بایەزیدی یەکەم

**بایەزیدی یەکەم**، ساڵی ١٣٤٥ ھاتۆتە دنیاوە و ساڵی ١٤٠٣ کۆچی دوایی کردووە، و چوارەم سوڵتانی عوسمانی بوو حوکمی کردووە لە نێوان ساڵانی ١٣٨٩ و ١٤٠٢، و عەرشی گرتە دەست دوای کوژرانی باوکی موڕادی یەکەم، و خێرا دەستی گرت بەسەر یەعقوبی برایدا تاکو ڕێگەی لێبگرێت کودەتا بکات بە سەرییدا، و ناونرا یەڵدرم واتە ھەورەبروسکە لەبەر جووڵە خێراکانی بە سووپا و گواستنەوەیان بە خێراییەکی زۆر لە بەرەکانی جەنگدا.

## کەسایەتی

بایەزیدی یەکەم لەوپەڕی ئازایەتی و حەماسدا بوو بۆ تێکۆشان لە ڕێگەی خوادا و لەگەڵ ئەوەی لەوانەی پێش خۆی جیا دەکرێتەوە بە خێرایی جوڵە و هێزی شاڵاوبردنیدا بۆ سەر دوژمنەکانی تاکو ناونرا بە هەورەبروسکە یان یەڵدرم بە زمانی تورکی، و تەنها ناوهێنانی ناوی یەڵدرم ترسی لە دڵی ئەورووپیەکاندا دروست دەکرد بەگشتی و خەڵکی قوستەنتینیە بە تایبەتی، و بایەزید حوکمی گرتە دەست دوای شەهیدبوونی باوکی مورادی یەکەم لە شەڕی قوسووە ساڵی ٧٩١ک.

## فەتحەکانی

ناوچەی ئاسیای بچوک یان ئەنادۆڵ ناوچەی دەرکەوتنی سوڵتانە نوێکان بوو، لەبەرئەوەی ناوچەکە دابەشکرابوو بۆ چەند میرنشینێکی بچوک و فەرمانڕەوای جیا حوکمیان ئەکرد، و سوڵتان موڕادی یەکەم هەوڵیدا بۆ یەکخستنی ئەنادۆڵ بە چەند ڕێگەیەکی جیاواز، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو و جارێکی تر بارودۆخەکە تێک چوو، و ئەوانە دەستیان کرد بە شۆڕش کردن بەسەر بەرپرسە عوسمانییەکاندا و تووشی قورساییان کردن، و شۆڕشە دووبارەکانیان بووە هۆی دوورخستنەوەی عوسمانییەکان لە شەڕی ئەورووپا، ئەمەش وایکرد ئەوروپییەکان خۆیان ڕێکخەنەوە و هاوپەیمانی خاچھەڵگری پێک بهێنن بۆ دوژمنایەتی عوسمانییەکان.

لە ساڵی ٧٩٣ک، بایەزید توانی میرنشینەکانی منتشا و ئایدین و ساڕۆخان بگرێت بە بی کوشتار و لەسەر ویستی دانیشتوانی ئەو میرنشینانە، و فەرمانڕەوای ئەو میرنشینانە چوونە میرنشینی ئەسفەندیار، و ئەمیری قرمان وازی لە بەشێکی موڵکەکانی هێنا بۆ بایەزید تاکو هەمووی لە دەست نەدا، ئەم ئەمیرەی قرمان (عەلائەدین) لە ڕۆژانی موڕادی یەکەدا ناسرابوو بە فێڵ و خیانەت و تاوان لەبەرئەوە سەیر نەبوو کە شۆڕشی کردەوە بەسەر بایەزیدیشدا، کاتێک بایەزید سەرگەرمی جیهاد بوو لە ئەوروپادا، و هێرشی کردە سەر پاشەوانەکانی عوسمانییەکان و یەکێک لە گەورە سەرکردەکانی گرتن لەگەڵ چەند زەوییەکدا، و بایەزید بە خێراییە ناسراوەکەی وەکو هەورەبورسکە هات بۆ عەلائەدین و لە ناوی برد و میرنشینی قرمانی خستە سەر دەوڵەتی عوسمانی و هەروەها میرنشینەکانی سیواس و توقاتی گرت، پاشان بایەزید ڕێگەی کردەوە بەرەو میرنشینی ئەسفەندیار کە بوو بووە پەناگەیەک بۆ فەرمانڕەوا هەڵاتووەکان، و بایەزیدی داوای لە میری ئەسفەندیار کرد کە هەڵاتووەکانی تەسلیم بکات ئەویش ڕازی نەبوو لەبەرئەوە بایەزید پەلاماری دا و وڵاتەکەی گرت، و میری ئەسفەندیار و ئەوانەی لەگەلی بوون هەموو پەنایان بردە لای تەیموورلەنگ.

