open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شانشینی زیچوان

شانشینی زیچوان (بە چینی: 菑川國, 甾川國, 淄川國) شانشینیکی ناو ئیمپراتۆرییەتی ھان بوو، کە لە سەردەمی ئەمرۆدا دەکەوێتە باکوری شاندۆنگ.

زیچوان لە شانشینی چی جیاکراوەتەوە لە ١٦٥ی پێش زاین، و دراوە بە لیو سیان (劉賢) کوڕی لیو فێی پادشای شانشینی چی سیان لە کاتی کودەتاکەی ھان لەناوبرا، دواتر براکەی لیو ژی (劉志) چووە شوێنی.

ئەو پاشایانەی فەرمانرایی شانشینەکەیان کردووە:
* لیو سیان (賢), ١٦٤ی پێش زاین – ١٥٤ی پێش زاین؛
* لیو ژی (志), پاشا یی (懿) پادشای زیچوان، ١٥٤ ی پێش زاین – ١٣٠ پێش ژاین؛
* لیو جیان (建), پاشا جینگ (靖) پادشای زیچوان، ١٣٠ ی پێش زاین تا ١٠٩ی پێش زاین؛
* لیو یی (遺), پاشا چینگ (頃) پاشای زیچوان، ١٠٩ی پێش زاین تا ٧٤ی پێش زاین؛
* لیو ژۆنگگو (終古), پاشا سی (思) پادشای زیچوان، ٧٤ی پێش زاین تا ٤٦ی پێش زاین؛
* لیو شانگ (尚), پادشا کائۆ (考) پادشای زیچوان، ٤٦ی پێش زاین تا ٣٩ی پێش زاین؛
* لیو ھێنگ (橫), پاشا سیائۆ (孝) پادشای زیچوان، ٣٩ی پێش زاین تا ٩ی پێش زاین؛
* لیو یو (友), پاشا ھوایی (懷) پادشای زیچوان، ٩ی پێش زاین تا ٢ی پێش زاین؛
* لیو یۆنگ (永), ٢ی پێش زاین تا ٨ی زاینی؛
* لیو ژۆنگ (終), ٢٦ی تا ٣٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:شانشینەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان
داوەجر

**داوەجر** ناونیشانێکە بۆ کەسێک کە ھاوسەرەکەی لەدەست دەدات بەڵام ھێشتا پلە فەرمییەکەی ھەر دەمێنێنتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژنان لە سیاسەت
پۆل:نازناوی خانەدانەکان
خانمەئیمپراتۆر داوەگر بۆ

وێنۆک|پەیکەری خاتوو بۆ.
**خانمەئیمپراتۆر [[داوەگر]] بۆ** (بە چینی: 薄太后) ھاوسەری ئیمپراتۆر گائۆزوویە، بە **خاتوو بۆ** (薄姬) ناسرابوو لەوکاتەی ئیمپراتۆر لە ژیان بوو، پاش مردنی ئیمپراتۆر بە خانمەئیپمراتۆر داوەگر سیائۆوێن (孝文太后) یان ھەنێک جاریش خانمەئیمپراتۆر (高皇后) لە کاتی ئیمپراتۆر پلەی خاتوو بۆ لە پلەیەکی کەمتر دابوو بەڕەچاوکردنی دوای مردنی ئیمپراتۆر دوای ئەوەی کوڕەکەی لیو ھێنگ دێتە سەر تەخت و خاتوو بۆ پلەی خانمەئیمپراتۆر وەردەگرێت. خاتوو بۆ لە ساڵی ١٥٥ی پێش زاین کۆچی دوایی کردووە.

خانمەئیمپراتۆر بۆ یەکەم خانمەئیمپراتۆرە کە ناونیشانی داوەگری ھەبێت لە مێژووی چین. ھەروەک خانمەئیپمراتۆر لو کە لەدوای خاتوو بۆ، تاکە خانمەئیمپراتۆرە کە ناونیشانی داوەگری وەرنەگرتبێت تادوای ساتی لەدایکبوونی نەوەکەی.

## ئاماژە بە سەرچاوە
* کتێبی تۆماری مەزن شیجی

پۆل:ژنان لە سیاسەت
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٢ی پێش زایین
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٣ی پێش زایین
پۆل:خانمەئیمپراتۆرە داوەگرە مەزنە چینییەکان
پۆل:خانمەئیمپراتۆرە داوەگرەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھان
پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی دووەمی پێش زایین
وانگ مانگ

**وانگ مانگ** (بە چینی: 王莽) دامەزرێنەر و تاکە ئیمپراتۆری ئیمپراتۆرییەتێکی کورت خایەن بوو بەناوی ئیمپراتۆریەتی سین، پێشووتر فەرمانبەرێکی حکوومەتی ھان بوو، دواتر توانی دەست بەسەر تەختی ئیمپراتۆرییەتەکە دابگرێت لە ٩ی زایینی، دواتر ئیمپراتۆڕیەتی ھان توانی خۆی ڕێکبخاتەوە و ئیمپراتۆرییەتی سینیش ھەڵبوەشێنێتەوە، بەڵام بە دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی سین، ئیمپراتۆرییەتی ھان بوو بە دوو بەش، بەشی ڕۆژھەڵات و بەشی ڕۆژاوای لێ بوویەوە دوای ھەڵوەشاندنەوەی سین،

## سەرچاوەکان
* 

### ئاماژە بە سەرچاوە

* Steven S. Drachman, "The Ghosts of Watt O'Hugh", Chickadee Prince Books, 2011. .
* 
* Rudi Thomsen, *Ambition and confucianism : a biography of Wang Mang*, Aarhus University Press, 1988. .
* Yap, Joseph P. "Wars with the Xiongnu, A Translation From Zizhi tongjian" Chapters 13–17, AuthorHouse (2009) 

پۆل:مردووانی ٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ٤٥ی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١ەمی زایینی
پۆل:ھەڵگەڕاوە دێریینەکان
پۆل:ئیمپڕاتۆرە چینییەکان
پۆل:ڕاسپێردراوەکانی چین
پۆل:شانشینی سین
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
پۆل:سیاسەتوانەکانی ھان
پۆل:ئیمپراتۆریەتی ھان
لیو

وێنۆک|کارەکتەری لیو لە پیتەکانی دێرینی زمانی چین.
**劉** / **刘** (لیۆو، لیو) لە سەردەمی ئەمڕۆدا چوارەم نازناوە لە چین لەڕووی ژمارەی بەکارھێنانییەوە، پێشوو تر ناوێکی فەرمی بنەماڵەی ھان بوو. کارەکتەری 劉 -لیو بە مانای کوشتن دێت کە لە ئەمرۆی مۆدێرن تەنھا وەک ناو بەکاردێت.

## ئەوانەی ناوەکەیان ھەڵگرتووە

* لیو بانگ دامەزرینەری شانشینی ھان
* لیو جیائۆ پادشای شانشینی چوو
* لیو ینگ دووەم ئیمپراتۆری شانشینی ھان
* لیو ھێنگ پێنجەم ئیمپراتۆری شانشینی ھان
* لیو چی شەشەم ئیمپراتۆری شانشینی ھان

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەکانی بنەماڵە
شانشینی سین

وێنۆک|نەخشەی شانشینەکە
**شانشینی سین** (بە چینی: 新朝 خوێندنەوە: سین چاۆ) شانشینێکی تەمەن کورتی مێژوویی چین بوو (زاراوە تەمەن کورت بە مانای ئەوە دێت لە تەواوی ژیانی شانشینەکە تەنھا یەک پادشا توانویەتی فەرمانرەوایی بکات) کە لە ٩ی زاینی دامەزرا تا ٢٣ی زاینی لەلایەن ئەفسەری فەرمی ھان وانگ مینگ دامەزرا.

پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:شانشینی سین
پۆل:سەدەی یەکەم لە چین
ئیمپراتۆر پینگی ھان

**ئیمپراتۆر پینگ** (بە چینی: 漢平帝، لەدایکبووی ٩ی پێش زاین تاوەکوو ٦ی زاینی) یانزەم ئیمپراتۆری ھان بوو دوای ئەوەی ئیمپراتۆر ئای بەبێ ھەبوونی جێنشین مرد. ئامۆزاکەی ئیمپراتۆر پینگ چووە سەر تەخت، کە لەو ساتەدا تەمەنی ھەشت ساڵان بوو. لەوکاتەدا وانگ مانگ وەک نوێنەر دەستنیشان کرا لەلایەن خانمەئیمپراتۆر داوەگری مەزن

## سەرچاوەکان

* Bielenstein, Hans. (1986). "Wang Mang, the Restoration of the Han Dynasty, and Later Han," in *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. .

پۆل:لەدایکبووانی ٩ی پێش زاین
پۆل:مردووانی ٦ی زاینی
پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕۆژاوای ھان
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١ەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١ەمی زایینی
شانشینی چی (ئیمپراتۆریەتی ھان)

**شانشینی چی** (بە چینی: 齊國) شانشینێک بوو کە لە سەردەمی چوو-ھانەوە بوونی ھەیە تا دوای ٢ی پێش زاین، کە لە سەردەمی مۆدێرنی ئەمرۆدا دەکەوێتە شاندۆنگو ناوچەکانی دەوروبەری.a

## مێژوو
شانشینەکە ناوی لینرا لەدوای سەردەمی شەڕی شەش ویلایەتەکە. دواتر لۆرد سیانگ یو ئیمپراتۆرییەتی چین دابەش کرد بۆ ھەشتا شانشین سێ لەوان کە بریتی بوون لە چی، جیائۆدۆنگ، جیبێی ھەر لەناو ئیمپراتۆرییەتی پێشووی چین مانەوە و لەژێر ئەرستۆکرات (خانەدان) کانی ئەوساتە مایەوە. لە ٢٠٣ی پێش زاین ناوچەکە لەلایەن ھان سینەوە داگیر کرا. کە ژەنەڕاڵێک بوو خزمەتی لیو بانگ ئیمپراتۆری دواتری ئیمپراتۆرییەتی ھان. دوای ئەو کارەی لیو بانگ ناونیشانی «King of Qi - پادشای چی» بە ژەنەڕال بەخشی بەڵام دواتر بەخشرایەوە بە شانشینی چوو.

لە ٢٠١ی پێش زاین ئیمپراتۆر لیو بانگ کورەکەی لیو فێی وەک پاشای چی دەستنیشان کرد. دواتر بەپێی فەرمانێکی فەرمی ئیمپراتۆر ھەموو ئەو ھاوڵاتیانەی بە زمانی چی (شانشینی چی) قسە دەکەن پێویستە ببنە ھاوڵاتی شانشینەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شانشینەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان
خانمەئیمپراتۆر بۆ

**خانمەئیمپراتۆر بۆ** (بە چینی: 薄皇后 خوێندنەوە: بۆ ھوانگھۆ) خانمەئیمپراتۆر بوو لە ئیمپراتۆریەتی ھان، یەکەم ھاوسەری ئیمپراتۆر جینگ بوو.

پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٢ی پێش زایین
پۆل:خانمەئیمپراتۆرەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھان
پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی دووەمی پێش زایین
وانگ ژێنگجون

**وانگ ژێنگجون** (بە چینی:王政君 لەدایکبووی ٧١ی پێش زاین تا ١٣ی زاینی) بە فەرمی وەک خانمەئیمپراتۆر **سیاۆ یوان (孝元皇后)** ناسراوە. دواتر بە فەرمی وەک خانمەئیمپراتۆر داوەگری مەزن ناسرا، لە یوانگ چێنگ لە دایکبووە (لە جیھانی مۆدێرنی ئەمرۆ ئەکەوێتە ھاندان، ھێبێی) خانمەئیمپراتۆر بوو لەساتی ئیمپراتۆریەتی ھان لە چین. کە ڕۆلێکی گرنگی بینیوە لە ساتی پێنج ئیمپراتۆرەکەی چین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە چینییەکان لە سەدەی یەکەمی زایینی
پۆل:ڕاسپێردراوەکانی چین
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی یەکەمی زایینی
پۆل:خانمەئیمپراتۆرەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھان
پۆل:ژنە چینییەکان لە سەدەی یەکەمی پێش زایین
پۆل:خانمەئیمپراتۆرە داوەگرە مەزنە چینییەکان
پۆل:خانمەئیمپراتۆرە داوەگرەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھان
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی یەکەمی پێش زایین
ئیمپراتۆریەتیی سیا

وێنۆک|شانشینی سیا لەسەر نەخشە
**شانشینی سیا** (بە چینی:夏) یەکەم شانشینە لە مێژووی تۆماری دێرینی چین، بەپێی وتە دێرینەکان شانشینی سیا لەلایەن ئەفسانە (یـو)ی مەزن دامەزراوە. بەپێی مێژووە دێرینەکان دوای شانشنیی سیا، شانشنیی شانگ جێگای گرتەوە.
## سەرچاوەکان


### ئاماژە بەسەرچاوە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:ئیمپراتۆریەتیی سیا
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:میتۆلۆژیای چینی
یووی مەزن

[وێنۆک|پاشا یو، کە لەلایەن وێنەکێشی [شانشینی سۆنگ ما لین (馬麟) وێنای بۆ کراوە.]]
**یوی مەزن (بە چینی: 大禹)** پاشایەکی ئەفسانەیی بوو لە مێژووی دێرینی چین، پاشا یو بە ناساندنی ڕێگاکانی کۆنتڕۆلی لافاو بەناوبانگ بوو. دامەزرێنەری شانشینی سیا بوو وە  فەرمانڕەوایی پشتاوپشتی کردە فەرمی لە چین. زۆربەی چیڕۆکەکانی پاشا یوو لەلایەن مێژوونوس سیما چیان لە کتێبی تۆماری مەزن شیجی کۆکراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:میتۆلۆژیای چینی
پۆل:پاشاکانی شانشینی سیا
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
پۆل:چینییە ئەفسانەییەکان
کۆنتڕۆلی لافاو

وێنۆک|بەربەند یا بەربەستێک دروستکراوە بۆ ڕێگەگرتن لە بەرزبوونەوەی ئاو و دروستبوونی لافاو
**کۆنتڕۆلی لافاو** ڕێگایەکە بەکاردێت بۆ کەمکردنەوە یان نەھێشتنی لافاو ڕێگاکە بەکاردێت بۆ ئەوەی ڕێگە لە بەرزبوونەوەی پلەی ئاو بگرێت

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
### زیاتر بخوێنەوە

*   

پۆل:کۆنتڕۆلی لافاو
بزینا

**بزینا** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
ئیمپراتۆریەتیی شانگ

وێنۆک|نەخشەی شانگ، نەخشەکە ئەوە دەسەلمێنێ کۆمەڵگا سەرەتایەکان لە نزیک شانگ بوونیان ھەبووە.
**شانشینی شانگ** (بە چینی: 商朝 خوێندنەوە: شانگچاۆ) لە مێژوودا بە شانشینی ین ناسراوە، (殷代 ین دای) شانشینێکی مێژوویی چینە کە لە ناوەند و خوارووی رووباری زەردا بوە. کە لە دوایی شانشینی سیا دامەزرا دواتریش شانشینی ژۆو دامەزرا تۆماری شانشینی شانگ لە کتێبە مێژوویییەکانی (تۆمارەکانی بامبۆ، تۆماری مێژوویی شیجی) بەگوێرەی ڕوونکردنەوەکانی لیو سی شانشینی شانگ لە ١٧٧٦ی پێش زاین تا ١١٢٢ی پێش زاین شانشینەکە لەژیاندا بووە، بەڵام بەگوێرەی تێکستەکانی تۆماری ئێستای بامبۆ شانشینەکە لە نێوان ١٥٥٦ی پێش زاین تا ١٠٤٦ی پێش زاین ژیاوە، ھەرچۆنێک بێت پڕۆژەی ڕوونکردنەوە لەسەر شانشینەکانی سیا-شانگ-ژۆو بەگوێرەی کاربۆن ١٤، ڕوونی کردووەتەوە شانشینەکە لە ١٦٠٠ تا ١٠٤٦ بوونی ھەبووە.

شانشینی شانگ سەرەتاترین شانشینە کە بەبەڵگەی شوێنەوارناسی پشتگیر لێکرابێت دۆزینەوەکان لە وێرانبووەکانی ینسو (لە جیھانی مۆدێرنی ئەمڕۆ ئانیانگ) کە بە دواین پایتەخەتی شانگ ناسراوە لە دۆزینەوەکان گۆڕی شاھانە و کەلوپەلی جەنگی و دەیەھا ھەزار لە بڕۆنز و بەرد و ئێسک و سێرامیک دۆزراوەتەوە، لە ئانیانگ سەرەتاترین نوسراوی چینی لەناویدا دۆزراوەتەوە لەنێوان ساڵانی ١٩٢٠کان و ١٩٣٠کان. جگە لەوەش لە دۆزینەوەکاندا چەندین شتی مێژوویی دێرین دۆزاراوەتەوە کە لەو ساتە بەکارھاتوون وەک پزیشکی-دەرمان، ھونەر، سیاسەت، ئیکۆنۆمی، کە ھی سەرەتای شارستانییەتی شانگن.

## تۆمارە دێرینەکان
لە زۆربەی بەڵگەنامە دێرینەکان دەربارەی شانشینی شانگ تۆمارکراوە وەکوو کتێبی بەڵگەنامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆلی کۆمنز بە بەستەری خۆماڵیی یەکسان لەگەڵ ویکیدراوە
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:١١ی پێش زاین لە چین
پۆل:سەدەی ١١یەمی پ.ز
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی شانگ
پڕۆژەی ڕوونکردنەوە لەسەر شانشینەکانی سیا-شانگ-ژۆو

**پڕۆژەی ڕوونکردنەوەی لەسەر شانشینەکانی سیا-شانگ-ژۆو** (بە چینی:夏商周断代工程 خوێندنەوە: سیا شانگ ژۆو دواندای گۆنگچێنگ) پڕۆژەیەک بوو بۆ ڕوونکردنەوە و پشتڕاستکردنەوە لەسەر ژیان و کات و شوێنی شانشینەکانی سیا و شانگ و ژۆو لە چین لە ساڵی ١٩٩٦ پڕۆژەکە لە زانکۆی دسینگھوا لەلایەن پرۆفیسۆر لی سویچین بەڕێوەبەرایەتی لەسەر کرا بە یارمەتی دوو سەد شارەزای بوارەکە. لە پڕۆژەکە ڕێگاکانی ھەژمێری رادیۆکاربۆن، دێرینەناسی، تێکستەکانی ڕوونکردنەوەیی مێژوویی، ئەستێرەناسی، و ڕێگاکانی تر.

پۆل:ئیمپراتۆریەتی ژۆو
پۆل:کاتناسی
پۆل:مێژوونووسی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی شانگ
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی سیا
ھەژمێری ڕادیۆکاربۆن

ھەژمێری رادیۆکاربۆن (ھەروەھا وەک **ھەژمێری کاربۆن** یان **ھەژمێری کاربۆن-١٤** ناسراوە) ڕێگایەکە بۆ دۆزینەوە تەمەنی کەلوپەلەکان لەناویان شتە زیندووەکان بەبەکارھێنانی خەسڵەتەکانی رادیۆکاربۆن، بە رادیۆکاری ڕوانینی کاربۆن

ڕیگاکە لەلایەن وێلارد لیبی لە زانکۆی شیکاگۆ پەرەپێدراوە لە ساڵی ١٩٤٠کان، وێلارد بووە خاوەنی خەڵاتی نۆبڵ لە کیمیازانی لە ساڵی ١٩٦٠.

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:کاربۆن
پۆل:تیشکەچالاکی
ینسو

وێنۆک
**ینسو** (بە چینی:殷墟 واتا: وێرانبوەکانی ین) شوێنێکە کە پایتەختی شانشینێکی چینە بە گوێرەی دۆزینەوە شوێناوارناسییەکان لە ڕێگەی خوێندنەکان لەسەر ئێسک کە ڕێگەی دا بە ناسینەوەی سەرەتاترین نوسراوە دێرینەکانی چین وێرانبووەکانی ینسو یان ئەو شتانەی لە مێژووی ین مابوونەوە بریتییە لە دواین پایتەختی دێرینی شانگ (**ین**) کە پایتەخەتەکە بۆ ھەشت نەوە بوونی ھەبووە بۆ ٢٥٥ ساڵ. و لە ماوەی ١٢ پاشای ئەوسات. ینسو لە ساڵی ١٨٩٩ دۆزرایەوە ینسو یەکێکە لە گەورەترین و کۆنترین شوێنەواری چین کە میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لە ساڵی ٢٠٠٦ دیاریکرد

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە چین
پۆل:پایتەختە دێرینەکانی چین
پۆل:شارەکان لە ھێنان
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی شانگ
مەمیدا

**مەمیدا** یان **مەمویدیان** یان **مەمیدان** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
ئانیانگ

وێنۆک|شوینی ئانیانگ لە ھێنان.
**ئانیانگ** (بە چینی ئاسانکراو: 安阳، چینی دێرین:安陽) بە زۆری دەکەوێتە باکووری ھێنان، ئانیانگ شوێنی شارێکی دێرینی مێژوویە بەناوی ینسو کە پایتەختی شانشینی شانگ بوو کە یەکەم شانشینی جێگیری چین بوو.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی حکوومەتی ئانیانگ  (بە چینی ئاسانکراو)

پۆل:شارەکان لە ھێنان
زیلان، قەزای مێرگەسۆر

**زیلان** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سه‌رچاوه‌کان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
کتێبی بەڵگەنامەکان

وێنۆک|پەڕەیەکی بەڵگەنامەکە کە ھی سەدەی حەوتەمی زاینییە لە مۆزەخانەی تۆکیۆ ھەڵگیراوە.
**کتێبی بەڵگەنامەکان** یەکێکە لە پێنج کتێبە کلاسیکەکەی چین کتێبێکی گرنگە کە زانیاری مێژووی دێرینی چینی لەناو تۆمارکراوە. وە وەک فەلسەفەی سیاسی چین بۆ ٢٠٠٠ ساڵ کاری پێکراوە.

## وەڕگێرە بەناوبانگەکان

* 
* 

پۆل:دەقە مێژووییە چینییەکان
پۆل:دەقە چینییە کلاسیکەکان
باسیا

**باسیا** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
ھیندیجان

**ھیندیجان** شارێکە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی پارێزگای خووزستان. 

## دانیشتووان
زۆرینەی دانیشتووانی ئەم شارە کوردە و کەمینەیشی عەرەبە.

## بارودۆخ جوگرافیایی
کەنداوی فارس لە باشووری ئەم شارستانە هەڵکەوتووە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

شارستان هیندیجان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
شارستانی ھیندیجان

**شارستان ھیندیجان** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری هیندیجانە.

## دابەشکاری کارگێڕی
شارستان هیندیجان ٢ ناوچە، ٢ شار و ٤ گوندستانی هەیە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

هیندیجان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
تولی

**تولی** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دەشت، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**تولی** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی کوڕانە. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی قەراوێ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی زەنگلان. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی سوولک.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٦٢١) کەس و (١٠٣) خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی (کرمانجی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (سوننە)یە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
شارستانی باخ مەلێک

**شارستان باخ مەلێک** یان **باخ مەلێک** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە شاری باخ مەلێکە.

## بارودۆخ جوگرافیایی
ئەم شارستانە لە گەل شارستان گەلی ڕامهورموز، ئییزە، مەسجێد سولەیمان و حەوتکلا هاو سنوورە و هەروەها لە گەل پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەدیشا هاو سنوورە.

## دابەشکاری کارگێڕی
ئەم شارستانە ٣ ناوچە، ٤ شار و ٨ گوندستانی هەیە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

باخ مەلێک

## سەرچاوەکان


پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
باخ مەلێک

**باخ مەلێک** یان **باغ مەلێک** شارێکە لە پارێزگای خووزستان.

## دانیشتووان
زۆرینەی دانیشتووانی ئەم شارە لە خێڵی لوڕ و نەتەوەی کوردن.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

شارستان باخ مەلێک

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
کتێبی ھان

[وێنۆک|کۆکراوەی کتێبەکە لە [شانشینی مینگ]]
**کتێبی ھان** یان کتێبی **مێژوویی پێشووی ھان**، کتێبێکی تۆماری مێژوویی دێرینی چینە، کە تۆماری رۆژئاوای ھانی پێشوو تری تیایە لە یەکەم ئیمپراتۆر لە سەدەی ٢٠٦ی پێش زاینەوە تا کەوتنی شانشینەکە بە دەستی وانگ مانگ ھەروەھا وەک کتێبی ھانی پێشووتر ناسرابوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:دەقەکانی ئیمپراتۆریەتیی ھان
پۆل:وێژەی ئیمپراتۆریەتیی ھان
پۆل:کتێبە مێژووییەکان دەربارەی زنجیرە فەرمانڕەواییی ھان
ئیمپراتۆریەتی چین

وێنۆک
**ئیمپراتۆرییەتی چین** (بە چینی: 秦朝 خوێندنەوە: چین چاۆ) یەکەم ئیمپراتۆرییەت بوو لە مێژووی چین. کە تەمەنی ئیمپراتۆرییەتەکە لە ٢٢١ی پێش زاین دەستی پێکرد تا ٢٠٦ی پێش زایین کە ناوی لێنراوە چین بەھۆی خاکە سەرەکییەکەی ویلایەتی چین، کە لە ئەمرۆ مۆدێرن بە (گانسو و شێنسی ناسراوە) ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایە ئیمپراتۆر چین شی ھوانگ دامەزرا کە یەکەم ئیمپراتۆر بوو لە مێژووی ئەوسای چین پێش خۆی ھیچ فەرمانرەوایەک ناونیشانی «ئیمپراتۆر» ی لەخۆی نەنابوو، ھەرچۆنێک بێت یاساناس شانگ یانگ بە چاکسازییەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەی بەھێزتر کرد لە سەدەی چوارەمی پێش زایین لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان، لە ناوەند و کۆتایی سەدەی سێیەم چین دەستی کرد بە کەمپینە سەربازییەکانی بۆ سەر ویلایەتەکان، سەرەتا لە ئیمپراتۆریەتی ژۆو دەستی پێکرد کە ئەوکاتە ئیمپراتۆرییەتەکە لە لاوازییەکی زۆر بەھێز دابوو ئەمەش بەھۆی سیستەمی دەرەبەگایەتی و نەتوانینی ژۆو بۆ کۆنتڕۆلکردنی خاکەکانی کە لەلایەن لۆردەکانەوە بەڕێوە دەبردران، ھەرچۆنێک بێت کەمپینەکانی چین بۆ سەر ویلایەتەکان بە (شەڕەکانی یەکخستنەوەی چین) ناسراوە کە کەمپینی سەربازی چین بۆ سەر شەش ویلایەتەکەی تری حەوت شانشینەکە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٣یەمی پ.ز

پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ھەزارەی یەکەمی پێش زایین لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:چین شی ھوانگ
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی سێیەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
ئیمپراتۆریەتی ژۆو

وێنۆک
**ئیمپراتۆریەتی ژۆو** (بە چینی: 周 ژۆو) ئیمپراتۆریەتێکی دێرینی چینە کە لەدوای ئیمپراتۆریەتی شانگ ھات ئیمپراتۆریەتی ژۆو بەوە بەناوبانگە کە زۆرترین تەمەنی ھەبووە ئیمپراتۆریەتەکە (٧٩٠ ساڵ) ژیاوە

پۆل:ئیمپراتۆریەتی ژۆو
پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١١یەمی پێش زایین لە چین
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی چین لە سەدەی سێیەمی پێش زایین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی سێیەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:ناوچە و ویلایەتەکان کە لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین دامەزراون
شانگ یانگ

وێنۆک|پەیکەری شانگ یانگ
**شانگ یانگ**  (بە چینی: 商鞅 لەدایکبووی ٣٩٠ی پێش زاین تا ٣٣٨ی پێش زاین) ھەروەھاش وەک **وێی یانگ** (衞鞅) ناسراوە فەیلەسوف و سیاسەتمەدار و زانایەکی دێرینی چینە لە سەردەمی شەری ویلایەتەکان و ویلایەتی چین ژیاوە

## سەرچاوەکان


پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی چوارەمی پێش زایین
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفەکانی ھێنان
پۆل:فەیلەسووفەکانی زنجیرە فەرمانڕەواییەتی ژۆو
ویلایەتی چی

[وێنۆک|ویلایەتی چی لەسەر نەخشە، بە خاڵیکی سوور دیاریکراوە کە لە خوارەوەشی [ڕووباری زەرد ھەیە.]]
**ویلایەتی چی** (چینی: 齊) چی ویلایەتێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ژۆو ویلایەتەکە لەلایەن دوک و فەرمانڕەواکان بەڕێوە ئەچوو. پایتەخەتەکەی (ینگچیو) بوو لە جیھانی مۆدێرینی ئەمرۆ پێی ئەوترێت (لینزی) لە شاندۆنگ، شانشینەکە بە ماوەیەکی کورت دوای ئەوەی ژۆو سەرکەوت بەسەر شانشینی شانگ لە ١١ی پێش زاین.

## ئەمانەش بببینە
* شەڕی حەوت شانشینەکە

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١١یەمی پێش زایین لە چین
پۆل:ھەڵوەشاوەکانی سەدەی ٣یەمی پێش زایین
پۆل:ویلایەتە دێرنەکانی چین
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی سێیەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:ناوچە و ویلایەتەکان کە لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین دامەزراون
پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی ژۆو
پاشا ووی ویلایەتی چوو

**پاشا وی چوو** (بە چینی: 楚武王 ڕۆژی لەدایکبوون نەزانراوە بەڵام لە ٦٩٠ی پێش زاین کۆچی دوایی کردووە) یەکەم پاشای ویلایەتی چوو بوو لە سەردەمی بەھار و پایزی سەردەمی مێژوویی دێرینی چین.

پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٧ەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٨می پێش زایین
پۆل:پاشا چینییەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی ویلایەتی چوو
ویلایەتی چوو

[وێنۆک|نەخشەی ویلایەتەکانی ناو [ئیمپراتۆریەتی ژۆو]]
**ویلایەتی چوو** (بە چینی:楚, خوێندنەوە: چوو) ویلایەتێکی ناو ئیمپراتۆرییەتی ژۆو بوو یەکەم پاشای ویلایەتەکە پاشا وو بوو لە سەرەتای ٨ی پێش زاین، ویلایەتی چوو دەکەوێتە باشووری ئیمپراتۆرییەتی ژۆو وە تەمەنی ویلایەتەکە مایەوە تا سەردەمی بەھار و پایز، لە کۆتا سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان ویلایەتەکە لەلایەن ئیمپراتۆریەتی چین ڕووخێنرا لە ٢٢٣ی پێش زاین لەو کاتەی چین خەریکی یەکخستنەوەی ویلایەتەکان بوو وە خەریکی بە ئیمپراتۆرییەت کردنی شانشینەکەی بوو بە فەرمی.

ھەروەھا ویلایەتی چوو بە ناوی تریش ناسراوە وەک جینگ(荆) جینگچو (荆楚) لە سەردەمی مۆدێرن ئەمرۆدا دەکەوێتە ھوبێی و ھونان، چۆنگچینگ، گویژۆو، ھێنان، ئانھوی، جیانگسی، جیانگسو، ژێیجیانگ و شانگھای بۆ ماوەی زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ پایتەختی ویلایەتی چوو بەناوی دانیانگ دەکەوتە نزیک ڕووباری دان و ڕووبارەکانی سی

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١١یەمی پێش زایین لە چین
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی چین لە سەدەی سێیەمی پێش زایین
پۆل:ویلایەتە دێرنەکانی چین
پۆل:ویلایەتی چوو
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی سێیەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:ناوچە و ویلایەتەکان کە لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین دامەزراون
نوشانا ناوێ

**نوشانا ناوێ** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری دەشت، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**نوشانا ناوێ** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی نەسراوا. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی نوشانا ئەڤراز.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی ئەحمەد ڕەسوڵ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی ھەڵەفەڵە.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٠) کەس و (٠) خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی (کرمانجی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (سوننە)یە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
* نوشانا ئەڤراز
* نوشانا نشیو

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان

وێنۆک|سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان لە ٢٦٠ی پێش زاین
**سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان** (بەچینی:  战国时代 خوێندنەوە: ژانگۆ شیدای) سەردەمێک بوو لە مێژووی دێرینی چین کە پەیوەندی بە شانشینی چینی ئەوساو شەش ویلایەتەکەی تر ھەبوو (وەک: ژاۆ، یان، چی، ھان، چوو) کە سەردەمێک بوو شانشینی چین خۆی بۆ کەمپینێکی سەربازی ئامادەکردبوو بۆ گرتنی شەش ویلایەتەکە و یەکخستنەوەی تەواوی ویلایەتەکان بۆ ناو شانشینی چین. شەڕەکە بە براوەی شانشینی چین کۆتایی پێھات لە ٢٢١ی پێش زاین و دواتر ھەموو ویلایەتەکانی تری یەکخستنەوە و بووە یەکەم ئیمپراتۆریەتی شاھانە لە مێژووی دێرینی چین

## خوێندنەوەی زیاتر

* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان لە ئینکلۆپیدیایی مێژوویی
* 

پۆل:ئیمپراتۆریەتی ژۆو
پۆل:پێکادادانەکان لە سەدەی چوارەمی پێش زایین
پۆل:مێژووی دێرینی چین
فێنگجیان

**فێنگجیان** (بە چینی:封建) ئایدۆلۆژیایەکی سیاسی و سیستەمێکی حوکمڕانی بوو لە مێژووی چین کە پێکھاتە کۆمەڵایەتییەکەی بریتی بوو لە پێکەوە نانی سیستەمێکی حکومی نامەرکەزی کۆنفیدراڵی بەگوێرەی چینایەتی کە پێکھاتبوو لە پاشا و خانەدانان و چینەکانی خواروو

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دەرەبەگایەتی لە چین
پۆل:مێژووی کۆمەڵایەتیی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتی ژۆو
ھاوۆجینگ

**ھائۆجینگ** (بە چینی:鎬京 ھاۆجینگ) یەکێک بوو لە پایتەختی رۆژاوای ژۆو (لە ١١٠٦ی پێش زاین تا ٧٧٠ی پێش زاین)  

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئیمپراتۆریەتی ژۆو
سەردەمی بەھار و پاییز

وێنۆک|سەردەمی بەھار و پاییز لە سەدەی ٥ی پێش زایین
**سەردەمی بەھار و پاییز** لە مێژووی چین بە نزیکەیی لە ٧٧١ی پێش زایین دەست پێدەکات تا ٤٧٦ی پێش زایسن (یان بەپێی ھەنێک سەرچاوە تا ٤٠٣ی پێش زایین) کە سەردەمە بە توندی کاریگەری لەسەر ڕۆژھەڵاتی ژۆو دەبێت. ناوەکە لە تۆماری پاییز و بەھار وەرگیراوە لە ویلایەتی لوو لە ساڵی ٧٢٢ی پێش زایین تا ٤٧٩ی پێش زایین کە بە شێوەیەکی دێرین وا بڕوا دەکڕی پەویەندیدار بیت بە کۆنفۆشیۆس.

لەم سەردەمەدا حکوومەتی ژۆو بەرەو لاواز بوون چوو لەوکاتەی ویلایەتەکانی ژۆو ھەنگاو بە ھەنگاو بەرەو خۆبەڕێوەبەری دەچوون لەلایەن دووکەکانیان، کە دادگای وڵاتیان وەلا ناو لەنێوان خۆیان جەنگیان ئەکرد ویلایەتی جینگ کە یەکێک بوو لە بەھێزترین ویلایەتەکان کۆتایی بە سەردەمی بەھار و پایز ھێناو دەستی بە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان کرد.

## باگراوند
لە ٧٧١ی پێش زایین ھۆزی چوانرۆنگ باشووری ژۆویان لەناوبرد و تا ناو پایتەخەتەکەی ھاۆجینگ چوون و فشاریان خستە سەر پاشای ژۆو کە ڕابکات بۆ ڕۆژھەڵاتی لۆیی (洛邑) ڕووداوەکە ژۆوی دابەشکرد بۆ دوو سەردەم بەھار و پاییز و سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان، لە سەردەمی بەھار و پاییز سیستەمی فینگجیان دەرەبەگایەتی چین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:سەردەمی بەھار و پایز
پۆل:ھەزارەی یەکەمی پێش زایین لە چین
ڕووباری لوۆ (ھێنان)

وێنۆک|ڕووباری لوۆ لە لوۆیانگ.
**ڕووباری لوۆ** (بە چینی: 洛河 لوۆ ھێ) سەرچاوەکەی لە ڕووباری زەردەوەیە ڕووبارەکە لە چیایی ھواوە لە پارێزگای شێنسی بەرزدەبێتەوە بۆ ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ھێنان، ڕووبارەکە دەچێتەوە ناو ڕووباری زەرد لە گۆنگیی درێژی تەواوی ڕووبارەکە ٤٢٠ کیلۆمەترە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جوگرافیای چین
پۆل:ڕووبارەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:‌ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:ڕووبارەکانی ھێنان
ھێنان

وێنۆک|ھێنان لەسەر نەخشە
**ھێنان** (بە چینی:河南) خاکێکی داخراوی چینە لە بەشێکی ناوەندی وڵاتی چین دایە ھەروەھا وەک ژۆنگیوانیش ئاماژەی پێدەکرێت یان ژۆنگژۆو (中州) (بە مانای: خاکی ناوەند دێت) ھێنان شوێنی لە دایکبوونی شارستانییەتی چینە کە تێیدا زیاتر لە ٣٠٠٠ ھەزار ساڵ لە کلتور و ئیکۆنۆمی، سیاسەت لەخۆ دەگریت، بووەتە شوینێکی ناوەندی وڵات بە نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا.

## وێنەکانی پەیوەندیدار بە ھێنان

پەڕگە:嵩山远眺 - panoramio.jpg
پەڕگە:龙门石窟主窟 - panoramio (1).jpg
پەڕگە:Kaifeng.jpg|کایفێنگ لە ھێنان
پەڕگە:Fawang Temple Pagoda, Dengfeng.jpg
پەڕگە:Songshanfawangsi.JPG


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارەکان بەدەقی زمانی چینی
پۆل:ناوەڕاستی چین
پۆل:پارێزگاکانی کۆماری گەلی چین
ناحیەی تەکی

تەکیە شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی تەکیە (ناوەند)، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.[٣][٤]

تەکیە ناوەندی ناحیەی تەکیە.

## سەرچاوەکان
تۆماری بەھار و پاییز

وێنۆک
تۆماری مێژووییی بەھار و پاییز یان چونچیو تۆمارێکی مێژوویی دێرینی چینە تۆمارەکە بە فەرمی ھی ویلایەتی لووە کە تۆماری ٢٤١ ساڵی تیایە لە ٧٢٢ی پێش زایین تا ٤٨١ی پێش زایین، سەرەتاترین تۆماری مێژوویە کە ڕزگاری بوبێت و کەوتبێتە دەست حکومەتی لەبەر ئەوەی وا بڕوا دەکری لەلایەن کۆنفۆشیۆسەوە کۆکرابێتەوە کە پێنج کلاسیکەکەی تیایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە مێژووییەکانی سەدەی پێنجەمی پێش زایین
پۆل:دەقە چینییە کلاسیکەکان
پۆل:دەقە مێژووییە چینییەکان
پۆل:لوو (ویلایەت)
پۆل:بەرھەمی نووسەری نەناسراو
ژێنگژۆو

وێنۆک
**ژێنگژۆو** پایتەخت و گەورەترین شارە لە ھێنان ئەکەوێتە ناوەندی وڵاتی چین ئەکەوێتە ناوەندی باکوری ھێنان وە یەکێکە لەو شارانەی کە ئەکەونە ناوەڕاستی چین. شارێکی سیاسی و ئیکۆنۆمی و پەروەردەیی و تەکنەلۆژییە لە ھێنان

## مێژوو
شانشینی شانگ دوو شوێنی دامەزراند لەناو شاری ژێنگژۆو وەک ئادۆو (隞都) و  بۆدو (亳都) ھەرچۆنێک بێت دواتر دەستبەرداری ئەم شارە بوون و شارەکە بووبە بە وێرانگا بۆ ماوەیەکی زۆر پێش ئەوەی یەکەم ئیمپراتۆر بێتە سەر تەخت لە ٢٦٠ی پێش زاین، ھەرچۆنێک بێت شوێنەواناسێک  شارێکی داخراوی دۆزیوەتەوە لە رۆژھەڵاتی ژێنگژۆو کە بووەتە بەڵگە لەسەر شانشینی شانگ

## سەرچاوەکان


پۆل:پایتەختە پارێزگاکانی چین
پۆل:ژێنگژۆو
پۆل:شارەکان لە ھێنان
چوانڕۆنگ

**چوانڕۆنگ** (بە چینی: 犬戎) یان دۆگ ڕۆنگ خەڵکانێکی بە ڕەگەز چینین پێیان ئەوترێ «چیانگ» لە بەشێکی باکووری ڕۆژاوای چین چالاک بوون لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ژۆو (١٠٤٦ تا ٢٢١ی پێش زایین) وا بڕوا دەکرێ زمانەکانیان ئەندام بوبێت لە زمانەکانی تبتی-بورمی کە لقێکە لە زمانەکانی سینۆ-تبیتی

پۆل:ئیمپراتۆریەتی ژۆو
پۆل:خەڵک بەپێی ڕەگەز
پۆل:خەڵک لە سەردەمی دێرینی چین
پۆل:خەڵکی دێرینی چین
چیانگ (خەڵکی مێژوویی)

وێنۆک|دێنگژی چیانگ نێردراوە باشوری لیانگ
**چیانگ** (بە چینی: 羌) ناوەکە دراوە بە زۆرێک لە خەڵکی لە مێژووی دێرینی چین، خەڵکانی چیانگ بە گشتی وا بیرکراوەتەوە بە ڕەسەنی بگەڕێنەوە بۆ ناوچەی ھۆزەکانی بورمان.

## سەرچاوەکان


پۆل:خەڵکی دێرینی چین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکان لە مێژووی چین
پۆل:پێنج بەربەرییەکان
ڕۆژاوای سیا

وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆریەتەکە لە ساڵی ١١١١ (ڕەنگە سەوزەکە)
**رۆژئاوای سیا** (بە چینی:西夏; سی سیا) ھەروەھا وەک ئیمپراتۆریەتی تانگوت(یش) ناسراوە بۆ (خەڵکانی تانگوت) ئیمپراتۆریەتێک بوو کە تەمەنی لە ١٠٣٨ی زاینی تا ١٢٢٧ی زاینی بووە. کە لە جیھانی مۆدێرنی ئەمرۆدا ئەکەوێتە پارێزگاکانی نینگسیا، گانسو، رۆژھەڵاتی چینگھای، باکوری شێنسی، باکوری سینجیانگ، ناوەوەی مەنگۆلیا، لە بە نزیکەیی باکوری مەنگۆلیاش. کە پێوانەی ئیمپراتۆریەتەکە بەنزیکەیی ٨٠٠ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەی دووجا بوو،. پایتەخەتەکەی سینگچینگ بوو (ئەمرۆی مۆدێرن ینچوان) تا دواتر لەلایەن مەغۆلەکان رووخێنرا لە ١٢٢٧.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
تویوھون

وێنۆک|ئاسیا لە ٥٦٥ی پێش زاین، کە تویوھون و دراوسێکانی نیشان ئەدات.
**تویوھون** (بە چینی: 吐谷渾، تویوھون) ھەروەھاش وەک ئاژا ناسراون، شانشینێک بوو لەلایەن خەڵکانی نۆمادەوە دامەزرا بوو کە پەیوەندیدارە بە سیانبێی لە چیاکانی چیلیان لە سەرەوەی دۆڵی ڕووباری زەرد لە مۆدێرینی ئەمرۆ (چینگھای) 

## سەرچاوەکان


پۆل:خانەدانی تانگ
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:سیانبێی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٧ەم
باکوور و باشووری چین

وێنۆک|باکوور و باشووری چین لەسەر نەخشە.
**باکوور و باشووری چین** (، خوێندنەوە: سی بێی) شوێنێکە لە چین کە پێکھاتووە لە چەن ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری وەک سینجیانگ، نینگسیا، پارێزگاکانی شێنسی، گانسو، چینگھای، پێوانەی ناوچەکە ٣٫١٠٧٫٩٠٠ کلیۆمەتر دووجایە.

پۆل:ناوچەکانی چین
پۆل:ڕۆژاوای چین
زمانی تانگوت

وێنۆک|پەڕەیەک لە سەدەی ١١-١٣ کە بە زمانی تانگوت نوسراوە.
**زمانی تانگوت** (بە چینی:西夏语 سی سیا یو) زمانێکی دەگمەنە لە زمانی سینۆ-تبیتی ھاتووە، لە ٢٠١٠ بەدواوە بەگوێرەی تانگوتۆلۆگیستەکان (زاناکانی بواری زمانەکە) زمانی تانگوت وەک لقێک لە زمانی چیانگیک لێک دەدەنەوە کە لە ئەمرۆدا پەیوەندیەکی نزیکی ھەیە لەگەل زمانی مۆدێرنی گیالرۆنگیک

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
زمانەکانی سینۆ-تبیتی

**زمانەکانی سینۆ-تبیتی** خێزانێکە کە زیاتر لە ٤٠٠ زمان لەخۆ دەگرێت وە لەھەنێک سەرچاوە ئیندۆ-ئەوروپیەکانیش ئەگەرێتەوە کە قسەکەرێکی ڕەسەنی زمانەکە بوون، ژمارەی قسەکەرانی ئەگات بە ١.٣ ملیار، وە گەلانی تر کە بەم زمانە قسەدەکەن وەک بورمیەکان (٣٣ ملیۆن) زمانی تبیتی (شەش ملیۆن)

## سەرچاوەکان


پۆل:بنەماڵەکانی زمان
پۆل:زمانەکانی سینۆ-تبیتی
زمانی چیانگیک

**زمانی چیانگیک** (بە چینی: 羌語支) زمانێکە پەیوەندیدارە بە خێزانی زمانی سینۆ-تبیتی، و زمانەکە لە باشووری چین قسەی پێدەکرێت لەناویاندا (سیچوان، تبت، یوونان) بە زۆری زمانەکە دابەشبووە بەسەر پارێزگاکانی نگاوا، گارزێ، یا'ن، لیانگشان لە سیچوان، و لە ھەنێک شوێنی باشووری یوونانیش.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
کانی بۆت

**کانی بۆت** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
زمانەکانی جیارۆنگیک

زمانەکانی جیارۆنگیک پێکدێت لە یان لقێکە لە زمانی چیانگیکی خێزانی زمانەکانی سینۆ-تبیتی

## سەرچاوەکان
کەونە زێت

**کەونەزێت** یان **زێتە کۆن** یان **کەڤنە زێت** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
خەڵکانی تانگوت

وێنۆک|خەڵکانی تانگوت
وێنۆک|ژنان لە خەڵکانی تانگوت
**خەڵکانی تانگوت** (بە چینی: 党項) ھۆزێکی تبیتۆ بورمان بوون کە لە رۆژئاوای سیا دەژیان. پێشوو تر لەژێر حکومەتی تونھیون دەژیان تا بە نزیکەیی ١٠ی پێش زاین خۆیان گواستەوە بۆ نێوان باکور و باشوری چین و ئیمپراتۆریەتی سیایان دامەزراند (لە ١٠٣٨ تا ١٢٢٧) خەڵکانی تانگوت بە زمانی تانگوت قسە دەکەن کە پەیوەندیدارە بە زمانی چیانگیک یان زمانی یی کە دەگەڕێتەوە بۆ خێزانی تبیتۆ-بورمی

## مێژوو

پەڕگە:Western Xia expansion.png|نەخشەی فراوانبوونی تانگوت
لە ٨٨١ تانگوتەکان یارمەتی ئیمپراتۆریەتی تانگیان دا تا سەرکەوێت بەسەر کوودەتای ھوانگ چاۆ، وەک پاداشتێک ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتی تانگ سێ پارێزگای بەخشی بە ژەنەڕالی تانگوت لی سیگۆنگ 

## سەرچاوەکان


پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکان لە مێژووی چین
لی سیگۆنگ

**لی سیگۆنگ** (بە چینی:李思恭) بە فەرمی وەک دووکی سیا ناسراوە (夏公) لۆرد و ژەنەڕاڵیکی تانگوت بوو کە یارمەتی ئیمپراتۆریەتی تانگی دا سەرکەوێت بەسەر کوودەتاکەی ھوانگ چاۆ.

## ئەمانەش ببینە

* خەڵکانی تانگوت

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٩یەم
پۆل:مردووانی ٨٨٦
پۆل:مێژووی تانگوت
ھوانگ چاوۆ

ھوانگ چائۆ (لەدایکبووی ٨٣٥ تا تەمموزی ٨٨٤) سەربازێک و کودەتاچییەکی دێرینی چینە بەوە ناسراوە کە سەرکردەی کودەتایەکە کە بەسەر ئیمپراتۆریەتی تانگ کراوە، لەئەنجام دا ئیمپراتۆریەتی تانگ بە ھاوکاری لی سیگۆنگ سەرکەوت بەسەر کودەتایەکە ھەرچۆنێک بێت کودەتاکە زیانی لە ئیمپراتۆریەتەکە دا و لاوازی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٨٣٥
پۆل:مردووانی ٨٨٤
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی تانگ
پۆل:ئیمپڕاتۆرە چینییەکان
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
ڕۆژھەڵاتی ژۆو

وێنۆک|نەخشە
**ڕۆژھەڵاتی ژۆو** (بە چینی: 東周 خوێندنەوە:دۆنگ ژۆو، ٧٧٠ تا ٢٥٦ی پێش زاین) بەشێک یان نیوەکەی تری ئیمپراتۆرییەتی ژۆوە کە دابەش بووە بەسەر دوو سەردەم، سەردەمی بەھار و پایز و شەڕی ویلایەتەکان

## سەرچاوەکان

* 


پۆل:ئیمپراتۆریەتی ژۆو
پۆل:مێژووی چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:پێکادادانەکان لە سەدەی چوارەمی پێش زایین
پۆل:مێژووی دێرینی چین
وانگ سیانژی (کودەتا)

**وانگ سیانژی** سەرکردەی کودەتایەک بۆ سەر ئیمپراتۆریەتی تانگ لە سەردەمی ئیمپراتۆر سیزۆنگی تانگ، بە ھاوکاری ھوانگ چائۆ ھەرچۆنێک بێت ئەمە یەکەم جار نییە کودەتا ڕوودەدات پێشوو تریش کودەتایەکی تر لەلایەن پانگ سون لە دژی ئیمپراتۆری پێشوو ئیمپراتۆر یزۆنگ سەری ھەڵدا و شکستی ھێنا.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ٨٧٨
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٩یەم
پۆل:ژەنەڕالەکانی ھێنان
بەندەر ماھشەھر

**بەندەر ماھشەھر** شارێکە لە پارێزگای خووزستان. ١٥٪ شارەکە کۆنە.

## دانیشتووان
زۆرینەی خەڵک ئەم شارە لوڕ وە عەرەبن.

## بارودۆخ جوگرافیایی
شارستان ماھشەھر لە باشووری پارێزگای خووزستانەو ھەڵکەوتووە.

## بەرزایی
ئەم شارە ٣ مەتر لە دەریا بەرزترە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان
شارستانی بەندەر ماھشەھر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئێران
شارستانی بەندەر ماھشەھر

*شارستان بەندەر ماھشەھر* یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستان. ناوەند ئەم شارستانە، شاری بەندەر ماھشەھرە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

بەندەر ماھشەھر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
ئیمپراتۆر سیزۆنگی تانگ

وێنۆک|وێنەی ئیمپراتۆر
**ئیمپراتۆر سیزۆنگی تانگ** (لەدایکبووی ٨ی حوزەیرانی ٨٦٢ تا ٢٠ی نیسانی ٨٨٨) ناوی کەسی: **لی یان** دواتر لە ٨٧٣ گۆڕدرا بۆ لی سوان (李儇) ئیمپراتۆرێکی ئیمپراتۆرییەتی تانگ بوو لە ٨٧٣ی زاینی تا ٨٨٨ حکومڕانی کرد. پێنجەم کوڕی ئیمپراتۆری پێشووی تانگە (ئیمپراتۆر یزۆنگ) و برا گەورەی **لی ێی** (دواتر براکەی دەبێتە ئیمپراتۆر ژائۆزنگی تانگ) ھەرچۆنێک بێت ئەو سەردەمەی ئەو لێیی ژیا سەردەمێکی باش نەبوو ئیمپراتۆر مامەڵەی لەگەل کودەتایەک دەکرد کە یەخەی ئیمپراتۆرییەتەکەی گرتبوو کە لەلایەن ھەردوو سەرکردەی کودەتاکە وانگ سیانژی و ھوانگ چائۆ سەرکردایەتی ئەکرا ھەرچۆنێک بێت کودەتاکە سەرکەوتوو نەبوو و کۆتایی پێھێنرا بەھاوکاری ھەردوو ھێزی ئیمپراتۆر و لی سیگۆنگ، بەڵام زیانێکی گەورەی لە ئیمپراتۆرییەتەکەدا ئەوە بوو کردی بە پارچە پارچە ھەر پارچەیەک لەلایەن لۆردێکی تانگ حکومڕانی ئەکرا، ئەوە بوو ئیمپراتۆرییەتی تانگ جارێکی تر نەیتوانی وەکوو خۆی ببێتەوە یەک پارچە و لە ٩٠٧ ئیمپراتۆرییەتەکە ڕووخا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٨٦٢
پۆل:مردووانی ٨٨٨
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە ئاسیا
دودەمەڕا

**دودەمەڕا** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
وینستۆن (جگەرە)

**وینستۆن** مارکەیەکی ئەمریکی لە جگەرەیە. لە ساڵی ٢٠١٧، وینستۆن حەوتەمین جێگەی لە بازاڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و سەد لە دووی ھەمووی مارکەکانی جگەرە لە جیھاندا پێبووە.

## بازاڕەکان
[وێنۆک|دیوی سیگارکێشان لە [فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی دوبەی کە ناوی وینستۆنی لێدراوە.]]
ئەم وڵاتانەی خوارەوە جگەرەی وینستۆنیان لێ فرۆشاوە یان ئێستاش لێی دەفرۆشرێت: ئێران، کەنەدا، ویلایەتە یەکگرتووەکان، مەکسیک، چیلی، پێروو، ئەرژەنتین، بەڕازیل، شانشینی یەکگرتوو، سوێد، فینلاند، لوکسەمبورگ، بەلجیکا، ھۆلەند، ئەڵمانیا، فەڕەنسا، سویس، نەمسا، پورتوگال، ئیسپانیا، ئیتالیا، پۆڵەندا، مەجارستان، ئایسلەند، ڕۆمانیا، مۆلدۆڤا، کرواتیا، کۆماری چیک، سلۆڤاکیا، سلۆڤێنیا، سربیا، ئالبانیا، یۆنان، تورکیا، ئەرمەنستان، ئازەربایجان، گورجستان، ئیستۆنیا، لیتوانیا، لاتڤیا، بیلاڕووس، ئوکراینا، ڕووسیا، کازاخستان، قرغیزستان، ئۆزبەکستان، توونس، ئەفریقای باشوور، ئیسرائیل، لوبنان، ئوردن، کووەیت، کۆسۆڤۆ، مەغریب، میانمار، ڤیێتنام، میسر، ئیندۆنیزیا، مالیزیا، نیپال، نەرویژ، قوبرس، سینگاپوور، ھۆنگ کۆنگ، ژاپۆن، تایوان، فلیپین، ئیتیۆپیا.

## ئەمانەش ببینە
* جگەرە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
شارستانی باوی

**شارستان باوی** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری ملاسانییە.

## بارودۆخ جوگرافیایی
شارستان باوی لە باشووری پارێزگای خووزستانەو هەڵکەوتووە.

## دابەشکاری کارگێڕی
ئەم شارستانە ٢ ناوچە، ٣ شار و ٤ گوندستانی هەیە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

مەلاسانی

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
مەلاسانی

**مەلاسانی** شارێکە لە پارێزگای خووزستان، ئەم شارە ٣٥ کیلۆمەتر لە ئەھواز دوری ھەیە.

## دانیشتووان
زۆرینەی دانیشتووانی ئەم شارە عەرەبن.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان
شارستان باوی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
خوان لاپۆرتا

**خوان لاپۆرتا ئەستڕۆچ** ()؛ لەدایکبووی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٦٢، لە بارسێلۆنا، ئیسپانیا) سیاسەتوانێکی ئیسپانییە و سەرۆکی ئێستای یانەی بارسێلۆنایە.

ئەو پارێزەری دەرچووی زانکۆی بارسێلۆنایە. ھاوسەری کونستانزا ئیشیفاریا بوو و دواتر لێی جیابۆوە و سێ منداڵی لێ ھەیە، لاپۆرتا لەگەڵ یانەی بارسێلۆنا چەندین دەستکەوتەی گەورەی ھەیە و یەکێک لەوانە بردنەوەی ٦ نازناو لە وەرزێکدا لە ساڵی ٢٠٠٩ بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بارسێلۆنا
کانیاتا

**کانیاتا** یان **کانیەتا** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
ناحیەی بارزان

**ناحیەی بارزان** (بە عەرەبی: *ناحیة بارزان*، بە ئینگلیزی: *Barzan Subdistrict*) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی بلێیە.

## ناو
* ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی بارزانە.

## مێژوو

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی بارزان:
* لە باکوورەوە ناحیەی شیلادزێ.
* لە باشوورەوە ناحیەی دینارتێ. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی گۆڕەتوو و ناحیەی شێروان مەزن.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی دینارتێ.

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتووانی (-) ھەزار کەسە.

## کشتووکاڵ

## شوێنەوار

## کارگێڕی

## ئەمانەش ببینە
* قەزای مێرگەسۆر
* ناحیەی مەزنێ
* ناحیەی گۆڕەتوو
* ناحیەی پیران
* ناحیەی شێروان مەزن

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پارێزگای فەروانیە

**پارێزگای فەروانیە** () یەکێک لە شەش پارێزگاکانی کووەیت و پڕگەلھەترین پارێزگای ئەو وڵاتەیە. ناوەندەکەی شاری ئەلفەروانیەیە. فەروانیە گرنگترین پارێزگای ئابووری کووەیتە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگاکانی کووەیت

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* نەخشەی پارێزگای فەروانیە


پۆل:پارێزگاکانی کووەیت
تریگلیسێرد

thumb|300px|نموونەی تریگلیسێرد چەوری ناتێر یان ناتەواو (کیمیک) (C<sub>٥٥</sub>H<sub>٩٨</sub>O<sub>٦</sub>).

تریگلیسێرد () بریتییە لە ئەستەر ئەمیش پێکھاتووە لە گلیسرۆڵ و سێ ترشی چەوری بۆیە پێدەوترێت تریگلیسێرد پێکھاتووە لە (تری- لەگەڵ گلیسێرد).
تریگلیسێرد پێکھاتەی سەرەکی چەوری لەشن لە مرۆڤ و بڕبڕەدارکانی تر، ھەروەھا ڕۆنی ڕوەکی.
ئەوانیش لە خوێندا ئامادەن بۆ چالاککردنی گواستنەوەی دوو ئاڕاستەیی چەوری خوێن لە جگەرەوە، و پێکھێنەری سەرەکین لە چەوری ژێر پێست.
زۆر جۆری تریگلیسێرد ھەیە. بەتایبەتی جۆرەکانی چەوری تێر و ناتێر. لە چەوری تێر گرووپی C=C کەمە. لە چەوری ناتێر C=C یەک یان زیاتریان ھەیە. لە چەوری ناتێر خاڵی توانەوە کەمترە بەراورد بە چەوری تێر: لە ئەنجامدا، زۆر جار لە پلەی گەرمی ژورێکدا شلە.

## پێکھاتەی کیمیایی
تریگلیسێرد پێکھاتووە لە سێ ئەستەر و لە گلیسرۆڵێک کە بەستراوەتەوە بە سێ گەردیلەی ترشی چەورییەوە. ئەلکھول گرووپی ھایدرۆکسیل (HO–) ھەیە. ترشی ئەندامی گرووپی کاربۆکسیل (–COOH) ھەیە. کھول و ترشی ئەندامی پەیوەستن بە پێکھێنانی ئەستەر. گەردیلەی گلیسرۆڵ سێ گرووپی ھایدرۆکسیلی (OH–) ھەیە و ھەریەک لە ترشی چەوری گرووپی کاربۆکسیل (–COOH) ھەیە. لە تریگلیسێرد، گرووپە ھایدرۆکسیلەکانی گلیسرۆڵ پەیوەست دەبن بە گرووپەکانی کاربۆکسیل لە ترشی چەوری بۆ پێکھێنانی بەندی ئەستەر.
HOCH2CH(OH)CH2OH + RCO2H + R′CO2H + R″CO2H → RCO2CH2CH(O2CR′)CH2CO2R″ + 3H2O

### چیرالیتی
ئەگەر زنجیرەی یەکەم و سێیەم ئاڕ و ئاڕ جیاواز بن، ئەوا گەردیلەی کاربۆنی ناوەندیی سەنتەرێکی چیرالە و لە ئەنجامدا تریگلیسێرد چیرالە.

## مێتابۆلیزم
## ڕۆڵی لە نەخۆشیدا
## بەکارھێنانی پیشەسازی
## پەڵە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پزیشکی
پۆل:مێتابۆلیزم
پین-ین

**ھانیو پین-ین** (بە چینی سادەکراو: 汉语拼音، چینی دێرین: 漢語拼音) شێوازێکی خوێندنەوەی ستانداردە بۆ زمانی چینی ستاندارد بە زۆری وەک پین-ین باسدەکرێ کە شێوازێکی خوێندنەوەی ستانداردە کە لە چین و تایوان و سنگاپور بەکاردێت

## تێبینیەکان
**ئاماژە بەسەرچاوە:**


پۆل:زمانی چینی
پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ
بلێ

**بلێ** شارەدێیەکە سەر بە شارۆچکەی مێرگەسووری پارێزگای ھەولێرە. بلێ ئێستا ناوەندی ناحیەی بارزانە یەکەم جار گوند بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
بازێ

**بازێ** یەکێکە لە گەورەترین گوندەکانی ناحیەی بارزان سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

خاوەن ٢٠٠ تا ٥٠٠ خانووە .

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
باڵندا

**باڵندا**  یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بارزان سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
زەئیر

**زەئیر** ناوی وڵاتێک بوو لە کیشوەری ئەفریقا لە ساڵی ١٩٧١ ھەتا ١٩٩١ کە ئەمڕۆ ناوی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆیە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* کۆماری کۆنگۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧١
پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
ھەردەنا

**ھەردەنا** یان **ھەردەن** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بارزان سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
دازا

**دازا** یان **دازان** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بارزان سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
ئیمپراتۆری زەرد

وێنۆک|وێنەی ئیمپراتۆری زەرد
[وێنۆک|وێنەی ئیمپراتۆری زەرد بە گوێرەی وێنەکێشێکی [شانشینی ھان]]
**ئیمپراتۆری زەرد** (ناوی چینی: ھوانگدی: ئیمپراتۆر) ئیمپراتۆرێکی ئەفسانەیی چین و قارەمانێکی کلتوری مێژوویە کە چەندین داستانی لەسەر ھەیە وەک سێ فەرمانڕەواکە و پێنج ئیمپراتۆرەکە بە مێژووی فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆری زەرد، باسی ئیمپراتۆری زەرد لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان و سەرەتای شانشینی ھان بووە جێگای باس و گرنگی پێدرا، لەبەر ئەوەی چەندین نوسراو دەگەڕانەوە بۆ ئیمپراتۆر وەک (ھوانگدی نێیجینگ 黄帝内经; کتێبی پزیشکی)، (ھوانگدی سیجینگ 黄帝四经; کتێبی سیاسەت) کە کاریگەر بوون لە سەردەمی شاھانەی چینی دێرین.

پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
پۆل:یاریزانانی گوچین
پاشا چی پاشای شانشینی سیا

وێنۆک
**چی** (بە چینی :啟) پاشایەکی دێرینی چین بوو، کوڕی پاشا یوی مەزن بوو، دووەم پاشای شانشینی سیا بوو بە نزیکەیی نۆ بۆ دە ساڵ حوکمڕانی کردووە. دوای ئەو پاشا تای کانگ دێتە سەر تەخت.

## سەرچاوەکان

* Wu, K. C. (1982). *The Chinese Heritage*. New York: Crown Publishers. .

پۆل:پاشاکانی شانشینی سیا
تۆمارەکانی بامبو

**تۆمارەکانی بامبو** (بە چینی: 竹書紀年; خوێندنەوە: ژوشو جینیان) تۆمارێکی مێژوویی دێرینی چینە کە تۆمارەکە سەرەتاترین کاتی مێژوویی چینی تێدا تۆمارکراوە ھەر لە ئیمپراتۆری زەردەوە تا ٢٩٩ی پێش زاین، لەگەل تۆمارە مێژوویەکەی سیما چیان کە لە ٩١ی پێش زاین نوسراوەتەوە لەیەک چوونیان ھەیە بەڵام تۆمارە ڕاستەقینەکەی لە شانشینی سۆنگەوە لەناوچووە.

## خوێندنەوەی زیاتر

* 
* 

## سەرچاوەکان


پۆل:دەقە مێژووییە چینییەکان
بەرزین

**بەرزین** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**بەرزین** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی گردەبلێژ. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی تالین.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی کەڵھۆڕ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی کوڕانە.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٠) کەس و (٠) خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی (کرمانجی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (سوننە)یە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کەیپڤەرد پورتوگال

**کەیپڤەرد پورتوگال** یەکێ لە وڵاتە داگیر کراوەکانی پورتوگال بوو کە لە ساڵی ١٩٧٥ لە پورتوگال جودا بوو. ئێستا ئەم وڵاتە ناوی کەیپڤەردە.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
کەیپڤەرد

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٦٠
کولکا

**کولکا** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بارزان سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
نووراوا

**نووراوا** شارێکە لە باکووری ڕۆژاوای پارێزگای لوڕستان.
| پۆتانەکان             = 

## دانیشتووان
خەڵک ئەم شارە لورن و لە خێڵی لەکن.

## کەشوھەوا
کەشوھەوای ئەم شارە سارد و کوێستانییە.

## بەرزایی
بەرزایی ئەم شارە ناوەین ١٨٠٠ تا ٢٠٠٠ مەترە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای لوڕستان

شارستان دڵفان

## سەرچاوەکان



پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
بێدارۆن

**بێدارۆن** یان **بێدارون** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
تای کانگ

**تای کانگ** (بە چینی: 太康) سێیەم پاشای شانشینی سیا بوو کوڕی پاشا چی و نەوەی یوی مەزن و شاژن نو جیاۆ بوو.

## ژیاننامە
بەگوێرەی تۆمارەکانی بامبو پاشا زۆر حەزی لە ڕاوکردن بوو بە پێچەوانەوە زۆر گرنگی بە حوکمڕانی نەدەدا. پایتەختی وڵاتەکەی ناوی ژینسون بوو. بە گوێرەی تۆماری مەزنی شیجی پاشا تای کانگ بە نزیکەی ١٩ ساڵ حوکمڕانی کردووە و لەسەر حوکم لابراوە و لەناو براوە براکەی ژۆنگ کانگ ھاتووەتە سەر تەخت

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پاشاکانی شانشینی سیا
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٢١می پێش زایین
دۆرێ

**دۆرێ** یان **دۆرە** یان **دۆری** یان **دوری** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
شانەدەر، مێرگەسۆر

**شانەدەر** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر. ئەشکەوتی شانەدەر دەکەوێتە گوندی شانەدەر و شکەفتێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
پارێزگای حوولی

**پارێزگای حوولی** () یەکێک لە شەش پارێزگاکانی کووەیتە کە ھەمووی لە ناو شاری کووەیتدا ھەڵکەوتووە.

## سیاسەت
نەواف ئەحمەد جابر سەباح لە ساڵی ١٩٦٢ بۆ بە پارێزگار. پارێزگاری ئێستای حوولی شەیخ ئەحمەد نەواف سەباحە.

## دانیشتووان
لە ساڵی ٢٠٠٥دا ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای حوولی بەرامبەر لەگەڵ ٣٩٣،٨٦١ کەس بووە.

لە ساڵی ٢٠٠٧دا ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای حوولی بەرامبەر لەگەڵ ٧١٤،٨٧٦ کەس بووە.

لە حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤دا ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای حوولی بەرامبەر لەگەڵ ٨٩٠،٥٣٣ کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگاکانی کووەیت

## سەرچاوەکان


پۆل:پارێزگاکانی کووەیت
ژۆنگ کانگ

ژۆنگ کانگ (بە چینی:仲康 ) چوارەم پاشای شانشینی سیا بوو، کە یەکەم شانشین بوو لە مێژووی چین،  ژۆنگ برای پاشا تای کانگە و نەوەی یوی مەزنە دوای پاشا تای دێتە سەر تەخت.

## سەرچاوەکان


##### ئاماژە بە سەرچاوە:

* تۆمارەکانی بامبو

پۆل:پاشاکانی شانشینی سیا
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٢١می پێش زایین
شارستانی دڵفان

**شارستانی دڵفان** (بە لەکی: شەرسۆن دڵفۆن) یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای لوڕستانە. ناوەندی ئەم شارستانە، شاری نوراوایە. زۆرینەی خەڵکی شارستانی دڵفان کوردە لەکەکانن و بە زمانی کوردیی لەکی دەئاخێڤێنن و زۆربەیان سەربە ئایینی ئیسلامی شیعەن و ھەندێکیشیان یارسانن.

## بارودۆخ جوگرافیایی
ئەم شارستانە لە باکوورەو بە شارستانەکانی سەحنە و کەنگاوەر، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەو بە نیاوەن، لە باکووری ڕۆژاواو بە ھەرسین، لە ڕۆژاواو بە پارێزگاکانی کرماشان و ئیلام، لە باشووری ڕۆژاوا و باشوورەو بە کوودەشت و لە باشووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتەو بە شارستان سلسلە ڕێگای ھەیە. ھەروەھا لەگەل پارێزگاکانی ھەمەدان، کرماشان و ئیلامدا ھاو سنوورە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای لوڕستان
* نووراوا
* لەک

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان
٢٠٢٠ لە کوردستان

ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٢٠ لە کوردستان.

## ڕووداوەکان
* خۆپیشاندانەکانی پارێزگای سلێمانی

## لەدایکبوونە دیارەکان

## مردنەکان

* فرسەت سۆفی، ٤٢، سیاسەتوانی کورد، کۆڤید ١٩.
* ئەمانوڵڵا تاھیری، ٨٥، مۆسیقازانی کورد و مامۆستای ئامێری دووزەلە
* سابیر کوردستانی٦٥، گۆرانیبێژی کورد، کۆڤید ١٩.
*سیامەند ڕەحمان، ٣١، کێشھەڵگری کوردی ئێران، براوەی کێبەرکێکانی پارالیمپیکی ٢٠١٢ی لەندەن و ٢٠١٦ی ڕیۆ، جەڵدەی دڵ.
*جەلال مەلەکشا ٦٨  شاعیر، نووسەر، ڕۆژنامەوان، ڕەخنەگر، چالاکی سیاسی_کۆمەڵایەتی 
*جەلیل گادانی ٨٦ ، سیاسی و ئەندامێکی لەمێژینەی حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)کۆڤید ١٩ 
*کاکەمەم بۆتانی٨٣  نووسەرێکی کورد بوو. سەرۆکی یەکێتیی نووسەرانی کورد بووە. 
*مەھاباد قەرەداغی ٥٤ ، نووسەر، شاعیر و وەرگێڕ ، کۆڤید ١٩ 
*نەجمەدین کەریم ٧١–٧٢ ، دکتۆر و کەسایەتی سیاسی ، جەڵتەی مێشک 

## سەرچاوەکان
مۆدێلی ئەندازەیی فیشەر

مۆدێلی ئەندازەیی فیشەر ( FGM ) مۆدێلێکی پەرەسەندوە لە قەبارە  و کاریگەریە بەرچاوەکانی  لەشجوانیی کە دەربارەی گەورەبوون و گۆڕانکاریەکی  خۆڕسکی ماسولکەکانی جەستەیە. لەلایەن ڕۆناڵد فیشەر داهێنراوە   بۆ ڕوونکردنەوە و چۆنیەتی دابەشکردنی خشتەی ڕاهێنانەکان و گونجاندنی لەگەڵ ئەو بەشەی کە یاریزان دەیەوێت کاری لەسەر بکات .

## چەمککردن
هەندێک جار بە مۆدێلی فیشەر - ئۆر ئاماژەی پێ دەکرێت ، مۆدێلی فیشەر کێشەی خۆگونجاندن ( و ، تا ڕادەیەک ئاڵۆزی ) دەخاتە بەر باس و  بەردەوام دەبێتە خاڵێکی ئاماژە لە لێکۆڵینەوەی هاوچەرخدا لەسەر لێکەوتە بۆماوەیی و پەرەسەندنەکانی پیلێیۆترۆپی .

مۆدێلەکە دوو فۆرمی ئەندازەیی هاوتەریبی هەیە کە هەر فۆرمە و مایکرۆسکۆپێکی هەیە چونکە هاوتەریبن هەرگیز یەکتر نابڕن . هەر مایکرۆسکۆپێکیش  کە چەندین دەسکی هەیە بۆ ڕێکخستنی هاولێسەکان بۆ بەدەستهێنانی وێنەی تیژ چانسی کەمی هەیە بۆ بەدەستهێنانی وێنەی کارکەر بە شێوەیەکی هەڕەمەکی . ئەگەر ژمارەی دەسکەکان کەم بن، شانسی وێنەی ڕوون ئەوەندە خراپ نین، بەڵام ئەگەر ژمارەی پارامیتەری هەموارکراو (دەسک) لە دوو سێ زیاتر بێت، شانسەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبن. فیشەر میتافۆرێکی ئەندازەیی ناساند، کە لە کۆتاییدا بە مۆدێلی ئەندازەیی فیشەر ناسرا.

فیشەر لە مۆدێلی خۆیدا باس لە ئەوە دەکات کە کارکردنی مایکرۆسکۆب لەگەڵ لەشجوانی یەک ئۆرگانیزمن. ئەدای مایکرۆسکۆپ پشت بە دۆخی گرێی جۆراوجۆر دەبەستێت کە دەکرێت دەستکاری بکرێت، هاوچەشنیشە لەگەڵ بوار و ئاڕاستەکردنی هاولێسی جۆراوجۆر، لە کاتێکدا گەورەکردنی ماسولکەیەک   پەیوەستە بە دۆخی کاراکتەری جۆراوجۆری فینۆتپیک وەک قەبارەی جەستە و درێژی و قوڵیەکەی. زیادبوونی قەبارەی ماسولکەکان  بەشێوەی  هەڕەمەکی جوانیەکەیان لەدەست دەدەن  ، دواتر هاووێنەی هەوڵە بۆ باشترکردنی ئەدای مایکرۆسکۆپ لەڕێی گۆڕینی هەڕەمەکیی شوێنی دەستوپێوەنەکان لەسەر مایکرۆسکۆپ .

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسیی پەرەسەندنی
پۆل:بۆماوەزانی