سەلمان عۆدە

**سەلمان کوڕی فەھد کوڕی عەبدوڵڵا عۆدە** ()یان **سەلمان عۆدە** ()، **ئەبوو مەعاز** (أبو معاذ)- (لەدایکبووی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦) زانای موسڵمانی سعودیە. سەلمان عۆدە ئەندامی یەکێتی نێودەوڵەتی زانایانی موسڵمانە و لە دەستەی ئەمینداری ئەو یەکێتییەدایە. بەڕێوەبەری چاپی عەرەبی ماڵپەڕی *ئیسلام ئەمڕۆیە* و لە ژمارەیەک بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی و نووسەرانی بابەتی ڕۆژنامەوانیدا دەردەکەوێ.

لە ساڵی ١٩٩٣ سەلمان عۆدە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی کۆمیتەی گرووپی ناڕازی بۆ بەرگریکردن لە مافە شەرعییەکان (CDLR) کە تەحەدای حکوومەتی سعودی کرد، کە بەھۆیەوە لە ماوەی ساڵانی ١٩٩٤–١٩٩٩ زیندانی کرا. لە ساڵی ٢٠٠٧ وەک لایەنگری حکوومەت سەیر دەکرا، لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧ لەلایەن دەسەڵاتدارانی سعودیەوە دەستبەسەر کرا. ، بەبێ تۆمەت و دادگاییکردن لە ژووری تاکەکەسیدا ماوەتەوە. بەرپرسان قەدەغەکردنی گەشتکردنیان بەسەر ئەندامانی خێزانەکەیدا سەپاند. ناوبراو بەھۆی ڕەتکردنەوەی پابەندبوونی بە فەرمانی دەسەڵاتدارانی سعودیە بۆ تویتکردنی دەقێکی دیاریکراو بۆ پشتگیریکردن لە گەمارۆدانی قەتەر بە سەرۆکایەتی سعودیە دەستگیرکرا. لە دانیشتنێکی یاساییدا لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨، داواکارانی گشتی داوای سزای لەسێدارەدانیان بۆ سەلمان عۆدە کرد.

## ژیانی تایبەتی
سەلمان عۆدە لە ساڵی ١٩٥٦ لە شاری بەسر لە نزیک شاری بورەیدە لە قەسیم لە ناوەڕاستی سعودیە لەدایکبووە. ساڵانی سەرەتای لە بەسر بەسەر بردووە، پاشان ڕووی لە بورەیدە کردووە.

سەلمان عۆدە ھاوسەرگیری لەگەڵ ھەیا سەیاری کردووە. کوڕە گەورەکەی ناوی مەعازە. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧دا ڕووداوێکی ھاتوچۆ بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ھیشامی کوڕی سەلمان عۆدە و ھەیا ھاوسەرەکەی. پرسە و سەرەخۆشی ئاراستەی سەلمان عۆدە کرا لەسەر ئەم ڕووداوە لە تویتەر لەلایەن محەممەد عورەیفی، عایز قەڕنی، ئیبراھیم دوێش، حەسەن حوسێنی، زیاد شەھری، ٢٠١٦. نایف سەحفی، موسا عومەر، و محەممەد یەقوبی.

## خوێندن
سەلمان عۆدە پەیوەندی بە پەیمانگایەکی پەروەردەیییەوە کرد لە شاری بورەیدە و شەش ساڵ لەوێ بوو. لەژێر دەستی زانایانی وەک ئیبن باز و ئیبن عوسەیمین و ئیبن جبرین خوێندوویەتی. لە بورەیدە بە ڕێنمایی شێخە ناوخۆیییەکان ڕێزمانی عەرەبی و فیقھی حەنبەلی و فەرموودەی خوێندووە. بڕوانامەی بەکالۆریۆس و ماجستێر و دکتۆرای تەواو کردووە. لە فیقھی ئیسلامی لە زانکۆی ئیمام محەممەد بن سعود.

دەرچووی فاکەڵتی شەریعەت و بنەما ئاینییەکان لە قاسم، پاشان بووەتە مامۆستا لە پەیمانگا زانستییەکانی ئەوێ. کتێبی ()،ی نوسیوە کە بەناوبانگ بوو.

## پیشە
لە ساڵی ١٩٩٠ سەلمان عۆدە مامۆستا بووە لە مزگەوتی سەرەکی بورەیدە. ھەفتانە وانەی بۆ خەڵکی گشتی لە مزگەوت و وانەکانی تر کە تێیدا شرۆڤەی کتێبی بولوغ المرام دەدا. ڕۆژانە وانەی دەدا لە دوای نوێژی بەیانی، لەوێ باسی لە کتێبەکانی فەرموودە - سەحیحی بوخاری، سەحیحی موسلیم دەکرد و باسی قورئانی دەکرد. ناوەڕۆکی کتێبەکانی کیتاب التوحیدی محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب و نوخبە الفکر باس کردووە.

شەڕی کەنداو لە ساڵانی ١٩٩٠–١٩٩١، کە تێیدا ھاوپەیمانییەکی ھێزەکان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە وەڵامی دەستبەسەرداگرتنی کووەیت دژی ڕژێمی عێراقی سەددام حوسێن ھاوپەیمان بوون، دەرفەتێکی بۆ سەلمان عۆدە و ئەوانی دیکە سەلماند کە دەست لە ڕژێمێکی پێشتر ھەبوو جەریانی ناڕەزایی لەناو شانشینی یەکگرتوودا. کاتێک موفتی گەورەی ئەوکات عەبدولعەزیز بن باز فەتوایەکی دەرکرد کە پاساوی ئیسلامی بە قەرز داوە بۆ ڕژێم بۆ بانگھێشتکردنی ھێزەکانی ئەمریکا بۆ بەرگریکردن لە سعودیە لە حوسێن، سەلمان عۆدە پرسیاری لەبارەی توانای سوپای سعودیە بۆ بەرگریکردن لە شانشینی سعودیە بەو شێوەیە وروژاند وەبەرھێنانێکی زۆر لە چەکەکانی ئەمریکادا. لە کاتی شەڕدا، سەلمان عۆدە ھێزێکی جووڵاو بوو لە پشت دوو داواکاری چاکسازییەوە کە ئاراستەی پاشا کرابوون. یەکەمیان لە ساڵی ١٩٩١ بە نامەی داواکاری ناسرا و لەلایەن کەسایەتییە دیارەکانی ئایینی و بازرگانی و کۆمەڵایەتی سعودیەوە واژوو کرا کە بەدوای گۆڕانکاری لە شێوەی حکوومەتدا دەگەڕان، بەتایبەتی دامەزراندنی ئەنجومەنی شورا (ڕاوێژکاری). دوای ساڵێک، داواکاری دووەم کە بە یاداشتنامەی ئامۆژگاری ناسراوە، کە زیاتر لە سەد زانای ئایینی واژوویان لەسەر کرد، لەوانەش ئولەمەی دامەزراو، داوای کرد ئەنجومەنی شورا و ھەروەھا سانسۆری میدیایی لەژێر ڕێنمایی ئایینی و پێداچوونەوە بە ھەموو یاساکانی شانشینی یەکگرتوودا بکرێت بۆ دڵنیابوون لە گونجانیان لەگەڵ شەریعەت. ھەردوو داواکارییەکە دڵسۆزییان بۆ ماڵی سەعود دەربڕی و لە ھەمان کاتدا دژایەتی نەبوونی نوێنەرایەتی لە حکوومەتی ھەنووکەیی دەکرد. ھاوکات شریتە دەنگییەکانی وتاری سەلمان عۆدە بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی بەدەستھێنا و ھانی دەنگەکانی تری ئۆپۆزسیۆن بوو لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو، چونکە سوپای ئەمریکا بۆ مانەوەیەکی دوورودرێژ لە بنکەیەکی ئاسمانی لە دەرەوەی پایتەخت نیشتەجێ بوو.

سەلمان عۆدە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی کۆمیتەی داکۆکی لە مافە شەرعییەکان (CDLR) کە گرووپێکی ناڕازی سعودیە بوو کە لە ساڵی ١٩٩٣ دروست کرابوو و یەکەم ڕێکخراوی ئۆپۆزسیۆن بوو لە شانشینی یەکگرتوودا کە بە ئاشکرا تەحەدای دەسەڵاتی پاشایەتی ڕەھای دەکرد، حکوومەت و پلە باڵاکانی تۆمەتبار کرد زانایانی سعوودی کە بەشی پێویست بۆ پاراستنی مافە شەرعییە ئیسلامییەکانی موسڵمانان نەکەن.

لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٤ سەلمان سەلمان عۆدە بە تۆمەتی «چالاکی دژە حکوومەت» زیندانی کرا. ئەو و سەفەر حەوالی لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە شوێنکەوتووانی خۆیان لە شاری بورایدا لە ناوچەی قەسیم دەستگیرکران.

دوای پێنج ساڵ زیندانیکردنی بەھۆی ھاندانی دژایەتیکردنی حکوومەتی سعودیە، سەلمان عۆدە لە ساڵی ١٩٩٩دا «نۆژەنکرایەوە» سەریھەڵدا و ببێتە یەکێک لە دیارترین وتەبێژە ئایینییەکانی شانشینی سعودیە. بە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی و ماڵپەڕێکی بە چوار زمان، لە ساڵی ٢٠٠٧ وەک لایەنگرێکی حکوومەتی سعودیە سەیر دەکرا، لەژێر پاراستنی ئەو وڵاتە و لە کێبڕکێدا لەگەڵ دامەزراوەی ئولەمە (پیاوانی ئایینی) کە حکوومەت سپۆنسەری دەکات. ھەروەھا داکۆکیکار بوو بۆ گفتوگۆی سوننە-شیعە، داوای کۆمەڵگەیەکی گشتگیرتری دەکرد کە کۆتایی بە پەراوێزخستنی ھاووڵاتیانی شیعەی سعودیە بھێنێت.

لە مانگی ئایاری ٢٠١٧ لەگەڵ بیلال فیلیپس و چوار کەسی دیکەدا بۆ ماوەی دوو ساڵ ھاتنە ناو دانیمارک قەدەغەکرا بەھۆی نیگەرانییەکانی لەوەی ئەوەی کە بانگەشەی ڕق بەرامبەر کۆمەڵگەی دانیمارکی دەکەن و کەسانی دیکەش پەروەردە بکەن بۆ ئەنجامدانی توندوتیژی دژی ژنان و منداڵان و بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکان سەبارەت بە خەلافەتێک. ناوەکە کەمێک پێش بەسەرچوونی (٢ی ئایاری ٢٠١٩) لە لیستەکە لابرا، بەبێ ئەوەی ڕوونکردنەوە بدرێت.

لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٧دا، سەلمان عۆدە لەگەڵ بانگخوازان و چالاکانی دیاری دیکەی وەک عەواد قرنی و عەلی عومەری، بە تۆمەتی «تیرۆر و پیلانگێڕی دژی دەوڵەت» لەلایەن دەسەڵاتدارانی سعودیەوە دەستبەسەر کران. بانگەوازی «کەسایەتی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و ئیسلامییەکان بۆ ئازادکردنیان» کراوە و نیگەرانی زیادی کردووە لەو کاتەوەی لە مانگی نیسانی ٢٠١٩دا ٣٧ سعودی بەھۆی ئەوەی دەسەڵاتداران وتوویانە «تاوانەکانی پەیوەست بە تیرۆر»، یەکێک لە تۆمەتەکانی دژی. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، سەلمان عۆدە «دوای چەند کاتژمێرێک لە بڵاوکردنەوەی تویتێکی پێشوازی لە ڕاپۆرتەکانی ئەگەری ئاشتەوایی نێوان سعودیە و قەتەر» کە شازادەی جێنشینی سعودیە محەممەد بن سەلمان لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٧ەوە گەمارۆی گرتبوو، دەستگیرکرا.

تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، عەبدوڵڵا سەلمان عۆدەی کوڕی سەلمان عۆدە ڕای گەیاندووە کە باوکی «نزیکەی نیوەی توانای بیستن و بینینی لەدەستداوە» لە زینداندا. عەبدوڵڵا عەلاود لە پارچەیەکدا لە *[[نیویۆرک تایمز|ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزدا]]*، تیشکی خستە سەر تێکچوونی دۆخی سەلمان سەلمان عۆدەی باوکی، کە لە زیندانێکی تاکەکەسی لە سعودیە ڕاگیرابوو. ئەو زانا و چالاکوانە سعودیە ئاماژەی بەوەشکردووە، بەھۆی سێ ساڵ دەستدرێژی و گۆشەگیرییەوە، باری جەستەیی و دەروونی باوکی بە خێرایی زیاتر بەرەو دابەزین دەچێت. ھەروەھا داوای لە جۆ بایدن سەرۆکی ھەڵبژێردراوی سعودیە کرد کە پاڵ بە حکوومەتی سعودیەوە بنێت بۆ ئازادکردنی باوکی و زیندانیانی سیاسی دیکە.

## کتێبەکان
ناوەڕۆکی دژە حکوومەت لە ھەندێک لە کتێبەکانی و ھەندێک لەو وانانەی کە دابووی، ھۆکارێک بوو بۆ زیندانیکردنی سەلمان عۆدە لە ساڵانی ١٩٩٤–١٩٩٩. ناوبراو لە نامەیەکی کراوەی ساڵی ١٩٩٤ بۆ شێخ بن باز سەبارەت بە پووچەڵبوونەوەی فەتوای ئاشتی لەگەڵ جوولەکەکان، لەلایەن ئوسامە بن لادنەوە وەرگیراوە. دوای ئازادکردنی، سەلمان عۆدە لە ماڵەکەی خۆیەوە دەستی بە چالاکییەکانی کردەوە، ھەفتانە لە چوارشەممە تا ھەینی وانەی لەسەر بابەتەکانی وەک تەفسیری قورئان و ئەخلاق و پەروەردە و چاکسازی کەسی دەخوێند.

سەلمان عۆدە ڕای گەیاندووە کە پشتگیری لە ئاشتی و لێبوردەیی لەگەڵ ئایینەکانی دیکە دەکات. ڕای گەیاند کە ئەمە لە ئەنجامی تێگەیشتنێکی قووڵترە لە فێرکارییە ئیسلامییەکان.

سەلمان عۆدە بەرپرسی ماڵپەڕی بەناوبانگی وان و وانە لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پێشکەش بە کۆمەڵێکی بەرفراوان لە گوێگران دەکات. ڕۆژانە کار لەسەر وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە دەکات کە خەڵک بۆی دەنێرن جگە لە کۆکردنەوە و ئامادەکردنی ژمارەیەک لە نووسینەکانی بۆ چاپکردن. بەرنامەیەکی لە کەناڵی MBC TV ھەبوو.

لە ساڵی ٢٠٠٦ نزیکەی ٢٠ ھەزار گەنجی موسڵمانی بەریتانی لە ئیست ئێند لە لەندەن گوێیان لە وتارێکی سەلمان عۆدە گرت. شێخ سەلمان بە… زیاتر لە ٤٠٠٠ ھاوڕێی فەیسبووک و زیاتر لە یەک ملیۆن ھەوادار لە ڕێگەی سایتەکەوە. ھەیەتی ١٤ ملیۆن فۆڵۆوەر لە تویتەر.

## سەرزەنشتکردنی ئوسامە بن لادن
سەلمان عۆدە نەک تەنھا بە ڕەخنەگرتن لە ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول ناسراوە بەڵکو بە ڕەخنەی ڕاستەوخۆی ئوسامە بن لادن ناسراوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ لە دەوروبەری شەشەمین ساڵیادی ١١ی ئەیلوولدا، لە کەناڵی MBC کە تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە و بە شێوەیەکی بەرفراوان بینەری ھەیە، قسەی لەگەڵ سەرۆکی قاعیدە کرد و لێی پرسی:ئوسامەی برام چەند خوێن ڕژاوە؟ چەند کەسی بێتاوان و منداڵ و بەساڵاچوو و ژن کوژراون … بە ناوی قاعیدە؟ ئایا دڵخۆش دەبیت کە خودای گەورە ببینیت کە باری ئەم سەدان ھەزار یان ملیۆنە قوربانییەت لەسەر پشتت ھەڵگرتووە؟

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:قوڕەیش