## غەزووەکانی لە ئەورووپا

دوای ئەوەی بایەزید لە ڕێکخستنی کارووباری ناوخۆ بوویەوە دەستی گرت بەسەر شۆڕشەکانی ئەنادۆڵدا، ڕووی کرد لای ئەورووپا و ویەکەم هەنگاوی پەیمانی بەست لەگەڵ سڕبدا، و لە کاتێکدا سربیا وەک ڕێگرێکی بەهێز بوو لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و ئیمپڕاتۆری مەجەڕ کە ئەو کاتە بە هێزترین مەمالیکی ئەوروپا بوو و ناودەبرا بە پاسەوانی خاچ، و پەیوەندی مەجەڕ و سڕب ئاڵۆزبوو.

بایەزید، ئەستەفان کوڕی لازاری کرد بە پاشا لەسەر سڕب سالی ٧٩٢ک لە بەرامبەر جزییەیەکی ساڵانە و پێشکەشکردنی ژمارەیەک جەنگاوەر بێنە سووپای عوسمانیەوە لە کاتی شەڕدا، و هەروەها خوشکی ئەستەفانی کرد بە هاوسەری خۆی.

و بایەزید ئامانجی لەم هاوپەیمانییە لەگەڵ سڕبدا یەکلابوونەوە بوو بۆ ناوەڕاستی ئەوروپی و قوستەنتینیە، لەبەرئەوە گورزێکی بەهێزی وەشاندە بولگاریا و فەتحی کرد ساڵی ٧٩٧ک، و ئەو کاتە بوولگاریا بوو بە میرنشینێک سەر بە دەوڵەتی عوسمانی، و بایەزید چەند مەرجێکی دانا بەسەر ئیمپڕاتۆری بیزەنتیدا لەوانە؛

*دامەزراندنی دادگایەکی ئیسلامی و دانانی دادوەری موسڵمانان بۆ جیاکردنەوەی کارووباری موسڵمانەکان.
*بنیاتنانی مزگەوتێکی گەورە و دوعا بۆ خەلیفەی عەبباسی بخوێنرێت لە میسر پاشان سوڵتان بایەزید لە رۆژی هەینییدا.
*تایبەتکردنی ٧٠٠ ماڵ لە ناو شارەکە بۆ تاراوگەی موسڵمانان تیایدا.
*و جزیەی لەسەر دەوڵەتی بیزەنتی زیادکرد.

## داستانی نیقۆپۆڵس
thumb|250px|وێنەیەکی شەری نیقۆپۆڵس
ڕووخانی بولگاریا و ڕازی بوونی ئیمپڕاتۆری بیزەنتی بە مەرجەکانی بایەزیدی یەکەم، زەنگێکی ئاگادارکردنەوەی بەهێز بوو بۆ ئەوروپییەکان بە تایبەت پاشای مەجەڕ سیسجمۆند و پاپا بونیفاسی نۆیەم، هەردوو پیاوەکە ڕێکەوتن لەسەر دروستکردنی هاوپەیمانییەکی خاچھەڵگری بۆ ڕووبەڕوونەوەی عوسمانییەکان، و سیسجموند هەوڵی فراوانکردنی هاوپەیمانییەکی دا و نزیکەی ١٢٠ هەزار جەنگاوەریان کۆکردەوە لە ڕەگەزی جیاواز وەک؛ ئاڵمانیا و فەڕەنسا و ئینگلتەرا و سکۆتلەندا و سویسرا و ئیتالیا، وپاشای مەجەر سیسجمۆند هاوپەیمانییەکەی بەڕێوە دەبرد، و هەڵمەتە خاچھەڵگرییەکە کەوتە جووڵە لە ساڵی ٨٠٠ک، بەڵام هەر خێرا شکست دیاربوو بەسەر هەڵمەتەکەوە، وسیسجمۆند گوێی نەئەگرد بۆ سەرکردەکانی تری هەڵمەتەکە، و جیاوازییەکی توند کەوتە نێوانیان لەسەر ستراتیژیەتی شەڕەکە، وسیسجمۆند بە باشی ئەزانی چاوەڕێی هاتنی هێزە عوسمانییەکان بکەن، و سەکردەکانی تر ئەیانوویست خۆیان هێرش بکەنە سەریان، و گوێیان نەگرت بۆ ڕای سیسجمۆند و بە ڕووباری دانووبەوە ڕۆیشتن تا گەیشتنە شاری نیکۆپۆڵس لە باکووری بەلقان.

خاچھەڵگرەکان نەچوونە شارەکەوە هەتا بایەزید دەرکەوت خۆی و ١٠٠ هەزار جەنگاوە، و شەڕی نیقۆپۆڵس کەوتەوە لەنێوانیان کە عوسمانییەکان سەرکەوتنێکی گەورەیان بە دەست هێنا، و مژدەی فەتحەکە هەموو جیهانی ئیسلامی گرتەوە و بایەزید ناردی بۆ لای گەورە فەرمانڕەواکانی موسڵمانان و مژدەی فەتحی پیدان، و داوای لە خەلیفەی عەبباسی کرد لە قاهیرە کە نازناوی سوڵتانی ڕۆمی بداتێ بۆ بەردەوام بوونی فەتحەکانی لە ئەوروپادا تا هەمووی فەتح ئەکات، و خەلیفە ڕازی بوو بەوە و ژمارەیەکی زۆری موسڵمانان بە وڵاتی ئەنادۆڵ بڵاوبوونەوە کە دەوڵەتی عوسمانی بەهیز و سەرکەوتوو بوو.

سوڵتان بایەزید ئەیویست بەردەوام بێت لە هەوڵەکانی ئەگەر تەیموورلەنگ لە ڕۆژهەڵاتەوە هێرشی نەکردایەتە سەری. بایەزید هات بەرەو ئەنادۆڵ ساڵی ٧٩٣ک و میرنشینەکانی منتشا و ئایدین و ساڕۆخانی گرت بە بی کوشتار و ئەمیر قرمان وازی لە بەشێکی دەوڵەتەکەی هێنا بۆی و هەروەها شاری ئەشهەری فەتح کرد کە دوایین شاری ڕۆم بوو لە ئەنادۆڵدا، گەمارۆی قوستەنتینیەی دا ساڵی ٧٩٤ک و بە گەمارۆدراوی بە جیی هێشت و بە سوپاکەیەوە ڕۆیشت بەرەو ئەفلاق (باشووری ڕۆمانیا) و ڕێکەوتنی بەست لەگەڵ سەرکردەکانیدا کە جزیەی ساڵانە بدەن بە سەرکردەی عوسمانییەکان، و ئەمیری قرمان لێی هەڵگەرایەوە و بایەزید رووبەڕووی بوویەوە و تێکی شکاند.

## شەڕی ئەنقەرە

بایەزیدی یەکەم شکا لە بەردەم سوپای تەیموورلەنگ لە شەڕی ئەنقەرە لە ساڵی ٨٠٤ک و خۆی موسای کوڕی بە دیل گیران و سێ جار هەوڵیدا لە دیلی هەڵبێت بەڵام نەیتوانی، ولە دیلیدا کۆچی دوایی کرد لە ١٥ی شەعبانی ٨٠٥ک و تەیمور لەنگ ڕێگەی دا میتەکەی بگوێزنەوە بۆ بۆرسە تا لەوێ بنێژرێت.
## سەرچاوەکان
*وێکی عەرەبی

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٥٤
پۆل:مردووانی ١٤٠٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٦١
پۆل:شاعیرانی تورک