open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جەیدن ماڕتێڵ

**جەیدن مارتێڵ** (؛ لەدایکبووی ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣)، پێشتر **جەیدن لیبەرھەر** ()، ئەکتەرێکی ئەمریکییە. ڕۆڵی بیڵ دێنبرۆوی گێڕاوە لە ھەر دوو بەشەکانی فیلمی *It* کە لە ڕۆمانی ستێفن کینگەوە وەرگیراون. ھەروەھا لە فیلمی ڕازئامێزی *[[چەقۆکان دەرکەن]]* (٢٠١٩) و ڕۆڵی سەرەکی گێڕاوە لە کورتە زنجیرەی *Defending Jacob* (٢٠٢٠).

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
کریستۆفەر پلەمەر

**ئارسەر کریستۆفەر ئۆرم پلەمەر** (١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٩ – ٥ی شوباتی ٢٠٢١) ئەکتەرێکی شانۆ، تەلەڤیزیۆن و سینەمای کەنەدی بوو کەوا بۆ ماوەی زیاتر لە شەست ساڵی کارکرد و یەکەمین فیلمی Stage Struck لە ساڵی ١٩٥٨ دەرچوو.

پلەمەر بۆ ڕۆڵی کاپتن جۆرج ڤان تراپ لە فیلمی The Sound of Music (١٩٦٥) دەناسرێەوە، و ھەروەھا چەندین کەسایەتی مێژوویی بەرجەستە کردووە وەک ئیپڕاتۆر کۆمۆدس لە *The Fall of the Roman Empire* (١٩٦٤)، ئارسەر وێڵسلی لە فیلمی *Waterloo* (١٩٧٠)، ڕودیارد کیلپینگ لە فیلمی *The Man* *Who Would Be King* (١٩٧٥), مایک واڵاس لە فیلمی The Insider (١٩٩٩)م لیۆ تۆڵستۆی لە فیلمی The Last Station (٢٠٠٩)، کایزەر ویلەمی دووەم لە فیلمی *The Exception* (٢٠١٦) و جۆن پۆڵ گێتی لە فیلمی *All the Money in the World* (٢٠١٧).

پلەمەر لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا بۆ فیلمی *Beginners* (٢٠١٠) خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەری پشتگیریکار بردەوە کەوا ئەم دەستکەوتە کردە بە تەمەنترین ئەکتەر کە ببێتە براوەی خەڵاتێکی ئۆسکاری نواندن، دواتر لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا جارێکی تری بۆ فیلمی *All the Money in the World* ئەمەش کردییە بە تەمەنترین پاڵێوراوی ھەمان بەش.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیستەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان
پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا
پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی
پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە تۆرۆنتۆوە
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری جینی و شاشەی کەنەدی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بافتا
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕۆحی سەربەخۆ بۆ باشترین ئەکتەری پشتگیریکاری پیاو
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری سەرەکی لە کورتەزنجیرەیەک یان فیلمێک
پۆل:نمایشکردنی نایاب لەلایەن ئەکتەرە پیاوەکان لە ڕۆلی پشتگریکار لەسەر شاشە و براوەی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەران
پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر
فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی تۆرنتۆ

**فیستیڤاڵی فیلمی تۆرنتۆ** فیستیڤاڵێکی ساڵانەیە تایبەت بە فیلمە کەوا یەکێکیشە لەو فیستیڤاڵانەی زۆرترین ئامادەبووی ھەیە کە بە ٤٨٠ ھەزار کەسی ساڵانە دەخەملێنرێت. فیستیڤاڵەکە گرینگی تایبەتی زۆری ھەیە بەوپێیەی یەکەمین فیستیڤاڵی گەورەیە و زۆرجاریش براوەکانی ھەمان براوەی خەڵاتەکانی ئۆسکار دەبن. ئامانجی فیستیڤاڵەکە لە زاری ڕێکخەرانییەوە بۆ ئەوەیە گۆڕانکاری لە شێوازی بیرکردنەوەی خەڵک بکەن کاتێ سەیری فیلمێک دەکەن.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
ئیدی پاتەرسن

**ئیدی پاتەرسن** خانمەکتەرێکی ئەمریکییە کەوا بە ڕۆڵە کۆمێدیاکانی لە ھەردوو زنجیرەی Partners و Vince Principals دەناسرێتەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
گوندستانی چایپاساری باکوور

**گوندستانی چایپاساری باکوور** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **دوو** گوندستانی ناوچەی بازەرگان لە شارستانی ماکۆ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قوشە.

## دانیشتوان
بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٤٧١٧) کەس و (٢٣٦٦)نێر و (٤٣٥١)مێ و (٨٠٣)خێزان پێکھاتووە. دانیشتوانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە کورد و کەمینەی لە ئازەری پێکھاتووە. 
* دانیشتوانی ئەم گوندەوارە لە نەتەوەی کورد پێکھاتووە.
* ئەم گوندەوارەیە لە (٢٤) گوند پێکھاتووە و سەرجەمیان کوردن.

## دابەشی کارگێڕی
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:

* قوش (ناوەند)
* ئیخلخان
* بیری
* پەنچەرلی
* تاژدو
* حاجو
* حاجی حەسەن، ماکۆ
* دارک
* سورک
* شورک
* عەجەمی
* عەلوحاجی
* عەلی فەراش
* قشڵاقی نەعمو
* قشڵاقی دوومان
* قەڵاچوغ، ماکۆ
* کولیکی تازە
* کولیکی کۆن
* گرک، ماکۆ
* گەدالی
* گوڵالی
* مەڵحەم
* موس
* وەلی کەندی

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ
* گوندستانی ساری سو

## پەراوێزەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «چایپاسار شمالی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ماکۆ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
ڕیکی لیندھۆم

**ئێریکا لیندھۆم** (لەدایکبووی ٥ی ئازاری ١٩٧٩) خانمەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە. ئەو بە ڕۆڵەکانی لە زنجیرە کۆمێدیەکانی *Garfunkel و Oates*, *Gilmore Girls*, *House*, *The Big Bang Theory* دەناسرێتەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ژنە کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی پێنسیلڤانیا
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان
کەی کاڵان

**کەی کاڵان** (لەدایکبووی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦) خانمەکتەر و نووسەرێکی ئەمریکییە کەوا بە ڕۆڵی دایکی کلارک کێنت/سوپەڕمان دەناسرێتەوە لە زنجیرەی *Lois & Clark: The New Adventures of Superman*.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
لۆرێنزۆ ئۆرسێتی

**لۆرێنزۆ ئۆرسێتی** (بە ئیتالیایی: Lorenzo Orsetti) (١٩٨٦ – ٢٠١٩) ھەروەھا ناسراو بە **تێکۆشەر پڵنگ** لاوێکی ئیتالیایی بوو کە بۆ پاراستنی ڕۆژاوا چووە ڕیزی ھێزەکانی یەپەگەوە. تێکۆشەر لە مانگی مارسی ساڵی ٢٠١٩دا لە کاتێکدا لە باغووز خەریکی شەڕ لەگەڵ داعش بوو کوژرا. تەرمەکەی برایەوە بۆ ئیتالیا و لە مەراسمێکدا بە خاک سپێردرا. ئاڵای یەپەگە خرایە سەر تابووتەکەی و دروشمی بژی کوردستان و بژی بەرخۆدانا یەپەگە درا لە مەراسیمەکەیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:یەکەکانی پاراستنی گەل
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
وێنەگرتنی تاک کامێرا

alt=|وێنۆک|وێنەیەک کە شێوازی دانانەوەی تاک کامێرا نیشاندەدات.
**وێنەگرتنی تاک کامێرا** یان شێوازی **بەرھەمھێنانی تاک کامێرا** () ڕێگەیەکی وێنەگرتنی فیلم و بەرھەمھێنانی ڤیدیۆیە.
وێنەگرتنی تاک کامێرا لە سەرەتای سەدەی بیستەم لە سەردەمی فیلمە کلاسیکەکانی ھۆڵیوودەوە بەکارھاتووە و بووەتە شێوازێکی ستاندارد بۆ سینەما؛ تەلەڤیزیۆن و زۆرجار لە بەرھەمە فرە کامێراکانیش ھەر بەکاردێت.

## وەسف
لەم ئامادەکارییەدا، ھەردوو گرتەکان و گۆشەکانی جیاوازی کامێرا بە ھەمان کامێرا دەگیرێن، یان چەندین کامێرا ئاڕاستەی یەک ئاڕاستە دەکەن، کە دەگوازرێنەوە و دووبارە ڕێکدەخرێنەوە بۆ بەدەستھێنانی ھەر گرتەیەکی نوێ یان گۆشەیەکی نوێ. ئەگەر دیمەنێک لە نێوان ئەکتەری A و ئەکتەری B ببڕدرێت، ئەوا دەرھێنەر سەرەتا کامێراکە ئاڕاستەی A دەکات و بەشێک یان ھەموو دیمەنەکە لەو گۆشەیەوە نمایش دەکات، پاشان کامێراکە دەجوڵێنێت بۆ ئەوەی ئاماژە بە B بکات، دووبارە ڕووناکی دەکاتەوە، پاشان دیمەنەکە لەم گۆشەیەوە نمایش دەکات. پاشان دەتوانرێت بڕیارەکان لە کاتی پرۆسەی دەستکاریکردنی دوای بەرھەمھێناندا بدرێت کاتێک لە دیمەنەکەدا ھەموو گرتەیەک بەکاردەھێنرێت، و کەی لە نێوان دوو گۆشەدا (یان زیاتر لە دوو گۆشە) ببڕدرێت. ئەمەش ڕێگە دەدات بە لابردنی بەشێک لە دیمەنەکە ئەگەر ھەست بکرێت دیمەنەکە زۆر درێژە. لە کرداردا، ھەندێک جار دوو کامێرا بەکاردەھێنرێن کە لە ھەمان گۆشەوە وێنە دەگرن: یەکێکیان بۆ گرتنی گرتەیەکی مامناوەند، و ئەوی دیکەش وێنەیەکی نزیک لە کاتی ھەمان وێنەدا.

لە بەرامبەردا، ڕێکخستنی چەند کامێرایەک پێکدێت لە چەندین کامێرا کە ڕێکخراون بۆ گرتنی ھەموو گۆشە جیاوازەکانی کامێرا بۆ دیمەنێک لە یەک کاتدا، و دەبێت سێتەکە ڕووناک بکرێتەوە بۆ ئەوەی ھەموو ڕێکخستنەکانی کامێرا بە ھاوکات لەخۆ بگرێت. بەرھەمھێنانی چەند کامێرایەک بە گشتی تۆمارکردنی ڤیدیۆ خێراتر بەرھەم دەھێنێت بەڵام کەمتر ھەمەچەشن، لەکاتێکدا ڕێکخستنی تاکە کامێرا کاتێکی زیاتر دەخایەنێت بەڵام کۆنترۆڵی زیاتر بەسەر ھەر گرتەیەکدا دەدات بە دەرھێنەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنیکە سینەمایییەکان
عەبدولڕەزاق نایف

**عەبدولڕەزاق نایف** (١٩٣٤ – ١٠ی تەممووزی ١٩٧٨) کەسایەتیی سەربازی و ئەفسەرێکی عێراقی بوو، کە ماوەیەکی کەم وەک سەرۆکوەزیرانی عێراق لە ساڵی ١٩٦٨ دەستبەکاربوو تا ئەوکاتەی پلەکەی لێوەرگیرایەوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی وتاری Abd ar-Razzaq an-Naif، دوایین دەستکارییەکان لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
فڕانک ئۆز

**فڕانک ئۆز** (بەناوی **فڕانک ڕیچارد ئۆزنوۆیچ** لەدایکبووە؛ لەدایکبووی ٢٥ی ئایاری ١٩٤٤) ئەکتەر، دەرھێنەر و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە. دیاترین کاری بریتییە لە ڕۆڵی یۆدا لە زنجیرە فیلمەکانی جەنگی ئەستێرەکان.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
ڕایان جۆنسن

**ڕایان کڕەیگ جۆنسن** (لەدایکببووی ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) دەرھێنەرێکی فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ئەمریکییە.

جۆنسن بەو کارانەی دەناسرێتەوە کەوا خۆی کاری دەرھێنان و نووسینی بۆ کردوون کە بریتین لە فیلمەکانی Lopper (٢٠١٢)، Star Wars: The Last Jedi (٢٠١٧) و چەقۆکان دەرکەن (٢٠١٩).

دیاترین کاریشی لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا بریتیە لە دەرھێنانی سێ ئەڵقەی زنجیرەی گۆڕانی خراپ. بۆ ئەڵقەی "Fifty-One" جۆنسن بە باشترین دەرھێنەری تەلەڤیزیۆنی دیاریکرا لە ساڵی ٢٠١٣ بەپێی سەندیکای دەرھێنەرانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی زانستی خەیاڵی
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ویلایەتی میریلاند
پۆل:خەڵکی شاری سیلڤەر سپرینگ لە ویلایەتی میریلاند
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فێستیڤاڵی فیلمی سەندانس
کوردانی پاکستان

**کوردانی پاکستان** مەبەست لە ئەو کوردانەن کە لە پاکستان نیشتەجێببوون کە بەڕەسەن کوردن. زۆرینەیان کۆچبەربوون لەکاتی جەنگی کەنداو واتە داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراقەوە لەساڵی ١٩٩٠.

## دیمۆگرافی
نزیکەی ٤٠٠٠ کورد، کە خەڵکی ڕەسەنی باشووری کوردستان بوون، لەسەرەتاکانی ١٩٩٠ کۆچیانکرد بەرەو پاکستان ئەمەش لەپێناو ڕزگاربوونیان لەشەڕی کەنداو. ژمارەیەکیان لە ئیسلامئاباد، کەراچی وە کویتە نیشتەجێبوون. تا ٢٠١٣ نزیکەی ٢٤٠ کوردی عێراقی ھێشتا لەپاکستان دەژیان. زۆرینەیان لەپەناگەکانی کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران نیشتەجێبوون کەلەلایەن پاکستانەوە سەرپەرشتی دەکرێت. لەنێویشاندا گەنجانێکیان تێدا ھەلکەوتووە کە لەپاکستانەوە لەدایکبوون. دوای تێپەڕبوونی چەندساڵێک ھەر لەلایەن دەستەی کۆمیسیاری یون ئێنەوە بەشێک لەو پەنابەرانە دەبردرێنە ئەورووپا و باکووری ئەمریکا.

لەبەرئەوەی پاکستان واژووری لەسەر ڕێککەوتننامەی ١٩٥١ی تایبەت بەپەنابەران نەکرد، بۆیە کوردەکانی پاکستان بێبەشبوون لەوەرگرتنی مافی ھاوڵاتیبوونی پاکستان. لەبەرئەوەی بەڕێگایەکی نائاسایی ھاتبوون ئەوا ڕەوشی کوردەکان لەپاکستان زۆر باشنەبووە، ڕووبەڕووی ئاستەنگی ئابووری و کۆمەڵایەتی، دۆزینەوەی کار، تەندرووستی و خزمەتگووزارییەکانی دیکە بوونەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:پاکستانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
جۆڵایی

**جۆڵایی** بە ئامێرێک دەگوترێت کە بۆ دروونی شمەک، قاڵی، جاجم، زەنگاڵ، بووزوو، پۆپەشمین و بەرماڵ و ھتد کەڵکی لێ وەردەگیرێ. جۆڵا ئەو کەسەیە کە جۆڵایی دەکات و لە مەرەز و خوری کەڵک وەردەگرێ.

جۆڵایی مێژوویەکی کۆنی لە کوردستاندا ھەیە و زۆر وشەی تایبەت بەم ئامێرە ھەن کە چیدیکە بەکار ناھێندرێن. ھەندێک لەم وشانە ئەمانەن: خەرەک، دووخ، دەففە، مەکووک، ساکین، سەرکڵاوە و شە. پێشتر رانک و چۆخە، کەوا و پانتۆڵیش بە جۆڵایی دروست دەکران.

## وشەڕەتناسی
وشەی جۆڵایی وا زاندراوە کە لە وشەی جاڵەوە دێت کە بە واتای ساڕێژبوونە. وەک دەڵێن «بەردێک جاڵە بووە» واتا بەردێک بەر بووەتەوە. وشەی جاڵجاڵۆکەش دەتوانێ ھەر لە ئەو بنەڕەتەوە ھاتبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:داھێنانە میسرییەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتی ھان
پۆل:مەکینەکان
سەعدوون حەممادی

**سەعدوون حەممادی** (٢٢ی حوزەیرانی ١٩٣٠ – ١٤ی ئازاری ٢٠٠٧) کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، ماوەیەکی کورت لەسەردەمی سەرۆکایەتی سەددام حوسێن بوو بە سەرۆکوەزیرانی عێراق لە ئازار تاکوو ئەیلوولی ١٩٩١. سەعدون جێگای سەددامی گرتەوە وەک سەرۆکوەزیران ئەمەش ئەوکاتەبوو کە سەددام لەژێر فشاری چاکسازیکردندابوو.

حەممادی لەدایکبووی کەربەلابوو و شیعەبوو. لە ساڵانی چلەکان پەیوەندی بە حیزبی بەعس کرد. لەساڵی ١٩٥٦، دکتۆرای لەئابووری بەدەستھێنا لەزانکۆی ویسکۆنسن مادیسۆن. حەممادی ماوەیەک وەک وەزیری نەوت کاربەدەستبووە، ھەروەھا لەساڵانی ١٩٧٤ تاکوو ١٩٨٣ وەزیری دەرەوە بووە. حەممادی لەماوەی ١٩٨٣ بۆ ١٩٩٠ و پاشان لە ١٩٩٦ تاکوو کەوتنی بەغدا لە ٢٠٠٣ ئەوا سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران (پەرلەمان) ی عێراق بوو.

حەممادی لەدوای گرتنی بەغدا لەلایەن ئەمریکاوە، ماوەی ٩ مانگ لەزیندایی ئەمریکییەکان مایەوە. دواتر لە شووباتی ٢٠٠٤ ئازادکرا و گواسترایەوە بۆ قەتەر و لەوێ چارەسەری تەندرووستی بۆکرا. لە ١٤ی ئازاری ٢٠٠٧، لە نەخۆشخانەیەک لەئەڵمانیا بەنەخۆشی شێرپەنجەی خوێن مرد.

## سەرچاوەکان
* وتاری سەعدوون حەممادی لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ٢٤ی تشرینی یەکەم ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجەی خوێن
پۆل:شیعە عێراقییەکان
تەنکی عەمبارکردن

وێنۆک|تەنکی عەمبارکردنێک لە پاڵاوتگەی کەلەک کە توانای عەمبارکردنی ٣٠٠٠ م٣ لە شلەی سووتەمەنی ھەیە .
**تەنکی عەمبارکردن** کۆنتەینەرێکە یاخود دەتوانین بلێین جۆرە تەنکیەکی پیشەسازیە بەکاردێت بۆ ھەڵگرتن و عەمبارکردنی شلە و گاز و ھەوای پەستێنراو لە ژێر پلەی گەرم و ساردا بۆ ماوەیەکی کەم یا درێژ.

تەنکی عەمبارکردن بەشێوەیەکی گشتی درووست دەکرێت بۆ ھەڵگرتنی شلە وەک بەرھەمە نەوتیەکان، کیمیاویەکان، ئاو و شیر. زۆرکاتیش پەستانێکی ئەوتۆیان لەسەر نیە. تەنکی عەمبارکردن بە گشتی شێوەیەکی لوولەکی داخراویان ھەیە کە بە ئەستوونی لەگەڵ زەوی جێگیر دەکرێن بۆ ھەلگرتنی بەرھەمە شلەمەنیەکان.

## جۆر و شێوە
تەنکی عەمبارکردن چەند جۆر و شێوەیەکیان ھەیە لەوانە:
* ستونی یان ئاسۆیی.
* سەر کراوە یان سەر داخراو (جگە لە ھەندێک جۆر لە ناوەوەش سەرێکی جوڵاویان ھەیە Floating Roof).
* سەر زەوی یان ژێرزەوی (ھەندێک جار راستەوخۆ لەسەر زەوی جێگیر ناکرێن بەڵکو بەھۆی بناغەیەکی ئاسنی یان کۆنکریتی لەسەر زەوی دادەنرێت).
* لوولەکی یان گۆی.
* لە بەرگ گیراو یان بێ بەرگ.
* بن: رێک یا چەماوە یا قووچەکی.
* گەڕۆک: وەک ئەو تەنکیانەی لەسەر بارگەڵگرەکان جێگیر دەکرێن و پێیان دەوترێ تەنکەر.

ھەریەک لەمجۆرانە بەپێی جۆری ئەو ماددەیەی کە تێیدایە ھەڵدەگیرێت؛ جۆر و شێوەکەی دیاری دەکرێت. بۆ نموونە لە پاڵاوتگەکان تەنکی عەمبارکردنی گازی LPG شیوەی لوولەکی ئاسۆییە کە کۆتایییەکانیان بە شێوەی نیوە بازنەیییە، تەنکی عەمبارکردنی بەنزین شێوە لوولەکی ستوونیە بە سەر داخراوی یا سەر کراوەیی جگە لەوەی سەرێکی تری ھەیە (Floating Roof) کە لەگەل ئاستی شلەکە لەناو تەنکیەکە بەرز و نزم دەبێتەوە.

بەگشتی لە پاڵاوتگەکان تەنکی عەمبارکردنەکان لەسەر زەوین و شێوەی لوولەکی ستوونیان ھەیە، زۆریشیان سەرەکانیان داخراون Fixed Roof. بەڵام ھەندێک جار پێویست دەکات لە ناو تەنکیەکە سەرێکی تر دابنرێت کە توانای جووڵەی ھەبێت (Floating Roof) لەگەڵ ئاستی شلەکەی ناوی، ئەمەش بۆ پاراستن لە دیاردەی بەھەڵم بوون و کەمکردنەوەی ئەگەری گڕگرتن.

زۆر کات لە کاتی ھەبوونی سەری جوڵاوو لەناو تەنکیەکان سەرەکەی سەرەوە لادەبرێت و تەنھا ئەو سەرە دەمێنێتەوە کە توانای جووڵەی ھەیە، بەم جۆرە دەوترێت سەر جوڵاوی دەرەکی External Floating Roof.
وێنۆک|پشاندانێکی سادەی تەنکی عەمبارکردن لە جۆری سەر داخراو کە لە ناوەوەش سەرێکی تری جوڵاوی ھەیە

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* https://en.wikipedia.org/wiki/Storage_tank
زانکۆی بۆشاییی نێونەتەوەیی

**زانکۆی بۆشاییی نێونەتەوەیی** زانکۆیەکە کە لە ساڵی ١٩٨٦ لە وڵاتی فەڕەنسا دامەزرا.

## گرنگیدان
ئەو زانکۆیە گرنگی تایبەت بە بواری بۆشایی ئاسمان دەدات و جێی دەکەوێتە یلکریچ نزیک ستراسبۆرگ. ھەتا ساڵی ٢٠١٧ نزیکی ٤٬٦٠٠ قوتابی لەو زانکۆیە لە بوارەکانی فەلسەفەی دەستەبەرکردن و تاقیکردنەوەی کردارییە بۆشایییەکانیان خوێندووە.

## سەرچاوەکان
* وێبگەی فەرمی
* زانیاری دەربارەی زانکۆکە

پۆل:زانکۆکانی فەڕەنسا
گوندستانی ساری سو

**گوندستانی ساری سو** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **دوو** گوندستانی ناوچەی بازەرگان لە شارستانی ماکۆ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی میلانە.

## دانیشتوان
بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٣٤١٧) کەس و (١٧١٧)نێر و (١٧٠٠)مێ و (٦٥٩)خێزان پێکھاتووە. دانیشتوانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە کورد و کەمینەی لە ئازەری پێکھاتووە. 
* دانیشتوانی ئەم گوندەوارە لە نەتەوەی کورد پێکھاتووە.
* ئەم گوندەوارەیە لە (١٢) گوند پێکھاتووە و سەرجەمیان کوردن.

## دابەشی کارگێڕی
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:

* میلان، ماکۆ (ناوەند)
* تازەکەند، ماکۆ
* تەختەدوز
* حەسۆشیری
* خەرمان، ماکۆ
* شائاوا
* قوری شکاک
* کارێزی خواروو
* کارێزی سەروو
* یارم قەیەی خواروو
* یارم قەیەی سەروو
* یارم قەیەی ناوەڕاست

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ
* گوندستانی چایپاساری باکوور

## پەراوێزەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «ساری سو»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ماکۆ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
مونسوریاو

**مونسوریاو** ( ; ) پایتەختی پارێزگای من-ا-لوآرە لە وڵاتی فەڕەنسایە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٤٤٧ کەسە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی لووڤر

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا
ئیلھام ئەحمەد

**ئیلھام ئەحمەد** کەسایەتی سیاسیی ڕۆژاوای کوردستانیە، خەڵکی عەفرینە. لەئێستادا ھاوسەرۆکی دەستەی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سووریای دیموکرات. لەدوای ھێرشەکانی ٢٠١٩ی تورکیا بۆسەر ڕۆژاوا، ئیلھام لە کۆنگرێسی ئەمریکا بەڵگەی کۆمەڵکووژی کوردانی ڕۆژاوای لەلایەن تورکیا و ھاوپەیمانەکانی خستەڕوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی عەفرین
پۆل:سیاسەتوانە کوردەکانی سووریا
پۆل:سیاسەتوانەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
قەرەتەپە، ماکۆ

**قەرەتەپە** گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چایپاساری باشوور، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

**قەرەتەپە** ناوەندی گوندستانی چایپاساری باشوورە.

## ناو

## جوگرافیا

**قەرەتەپە** ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی مەحمودئاغول. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی یەعقوبەلی کەندی.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی ئۆلەننەر. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی گامیز.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٨٧٤) کەس و (٢١٨) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە لە ھەردوو نەتەوەی ئازەری و کوردەکانن.
* بە ھەردوو زمانی ئازەری و کوردی (کرمانجی) دەدوێن.

## ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (شیعە و سوننە)ن.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ
* قەرەتەپە، ساینقەڵا
* قەرەتەپە، مەرگە

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ماکۆ
ماکۆ
ماکۆ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ھەزاع مەنسووری

چەپ|200px

ْ**ھەزاح عەلی مەنسوری** یەکەمین کەشتیوانی بۆشایی ئیماراتییە، لە چوارچێوەی بەرنامەی ئیمارات بۆ ڕوانگەکردنی بۆشایی ئاسمان. بەسەرپەرشتی محەممەد کوڕی راشدی ئال مەکتوم، جێگری سەرۆکی دەوڵەتی ئیمارات و دادگەری شاری دوبەی.

## یەکەمین کەشتیوانی ئیماراتی لە بۆشایی
لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٩، ناوەندی محەممەدی کوڕی راشد بۆ بواری بۆشایی ڕای گەیاند کە ھەزاح مەنسوری بۆ کرداری ئەنجامدانی چوونی بۆ ئامێری وێستگەی بۆشایی نێودەوڵەتی ھەڵبژێردراوە، کە ئەوەش دەبێتە یەکەمین ئیماراتی و سێیەمین عەرەب کە بچنە بۆشایی ئاسمان و ھەزاحیش یەکەمین عەرەبە بچێتە ناو وێستگەی بۆشایی نێودەوڵەتی لەبەر ئەوەی عەرەبەکانی پێشتر پێش دروستبوونی وێستگەی نێودەوڵەتی چوونەتە بۆشایی. ھەزاح ٨ ڕۆژ کە دەکاتە ١١٬٣٤١ خولەک لە وێستگەی بۆشایی مایەوە و لەگەڵ ٢ کەشتیوانی ئەمریکی و ڕووسی لە وێستگەی بۆشایی دەوڵەتی ڕووسیا ھەڵدران بۆ وێستگەی نێودەوڵەتی.

## سەرچاوەکان
* ڕاگەیاندنی ھەڵبژاردنی کەشتیوانی ئیماراتی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:زیندووان
شاوە

وێنۆک 

**شاوە ** () بە تۆرمەیەک لە باڵندەی قاچدرێژ دەوترێ کە بە زۆری لە ناو قامیشەڵان و نزیکی ئاودا دەژین. شاوەکان بە زۆربەی وڵاتەکاندا بڵاوەیان کردووە و چەندین جۆریشیان لە کوردستان دەژین. لەوانە شاوەی گۆم، واقی شەو، شاوەسپیلکە و شاوەشینەن. 

## سەرچاوە
* بەحری، ئەحمەد، (2001)، فەرھەنگی باڵندە، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر.

پۆل:شاوەکان
پۆل:مەلەکانی کوردستان
میلان، ماکۆ

**میلان** گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی ساری سو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

**میلان** ناوەندی گوندستانی ساری سوە.

## ناو

## جوگرافیا

**میلان** ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی خەرمان. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی سەنگەر.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی حەسۆشیری. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی کشمیش تەپە.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٤٦٧) کەس و (٨٩) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان لە نەتەوەی کوردن.
* بە زمانی کوردی شێوەزاری کرمانجی دەدوێن.

## ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ماکۆ
ماکۆ
ماکۆ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کوردانە

**کوردانە** ئەلبومێکی مۆسیقای سدیق تەعریفە، کە لە ٨ گۆرانی پێکھاتووە. لەلایەن گرووپی کامکاران ئاوازی بۆ دانراوە و لەم ئەلبومەدا لە شیعرەکانی ھێمن، وەفایی، تاھیر بەگی جاف و ئەحمەدی کۆر کەڵک وەرگیراوە.

## پێڕستی گۆرانییەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەلبومە کوردییەکان
جۆری یەکەمی شەکرە

**جۆری یەکەمی شەکرە** کە ناسراوە بە شەکرەی لەرزۆکە شەپلەی مناڵان، جۆرێکە لە شەکرە کە برێکی زۆر کەم یان ھیچ لە ئەنسولین دروست نابێت لە لایەن پەنکریاسەوە. ئەنسولین ھۆرمۆنێکی پێویستە بۆ لەشی مرۆڤ تاوەکو توانای بەکار ھێنانی شەکری ناو خوێنی ھەبێت. پێش چارەسەر کردن ئەنجامی ئەم نەخۆشیە دەبێتە ھۆکارەک کە شەکر لە ناو خوێن زۆر بێت لە لەشی کەسەکە. نیشانە دیارەکانی ئەم نەخۆشیە میز کردنی زۆر و برسی بوون و توێنی بوون و کێش کەم کردن. ھەندێک نیشانەی تر وەک بینینت ناساف ئەکات و ماندووبوونت زیاد دەکات و توانای برین چاک بوونەوەی خراپ دەبێت لە لەش. ئەم نیشانانە پاش ماوەیەکی کەم دەر دەکەون.
وێنۆک
وێنۆک|
ھۆکاری توشبوون دیار نیە بەلام ھۆکارە باوەر پێکراوەکە کۆمەلە ھۆکاری جیناتی و سروشتی/ژینگەیی گرتۆتەوە. ھۆکاری مەترسی توشبوون ئەوەیە کەسێک لە خێزانەکەت نەخۆشیەکەی ھەبێت. ھۆکارێکی دیش تێک شکاندنی ئۆتۆئمیونی خانە دووەمەکانی ئنسۆلین درووستکەرەکان. ناسینەوەی شەکرە بە سەیرکردنی بڕی شەکریە لە ناو خوێن. جۆری یەکەمی شەکرە جیاواز دەکرێت لە جۆری دووەم بە تێست کردنی بوونی ئۆتۆ ئەنتیبەدی.

ھیچ شێوازەکی دیاری کراو نیە بۆ چارە کردنی ئەم نەخۆشیە، بەلام وتراوە بە دەرزی ئەنسولین لێدان مرۆڤەکە ئەتوانێ ڕزگاری ببێت و ئامۆژگاری ئەکرێت بە خواردنێکی رۆتینی گونجاو و وەرزش کردن. گەر چارەسەر نەکرێت شەکرە لە پاش ماوەیەک کەس نەخۆش تووشی نەخۆشی دڵ دەبێت ھەروەھا تووشی جەڵتە، تێکچوونی گورچیلە و چاو دەبێت.

بەڵام ئەم جۆرە شەکرەیە ٥–١٠٪ نەخۆشی شەکرە دەگرێتەوە. دیار نیە چەند کەس ئەم نەخۆشیەی ھەیە، بەڵام دەگوترێت کە ساڵانە ٨٠٬٠٠٠ مناڵ تووشی دەبێت. لە ئەمریکا رێژەی تووشبوو یەک کەسە لە ھەر سێ مڵیۆن کەسدا! ئەم نەخۆشیە بەزۆری لە منداڵ و گەنجان دەر ئەکەوێت.

## نیشانەی جۆری ١ شەکرە
نیشانە کلاسیکیەکانی شەکرە زۆری میز کردنو تێنوێتیو برسێتیو خەو نەھاتنو کێش دابەزین دەگرێتەوە. ١٢٪ خەڵک کە جۆری ١ شەکرەی ھەیە توشی خەمۆکی ئەبن.

نەخۆشەکانی جۆری یەکەمی شەکرە بە زۆری توشی شەکزەی (ketoacidosis) ئەبن٫ نیشانەکانی (ketoacidosis) پێستی وشک و ھەناسەی خێراو میزو تێنوێتی زۆرو رشانەوەو زگ ئێشە لە خۆ دەگرێت.

نزیکەی ٦٪ خەڵک کە جۆری ١ شەکرەی ھەیە ھەروەھا توشی زگ ئێشە ئەبن. بەڵام زۆرینەی کات لە نیشانەی ھەرس کردن دەرناکەوێت. تێکەڵ بوونی پەیوەندی نێوان نەخۆشی زگ و جۆری ١ شەکرە دەبێتە ھۆکارێک بۆ زیاد کردنی مەترسی مردن و retinopathy. ئەم پەوەندیەش دروست ئەبێت بەھۆی تێکەڵ بوونی ئەو دوو جیناتەوە ھەروەھا پیس بوون و خواردنی خراپ دەبێتە ھۆکارەک بۆ زگ ئێشە و گەر شەکرەشی ھەبێت.

خەڵکی توشبوو بە شەکرە جۆری ١ زۆرینەی کات بڕی شەکر لە لەشیا کەم و زیاددەکات. ئەمەش ھۆکاری دیار نییەو پەی دەوترێ شەکرەی ناجێگیر بەڵام لەوانەیە ئەمە جار جار لەبەر hyperglycemia یان ketoacidosis ھەندێک جاریش لەبەر hypoglycemia.

شەکرە جۆری ١ لقە بە alopecia areata.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شەکرە
کۆنیشانەی ڕیخۆڵەی ھەستیار

**کۆنیشانەی ڕیخۆڵەی ھەستیار** یان **گرژەکۆڵۆن** تێکچوونێکی فرمانی ھەرسەکۆئەندامە کە جیادەکرێتەوە بە کۆمەڵێک نیشانە کە زیاتر باون بە ئازاری سک، بای سک، و گۆڕانی شێوازی پیساییکردن. ئەم نیشانانە دەکرێت ڕووبدەن بە ماوەیەکی درێژ، ھەندێکجار بۆ چەندین ساڵ. گرژەکۆڵۆن دەکرێت کاریگەری نەرێنی بکاتە سەر کواڵێتی ژیان و لەوانەشە ببێتە ھۆی دواکەوتن بۆ قوتابخانە، کار، یاخود کەمبوونەوەی بەرھەمداری لە کاردا. تێکچوونەکانی وەک دڵەڕاوکێ، خەمۆکیی گەورە، و کۆنیشانی ماندووێتیی درێژخایەن باون لەنێو نەخۆشانی گرژەکۆڵۆن.

ھۆیەکانی گرژەکۆڵۆن دەکرێت فرەلایەن بێت. بیردۆزەکان بریتین لە تێکەڵەیەک لە کێشەکانی تەوەرەی ھەرس-مێشک، گۆڕان لە جووڵەی ھەرس، فرەھەستیاری ئەندامەکان، تەشەناکان بە زیادەگەشەی بەکتریای ڕیخۆڵەباریکەشەوە، دەمارەگوێزەرەوەکان، ھۆکارە بۆماوەیییەکان، و ھەستیاری خۆراک. دەستپێکەکەی لەوانەیە دنە بدرێت بەھۆی گوشاری ڕووداوێکی ژیان، یان تەشەنایەکی ڕیخۆڵە. کە لەدۆخی دووھەمیاندا، پێیدەوترێت کۆنیشانی ڕیخۆڵەی ھەستیاری پاش-تەشەنا.

دەستنیشانکردن لەسەر بنەمای نیشانەکان دەبێت لە نەبوونی خەسڵەتە نیگەرانکەرەکان و پاش ئەوەی دۆخە مەترسیدارەکانی تریش بەلاوەنرابن. خەسڵەتە یاخود «زەنگە» نیگەرانکەرەکان ئەمانە دەگرێتەوە؛ دەستپێکی نەخۆشییەکە دوای تەمەنی ٥٠ ساڵی، دابەزینی کێش، خوێن لە پیسایی، یان پێشینەی خێزانی بۆ نەخۆشیی ھەوکردنی ڕیخۆڵە. ئەو دۆخانەی تر کە دەکرێت ھاوشێوە دەربکەون بریتین لە نەخۆشی گەنم، کۆڵۆنەھەوکردنی مایکڕۆسکۆپی، نەخۆشیی ھەوکردنی ڕیخۆڵە، بەدھەرسیی ترشی زراو، و شێرپەنجەی کۆڵۆن.

چارەسەری کۆنیشانەی ڕیخۆڵەی ھەستیار ئامانجی باشترکردنی نیشانەکانە لە ڕێگەی گۆڕانکاری لە ڕژێمی خۆراک، دەرمان، پڕۆبایۆتیک، و ڕاوێژی پزیشکی. گۆڕانکاری لە ڕژێمی خۆراک، زیادکردنی بڕی ڕیشاڵی تواوە دەگرێتەوە لە خۆراکدا یان پەیڕەوکردنی «low-FODMAP». دەرمانەکانی وەک لۆپێرەماید بۆ سکچوون و شلکەرەوەکانیش بۆ قەبزی سوودیان دەبێت. دژەخەمۆکییەکان، ھەتا بە ژەمی کەمیش، دەتوانن نیشانە و ئازارەکان کەمبکەنەوە. ھەروەھا زانیاریدان بە نەخۆش و پەیوەندییەکی بەھێزی دکتۆر-نەخۆش بنچینەن بۆ چارەسەر.

وا بڕوادەکرێت نزیکەی ١٠–١٥٪ ی دانیشتووانی وڵاتانی پێشکەوتوو کارتێکراوبن بە گرژەکۆڵۆن.بەربڵاوییەکەی دەگۆڕێت لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر (١٫١٪ - ٤٥٪) بەھەمان شێوە پێوەرەکانی پێناسەکردنیشی؛ ھەرچۆنێک بێت کۆکردنەوەی ئەنجامەکانی چەند توێژینەوەیەک بە ١١٫٢٪ دەیخەمڵێنن. ئەم نەخۆشییە زیاتر باوە لە ئەمریکای باشوور و بە ڕێژەیەکی کەمتر باوە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا. لە جیھانی ڕۆژاواییدا، دوو ھێندە باوترە لەنێوان ژناندا وەک لە پیاوان و بە ئاسایی لە خوار تەمەنی ٤٥ ساڵییەوە ڕوودەدات. بەڵام لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ژنان ئەگەری تووشبوونیان زیاتر نییە لە پیاوەکانیان، کە دەرخەری ڕێژەی کەمتری ژنانی تووشبووە لەو ناوچانەدا. ھەروەھا بەڵگە ھەیە کە پیاوان لە ئەمریکای باشوور، ئاسیای باشوور، و ئەفریقا بەراورد بە ژنەکانیان ھەمان ئەگەری تووشبوونیان ھەیە بە نەخۆشییەکە ئەگەر زیاتر نەبێت. نەخۆشییەکە وا دەردەکەوێت کەمتر باو بێت لەگەڵ بەساڵاچووندا. کۆنیشانەی ڕیخۆڵەی ھەستیار تەمەنی پێشبینیکراو کەم ناکاتەوە یاخود سەرناکێشێت بۆ نەخۆشیی مەترسیدار. یەکەم وەسفکردنی نەخۆشییەکە لە ساڵی ١٨٢٠ بوو، بەڵام ئەم دەستەواژەیەی ئێستا کۆنیشانەی ڕیخۆڵەی ھەستیار ھاتە بەکارھێنان لە ١٩٤٤ دا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئێشی سک
پۆل:نەخۆشییەکانی ھەرس
نەخۆشیی گورچیلە

**نەخۆشیی گورچیلە** یان **نەخۆشیی کلیە** کە بە **وردە گورچیلە** ناسراوە نەخۆشی یان تێکچوونی گوچیلکەکانە. هەوکردنی گورچیلە (به ئینگلیزی: nephritis) جۆرێکی ئەم نەخۆشییەیە کە به پێی شوێنی هەوکردنەکە، چەن جۆری جیاوازی هەیە. هەوکردن به تاقیکرنەوەی خوێن پێی دەزانرێت. نەفرەوسەس (به ئینگلیزی: nephrosis) جۆرێکی تری نەخۆشیی گورچیلکەکانە کە پەیوەست نییە بە ھەوکردنەوە. زۆربەی کات نەخۆشیی گورچیلە دەبێتە ھۆی لەدەستدانی کارەکانی گورچیلە و ئەگەر گورچیلەکان بە تەواوی لە کار بکەون نشستیی گورچیلە بە دیدەکرێت. نشستیی گورچیلە بە قۆناغی-کۆتاییھاتنی نەخۆشیی گورچیلە دەدەنرێت کە تەنھا چارەسەری دیالیزە یان گواستنەوەی گورچیلەیە.

## ھۆکارەکان
وێنۆک|مردن بەھۆی نەخۆشیی گورچیلە لە میلیۆن کەس لە ٢٠١٢
ھۆکارەکانی *نەخۆشیی گورچیلە* بریتیە لە دانانی ئمینۆگڵۆبوولین ئەی دژەتەن لەناو گلۆمەرولوس. بەرێوەبەرایەتی ئازارکوژ. کەمبوونەوەی ئۆکسیدایسەی زانتاین. ژەھراویەتی بریکاری چارەسەرکردن بە مادەی کیمیاوی. *حاڵەتەدرێژخایەن* بریتین لە فشادی خوێنی بەرز. مەللیتوسی شەکرە. ھتد.

## دەستنیشانکردنی نەخۆشی
بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشیی گورچیلکەکان:
* مێژووی پزیشکی وەربگیدردێت
* تاقیکردنەوەی جەستەی
* تاقیکردنەوەی میز
* ئەلترەساوندی کلیە

## سەرچاوەکان
*
لێدانی دڵ بە ناتەواوی

وێنۆک|ھێلکاری دڵ ECG، کە لێدانی دڵێک بەنائاسایی پشان دەدات.
**ئەریتیمیا** یان ناسراو بە (**ئەریتیمیا** یان **دیسرسمیا** یاخود بە **لێدانی دڵ بەنارێکی**) کۆمەڵە ھۆکارێکی نەخۆشین کە دەبنە ھۆی لێدانی دڵ بە شێوەیەکی ناتەواو، یان وا لە دڵ ئەکات بە شێوەیەکی خێراتر یان ھێواشتر لە سروشتی خۆی لێ بدات. لێدانی دڵ بە شێوەیەکی سروشی لە نێوان ٦٠ بۆ١٠٠ بەڵام گەر لە ١٠٠ لێدان/خولەک زیاد بکات ئەوە مانای ئەوەیە لێدانی دڵی لە سروشتی خۆی زیادی کردوە ئەم حاڵەتە ناسراوە بە (تاککاردیا) لە کەسێکی پێگەیشتوو، بەڵام گەر لێدانی دڵ لە ٦٠ لێدان/خولەک کەمتر بوو ئەوا لێدانی دڵ کەمی کردۆتەوە وە ناسراوە بە (برادیکاردیا). زۆر جۆر لە ئەریسمیا نیشانەی دیاریان نیە، بەڵام کاتێک ھۆکارەکان بەدیار دەکەون لەوانەیە توشی پالپتێیشن بن (لێدانی دڵ بە خێرایەکی زۆر) یان ھەست کردن بە لێنەدانی دڵ لە یەک ترپە، ھەندەک نیشانەی ترسناکیشی ھەیە بۆ نمونە (سەر سوران، لەخۆچون، ھەناسە تەنگی یان ئازار لە سیەکان. زۆربەی جۆرەکانی ئەنیمیا ترسناک نین، بەڵام ئەم نەخۆشیە لەوانەیە وا لە دڵ بکات کەوا توشی کێشە بێت بۆ نمونە (جەڵتە، نشستی دڵ). ھەندێ جاریش مردن لە نەخۆشیە  زۆر خەتەرەکانی دڵ .

چوار جۆری سەرەکی لە ئەرینمیا ھەیە ئەوایش ترپەی زیاد (ئێکسترا بیتس)، سوپراڤەنتریکوەل، تاکیکاردیەس، ڤێنتریکیولا. ئەرینمیاس دروست دەبن بەھۆی تێکچون سیستەمی گەیاندنی کارەبا لە دڵ کە زۆرجاریش ئەگەری ھەیە لە منداڵان دروست بێت بەلام دەگمەنە، پێوەری لێدانی دڵ جیاوازە لە منداڵێکەوە بۆ منداڵێکی تر بە ھۆی جیاوازی تەمەن، چەند جۆرە پشکنینێک ھەیە کە دەتوانین نەخۆشیەکەی پێ دیار کەین بۆ نمونە (ئیلێکترۆکاردیۆگرام) ECG و (ھۆڵتەر مۆنتەر).

زۆربەی جۆرەکانی ئەرینمیا بە شێوەیەکی باش چارەسەر دەکرێن، لە وانەیە چارەسەرەکان ئەمانە بگرێتەوە، دەرمان یاخود نەشتەرگەری دانانی ھەنگاو دروستکەر، دەرمانەکان وەک داخەری بێتا یان ھەندێ جۆری دەرمان کە کار لە گەرانەوەی لێدانی دڵ ئەکات بۆ باری سروشتی خۆی وەکو پرۆکەینەماید.

گەر دەرمانەکان بە شێوەیەکی درێژخایەن بەکارھێنران ئەوا ئەگەری هەیە توشی کاریگەری لاوەکی ببیت ، باشترە لە ژێر رێنمایی پسپۆر دەرمان بەکاربهێنی ھەرچی چاندنی ھەنگاو دروستکەرە بە نەشتەرگەری تەنھا بۆ ئەم حاڵەتانەیە کە لێدانی دڵ تێیدا ھێواشە و هەندێ حالەتی تایبەتیش وە ئەو کەسانەی کە لێدانی دڵیان ناتەواوە دەبێ خوێن تەنککەر (بڵەد سینەر) بخۆن لە ژێر رێنمایی پزیشک بۆ کەم کردنەوەی ئەگەری توشبوون بە نەخۆشی، وە ئەو کەسانەی توشی نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە دەبن و نەخۆشیە خەتەرەکان بە تایبەت دەبێ بە خێرایی چارەسەر بکرێن لەرێگەی تاسانی کارەبایی کۆنترۆلکراو لە شێوەی کاردیۆڤێرژن یان دیفیلیبرەیشن.

ئەسیمیا توشی ملیۆنان کەس دەبێ ساڵانە، لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوور لە ساڵی ٢٠١٤ نەخۆشی گرژ بوونی گوێچکەڵەکانی دڵ نزیکەی %٣ دانیشتوان توش بوون. نزیکەی١١٢٠٠٠ کەس بەھۆی نەخۆشی دڵەوە گیانیان لە دەست داوە لە ساڵی ٢٠١٣ ڕێژەکە زیادی کردوە بە بەراورد لەگەڵ ساڵانی ١٩٩٠ کە ژمارەکەی ٢٩٠٠٠ کەس بوو. نیوەی ھۆکارەکانی مردن بەم نەخۆشییە بریتییە لە راوەستانی لێدانی دڵی لە ناکاوە وە هۆکاری %١٥مردنەکانە بە شێوەیەکی جیھانی. %٨٠ حاڵەتەکانی راوەستانی لێدانی دڵ بە لەناکاوی بەھۆی لێدانی دڵە بە شێوەیەکی نارێک و پێک زیاتر بەهۆی جەلتەی دڵەوە روودەدات و هەندێجار  نەخۆشیەکی دڵ کاتێ دەگاتە تێکجوونێکی خەتەری کارەبایی دڵ و نەخۆشەکە حالی خراپ دەبێت! ئەم نەخۆشییە لەوانەیە لە ھەموو تەمەنێک ڕووبدات بەڵام لە لای بەتەمەنەکان ئەگەری زیاترە بەلام گەر هەر نەخۆشیەکی دڵی هەبێ دەبێ بە راوێژی پزیشکی دڵ جارەسەری بکات . 

## سەرچاوەکان
نەخۆشیی خوێنبەری کۆرۆنەری

وێنۆک
**نەخۆشیی خوێنبەری کۆرۆنەری** واتە کەمی جوڵە یان تەوژمی خوێن بەرەو ماسوولکەکانی دڵ بەھۆی کەڵەکەبوونی چەورییە مادەکان لە ناو خوێنبەرەکانی دڵ.یەکێکە لە باوترین و کوشندەترین نەخوشییەکانی دڵ لە جیھاندا. جۆرەکانی بریتین لە جێگیر، ناجێگیر، جەڵتەی دڵ، وەستانی دڵ. یەکێک لە نیشانە باوەکانی ئازاری سینگە، کە لەوانەیە بگوازرێتەوە بۆ شان، پشت، گەروو، شەویلگە، باسک. ھەندێکجار وەکو دڵە کزە دەردەکەوێت. بەزۆری نیشانەکانی نەخۆشییەکە لە کاتی ڕاھێنانکردن دەردەکەون و کەمتر لە دەقەیەک دەخایەنێتن، و باشتر دەبن لە کاتی حەسانەوە. ھەناسە تەنگیش لەوانەیە لە نەخۆشەکە دەربکەویت بەڵام ھەندێیک جار ھیچ نیشانەیەک بەدەر ناکەوێت. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا جەڵدەی دڵ وەکو یەکەم نیشانەیە؛ و سستبونی دڵ و نارێکی لێدانەکانی دڵ نیشانەی ترن.

ھۆکارەکانی توشبوون ئەمانە دەگرێتەوە: بەرزی پەستانی خوێن، جگەرە کێشان، نەخۆشی شەکرە، کەمی ڕاھێنان، قەڵەوی، زۆری ڕێژەی کولیسترۆڵ لە خوێندا، خەمۆکی، زۆر خواردنەوەی ئەلکھول.

چەند ڕێگایەک ھەن بۆ کەمکردنەوەی توشبوون بە نەخۆشی خوێنبەری کۆڕۆنەری لەوانە: خۆراکی تەندروست، ڕۆژانە وەرزشکردن، پاراستنی کێشی لەش بە شێوەیەکی تەندروست، و جگەرە نەکێشان. ھەندێک جار دەرمان بۆ نەخۆشی شەکرە، بەرزی کۆلیسترۆڵ، بەرزی پەستانی خوێن بەکاردەھێندرێت.

لە ساڵی ٢٠١٥، ئەم نەخۆشییە توشی ١١٠ ملیۆن کەس بوو، و بووە ھۆی مردنی ٨٫٩ ملیون کەس. بە ڕێژەی ١٥٫٦٪ ھۆی مردنەکاندادەنرێت ھەر بۆیەش یە کێکە لە باوترین ھۆکارەکانی مردن لە جیھان.

## نیشانەکان
بەردەوامی ئازاری سینگ کە بەھۆی چالاکی و دوای خواردن و لە ھەندێک کاتی تر بە جۆری جێگیری نەخۆشییەکە دادەنرێت کە پەیوەندی ھەیە بە تەسکبوونی خوێنبەرەکانی دڵ. جۆری ناجێگیری نەخۆشییەکە لەوانەیە ببێتە ھۆی جەڵدەی دڵ.

## مەترسییەکانی تووشبوون
نەخۆشی خوێنبەری کۆرۆنەری چەند ھۆکارێکی دیاریکراوی ھەیە کە ڕێگەخۆشکەرن بە توشبوون لەوانە:
* بەرزی پەستانی خوێن
* جگەرەکێشان
* نەخۆشی شەکرە
* کەمی وەرزشکردن
* قەڵەوی
* بەرزی ڕێژەی کۆلیسترۆڵ لە خوێندا
* بۆماوەیی

نیوەی حاڵەتەکان بەھۆی بۆماوەیییە. جگەرەکێشان و قەڵەوی بە ڕێژەی ٣٦٪ و ٢٠٪ ی حاڵەتەکانە، یەک بەدوای یەک. کێشانی یەک جگەرە لە ڕۆژێکدا ئەگەری تووشبوون دووھێند دەکات. کەمی وەرزشکردن بە ڕێژەی ١٢–٧٪ حالەتەکان دادەنرێ.

## خۆپاراستن
دەتوانین خۆمان لە سەرووی ٩٠٪ نەخۆشییەکانی دڵ بپارێزین ئەگەر لە مەترسییەکانی توشبوون بە دووربین. خۆ پاراستنەکە پێکدێت لە:
* وەرزشکردن بەپێی پێویست
* کەمکردنەوەی کێشی لەش
* چارەسەرکردنی بەرزی پەستانی خوێن
* خواردنی تەندروست
* کەمکردنی ڕێژەی کۆلیسترۆڵ
* جگەرە نەکێشان

وەرزشکردن بە ڕێژەی ٢٥٪ توشبوون کەمدەکاتەوە.

خۆراکی پڕ لە میوەو سەوزەوات ھەلی توشبوون بە نەخۆشی و مردن کەم دەکەنەوە.گۆشت نەخۆرەکان کەمتر توشی نەخۆشی دڵ دەبن، لەبەر ئەوەی بە ڕێژەیەکی زۆر میوەو سەوزەوات دەخۆن.

خواردنی چەند جۆرێک لە چەورییەکان ڕێخۆشکەرە بۆ ڕەقبوونی خوێنبەرەکان کە ئەمەش ئەگەری توشبوون بە نەخۆشی خوێنبەری کۆرۆنەری زیاد دەکات.

## چارەسەر
چەند ڕێگەیەک ھەن بۆ چارەسەری نەخۆشییەکە لەوانە:
* گۆرینی شێوازی ژیان
* (دەرمان بۆ نموونە (دەرمانی کەمکردنی کۆلیسترۆڵ
* نەشتەرگەری باڵوون
* نەشتەرگەری گەرانەوەی سووری خوێن بو باری ئاسایی

### ئەسپرین
لەو کەسانەی کە پێشتر توشی نەخوشی دڵ نەبوون، ئەسپرین ئەگەری جەڵدەی دڵ کەم دەکاتەوە بەڵام کارناکاتە سەر مەترسی مردن. ئەمچارەسەرە تەنھا بو ئەو کەسانەیە کە ئەگەری زۆری توشبونیان ھەبێ وەکو ئەوانەی تەمەنیان لە سەروو ٩٠ ساڵە. ھەروەھا ئەو گەنجانەی بەرزی پەستانی خوێن، شەکرە یان جگەرە کێشن دەتوانن ئەم چارەسەرە بەکاربێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەخۆشیی دڵ
تای ماڵتا

**تای ماڵتا** (بە ئینگلیزی: Brucellosis) نەخۆشییەکی بەکتریاییە کە لە گیانلەبەر دروست دەبێت ودەگواسرێتەوە بۆ مرۆڤ بە تایەکی سەخت دەردەکەوێت. بە خواردنی شیر و گۆشتی نەکووڵاو تووشی مرۆڤ دەبێت. ئەم نەخۆشییە دەردەکەوێت بە تایەکی سەخت و ئازاری ماسوولکەو ھاوبەشەکانی ھێسک.

## چارەسەر
چارەسەری تای مالتا بریتییە لە سێ دژە زیندە (دۆکسیسکلینە، ریفامپین، ستریبتۆماسین)، پێویستن بۆ نەھێشتنی دروست بوونی نەخۆشی درێژ خایەن.

## سەرچاوەکان

* https://www.healthline.com/health/brucellosis
* https://www.webmd.com/a-to-z-guides/brucellosis-symptoms-treatment
* https://web.archive.org/web/20191013111930/https://emedicine.medscape.com/article/213430-treatment

پۆل:چەکی زیندەیی
ساخیی دەروون

**ساخیی دەروونی** () تەندروستی دەرونی شاردراوەتەوە لە ژێر پەردەیەکی پر لە جیاوازی. ئێستا کاتی ئەوەیە بە روونی ئاشنا بکرێت. ئەو رێژەیەش کە ئازار دەکێشن و بۆتە ئەرکی سەرشان بۆ تاکەکەس و خێزان لە کۆمەڵگادا. لەو ساڵانەی کۆتایی جیھان زیاتر ئاگادارە لەو ئەرکە گەورەی سەبارەت بە تەندروستی دەروونی. دەتوانین گۆرانکاریەک بکەین لە رێگای ئەوزانیاریانەی کەوا ئێستا بەردەستە و جێبەجێیان بکەین. پێویستە ئێمە پاڵپشت بین لە وەبەرھێنانەکانمان لە تەندروستی دەروونی و ئێستا جێبەجێیان بکەین.

پێویستە دابین کردنی خزمەت گوزاری پێویستی لەتوانا ھەبێ، چارەسەرکردن لەگەڵ پشتگیری بۆ ڕێژەیەکی زۆری خەڵک کەنزیکەی٤٥٠میلیۆن خەڵک زیاتر توشی ناڕێکی بیروھۆشیدەبن کە لە ئێستادا توشی دەبن لە: ئەو خزمەتگوزاریانەی کاریگەرن.

**چ جۆرە وەبەرھێنانەک ؟**

وەبەرھێنان بە پارە لەگەڵ سەرچاوەی دەستی کار. بەشێکی زۆری بودجەی نێودەولەتی پێویستە بۆ بەرەو پێش چوونی خزمەتگوزاری تایبەت بە تەندروستی دەروونی. لە ھەمانکاتدا زیاتر دەستی کار پێویستە یارمەتی دابین بکات بۆ ئەوانەی نەخۆشی دەروونیان ھەیە ھەروەھا ببێتە پشگیری بۆ تەندروستی دەروونی ولات، بە تایبەت ئەوانەی سەرچاوەیەکی دیاریکراویان ھەیە پێویستە چەند پلان و یاسایەکی تایبەت دابنێن بۆ پاڵپشت کردن و یارمەتیدانی تەندروستی دەروونی.

**کێ پێویستە وەبەرھێنان بکات؟**

ھەموان پێویستە لەسەرمان ئەوەبکەین کەحەز لەوشتەدەکا بۆگەشە پێدانی تەندروستی و کۆمەڵگا. ئەمەش ئەوانە دەگرێتەوە بۆ نموونە ڕێکخراوە ێودەوڵەتیەکان و پارێزەری سەرەتایی و ئاژانسەکانی حکوومەت.

## تەندرووستی دەروونی
تەندروستی دەروونی زۆر زیاترە لە بەشێک لە ناتەواوی دەروونی. لە لایەنی ئەرێنی تەندروستی دەروونی جەختی لەسەرکراوەتەوە لە who.int کە دەستور دەگرێتەوە. تەندروستیبریتیە لە تەواوی و ڕێک و پێکی فیزیایی و دەرونی کۆمەڵگایی نەک لە نەبونی ناتەواوی.

بابەتی تەندروستی دەروونی پێکھاتوە لە ھەست کردن بە باشی تەندروستی تاکەکەس و تەندروستی سەربەخۆی و توانست و باوەڕ بەخۆبوون ھەروەھا توانای ناسینەوەی بەھرەکانو توانای بیرکردنەوە و ھەست کردن. ھەروەھا ناسراوە بەباشی لەکۆمەڵگا کە تاک بتوانێ تاوانەکانی خۆی بناسێتەوە ھەروەھا تێکەڵی بکا لەگەڵ پاشۆکاوی لەژیان و کارکردنھەروەھا تێکەڵەیەک لەژیانی ڕۆژانە و کۆمەڵگا. تەندروستی دەروونی دەربارەی ئەوەیە کە وادەکات توانستی تاکەکەس بەنرختربێ وایان لێبکات ئەو خەون و ئامانجانەی ھەیانەبەدەستی بێنن. تەندروستی دەروونی دەبێت بابەتێکی بایەخپێدراوبێ بۆ ھەموو تاکێک نەک بەتەنھا بۆ ئەوکەسانەی کە بەدەستیەوە دەناڵێنن.

## چی بکرێت
* ھەموو تاکێک دەتوانێ تەندروستی باشتر بکات.
* ڕێگریکردن لە تەندروستی زگماکی.
* ڕێگری لە خۆ کوشتن.
* ڕێگری لە خواردمادە کھولیەکان.
* خەمۆکی.
* ھەستکردن بە شکست.
* دواکەوتنی گەشەی مێشک.
* مافی مرۆڤ.
* گەشکە.

## سەرچاوەکان
https://www.who.int/mental_health/media/investing_mnh.pdf

پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:کەمتوانی
نەخۆشیی تایرۆید

**نەخۆشی تایرۆیدە رژێن** حاڵەتێکی پزیشکیە کە کار دەکاتە سەر کاری تایرۆیدە رژێن. ھەردوو پلی تایرۆیدە رژێن دەکەونە خوارەوەی قورگ، تایرۆیدە رژێن ھەردوو ھۆرمۆنی سایرۆکسین، سایرۆنینی سیانە یۆد بەرھەمدێنێت کە بە ناو لولەی خوێندا دەروات بۆ ئەوەی کاری ئەندامەکان رێکبخات، واتا دەردانی ناوەکییە. ئەم ھۆرمۆنانە یارمەتی گەشەی زۆر لە کۆئەندامەکانی لەش دەدەن بۆ نمونە گەشەکردنی ساوا و گەشەکردنی مندالی، ھەروەھا وزە رێکدەخات.

پێنج جۆری نەخۆشی تایرۆید ھەیە و ھەر پێنجی نیشانەی تایبەت بە خۆی ھەیە
# کەم بەرھەمھێنانی تایرۆیدە ھۆرمۆن: بە ھۆی کەم بوونی ھۆرمۆنی تایرۆید
# زێدەڕۆیی لە بەرھەمھێنانی تایرۆیدە ھۆرمۆن: بە ھۆی زۆر بوونی ھۆرمۆنی تایرۆید
# ملی (نیسدێڵی): گەورە بوونی بروانە
# پەنام: کە لەوانەیە شێرپەنجەیی بێت یان نەبێت
# ژێر بینگەیی زێدەرۆیی یان کەمی بەرمھێنانێ تایرۆید
نیشانەکان:

نیشانەکان جیاوازە لە تایرۆیدی چالاک و تایرۆیدی سست وەکو لە خوارەوە بە دیار دەکەوێ

کەم بەرھەمھێنانێ تایرۆیدە ھۆرمۆنەکان

-کەمی وزە

-زیادبوونی کێش

-ئازاری ماسولکەکان

-نزمبوونەوەی تێکرای لێدانی دڵ

-نزمبوونەوەی پلەی گەرمی لەش

-دوا کەوتنی گەشە

-سستبون

زێدەرۆیی لە بەرھەمھێنانی تایرۆیدە ھۆرمۆنەکان

-زیادبوونی زیندە چالاکی

-کەمبوونەوەی کێش

-زیادبوونی پەستانی خوێن

-زیادبوونی تێکرای لێدانی دل

-بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی لەش

-سکچون

تێبینی:

ھەندێک لەم نیشانانە لەوانەیە لە ھەردوو حالەت دەربکەوێت

## چارەسەر و کاری لاوەکی
ھەندێ لە چارەسەرەکان کاری لاوەکیان ھەیە لەسەر کاری تایرۆیدە رژێن، لەوانەیە چارەسەرکردنیان ببێتە ھۆی کەمی بەرھەمھێنانی تایرۆیدە ھۆرمۆن یاخود زێدەرۆیی لە بەرھەمھێنانی تایرۆیدە ھۆرمۆن و ببێتە مەترسی بۆیە دەکرێت لەژێر چاودێری بێت.

## ناسینەوە
ناسینەوەی نەخۆشی تایرۆیدە رژێن بە پێی نیشانەکان دەگۆرێت، ئەگەر بێت و گرێ بوونی ھەبێت، لە زۆرێک لە نەخۆشەکان پێوستە تاقیکردنەوەی خوێن بکەن ھەروەھا ئەلترا ساوند و توێژەل. یاخود پشکنینی رادیۆ ئایۆ داین.

### تاقیکردنەوەی کاری تایرۆیدە رژێن
چەند جۆری جیاواز ھەیە لە ھۆرمۆن کە دەتوانرێت بپێورێت لە خوێندا بۆ دیاریکردنی کاری تایرۆیدە رژێن کە ئەم ھۆرمۆنانە دەگرێتەوە.

سایرۆنینی سیانە یۆد (T3) , سایرۆکسین (T4)

ھۆرمۆنێکی گرنگتر کە ھۆرمۆنی ھاندەری تایرۆیدە رژێنە (TSH) کە لەلایەن پلی پێشەوەی ژێر لانکەرژێن بەرھەمدێت کە کاری سەرەکی بریتیە لە زیادکردنی ھەردوو ھۆرمۆنێ سایرۆنینی سیانە یۆد و سایرۆکسین.

پەرچەپێدانەوەی نەرێنی ئاستی ھۆرمۆنی ھاندەری تایرۆیدە رژێن (TSH) دیاریدەکات، کاتێک بری ھەردوو ھۆرمۆنێ سایرۆنینی سیانە یۆد(T3) و سایرۆکسین (T4) لە خوێندا زیاد دەکات ئاستی بەرھەمھێنانی ھۆرمۆنێ ھاندەری تایرۆیدە رژێن (TSH) کەمدەکات وە بە پێچەوانەشەوە.

بەرزبوونەوەی بری (TSH) ئاماژە بە کەمی بەرھەمھێنانی ھۆرمۆنەکانی تایرۆیدە رژێن دەکات

## چارەسەرکردن
### (دەرمانکردن)
لیڤۆثایرۆکسین (levothyroxine) کە ستیرۆئایسۆمیر (stereoisomer) T4’ە رۆژی یەک جار ئەدرێت بەو کەسانەی کە کەمی چالاکی تایرۆیدە رژێنیان ھەیە.

دەرمانی (thioamide), (carbimazole), (propylthiouracil),(methimazole) بۆ ئەو کەسانەی کە زێدەرۆیی لە بەرھەمھێنانی تایرۆیدە رژێنیان ھەیە. ھەروەھا زێدەرۆیی لە بەرھەمھێنانی تایرۆیدە رژێن بە نەشتەرگەری بە لابردنی بەشێک لە تایرۆیدە رژێن چارەسەر دەکرێت.

## سەرچاوەکان
*
چاپکردنی ئەندام

وێنۆک|ئامێرێکی|چاپکردنی ئەندامەکانی جەستە کە لەلایەن کۆمپانیایەکی ڕووسییەوە دروست کراوە.

**ئەندامی جەستەی چاپکراو** ئامێرێکی دروستکاری نەخشە بۆ داڕێژراوە بە مەبەستی جێگرتنەوەی ئەندامەکانی جەستە، کە بە بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای چاپکردنی سێ-دووری بەرھەم ھاتون. بەکارھێنانی سەرەکی ئەندامە چاپکراوەکانی جەستە بریتییە لە چاندنەوەی ئەندامەکانی جەستەی مرۆڤ. لەم کاتەدا لێکۆڵینەوەکان گەیشتون بە بەرھەمھێنانی دڵ، گورچیلە و جگەری دەستکردو چەند ئەندامێکی تری سەرەکی جەستە. بۆ ئەو ئەندامانەی کە زیاتر ئاڵۆزن، وەکو دڵ، پێکھاتە بچووکەکانیش وەکو موولوولەکانی دڵ بوونەتە بابەتی لێکۆڵینەوە. بەشێک لە ئەندامەچاپکراوەکان نزیکدەبنەوە لە کردارە پێویستەکان بۆ بەکارھێنانی نۆرینگەیی و تاقیگەیی، و بە شێوەیەکی سەرەکی پێکھاتەی بەتاڵ لەخۆیان دەگرن وەکو ڕژێنەکان، و پێکھاتەی لولەیی وەکو لولەکانی میز.

چاپکەری سێ-دووری ڕێگە دەدات بە پێکھاتنی توێژاڵ-بە-توێژاڵی پێکھاتەی ئەندامێکی جەستەی دیاریکراو بە مەبەستی پێکھێنانی پەیکەرێکی خانەیی. ئەمە دەتوانرێت چاندنی تۆی خانەی لە دوا بێت، کە تێیدا خانەی خوازراو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەخرێنە ناوپێکھاتە پەیکەرییەکە. لەگەڵ ئەمەش دا، پڕۆسەی تێکەڵکردنی خانەکان بۆ ناو ئەو ماددەیەی کە دەتوانرێت چاپبکرێ، لە شوێنی ئەوەی دواتر چاندنی تۆیەکان ئەنجام بدرێت، لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە.

چاپکەری inkjet printer ی گۆڕدراو (چاکسازکراو) بەکارھاتون بۆ بەرھەمھێنانی شانەی زیندەیی سێ-دووری. بەشی ناوەوەی چاپکەرەکە پڕ دەکرێت لە خانەی زیندووی لەکارخراو لەگەڵ ماددەیەکی لینجی زیرەک، کە دواتر بەکاردێت بۆ دابینکردنی پێکھاتەی پەیکەری. شێوازی ھاوبەشی ماددە لینجەکەو خانە زیندووەکان چاپدەکرێن بە بەکارھێنانی زاری چاپکردنی پێوانەیی، لەگەڵ یەکگرتنی خانەکان بە یەکەوە بۆ پێکھێنانی شانە لە کۆتاییدا. لە کاتی تەواو بوون، ماددە لینجەکە سارد دەکرێتەوە و جیا دەکرێتەوە، بەمەش تەنھا خانە زیندووەکان لە دوای خۆی جێدەھێڵێت.

## سزای فرۆشتنی ئەندامی جەستە
### ھەرێمی کوردستان
لە ھەرێمی کوردستان ھەرکەسێک بازرگانی بکات بە کڕین یا فرۆشتن بە ئەندامیێکی جەستەی خۆی یان کەسێکی تر، سزاکەی بریتییە لە بەندکردن بۆ ماوەی (٧)ساڵ زیاتر نەبێت، یان غرامە (١٠ تا ٢٠)ملیۆن دینار وەسزای تاوانبار قورستر دەبێت ئەگەربێت و کەسی بەرامبەر بەھۆی ئەمەوە بمرێت و سزاکەی بریتی دەبێت بە زیندانی کردن زیاتر نەبێت لە (١٠)ساڵ یان غرامە(٣٠ تا ٥٠)ملیۆن دینار

و بەپێیی ماددەی(٤)ی ھەمان یاسای سەرەوە سزای لەسەرنابێت ئەگەر بێت وکەسێک بەمەبەستی ڕزگارکردنی گیانی کەسێکی تر یان لە حالەتی زەرورەوە وەک کارێکی مرۆڤیاتی (بەبێ بەرامبەر) ئەم کارە بکات؛ و یاسا ڕێی پێداوە ھەرکەسێک بە ئارەزوو مەندانە وەسیەت بکات لە دوای مردنی ئەندامی جەستەی ببەخشرێت بەمەبەستی مرۆڤایەتی نەک بازرگانی، و میراتگران بۆیان نییە لەبەرامبەردا ھیچ قازانجێک وەربگرن

## سەرچاوەکان
شێرپەنجەی مۆخی ئێسک

**شێرپەنجەی مۆخی ئێسک,** ھەروەھا ناسراو بە مایڵۆمەی خانەی پلازما، شێرپەنجەیێکی خانەی پلازمایە، جۆرێکی خرۆکەی  خوێنی سپی کە بە شێوەیەکی ئاسایی دژەتەن بەرھەم دەھێنێت. زۆرجار ھیچ نیشانەی سەرەتای تێبینی ناکرێن. ھەروەک ئەودەچێتە پێش، ئازاری ئێسک، خوێنی بەربوون

، ھەوکردنی زوو زوو، و کەم خوێنی لەوانەیە ڕوو بدات. ئاڵۆزکاری لەوانەیەئامیلۆیدۆیسس بگرنەوە. ھۆی شێرپەنجەی مۆخی ئێسک نەزانراوە. لەوانەیە قەڵەوی ھۆکارێک بێت، یان کەوتنەبەر تیشک وکیمیایی، بۆماوەی شێرپەنجەی مۆخی ئێسک لەوانەیە لە جۆری مۆنۆکڵۆنەڵ گامۆپاتی زۆر بایەخدات دەربکەوێت دەچێتە پێش بۆ شێرپەنجەی مۆخی ئێسک جۆری سمەولدەرینگ کە خانەی پلازمای نائاسایی دژەتەنی نائاسایی بەرھەم دەھێنن، کە دەتوانن گرفتی گورچیلە دروست بکا و ببێتە ھۆی  کەمی خوین. خانەی پلازما دەتوانن بارستەیێک پێک بھێنن لە کولەکەی ئێسک یان شانەی نەرم کاتێک یەک دەگرێ، کاتێک یەک پلاسماستۆمابێت بەناوی پلاسماستۆما دەبێت ئەگەر زیاتر لەیەک پلاسماستۆما بێت پێ دەگۆترت شێرپەنجەی مۆخی ئێسک. رێژەی نەمردنی پێنج-سال نزیکەیە ٤٩٪

## ھۆکارەکان
ھۆیەکەی مایلومە بە شێوەیەکی گشتی نەزانڕاوە


## نیشانەکان
* ئازاری ئێسک ڕوونکرنەوە نیشان دانی باوترین شوێنی نەخۆشیی ئێسک لە بڕبڕەی پشتە. ئازاری ئێسک کار لە نزیکەی دەکات ٧٠٪ی کەس لەگەڵ میەلۆمای زۆر و باوترین نیشانەە. ئازاری ئێسکی میەلۆما عادەتەن بڕبڕەکە بەشداری دەکات و پەراسوو، و خراپتر دەکات لەگەڵ چاڵاکی. بەردەوام، ئازاری سنووردار لەوانەیە شکستێکی ئێسکی نەخۆشیزانیی نیشان بدات. بەشداربوونی ڤەرتەبراکان لەوانەیە بن بە ھۆی پەستانی دڕکەپەتک یان کووڕی. 
;کەم خوێنی

کەم خوێنی دۆزییەوە لە میەلۆما عادەتەن [نۆرمۆستیک] و [نۆرمۆچرۆمیک]ە. ئەو لە بەدیلەوەی کولەکەی ئێسکی ئاساییە بە ھۆی لەلایەن تێ خزین خانەی گرێ و ڕێ گرتنی ئاسایی بەرھەمھێنانی خانەی خوێنی سوور (ھەماتۆپۆیەسیس) لەلایەن ستۆکینەس.

;کاری گورچیلەی لاواز بوو

کاری گورچیلەی لاواز بوو لەوانەیە دەر بکەوێت، یان تیژ (ووتە یان ھەمیشە، و لەگەڵ ھەر پلەیێکی توندوتیژی. باوترین ھۆی نشستیی گورچیلە لە میەلۆمای زۆر بەھۆی پرۆتینە سەکرەتەد لەلایەن خانەی خراپ. خانەی میەلۆما پرۆتینی مۆنەکلەونەلی گۆڕان جۆر بەرھەم دەھێنن، زۆربەی یمونۆگلۆبولینسی بەشێوەیەکی گشتی (دژەتەن) و زنجیری ڕووناکیی ئازاد، بوون بە ھۆی بەنائاساییی ئاستی بڵندی ئەم پرۆتینانە لە خوێنەکە. پشت بەستن بە لەسەر قەبارەکەی ئەم پرۆتینانە، ئەوان لەوانەیە دەر بھاوێژرێن بەناو گوورچیلەکە. گورچیلە دەتوانن زیان پێ بگەیەنرێن لەلایەن کاریگەریی پرۆتین یان زنجیری ڕووناکی. رەسۆرپتیۆنی ئێسکی زیاد کردە بە ھۆی ھیپەرکالسمیا و نەپھرۆکالسینۆسیسی ھۆ، بەو جۆرە بەشداری دەکەین بۆ نشستیی گورچیلە. ئامیلۆیدۆسیسێک دوور سێیەمە لە بوونە ھۆکە.

;ھەوکردن
باوترین ھەوکردن پنەومۆنیاس و پیەلۆنەپھریتیسن. نەخۆشیزای نخۆشی لە سیەکانی باو پنەومۆنیای ئێس دەگرنەوە، ئاورەوسی ئێس، و کەی. پنەومۆنیا، لەو کاتەی نەخۆشیزای باو پیەلۆنەپھریتیسنە ھۆی ئی دەگرێتەوە. کەولی و زیندەوەری نەرێی-گرامی دیکە. ەکە مەزنترین ماوەی مەترسی بۆ ڕوودانی ھەوکردن لەکە بەرایی کەم مانگە لەدوای سەرەتای چارەسەرکردن بە مادەی کیمیاوی. زیاد کراوی مەترسیی ھەوکردن بەھۆی کەمیی بەرگریە. ھەرچەندە ئاستی یمونۆگلۆبولینی تەواو بە شێوەیەکی نموونەیی بەرز دەکرێتەوە لە میەلۆمای زۆر، زۆربەیی دژەتەنەکان دژەتەنی مۆنەکلەونەلی ناکاریگەر لێوە خانەی پلازمای کەسێک کە کت ومت لە کەسێکی تر دەچێین. گرووپێکی ھەڵ بژێرراوی خەڵک لەگەڵ تۆمار کراو ھیپۆگاماگلۆبولینەمیا لەوانەیە لە چارەسەری یمونۆگلۆبولینی بەدیل سوود وەر بگرم تا مەترسیی ھەوکردن کەم بکاتەوە.

## سەرچاوەکان
*
برۆنشیت

## ھەوکردنی سیەکان
بریتیە لە ھەوکردنی بۆری ھەوا لە سیەکاندا کە دەبێتە ھۆی کۆکە. نیشانیەکانی ئەم جۆرە نەخۆشیە (کۆکە، بەڵغەم، زەحمەتی لەھەناسەدان، ئازاری سنگ…)

بەشێوەیەکی گشتی ھۆکاری ئەو جۆرە ھەوکردنە ڤایرۆسە، وە ئەو ڤایرۆسە دەگواسرێتەوە لە ڕێگەی بڵاوبونەوەی لەھەوا یا لەرێگەی بەرکەوتن. وە یەکێک لەھۆکارەکانی تری ئەو ھەوکردنە بەکتریایە وەک مایکو پلازما نیمۆنی. ھۆکارە ترسناکەکانی تریش وەک توتنی جگەرە، تۆز. وە ئەو نەخۆشیە چارەسەردەکرێت بە دەرمانی پاراسیتامۆل (ئەسیتامینۆفین) یان دەرمانی دژەھەوکردنی ناچەوریەکان (NSAID).

ئەو نەخۆشیە درژخایەنە ناسراوە بە دروسکەری کۆکە کەدەبێتە ھۆی بەڵغەم کە بۆماوەی سێ مانگ یان ساڵێک یان دوو ساڵ دەخایەنێ. زۆربەی ئەوکەسانەخۆشی ھەوکردنی سیەکانیان ھەیە وە نەخۆشی گیرانی سی درێژخایەنیشیان ھەیە. توتنی جگەرە یەکێکە لە ھەرە ھۆکارە باوەکانی ھەوکردنی سیەکان. وەچارەسەری بەوازھێنان لە جگەرە، کوتان، چارسەری درێژخایەن بە ئۆکسجین.

## ھەوکردنی سی دژوار
کە یەکێکە لە ھەرە جۆرە باوەکانی ھەوکردنی سی کە لە ٥٪ گەنج و لە ٦٪ منداڵان بەدەستیەوە دەناڵێنن. لە ئەمریکا نزیکەی ٨٫٦ میلیۆن خەڵک بەدەست ئەو جۆرە نەخۆشیە دەناڵێنن.

وە نیشانە باوەکانی ئەو جۆرە نەخۆشیە کۆکە، ھەندێک جاریش بەڵغەم، خیزە، چلم، قورسی لە ھەناسەدان، تا.

وە بۆماوەی پێنج یان دەڕۆژ دەخایەنێت. ھۆکاری ئەو جۆرە نەجۆشیە دەگەرێتەوە بۆ ڤایرۆس، کە بڵاو دەبێتەوە لە ھەوادا کاتێک کەسی توشبوو دەکۆکێت.

## چارەسەر
قەدەغەکردنی جگەرە و دوور کەوتنەوە لەو کەسانەی کە جگەرە دەکێش و بەبەردەوام دەست شوشتن. وەچارەسەر بۆ ھەوکردنی سی دژوار بە پاراسیتامۆڵ و NSAIDs بۆ کەمکردنی تا. وە زۆرێک لە سەرچاوەکان دەڵێن کە سەلبوتامۆڵ کە دەرمانێکی باشە بۆ خیزە بەڵام لەوانەیە کار بکاتەسەر دەمارەکان و لەرزین. نابێت ئەنتیبایوتیک بەکاربێت. ھەنگوین و خواردنەوەی شلەکان بە چارەسەرێکی باش دادەنرێت بۆ کەم کردنەوەی نیشانەکان.

ئەو نەخۆشیە لە چەند شوێنێک سەری ھەڵدا وەک یۆنان و چین و ھیندوستان، وە لەبەریتانیا لە ساڵی ١٨٠٨ د. چارلیس بادەم یەکەم کەس بوو کە وەسفی ئەو نەخۆشیەی کردو ناوی نا ھەوکردنی سی دژوار.

نەخۆشی سی دژوار کاری کردۆتە لە ٣٫٤٪ بۆ ٢٢٪ دانیشتوان. بەتایبەت خەڵکانی سەرو ٤٥ ساڵ.

جگەرەکێشەکان یارمەتی بڵاوبونەوەی ئەو جورە نەخۆشیە دەدەن. وە ئەو نەخۆشیە زیاتر لە پیاواندا رودەدات وەک لە ئافرەتان بەھۆی جگەرەکێشانەوە بەڵام لە ٤٪ بۆ ٢٢٪ لە جگەرە کێشەکان ئەگەری توشبوونیان بەو نەخۆشیە نییە.

## سەرچاوەکان
* "Bronchitis". NHLBI. Retrieved 9 June 2019
* Wenzel, RP; Fowler AA, 3rd (16 November 2006). "Clinical practice. Acute bronchitis". The New England Journal of Medicine. 355 (20): 2125–30. doi:10.1056/nejmcp061493. PMID 17108344.