open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕێزدێنت ئیڤڵ ٣ (کایەی ڤیدیۆییی ٢٠٢٠)

**ڕێزدێنت ئیڤڵ ٣** () کایەیەکی ترس و مانەوەی ساڵی ٢٠٢٠ە کە لەلایەن کاپکۆمەوە پەرەی پێدراوە و بڵاوکراوەتەوە. کایەکە ڕیمەیکێکی ناڕاستەوخۆی کایەی ساڵی ١٩٩٩ی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٣: نێمەسس]]*ە. یاریزانان کۆنترۆڵی بریکاری پێشووی تایبەت جیڵ ڤالێنتاین و بەکرێگیراو کارلۆس ئۆلیڤێرا دەکەن کاتێک ھەوڵ دەدەن ڤاکسینێک بدۆزنەوە و لە شارێک لە کاتی بڵاوبوونەوەی زۆمبیدا ھەڵبێن. کایەکە لە ڕوانگەی کەسی سێیەمەوە ئەنجام دەدرێت و داوا لە یاریزان دەکات کە دڕندەکان ببەزێنێت و مەتەڵەکان شیکار بکات لەکاتێکدا لەلایەن گۆڕاوێکی ئەندازیاریکراوەوە بە ناوی نێمەسس ڕاودەنرێت. کایەکە بۆ پلەیستەیشن ٤، ویندۆز، و ئێکس بۆکس وەن لە نیسانی ٢٠٢٠ و بۆ ئەمازۆن لونا، پلەیستەیشن ٥، و ئێکس بۆکس سیریز ئێکس/ئێس لە حوزەیرانی ٢٠٢٢ دەرچوو، لەگەڵ وەشانی ھەوریی نینتێندۆ سویچ کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە. وەشانی ئەپڵ (ئای ئۆ ئێس، ئایپاد ئۆ ئێس، ماک ئۆ ئێس) لە ئازاری ٢٠٢٥ بڵاوکرایەوە.

زۆربەی *ڕێزدێنت ئیڤڵ ٣* ھاوکات لەگەڵ ڕیمەیکی ٢٠١٩ی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٢]]* پەرەی پێدرا؛ ھەردوو کایەکە لەسەر بزوێنەری ئاڕ ئیی کاپکۆم کاردەکەن. ھەرچەندە ھەمان بنەمای ئەسڵییەکەی ھەیە، بەڵام زۆر بەش دووبارە ڕێکخرانەوە لە پێناو چیرۆکێکی تەرکیزکراوتردا. بۆ ڕەنگدانەوەی ڕێبازە ئەکشن-ئاراستەکراوەکەی ئەسڵییەکە، پەرەپێدەران خێرایی جووڵە و ئەنیمەیشنەکانی ڕیمەیکی *ڕێزدێنت ئیڤڵ ٢*یان نوێکردەوە و توانای خۆلادان لە ھێرشەکانیان زیاد کرد. لەبەرئەوەی ھەندێک تایبەتمەندیی کایە ئەسڵییەکە لابراون، کایەیەکی فرەیاریزانیی سەرھێڵی جیاواز، *ڕێزدێنت ئیڤڵ: ڕێزیستنس*، لەگەڵ *ڕێزدێنت ئیڤڵ ٣*دا بەسترابوو.

کایەکە بە گشتی پێداچوونەوەی ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، کە ستایشی گێڕانەوەی سەرنجڕاکێش، کەشی ئاڵۆز و گرافیکەکانیان کرد. ڕەخنەکان ئاراستەی ماوەی کورت و بڕێکی زۆری ناوەڕۆکی ونبووی ئەسڵییەکە کران. جەختکردنەوەی زیاتر لەسەر ئەکشن و دیمەنە سکریپتکراوەکان ھەندێک ڕەخنەگری نائومێد کرد. کایەکە تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، ٩٫٢ ملیۆن کۆپی فرۆشتبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس
پۆل:کایە بەرزکراوەکانی ئێکس بۆکس وەن ئێکس
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:کایەکانی ئێکس بۆکس کڵاود گەیمینگ
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا داندراون
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان سەبارەت بە زۆمبی
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان سەبارەت بە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی
پۆل:تەقەکەرانی کەسی سێیەم
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:کایەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ
پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن ٥
پۆل:کایە بەرزکراوەکانی پلەیستەیشن ٤ پرۆ
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە مشەخۆران
پۆل:کایەکانی نینتێندۆ سویچ
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
مستەر ئێکس (ڕێزدێنت ئیڤڵ)

**مستەر ئێکس** () کارەکتەر و نەیارێکە لە کایەی ڤیدیۆیی ترس و مانەوەی ساڵی ١٩٩٨ی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٢]]* و ڕیمەیکەکەی ساڵی ٢٠١٩، کە ھەردووکیان بەشێکن لە فرانچایزی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]* کە لەلایەن کۆمپانیای ژاپۆنی کاپکۆمەوە دروست کراوە. ھەروەھا ناسراو بە **تایڕنتی تی-٠٠** (یان بە سادەیی **تایڕنتەکە**)، وەک بەشێک لە زنجیرەیەک چەکی بایۆلۆجیی زیرەک کە لەلایەن کۆمپانیای ئەمبڕێلاوە پەرەی پێدراوە، مستەر ئێکس بەدوای پاڵەوانان لیان ئێس. کێنێدی و کڵێر ڕێدفیڵد دەکەوێت بۆ بەشێکی زۆری کایەکە.

مستەر ئێکس تاکە تایڕنتە لە زنجیرەکەدا کە جلوبەرگی ستانداردی زیاتر لەبەر بکات لە شێوەی تڕێنچ کۆتێکدا، و لە ڕیمەیکەکەدا، کڵاوێکی فێدۆرا. بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بۆ پەرەپێدەرانی کایەکە، مستەر ئێکسەکەی ڕیمەیکەکە ناوبانگێکی زۆری لەنێو ھەواداران و ڕەخنەگراندا بەدەستھێنا، و بوو بە میمێکی ئینتەرنێتی بەھۆی بێبەزەیی ترسناک و دەرکەوتنە پیاوانە نالەبارەکەیەوە. بە گشتی لەگەڵ تاکەگۆرانییەکەی ساڵی ٢٠٠٢ی دی ئێم ئێکس «ئێکس گۆن گیڤ ئیت تو یا» دەرکەوتووە. ڕەخنەگران ستایشی تێکەڵبوونی قووڵی مستەر ئێکس لەگەڵ میکانیکی کایەکەدا، ھەروەھا ھۆکاری ترس کە بوونی بەردەوامی بۆ ڕیمەیکەکەی دەھێنێت، کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ
ئاشڵی گراھام (ڕێزدێنت ئیڤڵ)

**ئاشڵی گراھام** () کارەکتەرێکە لە زنجیرە کایەی ڤیدیۆییی ترس و مانەوەی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]* کە لەلایەن کۆمپانیای ژاپۆنی کاپکۆمەوە دروست کراوە؛ کە لە کایەی ڤیدیۆییی ٢٠٠٥ی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٤]]*دا ناسێنرا، کچی سەرۆکی ئەوکاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانە لە کایەکەدا. بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن گرووپە ئیسپانییەکەی لۆس ئیلومینادۆسەوە وەک ڕێگەیەک بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵات بەسەر سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە بارمتە دەگیرێت، پێش ئەوەی لەلایەن پاڵەوانی کایەکە، لیان ئێس. کێنێدییەوە، ڕزگار بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ڕێزدێنت ئیڤڵ
پۆل:کارەکتەرە مێینەکان لە یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
ڕێزدێنت ئیڤڵ: دوورگەی مەرگ

**ڕێزدێنت ئیڤڵ: دوورگەی مەرگ** () فیلمێکی ترسناکی ئەکشنی بایۆپەنکی ئەنیمەیشنی گەورەساڵانی ژاپۆنیی زمانی ئینگلیزیی ٢٠٢٣ە کە لە ھەمان گەردوونی کایە ڤیدیۆیییەکانی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]*دا دانراوە. پێنجەم بەش و چوارەم فیلمە لە زنجیرە ئەنیمەیشنەکەی ڕێزدێنت ئیڤڵ، کە دوای فیلمی ٢٠١٧ی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ: تۆڵەسەندنەوە|ڕێزدێنت ئیڤڵ: ڤێندێتا]]* و کورتەزنجیرەی ٢٠٢١ی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ: تاریکیی بێکۆتا|ڕێزدێنت ئیڤڵ: ئینفینیت دارکنێس]]* دێت، و بەدوای چەندین پاڵەوانی *ڕێزدێنت ئیڤڵ*دا دەگەڕێت کاتێک لێکۆڵینەوە لە تیرۆری بایۆلۆجیی ئەگەریی تی-ڤایرۆس دەکەن لە سان فرانسیسکۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:تی-ئێم-ئێس ئێنتێتەینمنت
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ترسناک
پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣
پۆل:فیلمە ئینتەرکوێلەکان
ڕێزدێنت ئیڤڵ: تاریکیی بێکۆتا

**ڕێزدێنت ئیڤڵ: تاریکیی بێکۆتا** () (کە بە ***RESIDENT EVIL: Infinite Darkness*** ستایل کراوە) کورتەزنجیرەیەکی بایۆپەنکی ئەنیمێی ڕەسەنی ئینتەرنێتی سی جی ئایی ترسناک-ئەکشنی ژاپۆنییە کە لەسەر زنجیرە یارییە ڤیدیۆیییەکەی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]*ی کاپکۆم وەرگیراوە. زنجیرەکە پاڵەوانەکانی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٢ (کایەی ڤیدیۆیی ٢٠١٩)|ڕێزدێنت ئیڤڵ ٢]]*، لیان ئێس. کێنێدی و کڵێر ڕێدفیڵد، لەخۆدەگرێت. کە وەک پاشکۆیەک بۆ ڕێزدێنت ئیڤڵ: دیجێنەرەیشن کاردەکات.

لەلایەن تی ئێم ئێس ئینتەرتەینمێنتەوە بەرھەم ھێنراوە و لەلایەن کویبیکۆوە ئەنیمەیت کراوە، *ئینفینیت دارکنێس* لە ٨ی تەممووزی ٢٠٢١ لەسەر نێتفلیکس بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تی-ئێم-ئێس ئێنتێتەینمنت
پۆل:ڕێزدێنت ئیڤڵ
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ترسناک
پۆل:ئەنیمێ و مانگای جووڵە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان سەبارەت بە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە ڕووداوەکانیان لە واشینگتن دی سییە
وازهێنانی مەکسیک

[وێنۆک|ناوچەی وازھێنانی مەکسیک، بەبێ داواکارییەکانی تێکساس، کە پێکدێت لە [ویلایەتەکانی ئەمریکا|ویلایەتەکانی ئێستای کالیفۆرنیا، نێڤادا، یوتا، زۆربەی ئاریزۆنا، نیوەی ڕۆژاوای نیو مەکسیکۆ، چارەکێکی ڕۆژاوای کۆلۆرادۆ، و گۆشەی باشووری ڕۆژاوای وایۆمینگ]]
**وازھێنانی مەکسیک** (؛ ) ئەو خاکەیە کە مەکسیک لە پەیماننامەی گوادالوپ ھیدالگۆ لە ساڵی ١٨٤٨دا دوای جەنگی مەکسیک و ئەمریکا وازی لێھێنا بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەم ناوچەیە ویلایەتەکانی کالیفۆرنیا، تێکساس، نیو مەکسیکۆ، یوتا، نێڤادا، و ئاریزۆنا، و بەشێک لە کۆلۆرادۆ، ئۆکلاھۆما، کانزاس، و وایۆمینگ لە ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئێستادا لەخۆدەگرێت. وازھێنانی مەکسیک، کە نزیکەی  بوو، بەبێ تێکساس، سێیەم گەورەترین دەستکەوتی خاکی بوو لە مێژووی ئەمریکادا، کە تەنھا کڕینی لویزیانا بە ڕووبەری  لە ساڵی ١٨٠٣ و دواتر کڕینی ئەلاسکا بە ڕووبەری  لە ڕووسیا لە ساڵی ١٨٦٧ پێشی کەوتبوون.

## سەرچاوەکان
برنجی مەکسیکی

**برنجی مەکسیکی** () (ھەندێک جار لە چێشتی تێکس-مێکسدا بە **برنجی ئیسپانی** یان **برنجی سوور** ناودەبرێت)، ھەروەھا لە زمانی ئیسپانیدا بە ***ئارۆز ئا لا مێکسیکانا***, ***ئارۆز مێکسیکانۆ***, ***سۆپا دێ ئارۆز*** یان ***ئارۆز ڕۆخۆ*** ناسراوە، خواردنێکی لاوەکی مەکسیکییە کە لە برنجی سپی، تەماتە، سیر، پیاز، و لەوانەیە پێکھاتەی دیکەش دروست بکرێت. برنجی مەکسیکی نزیکەی ھەمیشە وەک تەواوکەری خواردنەکانی تر دەخورێت وەک مۆلی، فاسۆلیای دووبارە سوورکراوە، مریشکی برژاو، کارنێ ئاسادا، پیکادیلۆ، تاکۆس، ماسی سوورکراوە، مریشکی سوورکراوە، چیلیس ڕێلێنۆس، یان شۆربای سەوزە.

## سەرچاوەکان
مێژووی مەکسیک

**مێژووی مەکسیک** () زیاتر لە سێ ھەزارە دەگرێتەوە، کە کۆنترین بەڵگەی نیشتەجێبوونی ڕاوچی-کۆکەرەوەکان بۆ ١٣٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. مەکسیکی ناوەڕاست و باشوور، کە بە میزۆئەمریکا ناسراوە، سەرھەڵدانی شارستانییەتە ئاڵۆزەکانی بەخۆیەوە بینی کە سیستەمی نووسینی گلیفییان پەرەپێدا بۆ تۆمارکردنی مێژووی سیاسی و داگیرکارییەکان. داگیرکاریی ئیسپانیا بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی ئازتێک لە سەرەتای سەدەی ١٦دا ئیسپانیای نوێی دامەزراند، و دەسەڵاتی ئیسپانی، ئایینی کریستیانی و کاریگەرییە ئەورووپییەکانی ھێنایە ناوچەکەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مەکسیک
فلتەری مەکسیکی

وێنۆک|وێنەیەک کە فلتەرێکی زیادکراو بۆ نیوەی وێنەیەکی دیمەنێکی مەکسیکی نیشان دەدات.
**فلتەری مەکسیکی** ()، یان **فلتەری مەکسیک**، فلتەرێکی ڕەنگ زەرد یان سێپیایە یان پلەیەکی ڕەنگی زۆر گەرمە کە ھەندێک جار لە فیلم و بەرھەمە تەلەڤیزیۆنییەکاندا بەکاردەھێنرێت بۆ نوێنەرایەتیکردنی بینراوی ئەو دیمەنانەی کە لە ناوچە گەرم و وشکەکاندا ڕوودەدەن، زۆرجار وڵاتانێک وەک مەکسیک، ھەروەھا وڵاتانی تری ئەمریکای لاتین و باشووری ئاسیا. ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی ئەوەی کە مەیلی ھەیە ڕوخساری ئەو کەسانە کاڵ بکاتەوە کە پێستیان تۆخترە، و بەھۆی ستێریۆتایپکردنی ئەو وڵاتانەی کە وێنایان دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنیکە سینەمایییەکان
ھێزی دەریاییی مەکسیک

**ھێزی دەریایی مەکسیک** (؛ )یەکێکە لە پێکھاتەکانی ھێزە چەکدارەکانی مەکسیک. سکرتارییەتی ھێزی دەریایی بەرپرسە لە بەڕێوەبردنی ھێزی دەریایی. فەرماندەی ھێزی دەریایی سکرتێری ھێزی دەریایییە، کە ھەم وەزیرێکی کابینەیە و ھەم ئەفسەرێکی پیشەگەری دەریایییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
شەمەندەفەری مەکسیکی

وێنۆک|یارییەکی ئاسایی چوار-یاریزانی ''شەمەندەفەری مەکسیکی'' بە بەکارھێنانی سێتی دوو-نۆی و جۆری دووبارەی لقدار؛ شەمەندەفەرە مەکسیکییەکە کە ناوی لێوە ھاتووە لە دیمەنەکەدا دیار نییە
**شەمەندەفەری مەکسیکی** ()یارییەکە کە بە دۆمینە دەکرێت. ئامانجی یارییەکە ئەوەیە کە یاریزانێک ھەموو پارچەکانی دەستی بخاتە سەر یەک یان چەند زنجیرەیەک، یان شەمەندەفەرێک، کە لە ناوەندێک یان «وێستگەیەک»ەوە دەردەچن. بەناوبانگترین ناوی یارییەکە لە شەمەندەفەرێکی تایبەتیی ھەڵبژاردەییەوە ھاتووە کە ھی ھەموو یاریزانانە؛ بەڵام، یارییەکە دەکرێت بەبێ *شەمەندەفەری مەکسیکی* بکرێت؛ ئەم جۆرە یارییانە بە گشتی بە «شەمەندەفەری تایبەت»یان «شەمەندەفەری دۆمینە» ناودەبرێن. پەیوەندی بە یاریی پێی مریشکەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان
ئیسپانیی مەکسیکی

**ئیسپانیی مەکسیکی** (؛ ) بریتییە لە کۆمەڵێک زاراوە و زاراوەی کۆمەڵایەتیی زمانی ئیسپانی کە لە مەکسیک و ناوچە سنوورییەکانیدا قسەی پێدەکرێت. مەکسیک گەورەترین ژمارەی ئیسپانی-زمانەکانی ھەیە، کە زیاترە لە دوو ھێندەی ھەر وڵاتێکی تری جیھان. زمانی ئیسپانی لەلایەن زیاتر لە ٩٩٪ی دانیشتووانەوە قسەی پێدەکرێت، کە زمانی دایکی ٩٣٫٨٪یانە و زمانی دووەمی ٥٫٤٪یانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
پاسپۆرتی مەکسیکی

**پاسپۆرتی مەکسیکی** () () ئەو پاسپۆرتەیە کە دەدرێت بە ھاووڵاتیانی مەکسیکی بە مەبەستی گەشتکردن بۆ دەرەوەی وڵات. پاسپۆرتی مەکسیکی ھەروەھا ناسنامەیەکی فەرمی و بەڵگەی ھاووڵاتیبوونی مەکسیکییە. بەپێی پێوەرەکانی پاسپۆرتی ھێنلی بۆ مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، ھەڵگرانی پاسپۆرتی مەکسیکی دەتوانن سەردانی ١٥٨ وڵات (لە کۆی ١٩٥) بکەن بەبێ ڤیزا، کە مەکسیکی لە پلەی ٢٢ھەمدا داناوە لە ڕووی ئازادیی گەشتی جیھانییەوە.

مەکسیک لە ساڵی ٢٠٢١دا گۆڕا بۆ پاسپۆرتی بایۆمەتری کە پێی دەوترێت پاسپۆرتی ئەلیکترۆنی (pasaporte electrónico).

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
ئیمپراتۆریەتیی دووەمی مەکسیک

**ئیمپراتۆریەتیی دووەمی مەکسیک** (؛ ؛ )، کە بە فەرمی بە **ئیمپراتۆریەتیی مەکسیک** () ناسرابوو، پاشایەتییەکی دەستووری بوو کە لە مەکسیک لەلایەن پاشایەتیخوازە مەکسیکییەکانەوە بە پشتیوانیی ئیمپراتۆریەتی دووەمی فەڕەنسا دامەزرا. ئەم سەردەمە زۆرجار بە دەستێوەردانی دووەمی فەڕەنسا لە مەکسیک ناودەبرێت. ئیمپراتۆری فەڕەنسا ناپلیۆنی سێیەم، بە پشتیوانیی پارێزگارە مەکسیکییەکان، پیاوانی ئایینی، و ئاغاکان، مەبەستی بوو ھاوپەیمانێکی پاشایەتی لە ئەمریکاکان دابمەزرێنێت وەک ھاوسەنگییەک بۆ ھێزی گەشەسەندووی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماڵی ھابسبورگ-لۆرین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٣
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
کۆنگرێسی یەکێتی

وێنۆک|250x250پیکسڵ|بینای سان لازارۆ، ئەنجومەنی نوێنەران، کۆنگرێسی یەکێتی
**کۆنگرێسی یەکێتی** () دەسەڵاتی یاسادانانی حکوومەتی فیدراڵی مەکسیکە. لەم دوو ئەنجومەنە پێکدێت: ئەنجومەنی پیرانی کۆمار و ئەنجومەنی نوێنەران. ٦٢٨ ئەندامەکەی (١٢٨ سیناتۆر و ٥٠٠ نوێنەر) لە مەکسیکۆ سیتی کۆدەبنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانانی دوو ئەنجومەنی
پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
پیتزای مەکسیکی

**پیتزای مەکسیکی** ()، کە لە بنەڕەتدا ناوی **پیتزای پیزاز** بوو، خواردنێکە لە مێنۆی زنجیرە خواردنگەی تاکۆ بێڵ کە بنکەکەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانە. پێکدێت لە دوو تۆرتیلا کە پڕکراوەیەکی گۆشتی مانگای بەھاراتکراو و فاسۆلیای دووبارە سوورکراوەی تێدایە، و سۆسی تەماتە، سێ جۆر پەنیر، و تەماتەی وردکراوی بەسەردا کراوە.

## سەرچاوەکان
ڕێزدێنت ئیڤڵ: دیجێنەرەیشن

**ڕێزدێنت ئیڤڵ: دیجێنەرەیشن** ()، کە لە ژاپۆن بە  ناسراوە، فیلمێکی ترسناکی ئەکشنی بایۆپەنکی ئەنیمەیشنی گەورەساڵانی ژاپۆنیی ٢٠٠٨ە لە دەرھێنانی ماکۆتۆ کامیا. یەکەم فیلمی درێژی ئەنیمەیشنی مۆشن کاپچەرە لە فرانچایزی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ]]*ی کاپکۆم. فیلمەکە لەلایەن کاپکۆمەوە بە ھاوکاریی سۆنی پیکچەرز ئینتەرتەینمێنت ژاپۆن دروست کراوە. *دیجێنەرەیشن* یەکەم نمایشی لە پێشانگای یارییەکانی تۆکیۆی ٢٠٠٨دا بوو و لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ بە شێوەی سینەمایی بڵاوکرایەوە.

بەپێچەوانەی زنجیرە فیلمە لایڤ-ئاکشنەکانی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ (زنجیرە فیلم)|ڕێزدێنت ئیڤڵ]]*، *دیجێنەرەیشن* لە ھەمان گەردوونی زنجیرە یارییە ڤیدیۆیییە ئەسڵییەکەدا دانراوە. کارەکتەرە سەرەکییەکان لیان ئێس. کێنێدی و کڵێر ڕێدفیڵدن، کە بۆ یەکەمجار لەدوای یارییەکەی ساڵی ١٩٩٨ی *[[ڕێزدێنت ئیڤڵ ٢]]* پێکەوە دەردەکەون.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٨
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن
پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠٠٥ داندراون
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی-کۆمپیوتەری ساڵی ٢٠٠٨
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨
پۆل:فیلمە ئینتەرکوێلەکان
تاکۆ

**تاکۆ** خواردنێکی نەریتی چێشتی مەکسیکییە کە پێکدێت لە تۆرتیلایەکی بچووکی بەقەد دەست کە لە گەنمەشامی یان ئاردی گەنم دروست کراوە و پڕکراوەیەکی لەسەرە. پاشان تۆرتیلاکە بە دەوری پڕکراوەکەدا دەپێچرێتەوە و بە دەست دەخورێت. تاکۆ دەکرێت بە جۆرەھا پڕکراوە دروست بکرێت، لەوانە گۆشتی مانگا، بەراز، مریشک، خواردنی دەریایی، فاسۆلیا، سەوزە، و پەنیر، و بە چەندین جۆر لە زیادکراو بڕازێنرێتەوە، وەک سالسا، گواکامۆلی، یان خەرتەکی ترش، و سەوزە، وەک کاھوو، گشنیژ، پیاز، تەماتە، و بیبەری تیژ. 
## سەرچاوەکان
ئیسپانیی نیو مەکسیکۆ

**ئیسپانیی نیو مەکسیکۆ** (؛ )، یان **ئیسپانیی نیو مەکسیکۆ و باشووری کۆلۆرادۆ** ئاماژەیە بۆ چەند جۆرێکی نەریتیی زمانی ئیسپانی کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نیو مەکسیکۆ و باشووری کۆلۆرادۆ قسەی پێدەکرێت، کە جیاوازن لەو ئیسپانییەی کە لەلایەن کۆچبەرە نوێیەکانەوە قسەی پێدەکرێت. ئەمە زاراوەیەکی نەریتیی ڕەسەن لەخۆدەگرێت کە بە گشتی لەلایەن گەلانی ئۆئاسیسئەمریکی و نەوەکانی ھیسپانۆ قسەی پێدەکرێت، کە زۆربەیان لە نیو مەکسیکۆ، باشووری کۆلۆرادۆ، لە پوێبلۆکان، خیکاریا، مێسکالێرۆ، نەتەوەی ناڤاخۆ، و لە بەشەکانی تری ناوچەکانی پێشووی نوێڤۆ مێخیکۆ و خاکی نیو مەکسیکۆدا دەژین. [*[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (حوزەیران ٢٠٢٤)">page needed</span>]]*]

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
سین شومو لیشیر

**سین-شومو-لیشیر** یان **سین-شومو-لێشیر****' (بە [[زمانی ئەکەدی|ئەکەدی-ئاشووریی نوێ]]: 𒀭𒌍𒈬𒋛𒁲 بە واتای "[[سین (خوداوەند)|سین]]، ناوەکە سەرفراز بکە!")،**' پادشایەکی دەستبەسەرداگیرەر بووە لە ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێدا، بۆ ماوەی سێ مانگ لە ساڵی ٦٢٦ پێش زایین فەرمانڕەواییی چەند شارێکی کردووە لە باکووری بابل لە ماوەی یاخیبوونێک لە دژی حوکمڕانیی پاشا سین شار ئیشکون. ئەو تاکە خزمەتکارێک بووە کە تاوەکوو ئێستا داوای تەختی ئاشوور'ی کردبێت.

ھیچ شتێک لەبارەی پێشینە و بنەماڵەی سین-شومو-لیشیرەوە نازانرێت و بۆ یەکەمجار وەک دەربار و ژەنەراڵێکی دیار لە سەردەمی ئاشوور ئێتیل ئیلانیدا دەرکەوتووە (٦٣١-٦٢٧ پێش زایین). دوای مردنی باوکی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی و ئاشووربانیپاڵی پێش خۆی (٦٦٩-٦٣١ پێش زایین)، سین-شومو-لیشیر ڕۆڵی سەرەکیی ھەبوو لە دەستەبەرکردنی بەرزبوونەوەی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی بۆ سەر تەخت و چەسپاندنی پێگەی خۆی وەک پاشا بە شکستپێھێنانی ھەوڵی ڕاپەڕینەکان لە دژی دەسەڵاتەکەی. لەوانەیە سین-شومو-لیشیر وەک ژەنەراڵێکی دیار و نزیک لە پادشا، بە درێژاییی سەردەمی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی، فەرمانڕەوای *دیفاکتۆی* ئاشوور بووبێت.

ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی لە ساڵی ٦٢٧ پێش زایین دوای حوکمڕانییەکی زۆر کورت کۆچی دواییی کرد و لە ساڵی دواتردا، سین-شومو-لیشیر یاخی بوو لە برا و جێنشینی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی سین-شار-ئیشکون، لەوانەیە بەھۆی ھەستکردن بێت بە مەترسی لەسەر پێگە دیارەکەی بەھۆی سەرھەڵدانی پادشای نوێوە. سین-شومو-لیشیر بە سەرکەوتوویی دەستی بەسەر شارەکانی وەک نیپوور و بابلدا گرت بەڵام دوای تەنھا سێ مانگ لەلایەن سین-شار-ئیشکونەوە شکستی پێ ھێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:ئاشوور
ھێڵی ئاسنیی مەکسیک

**ڕێگا یان ھێڵی ئاسنینی مەکسیک** () (*Ferrocarril Mexicano*) (نیشانەی ڕاپۆرتکردن ئێف سی ئێم)یەکێک بوو لە ھێڵە ئاسنینە سەرەکییەکانی پێش-نیشتمانیکردنی مەکسیک. لە ئەیلوولی ١٨٦٤ لە لەندەن وەک **ڕێگای ئاسنینی ئیمپراتۆریی مەکسیک** (*Ferrocarril Imperial Mexicano*) دامەزرا بۆ تەواوکردنی پڕۆژەیەکی پێشووتر، لە تەممووزی ١٨٦٧ ناوی گۆڕدرا دوای ئەوەی ئیمپراتۆرییەتی دووەمی فەڕەنسا لە مەکسیک کشایەوە.

## سەرچاوەکان
کۆماری دووەمی فیدراڵی مەکسیک

**کۆماری دووەمی فیدراڵی مەکسیک** (؛ ) ئاماژەیە بۆ ئەو قۆناغەی مێژووی مەکسیک کە ھەوڵێکی دووەمی تێدابوو بۆ دامەزراندنی حکوومەتێکی فیدراڵی لە مەکسیک دوای ڕووخانی کۆماری ناوەندگەرای یەکگرتووی مەکسیک لە ساڵی ١٨٤٦ لە سەرەتای جەنگی مەکسیک و ئەمریکادا. ئەم قۆناغە بەردەوام بوو تاوەکو دەستێوەردانی دووەمی فەڕەنسا لە مەکسیک کە بووە ھۆی ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆرییەتی دووەمی مەکسیک لە ساڵی ١٨٦٣.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٦
پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە
زمانەکانی مەکسیک

دەستووری مەکسیک ھیچ زمانێکی فەرمی دیاری نەکردووە؛ بەڵام، زمانی ئیسپانی زمانی نیشتمانیی *[[دی فاکتۆ]]*یە کە لەلایەن زیاتر لە ٩٩٪ی دانیشتووانەوە قسەی پێدەکرێت کە وای لێدەکات ببێتە گەورەترین وڵاتی ئیسپانی-زمان لە جیھاندا. بەھۆی کاریگەریی کولتووریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە، ئینگلیزیی ئەمریکی بە فراوانی تێگەیشتنی لێدەکرێت، بەتایبەتی لە ویلایەتە سنوورییەکان و ناوچە گەشتیارییەکاندا، لەگەڵ قسەکردن بە تێکەڵەیەکی سپانگلیش. حکوومەت دان بە ٦٣ زمانی ڕەسەنی ناوخۆییدا دەنێت کە لە کۆمەڵگاکانیاندا قسەیان پێدەکرێت لەبەر ڕێز، لەوانە ناھواتل، مایان، میکستێک، ھتد.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی مەکسیکی
پۆل:زمانەکانی مەکسیک
نەرمین عوسمان

**نەرمین عوسمان حەسەن** لە ساڵی ١٩٤٨ لە شاری کۆیە لە باشووری کوردستان لەدایکبووە، وەزیری ژینگەی عێراق بووە لە سەردەمی حکوومەتی نوری مالیکی، ھەمان ئەو پۆستەی لە حکوومەتی ئینتقالی عێراقدا ھەبووە. وەزیری کاروباری ژنان بووە لە حکوومەتی کاتی عێراق و وەزیری پەروەردەی ھەرێمی کوردستان بووە لە ساڵی ١٩٩٢.

خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە بیرکاری لە زانکۆی بەغدا لە ساڵی ١٩٧١. لە ساڵی ١٩٧٠ بەشداری سیاسەت دەکات و یەکەم ژن بووە لە ڕیزەکانی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان.

ئەو لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن ڕزگاری بوو کاتێک چەکدار ھێرشیان کردە سەر کاروانەکەی.

بنەماڵەکەی لەناو پێشمەرگە چالاک بوون کە دژی سەددام حوسێن شەڕیان کردووە. کە ھەردوو مامی و ئامۆزای لە سێدارە داوە. ھاوسەرەکەی (دارۆ شێخ نووری) بۆ ماوەی پێنج ساڵ زیندانی کراوە و ئەشکەنجەی دراوە.

ئەو و ھاوسەرەکەی لە ساڵی ١٩٨٤ کۆچیان کرد بۆ سوێد، لە ساڵی ١٩٩٢ گەڕاونەتەوە عێراق.

ھاوسەرەکەی ئەندامی مەکتەبی سیاسی نیشتمانیی بووە و لە ساڵی ٢٠٠٤ کۆچی دوایی کردووە، نەرمین ھەر لەو ساڵەدا کورسییەکی بۆ پێشکەش کراوە لە حکوومەتی نیشتمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
پۆل:ژنە کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:زیندووان
موکەررەم ڕەشید تاڵەبانی

**موکەررەم ڕەشید تاڵەبانی** شاعیر و نووسەری کوردە و خەڵکی ھەرێمی کوردستان و نیشتەجێی ھەولێری پایتەختە.

## ژیانی سەرەتایی
مەکرەم کوڕی شێخ ڕەشید کوڕی شێخ جەمیل تاڵەبانییە. لە ساڵی ١٩٥١ لە ناوچەی بانقوڕە سەر بە قەزای خانەقین لەدایکبووە، لە ساڵی ١٩٦٣ لە قوتابخانەی کۆڕە شاڵای بنەڕەتی کوڕان لە کەناری ڕووباری سیروان خوێندنی سەرەتایی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٦٩ تا ١٩٧٠ خوێندنی ناوەندی و ناوەندی لە خانەقین تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٧٠ پەیوەندی بە بەشی کوردی کۆلێژی ئاداب لە زانکۆی بەغدا کردووە و لە ساڵی ١٩٧٤ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زمان و ئەدەبی کوردی بەدەستھێناوە.

## کارەکانی
لە ساڵی ١٩٧٠ەوە دەستی بە نووسین کردووە، بەرھەمە ئەدەبییەکانی لە شیعر و وتار و بابەتی جۆراوجۆر لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی کوردیدا بڵاو کردووەتەوە. ھەروەھا چەندین بەرھەمی شاعیران و چیرۆکنووسانی کوردی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی عەرەبی و لە ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕەکاندا بڵاویان کردووەتەوە.
## سەرچاوەکان
ھەڵبژاردنی گشتیی مەکسیک، ٢٠٢٤

ھەڵبژاردنە گشتییەکان لە مەکسیک لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوون. دەنگدەران سەرۆکێکی نوێیان ھەڵبژارد بۆ ماوەی شەش ساڵ، ھەروەھا ھەموو ٥٠٠ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران، و ھەموو ١٢٨ ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی کۆمار. ئەم ھەڵبژاردنانە ھاوکات بوون لەگەڵ ھەڵبژاردنە ویلایەتییەکانی ساڵی ٢٠٢٤.

## سەرچاوەکان
عەبدولعەزیز تورەیفی

**عەبدولعەزیز تورەیفی** ( ; لەدایکبووی ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٦) زانای ئیسلامی سعودیە و بەھۆی زانستی لە فەرموودە و فیقھدا ناسراوە. بە تایبەتی بە گوتنی فەرموودە لە زاکیرەوە ناسراوە.

لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٦ لەلایەندەسەڵآتدارانی سعوودیە دەستگیرکرا، ھەرچەندە تا ئێستا ھۆکاری دەستگیرکردنی بە تەواوی نەزانراوە.

## ژیان
عەبدولعەزیز لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٦، (٧ی کانوونی یەکەمی ١٣٩٦ی کۆچی) لە کوێت لەدایک بووە. لە منداڵیدا لە نێوان کوێت و موسڵدا ھاتوچۆی کردووە.

بەڵام لە کۆتاییدا لە ڕیازی پایتەختی سعودیە نیشتەجێ بوو.

## دەستگیرکردن
گوایە لە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٦ پۆلیسی سعودیە بەھۆی ئەو تویتانەی کە گوایە پشتگیری توندوتیژی دەکات، دەستگیری کردووە. ھەتاوەکوو ئێستاش دەستبەسەرە.

## کتێبەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:زیندووان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
یەکەم وەزارەتی ئەحمەد حەسەن بەکر

**یەکەمین وەزارەتی ئەحمەد حەسەن بەکر** لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣ دوای ڕووخانی حکوومەتەکەی عەبدولکەریم قاسم لە شۆڕشی ڕەمەزاندا بە سەرۆکایەتی عەبدولسەلام عارف پێکھێنرا.

ئەحمەد حەسەن بەکر وەک سەرۆک وەزیران کاری کردووە تاوەکو لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣ لە کارەکەی دوورخرایەوە، لەو بزووتنەوەیەی کە حیزبی بەعسی ڕووخاند.
## پێکھێنانی وەزاری
وەزارەتەکە لەم وەزیرانە پێکھاتبوو:

* سەرۆک وەزیران: ئەحمەد حەسەن بەکر
* جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری ناوخۆ بە وەکالەت: عەلی سالح سەعدی
* وەزیری بەرگری: ساڵح مەھدی عەمماش
* وەزیری دەرەوە: تالیب حەسەن شەبیب
* وەزیری گواستنەوە: عەبدولسەتتار عەبدوللەتیف
* وەزیری تەندروستی: عزەت مستەفا
* وەزیری داد: مەھدی سالح الدولەی
* وەزیری شارەوانی: مەحموود شیت خەتتاب
* وەزیری کشتوکاڵ: بابا عەلی شێخ مەحموود
* وەزیری پیشەسازی: ناجی تالیب
* وەزیری چاکسازی کشتوکاڵی: سەعدوون حەمەدی
* وەزیری نەوت: عەبدولعەزیز ویتاری
* وەزیری پەروەردە: ئەحمەد عەبدولسەتار جەواری
* وەزیری دارایی: سالح کووبا
* وەزیری نیشتەجێکردن: عەبدولسەتتار عەلی حوسێن
* وەزیری بازرگانی: شوکری صالح زەکی
* وەزیری کاروباری کۆمەڵایەتی: حەمید خلخاڵ عەلوان
* وەزیری ئیرشاد: مەساریع ڕاوی
* وەزیری پلاندانان: عەبدولکەریم ئەلعەلی
* وەزیرانی دەوڵەت:
** فواد عارف، دواتر وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری ئەوقاف دەستنیشانکرا
** حازم جەواد، وتەبێژی فەرمیی حکوومەت 
* پارێزەر ئەسعەد عەبدولواحید فەریح، سەرۆکی ئەرکانی ئەنجومەنی وەزیران

لە ١١ی ئایاری ١٩٦٣، یەکەم کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر دەستی لەکارکێشایەوە و عەبدولسەلام محەممەد عارف، سەرۆک کۆمار، ئەرکی پێکھێنانی کابینەی نوێ لە ١٢ی ئایاری ١٩٦٣ بە ئەحمەد حەسەن بەکر دا.

## سەرچاوەکان
ئاشوور ئوبالیتی دووەم

**ئاشوور ئوبالیتی دووەم** بە خوێندنەوەی: **ئاشۜوور ئوباڵیطی دووەم** (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ:𒀸𒋩𒌑𒋾𒆷، خوێندنەوە: **ئاشۜوور ئوباڵیطی دووەم** بە واتای "ئاشوور بە زیندوویی ھێشتووەتەوە")، دوا فەرمانڕەوای ئاشوور بووە، لە دوای مردنی سین-شار-ئیشکونی پێش خۆیەوە لە کەوتنی نەینەوا لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین تا شکستی خۆی لە حەڕّان لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین فەرمانڕەواییی کردووە. لەوانەیە کوڕی سین شار ئیشکون بووبێت و پێدەچێت ھەمان کەسی شازادەی جێنشین بووبێت کە لە نووسراوەکاندا لە پایتەختی ئاشووری نەینەوا لە ساڵانی ٦٢٦ و ٦٢٣ پێش زایین باسی لێوە کراوە.

لە ماوەی حوکمڕانیی سین شار ئیشکون، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ بە شێوەیەکی نەگەڕاوە لاواز بووبوو. ڕاپەڕینێک لە ساڵانی ٦٢٦-٦٢٠ پێش زایین، لەدەستدانی پارێزگاکانی باشووری ئیمپراتۆریەتەکەی بە ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ کە تازە پێکھاتبوو و شەڕ لە دژی پادشاکەی نەبوپلاسەر و وە مادەکان کارەساتبار بوو بۆ ئاشوور؛ کە بووە ھۆی شەڕ و وێرانکردن لە شارە گرنگەکانی ئاشوور و نەینەوا لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین و ٦١٢ پێش زایین.

دوای لەدەستدانی ئەم شارانە و مردنی سین-شار-ئیشکون، ئاشوور-ئوبالیتی دووەم ئەوەی لە سوپای ئاشووری مابووەوە لە حەڕان کۆیکردەوە و لەوێ بە ھاوپەیمانی لەگەڵ میسر بەھێزتر بوو، بۆ ماوەی سێ ساڵ حوکمڕانیی کرد. ناساندنی وەک "پادشای ئاشوور" لە سەرچاوە بابلییەکانەوە ھاتووە. نووسراوەکانی ھاوچەرخی ئاشوورییەکان ئەوە پیشان دەدەن کە ئاشوورییەکان ئاشوور-ئوبالیتیان وەک فەرمانڕەوای شەرعیی خۆیان دەبینی، بەڵام بەردەوام بوون لە ئاماژەکردنیان بە "شازادەی تاج" بەو پێیەی نەیتوانیوە ڕێوڕەسمی تاجە گوڵینەی نەریتیی ئاشوورییەکان لە ئاشوور ئەنجام بدات و بەم شێوەیە بە فەرمی لەلایەن خوداوەندی سەرەکی ئاشوورییەوە، ئاشوور، پاشایەتییەکەی پێ نەبەخشرابوو. حوکمڕانییەکەی لە حەڕان کۆتاییی ھات کاتێک شارەکە لە ساڵی ٦١٠ پێش زایین لە لایەن ھێزەکانی ماد و بابلەوە دەستی بەسەردا گیرا. ھەوڵی ئاشوور-ئوبالیت بۆ وەرگرتنەوەی لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین بەرپەرچدرایەوە و دواتر لە مێژووی ھاوچەرخدا ئەو باسی لێوە نەکراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی پادشایەتیی ئاشووریی کۆن.

## سەرچاوەکان
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا


پۆل:پاشاکان
پۆل:ئاشوور
وەزارەتی دووەمی ئەحمەد حەسەن بەکر

**دووەم وەزارەتی ئەحمەد حەسەن بەکر** دووەم وەزارەت بوو کە دوای ڕووخانی حکوومەتی عەبدولکەریم قاسم لە شۆڕشی سەرۆکایەتی عەبدولسەلام عارف پێکھێنرا.

لە ١١ی ئایاری ساڵی ١٩٦٣ **یەکەم حکوومەتی ئەحمەد حەسەن بەکر** دەستی لەکارکێشایەوە و عەبدولسەلام محەممەد عارف سەرۆکی کۆمار ئەرکی پێکھێنانی حکوومەتی نوێ لە ١٢ی ئایاری ١٩٦٣ دا بە ئەحمەد حەسەن بەکر.

## گۆڕانکاری لە وەزارەتەکان
### دەستلەکارکێشانەوەی دوو وەزیرە کوردەکە
وەزیری دەوڵەت فوئاد عارف و بابا عەلی شێخ مەحموود، وەزیری کشتوکاڵ، بەھۆی وەستانی چارەسەری پرسی کورد دەستیان لەکارکێشایەوە.

### ھەموارکردنەوەکانی ٢١ی ئاب
لە ٢١ی ئابی ١٩٦٣ فەرمانێکی سەرۆکایەتی دەرچوو کە تێیدا ھاتبوو:
* دانانی دکتۆر مەحموود محەممەد حومسی وەک وەزیری بازرگانی لەجێی شووکری سالح زەکی.

### ھەموارکردنەوەکانی مانگی تشرینی یەکەم
سێ وەزیر دەستلەکارکێشانەوەیان پێشکەش کرد: ناجی تالیب، وەزیری پیشەسازی؛ ڕەجەب عەبدولمەجید، وەزیری کارە گشتییەکان و نیشتەجێکردن؛ و د. محەممەد جەواد عەبوسی، وەزیری دارایی. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ دەستلەکارکێشانەوەکانیان قبوڵکرا و ئەم وەزیرانەی خوارەوە بۆ پۆستە وەزارییەکان لە خوارەوە دەستنیشانکران:
* وەزیری کارە گشتییەکان و نیشتەجێکردن: حەمید خەلخال عەلوان
* وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی: حەمدی عەبدولمەجید جاسم ئەلعانی (لە شوێنی حەمید خەلخال عەلوان)
* وەزیری دارایی: سەلمان عەبدولڕەزاق ئەلئەسوەد (لە شوێنی محەممەد جەواد ئەلبووسی، کە دەستی لەکارکێشایەوە)
* وەزیری کشتوکاڵ: محەممەد عەممار ڕاوی
* وەزیری داد: کامیل خەتیب (جێگەی مەھدی سالح دوولعی)
* وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری ئەوقاف: مەھدی سالح دوولعی

### ھەموارکردنەوەکانی مانگی تشرینی دووەم
لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٣ دەسەڵاتدارانی سووریا ڕێگریان لە گەڕانەوەی بەشێک لە سەرکردەکانی پارتی بەعس کرد بۆ عێراق، جێگری سەرۆکوەزیران عەلی ساڵح ئەلسەعدی و وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی حەمدی عەبدولمەجید بە فڕۆکەی سەربازی گواسترانەوە بۆ مەدرید، پاشان ئەمین ئەلحەفێز، میشل ئەفلاق، و یوسف زوەیین سەردانی بەغدایان کرد و لەگەڵ ئەحمەد حەسەن بەکر و ساڵح مەھدی عەماش کۆبووەوە، و بڕیاردرا وەزیری ناوخۆ حازم جەواد و وەزیری دەرەوە تالیب ئەلشەبیب لە کارەکانیان دووربخرێنەوە.

لە ١٦ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ فەرمانێک دەرچوو کە پۆستی وەزاری بە وەکالەت بۆ ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک وەزیران و ژمارەیەک وەزیر دیاریکرا، بەم شێوەیە:
* ئەحمەد حەسەن بەکر وەک سەرۆک وەزیران بە وەکالەت و وەزیری ناوخۆ.
* لیوا ساڵح مەھدی عەمماش وەک وەزیری بەرگری بە وەکالەت و وەزیری دەرەوە.
٭ بەڕێز حەمید خاڵخاڵ وەک وەزیری نیشتەجێکردن بە وەکالەت و وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی.
* د. ئەحمەد عەبدولسەتتا جەواری وەک وەزیری پەروەردە بە وەکالەت و وەزیری گواستنەوە.
* د. محموود محەممەد حومسی وەک وەزیری ئابووری بە وەکالەت و وەزیری پیشەسازی.
* بەڕێز مەھدی دوولعی وەک وەزیری داد بە وەکالەت و وەزیری ئیرشاد.

لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣، لە بزووتنەوە کە حیزبی بەعسی ڕووخاند، لە کارەکەی دوورخرایەوە، و ئەحمەد حەسەن بەکر پۆستی جێگری سەرۆکی کۆماری وەرگرت.
## سەرچاوەکان
ئەردۆغان ئەمیر

**ئەردۆغان ئەمیر** (بە لاتین: Erdoğan Emîr؛ ٢٩ی نیسانی ١٩٥٨ لە زمێق، خۆزات، مامەکی، دێرسیم - ) ژەنیار و گۆرانیبێژێکی کوردی باکووری کوردستانە. ئەو کوردی زازایە و گۆرانییەکانی بە زمانی کوردیی زازاکی دەخوێنێت.

## ئەلبومەکان
* *ساد* (Sad)، ٢٠١٠.
* *بەرەف* (Beref)، ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مامەکی
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی زازاکی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
ئاڵای مەکسیک

**ئاڵای نیشتمانیی مەکسیک** () ئاڵایەکی سێ ڕەنگیی ستوونیی سەوز، سپی، و سوورە کە نیشانی نیشتمانی لە ناوەڕاستی ڕەنگە سپییەکەدا دانراوە. ھەرچەندە مانای ڕەنگەکان بەدرێژاییی کات گۆڕاوە، ئەم سێ ڕەنگە لەلایەن مەکسیکەوە پەسەند کران دوای سەربەخۆیی لە ئیسپانیا لە کاتی شەڕی سەربەخۆییی وڵاتەکەدا، و ئیمپراتۆرییەتیی یەکەمی مەکسیکی دواتر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
دابەشکردنە کارگێڕییەکانی مەکسیک

مەکسیک کۆمارێکی فیدراڵییە کە لە ٣٢ یەکەی فیدراڵی () پێکھاتووە: ٣١ ویلایەت و مەکسیکۆ سیتی. بەپێی دەستووری مەکسیک، ویلایەتەکانی فیدراسیۆنەکە ئازاد و سەروەرن لە ھەموو ئەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە کاروباری ناوخۆییانەوە ھەیە. لە ساڵی ٢٠١٦ەوە، مەکسیکۆ سیتی یەکەیەکی بە تەواوی سەربەخۆیە ھاوشانی ویلایەتەکان. ھەر یەکەیەکی فیدراڵی ویلایەت کۆنگرێس و دەستووری خۆی ھەیە.

## سەرچاوەکان
کۆچکردن لە مەکسیکەوە

وێنۆک|252x252پیکسڵ|نەخشەی دیاسپۆرای مەکسیکی لە سەرانسەری جیھاندا (خەڵکی خاوەن ڕەگەزنامەی مەکسیکی یان منداڵی مەکسیکی لەدایکبووی دەرەوەی وڵات دەگرێتەوە).
[وێنۆک|252x252پیکسڵ|چێشتخانە و دوکانی مەکسیکی لە ئەستۆریا، کوینز، [نیوویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.]]
**کۆچکردن لە مەکسیکەوە** () بریتییە لە جووڵەی خەڵک لە مەکسیکەوە بۆ وڵاتانی تر. کۆچکردن لە مەکسیکەوە بەدرێژایی ساڵان زیادی کردووە.

## سەرچاوەکان
سالسا (خۆراک)

**سالسا** () بریتییە لە ھەر جۆرێک لە جۆرەھا سۆس کە وەک زیادکراو بۆ تاکۆ و خواردنە مەکسیکی و مەکسیکی-ئەمریکییەکانی تر، و وەک دیپ بۆ چپسی تۆرتیلا بەکاردێت. لەوانەیە کاڵ بن یان کوڵاو، و بە گشتی لە پلەی گەرمی ژووردا پێشکەش دەکرێن.

## سەرچاوەکان
ڕیڤیێرای مەکسیکی

[وێنۆک|200x200پیکسڵ|[کابۆ سان لوکاس]]
[وێنۆک|200x200پیکسڵ|[ڤالارتا|پوێرتۆ ڤالارتا]]
وێنۆک|200x200پیکسڵ|ئیکستاپا
[وێنۆک|200x200پیکسڵ|[ئاکاپولکۆ]]
**ڕیڤیێرای مەکسیکی** () بەکۆمەڵ ئاماژەیە بۆ بیست شار و زەریاچە کە دەکەونە کەناری ڕۆژاوای مەکسیک. ھەرچەندە ماوەی دوور لەنێوان ئەم شارانەدا ھەیە، بەڵام زۆرجار بەکۆمەڵ بە *ڕیڤیێرای مەکسیکی* ناودەبرێن بەھۆی بوونی چەندین ھاوینەھەواری کەنار دەریا و ناوبانگیان لەنێو گەشتیاراندا. کەشتییە گەشتیارییەکان زۆرجار سەردانی سێ یان چواری ئەم شوێنانە دەکەن لە گەشتە درێژەکانیدا. لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠٠٥دا ستانلی مکدۆناڵد، دامەزرێنەری پرنسس کروزس، ئاماژەی بەوەدا: بانگەوازی «ڕیڤیێرای مەکسیکی» لەلایەن ھێڵی کروزی پرنسسەوە داڕێژرا. ئێستا ھەمووان بە ڕیڤیێرای مەکسیکی ناوی دەبەن. من پێم وایە کە بەڕاستی گوزارشتی لە کوالێتی و جوانیی ئەوە دەکرد کە خەڵک لەوێ دەیانبینی. ھەموومان ڕیڤیێرای فەڕەنسی دەناسین -- ڕیڤیێرای مەکسیکی شتێک بوو کە لە نیوەگۆی ڕۆژاوادا ھەمانبوو.

## سەرچاوەکان
ئابووری مەکسیک

**ئابووریی مەکسیک** () ئابوورییەکی بازاڕی تێکەڵاوی گەشەسەندووە. تا ساڵی ٢٠٢٤، لە ڕووی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی ناوەکییەوە لە پلەی ١٣ھەمی جیھاندایە و بەپێی ھاوتایی ھێزی کڕی نیش ھەر لەو پلەیە. لە دوای قەیرانی ساڵی ١٩٩٤ەوە، ئیدارەکان بنەما ئابوورییە گەورەکانی وڵاتەکەیان باشتر کردووە. مەکسیک بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەر نەبوو بە قەیرانی ساڵی ٢٠٠٢ی ئەمریکای باشوور و ڕێژەی گەشەی ئەرێنی، ھەرچەندە نزم، پاراست دوای ماوەیەکی کورتی وەستان لە ساڵی ٢٠٠١. بەڵام، مەکسیک یەکێک بوو لەو وڵاتە ئەمریکای لاتینیانەی کە زۆرترین کاریگەریی قەیرانی ئابووریی ٢٠٠٨ی لەسەر بوو، کە کۆی بەرھەمی ناوخۆییەکەی لەو ساڵەدا بە ڕێژەی زیاتر لە ٦٪ کەمی کرد. لەنێو وڵاتانی ئۆ ئی سی دیدا، مەکسیک سیستەمێکی ئاسایشی کۆمەڵایەتیی تا ڕادەیەک بەھێزی ھەیە؛ خەرجییە کۆمەڵایەتییەکان نزیکەی ٧٫٥٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی پێکدەھێنا.

ئابووریی مەکسیک سەقامگیرییەکی بەرزی ئابووریی گەورەی پاراستووە، ھەڵاوسان و ڕێژەی سوودی بۆ ئاستێکی پێوانەیی نزم کەمکردووەتەوە. سەرەڕای ئەمەش، جیاوازیی بەرچاو لەنێوان دانیشتووانی شار و لادێ، ویلایەتەکانی باکوور و باشوور، و دەوڵەمەند و ھەژاراندا بەردەوامە. ھەندێک لە کێشە چارەسەرنەکراوەکان بریتین لە بەرزکردنەوەی ئاستی ژێرخان، نوێکردنەوەی سیستەمی باج و یاساکانی کار، و کەمکردنەوەی نایەکسانیی dاھات. داھاتی باج، کە لە ساڵی ٢٠١٣دا ١٩٫٦ لەسەدی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی بوو، نزمترین بوو لەنێو ٣٤ وڵاتەکەی ئۆ ئی سی دیدا. کێشە سەرەکییەکانی کە مەکسیک ڕووبەڕووی دەبێتەوە بریتین لە ڕێژەی بەرزی ھەژاری و نایەکسانییە ھەرێمییەکان کە وەک خۆیان ماونەتەوە. نەبوونی فەرمییەت، دوورخستنەوەی دارایی، و گەندەڵی گەشەی بەرھەمداریی سنووردار کردووە. ھەروەھا دیدگاکانی گەشەی مامناوەند کاریگەریی ڕێژەی کەمتری ژنانی لە ھێزی کاردا لەسەر بووە، و وەبەرھێنان لە ساڵی ٢٠١٥ەوە بەھێز نەبووە.

ئابوورییەکە کەرتی پیشەسازی و خزمەتگوزاریی مۆدێرنی خێرا گەشەسەندوو لەخۆدەگرێت، لەگەڵ زیادبوونی خاوەندارێتی تایبەت. ئیدارە نوێیەکان کێبڕکێیان لە بەندەرەکان، ھێڵە ئاسنینەکان، پەیوەندییەکان، بەرھەمھێنانی کارەبا، دابەشکردنی گازی سروشتی، و فڕۆکەخانەکاندا فراوان کردووە، بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی ژێرخان. وەک ئابوورییەکی ھەناردە-تەوەر، زیاتر لە ٩٠٪ی بازرگانیی مەکسیک لەژێر ڕێککەوتننامەکانی بازرگانیی ئازاددایە (ئێف تی ئەی) لەگەڵ زیاتر لە ٤٠ وڵات، لەوانە یەکێتیی ئەورووپا، ژاپۆن، ئیسرائیل، و زۆربەی ئەمریکای ناوەڕاست و باشوور. کاریگەرترین ئێف تی ئەی بریتییە لە ڕێککەوتننامەی ویلایەتە یەکگرتووەکان-مەکسیک-کەنەدا (یو ئێس ئێم سی ئەی)، کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا چووە بواری جێبەجێکردنەوە و لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن حکوومەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، کەنەدا، و مەکسیکەوە واژوو کرا. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، بازرگانی لەگەڵ دوو ھاوبەشە باکوورییەکەی مەکسیک نزیکەی ٩٠٪ی ھەناردەکانی و ٥٥٪ی ھاوردەکانی پێکدەھێنا. بەم دواییە، کۆنگرێس چاکسازیی گرنگی لە بواری باج، خانەنشینی، و دادوەریدا پەسەند کرد. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، مەکسیک ١٣ کۆمپانیای لە لیستی فۆربس گڵۆباڵ ٢٠٠٠ی گەورەترین کۆمپانیاکانی جیھاندا ھەبوو.

ھێزی کاری مەکسیک تا ساڵی ٢٠١٥ لە ٥٢٫٨ ملیۆن کەس پێکدەھات. ئۆ ئی سی دی و دەبلیو تی ئۆ ھەردووکیان کرێکارانی مەکسیکی وەک ماندوونەناسترین کرێکارانی جیھان پۆلێن دەکەن لە ڕووی ژمارەی کاتژمێرەکانی کارکردنی ساڵانەوە. کرێی ھەر کاتژمێرێکی کارکردن نزم ماوەتەوە.

مەکسیک وڵاتێکی زۆر نایەکسانە: ٠٫٢٪ی دانیشتووان خاوەنی ٦٠٪ی سامانی wڵاتەکەن، لەکاتێکدا ٣٨٫٥ ملیۆن کەس لە ھەژاریدا دەژین (٢٠٢٤).

## سەرچاوەکان
کالیفۆرنیۆس

**کالیفۆرنیۆس** () (تاک: **کالیفۆرنیۆ**) کالیفۆرنیییە ھیسپانییەکانن، بەتایبەتی ئەوانەی نەوەی نیشتەجێ ئیسپانی و مەکسیکییەکانی سەدەکانی ١٧ تا ١٩ن پێش ئەوەی کالیفۆرنیا لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بخرێتە سەر خاکەکەی. کۆمەڵگەی ئیسپانی-زمانی کالیفۆرنیا لە ساڵی ١٦٨٣ەوە لەوێ نیشتەجێن و لە ڕەچەڵەکی جۆراوجۆری ئیسپانی و مەکسیکی پێکدێن، لەوانە کریۆلۆس، مێستیزۆس، گەلانی ڕەسەنی کالیفۆرنیا، و ژمارەیەکی کەمی مولاتۆس. شانبەشانی تێخانۆسەکانی تێکساس و نیۆمێکسیکانۆسەکانی نیو مەکسیکۆ و کۆلۆرادۆ، کالیفۆرنیۆسەکان بەشێکن لە کۆمەڵگە گەورەکەی ئیسپانی-ئەمریکی/مەکسیکی-ئەمریکی/ھیسپانۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە لە سەدەی ١٦ەوە لە باشووری ڕۆژاوای ئەمریکا و کەناری ڕۆژاوا نیشتەجێن. ھەندێکیشیان لەوانەیە خۆیان وەک چیکانۆس بناسێنن، کە زاراوەیەکە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا سەریھەڵدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
ئیبراھیم عوبەیدی

**شێخ ئیبراھیم کوڕی عامر کوڕی عەلی عوبەیدی** (بە عەرەبی: إبراھیم بن عامر بن علی العبیدی؛ لە ژیاندا بووە تا دوای ساڵی ١٢٣٧کـ/١٨٢٢ز)، یەکێکە لە پایە ھەرە بەرزەکانی زانستی قیڕائات لە جیھانی ئیسلامیدا لە سەدەی دوازدەیەمی کۆچیدا. ئەو بە "شێخی قورئانخوێنانی دیاری میسر" ناسراوە و بەھۆی وردبینی و لێھاتوویی لە شیکردنەوە و پاککردنەوەی ڕێڕەوەکانی گێڕانەوەی قورئاندا، نازناوی **"موحەڕیری تەیبە"**ی (واتە: وردبین و پاککەرەوەی مەتنی تەیبەی ئیبن جەزەری) پێ بەخشراوە. زۆربەی زنجیرە بەرزەکانی گواستنەوەی قیڕائات (اڵاسانید العالیە) لە سەردەمەکانی دواییدا دەگەڕێنەوە سەر ئەم زانا گەورەیە. 

## ژیان و بنەچە
ئیبراھیم عوبەیدی لە وڵاتی میسر لەدایک بووە و ھەر لەوێش ژیاوە. نازناوی "عوبەیدی" دەگەڕێتەوە بۆ گوندی "بەنی عوبەید" کە دەکەوێتە پارێزگای بحێرە. لە ڕووی نەسەبیشەوە، دەگوترێت دەچێتەوە سەر نەوەی پێغەمبەر(د.خ)، بۆیە بە "حوسێنی" ناوی ھاتووە. ژیانی خۆی بە تەواوی بۆ خزمەتکردنی قورئان و زانستەکانی تەرخان کردبوو و لە زانکۆی ئەزھەر پایەیەکی بەرزی بەدەستھێنا.

## مامۆستاکانی
شێخ عوبەیدی لەبەردەستی کۆمەڵێک زانای گەورەی سەردەمی خۆیدا زانستی قیڕائاتی وەرگرتووە، دیارترینیان:

شێخ عەبدولڕەحمان کوڕی حەسەن ئەجھوری

شێخ عەلی کوڕی حەسەن بەدری

شێخ محەممەد مونیر سمنودی

شێخ مستەفا عزیزی

## قوتابییەکانی
پایەی بەرزی زانستیی شێخ عوبەیدی وایکرد کە ببێتە سەرچاوەی سەرەکیی قیڕائات لە سەردەمی خۆیدا و قوتابییان لە ھەموو لایەکەوە ڕوویان تێدەکرد. لە بەناوبانگترین قوتابییەکانی:

شێخ ئەحمەد مەرزوقی مالیکی: کە دواتر بووە شێخی قورئانخوێنانی میسر و مەککە.

شێخ ئەحمەد کوڕی محەممەد (ناسراو بە سەلمونە)

شێخ عەلی حەداد

## بەرھەمەکان
شێخ عوبەیدی چەندین کتێب و نامیلکەی بەنرخی لەدوای خۆی بەجێھێشتووە کە گرنگیی زۆریان لە بواری قیڕائات و مێژوودا ھەیە. لەوانە:

* **التحارير المنتخبة على متن الطيبة:** ئەمە یەکێکە لە کارە هەرە گرنگەکانی کە تێیدا وردبینییەکانی خۆی لەسەر مەتنی "تەیبەی ئیبن جەزەری" نووسیوەتەوە.
* **عمدة التحقيق في بشائر آل الصديق**
* **قلائد العقيان في مفاخر آل عثمان**
* **أدلة التسليم في فضل البحيرة عن سائر الأقاليم**
* **رياض العارفين في مراسلات الأستاذ محمد زين العابدين البكري**
* **الدر المنضد في الاسم الشريف أحمد**

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
ئیبراھیم مەنسووری

**شێخ ئیبراھیم خەمیسی جومعە مەنسووری** (بە عەرەبی: إبراھیم الخمیسی جمعە المنصوری؛ ٢١ی شوباتی ١٩٢١ - ٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨) یەکێک بوو لە دیارترین قورئانخوێنەکانی میسر و جیھانی ئیسلامی، کە بە یەکێک لە ئەستێرەکانی نەوەی زێڕینی قورئانخوێنان لە ڕادیۆی میسر دادەنرێت. ئەو بە دەنگە بەھێز و پڕ سۆزەکەی و پابەندبوونی بە یاساکانی تەجویدەوە ناسرابوو و بۆ ماوەیەکی زۆر نازناوی "قورئانخوێنی یەکەمی ئەسکەندەریە"ی ھەڵگرتبوو.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
شێخ ئیبراھیم مەنسووری لە ٢١ی شوباتی ١٩٢١ لە گوندی "البصراط"ی سەر بە پارێزگای دەقەھلیە لە میسر لەدایک بوو. ھەر لە سەرەتای ژیانییەوە تێکەڵی خوێندنی قورئانی پیرۆز بوو و توانی پێش ئەوەی تەمەنی بگاتە ١١ ساڵ، تەواوی قورئان لەبەر بکات. دواتر بۆ خوێندنی باڵا، ڕووی لە پەیمانگا ئایینییەکانی سەر بە زانکۆی ئەزھەر کرد و لە نێوان شارەکانی دومیات، زەقازیق و ئەسکەندەریەدا خوێندنی تەواو کرد، تا لە ساڵی ١٩٤٠ بڕوانامەی "عالیە"ی لە زانکۆی ئەزھەر بەدەستھێنا.

## ژیانی پیشەیی و ناوبانگی
دوای تەواوکردنی خوێندن، شێخ مەنسووری لە شاری ئەسکەندەریە ناوبانگێکی گەورەی پەیدا کرد. بەھۆی دەنگە کاریگەرەکەیەوە، بووە یەکێک لە قورئانخوێنە ھەرە داواکراوەکان بۆ زیندووکردنەوەی بۆنە ئایینییەکان و نازناوی **"قورئانخوێنی یەکەمی ئەسکەندەریە"**ی پێ بەخشرا.

**پەیوەندیکردن بە ڕادیۆی میسرەوە**: لە ساڵی ١٩٥٤دا، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لە تاقیکردنەوەکانی لیژنەی قورئانخوێنان دەرچوو، بە فەرمی بووە یەکێک لە قورئانخوێنەکانی ڕادیۆی میسر.

**دەرکەوتن لە تەلەڤیزیۆن**: لە ساڵی ١٩٦٢، لەگەڵ دامەزراندنی تەلەڤیزیۆنی میسر، شێخ مەنسووری یەکێک بوو لەو قورئانخوێنانەی کە بۆ خوێندنەوەی قورئان لەسەر شاشە ھەڵبژێردرا.

**قورئانخوێنی مزگەوتە گەورەکان**: لە ژیانی پیشەییدا، وەک قورئانخوێنی فەرمی لە چەندین مزگەوتی گەورە و بەناوبانگدا کاری کردووە، لەوانە مزگەوتی "سیدی جابر" لە ئەسکەندەریە، و دواتر مزگەوتەکانی "محەممەد عەلی"، "الرحمە" و "سەلاحەددین" لە قاھیرە.

## گەشتە نێودەوڵەتییەکان
ناوبانگی شێخ ئیبراھیم مەنسووری تەنھا لەناو میسردا سنووردار نەبوو، بەڵکو وەک باڵیۆزێکی قورئان گەشتی بۆ زۆربەی وڵاتانی جیھان کرد.

**وڵاتە ئیسلامییەکان**: سەردانی چەندین وڵاتی ئاسیایی کردووە وەک مالیزیا، ئەفغانستان، ھیندستان، سریلانکا و تایلاند، ھەروەھا وڵاتە عەرەبییەکانی وەک سعودیە، سووریا و عێراق.

**خوێندنەوە لە مزگەوتی ئەقسا**: یەکێک لە وێستگە ھەرە گرنگەکانی ژیانی، خوێندنەوەی قورئان بوو لە مزگەوتی ئەقسا لە قودس، پێش جەنگی ١٩٦٧.

**باڵیۆزی ئەزھەر**: وەک نوێنەر و باڵیۆزێکی ئەزھەر، سەردانی زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا، ئەمریکا و کەنەدای کردووە بۆ زیندووکردنەوەی مانگی ڕەمەزان لەنێو ڕەوەندی موسڵماناندا.

## کۆچی دوایی
شێخ ئیبراھیم مەنسووری دوای تەمەنێک خزمەتکردن بە قورئانی پیرۆز، لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨ لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
مەکسیکییە ئیرلەندییەکان

**مەکسیکییە ئێرلەندییەکان** () دانیشتووانی مەکسیکن کە کۆچبەرن یان نەوەی کۆچبەرانی ئێرلەندان. زۆرینەی کۆچبەرە ئێرلەندییەکان بۆ مەکسیک کاتۆلیک بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
قەڵغان

وێنۆک|نیگاری دیواری کە قەڵغانێکی 'شێوە ھەشت'ی یۆنانیی مسینی نیشان دەدات، سەدەی ١٥ی پێش زایین، مۆزەخانەی شوێنەواریی نیشتمانی، ئەسینا
**قەڵغان** () پارچەیەکە لە زرێی کەسی کە بە دەستەوە دەگیرێت، و لەوانەیە بە مەچەک یان قۆڵەوە ببەسترێت یان نەبەسترێت. قەڵغانەکان بەکاردەھێنرێن بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشی دیاریکراو، جا چ لە چەکی مەودا-نزیک وەک ڕم بێت یان پڕۆجێکتایلی مەودا-دوور وەک تیر. ئەوان وەک ئامرازێکی بەرپەرچدانەوەی چالاک کاردەکەن، ھەروەھا بۆ دابینکردنی پاراستنی پاسیڤ لە ڕێگەی داخستنی یەک یان زیاتر لە ھێڵەکانی شەڕ لە کاتی شەڕدا.

قەڵغانەکان لە قەبارە و شێوەدا زۆر جیاوازن، لە پانێڵی گەورەوە کە تەواوی جەستەی بەکارھێنەر دەپارێزێت تا مۆدێلی بچووک (وەک بەکلەر) کە بۆ بەکارھێنانی شەڕی دەستەوییەخە دروست کرابوون. قەڵغانەکان ھەروەھا لە ئەستووریدا جیاوازییەکی زۆریان ھەیە؛ لەکاتێکدا ھەندێک قەڵغان لە تەختەی دارینی تاڕادەیەک قووڵ و ھەڵمژەر دروست کرابوون بۆ پاراستنی سەربازان لە کاریگەریی ڕم و تیری کەوانەدەستی، ھەندێکی تر تەنکتر و سووکتر بوون و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ لادانی لێدانی تیغ دیزاین کرابوون (وەک ڕۆرۆماراگی یان کاواتا). لە کۆتاییدا، قەڵغانەکان لە شێوەدا زۆر جیاوازن، لە خڕییەوە تا گۆشەیی، درێژی و پانیی ڕێژەیی، ھاوسەنگی و شێوازی لێوار؛ شێوە جیاوازەکان پاراستنی باشتر بۆ پیادە یان سوارە دابین دەکەن، گواستنەوە ئاسانتر دەکەن، بەکارھێنانی لاوەکی دابین دەکەن وەک پاراستنی کەشتی یان وەک چەک و ھتد.

## سەرچاوەکان
دەستووری ئیتاڵیا

**دەستووری کۆماری ئیتالیا** () () لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧ لەلایەن ئەنجومەنی دامەزرێنەرەوە بە ٤٥٣ دەنگی بەڵێ و ٦٢ دەنگی نەخێر پەسەند کرا، پێش ئەوەی لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا بکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە، سەدەیەک دوای دەرچوونی دەستووری پێشووی شانشینی ئیتالیا. دەقەکە، کە لەوکاتەوە شازدە جار ھەموار کراوەتەوە، لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧ لە چاپێکی نائاساییی گازێتا ئوفیچاڵێدا بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت لە ١٩٤٨
پۆل:یاسا لە ١٩٤٨
پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیتالی
مێژووی ئیتاڵیا

ئیتالیا لە چاخی بەردینەوە مرۆڤی تێدا نیشتەجێ بووە. لەسەردەمی دێریندا، چەندین گەل لە نیمچە دوورگەی ئیتالیادا ھەبوون، لەوانە ئیترۆسکییەکان، لاتینەکان، سامنیتەکان، ئۆمبرییەکان، گالە سیسالپاینەکان، یۆنانییەکان لە *ماگنا گریسیا* و ئەوانی تر. گرنگتر لە ھەمووی، ئیتالیا لانکەی شارستانیەتیی ڕۆمانی بوو. ڕۆما لە ساڵی ٧٥٣ی پێش زایین وەک شانشینێک دامەزرا و لە ساڵی ٥٠٩ی پێش زایین بوو بە کۆمار. پاشان کۆماری ڕۆمانی ئیتالیای یەکخست و کۆنفیدڕاڵییەتێکی لە گەلە ئیتالییەکان پێکھێنا و ھەڵکشا بۆ زاڵبوون بەسەر ئەورووپای ڕۆژاوا، باکووری ئەفریقا، و ڕۆژھەڵاتی نزیکدا. ئیمپراتۆرییەتیی ڕۆمانی، کە لە ساڵی ٢٧ی پێش زایین دامەزرا، بۆ چەندین سەدە حوکمڕانیی ناوچەی دەریای ناوەڕاستی کرد، و بەشداریی لە گەشەسەندنی کولتوور، فەلسەفە، زانست و ھونەری ڕۆژاواییدا کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئیتالیا
یانەی تۆپی پێی سانتا کلۆس

**یانەی تۆپی پێی سانتا کڵاوس** (بە ئینگلیزی: *FC Santa Claus*) یانەیەکی تۆپی پێی فینلاندییە و بنکەکەی لە شاری ڕۆڤانیێمییە. یانەکە لە ئێستادا لە خولی "نێلۆنن" (Nelonen)، کە خولی پلە پێنجی سیستەمی خولەکانی فینلاندە، یاری دەکات. یانەکە لە مێژووی خۆیدا بۆ ماوەی ١٤ وەرز لە خولی پلە سێ "کاکۆنن" (Kakkonen) یاری کردووە و لە ساڵی ٢٠١٠ زۆر نزیک بوو لەوەی سەربکەوێت بۆ خولی پلە دوو، بەڵام لە یاریی پلەی ئۆفدا دۆڕا.

یانەکە بەھۆی ناوە ناوازەکەیەوە ناوبانگێکی جیھانیی ھەیە و وەک یانەی فەرمیی سانتا کڵاوس (بابا نوئێل) ناسراوە، چونکە شاری ڕۆڤانیێمی بە شێوەیەکی باو وەک شوێنی نیشتەجێبوونی سانتا کڵاوس دادەنرێت.

## مێژوو
### دامەزراندن و ساڵانی سەرەتا (١٩٩٢-٢٠١٢)
یانەی سانتا کڵاوس لە ساڵی ١٩٩٢ بە ناوی *FC Santa Claus Rovaniemi* دامەزرا، کە ئەنجامی یەکگرتنی دوو یانەی ناوخۆیی بوو بە ناوەکانی *Rovaniemen Reipas* (RoRe) و *Rovaniemen Lappi* (RoLa). یانەکە یەکەم یاریی فەرمیی خۆی لە ساڵی ١٩٩٣ ئەنجام دا.

لە ساڵی ١٩٩٧، یانەکە یارییەکی دۆستانەی بەرامبەر یانەی کریستاڵ پاڵاسی ئینگلیزی ئەنجام دا، کە ٥،٠٠٠ ھاندەر ئامادەی بوون. ھەروەھا یاریی دۆستانەیان لەگەڵ یانەکانی نۆتینگام فۆڕست و وێستھام یونایتدیش کردووە.

گەورەترین دەستکەوتی یانەکە لە ساڵی ٢٠١٠ بوو کاتێک توانییان نازناوی گرووپەکەیان لە خولی پلە سێ بەدەست بھێنن، بەڵام لە یاریی کۆتایی پلەی ئۆفدا بۆ سەرکەوتن بۆ خولی پلە دوو، بەرامبەر یانەی HIFK دۆڕان.

### مایەپووچبوون و دووبارە دامەزراندنەوە (٢٠١٣-٢٠١٩)
لە ساڵی ٢٠١٢، یانەکە بەھۆی قەرزێکی ٢٠،٠٠٠ یۆرۆییەوە مایەپووچبوونی خۆی ڕاگەیاند. دواتر بە ناوێکی نوێوە (*FC Santa Claus Arctic Circle*) دووبارە دامەزرایەوە، بەڵام یەکێتیی تۆپی پێی فینلاند ڕێگەی نەدا لە ھەمان خولدا بمێننەوە، بۆیە دابەزین بۆ خولی پلە چوار.

یانەکە دووبارە ڕووبەڕووی کێشەی دارایی بووەوە، بەڵام لە ڕێگەی گرێبەستی سپۆنسەری لەگەڵ کۆمپانیاکانی وەک *EA Sports* و *Puma* ڕزگاری بوو. لە وەرزی ٢٠١٦دا، یانەکە ئەنجامێکی زۆر خراپی بەدەستھێنا و ١٠٢ گۆڵی لێکرا و دابەزی بۆ خولی پلە چوار. دۆخەکە بەردەوام بوو لە خراپبوون تا لە ساڵی ٢٠١٩ یانەکە بە تەواوی ھەڵوەشایەوە.

### وەشانی سێیەم (٢٠٢١-ئێستا)
لە ساڵی ٢٠٢١، بەشی لاوانی یانەکە (*FC Santa Claus Juniorit*) بڕیاریاندا دووبارە تیپی سەرەکی دابمەزرێننەوە. یانەکە لە خولی پلە شەشەوە دەستی پێکردەوە و دواتر سەرکەوت بۆ خولی پلە پێنج "نێلۆنن"، کە لە ئێستادا تێیدا یاری دەکات.

## ناو و ناسنامەی یانەکە
ناوی یانەکە لەو ئەفسانەیەوە ھاتووە کە شاری ڕۆڤانیێمی شوێنی نیشتەجێبوونی سانتا کڵاوسە. یانەکە ناوی ئینگلیزییەکەی ھەڵبژاردووە نەک وەرگێڕانە فینلاندییەکەی (*Joulupukki*)، بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی جیھان ناسراوتر بێت. بەپێی ئەفسانەی یانەکە، دەستەی لەلایەن ئێلفەکانی سانتاوە دامەزراوە کاتێک لە بەفردا یاریی تۆپی پێیان کردووە.

* **دروشم:** دروشمی یانەکە بریتییە لە "وازمەھێنە لە باوەڕبوون" (Don't Stop Believing).
* **ڕەنگەکان:** ڕەنگە سەرەکییەکانی یانەکە سوور و سپین، کە ڕەنگەکانی سانتا کڵاوسن.
* **کاری خێرخوازی:** یانەکە بەشێک لە داھاتی فرۆشتنی درێسەکانی دەبەخشێتە ڕێکخراوی یونیسێف.

## نازناوەکان
* **پاڵەوانێتیی کاکۆنن (پلە سێ):** ١ جار (٢٠١٠)
* **پاڵەوانێتیی کۆلمۆنن (پلە چوار):** ٣ جار (٢٠٠١، ٢٠٠٨، ٢٠١٤)
* **جامی میدناتسۆل سکوپێن:** ١ جار (١٩٩٤)

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی فینلاند
پۆل:یانە وەرزشییەکانی دامەزراندن لە ١٩٩٢
پۆل:وەرزش لە ڕۆڤانیێمی
پۆل:بابانۆئێل
سەرەتای سەدەکانی ناوین

**سەردەمی پێشووی چاخەکانی ناوەڕاست** () (یان **قۆناغی پێشووی چاخەکانی ناوەڕاست**)، کە ھەندێک جار بە شێوەیەکی مشتومڕاوی وەک چاخە تاریکەکان ئاماژەی پێدەکرێت، بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن مێژوونووسانەوە وا دادەنرێت کە لە کۆتایییەکانی سەدەی ٥ەمەوە تا سەدەی ١٠ەم بەردەوام بووە. ئەم سەردەمە دەستپێکی چاخەکانی ناوەڕاستی مێژووی ئەورووپای دیاری کرد، کە دوای داتەپینی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوا ھات، و پێش چاخەکانی ناوەڕاستی باڵا ( سەدەکانی ١١ تا ١٤) بوو. زاراوە جێگرەوەکەی *کۆتاییی سەردەمی دێرین*، بۆ بەشی سەرەتای قۆناغەکە، جەخت لەسەر توخمەکانی بەردەوامی لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتیی ڕۆم دەکاتەوە، لەکاتێکدا *سەردەمی پێشووی چاخەکانی ناوەڕاست* بەکاردێت بۆ جەختکردنەوە لەسەر پێشھاتە تایبەتمەندەکانی قۆناغی پێشووی چاخەکانی ناوەڕاست.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
پۆل:سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:ھەموو ناکۆکییە دروستیبوونەکان
تۆن

**تۆن** () ( یان ؛ ھێما: **t**) یەکەیەکی بارستەیە کە یەکسانە بە ١٬٠٠٠ کیلۆگرام. یەکەیەکی نا-ئێس ئاییە کە بۆ بەکارھێنان لەگەڵ ئێس ئای پەسەند کراوە. ھەروەھا لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە **تۆنی مەتری** ئاماژەی پێدەکرێت بۆ جیاکردنەوەی لە یەکە نا-مەترییەکانی تۆنی کورت (یەکە باوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان) و تۆنی درێژ (یەکە ئیمپراتۆرییەکانی بەریتانیا). ئەمە نزیکەی یەکسانە بە ٢٬٢٠٤٫٦ پاوەند، ١٫١٠٢ تۆنی کورت، و ٠٫٩٨٤ تۆنی درێژ. یەکە فەرمییەکەی ئێس ئای **مێگاگرام**ە (**Mg**)، کە ڕێگەیەکی کەمتر باوە بۆ دەربڕینی ھەمان بڕ.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکەکانی بارستە
پۆل:یەکە مەترییە نا-ئێس-ئایییەکان
تۆنی درێژ

**تۆنی درێژ** (), ھەروەھا ناسراو بە **تۆنی ئیمپراتۆری**، **تۆنی لادان**، یان **تۆنی بەریتانی**، یەکەیەکی پێوانەیە کە یەکسانە بە ٢٬٢٤٠ پاوەند (١٬٠١٦٫٠ کیلۆگرام). ئەمە ناوی ئەو یەکەیەیە کە پێی دەوترێت «تۆن» لە سیستەمی کێشی ئاڤواردیوپۆیس یان سیستەمی پێوانەی ئیمپراتۆریدا. لە سەدەی ١٣دا ستاندارد کراوە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ کاڵا گەورەکان بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکەکانی بارستە
تۆنی کورت

**تۆنی کورت** () (کورتکراوە: **tn** یان **st**)، ھەروەھا ناسراو بە **تۆنی ئەمریکی**، یەکەیەکی پێوانەیە کە یەکسانە بە ٢٬٠٠٠ پاوەند (٩٠٧٫١٨ کیلۆگرام). بە شێوەیەکی باو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکاردەھێنرێت، کە لەوێدا بە سادەیی بە **تۆن** ناسراوە؛ بەڵام، زاراوەکە ناڕوونە، و وشەی تاکی «تۆن» بە شێوەی جیاواز بۆ تۆنی کورت، درێژ، و مەتری بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکەکانی بارستە
یەکە باوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

[وێنۆک|وڵاتانی بەکارھێنەری سیستەمەکانی [یەکەکانی پێوانی مەتریک|مەتری (ئێس ئای)، ئیمپراتۆری، و باوی ئەمریکی تا ساڵی ٢٠١٩]]
**یەکە باوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان** () سیستمێک لە یەکەکانی پێوانە پێکدەھێنن کە بە شێوەیەکی باو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و زۆربەی خاکەکانی ئەمریکا بەکاردەھێنرێن لەوەتەی لە ساڵی ١٨٣٢دا ستاندارد کراون و پەسەند کراون. **سیستمی باوی ویلایەتە یەکگرتووەکان** لەو یەکە ئینگلیزییانەوە پەرەی سەندووە کە لە ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیادا لە بەکارھێناندا بوون پێش ئەوەی ئەمریکا ببێتە وڵاتێکی سەربەخۆ. سیستمی پێوانەی شانشینی یەکگرتوو تا ساڵی ١٨٢٤ پەرەی سەند بۆ دروستکردنی سیستمی ئیمپراتۆری (بە یەکە ئیمپراتۆرییەکان)، کە لە ساڵی ١٨٢٦دا بە فەرمی پەسەند کرا، و پێناسەی ھەندێک لە یەکەکانی گۆڕی. بەم ھۆیەوە، لەکاتێکدا زۆرێک لە یەکە ئەمریکییەکان لە بنەڕەتدا ھاوشێوەی ھاوتا ئیمپراتۆرییەکانیانن، جیاوازیی بەرچاو لەنێوان سیستەمەکاندا ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمەکانی یەکەکان