open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شەڕی حونەین

**شەڕی حونەین** (بە عەرەبی: غَزْوَة حُنَیْن) شەڕێکە کە لە ٨ی کۆچی (٦٣٠ز) ڕوویدا، لە نێوان موسڵمانان و عەشیرەتەکانی ھەوازین و سەقیف لە دۆڵێک بە ناوی حونەین لە نێوان شاری مەککە و تائیفدا ڕوویدا. لە سورەتی تەوبەی قورئاندا ئاماژەی پێکراوە، و یەکێکە لەو شەڕە کەمانەی کە لە قورئاندا بە ناو ھاتووە. سەرکردەی شەڕەکە و ھۆکارەکەی کابرایەک بوو بە ناوی مالیک کوڕی عەوفی ناسری بوو لە عەشیرەتی ھەوازین و سوپاکەی دەستی بە ڕێپێوان کرد تاگەیشتە نزیک مەککە و کاتێک ھەواڵەکە گەیشتە مسوڵمانان، موسڵمانان سوپایەکی گەورەیان ئاراستە کرد و ئەویش زۆرێک لەوانەی لەخۆگرتبوو کە دوای فەتحی مەککە موسڵمان بوبوون، شەڕی حونەین یەکێکە لەو ڕووداوانەی دوای پەیمانی حودەیبییە و شەڕی خەیبەر و فەتحی مەککە، پێغەمبەر لە قۆناغی ئەم ئاشتییە بانگھێشت و نامەنووسی لەگەڵ پاشاکانی ناوەوە و لە دەرەوەی نیمچەدوورگەی عەرەبی دەکرد، شەڕی حونەین بە تایبەتی لە مانگی شەوالی ھەشتەمین ساڵی کۆچدا ڕوویدا و چیرۆکەکە لە دوای فەتحی مەککە و خۆبەدەستەوەدانی زۆرێک لە ھۆزەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی دەستیپێکرد، جگە لە ھەندێک ھۆزی دەسەڵاتدار وەک: ھەوازین، سەقیف، نەسر، جاشم، و ھۆزەکانی سەعد بن بەکر، ئەم ھۆزانە خۆیان تەسلیم کرد و ملکەچ بوون، بۆیە ئەوانەی ھاوپەیمانیان لەگەڵیان کرد ھاوپەیمانیان کرد و بڕیاریاندا شەڕ دژی موسڵمانان ڕابگەیەنن، و سەرکردەکەیان لەم جەنگەدا مالیک کوڕی عەوفی ناسری بوو، گەنجێکی تەمەن سی ساڵان بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٣٠
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:غەزاکانی محەممەد
گۆڕەپانی گارێگین نژدە (وێستگەی میترۆ)

**گۆڕەپانی گارێگین نژدە** ( وێستگەیەکی میترۆی یەریڤانە. لە ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧ بەڕووی خەڵکدا کرایەوە و دەکەوێتە گۆڕەپانی گارێگین نژدە. پێشتر بە ناوی گۆڕەپانی سپانداریان ناسرابوو، وەک ڕێزلێنانێک بۆ پاڵەوانی سەربەخۆیی ئەرمەنستان گارێگین نژدە ناوی گۆڕدرا.

## پێشانگا

پەڕگە:Spandaryan statue at Garegin Njdeh square metro station.jpg|دەرگای چوونە ژوورەوە بۆ وێستگەکە
پەڕگە:Garegin Nzhdeh metro1.jpg|لەناو وێستگەکەدا


## سەرچاوەکان

پۆل:وێستگەکانی میترۆی یەریڤان
١٤ی تەممووز (فیلم)

**١٤ی تەممووز** (، ) فیلمێکی کوردییە لە دەرھێنانی ھاشم ئایدەمیر؛ ساڵی ٢٠١٧ بەرھەم ھاتووە.

## چیرۆک
دەوڵەتی تورکیا لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠دا کوودەتایەکی سەربازی ئەنجام دەدات و خەباتی کورد لە پێناو مافی مرۆڤ و ئازادیدا سەرکوت دەکات - بوون و شوناس و زمان و کولتووریان نکۆڵی لێ دەکرێت و دوور دەخرێنەوە. دەیان ھەزار کورد زیندانی دەکرێن. لە بەرامبەر ئەم زوڵم و دڕندەیی و پێشێلکردنی مافی مرۆڤدا، شۆڕشگێڕانی کورد لە ١٤ی تەممووزی ١٩٨٢دا مان لە خواردن دەگرن؛ فیلمی ١٤ی تەممووز باس لە زوڵم و زۆرداریی دەوڵەتی تورکیا و خۆڕاگریی شۆڕشگێڕانی کورد لە زیندانی ئامەد دەکات.

## ڕۆڵەکان
* ئایسل داڵار: سەکینە جانسز
* وەیسەل ئیرل: عەلی چیچەک
* تەحسین ئۆزمەن: ئاکیڤ یەڵماز
* نەدیم ڕۆژھات یەسیلجنار: کەمال پیر
* دامڵە ساواش: مەزڵووم دۆغان
* جاھیت ساھین یاڵچین: مستەفا قەرەسوو
* سوات ئوستا: محەممەد خەیری دوورموش
* بولەنت کەسەر: ئەسەد ئۆکتای یلدران

## نمایشردن
ئەم فیلمە تاوەکوو ئێستا لە زیاتر لە ١٠٠ شوێن نمایش کراوە و بەشداری زۆر فێستیڤاڵی ناوخۆیی و نێونەتەوەیی کردووە، بەشێک لەوان بریتین لە:

* فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی کامێڕائیمەیج CAMERIMAGE (لە بەشی نمایشی تایبەتی سینەمای جیھان)
* فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی لاپاز La Paz
* فێستیڤاڵی پسپۆڕانەی وێنەگرانی سینەمای جیھان
* فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی سکاندیناڤیا SCANDINAVIAN
* فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی تگێن Tagen
* فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی بەڕڵین
* فێستیڤاڵی فەرھەنگی کوردیی نۆرمبێرگ
* فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی لەندەن
* فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی ئەستەمبوڵ
* فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ڕیۆ دێ ژانێرۆ
* فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی دنیای کۆمەڵایەتی Social World
* فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی میلان
* ساڵی ٢٠٢٠ لە مۆسکۆ
* ساڵی ٢٠١٨ لە سینەما سالم لە سلێمانی
* ٢٠١٧ لە نەرویژ

## خەڵاتەکان
* براوەی خەڵاتی باشترین فیلم و باشترین وێنەگریی سینەمایی فێستیڤاڵی فیلمی ئازادی (Freedom) لە ئەمریکا بۆ ساڵی ٢٠١٩.
* بەربژێری باشترین نووسەر بۆ ئیلھام بەکر و محەممەد ئەمین ئەنگیزەک و مەتین ئەور لە فێستیڤاڵی فیلمی ئەڵتەرناتیڤ (Alternative Film Festival) بۆ ساڵی ٢٠١٩.
* براوەی خەڵاتی تایبەتیی دادوەران بۆ باشترین وێنەگری سینەمایی (توورەج ئەسڵانی) و خەڵاتی باشترین ئەکتەر بۆ سەرجەم ئەکتەرانی فیلمەکە لە فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دھۆک بۆ ساڵی ٢٠١٨.
* براوەی خەڵاتی ڕێزلێنانی سێھەمین خولی فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی سلێمانی بۆ ساڵی ٢٠١٨.
* براوەی خەڵاتی باشترین وێنەگری سینەمایی و باشترین ئەکتەری پیاو لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی کرالا (Kerala)
* براوەی خەڵاتی باشترین دەرھێنان بۆ فیلمی یەکەم لە فێستیڤاڵی خەڵاتەکانی وێنەگرانی کەنەدایی.
* براوەی شەش خەڵات لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی پێنج قاڕە.

## ئەمانەش ببینە
* کۆمۆنی فیلمی ڕۆژئاوا
* *[[کۆبانی (فیلم)|کۆبانی]]*
* *[[لە پێناو ئازادیدا]]*

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ١٤ی تەممووز لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
گورجستان لە ئۆڵۆمپیاد

گورجستان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ وەک وڵاتێکی سەربەخۆ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد، لەو کاتەوە بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی (ھاوینە و زستانە)کردووە. وەرزشوانانی گورجستان پێشتر وەک بەشێک لە تیمی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٢ تا ١٩٨٨ بەشداری یارییەکانیان کردووە، لە ساڵی ١٩٩٢ بەشێک بوو لە تیمی یەکگرتوو. وەرزشوانی ئەم وڵاتە بە شێوەیەکی گشتی خاوەنی ٤٠ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن کە زۆربەی مەدالیاکان لە یاری بەرزکردنەوەی قورسایی، جودۆ ،زۆرانبازی بەدەست ھێنراون. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی گورجستان لە ساڵی ١٩٨٩ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٩٣ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە بەفەرمی ناسێنرا.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتی گورجستان لە ئۆڵۆمپیاد
پردی سوور

**پردی سوور** ( ھەروەھا بە **پردی کۆنی ھرازدان ناسراوە** و ھەروەھا بە **پردی خۆجە پلاڤ ناسراوە**: Խոջա Փլավի կամուրջ) پردێکی وێرانەی سەدەی ١٧یە لەسەر ڕووباری ھرازدان لە یەریڤانی ئەرمەنستان. ناوی لێنرا «سوور» چونکە وەک چۆن لە توفی سوور دروست کراوە. ھەروەھا پردەکە بە "پردی خوجا-پلاڤ" ناونرابوو بۆ خۆجا-پلاڤ، پیاوێکی دەوڵەمەندی خەڵکی کاناکەر کە پارەی ئاوەدانکردنەوەی بۆ دابین دەکرد.

کۆی درێژی پردەکە ٨٠ مەتر بووە و بەرزییەکەی ١١ مەتر بووە. کەوانە بوو. دوویان لە ناوەڕاستدا بوون و چەقۆکێش بوون، دوو کەوانەکەی تر لە کەناری ڕووباری ھرازدان بوون.

پێش بوومەلەرزەکەی ساڵی ١٦٧٩ پردێک لە ھەمان شوێن ھەبوو بەڵام بەھۆی بوومەلەرزەکەوە وێران بوو. پەیوەندی ئابووری لە نێوان قەڵای یەریڤان (لە شوێنی کارگەی شەرابی یەریڤانی ئارارات) و دەشتی ئارارات دابین دەکرد.

## پێشانگا

File:Խոջա_Փլավի_01.JPG|
File:Կարմիր_կամուրջ_2.JPG|
File:Կարմիր_կամուրջ_3.JPG|


## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی یەریڤان
گۆڕەپانی گارێگین نژدە

**گۆڕەپانی گارێگین نژدە** () پێشتر گۆڕەپانی سۆرێن سپانداریان () دووەم گەورەترین گۆڕەپانی شاری یەریڤانە. دەکەوێتە ناوچەی شێنگاویت، لە باشووری ناوەندی شارەکە. گۆڕەپانەکە بەم شەقامانە دەبڕدرێت گارێگین نژدە مەنەندیان، یەغبایروتیان و بەگراتونییەت. گۆڕەپانەکە لە ٣٠ی نیسانی ١٩٥٩ بە فەرمی کرایەوە.

پەیکەری سەرکردەی بەلشەڤیک سوورێن سپانداریان لە ساڵی ١٩٩٠ەوە لە گۆڕەپانەکەدا دروست کراوە، لە ٢٥ی ئایاری ١٩٩١دا ناوی گۆڕەپانەکە بە ناوی پاڵەوانی نیشتمانی ئەرمینیا گارگین نژدە گۆڕاوە.

وێستگەی میترۆی گۆڕەپانی گارێگین نژدە و ھۆڵی "شانۆی میترۆ" لەژێر زەوی گۆڕەپانەکەدا ھەڵکەوتوون.

## پێشانگا

پەڕگە:Garegin Nzhdeh Square232.jpg|دیمەنێکی گشتی گۆڕەپانەکە
پەڕگە:Shengavit (Yerort Mas), Yerevan.JPG|دەرگای چوونە ژوورەوەی وێستگەی میترۆی گۆڕەپانی گارێگین


## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان
پۆل:گۆڕەپانەکان لە یەریڤان
مارک گریگۆریان

**مارک گریگۆریان** (,  ; ٢٩ی نیسانی ١٩٠٠ – ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨) تەلارسازێکی نیوکلاسیکی ئەرمەنی سۆڤیەت بووە.

## ژیان
گریگۆریان لە شاری ناخچێڤان ئۆن دۆن، لە باشووری ڕووسیا لەدایکبووە، لە ساڵی ١٩٢٤ ڕووی لە ئەرمینیای سۆڤیەت کردووە، لە ساڵی ١٩٢٨ لە زانکۆی یەریڤانی حکومی دەرچووە و لە ساڵی ١٩٣٩ وەک سەرۆکی تەلارساز لە یەریڤان دەستنیشان کراوە و لە شوێنی نیکۆلای بوونیاتیان گرتەوە.

## کاردەکات
گریگۆریان چەندین شوێنەواری سەرەکی یەریڤانی دیزاین کرد (یان ھاوبەشی دیزاین کرد)، لەوانە ئەو بینایانەی کە سێ لقەکەی حکوومەتیان تێدا نیشتەجێن- ھەموویان لەسەر شەقامی باغرامیان، و سێ لە پێنج بینای دەوروبەری گۆڕەپانی کۆماری، لەگەڵ ئێدوارد ساراپیان.

## پێشانگا

پەڕگە:2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg|ئەنجومەنی نیشتمانی ئەرمەنستان.
پەڕگە:2014 Erywań, Rezydencja Prezydenta Republiki Armenii.jpg|کۆشکی سەرۆکایەتی
پەڕگە:Yerevan Square of Republic.jpg|بینای سەندیکاکان و پەیوەندییەکان
پەڕگە:Plaza de la República, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 10.jpg|ھۆتێل ئەرمەنستان
پەڕگە:Matenadaran, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 22.jpg|ماتێناداران
پەڕگە:The Constitutional Court of the Republic of Armenia 12.07.2018.jpg|دادگای دەستوری ئەرمینیا
پەڕگە:Plaza de la República, Ereván, Armenia, 2016-10-02, DD 113-114 HDR.jpg|بینای مۆزەخانەکان
پەڕگە:American University of Armenia.JPG|ماڵی ڕۆشنگەری سیاسی


## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
سوورێن سپانداریان

**سوورێن سپانداریان** ( ; ١٨٨٢ لە تیفلیس – ٢٤ی ئەیلوولی ١٩١٦ لە کراسنۆیارسک) شۆڕشگێڕ و ڕەخنەگری ئەدەبی و پۆبلیسیستێکی ئەرمەنی بووە و یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی فراکسیۆنی بەلشەفی لە پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا. لە کانوونی دووەمی ١٩١٢ لە کۆنفرانسی پراگدا بۆ کۆمیتەی ناوەندی بەلشەفییەکان ھەڵبژێردرا. لە مانگی ئازاری ھەمان ساڵدا، سپانداریان لە باکوو دەستبەسەر کرا. لێنین کە سپانداریانی بە «کرێکارێکی زۆر بەنرخ و دیار» دەزانی دوای دەستگیرکردنەکەی لە ڕووی دارایییەوە پشتگیری لە باوکی سپاندریا کرد، بەو پێیەی کە ئەم دووەمیان لەو کاتەدا بەبێ ھیچ ئامرازێک لە پاریس دەژیا سپانداریان سزای دەربەدەری ھەتاھەتایی بۆ سیبیریا بەسەردا سەپێندرا و دوای چوار ساڵ لەوێ کۆچی دوایی کرد.

## ڕێزلێنان
لە یەریڤان پەیکەرێکی ئەو ھەیە. شارۆچکە کانی سپانداریان، شیراک، سپانداریان، سیونیک و سوورێناڤان وان بە ناوی ئە و ناونراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووانی ١٩١٦
پۆل:خەڵکی تبلیس
پۆل:خەڵکی پارێزگای تیفلی
پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان
پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەرمەنی
ئەحمەد فەوزی

**ئەحمەد کوڕی حاجی شێخ غەنی** و نازناوی «فەوزی»یە، خەڵکی سلێمانییە، ژیانی بە مووچەخۆری بردووەتە سەر. لە شێخ مەحموودەوە نزیک بووە. لە ساڵی ١٩٣٩ لە سەنگاوەوە وەکو مووچەخۆرێک بۆ ناحیەی سوورچی گواستراوەتەوە.

لە پاش جەنگی جیھانیی یەکەم فەرمانڕەوایی لە ناوچەی سلێمانی بە شێخ مەحموود سپێردرا. زۆری نەخایاند پەیوەندی شێخ لەگەڵ ئینگلیز تێکچوو. لە شەڕی بازیانی لای بەردەقارەمان شێخ برینداربوو، بە دیلی گیرا، لە بەغدا دادگایی کرا، فەرمانی خنکاندنی بۆ دەرچوو، بەڵام لە سێدارە نەدرا و ڕەوانەی کوێت کرا، لەوێشەوە بۆ ھیندستان. لە دوای ئازادبوونی لە بەندیخانە بەھۆی گەڕانەوەی شێخ بۆ سلێمانی ئەحمەد فەوزی بەم شیعرە پێشوازی لێ کردووە:

## سەرچاوەکان

* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی پێنجەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕە ٤٠ تا ٤٢، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٥.

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
سپانداریان، شیراک

**سپانداریان** () گوندێکە لە پارێزگای شیراک لە ئەرمینیا. ناوی گوندەکە لە ساڵی ١٩٤٦ گۆڕدرا بۆ ڕێزلێنان لە شۆڕشگێڕی ئەرمەنی سوورێن سپانداریان.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووان لە ساڵێکدا بەم شێوەیەی خوارەوەیە.

## سەرچاوەکان

سپانداریان
سپانداریان، سیونیک

**سپانداریان** () گوندێکە لە شارەوانی گۆڕایک لە پارێزگای سیونیک لە ئەرمەنستان. ناوچەی دەوروبەری گوندەکە وێستگەی کارەبای ئاوی سپانداریانی تێدایە کە یەکێکە لە گەورەترین وێستگەکانی کارەبای ئاوی ئەرمینیا و کۆگای سپاندریا لە باکووری ڕۆژئاوای خودی گوندەکە.
## دانیشتووان
لیژنەی ئاماری ئەرمینیا ڕایگەیاندووە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٧١ کەس بووە

## سەرچاوەکان

سپانداریان
سوورێناڤان

**سوورێناڤان** (تا ساڵی ١٩٤٦، ئاڤشار مێتس) شارۆچکەیەکە لە پارێزگای ئارارات لە ئەرمینیا. ناوی شارۆچکەکە لە ساڵی ١٩٤٦ گۆڕدرا بۆ ڕێزلێنان لە سوورێن سپانداریان کە شۆڕشگێڕ بوو.

## سەرچاوەکان

سوورێناڤان
خۆپێشاندانەکانی یەریڤانی ساڵی ١٩٦٥

**خۆپیشاندانی یەریڤانی ساڵی ١٩٦٥** لە یەریڤانی پایتەختی ئەرمەنستان لە ٢٤ی نیسانی ١٩٦٥ لە ٥٠ھەمین ساڵیادی جینۆسایدی ئەرمەنەکان بەڕێوەچوو. دەوترێت ئەم ڕووداوە یەکەم ھەنگاوی خەبات بۆ داننان بە جینۆسایدی ئەرمەنەکانی ساڵی ١٩١٥ پێکدەھێنێت.

لە ٢٤ی نیسانی ١٩٦٥دا، بۆ یەکەمجار بۆ ھەر خۆپیشاندانێکی لەو جۆرە لە تەواوی یەکێتی سۆڤیەتدا ١٠٠ ھەزار خۆپیشاندەر لە ٥٠ ساڵەی دەستپێکردنی ئۆپێرادا، خۆپیشاندانێکی ٢٤ کاتژمێرییان لە بەردەم ئۆپێرا خانەی بەڕێوەبرد لە جینۆسایدی ئەرمەنستان، و داوای کرد کە حکوومەتی یەکێتی سۆڤیەت بە فەرمی دان بەو جینۆسایدە ئەرمەنییەکاندا بنێت کە لەلایەن تورکە گەنجەکانەوە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ئەنجامدرابوو، ھەروەھا یادگارییەک لە شاری یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا دروست بکات بۆ بەردەوامبوونی یادەوەری قوربانیانی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان.

لە پۆستەرەکاندا نووسراوە «چارەسەری دادپەروەرانە بۆ پرسی ئەرمینیا» و دروشمی دیکەی ناسیۆنالیستی تایبەت بە ئەرمینیای ڕۆژاوا و قەرەباغ و ناخیچێڤان.

بۆ ھاوارەکانی «خاکی ئێمە، خاکەکانمان» خۆپیشاندانە گەورەکە بەئاگابوونەوەیەکی بەرچاوی ھۆشیاری ئەرمەنییەکان لە ئەرمینیای سۆڤیەتدا نیشان دا. کرێملین بە لەبەرچاوگرتنی داواکاری خۆپیشاندەران، یادگارییەکی بۆ جینۆسایدەکە و ئەو یەک ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنییەی کە لەناوچوون ڕاسپارد. یادگارییەکە، لەسەر گردی تسیتسێرناکابەرد لە ساڵی ١٩٦٧ تەواو بووە، لە کاتی خۆیدا بۆ ٥٣ ساڵەی دەستپێکردنی جینۆسایدەکە. دروستکردنی یادگاری کەوتووانی جینۆساید یەکەم ھەنگاو بوو بۆ ڕێزگرتن لە ڕووداو و کەسایەتییە گرنگەکانی مێژووی دوور و درێژی ئەرمینیا، چونکە دواتر شوێنەوارەکانی ڕێزگرتن لە سەرکەوتنەکانی ئەرمەنییەکان لە سەردارەپات و باش ئاباران لە دژی تورکەکانی عوسمانی لە ساڵی ١٩١٨ و چەندانی دیکە دروست کران یەک لە دوای یەک.

ناڕەزایەتی ھاوشێوە لە سەرانسەری جیھان لەلایەن ڕەوەندی ئەرمەنییەوە ئەنجامدرا. لە ڕۆژی ناڕەزایەتییەکانەوە، ئەرمەنییەکان (و خەڵکی زۆرێک لە کۆمارەکانی پێشووی یەکێتی سۆڤیەت و لە ھەموو جیھاندا بە ھەمان شێوە) تا ئەمڕۆ سەردانی یادگارییەکە دەکەن و ناڕەزایەتی لە سەرانسەری جیھاندا دەکەن بۆ بەدەستھێنانی قبوڵکردنی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لەلایەن تورکیاوە و بۆ ڕێزگرتن لە ملیۆنان کوژراوی ئەرمەنی لەم قۆناغە خەمناکەی مێژووی ئەرمینیادا

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٦٥
پۆل:ئەرمەنستان لە ١٩٦٥
پۆل:ئەرمەنستان لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:یەریڤان
پۆل:کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان
فەتحی مەککە

**فەتحی مەککە** (کە پێی دەوترێت *فەتحی گەورە*) لەشکرکێشییەک بوو کە لە بیستەمی مانگی ڕەمەزاندا لە ساڵی ھەشتەمی کۆچیدا ڕوویدا (کە ھاوتایە لەگەڵ ١٠ی کانوونی دووەم ٦٣٠ی زایینی)، کە لەو ماوەیەدا موسڵمانان توانیان شاری مەککە بگرن و بیخەنە پاڵ دەوڵەتی ئیسلامی خۆیانەوە. ھۆکاری لەشکرکێشییەکە ئەوە بوو کە ھۆزی قوڕەیش ئەو ئاگربەستەیان پێشێل کرد کە لە نێوان ئەوان و موسڵماناندا بوو، بە یارمەتیدانی ھاوپەیمانەکانیان لە بەنی دوئەیل بن بەکر بن عەبد مەنات بن کینانەوە (بەتایبەت ھەندێکیان پێیان دەگوترا "بەنی نەفەتا") لە ھەڵکوتانە سەریان ھۆزی خوزاعە کە ھاوپەیمانی موسڵمانانن بۆیە پووچەڵکرایەوە، پەیمانەکەی لەگەڵ موسڵمانان ناوی پەیمانی ئاشتی حودەیبییە بوو. لە وەڵامدا پێغەمبەر محەممەد لەشکرێکی دە ھەزار چەکداری ئامادە کرد بۆ گرتنی مەککە، سوپاکەش جووڵەی کرد تا دەگاتە مەککە، و بەبێ شەڕ  و بە ئاشتیانە چوونە ناوییەوە، تەنھا ئەوە نەبێت کە لەلایەن سەرکردەی موسڵمان خالید کوڕی وەلیدەوە بوو، وەک چۆن ھەندێک لە پیاوە قوڕەیشەکان بە سەرۆکایەتی عیکریمە کوڕی ئەبوو جەھل ھەوڵیان دەدا ڕووبەڕووی موسڵمانان ببنەوە، خالید شەڕی لەگەڵیان کردو دوازدە کەسیانی کوشت، ئەوانی دیکە ھەڵھاتن و دوو لە موسڵمانان شەھید بوون.

و کاتێک پێغەمبەر *محەممەد* ھاتە مەککە و خەڵکەکە تێربوون، ھاتە کەعبە و تەوافی کرد، و دەستی کرد بە چەقۆ لێدانی ئەو بتانەی کە لە دەوری بوون بە کەوانێک کە لەگەڵیدا بوو، و وتی: *ڕاستی ھات و درۆش ھات لەناوچوو، چونکە درۆ لەناو دەچێت".* حەقیقەت ھاتووە، درۆش دەست پێدەکات و دووبارە نابێتەوە. لە کەعبەدا وێنە و پەیکەری بینی و فەرمانی بە شکاندنیان کرد. کاتێک کاتی نوێژ ھات پێغەمبەر محەممەد فەرمانی بە بیلالی حەبەشی دا کە بچتە سەرەوەی کەعبە بانگ بدا، بۆیە بیلال چووە سەرەوە و بانگی نوێژی کرد.

لە دەرئەنجامەکانی فەتحی مەککە، گۆڕینی زۆرێک لە خەڵکەکەی بۆ ئایینی ئیسلام، لەوانەش ئاغای قوڕەیش و کینانە ئەبو سوفیان کوڕی حەرب، و ھیند کچی عوتبەی ھاوسەری، ھەروەھا عیکریمە کوڕی ئەبوو جەھل، سوھەیل کوڕی عەمر و سەفوان کوڕی ئومەیە و ئەبوو قوحافە باوکی ئەبوبەکر سدیق و چەندانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٣٠
پۆل:غەزاکانی محەممەد
پۆل:مێژووی مەککە
سینەمای مۆسکۆ

**سینەمای مۆسکۆ** () ھۆڵێکی سینەمایە لە یەریڤانی پایتەختی ئەرمەنستان دەکەوێتە گۆڕەپانی چارڵز ئازناڤۆر تەنیشت شەقامی ئەبۆڤیان. سینەماکە لە ساڵی ١٩٣٦ لە شوێنی کڵێسای سانت پاوڵ و پیتەر کرایەوە کە لە ساڵانی ١٩٣٠ لەلایەن دەسەڵاتدارانی سۆڤیەتەوە ڕووخێندرا.

سینەمای مۆسکۆ شوێنی سەرەکی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی یەریڤانی قەیسی زێڕین، کە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمە کە لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە ھەموو ساڵێک لە یەریڤان بەڕێوەدەچێت. گۆڕەپانی بەردەم سینەماکە بەناوی چارڵز ئازناڤۆرەوە ناونراوە وەک بەشێک لە ئاھەنگەکانی ١٠ ساڵەی سەربەخۆیی ئەرمەنستان لە ساڵی ٢٠٠١

## سەرچاوەکان

پۆل:سینەماکانی ئەرمەنستان
پۆل:شانۆکان لە ئەرمەنستان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان
مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستان

**مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستان** () مۆزەخانەیەکە لە ئەرمەنستان کە بەشەکانی شوێنەوارناسی، دراوسازی، ئێتنۆگرافی، مێژووی مۆدێرن و نۆژەنکردنەوەی ھەیە. خاوەنی کۆمەڵەیەکی نیشتمانییە کە ٤٠٠ ھەزار شتە و لە ساڵی ١٩٢٠ دامەزراوە، ٣٥٪ی کۆکردنەوەی سەرەکی لە شتومەکی پەیوەندیدار بە شوێنەوارەوە پێکھاتووە، ٨٪ی کۆمەڵەکە لە بابەتە پەیوەندیدارەکانی ئێتنۆگرافی پێکھاتووە، شتەکانی پەیوەست بە دراوسازی ٤٥٪ پێکدەھێنن، و ١٢٪ی کۆکردنەوەکە لە بەڵگەنامە پێکھاتووە. وەک مۆزەخانەی نیشتمانی ئەرمینیا سەیر دەکرێت و دەکەوێتە گۆڕەپانی کۆماری لە یەریڤان. دەوڵەت لە ڕووی دارایییەوە پشتگیری مۆزەخانەکە دەکات و ھەم خاوەنی کۆکردنەوەکە و ھەم بیناکەیە. مۆزەخانەکە کاری پاراستن و نۆژەنکردنەوە ئەنجام دەدات و کارەکانی لەسەر تەلارسازی و شوێنەوارناسی و ئێتنۆگرافی و مێژووی ئەرمەن بڵاودەکاتەوە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٤٨ەوە زنجیرەیەک ڕاپۆرتیان لەسەر ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان بڵاوکردووەتەوە، مۆزەخانەکە بەرنامەی پەروەردەیی و زانستی لەسەر مێژوو و کولتوری ئەرمەنیش ئەنجام دەدات.

## مێژوو
لە ٩ی ئەیلوولی ١٩١٩ ئەنجومەنی نیشتمانی ئەرمەنستان مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستانی دامەزراند. مۆزەخانەکە لە ٢٠ی ئابی ١٩٢١ بەڕووی سەردانکەراندا کرایەوە. یەکەم دەرھێنەری یەروەند لالایان بوو.

## سەرچاوەکان

مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستان
تاوەری تەلەڤیزیۆنی یەریڤان

**تاوەری تەلەڤیزیۆنی یەریڤان** ()، تاوەرێکی تۆڕییە کە بەرزییەکەی ٣١١٫٧ مەتر (١٠٢٣ پێ)ە کە لە ساڵی ١٩٧٧ لەسەر گردی نۆرک لە نزیک ناوەندی شاری یەریڤان لە ئەرمەنستان دروست کراوە. بەرزترین پێکھاتە لە قەفقاز، چوارەم بەرزترین تاوەرە لە ڕۆژاوای ئاسیا (بورجی میلاد لە تاران بەرزترینە)، شەشەم بەرزترین تاوەری تۆڕی ئازادە و سی و ھەشتەم بەرزترین تاوەرە لە جیھاندا.

دواتر ھەمان گرووپ کاریان لەسەر پڕۆژەی تاوەری تەلەڤیزیۆنی کیێڤ کرد ھەرچەندە زووتر لە یەریڤان تەواو بوو). تاوەری تبلیسی نزمتر و سووکتر و کەمێک مەیلدارە بە بەراورد بە تاوەری یەریڤان.

## ئەمانەش ببینە
* تاوەری ئاتزلبێرگ
* مۆزەخانەی ھێڵی ئاسنی ئەرمەنستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بورجەکان لە ساڵی ١٩٧٧ تەواو بوون
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان
پۆل:بورجەکان لە ئەرمەنستان
یەروەند لالایان

**یەروەند لالایان** (، ٢٥ی ئازاری (بە ساڵنامەی جوولیانی ١٣ی ئازاری) ١٨٦٤ – ٢٤ی شوباتی ١٩٣١) ئێتنۆگرافە شوێنەوارناس، فۆلکلۆرناسێکی ئەرمەنی بوو. ھەروەھا دامەزرێنەر و یەکەم بەڕێوەبەری مۆزەخانەی مێژووی ئەرمەنستان بووە لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٢٧.

## سەرچاوەکان

یەروەند لالایان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤
پۆل:مردووانی ١٩٣١
ئیما جیلێت

**ئیما میلیندا جیلێت** (٣٠ی تەممووزی ١٨٥٢ – ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٢٧) پارێزەرێکی ئەمریکی و چالاکوانی مافی ژنان بوو کە ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە پێشخستنی خوێندنی یاسایی بۆ ژنان. دوای ئەوەی بەھۆی ڕەگەزەکەیەوە لە قوتابخانەکانی یاسای ناوخۆیی ڕەتکرایەوە، لەلایەن زانکۆی ھاواردەوە وەرگیرا کە زانکۆیەکی ڕەشپێستی مێژوویییە. بەڵام کۆلێژی یاسای واشنتۆن کە لە ساڵی ١٨٩٨ دامەزراند، تا ساڵی ١٩٥٠ کەسانی ڕەنگاوڕەنگی قبوڵ نەکرد. جیلێت لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٢٧دا کۆچی دوایی کرد. دوای ئەوەی تووشی ھەوکردنی سییەکان بوو لەکاتێکدا لە جێگاکەیدا قەتیس بوو دوای ئەوەی لە مانگی تشرینی یەکەمی پێشوودا چەناگەی شکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢
پۆل:مردووانی ١٩٢٧
تاوەری پەخشی تەلەڤیزیۆنی تبلیسی

**تاوەری پەخشی تەلەڤیزیۆنی جۆرجیا تبلیسی** (بە گورجی:თბილისის ტელეანძა) پێکھاتەیەکی تاوەری ئازادە کە بۆ مەبەستی پەیوەندییەکان بەکاردێت. تاوەرەکە دەکەوێتە شاری تبلیسی پایتەختی جۆرجیا و لە ساڵی ١٩٧٢ دروست کراوە، پێکھاتەی پێشووتر کە لە ساڵی ١٩٥٥ دروست کراوە، گواستراوەتەوە بۆ دەوروبەری شاری گۆری .

بەرزی تاوەرەکە ٢٧٤٫٥ م (٩٠١ پێ) لەسەر شاخێکە کە ٧١٩٫٢ م (٢٣٦٠ پێ) بەرزە لە ئاستی دەریاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی تبلیس
پۆل:تاوەرەکان لە ساڵی ١٩٧٢ تەواو بوون
کازم فارووق

**کازم فارووق نامیق** (لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦ لە سلێمانی، عێراق) پزیشکی پسپۆڕ، مامۆستای زانکۆ، پەڕلەمانتار، وتەبێژ و سەرۆکی پێشووی فراکسیۆنی جووڵانەوەی نەوەی نوێ بوو لە پەرلەمانی کوردستان. ئەندامی لیژنەی ئەوقاف و کاروباری ئایینیی، و ئەندامی لیژنەی تەندروستیی و ژینگە و مافی بەکاربەر بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:سیاسییەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
کیم جۆنگ ئیل

**کیم جۆنگ ئیل** (بە کۆری:김정일، لەدایکبووی ١٦ی شووباتی ١٩٤١ تا ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢١١) سیاسەتوان و دووەم سەرکردەی ڕەھای کۆریای باکوور بووە لە ١٩٩٤وە تاوەکوو ٢٠١١، سەرۆکایەتی کۆریای باکووری کردووە لە ١٩٩٤ لەدوای مردنی باوکی کیم ئیل-سونگ (یەکەم سەرۆکی ڕەھای کۆریای باکوور) تا مردنی لە ٢٠١١، دواتر لەلایەن کوڕەکەیەوە کیم جۆنگ-ئون جێگرەوەی دەبێت و دەچێتە شوێنی.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەوا کۆمۆنیستەکان
گرتنی ئێریڤان

**گرتنی ئێریڤان** (, ) لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٨٢٧، لە کاتی جەنگی ڕووسیا و فارس (١٨٢٦–١٨٢٨) ڕوویدا. ئەم شارە دوای ئەوەی بۆ ماوەی ھەفتەیەک گەمارۆ درا کەوتە دەست ڕووسەکان و ڕێگای کردەوە بۆ گرتنەوەی دواجار شاری تەبرێز کە دووەم گەورەترین شاری ئێرانە و بنکەیەکی گرنگی بازرگانی بوو.

شا فەتح عەلی شا قاجار سکاڵای لەسەر ئاشتی تۆمار کرد کە لە ئەنجامدا پەیمانی تورکمانچای لە ساڵی ١٨٢٨ واژوو کرا. بەپێی پەیماننامەکە، خانەکەی ئێریڤان (ئەرمینیای ئێستا) و خانەکەی ناخیچێڤان (ئازەربایجانی ئێستا) ڕادەستی ڕادەستی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا کرا.

## سەرچاوەکان

گرتنی ئێریڤان
مۆنۆمێنتی دایکی ئەرمەنستان

**مۆنۆمێنتی دایکی ئەرمەنستان** () کەسایەتییەکی مێینەی ئەرمینیایە. گشتیترین وێنەی بینراوی ئەو پەیکەرێکی مۆنۆمێنتاڵییە لە پارکەکەی سەرکەوتن کە ڕووی لە پایتەختی شاری یەریڤانی ئەرمینیایە. پەیکەرەکەی ئێستا جێگەی پەیکەرێکی مۆنۆمێنتی جۆزێف ستالین سکرتێری گشتی دەگرێتەوە کە وەک یادگاری سەرکەوتن بۆ جەنگی جیھانی دووەم دروست کراوە. لە سەردەمی ستالین لە یەکێتی سۆڤیەت

لە بەھاری ١٩٦٢ پەیکەری ستالین لابرا، لەو پرۆسەیەدا سەربازێک کوژرا و ژمارەیەکی زۆریش بریندار بوون، لە شوێنی ئەو پەیکەری ئەرمینیای دایک دانرا، کە لەلایەن ئارا ھاروتیونیانەوە دیزاین کرابوو. نموونەی سەرەتایی فیلمی «دایکی ئەرمەنستان» کچێکی تەمەن ١٧ ساڵ گێنیا مورادیان بوو. ئارا ھاروتیونیان لە فرۆشگاکە چاوی پێکەوت و ڕازی کرد کە پۆز بۆ پەیکەرەکە بدات

«دایکی ئەرمینیا» بەرزییەکەی ٢٢ مەتر (٧٢ پێ)ە، بەم شێوەیە بەرزی گشتی مۆنۆمێنتەکە ٥١ مەتر (١٦٧ پێ) دەبێت، بە پایەیییەکەیەوە. پەیکەرەکە لە مسی چەقۆدار دروست کراوە لەکاتێکدا مۆزەخانەی پایەدار لە بازاڵتە.

## سەرچاوەکان

مۆنۆمێنتی دایکی ئەرمەنستان
پۆل:کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان
پۆل:وێناکردنی نەتەوە
سوڵتان حسەینی یەکەم سەفەوی

**سوڵتان حسەینی یەکەم سەفەوی** (١٦٦٨ – ٩ی ئەیلوولی ١٧٢٧) شای سەفەوی ئێران بووە لە ساڵی ١٦٩٤ تا ١٧٢٢، کوڕ و جێنشینی شا سولەیمانی یەکەم بووە (م. ١٦٦٦–١٦٩٤). سۆڵتان حوسێن ناسراوە بە ڕێنمایی میر محەممەد-باقر خاتوونەئابادی قورئانی خوێندووە. ھەرچەندە پێدەچێت سۆڵتان حوسێن توانیبێتی بە فارسی قسە بکات، بەڵام پێی باش بوو بە تورکی ئازەری قسە بکات، کە ھاوشێوەی زۆرینەی شاەکانی سەفەوی بوو.

## سیاسەتی دەرەوە
لەکاتێکدا کەمتر پەیوەندی بە جیھانی دەرەوە ھەبووە لە چاو ئەوانەی پێش خۆی، سۆڵتان ھۆسێن زیاتر سەرقاڵی سیاسەتی دەرەوە بوو لە سیاسەتی باوکی. ئەو بەردەوام بوو لە سیاسەتی ئەم دووەمیان بۆ پاراستنی پەیوەندییە ئاشتیخوازەکان لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٦٨
پۆل:مردووانی ١٧٢٧
گۆڕەپانی چارڵز ئازناڤۆر

**گۆڕەپانی چارڵز ئازناڤۆر** ()، گۆڕەپانێکی بچووکە لە ناوچەی کێنترۆن لە یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا. ناوی گۆڕەپانەکە بۆ ڕێزلێنان لە گۆرانیبێژی ئەرمەنی فەرەنسی چارڵز ئازناڤۆر لە چوارچێوەی ئاھەنگەکانی یادی ١٠ ساڵەی سەربەخۆیی ئەرمینیا لە ساڵی ٢٠٠١دا ناونراوە1.

## سەرچاوەکان

چارڵز ئازناڤۆر
ناوچەی نوبارەشێن

**ناوچەی شێنگاویت** ()، یەکێکە لە ١٢ ناوچەی یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا. دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ناوچەکانی شێنگاویت و ئێرەبونی لە ڕۆژھەڵات و باشوور و ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگای ئارارات ھاوسنوورە.

## سەرچاوەکان

نوبارەشێن
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەرمەنستان
ناوچەی شێنگاویت

**ناوچەی شێنگاویت** ()، یەکێکە لە ١٢ ناوچەی یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا و دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژاوای شارەکە. سنووری ھاوبەشی لەگەڵ ناوچەکانی مالاتیا-سێباستیا، کێنترۆن، ئێرەبونی و نوبارەشێن ھەیە. پارێزگای ئارارات سنووری باشووری ناوچەکە پێکدەھێنێت.

## سەرچاوەکان

شێنگاویت
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەرمەنستان
ڤانکۆڤەر

**ڤانکۆڤەر** شارێکی سەرەکییە لە ڕۆژاوای کەنەدا دەکەوێتە ناوچەی خوارەوەی ویلاندەکانی بریتش کۆلۆمبیا. وەک ژمارەی دانیشتووانترین شار لە پارێزگاکەدا، سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١ ٦٦٢ ھەزار و ٢٤٨ کەسی لە شارەکەدا تۆمارکردووە، لەکاتێکدا لە ساڵی ٢٠١٦دا ٦٣١ ھەزار و ٤٨٦ کەس بووە، ناوچەی ڤانکۆڤەری گەورە لە ساڵی ٢٠٢١ ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٫٦ ملیۆن کەس بووە، بەمەش بووە سێیەم گەورەترین ناوچەی گەورە لە کەنەدا. ڤانکۆڤەر زۆرترین چڕی دانیشتووانی لە کەنەدا ھەیە، کە زیاتر لە ٥٤٠٠ کەس لە ھەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا دەژین. ڤانکۆڤەر یەکێکە لە شارە ھەمەچەشنترین شارەکانی کەنەدا لە ڕووی نەتەوەیی و زمانەوە: لەسەدا ٥٢ی دانیشتووانەکەی بە ڕەسەنی ئینگلیزی قسە ناکەن، لەسەدا ٤٨٫٩ بە زمانی ڕەسەنی نە ئینگلیزی و نە فەرەنسی قسە دەکەن، لە سەدا ٥٠٫٦ی دانیشتووانەکەی سەر بە بینراون گرووپە کەمینەکان.

ڤانکۆڤەر یەکێکە لە شارە گونجاوەکانی کەنەدا و جیھان. ھەروەھا لە ڕووی توانای کڕینی خانووبەرەوە، ڤانکۆڤەر یەکێکە لە گرانترین شارەکانی کەنەدا و جیھان. ڤانکۆڤەر پلانی ھەیە ببێتە سەوزترین شاری جیھان. ڤانکۆڤەریزم فەلسەفەی دیزاینی پلاندانانی شارە لە شارەکەدا.

## سەرچاوەکان

ڤانکۆڤەر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٦
کارگەی براندی یەریڤان ئارارات

**کارگەی براندی یەریڤان ئارارات** بە فەرمی بە **کارگەی براندی-شەراب-ڤۆدکای یەریڤان ئارارات** ناسراوە () بە مارکەی بەناوبانگی **نۆی** ناسراوە، کۆمپانیایەکی پێشەنگی بەرھەمھێنانی براندی ئەرمەنییە لە شاری یەریڤانی لە ئەرمینیا. لە ساڵی ١٨٧٧ لە سەردەمی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی دامەزراوە لە ساڵی ١٩٢٠ کارگەکە بە نیشتمانی کرا و لە مانگی ئایاری ١٩٢١ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ کارگەی براندی-شەراب-ڤۆدکای یەریڤان ئارارات

دامەزراوەکانی ئێستای کارگەی براندی ئاراراتی یەریڤان لە ساڵی ١٩٣٨ لە شوێنی کۆشکی پێشووی سەردار قەڵای ئێریڤان دروستکراون. دیزاینی بیناکە لەلایەن تەلارساز ڕافایل ئیسرائیلیانەوە کراوە. کارگەکە مۆزەخانەیەکی تێدایە کە مێژووی کارگەکە و ھەروەھا ئەو کەسایەتییە دیارانەی تێدایە کە کاریان بۆ کردووە بۆ گەشەپێدانی کارگەکە، لەوانە تایریان، شوستۆڤ، سێدراکیان، موسینیانت و سیلچێنکۆ.

## سەرچاوەکان

کارگەی براندی یەریڤان ئارارات
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٧٧
کڵێسای سانت پاوڵ و پیتەر، یەریڤان

**کڵێسای سانت پاوڵ و پیتەر** () کڵێسایەکی نێردراوی ئەرمەنی بوو لە یەریڤان، ئەرمینیا کە لە سەرەتادا لە سەدەی پێنجەم-٦دا دروست کراوە. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٠ ڕووخێندرا بۆ ئەوەی شوێنێک بۆ سینەمای مۆسکۆ لە شەقامی ئەبۆڤیان بکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

کڵێسای سانت پاوڵ و پیتەر
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی یەریڤان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکهاتەکان لە ساڵی ١٩٣٠ ڕووخێنران
پۆل:بینای کڵێسای نێردراوانی ئەرمەنی لە یەریڤان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان لە ساڵی ١٩٣٠ ڕووخێنران
ناوچەی ئێرەبونی

**ناوچەی ئێرەبونی** () یەکێکە لە ١٢ ناوچەی یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا. دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شارەکە کە قەڵای ئێرەبونی لێیە. ناوی یەریڤان خۆی لە ئێرەبونی کۆنەوە وەرگیراوە.

ئێرێبونی لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ ناوچەکانی ناوچەی شێنگاویت لە باکوورەوە لەگەڵ کێنترۆن، نۆرک-مارەش و نۆر نۆرک، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای کۆتایک، لە باشوورەوە لەگەڵ ناوچەی نوبارەشێن و لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای کۆتایک ھاوسنوورە.

## سەرچاوەکان

ئێرەبونی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەرمەنستان
پرێنس جۆرج، بریتش کۆلۆمبیا

**پرێنس جۆرج** گەورەترین شارە لە باکووری بریتش کۆلۆمبیا لە کەنەدا، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٧٤ ھەزار و چوار کەسە لە ناوچەی گەورە. زۆر جار پێی دەوترێت «پایتەختی باکووری» پارێزگاکە

## سەرچاوەکان

پرێنس جۆرج
ئەڵمانیا لە ئۆڵۆمپیاد

ئەڵمانیا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٩٦ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، لەوکاتەوە لە زۆبەی خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەشداری کردووە، لە ساڵی ١٩٣٦ میوانداری ھەردوو ئۆڵۆمپیادی زستانە و ھاوینەی کردووە، ھەروەھا میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢یشی کردووە. جگە لەوەش ئەڵمانیا ھەڵبژێردرابوو بۆ میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩١٦ و ھەروەھا ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٤٠ کە بەھۆی جەنگە جیھانییەکانەوە ناچار بوو ھەردووکیان ھەڵوەشێنێتەوە. دوای ئەم جەنگانە، ئەڵمانییەکان لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٢٤ و ١٩٤٨ بەشداریکردنیان لێ قەدەغە کرا، وڵاتەکەش کاتێک دابەش بوو بەسەر دوو وڵاتدا، بەجیا شاندی وەرزشوانان بەشداریان لە یارییەکان کرد، لە ساڵی ١٩٨٠ ئەڵمانیای ڕۆژاوا بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٠ی مۆسکۆی کرد، و لە ساڵی ١٩٨٤ ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ١٩٨٤ی کرد. وەرزشوانانی ئەڵمانیا بە شێوەیەکی گشتی خاوەنی ٩٢٢ مەدالیای ئۆڵۆمپیادن کە ٣٠٥یان مەدالیای زێڕە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەڵمانیا لە ئۆڵۆمپیاد
پۆل:وەرزشی ئەڵمانیا
مزگەوتی شین

**مزگەوتی شین** مزگەوتێکی شیعەی سەدەی ١٨یە لە شاری یەریڤان لە ئەرمەنستان. حسێن عەلی خان خانی خانەکەی ئێریڤانی ئێران ڕاسپێردرابوو. یەکێکە لە کۆنترین پێکھاتەکانی ئێستای ناوەڕاستی یەریڤان و بەرچاوترین پێکھاتەی سەردەمی ئێرانی شارەکە. لە سەدەی نۆزدەھەمدا گەورەترین مزگەوتی ھەشت مزگەوتی یەریڤان بووە و ئەمڕۆ تاکە مزگەوتی چالاکە لە ئەرمەنستان.

ئەم مزگەوتە لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا عەلمانی کرا و زیاتر لە پێنج دەیە مۆزەخانەی مێژووی یەریڤانی تێدابوو. دوای سەربەخۆیی ئەرمەنستان، مزگەوتەکە بە پاڵپشتی حکوومەتی ئێران نۆژەنکرایەوە و دیسانەوە وەک مزگەوتێک دەستی بە کارکردن کرد و خزمەتی موسڵمانانی نیشتەجێی ئەرمینیا کرد.

## سەرچاوەکان

مزگەوتی شین
ماتیس تێل

**ماتیس تێل** (لەدایکبووی ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٥) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری فەڕەنسییە کە یاری دەکات وەک ھێرشبەر بۆ یانەی ئەڵمانی بۆندسلیگا بایەرن میونشن.

## پیشەی یانە
یاریزانی پێشووی ئەکادیمیای لاوانی پاریس ئێف سی بوو، تێل لە ساڵی ٢٠٢٠ چووە یانەی ڕێنس. یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لە ١٥ی ئابی ٢٠٢١ ئەنجامدا لە یارییەکی خولدا کە ١–١ بەرامبەر بوون لە بەرامبەر برێست یەکەم یاری لە تەمەنی ١٦ ساڵ و ١١٠ ڕۆژدا بوو بە لاوترین یاریزان کە لە یارییەکی فەرمی بۆ ڕێنس دەرکەوتبێت، ڕیکۆردی پێشووی شکاند کە پێشتر لەلایەن ئێدواردۆ کاماڤینگا بەدەست ھاتبوو.

لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢، تێل گرێبەستێکی واژوو کرد لەگەڵ یانەی ئەڵمانی بۆندسلیگا بایەرن موینشن بۆ ماوەی پێنج ساڵ. تێچووی گواستنەوەکە کە درا بە ڕێنس ٢٨٫٥ ملیۆن یۆرۆ بوو، لەگەڵ بۆنسەکان.

## کاروانی نێودەوڵەتی
تێل لە ئێستادا لە ئاستی لاوانی فەڕەنسا یاری دەکات.

## ژیانی کەسی
تێل بە ڕەچەڵەک گاوادۆپایە. لە خاکی فەڕەنسادا لە دایک بووە

## ئاماری کاروانی وەرزشی

## خەڵاتەکان
**فەڕەنسای خوار ١٧ ساڵان**
* پاڵەوانێتی ئەورووپا بۆ خوار ١٧ ساڵان: ٢٠٢٢

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٥
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
کاتدراڵی سانت نیکۆلای، یەریڤان

**کاتدراڵی سانت نیکۆلای** () کاتدراییلێکی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی بوو لە شاری یەریڤان لە ئەرمینیا. لە ساڵی ١٩٣١ لەلایەن ھێزەکانی سۆڤیەتەوە وێران کرا، لە شوێنی ئێستای گۆڕەپانی شاھومیان لە ناوچەی کێنترۆنی یەریڤان بوو

## سەرچاوەکان

کاتدراڵی سانت نیکۆلای
پۆل:کڵێساکانی یەریڤان
کاسکەیدی یەریڤان

**کاسکەیدی یەریڤان** () پلیکانەیەکی زەبەلاحە لە بەردی لیمۆ دروست کراوە لە شاری یەریڤان لە ئەرمینیا. ناوچەی ناوەندی شاری کێنترۆن لە یەریڤان بە گەڕەکی مۆنۆمێنت (ناوچەی ئەرەبکر و ناوچەی کاناکەر-زەیتون) دەبەستێتەوە. دیزاینی لەلایەن تەلارسازەکان جیم تۆرۆسیان، ئەسڵان مخیتاریان، و سەرگیس گورزادیان دروست کراوە دروستکردنی شلەمەنییەکە لە ساڵی ١٩٧١ دەستی پێکردووە و بەشێکی لە ساڵی ١٩٨٠ تەواو بووە.

لەناو کاسکەیدەکەدا، لەژێر ھەنگاوەکانی دەرەوەدا، حەوت پلیکانە ھەیە کە بە درێژایی کۆمپلێکسەکە بەرز دەبنەوە. ھەروەھا ھۆڵی پێشانگە ھەیە کە بەستراوەتەوە بە ھەندێک لە نیشتنەوەکان بەدرێژایی پلیکانەکان کە مۆزەخانەی ھونەری کافێسجیان پێکدەھێنن.

## مێژووی کاسکەید کە ھێمایەکی یەریڤانە
کۆمەڵگەی کاسکەید لە سەرەتادا لەلایەن تەلارساز ئەلێکساندەر تامانیان (١٨٧٨–١٩٣٦)ەوە بیری لێکرایەوە. دروستکردنی کۆمەڵگەی کاسکەید لە ساڵی ١٩٧١ دەستی پێکرد. پێکھاتەکە لەلایەن تەلارسازەکان سەرگیس گورزادیان، جیم تۆرۆسیان و ئەسلان مخیتاریان دیزاین کراوە و لە ساڵی ١٩٨٠ کارەکانی تەواو بوون.

## پێشانگا

پەڕگە:Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 20.jpg|ئاستی یەکەم
پەڕگە:2014 Erywań, Kaskady (03).jpg|ئاستی دووەم
پەڕگە:2014 Erywań, Kaskady (11).jpg|ئاستی سێیەم
پەڕگە:ArtCascade4.jpg|ئاستی چوارەم لە پلیکانەکانەوە
پەڕگە:2014 Erywań, Kaskady (18).jpg|ئاستی چوارەم
پەڕگە:2014 Erywań, Kaskady (22).jpg|ئاستی پێنجەم: "غەواسەکان" لە نووسینی دەیڤید مارتن
پەڕگە:Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 18.jpg|کاسکەید و پارک
پەڕگە:Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 19.jpg|موخێر فوماندۆ ئون سیگاریلۆ لەلایەن فێرناندۆ بۆتێرۆ
پەڕگە:2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|"پشیلەکە" (گاتۆ) لە نووسینی فێرناندۆ بۆتێرۆ
پەڕگە:Centurion (5211881978).jpg|"پەیکەری جەنگاوەری ڕۆمانی" لەلایەن فێرناندۆ بۆتێرۆوە
پەڕگە:2014 Erywań, Park przy Kaskadach (07).jpg|پەیکەری "سێبەرەکانم" لەلایەن جامی پلێنسا
پەڕگە:2014 Erywań, Pomnik Aleksandra Tamaniana (03).jpg|مۆنۆمێنتی ئەلێکساندەر تامانیان
پەڕگە:Yerevan Opera House from Cascade.jpg|دیمەنی شەوانەی یەریڤان لە کاسکەیدەوە
پەڕگە:Cafesjian Center for the Arts (CCA 1).jpg|ڕوانگەی گشتی


## سەرچاوەکان

کاسکەیدی یەریڤان
تارۆن مەرگاریان

**تارۆن مەرگاریان** (، لەدایکبووی ١٧ی نیسانی ١٩٧٨، یەریڤان) سیاسەتمەدارێکی خەڵکی ئەرمینیایە. لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٨ یازدەھەمین سەرۆکی شارەوانی یەریڤان بووە.

## سەرۆکی شارەوانی یەریڤان
تارۆن مەرگاریان لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ەوە وەک سەرۆکی شارەوانی یەریڤان کاری کردووە، دوای ئەوەی لەلایەن ئەنجومەنی شارەوە ھەڵبژێردرا و دوای دەستلەکارکێشانەوەی لە شوێنی کارێن کاراپێتیان گرتەوە.لە ٩ی تەممووزی ٢٠١٨ مەرگاریان دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی سەرۆکی شارەوانی یەریڤان پێشکەش کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:زیندووان
تارۆن مەرگاریان
ماڵ-مۆزەخانەی ئارام خاچەتووریان

**ماڵ-مۆزەخانەی ئارام خاچەتووریان** () لە ساڵی ١٩٨٢ لە یەریڤانی، ئەرمەنستان کرایەوە و تەرخانکراوە بۆ پێشانگای شوێنەوارە کەسییەکانی ئاوازدانەری ئەرمەنی ئارام خاچەتووریان ھەروەھا بۆ لێکۆڵینەوە و لێکۆڵینەوە لە بەرھەمە داھێنەرەکانی.

بیرۆکەی مۆزەخانەکە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا ھاتە ئاراوە و خودی خاچاتوریان لە دیزاینەکەیدا بەشدار بوو. ئاوازدانەر لە وەسیەتنامەکەیدا دەستنووس و نامە و پیانۆ و یادگارییە جۆراوجۆرەکانی و دیارییە کەسییەکانی بۆ دامەزراوەکە بەجێھێشتووە. بیناکە درێژکراوەی ئەو خانووەیە کە ئاوازدانەرەکە ھەرکاتێک سەردانی پایتەختی ئەرمینیای کردبێت تێیدا نیشتەجێ بووە. لەلایەن تەلارساز ئێدڤارد ئاڵتوونیانەوە گۆڕدرا بۆ مۆزەخانە.

لە سەردەمی بەڕێوەبەری دامەزرێنەری خۆیدا گۆھار ھارتیونیان مۆزەخانەکە سەرکەوتوو بوو لە ڕاکێشانی پشتیوانی دارایی لەلایەن کۆمەڵێک سپۆنسەر و خێرخوازی بەرفراوانەوە، و کۆکردنەوەی شوێنەوارەکانی کە سەر بە خاچاتوریان بوون فراوانتر کرد. ئەمڕۆ مۆزەخانەکە بەردەوامە لە گەشەکردن لەژێر بەڕێوەبەرایەتی ئارمین گریگۆریان.

بینا فرە نھۆمییەکە ھۆڵێکی سەرنجڕاکێشی کۆنسێرتەکانی تێدایە (لەگەڵ پیانۆیەکی کۆنسێرت-گراند بێچشتاین)، کە زنجیرەیەکی مۆسیقای ئاسایی تێدا بەڕێوەدەچێت. ھەروەھا کتێبخانەیەکی بەرفراوانی سی دی و وۆرک شۆپێک بۆ نۆژەنکردنەوە و چاککردنەوەی کەمانچەی تێدایە. مۆزەخانەکە پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ مۆسیقاژەن و ئاوازدانەرانی ئەرمەنی ھەیە و پابەندە بە پێشخستنی مۆسیقا لە ئەرمینیا. ھەروەھا کۆمەڵێک کتێبی زانستی چاپ دەکات.

خانوو-مۆزەخانەکە دەکەوێتە ٣ زارۆبیان ست (لە دەرەوەی مارشال باگرامیان ئەڤێ)، یەریڤان ٠٠٠٩، ئەرمینیا. تەلەفۆن: (٣٧٤–١٠) ٥٨٫٩٤٫١٨.

## سەرچاوەکان

ماڵ-مۆزەخانەی ئارام خاچەتووریان
کارێن کاراپێتیان

**کارێن کاراپێتیان** (، ; لەدایکبووی ١٤ی ئابی ١٩٦٣) سیاسەتمەدارێکی ئەرمەنییە کە لە ئەیلوولی ٢٠١٦ تا نیسانی ٢٠١٨ سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان بووە، پێشتر لە ساڵی ٢٠١٠ تا ٢٠١١ سەرۆکی شارەوانی یەریڤانی پایتەخت بووە. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لەلایەن سەرۆک سێرژ سەرگسیانەوە وەک سەرۆکوەزیران دەستنیشانکرا و تا ٩ی نیسانی ٢٠١٨ پۆستی سەرۆکایەتی کردووە، کاراپێتیان لە ١٧ی نیسان تا ٢٣ی نیسانی ٢٠١٨ وەک جێگری یەکەمی سەرۆکوەزیران کاری کردووە، کاتێک دوای دەستلەکارکێشانەوەی سێرژ، سەرۆکوەزیرانی بە وەکالەت دەستنیشانکرا سەرگسیان. ئەم پۆستەی تا ھەڵبژاردنی نیکۆڵ پاشینیان وەک سەرۆک وەزیران لە ٨ی ئایاری ٢٠١٨دا ھەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان
سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان

**سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان** سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان سەرۆکی حکوومەت و باڵاترین وەزیرە لەناو حکوومەتی ئەرمەنستان و بەپێی دەستوور داواکراوە "ئاراستە سەرەکییەکانی سیاسەتی حکومەت دیاری بکات، چالاکییەکانی حکومەت بەڕێوەببات و کارەکانی ئەندامان ھەماھەنگی بکات". لە حکوومەت." ھەروەھا بەپێی دەستوور سەرۆک وەزیران سەرۆکایەتی ئەنجومەنی ئاسایش دەکات کە ئاراستە سەرەکییەکانی سیاسەتی بەرگری ئەم وڵاتە دیاری دەکات؛ بەم شێوەیە سەرۆک وەزیران بە شێوەیەکی کاریگەر فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئەرمەنستانییە. بەپێی دەستووری نوێی ساڵی ٢٠١٥ سەرۆک وەزیران بەھێزترین و کاریگەرترین کەسە لە سیاسەتی ئەرمینیادا. سەرۆک وەزیران لەلایەن سەرۆکی ئەرمینیا لەسەر دەنگی ئەنجومەنی نیشتمانی دیاری دەکرێت. دەتوانرێت سەرۆک وەزیران بە لێکدانەوەی متمانە لە پەرلەمان دووربخرێتەوە. لە ڕیفراندۆمی دەستووریدا کە لە ساڵی ٢٠١٥ بەڕێوەچوو، ھاووڵاتیان دەنگیان بە گواستنەوەی ئەرمینیا بۆ کۆمارێکی پەرلەمانی دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئەرمەنستان
یەریڤان مۆڵ

**یەریڤان مۆڵ** () مۆڵێکی بازرگانییە و دەکەوێتە سەر شەقامی ئارشاکونیاتس لە یەریڤان لە ئەرمینیا. لە ساڵی ٢٠١٤ کراوەتەوە و گەورەترین مۆڵە لە ئەرمینیا لە ڕووی ژمارەی فرۆشگاکانی و کۆی ڕووبەری نھۆمەوە.

## مێژوو
ناوەندی بازرگانی یەریڤان مۆڵ لە ٢٠ی شوباتی ٢٠١٤ بە ئامادەبوونی سەرۆک سێرژ سەرگسیان کرایەوە. پرۆژەکە لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٠ دەستی پێکردووە، ڕووبەری سەنتەرەکە ٥٩ ھەزار مەتر چوارگۆشەیە و ١٢٥ فرۆشگای تێدایە.

لە ساڵی ٢٠١٦ کۆمپانیای یەریڤان مۆڵ بەرنامەی دڵسۆزی کڕیارەکانی بە ناوی پڕۆژەی کارتی یانە دەستپێکرد، کە گەورەترین پڕۆژەی دڵسۆزییە بە خەڵاتەکانی و ژمارەی خاوەن کارتەکانی لە بواری فرۆشتنی تاکەکەسی لە ئەرمینیا. تیروپشکی کارتی یەکەمی یانەکان لە ٢٧ی ژانویە بەڕێوەچوو، کە سەد خاوەن کارتی چالاکترین خەڵاتی گرانبەھایان بەدەستھێنا، لەنێویاندا ئۆتۆمبێلی لوکسی مینی کوپەر.

## سەرچاوەکان

یەریڤان مۆڵ
ئیم ھۆ

وێنۆک
**ئیم ھۆ** (بە کۆری:임호، لەدایکبووی ٢٧ی کانوونی دوەمی ١٩٧٠) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە بەھۆی ڕۆلەکانی لە دراما مێژووییەکان ناسراوە لەناویاندا گەوھەری کۆشک.

## فیلمۆگرافی

### دراماکان

* گوڵەکانی زیندان ٢٠١٦ وەک کانگ-سیۆن-ھۆ.
* گوانگگیتۆ، داگیرکەرە مەزنەکە ٢٠١١ وەک مورۆنگ باوۆ
* شاژن سیۆندیۆک ٢٠٠٩ وەک جینجیی شیللا.
* گەوهەری کۆشک ٢٠٠٣ وەک جونگجۆنگی جۆسۆن

ئەمانە و لەنێوان چەندین دراما و فیلمی تر.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:دەرچووانی زانکۆی چونگ-ئانگ
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:زیندووان
جۆ جونگ-ئیون

**جۆ جونگ-ئیون** (لەدایکبووی ١٠ی ئازاری ١٩٩٦) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە، بەھۆی ڕۆلگێران وەک جانگیوم لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنی ٢٠٠٣ی گەوهەری کۆشک ناسراوە

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرە منالەکانی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی سێئول
کۆتۆکا

**کۆتۆکا** کانتۆن و شارەوانییەکی پارێزگای ئەندرێس ئیبانێزە لە بەشی سانتا کروز لە بۆلیڤیا. شارەوانییەکە لە دوو کانتۆن پێکھاتووە – خودی کۆتۆکۆ و پۆرتۆ پایلاس. لە ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٣٩٥١ کەس بووە بۆ کانتۆنەکە و ٥٦٤٥١ کەس بۆ شارەوانییەکە

لە ساڵی ١٧٩٩ کەنیسەی کاسۆلیکی ڕێگەی دا بە دروستکردنی مەزارگەیەک بۆ ڤێرجن دی کۆتۆکا، کە وێنەیەکی مریەم (دایکی عیسا) بوو کە لە شارۆچکەکەدا بینرا. ئێستا پاکیزە پیرۆزی پارێزەری تەواوی پارێزگای سانتا کروزە و جەژنەکەی لە ٨ تا ١٥ی کانوونی دووەم ھەزاران بۆلیڤیایی بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت.
ژمارەی دانیشتووان لە چل ساڵی ڕابردوودا دە ھێندە زیادی کردووە:

## سەرچاوەکان

کۆتۆکا
سانتا کروز دی لا سیێرا

**سانتا کروز دی لا سیێرا** بەگشتی بە سانتا کروز ناسراوە، گەورەترین شارە لە بۆلیڤیا و پایتەختی بەشی سانتا کروزە.

ناوچەی گەورەی سانتا کروز دی لا سیێرا دەکەوێتە سەر ڕووباری پیرای لە ڕۆژھەڵاتی ناوچە نزمە گەرمەکانی بۆلیڤیا، زۆرترین دانیشتووانی شارەوانییە لە بۆلیڤیا بە مەزەندەکردنی ٢٫٤ ملیۆن دانیشتووان لە ساڵی ٢٠٢٠، لەلایەن شارۆچکەیەکی حەوت کەسی پێکھاتووە شارەوانییەکانی سانتا کروز: سانتا کروز دی لا سیێرا، لا گواردیا، وارنز، کۆتۆکا، ئێل تۆرنۆ، پۆرۆنگۆ و مۆنتیرۆ.

شارەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٥٦١ لەلایەن گەڕانی ئیسپانی نوفلۆ دی چاڤێسەوە دامەزراوە و نزیکەی ٢٠٠ کم (١٢٤ میل) لە ڕۆژھەڵاتی شوێنی ئێستایەوە دوورە، چەند جارێک گواسترایەوە تا دواجار لە کۆتایی سەدەی ١٦دا لەسەر ڕووباری پیرای دامەزرا. بۆ زۆربەی مێژووەکەی، سانتا کروز زیاتر شارۆچکەیەکی بچووکی بنکە بوو، تەنانەت دوای ئەوەی بۆلیڤیا سەربەخۆیی خۆی لە ساڵی ١٨٢٥ بەدەستھێنا، گرنگییەکی کەم لەلایەن دەسەڵاتداران یان دانیشتووان بەگشتی درا بۆ نیشتەجێکردنی ناوچەکە. تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم بە چاکسازی قووڵی کشتوکاڵی و زەوییەوە بوو کە شارەکە بە خێرایییەکی زۆر خێرا دەستی بە گەشەکردن کرد. بەھۆی کەمی بەرزییەکەی لە دامێنی گردەکانی ئەندێس و ھەڵکەوتووی لە حەوزی ئەمازۆن، شارەکە کەشوھەوایەکی گەرمی ھەیە بە پێچەوانەی ناوچە سەرەکییەکانی تری میترۆی لاباز کە لە ڕووی بەرزییەوە ھەزاران مەتر بەرزترە.

ئەم شارە زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی بۆلیڤیایە، نزیکەی ٣٥٪ی بەرھەمی ناوخۆیی گشتی بۆلیڤیا بەرھەم دەھێنێت، زیاتر لە ٤٠٪ی سەرجەم وەبەرھێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە وڵاتەکەدا وەردەگرێت. ئەمەش یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی سانتا کروز ببێتە گرنگترین ناوەندی بازرگانی لە بۆلیڤیا و شوێنی دڵخوازی کۆچبەران لە ھەموو وڵاتەکە و ھەندێک لە وڵاتانی دراوسێشەوە

## سەرچاوەکان

پۆل:سانتا کروز دی لا سیێرا
تۆمارەکانی زنجیرە فەرمانڕەوایی جۆسۆن

**تۆمارەکانی مێژووی زنجیرە فەڕمانڕەوایی جۆسۆن** (ھەروەھا وەک تۆماری ڕاست و درووستی زنجیرە فەرمانرەوایی جۆسۆن ناسراوە، بە کۆری باشووری: 조선왕조실록، بە کۆری باکووری: 조선봉건왕조실록) کتێبێکە کە تیایدا مێژووی ساڵانی ١٣٩٢ تا ١٨٦٥ دادەپۆشێت و تۆماری کردووە. لە ١،٨٩٣ بەرگ پێکھاتووە و کتێبێکە کە درێژترین ماوەی مێژوویی تۆمار بکات لە جیھان. تۆمارەکە ١٥١مین گەنجینەی نیشتمانی کۆریایە و پرۆگرامی یادەوەری جیھانی سەربە یوونێسکۆ تۆمارکراوە.

## ئەمانەش ببینە

* سامگووک ساگی
* سامگووک یوسا

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:خێزانی یی
پۆل:یادەوەری تۆماری جیھانی
پۆل:گەنجینە نیشتمانییەکانی کۆریای باشوور
دراوپادی مورمو

**دراوپادی مورمو** () سیاستوانێکی ھیندییە و لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٢ ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی ھیندستان و ئەندامی پارتی بەھاراتیا جاناتایە. دروپاری دووەم ژنە کە ئەم پۆستەی وەردەگرێت دوای پاتریبھا پاتیل، دراوپادی لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ وەک سەرۆکی ھیندستان سوێندی یاسایی خوێندەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ھیندستان
پۆل:خانمە سەرۆکەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:زیندووان
ئەحمەد کوڕی تولون

**ئەحمەد کوڕی تولون** (بە عەرەبی:احمد ابن طولون) (٢٣ی ڕەمەزان ٢٢٠ی کۆچی - ١٠ی زولقیعدەی ٢٧٠ی کۆچی / ٢٠ی ئەیلوولی ٨٣٥ی زایینی - ١٠ی ئایاری ٨٨٤ی زایینی)دامەزرێنەری دەوڵەتی تولوندی بوو کە فەڕمانرەوای میسر و سوریای دەکرد لە نێوان ساڵانی ٢٥٤ ک/٨٦٥ز -٢٧٠ک/٨٨٤ز. لە ساڵی ٨٦٨ ئیبن تولون لەلایەن خەلیفەی عەباسییەوە وەک حاکم ڕەوانەی میسر کرا. لە ماوەی چوار ساڵدا ئیبن تولون خۆی دامەزراندبوو وەک حاکمێکی سەربەخۆ بە دەرکردنی بریکاری دارایی خەلیفە، ئیبن مودەبر  و دەستبەسەرداگرتنی کۆنترۆڵی دارایی میسر و دامەزراندنی ھێزێکی گەورەی سەربازی کە بە شێوەیەکی کەسی دڵسۆز بوو بۆ خۆی. ئەم پرۆسەیە بەھۆی بارودۆخی ناجێگیری سیاسی لە دەرباری عەباسی و سەرقاڵبوونی حاکمی عەباسی، ئەلموفەق، بە شەڕەکانی دژ بە سەفەرییەکان و یاخیبوونی زەنج ئاسانکاری بۆ کرا. ھەروەھا ئیبن تولون ئاگاداری دامەزراندنی ئیدارەیەکی کارامە بوو لە میسر. دوای چاکسازی لە سیستەمی باج و چاککردنەوەی سیستەمی ئاودێری و ڕێوشوێنی دیکە، بەرھەمی ساڵانەی باج گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. وەک ھێمایەک بۆ ڕژێمە نوێیەکەی، پایتەختێکی نوێی بە ناوی ئەلقەتەعی لە باکووری فوستەتی پایتەختی کۆن دروست کرد.

دوای ساڵی ٨٧٥ لەگەڵ ئەلموفەقدا تووشی ململانێیەکی ئاشکرا بوو، کە ھەوڵیدا سەرکەوتوو نەبوو لە کورسییەکەی لابدات. لە ساڵی ٨٧٨دا بە پشتیوانی خەلیفەی موعتەمید برای ئەلموفەق، ئیبن تولون حوکمڕانی سووریا و ھەروەھا قەزا سنوورییەکانی لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین گرتە دەست، ھەرچەندە کۆنترۆڵی تارسوس بە تایبەتی لاواز بوو. لەماوەی غیابی لەسوریادا، عەباس، کوڕە گەورەکەی و جێگرەکەی، ھەوڵیدا دەسەڵات لە میسردا دەستبەسەردابگرێت، ئەمەش بووە ھۆی زیندانیکردنی عەباس و کاندیدکردنی کوڕی دووەمی ئیبن تولون بە ناوی خومەڕەوای وەک میراتگری. ھەڵکشانی فەرماندەیەکی باڵا بە ناوی لوعلوع لە ساڵی ٨٨٢ بۆ ئەلموفەق و ھەڵکشانی تەرسوس، ئیبن تولونی ناچار کرد بگەڕێتەوە سووریا. ئێستا بە شێوەیەکی مەجازی بێ دەسەڵات، ئەلمعتەمید ھەوڵیدا لەژێر کۆنترۆڵی براکەی ھەڵبێت بۆ دۆمەینەکانی ئیبن تولون بەڵام لەلایەن بریکارەکانی ئەلموفەقەوە دەستی بەسەردا گیرا و ئیبن تولون کۆبوونەوەیەکی فەقێیییەکانی لە دیمەشق کۆکردەوە بۆ ئەوەی ئەلموفەق وەک دەستبەسەرداگرتنێک ئیدانە بکات. ھەوڵەکەی لە پاییزی ٨٨٣ بۆ ھێنانی تارسوس بۆ پاژنەی پێی شکستی ھێنا و نەخۆش کەوت. گەڕانەوەی بۆ میسر، لە مانگی ئایاری ساڵی ٨٨٤ کۆچی دوایی کرد و خومەڕەوای لە شوێنی گرتەوە.

ئیبن تولون وەک یەکەم حاکمی پارێزگایەکی گەورەی خەلافەتی عەباسی دیارە کە نەک ھەر خۆی وەک ئاغاکەی سەربەخۆ لە دادگای عەباسی جێگیر بکات، بەڵکو دەسەڵاتیش بۆ کوڕەکەی بگوازێتەوە. بەم شێوەیە ھەروەھا یەکەم فەرمانڕەوا بوو لە دوای فیرعەونەکانی بەتلیمییەوە کە جارێکی دیکە میسری کردە دەسەڵاتێکی سیاسی سەربەخۆ، بە کایەی کاریگەری کە سووریا و بەشێک لە مەغریبی گرتەوە، ئەمەش تۆنێک بۆ ڕژێمە ئیسلامییەکانی دواتر کە بنکەکەی لە میسردا بوو، لە ئیخشیدییەکانەوە تا مەملوکەکانی سوڵتانی قاھیرە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٨٣٥
پۆل:مردووانی ٨٨٤
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:پاشا و میرەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ئونیۆ

**ئونیۆ** (ھانگول: 의녀، ھانجا: 醫女، بە مانای "دکتۆری ژن" دێت) لە سەردەمی زنجیرە فەرمانڕەوایی جۆسۆن بەو کەسانە دەوترا کە بە ڕەگەز کچ بوون و پزیشک و تایبەتمەند بوون لە چارەسەرکردنی ژنان ئونیۆ بەھۆی چارەسەرکردنی ئەو کێشە کۆمەڵایەتییە دامەزرا کە تەنھا دکتۆری پیاو بەردەست بوو بۆ چارەسەرکردنی ژنان. سیستمی پزیشکی دکتۆری ژن - ئونیۆ یەکەم جار لە سەردەمی پاشا تایجۆنگ بەدەرکەوت لە ساڵی ١٤٠٦ کە فەرمانی کرد سەنتەرێکی پزیشکی لە جێسانگوۆن بکرێتەوە بۆ چارەسەری ھاوڵاتییان.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خانەدانی جۆسۆن
پۆل:ژنە پزیشکەکانی کۆریای باشوور
لیۆنید برێژنێڤ

**لیۆنید برێژنێڤ** ( ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٦ – ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٢) سیاسەتمەدارێکی سۆڤیەت بوو کە وەک سکرتێری گشتی حیزبی شیوعی (١٩٦٤–١٩٨٢) و وەک سەرۆکی سەرۆکایەتی سۆڤیەت (١٩٦٠–١٩٦٤، ١٩٧٧–١٩٨٢) سەرکردایەتی یەکێتی سۆڤیەت دەکرد. ماوەی ١٨ ساڵ وەک سکرتێری گشتی لە دوای ماوەی سەرۆکایەتی جۆزێف ستالین دووەم بوو. ماوەی سەرۆکایەتی برێژنێڤ وەک سکرتێری گشتی لەلایەن مێژوونووسانەوە مشتومڕی لەسەرە؛ لەکاتێکدا دەسەڵاتی ئەو بە سەقامگیری سیاسی و سەرکەوتنی بەرچاو لە سیاسەتی دەرەوە تایبەتمەند بوو، ھەروەھا بە گەندەڵی، ناکارایی، چەقبەستوویی ئابووری و گەشەسەندنی خێرای بۆشایی تەکنەلۆژی لەگەڵ ڕۆژاوادا دیار بوو. برێژنێڤ لە ساڵی ١٩٥٢ پلەی بەرزکرایەوە بۆ کۆمیتەی ناوەندی حیزبەکە و بەرزبووەوە و تا ساڵی ١٩٥٧ بوو بە ئەندامی تەواوی مەکتەبی سیاسی، لە ساڵی ١٩٦٤دا ئەوەندە دەسەڵاتی کۆکردەوە کە جێگەی نیکیتا خروشچۆڤ بگرێتەوە وەک سکرتێری یەکەمی حیزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت، کە بەھێزترین پۆست بوو لە وڵاتەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازیارانی سۆڤیەت
پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت
لیۆنید برێژنێڤ
پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:ڕووسییەکانی بە ڕەگەز ئوکراینی
ڕفائیل باتکانیان

**ڕفائیل باتکانیان** (، ناسراو بە کەمار کاتیبا؛ ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٨٣٠ – ٣ی ئەیلوولی ١٨٩٢) شاعیرێکی ئەرمەنی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرانی ئەرمەنی سەدەی ١٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠
پۆل:مردووانی ١٨٩٢
ڤیاچێسلاڤ مۆلۆتۆڤ

**ڤیاچێسلاڤ میخایلۆڤیچ مۆلۆتۆڤ** ٩ی ئازار (ساڵنامەی جوولیانی ٢٥ شوبات) ١٨٩٠ – ٨ تشرینی دووەمی ١٩٨٦) سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکارێکی ڕووسی بوو، بەلشەڤیکی کۆن بوو، و کەسایەتییەکی پێشەنگی حکوومەتی سۆڤیەت بوو لە ساڵانی ١٩٢٠ بەدواوە. لە ساڵی ١٩٣٠ تا ١٩٤١ سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیساری گەل. و لە ١٩٣٩ تا ١٩٤٩. و لە ١٩٥٣ تا ١٩٥٦ وەزیری دەرەوە کاری کردووە.

## ژیانی تایبەت
لە تشرینی دووەمی ١٩٢٠ بوو بە سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی پارتی بەلشەفی ئوکراینا و ھاوسەرگیری لەگەڵ سیاسەتمەداری سۆڤیەت پۆلینا ژێمچوژین کرد مۆلۆتۆڤ و ھاوسەرەکەی دوو کچیان ھەبوو: سۆنیا کە لە ساڵی ١٩٢٩ بەخێوکرا و سڤێتلانا کە لە ساڵی ١٩٣٠ لەدایکبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی سۆڤیەت
پۆل:جۆزێف ستاڵین
پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
سومگایت

**سومگایت** دووەم گەورەترین شارە لە ئازەربایجان، دەکەوێتە نزیک دەریای قەزوین و نزیکەی ٣١ کیلۆمەتر (١٩ میل) لە پایتەختی باکوو دوورە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە نزیکەی ٣٤٥ ھەزار و ٣٠٠ کەسە، بەمەش دوای باکوی پایتەختی ئازەربایجان دووەم گەورەترین شاری ئازەربایجان دەبێت.

ڕووبەری ئەم شارە ٨٣ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٢ میل چوارگۆشە). لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٤٩ دامەزراوە. دوو شارۆچکە لە چوارچێوەی ئیدارەی شارەکەدان: جورات و حاجی زەینەلابدین؛ شارۆچکەیەک بە ناوی بازرگان و خێرخوازی نەوت حاجی زەینەلابدین تاغیێڤەوە ناونراوە. زانکۆی دەوڵەتی سومقایتە.

## دابەشکردنی کارگێڕی
شارەوانی سومگەیت لە شاری سومگەیت و شارەوانییەکانی جورات و حاجی زەینەلابدین پێکدێت. سەرۆکی شارەوانی کە لە ئێستادا زاکیر فێرێخۆڤە، دەسەڵاتی جێبەجێکردنی شارەکە بەرجەستە دەکات.

## سەرچاوەکان

سومگایت
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
پۆل:قەزاکانی ئازەربایجان