open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دۆڵبێشکی مام عەباس

**دۆڵبێشکی مام عەباس** گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی گاپیڵۆن، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا
دۆڵبێشکی مام عەباس لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی دۆڵبێشکی مام خۆشی و لە باشوور لەگەڵ گوندی دۆڵبێشکی شێخ حسێن و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی دێکۆن و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ووڵاغلو.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زانکۆی نۆلج

**** () زانکۆیەکی تایبەتە لە شاری ھەولێر، کوردستان. لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان مۆڵەتی فەرمیی پێدراوە.

## مێژوو
زانکۆی نۆلج زانکۆیەکی تایبەتە کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە. لە زانکۆکەدا شەش کۆلێژ ھەیە؛ واتە کۆلێژی ئەندازیاری، کۆلێژی زانست، کۆلێژی یاسا، کۆلێژی پەروەردە، کۆلێژی زانستە کارگێڕی و دارایییەکان، کۆلێژی دەرمانسازی. زانکۆکە دەتوانێت تا ٤٠٠٠ خوێندکار لەخۆبگرێت و ئەم ژمارەیەش کەمترین خەمڵاندنە بە پشتبەستن بەو شوێنانەی ئێستا لەبەردەستدان. لە کاتی نووسینی ئەم بابەتەدا زیاتر لە ٢،٦٥٣ خوێندکار لە زانکۆکەدا ناویان تۆمار کردووە، زانکۆکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا لەلایەن کۆمپانیای ASIC دانپێدانراوە. ASIC لەلایەن UKVI لە بەریتانیا دانپێدانراوە، ئەندامی گرووپی جۆرایەتی نێودەوڵەتی CHEA (CIQG)ە لە ئەمریکا و لە بەڕێوەبەرایەتی نێودەوڵەتی خۆیاندا ھاتووە، ئەندامی BQF (دامەزراوەی جۆرایەتی بەریتانی)، و ئەندامی دامەزراوەیی EDEN (ئەورووپی تۆڕی فێربوونی دوور و ئەلیکترۆنی).

## ئاست
بەپێی توێژینەوەیەکی زانستی لە ٢١ تشرینی دووەمی ٢٠١٨ کە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی حکوومەتی هەرێمی کوردستان کردوویەتی؛ ڕیزبەندی باشترین زانکۆکانی کوردستانی بڵاو کردەوە. لە توێژینەوەکە ڕیزبەندی باشترین زانکۆ تایبەتەکانیشی بڵاوکرایەوە و بەپێی ئەو توێژینەوەیە زانکۆی نۆلج پلەی دووەهەمینی گروپی دی گرتووە.

هەروەها بەگوێرەی EduRank کە تایبەتە بە هەڵسەنگاندنی زانکۆکان بەپێی بڵاوکراوە و باسی زانستییەوە؛ زانکۆی نۆلج پلەی نۆیەمی لە کوردستان و پلەی سێشتەم لە عێراق و ٥،٥٧٦ لە ئاسیا و ١٣،٥٢٨ی لە جیهان هەیە.

## 
* **کۆلێژی پزیشکی ددان**
* **کۆلێژی دەرمانسازی**
* **کۆلێژی پەرەستاری**
* **کۆلێژی ئەندازیاری**

# ئەندازیاری نەوت
# ئەندازیاری کۆمپیوتەر
* **کۆلێژی زانست**

# زانستی کۆمپیوتەر
# زانستی شیکاری نەخۆشی
# زانستی بایلۆجی
* **کۆلێژی یاسا**

# یاسا
# پەیوەندی نێودەوڵەتی
* **کۆلێژی پەروەردە**

١- پەروەردەی ئینگلیزی
* **کۆلێژی زانستە کارگێڕی و دارایییەکان**

# ژمێریاری
# کارگێڕی بازرگانی
## 
تاقیگەکانی کۆلێژی پزیشکی ددان

تاقیگەکانی کۆلێژی دەرمانسازی

تاقیگەکانی کۆلێژی پەرەستاری

تاقیگەی بایۆلۆجی

تاقیگەی کیمیا

تاقیگەی تەکنەلۆژیای دەرمانسازی

تاقیگەی کۆلێژی ئەندازیاری

تاقیگەکانی کۆلێژی ئەندازیاری کۆمپیوتەر

تاقیگەکانی کۆلێژی ئەندازیاری نەوت

تاقیگەکانی کۆلێژی زانست

ھۆڵی کۆلێژی یاسا

ژووری دادگای مەجازی

دامەزراوە زانست زانکۆ

ژووری کۆنفڕانس

کتێبخانە

کافتریا

وەستانی ئۆتۆمبێل

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:زانکۆکانی کوردستان
پۆل:خوێندنی باڵا
پۆل:خوێندن لە کوردستان
فەرھەنگی نەوبەھار

**نەوبەھار** یان **نووبەھار** یان **نەوبەھاری بچووکەکان** (Nûbihara Biçûkan) ناوی یەکەم فەرھەنگی کوردییە کە لە مانگی ئازاری ١٦٨٣ی زایینی بەرامبەر بە ساڵی ١٠٩٤ی کۆچی، لەلایەن شاعیر و نووسەری کورد ئەحمەدی خانییەوە نووسراوە. ئەم فەرھەنگە کوردی-عەرەبییە لەبەرگرەوەی نزیکەی ٦ ھەزار وشەیە و بە شێوەی قەسیدە و ھەر قەسیدەیەکیشی لەسەر کێشێکە. فەرھەنگی نەوبەھار فەرھەنگێکی عەرەبی-کوردییە و بۆ یەکەمجار لەلایەن «یوسف ضیاءالدین پاشا الخالدی المقدسی» لە پاشکۆی «الھدیة الحمیدیة فی الغة الکردیة» دا لە ١٨٩٢ لە ئەستەمبوڵ چاپ کراوە.

نموونەی بەیتێکی:

«ڕجل» پێ و «رکبة» ئەژنۆ «بطن» سک
«صدر» سنگ و «جید» ئەستۆ «عین» چاڤ


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

ن
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٦٨٣
پۆل:کتێبەکانی ئەحمەدی خانی
پۆل:خوێندن لە کوردستان
عەلی شادمان

**عەلی شادمان** (بە فارسی: علی شادمان) ئەکتەری کوردی ئێرانی و خەڵکی ئیلامە. بۆ یەکەم جار لە فیلمی *میم میسلی مادەر (د وەکوو دایک)* بەدەرھێنەری ڕەسوولی مولاقولیپوور لەگەڵ گوڵشیفتە فەراھانی، کاری ئەکتەری دەستپێکرد کە لەم فیلمەدا بەھۆی کیمیابارانی سەردەشت، لەگەل دایکیدا (گوڵشیفتە) تووشی کیمیا ئەبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ئیلام
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:خەڵکی تاران
کەندڕ

وێنۆک|چاڵێک لە شێوەی کەندڕ بەمەبەستی گازکاری لە شەقامێکی شار.
**کەندڕ** یان **خەندەق** جۆرێکە لە چاڵکردنی خاک بەڵام لە چاڵ قوڵتر و درێژترە، بەشێوەیەکی گشتی پانییەکەی وەک چاڵ یان قۆرتێکی ئاسایییە بەڵام درێژی و قوڵییەکەی زیاترە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەندازیاریی خاک
یانەی شەوانە

وێنۆک|250x250پیکسڵ|یانەیەکی شەوانە
**یانەی شەوانە** پێکھاتووە لە ھۆڵێکی ڕابواردن و کات بەسەربردن. یانەی شەوانە بە تایبەتمەندی مۆسیقا لێدان و گڵۆپی ڕەنگاوڕەنگ و سەماکردن لە باڕ و جێگاکانی تر جیادەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:کات بەسەربردن
پۆل:جۆرەکانی ڕێستۆرانت
دەریای ئالبۆران

**دەریای ئالبۆران**  دەریایەکە لە ھەمان ھێڵی دەریای ناوین کە دەربەندی جەبەلوتاڕیق بە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک دەیبەستێتەوە. کەنارەکانی ئەم دەریایە لە وڵاتانی ئیسپانیا مەراکش و جەزائیر دان.

مامناوەندی قوو؛ی ئەم دەریایە ٤٤٥ مەترە(١،٤٦٢ فوت) و زۆرترین قووڵییەکە بریتییە لە ١،٥٠٠ مەتر (٤،٩٢٠ فوت). بە ھۆی جێگۆڕکێی ئاوی دریای ناوین و ئۆقیانووسی ئاتلانتیک زۆر جاران لەم دەریایە دا گێژاو درووست دەبێ. ئەم دەریایە ھەمان بوونەوەرە ئاوییەکانی دەریای ناوین و ئۆقیانووسی ئاتلانتیک تێیدا دەژین و گرنگترین  جۆرەکانی کیسەڵی دەریا و دۆلفینەکان لەم دەریایە دا دەژین. لە ساڵی ٢٠٠٣، ڕێکخراوی سرووشتی جیھان نیگەرانی خۆی لە بەرەو لەناوچوونی چەندین جۆری بوونەوەری وەک دۆلفین و کیسەڵ و ماسی کرد بەھۆی زێدەڕەوی لە ماسیگرتن دا.

چەندین دوورگە لە ئالبۆران دا بوونیان ھەیە و لەگەڵ ئەوەدا کە لە مەراکش نزیکترن بەڵام ئیسپانیا خاوەندەرییان دەکات.

## سەرچاوەکان
* [//https://www.britannica.com/place/Alboran-Island// زانستنامەی بریتانیکا]
* [//http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/alboransea.htm// ئەتڵەسی جیھان]

پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئیسپانیا
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی جەزائیر
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی مەراکش
پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:دەریاکانی دەوررەبەری مەدیتەرانە
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
ڕۆتین

**ڕۆتین (بە کوردی ڕۆژبەند)** (بە فەڕەنسی: Routine) بریتییە لە دووبارە کردنەوەی ھەمان کار ڕۆژانە، وە ئەمەش لەوانەیە ببێتە ھۆی حاڵەتێک لە بێزاری بۆیە ئامۆژگاری دەکرێت بە شکاندنی ڕۆتین بە گەشت کردن یان وەرگرتنی پشوو یان گۆڕان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
دەریای ئەرژەنتین

**دەریای ئەرژەنتین** () بە بەشێک لە ئاوەکانی باشووری ئۆقیانووسی ئاتلانتیک دەگووترێ کە لە تەنیشت ڕەفەی کیشوەری ئەرژەنتین ھەڵکەتووە. ئەم دەریایە قووڵ نییە و مامناوەندی قوڵییەکەی تەنیا دەگاتە ٢٠٠ مەتر و پانتایی نزیک بە ٩٤٠، ٠٠٠ کێلۆمەتر چوارگۆشەی ھەیە کە ریۆ دێ لاپلاتا لە باکووری و دوورگەی ستاتن لە باشووریدا، ھەروەھا لە کەنارەکانی ئەرژەنتین تا دوورگەکانی فالکەلەند لە خۆ دەگرێ. ئەم دەریایە ھێلی کەناراوی بە درێژایی ٤٧٢٥ کیلۆمەتر ھەیە و پانی ئاوەکانی لە ٢١٠ کیلۆمەتر لە تەنیشت مار دێل پلاتا تا ٨٥٠ کیلۆمەتر لە نزیک دوورگەکانی فالکلەند لە گۆڕان دایە. ھەروەھا ئەم دەریایە وەکوو سنوورێکی سیاسی دەناسرێت.

## سەرچاوەکان
* [//http://www.deepseawaters.com/Argentine_Sea.htm// زانستنامەی دەریاکان]
* [//https://web.archive.org/web/20170922050204/https://www.ecured.cu/Mar_Argentino بە زمانی ئیسپانی]

پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئەرژەنتین
ئەرژەنتین
پۆل:دەریاکان
پۆل:ئۆقیانووسی ئاتلانتیک
ئاژانسی بۆشاییی ئێران

**ئاژانسی بۆشاییی ئێران** (بە فارسی: سازمان فضایی ایران) کورتکراوەی (ISA)، دەزگایەکی بۆشاییی ئاسمانی دەوڵەتییە سەر بە وڵاتی ئێرانە. 

ئەو دەزگایە بە ئامانجی فراوانکردنی تۆڕی پەیوەندییەکان و فراوانکردنی بواری بۆشایییە.

## کاری مانگی دەستکرد
ئەو دەزگایە مانگێکی دەستکردی دروستکرد کە لە خێزانی شەھاب ٣ بوو ھەر وەکو مانگە دەستکردەکەی کۆریای باکوور بوو کە مانگی دەستکردی تیبۆدونج ٢ بوو، درێژی ئەو مانگە دەستکردە ٢٢ مەتر بوو، و کێشیشی ٢٦ تەن بوو.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
*  وێبگەی فەرمی

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئێران
دەزگای بۆشاییی چین

**دەزگای بۆشایی چینی** (بە چینی لاسایکەرەوە: 國家航天局، بە چینی دامەزراو: 国家航天局)؛ کورتکراوەی (CNSA). دەزگایەکی بۆشایی وڵاتی چینە. کاری سەرەکی ئەو دەزگایە ئەوەیە بواری پەیوەندی و تۆڕەکان فراوان بکا و بواری بۆشایی ئاسمان و گەردوون فراوان بکات. ئەم دەزگایە کاری لێکۆڵینەوەی زانستی تەکنۆلۆژیا و کاراکردنی بواری بۆشاییە، هاوشێوەی دەزگای کەشوھەوا.

## بەرێوەبەرەکان
بەڕێوبەرەکانی دەزگایی بۆشایی چین
* نیسانی ١٩٩٣: ليو جيوان
* نیسانی ١٩٩٨: لوان إنجي
* ٢٠٠٤: سون لايان
* حوزەیرانی ٢٠١٠: شِن كيوفا
* ئازاری ٢٠١٣: ما شِن غري
* کانوونی یەکەمی ٢٠١٣: شو داتشي

## کەشتیوانەکان
دەزگایی بۆشایی چین چەندین کەشتیوانی هەیە:
* (فی جون لونگ)
* (جینگ های بنگ)
* (لیو بو مینگ)
* (لیو وانگ)
* (لیو یانگ)
* (نی های شنگ)
* (یانگ لی وی)
* (تشای تشی گانگ) 
* (وانگ یا بینگ)
* (تشانگ شیا قوانگ)
## بەشەکانی دەزگاکە
ئەو دەزگایە چەندین بەشی هەیە:
* بەشی هێڵی گشتی
* بەشی سیستەمی ئەندازیاری
* بەشی زانست و تەکنەلۆژی بڕیاردان
* بەشی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان
## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
دەریای بالیاری

**دەریای بالیار** () بەشێکە لە ئاوەکانی دەریای ناوین کە لە نێوان کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیسپانیا، باشووری کەنارەکانی فەڕانسە و ڕۆژاوای کەنارەکانی کورسیکا و سەردینیا دا ھەڵکەوتووە. دەریای لێگۆر لە باککوری دایە و دوورگەکانی بالیار گشتییان لەم دەریایە دان، ھەروەھا لە باشووری خۆیدا تێکەڵی دەریای ناوین دەبێتەوە. گرینگترین شارە بەندەرییەکانی ئەم دەریایە بریتین لە بارسێلۆنا، مارسیلیا، پالما، مایۆرکا، توولۆن و ڤالێنسیا.

ڕووباری ئێبرۆ دەڕژێتە ئەم دەریایە.

## سەرچاوەکان
* [//https://www.seatemperature.org/europe/spain/balearic-islands/// دوورگەکانی بالیاری]
* [//http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/balaericsea.htm// ئەتڵەسی جیھان]

پۆل:دەریای بالیاری
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئیسپانیا
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی جەزائیر
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی مەراکش
پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:دەریاکانی دەوررەبەری مەدیتەرانە
پۆل:دەریای ناوین
دەریای ئادریاتیک

**دەریای ئادریاتیک** پانتاییەکی ئاوییە لە باکووری دەریای ناوین کە نیمچەدوورگەی ئاپنین لە نیمچەدوورگەی بالکان جیا دەکاتەوە. ھەروەھا ئەم دەریایە زنجیرەچیای ئاپنین لە ئەڵپی دیناریک و چیاکانی دەورووبەری جیا دەکاتەوە.

کەنارەکانی ڕۆژاوای ئەم دەریایە ھی وڵاتی ئیتالیان و کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی، شەش وڵاتی سلۆڤێنیا، کرواتیا، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا، مۆنتینیگرۆ٫ ئەلبانیا و ئیتالیا دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
* [//https://www.britannica.com/place/Adriatic-Sea// زانستنامەی بریتانیکا]
* [//http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/adriaticsea.htm// ئەتڵەسی جیھان]

پۆل:دەریای ئادریاتیک
پۆل:دەریاکانی ئیتالیا
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
پۆل:دەریاکانی دەوررەبەری مەدیتەرانە
ئادریاتیک
چینی ستاندارد

**چینی مەندەرین** بریتییە لە زمانی فەرمی لە کۆماری چین و ھەروەھا لە تایوان و سینگاپور قسەی پێدەکرێت، وە ئەوەش شایەنی باسە کە مەندەرین خاوەنی بڕێکی زۆر شێوەزارە و لە باکوور و باشووری ڕۆژئاوای چین بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی تایوان
ڕۆزیتا

وێنۆک|وێنەیەکی دیزاینکراوی کەشتی ئاسمانی رۆزیتا

**رۆزیتا** () یان رەشید، کەشتیەکی ئاسمانی دەزگای بۆشایی ئەورووپی بوو، لە ٢ ئازاری سالی ٢٠٠٤ رەوانەی دەرەوەی زەوی کرا، بۆ ئەستێرەی کلکداری (تشوریوموڤ جیراسیمینکۆ)(Comet Churyumov–Gerasimenko) کەشتی ئاسمانی رۆزیتا گەیشتە نزیکی ئەستێرەی کلکدارەکە لە نزیکی مانگی ئابی ٢٠١٤، لە تشرینی دووەم ٢٠١٤ کەشتی **فیل** کە بەشێک بوو لە کەشتی ئاسمانی **رۆزیتا** ئەو بەشە لە کەشتیەکە جیا بویەوە و چووە سەر ئەستێرە کلکدارەکە، ھەتا چەندین لێکۆلینەوەو بکا و زانیاری تەواو و ورد بگەێنێتەوە سەر زەوی، ئەو کەشتیە نزیکی ١٠ سال بە رێگەوە بوو تا گەیشتە ئەو ئەستێرە کلکدارە، ناوی کەشتی رۆزیتا لە ناوی بەردێکی میسری وەرگیراوە لە بەردی ڕەشید. 

## ھەنگاوەکانی ناردن
وێنۆک|ئەو ھێلانەی دیارکردنی رۆیشتنی کەشتی ئاسمانی رۆزیتان بە نێوو سیستەمی کۆمەلەی خۆر تا گەیشتن بە ئەستێرەی کلکدارەکە
ئەو کەشتیە ئاسمانیە بە چەندین ھەنگاو گەیشتیتە نزیکترین خال و چەند ھەنگاوێکی بریوە تا بگاتە ئەو ئەستێرە کلکدارە. ئەوانیش:
* نێردرا: لە ٢ ئازاری سالی ٢٠٠٤ لە کاژێر (٨:١٧) بە کاتی ناوەندی ئەورووپا
* یەکەمین خوولی لە دەوری زەوی کرد لە (٤ ئازاری سالی ٢٠٠٥) لە بەرزی ١٩٠٠ کیلۆمەتر
* سەیرکردنی ژین لەسەر مەریخ لە ٢٥ شووباتی ٢٠٠٧ لە بەرزی ٢٥٠ کیلۆمەتر
* خوولی دووەمی لەسەر زەوی لە ١٣ تشرینی دووەمی سالی ٢٠٠٧ لە بەرزی ٥٢٩٥ کیلۆمەتر
* سەیرکردنی ژین لەسەر ئەستێرەی کلکداری شتاینس ٢٨٦٧ لە ٥ ئەیلوولی سالی ٢٠٠٨ لە بەرزی ٨٠٠ کیلۆمەتر
* خوولی سێیەمی لەسەر زەوی لە ١٣ تشرینی دووەمی سالی ٢٠٠٩ لە نێوانی ٢٤٨١ کیلۆمەتر
* سەیرکردنی ژین لەسەر ئەستێرەی کلکداری " Lutetia " لە ١٠ تشرینی دووەمی سالی ٢٠١٠ لە دووری ٣١٦٢ کیلۆمەتر
* نزیک بوونەوە لە ئەستێرەی کلکداری (تشوریوموڤ جیراسیمینکۆ) لە ٢٠١٤
* وێنەگرتنی سەر رووی ئەستێرە کلکدارەکە لە ئابی ٢٠١٤
* جیابوونەوەی کەشتی **فیل** لە کەشتی ئاسمانی رۆزیتا لە ١٢ تشرینی دووەمی ٢٠١٤ 

## پێشانگا

پەڕگە:Rosetta and philae.jpg|وێنۆک|رۆزیتا و **فیل** (خەیالی)
پەڕگە:Rosetta's Philae touchdown.jpg|وێنۆک|کەشتی (فیل) ئەستێرەی کلکداری بی ٦٧ (خەیالی)
پەڕگە:Rosetta's Philae drill.jpg|وێنۆک|چالە بەفرەکانی سەر کلکدار لەلایەن (فیل) (خەیالی)
پەڕگە:Mission ins Ungewisse II – Der Kometenlander Philae.webm|وێنۆک|راپۆرت دەربارەی کەشتیەکە لەلایەن ناوەندی چاودێری ئەڵمانیا DLR
 

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
مالپەری فەرمی کەشتی ئاسمانی رۆزیتا

پۆل:کەشتیەکی ئاسمانییەکانی دەزگای بۆشایی ئەورووپی
پۆل:ئەو کەشتییە ئاسمانییانەی لە ٢٠٠٤ دا رەوانەی بۆشایی ئاسمان کراون
پۆل:گەردوون
دەزگای بۆشاییی ئیسرائیل

150px|وێنۆک|شاڤیت رۆکێتی تایبەتی دەزگای بۆشایی ئیسرائیل
**دەزگای بۆشایی ئیسرائیل** (بە عیبری:סוכנות החלל הישראלית، سوخنوت ھحلل ھیسرالیت) ئەوە دەزگایەکی بۆشاییە تایبەتە بە وڵاتی ئیسرائیل بۆ لێکۆلینەوەی زانیاری دەربارەی بۆشایی و زانستی، سەرۆکی ئێستای (إسحاق بن إسرائیل) ە.

## بینین
ئەو دەزگایە دروستکراوە بۆ چەند ئامانجێک ئەوانیش:
* دروستکردن و داھێنان و بەرەو پێشبردنی مانگە دەسکردەکان، بۆ گەڕان بە بۆشایی ئاسمان و زانیاری دەربارەی زەوی
* پەرەپێدانی زانیاری و تەکنۆلۆجیای نوێ لە بواری بۆشایی
* چۆنیەت و ڕێگەکردنەوەی لێکۆڵینەوە و زانیاری دەربارەی بۆشایی لە نێو میللەتی ئیسرائیل
* پەیوەندی دروستکردن لە نێوان دەزگای ئیسرائیلی و دەزگاکانی دیکەی جیھان
وە ئەو دەزگایە پەیوەندی لەگەڵ چەندین دەزگا ھەیە ئەوانیش: (ناسا)ی ئەمریکی، (سینس)ی فەڕەنسی، (سی ئێس ئەی)ی کەنەدی، (ئیسرۆ)ی ھیندی، (دی ئێڵ ئاڕ)ی ئەڵمانی، (ئێن ئێس ئەی یوو)ی ئۆکڕانی، (ئاڕ کەی ئەی)ی ڕووسی و (ئەی ئی بی)ی بەڕازیلی

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20090210144855/http://www.most.gov.il/English/Units/Science/Israel+Space+Agency/default.htm

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
دکتۆر واتسن

**جۆن ها. واتسۆن** (بە ئینگلیزی: John H. Watson) ھەروەھا بە **دکتۆر واتسۆن** (بە ئینگلیزی: Dr Watson) دەناسرێت، ئەو کەسایەتییەک لە کەسایەتییەکانی ڕۆمان و چیرۆکەکانی شێرلۆک ھۆڵمزە کە لەلایەن پزیشک و نووسەری سکۆتلاندی سیر ئارسەر کۆنان دۆیڵ دروست کراوە. واتسۆن ھاوڕێی نزیکی ھۆڵمزە، و یارمەتیدەری، و ھەندێک جار لە ماڵەکەیدا ھاوبەشێتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لێکۆڵەرانی خەیاڵی
پۆل:شێرلۆک ھۆڵمز
پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم
پۆل:ھاوکارانی فیلم
دەزگای بۆشاییی ھیند

**دەزگای بۆشاییی ھیند** (بە ھیندی: भारतीय अन्तरिक्ष अनुसंधान संगठन، )، دەزگایەکی وڵاتی ھیندە و دامەزرێنرا بۆ ڕووداوەکان لە ١٩٦٩، بۆ کۆکردنەوەی چەندین زانا، و بۆ پەیوەندی لەگەڵ دەزگاکانی دیکەی جیھان

[وێنۆک|ڤیکرام ساراباھی، باوکی بەرنامە بۆشایییەکانی [ھیند]]

## ھەماھەنگی وڵاتان
**ئەو دەزگایە ھەماھەنگی لەگەر چەندین وڵاتدا ھەیە، بەشەک لەو ووڵاتانەی ھەماھەنگی لەگەریان ھەیە :**

## سەرچاوەکان
* مالپەری فەرمی ئیسرۆ
* Official NARL website.
* FAS article on ISRO.
* Article on India's space program. 

پۆل:گەردوون
پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
سیلین

وێنۆک|کەشتی ئاسمانی سیلین
**کەشتی ئاسمانی سیلین** () کەشتییەکی بۆشایی ئاسمانە و ڕەوانە کراویە لە لایەن دەزگای بۆشایی یابان، لە ناوەندی بۆشاییی تانیگاشیما ڕەوانەی دەروەی زەوای کرا لە ١٤ کانوونی یەکەمی سالی ٢٠٠٧ بەسەرکەوتووی بۆ سەر مانگ.

## ناردن
یابان سەرکەوت لە ناردنی کەشتی ئاسمانی سیلین بۆ ئاشکراکردنی سەر ڕووی مانگ وە ئەوەش یەکەمین کاری گەورەی مرۆڤە دەرباری مانگ لە دوای کەشتی ئەپۆلۆ
[وێنۆک|کاتی تەقاندنی کەشتی ئاسمانی سیلین لە [ناوەندی بۆشاییی تانیگاشیما]]
ئەو کەشتییە توانی پشتێنەی زەوی ببرێ بە ھۆکاری مووشەکی H-2A ئەوە جێگای شانازی ژاپۆن و دەزگای بۆشایی یابانە، ئەو کەشتییە نزیکی ٣ تەن بوو، وە نزیکی ٢٧٩ میلیۆن دۆلاری تێدا خەرجکرا.

## سەرچاوەکان
* زانیاری لەسەر ئکەشتی سیلین لە ماڵپەری n2yo.com لە ئەرشیفی ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
دەریای بۆتنی

**دەریای بۆتنی** ( و بە فینلاندی: *Selkämeri*) بەشی باشووری کەنداوی بۆتنی لە نێوان کەنارەکانی فینلاند لە ڕۆژھەڵات و سوید لە ڕۆژاوایە کە لە باکوور تاکوو دوورگەکانی ئۆلەند و کوارکن پان بووەتەوە و لقی باکووری دەریای باڵتیک و ێەک لەسەر پێنجی گشت پانتایی ئەم دەریایەی پێک ھێناوە. بەشی ڕۆژھەڵاتی دەریای بۆتنی، قووڵییەکی یەکسانی ھەیە و وردە وردە بە قووڵیەکەی زیاد دەبێت، بەڵام لە ڕۆژاوای دا بەش بەشە و لە پڕەوە قووڵییەکەی زیاد دەبێت. بەرز بوونی زەوی لە دەورووبەری ئەم دەریایە دا ڕووداوێکی ئاساییەو ھەر ێەک سەدە جاریک نزیکەی ٦٠ سانتیمەتر بە بەرزییەوە زیاد دەبێت، بەم شێوەیە وشکانی نوێ وەدی دێن و سرووشتەکەی تەنانەت لە درێژایی ێەک وەچە دا گۆڕانکاری تێدا درووست دەبێ.

## سەرچاوەکان
* //http://www.nationalparks.fi/destinations/nationalparks/bothniansea/Pages/Default.aspx//
* [//https://www.britannica.com/place/Bothnian-Sea// زنستنامەی بریتانیکا]

پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی سوید
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی فینلاند
پۆل:کەنداوی بۆتنی
پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:دەریای باڵتیک
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
دەریای کێڵتیک

**دەریای کێلتیک** یان **دەریای سێلتیک**  دەریایەکە لە نزیک ئۆقیانووسی ئاتلانتیک کە لە باشووری ئیرلەند دایە و بە کەناڵی سەینت جۆرج، کەناڵی بریستۆل و کەناڵی مانش  ەوەیە. ھەروەھا کەنارەکانی ئەم دەریایە لە وێڵز ، کۆرنواڵ ، دواین و بریتانی بوونیان ھەیە. ئەم دەریایە لە بەشی باشووری ڕۆژاوای دا بە فلاتی ئەورووپاوە گرێ دراوە.

## سەرچاوەکان
* [//http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/celticsea.htm// ماڵپەڕێ ئەتڵەسی جیھانی]
* [//https://web.archive.org/web/20170913081614/http://www.celticseasalt.com/ ماڵپەڕی خوێی دەریای کێلتیک]

پۆل:دەریای کێلتیک
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئینگلتەرا
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی دوورگەی ئیرلەند
پۆل:دەریاکان
پۆل:دەریاکانی فەڕانسە
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
دەریای یۆنان

**دەریای ئیۆنی** یان **دەریای یۆنان**  دەریایێکە لە تەنیشت دەریای ناوین کە لە باکوورەوە لەگەڵ دەریای ئادریاتیک، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ نێمچەدوورگەی ئیتالیا و دوورگەی سیسیلیا، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ وڵاتی یۆنان و لە باشوورەوە لەگەڵ دەریای ناوین دا جیرانە. زۆربەی دوورگەکانی وڵاتی یۆنان لەم دەریایە دان کە زەمینلەرزەی زۆری تێدا ڕوو دەدا.

## سەرچاوەکان
* [//http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/ioniansea.htm// ماڵپەڕێ ئەتڵەسی جیھانی]
* [//https://www.britannica.com/place/Ionian-Sea// زانستنامەی بریتانیکا]

پۆل:دەریای یۆنان
پۆل:دەریاکانی یۆنان
پۆل:کۆما ئاوییەکانی یۆنان
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئەلبانیا
پۆل:دەریاکانی ئیتالیا
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:دەریاکانی دەوررەبەری مەدیتەرانە
ڤیکۆدین

وێنۆک
**ڤیکۆدین** بریتییە لە ئازار شکێنێک کە هەڵگری نیشانەیەکی بازرگانییە، هیدرۆکۆدین و پانادۆڵ (ناسراوە هەروەها بە ئاسیتامینوفین) تێدایە. ڤیکۆدین بەکاردێت بۆ سووک کردنی ئازاری ناوەندی و زۆر. ئەو بە شێوەی کەمپسولە بوونی هەیە ئەمەش بە ناوەکانی ڤیکۆدین، ڤیکۆدین ئێس یان ئێچ بی ڤایکۆدین نووسراوە تەنها لەسەر یەک لای شووشەکەی (بەرگەکەی). بڕی پانادۆڵ لە هیدرۆکۆدین زیاترە تێیدا ئەمەش لەبەر ئەوەی پێکهاتەکەی بڕێکی زیاتر ماددەی ڕێکخستنی تێدایە. هیدرۆکۆدین دێت هەروەها لە تێکەڵەیەکدا لەگەڵ ئیبۆپرۆفێن، کە دەست دەکەوێت لە ژێر ناوی بازرگانی ڤیکۆبرۆڤین.

## سەرچاوەکان
گالیلۆ (کەشتیی ئاسمانی)

**کەشتی ئاسمانی گالیلۆ** (بە ئینگلیزی: 'Galileo 'spacecraft) کەشتییەکی ئاسمانی بێ مرۆڤە کە لەلایەن دەزگای بۆشایی ئەمەریکی ناسا ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کرا بە ئامانجی لێکۆڵینەوە و زانیاری و نھێنییەکانی ھەسارەی ھورمز و مانگەکانی، ئەو کەشتییە بە ناوی یەکێک لە زانا بەنێوبانگەکانی بواری گەردوونناسی و فیزیکی کراوە ئەویش زانای بەنێوبانگ گالیلێو گالیلەییە، ئەو کەشتییە ئاسمانییە لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٩ ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کرا، و گەیشتە ھەسارەی ھورمز لە ٧ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٩٥

ئەو کەشتییە ئاسمانییە توانی ٢٠٠ کیلۆمەتر بچێتە ژوورەوەی بەرگەھەوای ھەسارەی ھورمز، دوای ئەوەی کە چوونە ژوورەوەی پەسەند بوو ھەموو ئەو زانیارییانەی کە توانی وەری بگرێت، وەری گرت و ناردییەوە سەر زەوی.

## ناردنی
کەشتی ئاسمانی گالیلۆ دەنێردرایە دەرەوەی زەوی لە ساڵی ١٩٨٦ بەڵام دوای کەشتی ھات و چۆی تیشالێنجەری بۆشایی، ئەو کەشتییە دوای ٧٣ چرکە لە ئاسمان تەقیەوە، بڕیار بوو ھەردوو کەشتییەکە لە یەک ساڵ بنێرن بەڵام لەبەر ئەو ھۆکارە کەشتی ئاسمانی گالیلۆ گواسترایەوە ساڵی ١٩٨٩، گالیلۆ تەقێندرا لە نێو موشەکی ئەتلانتس، شەش ساڵی ویست تا گەشتە ھەسارەی ھورمز
وێنۆک|گالیلۆ لە نزیک مانگی ئەوروپای موشتەری خەیاڵی

## سەرچاوەکان
گرنگییەکانی گالیلۆ _ ئینگلیزی

گەڕانی کەشتی ئاسمانی گالیلۆ لە گۆڤاری زانستی ئەمەریکا _ بە زمانی عەرەبی

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
پۆل:گالیلۆ گالیلی
ماسوولکەی چوار سەر

**ماسوولکەی چوار سەر** (بە ئینگلیزی: quadriceps femoris) یان **[[ماسوولکە|ماسوولکەی]] چوارینە** (بە ئینگلیزی: quadriceps extensor یان quads): بریتییە لە کۆمەڵێک ماسوولکەی گەورە کە بوونی هەیە لە بەشی پێشەوەی چۆک وە چوار ماسوولکەی ئەو ناوچەیە دەگرێتەوە. بریتییە لە ماسوولکەیەکی گەورەی ئەژنۆ، وە هەروەها بارستەیەکی گۆشتی گەورە دروست دەکات لە پێناو پاراستنی بەشی پێشەوە لە چۆک.

## سەرچاوەکان
کۆکایین

وێنۆک**کۆکایین** دادەنرێت بە تیژترین وروژێنەری سروشتی. وە دەردەکرت لە گەڵای ڕووەکی کۆکا کە دروست دەبێت لە ئەمریکای باشوور. وە هەروەها کۆکایین لە کۆنەوە ناسراوە لە لای خەڵک کە نزیکەی لە ٥۰۰۰ ساڵ دەبێت بە تایبەتی لە بۆلیڤیا و پێروو، وە خەڵکەکە دەیجوون یان لەگەڵ چادا  دایدەنێن و دەیخۆنەوە بۆ چێژ بینین و سەرکەوتن بەسەر ماندوویدا. ماددەی کۆکایینی خاڵی جیا کرایەوە لە ڕووەک لە ساڵی ١٨٨٠ لە ڕێگەی ئەلفرێد نیمان (بە ئینگلیزی: Alfred Nieman) وە بەکار دەهێنرا وەک سڕکەرێک لە نەشتەرگەری چاو و لووت و مل لەبەر ئەوەی ئەم ماددە خوێنبۆری تەسک دەکاتەوە و ڕێگری لە خوێنبەربوون دەکات.

## سەرچاوەکان
* ویكیپیدیای عربی

پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
مێسنجەر (کەشتیی ئاسمانی)

وێنۆک|کەشتی ئاسمانی مێسنجەر لە کاتی پێوەنانی چەندین ئامێر بە لاشەی کەشتیەکە

**مێسنجەر کەشتی ئاسمانی** (بە ئینگلیزی:MESSENGER) کورتکراوەی رستەی (ئینگلیزی:MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry, and Ranging) کەشتیەکی ئاسمانی بێ مرۆڤە کە لەلایەن دەزگای بۆشایی ئەمەریکی ناسا لە سالی ٢٠٠٤ رەوانەی دەرەوەی زەوی کراوە، رووی کەشتیەکە بەرامبەر هەسارەی زاوە بوو بە واتای ئەوەی دەزگای بۆشای ئەمەریکی بە ئامانجی ناردنی بۆ هەسارەی زاوە رەوانەی دەرەوەی زەوی کرد بۆ ئەوەی زانیاری نوێ و ئاشکراکردنی نهێنیەکانی سەر ئەو هەسارەیە زیاتر بزانرێ، هەسارەی زاوەش نزیکترین هەسارەیە لە خۆری خۆمان،

## ناردن
کەشتی ئاسمانی مێسنجەر گەیشتە هەسارەی زاوە لە ١٤ کانوونی دووەمی سالی ٢٠٠٨، ئەو کەشتیەش یەکەم کەشتی بوو نێردرایە سەر هەسارەی زاوە دوا ٣٣ ساڵ، ئەو کەشتیەش چەندین وێن و داتای تازەی ئەو هەسارەی ناردەوە سەر زەوی، وە دەستی بە خوول کردنەوە کرد لە سەروو ١٢٤ میل لە دەوری هەسارەکە لە سالی ٢٠١١، بە خێرای ١٥ هەزار میل لە یەک کاژێردا،

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین ئەکتەری زنجیرە درامای تەلەڤیزیۆنی

**خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین زنجیرەی - مۆسیقی یان کۆمیدی** بریتییە لە خەڵاتێکی ساڵانە دەدرێت لە ساڵی ۱۹٦۱ لە لایەن پەیوەندی هۆلیوود بۆ ڕۆژنامەی بیانی بۆ باشترین ئەکتەر لە زنجیرەدا.

## خەڵات و پاڵاوتنەکان

پۆل:خەڵاتەکانی گۆڵدن گڵۆب
میرنشینی بدلیس

وێنۆک
**میرنشینی بدلیس** کە بە **[[خانات]]ی بدلیس** (١١٨٢–١٨٤٧)، میرنشینێکی کوردیی بوو کە ناوەندەکەی لە بدلیس بوو. لە کۆنفیدراسیۆنی خێڵەکی ڕۆژەکی سەرچاوەی گرتووە.

## مێژوو
ڕۆژەکییەکان لە پاشای جۆرجیا دەیڤدی سێیەمیان بردەوە و لە سەدەی ١٠دا بدلیس و قابلجەوزیان داگیرکرد. ناوبەناو میرنشینەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی کەسانی دەرەوە، وەک ئاق قۆینلۆ (لە ساڵی ١٤٦٧ تا ١٤٩٥) و سەفەوییەکان (لە ساڵی ١٥٠٧ تا ١٥١٤). پاش داکشانی ئاق قۆینلۆ، شازادەکانی ڕۆژەکی سەربەخۆیی خۆیان دووپات کردەوە. میرنشینەکە پشتگیری لە سوڵتانی عوسمانی سەلیمی یەکەم دەکرد و لە بەرامبەردا فەرمانڕەواکانی ناویان لێنرا *خانە بەڕێزەکان*. شازادەی ڕۆژەکی لە ساڵی ١٥٣١ پشتیوانی خۆی لە عوسمانییەکان کشاندەوە و لەبری ئەوە ڕووی کردە سەفەوییەکان، ڕووداوێک کە بووە ھۆی گرتنی میرنشینەکە لەلایەن عوسمانییەکانەوە.

سەردەمێکی باش بۆ میرنشینەکە لە ساڵی ١٥٧٨ دەستی پێکرد، کاتێک سوڵتان مورادی سێیەم شەرەفخانی بدلیسی وەک میری میرنشینەکە ھەڵبژارد. تا ساڵی ١٥٩٦ ھەژدە شازادەی ڕۆژەکی فەرمانڕەوایی میرنشینەکەیان دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
خەڵاتی ساتیلایت

**خەڵاتی ساتیلایت** یان **مانگی دەستکرد** (بە ئینگلیزی Satellite Award) بریتییە لە خەڵاتێکی ساڵانە پێشکەش دەکرێت لە لایەن ئەکادیمیای ڕۆژنامەی نێودەوڵەتی، دەرچووە لە ساڵی ۱۹۹۷.

## جۆری خەڵاتەکان
* باشترین ئەکتەر
* باشترین کچە ئەکتەر
* باشترین تۆمارکردنی سینەمایی
* باشترین دیزاینەری جل و بەرگ
* باشترین دەرهێنەر
* باشترین فیلمی دێکۆمانتەری
* باشترین بەرهەمهێن
* باشترین فیلم بە زمانی بیانی
* باشترین گۆرانی تۆمارکراو
* باشترین گۆرانی ڕاستەقینە
* باشترین سیناریۆ 
* باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر
* باشترین کچە ئەکتەری یارمەتیدەر
* باشترین گاریگەرییە چاوییەکان

## سەرچاوەکان
خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە

**خەڵاتی چاودێرانی ئەکتەرەکانی شاشە** (بە ئینگلیزی: Screen Actors Guild Award) بریتییە لە خەڵاتێکی ساڵانەی سەرەکی لە ھۆلیوود دەبەخشرێت لە لایەن ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە، خەڵاتەکە دەستی پێکرد لە ٢٥ی شوباتی ١٩٩٥، و ئێستا ١٢٠ ھەزار ئەندامی ھەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی 

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٥ لە کالیفۆرنیا
پۆل:جامەکانی تایبەت بە ھونەرە نمایشییەکان
دەریای لابرادۆر

**دەریای لابرادۆر**  بەشێکە لە ئاوەکانی باکووری ڕۆژاوای ئۆقیانووسی ئاتلانتیکی باکوور لە ئەمریکای باکوور، کەنارەکەنی ئەم دەریایە لە ڕۆژھەڵاتی کەنەدا و لە ڕۆژاوای گرینلەند دا بوونیان ھەیە.ئەم دەریایە لە باکووری خۆیدا و لە ڕێگەی دەربەندی دەیڤیس لەگەڵ کەنداوی بافین و لە ڕۆژاوا دا لە ڕێگەی ئاودڕی ھەدسن لەگەڵ کەنداوی ھەدسن گرێدەدرێ. تەوژمی زەریایی ناسراو بە تەوژمی ڕۆژاوای گرینلەند لە دەورووبەری کەناراوەکانی گەینلەند بەرەوە باکوور بوونی ھەیە. بە ھۆی ئەوەیکە تەوژمی لابرادۆر کێوگەلی گەورەی سەھۆڵ لەگەڵ خۆی دەگوازێتەوە، ھێڵی سەرەکی ھاتووچۆی کەشتییەکان لە بەشی رۆژھەڵاتی ئەم دەریایە دا ئەنجام دەدرێ کە لە ناوەڕاستی ھاوین تاکوو ناوەڕاستی پاییز بەردەوامی ھەیە.

دەریای لابرادۆر پڕییەتی لە ماسی کاد و ماسیگری یەکێکە لە پیشە ھەرە گرینگەکان. ئەم دەریایە ھەروەھا لە ڕابردوو دا بینەری زۆرێک لە دۆزەرەوە گرینگەکان بووە کە لە ھەوڵی دۆزینەوەی زەوی و وشکانییە دوورەکان دا پێیدا تێپەڕیون.

## سەرچاوەکان
* [//http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/labrador-sea// زانستنامەی کەنەدی]
* [//https://www.britannica.com/place/Labrador-Sea// زانستنامەی بریتانیکا]

پۆل:دەریای لابرادۆر
پۆل:ئۆقیانووسناسی
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی کەنەدا
پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:دەریاکانی گرینلەند
پۆل:تێکتۆنیکە پەڕەیییەکان
پۆل:جوگرافیای ئەمریکای باکوور
دەزگای بۆشاییی ژاپۆن

**دەزگای ئاشکراکردنی بۆشاییی یابان** (بە یابانی:独立行政法人宇宙航空研究開発機構، دوکریتسو گیوسی-ھوجین یتشو کوکو کینکیو کایھاتسو کیکو) کورتکراوە (JAXA)، دەزگایەکی بۆشایییە و سەر بە نەتەوەی ژاپۆنە، ئەو دەزگایە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، کە چاودێر ئاگاداری مانگە دەستکردەکانە.

## ڕێکەوت
ئەو دەزگایە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ دامەزرا، و دوای ئەوەی ٣ دەزگا بە یەکەوە لێکدران ئەو دەزگایەیان لێ بونیاد نا، ئەوانیش
* پەیمانگای بۆشایی و زانستی فەلەک، (ISAS) سەر بە وڵاتی ژاپۆن.
* تاقیگەی بۆشاییی نەتەوەی یابان (NAL).
* دەزگای پەرەپێدەری بۆشاییی نەتەوەی، سەر بە وڵاتی ژاپۆن (NASDA).

## مووشەکەکان
ئەو دەزگایە مووشەکی جۆری (H-IIA) (ئەتش ٢ ئەی) بەکار دێنێ، ئەو مووشەکەش سەر بە دەزگای (NASDA)یە بۆ تەقاندنی مانگەکان و لێکۆڵینەوەی ھەندەسی، مانگەکان و جۆری کەشوھەوا، و لێکۆڵینەوەی زانستی و وێنەگرتنی فەلەکی بە تیشکی ئێکس.

## ناردنی ئامێرەکان
* یابان یەکەم مانگی دەستکردی ناردەوە دەرەوەی زەوی کە ناوی ئەوسامی بوو لە ساڵی ١٩٧٠ بە ھۆکاری مووشەکی L-4S
* سیلین لەلایەن دەزگای بۆشاییی یابان، ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کرا لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ بە سەرکەوتوویی بۆ سەر مانگ

## سەرچاوەکان
* ناسا: ناردنی کەشتییەک بۆ سەر مانگ دوای ئەپۆلۆ
* Jaxa

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
حیزبی ڕزگاری

**پارتی ڕزگاری کورد** یان حیزبی **ڕزگاری کورد**

لە کۆتایی ساڵی ١٩٤٥ ئەم پارتە دامەزرا ژمارەی ئەندامەکانی ئەم پارتە چوار ھەزار کەس بوو و ئامانجی پارتەکە نەھێشتنی چەوساندنەوەی نەتەوەیی دژی کورد و چارەسەرکردنی گیروگرفتە کۆمەڵایەتییەکان و پەرەپێدانی لایەنی ئابوری و ڕۆشنبیری بوو. ڕۆژنامەی ڕزگاری بە شێوەکی نھێنی وەکو زمانحاڵی پارتەکە بە ھەردوو زمانی کوردی و عەرەبی دەردەچوو ھەروەھا ڕزگاری ھەوڵیدا دەنگی کورد بگەیەنێتە ئاستی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٤٦ دوای بەستنی کۆنگرەیەک بۆ پارتەکە بڕیاردرا کە وەکو ڕێخۆشکردنێک بۆ دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کورد پارتی ڕزگاری کورد ھەڵبوەشێننەوە.

لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٣ کۆنگرەی ئەم پارتە بەرێوەچوو لە کەرکوک بریاراندا ناوی بگۆرن بۆ (پارتی دیموکراتی کوردستان) 

درێژە پێدەری پارتی گەلی دیموکراتی کوردستانە، بەڵام حیزبی ڕزگاری کوردستان لە ١٥ی ئابی ١٩٩٣ ڕاگەیەندراوە، ئامانجیشی سەربەخۆیی ھەر چوار پارچەی کوردستانە و دروشمی حیزبی ڕزگاری بریتییە لە نیشتیمانێکی سەربەخۆ، گەلێکی بەختەوەر و ئاییندەیەکی گەش. یەکێکە لەو حیزبە کوردستانیانەی کە لە دەستپێکی خەباتی دا دروشمی ڕێفراندۆمی ھەڵبژاردووە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کوردستان. ھەروەھا باوەڕی بە دیموکراتی و سەربەخۆیی ھەیە.

حیزبی ڕزگاریی کوردستان، حیزبێکی نیشتمانیی دیموکراتیی پێشکەوتنخوازە، لە پێناو کوردستانێکی سەربەخۆ و گەلێکی بەختیاردا دامەزراوە، خەبات بۆ نیشتیمانێکی سەربەخۆ، کۆمەڵگەیەکی بەختەوەر و جیھانێکی باش دەکات. بۆ یەکلایی کردنەوەی کێشەی کوردستان دروشمی بەڕێوەبردنی ڕێفراندۆمی بەرزکردووەتەوە، پێی وایە کە دەبێ تەواوی کێشەکان لە ڕێگەی دایالۆگ و دانوستاندن چارەسەر بکرێن. باوەڕی بە خەباتی ڕێکخراوەیی و ڕاگەیاندن و دیبلۆماسی و کاری جەماوەری ھەیە و خەباتی چەکداری و میلیشیای حیزبی ڕەت دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی کۆمەڵایەتی پۆلی ٩
* http://www.rpk93.org/
بوراکومین

**بوراکومین** (بە ژاپۆنی: 部落民) (بە رۆماجی: Burakumin) دەوترێت بە بەشێک یان کۆمەڵێک لە خەڵکی ژاپۆن وەک ئاینو، وە هەروەها نیشتەجێیە کۆری و چینییەکان لە ژاپۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ژاپۆنی
پۆل:کۆمەڵگای ژاپۆن
ناوەندی بۆشاییی تانیگاشیما

وێنۆک|مووشەکی H-IIA کە تەقێندرایەوە لە ناوەندی تانیگاشیما.

**ناوەندی بۆشاییی تانیگاشیما** (بە یابانی: 種子島宇宙センター؛ تانیگاشیما أوچو سینتا) یان (TNCS) یەکێکە لە ڕێکخراوە گرنگەکانی وڵاتی یابان کە تایبەتە بە پەرەپێدانی بواری بۆشایی بەو ناوەندە، کە لە دوورگەی تانیگاشیمایە، کە نزیکەی ١١٥ کیلۆمەتر لە ناوچەی کیووشو دوورە، و ئەو ناوەندە دامەزراوە لە ساڵی ١٩٦٩.
90px|بێچوارچێوە|چەپ|دوورگەی تانیگاشیما لەسەر نەخشە
ئەوەندەی بزانرێ لەسەر ئەو ناوەندە ئەوەیە کە تایبەتە بە چاودێری کردن و ناردن و دروستکردن و لێکۆڵینەوە دەربارەی مانگە دەستکردەکان و بۆشایی ئاسمان بە گشتی.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمی _ زمانی یابانی 
* ماڵپەڕی فەرمی _ زمانی ئینگلیزی

ناوەندەی بۆشایی

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
ناوەندی بۆشاییی ئەوشینورا

وێنۆک|چرکەساتی تەقاندنی مووشەکێک لە ناوەندی ئەوشینورا

**ناوەندی بۆشاییی ئەوشینورا** () بنکەیەکی وڵاتی یابانە، کە تایبەتە بە بۆشایی، شوێنی ئەو بنکەیە دەکەوێتە نزیکی شاری  کیموتشوکی لە پارێزگای کاجوشیما یابان، ئەو بنکەیە بوونیادنرا لە شوباتی سالی ١٩٦٢، ئەو ناوەندە مووشەکی دەنارد وەکوو دەزگای بۆشایی یابان کاری دەکرد

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
دەزگای بۆشاییی ڕووسی

وێنۆک| |250px

**دەزگای بۆشاییی ڕووسی** (بە ڕووسی: Федеральное космическое агентство России)، دەزگایەکی بۆشاییی ڕووسییە، کە دامەزراوە لە ساڵی ١٩٩٢. و نووسینگەی سەرەکی لە شاری مۆسکۆیە، ئامانجی ئەو دەزگایە بۆشاییی ئاسمانە، بۆ دروستکردنی مووشەکی چوونەدەرەوە لە ئاسمانی زەوی، و لێکۆلینەوە دەربارەی زەویناسیی جوگرافیای ڕووسیا.

## لە یەکێتیی سۆڤیەتدا
ئەو دەزگایە بوونیادنرا لە ساڵی ١٩٢٢، و یەکێتیی سۆڤیەت پێشبڕکێی لەگەڵ ئەمریکا دەکرد دەربارەی ناردنی مووشەک بۆ بۆشاییی لە کاتی جەنگی سارددا، بەڵام ئەو دەزگایە کۆتایی پێھات لە ساڵی ١٩٩١ لە کاتی ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەتدا.

## سەرچاوەکان

* لاپەڕەی ڕۆسکۆسمۆس لە ڕووسیا _ بە ڕووسی
* بە ئینگلیزی
* پڕۆگرامی بۆشاییی ڕووسی

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ڕووسیا
ناوەندی بۆشاییی بایکۆنور

وێنۆک|ناردنی سیۆز TMA-5 لە سالی ٢٠٠٤

**ناوەندی بۆشاییی بایکۆنور** (بە ڕووسی: Космодром Байконур, Байқоңыр Космодромы) ئەووە ناوەندێکی بۆشایی نێودەولەتیە ئەو ولاتانەی بەشدارن تێیدا ڕووسیا و ئوکراینا و کازاخستان، ئەو ناوەندە لە ولاتی کازاخستانە، ئەو ناوەندە نزیک نیە لە شاری بایکۆنور بەلام ئەوە لە چوارچێوەی فریاکەوتنی جاسوسی بوو لە کاتی جەنگی سارددا دەکەوتە سەر ھێلی پانی ٤٥٬٦° و ھێلی درێژی 63,3° E، لە دووری ٢٠٠ کیلۆمەتر لە رۆژئاوای دەریای ئاڕاڵ لە نزیکی شاری تیوراتام.

ئەو ناوەندە لە سوەدرمی یەکێتی سۆڤیەت دروستکرا، وە کرایەوە لە ٢ شووباتی سالی ١٩٥٥، سەرەتا ئەو ناوەندە تاقیکردنەوەی لەسەر مووشەکی بالیستیکی دەکرد و دوای دەستیکرد بە ناردنی مووشەکاکنی مانگی دەسکردەکانی سپوتنیک-١ و سپوتنیک-٢ وە ناردنی یوری گاگارین بۆ بۆشایی ئاسمان ھەر لەو ناوەندە،

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
دەزگای توێژینەوەی بۆشاییی کۆریا

**دەزگای توێژینەوەی بۆشاییی کۆریا** (بە کۆری: 한국항공우주연구원) ڕێکخراوەیەکی بۆشایییە لە کۆریای باشوور، نوسینگەی سەرەکیی لە شاری دایجونە. بەشدارە لە تەقاندنی مووشەکی بۆشاییی کۆریا، و پڕۆژەی پێشتری لە ساڵی ١٩٩٩ ناردنی مانگی دەستکردی ئەریرانغ بوو. ئەم دەزگایە لە ساڵی ١٩٨١، بەدیاریکراوی لە سەرەتای دروستبوونی کۆریا دامەزرا.

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:ئاژانسە حکوومییەکانی کۆریای باشوور
ئەم شارە بە دواتەوە دێت

**ئەم شارە بە دواتا دێت** (بە تورکی: Bu Şehir Arkandan Gelecek) بریتییە لە زنجیرە درامایەکی تورکی بەرھەمھاتووە لە کانوونی دووەمی ۲۰۱۷، زنجیرەکە لە پاڵەوانێتی ئەکتەری گەنج کەرەم بورسینە لەگەڵ کچە ئەکتەری گەنج لەیلا لیدیا توگۆتلۆ، وە ھەروەھا ئەکتەر گورکان ئۆیگۆن و چیرۆکەکە لە نووسینی ئیجی یوارنچە. پەخشکراوە لەسەر کەناڵی ئەی تیڤی تورکی لە ٤ کانوونی دووەمی ۲۰۱۷، وە تەواو بوو لە ۱٤ حوزەیرانی ۲۰۱۷.

## سەرچاوەکان
قوتابخانەی پزیشکی زانکۆی جۆنز ھاپکنز

**قوتابخانەی پزیشکی زانکۆی جۆنز ھۆپکنز** (بە ئینگلیزی: Johns Hopkins University School of Medicine) بریتییە لە یەکێک لە قوتابخانەکان بۆ فێرکردنی پزیشکی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. دەکەوێتە شاری بالتەیمۆر لە ویلایەتی مێریلەندی ئەمریکی. جۆری ئەو بڕوانامە پزیشکییەی لەوێ بە دەستی دێنیت بریتییە لە دکتۆر لە پزیشکیدا.

پۆل:زانکۆی جۆنس ھاپکنز
شێخ عەبدوڕەحمانی ئاختەپە

وێنۆک|وێنەی کتێبێکی زانستیی شێخ عەبدوڕەحمانی ئاختەپە کە تێیدا گۆی زەوی و ھێڵی ئیستوای پیشان داوە. دەستنووسەکە بە عەرەبییە.
**شێخ عەبدوڕەحمانی ئاختەپە** (١٨٥٤-١٩١٠) شاعیر و زانای کوردی سەدەی نۆزدەیە. وەک لە شۆرەتەکەیەوە دیارە لە ئاوایی ئاختەپە لە باکووری کوردستان لەدایک بووە. ئەم شاعیرە ھۆنراوەی بە شێوەزاری کرمانجی نووسیوە، بەڵام نووسراوەکانی کە لەسەر پزیشکی و فەلەکناسین بە زۆری بە زمانی عەرەبین. لە شێعر نووسیندا نازناوی **ڕووحی**ی ھەڵبژاردووە.

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20160817023026/http://www.trtnuce.com/haber/perwerdehi/sex-evdirehmane-axtepi-hate-bibiranin-3970.html

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:زانایانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٤
پۆل:مردووانی ١٩١٠
دەزگای بۆشاییی پاکستان

**دەزگای بۆشایی پاکستان** (بە ئوردوو:سپارکۆ) (SUPARCO) دەزگایەکی بۆشاییە سەر بە ولاتی پاکستانە، وە بەپرسیارە لە بەرنامە بۆشاییەکانی ئەو ولاتە، لە مانگی ئەیلوولی سالی ١٩٦١ دامەزرا، بە فەرمانی سەرۆکی پاکستانی محمد أيوب خان و لەسەر دەستی و بە ئامۆژگاری پرۆفیسۆر محمد عبد السلام، بارەگای سەرەکی ئێستا لە شاری ئیسلاماباد بەلام پێشبینی دەکرێ بگوازرێتەوە بۆ شارەکانی لاھۆر یان کەراچی.

## سەرچاوە

* مالپەری فەرمی دەزگای بۆشایی پاکستان 
* گواستنەوەی بارەگا
* مێژووی سپارکۆ 

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
دەزگای بۆشاییی ئیمارات

وێنۆک|نیشانەی دەزگایی بۆشایی ئیمارات
**دەزگای بۆشای ئیمارات** (بە عەرەبی: وكالة الإمارات للفضاء) دەزگایەکی بۆشایییە سەر بە ولاتی ئیمارات.

ئامانجی ئەو دەزگایە ئەوەیە بە ٧ ساڵ بتوانێ کەشتی ئاسمانی بباتە سەر ھەسارەی مەریخ، ھەروەھا ئامانجەکەشی گەیاند و تانی لە ساڵی ٢٠٢٠ یەکەمین کەشتی ئاسمانی وڵاتانی عەرەبی بنێرتە دەرێی زەوی بە ئامانجی ناردنی لۆ سەر ھەسارەی بارام.

ئەو دەزگایە لە سالی ٢٠١٤ بوونیادنرا.

## بەڕێوبەری دەزگا
* محمد ناصر الاحبابی (لە ساڵی ٢٠١٤ ھەتا ئێستا)

## مانگە دەستکردەکانی ئیمارات
* (توریا١)
* (توریا٢)
* ٠توریا٣)
* (دوبەی سات_١)
* (دوبەی سات-٢)
* (دوبەی سات-٣) بەو زووانەی دەنێردرێ.
* (یاە سات١)
* (یاە سات٢)
* (یاە سات٣)
* (نایف١)
* (مای سات-١)
* (خەلیفە سات)
* (مەزن سات)
* (مای سات-٢) بەو زووانە دەنێردرێ
* (دی ئێم سات١) بەو زووانە دەنێردرێ
* (چاوی باز)

## سەرچاوەکان
* راگەیاندنی ناردنی کەشتی ئاسمانی بۆ سەر مەریخ _ لاپەرەی ئیماراتی ئەورۆ_ ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤
* یەکەم کۆبوونەوەی دەزگای بۆشایی ئیماراتی _ لاپەرەی بەیان_  ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤
* داھاتی دەزگای بۆشایی ئیماراتی _ لاپەرەی بەیان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی دەزگایی ئیمارات بۆ زانست و تەکنەلۆژیایی پێشکەوتی

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
ناوەندی یەکێتیی ئەورووپا بۆ مانگە دەستکردەکان

وێنۆک|درووشمی ناوەندەکە

**ناوەندی یەکێتیی ئەورووپا بۆ مانگە دەستکردەکان** (بە ئینگلیزی:European Union Satellite Centre) ناوەندێکە تایبەتە بە مانگە دەستکردەکانی بۆشاییی ئاسمان، ئەو ناوەندەش سەر بە یەکێتیی ئەورووپایە، لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان
مالپەری فەرمی

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پشکنەری ئاسمانی

[وێنۆک|وێنەیەکی پشکنەری بۆشایی [نیو ھۆرایزنز]]

**پشکنەری بۆشایی** (بە ئینگلیزی: Space probe) (بە عەرەبی: مسبار فضائی) ئامێرێکی بێ مرۆڤە دەنێردرێتە دەرەوەی زەوی (بۆشایی) بە ئامانجی ئاشکراکردن و زانیاری زیاتر دەربارەی گەردوون. 

پشکنەری بۆشایی دەبێ ئەو ئامێرانەی لەگەل بێ
* وزەی خۆری بۆشایی بۆ بەردەوام بوون لە ڕۆیشتن
* کامێرا بۆ وێنەگرتنی دیمەنەکان
* پاتری بۆ تەمەنی زیاتر و خۆ ڕاگری زیاتری ھەر پشکنەرێکی بۆشایی
* ھێزی کارەبای، خودی ھەر پشکنەرە بۆشاییەکان دەبێ ھێزی کارەبای تێدابێ
* جۆری پاتری بچووک (accumulator)

## جۆرەکانی پشکنەری بۆشاێی
پشکنەری بۆشایی بە پێی کات و سەردەم دەگۆردرێ، زیاتر پشکنەرە بۆشاییەکان قەبارەیان گەورەیە و کێشیشیان قورسە، وە ھەر پشکنەرێکی بۆشایی دەگۆردرێ بە پێی ئەوەی بۆ چ ئامانجێک دەنێردرێ، ئەگەر بێت و بۆ ھەسارە بێ ئەوا جۆرەکەی دەگۆردرێ، ئەگەر بێت و بۆ مانگەکان و ئەستێرە کلکدارەکان بێ جۆرەکەی دەگۆردرێ.

## گرنگەکان
گرنگترین ھەسارە لای مرۆڤ ھەسارەی زەویە، بەلام دوای زەوی مرۆڤ چەندین لێکۆلینەوە و ئامێری ڕەوانەی ھەسارەکانیدیکەش کردیە بە ئامانجی ئەوەی زانیاری زیاتر و زۆرتر دەربارەی ھەسارەکانیدیکەش بزا، ئەوانیش

### ھەسارەی زاوە
* مێرنێر ١٠
* مێسنجەر (کەشتی ئاسمانی)

### ڤینوس
* ڤینیرا ١
* مێرنێر ١
* مێرنیر ٢
* ڤینیرا ٧
* ڤینیرا ٩
* پرۆژەی پایۆنیری ئەستێرەی بەیان
* کەشتیی ئاسمانیی ماجێلان

### مەریخ
* مێرنێر ٤
* مارس ٢
* مارس ٣
* ڤایکینگ ١
* ڤایکینگ ٢
* مارس پاتفایندەر
* سپیریت
* ئاپرتوونتی
* کەشتی پشکنینی مەریخ
* فینێکس
* ماڤین
* ئێگزۆمارس
* کیوریاستی
* کەشتی ئاسمانی هیوا
* کۆڵنەدەر (گەڕۆک)
* ئینسایت

### مووشتەری و زوحەل
* پایۆنیر ١٠
* پایۆنیر ١١
* ڤۆیجر ١
* ڤۆیجر ٢
* گالیلۆ (کەشتیی ئاسمانی)
* کاسینی (کەشتی ئاسمانی)
* کەشتی ئاسمانی جونۆ

### ئۆرانۆس و نیپتۆن
* ڤۆیجر ٢

### پلۆتۆ
* نیو ھۆرایزنز

## ئەمانەش ببینە
* رۆزیتا
* مەنجالین
* سیلین

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکیی
* ناسا - جی پی ئێڵ  کەشتی ئاسمانیی چییە؟.

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
لەیال عە‌بۆد

**لەیال عەبۆد** (عربی: لَیال عَبّود [layāl ʿab'boud]؛ لەدایکبووی ٢٥ی ئایاری ١٩٨٣) گۆرانیبێژی پۆپی لوبنانی، یاریزانێکی مۆسیقای فۆلکلۆر، شاعیر، سەماکاری کۆنسێرت، مۆدێل و مرۆڤدۆستی موسڵمانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب
پۆل:ھونەرمەندانی لوبنانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:گیتارژەنەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە گیتارژەنەکان
پۆل:موسڵمانانی شیعەی لوبنانی
پۆل:خەڵکی باشووری لوبنان
دەریای ئیرلەند

**دەریای ئیرلەند**  یان **دەریای مان** ھەروەھا بە **دەریای مانکس** ناسراوە، دەریایێکە لە نێوان بەریتانیا و ئیرلەند کە ئەم دوو دوورگەیەی لە یەک جیا کردۆتەوە، گەورەترین دوورگەی ئەم دەریایە بە دوورگەی مەن ناسراوە.

ھەروەھا ئەم دەریایە یەکێکە لە دەریاکانی ئۆقیانووسی ئاتلانتیک.

دەریای ئیرلەند لە ڕووی ئابووری و بازرگانییەوە ناوچەیەکی گرینگ ھەژمار دەکرێت. ماسیگری و بەرھەمھێنانی وزە لە ڕێگەی وزەی با و ئێستگە ناوکییەکان لەم بازرگانییە گرینگانە ھەژمار دەکرێن. ھاتن و چوونی نێوان ھەردوو دوورگەی بریتانیا و ئیرلەند کە لەرێگەی ئەم دەریایە دەکرێت بریتیە لە ١٢ ملیۆن کەسی گەشتیار و ھی تر، ھەروەھا ١٧ ملیۆن تەن شت و مەک.

## سەرچاوەکان
* [//http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/irishsea.htm// ماڵپەڕێ ئەتڵەسی جیھانی]
* [//https://www.britannica.com/place/Irish-Sea// زانستنامەی بریتانیکا]
* [//https://web.archive.org/web/20170930235706/http://www.irishsea.org/ ماڵپەڕی دەریای ئیرلەند]

پۆل:دەریای ئیرلەند
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی دوورگەی ئیرلەند
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:سنوورەکانی وێڵز
پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
پۆل:سنوری دەریایی
مایۆ کلینیک

**مایۆ کلینیک** (بە ئینگلیزی: Mayo Clinic) بریتییە لە کۆمەڵەیەکی گەڕان و پزیشکی کە مەبەستی بردنەوە نییە. بنکەی سەرەکی دەکەوێتە ڕۆچستەر لە ویلایەتی مینیسۆتای ئەمریکی، بنکەی سەرەکی پێکدێت لە قوتابخانەی مایۆی پزیشکی، و قوتابخانەی مایۆی تازە هاتووان، و قوتابخانەی مایۆ بۆ خوێندنی پزیشکی بۆ دوای تازە هاتن وە چەندین قوتابخانەی تری زانستی پزیشکی.

پۆل:براوەکانی خەڵاتی وێبی
گەزۆ

**گەزۆ**، **شۆکە** یان **شەوەکە** () ماددەیەکی شیرینە کە لەسەر داروگەڵای بڕێک دار دروست دەبێت. گەزۆ بەرھەمی جۆرە مێروویەکە کە لەسەر دار و گەڵای درەختان دەژییەت، ھەرچەند ڕێککەوتنێکی ھەمەلایەنەی مێژوویی لەسەر چییەتی و چۆنییەتیی دروستبوونی گەزۆ بوونی نیە. لە بڕێک ناوچەدا بە جۆرێک ئۆرگانیزم دەوترێ کە لەسەر درەخت و بەرد دەڕوێن و شیرینن. گەزۆ لە زۆرێک لە ناوچەکانی مێزۆپۆتامیا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا ھەیە. لە کوردستاندا، بەتایبەت، لەمێژەوە بووە و ناسراوە. لە ئایینە ئیبراھیمییەکاندا وتراوە کە خودا لە ئاسمانەوە بۆ گەلی ئیسرائیلی ناردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خواردنەکان
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:بەرھەمی مێرووەکان
پۆل:خۆراک و خواردنەوە ئەفسانەیییەکان
پۆل:بارین
زانکۆی جانز ھاپکنز

**زانکۆی جۆنز هۆپکینز** ()دروست بووە لە ساڵی ١٨٧٦، بریتییە لە زانکۆیەکی تایبەت بە لێکۆڵینەوە، بنکەکەی دەکەوێتە بالتیمۆر لە ویلایەتی مێریلەند لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ناو نراوە بەم ناوەوە وەک ئاماژەیەک بۆ جۆنز هۆپکینز کە لە وەسێتەکەیدا ۷,۰۰۰,۰۰۰ دۆلاری جێهێشت بۆ زانکۆ و نەخۆشخانەی جۆنز هۆپکینز وەک دابەشکردنێکی چاکە، وە لەو کاتەدا ئەم پارەییە گەورەترین وەسێنامە بوو کە جێبهێڵدرێت لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا کە لە کاتی ئێستا دەکاتە ۱۳۱,۰۰۰,۰۰۰ دۆلاری ئەمریکی ساڵی ٢٠٠٦. زانکۆکە کرایەوە لە ٢٢ی شوباتی ١٨٧٦ بە ئامانجێکی سەرەکی کە بریتییە لە پێشخستنی لێکۆڵینەوەکان و هاندانی خوێندکاران وە یەکەم سەرۆکی بریتیبوو لە دانییەڵ جیت جیلمان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆی جۆنس ھاپکنز
پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە ١٨٧٦ دامەزراون
پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی بالتیمۆر
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٧٦ لە ماریلاند
پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکانی ماریلاند
لیسا ئیدلستین

**لیسا ئیدلستین** (بە ئینگلیزی: Lisa Edelstein) (لەدایک بووە لە ۲۱ ئایاری ۱۹٦۷ ) ئەو ئەکتەر و نووسەری شانۆیی ئەمریکییە. بەناوبانگ بووە بە هۆی ڕۆڵگێڕانی ڕۆڵی دکتۆر لیسا کادی لە زنجیرە درامای House دا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* Lisa Edelstein لەسەر ماڵپەڕی ئاڵ مووڤی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**پیادەی دەریایی ئەمریکی** (United States Marine Corps) یان **مارینز** بریتییە لە یەکێک لە چوار لقەکەی هێزی سەربازی ئەمریکی، کە بە شێوەیەکی بەشی دەکەوێتە ژێر فەرمانی هێزی دەریایی (United States Navy) کە تایبەتە بە شتە نا شەڕێکان. لە چەکی پیادەی دەریایی ئەمریکیدا ۱۹۰,۰۰۰ سەرباز کار دەکات بە شێوەیەکی کرداری و ٤۰,۰۰۰ سەربازیش یەدەگن تێیدا. بنکەی سەرکردایەتی دەکەوێتە ئارلینگتۆن لە ویلایەتی ڤێرجینیا، وە نووسینگەی سەرکردایەتی و کۆنتڕۆڵیش هەر لەوێیە.
ڕۆبێرت شۆن لیۆنارد

**ڕۆبێرت شۆن لێۆنارد** (بە ئینگلیزی:  Robert Sean Leonard) (لەدایکبووە لە ٢٨ شوباتی ١٩٦٩) ئەو ئەکتەرێکی ئەمریکییە خاوەنی خەڵاتی تۆنی بۆ باشترین ئەکتەری یاریدەدەر لە ڕۆڵگێڕانیدا لە شانۆگەری *The Invention of Love* (دروستکردنی خۆشەویستی) لە ٢٠٠١ دا. لێونارد بەناوبانگ بووە بە ڕۆڵی نێڵ بیری لە فیلمی *[[گۆمەڵگای ھۆنەرە مردووەکان|Dead Poets Society]] خاوەنی [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکار]] لە ١٩٨٩ وە ڕۆڵی د. جەیمس وێڵسۆن لە زنجیرەی [[ھاوس (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|House]] دا. لە کاتی ئێستادا ڕۆڵی د. ڕۆجەر کادرەر دەگێڕێت لە زنجیرەی Falling Skies دا. *

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ڕۆبێرت وارنەم

**ڕۆبێرت وارنەم** ( • ١٧٨٠–١٨٥٢) دروستکەرێکی پیانۆ بوو کە لە لەندەن کاری دەکرد لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەھەمدا. ئەو باشتر ناسراوە بە دروستکردنی پیانۆی خنجیلە و پیانۆی ستوونی (ئەپڕایت)ـی بچووک.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٠
پۆل:مردووانی ١٨٥٢
ئای ئۆ ئێس ١١

**ئای ئۆ ئێس ١١** (بە ئینگلیزی: iOS 11)، یازدەیەم وەشانی سیستەمی بەکارخەری مۆبایل‏ەکانی ئای ئۆ ئێسە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ دروستکراوە. پێش خۆی ئای ئۆ ئێس ١٠. لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ وەشینرا.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ iOS 11

پۆل:ئای ئۆ ئێس
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٧
کۆما

**کۆما** (بە ئینگلیزی: Coma، وە بە **[[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]** بە واتای **خەوی قووڵ** دێت) بریتییە لە حاڵەتێکی لەدەستدانی قووڵی ھۆش، ناتوانێت ئەو کەسەی تووشی بووە لەگەڵ سروشتی  کار لێکبکات، وە ناتوانێت وەڵامی کاریگەرییە دەرەکییەکان بداتەوە. بێھۆشی جیا دەکرێتەوە بە شکستھێنانی کاری سیستەمی چالاککەرەوەی ھێڵی بەرزبووەوە (بە ئینگلیزی: ascending reticular activating system / ARAS). ئەو کەسەی کەوتۆتە ژێر کاریگەری بیھۆشییەوە کەسێکی زیندووە، بەڵام نەخەوتووە. شەپۆلی چالاکی مێشکی کەسەکە زۆر جیاوازە لەگەڵ ئەوەی کەسێکی خەوتوو ھەیەتی، دەتوانرێت کەسێک لە خەو بە ئاگا بێنیت، بەڵام ناتوانیت کەسێک لە حاڵەتی بێھۆشی دەربێنیت.

## سەرچاوەکان
وەستانی دڵ

وێنۆک|پێشکەشکردنی '''چالاککردنەوەی دڵ''' لە کاتی ڕاوەستانی دڵدا
**وەستانی دڵ** یان **وەستانی دڵ و ھەناسە** ()، وە ھەندێ جار «جەڵتەی دڵ» بریتییە لە وەستانی سووڕان بە ھۆی نەبوونی کشانێکی کاریگەر بۆ ماسوولکەی دڵ. وەستانی دڵ جیاوازە لەگەڵ مردنی ماسوولکەی دڵ، لەگەڵ ئەوەی (إحتیشاء) لەوانەیە ببێتە ھۆی وەستانی دڵ.

## سەرچاوەکان
ئایفۆن ٨

[250px|وێنۆک|ڕووی پێشەوەی [ئایفۆن ٨، لە ڕەنگی زێڕی]]

**ئایفۆن ٨** و **ئایفۆن ٨ پڵەس** (بە ئینگلیزی: iPhone 8 and iPhone 8 Plus)، یەکێکن لە زنجیرە مۆبایلە ژیرەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە ١٢ی سێپتەمبەری ساڵی ٢٠١٧ نمایشکران، وە لە ٢٢ سێپتەمبەری ٢٠١٧ خرانە بازاڕەکانی جیهان.

## تایبەتمەندییەکان

* کامێڕای دواوەی: توانای گرتنی ١٢ مێگاپیکسلی ھەییە وە ڤیدیۆی کوالێتی UHD 4K
* کامێڕای پێشەوەی: توانای گرتنی ٧ مێگاپیکسلی ھەییە
* پرۆسێسەر: هەشت کرۆکی ٦٤ بت
* سیستەمی کارپێکەری : ئای‌ئۆ‌ئێس ١٠.٠
* بارستایی: ٨ (١٤٨ گرام)، ٨ پڵەس (٢٠٢ گرام)
* بیرگەی ناوەکی: ٦٤ گێگابایت، ٢٥٦ گێگابایت
* بیرگەی دەرەکی: نییە
* یادگە: ٨ (٢ گێگابایت)، ٨ پڵەس (٣ گێگابایت)

## سەرچاوەکان

*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ +iPhone 8 and iPhone 8

پۆل:ئایفۆن
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
پۆل:مۆبایلەکانی ئەپڵ
پۆل:مۆبایلەکانی ساڵی ٢٠١٧
پۆل:ڕادیۆبیۆلۆجی
ئایفۆن ئێکس

250px|بێچوارچێوە|چەپ
[250px|وێنۆک|ڕووی پێشەوەی [ئایفۆن ئێکس]]

**ئایفۆن ئێکس** (بە ئینگلیزی: iPhone X)، یەکێکە لە مۆبایلە ژیرەکانی کۆمپانیای ئەپڵ، تیم کووکی بەڕێوەبەری کۆمپانیای ئەپڵ لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەم مۆبایلەی ڕاگەیاند لەپاڵ زنجیرە مۆبایلەکانی ئایفۆن ٨/٨پڵەس.

## تایبەتمەندییەکان

* کامێڕای دواوەی: توانای گرتنی ١٢ مێگاپیکسلی ھەییە وە ڤیدیۆی کوالێتی UHD 4K
* کامێڕای پێشەوەی: توانای گرتنی ٧ مێگاپیکسلی ھەییە
* پرۆسێسەر: هەشت کرۆکی ٦٤ بت
* سیستەمی کارپێکەری : ئای‌ئۆ‌ئێس ١٠.١
* بارستایی: ١٧٤ گرام
* بیرگەی ناوەکی: ٦٤ گێگابایت، ٢٥٦ گێگابایت
* بیرگەی دەرەکی: نییە
* یادگە: ٣ گێگابایت

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ iPhone X

پۆل:ئایفۆن
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
پۆل:مۆبایلەکانی ئەپڵ
پۆل:مۆبایلەکانی ساڵی ٢٠١٧
پۆل:ئای ئۆ ئێس
تۆماس وێنتوۆرس ھیگینسۆن

وێنۆک|وێنەی ھیگینسۆن
**تۆماس وێنتوۆرس ھیگینسۆن** () (١٨٢٣-١٩١١) نووسەر، شاعیر، ڕەخنەگر و چالاکوانی دژەکۆیلەتیی خەڵکی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو. ھیگینسۆن لە شەڕی ناوخۆی ئەمریکادا وەک نیزامییەک بەشداریی کرد و وەک وترا دژی سیستەمی ڕاگرتنی کۆیلە بوو. ھیگینسۆن بۆ ماوەیەکی زۆر لەگەڵ ئێمیلی دیکینسۆن بە نامە پەیوەندیی ھەبوو و بەشێ لە ناوبانگی لەبەر ئەوەیە کە ھاوڕێی ئێمیلی دیکینسۆن بوو و دوای مردنی ئێمیلی لەگەڵ مەیبڵ لوومیس تاددا بۆ یەکەم جار ھۆنراوەکانی ئەو کچە شاعیرەیان لە چاپ دا. ھیگینسۆن لە شاری کەمبریجی ماساچووسیتس ژیاوە و ھەر لەوێش مردووە.
## پەیوەندی لەگەڵ ئێمیلی دیکینسۆن
[وێنۆک|وێنەی یەکێ لە نامەکانی [ئێمیلی دیکینسۆن و ھیگینسۆن]]
ئێمیلی دیکینسۆن بۆ چەندین ساڵ لەگەڵ ھیگینسۆن نامە گۆڕینەوەیان کردووە. یەکەم جار بۆ وڵامدانەوە بە بانگەوازی ھیگینسۆن بوو لە گۆڤاری مانگانەی ئاتلانتیکدا، کە داوای لە شاعیرانی لاو کردبوو نووسراوەکانیان بنێرن بۆ چاپ. ھیگینسۆن لانیکەم یەک جار چاوی بە ئێمیلی کەوتووە. لە کاتی مردنی ئێمیلی دیکینسۆن و ناشتنیدا لەسەر مەزارەکەی لە ئەمھێرست حازر بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرانی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٩١١
پۆل:ئێمیلی دیکینسۆن
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٣
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
ئیبن سیدە

**ئەبوولحەسەن عەلی کوڕی ئیسماعیل ناسراو بە ئیبن سیدەی مورسی** () زمانەوانێکی ئەندەلوسی، خاوەنی پەرتووکی «المحکم والمحیط الأعظم» کە یەکێکە لە فەرھەنگە کۆکەرەوەکانی زمانی عەرەبی.

## ژیان
ئیبن سیدە لە مورسییە بە نابینایی لەدایکبووە وەکو باوکی. زانستەکانی زمان لای باوکی فێربوو، پاشان لای ساعدی بەغدادی و (أبو عمر الطلمنکی) و بێجگە لەوانیش. ئیبن سیدە شارەزابوو لە زانستەکانی زمانی عەرەبی، لە کۆشکی موجاھیدی عامری بووە خاوەنی دانیە کە گرنگی بە زانستەکانی قورئان و زمان دەدا. ئیبن سیدە زۆر بەرھەم و پەرتووکی داناوە لە زانستەکانی زمان، ماوەیەکی خەریکی شیعر داڕشتن بووە. لە بەرھەمەکان و پەرتووکەکانی: «المخصص» و «المحکم والمحیط الأعظم» و «الأنیق» ئەمەش شەرحی دیوانی (الحماسة) ئەبوو تەمام و «شرح إصلاح المنطق» و «شرح ما أشکل من شعر المتنبی» و «العلام فی اللغة علی الأجناس» و «العالم والمتعلم» و «الوافی فی علم أحکام القوافی» و «العویص فی شرح إصلاح المنطق» و «شرح کتاب الأخفش» و «السماء والعالم» و «العالم فی اللغة» و «شواذ اللغة».

حومەیدی دەربارەی ئیبن سیدە وتویەتی: «پێشەوایەکە لە زمان و زمانی عەرەبی، پارێزەریان بوو سەرەڕای ئەوەی نابینا بوو، لەسەرە ئەمە زۆری کۆکردووەتەوە، ھەروەھا شتێکیشی لە شیعردا ھەیە».

(ابن قاضی شھبة) وتویەتی: «و ھەر کەسێ لەسەر وتاری پەرتووکی (المحکم) دا بوەستێت دەزانێت کە ئەم یەکێکە لە گەورەکانی زانستە عەقڵییەکان، و وتاری کتێبەکەی لە زماندا نووسیوە کە باش بوو ببێتە وتاری پەرتووکی شیفای ئیبن سینا».

لە دانیە کۆچی دوایی کردووە لە ٢٦ ڕەبیعولئاخیری ساڵی ٤٥٨ کۆچی، تەمەنی دەوری ٦٠ ساڵ بوو.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٠٠
پۆل:مردووانی ١٠٦٦
پۆل:ئەشعەرییەکان