ئەفسانەی ڤێرماختی پاک

[alt=Neo-Nazis protest the Wehrmacht Exhibition that shattered the myth for the German public in the 1990s.|وێنۆک|نازییە نوێکان ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر ''بە پێشانگای ڤێرماخت.'' پێشانگای گەشتیاری، کە لەلایەن [پەیمانگای ھامبۆرگ بۆ توێژینەوەی کۆمەڵایەتی ڕێکخرابوو، ئەو ئەفسانەیەی لەنێو خەڵکی ئەڵمانیا لە ساڵانی نەوەدەکاندا پووچەڵ کردەوە.]]
alt=Two German soldiers look at polish bodies in a pit|وێنۆک|نزیکەی ٣٠٠ دیلی جەنگی پۆڵەندی لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٣٩ لەلایەن سەربازانی فەوجەکەی ١٥ی پیادەی ئەڵمانییەوە لە شاری زێپێلۆ لە کوژران
[alt=Heer soldiers relaxing|وێنۆک|[سوپای ئەڵمانیا (١٩٣٥-١٩٤٥)|سەربازانی ئەڵمانی دوای سووتاندنی شاری کالاڤریتا]]
**ئەفسانەی ڤێرماختی پاک** ئەو بیرۆکە وەھمییەیە کە دەڵێت ھێزە چەکدارە نیزامییەکانی ئەڵمانیا (ڤێرماخت) لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمدا بەشدار نەبوون لە ھۆلۆکۆست یان تاوانەکانی دیکەی جەنگدا. ئەو ئەفسانەیە بەرپرسیارێتی سەرکردایەتی سەربازی ئەڵمانیا لە پلاندانان و ئامادەکردنی تاوانەکانی جەنگدا ڕەتدەکاتەوە. تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە دان بە تاوانەکانی جەنگ و جینۆسایددا گیراوە، بە تایبەت لە یەکێتیی سۆڤییەتدا- کە نازییەکان دانیشتووانەکەیان وەک «ژێر مرۆیی» سەیر دەکرد کە لەلایەن پیلانگێڕانی «بەلشەفیکی جوولەکە»ەوە حوکمڕانی دەکرێن– دەگەڕێندرێنەوە بۆ «سەربازانی حیزبی»، *[[ئێس ئێس|شوتزستافڵ]]* (SS) نەک سوپای ئاسایی ئەڵمانیا.

ئەم ئەفسانەیە لە دادگای سەربازی نێودەوڵەتی کە لە نێوان ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٤٥ و ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ لە شاری نورنبێرگ بەڕێوەچوو، دەستی بە شێوەگرتن کرد. فرانز ھالدەر و سەرکردەکانی تری ڤێرماخت یاداشتێکی ژەنەڕاڵەکانیان بە ناوی "سوپای ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٢٠ تا ١٩٤٥" واژوو کرد کە تێیدا توخمە سەرەکییەکانیان خستەڕوو. ئەو یاداشتە ھەوڵێک بوو بۆ بێبەریکردنی ڤێرماخت لە تاوانەکانی جەنگ. زلھێزە ڕۆژاوایییەکان زیاتر خەمی پەرەسەندنی شەڕی ساردیان بوو و دەیانویست ئەڵمانیای ڕۆژاوا دەست بکات بە چەکدارکردنەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو مەترسییە ھەستپێکراوەی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٥٠ ڕاوێژکاری ئەڵمانیای ڕۆژاوا کۆنراد ئەدیناوێر لەگەڵ ئەفسەرانی پێشوو کۆبووەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر دووبارە چەکدارکردنی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و یاداشتنامەی ھیمرۆد لەسەری ڕێککەوتن. ئەم یاداشتە ئەو مەرجانەی خستەڕوو کە ئەڵمانیای ڕۆژاوا چەکدار دەبێتەوە: تاوانبارانی جەنگ ئازاد بکرێن، شێواندنی وێنەی سەربازی ئەڵمانی دەبێت کۆتایی بێت و بیروڕای گشتی بیانی سەبارەت بە ڤێرماخت بگۆڕدرێت. دوایت ئایزنھاوەر کە پێشتر ڤێرماختی بە نازی وەسف کردبوو، بیرۆکەکەی گۆڕی بۆ ئەوەی ئاسانکاری بکات بۆ دووبارە چەکدارکردنەوە. ئینگلیزەکان ئامادە نەبوون بەردەوام بن لە دادگاییکردنەکان و تاوانبارانی پێشتر سزادراویان زوو ئازاد کرد.

ئادەناوە گیراوەکانی بە گەورەیی داناوە و یاساکانی گشتی بۆ لێخۆشبوون دەرکردووە، چونکە ھاوسۆزییەکی زۆری ئەڵمانییەکان بۆ تاوانبارانی جەنگ ھەبوو. کۆمیسیاری باڵای بەریتانی ناچار بوو بە خەڵکی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بڵێتەوە کە تاوانبارانی تێوەگلاو بە تاوانی کوشتنی ھاووڵاتیانی ھاوپەیمانان تاوانبارکراون. ھالدەر دەستی بە کارکردن کرد لە سەنتەری مێژوویی سەربازی سوپای ئەمریکا. ڕۆڵی ئەو کۆکردنەوە و سەرپەرشتیکردنی ئەفسەرانی پێشووی ڤێرماخت بوو بۆ نووسینی مێژووی چەند بەرگێکی بەرەی ڕۆژھەڵات. سەرپەرشتی نووسینەکانی ٧٠٠ ئەفسەری پێشووی ئەڵمانی کرد و ئەفسانەکەی لە ڕێگەی تۆڕەکەیەوە بڵاوکردەوە. ئەفسەران و ژەنەراڵەکانی ڤێرماخت یاداشتنامەیان بەرھەمھێنا کە شوێن پێی ئەفسانەکە کەوتبوون، کە ناوبانگێکی زۆریان بەدەستھێنا. ھاینز گۆدەریان و ئێریک ڤۆن مانشتاین یاداشتنامەی پڕفرۆشیان بەرھەمھێنا. مانشتاین بەشداریی لە ئەفسانەکەدا کرد کاتێک پارێزەری بەرگری لێدان لە ھاووڵاتیان و تاوانەکانی تری جەنگی بە فیشەک پاساو دا. دوای تاوانبارکردنی مانشتاین، پارێزەرەکانی کەسایەتییە ناودارەکانیان بە کرێ گرت بۆ دڵنیابوون لە ئازادکردنی بەو پاساوەی کە پێداویستییەکانی جەنگی سارد دەبێت سەربکەوێت.

ساڵی ١٩٩٥ خاڵی وەرچەرخان بوو لە ھۆشیاری گشتی ئەڵمانیادا. پەیمانگای توێژینەوەی کۆمەڵایەتی ھامبۆرگ پێشانگایەکی گەڕۆکی بە ناوی «پێشانگای ڤێرماخت» (بە ئەڵمانی واتای «پێشانگای ھێزی چەکدار» دێت) دەستپێکرد کە تاوانەکانی جەنگی خستەڕوو کە ڤێرماخت بەرپرسیار بوو لێی بۆ گەورەترین بینەر و مشتومڕێکی درێژخایەن و ھەڵسەنگاندنەوەی ئەفسانەکەی دروست کرد. پێشانگاکە ١٣٨٠ وێنەی گرافیکی ھێزەکانی ڤێرماختی «ئاسایی» نیشاندا کە لە تاوانەکانی جەنگدا تێوەگلابوون. ھانس ھێر نووسیویەتی کە تاوانەکانی جەنگ لەلایەن زانایان و سەربازە پێشوەکانەوە داپۆشرابوون. مێژوونووسی ئەڵمانی وۆڵفرام ویت تێزی «ڤێرماختی پاک»ی بە «سووێندخواردنی گشتی» ناوبرد. نەوەی جەنگ بە توندی و بڕیاردارییەوە ئەفسانەکەی پاراست. ئەوان زانیارییەکانیان چەپاند و سوودمەند بوون لە سیاسەتی حکومەت؛ دوای ڕۆیشتنیان، فشارێکی پێویست نەبوو بۆ پاراستنی فێڵەکە کە ڤێرماخت بە تەواوی بەشدار نەبووە لە کوشتنی بەکۆمەڵی پیشەسازی ڕژێم.

## ھێڵە گشتییەکانی ئەفسانە
زاراوەی «ڤێرماختی پاک» واتای ئەوەیە کە دەستەکانی سەرباز و دەریاوان و فڕۆکەوانە ئەڵمانییەکان «پاک» بوونە. بە خوێنی دیلەکانی جەنگی کوژراو، جوولەکە یان ھاووڵاتیان پیس نەکرابوون. ڤێرماخت ھێزی چەکداری ھاوبەشی ئەڵمانیای نازی بوو لە ١٩٣٥ تا ١٩٤٥. لە ھێر، کریگسمارینە و لوفتواڤە پێکھاتبوو. لە ١٦ی ئازاری ١٩٣٥ دامەزرا بە دەرکردنی یاسای بەرگری ئەدۆڵف ھیتلەر کە خزمەتی سەربازیی ناچاریی لە ھێزە چەکدارەکاندا ناساند. ڤێرماخت خۆبەخش و سەربازانی تێدابوو، بە گشتی نزیکەی ١٨ ملیۆن پیاو. نزیکەی نیوەی ھەموو ھاووڵاتییە نێرە ئەڵمانییەکان خزمەتی سەربازییان کردووە. ئەفسانەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ھیتلەر و پارتی نازی بە تەنھا شەڕی قڕانیان داڕشت و تاوانەکانی جەنگ تەنھا لەلایەن ھێزەکانی ئێس ئێسەوە ئەنجامدراون. لە ڕاستیدا، سەرکردەکانی ڤێرماخت و پارتی نازی بڕیاری شەڕی قڕانیان دا. ڤێرماخت لە زۆرێک لە تاوانەکانی جەنگدا بە تەنھا تێوەگلابوو و بە شێوەیەکی ڕۆتینی یارمەتی ھێزەکانی ئێس ئێسی دەدا. لە دوای جەنگدا، حکوومەتی ئەڵمانیای ڕۆژاوا سیاسەتێکی بەرفراوانی داپۆشین و نکۆڵیکردنی دەستپێکرد بۆ ئازادکردنی تاوانبارانی پێشووی جەنگ لە بەرپرسیارێتی. ئەمەش ڕێگەی بەو کەسانە دا کە ڕۆڵێکی گەورەتر لە کۆمەڵگەی ئەڵمانیدا ببینن لە دوای جەنگ.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان