عیمادەدین زەنگی

**عیمادەدین زەنگی** ( ١٠٨٥ – ١٤ی ئەیلوولی ١١٤٦)، ھەروەھا بە ناوی **زەنگی**، **زەنگەوی**، **زینکی** و **زەنکی** ڕۆمانی بانگ کراوە، ئەتابەگی تورکمانی ئیمپراتۆرییەتی سەلجوقی بووە کە حوکمڕانی مووسڵ و حەلەب و حەما و دواتر ئێدێسای کردووە. ناوی و دامەزرێنەری شانشینی زەگدی ئەتابەگەکان بووە.

## سەرەتای ژیان
باوکی زەنگی، ئاق سونقور حەجیب، پارێزگاری حەلەب لە سەردەمی مەلیک شای یەکەم، لەلایەن توتوشی یەکەمەوە کوژرا بەھۆی خیانەت لە ساڵی ١٠٩٤. لەو کاتەدا زەنگی تەمەنی نزیکەی ١٠ ساڵ بووە و لەلایەن کربۆغای پارێزگاری موسڵەوە پەروەردە کراوە. پاشان زەنگی لە سەربازگەکانی مووسڵدا کاری کردووە، سەرەتا لە سەردەمی جەوالی سەقەوا (١١٠٦–١١٠٩)، پاشان مەودود (١١٠٩–١١١٣)، و لە ساڵی ١١١٤، لە سەردەمی ئاق سونقور بورسوقی.

زەنگی تا ساڵی ١١١٨ لە مووسڵ مایەوە و دواتر چووە خزمەتی حاکمی نوێی سەلجوقی مەحموود (١١١٨–١١١٩). لەگەڵ ھاتنە سەرکاری سەنجار لە ساڵی ١١١٩، زەنگی بە دڵسۆزی مەحموود مایەوە، کە بوو بە فەرمانڕەوای سوڵتانییەتی سەلجوقی عێراقی (١١١٩–١١٣١).

## حوکمڕانی عێراق لەلایەن سەلجوقییەکان
ناوچەی میزۆپۆتامیا لە ساڵی ١٠٥٥ تا ١١٣٥ لەژێر کۆنترۆڵی ئیمپراتۆرییەتی سەلجوقییەکان بوو، بەو پێیەی توغریل بەگ بنەماڵەی بوەیھی شیعەی دەرکردبوو. توغریل بەگ یەکەم فەرمانڕەوای سەلجوقی بوو کە خۆی بە سوڵتان و پارێزەری خەلافەتی عەباسی ناوزەند کرد. میزۆپۆتامیا لە سەردەمی محەممەد مەلیک شا (١٠٨٢–١١١٨ز) لەژێر کۆنترۆڵی سەلجوقییە گەورەکاندا مایەوە، بەڵام لە ساڵی ١١١٩ەوە، مەحموودی دووەمی کوڕە ١٤ ساڵانەکەی (١١١٨–١١٣١) سنووردار بوو بە تاکە دەسەڵاتی عێراق، لەکاتێکدا سەنجار کۆنترۆڵی باقی ئیمپراتۆرییەتەکەی گرتە دەست.

بە ویستی کۆنتڕۆڵکردنی ھۆزی بەنوو مەزییەد سەرۆکایەتی دوبەیسی کوڕی سەداقە، لە ساڵی ١١٢٢ مەحموودی دووەم فەرمانی بە ھێڕشی سەربازی لە موسڵەوە بۆ باشووری عێراق دەرکرد، بە سەرکردایەتی زەنگی و ئاڵتوونتاش ئەبوری بە فەرمانی ئاق سونقور بورسوقی. زەنگی کە ئەمە یەکەم سەرکردایەتی کردنی سەربازی گەورەی بوو بۆی، سەربازەکانی لە دەوروبەری واستدا چەقاند وباجی ئیقتاعی واستی پێبەخشرا. بە ھاوپەیمانی لەگەڵ سەربازانی خەلافەت لە شەڕی موبارەقییە لە ساڵی ١١٢٣دا دووبەییان شکست پێھێنا. پاشان زەنگی جگە لە بەرپرسیارێتییەکانی پێشووی لە ساڵی ١١٢٤ پارێزگاری سەربازی بەسرەی وەرگرت.

بۆ بەرپەرچدانەوەی تەماحەکانی خەلیفەی عەباسی مستەرشید (١١١٨–١١٣٥) کە دەیویست باڵادەستی جیھانی بەدەستبھێنێت، ئێستا سەلجوقییەکان بە سەرۆکایەتی مەحموودی دووەم ھەڵمەتێکیان لە دژی دەستپێکرد. سەلجوقەکان بە ھەندێک سەرکردایەتی یەکلاکەرەوەی زەنگی توانیان دەست بەسەر بەغدا و خەلافەتدا بگرن و کۆشکی خەلیفەیان تاڵان کرد. خەلیفە سکاڵای لەسەر ئاشتی تۆمار کرد و ناچار بوو پارەیەکی گەورە بدات. جگە لە موڵک و ماڵی لە واست و بەسرە، زەنگی پلەی بەرزکرایەوە و لە مانگی نیسانی ساڵی ١١٢٦دا پۆستی پارێزگاری بۆ بەغدا وەرگرت، نازناوی *شیھنای* وەرگرت بە شێوەیەکی کاریگەر وای کرد تەواوی عێراقی سەلجوقی بەدەستەوە بێت. لە ساڵی ١٢٢٧، دوای کوشتنی ئاق سونقور بورسوقی، زەنگی وەک پارێزگاری مووسڵ دەستنیشانکرا، کە ئەتابەگدۆمی مووسڵ لەوێ پێکھات.

## ئەتابەگی مووسڵ و حەلەب
دوای مردنی تۆگتێکین لە ساڵی ١١٢٨، *ئەتابەگی* دیمەشق، بۆشایی دەسەڵات ھەڕەشەی کردنەوەی سوریای کرد بەڕووی دەستدرێژی خاچپەرستاندا. زەنگی لە ساڵی ١١٢٧ بوو بە *ئەتابەگی* مووسڵ و لە ساڵی ١١٢٨ بوو بە ئەتابەگی حەلەب، ھەردوو شارەکەی لەژێر دەسەڵاتی تایبەتی خۆیدا یەکخست و بە فەرمی لەلایەن سوڵتانی سەلجوقی مەحموودی دووەمەوە وەبەرھێنرا. زەنگی پشتگیری لە سوڵتانی گەنج کردبوو لە دژی ڕکابەرەکەی کە خەلیفە مستەرشید بوو.

### زەنگی بەرامبەر دیمەشق
لە ساڵی ١١٣٠ زەنگی ھاوپەیمانی لەگەڵ تاج مولک بوری دیمەشق لە دژی خاچپەرستان کرد، بەڵام ئەمە تەنھا فێڵێک بوو بۆ درێژکردنەوەی دەسەڵاتەکەی؛ کوڕەکەی بوری بە دیل گرت و دەستی بەسەر حەمادا گرت. ھەروەھا زەنگی گەمارۆی حومسی دا کە لەو کاتەدا پارێزگارەکەی یاوەری بوو، بەڵام نەیتوانی دەستی بەسەردا بگرێت، بۆیە گەڕایەوە بۆ مووسڵ، لەوێ کوڕەکەی بوری و زیندانییەکانی دیکەی دیمەشق بە بڕی ٥٠ ھەزار دینار فیدییە کران. ساڵی دواتر زەنگی ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر گەڕاندنەوەی ٥٠ ھەزار دینارەکە ئەگەر بوری دوبەی کوڕی سەداقە میری حیللە لە عێراق لە مستەرشید ھەڵھاتبوو بۆ دیمەشق، ڕادەست بکات. کاتێک باڵیۆزێک لە خەلیفەوە ھات بۆ گەڕاندنەوەی دوبەی، زەنگی ھێرشی کردە سەری و بەشێک لە ھاوەڵەکانی کوشت، باڵیۆزەکە بەبێ دوبەی گەڕایەوە بەغدا.

مەحموودی دووەم لە ساڵی ١١٣١ کۆچی دوایی کرد و شەڕ بۆ جێنشینی دەستپێکرد. لەکاتێکدا شازادەکانی سەلجوقی سەرقاڵی شەڕی یەکتربوون لە فارس، زەنگی ھێڕشی کردە سەر بەغدا بۆ ئەوەی بیخاتە سەر حوکمڕانییەکانی؛ بەڵام لەلایەن سەربازانی خەلیفاوە شکستی ھێنا و تەنھا بەھۆی یارمەتی پارێزگاری تکریت نەجم ئەدین ئەیوب باوکی داھاتووی سەلاحەدین ڕزگاری بوو. دوای چەند ساڵێک زەنگی پاداشتی پارێزگاری دەکردەوە بە پۆستێک لە سوپاکەیدا، ئەمەش ڕێگە خۆشدەکات بۆ کاروانی درەوشاوەی سەلاحەدین.
[وێنۆک|قەڵای حەلەب لەلایەن زەنگییەکانەوە لە کاتی [شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕە خاچپەرستەکاندا بەھێزکرابوو. عیمادەدین زەنگی و دواتر کوڕەکەی نورەدین (حوکمڕانی ١١٤٧–١١٧٤)، حەلەب و دیمەشقی یەکخست و خاچپەرستانی لە ھێرشە دووبارەکانیان بۆ سەر شارەکان ڕاگرت. ]]
لە ساڵی ١١٣٤ زەنگی پەیوەندی بە کاروباری ئارتوکیدەوە کرد، ھاوپەیمانی لەگەڵ ئەمیر تیمورتاش (کوڕی ئیلغازی) کرد دژی ئامۆزای تیمورتاش ڕوکن دەولە دەعود؛ بەڵام ئارەزووی ڕاستەقینەی زەنگی لە باشوور بوو، لە دیمەشق. لە ساڵی ١١٣٥ زەنگی بانگەوازی یارمەتی لە شەمسولمولک ئیسماعیل وەرگرت کە لە شوێنی باوکی بوری بووە ئەمیری دیمەشق و ترسی ژیانی خۆی لە ھاووڵاتیبوونی خۆی ھەبوو، کە بە ستەمکارێکی دڕندەیان دەزانی. ئیسماعیل ئامادە بوو شارەکە تەسلیمی زەنگی بکات بۆ ئەوەی ئارامی بگەڕێنێتەوە؛ بەڵام ھیچ کام لە بنەماڵە و ڕاوێژکارەکانی ئیسماعیل ئەمەیان نەدەویست و ئیسماعیل لەلایەن دایکی خۆیەوە کە زومورد بوو کوژرا بۆ ئەوەی نەتوانێت شارەکە بخاتە ژێر دەسەڵاتی زەنگی. ئیسماعیل لە دوای ئیسماعیل براکەی شیھابودین مەحموودی گرتەوە.

زەنگی بەم وەرچەرخانەی ڕووداوەکان بێھیوا نەبوو و بە ھەر شێوەیەک بێت گەیشتە دیمەشق، ھێشتا بە نیازی دەستبەسەرداگرتنی بوو. ئەو گەمارۆیە ماوەیەک بەردەوام بوو و ھیچ سەرکەوتنێک لەلایەن زەنگییەوە نەما، بۆیە ئاگربەست کرا و بەھرام شای برای شەھیب الدین وەک بارمتە درا. لە ھەمان کاتدا ھەواڵی گەمارۆدانەکە گەیشتبووە خەلیفە و بەغدا و پێغەمبەرێک بە فەرمانەوە نێردرا کە زەنگی دیمەشق بەجێبھێڵێت و حوکمڕانی عێراق کۆنترۆڵ بکات. پێغەمبەرەکە پشتگوێ خرا، بەڵام زەنگی وازی لە گەمارۆ ھێنا، وەک لە مەرجەکانی ئاگربەست لەگەڵ شیھاب الدیندا ھاتووە. لە ڕێگای گەڕانەوە بۆ حەلەب، زەنگی گەمارۆی حومسی دا کە پارێزگارەکەی توڕەی کردبوو، شیھاب الدینیش وەڵامی بانگەوازەکەی شارەکەی دایەوە بۆ یارمەتیدان بە ناردنی موعین الدین ئونور بۆ حوکمڕانی.

## شەڕ لە دژی خاچپەرستان و بیزەنتینییەکان
وێنۆک|300x300پیکسڵ| خاکەکانی زەنگی لە ساڵی ١١٤٦ (بە سەوز)
لە ساڵی ١١٣٧ عیمادەدین زەنگی جارێکی تر گەمارۆی حومسی دا، بەڵام موعین الدین ئونور بە سەرکەوتوویی بەرگری لێکرد. لە بەرامبەردا دیمەشق ھاوپەیمانی لەگەڵ شانشینی خاچپەرستانی قودس کرد لە دژی.

لە **شەڕی بەعرین** کە بە **شەڕی مۆنتفێران** ناسراوە لە ساڵی ١١٣٧ ھێزێکی خاچپەرستان بە فەرماندەیی شا فولکی قودس پەرش و بڵاو بوون و لەلایەن زەنگی ئەتابەگی موسڵ و حەلەبەوە شکستیان ھێنا. ئەم پاشەکشەیە بووە ھۆی لەدەستدانی ھەمیشەیی قەڵای خاچپەرستانی مۆنفێران لە شاری بەعرین. پاشای خاچپەرست فولکی قودس ڕازی بوو خۆی ڕادەست بکات و ڕێگەی پێدرا لەگەڵ سەربازە ڕزگاربووەکانی ھەڵبێت.

### شەڕ دژی ھاوپەیمانی بیزەنتین و خاچپەرستان
وێنۆک|300x300پیکسڵ| ئیمپراتۆر یۆحەنای دووەم گەمارۆی سەرکەوتوو نەبووی شەیزەر لە دژی خاکی زەنگییەکان ئاراستە دەکات، دەستنووسی فەرەنسی ١٣٣٨.
زەنگی کە زانی کە ئەم گەشتە نوێیە بۆ سەر دیمەشق بە دڵنیایییەوە شکست دەھێنێت، لەگەڵ شیھابەدین ئاشتی کرد، تەنھا لە کاتی خۆیدا لە حەلەب لەلایەن سوپایەکەوە ڕووبەڕووی بووەوە کە لەلایەن ئیمپراتۆری بیزەنتین یۆحەنا دووەمی کۆمنینوسەوە نێردرابوو. ئیمپراتۆر بەم دوایییە میرنشینی خاچپەرستانی ئەنتاکیا ھێنابووە ژێر کۆنترۆڵی بیزەنتین، و خۆی لەگەڵ یۆسێلین دووەمی ئێدێسا و ڕیمۆندی ئەنتاکیا ھاوپەیمانی کردبوو. لە بەرامبەر ھەڕەشەیەکی پێکەوەیی بیزەنتین / خاچپەرستان، زەنگی ھێزەکانی کۆکردەوە و ھاوکاری لە سەرکردەکانی دیکەی موسڵمانان وەرگرت. لە نیسانی ساڵی ١١٣٨ سوپای ئیمپراتۆری بیزەنتین و شازادەکانی خاچپەرستان گەمارۆی شەیزەریان دا، بەڵام دوای مانگێک لەلایەن ھێزەکانی زەنگییەوە گەڕێنرانەوە.

### گەمارۆدانی بەعلبەک
لە مانگی ئایاری ساڵی ١١٣٨ زەنگی لەگەڵ دیمەشق گەیشتە ڕێککەوتن. ھاوسەرگیری لەگەڵ زومورود خاتوون کرد کە ھەمان ئەو ژنە بوو کە ئیسماعیلی کوڕەکەی کوشتبوو و وەک مارەیییەکەی حومسی وەرگرت. لە مانگی تەممووزی ساڵی ١١٣٩دا کوڕە ڕزگاربووەکەی زومرود بە ناوی شیھاب الدین تیرۆرکرا و زەنگی ھێرشێکی کرد بۆ سەر دیمەشق بۆ دەستبەسەرداگرتنی شارەکە. دیمەشقییەکان کە لە سەردەمی موعین الدین ئونور یەکگرتوو بوون، وەکو جێنشینی جەمال دین جێنشینی شیھابودین کاریان دەکرد، جارێکی دیکە ھاوپەیمانی قودسیان کرد بۆ بەرپەرچدانەوەی زەنگی. ھەروەھا زەنگی گەمارۆی پێشووی بەعلبەک لەلایەن جەمالەدین دا و موعین دینیش بەرپرسی بەرگرییەکانی بوو. زەنگی لە وەڵامی بەڵێنی تێپەڕبوونی سەلامەتدا تەسلیمبوونی خۆی بەدەستھێنا؛ ڕێزی لێ نەگرت،  فەرمانی دا بەرگریکارەکان لە خاچ بدرێن. بە پێچەوانەی سەڵاحەددین لە قودس لە ساڵی ١١٨٧، زەنگی قسەی خۆی نەکرد بۆ پاراستنی دیلەکانی لە بەعلبەک لە ساڵی ١١٣٩. بە گوتەی ئیبن العادیم، زەنگی «بە سوێندی توند و لەسەر قورئان و جیابوونەوەی (ژنەکانی) سوێندی بە خەڵکی قەڵاکە خواردبوو». کاتێک لە قەڵاکە دابەزین خیانەتی لێکردن و پێستی لە پارێزگارەکەی بڕی و ئەوانەی تریان ھەڵواسی. ” خاکەکەی بەخشییە نەقیبەکەی نەجم الدین ئەیوب باوکی سەلاحەدین.  دوای ئەوەی زەنگی گەمارۆی دیمەشقی جێھێشت، جەمال دین بەھۆی نەخۆشییەکەوە کۆچی دوایی کرد و موجیر دین کوڕی لە شوێنی گرتەوە، موعین دینیش وەکو حاکم مایەوە.

### فراوانبوون و ململانێ لەگەڵ ئەرمینیا
موعین الدین پەیماننامەیەکی نوێی ئاشتی لەگەڵ قودس واژوو کرد بۆ پاراستنی یەکتریان لە دژی زەنگی. لەکاتێکدا موعین الدین و خاچپەرستان لە ساڵی ١١٤٠دا یەکگرتبوون بۆ گەمارۆدانی بانیاس، زەنگی جارێکی دیکە گەمارۆی دیمەشقی دا، بەڵام بە خێرایی جارێکی دیکە وازی لێھێنا. لە چەند ساڵی داھاتوودا ھیچ شەڕێکی گەورە لە نێوان خاچپەرستان و دیمەشق و زەنگی ڕووی نەدا، بەڵام زەنگی لەم نێوەندەدا لە باکوور ھەڵمەتی کرد و ئاشب و قەڵای ئەرمەنی ھیزان گرت.

### داگیرکردنی ئێدێسا
لە ساڵی ١١٤٤، زەنگی گەمارۆی ئێدێسای دەستپێکرد لە دژی ناوچەی خاچپەرستی ئێدێسا، کە یەکێک بوو لە چوار ویلایەتی خاچپەرستی ڕەسەن کە دوای جەنگی خاچپەرستی یەکەم دامەزرا، و لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١١٤٤ دەستی بەسەردا گرت، دوای گەمارۆدانی چوار مانگ. پارێزگای ئێدێسا یەکەم دەوڵەتی خاچپەرستانە بوو کە دروست بوو و ھەروەھا یەکەم دەوڵەت بوو کە کەوتە خوارەوە. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی شەڕی خاچپەرستی دووەم و دواتر مێژوونووسانی موسڵمان وەک دەستپێکردنی *[[جیھاد]]* دژی دەوڵەتە خاچپەرستەکان ئاماژەیان پێکرد.

## مردن
زەنگی لە ساڵی ١١٤٥ بەردەوام بوو لە ھەوڵەکانی بۆ گرتنەوەی دیمەشق، بەڵام لە ئەیلوولی ١١٤٦ لەلایەن کۆیلەیەکی فرانکەوە بە ناوی یارانکاش تیرۆر کرا، دوای ئەوەی ئەتابەگ بە سەرخۆشییەوە ھەڕەشەی سزای لێکرد بەھۆی خواردنەوەی لە جامەکەی.

زەنگی دامەزرێنەری شانشینی زەنگی بوو کە بە ھەمان ناو ناوی لێنراوە. لە مووسڵ کوڕە گەورەکەی سەیفەدین غازی یەکەم شوێنی گرتەوە و لە حەلەب کوڕی دووەمی نور دین شوێنی گرتەوە. کاتێک سەیف لە ساڵی ١١٤٩ کۆچی دوایی کرد، کوڕی سێیەمی قوتبودین مەودود لە مووسڵ شوێنی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەی زیاتر
* 
*
*Amin Maalouf, *The Crusades Through Arab Eyes*, 1985
*Steven Runciman, *A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem*. Cambridge University Press, 1952.
**The Damascus Chronicle of the Crusades, Extracted and Translated from the Chronicle of [[Ibn al-Qalanisi]]*. H.A.R. Gibb, 1932 (reprint, Dover Publications, 2002).
* 
*William of Tyre, *A History of Deeds Done Beyond the Sea*, trans. E.A. Babcock and A.C. Krey. Columbia University Press, 1943.
**An Arab-Syrian Gentleman and Warrior in the Period of the Crusades; Memoirs of [[Usamah ibn-Munqidh]]* (*[[Kitab al i'tibar]]*), trans. Philip K. Hitti. New York, 1929.
**The Second Crusade Scope and Consequences* Edited by Jonathan Phillips & Martin Hoch, 2001.
*The Chronicle of Michael the Syrian - (Khtobo D-Makethbonuth Zabne) (finished 1193-1195)
*Taef El-Azhari, *Zengi and the Muslim Response to the Crusades*, Routledge, Abington, UK, 2006.

پۆل:مردووانی ١١٤٦
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٨٠
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:ئەتابەگییەکان
پۆل:خەڵکی دەوڵەتی سەلجووقی
پۆل:حوکمڕانە زەنگییەکان