open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حوسەین ئەونی دانیاڵ

**حوسەین عەونی دانیاڵ** ئەکتەرێکی تورکییە، لە ١٢-٤-١٩٦٢ لە شاری ترابزۆن لە وڵاتی تورکیا لە دایک بووە، ھەر لەسەرەتای تەمەنییەوە خولیای ئەوەی ھەبووە ببێتە پارێزەر، بەڵام بەھۆی باری ئابورییەوە لەگەڵ باوکیدا سەفەر دەکەن بۆ ئەنقەرە،  لە ساڵی ١٩٨٠ دەچێتە بەشی شانۆی زانکۆی لەندەنی  زانکۆی ٩ی ئەیلوول. لە چەند شانۆییەکی زانکۆکەدا بەشداری دەکات. لە ساڵی ١٩٨٥ بڕوانامەی بەشی شانۆ وەردەگرێت و زانکۆ بە سەرکەوتوویی تەواو دەکات.. پاشان لە یەکێک لە شانۆکانی شاری ئەنقەرە شانۆییەک نمایش دەکات.  ھەرچەندە لە ژیانیدا کەسێکی توڕەیە ھەر لەبەر ئەمەشە کە لە زۆربەی ئەو بەرھەمانەی بەشداری دەکات، رۆڵێکی توڕەی دەدەنێ، لە ساڵی ٢٠٠١ دا خەڵاتی باشترین ئەکتەر وەردەگرێت. لەساڵی ٢٠٠٩ کاندید دەکرێتەوە بۆ باشترین رۆڵ لە فیلمی «ئازارەکانی پاییز» کە بە ڕۆڵی «کەنعان» بەشداریکردووە. ھەروەھا بەھۆی زنجیرەی **[//tr.wikipedia.org/wiki/Kurtlar_Vadisi_Pusu (دۆڵی گورگەکان)]** کە بەرۆڵی یەڵچین بۆلۆت بەشداری کردووە، ناوبانگی زۆرتری پەیدا کردوو خۆشەویستیی لەلای خەڵک زۆر کرد. وە لەھەمان کاتدا بەھۆی زنجیرەی **دوورکەوتنەوە لەعەشق** کە بەڕۆڵی نزار عەزیز ئۆغڵو بەشداری کردووە، زیاتر لە لای خەڵک ناسێنرا. ئەم ئەکتەرە تا ئێستا ٥ ژنی ھێناوە، کەمترین ماوەی ژنھێنانی ٦ مانگ بووە، لە کۆتا خێزانیشی کچێکی ھەیە بەناوی **ئەلیف**. نازناوی دانیاڵێشی لە باپیرییەوە بۆ ماوەتەوە. لە ساڵی  ٢٠١٣ جارێکی تر ھاوسەرگیری لەگەڵ (ئۆزگین (دا کردووەو کچیکی لێ ھەیە بە ناوی (دەنیز).

## بەشدارییەکا‌ن (شانۆگەری)
* خۆشەویستی تەماویی - ٢٠١١
* دڵسۆزی
* خۆشەویستانم
* غیتۆ
* جیھانێکی شێت
* کادینجیکلار
* چەنگی کوێڕانە
* دڵم دەربکە
* نوسینگەی دەباشیر
* ئە زیز نامە
* کەلەپچە ٢٠٢٢

## بەشدارییەکا‌ن (فیلم و زنجیرە دراما)

* شازادە ٢٠٢٣
* سڵاو بارش ٢٠٢٢
* یاسادانان ٢٠٢١
* بۆرو ٢٠١٨
* دەستم بەرمەدە ٢٠١٨
* کەسایەتی ٢٠١٨
* مرواری ڕەش ٢٠١٧
* تۆ نیشتمانی منیت ٢٠١٧
* دڵی ئازا - ٢٠١٦
* خۆشەویستی تاڵ- فەرمان - ٢٠١٥
* دەلیباڵ- موختار - ٢٠١٥
* دوانامە- جەوەت پاشا - ٢٠١٤
* دوارۆژی گوڵەکان- یامور - ٢٠١٤
* دەست خۆش- موختار - ٢٠١٤
* لاپەڕە کۆنەکان-  ٢٠١٣
* کچە زەنگین و کورە ھەژار-  ٢٠١٢
* بێ ئازار- موحتەرەم - ٢٠١٢
* ئەو کاتەی تێپەڕی- کەنعان -  ٢٠١١
* درەختی چنار- ئوور- ٢٠١١
* خۆشەویستی حەزی لە رێکەوتە - عومەر - ٢٠١١
* کچەکەم لە کوێیە؟ زافەر دەمیرای - ٢٠١٠
* پێنج منارەکەی نیویۆرک-پۆلیس-مەحمود - ٢٠١٠
* لێکدانەوە - تەیفون یەڵماز - ٢٠٠٩
* ئازارەکانی پاییز - کەنعان - ٢٠٠٨
* بابوجی شە یتان - فاروق- ٢٠٠٨
* فریشتەی سپی - سەلیم - ٢٠٠٧
* چینییەکان ھاتن - خەیری - ٢٠٠٦
* دۆڵی گورگەکان - یەڵجین بۆلوت - ٢٠٠٧
* لەبیرتبێت ئازیز - عەدنان مەندەرەس - ٢٠٠٦
* گەردەلول - بەسیم - ٢٠٠٦
* دوورکەوتنەوە لە عەشق - نزار عەزیز ئۆغڵوو - ٢٠٠٥
* تەختەی تەواو - شاھین - ٢٠٠٤
* دزینی لاشە - ٢٠٠٤
* خوشکەکەم زۆر پرسیار دەکات - ئازمی - ٢٠٠٤
* خێو-یاڵچین - ٢٠٠٤
* ھێخەی سور - کەنعان - ٢٠٠٤
* چیرۆکی خۆشەویستی - ٢٠٠٤
* رۆکسێلێنا - ئەحمەد پاشا - ٢٠٠٣
* برینی فیشەک - بینباشی کەنعان - ٢٠٠٣
* ئەو گۆرانییەی وتت - ٢٠٠٣
* بەندکراوێک لە شاری خەڵکدا - رامز - ٢٠٠٣
* جزمەی پەمەیی - نیازی - ٢٠٠٢
* خانمانی فورھوندە - ١٩٩٣

## بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی تورک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
فریشتەی سپی

## کورته‌ی فیلمه‌که‌
**عه‌لی** و **ره‌شاد** باوکیان ده‌هێنن بۆ ئسته‌نبوڵ، چونکه‌ تووشی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ بووه‌. به‌ڵام باوکیان وا هه‌ست ناکات، بۆیه‌ هه‌وڵده‌دات له‌ ده‌ستیان هه‌ڵبێت، له‌ پاش هه‌ڵهاتنی ده‌چێته‌ به‌رده‌م
خانه‌یه‌کی پیران، ئه‌وانیش ده‌یبه‌نه‌ ژوورێ و بۆ ئه‌وه‌ی خزمه‌تی بکه‌ن. له‌وێ چه‌ندین که‌س ده‌بێته‌ هاوڕێ، که‌ هه‌موویان به‌هۆی کێشه‌ی خێزانییه‌وه‌ رویان کردۆته‌ ئه‌و جێگایه‌... به‌ڵام عه‌لی ئه‌و بارودۆخه‌ی به‌دڵ نییه‌ چونکه‌ شه‌وان چاودێری ئه‌و خانه‌یه‌ ده‌کات و ده‌بینێت هه‌ڵسو که‌وتیان له‌ گه‌ڵ به‌ساڵاچووه‌کاندا باش نییه‌، بۆیه‌ حه‌ز ده‌کات باوکی له‌و جێگایه‌ بگوازێته‌وه‌، له‌ هه‌مان کاتدا حه‌ز ناکات بیگوازێته‌وه‌ چونکه‌ باوکی چه‌ند رۆژێکی تر ده‌توانێت بژی... هه‌رچۆنێک بێت به‌ڕێوه‌به‌ری خانه‌که‌ ئاگادار ده‌کاته‌وه‌ که‌ هه‌ڵسو که‌وتی یاریده‌ده‌ره‌کان باش نییه‌، بۆیه‌ ئه‌ویش سوپاسی ده‌کات... پاش گواستنه‌وه‌ی باوکی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ گونده‌که‌یان عه‌لی بڕیارده‌دات هه‌موو هاوڕێکانی باوکی له‌گه‌ڵ خۆیاندا به‌رێت، چونکه‌ ده‌زانێت باوکی به‌وه‌ زۆر دڵخۆش ده‌بێت... پاش گه‌یشتنیان بۆ گونده‌که‌و له‌دوای چه‌ند روداوێک، باوکیان کۆچی دوایی ده‌کات.

## زانیاری
* ناوی فیلم (فریشته‌ی سپی)
* به‌ تورکی (Beyaz Melek)
* ده‌رهێنه‌ر: مه‌حسون کرمزگیول
* نوسه‌ر: مه‌حسون کرمزگیول
* به‌رهه‌مهێنه‌ر: موڕات تۆکات
* ساڵی به‌رهه‌مهێنان: 2007
* ماوه‌ی فیلم: 115 خوله‌ک
* زمان : تورکی
* به‌شداران: مه‌حسون کرمزگیول (عه‌لی)
* عه‌ریف ئه‌رکین (ئه‌حمه‌د)
* فیرات ته‌نیش (موسا)
* حوسه‌ین ئه‌ونی دانیاڵ (سه‌لیم)
* یڵدیز که‌نته‌ر (مه‌له‌ک)
* ئیڕۆڵ گویندین (واحید)
* لاله‌ به‌ڵقیس (نه‌باهه‌ت)
* سه‌راپ ئه‌پاک (ره‌شاد)
* گه‌زه‌نفه‌ر ئۆزجان (پالایۆچا)
* دۆبلاژی کوردی: **کۆمپانیای گریک**
-----------------------------------------------------------------
* 
پێڕست:ئه‌کته‌ری تورکی
پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧
پۆل:فیلمە تورکییەکان
ستۆنھێنج

230px|وێنۆک|چەپ|ستۆنهێنج
**ستۆنھێنج** بینایێکی دروست کراو لە بەرد لە باشووری ئینگلستانە. دروستکەرانی ستۆنھێنج ٣١٠٠ ساڵ پێش ‌زایینی ئەویان وەکوو چەند گردی ناویەک، لەم شوێنەی ئیستایا داناوە.لەم گردیانە بۆ جێگای ئەستێرەکان و خۆر و مانگ کەڵک وەرئەگیرا. چۆنیەتی دروست کردنی ئەو بۆ ھیچ کەسێک لەم زەمانەدا دیار نییە. ستۆنھێنج لە ڕووی یاسا ئەستێرەناسیەکانەوا دروست کردووە. ئەوە کە وترا ئەو ٥١٠٠ ساڵ لەمە پێش دروست کراوە نیشان ئەدات کە ئەو لە ھەرەمە میسرییەکان کۆنترە. قوورسایی کەمترین بەردی ئەم شوێنە ٤.٥ تۆن وزۆرترینیان ٥٦ تۆن بووە. یەکێکی تر کە لەو بینایە بۆی کەڵک وەرگیراوە ڕەسمە ئایینیەکان بووە.

## پەراوێز

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ویلتشیر
پۆل:مێژووی ویلتشیەر
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئینگلستان
پۆل:ستۆنھێنج
ڕێژەی زیوین

150px|چەپ
thumb|لاکێشەی زیوین
**ڕێژەی زیوین** نەگۆڕێکی بیرکارانەیە. ناوەکەی بڕدانێکە لە ڕێژەی زێڕین؛ وەکوو چۆن ڕێژەی زێڕین لە بێکۆتاییدا یەکسانە بە ڕێژەی دوو ژمارەی یەک لە دوای یەکی فیبۆناچی، ڕێژەی زیوینیش لە بێکۆتاییدا یەکسانە بە ڕێژەی دوو ژمارەی یەک لە دوای یەکی پێڵ.

لە بیرکاری و ھونەردا، دوو چەندێتی لە ڕێژەی زیویندان ئەگەر ڕێژەی تێکڕای بچووکەکە و دوو جار گەورەکە بە گەورەکە وەکوو ڕێژەی گەورەکە بە بچووکەکە بێ. ھەندی ئەم ڕێژەیە نزیکەی ٢٫٤١٤٢١٣٥٦٢٣ دەبێ.

ڕێژەی زیوین بە \delta_S (*دێڵتا ئێس*) نیشان دەدرێ. ئەو پێوەندییەی لە سەرەوە باس کرا دەربڕینی لە جەبردا بەم شێوازەیە:

: \frac{2a + b}{a} = \frac{a}{b} = \delta_S\,

ئەم ھاوکێشەیە تەنھا یەک چارەسەری ھەیە کە دەبێتە:

:\delta_S = {1+\sqrt{2}}\approx 2.41421\,35623\ldots\,

## بەستەرە دەرەکییەکان
*      SilverRatio  
* An Introduction to Continued Fractions: The Silver Means", * Fibonacci Numbers and the Golden Section*.

پۆل:ژمارە ناڕێژەیییەکان
پۆل:مێژووی ئەندازە
دەسەڵات

**دەسەڵات** (لە *دەست* + *ھەڵھات*-ەوە ھاتووە) واتە دەست-ھەڵ-ھاتن بۆ کردنی کارێک. وەکوو زاراوەیەکی سیاسی، **دەسەڵات** یان **ئۆتۆریتە** (لە وشەی لاتینیی *auctoritas*-ەوە گیراوە بە واتای *ئامۆژگاری*، *بیروڕا*، *داھێنان*، *بڕشت* و *فەرمان*) بەو ھێزەی دەگوترێ کە بۆ دەرکردنی بڕیار و فەرمان بە ڕەسمییەت ناسراوە. لە بنەڕەتدا، دەسەڵات لە لای باڵادەستەوە بەسەر ژێردەستدا دادەسەپێندرێ. 

تێکچنراوییەکی واتایی لە نێوان دەسەڵات و "ھێز" لە ئارادایە و ئەم دووە ئەگەرچی جیاوازن بەڵام ھەندێجار لە جێی یەکتر بەکار دەچن. "ھێز" بریتییە لە "توانای ناچارکردنی کەسێک بە کردنی کارێک کە نەیدەکرد"، بەڵام "دەسەڵات" بریتییە لە "بانگەشەی ڕەوابوون، پاساوبۆھێنانەوە و مافی بەکاربردنی ئەو ھێزە". بۆ نموونە، لەوانەیە خەڵکێک ئەو ھێزەیان ھەبێ بتوانن تاوانبارێک سزا بدەن، بەڵام ئەوانەی وا باوەڕیان بە سەروەریی یاسایە دەڵێن ئەوە تەنھا دادگایە کە دەسەڵاتی دەرکردنی فەرمانی سزادانی ھەیە.

## ئێتیمۆلۆژی
وشەی *دەسەڵات* لە دوو وشەی *دەست* و *ھەڵھات*-ەوە ھاتووە. واتە دەست-ھەڵ-ھاتن بۆ کردنی کارێک. بە بۆچوونی جەمال نەبەز وشەی **' لە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیشدا]] لە وشەی دەسەڵاتی زمانی کوردییەوە ھاتووە بەم شێوەیەی خوارەوە:

دەسەڵات -> تەسەلات -> تەسەلەت -> تەسەلوت -> .

دوایی، وشەی **' داتاشراوە لێی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:دەستەڵات
پۆل:جۆشی گرووپ
پۆل:فەلسەفەی یاسا
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
پەپوولە (کۆوار)

گۆڤاری پەپوولە گۆڤارێکی ڕۆشنبیری پەروەردەیی زانستی مانگانەی منداڵانە، لەلایەن منداڵپارێزی کوردستان لە شاری سلێمانی دەردەچێت. یەکەمین ژمارەی گۆڤاری پەپوولە لە بەھاری ساڵی ١٩٩٢ دا دەرچووە.
ئەم گۆڤارە لەلایەن ستافێکی کارامە و لێھاتوو لە بواری منداڵاندا بەڕێوە دەبرێت، بەردەوامە. ھەموو مانگێک لەکاتی دیاریی کراودا دەردەچێت و دەگاتە دەست منداڵان و خوێنەرانی گۆڤارەکە.

## مێژووی دروستبوونی گۆڤاری پەپوولە
لە پاییزی ساڵی١٩٩١ لە مانگی تشرینی دووەمدا لەلایەن ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد و بیرۆکەی دروستبوونی ئەم گۆڤارە دەرکراوە. لەلایەن کۆمەڵێک ڕۆشنبیر و ھونەرمەندی کوردەوە سەرچاوەی دروستبوون و بڵاو بوونەوەی گۆڤارەکە سەریھەڵدا؛ کە بریتیبوون لە:

لەپاش ھەوڵ و ماندوبوونێکی زۆر توانرا ژمارە یەکی گۆڤاری پەپوولە بڵاو بکریتەوە، کە تاکە گۆڤاری منداڵانی کوردی ئەو سەردەمەبوو… بەڵام بەھۆی ڕەوشی نالەباری کوردستان لەو کاتەداو زوڵم و زۆری ڕژێمی بەعس و نەبوونی ئامێری چاپی پێشکەوتوو، بەڕێز (ھێرۆ خان) بە ڕێکخراوی (یونسێف) دەڵیت کە گۆڤارەکە لەدەرەوەی کوردستان چاپ بکەن، بەڵام بەداخەوە ژمارە یەکی گۆڤارەکە ون دەبێت… بەڵام پاش چەند ساڵێک گۆڤارەکە لە ون بوون گەڕاوەتەوە بۆ ئامێزی دەستەی نووسەرانی لە شاری سلێمانی بەیەکتر شادبوونەتەوە.

گۆڤارەکە چەندین ستافی گۆڕیوە، لە ساڵی ١٩٩٨ جارێکی تر دەستی کردووەتەوە بە بڵاوکردنەوەی بەرھەمەکانی و تا ئێستا بەشێوازێکی زۆر مۆدێرن و جوان و بەنرخ بڵاو دەکرێتەوە.

ستافی ئێستای گۆڤاری پەپوولە:

ئەو وێنەکێشانەی کاریان کردووە لە گۆڤارەکە:
* ئیسماعیل عومەر حەسەن
* سائیر ئەلبەدری
* سامان عوسمان
* مەریوان جەلال
* بێگەرد عوسمان
* سۆران حەمەد
* ئاڤان جەمال
* سەرخێڵ عوسمان، سوارە عوسمان

## بابەتەکانی گۆڤارەکە
* چرپەی داپیرە: گێڕانەوەی بەسەرھاتی پەروەردەیییە لەلایەن داپیرەی (نمنم)، ھەرجارەو ڕووداوێکیان بەسەردێت.
* چیرۆک: بەشێکی گرنگی گۆڤارەکەیە. چیرۆکی خۆماڵی و وەرگێڕدراو بڵاو دەکاتەوەو، لەلایەن بەشی ھونەری کاری وێنەکێشانی بۆ دەکرێت.
* ھۆنراوە.
* نیشتمان ناسین: ھەرجارەو باس لە ناوچەیەکی کوردستان دەکات و زانیاریی دەدات لەسەری.
* زانستی: بابەتی زانستییە.
* ھەمەڕەنگ: ھەرجارەو باس لە دوو شت دەکات و زانیارییان لەسەر دەدات.
* ناوداران: باسی ژیانی ناودارە کۆچکردووەکان دەکات (کوردی و بیانی).
* پۆشاکی گەلان: ھەرجارەو وێنەی پۆشاکی نەتەوەیی وڵاتێک پیشان دەدات.
* ئەنیمی: باسکردن و زانیاریی تەواو لەسەر ئەم فیلم کارتۆنانەی لە ولاتی یابان بەرھەمدەھێنرێن، بەتایبەت پەروەردەیییەکانیان.
* شاری یاریی: بۆ زاخاوی مێشک، چەند یارییەکی خۆش بۆ کاتبەسەربردن.
* گیانداران: ھەرجارەو باس لە گیاندارێک یاخود باڵندەیەک دەکات.
* یاریی کوردەواریی: ھەرجارەو باس لە یارییەکی فۆلکلۆری کورد دەکات.
* بابەتی ئینگلیزی: یانەی ئینگلیزی و چیرۆک و وشەو مانا.
* بابەتی لاتینی، تاکە گۆڤاری کوردییە کە مانگانە چیرۆکی بە ڕێنووسی لاتینی بڵاو دەکاتەوە.
* چەند بابەتێکی تری منداڵان و وێنەی منداڵان.
* چیرۆکی وێنەیی: دوا لاپەڕەی ھەموو ژمارەیەک، چیرۆکێک بە وێنەوە دەگێڕێتەوە.
* ناساندنی ئامێرو پیشە جیاوازەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ

250px|وێنۆک|تاڤگەی گەلی عەلی بەگ
**گەلی عەلی بەگ** یەکێکە لە تاڤگەکانی باشووری کوردستان کە دەکەوێتە سنوری ئیدارەی سۆران. ناوچەیەکی گەشت و گوزاریییە و چەندین سەردانکەر لە شارەکانی ترەوە بەتایبەت باشووری عێراقەوە سەردانی دەکەن، ئەم ھاوینە ھەوارە ١٠٦کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێرەوە دوورە، وە بە یەکێک لە ھاوینە ھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان و عێراق دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و چیای برادۆست بە درێژایی ١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠م لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە، وە پلەی گەرمای دەگاتە (٣١)پلەی سیلیزی لە ھاویندا، وە (-١٠) لە زستاندا. لەم شوێنە دا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بە ناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شاری ڕەواندز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و دارو بارە جۆراو جۆرەکەی، بۆتە شوێنی گەشت و گوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن لەوەرزی ھاویندا بەتایبەتی لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێڕاق.

## زانیاری

### ناو

گوایە (عەلـی بەگ)، سـاڵی ١٨٩٢ز دا لە سـەر دەسـتی سـوڵتـانی عـوسـمـانی، دەست بەسـەر ئەکرێ و دەنێردرێتە شـاری موصـڵ و ئـا لەوێـدا ئەفسەرێکی عوسـمانی بە ناوی ((عـومەر وەھبی پاشـا))وە، زۆری لێ ئەکا کەوا ھەڵـبـگەڕێتـەوە لەم ئایین و ((عـقیـدة))یەی کە پـەیـڕەوی لێ ئەکات، میـری ئێــزیـدیـانیش، سـوور ئەبێ لەسەر ئەم ئایینەی کە لە سـەری ڕۆیشـتـووە، دواتر بۆ ماوەی دوو مانگ لە بەندینـخانەدا ئەم ئەفسـەرە دەست بەسەری ئەکات و دواتـر بە فـەرمانی فەڕمانڕەوایی ئەستەمبوڵ، بـڕیــاڕ ئەدرێ کە مـیـر و خـێـزانەکەی ((الأمیـرة میـان خـاتوون)) بۆ ماوەی زیـاتر لە شـەش سـاڵ دوور بخرێنـەوە و ڕەوانەی ناوچەی کـاسـتـانی بـاکووری ئەنــادۆڵ، نـزیـک سـیـواس بکرێـن.

لە نێــوان سـاڵانی ((١٨٩٢-١٨٩٨))دا و لە ماوەی ئەم چەندیـن سـاڵەیا، لە ناو ئـێـزیـدیەکانا بە ناوی عەلی بەگی سیواسی ناو زەنـد بوو.

لە گەڕانـەوەی بۆ زێـدی خـۆی و لە ڕێگـادا و لە سـاڵی (١٩١٣)ی زایینی دا، سـەربازانی ((ئـیـمـپـڕاتـۆریـەتـی دەوڵــەتی عوسـمانی))، لە گەرووی گەلی عەلی بـەگ ((کـمـیـن)) و بـۆسـەی بۆ دائـەنـێـنـەوە و زۆر بـەداخـەوە، کۆتـایـی بە ژیــانی ئـەھـێـنـن و ئـەکـوژرێـت.

لە ئێسـتـادا ئەم شـوێنە نـاوی ((گەلی عـەلی بـەگ))ە و سـەبارەت بەم کارەسـاتـەوە ئـەم نـاوە سـەرچـاوەی گـرتـووە.

## گالێری

Kurd 2012 (4).JPG
Geli Ali Beg Waterfall - Hawler - Kurdistan - Iraq (Diyar Mohammed Photography).jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:تاڤگەکانی کوردستان
پۆل:تاڤگەکانی عێراق
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
زانکۆی سەڵاحەدین

**زانکۆی سەڵاحەدین** دێرینترین زانکۆیە لە باشووری کوردستاندا کە کامپی زانکۆکە ئێستا لە شاری ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستانە، ئەم زانکۆیە یەکەم جار لە شاری سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٨١ گواسترایەوە بۆ شاری ھەولێر.

زانکۆی سەڵحەدین ئەندامە لە کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانکۆکان. تاوەکوو ٢٠٠٥ کۆلێژە پزیشکییەکانی ھەولێر لەو زانکۆیە بوو، بەڵام لەو ساڵەوە زانکۆی پزیشکیی ھەولێری لێ جیابووەوە. جۆری خوێندن لە زانکۆکەدا خۆڕایییە بەوەی زانکۆیەکی حکوومییە. ئێستا دکتۆر کامەران یونس سەرۆکی زانکۆی سەڵاحەدینە.

## کۆلێژەکان
کۆلێژەکانی زانکۆی سەلاحەدین بریتین لە:
* کۆلێژی زانست
* کۆلێژی کشتوکاڵ
* کۆلێژی تەکنیکی ئەندازیاری
* کۆلێژی کارگێڕی و ئابوری
* کۆڵێژی ھونەرە جوانەکان
* کۆلێژی زانستە ئیسلامییەکان
* کۆلێژی پەروەردە
* کۆلێژی یاسا
* کۆلێژی زمان
* کۆلێژی پەروەردەی بنەرەت
* کۆلێژی ئاداب
* کۆلێژی پەروەردەی جەستەیی و زانستە وەرزشییەکان
* کۆلێژی زمان
* کۆلێژی زانستە سیاسییەکان

## بڕوانامەکان
وێنۆک|دەرچوونی بەشێک لە خوێندکارانی زانکۆی سەلاحەدین
لە زانکۆیەکە چەندین بڕوانامە بە خوێندکار دەبەخشێندرێت
* بەکالۆریۆسی زانست (Bachelor of Science)
* بەکالۆریۆسی ھونەر (Bachelor of Arts)
* ماستەر لە زانست (Master of Science)
* ماستەر لە ھونەر (Master of Arts)
* دوکتۆرا (PhD)
* دوکتۆرای پزیشکی - Medical degree (MD)

## سەرۆک
* کامەران یونس حەمەدئەمین

## دەرچووە ناودیارەکانی زانکۆ
چەندین کەسی ناسراو لە زانکۆی سەلاحەدین خوێندنیان بەکۆتا ھێناوە، لەوانە:
* نەوزاد ھادی پارێزگاری پێشووی ھەولێر
* نووری مالیکی سەرۆککوەزیرانی پێشووی عێراق
* محەممەد عارف
* شەماڵ سائیب ھونەرمەند
* مارف خەزنەدار نووسەری کورد
* فەرھاد پیرباڵ
* فەتحی میرانی
* کەمال خۆشناو
* سەعدی بەرزنجی
* شوکریە ڕەسوول
* کوردستان موکریانی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ھەولێر
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:زانکۆی سەلاحەدین
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٨
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
بژاردە

لە کۆمەڵناسیدا، **بژاردە** یان **ئێلیت** (لە وشەی لاتینیی *eligere*-ەوە ھاتووە بە واتای "ھەڵبژاردن") گرۆیەکی کۆمەڵایەتیی تا ڕادەیەک بچووکە لەناو کۆمەڵگەیەکی گەورەدا کە ئەندامانی ناوازەن و تازیاریگەلێکیان ھەیە کە ئەوانەی پلەکانی خوارتر ئاواتەخوازی ئەو تازیارییانەن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:باری کۆمەڵایەتی
سەفسەتەگەری

**سەفسەتەگەری** بە واتای دوو شتی جیاواز، بەڵام تێکچنراو دێ: لە یۆنانی کۆندا، *سەفستەگەران* یان *سۆفیستەکان* یان *سۆفستایییەکان* دەستەیەک بوون لە مامۆستایانی شارەزا لە بەکارھێنانی ئامرازەکانی فەلسەفە و ڕەوانبێژی بۆ فێرکردنی فەزیلەت و سەرڤانی بە دەوڵەتپیاوانی لاو و پسمیران؛ لە پێناسەی نوێدا (بەگوێرەی ئەفلاتوون)، سەفسەتە بریتییە لە بیانوویەکی خڵەتێنەری بەکارھێنراو بۆ خڵەتاندنی کەسێک.

زاراوەی *سۆفیست* لە وشەی یۆنانیی *sophistēs*-ەوە سەرچاوە دەگرێ کە واتە "ئەوەی چازانی دەکا".

لە زۆربەی کاتدا و تا ئێستا پرۆتاگۆراس بە یەکەم سۆفیست دادەنرێ. ھەروەھا چەند سۆفیستێکی تریش لە دوای ئەو ھەن وەکوو گۆرگیاس، پرۆیکەس و ھیپیاس و ھتد...

## کاربردی نوێ
لە کاربردی نوێ و ھاوچەرخدا، سەفسەتەگەری، سۆفیست، یان سەفسەتە بە کۆمەڵێک زاراوەی ھاوڕێ لەگەڵ سووکایەتی دەژمێردرێن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەری و زاڵێتیی زۆرێک لە فەیلەسووفەکانی سەردەمانی پێشوو (سەفسەتەگەری و ئەفڵاتوونیزم دوو قوتابخانەی دژ بەیەک بوون).

پۆل:گریکی کۆن
پۆل:ڕەوانبێژی
ئەفلاتوونیزم

**ڕیالیزمی ئەفلاتوونی** (ھەروەھا ناسراویشە بە **ئەفلاتوونیزم** یان *دژە ڕیالیزم*) بریتییە لە بیرێکی فەلسەفی کە باس لەوە دەکات کە مرۆڤ پێویستی ھەوڵ بدات شتە کامڵەکان بزانێت، لەگەڵ ئەوەشدا کە دەزانیت بوونیان نییە و لەتونادا نییە کە تێیان بگەین. ئەم رێبازە لەدوا ئەفلاتوونەوە ناونرا. ئەفلاتوون پێی وابوو کە باشە بەشێک لە ڕاستیی بەڵام بەشێک بووە لە گەردوونی کامڵ بوونی تەریب. ئەفلاتوون پێی وایە کە ئەرکی فەیلەسووفە کە بگەڕێ بۆ شکانەوە/رێڕەوگۆڕێک بۆ ئەم شتە کامڵاکانی گەردوونی خۆمان و ھەروەھا فێرکردنی ئەوانەی تریش بەوەی کە دۆزیویانەتەوە و پێی گەیشتوون.
لە فەلسەفەی بیرکاریدا، ئەو کەسەی کە بڕوای وایە کەپاسادانی بیرکاری/سەلماندنی بیرکارییانە بەشێک لە راستی بە ئەفلاتوونیست ناودەبرێ، بەڵام ئەوەش دووبارە بەش نییە لەم گەردوونەی ئێمە، بەڵکو بەشێکە لە گەردوونە تەریبە کامڵەکە. بیرکارە ئەفڵاتوونیستەکان بڕوایان وایە کە ژمارەکان ناگەڕێتەوە بۆ شتێک لە گەردوونی ئێمە و ئەگەرچی ھەرگیز کۆمەڵە (بیرکاری)یەک درووست نابێ کە ١ ملیۆن شت لەخۆ بگرێ، بەڵام ملیۆن تەنھا وەک ژمارەیەکی ڕاستی دەمێنێتەوە. 


پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
پۆل:گومانە ئەکادیمیەکان
پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
ئەفلاتوونیزمی نوێ

**ئەفڵاتوونیزمی نوێ** (بەئینگلیزی: Neoplatonism)، قوتابخانەیەکی فەلسەفییە مێژووی درووستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سێیەمی زایین لەسەر بنەمای فێرکردنەکانی ئەفڵاتوون و ئەفڵاتوونییەکان، لەگەڵ ئەوەشدا زۆرێک لەو لێکدانەوانە ھەڵدەگرێ کە وا لە لێکۆڵەرەوان دەکات بڵێن کە جیاوازە لە فەلسەفەی ئەفڵاتوونی سەرەکی. ھەرچەندە ئەفڵاتوونیزمە نوێیەکان خۆیان بە ئەفڵاتوونی داناوە و دەڵێن کە بەرگری لە بیروڕاکانی ئەفڵاتوون دەکەن، بەڵام زۆرێک ھەن کە بڕوایان کە ئەم فەلسەفەیە جۆرێکە لەھەوڵدان بۆ کۆکردنەوەی ھەردوو فەلسەفەی سەرەکی یۆنان: ئەفڵاتوونیزم و ئەرستۆنیزم.
شێوەی گشتی ئەم قوتابخانە فەلسەفییە لەسەر دەستی ئەفڵووتین داڕێژراوە کە دەڵێت گوایە فەلسەفەی ئەفڵاتوون و خوێندنەکەی لەسەر دەستی ئەمۆنیس ساکاس وەرگرتووە کە یەکێک لەگەورەترین فەیلەسووفەکانی ئەسکەندەرییە بووە. دواتر، فۆرفۆریۆس یەکێک لە قوتابییەکانی ئەفڵووتین ھەستاوە بە کۆکردنەوەی دواترین خوێندنەکان لە شەش بەشدا کە ناو دەبرێت بە: ھەشتینەکان (فەلسەفە)، چونکە ھەربەشێک لەو بەشانە پێک دێت لە ٨ وتار. گرنگی ئەو کارەی فۆرفۆریۆس لەوەدایە کە ئەگەر ئەو کۆکردنەوەیە نەبووایە، ئێستا ھەموو بەرھەمەکانی ئەفڵووتین دەفەوتا.
ھەندێک لە بیروڕاکان وایە کە ئەفڵووتین ھەوڵی گوونجاندنی ئەفڵاتوونیزمی لەگەڵ ئاینی مەسیحییەت داوە. 

## سەرچاوەکان


پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان
پۆل:نەریتە فەلسەفییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٣یەم
پۆل:عیرفان
پۆل:فەلسەفەیەکی یۆنانی کۆن
ڕابیندرانات تاگۆر

**ڕابیندرانات تاگۆر** (بە ئینگلیزی: Rabindranath Tagore، ٧ مایسی ١٨٦١ - ٧ ی ئابی ١٩٤١) شاعیر و فەیلەسووفێکی ھیندییە. ھەروەھا ھوونەرمەندیش بووە، گەلێک چیرۆک و رۆمان و درامای نووسیوە، شان بە شانی داڕشتنی مۆزیک و دانانی ژمارەیەک گۆرانیی. نووسینەکانی زۆر بەقووڵی کاریگەری ھەبوو لەسەر رۆشنبیرییی بەنگالیی لەماوەی کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا. لە ١٩١٣ دا، خەڵاتی نۆبێلی لە ئەدەبدا بردەوە، وەک یەکەم ئاسیایی کە ئەو خەڵاتە بباتەوە. خەڵک ھەروەھا بە "گورودێڤ" یش ناوی دەبەن.

تاگۆر لە ساڵی ١٨٦١ لە شاری "کالکتا"ی ھیندستان لەدایک بووە. ئەو بەڕەگەز بەنگالییە. تاگۆر یەکەم ھەڵبەستی خۆی لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا نووسیوە، دواتر گەورەترین و یەکەمین قەسیدەی خۆی لە ١٨٧٧ دا بڵاوکردۆتەوە. یەکەم کورتە چیرۆک و دراماکانی لە تەمەنی شانزەساڵیدا نووسیوە.

کارە گەورە و مەزنەکان تاگۆر: "گیتانجالی"، "گۆرا"، "گاری بایری (نیشتمان و جیھان)" لەخۆ دەگرێت، ھەروەھا چەندین کاری ئەدەبی و ھوونەریی تر. تاگۆر جگە لەمانە، چاکسازێکی رۆشنبیریی بوو.
## نووسراوەکان
* ماڵ و عالەم
* ڕاجا
* گیتانجەلی

## وەرگێڕانەکان
* چریکەکانی کەبیر
* چیترا

پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن
پۆل:فەیلەسووفانی ھیندیی ھاوچەرخ
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ھیندی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:مردووانی ١٩٤١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
پۆل:شاعیرانی ھیندی
پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
پۆل:ڕابیندرانات تاگۆر
پۆل:ئاوازدانەری هیندی سەدەی ٢٠ەم
دەیڤد ھێربێرت لۆرێنس

**دەیڤد ھێربێرت ریچاردس لۆرێنس** (١١ سێپتەمبەر ١٨٨٥ - ٢ مارس ١٩٣٠)، یەکێکە لەگرنگترین رۆشنبیران و وێژەناسانی بەریتانیا لە سەدەی بیستەمدا. بوارەکانی داھێنانی چەندجارە بۆتەوە ھەر لە رۆمانی درێژ تا چیرۆکی کورت و شانۆگەریی و قەسیدەی شیعری و نووسراوی رەخنەگرانە. لەبەناوبانگترین کارەکانی: خۆشەویستەکەی خانم چاتێرلییە.
لە ئەدەبی گەشتکردندا نووسینی ھەیە و بڕێکی زۆری لە کاری تر لە فەرەنسییەوە وەرگێڕاوە بۆ ئینگلیزیی، ھەروەھا چەند تابلۆیەکی کێشراویشی ھەیە. کاریگەریی نێگەتڤی شارستانییەتی نوێ لەسەر گەلێک لایەنی مرۆڤایەتی و ژیان و سەرلێشێواندنی ژیان و تێکدانی لەگۆشەنیگای مرۆڤایەتییەوە تەوەرەی زۆرترین کارەکانی ئەم ئەدیبە بووە. ھەندێک لەرەخنەگران پێیان وایە کە زۆر پشتی بە گرتە سێکسییەکان بەستووە بۆ گەیاندنی بیرەکانی.

## کورتەیەک لە ژیانی
دەیڤد لە گووندی ئێستوود لە کەرتی تۆتنگھام شایر لەناوچەی ناوەڕاستیی ئینگلتەرا لەدایک بووە، لەخێزانێکی ئیشکەری ئاست مامناوەند، باوکی لە کرێکارانی کانی بەرد و خەڵوز بووە، و دایکی سەرقاڵی فێرکردن و رۆشنبیریی بووە کە باوکیشی پێشتر خەریکی خویندبووە، بەڵام دواتر کە باوکی خەریکی ئیشکردنی کانی بەردوخەڵووز بووە، بەباشی زانیووە کە منداڵەکانی بداتە بەر خوێندن تا وەکو دوایی وەک خۆییان لێ نەیەت، لەپێناوی ئەمەشدا قوربانییەکی زۆری داوە. پاش ململانێیەکی زۆر دایکی لە باوکی جیا بۆوە، دەیڤد ئەم رووداوانە زۆر بە وێنەیەکی ئەدەبییانە لە رۆمانی مناڵان و عاشقان باس دەکات کە تێیدا تێکەڵی کردووە بە دوودڵییەکی سۆزداری کە تووشی مناڵەکان دەبێت و پاشتر ئەمە تووشی پچڕان دەبێت لەنێو ململانێکانی نێو ماڵەکە. دەیڤد خۆشەویستی دایکی بۆ برا گەورەکەی کاتێک کە مرد زۆر کاری تێکرد، بۆیە پێوەی لکا و لێ دانبڕا و ئەمەش دواتر کاردانەوەیەکی گەورەی ھەبوو لەسەر ژیانی، دواتر لەنێو خۆشەویستی دایکیدا کە نەیدەتوانی دەستی لێ ھەڵبگرێت و خۆشەوستی زۆری بۆ ئەو کچۆڵە بچووکەی کە دەیویست بیھێنێت و دەرەنجامیش بۆ دایکی شکایەوە، تووشی پچڕاندن و مەینەتێکی زۆر بوو، ھەروەھا ئەم رووداوەشی لە بەشی کۆتایی رۆمانی مناڵان و عاشقاندا باس کردووە.

دواتر لەکۆتاییدا لەتەمەنی بیست و شەش ساڵیدا و لەدوای مردنی دایکی، چووە ژیانی ھاوسەرێتییەوە لەگەڵ کچێکی ئەڵمانیدا بەناوی فریدا و ژیانییان لەگواستنەوەدا بوو لەنێوان ئیتاڵیا و ئەڵمانیا لەنێوان ساڵانی ١٩١٢ - ١٩١٤، پاشان گەڕایەوە بۆ ئینگلتەرا لەدەوروبەری ساڵانی جەنگی جیھانی یەکەم، ھەروەھا خۆشەویستیش نەبوو لەنێو خەڵکدا بەھۆی ئەوەی کە کەس لەنووسینەکانی و لە پەڕتووکەکانی ناگات.

پۆل:ڕۆماننووسانی ئینگلیز
پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٠
پۆل:رۆماننووسان
پۆل:نووسەرانی بەریتانیا
پۆل:نووسەرانی ئینگلتەرا
پۆل:چیرۆکنووس
پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ئیتالیا
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
کۆنان (ڕوونکردنەوە)

* شاری کۆنان: شارێکی بچووکە و دەکەوێتە ناو شارۆچکەی ھۆکاییەوە.

*لێکۆڵەر کۆنان:* زنجیرەیەک مانگا و ئەنیمێ و زنجیرە ئۆڤا و هەندێ فیلمی [[ژاپۆن|ژاپۆنییە]]. و لە بەرهەمهێنانی [[گۆشۆ ئۆیاما|گۆشۆ ئۆیامایە]].* 
* کۆنان ئێدۆگاوا: کەسایەتی سەرەکیی لە ئەنیمێ و مانگای لێکۆڵەر کۆنانە.
*کۆنان بەربەری: پاڵەوانێکی خەیاڵیی فەنتازیای شمشێر و جادووە.
*سێر ئارتەر کۆنان دوێڵ: *نووسەرێکی ئینگلیزی بەناوبانگە، و لە گرنگترین کارەکانی دروست کردنی کەسایەتی [[شێرلۆک ھۆلمز|شارلۆک هۆڵمزە]].*
دوایین پێغەمبەر

زاراوەی **دوایین پێغەمبەر**، بەکارھاتووە لە دەقە ئاسمانییەکاندا بۆ ئاماژەدان بە دوایین کەس کە خودا قسەی لەگەڵ کردووە، بەجۆرێک؛ کە ئیدی کەسێکی تر لەدوای ئەو بوونی نابێت کە خودا گوتەی پێ بدا.

## لەئیسلامدا
**کۆتای پێغەمبەران** () ناونیشانێکە دراوە بە پێغەمبەری ئیسلام محەممەد لە ئایەتێکدا لە قورئاندا.

ھەموو موسوڵمانان بڕوایان وایە کە محەممەد دوایین وەحی پێ بەخشراوە لەسەر شێوە و فۆرمی قورئان بۆ ھەموو مرۆڤایەتی، بۆ ھەموو سەردەمێک.
گرێی، *دوایین [[پێغەمبەر]]*، لەسەرەتاوە لە ئایینی ئیسلامدا بەکارھاتووە، کە ئاماژە دەدات و دەگەڕێتەوە بۆ محەممەد، ئەو کەسەی کە شوێنکەوتوانی ئایینی ئیسلام بڕوایان وایە کە ئەو دوایین پێغەمبەر لە ئایینە یەکتاپەرستییە ئیبراھیمییەکان. دژ بە ھێڵی گشتی ئیسلام، محەممەد ئەگەرێتەوە بۆ کۆتای پێغەمبەران بەپێی بیروڕای ئەحمەدییەت.

لە قورئاندا ٢٥ پێغەمبەر ھەیە کە ناوییان ھاتووە، گەرچی موسوڵمانەکان پێیان وایە کە ژمارەیەکی زۆرتریش لەوە بوونی ھەبووە لە کات و شوێنی جیاوازدا لەپێش «دوایین پێغەمبەر، سیدنا محمد»، لەنێو ئەو پێعەمبەرانەی کە موسوڵمانەکان ڕێزییان بۆ دادەنێن:
* ئادەم 
*ئیدریس
*نووح٭
*هوود٭
*سالح٭
*ئیبراهیم٭
*لووت
*ئیسماعیل
*ئیسحاق
*یەعقوب
*یوسف
*ئەیوب
*زول کیفل
*یونس
*شوعەیب٭
*موسا٭
*هاروون
*داوود٭
*سولەیمان
*ئیلیاس
*ئیلیەسەع
*زەکەریا
*یەحیا
*عیسا٭ی کوڕی مریەم
*موحەممەد٭
**تێبینی:** ئەو ناوانەی نیشانەی (٭) ھەیە لەتەنیشتییان، 'نێردراو' بوون..

## جودایزم (یەھوودییەت)
جودایزمی کلاسیک، فێری ئەوەت دەکات کە ھیچ پێغەمبەرێک نییە مەزنتر لە مووسا، و ھەموو پێغەمبەرانی تر ناوییان ھێنراوە لە تەناخ دا (بایبڵی عیبری) کە پایەیان و پێشگوێیەکانییان لە مووسا کەمتر بووە. ئەمەش دەقێکە لەنیو مایمۆندایسدا لە پرەنسیپەکانی وەفای جوولەکە بەرامبەر بە شوێن و پایەی مووسادا:
:*مووسا پایەدارتر بووە لە ھەموو پێغەمبەران، جا ئەگەر لەپێش ئەو بوو بن یان لەدوای ئەو. مووسا بەرزترین پلەی بەدەست ھێناوە کە مرۆڤ بتوانێ بیگاتێ. ئەو چاوی بەخوا کەوتووە بەجۆرێ کە بەسەر ھەموو مرۆڤێکدا تێپەڕبووە کە تا ئێستا ھەبووبێت… خودا لەگەڵ ھەموو پێغەمبەران دواوە لەڕێگەی نێوەندێکەوە. مووسا بەتەنھا پێویستی بەوە نەبوو؛ ئەمەش ئەوەیە کە تەورات مەبەستییەتی کاتێ کە خودا تێیدا دەڵێت "لێو بەلێو (رووبەڕوو)، قسەی لەگەڵ دەکەم"* (سیدو)

دوایین کەس لەنێو دوازدە بچووکگەلی پێغەمبەران (بەپێی یاساکان) (و بەپێی دوایین کتێب لە پەیمانی کۆنی یەھوودییەت دا) بەشێوەیەکی سەرەکی کەسێکە بەناوی مەلەکای.

## ئایینەکانی تر
لەپەیڕەوی ئایینەکانی تریشدا ئەم زاراوەیە یان زاراوەیەکی ھاوشێوە بەکارھاتووە. مانی، دامەزرێنەری بیروباوەڕی مانیکایزم، بەھەمان شێوە بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە *کۆتای پێغەمبەران*ە و دوایین پێغەمبەرە.

لە ماندیئیزمدا، یوحەننای پاکبوەوە وەک دوا پێغەمبەر دادەنرێت.

## جاینیزم
مەھاڤیراش ھەروەھا بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە کۆتا پێغەمبەرە لە زنجیرەی ٢٤ تیرتانەکار.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پێغەمبەران
پۆل:ئایینە یەکتاپەرستەکان

پۆل:ئایینە ئاسمانییەکان
گرێ (ڕێزمان)

**گرێ** (بەئینگلیزیی: Phrase): بریتیه‌ له‌ وشه‌یه‌ک یان زنجیره‌ وشه‌یه‌ک، که‌ وه‌ک یه‌که‌یه‌کی سینتاکسی گۆکردنێکی سینتاکسی هه‌بێت و له‌ جێکه‌وته‌ی تری ڕسته‌دا وه‌ک ئه‌و یه‌که‌یه‌ به‌کار بهێنرێته‌وه‌.

له‌ ڕاستیدا پێناسه‌ی گرێ له‌ ڕیزمانی کۆندا سه‌رله‌به‌ری هه‌ڵه‌یه، چونکه‌ ڕیزمانی کۆن به‌مشێوه‌یه‌ پێناسه‌ی گرێ ده‌کات: کۆمه‌ڵه‌ وشه‌یه‌که‌، که‌ به‌ته‌نیا واتای ته‌واو نادات، کاری له‌گه‌ڵدا نیه‌.

واتا ڕێزمانی کۆن سێ مه‌رج بۆ گرێ داده‌نێت:

1- کۆمه‌ڵه‌ وشه‌یه‌که‌.

2- واتای ته‌واو نادات.

3- کاری له‌گه‌ڵدا نییه‌.

**وه‌کو:** کوڕی شێرکۆ

به‌ڵام ڕێزمانی نوێ ده‌ڵێ: بۆ دروستبوونی هه‌ر ڕسته‌یه‌ک پێویستی به‌ دوو پێکهاته‌ی سه‌ره‌کی هه‌یه‌ ئه‌ویش گرێیه‌کی ناوی و گرێیه‌کی کاری.

**بۆ نمونه‌:** ئازاد هات

لێره‌دا (ئازاد)گرێیه‌کی ناویه‌ و (هات)یش گرێیه‌کی کاریه‌.

به‌مشێوه‌یه‌ هه‌ر سێ مه‌رجه‌که‌ی ڕێزمانی کۆن هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌:

مه‌رجی یه‌که‌م که‌ ده‌یگوت(کۆمه‌ڵه‌ وشه‌یه‌که‌)، مه‌رج نیه‌ وابێت به‌ڵکو ده‌کرێ یه‌ک وشه‌ش بێت. وه‌ک ئه‌و نمونه‌ی سه‌ره‌وه‌.

مه‌رجی دووه‌م که‌ ده‌ڵێ(واتای ته‌واو نادات)، نه‌خێر گرێ هه‌میشه‌ واتای ته‌واو ده‌دات، بۆ نمونه‌:

من هاتم.

(من) گرێیه‌ و واتای که‌سی یه‌که‌م ده‌دات، هه‌روه‌ها (هات)یش گرێیه‌کی تره‌ و واتای هاتنی که‌سێک دیاری ده‌کات.

مه‌رجی سێیه‌م که‌ ده‌ڵێ(کاری له‌گه‌ڵدا نیه‌) ئه‌مه‌ش هه‌ڵه‌یه‌ چونکه‌ کار خۆی ده‌بێته‌ (گرێی کار).

هه‌روه‌ها گرێ فراوان ده‌کرێت:

**بۆ نمونه‌:**

کچ

کچی جوان

کچی جوانی پرچ لول

کچی جوانی پرچ لولی چاو شین...

## سەرچاوە
1- عه‌بدولجه‌بار مسته‌فا مه‌عروف، دروسته‌ی فرێز له‌ زمانی کوردیدا، سلێمانی، 2010.

2- سه‌گڤان جه‌میل، کۆوانه‌کانی ڕسته‌سازی 2011-2012، بۆ خوێندکارانی قۆناغی 3، به‌شی زمانی کوردی زانکۆی دهۆک.

پۆل:رەگەزەکانی ڕستە
پۆل:دەستەواژەکان
دینە ئیبراھیمییەکان

[چەپ|وێنۆک|وێنۆچکەی سێ ئایینە یەکتاپەرستە ئیبراھیمییە زلھێزەکە. لەڕاستەوە بۆ چەپ وێنۆچکەی: [ئیسلام، جوولەکایەتی، مەسیحییەت]]
وێنۆک|نەخشەی ئایینەکان|400px|چەپ
**ئایینە ئیبراھیمییەکان** (بەئینگلیزی: Abrahamic Religions)، زاراوەیەکە بەکاردێت بۆ گەلێک ئایین کە تێیدا ئیبراھیم وەک کەسێکی گرنگ باس کراوە. لەباوترین و ناسراوترین ئایینە ئیبراھیمییەکان جوولەکایەتی، مەسیحییەت و ئیسلامە. یەکێک لە ئایینە ئیبراھیمییەکانی تر بەھاییەتە. باوەڕی بەھاییەت لە سەدەی نۆزدەھەمی زایینیدا گەشەی سەند، لەو شوێنەدا کە ئێستا بە ئێران ناو دەبرێت. گەرچی ئەم ئایینانە تەواو جیاوازن لەیەکەوە لە زۆر لایەندا، بەڵام لەزۆر لایەنی زۆر گرنگدا ھاوڕان لەسەر ئەو بنەما سروشتییەی کە ئەوان تەنیا یەک خودا دەپەرستن. وشەی "ئیبراھیمیی" ئەگەڕیتەوە بۆ پێغەمبەری دێرین ئیبراھیم، کە زۆر رێزی لێ گیراوە لە جوولەکایەتی، مەسیحییەت و ئیسلامدا وەک یەکەمین پێغەمبەری خودا. شتێکی تری کە ئایینە ئیبراھیمییەکان تێیدا ھاوڕان، ئەویش یەکتاپەرستییە، کە ئەویش بریتییە لە بڕوابوون بە یەک خودای پەرستراو.
ھەمووشیان بروایان بەوە ھەیە کە پێویستە کڕنۆش ببرێت و نوێژ بکرێت بۆ ئەو خودایە.

## ھەندێک لە ئایینە ئیبراھیمییەکان
### جوولەکایەتی

**جوولەکایەتی** ئایینێکی یەکتاپەرستی ئیراھیمییە، کە بڕوای بە بوونی یەک خودا ھەیە. ئەم ئایینە زۆرتر ناسراوە بە ئایینی دوانزدە خێلەکە، ھەڵبەتە مەبەست لێی دوانزدە خێڵی ئیسرائیلە. باوەڕییان بە تەناخ و تەورات و تەلموود ھەیە، بەگشتی ئەو سێ بەشە ناو دەبرێن بە پەیمانی کۆنی پەرتووکی پیرۆز.

یەکێک لە گرنگترین پێغەمبەرەکانیان، مووسایە.

### مەسیحییەت

**مەسیحییەت** یەکێکە لە ئایینە یەکتاپەرستە ئیبراھیمییەکان، کە تێیدا یەسووع سەرەکیترین کەسایەتییە. مەسیحییەت بە ئایینی زۆرترین شوێنکەوتوو دادەنرێت، بەجۆرێ ٢.٣ ملیار شوێنکەوتووی ھەیە. مەسیحییەت لەباوەڕبوونیان بە تەورات و پەیمانی کۆنی پەرتووکی پیرۆز، ھاوبەش و ھاوڕان، رەگ و ریشەی مەسیحییەتیش لە جوولەکایەتییەوە سەرچاوە دەگرێت.

بەگشتی باوەڕیان بە ئینجیل ھەیە کە گێراندنەوە یان کۆمەڵێک نووسراوە کە باس لە ژیانی یەسووعی ناسڕی دەکات. وشەی "ئینجیل" بەواتای مزگێنی یان نامەی ھەواڵێکی دڵخۆشکەر کە ھاتنی پەیمانی نوێیە، دێت. بەگشتی ئەم زاراوەیە بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە چوار ئینجیلە پاوەڕپێکراوەکەی مەتا و مەرقۆس و لۆقا و یۆحەنا.
### ئیسلام

**ئیسلام** ئایینێکی یەکتاپەرستییە و  لە ڕووی ژمارەی باوڕدارنەوە لە دوای ئایینی مەسیحییەت دووەم ئایینە و ژمارەی شوێنکەوتوانی سەرووی دوو ملیارە. و کەسێک کە باوەڕی بەم ئایینە ھەبێت پێی دەوترێت موسڵمان.

موسڵمانان باوەڕیان بەوە ھەیە کە پێغەمبەرەکەیان موحەممەد دواین نێردراو و پێغەمبەری «اللە» (خوا)یە. ھەروەک باوەڕیان بە ڕۆژی دوایی و فریشتەکان ھەیە و قورئان بە پەیامی ڕەوانەکراوی خوا دەزانن بۆ سەر موحەممەد. قورئان سەرچاوەی یەکەمی شەریعەتی ئیسلامە، پاشان کردەوەکان و وتەکانی موحەممەد (سوننەت) دێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:یەکپەرستی
لویس ئارمسترۆنگ

thumb|لویس ئارمسترۆنگ
**لویس ئارمسترۆنگ** (٤ ی ئابی ١٩٠١، نیو ئۆرلێنز، لویزیانا - ٦ ی حوزەیرانی ١٩٧١، نیویۆرک) سترابێژ و ژەنیاری جاز ی ئەمەریکیی بوو.

## ژیانی
ئارمسترۆنگ لە خێزانێکی هەژار لە نیو ئۆرلێنز لەدایک بووە، دواتر لەلای دایکی ژیاوە، فێری ژەنین بووە لەسەر ئامێری کۆرنێت کاتێ کە لە ماڵی منداڵان ژیاوە، لەو کاتەدا لەگەڵ تیپی مۆزیکی جازدا ژەنیوییەتی لە شەقامەکانی شاردا. لەساڵی ١٩٢٢، لویس شوێنی گوازییەوە بۆ شیکاگۆ بۆ کارکردن لەوێ وەک ژەنیار لە نیپیجۆ کینگ ئۆلیڤەر. ساڵی ١٩٢٤ چووە ژیانی هاوسەرگیرییەوە لەگەڵ لیلییان هاردن. ئارمسترۆنگ ژمارەیەکی زۆری لە رەقەپەپکەی تۆمارکراوی تۆمارکرد، لەگەڵ دەستەگەلێک بەناوی "پێنج گەرمەکە" و "حەوت گەرمەکە" و "ساڤۆی بۆل روم فایڤ". هەروەها ئارمسترۆنگ پێشڕەویی گرووپێکی گەورەی دەکرد لە ساڵی سییەکان و چلەکانی سەدەی پێشوو. لەنێو ئەو کارانەیدا کە زۆرترین سەرکەوتنی بەدی هێنا؛ هالۆ دۆلڵی، مایک دە نایف، هەروەها ئارمسترۆنگ وەکوو ئەکتەریش لەنێو فیلمەکاندا ناسراوە، وەکوو لە فیلمەکانی: نیو ئۆرلێنز (١٩٤٧)، هالۆ دۆلڵی (١٩٦٩).

پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:گۆرانیبێژانی جازی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٩٧١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گۆرانینووسانی ئەفریقی-ئەمریکی
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:هونەرمەندان لە کۆمپانیای دیکا ریکۆردز
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ھونەرمەندان لە کۆمپانیای دیکا ریکۆردز
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
بیتڵز

وێنۆک|بیتڵز
**بیتڵز** (بە ئینگلیزی: The Beatles، داتاشراوە لە beat و beetles)، گرووپێکی بەڕیتانی میوزیکی لە جۆری ڕۆک بوون، لەساڵی ١٩٦٠ لە لیڤەرپوول درووست بوو. دواتر بوو بە ناسراوترین و سەرکەوتووترین گرووپی میوزیکی لەمێژووی مۆسیقادا، بیتڵز پێک ھاتبوو لە جۆن لینۆن (گیتار، ریتم، گۆرانی گووتن)، پۆڵ ماککارتی (باس گیتار، گۆرانی گووتن)، جۆرج ھاریسن (گیتاری سەرەکی، گۆرانی گووتن)، رینگۆ ستار (تەپڵ، گۆرانی گووتن). ناوبانگی بیتڵز لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە دیاردەی "بیتڵمانیا (Beatlemania)" یان (ھۆس بیتڵز) دەەرکەوت، کە وای کرد کاریگەریی بیتڵز نەک ھەر لەسەر ئاستێکی میللی و ناوخۆیی بێت، بەڵکو بووە ھۆی سەرھەڵدانی چەندین شۆڕشی کۆمەڵایەتی و رۆشنبیریی لە شەستەکاندا.

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٠ لە ئینگلستان
پۆل:جۆن لێنۆن
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ھونەرمەندی نوێ
پۆل:بیتڵز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
ڕۆژی جیھانیی زمانی دایکی

**ڕۆژی جیھانیی زمانی دایک** دەکەوێتە ٢١ی شوباتی ھەموو ساڵێک. ئامانج لەم ڕۆژە بەرزکردنەوەی ئاستی ھۆشیارییە بەرامبەر فرەزمانی و فرەفەرھەنگی لە جیھاندا. ئەم ڕۆژە یەکەمجار لە ١٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن ڕێکخراوی یونێسکۆوە ڕاگەیەندرا. ساڵی ٢٠٠٨یش ئەنجومەنی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان پشتیوانیی خۆی بۆ چالاکییەکانی ئەو ڕۆژە پیشان دا و ساڵی ٢٠٠٨یشی کردە ساڵی نێودەوڵەتیی زمانەکان.

ڕۆژی جیھانیی زمانی دایکی لە ڕۆژی بزاڤی زمانی ساڵی ١٩٥٢ی بەنگلادیش (ڕۆژھەڵاتی ئەوسای پاکستان بەر لە سەربەخۆیی)ەوە سەرچاوەی گرتووە. ساڵی ١٩٥٢ ژمارەیەک قوتابیی زانکۆی داکا کە دژی سیاسەتی زمانیی دەوڵەتی پاکستان ناڕەزایییان دەردەبڕی، بە دەستی ھێزەکانی پۆلیس و سوپای پاکستان کوژران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانەکان
یۆھانس برامز

**یۆھانس برامز** (بە ئاڵمانی: Johannes Brahms، ٧ی ئایاری ١٨٣٣ - ٣ی ئەپڕیلی ١٨٩٧)، ئاوازدانەرو پیانۆژەنی ئاڵمانی بوو، لە پێشڕەوەکانی "سەردەمی رۆمانتیک" بوو. گرنگترین شت کە لەسەری وترابێت ئەوەیە کە بەردەوامبوونیک بووە بۆ بیتھۆڤن یاخود ئەتوانین بڵێین کە "سیمفۆنیا"ی یەکەمی برامز، سیمفۆنیای دەیەمی بیتھۆڤنە. ھەروەھا برامز وەک رۆمانتیکییەکانی تر نەبوو، ئەو لەوە دەترسا کە ژن دووری بخاتەوە لە ھونەرەکەی.

## ژیان
یۆھان برامز لە شاری ھامبورگ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە، باوکی ژەنیاری ئامێری کۆنترباس بوو لە ئۆرکێسترای ئۆپرا. لەمنداڵییەوە فێری ژەنینی پیانۆ بوو، لەگەنجێتیشیدا وەک یارمەتی بۆ خێزانەکەی، لە قاوەخانەکان و ئاھەنگەکاندا دەیژەنی بەڵام دانەبڕاوە لە خوێندنەوەی تیۆرەکان و زانستەکانی مۆزیک. کاتێک بوو بە بیست ساڵ، بەھرەکەی وەک ژەنیاری پیانۆ کامڵ بووبوو، بۆیە بڕیاریدا کە گەشتێک ئەنجام بدات بۆ زۆربەی شارەکانی ئەوروپا تاوەکو بەتەنھا بژەنێت لە ئاھەنگەکاندا.
لە ساڵی ١٨٥٩، یەکەمین پیانۆ کۆنسێرتۆی خۆی پێشکەش کرد و بیروڕایەکی زۆر لەسەری کۆبۆوە. پاش ماوەیەک روویکردە سویسرا و دوو ساڵ لەوێ نیشەجێ بوو، لەوێ گەلێک کەسی دی کە حەزیان بە ئاوازەکانی دەکرد. لەساڵی ١٨٦٢، گەڕایەوە بۆ ڤیێنا تا بۆ ھەمیشەیی تێیدا جێگیر بێت پاش ئەوەی گەلێک پێش کەوت لە کارەکانیدا و ئاستی مۆزیکیی بەرز بۆوە. برامز مرۆڤیکی سادە بوو، ھەوڵی ریکلامکردن بۆخۆ و کارەکانی و ناوبانگی نەدەدا، سروشتی خۆشدەویست و حەزی بە تێکەڵبوون و دانیشتن لەگەڵ ھاوڕێکانی دەکرد بەڵام بەمەرجێ کە کاتی نەگرن لە تێڕامان و بیرکردنەوە لەوەی کە دەینووسێت. پاشان لە ساڵی ١٨٩٧ برامز بەھۆی نەخۆشیی شێرپەنجەی جەرگەوە کۆچی دوایی کرد، لەپاش پێکدادانێکی زۆر لەگەڵ نەخۆشییەکەدا.

## کارەکان
کارەکانی برامز لەو جۆرەیە کە لەیەکەم جارەوە سەرسامت ناکات، بەڵام لەو جۆرەیەی کە چەند زۆرتر گوێی لێ بگیرێت، تێگەیشتن لێی و سەرسام بوون پێی زۆرتر دەبێت. گرنگترین کارەکانی، کارەکانی بۆ کۆراڵ و کارە تەنھاکان و کارەکانی بۆ ئۆرکێسترا ئەگرێتەوە کە لەسەر شیعر و سەیدەکانی گۆتێ و شیللێر نووسیوویەتی، ھەروەھا چوار سیمفۆنیا و دوو کۆنسێرتۆ بۆ پیانۆ و ئۆرکێسترای نووسیوە لەگەڵ ١٩٠ گۆرانی و حەوت بوخچە لە گۆرانی نەتەوەیی ئەڵمانیی کە دووبارە دایڕشتۆتەوە. بەڵام کارە زۆر ناسراوەکانی برامز بریتیین لە ٢١ دانسی ھەنگاریی کە بە جیا جیا کۆیکردونەتەوە لە کەلەپووری میللی ھەنگاریی، بەناوبانگترینی ئەو ئاوازانەش، ھەنگارییان دانسی یەک و دو و پێنجە، کە لە فیلمە کارتۆنییەکان و فیلمەکانی چارلی چاپلین دا بەکارھاتووە.

پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٣
پۆل:مردووانی ١٨٩٧
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی ئاڵمانی
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:ئاوازدانەرانی ڤیەنا
شارستانی بانە

وێنۆک|جێگەی شارستانی بانە لە پارێزگای کوردستاندا
**شارستانی بانە** یان **قەزای بانە** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە و ناوەندەکەی شاری بانەیە. لە ساڵی ٢٠١١دا ١٣٢٥٦٥ کەس دانیشتووی ھەبووە کە ھەموویان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن و لەسەر مەزھەبی شافعین.

ناوەندە شارییەکانی بریتین لە:
* بانە
* ئارمردە
* بۆیەن
* شوێ

## پێشانگا

ڕێگای بانە - سەردەشت.jpg|ڕێگای نێوان بانە و سەردەشت


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمانداریی بانە 

*
بانە
بانە
بانە
شارستانی سەقز

**شارستانی سەقز** یان **قەزای سەقز** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە، و سەقز یەکێکە لە ناوچە کۆنەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئێران کە پایتەختی ئیمپراتۆرییەتی سکیتیە (سەکاھا) کان بووە.

شارستانی سەقز زیاترین ژمارەی گوندەکانی لە پارێزگای کوردستان بە نزیکە ٣٠١ گوندی ھەیەو لە ساڵی ٢٠١٦ دا ٢٣٦٢٥٠ کەس دانیشتووی بووە.

ئەم شارە دووەم شارە زۆرترین دانیشتووانی ھەیە و دووەم گەورەترین شاری پارێزگای کوردستانی ئێرانە.

دانیشتووی ھەبووە کە ھەموویان بە شێوەزاری کوردیی ناوەن و زاراوە سەقزی قسە ئیدەکەن و لەسەر مەزھەبی شافعین.
شارستانی سەقز سێ شار و ١١ ھەرێمی لە خۆ گرتووە کە بریتین لە:

## شارەکان

## گوندستانەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی سەقز 

پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی سەقز
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شارستانی دیواندەرە

**شارستانی دیواندەرە** یان **قەزای دیواندەرە** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە و ناوەندەکەی شاری دیواندەرەیە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٨١٠١٥ کەس دانیشتووی ھەبووە کە ھەموویان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن.

## دابەشکاری
* ناوچەی ناوەندی
** گوندستانی حەومە
** گوندستانی قەرەتەوەرە
** گوندستانی چل چەمە
شار: دیواندەرە
* ناوچەی کەرەفتوو
** گوندستانی زەڕینە،
** گوندستانی کانی شیرین
** گوندستانی ھەوەتوو
شار: زەڕینە
* ناوچەی ساڕاڵ
** گوندستانی ساڕاڵ
** گوندستانی کەوڵە
** گوندستانی حوسێن ئاوای باکوور

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی دیواندەرە 

پۆل:شارستانی دیواندەرە
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شارستانی کامیاران

**شارستانی کامیاران** یان **قەزای کامیاران** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە و ناوەندەکەی شاری کامیارانە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ١٠٤٧٠٤ کەس دانیشتووی ھەبووە کە زۆربەیان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی و ژمارەیەکیش بە کەلھوڕی و ژمارەیەکیش بە ھەورامی قسە دەکەن. زۆربەی خەڵکەکەی لەسەر مەزھەبی سوننەن.

## بەستەری دەرکی
* ماڵپەڕی فەرمانداریی کامیاران 


پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئازەربایجانییەکان

|region16   = 
|pop16      = ٣٬٤٦٥
|ref16      =
|region17   = 
|pop17      = ١٬٦٩٧
|ref17      =
|region18   = 
|pop18      = ١٬٠٠٠
|ref18      =
|region19   = 
|pop19      = ٨٨٠
|ref19      =
|region20   = 
|pop20      = ٧٨٨
|ref20      =
|languages  = زمانی ئازەربایجانی
|religions  = زۆربە: ئیسلام شیعەکەمینە: سوننە، مەسیحییەت، بەھایی و زەردەشتی
|related = تورکەکانی ئەنادۆڵ، ئێران
}}

**ئازەربایجانییەکان**، **تورکە ئازەرییەکان** یان **ئازەرییەکان** نەتەوەیەکی تورکن کە بە زمانی ئازەری قسە دەکەن و زۆرتر لە باکووری ڕۆژاوای ئێران و کۆماری ئازەربایجان دەژین. زۆربەی ئازەرییەکان موسوڵمانی شیعەن.

## ئەسڵی گەلی ئازەری
لە زۆرێک لە ئاماژەکاندا ئازەربایجانییەکان وەک گەلێکی تورک پۆلێن دەکرێن، بەھۆی زمانە تورکییەکەیانەوە. بەڵام ھەندێک پێیان وایە ئازەربایجانییەکان لە نەوەی ئەلبانی قەوقازی و گەلانی ئێرانین کە پێش بە تورکبوون لە ناوچەکانی قەفقاز و باکووری ئێران ژیاون. مێژوونووس ڤلادیمێر مینۆرسکی نووسیوویەتی بەشێکی زۆری دانیشتوانی ئێرانی و قەوقاز بوون بە تورک زمان:

بەم شێوەیەش سەدەکانی کۆچی تورک و تورککردنی ناوچەکە یارمەتیدەر بوو لە داڕشتنی ناسنامەی نەتەوەیی ئازەربایجانی ھاوچەرخ.

بەڵام گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە «سەرچاوە ئازەرییەکان» ئازەربایجانییەکان بە «بە ڕەچەڵەکێکی پاکی تورکی» دەزانن، جیا لە ھەموو بیردۆزەکانی دیکە لەسەر ئەو بابەتە و شیکارییەکانی دی ئێن ئەی بەشێکی بەرفراوانی ئازەربایجانییەکان، کە پێیان وایە کە بیردۆزی ڕەچەڵەکی فارسیی ئازەرییەکان ئامانجی سیاسی ئێرانە چونکە ئازەرییەکان یەک لەسەر سێی خەڵکی ئێران پێکدەھێنن، ئەمەش وای کردووە ئەم دەرچوونە ببێتە چارەسەرێکی ڕیشەیی بۆ «گرفتی ئازەربایجانی لە ئێراندا».

## لە ئێراندا
لە ئێراندا زۆرتر بە **تورک** ناویان لێدەبەن. ئازەرییەکان حکوومەتەکانی سەفەوییەکان، ئەفشارەکان و قاجاڕەکانیان لە ئێراندا پێکھێنا. دایک و ژنی محەممەدڕەزا پەھلەوی دوایین شای ئێران ئازەری بوونە و ھەروەھا عەلی خامەنەیی ڕێبەری ئێستای ئێران لە بنەچەدا ئازەرییە.

## ئەمانەش ببینە
* زمانی ئازەربایجانی
* تورک
* زمانە تورکییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:خەڵکی ئازەربایجان
ئازەربایجان

**ئازەربایجان** بە فەرمی **کۆماری ئازەربایجان** () گەورەترین وڵاتی قەوقاز لە قەراخی دەریای خەزەرە کە لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا و ڕۆژاوای ئاسیا ھەڵکەوتووە. لەدوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤێت لە ساڵی ١٩٩١دا سەربەخۆیی بەدەستھێناوە. ئێستاش یەکێکە لە بەرھەمھێنەرانی نەوت لە ناوچەکەدا. دانیشتووانی ئازەربایجان ١٠ ملیۆن کەسە و پایتەختەکەی شاری باکوویە. کۆماری ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٩١دا بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا و ئەندامیشە لە ھاوپەیمانیی ئاشتی کە لە ساڵی ١٩٩٤ لە ناتۆ دروستبووە.

## مێژوو
تورک و فارسەکان بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ لەسەر ئازەربایجان لە ململانێدا بوون و ڕووسیا لە سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا بەشی باکووری داگیرکردووە و لە ساڵی ١٩٢٠دا کرایە یەکێک لە کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤێت، بەڵام ئەو کۆمارە تا ڕووخانی ئەو یەکێتیە لە ساڵی ١٩٩١دا سەربەخۆیی وەرنەگرت. ھەرێمی جێناکۆکی ناگۆرنی قەرەباخ کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی ئەرمەنن و لە سەردەمی یەکێتی سۆڤێتدا بە کۆماری ئازەربایجانەوە لکێنرا، بەڵام لەدوای ھەڵگیرسانی شەڕێک کە کوژرانی ٣٠٠٠٠ کەسی لێکەوتەوە و سەدان ھەزاری تریش ئاوارە و دەربەدەر بوون لەنێوان ساڵانی ١٩٨٨ – ١٩٩٤ سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند. پاشان لە ١٩٩٤دا ڕێکەوتنێکی ئاگربەست لەنێوان ھەردوولادا ئیمزاکرا، بەڵام باکۆ و یەریڤان تائێستا نەگەیشتوونەتە ڕێکەوتنێکی یەکلاکەرەوە لەسەر دیاریکردنی بارودۆخی ئەو ناوچەیە کە ھێشتا سەرچاوەیەکە بۆ پشێوی و نائارامی.

## جوگرافیا
ڕووبەری ئازەربایجان ٨٦۶۰۰ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (۱۱۲وڵاتی جیهان)و کەوتووەتە سەر دەریای کاسپیەن لە بەشی خۆرھەڵاتی ناوچەی قەوقاز و ھەریەکە لە ئێران و جۆرجیا و ئەرمینیا و ڕووسیا لەگەڵیدا ھاوسنوورن.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئازەربایجان ٩,٥١٤,٨٨٧ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠.١ ساڵە. ھەروەھا ٥٤ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
## زمان
زۆربەیان دانیشتوانی ئازەربایجان ئازەرین. زمانی ڕەسمیی ئازەربایجان زمانی ئازەرییە، بەڵام لە باکووی پایتەخت زمانی ڕووسی بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا لە قەرەباغ کە لە ڕۆژاوای ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە زمانی ئەرمەنیش قسەی پێ دەکرێت.

## ئایین

## ئابووری
کۆماری ئازەربایجانی دەوڵەمەند بە سەرچاوەی نەوت بە خاڵی دەستپێکردنی ڕێگە ستراتیجییەکانی گواستنەوەی نەوت لە دەریای کاسپیەنەوە بەرەو کیشوەری ئەوروپا دادەنرێت، سەرەڕای نزیکی لە ڕوسیاوە. ئابووری ئازەربایجان سەرباری کاریگەرییەکانی قەیرانی ئابووری جیھان لەسەری بووژانەوەیەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی، بەڵام کێرڤی پێشکەوتنی ئابووری کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٦دا گەیشتە لوتکە بەڕێژەی ٣٤,٥% پاشان دەستی بە پاشەکشەکردن کرد، بەڵام چاوەڕواندەکرێت بودجەی ساڵی ٢٠١١ی ئازەربایجان لەکۆی داھاتی کەرەستەی خاودا بەڕێژەی ٣,٨% گەشەکردنێکی باش بەخۆیەوە ببینێت، ئەوەش بەھۆی زۆری ھەناردەکانی گاز و نەوتەوە.
## ئەمانەش ببینە
* کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
* بانکی ناوەندی ئازەربایجان

## سەرچاوەکان

* ڕۆژنامەی ئاسۆ: كۆماری‌ ئازه‌ربایجان، نه‌وتدارێكی‌ تری‌ ئاسیای‌ ناوه‌ڕاست

پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ئازەربایجان
پۆل:قەوقاز
پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
کازاخستان

**کازاخستان** یان **قازاقستان** یان **قازاخستان** (بە زمانی کازاخی: Қазақстан، Qazaqstan، قازاقستان) وڵاتێکی گەورەی کیشوەری ئاسیایە. پایتەختەکەی شاری نورسوڵتانە و ژمارەی دانیشتووانی زۆرتر لە ١٦ میلیۆن کەسە.

## جوگرافیا
کۆماری کازاخستان ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتانی ڕووسیا لەباکوور، چین لە باشووری ڕۆژھەڵات، مەنگۆلیا لە ڕۆھەڵات. وە قرغیزستان، ئۆزبەکستان، تورکمانستان لەبەشی باشووری وڵاتەکە. وەبەشێکی ڕۆژئاوای وڵاتەکە دەکەوێتە سەر دەریای کاسپیەن.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی کازاخستان ١٦٬٦٠٦٬٨٧٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٢٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩٫٥ ساڵە. ھەروەھا ٥٣ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ئەوراسیا
پۆل:کازاخستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
دەریاچەی وان

زەریاچەی وان|وێنۆک
**دەریاچەی وان**، **زەریاچەی وان** یان **گۆلی وان** لە باکووری کوردستان و لە نێوان دوو پارێزگای وان و بدلیس ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.

## ئەمانەش ببینە
* باکووری کوردستان
* پارێزگای وان
* پارکە نەتەوەییەکەی یەدیگۆلەر
* پارێزگای بدلیس
* دەریاچەی ورمێ

## سەرچاوەکان

وان
وان
پۆل:پارێزگای وان
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
پۆل:جوگرافیای پارێزگای وان
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:دەریاچەی وان
دەریاچەی ورمێ

**دەریاچەی ورمێ** گەورەترین دەریاچەی ڕۆژھەڵاتی ناوینە و لە نێوان دوو پارێزگای ورمێ و ئازەربایجانی ڕۆژهەڵاتی ئێران ھەڵکەوتووە. ئەم دەریاچەیە دووەمین دەریاچەی سوێری جیھانە و ئەوەندە سوێرە کە ھیچ ماسییەک تێیدا ناژی. سوێرایی ئەم دەریاچەیە لە کاتی ھێواییدا ٢٢٠ گرەم لە لیتردایە و ھاوینان ھەتا ٢٨٠ گرەم لە لیتردا بەرز دەبێتەوە. ئەوپەڕی قووڵایییەکەی ١٥ مەترە.

## ئەمانەش ببینە
* پردی دەریاچەی ورمێ

## سەرچاوەکان
* Iranica-Urmia lake

ورمێ
ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ئاشوور
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەفغانستان

**ئەفغانستان** بە فەرمی ** میرنشینی ئیسلامیی ئەفغانستان** وڵاتێکە لە کیشوەری ئاسیا کە پایتەختەکەی شاری کابولە، بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم وڵاتە ٣٨٫٩٢٨٫٣٤٦ کەس بووە. ناوی ئەفغانستان بە واتای «زەوی ئەفغانییەکان» و ئەفغانییەکان ناوی تر بۆ پەشتوونەکان.

## جوگرافیا
ئەفغانستان سنووری بەستووە لەگەڵ وڵاتانی ئێران، پاکستان، ئوزبەکستان و تاجیکستان، ڕووباری (ئاموداریا) بەشێک لە سنووری باکووری پێکدەھێنێت، ھەروەھا خاکی (ڤاخان) وڵاتی ئەفغانستان دەبەستێت بە وڵاتی چینەوە، ئەفغانستان وڵاتێکی شاخاوییە و گەورەترین و سەرەکیترین زنجیرە چیای (ھیندوکوش)ە لە باکووری ڕۆژھەڵات، بە گشتی کەشوھەوایەکی وشکی ھەیە لەگەڵ زستانی سارد و ھاوینی گەرم. 

## خەڵک
خەڵکی ئەفغانستان کە ناسراون بە ئەفغانەکان، پێکھاتوون لە تێکەڵەیەک لە چەندین کۆمەڵەی جیاواز، پەشتوونەکان زیاد لە نیوەی دانیشتوان پێکدەھێنن، تاجیکەکان نزیکەی یەک لەسەر پێنجی دانیشتوان پێکدەھێنن، 
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئەفغانستان ٤١،٣٣٤،٢١٦	 کەس بووە کە دەکاتە ٠.٤٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان، تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ١٦.٨ ساڵە، ھەروەھا ٢٤٪ دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

خەڵکی ئەفغانستان موسڵمانن و پەیرەوی ڕێبازی سوننە و شیعەن. ٩٣٪ ئەفغانستان سوننە و ٧٪ شیعەن. لە ھەندێک ئاماریشدا ٨٥٪ سوننە و ١٥٪ شیعە نووسراوە. 

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاسیای ناوەندی

پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان
پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان
پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فارسی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٠٩
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٤٧
پۆل:بانووی ئێرانی
ڕینێسانس

وێنۆک|پەیکەری داود لە ئاکامەکانی ھونەری سەردەمی ڕینێسانس
**ڕێنێسانس** بزاڤێکی فەرھەنگیی گرینگ و دەسپێکەری سەردەمێک لە شۆرشی زانستی و چاکسازیی ئایینی و پێشکەوتی ھونەری بوو لە ئەورووپادا. ڕێنێسانس ڕۆژگاری پەڕینەوەیە لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بۆ سەردەمی نوێ. یەکەمجار، فەڕانسەیی‌یەکان زاراوەی ڕێنێسانس (واتە *لەدایکبوونەوە*) -یان لە سەدەی ١٦ھەمدا بەکار ھێنا. زیاتر سەرەتای ڕۆژگاری ڕێنێسانس دەگەڕێننەوە بۆ سەدەی چواردەھەم لە باکووری ئیتالیا. ئەم بزاڤە لە سەدەی پانزدەھەمدا باکووری ئەورووپاشی گرتەوە. ڕێنێسانس بارەوباربوونێکی ٣٠٠ ساڵەیە کە لە فلۆرانسەوە دەستی پێکرد و لە ئینگلیزدا گەیشتە کۆتایی.

ڕێنێسانس لە ساڵەکانی ١٣٠٠ لە ئیتالیا دەستی پێکرد و لە ماوەی ٣٠٠ ساڵدا لە سەرتاسەری ئەورووپا بڵاو بووەوە. بەدەگمەن لە ماوەیەکەی ئەوەندە کورت لە باری مێژویییەوە ڕووداوگەلی جۆراوجۆر ڕوو دەدەن، کەچی ئەم سێ سەدەیە پڕە لە گۆڕانی بناخەیی و چالاکیی گەورە. جیھانی ئەمڕۆ ئاکامی ئەو چەشنە چالاکییانەیە، چونکو ڕێنێسانس بناخەکانی ئابووری، سیاسی، ھونەری و زانستیی ژیارەکانی ئێستای ڕۆژاوای سەرلەنوێ داڕژاندەوە.

زانست و ھونەر پێشکەوتی گەورەیان لە ئیتالیای سەدەی پازدەھەم و شازدەھەم بەدی ھێنا. زانستیاران، ھۆنەران و فەیلەسووفانێک دەرکەوتن کە بە سەرۆگری لە کەلەپووری ڕەسەنی ڕۆم و یۆنان، بە چەشنێکی تازەتر سەیری جیھانیان دەکرد. وێنەکێشان کەوتنە کۆڵینەوەی لەشی مرۆڤ و بە شێوەیەکی ڕاستەقینخوازانە ئەندامەکانی لەشیان دەکێشا. فەرمانڕەواکان ماڵگەل و بەرھەمگەلی ھونەریی گەورەیان لە تالارسازان و ھونەرمەندان داخواز دەکرد. ئەم باوەڕە تازانە بەزوویی بە سەرانسەری ئەورووپادا بڵاو بووەوە.

سەردەمی ڕێنێسانس سەردەمی ئاوەزپەرستی (ڕاشیۆنالیزم)، بیرکاری، لۆژیک و مرۆڤپەروەری‌یە. لەو سەردەمەدا کڵێسە و بیرە ئایینییەکان بە لایەکەوە دەنرێن و وەکوو ڕۆم و یۆنانی کۆن پێشکەوتی زانستی دەبێتەوە جێگەی باس و گفتوگۆ. لەو سەردەمەدا گەلەک شتی نوێ داھێنران، بۆ نموونە، چاپ، جەمسەرنوێن، تەلەسکۆپ؛ ھەروەھا بەھۆی گەشەی دەریاوانییەوە، کیشوەری ئەمریکا دۆزرایەوە.

پۆل:ڕینێسانس
پۆل:مێژووی ئەورووپا
پۆل:مێژووی ئیتالیا
پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
پۆل:فەلسەفەی سەدەکانی ناوەڕاست