open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دەرگای گەڕەک (دراما)

**دەرگای گەڕەک** (بە عەرەبی: باب الحارة)، درامایەکی عەرەبیە کە لەوڵاتی سووریا لەساڵی ٢٠٠٦ بەرھەم ھێنراوە تا ئێستا سێزدە بەشی لێ بەرھەم ھاتووە بەگشتی درامایەکە باس لە خەباتی گەلی سووری ئەکات بەرامبەر داگیرکەری فەڕەنسی و لەپاڵ ئەمەشدا لایەنی کۆمەڵایەتی و ئابووری خەڵکی عەرەبی لە سەردەکەمەدا پەخش دەکات.

## ئەکتەرەکان
* عەباس نوری (باوکی عیسام)
* عەبدولڕەحمان ال ڕەشی (باوکی ساڵح)
* بەسام کوسا (ئیدعەشەری)
* سەباح جەزائیری (دایکی عیسام)
* سامر مسڕی (باوکی شەھاب)
* سەلیم کلاس (باوکی خاتر)
* وائل شەرەف (موعتەز)
* میلاد یوسف (عیسام)
* عەلی کەریم (باوکی نار)
* مستەفا خانی (نمس)
* زاھیر ڕەمەزان (باوکی جەودەت)
* وەفیق الزەعیم (باوکی حاتەم)
* عسام عەبجی (باوکی ئیبراھیم)
* حسام تەحسین بێک (باوکی ماجد)
* محمد الشماط (باوکی مەرزوق)
* عادل عەلی (شێخ عەبدوول عەلیم)
* حسام الشاە (عەبدۆ)
* محمد خیر الجراح (باوکی بەدر)
* ئەدھەم الملا (باوکی مەحمود)
* ئەیمەن بەھنسی (باوکی جاسم)
* مامون الفرج (باوکی سەمیر)
* ھانی شاھین (نووری)
* ڕائد مشرف (موسەلەم)
* معن عبدلحق (ستێف)
* عاسم حواط (باوکی عیناد)
* محمد قنوع (باوکی سەلیم)
* ھامی البکار (مەعروف)
* علی التلاوی (باوکی عادل)
* أحمد خلیفە (باوکی ئەحمەد)
* أسامە حلال (بەشیر)
* ألا الزعبی (خاتر)
* محمد ڕافع (ئیبراھیم)
* فادی الشامی (سەمعۆ)
* عەدنان ابو الشامات (باوکی دیبۆ)
* نزار ئەبو حەجەر (باوکی غالب)
* ھەیثم جەبەر (باوکی حەکەم)
* ڕامز أسود (باوکی دراع)
* ڕامز عەطااللە (باوکی ساتوور)
* نەوار بلبل (زێبەق)
* محمد خرماشو (باوکی حەسەن)

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی 
ویکیپیدیای ئینگلیزی
https://ar.wikipedia.org/wiki/باب_الحارة https://en.wikipedia.org/wiki/Bab_Al-Hara

پۆل:دراما تەلەڤیزیۆنییەکان
پۆل:دراما عەرەبییەکان
پۆل:دراما سوورییەکان
پۆل:ئەو درامایانەی لە ٢٠٠٦ دا بەرھەمھێنراون
یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان

**یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان** ئەرکی سەرپەرشتی کردنی سەرجەم یاری و پاڵەوانێتییەکانی ھەرێمی کوردستانە لەیاری تۆپی پێ. سەرۆکی ئێستای یەکێتییەکە تاریق عەبدولڕەحمانە.

## لۆگۆی فەرمی
لۆگۆی یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان لەلایەن ھونەرمەندی کورد ڕەوەند سیروان نەورڕۆڵی دروست کراوە. لۆگۆیەکە ئاماژەیە بە ڕەنگەکانی ئاڵای کوردستان: ڕەنگی سوور ھێمای ئاگری نەورۆزە، زەرد ھێمای ڕۆژی کوردە، و سەوز ھێمای سروشت و ژینگەی کوردستانە.

## پاڵەوانییەتییەکان
ئەو پاڵەوانییەتیانەی لەژێر دەستی یەکێتییەکەیە:
* جامی کوردستان لە تۆپی پێ بۆ یانە ئەزمووندار، پیشەگەران، تازە پێگەیشتووەکان و لاوان.
* جامی سووپەری کوردستان
* خولی نایابی کوردستان
* خولی پلەیەکی کوردستان
* خولی پلە دووی کوردستان
** جامی ڤیڤای ٢٠١٢

ھەروەھا سەرجەم چالاکییەکانی یاری تۆپی پێ لە ھەرێمی کوردستان.

## سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی کوردستان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*وێبگەی فەرمی

پۆل:تۆپی پێ لە کوردستان
پۆل:تۆپی پێ لە عێراق
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوەکانی تۆپی پێ
پۆل:ڕکابەرییەکانی تۆپی پێ
ئاڤکەڤر

**ئاڤکەڤر** (بە کورمانجی: Avkevir یان Avekevir، بە تورکی: Taşlıçay)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئاگری ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٢٣٫٤٢١ کەس بووە، کە نزیکەی ٦٫٦٣٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.١ 

## بەستەرە دەرەکییەکان
١ 

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئاگری
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئاگری
پۆل:قەزاکانی پارێزگای ئاگری
گیادین

**گیادین** (بە کورمانجی: Giyadîn، بە تورکی: Diyadin)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئاگری ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٤٦٫١٣٧ کەس بووە، کە نزیکەی ١٩٫٠٨٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئاگری
پۆل:قەزاکانی پارێزگای ئاگری
پۆل:گیادین
قەرەکۆسە

**قەرەکۆسە** (بە کورمانجی: Qerekose یان Qerekilîs یان Qerekîs، بە تورکی: Ağrı)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئاگری ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٣١٫١٠٤ کەس بووە، کە نزیکەی ٩١٫٨١٧ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن. وە ٩٥٪ دانیشتوانی کوردن .

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:قەرەکۆسە
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئاگری
پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان
ئیلیچ

**ئیلیچ** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئەرزگان ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٦٫١٥٩ کەس بووە، کە نزیکەی ٢٫٤٤٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزگان
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
ئاڤنیک

**ئاڤنیک** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئەرزیڕۆم ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٨٫٧٠٠ کەس بووە، کە نزیکەی ١٫٧٦٥ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزیڕۆم
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەرزەڕۆم
قولپ

**قولپ** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئیدر ھەڵکەوتووە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٢٥.٧٣٩ کەس بووە، کە نزیکەی ٩.٧٩٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیدر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئیدر
ڕەشقەلاس

**ڕەشقەلاس** یان **ئیدر** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئیدر ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١٢٢٫٧٨٠ کەس بووە، کە نزیکەی ٧٦٫٩٥٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیدر
پۆل:پارێزگای ئێریڤان
حەسکیف

**حەسکیف** یەکێک لە شارۆچکەکانی باکووری کوردستان لە تورکیا، بەدرێژایی دیجلە، لە ناوچەی حەسکیف لە پارێزگای باتمان. لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن تورکیاوە وەک ناوچەیەکی پاراستنی سروشتی ناسێندرا.

سەرەڕای ناڕەزایەتییە ناوخۆیی و نێونەتەوەیییەکان، شارەکە و شوێنەوارەکانی وەک بەشێک لە پڕۆژەی بەنداوی ئیلسو ژێرئاوکەوتوون. تا ١ی نیسانی ٢٠٢٠ ئاستی ئاو گەیشتە بەرزایی ٤٨٩٫٢م و ھەموو شارۆچکەکەی گرتەوە.

ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە لە ساڵی ٢٠٢١دا ٤٣٢٩ کەس بووە.

## ناوناسی
حەسکیف نیشتەجێبوونێکی دێرین بووە کە لە درێژەی مێژوودا چەندین ناوی لە چاندە جیاوازەکانەوە ھەڵگرتووە. ھەمەجۆریی ئەم ناوانە بەھۆی ئەو ڕێگە زۆرانەی کە ئەلفوبێ نالاتینییەکانی وەک سوریانی و عەرەبی پێیان وەردەگێڕدرێن، زیاتر بووە. لە پشت ئەم ھەموو ناوانەوە، بەردەوامییەکی زۆر لە نێوان چاندەکاندا لە ناسینەوەی بنەڕەتیی شوێنەکەدا ھەیە.

ڕەنگە شاری «ئیلانسورا» کە لە دەقە ئەکەدی و سامییەکانی باکووری ڕۆژاوای تابلۆکانی ماریدا (١٨٠٠–١٧٥٠ پێش زایین) ئاماژەی پێ کراوە، حەسکیف بێت، ھەرچەندە شوێنی دیکەش پێشنیاز کراون. لە سەردەمی ڕۆمەکاندا، شارۆچکە قایمکراوەکە بە لاتینی بە «سێفی»، «سێفا»یان «سیفاس» ناسرابوو، ناوێک کە وا دیارە لە وشەی سوریانیی «ܟܐܦܐ» (کێفا یان کیفۆ) وەرگیراوە، کە بە واتای «بەرد» دێت. کاتێک بەشە ڕۆژھەڵاتی و ڕۆژاوایییەکانی ئیمپراتۆرییەتیی ڕۆمان لە دەوروبەری ساڵی ٣٣٠ی زایینیدا لەیەک جیا بوونەوە، «Κιφας» (کیفاس) بوو بە ناوی یۆنانیی فەرمی بۆ ئەم مەتڕانییەی بیزەنتین.

