open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بەرمیزە

**بەرمیزە** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای ھەولێر لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. بەرمیزە ناوەندی ناحیەی بەرمیزەیە. 

شارەدێی بەرمیزە لە شارۆچکەی سیدەکان (٣٥کم) دوورە، وە دووری لە شاری ھەولێر (١٢٠کم) کیلۆ مەتر دەبێت.
.

## ناو

## جوگرافیا
شارەدێی بەرمیزە ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی کانیەڕەش.
* لە باشوورەوە گوندی لاکۆتا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی بنەوانۆک.
* لە ڕۆژاواوە گوندی بێشون.

## مێژوو
بەرمیزە تاوەکوو ساڵی ٢٠٢٣ گوندێک بوو سەر بە ناحیەی سیدەکان، بەڵام لەدوای ئەو بەروارەوە بووە شارەدێ و ناوەندی ناحیەی بەرمیزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ئیبراھیم خەلیل

**ئیبراھیم خەلیل** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای زاخۆ لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ئیبراھیم خەلیل ناوەندی ناحیەی ڕزگاریە. 

شارەدێی ئیبراھیم خەلیل لە شارۆچکەی زاخۆ (١٠کم) دوورە، وە دووری لە شاری دھۆک (٦٠کم) کیلۆ مەتر دەبێت.
.

لەم شارەدێیەدا دەروازەیەکی نێودەوڵەتی گرنگ ھەیە بە ناوی دەروازەی ئیبراھیم خەلیل، لە نێوان ھەرێمی کوردستان و تورکیادا، کە ئاڵوگۆڕی بازرگانی گەورەی تیادا ئەنجام دەدرێت.

## ناو
ناوی ئیبراھیم خەلیل گوایە لەوەوە ھاتووە کە لەم شارەدێیەدا مەزاری ئیبراھیم خەلیلی لێیە، لەبەرئەوە ئەم ناوەی لێنراوە.

## جوگرافیا
شارەدێی ئیبراھیم خەلیل ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی کوکیت(کاپڵی) لە باکووری کوردستان.
* لە باشوورەوە گوندی جوسق.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی باکرما.
* لە ڕۆژاواوە گوندی باچیکا.

## مێژوو

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
عەبدولخالق سامەڕایی

**عەبدولخالق ئیبراھیم خەلیل ئەلسامەڕایی** (١٩٣٥–١٩٧٩ز) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و یەکێکە لە سەرکردەکانی حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی لە عێراق لەدایکبووی شاری بەغدایە و سەر بە ھۆزی جبووری شاری سامەرایە.

## مردن
لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٧٣ بە پیلانگێڕیی نازم کەزار تۆمەتبار کرا و بەشێکی زۆر لە بەعسییەکان و عێراقییەکان قەناعەتیان بە تێوەگلانی ئەو لەو پیلانەدا نەبوو، بەڵام سزای لە سێدارەدانی گۆڕدرا بۆ زیندانی ھەتا ھەتایی بەھۆی دەستێوەردانی کەسایەتی عێراقی و عەرەبی و لایەنە بیانییەکان، لەوانەش حیزبی شیووعیی عێراق، و ناڕەزایەتییەکان بە سەرۆکایەتی کەمال جوونبووڵات، و دەستێوەردانی سەرکردەکانی فەلەستین، لەوانەش سەرۆکی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، یاسر عەرەفات و سەرکردەکانی حیزبەکان لە وڵاتانی عەرەبی.

عەبدولخالق شەش ساڵ لە ژوورێکی تاکەکەسی لە باڵەخانەی ئەلحەیاتی ئیتلاعاتی گشتی نزیک کۆشکی سەرۆکایەتی بەسەر بردووە.

لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٧٩ دوای ئەوەی سەددام حوسێن دەسەڵاتی گرتە دەست، پیلانگێڕیی بەناو محەممەد عائیش ڕوویدا و جارێکی دیکە ناوی عەبدولخالق سەمەڕایی تێوەگلاوە لەم پیلانەدا، ھەرچەندە لە زیندانی تاکەکەسیدایە و لە ٨ی ئابی ١٩٧٩ بە دەستڕێژی گوللە کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
دامەزراوەی دووبەی بۆ میدیا

**دامەزراوەی دووبەی بۆ میدیا** کۆمپانیایەکی میدیایی نیمچە فەرمییە و دەکەوێتە شاری دووبەی لە ئیمارات. خاوەنی کۆمەڵێک کەناڵی مانگی دەستکردە کە لە دووبەیەوە پەخش دەکەن. کۆمپانیاکە دەستەی بەڕێوەبەری ھەیە بە سەرۆکایەتی شێخ مەکتوم بن محەممەد بن ڕەشید ئال مەکتوم، جێگری فەرمانڕەوای میرنشینی دوبەی. محەممەد عەبدوڵڵا ئەلقەرقاوی وەزیری کاروباری ئەنجوومەنی وەزیران تا ساڵی ٢٠٠٦ بەڕێوەبەری بەڕێوەبردنی دامەزراوەکە.

لە ساڵی ٢٠٠٣  دامەزراوە و بە دامەزراوەیەکی میدیایی یەکگرتوو، پێشکەوتوو، زیرەک، بەردەوام دادەنرێت کە ئامانجی دابینکردنی ناوەڕۆکی میدیایی کوالێتی بەرزە لە پێشکەشکردن و جێبەجێکردندا، ھەروەھا ئامانجی پەرەپێدانی پلان و ستراتیژییە پێویستەکانە بۆ پەرەپێدانی کاری میدیایی. تەلەڤیزیۆن، ڕۆژنامەگەری، ڕادیۆ و ئەلیکترۆنی، و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری میدیایی ھەمەچەشن و کێبڕکێکار. 

## سەرچاوەکان

پۆل:میدیای گشتی لە دوبەی
پۆل:میدیای دەوڵەتی
باتیفا

**باتیفا** یەکێکە لە شارۆچکەکانی قەزای باتیفا، ئیدارەی زاخۆ پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. شارۆچکەی باتیفا ناوەندی قەزای باتیفایە. لە شاری زاخۆ ٣٠ کم٢ دوورە، و دووری لە شاری دھۆک ٨٠ کم٢ دەبێت.

## ناو
وشەی باتیفا وشەیەکی لێکدراوە لە دوو وشەی (با + تیفا) درووست بووە:
* با.
* تیف: بە واتای باران دێت.
بەسەریەکەوە دەبێتە باوباران، ئەویش لە بەرئەوەیە شوێنی جوگرافیای باتیفا سەختە و پڕ بارانە.
* بۆچوونێک ھەیە گوایە وشەی تیفان یان توفا لە وشەی زمانی عەرەبی (طوفان)ەوە ھاتووە کە ھەر بە واتای باوبۆران دێت.

## جوگرافیا
شارەدێی باتیفا ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی کەلا خارێ.
* لە باشوورەوە گوندی بازورکێ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی دێریشکێ.
* لە ڕۆژاواوە گوندی دەحلک.

## مێژوو
لە ساڵی (١٩٢٤)دا ناحیەی گولی ھاتە کایەوە، سەرەتا گوندی دێمکا ناوەندی بوو دواتر گواسترایەوە بۆ گوندی بەھنونە، دواتر گواسترایەوە گوندی باتیفا و پەرەی سەند و بووە شارەدێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:زاخۆ
فەیدیێ

**فەیدیێ** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای سێمێل لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. فەیدیێ ناوەندی ناحیەی فەیدیێیە. 

شارەدێی فەیدیێ لە شارۆچکەی سێمێل (١٦کم) دوورە، وە دووری لە شاری دھۆک (١٣) کیلۆ مەتر دەبێت.
.

## ناو
وشەی فەیدیێ لە وشەی زمانی عەرەبی (فائدة)ەوە، وەرگیراوە بەواتای سوود و بەھرە و قازانج دێت، لەوەیە لەوەوە ناوی ئەم شارەدێیەیان ناوە لەبەرئەوەی خاکی ئەم ناوچەیە بە پیتە.

## جوگرافیا
شارەدێی فەیدیێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی گرێپان.
* لە باشوورەوە گوندی گرانە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی خرشێنیا.
* لە ڕۆژاواوە گوندی زورەفان و دێر جندی.

## مێژوو

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ناڕەزایەتییەکانی حەما ١٩٦٤

**ناڕەزایەتییەکانی حەما ١٩٦٤** یەکەم ناڕەزایەتی گەورە بوو لە نێوان سەرکردایەتی مۆدێرنی حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی دوای ئەوەی لە کودەتاکەی ٨ی ئازاردا دەسەڵاتی گرتە دەست و لەنێو ئەو ھاووڵاتیانەی کە لایەنگری ئیخوان موسلمین بوون لە سووریا. ناڕەزایەتییەکان لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٦٤دا ڕوویدا، کە نزیکەی ساڵێک دوای کۆنترۆڵکردنی دەسەڵات لەلایەن حیزبی بەعس، بە ھێزێکی سەربازی قورس سەرکوت کران، کە بووە ھۆی کوژرانی ٧٠-١٠٠ کەس، ئەمە جگە لە زیانی ماددی لە حەمای کۆن.

## ڕەوتی ڕووداوەکان

یەکەمین پێکدادان لە نێوان حیزبی بەعس و ئیخواندا ماوەیەکی کەم دوای کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٣ ڕوویدا و دوای ئەوە حیزبەکە دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت. ھەر لە سەرەتاوە گرووپە سیاسییە ئیسلامییەکان کە گەورەترینیان ئیخوان موسلمین بوو، نوێنەرایەتی توندترین دژایەتیی دەسەڵاتی نوێیان دەکرد. لە سەرەتای ١٩٦٤ ئیخوان قەدەغە کرا، ئەمەش بووە ھۆی زنجیرەیەک مانگرتن و خۆپیشاندانی بەرفراوان لە ھەموو شارە گەورەکانی سووریا، بە تایبەت شاری حەما کە "قەڵای مووحافیزە موسڵمانەکان" و "نەیاری ترسناکی دەوڵەتی بەعس" بوو. 

لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٦٤ لە شاری حەما ئاژاوە دروست بوو و دووکانەکانی مەی و ناوەندەکانی حیزبی بەعس لەو شارەدا وێران کران. وەڵامەکە بریتی بوو لە ھێنانی تانک بۆ شکاندنی یاخیبوونەکە، لە ئەنجامدا لە نێوان ٧٠-١٠٠ کەسدا کوژران؛ جگە لە زۆرێک لە بریندارەکان، زیندانییەکان، یان ھەڵاتووەکان؛ ھەروەھا سەرکوتی سەربازی بووە ھۆی وێرانکارییەکی بەرفراوان، بە تایبەت لە حەمای کۆن. 

دوای ئۆپەراسیۆنەکە شارەکە ئارام بووەوە، بەڵام دواتر بووە ناوەندی ڕووداوەکانی ساڵانی ١٩٧٩-١٩٨٢.

## سەرچاوەکان
عەدنان خەیروڵڵا

**عەدنان خەیروڵڵا تەلفاح ئەلمووسەڵەت** ( ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٤٠ – ٤ی ئایاری ١٩٨٩)، وەزیری بەرگری پێشووی عێراق بوو.   ناوبراو ئامۆزای سەددام حسێن سەرۆک کۆماری عێراقە و برای ھاوسەری یەکەمییەتی بەناوی ساجیدە.

