کیمیابارانی ھەڵەبجە

**کیمیابارانی ھەڵەبجە** یان **[[کۆمەڵکوژی]]ی ھەڵەبجە** لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ ڕوویدا لە کۆتایی ڕۆژەکانی جەنگی ئێران-ئێراق، لەلایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە کە شاری ھەڵەبجەی بە گازی کیمیایی کیمیاباران کرد، زیاد لە ٥٬٠٠٠ ھاووڵاتی کوردی بێتاوانی پێکھاتوو لە ژن و مناڵ و گەنج شەھیدکران و ١٠٬٠٠٠ کەسی تریش بریندارکران ئەمە جگە لە ونبوونی چەندەھا منداڵ. ئەمڕۆ، ٢٠١٠ کیمیابارانکردنی بە گەورەترین تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی دادەنرێت بە گازی کیمیایی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.

لە دوای دوو دەیە لە کیمابارانی ھەڵەبجە، ئاسەواری کیمیاباران بەسەر بریندارانی ھاووڵاتیانی ھەڵەبجەوە ماوە.

لە درێژەی ھەوڵەکانی ڕێکخراوی چاک ناوبراو لەماوەی دوو ساڵدا، گەورە بازرگانی چەکی کیمیایی، فرانس ڤان دەنرات ڕاکێشی دادگا کرا و بە تاوانی تاوانکاری جەنگ و کۆمەڵکوژی بەماوەی زیندانی تەنھا ١٥ ساڵ سزا درا.

لە دوای کارەساتەکە، دەوڵەتە زلھێزەکانی وەک بەریتانیا و ئەمریکا ھەڵوێستیان ناڕوون یان ھەستان بە تۆمەتبارکردنی ئێران بە کیمیابارانکردنی ھەڵەبجە. بۆ نموونە، پەرلەمانتاری بەریتانی تۆنی بێن لە ٢٠٠٣ دەڵێ: «ئێمە چەکەکانمان دابین کرد بۆ سەددام، ئێمە پڕچەکمان کرد، من لە پەرلەمان بووم کە ھەڵەبجە ڕوویدا، باسمان کرد بەڵام پێیان وتین کە ناتوانین ھیچ بکەین چونکە ھاوپەیمانە»

## دەرەنجامەکان
### ئاشکرابوون و کاردانەوەکان
یەکەمین وێنەکانی دوای ھێرشەکە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی ئێرانییەوە گیران کە دواتر وێنەکانیان لە ڕۆژنامەکانی ئێراندا بڵاوکردەوە. ھەروەھا دیمەنە تۆمارکراوەکان لەلایەن تیمێکی کامێرای ئای تی ئێن (ITN)ی بەریتانییەوە، کە ئێرانییەکان بە ھەلیکۆپتەر گواستبوویاننەوە، لەڕێگەی بەرنامە ھەواڵییەکانەوە لە سەرتاسەری جیھاندا پەخشکران. بەشێک لەو وێنە سەرەتاییانە لەلایەن فۆتۆگرافەری ئێرانی (کاوە گوڵستان)ەوە گیرابوون، کە دیمەنەکەی بۆ (گای دینمۆر) لە ڕۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز وەسف کردبوو. ئەو نزیکەی ٨ کیلۆمەتر (٥ میل) لە دەرەوەی ھەڵەبجە بوو لەناو ھەلیکۆپتەرێکی سەربازیدا کاتێک فڕۆکە بۆمبھاوێژە جەنگییەکانی میگ-٢٣ی عێراقی فڕینە ناوچەکە. ئەو وتی «وەک ئەو ھەورە قارچکییە گەورەیە نەبوو کە لە ئەنجامی چەکی ئەتۆمی دروست دەبێت، بەڵکو چەندین ھەوری بچووکتر بوون: دووکەڵێکی چڕ.» گوڵستان تووشی شۆک بوو بەو دیمەنانەی لەکاتی گەیشتنی بە شارەکە بینیبوونی، سەرەڕای ئەوەی پێشتر لە بەرەکانی جەنگدا ھێرشی گازی بینیبوو:

حکوومەتی عێراق تا ٢٣ی ئازار بە ئاشکرا لێدوانی لەسەر بەکارھێنانی چەکی کیمیایی لە ھەڵەبجە نەدا، لێدوانە سەرەتایییەکانی بەرپرسانی عێراقیش لەسەر بابەتەکە دژبەیەک بوون. ھەرچەندە عێراق لە کۆتاییدا بەرپرسیارێتی ھێرشەکەی ڕەتکردەوە و ئێرانی تۆمەتبار کرد، بەڵام بێدەنگی سەرەتایی و ئەو ڕاستییەی کە ھەڵەبجە ھەرگیز بەشێکی سەرەکی نەبوو لە ھەڵمەتی پڕوپاگەندەی سەربازی عێراق دژی ئێران، پرسیار لەسەر ڕاستگۆیی ئەم گۆڕینی ئاراستەی تۆمەتە دروست دەکات.

کاردانەوەی نێونەتەوەیی لەو کاتەدا کز و بێدەنگ بوو. حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دەزگا ھەواڵگرییەکانی پێشنیازی ئەوەیان کرد کە مەبەست لێی بەئامانجگرتنی خەڵکی مەدەنی کورد نەبووە و ھەوڵیاندا بەرپرسیارێتی ھێرشەکە بخەنە ئەستۆی ئێران. ستیڤن سی پیلێتێر، شرۆڤەکاری دەزگای ھەواڵگری بەرگری ئەمریکا و دەزگای ھەواڵگری ناوەندی (CIA)، لەو کاتەدا بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئێران بەرپرسە لە ھێرشە کیمیایییەکە، تۆمەتێک کە پیلێتێر لە ساڵی ٢٠٠٣ لە وتارێکدا لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز دووبارەی کردەوە؛ بەڵام، ئەم بانگەشانە دواتر بەدرۆخرانەوە و ڕەتکرانەوە. لە نووسراوێکی کورتی وەزارەتی دەرەوە و کۆمۆنوێڵسی بەریتانیا سەبارەت بەوەی حکوومەتی بەریتانیا دەبێت چۆن وەڵامی کۆمەڵکوژییەکە بداتەوە و ئایا سزای ئابووری بسەپێنرێت یان نا، گەیشتە ئەم دەرەنجامە: «پێمان وایە باشترە گفتوگۆ لەگەڵ ئەوانی تر [عێراق] بپارێزین ئەگەر بمانەوێت کاریگەریمان لەسەر کردارەکانیان ھەبێت. ڕێوشوێنە سزایییەکانی وەک سزای تاکلایەنە کاریگەر نابن لە گۆڕینی ڕەفتاری عێراق سەبارەت بە چەکە کیمیایییەکان، و بەبێ ھیچ سوودێک زیان بە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا دەگەیەنن.» بەپێی وتەی تۆنی بێن، بابەتەکە لە پەرلەمان باسکراوە، بەڵام پێی وتراوە کە «سەددام ھاوپەیمانە». یووست ھیڵتەرمان دەڵێت عێراق «زانیارییە چەواشەکارییەکانی» ئەمریکای سەبارەت بە ھەڵەبجە وەک «چرایەکی سەوزی تر وەرگرت… بۆ کۆکردنەوە و کوشتنی بەرنامەبۆداڕێژراوی دەیان ھەزار کورد» لە ماوەی شاڵاوی ئەنفالدا، کە تا مانگی ئەیلوولی ١٩٨٨ بەردەوام بوو. لە شیکردنەوەکەی ھیڵتەرماندا، شاڵاوی ئەنفال «بە دڵنیایییەوە ئامانجی سیاسەتی ئەمریکا نەبوو؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ڕاستەوخۆ دەرەنجامی شکست بوو لە ڕاگرتنی عێراقییەکان [دوای ھەڵەبجە].»

لە وەڵامی ھێرشە کیمیایییەکانی تری عێراق بۆ سەر خەڵکی مەدەنی کورد دوای ئاگربەستی ئابی ١٩٨٨ لەگەڵ ئێران، سیناتۆرەکانی ئەمریکا کلایبۆرن پێڵ و جێسی ھێڵمز داوای سزای ئابووری گشتگیریان دژی عێراق کرد، لەنێویاندا گەمارۆی نەوت و سنووردارکردنی توندی ھەناردەکردنی تەکنەلۆژیای دوو-بەکارھێنان (سەربازی و مەدەنی). ھەرچەندە یاساکە لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا (سینات) تێپەڕی، بەڵام لەناو ئەنجومەنی نوێنەراندا ڕووبەڕووی دژایەتییەکی بەھێز بووەوە و نەبوو بە یاسا. لە سەرزەنشتێکی دەگمەندا، جۆرج شوڵتز، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ئیدانەی ھێرشە «بێ پاساو و قێزەونەکانی» عێراقی کرد، کە چارڵز ئی. ڕێدمان، یاریدەدەری شوڵتز، بە «قبووڵنەکراو بۆ جیھانی شارستانی» وەسفی کرد؛ بەڵام تەنانەت دوای ئەم لێدوانانەش، وەزارەتی دەرەوە ئامۆژگاری کرد کە سزای ئابووری نەسەپێنرێت.

بەڵگەنامەکانی حکوومەتی عێراق لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ تا چەند ھەفتەیەک دواتر، ئاماژە بە «تەشەنەسەندنێکی توندی ھێزی سەربازی و دڕندەیی لە [ھەڵەبجە]»، «بۆردوومانکردنی فڕۆکەکانمان و تۆپخانەکانمان بۆ ناوچەی ھەڵەبجە و خورماڵ، [کە بووە ھۆی کوشتنی] نزیکەی ٢٠٠٠ ھێزی دووژمن لە فارسەکان و داردەستەکانی ئێران (یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان)»، «ھێرشی ئەم دوایییە بۆ سەر ھەڵەبجە بە تەقەمەنی تایبەت»، دەکەن و لە یەکێک لە حاڵەتەکاندا بە ڕوونی ئاماژە بە «ھێرشی کیمیایی عێراق بۆ سەر ھەڵەبجە» دەکەن. یاداشتێکی عێراقی لە ٢٠ی ئازاری ١٩٨٨دا ژمارەی قوربانیانی 'لە ئەنجامی ھێرشی کیمیایی' بە ٩٠٠–١٠٠٠ 'کوژراو و ژمارەیەکی زۆر بریندار' لە نزیک ھەڵەبجە و نزیکەی ٢٥٠٠ کەس لەناو خودی شارەکەدا مەزندە کردووە. ئەم ژمارانە بریتی بوون لە 'پاسدارانی خومەینی، تێکدەران، و ئەوانی تر مەدەنی بوون'. فڕۆکەوانێکی عێراقی لە ساڵی ٢٠٠٣ ڕوونی کردەوە کە پاڵنەری ھێرشەکە، بەشێکی، بەھۆی ئەو تێڕوانینەی عێراقەوە بووە کە ھاوکاری کورد لەگەڵ سەربازە داگیرکەرەکانی ئێران بە «ناپاکی گەورە» دادەنرا.

### چوارچێوەی یاسایی جەنگی کیمیایی عێراق
عێراق واژووکەری پرۆتۆکۆڵی ١٩٢٥ی ژنێڤ بوو، کە «بەکارھێنانی گازی خنکێنەر، ژەھراوی یان گازەکانی تر، و ھەموو ماددە شلەکان یان ئامێرە ھاوشێوەکان لە جەنگدا» قەدەغە دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، شارەزایانی یاسایی ڕایان گەیاند کە ئەم بەکارھێنانە تەنھا لە نێوان ئەو دەوڵەتانەدا جێبەجێ دەکرێت کە واژوویان کردووە و نەک دژی ھاووڵاتییانی خۆیان، بە ئاماژەکردن بە ڕستەی پرۆتۆکۆڵەکە کە دەڵێت «لایەنە باڵاکانی پەیماننامەکە… ڕازی دەبن کە پابەند بن لە نێوان خۆیاندا بەپێی مەرجەکانی ئەم بەیاننامەیە.» بە واتایەکی تر، ھێرشە کیمیایییەکانی عێراق دژی ئێران تاوانی جەنگ بوون، بەڵام دژی دانیشتووانەکەی خۆی نا.

ئەم شەرعییەتە یاسایییە (لەلایەن کۆمەڵگای نێونەتەوەیییەوە) بەھێزتر کرا کاتێک ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بڕیارەکانی ٦١٢ و ٦٢٠دا ئیدانەی بەکارھێنانی چەکی کیمیایی عێراقی کرد دژی ئێران، لەکاتێکدا ھیچ ئاماژەیەکی بە ھەمان بەکارھێنان دژی ھاووڵاتییانی خۆی تێدا نەبوو. ئەنجومەنەکە لەو کاتەدا سەرقاڵی ھەوڵدان بوو بۆ ئەوەی عێراق و ئێران بڕیاری ٥٩٨ (کە داوای ئاگربەستی نێوان ھەردوو وڵاتی دەکرد) قبووڵ بکەن، و بەھۆی نیگەرانییەکان سەبارەت بە سەروەریی عێراق لەوەی کە بە 'کاروبارێکی ناوخۆیی' دادەنرا، دەستەوەستان بوو.

### دادگاییکردنی سەددام و عەلی کیمیایی
[وێنۆک|[عەلی کیمیایی|عەلی حەسەن مەجید (١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤)]][وێنۆک|[سەددام حوسێن لەکاتی دادگاییکردنیدا قسە دەکات]]

دادگای تایبەتی عێراق تۆمەتی ئەنجامدانی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لەسەر ڕووداوەکانی ھەڵەبجە ئاراستەی سەددام حوسێن نەکرد. لەگەڵ ئەوەشدا، داواکاری گشتی عێراق ٥٠٠ بەڵگەی باوەڕپێکراوی لەسەر ئەو تاوانانەی لە ماوەی دەسەڵاتدارییەتی سەددام حوسێندا ئەنجامدراون، لەبەردەستدا بوو و تەنھا لەسەر یەک دۆسیە، کە کۆمەڵکوژییەکەی دوجەیل بوو لە ساڵی ١٩٨٢، سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرا. لەنێو ئەو بەڵگەنامە زۆرانەی کە لە کاتی دادگاییکردنی سەددام حوسێندا ئاشکرا کران، یەکێکیان یاداشتێکی ساڵی ١٩٨٧ بوو کە لەلایەن ھەواڵگری سەربازیی عێراقەوە دەرچووبوو و داوای مۆڵەتی لە نووسینگەی سەرۆککۆمار دەکرد بۆ بەکارھێنانی گازی خەردەل و گازە دەمارییەکانی سارین و تابوون دژی کوردەکان. لە بەڵگەنامەیەکی دیکەدا کە وەک وەڵامێک ھاتبوو، ئاماژە بەوە کرابوو کە سەددام فەرمانی بە ھەواڵگری سەربازی کردووە لێکۆڵینەوە لە ئەگەری ئەنجامدانی «ھێرشێکی کتوپڕ» بە بەکارھێنانی ئەم چەکانە دژی ھێزەکانی ئێران و کورد بکات. یاداشتێکی ناوخۆیی کە لەلایەن ھەواڵگری سەربازییەوە نووسرابوو، دووپاتی کردەوە کە ڕەزامەندی نووسینگەی سەرۆککۆماریان بۆ ئەنجامدانی ھێرشێک بە بەکارھێنانی «تەقەمەنی تایبەت» وەرگرتووە و جەختی کردەوە کە ھیچ ھێرشێک بەبێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەختەی سەرۆک ئەنجام نادرێت. سەددام خۆی لە دادگا گوتی: «سەبارەت بە ئێران، ئەگەر ھەر بەرپرسێکی سەربازی یان مەدەنی ئیدیعای ئەوە بکات کە سەددام فەرمانی بەکارھێنانی تەقەمەنی ئاسایی یان تایبەتی، کە وەک وتراوە کیمیایییە، دەرکردووە، ئەوا من بە شانازییەوە بەرپرسیارێتییەکە لە ئەستۆ دەگرم، بەڵام من گفتوگۆ لەسەر ھەر کارێک دەکەم کە بەرامبەر بە گەلەکەمان و ھەر ھاووڵاتییەکی عێراقی ئەنجامدرابێت، جا عەرەب بێت یان کورد. من ھیچ سووکایەتییەک بە بنەماکانم یان بە خودی خۆم قبووڵ ناکەم.»

ڕزگاربووە کوردەکان ھیچ گومانێکیان لەوە نەبوو کە سەددام حوسێن بەرپرس بووە لەم ھێرشە، و ھەستیان بە نائومێدی دەکرد چونکە تەنھا لەسەر تاوانەکانی کوشتن لە دوجەیل دادگایی کرا. سەددام حوسێن لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ لەسێدارە درا.

دادگایەکی عێراق لە کانوونی دووەمی ٢٠١٠ سزای لەسێدارەدانی بەسەر ئامۆزاکەی سەددام، عەلی حەسەن ئەلمەجید (کە لەو ماوەیەدا سەرکردایەتی ھێزە عێراقییەکانی دەکرد لە باشووری کوردستان و بە نازناوی عەلی کیمیایی ناسرابوو) سەپاند، دوای ئەوەی بە پلاندانان بۆ ھێرشەکە تاوانبار کرا. عەلی مەجید بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٧ سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو بەھۆی ڕۆڵی لە ھەڵمەتێکی سەربازی لە ساڵی ١٩٨٨ دژی کوردەکان کە بە ئەنفال ناسراوە، و لە ساڵی ٢٠٠٨ دوو جاری دیکەش سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنرایەوە بەھۆی تاوانەکانی دژی شیعەکانی عێراق، بەتایبەتی بۆ ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە باشووری عێراق و تێوەگلانی لە کوشتارەکانی ساڵی ١٩٩٩ لە گەڕەکی شاری سەدری بەغدا (کە ئەوکات پێی دەوترا شاری سەددام). عەلی مەجید لە دادگاییکردنەکانیدا ھیچ پەشیمانییەکی دەرنەبڕی و گوتی کە کارەکانی لە بەرژەوەندی ئاسایشی عێراقدا بووە، و لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە سێدارە درا. لەنێو چەندین بەڵگەنامەی تری حکوومەتی عێراق کە دەستیان بەسەردا گیراوە و بەرپرسیارێتی عێراق لە ھێرشەکە دەسەلمێنن، تۆمارێکی دەنگی ھەیە کە دەدرێتە پاڵ عەلی مەجید و تێیدا دەربارەی کوردەکان دەڵێت: «ھەموویان بە چەکی کیمیایی دەکوژم. کێ ناڕەزایەتی دەردەبڕێت؟ کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی؟ نەفرەت لە کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی و ئەوانەی گوێی لێدەگرن.»

## دەرئەنجامە پزیشکی و بۆماوەیییەکان
دوای دە ساڵ لە ساڵی ١٩٩٨ لانیکەم ٧٠٠ کەس ھێشتا چارەسەریان بۆ کاریگەرییە توندەکانی ھێرشەکە وەردەگرن، ٥٠٠ کەسیان بە دۆخێکی ناجێگیر دادەنرێن تەنانەت ئەگەر ڕەنگە توندترین بار و دۆخەکان پێشتر گیانیان لەدەستدابێت. لە ڕاپرسییەکانی پزیشکی ناوخۆیی دا ھەڵەبجە ڕێژەی تێکچوونی تەندروستی و لەبارچوون (ژمارەی لەدایکبوونی زیندوو و ١٤ ھێندەی ئاسایی زیاتر)، شێرپەنجەی قۆڵۆن (١٠ ھێندەی ئاسایی زیاتر)، نەخۆشی دڵ (چوار ئەوەندە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ تاکو ١٩٩٦) بە بەراورد لەگەڵ چەمچەماڵ. جگە لەوەش، «شێرپەنجەکانی تر، نەخۆشییەکانی ھەناسەدان، کێشەکانی پێست و چاو، تێکچوونی توانای منداڵبوون و زاوزێ بە شێوەیەکی بەرچاو زیاترە لە شاری ھەڵەبجە و ئەو ناوچانەی تریش کە تووشی کیمیاباران کراون، ھەندێک لەوانەی لە ھێرشەکە ڕزگاریان بووە یان لەو کاتەدا بە ڕواڵەت تەنھا بە سووکی بریندار بوون دواتر تووشی بوون کێشەی تەندروستی کە پزیشکەکان پێیان وایە ھۆکارەکەی ماددە کیمیایییەکانە، نیگەرانی ئەوە ھەیە کە ھێرشەکە کاریگەری بۆماوەیی بەردەوامی لەسەر دانیشتووانی کورد ھەبێت لەوێدا، بەو پێیەی ڕاپرسییە سەرەتایییەکان دەریان خستووە ڕێژەی کەموکوڕی لە لەدایکبوون زیادی کردووە.

ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕزگاربووانی ئەم ھێرشە تووشی برینێکی ھەمیشەیی بوون لەوانەش سووتانە، و ھەندێکیان نیشانەکانی تێکچوونی دەمارەکانیان نیشانداوە ھەرچەندە ھێشتا ئەمە بە ڕادەیەکی پێویست پشتڕاست نەکراوەتەوە.

### وێرانبوونی ھەڵەبجە و نۆژەنکردنەوەی بەشێکی
ڕزگاربووان بە ھاوکاری پێشمەرگە و ئێرانییەکان بە پەلە زۆربەی مردووەکانیان لە گۆڕی بە کۆمەڵی کاتیدا ناشت. دوای ئەوەی ھەڵەبجە لە دەست ھێزە یاخیبووەکانی کورد و ئێران وەرگیرایەوە، سەربازانی عێراق بە جلوبەرگی تایبەتی دژە ئەتۆمی و بایۆلۆجی و کیمیایی ھاتنە ھەڵەبجە بۆ لێکۆڵینەوە لە کاریگەری چەک و ھێرشەکانیان. شارەکە، کە ھێشتا لاشەی نەنێژراوی تێدا کەوتبوو، دواتر بە شێوەیەکی سیستماتیک لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە بە بەکارھێنانی بۆڵدۆزەر و تەقەمەنی تەخت کرا و خاپوور کرا. حکوومەتی ژاپۆن لە وەڵامی ئەمەدا پڕۆژەیەکی بە بڕی ٧٠ ملیۆن دۆلار دابینکرد بۆ دەستەبەرکردنی ئاوی خواردنەوەی پاک. لەم نێوەندەدا، دەسەڵاتدارێکی باڵای عێراقی لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ خافێر پێرێز دی کوێیار، سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، بە فەرمی دانی بە بەکارھێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن عێراقەوە نا.

### ئاژاوەی پەیکەری ھەڵەبجە ٢٠٠٦
لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٠٣ یادگارییەک بۆ قوربانیانی ھەڵەبجە لەو شارەدا دروست کرا کە ھێشتا تاڕادەیەکی زۆر وێران بووە. لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٦، چەند ھەزار دانیشتووی تووڕە، کە زۆرێکیان خوێندکاری ئامادەیی و زانکۆ بوون، ئاژاوەیان ئەنجامدا لە شوێنی ناڕەزایەیی کە بە پشتگوێخستنی گەڕەکەکان و بە بازرگانیکردن بە دۆخی نالەباری کورد دەیانبینی. خۆپیشاندەران پەیکەرەکەیان سووتاند و زۆربەی سیماکانی لەناوبرد؛ خۆپیشاندەرێکی خوێندکار لەلایەن پۆلیسەوە تەقەی لێکرا و دەیان کەسیش برینداربوون. دواتر پەریکەرەکە کە بە مۆنۆمێنتی ھەڵەبجە و مۆزەخانەی ئاشتی ناسراوە، دروستکرایەوە.

## سەرچاوە نێونەتەوەیییەکان بۆ تەکنەلۆژیا و ماددە سەرەتایییە کیمیایییەکان
زانیاری و کەرەستەی پەرەپێدانی چەکی کیمیایی لەلایەن ڕژێمەکەی سەددامەوە لە سەرچاوە بیانییەکانەوە دەستخرا. زۆربەی ماددە سەرەتایییەکان بۆ بەرھەمھێنانی چەکی کیمیایی لە سینگاپوور (٤٥١٥ تەن)، ھۆڵەندا (٤٢٦١ تەن)، میسر (٢٤٠٠ تەن)، ھیندستان (٢٣٤٣ تەن) و ئەڵمانیای ڕۆژاوا (١٠٢٧ تەن) ھاتبوون. کۆمپانیایەکی ھیندی، ئێکسۆمێت پلاستیکس، ٢٢٩٢ تەنی لە ماددە کیمیایییە سەرەتایییەکان بۆ عێراق نارد. کۆمپانیای کیم ئەلخەلیج کە بنکەکەی لە سینگاپوورەیە و سەر بە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانە، زیاتر لە ٤٥٠٠ تەنی لە ماددە سەرەتایییەکانی ڤی ئێکس، سارین و گازی خەردەل و کەرەستەی بەرھەمھێنانی بۆ عێراق دابین کرد. دیتەر باکفیش، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای ئەڵمانیای ڕۆژاوا کارل کۆڵب جی ئێم بی ئێچ، لە ساڵی ١٩٨٩دا قسەی لێ وەرگیرا کە گوتبووی «بۆ خەڵکی ئەڵمانیا گازی ژەھراوی شتێکی زۆر سامناکە، بەڵام ئەمە کڕیارانی دەرەوە نیگەران ناکات».

ڕاپۆرتی ژمارە ١٣٦ی گرووپی قەیرانی نێونەتەوەیی (ICG)ی ساڵی ٢٠٠٢ بە ناونیشانی «چەکدارکردنی سەددام: پەیوەندیی یووگۆسلاڤیا» گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە «ڕەزامەندیی بێدەنگ»ی زۆرێک لە حکوومەتەکانی جیھان بووە ھۆی ئەوەی ڕژێمی عێراق بە چەکی کۆمەڵکوژ چەکدار بکرێت، سەرەڕای سزاکان، بەھۆی ململانێی بەردەوامی ئێرانەوە. لەنێو ئەو ھەناردە دوو-بەکارھێنانانەی کە لەلایەن کۆمپانیا ئەمریکییەکانی وەک ئەلکۆلاک ئینتەرناشناڵ و فیلیپسەوە بۆ عێراق دابین کرابوون، تایۆدیگلایکۆڵ بوونی ھەبوو، ماددەیەک کە دەتوانرێت بۆ دروستکردنی گازی خەردەلیش بەکاربھێنرێت، ئەمەش بەپێی بەشە دزەپێکراوەکانی ئاشکراکردنی «تەواو، کۆتایی و گشتگیر»ی عێراق سەبارەت بە سەرچاوەکانی بەرنامەی چەکەکانی. ھەناردەکردنی کەرەستەی دوو-بەکارھێنان لە کۆمپانیا ئەمریکییەکانەوە بۆ عێراق لە ڕێگەی سیاسەتێکی ئیدارەی ڕێگنەوە دەسەبەر کرا کە عێراقی لە پێڕستی وەزارەتی دەرەوە بۆ وڵاتانی سپۆنسەری تیرۆر دەرھێنا. ئەلکۆلاک وەک تۆمەتبارێک لە دۆسیەی عەزیز دژی عێراق ناوی ھێنرا، بەڵام دۆسیەکە لە کۆتاییدا داخرا (دۆسیەی ژمارە 1:09-cv-00869-MJG). ھەردوو کۆمپانیاکە لەو کاتەوە ڕێکخستنەوەیان بۆ کراوە. فیلیپس، کە جاران لقێکی سەر بە فیلیپس پترۆلیۆم بوو، ئێستا بەشێکە لە کۆنۆکۆفیلیپس، کە کۆمپانیایەکی ئەمریکیی نەوت و سووتەمەنیی فۆسیلییە. ئەلکۆلاک ئینتەرناشناڵ لەو کاتەوە ھەڵوەشاوەتەوە و بە ناوی ئەلکۆلاک ئینک. سەرلەنوێ دامەزراوەتەوە.

لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥، دادگایەکی ھۆڵەندی سزای ١٥ ساڵ زیندانیی بەسەر فرانس ڤان ئەنراتدا سەپاند، بازرگانێک کە ماددەی کیمیایی لە بازاڕی جیھانیدا دەکڕی و دەیفرۆشتە ڕژێمەکەی سەددام. دادگاکە بڕیاری دا کە ھێرشی کیمیایی بۆ سەر ھەڵەبجە بە جینۆساید ھەژمار دەکرێت، بەڵام ڤان دەنرات تەنھا بە ھاوبەشیکردن لە تاوانەکانی جەنگدا تاوانبار کرا. لە ئازاری ٢٠٠٨دا، حکوومەتی عێراق پلانی ڕاگەیاند بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنی یاسایی دژی دابینکەرانی ئەو ماددە کیمیاییانەی لە ھێرشەکەدا بەکارھێنرابوون.

لە ساڵی ٢٠١٣دا، ٢٠ کوردانی عێراق کە قوربانیی ھێرشەکە بوون، داوای لێکۆڵینەوەیەکی دادوەرییان لە دوو کۆمپانیای فەڕەنسیی نەناسراو کرد، بەو گوتەیەی کە ئەوان لەنێو ٢٠ کۆمپانیا یان زیاتردا بوون کە یارمەتیی سەددام حوسێنیان داوە بۆ دروستکردنی جبەخانەی چەکی کیمیایی. کوردەکان داوایان کرد دادوەری لێکۆڵینەوە دۆسیەیەک بکاتەوە.

## لە نەریتی باودا
* ساڵی ٢٠٠٨ کایھان کەلھوڕ و ڕایدەر برووکلن ئەلبوومی (شارە بێدەنگەکە)یان بۆ یادی کۆمەڵکوژیی ھەڵەبجە بڵاوکردەوە. بەرگی ئەلبوومەکە نووسرابوو: ئەم ئەلبوومە ڕێزلێنانێکە بۆ گوندی کوردنشینی ھەڵەبجە لە کوردستانی عێراق. لەسەر بنەمای پێوەرێکی دەستکاریکراوی ئەی-مینۆر دامەزراوە بۆ تەوەری کوردی و یادکردنەوەی گەلی کورد بەکاردەھێنێت.
* لە ساڵی ٢٠١١، کایھان کالھێر، یۆیۆ ما، و سیلک ڕۆد ئەلبوومی شاری بێدەنگیان لە شانۆی ساندەرز لە زانکۆی ھارڤارد پێشکەش کرد، ھەروەھا ڤیدیۆی بەشی کۆتایی کۆنسێرتەکەیان لە یووتیووب بڵاوکردەوە.
* تیپی ڕۆکی کەنەدی سکینی پاپی لە گۆرانی «VX Gas Attack» لە ئەلبوومی «VIVIsectVI» ساڵی ١٩٨٨دا لێدوانێکیان لەسەر کیمیابارانی ھەڵەبجە کرد.
* لە ساڵی ٢٠٠٢ فیلمێک بەناوی جیان لەسەر ھێرشی ھەڵەبجە بڵاوکرایەوە. لە نووسین و دەرھێنانی جانۆ ڕۆزیبیانی.
* شاری لاھای پایتەختی ڕامیاری ھۆڵەندا بڕیاریدا یادێک بۆ قوربانیانی کۆمەڵکوژی ھەڵەبجە دروست بکرێت، کە لە کۆتایی مانگی نیسانی ٢٠١٤ کرایەوە.

## لە فیلمدا
* تەختەڕەش (٢٠٠٠)
* کیسەڵەکانیش دەفڕن (٢٠٠٥)
* ھێلانە سووتاوەکان (٢٠١٣)
* چیرۆکی ئەوینداری (٢٠١٦)

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ١٩٨٨
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩٨٨
پۆل:کۆمەڵکوژی
پۆل:شەڕەکانی کوردستان
پۆل:سەددام حوسێن
پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان
پۆل:ھەڵەبجە
پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان لە عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:جینۆساید
پۆل:دژەکوردبوون