open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پێڕستی فەیلەسووفە کوردەکان

پێڕستی فەیلەسووفە کوردەکانە بەپێی سەردەمەکان.

## سەدەکانی پ. ز. و د. ز.
* مەزدەک

## سەدەی ٨ەم
* ئیبراھیم مەوسڵی

## سەدەی ٩یەم
*زەڕیاب
* ئەبووحەنیفە دینەوەری
* ئیبن قوتەیبە

## سەدەی ١٠یەم
* عەبدولسەمەد بابەک
* کالی
* بابا تاھیری ھەمەدانی

## سەدەی ١١یەم
* عەین ئەلقودات

## سەدەی ١٢یەم
* ئامیدی
* ماجد ئەلکوردی
* شەھابەدین سوھرەوەردی
* بەھادین ئیبن شەداد
* فەخرولنیسا دینەوەری

## سەدەی ١٣یەم
* شەھابەددین عومەر سوھرەوەردی
* ئەبوو فیدا
* شارەزووری
* سیراجەدین ورمێیی
* ئیبراھیم خەلاتی
* عیسا کوردی
* فەخرەدین ئەخلاتی

## سەدەی ١٤یەم
* شێخ تاھیر کوردی
* ئین جەزەری

## سەدەی ١٥یەم

## سەدەی ١٦یەم
* عەلی تەرەماخی
* یووسف کوردی

## سەدەی ١٧یەم
* ئەحمەدی خانی
* ئیبراھیم گۆرانی

## سەدەی ١٨یەم
* ئیبراھیم ھەقی ئەرزەڕۆمی
* موحەممەد کوردی

## سەدەی ١٩یەم

* ئەبدولڕەحمان ئەختەپی

## سەدەی ٢٠ەم
* نوورعەلی ئیلاھی
* مەسعوود محەممەد
* کەمال مەزھەر
* سەعید نوورسی
* ئەمیر حەسەنپوور

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کورد
پۆل:پێڕستەکان
پۆل:فەیلەسووفانی کورد
ئیریک سیگال

**ئیریک سیگال** (ئینگلیزی: Erich Wolf Segal) (ماوەی ژیان: ١٦ی حوزەیرانی ١٩٣٧ تاوەکوو ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠) ڕۆماننووس و سیناریۆنووسی ئەمریکی بوو. لەساڵی ١٩٧٠ ڕۆمانی چیڕۆکی خۆشەویستی (Love Story) بڵاوکردەوە کە بووە یەکێ لە پڕفرۆشترین ڕۆمانەکان وە ڕۆمانەکە بۆ ماوەی ٤١ حەفتە لەلیستی پڕفرۆشترین کتێبەکانی ئەمریکا مایەوە هەروەها هەرهەمان ساڵ کرایە فیلم و ناوبراو بەوهۆیەوە خەڵاتی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی وەرگرت وەک باشترین سیناریۆ. بەرھەمگەلێکی ئیریک وەک سیناریۆ بۆ فیلمەکان بەکارھاتووە.

## مەرگ
ئیریک سیگال بەنەخۆشی پارکینسۆن دەیناڵد. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ بەنەخۆشی جەڵدەی دڵ دەمرێت.

## بەرھەمەکانی

### فیلمۆگرافی
ئەو بەرھەمانەی کراونە فیلم
*Yellow Submarine (١٩٦٨)
* یارییەکان - The Games (١٩٧٠)
* R. P. M. (١٩٧٠)
* چیڕۆکی خۆشەویستی - Love Story (١٩٧٠)
* جێنیفەر لەناو هزرمدا - Jennifer on My Mind (١٩٧١)
* چیڕۆکی ئۆلیڤەر - Oliver's Story (١٩٧٨)
* گۆڕانی وەرزەکان - A Change of Seasons (١٩٨٠)
* پیاو، ژن و منداڵ - Man, Woman and Child (١٩٨٣)
* دکتۆرەکان - Doctors (١٩٨٨)
* Acts of Faith (١٩٩٢)

## ژێدەر

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
تیۆرمی بەھای ناوەند بۆ تەواوکاری

ئەگەر f فانکشنێکی بەردەوام بێت لە ماوەی داخراوی [a,b] ئەوا بەھایەک ھەیە وەک c \in  [a,b] کە پاسادانی ئەم ھاوکێشە

:f(c)=1/(b-a) \int_{a}^{b} f(x)\, dx

دەکات.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
تیۆرمی نێوانە بەھایەکان

وێنۆک|280px|دیتانەی نێوانە بەهایەکان
بە پێی **تیۆرمی نێوانە بەھایەکان** ()  یان **تیۆرمی بولزانۆ** لە شیکاریی بیرکاریدا ئەگەر فانکشنی f  لە نێوان خاڵەکانی a =x و b=x   بەردەوام بێت ئەوا ھەموو بەھایەکانی نێوان f(a) و f(b) وەردەگرێت. بە دەستەواژەیەکی وردتر ئەگەر C ژمارەیەکی ڕاستەقینە بێت و f(a)  دەتوانرێت ژمارەی c لە نێوان a و
b بدۆزرێتەوە کە ھاوکێشەی f(c)=C  پاسادان دەکات.

بێرنارد بولزانۆ یەکەمین کەس بوو لەسەر ئەم تیۆرمە سەلماندنی پێشکەش کرد.
لە گرینگترین جێبەجێکردنەکانی تیۆرمی نێوانە بەھایەکان سەلماندنی ئەمەیە کە ھاوکێشەی 0 =f(x) ڕەگێکی ھەیە دەکەوێتە نێوان دوو ژمارە، ئەگەر فانکشنی f بەردەوام بێت لە نێوان a =x و b=x و ئەگەر f(a) و f(b) نیشانەیان جیاواز بێت، ئەوا ھاوکێشەی 0 =f(x) بە لایەنی کەم ڕەگێکی ھەیە دەکەوێتە نێوان a و
b. بە دەستەواژەیەکی تر ئەگەر فانکشنیf بەردەوام بێت لە ماوەی [a, b] و ھەروەھا f(a)f(b)، ئەوا \exists c \in [a,b] کە f(c)=0 پاسادان دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەخشە بەردەوامەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شیکاریی ماتماتیکی
پۆل:تیۆرمەکانی شیکاریی ڕاستەقینە
بڕاھمۆس (مووشەک)

وێنۆک|350px|مووشەکی ''بڕاهمۆس'' لە ساڵی ٢٠٠٧

**بڕاهمۆس**مووشەکێکی دوورە مەودای جەنگییە. ناوی یەکەمی بڕاھمۆسە وە بە بە کڕۆزی زیرەک ناسراوە. موشەکەکە درووستکراوی ھاوبەشی نێوان ڕووسیا و ھیندستانە، ساڵی ٢٠٠١ یەکەم دانەی تاقیکرایەوە و ساڵی ٢٠٠٦ چووە خزمەتی سەربازییەوە  لە(سووپای ھیند). ئەو مووشەکە پێشخراوی مووشەکی (پی٨٠٠)ی ڕووسیە.

## تایبەتمەندیەکانی
* درێژیەکەی ٩ مەترە.
* خێراترین موشەکی کڕۆزیە کە خێراییەکەی دەگاتە (٣٧٠٠) کیلۆمەتر لە یەک کاژێردا.
* دژە کەشتیە.
* دەتوانرێ وەک ھاوکاری ھێزی پیادەش بەکاربھێنرێ دەتوانرێ رووبەرێکی ١٫٥ کەرەتی لەدووری ٢٩٠ بۆ ٣٠٠کم بپێکێت.
* ھەڵگری کڵاوەی ئەتۆمیە.
* لەساڵی ٢٠١٤ یەکەم جۆری کەلەسەر کەشتی بەکاربێت تاقیکرایەوە.
* لەساڵی ٢٠١٥ ئەو جۆرە کەلەسەر ژێر دەریایی بەکاردەھات تاقیکرایەوە.
* مووشەکی بڕاھمۆس٢ کە پێشخراوی بڕاھمۆس(کڕۆزی زیرەک) پێشبینی دەکرێت خێراییەکەی بگاتە ٧ ئەوەندەی دەنگ، لەساڵی ٢٠١٧ ئامادە دەبێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* http://globalfirewar.com/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مووشەکەکانی کرووز
پیک (پلانی کودەتا)

**ئۆپەراسیۆنی پیک** (تورکی: Balyoz Harekâtı)، ئەو ناوەیە کە نراوە لە تۆمەتی پیلانی کودەتایەکی سەربازی سێکولار کە گوایە بەروارەکەی ئەگەڕایەوە بۆ ٢٠٠٣، لە وەڵامی وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن پارتی داد و گەشەپێدانی ئیسلامی لە تورکیا.

یەکەمجار تۆمەتەکە لە ڕۆژنامەی لیبراڵی تەرەفدا بڵاو بوەوە لە ساڵی ٢٠١٠دا، کە گوایە هەندێ بەڵگەنامەیان دەستکەوتبوو کەوا وردەکاری تەقاندنەوەی دوو مزگەوتی ئەستەنبوڵی تێدا بووبێ و تۆمەتبارکردنی یۆنان بەوە هەروەها خستنە خوارەوەی تەیارەی تورکی لەسەر دەریای ئیجە. ئەمەش بۆ ئەوەی کە ئاژاوە دروست ببێ و بیانوو دروست بکرێ بۆ ئەنجامدانی کودەتا. سوپای تورکیا گوتبوویان کەوا پلانەکە باس کرابوو بەڵام تەنها وەک ڕاهێنانێکی پلاندانان و سیناریۆ-مەبەست لە سیمینارێکی سەربازیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تورکیا لە ٢٠٠٣
پۆل:سیاسەتی تورکیا
پۆل:تیرۆریزم لە تورکیا
ئەڤین ژن و ژیان

**ئەڤین ژن و ژیان** (Evîn jin û jiyan) بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی خێزانی لە پێشکەشکردنی ئەڤین ئاسۆ بوو، کە لە کەناڵەکانی نێت تیڤی، کوردماکس و کەناڵ ٤ پێشکەش دەکرا. ھەمیشە لە بڕگەی کۆتاییی بەرنامەکە لە گۆرانیبێژێک میوانداری دەکردرا.

## ژێدەرەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە کوردییەکان
گۆڕینی گۆڕەک

**گۆڕینی گۆڕەک** (ئینگلیزی: Change of variables) یەکێکە لە ڕێگاکانی شیکردنەوەی بابەتەکانی بیرکاری. بەتایبەت لە هەژماری تەواوکاری زۆر بەکار دێت. 
بەو شێوەیە گۆڕەکی دژوار کە شیکارییەکەی لامان گرانە بە گۆڕەکێکی هاوبا لەگەڵ هەمان گۆڕەک بەڵام سادەتر دەگۆڕین.
## نموونە
نموونەیەکی سادە لە بەکارهێنانی ئەو تکنیکە دۆزینەوەی ڕەگەکانی هاوکێشەی پلە ٦ی خوارەوەیە

:x^6 - 9 x^3 + 8 = 0. \,

هاوکێشەی سەرەوە دەتوانین بە شێوەی

:(x^3)^2-9(x^3)+8=0  

بنووسین. دەتوانین گۆڕینی گۆڕەک بۆ ئەو هاوکێشە بەکار بێنین بە هەڵبژاردنی *x*3 = *u* ئەوا

*x* = \sqrt[3]{u}

:u^2 - 9 u + 8 = 0 ,

:u = 1 \quad \text{و} \quad u = 8.

لەبەر ئەوەی *x*3 یەکسانە بە *u*

:x^3 = 1 \quad \text{and} \quad x^3 = 8.

چوون *x* ژمارەیەکی ڕاستەقینەیە ئەوا

:x =  (1)^{1/3} = 1 \quad \text{و} \quad x =  (8)^{1/3} = 2.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:جەبری سەرەتایی
پۆل:فیزیکی ماتماتیکی
سینانی کوڕی فەتحی حەڕانی

**سینان کوڕی ئەبی فەتحی حەڕانی**، بیرکار و گەردوونناسی موسڵمان، لە کتێبە مێژووییەکان و زانیارینامەکان باسی ژیانی و فێربوونی نەکراوە تەنھا ئەوە زانراوە کە لە شاری حەڕانەوەیە. پاشماوە زانستیەکەی ھێشتا نوسراوە لە کتێبخانە عەرەبیەکان و  ئیسلامیەکان و ڕۆژاواییەکان، سینان لێھاتوو شارەزا بوو لە بیرکاریدا، حەزی لە داھێنان بوو لە ئەو ڕێگایانەی کە ژمێرە وجەبری تێدا ئەنجام دەدرێت، ھەروا بۆ تۆمار کردنی پەیوەندی نێوان بنچینە زانستیەکانی ژمێرە و جەبر لە کرداری ماتماتیکی یەکخراودا، ئەمانەش ڕوون دەبێتەوە لە کاتی خوێندنەوەی کتێبەکانی.

## نمونەیەک لە کارەکانی
ڕێگەیەکی نوێی داھێناوە بۆ ئەنجامدانی ئەو کردارە ماتماتیکیانەی پەیوەندیان بە لێکدان و دابەشکردنەوە ھەیە لە ڕێگەی کۆکردنەوە و کەمکردن پێش زانا ڕۆژاواییەکانی سەردەمانی دوایی وەکو جۆن ناپیێر و جۆست بۆرجی، و ئەمە ئەو ڕێگەیەیە کە ئێستا ژمێریارەکان پشتی پێ دەبەستن، ئەمەش لە کتێبەکەی (الجمع والتفریق).
## گرینگترین کتێبەکانی
* (الجمع والتفريف)
* (حساب المكعبات)
* (حساب الوصايا)
* شەرحی کتێبی (المقابلة والجبر) لە نووسینی خەواریزمی.
* (التخت) ئەمەش کتێبێکە لە ژمێریاریی ھیندی.

## سەرچاوە
لفلي سمايل-سنان بن الفتح الحراني 

پۆل:خەڵکی حەڕان
پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٠یەم
ئەرگەنەکۆن (تۆمەت)

**ئەرگەنەکۆن** ئەو ناوەیە نراوە لە دامەزراوەیەکی شاراوە، سێکولاری تەواو-نەتەوەپەرست لە تورکیا کە ئەکرێ پەیوەندیان هەبووبێ بە ئەندامانی سوپا و هێزەکانی ئاسایشی تورکیاوە. ئەو گروپەی گوایە دروست ببوایە، ناوەکەی لە ئەرگەنەکۆنەوە هاتوە، کە جێگایەکی خەیاڵیە لە دۆڵە سەختەکانی چیاکانی ئاڵتای، وە تۆمەتباربوون بە تیرۆریزم لە تورکیا.
هەندێکیش باوەڕیان وایە دامەزاراوەی ئەرگەنەکۆن خۆی بەشێک بێ لە دەوڵەتی قوڵ.  بۆخۆی هەبوونی دەوڵەتێکی قوڵ پشتڕاستکرایەوە لەلایەن ڕای گشتی تورکەکانەوە لەدوای ئابڕوچوونەکانی سوسورلکەوە لە 1996دا. ئەندامانی تۆمەتبار لە دادگا تۆمەتی پلاندانان و نانەوەی ئاژاوە، جگە لە شتانی تریش بە ئیختیالکردنی ڕۆشنبیران، سیاسەتمەداران، دادوەران، ئەندامانی سوپا و هەروەها پیاوانی ئاینی بە ئامانجی سەرەکی ڕووخاندنی حکومەتی کاربەدەست.

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تیرۆریزم لە تورکیا
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
پۆل:ئیسلامی سیاسی
پۆل:حیزبەکانی تورکیا
پۆل:نیۆفاشیزم
پۆل:ڕەگەزپەرستی
ھەیوانی ئاوی

**ھەیوانی ئاوی** دەستەواژەیەکی جوگرافی و ڕامیاریە بۆئەوپارچە زەویە بەکاردێت کە وڵاتێک لەوڵاتەکەی دراوسێی خۆی وەری دەگرێت بەشێوەی ھەمیشەیی یاخود کاتی لەڕێگای ڕێککوتنێکی دپلۆماسی لەشێوەی ھەڵکۆڵینی خاکەکە تا دەگاتە دەریابەتایبەت ئەوھەرێم ووڵاتانەی ناکەونە سەردەریا وەک کوردستان وئەفغانستان وگەلێک لە وڵاتانی ئەوروپا و ئاسیای ناوەڕاست..

**ھەیوانە ئاوی خانەقین:**بریتیە لەپڕۆژەیەکی جیۆپۆلەتیکی کوردستانی باشور تابەھۆیەوە بگاتەکەنداوی فارسی پێک ھاتوەلەکەناڵێکی ئاوی بەقوڵیەک کەلە( 160)مەترەوە دەست پێدەکات بەرەوژێرتا دەگاتە شەتوڵئەرەب لەشاری بەسرەی باشوری ئێراق لەوێشەوە بەرەو ئاوە گەرمەکانی کەنداو بەدرێژایی (400)کیلۆمەترو پانی (600)مەتر.

## ئامانج و دەرەنجامەکانی پڕۆژەکە
# کردنەوەی دەروازەیەک بۆکورد بەرەو جیھان و کۆمەڵگای نێودەوڵەتی.
# چارەسەرکردن و یەکلایی کردنەوەی ھێلی تالوک سنوری نێوان ئێراق و ئێران. 
# لاوازبونی دەوڵەتی ئێراق وکەمکردنەوەی ھاریکاریە ژێربەژێریەکانی ئێران بۆ رژێمە مەزھەبیەکەی ئێراق و تێکدانی ھلال الشیعی.
# ھەریەکە لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا و ئەوڕوپا و تورکیا و سعودیا و کوێت پاڵپشتی پڕۆژەکە دەکەن چونکە دەبێتە ھۆی کەمکردنەوەی دەستێوەردانەکانی ئێران لەکارو باری ناوەوەی ئێراق.
# ڕەزامەندبونی ئێراق بەھۆی پاڵەپەستۆی ئەمێریکاو وەرگرتنی باج وسەرانە لەو کەشتیانەی بە نۆکەندەکە ڕەت دەبن سەرەڕای نزیکبونەوەی بەغداد لە کەنداو.
# سەرەڕای سودی ئابوری بۆ ئێران وشارەکانی باشوری ئێران ناتوانێت ڕێگری بکات بەھۆی ترسی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەرژەوەندیەکانیان لەکەناڵەکە.
# گەشەپێدانی بازرگانی کوردستان و گەیاندنی کاڵابازرگانیەکان ڕاستەوخۆ بە کورد.
# زیاتر گرنگی دان بە کوردستان لەلایەن زلھێزە جیھانیەکانەوەبەھۆی بەھێزبونی زیاتری پێگە جوگرافیەکەی.
# بەجێھێشتنی شوێنەواری ڕامیاری کوردی وجوگرافیا ی کوردی لەناوچەکە کەبۆ مێژوو تۆماردەکرێت.
# لەڕوی سەربازیەوە کورد ڕێگای تری دەست دەکەوێت بۆڕزگاربون وپاڕاستنی لەدوژمنانی دەوروبەر.
# کوردستان ناچارنابێت ملکەچی بڕیارەڕامیاریەکانی تورکیا و ئێران بێت بۆفرۆشتنی نەوت.

## سەرچاوەکان

جوگرافیای ھەرێمی کوردستان

نۆکەندی سوێس

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جوگرافیا
جیاکاری (ماتماتیک‌)

لە زانستی بیرکاریدا **جیاکاری** ( / دیفرێنشەڵ) بریتییە لە بەهایەکی پاژەکی و زۆر بچووک. بۆ دیاریکردنی ماوەیەک کە درێژایەکەی بە چووکەیی ئێپسیلۆنە، لە جیاکاری کەڵکوەردەگرن. ڕێسای جیاکاری لە ڕاستیدا هەمان ڕێسای گرتە بە پێی گۆڕەکێکی دیاریکراوە، هەر وەک لە خوارەوە ڕوون کراوەتەوە

:::::f'(x).dx=Df

## ئەمانەش ببینە
* جیاکاری و تەواوکاری
* ڕادە
* گرتە
* تەواوکاری

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ھەژماری جیاکاری
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
بڕگەی ناتەواو

[وێنۆک|چەپ|بڕگەی ناتەواو لە ئەنجامی بڕینی [قووچەک بە ڕووتەختێکدا دروست دەبێت.]]
وێنۆک|چەپ|بڕگەی ناتەواو و تایبەتمەندییەکانی.
چەپ|وێنۆک|.

**بڕگەی ناتەواو** () کۆمەڵە خاڵێکە لە ڕووتەختێکدا کە سەرجەمی دووریان لە دوو خاڵی دیاریکراوی F1 و F2 (تیشکۆ) دەکاتە بەھایەکی نەگۆڕ. بەم دوو خاڵە دەگوترێت دوو تیشکۆی بڕگە ناتەواوەکە، ئەو ڕاستەھێڵەی کە دوو تیشکۆیەکەی لەسەرە پێی دەوترێت تەوەری تیشکۆیی یان **تەوەری گەورە** کە دەکەوێتە نێوان ھەر دوو سەری بڕگەکە و ناوەڕاستی ئەم تەوەرەیە دەبێتە چەقی بڕگەکە و ڕاستەھێڵی ئەستوون  لەسەر تەوەری تیشکۆیی لە چەقەکەیدا کە بڕگەکە دەبڕێت لە دوو خاڵ پێی دەوترێت دوو سەری بچووک، ئەو ڕاستەھێڵەی دوو سەرە بچووکەکە بە یەک دەگەینێت پێی دەوترێت تەوەری بچووکی بڕگەی ناتەواو.
## شێوەی گشتی ھاوکێشەی بڕگەی ناتەواو
شێوەی گشتی ھاوکێشەی بڕگەی ناتەواو بریتییە لە:

*\frac{(x-c_1)^2}{a^2}+\frac{(y-c_2)^2}{b^2}= 1 \ .

کاتێک تەوەری تیشکۆیی ئاسۆیی بێت.

*\frac{(x-c_1)^2}{b^2}+\frac{(y-c_2)^2}{a^2}= 1 \ .

کاتێک تەوەری تیشکۆیی ستوونی بێت.

لەو ھاوکێشەیەدا a نیوەی تەوەری گەورە و b نیوەی تەوەری بچووکە و (c_1,c_2) چەقە. 
## جیاوازیی چەقی
جیاوازیی چەقی بڕگەی ناتەواوی
\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}= 1 \ 
بریتییە لە

e=\sqrt{1-\frac{b^2}{a^2}}

## ڕووبەر و چێوەی بڕگەی ناتەواو
ڕووبەری بڕگەی ناتەواو

A=\pi a b 

دەشێت چێوەی بڕگەی ناتەواو، لە ڕێگەی تەواوکاریگەلی تەواوی بڕگەی ناتەواوی بەرجەستە لە جۆری دووھەم بدۆزرێتەوە و ڕێسایەکی ساکار و ڕەوان وەک ڕێسای ڕووبەر، لە چێوەدا بوونی نییە، دەتوانی ھەژماری چێوەی بڕگەی ناتەواو بکەی لە ڕێگەی زنجیرەی ناکۆتای خوارەوە بەم شێوە: 

:C = 2\pi a \left[{1 - \left({1\over 2}\right)^2\varepsilon^2 - \left({1\cdot 3\over 2\cdot 4}\right)^2{\varepsilon^4\over 3} - \left({1\cdot 3\cdot 5\over 2\cdot 4\cdot 6}\right)^2{\varepsilon^6\over5} - \dots}\right]\,\!

یان

:C = - 2\pi a \sum_{n=0}^\infty {\varepsilon^{2n}\over 2n - 1} \prod_{m=1}^n \left({ 2m-1 \over 2m}\right)^2 \,\!

لێرەدا \varepsilon بریتییە لە جیاوازیی چەقی بڕگەی ناتەواو.

## ئەمانەش ببینە
*بڕگەی قووچەکی
## سەرچاوەکان

* بیرکاری ١٢ - کتێبی قوتابی، بڵاوکار: کۆمپانیای جیۆپرۆجێکتس

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شێوە سەرەتایییەکان
پۆل:چەماوەکان
پۆل:بڕگە قوچەکییەکان
پۆل:چەماوە جەبرییەکان
بڕگەی قووچەکی

[چەپ|300px|وێنۆک|چەشنەکانی بڕگە قووچەکییەکان:<br />
١. [کەوانەبڕ
٢. بازنە و بڕگەی ناتەواو
٣. بڕگەی زیاد]]
[thumb|چەپ|250px| خشتەی بڕگە قووچەکییەکان، ''[ئینسایکڵۆپیدیای*، ١٧٢٨]]
*'بڕگە قووچەکییەکانیان''' () بەو ھێڵە چەماوانەی کە لە ئەنجامی بڕینی قووچەکێکی دووانی بە ڕووتەختێک پەیدا دەبێت‌ پێناسە دەکرێن.
بڕگەی ناتەواو، کەوانەبڕ و بڕگەی زیاد، سێ جۆر لە بڕگە قووچەکییەکانن.

## جیاوازیی چەقی، دەلیل و تیشکۆ
بە گشتی دەکرێت بڕگە قووچەکییەکان بەم شێوە پێناسە بکرێن:
کۆمەڵە خاڵێک لە ڕووتەختێکدا کە دوورییان لە خاڵێکی دیاریکراو (تیشکۆ) و ھێڵیک (دەلیل) ڕێژەیەکی نەگۆڕە. ئەم ڕێژە بریتییە لە جیاوازیی چەقی و ھێما دەکرێ بە e.
جیاوازیی چەقی بڕگەی ناتەواو بریتییە لە 
 جیاوازیی چەقی کەوانەبڕ، بریتییە لە  و جیاوازیی چەقی بڕگەی زیاد، بریتییە لە .
## ھاوکێشە
وێنۆک|بڕگە قووچەکییەکان.
شێوەی گشتی ھاوکێشەی بڕگە قووچەکییەکان بریتییە لە ھاوکێشەی دووجای دوو گۆڕەکی بەپێی x,y بەم شێوە:
:

ax^2 + 2hxy + by^2 + 2gx + 2fy + c = 0

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بڕگە قوچەکییەکان
پۆل:ئەندازەی شیکارانە
پۆل:چەماوە جەبرییەکان
پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی سێ ڕەھەندی
بڕگەی زیاد

[thumb|چەپ|170px|بڕگەی زیاد لە ئەنجامی بڕینی [قووچەکێکی دووانی بە ڕووتەختێکدا دروست دەبێت.]]
چەپ|frame
**بڕگەی زیاد** () کۆمەڵە خاڵێکە لە ڕووتەختێکدا کە بەھای ڕووتی جیاوازی دوو دوورییەکانیان لە دوو خاڵی دیاریکراو بڕێکی نەگۆڕە. ھەر یەک لەم دوو خاڵە پێی دەوترێت تیشکۆ و بەو ڕاستەھێڵەی پێیاندا دەڕوات دەوترێت تەوەری تیشکۆیی و بەو ڕاستەھێڵەی ھەر دوو سەری بڕگەکە دەگەینێت پێی دەوترێت تەوەری ڕاستی و ناوەڕاستەکەی دەبێتە چەقی بڕگە زیادەکە، ئەو ڕاستەھێڵەی ئەستوونە لەسەر تەوەری تیشکۆیی پێی دەوترێت تەوەری ئاوەڵ (خەیاڵی)،
بڕگەی زیاد بەوە لە ھەردوو بڕگەی ناتەواو و کەوانەبڕ جیا دەکرێتەوە کە پێکدێت لە دوو لقی ھاوتا بە پێی چەقەکەی و تەوەری ئاوەڵەکەی. ھەر بڕگەی زیادێک دوو لێنەکەوتی ھەیە کە لە چەقی بڕگەزیادەکە پێکدەگەن.
## ھاوکێشە
شێوەی گشتی ھاوکێشەی بڕگەی زیاد

:

 \begin{cases}
    \displaystyle\frac{(x-h)^2}{a^2} - \frac{(y-k)^2}{b^2}=1 & \mbox{horizontal transversive axis} \\
   \displaystyle\frac{(y-k)^2}{a^2} - \frac{(x-h)^2}{b^2}=1 & \mbox{vertical transversive axis}
\end{cases}
 

لەم ھاوکێشەیەدا (h,k) چەقی بڕگە زیادەکەیە.

شێوەی پاڕامێتری ھاوکێشەی بڕگەی زیاد یەکێک لەم سێ ھاوکێشەیە:

1: \begin{cases} x = \pm a\,\text{cosh}(t)+h \\ y = b\,\text{sinh}(t)+k\end{cases},\quad t\in \R

2: \begin{cases} x = \pm a\,\frac{t^2+1}{2t}+h \\ y = b\,\frac{t^2-1}{2t}+k\end{cases},\quad t \neq 0

3: \begin{cases} x = a\,\text{sec}(t)+h \\ y = \pm b\,\text{tan}(t)+k\end{cases},\quad 0 \leq t

### جیاوازیی چەقی
جیاوازیی چەقی بڕگەی زیادی

\frac{x^2}{a^2}-\frac{y^2}{b^2}= 1 \ 

بریتییە لە

e=\sqrt{1+\frac{b^2}{a^2}}

## ئەمانەش ببینە
* بازنە
*بڕگەی ناتەواو
*کەوانەبڕ

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بڕگە قوچەکییەکان
پۆل:چەماوەکان
پۆل:چەماوە جەبرییەکان
تالوک

**تالوک:**ده‌سته‌واژه‌یه‌کی ڕامیاریه‌ به‌رامبه‌ر سنوری ئێراق و ئێران به‌کاردێت له‌سه‌رمێزی ئاخاوتنه‌دپلۆماسیه‌کان

## سه‌رچاوه‌==<br />
تاریخ العراق

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژوو
کەوانەبڕ

وێنۆک|200px|کەوانەبڕ لە ئەنجامی بڕینی قووچەک بە ڕووتەختێکدا دروست دەبێت.
[وێنۆک|چەپ|upright=١٫٣٦|کەوانەبڕ بە ڕەنگی شین دیاریکراوە. [سەر (ئەندازە)|سەری (vertex) کەوانەبڕ و تیشکۆ (focus) و ھێڵی سەوز دەلیلی کەوانەبڕەکەیە.]]
وێنۆک|چەپ
**کەوانەبڕ** یان **بڕگەی ھاوتا**() کۆمەڵە خاڵێکە لە ڕووتەختێکدا کە ھەمان دووریان ھەیە لە خاڵێکی دیاریکراو (پێی دەوترێت تیشکۆ) و لە ڕاستەھێڵیک کە پێیدا ناڕوات (پێی دەوترێت دەلیل). خاڵی نێوەڕاستی تیشکۆ و دەلیل پێی دەوترێت سەری بڕگە، بەڵام ئەو ڕاستەھێڵەی بە تیشکۆ و سەری بڕگەکەدا دەڕوات پێی دەوترێت تەوەری کەوانەبڕ. کەوانەبڕ، ھەر وەک لە وێنەکەوە دەردەکەوێت ھاوتایە لەگەڵ تەوەرەکەی کە دەبێتە تەوەری ھاوتا.

## ھاوکێشە
thumb|
سادەترین شێوەی ھاوکێشەی کەوانەبڕ بریتییە لە ھاوکێشەی دووجای y = x^2\,، شێوەی گشتی ھاوکێشەی کەوانەبڕ:

:A x^2 + B xy + C y^2 + D x + E y + F = 0 \,

ھاوکۆلکەکانی A تا F ھەموویان نەگۆڕن و ڕاستەقینە، A یا C ناسیفرن، ھەروەھا

B^{2} = 4 AC \,.

### جیاوازیی چەقی
جیاوازیی چەقی کەوانەبڕ بریتییە لە e=1.
## لە دەقە زانستییەکاندا
* مینایخموس، ماتماتیکزانێکی یۆنانی کۆن، لە شیکردنەوەی کێشەی دوو ئەوەندەکردنەوەی شەشپاڵوو (دروستکردنی شەشپاڵوویەک کە قەبارەکەی دوو ئەوەندەی شەشپاڵوویەکی دیاریکراوە، تەنیا بە بەکارھێنانی ڕاستە و پەرگار)، باسی لێوە کردووە.
* ئیسحاق نیوتن لە پەرتووکی «پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتیدا» نیشانی دا ئەگەر ھێزی ڕاکێشان نێوان تەنە ئاسمانییەکان، ھاوڕێژە بێت لەگەڵ ھەڵگەڕاوەی مەودای نێوانیاندا دووجا، ئەو بارستانەی بە دەوری تەنێکی گەورەتر دەسووڕێنیت دەبێت جووڵەیان بەشێوەی بازنەیی، بڕگەناتەواوی، کەوانەبڕی یان بڕگەزیادی بێت. نیوتن کەوانەبڕی بەکار ھێنا بۆ دۆزینەوەی مەداری بەردە ئاسمانییەکان.
## ئەمانەش ببینە
*بڕگەی ناتەواو
*بڕگەی زیاد
*فانکشنی دووجا
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

*بیرکاری ١٢ - کتێبی قوتابی، بڵاوکار: کۆمپانیای جیۆپرۆجێکتس

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چەماوەکان
پۆل:بڕگە قوچەکییەکان
پۆل:چەماوە جەبرییەکان
تیشکۆ (ئەندازە)

چەپ|280px|وێنۆک|خاڵی F تیشکۆیە بۆ <span style="color:red;"> بڕگەی ناتەواو (''e''=۱/۲)</span>، <span style="color:#00cc00;">کەوانەبڕ (''e''=۱)</span> و <span style="color:blue;">بڕگەی زیاد (''e''=۲)</span> .
لە ئەندازەدا، تیشکۆ () جۆرێک خاڵی تایبەتە کە شێوەگەلی ئەندازەیی وەسفدەکات. تیشکۆ لە پێناسەی بڕگە قووچەکییەکاندا وەکوو (بڕگەی ناتەواو، کەوانەبڕ، بڕگەی زیاد) بەکار دێت. دەشێت بڕگەقووچەکییەکان بە یارمەتی دوو تیشکۆ، یەک تیشکۆ و دەلیل، یا یەک تیشکۆ و بازنەیەک پێناسە بکرێن. بازنە و کەوانەبڕ یەک تیشکۆ و بڕگەی ناتەواو و بڕگەی زیاد خاوەنی دوو تیشکۆن.

## سەرچاوەکان

* Wikipedia contributors, "Focus (geometry)," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Focus_(geometry)&oldid=557617728 (accessed July 7, 2013).

پۆل:بڕگە قوچەکییەکان
قووچەک

thumb|250px|left|وێنەی قووچەکی وەستاو و قووچەکی لار
وێنۆک|چەپ|قووچەکێکی دووانی
**قووچەک** یان **کۆڤک** () جۆرێک ھێرەمە بنکەکەی شێوەی بازنەیی ھەیە. تەوەری قووچەک ئەو ھێڵەیە لوتکەکە بە چەقی بنکەکە دەگەینێت. دەشێت قووچەک لار یان وەستاو بێت، لە قووچەکی وەستاودا تەوەر لەسەر بنکە ئەستوونە و بەرزی بریتییە لە درێژی تەوەرەکە. جیاوازی قووچەک لە لوولەک لەوەدایە کە قووچەک یەک بنکەی ھەیە و لوتکەیەکی ھەیە لەجیاتی بنکەی دووەم.

## قەبارە
قەبارە V بۆ ھەر قووچەکێک دەدۆزرێتەوە بە مەرجێک بەرزییەکەی h و ڕووبەری بنکەکەی b زانراو بێت. ھاوکێشەی قەبارەی قووچەک بەم شێوەیە:

:V = \frac{1}{3} b h 

قەبارەی قووچەکی وەستاو، یەکسانە بە ١⁄٣ قەبارەی لوولەکێک کە بە ھەمان بنکە و بەرزی دروست دەبێت کەوایە؛ قەبارەی قووچەکی وەستاو بە نیوەتیرەی r و بەرزی h بریتییە لە:

:V = \frac{1}{3} \pi r^2 h 

## پێناسەی بیرکارییانەی قووچەک

بە کۆمەڵی \mathit{K} دەوترێت قووچەک ئەگەر بۆ ھەر ئەندامی (دانەی) x لە کۆمەڵی \mathit{K} ئەم مەرجە بێتە دی:

x \in \mathit{K} \Rightarrow  \theta x \in \mathit{K}

## ئەمانەش ببینە
*بڕگەی قووچەکی
*لوولەک

## سەرچاوەکان
* بیرکاری بۆ ھەمووان، کتێبی قوتابی پۆلی نۆیەمی بنەڕەتی- چاپی حەوتەم
* 
## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شێوە سەرەتایییەکان
پۆل:ڕووەکان
چیای کوردان

**چیای کوردان** یان **چیای کورمانجان** ناوچەیەکی شاخاوییە، لە پارێزگای عەفرینی خۆراوای کوردستان و باکووری خۆراوای سووریای ئەمڕۆ. سەر بە پارێزگای حەلەبە. عەرەبەکان لەچوارچێوەی بەعەرەبکردنی کوردستان ئەم ناوەشیان گۆڕیوە، لە سەرەتا کردیان بە(جبل العرب) پاشان لەبەر ھەبوونی ھەمان ناو لە سووریا ناچاربوون بی کەن بە (جبل حلب).

کوردنشینانی ئەم ناوچەیە بەھۆی ململانێی نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان (١٥١٤) تووشی ڕاگواستن بوون بۆ ناوچەی خوڕاسانی ئێران بە بیانووی ئەوەی پاڵپشتی سەفەوییەکان دەکەن، و بوونەتە ھۆی پەکخستنی کاروانەکانی عوسمانییەکان لە ئیستەمبوڵەوە بۆ حەلەب لەوێشەوە بۆ میسر، ئەو کوردانەی کە ئێستا لە خۆراسانی باکووری خۆرھەڵاتی ئێران نیشتەجێبوون لەسەر کولتوور و زمانی کوردی ماون.

لەبەر گرنگیی ناوچەکە لە کاتی کێشانی سنووری تورکیا-سوریا چیاکە دابەش کرا لەنێوانیان، بەڵام زۆرینەی بەرفەڕەنسییەکان کەوت کە ئەوکات حوکمی سووریایان دەکرد. ناوچەی عەفرین یان چیای کوردان ناوچەیەکی شاخاوی ناوەندییە کە بەرزییەکەی (٧٠٠–١٢٦٩)م دەبێت، بەرزترین لوتکەی ئەم ناوچە شاخاوییە بریتییە لە گرێ مەزن کە ڕووبەری پانەکەی ٥٥کم٢ دەبێت لەگەڵ درێژیی ٧٦کم کە دەکاتە ٣٨٥٠کم٢ و ئەمەش یەکسانە بە ٢٪ ھەموو خاکی سووریا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پارێزگای حەلەب
پۆل:زنجیرەچیاکانی سووریا
پۆل:چیاکان
پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:جوگرافیای باکووری کوردستان
شەھابەی ھەولێرێ

**شەھابەی ھەولێرێ** قورئانخوێن و ھەستانبێژ ی ھەولێرێ ناوی تەواوی (شەھابەدین ئەحمەد ئامەدی) لە ساڵی (١٩٠٠) لە شاری ئامەد لەدایکبووە، لەباوکێکی کورد و دایکێکی ئەرمەنی لەتەمەنێکی زۆرمنداڵی دابوە کاتێک باوکی کۆچی دوایی کردوە، بەھۆی جینۆسایدی ئەرمەنەکان لەڵایان تورکەکانەوە ناچار دەبێت لەگەڵ دایکی کۆچ بکات بۆ ناوچەی موسل دوای کۆچی دوایی دایکیشی لە مووسڵ کۆچ دەکات بەرەو ھەولێر، دەبێت بەخزمەت کار لە مزگەوتی گەورەی سەرقەڵات، بەڵام بەھۆی دەنگەخۆشەکەیەوەدەبێتە جێگای گرنگی پێدانی لەلایەن مەلافەندیەوە، جگەلەبانگدان مەولودیشی پێ دەخوێندەوە، لەتەمەنی ھەرزەکاری دا لەلایەن مەلافەندیەوە دەنێردرێتە کەرکوک تا فێری مەقام خوێندن بێت، مەقامەکانی (سیگا و کورد و حیجازی) بەتەواوی زانیوە، بەڵام مەلا فەندی ئارەزووی بوە بە مەقامی (نەھاوەند) بۆی بخوێنێت بۆیە دەینێرێتە لای (مەردان کەرکوکی) تا بەباشی بخوێنێت، لەبەرخۆشەویستیان و بێ کەس و کاری مەلا فەندی زۆری خۆشدەویست و بۆ ھەمو شوێنێکی دەبرد.

کاتێک ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی  لەسەروبەندی ھاتنی ئینگلیزەکان بۆ ھەولێر ئۆتۆمبێلێکی ئەڵمانی وەک دیاری بۆ مەلا فەندی دەھێنن، مەلافەندیش شەھابە وەک شوفێر لای خۆی بەکاردێنێت، بەمە شەھابە وەک یەکەم شوفێری کورد ھەژماردەکرێت، دوای ڕوخانی ئیمپراتۆری عوسمانیەکان و پێک ھێنانی شانشینی ئێراق، شای ئێراق سەردانی ھەولێر دەکات ولەماڵێ مەلا فەندی دەمینێتەوە، لەوکاتەدا شای ئێراق گوێبیستی دەنگی دەبێت وزۆر پێی سەرسام دەبێت بۆیەداوالە مەلا فەندی دەکات کە شەھابەی وەک خزمەت کارێک پێشکەش بکات، بەڵام مەلافەندی دەڵێت داوای ھەرچیم لێدەکەی سەرچاو تەنھا ئەمەیان نا، دوای ڕەت کردنەوەی داواکەی شا لەلایەن مەلافەندیەوە شا داوای لێدەکات کەبۆماوەی چەند ڕۆژێک شەھابەی لەگەڵ بدات لەکاتی سەردانی بۆلای میرە کوردەکان، مەلافەندی بەمە ڕازی دەبێت، بۆیە شەھابە لەگەڵ شافەیسەلی یەکەم دەچێت بۆ شەقڵاوە بۆ لای میر عوسمان، لەکاتی کردنەوەی بەندەری فاو لەشاری بەسرای باشووری عێراق شافەیسەڵ بەتایبەت داوەتنامەدەنێرێت بۆلای مەلا فەندی تاشەھابەی بۆ بنێرێت بەشداری ئاھەنگی کردنەوەی بەندەرەکە بکات بەوەی زۆربەی مەقام بێژو گۆرانیبێژانی عێراق و ولاتە عەرەبیەکان بەشداریان کردوە، لەوێ چاوی بەگەلێک ھونەرمەند و مەقامبێژی گەورە دەکەوێت.

## ئەمانەش ببینە
* گۆرانیبێژانی کورد

## سەرچاوەکان
* ھەولێرم وادیوە وام بیستوە (مەولوود بێخاڵی)
* مێژووی گۆرانی و ھونەری کوردی (باکووری)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
تەل

**تەل**، **سیم** یان **وایەر** (ئینگلیزی: Wire) ڕێچکەیەکی مادییە بۆ گواستنەوەی تەزوو بەکاردێت، لە شێوەی نیشانە یان ڕووناکیبە بە ھەبوونی تایبەتمەندیی فیزیکی، دوو جۆری سەرەکی ھەیە:

* تەزبەری تەزوی کارەبا(نیشانە و ھێز)
* تەزبەری ووزەی ڕوناکی (بلێسە)

## مێژووی تەزبەر
میسریە کۆنەکان لە سەدەی سێیەمی بەرلەزایین ھەڵسان بەدروست کردنی تەزبەری زێڕین بۆ گواستنەوەی گەرمی. لەسەرەتای شۆڕشی پیشەسازیەوە ئەورووپییەکان بەرھەمیان ھێناوە،ئەڵمانەکان بە پێشەنگی ئەم بوارە ھەژماردەکرێن لە بەرھەمھێنان و پەرەپێدان.

## تەزبەری ووزەی [[کارەبا]]
بەشێوەیەکی گشتی لە ماددە فلزییەکان دروست دەکرێت، جگە لە ئەلەمنیۆم و مسیش.

### بەکارھێنانەکانی
* لەبواری تەنگ دا:
# تەزبەری ئایۆن و شەپۆلەکانی تەلەفزیۆن.
# تەزبەری گوێزەری زانیاری بژمێر و ئەنتەرنێت.

* لەبواری فراوان دا:
# تەزبەری کارەبا وگوێزەری کارەبا بەبڕی زۆر و قەبارەی کەم وەک گوێزەری نێوان شارەکان.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:کارەبا
پۆل:گەیاندن
لوولەک

[چەپ|وێنۆک|لوولەکی وەستاو بە [نیوەتیرەی *r* و بەرزی *h*]]
**لوولەک** () کۆمەڵە خاڵێکە لە بۆشاییی سێ ڕەھەندیدا لەسەر ڕووەچەماوەیەک کە دوورییەکەیان لە ھێڵێکی دیاریکراو کە تەوەرەکەیتی یەکسانە.

## تایبەتمەندییەکانی لوولەکی وەستاو
# دوو بنکەکەی لوولەک جووتبوو و بە یەکتر ھاوبەرن.
# تیرەی لوولەک بریتییە لە تیرەی بنکەکەی.
# تەوەر چەقی ھەر دوو بنکەکە بەیەکتر دەگەینێت.
# تەوەر ئەستوونە لەگەڵ ھەر دوو بنکەکە.
# بەرزی بریتییە لە درێژی تەوەرەکە.
# تەنیشتەڕووبەر بریتییە لە ڕووبەری ڕووەچەماوەییەکەی نێوان ھەر دوو بنکەکە.

## ڕووبەر و قەبارەی لوولەک
ڕووە ڕووبەری لوولەک یەکسانە بە چێوەی بنکە لێکدراوە لە بەرزییەکەی و ڕووبەری گشتی لوولەک یەکسانە بە تەنیشتەڕووبەر کۆی ڕووبەری ھەر دوو بنکەکەی.
یاسای قەبارەی لوولەک یەکسانە بە ڕووبەری بنکە لێکدراوە لە بەرزییەکەی واتە:

:::V=\pi\,r^2\,h\,

## سەرچاوەکان
* بیرکاری بۆ ھەمووان، کتێبی قوتابی پۆلی نۆیەمی بنەڕەتی- چاپی حەوتەم

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شێوە سەرەتایییەکان
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی سێ ڕەھەندی
پۆل:ڕووەکان
زۆربای یۆنانی

**زۆربای یۆنانی** () ڕۆمانێکە لەلایەن نووسەری بەناوبانگ نیکۆس کازانتزاکیس نووسراوەتەوە، ڕۆمانەکە باس لە کەسایەتی پیاوێکی ڕۆشنبیر دەکات بەناوی باسێل کە نوقمی جیھانی خوێندنەوە بووە، لە گەشتەکەیدا چاوی بە پیاوێکی نەخوێندەوار دەکەوێت، قوتابخانەی ئەم پیاوە بریتییە لە ژیان و ئەزمونەکانی، زوو دەبن بە ھاوڕێی یەکتر و باسێل زۆر شت لەم پیاوە فێردەبێت کە پێشتر لە پەرتووکەکانیشی نەیخوێندبونەوە، بەو ھۆیەوە بڕیار دەدەن پڕۆژەیەک پێکەوە ئەنجام بدەن بەو پارەیەی کە باسێل لە باوکییەوە بۆی بەجێماوە، ئەم پیاوە نەخوێندەوارە ناوی زۆربایە، دەزگای ھۆڵیود فیلمێکی لەبارەی ئەم ڕۆمانەوە بەرھەم ھێناوە بەھەمان ناونیشان زۆربای یۆنانی کە ئەکتەری بەناوبانگ ئەنتۆنی کوین ڕۆڵی سەرەکی تێدابینیوە.

## کەسایەتی زۆربا
زۆربا کەسایەتی ڕاستەقینەی ناوەوەی نیکوس کازانتزاکیسی نووسەرە کە لە چەند دەستنووسێکی ئاماژەی پێداوە، کە زۆر خولیای ئەو کەسایەتییەی ناوناخی بووە و ڕۆمانەکەشی بەناو کردووە، بە شێوەیەکی زۆرمەزن پێیداھەڵداوە و، وەھای ناساندووە کە کەسێکە زۆر دڵی بەژیانەوە خۆشە و غەمباری ناناسێت تەنانەت لە کاتە زۆر زۆر سەختەکانیشدا سەما دەکات جۆرەسەمایەک کە ئێستا بە (سەمای زۆربا) بەناوبانگە، لەم سەمایەدا وەک چۆلەکەیەک ھەڵدەفڕێت و ھەرچی ھەیە لەدەوروپشتی لە مرۆڤ و باڵندە و بێگیانەکان لەبیر دەکات.

زۆربا کەسایەتی باسێل بە «سەرۆک» بانگ دەکات ئەم دەستەواژەیە لە یۆنان بۆ کەسانێک بەکاردێت کە بەرھەم ھێنان دەکەن لە ڕێگای پارەوە بەتایبەت ئەوانەی بەرھەم ھێنان لە دەرھێنانی خەڵوز دەکەن لە کانەکاندا، ھەر بۆیە کاتێک لەگەڵ باسێل (سەرۆک) لە کانەیەکی خەڵوز زەرەرمەند دەبن، زۆربا بڕیار دەدات بچێت بۆ شار و کەلوپەلی کاری زیاتر بھێنێت وە سامان و پارەی سەرۆک لەگەڵ خۆی دەبات، کاتێک دەگاتە شار بۆ پشوودان سەردانی مەیخانەیەک دەکات، لە مەیخانەکەدا شۆخێکی جوانکیلە دەبینێت و ھەستی پیاوەتی دەبزوێت و ھەرچی پارە و سامانی سەرۆک ھەیە بەسەریدا دابەش دەکات، وە نامەیەکیش بۆ سەرۆک دەنووسێت کە شتێکی کردووە ھەر پیاوێکی تر بێت لە جێگای ئەو ھەمان شت دەکات.

زۆربا کە کەسێکی نەخوێندەوارە و ھیچ شتێک لە بارەی پەرتووکەوە نازانێت لە بەرامبەردا «سەرۆک» ی ھاوڕێی خوێنەرێکی زۆر کوشندەیە، دەبنە دوو ھاوڕێی خۆشەویستی یەکتر و نابێتە سەرھەڵدانی ھیچ کێشەکی ھیزری و ڕۆشەنبیری لە نێوانیان، جگە لە نەبوونی بەرژەوەندی و خۆویستی دەبنە تەواوکەری یەکتر. ھەر یەکەیان خۆی بەتەواوکەری ئەوی تر دەزانێت.

## وەرگێڕانەکان
لە ساڵی ٢٠١٢ «دەزگای کازانتزاکیس» ھەموو بەرپرسیاریەتەکی لە بەرھەم و داھێنان و شاکارەکانی کازانتزاکیسی خستە ئەستۆی خۆی کە نازناوی «شاکارە جیھانییەکان» یان لێنا، کە ھەرچی بڵاوکراوە و چاپەمەنی بەرھەمەکانی ھەیە مافەکانیان پاراست، ھەمان دەزگا ھەڵسا بە وەڕگێڕانی (زۆربای یۆنانی) لە دانە ڕەسەنەکەوە بۆ زۆربەی زمانە جیھانییەکان وەک زمانی ئینگلیزی و فەڕەنسی.

## لە سینەمادا
دەرھێنەری یۆنانی مایکڵ کاکۆیانیس لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوو لە ھۆڵیود ھەستا بە گواستنەوەی ڕۆمانەکە بۆ سەر شاشەی سینەمایەکان بە پاڵەوانیەتی ئەنتۆنی کوین، وایرین باباس و ئالان بیتس و مۆسیقاکاری یۆنانی میکیس تێۆدۆڕاکیس لەژێر ناونیشانی «ئەلکسیس زۆربا».

## ئەمانەش ببینە
لاسکارینا بوبولینا

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* آراء القراء حول روایة زوربا اليوناني علی موقع أبجد
* وصلة خارجیة تحتوی مختارات من زوربا الیونانی (١٩٤٧) نیکوس کازنتزاکیس مترجمة إلی العربیة

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبە یۆنانییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٩٤٦
پۆل:ڕۆمانە یۆنانییەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی نیکۆس کازانتزاکیس
جێگری سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان

وێنۆک|ئامینا جێین موحەمەد جێگری سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان
جێگری سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان نووسینگەێکە بۆ چارەسەرکردنی زورێک لە ئەرکە ئیداریەکانی سکرتێری گشتی، بەڕێوبەری نووسینگە و چالاکییەکان و ھەروا دڵنیایی لە یەکپارچەیی چالاکییەکان لە ساڵی ٢٦٩٧ کوردی دا بە فەرمی دامەرزرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
نۆستالۆژیا

**نۆستالژیا** یان **نۆستالجیا** () وشەیەکی یۆنانی کۆنە و ئاماژە دەکات بۆ ئەو ئازار و ناخۆشییانە کە نەخۆش تووشی دەبێت بەھۆی سۆزی گەڕانەوەی بۆ ژینگەکەی خۆی و ترس لەوەی نەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی شوێن و ژینگە بنەڕەتییەکەی، ئەم زاراوەیە بە مانا مەجازییەکەی، واتە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو یان سۆز بۆ ڕابردوو، بۆ شوێنی یەکەم.
زەمەنی نۆستالژیا پەیوەستە بە زەمەنی ڕابردوو، گوتاری نۆستالژیا گوتارێکی ڕابردووخوازە، کەسێکی نۆستالژیا دەخوازێ بوونی خۆی لە ڕابردوودا پایەدار بکات، بەو پێیەی ڕابردوو ھەمیشە سەردەمی شکۆ و سەروەرییە، چونکە لە ئێستادا ئەو شکۆ و ڕەسەنێتییە بوونی نەماوە.
## وشەکە
وشەی نۆستالژیا پێکھاتووە لە دوو وشەی یۆنانی: *nostos*بە واتای «گەڕانەوە» و *algia* بە واتای «ئێش/ئازار».
## سەرچاوەکان

* فەرھەنگی زاراوەی ئەدەبی و ڕەخنەیی-نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سۆزەکان
جولیان ئەسانژ

وێنۆک
**جولیان ئەسانژ** () لەدایکبووی ٣ی تەممووزی ١٩٧١ لە تاونزڤیل، کوینزلەند. پڕۆگرامسازی کۆمپیوتەری ئوسترالی، ڕۆژنامەنووس و سەرنووسەری دەزگای ویکیلیکسە کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا دامەزرا. بەھۆی ماڵپەڕی ویکیلیکسەوە چەندین جار تووشی کێشە دەبێتەوە بەتایبەتی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٠ بە مەبەستی گەیاندنی بەڵگەنەماکانی ئەمریکا دەچێتە سوێد و لەوێ دوو کەیسی جیاوازی تۆمەتی دەستدرێژیی سێکسی بۆ سەر دووژن دەخرێتە پاڵی و چەندجارێک دادگایی دەکرێت و دواتر حکوومەتی ئیکوادۆر لە کونسوڵخانەکەی خۆی لە لەندەن پەناگەی دەدات. لە ڕۆژی ١١ی نیسانی ٢٠١٩، ئەسانژ لەلایەن پۆلیسی لەندەنەوە دەستگیردەکرێت ئەمەش لەدوای ئەوەی لەلایەن کونسوڵخانەی ئیکوادۆرەوە چیتر پەناگە نادرێت.

## سەرچاوەکان
* دوای ساڵ و نیوێک خۆ حەشاردان لە باڵوێزخانەیەکدا | ناوەندی نووچە و شڕۆڤەی ڕۆژ

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی سەدەی ٢١ی ئوسترالیا
پۆل:چالاکوانانی مێڵبۆرن
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ٢١ی ئوسترالیا
پۆل:ئوسترالیە دوورە نیشتیمانەکان لە بریتانیا
پۆل:ویکیلیکس
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشیی ئاسپێرگەریان ھەیە
ھە‌ردەگە

**هه‌رده‌گه‌** پایته‌ختی کارگێری پارێزگای ده‌ریای سوره‌،ڕوبه‌ری 40 کم به‌درێژایی که‌ناراوه‌کانی ده‌ریای سور له‌به‌ری ڕۆژئاوای درێژ بۆته‌وه‌ ،شاری (ڕه‌ئس غاڕب)ده‌که‌وێته‌ باکوری،شاری (سه‌فاگا)که‌وتۆته‌ باشوری ،ڕۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای سوره‌ و ڕۆژئاواشی شاخه‌کانی ده‌ریای سوره‌،اکومه‌ڵه‌ دورگه‌یه‌کی گه‌شتیاری له‌خۆ ده‌گرێت که‌ژماره‌یان چوارده‌ دورگه‌ ده‌بێت وبه‌ (دورگه‌کانی گیفتۆن)ناسراون،

## مێژوو
ڕاست|وێنۆک|یه‌که‌یه‌کی نیشته‌جێبوون له‌هه‌رده‌گه‌
گه‌شه‌سه‌ندنی هه‌رده‌گه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی (1905)هاوکاته‌ له‌گه‌ڵ هاتنی ئینگلیزه‌کان بۆ ناوچه‌که‌ و دۆزینه‌وه‌ی نه‌وت له‌ سنووره‌کانی ،ناونانی شاره‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڕوه‌کی (هه‌رده‌گ )که‌ به‌شێوه‌یه‌کی خۆڕسک ده‌روێت له‌ ناوچه‌که‌،خێڵه‌ ئه‌فریکه‌ کۆچه‌ریه‌کان هه‌ر له‌کۆنه‌وه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ نیشته‌جێبوون دوای هاتنی فینیقیه‌کان ئه‌م شاره‌ زیاتر بوه‌ جێی گرنگی میسریه‌کان و پاراستنی ته‌بس له‌هێرشی کۆچه‌ریه‌کانی باشوور،له‌سه‌رده‌می شا فاروق ڕه‌گه‌زنامه‌ی میسری به‌ دانیشتوانه‌که‌ی درا،وه‌له‌سه‌رده‌می (جه‌ماڵ عه‌بدوڵ ناسر)بوه‌ پێگه‌ی مه‌شقی سه‌ربازی بۆ هێزه‌ ده‌ریاییه‌کانی میسر،له‌ ساڵی (1913) بۆ یه‌که‌م جار نه‌وت له‌سنوره‌که‌ی دۆزرایه‌وه‌،ئێستا چه‌ندین کۆمپانیاو کاری هاوبه‌شی میسری و ئینگلیزی هه‌ن له‌بواره‌کانی سه‌ربازی و نه‌وت و گه‌شتیاری.ن

## جوگرافیا و دانیشتوان
چەپ|وێنۆک|که‌ناراوه‌کانی هه‌رده‌گه‌
هه‌رده‌گه‌ پایته‌ختی کارگێری پارێزگای ده‌ریای سوره‌،له‌سه‌ر هێڵی پانی 15 ،27 ڕۆژهه‌ڵات و هێڵی درێژی 48  ،33 باکور ،ڕوبه‌ری 40 کم به‌درێژایی که‌ناراوه‌کانی ده‌ریای سور له‌به‌ری ڕۆژئاوای درێژ بۆته‌وه‌ ،شاری (ڕه‌ئس غاڕب)به‌ دووری 143 کم ده‌که‌وێته‌ باکوری،شاری (سه‌فاگا)به‌ دووری 61 کم که‌وتۆته‌ باشوری ،ڕۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای سوره‌ و ڕۆژئاواشی شاخه‌کانی ده‌ریای سوره‌،کومه‌ڵه‌ دورگه‌یه‌کی گه‌شتیاری له‌خۆ ده‌گرێت که‌ژماره‌یان چوارده‌ دورگه‌ ده‌بێت وبه‌ (دورگه‌کانی گیفتۆن)ناسراون،

### کارگێڕی
چەپ|وێنۆک|گه‌ڕه‌کی ده‌هاڕ.

### دانیشتوان

### که‌ش و هه‌وا

## ئابوری

### گه‌شتیاری
ڕاست|وێنۆک|گه‌شتیاران له‌که‌ناراوه‌کانی هه‌رده‌گه‌

### نه‌وت
چەپ|وێنۆک|ئاره‌زوه‌کانی ماسی گرتن

### ماسی گری

## شوێنه‌واره‌ گه‌شتیاری و سروشتیه‌کان
چەپ|وێنۆک|که‌نداوی سۆما.

### سۆمای پای

### مه‌کادی پای
چەپ|وێنۆک|که‌نداوی مه‌کادی

### کاڕڵۆس

### ئه‌بو ڕه‌ماده‌
چەپ|وێنۆک|یه‌کێک له‌ ئه‌شکه‌وته‌ ئاویه‌کانی ئه‌بو ڕه‌ماده‌.

### فه‌نادیره‌کان

### ده‌شته‌نی حه‌شیش
چەپ|وێنۆک|ده‌شته‌نی حه‌شیش.

### جۆنه‌
ڕاست|وێنۆک|جۆنه‌.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٥
پۆل:شارەکانی میسر
حەسەن جەمال

وێنۆک
**حەسەن جەمال** (لەدایک بووی ١٩٤٤) ڕۆژنامەنووسێکی تورکە، نوسەر، و کوڕەزای جەمال پاشایە. سەرنووسەری ڕۆژنامەی جمهوریەت بوو لە ١٩٨١ بۆ ١٩٩٢، و هەروەها ڕۆژنامەی سەباح لە ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٨. لە ٢٠١٣دا دەستی لەکار کێشایەوە لە ڕۆژنامەی میللیەت دوای ئەوەی سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتە ڕەجەب تەیب ئەردۆغان ڕەخنەی گرت لە بابەتێکی کە پشتیوانی کردبوو لە ڕۆژنامەی میللیەت کە هەستابوون بە بڵاوکردنەوەی ڕەشنووسی سەردانە پەرلەمانیەکان بۆ لای عەبدوڵا ئۆجەلان، ئیتر ڕۆژمامەی میللیەتیش هەڵیان پەسارد و نەیان هێشت گۆشەی گەڕانەوەکەی بنوسێت.

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک
پۆل:نووسەرانی تورک
فەنتازیا

**فەنتازیا** یان **خەیاڵ** () چەشنێکی وێژەیی و ھونەرییە، پشت بە ئەندێشە و جادوو و بابەتی سەرو سروشتی دەبەستێت واتە لە فەنتازیادا ڕێسا و یاساکانی سروشت ڕەچاو ناکرێن، یان فەنتەزیا ئەو کارە ئەدەبییەیە کە خۆی لە کووەتەکانی لۆژیک و ڕاستی ڕزگار دەکات و بە تەواوی پشت بە ئەندێشەیەکی ڕەھا و بەرین دەبەستێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فەنتازیا
پۆل:جۆرەکانی فەنتازیا
سەباح (ڕۆژنامە)

**سەباح** ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانەی تورکیە، لە ساڵی ٢٠١١دا تیراژی نزیکەی ٣٣٠،٠٠٠ بوە. وشەی سەباح لە زمانی عەرەبیەوە و هاتوە و بە مانای "سپێدە" دێت. ڕۆژنامەکە لە ئیزمیر دامەزرا لە لایەن دینچ بیلگینەوە لە ٢٢ی نیسانی ١٩٨٥دا. 

لە ساڵی ٢٠٠٧دا، حکومەتەکەی سەرۆک وەزیرانی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆگان دەستی گرت بەسەر ڕۆژنامەکەدا، بە بەکارهێنانی بەڵگەیەکی یاسایی کەوا پێشتر نەدرابوو بە دەسەڵاتداران کاتێک سەباح فرۆشرابوو لە ٢٠٠١دا. خاوەنێتی ڕۆژنامەکە درا بە دامەزراوەی چاودێری بیمەی بانکەکانی تورکیا کە سەر بە دەوڵەتی تورکیایە. هەندێ لە کارمەندانی ڕۆژنامەکە دەرکران، وە ڕۆژنامەکە فرۆشرا بە گروپێکی میدیایی بەناوی تورکواز میدیا گروپ کە چەلیک هۆڵدین خاوەنێتی، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری چەلیک هۆڵدین بەرات ئاڵبەیراک کە زاوای ئەردۆغانە، سەرۆکەکەشی ئەحمەد چاڵک'ە و بە "هاوکارێکی نزیک"ی ئەردۆغان ناسراوە. 

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بایۆجوگرافیا

[وێنۆک|350x350پیکسڵ|بەرگەکانی کتێبی [ئەلفرێد ڕەسڵ واڵس|ئەلفرێد ڕەسڵ واڵاس The Geographical Distribution of Animals]]
**بایۆجوگرافیا** یان **جوگرافیای زیندەوەران** لێکۆڵینەوەیەکە لەسەر دابەشبوونی جۆرەکان و سیستەمی ژینگە لە بۆشایی جوگرافی و لە کاتی جوگرافی. زیندەوەران و کۆمەڵگە بایۆلۆجییەکان زۆرجار بە شێوازێکی ئاسایی دەگۆڕێن بەدرێژایی جوگرافیی درێژی، بەرزبوونەوە، دابڕان و ناوچەی نیشتەجێبوون. فیتۆگرافی لقێکە لە بایۆگرافی کە توێژینەوەی لەسەر دابەشبوونی ڕوەکەکان دەکات. زاوزێگرافی ئەو لقەیە کە توێژینەوەی لەسەر دابەشبوونی ئاژەڵان دەکات. میکۆگێۆگرافی ئەو لقەیە کە توێژینەوەی لەسەر دابەشبوونی مێرووەکان دەکات، وەک مۆز.

زانینی گۆڕانی بۆشایی لە ژمارە و جۆرەکانی زیندەوەران بۆ ئێمە لە ئەمڕۆدا ھەروەک بۆ باوباپیرانی مرۆڤی سەرەتایی ئێمە گرنگە، ھەروەک چۆن ئێمە خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگە جیاوازەکان بەڵام لە ڕووی جوگرافییەوە پێشبینی دەکرێن. بایۆجۆگرافی بوارێکی یەکخراوەی لێکۆڵینەوە کە چەمک و زانیاری لە ژینگەزانیدا، بایۆلۆجی پەرەسەندن، تەکسیۆنۆمی، جوگرافیا، جوگرافیای فیزیکی، پیالایۆنۆلۆجی و کەشوھەوا یەکدەخات.

توێژینەوەی بایۆجۆگرافی ھاوچەرخ زانیاری و بیرۆکەی زۆر بوار تێکەڵ دەکات، لە سنووردارکردنی فیزیۆلۆجی و ژینگەیی لەسەر بڵاوبوونەوەی بایۆلۆجی زیندەوەرەوە بۆ دیاردەی جیۆلۆجیی و کەشوھەوا کە کاردەکەن لە پێوانەی بۆشاییی جیھانی و چوارچێوەی کاتی پەرەسەندن.

کارلێکردنە کورتخایەنەکان لە ناو شوێنی نیشتەجێبوون و جۆرەکانی زیندەوەران، جێبەجێکردنی ژینگەیی بایۆجۆگرافی ڕوون دەکاتەوە. بایۆجۆگرافی مێژوویی پێناسەی ماوەی درێژخایەن و پەرەسەندنی کات دەکات بۆ پۆلێنکردنی فراوانتر لە زیندەوەران. زانایانی سەرەتایی، لە کارڵ لینەوە دەستیان پێکرد، بەشدارییان کرد لە پەرەپێدانی بایۆجۆگرافی وەک زانستێک.

بیردۆزی زانستی بایۆگرافی لە کارەکانی ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆلت، فرانسیسکۆ جۆس دی کالداس، ھیوێت کۆترێل واتسۆن، ئەلفۆنس دی کاندۆل، ئەلفرێد ڕەسڵ واڵاس، فیلی لووتلی سکڵەتەر و زانای بایۆلۆژی و گەڕانەکانی تر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستەکانی زەوی
پۆل:جوگرافیای فیزیکی
پۆل:بایۆجوگرافیا
پۆل:فیزیای ئۆقیانووسناسی
کرۆنی سوێدی

**کرۆنی سویدی** () دراوی فەرمی سویدە، ھێماکەی (**kr** یان **SEK**) لەلایەن سڤێریگیز ڕیکسبانک چاپ دەکرێت، یەک کرۆنی سویدی یەکسانە بە سەد ئەیری (بە سوێدی: öre) نرخی یەک دۆلاری ئەمریکی = ٨٫٣٠٢٢ کرۆنی سوێدی، ئەم دراوە دەرچوو لە ساڵی ١٩٨١.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئابووری سوید
پۆل:سوید
پۆل:دراوەکانی ئەورووپا
کۆنیشانی لیما

**کۆنیشانی لیما** ئەم کۆنیشانەیە پێچەوانەی کۆنیشانەکەی ستۆکھۆڵمە، کە دزەکان باڕمتەکانیان دەپارێزن و خۆشیان دەوێن.
ئەم ڕووداوە لە شاری لیمای پایتەختی پیرۆ ڕووی دا لە کونسولخانەی ژاپۆن، کاتێک کۆمەڵە چەکدارێک لە ١٩٩٦ ھەڵدەکوتنە سەر کونسولخانەی ژاپۆن و کارمەندەکان دەست بەسەر دەکەن، چەکدارەکان دەبنە دۆست و ھاوڕێی بارمتەکان،  کە کەسانی باڵا و پلە بەرزیان تێدابوو .

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆنیشانەکان
ئەبوو نەسر مەنسوور

**ئەبوو نەسر مەنسور بن عەلی بن عراق** (عەرەبی: أبو نصر منصور بن على بن عراق)، لە خەڵکی خوارزمە، ئەو یەکێکە لە زانایانی موسڵمان کە لە بیرکاری و گەردوونناسی پسپۆڕن.
## لەدایکبوون و ژیان
لە شاری کات لە خوارزم لەدایک بووە ساڵی (٣٩٤ی کۆچی - ٩٦٠ زایینی)، لە بنەماڵەیەکی سەرپەرشتیار لەدایک بووە کە شازادە بوو ، هەروەها مامۆستای بیروونی بوو و هاوکاریشی بوو، هەردووکیان بەیەکەوە چەند دۆزینەوەیەکیان ئەنجام داوە لە زانستی بیرکاریدا. لە ساڵی (٤٢٧ کۆچی - ١٠٣٦ زایینی) کۆچی دوایی کردووە.

## گرینگترین کارەکانی
زۆربەی کارەکانی ئەبوو نەسڕ سەبارەت بە بیرکارییە، تەنیا هەندێک لە کتێبەکانی نەبێت کە لەسەر زانستی گەردوونناسی بوون. لە زانستی بیرکاریدا چەند کتێبێکی هەیە سەبارەت بە سێگۆشەزانی، کە گەشەی پێدابوو لە کتێبی بەتڵیمۆس، هەروا چاکسازی بۆ چەند تێڕوانینەکانی یۆنانی کردووە.

لە پاشماوەکانی:
* نامیلکەیەک لە چاکسازی کتێبێکی مینلاوس، کراوس لە بەرلین چاپی کردووە لە ساڵی ١٩٣٦ زایینی.
* (المجسطي الشاهي)
* (الدوائر التي تحد الساعات الزمانية)
* نامیلکەی (تصحيح زيج الصفايح)
* (دوائر السموت في الاسطرلاب)
* (صنعة الاسطرلاب بالطريق الصناعي)

## پەراوێز

## بەستەری دەرەکی
أبو نصر إبن عراق

پۆل:لەدایکبووانی ٩٦٠
پۆل:مردووانی ١٠٣٥
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:ئەستێرەناسەکانی سەدەی ١١یەم

پۆل:مردووانی ١٠٣٦
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پەشێویی دووجەمسەری

**پەشێویی دووجەمسەری** یان **خەمۆکی مانیک** () نەخۆشییەکی دەروونییە کە دەبێتە ھۆی تووشبوون بە خەمۆکی و ھەندێک جار خۆشحاڵی نائاسایی. ئەم دۆخە خۆشحاڵییە کە بە مێینیا یان مێینیای سووک ناسراون، گرنگن لە دەستنیشانکردنی دۆخەکەدا، بەپێی توندییان یان ئەگەر نیشانەکانی نەخۆشی دەروونئاڵۆزی دیار بن. دۆخەکانی خۆشحاڵی نائاسایی جیاوازە لەگەڵ ھەستکردن بە خۆشحاڵی لە بارودۆخی ئاساییدا. ھەروەھا ڕەنگە کەسێک ھەندێک جار ببێتە ھۆی ئەنجامدانی کارێکی بێباکانە یان نابەرپرسیارانە. پێویستی خەوتن لەکاتی دۆخەکانی مێینیادا کەم دەبێتەوە. لە لایەکی دیکەوە ئەو کەسانەی لەکاتی تووشبوون بە خەمۆکیدا تووشی دەبن، لەوانەیە نیشانەکانی وەک گریان و تێڕوانینێکی تاریک بۆ ژیان و دوورکەوتنەوە لە کۆبوونەوە لەگەڵ کەسانی دیکە دەربکەون. مەترسی خۆکوشتن لە نەخۆشانی نەخۆشی دوو جەمسەری زیاتر لە ٦٪ بەرز دەمێنێتەوە و لە ھەمان کاتدا دۆخەکانی زیانگەیاندن بە خوود ئەگەری ھەیە لە نزیکەی ٣٠٪ بۆ ٤٠٪ی باروودۆخەکاندا ڕووبدات. ھەروەھا نەخۆشییە دەروونییەکانی دیکە وەک پەشێویی دڵەڕاوکێ یان پەشێویی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان دەتوانن پەیوەندییان بە نەخۆشی دوو جەمسەرییەوە ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:نەخۆشییە دەروونییەکان
دووبەرەکی بنێوە و حوکمڕانی بکە

وێنۆک|سەردیس فیلیپی دووهەمی مەقدۆنیا
**دووبەرەکی بنێوە و حوکمڕانی بکە** () دەستوورێکی بەناوبانگە دراوەتە پاڵ فیلیپی دووھەمی مەقدۆنیا باوکی ئەسکەندەری مەزن و دوای ئەو لەلایەن جولیوس سێزار و ناپۆلیۆن بۆناپارت وەکوو پیلان و ستراتێژییەک بەکار ھاتووە. ئەم مەسەلە یەکێک لە دروشمە ناسراو و کۆنەکانی کۆلۆنیالیزمە کە کۆنۆلیالیستەکان بەھۆی دووبەرەکیی نانەوە لە نێوخەڵکی وڵاتێکدا درێژەیان بە چەوسانەوە لەو وڵاتەدا دەدا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:ململانێ
پۆل:مەکیاڤێلیسم
ئەبوو سەھل قووھی

زانای موسڵمانی گەردوونناس و بیرکاریزان **ئەبوو سەھل وەیجەن ئیبن ڕوستەیم قوھی**، (فارسی: ابوسھل بیژن کوھی)، کۆچکردووی (٤٠٥ کۆچی / ١٠١٤ زایینی)، قوھی لەو زانا موسڵمانانەیە کە لە بیرکاری و گەردوونناسی بەناوبانگ بوون لە سەدەی چوارەمی ھیجری بەرامبەر بە سەدەی دەیەمی زایینی، لە چیاکانی تەبەرستان لەدایک بووە بەڵام لە بەغدا ژیاوە.

## چالاکی
ئەو زانایەکی بەناوبانگی گەردوونناسیی سەردەمی خۆی بوو بەھۆی دانانی ژمارەی کەشناسی کە لەو سەردەمەدا پشتی پێ دەبەسترا، ھەروەھا ڕەخنەی لە چەند گریمانەیەکی یۆنانییەکان گرتووە سەبارەت بە گەردوونناسی، ھەروا بەناوبانگیش بوو بە دروستکردنی ئامێری کەشناسی.

لە بیرکاری، قوھی گرنگی بە بابەتەکانی ئارکیمیدز و ئەپۆلۆنیۆس داوە، ھەروا بە خوێندنی قوڕسایییەکان، کە بەڵگەی ئەندازەیی بەکاردەھێنا بۆ شیکارکردنی زۆر لەو بابەتانەی پەیوەندیان بە دۆزینەوەی قوڕسایی ھەیە.

## بەرھەمەکان
چەند بەرھەمێکی قوھی لە گەردوونناسی و بیرکاری:
* کتێبی (مراكز الأكر)
* کتێبی (الأصول على تحريكات أقليدس)
* کتێبی (صنعة الأسطرلاب بالبراهين)
* کتێبی (الزيادات على أرشميدس في المقالة الثانية)
* (إخراج الخطين من نقطة على زاوية معلومة)
* (تثليث الزاوية وعمل المسبع المتساوي الأضلاع في الدائرة)
بەڵام زۆر لە بەرهەمەکانی ئەبو سەهل بزر بوون و دیار نەماون.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٠
پۆل:مردووانی ١٠٠٠
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
فانکشنی ڕاستەقینە

لە بیرکاریدا **فانکشنی ڕاستەقینە** یان فانکشنی **ڕاستەقینە-بەھا ** () بە فانکشنێک دەوترێت کە بوار و مەوداکەی ژێرکۆمەڵێک لە ژمارە ڕاستەقینەکانن. فانکشنە ڕاستەقینەکان لە لقی شیکاریی ڕاستەقینەدا تاوتوێ دەکرێن.
## ئەمانەش ببینە
*شیکاریی ڕاستەقینە
*نۆرم
## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئەندازەی مەتریک
پۆل:شیکاریی ماتماتیکی
لاسەنگەی سێگۆشەیی

thumb|.

**لاسەنگەی سێگۆشەیی** یان نایەکسانیی سێگۆشەیی ()، دەڵێت لە ھەر سێگۆشەیەکدا درێژایی لایەک لە سێگۆشە چووکەترە لە سەرجەمی درێژی دوو لای تری سێگۆشەکە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جەبری ھێڵی
پۆل:تیۆرمە ئەندازەیییەکان
پۆل:ئەندازەی مەتریک
ھۆڵۆگرامێک بۆ پاشاکە (فیلم)

**ھۆلۆگرامێک بۆ پاشاکە** (ئینگلیزی: A Hologram for the King) فیلمێکی ئەمریکی کۆمیدی و درامای ساڵی ٢٠١٦یە، لە نووسین و دەرھێنانی تۆم تایکوێرە، و بنەمای لە کتێبەکە گرتووە بەھەمان سەردێرەوە کەوا لە ساڵی ٢٠١٢ دەرچووە لە نووسینی دەیڤ ئێجەرز؛ و بەرھەمھێنراوە لەلایەن ستێفان ئارندت، گاری گۆیتزمان، تۆم ھانکس و تیم ئۆ ھەیر.

ئەکتەر تۆم ھانکس ڕۆلێ ئاڵان کلای دەبینێ، کەوا بازرگانێکی شکستخواردووە، دەچێتە شانشینی سعودیە بەمەبستی ئەنجامدانی ڕێکەوتنێک بۆ کۆمپانیاکەی. فیلمەکە لە ٢٢ی نیسانی ٢٠١٦ لەلایەن کۆمپانیای Lionsgate بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی لاینز گەیت ئینتەرتەینمنت
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی-ئەڵمانی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە مەکسیکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە فەرەنسییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان کە لە ئەڵمانیا وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە مەکسیکییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان کە لە مەغریب وێنەیان گیراوە
نیۆلیبراڵیزم

**نیۆلیبیراڵیزم** بەشێوەیەکی سەرەکی باس لەو ژیانەوەیە ئەکات لە سەدەی بیستەمدا بۆ ھەندێ بیرۆکەی سەدەی نۆزدەی ناسراو بە فەرەنسی Laissez-faire لیسی فێغ (ئابوری دەستێوەرنەدراو) ئازادیی ئابووری. لەناو ئەمانەدا ئازاکردنێکی قوڵی ئابووری وەک تایبەتکردن، باریککردنەوە (تقشف)، ڕێسالابردن، بازرگانیی ئازاد و کەمکردنەوەی خەرجکردنی دەوڵەت بۆ گەورەکردنی ڕۆڵی کەرتی تایبەت لە دەوڵەتدا.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
پۆل:لیبرالیزم
نۆرم (ماتماتیک)

[frame|left|ڕوونکردنەوەی [بازنەی یەکە لە سێ نۆرمی جیاوازدا.]]
**نۆرم** () بریتییە لە فانکشنێکی ڕاستەقینە بە شێوەی \|. \| دیاری دەکرێت، کە لە بۆشاییی ئاڕاستەکراوی X پێناسە کراوە و سێ مەرجی خوارەوە ساغدەکاتەوە.
#بەھای x\in X،  ھەر چەند بێت ئەوا \|x\|\ge0،
ھەروەھا \|x\|=0 ئەگەر و تەنھا ئەگەر x=0.
#بەھای x ھەر چەند بێت و \alpha\in\mathbb R ھاوکێشەی \|\alpha x\|=|\alpha| \|x\| پاسادان بێت.
#بەھای y\in X و x ھەر چەند بن پاسادانی لاسەنگەی، \|x+y\| \le \|x\|+\|y\| بکەن (لاسەنگەی سێگۆشەیی).
ئەگەر تایبەتمەندی یەکەم لە پێناسەی نۆرمدا پاسادان نەبێت، واتە ئەو تایبەتمەندییە بسڕینەوە، فانکشنێکی نوێ دروست دەبێت کە بە **نیونۆرم** ناونراوە.
بۆشاییی ئاڕاستەکراوی نۆرمی بریتییە لە بۆشاییی ئاڕاستەکراوی X لەگەڵ نۆرمی \|. \|.
لەبەر ئەوەی بواری نۆرم بۆشایییەکی ئاڕاستەکراوە، کەواتە ئەندامەکانی دەتوانن ئاڕاستەبڕ، ماتریکس، یان فانکشن بن، نۆرم وەکوو فانکشنێک ھەر ئەندامێکی بۆشاییی ئاڕاستەکراو  بە ژمارەیەکی ڕاستەقینەی ئەرێنی دەبەستیتەوە، کەواتە مەودای نۆرم کۆمەڵەی ژمارە ڕاستەقینەکانن.

## چەشنەکانی نۆرم
### p–نۆرم
وا دابنێ 1\le p، p–نۆرم بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:\|\mathbf{x}\|_p:= \bigg(\sum_{i=1}^n |x_i|^p \bigg)^{1/p}.

ئەگەر بەھای p یەکسان بێت بە ٢، بەم پەیوەندییە دەوترێت نۆرمی ئیقلیدسی.

## سەرچاوەکان

* علی‌پرانتز، کارلامبوس دی. و اون بورکین‌شاو. اصول آنالیز حقیقی. ترجمۀ علی‌اکبر عالم‌زادە.
* رودین، والتر. آنالیز تابعی. ترجمۀ علی‌اکبر عالم‌زادە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جەبری ھێڵی
پۆل:نۆرمەکان (ماتماتیک)
پۆل:شیکاریی فانکشنی
ژێرزەمین

250px|وێنۆک|ژێرزەمینێک کە مەی تێدا ھەڵگیراوە
**ژێرزەمین** نزمترین ژوور یان قاتە لە ھەندێک لە بینا و خانووەکاندا، بەزۆری ھەمووی یان بەشێکی دەکەوێتە ژێر خاک.
ژێرزەمینەکان بە گشتی بەکاردەھێندرێن بۆ دانانی ھەندێک لە پێویستییەکانی بینا، وەکوو ئاوگەرمکەر، بۆکسی کارەبا، سیستەمی ڕێکخستنی ھەواو و پلەی گەرمی یان گەراجی ئۆتۆمۆبیل. لە ھەندێک لەو شارانەی کە کرێی شوێنی ژیان زۆر بەرزە، ژێرزەمینەکان وەکوو شوێنی ژیان بەکاردەھێندرێن.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە، ئابی ٢٠١٦.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خانووەکان
پۆل:ژوورەکان
پۆل:ئەندازیاریی بینا
پۆل:دیوەکان
پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی
ئەبوولحەکەم کرمانی

**ئەبولحەکەم عەمر کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی ئەحمەد کرمانی** نەشتەرگەر، زانا لە پزیشکیی و ئەندازە، موسڵمان و خەڵکی قورتوبەیە. لە قورتوبە ژیاوە پاشان چووەتە مەشریقی عەرەبی و دەرسی خوێندوە لە حەڕان و (ئەلجەزیرە)، پاشان گەڕاوە بۆ سەرەگۆسا، خەیرەددین زیرکیلی وتویەتی  «ئەو یەکەم کەس بوو کە نامەکانی ئیخوان سەفای هەڵگرت بۆ ئەندەلوس» یەکێ لە شارەزایان لە ئەندازە و ژمێریاریی. لە ساڵی (٤٥٨ کۆچی/١٠٦٦ زایینی) کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:مردووانی ١٠٦٦
ٍٍٍٍٍٍپۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٩٧٨
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١١یەم
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
قەربلیانی ئەندەلوسی

**ئەبوو عەبدوڵڵا موحەممەد کوڕی عەلی کوڕی فەرەج قەربلیانی**، پزیشکی نەشتەرگەر و زانای ڕووەکناسی موسڵمانی ئەندەلوسی.

## ژیان
بە ڕەگەز خەڵکی قەرەبیلیانە (Crevillent)، کە شارێکە لە نزیک ئۆریھیۆلە لە ڕۆژھەڵاتی ئەندەلوس، لەو کاتەدا لەژێر دەسەڵاتی گاورەکان بوو کە پێش ئەمە لە ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان بوو سەربە ئەندەلوس. ئیبن خەتیب لە کتێبەکەی () دا باسی قەرەبیلیانی کردووە کە ئەو پیاوێکی سادە بووە و سەرقاڵ بوو بە پزیشکیی و ڕووەکناسی ...

قەرەبیلیانی زانستی لە قەرەبیلیان لای باوکی خوێندووە، ھەروا زانستی نەشتەرگەرییشی لە چەند پەرەپێدەرێکی ڕۆم دەست کەوتووە. ئیبن خەتیب وتویەتی کە ئەو لەسەردەستی (عەبدوڵا بن سیراج) و بێجگە لەویش خوێندوویەتی.

کۆچی دوایی کرد لە ڕەبیعی یەکەمی ساڵی ٧٦١ کۆچی- ١٣٣٢ زایینی.
## بەرھەمەکان
* کتێبی  
* کتێبێک سەبارەت بە ڕووەک، کە بزرە و دیار نیە، ئیبن خەتیب ئاماژەی بەوە کردووە
## سەرچاوە
ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:مردووانی ١٣٦٠
پۆل:ڕوەکناسان