جەنگی جیھانیی دووەم

**جەنگی جیھانیی دووەم** یان **دووەم جەنگی جیھانی** (١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ – ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥) ململانێیەکی جیھانی بوو لە نێوان دوو ھاوپەیمانی: ھاوپەیمانان و وڵاتانی تەوەر. نزیکەی ھەموو وڵاتانی جیھان بەشدارییان کرد، ھەروەھا گەورەترین شەڕ بوو لە مێژوودا، زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن کەس لە زیاتر لە ٧٠ وڵاتەوە بەشدارییان تێدا کرد. وڵاتە گەورەکان ھەموو توانا سەربازی و ئابووری و پیشەسازی و زانستییەکانیان خستە خزمەت جەنگەوە، لە ئەنجامدا ٧٠ بۆ ٨٥ ملیۆن کەس گیانیان لەدەستدا، کە زیاتر لە نیوەیان خەڵکی مەدەنی بوون. ملیۆنان کەس لە کۆمەڵکوژییەکاندا گیانیان لەدەستدا، لەنێویاندا ھۆلۆکۆست و برسێتی و نەخۆشییەوە. دوای سەرکەوتنی ھاوپەیمانان ئەڵمانیا و نەمسا و ژاپۆن و کۆریا داگیرکران و سەرکردەکانی ئەڵمانیا و ژاپۆن بە تاوانی جەنگ دادگایی کران.

ھۆکارەکانی جەنگی جیھانی دووەم بریتی بوون لە گرژییە چارەسەرنەکراوەکان لە دوای جەنگی جیھانی یەکەم و سەرھەڵدانی فاشیزم لە ئەورووپا و میلیتاریزم لە ژاپۆن. ڕووداوە سەرەکییەکانی پێش جەنگەکە بریتی بوون لە داگیرکردنی ژاپۆن بۆ سەر مەنچوریا لە ساڵی ١٩٣١، شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا، سەرھەڵدانی دووەم جەنگی چین و ژاپۆن لە ساڵی ١٩٣٧، و لکاندنی نەمسا بە ئەڵمانیاوە. جەنگی جیھانی دووەم بەگشتی وا دادەنرێت کە لە ئەیلوولی ١٩٣٩ دەستی پێکردووە، کاتێک ئەڵمانیای نازی لە سەردەمی ئەدۆلف ھیتلەردا ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، دوای ئەوە شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا شەڕیان لەگەڵ ئەڵمانیا ڕاگەیاند. پۆڵەندا بەپێی پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبینترۆپ لە نێوان ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت دابەش بوو. لە ساڵی ١٩٤٠ سۆڤیەت دەوڵەتانی باڵتیک و بەشێک لە فینلاند و ڕۆمانیایان گرتە دەست. دوای ڕووخانی فەرەنسا لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٠، شەڕەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان ئەڵمانیا و ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا بەردەوام بوو، لەگەڵ شەڕ لە باڵکان و دەریای ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و شەڕی ئاسمانی بەریتانیا و بلیتز و شەڕی دەریایی ئەتڵەسی. ئەڵمانیا لە ڕێگەی ھەڵمەت و پەیماننامەکانەوە کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری ئەورووپای کیشوەری کرد و ھاوپەیمانی میحوەرەکەی لەگەڵ ئیتاڵیا و ژاپۆن و وڵاتانی دیکە پێکھێنا. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤١ ئەڵمانیا سەرکردایەتی داگیرکردنی یەکێتیی سۆڤیەتی کرد و بەرەی ڕۆژھەڵاتی کردەوە و سەرەتا دەستکەوتنی خاکی گەورەی بەدەستھێنا.

لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤١ ژاپۆن ھێرشی کردە سەر ئەمریکا و بەریتانیا لە ئاسیا و زەریای ھێمن، لەنێویاندا لە بەندەری پیرل ھاربەر لە ھاوایی، ئەمەش وای کرد ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بچێتە ناو شەڕی دژی ژاپۆن و ئەڵمانیا. ژاپۆن بەشێکی زۆری چینە کەنارییەکان و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای داگیرکرد، بەڵام پێشکەوتنەکانی لە زەریای ھێمن لە مانگی حوزەیرانی ١٩٤٢ لە شەڕی میدوەی وەستا. لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٣ ھێزەکانی تەوەر لە باکووری ئەفریقا و لە ستالینگراد لە یەکێتی سۆڤیەت شکستیان ھێنا و لەو ساڵەدا بەردەوامی شکستەکانیان لە بەرەی ڕۆژھەڵات و لەشکرکێشی ھاوپەیمانان بۆ ئیتالیا و ھێرشەکانی ھاوپەیمانان لە زەریای ھێمن ناچاریان کرد لە ھەموو بەرەکاندا پاشەکشە بکەن. لە ساڵی ١٩٤٤ ھاوپەیمانانی ڕۆژاوا لە نۆرماندی فەرەنسایان داگیرکرد و ئەمریکا ھێزی دەریایی ژاپۆنی پەکخست و دوورگە سەرەکییەکانی زەریای ھێمن گرت.

شەڕی ئەووروپا بە ھێرشی ھاوپەیمانان بۆ سەر ئەڵمانیا و گرتنی بەرلین لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت و خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرجی ئەڵمانیا لە ٨ی ئایاری ١٩٤٥ کۆتایی ھات. پاشان کۆنفرانسی پۆتسدام لە نزیک بەرلین بەڕێوەچوو، لەو ماوەیەدا بەیاننامەی پۆتسدام لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥ دەرچوو، لە ڕۆژانی ٦ و ٩ی ئاب ئەمریکا بۆمبی ئەتۆمی بۆ سەر ھێرۆشیما و ناگاساکی لە ژاپۆن فڕێدا، دواتر ژاپۆن لە ١٥ی ئابدا تەسلیمبوونی بێ مەرجی خۆی ڕاگەیاند و لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥ بەڵگەنامەیەکی تەسلیمبوونی واژووکرد.

جەنگی جیھانیی دووەم پێکھاتەی سیاسی و سەربازی و کۆمەڵایەتی جیھانی گۆڕی، و بووە ھۆی دروستکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان. بۆ بەرزکردنەوەی ھاوکارییە نێودەوڵەتییەکان و ڕێگریکردن لە ململانێکانی داھاتوو، وڵاتانی سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا: ئەمریکا، یەکێتی سۆڤیەت ، چین ، بەریتانیا و فەرەنسا بوونە ئەندامی ھەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت وەک زلھێزی گەورە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا سەریان ھەڵدا و کاریگەریی زلھێزەکانی ئەورووپا دابەزی، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ جەنگی سارد کە بۆ ماوەی ٤٦ ساڵی داھاتوو بەردەوام بوو. کاریگەریی وڵاتە گەورەکانی ئەورووپا کەم بووەوە، بەو پێیەی بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی لە ئاسیا و ئەفریقا دەستیان پێکرد. ئەو وڵاتانەی کە پیشەسازییەکانیان زیانیان بەرکەوتووە، ھەنگاویان ناوە بۆ باشترکردنی دۆخی ئابوورییان، لەکاتێکدا لەسەر ئاستی سیاسی، بە تایبەتی لە ئەووروپا، قۆناغێکی یەکگرتن دەستیپێکرد؛ لە ھەوڵێکدا بۆ دوورکەوتنەوە لەو دوژمنایەتیانەی کە دەبنە ھۆی شەڕ.

## ڕێکەوتی دەستپێکردن و کۆتایی
زۆربەی مێژوونووسان مێژووی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی دووەم بۆ ھێرشی ئەڵمانیا لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ بۆ ھەر یەکێک لە پۆڵەندا و سلۆڤاکیا، و ڕاگەیاندنی شەڕ بەسەر ئەڵمانیادا لەلایەن فەڕەنسا و بەریتانیا دەگێڕنەوە.ھەروەھا چەندین بەراواری دیکە بۆ دەستپێکی جەنگەکە دیارکراوە لەوانە جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن لە ٧ی تەممووزی ١٩٣٧  یان لەشکرکێشی پێشووی ژاپۆن بۆ سەر مەنچوریا لە ئەیلوولی ١٩٣١. ھەندێکی تریش شوێن مێژوونووسی بەریتانی ئەی جەی پی تایلۆر کەوتوون کە ڕای گەیاندووە کە شەڕی چین و ژاپۆن و شەڕ لە ئەورووپا و کۆلۆنیەکان لە یەک کاتدا ڕوویداوە و ئەو دوو شەڕە لە ساڵی ١٩٤١ بووە بە جەنگی جیھانیی ڕێکەوتەکانی تری دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم داگیرکاری ئیتالیا بۆ سەر ئیتیۆپیا لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ لەخۆدەگرێت. ھەندێکی تر شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا وەک دەستپێک یان پێشەکی جەنگی جیھانی دووەم سەیر دەکەن.

ھەروەھا ھەمووان لەسەر وادەیەکی دیاریکراو بۆ کۆتایی ھاتنی شەڕەکە کۆک نەبوون. مەیلەکە زیاتر بەرەو ئەوە بوو کە شەڕەکە بە ئاگربەستی ١٤ی ئابی ١٩٤٥ کۆتایی ھات، کە ڕۆژی سەرکەوتن بوو بەسەر ژاپۆن. نەک ئەو ڕۆژەی کە ژاپۆن تەسلیمبوونی خۆی ڕاگەیاند (٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥). بەڵام دوا سەربازی ژاپۆنی بە ناوی ھیرۆ ئۆنۆدا تا ساڵی ١٩٧٤ خۆی ڕادەست نەکرد. پاشان پەیمانی ئاشتی بۆ یەکلاییکردنەوەی کۆتایی ئەڵمانیا بەسترا، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٩٠، بەمەش ھەموو ئەو کێشانە چارەسەرکرا کە لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە سەریھەڵدا.

## پێشینەی جەنگەکە
### ئەورووپا
جەنگی جیھانیی یەکەم گۆڕانکاری ڕیشەیی لە نەخشەی سیاسی ئەورووپای کردبوو بە شکستی زلھێزەکانی ناوەند - لەوانەش نەمسا-مەجارستان، ئەڵمانیا، بولگاریا و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی - و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی بۆلشێڤیکەکان لە ساڵی ١٩١٧ لە ڕووسیا، کە بووە ھۆی دامەزراندنی یەکێتیی سۆڤیەت. لەم نێوەندەدا، ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکانی جەنگی جیھانی یەکەم، وەک فەرەنسا، بەلجیکا، ئیتاڵیا، ڕۆمانیا و یۆنان، خاکیان بەدەستھێنا و لە ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتەکانی نەمسا-مەجارستان، عوسمانی و ڕووسیا، دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ دروستبوون.

بۆ ڕێگریکردن لە شەڕی جیھانی داھاتوو، کۆمەڵەی گەلان لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن کۆنفرانسی ئاشتی پاریسەوە دامەزرا. ئامانجە سەرەکییەکانی ڕێکخراوەکە بریتی بوون لە ڕێگریکردن لە شەڕی چەکداری، ھەروەھا یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییە نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی دانوستان و ناوبژیوانی ئاشتیانە.

سەرەڕای ھەستێکی لە ڕادەبەدەری ئاشتیخوازانە لە دوای جەنگی جیھانی یەکەمەوە، بەڵام یەکێک لە ئەنجامەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم ئەوە بوو کە ڕۆحی ناسیۆنالیزم و خواستی تۆڵەسەندنەوە لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا زیاد کرد. ئەم ھەستانە بە تایبەتی لە ئەڵمانیادا بەھۆی ئەو زیانە بەرچاوانەی خاکی و کۆلۆنیالیزم و داراییەوە کە بەھۆی پەیمانی ڤێرسایەوە سەپێندرابوو، دیار بوو. بەپێی پەیماننامەکە ئەڵمانیا نزیکەی لەسەدا ١٣ی خاکی ناوخۆی خۆی و ھەموو موڵکەکانی لە دەرەوەی وڵات لەدەستدا، لکاندنی دەوڵەتەکانی دیکە لەلایەن ئەڵمانیاوە قەدەغەکرا و قەرەبووکردنەوە سەپێندرا و سنوورێک بۆ قەبارە و توانای ھێزە چەکدارەکانی وڵاتەکە دانرا. 

### ئەڵمانیا و ئیتاڵیا
ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی دوای شۆڕشی تشرینی دووەم (١٩١٨–١٩١٩) ھەڵوەشایەوە و حکوومەتێکی دیموکراسی دامەزرا کە دواتر بە کۆماری ڤایمەر ناسرا. قۆناغی نێوان جەنگەکان شایەتی ململانێی نێوان لایەنگرانی کۆماری نوێ و نەیارانی توندڕەوی ڕاست و چەپ بوو. ئیتالیا کە زلھێزێکی ھاوپەیمان بوو، ھەندێک دەستکەوتی خاکی بەدەستھێنا؛ بەڵام ناسیۆنالیستە ئیتاڵییەکان توڕە بوون لەوەی بەریتانیا و فەرەنسا بەڵێنەکانیان لە ڕێککەوتننامەی لەندەن لە ساڵی ١٩١٥دا جێبەجێ نەکردووە، کە تێیدا بەڵێنیان دابوو کە ئیتالیا بپارێزن کاتێک دەچێتە ناو شەڕەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٢٢ بۆ ١٩٢٥ بزووتنەوەی فاشیزم بە سەرۆکایەتی بێنیتۆ موسۆلینی دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت. بزووتنەوەکە پاڵپشتی ناسیۆنالیزم و تەواوخوازی و ھاوکاری نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکانی دەکرد. بزووتنەوەکە دیموکراسی نوێنەرایەتی ھەڵوەشاندەوە و ھێزە سۆسیالیزم و چەپڕەوی و لیبراڵەکانی سەرکوت کرد و سیاسەتێکی شەڕانگێزی پەیڕەو کرد کە ئامانجی ئەوە بوو ئیتالیا بکاتە زلھێزێکی جیھانیی و دامەزراندنی "ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی نوێ".
[وێنۆک|[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەر لە گردبوونەوەیەکی سیاسی نازی ئەڵمانی لە نورنبێرگ، ئابی ١٩٣٣]]
ئەدۆلف ھیتلەر لە ساڵی ١٩٢٣دا سەرکردایەتی کودەتایەکی شکستخواردووی ئەڵمانیای کرد، بەڵام دواتر لە ساڵی ١٩٣٣ بوو بە ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، سیستەمی دیموکراسی ھەڵوەشاندەوە، پشتگیری لە پێداچوونەوە ڕەگەزپەرستانەی جیھانی کرد، و دوای ماوەیەکی کەم پەیماننامەی چەکی بەرفراوانی واژوو کرد، ئەمەش وای کرد زانایانی سیاسی پێشبینی بکەن کە جەنگی جیھانی دووەم سەرھەڵبدات. فەرەنسا ھەوڵیدا ھاوپەیمانی خۆی لەگەڵ ئیتاڵیا بپارێزێت بە واژووکردنی ڕێککەوتننامەی فەرەنسا و ئیتالیا، کە لە یەکێک لە بڕگەکانی ئەو ڕێکەوتنامەیە ھاتبوو کە فەرەنسا ناڕەزایەتی دەرنابڕێت بەرامبەر بە داگیرکردنی ئیتیۆپیا لەلایەن ئیتالیا. دۆخەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٣٥ خراپتر بوو کاتێک ئەڵمانیا ناوچەی ساری گرتەوە. ھەروەھا ھیتلەر پەیمانی ڤێرسای پێشێل کرد و خێرایی بەرنامەی چەکسازییەکەی زیاد کرد و خزمەتکردنی سەربازیی زۆرەملێی سەپاند.

### پەیماننامەکانی ئەورووپا
شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا و ئیتاڵیا لە نیسانی ١٩٣٥ بەرەی سترێسایان پێکھێنا بە مەبەستی کۆنتڕۆڵکردنی ئەڵمانیا، ھەنگاوێکی سەرەکی بەرەو جیھانگیری سەربازی؛ بەڵام لەو مانگی حوزەیرانەدا، شانشینی یەکگرتوو ڕێککەوتنێکی دەریایی سەربەخۆی لەگەڵ ئەڵمانیادا کرد و سنووردارکردنی پێشووی سووک کرد. یەکێتی سۆڤیەت کە نیگەران بوو لە ئامانجەکانی ئەڵمانیا بۆ گرتنی ناوچە بەرفراوانەکانی ئەورووپای ڕۆژھەڵات، پەیماننامەیەکی ھاوکاری ھاوبەشی لەگەڵ فەرەنسا داڕشت؛ بەڵام پێش ئەوەی پەیمانی فەرەنسا و سۆڤیەت بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، پێویست بوو بە کۆمەڵەی گەلاندا تێپەڕێت، کە لە بنەڕەتدا وای کرد کەدانی پێدانەنرێت. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە نیگەران بوو لە ڕووداوەکانی ئەورووپا و ئاسیا، لە مانگی ئابی ھەمان ساڵدا یاسای بێلایەنی دەرکرد. 

ھیتلەر لە ئازاری ساڵی ١٩٣٦ ڕێکەوتنامەکانی ڤێرسای و لۆکارنۆی پێشێلکرد کاتێک سەربازەکانی ڕەوانەی ڕاینلاند کرد، بەلام ڕووبەڕووی دژایەتییەکی کەمی وڵاتانی ئەورووپا بوووەوە. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٣٦ ئەڵمانیا و ئیتاڵیا میحوەرەکەی ڕۆما-بەرلینیان پێکھێنا و لە مانگی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵدا ئەڵمانیا و ژاپۆن پەیمانی دژە کۆمینتەرنیان پێکھێنا، کە ئیتالیا ساڵی دواتر پەیوەندی بەوەوە کرد.

### ئاسیا
حزبی کوومینتانگ لە ناوەڕاستی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو ھەڵمەتێکی یەکگرتنیان بۆ یەکخستنی پارێزگا دابەشکراوەکانی چین دەستپێکرد، بەڵام ھەر زوو ڕووداوەکان پەرەیان سەند و بوو بە شەڕی ناوخۆ دژی ھاوپەیمانانی پێشوویان حیزبی کۆمۆنیستی چین. لە ساڵی ١٩٣١ ژاپۆن بڕیاریدا کاریگەری خۆی بۆ چین درێژ بکاتەوە، ئەمەش وەک یەکەم ھەنگاو بۆ بەدەستھێنانی مافی وڵاتەکە بۆ حوکمڕانی ئاسیا. ئەوان ڕووداوی موکدنیان وەک بیانوویەک بەکارھێنا بۆ داگیرکردنی مانچوریا (خاکی چین)، و حکومەتی مانچوکوویان دامەزراند.

## ڕووداوەکانی پێش جەنگ
### لەشکرکێشی ئیتالیا بۆ سەر ئیتیۆپیا (١٩٣٥)
 [وێنۆک|[بێنیتۆ موسۆلینی|بینیتۆ مۆسۆلینی لەکاتی پشکنینی سەربازەکان لە کاتی جەنگی ئیتالۆ و ئەسیوپیا، ١٩٣٥]]شەڕی دووەمی ئیتالۆ و ئەسیوپیا شەڕێکی کۆلۆنیالیزمی کورت بوو کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ دەستی پێکرد و لە مانگی ئایاری ١٩٣٦ کۆتایی ھات. شەڕەکە بە داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتیی ئیتیۆپیا (بە حەبەشە ناسراوە) لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی شانشینی ئیتالیا ( دەستی پێکرد) شەڕەکە بووە ھۆی داگیرکاریی سەربازی ئیتیۆپیا و خستنەپاڵی بە کۆلۆنیای تازە دروستکراوی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای ئیتالیا (); ئەمەش لاوازی کۆمەڵەی نەتەوەکان وەک ھێزێک بۆ پاراستنی ئاشتی بەدیارخست. ھەردوو وڵات ئەندام بوون، بەڵام کۆمەڵەکە نەیتوانی ھیچ کارێک بکات دژی ئیتالیا کە بە ئاشکرا پێشێلی مادەی دەیەمی کرد.  شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا پشتیوانیان لە سەپاندنی سزا بەسەر ئیتالیادا کرد بەھۆی ئەو لەشکرکێشییە، بەڵام سزاکان بە تەواوی جێبەجێ نەکران و نەیانتوانی کۆتایی بە لەشکرکێشی ئیتالیا بھێنن.  دواتر ئیتاڵیا ناڕەزایەتییەکانی بەرامبەر بە ئامانجی ئەڵمانیا بۆ داگیرکردنی نەمسا وەستاند. 

### شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا (١٩٣٦–١٩٣٩)
کاتێک شەڕی ناوخۆ لە ئیسپانیا سەریھەڵدا، *[[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] [[بێنیتۆ موسۆلینی|و موسۆلینی]] پشتگیری سەربازییان پێشکەش بە یاخیبووە ناسیۆنالیستەکان کرد بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]]. ئیتالیا تا ڕادەیەکی زیاتر لە نازییەکان پشتیوانی ناسیۆنالیستەکانی دەکرد: مۆسۆلینی زیاتر لە ٧٠ ھەزار سەربازی زەمینی و ٦ ھەزار کارمەندی ئاسمانی ڕەوانەی ئیسپانیا کرد، جگە لە نزیکەی ٧٠٠ فڕۆکە. یەکێتی سۆڤیەت پشتگیری لە حکوومەتی کۆماری ئیسپانیا دەکرد. ھەروەھا زیاتر لە ٣٠ ھەزار خۆبەخشی بیانی کە بە لیوای نێودەوڵەتی ناسراون، دژی ناسیۆنالیستەکان شەڕیان کردووە. ھەردوو ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت ئەم شەڕە بە وەکالەتیان کردە دەرفەتێک بۆ تاقیکردنەوەی پێشکەوتووترین چەک و تاکتیکەکانیان لە شەڕدا. ناسیۆنالیستەکان لە نیسانی ١٩٣٩ لە شەڕی ناوخۆدا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا؛ فرانسیسکۆ لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا بە فەرمی بێلایەن بوو بەڵام بە گشتی لایەنگری [[وڵاتانی تەوەر]] بوو. گەورەترین ھاوکاری ئەو لەگەڵ ئەڵمانیا ناردنی خۆبەخش بوو بۆ شەڕکردن لە بەرەی ڕۆژھەڵات.*

### لەشکرکێشی ژاپۆن بۆ سەر چین (١٩٣٧)
لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٣٧ ژاپۆن سوودی لە ڕووداوی پردی مارکۆ پۆلۆ وەرگرت بۆ داگیرکردنی چین. یەکێتیی سۆڤیەت پەیمانی نادەستدرێژی لەگەڵ چین واژوو کرد بۆ پێشکەشکردنی پشتیوانی سەربازی، ئەمەش کۆتایی بەو ھاوکارییە ھێنا کە لە نێوان چین و ئەڵمانیادا ھەبوو. لەکاتێکدا فەرماندە چیانگ کای شێک باشترین سوپای خۆی بۆ بەرگریکردن لە شەنگەھای جێگیرکرد، بەڵام دوای سێ مانگ لە شەڕکردن، شەنگەھای کەوتە خوارەوە. ژاپۆنییەکان بەردەوام بوون لە پاڵنانی ھێزەکانی چین بۆ دواوە و لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٧دا نانجینگیان گرت (پایتەختی وڵاتەکە لەو کاتەدا). دوای ڕووخانی نانجینگ، دەیان یان سەدان ھەزار مەدەنی چینی و شەڕکەری چەکداماڵراو لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە کوژران. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٨، ھێزەکانی چین توانیان پێشڕەوی ژاپۆنییەکان ڕابگرن، بەھۆی لافاوەکەی ڕووباری زەردەوە، داگیرکردنی شاری ووھان تا مانگی تشرینی یەکەم دواخست. سەرەڕای سەرکەوتنە یەک لە دوای یەکەکانی ژاپۆن، داڕمانی بەرخۆدانی چینی بەدوای خۆیدا نەھێنا کە ژاپۆن ھیوای بۆ دەخواست؛ لەبری ئەوە حکوومەتی چین لە ناوخۆی وڵاتدا گواسترایەوە بۆ چۆنگچینگ و بەردەوام بوو لە شەڕەکە.

### ململانێ سنوورییەکانی سۆڤیەت و ژاپۆن
لە ٢٩ی تەممووزی ساڵی ١٩٣٨ ھێزەکانی ژاپۆن ھێرشیان کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت و یەکەم شەڕەکان ڕوویاندا، کە تێیدا سۆڤیەت سەرکەوتوو بوو؛ بەڵام ژاپۆن ڕەتیکردەوە دان بەوەدا بنێت و لە ١١ی ئایاری ١٩٣٩ بڕیاریدا سنووری مەنگۆلیا بگوازێتەوە بۆ ڕووباری گۆڵ، کە شەڕی خەلخین گۆڵی تێدا ڕوویدا، کە تێیدا سوپای سوور سوپای کوانتونگی تێکشکاند. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی بیروباوەرێک لەنێو ژاپۆنییەکان کە ھێرش نەکەنە سەر یەکێتیی سۆڤیەت بۆ ئەوەی دەستوەردان لە شەڕی چین نەکەن و سەرنجیان بەرەو باشوور برد و لە کۆتاییدا بووە ھۆی شەڕ لەگەڵ ئەمریکا و ھاوپەیمانانی ڕۆژاوا.

### داگیرکاری و ڕێککەوتنە ئەورووپییەکان
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنەیەکی سەرکردەکان پێش واژووکردنی ڕێککەوتنی میونشن. لە ڕاستەوە: گالیازۆ سیانۆ, [بێنیتۆ موسۆلینی|بێنیتۆ مۆسۆلینی، ئەدۆلف ھیتلەر، ئێدوارد دالادیر، نێڤڵ چەمبەرلین]]لە ئەورووپا ئەڵمانیا و ئیتالیا زیاتر شەڕانگێز دەبوون. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٣٨ ئەڵمانیا نەمسای گرتەوە، دیسانەوە کاردانەوەی کەمی زلھێزەکانی دیکەی ئەورووپای لێکەوتەوە.  لێرەدا ھیتلەر داوای لکاندنی ناوچەی سودتنلاند لە چیکۆسلۆڤاکیا کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد زۆربەی دانیشتووانەکەی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی بوون. ھەردوو وڵاتی فەرەنسا و بەریتانیا لە ڕێککەوتنی میونشندا ئەم خاکەیان بە ئەڵمانیا بەخشی، کە بە پێچەوانەی خواستی حکوومەتی چیکۆسلۆڤاکیا بوو، بە مەرجێک ئەڵمانیا فراوانبوونی شەڕانگێزی خۆی ڕابگرێت. دوای ماوەیەکی کەم، ئەڵمانیا و ئیتاڵیا چێکۆسلۆڤاکیایان ناچار کرد ئەو خاکەی کە زۆرینەی مەجەرستانی تێیدا نیشتەجێیە، بەپێی ڕێکەوتنی یەکەمی ڤیەنا، بداتە مەجارستان. ھەرچەندە ھەموو داواکارییە ڕاگەیەندراوەکانی ئەڵمانیا بەھۆی ڕێککەوتنەکەوە جێبەجێکرابوون، بەڵام بە شێوەیەکی تایبەت ھیتلەر تووڕە بوو لەوەی دەستوەردانی بەریتانیا ڕێگری لێکردووە لە یەک ئۆپەراسیۆندا دەست بەسەر ھەموو چیکۆسلۆڤاکیادا بگرێت. لە وتارەکانی دواتردا ھیتلەر ھێرشی کردە سەر «جەنگخوازان»ی بەریتانیا و جوولەکە و لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٣٩ بە نھێنی فەرمانی دروستکردنی ھێزی دەریایی ئەڵمانیای دا بۆ ئەوەی ڕووبەرووی ھێزی دەریایی بەریتانیا ببێتەوە. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٣٩ ئەڵمانیا ھێرشی کردە سەر ئەو شوێنەی کە لە چیکۆسلۆڤاکیا مابووەوەو دابەشی کرد بەسەر پارێزگاری بۆھێمی و مۆراویا و کۆماری بووکەڵەی سلۆڤاکیا. [link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild_183-H27337,_Moskau,_Stalin_und_Ribbentrop_im_Kreml.jpg|ڕاست|وێنۆک|وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا یواکیم ڤۆن ڕیبنترۆپ (ڕاست) و سەرۆکی سۆڤیەت [جۆزێف ستالین، دوای واژووکردنی پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبنترۆپ، ٢٣ی ئابی ١٩٣٩]]شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا بە ترسێکی زۆرەوە لەگەڵ داواکاری زیاتری ھیتلەر لەسەر شاری ئازادی دانزیگ، گەرەنتی پشتگیری خۆیان بۆ سەربەخۆیی پۆڵەندا کرد؛ کاتێک ئیتاڵیا لە نیسانی ١٩٣٩ ئەلبانیای داگیرکرد ھاوپەیمانییەکی ھاوشێوە لە نێوان فەرەنسی و بەریتانیا لەگەڵ یۆنان و ڕۆمانیا دروست کرا، بۆ گەرەنتیکردنی سەربەخۆیی ئەوان. دوای ماوەیەکی کەم لە بەڵێنی فەرەنسا و بەریتانیا بە پۆڵەندا، ئەڵمانیا و ئیتاڵیا ھاوپەیمانێتییەکییان ڕاگەیاند کە بە پەیماننامەی پۆڵا ناسرا. ھیتلەر شانشینی یەکگرتوو و پۆڵەندای تۆمەتبار کرد بە ھەوڵدان بۆ «گەمارۆدانی» ئەڵمانیا بۆیە پەیمانی نادەستدرێژی دەریایی ئەڵمانیا و پۆڵەندی ھەڵوەشاندەوە، پەیمانێکی نوێی پێشکەش بە پۆڵەندا کرد کە گەرەنتی دەستدرێژی نەکردن لە ئەڵمانیاوە بکات ئەگەر ڕازی بوو بە دیاریکردنی سنووری نوێی، کە شاری دانزیگ بۆ ئەڵمانیای لەخۆگرتبوو؛ بەڵام پۆلەندییەکان دانزیگیان بە پێویستییەکی ئەمنی بۆ پۆڵەندا دەزانی. لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٣٩ ئەڵمانیا یەکێتیی سۆڤیەت پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبینترۆپیان واژوو کرد، کە پەیماننامەیەکی نھێنی بوو. پەیماننامەکە مافی ھەر لایەنێکی لەخۆگرتبوو (ڕۆژاوای پۆڵەندا و لیتوانیا بۆ ئەڵمانیا؛ ڕۆژھەڵاتی پۆڵەندا، فینلاند، ئیستۆنیا، لاتڤیا و بێسارابیا بۆ یەکێتیی سۆڤیەت). ھەروەھا پرسی سەربەخۆیی پۆڵەندی وروژاند کە بەپێی ڕێککەوتنە واژووکراوەکان لەلایەن فەرەنسا و بەریتانیا گەرەنتی کراوە. پەیماننامەکە بۆ ھیتلەر گرنگ بوو چونکە دڵنیای دەدا کە یەکێتیی سۆڤیەت دەستوەردان ناکات دوای داگیرکردنی پۆڵەندا. قەیرانەکە لە کۆتایی مانگی ئابدا گەیشتە لووتکە، چونکە ھێزەکانی ئەڵمانیا لەسەر سنووری پۆڵەندا بەردەوام بوون لە کۆبوونەوە. لە کۆبوونەوەیەکی تایبەتدا، گالیازۆ سیانۆ، وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا جەختی لەوە کردەوە کە بێلایەنی پۆڵەندا جێی پرسیارە و پێویستە یان تەسلیم بکرێت یان تەسفیە بکرێت بۆ ئەوەی لە داھاتوودا نەتوانێت بەرامبەر ئەڵمانیا بوەستێتەوە. وتی شەڕ لەگەڵ وڵاتانی دیموکراسی ڕۆژاوا حەتمی بووە و باوەڕیشی نەبووە فەرەنسا و بەریتانیا دەستوەردان بکەن ئەگەر ھێرش بکاتە سەر پۆڵەندا. لە ٢٣ی ئابدا ھیتلەر فەرمانی دەستپێکردنی ھێرشەکەی دا لە ٢٦ی ئاب، بەڵام کاتێک گوێی لە پشتڕاستکردنەوەی بەریتانیا بۆ پەیمانی ھاوکاری ھاوبەش لەگەڵ پۆڵەندا بوو، و ئیتالیا بێلایەن دەمێنێتەوە، بڕیاریدا دوابخات. لە وەڵامی داواکانی بەریتانیا بۆ دانوستانی ڕاستەوخۆ، ئەڵمانیا لە ٢٩ی ئابدا داوای کرد کە دەسەڵاتدارێکی پۆڵەندی گەشت بکات بۆ بەرلین بۆ دانوستان لەسەر ڕادەستکردنی گدانسک، و دەستبەرداربوون لەو ڕێرەوەی دەیگەیەنێتە سەر دەریای باڵتیک بۆ ئەڵمانیا ڕێگەدان بە ڕاپرسییەک لە پۆڵەندا کە کەمینەی ئەڵمانیا دەنگ لەسەر جیابوونەوە بدەن. بەڵام پۆلەندییەکان پابەند نەبوون بەو داواکاریانە و لە ٣١ی ئابدا ئەڵمانیا بە فەرمی ڕای گەیاند کە پۆڵەندا داواکارییەکانی ڕەتکردووەتەوە.دواتر لە سەرتایی مانگی ئەیلوولدا ئەڵمانیا بە فەرمی ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا و فڕۆکە جەنگییەکان بە چی وارشۆی پایتەختیان بۆردوومانکرد.

## ڕێڕەوی شەڕەکە
### جەنگ لە ئەورووپا سەریھەڵدا (١٩٣٩–١٩٤٠)
لە ١ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٩ ئەڵمانیا ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا بە بیانووی ئەوەی پۆڵەندا ھێرشی بۆ سەر خاکی ئەڵمانیا دەستپێکردووە.  یەکەم شەڕی نێوانیان لە وێستەرپلات دەستی پێکرد کە ھێلی بەرگری پۆڵەندا بوو دژی ھێزەکانی ئەڵمانیا.شانشینی بەریتانیا و فەڕەنسا دوای ھێرشەکە داوایان لە ئەڵمانیا کرد دەستبەجێ لە پۆڵەندا ھێزەکان بکشێنێتەوە، وڵاتانی کۆمۆنوێڵتی بەریتانیاش بەھەمان شێوە دژی ئەڵمانیا ھەڵوێستیان ڕاگەیاند، ئەوانیش ئوسترالیا و نیووزلەندا لە ئەیلوول،ئەفریقای باشوور لە ٦ی ئەیلوول و کەنەدا لە ١٠ی ئەیلوول. سنووری فەرەنسا و ئەڵمانیا ئارام بوو تا ئەوکاتەی شەڕی فۆنی دەستی پێکرد ھاوپەیمانان دەستیان بە گەمارۆی دەریایی کرد بۆ سەر ئەڵمانیا، کە مەبەست لێی زیانگەیاندن بە ئابووری وڵات و ھەوڵە جەنگییەکانی بوو. ھێزەکانی ھاوپەیمانان گەمارۆی ئابوورییان بەسەر ئەڵمانیادا سەپاند، ئەمەش وای کرد ئەڵمانیا ھێرش بکاتە سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە زەریای ئەتڵەسی و شەڕی زەریای ھێمن دەستپێکرد.
وێنۆک|ئەفسەرانی ئەڵمانیا و سۆڤیەت دوای لەشکرکێشییەکە تەوقە دەکەن.
لە ٨ی ئەیلوولدا ھێزەکانی ئەڵمانیا گەیشتنە ناوجەرگەی وارشۆ. ھێزەکانی پۆڵەندا بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک ھەوڵیاندا پێشڕەوی ئەڵمانیا ڕابگرن، بەڵام دواجار ئەڵمانیا توانی ھێزەکانی پۆڵەندا گەمارۆ بدات. لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٩ یەکێتیی سۆڤیەت ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا و لە ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٣٩ پۆڵەندا خۆی ڕادەستی ئەڵمانییەکان کرد و گیرفانی بەرخۆدان مابووەوە. لە ٦ی تشرینی یەکەمدا دوای شەڕی کۆک تەسلیمبوونی تەواوی پۆڵەندا ڕاگەیەندرا. دواتر حکوومەتێکی ڕاگوزەر لە دەرەوەی وڵات لە شاری لەندەن دروست کرا، بەردەوام بوون لە بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنی شەڕکەرەکانی سوپای ناوخۆ - بزووتنەوەی بەرخۆدانی پۆڵەندا - کە تا کۆتایی جەنگ بەردەوام بوو. لە کاتی جەنگدا حکوومەتی پۆڵەندا نزیکەی ١٠٠ ھەزار سەربازی ڕەوانەی ڕۆمانیا و لاتیڤیا کران، لەکاتێکدا ئەڵمانیا و یەکێتی سۆڤیەت زەوییەکانی پۆڵەندایان دابەشکردبوو.

لە ٦ی تشرینی یەکەمدا، دوای کۆتایی ھاتنی ھەڵمەتەکانی دژی پۆڵەندا، ھیتلەر پەیماننامەیەکی ئاشتی پێشکەش بە بەریتانیا و فەرەنسا کرد و ڕای گەیاند کە داھاتووی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیا و یەکێتی سۆڤیەتەوە دیاری کراوە. لە ١٢ی تشرینی یەکەم نێڤڵ چەمبەرلین، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا وەڵامی دایەوە و وتی کە ناتوانێت مەرجەکانی ئاشتی قبوڵ بکات و لە ھەمان کاتدا تەسلیمی دەستدرێژی دەکات.ھیتلەر فەرمانی ھێرشی دەستبەجێی بۆ سەر فەرەنسا دەرکرد، کە بەھۆی خراپی کەشوھەوا بۆ بەھاری ١٩٤٠ دواخرا.  

دوای سەرھەڵدانی شەڕ لە پۆڵەندا، ستالین ھەڕەشەی لە ئیستۆنیا و لاتڤیا و لیتوانیا کرد بە داگیرکردنی سەربازی، سێ وڵاتی باڵتیکی ناچار کرد پەیماننامە واژوو بکەن کە ڕێگە بە دروستکردنی بنکەی سەربازی سۆڤیەت دەدات لەم وڵاتانەدا؛ لەتشرینی یەکەمی ١٩٣٩دا، بەشە سەربازییە بەرچاوەکانی سۆڤیەت گواسترانەوە بۆ ئەوێ.    فینلاند ڕەتیکردەوە پەیمانێکی ھاوشێوە واژوو بکات و بەشێک لە خاکەکەی بداتە یەکێتی سۆڤیەت. یەکێتی سۆڤیەت لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٩دا ھێرشی کردە سەر فینلاند،  و دواتر بەھۆی ئەمە لە کۆمەڵەی نەتەوەکان دەرکرا. ھەرچەندە لە ڕووی ژمارەوە یەکێتیی سۆڤیەت بالادەست بوو بەڵام سەرکەوتنەکانی کەم بوون دوای سێ مانگ لە شەڕی توند و زیانێکی قورس لەلایەن ھەردوولاوە، یەکێتی سۆڤیەت وازی لە بیرۆکەی داگیرکردنی فینلاند ھێنا و لە ١٢ی ئازاری ١٩٤٠ پەیمانی ئاشتی مۆسکۆی لەگەڵدا واژووکرد، بەپێی ئەو پەیماننامەیە فینلاند بەشێک لە خاکەکەی بەخشی بە یەکێتیی سۆڤیەت. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٠ یەکێتی سۆڤیەت تەواوی خاکەکانی ئیستۆنیا، لاتڤیا و لیتوانیاو،  ھەروەھا ناوچەکانی ڕۆمانیا لە بێسارابیا، باکووری بووکۆڤینا و ناوچەی ھێرتسا داگیرکرد.

### ئەورووپای ڕۆژاوا (١٩٤٠–١٩٤١)
[وێنۆک|پێشڕەوی ئەڵمانیا بۆ بەلجیکا و باکووری فەرەنسا، ١٠ی ئایار٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠، [Maginot Line|بە ھێڵی ماجینۆتدا تێپەڕین (بە سووری تۆخ نیشان دراوە)]]لە نیسانی ساڵی ١٩٤٠ ئەڵمانیا هێرشی کردە سەر دانمارک و نەرویژ بۆ پاراستنی باری کانزای ئاسن لە سوێد کە هاوپەیمانان  هەوڵی رێگریان دەدا.  دانیمارک دوای شەش کاتژمێر تەسلیمبوونی خۆی ڕاگەیاند , و سەرەرای ئەوەی هاوپەیمانان پشتگیری نەروێژیان کرد بەڵام دوای دوومانگ ئەڵمانیا توانی داگیری بکات.  ئەم سەرکەوتنەی ئەڵمانیا لە داگیرکردنی نەروێژ بووە هۆی ئەوەی ناڕزایەتی لە ئەنجوومەنی بەریتانیا سەرهەڵبدات و سەرۆکوەزیران نێڤڵ چەمبەرلین، دەستلەکارکێشانەوەی ڕاگەیاند و  لە ١٠ى ئایاری ١٩٤٠وینستن چێرچڵ جێگەی گرتەوە. دوای ماوەیەک لە داگیرکردنی نەروێژ، هێزەکانی ئەڵمانیا جارێکی دیکە هێرشەکانیان دەستپێکردەوە.

لە ١٠ى ئایاری ١٩٤٠  ئەڵمانیا هێرشی بۆ سەر فەرەنسا دەستپێکرد، بەڵام سەرتا بۆ دەربازبوون لەو هێلە بەهێزەی هاوپەیمانان دروستیان کردبوو، ئەڵمانیا هێرشی کردە سەر، وڵاتانی بێلایەنی بەلجیکا و هۆڵەندا و لۆکسمبۆرگ.  لەماوەی چەند کاتژمێریکدا لۆکسمبۆرگی گرت، سوپای هۆڵەندا بۆماوەی پێنج ڕۆژ توانی بەرگری بکات بەلام دواتر ئاگربەستی راگەیاند دواتر هێرشەکانی بۆ سەر فەڕەنسا دەستیپێکرد. بەهۆی جێبەجێکردنی تەکنیکی بلیتزکریگ لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە  و هەروەها ناکۆکی سەربازی و نەبوونی پلانی جەنگی نوێ وای کرد ئەڵمانیا بە خێرای پێشرەوی بکەن و پاشەکشە بە هێزەکانی هاوپەیمانان و فەرەنسی بکەن.شانشینی یەکگرتوو توانی تا سەرەتای مانگی حوزەیران ژمارەیەکی بەرچاو لە سەربازانی هاوپەیمانان لە ولاتەکە بگوازێتەوە، هەرچەندە ناچار بوون نزیک بە هەموو ئامێرە جەنگیەکانیان جێبهێڵن.

لە ١٠ی حوزەیران ئیتاڵیا  شەری دژی فەرەنسا و شانشینی یەکگرتوو راگەیاند ئەمەش بەری شەری دژی فەڕەنسای فراوانتر کرد و نەیتوانی بەردەوام بێت لە بەرگریکردن، لە ١٤ی حوزەیراندا ئەلمانیا توانی دەست بەسەر شاری پاریسدا بگرێت و لە ١٦ی حوزەیران، سەرۆکوەزیرانی فەرەنسا، پاوڵ ڕینۆید دەستی لەکارکێشایەوە، و فیلیپ پێتێن شوێنی گرتەوە.  لە ٢٢ی حوزەیران فەرەنسا پەیمانی تەسلیمبوونی لە هەمان شوێن و لە  هەمان شەمەندەفەر واژۆ کرد کە ئەڵمانییەکان پەیمانی تەسلیمبوونیان لە جەنگی جیهانی یەکەمدا واژۆ کرد  .هەروەها حکومەتێکی بووکەڵەی لە ژێر دەسەڵاتی ڕژێمی ڤیچیدا دامەزراند.هەرچەندە ئەم حکومەتە بێلایەن بوو بەلام سیاسەتەکانی هاوتەریب بوو لەگەل ئەڵمانیای نازی.دواتر فەرەنسا دابەش بوو بۆ دوو بەش: بەشی باکوور لە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا، بەشی باشوور لە ژێر دەسەڵاتی فەرەنسا، کە ڤیچی پایتەختی بوو و فیلیپ پێتێن سەرۆک بوو. ئیتالیا بەشێکی کەمی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکە وەرگرت و ئەڵمانییەکان ڕێگەیان بە بەلەمی فەرەنسی لە دەریای دەریای ناویندا لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ڤیچیدا بمێنێتەوە. لەبەرامبەردا ژەنەڕاڵ چارڵز دیگۆل خۆی بە سەرۆکی حکومەتی فەرەنسی ئازاد لە  لە لەندەن دانا و داوای لە فەرەنسییەکان کرد بەردەوام بن لە شەڕی دژی ئەڵمانییەکان.

دوای ڕووخانی فەرەنسا ، شانشینی یەکگرتوو بە تەنیا لە بەرەکانی شەڕدا لە دژی ئەڵمانیا مایەوە، ئەمەش زیاتر ڕووبەرووی قەیران و کێشەکردەوە و بووە هۆی دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا نێڤڵ چەمبەرلین لە کاتی شەڕەکانی لەگەڵ ئەڵمانییەکان و وینستن چێرچڵ جێگەی گرتەوە.زۆرێک لە  سەربازەکانی شانشینی یەکگرتوو توانیان لە باکوری فەرەنسا هەڵبێن بە بەکارهێنانی هەزاران بەلەمی بچووکی مەدەنی بۆ کەناراوەکانی شانشینەکە.

ئینگلیزەکان ئەو پێشنیازانەیان ڕەتکردەوە کە ئەڵمانیا وەک لێکتێگەیشتنی ئاشتی پێشکەشیان کردبوو، لە ٢٢ی تەمموزدا بەریتانیا لە ڕێگەی وەزیری دەرەوەی وڵاتەکەیەوە، ئیرلی هالیفاکس ، پێشنیارەکەی ڕەتکردەوە و وتی شانشینی یەکگرتوو تەنها ئاشتییەکی دادپەروەرانە قبوڵ دەکات کە مافی وڵاتانی ئەورووپی بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان مسۆگەر بکات.  دوای ئەوە ئەڵمانیا فڕۆکەکانی ئاراستەی باکووری فەرەنسا کرد وەک ئامادەکارییەک بۆ هێرشکردنە  سەر شانشینی یەکگرتوو . ئەم ئامادەکارییە  بەهۆی گرنگییەکەی لە شەڕی لەگەڵ بەریتانیادا ناوی Seelöwe (واتە: شێری دەریایی ) بوو. هەروەها هێرشە ئاسمانییەکانی لوفتوافی ئەڵمانیا دژی هێزی ئاسمانی شاهانە ناویان لێنرا شەڕی بەریتانیا . ئامانجی سەربازی ئەڵمانیا بریتی بوو لە لەناوبردنی هێزی ئاسمانی بەریتانیا و پەکخستنی فڕۆکەخانەکانیان، دواتر ڕووی کردە بۆردومانی شارەکانی بەریتانیا، بەڵام هیچ کام  لەم هەوڵانە سەرکەوتوو نەبوون لە لەناوبردنی هێزی ئاسمانی شاهانە.
چەپ|وێنۆک|278x278پیکسڵ|فڕۆکەیەکی هێزی ئاسمانی شاهانە بەناوی سپیتفایەر کە بەشداری شەڕەکەی کردووە.
لە کاتی شەڕەکەدا هەموو شارە پیشەسازییەکانی بەریتانیا بۆردومان کران، بە تایبەت لەندەن کە بەهۆی بۆردومانی چڕی ئەڵمانیاوە لە ڕێگەی فڕۆکەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت (بۆ ماوەی زیاتر لە مانگێک هەموو شەوێک بۆردومان دەکرا). هەروەها بۆردومانە ئاسمانییەکان تیشکیان خستە سەر شارەکانی بیرمینگهام و کۆڤێنتری (کە دووشاری گرینگی ستراتیژی بوون بۆ بەریتانیا ) هەروەها بنکەی دەریایی بەریتانیا لە پۆرتسمۆس و بەندەری کینگستۆن. شەڕی ئاسمانی سەرنجی جیهانی ڕاکێشا و شەڕەکان تا ئۆقیانووسی ئاتلانتیک درێژبوونەوە.  ئەم هێرشانە لە مانگی ئایاری ١٩٤١ کۆتایی هات.

لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٩ ئەمریکا هاوکاری چین و هاوپەیمانانی ڕۆژئاوای دەکرد، یاسای بێلایەنی هەموارکردبووەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە کڕینی " بەکرێدان  و خواستن " بدات لەلایەن هاوپەیمانانەوە. ،لە ساڵی ١٩٤٠، دوای گرتنی پاریس لەلایەن ئەڵمانیاوە، قەبارەی هێزی دەریایی ئەمریکا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادکرا . لە مانگی ئەیلولدا ئەمریکا زیاتر ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر  پێدانی چەندین پارچەی گەورەی دەریایی  بۆ بنکەکانی بەریتانیا .  هێشتا زۆرینەی خەڵکی ئەمریکا  بەردەوام بوون لە دژایەتیکردنی هەر دەستێوەردانێکی سەربازی ڕاستەوخۆ لە شەڕەکەدا. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٠، ڕۆزڤێڵت لە وتەیەکدا  هیتلەری بە پلاندانان بۆ داگیرکردنی جیهان تۆمەتبار کرد و هەر دانوستانێکی بە بێسوود ڕەتکردەوە،و دەستی بە پلاندانانی ستراتیجی کرد بۆ خۆئامادەکردن بۆ هێرشێکی تەواو بۆ سەر ئەڵمانیا. لە کۆتایی مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٤٠، پەیمانی سێ قۆڵی بە فەرمی ژاپۆن و ئیتاڵیا و ئەڵمانیای وەک زلهێزەکانی وڵاتانی تەوەر یەکخست. پەیمانی سێ قۆڵی مەرجی ئەوە بوو کە هەر وڵاتێک - جگە لە یەکێتیى سۆڤیەت - هێرش بکاتە سەر هەر زلهێزێکی میحوەریی، ناچار دەبێت بچێتە شەڕەوە دژی هەر سێ وڵاتەکە.  میحوەرەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٠ فراوانتر بوو کاتێک مەجەرستان و سلۆڤاکیا و ڕۆمانیا پەیوەندییان پێوە کرد. 

## ئەمانەش ببینە
* جەنگی جیھانیی یەکەم
* جەنگی جیھانیی سێیەم

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
### Sources

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Copy
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  in 3 volumes.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ; comprehensive overview with emphasis on diplomacy
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## زیاتر بخوێنەوە
*  also see online review 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شەڕ
پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا
پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا
پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:شەڕەکانی پۆڵەندا
پۆل:شەڕەکانی دانمارک
پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن
پۆل:شەڕەکانی سووریا
پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا
پۆل:شەڕەکانی کرواتیا
پۆل:شەڕەکانی مەجارستان
پۆل:شەڕەکانی مەکسیک
پۆل:شەڕەکانی نەمسا
پۆل:شەڕەکانی ھۆڵەندا
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:شەڕەکانی یۆنان
پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم
پۆل:ململانێکانی ١٩٣٩
پۆل:ململانێکانی ١٩٤٠
پۆل:ململانێکانی ١٩٤١
پۆل:ململانێکانی ١٩٤٢
پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣
پۆل:ململانێکانی ١٩٤٤
پۆل:ململانێکانی ١٩٤٥
پۆل:مێژووی مۆنتینیگرۆ
پۆل:مێژووی ھاوچەرخ
پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت
پۆل:ململانێکانی جیھانی