ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید

**ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت جزایر بحر سفید* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Cezāyir-i Baḥr-i Sefīd*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە سەرەتای دامەزراندنیەوە تا چاکسازییەکانی تەنزیمات لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا، لە ژێر کۆنترۆڵی کەسیی قۆموتان پاشا، فەرماندەی گشتی ھێزی دەریایی عوسمانیدا بوو.

## مێژوو
لە سەرەتای سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، فەرماندەی کەشتی عوسمانی (دێریا بەگی، "بەی دەریا") ھەروەھا والی سنجاقی گەلیبۆلوی بەدەستەوە بوو، کە بنکەی سەرەکی دەریایی عوسمانی بوو تا دروستکردنی جبەخانەی ئیمپراتۆری لە ژێر دەستی سوڵتان سەلیمی یەکەم (١٥١٢-٢٠ حوکمڕانی). ئەیالەتەکە قەزا دابڕاوەکانی گالاتا و ئیزمیتیشی لەخۆگرتبوو. 

لە ساڵی ١٥٣٣/٤، کاپتنی کۆرسایر (خەیرەدین باربارۆسا) کە دەستی بەسەر جەزائیردا گرتبوو، ملکەچی دەسەڵاتی سوڵتان سولەیمان قانوونی بوو (١٥٢٠-١٥٢٠-٦٦). ئەیالەتەکە بە زیادکردنی سنجاقەکانی کۆجالی و سوغڵە و بیگە لە ئەیالەتی ئانادۆڵەوە فراوانتر بوو، و لە سنجاقەکانی ئینێبەھتی (ناوپاکتۆس)، ئاگریبۆز (Euboea)، کارلی-ئێلی، میسترسا و لیسبۆس لە ئەیالەتی ڕوم ئەیلی، بەم شێوەیە ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید پێکدەھێنن. دوای مردنی خەیرەدین، ئەیالەتەکە وەک دۆمەینی کاپودان پاشا مایەوە، نازناوی نوێی فەرماندەی گشتی ھێزی دەریایی، پێگەیەکی خاوەن دەسەڵات و شکۆمەندی گەورە: حاکمەکەی وەزیرێک بووە و ئەندامی ئەنجومەنی ئیمپراتۆری بووە. وەک نیشانەیەک بۆ ئەمەش، نازناوی والییە لاوەکییە ناوخۆییەکان (*سنجاق بەی*) نەبوو بەڵکو (*دەریابەی*) بوو. ھەرچەندە پاشاکانی کاپودان لە ئارسناڵی ئیمپریال نیشتەجێ بوون، بەڵام تا سەدەی ١٨ وەک پایتەختی فەرمی (پاشا-سنجاق) گەلیبۆلوی مایەوە.

لە دوای مردنی خەیرەدین لە ساڵی ١٥٤٦، سنجاقی ڕۆدۆس (ڕۆدس)یش بووە بەشێک لە ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید و لە ساڵی ١٦١٧/٨ سنجاقەکانی ساکیز (چیۆس) و ناکشا (ناکسۆس) و ئەندرە (ئەندرۆس)ی بۆ زیادکران. جەزائیر لە دوای ساڵی ١٦٤٢ بە دیفاکتۆ سەربەخۆ بوو لە کۆنترۆڵی عوسمانییەکان، و لە نزیکەی ساڵی ١٦٤٢دا. ١٦٧٠ قوبرس زیادکرا بۆ ئەیالەت. لە ساڵی ١٧٠٣ وەکو فیفی کەسیی وەزیرە گەورە جیاکرایەوە، بەڵام لە ساڵی ١٧٨٤ گەڕایەوە بۆ ئیالەت. لە سەردەمی قەرە مستەفا پاشا، سنجاقەکانی مێزیسترێ و کارلی ئێلی جیاکرانەوە و لە ئەیالەتی  مۆرەدا جێگیرکران. بە تەنیا لە نێوان دوورگە سەرەکییەکانی ئیجەدا، کریت، ھەرچەندە لە ساڵی ١٦٤٥-٦٩ لە کۆماری ڤێنیزەوە داگیرکرا، بەڵام ھەرگیز نەخراوەتە ژێر دەستی ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید. لە ساڵانی ١٧٠١-١٨٢١، نووسینگەی دراگۆمانی بەلەمەکان کە بە یۆنانییەکی فاناریۆتی سپێردرابوو، وەک ناوەندێک لە نێوان کاپودان پاشا و کۆمەڵگە سەربەخۆکانی دوورگەکانی ئیجەدا کاری دەکرد. لەم بوارەدا، دراگۆمانی بەلەمەکان دەسەڵاتێکی بەرچاوی ھەبوو.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە بچووک بووەوە بۆ سنجاقەکانی بیگا (ئێستا پاشا-سنجاق، ناوەندەکەی گواسترایەوە بۆ کالێ-ی سوڵتانییە لە ساڵی ١٨٥٥)، گێلیبۆڵو، ڕۆدۆس، ساکیز، میدیلی، لیمنی (لێمنۆس) و قوبرس. .سنجاقی گێلیبۆلو لە ساڵی ١٨٤٦ بوو بە بەشێک لە ئەیالەتی ئەدیرنە. لە چوارچێوەی چاکسازییەکانی تەنزیماتدا، پەیوەندییەکانی لەگەڵ کاپودان پاشا لە ساڵی ١٨٤٩، ١٩٦٦ پچڕا، و لە دوای ساڵی ١٨٦٧ بوو بە ویلایەتی جەزائری بەحری سفید. سنجاقی بیگا بەشێک بووە لە ئەیالەتی خوداوەندکار لە نێوان ١ی ژانویەی ١٨٤٧ و ٣١ی کانوونی دووەمی ١٨٦٨ و ١ی ژانویەی ١٨٧٢ و ١٨٧٣ پێش ئەوەی لە ماوەی ساڵانی ١٨٦٩-١٨٧١ و ١٨٧٣-١٨٧٧دا بگەڕێتەوە بۆ ئەم ئەیالەتە. سنجاقی بیگا دوای گواستنەوەی بۆ شەھرەمانێتی (ناوەندەکەی ئەستەمبوڵ بوو لە ساڵی ١٨٧٧) پەیوەندییەکانی لەگەڵیدا نەما. دوورگەی سامۆس (سیسامی تورکی) کە لە ساڵی ١٨٣٢ەوە میرنشینێکی سەربەخۆ بوو، تا ساڵی ١٨٦٧ بەردەوام بوو لە ژماردنی وەک سنجاقی ئەیالەتەکە. قوبرس لە ساڵی ١٨٧٨دا لە ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیادا لەدەستدا و پاش ئەوەی دوورگەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیجە لەلایەن ئیتالییەکانەوە لە کاتی جەنگی ئیتالۆ-تورکیا (١٩١١-١٢١٢) و یۆنانیەکان لە یەکەم جەنگی بەڵکان (١٩١٢-١٣)دا داگیرکران، پاشماوەی ویلایەتەکە ھەڵوەشایەوە.

بە کریتیشەوە، ڕووبەرەکەی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٩٨٢٩ میل چوارگۆشە بووە (٢٥٤٦٠ کیلۆمەتر دووجا) و ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٧٠٠ ھەزار کەس بووە.

## ناوەکانی تری
ناوە ئینگلیزییەکانی ئەیالەت بریتین لە (Province of the Islands یان of the Archipelago). لەبەر ئەوەی کاپودان پاشا سەرۆکی ھێزی دەریایی عوسمانی فەرماندەیی دەکرد، بە ئەیالەتی کاپودان پاشاش ناسرابوو(Kapudanlık-ı Derya).

**جەزائری بەحری ڕۆم:** 'ویلایەتی جەزایری بەحری سفید'ی عوسمانی بۆ دوورگەکان لە ناوێکی کۆنی عەرەبی(جزائر بحر الروم) وەرگیراوە، ئەیالەتی جەزیرەکان یان جەزایرییەکان، ئەیالەتی جەزایری بەحری سفید، ئەیالەتی دورگەکانی دەریای ناوەڕاست.

## ئەمانەش ببینە
* ویلایەتی جەزائری بەحری سفید

## سەرچاوەکان

جەزائری بەحری سفی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
جەزائری بەحری سفی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٣