open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
غەفار ئیبراھیمی

**غەفار ئیبراھیمی** ناسراو بە **سارۆ جوانڕۆیی** چالاکی بواری بووژاندنەوە و لێکۆڵینەوە و ساغکردنەوەی دەستنووسە خەتییەکانە و چەندین بەرھەمی باشی بە کتێبخانەی کوردی بەخشیوە.
## ژیاننامە
غەفار ئیبراھیمی خەڵک و دانیشتووی شاری جوانڕۆی کوردستانی ڕۆژھەڵاتە. 
لە منداڵییەوە ھۆگری وێژە و زمانی کوردی بووە و بەشێک لە کاتی ڕابواردنی منداڵیی خەریکی خوێندنی بەیتە کوردییەکان بووە. بەڵام لە بەر چەند ھۆکارێکی گاڵتەجاڕی نەچووەتە قوتابخانە. دواتر بە مەبەستی خوێندنی زانستی ئایینی چووەتە حوجرە و لە چەندین حوجرەی ناوچەکەدا خوێندوویەتی.

ھاوکات لەگەڵ خوێندنی حوجرە بە شێوەی ئازاد دیپلۆم وەردەگرێ و دوای کۆتاییھێنانی حوجرە و زانستی مەلایی، بەھۆی خۆشەویستی زمان و وێژە دەست لە مەلایەتی ھەڵ دەگرێ.

بەھۆی نەبوونی بەشی زمان و وێژەی کوردی لە زانکۆکانی کوردستانی ڕۆژھەڵات و ئێران لە زانکۆی پەیامی نووری جوانڕۆ خوێندنی زمان و ئەدەبی فارسی دەست پێ دەکات. ھەروەھا دەبێتە ئەندامی ئەنجومەنی خانای قوبادی و مەولەویی جوانڕۆ کە لە بواری فەرھەنگ و زمانی کوردیدا چالاکن و ھاوکاری زۆربەی ڕێوڕەسمە ئەدەبی و کلتوورییەکانی جوانڕۆی کردووە.

## بەرھەمەکان
* لەیلێ و مەجنوون، خانا قوبادی ،بنکەی ژین، 2011
* روضة الصفاء، میرزا ئەوڵقادر پاوەیی، چاپخانەی زانکۆ بۆکان، 2017
* لەیلێ و مەجنوون، خانای قوبادی، چاپی دووەم 2019، بەڵاوکەرەوەی ڕازاوەری تاران. بە ھاوکاری دوکتۆر بەیان عەبدی
* میرزای جوانڕۆیی. میرزا لوتفوڵڵا سەعیدی سارۆخانی، چاپی یەک 2020. بەڵاوکەرەوەی ماپریس جوانڕۆ. چاپی دووەم 2022ھەتاوی
* مەڵکە جوانڕۆیی، مەلیک عەلی مرادوەیس. چاپی یەکەم 2021، ماپریس جوانڕۆ
* روضةالصفا، میرزا ئەوڵقادر پاوەیی، چاپی دووەم 2023، بڵاوکردنەوەی تاڤگەی سنە 
* بەشێک لە دیوانی فەقێ ئەوڕەحمان جوانڕۆیی، بەڵاڤۆکی تاڤگەی سنە، 2023

### ھەروەھا ئەم بەرھەمانەشی ئامادە کردووە بەڵام ھیشتا چاپ نەکراون:
* ئەفسانەی زێڕینە (خەریکی چاپکردن)
* شیرین و فەرھاد، میرزا شەفیع پاوەیی (ئامادەی چاپکردن)
* ئەفسانەی نووشافەرین و سوڵتان ئیبراھیم (ئامادەی چاپکردن)
* دیوانی شەیدا، شێخ ئەوڕەحمانی خالسی جوانڕۆیی. بە ھاوکاری مەحسین کەرەمجوو، (ئامادەی چاپکردن)
* دیوانی جیھانارا خانم (خەریکی لێکۆڵینەوە)

## سەرچاوەکان
دایک (ڕۆمان)

**دایک** (بە ڕووسی: Мать) ڕۆمانێکی نووسەر مەکسیم گۆرکییە و باس لە ھەلومەرجی شۆڕشی بەلشەفیک دەکات بۆ دامەزراندن و بەھێزکردنی ئەو سیستمە سۆسیالیستییەی کە تێیدا کرێکاران یەکیان گرت و ماڵ و موڵکی بۆرژوازییەکانیان زەوت کرد. لە ساڵی ١٩٠٦ نووسراوە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٦ لە گۆڤاری ئەپڵتۆن بە زمانی ئینگلیزی بڵاوکراوەتەوە، دواتر لە ساڵی ١٩٠٧ بە زمانی ڕووسی، وەشانێکی ھەیە کە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبی، لەلایەن دار ئەلتەنوویر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە و لە ساڵی ١٩٨٣ دەرچووە بە وەرگێڕانی «الأخوين فؤاد» و «سهيل أيوب»، و وەشانێکی کوردیشی ھەیە لەلایەن ناوەندی ڕۆشنبیری ئەدیبان لە ساڵی ٢٠٢٢ چاپکراوە لە وەرگێڕانی زاھیر محەممەد.

پاڵەوانی ئەم ڕۆمانە، بەپێی ناونیشانی ڕۆمانەکە، دایکێکە کە چلەکانی تەمەن تێپەڕ ناکات و بۆ کوڕەکەی تێدەکۆشێت، بەڵام دوای ئەوەی لە ئاوات و ئامانجەکانی تێگەیشت، وا دیار بوو کە دایکەکە بۆ ھەمووان خەبات دەکات، بەتایبەت ئەو کرێکارانەی کە لەو قۆناغەدا بەدەست نادادپەروەری چینی موڵکدارەوە دەناڵێنن کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرھەمھێنان بوون.

ڕۆمانەکە بۆ زۆر زمان وەرگێڕدرا، و کرا بە کۆمەڵێک فیلم، و شانۆنووسی ئەڵمانی بێرتۆڵت برێخت و ھاوکارەکانی شانۆنامەی دایکیان ئەنجامدا لە ساڵی ١٩٣٢ کە لەسەر بنەمای ڕۆمانەکە وەریانگرتبوو.  

## سەرچاوەکان
شەڕی ناوخۆییی ڕووسیا

**شەڕی ناوخۆییی ڕووسیا** (بە ڕووسی: Гражданская война в России) بە دوا لاپەڕەی شۆڕشی ڕووسیا دادەنرێت، ئەم شەڕە بە دڕندەییەکی لە ڕادەبەدەر تایبەتمەند بووە، بەتایبەتی بەرامبەر بە خەڵکی مەدەنی، کە بووە ھۆی مردنی نزیکەی سێزدە ملیۆن کەس و ئاوارەبوونی نزیکە ھەمیشەیی ملیۆنێک کەس. بە شێوەیەکی نەریتی لە ماوەی ساڵانی ١٩١٨–١٩٢١ بەردەوام بوو، بەڵام لە ڕاستیدا لە نێوان ساڵانی ١٩١٧–١٩٢٣ درێژەی ھەبوو، ئەمەش وایکرد کە ماوەکەی ببێتە جێگەی مشتومڕ لە نێوان مێژوونووساندا.

لە نێوان کۆمۆنیستەکانی بەلشەڤیک (سوپای سوور بە سەرۆکایەتی لیۆن ترۆتسکی) و کۆمەڵە نایەکسانەکانی کۆنەپەرستی دیموکراتیک، کۆمۆنیستە میانڕەوەکان، ناسیۆنالیستەکان و ڕووسە سپییەکان، دەرفەتێک بوو بۆ دەستێوەردانی زۆرێک لە زلھێزە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی وەک ژاپۆن، بەریتانیا، کەنەدا، فەڕەنسا، ئیتاڵیا، ئەمریکا، ئەڵمانیا، ئوسترالیا، یۆنان، چیکۆسلۆڤاکیا، کە ڕۆڵی سەرەکییان ھەبوو لە ململانێکاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووسیا لە دەیەی ١٩١٠
پۆل:شۆڕشی ڕووسیا
پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا
پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:شۆڕشی ڕووسیا (١٩١٧)
تاوەری لاری پیزا

**تاوەری لاری پیزا** (بە ئیتاڵی: Torre pendente di Pisa) لە شاری پیزا لە ناوچەی تاسکەنی لە ئیتاڵیا، ھەرچەندە تاکە تاوەری لار نییە لە جیھاندا، بەڵام یەکێکە لە ناسراوترین تاوەرەکان. بەرزییەکەی ٥٦.٧٠ مەتر و بارستەکەی ١٤ ھەزار و ٥٠٠ تەنە. ھێمای سەرەکی شاری پیزایە و لە ساڵی ١٩٨٧ لە لیستی میراتی جیھانیی یوونێسکۆدا تۆمار کراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیتالیا
دووما

[وێنۆک|چەپ|ھێمای ١٠٠ ساڵەی یادی دامەزراندنی ئەنجومەنی دووما لە [ڕووسیا]]
**دووما** (بە ڕووسی: Ду́ма) یەکێکە لە ئەنجومەنە نوێنەرایەتییە جۆراوجۆرکان لە ڕووسیای نوێ و مێژووی ڕووسیا. دووما لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و یەکێتیی ڕووسیا ھاوتایە لەگەڵ ئەنجومەنی خوارووی پەرلەمان. بە سادەیی، جۆرێکە لە دامەزراوەی حکوومەتی ڕووسیا، کە لە سەردەمی دوایین قەیسەر، نیکۆلاسی دووەمدا پێکھاتووە. ھەروەھا ئەنجومەنی فەرمانڕەوا سەرەتاییەکانی ڕووسیایە، و ئەنجومەنی شارەکانی ئیمپراتۆریەت و دەزگای یاسادانانی ناوچەیی یەکێتیی ڕووسیا.
## سەرچاوەکان

پۆل:حکومەتی ڕووسیا
جولیۆس مارتۆڤ

**جولیۆس مارتۆڤ** (بە ڕووسی: Ю́лий О́сипович Мартов) (١٨٧٣–١٩٢٣) جوولەکەیەکی ڕووسی شۆڕشگێڕ و سەرۆکی مێنشەڤیکەکان (کۆمەڵەی مۆنشەڤیکەکان). ناوبراو لە ئەستەمبوڵ لە دایک و باوکێکی دەوڵەمەندی جوولەکە لەدایکبووە، باپیری نووسەر و سەرنووسەری یەکەم ڕۆژنامەی ڕۆژانە بووە کە بە زمانی عیبری لە ڕووسیا دەردەچوو، بەناوبانگ بووە بە سەرۆکایەتیکردنی باڵی کەمینەی مۆنشەڤیک، کە بەھۆیەوە لە پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا جیابوونەوە بۆ ئەو ناکۆکییە ناوخۆییانەی کە حیزبەکەیان تووشی بوو، کە تێیدا جولیۆس وەک سەرۆکی مێنشەفییەکان لەبەردەم ڤلادیمێر لینین، سەرۆکی بەلشەفییەکان وەستابوو.
## شەڕی ناوخۆ
لەکاتی شەڕی ناوخۆیی ڕووسیادا، مارتۆڤ پشتگیری لە سوپای سوور دەکرد لە دژی سوپای سپی؛ و بەردەوامیش بوو لە سەرکوتکردنی چەوساندنەوەی نەیارە سیاسییە ناتوندووتیژەکانی بەلشەفییەکان، چ سۆسیال دیموکراتەکان بێت، سەندیکاگەرەکان، ئەنارکیستەکان، یان ڕۆژنامەکان.

لە یەکێک لە وتارە ڕۆژنامەییەکاندا لە ساڵی ١٩١٨، ئاماژەی بەوەدا کە ستالین شایستەی ئەوە نییە پلەیەکی باڵا لە حیزبی کۆمۆنیستدا ھەبێت، و بانگەشەی کرد کە بەھۆی تێوەگلانی لە «دەستبەسەرداگرتنی» ساڵی ١٩٠٧دا لە حیزبی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا دەرکراوە. ستالین تاوانباری کرد بە بووختان، و داوای کرد دادگایەک بۆ گوێگرتن لە تۆمەتەکان پێکبھێنرێت، و مارتۆڤ وتی کە گەواھیدەرەکان دێنێت، بەڵام بەھۆی سەرھەڵدانی شەڕی ناوخۆوە دانیشتنەکە ئەنجام نەدرا.

لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٢٠ مارتۆڤ مۆڵەتی پێدرا کە بە شێوەیەکی یاسایی ڕووسیا بەجێبھێڵێت و بچێتە ئەڵمانیا.  مارتۆڤ لە کۆتایی ئەو مانگەدا لە کۆنگرەی ھالی پارتی سۆسیال دیموکراتی سەربەخۆی ئەڵمانیا قسەی کرد. مارتۆڤ بەنیازی ئەوە نەبووە تا کاتێکی نادیار لە ئەڵمانیا بمێنێتەوە تەنیا دوای مانگی ئازاری ساڵی ١٩٢١دا نەبێت کە تێیدا مێنشەڤیکەکان بە لە یاسا دەرچوو دانران دوای کۆنگرەی دەیەمی حیزبی کۆمۆنیستی دەسەڵاتدار لە ساڵی ١٩٢٢دا کاتێک لینین زانی کە مارتۆڤ نەخۆشە، داوای لە ستالین کرد پارە بگوازێتەوە بۆ بەرلین بۆ ئەوەی بەشداری بکات لە چاودێری پزیشکی مارتۆڤ، بەڵام ستالین ڕەتیکردەوە. مارتۆڤ لە نیسانی ساڵی ١٩٢٣ لە شاری شۆمبێرگ لە ئەڵمانیا کۆچی دوایی کرد، پێش نەخۆشییە کوشندەکەی، ڕۆژنامەی «Sotsialisticheskiy vestnik» (نامەی سۆسیالیستی)ی بڵاوکردەوە، کە وەک بڵاوکراوەی مێنشەفیکە دەربەدەرەکان بوو لە بەرلین و پاریس تا دواجار لە نیویۆرک بڵاودەکرایەوە، پاشان وەستێندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
پۆل:مردووانی ١٩٢٣
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
پۆل:سیاسەتوانانی خەڵکی ئەستەمبوڵ
گەڕەستێرۆچکەی ئیدا ٢٤٣

وێنۆک| وێنەیەکی ئیدا لەلایەن کەشتی ئاسمانی گالیلۆ، ئەو تەنە گچکەی تەنیشتی مانگی داکتیلە

**ئیدا ٢٤٣** یەکەکە لە گەڕەستێرۆچکە گچکەکانی کۆمەڵەی خۆر، هەروەها ئیدا لە دەوری ئەستێرەی خۆر دەخوولێتەوە، گەرەستێرۆچکە ئیدا سەر بە بنەماڵەی کۆرنێسە، ئەو بنەماڵەیە پێکدێن لە کۆمەڵە گەڕەستێرۆچکەکی گچکە لە پشتوێنی گەرەستێرۆچکە گچکەکان لە نێوانی هەردووک هەسارەی بارام و هورمز،ئیدا لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٨٨٤ لەلایەن فەلەکناسی نەمسایی یۆهان پلێسا دۆزرایەوە، ٤٥مین گەڕەستێرۆچکەیە کە دیتراوە، ناوەکەی وەرگیرایە لە حۆریەکی(نمفێکی) ئەفسانەی یۆنانیەکان، ناونرایە لەلایەن فەلەکناسان  ئاماتۆر مۆرس و ڤۆن کاڤنەرەوە، لە چاودێری و تێبینییە تەلەسکۆپییەکان ئیدایان وەک ئەستێرەیەکی جۆری ئێس پۆلێن کرد، کە زۆرترین جۆرە لە پشتێنەی ناوەوەی گەڕەستێرۆچکە بچووکەکاندا. وەک هەموو گەڕەستێرۆچکە گچکەکانی ناو پشتێنەی گەڕەستێرۆچکە گچکەکان خولگەی ئیدا لە نێوان مەریخ و موشتەریدایە، ماوەی خولگەیی بە دەوری خۆردا ٤.٨٤ ساڵ دەخایەنێت و ماوەی خولانەوەی بە دەوری خۆیدا ٤.٦٣ کاتژمێرە و تێکڕای تیرەی ئیدا ٣١.٤ کیلۆمەترە کە یەکسانە بە (١٩.٥ میل).
## تایبەتمەندی
ئیدا ٢٤٣ گەڕەستێرۆچکەیەکی ناڕێک و شێوەی ناڕێکە و ژمارە ٢٤٣ نوێنەرایەتی ڕێزبەندی گەڕەستێرۆچکە بچووکەکان دەکات لە دۆزینەوەکەدا، بەو پێیەی ئیدا ٢٤٣هەمین گەڕەستێرۆچکەیە کە لە سەرەتای سەدەی ١٩یەمەوە دۆزرایەوە، ئیدا بەم شێوەیە پۆلێن کراوە گەڕەستێرۆچکەیەکی جۆری ئێسە، کە لە گەرەستێرۆچکە بچووکەکانە کە پێکهاتەیەکی بەردینیان هەیە. ئیدا ئەندامی کۆمەڵەی گەرەستێرۆچکەی بچووکە بەناوی بنەماڵەی کۆرۆنیس، کە پێدەچێت پاشماوەی داڕمانی تەنێکی گەورەتر بێت کە تیرەکەی نزیکەی ٢٠٠-٣٠٠ کیلۆمەتر (١٢٠-١٨٠ میل)ە، کە لانیکەم دوای دروستبوونی داڕماون لە کۆمەڵەی خۆر بە نزیکەی ٤.٥ ملیار ساڵ لەمەوبەر. 
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرۆچکە
پۆل:گەڕەستێرۆچکەکان
گەڕەستێرۆچکەی ٩٥١ گاسپرا

[وێنۆک| وێنەیەک لەلایەن دەزگای [ناسا، ڕەنگکردنی گەڕەستیرۆچکەکە زیادەڕۆیی تێداکرایە.]]

**گاسپرا ٩٥١** گەڕەستێرۆچکەکە لە جۆری ئێس، گاسپرا خولگەکەی نێزیکە لە لێواری کەمەربەندی ئەستێرەیی، هەروەها گاسپرا یەکەمین گەڕەستێرۆچکە بوو کە ئامێرەکی مرۆڤایەتی لێیەوە نێزیک ببێتەوە ئەویشکەشتی ئاسمانی گالیلۆ بوو کە ئەوسا لە ڕێگەدا بوو بەرەو هەسارەی ھورمز لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١. 

## تایبەتمەندیەکەی
ڕووی گەڕەستێرۆچکەی گاسپرا پێکدێ لە ئاسن و گردەچاڵی گچکە، یەکەک لە ناوچە تەختەکان ناوی (دێن ریجیو) کە ڕووبەرەکی پێکدێ لە ٥ x ٧ کیلۆمەتر، ئەوەش بە تەواوی نازاندرێ کە ئایا لە ڕێگای پێکدادانی نەیزەک دروست بووە یاخوود لە کاتی جیابوونەوەی لە گەڕەستێرۆچکەی دایکی وای بەسەرهاتیە.

پێدەچی گاسپرا جیاواز لە گەرەستێرۆچکەکانی دیکە لە جۆری ئێس ئەو دەوڵەمەندتربێت بە کانزایی ئۆڵیڤن کانزایەکە لە سلیکاتی مەگنیسیۆم و ئاسن پێکدێ. 
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرۆچکەکان
پۆل:گەڕەستێرۆچکە
ئێڵ ئێن بی

وێنۆک|299x299پیکسڵ|'''وێنەی ئامێری ئێڵ ئێن بی کە هەڵدەواسرێ بە دیشی سەتەلایت.'''**ئێڵ ئێن بی** یان  داون کۆنڤێرتەری بلۆکی ژاوەژاوی کەم (بە ئینگلیزی؛ low noise block downconverter) کورتکراوەی LNB ئامێرێکی وەرگرە هەڵواسراوە بە دیشێکی سەتەلایتی تەلەڤیزیۆنی کە بەکاردێ بۆ سەتەلایتی تەلەڤیزیۆنی، کە شەپۆلی ڕادیۆیی وەردەگرێ و کۆیدەکاتەوە لەڕێگەی کەیبڵێکی کۆئەکسیکالی دەیگوازێتەوە بۆ ئامێری وەرگری سەتەلایتی لە ڕێگەی پۆڕتی (دەرچە)ی سەتەلایتی یان لە ڕێگەی پۆڕتی سەتەلایتی تەلەڤیزیۆنەکەت بێ ئامێری وەرگری تەنها ئەو دیشە سەتەلایتەی بەکاردەهێنرێت ڕووی لەو مانگە دەستکردە بێ کە ئامێری وەرگرەکە یان تەلەڤیزیۆنەکەت لەسەری ستاندارد کراوە بۆ وەرگرتنی ئەو شەپۆلە ڕادیۆیانەی کە  لە مانگە دەستکردەکانەوە دەنێردرێ بۆ زەوی و پەخشی ڕاستەوخۆیی بێ کێشە وەربگرێ.

## نەخشەی کارکردنی ئێڵ ئێن بی
دیشی مانگە دەستکردەکان پەیوەستن بە ئامێری ئێڵ ئێن بی وە ڕوویان لە مانگە دەستکردەکانە بۆ وەرگرتنی سیگناڵەکان و گواستنەوەی بۆ پەخشی تەلەڤیزیۆنەکەت.
وە ئەو ئێڵ ئێن بیەی پەیوەست کراوە بە دیشەکەوە لە ڕێگەی کەیبڵێکی کۆئەکسیکالی دەتوانرێ پەخش بگوازێتەوە بۆ تەلەڤیزیۆنەکەت یان وەرگری سەتەلایتی بە پەیوەست کردنی کەیبڵەکە بە ئێڵ ئێن بیەکەوە.
ئەو کەیبڵە کۆئەکسیالە پەیوەست دەکرێ بە ئامێری وەرگری یان پۆڕتی ئێڵ ئێن بی (سەتەلایت) لە ئامێری وەرگرەکەت یان لە تەلەڤیزیۆنەکەت بۆ وەرگرتنی پەخش لە ئێڵ ئێن بیەوە.
یان کەیبڵی کۆئەکسیال پەیوەست دەکەی بە ئامێری وەرگری تایبەت بە تەلەڤیزیۆنی سەتەلایتی بۆ وەرگرتنی پەخشەکە بە پێشکەوتوتر و باشتر.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێرەکانی پەیوەندی کردن
تەنی ئاسمانی

[وێنۆک|269x269پیکسڵ|ھەشت ھەسارەی کۆمەڵەی خۆر کە گەورەترین تەنەکانن لە کۆمەڵەی خۆردا ڕاستەوخۆ دوای [خۆرەوە.]]
**تەنی ئاسمانی** () بریتییە لە ھەموو تەنێک کە لە بۆشایی ئاسماندا بوونی ھەیە. ئەم تەنانە بە شێوەیەکی سەرەکیی دابەشبوون بەسەر تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر کە بە دەوری خۆر و تەنە دوورەکانی بۆشایی ئاسمان دەسووڕێنەوە کە دەکەونە دەرەوەی سنووری کۆمەڵەی خۆر، یەکێتیی ئاسمانی نێونەتەوەیی پۆلی یەکەمی بەسەر سێ بەشدا دابەشکردووە کە بریتین لە ھەسارەکان، ھەسارە شەموولەکان، تەنە بچووکەکانی کۆمەڵەی خۆر. سەبارەت بە دووەمیان، پێناسەی فەرمی لە یەکێتییەکەوە نییە بەڵام بەگشتی دابەشکراوە بەسەر ئەستێرە و تەمەئەستێرە و گەلەئەستێرەکاندا.   
## سەرچاوەکان

پۆل:تەنە ئاسمانییەکان
پۆل:تەنە ئەستێرەناسانەکان
یۆزێف مێنگلێ

**یۆزێف مێنگلێ** (بە ئەڵمانی: Josef Mengele) (١٦ی ئازاری ١٩١١ – ٧ی شوباتی ١٩٧٩)، ناسراو بە فریشتەی ڕۆحکێشان یان فریشتەی سپی. پزیشک و ئەفسەرێکی ئەڵمانی بوو لە کەتیبەی شوتزستافڵ (SS) لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا. بە شێوەیەکی سەرەکیی ناسراوە بە کارەکانی لە ئۆردووگای کۆکردنەوەی ئاوشڤیتز، کە تاقیکردنەوەی کوشندەی لەسەر زیندانییەکان ئەنجامداوە و ئەندامی ئەو تیمە پزیشکییانە بوو کە قوربانییەکانیان ھەڵدەبژارد بۆ ئەوەی لە ژووری غازەکاندا بکوژرێن. لەکاتێکدا ھێزەکانی سوپای سووری یەکێتیی سۆڤیەت ھێرشیان کردە سەر پۆڵەندا، لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ لە ئاوشڤیتزەوە گواسترایەوە بۆ ئۆردووگای کۆکردنەوەی گڕۆس-ڕۆزن، ١٠ ڕۆژ پێش گەیشتنی ھێزەکانی سۆڤیەت بۆ ئاوشڤیتز.

پێش جەنگ، مێنگلێ بڕوانامەی دکتۆرای لە بواری مرۆڤناسی و پزیشکیدا بەدەستھێنابوو، ھەروەھا وەک توێژەر دەستی بە کارەکانی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٧ پەیوەندی بە پارتی نازییەوە کرد و لە ساڵی ١٩٣٨ پەیوەندی بە شوتزستافڵ (SS) کرد، لە سەرەتای جەنگی جیھانیی دووەمدا وەک ئەفسەری پزیشکی کەتیبە ڕاسپێردرا، لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٣ گواسترایەوە بۆ خزمەتکردنی ئۆردووگای کۆکردنەوەی نازی و لە ئاوشڤیتز دانرا، لەوێ بینی کە دەرفەتی ئەنجامدانی توێژینەوەی جینی ھەیە لەسەر مرۆڤ. تاقیکردنەوەکانی بە پلەی یەکەم لەسەر دووانەکان دەکران، زۆر کەم یان ھیچ ڕەچاوکردنێکی تەندروستی یان سەلامەتی بۆ قوربانییەکان بوونی نەبوو.

دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ و ڕووخانی ئەڵمانیای نازی مێنگلێ بە ھاوکاری تۆڕێک لە ئەندامانی پێشووی ئێس ئێس لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٤٩ بەرەو ئەمریکای باشوور بۆ ئەرژەنتین ھەڵھات. سەرەتا لە بوینس ئایرێس و دەوروبەریدا ژیاوە، دواتر لە ساڵی ١٩٥٩ بەرەو پاراگوای و لە ساڵی ١٩٦٠ بەرەو بەڕازیل ھەڵھاتووە، ھەموو ئەو ماوەیە لەلایەن ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئیسرائیل و شوێنپێھەڵگرانی نازییەکانی وەک سیمۆن ڤیزنتاڵەوە بەدوایدا دەگەڕان، کە دەیانویست دادگایی بکەن. مێنگلێ سەرەڕای داوای ڕادەستکردنەوەی لەلایەن حکوومەتی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئۆپەراسیۆنە نھێنییەکانی دەزگای ھەواڵگری ئیسرائیلی مۆساد، خۆی لە دەستگیرکردن ڕزگار کرد. لە ساڵی ١٩٧٩ لەکاتی مەلەکردندا لە کەناراوەکانی بێرتیۆگا لە بەڕازیل تووشی جەڵدەی مێشک بوو و خنکا، و لەژێر ناوە درۆینەکەی خۆییەوە (ڤۆڵفگانگ گێرھارد) بە خاک سپێردرا.

لە ساڵی ١٩٨٥ گۆڕەکەی ھەڵکەندرا، نموونە لە پاشماوەکانی وەرگیرا و پشکنینی پزیشکی دادوەری بەرفراوان بە ئەگەرێکی زۆرەوە ئاماژەی بەوەدا کە بەڕاستی ئەمە تەرمی یۆزێف مێنگلێیە.  

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ئیتالیا
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پۆل:پزیشکی سەربازی لە ئەڵمانیا
کۆرنیشی دەلال

وێنۆک|کۆرنیشی دەلال
**کۆرنیشی دەلال** پڕۆژەیەکی گەشتیارییە لەسەر ڕووباری خابوور، کە بە ڕۆژھەڵاتی زاخۆدا تێدەپەڕێت. گەروویەکی درێژی کەناری خابوورە و بە ڕێژەی ٧٠٪ لە ھەردوو دیوی ڕووبارەکەدا لە سەوزایی پێکھاتووە. دیمەنێکی نایابی ھەیە لە لووتکەی پردی دەلال. لەناو پرۆژەکەدا بەنداوێک بە درێژاییی ٧٣ مەتر و بە بەرزیی ٣٫٥ مەتر لەسەری دروست کراوە و، درێژیی پرۆژەکە ١٬٥٠٠ مەترە کە لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە دروست کراوە. وا پێدەچێت کۆرنیش ھێمای نوێی زاخۆ بێت خەڵکی ناوخۆ و بیانی بۆ کۆرنیش گەشت دەکەن بۆ شارەکە.

## سەرچاوەکان

کۆرنیشی دەلال
پۆل:ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ
پۆل:پارێزگای دھۆک
پۆل:پردی دەلال
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:زاخۆ
دانیشتووانی ئۆکرانیا

بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، تا ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی ئۆکرانیا ٣٦،٧٤٤،٦٣٦ کەس بووە، ئەمەش کەمبوونەوەیەکی بەرچاوە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٠ کە ژمارەی دانیشتووانی ئۆکرانیا نزیکەی ٤٤ ملیۆن کەس بوو.  ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بەردەوامی قەیرانی پەنابەرانی ئۆکرانیا و لەدەستدانی خاکی ئۆکرانیا بەھۆی لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا. دوا سەرژمێری (و تاکە سەرژمێری) ئۆکرانیا دوای زیاتر لە ٢٠ ساڵ بەسەر یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ٢٠٠١ ئەنجامدراوە. بەم شێوەیەش زۆربەی ئەو زانیاریانەی لێرەدا خراوەتەڕوو ڕەنگە نادرووست یان بەسەرچوو بن.
## سەرچاوەکان
چەشنی وێژەیی

**چەشنی وێژەیی** () بریتییە لە پۆلێک یان جۆرێکی تایبەتی بەرھەمی ئەدەبی وەک داستان و کارەسات و کۆمیدی و ڕۆمان و کورتە چیرۆک.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وێژە
پۆل:تیۆریی وێژەیی
چەشنی بووگی

**چەشنی بووگی** () شێوازێکی مۆسیقایە کە لە ماوەی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە ئەمریکا سەریھەڵدا و بە درێژایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا. تێکەڵەیەک لە فەنک و سۆڵ و دیسکۆیە، کە بە ڕیتمە گەشبینەکانی و سەماکردنی وزەبەخش تایبەتمەندە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٨٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە مۆسیقا
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
چەشنی پاڵەوانی

**پاڵەوانی** () ژانرێکی گێڕانەوەیە کە بە سەرگەرمی قارەمانانە یان ئەفسانەیی پێناسە دەکرێت کە لە فۆڕمی درێژدا پێشکەش دەکرێت. ئەم ژانرە، لە شێوەی شیعری پاڵەوانی، ئێستا لە شانۆی گێڕانەوە، فیلمی ئیپیکی، مۆسیقا، ڕۆمان، شانۆنامە، بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی، و یارییە ڤیدیۆیییەکانیشدا بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:داستانەکان
چەشنی خەیاڵ

**چەشنی خەیاڵ** یان **چەشنی باو** () بەشێکە لە کولتووری باو و جۆرێکە لە ئەدەب کە بینەرەکەی جەماوەری مرۆڤە و بە پشتبەستن بە سەلیقە و حەز و ئارەزووی ئەوان سەرھەڵدەدات. ئامانجی سەرەکی ئەم جۆرە ئەدەبیاتە، سەرقاڵکردنی خوێنەرە، ھەربۆیە پێوەرە ھونەرییەکان و داھێنەری ئەدەبی ڕۆڵیان لە دروستکردنیاندا نییە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:چەشنەکان
پۆل:تیۆریی وێژەیی
پۆل:وێژە
پۆل:خەیاڵ
قاپشۆر

وێنۆک|299x299پیکسڵ|وێنەی ئامێری قاپشۆڕ**قاپشۆر** (بە ئینگلیزی:Dish Washer) ئامێرێکی کارەباییە كارى قاپشۆردن ئاسانتر دەکات بۆ مرۆڤەکان کە لەناويدا چەند پانکەی ئاو بڵاوکەر ھەیە كە ئاو بە قاپەکان دادەکەن لەگەڵ پاککەرەوەی تایبەت بە قاپشۆرەکان،هەندێک لە قاپشۆرەکان تایبەتمەنديى بڵاوكردنەوەی ھەڵمیان ھەیە بۆ وشككردنەوەی قاپەکان بە ئاسانتری کە لە کەمتر لە یەک كاتژمێردا قاپەکان دەشۆرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:ئامرازەکانی خاوێنکردنەوە
پۆل:ئامێری ناوماڵ
وەن پیس (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ٢٠٢٣)

وێنۆک|پۆستەر
***وەن پیس*** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی سەرگەرمی فانتازیایە کە لەلایەن مات ئۆوێنز و ستیڤن مایدا بۆ نێتفلێکس پەرەی پێدراوە، زنجیرەکە وەرگێڕانی ئەکشنی ڕاستەوخۆیە کە لە زنجیرە مانگای ژاپۆنی بەردەوام لە ساڵی ١٩٩٧ بە ھەمان ناو لەلایەن ئێیچیرۆ ئۆدا، کە خۆی وەک ڕاوێژکارێکی سەرەکی داھێنەرانە بۆ زنجیرەکە کاری کردووە، لەلایەن کۆمپانیای کاجی پرۆداکشنز و شوێشا (کە مانگاکەش بڵاودەکەنەوە) بەرھەم ھێنراوە، زنجیرەکە ڕۆڵی کاستێک دەگێڕن کە بریتین لە ئیناکی گۆدۆی، ئێمیلی ڕود، ماکینیو، جاکۆب ڕۆمیرۆ گیبسۆن، و تاز سکایلار وەک پێنج ئەندامی سەرەکی چەتەی دەریایی کڵاو پووش.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٣
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان دەربارەی ھەرزەکاران
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانی پێگەیشتن
تەلەڤیزیۆنی فەنتازیا

**تەلەڤیزیۆنی فەنازیا** ژانرێکە لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە توخمەکانی خەیاڵی تێدایە، زۆرجار سیحر، ھێزی سەروو سروشتی، یان جیھانە فانتازیا نامۆکان لەخۆدەگرێت. بەرنامەکانی تەلەڤیزیۆنی فانتازیا زۆرجار لەسەر بنەمای چیرۆکەکانی ئەفسانە و فۆلکلۆر، یان لە چیرۆکی فانتازیا لە میدیاکانی ترەوە وەرگیراون. سنووری تەلەڤیزیۆنی فانتازیا زۆرجار لەگەڵ زانستی خەیاڵی و ترسناکدا سەرییەک دەکەوێت بەڵام لەگەڵ خەیاڵی واقیعیشدا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن
ڕووباری ھان

**ڕووباری هان** یان هانگانگ (بە ئینگلیزی: Han River؛ بە کۆری: 한강) ڕووبارێکی سەرەکییە لە کۆریای باشوور. زۆربەی ڕووبارەکە دەکەوێتە کۆریای باشوور هەندێک لە لقەکانی دەکەوێتە کۆریای باکوور. چوارەم درێژترین ڕووباری نیمچە دوورگەی کۆریایە لە دوای ڕووبارەکانی یالو و تومێن و ناکدۆنگ. ڕووبارەکە بە دوو ڕووباری بچووکتر لە شاخەکانی ڕۆژهەڵاتی نیمچە دوورگەی کۆریا دەست پێدەکات، کە دواتر درێژ دەبێتەوە بۆ نزیک سیئۆلی پایتەختی کۆریای باشوور.

ڕووبارەکە وەک سەرچاوەیەکی ئاو بۆ زیاتر لە ١٢ ملیۆن هاوڵاتی لە کۆریای باشوور بەکاردەهێنرێت. لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠٠٠ سوپای ئەمریکا دانی بەوەدانا کە فۆرماڵدەهیدیان لە سیستەمی ئاوەڕۆی ڕووبارەکە بەکارهێناوە ئەمەش ناڕەزایەتی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا.

## بەستەری دەرەکی
وتارێکی کۆریا تایمز لەسەر مێژووی ڕووبارەکە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی کۆریای باکوور
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦** کۆتا یاری جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ بوو کە لە نێوان ئیتاڵیا و فەرەنسا لە ٩ی تەممووزی ٢٠٠٦ لە یاریگای ئۆڵۆمپی لە بەرلین ئەنجامدرا. لە ڕێگەی گەیشتن بە یاریی کۆتاییی، ئیتاڵیا پلەی یەکەمی لە کۆمەڵەی پێنجەمی بەدەستھێنا، بە دوو بردنەوە و یەکسانبوونێک، دوای ئەوە لە قۆناغی ١٦ دا لە ئوسترالیا و لە قۆناغی ھەشت لە ئوکراینا و لە قۆناغی پێش کۆتاییدا بە ئەنجامی ٢–٠ لە ئەڵمانیایان بردەوە. فەرەنسا بە یەک بردنەوە و دوو یەکسانبوون پلەی دووەمی کۆمەڵەی حەوتەمی بەدەستھێنا، پێش ئەوەی لە قۆناغی ١٦دا لە ئیسپانیا، لە قۆناغی ھەشت لە بەڕازیل و لە قۆناغی پێش کۆتاییدا بە ئەنجامی ١–٠ لە پورتوگال بباتەوە.لە یارییەکەدا ٦٩ ھەزار بینەر ئامادەبوون و ناوبژیوانی یارییەکە ھۆراسیۆ ئەلیزۆندۆی ئەرجەنتین بوو.

ئیتاڵیا نازناوەکەی بەدەستھێنا دوای ئەوەی بە لێدانەکانی یەکلاکەرەوەکان بە ئەنجامی ٣–٥ لە فەڕەنسای بردەوە، پاش ئەوەی ئەنجامی یارییەکە لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا ١–١ کۆتایی ھات. لەم یارییەدا زێدانی فەرەنسی پاش ئەوەی بە کەلەیەک لە سنگی مارتیڕازی دا بەکارتی سوورکرایە دەرەوە. ئەم ڕووداوە کاردانەوەی جیھانی لێکەوتەوە. ئاندریا پیرلۆی ئیتاڵی بە باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا، ھەروەھا زیدان خەڵاتی باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکەی پێبەخشرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ئیتاڵیا و فەرەنسا | 2006 یاری کۆتایی جامی جیهانی فیفا | یاری تەواو

پۆل:جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦
جەلال زەنگابادی

**جەلال حسێن محەممەد پاڵانی** ناسراو بە **جەلال وەردە** و دواتر بە **جەلال زەنگابادی** (١ی کانوونی یەکەمی ١٩٥١ لە کوڵەجۆی زەنگاباد - ٥ی ئەیلولی ٢٠٢٣ لە ھەولێر) شاعێر، نووسەر، توێژێنەر و وەرگێڕی کوردی باشووری کوردستان بوو. ئەو کارەکانی بو دو زمانی کوردیی سۆرانی و عەرەبی دەنووسی.

جەلال زەنگابادی زمانەکانی عەرەبی، فارسی، تورکی، ئینگلیزی و ئیسپانی زانیوە و وەکوو وەرگێڕ دەیان بەرھەمی نووسەرانی دیکەی لەو زمانانە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی.

زەنگابادی لە ماوەی ژیانیدا ١٩ کتێبی چاپ کردەوە و لە ٨ کتێبی دیکەشدا لەگەڵ نووسەرانی دیکە ھاوبەشی کردوە. بجگە لە ئەمانە نزیکەی ٥٠ کتێبی دەسنووسی دیکەی چاپ نەکراون و ١٠ لەو کتێبانەی بۆ چاپ ئامادەن.

## ژیان
جەلال حسێن محەمەد پاڵانی لە ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٥١ لە ناوچەی کوڵەجۆی زەنگاباد لە سنووری گەرمیان لە دایک بوو. خانەی مامۆستایانی کەرکوکی تەواو کرد و ساڵانێکی زۆر مامۆستا بوو. لە ساڵی ١٩٦٧وە دەستیکرد بە بڵاوکردنەوەی بەرھەمەکانی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا.
ئەو تا کۆتایی ژیانی نیشتەجێی شاری ھەولێر بوو. لە ساڵانی دواھەمیی ژیانی نزیکەی ١٠ ساڵ گیرۆدەی نەخۆشی بوو. لە ساڵی ٢٠١٧ لە پۆستێکی فەیسبووکدا ڕایگەیاند کە دەیەوێت کتێبخانە تاقەکەسییەکەی خۆی کە نزیکەی ١٥ ھەزار کتێب و گۆڤاری تێدا بوو بفرۆشێت، و نووسیبووی: «بەھۆی خراپیی دۆخی ئابووری و گواستنەوەمان بۆ ماڵێکی بچووکتر، ھەروەھا لەپێناو دابینکردنی نان و دەرماندا ناچارم زۆربەی کتێبەکانم بفرۆشم. نامەوێت وەک بەزەیی پێداھاتنەوەش پارەم بدرێتێ‌. بەڵکو ویستم لەو رێگەیەوە خاوەن کتێبخانەکان‌و دەزگا رۆشنبیرییەکان ئاگادار بکەمەوە بۆ کڕینی کتێبەکانی ناو کتێبخانەکەم کە لەماڵە بچوکە نوێیەکەماندا جێگەیان نابێتەوە»

## کۆچی دوایی
لە ڕۆژی ھەینی ١ی ئەیلولی‌ ٢٠٢٣ تووشی جەڵتەی مێشک بوو و ڕۆژی سێشەممە ٥ی ئەیلولی ٢٠٢٣ لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا لە نەخۆشخانەیەکی ھەولێر کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی کەسنەزان بە خاک سپێردرا.

بەدوای مردنی، ھەریەک لە یەکێتیی نووسەرانی کورد، قوباد تاڵەبانی، غەفوور مەخمووری، مەسعوود بارزانی و مەسروور بارزانی پەیامی سەرەخۆشی و پرسەیان ئاراستەی بنەماڵەکەی کردین.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:خەڵکی گەرمیان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
پۆل:وەرگێڕەکان بۆ کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی عەرەبی–کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی تورکی–کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی ئیسپانی–کوردی
یۆزێف کیلەر

**یۆزێف کیلەر** (بە ئەڵمانی: Josef Klehr) (١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٤، لانگێناو، سیلێسیای سەروو – ٢٣ی ئابی ١٩٨٨، لایفێردە) ڕەقیبی یەکەمی ئێس ئێس بوو، سەرپەرشتیاری چەندین ئۆردووگای کۆکردنەوەی نازییەکان و سەرۆکی کۆمەڵەی پاککردنەوەی ئێس ئێس بوو لە کەمپی ئاوشڤیتز.

## ژیان
کلیر کوڕی مامۆستایەک بوو. دوای ئەوەی تا ساڵی ١٩١٨ لە زانکۆی ڤۆڵکسشول لە وۆھلاو خوێندوویەتی شاگردی لە لای کابینە سازێک وەرگرتووە، لە ساڵی ١٩٢١ لە تاقیکردنەوە دەرچوو کە ڕێگەی پێدا کاری بازرگانی بکات. لە ساڵی ١٩٣٤ەوە وەکو کۆڵکێشێکی شەوانە لە ماڵێکی کۆمەڵایەتیدا کاری کردووە، دواتر وەک پەرستار لە سەناتۆریۆمێکدا. لە ساڵی ١٩٣٨ەوە یاریدەدەری ڕەقیب بووە لە زیندانی وۆھلاو. 

کلیر لە ساڵی ١٩٣٢ ئەندامی پارتی نازی و ئێس ئێس بوو، لەگەڵ وێرماخت بەشداری لە مەشقی سەربازیدا کردووە و مەشقی وەرگرتووە بۆ ئەوەی ببێتە پزیشک. پێش ماوەیەکی کورت لە دەستپێکردنی جەنگ وەرگیرا بۆ ناو کەشتیی وافن- ئێس ئێس. لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٣٩ وەک پاسەوان گواسترایەوە بۆ کەمپی کۆکردنەوەی بووچنڤاڵد، پاشان دوای ساڵێک وەک ڕێکخەری پزیشکی گواسترایەوە بۆ کەمپی داخاو. لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٤١ پلەی بەرزکرایەوە بۆ ئێس ئێس-ئونتەرشارفوھر و گواسترایەوە بۆ ئاوشڤیتز و وەک ڕێکخەری پزیشکی لە تیمارگەی زیندانییەکان کاریکرد.

کلیر بەناوبانگ بوو بە کوشتن بە دەرزی فینۆڵ لە دڵدا، ئەو کارە بوو کە لە بنەڕەتدا بەرپرسیارێتی ھەڵگرتبوو لە ماوەی ساڵی ١٩٤٢. و چەندین شێوازی بەدیھێنا بۆ ئاسانکردنی خێرایی کوشتن، وەک تاقیکردنەوەی دانانی زیندانییەکان پێش دەرزی لێدانیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مردووانی ١٩٨٨
بناوی

**بناوی** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان لە قەزای خەلیفان لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
ئایاری ٦٨

لە ئایاری ساڵی ١٩٦٨ەوە، قۆناغێکی نائارامی مەدەنی لە سەرانسەری فەرەنسا ڕوویدا، کە حەوت هەفتەی خایاند و بە خۆپیشاندان و مانگرتنی گشتی و داگیرکردنی زانکۆ و کارگەکان کۆتایی هات. لە ترۆپکی ڕووداوەکانی ئەم ڕووداوە کە بە **ئایاری ٦٨** ناسراوە ()، ئابووری فەرەنسا وەستا.  ناڕەزایەتییەکان گەیشتنە ئاستێک کە وایکرد سەرکردە سیاسییەکان ترسیان لە شەڕی ناوخۆ یان شۆڕش هەبێت ; حکومەتی نیشتمانی بۆ ماوەیەکی کورت لە کارکردن وەستا دوای ئەوەی سەرۆک چارڵز دیگۆل لە ٢٩ی مانگ بە نهێنی لە فەرەنسا هەڵهات بۆ ئەڵمانیای ڕۆژئاوا. ناڕەزایەتییەکان هەندێک جار پەیوەستن بە بزووتنەوە هاوشێوەکانەوە لە دەوروبەری هەمان کاتدا لە سەرانسەری جیهاندا  کە ئیلهامبەخش بوون بۆ نەوەیەک لە هونەری ناڕەزایەتی لە شێوەی گۆرانی، گرافیتی خەیاڵی، پۆستەر و دروشم.  

نائارامییەکان بە زنجیرەیەک ناڕەزایەتی خوێندکاری چەپڕەو لە دژی سەرمایەداری و بەکاربەری و ئیمپریالیزمی ئەمریکی و دامەزراوە کلتوورییەکان دەستی پێکرد. سەرکوتی قورسی پۆلیسی خۆپیشاندەران بووە هۆی ئەوەی کۆنفیدڕاڵی سەندیکاکانی فەرەنسا داوای مانگرتنی هاوسۆزی بکەن، کە زۆر خێراتر لەوەی پێشبینی دەکرا ١١ ملیۆن کرێکاری بەشداربوون، کە زیاتر لە ٢٢%ی دانیشتوانی فەرەنسایان لەوکاتەدا پێکدەهێنا. بزووتنەوەکە بە مەیلی خۆبەخۆ و لامەرکەزی پشیلە کێوییەکان تایبەتمەند بوو؛ ئەمەش دژایەتی و هەندێکجار تەنانەت ململانێی لە نێوان سەندیکاکان و لایەنە چەپەکاندا دروستکرد. ئەوە گەورەترین مانگرتنی گشتی بوو کە تا ئێستا لە فەرەنسا هەوڵی بۆ درابێت، هەروەها یەکەم مانگرتنی گشتی پشیلە کێوییەکانی سەرتاسەری وڵات بوو. 

داگیرکارییەکانی خوێندکاران و مانگرتنی گشتی لە سەرانسەری فەرەنسا ڕووبەڕووی ڕووبەڕووبوونەوەی زۆرەملێی بەڕێوەبەرانی زانکۆ و پۆلیس بوویەوە. هەوڵەکانی ئیدارەی دیگۆل بۆ دامرکاندنەوەی مانگرتنەکان بە کردەوەی پۆلیس تەنها دۆخەکەی هەڵوەشاندەوە و بووە هۆی شەڕی شەقام لەگەڵ پۆلیس لە گەڕەکی لاتینی پاریس.

تا کۆتایی ئایار ڕەوتی ڕووداوەکان گۆڕابوو. ڕێککەوتننامەکانی گرێنێل کە لە ٢٧ی ئایار لە نێوان حکومەت و سەندیکاکانی کرێکاران و خاوەنکارەکاندا کۆتایی هات، قازانجێکی بەرچاوی مووچەی کرێکارانی بەدەستهێنا. دژە خۆپیشاندانێک کە لە ٢٩ی ئایاردا لە ناوەڕاستی پاریس لەلایەن پارتی گۆلیستەوە ڕێکخرابوو، متمانەی بە دیگۆل بەخشی کە ئەنجومەنی نیشتمانی هەڵبوەشێنێتەوە و هەڵبژاردنی پەرلەمانی بۆ ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٦٨ ڕێکبخرێت. توندوتیژی نزیکەی بەو خێراییەی کە سەریهەڵدا بەهەڵم بوو. کرێکاران گەڕانەوە سەر کارەکانیان و دوای هەڵبژاردنەکانی مانگی حوزەیران، گۆلیستەکان بەهێزتر لە پێشوو دەرکەوتن.

ڕووداوەکانی ئایاری ساڵی ١٩٦٨ بەردەوامن لە کاریگەری لەسەر کۆمەڵگەی فەرەنسا. ئەو قۆناغە بە وەرچەرخانێکی کولتووری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی لە مێژووی گەلی فەڕەنسی دادەنرێت. ئالان گەیسمار کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی خوێندکاران لەو کاتەدا، دواتر وتی بزووتنەوەکە "وەک شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی سەرکەوتوو بووە نەک وەک شۆڕشێکی سیاسی". 

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی سۆسیالیزم
تۆماس میولەر

**تۆماس میولەر** یان **میولەر** (؛ لەدایکبووی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٨٩ لە وایلھایم لە ئۆبەربایرن لە ئەڵمانیا) یاریزانێکی تۆپی پێی ئەڵمانییە. ھێرشبەر و ناوەڕاستی ھێرشبەرە و یاری بۆ یانەی بایرن میونشن و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا دەکات. بەھۆی پێگە و بەتواناییی لە تۆپی پێ، ستایشی زۆری لێ دەکرێ و یەکدەنگیی لە گۆڵکردن و دروستکردنی گۆڵدا نیشان داوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
ڕۆژی ڕەشنووس

ڕۆژی ڕه‌شنووس، نووسینی **[[میران ئەبراھام]]**، کۆمه‌ڵه‌چیرۆک، له‌ حه‌ڤده‌ چیرۆک پێک هاتووه، کۆپیکردنی نیوه‌ی ده‌فته‌رێکی نووسراو یان ڕه‌شکراوه‌یه که له‌ ڕه‌شنووسی چیرۆک و یاده‌وه‌ری نووسەر پێک هاتووه.

## '''دەربارە'''
**لە پێشه‌کی کتێبه‌که‌وه:** ئاماده‌کردن یان نووسینه‌وه‌ی ئه‌م کتێبه، **کۆمه‌ڵه‌چیرۆکی “ڕۆژی ڕه‌شنووس”**، که ‌له‌ حه‌ڤده‌ چیرۆک پێک هاتووه، کۆپیکردنی نیوه‌ی ده‌فته‌رێکی نووسراو یان ڕه‌شکراوه‌یه که له‌ ڕه‌شنووسی چیرۆک و یاده‌وه‌ری پێک هاتووه، به پێویستم زانی له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌کانمدا به‌شیان بکه‌م. من وه‌کوو خوویه‌کم، تاوه‌کوو ئه‌مڕۆم هه‌ر شتێک کاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌سته‌کانم هه‌بووبێت؛ ده‌رباره‌ی نووسیومه، یان سکێچێکی ساده‌ و ساکارم له‌و ده‌فته‌ره‌مدا بۆ کردووه که ناوم لێ ناوه “ڕۆژی ڕه‌شنووس” و بووه به ‌ناونیشانی کتێبه‌که‌ش، هه‌روه‌ها ناونیشانی چیرۆکێکیشه‌. له‌گه‌ڵ هه‌موو چیرۆکێکدا سکێچێک یان دووان ده‌بینیت، هاوڕێی شێوه‌کارم هه‌ڤاڵ نالی دوای خوێندنه‌وه‌ی چیرۆکه‌کان ئه‌و ئه‌رکه‌ی کێشاوه.

ئه‌و ده‌فته‌رە چه‌ند ساڵه‌ له‌به‌ر ده‌‌ستمدایه و نه‌متوانیوه له‌سه‌ر مێزه‌که‌م دووری بخه‌مه‌وه، هه‌رده‌م هه‌ستم کردووه جۆرێک له په‌یوه‌ندیی ڕۆحی له‌نێوان من و کا‌رەکته‌ری نێو ئه‌م چیرۆک و به‌سه‌رهاتانه‌دا هه‌یه. ده‌توانم بڵێم چیرۆکه‌کان شێوازێکی شه‌پۆلی هونه‌ری ئیمپرشیۆنیسم (ده‌ربڕینخوازی)یان هه‌یه، مه‌به‌ست ڕاگرتنی “سه‌رنج”ه له‌سه‌ر ئه‌زموونکردنی ژیان خۆی، وه‌کوو ئه‌وه‌ی چۆن به‌رجه‌سته‌ ده‌کرێت، ئه‌وسا یان ئه‌م ساته و داهاتوو‌، هه‌ڵبژاردنی تێما له ‌ژیانی مرۆڤی ئاسایی مۆدێرندا، به‌تایبه‌تی و بێ نهێنی و داپۆشین، به‌ڵام ئاماژه‌دان و تیشک خستنه‌‌ سه‌ر‌ ڕه‌نگ و شێواز، که ‌پێده‌چێت له‌نێو هونه‌ری نووسینی چیرۆکدا کات و شوێن و کا‌رەکته‌ر بێت، یان پلۆت، هه‌روه‌کوو دیمه‌نی نێو ئه‌م چیرۆکانه‌، دیمه‌نێک له‌نێو ژیانی که‌سایه‌تییه‌کانه‌وه بێ هیچ په‌یام و مه‌به‌ستێکی تایبه‌ت.

کاریگه‌ریی نووسینی هه‌ندێک له‌م چیرۆکانه پێده‌چێت له بینینی وێنه‌یه‌ک یان ڤیدیۆیه‌که‌وه بووبێت، یان بیستنی چیرۆکی ئه‌وانی تره، یان قسه‌ی شایه‌تحاڵی ڕووداوێک بووبێت، که‌واته‌ سوپاس بۆ ئه‌وانه‌ی چیرۆک و یاده‌وه‌رییه‌کانی خۆیان بۆ گێڕامه‌وه، منیش‌ له‌ فۆرمێکی هونه‌ری گێڕانه‌وه‌دا دامڕشتوونه‌ته‌وه، هونه‌رێک که ده‌توانێت هه‌موو هونه‌ره‌کانی تر به هه‌موو فۆرم و شێوازێکه‌وه له‌ خۆیدا کۆ بکاته‌وه.

ده‌توانم بڵێم هه‌ندێک له کاره‌کته‌ری نێو چیرۆکه‌کانم بینیوه یان ناویانم بیستووه، که وه‌کوو خۆیان ناوم هێناونه‌ته‌وه. هه‌ندێک له چیرۆکه‌کان پێش ساڵی ٢٠١٥ نووسراون و پاشان له‌ گۆڤار و ڕۆژنامه‌کاندا به‌ هۆڵه‌ندی و کوردی بڵاو بوونه‌ته‌وه.

هه‌ندێک له‌ چیرۆکه‌کان ده‌بووایه نۆڤلێت یان ڕۆمان بوونایه، خوێنه‌ری به‌سه‌لیقه هه‌ستیان پێ ده‌کات، چونکه به ‌نه‌فه‌سێکی درێژ نووسراون، وه‌کوو بڵێی پانتایی چیرۆک جێگای خه‌‌یاڵی منی تێدا نه‌بێته‌وه، به‌ڵام له‌ کۆتاییدا بێجگه‌ له هەڵەگری، ده‌ستکاریم نه‌کردوون و له ‌ده‌فته‌ری ڕه‌شنووسه‌که‌مه‌وه گوێزراونه‌ته‌وه که وه‌کوو خۆیان له‌م کتێبه‌دا ده‌یانخوێنیته‌وه.

## '''سەرچاوە'''

# چیرۆکی خوێنی قومارچی لە کۆمه‌ڵه‌چیرۆکی (ڕۆژی ڕه‌شنووس) بەستەری دەرەکی
# چیرۆکی ڕۆژی ڕه‌شنووس لە کۆمه‌ڵه‌چیرۆکی (ڕۆژی ڕه‌شنووس) نەستەری دەرەکی

پۆل:کتێبەکانی میران ئەبراھام
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
ئیمپراتۆریەتیی پورتوگالی

وێنۆک|342x342پیکسڵ|نەخشەی ئیمپڕاتۆرییەتی پورتوگالی و ھەموو کۆلۆنیالەکانی.**ئیمپڕاتۆرییەتی پورتوگالی** (بە پورتوگالی؛ Império português) (بە ئینگلیزی؛Portuguese Empire)یان **ئیمپڕاتۆری کۆلۆنیالی پورتوگالی** یان **[[پاشایەتی]] پورتوگالی** ئیمپڕاتۆرییەکی کۆلۆنیالی بوو کە لەلایەن پورتوگالییەکان بەڕێوەدەبرا کە ڕووبەری وڵاتەکە دەگەیشتە ٤٫٠٨ میل چوارگۆشە (١٨١٥ز) ئیمپڕاتۆرییەتی پورتوگالی یەکێکە لە ئیمپڕاتۆرییە گەورەکانی جیھان کە کۆلۆنیالەکانی لە ئاسیا و ئەورووپا و ئەفریقیا و ئەمریکای لاتینی دەگرتەوە کە گەورەترین بەشی وڵاتەکە لە ئەمریکای لاتین بوو کە ھەموو بەڕازیل و بەشی تری کیشوەرەکەی دەگرتەوە.
## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* پورتوگال
* بەڕازیل
* زمانی پورتوگالی
* ئەمریکای لاتینی
* کۆلۆنیالیزم
* پاشایەتی

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
ماسیناسی

**ماسیناسی** ئەو لقەی گیانلەبەرناسییە کە لێکۆڵینەوە لە ماسییەکان دەکات، ماسیی ئێسکی، ماسیی کڕکڕەیی، و ماسیی بێشەویلگە لە خۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

 
پۆل:ماسیناسی
پۆل:ژێربوارەکانی گیانلەبەرناسی
گەڕەستێرۆچکەی ٢٢ کالیۆپی

[وێنۆک| وێنەیەکی گەڕەستێرۆچکەی کالیۆپ لەلایەن [تەلیسکۆپی زۆر گەورە سەر بە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا]]

**٢٢ کالیۆپ** گەڕەستێرۆچکەیەکی گەورەیە لە جۆری ئێم، دەکەوێتە ناوچەی کەمەربەندی ئەستێرەیی لە کۆمەڵەی خۆردا، گەڕەستێرۆچکەکە لەلایەن زانا جۆن ڕوسیل هیندی لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٨٥٢ دیتراوە، ناوەکەی وەرگیرایە لە خواوەندی ئیلهامەکان بەپێی میتۆلۆژیای یۆنانی، هەروەها گەڕەستێرۆچکەکە مانگێکی هەیە و لە دەوری دەخوولێتەوە بە ناوی لینوس.

## تایبەتمەندی
کالیۆپ تا ڕادەیەک شێوەکەی کەمێک درێژە و تیرەکەی ١٦٦ کیلۆمەترە، هەروەها کەمەک نا هاوسەنگە هەروەک لە وێنەکەی تەلیسکۆپی زۆر گەورە سەر بە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا دیارە.  
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:مانگەکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:گەڕەستێرۆچکە
پۆل:گەڕەستێرۆچکەکان
لینوس (مانگ)

** لینوس** کالیۆپ-لینوس یەکێکە لە مانگەکانی هەسارە بچوکەکان کە ئەویش گەڕەستێرۆچکەی ٢٢ کالیۆپی کە یەکێکە لە گەڕەستێرۆچکە گەورەکان لە جۆری ئێم لە ناوچەی کەمەربەندی ئەستێرەیی، مانگی لینوس ئاشکراکرا لە ٢٩ی ئابی ٢٠٠١ لەلایەن زانایانی فەلەکی هەریەک لە مایکڵ بڕاون و جان لۆک مارگۆت لە ڕوانگەی کیک لە ناوچەی هاوایی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەروەها لەلایەن تیمی زیاتری فەلەکناسانیش ڕوانگەکرا لە ڕێگای ڕوانگەی کەنەدا- ڕوانگەی فەرەنسا.

لینوس بە بەراورد لەگەڵ زۆربەی مانگە گەڕەستێرۆچکەکانی دیکە زۆر گەورەیە و تیرەکەی نزیکەی ٢٨±٢ کم (١٧±١ میل) مەزەندە دەکرێت.  
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:گەڕەستێرۆچکە 
پۆل:گەڕەستێرۆچکەکان
شێردڵ ئێڵپوور

**شێردڵ ئێڵپوور** (١٩٧٥ لە ئارووناوا - ) ھەڵبەستوانێکی کوردزمان و لە پێشەنگەکانی ھەڵبەستی کوردیی باشوورییە.

## کارەکان
* *لەی شێعرە بێزارم ک شەمسیە*، کرماشان: شێردڵ ئێڵپووڕ‏‫، ۱۳۸۸[=٢٠٠٩].
* *لەمستر لە ڕەنگ: شێعر کوردی*، تاران: ھەمایش دانش، ‫‏۱۳۹۰[=٢٠١١].
* *لە پرد خوەر: شێعر ئمڕوو کوردی*، کرماشان: شێر‌دڵ ئێڵپوور‏‫، ۱۳۹۴[=٢٠١٥].
* *لاوەچ ک*، ئیلام: نشر باشور‏‫، ۱۳۹۹[=٢٠٢٠].
* *بالوورەی خاک لە گووش گیا: شێعر ئمڕووو کوردی*، تاران: پەرتووک‏‫، ۱۴۰۰[=٢٠٢١].

## بەستەری دەرەکی
* ''کەپوو''، بلۆگی تاکەکەسیی شێردڵ ئێڵپوور

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ئارووناوا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مامۆستا کوردەکان
میکانیکی ئاسمانی

**میکانیکی ئاسمانی** ئەو لقەی ئەستێرەناسییە کە گرنگی بە جووڵەی تەنە ئەستێرەناسانەکان دەدات. لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەم لقە بۆ بەرھەمھێنانی دراوەی ڕۆژژمێری ئەستێرەناسانە، بنەماکانی فیزیک (میکانیکی کلاسیکی) لەسەر تەنە ئەستێرەناسانەکان، وەکوو ئەستێرە و ھەسارەکان بە کار دەبات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:میکانیکی ئاسمانی
پۆل:ستێرپێوی
پۆل:میکانیکی کلاسیکی
ماری زەنگۆڵەدار

## ناو

سڵاو @Central Kurdish، ماری زەق یانی چی؟ rattlesnake ئەبێتە ماری زەنگی/زەنگۆڵەدار. ١ ٢ ‎**[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]** ‏٢١:٥٢، ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC)

:دەستەکانت خۆش بێت بۆ بابەتەکەت و بە ھیوای بەردەوامیی لە خزمەتکردنی زمانی شیرینی کوردی... 
:پێشنیاری منیش ھەرئەوەیە کە ئەم مارە بە زمانی کوردی دەبێتە ( ماری زەنگۆڵەدار) چونکە سەری کلکی مارەکە Rattle is make or cause to make a rapid succession of short, sharp knocking sounds.
:Rattle لە وەرگێڕانی وشەیی بە زمانی کوردی واتا دەنگێکی تەقە تەقی کورتی لەسەر یەک یان زریکانەوە، بەڵام لە وەرگێڕانی واتایی دەبێتە دەنگێکی ھاوشێوەی زەنگۆڵە 🔔 bell. 
:ماری زەنگۆڵەدار کلکی بۆ ئەم مەبەستانەی خوارەوە بەکاردەھێنێت:
:وەک ئامرازێکی ئاگادارکەرەوە: سەرەکیترین بەکارھێنانیەتی بۆ ئەوەی دوژمن و گیانەوەرە گەورەکان (وەک مرۆڤ) ئاگادار بکاتەوە کە نزیک نەبنەوە.
:پەیامێکی ڕوون: دەنگی زەنگۆڵەکە بە واتای "من لێرەم و ژەھراویم، بۆ سەلامەتیی خۆت دوور بکەوە" دێت.
:خۆپاراستن لە شەڕ: مارەکە حەز بە پێکدادان ناکات. بە ئاگادارکردنەوەی دوژمن، خۆی لە شەڕ و برینداربوون دەپارێزێت.
:پاراستنی ژەھر: ژەھر بۆ ڕاوکردنی نێچیر زۆر گرنگە. بەم ڕێگەیە، ژەھرەکەی بەفیڕۆ نادات لەسەر شتێک کە نایخوات.
:میکانیزمی دەنگەکە: زەنگۆڵەکە لە زنجیرەیەک پوولەکەی وشکی (کیراتین) پێکدێت. کاتێک مارەکە کلکی دەلەرێنێت، بەرکەوتنی ئەم پوولەکانە دەنگەکە دروست دەکات.
:بژین Mohammed Mahdi Mohammed (لێدوان) ١٠:٤٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC)
چەکی ڕاوکردن

**چەکی [[ڕاو|ڕاوکردن]]** ئەو چەکانەیە کە زۆرجار بۆ ڕاوکردنی ئاژەڵەکان بەکاردەھێنرێن، ھەروەھا بۆ ئامادەکردنی خۆراک و وەکو کات بەسەربردن و وەرزش بەکاردێت، و تاڕادەیەک جیاوازن لە چەکی بەرگری یان ئەو چەکانەی کە لە شەڕدا بەکاردەھێنرێن. بەو پێیەی مرۆڤ چەکی سروشتی نییە، ھەر لەسەرەتاوە ھەوڵی دروستکردنی ئامرازێکیان داوە بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەم لاوازییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکەکان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
بیون ھی-بۆنگ

وێنۆک
**بیون ھی-بۆنگ** (بیون ئین-چول: لەدایکبووی ٨ی حوزەیرانی ١٩٤٢ تا ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) ئەکتەر و ئەکتەری دەنگی فیلم و تەلەڤیزیۆنی بوو، لە ١٩٦٣ یەکەم کاری دەنگی کرد لە یەکەم وەرزی دی بی ئێس پەخشی تەلەڤیزیۆنی دۆنگا. زیاتر پەرەی بە کارەکەی دا بە چوونە پاڵ وەرزی دووەمی دووەم پەخشی تەلەڤیزیۆنی ئێم بی سی لە ١٩٦٥

لە ١٩٧٠ دەستی بە کاری ڕۆلێگران کرد، و وەکوو ئەکتەری دڵخوازی دەرھێنەر بۆنگ جون-ھۆ ناسرابوو، و ڕۆلەکانی لە فیلمەکانی دەرھێنەر گەشانەوە و ناوبانگێکی بێھاوتای بەخۆوە بینی وەک ئەکتەرێکی پشتگیریکار. لە چەندین دراما و فیلمی کۆری دەرکەوتووە بەناوبانگترینیان لە کوردستان ھۆرجۆن (دکتۆر ھۆر جۆن) لە ١٩٩٧ تا ٢٠٠٠، و بۆ کارەکانی لە فیلم و درامادا چەندین خەڵاتی وەرگرتووە لەنێوانیان ٢٧مین خەڵاتەکانی فیلمی دراگۆن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەوە لە کۆریای باشوور
پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس
پۆل:خەڵکی باشووری پارێزگای جیۆلا
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
ئێحسان نەجەفی

**ئێحسان نەجەفی** (١٩٨٥ لە چیابوور، داڵاھۆ - ) ھەڵبەستوانێکی کوردزمان و لە پێشەنگەکانی ھەڵبەستی کوردیی باشوورییە.

## کارەکان
* *سەیرانا و پەری پەریانی*، کرماشان: ئێحسان نەجەفی‏‫، ۱۳۹۰[=٢٠١١].
* *گلوەدەرە*، کەرەج: ئێحسان نەجەفی‏، ‫‏۱۳۹٢[=٢٠١٣].
* *ھەرمای سان لەژێر پای تۆ گلوە نەبۊ*، کەرەج: ئێحسان نەجەفی، ۱۳۹٣[=٢٠١٤].
* *ناو ئی کتاوە بگووڕنن*، کەرەج: ئێحسان نەجەفی‏‫، ۱۳۹٤[=٢٠١٥].
* *سۆخمە نارنجی*، کەرەج: ئێحسان نەجەفی‏‫، ۱٣٩٥[=٢٠١٦].
* *سایەڕەیل کەل*، تاران: داستان، ۱٣٩٦[=٢٠١٧].
* *بادەوانێگ لە بانیاران*، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٣٩٨[=٢٠١٩].
* *لێ*، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢].
* *گەل کردن ئەڕا کووچ*، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢].
* *پاوەگەزدان لە دوون ھەنار*، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢].

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی گاوارە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:یارسانییەکان
گەڕەستێرۆچکەی ٢ پاڵاس

وێنۆک| وێنەیەکی پاڵاس لەلایەن توێژینەوەی هەسارە دەرەکییەکان

**پاڵاس** دووەم گەڕەستێرۆچکەیە کە لەلایەن فەلەکناسی ھاینرێک وێلیام ئۆلبێرسەوە لە ٢٨ی ئازاری ١٨٠٢ دۆزرایەوە، لە سەرەتادا پالاس بە یەکێک لە هەسارەکان دادەنرا، هەروەک ئەوانەی پێش خۆی دۆزرایەوە، وەک سێریس و جونۆ و ڤێستا، هەروەها ژمارەیەکی زۆر لە گەڕەستێرە گچکەکان دۆزرایەوە و بووە هۆی ئەوەی بە شێوەیەکی جیاواز پۆلێن بکرێت. پێدەچێت شێوەی گەڕەستێرۆچکەی ٢ پالاس زۆر ناڕێک بێت، بەو پێیەی هێزی کێشکردنی بەس نەبووە بۆ ئەوەی ببێتە تۆپ.
## تایبەتمەندی
بارستەی پاڵاس ٢  نزیکەی ٧%ی ماددەی ناو پشتێنەی گەڕەستێرۆچکەکان پێکدێنێ کە دەکەوێتە نێوان مەریخ و موشتەری، بۆیە یەکێکە لە گەڕەستێرۆچکە گەورەکان، تیرەکەی نزیکەی ٥٦٠ کیلۆمەترە، کەمێک گەورەترە لە ڤێستا کە خاوەنی بارستەیەکە تەنها نزیکەی ٢٠% کەمترە لە خۆی بەم شێوەیە ڤێستا سێیەم گەڕەستێۆچکەی بچووکە لە ڕووی بارستەیەوە.
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:گەڕەستێرۆچکە
پۆل:گەڕەستێرۆچکەکان
سمپارە

وێنۆک| پەڕەی کاغەزی سیمپارە بە پارچەی جیاوازی گریت ٤٠، ٨٠، ١٥٠، ٢٤٠، ٦٠٠.
**کاغەزی سمپارە** یان **جام پەڕە** () کاغەزێکی قورسە کە ماددەیەکی دڕ و بڕەری پێوە نووسێنراوە. کاغەزی سمپارە بەشێکە لە بابەتی *بڕەڕی ڕووکەش کراو* لە بڕەڕە تیغەکان. بەکاردێت بۆ لووس کردنی ڕووی زبری مادەکان یان بۆ ئەوەی نەرمتر بن وەکو لە بۆیاخ و سافکردنی ڕووی دا بە لابردنی چینێک لە مادەکە وەک بۆیەی کۆن، یان ھەندێکجار بۆ زبرکردنی ڕووکارەکان وەک ئامادەکاری بۆ چەسپ. ھەروەھا دەتوانرێت بۆ فایلکردنی دار بەکاربھێنرێت بۆ ئەوەی نەرم و لووس بێت یان وەک ژەنگبەری: کانزاکان لە خەڵتە و پیسی پاک بکاتەوە، وەک ئاسنی ژەنگاوی.

## زانیاریی مێژوویی
یەکەم نموونەی تۆمارکراوی کاغەزی جام پەڕە لە سەدەی ١٣ەھەم لە چین بوو کاتێک ھەندێک وردە توێکڵی شکاو و تۆو و خۆڵ بەھۆی جەوی (چەسپی سروشتی) بە نووسراوێکی کاغەزەوە نووسابوون.
ھەروەھا پێستی نەھەنگ وەکو کاغەزی ڕەندە بەکاردەھێنرا. لە ژاپۆن، ڕوەکی کلک ئەسپی دڕی وشککراوە و کوڵاو وەک مادەیەکی پۆڵیشی ئاساییی بەکاردێت کە لە کاغەزی سمپارە ناسکترە.

کاغەزی سیمپارە لە سەرەتادا *بە پەڕەی جام (شووشە)* ناسرابوو، چونکە لە گەردیلەی شووشە دروست دەکرا. کلسی شووشە گەردیلەی لێوار تیژی ھەیە کە بە باشی دەبڕێت، لەکاتێکدا گەردیلەی خۆڵ وردە و بە باشی کارناکات وەک کاغەزی کە لە جام دروست کراوە. کاغەزی سمپارەی ھەرزان و قەڵپ لەمێژە وەک جۆری شووشەی ڕەسەن بەکاردەبرا.

کاغەزسمپارەی جام لەلایەن کۆمپانیای جۆن ئۆکی لەندەن لە ساڵی ١٨٣٣ دروست کرا، و تەکنیک و پرۆسەی نوێی بەستنەوەیان پەرەپێدا کە ڕێگەی بە بەرھەمھێنانی بەکۆمەڵ دەدا. داھێننامەی دروستکردنی کاغەزی سیمپارەی لە زیخ دروستکراو (Sand Paper) لە ئەمریکا لە ١٤ی حوزەیرانی ١٨٣٤ لەسەر ناوی ئیسحاق فیشەر جونیۆر لە شاری سپرینگفیڵد لە ویلایەتی ڤێرمۆنت تۆمارکرا.

لە ساڵی ١٩٢١ کۆمپانیای ٣ ئێم جۆرێک لە کاغەزی سیمپارەی زیخی دژە ئاوی داھێنا، کە ناسراوبوو *تەڕ و وشکە* ئەمەش ڕێگەیدا لەگەڵ ئاودا بەکاربھێنرێت. تەنۆلکەی کلسی لە ڕووکەشەکان لادەدات. یەکەم بەکارھێنانی لە بۆیاخکردنەوەی ئۆتۆمبێلەکاندا بوو.

## جۆرەکان
وێنۆک| ٣٢٠ جۆر کاغەزی سیمپارە ھەن کە لە تەنۆلکەی کاربایدی سیلیکۆن دروستکراون. (دیمەنێکی گەورەکراو).
جۆرەکانی کاغەزی سمپارە فرەجۆرن، بە زۆربوونی جۆرەکانی کاغەز یان ناوپۆش (لاینەر).

### کەرەستەکان
ئەو کەرەستە و مادانەی کە بۆ خۆشکردنی گەردیلەکان بەکاردەھێنرێن بریتین لە:
* بەردەستێ: ئێستا زۆر کەم بەکاردەھێنرێت.
* گارنەیت: بەکارھێنانی باوە لە دارتاشیدا.
* سمپارە: بەکارھێنانی باوی لە ڕشتن و پۆلیشکردنی کانزاکاندایە.
* ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم: بەزۆری باوە بۆ کۆمەڵێک تەنۆلکەی بەرفراوانی کەم بەھا بۆ ھەر یەکەیەک؛ دەتوانرێت لەگەڵ کانزاکان یان تەختەی دار بەکاربھێنرێت.
* سیلیکۆن کارباید: بە شێوەی گریتی زۆر درشت و وردیش بەردەستە، و بە شێوەیەکی باو بۆ بەکارھێنانی تەڕ بەکاردێت.
* ئۆکسیدی زیرکۆنیای ئەلەمنیۆم: (تێکەڵەیەک لە ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم و ئۆکسیدی زیرکۆنیۆم تەنھا بۆ بەکارھێنانی ئامێری فرێدان بەکاردێت.
* ئۆکسیدی کرۆم ٣: لەگەڵ کاغەز بەکاردێت کە بە دانەوێڵەی مایکرۆنی زۆر ورد دروست کراوە (ئاستی مایکرۆمەتر).
* سیرامیکی ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم: لە کارپێکردنی پلەی گەرمی بەرزدا بەکاردێت، و لە ھەردوو بڕینی ڕوپۆشکراو و بڕینی بەستراودا بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە چینییەکان
پۆل:کاغەز
پۆل:بەرھەمە کاغەزییەکان
بورخان خالدون

**بورخان خەلدون** () یەکێکە لە چیاکانی خێنتی لە پارێزگای خێنتی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی مەنگۆلیا. باوەڕ وایە چیایەکە یان ناوچەکە شوێنی لەدایکبوونی جەنگیزخان و گۆڕەکەی بێت. ھەروەھا ئەم شارە شوێنی لەدایکبوونی یەکێک لە ژەنەڕاڵە سەرکەوتووەکانییەتی کە ناوی سوبوتایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
خەڵکانی ڕەسەن

**خەڵکانی ڕەسەن** بە یەکەمین دانیشتووانی ناوچەیەک و نەوەکانی ئەوانە دەوترێت. بەڵام ئەم زاراوەیە تاقە پێناسەی ڕەوای نییە و دەتوانرێت بۆ وەسفکردنی گەل و کولتوورە جیاجیاکان بەکار بھێنرێت. ئەم زاراوە لە کانتێکستی مۆدێرندا بۆ یەکەمجار لەلایەن ئەوروپییەکانەوە بۆ جیاکردنەوەی گەلانی ڕەسەنی ئەمریکا لە دانیشتوانی ئەوروپیی ئەو کیشوەرە، و ھەروەھا لە ئەفریقییەکانی ژێر-سەحرا کە دانیشتووە ئەورووپییەکان کان بەشێوەی زۆرەملی کۆیلەیان کرد و ھێنایان بۆ ئەمریکا بەکارھێنرا. ڕەنگە ئەم زاراوەیە بۆ یەکەمجار لەم کانتێکستەدا لەلایەن سێر تۆماس براونەوە لە ساڵی ١٦٤٦دا بەکارھاتبێت، کە وتبوو "ھەرچەندە لە زۆر شوێنیدا لە ئێستادا کۆمەڵێک *ڕەشپێست* ھەن کە لە ژێر دەستی *ئیسپانییەکان*دا خزمەت دەکەن، بەڵام ھەموویان لە دوای دۆزینەوەکەی *کۆڵۆمبۆس*ەوە لە *ئەفریقا*وە گواستراونەتەوە؛ و خەڵکی بنەکی یان ڕەسەنی *ئەمریکا* نین."

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکانی ڕەسەن
تێشوب

**تێشوب** خوداوەندی کەشوهەوای هۆرییەکان بووە ئیتیمۆلۆژیای ناوەکەی نادیارە، هەرچەندە زاناکان لەسەر ئەوە کۆکن کە دەتوانرێت لە ڕووی زمانەوانییەوە وەک زمانی هۆرییەکان پۆلێن بکرێت. تێشوب وەک خوداوەندێکی کەشوهەوا، دەتوانرێت هەم وەک وێرانکەر و هەم وەک پارێزەر وێنا بکرێت. دیاردەکانی کەشوهەوا، لەوانە با، گەردەلوول، ڕەشەبا و باران، دەتوانرێت وەک چەکەکانی وەسف بکرێت.
ماستی قەڵاتێ

**ماستی قەڵاتێ** یان **ڕۆژی بەخشین** جێژن و نەریتێکی ئایینی لەنێوان خەڵکی یارسانە کە لە مانگی نیساندا بەڕێوەدەچێت و لەتێدا خەڵکی یارسان ماست و نان وەکوو ھێمایەک لە سادەیی و بێخەوشی و پاکی پێشکەشی ئامادەبووان -بریتی لە یارسان و نایارسان- دەکەن و داوای بەخشین و لێبووردن و گەردەنئازایی لە یەکتر دەکەن.

## مێژوو
ئەم نەریتە پاش لە کۆچکردنی پیرئەسکەندەری خامووشی بەدی ھاتووە کە مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەیەمی زایینی. لەو سەردەمەدا لە مانگی نیسان کە سەرەتای وەرزی بەھارە، خەڵکی کاکەیی لە ھەوراماندا دەچوونە ھەوارەکانی سپی تل و خەیارەجاڕ لە چیای شنروێ، و ئەو بنەماڵانە کە ئاژەڵدار بوون لە بەرھەمی شیرەمەنی و ماستی خۆی لەگەڵ نانی ھەورامی دەبەخشییە دراوسییەکان و سەردانیکاران و ھەموو کەس داوای بەخشین و گەردن ئازادیی لەیەکتر دەکرد.

## ماست وەکوو ھێما
شیرەمەنی و بەرھەمەکانی لەشیرگێڕاو لە کولتووری مێزۆپۆتامیای کۆنەوە پیرۆز بووە و ئەم باوەڕە لە کولتووری زۆربەی گەلانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی ھەنووکەییش بەجێ ماوەتەوە. ئەم پیرۆزێتییە تا ڕادەیەک بووە کە تا بەر لە تێکەڵبوونی ئەو کۆمەڵگایانە لەنێوی پەیوەندییە سەرمایەدارییەکان، خەڵکی، شیرەمەنییان دانوستان نەدەکرد و بە بەڵاش دەبەخشینە یەکدی و ڕێوڕەسمەکانێکی جیاجیایان بۆ پیرۆزکردنی ئەو بەرھەمانە بەڕێوەدەبرد. لە نێوان باوەڕمەندانی ئایینی یاریش ئەو کولتوورە پارێزراوە. لە جێژنی ماستی قەڵاتێ، ماست ھێمایەک لە ئەوەیە کە دڵی مرۆڤ دەبێت وەکوو سپیاتیی ماست بێخەوش و ساف بێت. ھەروەھا جەخت لەسەر لێبووردن و بەخشین دەکرێت کە تەوەرەی ئاکاری کۆمەڵایەتیی لە ئایینی یارییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارسان
پۆل:بۆنەکانی یارسان
پۆل:جێژنە کوردییەکان
ئۆسیتییەکان

**ئۆسیتییەکان** (بە ئۆسیتی: Ирон адæм) نەتەوەیەکی ئێرانین و بەزۆری لە قەوقاز دەژین و بە زمانی ئۆسیتی دەدوێن کە زمانێکە لە باکووری ڕۆژاوای زمانە ئێرانییەکان و پەیوەندی بە زمانی کوردییەوە ھەیە. خەڵکەکەی مەسیحین، بەڵام کەمینەیان موسڵمانن لە تورکیا و سووریادا. ئۆسیتییەکان وڵاتەکەیان بە «ئیریستۆن-Îriston» ناودەبەن (بە گورجی: oseti).     

## ژمارە و ئایین
زۆربەی ئۆسیتییەکان باوەڕیان بە بە ئایینی مەسیحییەتە و باوەڕیان بە ڕێبازی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتە، کەمینە بەرچاوەکانیش باوەڕیان بە بتپەرستی یان ئیسلام ھەیە.  زۆربەیان لە ئۆسێتیای باکوور-ئالانیا لە ڕووسیا و لە ئۆسێتیای باشوور لە گورجستان دەژین، ژمارەی دانیشتوانیان لە ڕووسیا ٥٢٨ ھەزار و لە گورجستان ٤٥ ھەزار کەسە، ھەروەھا لە تورکیا، سووریا، ئۆزبەکستان، تاجیکستان، ئۆکرانیا، ئازەربایجان، تورکمانستان، کازاخستان، قرغیزستان، بیلاڕووس، ئەرمەنستان، مۆلدۆڤا، لاتڤیا و ئیستۆنیا بوونیان ھەیە، ژمارەیان لە ھەموو جیھاندا ٧٣٠–٧٥٥ ھەزار کەسە و بنەچەیان لە سەکاکانەوەیە و یەکێک لە ئۆسیتییە دیارەکان زۆرانبازی ئۆزبەکستانی ئارتور تایمازۆڤە.

## وشەزانی
ئۆسێتیا و ئالانستان ناوەکەیان لە ڕووسەکانەوە وەرگیراوە، کە ناوی گورجی ئۆسی و ئۆسیتی (وڵاتى ئۆسی ოსეთი)یان وەرگرتووە.
## ھۆزەکانی ئۆسیتی
لە باشووری ئالانستان (ئۆسیتیا) دەژین و بە شێوەزاری ئێرانی دەدوێن. کۆمەڵەی ڕۆشنبیری تایبەت بە خۆیان ھەیە وەک:
* ئەلاگیری، کورتەتی، تاگاوری، کودار، توال، ئورستوال و کسسان.
* دیگۆرەکان لە ڕۆژاوای ئالانستان بە شێوەزاری دیگۆر دەدوێن.
* لاسی، کۆچەری ھەنگارین لە سەدەی ١٣دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلانەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
فەرھەنگی پێشەنان

**فەرھەنگی پێشەنان** فەرھەنگێکی کوردی – فارسییە کە بە دەستی وەلی ڕەزایی نووسراوە. چاپی یەکەمی ئەم فەرھەنگە لە ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن پەخشانگەی تاقوەسان لە کرماشان بووە و تا ئێستاکە سێ جار چاپ کراوە. فەرھەنگەکە سەرجەم بریتییە لە ٣٥٥ لاپەڕە و ھەر بە تەنیا وشەکانی بنزاراوەی کوردیی کەڵھوڕی لە خۆ دەگرێت. لە بەرامبەری ھەر وشە واتاکەی بە زمانی فارسی نووسراوە. لە فەرھەنگی پێشەنان نزیکەی ٥ ھەزار وشە کۆکراوەتە و ڕێزمانێکی زۆر کورتێکی شێوەزاری کوردیی کەڵھوڕیش لە سەرەتای فەرھەنگەکە چاپ کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پ
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٥
فەوزیە بەشارەت

**فەوزیە بەشارەت** (١٩٧٠ لە بیجاڕ - ) ژنی نووسەری کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. فەوزیە بەشارەت بە زمانی کوردی شێوەزاری باشووری و بنزاراوەی گەڕووسی ڕۆمان و کورتەچیڕۆک دەنووسێت. 

## کارەکان
* بەشارەت، فەوزیە، *ھورمسگەگان ژنیگ*، سەقز: گوتار‏‫، ١٣٩٩.
* بەشارەت، فەوزیە، ‏*سەرچووپی ئاگر لە ریخەسیە*، سەقز: گوتار‏‫، ١٣٩٧.
* بەشارەت، فەوزیە، *سەمای چارەنۊس*، سەقز: گوتار‏‫، ١٤٠١.

## وەرگێڕان
کتێبی «*ھورمسگەگان ژنێک*» لە فەوزیە بەشارەت لەلایەن مەستوورە درەخشی بە زمانی فارسی وەرگێڕدراوە و لە ساڵی ٢٠٢٢ لەلایەن پەخشانگەی ئەفراز لە تاران بە چاپ گەیشتووە.

## کتێبی دەنگ
کتێبی *ھورمسگەگان ژنیگ* بە دەنگی نەرگس فەرامەرزی و سەید عەلیڕزا خدری کراوە بە کتێبی دەنگ و بڵاو کراوەتەوە.

## خەڵات
وەرگێڕانی فارسیی ڕومانی *ھورمسگەگان ژنیگ* ک لە لایەن مەستوورە درەخشی کراوە، لە خولی بیست و سێھەم-بیست و چوارەمی خەڵاتی وێژەییی مێھرگانی ئەدەب کە لە ڕۆژی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ناوەندی چاندیی نیاوەران لە تاران بەڕێوەچوو، لە بەشی «ڕومان بە زمانی دایکی» ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی بیجاڕ
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:ژنە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کوردیی باشووری
پۆل:نووسەرانی ژنی کورد