ئووگاندا

**ئووگاندا** () وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختەکەی شاری کامپالایە، وڵاتێکی دەورەدراوە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئەفریقا، لە ڕۆژھەڵات سنووردارە لەگەل کینیا، بەرەو باکوور سنووردارە لەگەڵ سوودانی باشوور، بەرەو ڕۆژاوا سنووردارە لەگەڵ کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ وە لە رۆژاوای باشووری ناوچەکە سنووردارە لەگەڵ ڕواندا، وە لە باشوور لەگەڵ تانزانیا، لە بەشی باشووری وڵاتەکە دەریاچەی ڤیکتۆریا دەبینرێت کە ھاوبەشی پێکراوە لەگەڵ وڵاتانی کینیا و تانزانیا، ئووگاندا ناوچەکەی تیابووی دەریاچە مەزنەکانی ئەفریقایە، ھەروەھا ڕووباری نیلی بەناودا دەڕوات، ڕێژەی دانیشتووانی دەگاتە ٤٢ ملیۆن، کە ٨.٥ ملیۆن لە پایتەخت دەژین، گەورەترین شاری وڵاتەکە کامپالایە.

وڵاتەکە ناوی لێنرا ئووگاندا لەدوای شانشینی باگاندا، کە زۆربەی بەشی باشووری وڵاتەکە دەگرێتەوە، تیایدا پایتەختی وڵاتەکە کامپالا، وە لە سەرەتادا خەڵکی ناوچەکە ڕاوچی بوون تا ٢٣٠٠ بۆ ١٧٠٠ ساڵ لەمەوبەر کە ئەوکاتە دانیشتووانی بانتو کۆچیان کرد بۆ بەشی باشووری ناوچەکە.

لە سەرەتای ١٨٩٤، ناوچەکە لەلایەن بەریتانیا فەرمانرەواییەتی و پارێزگاری لێدەکرا. کە بەرێوەبەراییەتی و یاسای تایبەتی لە ناوچەکە دامەزراندبوو، وە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢ توانی سەربەخۆیی لە بەریتانیا وەرگرێتەوە، لەو سەردەمەدا کاتێک کە پێکدانان و تووندوتیژی لە ناوچەکە زۆروبوو، کە ماوەییەکی درێژی ھەشت ساڵی دیکتاتۆری سەربازی بوو کە لەلایەن ئیدی ئەمین پێشڕەوی دەکرا.

زمانی فەرمی وڵاتەکە بریتین لە ئینگلیزی و سەواحیلی، ھەرچۆنێک بێت لەوانەیە زمانی تریش بەکاربێت بە شێوەیەکی فەرمی و لە قوتابخانەکان بخوێنرێت کە لەلایەن یاساوە دەستەبەر کراوە.

سەرۆکی ئێستای ئووگاندا بریتیە لە یوری موسێڤنی، کە لە کانوونی دووەمی ١٩٨٦  دوای شەش ساڵ لە جەنگی گەریلای وڵاتەکە ھاتە سەر کار لەدوای ئەو چاکسازییانەی کە لە وڵات کران کە سنوورداربوونی بۆ سەرۆکاییەتی لابرد، توانی کە بۆ ھەڵبژاردنەکانی داھاتووش خۆی ھەڵبژێرێتەوە وەک ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵانی ٢١١، ٢٠١٦ و ٢٠٢١

## ئایین

۸۵% مەسیحی، ۱۵% ئیسلام(سوننە).

## پەراوێز

## سەرچاوەکان

### خوێندنەوەی زیاتر

* Appiah, Anthony and Henry Louis Gates (ed.) (2010). *Encyclopaedia of Africa*. Oxford University Press.
* Middleton, John (ed.) (2008). *New encyclopaedia of Africa*. Detroit: Thompson-Gale.
* Shillington, Kevin (ed.) (2005). *Encyclopedia of African history*. CRC Press.

#### کتێب و وتارە ھەڵبژێردراوەکان

* BakamaNume, Bakama B. (2011). *[https://books.google.com/books?id=E-u-oqGczPsC&source=gbs_ViewAPI A Contemporary Geography of Uganda]*. African Books Collective.
*  overview written for younger readers.
* Carney, J. J. *For God and My Country: Catholic Leadership in Modern Uganda* (Wipf and Stock Publishers, 2020).
* Chrétien, Jean-Pierre (2003). *The great lakes of Africa: two thousand years of history*. New York: Zone Books.
* Clarke, Ian, ed. *Uganda - Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture* (2014)  excerpt
* Datzberger, Simone, and Marielle L.J. Le Mat. "Just add women and stir?: Education, gender and peacebuilding in Uganda." *International Journal of Educational Development* 59 (2018): 61-69 online.
* Griffin, Brett, Robert Barlas, and Jui Lin Yong. *Uganda.* (Cavendish Square Publishing, 2019).
* Hepner, Tricia Redeker. "At the Boundaries of Life and Death: Notes on Eritrea and Northern Uganda." *African Conflict and Peacebuilding Review* 10.1 (2020): 127-142 online.
* Hodd, Michael and Angela Roche *Uganda handbook*. (Bath: Footprint, 2011). 
* Izama, Angelo. "Uganda." *Africa Yearbook* Volume 16. Brill, 2020 pp.&nbsp;413–422.
* Jagielski, Wojciech and Antonia Lloyd-Jones (2012). *The night wanderers: Uganda's children and the Lord's Resistance Army*. New York: Seven Stories Press. 
* Jørgensen, Jan Jelmert, *Uganda: a modern history* (1981) online
* Langole, Stephen, and David Monk. "Background to peace and conflict in northern Uganda." in *Youth, education and work in (post-) conflict areas* (2019): 16+ online.
* Otiso, Kefa M. (2006). *[https://books.google.com/books?id=rMnkcZsv_eEC&source=gbs_ViewAPI Culture and Customs of Uganda]*. Greenwood Publishing Group.
* Reid, Richard J. *A history of modern Uganda* (Cambridge University Press, 2017), the standard scholarly history. Buy from Amazon - online review
* Sobel, Meghan, and Karen McIntyre. "The State of Press Freedom in Uganda." *International Journal of Communication* 14 (2020): 20+. online

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢

پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:ناوچە و وڵاتانی سەواحیلی ئاخێو