ئەڵمانیای نازی

**ئەڵمانیای نازی** یان **ڕایشی سێیەم** بەشێکە لە مێژووی وڵاتەکانی ئەڵمانیا. ئەو وڵاتێکی تەواوخوازی بوو لەژێر دەسەڵاتی ئەدۆڵف ھیتلەر پێشەوای پارتی نازی. لە سەردەمی دەستەڵاتداریی پارتی نازی، ڕامیارییەکی ڕەگەزپەرەستانە لە ئەڵمانیا کرا کە بووە ھۆی کوژرانی خەڵکێکی زۆر لە کەمینەکانی دانیشتووی ناوچەکانی ژێر دەستەڵاتی نازییەکان وەک: جووەکان و ئەوانەی کەمئەندامن زۆری دیکە.

## مێژوو
[170px|وێنۆک|وێنەی [ئەدۆڵف ھیتلەر|ئادۆڵف ھیتلەر، چانسێلۆری ئەڵمانیا (١٩٣٣–١٩٤٥)]]
لە سەرەتای دەستپێکردنی شۆڕشی ئەڵمانیا لە نۆڤەمبری ساڵی ١٩١٨، ئەم وڵاتە دامەزراندنی ڕژێمی کۆماری ڕاگەیاند؛ بەڵام ململانەی نێوان ھێزە ڕامیارییەکان بۆ مسۆگەر کردنی دەستەڵات بەردەوام بوو. شۆڕشەکە لە ١١ی ئاگوستی ١٩١٩ بە نووسراوی دەستووری بنەڕەتیی وایمار کۆتایی ھات. بەھۆی ئەو ناکۆکییە ئابوورییانەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕوویدا و لەسەر کار بوونی وڵاتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پێوەندی نێوان گەل و میری لە یەک چڕا. لە ١٩٣٢دا میری وایمار بەھۆی واژوو کردنی پەیمانی ڤێرسای بە ناپاکی بە ئەڵمانیا تۆمەتبار کرا. لە ھەمان کاتدا پارتی نازی و کۆمۆنیزم زۆربەی پەرلەمانیان لەژێر دەستدا بوو. لە کاتی دەستەڵاتداری پاوڵ ڤۆن ھیندێنبوورگ، ئەدۆڵف ھیتلەر بە چانسێلۆری (بە عەرەبی: صدر اعظم) دەستنیشان کرا. لەم ڕۆژەوە بە دوا (٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣) ھیتلەر دەستی کرد بە دامەزراندنی ڕژیمێکی تۆتالیتێر، لە ھەمان کاتیشدا دەستی کرد بە لەسەرەوە درووت کردنی ئابووری و بازرگانی ئەڵمانیا، ھەروەھا ھێزە لەشکریەکانیشی زۆر لەبەرچاو گرت و بەھێزتریانی کرد.

لە ١٩٣٥دا ئەڵمانیا دەستی بەسەر سار و ڕینلەندا گرت، کە ھەردووی ئەمانە بەپێی پەیمانی ڤێرسای لە ئەڵمانیا سەندرا بوون. لە ساڵی ١٩٣٨ نەمسا و دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ چیکوسڵۆڤاکیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا. لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ ئەرتەشی ڤێرماخت ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە لایێکی دیکەیشەوە ئەرتەشی سووریش ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئاکامدا لە ماوەیێکی زۆر کورت دا پۆڵەندا بەتەواوی مسۆگر بوو. دوای ئەم ڕووداوە بە شێوازێکی فەرمی، بریتانیا و فەڕانسە دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان خۆیان و ئەڵمانیایان ڕاگەیاند. ئەمە بوو بە سرەتای شەڕی جیھانی دووەم. لە ماوەیێکی کورتدا، ئەڵمانیا و وڵاتەکانی تەوەر توانیان دەست بە سەر زۆربەی بەشەکانی ئەورووپا و باکووری ئەفریقادا بگرن. دواتر ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی تێکۆشان کە بەریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک لە ڕێکەوتننامەی بە دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن، بەڵام ئەم پلانە سەرنەکەوت. دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ئەمە بەھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیێک لە نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و ئەڵمانیا چاوەڕوان نەدەکرا. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا، ئیمپراتۆری ژاپۆنیش ھێرشی کردە سەر پێرل ھاربری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بە جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان «ھێزەکانی تەوەر» و ھاوپەیمانی وڵاتەکان. شەڕی ئەڵمانیا و «یەکێتیی سۆڤیەت» لە ستالینگراد کە بە شەڕی ستالینگراد ناسرا بوو بەھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد لە پاشە کشان لە جبھە خۆرھەڵاتییەکان. لە سیپتەمبری ساڵی ١٩٤٣ ئیتاڵیا کە ھاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، لە شەڕەکەدا شکستی ھێنا و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھێزە ھاوپەیمانەکان، ئەمە جبھەیێکی نوێ لە نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ھاوپەیمانەکاندا کردەوە. لە ڕۆژی دیدا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە خۆراواوە بەرەیەکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو پایتەخت کرد. لە ٨ مانگی پێنجی ساڵی ١٩٤٥ دوای ڕووخانی بەرلین و بە دەستی *ئەرتەشی سوور*، شەر کۆتایی ھات.''

ھەر لە ساڵانی شەڕی جیھانی دووەمدا بوو کە میری نازییەکان دەستی کرد بە کوشتن و لەناوبردنی مینۆریتییەکان، ئەمە دواتر بە ھۆلۆکۆست ناسرا. لە ئەم سەردەمەدا چەندین ملیۆن کەس لە جووەکان، گەواھیدەرانی یەھوە، ئسلاڤیکەکان و بەھۆی ئەوەی کە لە بواری ڕەگەزەوە خاوێن نین، بە دەستی چەکدارەکانی سوپای نازی خرانە ناو کوورە و سووتان. بەپێی ئامارەکان جەنگی جیھانیی دووەم بوو بەھۆی کوژرانی زۆرتر ٤٠ ملیۆن مرۆڤ لە ئەورووپادا. لە ئەم شەڕەدا ئەڵمانیا ٥٫٣ ملیۆن سەربازی لە دەستدا. لە دوای کۆتایی شەڕی جیھانیی دووەم دادگایەک بە ناوی دادگەی نۆرێنبێرگ ساز کرا بۆ سزا دانی تاوانە جەنگییەکانی نازییەکان. ھەروەھا لە ئەم شەڕەدا ملیۆنەھا کەس لە خەڵکی سیڤیلی ئەڵمانیاش کوژران. بەھۆی دۆڕاندنی ئەڵمانیا لە شەڕدا سەرزەمینێکی زۆری لە دەست چوو، ھەروەھا نزیک ١٥ ملیۆن کەس لە خەڵکە کەمینە ئەڵمانییەکان کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیادا دەژیان بەرەو ئەڵمانیا ھاتنەوە و دەکرێت بگوترێت کە لە وڵاتانی خۆیان دەرکران، بە زۆرێک لە ژنە ئەڵمانییەکان لە ئەم وڵاتانەدا دەستدرێژی سێکسی کران و زۆرێک لە شارە گەورەکانی ئەڵمانیا ڕووخان و وێرانییەکی زۆریان بەسەردا ھات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

ئەڵمانیای نازی
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٣
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٥ لە ئەڵمانیا
پۆل:نازیزم
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٩٣ لە ئەڵمانیا
پۆل:دەیەی ١٩٣٠ لە ئەڵمانیا
پۆل:دەیەی ١٩٤٠ لە ئەڵمانیا
پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
پۆل:ناتالیزم
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان