open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بیژەن کامکار

**بیژەن کامکار**، گۆرانیبێژ و ژەنیاری تار، ڕووباب و دەف. ساڵی ١٩٤٩ لە ورمێ لە دایک بووە. بیژەن کامکار گۆرانیبێژی سەرەکیی تیپی مووسیقای کامکارانە.

## ژیان
وەک ئەندامانی دیکە لە خێزانی، مۆسیقای لەگەڵ باوکی، حەسەن کامکار خوێند. یەکەم پیشەی ھەروەک گۆرانیبێژێک لە ڕادیۆ بوو. یەکەم ئامراز ئەو ھەڵی بژارد تەپڵ بوو، بەڵام ئەو پاشان ڕۆڵی ھارمۆنیکای بینی و تاری ژەند.
لە ١٩٧٤، چووە ناو کۆلێژی ھونەرە جۆانەکانی زانستگەی تاران بە ئامرازێکی تایبەتی نتر و مۆسیقای خوێند. ئەو یەک لە دامەزرێنەرەکانی گرووپی شەیدا و عارێف و لە ئاھەنگ و کاری جۆراوجۆر ھەروەک مۆسیقاژەنێک و ھەندێ جار گۆرانیبێژی ئەم گرووپانە بەشدارییان کردووە.

## بەرھەمەکان
### کتێب
* پەرتووکی فێربوونی ئامێری «دەف»

### مۆسیقا

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
پۆل:کامکاران
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەرسەلان کامکار

**ئە‌رسە‌لان کامکار** مووسیقارێکی کوردە و یە‌کی لە ئە‌ندامانی گرووپی کامکارانە. لە ساڵی ١٩٦٠ لە سنە لە دایک بووە. ئە‌رسە‌لان کامکار بۆ ئۆرکێستری سە‌مفۆنی تاران ڤیۆڵۆن ی لێداوە و ژە‌نیاری عوودیشە. ئەرسەلان بەشی مۆسیقای لە بەشی ھونەرەجوانەکانی زانکۆی تاران تەواوکردووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:کامکاران
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:ژەنیارانی عوود
قەشەنگ کامکار

**قە‌شە‌نگ کامکار** مووسیقاری کوردە کە لە‌گە‌ڵ حە‌وت براکە‌ی دا گرووپی کامکارانیان دامە‌زراندووە. قە‌شە‌نگ لە ساڵی ١٩٥٣ لە سنە لە دایک بووە. یە‌کە‌م جار لە لای باوکی، حە‌سە‌ن کامکار، دە‌ستی کردووە بە فێر بوونی سێ تار و دواتریش لە لای مامۆستایان سە‌عید ەورموزی، ئە‌حمە‌د عیبادی، موحە‌ممە‌د ڕە‌زا لوتفی، و حسە‌ین عە‌لیزادە درێژەی پێ داوە. ئە‌و ڤیۆڵۆنیش دە‌ژە‌نێت. ئێستاکە خە‌ریکی فێرکردنی سێتار بە ژنانی تامە‌زرۆی مۆسیقایە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:کامکاران
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
فۆنتی کوردی

**فۆنتی کوردی** بە فۆنتێک دەوترێ کە ھێماکانی (glyph) ئەلفوبێکانی کوردی تێدا بێت، فەرمی بوونی ئەلفوبێی عەرەبی بۆ زمانی فارسی لە ئێراندا و بۆ زمانی تورکی و زمانی عەرەبی لە عوسمانیدا، کاریگەریی لەسەر کوردەکان داناوە و لەبەر نەبوونی دەوڵەتی کوردی دەوترێت ئەلف و بێی کوردی لە عەرەبی و فارسییەوە وەرگیراوە، ڕاستە ھاوبەشییان ھەیە بەڵام سەربەخۆو لێک جیاوازن، ئێستاش بە شێوەیەکی سەرەکی لە باشووری کوردستان و ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لە کتێب و گۆڤار و ماڵپەڕەکانی ئینتەرنێت، ئەم ئەلفوبێیە بە کار دێت بۆ نووسینی کوردی.

## مێژوو
لە دوای پەرەگرتنی کۆمپیوتەر لە جیھاندا (١٩٨٠کان) سنعەتی چاپیش وردەوردە کرا بە کۆمپیوتەری. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دا سەرەتا بۆ عەرەبی و لە دواییش دا بۆ فارسی سیستەمی تایپ و چاپی کۆمپیوتەری دروست کرا. لەدوای پێکھاتنی کۆنسەرسیۆمی یونیکۆد ھەوڵێکی گەورە درا بۆ ئەوەی ھەموو ئەلفوبێکانی جیھان بە شێوەیەکی ستاندارد بە کۆمپیوتەر بنووسرێن.

## فۆنتە یونیکۆدەکان
ئەو فۆنتانە کە نووسەکانیان لەسەر ستانداردی یونیکۆد داناوە.

### فۆنتەکانی مایکرۆسۆفت
کۆمپانیای مایکرۆسۆفت (Microsoft) لەگەڵ سیستەمی کارپێکردنی ویندۆز و مایکرۆسۆفت ئۆفیسدا ئەم فۆنتانەی خوارەوەی بڵاوی کردووەتەوە کە ئەلفوبێی سۆرانی بە تەواوی پشتیوانی دەکەن.

### فۆنتی DejaVu
فۆنتی DejaVu فۆنتێکی سەرچاوە کراوەیە کە بە فراوانی لە لینوکسدا بەکاردێت.

### فۆنتەکانی کورد ئایتی گرووپ (یونیکورد)
ئەم فۆنتانە یەکەم گورزەی فۆنتی کوردی بوون کە گرووپێکی کورد لەسەر یونیکۆد دروستی کردبوون. کورد ئایتی گرووپ یەکەم فۆنتی بە ناوی Unikurd Web بە تایبەتی بۆ ماڵپەڕە کوردییەکان دروست کرد کە لە قەبارەکانی ١٠ و ١١ و ١٢ دا بە bitmap نیشان ئەدرا و لە مۆنیتۆردا نەدەشێوا. لە سەرتادا ٣٤ فۆنتیان پێشکەش کرد و لە دوای ماوەیەک ٨ی تریان پێ زیاد کرد.

**کێشەکانی فۆنتەکانی یونیکورد:**
* حاڵەتی ئەستوور (bold) یان لاریان (Italic) بۆ دروست نەکراوە.
* لە فۆنتی Unikurd Web پەراوێزی ڕاستی پیتەکان دەکەوێتە ناو پیتەکان
* ٧ە چکۆلەکەی پیتە کوردییەکان لە زۆربەی فۆنتەکاندا ڕێکوپێک دروست نەکراوە و یەکپارچەیی فۆنتەکەی لە بواری گرافیکییەوە شێواندووە. ھەروەھا لە قەبارەیەکی گەورەدا ئەم ناڕێکییە خۆی زۆرتر نیشان دەدات.
* لە حاڵەتی ClearType دا پیتە کوردییەکان و پیتە لاتینەکان یەکپارچەیییەکەیان تێک دەچێت.
* ناوی فۆنتەکان ھاوتایی لەگەڵ فۆنتە سەرچاوەکان (عەرەبی یان فارسی) نییە. دۆزینەوەی فۆنتی دڵخواز بۆ شارەزایانی فۆنتە فارسی و عەرەبییەکان سەختە.

## فۆنتە نایونیکۆدەکان
### فۆنتەکانی عەلی
فۆنتەکانی عەلی کۆمەڵێک فۆنتی نایونیکۆدی کوردین کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ نووسینی چاپەمەنییە کوردییەکان بەکار ھاتوون و دێن. ئەم فۆنتانە بە جێبەجێ کردنی بڕێک پیت (لەو پیتە عەرەبییانە کە لە کوردیدا بەکارنایێن) لە کۆمەڵێک فۆنتی عەرەبیدا دروستکراون (جگە لە فۆنتی خانەقین). بۆ تایپ کردن بەم فۆنتانە دەبێ تەختەکلیلی عەرەبی یان بە تەختەکلیلی کۆنی فارسی بەکاربھێنرێت.

کۆمەڵی یەکەم لە ساڵی ١٩٩٧دا دروست کراون و بریتییە لە ١٤ فۆنت. کۆمەڵی دووەم لە ساڵی ٢٠٠٢دا دروست کراون و بریتییە لە ٥ فۆنت.

## پیتەکان بە ڕیزی ئەلفوبێ

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسینی کوردی
ڕووباری ئاراس

**ڕووباری ئاراس** یان **ئاراز** واتە **ئاڤارەش**AvaReŝ لە ناوچەی روژهەڵاتی تورکیاسەرچاوە دەگرێت وە دەکەوێتە ناوچەی قەوقازەوە و سنوری سرۆشتی نێوان تورکیاوئەرمینیا، وئێران و، ئازەربایجان پێک دێنێت تا لەئاکامدا دەرژێتە دەریای قەزوین (خەزەر).
ڕووباری ئاراس درێژاییەکەی ١.٠٧٢ کیلۆمەترە. بەنزیکەیی ٦٦٥ میلە.

## ڕووباری ئاراس لای کوردان
ڕووباری ئاراس لای نەتەوەی کورد مانایەکی تایبەتی ھەیە، چونکە بارزانی لەگەڵ ٥۰۰ كەس لەهەڤاڵانی لەڕۆژی ۱٨ی حوزەیرانی ۱۹٤۷ زایینی پیاپەڕیونەتەوە و چوون بەرەو ڕووسیا.

## سەرچاوە
*جوگرافیای سروشتی ئێران
wîkîpidya kurdî



پۆل:سنووری ئێران–ئازەربایجان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ڕووبارەکانی ئازەربایجان
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:سنووری ئەرمەنستان-ئێران
پۆل:سنووری ئەرمەنستان-تورکیا
پۆل:سنووری ئازەربایجان-تورکیا
پۆل:جوگرافیای ئەرمەنستان
پۆل:جوگرافیای تورکیا
ئەردەشیر کامکار

وێنۆک
**ئەردەشیر کامکار** مووسیقارێکی کوردە و یەکی لە ئەندامانی گرووپی کامکاران ە. ئەردەشیر ژەنیاری کەمانچە یە و لە ساڵی ١٩٦٢ لە سنە لە دایک بووە.

ئەو سەرەتا لە لای باوکییەوە، حەسەن کامکار، دەستی کرد بە فێربوونی مووسیقا. ساڵی ١٩٨٠ چوو بۆ تاران و درێژەی دا بە فێربوونەکەی لە لای محەممەد ڕەزا لووتفی و براکەی: پەشەنگ.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:کامکاران
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
زانکۆی عەلامە تەباتەبایی

250px|وێنۆک|چەپ
**زانکۆی عەلامە تەباتەبایی** (بە فارسی: *دانشگاە علامە طباطبایی*) یەکێک لە زانکۆکانی شاری تارانە و گەورەترین زانکۆی ئێرانە لە بواری زانستە مرۆڤییەکاندا.

زانکۆی عەلامە تەباتەبایی لە ساڵی ١٣٦٣ی کۆچیی ھەتاوی بە تێکەڵکردنی چەند زانستگە، فێرگە و دامەزراوەی خوێندنی باڵا لە شاری تاران دامەزرا. زانستگەکانی ئەم زانکۆیە لە ناوەند و باکووری شاری تاراندا بڵاوبوونەتەوە. لە ساڵی ١٣٨٥ی ھەتاوی زانستگەکانی ماف و زانستە ڕامیارییەکان، زانستگەی دەروونناسی و بینای ناوەندی بەڕێوەبەرایەتیی زانکۆ گوازرانەوە بۆ گەڕەکی «دێھکەدەی ئۆلەمپیک» کە کەوتووەتە باکووری ڕۆژاوای تاران و ھێدی ھێدی زانستگەکانی دیکەش دەگوازرێنەوە بۆ ئەوێ. خوێندکارانی ئەم زانکۆیە بە دوو شێوەی ڕۆژانە (خۆڕایی) و شەوانە (بەپارە) وەردەگیرێن.

## زانستگەکان
* زانستگەی ئابووری
* زانستگەی کارگێڕی و ژمێریاری
* زانستگەی دەروونناسی و زانستەکانی بارھێنان
* زانستگەی زانستە کۆمەڵایەتییەکان و زانستەکانی گەیاندن
* زانستگەی بەڕێوبردنی بیمەی ئێکۆ
* زانستگەی ماف و زانستە ڕامیارییەکان
* زانستگەی ئەدەبیات و زمانە بیانییەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی زانکۆ
* ماڵپەڕی زانستگەی ئابووری
* ماڵپەڕی زانستگەی بەڕێوبردن و ژمێریاری

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٥٦ لە ئێران
پۆل:فێرکاری لە تاران
پۆل:زانکۆکانی تاران
پۆل:زانکۆکانی ئێران
ژینگۆ

ژینگۆ یان **نزگۆ** واتە بیۆسفر (biosphere) بریتیە لە کۆی ھەموو زاگەسیستەمەکانی جیھان. ھەروەھا دەتوانین بڵێین ئەو مەودایەی لە سەر زەمین کە ژیانی تێدایە ژینگۆیە. 

پۆل:ئۆقیانووسناسی
پۆل:ژینگۆ
دوورگەکانی ھاوایی

وێنۆک|چەپ|300px|نەخشەی دوورگەکانی ھاوایی، زنجیرەیەک دوورگە کە لە مەودای2400 کیلۆمتر دا لە نووکی باشوری دوورگەی ھاواییەوە لە ئاراستەی باکووری ڕۆژاوا ڕاکێشراون. 

**دوورگەکانی ھاوایی** ئەمانە کۆمەڵە دوورگەیەکەن کە لە ھەشت دوورگە پێکدێن و بەم ناوە ناونراون، سروشتی ئەم دوورگانە لە نێوان مەرجانی، گڕکانی و شاخاویدا جیاوازە، و ھەندێک لەم دوورگانە نزیکەی ٢٤٠٠ کم لە دوورگەی ھاوایەوە بەرەو باشوور دوورن. ئەم دوورگانە پێشتر بە «دوورگەکانی ساندویچ» دەناسران، کە ئەم ناوە لەلایەن جیمس کووکەوە بۆیان ھەڵبژێردرابوو.

ئەم دوورگانە سەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکان، جگە لە یەکێک لە دوورگەکان کە زۆر لە سنوورە سیاسییەکانی ئەمریکاوە دوورە.

ئەم دوورگانە لە زنجیرە چیا گەورەکان پێکدێن کە بە «چیا دەریایییەکانی ھاوای» ناسراون، و بەھۆی چالاکییە گڕکانییەکانەوە لەم دوورگانەدا دروست بوون. ئەم دوورگانە نزیکەی ٣٠٠٠ کم لە نزیکترین کیشوەرەوە دوورن.

جیمس کووک لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٧٧٨دا سەردانی ئەم دوورگانەی کرد و ناوی «دوورگەکانی ساندویچ»ی لێنان وەک ڕێزێک بۆ یەکێک لە کاربەدەستانی بە ناوی «ئێرل ساندویچ»، ئەم دوورگانە تا ساڵی ١٨٤٠ بە دوورگەکانی ساندویچ ناودەبران؛ لەو کاتەوە ناوی «ھاوای» دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد و بەسەر ناوە کۆنەکەدا زاڵ بوو.

کۆی ڕووبەری دوورگەکانی ھاوای دەگاتە ١٦،٦٣٦.٥ کم چوارگۆشە (٦،٤٢٣.٤ میل چوارگۆشە)؛ بەبێ ھەژمارکردنی دوورگەی میدوەی، کە بە دەرەوەی سنوورە سیاسییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دادەنرێت. ئەو دوورگانەی کە لەژێر دەسەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادان، بە ویلایەتی ژمارە ٥٠ی ئەمریکا دادەنرێن.

لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات، ھاوایی پێکھاتووە لە ئەم دوورگانەی خوارەوە:

* نییھاو (Niihau)
* کاوای (Kauai)
* ئۆواھوو (Oahu)
* مولوکایی (Moloka'i)
* لانایی (Lana'i)
* کاھۆئۆلاوێ (Kaho'olawe)
* ماوی (Maui)
* ھاوایی

## سەرچاوەکان

پۆل:دوورگەکانی ھاوایی
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:فیزیای ئۆقیانووسناسی
ڤیتامین

وێنۆک|250x250پیکسڵ|یەک بۆتل ڤیتامین ب-کۆمپلکس
ڤیتامین  پێکھاتەیەکی ئەندامییە کە فەرمانی یاریدەی کارلێکە ئەنزایمییەکانە لە لەشی زیندەوەردا. خانەکانی لەشی شیردەرەکان توانای دروستکردنی ڤیتامینیان نییە لەبەر ئەوە پێویستە لە خۆراکەوە بەدەست بھێنرێن.

میوە گرنگترین و دەوڵەمەندترین سەرچاوەی ڤیتامینەکانە

## جۆرەکانی ڤیتامین
بە پێی تواندنەوە دوو کۆمەڵە ڤیتامینمان ھەیە:

## پەراوێزەکان

پۆل:ڤیتامین
پۆل:پزیشکی
پۆل:خۆراکە پێویستەکان
پۆل:خۆراک
ماچ

250px|وێنۆک|ماچی لێوی نێوان بووک و زاوایەک لە ئاھەنگی ھاوسەرگیرییان.
**ماچ** بریتییە لە لکاندنی لێو بە جێگایەکی دیکەی لەشەوە کە ڕێگایەکە بۆ دەربڕینی خۆشەویستی، ڕێز، سڵاو، یان خواحافیزی بەکار دەھێنرێت. ماچ دەتوانێت بۆ نیشاندانی پەیوەندی ھەستی وە یا سێکسی بەکار بھێنرێت. بەگشتی ماچ یەکێک لە باوترین شێوازەکانی دەربڕینی ئەوین و خۆشەویستییە.

## بیۆلۆژی و ڕەوتی گۆڕان
مرۆڤناسان ھێشتا لە سەر ئەوە ڕێک نەکەوتوون کە ئایا ئاکاری ماچکردن شتێکی غەریزیە یان مرۆڤ و ئاژەڵان فێری دەبن. لەوانەیە ئەم ئاکار پەیوەندیی ھەبێت لەگەڵ ئاکاری خاوێنکردنەوە بە لێو و زوان لە نێو ئاژەڵان دا.

ماچکردن دەرفەتی ئەوە ئەدات بە ئەو جووتانەی (کە چاوەڕوان دەکرێت پێکەوە ژیانی ھاوبەش پێک بھێنن) بۆی ماکی کیمیاوی نێو جەستە یەکتری (کە پێی دەگوترێت فێرۆمۆن) ھەمڵژن و تامی بچێژن.

ماچکردن لە نێو ھەندێک لە ئاژەڵان و پەلەوەر دا دەبینرێت کە دەم یان نووکیان لە یەکتر ئەدەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێز و خۆشەویستی
پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان
پۆل:کرداری جنسی
مەقامی بەیات

thumb|وێنەی نەخشاندنی ڕێنووسی مەقامی بەیات|چەپ

**مەقامی بەیات** مەقامێکە لە پەیژە سەرەکییەکانی مۆسیقای ڕۆژھەڵاتە. کە بە شێوەیەکی بەرچاو و فراوان، لە شێوازی مۆسیقای ڕۆژھەڵاتییەکاندا دەبیسترێت. پەیژەی بەیات، شێوازە سادەکەی یان ڕەسەنەکەی لەسەر تۆنی دووەمە. واتە لەسەر پلەی تۆنی ڕێ، کە لە مۆسیقای ڕۆژھەڵات دا بە پلەی دۆگا دەناسرێت.

مەقامی بەیات یان بەیاتی پێدەوترێت. پەیژەیەکی موزیکییە و یەکێکە لە مەقامە ھەرە باوەکانی لە مۆسیقای ڕۆژھەڵاتیدا، زاراوەیەک لە مۆسیقای عەرەبی دا کە بە میلۆدی گرووپی نگام ناسراوە، لە ناوچەی ناوەند، کە لەسەر ئاوازی «دوگا»ی سێیەم کورد لە عوود دەناسرێتەوە.

*مەقام بەیات* لە پلەی دووەمە لەڕووی بەکارھێنان لە مۆسیقای کوردیدا لەدوای مەقامی ڕاست، شوێنێکی بچووک و بچووک و دابەزاندن کە لەناوەڕاستەوە وەرگیراوە، تێکەڵکردنی نەرمی و خەم و خۆشییە و یەکێکە لە کارە ھەرە باوە بەکارھاتووەکانی ناو مۆسیقی کوردی، کە لەلایەن گەورەترین مۆسیقا ژەنانی کورد وەک سالم جەزراوییەوە لێدەدریت.

پەیژەی مۆسیقای بەیاتە لە تۆنی ڕێ و دەست پێدەکات و بە ھەمان تۆن کۆتایی دێت؛ و نۆتەکانی بریتییە لە؛ «ڕێ - می کاڕ - فا - سۆڵ - لا - سی بیمۆڵ - دۆ» لە ڕێ کۆتایی دێت. گوێگران لەگەڵیا ڕا دێت.

## خەمڵاندنێکی مێژوویی
زۆربەی بەڵگەنامە و نووسینە دێرینەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە مەقام یەکەم جار لە داستانە دێرینەکانی کورد (تورکیای ڕۆژھەڵاتی ئێستا) سەری ھەڵدا، ئەمەش لۆژیکیترین تەفسیرە بۆ کۆنترۆڵکردنی مەقام بەسەر زۆرینەی ھونەری کوردی و جیاوازی کورد تا ئەمڕۆ.

## سروشتی مەقام
بەیات مەقامێکی فراوان و ھەمەجۆر و زۆر شێوەیە، چەندین دەرفەتی بۆ ئاوازدانەر دەڕەخسێنێت بۆ ئاوازو بەرھەم ھێنان، وەک میزاجی، دەتوانێت ھێمن بێت و ئارام بکات و ھەر کات ئاوازەکانی خەوت و ڕیتمی خاو بێت، بەڵام ڕەنگە گۆرانیبێژ بێت ئەگەر ئاوازەکانی سەرەوخوار و بە ڕیتمێکی خێرا دابێنی. لە ھەموو حاڵەتەکاندا بەیاتی وەک مەقامێکی خۆش و تامەزرۆیی و خۆشەویستی دەمێنێتەوە و ھەڵگری ھەستی بەچێژ و چاوەڕوانی و تامەزرۆیییە.

مەقامی بەیات بۆ نموونە، وەک مەقامی سەبا و ڕاست مەقامێکی ڕۆژھەڵاتییە. ناتوانرێت بە ئالەتە ڕۆژئاوایییەکان، وەک پیانۆ و گیتار بژەنرێت.

ئامێری «ڕەبابە» کە کاتی خۆی لە نیمچە دوورگەی عەرەبیدا بەربڵاو بوو، تەنیا مەقامی بەیاتی پێ دەژەنرێت.

بەیاتی ئەمڕۆ کە لە گۆرانی کوردیدا زۆر بە کارھاتووە، خەریکە دەبێتە تایبەتمەندییەک کە گۆرانی کوردی لە وانی دیکە جیادەکاتەوە.

## پەردەی مەقام
* **پەردەی ڕەسەن**: پەردەی بەیات لەسەر پلەی دوگا.
* **لقێک لە پەردەی بەیات**: پەردەی کورد لەسەر پلەی حسێنی.
* ڕەگەزەکانی تر وەک ئەوەی دڵدار و حوسەینی دەکەونە ژێر بەیات، بەیات ڕەنگە لەگەڵ مەقاماتەکانی تردا تێکەڵ بێت، چونکە بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵی دەگونجێ.

## مەقام خوێنی لەسەر مەقامی بەیات
لە ناو گۆرانیبێژ و مەقامبێژەکانی کورد دا دەتوانین لەم ھونەرمەدانە ناو ببەین، کە لەم مەقامەدا مەقام خوێنییان کردووە (زۆر کەسی دیکەش ھەن)
* عەلی مەردان (لەسەر تۆنی سۆڵ)
* کیژان ئیبراھیم خەیات (لەسەر تۆنی ڕێ)
* محەممەد ساڵح دیلان (لەسەر تۆنی لا)
* شەھریبانا کوردی (لەسەر تۆنی ڕێ)
* سێوە (لەسەر پلە تۆن سۆڵ)

## تاکەژەنی لەسەر مەقامی بەیات
* عیسمەت (نەرمەنەی - لەسەر تۆنی لا)
* دڵشاد سەعید (کەمان - لەسەر تۆنی می)
فەرھاد ساڵح (کەمان - لەسەر تۆنی می)
* شەھریبانا کوردی (ساز - لەسەر تۆنی ڕێ)

## ئەمانەش ببینە
* مەقام
* ئامێری مۆسیقا

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆسیقای فارسی
پۆل:مەقام
جوان حاجۆ

**جوان حاجۆ** (بە لاتینی: *Ciwan Haco*، لەدایکبووی ١٩٥٧) گۆرانیبێژێکی بەناوبانگی کوردە.

## ژیان
جوان حاجۆ لە ١٧ی ئابی ١٩٥٧ لە تربەسپیێ لە ناوچەی قامیشلۆ لەدایک بووە. جوان لە بنەماڵەی حاجۆ ئاغایە کە لە دوای شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران ناوچەی مێردینیان بەجێ ھێشتووە. ھەر لە منداڵیەوە بە دوای مۆسیقاوە بووە و لە ١٧ ساڵیدا بۆ یەکەم جاری لە شوێنێکی گشتیدا گۆرانیی وتووە. لە ١٩٧٩ کوردستان بە جێ دەھێڵێت و لە ئاڵمانیا لە زانکۆی رور بوخوم خوێندنی مۆسیقا دەست پێ دەکات. لەو ماوەیەدا مۆسیقازانە ئاڵمانییەکان وەک ئودۆ هێربست کاریگەرییان لەسەری داناوە. ئەمە دەبێتە ھۆی ئەوە کە بە مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی و بە تایبەتمەندییەکانی مۆسیقای پۆپ و ڕۆکی ئەورووپی شێوازێکی نووژەن و تایبەتی خۆی پێک بێنێت. مانەوەی لە نۆرویژ و کارکردن لەگەڵ مۆسیقازانی ئەوێ ئەزموونی جوان حاجۆیان پڕپیتتر کردەوە. لە ساڵی ٢٠٠٤ ڕێگەی پێ درا لە تورکیا کۆنسێرت بگێڕێت و پێشوازییەکی زۆر مەزنی لێ کرا. لە دوای ١٩٩٩ کە ژیانی ھاوبەشی پێکھێنا دەقی سترانەکانی جوان حاجۆ گۆڕانکاری بە خۆیەوە بینی و لە شێوازێکی شۆڕشگێڕانەوە بەرەو باسی جوانییەکانی ژیان و ئەوینەوە ڕۆیشت. ھەروەھا جوان حاجۆ لە فیلمی دۆڵ (٢٠٠٧) لە دەرھێنانی ھونەر سەلیم ڕۆڵی ھەبووە.

## ئەلبومەکان

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باکووری
پۆل:خەڵکی قامیشلۆ
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
سیسکۆ سیستمز

**سیسکۆ** لە ساڵی ١٩٨٤ لە شاری سان فرانسیسکۆ San Francisco لە کالیفۆڕنیای سەر بە ئەمەریکا دامەزراوە، لە لایەن کوڕ و کچێکی خوێندکاری زانکۆی ستانفۆرد  شاری سان جۆزێ San Jose. ئەم دوو خۆشەویستە لیۆنارد Leonard Bosack و ساندرا Sandra Lerner، لە ژوورێکی زانکۆ سەرقاڵی دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بوون بۆ ھێنانەدیی شێوازێکی ئاسان لە ڕایەڵەکردنی چەند کۆمپیوتەرێکدا بەیەکەوە، سەرەنجام سیسکۆیان پێک ھێنا، ساڵی ١٩٩٠ ساندرای خێزانی پێش جیابوونەوەی لە لیۆنارد بە ١٧٠ میلیۆن دۆلاری ئەمەریکی دەستی لە سیسکۆ ھەڵگرت.
سیسکۆ ناسراوە بە بەرھەمھێنانی Router و Switches لە بواری ڕایەڵەکردندا. سیسکۆ توانیی لە ڕێگەی router ـەوە چارەسەرەکانییەوە لەم بوارەدا ڕۆڵێکی بەرچاو بگێڕێت، بەھۆی فراوانبوونی بەکارھێنانی ئینتەرنێتەوە. سیسکۆ گەشەیەکی باشی کرد و چەندین شیکاریی ھێنایە خزمەت ئاسانکردنی ڕایەڵە.

## ناو و لۆگۆکەیان
ناوی سیسکۆ cisco لە دوا بڕگەی ناوی سان فرانسیسکۆ San Francisco وەرگیراوە , وێنەی لۆگۆکەش لە دیمەنی پردی Golden Gate لەو شارە وەرگیراوە، ھاوکات دەکرێت وەکوو شەپۆلێکی ڕادیۆیی تەماشای بکرێت. ئەمڕۆکە لە سەدا ٥٠ بۆ ٨٠ ـی شیکارەکانی ڕایەڵە و پەیوەندیکردن ھی سیسکۆیە، زیاتر لە ٣٠ ھەزار کارمەند لە ١١٥ وڵاتی جیادا کار لەم کۆمپانیایەدا دەکەن.

## بواری کارکردن
سیسکۆ چەندین پەیمانگای فێرکردن و پێوانەیی ھەیە، کە ساڵانە ھەزاران ئەندازیار، پسپۆڕیی تیا وەردەگرێت.

## وێبگە
* لاپەڕەی سەرەکی سیسکۆ

## سەرچاوە
* زانستپەروەرانی کورد - سیسکۆ 

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٤ لە کالیفۆرنیا
پۆل:سیسکۆ سیستەمز
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٤
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
پۆل:کۆمپانیاکان لە تێکڕای پیشەسازیی داو جۆنز
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
پۆل:کۆمپانیاکانی کۆمپیوتەر کە لە ساڵی ١٩٨٤ دامەزراون
پۆل:کۆمپانیا ئەلیکترۆنییەکان کە لە ساڵی ١٩٨٤ دامەزراون
پۆل:کۆمپانیا تەکنەلۆژیاکان کە لە ساڵی ١٩٨٤ دامەزراون
پاوەمووری (ھۆرە)

**پاوەمووری** شێوازێک لە ھۆرەیە کە لە کاتی مەرگی کەسێک دا دەچڕێت.

## ئەمانەش ببینە
* ھۆرە
* گۆرانی

پۆل:ھۆرە
ھۆشیار حەمەفەرەج

**ھۆشیار حەمەفەرەج** (١٩٦٠ ز -) گۆرانیبێژی کوردی لە دایک بووی ھەڵەبجەیە.

## ژیان
ساڵی ١٩٦٠ لە شارەکەی ھەلبجە چاوی بەدنیا ھەڵ ھێناوە و لەسەرەتای ساڵە کانی١٩٧٨ وەکاری ھونەری دەست پێکردوە لەسەردەستی مامۆستای خۆشەویست ئازاد سالح وەک

کاک وشیاردەڵێت مامۆستا تائێستاش یارمەتی دەرمە وە تا مردن سوپاسی دەکەم کاک وشیار

سەرە تای کاری ھونەریم لە نەورۆزی ساڵی ١٩٧٩ لەسەرشانۆی ئامادەی ھەڵەبجە لەگەڵ

تیپی مۆسقای شنروێ دووگۆرانی مامۆستای خوالێ خۆش بوو حەسەن زیرەکم ووت ئیتر

لەزۆربەی شانۆ گەرییەکانی ھەڵەبجە لەبەشی گۆرانی بەژداریم کردوە، سەرەتای ئاواز دانانم

گۆرانی کە ژاڵ بوو کەشاعیری خەم نەمر حسیب قەرەداخی بۆ مەرگی کە ژاڵی کچی نوسیبو

پاشان بە بۆنی شەڕی عێراق ئێران لەکاری ھونەری ەوستاین تا بەھاری ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ گۆرانی ھەڵەبشیمام لەتەلە فزیۆنی گەلی کوردستانی ئە کاتە تۆمارکرد پاشان گۆرانی ئەی دێوانە.. کاڵێ.. لێم گەڕێن.. شیرین وکابانێ.. کۆچ.. ئەم بەرھەمانەم لەگەڵ تیپی مۆسیقای شنروێ تۆمار کردوە.. پاشان لەدوامانگەکانی ساڵی ١٩٩٥ کۆچو بارگەم گەشتە ووڵاتی ئەڵمانیا و ئێستا لەشاری بۆن نیشتەجێ بووم.. ھەتا ئێستاش پیوەندی باشم لەگەڵ تیپە خۆشەویستەکەمان ھەیەو.. بەسوپاسەوە باسی لێ دەکەم کەتوانیومانە تائێستا چەندین گۆرانی تر تۆمار بکەین.. دەمەوێت ئەوکارانەیش کەلەگەڵ مامۆستای بەڕێزو خۆشەویست مامۆستا ئەنوەرقەرەداخی تۆمار کردوە وەک.. ناسکێ نازداری باوان بەسوپاسەوە باسی لێ بکەم کە سەدایەکی باشی بۆ ناو جەماوەر ھە بوو.. ئێستاش سەر قاڵی کۆمەڵێ ئاوازی نوێ ی خۆمم ھیوادارم گەر دەرفەتێک بێت لە ئایندە داتۆماریان

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی چیا http://chia.se

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پەیمان عومەر

**پەیمان عومەر** (لەدایکبووی ١٩٦٤) گۆرانیبێژێکی کوردی لەدایکبووی سلێمانییە.

## ژیان
پەیمان عومەر لە ساڵی ١٩٦٤ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە لە گەڕەکی شـێخان، بەڵام دایک و باوکی لەدایکبووی شاری کۆیەن. دەرچووی بەشی مۆسیقا پەیمانگای ھونەرە جوانەکانە لەسەر ئامێری ئۆکۆردیۆن لە خێزانێکی کوردپەروەر و ڕۆشنبیر پەروەردەکراوە کە ھەمیشە ئازادی لەناو خێزانی پەیمان عومەردا بەرفراوان بووە، چونکە کە ئەوان ھاتنە جیھانی گۆرانی و مۆسیقا، سەردەمێک بوو کە ئافرەت لەژێر چەوسانەوەدا بوو، کەس بە چاوی ڕێز سەیری ئافرەتیان نەدەکرد، پەیمان عومەر بەھۆی داڕشتنی ﮋیاننامەکەی دەڵێت: 
سەرەتای دەستپێکردنی کاری ھونەریی پەیمان عومەر لە ‌ساڵی ١٩٧٣دا بوو.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی چیا

پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
شەماڵ سائیب

**شەماڵ جەلال سائیب** (١٩٣١ لە سلێمانی، عێراق – ٧ لەسەر ٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٦) میوزیکژەن و گۆرانیبێژی کورد بوو، بەشێوەزاری سۆرانی گۆرانی دەگوت.

## ژیان
شەماڵ لە ساڵی ١٩٣١ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. بەھۆی ئەوەی باوکی قایمقام بووە و لە زۆر لە قەزا و کاروفرمانی دیوە، بۆیە شەماڵ لە منداڵییەوە لەگەلێک شار و شارۆچکەی کوردستاندا ژیاوەو چاوی کراوەتەوە و دوای تەواوکردنی قۆناغی خوێندنی سەرەتایی، چووەتە کۆلیژی مەلیک فەیسەڵ لە بەغدا کە قوتابخانەیەکی دواناوەندیی بوو و بەزمانی ئینگلیزی وانەی تێدا دەخوێندراو تەنیا قوتابییە یەکەمەکانی عێراقی وەردەگرت.

دوای تەواوکردنی قۆناغی خوێندنەکەی لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان وەرگیراوە و لە ١٩٥١، کۆلیژی ئاداب بەشی مێژوو لە زانستگای بەغدا وەرگیراوە و لە ساڵی ١٩٥٦ ز دا خوێندنی زانکۆی تەواوکردووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە مێژوو وەرگرتووە و کراوە بە مامۆستا لە دوا ناوەندی ئەعزەمییەی کوڕان و لە ساڵی ١٩٥٩ ز دا بووەتە مامۆستای بابەتی ڕۆشنبیریی مۆسیقا لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی بەغدا.

لە دوا دوای ساڵی ١٩٦٣، چووەتە ئەمریکا بۆ تەواوکردنی خوێندنی باڵاو بڕوانامەی ماستەری لە ئەدەبدا وەرگرتووە و کە گەڕاوەتەوە کوردستان. لە ساڵی ١٩٧١، دا لە زانکۆی سلێمانی کراوە بە مامۆستای یاریدەدەر لە کۆلێژی ئاداب و کە ئەو زانستگایە گوێزرایەوە بۆ ھەولێر و کراو بە زانکۆی سەلاحەددین ئەمیش گوێزاوەتەوە بۆ ئەو زانستگایە تاکو کۆچی دوایی کردووە.

لە ٨ی تەممووزی ١٩٨٦دا **شەماڵ سائیب** لە ئەنجامی نەخۆشییەکی درێژخایەن لە ھەولێر کۆچی دواییکرد و تەرمەکەی برایەوە سلێمانی و لە گردی سەیوان نێژرا.

## ھونەری شەماڵ سائیب
شەماڵ سائیب لە سەردەمی منداڵییەوە فێری عود ژەنین بووە و لە سەرەتای ژیانی ھونەریدا شێوازی مۆسیقازان و گۆرانیبێژی میسری فەرید ئەترەشی وەرگرتووە، لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووش بووەتە خاوەنی ھونەر و دەنگی تایبەتی خۆی و ئاوازی نوێی بۆ گەلێک گۆرانی تازە داناوە و گوتوونی، سوودێکی زۆریشی لە شیعر و ئاوازی فۆلکلۆری کوردی وەرگرتووە.

شەماڵ لە ساڵی ١٩٥٦، وەک دەنگێکی نوێ و ھونەرمەندێکی نوێکار ھاتووەتە گۆڕەپانی ئاواز و گۆرانی کوردی و گەلێک گۆرانی کوردی و گەلێک گۆرانی سەرکەوتووی وەک شوانە ھۆ شوانە و بەردە بەردە و ھاتی بۆ ھاتی و ھاتم ھاتم و ھەرە لەیلێ و جوان ئێمە جوانین و بارزانی و زولەیخای دانا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
مریەم خان

**مریەم خان** (١٩٠٤ لە دێرگول، بۆتان - تەممووزی ١٩٤٩ لە بەغدا) گۆرانیبێژی کوردی لەدایکبووی بۆتانە. مریەم خان (مێرەم خان) یەکەمین ژنە گۆرانیبێژی کوردە کە گۆرانی‌یەکانی لەسەر قەوان یان گرامافۆن تۆمار کراوە.

## ژیان

مریەم کچی موحەممەدی کوڕی ئە‌حمەدی بۆتانی ناسراو بە **مریەم خان** لە ساڵی ١٩٠٤دا لە گوندی دێرگولی جزیرەی بۆتان لە باکووری کوردستان چاوی بە ژیانی ھەڵھێناوە. ژیانی منداڵیی لە شاری دیاربەکر بەسەر بردوە، کە شەڕی یەکەمی جیھانی لە پایزی ١٩١٤دا ھەڵگیرساوە ژیانی ناوچەکەیان لەڕووی ڕامیاری و کۆمەڵایەتییەوە ئاڵۆزبووە و تووشی کارەساتی ژیان و گوزەران بوون، بۆیە بەزۆری خەڵکی ئەو ناوچانە ڕوویان کردۆتە پارچەکانی دیکە کوردستان، بەتایبەتی بەرەو کوردستانی باشوور و وڵاتی شامەوە چوون و موڵک و دێھاتی خۆیان بەجێھێشتووە. مریەم خانی کچە دەنگخۆش و شەیدای ھونەر و ئاوازی کورد لە سەرەتادا بەرەو سوریا دەچێ و ماوەیەک لە دیمەشق دەژی و مریەم خان لە ساڵی ١٩٢٤دا دێتە باشووری کوردستان و لە زاخۆ ماوەیەک نیشتەجێ دەبێت و لە دواییدا، لە دەبیستێ لە بەغدا کۆمپانیای گۆرانی تۆمارکردن لەسەر قەوان دامەزراوە، ڕوودەکاتە پایتەخت خانوویەک لە باب الشرقی بەکرێ دەگرێ و ماڵێکی خنجیلانە دادەنێ و لە ساڵی ١٩٣٠دا چەند لاوک و بەستەیەکی بەسۆز لەسەر قەوان لە کۆمپانیاکانی ئۆدین و بەیزافۆن تۆمار دەکات و ئەم سترانانەش ھەندێکن لە لاوک و بەستە تۆمار کراوەکانی لەسەر قەوان:

* لۆرکێ لۆرکێ
* گولێ وەی نار وەی نارێ
* ھەی بەردە بەردە
* لێلێ وەسۆ
* گوڵ شێنی شێنی
* یار حەلیمێ
* محەمەدێ ڕۆمی
* لێلێ ئێمۆ
* لێ داێ
* لێلێ سوارۆ
* ئەی دەلال
* مێرەمێ

جگە لە سترانەکانی سەر قەوانی، بەدەیان لاوک و بەستەی کوردی لە ئاھەنگی گۆرانی ڕاستەوخۆی لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردیی بەغدا چڕیوە و چەپکێک گۆرانیش بە دووقۆڵی لەگەڵ سترانبێژە ھونەرمەندەکانی کورد، موحەممەد عارفی جزیری، حەسەن جەزراوی، ئەڵماس موحەممەد گوتووە.

**مریەم خان** لە ساڵی ١٩٤٩دا تووشی نەخۆشییەکی کوشندە بووە، ھەرچەندە خرایە نەخۆشخانەی تایبەتی و ھەوڵی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکەی درا، بەڵام بێ سوود بوو و لە ئەنجامی ئێش و ئازار لە دوادوای مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٤٩ لە شاری بە‌غدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی چیا http://chia.se
* ماڵپەڕی خۆزگا https://web.archive.org/web/20081229141650/http://www.xozga.com/nawdaran/hunermendan/74.html

پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
مشکۆ

**مشکۆ** (ماوەی ژیان: ١٩٣١ لە ھەولێر تاکوو ١٨ی ئایاری ١٩٨٩) گۆرانیبێژی کوردە.

## ژیانی سەرەتایی
مشکۆ ناوی تەواوی **شەوکەت کورِی سەعید کوڕی حاجی ئیبراھیم ئاغای دێرێ**ییە، ساڵی ١٩٠٨ لەگەڕەکی سەرای قەڵای ھەولێر لەدایکبووە، لەساڵی ١٩١٤ دا لەژێر فشاری گرانی و قاتوقڕیدا ماڵیان لە ھەولێرەوە گواستۆتەوە بۆ گوندی دێرێ، کە گوندی باووباپیرانی بووەو لەساڵی ١٩١٨ دەگەرێنەوە ھەولێر، ساڵی ١٩٢٣ باوکی کۆچی دوایی دەکات و دواتر حاجی سابیری عەلافی خاڵی بژێویی خێزانەکەیان لە ئەستۆ دەگرێت. بۆ یەکەمجار لەماڵی عەلی پاشای دۆغرەمەچی لەساڵی ١٩٣١دا مەقامی بەیات دەخوێنیت، لەو ئاھەنگەدا کە بە بۆنەی بوون بە ئەندام پەرلەمانی عەلی پاشا وە سازکرابوو. لەسەر دەستی مامۆستای مەقامات و دەنگخۆشی شاری ھەولێر شەھابە فێری گۆرانی و مەقامات بووە، کە شەھابە قوتابخانەیەکی رەسەنی گۆرانی و مەقاماتی عێراقی بوو. ھەروەھا لە کاویسە ئاغا وە فێری لاوک بووە و لاوکی لێ لێ جەوێی لەوەوە بیستووە و دواتر تۆماریکردووە.

## مەقامی لە پاش مەرگم
مشکۆ لەساڵی ١٩٣٩ دا ژنی ھێناوە کچێکی بووە، لەساڵی ١٩٤٣ دا بەرەو بەغداد دەڕوات و ژن و کچەکەی لە ھەولێر  جێدێڵێت، لەو ماوەیەدا ژنەکەی تووشی نەخۆشی گرانەتا دەبێت و ھەر بەھۆی ئەم نەخۆشیەوە گیان لە دەست دەدات، کاتێک مشکۆ لەبەغدا ئەم ھەواڵە دەبیستێت بەپەلە دەگەرێتەوە ھەولێر و دەچێتە سەر گۆڕەکەی و شیعرەکەی ئەختەر  بەدەستکارییەوە بە مەقام دەڵێت و لەگەڵیشیدا دەگری کە دەڵێ لەپاش مەرگم چ فایدەیە بێیە سەرقەبرم بۆ شیوەنم.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* کوردپێدیا.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
مریەم ئیبراھیم پوور

**مریە‌م ئیبراھیم پوور** (١٩٦٨ لە ‌مەشھەد - ) گۆرانیبێژ و ژەنیاری کوردی لەدایکبووی مەشھەدە.

## ژیان
مریەم ئیبراھیم پوور لە ١ی حوزەیرانی ١٩٦٨ لە شاری ‌مەشھەد لە ‌پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی لە دایک بووە. باوکی «محەممەد ئیبراھیم پوور» خەڵکی کرماشانە و لە بواری مۆسیقای ئێرانی چالاکە و فێری ئامێرەکانی مۆسیقا و ئاوازی ئێرانیی کردی و دایکی «مەھجەبین» خەڵکی تارانە و ئاشنای ھەڵبەست و نووسینەکانی نووسەرە گەورەکانی ئێرانی کردی. ھەروەھا مامۆی بە ناوی فەریبورز ئیبراھیم پوور لە ھۆنراوەوانەکان و نووسەرەکانی بەناوبانگی شاری کرماشان بوو. 

لە ‌خوێندندا بەشی تەرجومەی ئیتاڵی تەواو کردووە، لە بواری مۆسیقاشدا ئاوازی کلاسیکی خوێندووە. وەکو ژنێکیش ئەوەڵین کەس بووە ئۆپێرای خوێندووە‌.
بۆ فێربوونی مەقامیش، لە سەر دەستی مامۆستای بە ناوبانگ موحسین کەرامەتی پەروەردە و ڕاھێنانی بینیووە، ئێستاش جگە لە ‌گۆرانی، ئامێری کەمانچە و غەژەک دەژەنێت.

مریەم لە ‌منداڵییەوە ئەشق و خولیای ھونەری ھەبووە و ھێشتا منداڵ بوو خووی دایە بەر خوێندنی میلۆدی و، دەڵێت:
کاتێک منداڵ بووم باوکم شەو و رۆژ سازی لێدەدا و ھەمیشەش مەشقی پێدە ‌کردم تا بۆ قۆناغی شیاندن ئامادەم بکات بۆ ئەوەی لە ‌دوارۆژدا ژەنیارێکی لێھاتووم لێدەرچێت، دایکیشم لەو رووەوەوە زۆر ھاوکاری کردووم.

**مریەم ئیبراھیم پوور** لە ڕێگەی ھۆشەنگ کامکار کە یەکێک بووە لە دۆستە نزیکەکانی دایک و باوکی، ئەرسەلان کامکاری ناسیووە و دەڵێ ھەرگیز ئەو قسەیەی حەسەن کامکاری باوکی ئەرسەلانم لە یاد ناچێتە‌وە کە پێی دەگوتم: کچێک دەناسم، زۆر شیاوە بۆ ئەرسەلانی کوڕم.

ئەو، پێش زەواج زمانی کوردی نەدەزانی، بەڵام چەند مانگێک پێش شووکردنی زۆر شەیدای زمانی کوردی ببوو، ھەمیشە حەزی دەکرد بە کوردی بدوێت!! لەم رووەوە ئەرسەلانی ھاوسەری زۆر ھانیداوە بۆ ئەوەی موتاڵای زمانی کوردی بکات، تا وردە وردە لە ‌سەر زمانی کوردی راھاتووە. ئەرسەلان کامکاری ھاوسەریشی لەتەک مۆسیقادا بەھرەی شیعریشی ھەیە و زیاتر ھۆنراوەی دوو بەیتی دەھۆنییەوە.
مریەم ئیبراھیم‌پوور حەماسێکی مەزنەوە دەڵی: "من رۆحم کوردە"..، لە بیرمە ئەرسەلان لە ‌سەرەتا زۆر خۆی لەگەڵم ھیلاک کرد تا ئەو شیعرەی لەدوا بڵێمەوە‌.

کاتێک تەمەنی (٢٦) ساڵ بوو، بۆ یەکەمین جار ھاوشانی تیپی کامکاران لەساڵی ١٩٩٤ بۆ فیستیڤاڵی گەورەی سوئێد بانگھێشت کران و گۆرانی بولبولی باڵشکاوی پێشکەش کرد.

مریەم ئیبراھیم پوور، دەڵی "زۆر بەتاسە و سەلیقەوە گۆرانی کوردیم دەچرِی، ھەستم کرد ھەوادارانی دەنگم لە ‌زیاد بوون دان و خەڵکێکی زۆر ھۆگری دەنگی منن بەتایبەتی ئەرسەلانی ھاوسەرم، ھەمیشە تەشویقم کرد بوو. بەڵام ھاوسەرەکەم حەسوود نییە چونکە حەزی لە ‌دەنگمە و ھەمیشە پێم دەڵێت بەردەوامبە". ئەو لەوساوە چەندین جار لە ‌بۆنە و فیستیڤاڵەکان گۆرانی بە ‌زمانی کوردی چڕیوە، بەڵام بەستایل و ڕیتمێکی تایبەت و جیاواز.

مریەم ئیبراھیم پوور و ئەرسەلان کامکار دوو منداڵی خنجیلانەیان ھەیە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی چیا http://chia.se

پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
ڕەسوول بێزار گەردی

**رەسوڵ بێزار گەردی** (1922 ز - 1994ز) حەیرانبێژ و گۆرانیبێژی کوردی لە دایکبووی ھەولێرە.

## ژیان
ئەم ھونەرمەندە لێھاتووەی کورد لە ساڵی 1922دا ھاتۆتە دنیاوە، لە شاری ھەولێری قەڵا و منارە پەروەردە بووە چۆتە بەر خوێندن و بۆتە خوێندەوارێکی ڕووناکبیر و ھەر لەمنداڵییەوە بەھرەی ھونەری حەیرانبێژیی لە مێشیکدا چەکەرەی کردووە و دەنگی سازگاری خۆی لەگەڵ ھەموو جۆرە ئاواز و مەقامه‌ و کوردییه‌كاندا تاقیکردتەوە و شاره‌زایی له‌ جۆره‌كانی مه‌قامدا هه‌بووه‌، و ھەستی کردووە لە حەیرانبێژیدا به‌هره‌یه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌ و تێیدا سەرکەوتووە، بۆیە زیاتر بایه‌خی بەو ھونەرە ناسکەی کورد داوه‌ و بۆتە مەزنترین حەیرانبێژی کوردستان و لە ھەموو لایەکی نیشتمانەکەی دەنگیداوەتەوە، و نازناوی پاشا و میر و مامۆستا و شێخی حه‌یرانی كورد و حه‌یرانبێژانی پێبه‌خشراوه‌.

لەسەرەتای ساڵی 1947 دا چۆتە بەغدا و لە ئێستگەی ڕادیۆ و ته‌له‌ڤزیۆنی به‌غدا - به‌شی کوردی، ھەفتانە ئاھەنگێکی گۆرانی ڕاستەوخۆی پێشکەشکردووە و ناوبانگی ھونەریی بەھەموو لایەکی کوردستان و ناوچه‌كه‌دا بڵاوبۆتەوە.

لە ڕۆژی 17 / 10 / 1994  حەیرانبێژی ناوداری کورد ڕەسوڵ بێزار گەردی، كه‌ ناوی ته‌واوی (ڕه‌سوڵ ئیبراهیم سوڵتان)ـه‌، لە باڵەخانە بێنازەکەی لە گەڕەکی ئیسکانی شاری ھەولێر دڵە گەورەکەی لە لێدان کەوت و لە نێو شەپۆلی غەم و بە ئامادەبوونی ھونەرمەندان و دۆست و یارانی له‌ گۆڕستانی (شێخ ئه‌حمه‌د) له‌ هه‌ولێر بەخاک سپێردرا.

## ھونەری ڕەسوڵ بێزار گەردی
لەماوەی کارکردنی لەو ئێستگەیەدا پتر لە هه‌زار  گۆرانی و مەقامی ڕەسەنی کوردی و سروود و حه‌یرانی تۆمارکردووە و به‌ ڕاسته‌وخۆ (به‌بێ تۆماركردن) په‌خش كردووه‌، و لەپاڵ گۆرانی گوتنیشی دەستی شیعر ھۆنینەوەشی هه‌بووە و نازناوی شاعیری "بێزار" بووە، هه‌روه‌ها ئاوازدانه‌رێكی به‌ سه‌لیقه‌ش بووه‌، و ئاوازی بۆ گشت به‌رهه‌مه‌كانی خۆی داناوه‌، و لەماوەی ژیانیدا ئەم پەرتووکانەی لە شیعری خۆی و شیعری شاعیرانی دیکەی کورد چاپ و بڵاوکردۆتەوه‌:
# بژار — ساڵی 1957 لە بەغدا چاپی کردووە و 106 لاپەڕەیه‌.
# گوڵە مێلاقەی کوردستان — ساڵی 1960 لە بەغدا چاپی کردووە و 104 لاپەڕەیه‌.
# شیلان و شلێر —  ساڵی 1967 لە بەغدا چاپی کردووە 130 لاپەڕەیە.
# داره‌شه‌كران —  ساڵی 2007 لە هه‌ولێر چاپکراوە 348 لاپەڕەیە.
# په‌نگر —  ساڵی 2008  هه‌ولێر چاپکراوە 112 لاپەڕەیە.

ئەم ھونەرمەندەی کورد خاوەن ھەڵوێستێکی نیشتمانی بوو، گەلێک دڵسۆزبوو بۆ نەتەوە و نیشتمانە خۆشەویستەکەی، بۆیە لەدوای ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول  چووەته‌ پاڵ شۆڕش و خۆی گه‌یانده‌ شاخ و بۆته‌ پێشمه‌رگه‌، وەک زۆربه‌ی  ڕۆشنبیران و ھونەرمەندانی تر، ئەم ھونەرمەندە ھەر بە نەمری لە دڵ و ویژدانی ھونەردۆست و سەرجەم  ڕۆڵەکانی گەلی کورد دەمێنێتەوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
تەحسین تەھا

**تەحسین تەھا** (٢٥ی ئەیلوولی ١٩٤١ لە ئامێدی - ٢٨ی ئایاری ١٩٩٥ لە ھۆڵەندا) گۆرانیبێژێکی کورد بوو. تەحسین تەھا لە چەند بەرھەمێکی شانۆییشدا نواندنی کردووە.

## ژیان
### ژیانی سەرەتایی
تەحسین تەھا ساڵی ١٩٤١ لە ئامێدی لە دایک بووە. چونکە باوکی فەرمانبەر بووە، لە گەلێک شار و شارۆچکە و ناوچەی دەڤەری بادینان ژیاوە، بۆیە تەحسین خوێندنی لە ناوچەی مانگیش و باتووفە و شاری دھۆک تەواو کردووە و دوای خوێندنی قۆناغی ناوەندی، چووەتە بەغداد و لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان وەرگیراوە و خۆی فێری ژەنینی ئامێری عوود کردووە و پڕۆڤەشی لەسەر سترانبێژی کردووە و ھاتوچۆی ئێستگەی ڕادیۆی کوردی کردووە لە بەغدا و لەو ئێستگەیەدا سترانی بەسۆزی پێشکەش بە گوێگران کردووە.

### ژیانی ھونەریی
تەحسین تەھا ساڵی ١٩٥٨، یەکەم گۆرانی خۆی بە ناوی «ئەشکەرا ناکەم یا لبەر ڤی دڵی» بڵاو کردووەتەوە.
تەحسین تەھا ھاوینی ١٩٦٤، خوێندنی ھونەرە جوانەکان تەواو دەکات و بۆ پاییزی ئەو ساڵە دەکرێت بە مامۆستای پەروەردەی ھونەر لە قوتابخانەی مەخمووری سەرەتایی لە پارێزگای ھەولێر. گەلێک چالاکیی ھونەریی لە بواری مۆسیقا و سروودی نیشتمانی لەو شارۆچکەیەدا دەنوێنێت و بزووتنەوەی شانۆش لە شارۆچکەکە پێش دەخات و ماڵەکەیشی دەکاتە مەڵبەندێکی ھونەری و یانەی مۆسیقازان و گۆرانیبێژانی کورد.
تەحسین ساڵی ١٩٦٨ دەگوێزێتەوە بۆ شاری ھەولێر و لە قوتابخانەی یەکەمی نموونەیی ھەولێر دەکرێت بە مامۆستای سروود و مۆسیقا، گیانی ھونەریی لە نێو قوتابییەکانیدا پەروەردە دەکات و لە دەرەوەی قوتابخانە‌شدا لەگەڵ دەستەیەک لە مۆسیقازان و ھونەرمەندی ئەم شارە تیپی مۆسیقای ھونەری ھەولێر دادەمەزرێنێت.
ھونەرمەند تەحسین تەھا لە بەشی چالاکیی ھونەریی سەر بە بەڕێوبەرایەتی گشتی پەروەردەی ھەولێر دەکرێت بە ڕاھێنەری مۆسیقا و سروودی قوتابخانەکان و دەستەیەکی باش لە قوتابییەکانی فێری مۆسیقا دەکات.

### کۆچی دوایی
تەحسین تەھا لەو سەردەمەی کە باری کوردستان سەخت بووە چووەتە وڵاتی ھۆڵەندا و چەند ساڵێک لەو وڵاتەدا ژیاوە، تاکوو لە ٢٨ی ئایاری ١٩٩٥دا لە نەخۆشخانەیەکی ئەو وڵاتە بە نەخۆشیی دڵ کۆچی دوایی دەکات و تەرمەکەی لە ٤ی حوزەیران دەگاتەوە کوردستان و لە ئامێدی بە خاک دەسپێردرێت.

## ھونەری تەحسین تەھا
ئاوازەکانی ئەم ھونەرمەندە پتر لە ئاوازی میللی و کەلەپووری ھونەری نەتەوایەتی کوردەوە وەرگیرابوون و گیانی ژیانی گوند و لادێیان پێوە دیار بوو؛ ھەموویان لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ئەڤین و خۆشەویستییەوە سەریان ھەڵدابوو، زۆربەی ئەو ئاوازانەیشی لەسەر مەقامی بەیات دەگوتران، چونکە لەگەڵ دەنگە بەسۆزە‌کەی دەگونجا و لە مۆسیقازان و ئاوازدانەرەکانی کورد زۆر ڕای لە دڵشاد سەعید و ئەنوەر قەرەداغی بوو، لە گۆرانیبێژەکانیش زۆر ڕای لە محەممەد عارفی جزیری و تایەر تۆفیق و شەماڵ سائیب بوو.
ئەنوەر قەرەداغی لەبارەی تەحسین تەھا وتوویەتی: «بە ھونەرەکەی خزمەتێکی باشی بە ھونەری نەتەوەکەی کرد و توانیبووی شوێنی خۆی لەناو دڵی جەماوەرکەی بکاتەوە و ھەمیشە ھەوڵی داوە کە قورسایی خۆی بپارێزێت».

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:مەقامبێژ
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باکووری
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
بەرھەم حەسەن

**بەرھەم حەسەن** گۆرانیبێژێکی کوردە لەدایکبووی ساڵی ١٩٦٤ە لە شاری سلێمانی لە گەڕەکی دەرگەزین لەدایکبووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی چیا http://chia.se

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
عەزیز شاھڕۆخ

**عەزیز شاھرۆخ** ( لەدایک بووی ١٧ی خەرمانانی ١٣١٧ هەتاوی ) گۆرانیبێژ ، نووسەر و شاعیری کورد زمان و لەدایک بووی شاری مەهاباد لە پارێزگای ورمێ ڕۆژهەڵاتی کوردستانە . 

## ژیاننامە
عەزیز شاھرۆخ لە ساڵی ١٣١٧ ھەتاوی لە گەڕەکی «قەبران» (شەقامی وەفایی) لە شاری مەھاباد لە دایک بووە. خوێندنی لە ساڵی ١٣٤٠ی ھەتاوی تەواو کردووە و بووەتە مامۆستا، لە ساڵی ١٣٤٨ی ھەتاوی چالاکی ھونەری خۆی دەست پێ کردووە بەرھەمە ھونەرییەکانی ئەو ھونەرمەندە لە ٤٠ ئاڵبۆم پێک ھاتوە، کە بە ھاوکاری ماموستایانێک وەک، عەندەلیبی، موجتەبا میرزادە، سەعیدی فەرج پوری و مەھدی خەجەندی بە ڕێزی بەرھەمەکانی ئەو ھونەرمەندە زیاد بووە. عەزیز شاھرۆخ جگە لە گۆرانی فلکلۆری کوردەواری شێعری زۆربەی گۆرانییەکانی خۆی دەنوسێ، عەزیز شاھرۆخ جگە لە ھونەری گۆرانی، شێعریش دەنووسێت. بەرھەمی ئەشعاری عەزیز شاھرۆخ ئێستا چاپ و بڵاو نەکراوەتەوە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٠دا ئەدەبیانی زاراوەی کوردی کۆ کردووەتەوە کە بە پشتیوانی نێچیرڤان بارزانی لە دەسگای ئاراس چاپ و بڵاو کراوەتەوە. عەزیز شاھرۆخ بە دانانی کۆنسێرت لە وڵاتانی ئوروپایی موزیکی ڕەسەنی فلکلۆری کوردی بە گوێ جێھانیان ناساند.

## ڕێزلێنان
لەڕێکەوتی ١٨ی پووشپەڕی ١٣٩٨ هەتاوی لە کۆنگرەی جیهانیی کەسایەتییە ناودارەکانی کورد لە عەزیزی شاهڕۆخ رێزگیرا 

## بەرھەمەکان
* لە دەستی عیشق
* زەمانە
* ڕووناک
* بیرەوەری (یادوارە)

## سەرچاوەکان

* پەیجی عەزیر شاھرۆخ    
* عزیز شاهدخ ، هنرمندی که طمع تلخ فراموشی را می‌چشد
* وبگاه
* ماڵپەڕی چیا http://chia.se

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:خەڵکی مەھاباد
ئایشە شان

**ئایشە شان** (١٩٣٨ - ١٩٩٦) گۆرانیبێژی کوردی لەدایکبووی ئامەدە. لە مێژووی سەرھەڵدانی چاند و ھونەری کوردیدا ئایشە شان یەکێک بووە لەو کەسایەتییانەی کە لە دژی سیاسەتی کەمالیزم بوون لە باکووری کوردستان. ئەو بە شاژنی بێ تاج ناسراو بوو.

لە ساڵی ١٩٦٣، بۆیەکەمجار لە ئەستەمبوڵ قەوانێکی تۆمارکرد بەناوی ئەز خەزالم. بەهۆی فشار لەبەرامبەر هەڵوێستە سیاسییەکانیدا، ئایشە شان لە ساڵی ١٩٧٦ بەرەو ئەڵمانیا کۆچی کرد. 

لە ساڵی ١٩٩٦ بە نەخۆشی شێرپەنجە کۆچی دواییی کرد.

## ژیان
ئایشە شان، کە لەنێو کورداندا بە ئایشانا کورد، ئەیشە خان، ئایشانا عوسمان، ئایشانا عەلیش ناسراوە ساڵی ١٩٣٨ لە دیاربەکر لەدایک بوو. ناوی دایکی حاجیە خانم لە عەشیرەتی حاجی مستەفا بەگی ئەرزرۆمی و ناوی باوکی محەممەد عوسمان بوو. باوکی دەنگبێز بوو. 

ئایشە شا لە تەمەنێکی زوودا هاوسەرگیری کرد، هاوسەرەکەی ناوی شەوکەت توران بوو. ئەوان بەیەکەوە کچێکیان بەناوی یاسەمین بوو. ئەوان بەیەکەوە لە ماردین دەژیان، بەڵام کاتێک مێردەکەی هاوسەرگیریی دووەمی کرد ئەوا ئایشە شان ئەم بابەتەی پێ قبووڵ نەکراوە، هەربۆیە دەگەڕێتەوە ئامەد. 

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:خەڵکی ئامەد
ئالان عومەر

**ئالان عومەر** (١٩٧٥ لە سلێمانی - ) گۆرانیبێژ و ڕاگەیاندنکاری کوردە لە ساڵی ١٩٧٥ لە شاری سلێمانی لەدایک بووە و دەرچووی پەیمانگای پزیشکییە. لە ساڵی ٢٠٠١ یەکەم ئەلبۆمی بڵاودەکاتەوە و بەدوای ئەوەشدا لە ساڵی ٢٠٠٢ ئەلبۆمی دووھەمیشی دەداتەدەرەوە. ئێستا لە سوید دەژێت.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
شارام نازری

**شارام نازری** (؛ لەدایکبووی ١٨ی شوباتی ١٩٥٠) مۆسیقازانێکی دیاری بە ڕەچەڵەک کوردی خەڵکی کرماشانە، کە لە ھەردوو مۆسیقای کوردی و ئێرانیدا کاردەکات. لەگەڵ مۆسیقازانانی تری ئێرانی وەک جەلیل شەھناز، حوسێن عەلیزادە، جەلال زولفنوون، پەروێز مەشکاتیان، و فەرامەرز پایوەردا بەریەککەوتنی ھەبووە. ھەروەھا لەگەڵ حافزی کوڕیشیدا کاریکردووە.

نازری یەکەم مۆسیقازان بوو کە شیعری مەولانای ڕۆمی ھێنایە مۆسیقای فارسییەوە، و بووە ھۆی دروستبوونی نەریتی مۆسیقای سۆفیگەری لە ھەردوو مۆسیقای کوردی و مۆسیقای سونەتیی ئێرانیدا. *کریسچن ساینس مۆنیتەر* نازناوی «پاڤارۆتیی ئێران» ی داوەتێ.

## ژیان
وێنۆک|چەپ|نازری بە منداڵی
شارام نازری لە ١٨ی شوباتی ١٩٥٠، لە کۆڵانی یەخچاڵی گەڕەکی بەرزەدەماخی کرماشان، لە خێزانێکی کورددا لەدایکبووە کە ئاشنای شیعر و مۆسیقا بوون. لەلایەن دایکییەوە ئاشنای مۆسیقا و شیعر بووە؛ باوکیشی دەنگێکی خۆشی ھەبووە و لەگەڵ شارەزایی لە گۆشە و ڕەدیفەکانی میلۆدیی ئێرانی، سێتاریشی ژەنیوە. باوکی کەڵکی لە شێوازە پێشینەکان و گۆرانیبێژانی ئەو دەڤەرە وەرگرتووە، بە تایبەتیش «شێخ داوودی». مامۆستا پەروێز خان پوورنازری، ناسراو بە حاجی خان، گەورەی ئەو خێزانە بووە و لە قوتابییەکانی دەروێش خان و کۆلۆنێڵ وەزیری بووە. زۆربەی شارەزایانی مۆسیقای کرماشان لەسەر دەستی ئەو فێری نۆتە و مۆسیقای سونەتیی ئێرانی بوون. بەھۆی ئەمەوە شارام نازری توانی لە تەمەنی حەوت ساڵیدا یەکەم بەرنامەی ھونەریی خۆی لە ڕادیۆی کرماشان پێشکەش بکات. لە تەمەنی ١١ ساڵیشدا توانی چەند بەرنامەیەکی تری مۆسیقیی پێشکەش بکات.

## بڕێک لە ئالبۆمەکان
* دەنگی قسەی عیشق (١٩٨٠)
* بەھارانی ئاویەر (١٩٨٦)
* ئاوازی ئەساتیر، شێعری کوردی
* گوڵی سەدبەرگ، شێعری حافز و مەولانای ڕۆمی
* حەیرانی
* نەورۆز (ئەلبوم)
* شۆری ڕۆمی
* ئەمیر کەبیر

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی
* [ شارام نازری] لە ئۆڵمیوزیک
*پێرفۆرمانسی شارام نازری لە ٨٠٠ەم ساڵیادی مەولانای ڕۆمی (بی بی سی فارسی)

پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:مۆسیقای کوردی
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
فەتانە وەلیدی

**فەتانە وەلیدی** (١٩٥٣ لە سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان - ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ لە سنە) خانمە گۆرانیبێژێکی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. لە خوێندنگەی باڵای میوزیک لە تاران خوێندوویەتی و لە ساڵانی حەفتاکان لە ڕێگەی حەسەن کامکار، باوکی گرووپی کامگارەکان و محەممەد شەریف وەلیدیی باوکی خۆی، ئاشنای جیھانی مۆسیقا بووە. فەتانە ٥٦ گۆرانیی لە ڕادیۆی سنە و ڕادیۆی کوردیی کرماشان تۆمار کردووە، بەڵام تەنیا ئەلبوومێکی بە ناوی *بولبول* لە بەردەستدایە. بەھۆی باری نالەباری ژیان و نەخۆشیی دەروونییەوە ماوەی پیشەکەی زۆر نەبوو، بەڵام لەو تەمەنە کورتەی پیشەکەیدا بە کەسێکی گرنگ لە ھونەری مۆسیقای کوردی دادەنرێ چونکە یەکێک لە یەکەمین گۆرانیبێژانی ژنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە دواتر بووە ئیلھامبەخشی ژمارەیەک لە ھونەرمەندانی ژن و تەنانەت پیاوی تریش لە کوردستان.

## ژیاننامە
فەتانە محەممەد شەریف وەلیدی لە ساڵی ١٩٥٣ لە بنەماڵەیەکی ھونەری لە شاری سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە و ھەر لە منداڵییەوە تێکەڵی ھونەری مۆسیقا و ئاواز بووە و بە یەکێک لە ژنە ڕچەشکێنەکان لە مەیدانی ھونەر و مۆسیقای کوردی دادەنرێ. باوکی فەتانە گۆرانیبێژ بووە و کەمانی ژەنیوە. فەتانە ھەر لە منداڵییەوە لەلای حەسەن کامکار دەستی بە فێربوونی وانەکانی مۆسیقا کردووە و لە تەمەنی حەوت ساڵیشەوە دەستی بە وتنی گۆرانی کرد و لە ڕادیۆی سنە گۆرانییەکانی تۆمار دەکرد. بۆ ئەو سەردەمەی کۆمەڵگەی کوردی، وتنی گۆرانی تەنانەت بۆ پیاوانیش وەکو کارێکی نەشیاو سەیر دەکرا و، بەو ھۆیەوە فەتانە ڕووبەڕووی جۆرەھا توانج و تانە و کاری نەشیاو بوویەوە. چەندین چیرۆک و گێڕانەوە سەبارەت بە ھۆکاری دوورکەوتنەوەی فەتانە لە گۆرانی و مۆسیقا باس دەکرێن، بەڵام دیارترینیان چیرۆکێکی خۆشەویستییە کە بووەتە ھۆی خراپی دۆخی دەروونی بۆی.

فەتانە لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ و لە تەمەنی ٧٠ یان ٧١ ساڵیدا لە سنە وەفاتی کرد.

## دیسکۆگڕافی
فەتانە ٥٦ گۆرانیی وتووە، بەڵام تەنیا یەک ئەلبوومی بە ناوی *بولبول* بڵاو کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:ژنە گۆرانیبێژەکان
سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی

**سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی** (١٨٨٢ لە سنە - ٤ی شوباتی ١٩٣٧ لە سنە) گۆرانیبێژ و مەقامبێژێکی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. ڕەگەز و ڕیشەی بنەماڵەی سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی دەچێتەوە سەر سەید عەلی ھەمەدانی، برای بابا تاھیری ھەمەدانی شاعیری ناسراوی کورد.

## ژیان
عەلی ئەسغەر کوڕی سەید نیزامەدین کوڕی سەید جامی کوڕی سەید محەممەد جەواد کوڕی سەید ئیبراھیمە، لە ساڵی ١٨٨٢ لە گوندی سەڵوات ئاوای نزیک شاری سنە لەدایکبووە. نازناوی *کوردستانی*ش لە ناوی دا، مەبەست شار و پارێزگای سنەیە. لە تەمەنی نزیک ٢٠ ساڵی ھاوسەرگیری لەگەڵ ماھشەرەف خانم کردوە؛ بەرھەمی ھاوسەرگیرییان سێ کوڕ بە ناوەکانی عەبدولئەحەد، سەید مەسیح و سەید عەلی ئەسغەر، و دوو کچ بە ناوەکانی زارا و شەرافەت دەبێت.

سەید عەلی ئەسغەر لە ٤ی شوباتی ساڵی ١٩٣٧ کۆچی دوایی کردوە و لە گۆڕستانی سەڵوات ئاوا نێژراوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی سنە
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مۆسیقای کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
مەقامبێژ

**مەقامبێژ** مۆسیقارێکە کە لە بواری مەقام دا شارەزایی ھەیە و دەتوانێ لەم شارەزایییە بۆ گوتنی ئاواز بەھرە بگرێت. زۆرتر لەگەڵ مەقامبێژ دا ئامێرژەنێکیش ھەیە کە بە ئامێرەکەی جوابی مەقامبێژ دەداتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* مەقام
* مەقامبێژانی کورد
* گۆرانیبێژ
* ئامێری مۆسیقا
* ئامێرژەن

## سەرچاوەکان

پۆل:مەقامبێژان
پێڕستی گۆرانیبێژانی کورد

*گۆرانیبێژانی کورد* بەو گۆرانیبێژانە دەڵێن کە بە زمانی کوردی گۆرانییان گوتووە.

## ناوی گۆرانیبێژانی کورد
* هەردی سەلامی
* ئاوات بۆکانی
* ئایشە شان
* ئەسرین سەفەری
* ئیبراھیم خەیات
* ئیرج ڕەحمانپووڕ
* ئیسماعیل پیرخدری
* برایانی زێ زێ
* بەرھەم حەسەن
* بەھجەت یەحیا
* تایەر تۆفیق
* جەڵاڵ نەسیری
* حسەین شەریفی
* حەسەن دەرزی
* حەسەن زیرەک
* حەمە جەزا
* حیشمەتوڵڵا لوڕنەژاد
* خەلیل سەدیقی
* ڕەسوول بێزار گەردی
* ڕەشید فەیزنژاد
* زەکەریا عەبدوڵڵا
* زیاد ئەسعەد
* سمایل سەردەشتی
* سەرکەوت دەروێش
* سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی
* سەید قوڵی کشاوەرز
* سێوە
* شارام نازری
* شەماڵ سائیب
* شەھاب جەزایری
* شەھابەی ھەولێرێ
* عەباس کەمەندی
* عەدنان کەریم
* عەزیز شاھڕۆخ
* عەلائەدین باباشەھابی
* عەلی ئەکبەر مورادی
* عەلی خەندان
* عەلی عابدی
* عەلی مەردان
* عەلینەزەر مەنووچێھری
* فرەیدوون سەدیق
* فەرھاد زیرەک
* قادر سەیاحی
* کۆمسای
* کەریم کابان
* محەممەد ماملێ
* محەممەد غەفوور تاهیر
* مشکۆ
* مەزھەر خالەقی
* میرزا جەواد قازی
* ناسر ڕەزازی
* نەجمەدەین غوڵامی
* ھاشم نانەوازادەگان
* ھوشیار حەمەفەرەج
* ھۆشەنگ شگرف
* ھۆمەر دزەیی
* یەدوڵڵا ڕەحمانی
* عەبدوڵڵا ھەرکی
* عەلی ئەڤریکی

## سەرچاوەکان

* باکوری، "گورانیبیژە نەمرەکان"، بەشی یەکەم
* باکوری، "گورانیبیژە نەمرەکان"، بەشی دووەم

پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
گۆرانیبێژ

**گۆرانیبێژ** (بە ئینگلیزی: Singer) مۆسیقارێکە کە بە دەنگی خۆی مۆسیقا درووست دەکا. زۆرتر، مۆسیقار و ئامێرژەن لە گەڵ گۆرانیبێژ دا ھاوڕێیەتی دەکەن. ھەر چەند خەڵک زۆرتر بۆ خۆشی گۆرانی دەخوێنن، بەڵام تەنیکی گۆرانیبێژی، تێکەڵێک لە: ئامادەیی دەروونی و فێربوونی پڕۆفیشناڵە.

## ئەمانەش ببینە
* گۆرانیبێژانی کورد
* گۆرانیبێژانی فارس
* گۆرانیبێژانی عەرەب
* مەقامبێژ
* ئامێرژەن
* ئامێری مۆسیقا

پۆل:گۆرانیبێژی
تەموورە

چەپ|100px|وێنۆک|تەموورە
**تەموورە** (ھەروەھا *تەنبوور*، *تەموور*، *تەمبوور*، *تەمیرە یان تەمۊرە*) ناوی ئامێرێکی مۆسیقایە. ئەم سازە لە کاسەیەکی گەورەی باڵ درێژ پێکھاتووە کە چوار تاڵ ژێی بە سەردا تێدەپەڕێ و بە قامک دەژەنرێت. تەموورە سازێکی تایبەتی ئایینی یارسانە کە زۆرتر لە ناوچەکانی کرماشان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان باوە، شوێنکەوتووانی ئایینی یارسان وەک سازێکی پیرۆز لە بۆنە ئایینییەکاندا کەڵکی لێ وەردەگرن.

## ڕوانگەی جیاواز
دەوترێ کە تەموورە تەڵموور بووە کە بە واتای تەلێکە کە مووری پێ بکرێ واتە تەل+موور. موور شێوە ئاوازێکە بۆ شین گێڕی.
سەبارەت بە ناوی ئەم ئامێرە ڕوانگەی جیاواز ھەیە. لە "Grove Dictionary of Music" ھاتووە کە وشەی *تەموورە* لەگەڵ دەرباز بوونی زەمان بە وشەکانی پاندۆرا (Pandora)، پاندۆلا (Pandola) و ماندۆرا (Mandola) و ماندۆلا (Mandola) و ماندۆلین (Mandoline) دەر ھاتوە.

لە زمانی کوردی و لە ناو کوردان دا *تەموورە* بە چەن ئامێری جیاواز دەبێژرێت.
* لە باکووری کوردستان بە دیوان دەڵێن *تەموورە*.
* لە باشووری کوردستان لە ناو یارسان دا ئامێرێک ھەیە بە ناوی تەموورە.
* لە ناو کوردەکانی خوراسان دا بە دوو تار دەڵێن *تەموورە*.

## مێژووی تەموورە
بە سەرنجدان لەسەر ئەو پەیکەرە ژەنیارانەی لە ئیلام دۆزراوەتەوە تێ دەگەین کە مێژووی بوونی ئەم ئامێرە دەگاتە زۆرتر لە ٥٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا. ھەڵبەت ئەو سازە ھەر دیار نییە چ سازێکە؛ بەڵام لە تەموورە دەچێ
بە شێوەیەکی گشتی، لە بەڵگە مێژوویییەکان دا لە ٧ جۆر *تەموورە* ناو براوە:
# تەموورەی شێروانی
# تەموورەی خوراسانی
# تەموورەی بەغدادی یان مەزانی
# تەموورەی تورکی
# تەموورەی دوو تەلی، لە ئامێرگەلی سەرەتایییە و لە باکووری ئافریقا دەژەنرێت.
# نای تەموورە، کە بە کەمان دەژەنرێت.
# تەموورەی مەراکەشی، کە ٧ تەلی ھەیە.

فارابی لە کتێبی «الموسیقی الکبیر» لە تەموورەی بەغدادی و تەموورەی خوراسانی ناو دەبات.

## ژەنیارانی تەموورە
* تاھیر یاروەیسی
* چەنگیز فەرمانی
* خەسرەو نەزەری
* دەرویش ئەمیر حەیاتی
* سەید جەلالەدین محەممەدیان
* سەید خەلیل عالینەژاد
* سەید وەلی حسەینی
* عەلی ئەکبەر مورادی
* کاکە ئەڵا موراد حەمیدی
* فەراز کاویانی

## مەقامەکانی تەموورە

شێخ ئەمیری، سەحەری، عابدینی، باباناوسی، سارۆخانی، چەپی، قەتار، شاخوشین، جڵەوشاھی، فەتاح پاشایی، ھەڵپەڕکێ، تەرز

ژەنراوەکانی سەید خەلیل عالی نژاد کە ھێشتا بەر گوێی خەڵک نەکەوتووە، لە دوامین ئاسەوارەکانی زنجیرەی عیرفانی- ھونەری کوردستانە کە تێیدا دابی کۆن و داھێنانی نوێ بە شێوەیەکی سیحراوی یەکانگیر بووە.

## دروستکەرانی تەموورە
* ئەسەدوڵای فەرمانی دانیشتووی گەھوارە لە بەناوبانگترین دروستکەرانی تەموورە بوو کە لە سەردەمی قاجارەوە تا ئێستا بەم کارە پەرژاوە.
* سەعید زوننووری لە شاری سەحنە

## ئەمانەش ببینە
* ئامێری مۆسیقا
* تەموورەی یارسان
* دوو تار
* دیوان

## سەرچاوەکان

:fa:تنبور

پۆل:تەموورە
پۆل:پارێزگای لوڕستان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
کۆساری

**خدر محەممەد ڕەشید** ناسراو بە **کۆساری** (١٩٦٧ – ١٩٩٣) شاعیرێکی کوردی خەڵکی ڕانیە بوو کۆساری یەکێک لە شاعیرە جیھادییەکانی بزووتنەوەی ئیسلامی کوردستان بوو. ئەو بە دیارترین شاعیری جیھادیی باشووری کوردستان دادەنرێت، کە بۆ ماوەی زیاتر لە دەیەیەک، بە شیعرەکانی، گڕووتینی دابووە ھێرشە چەکدارییەکانی بزووتنەوەی ئیسلامی، سەرەتا دژ بە ڕژێمی بەعس و دواتریش لە شەڕ و ململانێ نێوخۆیییەکاندا بوو

## ژیان
کۆساری لە ساڵی ١٩٦٧ لە گەڕەکی قەڵات لە شاری ڕانیە لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٦ خێزانی پێکەوە ناوە و بووە بە خاوەنی کچ و کوڕێک بەناوەکانی «بەنان و شەیدا». لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٧ یەکەم ھەڵبەستی خۆی دەنووسێت بە ناوی (نیگاری خودان)، ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە ڕاپەڕینە مەزنەکەی ساڵی ١٩٩١دا، و لە بڵندگۆی مزگەوتی گەورەی ڕانیە ھەڵبەستە پڕ لە جۆش و خرۆشەکانی بەسەر جەماوەری ڕاپەڕیودا دەخوێندەوە. لە ساڵی ١٩٩١ ھەندێک لە ھەڵبەستەکانی لە کاسێتێکدا بە دەنگی خۆی بە ناوی (سەدای کۆساری) تۆمار دەکات، بەشی دووەمی لە سالی ١٩٩٣ بڵاوکردەوە. ساڵی ١٩٩٢ ماوەیەک سەرگەرمی نووسین و پێشکەشکردنی بەرنامەی کۆمەڵایەتی توانج ئامێزی «لێرە و لەوێ» بووە لە تەلەڤیزیۆنی بزووتنەوەی ئیسلامی لە ڕانیە، دیوانێکی ھەیە کە دوای خۆی چاپکراوە بەناوی بوڕکانی شیعر لە قەسیدەکانی *مانگگیران*، *قەڵەمی ڕاستگۆ*، *پرسە*.

## مردن
لە دوانیوەڕۆی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣ و لە تەمەنی ٢٦ ساڵیدا لە ناو ماڵەکانی (ڕەسواجیان)ی گوندی (زەنگڵان)ی دەڤەری پشدەرەڕەقەی سەر بە ناحیەی سەنگەسەر، بە دەستڕێژی گوللە دەکوژرێت، پاشان لە گۆڕستانی کێوەڕەشی ڕانیە بە خاک سپێردراوە. لە بارەی کوشتنی کۆسارییەوە، عەبدوڵڵا وەرتێ، گوتەبێژی فەرمیی بزووتنەوەی ئیسلامیی و ھاوڕێی کۆساریی شاعیر ڕای گەیاند: «خدر کۆساری، پێشمەرگە و کادیرێکی چالاکی بزووتنەوەی ئیسلامیی بوو، ساڵی ١٩٩٣ لە گوندی ماخوبزنان لە ناوچەی پشدەر، لەلایەن ھێزێکی یەکێتییەوە لە ماڵێکدا دەستگیر کرا و زوڵم و ستەمێکی زۆری لێ کرا، چونکە بە دیلی شەھیدیان کرد.»

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:مردووانی ١٩٩٣
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان
پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی