بزووتنەوەی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا

وێنۆک| ناڕەزایەتییەکی سەربەخۆییخوازانی کەتەلۆنیا لە مانگی تەممووزی ٢٠١٠
**بزووتنەوەی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا** (بە کەتەلۆنی: independentisme català؛ ئیسپانی: independentismo catalán) بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسییە (ڕەگەکانی لە کەتەلۆنیزمەوە سەریھەڵداوە) کە بەدوای سەربەخۆیی کەتەلۆنیا لە ئیسپانیا دەگەڕێت.

سەرەتای خوازیاری جیابوونەوە لە کەتەلۆنیا دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ بزووتنەوە ناوچەیی و ناسیۆنالیستەکانی ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم، کە لەژێر کاریگەری بیرۆکە ڕۆمانسییەکان بوو، و لەو کاتەدا لە ئەورووپادا بڵاوبوونەتەوە. یەکەم پارتی سەربەخۆیی کەتەلۆنی ڕێکخراو «دەوڵەتی کەتەلۆنیا» (Estat Català) بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٢ لەلایەن فرانسیس ماکیا دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٣١، ئیستات کاتالا و پارتەکانی دیکە، پارتی چەپی کەتەلۆنیایان پێکھێنا (Esquerra Republicana de Catalunya؛ کورت دەکرێتەوە بۆ ERC). ماکیا لە ساڵی ١٩٣١ کۆماری کەتەلۆنی لەناو ئیسپانیادا ڕاگەیاند، دواتر دوای دانوستان لەگەڵ سەرکردەکانی کۆماری دووەمی ئیسپانیا، سەربەخۆیی لە جۆری ئۆتۆنۆمی، لەنێو دەوڵەتی ئیسپانیادا پەسەند کرد. لە کاتی شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیادا، ژەنەڕاڵ فرانسیسکۆ فرانکۆ لە ساڵی ١٩٣٨دا سەربەخۆیی خۆسەریی کەتەلۆنیای ھەڵوەشاندەوە. دوا بەدوای مردنی فرانکۆ لە ساڵی ١٩٧٥، پارتە سیاسییەکانی کەتەلۆنیا بە زۆری سەرنجیان لەسەر ئۆتۆنۆمی بوو نەک سەربەخۆیی.

## مێژوو
### سەرەتاکان
وێنۆک| شانشینییەکانی ئیبیریا لە ساڵی ١٤٠٠
میرنشینی کەتەلۆنیا یەکەیەکی تاجی ئەراگۆن بوو، کە لەلایەن یەکێتی خانەدانیی پارێزگای بارسێلۆنا و شانشینی ئەراگۆن لە ساڵی ١١٣٧ دروست کرا. لە کۆتایی سەدەی پازدەھەمدا، ئەراگۆن لەگەڵ تاجی کاستێلا یەکیگرت و ئەو وڵاتەی پێکھێنا کە دواتر بوو بە شانشینی ئیسپانیا. لە ساڵی ١٦٤٠ لە کاتی جەنگی سی ساڵە و شەڕی فەرەنسا و ئیسپانیا، جووتیارانی کەتەلۆنیا ڕاپەڕین و شەڕی دروێنەکارانیان دەستپێکرد. ساڵی دواتر حکوومەتی کەتەلۆنیا جیابووەوە و سەربەخۆیی میرنشینەکەی دامەزراند و بانگەوازی فەرەنسای کرد بۆ پاراستنی؛ دوای ١٠ ساڵ لە شەڕ، دەسەڵاتی پاشایەتی ئیسپانیا لە ساڵی ١٦٥٢دا ھێرشی بەرپەرچدانەوەی کرد و بارسێلۆنا و سەرجەم کەتەلۆنیای وەرگرتەوە، جگە لە ڕۆسیلۆن کە لەلایەن فەرەنسییەکانەوە لکێندرا بوو بە فەڕەنساوە، بەڵام کەتەلۆنیا بوونی خۆی پاراست.

### پرسە ناوخۆیییەکان بۆ سەربەخۆیی
[وێنۆک| ناڕەزایەتی گەلی کەتەلۆنیا لە ساڵی ٢٠١٠ لە شەقامەکانی [بارسێلۆنا]]
دوای ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٣، پارتی ناسیۆنالیستی میانڕەو (Convergència i Unió؛ کورتکراوە: CiU) کە لە ساڵی ١٩٨٠ەوە حوکمڕانی کەتەلۆنیای دەکرد، دەسەڵاتی لەدەستدا لەلایەن ھاوپەیمانییەکی پارتە چەپەکانەوە کە لە پارتە سۆسیالیستەکانی کەتەلۆنیا (PSC) پێکھاتبوو و لایەنگری سەربەخۆیی بوون، ئەوانیش پارتی چەپی کەتەلۆنیا (ERC) و ھاوپەیمانییەکی چەپی دوور‒سەوز (ICV–EUiA)، بە سەرۆکایەتی پاسکال ماراگال دەسەڵاتیان لێ وەرگیرا؛ حکوومەت ڕەشنووسی یاسای نوێی سەربەخۆیی بەرھەمھێنا، کە لەلایەن CiU پشتگیری کرا و لەلایەن پەرلەمانەوە بە زۆرینەی دەنگ پەسەندکرا، پاشان ڕەشنووسی یاساکە دەبوو لەلایەن پەرلەمانی ئیسپانیاوە پەسەند بکرێت، کە دەتوانێت گۆڕانکاری بکات؛ ئەوەشی کرد، بڕگەکانی تایبەت بە دارایی و زمانەکەی لابرد و وتارێکیش کە تێیدا ھاتبوو کە کەتەلۆنیا نەتەوەیە. کاتێک پەیڕەوی ناوخۆی ھەموارکراو لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ خرایە ڕیفراندۆمەوە، یەکێتی ئەورووپا بە ناڕەزایەتی خۆی داوای دەنگدانی «نا»ی کرد. یاساکە پەسەند کرا، بەڵام ڕێژەی بەشداریکردن تەنھا ٤٨٫٩٪ بوو. لە ھەڵبژاردنەکانی دواتردا ھاوپەیمانی چەپ گەڕایەوە سەر دەسەڵات، ئەمجارەیان بە سەرکردایەتی خۆسێ مۆنتیلا بوو.
وێنۆک| پشتیوانی کۆمەڵەی شارەوانییەکان بۆ سەربەخۆیی

### ڕیفراندۆمی ٢٠١٤
ڕاست|وێنۆک| ئارتور ماس و ئۆریۆل جونکێراس، لە کاتی واژوو کردنی ڕێککەوتنی بەڕێوەبەردن ٢٠١٢–٢٠١٦ لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢
ماس، سەرۆکی پارتی ERC ئۆریۆل جونکێراس ڕێککەوتنێکیان واژوو کرد کە بەھۆیەوە ERC پشتگیری لە CiU دەکات لە پرسەکانی سەروەری کەتەلۆنیا، لەکاتێکدا لە بابەتەکانی تردا لەوانەیە دژی بێت. ھەردوو سەرکردەکە بەیاننامەی سەروەری و مافی بڕیاردانی گەلی کەتەلۆنیایان داڕشت، کە لەلایەن پەرلەمانەوە لە یەکەم دانیشتنیدا لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٣ پەسەند کرا. لە بەیاننامەکەدا ھاتووە کە «گەلی کەتەلۆنیا بە ھۆکاری مافی دیموکراسی سروشتی، بابەتێکی سیاسی و یاسایی سەروەریان ھەیە، گەل مافی خۆیەتی بڕیار لە داھاتووی سیاسی خۆی بدات».

حکوومەتی ئیسپانیا بەیاننامەکەی ڕەوانەی دادگای دەستووری ئیسپانیا کرد کە لە مانگی ئازاری ٢٠١٤ بڕیاریدا کە ڕاگەیاندنی سەروەری ھەرێمەکە نادەستوورییە؛ بەڵام دادگا مافی بڕیاردانی ڕەت نەکردەوە، بەو پێیەی ئەو مافە مەرج نییە بە مانای سەروەری یان چارەنووسی خۆنووسین بێت.

لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٣، بە مەزەندەکردن یەک ملیۆن و ٦٠٠ ھەزار خۆپیشاندەر زنجیرەیەکی مرۆیییان پێکھێنا بە ناوی «ڕێگای کەتەلۆنی»، لە سنووری فەرەنسا تا سنووری ناوچەیی لەگەڵ ڤالێنسیا.

مانگی دواتر، پارتەکانی CiU ,ERC ,ICV-EUiA و CUP ڕێککەوتن لەسەر ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤، و کە دوو پرسیار دەکات: "ئایا دەتەوێت کەتەلۆنیا ببێتە وڵاتێک؟" و (ئەگەر بەڵێ) "ئایا دەتەوێت ئەم دەوڵەتە سەر بەخۆی بێت؟". خۆپیشاندانێکی جەماوەری دیکە بەناوی ڕێگای کەتەلۆنی ٢٠١٤ لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٤ بەڕێوەچوو، کاتێک خۆپیشاندەران بە ڕەنگی کەتەلۆنی زەرد و سوورەوە دوو ڕێگای بارسێلۆنایان پڕکردەوە، تا بەشداری لە ھەڵبژاردنەکاندا بکەن. دوا بەدوای بڕیارەکەی دادگای دەستووری، حکوومەتی کەتەلۆنیا دەنگدانەکەی گۆڕی بۆ «پرۆسەی بەشداریی ھاووڵاتیان» و ڕای گەیاند کە لەلایەن خۆبەخشانەوە سەرپەرشتی دەکرێت. حکوومەتی ئیسپانیا جارێکی دیکە تانەیەکی لە دادگای دەستووری دا و دادگای دەستووریش پرۆسەکەی ھەڵپەسارد تا تانەدانەکە، بەڵام دەنگدانەکە بەرەو پێشەوە چوو، ئەنجامەکەی ٨١٪ دەنگی بەڵێ بوو، بەڵام ڕێژەی بەشداریکردن تەنھا ٤٢٪ بوو، کە ئەو ڕێژە کەمەی بەشداریکردن وەک دژایەتی سەربەخۆیی و ڕیفراندۆم سەیر دەکرا. دواتریش تۆمەتی تاوانکاری لە دژی ماس و کەسایەتییەکانی دیکەی کەتەلۆنیا درا، بەھۆی سەرپێچیکردن لە فەرمانەکانی دادگا.
وێنۆک| گردبوونەوەی لایەنگرانی ڕیفراندۆم، ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٥دا، ئەنجومەنی وەزیران لە ئەنجامی ناکۆکی نێوان پارتە پێکھێنەرەکان، پرۆسەی سەربەخۆیی ھەڵوەشایەوە. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥، پەرلەمان بڕیارێکی پەسەند کرد و دەستپێکردنی پرۆسەی سەربەخۆیی ڕاگەیاند، کە لەلایەن CUP پێشنیار کرابوو. لە بەرامبەردا، ماریانۆ ڕاخۆی، سەرۆکوەزیرانی ئیسپانیا ڕای گەیاند، «دەوڵەت ھەر میکانیزمێکی دادوەری و سیاسی لەبەردەستدایە کە لە دەستوور و یاساکاندا ھاتووە، بۆ بەرگریکردن لە سەروەری گەلی ئیسپانیا و بەرژەوەندی گشتیی ئیسپانیا بەکاری دەھێنین». دوای دانوستانە درێژخایەنەکانی نێوان پارتی بەڕێوەبەری سەربەخۆیی و یەکێتی ئەورووپا، ماس لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦دا کارلێس پویگدیمۆنتی وەک سەرۆک وەزیرانی کەتەلۆنیا جێگیر کرد. پویگدیمۆنت لە کاتی سوێندخواردنی پۆستەکەیدا، سوێندی دڵسۆزی بۆ پاشا و دەستووری ئیسپانیا لابرد، کە یەکەم سەرۆکی کەتەلۆنیایە ئەو کارە بکات.

### ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ و ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی و ھەڵبژاردنی نوێ
[وێنۆک| سەرۆکی کەتەلۆنیا کارلێس پویگدیمۆنت و زیاتر لە ٧٠٠ سەرۆکی شارەوانی کەتەلۆنیا کۆبوونەوە بۆ پشتگیریکردن لە [ڕێفراندۆمی سەربەخۆیی|گشتپرسی سەربەخۆیی، ئەیلوولی ٢٠١٧]]
لە کۆتایی مانگی ئەیلوولی ٢٠١٦، پویگدیمۆنت بە پەرلەمانی ڕاگەیاند کە لە نیوەی دووەمی مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧، بە ڕەزامەندی دامەزراوەکانی ئیسپانیا یان بەبێ ڕەزامەندی، ڕیفراندۆمێکی پابەندکەر بۆ سەربەخۆیی بەڕێوەدەچێت. پویگدیمۆنت لە حوزەیرانی ٢٠١٧ ڕای گەیاند کە ڕیفراندۆم لە ١ی تشرینی یەکەم ئەنجام دەدرێت و پرسیارەکەش ئەوە دەبێت کە "ئایا دەتەوێت کەتەلۆنیا ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە شێوەی کۆماردا؟" حکوومەتی ئیسپانیا لە وەڵامدا ڕای گەیاند "ئەو ڕیفراندۆمە ئەنجام نادرێت چونکە نایاسایییە".

لە ئەگەری ئەوەی ڕیفراندۆمەکە ڕوویدا و دەنگی زۆرینەی "بەڵێ" ھەبوو، بەبێ ئەوەی پێویست بە کەمترین ڕێژەی بەشداریکردن بکات؛ ئەمە لەلایەن پەرلەمانی کەتەلۆنیا لە دانیشتنێکدا لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ پەسەندکرا، لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکان ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بەو پڕۆژەیاسایە و بە «لێدانێک لە دیموکراسی و پێشێلکردنی مافەکانی ئۆپۆزسیۆن» ناویان برد، و بەر لە دەنگدانەکە دەست لەکار کێشانەوەیان ڕاگەیاند. لە ٧ی ئەیلوولدا پەرلەمانی کەتەلۆنیا «یاسای گواستنەوە»ی دەرکرد، بۆ دابینکردنی چوارچێوەیەکی یاسایی تا پەسەندکردنی دەستوورێکی نوێ، دوای ناڕەزایەتی ھاوشێوە و وازھێنانێکی دیکە لەلایەن لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانەوە، ھەر لەو ڕۆژەدا، لە ٧ی ئەیلوول، دادگای دەستووریی ئیسپانیا یاسای ٦ی ئەیلوولی ھەڵپەسارد، ڕاگەیاندنی ئەوەی دەکرد کە پێشێلکردنی دەستووری ئیسپانیایە، بەو مانایەی کە ڕیفراندۆمەکە بە شێوەیەکی یاسایی ناتوانێت لە ١ی تشرینی یەکەمدا بەڕێوە بچێت. دواجار یاساکە لە ١٧ی تشرینی یەکەم بە پووچەڵ ڕاگەیەندرا و ھەروەھا بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی کەتەلۆنیا نایاسایییە چونکە پێویستی بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی پەرلەمانی کەتەلۆنیا ھەیە بۆ ھەر گۆڕانکارییەک لە پێگەی کەتەلۆنیا.

حکوومەتی نیشتمانی ئیسپانی دەستی بەسەر کاغەزی دەنگدان و مۆبایلەکاندا گرت و ھەڕەشەی غەرامەکردنی ئەو کەسانەی کرد کە بنکەکانی دەنگدانیان تێدا جێگیرکردووە تا ٣٠٠ ھەزار یۆرۆ، وێب سایتەکانی داخست و داوای کرد گووگڵ ئامێری دۆزینەوەی شوێنی دەنگدان لە فرۆشگای ئەپەکانی ئەندرۆید لاببات. پۆلیس لە سەرجەم ئیسپانیاوە نێردرا بۆ سەرکوتکردنی دەنگدان و داخستنی شوێنەکانی دەنگدان. بەشێک لە ڕێکخەرانی ھەڵبژاردن دەستگیرکران، لەنێویاندا بەرپرسانی کابینەی کاربەڕێکەری کەتەلۆنیا، لەکاتێکدا ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامەکان گەورەتر بوون.

## پشتیوانی بۆ سەربەخۆیی
### ھەڵبژاردنی ناوچەیی کەتەلۆنیا، دەستوور و ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی

## ئەمانەش ببینە
* قەیرانی دەستووریی ئیسپانیا ٢٠١٧‒٢٠١٨
* دەوڵەتی نەتەوەیی

## بەستەرە دەرەکییەکان

* «دەنگەکانی کەتەلۆنیا» ماڵپەڕێک دەربارەی ڕیفراندۆمی چارەی خۆنووسین 
* 
* دەنگدەران لە کەتەلۆنیا ماددەی پلانێک بۆ سەربەخۆیی پەسەند دەکەن
* ئیسپانیا ھەنگاو دەنێت لەسەر یاسا بۆ پێدانی دەسەڵاتی فراوان بە کەتەلۆنیا

## سەرچاوەکان

پۆل:کەتەلۆنیا
پۆل:ئیسپانیا
پۆل:جیابوونەوە
پۆل:ململانێ
پۆل:سەربەخۆیی