دوای داگیرکاری عەرەب لە ساڵی ٦٤٠، شارۆچکەکە بە ناوی عەرەبیی «حصن کیفا» (حیسن کەیفا) ناسرا. «حیسن» لە عەرەبیدا بە واتای «قەڵا» دێت، بۆیە ناوەکە بە گشتی بە واتای «قەڵای بەردین» دێت. ڕاپۆرتە ڕۆژاوایییەکان دەربارەی شارۆچکەکە پێش سەدەی بیستەم، ئاماژە بە ناوە جیاوازەکان دەکەن کە لە عەرەبی یان تورکیی عوسمانییەوە وەرگیراون. باوترینیان «حیسن کایفا» و «حیسن کەیفا» بوون، ھەرچەندە چەندین ناوی دیکەش بەکار ھاتوون لەوانە: Ḥiṣn Kaifā، Ḥiṣn Kayfā، Ḥiṣn Kayfâ، Ḥiṣn Kīfā، Ḥiṣn Kîfâ، Hisn Kayf, Husn Kayfa, Hassan-Keyf, Hosnkeif و Husunkeïf. دوو مێژوونووسی سەرەتایی ئەرمەنی ناوی زیادەیان بۆ شارۆچکەکە تۆمار کردووە: «ھارسەنکێڤ» (بە ئەرمەنی: Հարսնքվ) لەلایەن ماتیۆ ئێدێسا (مێسرۆب ئێرێتز) و «کێنتزی» لەلایەن پی لوکاس ئینگیجیان تۆمار کراوە.

وەک بەشێک لە چاکسازییەکانی ئەتاتورک لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠دا، زۆرێک لە ناوی شوێنەکان بۆ شێوەیەکی تورکیتر گۆڕدران و ناوی فەرمیی شارۆچکەکە گۆڕدرا بۆ «حەسەنکەیف». ئەم وەشانە ناوبەناو لە ڕاپۆرتە بیانییەکاندا لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا دەردەکەوێت، بەڵام تەنھا دوای ساڵی ١٩٨٠ بە شێوەیەکی بەربڵاو بڵاو بووەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای باتمان
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای باتمان
پۆل:ژێرخان
قابلجەوز

وێنۆک
**قابلجەوز** یان **ساسۆن** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای باتمان ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٣٣٫٢٩٥ کەس بووە، کە نزیکەی ١١٫٣٦٣ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای باتمان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای باتمان
ئەلجەواز

**ئەلجەواز**، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای بدلیس ھەڵکەوتووە.

بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٣٥.٢٤٧ کەس بووە، کە نزیکەی ١٧.٤٥٨ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بدلیس
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای بدلیس
چوخووڕ

**چوخووڕ** شارێکە لە پارێزگای بدلیس، باکووری کوردستان، تورکیا. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٤٢٫٦٨٣ کەس بووە، کە نزیکەی ١٩٫٥٨٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای بدلیس
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بدلیس
چەولیگ

**بینگۆل** یان **چەولیک** یان **چەولیگ** (بە ئەرمەنی: Ճապաղջուր، بە ڕۆمانی: Chapaghjur؛ بە کوردی: Çewlik؛ بە زازاکی: Çewlîg)، کە پێش ساڵی ١٩٤٤ بە چەپاکچوور دەناسرا، شارێکە لە باکووری کوردستان، تورکیا. ناوەندی پارێزگای بینگۆل و قەزای بینگۆلە و ژمارەی دانیشتووانی ١٣٣٬٤٢٣ کەسە (٢٠٢٢). شارەکە لە ناوچەیەکی ڕۆژھەڵاتی تورکیادایە کە زۆربەیان بە زمانی کوردی دەدوێن و لە ناو کورداندا بە «چەولیک» ناسراوە.

## ڕەگناسی
یەکێک لە ناوە مێژوویییەکانی شارەکە، بینگۆل لە زمانی تورکیدا بە واتای «ھەزار دەریاچە» دێت؛ بەڵام ھیچ دەریاچەیەکی گەورە لە سنووری پارێزگاکەدا نییە. ناوەکە زیاتر ئاماژەیە بۆ زۆریی ئەو گۆمە بچووکانەی کە لە دەوروبەری شارەکەدا دەبینرێن.

## مێژوو
بینگۆل لەو شوێنەدا ھەڵکەوتووە کە لە مێژوودا بە ناوچەی سۆفین (سەرەتا شانشینێکی سەربەخۆ و دواتر ویلایەتێکی ئەرمەنی و ڕۆمانی) ناسراوە. ئەم نیشتەجێبوونە بە ناوە ئەرمەنییەکەی، واتە چەپاغجوور (بە واتای «ئاوی بڵاوکراوە» بە ئەرمەنی)، لەلایەن مێژوونووسی ئەرمەنی ستێپانۆس ئاسۆغیک لە سەدەی ١١دا ئاماژەی پێکراوە، کە لەکاتی وەسفکردنی بوومەلەرزەکەی بالو لە ساڵی ٩٩٥دا باسی دەکات. چەپاغجوور ھەندێک جار بە قەڵا-شارۆچکەی ڕۆمانی سیتاریزۆم (کتاریچ بە ئەرمەنی) دەناسرێتەوە.

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، بینگۆل بە ڕۆمانۆپۆلیس (بە یۆنانی: Ῥωμανούπολις) دەناسرا، ئەمەش بە ناوی ئیمپراتۆری بیزەنتی ڕۆمانۆسی یەکەم لێکاپینۆس، کە لە ساڵی ٩٤٢دا خستییە سەر ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی. سەرەتا وەک یەکەیەکی کارگێڕی سەر بە ھەرێمی مێزۆپۆتامیا پێکھێنرا، بەڵام دواتر (نزیکەی ساڵی ٩٧٠) پلەکەی بەرزکرایەوە بۆ ھەرێمێکی سەربەخۆ.

بینگۆل لەلایەن بنەماڵەی سووەیدی، کە لقێکی بەرمەکییەکان بوون، لە سەدەی ١٣وە تا ناوەڕاستی دەسەڵاتی عوسمانییەکان، بە شێوەیەکی خۆبەڕێوەبەری و سەربەخۆ لە عوسمانییەکان بەڕێوەدەبرا. بینگۆل و ناوچەکانی دەوروبەری پێش کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان ژمارەیەکی زۆر دانیشتووانی ئەرمەنییان تێدا بوو. تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، شارەکە بە چەپاکچوور/چەباکچوور دەناسرا، کە لە ناوە ئەرمەنییەکەیەوە وەرگیرابوو. لە ساڵی ١٩٤٤دا، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ بینگۆل، کە لە زمانی تورکیدا بە واتای «ھەزار دەریاچە» دێت.

### ململانێی کورد و تورک
بینگۆل شوێنی چەندین ڕووداوی توندوتیژی ململانێی کورد و تورک بووە. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦دا، تەقینەوەی ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو کە ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆشی پۆلیسی کردبووە ئامانج و لەلایەن ئەندامانی پەکەکەوە ئەنجامدرا، بووە ھۆی کوژرانی دوو ئەفسەری پۆلیس و برینداربوونی ١٩ کەسی دیکە. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٨دا، گرووپێک لە ئەندامانی پەکەکە ھێرشیان کردە سەر بنکەیەکی سەربازی و سەربازێکی تورکیان کوشت و سێ کەسی دیکەشیان بریندار کرد.

## جوگرافیا
بینگۆل ١٤٤ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی خارپێتەوە دوورە و لە ناوچە بەرزەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ ھەڵکەوتووە. بینگۆل ناوچەیەکی شاخاوییە و بەرزایییەکانی دەگاتە ٣٠٠٠ مەتر، شاری بینگۆل خۆی نزیکەی ١١٢٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە. ڕووباری گایت کە لقێکی لای ڕاستی ڕووباری مورادە (فوراتی ڕۆژھەڵات)، بە ناو شارەکەدا تێپەڕ دەبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای بینگۆل
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بینگۆل
سەمیساد

**سەمیساد** (بە کورمانجی: Semîsad، بە تورکی: Samsat)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئادیەمان ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١٠٫٢٥٣ کەس بووە، کە نزیکەی ٤٫٤٥٥ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئادیەمان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئادیەمان
گێغی

**گێغی** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای بینگۆل ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٥٫٦٧٢ کەس بووە، کە نزیکەی ٣٫٩١٣ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بینگۆل
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای بینگۆل
چنار، دیاربەکر

**چنار** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای دیاربەکر ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٨ ژمارەی دانیشتووانی ٧٤،٢٠٧ کەس بووە. قەڵای زێرزەوان، کە شوێنێکی گرنگی گەشتیارییە ١٣ کیلۆمەتر لە چنارەوە دوورە.

## سەرچاوەکان



پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیاربەکر
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای دیاربەکر
چنگوش

**چنگوش** شارێکە لە پارێزگای ئامەد، باکووری کوردستان.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٣٫٨٣٧ کەس بووە، کە نزیکەی ٢٫٧٨١ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

چنگوش مەڵبەندێکی ئەسقەفنشینی ئەرمەنی بووە و لە ساڵی ١٨٤١دا کڵێسایەکی ئەرمەنی لێ دروست کراوە. شارۆچکەیەکی ئەرمەنی گەورە و گەشەسەندوو بووە. لە تەنیشت کڵێساکەدا دێرێک ھەبووە. لە ساڵی ١٩١٥دا، چونگوش شوێنی کۆمەڵکوژییەک بوو لەکاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا، کە تێدا نزیکەی ١٠،٠٠٠ ئەرمەنی دانیشتووی ناوچەکە بردران بۆ قڵیشی «دوودان» و بە فڕێدانیان بۆ ناو قووڵایی چاڵەکە و کۆمەڵکوژ کران. ئەم کۆمەڵکوژییە لەلایەن دانیشتووانی کوردی ناوچەکە لە یاد مابوو و تۆمار کراوە، ھەروەھا یادکردنەوەی قوربانیانی ئەم کوشتارە لە فیلمی «١٠٠ ساڵ دواتر» (٢٠١٦)دا تۆمار کراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیاربەکر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای دیاربەکر
حازرۆ

**حازرۆ** یان **حەزرۆ** یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستان لە پارێزگای ئامەد ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٨٫٧٩٨ کەس بووە، کە نزیکەی ٥٫٢٧٧ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## مێژوو
قەسەبەی حەزرۆ (کە ئەمڕۆ بە حەزرۆ ناودەبرێت) لە ڕووی مێژووییەوە لەلایەن مەسیحییە ئۆرتۆدۆکسە سوریانییەکان و ئەرمەنییە کوردزمانەکانەوە ئاوەدان بووە. لە تۆماری پاتریارکیی باجەکانی ئۆرسۆدۆکسی سوریانی لە ساڵی ١٨٧٠دا، تۆمار کراوە کە گوندەکە ١٠ ماڵی ھەبووە، کە ١٠ باجیان داوە، و کڵێسا یان قەشەیان نەبووە. لە ساڵی ١٨٨٠دا ١٧٦ ماڵی ئەرمەنی ھەبوون. کڵێسا ئەرمەنییەکانی «سوورب ئەستڤاتساتسین» و «سوورب شەماڤۆن» لەوێ ھەبوون.

٢٠٠ خێزانی ئۆرسۆدۆکسی ئەرمەنی لە حەزرۆ لە حوزەیرانی ١٨٨٩دا بۆ ئامەد ھەڵاتن، و دەستبەرداری دەغڵودان، ماڵ و ھەموو داراییەکانیان بوون، بۆ ڕزگاربوون لەو توندوتیژییەی لەلایەن ئاغا سەوئەددین بەگەوە دەرھەقییان دەکرا. لە دەوروبەری ساڵی ١٩٠٠دا، لە قەزای سیلڤان لە سەنجەقی دیاربەکر لە ویلایەتی دیاربەکر ھەڵکەوتبوو. لە ساڵی ١٩١٤دا، بەپێی ئەو پێڕستەی کە لەلایەن شاندی ئاشووری-کلدانییەوە پێشکەش بە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس کرا، ٢٠٠ سریانی لێ نیشتەجێ بووە. ئەرمەنییەکان لە ئایاری ١٩١٥دا لە ناوەڕاستی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکاندا، لەلایەن خێڵەکانی بەلەک، بەکران، شەگرۆ و خێڵە کوردەکانی دیکەوە ھێرشیان کرایە سەر.

لە ھەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ئازاری ٢٠١٩دا، ئەحمەد چەڤیک لە پارتی دیموکراتی گەلان بە سەرۆکی شارەوانی ھەڵبژێردرا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا لە کارەکەی دوورخرایەوە و قایمقامی قەزاکە، عەلی ئۆنەر، وەک سەرپەرشتیار دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیاربەکر
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای دیاربەکر
شەمزینان

**[[نەهری|شەمزینان]]** قەزایێکی سەر بە جۆلەمێرگە  (پارێزگای ھەکاری) لە باكوری كوردستان  ( باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا). دانیشتووانی  ١١، ٢١١ لە ٢٠١٠.

بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٥٢٫٧٧٩ کەس بووە، کە نزیکەی ١٣٫٠٨١ کەسیان لە ناوشارن. قەزای شەمزینان ھەڵکەوتەی خاکەکەی کوێستانە. دۆخێکی سەربازیی بەرچاو ھەیە لە شارۆچکەکە، بەھۆی ئەوەی ناوچەیەکی ستراتیجییە.

شەمزینان بە **ناوچیا** دەناسرێ و بە ناوەندی قەزاكەش دەڵێن **ناوشار**، دانیشتووانی كوردن لە هۆزی بەگزادە و هەركی و گەردی و زەرزا  هەروەها كەمینەیەكی ئاشووری هەبوون كە بە فەلەی ناوچبا دەناسران و دوایی ساڵی 1915 لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی قەڵاچۆ و دەربەدرەكران . بەگزادەكان سێ بەرەباب بوون (موسابەگی) و (بێنتوری) و (شێخانی) لە رۆژژگاری كۆندا میرایەتی لە نێویاندا بە گەڕ بوو، نەریت وا بوو هەر ساڵێك بەرەبابێك  جڵەوی میرایەتی دەگرتە دەست  . ناوی شەمزینان یان شەمدینان بە گوێرەی شەڕەفنامە لە ناوی (میر شەمسەدین)ەوە هاتووە  كە باپیرەی گزادەكانی شەمدینان بووە و نەوەكانی  تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم حوکمڕانی ناوچیایان كردووە.  هۆزەكانی ناوچیا بە موسڵمان و دیان ، بە تایبەت هۆزی هەرکی سەرهاتی پشتگیری بەگزادەكان بوون بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەی  کوردستاندا. پاش نەمانی سیستەمی میرایەتی 1830، بوو بە پێگەی شێخانی نەقشەیەندی (نەهری) كە سەید تەهای گەورەو و شێخ عوبێدوڵڵای خاوەنی شۆڕشی 1880 و شێخ عەبدولقادری سیاسەتمەداری كورد كە ساڵی 1925 لەلایەن ئەتاتوركەوە لە سێدارە درا  و سەید تەهای دووەم  یەكەم قایمقامی رەواندز دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عیڕاق . لە گەرمەی جەنگی گەورەدا (1914-1917)ز  چوار جار لەلایەن لەشكری رووسەوە داگیركرا و ناوچیا بوو بە پردی پەڕینەوەی  ئاشووریەكان بەسەركردایەتی مارشەمۆن بەرەو سەڵماس و ورمێ.

گوندی نەهریی شەمدینان لە مێژووی كۆندا بەشێك بووە لە وڵاتی ئۆرارتۆ و بە (نایری) ناسراو بوو. 
وێنۆک|دیمەنێكی ناوشار و چیای گۆمان (2013) 

## گوندەكانی شەمزینان

## ئاشووری
زێدی ھۆزی ناوچیای ئاشووری لە ھەکاری و شەمزیان و تەرگەوەڕ قەزای شەمزینان\ناوچیا بوو. قەزای شەمزینان دڵی ھۆزەکەیانە. هەردوو گوندی بەدەڤێ (بە سریانی: بێت داوێ) و سورونس (بە سریانی: سارونیس) زێدی فەلەی  ناسراو بە  ناوچیا بوون. بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی 1877ز گوندی سورونس 40 ماڵە فەلەی لێبووە، لە بەدەڤێ كڵێسەی مار قریاقۆس و بوخەننا هەبوو سەر بە مەتڕانیەی شەمزینان بوون. 
وێنۆک|وێنەی چەند چەكدارێكی (فەلەی ناوچیا) لە تەرگەوەڕ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای حەکاری
پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان
پۆل:لیستی گوندەكانی شەمزینان
گەڤەر

**گەڤەر** یان **یووکسێکۆڤا** یەکێک لە شارەکانی (باکووری کوردستان) لە تورکیایە کە لە پارێزگای حەکاری ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٠٧٫٨٨٢ کەس بووە، کە نزیکەی ٦٠٫٢٩٦ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای حەکاری
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای حەکاری
پلوور

**پلوور**، یەکێک لە شارەکانی باکوری کوردستانە کە لە پارێزگای دێرسم ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٥٫٩٤٢ کەس بووە، کە نزیکەی ٣٫٢٢٧ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم
پۆل:باکووری کوردستان
خۆزات

**خۆزات**،یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای دێرسم ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٦٫٨٢٨ کەس بووە، کە نزیکەی ٤٫٧١٤ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم
پێرتاگە

**پێرتاگە** شارێکە لە پارێزگای دێرسم، باکووری کوردستان، تورکیا. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١١٫٦٩٥ کەس بووە، کە نزیکەی ٦٫٣٤١ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## مێژوو
ناوچەی پێرتاگە لە مێژوودا لەلایەن ئیمپراتۆریەتی جیاوازەوە فەرمانڕەوایی کراوە؛ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لەلایەن ئەرمەنییەکان و بیزەنتینییەکانەوە، پێش ئەوەی لە دوای سەدەی ١١یەمەوە لەلایەن زنجیرە فەرمانڕەوا ئیسلامییە جیاوازەکانەوە دەستی بەسەردا بگیرێت. دواتر بوو بە بەشێک لە ئیلخانییەکان و ئەوانی دیکە، و لە کۆتاییدا لە سەرەتای سەدەی ١٦یەمدا بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

لە سەردەمی عوسمانیدا، پێرتاگە سەنجەقێکی میراتگری کوردی بووە. شارە کۆنەکەی پێرتاگە لە نزیک قەڵاکە ھەڵکەوتبوو، بەڵام لە ساڵی ١٨٣٨دا چۆڵکرا و گوازرایەوە بۆ شوێنی ئێستای. سەرچاوە ئەرمەنییەکان باس لەوە دەکەن کە نزیکەی ١٨٠ ئەرمەنی تا سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠ ھێشتا لە شارە کۆنەکەدا (ئەسکی پێرتاگە) دەژیان، سەرەڕای بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی ڕووباری فورات. دوای ساڵی ١٨٨٩، بە تەواوی خرایە سەر ویلایەتی مامورەتولعەزیز وەک ناحیەیەکی قەزای چارسەنجەق لە چوارچێوەی سەنجەقی دێرسیمدا.

بەپێی سەرژمێریی ساڵی ١٨٨١ی عوسمانی، شاری پێرتاگە لە ٦ گەڕەک پێکھاتبوو - کۆی گشتی ١١٥٤ نێر (٩٦٦ موسڵمان، ١٨٨ ئەرمەنی ئەپۆستۆلیک) لە ٥٢٠ ماڵدا. ناوچە گشتییەکە ٢٣ گوندی قەزای پێرتاگە لەخۆدەگرت - کۆی گشتی ١١٢٧ نێر (٩٤٣ موسڵمان، ١٨٤ ئەرمەنی ئەپۆستۆلیک) لە ٥٥٢ ماڵدا. مێینەکان زۆرجار کەم ھەژمار دەکران یان بە تەواوی لە سەرژمێرییەکان پشتگوێ دەخران.

وەک ئەنجامێکی دروستکردنی بەنداوی کەبان، قەزای پێرتاگە ژێرئاوکەوتنی ژمارەیەک لە گوندەکانی بەخۆوە بینی. ھەندێک لەو نیشتەجێبوونانەی ژێرئاو کەوتن بریتین لە: ئەسکی پێرتاگە، بۆرکین، کۆرلوجا (تیل)، بالان، دەشت، زاھووران، بێرۆچ، کارامێشێ (تەزیکان) کە بەشێکی ژێرئاو کەوتووە، توزباشی (نیسیرتۆ) کە چۆڵکراوە.

