open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خەڵکی شول

شوول ناوی یەکێک لە هۆزە جیاکراوەکانی له لوڕ و کورد و تورکەوە ، میراتگەرانی ئەم خەڵکە بە شێوەزاری شولی رامەندی قسە دەکەن.

ئەم هۆزە سەرەتا لە عەجام عێراق نیشتەجێ بوون و لە دەوروبەری ساڵی 550ی کۆچی فەرمانڕەوایی نیوەی لوڕستانیان دەکرد و لەلایەن سەیف الدین ماکانی ڕوزبەهانی (کە باوباپیرانی لە سەردەمی ساسانییەکانەوە فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان دەکرد) فەرمانڕەوایی دەکرد و لەلایەن ئەوانەوە فەرمانڕەوایی دەکرد ئەوان سەرکردەیان پێشوا دەخوێندەوە. ، بەڵام نەجمەدین کە یەکێک بووە لە نەوەکانی، لە سەردەمی حەمدا مستۆفیدا لەم ناوچەیەدا فەرمانڕەوایی کردووە. ئیبن بەتوتە (٧٤٨ک) لە ڕێگای شیرازەوە بەرەو کازێرون ڕووبەڕووی عەشیرەتی شوول دەبێتەوە و دەڵێت ئەوان عەشیرەتێکی فارسن کە لە دەشت دەژین و لەنێویاندا کەسانی ئیماندارە و خواپەرست هەیە. شەهاب الدین العمری (کۆچی دوایی ٧٤٩ کۆچی) دەفەرموێت هۆزی شول خزمایەتییەکی بەهێزی لەگەڵ شەبانکەرە هەبووە.

**خەڵکی [[شولستان|شول]]** یه‌کێک له نه‌ته‌وه‌کانی فارس له ناو ئێران ، که له سه‌ردمی  ساسانیه‌کان هه‌تا ته‌یموریان خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات بوون .

وه‌ڵاتی شولان یان شولستان ناوچه‌یک له نێوانی پارێزگاکانی فارس ، ئه‌سفه‌هان و خووزستان بوو که له سه‌ردمی ساسانیه‌کان له ناوچه ی کووره ی شاپور بوون

و هه‌تا ساڵی  ۵۰۵ کۆچی  نێوی له لوڕستان به‌شیک له شولستان بوو . رێبه‌ری شولان سه‌یفوددین ماکانی روزبه‌هانی ( رۆژبه‌یانی) بوو که به ده‌ستی نه‌سروددین محمد کوڕی هه‌لال کوڕی بدر حاکمی لوڕ کوژراو بوو ..

خاکی خەڵکی شول نیوەی لوڕستان، کوهگیلویە، نیوەی باشووری چاهەرمەحاڵ، باشووری ڕۆژهەڵاتی خوزستان و باکووری ڕۆژئاوای پارێزگای بوشێهر و باکووری ڕۆژئاوای پارێزگای فارس لەخۆ گرتبوو.

## سەرچاوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation

پۆل:شول
پۆل:شولستان
پۆل:فارس
زو بیسو بیسو

**زو بیسو بیسو** یەکەم گۆرانی جیلیان ھیڵز بوو لە ھاوینی ساڵی ١٩٦٠. تۆمارێکی فەرەنسی بە ناوی "Zoo Be Zoo Be Zoo"، لەلایەن جۆرج مارتن بەرھەم ھێنرا و بە زمانی ئینگلیزی لەلایەن سۆفیا لۆرنەوە گوترا. ھەرچەندە زۆربەی سەرچاوەکان سەرچاوەی گۆرانییەکە بە ھیڵزەوە دەبەستنەوە، بەڵام *نیویۆرک* بانگەشەی ئەوە دەکات کە کریدتەکانی گۆرانی نووسین وا دەکات ئەگەری ئەوە زیاتر بێت کە وەشانی لۆرێن ئەسڵی بووبێت. دەیڤید ھاگلوند لە *سلێت* ئاماژە بەوە دەکات کە وەشانی ھیڵز ناسراوترین وەشانی تۆمارە سەرەتایییەکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانییە فەڕەنسییەکان
پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠١٢
مەغریب لە ئۆڵۆمپیاد

مەغریب بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەکاتەوە بەشداری زۆربەی خولەکانی ئۆڵۆمپیادیان کردووە، مەغریب یەکێک لەو وڵاتانەبوو بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ کردووە. ھەروەھا مەغریب بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٧٦ کرد، ھەرچەند لە سەرەتادا شاندەکەی بەشدری کرد بەڵام دواتر لێی کشایەوە، بەم ھۆیەوە مەغریب وەک یەکێکی دیکە لەو وڵاتانەی کیشوەری ئەفریقا کە بایکۆتی یارییەکانیان کرد، ھەروەھا مەغریب لە ساڵی ١٩٦٨ەوە لە حەفتجاری دیکە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی کردووە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی مەغریب لە ساڵی ١٩٥٩ دروست کراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

### مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان

پۆل:مەغریب لە ئۆڵۆمپیاد
مۆزامبیک لە ئۆڵۆمپیاد

مۆزەمبیک بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٠ بەشداریی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد. لەو ساڵەوە تا ئێستا ٩ جار بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، یاری. مۆزەمبیک ھەرگیز لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشدارییان نەکردووە. خاوەنی دوو مەدالیای ئۆڵۆمپیاددە کە لە گۆڕەپان و مەیدان لە یاری ڕاکردنی ٨٠٠ مەتری ژناندا بەدەستی ھێناوە.

## پێرستی بەشدارییەکان
### مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

## سەرچاوەکان
دوا ڕۆژەکانی بابلۆ

**دوا ڕۆژەکانی بابلۆ** شانۆگەرییەکی کۆمێدیای ڕەش-درامی کوردییە لە دەرھێنانی شوان کەریم، بەرھەمھێنانی سۆران عوسمانە. شانۆگەرییەکە لە ١٤٠ خولەک پێک دێت، ھەر یەکە لە ڕێشان حەمۆ، ڕووبار خالید، سۆران ئەکرەم، تاھیر عەبدولواحید و ھەنار کامەران ڕۆڵی تیدا دەگێڕن.

یەکەم نمایشی شانۆکە لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢ لە سلێمانی دەست پێکرد، و ماوەی ٥٥ ڕۆژ لە نمایشکردن لە سلێمانی بەردەوام بوو، ژمارەی بینەرانی شانۆگەرییەکە ٢٦٠٠٠ کەسی لە سلێمانی تێپەڕاند. دواتر لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢، نمایشەکە لە ھەولێر دەستی پێکرد و ٣٠ تەممووز دوای ٣٥ەمین نمایش، لە ھەولێر کۆتایی بە کاری خۆی ھێنا. درێژەی نمایشی شانۆکە لە شاری کەرکووک بوو کە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە سەنتەری ڕۆشنبیریی کەرکووک دەستی پێ کرد و ٩ی مانگ کۆتایی پێ ھات.
وێنۆک|دیمەنێک لە شانۆگەریی دوا ڕۆژەکانی بابلۆ.

## ئەکتەرەکان
* ڕێشان حەمۆ
* ڕووبار خالید
* سۆران ئەکرەم
* مەستان مەریوان
* تاھیر عەبدولواحید
* ساڤان عبولرەحمان
* ڕۆژان کارزان
* فەرھاد سەعدی
* ھەنار کامەران
* ڕەنجدەر سەعد
* تێشوو نامیق
* ژیوەر حسێن
* ڕۆژ ئازاد
* سەرخان یاسین
* سێوان یاسین
* نێچیر خەلیل

## پێشانگا

پەڕگە:دوا ڕۆژەکانی بابلۆ.jpg|دیمەنێک لە شانۆگەریی دوا ڕۆژەکانی بابلۆ.
پەڕگە:Shwan Karim.jpg|ھونەرمەند شوان کەریم، دەرھێنەری شانۆگەریی دوا ڕۆژەکانی بابلۆ.
پەڕگە:Lauk Abubakr.jpg|ھونەرمەند لاوک ئەبووبەکر، یاریدەدەری دەرھێنەری نمایشی دوا ڕۆژەکانی بابلۆ.
پەڕگە:The audience of The Last Days of Bablo.jpg|بینەرانی شانۆیی دوا ڕۆژەکانی بابلۆ.


## سەرچاوەکان

پۆل:شانۆ کوردییەکان
کۆزاکلی

**کۆزاکلی** شارۆچکە و قەزایەکی پارێزگای نەڤشەھیرە لە ناوچەی ئەنادۆڵی ناوەڕاستی تورکیا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ١٥ ھەزار و ٥١٩ کەسە کە ٧ ھەزار و ١١ کەس لە شارۆچکەی کۆزاکلی دەژین. ڕووبەری قەزاکە ٧٠٦ کیلۆمەتر دووجایە (٢٧٣ میل چوارگۆشە)

## سەرچاوەکان

کۆزاکلی
پۆل:شارەکانی پارێزگای نەڤشەھیر
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
نامیبیا لە ئۆڵۆمپیاد

نامیبیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە لە ھەموو یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا وەرزشوانانی بەشداریکردووە. نامیبیا تا ئێستا بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. وەرزشوانانی نامیبیا بە گشتی پێنج میدالیای بەدەستھێناوە کە ھەموویان میدالیای زیوین. فرانکی فرێدریکس لە دوو ئۆڵۆمپیاددا چوار میدالیای لە وەرزشی گۆڕەپان و مەیدان ڕاکردنی خێرا بەدەستھێنا. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نامیبیا لە ساڵی ١٩٩٠ دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:نامیبیا لە ئۆڵۆمپیاد
نیجەر لە ئۆڵۆمپیاد

نیجەر بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد. لەو کاتەوە جگە لە ساڵانی ١٩٧٦ و ١٩٨٠، کە بایکۆتی کرد، بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ئەم وڵاتە دووجار مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەستھێناوە: ئیساکا دابۆرگ کە لە ساڵی ١٩٧٢دا میدالیای برۆنزی لە بۆکسێنی کێشی کەمدا بەدەستھێناوە، ھەروەھا عەبدولڕەزاق ئیسۆفۆ مەدالیای زیو لە تایکواندۆی کێشی +٨٠ کیلۆگرامی پیاوان لە ساڵی ٢٠١٦دا بەدەستھێنا. ھیچ وەرزشوانێکی نیجەر لە ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشداری نەکردووە.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
ھێربەرت باری

وێنۆک|دکتۆر ھێربەرت بارری (١٩٢٧–٢٠١٧)
**ھێربەرت باری** (٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧) ڕاوێژکاری پزیشکی منداڵانی بەڕیتانی بوو و کەسایەتییەکی پێشەنگ بوو لە بواری منداڵانی تازە لەدایکبوو. پێشەنگ بوو لە پسپۆڕی تازە گەشەکردوو لە پزیشکی منداڵ و پزیشکی منداڵانی تازە لەدایکبوو؛ و یەکێک لە یەکەمین یەکەکانی چاودێری چڕ لە منداڵانی تازە لەندەن پەرەی سەند.

لە ساڵی ١٩٥٩دا وەک تۆمارکەری باڵا دەستنیشان کرا، پاشان پێنج ساڵ دواتر وەک مامۆستایەکی باڵا لە نەخۆشخانەی سانت تۆماس لە لەندەن. لێرەوە گرنگییەکی قووڵی بە چاودێریکردنی منداڵانی پێشوەختە دا. ئەمە سەردەمی پێشکەوتنی خێرای پزیشکی بوو، بەتایبەتی لە پاڵپشتیکردنی سیستمی ھەناسەدان، کە لە کۆتاییدا مانەوەی منداڵە تازە لەدایکبووەکان کردە واقیع. باری پێشەنگ بوو لە پێشخستنی زیندووکردنەوەی منداڵە تازە لەدایکبووەکە، لە ساڵی ١٩٦٣دا وتارێکی سەرەکی لەسەر ئەم بابەتە بڵاوکردەوە لە گۆڤاری The Lancet.

یەکێک لە نیگەرانییەکانی ئەم کاتە نیگەرانی ئەوە بوو کە بەکارھێنانی پەستانی بەرز لە ئۆکسجین لەوانەیە زیان بە سیی تازە لەدایکبوو بگەیەنێت. بارری دەمەوانەی سەلامەتی ژێر ئاو لە سووڕی ئۆکسجین پەرەی دا. لە بنەڕەتدا توێکڵەکان لە گۆزە دروستکرابوون، بەڵام ئەمانە ئەگەری ئەوەیان ھەبوو ببنە ھۆی توڕەیی بۆ تراکەی تازە لەدایکبووەکان: بارەی گۆڕی بۆ پلاستیک، کە لە ڕۆلێکی پێشبڕکێکراو دروست کراوە و بۆیە گۆشەیەکی سروشتی ھەبوو. ئەم تونێلە پلاستیکییە، لەسەر بنەمای دیزاینەکەی، بە تونێلی سانت تۆماس ناسرا.

لە ساڵی ١٩٦٦، باری وەک ڕاوێژکاری پزیشکی منداڵان لە نەخۆشخانەی چارینگ کرۆس لە فولام دەستنیشان کرا. لە چارینگ کرۆس، باری بەردەوام بوو لە کارەکانی لە چاودێریکردنی منداڵە پێشوەختەکان (مناڵی زوو لەدایک بوو پێش وادەی خۆی). باری بەشێکی بەناوبانگی بەڕێوەدەبرد و یەکەی چاودێری تایبەتی منداڵەکانی (SCBU)ی دروست کرد: و ئەم یەکەی تازە لەدایکبووانە بوو بە جێگایەکی گەرم بۆ داھێنان و شارەزایی بۆ باری.

لە نەخۆشخانەی چارینگ کرۆس، باری بەرپرس بوو لە تاقیگەی توێژینەوەی منداڵان دەستی بە لێکۆڵینەوەیەک کرد لەسەر ئامێری ھەناسەدانی فیزیۆلۆژی و چاودێری چڕ. پارەی کۆکردەوە بۆ بەدەست خستنی ئۆتۆمۆبیلی فریاکەوتن کە بتوانێت منداڵەکان کۆبکاتەوە کە پێویستیان بە چاودێرییەکی چڕ بوو لە نەخۆشخانەکانی تر و بیانگەڕێنێتەوە بۆ چارینگ کرۆس؛ ئەمە یەکەمین فریاکەوتن بوو - و لەو کاتەدا تاکە فریاکەوتنێکی تایبەت بوو بۆ منداڵانی تازە لەدایکبوو لە وڵاتەکەدا. لە ساڵی ١٩٨٣ بوو بە سەرۆکی بەشی تەندروستی منداڵان.

بارری ئەندامێکی سەرەتایی کۆمەڵەی پزیشکی منداڵانی بەڕیتانی بوو، کە بوو بە کۆلێژی شاھانەی پزیشکی منداڵ و تەندروستی منداڵ. و ئەندامی دامەزرێنەری کۆمەڵەی تازە لەدایکبووان و کۆمەڵەی بەریتانی بۆ پزیشکی کاتی لەدایکبوون بوو.

## کتێب
Putting Tiny Patients First، کتێبێک کە لەلایەن کوڕەکەیەوە دەستکاری کراوە و کۆکراوەتەوە، کە باس لە ژیانی سەرەتایی ھێربەرت بارەی و کاتی خۆی دەکات لە پزیشکی منداڵاندا، لە ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مولحیدانی بریتانیا
پۆل:بێخوایانی بەریتانی
نێجیریا لە ئۆڵۆمپیاد

نەیجیریا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە جگە لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ کە بایکۆت کرا بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەکردووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٨ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کرد، وەرزشوانانی نەیجیریا بەگشتی ٢٥ مەدالیای ئۆڵۆمپیادیان بەدەستھێناوە، کە زۆربەیان لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان و بۆکسێندا بوون. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا لە ساڵی ١٩٩٦ مەدالیای زێڕی بەدەستھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٨، دوای بڕیاری لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بۆ لێسەندنەوەی مەدالیای تیمی ڕاکردنی ٤ × ٤٠٠ مەتری ئەمریکی دوای ئەوەی ئەنتۆنیۆ پێتیگریو دانی بەوەدا نا کە دەرمانی وەزەبەخشی بەکارھێناوە، ڕکابەرە نەیجیرییەکانیان مەدالیای زێڕیان وەرگرت. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نەیجیریا لە ساڵی ١٩٥١ دروست کراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان
گوڵشەھیر

**گوڵشەھیر** شارۆچکە و قەزایەکی پارێزگای نەڤشەھیرە لە ناوچەی ئەنادۆڵی ناوەڕاستی تورکیا لە دەوروبەری دۆڵی شووشەی پەری گۆرەمێ. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٢٤ ھەزار و ٥٠٣ کەسە کە ٨٨٦٦ کەسیان لە شارۆچکەی گوڵشەھیر دەژین و ئەوانی دیکەش لە گوندەکانی دەوروبەری دەژین. ڕووبەری قەزاکە ٩٥٦ کم٢ (٣٦٩ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە.

## مێژوو
بەپێی سەرژمێری گشتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٨١/٨٢–١٨٩٣، ژمارەی دانیشتووانی قەزای گوڵشەھیر ١٤٫٩٨٤ کەس بووە، کە پێکھاتووە لە ١١٫٠٢٩ موسڵمان، ٣٫٩٣٥ یۆنانی و ٢٠ ئەرمەنی.

## سەرچاوەکان

گوڵشەھیر
پۆل:شارەکانی پارێزگای نەڤشەھیر
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
نەڤشەھیر

وێنۆک|دیمەنێکی ئاسمانی بەسەر قەڵای نەڤشەھیردا
**نەڤشەھیر** شارێکە و قەزای پایتەختی پارێزگای نەڤشەھیرە لە ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی تورکیا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ١١٧ ھەزار و ٨٩٠ کەسە کە ٨٥ ھەزار و ٦٣٤ کەس لە شاری نەڤشەھیر دەژین.ڕووبەری قەزاکە ٥٣٥ کم٢ (٢٠٧ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

نەڤشەھیر
پۆل:شارەکانی پارێزگای نەڤشەھیر
جەیمس ھێندەرسۆن نیکۆل

**جەیمس ھێندەرسۆن نیکۆڵ** (، لەدایکبووی ٣٠ی ئەیلوولی ١٨٦٣ تا ١٥ی ئابی ١٩٢١) پزیشکێکی نەشتەرگاری منداڵانی سکۆتلەندی و پرۆفیسۆری نەشتەرگەری لە زانکۆی ئاندەرسۆن بوو. نیکۆڵ پێشەنگ بوو لە پزیشکی منداڵ، بەتایبەتی سەبارەت بە چاودێریکردنی منداڵان لە نەخۆشخانە و دوای دەرچوون. نیکۆڵ بەناوبانگ بوو لە پەرەپێدانی چارەسەری *نەشتەرگەری* بۆ ستینۆسی پیڵۆر و چاودێری دەرەکی بۆ منداڵان کە Spina bifidaیان ھەبوو (نەخۆشییەکی منداڵانە کە لە پشتەوەی منداڵ دەردەکەوێت)، و بە باوکی نەشتەرگاری ڕۆژ ناسرا.

## ژیان
نیکۆڵ کوڕی قەشە جەیمس نیکۆڵ بوو، کە وەزیرێکی ناودار بوو لە گلاسگۆ. نیکۆڵ خوێندنی سەرەتایی لە ئەکادیمیای گلاسگۆ دەستی پێکرد پێش ئەوەی لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بخوێنێت بۆ خوێندنی پزیشکی لە زانکۆی گلاسگۆ و لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا بە بڕوانامەی بەکالۆریۆسی پزیشکی و بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە نەشتەرگەری (MB CM گلاسگۆ) لە ساڵی ١٨٨٦ دەربچێت. نیکۆڵ بڕیاری دا کە شارەزا بێت لە نەشتەرگەری، و دوای ئەوەی پۆستێکی بچووکی لە نەخۆشخانەی ڕۆژاوا وەرگرت، لەژێر سەرپەرشتی بەڕێز ھێکتەر کلێر کامیرۆن، پرۆفیسۆری نەشتەرگاری کلینیک لە زانکۆی گلاسگۆ و نەخۆشخانەی ڕۆژاوا و بەڕێز تۆماس ماککال ئاندەرسۆن، بڕیاری دا گەشت بکات بۆ لەندەن، بۆ ئەنجامدانی ڕاھێنانی نەشتەرگەری ٤ ساڵ لەگەڵ بەڕێز فرێدریک ترێڤس لە لەندەن. دوای ئەوەی نیکۆڵ خوێندنی تەواو کرد، بە شێوەیەکی بەرفراوان گەشتی ئەورووپای کرد، سەردانی چەند نەخۆشخانەیەکی کرد کە باشترین خزمەتگوزاری نەشتەرگەری منداڵیان پێشکەش دەکرد.

## کتێبخانە
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣
پۆل:مردووانی ١٩٢١
پۆل:نەشتەرگەریکەرانی سەدەی ٢٠ەم
چێنای

**چێنای**، ھەروەھا بە **مەدرەس** ناسراوە (ناوی فەرمی بوو تا ساڵی ١٩٩٦) پایتەختی ویلایەتی تامیل نادووە. گەورەترین شاری ویلایەتەکەیە لە ڕووی ڕووبەر و دانیشتووانەوە، چێنای دەکەوێتە کەناری کۆرۆماندێل لە کەنداوی بەنگال، و بەناوبانگترین ناوەندی کلتوری، ئابووری و پەروەردەیی باشووری ھیندستانە.

بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ھیندستان، چێنای شەشەمین گەورەترین شاری وڵاتەکەیە و چوارەمین گەورەترین شارە. کۆمپانیای چێنای گەورەتر (بە ئینگلیزی: Greater Chennai Corporation) دامەزراوەی شارستانییە کە بەرپرسیارە لە شارەکە؛ کۆنترین کۆمپانیایە لە ھیندستان، لە ساڵی ١٦٨٨ دامەزراوە، دووەم کۆنترین کۆمەڵە لە جیھاندا دوای لەندەن. شاری چێنای ھاوتەریبە لەگەڵ ناوچەی چێنای، کە لەگەڵ دەوروبەری ناوچەی شارۆچکەی چێنای پێکدەھێنێت، ٣٦ەم گەورەترین ناوچەی شارەوانییە لە جیھاندا بەگوێرەی دانیشتووان و یەکێکە لە گەورەترین شارۆچکە ئابوورییەکان لە ھیندستان.

چێنای یەکێکە لە شارە گەشتییارییەکان کە زۆرترین گەشتیار گەشتیاری تێدا دەکات. لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە ٤٣ھەمین شار کە زۆرترین گەشتیار لە جیھاندا سەردانی بکات و لە ساڵی ٢٠١٩دا بووە ٣٦ەمین زۆرترین سەردانیکەر لە جیھاندا. ڕاپۆرتێک لەسەر کوالێتی ژیان لە چێنای کرا و بە سەلامەتترین شار لە ھیندستان دانرا. چێنای سەرەنجی لەسەدا ٤٥ی گەشتیارانی تەندروستی دەدات کە سەردانی ھیندستان دەکەن. لەبەر ئەوە پێی دەوترێت «پایتەختی تەندروستی ھیندستان». و بەندەری بازرگانی ھەیە کە دامەزراوەی ھیندستانی بەریتانییە لە دەیەی ١٦٠٠کانەوە، چێنای پێنجەم گەورەترین ئابوری شارستانی ھەیە، و سێیەم گەورەترین دانیشتووانی بیانی لە ھیندستان ھەیە، کە ٣٥٬٠٠٠ بووە لە ٢٠٠٩، ٨٢٬٧٩٠ لە ٢٠١١ خەمڵێندراوە و دواتر بە زیاتر لە ١٠٠٬٠٠٠ لە ٢٠١٦. بڵاوکەرەوەی ڕێبەری گەشتیاری Lonely Planet چێنای بە یەکێک لە دە باشترین شارەکانی جیھان ناودێر کرد بۆ سەردانکردن لە ساڵی ٢٠١٥.

چێنای وەک شارێکی ئاست-بێتا لە پێوانەی شارەکانی جیھانی دانراوە، و بە باشترین شار لە ھیندستان دانراوە لەلایەن ھیندستان ئەمڕۆ لە ڕاپۆرتە ساڵانەیییەکانی ساڵی ٢٠١٤. لە ساڵی ٢٠١٥ چێنای بە «چالاکترین» شار ناوبرا (شارێک کە شایانی سەردانکردن و ژیانە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن). ناشنال گرافیک چێنای وەک تاکە شارێکی باشووری ئاسیا لە ساڵی ٢٠١٥ دانا لە پێرستی١٠ باشترین شاری خۆراکدا ئاماژەی پێکرد. چێنای ھەروەھا بە نۆیەم باشترین شاری گەردوونی لە جیھاندا ناونرا لەلایەن بڵاوکراوەی لۆنلی پلانێت لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، چێنای زیادکرا بۆ لیستی شارە داھێنەرەکانی یونسکۆ (UCCN) بەھۆی ئەو نەریتە دەوڵەمەندەی لە بواری مۆسیقا ھەیەتی. زیاتر لە یەک لەسەر سێی پیشەسازی ئۆتۆمبێلی ھیندستان لە شارەکە دامەزراوە. چێنای ھەروەھا بە ناوەندێکی سەرەکی بەرھەمھێنانی فیلم ناسراوە. یەکێکە لە ١٠٠ شارە ھیندییەکان کە گەشەی پێدراوە وەک شارێکی ھۆشمەند لەژێر پرۆگرامێک بەناوی ئەرکی شارە ھۆشمەندەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارە بەندەرییەکانی ھیندستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٦٤٠
پۆل:گەورە شارەکانی ھیندستان
دێری ناقورتایا

**دێری ناقورتایا** ھەروەھا بە نەقورتەیا و موقورتەیا ناسراوە (بە سوریانی: ܕܝܪܐ ܢܩܘܪܬܝܐ خوێندنەوە *دەیرا ناقورتایا*، بە واتای وشەیی "دێری چەقۆدار")، دێرێکی ئۆرسۆدۆکسی سوریانییە کە دەکەوێتە ٣ کم لە باکووری قەرەقووش لە باشووری کوردستان لە باکووری عێراق.

## مێژوو
بناغەی دێری ناقۆرتایا بە شێوەیەکی نەریتی دەگەڕێتەوە بۆ مار یوحەنای دایلامایا، کە لە سەدەی حەوتەمدا لە ناوچەکەدا چالاک بووە و بەرپرسیار بووە، بەپێی ئەفسانەیەکی مێژوویی، لە گۆڕینی گەلەکەی لە کڵێسای ڕۆژھەڵاتەوە بۆ کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی. بەڵام کۆنترین باسی دێرەکە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی نۆیەم، و سەرچاوەیەکی دیکە (دەستنووسێکی سوریانی) باس لەوە دەکات کە لە ساڵی ١١١٥ پیرۆز کراوە. بار ئیبرایۆس تۆماری کردووە کە لە ساڵی ١٢٦١ دێرەکە لەلایەن کوردەوە ھەڵکوتراوەتە سەری، کە سووتاندی و دەروێشەکانی کوشت، و جێھێڵدرا تا لە ساڵی ١٥٦٣ دووبارە دروستکرایەوە. کاتێک زۆرینەی دانیشتووانی قەرەقووش لە سەدەی ١٨دا دەستیان کرد بە گۆڕانکاری بۆ کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی دێرەکە ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانیدا مابووەوە: بەڵام بە چۆڵی مایەوە. دێرەکە لە ساڵی ١٩٩٨ ھەڵکەندراوە و ئاوەدان کراوەتەوە، قوربانگایەکی کۆنی نەخشێنراو و حەوشەیەکی گەورەی ھەیە کە نافورە و پەیکەرێکی تێدایە. چارەنووسی دێرەکە نادیارە، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٤ەوە لەلایەن داعشەوە داگیرکراوە، گرووپێکی تیرۆریستی موسڵمانە کە زۆرجار ئەو شوێنە ئایینیانە وێران دەکەن و پیسیان دەکەن کە سروشتی سوننە نین.

## جەژنی یۆحەنای دایلام
دێری ناقورتایا لەلایەن ھەزاران زیارەتکاری ئۆرتۆدۆکسی سوریانی لە ناوچەی دەشتی نەینەوا لە جەژنی یوحەنای دایلامدا لە کۆتا ھەینی مانگی ئازاردا سەردانی دەکەن.

خەڵکی قەرەقووش، بەرتڵە، کەرەملیس، بەعشیقە و مووسڵ لە ١٥ی ئازاری ھەموو ساڵێکدا یادی ئەو دێرە دەکەنەوە. کە ھەزاران کەسیان سەردانی دێرەکە دەکەن بۆ داوای نیعمەت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەسیحییەت
پۆل:مەسیحییەت لە کوردستان
پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان
پۆل:کڵێساکان
ڕووباری چارلز

**ڕووباری چارلز** (Massachusett: *Quinobequin*) (ھەندێ جار بە **ڕووباری چارلس** یان بە سادەیی **چارلز** ناودەبرێت) ڕووبارێکی ١٢٩ کیلۆمەتر درێژە، لە خۆرھەڵاتی ماساچووسیتس. لە باکووری خۆرھەڵاتی ناوچەی ھۆپکینتۆنەوە دەڕوات بۆ بۆستن، بەناو ٢٣ شارۆچکە تێدەپەڕێت پێش ئەوەی بگاتە زەریای ئەتڵەسی. ھۆزە ڕەسەنەکەی ماساچوسێت ناوی لە ڕووبارەکە نا *کوینۆبێکین،* کە بە واتای «ھاوشێوەیی» دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبار
زانکۆی شیامێنن

وێنۆک
**زانکۆی شیامێن** ()، بە گشتی ناسراوە بە شیا دا ()، زانکۆیەکی توێژینەوەی گشتی نیشتیمانییە لە شیامێن، فویجیان، چین.

زانکۆکە لە ساڵی ١٩٢١ دامەزراوە لەلایەن تان کای کی، بازرگانێکی نیشتمانپەروەر و چینی لە سەنگاپورە، زانکۆکە بە بەردەوامی وەک یەکێک لە دامەزراوە ئەکادیمییە باڵاکان لە باشووری چین دادەنرێت، بە توانا لە بیرکاری، کیمیا، ئۆقیانۆگرافی، ئابووری، بەڕێوەبردن، یاسا، پەیوەندی و زانستی سیاسی.

## مێژوو
ڕاست|وێنۆک|275x275پیکسڵ|دیمەنی پانۆرامای زانکۆی شیامێن، لەگەڵ کامپێکی نوێ لە پێشەوە و کامپێکی سەرەتایی لە نزیک کەنار دەریا
لە ساڵی ١٩١٩، تان کای کی، کە کۆچبەرێکی چینی بوو لە سەنگاپورە، و بازرگان، وەبەرھێنەر، و خێرخواز بوو، ٤ ملیۆن دۆلاری بەخشی بۆ بەخشینی زانکۆی ئامۆی لە شاری ئامۆی. کاتێک زانکۆکە لە ساڵی ١٩٢١ دامەزرا، زیاتر لە ٢٠ ئەندامی زانکۆ و تەنھا ٩٨ خوێندکار ھەبوون.

### ماوەی زانکۆی نیشتیمانی
لە ساڵی ١٩٣٧، تان کای کی بەڕێوەبەرایەتیی زانکۆکەی گواستەوە بۆ حکوومەتی نیشتمانی، و دامەزراوەکە بوو بە زانکۆی نەتەوەیی.
وێنۆک|پەیکەری بەڕێز تان کای، لەبەردەم ھۆڵی یادەوەرییەکەی کە دەکەوێتە کامپێکی سەرەکی زانکۆی شیامێن.
وێنۆک|دەریاچەی فۆرۆنگ
وێنۆک|ھۆڵی دانیشتن
وێنۆک|پەیکەری بیرکاریزانێکی بەناوبانگ تان کینگڵون
لە ساڵی ١٩٣٨، لە کاتی بەرپابوونی جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن، زانکۆکە بۆ ماوەیەکی کاتی گواسترایەوە بۆ شارستانی چانگتینگ لە ڕۆژاوای فویجیان بۆ ئەوەی لە داگیرکاری ژاپۆنی لە ناوچەکانی کەناراوەکانی چین دەرباز بێت.

لە ساڵی ١٩٤٦، دوای جەنگ، زانکۆکە گەڕایەوە بۆ شیامێن و چالاکی ئاسایی دەستپێکردەوە.

لە ساڵی ١٩٥٢، گۆڕدرا بۆ زانکۆیەکی گشتگیر کە ھەردوو ھونەر و زانست دەگرێتەوە.

لە ساڵی ١٩٦٣، وەک زانکۆیەکی سەرەکی لە چین دیاری کرا.

لە ساڵی ١٩٩٥، زانکۆی شیامێن ھەڵبژێردرا بۆ بەشداریکردن لە پرۆژەی ٢١١، دەستپێشخەری حکوومەتی چین بۆ دابینکردنی سەرچاوە دارایییە زیادەکان بۆ زانکۆکانی وڵاتەکە.

لە ساڵی ٢٠٠٠، زانکۆکە ھەڵبژێردرا بۆ پرۆژەی ٩٨٥، دەستپێشخەرییەکی حکوومەتی نیشتیمانی و ناوخۆیی بۆ دابینکردنی پارە بۆ بنیاتنانی دامەزراوەکان و کرێگرتنی کۆلێژەکان بۆ بەھێزکردنی زانکۆکانی باڵای چین.

لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣، وەزارەتی خوێندنی باڵای مالیزیا نامەیەکی بانگھێشتکردنی پێشکەش بە زانکۆی شیامێن کرد بۆ دامەزراندنی لقێکی زانکۆکە لە مالیزیا.

لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٤، بناغەی زانکۆی شیامێن لە مالیزیا لە نزیک کوالالالۆمپور بە فەرمی دامەزرا.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢١ لە چین
پۆل:پەیمانگا پەروەردەییەکان کە لە ١٩٢١ دامەزراون
پۆل:پڕۆژەی ٢١١
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
جۆرج بێمیس (پارێزەر)

**جۆرج بێمیس** (لەدایکبووی ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٨١٦، ٥ی کانوونی دووەمی ١٨٧٨) پارێزەر و زانای یاسایی ئەمریکی بوو. بەشدار بوو لە چەندین کەیسی دەگمەن بەشداربووە و داکۆکیکار بوو لە یاسای نێودەوڵەتی و چاکسازی لە مامەڵەکردن لەگەڵ تاوانکاران.

## ژیان و پەروەردە
جۆرج لە وەتەرتاون لە ماساچوس لەدایکبووە، بچووکترین کوڕی سێت و سارا (وەیلەر) بێمیس بوو.  خوێندکارێکی دڵسۆز بوو، لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا، لە ساڵی ١٨٢٩ تاقیکردنەوەی زانکۆی ھارڤاردی تێپەڕاند.  لەجیاتی ئەوەی لە تەمەنی گەنجیدا بچێتە ناو زانکۆکە، بۆ ماوەی سێ ساڵی تر بەردەوام بوو لە خوێندن.  لە ساڵی ١٨٣٢ چووەتە پۆلی دووهەم و لە ساڵی ١٨٣٥ خوێندنی تەواو کرد.  بەردەوام بوو لە خوێندنی بە خۆتۆمارکردن لە قوتابخانەی یاسایی هارڤارد.  لە ساڵی ١٨٣٩ خوێندنی فەرمی تەواو کرد و لە تەممووزی ١٨٣٩دا بوو بە پارێزەری ماساچوس.

## پیشە
بیمیس یەکێک بوو لە ڕێزلێنراوترین پارێزەرەکانی بۆستن لە ساڵانی ١٨٥٠کاندا و کاری یاسایییەکانی بەشێوەیەکی قازانج بەخش پەرەی سەند لەکاتێکدا بەشدار بوو لە چەندین پرۆسەی یاسایی بەناوبانگ.  بیمیس سەربازێکی خاچ بوو بۆ چاکسازی لە کۆدی سزادان لە ماساچوس، بەتایبەتی ئەو یاسایانەی کە ڕێگە بە تاوانبارانی پێشوویان دا کە سزاکەی ئێستا درێژ بکەنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:مردووانی ١٨٧٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٦
ڕابی

200px|وێنۆک|ڕابی ڕێنمایی منداڵان دەکات لە ساڵی ٢٠٠٤
**ڕابی** یان **حاخام** سەرکردەیەکی ئایینی یان مامۆستایەکی ئایینییە لە ئایینی جودا. دوای خولێکی لێکۆڵینەوە لە دەقە جوولەکەکانی وەک تەلموود مرۆڤ دەبێتە ڕابی بە دەستنیشانکردنی لەلایەن ڕابیێکی دیکەوە – کە بە سێمیخا ناسراوە – فۆڕمی بنەڕەتی ڕابی لە سەردەمی فەڕیسییەکان (١٦٧ پ.ز -٧٣ز) و تەلمودی (٧٠–٦٤٠ز) پەرەی سەند، کاتێک مامۆستا فێربووەکان کۆدەبوونەوە بۆ کۆدکردنی یاسا نووسراو و زارەکییەکانی ئایینی جوولەکایەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوویەتی
نوا پۆرتەر

وێنۆک
**نوا تۆماس پۆرتەری سێیەم** (لەدایکبووی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٨١١ تا ٤ی ئازاری ١٨٩٢) وەزیری کۆنفڕانسی ئەمریکی، ئەکادیمیاوان، فەیلەسوف، نووسەر، لێکسیکۆگرافەر و چالاکوانێکی دژە کۆیلایەتی بوو. چیای پۆرتەر، سەر بە چیای ئەدیرۆداک، بە ناوی ئەوەوە ناونرا دوای ئەوەی یەکەم کەس بوو کە لە ساڵی ١٨٧٥ چووە سەر چیاکە؛ و سەرۆکی کۆلێژی یەل بوو (١٨٧١–١٨٨٦).

## سەرچاوەکان

* کێلی، بروکس ماتەر (١٩٩٩). یەل: مێژوو. New Haven: Yale University Press. ISBN ; OCLC 810552
* لیڤێسک، جۆرج. چیرۆکی خوێندنی باڵا، ٢٦ (٢٠٠٧)، ٢٩٦٦.
* وێڵچ، لویس شێڵدۆن و واڵتەر کامپ. (١٨٩٩). ''یەل، کامپەکەی، پۆلەکان، و وەرزشی''. بۆستن: L. C. Page and Co. OCLC 2191518

پۆل:فەیلەسووفانی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٨٩٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١١
کۆلێژی یەل

**کۆلێژی یەل** کۆلێژی خوێندنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسی تایبەت بە زانکۆی یەلە. لە ساڵی ١٧٠١ وەک قوتابخانەی بنەڕەتی زانکۆکە دامەزراوە. هەرچەندە قوتابخانەکانی تری یەل لە سەرەتای ساڵی ١٨١٠ دامەزراون، بەڵام دواتر هەموو دامەزراوەکانی یەل بە فەرمی بە کۆلێژی یەل ناسێنران تا وەکوو ساڵی ١٨٨٧، کاتێک قوتابخانەکانی یەل بوون بە کۆنفیدراڵ و دامەزراوەکە ناوی گۆڕدرا بۆ زانکۆی یەل. وەک یەکێکە لە باشترین زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دانراوە.

لە بنەڕەتدا دامەزرا بۆ ڕاهێنانی وەزیرانی کۆنگرێس، کۆلێژەکە لە کۆتاییەکانی سەدەی هەژدەهەمدا دەستی کرد بە فێرکردنی زانستە مرۆییەکان و سروشتیەکان. لە ھەمان کاتدا، خوێندکاران دەستیان کرد بە ڕێکخستنی ڕێکخراوە دەرەکییەکان: یەکەم کۆمەڵگای ئەدەبی و دواتر بڵاوکراوەکان، تیمی وەرزشی و گرووپی گۆرانی. لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا، گەورەترین زانکۆ بوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ١٨٤٧، قوتابخانەیەکی تری ئامادەیی لە یەل زیادکرا، ئەویش قوتابخانەی زانستی شێفیڵد، کە لە ساڵی ١٩٥٦ لە ناو کۆلێژەکە دانرا.
وێنۆک|ئاڵای کۆلێژەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
مودورنو

وێنۆک|مودورنو

**مودورنو** شارۆچکەیەکی بچووکە و قەزایەکی پارێزگای بۆڵویە لە ناوچەی دەریای ڕەشی تورکیا و ٥٢ کم لە باشووری ڕۆژاوای شاری بۆلو دوورە. ڕووبەرەکەی ١٣٤٩ کیلۆمەتر دووجایە ژمارەی دانیشتووانەکەی (٢٠١١) ٢٠٥٢٨ کەسە کە ٤٩٣٦ کەسیان لە شارۆچکەی مودورنو دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بۆڵو
پارکە نەتەوەیییەکەی یەدیگۆلەر

**پارکە نەتەوەیییەکەی یەدیگۆلەر** (، «حەوت دەریاچە») ناسراو بە پارکە نەتەوەیییەکەی حەوت دەریاچە دەکەوێتە بەشی باکووری پارێزگای بۆڵو لە تورکیا. ئەم پارکە لەژێر یەکێتی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سروشت پۆلێن کراوە و لە ساڵی ١٩٦٥ دامەزراوە.. ئەم پارکە بەھۆی ئەو حەوت دەریاچەیەوە ناسراوە کە بەھۆی زەوی لەرزین دروست دەبن و بەھۆی زۆری ژیانی ڕوەکییەوە.

## جوگرافیا
پارکەکە دەکەوێتە بەرزایی ٩٠٠ مەتر (٣ ھەزار پێ) لە قەزای مێنگن لە باکووری پارێزگای بۆلو و لە باشووری زۆنگولداک لە ناوچەی ڕۆژاوای دەریای ڕەش. لە ساڵی ١٩٦٥ دامەزراوە و ڕووبەرەکەی ١٦٢٣ ھێکتار (٤٠١٠ دۆنم) دەگرێتەوە. پارکەکە دەکەوێتە نێوان ئەستەمبوڵ و ئەنقەرە. گەیشتن بە ڕێگای یەنیکاگاوەیە، کە ١٥٢ کیلۆمەتر (٩٤ میل) لە ڕێگای سەرەکی ئەنقەرە – ئەستەنبوڵەوە دوورە. لە زستاندا ڕێگای جێگرەوە تەنھا لە ڕێگای یەنیکاگا – مێنگن – یازیچیکەوەیە.٤٢ کیلۆمەتر (٢٦ میل) لە باکووری شاری بۆلو دوورە. لووتکەی شاخی کاپانکایا لەناو پارکەکەدایە و شوێنێکی خۆش بۆ بینینی جوانییە دیمەنییەکانی پارکەکە دابین دەکات. بە درێژایی ساڵ دەستی پێدەگات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بۆڵو
پۆل:دەریاچەکانی تورکیا
ساوتۆمێ و پرینسیپی لە ئۆڵۆمپیاد

ساوتۆمێ و پرینسیپی بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. لەو ساڵەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە. ساوتۆمی تا ئێستا لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشدارییان نەکردووە. ھەروەھا وەرزشوانانی ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ساوتۆمێ و پرینسیپ لە ساڵی ١٩٧٩ دامەزرا، لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٩٣ دانیپێدانا.

## پێرستی بەشدارییەکان
### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ساوتۆمێ و پرینسیپی لە ئۆڵۆمپیاد
بۆڵو

**بۆلو** شارێکە لە تورکیا، و ناوەندی کارگێڕی پارێزگای بۆڵویە. ژمارەی دانیشتووانی ١٣١٬٢٦٤ کەسە (سەرژمێری ٢٠١٢). بۆلو شوێنی ١٢ ڕۆژنامەی ناوخۆیییە کە لە ناوەندی شارەکە دەردەچن، دوو کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆیی (تەلەڤیزیۆنی کۆرۆغڵو و تەلەڤیزیۆنی ئابانت)، سێ ڕادیۆی ناوخۆیی و شەش گۆڤاری ناوخۆیی تێدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بۆڵو
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
ڕواندا لە ئۆڵۆمپیاد

ڕواندا بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ڕواندا ھیچ کاتێک بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا نەکردووە. تا ئێستا وەرزشوانانی ئەم وڵاتە نەیانتوانیوە مەدالیای ئۆڵۆمپیاد بەدەستبھێنن. زۆرترین ژمارەی وەرزشوان کە ڕواندا بۆ ئۆڵۆمپیادی ناردبێت لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٩٢ی بەرسلۆنا بوو.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
سێنیگال لە ئۆڵۆمپیاد

سێنیگال بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد. لەوکاتەوە لە سەرجەم یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا بەشداری کردووە، بە پێچەوانەی زۆربەی وڵاتانی دەوروبەری، سەنیگال لە دوای سەربەخۆیییەوە ھیچ ئۆڵۆمپیادێکی ھاوینەی لەدەست نەداوە. تەنھا جارێک وڵاتەکە مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەستھێناوە ئەویش لەلایەن ئامادو دیا با کە لە ساڵی ١٩٨٨ لە پێشبڕکێی ڕاکردنی ٤٠٠ مەتری بەربەستی پیاوان مەدالیای زیوی بەدەستھێناوە. سەنیگال لە ڕیزی ئەو وڵاتەنەی کیشوەری ئەفریقایە کە بەشدارییان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا کردووە. وەرزشوانانی سێنیگال لە ساڵی ١٩٨٤ەوە بەشداری پێنج ئۆڵۆمپیادی زستانەیان کردووە، ھەرچەندە ھیچ مەدالیاییان بەدەست نەھێناوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان
ئەلدێرمان

**ئەلدێرمان** ئەندامێکە لە ئەنجومەنی شارەوانی یان ئەنجومەن لە زۆرێک لە دامەزراوە بەڕێوەبەرایەتییەکانی تایبەت بە یاسای ئینگلیزی. ئەم زاراوەیە لەوانەیە ناونیشان بێت، واتا ئەندامێکی باڵا لە ئەنجومەنی پارێزگا، ئەندامێکی ئەنجومەن کە لەلایەن ئەندامە هەڵبژێردراوەکانەوە هەڵدەبژێردرێت نەک بە دەنگدانی خەڵک، یان ئەندامێکی ئەنجوومەن کە لەلایەن دەنگدەرانەوە هەڵدەبژێرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناونیشانەکان
ئورگوپ

**ئورگوپ** شارۆچکە و قەزایەکی پارێزگای نەڤشەھیرە لە ناوچەی ئەنادۆڵی ناوەڕاستی تورکیا. دەکەوێتە ناوچەی مێژوویی کەپادۆکیا و لە نزیک ئەشکەوتی کڵێساکانی گۆرێمێ بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٣٤٣٧٢ کەسە کە ١٨٦٣١ کەسیان لە شارۆچکەی ئورگوپ دەژین. ڕووبەری قەزاکە ٥٦٣ کم٢ (٢١٧ میل چوارگۆشە) دەگرێتەوە، و شارۆچکەکە لە بەرزییەکی تێکڕای ١٠٤٣ م (٣٤٢٢ پێ)دایە.
بەپێی سەرژمێری گشتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٨١/٨٢–١٨٩٣، ژمارەی دانیشتووانی کازای ئۆرگوپ ٢٣٠٣٠ کەس بووە، کە لە ١٩٨٨٠ موسڵمان و ٣١٣٤ یۆنانی و ١٦ ئەرمەن پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

ئورگوپ
پۆل:شارەکانی پارێزگای نەڤشەھیر
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
دێری مار بەھنام

**دێری مار بەھنام** (بە سورینی: **ܕܝܪܐ ܕܡܪܝ ܒܗܢܡ ܘܡܪܬ ܣܪܐ**، بە عەرەبی، **دیر مار بھنام**)، دێری شەھیدان مار بەھنام و مارت سارا، دێرێکی کاسۆلیکی سوریانییەلە باشووری کوردستان لە عێراق لە گوندی خدر ئیلیاس نزیک لە شارۆچکەی قەرەقووش. گۆڕی مار بەھنام لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٥ لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامییەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت و دیوارەکانی دەرەوەی لە سەرجەم بیناکانی دێرەکە شێوێندران. کارەکانی چاککردنەوەی نۆژەنکردنەوەی دێر و گۆڕی مار بەھنام بۆ دۆخی پێش داعش تا سەرەتای مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ تەواو بوو.

## مێژوو
دێرەکە بەپێی ئەفسانەیەک بووە کە لە سەدەی چوارەمدا لەلایەن پاشایەکەوە بە ناوی سەنحاریب وەک تەوبەیەک دروستکراوە بەھۆی شەھیدکردنی کوڕەکەی مار بەھنام و کچەکەی سارا دوای ئەوەی بوونە ئایینی مەسیحی.

دوای دامەزراندنی، دێرەکە بەشێک بوو لە کڵێسای ڕۆژھەڵات تا سەدەی ١٤ وەک بەڵگە، ئەو نووسراوانەی مەنگۆلیەکانە کە لەلایەن زیارەتکارە مەسیحییەکانی مەنگۆلیەوە لە ساڵانی ١٢٠٠ بەجێیان ھێشتووە، و بەشدارییەکی زۆری لە جیھانی مەسیحیدا کرد لە ژێر چاودێری کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانیدا. نووسراوەکانی سەر پەیکەرەکانی ناو کڵێساکە دەریدەخەن کە لە ساڵی ١١٦٤ و لە نێوان ساڵانی ١٢٥٠ بۆ ١٢٦١ نۆژەنکردنەوەی دێرەکە کراوە. تۆمارەکان دەریدەخەن کە دێرەکە لە ماوەی ساڵانی ١٧٤٣ تا ١٧٩٠ بەھۆی ھێرشەکانی نادر شا و دواتر فەرمانڕەوا موسڵمانەکانی فارس بۆ سەر مەسیحییەکانی ناوچەکە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە.

دەروێشەکانی دێرەکە لە کۆتایی سەدەی ١٨دا پەیوەندییان لەگەڵ کڵێسای کاسۆلیکی لە ڕۆما دامەزراند و داوای پاراستنیان دەکرد لە دژی نادرخان، کە بووە ھۆی گۆڕینی وردە وردەی دانیشتوانی قەرەقووش بۆ کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی. 

لە ساڵی ١٧٩٠ دێرەکە لەلایەن کڵێسای کاسۆلیکەوە دەستی بەسەردا گیرا و بۆ ماوەی ھەشت ساڵ بەڕێوەدەبرا تا کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی دەستی بەسەردا گرتەوە. بە ھۆکارێکی نادیار، دەروێشەکان لە ساڵی ١٨١٩دا دێرەکەیان جێھێشتووە، پێدەچێت بەھۆی لەدەستدانی مەڕەکانیان لەو ناوچەیەدا بێت. کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی دەستی کردەوە بە خاوەندارێتی دێرەکە، و لە ساڵی ١٨٣٩دا دانیشتووی کردەوە؛ تا ئێستاش لەم حاڵەتەدا بەردەوام بووە جگە لە وازھێنانێکی سێ ساڵە لە ئەنجامی لەشکرکێشییەکانی ساڵی ٢٠١٤ی داعش.

خانەقاکە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشوو و شوێنی پشوودانی ئێستای ژمارەیەک لە پاتریاکی ئۆرتۆدۆکسی سریانییە.

## بارودۆخی ئێستا

دێرەکە لە ساڵی ١٩٨٦ نۆژەنکرایەوە، ساڵانە ھەزاران مەسیحی و موسڵمان سەردانیان دەکرد تا داعش کۆنترۆڵی ناوچەکەی کرد.

لە میانی ھێرشی ٢٠١٤ی باکووری عێراق، سەربازە جیھادییەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شامدا دەستیان بەسەر دێرەکەدا گرت. سەربازەکان خاچەکانیان لە دێرەکە لابرد، ھەڕەشەی لە سێدارەدانی دەروێشەکانیان دەکرد و دواتر دەروێشەکانیان دەردەکرد جگە لە جل و بەرگی بەریان ھیچی تریان نەبوو. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٥دا، دەوڵەتی ئیسلامی وێنەکانی بڵاوکردەوە کە تێیدا تەقاندنەوەی گۆڕی مێژوویی مار بەھنامی تێدابوو. دوای زیاتر لە ٢ ساڵ لە داگیرکاری، دێرەکە و دەوروبەری لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە ئازادکران. 

کارەکانی چاککردنەوەی نۆژەنکردنەوەی دێر و گۆڕی مار بەھنام بۆ دۆخی پێش داعش تا سەرەتای مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ تەواو بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەسیحییەت
پۆل:مەسیحییەت لە کوردستان
پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان
پۆل:کڵێساکان
سیشێل لە ئۆڵۆمپیاد

سیشێل بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە بەشداریکردووە لە زۆرزەی خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا کردووە، تەنھا لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٨دا بەشداری نەکرد و بانگھێشتنامەی بەشداریکردن کە لەلایەن IOC ەوە نێردرابوو ڕەتکردەوە. تا ئێستا وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. ھەروەھا تا ئێستا ھیچ وەرزشوانێکی سیشێل مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەست نەھێناوە. کۆمیتەی ئۆڵۆمپیادی سیشێل لە ساڵی ١٩٧٩ دامەزراوە و ھەر لەو ساڵەدا لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
سیەرالیۆن لە ئۆڵۆمپیاد

سیترالیۆن بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد. جگە لە ساڵانی ١٩٧٢ و ١٩٧٨ بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ھیچ وەرزشوانێکی سیرالیۆن بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە نەکردووە، وەرزشوانانی سییەرالیۆن نەیانتوانیوە ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیاد بەدەست بھێنن.

## پێرستی سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سۆماڵیا لە ئۆڵۆمپیاد

سۆماڵیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو ساڵەوە جگە لە ساڵانی ١٩٧٦، ١٩٨٠، ١٩٩٢ بەشداری زۆربەی خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ بەھۆی بەشداریکردنی نیووزلەندا بایکۆتی کرد، ھەروەھا یەکێک بوو لەو وڵاتانەی کە بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ کرد بە سەرکردایەتی ئەمریکا. بەھۆی قەیرانی دارایی و بڵاوبوونەوەی برسێتی نەیتووانی بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ بکات. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە تا ئێستا بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەیان نەکردووە، ھەروەھا خاوەنی ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیاد نییە. زۆرترین ژماری وەرزشوان کە نوێنەرایەتی سۆماڵیایان کردبێت لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٤ بوو کە ٧کەس بوون.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
دێری مار ئوراھا

**دێری مار بەھنام** (بە سورینی: **ܕܲܝܪܵܐ ܕܡܵܪܝ ܐܲܒ݂ܪܵܗܵܡ**، بە عەرەبی، **دیر مار اوراھا**)، (دێری مار ئەبراھام) دێرێکی کاسۆلیکی کلدانییە لە باشووری کوردستان لە عێراق لە نزیک گوندی باتنایا نزیک لە شارۆچکەی تلکێف.

دێرەکە بە شێوەیەکی نەریتی دەگەڕێتەوە بۆ مار ئۆراھا کە ھاوڕێی ڕەبان ھورموز بووە. لەو شوێنەی کە لە چیای مەقلوب نیشتەجێ بووە پێش ئەوەی بەھۆی وشکەساڵی لەو قۆناغەدا ناچار بێت بڕوات. ئەفسانە باس لەوە دەکات کە مار ئۆراھا گوێی لە دەنگێک بووە کە داوای لێدەکات دێرێکی دیکە لە نەینەوا دابمەزرێنێت. ئەو دێرەی بە ناوی خۆیەوە لە سەردەمی باوکسالاری ئیشو یاپ (٥٨١ - ٥٩٦) دروست کردووە.

ئەم دێرە تا سەدەی حەڤدەھەم لە دەستنووسەکاندا باسی نەکراوە، کاتێک لە ڕاپۆرتێکدا کە لەلایەن مار ئیلیا، پاتریاکی کلدانییەکانەوە بۆ پاپای ڕۆما ناردبوو، باسی لێکرا. بە درێژایی ئەم قۆناغە دێرەکە سەر بە کڵێسای ئاشووری ڕۆژھەڵات بووە پێش ئەوەی لە ساڵی ١٧١٩دا بگوازرێتەوە بۆ کلدانییەکان.

نادر شا لە ساڵی ١٧٤٣ لە کاتی ئەو ھەڵمەتەی کە بۆ سەر شاری مووسڵ دەستی پێکرد، دێرەکەی وێران کرد و ھەموو دەروێشەکانی تێدا کوشت. لە ساڵی ١٩٢١ دووبارە دروست کراوەتەوە.

بینای ئێستای دێرەکە بەرزییەکەی ٣٣ مەتر و پانییەکەی ٢٦ مەترە. دڵسۆزەکان ساڵانە دوو جار سەردانی دەکەن: جەژنی مار ئۆراھا دوو جار لە دێرەکە بەڕێوەدەچێت، یەکەم یەکشەممەی جەژنی ڕەمەزان، و دووەم یەکشەممەی دوای جەژنی ئیستەر(جەژنی گاوران).

## سەرچاوەکان

پۆل:مەسیحییەت
پۆل:مەسیحییەت لە کوردستان
پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان
پۆل:کڵێساکان
ئەفریقای باشوور لە ئۆڵۆمپیاد

ئەفریقای باشوور بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٤ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، تا ساڵی ١٩٦٠ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد بەڵام دواتر بەھۆی سیاسەتی دژە ڕەگەزانە لە ئۆڵۆمیادی ١٩٦٤ تا ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٨ بەشداری نەکرد ئەمەش دوای پەسەندکردنی بڕیارنامەی ١٧٦١ی ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٦٢ وەک وەڵامێک بۆ سیاسەتی ئەپارتایدی ئەفریقای باشوور، قەدەغە کرا لە بەشداریکردن لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد. دوای ئەوەی دانوستانەکان بۆ کۆتاییھێنان بە ئاپارتایدی لە باشووری ئەفریقا لە ساڵی ١٩٩٠ دەستیپێکرد، ئەم وڵاتە دووبارە پەیوەندی بە لێژنەی ئۆڵۆمپییەوە کردەوە. لیژنەی کۆنفیدڕاسیۆنی وەرزشی و ئۆڵۆمپیادی ئەفریقای باشوور لە ساڵی ١٩٩١ دەمەزرا، ئەفریقای باشوور لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٩٢ (و پارائۆڵۆمپیکی ھاوینەی ١٩٩٢) گەڕایەوە بۆ ئۆڵۆمپیاد. بەھەمان شێوەش وەرزشوانانی ئەفریقای باشوور بەشداریان لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا لە نێوان لە ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٩٤نەکرد. بەڵام تا ئێستا شەش جاری لە خولەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشدار بووە. وەرزشوانانی ئەفریقای باشوور ٨٩ مەدالیای ئۆڵۆمپیادی بەدەستھێناوە، کە ٢٧ مەدالیایان زێڕە.

## پێرستی بەشدارییەکان

### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان
سوودانی باشوور لە ئۆڵۆمپیاد

سوودانی باشوور بۆ یەکەمجار لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ لە ڕیۆ دی جانیرۆ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد. لیژنەی نیشتمانی ئۆڵۆمپیادی سوودانی باشوور لە لە ٢ی ئابی ٢٠١٥ لە ١٢٨ەمین دانیشتنی IOC وەک ئەندام وەرگیرا. سوودانی باشوور دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە ساڵی ٢٠١١ سەربەخۆی بەدەستھێنا، وەرزشوانانی ئەم وڵاتە پێشتر وەک بەشێک لە سوودان بەشداریی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادیان کردبوو.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
ئالاچام

**ئەلاچام** شارۆچکەیەکی ناوەندی قەزای ئەلاچەمە لە پارێزگای سامسون لە تورکیا. زانایان پێیان وایە ئالاچام شوێنی شاری دێرینی زالیچێ یان زالیچێسە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٢٨ ھەزار و ٣١٥ کەسە کە ١٠ ھەزار و ٦٤٤ کەسیان لە شارۆچکەی ئالاچام دەژین، پاشان لە ساڵی ١٣٩٨ ئەلاچام چووە ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و لە ١ی ئەیلوولی ١٩٤٤ بوو بە شارۆچکەیەکی تورکیا.

## سەرچاوەکان

ئالاچام
پۆل:پارێزگای سامسون
سوودان لە ئۆڵۆمپیاد

سودان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە جگە لە ساڵانی ١٩٦٤، ١٩٧٦، ١٩٨٠ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٦٤ی نەکرد، بەھۆی ئەوەی ھیچ وەرزشوانێکی ئەم وڵاتە نەیتوانی خۆیان بگەیننە ئۆڵۆمپیاد، ھەروەھا لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی کیشوەری ئەفریقا بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ی کرد و جگە لەوەی یەکێک بوو لەو وڵاتانەی بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠دا کرد بەسەرکردایەتی ئەمریکا. سودان تا ئێستا بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. ئیسماعیل ئەحمەد ئیسماعیل لە ساڵی ٢٠٠٨ لە پێشبڕکێی ڕاکردنی ٨٠٠ مەتری پیاوان پلەی دووەمی بەدەستھێناوە، بووە یەکەم وەرزشوانی سودانی بوو کە یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیاد بۆ سودان وەربگرێت. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی سودان لە ساڵی ١٩٥٦ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
تانزانیا لە ئۆڵۆمپیاد

تانزانیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لە، کاتەوە جگە لە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە. بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ کرد، ھیچ کاتێک بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە نەکردووە. وەرزشوانانی تانزانیا دوو مەدالیایان بەدەستھێناوە، ھەردووکیان لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدا بوون. کۆمیتەی ئۆڵۆمپیادی تانزانیا لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزراوە و ھەر لەو ساڵەدا لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان
### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

## سەرچاوەکان
تۆگۆ لە ئۆڵۆمپیاد

تۆگۆ بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە جگە لە ساڵانی ١٩٧٦ ،١٩٨٠ کە بایکۆتی کرد، لەسەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا بەشداری کردووە. یەکەم مەدالیای ئۆڵۆمپیادی لە ساڵی ٢٠٠٨ بەدەستھێنا کاتێک بنیامین بووکپێتی لە پێشبڕکێی سلالۆمی کایاک یەک کەسی لە پلەی سێیەم جێگیری بوو بەوھۆیەوە توانی مەدالیای برۆنز وەربگرێت. تۆگۆ یەکەم یاریی خۆی لە ئۆڵۆمپیادی زستانە لە سۆچی لە ساڵی ٢٠١٤ ئەنجامدا.

## پێرستی بەشدارییەکان

### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان
توونس لە ئۆڵۆمپیاد

توونس بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوا جگە لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٠ کە بایکوتی کرد، بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کرد، ھیچ کاتێک لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری نەکردووە. وەرزشوانانی تونس بەگشتی خاوەنی ١٥ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن، لەو ڕێژەیە چوار مەدالیایان لەلایەن محەممەد گامودی ڕاکەری مەودای دووری پیاوان لە یاری گۆڕەپان و مەیدان بەدەستھاتووە . . لیژنەی ئۆڵۆمپیادی تونس لە ساڵی ١٩٥٧ دامەزراوە. زۆرترین ژمارەی وەرزشوانی تونسی کە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەیان کردبێت لە ئۆڵۆمپیادی ٢٠١٢ بوو بە ٨٣ وەرزشوان.

## پێرستی بەشدارییەکان
### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە
وێنۆک|297x297پیکسڵ|محەممەد گامودی (کەسی یەکەمی پێشەوە) کاتێک یەکەم مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادی لە شاری مەکسیک لە ساڵی ١٩٦٨ بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان
ئووگاندا لە ئۆڵۆمپیاد

ئووگاندا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٦ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، جگە لە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. ئووگاندا بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ی کرد. ئەم وڵاتە تا ئێستا لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشداری نەکردووە. وەرزشوانانی ئۆگاندا بە کۆی گشتی خاوەنی یازدە مەدالیای ئۆڵۆمپیادن. کە ھەموویان لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان و بۆکسێندا بوون. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئۆگاندا لە ساڵی ١٩٥٠ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٥٦ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.

## پێرستی سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
زامبیا لە ئۆڵۆمپیاد

زامبیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٨ بەناوی ئێستایەوە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، لەو کاتەوە جگە لە ساڵی ١٩٧٦ بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە. ساڵی ١٩٦٠ وەک بەشێک لە ڕۆدێسیا بەشداری کرد و لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٤ ڕۆدێسیای باکوور بەشدار بوو. زامبیا تا ئێستا لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە بەشداری نەکردووە. بەشێوەیەکی گشتی خاوەنی دوو مەدالیای ئۆڵۆمپیادن. کۆمیتەی ئۆڵۆمپیادی زامبیا لە ساڵی ١٩٥١ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
حوسێنییە

**حوسێنییە** یان **حوسەینییە** (بە عەرەبی: حسینیة)، کە بە عاشورخانە، ئیمامبارگا، یان ئیمامبارا ناسراوە، ھۆڵێکی کۆبوونەوەیە بۆ ڕێوڕەسمی یادکردنەوەی دوازدە موسڵمانی شیعە، بە تایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە ماتەمینی موحەڕەمەوە ھەیە. حوسەینییە ھۆڵێکی فرە خەڵکە بۆ ماتەمینی موحەڕەم و ڕێوڕەسمەکانی تری یادکردنەوەی شیعەکان کە ناوەکەی لە حوسەینی کوڕی عەلی وەرگیراوە، نەوەی محەممەد (د. خ).

## زاراوەسازی
حوسەینییە جیاوازە لە مزگەوت. ئەم ناوە لە حوسێن کوڕی عەلیەوە ھاتووە کە سێیەمی دوازدە ئیمامە و نەوەی پێغەمبەری ئیسلام محەممەدە. حوسەین لە شەڕی کەربەلادا لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٦٨٠ی زایینی لە سەردەمی عوبەیدوڵای کوڕی زیاددا شەھید بوو. شیعەکان ھەموو ساڵێک لە ڕۆژی عاشوورا کە دەیەمین ڕۆژی موحەڕڕەم، یادی شەھیدبوونی دەکەنەوە. ھەروەھا ڕێوڕەسمی دیکەش ھەن کە لە ماوەی ساڵدا لە حوسەینییەکان بەڕێوەدەچن، لەوانە یادەوەرییە ئایینییەکان کە پەیوەندییان بە عاشوورا نییە؛ و ڕەنگە مەرج نییە جومعە (نوێژی جەماعەتی ھەینی) ئەنجام بدرێت.

لە باشووری ئاسیاش دەتوانرێت بە حوسەینییە بە ئیمامبارا، ئیمامبارگا، یان ئاشورخانە ناوببرێت. لە ئەفغانستان و ئاسیای ناوەڕاستیش پێی دەوترێت تەکیەخانە. لە بەحرەین و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی پێی دەوترێت مەعتەم (بە عەرەبی: مأتم).

## مێژوو
لە سەردەمی حوکمڕانی سەفەوییەکان لە ئێران، کاتێک شیعەکان مەیلیان ھەبوو بۆ ئەنجامدانی ڕێوڕەسمی ئایینی و ماتەمینی، نەک تەنھا ڕێڕەوەکان یان شوێنە سەقفکراوەکان بۆ کۆمەڵگە ئایینییەکان بەکاردەھێنران، تەنانەت بۆ دروستکردنی حوسێنییەکان و ھەروەھا تەکیەکان بوونە شتێکی باو. ھەر حوسێنییەک ھەندێک کۆشک (یان ژوور) و یاریگای ھەبوو، بە قەبارەی گەورە و بچووک. ھەروەھا لە زۆرێک لە کوچە و کۆڵانەکان، لە ڕۆژانی نزیک عاشوورا، خەڵکی ئایینی دیوار و سەقفەکانیان ڕەش دەکرد و ڕووناکیان دەکردەوە، لەلایەن گڵۆپە ڕەنگاوڕەنگەکانەوە… لە سەردەمی زەندییەکانەوە، چەندین تەکیەی گەورەتر و فراوانتر دروستکرابوون تەنھا بۆ گرتنی پرسە، کە قۆناغێک بە بەرزی یەک مەتر لە زەوییەوە ھەبوو، بۆ پیشاندانی ھەستە جیاوازەکانی پرسە. تێچووی حوسێنییە بە بەخشین و وەقفی خێرخوازی دابین دەکرێت.

[وێنۆک|ناوەڕاست|300px|ئاسیفی ئیمامبارا لە شاری لاکنۆ، پایتەختی ویلایەتی ئۆتار پرادێشی [ھیندستان.]]

## بەکارھێنان
حوسەینییە لە کاتی موحەڕڕەم و سەفەر و ڕەمەزاندا بۆ ماتەمینی بەکاردەھێنرا، ڕەودا خوانی، سینە زانی (شێوەیەکی نەریتی ڕێوڕەسمی ماتەمینی کە خەمەکەیان بە سنگ لێدان نیشان دەدات). ھەروەھا حوسەینییە شوێنێکە بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی سەرنشینەکان و زیارەتکاران و خۆراکدانی ھەژاران. بەو پێیەی حوسەینییە وەک خاڵێکی سەرەکی بۆ کۆبوونەوەی شیعەکان کاردەکات، ھەروەھا ڕۆڵێکی زۆر بەرچاو دەگێڕێت لە چەسپاندنی ناسنامەی ئایینی بە تایبەتی بۆ دانیشتووانی شیعە لە ڕەوەند.

## سەرچاوەکان

پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:چاندی ئیسلامی
پۆل:مزگەوتەکان
پۆل:ئیسلام
پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا
پۆل:شەڕی کەربەلا
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
سەلانیک

**سەلانیک** دووەم گەورەترین شارە لە یۆنان، زیاتر لە یەک ملیۆن دانیشتووی لە ناوچە گەورەکەیدا ھەیە، ھەروەھا پایتەختی ناوچەی جوگرافی مەکدۆنیا و ناوچەی ئیداری مەقدۆنیای ناوەڕاست و ئیدارەی لامەرکەزی مەقدۆنیا و تراقە. سەلانیک دەکەوێتە سەر کەنداوی تەرمایک لە گۆشەی باکووری ڕۆژاوای دەریای ئیجە. لە ڕۆژاواوە بە دێڵتای ئاکسیۆسەوە سنووردار کراوە. شارەوانی سالۆنیکی کە ناوەندی مێژوویییە، ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٢٥ ھەزار و ١٨٢ کەس بووە، لەکاتێکدا ناوچەی گەورەی سەلانیک لە ساڵی ٢٠١١دا ١٠٣٠٣٣٨ کەسی تێدابووە. سەلانیک شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگە لە یۆنان. گۆڤاری ناشناڵ جیۆگرافیک لە ساڵی ٢٠١٣دا سالۆنیکی خستە نێو شوێنە گەشتیارییە سەرەکییەکانی لە سەرانسەری جیھاندا،

## سەرچاوەکان

سەلانیک
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە یۆنان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی یۆنان
سەلانیک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
زیمبابوی لە ئۆڵۆمپیاد

زیمبابۆی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد. لەو کاتەوە جگە لە ساڵانی ١٩٣٢، ١٩٥٦ ،١٩٦٨ ،١٩٧٦ بەشداری سەرجەم خولەکانی دیکەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. پێشتر لە ساڵانی ١٩٢٨ و ١٩٦٠ و ١٩٦٤ لەژێر ناوی ڕۆدێسیادا بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کردبوو، زیمبابۆی ساڵی ٢٠١٤ بەشداری ئۆڵۆمپیادی زستانەی کرد. وەرزشوانانی زیمبابۆی بە گشتی خاوەنی ھەشت مەدالیای ئۆڵۆمپیادن بەدەستھێناوە (سێ زێڕ، چوار زیو و یەک برۆنزی) کۆمیتەی ئۆڵۆمپیادی زیمبابۆی لە ساڵی ١٩٣٤ دامەزراوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان
ویسکی

**ویسکی** ()یان () جۆرێکە لە خواردنەوە کحولییە تکاوەکان کە لە کۆکراوەی دانەوێڵەی ھەوێن کراو دروست دەکرێت.
دانەوێڵەی جۆراوجۆر (کە لەوانەیە ماڵت بکرێت) بۆ جۆرە جیاوازەکان بەکاردەھێنرێت، لەوانە جۆ، گەنمەشامی، جاجیمی و گەنم. ویسکی بە شێوەیەکی گشتی لەناو بۆشکەی داردا پیر دەکرێت، کە زۆرجار بۆشکەی کۆنن یان لەوانەیە لە دار بەڕووی سپی سووتاو دروست بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویسکی
ئیسکیلیپ

**ئیسکیلیپ** قەزایەکی پارێزگای چۆرومی تورکیایە، لە کەناری چەپی ڕووباری خزیلرماک، دەکەوێتە ٥٦ کم لە شاری چۆرومەوە، ١٠٠ میل (١٦٠ کم) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەنقەرە و ٦٠ میل (١٠٠ کم) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کاستامۆنو دوورە. ڕووبەرەکەی ١١٨٧ کیلۆمەتر دووجایە، و بەرزییەکەی ٢٤٦٠ پێیە (٧٥٠ م). ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣٩ ھەزار و ١٢٤ کەسە، لەو ژمارەیەش ٢٠ ھەزار و ٦٦٠ کەس لە شارۆچکەی ئیسکیلیپ دەژین (تا ساڵی ٢٠١٠). سەرۆکی شارەوانی ناوی عەلی سولوکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای چۆروم
ئیسکیلیپ
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
مەقبوولە ئەتادان

وێنۆک|گۆڕی مەقبولە ئەتادان
**مەقبولە ئەتادان** (١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٥ – ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦) خوشکی مستەفا کەمال ئەتاتورک دامەزرێنەری کۆماری تورکیا بوو. ئەو تاکە خوشکی ئەتاتورک بوو کە لە ژیاندا مابوو، لەکاتێکدا چوار خوشکەکەی دیکە لە تەمەنێکی بچووکدا گیانیان لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:مردووانی ١٩٥٦
پۆل:مستەفا کەمال ئاتاتورک
پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:سیاسەتوانانی سەدەی ٢٠ی خەڵکی تورکیا
ئانتیگوا و باربوودا لە ئۆڵۆمپیاد

ئانتیگوا و باربوودا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٦ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا بەشدارییان کردووە، بایکوتی ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٠ی مۆسکۆی کرد با سەرۆکایەتی ئەمریکا لەسەرجەم بەشدارییەکانی نەیتوانیوە ھیچ مەدالیایەکی ئۆڵۆمپیاد بەدەست بھێنێت. تائێستا نەیتوانیوە لە ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەشداری بکات.

## پێرستی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
ئەرژەنتین لە ئۆڵۆمپیاد

ئەرژەنتین بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٠ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاددا کرد، ھەروەھا لە ساڵانی ١٩٢٨، ١٩٤٨، ١٩٥٢ و لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کردووە، ئەرژەنتین لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بە گشتی وردە وردە تووشی دابەزین بوو دۆخێک کە لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦ و ١٩٨٤ گەیشتە لووتکە. لەو یاریانەدا ئۆڵۆمپیادانەدا ئەرژەنتین ھیچ مەدالیایەکی بەدەست نەھێنا. بەڵام لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤ لە دەتینای پایتەختی یۆنان، دوای ٥٢ ساڵ بۆ یەکەمجار ئەو وڵاتە مەدالیای زێڕی بردەوە. لە ئۆڵۆمپیادی ٢٠١٦ کە لەلایەن بەرازیلەوە میوانداری کرا ٢١٣ وەرزشوان نوێنەرایەتی ئەرژەنتینیان کرد و لەم خولەدا بۆیەکەمجار لە دوای ساڵی ١٩٤٨، ٣ مەدالیای زێڕی بردەوە، کەیەکێکیان لەلایەن وەرزشوانێکی ژنەوە بەدەستھێنرا. وەرزشوانانی ئەرژەنتین لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا بە کۆی گشتی ٧٧ میدالیای بەدەستھێناوە. ٢٤ لەو مەدالیایانە لە بواری بۆکسێندا ھاتوون، ئەرژەنتین لەم وەرزشەدا زیاتر لە ھەموو وەرزشەکانی تر مەدالیای بەدەستھێناوە. تا ئێستا ھیچ مەدالیایەکی لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەدا بەدەست نەھێناوە.

## پێرستی بەشدارییەکان

### ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەرژەنتین لە ئۆڵۆمپیاد
ئاسایشی ھەرێمی کوردستان

**[[ئاسایش]]** دەزگای ھەواڵگریی کوردی سەرەکییە کە لە ھەرێمی کوردستان کاردەکات. ڕێکخراوەکە لە ئەیلوولی ١٩٩٣ دامەزراوە و زۆرجار بە «ھەواڵگری»، «ھێزی ئاسایش»، «خزمەتگوزاری ئاسایش»، «خزمەتگوزاریی ئاسایش»، «خزمەتگوزاری نھێنی»، «پۆلیسی نھێنی»یان «پۆلیسی کوردی» ناودەبرێت. ئاسایش بە ھاوئاھەنگی لەگەڵ ھەواڵگری پاراستن و زانیاری کاردەکات بۆ پاراستنی خزمەتگوزاری نیشتمانی.

## مێژوو
سەرەتا ئەندامانی ئاسایش لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ لە ڕیزەکانی پێشمەرگەوە وەرگیران. ھاوشێوەی ھێزەکانی پێشمەرگە، دوای شەڕی ناوخۆی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٤دا، ئاسایش دابەش بوو بەسەر لقەکانی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەکێتیی)، کە ھەریەکەیان لەژێر وەزارەتی ناوخۆی جیادا کاریان دەکرد. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، کاتێک وەزارەتی ناوخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە ناو یەکخرایەوە، ئاسایشیش بەپێی یاسا یەکخرا، بەڵام دابەشبوونەکان لەسەر بنەمای حیزبایەتی ھەر بەردەوام بوون.

بەپێی سەرچاوە بەردەستەکان، ھێشتا ڕوون نییە کە ئایا ھیچ کام لە لقەکان بنەمایەکی یاسایی فەرمییان ھەیە بۆ بوونیان لە دەرەوەی چوارچێوەی دیارینەکراوی دامەزراوەی باڵایان، واتە ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێمی کوردستان (KRSC)، کە لە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە.

## یەکەکانی سواتی ئاسایش
یەکەکانی سواتی (SWAT) ئاسایش، ھێزی ئۆپەراسیۆنی تایبەتن لەناو لقی ئاسایشی یەکێتیدا. ئەوان زۆرجار ئۆپەراسیۆنی دژی داعش، لەوانەش ھەڵمەت و ھەڵکوتانە سەر، لە سلێمانی، ھەڵەبجە، کەرکووک، ڕانیە، شارەزوور و ناوچەکانی نزیک چەمچەماڵ ئەنجام دەدەن.

لە چەندین بۆنەدا ئۆپەراسیۆنەکانیان بە ھاوبەشی لەگەڵ ھێزەکانی کۆماندۆی کوردستان، گرووپی دژەتیرۆری کوردستان (CTG)، دەزگای ھەواڵگریی نیشتمانیی عێراق و وەزارەتی ناوخۆی عێراق ئەنجام داوە.

لە ساڵی ٢٠٢٢دا، مەشق و ڕاھێنانیان لەگەڵ لیوای ١١ی فڕۆکەوانیی شەڕکەری سوپای ئەمریکا ئەنجام داوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێزەکانی ڕێکخستنی عێراقی
پۆل:ھەرێمی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکانی عێراق
ئاکامگری

**ئاکامگری** یا **ئەنجامگری** لە ئاوەزاندا واتە لە پێشەکییەکانەوە بەرەو ئاکام یا ئەنجام چوون. ئەو ھەنگاوەیە کە زەین کاتێ دەئاوەزێ لە پێشەکییەکانەوە بۆ ئاکام دەینێ و کارەکەی دوایی پێ دێ و حوکم دەکا. ھەر لە کۆنەوە، ئاکامگری بووە بە دوو پارەوە: ئیستیقرا و قیاس. لە قیاسدا پێشەکییەکان بە ڕاست و دروست دادەنرێن و بە یارمەتیی یاسا و ڕێساکانی لۆژیک ئاکامەکەیان لێ دەردەکێشرێ. ئاکامی قیاس بەبێ ئەملاوئەولا ڕاستە. بەڵام ئیستیقرا وا نییە. ئیستیقرا بەو ئاکامگرییە دەوترێ کە تێیدا لە کۆمەڵێ بەڵگەی تاکەوە بە ئاکامێکی تێکڕایی بگەین، ئاکامەکە زۆر ڕێی تێدەچێ ڕاست بێ، بەڵام ھەمیشە جێی گومانە.

ئاکامگریی نادروست سەفسەتە یا ھەڵەبێژیی پێ دەوترێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوەزان
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:لۆژیک
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:مێژووی لۆژیک
پۆل:ھزر
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک