open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دۆغاتا

**دۆغاتا** (بە عەرەبی: *دوغات*، ئینگلیزی: *Dughata*) گوندێکە لە ناحیەی ئەلقۆش لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. دۆغاتا دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٢ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەلقۆش ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە باکووری چیای شنگال. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

گوندەکە لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی سرێچکا، لە ڕۆژئاوا لەگەڵ گوندی خەتارێی گەورە، لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی تەلسقۆف و لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی بێبان. گوندەکە چەندین بارەگای حزبە سیاسییەکانی وەک حیزبی شیووعیی عێراقی و پارتی دیموکراتی کوردستان تێدایە.

ئێستاش زۆرێک لە خێزانەکانی گوندەکە پشت بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری دەبەستن کە لە ڕابردوودا سەرچاوەیەکی سەرەکی بژێوی ژیانیان بوون. گوندەکە چەندین قوتابخانەی هەیە، لەوانە سێ قوتابخانەی سەرەتایی و یەک قوتابخانەی ناوەندی. هەروەها کلینیکێک هەیە کە لە ساڵی ٢٠١١ دروستکراوە. گوندەکە بەهۆی نەبوونی خزمەتگوزاریی پێویست و نەبوونی تۆڕی ئاوەڕۆی تەندروستی و سنوورداربوونی تۆڕی ئاوی خواردنەوە و ستوونی کارەبایی تووشی کێشەی زۆری شارەوانی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پێکھێنانی حکوومەتی عێراق ٢٠١٠

لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٠، گرنگییەکی زۆر بە بڕیاری دیاریکردنی سەرۆک وەزیرانی داھاتووی عێراق درا. ھەردوو عەلاوی لە لیستی عێراقییە و مالیکی لە ھاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا بانگەشەی شایستەیی پۆستەکەیان دەکرد، بۆیە وا سەیر دەکرا کە یەکلاییکردنەوەی ئەم بابەتە لە ئەستۆی حیزبە کوردییەکان و ھاوپەیمانی نیشتمانیی عێراق بێت.

یەکێک لە دوو پێکھاتە سەرەکییەکەی ھاوپەیمانی نیشتمانیی عێراق، کە ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق بوو، ڕای گەیاند کە بەشداری ھیچ حکوومەتێک ناکات ئەگەر عەلاوی سەرۆک وەزیرانی پێشوو تێدا بەشدار نەبێت؛ پێکھاتە سەرەکییەکەی دیکەش، کە ڕەوتی سەدر بوو، لە ٢ و ٣ی نیسانی ٢٠١٠ ڕاپرسییەکی نافەرمیی ئەنجامدا سەبارەت بەوەی کێ دەبێت ببێتە سەرۆک وەزیران. بژاردەکان بریتی بوون لە عەلاوی، مالیکی، ئیبراھیم جەعفەری و سەرۆک وەزیرانی پێشوو، عادل عەبدولمەھدی لە ئەنجومەنی باڵا، و جەعفەر سەدر (پەرلەمانتارێکی کەم ناسراوی حیزبی دەعوەی مالیکی و کوڕی محەممەد باقر سەدر، دامەزرێنەری فیکری حیزبەکە). لە ٧ی نیسانی ٢٠١٠دا ئەنجامەکان ڕاگەیەندران، کە تێدا جەعفەری بە بەدەستھێنانی ٢٤٪ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنابوو. جەعفەری لە بنەڕەتدا ئەندامی حیزبی دەعوەی مالیکی بوو، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٨ لێی جیابووەوە بۆ دامەزراندنی حیزبەکەی خۆی بەناوی «ڕەوتی چاکسازیی نیشتمانیی»، کە لەم ھەڵبژاردنەدا وەک تاکە پەرلەمانتاری ئەو حیزبە ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:حکومەتی عێراق
پۆل:عێراق لە ٢٠١٠
پۆل:سیاسەت لە ٢٠١٠
گرزەرک

**گرزەرک** (بە عەرەبی: *عدنانیة*، ئینگلیزی: *Gir Zerk*) گوندێکە لە ناحیەی قەحتانیە لە قەزای بەعاج لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. دوھۆلا دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ٨ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی گرعوزێر ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە باشووری چیای شنگال. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

## مێژوو
**گرزەرک** گوندێکی نمونەییە کە لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٧٠ بۆ نیشتەجێکردنی ئێزیدییەکان دامەزراوە، دوای ئەوەی گوندەکانی دیکەی ئێزیدی چۆڵکران. لە ساڵی ١٩٦٥ حکومەتی عێراق بڕیاریدا گوندەکانی ئێزیدی لە چیای شنگال وێران بکات و دانیشتووانەکەی ناچار بکات بۆ گواستنەوە. نزیکەی ٤٠٠ گوندی ئێزیدی لە چیای شنگال بەشێکیان بەھۆی بولدۆزەرەوە وێران بوون، دانیشتوانەکانیان دەرکران. ڕژێمی بەعسی ئەم ڕێوشوێنە زۆرەملێیانەی نیشتەجێکردنی بە پڕۆژەی مۆدێرنیزاسیۆن وەسف کرد. لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەشێکی زۆر لە دانیشتوانی ئێزیدی لە گرزەرک بۆ گوندی سەبا شێخ خدر (الجزیرە) لەلایەن حکومەتی ئەوکاتەی عێراقەوە بە زۆرەملێ نیشتەجێ کران.

لەدوای داگیرکردنی عێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٣، گوندەکە لەلایەن ھێزی پێشمەرگەی کوردەوە بەڕێوەدەبرا، بەڵام لە ٢ی ئابی ٢٠١٤ لە گوندەکە ھەڵاتوون.

ڕۆژی ٣ی ئابی ٢٠١٤، ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ھەڵیکوتایە سەر گوندەکە و دەستی بەسەر دەڤەری شنگالدا گرت و بەتەواوەتی کۆنترۆڵکردنی ئێزیدییەکانیان ئەنجامدا. لە ٢٥ی ئایاری ٢٠١٧ ھێزەکانی عێراق گوندەکەیان لە دەستی داعش ڕزگارکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
حاجی عەلی

**حاجی عەلی** (بە عەرەبی: *حاج علی*، ئینگلیزی: *Hajj Ali*) گوندێکە لە ناحیەی قەیارە لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. حاجی عەلی دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١١ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی قەیارە ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە سەر ڕووباری دیجلە.

حاج عەلی لە ساڵی ٢٠١٦ بە گوندێکی ستراتیژی بۆ ھێرشی مووسڵ دادەنرا و بەپێی زانیارییەکان سوپای عێراق لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە دەستی داعش کۆنترۆڵکردەوە. لە گێڕانەوەکەدا ھاتووە کە ڕەچەڵەکەکەی دەگەڕێتەوە بۆ عومەر ئیبن ئەلخەتاب و زۆربەی دانیشتووانەکەی خەڵکی لھێبن. زیاتر لە ١٠٠ ئەفسەری سەربازی و پزیشک و ئەندازیار و جێگر لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
حەردان

**حەردان** (بە عەرەبی: *حردان*، ئینگلیزی: *Hardan*) گوندێکە لە ناحیەی سنونێ لە قەزای شنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. حەردان دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ٣٩ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی سنونێ ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە باکووری چیای شنگال. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

کاتێک دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ھێرشی کردە سەر شاری شنگال و قەزای شنگال لە مانگی ئابی ٢٠١٤ و گرتیان، گوندی حەردان لەنێو ئەو نیشتەجێبوونانەدا بوو کە چەکدارانی داعش کۆمەڵکوژی شەنگالیان بۆ ئێزیدییەکان ئەنجامدا. لە نێوان ٢٥٠-٣٠٠ پیاو لە گوندی حەردان کوژراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ئیمام غەربی

**ئیمام غەربی** (بە عەرەبی: *امام غربی*، ئینگلیزی: *Imam Gharbi*) گوندێکە لە ناحیەی قەیارە لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. حاجی عەلی دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٤ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی قەیارە ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە سەر ڕووباری دیجلە.

## دانیشتوان
ھەموو دانیشتوانی گوندی ئیمام غەربی لە ھۆزی جبور و ئیمامن. گوندەکە دەکەوێتە کەناری ڕاستی ڕووباری دیجلە و بەرامبەر ئەو گوندە گوندی شەریعەت الئیمامە کە بنەماڵەکانی ھەمان ھۆز تێیدا نیشتەجێن.

گوندەکە بنکەیەکی تەندروستی و قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی و ناوەندی و زیاتر لە تاقیگەی کاشی و پلیکانەی ھەیە. لە گوندەکەدا زۆر مزگەوت ھەیە. گوندەکە دەکەوێتە سەر ڕێگای نێوان قەیارە و شەرقات. لە نزیک گوندەکە وێستگەیەکی شەمەندەفەر ھەیە بۆ گواستنەوەی کەلوپەل و سەرنشینەکان. ھەروەھا شەقامێکی قیرتاوکراو ھەیە کە دەگاتە بنکەی ئاسمانیی قەیارە. گوندەکە بە ناوی تری وەک گوندی شەھید "حەسەن شێخ" ناودەبرێت. گوندەکە زیاتر لە جارێک ھێرشی کرایە سەر ھێزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی؛ لە مانگی نۆڤەمبەری ٢٠١٦دا، کەوتنی خۆی لە دەستی ڕێکخراوەکەدا ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
مەھەتێ

**مەھەتێ** (بە عەرەبی: *مھد*، ئینگلیزی: *Mahad*) گوندێکە لە ناحیەی زێلکان لە قەزای شێخان لە پارێزگای دھۆک لە باکووری عێراق. گوھبەل دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٤ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی زێلکان ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە باکووری چیای بەعشیقە. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٧٥ بەعسییەکان لە چوارچێوەی پڕۆژەکانیان بۆ بەعەرەبکردنی ناوچەکە، مەھەتێیان کردە شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەت بە ئێزیدییەکان. دانیشتوانەکەیان لە ١٣ گوندی ئێزیدی دەوروبەرەوە پێکەوە گواستەوە بۆ یەک شوێن و گوندەکانیان بە ھەزاران دانیشتووی عەرەب گۆڕی. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٥ بۆ ٢٠٠٣ ئەم کۆلۆنیالیستانە زۆربەی گۆڕستانەکانی ئێزیدیان لەو گوندانە وێران کرد. گوندەکانی مام ڕەشان، چروانە، باقەسرێ، بێتنار، مەحموودان، موسەکان ئێزیدی و موقبلێ لە دەڤەری شێخان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە وێران کران و دانیشتوانەکانیان گواسترانەوە بۆ شارۆچکەی بەکۆمەڵی مەھەتێ.

