ئاشووربانیپاڵ

**ئاشووربانیپاڵ** یان **ئاسووربانیپاڵ**    ( بە ئەکەدی:link=ملف:Ashurbanipal_in_Akkadian.png|59x59پیکسڵ واتە: «ئاشوور کوڕێکی میراتگری ھێنایە دوونیا»)   یۆنانییەکان بە «سەرداناپاڵوس» دەیانناسی، و لە تەوراتدا پێی دەگوترا «ئوسناپیر» پاشای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پادشای چوارەمی بنەماڵەی سارگۆنییە، بۆ ماوەی ٣٧ ساڵ فەرمانڕەوایی ئاشووری کردووە لەوەتەی باوکی بەناوی ئەسەرحەدۆنی کۆچی دوایی کردووە لە ساڵی ٦٦٨ پێش زایین تاکو مردنی خۆشی لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین.    ئاشووربانیپاڵ وەک دوا پاشای گەورەی ئاشوور ناو دەبرێت. 

لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەشووربانیپاڵ دا، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ گەورەترین ئیمپراتۆریەت بوو کە جیھان بینیبێتی، ئەشووربانیپاڵ نەوەى سەنحاریب بوو، و کوڕی ئەسەرحەدۆن بوو، کە لە ساڵی ٦٧٢ پێش زایین وەک میراتگرێک ھەڵیبژارد ھەرچەندە گەورەترین کوڕی نەبوو، ئاشووربانیپاڵ لە ساڵی ٦٦٩ پێش زایین بە ھاوبەشی لەگەڵ برا گەورەکەی شەماش شووما ئوکین کە بوو بە پاشای بابل لەسەر تەختی پاشایەتی. زۆربەی ساڵانی سەرەتای دەسەڵاتی بە شەڕی یاخیبووەکانی میسر بەسەر برد، کە باوکی داگیری کردبوو.

مەزنترین شاڵاوەکانی ئاشووربانیپاڵ ئەوانە بوون کە ئاراستەی ئیلام، دووژمنە کۆنەکەی ئاشوور، و دژی براکەی شەماش شووما ئۆکین کران، کە چاوەڕوانی ئەوەی دەکرد لەگەڵ ئاشووربانیپاڵ یەکسان بێت و دەستی کردبوو بە بێزاربوون لەو کۆنترۆڵە لووتبەرزانەی کە برا بچووکەکەی بەسەریدا دەیسەپاند. ئیلام لە زنجیرەیەک شاڵاودا بە سەرکردایەتی ئاشووربانیپاڵ لە ساڵانی ٦٦٥ پێش زایین و ٦٤٧–٦٤٦ پێش زایین تێکشکا، دوای ئەوەش شارەکانی ئیلام وێران کران و خەڵکەکەی سەربڕدران، و زەوییەکە بە تینوویەتی و بێ بەرگری مایەوە. پاشان شەماش شووما ئۆکین لە ساڵی ٦٥٢ پێش زایین ڕاپەڕی و ھاوپەیمانییەکی لە دووژمنانی ئاشوور پێکھێنا بۆ ئەوەی لە تەنیشتی دژی ئاشووربانیپاڵ بجەنگن، بەڵام ئاشووربانیپاڵ شکستی پێھێنا، دوای ئەوە دەسەڵاتی بۆ ماوەی ٣٧ ساڵ درێژبووەوە و ناوبانگی وەک داگیرکەر و پاشا ھێندە بڵاوبووەوە کە بە ناسناوی «شای جیھان» ناسرا، ئاشووری گەیاندە لووتکەی مەزنییەک کە لە مێژووی خۆیدا نەیبینیبوو، بەڵام بە تایبەتی بە گرنگیدان و ھاندانی دەستکەوتە ئاشتییانەکان ناوبانگی دەرکرد، لە نەینەوا کۆشکێکی ناوازەی دروستکرد کە ھەندێک لە دیوارە ناوخۆییەکانی بە نەخشە و پەیکەری زۆر جوان ڕازێنرابوونەوە، قوتابخانەی دامەزراند، ڕێگاوبانی بڕی و قیرتاوی کردن، و باڵەخانە گشتییەکانی بونیاد نا.

ئاشووربانیپاڵ بە دروستکردنی کتێبخانە مەزنەکەی بەناوبانگە، کە یەکەم کتێبخانەی ڕێکخراو بوو لە جیھاندا. پاشا خۆی وای دەبینی کە کتێبخانەکە، کە زیاتر لە ٣٠ ھەزار تابلۆی قووڕین و دەقی جۆراوجۆری تێدابوو، لەوانە بەڵگەنامە ئایینییەکان، نامیلکەکان و چیرۆکە نەریتییەکانی مێزۆپۆتامیا، مەزنترین دەستکەوتی ئەوە. کتێبخانەی ئاشووربانیپاڵ ھۆکاری سەرەکییە بۆ ئەوەی دەقە گرنگەکانی وەک «داستانی گیلگامێش» تا ئەمڕۆ بمێننەوە.

## پێشینە
ئاشووربانیپاڵ ڕەنگە چوارەم کوڕە گەورەی پاشا ئەسەرحەدۆن بووبێت، و بچووکتر بووە لە شازادەی جێنشین سین نادین ئەپلی و دوو کوڕەکەی تری شەماش شووما ئوکین و شەماش میتۆ ئۆبالیت. ھەروەھا خوشکێکی گەورەی ھەبوو بە ناوی سیروا ئیتیرات و چەندین برای بچووکتر. سین نادین ئەپلی لە ساڵی ٦٧٤ پێش زایین بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد، و ئەسەرحەدۆن کە زۆر پەرۆش بوو بۆ دوورکەوتنەوە لە تەنگژەی جێنشینی، چونکە خۆی بە زەحمەتێکی زۆر گەیشتبووە سەر تەخت، دەستی کرد بە داڕشتنی پلانی نوێ بۆ جێنشینی. ئەسەرحەدۆن کوڕی سێیەمی، شەماش میتۆ ئۆبالیتی پشتگوێ خست، ڕەنگە بەھۆی ئەوەی ئەم شازادەیە باری تەندروستی خراپ بووە.

لە ئایاری ٦٧٢ پێش زایین، ئەسەرحەدۆن ئاشووربانیپاڵی وەک جێنشینی ئاشوور و شەماش شووما ئوکینی وەک جێنشینی بابل دەستنیشان کرد. ھەردوو شازادەکە پێکەوە گەیشتنە نەینەوای پایتەخت و لە ئاھەنگێکدا لەگەڵ نوێنەرانی شانشینە بیانییەکان و خانەدان و سەربازە ئاشوورییەکان بەشدارییان کرد. تاجدانانی یەکێک لە کوڕەکانی وەک جێنشینی ئاشوور و ئەوی تریان وەک جێنشینی بابل بیرۆکەیەکی نوێ بوو. لە ماوەی دەسەڵاتدارێتییەکانی ڕابردوودا، پاشای ئاشوور لە ھەمان کاتدا پاشای بابلیش بوو. ڕەنگە ئەسەرحەدۆن بڕیاری دابێت نازناوەکانی لە نێوان کوڕەکانیدا دابەش بکات، لەو کاتەوەی براکانی باوکیان سەنحاریبیان کوشت و ھەوڵیاندا دەست بەسەر تەختدا بگرن دوای ئەوەی ئەسەرحەدۆن چەندین ساڵ پێشتر وەک جێنشین ڕاگەیەندرا بوو. بە دابەشکردنی حوکمڕانی ئیمپراتۆرییەتەکە، ڕەنگە پێشبینی ئەوەی کردبێت کە ڕێگری لەو جۆرە ئیرەیی و کێبڕکێیانە بکات.

ھەڵبژاردنی کوڕە بچووکەکە وەک جێنشین لە وڵاتی ئاشوور، کە دیار بوو نازناوی سەرەکی ئەسەرحەدۆن بوو، و کوڕە گەورەکە وەک جێنشین لە بابل، دەتوانرێت لە ڕێگەی دایکی ھەردوو کوڕەکەوە ڕوون بکرێتەوە. لەکاتێکدا دایکی ئاشووربانیپاڵ بە ئەگەرێکی زۆرەوە ئاشووری بوو، شەماش شووما ئوکین کوڕی ژنێکی خەڵکی بابل بوو (ھەرچەندە ئەمە دڵنیا نییە، و ڕەنگە ئاشووربانیپاڵ و شەماش شووما ئوکین ھەمان دایکیان ھەبووبێت) کە ئەگەر شەماش شووما ئوکین بگەییشتایە سەر تەختی ئاشوور، دەکرا کێشەی گەورە دروست بکات. بەو پێیەی ئاشووربانیپاڵ کوڕی گەورەی دواتر بوو، کاندیدی سەرەکی بوو بۆ تەخت. ڕەنگە ئەسەرحەدۆن پێی وابووبێت کە بابلییەکان بە کەسێک لە ڕەچەڵەکی بابلی وەک پاشای خۆیان ڕازی دەبن، بۆیە شەماش شووما ئوکینی بۆ میراتگری بابل و بەشە باشوورییەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەی دەستنیشان کرد. ئەو پەیماننامانەی ئەسەرحەدۆن داینابوون تا ڕادەیەک ناڕوون بوون سەبارەت بەو پەیوەندییەی کە دەیویست لە نێوان ھەردوو کوڕەکەیدا ھەبێت. ڕوونە کە ئاشووربانیپاڵ جێنشینی سەرەکی ئیمپراتۆرییەتەکە بووە و شەماش شووما ئوکین سوێندی دڵسۆزی بۆ خواردووە، بەڵام بەشەکانی تریش ئاماژە بەوە دەکەن کە ئاشووربانیپاڵ دەستوەرنەداتە کاروباری شەماش شووما ئوکین، ئەمەش ئاماژەیە بۆ بوونی جۆرێک لە یەکسانی.

دوای ئەوەی ئاشووربانیپاڵ وەک جێنشین دەستنیشان کرا، دەستی کرد بە ئامادەکردنی خۆی بۆ ئەوەی ببێتە پاشا لە ڕێگەی چاودێریکردنی باوکی و فێربوونی ئاداب و خوێندنی تاکتیکی سەربازی. ھەروەھا ئاشووربانیپاڵ وەک پسپۆڕی سیخوڕی کاری کردووە، ڕاپۆرتی بۆ باوکی کۆکردووەتەوە لەسەر بنەمای زانیارییەکان کە لە بریکارەکانەوە لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتیی ئاشووردا کۆکراونەتەوە. لەلایەن ژەنەڕاڵ نابۆ شار ئۆسەر و نووسەر نابۆ ئاھی ئێریبا پەروەردە کرا و خولیای بۆ وێژە و مێژوو پەرەپێدا. شازادەی جێنشین لە نووسین و زانیاری ئایینیدا شارەزا بوو و بوو بە پسپۆڕ لە خوێندنەوەی زمانی دایکی کە ئەکەدی بوو و ھەروەھا زمانی سۆمەری. بەپێی گێڕانەوەکانی دواتری ئاشووربانیپاڵ، ئەسەرحەدۆن بەھۆی زیرەکی و ئازایەتییەکەیەوە لە وێنەی کوڕەکانی تری زیاتر پێی باش بووە.

چونکە ئەسەرحەدۆن بەردەوام نەخۆش بوو، زۆربەی ئەرکە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆرییەتەکە لە ماوەی چەند ساڵی کۆتایی حوکمڕانی باوکیاندا کەوتە ئەستۆی ئاشووربانیپاڵ و شەماش شووما ئوکین. کاتێک ئەسەرحەدۆن بۆ شاڵاوەکەی دژی میسر بەڕێکەوت، ئاشووربانیپاڵ بوو بە بەرپرسی کاروباری دەربار، و لەکاتی مردنی باوکی لە ساڵی ٦٦٩ پێش زایین، دەسەڵاتی تەواو بەبێ ھیچ ڕووداوێک بۆ ئاشووربانیپاڵ گواسترایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی دەیەی ٦٣٠ی پ.ز