژەی مردن دەگەڕایەوە بۆ سەرچاوەی ھەوکردنەکە، کە دەکەوێتە سەر ناوپۆشی دڵ و زمانەکانی دڵ.

## ئەمانەش ببینە
* دڵ

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھەوکردنەکان
شێخ بابا سمایل بەرزەنجی

**شێخ بابا سمایلی بەرزەنجی** ناسراو بە «زەبیحی» کوڕی شێخ ئەحمەد، کوڕی شێخ سمایلی جاشێران مەشهوور بە شێخ سمایلی کڵاوقووچ، کوڕی شێخ محەممەدی ئۆتەمیش، کوڕی شێخ بابای لەگز، ساڵی ١٢٦٠ی هەتاوی ڕێکەوتی ١٨٨١ی زایینی لە گوندی غەوسابادی مەهاباد لەدایک بووە.

## ژیان

شێخ ئەحمەدی باوکی زەبیحی برای شێخ باباسەعیدی بەرزەنجی(١٨٥٩ـ١٩١٥)یە، کە بەهۆی فتوای دژ بە تورکانی عوسمانی، بە فەرمانی بابی‌عالی و بە دەستی ئەفسەری سوپای عوسمانی «عومەر ناجی بەگ» زستانی ساڵی ١٣٣٤ی کۆچی [١٩١٥ی.ز] لە گوندی «کەرێزەی گڵی» لە دار درا. زەبیحی شاعیرێکی بە توانا بووە و بە دوو زمانی کوردی و فارسی شێعری بەرزی لە دوا بەجێماوە کە تا ئێستا چاپ و بڵاونەکراونەوە. شێعرەکانی زەبیحی بە هۆی پێوەندی بنەماڵەیی بە تەریقەتەوە و پلەی شێخایەتی لە کوردستاندا، باری ئایینییان هەیە و دەکەونە خانەی غەزەلیاتی بەرزی عیرفانی. ئەوەی تا ئێستا لە شێعرەکانی زەبیحی وەدەست کەوتبێ، هەر ئەوانەن کە لە تەکیە و خانەقاکاندا بە دەفە لە لایەن دەنگخۆشانەوە گوتراون و بە هۆی وەرگرتنەوە لە زمان ئەم و ئەو، زۆر و کەم هەڵەیان تێکەوتووە. دەستنووسی دیوانی زەبیحی تا ئێستا وەدی نەهاتووە، بەڵام لە ناو دوو کوڕ و شەش کچ لە ئەولادانی زەبیحی، ئێستا دوو کچی لە ژیاندان و گۆیا دەستنووسێکی شێعرەکانی ئەم شاعیرە، لە لای حاجی خەجیج خانمی کچی، کە لە ورمێ دەژی، پارێزراوە.

## نموونەی ھۆنراوەکانی زەبیحی

### غەزەلی یەکەم

### غەزەلی دووهەم

### غەزەلی سێهەم

### غەزەلی چوارەم

### غەزەلی پێنجەم
لە پەسنی حاجی شێخ کاک ئەحمەدی سلێمانی (١٧٩٣ـ١٨٨٨)

### غەزەلی شەشەم

### غەزەلی حەوتەم
ئەم غەزەلە لە کەشکۆڵێکی خەتی وەرگیراوە و دەسخەتەکەی هی خوالێخۆشبوو میرزا ئەحمەدی ئیسماعیل‌زادە(١٨٨٩ـ١٩٧٢)، کوڕی میرزا سمایلی ئاغاتەهایە، کە لە لای مامۆستای خەت‌خۆشی شاری مەهاباد، جەنابی قاسم ئیسماعیل‌ زاده‌، کوڕی میرزا ئەحمەد، پارێزراوە. 

### غەزەلی هەشتەم
(فارسی)، لە پەسنی شێخ‌بابا سەعید(سەدروسسادات)

### غەزەلی نۆهەم
(فارسی)

### غەزەلی دەهەم
(فارسی)

## کۆچی دوایی

زەبیحی ساڵی ١٣٢٠ی هەتاوی(١٩٤١ی.ز) لە تەمەنی شەست ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و لە گوندی جاشێرانی نزیک شنۆ نێژراوە. جگە لە غەزەلێکی کوردیی زەبیحی ، ناوی باباسمایلی زەبیحی تا ئێستا لە هیچ سەرچاوەیەکی ئەدەبیی کوردیدا نەهاتووە.

## پەراوێز


## سەرچاوە

* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی 

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١
پۆل:مردووانی ١٩٤١
سەرچاوە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **سەرچاوە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** سەرچاوە، قەرەداغ، ناوی گوندێکی شارەدێی قەرەداغە لە قەزای قەرەداغ.
** سەرچاوە، بازیان، ناوی گوندێکە لە شارەدێی بازیانە لە قەزای سلێمانی.
** سەرچاوە، سەقز، ناوی گوندێکە لە شارستانی سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
ئەگنێس مۆنیکا

وێنۆک|200px|ئەگنێس مۆنیکا
** ئەگنێس مۆنیکا** (لەدایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٨٦؛ بە ئیندونیزی: *Agnes Monica*) گۆرانیبێژ-گۆرانینووسی، ئەکتەر، سەماکەر و بەرھەمھێنەری لە خێزانێکی ئەڵمانی.

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا
پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان
دیوانی ھێمن

**کتێبی دیوانی هێمن**، کۆی بەرهەمە شیعرییەکانی مامۆستا هێمن موکریانییە که له یەک بەرگدا کۆکراوە. ئەو کتێبه له پەخشانگای ئازادی چاپ و بڵاو کراوەتەوه. بریتینه له ٣ کتێبی تاریک و روون، ناڵەی جودایی و بارگەی یاران که سەرجەم ٤٢٠ لاپەڕەیه. دوکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملوو، پێشەکی ئەو کتێبەی نووسیوە.

## سەرچاوەکان
* دیوانی هێمن، پەخشانگای ئازادی، بەهاری ٢٧٠٨ی کوردی

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:نووسراوەکانی ھێمن
پۆل:کتێبە ئەدەبییەکان
سەرچاوە (ئاماژە)

**سەرچاوە** بە گشتی بریتیە لە پەیوەندی نێوان دوو شت کە یەکێکیان هەڵ ئەستێت بە کرداری ئاماژەکردن، یان دیاری کردنی شتێکی تر و دروستکردنی پەیوەندیەک. لە ڕێی ئەو پەیوەندیەوە شتی ئاماژەکەر شتی ئاماژەبۆکراو بەکار ئەهێنێت وەک سەرچاوە. سەرچاوە بە زۆر شێواز هەیە لە زانینی مرۆڤدا بە گشتی، کە وا ئەکات ماناکەی ڕوون نەبێت لە هەندێک کاتدا و پێویستی بە جیاکردنەوە و تایبەتکردن هەیە.

سەرچاوە ئەکرێ پەیوەندیەکەی لە زۆر شێوازدا بێت بۆ نمونە بیرێک، تێگەشتنێکی هەستی وەک بیستراو(لاساییکردنەوە)، بینراو (دەق)، بینراو (بینین بە چاو)،بۆنی، بەرجەستە (بەرکەوتن)، دۆخێکی سۆز (عاتفیی) لەگەڵ سەرچاوەیەکدا.

## ئەکادیمیا
لە نوسینی ئەکادیمیدا، جۆرێک لە سەرچاوەدارکردن هەیە کە بە گشتی پێک دێت لە نوسەر-ناونیشان-ڕێکەوت لە پێڕستی سەرچاوەکان و پەراوێزەکانی نوسینێکی تایبەتتدا کە ئاماژە ئەکات بۆ نوسینێک یان بڵاوکراوەیەکی تر کە ئەمە بە ئینگلیزی پێی ئەوترێت citation.

