open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پردی ئەسکی تیژڕەوی M4

**پردی ئەسکی ڕێگای خێرای M4** (بە ئینگلیزی: M4 motorway Usk bridge)، کە بە **پردی سانت جولیانس**ـیش (St. Julians Bridge) ناسراوە، پردێکە کە ڕێگای خێرای M4 بەسەر ڕووباری ئەسکدا لە شاری نیوپۆرت، وێڵز ھەڵدەگرێت. ئەم پردە کە لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٦٧ کرایەوە، یەکەم پردی ڕێگای خێرا بوو کە لە وێڵز دروست کرا.

## نەخشەسازیی و پێکھاتە
پردەکە لە بنەڕەتدا لە دوو پێکھاتەی تەواو جیاواز پێکدێت، کە ھەریەکەیان یەک ئاڕاستەی ھاتوچۆی ڕێگا خێراکە ھەڵدەگرێت. نەخشەی ھەردوو پردەکە لە جۆری "پێکھاتەی فرە-مەودای کانتیلیڤەر و مەودای ھەڵواسراو" (multi-span cantilever and suspended span structure)ە.

درێژیی گشتیی پردەکە ٤٨٥ مەتر (١،٥٩١ پێ)یە و بە تەواوی لە کۆنکرێتی پڕچەک دروست کراوە. ستوونە سەرەکییەکانی (piers) پردەکە لەسەر بنکەی قووڵی کاسۆن (caissons) دانراون کە لەناو بنی ڕووبارەکەدا چەسپێنراون.

وێنۆک|چەپ|ستوونە پاڵپشتیکەرەکانی پردی ئەسکی ڕێگای خێرای M4.

## قەرەباڵغی و نەخشەی داھاتوو
پردی ئەسک، لەگەڵ تونێلەکانی برینگڵاس (Brynglas Tunnels) کە دەکەونە نزیکییەوە، یەکێکن لە خاڵە ھەرە قەرەباڵغ و سەرەکییەکانی سەر ڕێگای خێرای M4 لە باشووری وێڵز. ئەم قەرەباڵغییە بووەتە ھۆی ئەوەی کە چەندین پێشنیاز بۆ دروستکردنی ڕێگایەکی نوێی یارمەتیدەر (M4 relief road) لە باشووری نیوپۆرت بخرێتەڕوو. ئەم پلانە پێشنیازکراوە دروستکردنی پردێکی نوێ و جیاواز لەخۆدەگرێت بۆ پەڕینەوە بەسەر ڕووباری ئەسکدا.

## سەرچاوەکان

پۆل: پردەکانی وێڵز
پۆل:ئەو پردانەی لە ١٩٦٧ تەواوکراون
پردی شەقامی جۆرج

**پردی شەقامی جۆرج** (بە ئینگلیزی: George Street Bridge) پردێکی ڕێگای ئۆتۆمبێلە کە بەسەر ڕووباری ئەسکدا لە ناوەندی شاری نیوپۆرت لە وێڵزدا دەپەڕێتەوە. ئەم پردە کە لە نیسانی ١٩٦٤دا کرایەوە، بە یەکەم پردی لە جۆری کەیبڵ-ڕاگیراو (cable-stayed) لە شانشینی یەکگرتوو دادەنرێت. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* (Grade II* listed building) پۆلێن کراوە بەھۆی گرنگییە مێژوویی و ئەندازیارییەکەیەوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی شەقامی جۆرج لەلایەن کۆمپانیای ئەندازیاریی Mott, Hay and Anderson نەخشەی بۆ کێشراوە، کە ھەمان کۆمپانیا بوون نەخشەیان بۆ پردی سیتی-یش کێشابوو. ھەردوو پردەکە لە ھەمان ساڵدا (١٩٦٤) کرانەوە بە ئامانجی کەمکردنەوەی قەرەباڵغی لەسەر پردی سەرەکی و کۆنی شار، پردی نیوپۆرت.

نەخشەی پردەکە لە سەردەمی خۆیدا زۆر پێشکەوتوو بوو. پێکھاتەکەی لە دوو جووتە ستوونی سەرەکی (pylon) پێکدێت کە شێوەی پیتی 'Y'ی وەرگەڕاویان ھەیە و بەرزییان دەگاتە ٥٢ مەتر (١٧٠ پێ). کەیبڵە پۆڵایینەکان لەم ستوونانەوە شۆڕ دەبنەوە بۆ پاڵپشتیکردنی سەکۆی سەرەکیی پردەکە. درێژترین مەودای نێوان ستوونەکان ١٥٢ مەتر (٥٠٠ پێ)یە و درێژیی گشتیی پردەکە ٣٥٦ مەتر (١،١٦٨ پێ)یە.

## گرنگی و بەکارھێنان
پردی شەقامی جۆرج وەک یەکەم نموونەی پردی کەیبڵ-ڕاگیراو لە بەریتانیا، پێگەیەکی گرنگی لە مێژووی ئەندازیاریی شارستانیدا ھەیە. لە ساڵی ١٩٩٨دا، بەھۆی "بایەخی تایبەتی نژیاروانی وەک پارچەیەکی پێشەنگی ئەندازیاریی دوای جەنگ"، خرایە لیستی باڵەخانە پارێزراوەکانەوە.

پردەکە لە سەرەتادا ھەڵگری ڕێگای B4591 بوو، بەڵام دوای کردنەوەی ڕێگای دابەشکەری باشوور (Southern Distributor Road) لە ساڵی ٢٠٠٤، باری قورسی ھاتوچۆی لەسەر کەم بووەوە و ئێستا وەک ڕێگایەکی ناوخۆیی بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی وێڵز
پردی پیادەی شاری نیوپۆرت

**پردی پیادەی شاری نیوپۆرت** (بە ئینگلیزی: Newport City Footbridge) پردێکی کەیبڵ-ڕاگیراوە کە بۆ پیادە و پاسکیلسواران دروست کراوە و بەسەر ڕووباری ئەسک لە شاری نیوپۆرت، وێڵزدا دەپەڕێتەوە. پردەکە کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووبارەکە (شوێنی کامپەسی زانکۆی باشووری وێڵز) بە ناوەندی شار لە کەناری ڕۆژئاواوە دەبەستێتەوە.

## نەخشەسازیی و دیزاین
پردەکە لەلایەن کۆمپانیای بەناوبانگی Grimshaw Architects نەخشەی بۆ کێشراوە و لەلایەن کۆمپانیای ئەندازیاریی Atkins کاری ئەندازیاریی بۆ کراوە. ئەم پردە بە دیزاینە ناوازە و سەرنجڕاکێشەکەی ناسراوە، کە دوو ستوونی سەرەکیی (mast) بە بەرزیی ٧٠ مەتر لەخۆدەگرێت. ستوونەکان لە کەناری ڕووبارەکەوە بەرەو دەرەوە لار کراونەتەوە و بە کەیبڵ پاڵپشتیی سەکۆی سەرەکیی پردەکە دەکەن کە درێژییەکەی ١٤٥ مەترە.

نەخشەکەی وەک "پێکھاتەیەکی دەروازەیی" (gateway structure) وەسف کراوە و بووەتە یەکێک لە ھێما دیارەکانی ئاسۆی شاری نیوپۆرت. ستوونە بەرزەکان، کە ھەندێک جار بە کەمانچە یان چارۆکەی کەشتی دەچوێنرێن، شەوانە ڕووناک دەکرێنەوە و دیمەنێکی جوان دەبەخشن. ئەم پردە وەک نموونەیەکی گرنگی ئەندازیاریی پۆڵا و نژیاروانیی ھاوچەرخ دادەنرێت.

وێنۆک|چەپ|دیمەنی پردەکە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ئەسکەوە.

## مێژوو و بنیاتنان
پردی پیادەی شاری نیوپۆرت لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ بە ڕووی خەڵکدا کرایەوە. پڕۆژەکە بەشێک بوو لە پلانێکی گەورەتر بۆ بوژاندنەوە و پەرەپێدانی ناوچەکانی کەناری ڕووباری ئەسک. تێچووی گشتیی دروستکردنی پردەکە نزیکەی ٥ ملیۆن پاوەندی ستەرلینگ بوو.

## خەڵات و پێزانین
بەھۆی دیزاین و ئەندازیارییە پێشکەوتووەکەیەوە، پردەکە چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە:

*خەڵاتی جۆرج گیبی (George Gibby Award) لەلایەن دامەزراوەی ئەندازیارانی شارستانی (ICE) لە وێڵز لە ساڵی ٢٠٠٧.

*خەڵاتی نەخشەسازیی پۆڵای پێکھاتەیی (Structural Steel Design Award) لە ساڵی ٢٠٠٧.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی وێڵز
عەبدولعەزیز کوڕی عەبدوڵڵا ئال شێخ

**عەبدولعەزیز کوڕی عەبدوڵڵا ئال شێخ** ( ; ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠ – ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥) زانای سعوودیە بووە کە موفتی گەورەی سعودیە بووە. بەم شێوەیە سەرۆکی ئەنجومەنی زانایانی باڵای ئایینی و لیژنەی لاوەکی بووە، ھەروەھا سەرۆکی لیژنەی ھەمیشەیی بۆ لێکۆڵینەوەی ئیسلامی و دەرکردنی فەتوا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:موفتی گشتی سعودیە
پۆل:سەلەفییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
سوبحی سامەڕایی

**سوبحی کوڕی جاسم کوڕی حومەید ئەلبەدری سامەڕایی** (١٩٣٦–٢٠١٣) زانای فەرموودەناسی پێشەنگی عێراق بوو و یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی سەلەفی لە عێراق.

## ژیان
لە ڕەسافە لە بەغدا لەدایکبووە. لە نێوان ساڵانی ١٩٥١ و خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٧٧ پۆلیس بووە، لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕووی لە سعودیە کردووە. لە مزگەوتی حەرام لە مەککە وانەبێژ بووە. ھەروەھا لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەد کوڕی سعود و زانکۆی شا عەبدولعەزیز وانەبێژ بووە. لەم سەردەمەدا مامۆستای عەبدوڕەحمان موعەلیمی یەمانی بووە. ھەروەھا ئەندامی فەخری زانکۆی ئەھلی حەدیس بووە لە شاری ڤاراناسی لە ھیندستان. ھەروەھا لە ماوەی مانەوەی لە مەککە پۆستێکی لە لیژنەی ھەمیشەیی بۆ لێکۆڵینەوەی ئیسلامی و دەرکردنی فەتوا وەرگرتووە. لەکاتێکدا لە فاکەڵتی زانستی شوێنەوار لە شاری گێھالم لە پاکستان وتارێکی پێشکەش کردووە.

لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا گەڕایەوە عێراق و لە مزگەوتێکی بەغدا وەک ئیمام کاری کردووە. ئیمامەتیەکەی بەکارھێنا بۆ وەڵامدانەوەی گومانەکان سەبارەت بە شیعەکان و بە ڕافیزی ناوزەندی کردن. لەوکاتەی لەبەغدا بوو خزمەتی مزگەوتە جۆراوجۆرەکانی کردووە، تێیان دا خوێندویەتی و وانەی گوتۆتەوە، لەوانە مزگەوتی ئەلراوی مورادیە لە ڕەسافە، مزگەوتی حاج مەحموود، مزگەوتی بورھانەدین مەلا حەمادی لە کەرخ، مزگەوتی ئەلحەقیقی، مزگەوتی ئەلمورادیە.

ئەندامی دەستەی زانایانی موسڵمانی عێراق و ھاوڕێی محەممەد ناسرەددین ئەلبانی بووە کە لە ساڵی ١٩٩١ەوە لەگەڵیدا سەفەری کردووە لە ئوردن، ھەروەھا عەبدولعەزیز کوڕی باز ناسیوە، کە لەبارەیەوە دەڵێت «ئەم پیاوە (سبحی)یەکێکە لە پاشماوەکانی ئەھلی فەرموودە لە عێراق». ئەو کۆکەرەوەیەکی ناوداری دەستنووسە ئیسلامییەکان بووە و تا بەرلین و دبلن و پرینستۆن گەشت دەکات بۆ گەڕان بەدوایاندا. لە ماوەی ژیانیدا زیاتر لە ٥٤ کتێبی لەسەر زانستە ئیسلامییەکان نووسیوە. لە ساڵی ١٩٨٩ لە زانکۆی زانستە ئیسلامییەکان لە بەغدا دەستی بە وانەوتنەوە کردووە. دواتر سەرپەرشتی لێکۆڵینەوەی ئەبووبەکر بەغدادی کردووە.

لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ٢٠٠٣دا شوێنکەوتوویەکی زۆرتری بەدەستھێنا، چونکە حکوومەت لاواز بوو و فێرکارییە ئایینییەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان دەستیان کرد بە بڵاوبوونەوە. دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەمریکاوە لەگەڵ خێزانەکەی عێراقیان بەجێھێشت. لە ساڵی ٢٠٠٩ ڕووی لە لوبنان کردووە و لە ساڵی ٢٠١٣ لە سەنتەری پزیشکی زانکۆی ئەمریکی لە بەیروت کۆچی دوایی کردووە.

## کتێبەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
کەرخ

**کەرخ** () لە ڕووی مێژووییەوە ناوی نیوەی ڕۆژاوای بەغدایە، عێراق، یان کەناری ڕۆژاوای ڕووباری دیجلە کە بە بەغدادا تێدەپەڕی. کەناری ڕۆژھەڵات بە ڕەسافە ناسراوە. لە ڕووی مێژووییەوە، کەرخ بازاڕێکی بازرگانی بووە لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا، کە دەکەوێتە دەرەوەی شاری بازنەیی بەغدا بەھۆی نیگەرانییەکانی سەلامەتییەوە. ھەناردەکردنی زۆری بەخۆیەوە بینی و شوێنی سەرەکی بازرگانی بوو بۆ بازرگانان و پیشەوانان. ھەروەھا کەرخ لە مێژوودا بەدەست شەڕی ناوخۆیی و ئاگر و لافاوەوە ناڵاندوویەتی کە کاریگەری لەسەر دانیشتووان و تۆپۆگرافیای ھەبووە.

## خەڵک
* عەبدولسەلام عارف
* عەبدولڕەحمان عارف
* مەعروف کەرخی
* عودەی سەددام حوسێن

## سەرچاوەکان

پۆل:گەڕەکەکانی بەغدا
سیتیبانک

**سیتیبانک، ئێن. ئەی.** ("ئێن. ئەی." کورتکراوەی "کۆمەڵەی نیشتمانی"یە؛ بە شێوازی **citi**bank دەنووسرێت) لقە بانکییە سەرەکییەکەی ئەمریکای سیتیگرووپە، کە کۆمپانیایەکی فرەنەتەوەیی خزمەتگوزاریی داراییە. سیتیبانک لە ساڵی ١٨١٢ وەک **بانکی شاری نیویۆرک** دامەزرا، و دواتر بوو بە **یەکەم بانکی نیشتمانیی شاری نیویۆرک**. بانکەکە لە ١٩ وڵاتدا لقی ھەیە. لقە ئەمریکییەکانی لە شەش ناوچەی گەورەدا چڕبوونەتەوە: شاری نیویۆرک، شیکاگۆ، لۆس ئانجلەس، سان فرانسیسکۆ، واشینگتن دی سی، و مەیامی.

تا ساڵی ٢٠٢٣، سیتیبانک سێیەم گەورەترین بانکی ویلایەتە یەکگرتووەکانە لە ڕووی سەروەت و سامانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پردی ئالبێرت، بێڵفاست

**پردی ئالبێرت** (بە ئینگلیزی: Albert Bridge) پردێکی سەرەکییە لە شاری بێلفاست لە ئایرلەندی باکوور، کە بەسەر ڕووباری لاگاندا درێژ دەبێتەوە. پردەکە ڕێگای "East Bridge Street" بە ڕێگای "Albertbridge Road" دەبەستێتەوە و وەک یەکێک لە پردە مێژووییەکانی شارەکە دادەنرێت.

## مێژوو

### پردی پێشوو و ڕووخان
پێش دروستکردنی پردی ئێستا، پردێکی تر لە ھەمان شوێندا ھەبوو کە ناوی "پردی لاگان" بوو و لە ساڵی ١٨٣١ کرابووەوە. لە ساڵی ١٨٨٦، ئەو پردە کۆنە بەھۆی لاوازیی پێکھاتەکەیەوە داڕما. ڕووداوی داڕمانەکە ڕاستەوخۆ دوای ئەوە ھات کە کاروانێکی گالیسکە و ئەسپی کارگەیەکی نانەوا بەسەریدا تێپەڕین، کە بووە ھۆی زیادبوونی بارگرانی لەسەر پردە لاوازەکە. خۆشبەختانە، لە ڕووداوەکەدا ھیچ زیانێکی گیانی لێ نەکەوتەوە.

### دروستکردنی پردی نوێ
دوای ڕووخانی پردە کۆنەکە، کار بۆ دروستکردنی پردێکی نوێ دەستی پێ کرد. پردی نوێ لە نێوان ساڵانی ١٨٨٦ و ١٨٩٠ دروست کرا و لەلایەن ئەندازیار و ڕووپێوی شار، مستەر جەی. سی. برێتلاند، نەخشەسازیی بۆ کرا. پردەکە لە ساڵی ١٨٩٠ بە فەرمی لەلایەن شازادە ئالبێرت ڤیکتۆر، نەوەی شاژن ڤیکتۆریا، کرایەوە و ھەر بە ناوی ئەوەوە ناونرا "پردی ئالبێرت".

## نەخشەسازیی و تایبەتمەندییەکان
پردی ئالبێرت پردێکی کەوانەیی بەردینە کە لە پێنج کەوانە پێکدێت و لە تێکەڵەیەک لە بەردی گرانیت و بەردی لمینی سوور دروست کراوە. یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی پردەکە، ستوونی چرا ڕازاوەکانیەتی. لەسەر ھەر ستوونێکی چرا، تاجی پاشایەتی ھەبوو، بەڵام ئەم تاجانە لە ساڵی ١٩٤٢ لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا بۆ بەکارھێنانەوەی کانزاکانیان لابردران. لە ساڵی ٢٠٠٠، کۆپیی تاجە ئەسڵییەکان دروست کرانەوە و خرایەوە سەر ستوونەکان. ھەروەھا، لە ھەردوو سەری پردەکەدا پایەی بەردینی گەورە ھەن کە لە سەرەتادا بڕیار بوو پەیکەری ئاسک لەسەریان دابنرێت، بەڵام ئەم بیرۆکەیە ھەرگیز جێبەجێ نەکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
٢٠ ئێکسچەینج پلەیس

**٢٠ ئێکسچەینج پلەیس**، لە بنەڕەتدا **بینای سیتی بانک–فارمەرز ترەست**، ھەوابڕێکە لە ناوچەی داراییی لۆوەر مانھاتن، نیویۆرک سیتی. لە ساڵی ١٩٣١ تەواو بووە، لەلایەن کرۆس ئێند کرۆسەوە وەک بارەگای سەرەکیی کۆمپانیای سیتی بانک–فارمەرز ترەست، پێشینەی سیتیگرووپ، دیزاین کراوە. بە بەرزیی نزیکەی  و ٥٧ نھۆمی بەکارھێنراو، لە کاتی تەواوبوونیدا یەکێک بوو لە بەرزترین باڵەخانەکانی شارەکە و بەرزترین باڵەخانەی بەرد-ڕووپۆشکراوی جیھان. پلانەکان بۆ دروستکردنی وەک بەرزترین باڵەخانەی جیھان بەھۆی بێبازاڕیی مەزنەوە کەم کرانەوە.

باڵەخانەکە ڕوکارێکی گرانیت و بەردی جیری ھەیە و پێکھاتەیەکی پۆڵایینی ھەیە. بەشی خوارەوەی ڕوکارەکە تەواوی بلۆکێکی شاری چوارلای ناڕێکی پڕکردووەتەوە و پایەی تێدایە کە وێنەی «زەبەلاحەکانی دارایی» نیشان دەدەن، ھەروەھا دیکۆراتی تێدایە کە لەلایەن پەیکەرتاشی بەریتانی دەیڤد ئێڤانسەوە دیزاین کراوە. دەرگای سەرەکی لەسەر ئێکسچەینج پلەیس کەوانەیەکی بازنەیی ھەیە لەگەڵ مەدالیای گرانیت کە نوێنەرایەتیی ئەو وڵاتانە دەکەن کە سیتی بانک فارمەرز ترەست نووسینگەی تێدا ھەبووە. نھۆمە سەرووەکان، کە لە تاوەرێکی چوارگۆشە پێکدێن بە گۆشەی لێکراوە، لە بنکەکەوە جیاوازن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێبگەی فەرمی لە ویکیدراوە و ویکیپیدیا جیاوازە
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پردی شار

**پردی سیتی** یان "' پردی شار" ' (بە ئینگلیزی: City Bridge) پردێکی ڕێگای ئۆتۆمبێلە کە بەسەر ڕووباری ئەسکدا لە شاری نیوپۆرت لە وێڵز درێژ دەبێتەوە. پردەکە ھەڵگری ڕێگای سەرەکیی A48ە و لە ساڵی ١٩٦٤دا کراوەتەوە. ئامانجی سەرەکیی دروستکردنی کەمکردنەوەی قەرەباڵغی بوو لەسەر پردی نیوپۆرتی کۆنتر کە دەکەوێتە خوارەوەی ڕووبارەکە.

## نەخشەسازیی و پێکھاتە
پردی سیتی لەلایەن کۆمپانیای ئەندازیاریی Mott, Hay and Anderson نەخشەی بۆ کێشراوە و وەک پردێکی کەوانەیی کۆنکرێتی نەخشێنراوە. لە کاتی دروستکردنیدا، ئەم پردە یەکەم پرد بوو لە شانشینی یەکگرتوو کە پێکھاتەی "تیرچەی سندووقی بەردەوامی کۆنکرێتی پێش-گوشراو" (pre-stressed concrete continuous box girder)ی تێدا بەکارھات.

ھەر لە ھەمان ساڵدا (١٩٦٤)، پردێکی دیکە بە ناوی پردی جۆرج ستریت (George Street Bridge) لە نیوپۆرت کرایەوە کە نەخشەیەکی جیاوازی ھەیە و پردێکی کەیبڵ-ڕاگیراوە (cable-stayed)، ئەمەش وای کردووە کە ھەردوو پردەکە پێکەوە وەک نموونەیەک لە ئەندازیاریی جیاوازی ئەو سەردەمە لە شارەکەدا بمێننەوە.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێک بەرەو پردی سیتی لە نیوپۆرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی وێڵز
پردی ھێڵی ئاسنینی بان

**پردی ھێڵی ئاسنینی بان** (بە ئینگلیزی: Bann Bridge) پردێکی ھێڵی ئاسنینە لە شارۆچکەی کۆلراین، کاونتی لەندەندێری لە ئایرلەندی باکوور. پردەکە ھێڵی شەمەندەفەری نێوان بێلفاست و دێری بەسەر ڕووباری باندا دەگوازێتەوە. ئەم پردە بەھۆی نەخشەسازیی جووڵاوی باسکول (bascule) ناسراوە، کە ڕێگە بە کەشتی و پاپۆڕەکان دەدات بە ڕووبارەکەدا تێپەڕن.

## مێژوو و دروستکردن
پردی ئێستا لە ساڵی ١٩٢٤ لەلایەن "لیژنەی ناوچە باکوورییەکانی ھێڵی ئاسنینی میدلاند" (Midland Railway Northern Counties Committee) کرایەوە. ئەم پردە نوێیە جێگەی پردێکی کۆنتری گرتەوە کە لە ساڵی ١٨٦٠ دروست کرابوو و لەلایەن نژیاروانی بەناوبانگ چارڵز لانیۆنەوە نەخشێنرابوو.

وێنۆک|چەپ|بەشی ناوەڕاستی پردەکە کە بەرز دەبێتەوە (باسکول).

## نەخشەسازیی و کارکردن
پردەکە لە چوار بەشی سەرەکی پێکدێت. دوو بەشی جێگیر لە لای باشوورەوە و یەک بەشی جێگیر لە لای باکوورەوە ھەن. بەشی دووەم لە باکوورەوە بەشی جووڵاوە، کە بە میکانیزمی باسکول کار دەکات. ئەم بەشە ناوەندییە دەتوانێت بەرز بێتەوە بۆ ئەوەی ڕێڕەوی ئاوی بۆ ھاتوچۆی کەشتییەکان بکاتەوە. کارکردنی پردەکە و جووڵەی بەشە باسکولەکە لە ڕێگەی کابینەیەکی کۆنترۆڵەوە بەڕێوەدەبرێت کە دەکەوێتە کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووبارەکە.

## گرنگی و پاراستن
پردی ھێڵی ئاسنینی بان یەکێکە لە دوو پردی جووڵاوی سەرەکی لە تەواوی دوورگەی ئایرلەندا و بە شوێنەوارێکی گرنگی ئەندازیاری دادەنرێت. بەھۆی گرنگییە مێژوویی و تەکنیکییەکەیەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی B1 پۆلێن کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
پردی بالیڤی

**پردی بالیڤی** (بە ئینگلیزی: Ballievey Bridge) پردێکی سێ-کەوانەیی مێژووییە کە دەکەوێتە کاونتی داون لە ئایرلەندی باکوور. پردەکە بەسەر ڕووباری باندا درێژ دەبێتەوە و تا ئەمڕۆش بۆ ھاتوچۆی سووک بەکاردێت.

## مێژوو و گرنگیی ستراتیژی
پردی بالیڤی لە دەوروبەری ساڵی ١٨٠٠ دروست کراوە. شوێنی پردەکە لە نزیک ڕێڕەوێکی ئاوی (ford) کۆنە لەسەر ڕووباری بان، کە لە سەردەمە کۆنەکاندا خاڵێکی گرنگی پەڕینەوە بووە لەسەر ڕێگای سەرەکیی ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوای ھەرێمی ئەلستەر. بەھۆی ئەمەوە، ناوچەکە ھەمیشە گرنگییەکی ستراتیژیی ھەبووە.

ئەم خاڵی پەڕینەوەیە لە مێژوودا گەواھی چەندین ڕووداوی گرنگ بووە. بۆ نموونە، لە ساڵی ١٦٤٢، ڕانداڵ ماکدۆنێڵ، ئێرلی ئەنتریم، ناچار بوو لەم شوێنەوە پاشەکشە بکات. ھەروەھا، لە ساڵی ١٦٨٩، سوپای ویلیامی سێیەمی ئۆرەنج (ویلیامیتەکان) پش گەمارۆدانی شاری دێری، ئەم ڕێڕەوەیان بەکارھێنا بۆ پەڕینەوە.

وێنۆک|دیمەنێکی تری پردەکە کە پێکھاتە کەوانەیییەکەی پیشان دەدات.

## دۆخی ئێستا
پردەکە تا ئێستاش کراوەیە بەڕووی ھاتوچۆدا، بەڵام بەھۆی تەمەنی و پێکھاتەکەیەوە، کێشی ئەو ئۆتۆمبێلانەی بەسەریدا تێدەپەڕن سنووردار کراوە بۆ ٧٫٥ تەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
پردی بۆین

**پردی بۆین** (بە ئینگلیزی: Boyne Bridge) پردێکی ڕێگای خێرایە لە شاری بێلفاست، پایتەختی ئایرلەندی باکوور. پردەکە ڕێگای خێرای M1 بەسەر ڕووباری لاگاندا ھەڵدەگرێت و بەشێکی گرنگی ژێرخانی گواستنەوەی شارەکەیە.

## مێژوو و ناو
پردەکە لە ساڵی ١٩٧٠ کرایەوە وەک بەشێک لە پەرەپێدانی تۆڕی ڕێگاوبانی بێلفاست. ناوەکەی بۆ ڕێزلێنان لە شەڕی بۆین (Battle of the Boyne) دانراوە، کە لە ساڵی ١٦٩٠ ڕوویدا. ئەم شەڕە ڕووداوێکی مێژوویی گرنگە، بەتایبەتی بۆ یەکێتیخوازەکان لە ئایرلەندی باکوور.

## نەخشەسازیی و کارکرد
پردی بۆین بە شێوازی پردی تیرچەی سندووقی (box girder) نەخشێنراوە، کە پێکھاتەیەکی باو و پتەوە بۆ پردی ڕێگای خێرا. ئەرکی سەرەکیی پردەکە بریتییە لە دابینکردنی ڕێڕەوێکی بێ وەستان بۆ ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل لەسەر ڕێگای خێرای M1، کە یەکێکە لە ڕێگا سەرەکییەکانی ھاتنەناوەوە و چوونەدەرەوە لە شارەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل: پردەکانی وێڵز
پردی پەتکیی کاریک ئەرید

**پردی پەتکیی کاریک ئەرید** (بە ئینگلیزی: Carrick-a-Rede Rope Bridge) پردێکی پەتکیی بەناوبانگە کە دەکەوێتە نزیک گوندی بالینتۆی لە کاونتی ئەنتریم، ئایرلەندی باکوور. پردەکە وشکانیی سەرەکی بە دوورگە بچووکەکەی کاریک-ئە-رید (کە ناوی بە واتای "بەردی ناو ڕێڕەوەکە" دێت) دەبەستێتەوە. درێژیی پردەکە ٢٠ مەترە و ٣٠ مەتر لەسەروو بەردەکانی ژێرەوەی ھەڵواسراوە. ئەم شوێنە لەلایەن دامەزراوەی ناشناڵ ترەستەوە (National Trust) بەڕێوەدەبرێت و بووەتە یەکێک لە دیارترین شوێنە گەشتیارییەکانی ناوچەکە.

## مێژوو و ماسیگری
مێژووی پردەکە بۆ زیاتر لە ٣٥٠ ساڵ دەگەڕێتەوە، کاتێک لەلایەن ماسیگرانی ماسیی سەلەمونەوە دروست کرا. دوورگەی کاریک-ئە-رید بەربەستێکی سروشتی بوو لەبەردەم ڕێڕەوی کۆچی ماسیی سەلەمون، ئەمەش وای کردبوو ببێتە شوێنێکی نموونەیی بۆ ڕاوکردنیان. ماسیگران پردەکەیان دروست کرد بۆ ئەوەی بتوانن بە ئاسانی بگەنە دوورگەکە و تۆڕەکانیان دابنێن. یەکەم پردەکان زۆر سادەتر و ترسناکتر بوون؛ لە ھەندێک وەشاندا تەنھا یەک دەسک (پەنجەرە)یان ھەبووە و تەختەی نێوانیان بەشێوەیەکی ناڕێک دانرابوون. پیشەی ماسیگریی سەلەمون لەم ناوچەیەدا تا ساڵی ٢٠٠٢ بەردەوام بوو، بەڵام بەھۆی کەمبوونەوەی ژمارەی ماسییەکان و پیسبوونی ژینگە، کۆتایی پێ ھات.

وێنۆک|چەپ|پیاوێک لەسەر یەکێک لە وەشانە کۆنەکانی پردەکە وەستاوە، نزیکەی ساڵی ١٩٠٠.

## پێکھاتەی ئێستا و گەشتیاری
پردەکەی ئێستا کە لەلایەن کۆمپانیای Heyn Construction لە بێلفاستەوە دروست کراوە، زۆر بەھێز و سەلامەتترە. پێکھاتەکەی لە پەتکی پۆڵایین و تەختەی داری سنەوبەری دۆگلاس پێکھاتووە و توانای ھەڵگرتنی کێشی دە تەن ھەیە. سەرەڕای سەلامەتییەکەی، پەڕینەوە بەسەر پردەکەدا، بەتایبەت لە کاتی بوونی بای بەھێزدا، ھێشتا ئەزموونێکی ورووژێنەرە. بەھۆی ئەم تایبەتمەندییەیەوە، پردەکە بووەتە شوێنێکی گەشتیاریی زۆر بەناوبانگ و ساڵانە سەدان ھەزار گەشتیار سەردانی دەکەن.

ناوچەکە بەشێکە لە "ناوچەی جوانیی سروشتیی نایابی کەناری کۆزوەی" (Causeway Coast Area of Outstanding Natural Beauty). لە کاتی پەڕینەوە بەسەر پردەکە و لەسەر دوورگەکەوە، دیمەنی سەرنجڕاکێشی دوورگەی ڕاسلین و لە ڕۆژانی ساماڵدا، سکۆتلەندا، بەدی دەکرێت. دوورگەکە خۆی شوێنێکی تایبەتیی گرنگی زانستییە (SSSI) بەھۆی بوونی کۆمەڵێکی گەورەی باڵندەی دەریایی، وەک باڵندەی پەفین و گیلیمۆت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
شەڕی شارور

**شەڕی شارور** لە ھاوینی ساڵی ١٥٠١ ڕوویدا لە گوندی شارور، شا ئیسماعیل لەم شەڕەدا ٧٬٠٠٠ سەربازی قزڵباشی ھەبوو و توانی لە ھێزی ئەلوەند میرزا سەربکەوێت، کە چوار ئەوەندەی سەربازی قزڵباشەکانی بوون. لە کاتی ئەم شەڕە شا ئیسماعیل تەمەنی ١٤ ساڵ بوو. لەگەڵ سەرکەوتنی ئەم شەڕە، شا ئیسماعیل ھێرش کردە سەر شاری تەورێز. و پاش ئەم دوو شەڕانە شا ئیسماعیل ئازەربایجان داگیر دەکات.

## شەڕەکە
لە کاتی هێرش کردن بۆ سەر شارور، شا ئیسماعیل ٧،٠٠٠ سەربازی قزڵباشی هەبوو. وە ئاق قۆینلۆ نزیکەی ٣٠،٠٠٠ سەربازیان هەبوو. نزیکەی ١٨،٠٠٠ سەربازی ئاق قۆینلۆ کوژران لەم شەڕە

هەرچەندە شا ئیسماعیل تەمەنی ١٤ ساڵ بوو لەم شەڕە، سوڵتان ئەلوەند میرزا لەم شەڕە کوژرا، قەرەچەقای خان و چەندان فەرماندەی ئاق قۆینلۆ لەم شەڕەدا کوژران.

## دوای شەڕەکە
لە هەمان ساڵ شا ئیسماعیل چەند ھەڵمەتێکی بەرەو ناوچەکانی شیروان، یەریڤان، ناگۆرنۆ-قەرەباغ و شاری باکوو دەبات. لە کاتی ھێرش کردنی بۆ سەر شاری باکوو، شارەکە تاڵان دەکات، کە بووە تۆڵە کردنەوەی باپیری. گۆڕی شیروانشاکانی هەڵکەند و لە مۆزەخانەک نێژران، و مۆزەخانەکەی سووتاند. زۆربەی خەلکی شاری باکوو بە زۆری چوونە سەر مەزهەبی شیعە.

## سەیری ئەمانەش بکە

* شارور
* شەڕی هەمەدان (١٥٠٣)
* شەڕی بەغدا (١٥٠٨)
* شا ئیسماعیلی یەکەم
* هەرێمی ئازەربایجان
* ئێران 
* سەفەوییەکان
* ئاق قۆینلۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم
پردی شارلیمۆنت

**پردی شارلیمۆنت** (بە ئینگلیزی: Charlemont Bridge) پردێکی مێژووییە و دەکەوێتە نزیک گوندی مۆی لە کاونتی تایرۆن، ئایرلەندی باکوور. پردەکە بەسەر ڕووباری بلاک واتەردا دەپەڕێتەوە و کاونتی تایرۆن بە کاونتی ئارما دەبەستێتەوە. ئەم پردە کە مێژووی دروستکردنی بۆ نزیکەی ساڵی ١٨٥٥ دەگەڕێتەوە، لە لیستی پێکھاتە پارێزراوەکاندا وەک پۆلی B1 تۆمار کراوە.

## مێژوو
پردی ئێستا لە شوێنی پردێکی کۆنتر دروست کراوە کە لە مێژوودا خاڵێکی ستراتیژیی گرنگ بووە بۆ پەڕینەوە لە ڕووباری بلاک واتەر. ئاماژەکان باس لەوە دەکەن کە لە ساڵی ١٦٧٣ پردێکی دارین لەم شوێنەدا ھەبووە، کە دواتر لە ساڵی ١٧٠٤دا بە پردێکی بەردین جێگەی گیراوەتەوە. گرنگیی ئەم شوێنە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٧، کاتێک شەڕی بێنبێرب لە ساڵی ١٦٤٦ لە نزیک ئەم پردە ڕوویدا.

ناوی پردەکە لە قەڵای شارلیمۆنتەوە وەرگیراوە کە لە نزیکیەتی. قەڵاکە لە ساڵی ١٦٠٢ لەلایەن لۆرد ماونتجۆی (چارڵز بلاونت) دروست کراوە و بە ناوی خۆیەوە "شارلیمۆنت"ی ناو ناوە.

## نەخشەسازیی و پێکھاتە
پردی شارلیمۆنت پێکھاتەیەکی بەردینی ھەیە و لە پێنج کەوانە پێکدێت. بۆ دروستکردنی، بەرد بە شێوەیەکی ڕێک و دەستکرد بەکار ھاتووە. کەوانەکانی شێوەی نیوبازنەییان ھەیە و لە ھەردوو لای پردەکەوە بڕەرە ئاویی تیژ (cutwaters) بوونیان ھەیە بۆ شکاندنی تیژیی شەپۆلی ئاو. دیوارەکانی سەر پردەکە (parapets) لە بەردی پتەو دروستکراون و ڕووی سەرەوەی پردەکەش قیرتاو کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
محەممەد کوڕی ئیبراھیم ئال شێخ

**محەممەد کوڕی ئیبراھیم کوڕی عەبدوللەتیف کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی حەسەن کوڕی [[محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب]] ئال شێخ ئەلتەمیمی** (١٨٩٠– ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٦٩)، زانای ئایینی سعودیە بوو کە لە ساڵی ١٩٥٣ تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٦٩ وەک یەکەم موفتی گەورەی سعوودیە کاری کردووە، وەک پێشەنگی زانایانی سەلەفی لە مێژوودا ناسراوە، و سەرۆکی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ڕابیتەی جیھانی ئیسلامی بووە.

## ڕۆڵی موفتی گەورە
وەک موفتی گەورەی سعوودیە لە ساڵی ١٩٥٣ تا ١٩٦٩ کاریکردووە، کە لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی ئایینی سعوودیە. لە ساڵی ١٩٦٩ کۆچی دوایی کردووە.

## ڕۆڵی تر
وەک سەرۆکی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ڕابیتەی جیھانی ئیسلامی کاری کردووە. یەکێک بوو لە نزیکترین ڕاوێژکارانی شا فەیسەڵ کە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ڕۆڵی شا فەیسەڵ ھەبوو لە جیھانی عەرەبیدا.

## خێزان
باوکی ئیبراھیم کوڕی محەممەد ئال شێخ وەزیری دادی سعودیە بووە لە ساڵی ١٩٧٥ تا ١٩٩٠ و عەبدوڵڵای کوڕی محەممەد ئال شێخ، وەزیری دادی سعودیە بووە لە ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠٠٩.

یەکەم ئامۆزای شا فەیسەڵ بوو کە دایکی تەرفە بن عەبدوڵڵا لە بنەماڵەی ئال شێخ بوو.

## میرات
مزگەوتی گەورەی دەخنە لە ڕیاز، کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٥ دووبارە دروستکرایەوە، ناوی گۆڕدرا وەک ڕێزلێنان بۆ مزگەوتی شێخ محەممەد بن ئیبراھیم.

## سەرچاوەکان

پۆل:موفتی گشتی سعودیە
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
ئەبوو عومەر کوردی

**سامی محەممەد عەلی سەید جاف** (١٩٦٨–٢٠٠٧)، ناسراو بە **ئەبوو عومەر کوردی**، بۆمب ساز بوو بۆ ئەبوو موسعەب زەرقاوی.

## ژیان
ئەبوو عومەر کوردی کوردێکی عەشیرەتی جاف بوو. پێشمەرگەیەکی دێرین بوو لە جیھاد لە ئەفغانستان، کە گوایە شارەزایی لە دروستکردنی بۆمبدا ھەبووە. لە ساڵی ٢٠٠٣ گەڕایەوە عێراق و لەوێ زەرقاوی ناسی و دواتر دەبێتە کەسی سەرەکی بۆمب دروستکردنی. گوایە دروستکردنی بۆمب لەلایەن ئەبوو عومەرەوە بە بەکارھێنانی سەدان موشەک و تەقەمەنی کە لە کۆگا سەربازییەکانی عێراق لەلایەن ئەندامێکی دیکە بە ناوی عەمار زوبەیدی لە سەرەتای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دزرابوو، بووە. تا ئەو کاتەی لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ دەستگیرکرا، پێشتر بەرپرسیار بوو لە لەسەدا ٧٥ی ھێرشەکانی ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو لە عێراق لە مانگی ئابی ٢٠٠٣ەوە بەڵام تەنھا دانی بە ٣٢ ھێرشەکاندا ناوە. لەوانە ھێرشکردنە سەر باڵیۆزخانەی ئوردن و بۆردومانی ھۆتێل کەناڵ و بۆردومانی مزگەوتی ئیمام عەلی و ھێرشکردنە سەر بنکەی ئیتاڵیا لە ناسریە و ئەو ھێرشەی کە بووە ھۆی کوژرانی عیزەدین سەلیم. دەسەڵاتداران ڕایان گەیاند کە ئەبوو عومەر لە میانی ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی ٣٠ی ١ی ٢٠٠٥دا پلانی بۆ ھێرشکردنە سەر بنکەکانی دەنگدانی ھەڵبژاردن دانابوو. ئەبوو عومەر لە ساڵی ٢٠٠٧ لە بەغدا لە سێدارە درا.

## ھەروەھا سەیری بکە
* مەلا شوان کوردی

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
ئیمپراتۆریەتیی هۆتەکی

**ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەک** (، ) دەسەڵاتێکی پاشایەتی بوو لە ئەفغانستان کە لەلایەن پشتوونەکانەوە دامەزرا و بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٧٢٠دا فەرمانڕەوایی بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی ئێران و ئەفغانستانی کرد. ئەم ئیمپراتۆرییەتە لە مانگی نیسانی ساڵی ١٧٠٩ لەلایەن میروەیسی ھۆتەکەوە دامەزراوە، کە سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی سەرکەوتووی کرد لە دژی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی لە ناوچەی لۆی قەندەھار (واتا قەندەھاری گەورە) کە دەکەوێتە باشووری ئەفغانستان.

لە ساڵی ١٧١٥ میروەیس بەھۆی نەخۆشی کۆچی دوایی کرد و عەبدولعەزیزی برای جێنشینی گرتەوە. ئەو بۆ ماوەیەکی کورت حوکمڕانی کرد تا لەلایەن مەحموودی برازایەوە کوژرا، مەحموود لە ساڵی ١٧٢٠ ھێرشی کردە سەر سەفەوییەکان و لە ساڵی ١٧٢٢ ئەوانی ڕووخاند. لە بەرامبەردا مەحموود لە دوای کودەتایەکی کۆشک لە ساڵی ١٧٢٥دا ئامۆزاکەی ئەشرەف بوو بە جێنشینی. ئەشرەف بۆ ماوەیەکی کورت فەرمانڕەوایی کرد، چونکە فەتحکەری ئێرانی نادر قولی بەگ (دواتر نادر شا) کە سەرکردایەتی سەفەوییەکان دەکرد، لە شەڕی دامغان لە ساڵی ١٧٢٩دا شکستی پێھێنا و ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی لە ئێران دەرکرد. ئەشرەف ھۆتەک دوورخرایەوە بۆ باشووری ئەفغانستانە و دەسەڵاتی ھۆتەکی بچووکرایەوە. لە ساڵی ١٧٣٨دا، ئیمپراتۆریەتیی ھۆتەکی کۆتایی پێ ھات، نادر شا دوای گەمارۆدانی درێژخایەنی قەندەھار، حوسێن ھۆتەکی جێنشینی ئەشرەفی کوشت و ئەفغانستانی داگیرکرد. دواتر نادر شا دەستی کرد بە دامەزراندنەوەی سەروەری ئێران بەسەر ئەو ناوچانەی کە دەیان ساڵ پێشتر بە ڕکابەرە سەرەکییەکانی ئێران لەدەستیان دابوو کە حکومڕانیان لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ڕووسیا دەکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٠٩
پۆل:ئەفغانستان
پۆل:ئێران
پۆل:ئێران لە سەدەی ١٨یەم
عەبدولڕەحمان فەتاحی

**عەبدولڕەحمان فەتاحی** ھەروەھا بە ئەبوو سەفییە کوردی (بە عەرەبی: أَبُوْ صَفِیَّةُ ٱلْکُرْدِیّْ) ناسراوە، پیاوێکی ئایینی کوردی سوننە و خەڵکی ئێرانە. ئەندامی بەرەی نوسرە و دواتر ھەییەی تەحریر شام بووە. دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، وەک ڕاوێژکاری کاروباری ئێران دەستنیشانکرا. یەکەم کورد بوو دوای ھەڵوەشاندنەوەی سووریای بەعس پۆستی حکوومەتی سووریای بەدەستھێنا.

## ژیان
فەتاحی لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا لە شاری سۆڵغە کە گوندێکە لە نزیک شاری مەھاباد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا سەفەری کوردستانی عێراق دەکات و لەژێر دەستی عەبدولقادر تەوحیدی دەستی بە خوێندن کردووە. فەتاحی لە کاتی تەواوکردنی خوێندنەکەیدا ئەندامی بزووتنەوەی ئیسلامی کوردستانی بەڕابەرایەتی عوسمان عەبدولعەزیز بووە، و لە میرنشینی ئیسلامی کوردستان ژیاوە. فەتاحی لە ساڵی ١٩٩٦ خوێندنی تەواو کردووە، دواتر گەڕاوەتەوە بۆ ئێران و ئیجازەی مەلایەتی لە شافی بورھانی وەرگرتووە، و بووەتە ئیمامی خەلیفانی مەھاباد. لە ئێران، بەھۆی پەیوەندی لەگەڵ لیواکانی کوردستان دەستگیرکرا، و چەندین جاری دیکە دەستبەسەرکرا. لە ساڵی ٢٠١١دا سزای سێ ساڵ زیندانی لە زیندانی گۆھەردەشت بەسەردا سەپێندرا. دوای ئازادکردنی لە ساڵی ٢٠١٤ بەرەو سووریا بەڕێکەوت. لەو کاتەدا نزیکەی ٣ ھەزار کوردی ئیسلامی گەشتیان کردبوو بۆ سووریا، و لە نێوان ئەنسارولئیسلام و دەوڵەتی ئیسلامیدا دابەش بوبوون؛ بەڵام فەتاحی ڕێگایەکی جیاوازی گرتەبەر و پەیوەندی بە بەرەی نوسرە کرد. فەتاحی «بزووتنەوەی موھاجیرینی سوننەی ئێران»ی دامەزراند، کە گرووپێکی زۆرینەیان کورد بوون لەناو بەرەی نوسرە. پێش ھەڵوەشاندنەوەی بەرەی نوسرە نزیکەی ٣٠٠ کورد ھەبوون. ڕەخنەی لە فراکسیۆنە کوردییەکان گرت، بەڵام ڕەخنەی لە کوتلە کوردییەکانیش گرت کە تورکیا پشتیوانیان لێدەکات و تۆمەتباریان دەکات بەوەی لە پێناو تورکیادا تاوان دژی کورد ئەنجام دەدەن و خەباتی ھاوبەشیان لە دژی بەشار ئەسەد کردووەتە ململانێی نەتەوەیی. فەتاحی یاوەری ئەحمەد شەرع بوو دوای جیابوونەوەی لەگەڵ قاعیدە و دروستکردنی ھەیییەی تەحریر شام. بە درێژایی شەڕی ناوخۆی سووریا، فەتاحی لە ئیدلب ژیاوە و لەوێ وەک قازی شەرعی کاری کردووە. دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، لەلایەن ئەحمەد شەرع وەک جێگر و ڕاوێژکاری کاروباری ئێران دەستنیشانکرا و بووە یەکەم کورد کە پۆستێکی لە حکوومەتی نوێی سووریادا ھەبێت. دواتر فەتاحی وتارێکی بە زمانی کوردی لە مزگەوتی ئەمەوی پێشکەش کرد، کە ئاواتی "ئازادی قودس "ی لە دوای سووریا خواست و ھەڕەشەی لە حکوومەتی ئێران کرد. بەکارھێنانی زمانی کوردی سەرنجی خەڵکی ڕاکێشا، بەو پێیەی لە سەردەمی ڕژێمی ئەسەددا سنووردارکردنێکی زۆر بۆ زمانی کوردی لە سووریادا ھەبوو. لەکاتێکدا حکوومەت ھەوڵیدا بە دەستبەکاربوونی ئەو سۆزی کوردەکان بەرەو حکوومەت ڕابکێشێ، زۆربەی کوردەکان گومانیان ھەبوو کە ئایا گۆڕانکاری ڕاستەقینە یان «ھەمان ئەو تۆکنیزمەیە کە لە سەردەمی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان زۆرجار لە تورکیا دەیبینن» دوای ڕاسپاردنی فەتاحی، ئەحمەد شەرع دڵنیایی دا کە بەشداری کورد لە حکوومەتی نوێی سووریادا دەبێت و بانگەشەی ئەوەی کرد کە «چیتر ستەم لەسەر گەلی کوردمان نابێت»، کە بە «بەشێکی جەوھەری» سووریا ناوی بردووە کە بەرگەی «چەوساندنەوەیەکی گەورەی» گرتووە. شەرع ھەروەھا ڕای گەیاندووە کە ھەوڵی گەڕاندنەوەی کوردە ئاوارەبووەکان بۆ ناو کۆمەڵگاکانیان دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:سەرکردەکانی ئەلقاعیدە
پۆل:ھەییەی تەحریر شام
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
چەکی ھەوا بۆ ڕووبەر

وێنۆک|پۆدی تۆپی تۆماتیک (چەپ)، پۆدی موشەکی S-8 (ناوەڕاست) و موشەکی دژە تانکی 9K114 Shturm (ڕاست) کە لەسەر باڵی چەپی ھێلیکۆپتەرێکی Mi-24W ی ھێزە وشکانییەکانی پۆڵەندا دانراوە
**چەکی ھەوا بۆ ڕووبەر یان ئاسمان بۆ زەوی** بریتییە لە چەکی فڕۆکە کە لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە بەکاردەھێنرێت بۆ ھێرشکردنە سەر ئامانجە زەمینییەکان. چەکەکان بریتین لە بۆمب، دۆشکە، تۆپی تۆماتیک، موشەکی ھەوا بۆ ڕووبەر، موشەک (ساروخ)، موشەکی کروز کە لە ئاسمانەوە ھەڵدەدرێت و نارنجۆک ھاوێژ.

## ئەمانەش ببینە
* چەکی فڕۆکە
* ھێرشکردنە سەر فڕۆکە
* کەشتی چەکدار
* پشتگیریی ئاسمانیی نزیک

## سەرچاوەکان
فڕۆکەی شەڕکەری فرە مەبەست

[alt=|وێنۆک|[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھێزی ئاسمانی ئەمریکا ئێف-٣٥ ھەورەبروسکە، نەوەی پێنجەمی جەنگی ڕادارڕەوێنی فرە مەبەستە]]
**فڕۆکەی شەڕکەری فرە مەبەست** بریتییە لە فڕۆکەیەکی شەڕکەر کە مەبەست لێی ئەنجامدانی ئەرکی جیاوازە لە شەڕدا. ئەم ئەرکانە بریتین لە شەڕی ئاسمانی بۆ ئاسمانی (شەڕی فڕۆکە و فڕۆکە)، پشتیوانی ئاسمانی، بۆردومانی ئاسمانی، سیخوڕی، شەڕی ئەلیکترۆنی و سەرکوتکردنی بەرگری ئاسمانی.

## پێناسە
فڕۆکەی جەنگی فرە مەبەست جۆرێکە لە فڕۆکەی سەربازی کە نەخشێنراوە (دیزاین) کراوە بۆ ئەنجامدانی چەندین ئەرکی شەڕکەر دروست کراوە نەک تایبەتمەند بێت بۆ یەک مەبەست. ئەم فڕۆکانە تواناکانی فڕۆکە شەڕکەرەکانی ئاسمانی بۆ ئاسمانی و فڕۆکەی ھێرشبەری ھەوا بۆ ڕووبەر تێکەڵ دەکەن، کە گشتگیری و کارایی لە بەرەکانی جەنگداا پێشکەش دەکەن.
[وێنۆک|مێشوولەی دی ھاڤیلاند فڕۆکەیەکی شەڕکەری شەوانە (ھەمە کەش) بوو کە لە کاتی [جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانی دووەمدا بۆردومانی سووکی و سیخوڕی ئەنجامدا]]

### فرە مەبەست بەرامبەر بە باڵادەستی لە ھەوا
ھەروەھا فرە ڕۆڵ بۆ یەک فڕۆکە بەکارھێنراوە کە ھەردوو ڕۆڵی سەرەکی ھەیە، ڕۆڵی سەرەتایی شەڕی ئاسمانی بۆ ئاسمان، و ڕۆڵێکی لاوەکی وەک ھێرشی ھەوای بۆ ڕووبەر؛ بەڵام ئەوانەی بە جەختکردنەوە لەسەر شەڕی ئاسمانی نەخشێنراون بەزۆری وەک شەڕکەری باڵادەستی ئاسمانی سەیر دەکرێن و بەزۆری تەنھا لەو ڕۆڵەدا جێگیر دەکرێن، ھەرچەندە لە ڕووی تیۆریەوە توانای ھێرشی زەمینییان ھەیە. فڕۆکەی یۆرۆفایتەر تایفون و داسۆڵ ڕافال وەک شەڕکەری فرە مەبەست پۆلێن دەکرێن؛ بەڵام تایفون زۆرجار بە فڕۆکەیەکی جەنگی باڵادەستی ئاسمانی دادەنرێت بەھۆی لێھاتوویی بەرزتری لە شەڕی ھەوا بۆ ھەوادا لەکاتێکدا توانای لێدانی ناوەکی باری بۆمبی سووکتری ھەیە بە بەراورد بە ھاوچەرخەکانی وەک ڕافال، کە توانای ھەوا بۆ ھەوا دەکاتە قوربانی بۆ توانای ھەڵگرتنی بارێکی قورستر لە چەک.
[وێنۆک|فڕۆکەیەکی جۆری [پاناڤیا تۆڕناڵدۆ|پاناڤیا تۆرنادۆی ھێزی ئاسمانی شاھانە کە لە ماچ لوپەوە دەفڕێت.]]

## فڕۆکە
ئەمانەی خوارەوە لیستێکن لە ھەندێک نموونەی فرۆکەی فرە مەبەست.
[وێنۆک|[بۆینگ ئێف/ئەی-١٨ئی/ئێف سووپەر ھۆرنێت|فڕۆکەیەکی جۆری F/A-18F Super Hornet ی ھێزی دەریایی ئەمریکا]]

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکە سەربازییەکان بەپێی جۆر
پۆل:فڕۆکەی شەڕکەر
پۆل:فڕۆکەی ھێرشبەر
بابیرێ

**بابیرێ**   گوندێکە دەکەوێتە قەزای تلکێف لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان و ١٥ کم لە شاری تەلسقۆف لە دەشتی نەینەوا دوورە. یەکێکە لە ناوچە جێناکۆکەکان لە نێوان حکوومەتی ناوەند و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.  دانیشتووانی گوندەکە ئێزیدین. 

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پردی کرەیگاڤن

**پردی کرەیگاڤن** (بە ئینگلیزی: Craigavon Bridge) پردێکی دوونھۆمییە لە شاری دێری، ئایرلەندی باکوور. پردەکە بەسەر ڕووباری فۆیڵدا دەپەڕێتەوە و یەکێکە لە سێ پردی سەرەکیی شارەکە. پردەکە بە ناوی جەیمس کرەیگ، یەکەم ڤیسکاونتی کرەیگاڤن و یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئایرلەندی باکوورەوە ناونراوە.

## مێژوو و دروستکردن
پردی کرەیگاڤن بۆ جێگرتنەوەی پردێکی کۆنتر بە ناوی "پردی کارلایل" (Carlisle Bridge) دروست کرا، کە لە ساڵی ١٨٦٣ بنیات نرابوو. کارکردن لەسەر پردە نوێیەکە لە کۆتاییەکانی دەیەی ١٩٢٠ دەستی پێ کرد و لەلایەن کۆمپانیای Dorman Long & Co. Ltd جێبەجێ کرا. پردەکە بە فەرمی لە ١٨ی تەممووزی ١٩٣٣ لەلایەن لۆرد مایەری لەندەن، سێر پێرسی گریناوەی، کرایەوە.

لە سەرەتادا، نھۆمی خوارەوەی پردەکە ھێڵێکی شەمەندەفەری لەخۆگرتبوو کە لەلایەن "ھێڵی ئاسنی گەورەی باکوور"ەوە بەکاردەھێنرا. ئەم ھێڵە لە ساڵی ١٩٥٥ داخرا و دواتر لە ساڵی ١٩٦٨دا نھۆمی خوارەوە کرا بە ڕێگای ئۆتۆمبێل. ئەم گۆڕانکارییە پردەکەی کرد بە پردێکی چوار-سایدی (دوو ساید لە ھەر نھۆمێکدا).

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی پردی کرەیگاڤن لە ساڵی ٢٠٠٧.

## نەخشەسازیی و پێکھاتە
پردی کرەیگاڤن یەکێکە لەو پردە دەگەمەنانەی ئەورووپا کە دوو نھۆمی بۆ ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل ھەیە. درێژیی گشتیی پردەکە ٢٧٣ مەتر (٨٩٦ پێ)یە. نەخشەی سەرەتایی پردەکە شوێنی بۆ ھێڵی تراموای لە نھۆمی سەرەوەدا تەرخان کردبوو، بەڵام ئەمە ھەرگیز جێبەجێ نەکرا. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی مێژوویی پۆلی B+ پۆلێن کراوە، کە گرنگیی نەخشەسازیی و مێژووییەکەی دەردەخات.

لەسەر ستوونەکانی چوونەژوورەوەی پردەکە، دوو پەیکەری ھێمایی دانراون کە نوێنەرایەتیی "ئاشتی" و "پیشەسازی" دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
ململانێی ئازاد خان و زەندییەکان

**ململانێی ئازاد خان و زەندییەکان** () کۆمەڵێک شەڕ بوون لە رۆژئاوا و باکووری ئێران، کە روویاندا پاش مردنی نادر شا لە ساڵی ١٧٤٧. لەم شەڕە زەندییەکان توانیان سەربکەون، لە ساڵی ١٧٦٠ گیراوە لەلایەن گورجییەکان و نێردراوە بۆ کەریم خان. لە هەڵمەتێک دژی ئازاد خان لە  ئازەربایجانی ئێران و قەفقاز لە ساڵی ١٧٥٧ سەربکەوێ، لە دەر ئەمجامدا موحەممەد حوسێن کوژرا، وە توانیان تەورێز داگیر بکەن. کەریم خان شا ئیسماعیلی سێیەمی کردە شای ئێران، بەڵام کەریم خان دەسەڵاتی سیاسی زیاتر هەبوو. لە ساڵی ١٧٦٣ زەندییەکان بە تەواوی جگە لە خۆراسان، ئێرانیان داگیرکرد. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران
پۆل:سەدەی ١٨یەم
پۆل:مێژوو بەپێی وڵات
پۆل:مێژوو بەپێی سەردەم
پۆل:شەڕ
پۆل:کورد لە ئێران
پۆل:ئەفغانستان
١ی ڕەجەب

**١ی ڕەجەب** یان **١/٧ (یەکەم ڕۆژی مانگی حەوتەم)** سەد و حەفتا و ھەشتەم (١٧٨) ڕۆژی ساڵ (یان سەد و حەفتا و نۆیەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی تەواو بێت یان سەد و ھەشتا ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم و جومادولئاخیر سی ڕۆژ بن). بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٧٦ یان ١٧٧ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٧٥ی کۆچی - محەممەدی باقر، زانا و پێنجەم ئیمامی شیعەی دوازدە ئیمام.
* ٨٤٩ی کۆچی - جەلالەدین سیوتی، زانای فیقھی ئیسلامی فەرموودە.
* ١١١٠ی کۆچی - عوسمانی سێیەم، سوڵتانی عوسمانی.
* ١٢٩١ی کۆچی - مستەفا کامل، سیاسەتمەداری میسری.
* ١٣٣٨ی کۆچی - ئاندرێ شێدید، نوسەر و شاعیری فەڕەنسی بەڕەچەڵەک میسری لوبنانی.
* ١٣٤١ی کۆچی - عیسمەت عەبدولعەلیم، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٥٤ی کۆچی - ساڵح فەوزان، زانای ئایینی سعودی.
* ١٣٥٥ی کۆچی - جوھەیمان عوتەیبی.
* ١٣٥٦ی کۆچی - عەلی ئەلمەدفەع، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٥٩ی کۆچی - عەبدوڵڵا موزەینی، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٦٠ی کۆچی - حەسەن محەممەد باجودە، ئەدیبی سعودی.
* ١٣٧٥ی کۆچی - محەممەد ڕەزا ئەلشەخس، ئەدیب و شاعیری سعودی.
* ١٣٧٦ی کۆچی - ئەحمەد کوڕی ئیبراھیم حەربی، شاعری سعودی.
* ١٣٦٢ی کۆچی - خەلەف کوڕی ھوزال عوتەیبی، شاعری سعودی.
* ١٣٦٤ی کۆچی - نەجاح ئەلموجی، ئەکتەری مصری.
* ١٣٧٨ی کۆچی -
** بەکر ئەلشەدی، ئەکتەری سعودی.
** سەمیرە سەعید، گۆرانیبێژیمەغریبی.
* ١٣٨٤ی کۆچی - عەبەیدی بیلیە، یاریزانی تۆپی پێی گانایی.
* ١٣٨٥ی کۆچی -
** عەبدوڵڵا سینانی، ئەکتەری سعودی.
** ناسر سالم ئەلجاسم، چیرۆکنوسی سعودی.
* ١٣٨٩ی کۆچی - فایز ئەلمالکی، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٩٦ی کۆچی - ھیبە سلێمان، ئەکتەری مصریة تعیش فی الکویت.
* ١٣٩٧ی کۆچی - ڕانیا مەلاح، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠٠ی کۆچی - ھانی حوسێن، ئەکتەری مصری.
* ١٤٠٨ی کۆچی - خەلفان ئیبراھیم، یاریزانی تۆپی پێی قەتەری.
* ١٤١٠ی کۆچی - ئەمینە عەلی، ئەکتەری مەغریبی.
* ١٤١٢ی کۆچی - فھد باسم، ئەکتەری کوێتی.

## مردووان
* ٤٦٣ی کۆچی - ئیبن زەیدون، شاعیر و وەزیری ئەندەلوس.
* ١٠٨٥ی کۆچی - ئیبن موفەزەل شەبامی، زانای موسڵمانی یەمەنی.
* ١١٧٥ی کۆچی - عەبدوڵڵا بن محەممەد فەیروز، شەرعزانی حەنبەلی خەڵکی نەجد.
* ١٣٥٣ی کۆچی - ئەبوولقاسم شابی، شاعیرێکی تونسی.
* ١٣٩٠ی کۆچی - ئەحمەد بن عەبدوڵڵا ئەلسینان، عیرفان و بیرکار و شەرعزان و نووسەری سعودی.
* ١٣٩٣ی کۆچی - عارف ئەلعارف، ڕۆژنامەنووس و نووسەر و مێژوونووس و سیاسەتمەداری فەلەستینی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - ئیبراھیم محواشی، وەرزشوان و ڕۆژنامەنووسی وەرزشی تونسی.
* ١٤٤١ی کۆچی - محمد حوسنی موبارەک چوارەمین سەرۆکی میسر.
* ١٤٤٣ی کۆچی - ئەبوو ئیبراھیم ھاشمی قوڕەیشی، دووەم ئەمیری داعش.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢ی ڕەجەب

**٢ی ڕەجەب** یان **٢/٧ (دووەم ڕۆژی مانگی حەوتەم)** سەد و حەفتا و نۆیەمین (١٧٩) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و ھەشتایەمین ئەگەر مانگی جومادولئاخیر سی ڕۆژ بێت یان سەد و ھەشتا و یەکەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادوئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی ھیجری مانگی (عەرەبی). دوای ئەوە ١٧٥ یان ١٧٦ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٢١٢ی کۆچی - عەلی ھادی، ئیمامی دەیەمی شیعە.
* ١٢٩١ی کۆچی - مستەفا کامل، سیاسەتمەداری میسری.
* ١٢٩٩ی کۆچی - محەممەد موسەددیق، سەرۆکوەزیرانی ئێران.
* ١٣٣٣ی کۆچی - کامل تلمیسانی، دەرھێنەر و نوسەری میسری.
* ١٣٤٥ی کۆچی - تاھیر شەریعە، دەرھێنەری تونسی.
* ١٣٥٠ی کۆچی - ھیند ڕۆستەم، ئەکتەری میسری.
* ١٣٥٨ی کۆچی - زیا بەیاتی، ئەکتەری عێراقی.
* ١٣٦٦ی کۆچی - عەلی حوزەیفی، ئیمام و خەتیبی مزگەوتی پێغەمبەر.
* ١٣٦٨ی کۆچی - مریەم غامدی، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٧٣ی کۆچی - روزەیقە تارش، ئەکتەری ئیماڕاتی.
* ١٣٧٤ی کۆچی - ناجیە رەبیع، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٧٥ی کۆچی - عالیە کچی حوسێن، کچی پاشای ئوردن  حوسێن کوڕی تەلال خوشکی پاشای ئوردن عەبدوڵڵای دووەم.
* ١٣٧٦ ھ -
** سەعد فەقیھ، سیاسەتمەداری سعودی.
** جاکی شرۆف، ئەکتەری ھیندی.
* ١٣٧٩ی کۆچی - غادە شەمعە، ئەکتەری سوری.
* ١٣٨٠ی کۆچی - حەنان جویفل، دکتۆری میسری.
* ١٣٨٣ی کۆچی - یووسف ئەلسەنیان، یاریزانی تۆپی پێی سعودی.
* ١٣٨٤ی کۆچی -
** ڕابح سەقر، مغنی سعودی.
** ئیبراھیم حەساوی، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٩٣ی کۆچی -
** خەتەر، ئەکتەری سعودیة.
** عەبدولعەیز ئەلخەسران، یاریزانی تۆپی پێی سعودی.
* ١٣٩٤ی کۆچی - ئیبراھیم سوەید، یاریزانی تۆپی پێی سعودی.
* ١٣٩٨ی کۆچی -
** محەممەد موقرن، شاعری سعودی.
** سارە، گۆرانیبێژیسعودی.
** تەلال میشعەل، یاریزانی تۆپی پێی سعودی.
* ١٤٠١ی کۆچی - ئەزھار حەلواجی، ئەکتەری ئیماڕاتی.

## مردووان
* ١١١٣ی کۆچی - ئەحمەد بن حوسێن تەرابلوسی، شەرعزان و نووسەر و شاعیری لیبی.
* ١٣٠٣ی کۆچی - جەعفەر خۆراسانی، شاعیرێکی عوسمانی عێراقی و نووسەر.
* ١٣٢٥ی کۆچی - محەممەد زافر مەدەنی، شەرعضانی مالیکی و سۆفی شازلی خەڵکی تەرابلوس، عوسمانی.
* ١٣٦٥ی کۆچی - ئەحمەد موحەرەم، یەکێک لە گەورەترین شاعیرە عەرەبەکانی سەردەمی مۆدێرن.
* ١٤١٤ی کۆچی - زەینەب سدقی، ئەکتەری میسری.
* ١٤١٧ی کۆچی - محەممەد تەھا، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٤٢١ی کۆچی - محەممەد دوڕە منداڵێکی فەلەستینی لە کاتی یەکێک لە ڕووبەڕووبوونەوەکان لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیل کوژرا.
* ١٤٢٤ی کۆچی - محەممەد باقر حەکیم سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق.
* ١٤٢٦ی کۆچی - تالیب فوراتی، ئەکتەری عێراقی.
* ١٤٢٧ی کۆچی - نیکۆلا زیادە، مێژوونووسێکی لوبنانی بە ڕەچەڵەک فەلەستینی.
* ساڵی ١٤٣٦ی کۆچی -
** ئیبراھیم یووسف، ئەکتەری میسری.
** حەسەن ئەلشازلی، یاریزانی تۆپی پێی میسری و گۆڵکاری ھەموو کاتەکانی خولی نایابی میسری.
* ساڵی ١٤٤٢ی کۆچی -
** عەباس جەنابی، کەسایەتی میدیایی عێراقی و شاعیر.
** کارلۆس مونعمم، سەرۆکی ئەرجەنتین لە ٨ی تەممووزی ١٩٨٩ تا ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
توونسییەکان

**توونسییەکان** () و ھاووڵاتیانی توونسن لە باکووری ئەفریقا کە بە زمانی عەرەبی توونسی قسە دەکەن و کولتوور و ناسنامەیەکی ھاوبەشی توونسیان ھەیە. جگە لە نزیکەی ١٢ ملیۆن دانیشتووی تونس، ڕەوەندێکی توونسی کە بەھۆی کۆچی مۆدێرن دامەزراوە، بەتایبەتی لە ئەورووپای ڕۆژاوا، ئەوانیش فەرەنسا، ئیتاڵیا و ئەڵمانیا لەخۆدەگرن. زۆرینەی ڕەھای خەڵکی تونس عەرەبن کە پابەندن بە ئیسلام و سوننە مەزھەبن.
وێنۆک|دیدۆ
وێنۆک|مزگەوتی زەیتونە

## ھەروەھا سەیری بکە
* مەغریبییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی باکووری ئەفریقا
پۆل:CS1 Japanese-language sources (ja)
پردی کراملین

**پردی کراملین** (بە ئینگلیزی: Crumlin Viaduct) پردێکی شەمەندەفەری مێژووییە کە دەکەوێتە شارۆچکەی کراملین لە ناوچەی ئەنریم لە ئایرلەندی باکوور. ئەم پردە، کە لەناو خەڵکدا بە "The Arches" (قەنتەرەکان) ناسراوە، یەکێکە لە دیارترین پێکھاتە و نیشانە ناسراوەکانی ناوچەکە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی کراملین وەک بەشێک لە ھێڵی شەمەندەفەری "Dublin and Antrim Junction" نەخشێنراو و دروست کرا. نەخشەسازیی پردەکە لەلایەن ئەندازیار دەبلیو. ئێچ. میڵز (W. H. Mills) لە کۆمپانیای شەمەندەفەری باکووری گەورەی ئایرلەند (Great Northern Railway of Ireland) ئەنجام درا. پردەکە لە ھەشت قەنتەرەی بەردین (masonry arches) پێکھاتووە کە بە بەردی شین دروست کراون، لەگەڵ مەودایەکی ناوەندیی گەورە بە درێژیی ١٢٠ پێ کە بە شێوازی تیرچەی تۆڕی (lattice girder) داڕێژراوە بۆ پەڕینەوە بەسەر ڕووباری کراملیندا. پردەکە بە فەرمی لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٨٧١ بەڕووی ھاتوچۆدا کرایەوە.

## داخستن و دۆخی ئێستا
ھێڵی شەمەندەفەری لیسبۆرن-ئەنریم کە پردەکەی بەکاردەھێنا، لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٥٩ بەڕووی گەشتیاراندا داخرا. دواتر، لە ٢٨ی ئابی ١٩٦٥، بە تەواوەتی بەڕووی ھەموو جۆرە ھاتوچۆیەکی شەمەندەفەردا داخرا. سەرەڕای ئەوەی کە چیتر بەکارناھێنرێت، پردی ڤایادەکتی کراملین وەک پێکھاتەیەکی مێژوویی و نیشانەیەکی دیاری ناوچەکە ماوەتەوە. گرنگیی پردەکە وەک شوێنێکی ناسراو وای کردووە کە بۆ کاری وێنەگرتن و فیلمسازی بەکاربھێنرێت، وەک لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی بی بی سیدا دەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
پردی دارگان, بێڵفاست

**پردی دارگان** (بە ئینگلیزی: Dargan Bridge) پردێکی شەمەندەفەری گرنگە لە شاری بێلفاست، ئایرلەندی باکوور. پردەکە ھێڵەکانی شەمەندەفەری باکووری ئایرلەندی باکوور بەسەر ڕووباری لاگاندا دەگوازێتەوە و بە ناوی ویلیام دارگان، یەکێک لە پێشەنگەکانی بواری ئەندازیاریی شەمەندەفەر لە سەدەی نۆزدەھەمدا، ناونراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی دارگان وەک بەشێکی سەرەکی لە پڕۆژەی «بەستنەوەی شەمەندەفەری نێوان بەندەرەکان» (Cross-Harbour Rail Link) دروست کرا، کە ئامانجی پێکەوەبەستنی ھێڵە شەمەندەفەرەکانی باکوور و باشووری بێلفاست بوو. ئەم پڕۆژەیە بە یەکێک لە پڕۆژە ژێرخانییە گرنگەکانی شارەکە دادەنرێت بۆ باشترکردنی سیستەمی گواستنەوە. نەخشەسازیی پردەکە لە جۆری پردی تیرچەی سندووقی کۆنکرێتییە (concrete box girder) و لە ١١ مەودا (span) پێکدێت. پردەکە لە ساڵی ١٩٩٥ بەڕووی ھاتوچۆی شەمەندەفەردا کرایەوە.

وێنۆک|شەمەندەفەرێکی ھەڵمی بەسەر پردی دارگاندا تێدەپەڕێت، ساڵی ٢٠٠١.

## گرنگی و ڕۆڵ
پردی دارگان ڕۆڵێکی ژیانی لە تۆڕی شەمەندەفەری کۆمپانیای Northern Ireland Railwaysدا دەگێڕێت. پردەکە ڕێگە بە شەمەندەفەرەکانی ھێڵی لارن و ھێڵی دێری دەدات کە ڕاستەوخۆ بچنە ناو وێستگەی ناوەندیی بێلفاست و بەردەوام بن بەرەو باشوور. پێش دروستکردنی ئەم پردە، ھێڵەکانی باکوور لە وێستگەیەکی جیاوازدا دەوەستان، کە ئەمەش گەشتکردنی بۆ سەرنشینان ئاڵۆز دەکرد. تەواوبوونی ئەم پردە بووە ھۆی دروستکردنی تۆڕێکی شەمەندەفەری یەکگرتوو لە سەرانسەری ئایرلەندی باکوور و بەشێک بوو لە پلانی ستراتیژیی گەشەپێدانی شاری بێلفاست.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
حەسەن حوسێنی

**حەسەن حوسێنی** لەدایکبووی ١٣٩٦ کۆچی / ١٩٧٦) شێخێکی بەحرەینی سوننەیە، زانا و بانگخوازە. شافیعی مەزھەبە، حافزی قورئانە، لە میدیاکاندا چالاکە و کۆمەڵێک بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی پێشکەش کردووە، ھەروەھا گرینگی زۆر بە قورئان و فەرموودە دەدات.

## بەرنامەکان
* زنجیرەی ئیمام ئەحمەد کوڕی حەنبەل.
* بەرنامەی مەسیح و مریەمی پاکیزە لەگەڵ شێخ محەممەد عورەیفی.
* بەرنامەی وەسفکردنی بەھەشت.
* ھەروەھا لە ڕووی شەرعی و مێژوویییەوە سەرپەرشتی زنجیرە مێژوویی «حەسەن و حوسێن»ی کردووە.
* بەرنامەی ڕۆژانی ئەبووبەکر.
* بەرنامەی ڕۆژانی عومەر.
* بەرنامەی ڕۆژانی حەسەن و حسێن.
* بەرنامەی ڕێگای کەربەلا، لەگەڵ شێخ نەبیل عەوەزی.
* سەبائیکی بوخاری.
* شیعری لامییە.
* پوختەی تەفسیر (سووڕەتی بەقەرە).
* پوختەی تەفسیر (سووڕەتی ئالی عیمران).
* پوختەی تەفسیر (سووڕەتی مائیدە).
* کتێبی ڕۆژوو لە بلوغولمەرام
* چل فەرموودەی بوخاری.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەیجی تویتەری شێخ حەسەن ئەلحوسێنی.
* پەیجەکەی لە ئیسلاموێب دەنگی.

پۆل:توێژەرانی دینی ئیسلام
پۆل:شەرعزانان
پۆل:بیرمەندە ئیسلامییەکان
پۆل:لەدایکبووانی مەککە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
نەبیل عەوەزی

**نەبیل عەوەزی** ( ; لەدایکبووی ٧ی شوباتی ١٩٧٠) نووسەری پێشووی کوەیتی، مرۆڤدۆست، پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی، مامۆستای زانکۆ، ڕۆژنامەنووس، وتاردەر، و زانای موسڵمانە. بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە پەروەردە لە زانکۆی کوێت ھەبووە. بۆ درێژەدان بە خوێندنی گەشتی بۆ بەریتانیا کردووە و بڕوانامەی ماستەری لە بواری پەروەردەدا بەدەستھێناوە.

تا مانگی شوباتی ٢٠١٣ بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەربەخۆی ئەلبیری سەرەتایی بووە لە شاری بیرمینگھام لە ئینگلتەرا.

لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٥ ڕەگەزنامەکەی لەلایەن حکوومەتی کوێتەوە ھەڵوەشێندرایەوە.

## تیڤی و سۆشیال میدیا
سەدان زنجیرە یان وتار لە کەناڵە جیاوازەکانی تەلەفزیۆنیدا پێشکەش کردووە، وەکو تەلەفزیۆنی ئیقرا، تەلەفزیۆنی ئەلڕای.

**بەشێک لە زنجیرە تەلەفزیۆنییەکانی:**
* وتەی ئیمانی (قبسات ایمانیة)، لە کەناڵی کەناڵی ڕیسالە، ٢٠١٤.
* باشترین چیرۆکەکانی (أروع القصص)، لە تەلەڤیزیۆنی کەناڵی ڕیسالە، ٢٠٠٩.
* کاتژمێری ڕاستگۆیانە (ساعة صراحة)، لە تەلەڤیزیۆنی ئەلوەتەن، و تەلەڤیزیۆنی ئەلڕای، ٢٠٠٦–٢٠٠٧.
* ڕاستگۆیانە (بکل صراحة)، لە تەلەڤیزیۆنی ئەلوەتان، ٢٠٠٧ – ٢٠١٠.
* چیرۆکی پێغەمبەران سەلامی لەسەر بێت (قصص الأنبیاء علیھم السلام)، لە تەلەڤیزیۆنی ئەلوەتەن، ٢٠٠٧.
* ڕێگای خۆمم زانی (عرفت طریقی)، لە ساڵی ٢٠١٠.
* چیرۆکی فاروق عومەر کوڕی خەتتاب (قصة الفاروق)، لە کەناڵی MBC1 TV, 2012.
* گۆشەکان (زوایا) لە تەلەڤیزیۆنی ئەلوەتەن، ٢٠١٠ – ٢٠١٢.
* ژیاننامەی پێغەمبەر (السیرة النبویة)، لە تەلەڤیزیۆنی ئەلوەتەن، ٢٠٠٨.
* فەزیلەتەکان (فضائل)، لە ساڵی ٢٠١٠.
* دیمەنەکان «وەرزی یەکەم».
* دیمەنەکان «وەرزی دووەم».
* دیمەنەکان «وەرزی سێیەم».
* دیمەنەکان «وەرزی چوارەم»، لە ڕۆتانای خەلیجی.
* سەواعید ئەلئیخا، (سواعد الإخاء)، لە تەلەڤیزیۆنی کەناڵی ڕیسالە.
* سووڕەتی عەلەق، شەباب تیڤی.
* ئەی خوایە، (یا اللە)، لە تۆڕی ئاسمانیی مەجد.
* ئایا یەکسانن؟ (ھل یستویان). لە ساڵی ٢٠١٥.

### سۆشیال میدیا
لە تویتەر زیاتر لە 11.1ملیۆن فۆڵۆوەری ھەیە.و زیاتر لە یەک ملیۆن سەبسکرایبی لە یوتیوب ھەیە.

## ھەڵوەشاندنەوەی ڕەگەزنامە بۆ ماوەیەکی کاتی
لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٤ کوێت بە شێوەیەکی کاتی ڕەگەزنامەی ھەڵوەشاندەوە بە «ھۆکاری ئەمنی»، ئەمەش بە پشتبەستن بە مادەی ١٣ی یاسای ڕەگەزنامەی کوێت. ئەندرۆ جیلیگان لە ڕۆژنامەی سەندەی تەلەگراف پێشنیاری کرد کە ھەڵوەشاندنەوەکە لەبەر ئەوەیە کە عەوەزی «پارەدارکەری تیرۆر» بووە. لە ساڵی ٢٠١٨ ڕەگەزنامەکەی بۆ گەڕێنرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:زیندووان
ژمارەی تەلەفۆن لە ئەڵمانیا

ژمارەی تەلەفۆن لەئەڵمانیا
وێنۆک
وڵاتی ئەڵمانیا کۆدی تەلەفۆنی نێودەوڵەتیەکەی +49 ـە

ئەڵمانیا پلانی ژمارەی تەلەفونەکان بە شێوەیەکی بەردەوام بەکار دەهێنێت بە مانای ئەوەیە کە کۆدی ناوچە و ژمارەی کاربەر هەموو کات بە هەمان ژمارەی درێژی نییەن.

کۆدی نێودەوڵەتی بۆ زەنگ کردن لە دەرەوە 00 ـە، و کۆدی درەختی لە ناوخۆی وڵات 0 ـە.

بە پێش یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا لە ساڵی ،٩٩٠ بەشێ ڕۆژئاوا کۆدی خۆی هەبوو، یواتا+37. لە دواتر، سیستەمی تەلەفونەکان یکسان کرا و هەموو خاکەکانی ئەڵمانیا کۆدی +49 بەشێوەیەکی یەکگرتووی بەکار دەهێنن.

لە هەولەکانی لێوارا (ناوچەکانی کۆچی) کۆد لە ناوچەکان بە 3 دەستی پێکرد، و لە هەندێک کەا بە بنچینەی کۆدی ناوچەی ڕۆژئاوا دەستنیشان کرا
## سەرچاوەکان
پردی درۆمۆر

**پردی شەمەندەفەری درۆمۆر** (بە ئینگلیزی: Dromore Viaduct) کە بە **ڤایادەکتی درۆمۆر**یش ناسراوە، پردێکی شەمەندەفەری مێژووییە لە شارۆچکەی درۆمۆر لە کاونتی داون، ئایرلەندی باکوور. ئەم پێکھاتەیە بەسەر ڕووباری لاگاندا درێژ دەبێتەوە و وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی A پۆلێن کراوە، کە بەرزترین پلەی پاراستنی نژیاروانییە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردەکە لەلایەن ئەندازیاری ناوداری ئایرلەندی، سێر جۆن ماکنیڵ، نەخشەی بۆ کێشراوە و لەلایەن بەڵێندەر ویلیامەوە لە نێوان ساڵانی ١٨٥٩ و ١٨٦١ دروست کراوە. ئەم پردە بۆ ھەڵگرتنی ھێڵی ئاسنینی نێوان بانبریج، لیزبۆرن و بێلفاست بەکارھاتووە. پێکھاتەی پردەکە لە ١٨ کەوانەی نیمچە بازنەیی پێکدێت کە لە بەردی ڕەق و بەھێزی ناوچەکە (ناسراو بە whinstone) دروست کراوە، لە کاتێکدا لێوار و ڕووکاری کەوانەکان بە بەردی لمینی جوانکاری نەخشێنراون.

ھێڵە شەمەندەفەرەکە لە ساڵی ١٩٥٦ بەڕووی ھاتوچۆدا داخرا. ھەرچەندە ڕێڕەوی شەمەندەفەرەکە لابراوە، بەڵام پردەکە وەک پێکھاتەیەکی نژیاروانیی گرنگ و خاڵێکی دیاری ناوچەکە ماوەتەوە و ئێستا وەک بەشێک لە ڕێڕەوێکی پیادەڕەوی نافەرمی بەکاردێت.

وێنۆک|چەپ|پردەکە لە ساڵی ١٩٨٠، دوای چەندین ساڵ لە داخستنی ھێڵی شەمەندەفەرەکە.

## نیگەرانییەکانی سەلامەتیی گشتی
سەرەڕای جوانی و گرنگییە مێژووییەکەی، پردەکە بووەتە جێگەی نیگەرانیی سەلامەتی بەھۆی ھەندێک ڕەفتاری مەترسیدارەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، گەنجێک وەک بەشێک لە "چالاکییەکی سەرکێشی"، لە بەرزایی پردەکەوە خۆی فڕێدایە ناو ڕووباری لاگان. ئەم کارە، کە ڤیدیۆکەی لە ئینتەرنێت بڵاوکرایەوە، لەلایەن سیاسەتمەدارانی ناوچەکەوە بە توندی ئیدانە کرا. ئەوان ھۆشدارییان دا کە ئەم جۆرە کارانە "گەمژانە و کوشندەن" و دەکرێت ببنە ھۆی برینداربوونی سەخت یان مەرگ، بەتایبەتی بەھۆی بەرزیی پردەکە و قووڵیی کەمی ئاوی ڕووبارەکە لە ھەندێک شوێندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور
پردی فین

**پردی فین** (بە ئینگلیزی: Finn Bridge) پردێکە کە بەسەر ڕووباری فیندا درێژ دەبێتەوە و بەشێک لە سنووری نێودەوڵەتیی نێوان کۆماری ئایرلەندا (کاونتی مۆناھان) و شانشینی یەکگرتوو (کاونتی فێرمانا، ئایرلەندی باکوور) پێکدەھێنێت. پردەکە ھەڵگری ڕێگای N54ـی ئایرلەندی و A3ـی ئایرلەندی باکوورە، کە شارۆچکەکانی کلۆنس و کاڤان بەیەکەوە دەبەستێتەوە.

## مێژوو و "ناخۆشییەکان"
پردی ئێستا لە دەوروبەری ساڵی ١٨٥٠ دروست کراوە. لە سەردەمی "ناخۆشییەکان" (The Troubles) لە ئایرلەندی باکوور، پردەکە بەھۆی شوێنە ستراتیژییەکەی لەسەر سنوور، کرایە ئامانجی گروپە چەکدارەکان. لە ساڵی ١٩٧٢ بەھۆی بۆمبێکی ئۆتۆمبێلییەوە زیانی پێ گەیشت، و لە ساڵی ١٩٧٦ دوای ئەوەی لەلایەن سوپای کاتیی کۆماریی ئایرلەند (IRA)ـەوە بە بۆمب زیانی زیاتری پێ گەیەنرا، بە تەواوی داخرا. لەو ماوەیەدا، پردەکە بە "پردی خەمەکان" (Bridge of Sorrows) ناسرابوو. داخستنی پردەکە بووە ھۆی دابڕانێکی زۆری دانیشتووانی ناوچەکە، کە ناچار بوون بۆ پەڕینەوە لە سنوور ڕێگایەکی دوور و درێژ ببڕن. دواجار پردەکە لە ساڵی ١٩٩٦ دووبارە دروست کرایەوە و کرایەوە.

## گرنگیی جوگرافی
پردی فین گرنگییەکی جوگرافیی تایبەتی ھەیە چونکە تاکە ڕێگای وشکانییە کە ناوچەی "درەمەڵی پۆلیپ" (Drummully Polyp) بە باقیی خاکی کۆماری ئایرلەندا دەبەستێتەوە. "پۆلیپ" ناوچەیەکی جوگرافیی نامۆیە کە وەک نیمچەدوورگەیەک لە کاونتی مۆناھانەوە چووەتە ناو خاکی کاونتی فێرمانا لە ئایرلەندی باکوور. ئەم ناوچەیە نزیکەی ١٣٠ دانیشتووی ھەیە و بە تەواوی بە خاکی شانشینی یەکگرتوو دەورە دراوە، تەنھا لە ڕێگەی پردی فینەوە نەبێت. ئەم تایبەتمەندییە وای کردووە کە دانیشتووانی ناوچەکە زۆر نیگەران بن لە ئەگەری دروستبوونەوەی "سنوورێکی ڕەق" دوای برێگزیت، چونکە ترسیان لە گەڕانەوەی ئەو دابڕانە ھەبوو کە لە سەردەمی داخرانی پردەکەدا ئەزموونیان کردبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئایرلەندی باکوور