open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پێوان

230px|وێنۆک|وێنەی پێوانی ئەندازەی پارەکان بە دوو پێوانەی ئینچ و سانتیمەتر
لە زانستدا، **پێوان** بریتییە لە ڕەوتی بەدەستھێنانی گەورەییی چەندێتییەک بەگوێرەی یەکەی پێوان، وەکوو: مەترێک یان کیلۆگرەمێک.

## مێژووی پێوان
یەکەکانی پێوان لە یەکەمین ئامرازەکانی چێکراوی دەستی مرۆڤن. کۆمەڵگا سەرەتایییەکان بۆ زۆر کار پێویستییان بە پێوان بووە: دروستکرنی خانوو یان جلوبەرگ بە قەبارە و شێوەی پێویست، یان مامەڵە و دانوستانی سەربەسەری خواردەمەنی یان کاڵا.

بەرامبەری ئینگلیزی بۆ پێوان وشەی *measurement*ە کە لە وشەی یۆنانیی *metron*ەوە گیراوە و واتە *ڕێژەیەکی سنووردار*. مێژووی پێوانەکردن لە بابەتەکانی مێژووی زانست و تەکنۆلۆژیایە.

## ستانداردەکان
یاساکان بۆ پێوانەکردنی دروست، لە بنەڕەتەوە بە مەبەستی بەرگری لە گزی پەرەیان پێدراوە. ئەمڕۆکە، بە شێوەیەکی گشتی، یەکەکانی پێوان لەسەر بنەما زانستییەکان پێناسەدەکرێن و لەلایەن پێکھاتنامەگەلی ناونەتەوەیییەوە دادەمزرێن.

## یەکەکان و سیستەمەکان

## ھەندێک ناوی تایبەت
## گرفتەکان
## پێناسەکان و بیرۆکەکان
## لە فیزیکدا
## سەرچاوەکان

پۆل:پێوان
بێکۆتاییبوونی وەدیھاتوو

**بێکۆتاییبوونی وەدیھاتوو** یان **بێکۆتاییبوونی ڕاستەقینە** بیرێکە کە دەڵێت ژمارەکان، یان ھەندێک لە دیکەی شتە بیرکارییەکان، وەکوو کۆمەڵەکان، دەتوانن یەکپارچەیییەکی تەواوی ڕاستەقینە پێکبھێنن. لە فەلسەفەی بیرکاریدا، ڕازبەرکردنی بێکۆتاییبوونی وەدیھاتوو پەسەندکردنی بوونە بێکۆتایییەکان، وەکوو کۆمەڵەی ھەموو ژمارە سروشتییەکان، دەگرێتەوە.

## جیاوازیی ''شیاوی وەدیھاتن'' و ''وەدیھاتوو'' لەلایەن ئەرەستۆوە
ئەرەستوو بابەتی بێکۆتاییی لە *[[فیزیک (ئەرەستوو)|فیزیک]]* و *[[مەتافیزیک (ئەرەستوو)|مەتافیزیک]]*دا شرۆڤەکردووە. ئەو لە نێوان *بێکۆتاییبوون نیسبەت بە کۆکردنەوە* و *بێکۆتاییبوون نیسبەت بە دابەشکردن*دا جیاوازی دادەنا.

ئەرەستوو ل نامیلکەی فیزیکدا ئاوا دەڵێت:


بەڵام ئەفلاتوون دوو بێکۆتاییی ھەیە، گەوەرە و بچووک.


ئەرەستوو ھەروەھا لەنێوان *وەدیھاتوو* و *شیاوی وەدیھاتن*یش دا جیاوازیی دادەنا. *بێکۆتایی‌یەکی وەدیھاتوو* شتێکی تەواو و دیاریکراو و داگری بە شێوەیەکی بێدوایی زۆر ئەندام، و بە گوێرەی ئەرەستوو، بیرێکی ناتەبا یە، ھەم لە تیۆریدا و ھەم لە سروشتیشدا. نیسبەت بە کۆکردنەوە، پاشیەکی یان زنجیرەیەکی بێکۆتاییی شیاوی وەدیھاتن، بێ‌بـڕانەوەیەکی شیاوی وەدیھاتنە. "زنجیرەیەکی بێ‌بـڕانەوەی شیاوی وەدیھاتنبوون" واتە ھەمیشە یەک ئەندام، پاش یەکێکی تر، دەتوانێت زێدەبێت بە زنجیرەکە و ئەم ڕەوتی زێدەبوونی ئەندامانە قەت ماندووبوونی بۆ نەبێت.

دیسان ئەرەستوو دەڵێت:

بە شێوەیەکی گشتی، بێکۆتایی ئەم شێوە بوونەی ھەیە: ھەردەم یەک شت پاش یەکێکی تر دەستێندرێتەوە و ھەر شت کە دەستێندرێتەوە ھەمیشە بەکۆتایی‌یە، بەڵام ھەمیشەش جیاوازە.


وەکوو نموونەیەک بۆ پاشیەکییە بێکۆتایی‌یەکانی شیاوی وەدیھاتن نیسبەت بە زێدەبوون، لە پاشیەکییەک کە بەم جۆرە دەستپێدەکا ...،١،٢،٣ دەکرێت ھەردەم یەک ژمارە لە پاش یەکێکی تر زێدەبێت بەڵام ڕەوتی زێدەبوونی ژمارەکانی زیاتر و زیاتر، ماندووبوون یان تەواوبوونی بۆ نیە، لەبەر ئەوەی کە بـڕانەوەیەک بۆ ئەم ڕەوتە بوونی نیە.

نیسبەت بە دابەشکاری، بە بـڕوای ئەرەستوو لە پاشیەکییەکی بێکۆتایی لە دابەشکارییەکان وەکوو ئەمە کە ئاوەھا دەستپێدەکا:

... ١،٠/٥،٠/٢٥،٠/١٢٥،٠/٠٦٢٥

ڕەوتی دابەشکردن ھەرگیز بـڕانەوەی بۆ نیە و نرخی سیفر ھەرگیز وەدەستنایێت ئەگەرچی دابەشکاری دەتوانێت تا ھەر کات بیەوێت بەردەوەام بێت.

## پەراوێزەکان

پۆل:مێتافیزیک
پۆل:فەلسەفەی بیرکاری
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
جیمەیڵ

**جیمەیل** () خزمەتگوزارییەکی خۆڕایی سەر وێبە و پرۆتۆکۆلی ئۆفیسی پۆست (POP٣) و پرۆتۆکۆلی گەیشتن بۆ نامەکانی ئینتەرنێت (IMAP)، کە کۆمپانیای گووگڵ پێشکەشی دەکات، جیمەیل تا جونی ٢٠١٢ ژمارەی بەکارھێنەرانی گەیشتە ٤٢٥ ملیۆن بەکارھێنەر. جیمەیل لە ڕۆژی ١ی نیسانی ٢٠٠٤ بەشێوازی ئەزموونی کەوتەکار، لە ئێستادا بەھۆی ھەژماری جیمەیلەوە بەکارھێنەرانی گووگڵ دەتوانن سوود لە زۆرێ خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ وەرگرن لەوانە یوتیوب و گووگڵ + و  گۆگڵ چرۆم و زۆرێکی تر لەخزمەتگوزارییەکان وەرگرن

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:جیمەیل
پۆل:ئیمەیل
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٤
پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون
پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
پۆستی ئەلیکترۆنی

thumb|واژووی at کە بەشێکە لە ناونیشانی پۆستی ئەلیکترۆنی
**پۆستی ئەلیکترۆنی** () یان **ئیمەیل** () شێوەیەکە بۆ ئاڵوگۆڕکردنی نامە لەڕێگەی سیستمەکانی پەیوەندیکردنی ئەلیکترۆنییەوە.

پۆل:ئیمەیل
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت
ماتەماتیک (کتێب)

وێنۆک|سەربەرگی ماتەماتیک
**ماتەماتیک** (بە کرمانجی: bîrkarî ) ناوی پەڕتووکێکی نووسینی حەسەن گونەیلییە کە لەلایەن ئەنستیتوی کوردیی ئامەدەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە. گونەیلی لەم پەڕتووکەدا، بە زمانی کوردی، ھەندێک لە خاڵە سەرەکییەکانی بیرکاریی ڕاڤەکردووە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری ماتەماتیکا کوردی

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە بیرکارییەکان
چاوگ (ڕوونکردنەوە)

* چاوگ (ڕێزمان)، سەبارەت بە چاوگەکان لە ڕێزمانی کوردیدا
* چاوگ (ماڵپەڕ)، سەبارەت بە ماڵپەری چاوگ
* چاوگ (گۆڤار) ، سەبارەت بە گۆڤاری چاوگ
تریاژ (فیلم)

**تریاژ** فیلمێکی درامییە باس لە کاریگەرییەرییە دەروونییەکانی جەنگ دەکات لەسەر ڕۆژنامەنووسێکی وێنەگر. چیرۆکی فیلمەکە لە ڕۆمانی تریاژەوە وەرگیراوە کە سکۆت ئەندرسۆن لە ساڵی ١٩٦٢ نووسیویەتی. تریاژ بۆ یەکەمین جار لە ١٢ی ئابی ٢٠٠٩ لە ڤیستیڤاڵی تۆرۆنتۆ لە کەنەدا پەخشکرا و لە ١٣ی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵیشدا لە ڤیستیڤاڵی فیلمی ئەورووپی سڤیل لە ئیسپانیا پەخشکرا.

چیرۆکی فیلمەکە لە بارەی وێنەگرێکی ئیرلەندییە کە لە کوردستان لە کاتی شەڕی نێوان پێشمەرگە و حکومەت، ئەو وێنەگرە بە ھۆی وێنەکانییەوە دەیەوێت ھەواڵی کورد بگەیەنێت بە جیھان. سەبارەت بە دیمەنەکانی کوردستان، فیلمەکە لە وڵاتی ئسپانیا و لە ناوچەی (ئاڵیکانتی-Alicante) وێنە گیراوە، ئەو ناوچانە گرد و شاخەکانی زۆر بە کوردستان دەکات.

لەنێو فیلمەکەدا دوو ھونەرمەندی کورد بە ناوی کارزان شێرەبەیانی و موزەفەر شەریفی تیایدا بەشدارن. کارزان ڕۆڵی پێمەرگەیەکی بریندار ئەبینێت و موزەفەر شەریفیش ڕۆڵی یاریدەدەری پزیشک دەبینێت.

## کاست
* کۆڵین فاڕێڵ - ماڕک واڵش
* پاز ڤێگا - ئیلینا مۆراڵز
* سێر کروستۆفەر لی - ژۆکوین مۆراڵز
* کێڵی ڕێڵی - دیانا
* برانکۆ دوریک - دکتۆر تاڵزانی
* جامی سیڤیز - دەیڤد

## چیرۆک
ڕووداوی چیرۆکەکە باس لە گەشتی دوو وێنەگر دەکات لە ساڵی ١٩٨٨ چوونەتە باشووری کوردستان کە بە ناوچەی نائارام بەنێوبانگە. لەوێ ڕووداوی زۆر ناخۆشیان لە کوشت و بڕ و شەری نێوان پێشمەرگە و سەربازانی عێراقی دەبینن، لە پاش چەند ڕۆژێک لە مانەوەیان لەنێو پێشمەرگەدا و وێنەگرتنی دیمەنی شەڕەکانی نێوان پێشمەرگە و سەربازی ئێراقی وێنەگرەکان دەگەڕێنەوە. لەکاتی گەڕانەوەیان، دەیڤد (جامی سیڤیز) کە یەکێکە لە وێنەگرەکان بەر مینێک دەکەوێت و ھەردوو قاچی ئەپەڕێت. ماڕک (کۆڵین فاڕێڵ) کە لەبەر ھاوڕێکەی کوردستانی جێھێشت، دەیکاتە کۆڵی و چەندین سەعات بەڕێگاوە دەڕوات. کاتێک ئەگاتە ڕووبارێک و ھیچ شوێنێکی پەڕینەوەی نییە، ماڕک خۆی ھەڵ ئەداتە نێو ڕووبارەکە، بەڵام قۆڵی دەیڤدی لەھۆشچوو ملی ماڕک ئەگرێت و چیتر ماڕک ھەناسەی بۆ نادرێت، تا لەدواییدا کە خەریکە ھەردووکیان بخنکێن، ماڕک دەیڤد بەڕەڵا دەکات.

کاتێک ماڕک بەخەبەر دێتەوە، لەشی تێک شکاوە و لای پێشمەرگەکانە. دکتۆر تاڵزانی پێی ئەڵێت کە لە کەنار ڕووبارێک دۆزیویانەتەوە. ماڕک بە برینداری دەگەڕێتەوە ئیرلاند. بەڵام لە خێزان و ھاوڕێکانی ئەشارێتەوە کە دەیڤد مردووە و چۆن ئەم لە ئاوەکەدا بەڕەڵای کردووە، بەڵکو پێیان ئەڵێت کە دەیڤد نەگەڕاوەتەوە و لە ڕەواندوزە. بۆیە ماڕک تووشی حاڵەتێکی دەروونی خراپ دەبێت، بەڵام سەرەنجام لە کۆتایی فلیمەکەدا بەسەر خۆیدا زاڵ دەبێت، سروشتی دەبێتەوە و ڕاستییەکە دەدرکێنێت و تێدەگات کە دەبێت مرۆڤ ئەو ناخۆشیانە فەرامۆش بکات..

فلیمەکە تەکنیکێکی زۆر ھونەری تیا بەکارنەھێنراوە، بەڵام چەند بەش لە دایلۆگ و دیمەنەکانی قابیل بیرھێنانەوەیە. دکتۆری پێشمەرگەکان، تاڵزانی، ھەر پێشمەرگەیەک کە دەزانێت برینەکەی قابیل چارەسەر نین، بەدەستی خۆی گوللەی ڕەحمەیان پێوە دەنێت و دەیانکوژێت و فاتیحاشان بۆ دەخوێنێت. ھەر ئەو دکتۆرە، پێشمەرگە بەو کەسە نابینێت کە بەرەو ڕووی مەرگ دەبێتەوە، ھەر کە مەرگ نزیک دەبێتەوە لێی ڕادەکەن..

کۆتایی فلیمەکە بە بەوتەیەکی فەیلەسووفی یۆنانی، پلانتۆن کۆتایی دێت کە دەڵێت 'تەنھا مردووەکان کۆتایی جەنگیان دیوە'.

## سەرچاوەکان
# ماڵپەڕی سبەی، ئەکتەرێکی‌ کورد لە فیلمی TRIAGE دا ڕۆڵ دەبینێت. خوێندنەوەی ٢٥-١٠-٢٠٠٩
# Internet Movie DataBase، Triage (٢٠٠٩)/

پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩
پۆل:فلیمی درامای سیاسی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٨ داندراون
پاشیەکی

[چەپ|وێنۆک|250px|پاشیەکییەکی بێکۆتایی لە ژمارە ڕاستییەکان (شین)، ئەم پاشیەکییە ڕوولەزیادبوون و ڕوولەکەمبوون نییە، هەروەها، [زنجیرەی لێکنزیکبوو|لێکنزیکبوو و کۆشیش نییە.]]
لە بیرکاریدا، **پاشیەکی** یان **یەکبەدوای یەکی**  (بە ئینگلیزی: *Sequence*) لیستێکی ڕیـزدارە لە شتەکان یان ڕووداوەکان. وەکوو کۆمەڵەکان، پاشیەکییەکانیش ئەندامیان ھەیە (*ڕستە*شی پێدەگوترێت) و ژمارەی ڕستەکانی یەک پاشیەکی (دەکرێت بێکۆتایی بێت) پێدەگوترێت *درێـژاییی* ئەو پاشیەکییە. بەپێچەوانەی کۆمەڵەکانەوە، لێرەدا ئەندامەکانی ڕێـک وەکوو یەک بۆیان ھەیە چەندجار لە شوێنەکانی جیاواز لە پاشیەکییەکاندا دەربکەون.
## پێناسە
دەتوانین **پاشیەکی** (Sequence )، وەک فانکشنێک سەیر بکەین بوارەکەی لە ژمارە سروشتییەکان پێک دێت و مەوداکەی کۆمەڵەی ئەو ژمارانەیە کە ڕادەکانی پێک دەھێنن.

f:\mathbb{N}\to A
لەوانەیە پاشیەکی ژمارەیەکی دیارینەکراو ڕادەی ھەبێت، لێرەدا پێی دەوترێت پاشیەکی دوانەھاتوو، یان لەوانەیە ژمارەیەکی دیاریکراو ڕادەی ھەبێت، لەم بارەدا پێی دەوترێت پاشیەکی دواھاتوو.
بۆ نموونە پاشیەکی ژمارەی سروشتی جووتی چووکەتر لە ۱۰پاشیەکییەکی دواھاتوویە و بوارەکەی لەتێکە لە ژمارە سروشتییەکان واتە

:\mathbb{N}_5=\{1,2,3,4,5\}
و پاشیەکی ژمارە جووتەکان پاشیەکی دوانەھاتوویە لەبەر ئەوەی بوارەکەی کۆمەڵەی تەواوی ژمارە سروشتییەکانە.
## پاشیەکی ڕاستی
پاشیەکی {fn} پاشیەکی ڕاستییە ھەرکات بوارەکەی کۆمەڵەی ژمارە سروشتییەکان و مەوداکەی کۆمەڵەی ژمارە ڕاستییەکان بێت. نموونەیەک لە پاشیەکی ڕاستی:
 
::\{a_n\}=\{\frac{n+3}{2n-1}\}

## چەمکی پاشیەکی
کۆمەڵەی ژمارە جووتە سروشتییەکان بەم شێوەیە
::\mathbb{N}_e=\{2,4,6,8,... ,2n,... \}
یەکەمین ئەندام ژمارەی ۲ یە و n-ومین ئەندام ۲n.
کۆمەڵەی ژمارە سروشتییەکان بە شێوەی خوارەوەیە
::\mathbb{N}=\{1,2,3,4,5,... ,n,... \}
دەتوانین پاشیەکییەکان وەک فانکشنێک سەیر بکەین بوارەکەی لە ژمارە سروشتییەکان پێک بێت و مەوداکەی کۆمەڵەی ژمارە سروشتییە جووتەکان. بە واتایەکی تر دەتوانین فانکشنی

f:\mathbb{N}\to \mathbb{N}_e

بە ڕێسای \forall n\in

 پێناسە بکەین. ئەگەر ئەندامەکانی فانکشنەکە بە شێوەی کۆمەڵێک لە جووتەڕێکخراو بنووسین بەم شێوەیە دیاری دەکرێن

::f=\{(1,2),(2,4),(3,6),(4,8),... ,(n,2n),... \}

نموونەیەکی تر فانکشنی g(x)=(x-3)^2+1 
ئەگەر بوارەکەی ژمارەی سروشتی لەخۆبگرێت ئەوا:
::g(1)=5,g(2)=2,g(3)=1,g(4)=2,...
ھەر وەک دیارە فانکشنیی g ھەر ژمارەی سروشتی وەردەگرێت و ژمارەیەکی تر پێک دەھێنیت.
f(n)=n۲ یا f(n)=\sqrt{n}، دوو نموونەی ترن لە پاشیەکی، لێرەشدا n ژمارەی سروشتییە.
بەو چەشنە نەخشە کە بوارەکەیان ژمارەی سروشتییە پاشیەکی دەوترێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:پاشیەکییەکان و زنجیرەکان
زنجیرە (ماتماتیک)

لە بیرکاریدا، ئەگەر پاشیەکییەکی بێکۆتایی لە ژمارەکان درابێت، بۆ نموونە: {&nbsp;*a**n*&nbsp;}، ئەوکات بە بەرھەمی سەرجەمی گشت تێرمەکانی پاشیەکییەکەیە پێکەوە واتە:a_1+a_2+a_3+\cdots,
، دەوترێت یەک **زنجیرە** ().

ھێمای Σ بۆ دەربڕینی سەرجەمی a_1+a_2+a_3+\cdots, بەم شێوە بەکار دەھێنرێت:

: 
   S =
   \sum_{i=1}^{\infty}a_i =
   a_1 + a_2 + a_3 + \cdots


سەرجەمی ژمارەیەکی دیاریکراو لە تێرمەکانی پاشیەکییەک ھێمای S_Nی بۆ دادەنرێت و پێی دەوترێت **سەرجەمی بەشی**  (partial sum) بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەریدەبڕن:

:S_N = \sum_{n = 1}^N a_n = a_1 + a_2 + \cdots + a_N. 

## جۆرەکانی زنجیرە
دەگونجێت زنجیرەیەک بەکۆتایی (دواھاتوو) یان بێکۆتایی (دوانەھاتوو) بێت. زنجیرەیەکی بەکۆتایی بە بەکارھێنانی جەبری سەرەتایی شی دەکرێتەوە، بەڵام زنجیرە بێکۆتایییەکان لە شیکاریی ماتماتیکیدا تاوتوێ دەکرێن. چەند نموونەیەک لەم زنجیرانە، بریتین لە زنجیرە ژمارەیییەکان کە سەرجەمی پاشیەکییەکی ژمارەییەکانن و بەم شێوە دەنووسرێن:

:\sum_{n=0}^k (an+b);

و زنجیرە ئەندازەییەکان، کە سەرجەمی پاشیەکییە ئەندازەییەکانن:

:\sum_{k=0}^\infty ar^{k}=a+ar+ar^2+ar^3+...+ar^k+...

:(a \neq 0)

زنجیرەیەکی ئەندازەیی لێکنزیکبوودەبێت کاتێک پاسادانی مەرجی :(|r| بکات و لێکدوورکەوتوو دەبێت کاتێک:|r| \geq 1. سەرجەمی زنجیرەیەکی ئەندازەیی لێکنزیکبوو لە ڕێگەی فورموولی خوارەوە دەدۆزرێتەوە:

:\sum_{k=0}^\infty ar^k = \frac{a}{1-r}

## ئەمانەش ببینە
*زنجیرەی لێکنزیکبوو
*زنجیرەی لێکدوورکەوتوو
*زنجیرەی گرێگۆری
*زنجیرەی تایلۆر

## سەرچاوەکان

پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:زنجیرە ماتماتیکییەکان
کۆمەڵەی بێکۆتایی

لە تیۆریی کۆمەڵەدا، **کۆمەڵەی بێکۆتایی** یان **کۆمەڵی دوانەھاتوو** بە کۆمەڵێک دەبێژرێت کە بەکۆتایی نییە. دەکرێت کۆمەڵە بێکۆتایی‌یەکان ژمێردراو یان نەژمێردراو بن. بۆ نموونە:

* کۆمەڵەی گشت ژمارە تەواوەکان، واتە: {...، -١، ٠، ١، ٢، ...}، کۆمەڵێکی بێکۆتایی و لە ھەمان کاتدا ژمێردراوە.
* کۆمەڵەی گشت ژمارە راستەقینەکان، کۆمەڵێکی بێکۆتایی‌یە بەڵام نەژمێردراوە.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵەی بەکۆتایی

لە ماتماتیکدا، **کۆمەڵەی بەکۆتایی** یان **کۆمەڵەی دواھاتوو** بە کۆمەڵەیەک دەوترێ کە ژمارەی ئەندامەکانی دوایی بێت. بۆ نموونە:

:\{2,4,6,8,10\}\,\!

٥ ئەندامی ھەیە و بەکۆتایییە. بە کۆمەڵەیەک کە بەکۆتایی نەبێ دەڵێن کۆمەڵەی دوانەھاتوو یان کۆمەڵەی بێکۆتایی. بۆ نموونە کۆمەڵەی ژمارە تەواوەکان بێکۆتایییە:

:\{\ldots\ ,-3,-2,-1,0,1,2,3,\ldots\}.

## سەرچاوەکان
* Patrick Suppes, Axiomatic Set Theory, D. Van Nostrand Company, Inc., 1960

پۆل:تیۆریی کۆمەڵە
پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
کورد (ڕوونکردنەوە)

**[[کورد]]**، نەتەوەی کوردە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین.

## شوێنەکان
* چیای کوردان، ناوچەیەکی شاخاوییە، لە پارێزگای عەفرینی خۆراوای کوردستان و باکووری خۆراوای سووریای ئەمڕۆ.
* کورد، مەجارستان، شارۆچکەیەکی مەجارستان

## ئەمانەش ببینە
* کوردستان (ڕوونکردنەوە)
* کوردی (ڕوونکردنەوە)
* تورکمان (ڕوونکردنەوە)
فەرھەنگی زاراوە

**فەرھەنگی زاراوە** فەرھەنگێکی عەرەبی بە کوردییە نووسینی بەدران ئەحمەد حەبیب کە ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن کۆڕی زانیاریی کوردستانەوە چاپ کراوە.

## گرێدان بە دەرەوە
* داگرتنی فەرھەنگی زاراوە: ماڵپەڕی پەرتووک

ز
پلووتۆ

وێنۆک|پلووتۆ
**پلووتۆ** (ھێماکان:  و ) گەڕەستێرەیەکی قەزەمۆکە، دوورە لە خۆرەوە، بە شێوەیەک کە تەنھا وەک ئەستێرەیەکی ڕووناک ئەبینرێ، ھەرچەندە بچووکترین گەڕەستێرەیە لە نۆ گەڕەستێرەکەی کۆمەڵەی خۆر، بەڵام یەکێتی گەردوونناسی نێودەوڵەتی ھەڵسا بە دووبارە پێناسە کردنی زاراوەی 'گەڕەستێر' لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٦، بەم شێوەیە پلووتۆ بە گەڕەستێرەیەکی قەزەمۆک دانرا و ژمارەی گەڕەستێرەکانی کۆمەڵەی خۆریش بوون بە ھەشت گەڕەستێر. دوو مانگی بچووک ومانگێکی گەورەی ھەیە، کە ناوی شارۆنە، قەبارەکەی ئەگاتە دوو لە سێی قەبارەی پلووتۆ. زۆربەی زانایانی گەردوونناسی بە ھەسارە ناوی نابەن، بەڵکو بە پاشکۆیەکی ھەسارەی نیپتۆن ئەی ژمێرن، تاکە ھەسارەشە کە تاوەکو ئێستا ھیچ گالیسکەیەکی بۆشایی ئاسمان گەشتی بۆ نەکردووە، بەھۆی دوورییەکەی.

پلووتۆ ئەم ھەسارە نەناسراوەیە، کە سروشتەکەی لەگەڵ ھەموو ھەسارەکانی جیایە لە کۆمەڵەی خۆر، لەدوای دۆزینەوەی زانایان وایان ئەزانی، کە دوای ١٠ ساڵ لەناو ئەچێ، بەڵام دواتر سەریان سوڕما لە مانەوەی، بەڵکو سات لەدوای سات بەھێزتر بوو. ھەرچەندە پلووتۆ لە سەرتادا ھەسارەی ھەشتەمین بوو بۆ دووری لە خۆر بەڵام بەھۆی یەکتربڕینی لە خولگەکەی لەگەڵ خولگەی ھەسارەی نیپتۆن بوو بە ھەسارەی نۆیەم.

## ھەندێ زانیاری ژمارەیی
* ئەگەر لەسەر زەوی کێشت ٧٠ کیلۆگرام بێت ئەوا لەسەر پلووتۆ ئەبێت بە ٤ کیلۆگرام.
* ماوەی ناوەندی لە خۆرەوە ئەگاتە نزیکەی ٥٫٩١٤٫١٨ میلیۆن کم\چرکە، نزیکترین ماوەی بۆ زەوی ٢٨٬٨ یەکەی گەردوونییە.
* خێرایی مامناوەندی خولگەیەکی ٥٬٤ کم\چرکەیە.
* ماوەی خولانەوەی ھەسارەکە بەدەوری خۆی، ١:٢٣ کاتژمێرە.
* نیوەتیرەی ١١٥٣ کیلۆمەترە. (٠٬١٨ی نیوەتیرەی زەوی).
* پلەی گەرمی سەر ھەسارەکە -٢٣٠ پلەی سەدییە (٤٣ کڵڤن).
* ژمارەی مانگە پاشکۆکانی ٣ مانگە.
* ھەر خولانەوەیەکی بەدەوری خۆردا ٢٤٨ ساڵی زەویی پێ دەچێت.

## ناوی پلووتۆ
لە سەرەتاوە زۆر ناو دیاری کران لەوانە زیۆس، ولۆیل، کڕۆناس، و مینریڤا، ناوی پلووتۆش لە لایەن ڤینیتیا بەرنی، ناوی پلووتۆش لە لایەن کچەخوێندکارێکی تەمەن ١١ ساڵ لە ئۆکسفۆردەوە پێشنیار کرا کە بە یۆنانی یەکێک لە ناوەکانی خوای ژێرجیھانە. دوای مشتومڕێکی زۆر لە ساڵی ١٩٣٠ ئەم ناوەی بۆ دیاری کرا.

## سەرچاوەکان

# ڕادیۆ نەوا، ھەسارەی پلووتۆ. خوێندنەوەی ٢٦-١٠-٢٠٠٩.
# ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:پلووتۆ
پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرە کورتەباڵاکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:سیستمی خۆری
ژمێرە

وێنۆک|خشتە ژمێرەیییەکان بۆ مناڵان، لۆزان، ١٨٣٥
**ژمێرە** (بە ئینگلیزی: *Arithmetic*) یەکێک لە کۆنترین و بنچینەییترین لقەکانی بیرکارییە کە نزیکەی گشت کەسێک ڕۆژانە لە ڕێگەی کارگەلێک وەکوو کۆکردنەوە، لێدەرکردن، لێکدان و دابەشکردنەوە بەکاریدێنێت. لە ژماردنی سادەوە بگرە ھەتا زانستی پێشکەوتوو و بازرگانی لە زانستی *ژمێرە* کەڵک وەردەگرن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژمێرە
ئەرداڵ ڕۆناھی

**ئەرداڵ ڕۆناھی** دامەزرێنەر و بەکارهێنەری پرۆژەی ویکیپیدیا، زانستنامەی ئازادی کوردییە. لە ساڵی ٢٠٠٤دا بە دەستپێکردنی ئەو پرۆژەیە بنچینەیەکی مەزنی دروستکرد بۆ خەباتە فەرھەنگییەکان و زانستنامەیییەکان. ھەرچەند لە سەرەتادا تەنیاباڵ بوو، بەڵام کە دەچووە پێشەوە، کەسانی زۆرتر بەشداریی ئەم خەباتە دەبوون و ئەمڕۆ ویکیپیدیای کوردی بێجگە لە کورمانجی، بە دوو شێوەزاری دیکەی زمانی کوردیش بەردەستە، کە کوردیی ناوەندی و زازاکین.

ئەرداڵ ڕۆناهی لەناو گەلێک کاری کۆمپیوتەریی کوردیی دیکەشدا ڕۆڵی هەبووە. لەوانە: وەرگێڕانی بەرنامەی ئابیوۆردی بۆ کوردی لەگەڵ ڕزۆیێ خەرزی و ڕێزان تۆڤژین، ھەروەھا یەکەم داڕشتنی تەختەکلیلی کوردی بۆ سیستمە یونیکس-ئاساکان.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای کورمانجیی ژوورین

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ویکیپیدیای زازاکی
* ویکیپیدیای کورمانجیی ژوورین

پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
چاوگ (ڕێزمان)

لە ڕێزماندا، **چاوگ** بە وشەیەک دەوترێت کە ناوی کارێکە و بەبێ لەبەرچاوگرتنی کەس و کات، جێبەجێبوونی کارێک نیشان دەدا. پێنج جۆر چاوگ ھەیە لە زمانی کوردیدا:
# **چاوگی تائی**: نووستن، بیستن.
# **چاوگی دالی**: دروستکردن، بردن، خواردن.
# **چاوگی ئەلفی**: سووتان، برژان،گریان.
# **چاوگی واوی**: چوون، بوون.
# **چاوگی یائی**: زانین، توانین.

## سەرچاوەکان

* جاوگەکان دەبنە دوو بەشەوە تێپەڕو تێنەپەڕ

پۆل:ڕێزمان
ئەمریکای لاتینی

**ئەمریکای لاتینی** (América Latina) ئەو ناوچەیە کە لە ھەردوو کیشوەری ئەمریکای باکوور و ئەمریکای باشووردا ھەیە کە زمانە ڕۆمانسییەکان تێیدا بەکاردێت کە لە زمانی لاتینییەوە وەرگیراوە، ئەم ناوچەیە ٢٠ وڵات لە خۆ دەگرێ، لە گەڵ چوار ناوچەی وابەستە. ڕووبەری گشتی ئەمریکای لاتینی دەگاتە نزیکەی ٢١٠٦٩٥٠١ کم٢، و ژمارەی دانیشتووانیش ٥٤٨ میلیۆن و نیو ملیونە. زمانە سەرەکییەکان لە ئەمریکای لاتینی ئەمانەن: فەڕەنسی وئیسپانی وپورتوگالی.

## دابەشکاریی سیاسی

## گەورەترین شاەرکانی ئەمریکای لاتینی
* مەکسیکۆ سیتی
* ساوپاولۆ
* بۆینس ئایرس
* ڕیۆ دی جانیرۆ
* لیما
* بۆگۆتا
* سانتیاگۆ
* کەرەکاس

پۆل:ئەمریکای لاتینی
پۆل:ھەرێمەکانی ئەمریکاکان
پۆل:ئەمریکای باکوور
پۆل:ئەمریکای باشوور
پۆل:ناوچەکانی جیھان
ئەلفوبێی عەرەبی

**ئەلفوبێی عەرەبی** یاخود **ئەلفوبێی ئارامی** کە ئەمڕۆ بە ھەڵە ناوی دەبردرێت بەئەلفوبێی عەرەبی چونکە لەڕاستیدا ئەم ئەلفو بێیە مێژوویەکی زۆرکۆنتری ھەیە لەکاتێک ھەندێک کەس بۆسەردەمی نوسینەوەی قورئانی پیرۆز دەگەڕێننەوە، ئێمە ھەموومان دەزانین کە قورئانی پیرۆز بەزمانی عەرەبی نوسراوەتەوە بەڵام بە ڕێنوسی ئارامی باچاوێک لە مێژوو بکەین بزانین قورئانی پیرۆز بە چەند قۆناغ نوسراوەتەوە بابڕۆین بپرسین کەی خاڵ یاخود نوقتە بۆ نوسراوەکانی قورئانی پیرۆز زیاد کران، پاشان فارسەکان کەبەر لەھاتنی ئیسلام خاوەنی کیان و دەوڵەت بوون بە چ ڕێنووسێک نوسینیان کردوە، بێگومان ئەو ڕێنوسەی یاخود ئەلفوبێیەی کە ئیمڕۆ ناومان لێناوە ئەلفوبێی عەرەبی ئەلفوبێیەکی ئارامیە فارسەکان بەر لە عەرەبەکان بەکاریان ھێناوە کەئێستا بەکاردێت بۆ نووسینی چەندین زمانی ئاسیای وئەفریکی، وەکو زمانی عەرەبی زمانی ئۆردویی و زمانی کوردی، ئەلفوبێی ئارامی بەپلەی دووەم دێت لە ڕووی بەکارھێنانەوە لەدوای ئەلفوبێی لاتینی.
ڕاست|وێنۆک|ئەلفوبێی کوفی عەرەبی
بەر لەسەرھەڵدانی ئاینی پیرۆزی ئیسلام عەرەبەکان لە نیمچە دورگەی عەرەبی دەرنەچوو بوون مەگەر بازرگانەکانی نێوان شام و مەککە نەبێت، پاشان عەرەبەکان شیعریان لەبەردەکرد نەدەنوسراوە چونکە نوسینێکیان نەبوو، دوای ھاتنی ئاینی پیرۆزی ئیسلام وھاتنەدەرەوەی عەرەبەکان لە نیمچە دورگەی عەرەبی و بلاوبونەوەی خوێندەواری لەناو میللەتە جۆربەجۆرەکان لەسەر ھەمان ئەو ئەلفوبێیە ڕۆیشتن وەک: ئۆردویی، پەشتۆ، بەلۆچی، مێلایو، ھەوسا (لە ڕۆژئاوای ئەفریقا)، ماندیکی، سەواحیلی لە (ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا)، بیلتسی، مارواری، پەنجانی (لە پاکستان)، کشمیری و سیندی (لە ھیند و پاکستان)، ئارووی (لە سریلانکا)، ئویغووری (لە چین)، کازاخستانی (لە ئاسیای ناوەڕاست)، ئۆزبەکی (لە ئاسیای ناوەڕاست)، قیرغیزی، ئازەری، کوردی (لە ئێران وعێراق)، تورکی عوسمانی، ئەندەلوسی (لە ڕۆژئاوای ئەوروپا)، فارسی، ھەروەھا پیت و ھێمای نوێ زیادکراوە بۆ ئەلفوبێی ئارامی.

## تەختەکلیلی عەرەبی
ڕاست|وێنۆک|400px|خشتەی ت‏‏‏ە‏‏‏ختەکلیلی عەرەبی

پۆل:نووسینی عەرەبی
قەبارە

**قەبارە**ی ھەر شتێکی خۆگر، تراو، گاز یان ھەر بۆشایییەک، مەزناییی ڤالاگەی ٣-ڕەھەندی‌یە کە داگیری دەکات. ھێڵەکان و وێنە ٢-ڕەھەندییەکان (وەکوو: چوارگۆشەکان) لە ڤالاگەی ٣-ڕەھەندیدا قەبارەیان سفرە. یەکەکانی قەبارە زۆرتر ئەمانەن: مەتری سێجا، سانتیمەتری سێجا، لیتر، یان میلیلیتر.

## فورموڵ

## سەرنجەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:قەبارە
جوزێپێ ڤێردی

چەپ|وێنۆک|220px
220px|thumb
**جوزێپێ فۆرتونینۆ فرانچێسکۆ ڤێردی** (بەئیتاڵیی: Giuseppe Verdi، خوێندنەوەی ئیتاڵیی: [[dʒuˈzɛppːe ˈverdi];](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C_%D8%A6%DB%8C%D8%AA%D8%A7%DA%B5%DB%8C%DB%8C)) لەدایکبووی ٩ یان ١٠ ی تشرینی یەکەمی ١٨١٣، کۆچی دوایی کردووە لە ٢٧ ی کانوونی دووەمی ١٩٠١، ئاوازدانەرێکی ئیتاڵیی سەردەمی رۆمانتیک بوو، بەشێوەیەکی سەرەکی لە ئۆپێرادا. یەکێک لە بەکاریگەرترین ئاوازدانەرانی سەدەی ١٩ بوو، کارەکانی بۆ چەندین جار لە ماڵەکانی ئیپێرادا لێدەدرێنەوە لەسەرانسەری جیھاندا، و لەسنووری جۆر و شێوە تێپەڕدەکات، ھەندێک لە پاشبنەماکانی لەمێژەوە وەک رەگ و بنەمای رۆشنبیرییەتی براون، وەکو "La donna è mobile وەرگیراو لە Rigoletto. کارەکانی ھەندێک جار جێی رەخنەبوون بەھۆی بەکارھێنانی تەنھا یەک پلیکانەی مۆزیکیی لەبری زاراوەی کرۆماتیکیی مۆزیکیی، ھەروەھا کارەکانی زۆرتر بەلای میلۆدرامادا دەچوون، کارە رەنگین و زۆر بەرزەکانی ڤیردی پاش سەدە و نیوێک لە درووستبوونیەوە زانران و ناسران.

پۆل:جوزێپێ ڤێردی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتالی
پۆل:مردووانی ١٩٠١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٣
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
ئاوازدانەر

[وێنۆک|ئاوازدانەر [لویس نیکۆڵاس کڵێرامباوڵتی فەرەنسیی، لەکاتی ئاواز دانان لەسەر تەختەکلیلی مۆسیقایی]]
**ئاوازدانەر** () ئەو کەسەیە کە مۆسیقا دادەڕێژێت یان دەنووسێت یان دروستدەکات بەھەموو شێوەکانییەوە، کەواتە مۆسیقاناس یان ئاوازداڕێژ ئەو کەسەیە کە بیر دەکاتەوە و مۆسیقا دەنووسێت کە سیستمێکیی بەکێش/ڕیتمداری دیاریکراو لەخۆدەگرێت، و دەشێت وەرگێرێک ھەبێت بۆ ئەو ڕیتمانە، کە یان گۆرانیبێژە یان ئەو ئامێرانەن کە ئادائەکان جێبەجێ دەکەن، ھەروەھا ئەرکی ڕیزکردنی ڕەگەزەکانی دەکەوێتە سەر بەشێوەیەکی کە ڕوخسارێکی جوانی پێوەدیاربێت. ئەو ڕەگەزانەش ئەمانە دەگرێتەوە: لەرینەوە، ئاواز، ڕیتم، تۆن و زەنگی مۆسیقایی. تێگەیشتن و تێروانینەکان لە ئاوازدانەران لەسەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی تر گۆڕاوە و جیاواز بووە. سەرەتای ناسینمان و ئاشنابوونمان بە ئاوازدانەر دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەھەم (کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست). لەو ماوەیەدا، زۆربەی ئاوازدانەران کارییان دەکرد بۆ کەنیسە یان بۆ کەسێکی دەوڵەمەند یان بۆ سەرخەرێکی پادشایی/پادشایەک، و زۆر بەکەمی ئەم کەسانە کاری ترییان نەبووە، زۆرێکییان ھۆنراوەنووس بوون. زۆرێک لەو مۆسیقاانەی کە ئاوازدانەران نووسیوییانە لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتاکانی *چەرخی [[ڕینێسانس|ڕێنیسانس]]* (سەدەی پانزەھەمیی زاینیی)، دەکرێت دەنگەکان یان *ئامێرە مۆسیقایییەکان* جێبەجێیان کردبێت جێگۆڕکێیانە.

زاراوەی ئاوازنووس (ملحن) زۆر جار بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بۆ ئاوازنووسێک کە لاسایی (تقلید) ـێکی ڕۆژاوایی مۆسیقای کلاسیک دەکات؛ و لە *مۆسیقای گەلیی* و *مۆسیقای فۆلکلۆر* دا، ئاوازنووس بە نووسەری ئاواز بانگ دەکرێت (لەو کاتەوەی کە مۆسیقا شێوەی گۆرانیی گرتووە بەگشتیی).
## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
پۆل:ھونەرەکان
پۆل:پیشەکان لە مۆسیقادا
گیتارژەن

وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک لە دیارترین و مەزنترین گیتارژەنەکانی جیهان
**گیتارژەن** (بەئینگلیزی: Guitarist)، ئەو مۆزیکناسەیە کە گیتار دەژەنێت. گیتارژەن رەنگە یەکێک یان ھەموو لە گیتاری دەنگیی، گیتاری کارەبایی، گیتاری کلاسیک و گیتاری باس. ھەندێک گیتارژەن لەکاتی گۆران وتندا گیتار دەژەنن.

## فرەبواریی
گیتارژەن کۆنترۆڵی ئامێرەکی فرەبیستن یان فرە بوار دەکات، بەبەکارھێنانی تەکنیکەکانی وەک کەوانەبوون یان ڤایبراتۆ، ھەروەھا گیتارژەن دەتوانێت وابکات کە گیتار بەنزیکیی دەنگی مرۆڤ بە کوالیتییەکی نزیک دەرببڕێت.
گیتارژەن لەگەڵ تیمێکی مۆزیکدا دەتوانێت وەک ڕیتم کاربکات بەتایبەتیی ئەو کەسانەی گیتاری باس دەژەنن.
گیتارژەن ھەروەھا دەتوانێت کە پشت بەپشتی گیتارەکەی، ھاڕمۆنیکا بژەنێت وەک ئامێرێکی دووەمیی. ناوبانگترینی ئەمانەش بۆب دیڵان و نایڵ یەنگ ـن.

## تەکنیکەکان
گیتارژەن گەلێک رێ و شوێن و شێوازی ھەیە بۆ لێدانی گیتار، وەک لێدان بەڕیشە، لێدان بەنینۆک یان/و ژەنینی گیتار بەپەنجە (ھەروەھا پەنجەشێوازیی گیتار ببینە).

## ھونەر
گیتارژەن لەدێر زەمانەوە باسێکی گرنگ و دەرخراوی ھونەرمەندانە. یەکێک لە باوترین و بەناوبانگترین نموونەکان، ئەم نیگارەیە لەلایەن ئێدگار دیگاوە، کە گیتارژەن لۆرێنزۆ پاگانس نیشان دەدات لەکاتێکدا دەژەنێت، لەگەڵ باوکە بەساڵاچووەکەیدا کەدەکەوێتە پەشبنەمای وێنەکەوە. ئەم وێنەیە کێشراوە لەشوێنێکدا لەنێوان ساڵانی ١٨٦٩ بۆ ١٨٧٢ کە لەئێستادا لەلایەن مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکان، بۆستنەوە خاوەندارێتی دەکرێت.
left|150px|thumb|گیتارژەن لۆرێنزۆ پاگانس نیشان دەدات لەکاتێکدا دەژەنێت، لەگەڵ باوکە بەساڵاچووەکەیدا کەدەکەوێتە پەشبنەمای وێنەکەوە

پۆل:گیتارژەنان
پۆل:پیشەکان لە مۆسیقادا
چڕی

**چڕی** ڕێژەی کۆمەڵتەی ماددەیە لە حاند قەوارەیدا. زۆرتر بە پیتی یۆنانیی *ρ* (ڕۆ) نیشان دەدرێ: 

:
\rho = \frac{m}{V} \,

thumb|150px|ھەندێک تراو بە چڕیگەلی جیاجیالەم فۆرموولایە، ρ چڕییە و m کۆمەڵتەیە و V قەبارەیە. نابێ چڕی لەگەڵ کێشی تایبەتدا تێکەڵ بکرێ، کە کێش لە حاند قەبارەیە.

هەندێ جار، بۆ ئاسانکردنی کاری بەراورد لە نێوان سیستمگەلی جیاوازی یەکە، لە جێی چڕی، چەندێتییەکی بێڕەھەند وەکوو چڕیی ڕێژەیی بە کار دەهێنرێ. مەبەست لە چڕیی ڕێژەیی چڕیی ماددەیەکە بە گوێرەی چڕیی ماددەیەکی ستاندارد. ئەم ماددە ستانداردە زۆرتر ئاوە. بەم شێوەیە ئەگەر چڕیی ڕێژەیی لە یەک کەمتر بێت، مانای ئەوەیە ماددەکە سەر ئاو دەکەوێت.

چڕیی ماددە لەگەڵ پلەی گەرمی و پەستان دەگۆڕێت، ئەم گۆڕانە بۆ ڕەق و شلەکان بچووکە، بەڵام بۆ گازەکان گەورەیە، زیادکردنی پەستان لەسەر تەنێک بارستاییەکەی کەم دەکاتەوە، بۆیە چڕییەکەی زیاد دەکات، زیادکردنی پلەی گەرمیی ماددەیەک (هەندێک ماددە نەبێت) قەبارەکەی زیاد دەکات، بۆیە چڕییەکەی کەم دەکات، لە زۆربەی ماددەکاندا گەرمکردنی خوارەوەی شلەیەک دەبێتە هۆی گواستنەوەی گەرمیی لە بنییەوە بۆ سەرەوەی، چونکە چڕیی شلە گەرمکراوەکە کەم دەکات، ئەمە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوە بەبەراورد لەگەڵ ماددەی گەرمنەکراوی چڕتر.

ئاڵوگۆڕی چڕیی ماددەیەک جاروبار پێی دەگوترێت قەبارەی دیاریکراو، ئەم زاراوەیە هەندێک جار لە داینەمیکی گەرمی بەکار دەهێنرێت، چڕی تایبەتمەندییەکی خەستە، واتە زیادکردنی بڕی ماددەیەک کار ناکاتە سەر بەرزکردنەوەی چڕی، بەڵام زیادکردنی چڕی بارستایی زیاد دەکات.

لە سەرگوزەشتەیەکی بەربڵاوی جێگومان؛ دەڵێن ئەرخەمیدس فرمانی پێ کرا ئاخۆ زێڕسازەکەی پاشا هیرۆ لە کاتی دروستکردنی تاجەزێڕینەکەی فرتوفێڵ دەکات بە بەکارهێنانی کانزای هەرزانتر یان نا، ئەرخەمیدس گوتی تاجەگوڵینەکە دەخەینە سەر شێوەی شەشپاڵووێک و قەبارەکەی دەزانین، ئینجا لەگەڵ بارستاییەکەی بەراوردی دەکەین، بەڵام پاشا بەم ڕێگەیە قایل نەبوو، ئەرخەمیدس تێدا مابوو، چوو خۆی بشوات، کاتێک چووە ناو ئاو و بینی ئاوەکە بەرز دەبێتەوە، بۆی دەرکەوت دەتوانێت قەبارەی تاجەزێڕینەکە لە ڕێگەی ئاوەوە بدۆزێتەوە، دەڵێن ئەرخەمیدس بەڕووتی ڕایکردە شەقام و هاواری دەکرد: "دۆزیمەوە! دۆزیمەوە!".

بەگشتی؛ چڕی دەتوانرێت بگۆڕدرێت بە گۆڕینی پەستان یان پلەی گەرمی، بەرزکردنەوەی پەستان هەمیشە چڕی بەرز دەکاتەوە، بەرزکردنەوەی پلەی گەرمیش بەگشتی چڕی نزم دەکاتەوە، بەڵام هەندێک لە ڕێسا دەرچوون هەیە بۆ ئەم گشتاندنە، بۆ نموونە چڕیی ئاو بەرز دەبێتەوە لەنێوان پلەی بەستنی 0 °C و 4 °C، هەمان ڕەفتار لە سلیکۆن بەدی کراوە لە پلەی گەرمیی نزمدا.

ئۆزمیۆم و ئیڕیدیۆم چڕترین توخمە ناسراوەکانن لە بارودۆخی ستانداردی پلەی گەرمی و پەستان، بەڵام هەندێک ئاوێتەی کیمیایی دیاریکراو ڕەنگە چڕتر بن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چڕی
پۆل:کیمیای فیزیکی
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
میکێلانجێلۆ

**میکێلانجێلۆ دی لۆدۆڤیکۆ بۆنارۆتی سیمۆنی** (١٤٧٥ - ١٥٦٤) وێنەکێش، پەیکەرەساز، تەلارساز، شاعیر و ئەندازیاری ئیتالیایی لە سەردەمی ڕێنێسانس بوو. ئەو ھاوچەرخی لێوناردۆ دا ڤینچی بوو و لەگەڵ ئەو کەسایەتییە ناودارە ھێندێ کێشەیان ھەبوو پێکەوە.

دانەبەدانەی بەرھەمەکانی میکێلانجێلۆ لە سەردەمی ژیانی بێوێنە بوون؛ دوو دانە لە بەناوبانگترین کارەکانی پێتا (Pietà) و داوود (David) پێش تەمەنی سی ساڵی بەرھەم ھێنا. ئەگەرچی میکێلانجێلۆ بەھرەیەکی زۆری لە وێنەکێشاندا نەبوو، بەڵام دوو دانە لە کاریگەرترین وێنەکانی لەسەر ھونەری ڕۆژاوایی کێشاوە: *scenes from Genesis* لە بنمیچدا و دوایین بڕیار *The Last Judgment* لەسەر دیواری میحرابی کەنیسەی سیستین لە ڕۆمدا. وەک تەلارساز و بیناساز داھێنەری شێوازی مانێریست بوو.

بۆ نیشاندانی تاکبوونی میکێلانجێلۆ دەکرێ ئەوە بڵەین کە یەکەم کەس بوو لە مێژووی ھونەری ڕۆژاوادا کە لە کاتی ژیانیدا ژیاننامەکەی بڵاو کرایەوە. لە یەکێک لەو ژیاننامانەدا وەک دامەزرێنەری خشتەی سەرجەم ھونەرەکانی دوای ڕێنێسانس ناوی براوە، کە ئەوە ھەر مایەوە تا ئەو ڕادەی نازناوی *Il Divino* یا *یەزدانی* لێ نرا.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی سەبارەت بە میکێلانجێلۆ

پۆل:نژیاروانانی ئیتالی
پۆل:پەیکەرتاشە ئیتالییەکان
پۆل:میکێلانجێلۆ
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٧٥
پۆل:مردووانی ١٥٦٤
پۆل:تەلارسازە ئیتاڵییەکان لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:وێنەکێشە ئیتاڵییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:بەخاک سپاردن لە بازیلیکای سانتا کرۆس، فلۆرانس
٢٩ی تشرینی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٥٠ - عەبدوڵڵا گول، یازدەھەمین سەرۆک کۆماری تورکیا

## مردنەکان
* ٢٠٠٦ - ئەحمەد ھەردی، شاعیری کورد (لەدایکبووی ١٩٢٢)

پۆل:تشرینی یەکەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٠٠٦

سەدەی ٢٠ەم | **[[سەدەی ٢١ەم]]**  
٢٠٠١ | ٢٠٠٢ | ٢٠٠٣ | ٢٠٠٤ | ٢٠٠٥ | ٢٠٠٦ | ٢٠٠٧ | ٢٠٠٨ | ٢٠٠٩ | ٢٠١٠ | ٢٠١١


**٢٠٠٦** ناسێنراوە بە:
* ساڵی جیھانی بیابان و بەبیابانبوون.
* ساڵی جیھانی نەخۆشی Asperger.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
### تشرینی یەکەم
* ٢٩ی تشرینی یەکەم - ئەحمەد ھەردی، شاعیری کورد (لەدایکبووی ١٩٢٢)

### تشرینی دووەم
* ٥ی تشرینی دووەم – سەرۆککۆماری پێشووی عێراق، سەددام حوسێن بە لەسێدارەدان لەلایەن دادگای تایبەتی عێراقەوە سزای لەسێدارەدانی بۆ دەردەکرێت، دواتر لە ٣٠ی کانوونی یەکەم بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لە سێدارە درا.

پۆل:٢٠٠٦
پۆل:ساڵەکان
١٩٤٩

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم  
١٩٤٣ | ١٩٤٤ | ١٩٤٥ | ١٩٤٦ | ١٩٤٧ | ١٩٤٨ | ١٩٤٩ | ١٩٥٠ | ١٩٥١ | ١٩٥٢ | ١٩٥٣ | ١٩٥٤ | ١٩٥٥


## ڕووداوەکان
### تشرینی یەکەم
* ٧ی تشرینی یەکەم - کۆماری دیموکراتی ئەڵمانیا (ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات) دامەزرا.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*١٨ی ئایار - جەیمس تروسلۆو ئادامز نوسەر

پۆل:١٩٤٩
پۆل:ساڵەکان
٧ی تشرینی یەکەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٩ - کۆماری دیموکراتی ئەڵمانیا (ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات) دامەزرا.
* ١٩٥٢ - داھێنانی Bar code.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:تشرینی یەکەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
خانە

چەپ|300px|وێنۆک|پێکھاتەی بەشەکانی خانە
**خانە** () یەکەی پێکھاتن و فرمانی سەرەکی ھەموو لەشی زیندەوەرانانە. بچووکترین زیندەوەرە لە ژیاندا کە وەک شتێکی زیندوو ھەژمار بکرێت و زۆر کاتیش بە بەردی دروستکردنی ژیان ناسراوە. چەند گیانلەبەرێک، وەک زۆربەی بەکتریا، یەکخانەیین (تەنھا لە یەک خانە بێکھاتوون). گیانلەبەرانی دیکە، وەک مرۆڤ، فرەخانەیین. (مرۆڤ زیاتر لە ٥١ ملیارد خانەی ھەیییە، خانەیەکی نموونەیی گەورەیی ١٠ میکرۆمەترە µm، کێشی خانەیەکی نموونەییش ١ نانۆگرامە. گەورەترین خانەی زانراو ھێلکەی پیت نەکراوی وشترمرخە (نەعامە). خانە لەلایەن ڕۆبێرت ھووکەوە دۆزرایەوە.

I == دۆزینەوەی خانە ==
ھەموو زیندەوەرێک لەوردترین بەکتریاوە تا گیانەوەرێکی گەورەی وەکوو نەھەنگ «لە خانەیەک یان زیاتر پێکدێت»
دۆزینەوەی خانە کارێکی ئاسان نەبوو تا سەدەی حەڤدەھەم کە وردبین دروست کرا.
لە ساڵی ١٦٦٥دا زانای ئینگلیزی (ڕۆبێرت ھۆک، ئینگلیزی|Robert hooke) ماوەی ژیانی (١٦٣٥–١٧٠٣) وردبینی بەکارھێنا بۆ بینینی توێژاڵێکی تەنک لە تەپەدۆر،
ئەم دەستەواژەیەی خووارەوەی نووسی

پاشان بەوە وەسفی کرد کەلەژمارەیەکی زۆۆر ژووری بچووک پێکھاتووە. کاتێک «ڕۆبێرت ھۆک» وردبینەکەی ئاراستەی قەدی ڕوەکە بەتەمەنەکان و ڕوەکی گێزەر و سەرخەسی کرد، بۆی دەرکەوت کەھەموویان لەپێکھاتندا لەیەک دەچن، ئەم ژوورە بچووکانە ئەو ژوورە بچووکانەی بیر (ھۆک)ی خستەوە، کە قەشەکان تیایاندا دەژیان لەبەر ئەوە ناوی لێنان (خانەکان).
بەڵام ئەوەی (ھۆک) بینی خانەی مردوو بوون، بەڵام یەکەمین مرۆڤ کەخانەی زیندووی بینیوە، زانای ھۆڵەندا (ئەنتۆن ڤان لیڤنھۆک، ئینگلیزی|Anton van leeuwenhoek) ماوەی ژیانی (١٦٣٢–١٧٢٣) بوو، کە خۆشی دورستکەری وردبین بووە.
ھەرچەندە ئەو وردبینەی «ڤان لیڤنھۆک» زۆۆر ساکار بوو، بەڵام ھێندە بەتوانا، بوو بەس بوو بۆ ئەوەی لە ساڵی (١٦٧٣) بتوانێت دەرگایەکی نوێ بکاتەوە بەڕووی جیھانێکی تەواوی تازەدا کە یەکەمین جار بوو کە جیھانی وردبینە زیندەوەراکان ببینرێت.

## پێکھاتەی خانەی ناووک ڕاستەقینە
300px|خانەی گیانەوەر
# ناوک
# ناوکۆکە
# ڕایبۆسۆم
# .
# ناوە پلازمەتۆڕی زبر
# دەزگای گۆڵچی
# پەردەی خانە
# ناوەپلازمە تۆڕی لووس
# مایتۆکۆندریا
# لایسۆسۆم
# سایتۆپلازم
# .
# .
# سایتۆسۆڵ

پۆل:پزیشکی
پۆل:خانە
پۆل:توێکاریی خانە
کیمیا

**کیمیا** زانستێکە لێکۆڵینەوە لە پێکھاتە، ڕەوشت، تایبەتمەندی، ئاوێتەکان و گۆڕانی ماددەکان دەکات؛ و
توخم و ئاوێتە کیمیایییەکان لەخۆدەگرێت لە کارلێکی نێوان گەرد و گەردیلەکان دەدوێت.
چەپ|350px|وێنۆک|کیمیا زانستی لێکۆڵینەوەیە لە پێکھاتە و ڕەوشت تایبەتمەندی و گۆڕانی مادەکان

## مێژوو
لە سەرەتادا، ھەوڵەکان بۆ ناسینی سروشتی ماددە و چۆنیەتی گۆڕینیان سەرکەوتوو نەبوون. بەڵام وردە-وردە بە کۆ بوونەوەی ئەنجامی ئەزموونەکانی ئەم بوارە، بنەڕەتی زانستی کیمیای ھاوچەرخ دانرا.

## چاوخشاندنێک
بیرۆکەی ئەتۆمی بنەڕەت و بنەمای زانستی کیمیایە. ئەم تیۆرییە دەڵێت کە ھەموو ماددەیەک لە یەکگرتنی زۆر بچووک بە ناوی گەردیلە پێک ھاتووە. یەکێک لەو بنەما و یاسایانە کە لە پێکھاتنی زانستی کیمیادا ڕۆڵی گرنگی ھەبووە، یاسای بمێنی جرمە. ئەم یاسایە پێمان دەڵێت کە لە درێژایی کاردانەوەیەکی کیمیایی ئاساییدا، بڕی ماک ناگۆڕێت (ئەمڕۆکە فیزیکی ھاوچەرخ سەلماندوویەتی کە لە ڕاستیدا وزەیە کە بڕەکەی کەم و زۆر ناکات و وزە و جرم پێکەوە پێوەندییان ھەیە).

پوختەی ئەم باسە ئاوایە کە ئەگەر دە ھەزار گەردیلەمان ھەبێت و ژمارەیەکی زۆر کاردانەوەی کیمیاییان بەسەردا بێت، لە ئەنجامدا ڕێک دە ھەزار گەردیلەکەمان بۆ دەمێنێتەوە. ئەگەر وزەی لەدەست چوو یان دەسکەوتوو ڕەچاو بکەین، بڕی جرم ناگۆڕێت) ئەم گەردیلانە زۆربەی کات لەگەڵ گەردیلەکانی تردا کاردانەوەی کیمیاییان دەبێت. (بۆ وێنە، کاتێک کە دارێک دەسووتێت، کاردانەوەیەکە لە نێوان گەردیلەکانی ئۆکسجین ی ھەوا و ماکە زیندەڵەکانی (ئالی) ناو دارەکە) یەکێک لە بابەتە دۆزراوەکانی زانستی کیمیا ئەمە بوو کە سەرجەم گەردیلەکان بە ڕێژەیەکی یەکسان پێکەوە تێکەڵ دەبن. لە پێکھاتەی سیلیسدا ڕێژەی گەردیلەکانی سیلیسیۆم لەچاو ئۆکسجین یەک بە دووە. ئەمڕۆکە سەلماوە کە ھاوێر و بەدەرگەلێ لە یاسای ڕێژەگەلی دیاریکراو دا ھەیە.

یەکێکی تر لە دۆزراوە کلیلییەکانی زانستی کیمیا ئەمە بوو کە کاتێک کاردانەوەیەکی کیمیایی دیاریکراو ڕوودەدات، بڕی وزەی دەستکەوتوو یا لەدەست چوو ھەردەم یەکسانە. ئەم بابەتە ئێمە بە کۆمەڵێک چەمکی گرنگ، وەک ھاوسەنگی، تێرمۆداینامیک دەگەیێنێت.

کیمیای فیزیکی لە سەر پێچکەی فیزیکی ھاوچەرخ دامەزراوە. لەڕاستیدا ئەمڕۆکە دەکرێت ھەموو سیستەمە کیمیاییەکان بە یارمەتی تیۆریی میکانیکی کوانتەم لێک بدەینەوە.
ئەگەرچی لەوانەیە لە زۆربەی بابەتەکاندا میکانیکی کوانتەم پشت گوێ بخرێت، بەڵام لە چەمکە سەرەکییەکەی، واتە کوانتەمی کردنی وزە ناتوانین چاو بنووقێنین.

**لقە سەرەکییەکانی زانستی کیمیا بریتییە لە:**
* کیمیای شیکاری، شیکردنەوەی پێکھاتەکانی نموونەکانە (سامپڵ) کە شێوە و پێکھاتنی مەوادەکان دیاری دەکات.
* کیمیای ئەندامی، کە دەپەرژێتە سەر تێکەڵەکانی کاربۆن و خوێندنە لەسەر پێکھاتن و شێوە و کارلێکی ئاوێتە ئەندامییەکان.
* کیمیای نائەندامی، کە دەپەرژێتە سەر توخمەکان و ئەو ئاوێتانەی نائەندامین، واتە کاربۆن لە پێکھاتنیاندا نییە.
* کیمیای فیزیکی، دەپەرژێتە سەر تایبەتمەندییە فیزیکییەکانی مەواد وەک گەرمی و گواستنەوەی وزە و گۆڕانی دۆخی ئاوێتەکان (ئەندامی و نائەندامی).
* کیمیای زیندەیی (بایۆکیمیستری)، خوێندنی کارلێک و شێوازی پێکھاتنی خانە زیندووەکانی لەشی زیندەوەرانە،  کە لەھەمان کاتدا لەسەر بۆماوەییی زیندەوەران دەکۆڵێتەوە.

ئەو لقە زانستییانەی کە لەگەڵ کیمیادا لە پێوەندیدان، بریتییە لە: زانستی ماک، ئەندازیاریی کیمیا، کیمیای ژینگە و دەرمانسازی

## لقەکانی کیمیا
كیمیا لە پێنج لقی سەرەكی پێكدێت ئەمانەن:
* کیمیای شیکاری
* کیمیای ئەندامی
* کیمیای نائەندامی
* کیمیای ژیانی(زیندەیی)
* کیمیا فیزیایی(كیمیای نازیندەیی)

## سەرچاوەکان
[//fa.wikipedia.org/wiki/شیمی]

پۆل:کیمیا
پۆل:زانستە سروشتییەکان
مەسروور بارزانی

**مەسروور بارزانی** سیاسەتوانێکی کورد و سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستانە. ڕاوێژکاری ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێمی کوردستان و ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستانە. ساڵی ٢٠١٩ بووەتە سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیرانی ھەرێمی کوردستان و بۆ پێکھێنانی کابینەی نۆیەمی حکومەت ڕاسپێردراوە و ڕۆژی ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩ لە بەردەم پەرلەمانی کوردستان متمانەی پێ بەخشراوە و سوێندی یاسایی خوارد.https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%A1%D9%A9%D9%A6%D9%A9

## ژیان
### خوێندن
سەرەڕای ئەوەی بەشێک لە تەمەنی منداڵی لە شاخ بەسەربرد، مەسروور بارزانی خوێندنی ئامادەیی لە ئێران تەواو دەکات. دواتر بۆ خوێندنی بەکالۆریۆس چووەتە بەریتانیا و لەوێ کۆرسی زمانی ئینگلیزی خوێندووە. پاشان لە ئەمریکا لەساڵانی ١٩٩٣بۆ ١٩٩٧، خوێندنی زانستە سیاسییەکانی لە زانکۆی ئەمریکا لە واشینتۆن دیسی تەواو کردووە. دواتر ماستەری خوێندووە لەسەر ئاشتی و چارەسەری ناکۆکییەکان.

### ژیانی سیاسی
لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بووەتە پێشمەرگە لە شۆڕشی گوڵان و لە شەڕی خواکورک بەشداربووە لە دژی ڕژێمی بەعس. دواتر بۆ خوێندن چووەتە ئێران، بەریتانیا و ئەمریکا تا لە ساڵی ١٩٨٨، گەڕاوەتەوە بۆ کوردستان و لە کۆنگرەی ١٢ی پارتی دیموکراتی کوردستان بە ئەندامی ناوەندی ھەڵبژێردراوە و دواتر لەناو حیزبەکە چەند پلەیەکی دیکەی پێدرا وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی، ھەروەھا کرا بە بەڕێوبەری دەزگای پاراستن. لە کۆنگرەی ١٣ی پارتی لە ساڵی ٢٠١٠، وەک ئەندامی سەرکردایەتی حیزبەکە پاڵێورا بەڵام وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسیی دیاریکرا. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن مەسعوود بارزانی سەرۆکی ئەوکاتەی ھەرێمی کوردستان، مەسروور بارزانی وەک ڕاوێژکاری ئەنجومەنی ئاسایش لە ھەرێمی کوردستان دیاری دەکرێت. لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩، وەک سەرۆکوەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دەستبەکاربوو و تا ئێستاش لەو پلەدایە.

### چالاکییەکان
لە ساڵی ٢٠٠٥، دەزگای خێرخوازیی بارزانی دادەمەزرێنێت کە ڕێخکراوێکی خێرخوازیی قازانج نەویستە. لە ساڵی ٢٠١٣، زانکۆی ئەمریکی لە دھۆک دەکاتەوە و سەرۆکی شانازیی زانکۆکەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* حکوومەتی ھەرێمی کوردستان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:بنەماڵەی بارزانی
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
بارزانی (ڕوونکردنەوە)

## شوێنەکان
* بارزان
* ناحیەی بارزان

## خەڵک

* مەلا مستەفا بارزانی
* مەسعوود بارزانی
* مەسروور بارزانی
* ئیدریس بارزانی

## ئەوانی تر
* بارزانیزم

## ئەمانەش ببینە
* بنەماڵەی بارزانی
* شێوەزاری نیۆئارامی بارزانی
* بارزانی (نازناو)
ڕحا

**ڕحا** یان **ئورفە** (بە عەرەبی الرھا، بە تورکی: Şanlıurfa) شارێکی دێرینە لە باکووری کوردستان و وەک شاری پێغەمبەران ناسراوە. ئاسەواری خرابرەشکیش لە نزیکیی ئەم شارەدایە.
**ڕحا** دەکەوێتە دەشتێک بە دووری ٨٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری فورات و ٦٠ کیلۆمەتر لە سنووری سووریاوە دوورە.  کەشوھەوای ڕحا زۆر گەرمە، ھاوینەکانی وشک و زستانی سارد و تەڕ. ئەمڕۆ دانیشتوانی ئەو شارە لە عەرەب و تورک و زۆربەی کورد پێکھاتوون.

## مێژوو
جوگرافیناسانی موسڵمان زۆر گرنگییان پێ نەدا چونکە زۆرینەی خەڵکی ئەوێ لە ئایینی مەسیحیدا مابوونەوە و کەنیسەی زۆر هەبوون، کە ''ئیبنی هوقال'' ژمارەی سێ سەد کڵێسای ئەو شارەی نووسیوە.  هەروەها مەندیل عیسا لەو شارەدا بوو و موسڵمانان لە ساڵی ٣٣٢ی کۆچیدا دایان بە ڕۆمەکان بە مەبەستی پاراستنی شارەکە (کە لەو کاتەدا زۆربەی مەسیحییەکان بوو) لە هێرشکردنە سەر و تاڵانکردنی لەلایەن ڕۆمەکانەوە.  مەقدیسی لە نیوەی دووەمی سەدەی چوارەمدا باسی کڵێسای ئیدێسا دەکات کە قوبەیەکی مۆزایکی هەبووە و بە یەکێک لە چوار سەرسوڕهێنەرەکانی جیهان زانیوە.کە شارێکی بەهێزە، بەڵام سەرەڕای ئەم بەهێزییە، لە ساڵی ٤٩٢، کاتێک یەکەم... خاچھەڵگرانی سەخلو هێرشیان کرد، ئەم شارە سەقامگیری نیشان نەدا، باڵدوینیش داگیری کرد و بۆ ماوەی نیو سەدە بە پارێزگایەکی خاچھەڵگر دادەنرا، تا لە ساڵی ٥٤٠ی کۆچیدا، عیماد الدین زەنگی لەو شارە دەرهێنرا خاوەندارێتی جۆسلین دووەم، دوای ئەوە ڕحا لە دەستی موسڵماناندا مایەوە.  ئەم ناوە تا سەدەی نۆی کۆچی لەسەر ئەم شارە مایەوە (نزیکەی ساڵی ٨٥٠ کۆچی یەکسانە بە ساڵی ١٤٥٠ی زایینی و ساڵی ۲۱۵۰ی کوردی) و دوای ئەوە تورکە عوسمانیەکان داگیریان کرد و ناویان لێنا *[[ئورفا]]* کە گەندەڵی ناوی عەرەبییە و دواجاریش دوای ٥٠٠ ساڵ و لە ماوەی… کۆماری تورکیا، نازناوی *شانلی ئورفە* بۆ زیاد کرا کە تا ئێستاش بە *شانلی ئۆرفە* ناسراوە.

## ناوداران
* عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان، خەڵکی گوندێکی سەر بە شاری ڕحایە.
* جابانی کوردی هاوەڵێکی پێغەمبەر محمد ﷺ بووە .

## کەشوھەوا

## پێشانگا

File:Mevlid-i Halil Mosque 01.jpg|مزگەوتی خەلیل, دروست کراوە لە شوێنێکدا باوەڕ وایە کە پێغەمبەر ئیبراھیم لەو جێیەدا لە دایک بووبێت.
File:Ayn-i Zeliha Gölü ve Dergah Camii.jpg|گۆلە خەلیل ئەلرەحمەن
File:Gölbaşı Urfa.jpg|باخچەی-گۆلباشی
File:Urfa Castle 01.jpg|پاشماوەی قەڵای ڕحا
File:Urfa Bazaar.jpg|بازاڕی ئورفە
File:Urfastreet.jpg|ئورفەی کۆن
File:Göbekli_Tepe_Fields.JPG|کێڵگەی چواردەوری خرابرەشک, کۆنترین پەرستگایە لە جیهاندا.


## پەراوێزەکان

پۆل:ڕحا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕحا
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
لا

ھەر یەک لە لەتە ھێڵەکانی پێکھێنەری چەندگۆشەیەک پێیدەگوترێ **لا** یان **پەلـ**ـێکی ئەو چەندگۆشەیە. لە ھەندێک کاربەریدا «لا» واتە ڕەھەند. لە زمانی کوردیدا، ژمارەیەک لە شێوەکان لە ڕووی تایبەتمەندیی لاکانیانەوە ناونراون و وشەی «لا» بەشێکە لە ناوەکەیان، بۆ نموونە: لاکێشە، لاھاوبەرە، چوارلا و ….

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
ھەوکردن

**ھەوکردن** بریتییە لە کاردانەوەی شانە لە بەرامبەر ھۆکارە زیانبەخشەکان (دەرەکی و ناوەکی).
ھەوکردن:
* ڕووداوێکی پارێزەرانەیە کە تێیدا لەش ھەوڵ ئەدا ھۆکارە زیانبەخشەکان  لە شانەکان دوور بخاتەوە و دۆخی پێشووی (ئاسایی) بگەڕێنێتەوە (چاکبوونەوە).
* ھەوکردن جۆرێک وەڵامدانەوەی شوێنەکی لەشە، کە دوابەدوای ڕووشان، بڕان، سووتان، یا ھەر چەشنە ئازارێکی شانە، دەردەکەوێت و دەبێتە ھۆی ماسین، سوور بوونەوە، گەرمی، کزە و خورووی ئەو شوێنە.
300px|چەپ|وێنۆک|هەوکردنی ئاڵووەکان
* ھەوکردن، کاردانەوەیەکی کارەندامناسییە بە دنە جۆراوجۆرەکان؛ وەک تەشەنا (چڵک) و برین، کە دەسبەجێ دێت و دەڕوا.
* ھۆکارەکانی ھەوکردن دەتوانێ وردەئۆرگانیزم (بەکتریا، ڤایرووس، کارگ) بێ، یان کیمیایی (ھەستۆکیزا و... ھتد) و یان جەستەیی (گەرما، تیشکی یۆنساز، تیشکی ژووربنەوش و...).
* دەرمانە دژەھەوەکان، کار دەکەنە سەر ئەو ئەنزیمانەی دەبنە ھۆی ھەوکردن.
* یەکێک لە سەرەتایی ترین خێرەکانی ھەوکردن، جیاکردنەوەی شوێنی زیان لە شانەکانی ترە. دیوارێ کە بە ھۆی ھەوکردنەوە، دەوری شانەی نەخۆش دەگرێ، ڕێگای دزەکردنی ژار و وردەئۆرگانیزمەکان تا ڕادەیەکی زۆر دەبەستێ. تیژی و تووشی ھەوکردن بۆ ھۆکارەکەی دەگەڕێتەوە، بۆ وێنە بەکتریای ئەستافیلوکۆک، ژارێکی زۆر کوژەر بەرەڵا دەکا.

## ناوەکانی تر
داگرسان، ئاییسان، گڕۆ، گڕۆن

## ھۆکارەکان

* ھۆکارە زیندەییەکان: ڤایرۆس، بەکتریا، و قەوزە.
* ھۆکارە فیزیکییەکان: سووتان، برین، و تیشک.
* ھۆکارە کیمیاییەکان: ترش، تفت، و ماددە ژەھراوییەکان.
* ھەستۆکی
* مردنی خانە، و تەنی بێگانە

## جۆرەکانی ھەوکردن
* ھەوکردنی تیژ (تووش): بریتییە لە ھەوکردنێکی خێرا و کورتخایەن. لە نیشانەکانی: ئازار، گەرما، سووربوونەوە، ئاوسان، ناکارایی.
* ھەوکردنی ژێرتیژ (کەمتووش): ھاوبەشە لەنێوان ھەوکردنی تیژ و درێژخایەن.
* ھەوکردنی درێژخایەن (کۆن): کە چەند ھەفتە یان مانگێک دەخایەنێت و زۆربەی جار لە ھەوکردنی تیژەوە پەرەدەسێنێت.
* ھەوکردنی دەنکۆڵەداری: جۆرێکی تایبەتە لە ھەوکردنی درێژخایەن. بریتییە لە کۆبوونەوەی دەنکۆڵەخانە لە شوێنی ھەوکردنەکە، وەک: نەخۆشی سیل و فەڕەنگی.

## وێنەخانە

 Image:Acute_Appendicitis.jpg|
 Image:Dermatitis.jpg|
 Image:Streptococcus pneumoniae meningitis, gross pathology 33 lores.jpg|
 Image:Tonsillitis.jpg|


## سەرچاوە

* //fa.wikipedia.org/wiki/التهاب

پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پۆل:ھەوکردن
پۆل:نەخۆشیزانی
پۆل:فیزیۆلۆژیی مرۆڤ
پۆل:ھەوکردنەکان
دووری

**دووری** () ڕاڤەیەکی ھەژمارییە بۆ نیشاندانی ئەوەی کە شتەکان چەندە لە یەکتر دوورن.
## پێناسەی ئەندازەیی دووری
لە ئەندازەی ئیقلیدسیدا بەم شێوە پێناسە دەکرێت:
  
لە بۆشایی دوو ڕەھەندیدا دووری *d* نێوان دوو خاڵی (p_1=(x_1,y_1 و
(p_2= (x_2,y_2 یەکسانە بە:

:d = \sqrt{(x_1-x_2)^2 + (y_1-y_2)^2}.

و لە بۆشایی سێ-ڕەھەندیدا:

:d = \sqrt{(x_1-x_2)^2 + (y_1-y_2)^2 + (z_1-z_2)^2}.

### دووری نێوان خاڵ و ڕاستەھێڵ
وێنۆک|چەپ
دووری نێوان خاڵ و ڕاستەھێڵێک بریتییە لە کەمترین دووری نێوان خاڵەکە و ھەر خاڵێکی سەر ڕاستەھێڵەکە. بە زمانی بیرکاری دووری نێوان خاڵی (A = (x_a, y_a و ڕاستەھێڵی **D**، لە ڕێگەی دوو خاڵی  (x_0, y_0)  و (x_1, y_1) بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:
d(A,D) = \sqrt{(x_a - x_0 - \lambda _q (x_1 - x_0) )^2 + (y_a - y_0 - \lambda _q (y_1 - y_0))^2}


لێرەدا:

:
\lambda _q = \frac{(x_1 - x_0)(x_p - x_0) + (y_1 - y_0)(y_a - y_0)}{(x_1 - x_0)^2 + (y_1 - y_0)^2}


ئەگەر بەھای \lambda _q ژمارەیەک بێت لە نێوان ۰ و ۱ باشد خاڵی یەکتربڕینی D و ئەو ھێڵەی بە Aدا دەڕوات و ئەستوونە لەسەر D دەکەویتە نێوان دوو خاڵی (x_0, y_0)  و (x_1, y_1).

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:درێژایی
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:ئەندازەی مەتریک
بەرزی

alt=دووریەکانی درێژی و بەرزی و پانی لەسەر لاکێشەیەکی سێ ڕەھەندی|وێنۆک|دووریەکانی درێژی و بەرزی و پانی لەسەر لاکێشەیەکی سێ ڕەھەندی
**بەرزی**، **بەرزایی**، یان **بڵندی** پێوەرێکە بۆ پێوانی دوورییەکی ستوونی (عامودی) بەکاردێت، یان لە پۆتان بە مەودا ناودەبرێ کە ھێمای پیتی (Y) یان (ص) ی بۆ کراوە بۆ نموونە باس لە بەرزی تەنێک یان کەسێک بکات لە باری ستوونی وەکوو: 

* باڵای مرۆڤ
* بڵندی چیا و باڵەخانەکان
* بەرزی فڕۆکە و باڵۆن
* بەرزی شوێنێک لە ڕووی ئاستی دەریاوە
* بەرزی شێوە ئەندازەییەکان (وەک لە وێنەکاندا دیارە)
* بەرزی ئەم تاوەرە ٦٠٠ مەترە یان ئەو باڵای ١٫٧٥ مەتر بەرزە یان فڕۆکەیەک لە بەرزی ١٠٬٠٠٠ مەترەوە دەفڕێت)

لە بیرکاریدا، بەرزایی یەکێکە لە سێ ڕەھەندکان لەگەڵ ئەوانی تر: درێژایی و پانایی بە یەکەی مەتر (meter) دەپێورێن لە سیستەمی نێودەوڵەتی (SI).
وێنۆک|بەرزی چەند باڵەخانە و چیا و فڕۆکەیەک
بەکارھێنانەکانی بەرزی لە بیرکاری و فیزیا و زانستەکانی تردا زۆرە، بۆ نموونە بەکاردەھێنرێت بۆ دۆزینەوەی قەبارەی تەنێک، بە نموونە قەبارەی شەشپاڵوو یاساکەی بریتییە لە (قەبارە= درێژی x پانی x بەرزی)

[چەپ|وێنۆک|200px|بەرزایی [ڕەھەندێکە.]]

## سەرچاوەکان


پۆل:درێژایی
یەکەکانی پێوان

[وێنۆک|300px|مەزرینگەی پێشووی کێشەکان و پێوانەکان لە [لەندەن.]]
**یەکەی پێوان** ھەندێکی دیاریکراوە لە چەندێتییەکی فیزیکی کە بە پێکھات پێناسە و پەسەند بووە و وەکوو ستانداردێک بۆ پێواندنی ھەر ھەندێکی دڵخواز لە ئەو چەندێتییە کەڵکی لێ وەردەگیردرێت.

بۆ ھەر *یەکە* ھێما تایبەت دەدرێت کە نیشاندەری ئەو ھەندە دیاریکراوەیە لە چەندێتییە فیزیکییەکە. لە پێواندندا، ژمارەیەک دەخرێتە پێش یەکەکە کە دەڵێت چەندجار ھەندە لەپێشەوە دیاریکراوەکە مەبەستە.

بۆ نموونە، درێژایی چەندێتییەکی فیزیکییە. مەتر یەکەی درێژایییە کە نیشاندەری درێژایییەکی لەپێشەوە پەسەندبووی دیاریکراوە. ھێمای مەتر پیتی *m*ە. کاتێ دەڵێین ١٠ مەتر یان ١٠*m* ڕێک مەبەستمان ئەوەیە کە: ١٠ جار ئەو درێژایییە لەپێشەوە پەسەندبووە کە پێی دەوترێت مەتر.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکەکانی پێوان
پۆل:یەکە کۆنەکانی پێوان
پۆل:سیستمەکانی یەکەکان
کات

**کات** پێشڕەویی بێبڕانەوە و بێسنووری ڕووداوەکانە کە وا دیارە لە ڕابردووەوە دێت و بە ئێستادا تێ دەپەڕێت و بەرەو داھاتوو دەڕوات و، ناشگەڕێتەوە. لە کاری پێواندا وەکوو چەندایەتییەک چاوی لێ دەکرێت کە بۆ دیاریکردنی بەر و دوای ڕووداوەکان و، پێکگرتنی ماوەی خایاندنیان و مەودای نێوانیان بەکار دێت. ھەروەھا، بۆ بەھەندکردنی خێراییی گۆڕانی چەندایەتییەکان لە واقیعی ماددیشدا کەڵکی لێ وەردەگیرێت. زۆربەی جارەکان وەکوو ڕەھەندی چوارەم ناوی لێ دەبرێت، لە پاڵ سێ ڕەھەندەکەی تر لە بۆشاییدا، واتە بەرزی و درێژی و پانی.

کات لە مێژە کە لە بوارەکانی دین و فەلسەفە و زانستدا بابەتێکی گرنگی تاوتوێکردن و لێکۆڵینەوە بووە، بەڵام ناساندنی بە شێوەیەک کە «بە دەور خۆ سووڕانەوە» ی تێدا نەبێت و وەبەردڵ ھەموو بوارەکانیش بکەوێت، شتێکە کە تاکوو ئێستا بەردەوام خۆی لە زانایان دزیوەتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا، بوارگەلی جۆربەجۆری وەک کاسبی، پیشەسازی، وەرزش، زانست و، ھونەر، گشت لە ڕوانگەی خۆیانەوە کاتیان تێکەڵ بە سیستمی پێوانیان کردووە.

لە فیزیکدا، کات ئەوەیە کە کاتژمێر دەیڵێت.

کات لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان ناسراو بە «ئێس ئای» و، سیستمی نێونەتەوەییی چەندایەتییەکاندا، یەکێک لە چەندایەتییە بنەڕەتییەکانە. یەکەی کات لە ئێس ئای چرکەیە. مەبەست لە بنەڕەتیبوونی کات ئەوەیە کە بۆ ناساندنی چەندایەتییەکانی تر، وەک خێرایی و تاو، بەکار دەبرێت و، بەم بۆنەوە ناساندنی خۆی لە ڕێگەی ئەم چەندایەتییانەوە نەگونجاوە و، پێناسەیەک کە بەم شێوەیە بە دەست بێت پێناسەیەکی بازنەیی دەبێت. پێناسەی کرداریی کات ھەم لە کاروباری ژیانی ڕۆژانە و ھەم لە تاقیکردنەوەگەلی پێشکەتوودا کەڵکی زۆری ھەیە. لەم پێناسەیەیدا، مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگای چاوەدێریکردنی ژمارەیەکی دیاریکراو لە دووپاتبوونەوەی ڕووداوێک کە سووڕی تێدایە (وەک ھاتوچووی ئاونگێک کە ئازادانە دەلەرێتەوە) یەکەیەکی ستاندارد وەکوو چرکە بە دەست بێنێت.

## پێوان
میتۆدەکانی پێوانی کات، یان کاتپێوی، دوو شێوە بە خۆ دەگرن: یەکەمیان ڕۆژژمێرە، کە ئامرازێکی ماتماتیکییە بۆ ڕێکخستنی ئەو ھەراوی و مەیدان و مەودا کاتییانە کە لەسەر  گۆی زەوی بە کار دێن، وەک ساڵ و مانگ و ڕۆژ. دووەمیان سەعات یا کاتژمێرە، کە تێپەڕینی کات نیشان دەدا و بۆ ماوەگەلی کەمتر لە یەک ڕۆژ دەکرێتە بابەتی ڕاوێژ. تێکەڵاوی ئەم دووە، یانی رۆژژمێر و کاتژمێر، ساتێکی تایبەت دیاری دەکا کە دەتوانی بۆی بگەڕێیتەوە و باسی بکەی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* سیستمە جیاوازەکانی پێوانەکردنی کات

پۆل:کات
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
پۆل:کاتجێ
پۆل:مێتافیزیک
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:واقیع
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
پۆل:بڕی بنچینەیی ئێس ئای
پۆل:ڕێژەی فیزیایی پێوانەیی
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک