فیلی ئەفریقی

**فیلی ئەفریقی** (بە ئینگلیزی: African elephant، ناوی زانستیی ڕەگەز: Loxodonta) گەورەترین ئاژەڵی وشکانیی سەر زەوییە. لە ڕابردوودا وا دادەنرا کە تەنھا یەک جۆرن، بەڵام توێژینەوە بۆماوەییە نوێیەکان (لە ساڵی ٢٠٢١) بە فەرمی دووپاتیان کردەوە کە دوو جۆری جیاوازن: فیلی دەشتایی ئەفریقی و فیلی دارستانی ئەفریقی.

ئەم ئاژەڵە بەھێزە ڕۆڵێکی ژینگەیی یەکجار گرنگی ھەیە و وەک "ئەندازیاری ژینگە" دادەنرێت، چونکە کاریگەریی گەورەی لەسەر شێوەی سروشتی دەوروبەری ھەیە. بەداخەوە، ھەردوو جۆرەکەی بەھۆی ڕاوکردنی نایاسایی و لەدەستدانی ژینگەکانیانەوە ڕووبەڕووی مەترسیی لەناوچوون بوونەتەوە.

## پۆلێنکاری و جۆرەکان
بۆ ماوەیەکی زۆر، زانایان ھەردوو جۆرەکەیان وەک یەک جۆر پۆلێن دەکرد. بەڵام جیاوازییە بۆماوەیی و جەستەییەکان ھێندە زۆر بوون کە لە کۆتاییدا وەک دوو جۆری جیاواز ناسێنران:

فیلی دەوەنی ئەفریقی (Loxodonta africana): ئەمەیان گەورەترە و لە دەشتە فراوانەکان (سافانا) و ناوچە دەوەنییەکانی ئەفریقادا دەژی. عارەقەکانی (tusks) چەماوەن و بەرەو دەرەوە گەشە دەکەن. گوێکانی گەورەترن. دۆخی پاراستنی لە مەترسیدایە (Endangered - EN).

فیلی دارستانی ئەفریقی (Loxodonta cyclotis): ئەمەیان بچووکترە و لە دارستانە باراناوییە چڕەکانی ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئەفریقادا دەژی. عارەقەکانی ڕاستترن و بەرەو خوارەوە گەشە دەکەن. گوێکانی خڕترن. دۆخی پاراستنی لە مەترسیی زۆردایە (Critically Endangered - CR).

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان

قەبارە و کێش: فیلی ئەفریقی نێرینە دەتوانێت باڵای بگاتە ٣.٢ مەتر و کێشی بگاتە ٦,٠٠٠ کیلۆگرام، کە گەورەترین ئاژەڵی وشکانییە.

خرتوم (Trunk): خرتومی فیل تێکەڵەیەکە لە لوت و لێوی سەرەوە و نزیکەی ٤٠,٠٠٠ ماسولکەی تێدایە. بۆ ھەناسەدان، بۆنکردن، خواردنەوە، دەستلێدان، و ھەڵگرتنی شتومەک بەکاردێت. کۆتایی خرتومی فیلی ئەفریقی دوو "پەنجە"ی بچووکی ھەیە کە توانای ھەڵگرتنی شتی زۆر وردی پێدەدات.

عارەق (Tusks): عارەقەکانی لە ڕاستیدا ددانی بڕەڕی سەرەوەن کە بە درێژایی ژیانی فیل گەشە دەکەن. لە ھەردوو ڕەگەزی نێر و مێدا بوونیان ھەیە و بۆ بەرگری، کێبڕکێ، ھەڵکەندنی زەوی بۆ دۆزینەوەی ئاو و خوێ، و لابردنی قەدی درەخت بەکاردێن.

گوێیەکان: گوێیە گەورەکانیان، کە شێوەیان لە کیشوەری ئەفریقا دەچێت، بۆ بیستن و ھەروەھا بۆ فێنککردنەوەی جەستەیان بەکاردەھێنن.

## ڕەفتار و خۆراک
### خۆراک
فیلەکان گیاخۆرن و ڕۆژانە تا ١٦ کاتژمێر بە خواردنەوە بەسەر دەبەن. خۆراکیان پێکدێت لە گژوگیا، گەڵا، توێکڵی درەخت، و میوە. فیلێکی پێگەیشتوو دەتوانێت ڕۆژانە تا ١٥٠ کیلۆگرام خواردن بخوات.

### ڕەفتاری کۆمەڵایەتی
فیلەکان لەناو کۆمەڵگەیەکی زۆر ڕێکخراو و ئاڵۆزدا دەژین کە لەسەر بنەمای مێسالاری (matriarchy) دامەزراوە. گەلەکان (herds) لەلایەن بەتەمەنترین و ئەزمووندارترین مێینەوە سەرکردایەتی دەکرێن و لە چەندین مێینەی خزم و بێچووەکانیان پێکدێن. کاتێک نێرینەکان دەگەنە تەمەنی پێگەیشتن، گەلەکە جێدەھێڵن و یان بە تەنھا یان لەناو گرووپی بچووکی نێرینەدا دەژین.

ئەوان بە دەنگی جیاواز، لەوانە دەنگی ژێر بیستن (infrasound) کە مرۆڤ نایبیستێت، پەیوەندی دەکەن و دەتوانن لە دووریی چەندین کیلۆمەترەوە لەگەڵ یەکتردا بدوێن.

## زاوزێ و سووڕی ژیان
ماوەی دووگیانی لە فیلی ئەفریقیدا نزیکەی ٢٢ مانگە، کە درێژترین ماوەی دووگیانییە لەنێو ھەموو شیردەرەکاندا. بە شێوەیەکی گشتی تەنھا یەک بێچوویان دەبێت. بێچووەکان لەلایەن تەواوی ئەندامانی گەلەکەوە چاودێری دەکرێن. فیلەکان دەتوانن لە سروشتدا لە نێوان ٦٠ بۆ ٧٠ ساڵ بژین.

## ھەڕەشەکان و پاراستن
مەترسیدارترین ھەڕەشە بۆ سەر فیلەکانی ئەفریقا بریتییە لە:

ڕاوکردنی نایاسایی (Poaching): بۆ بازرگانیکردن بە عارەقەکانیان (ivory). ئەمە بووەتە ھۆی کوشتنی دەیان ھەزار فیل لە ساڵێکدا.

لەدەستدانی ژینگە: بەھۆی فراوانبوونی شارەکان، کشتوکاڵ، و پڕۆژە مرۆییەکان، ژینگەی فیلەکان پارچە پارچە بووە و ئەمەش بووەتە ھۆی زیادبوونی پێکدادان لەنێوان مرۆڤ و فیلدا.

ھەوڵێکی زۆری نێودەوڵەتی و ناوخۆیی ھەیە بۆ پاراستنیان، لەوانە زیادکردنی یەکە دژە-ڕاوچییەکان، دروستکردنی پارکی نیشتمانیی پارێزراو، و ھۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگەکان.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:شیردەرەکانی ئەفریقا
پۆل:فیلەکان
پۆل:ئاژەڵە لە مەترسیی لەناوچوונدا