open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بنکەی ئاسمانیی بامەڕنێ

**بنکەی ئاسمانیی بامەڕنێ** فڕۆکەخانەیەکی سەربازییە لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. دەکەوێتە نزیک بامەڕنێ لە قەزای ئامێدی.

## مێژوو
فڕۆکەخانەکە بەشێکی لە نزیک بامەڕنێ دروستکراوە بۆ بەکارھێنانی لەلایەن سەددام حوسێنەوە بۆ سەردانی کردنی شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی لە دەورووبەری، و دواتر بە فڕۆکەخانەی سەرسنگ ناسراوبوو. لە ساڵی ١٩٩١ لە کاتی شەڕی کەنداو بۆردوومان کرا، بەڵام دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن کەتیبەی ئەمریکیی ١٣٣ی ھێزی دەریاییی بۆ بیناسازیی گەڕۆک وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی دووبارە دروستکرایەوە. ھێزە چەکدارەکانی تورکیا لە ساڵی ١٩٩٦ لە فڕۆکەخانەوە دەستیان بە چالاکییەکانیان کردووەتەوە، و لە چوارچێوەی ڕێککەوتنێک لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان، لە کاتی شەڕی براکوژیدا، دوو بنکەی لە بامەڕنێ دامەزراندووە.

دامەزراوەکانی بنکەی تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٦ نوێکرانەوە، و لە ٢١ی شوباتی ٢٠٠٨دا شوێنی شەڕێکی ٩٠ خولەک بوو، دوای ئەوەی ھێزەکانی تورکیا کە لە نزیکەی ٣٥٠ سەرباز بە ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و دەورووبەری ١٢ تانک پێکھاتبوون، ھەوڵیاندا بنکەکە بەجێبھێڵن لەسەر جێگیرکردن بەبێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان, و بەم شێوەیەش لەلایەن پێشمەرگەوە ڕێگرییان لێکرا، بووە ھۆی گەڕانەوەی ھێزەکانی تورکیا بۆ بنکەکە. لە مانگی ئازاری ٢٠١٥ بە تانک و چەکی زیادە بەھێزکرایەوە.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 

پۆل:فڕۆکەخانەکانی عێراق
پۆل:پارێزگای دھۆک
پۆل:فڕۆکەخانە لە کوردستان
پۆل:فڕۆکەخانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھێزی سەربازیی تورکیا
پۆل:پەیوەندییەکانی عێراق و تورکیا
ڕێج ئاندەرسن

ژیانی کورت و بەڵێندەری **ڕێجیناڵد "ڕێج" ئاندەرسن** (بە ئینگلیزی: Reginald "Reg" Anderson؛ ١٩١٦-١٩٤٢)، یاریزانی پێشووی تۆپی پێی ئینگلیزی، بەھۆی دڕندەییەکانی جەنگی جیھانیی دووەمەوە پێش وەختە کۆتایی پێ ھات. ئەو لە کاتێکدا کە ھیوایەکی زۆری لێ دەکرا، چارەنووسی وای لێکرد وەک دیلێکی جەنگ گیان بسپێرێت.

## کاروانی وەرزشی
ئاندەرسن لە ساڵی ١٩٣٤دا پەیوەندیی بە یانەی **[[کاردیف سیتی]]**وە کرد. لە ساڵی ١٩٣٥دا، یەکەم یاریی خۆی بۆ یانەکە ئەنجام دا، کە یارییەک بوو لە دێربی باشووری وێڵزدا بەرامبەر یانەی سوانزی تاون.

لە ماوەی کاروانی یاریکردنیدا، ٧ یاریی لە خولدا ئەنجام دا و ٢ گۆڵیشی تۆمار کرد. کاروانی وەرزشیی ئەو، وەک زۆرێک لە ھاوڕێکانی، بەھۆی ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی دووەمەوە پچڕا.

## خزمەتی سەربازی و کۆچی دوایی
دوای دەستپێکردنی جەنگ، ئاندەرسن پەیوەندیی بە سوپای بەریتانیاوە کرد و لە فەیلەقی تۆپخانەی شاھانە (Royal Artillery) خزمەتی دەکرد. ئەو ڕەوانەی ڕۆژھەڵاتی دوور کرا بۆ بەشداریکردن لە شەڕەکانی سەنگاپوور.

دوای کەوتنی سەنگاپوور لە ساڵی ١٩٤٢، لەلایەن سوپای ژاپۆنەوە بە دیل گیرا و لە ئۆردوگای دیلەکانی جەنگی چانگی (Changi) زیندانی کرا. لە ٤ی نیسانی ١٩٤٢، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا، لە ئۆردوگاکەدا گیانی لەدەستدا.

تەرمەکەی لە گۆڕستانی جەنگیی کرانجی (Kranji War Cemetery) لە سەنگاپوور بەخاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/Reg_Anderson_(footballer)

پۆل:یاریزانانی یانەی کاردیف سیتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردنەکانی ١٩٤٢
پۆل:سەربازانی بەریتانی کە لە جەنگی جیھانیی دووەمدا کوژراون
پۆل:مردووانی ١٩٤٢
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
یاسای چاودێری تەندروستی ئەمریکی

[وێنۆک|سەرۆک [باراک ئۆباما|ئۆباما یاساکە واژوو دەکات]]
**چاودێری تەندروستی ئەمریکی** () بە **ئۆباما کەیر**  یاسایەکی فیدراڵییە لە ئەمریکا لەلایەن ١١١ەمین کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە دەرچووە و لەلایەن سەرۆک باراک ئۆباما لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٠ واژووکراوە و بووە یاسا. ئەم ھەموارکردنە، لەگەڵ یاسای گونجاندنی چاودێری تەندروستی و پەروەردەیی لە ساڵی ٢٠١٠، نوێنەرایەتی دوو چاکسازیی ڕێکخراوەیی گرنگ دەکات بۆ سیستمی چاودێری تەندروستی ئەمریکا و فراوانکردنی داپۆشینی لە دوای دامەزراندنی مێدیکەر و مێدیکەید لە ساڵی ١٩٦٥.

بڕگە سەرەکییەکانی یاسای چاودێری تەندروستی ئەمریکی لە ساڵی ٢٠١٤ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. ژمارەی دانیشتووانی بێ بیمە تا ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی نیوە کەمیکردووە، بە مەزەندە ٢٠-٢٤ ملیۆن کەسی دیکەش داپۆشراون. یاساکە زنجیرەیەک چاکسازی لە سیستمی گەیاندنی سەپاند بە ئامانجی سنووردارکردنی تێچووی چاودێری تەندروستی و باشترکردنی کوالیتی، ھەروەھا ڕێژەی زیادبوونی خەرجییەکانی چاودێری تەندروستی گشتی خاوبووەوە دوای ئەوەی کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، لەنێویاندا پارەی بیمەی پلانەکانی بیمەی بنەمادار بە خاوەنکار. 

زیادبوونی داپۆشین بەھۆی فراوانبوونی شایستەیی مێدیکەید و گۆڕانکاری لە بازاڕەکانی بیمەی تاکەکەسیدا بووە، کە ھەردووکیان خەرجیی نوێی لە گیرفانی خۆیانەوە وەرگرتووە کە بە باجی نوێ و کەمکردنەوەی ڕێژەی دابینکەرانی چاودێرانی تەندروستی و سوودی چاودێری تەندروستی پارەیان بۆ دابینکراوە. چەندین ڕاپۆرتی فەرمانگەی بودجەی کۆنگرێس باسیان لەوە کردووە کە ئەم بڕگانە کورتھێنانی بودجەی گشتی کەمکردووەتەوە، ھەڵوەشاندنەوەی یاسای چاودێری تەندروستی کورتھێنانەکە زیاد دەکات، و نایەکسانی داھات کەمدەکاتەوە بە باجدان لە سەرەوەی لیستی ١٪ی دابەشکردنی داھات سەرەتا بۆ دابینکردنی بودجەی خێزان لە نزمترین لیستی ٤٠٪ی، لەگەڵ نزیکەی ٦٠٠ دۆلار لە سووەکان بە تێکڕا.

سەرۆک دۆناڵد ترامپ سزای باجی فیدراڵی بەھۆی پێشێلکردنی ئیختیاری تاکەکەسی لە ڕێگەی یاسای کەمکردنەوەی باج و ھەلی کار لە ساڵی ٢٠١٧ کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە کاری پێدەکرێت، نەیھێشت. ئەمەش پرسیاری لەبارەی دەستووری بوونی یاسای چاودێری تەندروستی ئەمریکا وروژاند. دادگای باڵا بۆ سێیەمجار لە *دۆسیەی کالیفۆرنیا دژی تەکساس* لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢١ یاسای چاودێری تەندروستی پشتڕاستکردەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ڕێککەوتنی بازرگانی ئازادی ئەمریکای باکوور

**ڕێککەوتنی بازرگانی ئازادی ئەمریکای باکوور ** یان **نافتا** () (بە زمانی ئیسپانی: TLCAN) پەیماننامەیەک بۆ دامەزراندنی ناوچەیەکی بازرگانی ئازاد لە نێوان ئەمریکا و کەنەدا و مەکسیک.   ڕێککەوتنی بازرگانی ئازادی ئەمریکای باکوور لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٩٢ واژوو کرا و لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٩٤ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.

پەسەندکردنی ناوچەی بازرگانی ئازادی ئەمریکای باکوور لەلایەن کۆنگرێسی ئەمریکاوە لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣، بە سەرەتای دامەزراندنی ئەم بلۆکە دادەنرێت - ھەرچەندە ڕێککەوتنەکە تا ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤ نەچووە بواری جێبەجێکردنەوە - کە ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک لەخۆدەگرێت. وەک لە ڕێککەوتنی دامەزراندنیدا ئاماژەی پێدەکات، کراوەیە بۆ وڵاتانی دیکەی ئەمریکا، لەنێویاندا ھەندێک وڵاتی ئەمریکای لاتین کە ڕەنگە لە داھاتوودا بەشداری بکەن.ئەگەر بەدواداچوون بۆ ئامانجەکانی ئەم یەکێتییە بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە جیاوازییەکی زۆریان لەگەڵ ئامانجەکانی یەکێتیی ئەورووپادا نییە. دوای بەدەستھێنانی ئابوورییەکی بەھێز بۆ وڵاتانی ئەندام، ھەموو ئەولەوییەتەکانیان دەدەنە توانای ڕکابەریکردن لەگەڵ بلۆکە ئابوورییە تازەپێگەیشتووەکانی دیکە لەسەر ئاستی جیھانی، بەتایبەتی یەکێتیی ئەورووپا، ھەوڵدەدەن پێگەیەکی ئابووری ھاوتا لەگەڵ پێگەی بەرچاوی ئەم بلۆکە بەتایبەت ئەمریکا دەستەبەر بکەن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابوور لە ١٩٩٤
پۆل:ئابووری ئەمریکای باکوور
پۆل:سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ
یاسای قەیسەر

**یاسای قەیسەر ۆ پاراستنی مەدەنییەکان لە سووریا** ناوی چەند پڕۆژە یاسای دوولایەنەیە کە لە کۆنگرێسی ئەمریکادا پێشنیازکراون و حکوومەتی سووریا دەکەنە ئامانج.

و پڕۆژە یاساکە ئەو کەس و کۆمپانیایانە دەکاتە ئامانج کە پارە یان ھاوکاری بۆ سەرۆکی سووریا دابین دەکەن؛ و ژمارەیەک پیشەسازی سووریا دەکاتە ئامانج، لەوانە ئەوانەی پەیوەندییان بە ژێرخانی ئابووری و چاککردنەوەی سەربازی و بەرھەمھێنانی وزەوە ھەیە، ئەمە جگە لەوەی زۆرێک لە لایەنە ئێرانی و ڕووسیاییەکان دەکاتە ئامانج کە لەکاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا پشتیوانی حکوومەتی ئەسەد دەکەن.

ئەنجومەنی پیران لە ناوەڕاستی مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ئەم یاسایەی پەسەند کرد و ئەگەر دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکا واژووی لەسەر بکات، ئەوا دەبێتە «یاسایەکی چالاک» نەک «پرۆژە یاسایەکی پێشنیازکراو»، بە شێوەیەکی کاریگەر سزا بەسەر ئەو لایەنانەدا دەسەپێنێت کە مامەڵە لەگەڵ حکوومەتی سووریا و دەزگا سەربازی و ھەواڵگرییەکانی دەکەن.

ئەم پڕۆژە یاسایە ناوی کەسێکی بێناونراوە کە گوایە زانیاری و وێنەی قوربانیانی «ئەشکەنجە»ی لە سووریا لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤ دزەپێکردووە.

لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٤، تیمێک لە لێکۆڵەرانی تاوانە جەنگییە نێونەتەوەیییەکان و پسپۆڕانی پزیشکی دادوەری ڕاپۆرتێکیان بڵاوکردەوە کە ھەڵسەنگاندنیان بۆ «متمانەپێکراوی کەسێکی ھەڵھاتوو لە سوریا، کە لە پۆلیسی سەربازی حکومەتی سوریادا خزمەت دەکات»، کە «بە قاچاخ، لە ماوەی کارکردنیدا، دەیان ھەزار وێنەی تەرمی ئەو کەسانەی کە لەلایەن خۆی و ھاوکارەکانییەوە گیراوە، بردە دەرەوە.» بەگشتی شارەزایان ڕایان گەیاندووە، ئەو سوورییە ھەڵھاتووە کە ناوی ڕەمزیی «قەیسەر»ی لێنراوە، نزیکەی ٥٥ ھەزار وێنەی لەگەڵ سوورییەکانی دیکە بە قاچاخ بردووە.

ئەو پسپۆڕانەی چاوپێکەوتنیان لەگەڵ قەیسەر کردووە، پشکنینی بڕوانامە سەربازییەکانی کردووە و شیکاری پزیشکی دادوەرییان بۆ نموونەیەک لە ٥٥٠٠ وێنە ئەنجامداوە (بە مەزەندە دەکرێت نوێنەرایەتی ١٣٠٠ تەرم بکات). بۆیان دەرکەوتووە کە ٤٢٪ی لاشەکان لاواز بووبوون، ٢٠٪یش نیشانەکانی «تووشبوون بە لێدان» یان شینبوونەوە نیشانداوە. ھەروەھا ئاماژەیان بەوە کردووە کە وێنەی ئەو کەسانە ھەبوون کە «ڕەنگیان گۆڕا دەرکەوتبێتن و برین بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەی پێ و لوولاق ھەبووە.»

کاتێک وێنەکانی قەیسەر بڵاوکرانەوە، مشتومڕ و جەنجاڵییەکی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا. ھیومان ڕایتس وۆچ داوای لێکۆڵینەوە لە ڕاپۆرتەکەی قەیسەر کرد و دواتر ڕاپۆرتێکی زیادەی بڵاوکردەوە بە ناوی «ئەگەر مردووەکان بتوانن قسە بکەن» کە تێدا بەڵگەی وێنەیی لە ڕاپۆرتەکەی قەیسەر خرایەڕوو. ئەم بەڵگانە لە مۆزەخانەی یادەوەری ھۆلۆکۆستی ئەمریکا و لە نەتەوە یەکگرتووەکان نمایشکراون.

بەپێی ڕاپۆرتی ئەنجومەنی نوێنەران ١١٦–٣٣٣، یاسای پاراستنی مەدەنی قەیسەر لە سووریا ساڵی ٢٠١٩ بووە بەشێک لە یاسای ڕێگەپێدانی بەرگریی نیشتمانیی بۆ ساڵی دارایی ٢٠٢٠. ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ یاسای قەیسەریان پەسەند کرد.

چەند ڕۆژێک دواتر دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکا ئەم پڕۆژە یاسایەی واژوو کرد کە ئەم وەشانە قەیسەر لەخۆدەگرێت بۆ یاسایی بوونی.

ڕۆژی ١٤ی ئایاری ٢٠٢٥، دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە سووریا، ئەحمەد ئەلشەرع، سەرۆکی سووریا لەگەڵ دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکا لە ڕیاز کۆبووەوە، دوای ئەوەی ترامپ ھەڵوەشاندنەوەی سەرجەم سزاکانی ئەمریکای بۆ سەر سووریا ڕاگەیاند، بە یاسای قەیسەریشەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا
ڤیلی ئاڕڵت

ڤیلی ئاڕڵت (بە ئەڵمانی: Willi Arlt؛ ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩١٩ – ٢٧ی تەممووزی ١٩٤٧) یاریزانێکی بەھرەمەندی تۆپی پێی ئەڵمانیا بوو کە لە دەیەی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ لە ھێڵی ھێرشبردندا یاریی دەکرد. ژیانی وەرزشیی بەڵێندەرانەی بەھۆی مردنی پێشوەختەوە لە تەمەنی ٢٧ ساڵیدا کۆتایی پێ ھات.
## ژیانی وەرزشی لەگەڵ یانەکان
ئاڕڵت تەواوی ژیانی وەرزشیی خۆی لە یانەکانی شاری ڕیزا، کە شوێنی لەدایکبوونی بوو، بەسەر برد. سەرەتا لەگەڵ یانەی یانەی وەرزشیی ڕیزا (Riesaer SV) دەستی بە یاریکردن کرد و دوای جەنگی جیھانیی دووەمیش، کاتێک یانەکە بە ناوی یانەی وەرزشیی ڕیزا (SG Riesa) ڕێک خرایەوە، درێژەی بە یاریکردن دا. ئەو بە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی مێژووی شارەکە دادەنرێت.
## کاروانی نێودەوڵەتی
ئاڕڵت لەنێوان ساڵانی ١٩٣٩ بۆ ١٩٤٢، ١١ یاریی نێودەوڵەتیی بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا ئەنجام دا و توانی دوو گۆڵ تۆمار بکات. یەکەم دەرکەوتنی نێودەوڵەتیی لە ٢٦ی ئازاری ١٩٣٩ بوو لە یارییەکدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی لۆکسمبۆرگ. ئاڕڵت بەشێک بوو لەو پێکھاتە بەھێزەی ئەڵمانیا کە بە "یانزە کەسەکەی برێسلاو" (Breslau-Elf) ناسرابوو، کە ئاماژەیە بۆ ئەو تیمەی لە ساڵی ١٩٣٧ لە یارییەکی مێژووییدا بە ئەنجامی ٨-٠ لە ھەڵبژاردەی دانمارکیان بردەوە. دوو گۆڵە نێودەوڵەتییەکەی بریتین لە: 

یەکەم گۆڵی لە ١ی ئەیلوولی ١٩٤٠ بەرامبەر ھەڵبژاردەی فینلاند تۆمار کرد.

دووەم گۆڵی لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٠ بوو بەرامبەر ھەڵبژاردەی سلۆڤاکیا.

## ژیانی کەسی و مردن
دوای ماوەیەکی کەم لە کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم، ڤیلی ئاڕڵت تووشی نەخۆشیی سیل (Tuberculosis) بوو. سەرەڕای تەمەنی لاوی، لە ٢٧ی تەممووزی ١٩٤٧ لە تەمەنی ٢٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. مردنی وەک زیانێکی گەورە بۆ تۆپی پێی ئەڵمانیا لە سەردەمی دوای جەنگدا سەیر دەکرا.
## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/Willi_Arlt
## بەستەرە دەرەکییەکان
ڤیلی ئاڕڵت لە ماڵپەڕی weltfussball.de (بە ئەڵمانی)
ڤیلی ئاڕڵت لە ماڵپەڕی فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی)

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەڵمانی
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
پۆل:مردووەکانی ١٩٤٧
پۆل:مردن بە نەخۆشیی سیل
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:مردووانی ١٩٤٧
یۆرانیۆمی پیتێنراو

[چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|سەنتەرفیووج لە تاقیگەیەک لە [ئەمریکا.]]
**یۆرانیۆمی پیتێنراو** جۆرێکە لە یۆرانیۆم کە تێیدا ڕێژەی یۆرانیۆم-٢٣٥ لە ڕێگەی پرۆسەی جیاکردنەوەی ئایزۆتۆپەکانەوە زیاد کراوە. یۆرانیۆمی سروشتی ٩٩.٢٨٤٪ ئایزۆتۆپی 238U و ٠.٧١١٪ی ئایزۆتۆپی 235U لەخۆدەگرێت. تەنھا یۆرانیۆم-٢٣٥ ( 235U ) گونجاوە بۆ کارپێکردنی ڕیاکتۆری ئەتۆمی کە بە ئاوی سووک (ئاوی ئاسایی) کار دەکات بۆ بەرھەمھێنانی وزەی کارەبایی؛ ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە کاتێک نیووترۆنێکی خاو ھەڵدەمژێت، دابەش دەبێت. یۆرانیۆم-٢٣٨ بە ڕێژەیەکی بەرچاو دابەش نابێت بە ھەڵمژینی نیوتڕۆنێکی خاو. ھەر لەبەر ئەمەشە ئاوی ئاسایی بۆ کارپێکردنی ڕیاکتۆری ئەتۆمی بەکاردێت، بەو پێیەی خێرایی نیوتڕۆنەکان خاو دەکاتەوە، ھەر لەبەر ئەمەشە ئاو لە ڕیاکتۆری ئەتۆمیدا بە «ھێمنکار» ناودەبرێت.

یۆرانیۆمی پیتێنراو پێکھاتەیەکی گرنگە بۆ ھەردوو وێستگەی کارەبای ئەتۆمی مەدەنی و بەرھەمھێنانی چەکی ئەتۆمی سەربازی. ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی چاودێری و کۆنترۆڵکردنی دابینکردنی یۆرانیۆم و یۆرانیۆمی پیتێنراو و ئۆپەراسیۆنە پەیوەندیدارەکان بۆ ھەموو وڵاتان (جگە لە پێنج شەش وڵاتی گەورە کە چەکی ئەتۆمییان دروستکردووە)؛ ئەمەش بە ئامانجی ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی لە جیھاندا (پەیماننامەی بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆمی). 

ئەم یۆرانیۆمە پیتێنراوە لە دروستکردنی زرێپۆش و بەربەستی تیشکدانەوە بەکاردەھێنرێت، تەنانەت چەکی شکێنەر بەھۆی چڕییە زۆرەکەی. لە ئێستادا ٩٥٪ی کۆگاکانی یۆرانیۆمی پیتێنراو لە جیھاندا لە کۆگایەکی پارێزراودا ماونەتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:یورانیۆم
سەید نورەددین ھیندی

**سەید نورەددین ھیندی** (١ی ئازاری ١٨٩٧، خومەین – ٢٠ی تەممووزی ١٩٧٦، تاران) برای دووەمی سەید ڕووحوڵڵا خومەینی و سەید مورتەزا پاسەندیدە. عەلمانی بوو، دوای خوێندنی زانستە ئایینییەکان، لە خومەین وەک پارێزەر کاری کردووە. لە ٣٠ی تەممووزی ساڵی ١٩٧٦ کۆچی دوایی کردووە و لە شاری قوم (گۆڕستانی باغ بەھەشت) بە خاک سپێردراوە.
## سەرچاوەکان
حەبیبە کچی جەحش

**ئوم حەبیبە کچی جەحش**, و دەوترێت: **حەبیبە کچی جەحش**، و زیاتر بە: **ئوم حەبیب** ناسراوە، یەکێکە لە ھاوەڵان و کچی خاڵۆی باوکی پێغەمبەر محەممەد، و خوشکی دایکی ئیمانداران زەینەب کچی جەحش و عەبدوڵڵا کوڕی جەحش، دایکی ئومەیمە کچی عەبدولموتەللیب، و ھاوسەرگیری لەگەڵ عەبدولڕەحمان بن عەوف کردووە، ھیچ منداڵێکی لە عەبدولڕەحمان نەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:لەدایکبووانی مەککە
فاتیمە کچی عەلی

**فاتیمە کچی عەلی کوڕی دەبی تالیب**، کچی ئەمیری ئیمانداران عەلی کوڕی ئەبووتاڵیبە، یەکەم ئیمامی ئەھلولبەیت بەپێی شیعەکان و چوارەم لە خەلیفە ڕێنمایی کراوەکان بەپێی سوننەکان. دایکی ژنێکی کۆیلە بووە، بەپێی ئەو بۆچوونە ناسراوە لەگەڵ ئەبو سەعیدی کوڕی عەقیلی کوڕی دەبی تالیب ھاوسەرگیری کردووە. لە شەڕی کەربەلا ئامادە بوو و ھەندێک لە ڕووداوەکانی گێڕایەوە. فاتیمە بە یەکێک لە گێڕەرەوەکانی فەرموودە دادەنرێت.

## مردن
فاتیمە لە ساڵی ١١٧ی کۆچی لە شاری مەدینە کۆچی دوایی کردووە. دەوترێت گۆڕەکەی لە دیمەشقە بەڵام ئەم قسەیە ھەڵەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فاتیمە بن عەلی کوڕی دەبی تالیب - ئینسایکلۆپیدیای فەرموودە.

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:نێژراوانی بەقیع
پۆل:مردووان لە مەدینە
پۆل:لەدایکبووانی مەدینە
کارلۆ ئۆکسانێن

**کارلۆ ئۆکسانێن** (بە فینلاندی: *Kaarlo Oksanen*) ناسراو بە نازناوی **کیلێ** (لەدایکبووی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٠٩ – کۆچی دوایی ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١) یاریزانێکی تۆپی پێ و ئەکتەرێکی سینەماییی بەناوبانگی فینلاندی بوو. ئەو وەک یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی سەردەمی خۆی دادەنرێت کە لە دوو بواری جیاوازدا، وەرزش و ھونەر، ناوبانگی دەرکرد، بەڵام ژیانی کورت بوو و بەھۆی جەنگەوە کۆتایی ھات.

## ژیانی وەرزشی

وێنۆک|ھەڵبژاردەی نیشتمانیی فینلاند پێش یارییەکەیان دژی دانیمارک لە ساڵی ١٩٣٣. ڕیزی خوارەوە لە چەپەوە: Max Viinioksa, Frans Karjagin, Viljo Halme, Kaarlo Oksanen, Pentti Larvo, Arvo Närvänen. ڕیزی سەرەوە لە چەپەوە: Gunnar Åström, Ernst Grönlund, Jarl Malmgren, Leo Karjagin, Nuutti Lintamo.

ئۆکسانێن وەک یاریزانێکی تۆپی پێ لە ھێڵی بەرگریدا یاری دەکرد و تەواوی ژیانی پیشەگەریی خۆی لەگەڵ یانەی ھێلسینگین پالۆسیورا (Helsingin Palloseura) بەسەر برد، کە یەکێک بوو لە یانە بەھێزەکانی فینلاند لەو سەردەمەدا.

لە نێوان ساڵانی ١٩٢٩ بۆ ١٩٣٧، ئۆکسانێن ٤٠ یاریی نێودەوڵەتی بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فینلاند ئەنجام دا و وەک یەکێک لە یاریزانە سەرەکییەکانی ھەڵبژاردەکە دەناسرا. یەکێک لە گرنگترین وێستگەکانی ژیانی وەرزشی، بەشداریکردنی بوو لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦ لە بەرلین، ئەڵمانیا.

### دەستکەوتەکان
* **پاڵەوانێتی فینلاند (Mestaruussarja):**
** براوە (٤ جار):** ١٩٢٩، ١٩٣٢، ١٩٣٤، ١٩٣٥ (لەگەڵ یانەی HPS)

## کاری نواندن
جگە لە تۆپی پێ، ئۆکسانێن ئەکتەرێکی بەتوانا و سەرکەوتووی سینەمای فینلاندی بوو. خاوەن ڕوخسارێکی جوان و کاریزمایەکی تایبەت بوو کە وایکرد بە خێرایی لە جیھانی سینەمادا بناسرێت. لە ماوەی ژیانی ھونەریدا لە ١٣ فیلمی سینەماییدا بەشداری کرد.

دیارترین و ناسراوترین کاری، ڕۆڵی سەرەکی بوو لە فیلمی *گۆرانیی گوڵە خوێناوییەکە* (بە فینلاندی: *Laulu tulipunaisesta kukasta*) لە ساڵی ١٩٣٨، کە لەسەر بنەمای ڕۆمانێکی بەناوبانگی یۆھانێس لینانکۆسکی دروست کرابوو. ئەم فیلمە بووە ھۆی ناساندنی وەک یەکێک لە ئەستێرە گەورەکانی سینەمای فینلاندی لەو سەردەمەدا.

### فیلمۆگرافی
* *Kaikki rakastavat* (١٩٣٥)
* *VMV ٦* (١٩٣٦)
* *Tee työ ja opi pelaamaan* (١٩٣٦) (کورتە فیلم)
* *Ja alla oli tulinen järvi* (١٩٣٧)
* *Mies Marseillesta* (١٩٣٧)
* *Tulitikkuja lainaamassa* (١٩٣٨)
* *Laulu tulipunaisesta kukasta* (١٩٣٨)
* *Jumalan tuomio* (١٩٣٩)
* *Avoveteen* (١٩٣٩)
* *Aktivistit* (١٩٣٩)
* *Punahousut* (١٩٣٩)
* *Lapseni minun* (١٩٤٠)
* *Ketunhäntä kainalossa* (١٩٤٠)

## مردن
لە کاتی جەنگی درێژە (کە بەشێک بوو لە جەنگی جیھانیی دووەم و تێیدا فینلاند دژی یەکێتیی سۆڤیەت دەجەنگا)، کارلۆ ئۆکسانێن وەک سەربازێک لە سوپای فینلاند خزمەتی دەکرد. لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١ لە تەمەنی ٣٢ ساڵیدا، لە کاتی شەڕدا لە ناوچەی سڤیری ڕۆژھەڵات لە کارێلیا کوژرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری Kaarlo Oksanen لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە، بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فینلاندی
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فینلاندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:مردووانی ١٩٤١
پۆل:یاریزانانی ئۆڵۆمپیادی فینلاند
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦
پۆل:سەربازە فینلاندیە کوژراوەکان لە جەنگی جیھانیی دووەم
پۆل:یاریزانانی یانەی HPS
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
لیوای نەوەکانی سەلاحەددین

**لیوای نەوەکانی سەلاحەددین** () گرووپێکی سوپای ئازادی سووریا بوو کە لە باکووری پارێزگای حەلەب چالاک بوون. ئەم گرووپە لەلایەن تورکیاوە پاڵپشتی دەکرا و سەرەتا لەلایەن ئەمریکاوە پارەی بۆ دابین دەکرا. بە پلەی یەکەم شەڕی لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامی کرد، بەڵام دژی حکوومەتی سووریا و لایەنە پەیوەندیدارەکانی پەیەدە وەک ھێزەکانی سووریای دیموکرات بوو. لیواکە تاڕادەیەکی زۆر لەلایەن سوپای تورکیاوە لە ساڵی ٢٠١٧ ھەڵوەشایەوە دوای ناکۆکی لەسەر بەشداریکردن لە ھێرشێکی پلان بۆ داڕێژراو بە سەرکردایەتی تورکیا بۆ سەر کانتۆنی عەفرین ھەرچەندە کوتلەیەکی بچووک لەناو گرووپەکەدا (کە بە **لیوای سەلاحەددین** ناسراوە) لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٨ەوە چالاکی ماونەتەوە و لەگەڵ سوپای تورکیا لەکاتی ھێرشەکەدا بەشدارییان کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییە سوورییەکان
پۆل:سوپای سووریای ئازاد
گریگوار بێرگ

**گریگوار بێرگ** (بە ئینگلیزی: *Grégoire Berg*؛ لەدایکبووی ١٣ی ئابی ١٩٠٧ – کۆچی دوایی ١٢ی ئابی ١٩٨٤) ناسراو بە **گریگۆ**، یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری خەڵکی بەلجیکا بوو کە لە ھێڵی ھێرشبردن یاری دەکرد. ئەو بە یەکێک لە یاریزانە دیارەکانی سەردەمی خۆی دادەنرێت و نوێنەرایەتی وڵاتەکەی لە جامی جیھانیی فیفادا کردووە.

## ژیانی وەرزشی
بێرگ کاروانی وەرزشیی خۆی لەگەڵ دوو یانەی دیاری بەلجیکا بەسەر برد. سەرەتا لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٢٧ یاری بۆ یانەی یانەی ئەندەرلێخت کرد، دواتر لە ساڵی ١٩٢٧ پەیوەندی بە  یانەی دارینگ کلەب مۆلنبیکەوە کرد و تا ساڵی ١٩٣٨ لەو یانەیە بەردەوام بوو.

لە ساڵی ١٩٣٤، بێرگ بانگھێشت کرا بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەلجیکا بە مەبەستی بەشداریکردن لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ کە لە ئیتاڵیا بەڕێوەچوو. بە گشتی ٩ یاریی نێودەوڵەتی بۆ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی ئەنجام دا و یەک گۆڵیشی تۆمار کرد.

## دەستکەوتەکان
* **[[خولی نایابی بەلجیکی|خولی نایابی بەلجیکا]]**
** **براوە (٢ جار):** ١٩٣٤–١٩٣٥، ١٩٣٧–١٩٣٨ (لەگەڵ یانەی دارینگ کلەب)

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری Grégoire Berg لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە، بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەلجیکی
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەلجیکا
پۆل:یاریزانانی یانەی ئەندەرلێخت
پۆل:یاریزانانی یانەی دارینگ کلەب مۆلنبیک
پۆل:وەرزشکارانی خەڵکی ئوکڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦
پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
دانپێدانانی ئەمریکا بە ئورشەلیم وەک پایتەختی ئیسرائیل

[وێنۆک|ھۆڵی شارەوانی ئورشەلیم ڕۆژێک دوای وتارەکەی [دۆناڵد ترامپ کە ئورشەلیم وەک پایتەختی ئیسرائیل و ڕاگەیاندنی گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تەلئەبیبەوە بۆ ئورشەلیم ڕاگەیاند، بە ئاڵای ئەمریکا ڕازاوەتەوە.]]
دوای دامەزراندنی ئیسرائیل، ئەمریکا دژی ڕاگەیاندنی قودس بوو لەلایەن ئیسرائیلەوە وەک پایتەختی خۆی لە ساڵی ١٩٤٩ و دژی پلانی ئوردن بوو بۆ ئەوەی قودس بکاتە پایتەختی دووەم ساڵی ١٩٥٠ دا ڕاگەیەندرا؛ و ئەمریکا دژی لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بوو لەلایەن ئیسرائیلەوە دوای جەنگی ساڵی ١٩٦٧. ئەمریکا پێشنیازی کردووە کە داھاتووی قودس ببێتە بابەتی یەکلاییکردنەوەی دانوستان. ئیدارەکانی دواتر ھەمان سیاسەتیان پاراستووە کە ئاییندەی قودس نابێتە بابەتی کردەوەی تاکلایەنە کە دەتوانێت زیان بە دانوستانەکان بگەیەنێت، وەک گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تەلئەبیبەوە بۆ قودس.

لە ساڵی ١٩٩٥ کۆنگرێس یاسای باڵیۆزخانەی قودسی پەسەند کرد، کە لە بەیاننامەی سیاسەتەکەیدا ڕای گەیاند کە «دەبێت قودس وەک پایتەختی دەوڵەتی ئیسرائیل بناسرێت.» و لە پڕۆژە یاساکەدا ھاتووە کە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە ماوەی پێنج ساڵدا بچێتە قودس.لەو کاتەوە ھەموو سەرۆکێکی ئەمریکا واژووی لەسەر دەستبەرداربوون لە ماوەی شەش مانگ کردووە، ئەمەش ھەنگاوەکەی دواخستووە.

لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ئیدارەی سەرۆک دۆناڵد ترامپ بە فەرمی قودسی وەک پایتەختی ئیسرائیل ناساند. ترەمپ ئاماژەی بەوەشکرد، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا پرۆسەی دروستکردنی باڵیۆزخانەی نوێی ئەمریکا لە قودس دەستپێدەکات. بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، پێشوازی لەو بڕیارە کرد و ستایشی ئەو ڕاگەیاندنەی کرد. لە ٨ی کانوونی یەکەم، ڕێکس تیلەرسۆن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بانگەشەی ئەوەی کرد کە لێدوانەکەی سەرۆک «ئاماژە بە ھیچ دۆخێکی کۆتایی قودس ناکات» و «زۆر ڕوون بوو کە دۆخی کۆتایی، بە سنوورەکانیشەوە، بۆ لایەنەکان جێدەھێڵرێت بۆ دانوستان و بڕیاردان».

زۆرینەی سەرکردەکانی جیھان بڕیارەکەی ترەمپیان ڕەتکردەوە بۆ ناساندنی قودس وەک پایتەختی ئیسرائیل. ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٧ی کانوونی یەکەم کۆبوونەوەیەکی بەپەلەی ئەنجامدا و لە کۆی ١٥ ئەندامەکەی ١٤ کەسیان بڕیارەکەی ترامپیان ئیدانە کرد، بەڵام ئەمریکا ڤیتۆی خۆی بەکارھێنا بۆ پووچەڵکردنەوەی ھەر ھەنگاوێک بۆ دەرکردنی بڕیارنامەیەک کە ئیدانەی ترامپ بکات. ئەو وڵاتانەی لە کۆبوونەوەی بەپەلەی ئەنجومەنی ئاسایشدا ڕەخنەیان لە بڕیارەکەی ترامپ گرت، بریتی بوون لە بەریتانیا، فەڕەنسا، سوێد، ئیتاڵیا و ژاپۆن. ھەندێک وڵات پشتگیریان لەم ھەنگاوە کردووە: گواتیمالا ڕای گەیاندووە کە بەدواداچوون دەکات و باڵیۆزخانەکەی دەگوازێتەوە بۆ قودس؛ و پاراگوای و کۆماری چیک و ڕۆمانیا و ھندۆراس ڕایان گەیاندووە کە بیر لە گواستنەوەی باڵیۆزخانەکانیان دەکەنەوە. لەکاتێکدا سەرۆکی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا ، فێدریکا مۆگرینی، وتی کە ھەموو حکوومەتەکانی وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا یەکگرتوون لەسەر پرسی قودس، و پابەندبوونی خۆیان بە دەوڵەتێکی فەلەستینی دووپاتکردەوە کە قودسی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختەکەی بێت. نوێنەرانی ٣٢ وڵاتی جیھان لە نێویاندا ئەندامانی یەکێتیی ئەورووپا وەک نەمسا، کۆماری چیک و ڕۆمانیا بەشدارییان لە کردنەوەی باڵیۆزخانەکەدا کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دانپێدانانی کورد بە جینۆسایدی ئەرمەنەکان

[چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|سوارەی [کورد لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا]]

دانپێدانان لەلایەن چەند گرووپێکی کوردییەوە بە بەشداریی باوباپیرانیان لە جینۆسایدی ئەرمەنستان لە سەردەمی جەنگی جیھانیی یەکەمدا ھەیە. بەشێک لە ھۆزەکانی کورد، بەتایبەت وەک بەشێک لە سوپای عوسمانی، لەگەڵ تورک و ئەوانی دیکە، بەشداری کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنەکان بوون. کوردەکانی دیکە دژایەتی ئەو جینۆسایدەیان کرد و لە ھەندێک حاڵەتدا پەنابەرانی ئەرمەنییان شاردەوە یان بەخێویان کردن. و زیندانییانی زیندانەکانی عوسمانی، بە کورد و تورکەوە، ئەگەر ئەرمەنییەکان کۆمەڵکوژ بکەن، لێخۆشبوونیان بۆ دەکرا و لە زیندان ئازاد دەکران. 
## دەرئەنجامەکان
[چەپ|وێنۆک|200x200بك|ئاوارەکانی ناو دەروازە شاخەوییەکان لەلایەن [کوردەکانەوە ھێرشیان کرایە سەر.]]
جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە لایەن کۆمەڵێک کوردەوە بە ھاوکاری کوردە خێڵەکییەکان ئەنجامدرا کە لە ھێزێکی یاریدەدەر بە ناوی سوارەکانی حەمیدییە، لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی عوسمانی لە قوستەنتینیە ڕێکخرابوو. زیندانیانی زیندانەکانی عوسمانی، بە کورد و تورکەوە، ئەگەر ئەرمەنییەکان کۆمەڵکوژ بکەن، لێخۆشبوونیان بۆ دەکرا و لە زیندان ئازاد دەکران.

لەکاتی بەرخۆدانی وان، ئەرمەنییەکان کە لە ڕێگەی خاکی ئێرانەوە ھەڵاتبوون، لە ناوچەی بارگیری، سەرای و ھۆساپ لە پارێزگای وان پێگەی بەرگرییان دانا. ھێزە کوردییەکان ڕێگرییان لە کۆمەڵێک پەنابەر کرد کە دوای سەربازانی ڕووسیا کەوتبوون لەکاتی بەزاندنی دەروازە شاخاوییەکانی نزیک دەروازەی بارگیری، ڕێگرییان لێکردن و زیانی زۆریان لێ کوژران.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کوردستان
میرنشینی شێخان

**میرنشینی شێخان** یان **میرنشینی داسنی** میرنشینێکی کوردی ئێزیدی بوو، ناوەندەکەی لە ناوچەی شێخان بوو. ئەم میرنشینە لە سەدەی نۆیەمەوە تا ساڵی ١٨٣٢ لەلایەن عەشیرەتی داسنییەوە حوکمڕانی دەکرا و کەوتە دەستی میرنشینی سۆران.

## ھەرێم
ناوچەی داسنی بناری باکوور و ڕۆژھەڵاتی مووسڵ و ھەروەھا ناوچەکانی شێخان، لالش، دھۆک داسنییە، خەبات، سێمێل و شنگال لەخۆگرتبوو. لە سەدەی ١٦دا ناوچەکە فراوانتر بوو، ھەولێر و کەرکووکیش لە باشووری ڕۆژھەڵاتی گرتەوە.

## مێژوو
### مێژووی سەرەتایی
داسنییەکان بە دڵسۆزی مانەوە بۆ عەدەوییە باپیرانی ئێزیدییەکان. لە ساڵی ٩٠٦ داسنییەکان دژی دەسەڵاتی حەمدانییەکان ڕاپەڕین. یاقوت ئەلحەماوی باس لەوە دەکات کە ئەوان لەسەر «چیای داسن» نیشتەجێ بوون. لە سەدەی ١٤دا مێژوونووسی عەرەب ئەلعومەری ئاماژەی بەوە کردووە کە داسنییەکان لە ئاکرێ نیشتەجێ بوون. لە سەدەی پازدەھەمدا لەلایەن میرنشینی بادینانەوە ھێرشیان کرایە سەر.

## پەیوەندی لەگەڵ دراوسێکان
لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٢١٩ شێخ عادی دووەم دەستی بەسەر موڵک و ماڵی مەسیحییەکان لە دێرەکانی مار یووحەنا و ئیشووع سەبران گرت و بەردەوام بوو لە کوشتنی ھەموو قەشەکانی ئەوێ. دەوترێت میر داسنی ڕای گەیاندووە، «ئەگەر مەسیحییەکان نیشانەی خاچ لەسەر نێوچاوانیان دابنێن، ئەوا بۆ سەرووی سەریان بەرزی دەکەنەوە».

لە نیسانی ساڵی ١٢٢٢دا میرێکی داسنی گوندی باشبیتای مەسیحییەکانی دوورخستەوە و وێرانی کرد و دانیشتووانەکەی کە مابوونەوە ناچار بوون بەرەو شارۆچکەی بارتێلا ھەڵبێن بە گوتەی ئەولیا چەلێبی، ھەر موسڵمانێک جنێوی بە شەیتان و ئێزید، یان سەگە ڕەشەکە بدات، دەستبەجێ لە سێدارە دەدرێت و ھەرکەسێک لە سەگێکی ڕەش بدات ھەمان سزا دەدرا.

## لیستی فەرمانڕەواکانی داسنی
* حەسەن بەگی داسنی (؟ -١٥٣٤)
* حوسێن بەگی داسنی (١٥٣٤)؛ لە ماوەی کورتە دەسەڵاتی خۆیدا، سولەیمانی قانوونی ناوچەی سۆرانی (ھەولێر و کەرکووک)ی پێبەخشی، سەردەمی ئەویش بە سەردەمی زێڕینی میرنشین دادەنرێت.
* عەلی بەگ داسنی (١٨٠٩–١٨٣٢)؛ دوا حاکم و سەرۆکی داسنی، لەلایەن میر محەممەدی سۆرانەوە لەسێدارەدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ئێزیدی
پۆل:چاندی ئێزیدی
نەسرین بەرواری

**نەسرین مستەفا بەرواری** (لەدایکبووی ١٩٦٧، بەغدا) سیاسەتمەدارێکی عێراقی بەڕەچەڵەک کوردە و دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک وەزیری شارەوانی و کارە گشتییەکان لە عێراق کاری کردووە.

## ژیان
بەرواری ساڵی ١٩٦٧ لە بنەماڵەیەکی کورد لە بەغدا لە دایکبووە و لە تەمەنی چواردە ساڵیدا بەھۆی تێوەگلانی براکەی لە بزووتنەوەی کوردیدا زیندانی کراوە. لە ساڵی ١٩٩١ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بواری تەلارسازی لە زانکۆی بەغدا بەدەستھێناوە و دوای جەنگی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ بەرەو تورکیا ھەڵاتووە. لە ساڵی ١٩٩٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی سیاسەتی گشتی و کارگێڕی لە زانکۆی ھارڤارد لە ئەمریکا بەدەستھێناوە، خاوەنی دکتۆرایە لە پلاندانانی ناوچەیی لە زانکۆی دۆرتمۆند. مامۆستای یاریدەدەرە لە زانکۆی دھۆک. ئەندامی لیژنەی بەڕێوەبەری پلاندانانی پارێزگای دھۆک و نوێنەری ڕێکخراوی FWEە، ڕێکخراوێکی ناحکوومییە کە تیشکی خستووەتە سەر ھاوکاری مرۆیی بۆ ئاوارە عێراقی و سوورییەکان لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. توێژەری ئابووری سیاسی عێراقە لە قوتابخانەی ئابووری لەندەن. خاوەنی کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانی خۆراکە لە پارێزگای دھۆک.

## پۆست و ئەندامێتی
* لە ساڵی ١٩٩٩ وەزیری گەشەپێدان و ئاوەدانکردنەوە لە ھەرێمی کوردستانی کاری کردووە.
* لەگەڵ فەرمانگەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ھەرێمی کوردستان وەک بەرپرسی فەرمانگەی نیشتەجێکردنی مرۆیی لە پارێزگای دھۆک کاری کردووە و بەشداری لە بەرنامەی ئاوەدانکردنەوەی ٤ ھەزار گونددا کردووە.
* لەگەڵ نووسینگەی ھەماھەنگی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان کاریان کردووە.
* چالاکانە بەشداری لە ھاوکاریکردنی ئەو پەنابەرە کوردانەی کە لە کەمپەکانی پەنابەران لە ئێران و تورکیا دەگەڕێنەوە.
* لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٦ وەزیری کارە گشتییەکان لە حکوومەتی کاتیی عێراقدا بووە.
* لە ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ غازی میشعەل عەجیل یاوەر، سەرۆککۆماری پێشووی عێراق ھاوسەرگیری کرد، ھاوکات ھاوسەرەکەی لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٦ سەرۆکی کۆماری عێراق بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
پۆل:ژنە کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ئەندازیارانی عێراقی
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
ھۆزان کانی

**ھۆزان کانی** (لەدایکبووی ساڵی ١٩٧١ *سەعیدە ئیناک)* گۆرانیبێژێکی ئەڵمانی کوردە و لە ئەرزەڕۆم لە باکووری کوردستان لەدایکبووە، بە بەشدارییەکانی لە مۆسیقای کوردیدا ناسراوە. لە تورکیا مۆسیقای خوێندووە و مەشقی گۆرانی کوردی کردووە. لە ئەڵمانیا ژیاوە و لەوێ بەردەوام بووە لە چالاکییە ھونەری و کولتوورییەکانی.

ناوبراو لە ساڵی ٢٠١٨ لە تورکیا بەھۆی چالاکی سیاسی و پشتیوانی لە پارتی دیموکراتی گەلان (ھەدەپە) و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) دەستگیرکرا و تۆمەتبارکرا بە «بانگەشەکردنی ڕێکخراوێکی تیرۆریستی».

بەشداری لە کارە ھونەریەکانی وەک فیلمی «نەوەی ٧٤» کردووە، کە باس لە کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان دەکات لە شنگال.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:ئەڵمانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:زیندووان
پەیوەندییەکانی ئوردن و کوردستان

**پەیوەندییەکانی ئوردن و کوردستان** ئاماژەیە بۆ پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان شانشینی ھاشمیی ئوردن و ھەرێمی کوردستان.

ئوردن نوێنەرایەتی دیپلۆماسی خۆی لە ناوچەکە دەکات لە ڕێگەی کونسوڵخانەی گشتی لە ھەولێر کە لە ساڵی ٢٠١١ کرایەوە، لە کاتێکدا ھەرێم تا ئێستا نوێنەرایەتی دیپلۆماسی لە ئوردن نییە.

پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوولا بە «مێژوویی» وەسف دەکرێت و ڕەگ و ڕیشەی نێوانیان دەگەڕێتەوە بۆ دۆستایەتی نێوان مستەفا بارزانی، ڕێبەری گەلی کورد و مەلیک حوسێن بن تەلال لە ساڵانی شەستەکاندا.

دوابەدوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ھەرێم لە ئەیلوولی ٢٠١٧ ، ئەیمەن سەفەدی وەزیری دەرەوەی ئوردن ڕای گەیاند کە ڕیفراندۆمەکە «کاروباری ناوخۆی عێراقە»، سیاسەتی دەستوەرنەدانی ئوردنی لە کاروباری وڵاتانی دیکە دووپاتکردەوە. لە مانگی ئابی ٢٠١٨ کونسوڵی گشتی ئوردن لە ھەولێر ڕای گەیاند، پەیوەندییەکانی لەگەڵ ھەرێمی کوردستان «بەھێز و تۆکمە»ن، جەختی لەسەر بەردەوامیی ھاریکاریی دووقۆڵی لە بوارە جیاجیاکاندا کردەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییەکانی دەرەوەی ھەرێمی کوردستان
عوبەیدوڵڵا مستەفا بارزانی

**عوبەیدوڵڵا مستەفا بارزانی** سیاسەتوانێکی کوردە، و کوڕە گەورەی سەرکردەی کورد مستەفا بارزانییە. 

لە ساڵی ١٩٢٧ لەدایکبووە، دەستی ڕاستی باوکی بووە. لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥٥ دوای شکستی یاخیبوونێک بە سەرۆکایەتی باوکی دژی حکوومەتی عێراق لە بەسرە زیندانی کرا، دواتر لە ساڵی ١٩٥٥ تا ١٩٥٨ لە بەغدا دەستبەسەر کرا.  دوای شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ ئازاد کرا.

لە ساڵی ١٩٧٣ لە باوکی جیابووەوە، و پشتگیری لە پلانی حکوومەتی عێراق کرد بۆ ڕاگەیاندنی ھەرێمێکی سەربەخۆ لە باشووری کوردستان. 

عوبەیدوڵڵا پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانی نوێی کوردستانەوە کرد کە لەلایەن ھاشم عەقراوی و عەزیز عەقراوییەوە دامەزرا، و لە ساڵی ١٩٧٤ لە سەردەمی سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر وەک وەزیری دەوڵەت لە حکوومەتی عێراق دەستنیشان کرا و لە سەردەمی حووکمی سەددام حوسێنیشدا لە پۆستەکەی لە حکوومەتی عێراق بەردەوام بوو، تا لە سەرەتای ھەشتاکاندا لە سێدارە درا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
ئەرشیفی مۆسیقای کوردستانی

[وێنۆک|ئەرشیفی مۆسیقای کوردی لە ناو [قەڵای ھەولێر]]
**ئەرشیفی مۆسیقای کوردستانی** ئەرشیفێکی یەک ژوورە کە لە پێشانگە دەچێت و یەکێک لە باڵەخانە نەریتییە نۆژەنکراوەکانی قەڵای ھەولێری داگیرکردووە. بەڕێوەبەری ئێستا (و خاوەنەکەی) ئەمجەد ئەسەدە. کە نزیکەی بە تەنھا بەبێ ھیچ ھاوکارییەکی دەرەکی کاردەکات، ماوەی چەند ساڵێکە ھەزاران کاسێت و فۆنۆگرافی ٧٨ خولەک لە میوزیک و گۆرانی کوردی کە نزیکەی ١٠٠ ساڵ دەخایەنێت، گۆڕیوە. لە بنەڕەتدا ئەرشیفەکە لە ساڵی ١٩٥٢ لەلایەن باپیرەیەوە لە بازاڕی کۆن لە ناوەندی شاری ھەولێر دامەزراوە. تەواوی ئەرشیفەکە لە ساڵی ٢٠١٧ گواسترایەوە بۆ شوێنی ئێستای لە قەڵاکە. ئامانج لە دروستکردنی ئەم ئەرشیفە پاراستنی میراتی گۆرانی و فۆلکلۆری کوردییە.    

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆزەخانەکانی ھەولێر
کیمونە

**کیمونە** (پێدەچێت شاری دێرینی **زاخیکو** بێت) شوێنێکی شوێنەوارییە کە لەکاتی دابەزینی ئاستی ئاوی بەنداوی مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٣ دۆزرایەوە.  شارەکەی سەردەمی میتانی بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٣٥٠ پێش زایین وێران بوو. 

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
ڕۆجەر کامبرلاند

وێنۆک|ماڵی کامبرلاند کە لە ١٢ی حوزەیرانی ١٩٣٨ تەقەی لێکرا و تیرۆر کرا
**ڕۆجەر کامبرلاند** (١٦ی تشرینی دووەمی ١٨٩٤ – ١٢ی حوزەیرانی ١٩٣٨) مژدەدەرێکی ئەمریکی بووە و لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لە عێراق کاری کردووە. لە شاری لا ڤێرن لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لەدایکبووە، و بە خزمەتە مرۆیی و ئایینییەکانی لەنێو کوردانی باشووری کوردستان ناسرابوو.

## پەروەردە و پیشە

کامبرلاند لە ساڵی ١٩١٧ لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا وەک ئەفسەرێک لە تۆپخانەی مەیدانی ئەمریکادا کاری کردووە، بەڵام جەنگەکە کۆتایی ھات پێش ئەوەی بتوانرێت جێگیر بکرێت. لە ساڵی ١٩١٩ لە کۆلێژی ئۆکسیدەنتال لە لۆس ئانجلەس دەرچووە و لە ساڵی ١٩٢٢ بڕوانامەی لە قوتابخانەی خواناسی مەککۆرمیک لە شیکاگۆ وەرگرتووە. لە ساڵی ١٩٢٣ گەیشتە عێراق بۆ ئەوەی دەست بە کاری مژدەدەری بکات.

## کارکردن لە عێراق

کمبرلاند سەرەتا لەگەڵ «ئەرکی ڕۆژھەڵاتی فارس» کاری دەکرد پێش ئەوەی بچێتە مووسڵ و دواتر بۆ دھۆک، لەوێ چەندین گەشتی بۆ گوندە دوورەکان کردووە بۆ دامەزراندنی ناوەندی مەسیحی. ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەکانی ئەمریکا ئاماژەیان بەوە کردووە کە کامبەرلاند لە نزیکەوە لەگەڵ پێکھاتە کورد و ئاشوورییەکانی ناوچەکە کاری کردووە.

لە ساڵی ١٩٢٤ یارمەتی دامەزراندنی مژدەدەری یەکگرتووی لە مێزۆپۆتامیا دا کە قوتابخانەکانی وەک ئامادەیی بەغدای مەنسوور بۆ کچان و ئامادەیی ئەلئەمەل ئەلعالی بۆ کوڕان لە بەسرە لەخۆگرتبوو. لە ساڵانی شەستەکاندا سندووقێکی فریاگوزاری بە ناوی ڕۆجەر کامبەرلاند دامەزرا بۆ پشتگیریکردنی منداڵانی بێ باوک و کەمدەرامەت لە عێراق.
## ژیانی کەسی

کمبرلاند لە ساڵی ١٩٢٧ لەگەڵ ھاریێت جیلبێرت گۆن ھاوسەرگیری کرد کە کچی مژدەدەرێکی فلیپین بوو. دوو کچیان ھەبوو. پێدەچێت ڕۆجەر کامبەرلاند شانازی دەکرد بەوەی بەشێک بووە لە سنووری ڕۆژاوای ئەمریکا، جارێک گوتی: «خوێنی پێشەنگەکان بە دەمارەکانمدا دەڕوات و منیش سنوورەکەم خۆشدەوێت».

## مردن

لە ١٢ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٨، ڕۆجەر کامبرلاند لە نزیک دھۆک تیرۆرکرا. کمبرلاند لە سەرەتای بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە لە ناوچەکەدا کاری کردووە و ئەدەبیاتی مەسیحی بۆ کورد و پێکھاتە ناوخۆییەکانی دیکە بڵاودەکردەوە. تیرۆرکردنی لە ماوەی گرژییەکی توندی سیاسی و ئایینی لە عێراقدا ڕوویدا و پرسیاری زۆری لێکەوتەوە.

تا ساڵی ١٩٣٦ عێراق گێژاوی سیاسی توندی بەخۆیەوە بینی. کودەتایەکی سەربازی لەو ساڵەدا و دواتر ڕووخاندنی حکوومەتی سەربازی لەلایەن نووری سەعیدەوە لە ساڵی ١٩٣٧دا، بووە ھۆی دابەزینی ئازادییە ئایینییەکان و زیادبوونی ئاستی توندوتیژی لەو وڵاتەدا. لەم کەشوھەوایە گرژەدا، کاری مژدەدەرە بیانییەکانی وەک کامبەرلاند پڕ بوو لە مەترسی، چونکە ئەم جۆرە چالاکییانە بۆ زۆرێک لە لایەنە ناوخۆییەکان پێشوازییان لێنەکرابوو، کە دەستیان دەکرد بە ھەستکردن بە ناڕەزایی لە دەستوەردانی بیانی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤
پۆل:مردووانی ١٩٣٨
ئەحمەد عوسمان

[ڕاست|وێنۆک|210x210پیکسڵ|ئەحمەد عوسمان لەگەڵ شێخ [شێخ مەحموودی حەفید|مەحموودی حەفید لە سلێمانی ساڵی ١٩٢٧ کاتێک موتەسەرریفی سلێمانی بوو. دانیشتوو لە ڕاستەوە: ئەحمەد عوسمان و کوڕەکەی بەناوی زەید عوسمان، شێخ مەحموودی حەفید، شێخ حەمە غەریب. حافز ئەحمەد عوسمان پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ شێخ مەحموود پاراست، وەک لە نامەکانی ئاڵوگۆڕکردندا دەردەکەوێت.]]
[وێنۆک|210x210پیکسڵ|'''باب ئەلئەحمەدییە''' ناوی ئەحمەد عوسمانە، و یەکێکە لە دوو دەروازەی چوونە ژوورەوە بۆ [قەڵای ھەولێر. دەروازەکە لەو کاتەدا دروست کراوە کە ئەحمەد عوسمان پارێزگاری ھەولێر بووە.]]
**ئەحمەد عوسمان ئەفەندی** سیاسەتمەدارێکی کوردی عێراقە و لە ساڵی ١٨٧٩ لە شاری مووسڵ لە عێراق لەدایکبووە و لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦ لە شاری ھەولێر کۆچی دوایی کردووە.
بۆ ماوەی (١٩٢١–١٩٢٧) پارێزگاری ھەولێر بووە، پاشان بۆ ماوەی (١٩٢٧–١٩٢٩) پارێزگاری سلێمانی بووە دواتر وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران (١٩٢٩–١٩٣٧) بووە، ھەروەھا ئەندامی پەرلەمانی عێراق بووە بۆ لیوای ھەولێر.

## ژیاننامە
ئەحمەد عوسمان لە ساڵی ١٨٧٩ لە شاری مووسڵ لەدایکبووە و باوکی دادوەر بووە. ساڵی ١٩٠٦ لە ھەولێر بووە دادوەر، پاشان لە ساڵی ١٩١١ لە مووسڵ بووە دادوەر، لە ساڵانی کۆتایی دەوڵەتی عوسمانیدا، لە ساڵی ١٩١٧ بووەتە سەرۆکی شارەوانی ھەولێر.

لە ساڵی ١٩٢٣ ئەحمەد عوسمان بووە موتەسەرریفی ھەولێر تا ساڵی ١٩٢٧، دواتر بووە موتەسەرریفی سلێمانی. لە ساڵی ١٩٢٩ ڕووی لە بەغدا کرد و لەوێ وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی عێراق لە بەغدا دەستنیشان کرا. تا ساڵی ١٩٣٧ ئەندامی ئەنجومەنی پیران مایەوە، دواتر بە نوێنەرایەتی ھەولێر بۆ ئەنجومەنی نوێنەران ھەڵبژێردرا. بۆ ماوەی سێ خولی یەک لە دوای یەک وەک ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران مایەوە تا لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦ کۆچی دوایی کرد.

## پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەریتانیا
ئەحمەد عوسمان بە درێژایی سەردەمی ئیدارەی بەریتانیا پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ ئیدارەی بەریتانیا لە عێراقدا پاراست.

گێرترود بێڵ لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢ نامەیەکی بۆ باوکی نووسی و باسی ئەحمەد عوسمانی کرد.

ھەروەھا لەلایەن بەڕێوەبەر و ڕاوێژکارانی دیکەی بەریتانیاوە ستایشی لێکرا، وەک موقەدەم سێر ڕۆبەرت ھای، ئەفسەری سیاسی بەریتانیا لە ھەولێر، و نووسەری کتێبی «دوو ساڵ لە کوردستان: ئەزموونەکانی ئەفسەرێکی سیاسی ١٩١٨–١٩٢٠»، و سیسیل جۆن ئێدمۆندز.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٤٦
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پێکدادانی ئاشووری و کورد (١٩٠٠-١٩١٠)

**پێکدادانی ئاشووری و کورد (١٩٠٠ – ١٩١٠)** زنجیرەیەک پێکدادان بوو لە نێوان ئاشوورییەکان و کوردانی ھەکاریدا کە پێش و لە دوای تیرۆرکردنی مەلیک یۆسیپی باوکی مەلیک خوشابا، وە ھەروەھا تۆڵەسەندنەوەی مەلیک خوشابا کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی سەعید بەگی برای ڕەشید بەگ. شەڕ و پێکدادانەکان زیانێکی زۆری بە ھەردوولا گەیاند و بووە ھۆی بەرفراوان بوونی ململانێ و شەڕەکان و توندوتیژیی زیاتر لە داھاتوودا.

## کورتە
مەلیک یووسفی کوڕی مەلیک باتوو سەرکردەیەکی ڕێزلێگیراوی ھۆزی تیاریی خواروو بوو. شوێنی باوکی بە ساڵاچووی مەلیک باتووی گرتبووەوە.

لە چەندین ھەڵمەتی سەربازیدا بەشداربوو بۆ بەرگری کردن لە خاکەکانیان.

* لە ساڵی ١٨٨٦: عەشیرەتی مارووناس ئارتووشی شکست پێھێنا، دوای ئەوەی ھێرشیان کردە سەر تیاریی سەروو.
* ھەروەھا شکستی بە عەشیرەتی بەنیانش ھێنا، دوای ئەوەی دوو پیاویان لە تیاریی خواروو کوشت.

### شەڕی ھێلموون و گەراموون (١٨٨٨)
شەڕێکی گەورە لە نێوان ھێزەکانی تیاری و تورک لەگەڵ کوردانی بەرواری ڕوویاندا، تیارییەکان سەرکەوتن، بەڵام برای مەلیک یووسف ڕێگەی بە ھێزی بەرامبەر (دوژمن) دا پاشەکشە بکات، پاش ئەوەی داوای لێخۆشبوونی نەریتیی خێڵەکییان (کە 'ڕووبەخت'ی پێ دەگوترا) کرد.

### کوشتنی مەلیک یووسف
ڕەشید بەگ پێی وابوو یووسف یارمەتیدەر بوو لە کوشتنی براکەی محەممەد بەگ. سەڕەڕای ھۆشدارییەکان یووسف ئامادەنەبوو ھەڵبێت، ھەربۆیە دەستگیرکرا و بۆماوەی سێ ڕۆژ زیندانیکرا، دواتر لە تەروانش کوژرا.

### تۆڵەسەندنەوەی ئاشوورییەکان
کوڕەکەی 'مەلیک خوشابا'، کە ئەوکات لە ورمێ دەیخوێند گەڕایەوە و لە ساڵی ١٩٠٠ تا ١٩٠٨ شەڕی تۆڵەسەندنەوەی لەدژی بەروارییەکان بەرپاکرد. پاشان مەلیک خوشابا بە تەقە سەعید بەگی برای ڕەشید بەگی کوشت و تۆڵەی باوکی کردەوە.

## دەرئەنجامەکان
میری کوردی بەرواری زیاتر لە ١٢ ھەزار ئاشووری لە دۆڵی لیزان دەرکرد. مەلیک خوشابا ھێزێکی زۆری لە چەکدارانی تیاریی خواروو لە گوندەکانی لیزان، بنە لاگیپە، مینیانیش، زاویتا و زەرنێ کۆکردەوە و ھێرشی کردە سەر کوردانی بەرواری لەوێ شەڕێکی توند بەدوای خۆیدا ھێنا کە لە ئەنجامدا مەلیک خوشابا سەعید بەگی برای ڕەشید بەگی کوشت و بەو ھۆیەوە تۆڵەی کوشتنی باوکی کردەوە. مەلیک خوشابا بۆ ماوەی ھەشت ساڵ ھێرشی زۆری کردە سەر بەرواری لە ساڵانی ١٩٠٠ تا ١٩٠٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان
پۆل:دەیەی ١٩٠٠
پۆل:دەیەی ١٩١٠
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:ئاشوورییەکانی عوسمانی
پۆل:ئاشوورییەکانی باکووری کوردستان
پۆل:شەڕەکان
محەممەد پاشا جاف

[وێنۆک|ئەو قەڵایەی محەممەد پاشا جاف دروستی کرد بەناوی «[قەڵای شێروانە»]]

**محەممەد پاشا جاف** پاشایەکی کوردی لەدایکبووی ساڵی ١٧١٤ بوو، بە سەرۆکی باڵای خێڵی جاف دادەنرا. لە ساڵی ١٧٣٤ قەڵای شێروانەی دروست کردووە.  

## مێژوو

محەممەد پاشا جاف نازناوی بەرزی پاشای لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وەرگرتووە.

لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا لە قەڵای شێروانە لە ناوچەی کەلار لە ھەرێمی کوردستان نیشتەجێ دەبێت. ویستی ئەو بۆ پاراستنی ھۆزی جاف بووە ھۆی چەندین پێکدادان لەنێوان قاجار و عوسمانییەکان. ئەمڕۆ عەشیرەتی جاف سێ ملیۆن کەسی دەبن.

ھەروەھا پاشا بە خاوەنی بڕوا بەھێزەکەی و حەزەکەی بۆ زانین ناسرابوو، دەوترێت گەڕانی جۆراوجۆری بۆ کیشوەری ئەمریکا ناردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧١٤
لیژنەی باڵای کورد

**لیژنەی باڵای کورد** دەستەی بەڕێوەبەری ناوچە زۆرینە کوردییەکانە لە ڕۆژاوای کوردستان، کە لە لایەن پارتی یەکێتیی دیموکراتی (پەیەدە) و ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (ھاوپەیمانی ١٥ حیزبی کوردی) دوای ڕێککەوتنی ھاریکاری نێوان ھەردوولا دامەزراوە. ڕێککەوتنەکە لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٢ لە شاری ھەولێر بە سەرپەرشتی مەسعوود بارزانی سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان واژوو کرا. ئەنجومەنی ئەندامان لە ژمارەیەکی یەکسان لە ئەندامانی ھەردوو لایەن پێکدێت. 
ناتەبایی سیاسی و ھەژموونی سەربازی یەکەکانی سەر بە پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا) بووە ھۆی پەکخستنی ڕێککەوتنەکە و ھەڵوەشاندنەوەی ئەو لیژنەیە لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٣.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ھاوپەیمانییەکانی حزبە سیاسیەکانی کورد
پۆل:جیاییخوازی لە سووریا
بەرزایییەکانی کوردستان

**بەرزایییەکانی کوردستان**    زنجیرەیەک بەرزاییە کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵەوە درێژدەبێتەوە بۆ ئێران بە ڕێگەی باکووری عێراقەوە  بەم شێوەیە زۆربەی باکووری چیای زاگرۆس دەگرێتەوە، ھەرچەندە زاراوەی چیاکانی کورد یان چیاکانی کوردستان ڕەنگە زیاتر درێژببێتەوە. ناوچەکە لەنێوان ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دابەش بوو لە دوای شەڕی چاڵدیران لە ١٥١٤، و پاشان لەگەڵ دابەشبوونی زەوییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ١٩١٨ و پێکھێنانی دەوڵەتەکانی ناوچەکە، جگە لە زەوییەکانی ژێر دەسەڵاتی ئێران، کە کوردی کردە کەمینەیەکی گەورەی نەتەوەیی،   ئەم ناوچە شاھیدی چەندین جینۆساید و شەڕی چەکداری بەردەوام بوو. 
[چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|نەخشەیەک لە ساڵی ١٩٢٣ کە شوێنی بەرزایییەکانی [کوردستان نیشان دەدات.]]
لە کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەم و دوای پەیمانی لۆزان کە دەوڵەتی تورکیای پێکھێنا، تورکیا ناوی جوگرافیای وەک شاخ و شارەکانی لە زۆربەی ئەو ناوچانەی گۆڕی کە نا تورکەکان تێیدا نیشتەجێ بوون، وەک ئەرمەنەکان و کوردەکان.

## سەرچاوەکان
تەل ئەزەر

گوندی **تەل ئەزەر**   گوندێکی عێراقییە و دەکەوێتە قەزای شەنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق.

ئەو گوندە دەکەوێتە باشووری چیای شنگال، و یەکێکە لە ناوچە کێشە لەسەرەکانی عێراق لەنێوان حکوومەتی ناوەندی و حکوومەتی هەرێمی کوردستان. دانیشتوانی گوندەکە ئێزیدین. ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە لە ساڵی ٢٠١٤دا گەیشتە ٢٨ ھەزار کەس بووە.

یەکێکە لەو دوو گوندەی کە بەھۆی تەقینەوەکانی ساڵی ٢٠٠٧ کە ئێزیدییەکانیان کردە ئامانج.   

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای موسڵ
کێڵگەی کۆرمۆر

**کێڵگەی کۆرمۆر** کێڵگەیەکی گازی سروشتییە، لە ناحیەی قادرکەرەم لە قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. درێژی کێڵگەکە ٣٣ کیلۆمەتر و پانییەکەی ٤ کیلۆمەترە. لە ساڵی ١٩٢٨ یان ١٩٣٠ دۆزرایەوە تا ساڵی ٢٠٠٣ پێی دەگوترا **کێڵگەی ئەنفال** شوێنەکەی لە ناوچەیەکی بەرزدایە. لە ساڵی ٢٠٢٢، یەدەگی کێڵگەکە ٨ ترلیۆن و ٢٠٠ ملیار پێی سێجا بووە، و بەرھەمھێنانی ڕۆژانەی غازی سروشتی ٤٥٢ ملیۆن مەتر سێجا بووە، و بەرھەمھێنانی ڕۆژانەی غازی چڕ ٢٢ ھەزار بەرمیل بووە، کە بە تانکەر دەگوازرێتەوە و تێکەڵ بە نەوتی ھەناردەکراو بۆ دەرەوەی وڵات دەبێت. بەرھەمی ڕۆژانەی غازی شل ١٠٥٠ تەنە. یەکێکە لە گەورەترین کێڵگە گازییەکانی ھەرێمی کوردستان، و بۆ دابینکردنی کارەبا و دابینکردنی غازی چێشت لێنان و گەرمکەرەوە بۆ دانیشتووان بەکاردێت. تا ساڵی ١٩٧٧ کێڵگەی کۆرمۆر ئیستغلال نەکرا. درێژی ڕێگای نێوان شوێنی کێڵگەکە و قەزای دووزخورماتوو ١٥ کیلۆمەترە. شوێنی کێڵگەکە لە چوارچێوەی ناحیەی قادرکەرەم بووە، کە تا ساڵی ١٩٧٦ سەر بە قەزای دووزخورماتوو سەر بە پارێزگای کەرکووک بووە، پاشان قەزای دووزخورماتوو تا ساڵی ١٩٨٧ پەیوەندی بە پارێزگای سەلاحەددینەوە کردووە پەیوەست بە قەزای چەمچەماڵی سەر بە پارێزگای سلێمانی. کاتێک ھەرێمی کوردستان لە حکوومەتی ناوەند جیا بووەوە، کێڵگەی کۆرمۆریش ھەر سەر بە حکوومەتی ناوەندی عێراقەوە مایەوە. تا ساڵی ٢٠٠٧ کە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دەستی بەسەردا گرت، کێڵگەکە لەژێر کۆنترۆڵی یەکێتی نیشتمانیی کوردستاندایە، شوێنی کێڵگەکەش یەکێکە لە ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵی عێراق. ئەم کێڵگەیە لەلایەن کۆمپانیای دانە غاز و ئەلھیلالی ئیماراتی وەبەرھێنانی تێدا کراوە.

## بۆردوومانکردنی کێڵگەکە
* لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، کێڵگەی کۆرمۆر لە ڕێگەی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان و دوو مووشەکی کاتیۆشاوە بۆردوومان کرا، کە زیانێکی سنوورداری لێکەوتەوە و بووە ھۆی کەوتنەوەی ئاگر لە بەشێکی کێڵگە غازییەکەدا.
* لە ٧ی نیسانی ٢٠٢٤، کاتژمێر ٦:٤٥ی ئێوارە، کێڵگەی غازی کۆرمۆر لەلایەن فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی نەناسراوەوە کرایە ئامانج و بەھۆیەوە چوار کرێکاری یەمەنی گیانیان لەدەستدا و دوو کرێکاری دیکەش بریندار بوون. لەتیف ڕەشید، سەرۆککۆماری عێراق سەرکۆنەی ھێرشەکەی کرد. ھەروەھا مەسروور بارزانی، سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانیش سەرکۆنەی ھێرشەکەی کرد.

تا ڕۆژی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥، کێڵگەی کۆرمۆر لە ماوەی یەک ساڵدا یازدە جار ھێرشی کراوەتە سەر، لەوانە:
* لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٥، کێڵگەی کۆرمۆر لە ڕێگەی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی نەناسراوەوە ھێرشی کرایە سەر، بەڵام ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.
* لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥، مووشەکێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە کۆگایەکی سەرەکیی عەمبارکردنی غازی شلی لە کێڵگەی کۆرمۆر دا، ئەوەش بووە ھۆی ڕاگرتنی بەرھەمھێنانی غاز و بڕانی کارەبا لە ناوچەگەلێکی بەرفراوانی ھەرێمی کوردستان. فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکانی عێراق ئەمەی بە کارێکی تیرۆریستیی مەترسیدار ناوبرد کە ھەوڵەکانی چەسپاندنی سەقامگیریی ئەمنی و ئابووری پەک دەخات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێڵگە نەوتییەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کێڵگە نەوتییەکانی عێراق
سروە عەبدولواحید

**سروە عەبدولواحید** سیاسەتمەدارێکی کوردی عێراق و ڕۆژنامەنووسێکی پێشووە و پێشتر ئەندامی بزووتنەوەی گۆڕان بووە. لە ساڵی ٢٠١٨دا بووە یەکەم ژن کە کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆماری عێراق ڕابگەیەنێت. خوشکی شاسوار عەبدولواحید سەرۆکی بزووتنەوەی نەوەی نوێیە و وەک سەرۆکی ئەو حیزبە لە پەرلەمانی عێراقدا کاردەکات.

ناوبراو بە دژایەتیکردنی بنەماڵەی بارزانی ناسراوە، بە «خێزانی دەسەڵاتدار» ناوی دەبات، بەتایبەتی سەرۆکی ھەرێم لەو کاتەدا مەسعوود بارزانی، کاتێک لە ساڵی ٢٠١٧ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ھەرێمی کوردستان ئەنجامدا.

## ژیاننامە
سروە عەبدولواحید لە ساڵی ١٩٧٠ لە پارێزگای سلێمانی لەدایکبووە.

لە ساڵی ١٩٩٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زمانی عەرەبی لە کۆلێژی پەروەردە لە زانکۆی بەغدا بەدەستھێناوە، لە بواری ڕۆژنامەگەری و ڕاگەیاندن کاری کردووە، پاشان لە بواری وانەوتنەوە.

کاری سیاسی وەک ئەندامی فەرمانگەی پەیوەندییەکان لە ئەنجومەنی وەزیرانی سلێمانی دەستپێکردووە، جگە لەوەی لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٣ کار لەسەر بابەتەکانی مافی ژنان دەکات، لە ساڵی ٢٠١٤دا سروە عەبدولواحید وەک نوێنەری پارێزگای ھەولێر بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ھەڵبژێردرا و تا ساڵی ٢٠١٨ بوو بە سەرۆکی کوتلەی پەرلەمانیی گۆڕان. ئەندامی تۆڕی ژنە پەرلەمانتارانی عەرەبیشی بەدەستھێنا.

بەشداری ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقی ساڵی ٢٠١٨ی نەکرد.

لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٨ پۆلیسی ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان بە تۆمەتی سووکایەتیکردن بە ھێزی پێشمەرگە فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرکرد. ئەمەش دوای ئەو لێدوانانەی لە ئەیلوولی ٢٠١٧ دا بۆ دەزگایەکی ڕاگەیاندنی عەرەبی وتبووی کە ژمارەیەک خێزانی پێشمەرگە بەھۆی وەرنەگرتنی مووچەی تەرخانکراو بۆیان لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە بەدەست بارودۆخێکی سەختی ئابوورییەوە دەناڵێنن. پێش فەرمانی دەستگیرکردنەکە گردبوونەوەی ھەزاران چەکداری پێشمەرگە بە سەرۆکایەتی مەنسوور بارزانی کوڕی مەسعوود بارزانی بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەو لێدوانانە بەڕێوەچوو.

ناوی ناوبراو لەنێو کاندیدەکانی پۆستی سەرۆککۆماری عێراق لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٨دا ھاتووە.

بەشداری ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقی ساڵی ٢٠٢١ی لە پارێزگای سلێمانی کرد، کە زۆرترین دەنگی ژنانی بەدەستھێناوە، ھەروەھا بە سەرۆکی جووڵانەوەی نەوەی نوێ لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پۆل:سیاسییەکانی جووڵانەوەی نەوەی نوێ
مەعشووق خەزنەوی

**محەممەد مەعشووق عیزەددین خەزنەوی** (٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨، تەل مەعرووف، قامیشلۆ – ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٥) شێخ و زانایەکی کورد بوو و لە بنەماڵەی خەزنەوییە کە بنەماڵەیەکی ئایینی نەقشبەندییە، کە ئەحمەد خەزنەوی باپیرەی پەیمانگای شەرعی لە ناوچەکە دامەزراندووە، شێخ محەممەد مەعشووق ناکۆکێکی سیاسی بوو لە سووریا کە لە ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن حکوومەتی سووریاوە ئەشکەنجە درا و کوژرا. کۆچی دوایی ئەو یەکێک بوو لەو ڕووداوانەی کە بووە ھۆی ناکۆکی لە قامیشلۆ.  

## ژیاننامە و پەروەردە

خوێندنی سەرەتایی شەریعەتی لە باوکی شێخ عیزەددین خەزنەوی وەرگرتووە. پاشان لە پەیمانگای شەریعەت لە دیمەشق خوێندوویەتی و بڕوانامەی زانستە ئیسلامییەکان لە زانکۆی ئیسلامی مەدینە بەدەستھێناوە.

لە ساڵی ٢٠٠١ بڕوانامەی ماستەری لە خوێندنی ئیسلامیی لە کۆلێژی ئیمام ئەلئەوزاعی لە لوبنان بەدەستھێناوە و دکتۆرای لە زانستە ئیسلامییەکان لە زانکۆی کەراچی لە پاکستان تەواو کردووە.

ناوبراو بە قسەخۆشی و زانستی فراوان و خاکێتییەکەی و حەزی لە نوێکردنەوەی بیری ئایینی و ڕەتکردنەوەی کردارە سۆفیگەرییەکان ناسرابوو، کە بە پێچەوانەی سوننەتەکانی دەزانی.

## چالاکی و ڕۆڵی سیاسی و ئایینی

یەکێک بوو لەو زانایە دیارانەی کە داوای نوێکردنەوەی ئایینی و گەڕانەوە بۆ قورئان و سوننەتی کرد، دژایەتی کردەوە و شێوازە نەریتییە سۆفیگەرییەکانی کرد کە بە پێچەوانەی تەوحیدی دەزانی.

لە ڕاپەڕینی قامیشلۆدا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە و نەیارێکی دەنگیی ڕژێمی سووریا بووە، ئەمەش وایکردووە ببێتە ئامانجی چەوساندنەوەی ئەمنی.

لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن ڕژێمی سووریاوە ڕفێندرا و تاکو مردنی لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٥ ئەشکەنجە درا، مردنەکەی یەکێک بوو لەو ڕووداوانەی کە بووە ھۆی ناکۆکی لە قامیشلۆ و سووریا بە گشتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