## پەراوێزەکان


## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی

پۆل:سەرچاوەکان
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پۆل:واتا (فەلسەفەی زمان)
فەرھەنگی ئاوایییەکانی مەھاباد

وێنۆک|فەرھەنگی ئاوایییەکانی مەھاباد
کتێبی **فەرھەنگی ئاوایییەکانی مەھاباد** بەرھەمی دوو نووسەری کوردی مەھابادی، ھەرمان وەتمانی و زانکۆ خەلیفەیە. نەورۆزی ١٣٩٠ ھاتە بازاڕ، بەرھەمی چوار ساڵ کاری بەردەوام بوو و بە شێوەیەکی مەیدانی باس لە ئاواییەکانی مەھاباد لە ھەموو بوارەکانی جوگرافی، داب و نەریت و کەسایەتی و ئیماکانت و ئامار و ئەژمار و... دەکات. بە گشتی ئەم فەرھەنگە حەوت بەش لە خۆ دەگرێ و بە شێوەیەکی چڕوپڕ بۆ یەکەم جار لە مێژووی فەرھەنگنووسی کوردیدا باس لە ئاواییەکانی ناوچەیەک دەکات و ناوی گوند و چیا و ڕووبارەکانی بە تۆمار دەگەینێ.

## سەرچاوەکان
* پێشەکی کتێبی فەرھەنگی ئاوایییەکانی مەھاباد
* پەڕەی ھەرمان وەتمانی لە فەیسبووک
* وتوێژی کاروان دوورئەندیش لەگەڵ ھەرمان وەتمانی (١١ی پووشپەڕی ١٣٩٢)

ئ
ژنێکی کڵۆڵ

وێنۆک|ژنێکی کڵۆڵ
**ژنێکی کڵۆڵ** () یازدەیەمین و دوایین ڕۆمانی بلاوکراوی ڕیچارد براتیگانە. لە ساڵی ١٩٨٢دا نووسراوە،  لە ساڵی ١٩٩٤ بۆ یەکەم جار (دوای مەرگی نووسەر) بە وەرگێڕانی فەڕەنسی، "Cahier d'un Retour de Troie" (گەڕانەوەی ژنی ترۆی) بڵاو کرایەوە. یەکەم چاپەکەی بە ئینگلیزی ھەتا ساڵی ٢٠٠٠ دەرنەدرا.

چیرۆکەکە لە ساڵی ١٩٨٢دا ھەڵکەوتوو و لەمەڕ ژنێک بە ناوەی ئیکی ئارایە (Nikki Arai) کە شێرپەنجەی ھەیە. باشترین دۆستەکەی خۆکوژی دەکا و ئارای ژیانێکی زۆر ناخۆش دوای خۆکوژیی باشترین دۆستەکەی ڕادەبوێرێ. دوای مردنی دۆستەکەی چەنیدن جار ھەوڵی خۆکوژی دەدا. لە ئاکامدا بڕیار دەدا خۆی نەکوژێ و دوایی بە شێرپەنجە دەمرێ.

ئەم کتێبە لە لایەن ھەرمان وەتمانی بۆ زمانی کوردی وەرگێڕدراوە.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=544940651 ویکیپیدیای ئینگلیزی]
* پەڕەی ھەرمان وەتمانی لە فەیسبووک
* وتووێژی کاروان دوورئەندیش لەگەڵ ھەرمان وەتمانی (١١ی پووشپەڕی ١٣٩٢)

پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٩٤
پۆل:ڕۆمانەکانی ڕیچارد براتیگان
پۆل:خەیاڵ لە ١٩٨٢
پۆل:کورتەڕۆمانەکان
پۆل:کورتەڕۆمانە ئەمریکییەکان
ئالفا قەنتۆری

وێنۆک|شوێنی ئالفا قەنتۆری لە ئاسمانی زەویدا

وێنۆک|شوێنی ئالفا قەنتۆری

**ئالفا قەنتۆری** پیاوی قەنتۆری یان پیاوی سەنتووری (α Cen, α Centauri, Alpha Centauri) بە زمانی عەرەبی (رجل أقنطورس) کە پێک ھاتوە لە سێ ئەستێرە کە نزینکترین ئەستێرەن لە کۆمەڵەی خۆر.
ئالفا قەنتۆری لە نەخشەی ئاسمانی گۆی زەوی دا دەبێت بە پێی قەنتۆری واتا (پیاوی پێ ئاژەڵ) کە لە نەخشەکەدا ئەبیندرێت.
مەودای دووری نێوان کۆمەڵەی خۆر و کۆمەڵەی قەنتۆری بە ٤،٣٧ ساڵی تیشکی ئەخەمڵێندرێت. قەنتۆری لە ئاسمانی بەشی باشووری گۆی زەوی زۆر جوان دەردەکەوێت چونکە ئەکەونە نزیک بە خوارووی کۆمەڵەی خۆر ھەر بۆیە لە وڵاتانی نزیک و سەر بە ٦٠ پلەی پانی باکووری گۆی زەوی زۆر بە ئەستەم یان ھەر نابیندرێ.

## کۆمەڵەی قەنتۆری
وێنۆک|بەراوردی ئەستێرەکانی قەنتۆری و خۆر

**ئالفا قەنتۆری** بە درەوشاوەترین ئەستێرەن لە نەخشەی قەنتۆری و چواردەمین ئەستێرەی بە درەوشاوەن لە ئاسماندا. ئالفا قەنتۆری أ و ئالفا قەنتۆری ب بە دراوشاوەترین بەشی سیستەکەیە، پێکەوە جووت ئەستێرە پێک دەھێنن. نێوان ھەردوو ئەستێرەکە بە ٢٣ ی ف دەخەمڵێندرێت. ھەردوو ئەستێرەکە بە ٨٠ ساڵ خوولێک بەدەووری یەک لێئەدەن. پێی قەنتۆری لە ڕاستیدا بریتیە لە سێ ئەستێرە و کۆمەڵەیەکی سێ ئەستێرەییە بۆیە پێی ئەڵێن کۆمەڵەی سێیی. پرۆکسیما قەنتۆری سێیەمین ئەستێرەیە و ئەستێرەیەکی سوور باوە. پرۆکسیما بانەیەکی تایبەت بە خۆی ھەیە و بەدەوری دوانەکەی تر ئەخوولێتەوە کە پێی دەڵێن ئالفا قەنتۆری أ و ئالفا قەنتۆری ب.

## ھەسارەکان
وێنۆک|ئالفا قەنتۆری ب و ھەسارەکەی

ئالفا قەنتۆری ب ب بە ھەسارەی ئەستێرەی ئالفا قەنتۆری ب ھەژمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* https://web.archive.org/web/20170507111322/http://rymdsond.blogspot.se/2012/10/alfa-centauri-stjarnan-som-ar-narmast.html
* http://www.popast.nu/tag/alfa-centauri
* https://web.archive.org/web/20170613005436/https://sv.wikipedia.org/wiki/Alfa_Centauri

پۆل:ئەستێرەکان بە ناوی تایبەت
پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
ئالفا قەنتۆری ب ب

**ئالفا قەنتۆری ب ب **  لە ١٧ ئۆکتۆبەری ٢٠١٢ دا ڕۆژنامەی ژینگە بڵاوی کردەوە کە ئەستێرەی ئالفا قەنتۆری ب هەسارەیەک بە دەوریدا دەسووڕێتەوە. ئەو هاسارەش یان گڕەئەستێرەیە ئالفا قەنتۆری ب ب بوو. ئەم گڕەئەستێرەیە یان هەسارەیە بە نزیکترین هەسارە هەژمار دەکرێت لە کۆمەڵەی خۆر.

## لە ڕووی فیزیاوە

ئالفا قەنتۆری ب ب ھەسارەیەکە کە بەدەوری ئەستێرەی ئالفا قەنتۆری ب دەخوولێتەوە و لە سیستەمی  کۆمەڵەی ئالفا قەنتۆریدایە. ھەسارەکە بە ٣،٢٣٦ شەو و ڕۆژ دەسووڕێتەوە بە دەووری ئالفا قەنتۆری ب. مەودای دووری نێوان ئەستێرەی ئالفا قەنتۆری ب و ھەسارەکەی بە ٠،٠٤ ی فی ھەژمار ئەکرێت.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20170507111322/http://rymdsond.blogspot.se/2012/10/alfa-centauri-stjarnan-som-ar-narmast.html
* http://www.popast.nu/tag/alfa-centauri
* https://web.archive.org/web/20170613005436/https://sv.wikipedia.org/wiki/Alfa_Centauri
* https://web.archive.org/web/20161220224837/https://sv.wikipedia.org/wiki/Alfa_Centauri_B_b
مۆرفیم

**مۆرفیم** بریتییە لە بچووکترین یەکەی زمان، کە ھەڵگری باری ڕێزمانی و واتایی سەربەخۆیە. مۆرفیمەکان لە پێکەوەلکانی فۆنیمەکان پێک دێن. لە زانستی زمانەوانیدا، مۆرفیمەکان لە نێوان دوو برۆدا دەنووسرێن، وەک: {دڵ}، {من}.

## پۆلێنکردنی مۆرفیمەکان
مۆرفیمەکان بە دوو دەستەی سەرەکی دابەش دەبن: مۆرفیمی ئازاد (یان ڕاستەوخۆ یان بنەما) و مۆرفیمی بەسراو.

### مۆرفیمی ئازاد
بە مۆرفیمێک دەڵێن کە تەنیا و سەربەخۆ لە ڕستەدا بەکاردێت، مۆرفیمی ئازاد بە دوو دەستە دابەش دەبێت:
* مۆرفیمی ئازادی ڕێزمانی: بە مۆرفیمێک دەڵێن کە واتایەکی سەربەخۆی نییە؛ بەڵام لە پێکھاتەی ڕێزمانی ڕستەدا، سەربەخۆیە. وەک:بە، لە، بۆ، با، دا و…. ھەموو ئەم مۆرفیمانە لە ھەرکوێی ڕستەدا کە بن، بە وشە دەژمێردرێن، تەنانەت ئەگەر بە وشەیەکی ترەوە بلکێن و واتاکەی بگۆڕن، وەک: بۆمن، لەو، بەخۆشییەوە و… ئەم پێکھاتانە لە ڕستەدا بە دوو وشە دەژمێردرێن.
* مۆرفیمی ئازادی فەرھەنگی (یان وشەیی): مۆرفیمێکە واتای سەربەخۆی ھەیە، لە فەرھەنگی وشەکاندا واتایەکی بۆ دەسنیشان کراوە. وەک: ھەور، مانگ، دەست، ئەسپ و….

### مۆرفیمی بەسراو
بە مۆرفیمێک دەڵێن کە ئەرک و واتایەکی سەربەخۆی لە نێو ڕستەدا نییە و بە مۆرفیمێکی ترەوە دەبەسترێتەوە. مۆرفیمی بەستراو دوو جۆری ھەیە:
* مۆرفیمی بەسراوی ڕستەوانی: ئەو مۆرفیمانەی وشەی تازە دروست ناکەن؛ تەنیا باری وشەکە دەگۆڕن و بۆ جێگرتن لە نێو ڕستەدا دەیگۆڕن. وەک: «ان» لە پیاوان، «تر» لە خێراتر و….
* مۆرفیمی بەسراوی داڕشتنی: ئەو مۆرفیمانەی دەبنە ھۆی پێکھاتنی وشەیەکی نوێ بە واتایەکی سەربەخۆ. وەک: «ٶڵە» لە کیژۆڵە، «ەر» لە نووسەر، «یلە» لە وردیلە و….

## ھەروەھا بڕوانە
* فۆنیم
* وشە
* ڕێزمان
* زمانەوانی

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11761606 ویکیپیدیای فارسی]
پۆل:زمان
پۆل:خوێندنەوە
ئیرینا بۆکۆڤا

وێنۆک|بۆکۆڤا
**ئیرینا بۆکۆڤا** لەدایکبووی ١٢ی تەممووزی ١٩٥٢، کەسایەتییەکی سیاسیی بولگارییە، لە ساڵی ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠١٧ سکرتێری گشتی ڕێکخراوی یوونێسکۆ بوو، ناوبراو دەیەمین کەسایەتییە کە ئەو پلەیەی پێدرا بێت، پێشتریش لەسەر پارتی سۆسیالیستی بولگاری پەرلەمانتار بووە لە بولگاریا لە دوو خولدا.

## بەستەری دەرەکی
*پەڕەی ئیرینا بۆکۆڤا لە ماڵپەڕی یونێسکۆ

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