open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھەزار و یەک شەو

***ھەزار و یەک شەوە*** () کۆکراوەیەکی چیرۆکی فۆلکلۆریی ڕۆژھەڵاتی ناوینە کە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا بە زمانی عەرەبی کۆکراونەتەوە.

کتێبەکە لەلایەن چەندان نووسەر و وەرگێڕ و دانای ڕۆژھەڵات، ناوەڕاست و باشووری ئاسیا و باکووری ئەفریقادا کۆکراونەتەوە. ھەندێک لە چیرۆکەکان دەگەڕێنەوە بۆ وێژە و چیرۆکی فۆلکلۆریی سەردەمی کۆنی عەرەبی، میسڕی، ھیندی، فارسی، و مێزۆپۆتامیایی. ھەندێکیشیان لە بنەڕەتدا چیرۆکی فۆلکلۆریی سەردەمی عەبباسی و مەمالیکەکانن، لەکاتێکدا ئەوانی دیکە، بە ئەگەری زۆرەوە لە کتێبی فارسیی «*هزار افسان*»ی سەردەمی پەھلەوییەوە وەرگیراوە، کە بەزۆری لەسەر کەرەستەی ھیندی بونیادنراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەزار و یەک شەو
پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:فۆلکلۆری عەرەبی
پۆل:وێژەی عەرەبی
پۆل:فۆلکلۆری میسری
پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی
پۆل:وێژەی ئیسلامی
پۆل:وێژەی فارسی
پۆل:میتۆلۆژیای فارسی
دۆزەخ (دانتێ)

وێنۆک

**دۆزەخ** (بە ئیتالیایی: inferno) گرنگترین بەشی کتێبی کۆمێدیای یەزدانیی نووسراوەی دانتێ ئەلیگیێری شاعیری بەناوبانگی ئیتالیاییە. لەم بەشە لە کتێبەکەدا دانتێ لەگەڵ ڤێرجیلدا سەفەرێکی خەیاڵی بۆ ناو دۆزەخ دەکا و لەوێ دەبینێ کە مرۆڤە تاوانبارەکان بە پێی ئەو تاوانانەی کە کردوویانە ئازار و ئەشکەنجەی جیاواز دەدرێن. لەم نووسراوەیەدا ڤێرجیل سیمبۆلی عەقڵە کە دانتێ لە دەستی ھەوا و ھەوەس ڕزگار دەکا. ئەو سەفەرەش سیمبۆلی سەفەری ڕۆح بەرەو خودایە کە لە دۆزەخەوە دەست پێ دەکا و تا بەھەشت دەچێ.
## وەسفی دۆزەخ
دانتێ لە بەشی دۆزەخدا وەسفێکی زۆر وردی لە دۆزەخ و شوێنەکانی و جۆری ئەشکەنجەکانی کردوە. دۆزەخی دانتێ نۆ ئەڵقەی ھەیە و لە ژێری زەویدایە. ئەڵقەی نۆھەمی دۆزەخ کە سەختترین ئەڵقەیەتی تایبەت بە تاوانی خەیانەتە.

## سەرچاوە
ماڵپەڕی جیھانی دانتێ

پۆل:کتێبەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:کارەکانی دانتێ ئەلیگیێری
پۆل:ژیانی دوای مردن
پۆل:ڤێرجیل
پۆل:دۆزەخ لە کلتووری باودا
پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب
سیفەتی بە توخم کارتێکراو

**سیفەتی بە توخم کارتێکراو** (ئینگلیزی: Sex-Influenced trait) سیفەتێکی لەشییە، بە بوونی توخمەھۆڕمۆنەکانی نێرە و مێیە کاری تێدەکرێت.

## ئەمەش ببینە
*سیفەتی بە توخم بەستراو

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
سیفەتی بە توخم بەستراو

**سیفەتی بە توخم بەستراو** (ئینگلیزی: Sex-Linked trait) سیفەتێکە، بۆھێلێک دیاری دەکات، کە دەکەوێتە سەر ھەریەک لە دوو کڕۆمۆسۆمی ئێکس (X) یان کڕۆمۆسۆمی وای (Y)  لە مرۆڤدا.

## ئەمەش ببینە
*سیفەتی بە توخم کارتێکراو

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
شەقبوون (زیندەزانی)

**شەقبوون** (ئینگلیزی: Cleavage) زنجیرەیەک دابەشبوونی خانەیە، لە پەرەسەندنی زیندەییدا، کە ڕاستەوخۆ لە دوای پیتاندنی ھێلکەوە ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پڕۆمۆتەر

**پڕۆمۆتەر** یان **شوێنی دەستپێک** (ئینگلیزی: Promoter) ڕیزبەندیی نیوکلیۆتایدەکانی دی ئێن ئەییە، کە گەردێگ ئەنزیمی پەڵمەرەی ئاڕ ئێن ئەی پێوە بەند دەبێت، و دەست بە لەبەرگرتنەوەی بۆھێلێکی دیاریکراو دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
سیستمی تەواوکەر

**سیستمی تەواوکەر** (ئینگلیزی: Complement system) کۆئەندامێکی پڕۆتینییە، بە ڕێڕەوی خوێندا دەسووڕێتەوە، بە دژەتەنەکانەوە دەبەسترێت، بۆ دابینکردنی پاراستن لە دژەپەیداکەرەکان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
ھۆڕمۆنی ستیڕۆید

**ھۆڕمۆنی ستیڕۆید** یان **ستیڕۆیدەھۆڕمۆن** (ئینگلیزی: Steroid hormone) جۆرە ھۆڕمۆنێکە لە کۆلیستڕۆڵ پێکدێت، ژمارەیەک ستیڕۆیدەھۆڕمۆن ھەن، کە توێکڵی ئەدریناڵ و گون و ھێلکەدان و وێڵاش بەرھەمیان دەھێنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
شلەی جومگەیی

وێنۆک|جومگە و شلەی جومگەیی

**شلەی جومگەیی** (ئینگلیزی: Synovial fluid) بریتییە لە شلەیەکی ڕوون، جووڵەی جومگەکان ئاسان دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:جومگەکان
قاوەیی

وێنۆک
**قاوەیی** یەکێکە لە ڕەنگەکان، کە درووست دەبێت لە تێکەڵکردنی ڕەنگەکانی خۆڵەمێشی و ڕەش و نارنجی و پەمەیی.  قاوەیی یەکێک نییە لە ڕەنگەکانی ڕووناکی.

نموونەی ھەندێک لەو شتانەی کە بە ڕەنگی قاوەیی دەناسرێنەوە:
*قاوە
*چوکلێت
*دار
*ھەندێک جۆری قژ
*ھەندێک ڕەنگی چاو

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ڕەنگ
پۆل:قاوەیی
فایبرین

**فایبرین** (ئینگلیزی: Fibrin) پڕۆتینێکە، تێکئاڵانێکی دەزوولەیی لە کاتی خوێنمەیندا پێکدەھێنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:پڕۆتینەکان
پۆل:پڕۆتینەکانی خوێن
ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ

**ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ** یان **ئێچ ئای ڤی** (ئینگلیزی: HIV یان Human immunodeficiency virus) ئەو ڤایرۆسەیە کە دەبێتە ھۆی نەخۆشیی ئایدز.

## گواستنەوە
ڤایرۆسی HIV  بەس لەڕێی خوێن و تراوەکانی لەش، وەک تراوی زێ و تراوی تۆماوی دەگوازرێتەوە. ڕێگەکانی گواستنەوەی ئەم ڤایرۆسە بریتین لە:
* جووتبوونی مەترسیدار: جووتبوونێک کە ڕێکاری تەندروستیی تێدا ڕەچاو نەکرێت یان ئاگاداری ئەوە نەبن کە کەسی بەرانبەر ڕاگوێزەری ئەو ڤایرۆسەیە.
* منداڵبوون بەبێ ڕەچاوکردنی ڕێکاری تەندروستی: ئەگەر دایک خاوەنی ئەم ڤایرۆسە بێت و ڕێکاری تەندروستی نەگیرێتە بەر ئەگەریی تووشبوونی منداڵ هەیە.
* وەرگرتنی خوێن: ئەگەر بە هەر هۆکارێک خوێنێک کە وەریدەگرن، خوێنی خاوەنی ئەو ڤایرۆسە بێت ئەگەریی تووشبوون هەیە.
* بەکارهێنانی مادەی هۆشبەر لە ڕێگەی دەرزی لێدان: ئەگەر دەرزییەکە بە هاوبەشی کەڵکی لێ وەربگیرێت و یەک لەوانەی کەڵکی لێوەردەگرن ڤایرۆسەکە لە لەشیاندا بێت ئەگەریی تووشبوون هەیە.

ئەم ڤایرۆسە لە ڕێگەی دەم و پێستەوە ناگوازرێتەوە، واتە ئەگەر کەسێک تووشبووی نەخۆشیی ئایدز بێت و خەڵکی ماچی بکەن یان لە ئامێزی بگرن، ئەوا مەترسیی تووشبوونیان نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسی
پۆل:ئەیدز
پۆل:ھۆکارەکانی مردن
پۆل:مشتومڕی دۆزینەوە و داهێنانەکان
پۆل:مشتومڕی دۆزینەوە و داھێنانەکان
قۆناغی چیکڵدانە

**قۆناغی چیکڵدانە** (ئینگلیزی: Follicular phase) ئەو قۆناغەیە کە تێیدا ھێلکەی پێنەگەیشتوو دابەشبوونی یەکەمی کەمەدابەشبوون تەواو دەکات.

## ئەمەش ببینە
*قۆناغی زەردەتەن

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
کوتان

**کوتان** (ئینگلیزی: Vaccination) بریتییە لە کرداری تێکردنی ڤاکسینێک (وردە زیندەوەرەکان یان ماددەی ھۆکاری نەخۆشی)، بۆ ناو لەشی مرۆڤ یان گیانلەبەران، بۆ دابینکردنی وەڵامدانەی بەرگرییەکان.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کوتان
پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
قۆناغی زەردەتەن

**قۆناغی زەردەتەن** یان **قۆناغی تەنی زەرد** (ئینگلیزی: Luteal phase) قۆناغێکی سووڕی مانگانەیە، کە تەنی زەرد تێیدا گەشە دەکات و پەرە دەسەنێت.

## ئەمەش ببینە
*قۆناغی چیکڵدانە

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:سووڕی مانگانە
کەللەکەلێن

وێنۆک|کەللەکەلێن

**کەللەکەلێن** (بە ئینگلیزی: Cranial cavity) ناوچەیەکی کەللەی سەرە کە دەماخی تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کەلێنەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:کەللەسەر
کوژەرەخانەی سروشتی

**کوژەرەخانەی سروشتی** (ئینگلیزی: Natural killer cell) جۆرێکە لە خڕۆکە سپییەکان، لەو کەسانەدا ھەیە کە بەرگرییان پەیدا نەکردووە، ئەم خانانەش کۆمەڵە خانەی ھەمەجۆر دەکوژن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
حوسامەدین چەلەبی

[وێنۆک|250px|چەپ|ئارامگای حوسامەدینی چەلەبی لە [قۆنیە، تورکیا]]
**حوسامەدینی چەلەبی** سۆفیی  کە لە سەدەی سیانزەھەمی زاینیدا ژیاوە. ھاوچەرخ و شاگردی مەولانای ڕوومی بووە و دوای مردنی ئەو بووە بە جێنشینی. ئەو کاریگەرییەکی گەورەی لە سەر مەولانا داناوە و مەولانا کتێبی مەسنەویی مەعنەویی لەسەر داوی ئەو داناوە و حوسامەدینیش لە نووسینەوە و پیاچوونەوەی کتێبەکەدا یارمەتیی داوە.

## ژیان
حوسامەدین لە دەوروبەری ساڵی ١٢٢٥ لە شاری قۆنیەی تورکیا لەدایک بووە.  لە بنەڕەتدا خەڵکی ئێرانیی بووە، بەڵام تەرمەکەی لە بەغدا نێژراوە. حوسامەدین لە قۆنیە شاگردی مەولانای ڕومی بووە. دواتر لە ساڵی ١٢٧٣دا، دوای مردنی مەولانا، بوو بە جێگری ئەو و موریدەکانی مەولانا شوێنی کەوتن. تا مردنی لە ساڵی ١٢٨٤دا لەو پۆستەدا مایەوە. دوای ئەو سوڵتان وەلەدی کوڕی مەولانا بوو بە سەرۆکی تەریقەتەکە.

## پەیوەندی لەگەڵ مەولانا
مەولانا لەدوای چوونی شەمسی تەورێزی ڕێزی زۆری لە حوسامەدین و شاگردێکی تری بە ناو سەلاحەدین زەڕکووب دەگرت و بێ ئەوان لە مەجلیسدا قسەی نەدەکرد. ئەو مەسنەویی بە ھاندانی حوسامەدین نووسی.  خۆی لە مەسنەویدا دەڵێت:
همچنین مقصود من زین مثنوی
ای ضیاء حق حسام الدین تویی

واتە مەبەستی من لە نووسینی ئەم مەسنەوییە تۆی ئەی نووری خودا ئەی حوسامەدین.
ھەروەھا لە پێشەکیی مەسنەویدا و لە چەند شیعری تر و لە نامەکانیدا تاریفی زۆری حوسامەدینی کردووە.

## سەرچاوە

",Franklin D. Lewis, (2003), "Rumi past and present, east and west: The Life, Teachings, and Poetry of Jalâl al-Din Rumi  NewYork.

پۆل:خەڵکی ورمێ
پۆل:خواناسانی کورد
پۆل:مەولانای ڕۆمی
پۆل:سۆفییە کوردەکان
پۆل:مردووانی ١٢٨٤
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
حەیدەر عەبادی

**حەیدەر عەبادی** (عەرەبی: حيدر العبادي) سیاسەتوانێکی عێراقییە پێشتر  سەرۆکوەزیرانی عێراق، پێشتر وتەبێژ و بەرپرسی مەکتەبی سیاسیی حیزبی دەعوەی ئیسلامی، و بەرپرسی نووسینگەی ئەو حیزبە بووە لە لەندەن، و لە کابینەکەی ئەیاد عەلاوی وەزیری پەیوەندییەکان بووە و، ئەندامی ھەر سێ خولەکەی پەڕلەمانی عێراق بووە و، ڕەگەزنامەی بەریتانیشی ھەیە.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٥٢، لە شاری بەغدا لەدایکبووە،  باوکی سێ منداڵە و، باوکیشی پزیشک بووە و، بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی دەروونی بووە لە بەغدا. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە کەڕادەی بەغدا تەواو کردووە و، ساڵی ١٩٧٥ بەکالۆریۆسی لە زانکۆی تەکنۆلۆژیای بەغدا وەرگرتووە و، ھەر لەوێش دامەزراوە.

ماستەر و دکتۆرای لە ئەندازیاریی کارەبا وەرگرتووە، لە دوای وەرگرتنی ئەو بڕوانامانە لە ساڵی ١٩٨٠ بەدواوە نەگەڕاوەتەوە بۆ عێراق. لە سی ڤی خۆیدا لە کاتی ھەڵبژاردنەکان نووسیبووی کە لە ساڵی ١٩٦٧ پەیوەندی بە حیزبی دەعوە کردووە، ئەو کاتەی تەمەنی تەنیا پازدە ساڵان بووە. لە خولی ڕابردووی پەڕلەمانی عێراق ئەوکاتەی باس لە گۆڕینی مالیکی دەکرا، ناوی عەبادیش وەک یەکێک لە جێگرەوەکانی دەھات، کە ئەوکات یەکێک بوو لە ڕاوێژکارە نزیکەکانی مالیکی.

لە ساڵی ١٩٨٠ بووەتە بەرپرسی نووسینگەی حیزبی دەعوە، لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و، لە ساڵی ١٩٨٣ لەبەر چالاکییە سیاسییەکانی لە دژی ڕژێمی بەعس پاسپۆرتی عێراقی لێوەرگیرایەوە، لە ساڵی ١٩٨٢ دوو برای لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە لەسێدارە دراون، کە یەکێکیان مامۆستای زانکۆ بووە، لە ساڵی ١٩٩٣ بووەتە بەرپرسی ڕێکخراوی پێشکەوتووی تەکنۆلۆژی و گواستنەوەی خێرا لە بەریتانیا، وەزیری پەیوەندییەکان بووە لە حکوومەتی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٤ پاشان لە ٢٠٠٥ بووەتە ڕاوێژکاری سەرۆکی حکوومەت.

## سەرچاوەکان
* حەیدەر عەبادی کێیە، «لڤین پرێس»، ١١ ئاب ٢٠١٤.

|-

|-

|-

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
کەندی کراش ساگا

**کەندی کراش ساگا** () کە بە واتای پوچاندنەوەی شیرینی یا زاڵبوون بەسەر شیرینیەکان و بەزاندنیان دێت، یەکێکە لەو یاریە ڤیدیۆییانەی کە دەچنە ڕیزی گەیاندنی سیانی. کە لەلایەن کۆمپانیای (King)ی بەشی تایبەت بە یاریە ڤیدییۆکان لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٢ وەک و یاریەک لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک پەرەی پێدراوە، وە لە ١٤ی تشرینی دوھەمی ٢٠١٢ بۆ مۆبایلە ھۆشمەندەکان ئامادە کراوە. ئەم یارییە لە مانگی ئاداری ٢٠١٣ توانی پێشبگرێتەوە بە یاری فارم ڤیللە بە ئینگلیزی(Farm Ville 2) وەک بەناوبانگترین یاری لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک ئەویش بە ٤٦میلیۆن بەکارھێنەری مانگانە، وەبە پێی ئامارێک ئەوە دەرخراوە کە ئەم یارییە زۆرترین داگرتنی ھەبووە لە ساڵی ٢٠١٣. وە فراوانبونی سەرەکی ناسراوە بە "Dreamworld" کە بۆ یاریەکە زیادکرا لە مانگی کانونی یەکەمی ٢٠١٣. ئەم یارییە تازەکردنەوەی وەرزی ھەیە بەشێوەیەکی زۆر چالاک کە لەگەڵ ھەر تازەکردنەوەیەکدا ئەڵقە(Episode)ی نوێ و ئاستی نوێی بۆ زیاد دەکرێ. کە لە ئێستادا ھەر ئەڵقە (Episode)ێک لە ١٥ ئاست پێکدێت (بەڵام لە نوسخەی سەرەتایدا لە ١٠ ئاست پێکھاتبوو). ئەو تازەکردنەوە (Update)ی کە تێیدا فراوانبونی "Dreamworld"ی بۆ زیادکرا، لەو کاتەوە ڕێگە بەبەکارھێنەر دەدرێ کە دووبارە یاری بەئاستە کۆنەکان بکات بەڵام بە میکانیکێکی نوێ. وەلەنوێترین تازەگەریدا لە فەیسبووک کراوە لە مانگی ٨ی ٢٠١٤ لەفەیسبووک ئێستا یاریەکە پێکدێ لە ٦٥٠ ئاستی ئاسایی و ٣٨٠ ئاست لەسەر "Dreamworld"

## یارییەکە
ئەم یارییە جیاوازترە لە یاریەکانی تری ھاوشێوەی وەک (Bejeweled) ھەر ئاستێکی یارییەکە پێکدێ لە تەختێک کە پڕە لە چەندین جۆر شیرینی(Candy) جیاواز، و ھەندی جار (بەرگر) یشی تێدایە. شیرینیەکانیش چەند رەنگێکی جیاوازیان ھەیە کە بریتین لە:١- فاسۆلیای جەلی، ٢- لەبزینەی بێ گۆشەی ڕەنگ پرتەقاڵی، ٣-سەرە مژمژەی شین، ٤- دڵۆپە لیمۆی زەرد، ٥- چوارگۆشەی سەوزی لا چەماوە، ٦- گوڵەشەکری مۆر. جوڵەی سەرەکی لەم یارییە بریتیە لە ئاڵوگۆڕکردنی شوێنی دوو شیرینی ھاوسێ بەشێوەیەکی ستوونی یان ئاسۆیی بەمەبەستی پێکھێنانی دەستەیەک لەسێ یان زیاتر شیرینی لەھەمان ڕەنگ. ھەر ئاستێک ئامانجێکی دیاریکراوی ھەیە کە دەبێ یاریکەر پێی بگات لە ژمارەیەکی دیاریکراو لە جووڵە (ھەندێ جاریش بەپێی کات) ە، ئامانجی یاریەکەش بریتیە  لەوەی پێویستە یاریکەر جەلی سەر بۆردەکە بسڕێتەوە و تەختەکەی لێ پاک بکاتەوە، یان گەشتن بە خاڵێکی دیاریکراو یا بردنی خوارەوەی ھەندێکەرستە، لەوانەیە لە ئاستێکدا چەند بلۆکێکی تیا بێت بۆدژوارکردن و زەحمەت کردنی زیاتری یاریەکە، یەکێ لەوان بریتیە لە بۆمبەکان کە ئەویش لە ماوەی چەند جوڵەیەکدا دەتەقێتەوە و دەبێتە ھۆی ئەوەی یاریکەر یاریەکە بدۆڕێنێت.

## سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/Candy_Crush_Saga ویکیی ئینگلیزی: ١٥ی ئابی ٢٠١٤]

پۆل:یارییە کۆمپیوتەرییەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٢
پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید
پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ مۆد و رەوتەکان
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:بەرنامەکانی یوونیڤەرساڵ ویندۆز پلاتفۆڕم
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان سەبارەت بە خۆراک و خواردنەوە
پۆل:باو و ڕەوتەکانی دەیەی ٢٠٢٠
تفەنگی ئێم ١٦

[200px|چەپ|thumb|M16A1 <br />M16A2 <br />[M4 (Sturmgewehr)|M4 (وەک جیاوازی) M16A4]]

چەکی ئێم ١٦ ،چەکێکی دروستکراوی ئەمریکییە و لە ساڵی ١٩٦٧ دروستکراوە و دراوەتە دەستی سەربازانی ئەوکاتەی ئەمریکا و هەتاوەکو ئێستاش چەندین گۆڕانکاریی گرنگی تێدا کراوە، چاکسازی تیادا کراوە.
سێ لەم گۆڕانکارییانە بە پیت و ناوێک لەيەکتر جیا دەکرێنەوە .

## ئێم ١٦ لە کوردستان
لەدوای شەڕی عێڕاق و ئەمریکا کەوتە دەست پێشمەرگەش. ئێستا ڕێژەیەکی زۆر لەو چەکە بە دەستی کوردە.

## ئێم ١٦ لە جیھان
ئەم جۆرە چەکە لە زیاتر لە ٨٠ وڵاتی جیھاندا بەکار دەهێنرێت.
بۆ نموونە: وڵاتانی ناتۆ  و  بەریتانیا و ئیسرائیل

200px|چەپ|thumb|جیاوازی لە نێوان ئێم ١٦ و کلاشینکۆڤ

پۆل:چەکەکان
ڕۆبن ویلیامز

**ڕۆبین ماکلاورین ویلیامز** (ئینگلیزی: Robin McLaurin Williams) (٢١ تەممووزی ١٩٥١–١١ ئاب ٢٠١٤) ئەکتەرێکی ئەمریکیی کۆمێدی بوو. زیاتر لە ١٠٠ بەرھەمی فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و فیلمی ئەنیمەیشندا بەشداربووە، کە زۆرینەیان کۆمێدی بوون. لە ماوەی کارکردنی لە بواری فیلمسازیدا، چەندین خەڵاتی جیاجیای لەو بوارە وەرگرتووە. چوار جار بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراوبووە و، لە ساڵی ١٩٩٧ بەھۆی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمی (Good Will Hunting) ئەو خەڵاتەی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب
پۆل:ئەکتەری کۆمیدی پیاوی ئەمریکی
پۆل:بەرهەمهێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دیسلێکسیان هەیە
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:خەڵکی دیزنی
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:هونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو ئەکتەرانەی کە تووشی ناڕێکی خوێندنەوە بوونە
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
ماسوولکەی گرژۆک

**ماسوولکەی گرژۆک** یا **گرژۆکەماسوولکە** (ئینگلیزی: Flexor) بریتییە لەو ماسوولکەیەی کە جومگە دەچەمێنێتەوە.

## ئەمەش ببینە
*ماسوولکەی کشۆک

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
کوتاوی دی ئێن ئەی

وێنۆک|بەرهەهێنانی کوتاوی دی ئێن ئەی

**کوتاوی دی ئێن ئەی** (بە ئینگلیزی: DNA vaccine) کوتاوێکە لە دی ئێن ئەی بۆ ھۆکاری نەخۆشی دروستدەکرێت، بەڵام ناتوانێت ببێتە ھۆی نەخۆشی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کوتان
پۆل:دی ئێن ئەی
پۆل:ڤایرۆسناسی
کۆمەڵەی خوێن

500px|وێنۆک|کۆمەڵەکانی خوێن، بە پێی سیستەمی ABO

**کۆمەڵەی خوێن** (ئینگلیزی: Blood type) بریتییە لە پۆڵێنکردنی خوێن، کە بەندە لەسەر جۆری ئەو دژەپەیداکەرەی کە دەکەوێتە سەر ڕووی خڕۆکە سوورەکان.

دژه‌ په‌یداکه‌ر:ماده‌یه‌که‌ له‌ش ئاگادار ده‌کاته‌وه‌ بۆ به‌رهه‌مهێننی دژه‌ ته‌نێک بۆی.دژه‌ په‌یداکه‌ره‌کان به‌شێوه‌ی سرووشتی له‌ له‌ش دا هه‌ن هانی هیچ وڵام دانه‌وه‌یک ناده‌ن به‌ڵام هه‌رکاتێک دژه‌ په‌یداکه‌ری بێگانه‌ هاتنه‌ ناو له‌ش خانه‌کان وڵام داهنه‌وه‌یان ده‌بێت بۆ به‌رهه‌مهێنانی دژه‌ ته‌نه‌کان.
یه‌که‌م گه‌س که‌ توانی کۆمه‌ڵه‌ی خوێن دیاری بکات**Karl Landsteiner** که‌سێکی مقاول بوو که‌ نموونه‌ی خێنی چه‌ند کرێکارێکی وه‌رگرت له‌ ئه‌نجامی تێکه‌ڵ کردنیان بینی له‌ هندێکیان خوێن مه‌ینی خرۆکه‌ سووره‌کان روویدا **Agglutinating**. کاتێک دووسامپڵی جیاوازی خوێن تێکه‌ڵ ده‌کرێ خوێن مه‌ین رووده‌دا له‌ ئه‌نجامی کارلێک کردنی دژه‌ په‌یداکه‌ری خرۆکه‌ی سوور وه‌ دژه‌ ته‌نی پلازما.
سه‌رنجی لاندشتاینه‌ر بووه‌ هۆی پۆلێنکردنی کۆمه‌ڵه‌ خوێنه‌کان به‌پێی ئه‌ودژه‌په‌یداکه‌رانه‌ی له‌ خرۆکه‌ی سووردا هه‌ن.

پۆل:خوێن
پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:خوێنناسی
ئەلگۆریتم

**ئەلگۆریتم** () لە گرنگترین چەمکەکانی زانستی کۆمپیوتەرە و بریتییە لە ڕێسا یان پرۆسەیەکی ھەنگاو بە ھەنگاو کە دەرەنجامی دەبێت بە حەل بوونی مەسەلەیەک. ژمارەی ھەنگاوەکانی ئەلگۆریتم دەبێ لە ژمار بێت واتە بێنا نەبێت. ناوی ئەلگۆریتم لە ناوی ئەلخوارەزمی زانای موسڵمانەوە وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان
* Cormen, Thomas H. (et al), Intorduction to Algorithms (2nd Edition), USA: McGraw-Hill, 2001.

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:کۆمپیوتەرەکان
پۆل:ماتماتیک و ھونەر
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
مێشھەنگوین

وێنۆک|چەپ|مێشەنگوێنێک گەردەی گوڵان دەھێنێتەوە بۆ ناو پوورەکەی

**ھەنگی ھەنگوێنکەر**، **کادێنەمێش** و **ھەنگ** (بە ئینگلیزی: honey bee) جۆرە مێروویەکە کە ھەنگوێن دروست دەکا و بە دەستی مرۆڤ کەوی کراوەتەوە. لە ئێستەدا حەوت جۆر ھەنگی ھەنگوێنکەر ناسراوە. ئەم ھەنگانە بەشێکی لە بنەماڵەی ھەنگەکان کە بیست ھەزار جۆریان ھەیە. مێشھەنگوێن و بڕێکی تر لە ھەنگەکان بە پوورەدان ژمارەیان زیاد دەکات.

## سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ ١٦ی ئابی ٢٠١٤

پۆل:مێرووەکان
پۆل:ھەنگەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ھەنگ

**ھەنگ**ەکان (بە ئینگلیزی: Bee) بنەماڵەیکن لە مێرووەکان کە دەفڕن، بە پوورەیی دەژین و گەردەی گوڵ جێبەجێ دەکەن. ھەنگەکان زۆر لە مێروولەکان و زەردەواڵەکان نزیکن. بیست ھەزار جۆر ھەنگی جیاواز لە سەر زەویدا ناسراون. ھەنگی ھەنگوێنکەر و ھەنگەبۆڵە ھەردوو لە بنەماڵەی ھەنگەکانن.

## سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی: ١٦ی ئابی ٢٠١٤

پۆل:مێرووەکان
پۆل:ھەنگەکان
گوێچکەڵە

وێنۆک

**گوێچکەڵە** (ئینگلیزی: Atrium) ژوورێکە لە دڵدا، ئەو خوێنە وەردەگرێت کە بۆ دڵ دەگەڕێتەوە.

## ئەمەش ببینە
*سکۆڵە

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:توێکاریی دڵ
گرێ گیرفانی گوێچکەڵە

**گرێ گیرفانی گوێچکەڵە** یان **گرێی ساینۆئێیتریەڵ** () تۆپەڵە خانەیەکی ماسوولکەییی دڵن، دەکەونە شوێنی بەیەکگەیشتنی کلۆرەخوێنھێنەری سەروو بە گوێچکەڵەی ڕاستەوە. گرژبوونەکانی دڵ دروست دەکات و، ڕێکیان دەخات.

## ئەمانەش ببینە
* گرێ گوێچکەڵە-سکۆڵە

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:توێکاریی دڵ
گۆچکەکانی کۆریۆنی

**گۆچکەکانی کۆریۆنی** (ئینگلیزی: Chorionic villi) نووکەکانی کۆریۆنن، لە پەنجەکان دەچن.  بۆ ناوپۆشی منداڵدان درێژدەبنەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ئاولەمەناسی
ئاڕ ئێن ئەی گوێزەرەوە

**ئاڕ ئێن ئەی گوێزەرەوە** یان **تی ئاڕ ئێن ئەی** (ئینگلیزی: Transfer RNA)، (کورت دەکرێتەوە بۆ: tRNA)، گەردی ئاڕ ئێن ئەیە، لە کاتی وەرگێڕاندا ترشە ئەمینییەکان دەگوازێتەوە، بۆ جەمسەرێکی فرە پیپتیدیی گەشەکردوو.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئار ئێن ئەی
پۆل:ژینناسی
گرێ گوێچکەڵە سکۆڵە

**گرێ گوێچکەڵە سکۆڵە** (ئینگلیزی: Atrioventricular node) تۆپەڵە خانەیەکی ماسوولکەییی دڵن، دەکەونە نێوان گوێچکەڵەی ڕاست و سکۆڵەی ڕاست، ڕاگەیاندنە کارەباییەکان دروست دەکەن، کە دەبنە ھۆی گرژبوونی سکۆڵەکان.

## ئەمەش ببینە
*گرێ گیرفانی گوێچکەڵە

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:توێکاریی دڵ
گەیەنکەدەمار

**گەیەنکەدەمار** یان **سیناپس** (ئینگلیزی: Synapse) جیاکراوەیەکە، کۆتاییی تەوەرە لەگەڵ جەمسەرەکانی لقوپۆپ یان لەگەڵ دەمارەخانەیەکی دیکە یان لەگەڵ خانەیەکی دیکەدا، بەیەکتر دەگەن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
لۆراکس (فیلم)

**لۆراکس** (بە ئینگلیزی: The Lorax) فیلمێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە. کۆمێدی و خێزانییە. لە ٢ی ئازاری ٢٠١٢ بڵاوکراوەتەوە لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ ستودیۆز و ڕۆژی بڵاوکردنەوەی ھاوکات بوو لەگەڵ یادی لەدایکبوونی ١٠٨ ساڵەی د. سویس.

## چیڕۆک
باس لە کوڕێک دەکات بە ناوی تێد کە دەیەوێت درەختی ڕاستەقینە بگەڕێنێتەوە بۆ ناو شارەکەی و سروشتەکەی جوان بکات بەڵام تووشی ڕێگرییەکی زۆر دەبێت.

## ئەکتەرە دەنگییەکان
دانی دێڤیتۆ وەکو لۆڕاکس

زاک ئیفروون وەکو تێد

تەیلۆر سویفت وەکو ئاودری - کە تێد خۆشی دەوێ

بێتی وایت وەکو داپیرەی تێد

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان
پۆل:فیلمە کۆمێدییەکان
پۆل:فیلمە کۆمێدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئەو فیلمانەی لە دارستانەکان دانراون
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠١٠
پۆل:فیلمی فانتازیا-کۆمیدییەکانی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بەرھەم ھێنراون لەلایەن کریس مێلێداندری
پۆل:ئەو فیلمانەی کە سیناریۆیان لەلایەن سینکۆ پاوڵ و کێن داوریۆ بۆ کراوە
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ڕووناککردنەوە (کۆمپانیا)
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی یونێڤێرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٢
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:مشتومڕەکانی ڕیکلام و بازاڕکردن لە فیلمدا
پۆل:فیلمە مۆسیقییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە خەمناوییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە چیرۆکییە ناھێڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ورچەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە ماسی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای کتێبی منداڵان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە خێزانەکان
پۆل:فیلمە فەنتازییە مۆسیقایییەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمە فەنتازییە مۆسیقایییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ژینگەیییەکان
پۆل:میمی تەلەڤیزیۆن و فیلمەکان
لقەبۆڕیی ھەوا

وێنۆک
**لقەبۆڕیی ھەوا** (ئینگلیزی: Bronchus) ئەو بۆڕییەیە، کە ھەردوو سییەکان بە بۆڕی ھەوا دەبەستێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
پۆل:سینگ
لقوپۆپ

**لقوپۆپ** یان **دەندرایت** (بەئینگلیزی: Dendrite، کە وەرگیراوە لە ئیغریقی δένδρον " وە دەخوێنرێتەوە دیندرون، بەمانای "درەخت") درێژ بوونەوەی سایتۆپلازمیی دەمارەخانەیە، وریاکەرەوەکان وەردەگرێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:دەمارەخانە
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
پۆل:شانەی دەماری
لووسەماسوولکە

**لووسەماسوولکە** (ئینگلیزی: Smooth muscle) ماسوولکەی خۆنەویستن. لە جۆگەی ھەرس و لوولەی خوێن و ڕژێنەکاندا ھەن، بەڵام لە دڵدا نین.و شێوەی لە ماسولکە خانەی شێوە تەشیلەیی پێکدێت ناوکیان تاکە
میلدارنین    خۆنەویستە

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم۲۰۱٨  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی ماسوولکە
لینجەپەردە

**لینجەپەردە** (ئینگلیزی: Mucous membrane) چینێکە لە ڕووکەشەشانە، ڕووەکانی ناوەوەی لەش ناوپۆش دەکات و، ماددەیەکی لینج دەردەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:توێکاری
لوولپێچ

وێنۆک|لوولپێچ(Cochlea)

**لوولپێچ** (ئینگلیزی: Cochlea) جۆگەیەکی لوولپێچە، لە گوێی ناوەوە، ئەم جۆگەیە پێویستە بۆ بیستن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی بیستن
پۆل:ئێسکەکانی سەر و مل
پۆل:گوێ
پۆل:بیستن
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پۆل:کەللەسەر
لیمف

**لیمف** (ئینگلیزی: Lymph) بریتییە لەو شلەیەی لە کۆئەندامی لیمفدا دەسووڕێتەوە.  لوولە و لیفەگرێکانیش کۆی دەکەنەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی لیمف
ترپە

وێنۆک|ناوچەکانی ترپە
وێنۆک|کەسێک لە کاتی گرتنی ترپەی دڵ

**ترپە** یان **لێدانی دڵ** (ئینگلیزی: Pulse) بریتییە لە پەستانێکی ڕێکوپێکی خوێن، کە دەیخاتە سەر ڕووی ناوەوەی لوولەکانی خوێن، بە تایبەتی خوێنبەرەکان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ماتماتیک لە پزشکیدا
لاکێشەمۆخ

وێنۆک|لاکێشەمۆخ

**لاکێشەمۆخ** (ئینگلیزی: Medulla oblongata) بەشی خوارەوەی قەدی دەماخە لە مرۆڤدا، سووڕی خوێن و ھەناسەدان ڕێک دەخات، لەگەڵ ھەندێک لە ھەستەئەندامی تەیبەتدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
تالامەس

وێنۆک|تالاموس

**تالامەس** یان **لانک**  () بەشێکی مێشکە، لە چەندین بەش پێکھاتووە دەکرێ بە دوو بەشەوە کە لەmediodorsal دەلکێن بەیەکەوە شێوەیەکی ھێلکەییان ھەیە دەکەوێتە چەقی مێشکەوە وە بەستراوە بە مێشکۆلەوە ئەوھەستەدەمارە ڕاگەیاندنانەی ھاتوون لە دەرەوەی لەش وەک خۆشی ناخۆشی ترس دڵەڕاوکێ و حەز، ئاڕاستەی شوێنی ڕاستەقینەیان دەکات، بۆ لێکدانەوەیان.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:مێشک
پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
پۆل:زانستی دەماری
پریکاریۆن

**پریکاریۆن** (بە ئینگلیزی: Perikaryon یان Soma) جەستەی دەمارەخانە دەوترێت. پریکاریۆن شوێنی ڕاگرتنی ناوکەخانەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شانەی دەماری
گرێی ڕانڤیە

**گرێی ڕانڤیە** () چەندین چاڵە لە درێژایی تەوەرەدایە کە تێیاندا مایلین بوونی نییە. بوونی ئەم گرێیانە لە درێژایی تەوەرە دەبێتە ھۆی گواستنەوەی توندی پەیغامە دەمارییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شانەی دەماری
خانەی شوان

**خانەی شوان** چەندین خانەن کە دەوروبەری تەوەرە دادەپۆشن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:ژینناسی
پۆل:خانە
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
تێرمیناڵی تەوەرە

**تێرمیناڵی تەوەرە** بەشی کۆتایی تەوەرەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەشەکانی تەوەرە
خەیاڵ (وێژە)

**وێژەی داستانی** جۆرێک لە حەکایت کردنە کە گشت یان بەشیک لەو شتانەی کە باس کراون واقیعی نین، واتە دەستکردی زەینی نووسەرن. لە بەرامبەری ئەم وێژەدا، وێژەی ناداستانی بوونی هەیە کە زۆرتر باسی ڕووداوە حەقیقیەکان (وەکوو مێژوو، ڕۆژنامەوانی و ...) دەکات.

## سەرچاوەکان
خەونی تەلاری سوور

وێنۆک|نیگارەیەک لە بەشێک لە کتێبی خەونی تەلاری سوور

**خەونی تەلاری سوور** یەکێک لە چوار کتێبی ڕۆمانی بەناوبانگی وڵاتی چینە. ئەم کتێبە لە سەردەمی خانەدانی چینگدا نووسراوە و باسی بەسەرھاتی ژیانی نووسەرەکەیەتی. گرینگی و ھۆی بەناوبانگی ئەم کتێبە لەوەدایە کە باسی ژیانی خەڵکی دەوڵەمەندی چین لە سەردەمی خۆیدا دەکات و بە شێوەیەکی ھونەرمەندانە ئەم جۆرە ژینە باس دەکات. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمان
پۆل:چیرۆک
پۆل:ئەو ڕۆمانە چینییانەی کراونەتە فیلم
پۆل:ڕۆمانە چینییەکان کە کراونەتە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی
پۆل:ڕۆمانە فەلسەفییەکان
تەپڵ

وێنۆک|تەپڵێک

**تەپڵ** ئامێرێکی مۆسیقایە. تەپڵ یەکێکە لە کۆنترین ئامێرەکانی مۆسیقا. تەپڵ تەنیا یەک ئامێری تایبەت نیە و دەیان جۆری ھەیە. بڕێک جار وەک ناوێکی گشتی بۆ جۆرەکانی تەپڵ بەکار دەھێنرێت. تەپڵ ھەروەھا مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە و نموونەی تەپڵی ٦٠٠٠ ساڵ پێش زاین دۆزراوەتەوە. 

## پەڕاوێز


پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
فلووت

وێنۆک|چەندین جۆر فلوت

**فلووت** ئامێرێکی مۆسیقایە کە چەندین جۆری هەیە و بە هۆی باوە دەژەنرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
لێکدانی تاقیکاری

[وێنۆک|[چوارگۆشەی پەنێت، کە جۆرێکی لێکدانی تاقیکاری نیشان دەدات.]]

**لێکدانی تاقیکاری** (ئینگلیزی: Test cross) لە بۆماوەزانیدا، بریتییە لە لێکدانی نێوان تاکێکی بۆماوەبابەت نەزانراو بۆ سیفەتێکی زاڵ، لەگەڵ تاکێکی یەکڕەگی بەزیو، بە ئامانجی دیاریکردنی بۆماوەبابەتی تاکە نەزانراوەکە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
لابردن (بۆماوەزانی)

[وێنۆک|لابردن لە [کڕۆمۆسۆم|کڕۆمۆسۆمدا.]]

**لابردن** (ئینگلیزی: Deletion) لە بۆماوەزانیدا، نەمانی بەشێکە لە دی ئێن ئەیی کڕۆمۆسۆم.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:بازدان
لادانەبازدان

**لادانەبازدان** (ئینگلیزی: Frameshift mutation) بازدانێکە، بە زیادکردنی یان لادانی نیوکلیۆتایدێک لە ڕیزبەندییەکە، دەبێتە ھۆی پەیدابوونی خوێندنەوەیەکی ناڕاستی پەڕلەکە، لە کاتی وەرگێڕاندا، بەھۆی گۆڕان لە سنووری خوێندنەوەدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:بازدان
لێنۆڕینی گۆچکەکانی کۆریۆنی

**لێنۆڕینی گۆچکەکانی کۆریۆنی** (ئینگلیزی: Chorionic villus sampling) بەجێھێنانێکە، لە ڕێگەیەوە شیکردنەوەی گۆچکەکانی کۆریۆنی دەکرێت، بۆ دەستنیشانکردنی بۆماوەبابەتی کۆرپەلە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:پشکنینەکانی ماوەی دووگیانی
داستانی گێنجی

وێنۆک|نیگارەیەک لە داستانی گێنجی کە لە سەدەی ١٧دا کێشراوە
**داستانی گێنجی** (بە ژاپۆنی: 源氏物語) ڕۆمانێکی ژاپۆنییە کە لە سەدەی ١١ نووسراوە و زۆر جار وەکوو یەکەمین ڕۆمانی جیھان چاوی لێ دەکرێت. ئەم کتێبە باسی بەسەرھاتی ژیانی کوڕی ئیمپراتۆرێکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکان
پۆل:وێژەی ژاپۆنی
پۆل:دەقە کۆنەکانی پێشووی ژاپۆن
پۆل:ئەو ڕۆمانە ژاپۆنییانەی کراون بە فیلم
لەشەکڕۆمۆسۆم

وێنۆک|کرۆمۆسۆمەکانی خانمێک

**لەشەکڕۆمۆسۆم** (ئینگلیزی: Autosome) بریتییە لە ھەر کڕۆمۆسۆمێکی لەش، جگە لە توخمەکڕۆمۆسۆم.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:کڕۆمۆسۆم
پۆل:کرۆمۆسۆم
لەبەرگیراوە (زیندەزانی)

**لەبەرگیراوە** یان **کلۆن** (ئینگلیزی: Clone) لە زیندەزانیدا، زیندەوەرێکە لە ناتوخمەزۆربوونەوە پەیدابووە. لە ڕووی بۆھێلەوە، لێکچووی یەکێک لە باوانیەتی، بە جۆرێک ئەو تاکە لێکچووی بۆماوەیی بێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:خانە
پۆل:ژینناسیی خانەیی
پۆل:ژینناسیی گەردی
لێکدانی جووتەدووڕەگبوون

**لێکدانی جووتەدووڕەگبوون** (ئینگلیزی: Dihybrid cross) لە بۆماوەزانیدا، جووتبوونی نێوان تاکەکانە، کە دوو جووت لە دژە سیفەتەکان دەگرێتەوە.

## ئەمەش ببینە
*لێکدانی تاکەدووڕەگبوون

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
لوولەی گوێزەرەوە

**لوولەی گوێزەرەوە** یان **گوێزەرەوەلوولە** (بە ئینگلیزی: Vas deferens) بریتییە لەو جۆگەیەی کە سپێرمەکانی پێدا دەڕوات، کە لە ئاڵۆزەوە دێن، بۆ دەرچوونیان لە میزەڕۆ.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
لیمفەخانە

وێنۆک|لیمفەخانەیەک لە ژێر مایکڕۆسکۆپی ئەلیکترۆنی دا

**لیمفەخانە** یان **لیمفەسایت** (بە ئینگلیزی: Lymphocyte) جۆرێکە لە خڕۆکە سپییەکانی خوێن، کە دوو جۆرن خانەکانی بیو خانەکانی تی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی لیمف
پۆل:خانە
پۆل:لیمف
ویلیام سەنت کلێر تیسداڵ

**ویلییام سەنت کلێر تیسداڵ** (١٩٢٨ - ١٨٥٩)٬ مێژووزان و وشەزانی خەڵکی وڵاتی بریتانیا و سکرێتێری کڵێسای ئینگلستان بوو کە لە ئەنجومەنی میسییۆنەریی لە شاری ئەسفەھانی ئێران کاری دەکرد.

ویلییام سەنت کلێر تیسداڵ چەند زمان لە زمانەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین وەکوو عەرەبی باش دەیزانی و زۆربەی وەختەکانی لە سەر بنەماکانی ئیسلام و قورئان بە زمانەکانی سەرەکی سەرنجی دەکرد. ئەو ھەروەھا ڕێزمانەکانی بۆ زمانانی فارسی٬ ھیندستانی٬ پانجابی و گوجەراتی نوسیوە.

ھەندێک لە سەرنجەکانی ویلییام سەنت کلێر تیسداڵ بڕیتی لە «بنەماکانی قورئان: وتارەکانی کلاسیک لە بارەی کتێبی پیرۆزی ئیسلام» بە دەستی ئیبنی وەڕاقەوە ساغ کراونە.

## بەرھەمەکان
* بنەماکانی سەرەکیی قورئان
* بنەماکانی ئیسلام
* وتەیەک بۆ ھەژیرەکان
* بورھانەکانی سەرەکیی موحەممەد لە زێزی مەسیحییەت

## وەرگێڕانی ئینجیل بە کوردیی باشووری
میرزا یەحیاخانی کرماشانی ئینجیلی یوحەننا وەرگێڕاندبوو بە زمانی کوردیی باشووری و لە ساڵی ١٨٩٤ی زایینی لە جولفای ئەسفەھان چاپی کردبوو. ویلییام سەنت کلێر تیسداڵ ئەو وەرگێرانەی ساغ کرد و لەگەڵ سێ ئینجیلی تر کە خۆی لەگەڵ میرزا ئیسماعیل بە کوردیی باشووری وەریانگێڕاندبوو لە ساڵی ١٩٠٠ی زایینی لە لەندەن چاپ کرد. ئەمە کۆنترین کتێب بە زمانی کوردیی باشووریە.

## ژێدەر

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩
پۆل:مردووانی ١٩٢٨
پۆل:مێژووناسانی ئیسلام
پۆل:ڕۆژھەڵاتناسانی بریتانی
گەڕەستێرۆچکە

وێنۆک|گەڕەستێرۆچکەی جەی ئۆ ٢٥ ٢٠١٤ کە لەلایەن رادارەکانی زەویەوە ڤیدیۆی گیراوە.

**گەڕەستێرۆچکە** (بە ئینگلیزی: Asteroid) گەڕەستێرەیەکی بچووکە کە لە بەرد و فلز پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:گەڕەستێرۆچکەکان
پۆل:گەڕەستێرۆچکە
پۆل:ھەسارە بچووکەکان
پۆل:سیستمی خۆری
موولوولەی خوێن

وێنۆک|موولوولەی خوێن(Capillary)

**موولوولەی خوێن** یان **مووڕەگ** (بە ئینگلیزی: Blood capillary) لوولەخوێنی وردە، لە ڕێگەیەوە ئاڵوگۆڕی ماددەکان لە نێوان خوێن و خانەی شانەکاندا ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
لەبەرگرتنەوە (بۆماوەزانی)

**لەبەرگرتنەوە** (ئینگلیزی: Transcription) کرداری دروستبوونی ناوکەترشە، بە بەکارھێنانی گەردێکی دیکە وەکوو قالب، بە تایبەتی کرداری دروستبوونی ئاڕ ئێن ئەی، بە بەکارھێنانی یەک زنجیرە لە دی ئێن ئەی وەکوو قالب.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:ژینناسیی گەردی
ماوەی نەویستن

**ماوەی نەویستن** (ئینگلیزی: Refractory period) ماوەیەکی کورتە، لە دوای وریکردنەوەی دەمارێک دێت، کە تێیدا دەمارەکە ناتوانێت وریا بببێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
مایۆسین

وێنۆک|بەشێک لە ساختمانی مایۆسینێک

**مایۆسین** یان **میۆزین** (بە ئینگلیزی: Myosin) پڕۆتینێکە، بەزۆری لە ماسوولکەشانەدا ھەیە، پێکھێنەری سەرەکیی دەزووە ئەستوورەکانی ماسوولکەڕیشاڵە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:پرۆتینەکان
پۆل:ماسوولکەشانە
پۆل:ماسوولکەی ئێسکبەندی
پۆل:خێزانەکانی پرۆتین
ماسوولکەڕیشاڵ

**ماسوولکەڕیشاڵ** یان **خانەی ماسوولکە** (ئینگلیزی: Myocyte یان Muscle fiber) ماسوولکەخانەیە، بە تایبەتی لە پەیکەرەماسوولکە و دڵەماسوولکەدا ھەیە و، فرەناوکە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:خانەکانی گیانلەبەر
ماسوولکەڕیشاڵۆچکە

**ماسوولکەڕیشاڵۆچکە** (ئینگلیزی: Myofibril) گورزە پێکھاتەیەکی دەزوولەیییە، لە ماسوولکەخانەی میلداردا ھەیە.  بەزۆری لە ئەکتین و مایۆسین پێک دێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ئەندامۆچکەکان
ماندووبوونی ماسوولکە

**ماندووبوونی ماسوولکە** (ئینگلیزی: Muscle fatigue) بریتییە لە بێتواناییی ماسوولکە، بۆ فرمانی گرژبوون.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ئاڵۆزیی دەماری
پۆل:پەشێوییە ماسوولکەیییەکان
فڕینی بۆشایی

**فڕینی واڵایی** فڕینێکە بەرەو واڵایی دەرەوە. ئەم فڕینە لە ڕێگەی واڵایی پێوەوە ئەنجام دەدرێت کە دەکرێت مرۆڤی پێ بێت یان پێ نەبێت.

ئەو فڕینە دابەش دەبێت بەسەر دوو جۆر: فڕینێک بە مرۆڤەوە و فڕینێک بەبێ مرۆڤ، هەروەها یوری گاگارین سەر بە یەکێتیی سۆڤیەت یەکەمین مرۆڤ بوو تانی بفڕێتە بۆشایی و فڕینی بۆشایی تاقی بکاتەوە، لە هەمان بواردا وڵاتی ئەمریکا تانی بە پڕۆژەی ئەپۆڵۆ فڕینی بۆشایی ئەنجامبدا بە چوونی دەستەیەک لە مرۆڤ لە سەر مانگ، هەروەها پڕۆژەکانی تایبەت بە مەکۆ بۆشاییەکان تایبەت بە چوونیان بۆ بۆشایی ئاسمان و پڕۆژەی سویوزی ڕووسی تایبەت بە گەشتی بۆشایی ئاسمان سەرووی ئەوانەش وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی هەتا ئێستاش، هەروەها پڕۆژەکانی چوونە بۆشایی بەبێ مرۆڤ وەک ناردنی مانگە دەستکردەکان کە دەخوولێنەوە لە دەوری زەوی.

فڕینی بۆشایی بۆ چەندین مەبەست بەکاردێت وەک (فڕینی تایبەت بە ئاشکراکردنی زانست و نهێنیەکانی بۆشایی ئاسمان و فڕین بۆ چالاکیە بازرگانییەکان و فڕینی تایبەت بە گەشت و گوزاری هەروەها فڕاندنی مانگە دەستکردەکان) و چەندین جار ئەو فڕینە بۆشاییانە لەلایەن مرۆڤەکانەوە بۆ بۆشایی بە چەندین ئامێر و کەرەستەی تایبەت بە هۆکاری چاودێریکردنی بۆشایی ئاسمانە یاخود بۆ چاودێری کردنی زەوییە بە مەبەستی سیخوری 
## مێژوو
زانای ڕووسی کۆنستانتین تسیۆلکۆڤسکی یەکەمین دیدگایی ڕاستەقینەیی بیرۆکەی چوون بۆ بۆشایی کردۆتەوە، پەرتووکەکی تایبەت بەو بابەتەشی بڵاوکردۆتەوە لە ساڵی ١٩٠٣، بەڵام بیرۆکەکانی نەچوونەتە دەرەوەی ڕووسیا، یەکەمین مووشەک بۆ بۆشایی ئاسمان تەقێندرا بە بەرزی ١٨٩ کیلۆمەتر، مووشەکی ئەڵمانی فاو-٢ بوو لە ساڵی ١٩٤٤، پاشان یەکەمین مانگی دەستکرد ناردرا  بۆشایی بە ناوی سپوتنیک-١ لە ساڵی ١٩٦١، هەروەها ڕووسیا یەکەمین مرۆڤی ناردە بۆشایی بە ناوی یوری گاگارین، هەتا کو ئێستاش مووشەک یەکەمین ئامرازە بۆ ناردنی هەر کەرەستە و مرۆڤێک بە بۆشایی ئاسمان.

## ئەمانەش ببینە
* فڕین
* فڕینی شەوانە

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:فڕینی بۆشایی
پۆل:سیستمی خۆری
نیشانەی کۆتاییھاتن

**نیشانەی کۆتاییھاتن** (ئینگلیزی: Termination signal) ڕیزبەندیی دیاریکراوی نیوکلیۆتایدەکانە، کە کۆتاییی بۆھێل دیاری دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:دی ئێن ئەی
ناوکەپەتک

وێنۆک|ناوکەپەتک

**ناوکەپەتک** (بە ئینگلیزی: Umbilical cord) ئەو پێکھاتەیەیە کە کۆرپەلە بە وێڵاش دەبەستێت و، لە ڕێگەیەوە لوولەکانی خوێن تێپەڕدەبن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ئاولەمەناسی
ئاڕ ئێن ئەی نێردراو

**ئاڕ ئێن ئەی نێردراو** یان **ئێم ئاڕ ئێن ئەی** (ئینگلیزی: Messenger RNA) (کورت دەکرێتەوە بۆ: mRNA)، گەردی ئاڕ ئێن ئەی تاکە زنجیرەیییە، کە زانیارییەکانی دروستبوونی پڕۆتین ھەڵ دەگرێت.
ھەڵدەستێ بە دروستکردنی ترشی ئەمینی (amino acid) کە لەسەر ئەو زنجیرەیە دەچەسپێ کە زانیاریەکانی دروستکردنی پڕۆتینی تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
* کیمیایی زیندەیی 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئار ئێن ئەی
پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:ژینناسی
نەخۆشیی ھانتینگتۆن

نەخۆشیی ھەنتینگتن (ئینگلیزی: Huntington's disease) نەخۆشیێکی بۆماوەییی مێشکە، بە دەگمەن ھەیە، بە جووڵەی خۆنەویستی پەلەکان یان ڕووی دەمووچاو جیادەکرێتەوە، توانای ژیری دادەبەزێنێت، و لە کۆتاییدا دەبێتە ھۆی مردن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:نەخۆشیی ھانتینگتۆن
پۆل:نەخۆشییە بۆماوەیییەکان
نەخشەی کڕۆمۆسۆمی

وێنۆک|نەخشەی کڕۆمۆسۆمی

**نەخشەی کڕۆمۆسۆمی** یان **کاریۆتایپ** (بە ئینگلیزی: Chromosome map یان Karyotype) بریتییە لە وێنەی شوێنی بۆھێلەکان، لەسەر کڕۆمۆسۆمدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:زیندەزانیی خانەیی
پۆل:کرۆمۆسۆم
پۆل:خانە
پۆل:ژینناسیی پەرەسەندنی
پۆل:ژینناسیی خانەیی
نێوانەماددە

**نێوانەماددە** (ئینگلیزی: Matrix) ماددەیەکە دەوری خانەکان دەدات، ھێز و جیڕی بە بەستەرەشانە دەدات، لەوانەیە نێوانەماددە شل یان ڕەق یان نیمچەڕەق بێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:توێکاریی خانە
پۆل:شانەی گرێدەر
پۆل:ئەندامۆچکەکان
نێوانەپەیەخانە

وێنۆک

**نێوانەپەیەخانە** () ئەو پەیانەن کە دوو ناوچەی مێشک بەیەکەوە دەبەستنەوە، واتە پەیە جووڵاوەکانی ڕاستەوخۆ یان پەیە ھەستیارەکان. پەیە نێوانەکان گرێ ناوەندییەکانی بازنە پەیییەکان، کە پەیوەندی نێوان پەیە ھەستیارەکان یان جووڵاوەکان و کۆئەندامی پەییی ناوەندی (CNS) چالاک دەکەن. ئەوان ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لە ڕەفڵەکس و لەرزینەکانی پەیەکان و دروستبوونی پەیەکان لە مێشکی شیردەرەکانی پێگەیشتوودا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسی
پۆل:پزیشکی
پۆل:پەیەخانە
خۆکوشتن

وێنۆک|خۆکوژییەکە، نیگارەیەک لەلایەن ئێدوارد مانێ
**خۆکوشتن** بریتییە لەو کردەیەی کەسێک کۆتایی بە ژیانی خۆی دەھێنێت و بەمەبەست دەبێتە ھۆی مەرگی خۆی. خۆکوشتن زۆرجار لە دوای ھیوابڕان ڕوودەدات؛ حاڵەتێک کە زۆرجار لەگەڵ نەخۆشیی دەروونی، خەمۆکی، خواردنەوەی ئەلکول و ھتد… ھاوکاتە. لە سەدەی ١٩ دوو بیردۆز سەبارەت بە خۆکوشتن ھاتنە ئاراوە. دامەزرێنەری دەروونناسی ژان دومینینک ئیسکیرول لەبارەی خۆکوشتنەوە دەڵێت: «ئەم دیاردەیە لە ئەنجامی گۆشەگیری، دورکەوتنەوە لە کۆمەڵگە و نەخۆشی دەروونی ڕوودەدات»، لەکاتێکدا دامەزرێنەری بیردۆزی کۆمەڵناسی ئیمیل دورکایم لەبارەی ھۆکاری خۆکوشتنەوە دەڵێت: «کێشە کۆمەڵایەتییەکان و بوونی سیستەمی چینایەتی ھۆکاری سەرەکیی خۆکوشتنن.»

## ھۆکارەکانی خۆکوشتن
خۆکوشتن کردارێکی ئاڵۆزە کۆمەڵێک ھۆکار ھەیە کە پاڵنەرن بۆ تاک بۆ ئەوەی خۆی بکوژێت وەک:
# ھۆکاری دەروونی: بەشێک لە دەرووناسان بڕوایان وایە کە ئەو کەسانەی پەنا دەبەنە بەر خۆکوشتن گرفتی دەروونیان ھەیە ئەم گرفتە دەروونیانە وایان لێدەکات ھەست بە تاوان بکەن لەبەرامبەر ئەو ھەڵانەی ئەنجامی دەدەن، و توشی خەمۆکی دەبن، ئەمەش وایان لێدەکات خۆکوشتن بە تەنیا ڕێگای دەربازبوون بزانن و ھەروەھا فشار خستنە سەر لەلایەن کەسانی دەوروبەر یەکێکی دیکەیە لە ھۆکارەکان کە وادەکات دەروونی کەسەکە خراپ بێت و ھەست بەوە بکات نەبوونی لە ژیان باشترە.
# ھۆکاری کۆمەڵایەتی: بەھۆی ئەو کارلێک و کردەیەی کە لە نێوان مرۆڤەکان ھەیە، پەیوەستی یەک دەبن، نەمانی ئەو پەیوەندیانە و لێکترازانی خێزان و نەمانی پەیوەندییە ڕۆحییەکان لە نێوانیان ھۆکارێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ ھەست بە نامۆبوون بکات و گۆشەگیر بێت، ئەمانە وادەکەن کە کەسەکە پەنا بباتە بەر خۆکوشتن بۆ ئەوەی لەو بارودۆخە ڕزگاری بێت.
# ھۆکاری ئابووری: بە یەکێک لە ھۆکارەکانی خۆکوشتن دادەنرێت وەک (ھەژاری و نەبوونی و برسییەتی)، ھەندێک جاریش بەھۆی کەڵەکە بوونی قەرز و پارەی کەسانی دیکە و نەتوانین بۆ داناوەیان کەسی قەرزدار پەنادەباتە بەر خۆکوشتن.
# نەخۆشییە درێژخایەنەکان: بەھۆی توشبوون بە نەخۆشیی درێژخایەن و نەبوونی چارەسەر، وا لە مرۆڤ دەکات کە بۆ ڕزگاربوون لەو ئازار و خەم و خەفەتەی ھەیەتی پەنا بۆ خۆکوشتن بەرێت.
# بێ ھیوایی لە ژیان و لەدەستدانی کەسێکی نزیکی خێزانەکە لە ھۆکارەکانی دیکەی خۆکوشتنن.

ھیچ ئایینێک پشتیوانی لە خۆکوشتن ناکات بە کارێکی خراپەکاری دانراوە و حەرامکراوە بۆ نموونە لە ئایینی ئیسلام خۆکوشتن وەک تاوانێکی گەورە باسکراوە.

## سەرچاوەکان

کتێبی بنەماکانب دەرونزانی گشتی نوسنی عێزەدین احمد عزیز چاپی شەشەم ٢٠١٧ ژمارەی سپاردن ٢٤٢١ سالی ٢٠١٠

 خۆکوشتن 

پۆل:خۆکوشتن
پۆل:دەروونناسی
ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن

**ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن** (ئینگلیزی: Human chorionic gonadotropin) ھۆڕمۆنێکە، لەلایەن وێڵاشەوە دەردەدرێت.  ھانی تەنی زەرد دەدات بۆ بەردەوام بوون لە بەرهەم هێنانی پڕۆجێسترۆن هەروەها ئەستوری ناوپۆشی منداڵدان دەپارێزێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ھۆرمۆنەکان
پۆل:دەرھێنەری ھۆرمۆنی-گۆنادۆترۆپین و گۆنادۆترۆپینەکان
پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی
پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
ھەناسەدانەوە

**ھەناسەدانەوە** (ئینگلیزی: Expiration) ئەو کردەی ھەناسەدانەوەیەیە، کە لە ڕێگەیەوە دەرکردنی ھەوا لە سییەکانەوە بۆ دەرەوە بەجێدێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
لێنز (توێکاری)

**لێنز** (ئینگلیزی: Lens) پێکھاتەیەکی ڕوونی قۆقزە لە چاودا، ڕۆشنایی لەسەر تۆڕینە کۆدەکاتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:لێنزەکان
پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
ھێلکەدانان

**ھێلکەدانان** (ئینگلیزی: Ovulation) بریتییە لە دەرچوونی ھێلکەی پێگەیشتوو، لە چیکڵدانەی ھێلکەداندا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:سووڕی مانگانە
پۆل:پیرکی
ھەڵگر (بۆماوەزانی)

**ھەڵگر** (ئینگلیزی: Carrier) لە بۆماوەزانیدا، ئەو تاکەیە کە یەک لەشەئەلیلی بەزیو ھەڵ دەگرێت، ئەگەر ھاتوو یەکڕەگ بێت نەخۆشی دەردەخات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
ھۆرمۆنی ھاندەری زەردەتەن

**ھۆرمۆنی ھاندەری زەردەتەن** (ئینگلیزی: Luteinizing hormone) (کورت دەکرێتەوە بۆ: LH) ھۆرمۆنێکە، ھێلکەدانان و دەردانی پڕۆجێسترۆن بەھۆی زەردەتەن لە مێیەدا وریادەکاتەوە، ھەروەھا لە نێرەشدا دەردانی تێستۆستێرۆن وریادەکاتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ھۆرمۆنەکان
پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ
پۆل:دەرھێنەری ھۆرمۆنی-گۆنادۆترۆپین و گۆنادۆترۆپینەکان
پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
نەخۆشخەر

**نەخۆشخەر** (بە ئینگلیزی: *pathogen*) ڤایرۆس یان وردەزیندەوەرن یان زیندەوەری دیکەن، کە دەبنە ھۆی نەخۆشی.

## ئەمانەش ببینە

* گوێزەرەوەی نەخۆشی

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
ھیستامین

**ھیستامین** (ئینگلیزی: Histamine) ماددەیەکی کیمایییە، کۆئەندامی دەماری خۆیی و فراوانکردنی خوێنبەرەکان وریادەکاتەوە. ھەروەھا ھیستامین ڕۆڵی لە سیستەمی بەرگری لەشدا ھەیە و بەشدارە لە پرۆسەی جۆراوجۆری فیزیۆلۆژی وەک ھەوکردن و دەردانی ترشی گەدە و ڕێکخستنی گواستەرە دەمارییەکان. لەلایەن خانەکانی «ماست و بازۆفیل» و خانەکانی ترەوە بەرھەم دێت لە وەڵامی برینداربوون یان ھەوکردندا. لە جەستەدا ھیستامین بە چوار جۆر وەرگرەوە دەبەسترێتەوە (H1-H4) کە لە ھەموو جەستەدا دەبینرێن. وەرگری H1 بەشدارە لە کاردانەوەی ھەستیاری و ناوبژیوانی نیشانەکانی وەک خوران و سووربوونەوە و ئاوسانی دەکات. وەرگری H2 بەرپرسە لە ڕێکخستنی دەردانی ترشی گەدە لەکاتێکدا وەرگری H3 ڕۆڵی ھەیە لە ڕێکخستنی گواستەرە دەمارییەکان.

بەرگەنەگرتنی ھیستامین کاتێک ڕوودەدات کە زیادەڕۆیی لە ھیستامین لە جەستەدا ھەبێت یان بێتوانایی لە تێکدانی بە باشی. ئەم حاڵەتە دەبێتە ھۆی نیشانەکانی وەک سەرئێشە، ئاوسانی سک، سکچوون، سووربوونەوە. ئەو خۆراکانەی کە ڕێژەیەکی زۆر لە ھیستامینیان تێدایە یان دەبنە ھۆی دەردانی ھیستامین بریتین لە خواردنە چەورکراوەکانی وەکو ساوەر، گۆشتی ساڕێژکراو، کحول (بەتایبەت شەرابی سوور)، خۆراکی بنەمای سرکە وەک ترشیات و بەھارات)، میوەی وەک پرتەقاڵ یان لیمۆ.

چارەسەری بەرگەنەگرتنی ھیستامین بریتییە لە دوورکەوتنەوە لەو خۆراکانەی کە ھیستامینیان زۆرە و خواردنی دژە ھیستامین بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکان. چارەسەرەکانی تر لەوانەیە تەواوکەری ئەنزیم لەخۆ بگرن کە یارمەتی تێکدانی ھیستامین یان پرۆبایۆتیک دەدەن بۆ باشترکردنی تەندروستی ڕیخۆڵە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پۆل:ئەمینەکان
وەرگێڕان (زیندەزانی)

وێنۆک|'''هه‌نگاوه‌كانی دروست بوونی پرۆتین ڕوون ده‌كاته‌وه‌'''
**وەرگێڕان** (ئینگلیزی: Translation) لە زیندەزانیدا ھەنگاوێکە، لە کرداری درووستبوونی پڕۆتین، لە ڕایبۆسۆمەکان ڕوودەدات، تێیدا بەکارھێنانی کۆدۆنەکان لە گەردەکانی ئاڕ ئێن ئەی نێردراو ڕوودەدات، بۆ دیاریکردی ڕیزبەندیی ترشە ئەمینییەکان لە زنجیرەی پیپتیددا.

واته‌ ده‌تونین بڵێین DNA كه‌ RNA دروست ده‌كات وه‌ RNA  پرۆتین دروست ده‌كات.    

بۆ ئه‌وه‌ی بزانین ئه‌م كرداره‌ چۆن ڕووده‌دات ده‌بێ جۆره‌كانی RNA بزانین 

## ھەنگاوەکان
وەرگێڕان ٥ ھەنگاوی سەرەکی دەگرێتەوە:
# دەستپێک:ھەردوو یەکەی پێکھانتی ڕایبۆسۆم (وmRNA نێڕدراو) ئەو tRNA (وRNAگواستراوە) کە ترشی ئەمینی میسۆنین ھەڵدەگرێ لە گەڵ یەکتر دەبەسترێن
# درێژبوونەوە:tRNA ئەو ترشە ئەمینیە ھەڵدەگرێت کە کۆدۆن دیاری دەکات کە تەواوکەری زنجیرەی mRNA بە کۆدۆنی دواتر لە mRNA پێپتیدە بەند لە نێوان ترشە ئەمینیەکان درووست دەبێت tRNA ڕایبۆسۆم جێ دەھێڵێت و ڕایبۆسۆمیش بە درێژایی mRNA  ماوەی یەک کۆدۆن پێشدەکەوێت (ھەر tRNA ترشی ئەمینی دیاریکراو ھەڵدەگرێت کە یەکەی پێکھاتنی پرۆتینن)
# بەرداوەمی درێژبوونەوە:tRNAیەکەم جیادەبێتەوە لە mRNA دەچێتەوە ناو سایتۆ پلازم کاتیک ترشی ئەمینی کە پیپتیدە بەند دروست دەکات کرداری درێژبوونەوە بەرداوەم دەبێت وە زنجیرەی فرە پێپتیدیش لە گەشەکردن بەرداوەکە دەبێت
# کۆتای ھاتن: کردارەکە کۆتایی دێت کاتی گەیشتینی بە وەستانە کۆدۆن وەستانە کۆدۆننیش ئەو کۆدۆنەیە کە tRNA نیە کە دژە کۆدۆنێکی تەووکەری زنجیرەی mRNAھەلبگرێ (وەستانە کۆدۆن بریتیە لەکۆدۆنی(UAG,UGA,UAA)وە کۆدۆنی دەستپێک ھەمیشە AUG کە ترشە ئەمینی  میسۆنین ھەل دەگری
# جیابوونەوە: ھەردوو یەکەی پێکھاتنی ڕایبۆسۆم جیادەبنەوە وە فرە پیپتیدی دروست بوو بەرەڵا دەبێ کە ھەڵدەستێ بە فرمانی گرنگ لەناو خانەدا

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ژینناسیی گەردی
دەستەمۆکردن

وێنۆک|گەماڵ و پەز لە یەکەمین ئاژەڵگەلێک بوون کە دەستەمۆ کران

**دەستەمۆکردن** حاڵەتی خوو کردنی ئاژەڵێک بە ژیان لەگەڵ مرۆڤە. لە حاڵی دەستەمۆ کردن، ئاژەڵ ھەندێک کار بۆ مرۆڤ ئەنجام دەدات و لە بەرانبەریشیدا مرۆڤ خزمەتی ئاژەڵ دەکات و خۆراک و شوێنی ژیانی بۆ دابین دەکات.

## پەڕاوێز


پۆل:مێژووی کشتوکاڵی
پۆل:ماڵییکردن
ئەلیکترۆلیت

**ئەلیکترۆلیت** (بە ئینگلیزی: *Electrolyte*) ئەو ماددەیەیە، کە لە ئاودا دەتوێتەوە و، گیراوەیەک پێک دەھێنێت، کە تەزووی کارەبا دەگەیەنێت.

## نائەلیکترۆلیت
نائەلیکترۆلیت *(Nonelectrolyte)* ماددە یان تێکەڵێکی شل یان ڕەقە، کە تەزووی کارەبا ناگەیەنێت.

## ئەمانەش ببینە
* ئەلیکترۆلیتی بەھێز

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

ئەلیکترۆلیتەکان
پۆل:کیمیای فیزیکی
پۆل:پشکنینەکانی خوێن
لاچین

**لاچین** (، ، ) شارێک لە کۆماری بە فەرمی نەناسراوی ناگۆرنۆ-قەرەباغە. ئەم شارە لە دوای شەڕی ساڵی ١٩٩٢ لە نێوان دوو وڵاتی ئازەربایجان و ئەرمەنستان کەوتە ژێر دەستی ئەرمەنستان. زۆربەی ناوچەکانی دەڤەری لاچین کورد بوون بەڵام بە هۆی ئەم شەڕە زۆربەی کوردەکان کۆچیان کرد و ئیتر لەو ناوچانانە نەمانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شار و شارۆچکەکانی ئازەربایجان
ئەلیکترۆلیتی بەھێز

**ئەلیکترۆلیتی بەھێز** () ئاوێتەیەکە، لە ئاوەگیراوەکەیدا بە تەواوی لێک ھەڵدەوەشێت. وەک خوێیە کانزایییە لە ئاو تواوەکان.

## ئەلیکترۆلیتی لاواز
ئەلیکترۆلیتی لاواز (Weak electrolyte) ئاوێتەیەکە، تەنیا ڕێژەیەکی کەمی لێک ھەڵدەوەشێت، لە ئاوەگیراوەکەی.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ئەلیکترۆلیتەکان
ڤیشنو

**ڤیشنو** (بە سانسکریت: विष्णुः)یەکێکە لە گەورەترین خودایانی ئایینی ھیندویزم. ڤیشنو خودای پارێزەرە. و لە کتێبی **پورانا**دا نووسراوە کە ئەم خودایە ڕەنگی پێستی شینە و چوار دەستی هەیە.

وێنۆک|خوای پارێزەر ڤیشنو

پۆل:خوایانی ئایینی ھیندوو
پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم
پۆل:خوداوەندە ڕزگارکەرەکان
پۆل:خوداوەندەکانی خۆر
براھما

**براهما** (بە سانسکریت: ब्रह्मा) خواوەندی خیلقەت و ئافرێنەرە لەگەڵ **ڤیشنو** و **شیڤا**. ئەم خودایە یەکێکە لە خوداکانی **تریموورتی**. براهما هاوسەری **ساراسواتی** خواوەندی زانست، فێرکاری، مۆسیقا و هونەرە.

وێنۆک|براهمای ئافرێنەر

پۆل:خوایانی ئایینی ھیندوو
پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم