پێڕستی شاکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی

شاکانی ساسانی دوای سەرکەوتنیان لە دژی فەرمانڕەواکانی پێشوویان، ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی، لە شەڕی ھورمزگان لە ساڵی ٢٢٤ز، بوونە فەرمانڕەوای ئێران بوون. لە لووتکەی فەرمانڕەوایدا، ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە تورکیا و ڕودس لە ڕۆژاوا تا پاکستان لە ڕۆژھەڵاتەوە لەژێر دەستدا بوو، ھەروەھا خاکی لە ناوچەکانی ئێستای قەوقاز، یەمەن، ئیمارات، عومان، ئیسرائیل، میسر، لوبنان، سووریا، ئوردن و ئاسیای ناوەڕاستی لەخۆگرتبوو.

ئیمپراتۆرییەتی ساسانی بۆ ماوەی زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ شانبەشانی ڕکابەرە کەوانەیییەکەی دراوسێی کە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بوو، وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی جیھان بوو. شانشینی ساسانی لە ساڵی ٢٢٤ بە ئەردەشیری یەکەم دەستی پێکرد کە فارسی خەڵکی ئیستاخر بوو و لە ساڵی ٦٥١ بە یەزدەگەردی سێیەم کۆتایی ھات. 

ماوەی لە ساڵی ٦٣١ (کاتێک بۆران کۆچی دوایی کرد) تا ٦٣٢ (کاتێک یەزدگەردی سێیەم تەختی شایەتی دەگرێتە دەست) لە دیاریکردنی جێنشینی دروست دا سەرلێشێواو دەکات چونکە ژمارەیەک لە فەرمانڕەواکان کە تەختی شایەتییان گرتە دەست دواتر لەلایەن ئەندامانی دیکەی خانەدانی ساسانەوە دوورخرانەوە یان ڕکابەری لێکرا. ئەو سەردەمە سەردەمێکی کوتلەگەرایی و دابەشبوون بوو لەناو ئیمپراتۆرییەتی ساسانیدا. 

## ناونیشانەکان
ئەردەشیری یەکەم (م.ف. ٢٢٤–٢٤٢)، دامەزرێنەری ئیمپراتۆرییەتی ساسانی، نازناوی «شەھانشای ئێرانییەکان»ی ناساند (فارسی ناوەڕاست: šāhān šāh ī ērān؛ پارتیی: šāhān šāh ī aryān). جێنشینی دەستبەجێی ئەردەشیر، شاپووری یەکەم (م.ف. ٢٤٠/٤٢–٢٧٠/٧٢) لە نووسراوەکەی کەعبەی زەردەشتدا بە شێوەیەکی ورد ناونیشانەکان ھەڵدەبژێرێت. لەوەدا شاپور ناوی چوار لە پێشە ساسانییەکانی خۆی بە نازناوی جیاواز و بە «ڕیزبەندی بەرزبوونەوەی گرنگی» بە پێدانی نازناوی (Xwaday) «خودای» بە ساسان، «شا» بە پاپاگ، «شای شاکانی ئێرانییەکان» بە ئەردەشیر، و «شای شاکانی ئێرانییەکان و نا ئێرانییەکان» (فارسی ناوەڕاست: šāhān šāh ī ērān ud anērān؛ یۆنانی کۆن: βασιλεύς βασιλέων Αριανών basileúsléōn ن) بۆ خۆی. نازناوی «شای شاکانی ئێرانی و نا ئێرانی» ھەروەھا لەسەر یەک دراوی زیوی شاپووری یەکەم بینراوە، کە ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو نازناوە دوای سەرکەوتنی بەسەر ڕۆمییەکان و تێکەڵکردنی زەوییە نا ئێرانییەکان بۆ ژێردەستی ساسانییەکان ناسێنراوە. دواتر ئەم نازناوە لە دراوی ھەموو شاکانی دواتری ساسانیدا بەکارھێنرا.

سەردەمی فەرمانڕەوای یەزدەگەردی یەکەم (م.ف. ٣٩٩–٤٢٠)، گۆڕانکاری لە ڕوانگەی ڕامیاری ئیمپراتۆرییەتی ساسانیدا نیشان دەدات، کە (لە بنەڕەتدا مەیلی بەرەو ڕۆژاوا ھەبوو) بەرەو ڕۆژھەڵات ڕووی کرد. ڕەنگە ئەم گۆڕانکارییە بەھۆی ھۆزە دوژمنکارەکانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە بووبێت. ڕەنگە جەنگ لەگەڵ ھونەکان، ڕکابەریی ئەفسانەیی نێوان فەرمانڕەوا ئەفسانەیییەکانی کایانی ئێرانی و دوژمنە تورانییەکانیان بەئاگا ھێنابێتەوە، کە بە دەقەکانی ئاڤێستانی گەنجتر وێنا دەکرێت. نازناوی ڕەمشار (ئاشتیپارێز لە فەرمانڕەوای [ئەو]دا) بۆ "شای شاکانی ئێرانی و نا ئێرانی" نەریتی لەسەر دراوەکانی یەزدەگەردی یەکەم زیاد کرا. ئەلفای خوارەوە لە فارسی ناوەڕاستدا شیعری دلێری ئەیادگار-ی زەریران (پەیمانی زارەر)، ئەو نازناوە لەلایەن دوا پاشای کایانیان (ڤیشتاسپا) بەکارھاتووە و لە سەدەی ١٠دا لە دێنکاردی زەردەشتیدا ھاتووە. بەرژەوەندی ساسانییەکان لە بیروباوەڕی و مێژووی کەیانییەکان تا کۆتایی ئیمپراتۆرییەتەکە بەردەوام دەبوو. بەھرامی پێنجەم (م.ف. ٤٢٠–٤٣٨)، لەسەر ھەندێک دراوی دەگمەن کە لە پارسدا دەرھێنراون، نازناوی کەربەکر ("بەسوود")ی بەکارھێناوە.

سەردەمی فەرمانڕەوای یەزدەگەردی دووەم (م.ف. ٤٣٨–٤٥٧) دەستپێکردنی نووسراوێکی نوێیە لەسەر دراوەکانی ساسانی؛ mazdēsn bay kay ("شکۆمەندی مەزدا پەرست، شا")، کە خۆشەویستی خۆی بۆ کەیانییەکان نیشان دەدات، کە ھەروەھا نازناوی kayیان بەکارھێناوە. ئەلفای خوارەوە لەژێر پێرۆزی یەکەم (م.ف. ٤٥٩–٤٨٤)، ناونیشانی نەریتی šāhānšāh ("شای شاکان") لەسەر دراوەکانی لابراوە و تەنھا دوو لایەنی kay Pērōz ("کەی پێرۆز") نمایشکراون؛ بەڵام مۆرێک ئەوە نیشان دەدات کە ھێشتا ناونیشانی نەریتی بەکاردەھێنرا، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە دراوەکان بە دڵنیایییەوە ناونیشانی فەرمی تەواوی شاکانی ساسانی پیشان نادەن. برا و جێنشینی بەلاش (م.ف. ٤٨٤–٤٨٨)، نازناوی ھوکەی ("شای چاک")ی بەکارھێنا.

کەوادی یەکەم (٤٨٨–٤٩٦، ٤٩٨–٥٣١) دوا شای ساسانی بوو کە کەی لەسەر دراوەکانی نووسیبوو- دوا دراوی ٥١٣ دەرچوو. نووسراوی ئاسایی پێشەوەی سەر دراوەکانی بە سادەیی ناوی خۆی لەسەر ھەیە؛ بەڵام لە ساڵی ٥٠٤دا دروشمی awzōn ("با سەرفراز بێت/زیاد بکات") زیادکرا. خۆسرەوی دووەم (م.ف. ٥٩٠، ٥٩١–٦٢٨)، لە سەردەمی دووەمی فەرمانڕەوایدا، ئایدیۆگرامی GDH زیاد کرد، بە واتای xwarrah ("شکۆمەندی شاھانە") لەسەر دراوەکانی. ئەمەی لەگەڵ وشەی ئەوزۆت ("زیادی کرد") تێکەڵ کردووە، بەم شێوەیە نووسراوەی تەواو بەم شێوەیە دەخوێندرێتەوە: "خۆسرەو، ئەو شکۆمەندی شاھانەی زیاد کردووە" (خوسرۆخواررا ئەوزۆت). ھەروەھا نازناوی شای شاکان لەسەر دراوەکانی گەڕێنرایەوە. دوو جێنشینەکەی، کەوادی دووەم (م.ف. ٦٢٨–٦٢٨) و ئەردەشیری سێیەم (م.ف. ٦٢٨–٦٣٠)، خۆیان لە بەکارھێنانی نازناوەکە بەدوور گرت، بەڕواڵەت بۆ ئەوەی خۆیان لە خۆسرەوی دووەم دوور بخەنەوە.

## پێڕستی شاکانی ئێران و نائێران
لەم خشتەیەی خوارەوەدا فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی خراوەتەڕوو.

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

ساسانییەکان