open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مانگاوانەکان و بوونەوەرە ئاسمانییەکان

وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم
*** مانگاوانەکان و بوونەوەرە ئاسمانییەکان *** () فیلمێکی زانستی خەیاڵی ڕۆژاوایی ئەمریکیی ساڵی ٢٠١١یە، لە دەرھێنانی جۆن فاڤرۆوە، ئەستێرەکانی وەک دانیال کرەیگ و ھاریسۆن فۆرد و ئۆلیڤیا وایڵد و سام ڕۆکوێڵ و ئادەم بیچ و پۆڵ دانۆ و نوح ڕینگەر ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە لەسەر بنەمای ڕۆمانی گرافیکی ستۆدیۆی پلاتینیۆم لە ساڵی ٢٠٠٦ بە ھەمان ناو دروست کراوە کە لەلایەن سکۆت میچڵ ڕۆزنبێرگەوە دروست کراوە. چیرۆکەکەی لە دەوری یاسادەرێکی لەبیرچوونەوە (کرێگ) و ئاژەڵدارێکی دەوڵەمەند (فۆرد) و گەشتیارێکی نھێنی (وایلد) دەسوڕێتەوە کە دەبێت ھاوپەیمان بن بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵێک خەڵکی شار کە لەلایەن بوونەوەرە بیانییەکانەوە ڕفێنراون. سیناریۆکە لەلایەن ڕۆبێرتۆ ئۆرچی و ئەلێکس کورتزمان و دەیمۆن لیندێلۆف و مارک فێرگس و ھۆک ئۆستبی نووسراوە، کە فیلمەکە لەلایەن برایان گرازەر و ڕۆن ھاوارد و کورتزمان و ئۆرچی و ڕۆزنبێرگ بەرھەم ھێنراوە و ستیڤن سپیلبێرگ و فاڤرۆ وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار کاریان کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی ڕێلیەنس ئینتەرتەیمێنت
پۆل:ڕیزبەندی فیلمە میدیاییەکان
پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن ھاری گرێگسۆن-ویلیامزەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای کۆمیکی ئەمریکی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی
پۆل:فیلمەکانی درێم وۆڕکس پیکچەرز
پۆل:فیلمە سەرکێشییە زانستییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمە ئەکشنە خەیاڵییە زانستییەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمە خەیاڵییە زانستییەکانی چەشنی ڕۆژاواییی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:لەشکرکێشی بوونەوەرە ئاسمانییەکان لە فیلمەکاندا
پۆل:فیلمە خەیاڵییە زانستییەکانی چەشنی ڕۆژاواییی ئەمریکی
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی جۆن فاڤرۆو
پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی برایان گرەیزەر
پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی ڕۆن ھۆوارد
پۆل:فیلمەکان کە لە ئەریزۆنا داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٨٧٠ داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە سنووری ئەمریکا داندراون
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی ئەلێکس کورتزمان و ڕۆبێرتۆ ئۆرچی
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی دەیمن لیندلۆف
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆکانی ماڕک فێرگەس و ھاوک ئۆستبی
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی ستیڤ ئۆیدکێرک
پۆل:فیلمەکانی ئیمەیجن ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمەکان بە ژێرچەشنی فڕینی بۆشاییی ڕۆژاوایی
پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی ڕۆبێرتۆ ئۆرچی
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو مەکسیکۆ وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆکانی ئەلێکس کورتزمان و ڕۆبێرتۆ ئۆرچی
پۆل:فیلمەکانی کەی/ئۆ پەیپەر پرۆدەکتز
دامەزراوە پلە دووەکان و سێیەکانی کەشتیی تایتانیک

دامەزراوە پلە دووەکانی سەر کەشتی تایتانیک بۆ سەردەمی خۆیان بە تەواو سەرنجڕاکێش دادەنران. سەرنشینانی پۆلی دووەم دەتوانن بچنە ژوورێکی جگەرەکێشان و کتێبخانە و ساڵۆنێکی نانخواردنی فراوان و شوێنی خەوتنی ئارام. ساڵۆنی نانخواردنی پلە دوو بە پانێڵی دارێکی نایاب ڕازاوەتەوە و پەنجەرەی گەورەی تێدابوو کە ڕێگەی بە چوونە ژوورەوەی ڕووناکی سروشتی دەدا.

دامەزراوە پلە سێیەمەکانی سەر کەشتی تایتانیک بە بەراورد بە پلە یەک و دووەم بنەڕەتیتر بوون. سەرنشینانی پلە سێ شوێنی ھاوبەشیان ھەبوو وەک ژوورێکی گشتی کە دەیانتوانی تێیدا کۆببنەوە، ھەروەھا ژوورێکی جگەرەکێشانیان بۆ پیاوان ھەبوو. ھەروەھا دەستیان دەگەیشتە شوێنە کراوەکانی سەقف کە دەیانتوانی چێژ لە ھەوای پاک وەربگرن لە کاتی گەشتەکەیاندا. شوێنی نانخواردنی پلە سێ لە کۆتایی پشتەوەی کەشتییەکەدا بووە و بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە ژمارەیەکی زۆر سەرنشین لەخۆبگرێت؛ بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە سەرەڕای ئەوەی کەمتر سەرنجڕاکێش بوو لە چینە باڵاکان، بەڵام ھێشتا شوێنی نیشتەجێبوونی پلە سێ لە کەشتی تایتانیکدا بە باشتر دادەنرا لە چاو زۆرێک لە کەشتییەکانی دیکەی ئەو سەردەمە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
قیامەت

**قیامەت** یان **ڕۆژی حیساب** یان **حوکمی کۆتایی** (کە بە عەرەبی پێی دەوترێت **یوم الدین** و **یوم** القیامە)، باوەڕێکی بنەڕەتی ئایینە ئیبراهیمییەکانە، کە بە پێی ئەو باوەڕە خودا لە ڕۆژێکی دیاریکراودا پێداچوونەوە بە کردەوەی هەموو مەخلووقاتدا دەکات.

## تێبینی ژێرەوە
عەلی ئەکبەر رائفیپوور

**عەلی ئەکبەر ڕائفیپوور** (؛ لەدایکبووی ٢٨ی نیسانی ١٩٨٤) وانەبێژ و تیۆریستی پیلانگێڕی ئێرانییە. ئەو بە وتارە مشتومڕاوییەکانی لە زانکۆکانی ئێران سەبارەت بە ئایین و سێکتاریەنیزم، قیامەتناسی، مەھدیزم، شەیتانپەرستی، ماسۆنییەت و پیلانگێڕی ناسراوە. ئەو خۆی وەکوو ڕاوێژکارێک بۆ دامەزراوەکانی بوارەکانی ڕزگارکەری قیامەت، ئایین و مەزھەبەکان، زایۆنیزم، ھەروەھا توێژەری میدیایی و ستافی زانکۆ دەناسێنێت. ڕائفیپوور دامەزرێنەری دامەزراوەی *مەساف*ە کە کورتکراوەی فارسیی ئەمەیە؛ «بەرەنگاربوونەوەی زایۆنیزم و ئۆمانیزم و فریماسۆنی». بەپێی ھەژماری خۆی، خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسی ژمێریارییە. لە ھەندێک میدیای ناوخۆدا ھەندێک جار وەکوو توێژەر باسی لێوە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دژە زایۆنیزم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
عەبدولحسێن تەیموورتاش

وێنۆک

**عەبدولحسێن تەیموورتاش** (لەدایکبووی ساڵی ١٢٦٠، نەردین - لە ٩ی مێهر ١٣١٢، تاران کۆچی دوایی کردووە)   نازناوی **سەردار موعیزولمولک** و **سەردار موعەزەمی خۆراسانی**، سیاسەتوانێکی ئێرانی بوو لە سەردەمی قاجار و پەهلەویدا . تەیموورتاش یەکێک لەو کەسانە بوو کە لە ڕووخاندنی قاجارەکان و هێنانەسەرکاری پەهلەوییەکان ڕۆڵی گرینگی هەبوو. لە سەردەمی ڕەزاشادا یەکەم وەزیری دەربار بوو و ڕۆڵێکی گرنگی لە سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا هەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:مردووانی ١٩٣٣
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
خەڵکی لاز

**گەلی لاز**, یان **لازی** (بە لازی: ლაზი)، نەتەوەیەکی قەوقازین و خەڵکی باشووری قەوقازن، کە بە شێوەیەکی سەرەکیی لە ناوچە کەنارییەکانی دەریای ڕەش لە تورکیا و گورجستان دەژین. بە شێوەیەکی نەریتی بە زمانی لازی دەدوێن کە ئەندامی بنەماڵەی زمانی کارتڤێلییە بەڵام گۆڕانکارییەکی خێرای بەھۆی زمانی تورکی بەخۆیەوە بینیوە.

لە کۆی ١٠٣،٩٠٠ لازی نەتەوەیی لە تورکیا، تەنیا نزیکەی ٢٠،٠٠٠ کەس بە لازی دەدوێن و زمانەکە مەترسی لەناوچوونی لەسەرە لە تورکیا و مەترسی گواستنەوەیان ھەیە بۆ گورجستان. لە پێوەرێکی فراوانکراوی پلەبەندی، پچڕانی نێوان نەوەکان پۆلێن کراوە.
## سەرچاوەکان


پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەڵمانیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:کۆمەڵگای گورجی
حەسەن مستۆفیولمەمالک

وێنۆک

**میرزا حەسەن مستۆفیولمەمالک** (۲۴ی مهر ۱۲۵۳ هەتاوی ئاشتیان  – ۶ شەهریوەری ۱۳۱۱ تاران)، ناسراو بە «ئاقا»، سیاسەتوانی ئێرانی و پێنج دەورە سەرۆک وەزیرانی ئێران (ڕەئیسولوۆزەراء) لە دەورەی قاجاڕ و یەک دەورە سەرۆک وەزیرانی ئێران لە سەردەمی پاشایەتی ڕەزاشا بوو (کۆی گشتی شەش دەورە). ئەو یەکێک بوو لەو چەند پیاوەی کە لە دوای قاجاڕەکان لە لای ڕەزا شا خاوەنی حورمەت بوو.

ئەو یەکێک بوو لە یەکەم کەسەکان کە لە ساڵی 1292 لەگەڵ محەمەد موسەدق هەنگاوی یەکەمی تیۆری بۆ بە نیشتمانیکردنی نەوتی هەڵ هێناوە . لە کاتی برسێتی گەورەی ئێران لە ساڵی 1297 بە فرۆشتنی موڵک و ماڵی خۆی ژیانی 160 هەزار ئێرانی ڕزگار کردووە .

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئێران
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی نەوتی ئێران

وێنۆک|پشتیوانی خەڵک لە نیشتمانیکردنی نەوتی ئێران

**بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی نەوتی ئێران** (٢٩ی ئازاری ١٣٢٩-٢٨ی ئابی ١٣٣٢) قۆناغی خەباتی گەلی ئێرانە بۆ بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوتی ئێران . ئەم بزووتنەوە بە سەرکردایەتی محەممەد موسەددیق سەرۆک وەزیرانی ئێران لە ساڵانی دەیەی ١٩٥٠ سەرکەوت.

## سەرچاوەکان

* محەممەد عەلی سێفری، قەڵەم و سیاسەت، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، تاران، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی نامێک، ١٣٧١، ل ١٠٥-٤٤٠.

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
عەباس نەعلبەندیان

وێنۆک

**عەباس نەعلبەندیان** (لە ٢٢ی ئایاری ١٣٢٨ لەدایک بووە - لە ١ی جۆزەردانی ١٣٦٨ کۆچی دوایی کردووە ) نووسەر و وەرگێڕێکی پێشەنگی ئێرانی بووە. لە فێستیڤاڵی هونەری شیرازدا ستایشی زۆری لێکرا و چەندین خەڵاتی بەدەستهێنا. دوای شۆڕش و لەگەڵ داخستنی "کارگەی شانۆ" بۆ ماوەیەک زیندانی دەکرێت و دوای ئازادکردنی بێکار دەبێت و لە ماڵەوە دەمێنێتەوە. لە ساڵی ١٣٦٨ کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا. 

## سەرچاوەکان

* عەباس ناڵبەندیان، لە فرۆشتنی ڕۆژنامەکانەوە بۆ "وۆرکشۆپی نمایش"، ئیسنا
* حەمیدرەزا ڕەیشەهری، کتێبی "وۆرکشۆپی دراما" .

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئێرانی
عەلی ئەکبەر داوەر

وێنۆک

**عەلی ئەکبەر داوەر** ( 1246 تاران - لە بنەڕەتدا خەڵکی چواردەنگ ساری  - 1315 تاران ) سیاسەتوانی ساڵانی کۆتایی دەورانی قاجار و سەردەمی ڕەزاشا بوو، کە بە دامەزراندنی دەسەڵاتی دادوەری مۆدێرن لە ئێراندا ناوبانگی دەرکرد  و ڕۆڵێکی گرنگی لە گەشەی ئابووری ئێراندا گێڕا. ئەو یەکێک بوو لە هۆکارەکانی پتەو بوونی  دەسەڵاتی بنەماڵەی پاڵەوی و پێشخستنی سیاسەتەکانی ڕەزاشا، هەروەها داوەر یەکەم سەرۆکی سەندیکای پارێزەرانی ئێران بوو.

درووستکردنی سیستمی دادوەری و دەسەڵاتی دادوەریی نوێ لە ئێران، دامەزراندنی نووسینگەی تۆماری مەدەنی، داڕشتنی یاسای مەدەنی، یاسای دۆکیومێنت و تۆماری خانووبەرە، یاسای بازرگانی و دامەزراندنی بیمەی ئێران  لە نێوان گرنگترین دەستکەوتەکانی ئەون.

داوەر لە ٢٠ بەهمەن ١٣١٥ بە هۆی ناکۆکی و سووکایەتی کردنی ڕەزاشا و ترسی کاردانەوەکان کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا.   لە نێو سیاسەتوانانی سەردەمی پەهلەویدا، یەکێکە لەو چەند کەسەی کە لە دوای شۆڕشی ئیسلامی هێشتا لە تاران شەقامێکی بە ناوەوەیە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧
پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
جۆن جەیکۆب ئاستەری شەشەم

**جۆن جاکۆب** ( ;  - ) خەڵکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و یەکێکە لە بنەماڵەی ئاستەر و لە نوقمبوونی کەشتی تایتانیک ڕزگاری بوو.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٢
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
ڕۆبێرت ھیشێنز

**ڕۆبێرت ھیشێنز** (١٦ی ئەیلوولی ١٨٨٢ – ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٤٠) دەریاوانێکی بەریتانی بوو کە بەشێک بوو لە تیمی سەربانی کەشتیی تایتانیک کاتێک لە یەکەم گەشتی خۆیدا لە ١٥ی نیسانی ١٩١٢ نوقم بوو.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٠
گۆڕانکاریی لە شێوازەکانی سەلامەتیی دوای نوقوومبوونی کەشتیی تایتانیک

نوقمبوونی کەشتی تایتانیک لە ساڵی ١٩١٢ کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر شێوازەکانی سەلامەتی دەریایی ھەبوو. چەند گۆڕانکارییەک کران کە دوای کارەساتەکە جێبەجێ کران: دەورییەی نێودەوڵەتی سەھۆڵبەندان: دوابەدوای پێکدادانی کەشتی تایتانیک لەگەڵ شاخێکی سەھۆڵین، دەورییەی سەھۆڵی نێودەوڵەتی بۆ چاودێریکردن و ڕاپۆرتکردن لەسەر شاخە سەھۆڵییەکانی باکووری زەریای ئەتڵەسی دامەزرا. ئەم ڕێکخراوە یارمەتی کەشتییەکان دەدات بە سەلامەتی لە ئاوە سەھۆڵاوییەکاندا گەشت بکەن. باشترکردنی ڕێساکانی بەلەمی ڕزگارکەر: ژمارەی ناتەواوی بەلەمی ڕزگارکەری کەشتی تایتانیک تیشکی خستە سەر پێویستی ڕێوشوێنی سەلامەتی باشتر. لە ئەنجامدا ڕێسای نوێ ھاتە ئاراوە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە کەشتییەکان بەلەمی ڕزگارکەری پێویست بۆ ھەموو سەرنشینەکان و ئەندامانی تیمەکە ھەڵدەگرن. پەیوەندی ڕادیۆیی: ئەو سیگناڵە ناڕەحەتیانەی کە لەلایەن ئۆپەراتۆرەکانی ڕادیۆی تایتانیکەوە نێردرابوون ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان ھەبوو لە ھەوڵەکانی ڕزگارکردندا، بەڵام کێشەی پەیوەندیکردن ھەبوو بەھۆی سنوورداربوونی ڕووماڵکردنی ڕادیۆیی و نەبوونی ڕێکارە ستانداردەکان. دواتر پرۆتۆکۆڵەکانی پەیوەندی ڕادیۆیی باشتر کران، لەوانەش زیادکردنی ناوچەکانی ڕووماڵکردنی ڕادیۆیی و دامەزراندنی ھەماھەنگی باشتر لە نێوان کەشتییەکان و وێستگە کەنارییەکان. پۆستی گوێگرتن لە ڕادیۆ: لە وەڵامی کارەساتی تایتانیکدا، وێستگەکانی کەنار دەریاکان وەک «پۆستی گوێگرتنی ڕادیۆیی» تایبەت دەستیان بە کارکردن کرد بۆ چاودێریکردنی سیگناڵەکانی ناڕەحەتی بە بەردەوامی. ئەم گۆڕانکارییە کاتەکانی وەڵامدانەوەی بۆ حاڵەتە فریاگوزارییەکانی داھاتوو بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر کرد. مەشقی سەلامەتی: گرنگی مەشقی فریاگوزاری دوای ئەوەی دەرکەوت کە زۆرێک لە سەرنشینانی ناو کەشتی تایتانیک بێ ئاگان لە چۆنییەتی بەکارھێنانی بەلەمی ڕزگارکەر بە شێوەیەکی دروست یان لە کوێ ھەڵکەوتوون. لە ئەنجامدا، مەشقی سەلامەتی ئیجباری بۆ سەرنشینەکان و ئەندامانی تیمەکە بوو بە پراکتیکی ستاندارد لەسەر ھەموو کەشتییەکان. باشترکردنی ستانداردەکانی بیناسازی: نوقمبوونەکە لاوازییەکانی لە شێوازەکانی دروستکردنی کەشتیدا ئاشکرا کرد، وەکو ناتەواوی ژوورە ئاوگرتووەکان و نەبوونی پەرداخی تەواو کە ڕێگەی بە ئاو دەدا چەندین ژوور بە ئاسانی لافاو بگرێت. دواتر ستانداردەکانی دروستکردنی کەشتی بەھێزتر کرا بۆ ئەوەی مەرجی توندتر بۆ یەکپارچەیی ئاوگرتوو لەخۆ بگرێت. ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی بۆ سەلامەتی ژیان لە دەریادا (سۆلاس): لە وەڵامی کارەساتی دەریایی جۆراوجۆردا، لەوانەش نوقمبوونی کەشتی تایتانیک، سۆلاس لە ساڵی ١٩١٤ وەک پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتی دروست کرا کە ئامانجی باشترکردنی ستانداردەکانی سەلامەتی کەشتییە لەسەر ئاستی جیھانی. سۆلاس تا ئەمڕۆش بەردەوامە لە نوێکردنەوە و جێبەجێکردن. ئەم گۆڕانکاریانە کە لە ژێر کاریگەری نوقمبوونی کارەساتباری کەشتی تایتانیکدا بوون، بەشدارییەکی زۆریان کردووە لە بەرزکردنەوەی شێوازەکانی سەلامەتی دەریایی و ڕزگارکردنی ژیانی خەڵک لە دەریادا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
ڕێککەوتن سەبارەت بە کەشتیی نوقوومبووی تایتانیک

پەیماننامەیەکە کە کراوە بۆ ھەموو دەوڵەتەکان سەبارەت بە پاراستنی کەشتی نوقمبووی تایتانیک.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٣
پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا
پۆل:پەیماننامەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:پەیماننامەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
تایتانیک کوارتەر

** تایتانیک کوارتەر ** لە شاری بێلفاست لە ئیرلەندای باکوور، نوێکردنەوەیەکی بەرفراوانی کەناری ئاوە، کە پێکهاتووە لە شوێنە دەریاییە مێژووییەکان، ستۆدیۆی فیلم، دامەزراوەی پەروەردەیی، شوقە، ناوچەیەکی کات بەسەربردنی کەناری ڕووبارەکان، و گەورەترین شوێنی سەرنجڕاکێشی جیهان لەسەر تەوەرەی تایتانیک کە سەنتەری لەسەر زەوییە لە بەندەری بێلفاست، کە تا ساڵی ١٩٩٥ ناسرابوو  وەک ئایلاند کووینس.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
ئاڕ ئێم ئێس کارپاتیا

**ئار ئێمی ئێس کارپاتیا** کەشتییەکی ھەڵمی نەفەر ھەڵگری ھێڵی کونارد بوو کە لەلایەن کۆمپانیای سوان ھانتەر و ویگام ڕیچاردسۆن لە کارگەی کەشتیوانییەکەیان لە وۆڵسێند لە ئینگلتەرا دروست کرابوو.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کەشتییەکانی گواستنەوەی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
میراتی چاندی تایتانیک

** میراتی چاندی تایتانیک ** کەشتیی ئۆقیانوس تایتانیک بە شێوەیەکی بەرفراوان لە فیلم و کتێب و یادگاری و مۆزەخانەکاندا وێنا کراوە. 

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
تایتانیک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**تایتانیک** زنجیرەیەکی بچووکی تەلەڤیزیۆنی دوو بەشی ئەمریکییە لە ساڵی ١٩٩٦ کە لە ١٧ و ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦ بۆ یەکەمجار لە کەناڵی سی بی ئێس نمایشکرا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە کەنەدییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٦
پۆل:فیلمە کارەساتییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کەنەدییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دەستدرێژیی سێکسی
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ١٩١٢
پۆل:فیلمە دەریاوانییەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
ئێس ئێس کالیفۆڕنیا

**ئێس ئێس کالیفۆرنیا** کەشتییەکە درێژییەکەی  ە. ئەم کەشتییە لە ساڵی ١٩٠١ دروست کراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک
داوەڵ

[وێنۆک|کۆمەڵە داوەڵێک لە کێڵگەیەکی [برنج لە ژاپۆن]]
**داھۆڵ** یان **داوەڵ** تەڵە یان مانیکەنێکە کە زۆربەی کات لە شێوەی مرۆڤدایە. داوەڵی مرۆڤئاسا زۆربەی کات جلی کۆنیان لەبەر دەکرێت و لە کێڵگە کراوەکاندا دادەندرێن بۆ ترساندن و دوورخستنەوەی باڵندەکان لە تێکدان و خواردنی تۆوە تازە چێندراوەکان و بەرووبوومەکانی کە پێدەگەن. داوەڵ لە سەرتاسەری جیھاندا بەکاردێن لەلایەن جووتیارانەوە، و ھێمایەکی دیاری کێڵگە و لادێن لە کولتووری بەناوبانگدا.

## پێشانگا

File:A scarecrow known as "Bungkhyachaa" in Nepali in a cauliflower field in Nepal.jpg|داھۆڵێک لە کێڵگەیەکی نیپاڵ
File:HuiAn - Zishan Town - P1230107.JPG|داھۆڵێک لە ھوویان، چین
File:Scarecrow. Drawing by Carus.jpg|کارتی پۆستاڵی داھۆڵێک لە ساڵی ١٩١٠–١٩١٥.
Scarecrow in a chicken field (DSCF5735).jpg|داھۆڵێک لە بەلجیکا


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

داھۆڵ
پۆل:داوەڵەکان
تایتانیک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ٢٠١٢)

**تایتانیک** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی چوار بەشییە لە ساڵی ٢٠١٢ لە دەرھێنانی جوولیان فیلۆس.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
جۆن جەیکۆب ئاستەری چوارەم

** جۆن جەیکۆب ئاستەری چوارەم ** (١٣ی تەمموزی ١٨٦٤ – ١٥ی نیسانی ١٩١٢) گەورە بازرگانی ئەمریکی بوو، گەشەپێدەری خانووبەرە، وەبەرهێنەر، نووسەر، لیوای عەقید بوو لە جەنگی ئیسپانیا-ئەمریکیدا، و ئەندامێکی دیار بوو لە بنەماڵەی ئاستەر.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤
پۆل:مردووانی ١٩١٢
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:داھێنەرە ئەمریکییەکان لە سەدەی ٢٠می زایینی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرانی خەیاڵی زانستیی ئەمریکی
پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:نووسەرانی مانھاتن
تایتانیک: مۆسیقا لە وێنەی جوڵاوەوە

** تایتانیک: مۆسیقا لە وێنەی جوڵاوەوە **دەنگی فیلمە بە هەمان ناو کە لەلایەن جەیمس هۆرنەرەوە ئامادەکراوە و ئۆرکێسترای کراوە و بەڕێوەی بردووە. تراکی دەنگی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی کلاسیک/سۆنی میوزیک ساوندتراکس لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تایتانیک (فیلم ١٩٩٧)
بنەماڵەی ئاستەر

** بنەماڵەی ئاستەر ** یان **خێزانی ئاستەر** لە ماوەی سەدەی نۆزدەهەم و بیستەمدا لە ئەمریکا و بەریتانیادا لە بواری بازرگانی و کۆمەڵگا و سیاسەتدا ناوبانگێکی زۆری بەدەستهێنا. بە ڕەگ و ڕیشەی باوباپیرانی ئەڵمانی ئیتاڵی لە بەرزاییەکانی ئەلبەکانی ئیتاڵی و سویسرا، ئاستەرەکان لە ئەڵمانیا نیشتەجێ بوون، بۆ یەکەمجار لە ئەمریکای باکوور لە سەدەی ١٨ لەگەڵ جۆن جەیکۆب ئاستەر دەرکەوتن کە یەکێک بوو لە دەوڵەمەندترین کەسەکانی مێژوو.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:خێزانە ئینگلیزەکان
لاپەڕەی سەرەکی

**لاپەڕەی یەکەم**، کە پێی دەوترێت **لاپەڕەی سەرەکی** () ,لاپەڕەیەکی وێب کە سەر بە ماڵپەڕێکە کە زانیاری دەربارەی ماڵپەڕەکە لەخۆدەگرێت ھەروەھا ئەگەری پەیوەستکردنی (Hyper Link) بە لاپەڕەکانی تر یان زانیاری پەیوەندیدار بە بابەتەکەوە لەخۆدەگرێت لە سایتەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داڕشتنی وێب
مێگن (فیلم)

**مێگن** فیلمی ترسناکی زانستی خەیاڵی ئەمریکی ساڵی ٢٠٢٢ لە دەرھێنانی جیرارد جۆنستۆن لەسەر بنەمای سیناریۆی ئاکلا کوپەر و چیرۆکێکی جەیمس وان. لەم فیلمەدا ئەلیسۆن ویلیامز و ڤایۆلێت مەکگراو شانبەشانی ئیمی دۆناڵد وەک جەستەی فیزیکی مێگان و جێنا دەیڤس وەک دەنگی ئەم کارەکتەرە ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. فیلمەکە باس لە بووکە شووشەیەکی زیرەکی دەستکرد دەکات، کە پەرە بە خۆئاگاداری دەدات و دژایەتی ھەر کەسێک دەکات کە لە نێوان ئەو و ھاوڕێ مرۆیییەکەیدا بێت.

مێگان لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ بۆ یەکەمجار لە شاری لۆس ئەنجلۆس نمایشکرا و لە ٦ی ١ی ٢٠٢٣ لەلایەن کۆمپانیای یونێڤێرساڵ پیکچەرزەوە لە ئەمریکا نمایشکرا. فیلمەکە داھاتی زیاتر لە ١٧٣ ملیۆن دۆلاری لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێناوە و لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێداچوونەوەی ئەرێنی وەرگرتووە کە ستایشی تێکەڵاوی ترسناک و کۆمیدی و ھەروەھا توخمە کۆمیدییەکانی و نواندنەکەی کردووە. بڕیارە لە ١٧ی ١ی ٢٠٢٥ بەدواداچوونێک بە ناوی M3GAN 2.0 بڵاوبکرێتەوە و ویلیامز و مەکگرات ڕۆڵەکانیان دووبارە دەکەنەوە و کوپەر دەگەڕێتەوە بۆ نووسینی سیناریۆکە.

## چیرۆک
کچێکی گەنج بە ناوی کیدی و دایک و باوکی لە بەفردا تووشی ڕووداوێک دەبن و کیدی دەبێتە ھەتیو. کیدی دەنێردرێت بۆ ئەوەی لەگەڵ خاڵە جیمای خۆی بژی، کە ڕۆبۆتیکزانە لە کۆمپانیایەکی یاریکردن بە ناوی فەنکی لە سیاتڵ. بووکە شووشەیەکی ڕۆبۆتی مرۆڤ ھاوشێوەی قەبارەی ژیانی کە بە زیرەکی دەستکرد دیزاین کراوە بۆ یارمەتیدانی ئەرکەکانی چاودێری و ھاوڕێیەکی دڵسۆز بێت بۆ ئەو منداڵەی کە بۆی دیاری کراوە. دوای تاقیکردنەوەیەکی ھەڵە کە کارەکانی مێگان لە تاقیگەکەیاندا بەشداربوو، دەیڤید سەرۆکی جێما فەرمانی پێدەکات واز لە پڕۆژەکە بھێنێت.

جێما و کادی کێشەیان ھەیە بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵ دۆخی نوێی ژیانی خۆیان بگونجێنن، چونکە جێما بە سروشت کەسێکی کاریگەرە و کاتێکی نییە بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ کادی. کاتێک کادی ڕۆبۆتێکی گرتنی جووڵە بە ناوی بروس دەدۆزێتەوە کە جێما دروستی کردووە، تامەزرۆی یارییەکی ھاوشێوەی ئاڵۆزە، ئەمەش وای کردووە جیما پڕۆژەی مێگان تەواو بکات.

## ڕۆڵەکان
* ئەلیسۆن ویلیامز وەک جێما
* ڤایۆلێت مەکگرات وەک کادی
* ڕۆنی چێنگ وەک دەیڤید لەین
* ئیمی دۆناڵد وەک مێگان
* جێنا دەیڤس وەک مێگان (دەنگ)
* برایان جۆردن ئەلڤارێز وەک کۆل

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە نیوزیلاندییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان
پۆل:میمی تەلەڤیزیۆن و فیلمەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە بووکەڵەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ھەتیوەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیوزیلاند گیراون
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
کریس ڕۆک

**کریس ڕۆک** (لەدایکبووی ٧ی شوباتی ١٩٦٥) کۆمیدیاوان و ئەکتەر و سینەماکاری ئەمریکییە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی نیویۆرکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بێدفۆرد–ستویڤێسانت، بروکلین
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی لە نیویۆرک
تۆنی ڕۆک

**تۆنی ڕۆک** ئەکتەری ئەمریکی و کۆمیدیاوانە، برا بچووکی کۆمیدیاوان کریس ڕۆکە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:کۆمیدیاکارەکان لە شاری نیویۆرک
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:خەڵکی بێدفۆرد–ستویڤێسانت، بروکلین
کامرین مانھایم

** کامرین مانھایم ** ئەکتەری ئەمریکییە و بە ڕۆڵی پارێزەر ئیلینۆر فروت لە بەرنامەی The Practice لە کەناڵی ABC، Delia Banks لە بەرنامەی Ghost Whisperer لە کەناڵی CBS، Gladys Presley لە زنجیرە بچووکەکەی Elvis لە ساڵی ٢٠٠٥ و "Control" لە فیلمی Person of Interest ناسراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:ھونەرمەندانی فێمینیست
پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان
پۆل:فێمینیستە جووەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئێمی بۆ پێشکەرکردنی ناوازە
پۆل:دەرچووانی زانکۆی کالیفۆرنیا سانتا کروز
سارا گیلبێرت

**سارا گیلبێرت** ئەکتەرێکی ئەمریکییە کە بە ڕۆڵی دارلین کۆنر لە فیلمی سیتکۆمی ABC Roseanne (١٩٨٨ - ١٩٩٧؛ ٢٠١٨) ناسراوە، کە دوو پاڵێوراوی خەڵاتی پرایم تایم بۆ خەڵاتی ئیمی وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان
پۆل:خەڵکە ئێڵ جی بی تییەکانی کالیفۆڕنیا
پۆل:زیندووان
ئێرنست ئەبوبا

**ئێرنیت ئەبوبا** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
ئیان ئەلێکساندەر

**لان ئەلێکساندەر** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
سیاتڵ

**سیاتڵ** (بە )   **AT** -əl) شارێکی کەنار دەریایە لە باکووری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. سیاتڵ دەکەوێتە شاری کینگ کاونتی لە واشنتۆن. بە ژمارەی دانیشتووانی ٣٬٥٤٩٬٠٠٠ کەس لە ساڵی ٢٠٢٣ گەورەترین شاری ویلایەتی واشنتۆن و ناوچەی باکووری ڕۆژاوای زەریای ھێمن لە ئەمریکای باکوورە. ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی سیاتڵ ٤٫٠٢ ملیۆن کەسە، بەمەش دەبێتە پازدەھەمین ناوچەی گەورە لە ئەمریکا. ڕێژەی گەشەی دانیشتووانەکەی لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠٢٠ بە ڕێژەی ٢١٫١٪ بووەتە ھۆی ئەوەی ببێتە یەکێک لە خێراترین شارەکانی ئەمریکا.

سیاتڵ پارچە زەوییەکە دەکەوێتە نێوان پوگێت ساوند (دەروازەیەکی زەریای ھێمن) و دەریاچەی واشنتۆن. باکووریترین شاری گەورەی ئەمریکایە و نزیکەی ١٦٠ کیلۆمەتر لە باشووری سنووری کەنەدا دوورە. سیاتڵ دەروازەیەکی سەرەکییە بۆ بازرگانی لەگەڵ ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، چوارەم گەورەترین بەندەر لە ئەمریکای باکوور لە ڕووی مامەڵەکردن لەگەڵ کۆنتێنەرەکان تا ساڵی ٢٠٢١. ناوچەی سیاتڵ لانیکەم بۆ ماوەی ٤ ھەزار ساڵ شوێنی نیشتەجێبوونی ڕەسەنی ئەمریکی بووە پێش ئەوەی یەکەم دانیشتووانی ھەمیشەیی ئەورووپی بگەن. ئارسەر ئی. دێنی و کۆمەڵە گەشتیارەکەی کە دواتر بە پارتی دێنی ناسران، لە ویلایەتی ئیلینۆیسەوە لە ڕێگەی پۆرتلاندەوە چوونەتە ناوچەکە.

ئەم شوێنە نیشتەجێبوونە گواسترایەوە بۆ کەناری ڕۆژھەڵاتی ئیلییۆت بەی و لە ساڵی ١٨٥٢دا ناوی "سیاتڵ"ی لێنرا وەک ڕێزێک بۆ سەرۆکی کەنارەکانی ھۆزە ناوخۆیییەکانی دوامیش و سووکوامیش. ئەمڕۆ، سیاتڵ دانیشتووانێکی زۆری ڕەسەنی ئەمریکی، سکاندیناڤیایی، ئاسیایی-ئەمریکی و ئەفریقایی-ئەمریکی ھەیە، ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی گەشەسەندووی ئێڵ جی بی تی ھەیە، کە شەشەم گەورەترینە لە ئەمریکا لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٣
پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
خۆرئاوابوون لە مۆنتماجۆر

**خۆرئاوابوون لە مۆنتماجۆر** () نیگارێکی ڕۆنی ھونەرمەندی ھۆڵەندی ڤینسێنت ڤان گۆخە کە لە ساڵی ١٨٨٨ کێشراوە،  نیگارەکە دار و درەخت و ئاسمانی دەوروبەری شاری ئارلێس لە باشووری فەڕەنسا نیشان دەدات، نیگارەکە لەلایەن خاوەنەکەیەوە بۆ مۆزەخانەی ڤان گۆخ لە ئەمستردام لە ساڵی ١٩٩١ خرایەڕوو، بەڵام مۆزەخانەکە بە یەکێک لە کارەکانی ئەو کاتەی ڤان گۆخیان نەدەزانی. نیگارەکە لەلایەن کۆکەرەوەیەکی تابلۆی نەزانەوە لە ساڵی ١٩٠٨ کڕدرا و لە ژێرزەمینەکەیدا داینا، چونکە بڕوای وابوو کە نیگارەکە ساختەیە، لە نامەیەکدا کە ڤان گۆخ لە ٤ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٨٨ نووسیوویەتی باسی نیگارەکە کراوە، لە ڕۆژی ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣دا مۆزەخانەی ڤان گۆخ ڕای گەیاند کە پشکنینێکی گشتی بۆ نیگارەکە دەکات و پشتڕاستکرایەوە کە نیگارەکە لەلایەن ڤان گۆخەوە کێشراوە. 
## سەرچاوەکان
ھێشووی گەلەستێرەیی

[وێنۆک|ھێشووی گەلەستێرەیی [ئای دی سی ئێس جەی١٤٢٦+٣٥٠٨|ئای دی سی ئێس جەی١٤٢٦ ١٠ ملیار ساڵی ڕووناکی لە زەوییەوە دوورە و بارستەی نزیکەی ٥٠٠ تریلیۆن خۆرە.]]
**ھێشووی گەلەستێرەیی** یان **ھێشووی گەلەستێرەکان** پێکھاتەیەکە کە لە سەدان تا ھەزاران گەلەستێرە پێک دێت کە بەھۆی ڕاکێشانەوە پێکەوە بەستراونەتەوە، بارستەیان لە نێوان ١٠١٤ بۆ ١٠١٥ بارستەی خۆریدایە. بە گەورەترین پێکھاتەی گەردوونی دادەنرا، تا سەرووھێشووەکان لە دەیەی ١٩٨٠دا دۆزرانەوە. لە گرووپی گەلەستێرەیی گەورەترە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھێشووە گەلەستێرەیییەکان
داڤۆنتێ گانتەر

**داڤۆنتێ گانتەر** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕاپەڕە نێرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە
کوژرانی ناھێل مەرزووق

لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣، **ناهێل مەرزوق**   هەرزەکارێکی فەرەنسی تەمەن ١٧ ساڵ و بە ڕەچەڵەک جەزائیری ، لەلایەن ئەفسەرێکی پۆلیسەوە لەکاتی پشکنینی هاتووچۆدا لە نانتێری شار پاریس لە فەرەنسا تەقەی لێکرا و کوژرا. دەسەڵاتداران ئەو ئەفسەرە پۆلیسەیان دەستگیرکرد کە تەقەی لە ناهێل کردووە.ڕووداوی کوشتنەکە ناڕەزایەتی و ئاژاوەی بەرفراوانی لێکەوتەوە و هۆڵەکانی شارەوانی و قوتابخانەکان و بنکەکانی پۆلیس و هەروەها باڵەخانەکانی دیکەی وەک مارکێتەکان هێرشیان کرایە سەر، هەروەها ئۆتۆمبێل و سەبەتەی زبڵەکان ئاگریان تێبەردرا. بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی ناوخۆ، زیاتر لە هەزار و ٣٥٠ ئۆتۆمبێل ئاگریان تێبەردراوە و زیاتر لە هەزار و ٣٠٠ کەسیش بە تۆمەتی ئاژاوە گێڕی دەستگیرکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦
عیماد عەبدوسەلام ڕەئووف

**عیماد عەبدوسەلام ڕەئووف** (١٩٤٨، بەغداد - ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١، هەولێر) مێژوونووس و زانای گەورەی عیراقی دکتۆر عیماد عەبدوسەلام ڕەئووف، ساڵی ١٩٤٨ لە شاری بەغدا لەدایکبووە و بە ڕەچەڵەک خەڵکی دەوری مووسڵە. لەوێ دەستی‌کردووە بە خوێندن. سەرلەبەیانیی یەکشەممە ٢٠٢١/٦/٢٧ کۆچی دوایی کردووە.

## ژیان
ساڵی ١٩٧٠ بەشی مێژووی کۆلیجی ئادابی زانکۆی بەغدا تەواوکردووە. ١٩٧٣ گەواهینامەی ماستەری لە مێژووی نوێ لەسەر “ولایة الموصل في العهد الجلیلي ١٧٤٩-١٨٣٤” وەرگرتووە. ١٩٧٦ دکتۆرای لە هەمان زانکۆ لەسەر “الحیاة الاجتماعیة في العراق في عهد الممالیک ١٧٥٠-١٨٣١” بەدەست‌هێناوە. سەرۆکی ناوەندی ژیاندنەوەی کەلەپووری زانستیی عەرەبی (مرکز احیاء التراث العلمي العربي) لە زانکۆی بەغدا و مامۆستای مێژووی نوێیش بووە لە کۆلیجی پەروەردەی هەمان زانکۆ. سەرپەرشتیی گەلێک ماستەر و دکتۆرای لە مێژووی ئیسلامی‌دا کردووە.

## بەرهەمەکان
بەشێکی دانراوەکانی وەرگێڕدراونەتە سەر زمانەکانی ئینگلیزی، فەڕەنسەیی، تورکی، فارسی، کوردی و ئەندەنووسی و چینی. لە نزیکەی حەفتا گۆڤاردا نووسیویە، وەک: سومر، المورد، مجلة المجمع العلوم  العراقي، آداب الرافدین، المسلم المعاصر، اسلامیة المعرفة، المؤرخ العربي، التجدید، العلم والایمان، مجلة جامعة أم القری، المعطار، الانسان، الدراسات الاسلامیة، مجلة التاریخ الاسلامي، آفاق الثقافة والتراث، حولیة کلیة الشتیعة والقانون والدراسات الاسلامیة، الافاق، ژین. ١٠٢ کتێبی لەچاپدراوی هەیە، لەوانە ٤٠یان ساغکردنەوە و ٦٢یان دانراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
فەریماھـ فەرجامی

وێنۆک

**فەریماھ فەرجامی** (بە فارسی: فریماە فرجامی)، (١٨ی ئایاری ١٣٣١–٩ی تەممووزی ١٤٠٢) ئەکتەری سینەمایی و تەلەڤیزیۆنی ئێرانیبوو. لە چەندین فیلم وەک «وڵاتی عەشق» و «ماڵی سەوز» ڕۆڵی بینیوە.

فەرجامی دوای دوو جەڵتەی مێشک لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنیی ئێرانی
پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی تاران
پۆل:خەڵکی تاران
میخائیل باکوونین

**میخائیل ئەلێکساندرۆڤیچ باکونین** (بە ڕووسی: Михаи́л Алекса́ндрович Баку́нин)؛ (لەدایکبووی ١٨١٤ – کۆچی دوایی ١٨٧٦) ئەنارکیستێکی شۆڕشگێڕی ڕووسی بوو. بە یەکێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی ئەنارکیزم و یەکێک لە دامەزرێنەرانی نەریتی ئەنارکیزمی کۆمەڵایەتی دادەنرێت. ئەو وەک چالاکوانێک و وەک تیۆریستێکی پێشەنگ کاریگەرییەکی بەرچاوی لە نێو ڕادیکاڵەکاندا لە سەرانسەری ڕووسیا و ئەورووپادا بەدەستھێنا. یەکێک لە بەرهەمەکانی باکوونین دوای مردنی خۆی بەناوی "خودا و دەوڵەت" بڵاو کرایەوە.

بێرتراند ڕەسڵ لە "ڕێگا پێشنیارەکانی ئازادی"دا باسی ژیانی باکوونین و ناکۆکیەکانی لەگەڵ مارکسدا دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا ڕەخنەی ئەوەی لێ دەگرێت کە هەر بە وتەی خۆی شارەزای بواری ڕامیاریی ئابووری نەبووە و هەر بۆیەش نووسیویەتی "لە بەرهەمەکانی باکونیندا وێنەیەکی ڕوونی ئەو کۆمەڵگایە نادۆزینەوە کە ئامانجی بووە، یان هیچ ئارگیومێنتێک بۆ سەلماندنی ئەوەی کە کۆمەڵگەیەکی لەو جۆرە دەتوانێت سەقامگیر بێت". ڕەسڵ ئەوەش دەنووسێت کە کرۆپۆتکین توانیویەتی بۆچوونەکانی باکوونین وردتر و قایلکەرانەتر بخاتە ڕوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی ڕووس
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤
پۆل:مردووانی ١٨٧٦
پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
ھاریەت بیچەر ستۆ

وێنۆک
**هاریەت ئەلیزابێس بیچەر ستۆ** (لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٨١١ لە ویلایەتی کێنتاکیی - کۆچی دوایی ١ی تەمموزی ١٨٩٦ کۆچی)  یەکێکە لە بەناوبانگترین نووسەرانی ئەدەبیاتی بەرخۆدانی ڕەشپێستەکان و لایەنگرێکی چالاکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ئەمریکی
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١١
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٨٩٦
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
مەسعوود میرزا زیللولسوڵتان

وێنۆک

**مەسعوود میرزا زیللولسوڵتان** (١٥ی ژانویەی ١٢٢٨–١٢ی تەممووزی ١٢٩٧) بە نازناوی **زیللولسوڵتان**، شازادەی قاجار و کوڕە گەورەکەی ناسر الدین شا بووە. نزیکەی سی و چوار ساڵ حاکمی ئیسفەھان بووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٠
پۆل:مردووانی ١٩١٨
پامێلا ئەندەرسۆن

وێنۆک

**پامێلا دێنیس ئەندەرسۆن** (لەدایکبووی ١ی تەمموزی ١٩٦٧ ) ئەکتەری کەنەدی - ئەمریکی ، مۆدێل ، چالاکوانی مافی ئاژەڵان و بەرهەمهێنەرە. پامێلا زۆرجار بە هۆی سەرێنجڕاکێشبوونی سێکسی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە مۆدێلە ئەمریکییەکان
پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییە تەلەڤیزیۆنییە ژنە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمریکییەکان لە کایە ڤیدیۆییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م
ژان ڤیکتۆر پۆنسێلێ

وێنۆک

**ژان ڤیکتۆر پۆنسێلێ** (به فەڕەنسی: Jean-Victor Poncelet) بیرکار و فیزیازان و ئەندازیارێکی فەرەنسی بووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٨
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:مردووانی ١٨٦٧
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
کۆلاھـ قێرمێزی

**کۆلاھ قێرمێزی** (بە فارسی: کلاە قرمزی) ناوی کارەکتەری بووکەڵەی ئێرانییە کە لەلایەن ئیرەج تەھماسب و حەمید جێبێلی دروست کراوە و لەلایەن مەرزییە مەحبووبەوە دیزاین و دروست کراوە. ئەو فیلمانەی کە بە ڕۆڵگێڕی ئەم کارەکتەرە دروستکراون، لە پڕفرۆشترین و زۆر بینراوترین فیلمەکانی مێژووی سینەمای ئێرانن.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

## بەستەرە دەرەکییەکان
*
برایانی لومیێر

وێنۆک|برایانی لومیێر: ئۆگۆست (چەپ)، لوویی (ڕاست)

**برایانی لومێر**، 
برایانی لومێیر، لــوی و ئۆگەســت لومێیــر، دوو بــرای فەڕەنسین کە ناویــان بەیەکــەوە دەهێنرێــت وەکوو دوو لــە سەرەتاترین بەرهەمهێنــەران و دەرهێنەرانــی فیلــم، دوو کــەس کــە پــەرە بــە تەکنەلۆجیــی کامێــرا ئەدەن و فیلــم و داهێنانەکانیــان دەبێت بــه هــۆی ئــەوەی کــە ســینەما بــە جیهانــدا بــڵاو ببێتــەوە، بە تایبەتی لە ڕووی بەرهەمهێنانی وێنەی جوڵاو و دامەزراندنی یەکەمین نمایشی گشتی لە شانۆی سینەمادا بە شێوەی ئێستای. ئەوان یەکەم جار"سینەماتۆگراف"یان بە جیهان ناساند کە هەم ئامێرێکی نمایشکردنی فیلم بوو و هەم کامێرای ڤیدیۆیی . چەند کورتە فیلمێکیان لێ ماوە، کە نەک تەنها یەکەم فیلمی درێژی جیهان لەخۆدەگرێت، بەڵکوو یەکەم فیلمی بەڵگەنامەیی و فیلمی کۆمیدیش لەخۆدەگرێت. 

## فیلمەکانیان
ناوی هەندێک لە فیلمە سەرەتایەکانی برایانی لومیێر کە ئاماژەیان بۆ کراوەی لە پەرتووکی "سەد ساڵ سینەما، سەد دەرهێنەر بەرگی یەکەم: برایانی لومێر". 

* La Sortie de l’Usine Lumière à Lyon (1895) کرێکاران کارگەی لومێیر بەجێ دەهێڵن

* Le Jardinier (1895) باخەوانەکە

* Le Débaruement du Congrès de Photographie à Lyon (1895) کۆنگرێسی فۆتۆگرافەران لە لیۆن

* La Voltige (1895) سوارچاکێکی فێڵباز

* La Pêche aux poissons rouges (1895) ڕاوکردنی ماسییەکی ئاڵتوونی

* Les Forgerons (1895) ئاسنگەر

* Repas de bébé (1895) خواردنی بەیانیانی منداڵ

* Le Saut à la couverture (1895) خۆ هەڵدانە ناو بەتانی

* La Places des Cordeliers à Lyon(1895) مەیدانی کۆخدولیەر لە لیۆن

## بیبلیۆگرافی برایانی لومیێر

* کارزان کاردۆزی. سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی یەکەم: برایانی لومیێر (٢٠١٩/غەزەلنووس/١٠٧٦ لاپەڕە)
* Chardère, B. Les images des Lumière (in French). Paris: Gallimard, 1995
*Rittaud-Hutinet, Jacques. Le cinéma des origines. Seyssel, France: Champ Vallon  1985. 

## سەرچاوەکان
بەشداربووانی ویکیپیدیا، "ئۆگست و لویس لومێر"، ویکیپیدیا، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Auguste_and_Louis_Lumière&oldid=204480328

پۆل:داھێنەرانی فەڕەنسی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی
پۆل:سینەمای فەڕەنسا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
پۆل:مردووانی ١٩٥٤
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:زانایانی ڕەنگ
پۆل:مێژووی سینەما
پۆل:پێشەنگەکانی سینەما
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
خوان پێرۆن

وێنۆک|خوان پێرۆن

**خوان دۆمینگۆ پێرۆن** ((٨ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٥ – ١ی تەمموزی ١٩٧٤) جەنەڕاڵ و سیاسەتمەدارێکی ئەرجەنتینی بوو کە دوای خزمەتکردنی لە پۆستە جیاوازەکانی حکومەتدا سێ جار بە سەرۆکی کۆماری ئەرجەنتین هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٥٥ لە کاتی کوودەتایەکی سەربازیدا لە کارەکەی دوورخرایەوە. پیرۆن لە ساڵی ١٩٧٣ گەڕایەوە سەر دەسەڵات و شەش مانگ پێش مردنی لە ساڵی ١٩٧٤ و جێنشینی هاوسەری سێیەمی ئیزابێل پیرۆن لە دەسەڵاتدا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئارجەنتین
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:مردووانی ١٩٧٤
پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:دژە سەرمایەدارانی ئەرجەنتین
سەنتەری گەشەپێدانی ھزری منداڵان و ھەرزەکاران

وێنۆک
[چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ| [فەرەح پەھلەوی|فەرەح پەھلەوی و لیلی ئەمیرەرژاند (ڕاست) لە فێستیڤاڵی فیلمی سەنتەری گەشەپێدانی ھزری منداڵان و ھەرزەکاران.]]
**سەنتەری گەشەپێدانی ھزری منداڵان و ھەرزەکاران** ڕێکخراوێکی فەرھەنگی و ھونەری قازانج نەویستە و لە مانگی ڕێبەندانی ساڵی ١٣٤٤ بە سەرۆکایەتی فەرەح پەھلەوی  و، چالاکییەکانی بۆ دروست کردنی بەرهەمی کلتووری بۆ منداڵان و ھەرزەکاران  دەستپێکردووە بەڕێوەبردنی لیلی ئەمیرارخاند . 

## سەرچاوەکان

پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
جەی ھاریسن

**جەی ھاریسن** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر شانۆ
پۆل:زیندووان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی
پۆل:ئەکتەرانی ویلایەتی کارۆلینای باکوور
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
جۆن گلێن

وێنۆک

**جۆن هێرشێل گلێن** جونیۆر (١٨ی تەمموزی ١٩٢١ لە کامبریج، ئۆهایۆ - ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦) ئەندامی پێشووی هێزی پیادەی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا بووە، ئەو فڕۆکەوان بووە و بەتەمەنترین ئەستێرەگێڕ بووە . یەکەم ئەمریکی بوو لە خولگەی جیۆسەنتریک و سێیەم ئەمریکی بوو لە بۆشایی دەرەکی . لە ساڵی ١٩٦٢ بە کەپسولێکی بۆشایی ئاسمان بە ناوی " هاوڕێیەتی ٧ " چووە ناو خولگە.

## سەرچاوەکان

* 
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «John Glenn». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۲.
* 

پۆل:ئەندازیارانی ئەمریکی
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
دیۆن گراھام

**دیۆن گراھام** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
لیندسی ئێڵیس جۆنز

**لیندسی ئێڵیس جۆنس** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:زیندووان
تۆماس ھۆرن (ئەکتەر)

**تۆماس ھۆرن** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
*
کەیڵب ھێرن

**کەیڵب ھێرن** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
فێرناندۆ ڕیدۆندۆ

فێرناندۆ کارلۆس ڕیدۆندۆ نێری (بە ئینگلیزی: Fernando Carlos Redondo Neri لەدایکبووی ٦ی تەمموزی ١٩٦٩)، یاریزانی پێشووی تۆپی پێی ئەرژەنتینیە، وەک بەرگریکاری هێلی ناوەڕاست یاریی کردووە.لە جامی جیهانیی فیفای ١٩٩٤ لەگەڵ هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بەشداری کردووە.

دە ساڵی تەواو لە لالیگا یاریی کرد، بۆ تێنریفی و ڕیال مەدرید ، پاشان ژیانی وەرزشی خۆی تەواو کرد (بەهۆی چەندین کێشەی پێکانەوە ) لە ئیتاڵیا، لەگەڵ میلان .   لەگەڵ یانەی ڕیال مەدرید دوو پاڵەوانێتی لالیگا و بەهەمان شێوەش نازناوی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بەدەستهێنا، بەمەش چامپیۆنزلیگی ٢٠٠٣ لەگەڵ میلان زیادکرد.

ڕیدۆندۆ ئەندامی هەڵبژاردەی ئەرجەنتین بووە لە ساڵانی نەوەدەکاندا،٢٩ یاریی کردووە و خاوەنی یەک گۆڵە .نوێنەرایەتی وڵاتەکەی کردووە لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ ، هەروەها جامی شا فەهد لە ساڵی ١٩٩٢ و جامی کوپا ئەمریکای ١٩٩٣ی بەدەستهێناوە.

## خەڵاتەکان

### یانە
**ڕیاڵ مەدرید** 

* لالیگا : ١٩٩٤-٩٥ ، ١٩٩٦-٩٧
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا : ١٩٩٧-٩٨ ، ١٩٩٩-٢٠٠٠
* جامی ئینتەرکۆنتیننتال : 1998

**میلان** 

* خولی ئیتاڵیا : 2003-04
* جامی ئیتاڵیا : ٢٠٠٢-٢٠٠٣
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا : ٢٠٠٢-٢٠٠٣

### نێودەوڵەتی
**ئەرژەنتین** 

* کۆپا ئەمریکا : ١٩٩٣
* جامی کیشوەرەکانی فیفا : ١٩٩٢
* پاڵەوانێتی تۆپی پێی ژێر ١٧ ساڵانی ئەمریکای باشوور : ١٩٨٥

### تاکە کەسی

* جامی کیشوەرەکانی فیفا : تۆپی زێڕین 1992 
* فیفا یازدەهەم : 1996 
* باشترین یاریزانی ساڵ لە تێنریفی: 1992–93, 1993–94 
* باشترین یاریزانی ڕیاڵ مەدرید: ١٩٩٦-٩٧ ، ١٩٩٩-٢٠٠٠ 
* تیمی ساڵی ESM : 1997–98 
* خەڵاتی ئیڤی : باشترین یاریزانی دەیەی 1990-99 
* باشترین یاریزانی تۆپی پێی یانەکانی یەکێتی ئەوروپا : ١٩٩٩-٢٠٠٠ 

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی
پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٣
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەرژەنتینی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
مۆڵی کیرنی

**مۆڵی کیرنی** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینەی خەڵکی ئۆھایۆ
پۆل:زیندووان
جی گۆردن لیدی

**جی گۆردن لیدی** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
ئێمی لۆ

**ئێمی لۆ** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمریکییەکان لە کایە ڤیدیۆییەکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:زیندووان
کلاودیۆ کانیجیا

**کلاودیۆ کانیجیا** ( ; لەدایکبووی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧)یاریزانێکی پێشووی تۆپی پێی پیشەگەری ئەرژەنتینییە و وەک ھێرشبەر یان باڵ یاریی کردووە. کانیجیا ٥٠ یاریی بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین کردووە و خاوەنی ١٦ گۆڵە. لە سێ جامی جیھانیی فیفادا بەشداری کردووە و لە ھەردوو یانەی ڕکابەر ڕیڤەر پلەیت و بۆکا جونیۆرز بووە.لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ کانیجیا دوو گۆڵی تۆمارکرد و یارمەتی ئەرژەنتینی دا بگاتە یاریی کۆتاییی، بەڵام بەرامبەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا یارییەکەیان دۆراند. ھەروەھا کانیجیا لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ لە یاریی قۆناغی یەکەمدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا دوو گۆڵی تۆمارکرد.

## خەڵاتەکان
**ڕیڤەر پلیت**
* خولی پلە یەکی ئەرجەنتین: ١٩٨٥–١٩٨٦
* جامی کۆپا ئینتەرئەمریکا: ١٩٨٦

**ڕەنجەرز**
* خولی نایابی سکۆتلەندا: ٢٠٠٢–٢٠٠٣
* جامی سکۆتلەندی: ٢٠٠١–٠٢، ٢٠٠٢–٠٣
* جامی خولی سکۆتلەندی: ٢٠٠١–٠٢، ٢٠٠٢–٠٣

**ئەرجەنتین**
* کۆپا ئەمریکا: ١٩٩١
* جامی کیشوەرەکانی فیفا: ١٩٩٢
* جامی ئارتێمیۆ فرانچی: ١٩٩٣
* جامی کیرین: ١٩٩٢
* پلەی دووەمی جامی جیھانیی فیفا: ساڵی ١٩٩٠

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی
پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩١
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٨٩
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٨٧
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەرژەنتینی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
ئێس پی ئێس ئێس

**ئێس پی ئێس ئێس ستاتیستیکس** کۆمەڵە نەرمەکاڵایەکی ئامارییە کە لەلایەن IBM پەرەی پێدراوە بۆ بەڕێوەبردنی داتا ، شیکاری پێشکەوتوو، شیکاری فرەگۆڕاو، زیرەکی بازرگانی و لێکۆڵینەوەی تاوانکاری. ماوەیەکی زۆرە لەلایەن SPSS Inc. بەرهەم هێنراوە، لەلایەن IBM لە ساڵی ٢٠٠٩ کڕدرا. وەشانی ئەو نەرمەکاڵایە کە لە ساڵی ٢٠١٥ەوە بڵاوکراوەتەوە ناوی مارکەی **IBM SPSS Statistics** یان لەسەرە.

ناوی نەرمەکاڵاکە لە سەرەتادا واتە **پاکێجی ئاماری بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان** ( **SPSS** )، کە ڕەنگدانەوەی بازاڕی ئەو سەردەمە بوو، پاشان دواتر گۆڕدرا بۆ **چارەسەری بەرهەم و خزمەتگوزاری ئاماری**.

## تێڕوانینێکی گشتی
ئێس پی ئێس ئێس بەرنامەیەکی بەکارهێنراوی بەرفراوانە بۆ شیکاری ئاماری لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا. هەروەها لەلایەن توێژەرانی بازاڕ، توێژەرانی تەندروستی، کۆمپانیاکانی ڕاپرسی، حکوومەت، توێژەرانی پەروەردە، ڕێکخراوەکانی بازاڕکردن، داتا کۆکەرەوەکان،  و کەسانی دیکەش بەکاردەهێنرێت. دەستنووسی ڕەسەنی SPSS (Nie, Bent & Hull, 1970)  وەک یەکێک لە "کاریگەرترین کتێبەکانی کۆمەڵناسی" وەسف کراوە بەهۆی ئەوەی ڕێگە بە توێژەرانی ئاسایی دەدات شیکاری ئاماری خۆیان بکەن.  جگە لە شیکاری ئاماری، بەڕێوەبردنی داتا (هەڵبژاردنی کەیس، دووبارە داڕشتنی فایل و دروستکردنی داتا وەرگیراوەکان) و بەڵگەنامەکردنی داتا (فەرهەنگی مێتاداتا لە فایلە داتاکاندا هەڵدەگیرێت) تایبەتمەندیەکانی نەرمەکاڵای بنەڕەتین.
وێنۆک| لۆگۆی SPSS کە پێش گۆڕینی ناوی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٠ بەکارهاتووە.

## وەشانی و مێژووی خاوەندارێتی

* SPSS 1 - ١٩٦٨
* SPSS 2 - ١٩٨٨
* SPSS 5 - ١٩٩٣
* SPSS 6.1 - ١٩٩٥
* SPSS 7.5 - ١٩٩٧
* SPSS 8 - ١٩٩٨
* SPSS 9 - ١٩٩٩
* SPSS 10 - ١٩٩٩
* SPSS 11 - ٢٠٠٢
* SPSS 12 - ٢٠٠٤
* SPSS 13 - ٢٠٠٥
* SPSS 14 - ٢٠٠٦
* SPSS 15 - ٢٠٠٦
* SPSS 16 - ٢٠٠٧
* SPSS 17 - ٢٠٠٨
* PASW 17 - ٢٠٠٩
* PASW 18 - ٢٠٠٩
* SPSS 19 - ٢٠١٠
* SPSS 20 - ٢٠١١
* SPSS 21 - ٢٠١٢
* SPSS 22 - ٢٠١٣
* SPSS 23 - ٢٠١٥
* SPSS 24 - ٢٠١٦، ئازار 
* SPSS 25 - ٢٠١٧، تەمموز 
* SPSS 26 - ٢٠١٨
* SPSS 27 - ٢٠١٩، حوزەیرانی  (و 27.0.1 لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ )
* SPSS 28 - ٢٠٢١، ئایار 
* SPSS 29 - ٢٠٢٢، ئەیلول 

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرە ژمارەییەکان
پۆل:جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)
زیرەکی بازرگانی

**زیرەکی بازرگانی** (بە ئینگلیزی: **Business intelligence**) پێکدێت لەو ستراتیژی و تەکنەلۆژیایانەی کە لەلایەن کۆمپانیاکانەوە بەکاردەهێنرێن بۆ شیکاری داتا و بەڕێوەبردنی زانیاری بازرگانی.  ئەرکە باوەکانی تەکنەلۆژیای زیرەکی بازرگانی بریتین لە درووستکردنی ڕاپۆرت، پرۆسێسکردنی شیکاری سەرهێڵ، شیکاری ، پەرەپێدانی داشبۆرد، کۆکردنەوەی داتا، پرۆسێسی ئاڵۆز ، بەڕێوەبردنی ئاستی بازرگانی، شیکردنەوەی پێشبینی، بەردەست خستنی پێشنیار و چارەسەر.

ئامرازەکانی BI دەتوانن مامەڵە لەگەڵ بڕێکی زۆر لە داتاکانی ڕێکخراو و هەندێکجاریش ناڕێکخراو بکەن بۆ یارمەتیدانی ناسینەوە، پەرەپێدان و دروستکردنی دەرفەتی بازرگانی ستراتیژی نوێ. ئامانجیان ڕێگەدان بە لێکدانەوەی ئاسانی ئەم داتا گەورانە. دەستنیشانکردنی دەرفەتی نوێ و جێبەجێکردنی ستراتیژییەکی کاریگەر لەسەر بنەمای تێڕوانینەکان دەتوانێت سوودێکی بازاڕی کێبڕکێکار و سەقامگیری درێژخایەن بە بزنسەکان دابین بکات، و یارمەتیان بدات بڕیاری ستراتیژی بدەن. 

بەرنامەکانی BI ئەو زانیاریانە بەکاردەهێنن کە لە کۆگای داتا (DW) یان لە داتا مارت کۆکراونەتەوە، و چەمکەکانی BI و DW وەک "BI/DW"  یان وەک "BIDW" یەکدەگرن. کۆگای داتا کۆپییەکی داتا شیکاری لەخۆدەگرێت کە بڕیاردان ئاسان دەکات.

### مێتاداتا
بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی گەڕان و هەڵسەنگاندنی داتا، پێویستە شتێک دەربارەی ناوەڕۆکەکە بزانیت. ئەمەش دەتوانرێت بە زیادکردنی کۆنتێکست لە ڕێگەی بەکارهێنانی مێتاداتا ئەنجام بدرێت. زۆرێک لە سیستەمەکان پێشتر هەندێک مێتاداتا دەگرن (بۆ نموونە ناوی پەڕگە، نووسەر، قەبارە و هتد)، بەڵام بەسوودتر میتاداتا دەبێت سەبارەت بە ناوەڕۆکی ڕاستەقینە&nbsp;– بۆ نموونە پوختە، بابەت، کەسانێک، یان کۆمپانیاکانی باسکراو. دوو تەکنەلۆژیا کە بۆ دروستکردنی مێتاداتا سەبارەت بە ناوەڕۆک داڕێژراون بریتین لە پۆلێنکردنی ئۆتۆماتیکی و دەرهێنانی زانیاری.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* ڕالف کیمبۆڵ *و هاوکارانی.* "ئامرازی سوڕی ژیانی کۆگای داتا" (چاپکردنی دووەم. ) وایلی
* پیتەر ڕاوش، ئالا شێتا، عەلادین عائیش : *زیرەکی بازرگانی و بەڕێوەبردنی ئەدای کارکردن: تیۆری، سیستەم، و بەکارهێنانی پیشەسازی*, Springer Verlag UK, 2013, 2013. .
* مونۆز، ج.م (٢٠١٧). زیرەکی بازرگانی جیهانی. ڕۆتلێدج : بەریتانیا.ISBN&nbsp;
*

پۆل:بەڕێوبردنی داتا
ڕۆبن توونی

**ڕۆبن توونی** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکان، بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:کوپی ڤۆلپی بۆ باشترین خانمەکتەران
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج