open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پێڕستی لێوەبووەکانی بیتکۆین

**لێوەبووەکانی بیتکۆین** یان **فۆرکەکانی بیتکۆین** بە جیاواز پێناسە دەکرێن وەکو گۆڕانی پرۆتۆکۆلی تۆڕی بیتکۆین یان کاتێک بارودۆخیک ک ڕوو دەدەات "دوو بلۆک یان زیاتر درێژی بەرامبەر "یان ھەیە.کاریگەری فۆرک لەسەر دروستی ڕێوشوێنەکانە.

## فۆرکی بەرنامە خزمەتوەرگر
فۆرکی بەرنامە خزمەتوەرگر بۆ تۆڕی بیتکۆین:

; بیتکۆین ئێکس تی

; بیتکۆین کلاسیک

; بیتکۆین کلاسیک

## لێوەبووەکانی گران (ھاردفۆرک) بەتەمای بەش کردن دراوی ڕەمزی
لیستی ھاردفۆرکە بەناو بانگەکان کە بیتکۆین بە پێ کات/یان بلۆک بەش کرا.
; بیتکۆین کاش:جیابونەوە لە بلۆک ٤٧٨٥٥٨، ١ ئاب ٢٠١٧، خاوەن بۆ ھەریەک بیتکۆین، ١بیتکۆین کاش دەستی کەوت.
* بیتکۆین ئێس ڤی:جیابونەوە لە بلۆک ٥٥٦٧٦٦، خاوەن بۆ ھەریەک بیتکۆین کاش، ١ئێس ڤی دەستی کەوت.
; بیتکۆین گۆلد::جیابونەوە لە بلۆک ٤٩١٤٠٧، خاوەن بۆ ھەریەک بیتکۆین ،١ بیتکۆین گۆلد دەستی کەوت.

## سەرچاوەکان

پۆل:بیتکۆین
پۆل:دراوی ڕەمزی
ناوچەی سۆما و برادۆست

**ناوچەی سۆما و برادۆست** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە پێنج ناوچەی شارستانی ورمێیە لە پارێزگای ورمێ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.
* ئەم ناوچەیە لە سێ گوندەوار پێکھاتووە: 
* سۆمایا ئەڤراز 
* سۆما نشیو 
* برادۆست

* لە ئەم ناوچەیە یەک شارەدێ ھەیە کە شارەدێی سێرۆیە.
* ناوەندی ئەم ناوچەیە شارەدێی سێرۆیە.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە (٣٩,٨٠٢) کەس (١٩,٨٥٢)نێر و (١٩,٩٥٠)مێ و (٦,٧٦٠)خێزان پێکھاتووە.
* دانیشتوانی ئەم ناوچەیە سەرجەمی لە کورد پێکھاتووە.
### دانیشتووانی گوندەکان
* ژمارەی دانیشتوانی گوندەکانی ئەم ناوچەیە دەکاتە (٣٨,٢٩٤)کەس کە سەرجەمیان کوردن.

### دانیشتووانی شارەدێی سێرۆ
* ژمارەی دانیشتوانی شارەدێی سێرۆ دەکاتە (١,٥٠٨)کەس کە سەرجەمیان کوردن.

### دانیشتووانی ناوچەکە
* ژمارەی دانیشتوانی ناوچەکە بە (شارەدێی سێرۆ و گوندەکان)ەوە دەکاتە (٣٩,٨٠٢)کەس کە سەرجەمیان کوردن.
* کوردەکانی ئەم ناوچەیە زۆریانەیان لەم ھۆزنەی کورد پێکدێن (شکاک و بەگزادە و ...).

## جوگرافیا

**ناوچەی سۆما و برادۆست** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم ناوچانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی کۆسار. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ  ناوچەی سلیوانا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ناوچەی نازی و ناوچەی ئەنزەل. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ناوچەی گەڤەر.

## پێکھاتەی کارگێڕی
* ژمارەی گوندەکانی ئەم ناوچەیە (١٠٠) گوندە کە سەرجەمیان کوردنشینن.
* ئەم ناوچەیە لە (٣) گوندەوار پێکھاتووە:
** گوندەواری سۆما ئەڤراز 
** گوندەواری سۆما نشیو 
** گوندەواری برادۆست

### گوندەواری سۆما ئەڤراز
لە (٢٥) گوند پێکھاتووە:
 
* **[[مەمەکان]]** (ناوەند)
* ئسکوندیا
* ئینگیجە
* باژێڕگە
* باستەکاوا
* بەردیان
* بەرەسپیا
* بێچەجووک
* جەتەر
* خانک
* ڕکاوا، سۆما
* ساکا
* سۆماناوا
* سیدا
* قەزەن
* قوونی
* کانی ڕەش، سۆما
* کورمک
* گەلەخڕ
* گوڵی سۆیی
* مەستەکان، سۆما
* میراوا، سۆما
* مینگۆڵ
* ناوسەر
* ھەسناوا

### گوندەواری سۆما نشیو
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:

* **[[ھۆوەسن]]** (ناوەند)
* ئاخچەقەڵ
* باوان
* بەردەڕەش، سۆما
* بێردووک
* پیرانجغ
* جلغەران
* جووجەھی
* جۆھنی
* حەسەنی
* خەرەگۆش
* سوڵتانی
* سۆفیان، سۆما
* سیناوا
* عەبدی بەگ
* قەسرک، سۆما
* کانی سپی، سۆما
* کانی میران، سۆما
* کەفشەن
* کۆران
* گۆدەل
* گێچە
* مەڕنە
* ھەشتیان

### گوندەواری برادۆست
لە (٥٢) گوند پێکھاتووە:

* **[[ڕەوەندا نشیو]]** (ناوەند)
* ئاسنگرا
* ئالووسا
* ئاودیلا ئەوراز
* ئاودیلا نشیو
* ئەخیانی ئەڤراز
* ئەخیانی نشیو
* ئەسکەندەراوا
* ئۆمەراوا
* ئیچکەسۆ
* بەردێزی
* بۆتک
* پۆست، برادۆست
* چەرە
* چەمان، برادۆست
* خانک، برادۆست
* خەلیا
* خوشۆلا
* دەربەند، برادۆست
* دێمان، برادۆست
* ڕەبەت، برادۆست
* ڕەوەندا ئەڤراز
* زەنگەکا
* سۆفی کانوون
* سییارک
* شکەوتک
* شەش ماڵ
* فریزیا
* قرنێسە
* قەرەقاچ، برادۆست
* قەسرک، برادۆست
* کانی سپی، برادۆست
* کانی شڕک
* کەینێسی
* کووڕانە
* گەنگەچین
* گونبەد، برادۆست
* گونداعەلی
* گوندک مەلا
* گۆراناوا
* گۆلەشێخان
* گۆلەگەنی
* ماستەکا
* مافەرا
* مەجرووسە
* مەلکەڕەش
* مەلوونە
* میرداوود
* نێچەلا
* ھنگروان
* ھەلەقۆشک
* ھەوسارا

## ئەمانەش ببینە
* ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ
* ناوچەی نازی
* ناوچەی سلیوانا
* ناوچەی ئەنزەل
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
* شارستانی ورمێ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «بخش صومای برادوست»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:ناوچەکانی ئێران
پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:ناوچەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
مافی کەمینەکان

وێنۆک
**مافی کەمینەکان** (بە ئینگلیزی: *Minority rights*) مافیکی ئاسایی تاکەکەسیە بۆ ئەندامانی کەمایەتییە نەتەوەییەکان و ڕەگەزییەکان، لەرووی چینایەتی، ئایینی، زمانەوانی یان ڕەگەزی، هەروەها هەر گرووپێکی دەستەمۆ بە کەمایەتیی هەژماربکرێت، مافی کەمایەتییەکان لەوانەیە بۆ هەرکەسێک هەژماربکرێت کە بەشێک نەبێت لە گرووپێکی دیاریکراو، کە زۆرجاران بزووتنەوەکانی مافی مەدەنی بەدوای دەستەبەرکردنی مافەکانی دەکەون

## مێژوو
پرسی مافی کەمینەکان سەرەتا لە ساڵی ١٨١٤ لە کۆنگرەی ڤییەنا بەرزکرایەوە، کە باسی لە چارەنووسی ئەو جوولەکەکانی ئەڵمانیا کرد، بە تایبەتی ئەو  پۆڵەندیانەی کە لە کارەکانیان دوورخرابوونەوە، بە هیوای ئەوەی لە رێگەی کۆنگرێس، ڕوسیا و نەمسا بەشداربێت لە لێخۆشبوون و پاراستنی کەمایەتییەکان و مسۆگەرکردنی مافەکانیان، کە سەرەنجام پشتگوێ خرا، یەکەم کۆنگرەی پاریس  لەساڵی ١٨٥٦ ئەنجامدرا گرنگیەکی تایبەتی بە بارودۆخی کەمایەتییە جوولەکەکان و مەسیحیەکان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دەدا، هەروەها لە بەریتانیا، ویلیام گلادستۆن کۆمەلکوژی بولگارییەکان لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بابەتی سەرەکی بوو لە هەڵمەتەکەی و داواکردنی سەرنجی نێودەوڵەتی، لە ساڵی ١٨٧٨ کۆنگرەی بەرلینی مامەڵەی لەگەڵ بارودۆخی جولەکەکانی ڕۆمانیا و سربیا و بولگاریا کرد، بە شێوەیەکی گشتی کۆنگرەکانی سەدەی ١٩ شکستی هێنا لە بەدیهێنانی چاکسازی، هەرچەند ڕوسیا کاریگەر بەرچاوی هەبوو لە پاراستنی مەسیحیە ئۆرتۆدۆکس و سلاڤیەکان کە لەژێر دەستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، بابەتی چەوسانەوە و جیاکاری لە دژی کەمینەکان هەردەم سەرنجی میدیاکان لەسەربوو، کە جوولەکەکان دەستیانکرد بە ڕێکخستنی ناڕەزایەتی دژی کۆمەلکوژیان لە رووسیا لەگەڵ ئەوەشدا هیچ سەرنجیکی نێودەوڵەتی لە چارەسەری کەمینەکان نەبوو، وەکوو ڕەشپێستەکان لە باشووری ئەمریکا

یەکەم مافی کەمینەکان لە مانگی تەمموزی ١٨٤٩دا لەلایەن پەرلەمانی شۆڕشگێڕی هەنگاریاوە بلاوکرایەوە،و یاسایان بۆ دەرکرا و مافی کەمینەکان

لە یاسای نەمسادا لە ساڵی ١٨٦٧دا کۆکراوە

### مافی  کەمینەکان لە کۆنگرەی ئاشتی پاریس ١٩١٩
لە پەیماننامەی ئاشتی فەرەنسا، ئەنجومەنی باڵا لیژنەیەکی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی کەمینەکانی دامەزراند، هەموو حکومەتە نوێیەکان ناچارکران کە پەیماننامەی مافی کەمینەکان ئیمزا بکەن وەکوو پێشمەرجێک بۆ دانپێنانی دیپلۆماسی، هەرچەند پەیماننامەی کەمینەکان لەلایەن حکومەتەکان پشتگوێ خرا، هەروەها دوای ڕووخانی تەواوی سیستمەکە لەکۆتایی سیەکانی سەدەی پێشوو و شکستی سیاسی، بەڵام ئەم پەیماننامە لە یاسا بنەڕەتەکانی نێودەوڵەتی مانەوە

## مافی کەمینەکان لە هەرێمی کوردستان
ماددەی (1)ی یاسای ژمارە (5)ی ساڵی 2015 یاسای پاراستنی مافی پێکهاتەکان لە کوردستان-عێراق، هەر یەک لە (تورکمان، کلدانی، سریانی، ئاشووری و ئەرمەن) بە کەمینەی نەتەوەیی و (مەسیحی، ئێزیدی، سابیئەی مەندائی، کاکەیی، شەبەک، فەیلی، زەردەشتی، و هیی دیکە)ی بە کەمینەی ئایینی و ئایینزایی لە قەڵەم داوە

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پاراستن و زانیاری

**پاراستن و زانیاری** دەزگایەکی ھەواڵگریی کوردییە و سەر بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە. لە دوای تێکەڵبوون و یەکگرتنی دەزگای ھەواڵگریی پارتی دیموکراتی کوردستان (بە ناوی پاراستن) و دەزگای ھەواڵگریی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان (بە ناوی زانیاری) دروست کراوە. پاراستن بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٦٨ لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە دامەزراوە. پاراستن و زانیاری ھەندێک جار وەک **دەزگای ھەواڵگری کوردی** ناودەبرێت و کاری سەرەکی دەزگاکە لێکۆڵینەوە لەو تاوانانەیە کە پەیوەندییان بە ئاسایشی ناوخۆ و دەرەوەی ھەرێمی کوردستانەوە ھەیە و ئەو ئاژانسە بە فەرمی دەسەڵاتی گرتن یان دەستبەسەرکردنی نییە بەڵکوو ئاڵوگۆڕی ھەواڵگرییەکان لەگەڵ ئاسایش دەکات، کە دەسەڵاتی دادوەریی ھەیە بەسەر ژمارەیەک تاوان لە ناوچەکەدا؛ لەوانە تیرۆر.

## ئەمانەش ببینە
* ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێمی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکانی عێراق
پۆل:ھێزەکانی ڕێکخستنی عێراقی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە عێراقییەکان
پۆل:ھەرێمی کوردستان
فزوولی

**محەممەد فزوولی** () شاعیری تورکی شێعەی سەدەی شانزەیە. فزوولی ھۆنراوەی تورکی، فارسی و عەرەبیی لێ بە جێ ماوە. لەبەر ئەو ناسنامە چەندلایەنەیەی کە بوویەتی ھۆنراوەکانی شیعە و سوننی، فارسی و تورکی دەدوورێتەوە بە یەکەوە و بە یەکێک لە گرنگترین شاعیرەکانی مێژووی ئازەربایجان دادەنرێت.

## ژیان
دەربارەی ڕەچەڵەکی فزوولی قسە زۆر کراوە. بڕێک ئەویان بە تورک، بڕێک بە ئازەری و بڕێک بە کورد زانیوە. ئەوەی دیارە ئەوەیە لە عێراق لەدایک بووە.

## بەرھەمەکان
* دیوان (تورکی، فارسی و عەرەبی)
* لەیلێ و مەجنوون (تورکی)
* حەدیقەتوسوعەدا (تورکی)
* شکایەتنامە (تورکی)
* ھەفت جام (فارسی)

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:شاعیرانی تورک
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩٤
پۆل:مردووانی ١٥٥٦
پۆل:ھونەرمەندە عێراقییەکان
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٣
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:شاعیرانی ئازەربایجانی
کۆمپانیا

**کۆمپانیا** یان **بەشگە** یەکێک لە شێوەکانی ڕێکخستنی کارە بازرگانییەکانە. مێژووی دروستبوونی کۆمپانیا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی زوو و ئەوەی بەنوسراو گەیشتبێتە ئەم سەردەمە کۆنترینیان یاسای حاموڕابی بووە، واتە پێش ڕۆمانییەکان لەوێ باس لە عقدی شەراکەت کراوە، بیێگومان جیاوازبووە لەم شێوازەی ئیستا، دواتر لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی قانونی ڕۆمانی باس لە کۆمپانیا دەکات، بەڵام لەم سەردەمیش کەسییەتی واتایی (الشخصیەی المعنویە) بۆ دروست نەبووە، لەبەر ئەوەی لە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی پێگەی کۆمەڵایەتی کەسەکان بە دەوڵەمەندی و پارەداریان دیاری دەکرا بۆیە کاتێک کەسەکە دەمردو میراتەکەی دابەش دەکرا، ئەستۆ دارایەکەی کە پێگە کۆمەڵایەتییەکەی پێ دیاری کرابوو دابەش دەبوو بەسەر میراتگرەکانی لێرەدا پارەکە کەم دەبۆوەو بەم ھۆیەش پێگەی کۆمەڵایەتی میراتگرەکانی دادەبەزی بۆ ئاستیێکی نزمتر بۆیە قانونی ڕۆمانی ڕێگەی دابوو کە ئەو میراتگرانە واتە ئەو پارەیەی کە بۆیان دەماوە لە باوکیان دابەشی نەکەن بەڵکو بە گرێبەستێکی شەراکەت بھێڵێنەوە و پارێزگاری لێ بکەن بۆئەوەی پێگەی کۆمەڵایەتیان وەک خۆی بمێنێتەوە وپارێزگاری لێ بکەن بۆیە لە قانونی ڕۆمانی باس لە شێوازێکی شریکە کراوە بەڵام شخصیەتی معنوی بۆ دروست نەبووە بەڵکو وەک ماڵی ھاوبەش بووە بە گرێبەستێکی ڕەزامەندانە.

دوای ھەرەس ھێنانی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی ودروست بوونی دەوڵەتۆچکەکان ئیتالیا (کۆمارەکانی ئیتالیا) دروست بوو. لەسەدەکانی ناوەراست، کەسییەتی واتایی بۆ کۆمپانیا دروست بوو لە دامەزراندنی یەوە ئەستۆی دارایی جیابوو (ذمە مالییە مستقلە) لە ئەستۆی دارایی ئەو کەسانەی پێکیان دەھێنا. وەکۆمپانیای کەسییەکان (شرکات الاشخاص)یەکەمین کۆمپانیابوون کە ھاتنە کایەوە و دروستبوون پیێش کۆمپانیا مالییەکان (شرکات الاموال).

دوای سەرھەڵدانی شۆڕشی فەرەنسی و کاریگەری لەسەر بواری بازرگانی وڵاتانی ئەورووپا، ھاتنی سەردەممی سەرمایەداری، بۆئەوەی ھاوردەی کەرەستە سەرەتایییەکانیان بکەن لە ولاتانی تر پێویستیان بەسەرمایەی زۆربوو بۆ پرکردنەوەی ئەم پێویستیانە باشترین ڕێگە بۆ کۆکردنەوەی ئەم سەرمایە، دامەزراندنی کۆمپانیای ھاوپشکی بوو (شرکات المساھمە).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کۆمپانیاکان
پۆل:ئابوورناسی
ئەمانوڵڵا تاھیری

**ئەمانوڵڵا تاھیری** ناسراو بە **ئامان دای** (١٩٣٥ لە کولیایی – ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە کولیایی) مۆسیقازانی کورد و مامۆستای ئامێری دووزەلە بوو.

ئەمانوڵڵا تاھیری لە سەردەمی تازەلاوی و لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا لە لای موراد تاووسی سونقوری فێری مۆسیقای کوردی و ژەنینی ئامێری دووزەلە بوو. ئەو تا کۆتایی ژیانی زۆرتر لە ھەفت دەھە بە ژەنینی ئامێری دووزەلە تێپەڕاند و یەکێک لە کارامەترین ژەنیارانی ئەم ئامێرەی مۆسیقای کوردی لە ھەموو کوردستاندا بوو. ئەمانوڵڵا تاھیری لە کاتی کۆچی دوایی، ٨٥ ساڵ تەمەنی بوو. ئەمانوڵڵا تاھیری قوتابییەکانی زۆری پەروەردە کرد کە دوو کوڕی خۆی یەزدان تاھیری و ڕەسوول تاھیری لەوانەیە. ئەمانوڵڵا تاھیری نزیکەی ٥٠ ساڵ تەنیا لە یەک یامێری دووزەلە کەڵکی وەردەگرت و ئەو ئامێرە کە لە ئیسکی باڵی ھەڵۆی ڕەش چێ کرابوو، ھەمیشە وێڕای بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی دووزەلە
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
باڤۆمێت

[چەپ|وێنۆک|وێناکردنی ''بزنە سەبەتیک'' لەلایەن [ئێلیپاس لێڤی لە سەدەی نۆزدەیەم (, 1856).]]
**باڤۆمێت** (*/ˈbæfoʊmɛt/*، بە لاتینی سەدەکانی ناوەڕاست: *Baffumettus, Baffometi*) خودایەکە کە سوارچاکانی پەرستگا تۆمەتبار کرابوون بە پەرستنی، کە دواتر دەچیتە نێو نەریتە نھێنەکان و شاراوەکان، ناوی باڤۆمێت لە دەقەکانی دادگای لێکۆڵینەوە لەسەر سوارچاکانی پەرستگا لە ساڵی ١٣٠٧دا دەرکەوت، کەتا سەدەی نۆزدەیەم وشەکە لەسەر زمانی ئینگلیزی نازناوی نەبوو، کەدواتر لە ڕێگەی مشتومڕ و بیرکردنەوە لەسەر ھۆکارەکانی سەرکوتکردنی سوارچاکانی پەرستگا نازناوی پێداکرد

لە دوای ساڵی ١٨٥٦ ناوی باڤۆمێت پەیوەندی لەگەڵ وێنەی "**بزنە سەبەتیک**" پێداکرد، کە وێنەکە کێشراو لەلایەن ئێلیپاس لێڤی کە توخمە دوانییەکان لەخۆدەگرێت کە «ھێماکردن بۆ ھاوسەنگیی بەرامبەرەکان» بۆ نموونە: (نیوەی مرۆڤ و نیوە گیانلەبەر، نێر و مێ، چاکە و خراپە، چالاک و پەککەووتوو، ھتد…) مەبەستی لێڤی لەلایەک بۆ وێناکردنی چەمکی ھاوسەنگی بوو، کە ناوەندی بیرۆکە موگناتیسییەکەی بوو بۆ ڕووناکی ئەستێرەیی، لە لایەکەی دیکەش باڤۆمێت نوێنەرایەتی میراتێک دەکات کە دەبێت ببێتە ھۆی سیستەمێکی کۆمەڵگەی نموونەیی

## مێژوو
ناوی باڤۆمێت بۆ یەکەمجار لە تەممووزی ١٠٩٨دا دەرکەوت، لە نامەیەکدا کە لەلایەن خاچپەرستانی ئانسێڵمی ڕیبێمۆنت نووسرابووە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شەیتانپەرستی
پۆل:ھێما جادوویییەکان
پۆل:محەممەد
یاریی کۆتاییی خولی ئەورووپای ٢٠١٠

وێنۆک
**یاری کۆتایی خولی ئەورووپایی ٢٠١٠** کۆتایی خولی ئەورووپای ٢٠١٠ یە لە نێوان ئەتلەتیکۆ مەدرید و یانەی فولھام کە یارییەکە لە ١٢ ی ئایاری ٢٠١٠ دا بەڕێوەچوو، بە ئەنجامی(٢–١) ئەتلەتیکۆ مەدرید توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و نازناوەکە بەرزبکاتەوە.

## پێکھاتە

|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرزش
پۆل:تۆپی پێ
پۆل:ئەتلەتیکۆ مەدرید
جیمی کارتەر

**جەیمز ئەرل کارتەر** () (١ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ – ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤) سیاسەتوانێکی ئەمریکی و سی و نۆیەمین سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٧ ھەتا ١٩٨١ بوو. ئەو ٧٦ەمین پارێزگاری جۆرجیا لە ساڵی ١٩٧١ ھەتا ١٩٧٤ بوو. کارتەر بەتەمەنترین سەرۆک کۆماری پێشووی ئەمریکا بووە و تەنیا سەرۆک کۆمارێک بووە کە تەمەنی ١٠٠ ساڵی تێپەڕ کرد. ئەو خەڵاتی ئاشتیی نۆبێلی لە ساڵی ٢٠٠٢دا پێبەخشرا.

## کتێبەکان

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
* سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان
https://en.wikipedia.org/wiki/Jimmy_Carter

https://www.history.com/topics/us-presidents/jimmy-carter

https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Carter

https://www.cartercenter.org/about/experts/jimmy_carter.html

https://www.cnn.com/2013/01/08/us/jimmy-carter---fast-facts/index.html

پۆل:مردووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٩٧٠
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی بۆ کۆنترۆڵکردنی دەمانچە
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
لیوای سەلجووقییەکان

**لیوای سەلجووقییەکان** (بە تورکی: *Selçuklular Tugayı*، بە عەرەبی: *لواء السلاجقة*) گرووپێکی چەکدارەین سەربە تورکمانی سووریان کە بەشداری لە شەڕی ناوخۆیی سووریا دەکات

## مێژوو
لیوای سەلجووقییەکان لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٣ لە باکووری حەلەب لەلایەن عەقید تەلال عەلی سلۆف دامەزرا کە بۆ ماوەیەک شێکبوو لە لیوای سلێمان شا

سەرەتا بارەگایی سەرەکی لە گوندی ڕاعی تورکمانی بوو، پێش ئەوەی داعش دەستی بەسەردا بگرێت لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ھەروەکوو لیواکانی تری تورکمانی سووریا، تورکیا ئەو گروپەی پشتگیری دەکرد، ھەرچەندە دواتر ئاڵۆزی لەنێوانیاندا دروستبوو دوای دەستبەرگرتنی گوندی ڕاعی کە بەھۆی پشتگیرکردنی زیاتری لە لیوای سوڵتان محەممەد فاتخ لە جەرابلوس لە جیاتی لیوای سەلجووقییەکان لەلایەن تورکیا

لە مانگی ئابی ٢٠١٥دا بەشداری ڕیزەکانی سوپای شۆڕشگێڕان بوو، دواتر لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥دا بەشداری ڕیزەکانی ھێزەکانی سووریای دیموکرات بوو

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا
جیڵ بایدن

**جیڵ ترەیسی جەیکبس بایدن** () (لەدایکبووی ٣ی حوزەیرانی ١٩٥١) مامۆستایەکی ئەمریکییە، خانمی دووەمی ویلایەتە یەکگرتووەکان بووە (٢٠٠٩–٢٠١٧). ھاوسەرگیری کردووە لەگەڵ جۆو بایدن، کە سەرۆکی ھەڵبژێردراوی ویلایەتە یەکگرتووەکانە و ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ دەسەڵات وەردەگرێت.

## ژیانی سەرەتایی
بایدن لە ھامنتن، نیوجێرزی لەدایکبووە و دەرچووی زانکۆی دێلەوەیرە.

## ھاوسەرگیری و خێزان
جیڵ لە ساڵی ١٩٧٥دا جۆ بایدنی ناسیوە و لە ساڵی ١٩٧٧ ھاوسەرگیریان کردووە. بەیەکەوە کچێکیان ھەیە بەناوی ئاشلی.

## ژیانی کەسی
بایدن بۆ ماوەی سێزدە ساڵ مامۆستای دواناوەندی بووە. چەندین ڕێکخراوی خێرخوازی دامەزراندووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:جۆو بایدن
پۆل:خانمانی دووەمی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:مامۆستایانی ئەمریکی
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پاسەکانی نەھێشتنی جیاکاری

وێنۆک|پاسێکی تێکەڵکراو لە چارلۆت، باکووری کارۆڵاینا، شوباتی ١٩٧٣.
**پاسەکانی نەھێشتنی جیاکاری** لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بریتییە لە شێوازی تێکەڵکردنی قوتابیانی سپی پێست و ڕەشپێست لەکاتی بردنیان بۆ قوتابخانە بە مەبەستی نەھێشتنی جیاکردنەوەی نەژادیی لە قوتابخانەکاندا.

لە ساڵی ١٩٥٤ـدا، دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان جیاکردنەوەی نەژادی لە قوتابخانە گشتییەکان بە نادەستووری لە قەڵەمدا، بەڵام چەندین قوتابخانەی ئەمریکی بەردەوامبوون لەسەر ئەم خووەیان کە دابەشبوونی نەخشەیی ڕێخۆشکەر بوو بۆ ئەمە، ھەربۆیەش بە تێکەڵکردنی قوتابیانی ڕەشپێست و سپی پێست لە چەندین ناوچەی جیاواز، وەک چارەسەرێک دەبینرا بۆ ئەم دیاردەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەژاد
پۆل:ڕەگەزپەرستی
یەک کەمەربەند یەک ڕێگا

**یەک کەمەربەند یەک ڕێگا** ()، (بە زمانی چینی: 一带一路) پلانی پەرەسەندنی ژێرخانی جیھانییە لەلایەن حکوومەت چین بۆ وەبەر ھێنان لە نزیکەی ٧٠ وڵات و ڕێکخراو نێودەوڵەتی لە ٢٠١٣ ھەڵی گرتەوەخۆ.ئەوە بەشی سەرەکیی سیاسەتی دەرەوەی حیزبی کۆمۆنیستی چین و سکرتێری گشتی شی جین پینگ ڕەچاو دەکرێت، کە لەسەرەتاوەکە لەماوەی سەردانی بۆ وڵاتی ئیندۆنیزیا و کازاخستان لە ٢٠١٣ پلانەی ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی چین
دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان

**دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان** بەرزترین دادگای دەسەڵاتی دادوەری فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. لەبەر ئەمەشە دادگاکە سەرپەرشتی لقی دادوەری حکوومەتی فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکات. ئەمە تاکە دادگایە کەوا بەپێی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان دامەزرابێت. بڕیارەکانی دادگاکە دەبێت لەلایەن سەرجەم دادگاکانی دیکەی ویلایەتە یەکگرتووەکان پەیڕەو بکرێت.

کۆبوونەوەی دادوەرانی دادگاکە لە باڵەخانەی دادگای باڵا لە واشینگتن دی سی بەڕێوەدەچێت. بڕیارە یاسایییەکانی پۆلیسی دادگای باڵا جێبەجێی دەکات

دادگای باڵای ئەمریکا ھەندێک دۆسیەی تایبەت ھەڵدەبژێرێت و بڕیاریان لەبارەوە دەدات. زۆر لایەن دۆسیەکەیان دەبەنە بەردەم دادگای باڵا، بەڵام دادگاکە زۆربەیان ڕەت دەکاتەوە و وەریان ناگرێت و بۆ دادگایەکی نزمتریان جێدەھێڵێت. بۆ ئەوەی دادگای باڵا دۆسیەیەک وەرگرێت، دەبێت دۆسیەی ناوبراو دەربارەی یاسای فیدراڵی بێت. دۆسیەکە دەبێت سەرەتا لەلایەن دادگای ویلایەت بڕیاری لەسەر درابێت، ئینجا بھێنرێتە بەردەم دادگای باڵا.

دادوەرانی دادگاکە تا کۆتایی ژیانیان خزمەت دەکەن مەگەر خانەنشین بن یاخود لەکار لابردرێن. ئەگەر دادوەرێک خانەنشین بێت، دەکرێت لە دادگای تێھەڵچوونەوە بەردەوام بێت لە خزمەت. دادوەرانی نوێ سەرەتا لەلایەن سەرۆکی وڵاتەوە دەپاڵێورێن، دواتر لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکاوە پەسەند دەکرێن.

## دادوەرانی ئێستای دادگاکە

## سەرچاوەکان

پۆل:دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
قادر حاجی عەلی

**قادر حاجی عەلی** (١٩٥٥ – ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠) سیاسەتوانێکی کوردی باشووری کوردستان بوو. پێشمەرگە بووە لە شۆڕشەکانی باشووری کوردستان. دامەزرێنەری دەزگاری زانیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و ھاودامەزرێنەری بزووتنەوەی گۆڕان بووە.

## ژیان و کار
### ژیانی کەسی
قادری حاجی عەلی لە ساڵی ١٩٥٥ لە سلێمانی لەدایکبووە. بەشی جیۆلۆجی لە زانکۆی سلێمانی تەواو کردووە. دوو جار ھاوسەرگیریی کردووە و سێ منداڵی بووە.

### ژیانی سیاسی
ساڵی ١٩٨٠ چووەتە شاخ و بووەتە پێشمەرگە. لە تەمەنی ٢٨ ساڵی بووەتە ئەندامی سەرکردایەتیی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان. ساڵی ١٩٩٤ دەزگای زانیاریی یەکێتیی نیشتمانی کوردستانی دامەزراندووە، ھەروەھا ئەندامی سەرکردایەتی و مەکتەبی سیاسیی ئەو حیزبە بووە. لە ١٩٩٨ تا ٢٠٠٠ کارگێڕی مەکتەبی سیاسیی یەکێتی بووە.

دوای دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان بە ڕابەرایەتیی نەوشیروان مستەفا لە ساڵی ٢٠٠٩، دەچێتە نێو بزووتنەوەکە و دەبێتە یەکێک لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەکە. تا کۆچی دواییی ڕێکخەری بزووتنەوەکە لە گۆڕان بەردەوامیی بە کاری سیاسیی دا و دوای ئەوە وازی لە بزووتنەوەکە ھێنا. تا کۆچی دوایی کرد بەفەرمی نەچووە نێو ھیچ حیزبێکی دیکە.

### مەرگ
قادری حاجی عەلی لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بەھۆی تووشبوونی بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە سلێمانی کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:سیاسەتوانە کوردەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:ئەندامەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:ئەندامەکانی بزووتنەوەی گۆڕان
جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان

**جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** (بە ئینگلیزی:Vice President of the United States of America) دووەم باڵاترین ئەندامی کابینەی حکوومەتی ئەمەریکایە و شوێنگرەوەی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانە. بەدەر لەمەش جێگری سەرۆک، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی پیرانیش دەکات. جێگری سەرۆک لە حاڵەتی مردن یاخود دوورخستنەوەی سەرۆکی دەستبەکاربوو، شوێنی سەرۆک دەگرێتەوە. 

## ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک
لە سەرەتادا، ھەڵبژاردنی جێگری سەرۆک لەسەر بنەمای دەنگی ئێلێکتۆرال لە ھەڵبژاردنەکان دیاری دەکرا. ئەمە بەردەوام بوو تا ئەوکاتەی تۆماس جێفەرسن و ئاڕۆن بەڕ یەکسان بوون لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٠. دوای ئەمەش، ماددەی ١٢ی دەستووری ئەمریکا ئاماژەی بەوەدا کە سەرۆک و جێگری سەرۆک بە جیا ھەڵبژێردرێن، ئەگەریش یەکسان بوون، ئەوا ئەنجومەنی پیران ھەڵبژاردنیان یەکلایی بکاتەوە. کەمێک دوای ئەمە، پارتە سیاسییەکان لەکاتی ھەڵبژاردندا بانگەشەیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆک دەکرد لە یەک کاتدا. ھەربۆیەش لە سەردەمی ئێستادا، جێگری سەرۆک لەلایەن سەرۆک و پارتەکەیەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەزۆری لە یەک پارتن (بۆ نموونە، باڕاک ئۆباما و جۆو بایدن، کە ھەردووکیان دیموکرات بوون، یاخود جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش و دیک چەینی، کە ھەردووکیان کۆماری بوون).

## ئەو جێگرانەی بوونەتە سەرۆک
لیستی ناوبراو ئەم جێگری سەرۆکانەیە کە بەھۆی مردنی سەرۆکەوە بوونەتە سەرۆک، یاخود لەرێگەی ھەڵبژاردنێکی سەربەخۆوە بوونەتە سەرۆک:
* جۆن ئادەمس
* تۆماس جێفەرسن
* ماڕتن ڤان بەرن
* جۆن تایلەر
* میلارد فیلمۆر
* ئاندرو جۆنسن
* چێستەر ئارسەر
* تیۆدۆر ڕووزەڤێڵت
* کالڤین کولیج
* ھاری ئێس ترومن
* لیندن بی جۆنسن
* ڕیچارد نیکسن
* جێراڵد فۆرد
* جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش
* جۆسێف ئاڕ بایدن جونیەر (سەرۆکی ھەڵبژێدراو)

## ئەو جێگرانەی ئێستا لە ژیاندا ماون


File:Walter Mondale 2014.jpg|Walter Mondale (age )since 1981
File:Quayle2k11.tif|Dan Quayle (age )since 1993
File:Web Summit 2017 - Centre Stage Day 3 DF2 7600 (38288479191) (cropped).jpg|Al Gore (age )since 2001
File:Cheney.tif|Dick Cheney (age )since 2009
File:Joe Biden February 2020 crop.jpg|Joe Biden (age )since 2017

## سەرچاوەکان

پۆل:جێگرەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
قەرەباغ

**قەرەباغ** (بە ئازەری: *Qarabağ*، بە ئەرمەنی: *Ղարաբաղ*) ھەرێمێکە، کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئەرمەنستان و باشووری ڕۆژاوای ئازەربایجان. درێژ دەبێتەوە لە کوێستانەکانی قەفقاسی لێسەر بەرەو خوارەوەی نزمایی نێوان ڕووبارەکانی کورا و ئاراس.

## ناو
لە زمانی ئازەربایجانی وشەی «قەرە» بە واتای (ڕەش) دێت و «باغ» بە واتای (باخچە) دێت، واتا «باخچەی ڕەش»، لەگەڵ ئەوەشدا ھەندێک گریمانەی تر ھەن. لە کوردی کەڵە باغ بە واتای باغی گەورە دێت و لەوە ئەچێ دوای دەسەڵاتی تورک ئەو وشەیە گوردراوە بۆ قەرەی تورکی و لەگەڵ وشەی کوردی باخ وشەی نامۆ و بێ مەعنای باخی رەشیان لێ ساز کردووە. 

## جوگرافیا و مێژوو
وێنۆک|نەخشەی قەرەباغ، لە فەرھەنگی بروکھاوس و ئیفرۆن ئینسلۆپیدیک
قەرەباغ ھەرێمیکی جوگرافییە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەرمەنستان و باشووری ڕۆژاوا ئازەربایجان، و ڕووبەری قەرەباغ بە ٤٤٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە مەزەندە دەکرێت
ئەم ھەرێمە ھەردەم کێشەی سیاسی و داگیرکردنی لەلایەن ولاتانی دەورووبەر ھەبووە، کەدواتر لە پەیمانی گوڵستان ئەم ھەرێمە لەلایەن دەوڵەتی ئێران بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی دەستی بۆ ھەڵگیرا

لە ساڵی ١٩١٨دا کۆماری ئازەربایجانی و کۆماری ئەرمینیا دامەزرا، قەرەباغ کەوتە ژێردەستی کۆماری ئازەربایجانی، کەدواتر لە ساڵی ١٩٢٠دا یەکێتی سۆڤیەت بنکەی لە ھەردوو وڵاتدا دامەزراند

چەند ڕۆژێک پێش ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، لە ساڵی ١٩٩١دا ھەرێمی قەرەباغ ڕیفراندۆم ئەنجامدرا. کە ٩٩٬٨٩ی٪ بەشداربووان بە بەڵی دەنگیان بە سەربەخۆییدا بۆ ئەم ھەرێمە، کە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، ئەرمەنستان ھێرشی کردە سەر ئازەربایجان، کە لە نیسان-تشرینی دووەمی ١٩٩٣ دەستبەسەر ھەرێمی ناگۆرنۆ-قەرەباغ و حەوت ھەرێمەکەی دراوسێدا گرت

لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، شەڕ لە نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستا لەھەرێمەکەدا ڕوویدا، کە ھەردوولایەن کوژراو و بریندار لێکەوتەووە

## زاری قەرەباغ
دانیشتووانی ئەرمەنی ھەرێمەکە بە زاری قەرەباغیی ئەرمەنی قسە دەکەن، کە بە زۆری لەلایەن زمانەکانی فارسی، ڕووسی و تورکییەوە کاریگەری لەسەر دروست بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:جوگرافیای ئەرمەنستان
پۆل:جوگرافیای ئازەربایجان
پۆل:جوگرافیای قەوقاز
خەلیفە بن سەلمان ئال خەلیفە

**خەلیفە بن سەلمان بن حەمەد ئال خەلیفە** (؛ ٢٤ ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥ – ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠) سیاسەتوان و سەرۆک وەزیرانی بەحرەین بۆ ماوەی ٤٥ ساڵ بوو، کە لە ساڵی ١٩٧٠ەوە وەک سەرۆک وەزیرانی بەحرەین ساڵێک پێش سەربەخۆیی بەحرەین لە ١٥ی ئابی ١٩٧١ دا دەستی بە کار کرد ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆک وەزیرانییە لەسەر ئاستی جیھانی پێش مردنی. لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بەھۆی نەخۆشی کۆڕۆنا لە نەخۆشخانەی مایۆ کلینیک لە ئەمریکا لە تەمەنی ٨٤ ساڵی کۆچی دوای کرد.

## ژیان
خەلیفە بن سەلمان ئال خەلیفە ڕۆژی یەکشەممە ٢٤ ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥، دوو ساڵ و چەند مانگێک دوای لەدایکبوونی برا گەورەکەی، (عیسا بن سەلمان ئال خەلیفە) لە دایک بووە. ھەردوو براکە پێکەوە لەژێر چاودێری باوکیان سەلمان بن حەمەد ئال خەلیفە پارێزگاری بەحرەین (١٩٤٢–١٩٦١) گەورە بوون، باوکیان لە تەمەنێکی بچووکەوە ئامادەی کردوون بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ بگرێ و بەرپرسیارێتی ھەڵگرێت، دەستی کرد بە فێرکردنیان بە قورئانی پیرۆز لەسەر دەستی یەکێک لە بەناوبانگترین شێخەکانی بەحرەین لەو کاتەدا، خەلیفەش تەمەنی بە دەگمەن حەوت ساڵ بوو باوکی لەگەڵ براکەی دا دەیبردن بۆ شوێنی کارەکەی لەوێ دەستی کرد بە بینینی کێشەی ھاوڵاتیان و نیگەرانیو ئەو سیاسەتە ژیرانەی کە باوکی لە بەڕێوەبردنی حکوومەت و لەوێ باوکی پەیڕەوی دەکات و لەوێ ھەیە ھەروەھا فێری بنەماکانی گوێگرتنی باش بوون، ڕێزلێنان لەمیوانەکەو ڕێزگرتن لەپایە گەورەو بنەماکانی تری ئاکارو ئاکار و باشی، ھەروەھا ماوەیەکی کەمی خایاند تا ئەو کاتەی دەستیان کرد بەخوێندنی ڕەسمییان، لەوێ باوکیان کۆمەڵێک مامۆستای شیاوترین ئەو کاتی دیاریکرد بۆ ئەوەی پێش ئەوەی لەقوتابخانەیەکی حکومیدا ناویان تۆمار بکرێت، بابەتی بنەڕەتییان فێربکەن. ساڵی ١٩٥٧بەمەبەستی خوێندن ڕووی لە بەریتانیا کرد لە ساڵی ١٩٧٠ بووە سەرۆک وەزیرانی بەحرەین.

## مردن
لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ دیوانی شاھانەی بەحرەین لە ڕاگەیێندراوێکدا مردنی میر خەلیفە بن سەلمان ئال خەلیفە سەرۆکوەزیران ڕاگەیاند، حەمەد بن عیسا ئال خەلیفە، شای بەحرەین بۆ ھەفتەیەک ماتەمینیی فەرمیی ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک وەزیرانی بەحرەین
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:فەرماندەرەکانی نیشانی دانبۆرگ بەپلەی یەکەم
زانکۆی سیراکیوز

زانکۆی سیراکیوز زانکۆیەکی تایبەتە کەوا کەوتووەتە سیراکیوز، نیویۆرک. زانکۆکە لە ساڵی ١٨٧٠ دامەزراوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان

**کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان** یان بە کورتی **کۆمەڵە** (پێشتر: **کۆمەڵەی مارکسی–لینینیی کوردستان**) حیزبێکی چەپی کوردی بوون لە باشووری کوردستان، لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٧٠ دامەزرا. پێش دامەزراندنی کۆمەڵە، بەشێک لە ئەندامەکان لە پارتی دیموکراتی کوردستان چالاک بوون. لە ساڵی ١٩٧٦، کۆمەڵە شەڕی چەکداری لەبەرامبەر حیزبی بەعس ڕاگەیاند. چالاکییەکانی کۆمەڵە بەنھێنی ئەنجام دەدران.

لە ساڵی ١٩٨٩ کۆمەڵە ھەڵوەشایەوە.

## مێژوو
کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٧٠ لەلایەن ھەریەکە لە شەھاب شێخ نووری، وەستا ئەنوەر و جەعفەر کۆیی دامەزرا. لە ساڵی ١٩٧٦، ھەر سێ دامەزرێنەرەکەی کۆمەڵە لەلایەن دەسەڵاتی شای ئێرانەوە ڕادەستی عێراق کرانەوە و لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٧٦ لەسێدارە دران.

لە ساڵی ١٩٧٦، کۆمەڵە بوو بە باڵێک لە یەکێتیی نیشتمانی کوردستان لەژێر ناوی کۆمەڵەی مارکسی لێنینی کوردستان.

لە ساڵی ١٩٨٩، لەدوای دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان ئەوا کۆمەڵەی ڕەنجدەران ھەڵوەشایەوە و ئەندام و دامەزرێنەرانی چوونە ناو حیزبە نوێیەکەوە. دوای کۆنگرەی یەکەمی یەکێتی لە ساڵی ١٩٩٢، ناوی کۆمەڵە بەیەکجاری نەما.

## کەسایەتییەکان
* شەھاب شێخ نووری/خاڵە شەھاب (دامەزرێنەر)
* وەستا ئەنوەر (دامەزرێنەر)
* جەعفەر کۆیی (دامەزرێنەر)
* شاسوار جەلال سەعید/ئارام (دەستەی دامەزرێنەران و سکرتێری کۆمەڵە بووە)
* ئازاد ھۆرامی
* کاوە عەلی ساڵح
* نەوشیروان مستەفا (سکرتێری کۆمەڵە بووە)
* مەلا بەختیار
* قادر حاجی عەلی (ئەندامی سەرکردایەتی)
* عومەری سەید عەلی
* فەرەیدوون عەبدولقادر (دەستەی دامەزرێنەران)
* جەبار فەرمان
* کۆسرەت ڕەسول عەلی

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی کوردستان
کەشناسی

**کەشناسی** (، *میتیۆرۆلۆجی*) لقێکی زانستەکانی تەوشکە کە کیمیای تەوشک و فیزیکی تەوشک لەخۆدەگرێت، و بەشێوەی سەرەکی تیشک دەخاتە سەر پێشبینیکردنی کەش.

ئەو کەسانەی ئەم زانستە دەخوێنن و دەبنە شارەزای ئەو بوارە بە کەشناس ناودەبرێن. کەشناسەکان زانیارییەکانی پەستانی ھەوا، خێراییی با، ئاراستەی با، پلەی گەرمی، شێ، و زانیاریی دیکەش تۆمار دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* تەوشک
* ئاووھەواناسی

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:ئۆقیانووسناسی
پۆل:جوگرافیای فیزیکی
پۆل:فیزیکی بەکاربراو
پارتی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت

**حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت** ()، پارتی سیاسی دامەزرینەر و بەرێوەبەری ڕووسیای سۆڤیەت و یەکێتی سۆڤیەت بوو. حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت ڕژێمی تاک حیزبی لە یەکێتیی سۆڤیەت ھەتا ١٩٩٠ بوو، کاتێکەکە کۆنگرەی نوێنەرانی گەل ماددەی ٦ی دەستوور ١٩٧٧ی یەکێتیی سۆڤیەتی گۆڕی. حیزب لە ١٨٩٨ وەکو بۆلشێڤیکەکان دەستی پێ کرد. حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت، حیزبی کۆمۆنیست لەسەر بنەمای دیموکراتی کۆبوونەوەی دەسەڵات لە ناوەند بوو.

## مێژوو
### ناوەکان
* ١٩١٧–١٩١٨ :حیزبی سۆشیال دیموکراتی کرێکارانی ڕووسی
* ١٩١٨–١٩٢٥ :حیزبی کۆمۆنیستی ڕووسیا
* ١٩٢٥–١٩٥٢: حیزبی کۆمۆنیستی ھەموو یەکێتی
* ١٩٥٢–١٩٩١: حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت
## دەربارەی حیزب
حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٠٢ دامەزرا، ئەم دامەزراندنە گشتی نەبوو، بەڵام لە ساڵی ١٩١٢  لەژێر ناوی حیزبی بەلشەفیک ڕاگەیەندرا کە ڤلادیمێر لینین سەرۆکایەتی دەکرد، دوای شۆڕشی بەلشەفیک لە ساڵی ١٩١٧ ناوەکەی بوو بە حیزبی کۆمۆنیستی ڕووسیا، و دوای دامەزراندنی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٢٢ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەت، بە سەرۆکایەتی ڤلادیمێر لینین، لە ساڵی ١٩٩١ ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت ڕاگەیاندرا و پارتی کۆمۆنیستی سۆڤیەت ھەڵوەشایەوە و لە شوێنی پارتی کۆمۆنیستی ڕووسیا لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزرا.

## دامەزراندن
حیزبەکە لە ڕاستیدا لە ساڵی ١٩٠٣ی زایینی دامەزرا دوای ئەوەی پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا دابەش بوو بۆ زۆرینە بەلشەفی و کەمینەیەک بە ناوی مێنشەفییەکان، بەڵام وەک پارتێکی سەربەخۆ و فەرمی دەرنەکەوت تا ساڵی ١٩١٢ نەبێت دوای ئەوەی بەلشەفییەکان لەلایەن لینینەوە لە پارتەکە جیابوونەوە.

## سەردەمی دەسەڵات
حیزبەکە توانی دەست بەسەر ڕووسیادا بگرێت دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ بە سەرۆکایەتی لینین، دوای ئەوە دامەزراندنی یەکێتیی سۆڤیەتی لەسەر خاکی ڕووسیا ڕاگەیاند لە ساڵی ١٩١٧. لە ئەنجامدا شەڕی ناوخۆیی ڕووسیا لە ساڵانی ١٩١٨–١٩٢١ سەریھەڵدا، دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ناوخۆ، حیزبەکە توانی دانپێدانانێکی نێونەتەوەیی بۆ دەوڵەتە گەنجەکەی بەدەستبھێنێت، ئەمەش ڕژێمی قەیسەرییەتی لە ڕووسیا لەناوبرد و یەکێتیی سۆڤیەت و کۆمارەکانی یەکیانگرت.

## سەردەمی لاوازی
حیزبەکە پاش داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت و پارچەپارچەبوونی بۆ چەند وڵاتێک لە ساڵی ١٩٩١دا ھەڵوەشایەوە و لە ئێستادا ئەم حیزبە بوونی نییە، تەنیا ئەوە نەبێت کە ژمارەیەک لە پیاوەکانی لەژێر ئاڵای حیزبی کۆمۆنیستی ڕووسیادا پەیوەست بوونە.

## سەرکردەکانی حیزب
سەرکردەکانی پارتی بەلشەفیک (١٩٠٣–١٩١٨)، حیزبی کۆمۆنیستی ڕووسیا (١٩١٨–١٩٢٥) کە بوو بە حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەت (١٩٢٥–١٩٩١):
* ١٩٠٣–١٩٢٤: ڤلادیمێر ئیلیچ ئیلینۆڤ (نازناو: لینین).
* ١٩٢٢–١٩٥٣: جۆزێف ڤیساریۆنۆڤیچ دژوگاشڤیلی (ستالین) (سکرتێری گشتی).
* ١٩٥٣–١٩٦٤: نیکیتا سێرگیڤیچ خرۆشۆڤ (سکرتێری یەکەم).
* ١٩٦٤–١٩٨٢: لیۆنید ئیلیچ برێژنێڤ (لە ساڵی ١٩٦٦ەوە سکرتێری گشتی بوو).
* ١٩٨٢–١٩٨٤: یووری ئەندرۆپۆڤ (سکرتێری گشتی).
* ١٩٨٤–١٩٨٥: کۆنستنتین چێرنێنکۆ.
* ١٩٨٥–١٩٩١: میخائیل سێرگیڤیچ گۆرباچۆڤ.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمۆنیزم
پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکان
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی ئەورووپا
پۆل:مارکسیزم-لێنینیزم
پۆل:ئایدۆلۆژیای حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:حیزبەکانی سیستەمە تاک حیزبییەکان
زانکۆی دێلاوەیر

**زانکۆی دێلاوەیر** زانکۆیەکی ئەمریکییە کە دەکەوێتە نیوارک، دێلەویەر. زانکۆکە بەشێکی ئەھلی و بەشێکیشی حکومییە. لە ساڵی ١٧٤٣ دامەزراوە و سێ قوتابی سەرەتای زانکۆکە ڕاگەیێنراوەی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکانیان واژوو کردووە. یەکێکی دیکە لە دەرچووە بەرچاوەکانی زانکۆکە بریتییە لە جۆو بایدن، جێگری پێشووی سەرۆکی ئەمریکا و سەرۆکی ھەڵبژێردراوی ئێستای وڵات دوای بردنەوەی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی وڵاتەکە. ڕەنگی فەرمی زانکۆکە لە ئێستادا بریتییە لە شین و زەرد.

## سەرچاوەکان
*
ئاووھەواناسی

**ئاووھەواناسی** یان **زانستی ئاووھەوا** (، *کلایمەتۆلۆجی*) بریتییە لە خوێندنی زانستییانەی ئاووھەوا، کە زانستییانەیی پێناسەکراوە بە تێکڕای دۆخەکانی کەشوھەوا لە ماوەیەکی کاتی. ئەم زانستە مۆدێرنە وەک لقێکی زانستەکانی تەوشک و ژێرلقی جوگرافیای فیزیکی ھەژمار دەکرێت.

## ئەمانەش ببینە
* کەشناسی
* گۆڕانی ئاووھەوا
* تەوشک

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:جوگرافیای فیزیکی
پۆل:ژینگە
ھاشم کوڕی عەبدولمەنناف

**ھاشم کوڕی عەبدولمەنناف** () باپیرە گەورەی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد و سەرۆکی بنەماڵەی بەنوو ھاشم سەربە خێڵی قوڕەیش بوو لە مەککە. لە ھەندێک حاڵی ژیانی پێش مردنی باوکیدا عامر بۆ خۆی ناوی ھاشمی ھەڵبژارد، ھەروەک ئەو ناوە بوو کە خودا بۆ ئیبراھیم بەکاری ھێنا عامر حەنیف بوو، شوێنکەوتوانی «ئایینی ئیبراھیم».

## نەژاد
ھاشم کوڕی عەبدولمەننافی کوڕی قوسەیی کوڕی کیلابی کوڕی مڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەیی کوڕی غالیبی کوڕی فەھری کوڕی مالیکی کوڕی نەزڕی کوڕی کینانەی کوڕی خەزیمەی کوڕی مدرکەی کوڕی ئلیاسی کوڕی مزڕی کوڕی نزاری کوڕی موعدی کوڕی عەدنان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:قوڕەیش
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٥ەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٤٦٠
چیرۆکی حوسێن کوردی شەبستەری

**چیرۆکی حوسێن کوردی شەبستەری**، چیرۆکێکی فۆلکلۆر بە زمانی فارسییە کە نووسەرەکەی نەزانراوەتەوە. ئەم چیرۆکە سەبارەت بە پاڵەوانەکانە و باس لە شەڕەکانێکی ئەفساناوی لەنێوان پاڵەوانانی سەفەوی، عوسمانی، ھندی و ئوزبەک دەکات. بە بڕوای ئۆلریش مارزۆلف ئەم چیرۆکە بە سەردەمی قاجارەکان دەگەڕێتەوە، بەڵام مێھران ئەفشاری پێی وایە بەھۆی ئەوە کە دەستەواژەکانی تایبەتی کۆمەڵایەتی و بەریوەبەرایەتیی سەردەمی سەفەوییەکان لەم چیرۆکە بە کار ھینراوە، دەبێت بگەڕیتەوە بە سەردەمی سەفەوییەکان و زۆر کۆنتر لەوە بێت.

## چیرۆک
چیرۆکی حوسێنی کوردی شەبستەری لە سەردەمی سەفەوییەکان ڕوودەدات. کەسایەتیی سەرەکیی چیرۆکەکە پاڵەوانێکە بە ناوی *حوسێنی کورد*. حوسێنی کورد شاگردی پاڵەوان *مەسیح توکمەبەندی تەورێزی*یە کە لە پاڵەوانەکانی بارەگای شا عەباسی سەفەوییە. حوسێنی کورد بەھۆی ناڕەزاییی ھاوسەری مەسیحی توکمەبەند، لە تەورێز دەردەچێت و لە شاری ئەسفەھانی پێتەخت دەبێت بە یەکێک لە پاڵەوانەکانی بارەگای شا عەباس. حوسێنی کورد باجی ھەوت ساڵەی ئێران لە پاشای ھند دەگرێت و بۆ شاعەباس دەھینێت و بەم ھۆکارە شاعەباس خەڵاتێکی یەکجار زۆری پێشکەشی دەکات و دەبێت بە یەکێک لە نزیکانی شا عەباسی سەفەوی. لە بارەگای شاعەباس پاڵەوانەکانێکی زۆر لەژێر سەرپەرشتیی *سەید میرباقر ئاجورکەر* لە خزمەتی شا عەباسدان و لە شەڕەکانی ئێرانی سەفەوی لەگەڵ عوسمانییەکان و ئوزبەکەکان بۆ بەرژەوەندیی سەفەوییەکان شەڕ دەکەن. جێگای حوسێنی کورد لە نێوان پاڵەوانەکانی بارەگای شاعەباس وەکوو جێگای ڕوستەم لە نێو پاڵەوانەکانی شانامەدایە.

چیرۆکی حوسێن کوردی شەبستەری بۆ ساڵانێکی زۆر لەنێوان قاوەخانەکان و شەقامەکانی شارەکانی ئێران خوێندراوەتەوە و بە دڵی خەڵک بووە. لەم چیرۆکەدا ئاماژە بە تایبەتمەندییەکانی کۆمەڵایەتی، چاندی و زمانیی کۆمەڵگای سەردەمی سەفەوییەکان کراوە و سەرچەمێکی باش بۆ ناسینی چاندی ئەو سەردەمە بە ئەژمار دێت.

## لە سینەما
ئیسماعیل کۆشان لە ساڵی ١٩٦٦ فیلمێکی سینەمایی بە ناوی حوسێنی کورد لەسەر ئەم چیرۆکە بەرھەم ھیناوە. لەم فیلمە *حوسێن کوردی شەبستەری* بۆ *مەسیح خان* شوانی دەکات و کچی خان بە ناوی *فەریناز* لە دەستی دزدەکان ڕزگار دەکات و بەدوای ڕووداوەکانی پاڵەوانی لەلایەن شا عەباس دەبێت بە دارۆغەی ئەسفەھانی پێتەخت و لە ئاکامیش لەگەڵ فەریناز ھاوسەرگیری دەکات.

## لە چاندی گشتی
حوسێن کوردی شەبستەری چیرۆکێکی درێژە و لە زمانی فارسی بە کینایە بە کەسانێک کە زۆر قسە دەکەن دەڵێن چیرۆکی حوسێنی کوردی شەبستەری دەخوێنێتەوە، یان سەبارەت بە ڕووداو و باسەکانی درێژخایەن دەڵێن بە چیرۆکی حوسێن کوردی شەبستەری دەمێنێت.

## کتێب
چیرۆکی حوسێن کوردی شەبستەری زۆر جار لە ئێران چاپ و بڵاو کراوەتەوە. چڕوپڕترین چاپی ئەم چیرۆکە لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن ئیرەج ئەفشار و مێھران ئەفشاری لە ٥١٦ پەڕە لە تاران چاپ کراوە. ئەم چیرۆکە ھەروەھا بە شێوەی دەنگ بڵاو کراوەتەوە.

حوسێنی کوردی شەبستەری تا بە ئێستاکە بە زمانی کوردی وەرنەگێڕاوەتەوە.

## لێکۆڵێنەوە
ئۆلریش مارزۆلف لەسەر چیرۆکی حوسێنی کوردی شەبستەری سەرنجی ڕاکیشاوە. ھەروەھا ئیرج ئەفشار و مێھران ئەفشاری لەسەر کتێبەکەی خوەیان پێشەکییەکی پسپۆڕانەیان نووسیوە. یەکەمین وتارەکان سەبارەت بە ئەم چیرۆکە لەلایەن زەھرا دێھقان دێھنەوی و یەدوڵڵا جەلالی پندەری لە گۆڤاری *ئەدەبپەژووھی* نووسراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاڵەوانە کوردەکان
پۆل:چیرۆکە فارسییەکان
پۆل:کەسایەتییەکانی پەندەکانی پێشینان
مەدالیای ئازادی سەرۆکایەتی

**مەدالیای ئازادی سەرۆکایەتی** خەڵاتێکە کەوا لەلایەن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبەخشرێت. خەڵاتەکە وەک پێزانیێکە بۆ ئەو کەسایەتیانەی کەوا کاریگەرییەکی بەرچاویان ھەبووە بۆ بەرقەرارکردنی ئاشتی و خزمەتکردن بە ویلایەتە یەکگرتووەکان. خەڵاتەکە تەنھا بۆ ھاوڵاتیانی ئەمریکی نییە، دەکرێت ھاوڵاتیانی بیانیش وەریگرن. ھەرچەندە خەڵاتێکی مەدەنییە، دەکرێت ببەخشرێتە سەربازان و ئەفسەرانیش.

مێژووی خەڵاتەکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٤٥ کە ئەوکات لەلایەن سەرۆک ھاری ئێس ترومنەوە دانراوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٣ەوە لەژێر ناوی مەدالیای ئازادی دەبەخشرێت.

## پێشانگا

پەڕگە:President Ronald Reagan presents Mother Teresa with the Medal of Freedom at a White House Ceremony in the Rose Garden.jpg|سەرۆک ڕۆناڵد ڕێیگن مەدالیای ئازادی دەبەخشێتە دایکە تێرێسا، کۆشکی سپی، ساڵی ١٩٨٥.
پەڕگە:StromThurmond GeorgeBush.jpg|ستۆرم سەرمۆند مەدالیای ڕێزلێنانی پێدرا لەلایەن جۆرج ئێچ دەبڵیو بوش، ساڵی ١٩٩٣.
پەڕگە:Margaret Thatcher awarded Presidential Medal of Freedom.jpg|سەرۆک وەزیرانی پێشووی شانشینی یەکگرتوو مارگرێت ساچەر مەدالیای ئازادی لەلایەن سەرۆک ئێچ دەبڵیوو بوشەوە وەردەگرێت، ساڵی ١٩٩١.
پەڕگە:GHW Bush presents Reagan Presidential Medal of Freedom 1993.jpg|جۆرج ئێچ دەبڵیوو بوش سەرۆکی پێشووی ڕۆناڵد ڕێیگن خەڵات دەکات، کانوونی دووەمی ١٩٩٣.
پەڕگە:Presidential Medal of Freedom.jpg|ئێدگار برۆنفمن لەلایەن سەرۆک بیڵ کلینتنەوە خەڵات دەکرێت، ساڵی ١٩٩٩.
پەڕگە:Blair MOF.jpg|سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەڕیتانیا تۆنی بلێرخەڵات دەکرێت، لەلایەن جۆرج دەبڵیو بوش، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩.
پەڕگە:George W. Bush and John Howard, 2009.jpg|سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەڕیتانیا جۆن ھاوەرد خەڵاتی مەدالیای ئازادی لەلایەن جۆرج دەبڵیو بوشەوە وەردەگرێت، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩.
پەڕگە:Griffith, Andy (Whitehouse).jpg|ئاندی گریفس لەلایەن جۆرد دەبڵیو بوشەوە خەڵات دەکرێت، ساڵی ٢٠٠٥.
پەڕگە:Barack Obama speaks to Stephen Hawking.jpg|سەرۆک باراک ئۆباما ستیفن ھۆکینگ خەڵات دەکات، ساڵی ٢٠١٥.
پەڕگە:Merkel an Obama Presidential Medal of Freedom.jpg|ئانجێلا مێرکل لەلایەن سەرۆک باڕاک ئۆبامەوە خەڵات دەکرێت، ساڵێ ٢٠١٠.
پەڕگە:President Donald J. Trump Presents Medal of Freedom for Elvis Presley to Jack Soden - 45863432702.jpg|سەرۆک دۆناڵد ترامپ ئێلڤیس پرێسلی خەڵآت دەکات بەھۆی نەمانی پرێسلی لە ژیان، جاک سۆدن خەڵاتەکە وەردەگرێت.
پەڕگە:President Trump Presents the Medal of Freedom to Bob Cousy (48602862221).jpg|بۆب کاوزی لەلایەن سەرۆک دۆناڵد ترامپەوە خەڵات دەکرێت.
پەڕگە:Joe Biden Receives Presidential Medal of Freedom.jpg|سەرۆک باڕاک ئۆباما مەدالیای ئازادی سەرۆکایەتی دەبەخشێتە جۆو بایدن، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧.


## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:خەڵاتانەی لە ١٩٦٣ دامەزراون
کەناڵی ئەلشەباب

**کەناڵی ئەلشەباب** کەناڵێکی عێراقی بە زمانی عەرەبی بوو، لە ماوەی ١٧ی تەممووزی ١٩٩٣ بۆ ٢٨ی ئازاری ٢٠٠٣ بەرنامەکانی پەخش کرد. عودەی سەددام حوسێن خاوەندارییەتی کەناڵەکەی دەکرد.

بەرنامە و پڕۆگرامی کەناڵەکە ھەمەچەشن بوو لەوانە ھەواڵ، وەزرش، ئایین و بابەتی کۆمەڵایەتی بوون، بەراورد بەکەناڵەکانی دیکەی حکوومی توانی بووی کە بابەتی کات بەسەربردنی نوێ و باشتر پەخش بکات. دواتر چەند کەناڵێکی تایبەتیان لەژێر ھەمان ناو بۆ بوارەکانی وەرزش، مۆسیقا و زنجیرەی تەلەفزیۆنی کردوە.

لە ساڵی ٢٠٠٣، لەگەڵ ھاتنی ھێزەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانان بۆ گرتنی عێراق ئەوا کەناڵەکەش لە پەخشکردنی وەستا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تەلەفزیۆنە عێراقییەکان
سکرانتن، پەنسلڤەینیا

**سکرانتن** شارێکە لە ویلایەتە پەنسلڤەینیا. ئەنجومەنی شارەکە دەکەوێتە لاکواکا کاونتی. دانیشتووانی شارەکە بەپێی ئامێرێکی ساڵی ٢٠٠٠، ٧٦ هەزار کەس دەبن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پێنسیلڤانیا
نیوکاسڵ، دێلەوەیر

**نیوکاسڵ** شارێکی دێلەوەیرە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. شارەکە دەکەوێتە پاڵ ڕووباری دێلەوەیر. بەپێی ئامارێکی ٢٠٠٠، دانیشتووانی شآرەکە ٣،٨٦٢ کەس دەبن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی دێلاوێر
ھەوکردنی لەوزەتێن

**هەوکردنی لەوزەتێن** بریتیە لە هەوکردنی ئاڵووەکانی سەرەوەی گەروو. بەزۆری لەناکاو دەست پێ دەکات. جۆرێکی هەوکردنی گەرووە. نیشانەکانی لەوانەیە بریتیبن لە قورگ ئێشە، تا، گەورەبوونی ئاڵوەکان، زەحمەت قوتدانی خواردن، گەورەبوونی لیمفەڕژێنەکانی دەوری مل.  وە ئەگەر چارەسەرنەکرێت، ئاڵۆزتر دەبێت.

لەوزەتێن زۆربەی جار هۆکارەکەی هەوکردنی ڤایرۆسە، کە بنزیکەی تەنها ٥% بۆ ٤٠% هۆکارەکەی بەکتریایە. هەوڵەکانی چارەسەرکردن بریتین لە باشترکردنی نیشانەکان و کەمکردنەوەی لێهاتەکانی نەخۆشیەکەیە. پاراستۆل یان پرۆفین بەکاردەهێندرێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار. لە ٤٠٪ خەڵکدا، نیشانەکان لە ماوەی سێ ڕۆژدا نامێنن، وە نزیکەی ٨٠٪ خەڵکیش لە حەفتەیەکدا. ئەنتیبایۆتیکەکان دەتوانن بۆماوەی نزیکەی ١٦ کاتژمێر نیشانەکان کەم بکەنەوە. 

بەپێی ئامارەکان نزیکەی ٧.٥٪ ی خەڵک لەهەر ماوەی سێ مانگدا ئازاری قورگیان  هەیە و ساڵانە ٢٪  ی خەڵک سەردانی پزیشک دەکەن بەهۆکاری نەخۆشیی لەوزەتێن.

## سەرچاوەکان



پۆل:ھەوکردنەکان
گەمژە و گەمژەتر

***گەمژە و گەمژەتر*** فیلمێکی ١٩٩٤ی کۆمێدی ئەمریکییە کە لەلایەن پیتەر فارێڵییەوە دەرھێندراوە، کە یەکێکیش بوو لە سیناریۆنووسەکان لەگەڵ بۆبی فارێڵی و بێنێت یێڵین. لە فیلمەکەدا جیم کاری و جێف دانیەڵز ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن، و باسی چیرۆکی ڵۆید کریسمەس (کاری) و ھاری دەن (دانیەڵز) دەکات، کە دوو ھاوڕێی گەمژەی نیازپاکن کە لە پڕۆڤیدێنس، ڕۆد ئایلەند دەژین، کە دەست دەکەن بە گەشتێکی دوورودرێژ بۆ ئاسپن، کۆڵەرادۆ، بۆ گەڕاندنەوەی جانتایەکی پڕ لە پارە بۆ خاوەنەکەی، کە پێیان وایە بەھەڵە جێ ماوە کە لە ڕاستیدا وەک پارەی ڕزگارکردن بەجێھێڵدراوە. لۆرن ھۆڵی، کارن دەفی، مایک ستار، چارڵز ڕۆکێت، و تێری گار ڕۆڵی پاڵپشت دەگێڕن.

فیلمەکە لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٤دا بڵاوکرایەوە. داھاتەکەی ٢٤٧ ملیۆن دۆلار بوو لە بۆکس ئۆفیسدا. سەرکەوتنی *گەمژە و گەمژەتر* بووە دەستپێکی پیشەی برایانی فاڕێلی و جیم کاری وەک یەکێک لە بەرزترین ئەکتەرەکانی ١٩٩٠کان دەرخست. فیلمەکە بووە خاوەنی زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی جووڵاو، پێشھاتێکی ٢٠٠٣، و پاشھاتێکی ٢٠١٤.

## چیرۆک
لۆید و ھاری دوو باشترین ھاوڕێن کە گەمژەییان وەسف نەکراوە، کاتێک ماری کە ژنێکی جوانە جانتایەکی گرنگی پارە لەدەست دەدات پێش ئەوەی شاری ئەسپێن بەجێبھێڵێت، ئەو دوو ھاوڕێیە (کە جانتاکەیان دۆزیوەتەوە) بڕیاری گەڕاندنەوەی دەدەن دوای ھەندێک سەرکێشی.

## سەرچاوەکان

* https://en.wikipedia.org/wiki/Box_Office_Mojo
* https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7dbad9aa
* https://www.businessinsider.com/dumb-and-dumber-jim-carrey-jeff-daniels-paycheck-2014-11

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٤
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمە هاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەرھێنانی یەکەم فیلمەکان لە ساڵی ١٩٩٤
پۆل:فیلمە ھاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە شاری سالت لەیک وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی نیو لاین سینەما
پۆل:فیلمەکان کە لە پەنسێلڤانیا داندراون
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەمریکییە ڕێگاوبانەکان
پۆل:دووانە خەیاڵییەکانی فیلم
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کۆلۆرادۆ داندراون
بەیتۆجان

**بەیتوڵڵا گونەری** ناسراو بە **بەیتۆجان** (١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٥ لە فارقین - ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ستۆکھۆڵم) گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی باکووری کوردستان بوو. بەیتۆجان بە زمانی کوردی و شێوەزاری کورمانجیی باکووری گۆرانیی دەخوێندەوە. چەند گۆرانییەکی بەیتۆجان وەکوو *ئاگر کەتیە دڵی من*، و *یان مرن یان دیاربەکر* لە ناو گەلی کورد و تەنانەت گەلانی دیکە زۆر بەناوبانگە و لەلایەن گۆرانیبێژەکانی دیکەش خوێندراوەتەوە.

بەیتۆجان لە ماوەی ژیانی خۆیدا چوار ئەلبومی بڵاو کردەوە کە یەکێک لەوانە بە ناوی «*یان مردن یان دیاربەکر*» لەلایەن حکوومەتی تورکیا قەدەغە کرا.

## ژیان
بەیتۆجان لە ١ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٥ لە ناوچەی فارقین سەر بە پارێزگای دیاربەکر لە دایک بوو. بەیتۆجان لە کاتی کوودەتای ١٢ی ئەیلولی ١٩٨٠ی تورکیادا زیندانی کرا و ١٥ ساڵ سزای زیندانی بەسەردا سەپێنرا، کە شەش ساڵ و پێنج مانگ لە زینداندا ماوەتەوە و لە ئاکامدا سالی ١٩٨٧ ئازاد کرا. لە ساڵی ١٩٩٠ یەکەمین بەرھەمی خۆی بە ناوی *«تە نادن من»* بڵاو کردەوە، بەڵام بەھۆی قەدەخەبوونی زمانی کوردی دوای ساڵێک بە ناچار کوردستانی بەجێھیشت و بەرەو سوێد کۆچی کرد و لەو ساڵی ١٩٩١ ھەتا کۆتایی ژیانی لەو وڵاتەدا دەژیا. بەیتۆجان لە ساڵی ٢٠١٤دا بە دوای ٢٣ ساڵ توانیو بگەڕێتەوە بۆ باکووری کوردستان و سەردانی شاری ئامەد بکات. بەیتۆجان لە فڕۆکەخانەی ئامەد لەلایەن فەرحە داغ خوێشکە گەورەکەی، موحەررەم جەبە بەرپرسی مەزرینگەی چاند و گەشتیاریی شارەوانیی گەورەشاری ئامەد، و ھونەرمەند فارقین پێشوازی لێ کرا.

لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھەواڵێک ڕاگەیەندرا کە ڕەوشی تەندروستیی بەیتۆجان خراپە و بەپێی ئەو ھەواڵە بەیتۆجان تۆشی شێرپەنجە بووە و لە نەخۆشخانەیەک لە شاری ستۆکھۆڵم لە وڵاتی سوێددا لە ژێری چاودێریدایە. بەھۆی نەشتەرگەرییەکانی کە لە سەری جێبەجێ کرا، بەشێک لە چەناگەی لێکرایەوە و بەو ھۆیەوە لە کۆتاییەکانی ژیانی بە دژواری دەیتوانی قسە بکات.

بەیتۆجان سەرلەبەیانیی ڕۆژی ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ستۆکھۆڵم لە وڵاتی سوێد لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

پووران درەخشەندە دەرھێنەری کورد بە دەربڕینی پەیامێک بۆ کۆچی دواییی بەیتۆجان سەرەخۆشیی بنەماڵەکەی و کوردەکانی سەرانسەری جیھان کردەوە و وتی وەکوو کوردێک لەوە پەشیمانم کە زانیارییەکی ئێجگار کەمێکم سەبارەت بەو ھونەرمەندە ھێژایە ھەبوو.

## ئەلبومەکان
* *تە نادن من*، ١٩٩٠.
* *ئاخینا تە، نالینا من*، ٢٠٠١.
* *بیست و یەکێ ئادارێ*، ٢٠٠١.
* *ئەتونا دڵێ من*، ٢٠١١.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:کوردەکانی سوێد
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی فارقین
پۆل:زیندانییەکانی خەڵکی تورکیا
پۆل:زیندانیکراوان لە تورکیا
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
قەرەین

**قەرەین** (؛ بە واتایی: *ھاوڕیی نەگۆڕ*) دووھێندەیەکی لە ڕۆحی مرۆڤە، یان بەشێکە لەخودی مرۆڤ یان بوونەوەرێکی تەواوکاری لەڕەھەندێکی تردا، ھەرچەند بە سروشتە تارمایییەکەی، قەرەین بە بوونەوەرەێکی جنۆکە پۆلێنکراو لە ئاینی ئیسلام، بەڵام لە ڕاستیدا جنۆکە نییە

## قەرەین لە قورئاندا
لە قورئاندا، لەم شوێنانەدا باس لە قەرەین کراوە: 

## ئەمانەش ببینە
* جنۆکە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فۆلکلۆری عەرەبی
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
سینەمای عاموودێ

**سینەمای عاموودێ** ھۆڵێکی سینەمایە کە لە شاری عاموودێ لە ڕۆژاوای کوردستان و پارێزگای حەسیچەدا داکەوتووە. ئەم هۆڵە سینەمایە لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠ ئاگر دراو و زۆرتر لە ٢٠٠ منداڵ لەناوی سۆتێندران.

## کتێبی عاموودێ دەسۆتێت
*عاموودێ دەسۆتێت* کتێبێکی بەڵگەیییە کە سەبارەت بە ئاگرکەوتنی سینەمای عاموودێ، لەلایەن پارێزەر و نووسەری کوردی ڕۆژاوای کوردستان حەسەن دەریعی نوسراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ٥٠ ساڵ: بیرکردن لە ئاگرکەوتنەوەی سینەمای عاموودێ.
* ڕۆژاوا بیری کارەساتی سینەمای عاموودێ دەکاتەوە.

پۆل:سینەماکانی سووریا
پۆل:ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:سینەماکانی پێشوو
ڕێککەوتننامەی ناگۆرنۆ-قەرەباغ (٢٠٢٠)

**ڕێککەوتننامەی ناگۆرنۆ-قەرەباغ ٢٠٢٠** کە بریتییە لە ئاگربەستی ئاشتی بۆ کۆتایی ھێنان بە شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ ٢٠٢٠ کە لە ٩ی تشرینی دووەم ٢٠٢٠ ئیمزاکرا لەلایەن سەرۆکی ئازەربایجان، ئیلھام عەلیێڤ و سەرۆک وەزیرانی ئەرمینیا، نیکۆڵ پاشینیان و سەرۆکی ڕوسیا، ڤلادیمیر پوتین، کە کۆتایی بە ھەموو پێکدادانەکانی ھەرێمی ناگۆرنۆ-قەرەباغ ھێنرا، لە کاتژمێر ٠٠:٠٠ لەسەر ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەم ٢٠٢٠ بەکاتی مۆسکۆ.

## ڕووداوەکان
دوای ڕاگەیاندنی شەڕ لە نێوان ئازەربایجان و کۆماری ئارتساخ لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، کە پشتگیر دەکرا لەلایەن ئەرمینیا، ئازەربایجان لە ماوەی شەش ھەفتەدا توانی چەندین دەسکەوتی زەمینی بەدەست بھێنت کە توانی شارۆچکەی ستراتیژی شوشە بگرێت و بەھۆی توندی پێکدادانەکان لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠دا ئاگربەست لەنێوان ھەردوو لەلایەن کرا.

## بە شێوەیەکی گشتی
بەپێی ئاگربەستەکە ھەردوو لایەن دیلەکانی شەڕ و تەرمی کوژراوان ئالوگۆر دەکەن، ھەروەھا بە ھاتنی ١ی مانگی کانوونی یەکەم ھێزەکانی ئەرمینیا دەکشێنەوە لەو شوێنانەی کە کۆنترۆلی کردووە لە بەرزایەکانی قەرەباغ، و ھێزی ئاشتی پارێزی ڕوسی کە ٢٠٠٠ سەربازی زەمینی ڕوسیا دەگرێتەوە لە ھەرێمەکە دەمێننەوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ بە لانیکەم بۆ پاراستنی ڕاڕەوەی لاچین لە نێوان ئەرمینیا و ناوچەی بەرزایییەکانی قەرەباغ.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی ئازەربایجان
پۆل:پەیماننامەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ڤلادیمیر پوتین
پۆل:ئاگربەستەکان
پۆل:پەیماننامەکانی ڕووسیا
کۆدە ناوچەییەکانی دی ڤی دی

**کۆدە ناوچەیییەکانی دی ڤی دی** (**دیجیتاڵ ڤیدیۆ دیسک**) تەکنیکێکی بەڕێوەبردنی مافی دیجیتاڵییە کە بۆ ئاسانکردنی کۆنترۆڵکردنی دابەشکردنی بڵاوبوونەوەی دی ڤی دییە لەلایەن ماف ھەڵگرەکانەوە، وەک بەرھەمەکانی ناوی، ڕێکەوتی بڵاوبوونەوە، و نرخ، کە ھەر یەکەیان بەپێی ناوچەیەک دەگۆڕێت.
ئەمە لە ڕێی دی ڤی دی خوێنەرە بەربەستکراو بەپێی ناوچەوە دەکرێت، کە تەنھا ئەو دی ڤی دییانە دەخوێنێتەوە کە بۆ ناوچەکە دروستکراوە (لەگەڵ ئەوانەی کە کۆدی ناوچەییان نییە).

## کۆدە ناوچەیییەکان و وڵاتەکان

## کۆدە ناوچەیییەکانی بلوڕەی

دیسکەکانی بلوڕەێ سیستمێکی کۆدی ناوچەیی سادەتر لە دی ڤی دی بەکاردێنن کە تەنھا سێ ناوچەن، بە ناوەکانی A و B و C. وەک دی ڤی دی، زۆر لە بلوڕەیییەکان ناوچەی سفرن (بێ ناوچە)، کە وایان لێدەکات بۆ ھەموو خوێنەرێک ببن لە جیھاندا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دی ڤی دی
نیکۆڵ پاشینیان

**نیکۆڵ ڤۆڤایی پاشینیان** (؛ لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٧٥) لە ٨ی ئایاری ٢٠١٨ەوە وەک سەرۆک وەزیرانی کارای ئەرمینیا دەستبەکاربووە، لە ٢٠١٣ەوە لە پارتی مەدەنی ئەرمەنیادایە، سەرەتا کاری ڕۆژنامەنوسی کردوە لە ئەرمەن تایمز، پەشینیان ھاوسەرگیری لەگەڵ ئانا ھاکۆبیان کردووە، کە ڕۆژنامەنووسە، دوو کچ و کوڕیان ھەیە، بەڵام پەشینیان و ھاکۆبیان بە فەرمی ھاوسەرگیرییان نەکردووە، ھەروەھا مەراسیمی کڵێساشیان ئەنجام نەداوە، پەشینیان ڕایگەیاند کە ھیوادارە ڕۆژێک لە کڵێسایەکی شاری لاچینی ھەرێمی ناگۆرنۆ قەرەباغ بەفەرمی ھاوسەرگیری بکات لەگەڵ ھاکۆبیان، پەشینیان بە ڕووسی و ئینگلیزییەکی باش دەتوانێت قسەبکات، لە ئەرمەنیادا وەک وتارخوێنێکی بەھێز تەماشادەکرێت.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

* https://www.aravot.am/1995/12/09/639742/
* https://www.aljazeera.com/news/2018/05/02/who-is-armenian-opposition-leader-nikol-pashinyan/
* https://hetq.am/en/article/88647
* https://edition.cnn.com/2018/05/08/europe/armenia-new-prime-minister-nikol-pashinyan-intl/index.html

پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