## ژیان
عەدنان خەیروڵڵا تەلفاح مووسەڵەت نەسیری لە خێزانێک لەدایکبووە کە پێکھاتبوون لە پێنج خوشک و پێنج برا، گەورەترین پیاوە بە ناوی عەدنان و گەورەترینی کچەکان خاتوو ساجیدە ھاوسەری سەرۆک سەددام و خوشکی چوارەمی بە ناوی ئیلھام، ھاوسەری وەتبان ئیبراھیم تکریتی. لە قوتابخانەکانی بەغدا خوێندوویەتی، خوێندنی ناوەندی لەوێ تەواو کردووە، پاشان لە ساڵی ١٩٥٨ پەیوەندی بە کۆلێژی سەربازییەوە کردووە، لە ساڵی ١٩٦١ لەوێ دەرچووە، چەندین بڕوانامەی ئەکادیمی بەدەستھێناوە، لەوانە بڕوانامەی ماستەر لە زانستە سەربازییەکان، بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زمانی ئینگلیزی، و بەکالۆریۆس لە یاسا و سیاسەتدا.

## ژیانی خێزانیی
ھاوسەرگیری لەگەڵ ھەیفا کچی سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر خوشکی عەبدولسەلام بەکر کردووە و شەش منداڵی لێ بووە بە ناوەکانی عەلی، حەمزە، محەممەد، ڕانیە، ڕۆلا و نووف.

## بارودۆخی مردن
لە ۴ی ئایاری ساڵی ١٩٨٩ لەکاتی گەڕانەوەی لە باکووری عێراقەوە بۆ بەغدای پایتەخت، لە ناوچەیەکی دوورەدەستی بەدەوی لە نێوان ناوچەی بەیجی و ئەلشەرقات لە باکووری بەغدا، بەھۆی کەوتنەخوارەوەی ھەلیکۆپتەرێکەوە گیانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
بانگەوازی ئاگربەست لە ماوەی شەڕی ئیسرائیل و حەماس

[alt=A protester holding a sign that reads "CEASEFIRE NOW" and has drawings of Palestinian flags|وێنۆک|خۆپیشاندەرێک لە گردبوونەوەیەکی لایەنگری ئاگربەست لە [فینلاند]]
[وێنۆک|خۆپیشاندانێک کە داوای ئاگربەست لە [تۆرۆنتۆ دەکات]]
لە ماوەی شەڕی ئیسرائیل و حەماس لە ساڵی ٢٠٢٣دا، داوای ئاگربەست تایبەتمەندییەکی باوی کاردانەوە نێونەتەوەیییەکان بوو بەرامبەر بەو ململانێیە. زۆرێک لە لایەنە نێونەتەوەیییەکان بە ھۆی جددیەتی قەیرانی مرۆیی لە غەززە و ژمارەی زۆری کوژراوانی مەدەنی کە لە ئەنجامی گەمارۆ و لەشکرکێشییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە، پێویستی بەپەلەی ئاگربەستیان زانیوە. شایەنی باسە سەرکردەکانی ھەندێک لە حکوومەتە ئەوروپییەکان کە بەگشتی پشتیوانی ئیسرائیل دەکەن لە ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین، لەنێو ئەو دەنگانەدا ھەبوون داوای ئاگربەستیان دەکرد، لەوانە فەڕەنسا، ئیسپانیا، پورتوگال و ئێرلەندا، لەگەڵ تورکیا، ڕووسیا، میسر، قەتەر، سعوودیە، و ئەوانی تر.

باسکردن لە کاریگەری و کاتی ئاگربەست لە گوتاری سیاسی ناوخۆیی زۆرێک لە وڵاتاندا دیار بووە، لەوانە ئەمریکا و بەریتانیا، کە حکوومەتەکانیان لەبری ئەوە داوای "راگرتنێکی کاتییان کرد لەبەر ھۆکاری مرۆیی".  ڕۆژی ١١ی تشرینی دووەم بێنیامین نێتانیاھۆ سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل بەردەوام بوو لە ڕەتکردنەوەی داواکارییەکانی ئاگربەست، لەکاتێکدا لە سێزدەی ھەمان مانگدا وتەبێژی لیواکانی قەسام کە سەر بە حەماسە، پێشنیازی ئازادکردنی حەفتا بارمتەی ئیسرائیلی کرد لە بەرامبەردا ماوەی پێنج ڕۆژ ئاگربەست بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێیەکان
محەممەد عەلی حوسێنی

**محەممەد عەلی حوسێنی** (لەدایکبووی ١ی ئایاری ١٩٧٤) توێژەر و مامۆستای ئیسلامی لوبنانییە و خاوەنی ڕەگەزنامەی سعوودیە و پۆستی ئەمینداری گشتی ئێستای ئەنجومەنی ئیسلامی عەرەبی لە لوبنان بەدەستەوەیە. زیاتر لە حەفتا کتێبی ھەیە، بە ھەڵوێستە ھزری و سیاسییە یەکگرتووەکانی کە لۆژیکی فیتنە و داکۆکیکارەکانی ڕەتدەکەنەوە، جیا دەکرێتەوە. کتێبەکانی بریتین لە: (بەرەو ئیسلامێکی میانڕەو) و (مەترسی ململانێ تائیفیەکان و ڕێگاکانی ڕووبەڕووبوونەوەیان).

## تۆمەتبارکردن
ناوبراو لە ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن دادگای سەربازیی لوبنانەوە بە تۆمەتی ھەوڵدان بۆ پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل، لە نامەیەکدا لە زیندانەکەی خۆی لە شاری ڕوومیەی بەیرووت، حوسێنی ڕەتیکردەوە ھیچ پەیوەندی و پەیوەندییەکی لەگەڵیاندا ھەبێت، و جەختی لەوە کردەوە کە ھیچ بەڵگەیەک نییە بۆ سەلماندنی ڕەوایەتی ئەو تۆمەتانەی کە ئاراستەی کراوە.  گوتیشی: «حوکمی ئەمڕۆ حوکمێکی سیاسییە بۆ دڵخۆشکردنی ئێران.» بەڵام پێش حوکمدان لەسەری، دادگای سەربازی لە لوبنان لە ٨ی ١٠ی ٢٠١١ بڕیارێکی دەرکرد بۆ وەستاندنی دادگاییکردنەکەی بە نەبوونی بەڵگەی سزادانی یان بەستنەوەی بە وڵاتانی دووژمنەوە، پێش ئەوەی حیزبوڵڵا تانە لە دۆسیەکە بدات، دادگا بڕیاری زیندانیکردن و جێبەجێکردنی سزاکەی دا.

## پێشبینییەکانی
محەممەد حوسێنی پێشبینی دەکرد حەسەن نەسروڵڵا، ئەمینداری گشتی سێیەمی پێشووی حیزبوڵڵا بکرێتە ئامانج، چونکە داوای لێکرد پێش ئەوەی درەنگ بێت وەسێتنامەکەی بنووسێت، قسەکانی ئاراستە کرد: «خۆت کۆبکەرەوە، و پەیمانی خۆت بدە، و وەسێتنامەکەت بنووسە».

## ڕەگەزنامەی سعوودیە
محەممەد حوسێنی بە پشتبەستن بە فەرمانێکی شاھانەی سعوودیە کە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ دەرچووە، ڕەگەزنامەی سعوودی پێبەخشرا، حوسێنی لە لێدوانێکدا گوتی: بەڵێن بە خودای گەورە دەدەم کە بە ماندوویی و ڕاستگۆیانە و دڵسۆزانە کاربکەم بۆ خزمەتکردنی وڵاتە مەزنەکەم شانشینی عەرەبی سعوودیە، قەرزاری خۆشەویستی، وەفا، گوێڕایەڵی و دڵسۆزیم بۆ سەرکردەی گەشتی نیشتمان، بەرێزم و خزمەتکاری دوو مزگەوتی پیرۆز شا سەلمان و بڵندی شازادەی جێنشین شازادە محەممەد بن سەلمان، خودای گەورە پشتیوانییان بکات.»

## سەرچاوەکان
وەرگێڕی یاندێکس

**وەرگێڕی یاندێکس** خزمەتگوزارییەکی وێبە کە لەلایەن یاندێکس پێشکەش دەکرێت، تایبەتە بە وەرگێڕانی دەق و لاپەڕەکانی وێب بۆ زمانێکی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێبگەکانی وەرگێڕان
پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١١
پۆل:نەرمامێری پێواژۆکردنی زمانی سروشتی
پۆل:نەرمامێری وەرگێڕانی مەکینەیی
وەرگێڕی ئەپڵ

**وەرگێڕی ئەپڵ** ئەپێکی وەرگێڕانە کە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵەوە بۆ ئامێرەکانی ئای ئۆ ئێس و ئایپاد ئۆ ئێس پەرەی پێدراوە. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ناسێندرا، وەک خزمەتگوزارییەک بۆ وەرگێڕانی ڕستەی دەقی یان قسەکردن لە نێوان چەند زمانێکدا کاردەکات و لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ بە فەرمی بڵاوکرایەوە، لەگەڵ ئای ئۆ ئێس ١٤. ھەموو وەرگێڕانەکان لە ڕێگەی بزوێنەری دەماریی ئامێرەکەوە پرۆسێس دەکرێن و بەم شێوەیە دەتوانرێت لە ئۆفلاین بەکاربھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٢٠
پۆل:نەرمامێری پێواژۆکردنی زمانی سروشتی
پۆل:نەرمامێری وەرگێڕانی مەکینەیی
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
وەرگێڕانی دەقاودەق

وێنۆک|نیشانی وەرگێڕان
وێنۆک| وەرگێڕانێکی پێکەنیناوی لە فەڕەنسییەوە بۆ ئینگلیزی بۆ ئەڵمانی
**وەرگێڕانی دەقاودەق** یان **وەرگێڕانی ڕاستەوخۆ** بریتییە لە وەرگێڕانی وشەکان لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی دیکە «وشە بە وشە». ڕەنگە مانای مەبەستەکەی شێواو بێت و ڕستەیەکی نائاسایی لە ئەنجامدا دروست بێت ئەگەر وەرگێڕ لەبری ئەوەی واتای مەبەست لە سەرەتادا بگەیەنێتت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵە
ئەکرەم حورانی

چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|لەگەڵ عەبدول ناسر و کۆمەڵێک بەعسی لەکاتی ڕاگەیاندنی یەکڕیزی لە ساڵی ١٩٥٨

**ئەکرەم ڕەشید محییەدین ئەلحورانی** (١٩١١ - ٢٤ی شوباتی ١٩٩٦) سیاسەتمەدارێکی دیار و ناسراوی سووریا بووە لە شاری حەمای سووریا لەدایکبووە و لە عەممان کۆچی دوایی کردووە.     

## پەروەردە و قۆناغەکانی خوێندن
ئەکرەم حورانی لە قوتابخانەی دار ئەلعیلم و تەربییە لەگەڵ منداڵانی بنەماڵە دەرەبەگەکان خوێندوویەتی ئەم قوتابخانەیە لەلایەن مەلیک فەیسەلی یەکەم بن حوسێن لە نزیک کۆشکی ئەلعەزم لە شاری حەما دامەزراوە. لە ژێر کاریگەری مامۆستاکەیدا بوو، عوسمان حورانی، کە فێری مێژووی دەکرد، وەک چۆن لە خوێندکارەکانیدا ڕۆحی ئازادی و سەربەخۆیی و بەرخۆدانی چەکداری و شانازی بە میراتی عەرەبی دەدا، ئەم مامۆستایە یەکێک بوو لە بەشداربووان لە شۆڕشی ١٩٢٥دا، بۆیە ھۆشیاری سیاسی ئەکرەم حورانی لە دوای ڕووداوەکانی شۆڕشی گەورەی سووریا ( ١٩٢٥–١٩٢٧) دەستی بە دروستبوون کرد.

دوای ئەوەی حورانی لە پەیمانگای زانست و پەروەردە لە حەما دەرچوو، دەچێتە دیمەشق و ناوی خۆی تۆمار کرد لە قوتابخانەی ناوەندیی دەوڵەتی نوخبە (مەکتەبی عەنبەر)، کە کۆمەڵێک سەرکردەی نیشتمانی بەرھەم ھێنا، کە حورانی لێی دەرچووە و یەکێک بوو لە یەکەمەکان پاشان پەیوەندی بە زانکۆی یەسووعییەوە کرد لە بەیرووت بۆ خوێندنی پزیشکی، بەڵام دوای ساڵێک گەڕایەوە دیمەشق (١٩٣١)، ڕووی لە زانکۆکەی کرد بۆ خوێندنی یاسا، ھۆکاری گەڕانەوەی تێوەگرانی بوو تیرۆرکردنی نوێنەر سووبحی بەرەکات. دوای تەواوکردنی لە کۆلێژی یاسا، وەک پارێزەر کاری کردووە تا لە ساڵی ١٩٤٣ وەک ئەندامی پەرلەمان ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:سۆشیالیستە عەرەبەکان
پۆل:نیشتیمانخوازانی خەڵکی سووریا
وەرگێڕانی ناونیشانی تۆڕ

وێنۆک|300x300پیکسڵ| گۆڕینی ناونیشانی IPv4 بەپێی تەکنەلۆژیای وەرگێڕانی ناونیشانی تۆڕ (زمانی عەرەبی).
**وەرگێڕانی ناونیشانی تۆڕ** () زاراوەیەکە کە بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ژمارەیەک میکانیزم کە بەکاردێت بۆ ئاڵوگۆڕی ناسێنەری تۆڕ، وەک ناونیشانی پرۆتۆکۆڵی ئینتەرنێت یان ژمارەی دەروازەکان، لە پاکەتەکانی داتادا کە لە نێوان دوو مەودای ناونیشانی جیاوازدا دەجووڵێن کە پێیان دەوترێت مەودای ناوخۆیی و دەرەکی. ئەم میکانیزمە لە ساڵی ١٩٩٤ وەک بەشێک لە ستراتیژییەکی کورتخایەن بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ماندووبوونی ناونیشانی ئای پی پەرەی پێدراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕەکان
پۆل:پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت
حیزبی سۆشیال ناسیۆنالیستی سووریا

**پارتی سۆشیال ناسیۆنالیستی سووریا** پارتێکی سیاسی ناسیۆنالیستە و لە لوبنان و سووریا وەک پارتێکی تۆمارکراوی فەرمی کاردەکات. داوای دامەزراندنی دەوڵەتێکی «نەتەوەی سووریا» دەکات کە ناوچەی کەوانەی بەپیت لەخۆبگرێت، لەنێویاندا کووەیت، قوبرس، نیمچەدوورگەی سینا و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، بە پشتبەستن بەو شتانەی کە پارتەکە دەڵێت مێژوویەکی ھاوبەشی ھەیە. 

ئەم پارتە دووەم گەورەترین گرووپی سیاسی یاساییە لە سووریا لە دوای حیزبی بەعس، و لە لوبنان ئەم پارتە لە ماوەی مێژووی سیاسی ئەو وڵاتەدا کە زیاتر لە ٨٠ ساڵە بە شێوەیەکی بەرز ڕێکخراو بووە. تا ئەم دواییانە، کاتێک بوو بە گرووپێکی سەرەکی لە ھاوپەیمانی ٨ی ئازاردا.

پارتەکە لە ساڵی ١٩٣٢ لە بەیرووت وەک پارتێکی دژە ئیمپریالیستی دژ بە بوونی ژێرفەرمانیی فەڕەنسا دامەزرا. ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە سیاسەتی لوبنانیدا، و بەشدار بوو لە ھەوڵی کودەتای ساڵی ١٩٤٩ و ١٩٦١ و پاشان بەتەواوی سەرکوت کرا. پارتەکە لە ساڵی ١٩٨٢ و لە کاتی داگیرکردنی باشووری لوبنان تا ساڵی ٢٠٠٠ بەشداری لە بەرخۆدانەکانی دژی لەشکرکێشی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان کرد، لە ھەمان کاتدا بەردەوام بوو لە پشتگیریکردنی بوونی سووریا لە لوبنان لەسەر بنەمای باوەڕەکەی بە ناسیۆنالیزمی سووریا. لە سووریادا، پارتەکە لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا بوو بە ھێزێکی سیاسی ڕاستڕەوی سەرەکی، بەڵام لە ساڵانی ١٩٥٥–١٩٥٦ بە تەواوی سەرکوتکرا، و تا کۆتاییەکانی شەستەکان پارتەکە پەیوەندی بە چەپەکانەوە کرد و ھاوپەیمانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین و حیزبی شیووعیی لوبنان بوو، سەرەڕای ئەو دژایەتییە ئایدیۆلۆژییەی کە ھێشتا لە نێوانیاندا ھەیە. و لە ساڵی ٢٠٠٥ لە سووریا بە یاسایی کرا.

زۆر پرسیار لە دەوری ئایدۆلۆژیا و دیدگای ئەو حیزبە دەسوڕێنەوە، بەو پێیەی ڕەخنەگرانی دەڵێن ئەو حیزبە فاشیزم و نازیزم لە ئایدۆلۆژیاکەیدا دەشارێتەوە، وەک باسکردن لە سوورییەکان کە «نەتەوەیەکی تەواو»ن و «سووریا بۆ سوورییەکانە»، واتە ھاوشێوەی لایەنە ڕاستڕەوە توندڕەوەکانیش بە ئایدۆلۆژیا و شێواز و تەنانەت ئاڵاکەشی کە تا ڕادەیەک لە ئاڵای نازی دەچێت و ھەڵگری ئەوەی لە خاچی چەماوەی نازی دەچێت کە بە تەواوی لەلایەن میدیاکانی حیزبەوە ڕەتدەکرێتەوە بۆ ئەمەش بە گووتنی ئەوەی کە لایەنێکە تەنھا پەیوەندی بە ناسنامەی سووریاوە ھەیە و ھیچ پەیوەندییەکی بە فاشیزم یان نازیزمەوە نییە، و پرسی سووریا بە پرسێکی نیشتمانی دەزانێت کە پێویستە بۆ ھەستانەوەی سووریاییەکان لە ناوچەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:حیزبەکانی سووریا
مستەفا تەلاس

**مستەفا عەبدولقادر تەلاس** ( ١١ی ئایاری ١٩٣٢ – ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ )، سیاسەتوانێکی بەعسی و ئەفسەرێکی سەربازی سووریا، وەک وەزیری بەرگری و جێگری فەرماندەی گشتی سوپای سووریا و ھێزە چەکدارەکان کاری کردووە، و جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران لە ١٩٧٢ تا ٢٠٠٤. ناوبراو بە یەکێک لە دیارترین کەسە نزیکەکانی سەرۆک حافز ئەسەد دادەنرێت لەناو بەناو پاسەوانی کۆن. یەکێکە لە سەرکردەکانی شەڕی تشرینی یەکەمی ١٩٧٣، بەرەی قونەیتیرە  

## مردن
مستەفا تەلاس ڕۆژی سێشەممە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە نەخۆشخانەی دیکارت لە پاریس کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستییەوە لە بەشی چاودێری چڕ لەوێ خەوێندرابوو، پێش ئەوەی مردنی لەسەر جێگا ڕابگەیەنرێت. ڕۆژی سێشەممە کە باسمان کرد، فیراس تەلاس کوڕی مستەفا تەلاس لە ڕێگەی ھەژماری خۆی لە فەیسبووک ماتەمینی بۆ باوکی گێڕا و بەمەش ھەواڵی کۆچی دوایی باوکی پشتڕاستکردەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:ستافی سوپای سووریا
پۆل:نیشتیمانخوازانی خەڵکی سووریا
پاڵماخ

[وێنۆک|مەشقی ھێزەکانی پاڵماخ، لە نێوان [١٩٤٢|ساڵانی ١٩٤٢–١٩٤٩]]
**پاڵماخ** یان **پاڵماچ** ( بە عیبری: פלמ"ח کورتکراوەی دەستەواژەی "پلۆگۆت ماھتز" (פלוגות מחץ) بە واتای لیواکانی ھەورە تریشقە)، ھێزی لێدانی گەڕۆکە کە سەر بە ھاگانایە، سوپای نافەرمی ییشوڤ (نیشینگە جوولەکەکان) لە ماوەی ئیختیاری بەریتانیا لە فەلەستین. پاڵماخ لە ١٥ی ئایاری ١٩٤١ دامەزراوە و تا جەنگی ١٩٤٨ گەشەی کردووە و بووەتە سێ لیوای شەڕکردن و ھەروەھا یەکەکانی ئاسمانی و دەریایی و ھەواڵگری. لە نێوان ساڵانی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٩ ١١٦٩ ئەندامی پاڵماخ کوژراون و لە نێو بەناوبانگترین پیاوەکانیدا ئیسحاق سادە، یگال ئالۆن، موشێ دایان و ئیسحاق ڕابین بوون.

پاڵماخەکان بەشدارییەکی زۆریان لە کولتوور و کەسایەتی ئیسرائیلدا کرد. ئەندامەکانی بە داگیرکردنی پۆستی سەرکردایەتی بڕبڕەی پشتی سوپای ئیسرائیلیان پێکھێناوە، ئەمە جگە لە ناوبانگیان لە سیاسەت و ئەدەب و کولتووری ئیسرائیلدا.

گەورەترین ڕۆڵی ھەبوو لە کوشتن و ئەشکەنجەدان و ئاوارەکردن و ستەمکردن و لەناوبردنی ھەزاران فەلەستینی. لەگەڵ ھەموو ئەمانەش، ڕۆڵی لە ئۆپەراسیۆنە تیرۆریستییەکان و بۆردوومانەکاندا کە گیانی ھەزاران کەسی کوشت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨)
پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
فیزیکاڵیزم

**فیزیکاڵیزم** بەو ڕوانگە فەلسەفییە دەوترێ کە لێیەوە ھەموو شت «فیزیکی» سەیر دەکرێ و، ھیچ شتێ لە سەرووی «بابەتی فیزیکی»یەوە نابینرێ، یان لە بنج و بناوانی ھەموو شتەکاندا بابەتی فیزیکی بەدی دەکرێ. دژی ئەمە دەبێتە ئیدیالیزم، کە سەرچاوە و بنج و بناوانی جیھان بە زەین و ئیدیاکانی ناو زەین دادەنێ. فیزیکاڵیزم جۆرێک مۆنیزمە، واتە ڕوانگەیەکە کە دەڵێ واقیع لە کۆتاییدا دەچێتەوە سەر یەک جەوھەر. ھەم پێناسەی بابەتی فیزیکی و ھەمیش مانای فیزیکاڵیزم زۆر بووە بە جێی باس و دەمەقڕەی جۆربەجۆر.

فیزیکاڵیزم زۆر نزیکە لە ماتریاڵیزم. پێشکەوتنگەلێک کە زانستە فیزیکییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردەکان بە دەستیان ھێنا، بوو بە ھۆی کرانەوەی وردەوردەی گڵۆڵەی ماتریاڵیزم و، دەرھاتنی فیزیکاڵیزم لێی. زاراوەکانی «فیزیکاڵیزم» و «ماتریاڵیزم» ئەغڵەب وەک ھاومانا لە جێی یەکتر بە کار دەبرێن، بەڵام بەو پێیە کە فیزیک بەربڵاوترە لە ماددە (ماتریاڵ)، دەکرێ ئەم دووانە لێک جیا ببنەوە. فیزیکاڵیزم ماددە دەگرێتەوە، بەڵام ھەروەھا وزە و یاسا فیزیکییەکان و بۆشایی و کات و ھێز و پرۆسە فیزیکییەکان و، بەکورتی ھەر شتێ کە لە فیزیک و زانستەکانی ترا ڕاڤە دەکرێ.

لە دەرەوەی فەلسەفە، فیزیکاڵیزم دەتوانێ بڕواتەوە سەر ئەو بۆچوونە کە پێی وایە دەبێ زانستی فیزیک بە باشترین و تەنیا ڕێگە دابنرێ بۆ دەرخستنی ڕاستییەکانی جیھان و واقیع.

## سەرچاوەکان
Physicalism (enwiki)

پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:فەلسەفەی فیزیک
پۆل:فەلسەفەی زانست
پارێزگای باشووری چونگچۆنگ

**پارێزگای باشووری چونگچۆنگ** (بە کۆری:충청남도) ناسراو بە چونگنام، پارێزگایەکی کۆریای باشوورە لە ناوچەی هۆسیۆ لە باشووری ڕۆژاوای نیمچەدوورگەی کۆریا. باشووری چونگچۆنگ لە باکوورەوە هاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی گیۆنگگی، باکووری چونگچۆنگ، شاری تایبەتیی خۆبەڕێوەبەریی سێجۆن، و شاری گەورەی دایجۆن لە ڕۆژهەڵات، و باکووری جیۆلا لە باشوور.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمەکانی کۆریای باشوور
عوسمان پاشای جاف

وێنۆک|عوسمان پاشای جاف
**عوسمان پاشای جاف**، سەرکردەی باڵای ھۆزی جاف و فەرمانڕەوایەکی عوسمانی لە ویلایەتی مووسڵ

لە ساڵانی ١٨٨٨ و ١٨٨٩، سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم عوسمانی ھێنایە جێگەی براکەی مەحموود پاشای جاف کە یاخی ببوو. عوسمان پاشا خۆی سەلماند کە بەڕێوەبەرێکی شایستەیە، بە ھۆی ھەوڵەکانی چەندین مەدالیا و پلە بەرزکردنەوەی لە لایەن سوڵتانی عوسمانی وەرگرت. عوسمان بە تایبەتی بەدوای ئەو چەتانەدا دەکەوت کە لە ناوچەی میزۆپۆتامیای ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دەسووڕانەوە و ناوچەکەیان خستبووە ناو ئاژاوەوە.

عوسمان پاشای جاف باوکی ئەحمەد موختار جاف کە یەکێک بوو لە نیشتمانپەروەر و شاعیرە ناودارەکانی کورد.

## ئەمانەش ببینە
* عادیلە خانم
* ئەحمەد موختار جاف

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووان
پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
زەکی ئەرسووزی

**زەکی نەجیب ئیبراھیم ئەرسووزی**  ( لازقیە، حوزەیرانی ١٨٩٩ ‌– دیمەشق ، ١٩٦٨)، بیرمەندێکی عەرەبی سووریا و یەکێک لە گرنگترین دامەزرێنەرانی بیری ناسیۆنالیستی عەرەبی. لە لازقیە خوێندوویەتی و دواتر لەگەڵ خێزانەکەی ڕوویان لە ئەنتاکیا کرد (کە ئەوکاتە بەشێک بووە لە سووریای عوسمانی) و پاشان بۆ شاری قوونیە لە تورکیا لە ساڵی ١٩٢٤ گەڕاوەتەوە بۆ ئەنتاکیا و دوای ئەوە حکوومەتی سووریا ڕەوانەی ئەنتاکیادەکات لە ساڵی ١٩٢٧ لە زانکۆی سۆربۆن لە فەڕەنسا فەلسەفە بخوێنێت، گەڕایەوە و وەک مامۆستای فەلسەفە لە قوتابخانەکانی ئەنتاکیا کاری کردووە، دوای ئەوە گواسترایەوە بۆ حەلەب، پاشان بۆ دێرەزۆر و لە ساڵی ١٩٣٤ لە کارەکەی دەرکرا.

ئەرسووزی ڕۆژنامەی ئەلعوورووبەی دامەزراند پاشان گەڕایەوە و وەک مامۆستای فەلسەفە و مێژوو لە قوتابخانەکانی حەما و حەلەب کاری کرد پاشان وەک مامۆستا لە ماڵی مامۆستایان ڕووی لە دیمەشق کرد، و مایەوە تا ڕەوانەی بۆ کرا خانەنشین بوو لە ساڵی ١٩٥٩. داوای دادپەروەری و مافی ئازادی و ھەڵوەشاندنەوەی جیاکاری لە نێوان خەڵکی بە ھەموو شێوەیەک و جۆرێکدا دڵسۆزی عەرەبیەت بوو و داوای بەرگری و پاراستنی دڵسۆزی نیشتمانەکەی دەکرد. و زۆرێک لە خوێندکار و توێژەر و نووسەر و ئەوانی تر لە دەستی ئەرسووزییەوە دەرچوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:کۆمەڵناسانی سووری
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
کوودەتای ١٩٦٣ی سووریا

**کودەتاکەی ١٩٦٣ی سووریا** یان **شۆڕشی ٨ی ئازار** وەک ئەوەی بە فەرمی ناوی لێنراوە، دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی مەدەنی و سەربازی بوو لە سووریا لەلایەن لیژنەی سەربازی لقی سووریای حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی. ئەو پلانە لە کودەتا سەربازییە سەرکەوتووەکەی حیزبی بەعس لە عێراق ئیلھام وەرگیراوە.

کودەتاکە لەلایەن لیژنەی سەربازی حیزبەکەوە پلانی بۆ دانرابوو نەک سەرکردایەتی مەدەنی، بەڵام سەرۆکی حیزبەکە میشێل عەفلەق کودەتاکەی پەسەند کرد. ئەندامانی دیار و بەرچاوی لیژنەی سەربازی بە درێژایی قۆناغەکانی پلاندانانی کودەتاکە مانەوە و تەنانەت دوای ئەوەی حیزبەکە دەسەڵاتی گرتە دەست ئەوانیش بریتی بوون لە: محەممەد عومران و سەلاح جەدید و سلێمان حەداد و حافز ئەسەد. لیژنەی سەربازی پشتگیری دوو ناسری وەرگرت: ڕاشد قوتەینی و محەممەد سۆفی، جگە لە یەکێک لە سەربەخۆکان، زیاد حەریری. بڕیار بوو لە ٧ی ئازاردا کودەتاکە ئەنجام بدرێت، بەڵام بەھۆی ئاشکراکردنی ئەو شوێنەی کە بڕیار بوو کودەتاچییەکان تێیدا کۆببنەوە لەلایەن حکوومەتەوە، دواخرا بۆ ڕۆژی دواتر.

## سەرچاوەکان
حیزبی بەعس (ئوردن)

**حیزبی بەعسی سۆشیالیستی عەرەبی ئوردن** (پێشتر بە حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی - ناوچەی ئوردن ناسرابوو)، حیزبێکی سیاسییە لە ئوردن و لقێکی حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عەرەبییە و و لقی ناوچەیی عەرەبە حیزبی سۆسیالیستی بەعس (عێراق).

دوای دامەزراندنی حیزبی بەعس لە سووریا لە ساڵی ١٩٤٧، بیرۆکەی بەعسی لە جیھانی عەرەبیدا بڵاوبووەوە و بیری بەعسیش بۆ یەکەمجار لە ئوردن لە کەناری ڕۆژھەڵات لە کۆتاییەکانی چلەکاندا بڵاوبووەوە، بەتایبەتی لە زانکۆکاندا. بەڵام لقی ناوچەیی پێش ساڵی ١٩٥١ دروست نەبووە؛ چەندین کۆبوونەوە لە زانکۆکان بەڕێوەچوو کە تیایدا خوێندکاران و مامۆستایان باسیان لە ئایدۆلۆژیای حیزبی تازە دروستکراوی بەعس کرد. زۆر کەس لەو کۆبوونەوانەدا پشتیوانی خۆیان بۆ بیری بەعسی دەربڕی و لە ساڵی ١٩٥١ لە شاری کەرەک لە لایەن کۆمەڵێک مامۆستاوە لقی ناوچەیی پێکھێنرا. لە ڕۆژانی سەرەتای دامەزراندنی ڕێکخراوەکەدا شوێنی کۆبوونەوەی بەعسییەکان لە کلینیکێک بوو کە خاوەنەکەی عەبدولڕەحمان شوقەیر بوو.  ئەو حیزبە لە کەرتی ڕۆژاوادا زۆرترین چالاکی ھەبوو، بە تایبەتی لە شارەکانی قودسی ڕۆژھەڵات و ڕامەڵڵا، کە بەھجەت ئەبوو غرێبە ئەندامی حیزبی بەعس بوو لە کەرتی ڕۆژاوا و بەرپرسیار بوو لە بنیاتنانی ڕێکخستنی حیزب لەم ناوچەیەدا.

یەکەمین کۆنفرانسی ناوچەیی حیزب لە ساڵی ١٩٥١ لە ماڵی عەبدوڵڵا ڕەیماوی بەڕێوەچوو کە تێدا یەکەم بەرنامەی ئایدیۆلۆژیی حیزب داڕێژرا و "ڕێڕەوی داھاتووی حیزب" پلانی بۆ دانرا. ساڵی دواتر و ساڵی ١٩٥٢ کۆبوونەوەیەکی تر کرا و ئەویش لە ماڵی عەبدوڵڵا نەواس بوو، بەم پێیە سەرکردایەتییەکی خۆجێیی ھەڵبژێردرا، کە ڕەیماوی ئەمینداری گشتی بوو، شوقەیر و ئەبوو غرێبە و نەواسیش لە لیژنەی ناوەندی. ڕەیماوی و نەواس بەھای خۆیان وەک سەرکردە سەلماند و بەم شێوەیە ھەڵمەتەکەیان لە گەڕەک و شارەکانی ئوردن و فەلەستین سەرکەوتوو بوو. پاشان لقی ناوچەیی لە ٢٨ی ئابی ١٩٥٦ بە بڕیاری دادگای باڵای ئوردن بوو بە حیزبێکی یاسایی.

ھەردوو ڕەیماوی و نەواس لە ھەڵبژاردنی ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٥١ وەک ئەندامی سەربەخۆ بۆ ئەنجومەنی نوێنەران ھەڵبژێردران (بەو پێیەی حیزبی بەعس لەو سەردەمەدا حیزبێکی شەرعی نەبووە). دواتر حیزبەکە توانی لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٥١دا سێ کەسی بەعسی ھەڵبژێرێت بۆ پەرلەمان، بەڵام ھەموویان لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٥٤دا کورسیەکانیان لەدەستدا.

ڕەیماوی لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٥٦ بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ئوردن ھەڵبژێردرا و تا ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٦١ کورسییەکەی پاراست، شێوازەکانی دەنگدان دەریخست کە زۆرترین چڕبوونەوەی بەعسییەکان لە ئیربید و عەممان لە کەناری ڕۆژھەڵات، و قودس و نابلێس لە ساڵی ١٩٦١دا دەژیا کەناری ڕۆژاوا.

## سەرچاوەکان
حیزبی بەعس (سووریا)

**حیزبی سۆشیالیستی عەرەبی بەعسی - ھەرێمی سووریا** بە فەرمی **لقی ھەرێمیی سووریایە** (سووریا ناوچەیەکی نەتەوەی عەرەبە لە عەقیدەی بەعسیدا)، لە ساڵی ١٩٦٣ەوە حیزبی دەسەڵاتدارە لە سووریا و ڕێکخراوێکی نوێی بەعسییە و لە ٧ی نیسانی ١٩٤٧ دامەزراوە لەلایەن میشێل عەفلەق سەلاحەددین بیتار و زەکی ئەرسووزی. یەکەم لقی ناوچەیی پارتی بەعس بوو (١٩٤٧–١٩٦٦) پێش ئەوەی دڵسۆزییەکەی بگۆڕێت بۆ بزووتنەوەی بەعس کە لە سووریا باڵادەست بوو لە ساڵی (١٩٦٦ تاکوو ٢٠٢٤) دوای جیابوونەوەی ساڵی ١٩٦٦ لەناو حیزبی بەعسی ڕەسەن بۆ دوو بەش لە عێراق و یەکێکیان لە سووریا. ئەم حیزبە لە دوای کودەتا سەربازییەکەی ساڵی ١٩٦٣ کە ئەفسەرانی بەعسی ھێنایە سەر دەسەڵات، بە بەردەوامی حوکمڕانی سووریای کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٧
پۆل:حیزبەکانی سووریا
بزووتنەوەی چاکسازی (سووریا)

**کودەتای بەعس لە ١٩٧٠** کە بە **بزووتنەوەی چاکسازی** ناسراوە، کودەتایەکی سەربازی بوو لە کۆماری عەرەبی سووریا کە لەلایەن وەزیری بەرگری و ئەندامی فەرماندەیی ناوچەیی حیزبی بەعس، لیوا حافز ئەسەد سەرۆکی ئەرکانی سووریا ئەنجامدرا مستەفا تلاس و جەنەڕاڵ ئەسکەندەر سەلامە و زۆرێک لە ئەفسەرانی بەعسی دڵسۆز بۆ حافز ئەسەد لە ١٦ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٠ بوو، دوای ئەوە ئەحمەد حەسەن خەتیب وەک سەرۆکی کاتی کۆمار دەستنیشانکرا، دوای ئەوە ئەفسەر حافز ئەسەد ھاتە سەر دەوڵەتی بەعس.

سەرەتای سەردەمێکی نوێ بوو لە بەھێزکردنی دەوڵەتی حیزبی بەعسدا چاکسازییەکانی بە حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی بەعس ھێنا و کۆتایی بە ململانێ ناوخۆییەکان ھێنا تێیدا و دەسەڵاتی دەوڵەتی بەعسی چەسپاند و کۆتایی بە سەردەمی کودەتاکان ھێنا. لە سەرەتای ١٩٧١، سکرتێری گشتی فەرماندەیی ھەرێمی حیزبی بەعس، حافز ئەسەد، بە زۆرینەی جەماوەر بە سەرۆکی کۆماری عەرەبی سووریا ھەڵبژێردرا و کار بۆ چاکسازی لە دۆخی سیاسی سووریا و چەسپاندنی دەسەڵاتی بەعس دەستیپێکرد. لە ١٩٧٢ پارتە سەرەکییەکانی بەرەی پێشکەوتنخوازی نیشتمانی لەژێر دەسەڵاتی حیزبی بەعس یەکگرت و لە مانگی ئازاری ١٩٧٣ دەستوورێکی نوێ بۆ وڵات داڕێژرا.

## سەرچاوەکان
سنووری ئەفغانستان-چین

**سنووری ئەفغانستان و چین** سنوورێکی نێوان ئەفغانستان و چینە بە درێژی ٩٢ کیلۆمەتر (٥٧ میل)، لە سێ خاڵی ھەردوو وڵاتەوە دەست پێدەکات لەگەڵ خاکی گیلگیت-بالتیستان کە لەلایەن پاکستانەوە بەڕێوەدەبرێت بە شێوەیەکی فیدراڵی، دوای ئەو بەشە ئاوییە بەدرێژایی زنجیرە چیای موستەغ، و لە سێ خاڵەکەدا لەگەڵ تاجیکستان کۆتایی دێت. ئەم سنوورە کورتە لە دووری باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستاندایە، دوورە لە زۆربەی وڵاتەکە یان ناوچە شارییەکانی ھەر وڵاتێک، لە کۆتایی ڕێڕەوی درێژ و تەسکی واخانە. دیوی چینی سنوورەکە لە دۆڵی چالاچیگویە. سنوورەکە بە چەندین دەروازەی شاخ دەبڕدرێت، لەوانە دەروازەی وەخجیر لە باشوور و دەروازەی تێگەرمانسو لە باکوور.

ئەم سنوورە گەورەترین جیاوازی ناوچەی کاتیی زەمینی لەسەر زەوی دیاری دەکات، کە جیاوازی ٣٫٥ کاتژمێری لە نێوان UTC+٤:٣٠ی ئەفغانستان و UTC+٠٨:٠٠ی چین ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:سنوورەکانی ئەفغانستان
پۆل:سنوورەکانی چین
گەمارۆدانی مەدینە (١٩٢٥)

**گەمارۆدانی مەدینە ١٩٢٥** گەمارۆیەکە لە ١٩٢٥ و لەلایەن ھێزەکانی شا عەبدولعەزیزەوە ئەنجامدرا  دوای گەمارۆدانێک کە دە مانگی خایاند، ھەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مەدینە تێگەیشتن کە ھیچ بژاردەیەکی تر نییە جگە لە خۆبەدەستەوەدان، و دەبێت گوێڕایەڵی مەلیک عەبدولعەزیز بن. بۆیە نامەیان بۆ نووسی کە فەیسەڵ دووەیش لە شارەکە دەربکات،  و یەکێک لە کوڕەکانی بنێرێت بۆ ئەوەی پێی بدەن. بۆیە شا کوڕەکەی نارد، شازادە محەممەد بن عەبدولعەزیز. شارەکە تەسلیمی ئەو بوو، لە ڕۆژی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٥ بەو مەرجەی شازادە محەممەد خەڵکەکەی مسۆگەر بکات،  و ھەموو پارە و کەرەستەیان ڕادەستی ئەو بکەن ئەوانەی حکوومەتی پێشوو. چوونە ناو مەدینە بە گوێڕایەڵی مەلیک عەبدولعەزیز بۆ ئەو دەستکەوتێکی سیاسی و سەربازی بوو. و بۆ شا عەلی ئیبن حوسێن شکست بوو، چونکە پارێزەرانی مەدینە خاوەنی چەندین چەک و ئامێری جەنگی بوون.

## سەرچاوەکان
کوودەتای ١٩٦٦ی سووریا

**کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٦ لە سووریا** ئاماژەیە بۆ ڕووداوەکانی نێوان ٢١ بۆ ٢٣ی شوبات کە تێیدا حکوومەتی کۆماری عەرەبی سووریا ڕووخێنرا و گۆڕدرا. سەرکردایەتی نیشتمانی دەسەڵاتداری حیزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی لەلایەن یەکێتییەکی لیژنەی سەربازیی ئەو حیزبە و سەرکردایەتی ناوچەکە بە سەرکردایەتی سەڵاح جەدید لە دەسەڵات دوورخرایەوە.

سەرکردەکانی کودەتاکە بەیاننامەیەکیان بڵاوکردەوە کە تێدا ڕایان گەیاندووە، بەدوای «بەشێوەیەکی زانستی بەرنامە و بڕیارەکانی حیزبەکە جێبەجێبکەن و ئاستی ژیانی ھەموو گەلی عەرەبی سووریا بەرزبکەنەوە» سەرکردەکان دەستیان بە دانوستان کرد لەگەڵ ڕژێمی جەمال عەبدولناسر سەرۆکی میسر بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی بەرگری ھاوبەش، کە بووە ھۆی ئەوەی لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٦ ڕێککەوتنێکی بەرگری ھاوبەش لە نێوانیاندا ئەنجام بدرێت. 

کودەتاکە بەھۆی پەرەسەندنی ململانێی دەسەڵات لە نێوان پاسەوانی کۆنی حیزبەکەدا ڕوویدا کە میشیل عەفلەق و سەلاحەددین بیتار و موونیف ڕەزاز نوێنەرایەتیان دەکرد و کوتلە گەنجەکان پابەندبوون بە ھەڵوێستێکی نوێی بەعسیەوە. لە ٢١ی شوباتدا لایەنگرانی پاسەوانی کۆنی سوپا فەرمانی گواستنەوەی ڕکابەرەکانیان دەرکرد. دوای دوو ڕۆژ، لیژنەی سەربازی بە پشتیوانی کوتلە گەنجەکان کودەتایەکی ئەنجامدا کە شەڕی سەختی لە حەلەب و دیمەشق و دێرەزۆر و لازقیە لەخۆگرتبوو. لە ئەنجامی کودەتاکەدا دامەزرێنەرانی مێژوویی ئەو حیزبە لە وڵات ھەڵاتن و ماوەی تەمەنیان لە دەربەدەریدا بەسەر برد.

حکوومەتی نوێ ڕادیکاڵترین ئیدارەی مێژووی سووریا بوو. کودەتاکە بووە ھۆی دابەشبوونی ھەمیشەیی لە نێوان لقی نیشتمانیی سووریا و عێراقی حیزبی بەعس و سەرکردایەتییە ناسیۆنالیستەکانی ھەریەکەیان و زۆرێک لە بەرپرسانی باڵای بەعسی سووریا بەرەو عێراق ھەڵھاتن. وەک میراتێکی کودەتاکە و لە سەردەمی دەسەڵاتی نوێدا، سووریا ھەڵمەتێکی پڕوپاگەندەی دژی بەعسییەکانی عێراق دەستپێکرد. لە بزووتنەوەی چاکسازی ساڵی ١٩٧٠دا حکوومەتێکی نوێ دەڕووخێنرێت، کە حافز ئەسەدی ھێنایە سەر دەسەڵات.

## سەرچاوەکان
سنووری سووریا و تورکیا

وێنۆک|سنووری سووریا و تورکیا
**سنووری کۆماری عەرەبیی [[سووریا]] و کۆماری [[تورکیا]]** سنوورێکی نێودەوڵەتییە و درێژییەکەی نزیکەی ٩٠٩ کیلۆمەترە (٥٦٥ میل)، و لە دەریای ناوەڕاستەوە لە ڕۆژاواوە تا سێ خاڵەکە لەگەڵ عێراق لە ڕۆژھەڵاتەوە دەڕوات.
نزیکەی ٤٠٠ کیلۆمەتر بەسەر میزۆپۆتامیای سەرەوەدا تێدەپەڕێت و فورات دەبڕێت و دەگاتە دیجلە. بەشێکی زۆری سنوورەکە بەدوای بەشی باشووری تورکیای ھێڵی ئاسنی بەغدادەوەیە، بە نزیکەیی بەدرێژایی ھاوتەریبی ٣٧ی نێوان میریدانییەکانی ڕۆژھەڵاتی ٣٧ و ٤٢. لە ڕۆژاوا نزیکە لە دەوری پارێزگای ھاتای تورکیا، بەشێکی بە ڕێڕەوی ڕووباری ئۆرۆنتسەوە دەڕوات و دەگاتە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست لە دامێنی جەبەل ئەقرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٦١
سەربزێویی ئیخوان موسلمین (سووریا)

**سەربزێویی ئیخوان موسلمین لە سووریا** زنجیرەیەک ڕاپەڕین و سەربزێویی چەکداریی گرووپە ئیسلامییە سوننەکان بوو کە زۆربەیان ئەندامی ئیخوان موسلمین بوون، کە لە ساڵی ١٩٧٦ تا ١٩٨٢ لە سووریا ڕوویدا، ڕاپەڕینەکان ئاراستەی حکوومەتی حیزبی بەعس بوو کە کۆنترۆڵی کردبوو دەسەڵات لە سووریا لەو کاتەدا. ئەمەش بووە ھۆی کۆمەڵێک ئۆپەراسیۆنی چەکداری لێرە و لەوێ، جگە لە تیرۆرکردنی سیستماتیکی لە نێو لایەنە شەڕکەرەکاندا. لەکاتی ئەم ڕووداوە توندوتیژانەدا؛ ئیسلامییەکان ھێرشیان کردە سەر خەڵکی مەدەنی و سەربازەکان و حکوومەت ھەمان کاریان کرد و لە ھەڵمەتی تۆڵەسەندنەوەدا کە ناوبەناو دەستی پێکردبوو، دەیان ھاووڵاتی مەدەنی کوشت. ڕاپەڕین لە ١٩٨٢ گەیشتە لوتکە کاتێک کۆمەڵکوژیی حەما ڕوویدا، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی نێوان ھەزار بۆ ٢٥ ھەزار کەس، کە خەڵکی مەدەنی و سەربزێوکار و چەندین کەسی دیکەشیان تێدابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سووریا لە ١٩٧٧
پۆل:سووریا لە ١٩٧٨
پۆل:سووریا لە ١٩٨٠
پۆل:سووریا لە ١٩٨١
پۆل:سووریا لە ١٩٨٢
پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ململانێکانی ١٩٧٩
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٠
پۆل:ململانێکانی ١٩٨١
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٢
ئۆپەراسیۆنی دانی

**ئۆپەراسیۆنی دانی** (بە عیبری: מבצע דני) ناوێکی ئیسرائیلییە بۆ ھێرشێکی سەربازی بەرفراوانی جووەکان لە کۆتایی یەکەمین ئاگربەستی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ بە ئامانجی کۆنترۆڵکردنی ناوچەکانی نێوان تێلئەڤیڤ یافا و قودس.

## ئامانج و ڕەوتی پرۆسەکان
ئامانجی ھێرشی جوو بۆ:
* کەمکردنەوەی فشارە سەربازییەکان لەسەر گەڕەکە گەمارۆدراوەکانی جوو لە قودس.
* داگیرکردنی ناوچەکانی نێوان تەلئەڤیڤ و قودس، واتە لۆد و ڕەملە و قەزاکانیان.
* کەمکردنەوەی ژمارەی دانیشتوانی عەرەب لە ناوچە عەرەبییەکانی نزیک تەلئەڤیڤ کە بەپێی بڕیاری دابەشکردنی فەلەستین پێویست بوو لە بەشی عەرەبی بن.

لە کۆتایی یەکەم ئاگربەست لە ١٠ی تەممووزی ١٩٤٨، گلوب پاشا فەرمانی بە ھێزەکانی بەرگریکار لە سوپای عەرەبی کرد کە «ڕێکخستن بکەن بۆ شەڕێکی ساختە» لە کاتێکدا فەرماندەی پاڵماچ یێگال ئالۆن و جێگرەکەی ئیسحاق ڕابین فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکەیان گرتە ئەستۆ لەسەر لایەنی ئیسرائیل. کۆی ژمارەی ئەو ھێزە ئیسرائیلییە نزیکەی شەش ھەزار سەرباز بووە.

قۆناغی یەکەمی ئۆپەراسیۆنی دانی گرتنەوەی شارەکانی لۆد و ڕەملە بوو کە دەکەوێتە سەر ڕێگای قودس لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تەلئەڤیڤ. ڕەملە یەکێک بوو لە ئاستەنگە سەرەکییەکانی بەردەم بزووتنەوەی جوولەکەکان. لە سەرەتای شەڕەوە چەکدارانی بەرخۆدان لە لۆد و ڕەملە ھێرشیان کردووەتە سەر ھاتوچۆی جوولەکەکان لەسەر ڕێگاکانی نزیک. ڕەملە بووە خاڵی سەرەکی بۆ ڕێگریکردن لە گواستنەوەی جوولەکەکان، ئەمەش ھاتوچۆی ناچارکرد لە قودسەوە بۆ تەلئەڤیڤ بچێتە سەر ڕێگای بای پاسی باشوور.

قۆناغی دووەم بریتی بوو لە گرتنی قەڵاکە لە لەتروون و شکاندنی ڕامەڵڵا. ئۆپەراسیۆنەکە بە فەرماندەیی پاڵماچ بە بەکارھێنانی لیوای یەفتاح و لیوای ھارێل و لیوای زرێپۆشی ھەشتەم و دوو کەتیبەی لیوای کیریات و لیوای ئەسکەندەرۆنی ئەنجامدرا، ئۆپەراسیۆنەکە بە داگیرکردن و ئاوارەبوونی ڕەملە، لۆد و گوندەکانی دەوروبەری کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی جسر شوغور ١٩٨٠

**کۆمەڵکوژیی پردی شوغور ١٩٨٠** ڕووداوی خوێناوین کە لە شاری جسر شوغوری سووریا (کە دەکەوێتە نێوان لازقیە و حەلەب) لە ٩ی ئازاری ١٩٨٠ی زایینیدا بە مانگرتن و خۆپیشاندان دەستیان پێکرد  و بەدوایدا ڕووبەڕووبوونەوە لە نێوان ھێزەکانی ڕژێمی بەعسی سووریا و ئیخوان موسلیمین بەھۆی چەکدارانی ئیخوان موسلیمین ھێرشیان کردە سەر پادگانی سەربازی و نووسینگەکانی حیزبی بەعس لە شارەکەدا لە چوارچێوەی ناڕەزایەتییەکانی دژە حکوومەت لە سووریا.

## ڕووداوەکانی کۆمەڵکوژیی
ھێزەکانی یەکینەکانی تایبەت بە سەرۆکایەتی فەریق عەلی حەیدەر گەمارۆی شاری جسر شوغوریان دا و بە ھاوەن و مووشەک لە ھێلیکۆپتەرەکانەوە بۆردوومانیان کرد و ماڵ و دووکانەکانیان وێران کرد پاشان لە ١٠ی ئازاری ١٩٨٠ ھێرشیان کردە سەری و ٩٧ ھاووڵاتی، پیاو، منداڵ و ژنیان دوورخستەوە.  فەرمانی بە ئەندامەکانی کرد کە تەقەیان لێ بکەن، تۆفیق سالحە، ئەندامی سەرکردایەتی ناوچەیی حیزبی بەعس، شایەتحاڵی ئەم کۆمەڵکوژییە بوو، و حەیدەر و سالحە فەرمانی دەرکرد بە وێرانکردنی خانووەکان و سووتاندیان لە ئەنجامدا ۳۰ ماڵیان ڕووخاند و فەرمانیان کرد بە تێکدانی لاشەکان لەبەردەم خەڵکیدا.

لە ئەنجامدا دەیان کەس کوژران و بریندار بوون و لایەنی کەم دوو سەد کەسیش دەستگیر کران.

ڕۆژی دواتر دادگای سەربازیی بڕیاری لەسێدارەدانی زیاتر لە سەد دەستگیرکراوی دەرکرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:سووریا لە ١٩٨٠
کۆمەڵکوژیی بووستان ئەلقەسر

**کۆمەڵکوژیی بووستان ئەلقەسر لە حەلەب** کۆمەڵکوژییەک بوو لە گەڕەکی بووستان قەسر لە شاری حەلەبی سووریا لە سەردەمی سەرۆک کۆماری حافز ئەسەد لە ١٢ی ٨ی ١٩٨٠، کە دووەم ڕۆژی جەژنی ڕەمەزان بوو. (دوای کۆمەڵکوژیی گەڕەکی ئەلمەشاریقە کە لە یەکەم ڕۆژی جەژنی ڕەمەزاندا ڕوویدا). لە ئەنجامدا کۆمەڵکوژییەکە ٣٥ ھاووڵاتی کوژران.

## سەرچاوەکان
تەقینەوەکانی دیمەشق ١٩٨٦

**تەقینەوەکانی دیمەشق ١٩٨٦** زنجیرەیەک کردەوەی تیرۆریستی بوون کە لە ساڵی ١٩٨٦ لە دیمەشقی پایتەختی سووریا ڕوویاندا. تەقینەوەکان بە کوشندەترین کردەوەی تیرۆریستی دادەنرێت کە لە دوای سەرکوتکردنی یاخیبوونی ئیخوان موسلمین لەو وڵاتە لە ساڵی ١٩٨٢دا دژی خەڵکی مەدەنی ئەنجامدراوە. وا دیارە ئامانجی تەقینەوەکان بۆ تێکدانی سەقامگیری حکوومەتی سووریا بووە. لە ١٣ی ئازاری ١٩٨٦ تەقینەوەیەک لە دیمەشق ڕوویدا و بەھۆیەوە ٦٠ کەس کوژران. دوای یەک مانگ، ھەروەھا ١٤٤ کەس لە زنجیرە تەقینەوەیەکدا کوژران کە پێنج شارۆچکەی سەرتاسەری سووریای ھەژاند. 

حکوومەتی سووریا چەکدارانی عێراقی سەر بە حیزبی بەعسی عێراقی تاوانبار کرد.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی بازاڕی ئەلئەحەد لە حەلەب

**کۆمەڵکوژیی بازاڕی ئەلئەحەد** لە شاری حەلەبی سووریا ڕوویدا لە ١٣ی ٧ی ١٩٨٠ لە سەردەمی حافز ئەسەد. بیست ئۆتۆمبێلی پڕ لە سەرباز ھێرشیان کردە سەر بازاڕەکە، کە قەرەباڵغ بوو لە کەسانی سادە، لەوانە کرێکار، جووتیار، ژن و منداڵ، کە سەردانی ئەم بازاڕە بەناوبانگەیان کرد کە دەکەوێتە ناوچەیەکی بەناوبانگی شاری حەلەب، بە مەبەستی کڕینی پێویستی خۆیان لە فرۆشیارانی سەر شەقامەکان لەسەر عەرەبانە و حەسیرەکان. ئەم توخمە چەکدارانە بە شێوەیەکی ھەڕەمەکی دەستیان کرد بە تەقەکردن لە خەڵک و ١٩٢ کەس کوژران و بریندار بوون.

## سەرچاوەکان
توەرەک باڵا

**توەرەک باڵا یان تەبارەک باڵا** گوندێکە لە شاری کووھڕەنگ، ناوچەی بازۆفت لە پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری.
خەڵکی ئەم گوندە زۆربەی خەریکی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارین. لە ھۆزی مەوری بەختیارین.
ناوی گوندەکە لە وشەی توەر (تەور -ئامراز) وەرگیراوە، خەڵکی ئەم گوندە ھەیانبووە بۆ بڕینی گوینی و ھێزمەدار. توەرەک چەند گوندێک لەخۆدەگرێت، توەرەکی باڵا، توەرەکی پاین، دەم تەنگ توەرەک، چەم غەریب، قەڵای توەرەک، و ھەموویان پێیان دەوترێت توەرەک گوندی تەبارەک توەرەک بە تویەک ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چوارمەحاڵ و بەختیاری
پۆل:جوغرافیای کوردستان
سۆشیالیزمی عەرەبی

**سۆشیالیزمی عەرەبی** ئایدۆلۆژیایەکی سیاسییە کە لەسەر بنەمای تێکەڵاوی نێوان ناسیۆنالیزمی عەرەبی و سۆشیالیزم دامەزراوە. سۆشیالیزمی عەرەبی جیاوازە لەو بیرۆکە سۆبیالیستیانەی کە لە جیھانی عەرەبیدا بڵاوبوونەتەوە، کە نزیکەی پەنجا ساڵ پێش ھاتنی بیرۆکەی سۆشیالیزمی عەرەبی دەکەون.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژی حەما

**کۆمەڵکوژی حەما** کۆمەڵکوژییەکە کە لە شوباتی ساڵی ١٩٨٢ ڕوویدا، کاتێک ھێزە چەکدارەکانی سووریا و لیواکانی بەرگری سووریا بە فەرمانی سەرۆکی وڵاتەکە، حافز ئەسەد، بۆ ماوەی ٢٧ ڕۆژ گەمارۆی شاری حەمای دا بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی ئیخوان موسلمین کە دژی حکوومەت بوون. ئەو کۆمەڵکوژییەی سوپای سووریا بە فەرماندەیی لیوا ڕیفعەت ئەسەد ئەنجامدرا، بە شێوەیەکی کاریگەر کۆتایی بەو ھەڵمەتە ھێنا کە لە ساڵی ١٩٧٦ لەلایەن گرووپە ئیسلامییە سوننەکانەوە بە سەرۆکایەتی ئیخوان موسلمین دژی ڕژێم دەستیپێکرد.

ڕاپۆرتە دیپلۆماسییە سەرەتاییەکانی وڵاتانی ڕۆژاوایی باس لەوە دەکەن کە لە ماوەی ئەم کۆمەڵکوژییەدا ھەزار کەس گیانیان لەدەستداوە؛  لە کاتێکدا ئەو خەمڵاندنانەی دواتر دەرچوون جیاواز بوون، بەڵام باس لەوە کرا کە لەکاتی ھەڵمەتەکەدا دوو ھەزار ھاووڵاتی سووریا کوژراون، ژمارەیەک کە لەلایەن ژمارەیەک میدیای حکوومەتەوە پەسەند کران. لە کاتێکدا ھەندێکی تر بە سەرۆکایەتی ڕۆبەرت فیسک مەزەندەیان کرد کە ژمارەی قوربانییەکان گەیشتووەتە ٢٠ ھەزار کەس؛ و لیژنەی مافی مرۆڤی سووریا ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان ٤٠ ھەزار کەسی تێپەڕاندووە.  لە میانی ئۆپەراسیۆنەکەدا نزیکەی ھەزار سەربازی سووریاش کوژران و بەشێکی زۆری شاری کۆنیش وێران کران. ئەم ھێرشە بە یەکێک لە خوێناویترین کردەوەکان وەسف کرا کە حکوومەتێکی عەرەبی دژی گەلەکەی خۆی لە مێژووی ھاوچەرخی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا ئەنجامی داوە.

ئۆپۆزسیۆنی سووریا دەڵێ زۆرینەی ڕەھای قوربانییەکان خەڵکی مەدەنی بوون، و ڕژێمەکە تۆمەتبار دەکات بەوەی کە بووەتە ھۆکاری ھەموو ئەو شتانەی ڕوویانداوە، لەکاتێکدا میدیاکانی حکوومەتی سووریا ئەو لێدوانانە ڕەتدەکەنەوە و تەنھا بە "تۆمەت"ی دەزانن.

## پاش کۆمەڵکوژی
[وێنۆک|نووسینێکی سەر دیواری [حەما پاش کۆمەڵکوژییەکە نووسراوە «ھیچ خودایەک نییە جگە لە نیشتمان و ھیچ پێغەمبەرێک نییە جگە لە بەعس»]]

دوای ڕاپەڕینی حەما؛ ڕژێمی سووریا سەرکەوتوو بوو لە شکاندنی "یاخیبوونی ئیسلامی" و لەو کاتەوە ئیخوان موسلمین لە دەربەدەریدا چالاکییان کردووە لە کاتێکدا لایەنەکانی دیکە خۆیان ڕادەست کردووە یان بە تەواوی لە گۆڕەپانەکە کشاونەتەوە.  پێگەی حکوومەت لە سووریا لەکاتی ڕاپەڕیندا بە شێوەیەکی بەرچاو تووند بووەوە؛ حافز ئەسەد زیاتر پشتی بە سەرکوت کردن بەستبوو نەک تاکتیکی سیاسی.

دوای کۆمەڵکوژییەکە؛ ئاژاوەگێڕی لە نێوان گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکاندا ڕوویدا تەنانەت ھەندێک فراکسیۆن شایەتی دابەشبوونی توندوتیژی ناوخۆیی بوون کە کاریگەری لەسەر دۆزی سەرەکییان ھەبوو و بێدەنگی باقی شار و پارێزگاکان کاریگەری زۆری لەسەر نەیاران ھەبوو. زۆربەی ئەندامانی "گرووپە یاخیبووەکان" یان لە وڵات ھەڵھاتن یان لە لەژێرزەمیندا ماونەتەوە؛ بە تایبەتی لە ئوردن و عێراق، ھەندێکی تریش چوونە ئەمریکا و بەریتانیا و ئەڵمانیا. سەبارەت بە ئیخوان موسلمین - گەورەترین گرووپی ئۆپۆزسیۆن - دابەش بوو بۆ دوو فراکسیۆن:  یەکێکیان وازی لە بیرۆکەی "خەباتی چەکداری" ھێنا لە ھەوڵێکدا بۆ وەرگرتنی پێگەیەکی میانڕەوتر و لە کۆتاییدا بارەگای خۆی لە شانشینی یەکگرتوو کرد، لە کاتێکدا دووەمیان بەردەوام بوو لە باوەڕبوون بە بیرۆکەی شۆڕش لە دژی ڕژێم و ڕووخاندنی، بەڵام ئەندامەکانی ڕوویان لە عێراق کرد و ساڵانێک لەوێ مانەوە پێش ئەوەی بچنە ناو ڕەوتی سەرەکی لەندەن. لێرەدا شایەنی باسە کە کۆمەڵکوژیی حەما زۆرجار باس دەکرێت کاتێک باس لە تۆماری خراپی حکوومەتی حافز ئەسەد دەکرێت لە بواری مافەکانی مرۆڤدا.

## سەرچاوەکان
دارەتوو

**دارەتوو** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای دەشتی ھەولێر لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دارەتوو ناوەندی ناحیەی دارەتووە.

## ناو
ناوی دارەتوو وشەیەکی لێکدراوە، دار + توو. گوایە گوندی دارەتوو لە سەردەمی عوسمانیدا ئاوەدان کراوەتەوە و کانییەکی ھەبووە و دوو دار تووی لە تەنیشت بووە، ئیتر لەوەوە ناوەکەی وەرگرتووە.

## جوگرافیا
شارەدێی دارەتوو ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە شاری ھەولێر.
* لە باشوورەوە گوندی باغەمرە ئەفەندی.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی باغەمرە شەھاب.
* لە ڕۆژاواوە شاری ھەولێر 

## مێژوو
سەرەتا دارەتوو گوندێک بوو، پاش ساڵی(١٩٨٩) کە ڕژێمی بەعس گوندەکانی ئێستای ناحیەی دارەتوو و ناحیەی شوان، قەزای پشدەر و قەزای ڕانیەی ڕاگواست و لە کۆمەڵگەی دارەتوودا نیشتەجێی کردن. پاش فراوان بوون و زیاد بوونی دانیشتوان لە بەرواری(١٢\٥\٢٠٠٢)دا ناحیەی دارەتوو ھاتە کایەوە و دارەتوو بووە ناوەندی و بووە شارەدێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ھەنگ (یەکەی سەربازی)

وێنۆک|200x200پیکسڵ| ھێمای ستانداردی ناتۆ بۆ ھەنگێک کە چەندین تیپی تێدایە، و بە III ئاماژەی پێکراوە. شێوە و ڕەنگ و نەخشەکەی ئاماژەیە بۆ ھێزی پیادەی دۆستانە.
**ھەنگ** یەکەیەکی سەربازییە. ڕۆڵ و قەبارەی بە شێوەیەکی بەرچاو جیاوازە، بەپێی وڵات، خزمەت، یان پسپۆڕی.

لە ئەورووپای سەدەی ناوەڕاستدا، زاراوەی «ھەنگ» ھەر یەکەیەکی گەورەی سەربازانی ھێڵی پێشەوەی دیاری دەکرد. لە کۆتایی سەدەی ١٧دا، ھەنگەکانی پیادە لە زۆربەی سوپاکانی ئەورووپادا یەکەیەکی ھەمیشەیی بوون، نزیکەی ٨٠٠ پیاویان ھەبوو و لەلایەن سەرھەنگێکەوە فەرماندەیی دەکران.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
پۆل:زانستی سەربازی
سەرھەنگ

**سەرھەنگ** (، **کلۆنێل** یان **کۆلۆنێل**) پلەی ئەفسەری سەربازی باڵایە کە لە زۆرێک لە وڵاتان بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا لە ھەندێک ھێزی پۆلیس و ڕێکخراوە نیمچە سەربازییەکان بەکاردێت.

لە سەدەی ١٧ و ١٨ و ١٩دا، سەرھەنگێک بە شێوەیەکی گشتی بەرپرسی ھەنگێک بوو لە سوپایەکدا. بەکارھێنانی سەردەمیانەی زۆر جیاوازە و لە ھەندێک حاڵەتدا ئەم زاراوەیە وەک نازناوی سەربەرزی بەکاردەھێنرێت کە ڕەنگە ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە سەربازییەوە نەبێت. لە ھەندێک ھێزی سەربازی بچووکتردا، وەک ھێزەکانی مۆناکۆ یان ڤاتیکان، سەرھەنگ بەرزترین پلەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆڵەندی
تەقینەوەکانی دیمەشق ئایاری ٢٠١٢

**تەقینەوەکانی ئایاری ٢٠١٢ی دیمەشق** یان **تەقینەوەکانی ١٠ی ئایاری ٢٠١٢ لە دیمەشق** زنجیرەیەک تەقینەوەی ئۆتۆمبێلە لە دەرەوەی بارەگای ھەواڵگری سەربازی لە دیمەشقی پایتەختی دەوڵەتی سووریا. بەپێی بەدواداچوونەکانی حکوومەت؛ ئەنجامدەرانی تەقینەوەکە زیاتر لە ھەزار کیلۆگرام تەقەمەنییان بەکارھێناوە، بووە ھۆی ڕووخانی ڕووی ١٠ نھۆمی ئەم بینا حکوومییە و ٥٥ کەس کوژران و نزیکەی ٤٠٠ کەسیش بریندار بوون. ئەو ھێرشە خوێناویترین ھێرش بوو لە دوای سەھەڵدانی شەڕی ناوخۆی سووریاوە ، بەڵام بڵێسەی شەڕ بە خێرایی زیاتر بوو و ڕووداوی دیکە ڕوویان دا کە زۆر لەوە زیاتر بوون.

## سەرچاوەکان
ڕیفعەت ئەسەد

**ڕیفعەت عەلی سلێمان ئەسەد** (٢٢ی ئابی ١٩٣٧ – ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦)، برا بچووکی سەرۆکی کۆچکردووی سووریا حافز ئەسەد و جەمیل ئەسەد و مامی سەرۆکی پێشووی سووریا بەشار ئەسەدە وەک جێگری سەرۆکی سووریا کاری کردووە لە کۆماری سووریا بۆ کاروباری ئاسایشی نیشتمانی، ئەندامی فەرماندەیی ناوچەیی حیزبی بەعس و فەرماندەی لیواکانی بەرگری. کۆمەڵێک کۆمەڵکوژیی دڕندانە لە سووریادا بۆ ئەو دەگەڕێندرێتەوە.  

دوای ھەوڵی کودەتا شکستخواردووەکەی دژی حافز ئەسەد لە ساڵی ١٩٨٤، ڕیفعەت ئەسەد چووەتە فەڕەنسا و بۆ ماوەی ٣٦ ساڵ لەوێ ژیاوە. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ گەڕایەوە بۆ سووریا دوای ئەوەی لە فەڕەنسا بە تاوانی گەندەڵی ملیۆنان یۆرۆ لە دەوڵەتی سووریا ئیدانە کرا.   لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢٢دا دادگای کاساسیۆن (بەرزترین دەسەڵاتی دادوەری لە فەڕەنسا) بڕیارەکەی پشتڕاستکردەوە. 

لە مانگی ئابی ٢٠٢٣، سویسرا فەرمانی دەستگیرکردنی نێونەتەوەیی بۆ ڕیفعەت ئەسەد دەرکرد، دوای ئەوەی دادگای تاوانەکانی فیدراڵی داوای کرد کە ڕادەست بکرێتەوە بۆ ئەوەی دادگایی بکرێت بەھۆی ڕۆڵی لە سەرپەرشتیکردنی ئۆپەراسیۆنە زەمینییەکانی کۆمەڵکوژی حەما. فەرمانی دەستگیرکردنەکە لە چوارچێوەی ڕێکارەکانی پەیوەست بە سکاڵایەکی تاوانەکانی جەنگ دەرچووە کە لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی "ترایل ئینتەرناشناڵ" پێشکەش بە نووسینگەی داواکاری گشتی سویسرا کراوە. لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٤، داواکاری گشتی سویسرا، ڕیفعەت ئەسەدی بە چەندین تاوان لە کۆمەڵکوژییەکەی حەما لە شوباتی ١٩٨٢ تۆمەتبار کرد.    

## ژیانی سەرەتایی
ڕەفعەت ئەسەد لە ٢٢ی ئابی ١٩٣٧ لە گوندی قرداحە لە نزیک لازقیە لە ڕۆژاوای سووریا لەدایکبووە، لە زانکۆی دیمەشق زانستی سیاسی و ئابووری خوێندووە، دواتر لە ئەکادیمیای زانستی سۆڤیەت دکتۆرای فەخری لە بواری سیاسەت وەرگرتووە.

## ژیانی تایبەتی
ڕەفعەت ئەسەد فرەژنی بووە، ھاوپەیمانی و پەیوەندی بەھێزی لەگەڵ بنەماڵە دیارەکان و خێڵە دیارەکانی سووریا دامەزراندووە، لەوانەش ژنە دیارەکانی (ئەمیرە ئەسەد) و سەنا مەخلووف، ھەروەھا کچی تووراد شەعلان (خوشکی حەسە شەعلان ھاوسەری پاشای سعوودیە عەبدوڵڵا بن عەبدولعەزیز ئال سعوود).
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق
پۆل:زیندووان
کۆمەڵکوژیی قوتابخانەی تۆپخانە لە حەلەب

**کۆمەڵکوژیی قوتابخانەی تۆپخانەی حەلەب** کە لە ڕۆژی شەممە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٧٩ لە قوتابخانەی تۆپخانە کە دەکەوێتە ناوچەی ڕامۆسە لە شاری حەلەبی سوریا ڕوویدا و لە ئەنجامدا ٥٠ بۆ ٨٢ خوێندکاری قوتابخانە گیانیان لەدەستدا کە زۆربەیان خەڵکی مەزهەبی عەلەوی بوون و نزیکەی ٥٤ خوێندکار بریندار بوون، بەپێی وەشانی فەرمی بەپێی گێڕانەوەی پێشڕەوی شەڕکەر (الطلیعە المقاتلە) کە ئەبوو مووسعەب ئەلسووری عومەر عەبدولحەکیم لە کتێبەکەیدا "شۆڕشی ئیسلامیی جیھادی لە سووریا" باسی کردووە، ٢٥٠ خوێندکاران کوژران.   

## سەرچاوەکان
ھێرشی قابوون (٢٠١٧)

**ھێرشی قابوون (٢٠١٧)** ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی سوپای عەرەبی سووریا بوو لە گەڕەکی دیمەشق دژی ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا. ئامانجی خوازراویشی دەستبەسەرداگرتنی گەڕەکی دیمەشقی قابوون و بەرزە لە دەستی ئۆپۆزسیۆن بە سەرۆکایەتی ھەیئەی تەحریر شام (HTS).

## پێشینە
لە ساڵی ٢٠١٤دا گەڕەکەکانی ژێر دەسەڵاتی ئۆپۆزسیۆن لە قابوون و بەرزە و تشرین گەیشتنە ئاگربەستێکی فەرمی یان نیمچە فەرمی لەگەڵ ھێزەکانی حکوومەت، لەوانەش دابینکردنی ھەندێک ئاسانکاریی حکوومەت (کارەبا و ئاو) و ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆن ڕێگەدان بە گەیشتن بە ڕێگایەکی ستراتیژی لە ڕێگەی بەرزە و بۆ نەخۆشخانەی سەربازی تشرین. بەڵام دوای سەرکەوتنی حکوومەت لە ڕۆژھەڵاتی حەلەب لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١٦، ھێزەکانی سەرنجیان خستە سەر گەڕەکەکانی دیمەشق و بۆ نموونە وادی بەرادییان کردە ئامانج و بە تایبەتی ھەوڵیان دا بچنە غوتەی ڕۆژھەڵات. لەو چوارچێوەیەشدا ھێزەکانی حکوومەت ھێرشیان کردە سەر قابوون و ناوچەکانی دیکەی گەڕەکی ڕۆژھەڵات.

## سەرچاوەکان
سنووری پۆڵەندا-ڕووسیا

**سنووری و [[پۆڵەندا]] و [[ڕووسیا]]** دابەشبوونێکی نزیکەی ھێڵی ڕاستە لە نێوان کۆماری پۆڵەندا و فیدراسیۆنی ڕووسیا لە دەرەوەی ئۆبلاستی کالینینگراد، ناوچەیەک کە بە ویشکانی ڕووسیا نەبەستراوەتەوە. درێژییەکەی ٢٣٢ کیلۆمەترە. شوێنی ئێستا و درێژیی سنوورەکە لە دوای جەنگی جیھانی دووەم بڕیاری لەسەر درا. لە ساڵی ٢٠٠٤ بووە بەشێک لە سنووری یەکێتی ئەورووپا و کۆمۆنوێڵتی دەوڵەتانی سەربەخۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:پۆڵەندا
پۆل:ڕووسیا
پۆل:سنوورەکانی پۆڵەندا
پۆل:سنوورەکانی ڕووسیا
ئاڵای جەزائیر

**ئاڵای جەزائیر** نوێنەرایەتی **[[جەزائیر|کۆماری دیموکراتیکی گەلانی جەزائیر]]** دەکات و یەکێکە لە ھێما نەتەوەییەکانی. پێکھاتووە لە دوو ڕەنگ: سەوز و سپی، لەگەڵ ھیلالی سوور و ئەستێرە لە ناوەڕاستدا بۆ یەکەمجار لە ٣ی تەممووزی ١٩٦٢ بە شێوەیەکی فەرمی بەکارھاتووە. یەکەم ئاڵای دەوڵەتی جەزائیر لەلایەن دامەزرێنەرەکەی بوو، میر عەبدولقادر، لە سەدەی نۆزدەھەمدا، و ئەو دوو ڕەنگەی تێدابوو کە ئێستا ھەن ( سپی و سەوز) و سەبارەت بە ھیلال و ئەستێرە ئەوان لەو ئاڵایە بوون لە نێوان سەدەی شانزە و نۆزدەھەمدا لە جەزائیر، کە پێکھاتووە لە ھیلالێک و ئەستێرەیەکی سپی و پێشینەیەکی سوور. 
تایبەتمەندییەکانی ئاڵای جەزائیر بە یاسای (ژمارە ٦٣–١٤٥)ی ٢٥ی نیسانی ١٩٦٣ی زایینی پێناسە کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان