open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دە کیڵەرز

**دە کیڵەرز** (؛ ) گرووپێکی ڕۆکی ئەمریکییە، کە لە ٢٠٠١ لە لاس ڤێگاس لە لایەن براندن فلاوەرز (گۆرانیبێژیی سەرەکی، کیبۆرد، بەیس) و دەیڤ کیوونینگ (گیتاری سەرەکی، گۆرانیبێژیی پشتینە) دامەزراوە. ھەردوو مارک ستۆرمەر (بەیس، گیتاری ڕیتم، گۆرانیبێژیی پشتینە) و ڕۆنی ڤانووچی جوونیۆر (تەپڵ، کوتان) لە ٢٠٠٢ ھاتنە نێو گرووپەکەوە. ناوی گرووپەکە لە لۆگۆی سەر تەپڵی بەیسی گرووپێکی خەیاڵی وەرگیراوە کە لە ڤیدیۆی گۆرانیی «کریستاڵ»ی نیو ئۆردەردا دەرکەوتووە.

*دە کیڵەرز* حەوت ئەلبوومی ستۆدیۆیییان بڵاو کردووەتەوە، ھەریەکەیان گەیشتوونەتە پلەی یەکەمی چارتی ئەلبوومەکانی بەریتانیا: *[[ھۆت فەس]]* (٢٠٠٤)، *[[شارۆچکەی سام]]* (٢٠٠٦)، *[[ڕۆژ و تەمەن]]* (٢٠٠٨)، *[[باتڵ بۆڕن]]* (٢٠١٢)، *[[سەرسووڕھێنەر سەرسووڕھێنەر]]* (٢٠١٧)، *[[داڕووخانی تراویلکەکە]]* (٢٠٢٠)، و *[[مەکینەی پەستان]]* (٢٠٢١).

*دە کیڵەرز* بە یەکێک لە گەورەترین گرووپە ڕۆکەکانی سەدەی ٢١ەم دادەنرێت، زیاتر لە ٢٨ ملیۆن تۆماریان لە گشت جیھاندا فرۆشتووە، لەنێویاندا ١٠٫٨ ملیۆن تۆمار تەنھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## ئەندامانی گرووپ
### ئەندامە فەرمییەکان

**ئەندامەکانی ئێستا**
* براندن فلاوەرز – گۆرانیبێژیی سەرەکی، کیبۆرد، سینتسایزەر (٢٠٠١–ئێستا)، بەیس (٢٠٠١–٢٠٠٢، ٢٠٠٦)
* دەیڤ کیوونینگ – گیتار، گۆرانیبێژیی پشتینە (٢٠٠١–٢٠١٧، ٢٠٢٠–ئێستا)
* ڕۆنی ڤانووچی جوونیۆر – تەپڵ، کوتان (٢٠٠٢–ئێستا)، گیتار (٢٠٢٠–٢٠٢٢)
* مارک ستۆرمەر – بەیس، گۆرانیبێژیی پشتینە (٢٠٠٢–٢٠٢٠, ٢٠٢٢–ئێستا)، گیتار (٢٠٠٦، ٢٠١٧–٢٠٢٠)

**ئەندامەکانی پێشوو**
* مات نۆرکرۆس – تەپڵ (٢٠٠١–٢٠٠٢)
* برایان ھەیڤنز – تەپڵ (٢٠٠٢)
* دێڵ نیڵ – بەیس، گۆرانیبێژیی پشتینە (٢٠٠١–٢٠٠٢)

## دیسکۆگرافی
**ئەلبوومە ستۆدیۆیییەکان**
* *[[ھۆت فەس]]* (٢٠٠٤)
* *[[شارۆچکەی سام]]* (٢٠٠٦)
* *[[ڕۆژ و تەمەن]]* (٢٠٠٨)
* *[[باتڵ بۆڕن]]* (٢٠١٢)
* *[[سەرسووڕھێنەر سەرسووڕھێنەر]]* (٢٠١٧)
* *[[داڕووخانی تراویلکەکە]]* (٢٠٢٠)
* *[[مەکینەی پەستان]]* (٢٠٢١)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠٠١
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:دە کیڵەرز
مێژووی سەما لە ئێران

**[[سەما]] لە [[ئێران]]** مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە. سەما و مۆسیقا هەمیشە بۆ خۆشی و شادی ئێواران و هاندانی هەستی جەنگی و هەستیاری لای ئێرانییەکان لە ھەموو سەردەمەکاندا جێی بایەخ بووە. سەما لەم وڵاتەدا لە ئاھەنگەکانی ساڵنامە و بۆنە نیشتمانی و سیاسی و ئایینی و کشتوکاڵییەکان و لە ڕێوڕەسمی خێڵەکی و ھەروەھا لە ڕێوڕەسمەکانی دیکەی وەک خەتەنەکردن و ئاهەنگی هاوسەرگیریدا ئەنجام دەدرێت .

مێژووی سەما لە ئێراندا دەگاتە ھەزارەی پێنجەم و شەشەمی پێش زایین. ئێران یەکێک بوو لەو ئیمپراتۆریەتە کۆنانەی کە سەمای بڵاوکردەوە. لە ئێرانی کۆن سەماکردن لە دەرباری پاشاکانی ماد لە نووسینە مێژووییەکانی یۆنانیدا باسکراوە. یەکەم جار لە نێو فارسەکاندا باسی سەما لە کتێبەکانی زینۆفۆن, مێژوونووسێکی یۆنانی بووە. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی هەخامەنەکاندا، لە ئێوارانی چین و توێژە جیاجیاکانی خەڵکی ئێراندا هەڵپەڕکێ و گۆرانی و مۆسیقا بۆ خۆشی و شادی هەبووە و لەم قۆناغەدا جگە لە فێربوونی خوێندنەوە، بنەماکانی ھەڵپەڕکێ لە ئێرانیشدا فێر دەکران . دوای لەشکرکێشی ئەسکەندەر بۆ سەر ئێران، شارستانیەتی یۆنانی لە سەرتاسەری خاکەکانی ھەخامەکاندا بڵاوبووەوە و کاریگەری لەسەر سەما لە ئیمپراتۆریەتەکەدا هەبوو. ساسانیەکان زۆر ڕێزیان لە مۆسیقا و هاوەڵەکانی دەگرت. پاشاکانی ئەم سەردەمە حەزیان لە مۆسیقا بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی گرنگی بە سەماش بدرێت. تابلۆی دیواری سەدەی شەشەمی پەنجکەنت بەڵگەی دەرکەوتنی ڕێوڕەسمی سەما لە ڕۆژهەڵاتی ئێران دەدەن . قەدەغەکردنی سەمای ئایینی لە ئێراندا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئیسلام هاتە ئاراوە و بەهۆی ڕووداوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانەوە هاندەری بوو. لە سەردەمی سەفەویدا قەدەغەکردنی مۆسیقا ڕێگری لە پێشکەوتنی ئەم هونەرە دەکرد، بەڵام بە شێوەیەکی سنووردار گرنگی بە مۆسیقا و سەما دەدرا. لە سەردەمی قاجار و سەفەویدا کوڕان جلوبەرگی کچانیان لەبەر دەکرد و بۆ هەڵپەڕکێ و گۆرانی بەکاریان دەهێنا.

لە سەرەتای سەردەمی پەهلەویدا جۆرێک لە سەمای ئێرانی سەریهەڵدا و لەگەڵ پەرەسەندنی سینەمای بازرگانی ئێرانی ، بەربڵاو بوو بۆ دابینکردنی بنەمای دروستکردنی ژانرە جۆراوجۆرەکانی وەک ڕوحودزی ، مەترابی، بابا کەرەم ، تاھرونی و شاتری. لە ماوەی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕێوشوێنی لێکۆڵینەوەی جددی سەما لە ئێران ئەنجامدرا. ڕێکخراوی بەناوبانگی بالێی نیشتمانی ئێران لە ساڵی 1967 لە هۆڵی ڕۆداکی کرایەوە . تاران بووە میوانداری بەرهەمە ئاست بەرزەکان و بە بەدەستهێنانی پێگەیەکی بەناوبانگی نێودەوڵەتی، هونەرمەندانی بەناوبانگی بیانی بۆ نمایشکردن هاتنە ئێران. سەمای پیشەیی لەم وڵاتەدا لە سەردەمی محەمەد ڕەزا شادا ڕێز و جەماوەری خۆی وەرگرتەوە . نمایشی سەمای ناتەقلیدی لەسەر بنەمای نموونەی ئەوروپی لە شانۆکانی ئەم قۆناغەدا پێشکەش دەکرا. جگە لە سەمای غەیرە ڕەسەن، بەرنامەی زۆر بۆ سەمای ڕەسەن و نەریتی ئێران هەبووە و سەمای نەریتیش زیندوو کرایەوە. ئەو سیستمە نوێیە پەروەردەییەی لەو ماوەیەدا بنیات نراوە، خزمەتی سەمای ئێرانی دەکرد و ڕێکخراو و گرووپی جۆراوجۆری هەڵپەڕکێی گشتی و تایبەت دروست بوون. ژێرخانی هاوچەرخی ئەم خولە هاوکات لەگەڵ لێکۆڵینەوەکان توانی خولێکی سەرکەوتوو بۆ سەمای ئێرانی دروست بکات.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
مێژووی کتێبخانە لە ئێران

کتێبخانەی شاهانەی ئاشوربانیپاڵ کتێبخانەیەکە بە ھەزاران لوحی گڵین و پارچە پارچەی تێدایە کە دەقی جۆراوجۆری سەدەی حەوتەمی پێش زایین لەخۆدەگرێت، لە نێو ئەو گەنجینانەشدا دەتوانین ئاماژە بە لوحی داستانی بەناوبانگی گیلگامێش بکەین.

### هەخامەنییەکان
لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی هەخامەنییەکان لە ئێران (٥٥٨-٣٣٠ پێش زایین). م. ) کتێبە زانستی و ئایینیەکانی ئێران لە سەردەمی زەردەشتەوە لە کتێبخانەکانی "گەنج حەپیگان" لە تەخت سلێمان و "دێزی نەپشێت" لە تەخت جەمشید ئەرشیف کراون.  پێدەچێت ئەم کتێبانە لەسەر بابەتەکانی فەلسەفە ، فەلەکناسی ، کیمیا و زانستە پزیشکییەکان بوون، ئەو بابەتانەی کە موغەکانی ئێران وەستابوون تێیدا. دەوترێت دوای فەتحکردنی ئێران لەلایەن ئەسکەندەری مەکدۆنەوە ، ھەموو ئەم کتێبانە لە ئاگردا سووتێنراون. 

### پارتییەکان
لە فیلمەکانی نێسا و ئۆرمان و دۆرا ئۆرۆپوسدا، چەندین پارچە چەرمە نووسراوەکانی سەردەمی پارتییەکان دۆزرایەوە، کە بابەتە ئابووری و سیاسییەکانی لەسەر نووسرابوو. زۆرێک لەو پۆستانە ھێشتا نەخوێندراونەتەوە.

#### گاندیشاپور

## دوای ئیسلام
کتێبخانەکانی ئێران لە سەدەکانی سەرەتای ھاتنی ئیسلام بۆ ئێران بەم شێوەیە بوون:

لە ژیاننامەی حەبیب ئیبن ئەوس تاعی یان ئەبی تەمما، یەکێک لە شاعیرە بەناوبانگەکانی عەرەب، باس لەوە کراوە کە لە هەمەدان لە ماڵی ئەبو الوفا بن سەلمە ماوەتەوە و لە ماوەی مانەوەی لە هەمەدان کتێبخانە گەورەکەی بەکارهێناوە و کتێبی دیڤان ئەلحەمەسە ، کە بەرھەمی ٣٠٠ شاعیری عەرەبی تێدایە بێ گومان زیاتر لە سێ سەد بەرگی کتێب لەوێ ھەبوون. 
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
مێژووی عومان

وێنۆک|250x250پیکسڵ| قەڵای نەخال یەکێکە لە باشترین قەڵا کۆنەکانی عومان
عومان شوێنی نیشتەجێبوونی مرۆڤی پێش مێژووە، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ١٠٠ هەزار ساڵ پێش ئێستا. ناوچەکە لە ژێر کاریگەری داگیرکەرانی بەهێزدا بوو، لەنێویاندا هۆزە عەرەبەکانی تر ، پورتوگال و ئینگلتەرا . عومان سەردەمانێک دوورگەی زەنزیبار, لە کەناری ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا، وەک کۆلۆنی بوو. 

## مێژووی پێش مێژوو
چەپ|وێنۆک| شوێنەوارناسان سەرقاڵی هەڵکەندنی کۆمەڵگەی بەردی ناوەڕاستن لە چیای دۆفەر
لە عومان، شوێنێک لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن بەین جوونەوە دۆزرایەوە کە زیاتر لە ١٠٠ پەرشوبڵاوی ڕووکاری ئامێری بەردی نوبی لەخۆگرتبوو کە پێشتر تەنها لە ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان لە سودان ناسرابوو. دوو خەمڵاندنی تەمەنی درەوشانەوەی فۆتۆستیمولکراو، کۆمەڵگەی نوبی عەرەبی بە نزیکەی ١٠٦ ھەزار ساڵ دەزانن.  بە گوتەی شوێنەوارناسان، مێژووی عومان دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دوازدەھەمی پێش زایین و لە کۆتایی سەردەمی سەهۆڵبەندان . لەو سەردەمەدا عومان خاکێکی سەوز و بەپیت و بەپیت بوو. ھەڵکەندنی شوێنە کۆنە جیاوازەکان بووەتە ھۆی دۆزینەوەی گۆڕستان لە پارێزگای بارمی لە ناوچەی زاهیرە و پارێزگای ئەبرا لە ناوچەی شەرقیە و مەحوت لە ناوچەی ناوەڕاست و نیزوی لە ناوچەی ناوخۆ و ناوچەکانی تری سوڵتانییەتی عومان, بە تایبەت کەناراوەکان ناوچەکان. لەم هەڵکۆڵینانەدا ڕوونە کە عومان پەیوەندییەکی بازرگانی بەرفراوانی لە نێوان هیندستان و میزۆپۆتامیا و شارستانیەتەکانی دیکەی نیمچە دوورگەی عەرەبیدا ھەبووە. 

## خولەکان
نیوەی باکووری عومان (لەگەڵ بەحرەین، قەتەر، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی مۆدێرن، لەگەڵ پارێزگاکانی بەلوچستان و سندی پاکستان) ڕەنگە بەشێک بووبێت لە ساتراپی مەککە  لە ئیمپراتۆریەتی هەخامەندییەکان . لە کاتی داگیرکردنی ئەسکەندەردا، ڕەنگە ساتراپی بە جۆرێک بوونی هەبووبێت و دەوترێت ئەسکەندەر لە پوروش، پایتەختەکەی، ڕەنگە لە نزیک بام ، لە پارێزگای کرمان نیشتەجێ بووبێت. لە نیوەی دووەمی هەزارەی یەکەمی پێش زایینەوە دانیشتووانێک لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای عەرەبستانەوە بەرەو ڕۆژهەڵات کۆچیان کردووە. گرنگترینی ئەم ھۆزانە بە ئازد ناسراوە . ئیمپراتۆریەتی پارتی و ساسانی لە کەناراوەکاندا هێڵدرانەوە. لە ساڵی ١٠٠ پێش زایین تا ٣٠٠ دوای ئەوە لە ناوەڕاستی عومان لە سەمەد ئەلشان و ئەو سەردەمەی کە پێی دەوترێت پێش ئیسلام کە بە کورتی بە PIR دەرکەوتوون لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی . ئەم کۆچکردنانە بەردەوامن، لە سەدەی نۆزدەهەمدا ، بنەماڵە فەرمانڕەواکانی بەدەوی کە لە کۆتاییدا فەرمانڕەوایی وڵاتانی کەنداوی فارسیان کرد.

شانشینی عومان لە شەڕی حەبەشە و فارسدا لەژێر کاریگەری ھێزەکان ئیمپراتۆریەتی ساسانی لەژێر فەرماندەیی وەهریزدا بوو. گاریسۆنی ساسانیەکان کە چوار هەزار کەسی تێدابوو، بنکەکەی لە جەمسجەرد (چیای قەرەبەی مۆدێرن، ناسراو بە فالح ئەلسوک) بوو. 
## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی عومان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئێل ڕیسیتاس

**خوان خۆیا بۆرخا** (بە ئیسپانی: Juan Joya Borja، ٥ی نیسانی ١٩٥٦–٢٨ی نیسانی ٢٠٢١) کۆمیدیان و و ئەکتەری ئیسپانی بوو کە بە " **ئێل ڕێستیس"** ناسراوە. لە ساڵی ٢٠١٥دا ناوبانگێکی بەرفراوانی بەدەستھێنا بەھۆی زنجیرەیەک میم لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤیزیۆنی کە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ بۆ بەرنامەی خیسۆس کوینتێرۆ بەناوی مشکە ڕەنگاوڕەنگەکان پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:ئەکتەرە ئیسپانییە نێرەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:ئەکتەرە خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان
ئەلفڕێد مێسێل

**ئەلفڕێد مێسێل** (٢٢ی تەممووزی ١٨٥٣ – ٢٤ی ئازاری ١٩٠٩) تەلارسازێکی ئەڵمانی بوو لە خاڵی وەرچەرخانی سەدەی بیستەمدا، شێوازێکی نوێی بۆ بیناکان دروست کرد کە پردی گواستنەوەی لە مێژووگەرایییەوە بۆ مۆدێرنیزم دروست کرد. مێسێل توانی پێکھاتە و ڕازاندنەوە و کارکردی بیناکانی کە لە فرۆشگا گەورەکان، مۆزەخانەکان، بینای ئۆفیسەکان، کۆشکەکان و خانووبەرەی کۆمەڵایەتییەوە دەست پێدەکرد تا چێشتخانەی شۆربای، کۆبکاتەوە بۆ کۆیەکی یەکگرتوو و ھاوسەنگ. وەک تەلارسازێکی شار کە ھەوڵی باشی دەدا لە زۆر ڕووەوە لە پێش سەردەمی خۆیەوە بوو. ناسراوترین کارەکانی، فرۆشگا گەورەکانی ڤێرتھایم و مۆزەخانەی پێرگامۆن لە بەرلین، ڕەنگدانەوەی چەمکێکی نوێی تەلارسازی شارە گەورەکانی متمانە بەخۆبوونە. وێنەکێشانی تەلارسازی و پلانەکانی بیناسازی لە مۆزەخانەی تەلارسازی زانکۆی تەکنیکی بەرلین پارێزراون.

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی پێرگامۆن

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣
پۆل:مردووانی ١٩٠٩
پۆل:تەلارسازەکانی جوولەکە
ئێدمۆند کەمپەر

220x440px|وێنۆک|ئێدمۆند ئیمیل کەمپەر لە ٢٨ی نیسانی ١٩٧٣
**ئێدمۆند کەمپەر** (بە ئینگلیزی: Edmund Kemper) (١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨)   بکوژێکی خەڵکی کالیفۆرنیابوو لە منداڵیدا ڕۆڵی بکوژی دەگێڕا، بۆیە ملی ئەو بووکەڵانەی دەبڕییەوە کە خوشکەکەی یارییان پێدەکرد و کاتێک گەورە بوو دە ژنی کوشت، لەنێویاندا دایکی و خۆشەویستەکەی، و تەرمەکەی سەر دەبڕی و دەستدرێژی دەکردە سەری.  کاتێک لە ساڵی١٩٧٢ دەستگیرکرا، پزیشکەکە پشتڕاستی کردەوە کە کەسێکی تەندروستە، ھەربۆیە بەرپرسیارە لە تاوانەکانی، کە لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە دەستی بە ئەنجامدانی کردووە. داوای سزای لەسێدارەدانیشی کرد بەڵام لەبری ئەوە لە ساڵی ١٩٧٣ سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:زیندووان
مۆزەخانەی پێرگامۆن

[وێنۆک|ڕاست|[دەروازەی عەشتار|دەروازەی ئیشتار]]
**مۆزەخانەی پێرگامۆن** (بە ئەڵمانی: Pergamonmuseum؛ دەخوێندرێتەوە) بینایەکی ڕیزبەندییە لە دوورگەی مۆزەخانە لە ناوەندی مێژوویی بەرلین. لە ساڵی ١٩١٠ تا ١٩٣٠ بە فەرمانی ئیمپراتۆری ئەڵمانیا ویلھێلمی دووەم بەپێی پلانەکانی ئەلفڕێد مێسێل و لودویگ ھۆفمان بە شێوازی کلاسیزمی ڕوتکراو دروست کراوە. وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی دوورگەی مۆزەخانە، مۆزەخانەی پێرگامۆن لە ساڵی ١٩٩٩ لە لیستی میراتی جیھانی یونسکۆدا تۆمارکرا بەھۆی تەلارسازییەکەی و شایەتحاڵی پەرەسەندنی مۆزەخانەکان وەک دیاردەی تەلارسازی و کۆمەڵایەتی.

لە ئێستادا مۆزەخانەی پێرگامۆن شوێنی ئەنتیکنساملونگە کە بریتین لە قوربانگای بەناوبانگی پێرگامۆن، مۆزەخانەی ڤۆردێرسیاتیشێس و مۆزەخانەی ھونەری ئیسلامی. بەشێک لە بیناکە تا ساڵی ٢٠٢٥ داخراوە بۆ نۆژەنکردنەوە.

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی ھونەری ئیسلامی لە بەرلین
* مۆزەخانەی ئیرۆتیکی بیت ئوھسێ
* مۆزەخانەی ڕامۆنس

## سەرچاوەکان

پێرگامۆن
جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن

220x440px|وێنۆک
**ئێف-١٦ داڵی شەڕکەر**، (بە ئینگلیزی: General Dynamics F-16 Fighting Falcon) فڕۆکەیەکی جەنگی سووکە و تاکە بزوێنەر و فرە ڕۆڵی لە نەوەی چوارەم لەلایەن کۆمپانیای جەنەراڵ داینامیکسەوە بۆ ھێزی ئاسمانی ئەمریکا بەرھەم ھێنراوە و دواتر لەلایەن کۆمپانیای لۆکھید مارتنەوە پەرەی پێدراوە. وەک فڕۆکەیەکی قەناسی سووک دیزاین کراوە بۆ ئەنجامدانی چەندین ئۆپەراسیۆنی قەناس بە سەرکەوتنێکی گەورەوە. ئەم فڕۆکەکە توانای مانۆڕی گەورەی خۆی سەلماندووە و ھەناردەی زۆرێک لە وڵاتان کراوە. یەکێکە لە گرنگترین فڕۆکە شەڕکەرەکان کە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا دەرکەوتووە. لە سەرەتادا لەسەر بنەمای چەمکی پەرەپێدانی فڕۆکەیەکی شەڕکەری سووکی تاقیکاری پەرەی پێدراوە و پەرەی پێدراوە بۆ فڕۆکەیەکی شەڕکەری فرە کەشوھەوایی و فڕۆکەیەکی وردی ھێرشکردنە سەر ئامانج. فڕۆکەی ئێف ١٦ لە پێنج ھێڵی بەرھەمھێنانی جیاوازدا دروست کراوە، بەمەش دەبێتە گەورەترین بەرنامەی فڕۆکەی جەنگی لە جیھانی ڕۆژئاوادا، نزیکەی ٤٥٤٠ فڕۆکەی ئێف ١٦ دروست کراون، و چیتر لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە ناکڕدرێن،  و بەرھەمھێنان بەردەوامە بۆ مەبەستی ھەناردەکردنیان.

## بەکارھێنەران
چەپ|350|ئەو وڵاتانەی کە فڕۆکەی ئێف ١٦ بەکاردەھێنن (بەکارھێنەرانی پێشوو بە ڕەنگی سوور)

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
*
* 
*  .
* 
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان
ھێزی ئاسمانیی کۆریای باشوور

**ھێزی ئاسمانی کۆریای باشوور** ھەنگول : 대한민국 공군, ھانجا : 大韓民國空軍) ھێزی ئاسمانی کۆریای باشوورە. بەسەرکردایەتی وەزارەتی بەرگریی نیشتمانی.
## سەرچاوەکان
کیم ئیل سونگ

220x440px|وێنۆک
**کیم ئیل سونگ** (١٥ی نیسانی ١٩١٢ - ٨ی تەمموزی ١٩٩٤)، سکرتێری یەکەمی پێشووی پارتی کۆمۆنیستی کۆریا و سەرۆکی پێشووی کۆماری دیموکراتیی کۆریای باکوور بوو. لە سەرەتای داگیرکاری ژاپۆن بۆ سەر کۆریا لە ١٥ی نیسانی ١٩١٢ لە باشووری پیۆنگیانگ لەدایکبووە کە پێشتر بە مانگیۆندای ناسرابوو لە کۆریای ژاپۆنی لەو سەردەمەدا، دەوترێت پێش زمانی کۆری بە زمانی ژاپۆنی قسەی کردووە بەھۆی ھەوڵی سڕینەوەی زمانەکە لەلایەن سەربازە ژاپۆنییەکان، لە ساڵی ١٩٣١ چوو بۆ ناو پارتی کۆمۆنیست لە چین، لە ساڵی ١٩٣٥ بەشداری لە چالاکیی گەریلادا کرد دژی لەشکرکێشی ژاپۆن و لە ساڵی ١٩٣٧ بوو بە سەرۆکی بەشی شەشەمی سوپای بەرخۆدانی کۆریا و لە ساڵی ١٩٤٠ ئەو تاکە فەرماندە بوو کە بە زیندووی مابووەوە، و ڕووی لە یەکێتیی سۆڤیەت کرد بە نھێنی گەڕایەوە بۆ کۆریا لە ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ ھێزەکانی سۆڤیەت، و لە ساڵی ١٩٤٨ کاتێک کۆریا دابەش بوو و ململانێیەکی ئایدیۆلۆژی دەستی پێکرد، کیم ئیل سونگ حکوومەتێکی پێکھێنا و سەرۆک وەزیران بوو لە کۆماری گەلی دیموکراتیی کۆریای باکوور کە دواتر بە کۆریای باکوور ناسرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٤
پۆل:فەرمانڕەوا کۆمۆنیستەکان
پۆل:چالاکوانە سەربەخۆیە کۆرییەکان
پۆل:شۆڕشگێرە کۆرییەکان
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:ستالینیزم
ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان

220x440px|وێنۆک
**ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا** (بە ئینگلیزی: United States Air Force) ھێزی ئاسمانی لقی خزمەتگوزاری ئاسمانیی وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانە. یەکێکە لە شەش ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێکە لە ھەشت خزمەتگوزارییە جلوبەرگدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ١ی ئابی ١٩٠٧، وەک بەشێک لە فەیلەقی سیگناڵی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا بە گواستنەوەی کارمەندان لە ھێزە ئاسمانییەکانی سوپا بە دەرچوونی یاسای ئاسایشی نیشتمانیی ساڵی ١٩٤٧ دامەزرا. دووەم گەنجترین لقی ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانە و چوارەمە لە ڕیزبەندی پێشی نەدا. ھێزی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەرکە سەرەکییەکانی خۆی وەک باڵادەستی ئاسمانیی، ھەواڵگری یەکخراوی جیھانی، چاودێری و سیخوڕی، جووڵەی خێرای جیھانی، ھێرشی جیھانی، و فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردن دەربڕیوە.

وەزارەتی ھێزی ئاسمانیی، کە وەک بارەگای سەرەکی و بەشی جێبەجێکاری ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا کاردەکات، یەکێکە لە سێ بەشە سەربازییەکەی وەزارەتی بەرگریی. وەزارەت لەلایەن سکرتێری مەدەنی ھێزی ئاسمانییەوە سەرۆکایەتی دەکرێت، کە ڕاپۆرت بۆ سکرتێری بەرگریی دەنێرێت و لەلایەن سەرۆکەوە بە پشتگیری ئەنجومەنی پیران دادەمەزرێت. بەرزترین ئەفسەری سەربازی لە ھێزی ئاسمانیدا سەرۆکی ئەرکانی ھێزی ئاسمانییە، کە سەرپەرشتی یەکەکانی ھێزی ئاسمانی دەکات و وەک یەکێک لە سەرۆک ئەرکانە ھاوبەشەکان کاردەکات. بەپێی ئاراستەی سکرتێری بەرگریی و سکرتێری ھێزی ئاسمانیی، ھەندێک لە پێکھاتەکانی ھێزی ئاسمانیی بۆ فەرماندەیییە شەڕکەرە یەکگرتووەکان تەرخان دەکرێن. فەرماندە شەڕکەرەکان دەسەڵاتی کارپێکردنی ئەو ھێزانەیان پێدەسپێردرێت کە بۆیان دیاریکراوە، لەکاتێکدا سکرتێری ھێزی ئاسمانیی و سەرۆکی ئەرکانی ھێزی ئاسمانی دەسەڵاتی کارگێڕی بەسەر ئەندامەکانیاندا دەھێڵنەوە.

لەگەڵ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی ئاسمانی سەربەخۆ، ھێزی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پشتیوانی ئاسمانی بۆ ھێزە وشکانی و دەریایییەکان دابین دەکات و یارمەتی چاکبوونەوەی سەربازەکان لە مەیداندا دەدات. تا ساڵی ٢٠٢٠، ئەم خزمەتگوزارییە نزیکەی ٥٬٥٠٠ فڕۆکەی سەربازی و نزیکەی ٤٠٠ مووشەکی بالیستیکی کیشوەربڕ بەکاردەھێنێت. گەورەترین ھێزی ئاسمانی جیھانە، بوودجەکەی ١٧٩٫٧ ملیار دۆلارە و دووەم گەورەترین لقی خزمەتگوزاری وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانە، بە ٣٢١٬٨٤٨ سەربازی ئاسمانی لە ئەرکی چالاکدا، ١٤٧٬٨٧٩ کارمەندی مەدەنی، ٦٨٬٩٢٧ سەربازی ئاسمانی یەدەگ، ١٠٥٬١٠٤ سەربازی ئاسمانی پاسەوانی نیشتمانیی ئاسمانیی، و نزیکەی ٦٥٬٠٠٠ یارمەتیدەری پۆلیسی ئاسمانیی مەدەنی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٧ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
سەدەی ١١

**سەدەی یازدەھەم** ماوەیەکی کاتییە لە یەکەم ڕۆژی ساڵی ١٠٠١ تا کۆتا ڕۆژی ساڵی ١١٠٠ بەپێی ڕۆژژمێری زایینی.
## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ١١یەم
پۆل:ھەزارەی ٢یەم
پۆل:سەدەکان
سەدەی ١٣

**سەدەی سێزدەھەم** ئەو ماوەیە لە یەکەم ڕۆژی ساڵی ١٢٠١ تا کۆتا ڕۆژی ساڵی ١٣٠٠ درێژ دەبێتەوە بەپێی ساڵنامەی زایینی و ئەم ماوەیە بەشێک بووە لە سەدەکانی ناوەڕاست.

ئەم سەدەیە گەواھیدەری بەردەوامبوونی جەنگە خاچپەرستەکان بوو، بەڵام جەنگی خاچپەرستی چوارەم لەبری ئەوەی بەرەو میسر بڕوات، بەرەو کەنارەکانی قوستەنتینیە ڕۆیشت و لەلایەن لاتینییەکانەوە داگیرکرا، کە ئیمپراتۆریەتی لاتینیان دامەزراند کە ٦٠ ساڵ بەردەوام بوو پێش ئەوەی بیزەنتینەکان جارێکی دیکە بیبەن. ھەروەھا گەواھیدەری سەرھەڵدانی جەنگیزخان بوو کە لە ژێر فەرمانی ئەودا ھۆزەکانی مەغۆل و تاتاری یەکخست و دەستی بە فەتحەکانی کرد لە باکووری چین پاشان بەرەو ڕۆژئاوا ڕۆیشت و دەوڵەتی خورەزمیان لەناوبرد و شانشینی یەک لە دوای یەک لە ترانسۆکسیانا داگیرکرد. لە ڕۆژھەڵات ئۆکتای خان داگیرکردنی تەواوی خاکی چین و کۆریای تەواو کرد، سەبارەت بە ھۆلاکۆ خۆراسان و فارسی داگیرکرد، چووە بەغدا و خەلافەتی عەباسیەکانی ڕووخاند، پاشان ھێرشی کردە سەر شام، بەڵام فەتحەکانی وەستا دوای شکستەکەی لە شەڕی عەین جەلوت لەبەردەم سوڵتانی مەملوک قوتوز. لە ئەندەلوس، دوای شکستی دەوڵەتی ئەلموحەد لە شەڕی ئەلعەقاب، موڵک و ماڵی خۆی لە ئەندەلوس لەدەستدا، و فێرناندۆی سێیەم، پاشای کاستیل، توانی ھەموو میرنشینەکانی ئەندەلوس داگیر بکات، موسڵمانانی ئەندەلوس تەنھا گرانادا بەجێھێشت کە لە ژێر دەسەڵاتی بەنو ئەحمەردا بەرگەی گرت دوای دانپێدانانی ناڕاستەوخۆیان بە سەروەری شانشینی کاستیل. 
## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ١٣یەم
پۆل:ھەزارەی ٢یەم
پۆل:سەدەکان
سەدەی ١٢

**سەدەی دوانزەھەم** ئەو ماوەیەی کە لە یەکەم ڕۆژی ساڵی ١١٠١ تا کۆتا ڕۆژی ساڵی ١٢٠٠ درێژ دەبێتەوە بەپێی ساڵنامەی زایینی و ئەم ماوەیە بەشێک بووە لە سەدەکانی ناوەڕاست.

ئەم سەدەیە گەواھیدەری داڕمانی دەوڵەتی موڕابیتەکان بوو، ئەندەلوس گەڕایەوە بۆ ئەوەی کە ئاژاوەگێڕی بوو، موڕابیتەکان تووشی چەندین شکست بوون لەسەر دەستی ئیسپانییەکان لە ئەندەلوس. و لە بانگەوازی ئەلموەحەد لە مەغریب کە توانیان دەوڵەتی موڕابیتین بڕوخێنن و دەوڵەتی مووەحیدین دابمەزرێنن. ئەوانەی کاریگەری خۆیان لەسەر مەغریب و ھەموو ئەو زەویانە درێژکردەوە کە لە ئەندەلوس جێگیر بوون. و ئەم سەدەیە گەواھیدەری جەنگی خاچھەڵگری دووەم بوو کە لە ئەنجامدا شکستی خاچھەڵگران لەلایەن سەلجوکەکانی ڕومەوە بوو. دەوڵەتی زەنگد دەستی بەسەر دیمەشقدا گرت و سووریای لە ژێر ئاڵای خۆیدا یەکخست.سەڵاحەدینی ئەیووبی کۆتایی بە دەسەڵاتی دەوڵەتی فاتمی لە میسر ھێنا و بوو بە سەرۆکی میسر، کە میسر ملکەچی دەوڵەتی زەنگد بوو، سەڵاحەدین دامەزرێنەرانی دەوڵەتی ئەیوبی لە میسر و شام دژی لەو دەوڵەتە ھەڵگەڕانەوە.لە ئەفغانستان و باکووری ھیندستان دەوڵەتی غورید توانی دەوڵەتی غەزنەوی لەناو ببات.لە چین، ھۆزەکانی یورچن دوای سەرکەوتنیان بەسەر شانشینی لیاو، شانشینی جین دادەمەزرێنن و شانشینی سۆنگ ناچار دەکەن ڕوو لە باشووری چین بکەن.لە ژاپۆن سەردەمی ھێیان کۆتایی ھات و سەردەمی کاماکورا دەستی پێکرد. سوڵتان سەڵاحەدینی ئەیووبی توانی ئۆرشەلیم داگیر بکات و لە دەستی خاچھەڵگران وەریبگرێتەوە، ئەمەش بووە ھۆی بانگەوازی پاپا بۆ جەنگی خاچھەڵگری سێیەم, کە تەنھا داگیرکردنی عەکای بەدەستھێنا و بە ئەنجامدانی پەیمانی ڕاملە کۆتایی ھات لە نێوان ڕیچاردی یەکەمی ئینگلتەرا سەڵاحەدینی ئەیووبی .  
## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ١٢یەم
پۆل:ھەزارەی ٢یەم
پۆل:سەدەکان
کاتێک ھەموومان دەخەوین، بۆ کوێ دەچین؟

***کاتێک ھەموومان دەخەوین، بۆ کوێ دەچین؟*** () یەکەم ئەلبومی ستۆدیۆییی گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی ئەمریکی بیڵی ئایڵشە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٩، لە لایەن داڕکڕووم و ئینتەرسکۆپ ڕیکۆردز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و پۆلیدۆر ڕیکۆردز لە شانشینی یەکگرتوو بڵاو کرایەوە. بیڵی لەکاتی بڵاوکردنەوەی ئەم ئەلبومەدا تەمەنی ١٧ساڵ بووە، تا ڕادەیێ زۆر لەگەڵ براکەی، فینیەس ئۆکۆنێڵ ئەلبومەکەی نووسیوە، کە لە ستۆدیۆ بچووکەکەی ژووری خەوەکەی لە ھایلاند پارک، لۆس ئانجلەس بەرھەمی ھێناوە.

## پێڕستی تراکەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبومەکانی بیڵی ئایڵش
پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی ساڵ
پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی ئەندازیاری، ناکلاسیک
ئووم کولسووم کچی محەممەد

**ئووم کولسووم کچی محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا** (٦٠٣–٦٣٠ز) سێیەم کچی پێغەمبەر محەممەدە لە ھاوسەرەکەی خەدیجە کچی خوویلید، دوای زەینەب و ڕوقەیییە. پێغەمبەر کچەکەی دا بە عوسمانی کوڕی عەفان دوای ئەوەی عوتەیبە کوڕی ئەبوو لەھەب لە ڕق و کینە بۆ باوکی لێی جیابووەوە، و دوای ئەوەی باوکی فەرمانی پێکرد ئەو کارە بکات، شەش ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی لەدایکبووە، و درکی بە ئیسلام کرد و کۆچی کرد بۆ مەدینە و لە ساڵی ٩ی کۆچی لای ھاوسەرەکەی عوسمانی کوڕی عەفان کۆچی دوایی کرد و تەمەنی لەو کاتەدا ٢٧ ساڵ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:محەممەد
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:لەدایکبووانی ٦٠٣
پۆل:لەدایکبووانی ٦٠٤
پۆل:مردووانی ٦٣٠
پۆل:مردووانی ٦٣١
پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:مناڵانی محەممەد
ڕووقەییە کچی محەممەد

**ڕووقیە کچی محەممەد** (٦٠٣–٦٢٤) کچی پێغەمبەر محەممەد لە ھاوسەرەکەی خەدیجە بنت خووەیلید و گەورەترین کچەکانی دوای زەینەب. پێغەمبەر کچەکەی بە عوسمانی کوڕی عەفانی دا دوای ئەوەی عوتبەی کوڕی ئەبوو لەھەب لێی جیابووەوە کاتێک باوکی ناچاری کرد لێی جیاببێتەوە، ڕووقیە کونیەی دایکی عەبدوڵڵا بووە و نازناوەکەی دوو کۆچ بووە، نزیکەی حەوت ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی لەدایکبووە، و درکی بە ئیسلام کردووە و کۆچی کردووە بۆ حەبەشە و مەدینە، و لە ڕۆژی شەڕی بەدر لە ساڵی ٢ی کۆچی لای ھاوسەرەکەی عوسمانی کوڕی عەفان کۆچی دوایی کردووە کە تەمەنی لەو کاتەدا ٢١ ساڵ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦٢٤
پۆل:مناڵانی محەممەد
پۆل:ژنە سەحابەکان
ساڵح میرزابەی ئۆغلو

**ساڵح عیززەت ئەڕدێش** (دواتر **میرزابەی ئۆغلو**) (١٠ی ئایاری ١٩٥٠، لە ئەرزینجان – ١٦ی ئایاری ٢٠١٨، لە یالۆڤا) توندڕەو ئیسلامی کورد بوو. ئەو سەید بوو. بنەماڵەکەی لە ھەردوو برایەتی نەقشبەندی و نوورسی ئیسلامی نزیک بوون و سەربازی شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران لە ساڵی ١٩٢٥ لە دژی کۆماری تورکیا بوون. ئەو بەرەی گەورەی ھێرشبەرانی ئیسلامی ڕۆژھەڵات (İBDA-C) دروست کرد.

## ژیان
لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨ بە تۆمەتی ھەوڵدان بۆ ڕووخاندنی نەزمی دەستووری بە زۆر دەستبەسەر.  دواتر دوابەدوای چەمکی 'بەرخۆدانی بێ سەرکردە'ی İBDA-C، ھێرشی زیاتر بۆ سەر بانکەکان، کەنیسەکان، کڵێساکان، شوێنەکانی خواردنی مەی و کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان لەلایەن گرووپەکانەوە ئیدیعا کرا کە دەیانگوت ئەوان بەشێکن لە İBDA-C.  بۆردومانەکانی ئیستەنبوڵ بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ٦٥ کەس لەنێویاندا ژیانی ڕۆجەر شۆرت کونسوڵی گشتی بەریتانیا. میرزابەیۆغڵو سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا.

لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٤ دوای داوای لێبوردن لە زیندان ئازاد کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:خەڵکی بدلیس
پۆل:ئوسوڵیەتی ئیسلامی
زمانی نیپاڵی

[220x440px|وێنۆک|نەخشەیەک کە دابەشبوونی زمانی نیپاڵی نیشان دەدات. لە سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١١ی [نیپال و ھیندستان، و خەمڵاندنەکان بۆ بووتان. سووری تۆخ زۆرینە یان فرەیی نیپاڵی ھەیە، سووری کاڵ زیاتر لە ٢٠٪ دانیشتوانی نیپاڵی قسەکەری ھەیە]]
**زمانی نیپاڵی** زمانی فەرمی نیپاڵە، ھەوەھا خەڵکی بووتان و ھەندێک لە دانیشتوانی تبت قسەی پێدەکەن، یەکێکە لە ٢٣ زمانی فەرمی ھیندستان و لە ڕووی ڕێکخستنی زمانەکان لە زمانی ھیندیدا پلەی ھەشتەمی گرتووە لە دەستوور، لەلایەن ھەندێک لە دانیشتوانی بۆرما قسەی پێدەکرێت. نزیکەی نیوەی خەڵکی نیپاڵ بە زمانی نیپاڵی وەک زمانی یەکەم قسە دەکەن، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە وەک زمانی دووەم قسەی پێدەکەن. ژمارەی قسەکەرانی زمانی نیپاڵی وەک زمانی یەکەم بە نزیکەی ٣٢ ملیۆن کەس دەخەمڵێندرێت و کۆی ژمارەی قسەکەرانی زیاتر لە ٤٠ ملیۆن کەسە، ھەر بۆیە لە ڕووی بەرفراوانترین زمانەوە لە پلەی ٥٦دایە لە جیھاندا. زمانی نیپاڵی سەر بە بنەماڵەی زمانە ھیند و ئێرانییەکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی ئاسام
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
دەرچوون

220x400px|وێنۆک
**پەرتووکی دەرچوون** ( بە عیبری : **שְׁמוֹת** ) یەکێکە لە پەرتووکە پیرۆزەکانی ئایینی جوولەکە و مەسیحی، لە نێوان مەزھەبە جیاوازەکانی مەسیحییەت یان جوولەکەدا ھیچ ناکۆکییەک لەسەری نییە سەبارەت بە بەھا پیرۆزەکەی. ئەم پەرتووکە باس لەوە دەکات کە چۆن بەنی ئیسرائیل لە ستەم و چەوساندنەوەی فیرعەونی میسر و لە کۆیلەکردنی ئەوان ڕزگاریان بووە، بە ھێز و ویستی خودا کە ئەوانی بۆ پەیامەکە تایبەت کردووە، و موسای پێغەمبەری خۆی بۆ ناردوون بانگەشەی بۆ بکەن و فێریان بکەن، ڕێبەرایەتیان دەکەن لە گەشتێکی دوور و درێژدا بەسەر بیابانەکەدا تا گەیشتنە چیای توور لە سینا، کە خودا بەڵێنی خاکی کەنعانی پێداون و پەیمانەکەیان برد، پاشان یاسای بۆ موسا ھێنایە خوارەوە، بۆ ئەوەی فێری ئایینیان بکات.

پەرتووکی دەرچوون لە نەریتی جوولەک و مەسیحییەکان دەگەڕێتەوە بۆ موسا، و ناوی لێنراوە لەگەڵ چوار پەتووکی یەکەمی پەیمانی کۆن، لە ژێر ناوی پێنج پەرتووکی موسا، تەورات, یان شەریعەت، لەبەر ئەوەی وشەی *تەورات* بە زمانی عیبری بە واتای شەریعەت لێکدەدرێتەوە.  زانایانی مۆدێرن پەرتووکەکە وەک بەرھەمێکی سەرەتای سەردەمی دەربەدەری بابل (سەدەی شەشەمی پێش زایین) دەبینن، و لەسەر بنەمای نەریتە نووسراو و زارەکییەکانی پێشووتر بنیات نراوە، لەگەڵ پێداچوونەوەی کۆتایی کە لە قۆناغی فارسی دوای دەربەدەری (سەدەی پێنجەمی پێش زایین) ڕوویداوە.  

توێژەر کارۆل مایرێس لە لێدوانەکەیدا لەسەر پەرتووکەکە دەڵێت کە گرنگترین پەرتووکی پەرتووکی پیرۆزە، بەو پێیەی وەک خۆی دەڵێت، “نوێنەرایەتی وردەکارییەکانی وێناکردنی ناسنامەی جوولەکە دەکات، ڕەنگدانەوەی یادەوەرییەکانی ڕابردوویەکی پڕ لە نەھامەتی و ڕاکردنە، پەیمانێک کە خودا دەستی بەسەر نەوەی ئیسرائیلدا گرت و بە دوای خۆیدا بەسەر جیھانەکاندا ڕەزامەندی بەخشی، و فێرکارییەکانی کە ناردبووی بۆ موسا بۆ ئەوەی فێری بناغەکانی بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی نوێ و چۆنیەتی پاراستنی ھەمیشەییبوونی بکات. 

## سەرچاوەکان
حللە

وێنۆک|کۆپی دەروازەی عەشتار لە حللە
**حللە**، شارێکی عێراقییە و ناوەندی پارێزگاری بابلە، ژمارەی دانیشتووانی ٩٧٠ ھەزار کەسە، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٥. لەلایەن سەداقە کوڕی مەنسور شازادەی میرنشینی بەنی مەزیاد لە ساڵی ١١٠١ی زایینی دروستکراوە. نزیکەی ١٠٠ کم لە بەغداوە دوورە و نزیکەی ٦٠ کم لە نەجەفەوە دوورە و نزیکەی ٣٥ کم لە کەربەلاوە دوورە، بە پەیوەندییەکی گرنگی نێوان پارێزگاکانی فوراتی ناوەڕاست دادەنرێت. ھەروەھا دەکەوێتە نزیک شاری کۆنی بابل کە یەکێکە لە گرنگترین ناوچە مێژووییە کۆنەکانی جیھان. 
## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
بەرەی گەورەی ھێرشبەرانی ئیسلامی ڕۆژھەڵات

**بەرەی گەورەی ھێرشبەرانی ئیسلامی ڕۆژھەڵات** (بە تورکی: *İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi /* **İBDA-C**) ڕێکخراوێکی چەکداری ئیسلامییە کە دەیەوێت کۆماری تورکیا لەناوببات و دەوڵەتێکی ئیسلامی سوننە دروست بکات و خەلافەت دابمەزرێنێتەوە. ئەوان بە شێوەیەکی بەرچاو دوژمنایەتی شیعە، عەلەوی، مەسیحی، تەنگری، جوولەکە، و عیلمانی دەکەن. زۆربەی ئەندامانی İBDA-C کورد بوون و کەمێکی نەتەوەیانی تر بوون.

 IBDA-C دەڵێت حکوومەتی تورکیا «نایاساییە» لەگەڵ زیادکردنی ئامادەیی بۆ ئەنجامدانی کردەوەی تیرۆریستی. لەلایەن تورکیا و ئەمریکا و ئیسرائیلەوە بە گرووپێکی تیرۆریستی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٧٠
عەلەوییەکان (مەزھەب)

وێنۆک|250x250پیکسڵ|ناوچەکانی دابەشبوونی عەلەوییەکان لە شام
وێنۆک|250x250پیکسڵ|دەوڵەتانی سووریا لە سەردەمی داگیرکاری فەڕەنسا
**عەلەوییەکان**، یان بە سووکایەتیکردن **نوسەیرییەکان**  گرووپێکی مەزھەبی ئایینین کە بە پلەی یەکەم لە شام دەژین، مەزھەبێکە کە لە ئیسلامی شیعەوە سەرچاوەی گرتووە. عەلەوییەکان ڕێز لە عەلی کوڕی ئەبی تالیب دەگرن کە بە یەکەم ئیمامی قوتابخانەی دوانزە دادەنرێت. پێدەچێت ئەم گرووپە لە ماوەی سەدەی نۆیەمدا لەلایەن محەمەدی کوڕی نوسەیرەوە دامەزرابێت. ئیبن نوسەیر خوێندکاری دەیەمین ئیمامی دوانزەھەمی عەلی ھادی و یازدەھەمین ئیمامی حەسەنی عەسکەری بووە. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش بە عەلەوییەکان پێیان دەوترێت نوسەیری.

بە گوتەی مێژوونووس مێھرداد ئیزادی، ڕاپرسییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە عەلەوییەکان ١٧.٢٪ی دانیشتوانی سووریا پێکدەھێنن، لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠١٠دا ١١.٨٪ بووە،  و کەمینەیەکی بەرچاون لە پارێزگای ھاتای تورکیا و باکووری لوبنان. و لە گوندی غەجەر لە بەرزاییەکانی جۆلان دەژین. عەلەوییەکان گرووپی ئایینی باڵادەستن لە کەناراوەکانی سوریا و شارۆچکەکانی نزیک کەناراوەکان پێکدەھێنن، کە سوننە و مەسیحی و ئیسماعیلییەکان تێیدا نیشتەجێن. زۆرجار لەگەڵ عەلەوییەکاندا (العلویین) تێکەڵ دەکرێن، کە مەزھەبێکی ئایینی جیاوازە لە تورکیا و ڕێبازی بەکتاشی پەیڕەو دەکەن.    

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عەرەب
دەروازەی عەشتار

**دەروازەی عەشتار** یان **دەروازەی ئیشتار** دەروازەی ھەشتەم بوو بۆ ناوەوەی شاری بابل (لە ناوچەی حللە ئێستا، پارێزگای بابل، عێراق). لە نزیکەی ساڵی ٥٧٥ پێش زایین بە فەرمانی پاشا نەبوخودنەسری دووەم لە لای باکووری شارەکە دروست کراوە. بەشێک بوو لە ڕێگایەکی کاروانێکی گەورەی دیواردار کە دەچووە ناو شارەکەوە. دیوارەکان بە خشتی جامدار تەواو بوون کە زۆربەیان بە ڕەنگی شین بوون، ئاژەڵ و خوداوەندەکان لە ڕیلیفێکی نزمدا لە نێوانیاندا، ئەمانەش لە خشت پێکھاتبوون کە قاڵب و ڕەنگی جیاوازیان ھەبوو.

شوێنەوارناسێکی ئەڵمانی ڕۆبەرت کۆلدوەی لە ساڵی ١٩٠٤ تا ١٩١٤ سەرکردایەتی ھەڵکەندنی شوێنەکەی کردووە.

دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی یەکەم لە ساڵی ١٩١٨ دەروازە بچووکترەکە لە مۆزەخانەی پێرگامۆن دروستکرایەوە. بەرزی دەروازەکە ٥٠ پێ (١٥ مەتر)ە، و بناغە سەرەتایییەکانی ٤٥ پێ (١٤ مەتر)ی دیکە لەژێر زەویدا درێژ بوونەتەوە. ئاوەدانکردنەوەی دەروازەی ئیشتار لە مۆزەخانەی پەرگامۆن کۆپییەکی تەواوەتی تەواوی دەروازەکە نییە. پێکھاتەی سەرەتایی دەروازەیەکی دووانە بوو کە دەروازەیەکی پێشەوەی بچووکتر و بەشێکی دواوەی لاوەکی گەورەتر و گەورەتر بوو. تاکە بەش کە لە مۆزەخانەی پێرگامۆندا نمایشکراوە، بەشی بچووکتری پێشەوەیە.

پانێڵەکانی دیکەی ڕووبەری دەروازەکە لە زۆرێک لە مۆزەخانەکانی دیکەی جیھان دانراون، لەوانەش وڵاتانی جۆراوجۆری ئەورووپا و ئەمریکا.

ڕووبەری باڵیۆزخانەی عێراق لە پەکین لە چین کۆپییەکی دەروازەی ئیشتار لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:بابل
پۆل:دەروازەکان
ڕۆبەرت کۆلدوەی

**ڕۆبەرت یۆھان کۆلدوەی** (١٠ی ئەیلوولی ١٨٥٥ – ٤ی شوباتی ١٩٢٥) شوێنەوارناسێکی ئەڵمانی بووە، بەناوبانگ بووە بە ھەڵکەندنی قووڵی شاری کۆنی بابل لە عێراقی ئەمڕۆدا. لە شاری بلانکنبێرگ ئام ھارز لە ئەڵمانیا لەدایکبووە کە دوکایەتی برونسویکە و لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا لە بەرلین کۆچی دوایی کردووە.

ھەڵکەندنەکانی لە بابل بناغەکانی زیگوراتی مەردوکی ئاشکرا کرد، و دەروازەی ئیشتار؛ ھەروەھا چەندین تەکنیکی شوێنەواری مۆدێرنی پەرەپێدا لەوانە شێوازێک بۆ دەستنیشانکردن و ھەڵکەندنی تەلارسازی خشتی قوڕ. ئەم تەکنیکە بە تایبەتی لە ھەڵکەندنی باخچە ھەڵواسراوەکانی بابل (١٨٩٩–١٩١٧) کە لە نزیکەی ساڵی ١٩١٧ دروستکراون، بەسوود بوو. ٥٨٠ پێش زایین بە بەکارھێنانی خشتی قوڕ کە بە شێوەیەکی سەرەکی ئاگر نەکراوەتەوە.

زۆربەی ژیانی شوێنەوارناسێکی پراکتیکی بووە، بەشداری لە زۆرێک لە ھەڵکەندنەکانی ئاسیای بچووک و یۆنان و ئیتاڵیادا کردووە و سەرکردایەتی کردووە. دوای مردنی، کۆمەڵەی کۆلدێوی دامەزرا بۆ تۆمارکردن و نیشاندانی خزمەتە تەلارسازییەکەی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٥
پۆل:مردووانی ١٩٢٥
پۆل:مێژوونووسانی تەلارسازی ئەڵمانی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
گەندەڵی

[وێنۆک|[ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی گەندەڵی]]

[وێنۆک|upright=1.35| نەخشەی وێناکردنی [پێوەرەکانی تێڕوانینەکانی گەندەڵی لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠٢٢، نمرەی بەرزتر ئاماژەیە بۆ ئاستی نزمتری گەندەڵی

]]
بانکی نێودەوڵەتی **گەندەڵی** بە جۆرێک لە شکاندنی متمانە یان تاوان پێناسە کردووە کە لەلایەن کەسێک یان ڕێکخراوێکەوە ئەنجام دەدرێت کە پۆستێکی دەسەڵاتداری پێ سپێردراوە، ئەمەش بۆ بەدەستھێنانی سوودی نایاسایی یان خراپ بەکارھێنانی ئەو دەسەڵاتە بۆ بەرژەوەندی تاک. گەندەڵی دەتوانێت چەندین چالاکیی لەخۆ بگرێت کە بەرتیل و دزی لەخۆدەگرێت، ھەروەھا ئەو کارانەش دەگرێتەوە کە لە زۆرێک لە وڵاتان یاسایین.  گەندەڵی ڕامیاری کاتێک ڕوودەدات کە خاوەن پۆستێک یان ھەر فەرمانبەرێکی گشتی دیکە بە پلەیەکی فەرمی بۆ بەرژەوەندییە کەسییەکانی مامەڵە بکات. گەندەڵی زۆرترین جار لە کلێپتۆکراسیەکان(حوکمی دزەکان)، ئۆلیگارشی (حوکمی کەمینە)، دەوڵەتانی ماددە ھۆشبەرەکان و دەوڵەتانی مافیادا ھەیە.

گەندەڵی و تاوان دوو ڕووداوی کۆمەڵایەتی نیشتیمان کە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک لە نزیکەی ھەموو وڵاتان لەسەر ئاستی جیھانی بە پلە و ڕێژەی جیاواز دەردەکەون. ھەر وڵاتێک سەرچاوەی ناوخۆ تەرخان دەکات بۆ کۆنترۆڵکردن و ڕێکخستنی گەندەڵی و ڕاگرتنی تاوان. زۆرجار ستراتیژییەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە ژێر چەتری زاراوەی دژە گەندەڵیدا کورت دەکرێنەوە. ھەروەھا دەستپێشخەرییە جیھانییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک ئامانجی ١٦ بۆ گەشەپێدانی بەردەوام کە بڕیارە گەندەڵی بە ھەموو شێوەکانییەوە بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەندەڵی
پۆل:تاوان
پۆل:گەندەڵیی سیاسی
پۆل:فریودان
کریستیان ئاتسۆ

**کریستیان ئاتسو تواسام** (بە ئینگلیزی : Christian Atsu Tuasam) یاریزانێکی تۆپی پێی گانایه. پێشتر لە یانەی نیوکاسڵ یونایتد و بۆرنمۆس و چەند یانەیەکی دیکەی خولی ئینگلیزی بەشێوەی خواستن لە یانەی چێڵسی و یانەی ئەلراید سعوودی یاری کردووە. لە یاریکردندا وەک یاریزانی چەپ باش بوو. لە ساڵی ٢٠١٢ نوێنەرایەتی وڵاتەکەی کرد و لە یەکەم یاری نێودەوڵەتیدا گۆڵێکی تۆمارکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی گانایی
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەفریقای ٢٠١٩
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی نیوکاسڵ یوونایتد
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
بوراک ئۆزدەمیر

**محەممەد بوراک ئۆزدەمیر** (بە تورکی: Burak Özdemir؛ لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٤)، چێشتلێنەرێکی تورکی بەڕەچەڵەک عەرەبە، لە شارۆچکەی ئەسکەندەروون لەدایکبووە لە شاری ئەنتاکیا لە پارێزگاری ھاتای کە دەکەوێتە سەر سنووری سووریا. وەک چێشتلێنەرێکی داھێنەر ناوبانگی دەرکرد، ھەروەھا ناوبانگێکی عەرەبی و جیھانی بەدەستھێنا، بەو پێیەی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ملیۆنان کەس بەدوایدا دەگەڕێن، کەسایەتییە ناودارەکانیش دێنە چێشتخانەکەی بۆ تامکردنی خواردنەکانی. بوراک زمانەکانی تورکی و عەرەبی و ئینگلیزی دەزانێت و ڤیدیۆی پیشەیی لە سۆشیال میدیا و یووتیوب بڵاودەکاتەوە. بوراک لێھاتووە بە ئامادەکردنی خواردن بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش. ڤیدیۆکانی زۆر بەناوبانگ بوون لەناو خەڵک.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
جەنگی ئەستێرەکان (فیلم)

220x440px|وێنۆک
**جەنگی ئەستێرەکان** (بە ئینگلیزی: Star Wars) ناوی گۆڕدرا بۆ **جەنگی ئەستێرەکان ئەڵقەی چوارەم:** (بە ئینگلیزی: Star Wars Episode IV: A New Hope) فیلمێکی ئۆپێرا بۆشایی ئاسمانییە لە ساڵی ١٩٧٧ کە لەلایەن جۆرج لوکاسەوە نووسراوە و دەرھێنراوە. لەم فیلمەدا مارک ھامیل و ڤیسێرۆ و پیتەر کوشینگ و فۆرد و گینس ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن.

لە چیرۆکەکەدا کۆمەڵێک ئازادیخواز کە بە "ھاوپەیمانی یاخیبووەکان" ناسراون بە سەرۆکایەتی شازادە لیا پلانیان ھەیە وێستگەی بۆشایی ئاسمانی ئەستێرەی مەرگ لەناوببەن، کە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی گەلەئەستێرەیی دروستکراوە و ھێزی لەناوبردنی ھەسارەیەکی تەواوی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە خەیاڵییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٧
پۆل:فیلمە زانستییە خەیاڵییەکانی ساڵی ١٩٧٧
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان)
پۆل:فیلمەکان دەربارەی یاخیبوونەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی دووانە
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی جۆرج لوکاس
پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی گاری کورتز
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جۆن ویلیامزەوە تۆمارکراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بیابانەکاندا ڕوودەدەن
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئی ئێم ئای-ئێڵستری وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆی شێپەرتۆن وێنەیگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئینگلتەرا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە گواتیمالا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە توونس وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین دیزاینی جلوبەرگ بەدەستھێناوە
پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە
پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین تێکەڵکردنی دەنگ بەدەستھێناوە
پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە
پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەری ھونەرییان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنانی ھونەری بەدەستھێناوە
پۆل:فیلمەکانی لوکاس فیلم
پۆل:فیلمە زانستییە خەیاڵییەکان
پۆل:فیلمی ئەکشنی خەیاڵی سەرکێشی
پۆل:فیلمەکانی ئۆپێرای بۆشایی ئاسمان
پۆل:جەنگی ئەستێرەکان (فیلم)
پۆل:فیلمەکانی جەنگی ئەستێرەکانی سکای واکەر سیگا
پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەمریکییەکان لە بۆشایی ئاسمان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی بەکرێگیراوەکان
فریشتە

[وێنۆک|فریشتەیەک دڵنەوایی [مەسیح دەدات پێش دەستگیرکردن و لە خاچدانی، تابلۆکە لەلایەن کارل بلۆچەوە کراوە (١٨٦٥-١٨٧٩)]]
**فریشتە** یان بە فرەیی **فریشتەکان،** دەستەواژەیەکە کە لە زۆرێک لە بیروباوەڕە ئایینییەکاندا دەبینرێت.    ئەوان بە شێوەیەکی بەرفراوان بە نێردراوی خودا دادەنرێت، کە لەلایەن ئەوەوە دەنێردرێن بۆ ئەنجامدانی ھەندێک ئەرک. بیروباوەڕەکان سەبارەت بە فریشتەکان جیاوازن سەبارەت بە سروشت و ڕۆڵ و ئەرکی وردی فریشتەکان. ھەروەھا چەمکەکان سەبارەت بە دەرکەوتنی فریشتەکان جیاوازن، زۆرجار لە ڕواڵەتدا وەک مرۆڤێک سەیر دەکرێن بەڵام باڵدارن.
## سەرچاوەکان

پۆل:فریشتەکان
پۆل:بەھەشت
ھەوکردنی جومگەکان

220x440px|وێنۆک|کەسێک بەھۆی ئازارەوە دەستی مەساج دەکات
**ھەوکردنی جومگەکان**، کۆمەڵێک نەخۆشی و دۆخە کە کاریگەرییان لەسەر جومگەکانی لەش ھەیە و لەناویان دەبەن، نیشانەکانی بەگشتی بریتین لە ئازار و ڕەقبوونی جومگەکان، نیشانەکانی تری بریتین لە سووربوونەوە و گەرمی و ئاوسانی جومگەکان و کەمبوونەوەی مەودای جوڵە لە جومگەکانی تووشبوودا. ھەروەھا ئەندامەکانی تریش لە ھەندێک جۆری ھەوکردنی جومگەکاندا تووش دەبن. سەرھەڵدانی نەخۆشییەکە وردە وردە یان لەناکاو دەبێت. 

زیاتر لە ١٠٠ جۆر ھەوکردنی جومگەکان ھەیە،  لەگەڵ ھەوکردنی ئێسک و جومگەکان (نەخۆشییەکی تێکچوونی جومگەکانە) و ھەوکردنی جومگەکانی ڕۆماتیزم دوو جۆری باون. بەزۆری ھەوکردنی ئێسک و جومگەکان لەگەڵ تەمەندا ڕوودەدات و کاریگەری لەسەر پەنجە و ئەژنۆ و شان دەبێت، ھەوکردنی جومگەکانی ڕۆماتیزم نەخۆشییەکی بەرگری خۆکارە و زۆرجار تووشی دەست و قاچ دەبێت. جۆرەکانی تری ھەوکردنی جومگەکان بریتین لە زگماکی، لوپوس، ئازاری ڕیشاڵی ماسولکەیی، و ھەوکردنی جومگەی سپێتیک، ھەمووی جۆری نەخۆشی ڕۆماتیزمە. 

چارەسەرکردن لەوانەیە بریتی بێت لە پشوودانی جومگەکە و بەکارھێنانی گەرمی و سەرما بەدوای یەک. ھەروەھا ڕەنگە دابەزاندنی کێش و وەرزشکردن یارمەتیدەر بێت. دەرمانە پێشنیار کراوەکان بەندە بە جۆری ھەوکردنی جومگەکان، و دەرمانی ئازارشکێن وەک ئیبوپڕۆفین و پاراسیتامۆڵ (ئەسیتامینۆفین) لەخۆدەگرن. گۆڕینی جومگەکان لە ھەندێک دۆخدا بەسوود دەبێت. 

ھەوکردنی ئێسک و جومگە زیاتر لە ٣.٨٪ی تاکەکان تووشی دەبێت، لەکاتێکدا ھەوکردنی جومگەی ڕۆماتیزم نزیکەی ٠.٢٤٪ تووشی دەبێت. نەخۆشی زراو نزیکەی ١-٢٪ی دانیشتوانی ڕۆژئاوا لە ھەندێک کاتدا لە ژیانیاندا تووشی دەبێت. نزیکەی ١٥٪ی خەڵکی ئوسترالیا تووشی ھەوکردنی جومگەکان بوون، لەکاتێکدا لە ئەمریکا ڕێژەی ئەو کەسانەی کە ھەندێک جۆری ھەوکردنی جومگەکانیان ھەیە زیاترە لە ٢٠٪. بەگشتی نەخۆشییەکە لەگەڵ تەمەندا زیاتر بڵاودەبێتەوە. ھەوکردنی جومگەکان ھۆکارێکی باوی ئامادەنەبوونە لە کار و دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی جۆری ژیان. ئەم زاراوەیە لە arthr- (بە واتای "جومگە") و -itis (بە واتای "ھەوکردن") وەرگیراوە.  

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەوکردنەکان
زمانی دایکی

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|پەیکەرێک بۆ یادکردنەوەی زمانی دایک لە [نەخچیڤان|شاری نەخچیڤان، ئازەربایجان]]
**زمانی دایکی**، **زمانی یەکەم** یان **زمانی** **دایک** (بە **L1** ناسراوە)، ئەو زمانەیە کە مرۆڤ لە لەدایکبوونەوە یان لە ماوەی گرینگی مناڵیدا (٢ تا ١٢ ساڵی) مامەڵەی لەگەڵ کردووە. لە ھەندێک وڵاتدا دەستەواژەی *زمانی* *دایک* ئاماژەیە بۆ زمانی ئیتنیکی ئەو مرۆڤەیە نەک زمانی یەکەمی (واتە ئەو زمانەی پێی گەورە بووە). ھەندێک جار زاراوەی " **زمانی دایک** " بەکاردێت، یان ئەو زمانەی کە مرۆڤ لە منداڵیدا فێری بووە (بەزۆری لە دایک و باوکییەوە). ئەو منداڵانەی لە ماڵە دوو زمانەکاندا گەورە دەبن، بەپێی ئەم پێناسەیە دەتوانن زیاتر لە زمانی دایک یان زمانی زگماکییان ھەبێت. زمانی یەکەمی منداڵ بەشێکە لە ناسنامەی کەسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری ئەو منداڵە. کاریگەرییەکی دیکەی زمانی یەکەم ئەوەیە کە ڕەنگدانەوە و فێربوونی نەخشە کۆمەڵایەتییە سەرکەوتووەکان دەھێنێتە ناو نواندن و قسەکردنەوە. ھەروەھا بە پلەی یەکەم بەرپرسیارە لە جیاکردنەوەی لێھاتوویی زمانەوانی لە نوێنەرایەتیدا. لەکاتێکدا ھەندێک دەڵێن شتێک نییە بە ناوی «قسەکەری ڕەسەن»یان «قسەکەری زگماکی»، گرنگە لە زاراوەی بنەڕەتی تێبگەین و تێبگەین کە قسەکەرێکی «ناڕەسەن» بوون واتای چییە، و کاریگەرییەکانی دەتوانێت لەسەر ژیانی مرۆڤ ھەبێت. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەکاتێکدا کەسێک کە قسەکەرێکی زمانی دایک نییە، ڕەنگە دوای نزیکەی دوو ساڵ لە نوقمبوون، پەرە بە ڕواندنەوە لە زمانێکی ئامانجدا بدات، بەڵام دەتوانێت لەنێوان پێنج بۆ حەوت ساڵدا بخایەنێت تا ئەو منداڵە لە ھەمان ئاستی کارکردندا بێت وەک ھاوتاکانیان کە بە زمانی دایک قسە دەکەن.
لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩، یوونێسکۆ ٢١ی شوباتی وەک ڕۆژی جیھانی زمانی دایک دەستنیشان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەلەپووری چاندی
پۆل:زمانەوانیی کۆمەڵایەتی
ماویزم

**ماویزم**، کە بە فەرمی لەلایەن حیزبی کۆمۆنیستی چینەوە ناوی **بیری ماو تسی تۆنگ**ە، جۆرێکە لە مارکسیزم-لێنینیزم کە ماو تسی تۆنگ پەرەی پێداوە بۆ بەدیھێنانی شۆڕشێکی سۆسیالیستی لە کۆمەڵگەی کشتوکاڵی، پێش پیشەسازیی کۆماری چین و دواتر کۆماری گەلی چین. جیاوازی فەلسەفی نێوان ماویزم و مارکسیزم-لێنینیزمی نەریتی ئەوەیە کە جووتیاران لە کۆمەڵگاکانی پێش پیشەسازیدا پێشەنگی شۆڕشگێڕانە دەکەن نەک پرۆلیتاریا. ئەم نوێکردنەوە و گونجاندنەی مارکسیزم-لینینیزم لەگەڵ بارودۆخی چینی کە تێیدا پراکسیسی شۆڕشگێڕانە سەرەتایییە و ئۆرتۆدۆکسی ئایدیۆلۆژیی لاوەکییە، نوێنەرایەتی مارکسیزمی شار-لینینیزم دەکات کە لەگەڵ چینی پێش پیشەسازیدا گونجاوە. ئەم نوێکردنەوە و خۆگونجاندنەی مارکسیزم-لێنینیزم لەگەڵ ھەلومەرجی چینیدا کە پراکسی شۆڕشگێڕیی بە یەکەم و ئایدیۆلۆجی ئۆرتۆدۆکسی پلەی دووەمە، ڕەنگدانەوەی مارکسیزم -لینینیزمی شارستانییە کە لەگەڵ چینی پێش پیشەسازیدا گونجاندوویەتی. تیۆریزانانی دواتر ئەو بیرۆکەیەیان فراوانتر کرد کە ماو مارکسیزم-لینینیزمی لەگەڵ بارودۆخی چیندا گونجاندووە و دەیانگوت کە لە ڕاستیدا لە بنەڕەتدا نوێکردنەوەی کردووە و ماویزم دەتوانرێت بە شێوەیەکی گشتگیر لە سەرانسەری جیھاندا جێبەجێ بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مارکسیزم-لێنینیزم
پۆل:ئایدۆلۆژیاکانی دەوڵەت
پۆل:تەواوخوازی
پۆل:کۆمۆنیزم
پۆل:مێژووی سیاسی چین
پۆل:جۆرەکانی سۆشیالیزم
پۆل:ماویزم
پۆل:فەلسەفەی چینی
مۆزەخانەی ڕامۆنز

وێنۆک|مۆزەخانەی ڕامۆنس
**مۆزەخانەی ڕامۆنس** مۆزەخانەیەکی تایبەتە بە تیپی پەنک ڕۆکی ئەمریکی ڕامۆنس، دەکەوێتە ناوچەی کروزبێرگ لە بەرلین لە ئەڵمانیا. لەکاتێکدا کە ڕامۆنەکان زۆرترین پەیوەندییان بە شارەکەی خۆیانەوە ھەیە کە شاری نیویۆرکە، بەڵام یاریزانی بەیس دی دی ڕامۆن لە بەرلین گەورە بووە، و شارەکە و ئەڵمانیا بە گشتی لە چەندین گۆرانی ڕامۆنسدا باسی لێوە کراوە.

لە سەرەتادا لە ساڵی ٢٠٠٥ لە شاری کروزبێرگ کرایەوە، مۆزەخانەکە لە ساڵی ٢٠٠٨ گواسترایەوە بۆ میتێ، دواتر لە ساڵی ٢٠١٧دا گواسترایەوە بۆ کروزبێرگ، ھەروەھا وەک شوێنی کۆنسێرتێکی ناوبەناو بەکاردەھێنرێت.

لە ساڵی ٢٠١٤ مۆزەخانەکە دەستی بە بڵاوکردنەوەی تۆمارەکان کرد، یەکەمیان دابەشبوون بوو لە نێوان زاتۆپێکس و دی کراکس.

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی بۆدە
* مۆزەخانەی نیویس

## سەرچاوەکان

ڕامۆنس
مۆزەخانەی ئیرۆتیکی بیت ئوھسێ

**مۆزەخانەی ئیرۆتیکی بیت ئوھسێ** (بە ئەڵمانی: Beate Uhse Erotik-Museum) (١٩٩٦ – ٢٠١٤) مۆزەخانەی سێکس بوو لە ناوچەی شارلۆتنبێرگ لە بەرلین لە ئەڵمانیا.

مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٦ لە نزیک وێستگەی شەمەندەفەری بەرلین زۆلۆجیشێر گارتن لەلایەن بیات ئوحسێ، فڕۆکەوانی سەرەتایی ستۆنت و خاوەنکارەوە کرایەوە، کە لە ساڵی ١٩٦٢ یەکەم دوکانی سێکسی جیھانی دەستپێکرد. کۆمەڵەکە ھونەری ئیرۆتیکی مێژوویی ئاسیا و ئەورووپی تێدایە کە چەندین بەردگرافی لەلایەن ھاینریچ زیل و ھەروەھا فیلمە پۆرنۆگرافییە سەرەتایییەکانەوە تێدایە. بانگەشەی ئەوە دەکات کە «گەورەترین مۆزەخانەی ئیرۆتیک لە جیھاندا».

مۆزەخانەکە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٤ داخرا. سەرەتا مۆزەخانەکە بەدوای شوێنی نوێدا دەگەڕا، بەڵام بەھۆی گەشەسەندنی بازاڕ لە بەرلین مۆزەخانەکە ھەرگیز نەکرایەوە. بۆ پێشانگەکان، زیانێکی بەھای ١٫٢ ملیۆن یۆرۆ لە ڕاپۆرتی ساڵانەی ساڵی ٢٠١٥دا تۆمارکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆزەخانەکان لە بەرلین
پۆل:مۆزەخانەکان کە لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزراوە
یایلاداگی (ئەسکەندەروون)

[وێنۆک|300px|قەزاکانی [پارێزگای خەتای|پارێزگای ھاتای]]
**یایلاداگی** (بە تورکی: Yayladağı) شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ئیسکەندەروون کە فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٣٩ دا ڕادەستی تورکیای کردووە.  تورکیا لە ساڵی ١٩٤٨ ناوەکەی گۆڕی و بوو بە یایلاداگی شارۆچکەکە دەکەوێتە نزیک شاری جسر شوغور لە پارێزگای ئیدلیب و شاری کەساب لە پارێزگای لازقیە. ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەکە ٦ ھەزار و ٤٧١ کەسە و ژمارەی دانیشتوانی ناوچەی یایلاداگی ٢٢ ھەزار و ٥٢٩ کەسە. لە ناوچەکەدا دەروازەیەکی سنووری لەگەڵ شاری کەساب لە پارێزگای لازقیە ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پارێزگای ئەحسا

وێنۆک
220x440px|وێنۆک|شوێنی ئەحسا (الاحساء) لە ڕۆژھەڵاتی سعوودییە
**ئەحسا** (بە وتەی ناوخۆیی: **الحسا** )؛ پارێزگایەکی سعودییە و دەکەوێتە پارێزگای ڕۆژھەڵات و ٣٢٨ کم لە پایتەختی ڕیازەوە دوورە.  ڕووبەرەکەی ٣٧٩ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، کە یەکسانە بە ٢٠٪ی خاکی شانشینی سعودیە,  بیابانی ڕووبعی خاڵی نزیکەی سێ بە چواری پارێزگاکە دەگرێتەوە، لەکاتێکدا شوێنە پڕ دانیشتوانەکە و چالاکەکان ١٨٪ی پارێزگاکە پێکدەھێنێت لە کۆی ڕووبەر،  و لە دوو شاری ھوفوف و ئەلمووبەررەز نوێنەرایەتی دەکرێت، کە لە دە گەورەترین شارن لە شانشینەکە  جگە لە چوار شاری گەورە و ٢٢ گوند. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٧، ئەحسا لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە لە پێشەنگی پارێزگاکانی پارێزگای ڕۆژھەڵاتدایە و نزیکەی یەک میلیۆن و ٤١ ھەزار کەسی تێدایە. 

ئەحسا نموونەی دیمەنێکی کولتووری نوێبووەوە بە درێژایی مێژوویەک کە زیاتر لە ٦٠٠٠ ساڵ دەخایەنێت، بەھۆی زۆری ئاوەکەی و بەپیتی زەویەکانیەوە  و کۆنترین دانیشتووانی ئەو کەنعانانەن کە لە ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایینەوە لە ناوچەکە نیشتەجێ کردووە، و نەوەکانیان و زەبەلاحە فینقییەکان کە بەناوبانگ بوون بە ئاودێری و کشتوکاڵ، کە ھاوتایە لەگەڵ بارودۆخی ھەرێمەکە.  کلدانەکان لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین بەدوایاندا کاتێک لە ساڵی ٦٩٤ پێش زایین لە خاکی بابل ھەڵھاتن،  و شاری جەرھائ - جەرعائ یان دامەزراند، کە ھەجەر لەوێ لەسەر وێرانەکانی دامەزرا و پاشان ئەحسای ئەمڕۆ کە کۆمەڵێک شوێنی شوێنەواری لەخۆدەگرێت، و کۆمەڵێک شاری لەناوچوو وەک واست، نازرە، جواسی.  

لە پارێزگای ئەحسا گەورەترین کێڵگەی نەوت ھەیە لە جیھاندا کە پانییەکەی ٢٨٠ لە ٣٠ کم، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شاری ھوفوف و مێرگی ئەحسا  کێڵگەی نەوت زیاتر لە پێنج میلیۆن بەرمیل (٨٠٠ ھەزار مەتر سێجا) نەوت لە ڕۆژێکدا، کە دەکاتە ٦.٢٥٪ی بەرھەمی جیھانی.  بەھۆی ئەمەوە قەبارەی بەشدارییەکانی ئەحسا لە بەرھەمی ناوخۆیی شانشین بە نزیکەی ٣٧٨ ملیار ڕیال مەزەندە دەکرێت.  

## سەرچاوەکان
خالید کوڕی عەبدولعەزیز ئالسعوود

220x400px|وێنۆک
**خالید کوڕی [[عەبدولعەزیز ئالسعوود|عەبدولعەزیز]] کوڕی عەبدولڕەحمان ئالسعوود** ( ١٣ شوباتی ١٩١٣ - ١٣ حوزەیرانی ١٩٨٢ز)، شا خالید لەو ڕۆژانە لەدایکبووە کە باوکی سەرقاڵی وەرگرتنەوەی ئەحسا بوو لە تورکەکان، و دڵخۆش بوو بە لەدایکبوونی کوڕەکەی، و ناوی لێنا خالید  ، چوارەمین پاشای شانشینی سعوودیەیە، پێنجەمین کوڕی شا عەبدولعەزیزە  لە شازادە جەوھەرە کچی موسەعید کوڕی جەلاوی کوڕی تورکی ئالسعوود کە ھاوسەری یەکەمی شا عەبدولعەزیزە لە ئالیسعوود.  شا خالید بەیانی یەکشەممە، ٢١ی شەعبانی ١٤٠٢ی کۆچی، کە دەکاتە ١٣ی حوزەیرانی ١٩٨٢ ی زایینی، لە شاری تایف لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی ئەلعود لە ڕیاز بە خاک سپێردرا.  

## ژیان
شا خالید لە ژێر چاودێری باوکیدا، شا عەبدولعەزیز، لەکاتی ئامادەکارییەکان بۆ لکاندنی ناوچەکانی دیکەی دەوڵەتی سێیەمی سعوودیە گەورە بووە، بۆیە لە ژێر چاودێری دایک و باوکیدا گەورە بووە، لە تەنیشت براکەی، شازادە محەممەد کوڕی عەبدولعەزیز، لە کۆشکی حوکم لە ڕیاز، پەیوەندییەکەی لەگەڵ محەممەدی برایدا لە منداڵییەوە بەھێز بوو.

شا عەبدولعەزیز حەزی دەکرد پەروەردەیەکی باش بە منداڵەکانی بدات، بە تەواوی پابەند بوو بە ئایینەوە لەکاتێکدا داب و نەریتی ڕەچاو دەکرد، لە منداڵیدا فێری خوێندنەوە و نووسین بووە، قورئانی پیرۆزی لەبەر کرد، و زانستە ئایینییەکانی لە زانایانی باڵا وەرگرتووە، ئەم پەروەردە ئایینییە کاریگەرییەکی گشتی دیاری ھەبوو لەسەر ڕەوشت و ڕەفتارەکانی. و کاتێک پادشا خالید گەیشتە ھێز بوون، و پێشەوەی قۆڵی بەھێزتر بوو، ڕاھێنانی لە ئەسپسواری و تیر و کەواندا کردووە، تێیدا سەرکەوتوو بووە، و حەزی لە ڕاوکردن بووە. 

لەسەر خوداپەرستی و وردبینی و خۆشەویستی چاکە پەروەردە بووە، بەھۆی ئەوەی لە سروشتدا ئارام بووە و لە فەزیلەتەکاندا بەخشندە بووە. یەکێک لە سیفەتە دیارەکانی بێ فیزی بوو، بەو پێیەی ژیانێکی ئارام و دوور لە خۆشەویستی بە ڕواڵەت و ڕابواردن دەژیا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:مردووانی ١٩٨٢