open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پارێزگای ئەکیتا

**پارێزگای ئەکیتا** (بە ژاپۆنی:秋田県 ئەکیتا-کێن) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی تووھۆکو لە باکووری دوڕگەی ھۆنشوو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئاکیتایە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئاکیتا

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:پارێزگای ئاکیتا
پۆل:ناوچەی تۆھۆکو
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای فووکووشیما

**پارێزگای فووکووشیما** (بە ژاپۆنی:福島県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی تووھۆکو لە دوڕگەی ھۆنشوو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری فووکووشیمایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢٬٠٢٨٬٧٥٢ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای فووکووشیما

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای فووکووشیما
پۆل:ناوچەی تۆھۆکو
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای ئاوۆمۆری

**پارێزگای ئائۆمۆری**(بە ژاپۆنی:青森県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی تووھۆکو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئائۆمۆرییە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,٣٧٣,١٦٤ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئائۆمۆری

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئاوۆمۆری
پۆل:ناوچەی تۆھۆکو
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن
پۆل:دابەشکارییەکانی وڵاتی ژاپۆن
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای یاماگاتا

**پارێزگای یاماگاتا**(بە ژاپۆنی:山形県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی تووھۆکو لە دوڕگەی ھۆنشوو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری یاماگاتایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,١٦٦,٣٠٩ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای یاماگاتا

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەی تۆھۆکو
پۆل:پارێزگای یاماگاتا
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای چیبا

**پارێزگای چیبا** (بە ژاپۆنی:千葉県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە مەڵبەنی تۆکیۆی گەورە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری چیبایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٦،٢٠١،٠٤٦ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای چیبا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای چیبا
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٧٣
پارێزگای گونما

**پارێزگای گونما**(بە ژاپۆنی:群馬県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی کانتوو لە دوڕگەی ھۆنشوو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری مائێباشییە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢،٠١٤،٦٠٨ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای گونما

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای گونما
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای سایتاما

**پارێزگای سایتاما** (بە ژاپۆنی:埼玉県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە دوڕگەی ھۆنشوو ھەڵکەوتووە.
پارێزگای سایتاما بەشێک لە مەڵبەنی تۆکیۆی گەورەیە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سایتامایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٧،١٩٠،٨١٧ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای سایتاما

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سایتاما
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
تۆکیۆ

**تۆکیۆ** () بە ناوی فەرمی **گەورە شاری تۆکیۆ** () پایتەختی وڵاتی ژاپۆنە.گەورە شاری تۆکیۆ دەکەوێتە دیوی ڕۆژھەڵاتی یەکێک لە گەورەترین چوار دوورگە وشکانیەکەی خاکی ژاپۆن کە ناوی دوورگەی ھۆنشووە و لە دیوی ڕۆژاوای کەنداوی تۆکیۆ و نزیک ڕووباری سومیدا ھەڵکەوتووە، لە ساڵی ١٨٦٨ی زایینییەوە پایتەختی ژاپۆنە و لە ڕۆژگاری ئەمڕۆشدا بۆتە ناوەندێکی ڕامیاری، ئابووری و کلتوری ئەو وڵاتە.

## جوگرافیا
ڕووبەری پارێزگاکە ٦٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، حکوومەتی خۆجێیی پارێزگاکە شارەکەی دابەش کردووە بەسەر ٢٣ ناوچەوە یاخود گەڕەکەوە (بە ژاپۆنی: 区؛ *شێوەی خوێندنەوەی "کوو"*) کە ئەمانیش دابەش دەبن بەسەر ٣٩ شارەوانی و دوو دوورگەی بچووک کە دەکەونە ڕۆژاوای پارێزگاکە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی گەورەترین ناوچەی پارێزگاکە ٨ ملیۆن کەسە و بەھەموو ناوچەکان و دوو دوورگەکەیشی ژمارەی دانیشتووانەکەیان دەگاتە زیاتر لە ١٣ ملیۆن کەس وە ئەگەر ھەموو پارچە زەویەکانی دەوروبەری لەگەڵی ھەژمار بکرێت کە ڕووبەرەکەی نزیکی ١٠،٠٠٠ کیلۆمەتر دووجایە کە پێک ھاتوون لە کۆمەڵە شارۆچکەیەکی بچووک بچووک لەگەڵ سێ شاری گەورە کە ناوەکانیان (یوکوھاما، کاواساکی، چیبا)یە ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە دەگاتە ٣٥ ملیۆن کەس بەمەش دەبێتە قەڵەباڵغترین ناوچە لەسەر ڕووی زەوی لە ڕووی دانیشتووانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆکیۆ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٤٥٧
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٤٥٧ لە ئاسیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٥٠
پۆل:دەیەی ١٤٥٠ لە ژاپۆن
پارێزگای ئیشیکاوا

**پارێزگای ئیشیکاوا**(بە ژاپۆنی:石川県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کانازاوایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,١٦٨,٩٢٩ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئیشیکاوا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیشیکاوا
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای فوکوی

**پارێزگای فوکوئی**(بە ژاپۆنی:福井県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری فوکوئییە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٨٢١،٥٨٩ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای فوکوئی

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای فوکوئی
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای کیۆتۆ

**پارێزگای کیۆتۆ** (بە ژاپۆنی:京都府) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی کانسای ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کیۆتۆیە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢٬٦٣٣٬٤٢٨ کەس بووە.
وێنۆک|نەخشەی پارێزگای کیۆتۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کیۆتۆ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٨
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای میێ

**پارێزگای میێ** (بە ژاپۆنی:三重県 میێ-کێن) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی کانسای ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری تسویە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١،٨٥٥،١٧٧ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای مییە

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای میە
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای ھیرۆشیما

**پارێزگای ھیرۆشیما** (بە ژاپۆنی:広島県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووگۆکو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ھیرۆشیمایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٢،٨٥٧،٩٩٠ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ھیرۆشیما

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەی چووگۆکو

پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای ئۆساکا

**پارێزگای ئۆساکا** (بە ژاپۆنی: 大阪府) یەکێکە لە پارێزگاکانی ژاپۆن کە لە ناوچەی کانسا ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئۆساکایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٨٬٨٢٩٬١٤٨ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئۆساکا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئۆساکا
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای شیگا

**پارێزگای شیگا** (بە ژاپۆنی:滋賀県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی کانسای ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئۆتسویە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١،٤٠٢،١٣٢ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای شیگا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای شیگا
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای ئێھیمێ

**پارێزگای ئێھیمێ** (بە ژاپۆنی:愛媛県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی شیکۆکو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ماتسویامایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١،٤٣٠،٠٨٦ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئێھیمێ

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئێھیمێ
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای فوکوئۆکا

**پارێزگای فوکوئۆکا** (بە ژاپۆنی:福岡県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە دوڕگەی کیووشو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری فوکوئۆکایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٥،٠٧١،٧٣٢ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای فوکوئۆکا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای فوکوئۆکا
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
پارێزگای میازاکی

**پارێزگای مییازاکی** (بە ژاپۆنی:宮崎県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە دوڕگەی کیووشو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری مییازاکییە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,١٢٨,٤١٢ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای مییازاکی

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای میازاکی
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
ئۆکیناوا (پارێزگا)

**پارێزگای ئۆکیناوا** (بە ژاپۆنی:沖縄県) باشووریترین پارێزگای ژاپۆنە کە یەکێک لە دوڕگەکانی ڕیووکیوویە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ناھایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,٣٧٩,٣٣٨ کەس بووە.

چەپ|وێنۆک|نەخشەی پارێزگای ئۆکیناوا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئۆکیناوا
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
دوورگەکانی ڕیووکیوو

**دوڕگەکانی ڕیووکیوو** (بە ژاپۆنی:琉球諸島)، کە ھەروەھا بە **دوڕگەکانی نانسێئی**ش ناسراون زنجیرە دورگەیەکە لە ڕۆژئاوای ئوقیانووسی پاسیفیک و لە باشووری ڕۆژئاوای دوڕگەی کیووشوی سەر بە وڵاتی ژاپۆن‌.

پۆل:دوڕگەکانی ژاپۆن
پۆل:دوورگەکانی ڕیووکیوو
سالم

**عەبدوڕەحمان بەگی ساحێبقران** (١٨٠٠-١٨٦٦) ناسراو بە **سالم** ھۆنراوەنووسێکی کلاسیکی زمانی کوردی بووە. سالم و مستەفا بەگی ساحێبقران ناسراو بە کوردی ئامۆزای یەکترن.

## ژیان
سالم نازناوی شیعری عەبدوڕەحمان بەگی کوڕی محەمەد بەگی کوڕی ئەحمەد بەگە، لە بنەماڵەی ساحێبقرانە، لە ساڵی ١٨٠٠دا لە شاری سلێمانی ھاتووەتە دونیا. لە ساڵی ١٨٦٦دا مردووە و لە گردی سەیوان لە شاری سلێمانی بە خاک سپێردراوە.

*مارف خەزنەدار لە کتێبی مێژووی ئەدەبی کوردی نووسیویەتی: لە ساڵی ١٨٠٥ لەدایکبووە، وە لە ساڵی ١٨٦٩ کۆچی دوایی کردووە.*

## ھۆنراوەکانی
تایبەتمەندیەکانی شێعری سالم بەکارھێنانی زۆری وشەی قورئانی، ئاماژە بە ڕووداوە مێژووییەکان و بەکارھێنانی وشەی فەلسەفی و سۆفیانەیە.

*سالم* لە وڵامی قەسیدەی بادی خۆش مرووری نالی دا قەسیدەیەکی نووسیوە کە ئاوا دەست پێدەکات:

سالم لە ئەم قەسیدەیەدا بە جوانی باسی بارودۆخی سلێمانی دوای ڕووخاندنی بابانەکان دەکات و سکاڵای زۆر لە ڕۆمییەکان دەکات کە بوون بە ھۆی کاول بوونەوەی وڵاتەوە، لە داوییدا داوا لە نالی دەکات کە ئەو کاتەدا ڕوو لە سلێمانی نەکاتەوە، لە دوایین بەیتدا دەڵێت:

### نموونەی ھۆنراوەی کوردی

## نمونەی ھۆنراوەی فارسی

## سەرچاوەکان

* دیوانی نالی
* مێژووی ئەدەبی کوردی نووسراوەی عەلائەدین سەجادی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠
پۆل:مردووانی ١٨٦٦
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
شایەتمان

210px|وێنۆک|گەواھیدان
210px|وێنۆک|گەواھیدان

**شایەتمان** یان **گەواھیدان** لە ئیسلامدا، باوەڕھێنانە بەوەی کە ھیچ خوایەک نییە بێجگە لە ﷲﷻ (خوای تاک و تەنیا) و باوەڕھێنان بەوەی محەممەد پێغەمبەر و نێردراوی خوایە، (و بەپێی شەریعەتی ئیسلامی) کەسێک موسوڵمان دەبێت بە وتنی شایەتمان لەکاتێکدا باوەڕی تەواوی بە واتاکەی ھەبێت.

## واتای (شایەتمان)
**مەبەستی ئیسلام لەو ڕستەیە**؛ باوەڕھێنانی تەواوە بەوەی کە تەنھا خوا شایەنی ئەوەیە بپەرسترێت و دروستکارە و تەنھا ئەو شایەنی پەرستنی ھەیە، محەممەد پێغەمبەری خوایە کە ناردوویەتی بۆ مرۆڤایەتی تا ئیسلام بڵاوبکاتەوە و خەڵک بەدوای پەیامەکەیدا بچن، ھەروەک شایەتمان بە یەکەم پایەی ئیسلام دادەنرێت و موسوڵمانبوون تەواو نابێت بەبێ شایەتمان، و دوو بنەمای بنەڕەتی لەخۆ دەگرێت کە ئیسلام لەسەری دامەزراوە، کە ئەوانیش دڵسۆزی و بەدواداچوونە، واتە؛ دڵسۆزبوون بۆ خوا لە پەرستن و بیروباوەڕ و کاروباردا، و بەدواداچوونی سوننەتی پێغەمبەرەکەی.
ھەروەک لە پێویستییەکانی شایەتمان گوێڕایەڵبوونە بۆ پێغەمبەر لە فەرمانەکانی و خۆلادان لەوەی ڕێی لێگرتووە.

## شایەتمان بنەمای ھەموو شتێکە
شایەتمان بنەمای ھەموو شتێکە بۆ موسڵمان کە ھەموو باوەڕ دەگرێتەوە، بە بێ ئەو ھیچ ئیشێکی موسڵمان ڕاست نابێت و پاداشتی لەسەر وەرناگرێت و نە نوێژ و نە ڕۆژوو ڕاست نابن بەبێ ھاتنەدی بنچینەی ئەو باوەڕەی لە شایەتمان دا ھەیە، وەک خوای گەورە لە قورئاندا دەڵێت:   واتە: ئەی مرۆڤ!! دەی کەواتا چاک بزانە و دڵنیابە جگە لە خوا، ھیچ خوایەکی دیکە نییە، داوای لێخۆشبوونی گوناھ بۆ خۆت و باوەڕداران لەپیاوان و ژنان ھەر لەو بکە و دڵنیابە کە خوا دەزانێت لە ڕۆژدا بەچییەوە خەریکن و لە شەویشدا لەکوێ دەحەوێنەوە و ئارام دەگرن، یاخود دەزانێت چی دەکەن لە جیھاندا و دەرەنجامەکەشی لە زیندووبوونەوەشدا چۆنە.

## لە وتەکان سەبارەت بە شایەتمان
لە وتەکانی پێغەمبەری ئیسلام، محەممەدﷺ سەبارەت بە گەواھیدان:
* عن ابن عمرؓ (رضی ﷲ عنە) قال:قال رسول ﷲﷺ: بنی الاسلام علی خمس: شھادة ان لا الە ﷲ وان محمدا رسول ﷲ، واقام الصلاە وایتاء الزکاة والحج وصوم رمضان) اخرجە البخاری (اللؤلؤ والمرجان: باب قول النبی (بنی الاسلام علی خمس).

واتە: ئیسلام لەسەر پێنج پایە دامەزراوە، گەواھیدان بەوەی کەس بەکەڵکی ئەوە نایەت بیکەیتە خودا زاتی پاکی (ﷲﷻ) نەبێت و گەواھیدانیش بەوەی کە محەممەد پێغەمبەری خوایە، نوێژ ڕاگرتن و زەکاتدان و حەجکردن و ڕۆژووگرتنی ڕەمەزان.

## مەرجەکانی شایەتمان
ئەو مەرجانەی کە پێویستە لە شایەتمان بێنە دی وەک لە پەرتووکی شایەتمانی سەعید حەوا دا ھاتووە ئەم مەرجانەی خوارەوەن؛
# باوەڕکردن و بڕواکردن لە ناخی دڵ و دەروون و ژیرییدا بەوەی کە ھیچ شتێک شایەنی پەرستن نییە جگە لە خوای پەروەردگار.
# دەربڕین و ئاشکراکردنی ئەو باوەڕ و بڕیارە بە زمان.
# دڵنیایی بنوێنێت و دوور بێت لە دوودڵی و ڕاڕایی.

و جێگەی ئاماژەیە شیعە ئەم نیشانەیە بۆ شایەتمان زیاتر دەکەن؛ "علی ولی ﷲ" واتە؛ عەلی وەلیی خوایە، بەگەڕانەوە بۆ ئەم وتەی پێغەمبەر؛ " من کنت مولاە فھذا علی مولاە، اللھم والی من والاە و عادی من عاداە ".

## بابەتە پەیوەندیدارەکان
کۆڵەکەکانی ئیسلام

## سەرچاوەکان
* ویکی عەرەبی
* پەرتووکی گەواھیدان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەفغانستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:کۆڵەکەکانی ئیسلام
پۆل:یەکپەرستی
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ئیمان و عەقیدەی ئیسلامی
پۆل:بیروباوەڕی ئیسلامی
پۆل:ویرد
پایتەخت

**پایتەخت** () بە بەشێک لە وڵات، پارێزگا، ناوچە یان ھەرێمێک دەڵێن کە زۆربەی وەزارەتەکانی حکوومەت لەم شوێنە جێگیر بووە. پایتەخت جێگەی ڕێکخراوە سەرەکییەکانی حکوومەتە.

[وێنۆک|250px|[ھەولێر پایتەختی ھەرێمی کوردستان]]

## سەرچاوەکان

پۆل:پایتەختەکان
پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
پۆل:پایتەختی وڵاتان
دەوڵەتی زەنگی

**زەنگیەکان** حوکمی باکوری سوریا و عێراقیان کرد لە نیوان ساڵانی ١١٢٧-١١٧٤ز لە موسڵ، و پایتەختی یەکەمیان حەلەب بوو پاشان دیمەشق لە ساڵی ١١٥٤ زاینییەوە.
## مێژوویان
دامەزرێنەرەکەیان ئاقسنقەر بوو، کە سەربازێکی مەمالیکی سەلجوقیەکان بوو ھەروەھا سەرکردەیەکی سەربازی بوو لە حەلەب دانرابوو لەلایەن سەرکردەی سەلجوقی تەتش، عیمادەدین زەنگی کوڕی ئاقسنقەر (١١٢٧-١١٤٦) بوو بە والی عێراق پاشان توانی موسڵ بگرێت لە ساڵی ١١٢٧ز، و حەلەب بگرێت لە ساڵی ١١٢٨ز، لە گەڵ چەند شارێکی تری شام، بە ھۆی سیاسەتە داناییەکەی و ھەڵمەتە سەرکەوتووەکانی لە دژی میرنشینە خاچپەرستەکانی شام، توانی دەست بگرێت بەسەر ھەموو عێراق و چەند بەشێکی گرنگی شام، پاشان نورەدینی کوڕی جێگەی گرتەوە (١١٤٦-١١٧٤)ز لە وڵاتی شام و توانی دەست بەسەر دیمەشقدا بگرێت لە ساڵی ١١٥٤ز، لە دوای مردنی سەیفەدینی برای (١١٤٦-١١٤٩) وڵاتی عێراق و شامی خستە پاڵ دەوڵەتەکەی و ئەمە بەردەوام بوو تا ساڵی ١٢٦٢ز.

نورەدین زەنگی سەرکردایەتی دەوڵەتەکەی کرد و گەیاندیە بەرزترین ئاستی، و دیمەشقی کرد بە پایتەخت، و سەردەمەکەی جیا دەکرێتەوە بە پێشکەوتنی چالاکی بیناسازی و گەشەسەندنی ئابوری دەوڵەتی زەنگی، توانی ستورەکانی فراوان بکات تا دەگاتە میسر، و سەرکردەکەی -ئەسەدەدین شێرکۆ- دەستی گرت بە سەر خەلافەتی فاتیمیدا لە میسر، پاشان سەڵاحەدینی ئەیوبی ھەستا بە دامەزراندنی دەوڵەتی ئەیوبی لە میسڕ، و لە دوای مردنی نورەدین زەنگی، سەڵاحەدین وڵاتی شامی خستە پاڵ دەوڵەتەکەی لە میسر.

چەند لقێکی خێزانەکە مانەوە لە شوێنەکانی تر وەک ئەو لقەی لە سنجار بوو (١١٢٠-١١٧٠)ز، ھەروەھا لقی جەزیرە (١١٨٠-١٢٥٠)، و ئەیوبیەکان دەستیان بەسەر ھەموویدا گرت، و لقەکەی موسڵیان بەردەوام بوو تا ساڵی ١٢٦٢ز، و تا ئیلخانەکان بە تەواوی لەناویان بردن.
## زەنگیەکان لە موسڵ

## زەنگیەکان لە حەلەب

## زەنگیەکان لە دیمەشق

## سەرچاوەکان
* Islam: Kunst und Architektur
* الزنكيون في الموصل
* الزنكيون في حلب ودمشق

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٢٥٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١١٢٧
پۆل:ئەتابەگییەکان
دەوڵەتی ڕۆستەمی

**ڕۆستەمیەکان** بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری ئەبازی بوون حوکمی جەزائیر و تونس و لیبیایان کرد لە نیوان ساڵانی ٧٧٦-٩٠٨ز.
بارەگا؛ تەیارت
## میژوویان
دامەزرێنەرەکەیان عەبدول ڕەحمان کوری ڕۆستەم بوو ( کە خاوەن نەژادێکی فارسی بوو) لە ساڵی ٧٥٨ز والی قەیرەوان بوو لەلایەن خەواریجەکانەوە دانرابوو، دوای گەڕانەوەی والی عەبباسیەکان بۆ قەیرەوان ھەڵھات بۆ تیھرەت (تەیارت)، و دەوڵەتی ڕۆستەمی دامەزراند لە جەزائیر لە دەرەوەی سنوری دەوڵەتی عەبباسی لە رۆژئاوای ڕووباری شیلف ساڵی ٧٨٠ز، دامەزرێنەرەکەیان عەبدول ڕەحمان کوری ڕۆستەم تەیارتی کرد بە بنکە، و ڕۆستەمیەکان حوکمیان ئەکرد و سەربەخۆیی تەواویان ھەبوو لە دەوڵەتى عەبباسى و لە تەیارتەوە بانگەوازکارەکانی مەزھەبی ئەبازی دەرچوون بۆ بڵاوکردنەوەی مەزھەبەکەیان لە جەزائیری ئێستا کە لە دەرەوەی دەسەڵاتیان بوو ، موبایەعەی ئیمامی پێدرا لە (٧٧٦-٧٨٤)ز.

دامەزرێنەرەکەیان کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ١٧١ک، و عەبدول وەھابی کوری جێگەی گرتەوە، و شۆڕشێکی گەورە لە دژی ھەڵگیرسا بۆ لادانی لە مەزھەبی ئەبازی کە ڕێگەلە حوکمی (شانشینی –لە باوانەوە بۆ نەوەکانیان-) دەگرێت، و ناکۆکی بەردەوام لە نێوانیان تا عەبدول وەھاب وەفاتی کرد ساڵی ٢٠٨ک، و ئەفلەحی کوری جێگەی گرتەوە، و مایەوە لە حوکمکردنی دەوڵەتی ڕۆستەمی تا فاتیمیەکان ڕوخاندیان ساڵی ٢٩٦ک.

لە ماوەی حوکمی عەبدول وەھابدا خۆی خستە ژێر چاودێری ئەمەوییەکان لە ئەندەلوس ، کە ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی پەیوەندیەکی باشی بازرگانی لەگەڵ ئەندەلوسدا دەوڵەت بارودۆخی باش بوو و حێگیر بوو لە سەردەمی ئەفلەحی کوڕیدا پاشان ئەبوحاتم ویسف لە دوای ئەو.
## لیستی ئیمامەکان

	
		&nbsp;# 
		
		&nbsp;فەرمانڕەوا 
		
		&nbsp;ژیانی 
		
		&nbsp;ماوەی حوکمی 
	
	
		١
		
		عەبدول ڕەحمانی کوری ڕۆستەم
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٧٧٦-٧٨٤&nbsp;
	
	
		٢
		
		عەبدول وەھابی کوڕی عەبدول ڕەحمان
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٧٨٤-٨٣٢&nbsp;
	
	
		٣
		
		ئەفلەحی کوری عەبدول وەھاب
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٨٣٢-٨٧١&nbsp;
	
	
		٤
		
		ئەبوبەکری کوڕی ئەفلەح
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٨٧١-٨٧١&nbsp;
	
	
		٥
		
		ئەبویەقزان محەمەد کوڕی ئەفلەح
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٨٧١-٨٩٤&nbsp;
	
	
		٦
		
		ئەبوحاتم یوسف کوڕی محەمەد حەکەم
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٨٩٤-٨٩٧&nbsp;
	
	
		٧
		
		یەعقوب کوڕی ئەفلەح
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٨٩٧-٩٠١&nbsp;
	
	
		٨
		
		ئەبوحاتم یوسف کوڕی محەمەد
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٩٠١-٩٠٦&nbsp;
	
	
		٩
		
		یەعقوب کوری ئەفلەح
		&nbsp;....-....&nbsp; 
		&nbsp;٩٠٦-٩٠٩&nbsp;	


## سەرچاوەکان
* Islam: Kunst und Architektur 
* الرستميون
* أخبار الأئمة الرستميين لابن الصغير
* كتاب السيرة وأخبار الأئمة بأبو زكرياء يحي بن أبي بكر الوارجلان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا
پۆل:ھەڵوەشانەکانی ٩٠٩
پۆل:مێژووی ئیسلام
ئێلڤس پێریسلی

**ئێلڤیس ئارۆن پریسلی** (، ١٩٣٥ – ١٩٧٧) گۆرانیبێژ و ئەکتەری ئەمریکایی، یەکێک لە سەرکەوتووترین گۆرانیبێژانی ناسراوی سەدەی ٢٠ی ئەمریکا بووە.

## ژیان
**ئێلڤیس پریسلی** (ماوەی ژیان:٨ی کانوونی دووەمی ١٩٣٥ تاکوو ١٦ی ئابی ١٩٧٧)  یەکێکە لە ئەستێرە درەوشاوەکانی ئاسمانی مۆسیقا و توانیوێتی خۆی لەمێژووی مۆسیقای جیھانی تۆماربکات، لە ٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٥ لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لەدایک بووە، ساڵی ١٩٥٣ بڕوانامەی مامناوەندی وەرگرتووە، ھەر لەمنداڵیەوە شەیدای مۆسیقا بووە و زۆر خۆشی ویستووە و بەشداری لەژمارەیەک پێشبڕکێی مۆسیقا کردووە و لەساڵی ١٩٤٦ بۆ یەکەم جار گیتارێکی وەکو خەڵات وەرگرتووە.

ئێلڤیس پریسلی بەتیپێکی مۆسیقای بچوک دەستی بە مۆسیقا کردووە و لەباڕەکانا ئاھەنگیان گێڕاوە، دواتر دەرھێنەرێک شەیدای دەنگی بووە و دوو گۆرانی بۆ تۆمارکردووە و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێناوە و شیاوازە نایابەکەی لەگۆرانی ووتندا دەنگی داوەتەوە و ناوبانگی دەرکردووە، ناوی وەکو ئەستێرەیەکی پڕشنگدار و گۆرانیبێژێکی بەناوبانکی مۆسیقای ڕۆک ئەندڕۆڵ بڵاوبۆتەوە و وەکو ئەکتەریش سەرکەوتوبووە و نزیکەی لە ٣٠ فیلمدا بەشداری کردووە و لەساڵی ١٩٥٦ بۆ یەکەم جار وەکو ئەکتەر لە فیلمی زیاتر خۆشمت بوێ بەشداری کردووە و لە بەناوبانگترین فیلمەکانی ھەر بژی لاس فیجاس و تا ئێستاش ھونەرەکەی بە زیندوێتی ماوەتەوە.

ئێلڤیس پریسلی بەدرێژایی ژیانی ھونەری بەرزترین پێوانەیی ھەبووە لە فڕۆشتنی ئەلبومەکانی کە زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لێفڕۆشراوە و ١٢٠ گۆرانی تاکی ھەبووە و چۆتە نێو لیستی باشترین ٤٠ گۆرانی ئەمریکی بۆ فڕۆشتن و ٢٠ گۆرانی پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە، لەنێوان ساڵی ١٩٥٦ بۆ ١٩٦٢ بە ٢٤ گۆرانی توانیوێتی بچێتە نێو لیستی باشترین ٥ گۆرانی و بەم جۆرەش زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لەگۆرانیەکانی فڕۆشراون کە تاکو ئێستا کەس نەیتوانیوە ئەم ژمارە پێوانەییە بشکێنێت.
ئێلڤیس پریسلی ھونەرمەند و ئەستێرەی درەوشاوی ئاسمانی مۆسیقا و گۆرانی لە ١٦ی ئابی ساڵی ١٩٧٧ لەتەمەنی ٤٢ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە.

## فیلمەکانی
* خۆشەویستی تۆ (١٩٥٧)
* رۆک لە بەندیخانە (بەندیخانەی بەردین،١٩٥٧)
* شا کروئێل (١٩٥٨)
* ئەستێرەی گەرم (١٩٦٠)
* ھاڤایی شین (١٩٦١)
* کید گالاھاد (١٩٦٢)
* لە پێشانگای جیھانی چی روویدا (١٩٦٣)
* کچی خۆشحاڵ (١٩٦٥)
* بوەستە جۆ (١٩٦٨)
* کێشە لەگەڵ کچەکان (١٩٦٩)
* ئێلویس لە گەشتێکدا (١٩٧٢)

## پەراوێز

## سەرچاوە
* [//ar.wikipedia.org/wiki/إلفيس_بريسلي ویکی عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٩٧٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:گۆرانیبێژانی میسیسیپی
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی تێنێسی
پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:دووانە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
دەوڵەتی عوقەیلی

وێنۆک|شانشینی عوقەیلی (٩٩٠–١٠٩٦)
**عوقەیلیەکان** بنەماڵەیەکی دەسەڵاتداری عەرەبی بوون، حوکمی شامیان کرد لە ساڵانی نێوان ٩٧٩ تا ١٠٩٦ز، و بارەگاکەیان موسڵ بوو. لە خزمەتی حەمدانیەکاندا بوون و جێگەیان گرتنەوە لە حەلەب و موسڵ و پاشانسەلجوقیەکان دەستیانگرت بەسەر عوقەیلیەکاندا.

## مێژوویان
عەقیلیەکان ئەچنەوە سەر ھۆزی عامری کوڕی سەعسەعە، و لە دوای ڕوخانی دەوڵەتی حەمدانی لەلایەن بوەیھیەکانەوە محەمەدی کوڕی مەسود دەسەڵاتی موسڵی گرتە دەست، و دوای مردنی محەمەد کوڕەکانی بوو بە ناکۆکیان لەسەر دەسەڵات و یەکێک لە نزیکەکانیان ناکۆکیەکانی لە بەرژەوەنی خۆی کۆتایی پێھێنا و لە میانەی ئەم گەڕانە دواواوەی ڕۆڵی بوەیھیەکان، قرواشی کوڕی موقلەد (یەکێک لە سەرکردە عوقەیلیەکان) ھەستا بە سەربخۆیی کردنی دەسەڵاتی، ڕێکەوت لەگەڵ بەنو مەزید لە ناوەڕاستی عێراق کاتێک سەلجوقیەکان ئەھاتن بەرەو ناوچەکە.

دەوڵەتی عەقیلی گەیشتە بەرزترین ئاستی لە سەردەمی موسلیمی کوڕی قرواش، و لاکانی دەوڵەتەکەی فراوان بوو لە بەغداوە لە ڕۆژھەڵاتەوە تا حەلەب لە خۆرئاواوە، لەگەڵ ئەوەی لەسەر مەزھەبی شیعە بوو پشتی فاتیمیەکانی نەگرت و لەگەڵ سوڵتان سەلجوقی ئەلب ئەرسەلان ڕێکەوت، پاشان جارێکی تر موسلیم ھەڵگەڕایەوە و پاڵی دا بە سەرخستنی فاتیمیەکان، ئەمەش وایکرد سەلجوقیەکان دژایەتی بکەن و موسڵیان گرت دوای ئەوەی موسلیم ھەڵھات لێی ولە یەکێک لە شەڕەکاندا لەگەڵیان کوژرا، و عەقیلیەکان بەردەوام بوون لە حوکمی موسل کە لەلایەن سەلجوقیەکانەوە دادەنران، ھەتا بە تەواوی لایانبردن لە ساڵی ١٠٩٣ز، دوای ئەوە کۆچیان کرد بۆ جەزیرە، ھەروەک چەند لقێکی تریان لێبوویەوە و حوکمیان ئەکرد لە عێراق و لقەکانین لە رقە و قەڵای جەعبەر تا ساڵی ١١٦٩ز بەردەوا بوو.

دوای ئەوەی ھەموو دەسکەوتەکانیان لە شام و عێراق لە دەستدا و عەقیلیەکان بەرەو باشور ڕۆیشتن، و لە یەمامە جێگیر بوون، و لە نەوەی ئەمان بەنو عسفوڕە (فەرمانڕەواکانی بەحرەین).
## عوقەیلیەکان لە موسڵ

## سەرچاوە
- السلالات الإسلامية، الطبعة الجديدة (The New Islamic dynasties) لـ"كليفورد إدموند بوزورث" (Clifford Edmund Bosworth)

پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی عەرەب
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییە عەرەبییەکان
نیھاد (ڕێزمان)

**نیھاد** (SUBJECT) بریتییە لە (ناو، ئاوەڵناو، جێناو و چاوگ). نیھاد ھەمیشە پێش گوزارە دێت و ئەو بەشەیە لە ڕستە کە لێی دەدوێین یان ھەواڵێک لە بارەیدا دەدەین.

وشەی بنچینەیی لە بەشی نیھاددا بکەر (فاعیل)ە. یانی نیھاد وشەیەکی ناو ڕستەیە، کە دەڵێ **کێیە و چ دەکات**، **کێیە و چییە**.
## نموونە:
مامۆستا ھەژار بلیمەت بوو.
:نیهادی ئەم ڕستەیە **مامۆستا ھەژار**ە

## سەرچاوەکان
گوزارە (ڕێزمان)

**گوزارە** (PREDICATE) ھەواڵێکە کە لە بارەی نیھادەوە دەدرێت و ھەمیشە دەکەوێتە دوای نیھادەوە. وشەی بنچینەیی لە بەشی گوزارەدا فرمان (فێعل)ە.
## نموونە
مامۆستا ھەژار ھەنبانە بۆرینەی نووسیوە.
:* مامۆستا ھەژار: نیھاد
:* ھەمبانە بۆرینەی نووسیوە: **گوزارە** 
کوردستان وڵاتی کوردانە (وڵاتی کوردان کوردستانە)
:* کوردان: نیھاد
:* وڵاتی کوردان کوێیە؟ کوردستان: ئاوەڵکار

## ئەمانەش ببینە
* ڕێزمان
* کار
* ناو
* پێکھاتەناسی

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێزمان
پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:ڕستەناسی
ئینتێل

thumb|لۆگۆی ئینتێل
**بەشدارگەی ئینتێل** (بە ئینگلیزی: Intel Corporation) کۆمپانیایەکی ئەمریکایییە کە لە بواری تەکنۆلۆژیا کار دەکا و بەگوێرەی داھات گەورەترین سازکەری تەڵەزمی نیمچەگەیێنەرە لە جیھاندا. ئینتێل داھێنەری زنجیرە وردەپێواژۆکارەکانی (میکرۆپرۆسێسۆر) ئیکس٨٦ -ە، ئەو پێواژۆکارانەی لە زۆربەی کۆمپیوتەرە کەسییەکاندا دەدۆزرێنەوە. ساڵی ١٩٦٨ دامەزراوە و بنکەکەی لە سانتاکلارای کالیفۆرنیادایە.

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٦٨
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:کارگەکانی موبایل
پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرانەی ئەکەونە قەراخ دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
پۆل:کۆمپانیاکان لە تێکڕای پیشەسازیی داو جۆنز
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
ئاسیای ناوەندی

thumb|400px|'''<span style="color:saddlebrown;">███</span> پێناسەی فەڕمی یەکێتی سۆڤێت<br /><span style="color:goldenrod;">███</span> پێناسەی گشتی ئێستا<br /><span style="color:#FFCC66;">███</span> پێناسەی یونسکۆ'''
**ئاسیای ناوەندی** یان **ناوەڕاستی ئاسیا** (بە ئینگلیزی:Central Asia)، ناوچەیەکی فراوانە لە ئاسیا، لەگەڵ ئەوەی ئەم ناوچەیە پێناسەکراوە، بەڵام پێناسەیەکی یەکگرتووی نیە کە لە ھەموو لایەکی جیھان ڕیکەوتبن لەسەری، سنورەکەی بە شێوەیەکی ورد دیاری نەکراوە، و ناوچەکە زۆر تایبەتمەندی گرنگی ھاوبەشی ھەیە، کە لە ڕووی مێژووییەوە بە شێوەیەکی شیاو بە یەکەوە بەستراون، لە ئەنجامی ئەوەدا ناوچەکە ڕێگەی یەکتربڕینی خەڵک و بیرۆکەکانی نێوان ئەورووپا و ڕۆژھەڵاتی ناوەندی و باشووری ئاسیا و خۆرهەڵاتی ئاسیایە، ھەروەھا زۆر جار بە *ئاسیای ناوخۆ* یان *تورکستان* دەناسرێت.

## پێناسە
thumb|250px|کاریکاتێرێکی سیاسی لە ماوەی یاریە گەورەکەدا, ئەمیری ئەفغانی لە نێوانی ئیمپڕاتۆڕی روسی و بەریتانیدایە ١٨٧٨
لە تۆمارە چینیە کۆنەکاندا دەربڕینی ھەرێمە ڕۆژئاواییەکان بەکارھاتووە بۆ ئەو خاکانەی کە ئەکەونە ڕۆژئاوای چینەوە، و بیرۆکەی دەربڕینی ئەم ناوچەیە بە ئاسیای ناوەندی لە سەڵی ١٨٤٣ ھات لە ڕێگەی جوگرافیناس ئەلیکسندەر فۆن، و چەند پێناسەیەکی جیاوازی ھەیە و لە زۆربەی کتێبەکاندا بە ناوچەی *تورکستان* ئاماژەی بۆ کراوە.

## دابەشبوونی دانیشتوان
بە زۆربەی پێناسەکان، زیاتر لە ٨٠ ملیۆن کەس لەو ناوچەیەدا ئەژین، کە نزیکەی %٢ دانیشتونی ئاسیایە، و چڕی دانیشتوان ٩ کەس بۆ ھەر کم²، ئەو ژمارەیەش زۆر کەمە بەرامبور ئەوەی بە گشتی لە قاڕەکەدا ٨٠.٥ کەس ئەژی لە ھەر کم².
## یاریە گەورەکە
**یاریە گەورەکە** (بە ئینگلیزی: The Great Game)، دەربڕینێکی بەریتانی بوو کاتێک ڕکەبەری و ناکۆکی ستراتیژی نێوان ئیمپراتۆریەتی بەریتانی و ئیمپراتۆریەتی ڕووسییان بینی لە سەرکردایەتی کردنی ئاسیای ناوەندیدا بەکاریان ھێنا، بە گشتی ماوەکەی دەست پێدەکات لە ڕێکەوتننامەی ڕوسی فارسی ساڵی ١٨١٣ تا کۆبوونەوەی ئینگلیزی ڕوسی ساڵی ١٩٠٧، و لە دوای شۆڕشی بەلشەڤی، یاریەکە چووە پلەیەکی نەرمترەوە، و لە دوای جەنگی جیھانی دووەم، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا جێگەی بەریتانیای گرتەوە لە میانەیەدا، و لە دوای داڕمانی یەکێتی سۆڤێت، جارێکی تر ڕکەبەریەکە دروست بوویەوە کە ناسراوە بە ***یاریە گەورە نوێکە*** لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ڕووسیادا. ھەروەک زۆر لە ڕاگەیاندنەکان ئاماژە بەوە ئەدەن کە ناکۆکی نێوان ھێزە نێودەوڵەتیەکان و ھێزەکانی تاڵیبان لە ئەفغانستان بریتیە لە ***یاریە گەورە تازەکە***.

## ناوچەکان

* زۆرجار ئەم وڵاتانەش لەسەر ئاسیای ناوەندی ھەژمار ئەکرێن؛
* 
* 
* 
*  (ناوچەی شین جیانگ)
*  – سیبریا

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان
سایتی المعرفة

پۆل:ئاسیای ناوەندی
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
کۆپنھاگن

**کۆپنھاگن** (بە دانمارکی: København ؛ بە ئینگلیسی: Copenhagen) پایتەختی وڵاتی دانمارکە. ھەروەھا گەورەترین شاری ئەم وڵاتەشە.

200px|چەپ|thumb| کۆپنھاگنی گەورە لەسەر نەخشەی دانمارک

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١١یەم
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی دانمارک
پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:شارەکانی دانمارک
پۆل:کۆپنھاگن
ھێلسینکی

**ھێلسینکی** (، ) پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی فینلاندە.هێلسنکی ٤٠٠ کم لە ڕۆژهەڵاتی ستۆکهۆڵمی پایتەختی سوید و ٣٠٠ کم لە ڕۆژئاوای سەنت پیتەرزبورگ ڕووسیا و ٨٠ کم لە باکووری تالین پایتەختی ئیستۆنیا دوورە . و هێلسنکی گەورەترین ناوەندی سیاسی، پەروەردەیی، دارایی، ڕۆشنبیری و لێکۆڵینەوە لە فینلەندا.  هەروەها شارێکی ناوچەیی گرنگە لە دەریای باڵتیک و باکووری ئەوروپا.  نزیکەی ۷۰%ی کۆمپانیا بیانییەکان کە لە فینلاند کاردەکەن، لە ناوچەی هێلسنکی نیشتەجێ بوون.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:شار و شارۆچکەکانی فینلاند
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٥٠
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی فینلاند
پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:شارەکانی فینلاند
پۆل:ھێلسینکی
ئۆسلۆ

thumb|Oslo

**ئۆسلۆ** پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی نۆرویژە. ئەم شارە لە ١ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٣٨ وەک شارەدارییەک دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:شار و شارۆچکەکانی نۆرویژ
پۆل:ئۆسلۆ
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی نۆرویژ
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی دەریای باکوور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١١یەم
پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٠٤٠ لە نۆروێژ
پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:شار و شارۆچکەکانی نۆروێژ
شێلم

thumb|وێنەی شێلم
**شێلم** یا **شەڵغەم** () سەوزەیەکی نیشاستەییە، بەڵام ئەو وزەیەی کە تێیدایە سێجار کەمترە لەو بڕە وزەیەی کە لە ھەمان بڕی پەتاتەدایە. شێلم گەلێک ماددەی خۆراکی گرنگ لەخۆ دەگرێت بۆ نموونە، ڤیتامین C، ڤیتامین E، ریشاڵ، فۆلیک ئەسید، ڤیتامین B5، ڤیتامین B1، ڤیتامین B2، ڤیتامین B3، ڤیتامین B6، کۆپەر، مەنگەنیز، پۆتاسیۆم، مەگنسیۆم. سوودە تەندروستییەکانی خواردنی شێلم بریتین لە: سووککردنی نیشانەکانی ھەوکردنی ڕۆماتیزمی جومگەکان لە ئاوسان و ئازار و سخبوون، بەھێزکردنی بەرگریی لەش بەرانبەر بە نەخۆشییەکان، پاراستنی کۆڵۆن لە تووشبوون بە گرێی شێرپەنجەیی، پاراستنی خوێنبەرەکان لە تووشبوون بە ڕەقبوون بەوەی کە ماددە دژەئۆکسانەکانی ناو شێلم دژی ماددە یان کۆلکە سەربەستەکان دەوەستن و ناھێڵن کە کۆلیستیرۆلی خراپ LDL بە کرداری ئۆکسان لەسەر ناوپۆشی خوێنبەرەکاندا بنیشێت، باشترکردنی تەندروستیی سییەکان بەوەی کە ھەوکردن و نیشانەکانی ھەوکردن سووک دەکات بەتایبەتی ھەوکردنی بۆڕیی ھەوا کە زیاتر لە جگەرەکێشەکاندا بەدی دەکرێت، ھەروەھا خواردنی شێلم بەھۆی ڕێژە بەرزەکەی ڤیتامین E ڕۆڵی ھەیە لە پاراستنی خانەکانی مێشک لە کزبوونی فرمانەکانیان کە پەیوەستن بە بەساڵاچوون. شێلم بۆ دروستکردنی شەلەم بە کار دێت کە چێشتێکی کۆنی کوردییە.

## سه‌رچاوه‌

پۆل:براسیکا
پۆل:سەوزە گەڵاییەکان
پۆل:سەوزە ڕەگییەکان
عوسمان ھەورامی

**عوسمان کێمنەیی** یان **عوسمان گەچێنەیی** ناسراو بە **عوسمان ھەورامی** (لەدایکبووی ١٩٣٦ لە پاوە - )، سیاچەمانەبێژی کوردە کە بە شێوەزاری ھەورامی سیاچەمانە دەڵێت. 

عوسمان ھەورامی ھەر لەمنداڵییەوە حەزی بە گۆرانی وتن ھەبووە، بەڵام لەساڵی ١٩٦٤ بە دوای بڵاوکردنەوەی یەکەم گۆرانی خۆی لە ڕادیۆی کرماشان ناوبانگی دەرکردووەتەوە. عوسمان ھەورامی لە مەریوان، سنە، سەقز، کەرکووک و ھەڵەبجە کۆنسێرتی ھەبووە. دەگوترێت ١٧٠٠ سیاچەمانەی ھەیە بەڵام بەشێکیان نەماون. عوسمان ھەورامی وەکوو یەکێک لە سیاچەمانەبێژە ھەرە ناسراو دادەنرێت. 

ئەو لەساڵانی ھەشتاکانەوە واز لە گۆرانیوتن ھێناوە و لە ئێستادا لە مەریوان نیشتەجێیە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:خەڵکی پاوە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی ھەورامان
کیوی

thumb|وێنەی کیوی
**کیوی** میوەیەکە، توێکڵەکەی قاوەیییە و گۆشتەکەی سەوزی کاڵە. بەپێى توێژینەوەیەک ئەوە ‌دەرکەوتووە ‌کە خواردنى میوەى کیوى زۆر سوودى ھەیە بۆ تەندروستى مرۆڤ، چونکە ‌ئەو میوەیە دەوڵەمەندە ‌بە ڤیتامین C.

## سوودەکانی کیوی
توێژینەوەیەک کە لە لایەن تیمێکى تایبەتى پسپۆرانى بوارى میوەجاتەوە لە شارى واشینگتن ئەنجامدراوە ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە ‌کە میوەى کیوى زۆر سوودى ھەیە و دەوڵەمەندە ‌بە ڤیتامین C و بە شێوەیەک ئەو ڤیتامینەى تێدایە کە لە ھەر ١٠٠ گرامێکیدا بڕى ٢٠٠ - ٣٠٠ میلیگرەم ڤیتامین Cى تێدایە.

ھەروەھا ئەو توێژینەوەیە ‌ئەوەشى دەرخستووە کە خوێى توخمەکانى فۆسفۆر و پتاسیۆم و ئاسن لە ناو میوەى کیوى زۆرە و ئەوەش دەبێتە ھۆکارى دابەزینى ڕێژەى کۆلیسترۆل لە ناو خوێندا و کێشى لەشیش دادەبەزێنێت.

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی یەکگرتوو

پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا
پۆل:میوەکان
شێخ ئیبراھیم عەبدولفەتاح شەعشاعی

لە‌ دایک بووی ساڵی ١٩٣٠ز لە‌ شاری (قاھیرە) کە‌ پایتە‌ختی میسرە‌،‌ کوڕی قورئان خوێنێکی بە‌ناوبانگ بووە‌ کە‌ ئە‌ویش (شێخ عبدالفتاح الشعشاعی) باوکیە‌تی، وە‌ باپیرە‌شی ھە‌ر یە‌کێک بووە‌ لە‌ خوێنە‌رە‌ بە‌ناوبانگە‌کانی قورئانی پیرۆز، وە‌ دە‌ستی بە‌ خوێندنی قورئان کروە‌ وە‌ لە‌ھە‌مان کاتیش بە‌لە‌بە‌رکردن و (زانستی تە‌جوید) و خوێند‌نە‌کان لە‌ خوێندە‌نگای (علی) لە‌ژێر دە‌ستی (شێخ عامر عثمان)، وە‌ بە‌ پلە‌یە‌کی بە‌رزی زانستی گە‌یشتووە‌ لە‌ پە‌یمانگای (ئە‌زھە‌ر)، وە‌ لە‌پاش ئە‌وە‌ بۆ ماوە‌ی سێ ساڵ لە‌گە‌ڵ (شێخ درویش الحریری) بووە‌ کە‌ مامۆستا بوو لە‌ (ذائع الصیت)، شێخ لە‌ ناو خە‌ڵکدا قورئانی نە‌خوێندووە‌ ھە‌تا ساڵە‌کانی ١٩٥٤ وە‌ لە‌ پاشاندا پە‌یوە‌ندی کرد بە‌ دە‌زگاکانی ڕاگە‌یاندن لە‌ ساڵی ١٩٦٨، پاشان بە‌ خوێنە‌ری قورئان پیرۆز دانرا لە‌ مزگە‌وتی (السیدة زینب) خوای لێ ڕازی بێ. وە‌ ئە‌ویش ھە‌مان پیشە‌ی باوکی بوو لە‌ پێش خۆیدا، وە‌ زۆر ھۆگری دە‌نگی باوکی بووە‌ وە‌ لە‌سە‌ر ھە‌مان ڕێبازی باوکی قورئانی خوێندوە‌تە‌وە‌، وە‌ دە‌یفە‌رموو کە‌ باوکی زۆر ھۆگر بووە‌ بە‌ دە‌نگی (شێخ ئە‌حمە‌د نداء) کە‌ ئە‌ویش خوێنە‌رێکی قورئانی پیرۆزە‌ لە‌ نە‌وە‌ی پاشوو (علی شێخ رفعت). 
شێخ إبراھیم زۆر ھە‌وڵی دە‌نگ خۆشی داوە‌ بۆیە‌ لە‌دە‌نگدا زۆر دوڵە‌مە‌ند بووە‌، وە‌ لە‌سە‌ر خوێندنە‌وە‌ی (وە‌رش) خوێندویە‌تی. وە‌ زۆر بە‌توانا بووە‌ لە‌ دە‌ستورە‌کانی وە‌ستان و دە‌ستپێکرنە‌وە‌، وە‌ زۆر بە‌ ویقارە‌وە‌ قورئانی خوێندوە‌تە‌وە‌ . 
ئە‌م کە‌ڵە‌ پیاوە‌ لە‌ ساڵی ١٩٩٢ بە‌یە‌کجاری ماڵئاوای دە‌کات ڕۆحی دە‌گە‌رێتە‌وە‌ ژێر ڕە‌حمی پە‌روە‌ردگاری. ڕە‌حمە‌تی خوای گە‌ورە‌ی لێ بێت. 

## سەرچاوەکان
*دەنگی ئیسلام
گەنمەشامی

وێنۆک|گەنمەشامی زەرد
وێنۆک|گەنمەشامی فرەیز
thumb|''Zea mays "Oaxacan Green"''

**گەنمەشامی** یان **گوڵەپێغەمبەرە** یەکێکە لەو دانەوێڵانەی کە بەشێوەیەکی بەربڵاو لە سەرتاسەری جیھان بۆ خواردن بەکاردێت بە تایبەتی لە ھیندستان و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. دانەوێڵەکان (Cereals) بەگشتی وەکو سەرچاوەیەکی ئاسان و ھەرزانی وزە سوودیان لێ وەردەگیرێت، ھەر ١٠٠ گرەمێکی زۆربەی دانەوێڵەکان نزیکەی ٣٣٠-٣٥٠ کالۆری بە لەش دەبەخشن، بۆ نموونە ١٠٠ گرەم گەنمەشامی نزیکەی ٣٤٢ کالۆری تێدایە. گەنمەشامی چەندین ڤیتامین لەخۆدەگرێت وەکوو: ڤیتامین A، ڤیتامین E، ڤیتامینەکانی B١، B٢، B٣، B٦، B٩ (فوولات). ھەروەھا گەلێک کانزای گرنگی تێدایە، لەمانە فۆسفۆر، مەگنیزیۆم، زینک، مس، ئاسن، پۆتاسیۆم و سیلینیۆم کە سیفەتی دژەئۆکسانی ھەیە. سوودە تەندروستییەکانی خواردنی گەنمەشامی بریتین لە: پاراستنی پێست لە نەخۆشی، یارمەتیدانی کۆئەندامی ھەرس بۆ ھەرسکردن و ھەڵمژینی خۆراک، پاراستنی تەندروستیی دەمارەخانەکان و فرمانەکانی کۆئەندامی دەمار، رێگرتن لە بەرزبوونەوەی ئاستی کۆلیستیرۆلی خوێن کە ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشی رەقبوونی خوێنبەرەکان و نەخۆشی دڵ زیاد دەکات.

## ناوەکانی تر
لە زاراوەکانی زمانی کوردیدا ئەم ناوانەش بۆ ئەم مەبەستە بەکار دێت:

* **زوڕات، زڕات، زالووت، لازووت، گلگل، گارس، گارسێ مسری، گارسی ئستەنبۆلی**

## سوودەکان
گەنمەشامی گەلێک مادەی گرنگی تێدایە لەمانە ڤیتامین B١ کە گرنگە بۆ کرداری زیندەپاڵی (میتابۆلیزمی) مادە کاربۆھیدراتییەکان، ڤیتامین B٥ کە چەندین فرمانی لەش گرنگی ھەیە، فوولات کە لەش بۆ درووستکردنی خانەی نوێ سوودی لێ وەردەگرێت و گرنگی زۆری ھەیە لە پێش و لەکاتی دووگیانیدا بۆ پاراستنی کۆرپە لە سەقەتی زگماکی. ھەروەھا گەنمەشامی رێژەیەکی باشی لە ڤیتامین C تێدایە کە مادەیەکی دژەئۆکسانی بەھێزە و سوودی ھەیە بۆ بەھێزکردنی بەرگری لەش بەتایبەتی بەرگری دژی ھەوکردنەکان. گەنمەشامی سەرچاوەیەکی دەوڵەمەنی ریشاڵی خۆراکییە (Fiber) کە رێژەکەی دەگاتە پتر لە ١٨%ی پێویستی رۆژانە کە بریتیە لە ٢٥-٣٥ گرەم بۆ مرۆڤی پێگەیشتوو. گرنگی گەنمەشامی زیاتر لەبەر ریشاڵی خۆراکییە کە ئاستی کۆلیستیرۆل لە خوێندا دادەبەزێنێت و ئەگەریی تووشبوون بە شێرپەنجەی کۆڵۆن دووردەکاتەوە. خواردنی گەنمەشامی حەوتانە دوو جار بە تازەیی یان ھەتا بە فریزکراوی سەرەڕای ئەم سوودە تەندروستییانەی کە لە سەرەوەدا باسکران، یارمەتیدەرە بۆ کۆنترۆلکردنی ئاستی شەکری خوێن بەتایبەتی لە تووشبووان بە نەخۆشیی شەکرەدا. ریشاڵی خۆراکی دوو جۆری ھەیە، جۆری تواوە و جۆری نەتواوە، ھەردووکیان سوودی زۆریان بۆ تەندروستی ھەیە بەتایبەتی بۆ کۆئەندامی دڵ و سووڕان و کۆئەندامی ھەرس.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی کشتوکاڵ
* مەکۆی کوردان

پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان
پۆل:گژوگیاکانی گواتیمالا
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:وەرزێری لە ئەمریکای ناوین
پۆل:دانەوێڵەکان
پۆل:گژوگیاکانی مەکسیک
پۆل:گەنمەشامی
ھەرمێ

وێنۆک|چەپ
ھەرمێ ، ھەمرۆ () میوەیەکی وەرزی ھاوینەیە و دەوڵەمەندە بە ڤیتامینەکانی A،E،C ھەروەھا کانزای دیکەی وەک، کالسیۆم، ئاسن، مانیزیۆم.. ھتد
ئەو مادە فسفۆرەی کە لە ھەرمێدا ھەیە ھاوسەنگی دەمارەکان رادەگرێ و دەبێتە ھۆی ئارامبەخشین بەدەمارەکان. ئەو میوەیە یارمەتی راکێشانی مادەی کالسیۆم دەدات، ھەروەھا نەخۆشی نەرم بوونی ئێسک بەتایبەتی لە ئافرەتاندا کەم دەکاتەوە و بۆ کۆ ئەندامی ھەرس کردن زۆر بەسوودە.
وێنۆک|100px|ه‏‏‏ە‏‏‏رمێ
وێنۆک|100px|گڕك

ھەرمێ ئارامبەخشە، تا کەم دەکات، لابەری تینوییەتیە، ئەوانەی کە بەرۆژون پێویستە بەربانگان ھەرمێ بخۆن. ھەروەھا ئەو میوەیە بۆ سووتانەوەی کۆ ئەندامی میز کردن زۆر بەسوودە، ئەو مادە زیانبەخشانەی لەو کۆئەندامەدا کۆبوونەتەوە لا دەبات و بۆ لابردنی بەردی موسڵدان زۆر باشە.

ھەرمێ لەگەڵ ئەوەی شیرینە، بەڵام شیرینەکەی ھیچ زیانێک بۆ ئەوانەی کە نەخۆشی شەکرەیان ھەیە ناگەیەنێت، ھەرمێ کۆلسترۆل کەم دەکاتەوە. ھەروەھا بۆ پاڵاوتنی خوێن و راگرتنی زەختی خوێن باشە. ھەرمێ بە ئاسانی ھەرس دەکرێ، بەشێک لە ھەرمێ کە ھەرس ناکرێ و رەقە، بۆ خاوێن کردنەوەی ریخۆڵەکە بەسوودە و گشت مادە زیادەکان لادەبات. ھەرمێ بۆ دەرمانی سینگ زۆر بە سوودە، گەر ھەندێک تفت بێ بۆ سینگ باشە. پێستی ھەرمێ زیاترین ڤیتامینەکانی لەخۆیدا کۆکردوونەتەوە، ھەربۆیە ھیچ کاتێک ھەرمێ سپی مەکەن و بە پێستەوە بیخۆن. ھەرمێ بۆ جوانکردنی پێست بە سوودە، لە بەھێزکردنی زەیندا کاریگەری زۆری ھەیە.

## سوود و پێکھاتەکان
ھەرمێ دەوڵەمەندە بە بڕێکی زۆر ڕیشاڵ ھەروەھا لە پێکھاتەکەیدا  ڤیتامینەکانی A،C،K،B2،B3،B6و کانزاکانی وەک کالسیۆم و پۆتاسیۆم و مەگنسیۆم و مەنگەنیز ھەیە.

ھەرمێ مەترسی توشبوون بە شێرپەنجەکانی قۆلۆن و مەمک کەمدەکاتەوە، ھەرمێ چەند ترشییەکی تێدایە کە لە شێرپەنجەی گەدە دەمانپارێزێت، بە خواردنی ھەرمێ ئاستی کۆلێسترۆڵ دادەبەزێنێت، ھەرمێ بە پێداویستییەکی گرنگ دادەنرێت بۆ خانمانی دووگیان و شیردەرد، ئەم میوەیە یارمەتی بەھێزکردنی کۆئەندامی بەرگری 

ھەرمێ لە پوکانەوە و کەمپتەوی ئێسکەکان دەمانپارێزێت چونکە پێکھاتەکەی یارمەتی ھەڵمژینی کالسیۆم دەدات.

توێکڵی ھەرمێ بەسوودە بۆ تەندرووستی دڵ و بۆرییە خوێنەکان، خواردنی ٢-٣ ھەرمێ لە ڕۆژێکدا چاو دەپارێزێت، ھەرمێ ھەستیاری لەو کەسانەدا درووستناکات کە ھەستیارییان بە ھەندێک میوە ھەیە.

## جۆرو ناوەکان
ھەرمێ، ھرمی، ھەمرۆ ، گرسک، کارچک، کارچین، کەرەگێژ ناوەکانی دیکەی ئەم میوەیەیە. کرۆسک کە توێکڵی رەقەو مەیلەو تاڵە و گڕک ئەمەش جۆرێکی چیاییەو شێوە خڕە توێکڵ رەقە، تامی مەیلەو ترشە.

## سەرچاوەکان
* www.kshtwkal.info
* https://web.archive.org/web/20160831031928/http://www.dwarozh.net/life/details.aspx?jimare=8461

پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور
تووفەرەنگی

thumb|چەند تووفەرەنگییەک
**تووفەرەنگی** یان  **فراولە**، ڕووەکێکە لە خێزانی ڕۆز. ناوەکە بۆ میوەکەشی بەکاردێت کە شیرینە و بەزۆری ڕەنگ سوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:میوەکان
گێزەر

thumb|وێنەی گێزەر
thumb|وێنەی گێزەری جنراو بە چەقۆ

**گێزەر**  ڕووەکێکی ڕیشەییە کە زۆربەی جاران پرتەقاڵی ڕەنگە  هەرچەند کە وەنەوش، سپی، زەرد و سووریشی هەیە. گێزەر زۆرجار لە نێو سالاددا بە کاردێت. گێزەر سوودێکی زۆری ھەیە ئەگەر بێتوو بەباشی ئامادە بکرێت و بە رێژەی پێویست بخورێت ( لەوانەیە پێویستی بە راویژکاری پزیشکی ھەبێت) بۆ نمونە گێزەر دژە ئۆکسیدە سەرچاوەیەکی باشی بێتا کارۆتین و فایبەر و ڤیتامین (k1) و پۆتاسیۆمە، سەرچاوەیەکی باشی خۆراکین ھاوڕێی ئەوانەیە ئەیانەوێ کێش دابەزێنن  ھەروەھا سوودی ھەیە بۆ چاوەکانیش.

## پێکھاتەکانی گێزەر
پێکھاتەکان:

* کالۆری : ٤١
* ئاو: %٨٨
* پرۆتین ٠.٩ گرام
* کاربۆھیدرات ٩.٦ گرام
* شەکر: ٤.٧ گرام
* فایبەر : ٢.٨ گرام
* چەوری: ٠.٢ گرام

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێکەوتی ١٢ی مەی ٢٠١٥

پۆل:سەوزە ڕەگییەکان
گوێز

داری **گوێز** دارێکی جوانەو ھەندێ جار درێژایی دەگاتە ٢٠ مەتر، لە ناو گوێزدا مادەکانی وەک پرۆتین و ڤیتامین و شەکر و چەوری ھەیە. رێژەی بوونی مادەی فوسفۆر کە مادەیەکی گرنگی خواردنە، لە ناو گوێز ، وەک رێژەی فسفۆرە لە ماسی و برنج و ھێلکە. گەڵاو و پێستی گوێز خوێن پاڵاوتە دەکات. 

thumb|گوێز
thumb|دار گوێز

## گرنگترین تایبەتمەندیەکانی گوێز بۆ چارەسەری نەخۆشییەکان

* بۆ چارەسەری نەخۆشی باکردنی گەدە و لەنێوبردنی کرمی گەدە. 
* بۆ لە نێوبردنی ماندوویی، ٥٠ گرام گەڵای گوێز لە لیترێک ئاودا بوکڵێنن و لە کاتی حەمامکردندا لەو ئاوە کەڵک وەرگرن.
* ئەو کەسانەی نەخۆشی کەم خوێنییان ھەیە پێستی سەوزی گوێز لەگەڵ ئاودا بوکڵێنن و پاش خواردنی چێشت رۆژانە پەرداخێک بخۆن.
* کاتی زک ئێشە، گوێز بخۆن.
* مورەبای گوێز لەگەڵ ھەنگوێن بۆ ئەو کەسانە کە کێشی لەشیان ناسروشتیە، بۆ بەھێزکردنی لەش و ماسولکەکانیان بیخۆن.
* خواردنی گوێز لەگەڵ مەوز و ھەنجیر کاریگەرە لەسەر بەھێزبوونی مێشک.

## زیانەکانی گوێز
کەسانی قەڵەو نابێ بیخۆن چونکوو رێژەی مادەی چەوری تێیدا زۆرە. رۆژانە تەنیا ٥ گوێز بخۆن چونکوو خواردنی زۆری گوێز کاریگەری نەرێنی ھەیە لەسەر تەندروستی مرۆڤ.

## پێکھاتەکانی گوێز
ھەر پەرداخێک لە کاکڵە گوێز (١١٧ گرام) بەگوێرەی داتای وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکا پێکھاتووە لەمانە:
* گەرمۆکی (کالۆریک): ٧٦٥
* چەوری: ٧٦.٣٠
* چەوری تێرکار:٧.١٦
* کاربۆھیدرات: ١٦.٠٤
* ریشال (الیاف): ٧.٨
* پرۆتینەکان: ١٧.٨٣
* کۆلسترۆل: ٠ (سفر)

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20140517164805/http://kshtwkal.info/

پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان
پۆل:گوێز
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
عەلی عەبدوڵڵا ساڵح

**عەلی عەبدوڵا ساڵح** (٢١ی ئازاری ١٩٤٢-٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧) لە گوندی بێت ئەحمەری ناوچەی سەنحانی سەربە پارێزگای سەنعای پایتەخت لە خێزانێکی ھەژار لەدایک بووە. دوای مردنی باوکی خێزانەکەی ڕوبەڕوی ھەژاریو نەبونییەکی زۆر بووەتەوە بۆ ماوەیەکی دورودرێژ کاری شوانی کردووەو سەرەتای خوێندنی لە گوندەکەی خۆی تەواو کردووە. دواتر گوندەکەی جێھێشتوەو لە ساڵی ١٩٥٨ کاتێک تەمەنی ١٦ ساڵان بووە پەیوەندی کردووە بەڕیزەکانی سوپای وڵاتەکەیەوە. ھەرلەو ساڵەدا پەیوەندی کردووە بە ڕیزی پۆلی ئەفسەرانی ھێزە چەکدارەکانی یەمەنەوە. لە ساڵی ١٩٦٣دا پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ ئەفسەری پلە دوو دواتر لە ساڵی ١٩٦٤دا چووەتە کەتیبەی زریپۆشی سوپاو پسپۆڕی لە جەنگی زریپۆشدا بەدەست ھێناوە. دواتر بووەتە فەرماندەی لیوای پارێزگای تەعزو لەوکاتەوە توانیویەتی پەیوەندییەکی پتەو لەگەڵ شێخو سەرۆک ھۆزەکانی باکووری یەمەندا دروستبکات. دوای ئەوەی بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی یەمەن، لە ساڵی ١٩٧٨ دا بووەتە سەرۆککۆماری یەمەن وفەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکان.

لە ٣٠ ئابی ١٩٨٢ بووەتە ئەمینداری گشتی پارتی کۆنگرەی گشتی گەلی دەسەڵاتداری یەمەن.
لە ساڵی ١٩٨٣ جارێکی تر بووەتەوە بەسەرۆک کۆمارو فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکان.
لە ساڵی ١٩٨٨ بۆ جاری سێیەم لەلایەن ئەنجومەنی شورای گەلەوە بووەتەوە بەسەرۆک کۆمارو فەرماندەی گشتی ھێزەچەکدارەکان.
لە ساڵی ١٩٧٩ پلەی ماستەری فەخری لە زانستی سەربازیدا پێبەخشراوە.
لە ساڵی ١٩٩٠ بە کۆی دەنگی ئەنجومەنی شورا پلەی فەریقی پێبەخشراوە.
لە ساڵی ١٩٩٤دا بۆ جاری چوارەم بووەتەوە بەسەرۆک کۆماری یەمەن.
بەھۆی ئەوخزمەتانەی کە کردویەتی بە وڵاتەکەی لە ساڵی ١٩٩٧ دا پلەکەی بەرزکراوەتە بۆ موشیر. بۆ جاری پێنجەم و لە یەکەم ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتییەدا کەبەشێوەی ڕاستەوخۆ دەنگ بدرێت بۆ سەرۆککۆمار لە ساڵی ١٩٩٩بۆ جاری پێنجەم پۆستی سەرۆککۆماری وەرگرتووەتەوە. ماوەی سەرۆکایەتییەکەی لە ساڵی ١٩٧٨وە درێژ دەبێتەوە تا ٥ی مانگی حوزەیرانی ٢٠١١ کاتێک بەھۆی بۆردومانی کۆشکی کۆمارییەوە بریندار دەبێتو ڕەوانەی عەرەبستانی سعودیە دەکرێت بۆ چارەسەرکردنو پۆستەکەی بە جێگرەکەی دەسپێرێت.

## کۆچی دوایی
لە ٤ مانگی کانوونی یەکەم ٢٠١٧ز، بە گوێرەی زانیارییە بەرایییەکان، کە لایەنگرانی عەلی عەبدوڵڵا ساڵح بڵاویان کردووەتەوە، پێش چوونە دەرەوەی لە سەنعا، چەکدارە حووسییەکان بەڵێنیان پێداوە بە سەلامەتی لە سەنعا بچێتە دەرەوە؛ بەڵام دواتر بۆسەیان بۆ داناوە و لە ئاکامدا کوژراوە.
چەکدارە حووسییەکان گرتەیەکی ڤیدیۆییان بڵاوکردەوە، کە تێیدا تەرمی عەلی عەبدوڵڵا ساڵح لە ناو بەتانییەکدایە و دەیانەوێت بیگوازنەوە.
لە دوو ڕۆژی ڕابردوودا عەلی عەبدوڵڵا ساڵح لە حووسییەکانی یەمەن ھەڵگەڕایەوە و داوای کرد خەڵک لە دژیان ڕاپەڕێت.
ناوبراو لە بەیاننامەیەکدا داواشی کرد، لاپەڕەیەکی نوێ لەگەڵ دراوسێکانی یەمەن ھەڵبدرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی نالیا.

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی یەمەنی باکوور
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی یەمەن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:سەرۆک کۆمارە ئیعدام کراوەکان
ئیشریکیا کۆلای

[چەپ|250px|ھێشویەک لە [بەکتریای ئیشریکیا کۆلای کە ١٠٠٠٠ جار گەورە کراوەتەوە. ]]
**بەکتریای ئیکۆلای**، جۆرێکە لەو بەکتریایانەی کەلەناو کۆئەندامی ھەرسدا جێگیر دەبێت .لە جۆری بۆیە گرام نێگەتیڤە و  ناھەوایی ھەڵبژێرەرە . کە ڤیتامین K2  بەرھەم دێنێت کە کە یارمتی ئەنزیمەکان دەدات بۆ کرداری ھەرس. زۆربەیان زیان بەخش نین، چەند جۆرێکیان نەبێت لەنموونەی (EHEC) کە دەبێتە ھۆی نەخشی مەترسیدار و لەرێی خۆراکەوە دەگوێزرێتەوە.
* لەرێی خۆراکی پیسەوە دەگوێزرێتەوە وەک خەیار و تەماتە‌ و بەروبوومەکانی شیرەمەنی و ئەو خواردنانەی بە باشی ناکوڵێنرێت.
## نیشانەکانی
* گرژبوونەوەی ناو سک.
* سکچونێکی توند کە ڕەنگە ھەندێک جار خوێنی لەگەڵدا بێت.
* کەسی توشبوو دوچاری ڕشانەوە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای لەش دەبێت.
## رێگاکانی خۆپاراستن
* کوڵاندنی خواردن بەشێوەیەکی باش، لەسەرو ٧٠ پلەی سەدییەوە میکرۆبەکە دەکوژێت.
* ڕاگرتنی پاکوخاوێنی کەسی و ششتنەوەی سەوزە و سەرجەم ئەو بەروبومانەی پێویستیان بەششتنەوەیە.

## سەرچاوەکان
* تەلەفزیۆن و ڕادیۆی نالیا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئیسلام بەپێی وڵات

thumb|دابەشبوونی ئیسلام لە جیھاندا
**ئایینی ئیسلام**، یەکێکە لە ئایینەکانی جیھان و دووەم گەورەترین ئایینە لە دوای ئایینی  مەسیحییەت، ژمارەی موسڵمانان دەگاتە ٢ ملیار کەس. وە پێشبینی دەکرێت کە لەساڵی 2050 **[[ژمارەی موسڵمانان]]** بگاتە ۲.٨ ملیار کەس لەسەرانسەری جیهاندا

ئیسلام ئایینی زۆرینەیە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، و باکووری ئەفریقا‏ و ناوچەکانی ئاسیا بەوەوە لە چیندا چەند کۆمەڵگەیەکی گەورەی ئیسلامی ھەیە، ھەروەھا لە بەلقان و ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ڕووسیا، ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر موسڵمانی کۆچکردوو ھەیە لە ھەموو لایەکی جیھاندا، بۆ نموونە لە ئەورووپای ڕۆژاوا ئایینی ئیسلام دووەم ئایینە لە دوای مەسیحی لەکاتێکدا ڕێژەکەیان کەترە لە %٥ی دانیشتووانی ناوچەکە.

لە ٥٧ وڵاتدا کە زۆرینەیان موسڵمانن، نزیکەی %٦٢ی موسڵمانانی جیھان لە ئاسیادا دەژین، لەگەڵ بوونی زیاتر لە ٦٨٣ ملیۆن موسڵمان لە ھەندێک وڵاتدا وەک ئیندۆنیزیا (کە گەورەترین دەوڵەتە لە گرتنە خۆی دانیشتووی موسڵمان %١٥٫٦ی موسڵمانی جیھان پێک دەھێنێت) و پاکستان و ھیند و بەنگلادیش.

نزیکەی %٢٠ی موسڵمان لە وڵاتە عەرەبییەکاندا دەژین، لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا دەوڵەتە نا عەربییەکانی وەک تورکیا و ئێران گەورەترین وڵاتن کە زۆربەی دانیشتووانی موسڵمانان لە خۆ دەگرێت، و لە ئەفریقا، میسر و نێجیریا زۆرترین ژمارەی موسڵمانیان ھەیە.

## ئیسلام بەپێی وڵات
ژمارەی موسڵمانان لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠١٠.

## ئیسلام بەپێی ناوچە
ڕێژەی سەدەی لە کۆڵۆمی چوارەم ئاماژە بۆ ڕێژەی موسڵمانان دەکات لە ناوچەکە، بەڵام ڕێژەی سەدی لە ستونی کۆتایی ئاماژە بە ڕێژەی موسڵمانان دەکات لە جیھانی ئیسلامی.
تێبنی؛ میسر و سوودان و مەغریبی عەرەبی لەسەر باکووری ئەفریقا ھەژمارکراوان نەک ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

## ئەمانەش ببینە
* ئیسلام

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام بەپێی وڵات
ئەورووپای ڕۆژاوا

**ئەورووپای ڕۆژاوا** زاراوەیەکی کۆمەڵایەتی-سیاسییە کە لە سەردەمی جەنگی سارددا داڕێژراوە و لەو کاتەوە بەکارھاتووە.  ئەم زاراوەیە بە واتای وڵاتانی ئەورووپای جیھانی یەکەم (پێشکەوتوو). دەستەواژەکە پێچەوانەی دەستەواژەی ئەورووپای ڕۆژھەڵاتە و جیاوازییەکەی لەگەڵ ئەورووپای ڕۆژھەڵات جوگرافیا نییە بەڵکو جیاوازییەکی ئابووری و سیاسی و ئایینییە. ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا گۆڕانی مێژوویی زۆریان ھەبووە لەگەڵ یەکتردا، لە ئەنجامدا تێگەیشتنی دروست لەم دوو زاراوەیە کەمێک قورسە.

*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:ئەورووپا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا

thumb|300px|ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا

**ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا** یان **ئەفریقای ڕۆژهەڵات**، ناوچەیەکە لە ڕۆژهەڵاتی قاڕەی ئەفریقا، و ئەم دەوڵەتانەی خوارەوە دەگرێتەوە؛

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* مابوتە

لە ڕووی جوگرافیەوە زۆرجار میسر و سوودان لەسەر ئەم ناوچەیە هەژمار ئەکرێن

پۆل:جوگرافیای ئەفریقا
پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
پۆل:ئەفریقا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
پۆل:ڕۆژھەلاتی ئەفریقا
ئەورووپای ڕۆژھەڵات

thumb|300px|ئەوروپای ڕۆژهەڵات
**ئەورووپای ڕۆژھەڵات** ناوچەیەکی جوگڕافیە ئەکەوتە ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەوروپا، ناوی دەرچوو لە ڕۆژانی شەڕی سارد وەک ئاماژە کردنێک بە شیوعیەکان بە سەرکردایەتی یەکێتی سۆڤیەت.

## وڵاتەکان
دەوڵەتەکانی ئەوروپای ڕۆژھەڵات ئەمانەی خوارەوەن:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

زۆرجار وڵاتەکانی بەلقان و تورکیاش ئەگرێتەوە، و وڵاتەکانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات بە جیھانی دووەم ناو دەبرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:ئەورووپا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
پارێزگاکانی تورکیا

تورکیا لە ڕووی کارگێرییەوە دابەش دەبێت بۆ ٨١ پارێزگا، کە لەم لیستەی خوارەوەدا ناویان ھاتووە.

پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان
پۆل:دابەشکارییەکانی تورکیا
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:جوگرافیای تورکیا
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئەورووپا
حیزبی شیوعیی کوردستان-عێراق

**حیزبی شیوعیی کوردستان ـ عێراق**، لە ئاکامی پەرەسەندنی ھۆشمەندی چینایەتی‌ و سیاسی گەلی کوردستان بە گشتی ‌و رۆڵی کرێکاران ‌و رەنجدەران لە تێکۆشانە نیشتمانی ‌و چینایەتییەکاندا، دامەزراوە. 

## مێژووی حیزب
ئەم رێکخراوە لە یەکەمین کۆنگرەی حیزبی شیوعیی عێراقدا لە ساڵی ١٩٤٥دا بە ڕەچاوکردنی تایبەتمەندێتی نەتەوەیی، بەناوی لقی کوردی حیزبی شیوعیی عێراق ڕاگەیەنراوە و مافی دانانی بەرنامە ‌و پێڕەوی ناوخۆی پێدراوە، پاشان بوو بە لقی کوردستان.

لە ئایاری ١٩٦٦دا لقی کوردستان یەکەمین کۆنفرانسی خۆی بەست و دواتر لە سێیەمین کۆنفرانسی حیزبدا لە کانوونی یەکەمی ١٩٦٧ گۆڕا بۆ رێکخراوی ھەرێمی کوردستانی حیزبی شیوعیی عێراق و، لە ئایاری ١٩٦٩دا کۆنگرەی یەکەمی خۆی بەست ‌و بەرنامەیەکی نیشتمانی ‌و دیموکراسی داڕشت. 

لە دوای ئەو وەرچەرخانە مێژووییەی کە لە ئەنجامی راپەڕینی ئاداری ١٩٩١دا ھاتەکایەوە، رێکخراوی ھەرێمی کوردستان دووەمین کۆنگرەی خۆی لە (٣٠/٦/١٩٩٣)دا بەست و حیزبی شیوعیی کوردستان ـ عێراقی وەک درێژەپێدەری رێکخراوی ھەرێمی کوردستان، ڕاگەیاند. 

ڕۆژنامەی ئازادی یەکەمین ڕۆژنامەی سیاسی شیوعیی کوردیە لە عێراق ١٩٤٥-١٩٦٠

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژی شەھیدی شیوعی
* کۆمەڵەی ئافرەتانی کوردستان

پۆل:حیزبی شیوعی کوردستان-عێراق
پۆل:لیژنەی کاری ھاوبەشی چەپی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:پەرلەمانی کوردستان
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی کوردستان
ئەفریقای ناوەندی

thumb|300px

**ناوەڕاستی ئەفریقا** یان **ئەفریقای ناوەڕاست** ھەرێمێکە لە کیشوەری ئەفریقا کە پێکھاتووە لە چەند وڵاتێک. ئەنگۆلا، بوروندی، کامیروون، کۆماری ئەفریقای ناوەندی، چاد، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کۆماری کۆنگۆ، گینێی ئیستوایی، گابۆن، ڕواندا، ساوتۆمێ و پرینسیپی ئەندامێکن لە کۆمەڵگای ئابووریی نەتەوە ئەفریقییە ناوەندییەکانن (ECCAS). شەش لەو نەتەوانە (کامیروون، کۆماری ئەفریقای ناوەندی، چاد، کۆماری کۆنگۆ، گینێی ئیستوایی، وە گابۆن) ئەندامی کۆمەڵگای ئابووری و دراوی ئەفریقای ناوەندین (CEMAC)، وە دراوێکی ھاوبەش بەکاردێنن، (XAF). بانکی پەرەسەندنی ئەفریقی ئەفریقای ناوەندی وەسف دەکەن بەوەی پێکھاتووە لە کامیروون، کۆماری ئەفریقای ناوەندی، چاد، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، کۆماری کۆنگۆ، گینێی ئیستوایی وە گابۆن. ئەفریقای ناوەڕاست زاراوەیەکی ھاوشێوەیە کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان لە بەرنامەجوگرافیای ئەفریقا. ھەمان وڵاتانی بانکی پەرەسەندی ئەفریقی لە خۆ دەگرێت بە چەند وڵاتێکی دیکەشەوە، ئەنگۆلا، ساو تۆمێ و پرینسیپی.

## پێرستی وڵاتانی ئەفریقای ناوەندی

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەفریقا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا

thumb|300px|باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا

**باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا**، ناوچەیەکە لە کیشوەری ئاسیادا، ڕووبەرەکەی ئەگاتە ٤ ملیون کم²، و لە ساڵی ٢٠٠٤وە زیاتر لە ٥٩٣ ملیۆن کەسی تێدا ئەژی، زیاتر لە شەش یەکیان لە دوورگەی جاوەی ئیندۆنیزیا ئەژین.

ئەو ناوچاناەی ئەکەونە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە ئەمانەی خوارەوەن:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا