open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەبوو سەعید خودری

**ئەبوو سەعید سەعدی کوڕی مالیک کوڕی سینان خەزرەجی خودری** دانیشتووی مەدینە بوو و ھاوپەیمانی سەرەتایی (ئەنسار)ی پێغەمبەر محەممەد بووە و یەکێک بووە لە ھاوەڵە گەنجەکان. زۆر گەنج بوو بۆ ئەوەی لە جەنگی ئوحود شەڕ بکات لە ساڵی ٦٢٥ کە باوکی مەلیک کوڕی سینان تێیدا شەھید بوو، بەشداری لە ھەڵمەتەکانی دواتردا کرد. ھەرچەندە جارێک بۆ سەردانی خەلیفەی ئەمەوی موعاوییە سەفەری کردووە بۆ سوریا، بەڵام بەدرێژایی تەمەنی لە مەدینە نیشتەجێ بووە. دواتر دەوترێت لەگەڵ ھاومەدینانییەکانیدا بەشدارییان کردووە لە بەرگریکردن لە شارەکەیان لە دژی سوپای ئەمەوییەکام لە شەڕی ئەلحەڕە لە ساڵی ٦٤ کۆچی (٦٨٣ز). بە شێوەیەکی جۆراوجۆر دەوترێت کە لە ساڵانی ٦٣/٦٨٢، ٦٤/٦٨٣، ٦٥/٦٨٤، یان ٧٤/٦٩٣ کۆچی دوایی کردووە. ئەبوو سەعید یەکێکە لەو فەرموودانەی کە زۆرترین جار ھاتووە. خاوەنی ١١٧٠ گێڕانەوەیە، ئەمەش وای کردووە ببێتە حەوتەمین سەحابە لە گواستنەوەی فەرموودەکەدا.

شیعەکان خۆکارانە گێڕانەوەکانی ڕەت ناکەنەوە بەڵکو ئەوەی دەیگێڕێتەوە لەگەڵ سەرچاوەی تر بەراورد دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦١٠
پۆل:مردووانی سەدەی ٧ەم
گوندەواری نەبووەت

**گوندەواری نەبووەت** یەکێک لە دوو گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان لە شارستانی ئەیوان لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی نەبووەتە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندەکانی ئەم گوندەوارە پێکھاتووە لە (٢٦) گوند:

# بەرزەی خوڕان
# بەلیین
# پەڵەنگرد
# چەفتە
# حەسارشاوە
# خڵ جانالی خواروو
# خڵ جانالی سەروو
# خوڕان خواروو
# خوڕان سەروو
# ساتییان
# سمایلی خواروو
# سمایلی سەروو
# شارۆکەی ئەندێشە
# شەریف
# شوراوەی مەڵگ
# کوڵەجوو
# گەڕعەلیگە
# لاتەیل
# لینجاب شەریف
# ماژین
# ماژینی میانە سوواری
# ** [[نەبووەت]]**
# نەرگسی
# ونەیت خواروو
# ونەیت سەروو
# یەقەڕووت

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە (٦،٢٠٤)کەس و (١،٧٥٣)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەوارەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:شارستانی ئەیوان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
گوندەواری سراو

**گوندەواری سراو** یەکێک لە دوو گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان لە شارستانی ئەیوان لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی سراوە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندەکانی ئەم گوندەوارە پێکھاتووە لە (١٧) گوند:

# ئیمامزادە سەی ئەڤدلا
# چاڵانچی خواروو
# چاڵانچی سەروو
# خڵ ئایناڵی خواروو
# خڵ ئایناڵی سەروو
# دارا
# دوێوێرانی خواروو
# دوێوێرانی سەروو
# **[[سراو]]**
# شیرەچگای چاڵانچی
# کاپورە
# کلگە جەمال
# کوڵکوڵ سەروو
# کیەنی سپێ
# گاوسوار
# نسار ھەڵەشی
# ھەڵەشی سەروو

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە (٤،١١٤)کەس و (١،١٥٧)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەوارەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:شارستانی ئەیوان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٠

ئەمە پێرستی تەواوی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٦٠یە کە لە شاری سکووا ڤالی لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا بەڕێوەچوو. ئەم ڕیزبەندییانە بەپێی ژمارەی ئەو مەدالیا زێڕانە ڕیزبەندی دەکرێن کە وڵاتێک بەدەستی دەھێنێت. دواتر ژمارەی زیوەکان لەبەرچاو دەگیرێت و پاشان ژمارەی برۆنزەکان. ئەگەر دوای ئەوانەی سەرەوە ھێشتا وڵاتان یەکسان بن، دەبنە یەکەمی دووبارە و بەپێی ئەلف و بێ ڕیز دەکرێن. ئەمەش سیستەمێکە کە لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی و IAAF و بی بی سی بەکاردەھێنرێت.

## پێرستی مەدالیاکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
** 
* 

پۆل:ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٠
پۆل:پێرستیی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە
گوندەواری کەلان

**گوندەواری کەلان** یەکێک لە دوو گوندەواری ناوچەی زەڕنە لە شارستانی ئەیوان لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی کەلانە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندەکانی ئەم گوندەوارە پێکھاتووە لە (٣٣) گوند:

# ئڵەمدار
# بان چنار
# بان عەلگ
# پلیا
# پڵنگ کەنا
# تەبەڕک
# تەعەل
# تووەسیە
# جلخوەر
# حاجی حەزر
# دارزوڵێخا
# داروەن سەرتەنگ
# دڕگ
# ژێروزن
# ساننری
# سەرتەنگ
# سەیەگڵ
# سێپا
# شارزول
# شاڵەشووڕی
# قەپەچاڵ
# کاژاب
# کرسەر
# کەپنەکران
# **[[کەلان، ئەیوان|کەلان]]**
# گاومێشان
# گیەڵانە
# ملەخاتوون
# مەزرعەی بانبەکر
# ناخورە
# نەھرخان خواروو
# نەھرخان سەروو
# وێڵە مەلامەلا

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە (٢،٤٨٤)کەس و (٦٧٢)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەوارەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:شارستانی ئەیوان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
گوندەواری زەڕنە

**گوندەواری زەڕنە** یەکێک لە دوو گوندەواری ناوچەی زەڕنە لە شارستانی ئەیوان لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە شارەدێی زەڕنەیە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندەکانی ئەم گوندەوارە پێکھاتووە لە (٢٢)گوند:

# باسکڵە
# باوەیر
# ترن
# تەیمانە، ئەیوان
# چلزەری
# چوارملیا
# دوریگە
# دیزگەران
# دینخان ئەحمەد
# ڕووان
# سداقەت
# شوراوەی خوڕان
# شیرین پەنا
# کوچەر
# کۆشک
# کیەنی میرۆ
# گاومەر
# گەرمە
# مەیان
# مێوانە
# ناودارزەڕنە
# وەرەنسرا
# وێڵە، ئەیوان

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە (٢،٣٣٤)کەس و (٦٢١)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەوارەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:شارستانی ئەیوان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
ویلایەتی سانتا کاتارینا

وێنۆک|نەخشەی بەرازیل کە سانتا کاتارینا تیشکی لەسەرە
**ویلایەتی سانتا کاتارینا** ویلایەتێکە لە ھەرێمی باشووری بەڕازیل. لە کۆی ڕووبەردا حەوتەمین بچووکترین ویلایەتە و یازدەھەمین ویلایەتە لە ژمارەی دانیشتووان. سەرەڕای ئەوەش، ٩ھەمین گەورەترین شارۆچکەیە کە ٢٩٥ شارەوانی ھەیە. ئەم ویلایەتە کە ٣٫٤٪ی دانیشتووانی بەڕازیلییە، ٣٫٨٪ی بەرھەمی ناوخۆیی نیشتمانی بەرھەم دەھێنێت.

پێوەرە کۆمەڵایەتییەکانی ویلایەتەکە لە باشترینەکانی بەرازیلن. بەرزترین ڕێژەی تەمەنی لە وڵاتەکەدا ھەیە (ھەروەک ناوچەی فیدراڵی)، کەمترین ڕێژەی مردنی کۆرپەیە و ھەروەھا ئەو ویلایەتەیە کە کەمترین نایەکسانی ئابووری و نەخوێندەواری لە بەرازیلدا ھەیە. سانتا کاتارینا خاوەنی ٦ەمین بەرزترین بەرھەمی ناوخۆیییە لە وڵاتەکەدا، کە ئابوورییەکی ھەمەچەشن و پیشەسازییە.

## خوێندن
[وێنۆک|[زانکۆی فیدراڵی سانتا کاتارینا لە فلۆریانۆپۆلیس.]]
زمانی پورتوگالی زمانی فەرمی نیشتمانییە، و بەم پێیەش زمانی سەرەتایییە کە لە قوتابخانەکاندا دەخوێندرێت. زمانی ئینگلیزی و ئیسپانی و ھەندێک جار ئەڵمانی بەشێکن لە مەنھەجی فەرمی ئامادەیی.

لە ویلایەتی سانتا کاتارینا زیاتر لە ١٠٥ زانکۆ ھەیە.

## ژێرخانی ئابووری
### ڕێگاوبانەکان
[وێنۆک|ڕاست|[بی ئاڕ-١٠١ لە نزیک بارا ڤێلھا.]]

لە ساڵی ٢٠١٩دا، سانتا کاتارینا ٦٢ ھەزار و ٨٧١ کم ڕێگای سەرەکی ھەبووە، کە ٩٣٢١ کم لەو ڕێگایانە قیرتاو کراوە و لەو ژمارەیەش ٥٥٦ کم ڕێگای دووبارە بووە.

ڕێگای سەرەکی بریتییە لە بی ئاڕ-١٠١ کە بە تەواوی دووبارە کراوەتەوە، بە درێژایی کەناراوەکاندا تێدەپەڕێت، کە زۆربەی ئەو ٢٥ شارەی ویلایەتی سانتا کاتارینا کە بەرزترین بەرھەمی ناوخۆیییان تێدایە. ڕێگا سەرەکییە سەرەکییەکانی دیکەی ویلایەتەکە بریتین لە بی ئاڕ-٤٧٠ و بی ئاڕ-٢٨٠، کە لە ئێستادا لەژێر کارەکانی دووبارەکردنەوەدان، بی ئاڕ-١١٦، بی ئاڕ-٢٨٢، بی ئاڕ-١٥٣ و بی ئاڕ-١٥٨.

### فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی
فلۆریانۆپۆلیس لەلایەن فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ھێرسیلیۆ لوزەوە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکرێت بۆ ھەردوو گەشتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. ھاتوچۆکە گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ فڕۆکەخانەیەکی نوێ کرایەوە بۆ خزمەتکردنی ٢ ملیۆن و ٧٠٠ ھەزار سەرنشین لە ساڵێکدا. دیزاینی تەلارسازی فڕۆکەخانە نوێیەکە لەلایەن پێشبڕکێیەکی گشتییەوە ھەڵبژێردرا کە لەلایەن کۆمپانیای ئینفرائیرۆوە بە ھاوبەشی لەگەڵ دامەزراوەی تەلارسازی بەرازیل (IAB) بەڕێوەچوو. لە نێوان زیاتر لە ١٥٠ نووسینی ڕەسەن، پێشنیاری تەلارسازێکی ساوپاولۆ ماریۆ بیزێلی ھەڵبژێردرا. کارەکانی بیناسازی لە ساڵی ٢٠٠٥ تەندەر دەکرێت و پێویستە لە دوو ساڵی تردا تەواو بکرێت.

### بەندەرەکان
ویلایەتەکە پێنج بەندەری تایبەتی ھەیە - ئیتاجای، ساو فرانسیسکۆ دوو سول، ئیتاپۆا، ئیمبیتوبا و ناڤێگانتێس - دوو بەندەری یەکەم گرنگییەکی زۆریان ھەیە. ساو فرانسیسکۆ دوو سول ھەناردەکاری سەرەکی سۆیا و دار و سێلولۆزە، ھەروەھا ھاوردەکاری ماددە پۆڵایییەکانە، وەک ستیل بار و کویل، جگە لە پێو و یوریا. ئیتاجای بەرھەمێکی زۆری مریشک و دار و گۆشت ھەناردە دەکات و بەرھەمی میکانیکی و ئەلیکترۆنی و ماددە کیمیایییەکان و قوماشی ھەمەجۆر ھاوردە دەکات. ئیمبیتوبا نوێنەرایەتی تێرمیناڵێکی خەڵوز و لاگونا دەکات کە بەندەرێکی ماسیگرتنە. ئیتاجای لە ساڵی ٢٠٢١دا ١٨٫٩ ملیۆن تۆن جووڵەی باری ھەبووە، و ساو فرانسیسکۆ دوو سول کە ١٣٫٦ ملیۆن تۆن بوو، کە لەنێو ١٠ گەورەترین باری وڵاتەکەدا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتی سانتا کاتارینا
نەبووەت

**نەبووەت** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەبووەت، ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ئەم گوندە ناوەندی گوندەواری نەبووەتە.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١،٥٠٩)کەس و (٤٣٣) خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلهوڕی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ئەیوان
ئەیوان
ئەیوان
پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
زانکۆی فیدراڵی سانتا کاتارینا

وێنۆک|سەرۆکایەتی زانکۆ
**زانکۆی فیدراڵی سانتا کاتارینا** (بە پورتوگالی: Universidade Federal de Santa Catarina, UFSC) زانکۆیەکی گشتییە لە فلۆریانۆپۆلیس، پایتەختی ویلایەتی سانتا کاتارینا لە باشووری بەڕازیل.

بە یەکێک لە زانکۆ پێشەنگەکانی بەرازیل دادەنرێت، زانکۆی فیدراڵی سانتا کاتارینا شەشەمین باشترین زانکۆیە لە ئەمریکای لاتین لە ڕیزبەندی خوێندنی باڵای تایمز؛ ٢٣ھەمین لەلایەن ڕیزبەندی زانکۆکانی جیھانی QS، و وەک ١٠ھەمین باشترین دامەزراوەی خوێندنی باڵا لە ئەمریکای لاتین لەلایەن ڕیزبەندی وێبمەتریکی زانکۆ جیھانییەکانەوە ڕیزبەندی کرا. لە ڕیزبەندی ساڵانەی ڕۆژنامەی فۆلھا دی ساوپاولۆی بەڕازیلیدا، شەشەمین باشترین زانکۆی بەڕازیلییە، کۆرسەکانی لە دە باشترین زانکۆکانی وڵاتەکەدان.

پێکھاتەی کەمپەکەی لە ١١ قوتابخانەی ئەکادیمی (Centros de Ensino) پێکدێت، کە بەپێی بوارەکانی خوێندن دابەشکراون. ھەموو قوتابخانەیەک بەسەر بەشەکاندا دابەشکراوە، گەورەترینیان بەشی ئەندازیاری میکانیکە. کۆنترین قوتابخانە لە زانکۆی فیدراڵی سانتا کاتارینا قوتابخانەی یاسایە. بەشی یاسا یەکەم بەشە بوو لە بەشەکانی زانکۆی فیدراڵی سانتا کاتارینا کە لە ساڵی ١٩٣٢ بە فەرمی دانی پێدا نرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆ فیدراڵیەکانی بەڕازیل
پۆل:پەروەردە لە ویلایەتی سانتا کاتارینا
پۆل:فلۆریانۆپۆلیس
ئەدیب

**ئەدیب** (١٨٧٤–١٩٣٢) ناوی تەواوی ڕەسووڵ کوڕی مەلاسادق کوڕی عەبدوڕەحمان زەندی شاعیری کوردی سەدەی نۆزدە و بیستە. ئەدیب لە دێی شاوەلی، نەغەدە لەدایک بووە و لە ناوچەی موکریان خوێندنی حوجرەی تەواو کردووە. لە لای شاعیری کورد وەفایی دەرسی خوێندووە. ئەدیب ھۆنراوەی کوردیی لە قاڵبی غەزەل و پێنجخشتەکیدا لێ بەجێ ماوە. ساڵی ١٩٦٠ دیوانەکەی بە کۆکردنەوەی گیوی موکریانی لەچاپ دراوە.

## نموونەی ھۆنراوە
ئەم پارچەھۆنراوەیەی ئەدیب لەلایەن عەدنان کەریم کراوە بە گۆرانی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:شاعیرانی خەڵکی موکریان
فلۆریانۆپۆلیس

وێنۆک|شوێنی نەخشەی شاری فلۆریانۆپۆلیسی سانتا کاتارینا
وێنۆک|لە سەرەوە بۆ خوارەوە و چەپ بۆ ڕاست: پانۆرامای ناوچەی ناوەڕاست لە مۆرۆ دا کروزەوە؛ پردی ھێرسیلیۆ لوز لە شەودا؛ کاتدرایی فلۆریانۆپۆلیس؛ بازاڕی گشتی؛ خواکوینا بیچ؛ قەڵای ساو خۆسێ دا پۆنتا گرۆسا.

**فلۆریانۆپۆلیس** پایتەخت و دووەم گەورەترین شاری ویلایەتی سانتا کاتارینایە، لە ناوچەی باشووری بەڕازیل. شارەکە دوورگەی سانتا کاتارینا و دوورگە بچووکەکانی دەوروبەری دەگرێتەوە، ھەروەھا بەشێک لە ویشکانی. ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥٠٨ ھەزار و ٨٢٦ کەسە، بەپێی خەمڵاندنی ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠٢٠ی IBGE (پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیلی)، دووەم شارە لە ویلایەتەکەدا (دوای جۆینڤیل)، ٤٧ھەمین شارە لە بەرازیل. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بە ١١١١٧٠٢ کەس مەزەندە دەکرێت، کە ٢١ھەمین گەورەترین ژمارەی دانیشتووانی وڵاتەکەیە. ئەم شارە بە سێیەم بەرزترین نمرەی پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی لە نێوان ھەموو شارەکانی بەرازیلدا ناسراوە (0.847).

## سەرچاوەکان

پۆل:فلۆریانۆپۆلیس
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٢٦
مەرزوبان کوڕی محەممەد

**مەرزوبان کوڕی محەممەد کوڕی شەداد** فەرمانڕەوایەکی کورد بوو، برای لەشکری کوڕی محەممەد بوو.  لە ساڵی ٩٧٨دا جێگەی براکەی گرتەوە سەر تەختی میرنشینی شەدادی، بەڵام بێتوانا بوو و تەنها تا ئەو کاتەی لەلایەن برا بچووکەکەیەوە فەزلی کوڕی محەممەد لە ساڵی ٩٨٥ کوژرا، و حوکمڕانی کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:مردووانی ٩٨٥
پۆل:شەدادییەکان
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
فەزلی کوڕی محەممەد

**فەزلی کوڕی محەممەد شەدادی** لە ساڵی ٩٨٥ تا ١٠٣١ ئەمیری میرنشینی شەدادی عەران بووە، بە ڕەچەڵەک کوردە، فەزل لەلایەن ئیبن ئەسیر و مێژوونووسانی دیکەی عەرەبی بە «فەزلونی کوردی» ناوزەد کراوە. فەزل یەکەم میری شەدادی بوو کە سککەی دەرکرد، سەرەتا شوێنی نەعناکەی لە پەرتاڤ دانا و دواتر گواسترایەوە بۆ گەنجە.

ئەفزەل پردێکی بەسەر ئاراکسەکاندا دروست کرد بە مەبەستی ھەڵکوتانە سەر ڕەوادییەکان، و سەرکردایەتی گەشتێکی کرد دژی خازارەکان لە دەوروبەری ساڵی ١٠٣٠. دەگوترێت خەزارەکان ١٠ ھەزار سەربازیان کوشتووە. بەو پێیەی ئاغەواتی خەزەر لە ساڵی ٩٦٩دا لەناوچووبوو، دیار نییە کە ئایا ئەم خازارانە لە دەوڵەتێک یان شانشینێکی جێنشینەوە بوون کە دەکەوێتە قەوقاز، ئیبن ئەسیر بە ھەڵەدا چووبوو «خەزار» بەکاردەھێنا وەک زاراوەیەکی گشتی بۆ خەڵکی چەمی.

لە ساڵی ٩٩٣ سوپای فەزل بەردە و بەیلەگانیان گرت. لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا لەگەڵ پاشاکانی جۆرجیا و بیزەنتینەکان (١٠٣٧–١٠٣٨) و ئالانەکان و ڕوسەکان پێکدادان ڕوویدا. پەیوەندی دۆستانە لەگەڵ ڕەوەندییەکان و شیروانشاکان و میرنشینی تبلیس پارێزراو بوو.

بە بڕوای ئیبن ئەسیر فەزل لە ساڵی ١٠٣٠ ھەڵمەتێکی لە دژی خازارەکان دەستپێکردووە.

فەزل لە ساڵی ١٠٣١ کۆچی دوایی کرد و ئەبووعلفەز موسا کوڕی شوێنی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٠٣١
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:شەدادییەکان
پۆل:میرەکانی سەدەی ١٠یەم لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
ئەبووعلفەز موسا

**ئەبوعلفەز موسا** لە ساڵی ١٠٣١ جێنشینی فەزلی کوڕی محەممەدی باوکی گرتە ئەستۆی تەختی میرنشینی شەدادییەکان، تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٠٣٤ لەلایەن کوڕەکەیەوە و لەشکەری جێنشینی کوژرا، و حوکمڕانی کرد.

## سەرچاوەکان
https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ
پۆل:مردووانی ١٠٣٤
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:شەدادییەکان
لەشکری کوڕی موسا

**لەشکری عەلی کوڕی موسا کوڕی فەزلی کوڕی محەممەد کوڕی شەداد** شەشەمین میری میرنشینی شەدادی بوو، دوای کوشتنی موسای باوکی.

## سەرچاوەکان

* 
* 

پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:مردووانی ١٠٤٩
ئەنوشیرڤان کوڕی لەشکری

**ئەنوشیرڤان کوڕی لەشکری** کوڕ و جێنشینی لەشکری کوڕی موسا بووە و بۆ ماوەیەکی کورت حەوتەمین میری میرنشینی شەدادییەکان بووە لە گەنجە لە ساڵی ١٠٤٩.

## ژیان
ئەنوشیرڤان کوڕی دووەمی لەشکری کوڕی موسا بووە، ڕەنگە لە ھاوسەری یەکەمی بێت، لەگەڵ سێ برای دیکەدا. لەشکر پازدە ساڵ فەرمانڕەوایی ئاران کرد لەکاتێکدا مێژوونووسی عوسمانی مونەجیم بە دەسەڵاتێکی پڕ لە کێشە وەسفی دەکات.

کاتێک لە ساڵی ١٠٤٩دا کۆچی دوایی کرد، ئەنوشیرڤان جێگەی گرتەوە، بەڵام ھێشتا تەمەنی کەمتر بوو و دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە ئەستۆی ژووردار ئەبوو مەنسوور بوو، کە وەک سەرۆکایەتی کاری دەکرد. ڕژێمی نوێ بە خێرایی لەلایەن فراکسیۆنێکی گەورەی نێو خەڵکەوە دژایەتی کرا. مونەجیم کورتەیەک لە مێژوویەکی ناوخۆیی کە ئێستا لەدەستچووە، ڕاپۆرت دەکات کە ئەمە لەبەر ئەوەیە کە ئەبوو مەنسوور دەستبەجێ ڕازی بووە چەند قەڵایەکی سنووری ڕادەستی کاخێتییەکان و شانشینی گورجستان و بیزەنتینییەکان بکات، بۆ ئەوەی «تەماحیان بۆ ئاران کۆنتڕۆڵ بکات». ئەم بڕیارە پیاوە پێشەنگەکانی وروژاند لەژێر سەرکردایەتی ئەلحەیثام کوڕی مەیموون ئەلبەیس سەرۆکی چەرمووچەکان لە شەمکور ڕاپەڕین. بە گوتەی ڤلادیمیر مینۆرسکی، ئەم بزووتنەوەیە نوێنەرایەتی ڕاپەڕینی کەسایەتییە دیارەکانی شارۆچکەکە دەکرد دژی کاستی باڵای بیرۆکراتی. ئەبوو مەنسوور کە ئەوکات لە شەمکور نیشتەجێ بوو، ھەوڵیدا ئەلحەیثام دەستگیر بکات، بەڵام ئەلحەیثام و خزمەتەکارەکانی «خەنجەرەکانیان دەرھێنا» و بۆ مامی گەورەی ئەنوشیرڤان ئەبووئەسوار، فەرمانڕەوای دوین ڕاگەیاند.

ئەبووئەسوار شاڤور کوڕی فەزل شەمکوری داگیرکرد و بارودۆخی پڕ لە کێشەی لەوێ یەکلایی کردەوە و دواتر کەوتە سەر شوێنی نیشتەجێبوونی لە گەنجەی پایتەخت. ئەنوشیرڤانی دەستگیرکرد کە دوای دوو مانگ لەناکاو دەسەڵاتەکەی کۆتایی ھات، ھەروەھا ئەبوو مەنسوور و پەیوەندییەکانی دەستگیرکرد. دەسەڵاتی درێژخایەنی ئەبووئەسوار (١٠٤٩–٦٧) دەیسەلمێنێت کە لووتکەی شەدادییەکانە.

## سەرچاوەکان
* 
* 

پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
پۆل:شەدادییەکان
زانستنامەی عەلایی

**زانستنامەی عەلایی** نامیلکەیەکە بە زمانی فارسی کە  لە نێوان ساڵەکانی ۴۱۳ تا ۴۲۸ی کۆچی (دەکاتە سەدەی یازدەیەمی زایینی) ئەبوو عەلی سینا نووسیویەتی.

## ناو
جگە لە زانستنامەی عەلایی، «حیکمەتی عەلایی» -شی پێ دەوترێ. کتێبەکە لە بنەڕەتدا بە پشتیوانیی موحەمەد کوڕی ڕۆستەمی دوشمەنزیار ناسراو بە «عەلائەدەولە موحەمەد» شای کاکوویە دانراوە. وشەی «عەلایی» -ش لێرە دەگەڕێتەوە بۆ ئەم عەلائەدەولەیە.

## بابەتەکان
زانستنامەی عەلایی نامیلکەیەکی بەرفراوانە لە بابەت حەوت زانستەوە کە لە چوار بەشدا ڕێک خراوە: لۆژیک و زانستی سروشت و میتافیزیک و ماتماتیک. ئەو بەشەی لەبارەی ماتماتیکەوە بووە ھەر لە ماوەی ژیانی ئەبوو عەلی سینا خۆیدا ون بووە و نەماوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی فارسی
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٤

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٤ پێکهاتووە لەو ولاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی نۆیەم کە لە  ٢٩ی کانووی دووەم تا ٩ی شوبات لە شاری ئیسبۆرکی نەمسا بەرێووەچوو.  هیندستان و مەنگۆلیا و کۆریای باکوور بۆ یەکەمجار بەشدارییان کرد.  

## پێرستی مەدالیاکان

## بەستەری دەرەکی

*  
* 
* 
## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستیی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە
پۆل:ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٦٤
خڵ جانالی سەروو

**خڵ جانالی سەروو** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەبووەت، ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٣٢٤)کەس و (٩٠) خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ئەیوان
ئەیوان
ئەیوان
پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
بی ئاڕ-١١٦

وێنۆک|بی ئاڕ-١١٦
**بی ئاڕ-١١٦** ڕێگایەکی فیدراڵی ڕێگاوبانەکانی بەڕازیل. دووەم درێژترین ڕێگای خێرا لە بەرازیل، درێژییەکەی ٤٤٩٠ کیلۆمەتر (٢٧٩٠ میل) فۆرتالیزا، سیارا، یەکێکە لە گەورەترین شارە گەورەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی بەرازیل، بە شاری جاگۆراو لە باشووری ڕیۆ گراندە دوو سول، لە سنووری ئۆرۆگوای دەبەستێتەوە. ھەروەھا درێژترین ڕێگای خێرایە لە وڵاتدا کە بە تەواوی قیرتاو کراوە. بە یەکێک لە گرنگترین ڕێگا سەرەکییەکانی وڵات دادەنرێت، لەگەڵ ڕێگای بی ئاڕ-١٠١.

## سەرچاوەکان

١١٦
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٧٢

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٧٢ پێکھاتووە لەو ولاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی یازدەیەم کە لە ٣ تا ١٣ی شوباتی ١٩٧٢ لە شاری ساپۆرۆی ژاپۆن بەڕێوەچوو.

## پێرستیی مەدالیاکان

## بەستەرە دەرەکی
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستیی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە
ئیمپراتۆر

**ئیمپراتۆر** وشەیییەکی پاشایییە و بەزۆری فەرمانڕەوای سەروەری ئیمپراتۆرییەتێک یان جۆرێکی تری کایەی ئیمپراتۆرییە. ئیمپراتۆرەکان بەگشتی بە بەرزترین شەرەف و پلەی پاشایەتی ناسراون، کە پادشاکانیان تێپەڕاندووە. لە ئەورووپا نازناوی ئیمپراتۆر لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بەکارھاتووە، لەو سەردەمەدا بە یەکسان یان نزیکەی یەکسان لە کەرامەتی پاپا دادەنرێت بەھۆی پێگەی ئەم دووەمیان وەک سەرۆکی بینراوی کەنیسە و سەرکردەی ڕۆحی بەشی کاسۆلیکی ئەورووپای ڕۆژاوا. ئیمپراتۆری ژاپۆن تاکە وڵاتی ئمپراتۆرە کە لە ئێستادا حوکمڕانی دەکات.
[وێنۆک|[ئەگوستوس یەکەم ئیمپراتۆری ئیمپراتۆرییەتی ڕۆم بوو، لە ٢٧ پێش زایین تا مردنی لە ساڵی ١٤ی زایینی حوکمڕانی کردووە.]]

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆرەکان
پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٨٤

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٨٤ پێکھاتووە لەو ولاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی چواردەھەم، کە لە سارایێڤۆی یوگۆسلاڤیا لە ٨ تا ١٩ی شوباتی ١٩٨٤ بەڕێوەچوو.

## پێرستیی مەدالیاکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستیی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە
ئەرەپخا

**ئەرەپخا** *شارێکی دێرین بوو* لەو شوێنەی کە ئەمڕۆ باکووری ڕۆژھەڵاتی عێراقە، کە قەڵای کەرکووکی ئێستا دەگرێتەوە، مێژووی شارەکە دەگەرێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین.

## مێژوو

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٨٨

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٨٨ پێکھاتووە لەو ولاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی پازدەھەم، کە لە کالگاری, کەنەدا لە ١٣ تا ٢٨ی شوباتی ١٩٨٨ بەڕێوەچوو.

## پێرستیی مەدالیاکان

## بەستەری دەرەکی
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستیی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە
کووپەرتینۆ، کالیفۆرنیا

**کووپەرتینۆ** () شارێکە لە شارستانی سانتا کلارای کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لە ڕۆژاوای سان خۆسێ لەسەر لێواری ڕۆژاوای دۆڵی سانتا کلارا ھەڵکەوتووە و چەند بەشی بۆ بناری چیاکانی سانتا کروز درێژ دەبنەوە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠، دانیشتووانی کووپەرتینۆ ٦٠٫٣٨١ کەس بووە. بارەگەی سەرەکیی کۆمپانیای ئەپڵ، کە بە ئەپڵ پارک ناسراوە لەم شارەدایە.

## کەسە دیارەکان
* ستیڤ وۆزنیاک – ھاودامەزرێنەری کۆمپانیای ئەپڵ
* ستیڤ جۆبز – ھاودامەزرێنەر و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری پێشووی کۆمپانیای ئەپڵ
* کریس بیوبیک – پیچەری ئێم ئێڵ بی
* ڕێدمۆند بێرک – نەشتەرگەری دڵی مناڵان
* ڕەیمۆند کارڤەر – نووسەر و ھۆنراوەنووس
* ئارۆن ئێکھارت – ئەکتەر
* پۆڵ فۆنگ – سیاسەتوان
* مارک تاپیۆ کاینز – دەرھێنەری فیلم، نووسەر و بەرھەمھێنەر
* دەیڤد کرەیمەر – یاریزانی پێشووی تۆپی پێ
* ساڤیتا ڤایداناتن – سیاسەتوان و شارەوانی پێشووی کووپەرتینۆ

## پەیوەندیی نێونەتەوەیی
### دەستە خوشک
کووپەرتینۆ لەگەڵ سێ شاردا دەستە خوشکە، کە ئەمانەن:
*  بھوبەنێشوار، ھیندستان
*  کۆپەرتینۆ، ئیتالیا
*  شینچوو، تایوان
*  تۆیۆکاوا، ژاپۆن

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:کووپەرتینۆ، کالیفۆرنیا
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٥
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠٢٢

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠٢٢ پێکھاتووە لەو ولاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی بیست و چوارەم، کە لە ٤ تا٢٠ی شوباتی ٢٠٢٢ لە پەکینی چین بەڕێوەچوو.

## پێرستیی مەدالیاکان


## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستیی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە
پۆل:ئۆڵۆپیادی زستانەی ٢٠٢٢
شوراوەی مەڵگ

**شوراوەی مەڵگ** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری نەبووەت، ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١٨٠)کەس و (٥٢)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ئەیوان
ئەیوان
ئەیوان
پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
بەنی عەبدولدار

**بەنی عەبدولدار** واتا: *("کوڕانی بەندەی ماڵ" — ئاماژەیە بۆ [[کەعبە]])* تیرەیەکە لە ھۆزی قوڕەیش.

## سەرچاوەکان

پۆل:قوڕەیش
کەیسی کالڤێرت

**کەیسی کالڤێرت** (؛ لەدایکبووی ١٧ی ئازاری ١٩٩٠ لە بالتیمۆر، مێریلەند، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) خانمەکتەری پۆرنۆگرافی و دەرھێنەرێکی فیلمی ئەمریکییە. چەندین خەڵاتی لە پیشەسازیی فیلمی پۆرنۆگرافیدا بەدەست ھێناوە.

## سەرچاوەکان
‏

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:خانمەکتەرە پۆرنۆگرافییە ئەمریکییەکان
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان
دوورگەکانی کوریل

وێنۆک|یەکێک لە دوورگەکانی کوریل، ڕووسیا
**دوورگەکانی کوریل** دوورگەیەکی گڕکانن کە لە ئێستادا وەک بەشێک لە ئۆبلاستی ساخالین لە ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا بەڕێوەدەبرێن. نزیکەی ١٣٠٠ کم (٨١٠ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵات لە ھۆکایدۆ لە ژاپۆن تا نیمچە دوورگەی کامچاتکا لە ڕووسیا درێژ دەبێتەوە کە دەریای ئۆخۆتسک لە باکووری زەریای ھێمن جیا دەکاتەوە. ٥٦ دوورگە و چەندین بەردی بچووکی تێدایە. دوورگەکانی کوریل لە زنجیرەی کوریلی گەورە و زنجیرەی کوریلی بچووک پێکدێت. ڕووبەرەکەیان نزیکەی ١٠٬٥٠٣٫٢ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٤٬٠٥٥٫٣ میل چوارگۆشە)، کە ژمارەی دانیشتووانیان نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ کەسە.

دوورگەکان لە لەشکرکێشییەکەی ساڵی ١٩٤٥ لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت لە کۆتایی جەنگی جیھانی دووەمەوە لەژێر ئیدارەی ڕووسیادان. ژاپۆن ئیدیعای چوار دوورگەی باشووری دەکات، لەنێویاندا دوو لە سێ گەورەترین دوورگەی (ئیتوروپ و کوناشیر)، وەک بەشێک لە خاکەکەی، ھەروەھا شیکۆتان و دوورگەکانی ھابۆمای کە بووەتە ھۆی بەردەوامبوونی ناکۆکی دوورگەکانی کوریل. ئەو دوورگانەی کە کێشەیان لەسەرە لە ژاپۆن بە «خاکی باکوور»ی وڵاتەکە ناسراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:دوورگەکانی کوریل
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:جوگرافیای باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
مزگەوتی سادق

**مزگەوتی سادق** لە ساڵی ١٩٢٢ لە گەڕەکی برۆنزیڤیل لە شاری شیکاگۆ دروست کرا. مزگەوتی سادق یەکێکە لە کۆنترین مزگەوتەکانی ئەمریکا کە دروست کراوە. ئەم مزگەوتە بەو پارەیە دابینکرا کە زۆربەیان لەلایەن موسڵمانانی ئەحمەدی ئەفریقی-ئەمریکییەوە بەخشران.
وێنۆک|مزگەوتی سادق

## سەرچاوەکان
مزگەوتی خەمیس

**مزگەوتی خەمیس** یەکەم مزگەوتە لە بەحرەین کە دروستکرابێت، لەسەردەمی خەلیفە عومەری کوڕی عەبدولعەزیز ئەمەوی دروست کراوە.
وێنۆک

## سەرچاوەکان
شەجەرە دوڕ

**شەجەرە دوڕ** *(واتا: درەختی مرواری)* فەرمانڕەوای میسر بوو. ھاوسەری سالح ئەیوب بووە، دواتریش ھاوسەری عیزەدین ئەیبەک، یەکەم سوڵتانی دەوڵەتی بەحری بووە. پێش ئەوەی ببێتە ھاوسەری سالح، منداڵێکی کۆیلە بووە و خاتوونی سالح بووە.

لە کاروباری سیاسیدا، شەجەرە دوڕ رۆڵێکی گرنگی ھەبووە دوای مردنی ھاوسەری یەکەمی لە کاتی  جەنگی خاچپەرستی حەوتەم دژی میسر (١٢٤٩-١٢٥٠ی زایینی).  لە ٢ی ئایاری ١٢٥٠ بوو بە سوڵتانی میسر، لە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی ئەییووبیەکان و دەستپێکردنی سەردەمی مەملوکەکان بوو. سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی قەومی شەجەرە دوڕ چەند تیۆرییەک ھەیە. زۆرێک لە مێژوونووسە موسڵمانەکان پێیان وابوو کە ئەو کچە بە ڕەچەڵەک یان چەرکەسی، یۆنانی یان تورکییە و ھەندێکیش پێیان وابوو کە بە ڕەچەڵەک ئەرمەنییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٢٥٧
پۆل:ژنە فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم
ئۆبلاستی سەخالین

وێنۆک|ئۆبلاستی سەخالین
**ئۆبلاستی سەخالین** (بە ڕووسی: Сахали́нская о́бласть) بابەتێکی فیدراڵی ڕووسیایە (ئۆبڵاستێکە) کە دوورگەی ساخالین و دوورگەکانی کوریل لە ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا لەخۆدەگرێت. ڕووبەری ئەم ئۆبلاستە ٨٧ ھەزار و ١٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٣ ھەزار و ٦٠٠ میل چوارگۆشە). ناوەندی ئیداری و گەورەترین شارەکەی یوژنۆ-ساخالینسکە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ئۆبلاستەکە نزیکەی ٥٠٠ ھەزار کەسە.

زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانی ئۆبلاستەکە خەڵکی نەتەوەیی ڕووسین و کەمینەیەکی کەمی خەڵکی کۆرییان تێدایە. ئۆبلاستی ساخالین دەوڵەمەندە بە گازی سروشتی و نەوت، چوارەم دەوڵەمەندترین ئۆبلاستی فیدراڵی و دەوڵەمەندترین ئۆبلاستی ڕووسیایە. لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ خابارۆڤسک کرای و لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کامچاتکا کرای، لە باشوورەوە لەگەڵ ھۆکایدۆی ژاپۆن.

## دانیشتووانی دوای جەنگ
بەپێی یەکەم سەرژمێری سۆڤیەت دوای جەنگی جیھانی دووەم لە ساڵی ١٩٥٩ ژمارەی دانیشتووانی ئەو ئۆبلاست ٦٤٩ ھەزار و ٤٠٥ کەس بووە. ئەو ژمارەیە لە ساڵی ١٩٧٠دا کەمێک دابەزی بۆ ٦١٥٦٥٢ کەس پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٩دا بگاتە ٦٦١٧٧٨ کەس و لە ساڵی ١٩٨٩دا بگاتە لووتکەی ٧١٠٢٤٢ کەس. بەدرێژایی ئەم ماوەیە ژمارەی دانیشتووانی ڕووسیا کەمێک لەسەدا زیادی کردووە لە ٧٧٫٧٪ لە ساڵی ١٩٥٩ بۆ ٨١٫٦٪ لە ساڵی ١٩٨٩. دوای داڕمانی سۆڤیەت یەکێتی لە ساڵی ١٩٩١دا ژمارەی دانیشتووانی ئەو ئۆبلاستەکە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە. بە بەراورد لەگەڵ سەرژمێری سۆڤیەت ساڵی ١٩٨٩، ژمارەی دانیشتووانی ئۆبلاست بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٢ی ڕووسیا بە ڕێژەی ١٦٣ ھەزار و ٥٤٧ کەس یان ٢٣٫٠٪ کەمی کردبوو و گەیشتبووە ٥٤٦ ھەزار و ٦٩٥ کەس. ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠١٠ کە ٤٩٧ ھەزار و ٩٧٣ کەس بووە کە لە ساڵی ٢٠١٠ تۆمارکراوە، کەمترین ژمارەی دانیشتووانی تۆمارکراوە لە دوای دروستبوونی ئۆبلاستەکە، ھەرچەندە کەمبوونەوەکە کەمتر بووە (٨٫٩٪) بە بەراورد بە ساڵانی نەوەدەکان.

## نەوت و غاز و خەڵوز
چەندین کۆمپانیای نەوت و غازی ڕووسی، فەرەنسی، کۆریای باشوور، بەریتانی، کەنەدی و ئەمریکی لە ناوەڕاستی نەوەدەکانەوە یان خەریکی کونکردنن یان گەڕان بەدوای نەوت و گازدا لە دوورگەکەدا دەگەڕێن. خەڵوز و ھەندێک مەنگەنیز لە ساڵانی ١٩٢٠ەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانی سۆڤیەتەوە لەوێ دەرھێنرابوو.

## سیاسەت
وێنۆک|بینای ماڵی حکوومەتی ئۆبلاستی ساخالین، یوژنۆ-ساخالینسک، ڕووسیا
ئەلێکساندەر خورۆشاڤین پارێزگار لە ٩ی ئابی ٢٠٠٧دا دەستنیشانکرا. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠١٥دا ئۆلێگ کۆژێمیاکۆ شوێنی گرتەوە، لە ساڵی ٢٠١٨دا ڤالێری لیمارێنکۆ جێگەی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆبڵاستی ساخالین
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا
پۆل:ساخالین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧
مەمالیکی بەحری

**دەوڵەتی بەحری** یان **مەمالیکی بەحری** خانەدانێکی مەملوک بوو کە زۆربەیان بە ڕەچەڵەک تورکی کومان-کیپچاک بوو کە لە ساڵی ١٢٥٠ تا ١٣٨٢ فەرمانڕەوایی سوڵتانی مەمالیکی میسریان کرد. ئەوان دوای دەوڵەتی ئەییووبی و  لە دوای شانشینی دووەمی مەملوکەکان بە ناوی مەمالیکی بورجی ھاتنە سەر حوکم یەکەم سوڵتان شەجەرە دوڕ.
[وێنۆک|[مەمالیکەکان لە سەردەمی مەمالیکی بەحری.]]
ناویان "*بەحری*" بە واتای '''ڕووبار''' دێت، ئاماژەیە بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەتایی ئەوان لە دوورگەی ڕۆدا لە ڕووباری نیل لە سەدەی ناوەڕاستی قاھیرە لە قەڵای ڕۆدا کە دروستکراوە  لەلایەن سوڵتانی ئەییووبی سالح ئەییوب.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٢٥٠
کلگە جەمال

**کلگە جەمال** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری سراو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ئەیوان، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٠)کەس و (٠) خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ئەیوان
ئەیوان
ئەیوان
پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
بی ئاڕ-٢٨٠

وێنۆک|بی ئاڕ-٢٨٠
**ڕێگای بی ئاڕ-٢٨٠** ڕێگایەکی فیدراڵی بەڕازیلە کە شارەکانی ساو فرانسیسکۆ دوو سول لە ویلایەتی سانتا کاتارینا بە دیۆنیسیۆ سێرکێیرا لە سانتا کاتارینا دەبەستێتەوە. درێژییەکەی کۆی گشتی ٦٤٢٫٢ کیلۆمەترە.

## دووبارەکردنەوە
لە نیسانی ٢٠١٨ کۆمپانیای دی ئێن ئای تی دەستی کرد بە کارکردن لەسەر دوو ھێندەکردنی ٧٤ کم فڕۆکەی بی ئاڕ-٢٨٠، لە نێوان ساو فرانسیسکۆ دوو سول و جاراگوا دوو سول. پڕۆژەکە پێشبینی گۆڕانکاری لە ڕێگاکەیدا دەکات، کە تێپەڕین بە دەوری ناوەندی شارەکانی خاراگوا دوو سولدا ڕادەگرێت، جارێکی تر دەبێتە یەک ھێڵ لە نزیک سنووری ئەم شارەوانییە لەگەڵ کۆروپا.

لە مانگی ئابی ٢٠٢٠دا یەکەمین پارچەی ڕێگای دووبارەکراوەی ٥٫٥ کیلۆمەتر ڕادەست کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:رێگا سەرەکییە فیدراڵیەکان لە بەڕازیل
بی ئاڕ-١٥٣

وێنۆک|بی ئاڕ-١٥٣
**بی ئاڕ-١٥٣** ڕێگایەکی سەرەکی فیدراڵی بەڕازیلە، بە فەرمی ناوی ڕێگای ترانسبراسیلیانای لێنراوە. ھەروەھا وەک بەشێک لە ڕێگای بێلێم-بەڕازیلیا لە ئەو بەشەی کە دەکەوێتە نێوان شارەکانی واندێرلاندیا، لە ویلایەتی تۆکانتینز و ئاناپۆلیس، لە ویلایەتی گۆیاس، خزمەت دەکات.

## دووبارەکردنەوە
پێشتر بەشێکی ٣١٥ کم لە نێوان ئاناپۆلیس و مۆنتی ئەلیگری دی میناس دووبارە کراوەتەوە.

لە ساڵی ٢٠٢٠دا، حکوومەتی فیدراڵی پلانی ھەیە ٨٥٠٫٧ کم لە ڕێگا سەرەکییەکە بدات بە کەرتی تایبەت، لە بەشی ئاناپۆلیس (GO) بە ئەلیانسا (TO)، بۆ دوو ھێندە ٦٢٣٫٤ کم لە بەشەکە.

## پێشانگا

BR-153 no Tocantins.jpg|کشانی بی ئاڕ-١٥٣ لە فۆرتالیزا دو تابۆکاو، تۆکانتین..
Br_153.jpg|کشانی مەترسیداری بی ئاڕ-١٥٣ لە نێوان ئیمبیتوڤا، پارانا و ئیراتی، پارانا.
BR-153 no Rio Grande do Sul.jpg|بەشی بی ئاڕ-١٥٣ لە گوندەکانی کاچۆیرا دو سول، ریۆ گراندە دو سول..


## سەرچاوەکان

پۆل:رێگا سەرەکییە فیدراڵیەکان لە بەڕازیل
گەمژەیی

[وێنۆک|نواندنی کەسایەتییەکی گەمژە (سەرەتاکانی سەدەی ١٦)، لەلایەن [کوینتن ماتسیس]]**گەمژەیی** بریتییە لە نەبوونی زیرەکی، تێگەیشتن، مێشک، یان ژیریی بۆ مرۆڤێک یان گیانلەبەرێک. لەوانەیە زگماکی بێت، گریمانەکراو بێت یان کاردانەوە بێت. وشەی گەمژە لە وشەی لاتینی *stupere* ھاتووە. زۆرجار کارەکتەرە گەمژەکان لە چیرۆکە خەیاڵییەکاندا لە بواری کۆمیدیا بەکاردەھێنرێن.

## وشەناسی
ڕەگیی وشەی **گەمژە** کە دەتوانرێت وەک باسکردن یان ناوێک بەکاربھێنرێت، لە وشەی لاتینی *stupere* وەرگیراوە، بە مانای بێھێزی یان سەرسامبوویەک دێت، و پەیوەندی بە بێھۆشبوونیشەوە ھەیە. لە کولتووری ڕۆمانییەکاندا، گەمژە ناوی کەسێکیی دواکەوتووی بێ پیشە بووە لەسەر تەختی شانۆیەکاندا.

بەپێی فەرھەنگی مێریام وێبستەر، وشەی گەمژە یاخود گەمژەیی لە ساڵی ١٥٤١ ھاتووەتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە، لەو کاتەوە گەمژەیی و چەمکە پەیوەندیدارەکان وەک سووکایەتییەک بۆ کارە خراپەکان داندراوە، جا بە مەبەست بێت یان بەڕێکەوت، بەھۆی نەبوونی توانای دەروونی بە کەسێک گوتراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێوازی ژیان
پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
سەھەرانە

**سەھەرانە** یان **سەھەرنە** (بە عیبری: סהרנה، بە کوردی: سەیران)، یەکێک لە جێژنە ھەرەگرینگەکانی جووەکانی کوردستان و کوردەکانی وڵاتی ئیسرائیلە.

ئەم جێژنە لە ئەسڵەوە لە نەورۆز و بەدوای جێژنی پسەح دەگیردرا، بەڵام ئێستاکە لە ھەفتەی سووکۆت جێژن دەگیردرێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فەڕەنسی

پۆل:سووکۆت
پۆل:جێژنە کوردییەکان
بایکۆتی کۆمکاری عەرەبی دژی ئیسرائیل

**بایکۆتی عەرەبی** یان **بایکۆتی کۆمکاری عەرەبی دژی ئیسرائیل** بایکۆتی ئابوورییە دژی دەوڵەتی ئیسرائیل کە لەلایەن کۆمکاری عەرەبی سەپێنراوە . بایکۆتەکە بریتییە لە قەدەغەکردنی پەیوەندییە ئابوورییە ڕاستەوخۆکانی ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل و بایکۆتی لاوەکی بۆ ئەو کۆمپانیایانە کە پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل دەپارێزن. بایکۆت ئامرازێک بوو بۆ شەڕی ئابووری کە وڵاتانی عەرەبی وەک بەشێک لە خەباتیان دژی دەوڵەتی ئیسرائیل بەکاریان دەھێنا . بایکۆتەکە لە کانوونی دووەمی ١٩٤٦ تەنانەت پێش دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل ڕوویدا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل
پۆل:کۆمکاری عەرەبی
عوسمان کوڕی تەلحە

**عوسمان کوڕی تەلحە** هاوەڵی پێغەمبەر بووە. باوکی ناوی تەلحە کوڕی ئەبووتەلحە بوو کە لە شەڕی ئوحود لەلایەن زوبەیری کوڕی عەوامەوە کوژرا. پێش فەتحی مەککە، پارێزەری کلیلی کەعبە بووە. بۆیە بە "سادینی مەککە" ناسرابوو.

## فەتحی مەککە و موسڵمان بوون
لە فەتحی مەککە لە مانگی یەکی ساڵی ٦٣٠، پێغەمبەر بۆی دەرکەوت کە کەعبە قفڵ کراوە. فەرمووی: کێ کلیلی لایە؟ و پێیان گووت کە عوسمان کوڕی تەلحە لایەتی.  پێغەمبەر بە عەلی فەرموو کلیلەکە لە عوسمان وەربگرە. عەلی چووە لای و لێی پرسی: "تکایە دەتوانیت کلیلی کەعبەم پێ بدەیت؟". عوسمان لە وەڵامدا وتی: بۆچی پرسیار دەکەیت؟ ئایا کەسێک لە مەککەدایە؟ عەلی لە وەڵامدا وتی: "پێغەمبەر کلیلی دەوێت بۆ ئەوەی بچێتە ناو کەعبە" عوسمان ڕەتیکردەوە کلیەکەی بداتێ. عەلی کلیلەکەی لێ وەرگرت بە زۆری و دای بە پێغمبەر.

پێغەمبەر ئاماژەی بەوەشکردووە، لەناو کەعبەدا وەحییەکی بۆ هاتووە و پێی گوتراوە "ئەم کلیلە بگەڕێنەرەوە بۆ خاوەنەکەی".  پێغەمبەر بە عەلی وت کلیلەکە بگەڕێنێتەوە بۆ عوسمان کوڕی تەلحە و داوای لێبوردنی لێ بکات لەو کارەی کردوویەتی. عەلی چووە لای عوسمان و پێی وت: ئەی عوسمان من لێرەم بۆ ئەوەی ئەم کلیلەت بۆ بگەڕێنمەوە کە لێتم وەرگرت و تکایە لێم خۆشبە لەسەر ئەم کارەی من. عوسمان پێی پێکەنی و وتی: سەرەتا تۆ هاتیتە ئێرە بۆ ئەوەی کلیلەکەم لێ بڕفێنی ئێستاش دێیتە لام بۆ گەڕاندنەوەی کلیلەکە عەلی لە وەڵامدا وتی کلیلەکەم لێ وەرگرتی بەڵام پێغەمبەر وەحیەکی پێگەیشت تا بیگەڕێنێتەوە بۆت. عوسمان فەرمووی: "أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمدا رسول الله" موسڵمان بووە.

پێغەمبەر کلیلەکەی دا بە بنەماڵەی شەیبە و ڕایگەیاند: "ئەی منداڵانی تەلحە، بۆ هەمیشە کلیلەکە بیگرن تا ڕۆژی قیامەت، وە لێتان وەرناگیرێت مەگەر لەلایەن ستەمکارێکی نادادپەروەر."

دواتر عوسمانی کوڕی تەلحە وەک یەکێک لە باشترین هاوەڵەکانی محەمەد دانیان پێدانرا.

وەقیدی تۆماری کردووە کە عوسمان لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٦٢٩ لە هەمان کاتدا لەگەڵ خالید کوڕی وەلید موسڵمان بووە و لە مەدینە ژیاوە تا سوپای موسڵمانان بەرەو فەتح بەڕێکەوتن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:کەعبە
کلۆد مۆنیە

**ئۆسکار کلۆد مۆنیە** یان **کلاود مۆنێت** (بە فەڕەنسی: [klod mɔnɛ]؛ ١٤ی تشرینی دووەمی ١٨٤٠ - ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٢٦)، نیگارکێشێکی فەڕەنسی و دامەزرێنەری *بزووتنەوەی نیگارکێشان* بوو، کە وەک کلیلێک تەماشا دەکرێت لە پێشەنگی نوێخوازیدا، بە تایبەت لە ھەوڵەکانیدا بۆ نەخشاندنی سروشت بەو شێوەیەی کە ھەستی پێدەکرد. لە ماوەی کارکردنی درێژخایەنیدا، بەردەوامترین و بەرھەمدارتریین فەلسەفەی نیگارکێشان بوو، کە جەختی لەسەر دەربڕینی تێڕوانینەکانی مرۆڤ لەبەردەم سروشتدا دەکردەوە.

## کورتەی ژیانی
مۆنێت، لە شاری لو ھاڤرە لە ویلایەتی نۆرماندی گەورە بووە، و ھەر لە تەمەنێکی بچووکەوە حەزی لە وێنەکێشان بووە لەنێو سروشت. دایکی(لویس جەستن ئۆبریی مۆنیە) پشتگیری لە حەزەکانی کلۆد مۆنیە دەکرد، بۆ بوون بە نیگارکێشێکی بەناوبانگ، بەڵام باوکی(کلۆد ئەدۆلف) لەبەر بیری کلتووریی دواکەوتوویی باوباپیرانی، کارەکانی مۆنیەی لا پەسەند نەبوو، و دەیویست پیشەیەک لە بواری بازرگانیدا ئەنجام بدات. مۆنیە، زۆر لە دایکی نزیک بوو، تا ئەوکاتەی دایکی لە کانوونی دووەمی ١٨٥٧ کۆچی دوایی کرد، لە کاتێکدا کە مۆنیە تەمەنی شانزدە ساڵان بوو.

دوای نەھامەتیەکانی مۆنیە، و کاتێک پێگەیشت، دەیویست ئازادانە گوند و لادێیەکانی فەڕەنسا بگەڕێت، بۆئەوەی کە شێوازێک بۆ نیگارکێشانی ھەمان دیمەن، چەند جارێک بکێشێتەوە، گۆڕانی ڕووناکی و تێپەڕبوونی وەرزەکان بکێشێت لە گوندەکاندا. لە ناسراوترین نموونە نیگارکێشییەکانیدا:

*  زنجیرە پەلەوەرییەکان(١٨٩٠-١٨٩١)
* تابلۆکانی کاسێدراڵ(١٨٩٤)
* تابلۆی سەوسەنەکانی ئاو لە باخچەکەیدا(کە چەندین ساڵ خەریکی بووە، لە کۆتا ٢٠ ساڵی ژیانیدا بەبەردەوامی سەرقاڵی ئەم تابلۆیە بووە).

## دیارترین کارە ھونەرییەکانی
 

## سەرچاوەکان

پۆل:وێنەکێشە فەڕەنسییەکان
پۆل:وێنەکێشەکان بەپێی وڵات
پۆل:ھونەرمەندان بەپێی نەتەوە
پۆل:ھونەرمەندانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠
پۆل:مردووانی ١٩٢٦
پۆل:ھونەرمەندانی پاریس
نەرویژ لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤

نەرویژ یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤، کە لە ٢٥ی کانوونی دووەم تا ٥ی شوباتی ١٩٢٤ لە شاری شامۆنیکسی فەڕەنسا بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەکۆکردنەوی زۆرترین مەدالیای زێر و کۆی گشتی مەدالیاکان پلەی یەکەمی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤
پۆل:نەرویژ لە ئۆڵۆمپیاد بەپێی ساڵ
نەرویژ لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٨

**[[نەرویژ]]** یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٨، کە لە ١١ تا ١٩ی شوباتی ١٩٢٤ لە شاری سانت مۆریتز لە سویس بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەکۆکردنەوی زۆرترین مەدالیای زێر و کۆی گشتی مەدالیاکان پلەی یەکەمی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرویژ لە ئۆڵۆمپیاد بەپێی ساڵ
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٣٢

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٣٢،کە لە  ٤ تا ١٣ی شوباتی ١٩٢٤ شاری لەیک پلاسید لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەڕێوەچوو .وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەکۆکردنەوی زۆرترین مەدالیای زێر و کۆی گشتی مەدالیاکان پلەی یەکەمی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانە بەپێی ساڵ
بی ئاڕ-٢٨٢

وێنۆک|بی ئاڕ-٢٨٢
**بی ئاڕ-٢٨٢** ڕێگایەکی فیدراڵییە لە ویلایەتی سانتا کاتارینا لە باشووری بەڕازیل. ڕێگا سەرەکییەکە بە تەواوی درێژی ویلایەتەکە لە پایتەختی ویلایەتەکەوە دەڕوات، فلۆریانۆپۆلیس لە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک لە ڕۆژھەڵاتەوە، ٦٨٠٫٦ کم بەرەو ڕۆژاوا تا شارۆچکەی پارایسۆ لە سنووری ئەرجەنتین.

## گرنگی ئابووری
ڕێگا سەرەکییەکە یەکێکە لە ڕێگا سەرەکییەکانی ویلایەتی سانتا کاتارینا، کە ناوچەی ناوەوەی بە بەندەرەکانی کەنار دەریاکانەوە دەبەستێتەوە. ناوچەکانی دەوروبەری چاپیکۆ و کۆنکۆردیا کە ژمارەی دانیشتووانیان بە ڕەچەڵەک ژێرمانییە، گەورەترین بەرھەمی گۆشتی بەرازیان لە وڵاتەکەدا چڕکردووەتەوە و کۆمپانیاکانی وەک سادیا، پێردیگاو و سیارایان تێدایە کە بوونە کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکانی بی ئاڕ ئێف و جەی بی ئێس. ھەرچەندە ڕێگای خێرا دەگاتە سنووری ئەرجەنتین، بەڵام ھێشتا ھیچ جووڵەیەکی گەورەی کاڵا لە نێوان وڵاتانی ناوچەکەدا نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:رێگا سەرەکییە فیدراڵیەکان لە بەڕازیل
پارایسۆ، سانتا کاتارینا

وێنۆک|شوێنەکە لە ویلایەتی سانتا کاتارینا
پارایسۆ شارەوانییەکە لە ویلایەتی سانتا کاتارینا لە بەڕازیل. ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣٣٦٠ کەسە (٢٠٢٠) لە ڕووبەری ١٨٣٫٣١ کم٢. بەرزییەکەی ٥٢٠ مەتر.

## سەرچاوەکان

پارایسۆ
تەڵەبات

**تەڵەبات** () پلاتفۆرمی داواکردنی خۆراکی ئۆنلاینە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لە کوێت دامەزراوە، و لە کوێت، سعودیە، بەحرەین، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، عومان، قەتەر، میسر، ئوردن، عێراق بەردەستە. تەڵەبات گەورەترین کۆمپانیای داواکردنی خۆراکە بە شێوەی ئۆنلاین لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

## مێژوو
لە ساڵی ٢٠٠٤ کۆمپانیای بازرگانی گشتی و بەڵێندەرایەتی تەڵەبات لەلایەن عەبدولعەزیز ئەللوغانی و خالد عوتەیبی لە ووڵاتی کوەیت دامەزرا. ناوی "تەڵەبات" لە زمانی عەرەبیەوە وەرگیراوە و بە واتای "داواکاری" دێت.

لە ساڵی ٢٠١٢دا تەڵەبات فراوانتر بوو بۆ بەحرەین و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی و عومان، لە ٢٠١٢ تاڵەبات بەرنامەی مۆبایلی خۆی بۆ ئامێرەکانی ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس بڵاوکردەوە. 

لە ساڵی ٢٠١٥ تەڵەبات لەلایەن گروپی بازرگانی ئەلیکترۆنی ئەڵمانی جیهانی **ڕۆکێت ئینتەرنێت** بە بڕی ١٧٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی کڕدرایەوە.

لە ساڵی ٢٠١٦دا، بازرگانی گەیاندنی خۆراکی ڕۆکێت ئینتەرنێت، لەنێویاندا تاڵەبات، چونە ژێر بازاڕی خۆراکی ئۆنلاین Delivery Hero ەوە ، هاوتەریب لەگەڵ ئەم کڕینەدا، عەبدولحەمید ئەل ئۆمەر وەک بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکە دەستبەکاربوو.

## سەرچاوەکان

https://en.wikipedia.org/wiki/Talabat

 

پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠٠٤ لە کووەیت
پۆل:کۆمپانیاکانی کووەیت
پۆل:داواکردنی خۆراک لەسەر ھێڵ
کتێبی مۆرمۆن

وێنۆک
**کتێبی مۆرمون** دەقێکی ئایینی بزووتنەوەی پیرۆزەکانی ڕۆژانی دوایییە، کە بەپێی تیۆلۆژیای پیرۆزی ڕۆژانی دوایی، نووسراوەکانی پێغەمبەرانی کۆن لەخۆدەگرێت کە لە کیشیوەری ئەمریکا لە ٦٠٠ی پێش زایین تا ٤٢١ی زایینی ژیاون بۆ یەکەمجار لە ئازاری ١٨٣٠ لەلایەن جۆزێڤ سمیت بڵاو دەکرێتەوە

## سەرچاوەکان
قەپەچاڵ

**قەپەچاڵ** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری کەلان، ناوچەی زەڕنە، شارستانی ئەیوان، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٠)کەس و (٠)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەلھوڕی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ئەیوان
ئەیوان
ئەیوان
پۆل:گوندەکانی شارستانی ئەیوان
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
ویلایەتی گۆیاس

وێنۆک|شوێنی ویلایەتی گۆیاس لە بەڕازیل
**ویلایەتی گۆیاس** ویلایەتێکی بەڕازیلە و دەکەوێتە ناوچەی ناوەڕاستی ڕۆژاوا. گۆیا ھاوسنوورە لەگەڵ ناوچەی فیدراڵی و ویلایەتی (لە باکوورەوە بە ئاراستەی کاتژمێر) تۆکانتینس، باھیا، میناس جیرایس، ماتۆ گرۆسۆ دوو سول و ماتۆ گرۆسۆ. پایتەختی ویلایەتەکە بریتییە لە گۆیانیا. گۆیاس بە ٧٫٢ ملیۆن دانیشتووەوە، زۆرترین دانیشتووانترین ویلایەتی ناوەڕاست-ڕۆژاوا و ١١ھەمین ویلایەتی دانیشتووانی وڵاتەکەیە. خاوەنی نۆیەمین گەورەترین ئابوورییە لە نێوان یەکەکانی فیدراڵی بەرازیلدا. لە بەشی جیۆئابووری بەڕازیل، گۆیاس سەر بە سێنترۆ-سول (ناوەند-باشوور)ە، کە باکووریترین ویلایەتی بەشی باشووری بەڕازیلە. ئەم ویلایەتە ٣٫٣٪ی دانیشتووانی بەڕازیلی ھەیە و بەرپرسیارە لە ٢٫٧٪ی بەرھەمی ناوخۆیی بەرازیل.

مێژووی گۆیاس دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی ١٨، لەگەڵ ھاتنی پێشەنگەکان لە ساوپاولۆوە. ناوچەی ڕیۆ ڤێرمێلۆ یەکەم ناوچە بوو کە داگیرکرا، لەوێ ڤیلا بۆا (دواتر ناوی گۆیاس گۆڕدرا) لەوێ دامەزرا. گەشەکردن و نیشتەجێبوونی دەوڵەت بە شێوەیەکی چڕتر ڕوویدا، لە ساڵانی ١٩٣٠ دەستی پێکرد بە دامەزراندنی پایتەختی نوێ، گۆیانیا و بە تایبەتی لەگەڵ بنیاتنانی برازیلیا لە ساڵانی ١٩٥٠.

[وێنۆک|[پارکە نەتەوەیییەکەی چاپادا دۆس ڤیادیرۆس|right]]

گۆیاس بە دیمەنێکی شاپادۆس (فلاتەکان) تایبەتمەندە. لە بەرزایی وەرزی وشکەساڵیدا، لە مانگی حوزەیران تا ئەیلوول، کەمی باران وا دەکات ئاستی ڕووباری ئاراگوایا دابەزێت و نزیکەی ٢ کیلۆمەتر (١٫٢ میل) کەناراوەکان ئاشکرا بکات. لە پارکە نەتەوەییەکەی ئیماس لە شارەوانی مینیرۆس، دەتوانرێت چاودێری گیانلەبەر و ڕوەکی تایبەت لە ناوچەکە بکرێت. لە چاپادا دۆس ڤێادیرۆس سەرنجڕاکێشترین شتەکان بریتین لە کانیۆنەکان، دۆڵەکان، ڕاپیدەکان و شلەمەنییەکان. لە شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی دیکەشدا شاری مێژوویی گۆیاس و کانییە گەرمەکانی کالداس نۆڤاس ھەیە.

## ئایین
بەپێی سەرژمێری دامەزراوەی جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل (ئیبجی)، لە ساڵی ٢٠١٠دا ٥٨٫٨٩٪ی دانیشتووانی ویلایەتەکە ڕۆمانی کاسۆلیک بوون، ٢٨٫٠٧٪ پرۆتێستانت یان ئینجیلیک بوون، ٨٫١١٪ ھیچ ئایینێکیان نەبوو، ٢٫٤٦٪ ڕۆحانناسن، ٠٫٦٧٪ شایەتحاڵی یەھۆڤا بوون، ١٫٠١٪ ئایینەکانی تری مەسیحی (کە کەنیسەی نێردراوی کاسۆلیکی بەرازیل، کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات، مۆرمۆنیزم و ئەوانی دیکە لەخۆدەگرێت) و ٠٫٧٩٪ لە ئایینەکانی ترەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتی گۆیاس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩
ئاناپۆلیس

وێنۆک|دیمەنی پارکە ژینگەیییەکانی ئیپیرانگا
**ئاناپۆلیس** شارەوانییەکی بەڕازیلییە لە ویلایەتی گۆیاس. دەکەوێتە نێوان دوو پایتەخت، پایتەختی فیدراڵی برازیلیا و پایتەختی ویلایەتی گۆیانیا. سێیەم شارە پڕ دانیشتووانەکەی ویلایەتەکە، بەپێی خەمڵاندنێکی دامەزراوەی جوگرافی و ئاماری بەڕازیل لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٣٩١ ھەزار و ٧٧٢ کەسی تێدایە، ناوەندێکی گرنگی پیشەسازی و لۆجستیکە لە ناوەڕاستی ڕۆژاوای بەڕازیل. بەرھەمی ناوخۆیی ئەو وڵاتە ١٠ ملیار دۆلاری ئەمریکییە کە نزیکەی ٤٫٤ ملیار دۆلاری ئەمریکییە، ئەمەش وای کردووە ببێتە دووەم گەورەترین وڵات لە ویلایەتەکەدا. شارەکە دوای جێبەجێکردنی ناوچەی پیشەسازی لە ساڵی ١٩٧٠ بوو بە ھێزێکی پیشەسازی.

## بنکەی ھێزی ئاسمانی
بنکەی ھێزی ئاسمانی ئاناپۆلیس - ئالا٢ کە یەکێکە لە گرنگترین بنکەکانیان لە ھێزی ئاسمانی بەڕازیل، دەکەوێتە شاری ئاناپۆلیس. پایتەختی نزیک (برازیلیا) دەپارێزێت کە ھەروەھا بەشێکی گرنگە لە سیستەمی چاودێری ئەمازۆن (SIVAM).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاناپۆلیس
ئاناپۆلیس
بی ئاڕ-١٥٨

وێنۆک|بی ئاڕ-١٥٨

**بی ئاڕ-١٥٨** ڕێگایەکی خێرای فیدراڵی بەڕازیلە. یەکێکە لە درێژترین ڕێگا سەرەکییەکانی وڵاتەکە، ڕێگاکە بە درێژایی ٣٩٥٥٫٠ کیلۆمەتر (٢٤٥٧٫٥ میل) ئەلتامیرا، پارا بە سانتانا دوو لیڤرامنتۆ لە سنووری ئۆرۆگوای دەبەستێتەوە کە لەوێشەوە ڕێگای ٥ (ئۆرۆگوای) دەبەستێتەوە.

لە پلانی سەرەتایی وەزارەتی گواستنەوەدا، خاڵی دەستپێکردنی دەبێت لە نێوان ڕێگا سەرەکییەکانی بی ئاڕ-٢٣٠ و PA-415 لە شارەوانی ئەلتامیرا لە ویلایەتی پارا بێت. بەڵام ئەم پەیوەندییە لەگەڵ ئەلتامیرا ھەرگیز دروست نەبووە؛ بەم قسەیە خودی ڕێگای خێرا تەنھا لە ڕێدێنساو لە باشووری ویلایەتەکە دەست پێدەکات. سەرەڕای ئەوەی درێژە، ھەندێک بەش لە ڕێگا سەرەکییەکە بە ڕێڕەوی سەرەتایییەوە نابەسترێتەوە، لە چەند بەشێکدا «تێکەڵاوی» لەگەڵ ڕێگا سەرەکییەکانی دیکەی ویلایەت و فیدراڵیدا دەست پێ دەکات؛ بە لەبەرچاوگرتنی تەنھا ئەو بەشانەی کە بە فەرمی ھەن، درێژی ڕێگاکە ٢٧٧٣ کیلۆمەترە.

بە پێچەوانەی زۆربەی ڕێگا درێژخایەنەکانەوە، ھیچ پایتەختێکی بەرازیل نابڕێت. یەکێکە لە ڕێگا سەرەکییەکانی ناوەوەی بەرازیل لەگەڵ بی ئاڕ-١٦٣ و بی ئاڕ-٣٦٤

ئەم ڕێگایە زۆر گرنگە بۆ ویلایەتەکانی وەک ماتۆ گرۆسۆ کە گەورەترین بەرھەمھێنەری دانەوێڵەیە لە وڵاتەکەدا (ئەو ویلایەتە گەورەترین بەرھەمھێنەری فاسۆلیا، گەنمەشامی، پەتاتە، سێیەم گەورەترین بەرھەمھێنەری فاسۆلیا، و شەشەم گەورەترین بەرھەمھێنەری قەیسی شەکرە). لە وڵاتەکەدا)، جگە لەوەی کە گەورەترین ڕەوە ئاژەڵیان لە وڵاتەکەدا ھەیە، زیاتر لە ٣٠ ملیۆن سەر ئاژەڵیان ھەیە، کە تەنھا نزیکەی ١٤٪ی بەرھەمی نیشتمانی پێکدەھێنێت. قیرتاوکردن و چاککردنەوەی ڕێگای خێرا کە تا ئێستاش پارچە زەوییەکانی ھەیە، بە فاکتەرێکی گرنگی گەشەسەندنی ئابووری دادەنرێت، کە دەستوەردان لە تێچووی گواستنەوە و نرخی ئەو کاڵایانە دەکات کە دەگەنە بەکارھێنەری کۆتایی. دۆڵی ئاراگوایا کە ڕێگاکە تێیدا تێدەپەڕێت، جەمسەرێکی گرنگی گەشەسەندنی دەوڵەتە. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، وەزیری پێشووی ژێرخانی بەڕازیل، لویس ئەنتۆنیۆ پاگۆت، باسی لەوە کرد کە «بی ئاڕ-١٥٨ میحوەرێکی پێکھاتەدار و فرە شێوازە کە ڕێگای خێرا لەگەڵ ڕێڕەوی ئاو و ھێڵی ئاسن تێکەڵ دەکات، ھەر بۆیەش گرنگییەکی زۆری ھەیە». ھەروەھا بە گوتەی ئەو، «تەواوکردنی کارەکانی قیرتاوکردن لەسەر بی ئاڕ-١٥٨ دەبێتە ھۆی کێبڕکێ نەک تەنھا بە بازرگانی کشتوکاڵی لە ویلایەتی ماتۆ گرۆسۆ، بەڵکو دەبێتە ھۆی ئەوەی بەندەری پۆنتا دا مادێرا ببێتە کۆریدۆرێکی ھەناردەکردن بۆ ئەوانی دیکە.». بەرھەمەکان کە دەتوانرێت یەکبخرێن ھەروەھا دەرفەت بۆ گەڕانەوەی بار لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە دروست دەکات ئەو کەشتیانەی لە دەرەوە دێن دەتوانن شتومەکی کشتوکاڵی و بەرھەمی تر بھێنن بی ئاڕ-١٥٨ بە دوو ھێڵی ئاسنی سەرەکی دەبەسترێتەوە: کاراجاس، کە لە کۆگاکانی کاراجاسەوە دەست پێ دەکات. (لە پارا)) بۆ تێرمی ناڵی پۆنتا دی مادێرا لە ساو لویس (مارانھاو)، و ھێڵی ئاسنی نۆرت-سول، کە لە ئێستادا دەکەوێتە شاری ئێستریتۆ، تۆکانتین، و تا ئێستا بەرەو ویلایەتی گۆیاس دابەزیوە

## سەرچاوەکان

پۆل:رێگا سەرەکییە فیدراڵیەکان لە بەڕازیل
مەلیک موجاھید ئەسەدەددین شێرکۆ

**مەلیک موجاھید ئەسەدەددین شێرکۆ** ئەمیرێکی ئەییووبی کورد بوو لە حومس لە ساڵانی ١١٨٦–١٢٤٠. کوڕی محەممەد کوڕی شێرکۆ نەوەی ئەسەدەددین شێرکۆ و ئامۆزای دووەمی سەلاحەدین بووە. ھەروەھا دۆمەینەکانی بریتی بوون لە تەدمور و ڕەحبە. موجاھید لە تەمەنی سێزدە ساڵیدا بوو بە ئەمیر کاتێک باوکی لە ٤ی ئازاری ١١٨٦ لە حومس بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد.

## مردن
پێش ئەوەی موجاھید بتوانێت سوود لە دەستبەسەرداگرتنی دیمەشق وەربگرێت، لە شوباتی ١٢٤٠ (ڕەجەب ٦٣٧) کۆچی دوایی کرد. ئەو بۆ ماوەی ٥٤ ساڵێکی درێژ فەرمانڕەوایی حومسی کرد و لەم ماوەیەدا ڕەنگە حومس جێگیرترین دەوڵەتی ئەیوبی بووبێت. لە دوای ئەویش کوڕی مەنسوور ئیبراھیم شوێنی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٢٤٠
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
نەرویژ لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٣٦

نەرویژ یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٣٦، کە لە ٦ تا ١٦ی شوباتی ١٩٣٦ شاری باڤاریا لە ئەڵمانیا بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بە کۆکردنەوی زۆرترین مەدالیای زێر و کۆی گشتی مەدالیاکان پلەی یەکەمی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرویژ لە ئۆڵۆمپیاد بەپێی ساڵ
نەرویژ لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٤٨

نەرویژ یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٤٨، کە لە ٣٠ کانوونی دووەم تا ٨ی شوباتی ١٩٤٨ لە شاری سانت مۆریتز لە سویس بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە بەکۆکردنەوی زۆرترین مەدالیای زێر و کۆی گشتی مەدالیاکان ھاوشانی وەرزشوانانی سوێد پلەی یەکەمیان بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٤٨
پۆل:نەرویژ لە ئۆڵۆمپیاد بەپێی ساڵ