باڤاریا

**باڤاریا** (بە ئەڵمانی: *Freistaat Bayern*) بە فەرمی **ویلایەتی ئازادی باڤاریا**، ویلایەتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا. بە ڕووبەری ٧٠٬٥٥٠٫١٩ کیلۆمەتر دووجا، گەورەترین ویلایەتی ئەڵمانیایە لە ڕووی ڕووبەری زەوییەوە و نزیکەی ١/٥ی کۆی ڕووبەری خاکی ئەڵمانیا پێکدەھێنێت. بە زیاتر لە ١٣٫٠٨ ملیۆن دانیشتووانەوە، دووەم پڕدانیشتووترین ویلایەتی ئەڵمانیایە لە دوای نۆردراین-وێستفالیاوە؛ بەڵام بەھۆی گەورەیی ڕووبەرەکەی، چڕی دانیشتووانەکەی لە خوار تێکڕای ئەڵمانیاوەیە. شارە سەرەکییەکان بریتین لە میونشن (پایتەخت و گەورەترین شار، کە ھاوکات سێیەم گەورەترین شاری ئەڵمانیایە)، نورنبێرگ و ئۆگسبێرگ.

مێژووی باڤاریا کۆنترین نیشتەجێبوونی ھۆزە کێڵتەکانی سەردەمی ئاسن دەگرێتەوە، کە دواتر لە سەدەی یەکەمی پێش زایین لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانەوە داگیرکرا و خاکەکەی خرایە ناو ویلایەتەکانی ڕایتیا و نوریکۆم. لە سەدەی شەشەمی زایینیدا دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوا، بوو بە دووقایەتی باڤاریا. دواتر خرایە ناو ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز، لە دوای ساڵی ١٨٠٦ بوو بە شانشینی سەربەخۆی باڤاریا، لە ساڵی ١٨٧١ پەیوەندی بە ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیاوە کرد بە سەرکردایەتی پڕووسیا لەکاتێکدا نازناوی شانشینیی خۆی پاراست، و لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٤٩ بوو بە ویلایەتێکی کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا.

باڤاریا خاوەنی کولتوورێکی تایبەتە، کە بەشێکی زۆری بەھۆی میراتە کاتۆلیکەکەی و نەریتە کۆنەپارێزەکانیەوەیە، کە زمان، خواردن، تەلارسازی، فیستیڤاڵەکان و توخمەکانی ھێماکانی ناوچەی ئالپ دەگرێتەوە. ھەروەھا دووەم گەورەترین ئابووری ھەیە لە نێوان ویلایەتەکانی ئەڵمانیادا بەپێی ئامارەکانی بەرھەمی ناوخۆیی خاو (GDP)، کە پێگەی ناوچەیەکی دەوڵەمەندی ئەڵمانیای پێ بەخشیوە.

باڤاریای ھاوچەرخ، جگە لە ئاڵتبایەرن (باڤاریای کۆن)، بەشێک لە ناوچە مێژوویییەکانی فرانکۆنیا و سوابیاش دەگرێتەوە.

## مێژوو
### سەردەمی کۆن
ئەگەرچی باڤاریا لە سەردەمی بەردینی کۆنەوە مرۆڤی تێدا نیشتەجێ بووە، بەڵام ھۆزە کێڵتەکانی سەردەمی برۆنز، وەک «بۆی»، یەکەم دانیشتووی بەڵگەدارکراوی چیاکانی ئالپی باڤاریان. لە حوزەیرانی ٢٠٢٣، شوێنەوارناسان شمشێرێکی بڕۆنزییان دۆزیوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ سەدەی ١٤ی پێش زایین دەگەڕێتەوە لە گوندێکی کۆنی کێڵتیدا؛ دروستکردنەکەی ھێندە بە باشی پارێزراوە کە «خەریکە دەدرەوشێتەوە». لە سەدەی مۆدێرنی پێشوەختەدا، ئەم گەلانە وەک کۆنترین کولتووری باڤاریا وێنا کراون، ھەرچەندە زمانە ھیندوئەورووپییەکان تاڕادەیەک تازە بوون لە ناوچەکەدا. بەڵگەی کولتووری کۆنی شتراوبینگ، ئۆنێتیک و لا تێن لەو شوێنەدا دەدۆزرێتەوە کە ئەمڕۆ باڤاریایە.

شوێنەوارناسان ئاگاداری نیشتەجێبوونێکی گەورەی کێڵتەکانی سەردەمی ئاسن بوون کە لە فێڵدمۆچینگ-ھاسنبێرگل لە باکووری دەوروبەری میونشن دامەزراوە. بەڵگەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ٥٠٠ کەس لە ساڵی ٤٥٠ی پێش زایینەوە لەو گوندەدا ژیاون. ژیانی ناوخۆیی وا دەردەکەوێت لە دەوری ئەوەی کە دەکرێت ھۆڵی شار یان پەرستگایەک بووبێت کۆبووبێتەوە، و بە شێوەی جیاواز تا ساڵی ١٠٠٠ی زایینی بەردەوام بووە. لە مانچینگ لە باڤاریای سەروو، کۆمەڵگەیەکی نیمچە شارستانی گەشەی کردووە لە نێوان سەدەی ٣ی پێش زایین تا سەرەتای سەدەی ١ی زایینی. نیشتەجێبوونەکە فڕنی خواردن، فڕنی گۆزەکاری و فڕنی کانزاکاری تێدا بووە. تا ساڵی ٢٠٠ی پێش زایین ئەو کۆمەڵگەیە لە بازرگانیدا چالاک بووە؛ دۆزینەوەی دراوەکان لەگەڵ دارێکی زێڕینی ھاوشێوەی ئایکۆن ئاماژە بەوە دەکەن کە بازرگانییان لەگەڵ کۆمەڵگە دوورەکانی ئیتاڵی-یۆنانی کردووە.

لە سەدەی یەکەمی پێش زایین، باڤاریا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمەوە داگیرکرا. ئۆردوگایەکی سەربازیی ئیمپراتۆری لە ٦٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژاوای ئەو شوێنەی کە ئەمڕۆ میونشنی لێیە، بە فەرمانی ئابووس قەیسەر لە نێوان ساڵانی ٨ بۆ ٥ی پێش زایین دروست کرا. ئۆردوگاکە دواتر بوو بە شاری ئۆگوستا ڤیندێلیکۆرۆم، کە بوو بە پایتەختی ویلایەتی ڕایتیای ڕۆمانی. قەڵایەکی دیکە لە ساڵی ٦٠ی زایینیدا لە ڕۆژاوای مانچینگی ئەمڕۆ دامەزرا، وەک چۆن سەنەدەڵێکی سەربازێکی ڕۆمانی کە لە نێوان پاشماوەکانی قەڵایەکی کۆندا دۆزراوەتەوە ئەمە دەسەلمێنێت. تا کۆتایی سەدەی ٢ی زایینی، ھۆزە جەرمەنییەکان، لەوانە گەلی مارکۆمانی، لە جەنگەکانی مارکۆمانیدا ھێزە ڕۆمانییەکانی مارکۆس ئۆریلیۆس و دواتر کۆمۆدۆسیان بەرەو دواوە دەنا. تا ساڵی ١٨٠ی زایینی، کۆمۆدۆس بڕیاری دابوو پاشەکشە لە شوێنە داگیرکراوەکانی ناو باڤاریا بکات و کۆنترۆڵەکەی بۆ ھۆزە کێڵت و جەرمەنییەکان جێبھێڵێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:باڤاریا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەڵمانیا