تەکفیر

**تەکفیر** () زاراوەیەکی عەرەبی و ئیسلامییە کە ئاماژەیە بۆ دەرکردنی موسڵمانێک لە ئیسلام لەلایەن موسڵمانێکی ترەوە، واتە تۆمەتبارکردنی موسڵمانێکی دیکە بە ھەڵگەڕانەوە. وشەکە نە لە قورئاندا و نە لە فەرموودە دەبینرێت؛ لەبری ئەوە، *کوفر* و *کافر* و زاراوەی دیکە کە ھەمان ڕەگی سێ وشەیی بەکاردەھێنن دەردەکەون.

بەو پێیەی بەپێی لێکدانەوەکانی شەریعەتی ئیسلامی سزای لادانە سزای لەسێدارەدانە، و ئەگەری ھەیە ھۆکارێک بێت بۆ ناکۆکی و توندوتیژی لەناو کۆمەڵگەی موسڵمانان، تۆمەتێکی *تەکفیری* بێ بنەما کردەوەیەکی (*[[حەرام]]کراوە*) بوو لە فیقھی ئیسلامیدا، لەگەڵ یەک *فەرموودە* کە ئەو یەکێکە ئەوەی بە ھەڵە موسڵمانێک بە کافر دەزانێت خۆی لادەر نییە بەڵکو شیرکی بچووکی کردووە. لە مێژووی ئیسلامدا، مەزھەبێک کە لە سەدەی حەوتەمی زایینییەوە سەرچاوەی گرتووە و بە خەریجییەکان ناسراوە، *تەکفیریان* لە دژی ھەردوو موسڵمانی سوننە و شیعە ئەنجامداوە، و بووە سەرچاوەی سەرەکی یاخیبوون لە دژی خەلافەتە سەرەتایییەکان بۆ چەندین سەدە. بە شێوەیەکی نەریتی، تاکە گرووپێک کە دەسەڵاتی ئەوەیان ھەیە موسڵمانێکی دیکە بە *کەفیر* بناسێنن، زانایانی ئیسلامن (*ئولەمە*)، کە دووپاتی دەکەنەوە کە پێویستە پێش ڕاگەیاندنی *تەکفیر*، ھەموو ڕێوشوێنە یاسایییە دیاریکراوەکان بگیرێتەبەر و ئەوانەی ئیعتیراف بە باوەڕی ئیسلامی دەکەن، پێویستە لێی بێبەری بکرێن.

لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە تا کۆتایی سەدەی بیستەم، ھەندێک کەس و ڕێکخراو لە جیھانی موسڵمانان دەستیان کرد بە جێبەجێکردنی تۆمەتی *تەکفیر* نەک تەنھا دژی ئەو کەسانەی کە وەک موسڵمانانی لادەر و لادەر و لەدەستچوو ھەستیان پێدەکرد، بەڵکو حکوومەتەکان و لە ھەندێک حاڵەتدا کۆمەڵگاکانیش بە ھەمان شێوە. ئایدۆلۆژیای ئیسلامی میسری سەید قوتب لە کتێبی *مەشخەڵی ڕێ* کە زۆر کاریگەر بوو، بانگەشەی ئەوە دەکرد کە حکوومەتەکانی حوکمڕانی جیھانی موسڵمانان چەند سەدەیەک لەمەوبەر کەوتوونەتە حاڵەتێکی لادانی بەکۆمەڵ یان *جاھیلییە* (دۆخێکی نەزانی پێش ئیسلام)، دوای ئەوەی وازیان لە بەکارھێنانی یاسای *شەریعە* ھێناوە، کە بەبێ ئەو یاسایە (قوتب پێیوابوو) ئیسلام ناتوانێت بوونی ھەبێت. قوتب دووپاتی کردەوە کە بەو پێیەی سەرکردەکانی حکوومەتی موسڵمان (لەگەڵ دڕندە و خراپەکاری) لە ڕاستیدا موسڵمان نەبوون بەڵکو لادەر بوون کە ڕێگری لە زیندووبوونەوەی ئیسلام دەکەن، پێویستە بەکارھێنانی " ھێزی جەستەیی " بەکاربھێنرێت بۆ لابردنی. ئەم ئایدۆلۆژیای ئیسلامییە توندڕەوەی کە پێی دەوترێت " تەکفیریزم "، لە کۆتایی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، بە پلەی جیاواز لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە توندڕەوانی ئیسلامی و تیرۆریستان و ڕێکخراوە جیھادییەکانەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەڵگیراوە و بەکارھێنراوە.

ھەروەھا لە نیوەی کۆتایی سەدەی بیستەمەوە، *تەکفیر* بۆ «گەمارۆدانی توندوتیژی دژی سەرکردەکانی دەوڵەتە ئیسلامییەکان» کە شەریعەت جێبەجێ ناکەن یان بە شێوەیەکی تر «بە نائاینیی ناتەواو دادەنرێت» بەکاردەھێنرێت. ڕاگەیاندنی ئارەزوومەندانەی *تەکفیر* بە پاڵنەرێکی سیاسی بووە «ئایدۆلۆژیایەکی ناوەندی» ڕێکخراوە جیھادییە میسرییەکان، کە ئیلھامیان لە بیرۆکەکانی زانایانی ئیسلامی سەدەی ناوەڕاست ئیبن تەیمیە و ئیبن کەسیر و بیرۆکەی ئایدۆلۆژیستە ئیسلامییە مۆدێرنەکان سەید قوتب و ئەبوو ئەعلا مەودودی وەرگرتووە. ھەندێک لە ڕێکخراوە جیھادییە سەلەفییەکان وەک تەکفیر و ھیجرە و جی ئای ئەی و بۆکۆحەرام و و دەوڵەتی ئیسلامی، خەریکی گوتاری توندڕەوی تەکفیری بوون. *تەکفیرکردنیان* لەلایەن قوتابخانە سەرەکییەکانی ئیسلام و سەرکردە جیاوازەکانی وەک حەسەن ھوزەیبی (١٩٧٧ کۆچی دوایی کردووە) و یوسف قەرەزاوی بە لادان ئیدانە کراوە.

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە
** 
** 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەیامی عەممان (بەیاننامەی قەدەغەکردنی تەکفیر (بەیاننامەی لادانە).) لە نێوان موسڵمانان بە کۆی دەنگ لەلایەن ٢٠٠ لە زانایانی پێشەنگی ئیسلامی جیھان عولەمە لە ٥٠ وڵاتەوە ڕێککەوتن)
* ئیدانە ئایینیەکان و تەکفیر: بەس نییە بۆ ئەوەی بەدەوریدا بگەڕێین؟  (لەلایەن د. محمد عومەر فاروق)
* بابەتەکەی مەودوودی لەسەر تەکفیر (لە نووسینی سەید ئەبولعەلا مەعوودی)
* ئاگاداربە کێ پێی دەڵێی غەیرە موسڵمان
* ئیلاھیاتی ئیسلامی و تەکفیر بابەتێک کە بەدواداچوون بۆ تێڕوانینی کلاسیکی تەکفیر دەکات
* ھێرمێنۆتیکی تەکفیر

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ھەڵگەڕانەوە لە ئیسلام