لەگەڵ ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣، ئێزیدییەکان دەستیان کرد بە گەڕانەوە بۆ گوندەکانی زێدی خۆیان لە کاتێکدا دانیشتوانی عەرەب ڕۆیشتن. گۆڕستانەکانی ئێزیدییەکان ئاوەدانکرانەوە و ژمارەیەکی زۆر لە ئێزیدییەکان مردووەکانیان، کە لە مەھەتێ بە خاک سپێردرابوون، ھێنایەوە گوندەکانیان.

لە ٦ی ئابی ٢٠١٤، بە پێشڕەوی داعش، دانیشتوانی مەھەتێ لە ناوچەکە ھەڵھاتن و بە شێوەیەکی سەرەکی پەنایان بۆ شارەکانی نزیک لە زاخۆ، ئامێدی و دھۆک برد. دوای دە ڕۆژ، کاتێک پێشڕەوی داعش پاڵیان پێوەنرا بۆ دواوە، زۆربەی ئاوارەبووەکان دەستیان کرد بە گەڕانەوە بۆ مەھەتێ. لە ساڵی ٢٠١٥دا شاری مەھەتێ و ١٣ گوندی دەوروبەری ھێشتا ٩ ھەزار و ٢١٠ کەسی دانیشتوویان ھەبووە. دوای سێ ساڵ و لە ساڵی ٢٠١٨دا ژمارەی دانیشتوانی کۆمەڵگاکە گەیشتبووە نزیکەی ١١ ھەزار کەس.

## شوێنە پیرۆزەکانی ئێزیدی
لە مەھەتێ و ھەروەھا گوندەکانی دەوروبەری کە خراونەتە ناو شارۆچکەی بەکۆمەڵیی مەھەتێوە، ئەم مەزارگەی خوارەوە دەتوانرێت بدۆزرێتەوە:

# پیر داود.
# پیر ئافات.
# شەرفەدین.
# شێخ زیری.
# فەخرەدین.
# شێخ مەحموود.
# شێخ موسا سۆر.
# شێخ سین.
# مەلەک تاووس.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
مێرکێ

**مێرکێ** (بە عەرەبی: *میرکی*، ئینگلیزی: *Merki*) گوندێکە لە ناحیەی باشیک لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. مێرکێ دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٣ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی بەعشیقە ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی چیای بەعشیقە. گوندەکە لە ئاشوورییەکانە ئاینزا مەسیحی پێکھاتووە.

## مێژوو
ئەو گوندە لەلایەن پەنابەرانی کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی لە تکریتەوە لە ساڵی ١٠٨٩ دامەزراون، کە ھەڵاتوون بۆ دێری مارمەتی، ئەم گوندەیان لە دۆڵی خوار دێرەکەوە دامەزراندووە. دواتر گوندەکە و ناوچەی دەشتی نەینەوا بەھۆی ھەڵکوتانە سەر مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٩٥ و جینۆسایدکردنی مەسیحییەکان لەلایەن تەیموور لە سەرەتای ساڵانی ١٤٠٠دا لەلایەن پەنابەرە سورییەکانی دیکەی تکریتەوە بەھێزتر کران.

مێرکێ گوندێکی کشتوکاڵی ئاوەدانە، چاندنی زەیتوون تایبەتمەندی ئەوانە. گوندەکە چەند سەد خانوویەکی ھەیە، و کڵێسایەکی مێژوویی گەورەی ھەیە کە بەم دواییە نۆژەن کراوەتەوە. لە ساڵی ٢٠١٥ ڕاھیبە مەسیحییەکان لە خانەقاکەدا مانەوە سەرەڕای زیادبوونی چالاکییەکانی داعش لە ناوچەی دەوروبەری دەشتی نەینەوا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ھەڵمەتی سەربازیی عێراق بۆ سەر ئامێدی ١٩٦٥

**ھەڵمەتی سەربازیی عێراق لە ساڵی ١٩٦٥ بۆ سەر ئامێدی** ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی گەورە بوو کە لەلایەن ھێزە عێراقییەکانەوە لە فیرقەی ٤ی شاخاوییەوە دەستیپێکرد، بە سەرۆکایەتی ژەنەراڵ خەلیل جاسم ئەلدەباغ، کە لەلایەن ھێزەکانی جاشەوە بەھێزکرابوون، دژی ھێزەکانی پێشمەرگە لەژێر فەرماندەیی مەلا مستەفا بارزانی کە لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٥٦دا لە ئامێدی و ناوچەکانی دەوروبەر خۆی قاییم کردبوو. ئەمە بەشێک بوو لە شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١–١٩٧٠). ئەم ھەڵمەتە بووە ھۆی ئەوەی ھێزەکانی حکوومەتی عێراق کۆنترۆڵکردنەوەی ئامێدی و ئاوارەبوونی ھێزی پێشمەرگە لە شارەکە و دەوروبەری. لەم شەڕەدا تۆپخانەی قورس لەلایەن ھێزە عێراقییەکانەوە بەکارھێنرا و سەدان کوردی دڵسۆز بۆ بزووتنەوەی کورد، لەنێویاندا بەشێک لە خەڵکی مەدەنی دەستگیرکران. شەڕەکە بە سەرکەوتنێکی سەربازیی عێراق کۆتایی ھات، زیانەکان لەناو ھێزی پێشمەرگە زیاتر بوو و لە نێو ھێزەکانی عێراق کەمتر.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:جیاییخوازی لە عێراق
نوعمانییە

**نوعمانییە** (بە عەرەبی: *النعمانیة*، ئینگلیزی: *Numaniyah*) گوندێکە لە ناحیەی نەمروود لە قەزای حەمدانیە لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. نوعمانییە دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٢ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی خدر ئەلیاس ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە سەر ڕووباری دیجلە.

دەکەوێتە نزیک کەلاوەکانی شاری نەمرود لە دەشتی نەینەوا.

## مێژوو
نوعمانییە لە کاتی ھەڵمەتەکانیدا لە مانگی ئابی ٢٠١٤، کەوتە ژێر داگیرکاریی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، بەڵام دواتر لەلایەن فیرقەی ٩ی سوپای عێراقەوە لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لەناو شەڕی مووسڵدا کۆنترۆڵکرایەوە. دواتر سوپای عێراق دەستی کرد بە پاککردنەوەی گوندەکە لە مین و بۆمبی چێندراو لەلایەن داعشەوە کە دانرابوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
شێخ ئیبراھیم

**شێخ ئیبراھیم** (بە عەرەبی: *شیخ إبراھیم*، ئینگلیزی:*Shaikh Ibrahim*) گوندێکە لە ناحیەی موحلەبیە لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. شێخ ئیبراھیم دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ٦ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی موحلەبیە ھەڵکەوتووە. دەکەوێتە نزیکەی ٢٥ کیلۆمەتر (١٦ میل) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تەلەعفەر  و بە نزیکەی ٤٥ کیلۆمەتر (٢٨ میل) ڕاستەوخۆ ڕۆژئاوای مووسڵ. ھەروەھا دەکەوێتە دامێنی چیای شێخ ئیبراھیم. دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی تورکمان پێکھاتوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
سوڵتان عەبدوڵڵا

**سوڵتان عەبدوڵڵا** (بە عەرەبی: *السلطان عبد اللە*، ئینگلیزی: *Sultan Abdullah*) گوندێکە لە ناحیەی قەیارە لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. سوڵتان عەبدوڵڵا دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ٢٢ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی قەیارە ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە نزیک ڕووباری دیجلە.

گوندی سوڵتان عەبدوڵڵا، زۆربەی خانووەکانی گوندەکە بیناسازی مۆدێرن و ھەندێکیان لە قوڕ دروستکراون. ھۆکاری ناونانی ئەو ناوە، وەک خەڵک دەڵێن، دەگەڕێتەوە بۆ ئیمامی عەبدوڵڵا کوڕی عومەر، بەڵام ئەمە ڕاست نییە، وەک چۆن ئیمام عەبدوڵڵا بن عومەر لە مەککە لە مردووە و بە خاک سپێردراوە. وا دیارە ئەم ئیمامە عەبدوڵڵای کوڕی عومەری کوڕی عەبدولعەزیزە. نازناوەکەی ئەبو عەبدولڕەحمان بوو، یەکێک بوو لە زاھیدترین کەسەکانی سەردەمی خۆی و دڵسۆزترین کەس بوو بۆ عیبادەت و ڕەچاوکردنی. گۆڕە بەرزەکەی لە لای ڕۆژھەڵاتی دیجلەیە، لەسەر شاخێکە کە ڕووی لە دوو کەنارەکەی کردووە، لەودیو زێی گەورە، دوو قۆناغ لە مووسڵەوە دوورە. خاوەنی مەزارگەیەکی دێرین و بەڕێزە، کە موسڵمانان زۆر سەردانی دەکەن و داوای نیعمەتی لێ دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
تەلبەنات

**تەلبەنات** (بە عەرەبی: *تل بنات*، ئینگلیزی:*Tal Banat*) گوندێکە لە ناحیەی ناوەندی قەزای شنگال لە قەزای شنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. تەلبەنات دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٨ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شنگال ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە باشووری چیای شنگال. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

کۆمەڵگایەکە لەلایەن ڕژێمی پێشووەوە دروستکراوە دوای ڕۆیشتن و کۆچکردنی گوندنشینانی چیای شنگال و دەوروبەری شاری شنگال لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، یەکێکە لەو گوندانە یان نیشتەجێبوونانەی کە پارتی بەعسی ئەوکاتی دەسەڵاتدار بە ئاوارەکردنی کورد لە ماڵە ڕەسەنەکانی خۆیدا دروستی کردووە. ئەم ئاوارەبوونە هەم ئامانجی سیاسی ناڕاستەوخۆ و هەم ئامانجی ناڕاستەوخۆی هەبوو، ئاسانتر کۆنتڕۆڵ و چاودێریکردنی کورد. دامەزراندن و سەرژمێرییان. پەروەردەکردنی منداڵەکانیان بۆ ئەوەی ناسنامەی خۆیان لەبیربکەن لەڕێگەی خوێندنی عەرەبی ناچارییەوە. وردە وردە زەوتکردنی ناسنامەی کوردایەتییان و بەعەرەبکردنیان. دامەزراندنی کەسانی لاواز بۆ ناو حیزب بە مەبەستی ڕاپۆرتکردنی دەستبەجێ. ئەو ئامانجە ڕوونانەی کە حزب ئیدیعای دەکات: ئاسانکاری بۆ دەستڕاگەیشتن بە خوێندن و کارەبا.

لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٤، دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) زیاتر لە ٢٠٠ ژن و منداڵی لە تەلبەنات ڕفاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
تەل قەسەب

**تەل قەسەب** (بە عەرەبی: *تل قصب*، ئینگلیزی:*Tal Qasab*) گوندێکە لە ناحیەی ناوەندی قەزای شنگال لە قەزای شنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. تەل قەسەب دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٢ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شنگال ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە باشووری چیای شنگال. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

کۆمەڵگایەکە لەلایەن ڕژێمی پێشووەوە دروستکراوە دوای ڕۆیشتن و کۆچکردنی گوندنشینانی چیای شنگال و دەوروبەری شاری شنگال لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا.

## ھۆزەکانی تەل قەسەب
# مھارکان لە زەکدخانی کۆن دەژیا.

# حەسەکان لە ھەمەدانی کۆن دەژیا.

# حەبابە لە سەباحی کۆن دەژیا.

# عەلی سورکە لە دوبەی کۆن دەژیا.

# جەلکیەکان لە کەھنی ئایدۆ دەژیان.

# خێڵی قەتویە بە ڕەچەڵەک ئێزیدی بوون و سەر بە خێڵی حەسکان بوون.

# خێڵی فەقەرە لە سولاخ نیشتەجێ بوون.

# خێڵی کازا لە گری حاجی بەگ دەژیا.

# خێڵی داڵکان لە گوندی تەبە لە ڕۆژھەڵاتی شنگال نیشتەجێ بوون.

## پەروەردە

پەروەردە لە ئێستادا بە دوو شێوە بوونی ھەیە:

* زمانی کوردی زمانی ناوەندییە، لەگەڵ قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی.

* زمانی عەرەبی زمانی سەرەتاییە، تاڕادەیەکی زۆر وەک خۆی لە ڕژێمی پێشوو ماوەتەوە، لەگەڵ ھەندێک پێشکەوتنی بچووک لە مەنھەج و مامۆستایاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
زەمبەر

**زەمبەر** (بە عەرەبی: *زمبر*، ئینگلیزی:*Zambar*) گوندێکە لە ناحیەی ناوەندی قەزای تەلەعفەر لە قەزای تەلەعفەر لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. زەمبەر دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ١٢ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تەلەعفەر ھەڵکەوتووە و بە نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر (٣١ میل) ڕاستەوخۆ ڕۆژئاوای مووسڵ. ھەروەھا دەکەوێتە دامێنی چیای زەمبەر. دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی تورکمان پێکھاتوون.

## مێژوو
ئەڵمانییەکان لە ساڵانی ١٩٣٠ لە زەمبەر و قوسەیر نەوتیان دۆزییەوە و دەستیان بە کونکردن کرد؛ تیمێک لە کرێکارانی ئەڵمانی و ئیتاڵی بۆ سوودوەرگرتن لە سەرچاوەکان جێگیرکران.

## جوگرافیا
زەمبەر دەکەوێتە باکووری عێراق و نزیکەی ١٢ کیلۆمەتر (٧.٥ میل) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تەلەعفەرەوە دوورە. شاخێک ھەیە بە ناوی چیای زەمبەر کە نزیکەی ٥٢٥ مەتر (١٧٢٢ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە و نزیکەی ٢ کیلۆمەتر (١.٢ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە دوورە. چەمێک بە پچڕپچڕ لە شاخەکەوە دەڕژێتە خوارەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
سرنچک

وێنۆک|250px|داری سرنچک

**سرنچک** یان **سنجوو** (بە زانستی: *Elaeagnus angustifolia*، ) دارێکی بچووکە لە خێزانی سنجووەکان (Elaeagnaceae). ئەم ڕوەکە لە کۆندا لە ئاسیادا و ھەندێک بەشی ڕۆژاوای ئەورووپادا دەڕوا، بەڵام ئێستا لە زۆر شوێنی جیھان بڵاوبووەتەوە.

## تایبەتمەندییە ڕوەکییەکان
سرنچک دارێکی بچووکە کە بەرزی دەگاتە ٥ تا ١٢ مەتر. گەڵاکانی تەسک و درێژن، ٤ تا ٩ سانتیمەتر درێژی و ١ تا ٢٫٥ سانتیمەتر پانییان ھەیە. ڕووی سەروویان سەوزی خۆڵەمێشی و ڕووی خوارەوەیان زیوین. گوڵەکانی بچووکن و مەیلەوزەردن، بۆنخۆشن و لە کۆمەڵەی ١ تا ٣ دەڕوێن و لە سەرەتای ھاوین دەردەکەون بەرەکانی شێوەی زەیتوونییان ھەیە و ھەر بۆیەش لە ھەندێک زمان بە «زەیتوونی ڕووسی» پێناسەیان دەکەن. ١ تا ١٫٧ سانتیمەتر درێژی بەرەکەیەتی و ڕەنگیان نارنجی یان سوورە. تامیان شیرینە.

سیستەمی ڕیشەی سرنچک زۆر پەرەسە دەستێنێت و دەتوانێت بگاتە قووڵایی ١٢ مەتر. لەسەر ڕیشەکانیدا گرێی تایبەت ھەیە کە باکتریای نایترۆجین-چەسپێنەریان تێدایە، ئەمەش وا دەکات دارەکە لە خاکی ھەژار بتوانێت بڕوێت.

## بڵاوبوونەوەی جوگرافی
سرنچک لە ئەم ناوچانە دەدۆزرێتەوە:

### ناوچەی ڕەسەن
* ئاسیای ناوەندی و ڕۆژاوا
* قەفقاز
* باشووری ئەورووپا و ئەناتۆلیا

### لە کوردستان
سرنچک لە زۆربەی ناوچەکانی کوردستان دەدۆزرێتەوە و لە ناوچە نیمە وشکەکاندا بە شێوەی خۆڕۆ دەڕوێت.

## بەکارھێنان
بەری سرنچک بەرھەمێکی خۆراکیی گرنگە:
* بە وشکی: بەری وشککراو دەخورێت وەک چەرەز یان ئاجیل
* لە ئافغانستان: لە جەژنی نەورۆزدا بەشێکە لە *حەفت مێوە* (میوەسالاتی حەوت میوە)
* لە ئێران: بەشێکی سەرەکییە لە **حەوت سین** لە نەورۆزدا
* لەگەڵ شیر: تۆزی بەرەکە لەگەڵ شیر تێکەڵدەکرێت بۆ دەرمانکردنی ئازاری بڕبڕە

سرنچک دژە ئازارە و بەر و گەڵای ڕوەکەکە بۆ کەمکردنەوەی ئازار بەکاردێت.

پۆل:گژوگیاکانی ئاسیای ناوەندی
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)

**شەڕی ڕووسیا-عوسمانی**  (١٨٧٧–١٨٧٨) ململانێیەکی نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ھاوپەیمانییەک بوو کە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا سەرۆکایەتی دەکرد و ڕۆمانیا و سربیا و مۆنتینیگرۆی لەخۆگرتبوو. ھۆکارە پێشوەختەکان بریتی بوون لە ئامانجەکانی ڕووسیا بۆ وەرگرتنەوەی ئەو زیانانەی کە لەکاتی جەنگی قرمدا لە ساڵانی ١٨٥٣–١٨٥٦ تووشی بوو، و دووبارە دامەزراندنەوەی خۆی لە دەریای ڕەش و پشتگیریکردنی ئەو بزووتنەوەیە سیاسییەی کە ھەوڵی ڕزگارکردنی گەلانی باڵکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەدا. لە ڕۆمانیا شەڕەکە بە ناودەبرێت **شەڕی ڕووسیا-ڕۆمانیا-تورکیا** (١٨٧٧–١٨٧٨)یان جەنگی سەربەخۆیی ڕۆمانیا (١٨٧٧–١٨٧٨).

ھاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی ڕووسیا لە شەڕەکەدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا، عوسمانییەکانی پاڵنا بە درێژایی ڕێگاکە تا دەروازەکانی قوستەنتینییە، ئەمەش بووە ھۆی دەستێوەردانی زلھێزەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا. لە ئەنجامدا ڕووسیا سەرکەوتوو بوو لە بردنی پارێزگاکانی قەوقاز، ئەوانیش قەرس و باتووم، ھەروەھا ناوچەی بودجاکیشی گرتەوە. میرنشینەکانی ڕۆمانیا و سربیا و مۆنتینیگرۆ کە ھەریەکەیان بۆ ماوەی چەند ساڵێک سەروەری *[[دی فاکتۆ|دیفاکتۆ]]*یان ھەبوو، بە فەرمی سەربەخۆیی خۆیان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ڕاگەیاند. دوای نزیکەی پێنج سەدە لە زاڵبوونی عوسمانی (١٣٩٦–١٨٧٨)، بولگاریا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ سەریھەڵدا بە پشتیوانی و دەستێوەردانی سەربازی لەلایەن ڕووسیا.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان
خەلیل دەباغ

**خەلیل جاسم دەباغ** ( ١٩١٦–١٩٦٩) ئەفسەرێکی باڵای عێراقی بووە لە سەردەمی یەکەمی سوپای کۆنی عێراق، فەرماندەی ناوچەی موسڵ، فەرماندەی فەوجەکانی جاش، فەرماندەی یەکەکانی کۆماندۆی عێراقی بووە لە سوپای عێراق لە نێوان ساڵانی ١٩٦٣ و ١٩٦٨، فەرماندەی فیرقەی چوارەم بووە لە ساڵانی ١٩٦٦–١٩٦٧. بە ڕۆڵی لە شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)، بە نامە و دانوستانەکانی لەگەڵ ئەفسەرانی سوپای ئیسرائیل، بەرگریکردن لە عەرا و عەرەرا و ناوچەکانی دیکە، و ھەروەھا بە دامەزرێنەری فەوجەکانی فەلەستین ناسرا. جگە لەوەش فەرماندەیی یەک دوو ھەڵمەت و شەڕی کردووە لە باشووری کوردستان لە دژی پێشمەرگە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٣ تا ١٩٦٩، سەرەتا بە بزووتنەوەی دووەمی بارزانی، بزووتنەوەی سێیەمی بارزانی، بزووتنەوەی چوارەمی بارزانی، ھەڵمەتی عێراقی بۆ سەر ئەلقۆش ١٩٦٣ دژی توخمە کۆمۆنیستەکان و ھاوپەیمانانی کورد ناسراو بە سوپای ئەلئەنسار لە ئەلقوش، لەکاتی شۆڕشی ئەیلوول لە تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان. جگە لەوەش، سەرکردایەتی کردنی تری ھەڵمەتەکانی دژی کورد کە لەژێر فەرماندەیی مستەفا بارزانی بوو، ناسراوترینیان ھەڵمەتەکانی ساڵی ١٩٦١، ھەڵمەتەکانی ١٩٦٣، ھەڵمەتی سەر ئامێدی لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٦٥. ھەروەھا ڕۆڵی گەورەی ھەبووە لە پووچەڵکردنەوەی کودەتاکەی عارف عەبدولڕەزاق لە کودەتای دووەمی عارف عەبدولڕەزاق دژی ئەوی پێشوو سەرۆک کۆماری عێراق عەبدولڕەحمان عارف لە ١٢ی حوزەیرانی ١٩٦٦ کە لە ئەنجامدا عارف عەبدولڕەزاق و ھەروەھا ئەفسەرانی دیکەی فڕۆکەخانەی مووسڵ دەستگیرکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل
پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
خوران

**خوران**  کە دەبێتە هۆی دروستبوونی ئارەزوویەکی بەهێز یان پەرچەکردار بۆ ڕووشاندن (ڕنین).  خوران لێکچوونی زۆری لەگەڵ ئازاردا هەیە و لە کاتێکدا هەردووکیان ئەزموونی هەستیی ناخۆشن، بەڵام شێوازی وەڵامدانەوەی ڕەفتارییان جیاوازە. ئازار پەرچەکرداری کشانەوە (دوورکەوتنەوە) دروست دەکات، لە کاتێکدا خوران دەبێتە هۆی پەرچەکرداری ڕووشاندن. 

## سەرچاوەکان
ھەڵمەتی سەربازیی عێراق بۆ سەر چیای مەقلووب

**شەڕی چیای مەقلووب** ھەڵمەتێکی سەربازی عێراقی بوو کە لەلایەن ھێزە عێراقییەکان لە فیرقەی ٤ی شاخەوە دەستیپێکرد، بە فەرماندەیی یوونس عەتتار باشی و خەلیل جاسم دەباغ، و لیوای پێنج، بە فەرماندەیی فەرماندەی ئامر لیوا سەعید حەمۆ، لەگەڵ فەوجە سووکەکانی فیرقەی ٤، بۆ پاککردنەوەی چیای مەقلوب لە ھێزەکانی پێشمەرگە و شیوعییەکان کە سوپای ئەنسار بوون، لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٦٣، لەکاتی شۆڕشی ئەیلوول). ھێزە عێراقییەکان توانیان دەست بەسەر دەشتی شێخان و ئەو ڕێگایانەدا بگرن کە ڕەنگە پێشمەرگە بۆ گەیشتن بە دەشتەکە بەکاری بھێنن، ھێزی پێشمەرگەی بە سەرۆکایەتی حەسۆ میرخان ناچار کرد بەرەو ناوچەی شەمکان لە بناری چیای بێ خێر بکشێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:جیاییخوازی لە عێراق
تەل عەبتە

**تەل عەبتە** شارۆچکەیەکە لە قەزای حەزەر، پارێزگای نەینەوا، لە عێراق. ناوەندی ناحیەی تەل عەبتەیە

٧٣ کم لە شاری مووسڵەوە دوورە. شارەکە لە شوێنێکی ستراتیژی لە نێوان تەلەعفەر، حەزەر، مووسڵ، بەعاج، و شنگال دایە. ئابوورییەکەی پشت بە چاندنی زەوییە بەرفراوانەکانی دەبەستێت، بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی کشتوکاڵی باراناوی گەنم و جۆ. تایبەتمەندە بە جوگرافیای تەخت و دەشتاوی.

تەل عەبتە لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ دۆڵی ناسراو بە وادی ئەلثارتار هاوسنوورە. زۆربەی ساڵ دۆڵی وشکە. گوندەکانی دەوروبەری ناوەندی قەزاکە بریتین لە: تل فارس، نزیکترین گوند - ئەشوە - عەبتا الجنوبی - التورکمانییە - حەجەف - الحازمیە.

## دانیشتوان
لە دیارترین ھۆزەکان کە تێیدا نیشتەجێن بریتین لە: شەمەر - جبور - لویزی - حەدید - جغایفە - طەیی - معامەرە - جگە لە ھۆزەکانی تر.

## مێژوو
لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە شارەدێکە تووشی ھێرشی توندڕەوەکان بووە، بەڵام ھێزەکانی پۆلیس بە توندی بەرپەرچیان داوەتەوە. ساڵانێکی زۆرە گەنجانی شارەکە لەلایەن ڕێکخراوە توندڕەوەکانەوە ڕووبەڕووی ڕفاندن و تیرۆر دەکرێنەوە. پۆلیسی ناوچەکە بەدرێژایی ساڵان چەندین جار لەگەڵ توندڕەوەکان تێکھەڵچوون تا ئەو کاتەی لەناویان برد و ئاسایشیان لە ناوچەکەدا دامەزراند. ئەو توندڕەوانە تا شارەکانی مووسڵ، تەلەعفەر، شنگال، و بەعاج ڕاوەدوونراون و گەیشتوونەتە سنوورە بیابانییەکانی پارێزگای ئەنبار. دوای کوژرانی غازی شەمەری بەرپرسی پۆلیسی ئەو ناوچەیە، ئاستی ئاسایشی ئەوێ بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزی.

شارەدێکە ڕاستەوخۆ دوای کەوتنی مووسڵ لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ کەوتە دەستی توندڕەوەکان، و بۆ ماوەی دوو ساڵ و نیو لەژێر کۆنترۆڵی توندڕەواندا مایەوە تا ئەو کاتەی ھێزە عێراقییەکان بە نوێنەرایەتی ھێزەکانی حەشدی شەعبی(کۆکردنەوەی جەماوەری)، ھەڵیانکوتایە سەر بینای ناوەندی قەزاکە و ئازادیان کرد دوای ئەوەی لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٦دا بۆ ماوەی چەند ھەفتەیەک گەمارۆیان دابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:پارێزگای نەینەوا
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ئینیشکێ

**ئینیشکێ** گوند و ھاوینەھەوارێکی گەشتیارییە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای دھۆک، لە ھەرێمی کوردستان، زۆربەی دانیشتووانەکەی مەسیحی کلدانی و ئاشوورین کە ژمارەیان ٣٧٠ کەسە. گوندەکە بەناوبانگە بە ھاوینەھەواری تاڤگەکان و ھەروەھا بە دەشکەوتی ئینیشکێ. ھەروەھا کڵێسای مار شمۆنی لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھەرماشێ

**ھەرماشێ** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ئەترویش، قەزای شێخان، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی ئەترویش بە دووری (٧)کم.

## مێژوو
بەردێکی یادەوەری ئاشووری کۆن لەناو بەردی نزیک گوندەکەدا ھەڵکەندراوە. کەنیسەی مار ئەفریم لە ھەرماشێ لە سەدەی حەوتەمدا دروستکراوە. ئەو گوندە ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی تێدایە کە لە ناوچەی تخوما لە ھەکاری سەرچاوەیان گرتووە. لە ساڵی ١٨٥٠دا ١٥-٢٢ بنەماڵە کە یەک کڵێسایان ھەبووە و قەشەیان نەبووە وەک بەشێک لە ئەپستۆریای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی مار ئەبراھامی گوندوک (نێرم)، بەپێی وتەی میسیۆنەری ئینگلیزی جۆرج پێرسی بادگەر. لە ساڵی ١٩١٣دا ٣١٠ کاسۆلیکی کلدانی لە ھەرماشێ ھەبوون، کە لەلایەن یەک کڵێسا و قەشەیەکەوە وەک بەشێک لە ئەپستۆریای ئامادییە خزمەتیان دەکرد. ئارماش لە ساڵی ١٩٥٧دا ٢٠٤ ئاشووری لە سێزدە ماڵدا نیشتەجێ بوو. گوندەکە لە ساڵی ١٩٦١ چەند جارێک تاڵان کرا و سووتێنرا.

لە ساڵی ١٩٨٧ لەلایەن حکومەتی عێراقەوە وێران کرا، لەو کاتەدا گوندەکە پەنجا و پێنج خێزانی تێدا نیشتەجێ بوو و یەک قوتابخانەی ھەبوو، دانیشتوانی گوندەکەش لە ئەترویش نیشتەجێ کران کە کرایە شارۆچکەیەکی بەکۆمەڵ. کڵێسای مارت تێریزا لە ھەرماشێ لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا زیانی پێگەیشت. 40 بنەماڵەی ئاشووری لە دوای مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩١ گەڕانەوە گوندەکە. کەناڵێکی ئاودێری لە ئارماش لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن کۆمەڵەی ھاوکاری ئاشوورییەوە دروستکرا. تا ساڵی ٢٠٠٤ لە کۆی ٧٠ بنەماڵەی ئاشووری کە خەڵکی ھارماشێ بوون، ٤٠ بنەماڵە لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون، ١٧ بنەماڵە لە ناوچەکانی دیکەی عێراق نیشتەجێ بوون و ١٣ بنەماڵە پەیوەندییان بە ڕەوەندەوە کردبوو. لە ساڵی ٢٠٠٧دا ٤٦ ئاشووری ئاوارەبووی ناوخۆ لە ١٢ بنەماڵەدا لە بەغداوە لە گوندەکەدا بوون. تا سەرەتای ساڵی ٢٠٠٩ سێ ئاشووری ئاوارە لە ناوخۆدا لە بنەماڵێکدا لە ھارماشێ نیشتەجێ بوون. ١٦٠ کاسۆلیکی کلدان لە ساڵی ٢٠١٢دا لە ئارماش نیشتەجێ بوون. دامەزراوەی شلامە لە ساڵی ٢٠٢٤دا کەناڵێکی ئاودێری لە گوندەکەدا دروستکردووە، لەو ساڵەدا ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە ١٥٧ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
سوورییەکان لە تورکیا

[وێنۆک|261x261پیکسڵ|ڕێژەی سەدی پەنابەرانی [سووریا لە دۆخی پاراستنی کاتی (١٨ی ئابی ٢٠٢٤)]]
**سوورییەکان لە تورکیا** () ھاووڵاتییانی تورکیا بە ڕەچەڵەک سووری و پەنابەرانی سووریا و ئەوانی دیکە دەگرێتەوە کە لە تورکیا نیشتەجێن.
تا مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٣، زیاتر لە ٣٫٥ ملیۆن پەنابەری تۆمارکراوی شەڕی ناوخۆیی سووریا لە تورکیا ھەڵاتوون، کە زۆرترین ژمارەی پەنابەر لە سەرانسەری جیھاندا. جگە لەوەش نزیکەی ١٠٠ ھەزار ھاووڵاتی سووری بە مۆڵەتی مانەوە لە تورکیا نیشتەجێن. پەنابەرانی سووری لەژێر پاراستنی کاتی و ھاووڵاتییە سوورییەکان کە مۆڵەتی مانەوەیان ھەیە، تا مانگی نیسانی ٢٠٢٣، ٢٣٠ ھەزار و ٩٩٨ سووری ڕەگەزنامەی تورکیایان بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
ھەوڵی کوودەتای عێراق ١٩٩٦

**هەوڵی کوودەتای عێراق لە ساڵی ١٩٩٦** هەوڵێکی کوودەتا بوو دژی سەددام حوسێن و ڕژێمەکەی، ئەمەش لە چوارچێوەی شەپۆلێکی هێرش و هەوڵی تیرۆرکردن بۆ سەر سەرۆک کۆماری عێراق. هەوڵەکە لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٦دا ڕوویدا، کاتێک پلانی کودەتایەکی شکستخواردوو لەلایەن ئەمریکاوە بە گووتەی حکوومەتی عێراق پلانی بۆ داڕێژرابوو. 

## سەرچاوەکان

پۆل:سەددام حوسێن
بادەرش

**بادەرش** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سەرسەنگ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان، لە [عێرا. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی [سەرسەنگ بە دووری (١)کم.

دەکەوێتە دۆڵی سەپنا لە قەزای ئامێدی. لە گوندەکەدا کڵێسایەکی کاسۆلیکی کلدانی مار گێوارگیس هەیە.

## مێژوو
دوای جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، بادەرش لە ساڵانی ١٩٢٠، لە لایەن پەنابەرە ئاشوورییەکانی خێڵی باز لە تورکیای مۆدێرن، نیشتەجێ کران، کە ھەموویان سەر بە کەنیسەی ڕۆژھەڵات بوون یان سەر بە کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی. کەنیسەی مار گەیوارگیس لە ساڵی ١٩٢٥ دروستکراوە و تا ساڵی ١٩٣٨، ١٥٢ کەس لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون و ٢٧ خێزانیان تێدابووە. بادەرش لە سەرەتای شەڕی یەکەمی عێراق-کورد لە ساڵی ١٩٦١، لە لایەن حکومەتی عێراقەوە وێران کرا و دانیشتوانەکەی دەرکرا، پێشتر گوندەکە ٣٠ خانووی ھەبووە. دواتر خەڵکی گوندەکە گەڕانەوە، بەڵام بادەرش جارێکی دیکە لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا لە ساڵی ١٩٨٧دا وێران کرا. 

گوندەکە دووبارە ئاوەدانکرایەوە و تا ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە گەیشتە ٤٠ خێزان. توندوتیژی دژی ئاشوورییەکان لە ناوەندە شارییەکانی عێراق بووە ھۆی ئەوەی ١٠٢ ئاشووری ئاوارە، کە ٢٧ خێزانیان ھەبوو، تا سەرەتای ساڵی ٢٠٠٩ پەنایان بۆ بادەرش برد. تا ساڵی ٢٠١٢ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٤٨ خانوو و ھۆڵێکی کۆمەڵایەتی دروستکردبوو. ھاوکاری مرۆیی لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ لەلایەن کۆمەڵەی فریاگوزاری ئاشوورییەوە گەیشتە بادەرش. گۆڕستانی گوندەکە لەلایەن ڕێکخراوی ناحکومی فەرەنسی (SOS Chrétiens d’Orient) لە ساڵی ٢٠١٨ نۆژەنکرایەوە.

لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢٢ کۆمەڵێک پیاوی کورد لە پارتی دیموکراتی کوردستان ھاتنە گوندەکە و دەستیان کرد بە دانانی سیاج، و ئیدیعایان کرد کە زەوییەکە ھی خۆیانە. ئاشوورییەکان بەرەنگارییان بووەوە و ھەوڵیاندا ڕێگرییان لێبکەن لە بەرزکردنەوەی دیوارەکە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەو دیوارە خاکی ئەوانە. ئەم ڕووداوە لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نێوان ئەو دوو گرووپەدا ڕوویدا، کە پۆلیس دوو ئاشووری دەستگیرکرد کە خەریکی وێنەگرتنی ڕووداوەکە بوون و ئەو گرووپە کوردەی کە دەستیان لە شەڕ و پێکدادانەکەدا ھەبوو. ھەرچەندە ڕووداوەکە ڕووداوێکی بچووک بوو، بەڵام کاردانەوەی سۆزداری لەنێو ئاشوورییەکان لە سەرانسەری جیھاندا لە سۆشیال میدیادا دروستکرد. CSW دوای ڕووداوەکە ئیدانەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٩٢٠
کێشەی مووسڵ

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|دابەشکردنی [وڵاتانی شام لە نێوان داگیرکەران بەپێی ڕێکەوتنامەی سایکس–پیکۆ، و مووسڵ لە دیووی ڕۆژاوا دەردەکەوێت، جیاکراوەتەوە لە عێراق.]]
**کێشەی مووسڵ** یان **پرسی مووسڵ** قەیرانێکی دیپلۆماسییە کە لە نێوان شانشینی عێراق و کۆماری تورکیا دوای جەنگی جیھانیی یەکەم لەسەر چارەنووسی ویلایەتی مووسڵ سەریھەڵدا.
مووسڵ بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی تا کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەم کە لەلایەن بەریتانیاوە داگیرکرا. دوای شەڕی سەربەخۆییی تورکیا، تورکیای تازە پێکھاتوو مووسڵی بە یەکێک لەو پرسە چارەنووسسازانە زانی کە لە پەیمانی نیشتمانیدا ھاتووە. سەرەڕای بەرخۆدانی بەردەوام، بەریتانیا توانی ئەم پرسە بخاتە قۆناغی نێونەتەوەییی و پەرەی پێبدات بۆ ناکۆکی سنووری نێوان تورکیا و عێراق.

لەکاتی دانوستانەکان بۆ پەیماننامەی لۆزان، لایەنی تورکی ئاماژەی بەوە دەکرد کە کورد و تورک «لە ڕووی نەژادییەوە لێکجیاناکرێنەوە» و عەرەبەکان تەنھا کەمینەیەکی دانیشتووان پێکدەھێنن. تورکیا داوای مافی چارەنوسی دەکرد بۆ دانیشتووانەکە و ئیدیعای ئەوەی دەکرد کە زۆرینەی خەڵکەکە دەیانەوێت ببنە بەشێک لە تورکیا. بەریتانییەکان بەوە وەڵامیان دایەوە کە کوردەکان ڕەگەزی «ھیندۆ-ئەورووپی» ن و تورکەکانیش ڕەگەزی «تۆرانی» ن، و لە ٤ی شوباتی ١٩٢٣دا، لایەنەکان بڕیاریاندا کە پرسی مووسڵ لە دانوستانەکانی پەیمانی لۆزان دەربھێنرێت.

لە ١٩ی ئایاری ١٩٢٤، کۆنفرانسی ئەستەنبوڵ لە نێوان تورکیا و بەریتانیا بەسترا. لە کۆنفرانسەکەدا، لایەنی تورکی ئیدیعای ئەوەیان کرد کە مووسڵ لە ڕووی مێژوویییەوە ھەمیشە خاکێکی عوسمانی بووە، و ئەم بارودۆخە لە کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەمدا نەگۆڕاوە، و لەبەر ئەوەی دوو لەسەر سێی دانیشتووانی پارێزگاکە لە تورک و کوردی موسوڵمان پێکھاتبوون، دەبوایە مووسڵ لەبەر ھۆکاری مێژوویی، سەربازی و نەژادی بکەوێتە نێو سنوورەکانی تورکیاوە. کۆنفرانسی ئەستەنبوڵ ھەڵوەشایەوە دوای ئەوەی لایەنی بەریتانی بە توندی داواکارییەکەی تورکیای ڕەتکردەوە. کێشەکە برایە «کۆمەڵەی گەلان»، کە تێیدا لایەنی تورکی بەھانەکانیان دووبارە کردەوە و داوای ڕاپرسییەکی گشتییان کرد. بەریتانیا ئەو داوایەشی ڕەتکردەوە، بە بیانووی ئەوەی خەڵکی ناوچەکە خاوەنی ھۆشیاری نەتەوەیی نین. لایەنی تورکی بەردەوام بوو لە ھەوڵەکانی بۆ خستنەسەری مووسڵ بۆ سەر تورکیا بە ھۆکاری نەژادی، سەرەڕای ئەوەی شاری مووسڵ خۆی زۆرینەی عەرەب و کورد بوو.

ئەنجومەنی کۆمەڵەی گەلان لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی دەستنیشانکرد کە ڕاسپاردەی ئەوەیان کرد عێراق مووسڵ بپارێزێت (مووسڵ لەسەر عێراق بمێنێتەوە)، و تورکیاش بە ناچاری ڕازی بوو بە بڕیارەکە لە ڕێگەی واژووکردنی «پەیماننامەی سنوور»ی ساڵی ١٩٢٦ لەگەڵ حکوومەتی عێراق. عێراق ڕازی بوو کە لە سەدا ١٠٪ی پشکی نەوت بدات بە تورکیا کە چاوەڕوان دەکرا لە کۆمپانیای نەوتی تورکییەوە بگاتە حکوومەتی عێراق بەپێی ئەو ئیمتیازە ٧٥ ساڵەیەی لە ١٤ی ئازاری ١٩٢٥ لە نێوان ھەردوولادا واژوو کرابوو. کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٩٢٧ لە نزیک کەرکووک نەوتی دۆزییەوە و یەکەم بەرھەمھێنانی بازرگانیی گرنگی نەوت لە مووسڵ لە ساڵی ١٩٣٤ دەستیپێکرد بە کردنەوەی بۆری نەوتی کەرکووک-حەیفا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مووسڵ
ئێم 72 لاو

وێنۆک|موشەکی ئێم 72 لاو
**M72 LAW** ( **چەکی دژە تانکی سووک**, هەروەها بە **چەکی دژە زرێپۆشی سووک** ناودەبرێت یان **LAW** هەروەها **LAWS** : سیستەمی چەکی دژە زرێپۆشی سووک)  و تەنها 1 موشەکی لەخۆ دەگرێت و گەورەیە چەکی دژە تانکە کە بۆ تانکی مۆدێل کۆن بەکاردێت و بۆ تانکە تازەکان بەهێزنییە و ناتوانیت بیتەقێنێتەوە

لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٣دا یاسای M72 LAW لەلایەن سوپای ئەمریکا و هێزی دەریایی ئەمریکاوە وەک چەکی سەرەکی تاکەکەسی پیادەی دژە تانک پەسەندکرا، کە جێگەی گوللە فاسی M31 HEAT و "Super Bazooka"ی M20A1 لە سوپای ئەمریکای گرتەوە کە کۆنترین و سەرەتای بوون دواتر لەلایەن هێزی ئاسمانی ئەمریکاوە پەسەندکرا بۆ ئەوەی لە ڕۆڵی دژە جێگیرکردن و دژە زرێپۆش لە بەرگری بنکە ئاسمانییەکاندا خزمەت بکات.  

لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بڕیار بوو جێگەی M72 بە FGR-17 Viper بگۆڕدرێت  بەڵام بەرنامەی ڤایپەر لەلایەن کۆنگرێسەوە هەڵوەشایەوە و لەبری ئەوە M136 AT4 پەسەندکرا لەو کاتەدا نزیکترین هاوتاکانی بریتی بوون لە Pskott m/68 (Miniman)ی سویدی و SARPAC ی فەرەنسی.
ژو دێرون

ژو دێرون (چینی سادە: 朱德润;، چینی دێرین: 朱德潤، شێوازی خوێندنەوە: *Zhū Dérùn)* نیگارکێش و شاعیرێکی چینی بووە لە ئیمپراتۆریەتی یوان. خەڵکی شاری سویانگ (ئێستا:شانگچیو) بووە لە پارێزگای هێنان و دواتر لە شاری سوژۆ ژیاوە.[1] لە سەردەمێکدا سەرنووسەری ئەکادیمیای نیشتمانی مێژوو بووە، هەروەها وەک بەڕێوەبەری ئەکادیمی لە پارێزگای ژێندۆنگ، و سەرپەرشتیار لە پارێزگای جیانگژێ کاری کردووە.

لە خۆشنووسیدا سەرکەوتوو بوو، بەپێی ستایلەکانی ژاوۆ مانگفو و وانگ سیژی، بەکارهێنانی فڵچەی تۆخ. هەروەها شارەزای نیگارکێشنی دیمەنی سروشتی بووە، و تەکنیکەکانی سو داوۆنینگ و گوۆ سی بۆی ماوەتەوە و بەکاریھێناوە. تابلۆکانی بە شێوەیەکی تایبەت وێنای شاخەکانی دوور و لوتکەی بەهێز و دارە بەهێزەکانەوە تێدا ڕەنگ دەداتەوە. 

## سەرچاوەکان

* Ci hai bian ji wei yuan hui (). Ci hai  (). Shanghai: Shanghai ci shu chu ban she  (), 1979.
* Barnhart, R. M. et al. (1997). Three thousand years of Chinese painting. New Haven, Yale University Press. 
## بەستەرە دەرەکییەکان

en
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩٤
پۆل:مردووانی ١٣٦٥
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی یوان
پۆل:وێنەکێشەکانی ھێنان
پۆل:شاعیرانی ھێنان
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٤یەم
لکان

[وێنۆک|300px|ھێماکەی ناوەڕاست بە [زمانی مەجاری|مەجارییە، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە یەکەوە لکاون. (ھێماکانی سەرەوە و خوارەوە کە بە ڕۆمانی و ئەڵمانی نووسراون، ھەردووکیان زمانی گەردانکراون.) بە کوردی واتە «وەزارەتی خۆراک و کشتوکاڵ: بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی خۆراک و کشتوکاڵی شارستانی ساتو مێر».]]

لە زمانەوانیدا، **لکان** شێوازێکی دروستکردنی وشەکانە بە لکاندنی بەشەکانی وشە بەیەکەوە، کە تێیدا ھەر بەشێک مانایەکی ڕێزمانیی دیاریکراوی ھەیە. ئەو زمانانەی بەم شێوازەن پێیان دەڵێن زمانە لکاوەکان. بۆ نموونە، لە تورکیدا، وشەی  («لە ماڵەکانتانەوە») لە بەشەکانی *ev-ler-i-n-iz-den* دروست بووە.

ئەمە جیایە لە زمانە دابڕاوەکان (وەک چینی) کە تێیدا وشەکان سادەن، بەشەکانیان یەک ناگرن و شێوەیان ناگۆڕێت (بۆ نموونە وشەکان بە پاشگر کۆ ناکرێنەوە، بەڵکوو تەنیا ژمارەیەک لە پێشیان دادەنرێت)، و جیایە لە زمانە گەردانکراوەکان (وەک زمانی عەرەبی) کە تێیدا یەک بەش بە جارێ ھەڵگری چەند مانایەکە و بە جۆرێک خۆی دەگۆڕێت بۆ گەیاندنی واتایەک (وەک گۆڕینی «» (کیتاب) بۆ «» (کوتوب) بۆ کۆکردنەوە، لە جیاتی زیادکردنی پاشگرێکی جیا).

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)
بێبادی

**بێبادی** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای ئامێدی، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی ئامێدی بە دووری (٧)کم.

دەکەوێتە دۆڵی سەپنا لە قەزای ئامێدی. لە گوندەکەدا کڵێسایەکی مارت شمونە هەیە.

## مێژوو
کڵێسای مارت شمونێ بۆ یەکەمجار لە سەدەی شەشەمدا دروستکراوە. کۆمەڵگەیەکی نێستۆری لە بێبادی لە کتێبی ژیانی سەدەی ١٠ی ڕابان جۆزێف بوسنایادا ئیسپاتی کراوە. گوندەکە لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٨٤٠دا لەلایەن شوێنەوارناسێکی بەریتانی ئۆستن ھێنری لایردەوە سەردانی کراوە. لە ساڵی ١٨٥٠دا ٢٠ بنەماڵەی نێستۆری لە بێبادی نیشتەجێ بوون، و یەک قەشە و یەک کڵێسای کارایان ھەبوو وەک بەشێک لە ئەپستۆریای بەرواری. میسیۆنەری ئەنگلیکان (ویلیام ئاینگەر ویگرام) لە ساڵی ١٩٠٨ قوتابخانەیەکی لە گوندەکەدا دامەزراند. ژمارەیەک لە گوندنشینەکان تا ساڵی ١٩١٣ بوونەتە ئایینی کاسۆلیکی کلدان.

ئەو گوندە شوێنی نیشتەجێبوونی شیمونی بیستەھەم ئێشای پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات بووە، دوای گواستنەوەی لە کوچانیس لە تورکیا لە ساڵی ١٩٢٧، تا دەربەدەری لە قوبرس لە ساڵی ١٩٣٣، کە لەو ساڵەدا ٢٥٠ ئاشووری لە بێبادی نیشتەجێ بوون، بەپێی ڕاپۆرتێکی کۆمەڵەی نەتەوەکان. تا ساڵی ١٩٣٨ ژمارەی دانیشتووانی بۆ ٣٦ کەس دابەزیبوو، لەگەڵ ١٠ خێزان، بەڵام تا کاتی سەرژمێری عێراق لە ساڵی ١٩٥٧ بۆ ٤٨٠ کەس بەرزبووەوە. بێبادی لە کاتی شەڕی یەکەمی عێراق-کورد لە ساڵی ١٩٦١ لە لایەن کوردانی زێبارییەوە لەناوچوو و دانیشتوانەکەی کە ١٠٠ بنەماڵە بوون ناچار بوون ھەڵبێن. گوندەکە بەشێکی نۆژەنکرایەوە کاتێک بەشێک لە خەڵکی گوندەکە لە ساڵی ١٩٦٣ گەڕانەوە، بەڵام لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا لە ساڵی ١٩٨٧دا جارێکی دیکە وێرانکرایەوە و ٧٥ خێزان ئاوارە بوون. 

دوای دامەزراندنی ناوچەکانی دژەفڕینی عێراق لە دوای ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق ٣٠ خێزان گەڕانەوە. تا ساڵی ٢٠١١ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٤٣ خانوو و ھۆڵێکی دروستکردبوو، و ژێرخانی گوندەکەی پەرەپێدا.

## کەسانی دیار
شلیمۆن بێت شموێل (لەدایکبووی ١٩٥٠)، گۆرانیبێژی ئاشووری.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
رادیۆی شێخان

**ڕادیۆی شێخان** وێستگەیەکی ڕادیۆیی ناوخۆیییە کە لە قەزای شێخان لە باشووری کوردستان پەخش دەکات. ئەم ڕادیۆیە بەشێکە لە تۆڕی میدیاییی "شێخان میدیا" و یەکێکە لە دەزگا ڕاگەیاندنە چالاکەکانی دەڤەری شێخان و دەوروبەری پارێزگاکانی دهۆک و مووسڵ.

## مێژوو و دامەزراندن
ڕادیۆی شێخان بە ئامانجی گەیاندنی دەنگی خەڵکی ناوچەی شێخان و پێشکەشکردنی هەواڵ و زانیارییەکان دامەزراوە. ڕادیۆکە گرنگییەکی زۆر بە ڕووداوە سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتورییەکانی ناوچەکە دەدات. پەخشی ڕادیۆکە بە تایبەتی لەسەر فریکوێنسی **FM 101.9** دەبیسترێت و هەروەها لە ڕێگەی ئینتەرنێتیشەوە پەخشی ڕاستەوخۆ دەکات.

## ناوەڕۆک و بەرنامەکان
بەرنامەکانی ڕادیۆی شێخان جۆراوجۆرن و ئەم بابەتانە لەخۆ دەگرن:
* **هەواڵەکان:** گواستنەوەی هەواڵە ڕۆژانە ناوخۆیی و جیهانییەکان.
* **سیاسەت:** بەدواداچوونی ڕووداوە سیاسییەکانی کوردستان و عێراق.
* **کولتور و هونەر:** پێشکەشکردنی گۆرانییە کوردییەکان و بەرنامە هونەرییەکان.
* **کۆمەڵایەتی:** ئەو بەرنامانەی کە گفتوگۆ لەسەر کێشە و داخوازییەکانی هاووڵاتیانی ناوچەکە دەکەن.

## زانیارییە گشتییەکان
* **فریکوێنس:** ١٠١.٩ MHz
* **ناوەندی سەرەکی:** شێخان (قەزای شێخان)
* **ماڵپەڕ:** shexanmedia.net

## سەرچاوەکان

پۆل:میدیای کوردی
پۆل:ڕادیۆ کوردییەکان
پۆل:ڕادیۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕادیۆکانی پارێزگای دهۆک
پۆل:شێخان
داودیێ

**داودیێ** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بامەڕنێ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی بامەڕنێ بە دووری (٦)کم.

## ناو
پێدەچێت ناوی داودیە لە دێری مار داودەوە وەرگیراوە کە دەکەوێتە باکووری گوندەکە.

## مێژوو
گوندەکە لەسەر لوتکەی تەپۆڵکەیەکی شوێنەواری دروستکراوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێنجەمی پێش زایین. کەنیسەی مار یوحەنا لە داودیێ لە سەدەی حەڤدەھەمدا دروستکراوە. گوندەکە لە ساڵی ١٧١٢ لە ھێرشێکی کوردەکاندا وێران بوو. دانیشتوانی گوندەکە لە ساڵانی ١٨٣٠ لە کەنیسەی ڕۆژھەڵاتەوە گۆڕدراون بۆ کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی لە ئەنجامی کاریگەری میسیۆنەرە دۆمینیکانەکان و جۆزێف ئاودۆ، مەتڕانی ئامێدی. لە ساڵی ١٨٤٠دا سەربازگەیەکی سەربازی لەو گوندەدا دروستکرا. تا ساڵی ١٨٥٠ ٣٠-٤٥ خێزانی کاسۆلیکی کلدانی لە داودیێ ھەبوون کە قەشە و کڵێسایان نەبوو وەک بەشێک لە ئەپستۆریای ئامادییە. لە ساڵی ١٩١٣ گوندەکە ٣٠٠ کەسی کاسۆلیکی کلدانی تێدا نیشتەجێ بوو، کە قەشەیەک و کڵێسایەک و قوتابخانەیەک خزمەتیان دەکرد.

دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی ھەریەکە لە میرنشینی سۆران و میرنشینی بادینانی لە ناوبرد، دەسەڵاتی کارگێڕی خۆی بەسەر باشووری کوردستاندا سەپان، یەکێک لە قەزاکانی سنجاقی مووسڵ ناوی قەزای داودیە بوو کە گوندی داودیێ ناوەندی ئەم قەزایە بوو، سنووری قەزای داودیە زۆری سنووری ناحیەی مانگێشکی ئێستا دەکات. کاتێک یەکەی ناحیە ھاتە نێو یەکەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی قەزای داودیە کرا بە ناحیە و خرایە سەر قەزای ئامێدی و داودیێ ھەر ناوەندی بوو. لە ساڵی ١٩٢٢دا ناوی ناحیەی داودیە گۆڕدرا بە ناحیەی دۆسکی، لە ساڵی ١٩٣١دا ناحیەی دۆسکی لکێندرا بە قەزای دھۆکەوە و ناوەندەکەی لە داودیێوە گۆڕدار بە گوندی مانگێشک، گوندی داودیێ لە ناحیەی دۆسکی دابڕێنرا و خرایە سەر ناحیەی ناوەندی قەزای ئامێدی. 

دوای کۆمەڵکوژیی سێمێل لە ساڵی ١٩٣٣ داودیێ ٢٧٥ ئاشووری تێدا نیشتەجێ بوو، بەپێی ڕاپۆرتێکی کۆمەڵەی گەلان. لە ساڵی ١٩٥٧دا ٥٢٤ کەس لە ٨٠ ماڵدا نیشتەجێ بووە. تا ساڵی ١٩٦١ لە داودیێ لە ١٢٠ ماڵدا ١٥٠ خێزان ھەبوون. گوندەکە کە قوتابخانەیەک و کەنیسەی مار یوحەنا لەخۆدەگرێت، لە ساڵی ١٩٨٧دا وێران بووە و ژمارەی دانیشتووانی ٨٢ بنەماڵە بڵاوەیان پێکراوە. لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا، مەزارگەی مارت شمونی لە داودیە زیانی پێگەیشت و پێنج کەسی پێگەیشتوو خەڵکی گوندەکە لە مانگی ئاب تا ئەیلولی ساڵی ١٩٨٨ بێسەروشوێن بوون. پانزە خێزان دوای ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ی عێراق گەڕانەوە لە کاتێکدا خێزانەکانی دیکە لە ناوچەکانی دیکەی عێراق نیشتەجێ بوون یان پەیوەندییان بە ڕەوەندەوە کردبوو. لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٩دا ١٥٣ ئاشووری ئاوارەی ناوخۆ لە ٤٣ بنەماڵەدا لە داودیێ ھەبوون. لە ساڵی ٢٠١٢دا ٣٢٠ کاسۆلیکی کلدانی و ١٥٠ لایەنگری کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات دانیشتووی داودیێ بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
لوڕستانی بچووک

وێنۆک|نەخشەی ڕۆژھەڵاتی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە ھەرێمی لوڕستانی فەیلی یان بچووک دەگرێتەوە
**لوڕستانی بچووک** () بە لوڕی فەیلیش ناسراوە، ئەم ھەرێمە لە خووزستان دەست پێدەکات و لە نزیک تورکیا کۆتایی پێ دێت. لوڕستانی بچووک یەکێکە لە دوو ھەرێمەکانی لوڕ کە بریتین لە لوڕستانی بچووک و لوڕستانی مەزن. لوڕستانی بچووکیش دووبارە دابەش کراوەتە سەر دوو تیرە، کە بریتین لە پێشکۆ و پشتکۆ. ئەو دوو تیرەش لە نزیکەی ٦٠ ھۆز پێکدێن. میرەکانی میرنشینی کوردی خوڕشیدی کە بە ئەتابەگ ناسراو بوون، لە ساڵی ١١٥٥ دەستیان بە فەرمانڕەوایی ئەم ناوچەیەیان کردووە تا وەکو سەرەتاکانی سەدەی ١٧دەم کە دوایین ئەتابەگ شا وەردی خان لەلایەن شا عەبباس لە حکومڕانێتتی لادرا. ئەم ھەرێمە دەکەوێتە باکووری لوڕستانی مەزن، و دانیشتووانی لوڕستانی بچووک فەیلین، و ھەموو ئێل و ھۆزەکانی لوڕستانی بچووک بە فەیلی ناونراون؛ بەڵام لوڕەکانی پێشکۆ ناڕازین لە ناوی فەیلی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای لوڕستان
پۆل:پارێزگای ئیلام
فازیلە ئیبراھیم

**فازیلە ئیبراھیم سوڵتان محەممەد عەلی ئیبراھیم کوڕی محەممەد وەحیدەددین کوڕی ئیبراھیم ئەحمەد کوڕی ئەحمەد ڕەفعەت پاشای کوڕی ئەلوالی ئیبراھیم پاشای کوڕی [[محەممەد عەلی پاشا|محەممەد عەلی]]** (١٩٤١، پاریس – ٢٠٢٤، ئەستەمبوڵ). باوکی شازادە محەممەد عەلی وەحیدەددین کوڕی ئیبراھیمە، ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ والی میسر کە لەدایکبووی ئەلبانیایە، محەممەد عەلی پاشا، دایکی ناوی شازادە خانزادە، کچی شازادە عومەر فارووق، کوڕی سوڵتان عەبدولمەجیدی دووەمی عوسمانی. براکەی شازادە ئەحمەد ڕەفعەت ئیبراھیمە.

دەزگیرانی شا فەیسەڵی دووەمی عێراق، بووە و بڕیار بوو شاژنی عێراق بێت، ئەگەر شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ نەبوایە، کە بە بزووتنەوەی تەممووزی ١٩٥٨ ناسراوە، تێدا پاشایەتی ڕووخا و ئەو و خێزانەکەی کوژران و دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق ھەڵوەشایەوە بۆ کۆمار.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
ئەمیر کەریمی

**ئەمیر کەریمی** سیاسەتوانێکی چەپی کورد و ئەندامی پارتی ژیانی ئازادی کوردستانە. ئەو لە کۆنگرەی حەوتەمی پژاکدا لە ٢ی ئایاری ٢٠٢٤، لەگەڵ **[[پەیمان ڤیان]]** وەک ھاوسەرۆکی پارتەکە ھەڵبژێردرا.

## ژیان
ئەمیر کەریمی لە ساڵی ١٩٧٨ لە شاری مەهاباد لە دایکبووە، خوێندنی سەرەتایی لە شاری مەهاباد تەواو کردووە و لە زانکۆی تەورێز بڕوانامەی کشتوکاڵی بەدەستهێناوە. لە ساڵی ١٩٩٩ لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی دژی دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجالان پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە کردووە و لە ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ دامەزراندنی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە کردووە و بەرپرسی چالاکییەکانی ئەو حیزبە بووە لە ئەوروپا. کەریمی لە ساڵی ٢٠٢٤ لە کۆنگرەی حەوتەمدا شانبەشانی پەیمان ڤیان وەک سەرۆکی هاوبەشی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان هەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسییەکانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
دێرەشیش

**دێرەشیش** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی دەرکار، قەزای زاخۆ، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی دەرکار بە دووری (٢٥)کم.

لە گوندەکەدا کڵێسایەکی مار ئەفرێم هەبوو. خانەقای مار ئاتقێن لە نزیک گوندەکە بوو.

## مێژوو
خانەقای مار ئاتقێن لە کتێبی پاکیزەیی سەدەی نۆیەمدا لە نووسینی ئیشۆدنادا باسکراوە. لە ساڵی ١٩١٣ ٢٠٠ ئاشووری کاسۆلیکی کلدانی دێرە شیش نیشتەجێ بوون، و لەلایەن یەک کڵێسای کارا وەک بەشێک لە ئەپستۆریای زاخۆ خزمەتیان پێدەکرا. لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ٣٦١ کەس بووە. ژمارەیەکی بەرچاو لە دانیشتووانی لە ئەنجامی شەڕی یەکەمی عێراق – کورد لە سەرەتای شەستەکاندا ھەڵھاتن. دێرەشیش لە ساڵی ١٩٧٥ لە لایەن حکوومەتی عێراقەوە وێران کرا و ئەو ٥٠ خێزانەی ماوەتەوە ئاوارە بوون، و خانەقاکەش لەلایەن سەربازە عێراقییەکانەوە لە کاتی شاڵاوی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٧دا ڕووخێنرا.

تا ساڵی ٢٠١١، ٨ خێزان گەڕابوونەوە بۆ دێرەشیش، دامەزراوەی ھێزلیش ٢٠ خانوو و ھۆڵێکی کۆمەڵایەتی دروستکردبوو، و ژێرخانی گوندەکەی پەرەپێدا. تا ساڵی ٢٠١٦ گوندەکە ٣٢ ئاشووری تێیدا نیشتەجێیە.

تۆپخانەکانی تورکیا بنکەکانی پەکەکەیان لە دەڤەری سندی لە قەزای زاخۆ تۆپبارانکرد، کە دەکەونە دەوروبەری گوندەکانی مێرگەشیش و دێرەشیش.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
سۆریێ

**سۆریێ** گوندێکە لە قەزای باتیفا سەر بە قەزای زاخۆ لە پارێزگای دھۆک، ھەرێمی کوردستان. یەکێک لە شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی گوندەکە ھاوینەھەواری سۆریێ و تاڤگەکەیەتی.

## کۆمەڵکوژیی سۆریێ

لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٦٩، ھاوتای بەیانی سێشەممە، کۆمەڵکوژییەک لەم گوندەدا ڕوویدا. ئەو کەسەی بەرپرسیار بوو لێی مولازمی دووەم عەبدولکەریم ئەلجوحەیشی ئەندامی پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی بوو. لەو کاتەدا مەفرەزییەک بەو شوێنەدا تێدەپەڕین بۆ پشکنینی گوندەکانی ئەو ناوچانە، لەنێویاندا گوندی سۆریێ. دوای ئەوەی مەفرەزەکە پشکنینی گوندەکەی تەواو کرد، لە ڕێگادا بوو بۆ ئەوەی بەجێیبھێڵێت، مینێک بە یەکێک لە زرێپۆشەکانی مەفرەزەکەدا تەقییەوە. چاوەکانی مولازم ڕووی لە خەڵکی سۆریێ کرد و تۆمەتباریان کرد بەوەی کە ئەوانە مینەکانیان چاندووە. ھەڵیکوتایە سەر گوندەکە و دانیشتووانەکەی بردە یەکێک لە تەویلەکانی ناو گوندەکە و کوشتیانن، لەنێویاندا باوک حەننا کە لە زاخۆوە ھاتبوو بۆ ئەو گوندە. ھەروەھا لەیلا خامۆ کە ھەوڵی پاراستنی دایک و باوکی دەدا و کاترین شەمعوون کە ھەوڵی پاراستنی ھاوسەرەکەی دەدا. لەو ڕۆژەدا ٣٨ کەس کوژران و ٢٢ کەسیش بریندار بوون کە ژمارەیەکی زۆریان منداڵ بوون و لەوێ بە خاک سپێردران. پاشان مەفرەزەکە گوندەکەیان سووتاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:زاخۆ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک