open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چێن زیانگ

**چێن زیانگ** (بە چینی:陳子昂، لەدایکبووی ٦٦١ یا ٦٥٦ تا ٧٠٢) شاعیرێکی چینی بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ، بەشدارییەکی گرنگی ھەبوو لە شیعرەکانی تانگ و کارەکانی ناسراو بوون، لە شیعرەکانی، وە لە شیعرەکانی سەردەمی خۆی ڕەزامەند نەبووە، ھەروەھا یارمەتی بنیادنانی سەردەمێکی نوێی شیعری دا.  لەدوای خۆی شاعیرەکانی وەک وانگ وێی، لی بای، دو فوو دێن کە دەکەونە سەردەمی زێڕی لە شیعری تانگ

## ژیاننامە
لەدایکبووی پارێزگای شێھۆنگ (لەمرۆدا: پارێزگای سیچوان) کوڕی پیاوێک دەوڵەمەند بوو، تا تەمەنی بیست ساڵی نەچوو بۆ پایتەخت بۆ بەشداریکردن لە تاقیکردنەوەی شاھانە و تەواوکردنی جینشی

دوای چینی بۆ پایتەخت، چێن لەناکاو سەرەنجی دەوری بەری ڕاکێشا بە شیعرەکانی

## تێبێنییەکان


## سەرچاوەکان

* Wu, John C. H. (1972). *The Four Seasons of Tang Poetry*. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle. 
* Zhu Xiaoyin, *The Reason for Chen Zi'ang's Death* (关于陈子昂的死因) 1983


پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
پۆل:لەدایکبووانی ٦٦١
پۆل:مردووانی ٧٠٢
پۆل:شاعیرانی سیچوان
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٧ەم
گوندەواری قسڵان

**گوندەواری قسڵان** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی تەرواڵ لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قسڵانە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٤,٨٦٥) کەس و (٢,٥٤٠)نێر و (٢,٣٢٥)مێ و (١,٤٩٢)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٤,٣٦٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٨٩،٥٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەرییەکان: (٥٠٩)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٠,٥٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە. 

## جوگرافیا

**گوندەواری قسڵان** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە: 
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری لەک.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری بەور.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری دڵوەران. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری ئەلوزاغاج.

## دابەشی کارگێڕی

لە (١٧) گوند پێکھاتووە:

* **[[قسڵان]]**(ناوەند)
* ئەڵڵایاری
* ئوچ بوڵاخ
* حاجی چای
* خانیووە
* دیرەکلو
* زەڕیناوا
* زیووە
* شوراوحاجی
* شوراوخان
* شێخ جافر
* عەسکەراوا
* قەرەغیل
* قەرەبولاخ خان
* مەھدی خان
* میناوای دەشت
* نادرشە

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* کوردەکان (١٤)گوند.
* ئازەرییەکانیەکان (١)گوند.
* کوردەکان و ئازەرییەکانیەکان (٢)گوند.

#### گوندە [[کورد]]ەکان
پێکھاتووە لە ١٤ گوند.

* قسڵان
* ئەڵڵایاری
* ئوچ بوڵاخ
* حاجی چای
* خانیووە
* زیووە
* شوراوحاجی
* شوراوخان
* عەسکەراوا
* قەرەغیل
* قەرەبولاخ خان
* مەھدی خان
* میناوای دەشت
* نادرشە

#### گوندە [[ئازەرییەکان]]یەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* دیرەکلو

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[ئازەرییەکان]]یەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* زەڕیناوا
* شێخ جافر

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری لەک
* گوندەواری ئەلوزاغاج
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «قصلان»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی قوروە
پۆل:پارێزگای کوردستان
ئاسماوە

**ئاسماوە** شارێکە لە ناوچەی ناوەندی، شارستانی چەرداوڕ، پارێزگای ئیلام، ئێران. دانیشتووانی ئەم شارە کوردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام
بەدرە، ئیلام

**بەدرە** ناوەندی شارستانی بەدرە لە پارێزگای ئیلام، ئێرانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا، بەرامبەر لەگەڵ ١٦،٤٧٨ کەس لە خێزاندا بووە. دانیشتووانی ئەم شارە کوردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام
گوندەواری مالوجە

**گوندەواری دڵوەران** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **دوو** گوندەواری ناوچەی دڵوەران لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی مالوجەیە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٥،٤٨٠) کەس و (٢،٨٣٤)نێر و (٢،٦٤٦)مێ و (١،٦٨٢)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە.

### دانیشتووانی گوندەکان
* ژمارەی دانیشتوانی گوندەکانی ئەم ناوچەیە دەکاتە (١,٣١٦)کەس لە کورد و  ئازەرییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٥٩٩)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٤٥،٥٪)ی دانیشتووانی گوندەکان.
** ژمارەی ئازەرییەکان: (٧١٧)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٥٤،٥٪)ی دانیشتووانی گوندەکان.

### دانیشتوانی [[شارەدێ]]ی [[مالوجە]]
* ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی مالوجە دەکاتە (٤,١٦٤)کەس کە سەرجەمیان لە نەتەوەی ئازەرییەکان پێکھاتووە.

### دانیشتوانی گوندەوارەکە
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٥٩٩)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١١٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەرییەکان: (٤،٨٨١)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٨٩٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە. 

## جوگرافیا

**گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە: 
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری قسڵان.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری دڵوەران.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری گوڵتەپە. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری قسڵان.

## دابەشی کارگێڕی

لە (٣) گوند پێکھاتووە:

* **[[مالوجە]]**(ناوەند)
* باوەگوڕگوڕ، دڵوەران
* توغانی باوەگوڕگوڕ
* قیزیلجەکەن

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* کوردەکان (٢)گوند.
* ئازەرییەکانیەکان (١)گوند.

#### گوندە [[کورد]]ەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* باوەگوڕگوڕ، دڵوەران
* توغانی باوەگوڕگوڕ

#### گوندە [[ئازەرییەکان]]یەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* قیزیلجەکەن

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری دڵوەران
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* ناوچەی دڵوەران

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «مالوجە»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی قوروە
پۆل:پارێزگای کوردستان
بەدرە (ڕوونکردنەوە)

* بەدرە، ئیلام، شارێک لە پارێزگای ئیلام.
* بەدرە، واسیت، شارێک لە پارێزگای واسیت.
* شارستانی بەدرە، شارستانێک لە پارێزگای ئیلام.
* قەزای بەدرە، قەزایەک لە پارێزگای واسیت.
تاقیکردنەوەی ئاشکراکەری ئاتاکاما

وێنۆک| وێنەیەکی تەلیسکۆبی ئەپێکسی ١٢ مەتری

**تاقیکردنەوەی ئاتاکامای ئاشکراکەر** (ئەپێکس) تەلیسکۆبەکی ڕادیۆییە لە بەرزی ٥٠٦٤ مەتر لە ئاستی دەریاوە، لە ڕوانگەی لۆن چاجاناتۆر لە بیابانی ئاتاکاما لە باکووری چیلی و ٥٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵتی ساد پێدرۆ دی ئەتاکاما، ئەو تەلیسکۆبە بوونیادنرا لەلایەن ٣ پەیمانگای توێژینەوەی ئەورووپی، قاپە سەری تەلیسکۆبەکە ١٢ مەترە و لە ٢٦٤ نیگاری پانی ئەلەمنیۆم پێکهاتیە، تێکڕای ووردی ڕووکەشی دەگاتە ١٧مایکرۆمەتر، تەلیسکۆبەکە بە فەرمی لە ٥٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ کرایەوە. 
## وێنە

پەڕگە:APEX Antenna.jpg|وێنۆک|تەلیسکۆبی ڕوادیۆیی ئەپێکس
پەڕگە:Looking over to the ALMA site from APEX.jpg|وێنۆک|ڕوانگەی ئالما لە دوورەوە
پەڕگە:APEX and snowy Chajnantor.jpg|وێنۆک|ئەپێکس لەسەر تەختەی چاجناتۆر 

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە شیلی
دای شولون

دای شولون (بە چینی سادەکراو:: 戴叔伦، چینی دێرین:戴叔倫 لەدایکبووی ٧٣٢ بۆ ٧٨٩) شاعیرێکی چینی بوو لە ناوەندی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ

## ژیان
لە ٧٣٢ لە دایکبووە، وەک فەرمانبەرێکی حکووومەت خزمەتی کردووە، ھەرچۆنێک بێت لە ساڵەکانی دواتری دوای مردنی ئیمپراتۆر دایزۆنگ لە ٧٧٩ لە دادگای شاھانە دووردەخرێتەوە. بەڵام دواتر چەندین پۆستی جۆراوجۆری بەدەستەوە گرت، دواتر پاش ماوەیەک دووبارە بانگ دەکرێتەوە دادگای شاھانە بەڵام لەبەر ماوەی تەمەنی ناتوانێت بگاتە پایتەخت

## کارەکان
دە لە کۆکراوەی شیعرەکانی بڵاوکراوەنەتەوە، بەڵام لە ئەمڕۆدا تەنھا دوو دانەیان توانراوە بدۆزرێنەوە و رزگاریان بووە. یەکێک لە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ تۆمارکراوە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
کتێبەکاتی چوان تانگشی کە تیایدا شیعرەکانی دای شولونی تیادا تۆمارکراوە لە پڕۆژەی دەقی چینی.

* کتێبی 268
* کتێبی 269

پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی تانگ
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:نووسەرەکانی چانگژۆو
پۆل:شاعیرانی جیانگسو
پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
پۆل:سیاسەتمەدارەکانی چانگژۆو
پۆل:سیاسەتمەدارەکانی ئیمپراتۆریەتی تانگ لە جیانگسو
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات

**گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **دوو** گوندەواری ناوچەی چەرداوڕۆ لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قسڵانە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٦,٥٦٢) کەس و (٢,٥٤٠)نێر و (٣,٢٤٠)مێ و (١,٩٩٨)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٥,٥٠٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٨٣،٩٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەرییەکان: (١،٠٥٧)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٦,١٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە. 

## جوگرافیا

**گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە: 
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری دڵوەران.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری چەرداوڕۆ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری سالەحاوا. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا.

## دابەشی کارگێڕی

لە (١٤) گوند پێکھاتووە:

* **[[وێنسار]]**(ناوەند)
* ئاقبولاغ
* ئاوباریک، چەرداوڕۆ
* جیقایە
* داشبولاغ
* داشکەسەن
* دووسەر
* زەنگاوا، چەرداوڕۆ
* سورچە
* سولتاناوا
* باباشەیدولا
* گەناوی خوارێ
* گەناوی سەرێ
* نارینجەک

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* کوردەکان (٨)گوند.
* ئازەرییەکانیەکان (١)گوند.
* کوردەکان و ئازەرییەکانیەکان (٥)گوند.

#### گوندە [[کورد]]ەکان
پێکھاتووە لە ٩ گوند.

* وێنسار
* ئاوباریک، چەرداوڕۆ
* جیقایە
* داشبولاغ
* دووسەر
* زەنگاوا، چەرداوڕۆ
* سورچە
* سولتاناوا
* نارینجەک

#### گوندە [[ئازەرییەکان]]یەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* ئاقبولاغ

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[ئازەرییەکان]]یەکان
پێکھاتووە لە ٤ گوند.

* باباشەیدولا
* داشکەسەن
* گەناوی خوارێ
* گەناوی سەرێ

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* ناوچەی چەرداوڕۆ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «چھاردولی شرقی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی قوروە
پۆل:پارێزگای کوردستان
دو مو

**دو مو** (بە چینی:杜牧 لەدایکبووی٨٠٣ بۆ ٨٥٢) سیاسەتمەدار، خۆشنووس و شاعیرێکی چینی بوو کە لە کۆتا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ ژیاوە وە بەباشترین شێوە بەھۆی ڕۆمانس و ھەڵبەستە چوار ریزییەکەی ناسراوە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

*  لەناویدا ٣٠٠ شیعری تانگی تێدایە، کە لەلایەن ویتەر بینیرەوە وەرگێردراوە
* Du Mu's poems (in Simplified Chinese)
* 
*  
* کتێبەکاتی چوان تانگشی کە تیایدا شیعرەکانی دای شولونی تیادا تۆمارکراوە لە پڕۆژەی دەقی چینی.
** کتێبی 520, کتێبی 521, کتێبی 522, کتێبی 523,
** کتێبی 524, کتێبی 525, کتێبی 526, کتێبی 527

پۆل:مردووانی ٨٥٢
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:شاعیرانی شێنسی
پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتی تانگ لە شێنسی
پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
پۆل:نووسەرانی سیان
تەلیسکۆبی تیشکدانەوە

وێنۆک|تەلیسکۆبی هاوێنە گەورە سەر بە زانکۆی ڤیینا

**تەلیسکۆبی تیشکدانەوە** یاخوود **تەلیسکۆبی هاوێنەیی** (بە ئینگلیزی :  Refracting telescope) تەلیسکۆبێکە کاردەکا بە هاوێنە و بەکاردێت لە کار و چالاکی فەلەکی و چاودێریکردنی ئەستێرە و تەنەکانی گەردوون، هەروەها بەشێکیان بەکاردێت لە بواری سەربازی لەبۆ دووربین و بە مەبەستی لێکۆڵینەوەی فەلەکی. 

## دیزاینی تەلیسکۆبی هاوێنەیی
وێنۆک|
تەلیسکۆبە هاوێنەییەکان یەک دیزاینی هاوبەشیان هەیە، پێکدێن لە دیمەنی پێشەوە **١** هەروەها چاوێک **٢** کە بینەر لێی پیشان دەدات **٣**ئەو سیستەمە ڕووناکی زیاتر کۆدەکاتەوە لە ئامانجە بینراوەکە **٤** دوای کۆکردنەوەی ڕووناکی لینزی چاوەکە تیشکی دەخاتە سەر **٥** بینەر بە کراوەیی و ڕوونی و ڕووناکی و گەورەکراو دیمەنێکی خەیاڵی پێشکەشی دەکرێ **٦** هەروەها لوولەی کانزایی **٧** بە شێوەیەکی تەواو پارێزگاری لە سیستەمی لینزەکان دەکا.
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:تەلیسکۆپەکان
ئاڵن سماڕت

**ئاڵن ئێدوارد سماڕت** (لە دایکبووی١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣) ئەنیمەیشنساز، ئەکتەر، و دەرھێنەرێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە، زیاتر بەھۆی کارەکەی وەک دەرھێنەری سەرپەرشتیاری *[[سپۆنجبۆب سکوێرپانتس]]* ناسراوە، کە ھەر لە کاتی ئەڵقەی تاقیکارییەوە لەگەڵی تێوەگلاوە، و وەک یاریدەدەری دەرھێنەر و ھونەرمەند لەسەر زنجیرەی *[[سیمپسۆنەکان|سێمپسۆنەکان]]* کاری کردووە.

کاری ئەنیمەیشنی بۆ نیکتوونەکان کردووە *پشیلەسەگ*، *ھێی ئارنۆڵد!*، *ژیانی ھاوچەرخی ڕۆکۆ*، *ڕێن و ستیمپی*، و *سەنجێی و کرەیگ* و بۆ پێنج فیلمی ئەنیمەیشنیش: *پەریی دەریایییە بچووکەکە*، *فیلمی سپۆنجبۆب سکوێرپانتس*، *فیلمی سپۆنجبۆب سکوێرپانتس: ئیسفەنجەکە لە دەرەوەی ئاو*، *ئۆلیڤەر و دۆستان* و *سەرکێشیی چیپمەنکەکە*.

ھەروەھا ئاڵن سماڕت کاری لەسەر ئەڵقەی تاقیکاریی *فامیلی دۆگ* کردووە، و وەک دەرھێنەری ئەنیمەیشنی *کڵۆن ھای* و یەکەم وەرزی *ڕاگراتس* کاری کردووە.

## فیلمۆگرافی
### تەلەڤیزیۆن

### فیلم

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ئەنیمەیشن
پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:دەرهێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
شاخەوان عەبدوڵڵا

**شاخەوان عەبدوڵڵا** (لەدایکبووی ١٩٧٩ لە کەرکووک) سیاسەتوانێکی کورد و جێگری دووەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بوو، لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ەوە ھەتا ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥.

ئەو ھەروەھا ئەندامی خولی سێیەمی پەرلەمانی عێراق و ئەندامی پێشووی لیژنەی ئاسایکردنەوەی کەرکووک بوو.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:جێگرانی سەرۆکی یاسادانان
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
ئیمپراتۆر کینمێی

**ئیمپراتۆر کینمێی** ((欽明天皇, کینمێی تێنۆ، لەدایکبووی ٥٠٩ بۆ ٥٧١) ٢٩مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٥٣٩ تا ٥٧١ دەخەملێنرێت، کینمێی ئەو ئیمپراتۆریە کە توانراوە بەپێی بەڵگە مێژووییەکان بوون و شوێنی بسەلمێنرێت.. بەپێچەوانەی ئیمپراتۆرەکانی پێش خۆی.

## سەرچاوەکان


### ئاماژە بە سەرچاوە

* Aston, William George. (1896). ''Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697.'' London: Kegan Paul, Trench, Trubner.  
* Brown, Delmer M. and Ichirō Ishida, eds. (1979). ''Gukanshō: The Future and the Past.'' Berkeley: University of California Press. ;  
* Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon. (1959). ''The Imperial House of Japan.'' Kyoto: Ponsonby Memorial Society. 
* Titsingh, Isaac. (1834). *[[:en:Nihon_Ōdai_Ichiran|Nihon Ōdai Ichiran]]*; ou, ''Annales des empereurs du Japon.''  Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland.  
* Varley, H. Paul. (1980). ''Jinnō Shōtōki: A Chronicle of Gods and Sovereigns.'' New York: Columbia University Press. ;  

 
 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٦ەم لە ئاسیا
پۆل:خەڵکی سەردەمی ئاسوکا
ئەسکەندەروون

**ئەسکەندەروون** (، ، ؛ **ئەسکەندەریەی بچووک**)، کە لەڕووی مێژوویییەوە بە «ئەلێکساندرێتا» و «سکاندەروون» ناسراوە، شارێکە لە پارێزگای خەتای لەسەر کەناری دەریای ناوین لە تورکیا. لە سووریا ئەسکەندەروون بە پانزدەھەمین پارێزگای ئەو وڵاتە دادەنرێت. ئەگەرچی لە ١٥ی تەممووزی ١٩٣٨ەوە سوپای تورکیا ھاتووەتە نێو شارەکەوە و ھەتا ئێستایش لەژێر دەسەڵاتی تورکیایە.{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          36.2823,
          36.480466
        ]
      }
    }
  ]
}

## جوگرافیا
ئەسکەندەروون کەوتووەتە سەر کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوین، لەسەر کەنداوی ئەسکەندەروون لە دامێنی چیاکانی گەور.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:مێژووی پارێزگای خەتای
پۆل:شام
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پۆل:دامەزرانەکانی ٣٣٠ی پ.ز
گوندەواری پەنجە عەلی باکوور

**گوندەواری پەنجە عەلی باکوور** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی کانی گەنجیە.

## ناو
ناوی ئەم گوندەوارە لە ناوی ( کێوی پەنجە عەلی) کە لە باشووری ئەم گوندەوارەدایە وەرگیراوە، لەبەرئەوەی ئەم کێوە خاوەنی پێنج لوتکەیە و شێوەی پەنجەی دەست دەنوێنێت، ناوی پەنجەی بەسەردا بڕاوە و لەبەرئەوەی (حەزرەتی عەلی) نیشانەی ڕاوەستان و ھێزە بە پەنجەی حەزرەتی عەلییان چوواندوە و ناویان ناوە (پەنجە عەلی).

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٤,٦٤٣) کەس و (٢,٣٤٥)نێر و (٢,٢٩٨)مێ و (١,٤١٢)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە سەرجەمیان لە کورد پێکھاتووە.

## جوگرافیا

**گوندەواری پەنجە عەلی باکوور** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە: 
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری یەڵغوزئاغاج.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری پەنجە عەلی باشوور.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری بەور. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری پەنجە عەلی باشوور.

## دابەشی کارگێڕی
 
لە (١٦) گوند پێکھاتووە:

* **[[کانی گەنجی]]** (ناوەند)
* باڵوانەی چواردانگ
* باڵوانەی دوودانگ
* پڕپێشە
* پیرباوەلی
* تازاوای خەلیلاوا
* تازاوای سەراوقات
* تازاوای کەریماوا
* تەقیاوا
* جامەشۆران
* چۆمغۆلو
* سەراوقات
* شانەوەرە
* کازماوا
* کەڵاژێران
* مەحموداوا

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری بەور
* گوندەواری پەنجە عەلی باکوور
* گوندەواری پەنجە عەلی باشوور
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* ناوچەی ناوەندی شارستانی قوروە

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «پنجە علی شمالی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی قوروە
پۆل:پارێزگای کوردستان
لیو چانگچینگ

**لیو چانگچینگ** (بە چینی:劉長卿;، لەدایکبووی ٧٠٩ بۆ ٧٨٥) سیاسەتوان و شاعیرێکی چینی بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ  یانزە لە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ کۆکراونەتەوە.

## ژیان
لیو چانگچینگ ساتی لەدایکبوونی بەڕێکی دیار نییە یان لە ٧١٠ یاخوود لە ٧٢٥ لەدایکبووە. لیو تاقیکردنەوەی نیشتمانی ئەنجامداوە و لە دەیەی ٧٥٠ توانییەتی ناونیشانی جینیشی بەدەست بێنێت، لە ٧٨٠ دەبێتە فەرمانبەر و لە سویژۆو لە پارێزگای ھێنان کاردەکات لە ٧٨٦ کۆچی دوایی دەکات

## شیعر
شیعرەکانی لیو زۆر گرنگی و بایەخی پێنەدراوە لەوکاتەی خۆی لە ژیان بووە ئەگەرچیش یەکێک بوو لە شاعیرە نموونەییەکان لە سەردەمی ئیمپراتۆر دێزۆنگی تانگ ھەرچۆنێک بێت دواتر لەلایەن نەوەکانی داھاتووە دەناسرێتەوە و بایەخی پێدەدرێت،

## کارە ئاماژە پێدراوەکانی
کارە ئاماژە پێدراوەکانی شاعیر لیو چانگچینگ (زمانی ئینگلیزی)

* 
* 
* 

* 
* Watson, Burton (1971). *CHINESE LYRICISM: Shih Poetry from the Second to the Twelfth Century*. New York: Columbia University Press. 
* 

## سەرچاوەکان


## تێبینییەکان



## بەستەرە دەرەکییەکان
*   کتێبەکاتی چوان تانگشی کە تیایدا شیعرەکانی لیو چانگچینگی تیادا تۆمارکراوە لە پڕۆژەی دەقی چینی.
** کتێبی147
** کتێبی148
** کتێبی149
** کتێبی150
** کتێبی151

پۆل:مردووانی ٧٨٥
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:شاعیرانی ئانھوی
پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
گۆڕەشار

**گۆڕەشار** ڕۆمانێکی کوردی و شەشەمین بەرھەمی سەید قادر ھیدایەتییە، کە ساڵی ٢٠٢٠ و لە جەرگەی تەشەنەسەندنی ڤایرۆسی کۆرۆنا، لەلایەن چاپەمەنیی خانییەوە بڵاو کرایەوە. گۆڕەشار، ساڵی 2024یش بۆ دووهەمین جار، چاپ و بڵاو بووەتەوە.

## چیرۆک
ئازاد جگە لەوەیکە گورچیلەکانی لەکار کەوتوون و تا ئەوکاتەی گورچیلەی نوێی دەست دەکەوێت، دەبێت هەفتەی چەند کەڕەت دیالیز بکرێت، لە دەرەوەی ماڵ زمانیش دەگرێت و ناتوانێت بە جوانی قسان بکات؛ بەڵام بەردەوام لە مێشکی خۆیدا لەگەڵ ماریا قسان دەکات و ژیانی خۆی بۆ دەگێڕێتەوە تاوەکوو ببێتە کەسایەتیی سەرەکیی ڕۆمانەکەی کە ناوی گۆڕەشارە.

## کەسایەتییەکان
* ئازاد
* ماریا
* نیشتمان
* سەیران
* خاڵە خەفوور
* دایک (سۆعدا)
* ئاغا (ناسر)
* ئاغای سەلیمی
* سەعدوڵڵا

## تایبەتمەندییەکان
تایبەتمەندیی گۆڕەشار بە پێچەوانەی ڕۆمانەکانی تری نووسەر، چیرۆکێکی سەرنجڕاکێش نییە، بەڵکوو شێوەگێڕانەوەکەیەتی کە دۆخێکی پێ بەرجەستە کراوە، ھەر بۆیەش بە ڕۆمانێکی «دۆختەوەر» پێناسە دەکرێت؛ دەقی گۆڕەشار لەسەر مەنەلۆگ ڕۆ نراوە و لە ڕوانگەی یەکەم کەسی تاکەوە دەگێڕدرێتەوە، ڕستەکانی کورت و پچرپچڕ و ناڕێکن؛ زمانەکەی کوردییەکی پاراوە و لە ھەندێک شوێن بەپێی پێویست بن زاراوەی موکریانی تێدا بەکار ھاتووە؛ خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا بەردەوام چالاکە، دەبێت دەنگەکان لێک جیا بکاتەوە و ھاوکات ھۆشی بەسەر گۆشەنیگاکانەوە بێت و بزانێت ئەم قسەیە ھی کام کاراکتەرە و وێناشی بکات، چون نە کەسایەتییەکان ناسێنراون و نە ڕاستەوخۆ ڕوون کراوەتەوە ئەوە کێیە دەپەیڤێت.

وەک ڕۆمانێکی مۆدێرن، گۆڕەشار دەروەستی کاتێکی تایبەت نییە، بەڵکوو گێڕانەوەکە لە مابەینی ئێستا و ڕابردوودایە، ھەڵبەت ئەو تایبەتمەندییەش وەک ئاخافتنەکان تێکەڵە و خوێنەر دەبێت خۆی لێکی داتەوە ڕۆمانەکە لەو کاتەدا، لە چ زەمانێکدا سەیر دەکات؛ ھەروەھا وەکوو تایبەتمەندییەکی دیکەی ڕۆمانی مۆدێرن، لە گۆڕەشاردا گێڕانەوەکان زەینین و لەناو مێشکی کەسایەتیی ئازاددا وەدی دێن.

ڕۆمانەکە خاوەن ڕەھەندی سیاسییە و باسی دۆخی ھەر چوارپارچەی کوردستان و ئێرانیشی تێدا کراوە و بەتایبەتی جەختی کردووەتە سەر پێڕاگەیشتی دەسەڵات و گوزەرانی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە قاڵبی چەمکی تەندروستیدا؛ نووسەر بۆ ئەم مەبەستە، لە ھەندێک شوێن کەڵکی لە «وڕێنە» وەرگرتووە.

## کورتە

## بەستەرە دەرەکییەکان
* «ئم» لە گۆڕەشار

## سەرچاوەکان

پۆل:سەید قادر ھیدایەتی
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان
گوندەواری لەک

**گوندەواری لەک** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی تەرواڵ لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی گێڵیەلیە.

## ناو

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٢,١٥٣) کەس و (١,٠٨٠)نێر و (١,٠٧٣)مێ و (٦٥٥)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە سەرجەمیان لە کورد پێکھاتووە.

## جوگرافیا

**گوندەواری لەک** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە: 
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری خەسراوا.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری قسڵان.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری میھرەبانی خوارێ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری لەیلاخی باکوور.

## دابەشی کارگێڕی
 
لە (٢٣) گوند پێکھاتووە:

* **[[گێڵیەلی]]**(ناوەند)
* ئەحماوای باش
* ئەودیڵاوا
* پیروزاوا
* تازاوای گێڵیەلی
* جافیر
* چیراغاوا
* چۆمغولی شەیا
* حەسەن خان
* حوسێناوا
* سەیلاو
* شالیاوا
* شوراو ھەزارە
* عەباساوا
* عەرەبشا، قوروە
* فەراوا
* کەماڵاوای مامەساڵە
* گوێزڵقایە
* مامەساڵە
* مەلەکاوا
* مەنتەش
* نەجەفاوا
* نیازویڵاخ

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری قسڵان
* گوندەواری ئەلوزاغاج
* گوندەواری لەک
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* ناوچەی تەرواڵ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «لک»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی قوروە
پۆل:پارێزگای کوردستان
گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا

**گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **دوو** گوندەواری ناوچەی چەرداوڕۆ لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە شارەدێی دزەیە.

## ناو

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٧,٦١٤) کەس و (٣,٧٩٣)نێر و (٣,٨٢١)مێ و (٢،٢٥٢)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە سەرجەمیان لە کورد پێکھاتووە.

## جوگرافیا

**گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە: 
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری دڵوەران.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری چەرداوڕۆ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری باوڵە.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٢٩) گوند پێکھاتووە:

* **[[دزە]]**(ناوەند)
* ئاقکەند
* بیرمەتەپە
* پیلوسیریان
* تەکیەی خوارێ
* تەکیەی سەرێ
* توغانی تازە
* حاجیاوای سەیدە
* حەسەناوا، قوروە
* دورمە
* زەڕینە، چەرداوڕۆ
* زەلەجو
* سینۆقاوا
* سەرقەل
* سوتەپە
* شاوەدین
* شوکراوای مێھەم
* شیروانە
* قاویرمەوەرە
* کەمەرە
* گەرمەخانی
* گەڵاڵی
* مەجیاوا
* مەجیاوای ئەردەڵان
* مێنەتاوا
* مێھەمی خوارێ
* مێھەمی سەرێ
* نازماوا
* نەھمەتاوا
* وەلیاوا

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات
* گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* ناوچەی چەرداوڕۆ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «چھاردولی غربی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی قوروە
پۆل:پارێزگای کوردستان
گوندەواری ئەلوزاغاج

**گوندەواری یەڵغوزئاغاج** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی تەرواڵ لە شارستانی قوروە، لە پارێزگای کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی یەڵغوزئاجە.

## ناو

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندەوارە (٣,٥٠٣) کەس و (١,٧٥٨)نێر و (١,٧٤٥)مێ و (١،٠٩٠)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە سەرجەمیان لە کورد پێکھاتووە.

## جوگرافیا

**گوندەواری لەک** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە: 
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری لەک.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری پەنجە عەلی باکوور.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری قسڵان. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری ناوەندی دێولان.

## دابەشی کارگێڕی
 

لە (١٣) گوند پێکھاتووە:

* **[[ئەلوزاغاج]]**(ناوەند)
* ئانگوان
* چواریا
* شەھابیە
* شوجاعاوا
* شێخ تەقە
* عەلیاوای ئەلوزاغاج
* فەخراوا
* کانی چای، قوروە
* کەریماوای عەلی وێردی
* کەماڵاوا
* وشکەمرۆی خوارێ
* وشکەمرۆی سەرێ

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری قسڵان
* گوندەواری ئەلوزاغاج
* گوندەواری لەک
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* ناوچەی تەرواڵ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «یالغوزآغاج»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی قوروە
پۆل:پارێزگای کوردستان
حۆروس

195px|وێنۆک|alt=ھۆروس|حۆروس، خودای کۆنی میسری بە سەری شاھین

**حۆروس**، **ھۆر**، **ھار** لە میسری کۆندا، یەکێکە لە گرنگترین خودا کانی میسری کۆنە کە کاری زۆری کردووە، کە دیارترینیان خودای پاشا و ئاسمانە. بەلایەنی کەمەوە حۆروس لە میسری پێش مێژووەوە تا پاشایەتی بپتۆلیمایک و میسری ڕۆمانی دەپەرسترا. شێوە جیاوازەکانی ھۆروس لە مێژوودا تۆمار کراون و ئەمانە وەک خوداوەندێکی جیا لەلایەن میسرناساناوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت.
حۆروس زۆربەی کات وەک شەھێن وێنا کراوە، بە ئەگەری زۆرەوە شەھێنی لاننەر یان شەھێنی پێرێگرین، یان وەک پیاوێک کە سەری شەھێنی ھەیە.

## بنەچە

## سەرچاوەکان

پۆل:خوداوەندە ڕزگارکەرەکان
پۆل:خوداوەندە میسریەکان
پۆل:خوداوەندەکانی خۆر
لی بی

**لی بی** یان **لی می** (بە چینی:李泌;، ٧٢٢ بۆ ١ی نیسانی ٧٨٩) مێژووناس، شاعیر، سیاسەتوانی چینی بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ، وە ڕاوێژکارێکی باوەرپێکراوی سێ ئیمپراتۆر بوو، وەک ئیمپراتۆر سوزۆنگ، کوڕەکەی: ئیمپراتۆر دایزیۆنگ: کوڕەکەی: ئیپمراتۆر دێزۆنگ بەڵام دواتر ڕەتکرایەوە بۆ ئەوەی بە فەرمی خزمەتی ئیمپراتۆر سوزۆنگ و دایزۆنگ بکات. لی بی لە وو شوانگ پو وێنەی کێشراوە لەلایەن جین گولیانگ

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مردووانی ٧٨٩
پۆل:مێژووناسە چینییەکانی سەدەی ھەشتەم
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:چینییە ئەفسانەییەکان
پۆل:شاعیرانی شێنسی
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی تانگ
پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتی تانگ لە شێنسی
پۆل:چانسلەرەکانی ژێر ئیمپراتۆر دێزۆنگی تانگ
پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپراتۆریەتی تانگ
پۆل:مێژووناسەکانی شێنسی
پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپراتۆرییەتی تانگ
پۆل:نووسەرانی سیان
چاوۆ چوێ

**چاوۆ چوێ** (بە چینی:曹確) فەرمانبەرێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی تانگ لە مێژووی چین، وەک چانسلەر خزمەتی دەکرد لە سەردەمی ئیمپراتۆر ییزۆنگ

## پێشینە
کاتی لەدایکبوونی نەزانراوە، خێزانەکەی لە ڕۆژھەڵاتی پایتەختی ئیمپراتۆریەتی تانگ نیشتەجێبوون

## پیشەی سەرەتایی
لە سەردەمی نەوەی-نەوەی-نەوەی ئیپمراتۆر دێزۆنگ: ئیمپراتۆر وێنزۆنگدا لە تاقیکردنەوەی نیشتمانی سەرکەوتوو بوو جینشی بەدەست ھێنا لە ٨٣٧، و دواتر لە چەندین پۆستی فەرمی خزمەتی کرد. دواتر بانگ دەکرێتەوە بۆ پایتەخت بۆ ئەوەی لە دادگای شاھانە بە ھەڵگری ناونیشانی شی یوشی (侍御史) خزمەت بکات و دواتر پۆستی گۆنگبو یوانوایلانگی (工部員外郎), پێ درا، کە فەرمانگەیەکی ئاسایی بوو لە وەزارەتی کاروبارە گشتییەکان  (工部, گۆنگ-بو) دواتر پلەی بەرز کرایەوە بۆ پۆستی بەڕێوەبەری لە گۆنگبو لانگۆنگ (工部郎中), دواتریش کرایە ژۆنگشو شێرێن (中書舍人)، پۆستێکی ناوەندی لە فەرمانگەی حکوومەت t (中書省, ژۆنگشو شێنگ)  دواتریش دەبێت بەشێوەی (ڕۆلگێران) دەبێت بە پارێزگای شارەوانی ھێنان (河南 ناوچەی لوۆیانگ)، ئەمە پێش ئەوەی بانگ بکرێت بۆ ئەوەی وەک جێگری وەزیری بەرگری خزمەت بکات. (兵部侍郎, بینگبو شیلانگ)

## چانسلەربوون
لە ٨٦٣ جگە لەوەی وەک جێگری وەزیری بەرگری خزمەتی دەکرد، بەڕێوەبەری دارایی، دواتر لە فەرمانڕەواییەتی ئیمپراتۆر ییزۆنگ، ئامۆزای ئیمپراتۆر وێنزۆنگ ناونیشانی ژۆنگشو مینسیا پینگژانگشی () پێ بەخشی کە بەشێوەی ناونیشان چانسلەری پێ بەخشرا

## سەرچاوە و تێبینیەکان


* *[[:en:Old_Book_of_Tang|کتێبی کۆنی تانگ]]*, vol. 177.
* *[[:en:New_Book_of_Tang|کتێبی نوێی تانگ]]*, vol. 181.
* *[[:en:Zizhi_Tongjian|زیژی تۆنگجیان]]*, vols. 250, 252.

پۆل:مێژووناسانی ھێنان
پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆرییەتی تانگ لە ھێنان
پۆل:نووسەرەکانی لوۆیانگ
پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپراتۆرییەتی تانگ
نوور (مانگی دەستکرد)

وێنۆک| مانگی دەستکردی نوور، یەکەمین مانگی دەستکردی سووپای ئێرانیە کە سەرکەوتوو بوو لە گەیشتن بە دەرێی زەوی
**مانگی دەستکردی نوور** () یەکەمین مانگی دەستکردی سەربازی وڵاتی ئێران بوو بە سەرکەوتووی بنێردرێ، وڵاتی ئێران بە ناردنی مانگی دەستکردی نور هاتە ڕیزی ئەو وڵاتانەی کە مانگی دەستکرد دەنێرنە دەرێی زەوی بە سەرکەوتوویی، ئامانجی ناردنی ئەو مانگە دەستکردە سەربازییە بەردەستخستنی لێکۆڵینەوەکانە لەبۆ هێزی ئاسمانی ئێرانی، مانگی دەستکردی نور بەشدارە لە تەواوکردنی نەخشەیەکی بەرگری گشتگیر لۆ هێزە ئێرانییەکان وەک فەرماندەی شۆرشگێڕ عەمید حوسێن سەلامی ڕایگەیاندووە، مانگە دەستکردە بە سەرکەوتووی ناردرا بە هۆکاری مووشەکی (قاسید) بە سێ قۆناغ کە سەر بە هێزی پاسەوانانی شۆڕشی ئێرانی لە ڕۆژی چارشەممە لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ، سوودەکانی سەتەلایتی نوور بە سوپای ئێران (وێنە و ڤیدیۆ، سیخوڕی، ئاگاداری سەربازیی، پەیوەندی، ڕوانگەکردنی حاڵەتەکانی سەربازی، هەروەها بەشداریکردنی لە جەنگی ئەلیکترۆنی)، مانگی دەستکردی نوور لەنگەری گرت لە خوولگەی زەوی لە بەرزیی ٤٢٥ کیلۆمەتر، تەلەفزیۆنی فەرمی ئێران ڕایگەیاند: نور یەکەم مانگی دەستکردی سەربازی ئێرانە، هەروەها کەل و پەل و کەرەستە پێداویستیەکان و مووشەک و دەزگا و ستاف و هەموو پرۆسەی ناردنەکە لە ناوخۆیی ئێرانەوە بەرهەمهاتیە و پشتی بە هیچ وڵاتێک و کەل و پەلی هیچ وڵاتێک نەبەستیە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئاشکرایکرد و دانینا بە سەرکەوتنی یەکەم مانگی دەستکردی نوری سەربازی ئێرانی  

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ساتی ناردنی مانگی دەستکردی نور لەلایەن پاسەوانانی شۆڕشی ئێرانی 
* دەستخستنی مانگی دەستکردی نور لۆ زانیاری سەربازی

پۆل:گەردوون
پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
پۆل:سەربازیی ئێران
پۆل:مانگە دەستکردەکان
چانگ جیان

**چانگ جیان** (بە چینی:常建;) شاعیر بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ دوو دانە لە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ تۆمارکراوون.

## سەرچاوەکان

* Wu, John C. H. (1972). The Four Seasons of Tang Poetry. Rutland, Vermont: Charles E.Tuttle. 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:شاعیرانی شێنسی
پۆل:نووسەرانی سیان
ئیمپراتۆر سوانگزۆنگی تانگ

**ئیمپراتۆر سوانزۆنگی تانگ** (لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ٦٨٥ بۆ ٣ی ئایاری ٧٦٢) بە زۆری وەک **ئیمپراتۆر مینگی تانگ** یان **ڕێزلێگیراوی ئاب** ناسراوە، ناوی فەرمی **لی لۆنگجی** یازدەم ئیمپراتۆری ئیمپراتۆرییەتی تانگ بوو لە چین، فەرمانرەوایەتییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٧١٣ بۆ ٧٥٦ی زایینی، کە دەکاتە ٤٣ ساڵ و بە درێژترین ماوەی فەرمانڕەوایییەتی دادەنرێت لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتەکە لە سەرەتای ناوەندی فەرمانڕەوایییەتییەکەی فەرمانڕەوایییەکی ماندوونەناس و تێگەیشتوو بوو و لەلایەن چانسلەرە بەتواناکانی وەک یاوۆ چۆنگ، سۆنگ جینگ و ژانگ یویێ یاوەری کراوە، بەھۆی سەرکەوتنەکانی لە بەرەو پێشبردن و بەھێزکردنی ئیمپراتۆرەکە ستایشکراوە بەڵام ڕەخنەی لێگراوە بەھۆی زۆر متمانەپێکردن بە چانسلەرەکانی وەک لی لینفو، یانگ گوۆژۆنگ و ئان لوشان لەسەردەمی خۆیدا، کە سەردەمی زێڕینی ئیمپراتۆرییەتەکە لەگەڵ کودەتای چانسلەر ئان لووشان بە کۆتایی دێت.

## شیعر
سوانزۆنگ یەکێک لە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگک کۆکراوەتەوە

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٦٨٥
پۆل:مردووانی ٧٦٢
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:مۆسیقاژەنەکانی ئیمپراتۆریەتی تانگ
پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
پۆل:نووسەرەکانی لوۆیانگ
پۆل:مۆسیقاژەنەکان لە ھێنان
پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆرییەتی تانگ لە ھێنان
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:شاعیرانی ھێنان
زارا غوڵامی

**زارا غوڵامی** ناسراو بە **ئەوین** (١٩٩٥سەقز-٢٠١٧باشیک)یەکێک بوو لە ژنە پێشمەرگەکان، کە لە ڕیزەکانی پارتی ئازادیی کوردستان خەباتی دەکرد و لەگەڵ پێشمەرگەکانی ئەو پارتە بەشداری شەڕەکانی دژی داعشی کردوو و بەسەختی بریندار کرا و بەھۆی سەختی برینەکەی شەھید بوو.

## ژیاننامە
زارا غوڵامی کە لەنێو ھاوسەنگەرانیدا بە ئەوین ناسرابوو، خەڵکی شاری سەقز، ڕۆژھەڵاتی کوردستان و تەمەن ٢٣ ساڵ بوو. لە چەندین شەڕ بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکانی باشووری کوردستان لە دەست چەکدارانی داعشدا بەشداربوو. ئەو کە لە ڕۆژی ٧ی تشرینی دووەم ٢٠١٦ بەھۆی ھاوەنی داعش لە ئۆپەراسیۆنی کۆنترۆڵکردنەوەی شارەدێی باشیک لە ڕۆژھەڵاتی شاری مووسڵ لە باشووری کوردستان بریندارببوو، دوای سێ مانگ و ١٩ ڕۆژ مانەوە بەبێ ھۆشی، ڕۆژی ٢٦ی شوبات ٢٠١٧ لە نەخۆشخانەیەکی شاری ھەولێر شەھید بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*بەشێک لە ڕێورەسمی بەخاکسپاردنی شەھید زارا غوڵامی (ئەڤین) یوتیوب
*شەھید زارا و ھاورێکانی کوردیپیدیا

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سترابۆ

وێنۆک|https://library.si.edu/image-gallery/73448**سترابۆ** (ئسترابۆن؛ یۆنانی: Στράβων *؛ 63 یان 64ی پێش زایین تا 24ی زایینی) جوگرافیاناس، فەیلەسووف و مێژووناسێکی یۆنانی بوو کە لە [[ئاسیای بچووک]] ژیاوە لە سەردەمی گۆڕانی کۆماری ڕۆم بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆم]].* 

## ژیان
سترابۆ لە ساڵی 63 یان 64ی پێش زایین لەدایک بووە لە پۆنتۆس (ئاماسیای ئەمڕۆ - تورکیا) لە خێزانێکی دەوڵەمەند. سترابۆ لەلای زۆر جوگرافیاناس و فەیلەسووفی یۆنان و ڕۆما خوێندوویەتی. یەکێک بووە لە فەیلەسووفەکانی ستۆیسیزم و لەڕووی سیاسیشەوە ئەندامی ئیمپریالیزمی ڕۆمانی بووە.

چەندین گەشتی بەناوبانگی ئەنجام داوە و وڵاتە جیاوازەکانی ژێر دەسەڵاتی ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆم گەڕاوە و تا سنوورەکانی باشووری ڕووباری نیل ڕۆیشتووە لە ئەفریقا بۆ لێکۆڵینەوەی زانستیی مێژوویی و جوگرافی; کە لە ئینسایکلۆپیدیا بەناوبانگەکەی "جیۆگرافیکا" ئاماژەی پێیان داوە. تیایدا لەسەر چەندین وڵات و ناوچەی جیاوازی ئەورووپا و ئاسیا و ئەفریقا دواوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٠ی پ.ز
پۆل:مردووانی ٢٤
پۆل:مێژوونوسانی یۆنانی سەردەمی ڕۆمان
ھەردی سەلامی

**ھەردی حوسێن یەحیا** ناسراو بە **ھەردی سەلامی** (لەدایکبووی ١٩٨٧ لە سلێمانی) گۆرانیبێژ و ئەکتەرێکی کوردە. ئەو دەرچووی بەشی شانۆ لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانە. لە ساڵی ٢٠٢٢، بۆ یەکەمین جار لە فیلمێکی سینەماییی بەناوی تەمی بابا ڕۆڵی گێڕا.

## پیشە
### ٢٠٠٧–٢٠١٧
وەک کامێرامان و دەرھێنەر لە تەلەڤیزیۆنەکان کاری کردووە ٦ ساڵ پێش چوونە ناو پیشەی گۆرانیبێژییەوە، دەرھێنانی میوزیک ڤیدیۆی بۆ چەندین ھونەرمەندی کورد کردووە.

### ٢٠١٧ - ئێستا
یەکەم ئەلبوومی خۆی لە ساڵی ٢٠١٧ لەژێر ناوی (بۆ تۆ دەژیم) بڵاو کردەوە.

## بەرھەمەکان
### تاک ئەلبوومەکان

* بۆ تۆ دەژیم
* ئیشق
* ھەم دەردی ھەم دەرمانی
* چیو دیوە
* ھەزاران شەو
* داد و بێداد
* لێم ببورە
* من ئامادەم
* مەجبوور
* دڵی من
* شووشەی دڵدفرۆش
* وەکومن
* لەیلا
* ناوی ئەشق
* چاوەڕێم
* جەزاب

## فیلمۆگرافی
* تەمی بابا (٢٠٢٢)

## شانۆ
* ٧ چرکە (٢٠٢٤)

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژە کوڕەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە کوردەکان
ھەزارە

وێنۆک
**ھەزارە** (ھەزارەگی: ئازرە) یەکێکن لە نەتەوەکانی ئەفغانستان و بە ھەزارەگی دەدوێن کە شێوەزارێکی زمانی دەری/فارسییە. ھەزارەکان یەکێکن لە گەورەترین نەتەوەکانی ئەفغانستان و زیاتر لە ناوچەکانی «ھەزارەجات»یان «ھەزارستان» دەژین لە ناوەندی ئەفغانستان. تێکڕای ژمارەی ھەزارەکان نزیکەی ھەشت ملیۆنە لە جیھاندا کە زیاتر لە چوار ملیۆنیان لە ئەفغانستانن و ملیۆن و نیوێکیان لە پاکستانن ھەروەھا پێنج سەد ھەزار لە خەڵکی ھەزارە لە دەوڵەتی ئێراندا ھەن بەھۆی کارکردن و بەشێکیان بەھۆی ئەوەی سەربازی ئێرانن لە شەڕی ناوخۆی سووریا بەشداری دەکەن.

## ناو
وشەی «ھەزارە» بۆچوونی جیاواز ھەن لەسەری.
* بەشێک پێیان وایە وشەی «ھەزارە» لە ژمارەی «ھەزار»ەوە ھاتووە. ڕەنگە ئەمە وەرگێڕانی وشەی «مینگان»ی مۆنگۆلی بێت؛ کە یەکەیەکی سەربازی بوو و لە ١٠٠٠ سەربازی مۆنگۆل پێک دەھاتن لەژێر فەرماندەیی جەنگیز خان. لەکاتێکدا کە خەڵکی ھەزارە خۆیان بە «ئازرە»یان «ئەزرە» بانگ دەکەن.
* ھێنری ھاوڵ ھاورس کە سیاسەتمەدار و مێژووناس و جوگرافیاناسێکی بەڕیتانییە (١٨٤٢–١٩٢٣)، ھەزارەکان بە نەوەی تورکانی خەزەر دەزانێت و پێیوایە ھەزارەکان لە بنەچەدا لە تورکانی دەوروبەری دەریای کاسپییەنن.
* بەپێی دابونەریتی ھەزارەکان؛ "ھەزارە" لە "ھەزار قەوم" و "ھەزار ڕێ" ھاتووە

## زمان
ھەزارەکان بە ھەزارەگی قسە دەکەن کە شێوەزارێکی زمانی دەری/فارسییە. دایەلێکتی ھەزارەگی کەمێک وشەی تورکی-مۆنگۆلی تێدایە.

## ئایین
زۆرینەی ھەزارەکان شیعەن و بەشێکیان سوننین و بەشێکی کەمیان ئیسماعیلین.

## کۆمەڵکوژی
لە سەردەمی ئەمیر عەبدول ڕەحمان خان - ئەمیری ئەفغانستان (١٨٨٠–١٩٠١ز) تا ئەمڕۆ ستەم و کۆمەڵکوژی لەسەر ھەزارەکان بەردەوامە. ئەو دەستووری کۆمەڵکوژکردنی ھەزارەکانی دەرکرد. ئەو نزیکەی ٤٧٪ی ھەزارەکانی کوشت لە نێوان ساڵەکانی ١٨٩٣ تا ١٩٠٠. تا ئەمڕۆ بەھۆی جیاوازیی ڕەگەزی و ئایینی ستەمکردن لە خەڵکی ھەزارە بەردەوامە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
کۆمەڵەی جوگرافیی پاشایەتی

**کۆمەڵگەی جوگرافیی شاهانەیی** کۆمەڵەیەکی زانستییە کە لە لەندەن دامەزرێنراوە لە ساڵی 1830، پێک دێت لە کەسانێک کە توێژینەوە و لێکۆڵینەوە لەسەر جوگرافیا دەکەن. ئەمڕۆ زیاتر لە 16,000 ئەندامی هەیە

## سەرچاوەکان
لە گرنگترین کارەکانیان دەرکردنی "گۆڤاری جوگرافی **The Geographical Journal**"ە کە ساڵانە چوار جار دەردەکرێن.



پۆل:جوگرافیای شانشینی یەکگرتوو
پۆل:کۆمەڵگە فێربوەکانی بەریتانیا
لی زای

**لی زای** (بە چینی:李在) وێنەکێشێکی سروشت و مرۆڤ بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ. شێوەی وێنەکێشانی لی زای شوێن ستایلی وێنەکێشەکانی وەک  گوۆ سی، ما یوان، سیا گویی دەکەوت لی زای لە پوتیان لە پارێزگای فوجیان لە دایکبووە لە سەردەمی ئیمپراتۆر سواندی کەسێکی چالاک بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٤٣١
پۆل:خەڵکی پوتیان
پۆل:وێنەکێشەکانی فوجیان
پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ
پەیوەند جاف

**پەیوەند جاف** (١٩٧١ ھەڵەبجە) گۆرانیبێژی ناسراوی کورد خەڵکی باشووری کوردستانە کە گۆرانییەکانی لە نێوان خەڵکدا بە ناوبانگە.

## ژیان
پەیوەند جاف، خەڵکی شاری ھەڵەبجەیە و لە ساڵی ١٩٩٥ کاری ھونەری دەکات و خاوەنی چەندین ئەلبوم و ڤیدیۆ کلیپە. ماوەی زیاتر لە ٢٣ ساڵە لە ھەندەران دەژی و ئێستاکە لە وڵاتی سوید نیشتەجێیە. ئەو زاوای شێرکۆ بێکەسە و لە ساڵی ٢٠١٤ لەژێر کاریگەری لەدەستدانی دوو کەسی نزیکیدا بڕیاری دا بەمزووانە بەشداری لە ھیچ کۆنسێرت و ئاھەنگێکی جەماوەریدا نەکات. یەکەمیان دایکی کە لەو ساڵەدا کۆچی دوایی کرد و دووەمیان شاعیری گەورە شێرکۆ بێکەس کە خەزووری پەیوەندە و لە ساڵی ٢٠١٣ کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان
### ئاڵبۆم
* بۆ گوڵێک (٢٠١٨)

### تاقە گۆرانییەکان
ژومارەیێک لە گۆرانییەکانی پەیوەند جاف:
* بێدەنگی (Bedangi)
* جێم مەھێڵە (Jem Mahela)
* دڵم تەنگە (Dlm Tanga)
* سکاڵا (Skala)
* نھێنی (Nheni)
* پرسیار (Prsyar)
* کۆچ (Koch)
* یارەکەم (Yarakam)
* ئەی چاوەکەم (Ey Chawakam)

### نموونەی ھەڵبەست

* پرسیار!
:پرسیار لە ڕابردووم مەکە
:من کەسێکی بێ ڕابردووم
:ڕابردوویەک تۆی تیا نەبی
:منیش لەنێویدا مردم
:من مێژووی خۆمم خۆش ناوێ
:چونکە خەتای لەگەڵ کردووم
:بێ ئەوەی ناوی تۆ ببات
:ئەو ھەموو ساڵانەی بردم
:ڕابردووی چی لەبوونمەوە
:قەدەرم غەدرم لێ ئەکا
:ھەموو عومری تەکاندووم
:تازە ئاماژەت بۆ ئەکا
:بە پرسیار ئازارم مەدە
:بۆ لە ڕابردووم دەپرسی
:بۆ پرسێک ناخی خواردووم
:بۆ وا درەنگ یەکمان ناسی
:خۆم پێم سەیرە لەنێو عومری
:سارد و سڕێ بێ تۆییدا
:چۆن بەبێ تۆ دەژیام وچۆن
:چۆن بێ تۆ ھەناسەم دەدا
:من نازانم بە چ خەونێک
:بچمە نێو عومرێکی تر
:ساڵەکانی پڕ بن لە تۆ
:منیش پڕ بکەن لە شیعر
:ئەی کەو کەسەی بۆ ھەتایە
:بە سۆزت داگیرت کردووم
:پرسیار لە ڕابردووم مەکە
:من کەسێکی بێ ڕابردووم
'''

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
شەھرام ئێرانی

**شەھرام ئێرانی** (لەدایکبووی ١٩٦٨ لە سنە) ئەفسەری سەربازیی کوردی ئێرانی  و فەرماندەی ھێزی دەریاییی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێرانە، کە لە ١٧ی ئابی ٢٠٢١ەوە لە جێگەی حوسێن خانزادی داندرا.

ئەو یەکەمین کەس لە دایک و باوکی سوننەیە کە لە مێژووی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، ئەم پۆستە سەربازییە باڵایەی وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سۆنگ ماوۆجینگ

سۆنگ ماوۆجینگ (بە چینی سادەکراو:宋懋晋، بە چینی دێرین:宋懋晉) لە پارێزگای سۆنگجیانگ لە دایکبووە، وێنەکێشێکی سروشت بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ.

## سەرچاوەکان


پۆل:وێنەکێشەکانی شەنگھای
پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ
گوۆ سی

**گوۆ سی** (بە چینی:، لەدایکبووی ١٠٢٠ بۆ ١٠٩٠) وێنەکێشێکی سروشتی چینی بوو لە پارێزگای ھێنان کە لە باکووری ئیمپراتۆریەتی سۆنگ دەژیا، دەقێک بەناوی "پەیامە باڵاکانی دارستان و تاڤگەکان" (لینچوان گاوۆژی، 林泉高致) بە ئەو بەخشراوە کە تیشک دەخاتە چەنەھا شێواز کە باس لە چۆنییەتی کێشانی وێنەی سروشت دەکات بە شێوەییەکی گوونجاو. ھەروەھا   گوۆ سی وێنەکێشێکی فەرمانبەری دادگا، پرۆفیشنال و رۆشنبیر بوو کە بە شێوەیەکی ناوازە گەشەی بە سیستمێکی شێوازی وێنەکێشان دا کە وێنەکێشەکانی دوای خۆشی سوودیان لێ بینی. یەکێک لە کارە زۆر بەناوبانگەکانی بەناوی بەھاری تازە دێت کە دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٧٢

کاتێک دەھاتە سەر وێنەکێشان گوۆ سی وەک "مامۆستاکەی باکوری سۆنگ" ناوی دەھێنرا، کارەکانی سوود و ھاندانی زۆری ھەبوو بۆ وێنەکێشەکانی نەوەی داھاتوو، وە چەندین وێنەی سروشتیشی ھەیە کە ئێستا ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان


#### ئاماژە بە سەرچاوە

* Barnhart, R. M. et al. (1997). Three thousand years of Chinese painting. New Haven, Yale University Press. 
* Ci hai bian ji wei yuan hui (). Ci hai (). Shanghai: Shanghai ci shu chu ban she (), 1979.
* Guo Xi's Early Spring

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٢٠
پۆل:مردووانی دەیەی ١٠٩٠
پۆل:وێنەکێشەکانی ھێنان
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١١یەم
شادیە حەیدەری

وێنۆک|شادیە حەیدەری لە ساڵی ٢٠١٢، لە کاتێکدا خۆی دەناسێنێت.
**شادیە حەیدەری** (لەدایکبووی ١٥ی ئایاری ١٩٦٧ لە سەقز) سیاسەتوانی کوردی سوێد و نوێنەری یۆتۆبۆری لە پەرلەمانی سوێدە. ئەو ئەندامی پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسەتوانانی سوێدی
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزارەتی بەرگری ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** (بە ئینگلیزی: United States Department of Defense)یەکێکە لە پازدە وەزارەتی حکوومەتی ئەمریکایە. سەرناوی ئەم وەزارەتە (USDOD), (DOD)یان (DOD)یە.

وەزارەتەکە بەرپرسە لە ھەماھەنگی و چاودێریکردنی ھەموو دەزگا حکومییەکان و ئەو کارانەی کە ڕاستەوخۆ پەیوەندیان بە ھێزی ئاسایشی نەتەوەیی و سەربازیی ئەمریکاوە ھەیە. پنتاگۆن بارەگای سەرەکی لە واشنتۆنە. بینای پنتاگۆن پێنجلایە (پنتاگۆن بە مانای پێنجلا) واتە پێنتاگۆن، کە لە ڕاستیدا پێنج بینایە کە ھاوپێچ کراون، لەوانەشە بارەگای ھێزی زەمینی، بارەگای ھێزی ئاسمانی، بارەگای ھێزی دەریایی، ستافی گشتی و وەزارەتی بەرگری.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٧ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
ژانگ یاوۆتیاوۆ

**ژانگ یاوۆ تیاوۆ** (بە چینی:張窈窕) شاعیرێکی چینی بوو لە سەدەی ٩یەمی زایینی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ

زۆری لێکرا بۆ ئەوەی ڕا بکات بۆ چێنگدو کە لە سەردەمی ئەمڕۆدا پێی  دەوترێت پارێزگای سیچوان. لەبەر ھەژاری و بژێوی خۆی جلەکانی لە ڕەھن و قەرزدا داناوە تا پشتگیری ژیانی خۆی پێ بکات، ژمارەیەک لە شیعرەکانی لە تۆماری چوان تانگشی کۆکراونەتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی تانگ
پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان
ئەلکترۆمکانیک

وێنۆک|گۆڕین ئامێرێکی کارەبایی-میکانیکی باوە
لە ئەندازیاریدا، **ئەلێکترۆمکانیک** پرۆسەکان و ڕێکارەکان تێکەڵ دەکات کە لە ئەندازیاریی کارەبایی و ئەندازیاریی میکانیکیەوە کێشراوە ئەلکترۆمیکانیک سەرنج دەخاتە سەر کارلێککردنی سیستەمی کارەبایی و میکانیکی وەک ھەمووی و چۆنییەتی کارلێککردنی دوو سیستەمەکە لەگەڵ یەکتر. ئەم پرۆسەیە بەتایبەتی لە سیستەمەکاندا دیارە وەک ئامێرە کارەبایییە خولاوەکانی دی سی یان ئەی سی کە دەتوانرێت دیزاین بکرێن و بەکار بھێنرێت بۆ دروستکردنی ھێز لە پرۆسەی میکانیکی (موەلیدە)یان بەکاردێت بۆ ھێزی کاریگەری میکانیکی (مۆتۆر). ئەندازیاریی کارەبایی لەم چوارچێوەیەدا ئەندازیاری ئەلکترۆنیش لە خۆ دەگریت.

ئامێرە ئەلکترۆمکانیکییەکان ئەوانەن کە ھەردوو پرۆسەی کارەبایی و میکانیکییان ھەیە. بە توندی قسە دەکات، سویچێکی بە دەستی کار پێکردن پێکھێنەرێکی ئەلکترۆمکانیکییە بەھۆی جووڵەی میکانیکی کە دەبێتە ھۆی دەرچوونی کارەبایی. ھەرچەندە ئەمە ڕاستە، زاراوەکە عادەتەن بۆ ئاماژەکردن بەو ئامێرانەی تێدەگات کە سیگنالێکی کارەبایی تێدایە بۆ دروستکردنی جووڵەی میکانیکی، یان بەپێچەوانەوە جووڵەی میکانیکی بۆ دروستکردنی سیگنالێکی کارەبایی. زۆربەی کات تێوەگلانی بنەماکانی ئەلکترۆمەگناتیسی وەک لە گوێزانەوەکان، کە ڕێگە بە ڤۆڵتێک یان تەوژم دەدات بۆ کۆنترۆڵکردنی یەکێکی تر، کە عادەتەن بە شێوازی میکانیکی سێتەکانی بەردەنگەکان، و سۆلینۆیدەکان، کە بەھۆیەوە ڤۆڵتاژێک دەتوانێت بەستەیەکی جووڵاو وەک ڤالی سۆلینۆید بجوڵێنێت.
پێش پەرەسەندنی ئەلەکترۆنی مۆدێرن، ئامێرە ئەلکترۆمکانیکییەکان بە فراوانی بەکار دەھێنران لە سیستەمی لاوەکی ئاڵۆز لە بەشەکان، لەوانە چاپکەری کارەبایی، چاپکەری تەلەڤیزیۆن، کاتژمێرەکان، سیستەمی تەلەڤیزیۆنی سەرەتایی، و کۆمپیوتەرە دیجیتاڵییەکانی ئەلکترۆنی دۆخی ڕەق لە زۆر کاربەرنامەدا ئەلکترۆمکانیکی گۆڕیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:ئەندازیاریی کارەبا
پۆل:ئەندازیاریی میکانیکی
نێرگز خانمی شارەزووری

**نێرگز خانمی شارەزووری** (ھەروەھا؛ نێرگز خانمی جاف، نەرگز خانم، دایە نەرگز/نەرگس)، ناوی نێرگز کچی مەلا شوکروڵڵا جافی شارەزوورییە. شاعیر و تەموورەژەنێکی کوردە. ساڵی ١٣١٣ی زایینی (٧١٣ی کۆچی) لەدایکبووە لە شارەزوور لە ساڵی ١٣٧٦ زایینی لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا لە گوندی شێخان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان مردووە و لەوێ نێژراوە. شیعرەکانی نێرگز خانم بە کوردیی ناوەندی و بنزاراوەی جافی نووسراون. لە کتێبی ئایینیی یارسان "سەرەنجام" و لە بەشی "**دەورەی عابیدین**" نووسراون. نێرگز خانم ھاوسەری شاعیر و کەسایەتیی ئایینیی یارسان عابیدینی جافە. نێرگز خانم و عابیدینی ھاوسەری باوەڕداری ئایینی یارسان بوون و لە زۆربەی شیعرەکانیاندا ھەستی خۆیان بۆ ئایینی یارسان دەردەبڕن. وا دەردەکەوێت کە نێرگز خانمی شارەزووری لە ساڵی ١٣٣٥ی زایینییەوە دەستی کردووە بە نووسینی شیعر و ھۆزان؛ لە سەردەمی ڕابەری گەورەی یارسانەکان سان سەھاکی بەرزنجی.

## نموونەی شیعر
شیعرەکانی نێرگز خانم بە کێشی خۆماڵیی ھەشت بڕگەیی نووسراون. لە نموونە شیعرییەکانی:

"بادەم یارە و جامم یارە

شادیم یارە و کامم یارە

بیرم یارە و ھۆشم یارە

ھۆچی چی ھەر نۆشم یارە"

"بنیامن لە جەم بادە دەدا

ساقی بە صەف سادە دەدا

دەرسی ڕێگەی جادەدا

مێردان لە بەد دەکەن حاشا

دەوریان داوە لە دەوری شا

پێمان دەکەن گشت تەماشا

قەومێ، بە من نەیبێ باوەڕ

نەیەت بۆ جەم یاری یاوەر

لای من وەکی تۆکی ساوەر

ھەر کە، لەم دین یەقین نەکا

بە دڵ، لە جەم ئامین نەکا

خودام ئەوە باد دین نەکا

ھەر کە، بۆ یار خۆی نەکوژێ

کەردەی لە جەم یار نەڕژێ

بنیام ڕجای بۆ ناوێژی

ھەر کە، نەگرێ قەولی دروست

بێ دین ئەوە. وەک بتپەرست

مەحروم دەبێ ئەو لە جەم شت

ھەر کە، شکی ببێ بە دڵ

باوەڕ نەکا بە شای عادڵ

کەردەی نەقدی دەبێ باتڵ

ھەر کە، لە جەم نەگرێ ئەرکان

بە ڕاست نەگرێ دینی سوڵتان

ئاخر دەبێ ئەو پەشیمان

ھەر کە، بە یار بدا ئازار

کردەی ناچێ بۆ ناو تۆمار

ھەرگیز لە خاو نابێ بێدار"

"ڕاستە زەعیفەم دامەنی کۆتا نییە ڕیشم

بۆ بەستەی شەرت سەد مێردم نییە ھاملۆ"

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٣١٣
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:ژنانی کورد
دو چوینیانگ

**دو چوینیانگ** یان **خاتوو دو چیو** شاعیرێکی چینی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ بوو، تاکە شاعیری ژنە کە شیعرەکانی لە تۆماری سێ سەد شیعرەکانی تانگ تۆمار بکرێت

## گۆرانی پۆشاکی زێڕی
تاکە شیعری کە تا ئەمرۆ مابێتەوە گۆرانی پۆشاکی زێریە (چینی سادەکراو:金缕衣;، چینی دێرین:金縷衣، خوێندنەوە: جین لیو یی)

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان
پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:نووسەرەکانی نانجینگ
پۆل:شاعیرانی جیانگسو
عادل ھەورامی

**عادڵ ھەورامی** (٤ی ئازاری ١٩٧٣ سلێمانی - ) گۆرانیبێژی کورد خەڵکی باشووری کوردستانە کە گۆرانییەکانی خۆی بە ھەر دوو زاراوەی ھەورامی و سۆرانی بڵاو کردووەتەوە.

## ژیان
عادڵ ھەورامی لە ٤ی ئازاری ١٩٧٣ لە سلێمانی لە دایک بووە. مێژووی چونە ناو دنیای ھونەری عادڵ ھەورامی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٣ ئەو کاتەی کە خولیای ھونەر و گۆرانیوتنی گەشتە لووتکە، بەشێوەیەک وەک دەوترا ھونەر دۆست بوو، دەکرێت ئەم ھۆکارە بگەڕێتەوە بۆ ئەو کەش و بارودۆخەی تێیدا دەژیا، بەتایبەت باوکی کە دەنگێکی ناوازەی ھەبوو، یان ئەو ھونەرمەندانەی کە سەردانیان دەکردن وەک عوسمان کێمنەیی زۆر تێکەڵاوی ماڵی ئەوانی دەکرد. زۆرکاتیش ھونەرمەندە عەرەبەکانی دەبینی.

دواتر بەھۆی گۆڕانی بارودۆخی سیاسی ناوچەکە کۆچی کرد بەرەو وڵاتی ئێران و ساڵی ١٩٩٢ کەگەڕاوەوە بۆ ھەرێمی کوردستان و لەشاری سلێمانی گیرساوە، لە ساڵی ١٩٩٣ بریاریدا کەدەست بکا بەکارکردن لە بواری ھونەرداو یەکەم گۆرانیشی بەناوی *قەڵای سم بارانی غەم* بوو، کەدابەشکردنی مۆسیقاکەی لەلایەن سەلاح ڕەووف بوو، وەھۆنراوەکەشی ھۆنراوەی فۆلکلۆربوو، وەدەنگدانەوەیەکی گەروەی دروست کرد. ئەو ھەمیشە چاوەڕێی دەکرد کارێکی لەوە باشتر ئەنجام بدات، ئەوەبوو لە ساڵی ٢٠٠٠ ئەلبومی *گەردوونی* تۆمار کرد، کە گۆرانییەکی لەو خۆشتر دەرچوو و گوێگرێکی زۆریشی ھەبوو.

چەندین کۆنسێرتی لەشارە جیاجیاکانی کوردستان سازکردووە.

## بەرھەمەکان
### ئاڵبۆم
تا ئێستە حەوت ئەلبومی ھەیە، و تێچووی سەرجەم ئەلبومەکانیشی لەسەرشانی خۆی بووە.
* *چەپک*، (٢٠٠٤)
* *سروە گیان*، (٢٠٢١)
* *سلێمانی*

### تاقە گۆرانییەکان
ژومارەیێک لە گۆرانییەکانی:
* *شنەی شەماڵ*
* *جافی جوانڕۆ*
* *دەردت لە ماڵم کەوێت*
* *زولێخام زەردە*
* *ئامان ئامان*
* *دێوانەم*
* *نم نمەی باران*
* *شیرین دامەچۆ*
* *شۆخە گیان*
* *گەردوون ئامان*
* *سەحەر*
* *شەماڵ*
* *مەجنوون*
* *لەیل*
* *کەنیلە گیان*

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* چریکەی کورد: ''گۆرانیەکانی عادڵ ھەورامی''  

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پزیشکی گوێ و لوت و قوڕگ

وێنۆک|A 40-watt CO<sub>2</sub> لەیزەر بەکاردێت لە زانستی ئۆتورھینولارینگۆلۆجی
[وێنۆک|نەخۆشخانەی شاھانەی نەتەوەیی، لووت و گوێ لە ساڵی ١٨٧٤ دامەزراوە، لە [لەندەن]]

**پزیشکی گوێ و لوت و قوڕگ** یان **ئۆتورھینۆلارینگۆلۆجی** (بە ئینگلیزی: Otorhinolaryngology) نەشتەرگەری سەر و مل (ORL-H&N یا OHNS), یان گوێ, لووت و قورگی (ENT), ئەوە تایبەتمەندییەکی لاوەکی نەشتەرگەرییە لە ناو دەرمان دا کە مامەڵە لەگەڵ نەشتەرگەری و بەڕێوبردنی پزیشکیی مەرجەکانی سەر و مل دەکات. ئەو پزیشکانەی کە لەم بوارەدا پسپۆڕن پێیان دەوترێت دکتۆری ئۆتورھینۆلارینگۆلۆجیست و ئۆتۆلارینگۆلۆجیست و نەشتەرگەری سەر و مل یان نەشتەرگەری ئای ئێن تی یان پزیشک ئای ئێن تی. نەخۆشەکان بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە پزیشکی ئۆتورھینۆلارینگۆلۆجیاس بۆ نەخۆشییەکانی گوێ و لووت و گەروو و بنەچەی سەر و مل. ئەمانە بە گشتی نەخۆشییە ئیشکەرەکان دەگرێتەوە کە کار دەکەنە سەر ھەست و چالاکی خواردن و خواردنەوە و قسەکردن و ھەناسەدان و قووتدان و بیستن. جگە لەوەش نەشتەرگەریی ئین تی بەڕیوەبردنی نەشتەرگەری و ئاوەدانکردنەوەی شێرپەنجەکان و توورە جوانەکانی سەر و مل و ھەروەھا نەشتەرگەری پلاستیکی دەموچاو و مل لە خۆدەگرێت.

## تایبەتمەندی لاوەکی

## بابەتەکان بەپێی تایبەتمەندی لاوەکی
* ئۆتۆلۆجی و دەمارناسی
* راینۆلۆژی
* نەخۆشی منداڵان
* لارنگۆلۆژی
* پلاستیکە دەمووچاوەکان و نەشتەرگەری دروستکردنەوە
* چاککردنەوەی بنیاتنانەوەی مایکرۆڤاسکولار

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی
پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری
پۆل:پسپۆڕییە پزیشکییەکان
مادامێ ھواروی

**مادامێ ھواروی** خان و شاعیر بوو لە سەردەمی پێنج ویلایەت و دە شانشینەکە لە ویلایەتی شوی دواتری سەردەمی ئیمپراتۆر مێنگ چێنگ دەژیا.

کاتێک ئیمپراتۆر تایوزو دەستی بەسەر ویلایەتەکە گرتوو، مادامێ ھوارویی دەستبەسەرکرا، ئیمپراتۆر تایوزو گوێبیستی ناوبانگی ئەو بوبو لە شیعر وتن دا بۆیە داوای لێکرد شیعرێکی بۆ بڵێت، دواتریش مادامێ ھوارێی یەکسەر دەست دەکات بە شیعر وتن

## سەرچاوەکان


*  
* 
* 
* "Huarui Furen", Mountain Songs, last accessed June 8, 2007

پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٠
پۆل:مردووانی ٩٧٦
پۆل:نووسەرانی چێنگدو
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی دەیەمی زایینی
پۆل:شاعیرانی سیچوان
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی دەیەم
پۆل:ژنە چینییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:شاعیرەکانی شوی دواتر
جودی کۆرن وێڵ

**جودی ڤالاریێ کۆرنوێل** (لەدایکبووی ٢٢ی شووباتی ١٩٤٠) خانمەکتەرێکی ئینگلیزە، کە لە فیلمێکی بەریتانی بەناوی (Keeping up appearances) ڕۆی گێڕاوە و بەباشترین شێوە بەھۆی ڕۆلەکەی وەک دەیزی ناسراوە لە (١٩٩٠ بۆ ١٩٩٥)

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Official site 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر
پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز