سیستمی وێستمینستەر

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Houses_of_Parliament_2_db.jpg/220px-Houses_of_Parliament_2_db.jpg|alt=|وێنۆک|ماڵەکانی پەرلەمانی بەڕیتانیا دەکەوێتە ناو کۆشکی وێستمینستەر لە [لەندەن.]]
**سیستەمی وێستمینستەر** یان **مۆدێلی** وێستمینستەر جۆرێکە لە حکومەتی پەرلەمانی کە زنجیرەیەک پرۆسەی تێدایە بۆ بەڕێوەبردنی پەرلەمان. ئەم چەمکە بۆ یەکەم جار لە ئینگلتەرا پەرەی سەند.

لایەنە سەرەکییەکانی سیستەمەکە بریتین لە لقێکی جێبەجێکاری کە پێکهاتووە لە ئەندامانی پەرلەمان، کە بەرپرسیارە لە پەرلەمان؛ بوونی حیزبە ئۆپۆزسیۆنیەکان لە پەرلەمان; و سەرۆکی دەوڵەت کە جیاوازە لە سەرۆکی حکومەت. ئەم زاراوەیە لە کۆشکی وێستمینستەرەوە هاتووە، کە ئێستا شوێنی پەرلەمانی شانشینی یەکگرتووە. سیستەمی وێستمینستەر زۆرجار بەراورد دەکرێت لەگەڵ سیستەمی سەرۆکایەتی کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە سەرچاوەی گرتووە، یان لەگەڵ سیستەمی نیمچە سەرۆکایەتی، لەسەر بنەمای حکومەتی فەڕەنسا.

سیستەمی وێستمینستەر بەکاردێت، یان لانی کەم بەکارهاتووە، لە پەرلەمانی نیشتیمانی و ژێر نیشتیمانی زۆربەی داگیرکراوەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیی (بێجگە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و قوبرس)، لە یەکەم پارێزگاکانی کەنەدا لە ساڵی ١٨٤٨ و شەش کۆڵۆنیی ئوسترالیا لە نێوان ساڵانی ١٨٥٥ و ١٨٩٠. ئەمە جۆرێکە لە حکومەت کە بە میراتی ماوەتەوە بە نیوزیلاند و هۆنگ کۆنگی بەریتانیا. دەوڵەتی ئیسڕائیل سیستەمێکی حکومەتی بە شێوەیەکی بەرفراوان لە لایەن وێستمینستەرەوە پەسەند کرد دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لە فەرمانڕەوایی بەریتانی بۆ فەڵەستین. لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک لە کۆلۆنیە کۆنەکان لەو کاتەوە سیستەمی سەرۆکایەتی (نجیریا بۆ نموونە) یان سیستەمی دووڕەگەزیان (وەک ئەفریقای باشوور) وەک فۆڕمی حکومەتەکەیان پەسەند کردووە.

## تایبەتمەندییەکان
سیستەمی ویلایەتی وێستمینتەر لەوانەیە هەندێک لەم تایبەتمەندییانەی خوارەوە لەخۆبگرێت:

* سەروەر یان سەرکردەی دەوڵەت کە وەک خاوەن دەسەڵاتی جێبەجێکاری ناونیشان یان یاسایی و دەستوری کار دەکات، و چەندین دەسەڵاتی پاشەکەوتکراوی هەیە، بەڵام ئەرکی ڕۆژانەی بە شێوەیەکی سەرەکی بریتیە لە ئەنجامدانی ئەرکی ڕێوڕەسمی. نموونەکان بریتین لە پاشا چارلز سێیەم، فەرمانڕەوای گشتی لە شانشینی کۆمۆنوێڵد، یان سەرۆکەکانی زۆرێک لە وڵاتان، و فەرمانڕەوایی ویلایەت یان پارێزگاکان لە سیستەمی فیدراڵی. بێجگە لەمە ئیرلەندا و ئیسڕائیل، کە سەرۆکەکانیان لە یاسادا و لە بە فەرمی ئاهەنگگێڕن، و ئەم دواینەیان هیچ دەسەڵاتێکی پاشەکەوتیان نییە.
* سه رۆكی حكومه ت (یان سه رۆكی جێبەجێكاری)، ناسراو به ناوی جیاواز وەک سەرۆك وەزیران، سەرۆكوەزیر یان سەرۆك و وەزیری یەکەمیش. لەکاتێکدا سەرۆکی دەوڵەت سەرۆکی حکومەت دیاری دەکات، کۆنگرەی دەستوری پێشنیاری ئەوە دەکات کە زۆرینەی ئەندامانی پەرلەمان کە هەڵبژێردراون دەبێت پاڵپشتی ئەو کەسەی کە دەستنیشانکراوە بکەن. ئەگەر زیاتر لە نیوەی پەرلەمانتارانی هەڵبژێردراو لە هەمان حیزبی سیاسی بن، ئەوا سەرکردەی پەرلەمانی ئەو حیزبە بە شێوەیەکی ئاسایی دەستنیشان دەکرێت. ئیسڕائیل ڕیزپەڕی ئەمە بوو، کە هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی سەرۆک وەزیران لە ساڵانی ١٩٩٦، ١٩٩٩ و ٢٠٠١ ئەنجامدرا.
* لقێکی جێبەجێکاری بە ڕێبەرایەتی سەرۆکی حکومەت بەگشتی پێکهاتووە لە ئەندامانی پەرلەمان لەگەڵ ئەندامانی باڵای جێبەجێکار لە کابینەیەک کە پەیوەستە بە بنەمای بەرپرسیارێتی گشتی کابینەکە؛ ئەو جۆرە ئەندامانە دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە جیاتی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی ناونیشان یان تیۆری.
* خزمەتگوزارییەکی شارستانی سەربەخۆ و بێ لایەن کە ڕاوێژ دەکات و بڕیارەکانی حکومەتی هەڵبژێردراو جێبەجێ دەکات. کارمەندانی حکومی دەستنیشانکردنی هەمیشەیی ئەنجام دەدەن و دەتوانن چاوەڕێی پرۆسەی ھەڵبژاردن و بەردەوامیی کارکردن بکەن کاتێک حکومەتەکان دەگۆڕێن.
* ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانی (لە سیستەمی فرەحیزبی) لەگەڵ سەرکردەیەکی فەرمی ئۆپۆزسۆن.
* پەرلەمان، زۆرجار دوو خانەیە (ئەنجومەنی باڵا و ئەنجومەنی خواروو)، لەگەڵ لانیکەم یەک پەرلەمانتاری هەڵبژێردراو هەرچەندە سیستەمی یەک ژوور بوونی هەیە. بە شێوەیەکی نەریتی، ئەنجومەنی نزم هەڵدەبژێردرێت بە بەکارهێنانی یەکەم-کەسی-براوە لە ناوچەکانی یەک ئەندامی، کە هێشتا باوترە، هەرچەندە هەندێکیان سیستەمی نوێنەرایەتی ڕێژەیی بەکاردەهێنن (بۆ نمونە: ئیسڕائیل، نیوزیلاند) ، دەنگدانی هاوتەریب (بۆ نمونە: ژاپۆن) ، یان دەنگدانی لیستی دڵخواز (بۆ نمونە: پاپا نیو گینی، ئوسترالیا).
* خانووی خوارووی پەرلەمان کە توانای هەڵوەشاندنەوەی حکومەت هەیە بە "پاراستن (یان بەربەستکردن) لە دابینکردن" (ڕەتکردنەوەی بودجەیەک)، پەسەندکردنی پێشنیارێکی لێسەندنەوەی متمانە، یان شکاندنی پێشنیارێکی متمانە.
* پەرلەمانێک کە دەتوانرێت هەڵبوەشێنرێتەوە و هەڵبژاردنی ناوەختە لە هەر کاتێکدا بێت ئەنجام بدرێت.
* مافە پەرلەمانییەکان، کە ڕێگە بە پەرلەمان دەدات بۆ گفتوگۆکردن لەسەر هەر بابەتێک کە پێیوایە پەیوەندیدار بێت بەبێ ترس لە دەرئەنجامەکانی دەرئەنقەستەکان کە لە لێدوانە خراپەکان یان تۆمارەکانیەوە دێن.
* خولەکەکانی کۆبوونەوەکان، کە زۆرجار لە ئینگلتەرا بە Hansard ناسراوە، لەنێویاندا توانای پەرلەمان بۆ ڕاگرتنی گفتوگۆیەک لەو خولانەدا.
* توانای دادگاکان بۆ چارەسەرکردنی بێدەنگی یان ناڕوونیی لە یاسای دەسەڵاتی لەڕێی پەرەپێدانی یاسای گشتی. سیستەمێکی تری هاوتەریب لە بنەما یاساییەکان هەیە کە بە یاسای "بەش" (بە ئینگلیزی equity) ناسراوە. هیندستان، کوبێک لە کەنەدا، و سکۆتلەندا لە بەریتانیا، لەنێوان وڵاتانی تر کە یاسای هاوبەش لەگەڵ سیستەمی یاسایی تر تێکەڵ دەکەن لە ڕیزپەڕەکانی ئەم جۆرە یاسایەن.

زۆربەی پرۆسەکانی سیستەمی وێستمینتەر لە پەیماننامەکان، کردارەکان و پێشینەکانی پەرلەمانی شانشینی یەکگرتووەوە سەرچاوەی گرتووە، کە بەشێکن لەو شتانەی کە بە دەستووری شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا ناسراون. بەپێچەوانەی دەستووری بەریتانی نەنوسراوە، زۆربەی ئەو وڵاتانەی کە سیستەمی وێستمینتسەر بەکاردەهێنن سیستەمەکەیان نوسیوەتەوە، لانیکەم بەشێکیشی بێت، لە دەستوورێکی نووسراو.

## وڵاتانی ئێستا
ئەو وڵاتانەی کە بەجیاوازییەوە سیستەمی وێستمینتەر بەکاردەهێنن، لە ساڵی ٢٠٢٢، ئەمانەی خوارەوە دەگرێتەوە:

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمە سیاسییەکان
پۆل:سیستەمی وێستمینستەر