## شوێنەوارە مێژووییەکان
دوو مزگەوتی مێژوویی عوسمانی لە پێرتاگەدا ھەن؛ مزگەوتی بایسوونگور (سەدەی ١٦یەم) و مزگەوتی چەلەبی عەلی (سەدەی ١٦یەم). مزگەوتەکان دواتر ھەڵوەشێنرانەوە و لە شوێنی شارە کۆنەکەوە گوازرانەوە بۆ ئەوەی لە بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاچەی کەبان بپارێزرێن. قەڵای پێرتاگە لەسەر دوورگەیەک ھەڵکەوتووە. شوێنی مێژوویی دیکە لە ناوچە نزیکەکاندا ھەن. گوندی ساغمان قەڵایەکی وێرانی تێدایە لەگەڵ مزگەوتێکی سەدەی ١٦یەم، مەزارگە و تەکیەیەک کە لەلایەن بەگی سەنجەقی کوردی «کەیخەسرەو» دروستکراون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم
پۆل:باکووری کوردستان
جورنی ڕەش

**جورنی ڕەش**، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ڕحا ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٤٠٫٠٨٣ کەس بووە، کە نزیکەی ٢٠٫٨٥٥ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕحا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ڕحا
زمانە دراڤیدییەکان

وێنۆک
**زمانە دراڤیدییەکان** بنەماڵەیەکی زمانە کە نزیکەی ٨٥ زمان لەخۆدەگرێت و زیاتر لە ٢١٥ ملیۆن کەس ئاخێوەریان ھەیە، پڕئاخێوەرترین زمانەکانی ئەم بنەماڵە بریتین لە کانادا ، مالەیالم و تامیلی و تێلووگوو، زمانە دراڤیدییەکان زمانی خۆماڵیی ھیندستان بووە ھەر لە پێش ھاتنی ھیندوئەورووپییەکانەوە. 

پۆل:زمانە دراڤیدییەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
زمانە ئەفریقائاسیایییەکان

وێنۆک|بڵاوبوونەوەی زمانە ئەفریقائاسیایییەکان
**زمانە ئەفریقائاسیایییەکان** بنەماڵەیەکی زمانە کە نزیکەی ٣٧٥ زمان لەخۆدەگرێت و زیاتر لە ٣٠٠ ملیۆن کەس ئاخێوەریان ھەیە. پڕئاخێوەرترین زمانی ئەم بنەماڵە زمانی عەرەبییە. لقەکانی بریتییە لە:
* زمانە سامییەکان
* زمانی ئەمازیغی
* زمانی میسریی کۆن (لەناوچووە)
* زمانە کووشییەکان
* زمانە ئۆمۆتییەکان

پۆل:زمانەکانی ئەفریقی-ئاسیایی
پۆل:بنەماڵەکانی زمان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفریقا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
عەزیز (ناوی خوا)

**ئەلعەزیز** ( ھەمیشە زاڵ و بەدەسەڵات و بەھێزە بەسەر بوونەوەرەکانیدا.

## لەقورئاندا
.

## لەفەرموودەدا
() واتا «خوا نەوەد ونۆ ناوی ھەیە، تاکە و تاک خۆشدەوێ، ھەر کەسێک لەبەریان کات دەچێتە بەھەشت، لەوانە ئەلعەزیز».

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوە پیرۆزەکانی خوا لە ئیسلامدا
سیاھچەشمە

**سیاھچەشمە** یا **چاڤشارە** یا **قەرەئەینی**، (بە ئینگلیزی *Siah Cheshmeh*، بە ئازەری *Siyahçeşmə*، بە فارسی *سیەچشمە*)، یەکێکە لە شارۆچکەکانی پارێزگای ورمێ لە ئێرانە. شارۆچکەی سیاھچەشمە ناوەندی شارستانی چاڵدێرانە کە لە باکووری ڕۆژاوای ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێراندا ھەڵکەوتووە.

ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە ناوچەی ناوەندی شارستانی چاڵدێران و ناوەندی سیاسی و ئیداری شارستانی چاڵدێرانە.

## ناو
* ئەم شارۆچکەیە ناوی قەرەعینی بوو. بەپێی نەریتێک "قەرەعەین" لە ناوی باوک و کوڕێکەوە وەرگیراوە کە ناویان "قارە" و "عەین" بووە و یەکەم دانیشتووی ئەم ناوچەیە بوون. ئەم ناوە تا سەردەمی بنەماڵەی پەھلەوی بۆ ئەم شارۆچکەیە ماوەتەوە، کاتێک لەسەر بنەمای سیاسەتەکانی ئەو سەردەمە ناوەکەی گۆڕدرا بۆ سیاھچەشمە. 
* بەپێی نەریتێکی دیکە ناوی سیاھچەشمە لە ناوچەیەکی نیمچە تاڵاو و چیمەنتۆ وەرگیراوە کە پێی دەوترێت قەرەبەلاگ. زۆری نەخایاند ناوی سیاھچەشمە گۆڕدرا، لەم گۆڕانکارییەدا ناوی چاڵدێران بۆ ئەم شارۆچکەیە ھەڵبژێردرا. چاڵدێران ناوی دەشتێکی نێوان قەرەئەینی و سنووری باکووری کوردستانە،شەڕی چاڵدێران، شەڕێک بوو لە نێوان ھێزەکانی سوڵتان سەلیمی یەکەمی عوسمانی و شا ئیسماعیلی یەکەمی سەفەوی کە لە ٢٣ی ئابی ١٥١٤ ڕوویدا.

## مێژوو
شارەوانی سیاھچەشمە لە ساڵی ١٩٦٠ لە ھەمان کاتدا لەگەڵ شارەوانی قەرەزیائەددین دامەزراوە و بەردەوام بووە لە چالاکییەکانی بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بە ھاوڵاتیانی ئازیز و بە لەبەرچاوگرتنی زانیاری دانیشتوانی ھەر شارێک، تێکڕای داھات و پێگەی شارەکە لە ڕووی دابەشکردنی وڵاتەوە بۆ... پلەی ھەر شارەوانییەک بگۆڕێت، بەپێی رێنماییەکانی وەزیری وڵات دوای تێپەڕاندنی بە پۆلەکانی یەکەم تا پێنج لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە بەرزکرایەوە بۆ پۆلی شەش و لە ئێستادا کار لەگەڵ ئەم پۆلە دەکات.

## پێکھاتەی شاری سیاھچەشمە
دانیشتوانی شاری سیاھچەشمە ترکن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی چاڵدێران
پەیکەری فەرھاد

200px|وێنۆک|روبەرگی ڕۆمانی «پەیکەری فەرھاد» چاپی یەکەم ٢٠١١
**پەیکەری فەرھاد** ڕۆمانێک لە نووسینی *[[عەبباس مەعرووفی]]* نووسەری خەڵکی ئێرانە کە لە ساڵی ٢٠٠٢دا لە تاران چاپ و بڵاو کراوەتەوە.

ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد، ڕۆمانێک پڕ لە نەھێنی و شاراوەیی و وەک «عەبباس مەعرووفی» بۆ خۆی دەڵێ: «یەکێکە لە تکنیکی ترین کارەکانی تەمەنی خۆی» کە پێشتر نووسیونی. ڕووداوێکی زۆر لەم ڕۆمانەدا کۆ دەبنەووە و ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد دەخوڵقێنن.

سادق ھیدایەت یەکێکە لە ئەکتەرە بەرچاوەکانی ئەم ڕۆمانەو ژنی ناو ڕۆمانی کوندەپەپووی کوێری ھیدایەت لە پەیکەری فەرھاددا دێتە قسەو ھیدایەت لە بەرابەر ئەو ژنە جوان و زیرەکەدا تێک دەڕوخێ و لەت و پەتی دەکاو دەیخاتە ناو چەمەدانەوە یا بە پێچەوانەوە ئەوە ھیدایەتە خۆکوژی کردوەو چووەتە ناو چەمەدانی ژنەکەوە، کە مەعرووفی بۆ خۆی ئەمە ناو لێدەنێ ئەوین و شکست و ھەر ئەویندارێک جەستەی ئەویندارەکەی خۆی دەخاتە ناو چەمەدان و بە کۆڵی دادەوەشێنێ و لە تونێلی تاریکی ژیان دا بەرەو پێشەوەی دەبات.
ژیانی ھیدایەت بۆ نووسەری پەیکەری فەرھاد گرینگی تایبەتی ھەیەو ژیانی ئەو لە ناو ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد دا ڕەنگ دەداتەوە. ھەڵبەت ئەوە لێرەدا بەو مانایە نایەت کە ئەوانەی بەرھەمەکانی پێشووتری مەعرووفی یا بەرھەمەکانی ھیدایەتی نەخوێندبێتەوە ناتوانێ چێژی ئەدەبی لە ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد وەرگرێ، بەڵکو پەیکەری فەرھاد تابلۆیەکی تایبەتە کە ھەرکەس بە خوێندنەوەی نەتەنیا جارێک بەڵکوو چەند جارە چێژی ئەدەبی خۆی لێوەردەگرێ. ھەڵبەت ئەگەر کەسانێک پێشتر خوێندنەوەیان لەسەر بەرھەمەکانی خودی مەعرووفی و سادق ھیدایەت ھەبووبێ، خوێندنەوەی ڕۆمانی پەیکەری فەرھاد چێژی ئەدەبی زیاتری دەبێ و باشتر ڕووداوەکانی ناو ئەم ژانرە ئەدەبییەیان بۆ دەردەکەوێ.

## وەرگێڕان بۆ کوردی
ئەم ڕۏمانە تا بە ئێستاکە دوو جار وەرگێڕاوەتەوە سەر زمانی کوردی. توانا ئەمین وەریگێڕاندووە سەر کوردیی سۆرانی کە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ھەولێردا لەلایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس چاپ و بڵاو کراوەتەوە. ھەروەھا کەریم قادرپوور وەریگێڕاندووەتە سەر کوردیی سۆرانی کە یانەی قەڵەم لە ساڵی ٢٠١١ لە سلێمانیدا چاپی کردووە.

چەند بابەتی تر لە وەرگێڕی ئەم کتێبەوە چاپ کراون:
* کونترۆڵی میدیا و ڕاگەیاندنەکان، نوام چامسکی، و. کەریم قادرپوور، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠٠٨
* نۆخبە و گۆڕانە کۆمەڵایەتییەکان، لێکۆڵینەوە، کەریم قادرپوور، وەزارەتی ڕۆشنبیری، سلێمانی ٢٠٠٩
* کۆمەڵناسی شار، فەریدە موومتاز، و. کەریم قادرپوور-عوزەیر عوسمان، مەکتەی ڕێکخراوە دیموکڕاتییەکانی (ی.ن. ک)، سلێمانی ٢٠٠٧

## سەرچاوەکان
* پەیکەری فەرھاد، عەبباس مەعرووفی، و. کەریم قادرپوور، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠١١.

پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی فارسی
عەباس مەعرووفی

عەبباس مەعروفی لە دایکبووی ٢٧ی گوڵانی ١٣٣٦ی کۆچی هەتاوی لە تاران ، نووسەر، شانۆنامە نووس، رۆژنامەنووسی هاوچەرخی ئێرانییە کە لە ئاڵمان ئەژی . ئەو چالاکیە ئەدەبیەکانی خۆی لە ژێر چاودێری نووسەری بەناو بانگی ئێرانی هووشەنگ گوڵشیری دەسپێکرد و لە ساڵەکانی ٦٠ی هەتاوی دا لەبەر رەخنە گرتن لە حکوومەت و سیاسەتەکانی دەسەڵات کەوتە ژێر فشار و ناچار بە تەرک و بەجێ هێشتنی وڵات و رۆشتن بۆ ئاڵمان کرا.

## ژیاننامە
عەبباس مەعروفی لە ساڵی ١٣٦٦ی هەتاوی لە تاران لە دایک بوو. خوێندنی لە زانکۆی هونەرە جوانەکانی تاران لە بواری هونەرە دڕاماتیکیەکان دا وەرگرتووە و ماوەی ١١ ساڵ لە خوێندنگا دواناوەندیەکانی تاران دا وانەی "ئەدەبیات"ی وتۆتەوە .

یەکەمین کۆمەڵە چیرۆکی خۆی بە ناوی بەرامبەر بە هەتاو لە ساڵی ١٣٥٩ی هەتاوی دا لە تاران چاپ کرد. پێس تر و دواتریش چیرۆکەکانی لە بڵاوکراوەکان دا چاپ کراون، بەڵام لەگەڵ چاپی سەمفۆنیای مردووەکان بوو کە ناوی وەک نووسەرێکی باش بڵاو بۆوە. 
لە ساڵی ١٣٦٩ی هەتاوی گۆڤاری ئەدەبی **[[گەردوون]]**ی دایە دەر و بە تەواوی و زۆر چالاکانە دەستی کردە کار کردن لەو بڵاوکراوە ئەدەبیەدا. ستایل و شێوازی ئەو لەم گۆڤارەدا لەگەڵ بەرژەوەندیەکان و دڵخاوزەکانی دەسەڵاتدارانی ئێران دا هاوسەنگی و تەبایی نەبوو بۆیە کەوتە ژێر فشاری بەردەوام و سەرەنجام دادگایی کرا و  گۆڤارەکە داخرا.

مەعروفی لە دوای داخرانی گۆڤاری گەردوون ناچار وڵاتی بە جێ هێشت . بۆ ئاڵمان رۆشت و کەڵکی لە بورسی ماڵی هاینریش بێل وەرگرت. لە دوای ئەوە بۆ بەڕیوە بردنی ژیانی دەستی دایە کارگەلێکی تر وەکوو بەڕێوەبەری هۆتێل و دواتر کردنەوەی ماڵی هوونەر و ئەدەبیاتی هیدایەت لە شەقامی کانتی بێرلین ، کە کتێب فرۆشیەکی گەورە بوو لەوێ دەستی کردە فرۆشتنی کتێب و هەر لەوێش خولی فێرکاری چیرۆک نووسی دامەزراند و ئێستاش بەردەوامە.

## بەرهەمەکان
### رۆمان
100px|thumb|left|رووبەرگی کتێبی "سال بلوا " ( ساڵی ئاژاوە)

100px|thumb|left|روبەرگی رۆمانی "پەیکەری فەرهاد" بە کوردی - چاپی یەکەم ٢٠١١

* سەمفۆنیای مردوەکان (۱۳۶۸)
* ساڵی ئاژاوە (۱۳۷۱)
* پەیکەری فەرھاد 
* فەرەیدوون سێ کوڕی بوو (۱۳۸۲)
* تواوە (۱۳۸۸)
* تەواو تایبەتی (۱۳۸۹)

### کۆمەڵە چیرۆک

100px|thumb|left|رووبەرگی کتێبی "دەریا رۆیوەکانی دوورگەی شین تر"

* لە بەرامبەر هەتاودا (۱۳۵۹)
* دوایین باشترین بەرەی (۱۳۶۵)
* عەتری یاس (۱۳۷۱)
* دەریا رۆیوەکانی دوورگەی شین تر (۱۳۸۲)
* ئەو شەست هەزارە، ئەو شەست کەسە

### شانۆنامە
* تا کوێ لەگەڵمای (۶۲-۱۳۶۱)
* وەرەگ (۱۳۶۵)
* دلی بای و کارمامز (۱۳۶۶)
* مەندۆڵی بیرەوەریەکانی ئێمە (سێ شانۆنامە) (۱۳۸۲)

### گۆڤار
100px|thumb|left|رووبەرگی گۆڤاری ئەدەبی "گەردوون"

* گۆڤاری ئەدەبی گەردوون

## خەڵاتەکان
*  خەڵاتی «بنکەی چاپەمەنی، ئەدەبی -فەلسەفی سوور کامپ»، ۲۰۰۱

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* وتاری "عباس معروفی " لە ویکیپێدیای فارسی
* ژیاننامەی عەبباس معروفی لە ماڵپەڕی بی بی سی 
* ماڵپەڕی عەبباس مەعروفی 

پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
تاژان

**تاژان** (Tajan، بە فارسی: *تاژان*) گوندێکە لە بەخشی ئاڵۆت لە شارستانی بانە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٨ کەس لە ٤٦ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* شاری بانە
* لیستی گوندەکانی بانە

## سەرچاوەکان
* بانک اطلاعات روستاهای کشور (بە فارسی)

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە
پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
تاپۆیەک لە تاریکیدا

150px|thumb|left|رووبەرگی کۆمەڵە جیرۆکی "تاپۆیەک لە تاریکی دا "
**تاپۆیەک لە تاریکیدا** ناوی کۆمەڵە چیرۆکێکە لە سەعید سلێمانی کە یانەی قەڵەم لە شاری سلێمانی چاپی کردووە و لە بەڕێوەبەرایەتی گشتی کتێبخانە گشتیەکان ژمارەی (1123)ی ساڵی ٢٠١٢ی پێدراوە . ئەم کۆمەڵە جیرۆکە ١١ چیرۆک لە خۆ دەگرێ بە ناوەکانی:
# نغرۆی ھەرێمی ھەشتەم
# تاپۆیەک لە تاریکیدا
# دوا کسپەی زامێکی بەردین
# بووکە بارانە...بەڵام لە پاییزدا !
# رۆچوون بە رۆشنایی دا
# پڵنگێک لە گەنمجاڕدا
# رێگای سێھەم
# ئەفسوونی دارھەنارێک
# خوداوەندی دەنگەکان
# شەقامی دارپەڵەکان
# نەخۆش

لە نووسەری ئەم کۆمەڵە چیرۆکە چەندین بابەتی تر چاپ کراون :
* دەرکەوتەی دڵخوازی مەرگ، لێکۆڵینەوە، وەزارەتی رۆشنبیری و لاوانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ٢٠١١
* وەرزەکانی بەرزەخ، ھەڵبژاردە لە کورتە چیرۆکی فارسی، و.سەعید سلێمانی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠٠٩ 
* دوا سرودی بەلەموانەکان، کۆمەڵە شێعر، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠١١
* مەلەکووت، بەھرام سادقی، و.سەعید سلێمانی، یانەی قەڵەم چاپی یەکەم، سلێمانی - ٢٠١٠ ز
## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
* تاپۆیەک لە تاریکی دا، کۆمەڵە چیرۆک، سەعید سلێمانی، یانەی قەڵەم، سلێمانی

پۆل:چیرۆک
ئۆلەند

وێنۆک|

**دوورگەکانی ئۆلەند** () ناوچەیەکی خودموختاری سویدی زمانە سەر بە وڵاتی فینلاند.
لە باشورەوە دەریای بەلتیک لە باکورەوە کەنداوی بۆسنییا و ڕۆژھەڵاتی وڵاتی فینلەندا و لە ڕۆژاوایەوە وڵاتی سوید دەورەی دەدات.

ئۆلەند لە دوورگەیەکدا هەڵکەوتووە، کە پێی دەوترێت دوورگەکانی ئالاند، لە دەروازەی کەنداوی بۆتنیا لە دەریای باڵتیک. لە فاستا ئالاند پێکدێت کە ٩٠%ی دانیشتووانەکەی لەسەری نیشتەجێن، و نزیکەی ٦٥٠٠ سکێری و دوورگە لە ڕۆژهەڵاتی، کە نزیکەی ٦٠-٨٠یان نیشتەجێن. فاستا ئالاند لە کەناراوەکانی ڕۆسلاگن لە سوید بە درێژایی ٣٨ کم (٢٠+١⁄٢ میل دەریایی) ئاوی کراوە لە ڕۆژئاوا جیاکراوەتەوە. لە ڕۆژهەڵاتەوە دوورگەکانی ئالاند هاوتەریبە لەگەڵ دوورگەکانی فینلاند.

## مێژوو
خەڵکی کلتوری سیرامیکی شانەی نزیکەی ٧٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەستیان بە نیشتەجێکردنی دوورگەکانی ئالاند کرد، دوای ئەوەی زەوییەکە لە دەریاوە دەستی بە بەرزبوونەوە کرد لە دوای دوایین سەردەمی سەهۆڵبەندان. ئالاند بوو بە خاڵی کۆبوونەوە بۆ دوو کولتوری سەردەمی بەردینی نوێ: کولتوری شانەی سیرامیک و دواتر کولتوری پیت-کۆمب وێر، کە لە ڕۆژئاواوە بڵاوبووەوە.

لە سەردەمی بەرد و سەردەمی برۆنزیدا مرۆڤەکان بە ڕاوکردنی مۆر و باڵندە و ماسیگرتن و کۆکردنەوەی ڕووەک دەژیان. هەروەها کشتوکاڵکردن زوو دەستی پێکرد. هەروەها دۆزینەوە شوێنەوارییەکان هەبوون کە بانگەشەی ئەوە دەکەن[کێ؟] بەڵگەی مرۆڤخۆری مرۆڤ لە سەردەمی بەرد لە ئۆلاند نیشان دەدەن. لە سەردەمی ئاسنەوە شەش قەڵای گردەکان لەسەر ئالاند ماونەتەوە. زیاتر لە ٣٨٠ شوێنی ناشتن لە سەردەمی ڤایکینگەکانەوە بەڵگەدار کراوە.

دروستکردنی قەڵای کاستێلهۆڵم لە ساڵانی ١٣٨٠ دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٥٠٥ ئەفسەری دەریایی دانیمارکی سۆرن نۆربی لە کاتی هەڵمەتێکدا دەستی بەسەردا گرت. دادگاییکردنی جادووگەرەکانی کاستێلهۆڵم لە ساڵانی ١٦٦٥ و ١٦٦٨ لەوێ بەڕێوەچوو.

ئاڵای ئالاند لە سەرەتادا بۆ دوورگەی ئۆلاند لە سوید لە ساڵی ١٥٦٠ بوو بەڵام بە هەڵە بۆ ئالاند دانرا. ئاسکێکی سووری زێڕین (ڕەسەنی ئالاند نییە) لەسەر کێڵگەیەکی شین نیشان دەدات. بە شێوەیەکی نەریتی، لە سەرەوەی تاجە گوڵینەیەکی کۆمیتالی لە شێوازی هێرالدیکی سویدی کۆنترەوە هاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
پۆل:وڵات و مەڵبەندە ئاڵمانییەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور
پۆل:ھەرێمە خودموختارەکان
ئەنگویلا

**ئەنگویلا** یان  **ئەنگویلە** (بە ئینگلیزی: Anguilla) چەند دوورگەیەکی خودموختارە سەربە شانشینی یەکگرتوو.

پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٠
پۆل:ئەنگویلا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:هەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا
پۆل:ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا
ساموای ئەمریکا

**ساموای ئەمریکا** یان **ساموای ئەمریکی** (بە ئینگلیزی: *American Samoa* ) ناوچەیەکی سەربە ویلایەتە یەکگرتووەکانە لە ئوقیانووسی پاسیفیک.

*
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٩
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
کۆنترۆڵی میدیا و ڕاگەیاندنەکان

200px|thumb|left|رووبەرگی کتێبی "کونترۆڵی میدیا و راگەیاندنەکان" چاپی یەکەم ٢٠٠٨

ناوی کتێبێکی نوام چامسکییە کە کەریم قادرپوور کردۆیەتی بە کوردی.

چەند بابەتی تر لە وەرگێڕی ئەم کتێبەوە چاپ کراون:
* پەیکەری فەرھاد ، عەبباس مەعرووفی، و.کەریم قادرپوور، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠١١.
*نۆخبە و گۆڕانە کۆمەڵایەتییەکان، لێکۆڵینەوە، کەریم قادرپوور، وەزارەتی رۆشنبیری، سلێمانی ٢٠٠٩
*کۆمەڵناسی شار، فەریدە موومتاز،و.کەریم قادرپوور-عوزەیر عوسمان، مەکتەبی رێکخراوە دیموکڕاتیەکانی (ی.ن.ک)، سلێمانی ٢٠٠٧  

## پەراوێزەکان
پێڕستی گوندەکانی بانە

شارستانی بانە لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٤ بەخش و نزیکەی ٢٠٠ گوند پێکھاتووە.

## ئاڵۆت

## ناوەندی

## نەمەشیر

## نەنۆر

## سەرچاوەکان
* خشتەی Excelی ئەنجامەکانی سەرژمێریی سەرانسەریی ئێران ساڵی ٢٠٠٦ (١٣٨٥ی کۆچیی ھەتاوی)
ئایزۆ ٦٣٩

**ئای ئێس ئۆ ٦٣٩** (ISO 639) کۆمەڵێک ستانداردی ڕێکخراوی جیھانی بۆ ستانداردکردن (ISO) بۆ ناوی زمانەکان و بنەماڵەکانی زمان.

## شەش بەشەکەی ستانداردەکە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئای ئێس ئۆ ٦٣٩
پۆل:ئیستانداردەکانی ئای ئێس ئۆ
پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ
مایکرۆنیزیا

[thumb|250px|مایکرۆنیزیا یەکێک لە سێ ناوچەکانی [ئوقیانووسی پاسیفیکە ]]
thumb|250px|نەخشەی مایکرۆنیزیا
**مایکرۆنیزیا** ناوچەیەکە لە ئۆقیانووسیا کە لە ھەزاران دوورگە پێکھاتووە.

پۆل:مایکرۆنیزیا
پۆل:دوورگەکانی ئۆقیانووسیا
ئەبوو سەعید ئەبوولخەیر

**ئەبوو سەعیدی ئەبولخەیر** (بە فارسی: ابوسعید ابوالخیر)، (٣٥٧–٤٤٠ی کۆچی) لە عارفان و شاعیرانی ناسراوی فارسە. ئەبووسەعید، ھەم لە بواری خواناسیدا زۆر ناسراوە و لە ڕیزی خواناسانی گەورەی ئیسلامییە و ھەم لە بواری شێعردا دەستێکی بەرزی ھەبوە و لە چوارینە نووسە ناسراوەکانی فارسە.

## ژیان
ئەبوو سەعید لە ساڵی ٣٥٧ی کۆچی دا لە شاری میھەنە لە وڵاتی تورکمانستان لە دایک بوە. لە لای باوکی و زانایانی ئەو شارەدا دەرسی خوێندوە. ھەروەھا سەفەرێکی بۆ شاری نەیشابوور کردوە و لەوێدا چاوی بە زانایان و گەورەپیاوانی ئەو شارە کەوتوە. ئەبووسەعید لە دوا ماوەیەک ڕووی لە ڕێبازی سۆفیان کرد و بوو بە یەکێک لە گەورەترین خواناسانی ئەو سەردەمە. لە ساڵی ٤٤٠ی کۆچی دا لە دنیا ماڵاوایی کرد و ھەر لە میھەنەدا نێژرا.

## بەرھەمەکان
ئەبوو سەعید بێجگە لە شێعرەکانی ھیچ بەرھەمێکی نووسراوی لە دوا خۆی بە جێ نەھێشت بەڵام ناوی و قسەکانی لە زۆر جێگەی عیرفانی ئیسلامی و ئەدەبی فارسیدا ھەیە.

ئەو بەرھەمانەی پەیوەندیان بە شێخ سەعیدەوە ھەیە بریتین لە:
* اسرار توحید فی مقامات شیخ ابی سعید: نووسراوەی محەممەد کوڕی منەووەرە کە لە نەسڵی ئەبووسەعیدە، ئەم کتێبە بە پەخشانی فارسییە و بە سەرھاتەکانی بووسەعیدی تێدایە.
* ڕسالە حالات و سخنان شیخ ابوسعید: نووسراوەی ئەبووڕۆح لووتفوڵا کە لە نەسڵی ئەبووسەعیدە
* شێعرەکانی ئەبووسەعید کە بە فارسین

## سەرچاوەکان
* شەڵماشی، م. مەجلیسی ئەولیا، بڵاوکەرەوەی کوردستان، سنە، ١٣٨٦.
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ٩٦٧
پۆل:مردووانی ١٠٤٩
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
ئابوورخوازی

**ئابوورخوازی** (Economism), بەهەند گرتنی ئابووری و بژیوی بە سەر سیاسەت و خەباتی سیاسیدا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیستەم، لە حیزبی سۆسیال دیموکراتی سۆڤیەت، لاگیرییەک بۆ بەستنەوەی خەبات بە خەباتی ئابووری (باشتر کردنی ئیش و کار و زیاد کرندی مووچە و ...) هاتە ئاراوە. ئەم لاگیرییە بە حیزب و رۆڵی شۆڕشگێڕانەوە بەو چەشنەی کە لینین بیری لێ ئەکردەوە نەبوو. لینین لە کتێبی "ئەبێ چ بکەین؟"(١٩٠٢)، بە دژی ئەم فیکرە راوەستا. 

## سەرچاوە
* فەرهەنگی زانستی سیاسی، فەرهەنگی زاراوە و قوتابخانە سیاسیەکان، کوردی-فارسی-ئینگلیزی، ئەحمەد شەبانی، زانکۆ کوردستان، سنە ١٣٨٨.

پۆل:مارکسیزم
پۆل:بیردۆزە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان
ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی

**ڤلادیمیر ڤلادیمیرۆڤیچ مایاکۆڤسکی** (بە ڕووسی: *Влади́мир Влади́мирович Маяко́вский*) (١٩ی تەمموز ١٨٩٣ - ١٤ی نیسانی ١٩٣٠)، شاعیر، فتۆریستی شۆڕشگێڕی رووسی بوو. ڤێلادیمێر لە گوندی بەگدات لە پارێزگای کووتائیسی جۆرجیا لە قەوقاز لە دایک بوو، لە کاتی داهێنان و چالاکیە هوونەریەکانی یەکێک لە مامۆستایان و شارەزایانی شێوازی فتۆریسم بووە و لەگەڵ راپەڕینە شۆڕشگێڕانەکەی رووسیا گەشەی کردووە و لە دوای شۆڕشە بۆلشڤیکییەکەی رووسیا و لە کاتی حکوومەتی سۆڤیەتدا یەکێک لە بەناوبانگترین شاعیرانی کاتی خۆی بووە.

... فتۆریسته‌کان دژایه‌تی یاسا و رێسای رێزمانیی و مانایی داسه‌پاو بوون و وشه‌گه‌لی ناشاعیرانه‌یان به‌کارده‌هێنا و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ وشه‌گه‌لی بچڕبچڕ و ناپێوه‌ند و "ته‌لگرافی"(بێته‌ل) یان ریز ده‌کرد. ئه‌م شێوازه‌ یەکەم جار لە لایەن مارێنتی (marinetti) شاعیری ئیتالیایی (١٨٧٦ تا ١٩٩٤) بناغەی داندرا کە مارێنتی پێی وابوو سەدەی بیست، سەدەی شارستانیەتی نوێ و گەشەی ماشینە و لە ئەدەبیشدا شێواز و زمانی ماشینی پێویستە، زمانێک که‌ هه‌موو دیارده‌کان له‌حاڵی حه‌ره‌که‌دا ده‌نوێنێ. دواتر له‌ رووسیا و له‌لایه‌ن "ڤلادیمێر مایاکۆڤسکی"یه‌وه‌ گه‌شه‌پێدرا، مایاکۆڤسکی له‌ زمانی رووسیدا کێشی نوێ و خوازه‌گه‌لی سه‌یر و سه‌مه‌ریی ئافراند و یاسا و ریسای رێزمانی "صرف و نحو"ی زمانی ئه‌ده‌بی تێکشکاند.

ئەم شاعیرە فتۆریستە شۆڕشگێڕەی رووسیا لە تەمەنی ١٤ ساڵیەوە بوو بە ئەندامی حیزبی بۆلشڤیک و بەر لە بە ئەنجام گەیشتنی شۆڕش چالاکیە هونەری و سیاسیەکانی خۆی دەست پێکردبوو. ئەو لە شێعری رووسی دا کێش،  شێوازی ئەدا و خوێندنەوەی شێعر، رستەکان، وشەکان و خوازەکان دا شێوازێکی نوێ و داهێنەرانەی بەدی هێنا، ئەو شێوازی فتۆریستی هەڵبژاردبوو و دوای کەوتبوو بەڵام بە هەموو یاسا و دەستوورەکانی ئەم شێوازە پابەند نەبوو و شێوازی تایبەت بە خۆی بەکار ئەهێنا.

مایاکۆڤسکی ١٣ بەرهەمی هەیە کە ١٢ لەو بەرهەمانەی لە دوای سەرگرتنی شۆڕش نووسیوە. ئەو وێژەی تەکووز و شێعری لەگەڵ راستیەکان نزیک کردەوە و خستنیە خزمەت کردنی خواستەکانی هاوچەرخ و گۆڕینی بۆ چەکێک لە رێگای بەدەست هێنانی ئامانجەکانی خۆی. مایاکۆڤسکی چێژی لە شێعرە کلاسیکەکان ئەبرد، بەڵام نەئەبوە دیلی ئەوان. ئەیوت: هوونەر ئەبێ تێکەڵ بە ژیان ببێ. یا تێکەڵی ببێ یا لە ناو بچێ.

مایاکۆڤسکی لە ساڵی ١٩٣٠ لە دوای شکست هێنان لە پێوەندیە دڵداریەکەی و هەروەها رێپێنەدانی چوونە دەرەوەی لە خاکی سۆڤیەت لە لایەن حکوومەتەوە بە فیشەکێک کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا. پێش خۆ کوشتنەکەی لەسەر لاپەڕەیەک نووسیبوی : « بۆ هەمووان... ئەمرم...»
 
تەرمی مایاکۆڤسکی لە گۆڕستانی «گەورەپیاوانی شۆڕش» لە مۆسکۆ بە خاک سپێردرا. لە سۆڤیەت نازناوی گەورەترین شاعیری کاتی شۆڕشی درابویێ.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* هنر کمونیستی؛ موسیقی در شوروی، بی‌بی‌سی فارسی
*منم ولادیمیر مایاکۆڤسکی - مترجم حمید رضا فردوسی - انتشارات جادوان خرد
*ویکیپیدیای فارسی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* لاپەڕەی مایاکۆڤسکی لە IMDB

پۆل:شانۆنامەنووسانی ڕووس
پۆل:ھونەرمەندانی ڕووس
پۆل:وێنەکێشە ڕووسەکان
پۆل:شاعیرانی ڕووس
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:مردووانی ١٩٣٠
پۆل:مردووەکان بە خۆکوژی
پۆل:بۆلشڤیکەکان
پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:شاعیرانی مارکسیست
پۆل:شاعیرانی ڕووسیا
پۆل:ھونەرمەندانی ڕووسیا
پۆل:شۆڕشگێرانی ڕووسیا
پۆل:کۆمۆنیستەکانی ڕووسیا
پۆل:مارکسیستەکانی ڕووسیا
پۆل:نووسەرانی ئوکراینی
پۆل:شاعیرانی ئوکراینی
پۆل:ھونەرمەندانی ئوکراینی
پۆل:کۆمۆنیستەکانی ئوکراینی
پۆل:مارکسیستەکانی ئوکراینی
پۆل:نووسەرانی سۆڤیەت
پۆل:شاعیرانی سۆڤیەت
پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان
پۆل:وێنەکێشانی پیاوی ڕووسی
پۆل:ڕووسییەکانی بە ڕەگەز ئوکراینی
زانکۆی ستانفۆرد

وێنۆک|'''لۆگۆی زانکۆی ستانفۆرد'''

**زانکۆی ستانفۆرد** یان **زانکۆی ستەنفۆرد**، (بە ئینگلیزی: Stanford University) یەکێکە لە زانکۆ زۆر ناسراوەکانی دنیا کە لە شاری سانفرانسیسکۆی ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکادایە. ئەم زانکۆیە لە ساڵی ١٨٩١ی زاینیدا بە یارمەتیی بنەماڵەی ستانفۆرد و بە ناوی کوڕەکەی ئەوانەوە(لە شانزە ساڵیدا کۆچی دوایی کردبوو) کرایەوە. زانکۆی ستانفۆرد لە بواری ئەندازیاری و زۆر بوارەکانی زانست وەکوو زانستە مرۆڤایەتییەکانلە باشترین زانکۆکانی دنیایە. 

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی شانگھای، پلەبەندیی زانکۆکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩١ لە کالیفۆرنیا
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٨٩١
پۆل:زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:زانکۆی ستانفۆرد
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکان لە دۆڵی سلیکۆن
کۆنکریت

thumb|کۆنکریتکردن لەلایەن چەند نوژیارێک
thumb|داڕشتنی کۆنکریتی شیشبەند

**کۆنکریت** یان **کۆنکرێت** (بە ئینگلیزی: *Concrete*)، بریتیە لە تێکەڵێک چیمەنتۆ و ڕیخ(خیز) کە بۆ دروست کردنی باڵەخانە و دیوار و جادە و ھەرجۆر پێکھاتەیەک بە کار دێت. لە زۆرێک وڵاتانی دنیادا بە **کونکریت**، کە لە ئینگلیزیەوە گیراوە یان بە **بێتون** کە لە فەرەنسیەوە وەرگیراوە ناوی لێدەبرێت. کۆنکریت زۆرترین کەڵکی لە ئەندازیاریی شارستانی و تەلارسازیدا ھەیە، چونکە ھەرزانە و لە ھەموو قاڵبێکدا دەگونجێت و ھەروەھا لە پتەویی پێویستی ھەیە.

## جۆرەکانی چیمەنتۆ
*کۆنکریتی خۆشێل(SCC) کە پێویستی بە ویبرە کردن و شێلاندن نیە.
*کۆنکریتی شیشبەند (Reinforced concrete)، کە بێجگە لە چیمەنتۆ، ئارماتور تێدا بە کار دەبرێت.
*کۆنکریتی غەڵتەکشێل(RCC)
*کۆنکریتی پێشکێشراو (Pre-stressed concrete) کە ترەک ھەڵناگرێت.

## سەرچاوەکان
A.M.Nevill, J.J. Brooks, Ceoncrete Technology, ISBN 8131705366, 9788131705360

پۆل:کۆنکریت
پۆل:ماددەکانی بینا
پۆل:ڕووی ڕێگە
ئەحمەد کوڕی یووسف

ناوی ** ئەبوجەعفەر ئەحمەد کوڕی یووسف کوڕی ئیبراهیم کوڕی تەممام سدیق بەغدادی** (بە عەرەبی: يوسف بن ابراهيم الصدَيق البغدادي) (٨٣٥-٩١٢ز)  لە ڕۆژاوا بە ناوە بە لاتین کراوەکەی ناسراوە کە (Hametus)ە. زانایەکی عەرەبی بیرکاریزان بووە هەروەک باوکی (یووسفی کوڕی ئیبراهیم). ئەم زانایە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ژیاوە.

## ژیانی
ئەحمەدی کوری یووسف لە شاری بەغدا لەدایکبووە و لەگەڵ باوکیدا لە ساڵی (٨٣٩ز) ڕۆیشتوون و لە شاری دیمەشق نیشتەجێ بوون. دواتر ڕۆیشتووە بۆ شاری قاهیرە لە میسر بەڵام ڕێکەوتی ڕۆیشتنەکەی *نەزانراوە* : لە هەمان کاتدا ناوی بە (ئەلمیسری) (بە عەرەبی: المصری) هاتووە کە بە مانای (میسرییەکە) دێت ، کە ئەم شتانە لە سەرەتاکانی ژیانیدا بوون. لە ئەنجامیشدا لە شاری قاهیرە کۆچی دوایی کردووە. ئەم زانایە لە ژینگەیەکی پڕ لە ڕۆشنبیری و هۆشیاریدا گەورە بووە و باوکیشی لە بوارەکانی (بیرکاری و گەردوونناسی و دەرمانسازی) دا کاری کردووە و خشتەی گەردوونی لەگەڵ چەند زانایەکی تردا بەرهەم هێناوە. لە میسر دا گەیشتووە بە پلە و پایەیەکی گرنگ ئەویش بەهۆی ناسیاوی بووە لەگەڵ خەلیفەی عەباسی ئەو کاتە.

## پەراوێزەکان


## سەرچاوەکان
*http://en.wikipedia.org/wiki/Ahmad_ibn_Yusuf
*http://arabicnumerals.tripod.com

پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ٨٣٥
پۆل:مردووانی ٩١٢
پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
بەتتانی

ناوی **ئەبوعەبدوڵڵا محەممەد کوڕی جابیر کوڕی سینان ئەلڕاقی حەڕڕانی شابی بەتتانی** (بە لاتینی: Albategnius , Albategni یان Albatenius) زانایەکی موسوڵمانی گەردوونزان و بیرکاریزان و ئەستێرەزان بووە و ژمارەیەک لە پەیوەندییەکانی سێگۆشەزانی داهێناوە و پێشکەشی کردووە. و هەروەها کتێبەکەی بە ناوی (کتاب الزیج) چەندین سوودی گەورەی لێ وەرگیراوە لەلایەن زانایانی گەردوونزانی ڕۆژگاری کۆن (medieval astronomers) بە تایبەتیش زانا (نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس) 

## پەراوێزەکان


## سەرچاوەکان
*http://en.wikipedia.org

پۆل:خەڵکی حەڕان
پۆل:لەدایکبووانی ٨٥٨
پۆل:مردووانی ٩٢٩
پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان
سامسۆنگ گالاکسی

**سامسۆنگ گالاکسی** یەکێکە لەبەرھەمە سەرکەوتووەکانی کۆمپانیای کۆریای باشووری سامسۆنگ، لە ئێستادا بە تاکە ڕکابەری بەرھەمەکانی ئەپڵ دادەنرێت، ئەم بەرھەمە سیستەمی ئەندڕۆیدی کارپێدەکات وە چەندەھا وەشانی بۆ درووستکراوە بۆ تاتەبژمێر (تابلێت) و مۆبایلی زیرەک (سماڕت فۆن)، ئەم بەرھەمە ناسراوە بە پتەوی و ئاسانی لەبەکارھێنان

[thumb|سامسۆنگ گالاکسی نۆت [سامسۆنگ گالاکسی ئێس ١٠|١٠ |alt=]]

## خزمەتگوزارییەکان
* بوونی کۆگای یاری تایبەت Play کەپێشتر ناوی Android Market بووە
* تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان
* بلوتوس
* ھاڕدی ناوەکی و دەرەکی
* وای فای

## بەرھەم ھاتووەکان
### زنجیرەی ئێس
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٢
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٣
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٤
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٥
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٦
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٧
*سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٨
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ٩
* سامسۆنگ گالاکسی ئێس ١٠

### زنجیرەی نۆت
* Samsung Galaxy Note
* Samsung Galaxy Note II
* Samsung Galaxy Note 3
* Samsung Galaxy Note 4
* Samsung Galaxy Note 5
* Samsung Galaxy Note 7
* Samsung Galaxy Note 8
* Samsung Galaxy Note 9
* Samsung Galaxy Note 10

### زنجیرەی J (جی)
(شادی یان بچووکتر) زنجیرە تەلەفۆنی میدرێینجە. تا نیسان ٢٠١٩، تەلەفۆنەکان زنجیرەی جەی لەجیاتی دا نێرابوو لەلایەن تەلەفۆنی زیرەکەکان زنجیرەیێک لە ھەندێک بازاڕ.

#### ٢٠١٥

* Samsung Galaxy J1
* Samsung Galaxy J2
* Samsung Galaxy J5
* Samsung Galaxy J7
* Samsung Galaxy J1 Ace

#### ٢٠١٦

* Samsung Galaxy J1
* Samsung Galaxy J2
* Samsung Galaxy J3
* Samsung Galaxy J5
* Samsung Galaxy J7
* Samsung Galaxy J1 Mini
* Samsung Galaxy J2 Prime
* Samsung Galaxy J3 Pro
* Samsung Galaxy J5 Prime
* Samsung Galaxy J7 Prime

#### ٢٠١٧

* Samsung Galaxy J2
* Samsung Galaxy J3 Prime
* Samsung Galaxy J5 Pro
* Samsung Galaxy J7 Pro

#### ٢٠١٨

* Samsung Galaxy J2 Pro
* Samsung Galaxy J2 Core
* Samsung Galaxy J7 Prime 2
* Samsung Galaxy J4
* Samsung Galaxy J4 Plus
* Samsung Galaxy J4 Core
* Samsung Galaxy J6
* Samsung Galaxy J6 Plus
* Samsung Galaxy J7
* Samsung Galaxy J8

### مۆدێلی دیکە
* Samsung i5500
* Samsung i5700
* Samsung i5800
* Samsung i7500
* Samsung Galaxy 551
* Samsung Galaxy Ace
* Samsung Galaxy Ace 2
* Samsung Galaxy Beam
* Samsung Galaxy Fit
* Samsung Galaxy Gio
* Samsung Galaxy Mini
* Samsung Galaxy Nexus
* Samsung Galaxy Prevail
* Samsung Galaxy W
* Samsung Exhibit 4G
* Samsung Stratosphere
* Samsung Galaxy Y
* Samsung Galaxy Y Pro DUOS
* Samsung Galaxy Pro
* Samsung Galaxy Z
*Samsung Galaxy Grand Prime
*Samsung Galaxy Grand Prime Pro
*Samsung Galaxy Grand Prime+ (2016) l

### تاتەبژمێر (تابلێت)
* Samsung Galaxy Tab
* Samsung Galaxy Tab 7.7
* Samsung Galaxy Tab 8.9
* Samsung Galaxy Tab 10.1

پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
پۆل:لقەکانی کۆریای باشوور
مایکرۆسۆفت ئۆفیس

وێنۆک|308x308پیکسڵ|لۆگۆی دوا وەشانی مایکرۆسۆفت ئۆفیس - ٢٠٢١
**مایکرۆسۆفت ئۆفیس** ()، بەرھەمی کۆمپانیای ئەمریکایی مایکرۆسۆفتە، ئەم بەرھەمە وەک کۆکراوەی کۆمەڵە نەرمەکاڵەیەکی کۆمپانیاکەیە کە بە زمانی سی++ داڕێژراون. بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٨٩ وەشێنرا، کە ئەو کات تەنیا سێ نەرمەکاڵای بۆ وەشێنرا، کە ئەوانیش ھەریەکە لە وۆرد و پاوەڕپۆینت و ئێکزڵ بوون، ئەم پڕۆگرامە بۆ ھەردوو سیستەمی ویندۆز و ماک ئۆ ئێس گونجاوە و کاری لەسەر دەکرێت بۆ پەرەپێدان.

## پڕۆگرامەکان
* وۆرد: بەکاردێت بۆ نووسینی بابەت و دەق و پەرتووک و بەڵگەنامە، کە توانای چاپکردن و لەبەرگرتنەوە و چەنەدەھا شتی تری ھەیە، کە بۆ دەستکاریکردنی ئامادەکراوە.
* پاوەڕپۆینت: بەکاردێت بۆ درووستکردنی دەق بۆ نیشاندان بە داتاشۆ بە مەبەستی بەستنی سیمینار و کۆڕ لە تەواوی جیھان بەکاردێت، بەوەی کە کۆمەڵێک ئامرازی بۆ دەستکاریکردن تێدایە.
* ئێکزڵ: بۆ مەبەستی ئامار و خشتە و ژمێریاری بەکاردێت.
* ئاوت ڵووک: بەکاردێت بۆ ناردنی پۆستی ئەلیکترۆنی.
* ئەکسێس: بە مەبەستی درووستکردنی بنکەدراوە بەکاردێت.
* پەبڵیشەر یان فڕەنت پەیج: بۆ درووستکردنی پەڕگەی وێب بەکاردێت یان درووستکردنی کارتی بازرگانی و کۆمەڵێک کاری تری جۆراوجۆر.
* پیکچەر مانەجەر: بۆ کردنەوەی وێنە بەکاردێت، کە توانای زووم و ھەڵگەڕانەوەی وێنەی ھەیە.

## وەشانەکان
### مایکرۆسۆفت ئۆفیس بۆ ویندۆز
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ١٫٥
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ١٫٦
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٣٫٠
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٤٫٠
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٤٫٢
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٤٫٣
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٩٥
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٩٧
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠٠٠
### مایکرۆسۆفت ئۆفیس بۆ ویندۆز ئێکس پی
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠٠٣
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠٠٧
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠١٠
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠١٣
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠١٦
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠١٩
* مایکرۆسۆفت ئۆفیس ٢٠٢١

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی سەرەکیی مایکرۆسۆفت ئۆفیس
*ماڵپەڕی مایکرۆسۆفت

مایکرۆسۆفت ئۆفیس
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٨٩
عەبدولحەمید کوڕی تورک

ناوی **عەبدولحەمیدی کوڕی تورک** (٨٣٠ز) ناوی تەواوی **ئەبولفەزل عەبدولحەمیدی کوڕی تورک کوڕی واسع کوڕی تورک خەتلی حاسب** زانایەکی موسوڵمانی بیرکاریزان بوو لە سەدەی (٩)ی زایینیدا ژیاوە.

## سەرچاوەکان
*[//en.wikipedia.org/ ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست