open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕووتێکردن

وێنۆک
ڕووتێکردن بە (ئینگلیزی:Tropism)گەشەی ھەموو زیندەوەرە یان بەشێکی زیندەوەر وەک وەلامدانەوە بۆ کارتێکەرەێکی دەرەکی وەک ڕۆشنایی

## دەربارە
**کێش کردنی زەوی**
گەشەی ڕووەکەکان دەگۆڕێن لە ڕووی وەڵامدانەوەشیان بۆ کێشکردنی زەوی ئەم گۆرأنە بە ڕووتێکردن بۆ کێشکردنی زەوی ناودەبرێ وە وەلامدانەوەی ڕووتێکردن بۆ کێش کردنی زەوی دەردەکەوێت پاش چەند ڕۆژێک لە دانانی ڕووەکەکە لەسەر لایەکی یان بە ھەڵگەڕەوایی قەد و ڕەگەکان ئاراستەی گەشەکردینان دەگۆرێت زۆربەی لوتکە گەشەکەرەکانی قەدەغەکان ئاراستەی گەشەکردنیان دەگۆرێت زۆربەی لوتکە گەشەکەرەکانی قەدەکان بەڕوو تێکردنی نەرێینیە دەچەمێنەوە کە بەرەو سەرەوە گەشە دەکەن لە زەوی دوودەکەنەوە بەلام لوتکە گەشەکەرەکانی ڕەگ پێچەوانەی ئەوە دەبن بە ڕووتێکردنێکی ئەرێینە دەچەمێنەوە و گەشە دەکەن بەرەو خواەرەوە بۆ چەقی زەوی

**وەڵامدانەوە وەرزیەکان**
چی ڕوودەدات ئەگەر ڕووەکێک گوڵێکرد کە لە ناوچەیەک دەژیا زستانەکەی زۆر سارد بوو؟
ئایا ڕوەکە توانای بەرھەمھێنانی تۆوەکان و بەری بەسەرکەوتووی دەبێت؟ ئەگەری ھەیە کە ئەمە ڕوونەدات وەک ئەوەی گوڵەکان بیانبەستێت و بمرن بەمەش بۆیە گوڵەکان تۆی  پێگەیشتوو بەرھەم نەھێنن ئەو ڕووەکانەی کە لە ناوچە زستانە ساردەکاندا دەژین لەوانەیە توانای ھەستکردنی گۆرانەوەرززەیەکانیان ھەبێت چۆن ڕووەکەکەان ھەست بەم گۆڕانە دەکەن؟ لەکاتێکدا پایز نیک دەبنەوە رۆژ کورت دەبێتەوەو شەو درێژ دەبێتەوە بە پێچەوانەی ئەمە ڕوو دەدا لەگەل زیکبونەوەی بە ھارو  ھاوین ڕووەکەکان وەلامی گۆرانی کتوپڕی درێژی رۆژ دەدەنەوە

**ڕۆژگاری درێژ**
جیاوازی نێوان درێژی ڕۆژ و درێژی شەو کارتێکەرێکی ژینگەیی گرنگە بۆ زۆر لە  ڕووەکەکان ئەم کارتێکەرە لەوانەیە ببێتە ھۆی دەستپێکردنی زۆربوونی ڕووەکەکان بۆ نمونە ھەندێک لە ڕووەکەکان گوڵدەکەن لە پایزو زستنادا وە لەم کاتەدا شەوگار درێژە ئەم ڕووەکانە بە ڕوەکی رۆژگاری کورت ناودەبرێن
ھەروەھا بەیبون ڕوەکێکی دیکەی رۆژگاری کورتە ھەندێ ڕووەکی دیکە ھەیە لە بەھار یان لە سەرەتاکانی ھاویندا گوڵدەکەن لە کاتێکدا شەوگار کورتە ئەم رووەکانە بە 
ڕووەکە رۆژ درێژەکان ناو دەبرێن وینجە و سپێناخ و کاھوو نمون بۆ رۆژگاری درێژ

**وەرزەکان و وەرینی گەڵاکان**
زۆربەی درەختەکان گەڵاکیانیان دەوەرەن بەلام ھەندێ دەرخت وەک کاژ بە درێژایی ساڵ ھەندێ لە گەڵاکانی دەوەرێت بە شێوەیەک بە بەبەرەوامی گەڵاپۆشە ئەم درەختانە بە ڕووکەمی ھەمیشە سەوز ناودەبرێن بە درێایی ساڵ رووەکە ھەمیشە سەوزەکان گەڵای خۆ ونجاویان بۆ ژیان ھەیە زۆربەیی جار کیوتیکلێکی ئەستور گەڵاکان دادەپۆشێ بۆ پاراستنی لەسەرماو کەشی وشک درەختی دیکە ھەن وەک کەووت و سندیان و بنار کە بە دارە گەڵا وەریوەکان ناودەبرێن تا ڕادەیەک ئەم درەختانە ھەموو گەڵاکانیان نزیکەی لە ھەمان کاتی ساڵەکە لەناودەچن لە ناوچە ساردەکان درەختە گەڵاوەریوەکان گەڵاکانیان دەوەرن پێش ھاتنی زستان لە ناوچەی گەرم و وەرز وشک و شێدارەکان دارەگەڵا وەریوەکان گەڵاکانیان لە ناودەچێ پی} وەرزی وشکی لەناوچونی گەڵاکان یارمەتی ڕووەکەکان دەدا بۆژیان لە پلەبی گەرمی نزم یان لە بێ بارانی بۆ ماوەیەکی درێژ 

## سەرچاوە
*کتێبی زانست پۆلی ١٢

پۆل:ڕوەکناسی
ڕەفتاری زگماکی

**ڕەفتاری زگماکی** یان **ڕەفتاری سکماکی** () ئەو ڕەفتارەیە کە بەھۆی بۆھێڵەکانەوە بۆماوەیییانە دەگوازرێتەوە. کاوێژکردن لە مانگای بچووک بۆماوەیییانە بەدەستی دێنی، خواستی فڕین لە ھەنگ بۆماوەیییانە بەدەستی دێنێ.

ھەندێ لە ڕەفتاری زگماکی لە لەدایکبوونەوە دەست پێدەکات. لە ھەنگە لەدایکبووە تازەکان توانایەکی زگماکییان ھەیە بۆ مەلەکردن، و ھەندێ ڕەفتاری زگماکی ھەیە پاش چەند مانگێک یان چەند ساڵێک لە لەدایکبوون پەرەدەسێنێ نموونەکەشی ڕۆیشتن لە مرۆڤدا لەگەڵ ئەوەی کە زگماکە بەڵام ئێمە توانای ڕۆیشتنمان نابێ تا نەگەینە ساڵێک.

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانست پۆلی ١٢

پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
پۆل:زانینی گیانلەبەر
ڕۆشنە وردبینەکان

**ڕۆشنە وردبینەکان** () زیندەزانان ئاسایی بۆ بینینی زیندەوەرە بچووکەکان و خانەکان ڕۆشنە وردبینی ئاوێتە بەکاردەبەن.

زاناکان ڕۆشنە وردبینەکان بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی بەھۆی ڕۆشنە وردبینی ئاوێتەوە ببینیت نموونەیەک دەخەیتە سەر سلایدێکی شووشەیی بەڵام پێویستە نموونەکان تەنک بێت تا ئەوەندەی کە ڕوون بێت یان زۆر بچووک بێت نموونە سەر توێی شووشەکە کە لە ئاستی کونی سەرمێزی وردبینەکە دا دەبینرێت کە سەرچاوەیەکی ڕوناکی وەک ئاوێنە یان گلپێکی چەسپاو لە بنکەکەیدا ڕووناکییەک ئاراستتەی سەرەوە دەکرێت بەناو سامپلەکەدا دەڕوات بۆ تەنەھاوێنەکان object lens کە ڕاستەوخۆ لەسەر نموونەکە دانراوە ئەم تەنە ھاوێنانەش نموونەکە گەورە دەکەن پاشان وێنە گەورە کراوەکە لە رێگەی لەشە بۆریەوە  body tube دەکەوێتە چاو ھاوێنەوە ocular lens کە لە چاوە بەشدا Eyepiece چەسپکراوە ئەویش زیاتر گەورەی دەکات.

## سەرچاوەکان
* کتێبی زیندەزانی پۆلی ١٢

پۆل:زانست
پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:وردبین
ڕیشوو

**ڕیشوو** () ئەندامێکی ھەناسەدانە، کە ئاڵوگۆڕی ئۆکسجینی لە ئاو بە دوانۆئۆکسیدی کاربۆن لە خوێن تێیدا ئەنجام دەدرێ.
وێنۆک|ب‏‏‏ە‏‏‏ش‏‏‏ە‏‏‏ سوور‏‏‏ە‏‏‏كه‌ی ب‏‏‏ە‏‏‏ئاشكرا دیار‏‏‏ە‏‏‏ بریتیی‏‏‏ە‏‏‏ له ڕیشو‏‏‏وە‏‏‏كانی ماسیی‏‏‏ە‏‏‏ك‏‏‏ە‏‏‏
وێنۆک|ڕیشووی ماسی

## ئەمانەش ببینە
* تەنیشتە ھێڵ

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانست پۆلی ١٢

پۆل:توێکاریی گیانلەبەر
پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
تەنیشتە ھێڵ

**تەنیشتە ھێڵ** () ھێڵێکی لاوازی بینراوە لەسەر ھەردوو لای لەشی ماسیدایە کە بەدرێژاییی لەش درێژ دەبێتەوە و ئەمەش ئاماژەکەرە بۆ ناوچەکانی ھەستکردن کە لەرینەوەکان لە ئاودا ئاشکرادەکات.

وێنۆک|نموونەیەک ل‌ە‌س‌ە‌ر ت‌ە‌نیشت‌ە ھێڵی ماسییەک

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانست پۆلی ١٢

پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
سەرمێکوتە

**سەرە[[مێکوتە]]** () بۆقێکی پێنەگەیشتووە لەناو ئاودا دەژی و بەھۆی ڕیشووەکان ئۆکسجین بەدەست دەھێنن.
وێنۆک|نموونەیەک لە سەرەمێکووتە

## خوێندنەوەی زیاتر

* 

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانست پۆلی ١٢

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وشکاوییەکان
ھاوسەنگیی ناوەکی

**ھاوسەنگی ناوەکی** () پاراستنە لە جێگری باری ناوەوەی زیندەوەر لە ژینگەیەکی گۆڕاودا

ھەرچەند لە ژینگەی زیندەوەر لەوانەیە بگۆڕدرێت، بەڵام بارودۆخی ناوەوەی زیندەوەر دەبێت بە نەگۆڕی بمێنێتەوە چونکە زیندەکردارەکانی زیندەوەران زۆر لە کارلێکی کیمیایی جۆراوجۆر دەگرێتەخۆ. ئەمەش ڕوونادات ئەگەر بێتوو بارودۆخی کارلێکەکانی گونجاو نەبێت پارێزگاری لە بارودۆخی ناوەوەی بە نەگۆڕی پێی دەلێن ھاوسەنگی ناوەکی.

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانستی پۆلی ٧

پۆل:زانست
پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:زاراوەناسیی ژینناسی
پۆل:گۆڕان
وریاکەرەوە (فیزیۆلۆجی)

**کارتێکەر یان وریاکەرەوە** () ھەرشتێکە ببێتە ھۆی کاردانەوە یان گۆڕان لە زیندەوەر یان لە بەشێکی زیندەوەردا

وێنۆک|کارتێکردنی تیشکی لامپایەک و کاردانەوەی ڕوو‏‏‏ەكەكە.

ھەموو زیندەوەران لە توانایندایە ھەیە بە گۆڕانکاری ژینگەکەیان کاریان تێ بکرێت ھەروەھا توانای وەلام دانەوەی ئەو گۆڕانکاریەیان ھەیە  کاتێ بیلبیلەی چاوت بەر ڕۆشنایی دەکەوێت بچووک دەبیتەوە ئەمەش وەلام دانەوەیە ھەر گۆڕانێک لە ژینگەی زیندەوەر ڕوبدات ئەوا کار لە چالاکی زیندەوەرەکە دەکات پێی سەیری وێنە ئەم ڕووەکە بکە نمونەیەکە لەسەری

## وەڵامدانەوە بۆ گۆڕانکاریە دەرەکیەکان
لەش پارێزگاری لە ھێشتنەوەی پلەی گەرمی لە سنووری ٣٧ سیلیزی دەکات کاتێک ھەست بە گەرما دەکەیت لەشت بە ئارەقەکردن وەلامدەداتەوە وە لە کاتی سەرمادا ماسوولەکەکان گرژدەبن ئەوەش ھەوڵدانێکە بۆ گەرم کردنەوەی لەش کە ئەمەش وات لێ دەکات کە بلەرزیت لەکاتی ئارەق کردنەوە یان لەرزین
لەشت ھەوڵدەدات بگەرێتەوە بۆ باری سروشتی خۆی ھەروەھا گینەورانی دیکەش ھەن پێویستیان بە بارودۆخیی ناوەکی نەگۆڕ ھەیە بەلام زۆربەیان بەم شێوازە وەڵام نادەنەوە کە تۆ وەڵام دەدەیتەوە. ئەو گیانەوەرانە دەست دەگرن بەسەر پلەی گەرمی لەشیان بە گواستنەوەیان لە ژینگەیەکەوە بۆ ژینگەیەکی دیکە ھەستی بە گەرماکرد دەچێتە شوێنێکی سێبەر وە ئەگەر ھەستی بەسەرما کرد دەچێتە شوێنێکی خۆرەتاو

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانستی پۆلی ٧
* [//en.wikipedia.org/wiki/Stimulus_(physiology)#/media/File:Phototrophic_Response_to_Stimulus.svg ویکیپدیای ئینگلیزی]

پۆل:زانست
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
چەوریی فۆسفۆری

**فۆسفۆلیپید** یان **چەوریی فۆسفۆری**  () مادەیەکی چەورییە، فۆسفۆر لە پێکھاتەکەیدا ھەیە. پەردەی خانە لێی پێکدێت.

## زیاتر لەسەری
وێنۆک|ئ‏‏‏ە‏‏‏و‏‏‏ە‏‏‏ی ناو‏‏‏ە‏‏‏ڕاست فۆسفۆلیپیدە، ه‏‏‏ە‏‏‏رو‏‏‏ە‏‏‏ها ھۆنەگری ئاو وەک لە وێنەکە دیارە ناوە زانستییەکەی Hydrophobic tail ھەروەھا ھۆگری ئاو hydrophilic head
سەرجەم خانەکان بە پەردە دەورە دراون کە پارێزگاری تەواو لە خانە دەکات و دەبێتە ھۆی پاراستنی بارودۆخی ناوەوەی خانەکە فۆسفۆلیپید گەردی گەورەن کە زۆربەی پێکھاتەی پەردەی خانە پێک دێنن سەری گەردی فۆسفۆلیپید ھۆگرن بە ئاو بەلام کلک ھۆگری ئاو نییە، ماددەیەکە بە زۆری لە خانەدا ھەیە کاتێک فۆسفۆلیپید لە ئاودا دەبێت کلکەکانیان لە یەکتر نزیک دەبنەوە و سەرەکانیان بەرەو ئاراستەی ئاوکە دەچن.

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانستی پۆلی ٧
* [//en.wikipedia.org/wiki/Phospholipid#/media/File:Phospholipid_TvanBrussel.edit.jpg ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:چەوریی فۆسفۆری
ترشی نووکلێیک

**ترشی نووکلێیک** یان **ناووکەترش** () گەردێکە لە چەند یەکەیەکی بچووک، کە پێیان دەڵێن نیوکلیۆتایدەکان دروست بووە.

[وێنۆک|زانای سویسری [فریدریک میشر لە ساڵی ١٨٦٨ ناووکەترشی دی ئێن ئەیی دۆزییەوە.]]
ترشە ناوەکییەکان ھەموو ئەو زانیاریانەیان تێدایە کە خانە پێویستی پێیەتی بۆ بەرھەم ھێنانی پرۆتینەکانی ترشە ناووکییەکان گەردی گەورەت لە گەردی بچووکتر پێک دێن کە پێیان دەوترێ نیۆکلیۆتاید لەوانەیە ترشە ناووکییەکان ھەزاران نیوکلیوتایدی تێدابێت کە ڕێزبەندیەکەی ھەڵگری زیانیاری گرنگن لەو ترشە ناووکیانە ترشی DNA کاتێک خانە پێویستی بەبەرھەم ھێنانی جۆرێکی دیاری کراوی پڕۆتین دەبێت ئەوا زانیاری چۆنیەتی بەستنەوەی ترشە ئەمینیەکانی ئەو پرۆتینە لە ڕێزبەندی نیوکلیۆتایدی ناووکە ترشی  DNA وەردەگرێت.

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانستی پۆلی ٧
* [//en.wikipedia.org/wiki/Nucleic_acid سەرچاوە ویکیپدیای ئینگلیزی]

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زانست
پۆل:زانایان
فریدریک میشر

**جۆنیس فریدریک میشر** () لەدایکبووی ١٨٩٥، زانای سویسری فیزیکی و ژینناسی بوو.

## ژیان
یەکەم کەس بوو توانی جیاوازی لە ناوکە ترشی دی ئێن ئەی بکات لە ناوکی خانەی خرۆکە سپییەکانی خوێن. لە ساڵی ١٨٦٩ لە زانکۆی Tübingen لە تاقیگەی فیلێکس ھاپ سێلێر لە ئەڵمانیا کاری دەکرد بۆ دانانی ڕێگەیەک بۆ ناساندنی دی ئێن ئەی بۆ ھەڵگرتنی وەک میراتێک مانەوەی زانیارییەکە گرنگی دۆزینەوەکە ئەوە بوو کە لە سالی ١٨٧١ بڵاو کرایەوە بەلام لە جاری یەکەمدا ڕوون نەبوو، و ئەوە ئ‌ە‌لبرێکت کاسل بوو کە لێکۆلینەوەیەکی سەرەکی لە پێکھاتە کیمیاویەکە کرد دواتر فریدریک گرنگی بە بیرۆکەکە دا و باسی لەوە کرد کە ناوکە ترشی دی ئێن ئەی دەتوانێ بەشداری بۆ ماوەیی بکاتفریدریک لە خێزانێکی زانستخواز ھاتووە. باوکی و مامی سەرۆکی زانکۆی Basel ن لە بواری توێکاری لە منالی شەرمن بوو بەلام زیرەک بوو و گرنگیو بایەخی بە مۆسیقا دەدا، باوکی کارەکانی بە ئاشکرایی دەکرد، فریدریک لە دکتۆری (دەرمان سازی) لە زانکۆی Basel خوێندی، لە سالی ١٨٦٥ فریدریک لە ھاویندا کاری لەسەر سەرەکییەکانی کیمیا کرد بەڵام بۆ ساڵێک لە خوێندن دابڕا بەھۆی گرتنی نەخۆشی مێکوتە (typhoid fever) وایلێکرد کە لاواز بێت، ماجستێری لە سالی ١٨٦٨ ھێنا.

و فریدریک وای ھەست کرد کە لەبەر ھۆکاری کەڕییەکەی سوود ناگەینێ وەک دکتۆرێک بۆیە کارەکەی گۆری بۆ فیسیۆلۆگی کیمیا ئەو بەڕاستی دەیویست لیمفە خانە بخوێنێت بەلام فیلێکس ھاپ سێلێر ھانی دا نیوترۆفیل بخوێنێت، فریدریک دەیویست کیمیا لە بواری ناوکە ترش بخوێنێت، لیمفە خانە گران بوو بۆ گەیشتن بە ژمارەی تەواوی بۆ خوێندن، کاتێکیش کە نیترۆفیلەکان وا ناسرابوون کە یەکێکن لە شتە سەرەکییەکانی کێم.

فریدریک ھەروەھا ناسراوە بەھۆی ئەوەی کە دەرخست کە کاربۆن دووئۆکسید کە چڕدەبێتەوە لەناو خوێن و ڕێکخستنی ھەناسەدان

و بەھۆی نەخۆشی سیل کۆچی دوایی کرد لە سالی ١٨٩٥ لە تەمەنی ٥١ ساڵی

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایان
پۆل:مردووانی ١٨٩٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤
پۆل:ژیانی کەسی
تون

alt=شارى تون|وێنۆک|شارى تون
**تون** شارێکی سەر بە کانتۆنی بێرنە لە سویسرا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتوانی ٤٢، ١٣٦ کەسە.
وێنۆک|شارى تون لەسەر نەخشە
شارەکە نزیکە لە ڕووباری ئەر، کە دەڕژێتە ناو دەریاچەی تون لە دووریی ٣٠ کیلۆمەتر لە باشووری شاری بێرن. لەڕووی ئابوورییەوە بە شارێکی گەشتیاری و پیشەسازی دادەنرێت.
وێنۆک|شارى تون

## مێژوو
ژیان لە شاری تون دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی بەردی نوێ و ناوەڕاستی سێ ھەزار ساڵ پێش زایین کە ئەو کات ناوی شارەکە داڕێژراو بووە بە زمانی سەڵتیک واتا شاری پارێزراو.
وێنۆک|ناوچەی تون
ناوچەی تون بووەتە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی پیرۆز لە ساڵی ١٠٣٣ کاتێک کۆنراندی دووەم بووە بە  پاشای بورگوندی.

پۆل:شارەکانی سویس
فیلێکس ھاپ سێڵێر

**فیلێکس ھاپ سێلێر** لە دایک بووی سالی ١٨٢٥ زانای ئەڵمانی فیزیکی و کیمایا دۆزەرەوەی سەرەکی بەشی زیندە کیمیایی و بەشە بایۆلۆجیی

## ژیان
ئەو بە ڕاستی ھەولی دا بۆ ئەوەی ببێتە پزیشک لە زانکۆی ھالی و ڵایپزیک وە بڕوانامەی دکتۆرای لە سالی ١٨٥١ لە بەرلین وەرگرت، پاشان بوبە یاریدەدەری رودولف ڤیرشو لە بەشی نەخۆش ناسی، لە پەیمانگا لەناو بەرلین، فیلێکس وای بەباش زانی کە لێکۆلینەوەیەک لەسەر زانستی پزیشکی ئەنجام بدات، دواتر کاری لەسەر زانستی توێکاری و کیمایا کرد بە شێوەیەکی کرداری، وە کاری لەسەر کیمیا کرد بە شێوەیەکی فیزیۆلۆژیانە لە زانکۆی  Greifswald و Tübingen و Strasbourg. وە لە  زانکۆی Strasbourg سەرۆکی بەشی زیندە کیمیایی بوو، تەنھا ئەم دامەزەراوەیە ھەبوو لەم کاتەدا لە ئەڵمانیا.

ھەروەھا کارەکانی پێشڕەو بوو بۆ پێشکەوتن لە کیمیای ئەندامی لەلایەن قوتابیەکانیەوە بە ئیمیونۆلەجی پاول ئیرلیچ وە لەنێوان قوتابیەکان و یارمەتی دەرانی کە لەگەلی بوون، وەک فریدریک میشر (١٨٤٤–١٨٩٥) و ئەلبرێکت کاسل(١٨٤٤–١٨٩٥) وەرگری خەڵاتی نۆبلی لێبوو

## بەشداریەکانی
فیلێکس پزیشک و کیمیازان بوو، وە بوو بە دۆزەرەوەی زیندە کیمایایی نوسینەکەی لەسەر کیمیایی فیزیۆلۆژی بوو بە نوسینێکی ستاندارد بۆ  لقە کیمایە کرداریەکەی

**لێکۆلینەوەکان:** لە زۆرترین لێکۆلینەوەکانی وەکوو خوێن،ھیمۆگلۆبین،کێم، زەرداو،شیر،

ھەروەھا ئەو بووبە ئەندامێکی ھەلبژێردراوی ئەکادیمیای فرەنسی بۆ زانست سەڕارای خراپی سیاسەتی نێوان فرەنسا و ئەڵمانیای ئەوکاتە، بوون بە ئەندامێکی ھەڵبژێردراو یارمەتی دا بۆ ئەوەی بەناوبانگ بێت لە جیھان

ھەروەھا وانەی گرنگی دایەوە لەسەر کلۆرۆفیل وە ھەروەھا ئەوەشی دایەپاڵی کە چەنەھا جیاوازی ھەیە لە جۆری پۆرتینەکان (کە ئاماژەی ئەوەی بۆ کرد وەک proteids) وەک خستنەسەرێک ئەو یەکەم زانا بوو کە لسیتین ی پاکردەوەو وە پێکھاتەکەی دامەزراند لە سالی ١٨٧٧  ڕۆژنامەی کیمیای بایۆلۆجی دامەزراند وە سەرنوسەری ئەو ڕۆژانامەیە بوو تا مردنی کۆچی دوایی کرد لە Wasserburg am Bodensee لە شانشینی باڤاریا لە ساڵی ١٨٩٥ لە تەمەنی ٦٩ ساڵی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Photo, biography, and bibliography in the Virtual Laboratory of the Max Planck Institute for the History of Science
** Chem-342 Introduction to Biochemistry
*** Biography and photos at the website of Biological Chemistry (a journal founded by Felix Hoppe-Seyler)

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٥
پۆل:مردووانی ١٨٩٥
پۆل:ژیانی کەسی
پۆل:کیمیازانانی ئاڵمانی
چیای کوادرانت

**چیای کوادرانت** () یەکێکە لە چیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە بەرزییەکەی ٩٩٥٤ پێ (٣٠٣٤ م) و دەکەوێتە ناو یەکێک لە پارکەکانی ئەو وڵاتەوە کە بە پارکی نیشتیمانیی بەردە زەردەکان ناسراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:چیاکان
ئەلبێرت ئەوگەست پێردونەنت

وێنۆک|ئەوگەست پێردونەنت

**ژان ئەلبێرت ڤینسەنت ئەوگەست پێردونەنت** () (١٢ی ئازاری ١٨٠١، پاریس - ٢٧ی ئەیلوولی ١٨٦٧، کان) ئەندازیارێکی ھێڵی ئاسنین (ھێڵی شەمەندەفەر) ی فەڕەنسی بوو، کە یەکەم کتێبی فەڕەنسی دەربارەی ئەندازیاری ھێڵی ئاسنین لە ساڵی ١٩٢٨ بڵاوکردەوە. ھەروەھا کارێکی زۆری کردووە لەسەر پشکنین و کەمکردنەوەی ڕووداوەکانی ھێڵە ئاسنینەکان.

ناوی ئەم زانایە، یەکێکە لەو ٧٢ ناوەی کە لەسەر بورجی ئیفێلە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەندازیارانی فەڕەنسی
پۆل:زانایانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٨
پۆل:مردووانی ١٨٦٧
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
دەفتەری

**دەفتەری** یان **گۆرانیی دەفتەری** شێوەزارێکی نڤیسکیی کوردییە کە لە بنەمای بنزارەکانی دیالێکتی گۆرانی-زازایی ھاتووەتەوە ئاراوە و دەقەکانی ئایینیی یارسان پێ نووسراوە. ئەگەرچی ئەم شێوەزارە بە ھەندێک لە زاراوەکانی گۆرانی-زازایی نزیکە و تەنانەت لەسەر بنەمایی زازا-گۆران ھاتووەتە ئاراوە، بەڵام زمانی زگماکیی ھیچ خێڵ و عەشیرەت و ناوچەیەک نەبووە. گۆرانیی دەفتەری بە ماوەی نزیک بە ھەزار ساڵ زمانی ستانداردی کوردەکانی ناوچەکانی باشووری کوردستان (وەکوو کرماشان، ئیلام، کوردە لەکەکان و تەنانەت لوڕەکان) بووە. ئەم شێوەزارە لەبابەتی دەقی مێژوویی و وێشە زۆر دەوڵەمەندە.

## پۆلێنکردنی زاراوەکان
شێوەزاری دەفتەری بەشێکە لە دیالێکتی گۆرانی-زازایی و بە ماوەی نزیک بە ھەزار ساڵ زمانی ستانداردی گۆرانی بە ئەژمار ھاتووە. 

## ناو
ئەم شێوەزارە بە ھۆی ئەمە *دەفتەری* دەگۆترێت کە دەفتەرەکانی پیرۆزی یارسان پێ نووسراونەتەوە. جگە لەمە وێشەی حیماسی و پاڵەوانیی کوردی وەکوو بەزمەکانی شانامەی کوردی و ھەروەھا وێشەی دڵدارانەی کوردەکانی نێوەی باشووری کوردستان بەم شێوەزارە نووسراوەتەوە.

## ئەمانەش بیخوێنە
* سەرەنجام
* شانامەی کوردی

## سەرچاوەکان
زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان

**زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان** () ئەو زیندەوەرانەن کە خانەکانیان ناووکی بە پەردە دەورەدراویان تێدایە زیندەوەرە ناووک ڕاستەقینەکان گیانەوەرو ڕووەک و کەڕووەکان و پێشەنگیەکان دەگرێتەوە بەڵام بەکتریاو قەوزەسەوزەشین باوەکان ناگرێتەوە

وێنۆک|کۆکراوەی کۆمەڵیک لە زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان
## سەرچاوە

پۆل:زانست
پۆل:ژینناسی
پۆل:زاراوەناسیی ژینناسی
پۆل:ناوک ڕاستەقینەکان
میتۆدی نیوتن

[alt Illustration of Newton's method|وێنۆک|چەپ|300px|فانکشنی <math>f</math> بە ڕەنگی شین دیاری کراوە و ھێڵە سوورەکە بریتییە لە هێڵی [لێکەوت]]
**میتۆدی نیوتن** یان **ڕێگەی نیوتن** () ھەروەھا بە **میتۆدی نیوتن-ڕافسۆن**یش ناسراوە، شێوازێکی ژمارەیییە بۆ دۆزینەوەی ڕەگەکانی فانکشنێک بەکار دێت. ناوی ئەم میتۆدە لە ناوی ئایزک نیوتن و جۆزیف ڕافسۆن وەرگیراوە.

وا دابنێ، فانکشنێکمان ھەیە و دەمانھەوێت ڕەگەکانی فانکشنەکە یان بە دەستەواژەیەکی تر شوێنی یەکتربڕینی فانکشنەکە لەگەڵ تەوەری
 x ـەکان بدۆزینەوە:

:x: f(x) = 0 \,.

لە میتۆدی نیوتن-ڕافسۆندا سەرەتا  x_0  مەزندە دەکرێت و لە فورموولی خوارەوەدا دادەنرێت و  x_1  دەست دەکەویت. بە ھەمان شێوە  x_1  لە فورمووڵەکەدا دادەنرێت و  x_2  دەدۆزرێتەوە و ... ھەر وەک لە وێنەی بەرامبەردا ڕوون کراوەتەوە (فانکشنەکە لەم وێنەدا بە ڕەنگی شین دیاری کراوە).
بە زمانی بیرکاری:

:x_{n+1} = x_n - \frac{f(x_n)}{f'(x_n)} \,

:x_{1} = x_0 - \frac{f(x_0)}{f'(x_0)} \,.

ھەر چەند ژمارەی دووبارەکردنەوەکان زۆرتر بێت، ئەو  x ـەی بەدەست دێت لە ڕەگی فانکشنەکە نزیکتر دەبێت.
## نموونە
### ڕەگی دووجای ژمارەکان
مێتۆدی نیوتن یەکێکە لە ڕێگاکانی ھەژمارکردنی ڕەگی دووجای ژمارەکان، بۆ نموونە، دۆزینەوەی ڕەگی دووجای  612، یەکسانە لەگەڵ دۆزینەوەی وڵامی ھاوکێشەی:

x^2 = 612 

فانکشنەکە بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:f(x) = x^2 - 612

و گرتەی فانکشنی f  یەکسانە بە:

: f'(x) = 2x. \, 

:\begin{matrix}
 x_1 & = & x_0 - \dfrac{f(x_0)}{f'(x_0)} & = & 10 - \dfrac{10^2 - 612}{2 \times 10} & = & 35.6\qquad\qquad\qquad\quad\;\,{} \\
 x_2 & = & x_1 - \dfrac{f(x_1)}{f'(x_1)} & = & 35.6 - \dfrac{35.6^2 - 612}{2 \times 35.6} & = & \underline{2}6.395\,505\,617\,978\dots \\
 x_3 & = & \vdots & = & \vdots & = & \underline{24.7}90\,635\,492\,455\dots \\
 x_4 & = & \vdots & = & \vdots & = & \underline{24.738\,6}88\,294\,075\dots \\
 x_5 & = & \vdots & = & \vdots & = & \underline{24.738\,633\,753\,7}67\dots
\end{matrix}


### شیکاریی ھاوکێشەی

.

:\begin{matrix}
 x_1 & = & x_0 - \dfrac{f(x_0)}{f'(x_0)} & = & 0.5 - \dfrac{\cos 0.5 - 0.5^3}{-\sin 0.5 - 3 \times 0.5^2} & = & 1.112\,141\,637\,097\dots \\
 x_2 & = & x_1 - \dfrac{f(x_1)}{f'(x_1)} & = & \vdots & = & \underline{0.}909\,672\,693\,736\dots \\
 x_3 & = & \vdots & = & \vdots & = & \underline{0.86}7\,263\,818\,209\dots \\
 x_4 & = & \vdots & = & \vdots & = & \underline{0.865\,47}7\,135\,298\dots \\
 x_5 & = & \vdots & = & \vdots & = & \underline{0.865\,474\,033\,1}11\dots \\
 x_6 & = & \vdots & = & \vdots & = & \underline{0.865\,474\,033\,102}\dots
\end{matrix}


## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەلگۆریتمەکانی دۆزینەوەی ڕەگ
ڕەگی فانکشن

[وێنۆک|چەپ|وێنەی ڕوونکردنەوەی فانکشنی <math>\cos(x)</math> بۆ ئەو <math>x</math> ـانەی لە ماوەی <math>\left[-2\pi,2\pi\right]</math>دایە، ڕەگانی ئەم فانکشنە بریتین لە <math>-\tfrac{3\pi}{2},\;-\tfrac{\pi}{2},\;\tfrac{\pi}{2}</math>, و <math>\tfrac{3\pi}{2},</math> کە بە ڕەنگی  دیاری کراون.](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:X-intercepts.svg)

لە زانستی بیرکاریدا، **ڕەگ** یان سیفرەکانی فانکشنی ئاوێتەی f بریتییە لە ژمارەیەک وەکوو x لە بواری فانکشنەکەدا بە شێوەیەک پاسادانی ئەم ھاوکێشە دەکات:

:x: f(x) = 0\,

بە دەستەواژەیەکی تر x دەکاتە وڵام یان شیکاریی ھاوکێشەی f(x)=0.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فانکشن و نەخشەکان
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:٠ (ژمارە)
ئیبن عەبدولبەڕ

**یووسف کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد** کوڕی عبدالبری نومەیری، () باوکی عەمری قورطبی، زانایەکی ئیسلامی بوو. لە ساڵی (٤٦٣کۆچی) مردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپدیای عەرەبی

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مردووانی ١٠٧١
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:لەدایکبووانی ٩٧٨
پۆل:نووسەرانی ئەندەلوس
پۆل:ئەسەرییەکان
ئیبن عەرەبی

**موحەممەدی** کوڕی عەلی ئەندەلوسی بە (عربی:محمد بن علی بن محمد بن عربی الحاتمی الطائی الأندلسی) محی الدین باوکی عبداللە موحەممەد کوڕی عەلی ناسراو بە ئیبن عەرەبی تائیی ئەندەلووسیی، یەکێکە لە شێخەکانی تەسەوف  کە باوەڕیشیان بە (وحدة الوجود) ھەبووە، سۆفیەکان لەبارەیەوە دەڵێن: شێخی ھەرەگەورەو کبریتی سوورە -الشیخ الأکبر و و الکبریت الأحمر-، لە ساڵی (٦٣٨)ک مردووە. خەلکی ئەندەلوسە و زانای موسڵمان و شاعرو فەیلەسوف. کارەکانی زۆر کاریگەربووە لەنێوان موسلمانانی جیھان، زیاتر لە ٨٠٠ بەرھەم دراوەتە پاڵی، ١٠٠ دەستنوسی ڕاستەقینەی زیندووی ھەیە. فێرکاری و زانیاریەکانی لە بواری گەردوون ناسی زاڵ بوو بەسەر زۆرێک لە بەشەکانی جیھانی ئیسلامی

## ژیان
ناوی تەواو بە(عربی: أبو عبد اللە محمد ابن علی ابن محمد ابن عربی الحاتمی الطائی) سۆفی و فەیلەسوف و شاعیرە لە موریسا لە ئیسپانیا لە دایکبووە لە ١٧ ی رەمەزانی ساڵی (١١٦٥ز) لەناو پیشەی سۆفیگەری بە شێخی گەورە بەناوبانگ بوو  وەکوو پیاوچاکێک رەچاویان کرد دوای کۆچی دوایی کردنی، فێرکاریەکانی ئیبن عەرەب خێرا بڵاوبونەوە لەناو جیھانی ئیسلام بە ھۆکاری کەم مشتومری لەسەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٦٥
پۆل:مردووانی ١٢٤٠
پۆل:ژیانی کەسی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:نووسەرانی عەرەب
پۆل:فەیلەسوفە عەرەبەکانی سەدەی ناوەڕاست
پۆل:شاعیرانی عەرەب
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:نووسەرانی ئەندەلوس
پۆل:ئەولیا
ئیبن سیرین

**ئەبوبەکر موحەممەدی کوڕی سیرینی بەسڕی ئەنساری** کەسایەتیی ئایینی، فەرموودەناسی موسڵمانە. ئەمڕۆ زۆربەی ناوبانگی ئیبن سیرین لەبەر لێکدانەوەی خەوە، بەڵام ئەم ناوبانگەی وەک موعەببیری خەو دوو تا سێ سەدە دوای مەرگی دروست بوو. لە سەردەمی خەلافەتی عوسمانی کوڕی عەففان لە ساڵی (٣٣) ی کۆچی، بەرامبەر (٦٥٣) ی زایینی لەدایک بووە. ئیبن سیرین یەکێکە لە تابعییە بەناوبانگەکان، کە فەرموودەناسیش بووە و پێشەوای سەردەمی خۆی بوو لە زانستە شەرعییەکاندا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ئیبن سیرین خەوننامە
* تەفسیر أحلام أبن سیرین  (بە زمانی عەرەبی)
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:خەڵکی بەسڕا
پۆل:مردووانی ٧٢٩
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:خەڵکی بەسرە
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:تابعین
پۆل:لەدایکبووانی ٦٥٣
پۆل:مسگەران
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
پۆل:نوێکەرەوەکان
شیکاریی ژمارەیی

[وێنۆک|[میتۆدی نیوتن نموونەی ڕێگەیەکی ژمارەییە بۆ دۆزینەوەی ڕەگی ھاوکێشەیەک]][چەپ|250px|وێنۆک|حەبێکی لە [گڵ دروستکراوی بابلییەکان (١٨٠٠–١٦٠٠ پێش زایین) کە ھەندێک ڕوونکردنەوەی لەسەرە سەبارەت بە ئەژمێرکردنی ڕەگی دووەمی ٢ بە نزیککراوەیی لە سیستمی شەستی و دەدەییدا ]]
**شیکاریی ژمارەیی** () بریتییە لە خوێندنی ئەلگۆریتمەکان و بەکارھێنانی میتۆدە نزیکراوەیییەکانی ئەژمێرکردن، بۆ شیکردنەوەی ئەو کێشانەی کە لە شیکاریی ماتماتیکی یان ماتماتیکی بەردەوامدا (لە بەرانبەر ماتماتیکی پچڕاو یان دابڕاو ) ناتوانرێت لە ڕێگەکانی شیتەڵکاری وڵامێکی دەقاودەق و ڕێکیان بۆ بدۆزرێتەوە. ھەندێک لە کێشەکانی شیکاریی ژمارەیی ڕاستەوخۆ لە ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاریدا دێنە ئاراوە. لە بوارەکانی تری بەکارھێنانی شیکاریی ژمارەیی دەکرێت ئاماژە بکرێت بە جەبری ھێڵیی ژمارەیی، (لەسەر مەیدانە ڕاستەقینەکان و مەیدانە ئاوێتەکان) و ھەروەھا شیکردنەوەی ھاوکێشە جیاکاریییە ھێڵییەکان و ناھێڵییەکان لە فیزیک و ئەندازیاریدا.
## کورتە مێژوو
لەو بەرھەمانەی بەجێ ماون، وا دەردەکەوێت، کە یەکەم نامیلکەکان، سەبارەت بە ژمێرەوە بەو واتایەی ئەمڕۆکە بەکار دەبردرێت دەگەڕێتەوە سەر زانای موسوڵمان ئەلخوارزمی. بانگەوازی ئەلخوارەزمی لە ئەورووپا تا ڕادەیەک دەنگی دایەوە کە ناوی ئەلگۆریتم (کە لەناوی ئەلخوارەزمییەوە وەرگیراوە) لەسەر میتۆدەکانی شیکردنەوەی کێشەکانی شیکاریی ژمارەیی دانرا.
## پێشەکی
ھەندێک لە کێشەکانی ماتماتیکی بەردەوام، بە بەکارھێنانی ئەلگۆریتمێک شی دەکرێنەوە، بەم شێوازە دەوترێت میتۆدی ڕاستەوخۆ. بۆ نموونە، میتۆدی لابردنی گاوس کە بۆ شیکردنەوەی سیستمی ھاوکێشە ھێڵییەکان، بەکار دێت، یان بەکارھێنانی میتۆدی سیمپلێکس لە پڕۆگرامی ھێڵیدا. بە پێچەوانەوە ھەندێک لە کێشەکان ناتوانرێت بە میتۆدی ڕاستەوخۆ شی بکرێنەوە، لەم بارەدا لە میتۆدەکانی دووبارەبوونەوە کەلک وەردەگیرێت.
## بەراوردکردنی ھەڵەکان
خەملاندنی ھەڵەکان لەکاتی شیکردنەوەی کێشە ماتماتیکییەکان، یەکێکە لە گرینگترین بەشەکانی شیکاریی ژمارەیی، لەبەر ئەوەی ئەو وڵامەی بەشێوەی نزیکراوەیی دەدۆزرێتەوە جیاوازیی ھەیە لەگەڵ بەھای ڕێکی پرسیارەکە، ئەم ھەڵانە لە کاتی دووبارەکردنەوەی میتۆدەکان دەردەکەون. لە شیکاریی ژمارەییدا بەھای ھەڵەکان لە کۆتایی ئەو میتۆدەی بۆ شیکردنەوەی کێشەکان بەکار دێت، دەخەملێنرێت.
## نەرمامێرەکان
ئەمڕۆکە زۆر نەرمامێری تایبەت بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی ئەلگۆریتمەکان لە شیکاریی ژمارەییدا داڕێژراون، ھەندێک لە نەرمامێرە گرینگەکانی شیکاریی ژمارەیی بریتین لە: 
* ماتلاب (MATLAB)
* مێیپڵ (Maple)
* ماتماتیکا (Mathematica)
* ماتکاد (Mathcad)
* گنو ئۆکتاڤ (GNU Octave)
* سایلاب (Scilab)
* زمانی پرۆگرامکردنی ئای دی ئێڵ (IDL)
* زمانی پرۆگرامکردنی ئاڕ (R)

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:فیزیکی ماتماتیکی
پۆل:شیکاریی ژمارەیی
عەبدوڵڵا کوڕی عومەر

**عەبدوڵڵا کوڕی عومەر کوڕی خەتاب** () لەوانە بوو کە ڕیوایەتی زۆر لە پێغەمبەرەوە گێڕاوەتەوە، وە لە ھەموو کار و بارێکی ژیانیدا شوێنپێی پێغەمبەری ھەڵدەگرت. لە ساڵی ٧٣ یدا کۆچی دوایی  کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مردووانی ٤٦٣
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:عومەر کوڕی خەتتاب
ئیبن حیبان

**محەممەد کوڕی حیبان کوڕی ئەحمەد کوڕی حیبان** ئیمام و زانا، حافز قورئان، زانای فەرموودە، مێژوونووس و شێخی خۆراسان بوو، کە یەکێک لە گەورە زانایانی فەرموودەناسی بوو. لە ساڵی ٢٧٠ی کۆچی بەرامبەر بە ٨٨٤ی زاینی لەدایکبووە و لە ٣٥٤ کۆچی بەرامبەر بە ٩٦٥ زایینی کۆچی دوایی کردووە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* زانیاری ژیاننامە لەسەر زانا-موسڵمانەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٨٨٤
پۆل:مردووانی ٩٦٥
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
ئیبن حەزم

پێشەوا **زاھری عەلی کوڕی ئەحمەد کوڕی سەعید کوڕی حەزم**، ئەندەلوسی قورتوبی، زانای ئەندەلوس بوو لە سەردەمی خۆیدا، یەکێکە لە پێشەوایانی ئیسلام، لە سەری لێکۆڵەرەوان بوو، کۆتا پلەی زیرەکی و ژیریی و وریایی و بیرتیژی بوو، علیم و زانستی بە کتاب و سوننەت زۆر بەرفراوان بوو، ھەروەھا بە مەزاھب و ڕێگەو بیروباوەڕو ئایینەکان، ھەروەھا لە ئاداب و زمانی عەرەبیدا، لەلایەن دەوڵەتەوە ئاوارە کراو لە ساڵی (٦٥٤)ک بە ئاوارەیی مرد

## سەرچاوەکان
ویکیپدیای ع‌ە‌رە‌بی
* ماڵپەری دەنگی ئیسلام

## بەستەرە دەرەکییەکان

* زانیاری ژیاننامە لە ماڵپەری زانا-موسڵمانەکان
* پۆستی جیھانی : ئیبن حەزم و پێغەمبەرایەتی ئافرەت.
* ماڵپەری Muslim Heritage : ژیاننامە
* Britannica.org وتاری ئینکلیۆپیدیایی بریتانیکا لەسەر ئیبن حەزم

پۆل:لەدایکبووانی ٩٩٤
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مردووانی ١٠٦٤
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
کوردانی ئوردن

**کوردانی ئوردن** بەو خەڵکە دەوترێت کە بنەچەیان کوردە و لە ئوردن لەدایکبوون یان لەوێ نیشتەجێ بوون. ژمارەی کوردانی ئوردن لەنێوان ٣٠٬٠٠٠ و ١٠٠٫٠٠٠ کەس دەبێت، زۆربەیان لە شارەکانی عەممان، ئیربید، سەڵت و زەرقا نیشتەجێن. کوردانی ئوردن لەگەڵ کۆمەڵگەی ئوردنی ئاوێتەبوون، لەبەرەوەش کورسی تایبەتیان نییە لە پەرلەمانی ئوردن.

## مێژوو
کوردەکان لەوەتەی ساڵی ١١٧٣ لە ئوردن دەژین، لە سەردەمی دەوڵەتی ئەییووبی کە لەلایەن سەڵاحەددینەوە دەمزرێنراوە. ئەو کوردانەی لە سپای عوسمانی بوون دواتر لە شاری سەڵت نیشتەجێبوون. لە کاتی کۆمەڵکوژیی کوردان لە ١٩٢٠ەکان و ١٩٣٠ەکان لە تورکیا، بەشێکیان ھەڵاتن بۆ ئوردن. بەشێکی دیکەی کوردانی ئوردن لە کاتی ئاوارەبوونی ١٩٤٨ و ١٩٦٧ی فەڵەستینییەکان ھاتوونەتە ئوردن. و بەشێکیشیان لە عێراق ھاتن دوای جەنگی کەنداو. ھەوەھا کۆمەڵێک کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش چوونە ئوردن لە ئەنجامی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران.

## کەسایەتییەکان
* سەعد جومعە، سەرۆک وەزیرانی پێشووی ئوردن.

## ئەمانەش ببینە
* 
* 

## سەرچاوەکان


پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:قەومەکانی ئوردن
سەعد جومعە

150px|وێنۆک|سەعد جومعە
**سەعد جومعە** () (١٩١٦ — ١٩ی ئابی ١٩٧٩) نووسەر و سیاسەتوانێکی ئوردنی بەڕەگەز کورد، و ١٧ەمین سەرۆکوەزیری ئوردن بوو.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی سەرۆکوەزیرانی ئوردن
* کوردانی ئوردن

## سەرچاوەکان
* 
https://ar.wikipedia.org/wiki/سعد_جمعة_(سياسي) ویکیپیدیای عەرەبی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:سەرۆکوەزیرانی ئوردن
پۆل:کوردانی ئوردن
پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق
تیۆریی کۆمەڵە

[وێنۆک|[دیاگرامی ڤەن|دیاگرامێکی ڤەن کە بۆ نواندنی یەکتربڕینی دوو کۆمەڵە بەکار ھاتووە]]
**تیۆریی کۆمەڵە** () لقێکی  لۆژیکی ماتماتیکییە کە کۆمەڵەکان تاوتوێ دەکات. بە گشتی کۆمەڵەکان دەتوانن ھەر شتێک بن، بەڵام لە تیۆریی کۆمەڵەکاندا، زۆرتری ئەو شتانەی بەکار دێن شتە ماتماتیکییەکانن. زمانی تیۆریی کۆمەڵەکان دەتوانرێت بۆ پێناسەی ھەموو شتێکی ماتماتیکی بەکار ببردرێت. توێژینەوە نوێکان، سەبارەت بە تیۆریی کۆمەڵەکان لەلایەن گیۆرگ کانتۆر و ڕیچارد دێدێکیند لە دەیەی حەفتای سەدەی ھەژدەھەمی زایینی دەستی پێ کرد. 
دوای دۆزینەوەی پارادۆکسەکانی تیۆریی سروشتی کۆمەڵەکان، کۆمەڵێک سیستمی بەڵگەنەویستی لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم پێشکەش کرا کە بەناوبانگترینیان بریتین لە بەڵگەنەویستی زرملۆ-فرانکێل و بەڵگەنەویستی ھەڵبژاردن. توێژینەوە ھاوچەرخەکان، سەبارەت بە تیۆریی کۆمەڵەکان زۆر بابەتی جیاواز لەخۆ دەگریت لە پێکھاتەی ھێڵی ژمارە ڕاستەقینەکان بگرە ھەتا تاوتوێکردنی ھاوئاھەنگیی ژمارە گەورەکان.
## چەمکەکان و ھێما سەرەکییەکان

thumb|<div class="center"> '''یەکگرتنی'''  ''A'' و ''B''، بەم شێوە هێما دەکرێت </div>
تیۆریی کۆمەڵەکان بە پەیوەندییەکی دوانی نێوان شتێک وەکوو   و کۆمەڵێک وەکوو  دەست پێ دەکات. کاتێک  ئەندامێکی کۆمەڵی   بێت، بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەریدەبڕن . 
کاتێک ھەموو ئەندامانی   ئەندامی کۆمەڵی  بن،  ژێرکۆمەڵێکی یە، کە بە زمانی بیرکاری بەم شێوە  ھێما دەکرێت. 
بۆ نموونە، {١، ٢} ژێرکۆمەڵێکی کۆمەڵەی {١، ٢، ٣}یە. بەڵام {١، ٤} ژێرکۆمەڵێکی ئەم کۆمەڵە نییە.

کردارەکان لەسەر کۆمەڵەکان، لە تیۆریی کۆمەڵەکاندا، ھاوشێوەی کردارەکان لەسەر ژمارەکانە لە ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاریدا.

**[[یەکگرتن (کۆمەڵە)|یەکگرتن]]** کاتێک  و ، دوو کۆمەڵە بن، دەتوانن پێکەوە کۆ بکرێنەوە، کۆمەڵەی ، کۆمەڵەی ھەموو ئەو شتانەیە کە یان ئەندامی کۆمەڵی ن، یان ئەندامی کۆمەڵی  یان ئەندامی ھەردووک لەو دوو کۆمەڵەن. بۆ نموونە یەکگرتن یان یەکێتیی {١، ٢، ٣} و {٢، ٣، ٤}  دەکاتە کۆمەڵەی {١، ٢، ٣، ٤}.

**ھەندێک لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی یەکگرتن بریتیین لە**:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ئەگەر و تەنھا ئەگەر 

thumb|<div class="center"> '''یەکتربڕینی'''  ''A'' و ''B''بەم شێوە هێما دەکرێت،  </div>
* **[[یەکتربڕین|یەکتربڕینی]]**   و ، بەم شێوە  ھێما دەکرێت، و کۆمەڵەی ھەموو ئەو شتانەیە کە ھەم ئەندامی کۆمەڵی ن و ھەم ئەندامی کۆمەڵی .

بۆ نموونە یەکتربڕینی {١، ٢، ٣} و {٢، ٣، ٤} دەکاتە کۆمەڵەی {٢، ٣}.

**ھەندێک لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی یەکتربڕین بریتیین لە**:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ئەگەر و تەنھا ئەگەر 

* **[[لێکدانی دێکارتی]]**  و ، بریتییە لە  و کۆمەڵێکە ئەندامەکانی ھەموو ئەو جووتەڕێکخراوانە لەخۆ دەگریت  کە تێیدا  ئەندامێکی کۆمەڵی  و  ئەندامێکە لە کۆمەڵی . بۆ نموونە لێکدانی دێکارتی دوو کۆمەڵەی 

**ھەندێک لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی لێکدانی دێکارتی بریتیین لە**:

* 
* 
* 

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:گیۆرگ کانتۆر
پۆل:تیۆریی کۆمەڵە
مزگەوتی جاما، دەلھی

وێنۆک|جاما مەسجد

**مزگەوتی جاما**، **مزگەوتی جامع** یان **جاما مەسجد** یەکێکە لەگەورەترین مزگەوتەکانی لە ھیندستان. مزگەوتەکە لەلایەن ئیمپراتۆری مەغۆل شا جەھان درووستکراوە لەماوەی ساڵانی ١٦٤٤ تاوەکوو ١٦٥٦. تێچووی مزگەوتەکە ١ میلیۆن ڕووپییە بووە. مزگەوتەکە کە لە ساڵی ١٦٥٦ تەواوکرا ئەوا بە سێ دەرگا، چوار تاوەر و دوو منارە بەبەرزی ٤٠ مەتر کرایەوە. تەلاری مزگەوتەکە بە بەردی سوور و مەڕمەڕی سپی درووستکراوە. لەئەمڕۆدا مزگەوتەکە دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری دەلھی.

مزگەوتی پادشاییش لە لاھور کەئەمڕۆ دەکەوێتە پاکستان، بەھەمان دیزاینی جاما مەسجد لەلایەن ئەورزنگرێبی کوڕی شا جەھان درووستکرا.

## پێشانگا

پەڕگە:Detail of the arches inside Jama Masjid, Delhi.jpg|وردەکاری دیزاین و تەلارسازی مزگەوتەکە.
پەڕگە:Mesquita Jama Delhi.jpg|شوێنی نوێژکردن.
پەڕگە:Jama Masjid-Delhi-India4309.JPG|وردەکاری باڵکۆنی مزگەوتەکە.
پەڕگە:Jama Masjid-Delhi-India4257.JPG|حەوشەی مزگەوتەکە.
پەڕگە:Courtyard, Jama Masjid, Delhi (01).jpg|حەوشە.
پەڕگە:Jama Mosque Old Delhi, full view.jpg|حەوشەی مزگەوتەکە.
پەڕگە:Jama Masjid-Delhi-India4255.JPG|دیواری دەرەوە.
پەڕگە:Sundial Jama Masjid, Delhi.jpg|کاتژمێرێک کە لەڕێگای تیشکی خۆرەوە کاتەکانی بانگیان پێ دیاری دەکرد لە جاما مەسجد.
پەڕگە:Janamaz-prayer--mat.jpg|بەرماڵێک.
پەڕگە:A kind of lamp in jama masjid.jpg|ڕووناککەرەوەی مزگەوتەکە.
پەڕگە:Jama-masjid-delhi.jpg|ھونەری تەلارسازی مزگەوتەکە.
پەڕگە:Sun Clock at Jama Masjid Delhi.jpg|کاتژمێری ڕۆژ لە مزگەوتەکە.
پەڕگە:Oriental Scenery Fig 1.jpg|وێنەی کێشراوی دەرگای ڕۆژھەڵاتی مزگەوتەکە، ساڵی ١٧٩٥.


## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی culturalindiah ، ڕۆژی سەردانیکردن ٨ی ئازاری ٢٠١٩.

پۆل:مزگەوتەکانی دەلھی
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
عەبدولڕەزا ئارماندێ

**عەبدولڕەزا ئارماندێ** (بە فارسی: *عبدالرضا آرماندە*)، (١٩٦٨ لە کرماشان - ) گۆرانیبێژێکی کوردە ک لە کەناڵی تەلەڤیزیۆنی پارێزگەی کرماشان بە زمانەکانی کوردیی کرماشانی و فارسی گۆرانی دەبێژێت. ئارماندێ بەھۆی گۆرانییەکانی وەکوو *گەڵاریزان* و *گوڵباخی* ناسراوەتەوە.

## بەستەری دەرەکی
* گۆرانیەک لە عەبدولڕەزا ئارماندێ

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری
ئیسپات (ماتماتیک)

[چەپ|وێنۆک|250px|یەکێک لە کۆنترین پاپیرووسەکان کە لە [توخمەکانی ئیقلیدس ماوەتەوە و بۆ فێرکردنی تەکنیکەکانی سەلماندن کەلکی لێ وەرگیراوە. ئەم دیاگرامە لە پەرتووکی دووھەم و پێشنیاری پێنجەمدا ھاتووە.]]

**ئیسپات** لە ماتماتیکدا بەڵگەھێنانەوەیە بۆ ڕاستیی دەستەواژە یان وتەیەکی ماتماتیکی، بە واتایەکی تر، ئیسپات دەبێت ئەوە دەربخات کە ڕستەیەکی ماتماتیکی (بە ڕەچاوکردنی ئەو ستاندارانەی بۆی دیاری کراوە) لە ھەر بارودۆخێکدا و بەبێ ھیچ حاڵەتێکی ئاوارتە، ھەمیشە ڕاستە. ئیسپاتە ماتماتیکییەکان لە لۆژیک بەھرە وەردەگرن، بەڵام زۆر جار زمانی سروشتییش بەکار دێنن.  لە ماتماتیکدا بە ڕستەیەک کە ڕاستبوونی سەلمێندراوە دەوترێت تیۆرم. زۆر جار بۆ ئیسپاتی دەستەواژەیەکی ماتماتیکی، کەڵک لە تیۆرمەکانی تر وەردەگرن کە ڕاستبوونیان سەلمێندراوە. لە بیرکاریدا بە دەستەواژەیەک کە ھێشتا ڕاستبوونی نەسەلمێندراوە و وای بۆ دەچن ڕاست بێت دەوترێت مەزندە.

## میتۆدەکانی سەلماندن
### ئیسپاتی ڕاستەوخۆ
لە **میتۆدی ڕاستەوخۆ**دا، بەڵگەنەویستەکان، پێناسەکان، و تیۆرمەکانی پێشوو بە شێوەیەکی لۆژیکی تێکەڵ دەکرێن و ڕاستیی پێشنیارەکە دەسەلمێنن. بۆ نموونە مێتۆدی ڕاستەوخۆ بۆ ئیسپاتی ئەم ڕستەیە کە دەڵێت، **ئەنجامی کۆکردنەوەی دوو ژمارەی جووت، ژمارەیەکی جووتە** بەم شێوە بەکار دێت:

کاتێک x و y دوو ژمارەی تەواوی جووت بن، بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەنووسرێن :

x=2a و
y=2b. 

کاتێک x و y کۆ دەکرێنەوە:

(x+y) = 2a + 2b = 2(a+b) 

واتە بەپێی پێناسە، ئەنجامی کۆکردنەوەی دوو ژمارەی جووت ھەمیشە دەکاتەوە ژمارەیەکی جووت.
لێرەدا بۆ ئیسپاتی ڕاستیی ئەم قەزیە، لە پێناسەی ژمارە جووتەکان و ھەروەھا، ڕێسای دابەشبوون کەلک وەرگیراوە.

### ئیستیقرای ماتماتیکی

### ئیسپاتی ناڕاستەوخۆ
یەکێک لە باوترین شێوەکانی ئیسپات، ئیسپاتی ناڕاستەوخۆ یان بە پێچەوانە سەلماندنە. لەم حاڵەتەدا، وا دادەنێن، قەزیەکە ھەڵەیە، پاشان بە بەکارھێنانی لۆژیک، ناکۆکییەک ئاشکرا دەبێت، و لەمەوە ڕاستبوونی قەزیەکە دەردەچێت.  
نموونەیەکی ناسراوی ئەم حاڵەتە، سەلماندنی ئەوەیە کە \sqrt{2} ژمارەیەکی ناڕێژەیییە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
خۆشبژیوی

**خۆشبژیوی** بارودۆخ یا ھەلومەرجی ساز و تەیار بوونی پێداویستییەکانی ژیان و زیندوومانەوەیە. زاراوەکە لە پلەی یەکەمدا لە بواری سیاسەتدا بەکار ئەچێ و ھەروا کە لە پێناسەکەیدا ھاتووە زۆر لە نزیکەوە بەستراوە بە تێگەیشتەی پێداویستییەوە. بۆ ئەوەی خۆشبژیویی تاکێک یا کۆمەڵێک زیاتر بێتەوە ئەبێ دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیان بۆ ئەو تاکە یا بۆ ئەو کۆمەڵە ئاسانتر بکرێتەوە. لێرەدا مەبەست لە پێداویستی تەنیا پێداویستییەکانی زیندوومانەوە نییە، بەڵکوو داگری ئەوانەشە کە بۆ ژیانێکی ماقووڵانە و لەبار لە نێو کۆمەڵگادا زەروورن. واتە نە تەنیا کەمترین ڕادەی داھات بۆ دابینکردنی خواردەمەنی و خۆپۆشتەکردن، بەڵکوو ھەروەھا ماڵ و پەروەردە و چارەسەریی پزیشکی و ھەلی کاریش. لە درێژەی سەدەی بیستەم و بەتایبەت لە وڵاتانی پێشکەوتوودا، بەرەبەرە ڕۆڵی دەوڵەت لە دابینی خۆشبژیویدا زۆرتر بۆتەوە (دەوڵەتی خۆشبژیوی ببینە).

## سەرچاوەکان


پۆل:خۆشبژیوی
پۆل:سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان
بیۆرک

**بیۆرک** (لەدایکبووی ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٦٥) گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، ئەکتەر، بەرھەمھێنەری تۆمار، دیجەیەکی ئایسلەندییە. ئەو بۆ ماوەی ٤ دەیە لە جیھانی مۆسیقادا بەرھەمی ھەبووە و زۆرێک لە کارەکانی تاقیکردنەوەیی و ئەڤانت گاردن.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:بێدینەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥

پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیلمی فێستیڤاڵی کان بۆ باشترین خانمەکتەر
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ژن
پۆل:خانمەکتەرە ئایسلەندییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:باشترین خانمەکتەران لە براوەی خەڵاتی ڕۆبێرت
پۆل:ژنە گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە ئایسلەندییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی وێبی
پێڕستی ئەو موسڵمانانەی خەڵاتی نۆبێلیان وەرگرتووە

لە ساڵی ٢٠١٨ دوازدە لە وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل موسڵمان بوون، زیاتر  لە نیوەیان لە سەدەی ٢١ بوو، حەوتیان خەڵاتی نۆبێلیان وەرگرت سێ کەس لەم حەوت کەسەدا وەرگری خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی بوون یەکێک لە وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیا، موحەمەد عەبدولسەلام، ئەندامی کۆمەڵەی ئەحمەدییە بوو لە پاکستان، یەکێکی تریان کە وەرگری خەڵاتی نۆبێل بوو لە کیمیا عەزیز سانجار بوو کە لە ساڵی ٢٠١٥ خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا پێی بەخشرا لە بواری چاکسازیی دی‌ ئێن‌ ئەی.

## خەڵاتی ئاشتی

## خەڵاتی نووسەران

## خەڵاتی زانستخوازەکان
### فیزیک

## کیمیازان

## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستی موسڵمانان
بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکان

وێنۆک|پێویستە لە بەڕێوەبەرایەتیی ساماندا بازنەی ژیانی ژێرخانەکان ڕەچاو بکرێت. بازنەی ژیانی ژێرخانێک بە کورتی لەو بەشانەی سەرەوە پێک دێت.
**بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکان** () بریتییە لە بەکارھێنانی تەکنیکەکانی بەڕێوەبەرایەتیی سامان بۆ مەبەستی بەڕێوەبردنی باشتری ژێرخانەکان. کاتێک قسە لە بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکان دەکرێت، زیاتر مەبەست لە ژێرخانە فیزیکییەکان وەک ڕێگە، پرد، تۆڕی ئاو و زێرابە، بەڵام ئەم پێناسەیە دەکرێت بەربڵاوتر بکرێتەوە و تێکڕای ژێرخانە ڕەقەکان و ژێرخانە نەرمەکان بگرێتەوە. لە بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکاندا پێویستە بازنەی ژیانی ژێرخانەکان لە بەرچاو بگیرێت. واتە ھەر بڕیارێک کە دەدرێت بە ڕچاو کردنی ھەموو خەرجەکانی ژێرخانەکە بدرێت، ھەر لە سەرەتای دروست کردنیەوە ھەتا لەناوبردنی. لەبەر ئەوەی لە زۆربەی وڵاتەکانی جیھاندا ژێرخانەکان دەوڵەتین، حکوومەتەکان لە ئاستی جیاوازدا، وەک فێدراڵ، ئوستان و شار، پلانی بەڕێوەبەرایەتیی سامان بۆ ژێرخانەکان دادەڕێژن.

## کارە سەرەکییەکان
لە بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکاندا چەندین کاری سەرەکی پێویستە.

### کۆکردنەوەی دراوە
یەکەم ھەنگاو کۆکردنەوەی داتا یا دراوەی سامانەکانە. ھەندێک لە گرنگترین دراوەکان بریتین لە شوێنی جوگرافی، قیمەتی ژێرخانەکان، بارودۆخی فیزیکیی ژێرخانەکان و مێژووی نۆژەنکردنەوەی ژێرخانەکان.

### لیستی سامانەکان
پێویستە لیستی سامانەکان، شوێنەکەیان و زانیارییەکانیان کۆ بکرێتەوە.

### مۆدێلکردنی داوەشان
مۆدێلکردنی داوەشانی سامانەکان لە گرنگترین کارەکانە لە بەڕێوەبەرایەتیی سامانە ژێرخانەکاندا. دروستکردنی ئەم مۆدیلانە پێویستی بە دراوەی ڕابردووی ژێرخانەکان ھەیە.

### پێناسەی ئاستی خزمەت
پێویستە ئاستی خزمەتی ئێستە و ئاستی خزمەتی دڵخوازی ژێرخانەکان دیاری بکرێت. ئاستی خزمەت دەکرێت بە پێوەرە فیزیکییەکان یا بە ئاستی دڵخۆشیی مشتەری پێناسە بکرێت.

### دارایی
پێویستە بیر لە سەرچاوەی ماڵی بۆ دارایی ژێرخاوەکان بکرێتەوە. باوترین سەرچاوەکانی دارایی بریتین لە ماڵیات یا خەراج، بڕی پارە بۆ بەکارھێنان و یارمەتیی دەوڵەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەڕێوەبەری
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:ژێرخان
پۆل:بەڕێوەبەرایەتیی سامانی ژێرخانەکان
ئاغچەمەسجید

**ئاغچەمەسجید** گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی کشاوەرز، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ئەم گوندە بەدوری (٢٠کم) دەکەوێتە باکوری شارۆچکەی ساینقەڵاوە و بەدووری (۱٥کم) دەکەوێتە باشوری ڕۆژھەڵاتی شارەدێی کەشەورەوە، بەدوری (٥کم) دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری (زەرینە).

## ناو

## جوگرافیا

**ئاغچەمەسجید** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەرەبڵاغی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی حوسێن ئاوا و لە ڕۆژھەڵات 
لەگەڵ گوندی پەروێزاوا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گۆلی.

## پیشە
دانیشتوانی ئەم گوندە بەکاری کشتوکاڵ و ئاژەڵداریەوە خەریکن.

## مێژوو
**ئاغچەمەسجید** لەکۆندا ناوەندی چەرداوڕۆ و (خانشین) بووە و تەنھا شوێنی مێژووی ھەبێت بینای شارەوانییە و بە (قەڵا) ناوزەنگ دەکرێت.

## دانیشتوان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٧٨٨) کەس و (١٩٠) خێزان بووە. 
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە تەواوی کوردن و لە کوردە چەرداوڕۆکانن.
* بە زمانی کوردی شێوەزاری کەڵھوڕی دەدوێن.

## ماددەی خاو
لە ڕۆژھەڵاتی ئەم گوندەدا کانی بەرد ھەیە کە بە (پوزوڵان) بەناوبانگە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی ساینقەڵا

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ساینقەڵا
ساینقەڵا
ساینقەڵا
پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا
نزیکخستنەوەی ئێسترلینگ

وێنۆک|چەپ|upright=١٫٣٥|بەراوردکردنی نزیکخستنەوەی ئێسترلینگ لەگەڵ فاکتۆریێل
**نزیکخستنەوەی ئێسترلینگ** () یان **فورمووڵی ئێسترلینگ**، فورمووڵێکی ماتماتیکییە، بۆ ھەژمارکردنی فاکتۆریێلە گەورەکان بە نزیکەیی کەلکی لێ وەردەگیرێت. ناوی ئەم فورمووڵە لە ناوی جیمز ئێسترلینگ (James Stirling) وەرگیراوە، ئەگەر چی یەکەم جار لەلایەن ئابراھام دێ مۆئاڤر ڕاگەیێنرابوو.
## فورمووڵ
ھەژمارکردنی بەھای ڕاستەقینەی  n!  بۆ ئەو  n انەی کە زۆر گەورەن، دژوار و ئەستەم دەبێت. لەجیات ئەمە، دەتوانرێت بەھای  n!   لە ڕێگەی فورمووڵی ئێسترلینگ و لۆگاریتمی سروشتی، بە نزیکەیی بدۆزرێتەوە:

: n! \sim   e^{n \ln n} n \sqrt{\frac{2\pi}{n}} e^{-n}
= \sqrt{2\pi n}\left(\frac{n}{e}\right)^n.


n!\approx A(n)= (\frac{n}{e})^n \sqrt{2\pi n}

ھەڵەی ڕێژەیی ئەم نزیکخستنەوەیە لە ڕێگەی پەیوەندیی خوارەوە دەدۆزرێتەوە:

E=\frac{n!}

کە لە حاڵەتی ماکسیمۆمدا یەکسانە بە:

\frac{1}{12n-1}

## نموونە
بەھای ڕاستەقینەی  15!  یەکسانە بە  1307674368000  بەھای نزیکەیی  15!  لە ڕێگەی فورمووڵی ئێسترلینگ بەم شێوە دەدۆزرێتەوە:

ln(A(15))=15(ln(15)-1)+\frac{1}{2} (ln(2\pi)+ln(15))\approx 27.89371

لەمەوە دەردەچێت:

15!\approx A(15)=e^{ln(A(15))}\approx 1300420000000

(ھەڵەی ڕێژەیی دەکاتە نزیکەی ٠٫٠٠٦)

## ئەمانەش ببینە
* فاکتۆریێل
*فانکشنی گاما
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شیکاریی لێکنەساوی
پێداویستی

**پێویستی** یا **پێداویستی** شتێکە کە ئەگەر گیاندار خۆی لێ دوور بگرێ نەتوانێ ژینێکی سالم بژیت. ئەمە لە داخواز و خواستە جیاوازە. جیاوازییەکەی ئەوەیە کە ئەگەر شتێ بۆ گیاندار پێویست بێ ئەمە یانی نەبوونی ئەو شتە یا نیوەچڵ و ناتەواو بوونی ئەو شتە بەئاشکرا  یەکێ لەم دوو ئاکامە ناخۆشەی بۆ گیاندارەکە ئەبێت: لەکارکەوتوویی (واتە ناتوانی لە بەجێھێنانی ئەرکەکاندا) یا مەرگ. بە زمانێکی تر، پێویستی ئەو شتەیە کە بوونی فەرزە بۆ ژینێکی سالم و پایەدار و بێوەی (وەک خواردەمەنی، ئاو، سەرپەنا) لە حاڵێکدا خواستە مەیلێکە یان ئەوەی ئاوات و خۆزگەیەکە.

ھەندێ لە پێویستییەکان بنەڕەتین، وەکوو ئاو، ھەوا، خۆراک، پارێزراوی لە مەترسییەکانی ژینگە. ھەر گیاندارێک بەبێ ئەمانە لە ماوەیەکی کەمدا ژینی دوایی دێ. بەڵام، جگە لەم پێویستییە بنەڕەتییانە، مرۆڤ بڕێ پێویستیی دیکەشی ھەیە کە لە کۆمەڵایەتیبوونیەوە سەرچاوە ئەگرێ. بۆ نموونە مرۆڤ پێویستیی بەوە ھەیە کە ھەست بکا سەر بە بنەماڵە یان گرووپێکە.
تاڤگەماڵ

وێنۆک|چەپ|تاڤگەماڵ
**تاڤگەماڵ** ()، خانوویەکە لەلایەن نژیاروانی ناسراوی ئەمریکایی، فرانک لۆید ڕایت، ساڵی ١٩٣٥ لە باشووریی ڕۆژاوای پێنسیلڤانیای ئەمریکا و ٦٩ کیلۆمەتری باشووریی ڕۆژھەڵاتی پیتسبۆرگ دیزان کراوە و یەکێک لە کارە ھەرە باشەکانی سەدەی بیستەم دێتە ئەژمار.
ئەم ماڵە بەشێوەی «ئۆرگانیک» دروست کراوە و لەگەڵ سروشت دەگونجێت.

تاڤگەماڵ شاھکارێکی شاعیرانەیە کە بۆ خێزانێکی دەوڵەمەند، لیلیان کافمەن و ھاوسەرەکەی ئێدگار جێی. کافمەن بۆ پشووی کۆتایی حەفتە دروست کرا، ھەر بۆیە «خانووی کافمەن»یشی پێ دەوترێت.

دوای تەواوکردنی تاڤگەماڵ، کۆواری تایم، وەکوو جوانترین کار ناوی لێبرد،
 ھەروەھا کۆواری سمیتسۆنیان، لە پێرستی ٢٨ شوێن کە پێویستە پێش مردن سەردانیان بکرێت، داینا
. 
## تایبەتمەندییەکان
200px|وێنۆک|چەپ|بەکارھێنانی ھێڵە ئاسۆیییەکان و ستوونییەکان یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاوازەکانی تاڤگەماڵە
*لەگەڵ سروشت گونجاوە و بە کەمترین دەستتێوەردان لە سروشتی دەور و بەریدا، دروست کراوە.
*ھارمۆنیی ڕەنگی خانووەکە لەگەڵ سەوزیی دارستان.
*تێکەڵبوونی بینای خانووەکە لەگەڵ سروشت، بەشێوەیەک کە ھەر کامیان تەواوکەری ئەوەی ترن.
*بەکارھێنانی ماددە سروشتییەکان وەکوو، بەردەکان و گیا، لە ناوەوە و لە دەرەوەی خانووەکە.
*بەکارھێنانی دیوارە شووشەیییەکان، ھەتا جوانیی سروشت، لە ژوورەوەی خانووەکەوە بەباشی ببینرێت.
*بە دروستکردنی تراسەکان لە درێژایی کەفی دیوەکاندا، جەخت لەسەر ئاسۆییبوونی بیناکە کراوە.
## پێشانگا

پەڕگە:Fallingwater sitting area.jpg|
پەڕگە:FallingwaterPathway.jpg|
پەڕگە:FallingwaterCantilever570320cv.jpg|

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 
*معماری معاصر، دکتر خوشنویس

پۆل:پێنسیلڤانیا
پۆل:فرانک لۆید ڕایت
نژیاروانیی ئۆرگانیک

[وێنۆک|300px|چەپ|[تاڤگەماڵی فرانک لۆید ڕایت نموونەیەکی ناسراوی نژیاروانیی ئۆرگانیکە]]

**نژیاروانیی ئۆرگانیک** () فەلسەفەیەکی نژیاروانییە کە جەخت دەکات لەسەر ھاوئاھەنگیی نێوان مرۆڤ و جیھانیی سروشتی. واتە دیزانی بینا و سروشت بەشێوەیەک پێکەوە دەبەسترێنەوە کە پێکھاتەی بینا، مۆبلێمان و سروشت، دەبن بە بەشێک لە یەکتری.

تاڤگەماڵ نموونەیەکی ناسراوی نژیاروانیی ئۆرگانیکە کە فرانک لۆید ڕایت بۆ خێزانی کافمەن دیزاینی کرد. ڕایت زۆر بژاردەی ھەبوو بۆ دیزاینی خانووەکە، بەڵام ئەمەی ھەڵبژارد کە خانووەکە ڕاستەوخۆ بەسەر تاڤگەکەدا دابنرێ.

## جیاوازی بیۆنیک و ئۆرگانیک
جیاوازیی نێوان دیزانی ئۆرگانیک و بیۆنیک، لەوەدایە کە لە شێوازی ئۆرگانیکدا، زۆرتر لە فۆرم و ڕەنگی ئەو ماددانە کەلک وەردەگیرێت کە لە سروشتدا ھەن. بەڵام لە بیۆنیکدا، زۆرتر لە سروشت ئیلھام وەردەگیرێت، بۆ نموونە بۆ دروستکردنی پێکھاتەیەکی قایم لە شێوەی دیزاینی داوی جاڵجاڵۆکە کەلک وەردەگیرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:نژیاروانیی ئۆرگانیک
پۆل:نژیاروانیی مۆدێرن
لێڤڵز

**لێڤڵز** () گۆرانییەکە لەلایەن دیجەی سویدی ئەڤیچی بەرهەم هێنراوە لە ساڵی ٢٠١١ دا کە لە چەشنی پرۆگرێسڤ هاوسە، کە لقێکی سەر بە ئیلیکترۆ دانس میوزیكە. بۆ یەکەم جار لە ٢٨ی کانوونی یەکەم بڵاو کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:گۆرانییەکانی ئەڤیچی
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ٢٠١١
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نۆرویژ
پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠١٠
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ئینتەرسکۆپ ڕیکۆردز
ئەنغامی

**ئەنغامی** () یەکەم پلاتفۆرمی ستریمینگی مۆسیقای یاساییە کە لە جیھانی عەرەبدا دامەزراوە. خزمەتگوزارییەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لە وڵاتی لوبنان دامەزراوە و بە سێ زمان وەشانی ھەیە: بە زمانی ئینگلیزی، فەڕەنسی و عەرەبی، کە ڕێگەت پێ دەدات گوێبیستی گۆرانی بە ھەر سێ زمانەکە ببیت لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە، بۆ ئەوەی بتوانیت گۆرانییەکان داونلۆد بکەیت، پێویستە بەشداری لە خزمەتگوزارییەکە بکەیت بە پارە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:خزمەتگوزارییەکانی پەخشی مۆسیقا
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٢
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
ڕاست (ئەلبومی ئەڤیچی)

**ڕاست** () ئەلومێکی بەرھەمھێنەر و دیجەی سویدی ئەڤیچییە، کە پێکھاتووە لە ٩ تراک، بۆ یەکەم جار لە ١٣ ی ئەیلولی ٢٠١٣ دا بڵاوی کردەوە. لە نێو تراکەکان تراکی «ھەڵم بستێنە» لە ھەموویان زیاتر ناوبانگی دەرکرد و بووە ھۆی ئەوەی بۆ خەڵاتی گرامی بپاڵێورێت. ماوەی ئەلبومەکە ٤٦ خولەکە و کۆمەڵە تراکێکی تری لەخۆ گرتبوو، لەوانەش «سڵاو براکەم» و «ھۆگرت بووم.»

## سەرچاوەکان

*

پۆل:ئەلبومەکانی ئەڤیچی
پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٣
ئیپ مان ٤

وێنۆک|160px
**ئیپ مان ٤** () بەشی چارەمی زنجیرە فیلمی (ئیپ مان)ە و یەکێکە لە فیلمەکان لە بواری ژیاننامەی کەسایەتییەکانی ھونەرە جەنگییەکان، کە لە ھۆنگ کۆنگ بەرھەمھێنرایە و لەلایەن ئیدمۆند ۆنگ نووسینی بۆ کراوە، ویلسۆن ییپ کاری دەرھێنانی بۆ ئەنجامداوە و لەلایەن ڕایمۆند ۆنگ بەرھەمھێنرا، و کۆمپانیای پێگاسەس مۆوشن پیکچەرز کاری وێنەگرتن و کارە ھونەرییەکانی لە ئەستۆدایە، و فیلمەکە بە زمانی کانتۆنی بەرھەم دەھێندرێت. فیلمەکە بەشی چوارەمە لە زنجیرە فلیمی سینەمایی ییپ مان، کە سەرچاوەکەی لە ژیانی مامۆستای وینگ چوون بە ناوی ییپ مان وەرگیراوە، و دۆننی یین ڕۆڵی ئەو دەبینێت. لە مانگی ھەشتەمی ساڵی ٢٠١٨دا کاری بەرھەمھێنانی دەستی پێکردووە و لە مانگی حەوتەمی ساڵی ٢٠١٩دا بڵاوکراوە، بڕی ٥٢ ملیۆن دۆلاری بۆ تەرخانکراوە.

## بەرھەمھێنان
لە کۆتایی مانگی ھەشتەمی ساڵی ٢٠١٦ دۆنی یەن کە لەسێ بەشی پێشتردا دەوری ییپ مانی بینیوە، ڕای گەیاند کە ئەو لەگەڵ ویلسۆن ییپ و ئیدمۆند ۆنگ کار بۆ بەرھەمھێنانی بەشی چوارەم دەکەن؛ و ڕایمۆند ۆنگی بەرھەم ھێن بە یێنی گووت کە بەرھەمھێنانی ئەم بەشە نوێیە بەڕە پارەیەکی زۆری تێدەچێت؛ و کۆمپانیای بەرپرس دەستی بەکار کرد و پاش ماوەیەکی تر تەواو دەبێت؛ و لە چین کاری تێدا دەکرێت.","DS":"کاتی خۆی تازەکردنەوەی دەوێت

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی داھاتوو
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:پاشکۆی فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:فیلمەکانی کۆنگ فو
پۆل:فیلمەکانی وشوو
پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییەکانی ساڵی ٢٠١٩
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھێزە دەریاییەکانی ئەمریکا
پۆل:فیلمەکان کە لە ھۆنگ کۆنگ داندراون
پۆل:فیلمە فرە زمانەکانی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون
پۆرت پێری

**پۆرت پێری** () شارۆچکەیەکە کە کەوتووەتە سەر دەریاچەی داخراوی سکەگاگ لە ھەرێمی ئۆنتاریۆ، کەنەدا. شارۆچکەکە کەوتووەتە باکوری خۆرھەڵاتی تۆرنتۆ بەدەوری ٨٤کم، ھەروەھا بەدووری ٢٤کم لە باکوری ئۆشاوە ھەڵکەوتووە. بەھۆی نزیکی لە تۆرنتۆ و بە مەبەستی دەستکەوتنی ھەلی کار زۆرینەی دانیشتوانەکەی بۆ تۆرنتۆ کۆچیان کردووە، و بەگوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی ٩٬٤٥٣ کەسن.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کەنەدا
پۆل:ئۆنتاریۆ
پۆل:تۆرنتۆ
میرزا حەسەن سەیفولقوزات

**میرزا حەسەن سەیفولقوزات** کە بە ئاغای سەیفیش ناسراوە، کوری میرزا ئەبولقاسمی قازی، باوکی شەھید حەمە حسێن خانی سەیفی قازی و مامی پێشەوا قازی موحەممەد، شاعیرێکی شۆڕشگێری ناوچەی موکریان بوو کە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا بە پیرەمێردی موکریانیش ناسراوە.
## نموونە ھۆنراوە

## سەرچاوەکان
* ئازادی، سەربەخۆیی، میری و گەورەیی، داوا بکەن بە زار و زمان و ددان و لێو-ژیان و شیعرە کوردییەکانی سەیفولقوزاتی قازی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
ئاوێتە

**ئاوێتە** () ماددەیەکە لە یەکگرتنی دوو توخم یان زیاتر پێک دێت کە بە بەندی کیمیایی پێکەوە دەبەسترێت.
وێنۆک|پزیشکێک بەبەکارھێنانی ھاون دەرمان ئاوێتە دەکات.

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانستی پۆلی ٧، لاپەڕە ٨٥، حکومەتی ھەرێمی کوردستان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کیمیا
پۆل:دەرمانخانە
پۆل:زانستی ماددە
ھەڵم بستێنە (گۆرانیی ئەڤیچی)

**ھەڵم بستێنە** () تاکەگۆرانییەکە کە لە لایەن دی جەی سویدی ئەڤیچی وە بەرھەم ھێنراوە و تراکێکە لە ئەلبومی «ڕاست»ی ئەڤیچی. ئەم تراکە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست ھێنا و بۆ خەڵاتی گرامی ساڵی ٢٠١٣ پاڵێوراو و بۆ یەکەم جار لە ١٧ ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٣ بڵاو کرایەوە، گۆرانییەکە لە نووسینی *ئالۆ بلاک* و *مایک ئینزیگەی*ە و لە بەرھەمھێنانی *ئەڤیچی* و *ئارەش پۆرۆنەریی*ە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نۆرویژ
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئاڵمانیا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی فینلاند
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی دانمارک
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئۆسترالیا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:گۆرانییەکانی ئەڤیچی
پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠١٣
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئەڵمانیا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ئینتەرسکۆپ ڕیکۆردز
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئیسپانیا
چیرۆکەکان (ئەلبومی ئەڤیچی)

**چیرۆکەکان** بە ()، ئەلبومێکی پرۆدیوسەر و دی جەی بەناوبانگی سویدی ئەڤیچییە، کە پێکھاتووە لە ١٤ تراک و بە یەکێک لە ئەلبومە سەرکەوتووەکانی مێژووی ئی دی ئێم دا دەنرێت.

ئەم ئەلبومە بۆ یەکەم جار لە ٢ تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٥ بڵاو بوویەوە و ئەم گۆرانیانەی لە خۆ گرتبوو:

## پێداچوونەوە و ھەڵسەنگاندن
لە زۆرێک لە پێگەکان ئەم بەرھەمە ھەڵسەنگاندنی باشی بۆ کرا و ڕەخنەگران و ڕادیۆ و گۆڤارە جیھانیەکانی زۆر وەسفیان کرد و ئەمەش سەرککەوتنێکی گەورەی بۆ خاوەنەکەی بە دەست ھێنا.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی "ئەلبومی چیرۆکەکان"

پۆل:ئەلبومەکانی ئەڤیچی