open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەڵاحەدین قەفتان

**سەڵاحەدين قەفتان :**(١٩٢٤-١٩٨٢) ئەندازەی شارستانیی

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''سەڵاحەدين قەفتان'''
سەڵاحەدین کوڕی ساڵح کوڕی عەبدولڕەحمان قەفتانە، ساڵی ١٩٢٤ لە شاری سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. قوناغەکانی خوێندنی تا ئامادەیی لە سلێمانی و کۆلیجی ئەندازەی شارستانیی ساڵی ١٩٤٦ لە زانکۆی بەغدا تەواوکردووە و یەکەم دەستەی دەرچووانی ئەو کۆلیجەیش بووە لە عیراق. 

## ئەركی لە دەوڵەت
سەرەتا لە شاری بەسڕە دامەزراوە. پاشان گواستراوەتەوە بۆ شاری دیوانییە و سێ ساڵی لێ‌ماوەتەوە. دواجار ھێنراوەتە سلێمانی و لە وەزیفەدا ماوەتەوە تا لە ١٩٦٦دا خانەنشین‌بووە.[

## كۆچی دوایی
پاشان لێ بڕاوە بۆ کاری ئازادی سەربەخۆ، تا لە ١٩٨٢دا بە نۆرەدڵێ لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە.

## ژیانی هاوسەرگیری
سەلاحەدین قەفتان، ساڵی ١٩٤٨ خاتوو "لوتفییە نووری قەفتان"ی ئامۆزایی ھێناوە، دوو کوڕ (ڕێبوار و جووتیار)ی لێ بووە.

## نووسینەكانی
نووسینی ھەر لە "گەلاوێژ"دا بڵاوە .

## سەرچاوەکان
تاھیر ئەحمەد حەوێزی

**تاھیر ئەحمەد حەوێزی :(١٩١٩-٢٠٠٠) نووسەر و مامۆستا** 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''تاھیر ئەحمەد حەوێزی'''
تاھیر کوڕی ئەحمەد کوڕی سادق‌ئاغا کوڕی حاجی بەکرئاغای حەوێزییە، ١٩١٩ لە کۆیە لەدایک‌بووە. بە ھەشت ساڵی خراوەتە بەر خوێندن لای مەلا ئەحمەدی ڕەش. ١٩٢٩ براوەتە قوتابخانەی ئوولای سەرەتایی لە کۆیە و ١٩٣٤ بڕیویە. قۆناغی ناوەندی و ئامادەییی ١٩٤٠ لە ھەولێر و خولی پێگەیاندنی مامۆستایانی لە بەغدا تەواوکردووە، ١٩/١٢/١٩٤١ بووە بە مامۆستا لە ناحیەی ماوەت. ١٩٤٢ براوەتە قوتابخانەی قەڵادزێ و کراوەتە بەڕێوەبەر. پاش چوار ساڵ گواستراوەتەوە بۆ قوتابخانەی غازی لە سلێمانی. 

## هەڵویستی سیاسی
لەبەر ھەڵوێستی سیاسی، دوای ساڵێک دوورخراوەتەوە بۆ قوتابخانەی ناحیەی شێخ سەعد لە عیمارە. ساڵێک لەوەودوا ھێنراوەتەوە بۆ ھەولێر و لە قوتابخانەی دێی ئێڵنجاخی گەورەی ناحیەی تەقتەق دانراوە، چوار ساڵی لێ‌ماوەتەوە. پایزی ١٩٥٢ گواستراوەتەوە بۆ قوتابخانەی یەکەمی سەرەتایی لە کۆیە، ١٣ ساڵی تێدا مامۆستا و بەڕێوەبەر بووە. بە بەڕێوەبەر براوەتە قوتابخانەی سەرەتاییی بێستوونی ئێواران، دوای پێنج ساڵ خزمەت، لە ١/٧/١٩٧٠دا بە داوای خۆی خانەنشین‌کراوە.

## کۆنگرەی نووسەرانی کورد
١٤/٧/١٩٧١ ئەندامی دووەم کۆنگرەی نووسەرانی کورد بووە لە شەقڵاوە.

## كۆچی دوایی
ڕۆژی شەممەی ڕێکەوتی ١/٧/٢٠٠٠ پاش ململانێیەکی سەخت لەگەڵ نەخۆشی، لە کۆیە کۆچی دواییی کردووە.

## بەرهەمەكانی
نووسینی لە گۆڤارەکانی (دەنگی گێتیی تازە، گەلاوێژ، ھەتاو، ھیوا، کاروان)دا بڵاوبووەتەوە. بە ناسناوی "دڵسۆز"یشەوە بۆ "گەلاوێژ" و "دەنگی گێتیی تازە"ی نووسیوە.

**ئەم بەرھەمانەیشی ھەن:**

# مێژووی کۆیە یا کۆیسنجاق، ب١، چاپخانەی الوفاء- بەغدا، ١٩٦٢ 
# شەوچەرە- چەپکێک نوکتە و قسەی خۆشی ناوچەی کۆیە، ب١، چاپخانەی دار السلام- بەغدا، ١٩٧٠
# مێژووی کۆیە، ب٢- بەشی یەکەم، چاپخانەی نمیر- بەغدا، ١٩٨٤. ٢٧ 

**دەستنووسیشی لەپاش بەجێ ماوە، لەوانە:**

# مێژووی کۆیە، ب٣ 
# شەوچەرە، ب٢ و٣
# ئەمین ئاغای حەوێزی "ئەختەر"ی شاعیر و ھونەرناس و سیاسی 
# جەمیل ئاغای حەوێزی کارگێڕی سیاسی و میوانپەروەر و پەرلەمانتاری کورد 
# پەندی پێشینانی کوردیی ناوچەی کۆیە 
# یارییە فۆلکلۆرییەکانی شاری کۆیە
# یادداشتەکانی ڕۆژانی ژیانم
# شوێنەوار و ئاسەوارەکانی وڵاتی کۆیە 
# مێژووی بنەماڵەکانی کۆیە
# بزووتنەوەی نوواندن و شانۆگەری لە کۆیە لە سەردەمی کۆن و نوێدا

## سەرچاوەکان
خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (ڕوونکردنەوە)

* حەماسی عێراق (بزووتنەوەی خۆڕاگری ئیسلامیی لە عێراق)
* بەرەی ئیسلامی بۆ خۆڕاگریی عێراق (خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٠٤-٢٠١٧))
* خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)
ئارنۆ ئالان پێنزیاس

**ئارنۆ ئالان پێنزیاس** (؛ ٢٦ی نیسانی ١٩٣٣ – ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) فیزیکزان و ئەستێرەناسێکی ڕادیۆییی ئەمریکی بوو. ئەو لەگەڵ ڕۆبێرت ویلسۆن، خەڵاتی نۆبێلی فیزیکی لە ساڵی ١٩٧٨دا وەرگرت.

## ژیاننامە
ئەو لە بنەماڵەیەکی جوو لە میونشن، ئەڵمانیای نازی لەدایک بوو. دواتر بنەماڵەکەی لە ئەڵمانیای نازی ھەڵاتن و سەرەتا لە شانشینی یەکگرتوو و دواتر لە ساڵی ١٩٤٠ لە نیویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکان نیشتەجێ بوون. ئەو لە ساڵی ١٩٤٦دا، بووە ھاووڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەستێرەناسانی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:جووە ئەمریکییەکان لە سەربازی
خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)

**خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق** (بە عەرەبی: المقاومة الإسلامية في العراق) وشەیەکی گشتییە بۆ گرووپە یاخیبووە ئیسلامییە شیعەکانی لایەنگری ئێران لە عێراق. ئەم ناوە تاقە گروپێکی دیاریکراو لە خۆیدا نییە، بەڵکوو وەک براندێکی گشتی یان تۆڕێک لە گرووپە ئایدیۆلۆژییە ھاوشێوەکان وەسف کراوە کە ئێران پشتگیریان لێ دەکات.

لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣دا، خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق دەستیکرد بە ھەڵدانی موشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ بنکەکانی ئەمریکا لە عێراق و سوریا کە بووەتە ھۆی برینداربوونی سووکی سەربازە ئەمریکییەکان. خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق ھەروەھا مووشەکی بەکارھێناوە بۆ ھێرشکردن لەسەر ئیسرائیل. برینداربوونی مێشک زۆرترین ئاکامی پزیشکیی ئاماژەپێکراو لە پێنج دەیان ھێرش بۆ سەر ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق بووە و لە ئەنجامی ئەو، ھەوڵی دیپلۆماسی لەلایەن ئەنتۆنی بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا و ڕاستەوخۆتر لەلایەن محەممەد شەییاع سوودانی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە سەردانێکیدا بۆ تاران دەستپێکردووە.

## گرووپەکان
*حیزبوڵڵای عێراق
*بزووتنەوەی نوجەبا
*عەسائیبی ئەھلی حەق
*لیواکانی سەیدی شوھدا

## ئۆپەراسیۆنەکان لە عێراق و سوریا

## ئۆپەراسیۆنەکان لە ئیسرائیل

## ئەگەری دەستێوەردان لە ململانێی ئیسرائیل و حزبوڵڵا

## ئەگەری دەستێوەردان لە ململانێی ئەمریکا و حووسییەکان

## ھێرشە ئاسمانییەکانی تۆڵەسەندنەوەی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە چەکدارە عەرەبییەکان
پۆل:گرووپە یاخیبووە ئیسلامییەکان
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
پۆل:ناسیۆنالیزمی عێراقی
پۆل:گرووپە خومەینیستەکان
پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان
پێڵوو

**پێڵوو** چینێکی تەنکی پێستە کە چاو دادەپۆشێت و دەیپارێزێت.

## پێکھاتە
### چینەکان
پێڵوو لەم چینانە پێک ھاتووە: پێست، شانەی ژێرپێستی، ماسوولکەی بازنەییی چاو، لەمپەری کاڵانەیی، پەڕەی تارسۆسی، و پێکبەندی پێڵوویی.

### برژانگ

برژانگەکان ئەو مووانەن کە لەسەر لێواری پێڵووی سەروو و خواروو گەشە دەکەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
پۆل:چاو
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پۆل:پزیشکیی چاو
پارکی نەتەوەییی فارنێبۆفیاردن

**پارکی نەتەوەییی فارنێبۆفیاردن** () پارکێکی نیشتمانی سویدە کە ڕووباری دالالڤێن بەسەریدا تێدەپەڕێت، نزیکەی ١٤٠ کم (٨٧ میل) لە باکووری ستۆکھۆڵمەوە دوورە.
## سەرچاوەکان

*
تارۆن ئێگەرتۆن

**تارۆن ئێگەرتۆن** ()، ئەکتەر بەریتانی، لە ١٠ی تشرینی دووەم ١٩٨٩ لە دایکبووە. بە ڕۆڵی گاری "ئێگسی" ئونوین لە فیلمەکانی کینگسمان: خزمەتگوزاری نهێنی (٢٠١٤) و کینگسمان: بازنەی زێڕین (٢٠١٧) ناسراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* taron-egerton.com 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە وێڵزییەکان
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەی ھونەری درامی
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:ئەندامانی شانۆی نیشتمانیی گەنجان
خەیاڵی زانستیی سەخت

**[[خەیاڵی زانستی]] سەخت** یەکێکە لە ژێرنەرجییەکانی ژانر زانستی خەیاڵ لە ئەدەب و سینەمادا، کە تایبەتمەندی سەرەکیی ئەوەیە کە گرنگییەکی زۆری بە بنەمای زانستی و بنەمای تەکنیکی و ئەندازیاری دەدات و لە ناو چیرۆکیشدا زیاتر ئاماژە بە تایبەتمەندییە زانستییەکان دەکات.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی خەیاڵی زانستی
پۆل:خەیاڵی زانستیی سەخت
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:مێژووی خەیاڵی زانستی
خەیاڵی/زانستی

**خەیاڵی/زانستی** () ئەڵقەی پێنجەمی وەرزی دووەم و ئەڵقەی یازدەھەمە بە گشتی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکەی *[[لۆکی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|لۆکی]]* کە لەسەر بنەمای مارڤێڵ کۆمیکس دروست کراوە و کارەکتەری لۆکی تێدایە. ئەڵقەکە لە گەردوونی سینەمایی مارڤێڵ (MCU) دانراوە، بەردەوامی لەگەڵ فیلمەکانی ئەم زنجیرەیەدا ھاوبەشە. لەلایەن سەرۆکی نووسەر ئێریک مارتنەوە نووسراوە و لەلایەن جەستن بێنسۆن و ئارۆن مۆرھێد دەرھێنراوە.

## سەرچاوەکان

*
شاکە و خان مەسوور

**شاکە و خان مەسوور** (بە کوردیی باشووری: شاکە و خان مەسۊر) دوو ھۆنراوەبێژی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانی سەدەی ١٨ی زایینین. خان مەسوور خەڵکی شارستانی ئەیوان و شاکە خەڵکی گوندەواری بوولی لە نزیکیی ئەیوان لە پارێزگای ئیلام بووە. لە شاکە و خان مەسوور دیوانە شیعرێک بە زمانی کوردیی باشووری و شێوەزاری کەڵھوڕیی تێکەڵ لەگەڵ گۆرانی بە جێ ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:وێژەی کوردیی باشووری
زەریفە خانم

**زەریفە خانم** (مردووی ٩ی تەممووزی ١٩٣٧) لەگەڵ ھاوژینەکەی عەلیشێر دوای یەکەم شۆڕشی چەکداری دژی کۆماری مستەفا کەمال ئاتاتورک یان شۆڕشی قۆچگیری، بە فێڵ و فەتەرە دەستبەسەر کرا. بەو پێیەی ئاتاتورک سەری عەلیشێری دەویست، تۆپاڵ عوسمان سەرۆکی ھێزی تورکیا ھەردوو سەرەکەی وەک دیاری بۆی برد. سەری خاتوو زەریفە و عەلیشەری مێردی چەند مانگێک لە چانکایا -ئەو شوێنەی ئاتاتورکی لێ دەماوە- بەسەر دارەوە بوون. ڕاپەڕینی قۆچگیری ڕاگیرا و بارودۆخی کوردستان تا یاخیبوونی شێخ سەعید زۆر خراپتر بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەوساندنەوەی کوردان
پۆل:کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
پۆل:کوردستان
پۆل:شۆڕشی کۆچگیری
تاھیر عارف

**تاھیر عارف :**(١٩٢٩-٢٠٠٢) پسپۆڕی بواری كشتوكاڵ 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''تاهير عارف'''
تاھیر کوڕی عارف کوڕی ئەمینە، ١٩٢٩ لە سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیی لە سلێمانی و ئامادەییی کشتوکاڵی ١٩٤٨-١٩٥٠ لە (ئەبووغرێب)ی بەغدا تەواوکردووە. سەردەمی قوتابێتیی، بەشداریی خۆپیشاندانەکانی سلێمانی و بەغدای کردووە و بیری چەپخوازیی لا پەیدا بووە. یەکەم جار بە بەرپرسی کشتوکاڵی پێنجوێن دامەزراوە. پاشان گواستراوەتەوە بۆ حەویجە و ئەمجا ھەولێر. ١٩٥٦ چووەتە قوبرس بۆ خوێندن لە پەیمانگای بریتانیاییی دارستان. ١٩٥٨ گەڕاوەتەوە و دەوری لە بەڕێوەبەرایەتیی دارستانی سلێمانی دا گێڕاوە بۆ بەجێھێنانی سەرەتای سەوزکردنی شاخی گۆیژە.

## هەڵویستی سیاسی
ئەو ماوەیە شوێن و پایەی لە حیزبی شیوعیی عیراقدا دیار بووە و جۆرێ لە ناکۆکیی بۆچوونی لەگەڵ سیاسەتی حیزب ھەبووە. دواتر گواستراوەتەوە بۆ شاری چەمچەماڵ و بە ھۆی ھەڵوێستی فیکرییەوە، تەقە لە ماڵەکەی کراوە. ١٩٦٢-١٩٦٣ گواستراوەتەوە بۆ شاری (حللە) و ماوەیەکی درێژی تێدا ماوەتەوە. لەوێ کۆمەکی لە کوردانی وەزیفەدار کۆکردووەتەوە بۆ شۆڕشی کورد. پاشتر گواستراوەتەوە بۆ کەرکووک، تا ١٩٧٥ لەوێ ماوەتەوە. پاش شکستی شۆڕشی ئەیلوول، دیسان گواستراوەتەوە بۆ شاری حللە. پاش ماوەیەک بێزار بووە لە وەزیفە، خۆی خانەنشین کردووە و گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی. ئیدی لە پاڵ ئەوەدا، دووکانێکی کەرەستەی کارەباییی داناوە و ژیانی خۆیی پێ بەڕێوەبردووە. پاش ڕاپەڕینی ١٩٩١، وازی لەو دووکانەیش ھێناوە و دانیشتووە.

## ژیانی هاوسەرگیری
تاھیر عارف، ساڵی ١٩٦٠ ژنی ھێناوە و پێنج کوڕ و دوو کچی لێ بووە.

## كۆچی دوایی
لە ٢٠/٧/٢٠٠٢دا کۆچی دواییی کردووە.

## نووسینەكانی
نووسینی لە "گەلاوێژ" و "دەنگی گێتیی تازە"دا بڵاوبووەتەوە .

## سەرچاوەکان
داریووش فرووھەر

**داریووش فرووھەر** ( ؛ ١٨ی ئابی ١٩٢٨ – ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨) سیاسەتوانێکی ئێرانی و وەزیری کار و بابەتە کۆمەڵایەتییەکان لە ساڵی ١٩٧٩ بوو. ئەو کەسایەتییەکی پان ئێرانیزم و سەرۆکی حیزبی گەلی ئێران بوو. لە ساڵی ١٩٩٨، لەگەڵ ھاوسەرەکەی لە ماڵەکەیان تیرۆر کران و بوونە قوربانیی زنجیرە کوشتنەکانی ئێران. ئەو ھەروەھا لە ڕێککەوتنەکانی نێوان کوردەکان و حکوومەتی ناوەندی لە درێژەی سەرھەڵدانی ١٩٧٩ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ڕۆڵی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:مردووانی ١٩٩٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
کۆمەڵەی سێیەمی جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣

**کۆمەڵەی سێیەمی [[جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣]]** لە ئێران و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان و هۆنگ کۆنگ و فەلەستین پێکهاتووە .  یارییەکانی ئەم کۆمەڵەیە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ تا ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو.  

## تیمەکان

 خشتەی کۆمەڵەکانی جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣

## ڕیزبەندی

## ئەنجامی یارییەکان
### میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان و هۆنگ کۆنگ


### ئێران و فەلەستین

### فەلەستین و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان


### هۆنگ کۆنگ و ئێران

### ئێران و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان


### هۆنگ کۆنگ و فەلەستین


## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

*
مەنووچەھر ئیلیاسی

**مەنووچەھر ئیلیاسی** ئەندامی پێشووی پەرلەمانی ئێرانە. کە لە ساڵی ٢٠٠٠دا مۆریس موعتەمید شوێنی گرتەوە. لە ساڵی ١٩٠٦ لە شاری سنە لە دایکبووە و لە تەمەنی خوێندکاریدا لەگەڵ شانشینی ئێران خەباتی کردووە و بە تۆمەتی دابەشکردنی تراکت دەستبەسەر کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:جووە ئێرانییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پیادە

**پیادە**، **پێڕەو** یان **پیادەڕێ** کەسێکە کە بە پێی خۆی بڕوات لەسەر شەقامێک یان شوێنی تایبەت بە ڕۆیشتنی مرۆڤ، یان ڕابکات لە پێشبڕکێی تایبەت بە ڕاکردن.

لە زمانی ئینگلیزیدا مانای پیادە بە ped- (پێ) و ian- (تایبەتمەندی) پێکدێت. ئەم وشەیە لە زاراوەی لاتینی pedester (بە پێ) وەرگیراوە و بۆ یەکەمجار لە ماوەی سەدەی ١٨دا بەکارھاتووە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پیادەڕۆیی
پۆل:پێ
پۆل:مرۆڤ
پۆل:پیاسەکردن
ھەڵسووڕاوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران

**ھەڵسووڕاوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران** ( ڕێکخراوێکی ناحکوومی ناسیاسییە کە لە ژمارەیەک داکۆکیکار پێکھاتووە کە بەرگری لە مافەکانی مرۆڤ لە ئێران دەکەن. ئەم ڕێکخراوەیە لە ساڵی ٢٠٠٦دا دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* چالاکوانانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران (بە فارسی)

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە ئێران
جەیمز بەیلی فرەیزر

**جەیمز بەیلی فرەیزر** (١٧٨٣–١٨٥٦) () گەڕیدە و ھونەرمەندی خەڵکی سکۆتلاندە. فرەیزر چەند کتێبی دەربارەی سەفەرەکانی بۆ ھیند و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست نووسیوە. بەتایبەت لە کتێبی *سەفەر بۆ کوردستان و میزۆپۆتامیا*دا باسی گەڕانی بە بەشێکی کوردستاندا کردووە. ئەو ھەروەھا شێوەکارێکی بەدەستوبرد بووە و دیمەنی زۆرێک لەو شوێنانەی دیوەتی لەسەر کاغەز تۆمار کردووە.

## بڕێک لە سەفەرەکانی

### ھیند
کاتێک لە ساڵی ١٨١٣دا کاسبییەکەی باوکی لە ھیندستان تووشی کێشە بوو، جەیمز لەو ساڵەدا بە کەشتی بەرەو ھیندستان کەوتە ڕێ. ئامانجی ئەوە بوو کاسبییەکی بازرگانی لە کەلکەتا دابمەزرێنێت کە بتوانێ یارمەتیی خێزانەکەی بدات لە دانەوەی قەرزەکانیاندا. لەوێ چوو بۆ لای ویلیامی برای کە لەوێ کارمەندی دەوڵەتی بریتانیا بوو. براکەی نووسەر بووە لە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان. کارەکانی ویلیام لە دەھلی پەیوەندی بە ڕووپێویی زەوییەوە بوو. جەیمز بەیلی فرەیزر چەند کتێبی دەربارەی ھیند چاپ کردووە.

### ئێران
فرەیزەر ھەروەھا سەفەری بۆ ئێران کردووە و چەند ناوچەی وەک خۆراسان و تاران و شیرازی چاو پێکەوتووە.

### کوردستان
فرەیزر ھەروەھا کتێبێکی لەسەر سەفەرەکانی بۆ کوردستان چاپ کردووە. ناوی کتێبەکە سەفەر لە کوردستان و میزۆپامیادا و ھتدە ().

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردناسەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٣
پۆل:مردووانی ١٨٥٦
کۆنگرەی دیموکراتی گەلان

**کۆنگرەی دیموکراتی گەلان** یان بە کورتی **ھەدەکە** (بە تورکی: Halkların Demokratik Kongresi, HDK) یەکێتییەکە لە چەندین بزووتنەوە و ڕێکخراو و حیزبی سیاسیی چەپ لە تورکیا کە ئامانجی دووبارە دروستکردنەوەی سیاسەتی تورکیا لە بنەڕەتدایە و نوێنەرایەتیی تاکە ستەملێکراو و بەھرەکێشیکراوەکان دەکات کە ڕووبەڕووی جیاکاریی نەتەوەیی، ئایینی یان ڕەگەزی بوونەوە. کۆنگرەی دیموکراتی گەلان دژە سەرمایەدارییە و لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ پێکھێنراوە. چەندین کۆنفرانسی ڕێکدەخات و کۆنگرەی فەرمی دەبەستێت. لە ساڵی ٢٠١٢ کۆنگرە پارتێکی نوێی دامەزراند کە وەک باڵی سیاسی خۆی کار بکات، ئەویش پارتی دیموکراتی گەلان (ھەدەپە) بوو. ھەروەھا یەکێتییەکی ھاوشێوە لە گرووپە چەپەکان بە ناوی بزووتنەوەی یەکگرتووی حوزەیران لە ساڵی ٢٠١٤ پێکھێنرا. 

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* لیستی تەواوی ئەندامانی کۆنگرێس

پۆل:کۆنگرەی دیموکراتی گەلان
پۆل:دامەزراوی ٢٠١١ لە تورکیا
ئەلولیم

وێنۆک| پریزمی وێڵد-بلوندێل، کە بە لیستی پاشاکانی سۆمەرییەوە نووسراوە، دەقێک کە باسی ئەلولیم دەکات.
**عەلولیم** فەرمانڕەوایەکی ئەفسانەیی میزۆپۆتامیا بوو، وەک یەکەم پاشا دادەنرێت کە تا ئێستا حوکمڕانی کردبێت، ھەروەھا یەکەم پاشای شانشینی سۆمەڕیەکانە لە شاری ئێریدو بەپێی ئەفسانەی سۆمەریەکان، دەوترێ کە ئینکی یەکەم خودای سۆمەریەکان بووە، فەرمانی بە دروستکردنی شاری ئەریدو کردووە، و دەوترێ لە ئەفسانەی سۆمەری کە بنەچەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بەھەشت، و دەسەڵاتی بۆ ماوەی ٢٨٬٠٠٠ ساڵ ھەبووە بەسەر ناوچەکەدا، لە ڕاستیدا دەڵێن کە ولیام ھەر پێغەمبەر **ئادەم** بووە کە ناوی لە قورئانی پیرۆز و کتێبی پیرۆز براوە.

## سەرچاوەکان
ناحیەی ڕەشاد

**ناحیەی ڕەشاد** یەکێکە لە دوو ناحیەی قەزای داقووق لە پارێزگای کەرکووک لە باشووری کوردستان(ناوچە جێناکۆکەکان) لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی ڕەشادە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوی شارەدێی ڕەشادەوە وەرگیراوە کە ناوەندێتی:

ناوی ڕەشاد لە ڕووەکێکەوە ھاتووە کە لە ناوچەکەدا زۆرە، ئەم ڕووەکە بە تۆوی تیژ ناسراوە، وە ڕووەکێکی گوڵدار و ڕووەکی ھەمیشەییە، بە تۆو و ڕەگی خەزانە ئاسۆییەکان زاوزێ دەکات، و بە زۆری لە کێڵگە کشتوکاڵییەکاندا دەبینرێت.

## جوگرافیا

ناحیەی ڕەشاد ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە ناحیەی تازەخورماتوو و ناحیەی ڕیاز.
* لە باشوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای عەلەم.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ڕیاز و ناحیەی ناوەندی قەزای عەلەم.

### ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٣٠٢کم٢)یە لە (١٢٫٦٪) پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنێت و (٥٠٫٥٪) قەزای داقووق پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی قەزای داقووقدا.

### دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە عەرەب و کورد پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣٠،٩٨٣)کەسە. لە (١٫٨٪)ی دانیشتوانی پارێزگای کەرکووک و (٣٠٪)ی دانیشتوانی قەزای داقووق پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی قەزای داقووق.

## مێژوو
مێژووی پێکھێنانی ئەم ناحیەیە زۆر کۆن نییە، بە پێکھێنانی قەزای داقووق ناحیەی ڕەشادیش ھاتە کایەوە.

بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، قەزای داقووق پێکھێنرا و لە سنووریدا ناحیەی ڕەشاد ھاتە کایەوە.

## کارگێڕی
ناحیەی ڕەشاد لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٠) گوند.

* ڕەشاد(ناوەند)
* ئەبوو ئەڕکەبە
* ئەبوو ڕەکبە
* ئەبوو عەکارب
* ئۆمەجان
* بەیز ئەبوو دەعاج
* بورغون
* تاڕحەمر
* تالیعە دەھن
* تاموور، ڕەشاد
* تەل بوڵداغ
* تەل عیدە، ڕەشاد
* تەل نویم
* تەلیعە
* تەویلعە
* جەدیدەی خواروو
* جەدیدەی سەروو
* جەفار عەون
* جەمەل
* جەھماویە
* جەوالە
* حاجی حەمید
* حەمل
* حەمیزە
* خادیە
* خان مەملەحە خەلیفە
* خوشیجە
* دوبە
* دووکماتی بچووک
* دووکماتی خواروو
* دووکماتی سەروو
* دووکماتی گەورە
* ڕەشی خواروو
* ڕەشی سەروو
* ڕەفیع، ڕەشاد
* ڕەمل
* ڕوبەیزەی بچووک
* ڕوبەیزەی گەورە
* زیاعە
* سادە
* سادەی مجبل
* سەعیدیە
* سەلمانی
* سەید حەسون
* سەید مەھدی
* سوتیەی خواروو
* سوتیەی سەروو
* شالح
* شکانە
* عەسڕیە سەتیح
* عەسڕیە
* عەلی دەحام
* فاخرە
* فشکە
* قەرەغول
* کرمە قازان
* گرحە ڕەفعیە
* گەرحە ڕەشادیە
* گوبە
* لەمیزە
* لیسان
* مڕبات گەرحە
* مەحموودیە
* مەزمومە
* مەلا ساڵەح
* مەلا ناسڕ
* مەنسیە
* نکار
* ھەجول فەیز
* ھۆڕ نافلە
* یورغونی بچووک
* یورغونی گەورە
* یوسفیە

## ئەمانەش ببینە
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* باشووری کوردستان

## سەرچاوەکان

کەرکووک
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ئەرسەلان ئەمیری

**ئەرسەلان ئەمیری** لە دایکبووی ٢ی ئایاری ١٩٧٥ لە شاری سنە، سیناریۆنووس، مۆنتاژگەر و دەرهێنەری کوردی خەڵکی ئێرانە.  ئەمیری بە فیلمی بەڵگەنامەیی دەستی بە کاری هونەری کردووە و دواتر وەک سیناریۆنووس و مۆنتاژ لەگەڵ چەندین فیلمی تەلەفیزیۆنی و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی کاری کردووە.  بە دروستکردنی یەکەم فیلمی بەناوی زاڵاوا، خەڵاتی گەورەی باشترین فیلمی لە سی و شەشەمین حەفتەی نێودەوڵەتیی ڕەخنەگرانی فیلمی ڤێنیزدا بەدەستھێنا، خەڵاتی باشترین فیلمی لەلایەن دەستەی دادوەری فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی ڕەخنەگرانی فیلمەوە و هەروەها لە ٣٩هەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی فەجرەوە دوو کریستاڵی سیمۆرغ خەڵات کران بۆ باشترین دەرهێنەری یەکەم فیلم و باشترین سیناریۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی
سەیید تاھیر ھاشمی

**سەیید تاھیر ھاشمی :** (١٩١٤-١٩٩٣) نووسەر و شاعیر 

## سەرەتای ژیان
وێنۆک|'''سەیید تاھیر ھاشمی'''
سەیید تاھیر کوڕی سەیید قەیدار کوڕی سەییدوددەولە کوڕی سەیید شێخ عەبدولقادر کوڕی سەیید شێخ ڕەسووڵی حسەینیی سۆڵەییی بەرزنجەیییە، مانگی زیلحجەی ١٣٣٢ک (تشرینی یەکەم- تشرینی دووەمی ١٩١٤) لە دێی (دەوڵەتئاوا)ی ناوچەی ڕەوانسەری شارستانی پاوەی کرماشان لەدایک بووە. ١٩١٩ نراوەتە بەر خوێندن. لەبەر ئەوەی دێیەکەیان لە ١٩٢٢دا بەر شاڵاوی تاڵانکاریی ھێزی خێڵات بە سەرۆکایەتیی سەردار ڕەشیدی ئەردەڵانی و سەردار ناسری سەنجابی کەوتووە، ناچار بە ماڵەوە چوونەتە (ھۆرێن و شێخان)ی کوردستانی عیراق.

## خوێندنی
دوادوایییەکانی ١٩٢٣-١٩٢٤ کە بابی مەلا محەمەد ڕەحیمی سنەییی ھێناوەتە ئەوێ، لای ئەو دەستی بە خوێندن کردووە. لە شازدە ساڵییەوە دەستی داوەتە شیعرنووسینیش. ھاوزەمان لە بەردەستی سەیید وەجیھەددینی کاکیدا خوێندوویە و ڕێنوێنی کراوە. ١٩٢٨-١٩٢٩ کە ھەشت ساڵ بووە و بابی و سەیید عەلیی کاکی لە بەندیی ڕەزاشادا بوون، ھاتووەتە کرماشان و لە بانقی کشاوەرزی دامەزراوە. لە خزمەت بەدیعوززەمان مەھی فەرھیی کوڕی میرزا عەبدولمەجیدی مەجدولمەمالیکی سنەییدا کەوتووەتەوە خوێندن، تا ئەو گواستراوەتەوە بۆ تاران. لای مەلا فەیزوڵڵای دۆڵاویی مامۆستای (کۆردەرە)یش خوێندوویە.

## کۆمەڵەی (ژ. ک) لە کرماشان
لە ڕێی ئیبراھیمی نادری یەوە ھەم گۆڤاری "گەلاوێژ"ی بۆ ھاتووە و ھەم نووسینەکانیی پێ گەیاندووە. شیعری -بۆ یەکەم جار- لە "گەلاوێژ"دا بڵاوبووەتەوە. ئەو ماوەیە بووە بە سەرپەرشتی کۆمەڵەی (ژ. ک) لە کرماشان. ١٩٤٣ وازی لە کارمەندیی دەوڵەت ھێناوە و چووتەوە بۆ (دەوڵەت ئاوا)، لێی ماوەتەوە تا ١٩٧٠-١٩٧١. لەم ساڵانە بەدواوە ھاوینان لە دێ و زستانانیش لە کرماشان ژیاوە.

## بەشی کوردیی ڕادیۆی کرماشان
ھاوزەمان دەستی کردووە بە ھاوکاریی بەشی کوردیی ڕادیۆی کرماشان و بەرنامەی (ھەوارگەی دڵان)ی بۆ ئامادە و پێشکەش کردووە.

## بەرهەمەكانی
جگە لەوە، زۆر وتاری سەبارەت بە شیعر و ئەدەب و مێژوو نووسیوە و بڵاوکردووەتەوە. دیوانی شیعرە کوردییەکانی لەچاپ دراوە.

## كۆچی دوایی
ساڵی ١٩٩٣ کۆچی دواییی کردووە. 

## سەرچاوەکان
عارف تاڵەبانی

**عارف تاڵەبانی :**(١٩١١-٢٠٠٣) نووسەر و پارێزەر 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|عارف تاڵەبانی
عارف کوڕی شێخ فاتیح کوڕی شێخ محەمەدڕەئووف کورٍی شێخ عەلی کوڕی شێخ عەبدوڕڕەحمان خاڵێی تاڵەبانییە. دایکی، خاتوو جەمالە کچی شێخ نوورییە. ١٩١١ لە شاری کەرکووک ھاتووەتە دنیاوە. پێنج ساڵان بووە کە باوکی مردووە، بۆیە لای شێخ فایەقی مامی گەورە بووە. ١٩٢٠، بە ھەوڵی شێخ فازڵی مامی، چووەتە قوتابخانەی سەرەتایی و ١٩٢٦ بڕیویە. قۆناغەکانی ناوەندی و سانەویی مەرکەزیشی لە کەرکووک تەواوکردووە.١٩٣٣ لە کۆلیجی حقووق لە بەغدا وەرگیراوە، ١٩٣٧ گەواھینامەی وەرگرتووە و بووە بە ئەندامی ژمارە ٣٢٢ی سەندیکای پارێزەرانی عیراق، تا ١٩٤٣ پارێزەریی کردووە. ١٠/١١/١٩٤٣ بە ئیرادەی شاھانە دامەزراوە بە حاکمی سوڵح لە دادگای مووسڵ. ١٩٤٦ بووە بە قایمقامی ڕەواندز.

## ژیانی هاوسەرگیری
١٩٤٧ خاتوو "ڕەشادەت کچی شێخ فەیزوڵڵای شێخ قادری تاڵەبانی"ی ھێناوە.

## وەزیفەکانی دیکەی

* ١٩٤٨ قایمقامی کۆیە، 
* ١٩٤٩ قایمقامی مەخموور،
* ١٩٥١ قایمقامی شەنگال، 
* ١٩٥٢ قایمقامی ھەڵەبجە،
* ١٩٥٣ دیسان حاکمی سوڵح لە مووسڵ، 
* ١٩٥٤ قایمقامی دھۆک،
* ١٩٥٥ سەرۆکی دادگای دەعوای عەشایەری لە بەغدا.
* ١٩٥٨ خانەنشین کراوە. ١٩٥٩ پاش ھێنانەوەی بۆ سەر وەزیفە، کراوە بە موتەسەڕیفی لیوای حللە تا ١٩٦٣. مارتی ئەو ساڵە بووە بە موفەتیشی ئیداری لە وەزارەتی ناوخۆی عیراق.
* ١٨/٦/١٩٦٣، بەپێی قانوونی ژمارە ٣ی پاککردنەوەی دەزگاکانی حکوومەت، دووبارە خانەنشین کراوە.

## كۆچی دوایی
ڕۆژی ١٧/٩/٢٠٠٣ لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە.

## نووسینەكانی
شێخ عارف، ھەستێکی خاوێنی کوردایەتی و ناو و جێ و ڕێیەکی دیاری لە ناو خەڵکدا بووە. نووسینی لە (یادگاری لاوان، دیاری لاوان، گەلاوێژ)دا ھەیە .

## سەرچاوەکان
ئاندرێی تارکۆڤسکی

**ئاندرێی ئارسێنیڤیچ تارکۆڤسکی** (به ڕووسی: Андрей Арсеньевич Тарковский) (لەدایکبووی ٤ی نیسانی ١٩٣٢ - کۆچی دوایی کردووە لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦) دەرهێنەر و فۆتۆگرافەر و نووسەر و سەرنوسەر و تیۆریستی له دایک بووی یەکێتی سۆڤیەت بووە. پێنج فیلمی سەرەتایی خۆی  لە یەکێتی سۆڤیەت دروست کردووە . دوو فیلمی کۆتاییشی بە نۆرە لە ئیتاڵیا و سوید دەرهێناوە. لە پێناسەی فیلمەکانی دەتوانین ئاماژە بکەین بە پاشخانێکی مێتافیزیکی و ئایینی تێکەڵاو بە سروشت و تایبەتمەندی پێکهاتی دراماتیک و بە کارهێنانی کامێرا. دوای مردنی ئەندرێی، دوای سێ ساڵ، ئارسنی تارکۆڤسکی باوکی کە شاعیرێکی بە ناوبانگی ئەو کاتی یەکێتی سۆڤیەت بوو کۆچی دوایی کرد.

## ژیان و پیشە
لە ماوەی خوێندنیدا دوو کورتە فیلمی دروستکردووە: 1- *ئەمڕۆ پشوودان نییە (1959)* و 2- *ڕۆڵەر و کەمانچە (1960)* کە فیلمی کۆتایینامەی بوو و خەڵاتێکی لە فێستیڤاڵی فیلمی نیویۆرک بەدەستهێناوە.

تارکۆڤسکی لە ساڵی 1960 خوێندنی تەواو کرد و لە کۆمپانیای مۆسفیلم دامەزرا . ڕوانگەی شاعیرانەی تاڵ و عەقڵیەتی ناوازەی ئەو لە یەکەم فیلمی درێژیدا بە ناوی منداڵی ئیڤان (١٩٦٢) دەرکەوتووە. ئیڤان کە کۆلیا بۆرلیاوڤ ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت، کوڕێکی بێ باوکە و لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا بەشداری ئۆپەراسیۆنەکانی گەریلا دەکات.

تارکۆڤسکی خۆی ڕوونی کردۆتەوە کە: "مەبەستی چیرۆکەکە بەهای هەریەکێک لە ڕەفتارەکانمانە و گرنگی هەریەک لە کردارەکانمانە، تەنانەت بێ بایەخترینیش." هیچ کردارێک ناگۆڕدرێت... بێ گەڕانەوە بوونی ئەزموونی مرۆڤە کە مانا و کەسایەتی بە ژیان و کردارەکانمان دەبەخشێت."

دەکرێ بانگەشەی ئەوە بکرێت کە تەوەری ئاوێنە(١٩٧٥)یش هەر یەکە. ئەم فیلمە مشتومڕاوییە وەک ژیاننامەیەک، خودی تارکۆڤسکی لە تەمەنە جیاوازەکاندا تا ئێستا پیشان دەدات، بەڵام زیاتر سەرنج دەخاتە سەر سەردەمی لاویەتی لە پێرێ دێلکینۆ، لە سەردەمی هەراسی ستالینی.

تارکۆڤسکی بە بناغەیەکی کۆمەڵناسی و دەروونناسی بە ستاکێر (١٩٧٩) گەڕایەوە بۆ جیهانی زانستی خەیاڵی، کە وەرگێڕانێکی ئازاد بوو لە ڕۆمانێکی ساڵی ئارکادی و بۆریس سترۆگاتسکی.

تارکۆڤسکی دوایین فیلمی لەخۆبردوویی لە ساڵی ١٩٨٦ لە دوورگەی گۆتلاند لە ژێر دەرهێنانی سۆن نیک ڤیست وێنەگرت. ئیتسار چووە فێستیڤاڵی فیلمی کان و خەڵاتی تایبەتی دەستەی ڕەخنەگرانی فێستیڤاڵەکەی بەدەستهێنا. زۆرێک لە ڕەخنەگران *تارکۆڤسکی* بە بەناوبانگترین سینەماکاری سینەمای سۆڤیەت لەدوای سێرگی ئایزنشتاین دەزانن و بە سینەماکارێکی نوخبەگەرایی دەزانن.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* [لاپەرەی تارکۆڤسکی لە [بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان].]
* لاپەرەی تارکۆڤسکی لە بنکەدراوەی فیلمی سویدی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی زانستی خەیاڵی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ڕووس
پۆل:سیناریۆنووسانی ڕووس
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی سۆڤیەتی
ساڵەح ئەدیبی

**ساڵەح ئەدیبی**، لە ساڵی ١٩٦٤ لە شاری سنە لە دایکبووە، سیاسەتوان و دیپلۆماتکارێکی ئێرانی، باڵوێز و نوێنەری پلەداری پێشتری کۆماری ئێرانە لە ڤێتنام و یەکەم باڵیۆزی سوننەی کۆماری ئیسلامی ئێرانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
ئەبوو ماریا کوردی

**ھێمن یاسین مەجید** ناسراو بە **ئەبوو ماریا کوردی** چەکدارێکی داعش بوو لە ساڵی ٢٠١٤ لە سووریا کوژرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:کورد
کاوە فەتحی

**کاوە فەتحی** (١٩٨٣ لە کامیاران - ) گۆڕانیبێژ، ژەنیار و ئاوازدانەری کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. کاوە فەتحی بەھۆی خوێندنی گۆرانییەکانی ناڕەزایانەی سیاسی و ھونەری بەرگری ناسراوە و لەژێر گوشاری دەزگا ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١٩ەوە بە ناچار ڕۆژھەڵاتی کوردستانی جێھێشتووە و لە ئێستادا لە نەرویژدا دەژێت.

## ژیان
کاوە فەتحی لە ساڵی ١٩٨٣ لە شاری کامیارانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بوو. لە سەردەمی میمنداڵی دەستیکرد بە ژەندنی گیتار و خوێندنی گۆرانی. یەکەمین کاری لە ساڵانی دەھەی ٢٠١٠ بڵاو کردەوە. بەدوای نزیکەی ٢٠ ساڵ چالاکیی ھونەری بەھۆی خوێندنی گۆرانییەکانی ناڕەزایانە و پاڵپشتیکردن لە خەڵک لە ساڵی ٢٠١٩ەوە لەژێری گوشاری دەزگا ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕۆژھەڵاتی کوردستانی جێھێشت و و چوو بۆ وڵاتی نەرویژ.

## ڕوانگەکان
کاوە فەتحی بەھۆی گۆرانییە ناڕەزایانە و ناوەڕۆکە کۆمەڵایەتییەکان و سیاسییەکانی گۆرانییەکانیدا وەکوو ھونەرمەندێکی سیاسی و نیشتمانپەروەر ناسراوە کە لە ھونەری مۆسیقا بۆ دەربڕینی کێشە سیاسییەکانی کۆمەڵگا کەڵک وەردەگرێت. ئەو لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە گوتوبێژێک لەگەڵ بەرنامەی *زایەڵيی داھێنان* لە بەشی کوردیی دەنگی ئەمریکادا نەتەنیا ئاماژەی بە ھەندێک لە ڕوانگەکانی خۆی سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان ھونەر و سیاسەت کردی، سەبارەت بە ڕۆڵی ھونەر لە بەرخۆدانی گەل لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین کە لە ژێر ستەمی دیکتاتۆرییەتەکانی وابەستە بە ئەمریکاش قسە کردەوە. ئەو وتی ھونەرەکەی لە کۆمەڵگای کورد سەرچاوەی گرتووە و مەبەستی لە ھونەر ئاگاکردنەوەی خەڵکە بۆ ئەوەی بتوانێت بەرگری لە خۆی بکات. ئەو ھەروەھا  لە ناڕەزایەتییانەی سەرانسەری ئێراندا دەنگی ھەڵبڕیو و گۆرانیی بۆ خەڵک خوێندەوە.

## کارەکان
* *ماسی خانم*
* *مەی بڕشن*، ھۆنراوەی کەیوومەرس عەباسی٫
* *میللەتی مردووپەرست*، ٢٠٢٢، ھۆنراوەی خاڵە قازی.
* *دەنگ ھەڵبڕە*
* *گوڵی من*
* *ژینا*، ٢٠٢٢.
* *کازیوە*
* *نان*
* *نەشکیە پەیمان*
* *سنە*
* *تەنیایی*
* *شەھید نامرێ*، ھۆنراوەی شێرکۆ بێکەس.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی کامیاران
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:گۆرانیبێژانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
عەبدوڵا جەوھەر

**عەبدوڵا جەوھەر :**(١٩٢٠-١٩٨٢) نووسەر و چالاكی سیاسی 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''عەبدوڵا جەوهەر'''
ناوی "عەبدوڵڵا کوڕی تۆفیق ئاغای جەوھەر ئاغای سڵێمان ئاغای مێوڵی"یە، ١٩٢٠ لە دێی (مێوڵی)ی ناوچەی قەرەداخ ھاتووەتە دنیاوە. قۆناغەکانی سەرەتایی و ناوەندیی لە سلێمانی بڕیوە و ١٩٣٨ چووەتە کەرکووک و ئامادەییی تەواوکردووە. ھەر لەوێ لەتەک چەند قوتابییەکی دیکە بەشداری دامەزراندنی کۆمەڵی سیاسیی نھێنیی (دارکەر) بووە.

## ئەركی لە دەوڵەت
١٦/١/١٩٤١ بە کاتبی خەزێنە لە موتەسەڕیفێتیی سلێمانی دامەزراوە. دواتر بووە بە کاتبی چاپ. ١٢/٧/١٩٤٥ گواستراوەتەوە بۆ بەڕێوەبەرایەتیی مەعاریفی سلێمانی، ماوەی چەند ساڵێک وەک ژمێریار لەوێ کاری کردووە. ٢٠/١/١٩٥٨ براوە بۆ ئامادەییی کشتوکاڵی بەکرەجۆ، تا ١٩/١١/١٩٦٤ خانەنشین کراوە.

## كۆچی دوایی
ئێوارەی سێشەممەی ڕێکەوتی ١/٦/١٩٨٢ بە ڕەبەنی و بە نەخۆشیی شێرپەنجەی گەدە کۆچی دواییی کردووە.

## چالاكی سیاسی
عەبدوڵڵا جەوھەر، ١٩٣٨ نامیلکەی (ئاوات)ی لە چاپخانەی ژیان لە چاپ داوە، کە کۆمەڵێک شیعر و پەخشان و وەرگێڕدراویەتی، بەڵام حکوومەت دەستی بەسەردا گرتووە و ڕێ نەدراوە بڵاوببێتەوە. یەکێکە لە دامەزرێنەکانی (کۆمەڵەی ئازادی و ژیانەوە و یەکێتیی کورد- کاژیک) ١٩٥٩. 

## بەرهەمەكانی
نووسینی لە "گەلاوێژ"دا بە ناوەکانی (ع. چالاک، ع. جەوھەر، ع. ج، جیم) بڵاوکردووەتەوە. لە ژیاندا بووە کە کتێبخانە تایبەتەکەیی بەخشیوە بە کتێبخانەی گشتیی سلێمانی. پاش مردنیشی، بنەماڵەکەی ١٦١٣ کتێب و کۆمەڵێکی گەورەی گۆڤاریان پێشکەشی کتێبخانەی مۆزەخانەی سلێمانی کردووە. 

**دەستنووسەکانی پاش خۆی ئەمانەن:** 

# بەرەو کوردستان بە چنگێ خاک و خۆڵی ھەورامانەوە- ڕۆمان، پایزی ١٩٦٠ نووسیویە، ٢٠١٣ دەزگای سەردەم لە چاپی داوە، 
# دایە گیان- ڕەشەمێ تا پووشپەڕی ١٩٤٨ نووسیویە، خانەی زاموا ١٩٩٩ چەند دانەیەکی لێ لە چاپ داوە، 
# ھەندێ دەنگی نامۆ لە زمانی کوردیدا- فەرھەنگێکی زمانەوانیی کوردی- ئینگلیزییە .

## سەرچاوەکان
زارک

[وێنۆک|زارکێکی ٥٠٬٠٠٠ ساڵە لە ڕۆژھەڵاتی [فلاگستاف، ئەریزۆنا، ویلایەتە یەکگرتووەکان ]]
**زارک** شێوەھەردێکە کە لە نزمایی یان چاڵێک پێک دێت. ئەمە یان بەھۆی بەرکەوتنی تەنێک بە ڕوویەک، یان بەھۆی چالاکیی زەویناسانەی سەر گەڕەستێرەکە دروست دەبێت. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زارکەکان
قەبرێکی سێگۆشە

ڕۆمانی ( قەبرێکی سێگۆشە) نووسینی فەرهاد پیرباڵ لەم ڕۆمانە پاڵەوانەکە ناوی فەرەیدونە باوکی لەڕووداوێکدا  بێسەروشوێن کراوە ئەوکاتەی تەمەنی ١٤ ساڵ بووە » لێرە لەگەڵ حەوت کەسی تر لە نێو ئەشکەوتێک دەژین کە نازانن کەوتۆتە کوێ هەروەها تەمەن وکاتیان لەبیرچۆتەوە بۆ ئەم مەبەستە وگەڕان بە دوای قەبرە سێگۆشەکەی باوکی لە ئەشکەوتەکە دێتەدەرەوە ولەڕێگا دووچاری خێزانێک دەبێت و بۆی دەردەکەوێ کەکەوتۆتە باکوری کوردستان « ئیتر. عاشقی کچێک دەبێت بەناوی ڕەندان ئەم کچە بەڵێنی پێدەدا کە یارمەتی بدات بۆ دۆزینەوەی قەبرە سێگۆشەکەی باوکی هەرچەندە فەرەیدون دەستگیردەکرێت ولە زیندان دەمینێتەوە ! جگە لەمەش ڕۆمانەکە کۆمەڵێ ڕووداووبەسەرهاتی لەخۆگرتووە

پۆل:دەروازەی کتێب/وتارە پەیوەندیدارەکان
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
کەتایوون ئەمیر ئیبراهیمی

**کەتایوون ئەمیر ئیبراهیمی** لە ساڵی ١۹۳۹ لە شاری سنە لە دایکبووە، ئەکتەرێکی ئێرانییە. چالاکیی سەرەکیی نواندنی ئەمیر ئیبراهیمی پێش شۆڕشی ١۹۷۹یە.
## ژیان
باوکی فەرمانبەری وەزارەتی دەرەوە و لە نەوەی ئەمیرول ئومەرای کرمانی بووە و کاتێک دەچێتە باکوو دایکی ناسیوە و شووی کردووە.  دایکی کەتایوون خەڵکی باکوو بووە و لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی.  سەبارەت بە شێوازی هاوسەرگیری دایک و باوکی لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی جامی جەم وتی: لە کاتی گەشتەکەدا باوکم چووەتە باکۆ، چاوی بە دایکم کەوتووە و لەوێ داوای هاوسەرگیری بۆ دایکم کردووە.  دایکم لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و بەو پێیەی بڕوانامەی زانکۆی باکوو لەو کاتەدا لە بڕوانامەی زانکۆکانی ئێران ڕەواتر بووە، دوای ئەوەی دایکم هاتۆتە ئێران، وەک سکرتێری وەرزشی کاری کردووە. کەتایوون یەکەم منداڵ لە خێزانەکەدا.  دوو خوشک و سێ برای هەیە.  تەمەنی منداڵی لە شاری ڕەشت بەسەر بردووە.  هەرزەکار بوو کاتێک هاتە تاران.  لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی لە شەقامی شائاوا خوێندوویەتی، دایکی هەروەها لە هەمان قوتابخانە وانە دەڵێتەوە.  لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا لەگەڵ یەکێک لە خزمە ​​نزیکەکانی هاوسەرگیری دەکات و دوو کچی بە ناوەکانی نازی و نیلووفەری بووە.  هەر لە منداڵییەوە زۆر حەزی لە نواندن بووە و لە خێزانێکدا دەژیا کە نامۆ نەبوون بە هونەر.  هاوسەری میمکی دەرهێنەری شانۆ بووە و بێگومان پەیوەندییەکی دووری لەگەڵ شالا ڕیاحی و بەهمەن فەرمانارا هەیە.  سەبارەت بە چۆنیەتی چوونە ناو جیھانی هونەریش دەڵێت: لەبیرمە لە نزیک ئامادەییەکەمان شانۆیەک هەبوو کە زۆربەی ئەکتەرەکانی ئەو سەردەمە لەم هۆڵەدا نمایشیان دەکرد. بەهۆی هاوسەری میمکمەوە کە لە شانۆدا بوو، زۆر دەچوومە ئەوێ و لەوێشەوە دیمەنی ڕاستەقینەی شانۆم ناسی.
## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنیی ئێرانی
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی
فوئاد بابان

**فوئاد بابان** لە ٩ی ئابی ساڵی ١٩٥٣ لە تاران لە دایکبووە، یەکێکە لە بێژەرە کۆنەکانی ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران. دایک و باوکی خەڵکی سنە بوون.

لە چلەکانەوە لە بەشە جیاوازەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن لە پۆستەکانی وەک بەرنامەسازی، بێژەر، بەڕێوەبردن و نووسیندا چالاک بووە.  بابان حەزی لە وێژە فارسی و کوردییە و هەواداری شیعری حافز و سەعدی و شاعیرانی کوردە.  دوای ٣٥ ساڵ لە خوێندنەوەی هەواڵەکە، بە فەرمی ماڵاوایی لەم بەرهەمە کرد.شوکروڵڵا بابان، باوکی فوئاد بابان، یەکێک بوو لە ڕووخساری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێران و یەکێک بوو لە بێژەری دێرینەکانی ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران.
## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
مەحموود بەرازی

**مەحموود بەرازی** (بە کرمانجی: Mehmûd Berazî)، (١٩٨٣ لە سەری کانی - ) ئاوازدانەر و ژەنیاری کوردی خەڵکی ڕۆژاوای کوردستانە.

## ژیان
مەحموود بەرازی لە ساڵی ١٩٨٣ لە سەری کانی لە ڕۆژاوای کوردستان لەدایک بوو، بەڵام بنەماڵەی بە ڕەچەڵەک خەڵکی کۆبانیین. لە ساڵی ١٩٩٤ دەستیکردووە بە مۆسیقا و چەندین وانەی تایبەتی لە بواری مۆسیقادا وەرگرتووە. دواتر وەک ڕێکخەر لە «ئۆرکێسترای حەسەنکێف» کە لەناو شارەوانیی باتماندا دامەزراوە چالاکیی کردووە. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە لەگەڵ ھونەرگەی وڵات ھاوکاری دەکات.

لە ساڵی ٢٠٢٠ ڤیدیۆ کلیپی *نازێ نێرگزا ھەوشێ*ی دروست کرد کە بەرز نرخێندرا و لەلایەن ھەزاران کەسەوە لە سۆشیال میدیا بڵاوکرایەوە.

## ڕوانگەکان
مەحموود بەرازی لە زۆربەی کارەکانیدا بایەخ بە کێشە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان دەدات و وێڕای کەڵک وەرگرتن لە مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی، ناوەڕۆکی نیشتمانپەروەرانە و بەرگریکەرانەش بە کار دەھێنێت. ئەو وەبارەت بە کارە مۆسیقاییەکانی لە سەردەمی شۆڕشی ڕۆژاوا وتووە:

## کارەکان
### تاقە کارەکان
* *شەرڤانۆ*
* *سەرێکانیێ وو ئاڤاشین*
* *ل قامشلۆ ل بەر دەری*
* *زەریێن شەشدارا ھەفتەنین*
* *جەڕ*، ٢٠٢٣.

### مۆسیقای فیلم
* *١٤ی تەممووز*
* *کۆبانی*
* *ئەڤینا کورد*
* *تاوی سۆر*

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سەری کانی
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:ژەنیارەکانی پیاوی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:ژەنیارەکانی سووری
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
شەقایەق باپیری

**شەقایەق باپیری** لە ۳ی ئازاری ساڵی ١۹۹۱ لە شاری سنە لە دایکبووە، یاریزانی پێشووی هەڵبژاردەی نیشتمانیی تۆپی دەستی ژنانی ئێرانە.  یەکەم لیژنەی تۆپی دەستی ژنانی ئێرانە.

## ژیان
شەقایەق باپیری لە ۳ی ئازاری ساڵی ١۹۹۱ لە شاری سنە لە دایکبووە.  خوێندنی زانکۆی لە بواری بەکالۆریۆس لە پەروەردەی وەرزش تەواو کردووە.  لە پێگەی بەرگری دروست لە ئێران و هەڵبژاردەی نەتەوەیی تۆپی دەستی ئافرەتانی سپاهان یاری دەکرد.  هەروەها مێژووی یاریکردنی لە تیپی یانەی تۆپی دەستی چەمران لە لارستان هەیە.  شەقایەق باپیری وەک یەکەم لیژنەی تۆپی دەستی ئافرەتانی ئێران لە تیپی تۆپی دەستی ئافرەتانی عێراق یاری کردووە و نازناوی گۆڵکاری مێینەی لە خولی عێراقدا هەیە.

## پەنابەری
شەقایەق باپیری وەک کاپتنی هەڵبژاردەی نیشتمانیی تۆپی دەستی ژنانی ئێران بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتی جیھانی سەفەری بۆ ئیسپانیا کردبوو، لە ٤ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢١، شوێنی مانەوەی هەڵبژاردەی نیشتمانی لە هۆتێل سوورکۆتێل سوورایا پڵەس بەجێھێشت ڤالێنسیا و ڕاگەیەندرا کە دیار نەماوە. دوای ئەوە شەقایق باپیری ڕەتیککردەوە کە ون بووبێت یان دزرابێت لە گرتەیەکی ڤیدیۆییدا و وتی:

هۆکاری پەنابردنم بۆ ئەوە بوو کە ئایندەیەکی باشترم هەبێت لە بواری وەرزش و گەشەپێدانی وەرزشیدا. بە درێژایی تەمەنم بەدوای وەرزشدا بووم و هەرگیز بەدوای سیاسەتدا نەگەڕام.  هەروەها وتی: ئەگەر یەک ملیار و ٥٠٠ ملیۆن تمەن لە یاریزانانی تیپی چیک وەک کەفالەت وەرنەگرتبایە، هیچ کام لە ئەندامانی تیپەکە نەدەگەڕانەوە بۆ ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
حەق بە حەق

وێنۆک|
**حەق بە حەق** یان **تۆڵەکردنەوە** کە بنەمای دادپەروەری بەرامبەر پێوانە بۆ پێوانە دەرئەبڕێت. سەرەتاییترین بەکارهێنانی ناسراوی ئەم بنەمایە لە کۆدی حەمورابیدا حاکمی بابلییەکاندا هاتووە کە پێش کتێبی پیرۆزی عیبری هاتووە.

هەندێک پێیان وایە کە ئەم یاسایە بەشێکی مەبەست لێی ڕێگریکردن بووە لە سزای زیادەڕۆیی لەسەر دەستی لایەنە تۆڵەسەندنەوەکان بە تەنیا یان دەوڵەت. دەربڕینی "حەق بە حەق" لە یاسای تۆڵەسەندنەوەدا باوترینە، بەڵام هەندێک لێکدانەوەی دیکەش هەن. بنەما یاساییەکان، بەپێی بنەمای یاسای تۆڵەسەندنەوە، یەک شتیان هاوبەشە، ئەویش وەسفکردنی وەک ڕێگریکردن لە تاوانێک بە بەکارهێنانی سزای "گونجاو". لە سیستەمە یاساییە بەناوبانگەکاندا کە حەمورابی نووسیویەتی، بنەمای بەرامبەرایەتی زۆر بە ڕوونی بەکارهاتووە. بۆ نموونە ئەگەر کەسێک ببێتە هۆی مردنی کەسێکی تر، ئەوا لە سێدارە دەدرێت. لە هەلومەرجی گونجاودا، وەک توانای هەموو ئەکتەرەکان بۆ بەشداریکردن بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە، سیستەمی سزادانی "حەق لە بەرامبەر حەقێکدا" لەسەر بنەمای بیرکاریی تیت بۆ تات لە تیۆری یارییەکەدا دامەزراوە، و یەکێکە لە سادەترین نموونەکان لەو حاڵەتەدا دەبێت سزاکە هەمان جۆری کارەکە بێت. لە بەرامبەردا دوانزە یاسای ڕۆمانی سزای تایبەتی بۆ تاوانە تایبەتەکان دیاری کردبوو و سیستەمی یاسایی ئەنگلۆساکسۆن (وەک لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا جێبەجێ دەکرێت) سزای ڕاستەوخۆی بە پێدانی پارەی خوێن (wergild) گۆڕی: ژیانی کەسێکی دیاریکراو سزایەکی تایبەتی هەبوو نرخ، کە لە پێگەی کۆمەڵایەتییەوە وەرگیراوە، و هەر کوشتنێک ئەنجام دەدرا قەرەبووکردنەوەی بە پێدانی پارەی خوێنی گونجاو، بەبێ گوێدانە مەبەست. بە پشتبەستن بە یاسای گشتی بەریتانیا، داواکاران (سکاڵاکاران) مافی ئەوەیان هەیە نرخێکی هاوتای زیانەکانیان بدرێت (لە ڕووی داراییەوە)، و لە سیستەمی یاسای مۆدێرن بۆ تاوان، پێدانی نرخەکە درێژ دەکرێتەوە بۆ گواستنەوەی زیانە نائابوورییەکان بە پارە وەک باش. پرەنسیپی حەق لە بەرامبەر حەق بەو مانایەیە کە کەسێک کە لە لایەن کەسێکی ترەوە بریندار بووە، دەبێت قەرەبووی ستەمکارەکە بکاتەوە لە بەرامبەر ئەو کارە نادروستە، یان دەسەڵات بە ناوی کەسی بریندارەوە ئەو کارە بکات. وەرگێڕانی وردی ئینگلیزی ئەم دەستەواژە لاتینییە (lex talionis) لە ڕاستیدا "یاسای تۆڵەسەندنەوە"یە و بنەمای بنەڕەتی ئەم یاسایە تۆڵەسەندنەوەی دادپەروەرانە دەخاتە ڕوو.

## لە ئیسلامدا
لە ئاینی ئیسلامدا باسی تۆڵەسەندنەوە کراوە، قورئانی پیرۆز باس لەوە دەکات کە چەمکی «چاوێک لە بەرامبەر چاوێک» تایبەتە بە بەنی ئیسرائیل. بەڵام بنەمای تۆڵەسەندنەوە لە ئیسلامدا لە قورئانی پیرۆزدا لەم دوو ئایەتەی خوارەوەدا هاتووە:
، 

## سەرچاوەکان

پۆل:پەندی پێشینان
پۆل:مێژووی یاسا
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:پەندی ئینگلیزی
پۆل:یاسای تاوانی
حیکمەت نەوبەری

**حیکمەتوڵڵا نەوبەری** ناسراو بە **حیکمەت نەوبەری** (١٩٣٤ لە سنە - ٧ی شوباتی ٢٠٢٢ لە سنە) گۆرانیبێژی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. حیکمەت نەوبەری لە گۆرانیبێژانی ڕادیۆی سنە بوو و زۆرتر لە ٥٠ ساڵ لە بواری مۆسیقا چالاک بوو و لە بەدیھاتنی نەریتی ئاوازی کوردی لە ناوچەی ئەردەڵان کاریگەریەکی زۆری ھەبووە. حیکمەت نەوبەری خاڵۆی محەممەدجەلیل عەندەلیبی ئاوازدانەر و ژەنیاری کوردە.

## ژیان
[وێنۆک|لە ڕاستەوە: [حەسەن زیرەک، حەسەن کامکار و حیکمەت نەوبەری؛ سنە، ١٩٥٨.]]
حیکمەت نەوبەری لە ساڵی ١٩٣٤ لە گەڕەکی چوارباخی سنە لەدایک بوو. لە تەمەنی ١٧ ساڵی ھاوکات بە دامەزرانی ئۆرکێسترای ڕادیۆی سنە دەستیکرد بە چالاکی لە بواری مۆسیقا و زۆرتر لە ٥٠ ساڵ لەو بوارەدا چالاک بوو. نەوبەری لە دۆستانی نزیکی حەسەن زیرەک بووە و ھاوکارییان پێکەوە کردووە و زیرەک ماوەیەک لە سنە میوانی ماڵی نەوبەری بووە.

## ڕوانگەی ئەوانی دی
ناسر ڕەزازی گۆرانیبێژی کورد لە حیکمەت نەوبەری لە پاڵی نەورۆزی و فەتانە وەلیدی وەکوو یەکێک لە گۆرانیبێژەکانێک ناو دەبات کە بەر لە مەزھەر خالقی لە مۆسیقای شاری سنە دەرکەوتن و توانیویان خزمەتێکی گەورە بە مۆسیقای کوردیی سنە بکەن. ڕەزازی دەڵێت بەداخەوە حیکمەت نەوبەری ھەر زوو بە گەنجییەوە وازی ھێنا و گۆرانی نەوتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
خۆرەگۆ

[وێنۆک|پێوانەی لۆگاریتمیی سیستمی خۆری و شوێنی ''[ڤۆیجر ١*.|320x320پیکسڵ]]
*'خۆرەگۆ''' موگناتیسەگۆ، ئەستێرەگۆ و دەرەکیترین چینی ھەڵمەگۆییی خۆرە. لە زاراوەکانی فیزیکی پلازمادا، ئەو کەلێنەیە کە خۆر لە ناوەندی نێوانەستێرەییی دەوروبەریدا دروستی دەکات. وەک بەشێک لە بواری موگناتیسیی نێوانگەڕەستێرەیی، خۆرەگۆ سیستمی خۆری لە تیشکدانی ئایۆنێنراوی گەردوونی دەپارێزێت. خۆرەفیزیک لێکۆڵینەوەی زانستیی خۆرەگۆیە کە کەشوھەوای بۆشایی و ئاووھەوای بۆشایی لە خۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خۆر
پۆل:بەرنامەی ڤۆیجر
تێتێر (دراوی کریپتۆ)

**تێتێر** (زۆرجار بە تێزەر  ئاماژەی پێدەکرێت،  بە ئەم دوو سیمبلە دەناسرێت **USD₮** و **USDT**) دراوی کریپتۆیە ، لەلایەن کۆمپانیای Tether Limited Inc. لە ساڵی 2014 دەستیپێکردووە  تا مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٤، ماڵپەڕی Tether چواردە پرۆتۆکۆڵ و بلۆکچەینی تێدایە کە تێزەر لەسەریان دروستکراوە. تێزەر (تێتێر) دراوێکی دیجیتاڵە کە بە پاڵپشتی دولاری ئەمریکی دروست کراوە. دراوێکی سەقامگیرە و نرخی لە گەل دولار سەر و خوار دەکات بۆیە بە دولاری دیجیتاڵیش دەناسڕیت. بۆ هەر یەک تێزەر، یەک دولار لە خەزانەی بانکەکان پاراستراوە. تێزەر بۆیە درست کراوە کە خاوێن دراوە دیجیتاڵەکانی تر بۆ ئالوگۆری دراوەکانیان پێویستیان بە دولاری کاغەزی نەبێت و بە ئاسانی بتوانن دراوەکانیان بکەنە هاو نرخا دولاری ئەمریکی. تێزەر لە بازار دا بە USDT دەناسرێت.  بەرامبەری تێزەر لە گەل دۆلار ئەمریکی هەمیشە دەبێت بە ١ و تەنیا هێندێک جاران بە هۆی ئاستی داواکاری خەلک تا ٠.٩٨ و ١.٢ رۆشتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەبلۆکەکان
پۆل:دراوی ڕەمزی
کاتدراڵی سانت جۆزێفی کلدانی

**کاتدرایی سانت جۆزێف** یان **کاتدراڵی سانت جۆزێفی لاتینی**، کاتدراییلێکی کاسۆلیکییە و دەکەوێتە پایتەختی بەغدا. لەبەر ئەوەی دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی کەنیسەی لاتینی، ھەندێکجار پێی دەوترێت کاتدراڵی لاتینی سانت جۆزێف بۆ جیاکردنەوەی لە کاتدراڵی کلدانی سانت جۆزێف کە تایبەتە بە ھەمان قەشە بەڵام سەر بە کەنیسەی کاسۆلیکی کلدانییە. کاتدراڵی سانت جۆزێف لە سەرەتادا کەنیسەیەک بووە کە لە ساڵی ١٨٦٦ دروستکرا بۆ ئەوەی جێگەی بینایەکی بچووکتر بگرێتەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٢١.
## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
خەواڵوویی

**خەواڵوویی** یان **خەوبردن** () حاڵەتێکی ئارەزووی بەھێزی مرۆڤە بۆ خەوتن، بۆ ماوەیەکی زۆری نائاسایی؛ ھۆکاری جیاواز ھەن بۆ تووشبوون بەم شێوازە نائاسایییەی خەوتن. دەکرێت ئاماژە بێت بۆ دۆخی ئاسایی پێش خەوتن کە ھەموو مرۆڤێکی ئاسایی تووشی دەبێت، یان بەھۆی تێکچوونی ڕۆتینی ڕۆژانە، یان نیشانەی کێشە تەندروستییەکانی تر. لەوانەشە بەھۆی بێھێزی و نەبوونی چالاکی دەروونی ڕووبدات.

زۆرجار خەواڵوویی وەک «نیشانەیەکی ئاسایی» سەیر دەکرێت نەک وەک «تێکچوونێکی دەروونی»، بەڵام زۆری دووبارەبوونەوەی حاڵەتی خەواڵوویی لە مرۆڤێکدا لە ھەندێک کاتدا بەھۆی ھەندێک ھۆکارەوە، ئاماژەیە بۆ تێکچوونی جۆراوجۆری دەروونی، وەکو خەواڵوویی لە تەواوی ڕۆژێکدا، تێکچوونی خەو و کارکردنی شەوانە و ھەندێک حاڵەتی تایبەتیی تر؛ و نیشانەی تایبەتی پزیشکی ھەیە بۆ خەواڵوویی، کە لەڕێگەی ئەو نیشانانەوە خەواڵوویی وەک نەخۆشیەک یان نیشانەی نەخۆشییەک سەیر دەکرێت.

وشەی «خەواڵوویی» لە زمانی کوردیدا لە وشەی خەوەوە ھاتووە، بە کەسێک دەوترێت کە خەو زاڵ بووبێت بەسەریدا و وزەی لێ بڕیبێت. لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی خەواڵوویی لە زمانی لاتینی «somnus» وەرگیراوە کە بە واتای «خەوتن» دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:پزیشکیی خەو
پۆل:دەروونناسی
پۆل:دەروونناسیی گشتی
پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
پۆل:خەو
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
پۆل:مرۆڤ
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:لەشی مرۆڤ
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:مێشک
بێھێزی

**بێھێزی** یان **بێ توانایی** حاڵەتێکە لە ماندویەتی، شەکەتی، خەواڵوویی، سستی یان کەمی وزە لە مرۆڤێکدا. دەکرێت ببێتە ھۆی سەرھەڵدانی خەمۆکی، کەمبوونەوەی سەرنجدان و وردبینی، یان بێباکی لە کارەکانی ڕۆژانە، لە ھەندێک خاڵەتدا. لەوانەیە بێھێزی بەھۆی حاڵەتی ئاسایی کەمخەوی دروست ببێت، یان زیادەڕۆیی لە بەفیڕۆدانی وزە، کارکردنی زۆر، فشار، کەمی وەرزشکردن، خۆراکی نادروست، بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان، بێزاری، یان نیشانەی نەخۆشییەک، یاخود تێکچوونێکی کتوپڕ.

بەشێوەیەکی گشتی زۆرجار بێھێزی بە پشوودان، خەوی گونجاو، کەمبوونەوەی فشار، وەرزشی جەستەیی و خۆراکی باش چارەسەر دەبێت. بەڵام نیشانەکانی بێھێزی دەتوانن چەند ڕۆژێک یان چەند مانگێک بخایەنێت، لەوانەیە نیشانەی نەخۆشی یان ھەوکردنێکی بنەڕەتی دروست بکات، ئەویش ئەگەر بە سروشتییانە چارەسەر نەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:دەروونناسی
پۆل:دەروونناسیی گشتی
پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
پۆل:مرۆڤ
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:لەشی مرۆڤ
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:مێشک
گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی

**گۆشەگیری کۆمەڵایەتی** یان **دابڕانی کۆمەڵایەتی** () حاڵەتێکە لە نەبوونی پەیوەندی تەواو یان پەیوەندییەکی نیوەچڵ لە نێوان تاک و کۆمەڵگەدا. جیاوازە لە تەنیایی، کە ڕەنگدانەوەی بەرکەوتنێکی کاتی و خۆ بە کەم زانین یان حاڵەتێکی تری تایبەتییە لەگەڵ مرۆڤەکانی دیکەی جیھان. حاڵەتی گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی دەتوانێت پرسێک بێت بۆ تاکەکانی ھەر تەمەنێک، ھەرچەندە نیشانەکانی بەپێی جۆری تەمەن جیاوازن.

زۆربەی جۆرەکانی گۆشەگیری کۆمەڵایەتی دەکرێ بەم شێوەیە بێت: مانەوە لە ماڵەوە بۆ ماوەیەکی درێژ، پێک نەھێنانی پەیوەندی لەگەڵ ئەندامەکانی خێزان، ناسیاو یان ھاوڕێ، ھاوسەرگیری نەکردن، یان بە مەبەست دوورکەوتنەوە لە ھەر پەیوەندییەکی تر لەگەڵ مرۆڤەکانی تر.

## کاریگەریەکانی
گۆشەگیری کۆمەڵایەتی بەدرێژایی ژیان یان دەیان ساڵ حاڵەتێکی درێژخایەن بێت کە کاریگەری لەسەر ھەموو لایەنەکانی بوونی مرۆڤ ھەبێت. گۆشەگیری کۆمەڵایەتی دەتوانێت ببێتە ھۆی ھەستکردن بە تەنیایی، ترس لە کەسانی دیکە. ھەروەھا نەبوونی بەرکەوتنی بەردەوامی مرۆڤ دەتوانێت ببێتە ھۆی ناکۆکی لەگەڵ کەسە نزیکەکان. ئەو کەسەی لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە دابڕاوە، ڕەنگە ناوبەناو لەگەڵ ئەندامانی خێزانەکەی قسە بکات یان کێشەیان لەگەڵدا دروست بکات و سەرنجی لەسەر کێشە دروستکردن بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:دەروونناسی
پۆل:دەروونناسیی گشتی
پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
پۆل:مرۆڤ
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:لەشی مرۆڤ
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:مێشک
پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان
یۆرۆکۆپتەر ئی سی١٣٥

**یۆرۆکۆپتەر ئی سی ١٣٥** (ئێستا Airbus Helicopters H135) ھێلیکۆپتەرێکی دوو بزوێنەری سوکی مەدەنییە و لەلایەن کۆمپانیای Airbus Helicopters (پێشتر بە Eurocopter ناسرابوو) بەرھەم ھێنراوە. توانای فڕینی ھەیە بەپێی یاساکانی فڕینی ئامێرەکان (IFR) و سیستەمی کۆنترۆڵکردنی فڕینی ئۆتۆماتیکی دیجیتاڵی (AFCS)ی تێدایە. بۆ یەکەمجار لە ١٥ی شوباتی ١٩٩٤ فڕیوە، لە ساڵی ١٩٩٦ دەستی بە خزمەتگوزاری کردووە و ١٤٠٠ تا ئەیلوولی ٢٠٢٠ گەیاندووەتە ٣٠٠ بەکارھێنەر لە ٦٠ وڵاتدا، کە زیاتر لە ٥ ملیۆن کاتژمێر گەشتی کۆکردووەتەوە. بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ گواستنەوەی پزیشکی ئاسمانی (medevac)، گواستنەوەی کۆمپانیاکان، جێبەجێکردنی یاسا، پشتگیری بای دەریایی، و ڕاھێنانی فڕینی سەربازی بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان
دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی

**دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی** یان **نیگەرانی کۆمەڵایەتی** ئەو دڵەڕاوکێ و ترسەیە کە کەسی توشبوو لە شوێنە کۆمەڵایەتی و جەنجاڵەکاندا تووشی دەبێت (کارلێککردن لەگەڵ کەسانی دیکە). ھەندێک جۆری تێکچوونەکانی پەیوەست بە دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی بریتین لە زیادەڕۆیی لە بیرکردنەوە، تێکچوونی باری دەروونی، تێکچوونی شەبەنگی ئۆتیسم، تێکچوونی خواردن و بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان. ئەو کەسانەی ئاستی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتییان بەرزترە زۆرجار نیگای ھەست و سۆزیان دوور دەخەنەوە و کەمتر دەربڕینی دەموچاویان نیشان دەدەن و کێشەیان لە دەستپێکردنی گفتووگۆیەک یان قسەکردن لە گفتووگۆیەکدا ھەیە. دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی باو لە ساڵانی ھەرزەکاریدا دەکرێ بەدی بکرێت، و دەتوانێت بە درێژایی ژیانی کەسەکەش بەردەوام بێت؛ بەڵام ئەو کەسانەی کە بەڕێژەیەکی زۆر تووشی کێشە و گرفت دەبنەوە لە کارکردنی ڕۆژانەیاندا دەکرێت تووشی نەخۆشی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی ببن. نیوەی ئەو کەسانەی کە ھەر ترسێکی کۆمەڵایەتییان ھەیە، پێوەرەکانی نەخۆشی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتیشیان تیادا بەدی دەکرێت. تەمەن و کولتوور و ڕەگەز کاریگەرییان لەسەر توندی ئەم نەخۆشییە ھەیە.

## ھێما و نیشانەکان
*سوور ھەڵگەڕان لە [[شەرمنی]]دا* وەڵامێکی فیزیۆلۆژییە کە تایبەتە بە مرۆڤ و پەیوەندی بە دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتییەوە ھەیە. سووربوونەوەی شەرمکردن بریتییە لە سووربوونەوەی دەم و مل و سنگ لە کاردانەوەی ھەڵسەنگاندن یان سەرنجی کۆمەڵایەتی. حاڵەتەکە ھەستەکانی تری وەک شەرمەزاری، تاوانباری، شەرمنی و خۆبەزلزانینیش نیشان دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:دەروونناسی
پۆل:دەروونناسیی گشتی
پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
پۆل:مرۆڤ
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:لەشی مرۆڤ
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:مێشک
پۆل:پەشێوییەکانی دڵەڕاوکێ
نامۆبوونی کۆمەڵایەتی

**نامۆبوونی کۆمەڵایەتی** ھەستی پچڕانی مرۆڤە لە گرووپێک، ھاوڕێ، خێزان یان کۆمەڵگەیەکی فراوان، کە تاک پەیوەندییەکی ھاوبەشیی لەگەڵیاندا ھەیە. ئەم جۆرە نامۆبوونە بەم شێوەیە پێناسە کراوە: «بارودۆخێکە لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا کە لە یەک نەگرتن یان پێزانینی بەھا ھاوبەشەکان و دابڕان لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵگادا ڕوودەدات، یان لە نێوان تاکێک و کۆمەڵێک کەس لە کۆمەڵگەیەک یان ژینگەیەکی کاردا». چەمکێکی کۆمەڵناسییە کە لەلایەن چەندین بیردۆزەوانی کلاسیک و ھاوچەرخەوە پەرەی پێدراوە. چەمکەکە چەندین بەکارھێنانی تایبەت بەخۆی ھەیە و دەتوانێت ھەم ئاماژە بە حاڵەتێکی دەروونی کەسی بکات، و ھەم بۆ جۆرێک لە پەیوەندی کۆمەڵایەتی فراوان.

## پەیوەندییەکان
یەکێک لە چەمکەکانی ئەم حاڵەتە سەبارەت بە پەیوەندییە تایبەتەکانە، ئەویش چەمکی نامۆبوونی دایک و باوکە، کە منداڵی باوانێک ناڕەزایی بۆ دایک یان باوکی دەردەبڕێت. نامۆبوونی دایک و باوک لەوانەیە بەھۆی کاریگەرییە تایبەتەکانی ھەریەک لە دایک و باوکەوە بێت یان لە ئەنجامی ژینگەی نالەباری کۆمەڵایەتی خێزانەکە بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵ
پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:دەروونناسی
پۆل:دەروونناسیی گشتی
پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
پۆل:مرۆڤ
پۆل:کۆمەڵگا
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:لەشی مرۆڤ
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:مێشک
پۆل:فەلسەفەی ژیان
پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی