زاری بەختیاری

**بەختیاری** شێوەزارێکی لوڕییە و لەلایەن کوردانی بەختیارییەوە قسەی پێ دەکرێت. لە شارەکانی چوارمەحاڵ و بەختیاری، بووشێھر، ڕۆژھەڵاتی پارێزگای خووزستان و بەشێک لە پارێزگاکانی ئەسفەھان و لوڕستان قسەی پێدەکەن. پەیوەندییەکی نزیکی بە شێوەزارەکانی بۆیر-ئەحەمەدی، کۆھگیلویە و ماماسانی و کوردی و فارسی ھەیە. ئەم زاراوانە لەگەڵ شێوەزارە لورییەکانی لوڕستان (بۆ نموونە شێوەزاری خورەمابادی) بە گرووپی "پاڵەوی"ی باشووری زاگرۆس، یان زاراوەی لۆری ناودەبرێن. لوڕی و بەختیاری زۆر زیاتر لە لوری پەیوەندییان بە زمانی کوردیەوە ھەیە”. بەختیارییەکان بەسەر دوو ھۆز دابەشکراون چارلەنگ و حەفت لەنگ ().

ئەم شێوەزارە لە ڕووی وشەسازییەوە لە ٩٥٪ ھاوشێوەی لۆری سەرەوە، ٩٥٪ لەگەڵ لوڕیی باشووری، ٨٦٪ لەگەڵ لوڕیی باکووری(خۆرامابادی) و ٧٥٪ لەگەڵ لەکی، بەڵام لە ڕووی ڕێزمانییەوە کەمێک جیاوازە لە شێوەزارەکانی لەکی. ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا، شێوەزاری بەختیاری و لقە لاوەکییەکانی، لەگەڵ شێوەزارەکانی بۆیەر-ئەحمەدی، کۆھگیلویە و مامەسانی، بە چەندین تایبەتمەندی ھاوبەشی وشەیی، مۆرفۆلۆژی و فۆنۆلۆژی دەزانێت و ئەم زاراوانەی وەک بەشێک لە ھەمان بنەماڵە، لەگەڵ زاراوەی لۆریدا ناساندووە و جیاوازییەکانیان لەگەڵ زمانی کوردیدا پشتڕاستکردووەتەوە.

ھەندێک لە سەرچاوەکان وەکوو شێخ محەممەدی مەردۆخ بەختیرای و ھەموو شێوەزارە لوڕییەکان بەشێک لە زمانە کوردییەکان دەزانن و کوردانی بەختیرای خۆیان بە کورد دەزانن.

## بڵاوبوونەوە
بەختیاری لە ناوچەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵات و باشووری زاگرۆس و لە پارێزگاکانی (خوزستان، چوارمەحاڵ و بەختیاری، ئیسفەھان و لوڕستان) دەژین. بەختیاری لەسەدا ٧٥ی دانیشتووانی چوارمەحاڵ و بەختیاری پێکدەھێنن و بەپێی خەمڵاندنەکانی ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی لەسەدا ٢٠ی دانیشتوانی پارێزگای ئەسفەھان پێکدەھێنن. ئەوان گەلی کوردن و ھاوشانی عەرەب یەکێکن لە سێ نەتەوەی سەرەکی پارێزگای خووزستان.

### بەختیارییەکانی ئەسفەھان
بەختیارییەکان لە مێژە لە پارێزگای ئەسفەھان نیشتەجێن. بەپێی خەمڵاندنە فەرمییەکان لە ساڵی ٢٠١٠دا خەڵکی بەختیارییەکان نزیکەی لەسەدا(٨)ی دانیشتوانی ئەسفەھانیان پێکھێناوە. لە ماوەی ئاماری( ٢٠٠٦-٢٠١١)دا، نزیکەی لەسەدا (٥٦.٦)ی ئەو کۆچبەرانەی کە چوارمەحاڵ و بەختیارییان بەجێھێشتووە، بۆ پارێزگای ئەسفەھان بووە.

## زاراوەی لوری بەختیاری
زاراوەی لۆری ڕامھورموز(رومزی) یەکێکە لەو زاراوە بەختیارییانەی کە خەڵکی شارستانی ڕامھورموز و زۆربەی گوندەکانی دەوروبەری بەکاری دەهێنن. خەڵکی ئەو گوندانە زۆرینەیان لە عەشیرەتی بەختیاری چوارلەنگن.

## پیتی تایبەت بە شێوەزاری لوڕی بەختیاری
لە لوڕی بەختیاریدا پیت ھەیە کە بە فارسی ستاندارد بێژە دەرنابڕدرێت. زۆربەیان پاشماوەی زمانی پاڵەوی.

دالی موعجەم: پیتی "د" کاتێک لە دوای (a، A، o، i، e، y) دێت ("A" "ئا" و "a" "فەتحە") دێت، بە شێوەیەکی جیاواز دەخوێندرێتەوە. بێژەکردنەکە بەجۆرێکە کە بەشی خوارەوەی نوکی زمان دەست دەخاتە سەر ددانی پێشەوەی خوارەوە، بەڵام بەرکەوتن لەگەڵ ددانی پێشەوەی سەرەوە زۆر وردە. بەڵام "د" بە ھەمان شێوەی ئاسایی دوای بزوێنەکان دەبێژرێت.

ھای ناوەڕاست: جۆرێکە لە "ھ" کە بە بێژەکردنی نەرمتر لە "ھ" دەبێژرێت. وەک پوھل (pohl)، بە واتای پرد.

واوی شاراوە: وشەی "nu" لە زمانی فارسی ستاندارددا نزیکە لەگەڵ واوی شاراوە بخوێنرێتەوە. لە زاراوەی لوڕی بەختیاریدا، ھەندێک وشە بەم واو دەڵێنەوە. وەک nuň (بە واتای نان).

ئینیگما: لە زاراوەی بەختیاری زمانی لوڕیدا، ھاوشێوەی زاراوەکانی تری ئەم زمانە، ھەرکات پیتەکانی نون و گاف لە دوای یەکەوە ھاتن، وەک ئینیگما دەڵێنەوە. وەک دانگ کە بە واتای مۆسیقا دێت.

## سەبارەت بە شێوەزاری بەختیاری
بە تێپەڕبوونی کات زاراوەی بەختیاری لە ناوچە جیاوازەکاندا بە ھۆی بەکارھێنانی دەنگی جیاواز لە بەکارھێنانی ئەم شێوەزارەدا، لە شێوەی لەھجەی جیاوازدا بڵاوبووەتەوە و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا جیاوازی نێوان ئەو لەھجەیانە لە بەکارھێنانی جیاوازی فەتحە و کەسرەدایە.

**[[ھێنری ڕاولینسۆن]]**:لە سەفەرنامەکەیدا دەنووسێت:

 تا ئێستا ئەم زاراوە باوانەی ناوچەی زاگرۆس بە پاشماوەی زمانی پاڵەوی دادەنران، بەڵام وا دیارە زمانی لوڕی لە زمانی پارسیی کۆن وەرگیراوە کە لە ھەمان کاتدا لەگەڵ زمانی پەھلەویدا بە جیا قسەی پێدەکرا.

موحسین فرسانی، لە پێشەکی دیوانی مەلا زولفعەلی بەختیاریدا، ئەم زاراوەیە بە نزیک لە زمانی پەھلەوییەوە وەرگیراو دەزانێت و لەسەری دەنووسێت؛

 بەھۆی زەوییە شاخاوییەکەیەوە، خاکی ئەم ناوچەیە بەرگری لە داگیرکردنی عەشیرەتە بیانییەکان ماوەتەوە و زاراوەی ئەوان کەمتر تێکەڵ بە تورکی و عەرەبی بووە.

## وشە
لەم خشتەیەدا A دەنگی (ئا) دروست دەکات و ou دەنگی (ئۆ) و ee دەنگی (ئی) دروست دەکات.

## جێناو
### جێناوی سەربەخۆ

مو/مُ (mo): من : من، ئەز

تو (to): تو : تۆ، تە

ھو/ھُ (ho): او/آن : ئەو، ھەو، وی

ایما (imâ): ما : ئێمە

ایسا (isâ) یا ایشا (iSha): شما : ئێوە

ھونو/ھُنُو (honow): آنھا : ئەوان

### جێناوی کۆ
بۆ کۆ لە بەختیاریدا، (ءل-ال)، (یَل-yal)، (گَل-gal)، (ون-ون یان وُو-ow)، و (آ-â) بەکاردەھێنرێن.

***سەرنج**: سەبارەت بە کۆکردنەوەی وشەکان، شێوەزار و زمانی بەختیاری بەسەر دوو بەشدا دابەش دەبن. یەک، بەختیارییەکانی ڕۆژئاوا (دانیشتووانی عەلیگودەرز و دۆرود تا دەوروبەری لالی و سەردەشت و دێزفول) بۆ فرەییکردن "ان" بەکاردەھێنن، کە بە شێوەیەکی شکاو بە "ئون" یان "ئۆو" دەخوێندرێتەوە. بەڵام بەختیارییەکانی تر "یەل" بۆ ناوی نێر وەک کوریەل، و "گال" بۆ ناوی مێینە وەک دورگال و زەنگال بەکاردەھێنن و ھەندێکجاریش ھەمان "ان" بە شێوەی شکاو بۆ ھەندێک وشە بەکاردەھێنن. وەکو گامیشۆ یان گامیشون، قەتەرو یان قەتەرۆن، بۆزون. خاڵێکی گرنگی دیکە ئەوەیە کە ھەندێک جار ھەمان "ان" بەکاردەھێنرێت بۆ پێکھێنانی کۆ بە لابردنی "ن". وەک مادادا و قەتەرو و ھتد.

ئێرانیل: ئێرانییەکان
بوزگاڵ: بزن
سەیڵ: سەگ
حومسەیل: دراوسێکان
جەغالال: کوڕان
دایڵ: دایکان
میوا: میوە
یۆنۆو: ئەمانە
ھەرگاڵ: کەرەکان
بێچییل: منداڵان
زەنگال: ئافرەتان
پایەیل: پیاوان/نێر
گۆسێندۆ: مەڕەکان
کاویل: مەڕەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای لوڕستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای بووشەھر
پۆل:زمانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد