بایز ئاغای مەنگوڕ

**بایز ئاغای مەنگوڕ** ناسراو تر بە بایز ئاغا یان بایز پاشا، ئاغای ھۆزی مەنگوڕ بوو بە ئاغای ئێلی بڵباسیش ناسراوە. و پلەی پاشایەتی و قایمقامی وەزنێ لەلایەن عوسمانییەکان پێدرابوو.

## ژیانی
بایز ئاغا یەکێک بووە لە ئاغا دیارییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک سەرۆکی یەکێک لە ھۆزە بەھێزەکانی ناوچەکە ناسرابوو. گێڕانەوەی ھاوچەرخ بە گەنجێکی تەمەن نزیکەی بیست و پێنج ساڵ وەسفی دەکەن، کە لە یەکێک لە گەورەترین بنەماڵەی کوردانی ڕۆژھەڵات لەدایک بووە و برازای قادر ئاغا بوو، کە ڕەنگدانەوەی ڕەچەڵەکی بەرچاوی خۆیەتی. چاودێران سەرسام بوون بە ڕوخسارێکی پاڵاوتە و فەرماندەیی: دەموچاوێکی سپی و ھێلکەیی و سیمایەکی ناسکی ھەبوو، چاوەکانی ڕەشی قووڵی ھەبوو کە کەمێک بەرەو سەرەوە دەڕۆیشتن، برۆکانی کەوانەیی ورد خەریک بوو بەسەر لووتدا کۆببنەوە و سمێڵێکی ورد و نزیکەی ھەستنەکراوی ھەبوو. جلوبەرگەکەی زیاتر وەک کەسایەتییەکی پێگەیەکی بەرز دیاری دەکرد، پێکھاتبوو لە شەرواڵێکی سپی و درێژ بوو و کڵاشێک و سەرپۆشێکی بەرزی ئاوریشمی زەردی زێڕی کە بە ئیسکارفی ئاوریشمی فرەڕەنگ ڕازاوەتەوە. ئەم وردەکارییانە شانبەشانی بوونی خەنجەر و بۆری ڕێوڕەسمی، بە توندی جیای دەکردەوە لەو خەباتکارە خۆر سووتاو و زەق و زەقانەی دەوریان دابوو، ھەم جەختیان لەسەر میراتی بەرز و ھەم پێگەی بەرزی لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا دەکردەوە. ھەروەھا حیسابەکان تیشک دەخەنە سەر ئەو شوێنە سەرنجڕاکێشەی کە تێیدا نیشتەجێ بووە: شاخ و لووتکە بەردینەکان و دۆڵە دارستانییەکانی کوردستان، کە ڕووبارەکان بەناو کێڵگە بەپیتەکانی خوارەوەدا دەپێچنەوە، ھەم ڕەنگدانەوەی توندی و ھەم جوانی ئەو زەوییەن کە فەرمانی پێدەکرد. لە ھەموو وەسفەکاندا، بایز ئاغا نەک تەنیا وەک ئاغای ھۆزێک نەبوو بەڵکو وەک بەرجەستەکردنی ئاغایەتی و پاڵاوتنی کورد باس دەکرا، پیاوێک کە ھەر بوونی خۆی ھێمای ھێز و ڕەچەڵەک و شانازی کولتووری گەلەکەی بوو.

## ڕووداوەکانی ١٩٠٧–١٩٠٨
لە ماوەی مانگە پڕ لە گێژاوەکانی کۆتایی ساڵی ١٩٠٧ و سەرەتای ساڵی ١٩٠٨، بایز ئاغای ھۆزی مەنگوڕ وەک یەکێک لە کەسایەتییە ناوەندییەکانی کورد لە قەیرانی میحوەری عوسمانی و قاجار لە دەوروبەری سابڵاغ، کە دەبێتە مەھابادی ئێستا. پێشتر سەرکردەیەکی خێڵەکی ناوخۆیی بوو، بایز ئاغا لەم کاتە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پلەی پاشای بەدەستھێنابوو. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٠٧دا گرژی و ئاڵۆزییەکان سەریھەڵدا کاتێک پارێزگاری سابڵاغ کە لەلایەن ئێرانەوە دەستنیشانکرابوو، دوای ئەوەی لەلایەن بایز ئاغا مەنگوڕەوە ھەڕەشەی لێکرا، ناچار بوو ھەڵبێت، کە دەسەڵاتی قاجارەکان لە بەرژەوەندی بەیعەتی عوسمانی ڕەتکردەوە. لە دوای ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە، زۆرێک لە دانیشتووانی کوردی سوننەی شارۆچکەکە کە بە سەرپێچیکردنی بایز ئاغا بوێرییان پێکرابوو، دەخالەت (داواکارییەک)یان پێشکەش بە فەرماندەی عوسمانی لە پێشەو، مەھمەت فازڵ پاشا کرد و داوای نەتەوەی عوسمانییەکان کرد. بانگەوازەکەیان بۆ ئەستەنبوڵ نێردراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ھەوڵێکی فراوانتری کورد بۆ ئەوەی خۆیان بخەنە ژێر پاراستنی عوسمانییەکان نەک لەژێر کۆنترۆڵی قاجاری شیعەدا بمێننەوە. ھەڵوێستی بایز ئاغا ھاوتەریب بوو لەگەڵ ئیدیعاکانی عوسمانییەکان کە پەیمانی زوھاب لە ساڵی ١٦٣٩دا سەردەمانێک بەشێکی زۆری کوردستانی بە خاکەکانی دەوروبەری ورمێ و سابڵاغەوە خستووەتە ژێر دەستی عوسمانییەکان، ئیدیعایەک کە ئێستا ئیمپراتۆرییەت ھەوڵی زیندووبوونەوەی دەدا لە نێوان پەرەسەندنی ناسەقامگیری سنوورەکاندا.

سەرەتای مانگی یەکی ساڵی ١٩٠٨ دۆخەکە پەرەی سەند کاتێک شازادە فەرمانفەرما، پارێزگاری گشتی قاجاری ئازەربایجان بە سەرۆکایەتی سێ بۆ پێنج ھەزار سەربازەوە ھاتە ناوچەکە. ھێزەکانی نزیکەی بیست گوندی کوردی سوننەیان تاڵان کرد کە داوای تەباعییەت (ھاووڵاتیبوون)ی عوسمانییان کردبوو، چەندین دانیشتوویان کوشت و پێکھاتەی ھاوسۆزی ئەستەنبوڵیان وێران کرد. لەکاتێکدا فەرماندەی ناوخۆیی عوسمانی دوودڵ بوو لە دەستوەردان و ئیدیعای کێشەی لۆجستی و نەبوونی ھێزی بەھێزکەری دەکرد، بایز ئاغا ڕەتیکردەوە پاسیڤ بمێنێتەوە. نامەیەکی ھۆشداریی بۆ شێخولئیسلامی سابڵاغ نارد و ھەڕەشەی کرد کە ئەگەر خەڵکی شارۆچکەکە پارێزگاری ئێران دەرنەکەن، ھێرش دەکەن. مەنگوڕەکان بە پاڵپشتی ھۆزە کوردە ھاوپەیمانەکان لەوان مامەش و گەورک دەستیان بە ھێرشی ھەماھەنگ کرد کە فەرمانفەرمای ناچار کرد بەرەو میاندواو پاشەکشە بکات و بە یاوەری بەرپرسان و بازرگانانی لایەنگری ئێران. دوای کشانەوەی ئەوان، بایز ئاغا و ھاوپەیمانەکانی لەگەڵ ئەفسەرانی عوسمانی، بە شێوەیەکی کاتی سابڵاغیان داگیرکرد، بە شێوەیەکی ڕەمزی کاریگەریی عوسمانییەکان لە ناوچەی سنووریدا دووپاتکردەوە. دوای دوو ڕۆژ، محەممەد فازڵ پاشا بە فەرمی ھاتە ناو شارۆچکەکە و کۆنترۆڵی کورتی عوسمانی چەسپاند.

بەڵام سەرکەوتنەکە تەمەنی کورت بوو. لەژێر فشاری یەکگرتووی ئێران و بەریتانیا و ڕووسیا کە ھەموویان ئاگاداری پێشڕەوییەکی گەورەی عوسمانی بوون، ئیمپراتۆرییەتەکە لە ٢٢ی شوباتی ١٩٠٨دا ڕازی بوو سەربازەکانی بکشێنێتەوە. ھەندێک تۆمەتباریان کرد بە تاڵانکردنی ماڵی بەرپرسان و کەسایەتییە دیارەکان، لەکاتێکدا ھاووڵاتیانی تازە ناسراوی عوسمانی ئیدیعایان دەکرد کە ئەو تەنیا پێشێلکارییەکانی ئاغا گەندەڵەکانی کورد و بەڕێوەبەرانی قاجاری سنووردار کردووە. کاتێک عوسمانییەکان ڕۆیشتن، سابڵاغ گەڕایەوە بۆ کۆنترۆڵی ناوەکی قاجار، لەگەڵ ئەوەشدا لادێکانی دەوروبەری، بە تایبەتی لە نێو ھۆزە کوردە سوننەکانی وەک مەنگوڕەکاندا، لە ڕووی سۆزداری و سیاسییەوە لەگەڵ دۆزی عوسمانیدا ھاوتەریب بوون. بەم پێیە ھەڵمەتی بایز ئاغا ھەم خودموختاری و ھەم ناجێگیری دەسەڵاتی کورد لە ناوچە سنوورییەکاندا ڕەنگدانەوەی ھەبوو. سەرپێچیکردنی لە دژی تاران، ھاوپەیمانی لەگەڵ کۆنفیدڕاڵی کوردەکانی دیکە و ڕۆڵی وەک نێوەندگیری کورد عوسمانی، ھەموویان ئەو دڵسۆزییە ناسکەیان نیشان دەدا کە تایبەتمەندی میحوەرەکە بوون. ھەرچەندە لە کۆتاییدا بەھۆی سیاسەتی دەسەڵاتی گەورەوە سنووردار بوو، بەڵام یاخیبوونی بایز ئاغا وەک دەربڕینی بەرخۆدانی کوردی سوننە لە بەرامبەر دەسەڵاتی قاجار و کاریگەریی بەردەوامی عوسمانی لە نێوان ھۆزە کوردەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمی کوردستان وەستا.

## ململانێی لەگەڵ باپیر ئاغا
لە ساڵی ١٩٠٥دا زنجیرەیەک ناکۆکی ھۆزەکان بەدرێژایی سنووری عوسمانییەکان و ئێران سەریھەڵدا کە دوو لە ھۆزەکانی ئێلی بڵباس گرتووە، کە مەنگوڕ و مامەش بوون، لە نێوان ھەوڵەکانی ئێران بۆ تێکەڵکردنی کوردانی سنووری وەک ژێردەستەی ئێرانی. شازادە ئیمام قولی، والی ئێرانی لە سابڵاغ، لە چوارچێوەی پلانی لابردنی لە پۆستەکەی لە بەرژەوەندی ڕکابەرەکەی، باپیر ئاغا، داوای پێنج سەد تومەنی لە بایز ئاغا، ئاغای ھۆزی مەنگوڕ. بایز نەیتوانی ئەو بڕە پارەیە بدات، بەرەو خاکی عوسمانی ھەڵھات و لەوێ داوای پشتیوانی کرد بۆ وەرگرتنەوەی پۆستەکەی. لە دەوروبەری ھەمان قۆناغدا ململانێیەکی دەسەڵاتی پەیوەندیدار لەناو ھۆزی مامەشدا ڕوویدا، لە نێوان مامەش محەممەد ئاغا و ھەمزەی برازای. عیزەت بەگی کەرکووک کە قایمقامی کەرکووک بوو، و پلەی لەلایەن عوسمانییەکان پلەی ئەفسەری بوو، بە دەستبەسەرداگرتنی نائارامییەکانی ناوخۆ، بە بیانووی لێکۆڵینەوە لە ناکۆکییەکان، ھێزێکی تێکەڵاوی سەربازی عوسمانی ڕێکخست بۆ دەستوەردان. بە پشتیوانی ئەوان، بایز و ھەمزە ڕکابەرەکانیان شکست پێھێنا و باپیر و محەممەد ئاغا و شوجا ئوددەوڵڵای والی ئێرانی ناچار کرد پاشەکشە بکەن. ھەمزە کرایە ئاغای امەشەکان، و بایز ئاغا گەڕایەوە بۆ سەر ئاغایەتی مەنگوڕەکان. دواتر بە قایمقامی وەزنێ دەستنیشانکرا. بایز ئاغا یارمەتی و ناسنامەی عوسمانی وەرگرت، و پلەی پاشای پێدرا دواتر شیپلی جێگری کونسوڵی بەریتانیا ئاماژەی بەوەدا کە زۆربەی ھۆزەکانی بەشداربوو ئیعتیرافی دڵسۆزییان بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کردووە و تەنانەت چەند کەسێکیان دوای ململانێکان کۆچیان کردووە بۆ خاکی عوسمانی.

## ئەو ناوچانەی ژێر دەسەڵاتی بایز ئاغا بوون
لە ھاوینان بایز ئاغا لەگەڵ ھۆزی مەنگوڕ لە وەزنێ نیشتەجێ دەبوون.
وەزنێ کە لە بەرزایی نزیکەی ٥٥٠٠ پێ ھەڵکەوتووە، ناوچەیەکی بەرزی جیاوازی لە ناوچەی باکووری ڕانیە پێکھێناوە. سەرچاوە بەریتانییەکانی سەرەتای سەدەی بیستەم، ئەو فەلاتەیان بەو شێوەیە وەسف کردووە کە شێوەی نزیکەی ھەشت کەسی ھەیە، لەوەڕگەیەکی نایابی ھەیە کە پاڵپشتی کۆچی وەرزیی کۆمەڵگە شوانکارییەکانی کورد دەکات. لای ڕۆژھەڵاتی لوپی باشووری و لای ڕۆژاوای لوپی باکووری بە شێوەیەکی باو ڕێڕەوی گەشتکردن بوون. لەم بەرزایییەدا دەڕژا، وەزنێ سو، چەمێکی بچووکی لق بوو کە نزیکەی پازدە مەتر پانی و تەنھا چەند ئینج قووڵی بوو لە مانگەکانی زستاندا. چەمەکە بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات دەڕژا و دەچووە ناو دەشتی خوارەوە کە بە وەزنێ یایلا ناسراوە، دۆڵی تەسک کە نزیکەی یەک میل و نیو پانی بوو، بە گردە بەرز و بەردینەکان داخراوە. لەم دۆڵەدا وەزنێ سو دەڕوات، لەوەڕگەی بەپیتی دروست دەکرد کە وەک لەوەڕگەیەکی سەرەکی ھاوینە بۆ کوردەکانی ئێلی بڵباس کاری دەکرد. ڕێڕەوێکی لاوەکی کە بە ڕێڕەوی سێر دەشت ناسراوە، لە ناوچەی یەیلاوە لقێکی کردبووەوە و بە دۆڵی نزیکەوە دەیبەستێتەوە و جووڵەی ناوخۆیی بەسەر بەرزایییەکانی باکووری زاگرۆسدا ئاسان دەکات.

گوندی ئەلوەتەن (بەرزییەکەی نزیکەی ٥٤٠٠ پێ) گوندێکی کوردی بوو کە لە دەوروبەری پەنجا خانوو پێکھاتبوو، لەسەر تەپۆڵکەیەک لەناو دۆڵێکی فراواندا کە بە گرد دەورە دراوە، ھەڵکەوتووە. لە ساڵی ١٩٠٢دا وەک شوێنی نیشتەجێبوونی بایز ئاغا، کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ئاغای نازناوی ھەموو ھۆزەکانی ئێلی بڵباس. گوندەکە یەک دەشکەوتی گەورەی تێدابوو کە ھەم وەک میوانخانە و ھەم وەک مزگەوت کاری دەکرد، ئەمەش ڕەنگدانەوەی دوو ئەرکە کۆمەڵایەتی و ئایینییەکانی بوو. سەرچاوە کشتوکاڵییەکان سنووردار بوون، پێداویستی کەم و جۆ لە ناوخۆدا بەردەست نەبوو. لە مانگەکانی ھاویندا دانیشتووانی شاری ئەلوەتان وازیان لە نیشتەجێبوونەکە ھێنا بۆ ئەوەی بەرەو وەزنە یەلا کۆچ بکەن کە لەوەڕگەی ھاوینەی نەریتی خۆیانە.

لە ئەلوەتانەوە ڕێگاکە بەرەو دەشتی لاجان بەرەو باکووری ڕۆژھەڵات دەڕۆیشت و دابەزی بۆ ناو دۆڵی زابی بچووک و بە ناوچەی گاورومار لە نزیک ڕووبارەکەدا تێپەڕی. زەوی دەوروبەری بە دارستانی دار بلۆت و چەندین لقە بچووک تایبەتمەند بوو کە خاکی نەرمیان دەبڕییەوە، دیمەنێکی ناڕێکیان دروست دەکرد کە ناڕێک بوو بەڵام دەتوانرێت تێپەڕێنرێت. بەدرێژایی ئەم ڕێگایە گوندی تارکیاش کەوتبوو کە ھەروەھا لەژێر دەسەڵاتی بایز ئاغادا بوو، ئەمەش زیاتر ڕادەی کاریگەرییەکانی بەسەر خاکی ھۆزەکانی ئێلی بڵباس لە ناوچەکەدا دەردەخات.

## سەرچاوەکان