open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھەڵبژاردنی پەرلەمانیی نەرویژ، ٢٠٢٥

ھەڵبژاردنی پەرلەمانی لە نەرویژ لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی سەرجەم ١٦٩ ئەندامی ستۆرتینگ، پەرلەمانی نەرویژ، بۆ خولی پەرلەمانی ٢٠٢٥–٢٠٢٩. دەنگدانی پێشوەختە لە ١١ی ئاب تا ٥ی ئەیلوول بەڕێوەچوو.

ھەڵبژاردنەکە بووە ھۆی ئەوەی پارتی کرێکارانی سەرۆک وەزیرانی ئێستا، یۆناس گار ستۆر، زۆرترین کورسی بەدەستبھێنێت. پارتی پارێزگارانی ئۆپۆزسیۆن، بە سەرۆکایەتیی سەرۆک وەزیرانی پێشوو ئێرنا سۆلبێرگ، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە بۆ پلەی سێیەم دابەزی. پارتی پێشکەوتنی популисти ڕاستڕەو کورسییەکانی لە ستۆرتینگدا زیاد کرد و سیڵڤی لیستھاوگ بووە سەرۆکی گەورەترین پارتی ئۆپۆزسیۆن.

بلۆکی سوور-سەوز بە بەدەستھێنانی ٨٨ کورسی زۆرینەی بەدەستھێنا، ئەمەش ڕێگەی بە ستۆر دا وەک سەرۆک وەزیران لە حکوومەتە کەمینەکەیدا بەردەوام بێت. ئەم سەرکەوتنە دوای چەندین ساڵ لە ڕاپرسییە خراپەکانی بۆچوونەکان ھات، کە دوای آن پارتی کرێکارانی نەرویژ گەڕانەوەیەکی سیاسیی بەخۆوە بینی. پرسەکانی ھەڵبژاردن بریتی بوون لە باج، کۆچبەری، پەیوەندییە دەرەکییەکان، چاودێریی تەندروستی و نایەکسانیی ڕوو لە زیادبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە نەرویژ
پۆل:ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٥ لە ئەورووپا
پۆل:٢٠٢٥ لە نەرویژ
بزووتنەوەی ویکیمیدیا

**بزووتنەوەی ویکیمیدیا** کۆمەڵگەی جیھانیی بەشداربووانی پڕۆژەکانی ویکیمیدیایە، بە ویکیپیدیاشەوە. ئەم کۆمەڵگەیە ڕاستەوخۆ ئەم پڕۆژانە دروست دەکات و بەڕێوەی دەبات بە پابەندبوون بە بەدیھێنانی ئەمە بە بەکارھێنانی ستانداردە کراوەکان و نەرمامێری سەرچاوە کراوە.

سەرەتا لە دەوری و لەلایەن کۆمەڵگەی ویکیپیدیای سەرنووسەرە خۆبەخشەکانەوە (ویکیپیدییەکان) دروست کرا، و لەو کاتەوە فراوان بووە بۆ پڕۆژەکانی تری وەک ویکیمیدیا کۆمنز و ویکیدراوە و ئەندازیارانی نەرمامێر و گەشەپێدەرە خۆبەخشەکان کە بەشداری دەکەن لەو نەرمامێرەی کە بۆ بەڕێوەبردنی ویکیمیدیا بەکاردێت، میدیاویکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەی ویکیمیدیا
پۆل:بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:بزووتنەوەی ویکیمیدیا
ویکیفەنکشنز

وێنۆک|پێشەکییەکی کورت بۆ ویکیفەنکشنز لەلایەن دێنی ڤراندێچیچ
**ویکیفەنکشنز** کەتەلۆگێکی ھاوبەش-سەرپەرشتیکراوی فەنکشنە کۆمپیوتەرییەکانە بۆ ڕەخساندنی دروستکردن، دەستکاریکردن، و دووبارە بەکارھێنانەوەی کۆدی سەرچاوە. پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ویکیپیدیای ئەبستراکتدا ھەیە، کە درێژکراوەیەکی ویکیدراوەیە بۆ دروستکردنی وەشانێکی سەربەخۆ-لە-زمانی ویکیپیدیا بە بەکارھێنانی داتا پێکھاتەییەکانی. ناوی کاتییەکەی *ویکیلامدا* بوو، و ناوی کۆتاییی *ویکیفەنکشنز* لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ دوای پێشبڕکێیەکی ناونان ڕاگەیەندرا. ویکیفەنکشنز یەکەم پڕۆژەی ویکیمیدیایە کە لە دوای ویکیدراوە لە ساڵی ٢٠١٢ەوە دەستپێبکات.
دوای سێ ساڵ لە گەشەپێدان، ویکیفەنکشنز بە فەرمی لە تەممووزی ٢٠٢٣ دەستیپێکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا
فەنکشن (بەرنامەسازیی کۆمپیوتەر)

لە پرۆگرامسازیی کۆمپیوتەردا، **فەنکشن** (ھەروەھا **پرۆسیجەر**، **مێتۆد**، **سەبرووتین**، **ڕووتین**، یان **سەبپرۆگرام**) **یەکەیەکی بانگکراوە** لە لۆجیکی نەرمامێردا کە ڕووکارێکی و ڕەفتارێکی باش-پێناسەکراوی ھەیە و دەکرێت چەندین جار بانگ بکرێت.

یەکە بانگکراوەکان ئامرازێکی پرۆگرامسازیی بەھێز دابین دەکەن. مەبەستی سەرەکی بریتییە لە ڕێگەدان بە دابەشکردنی کێشەیەکی گەورە و/یان ئاڵۆز بۆ پارچەی بچووک کە بارێکی مەعریفیی تا ڕادەیەک کەمیان ھەبێت و ناوێکی ماناداریان پێ بدرێت (مەگەر ئەوەی بێناو بن). جێبەجێکردنی ژیرانە دەتوانێت تێچووی گەشەپێدان و پاراستنی نەرمامێر کەم بکاتەوە، لە ھەمان کاتدا کوالێتی و متمانەپێکراویی زیاد بکات.

یەکە بانگکراوەکان لە چەندین ئاستی دەرھەستکاریدا لە ژینگەی پرۆگرامسازیدا بوونیان ھەیە. بۆ نموونە، پرۆگرامسازێک لەوانەیە فەنکشنێک لە کۆدی سەرچاوەدا بنووسێت کە کۆمپایل دەکرێت بۆ کۆدی مەکینە کە ھەمان واتەسازی جێبەجێ دەکات. یەکەیەکی بانگکراو لە کۆدی سەرچاوەدا ھەیە و یەکێکی پەیوەندیدار لە کۆدی مەکینەدا، بەڵام ئەوان جۆری جیاوازی یەکەی بانگکراون – بە ئاماژە و تایبەتمەندیی جیاوازەوە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئەبستراکت

**ویکیپیدیای ئەبستراکت** پڕۆژەیەکی لەژێر گەشەپێداندایە لەلایەن دامەزراوەی ویکیمیدیاوە. ئامانجی ئەوەیە ویکیفەنکشنز بەکاربھێنێت بۆ دروستکردنی وەشانێکی سەربەخۆ-لە-زمانی ویکیپیدیا بە بەکارھێنانی داتا پێکھاتەییەکانی. بیرۆکەی ویکیپیدیای ئەبستراکت سەرەتا لە ساڵی ٢٠٢٠ داڕێژرا (لەگەڵ پێشنیارێکی پێشوەختە لە ساڵی ٢٠١٣)، و لەو کاتەوە لەژێر گەشەپێدانی چالاکدایە، و پڕۆژە پەیوەندیدارەکەی ویکیفەنکشنزیش لە ساڵی ٢٠٢٣ دەستیپێکرد. سەرەڕای ئەوەش، پڕۆژەکە مشتومڕاوی بووە. وەک چۆن وێنا کراوە، ویکیپیدیای ئەبستراکت پێکدێت لە «کۆنستراکتەرەکان» (داڕێژە بۆ دەربڕینە ئەبستراکتەکان)، «ناوەڕۆک» (خودی دەربڕینە ئەبستراکتەکان)، و «ڕێندەرەرەکان» (کە دەربڕینە ئەبستراکتەکان بە شێوەی ئۆتۆماتیکی وەردەگێڕنە سەر زمانی سروشتی).

## سەرچاوەکان

پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا
پۆل:ویکیپیدیا
دەستکاریکردنی ھاوبەش

وێنۆک|سەرپەرشتیی ھاوبەش لە گووگڵ دۆکسدا. ھەموو بەکارھێنەرانی بەستراو بە بەڵگەنامەکەوە دەتوانن ڕاستەوخۆ دەقەکەی دەستکاری بکەن، و ھەروەھا دەتوانن لە ستوونی لای ڕاستدا تێبینی بنووسن.
**سەرپەرشتیی ھاوبەش** بریتییە لە پرۆسەی دەستکاریکردنی ھەمان بەڵگەنامە لەلایەن چەندین کەسەوە بە شێوەی ھاوکات. ئەم تەکنیکە لەوانەیە شارەزاییی بوارە جیاوازەکان تێوەبگلێنێت، و بە ئەگەری زۆرەوە کوالێتیی بەڵگەنامەکان باشتر بکات و مامەڵەکان زیاد بکات.

ھەڵبژاردنی باش لە ئاگاییی گرووپ، بەشداری و ھاوئاھەنگیدا بۆ دەرەنجامە سەرکەوتووەکانی نووسینی ھاوبەش زۆر گرنگە.

## تێڕوانینی گشتی
نووسینەکە لەوانەیە بە دابەشکردنی بۆ ژێر-ئەرکی سپێردراو بە ھەر ئەندامێکی گرووپ ڕێکبخرێت، کە بەشی یەکەمی ئەرکەکان پێش بەشەکانی دواتر ئەنجام دەدرێن، یان لەوانەیە پێکەوە لەسەر ھەر ئەرکێک کار بکەن. نووسینەکە پلان بۆ دادەنرێت، دەنووسرێت، و پێی دا دەچنرێتەوە، و زیاتر لە یەک کەس لە لانیکەم یەکێک لەو ھەنگاوانەدا بەشدارە. بە شێوەیەکی گشتی، گفتوگۆکان سەبارەت بە پێکھاتە و چوارچێوەی بەڵگەنامەکە تەواوی گرووپەکە لەخۆدەگرن.

## سەرچاوەکان
لاوین ڕێدار

**لاوین ڕێدار** لەدایکبووی ١٩٨٩، سیاسەتمەدارێکی کوردی سویدییە و ئێستا لە ڕیکسداگ نوێنەری پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد دەکات. خاوەنی بڕوانامەی یاسایە لە زانکۆی ستۆکھۆڵم.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:زیندووان
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
بەڵسام کەرەم

**بەڵسام کەرەم**، لە دایکبووی ٢٩ی خاکەلێوەی ١٩٨٣ لە تارانی پایتەختی ئێران،نووسەری کورد-سویدییە. یەکەم ڕۆمانی ئاسۆی ڕووداو لە ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە.

## کتێبەکان
* ئاسۆی ڕووداو: ٢٠١٨
* تاکایەتی: ٢٠٢١
* ڕەسوول: ٢٠٢١
* ماددەی تاریک: ٢٠٢٥

## خەڵاتەکان
* ٢٠٢١ خەڵاتی کۆچبەرانی سمۆلیتس بۆ کتێبی ئاسۆی ڕووداو
* ٢٠٢١ خەڵاتی کریسمس لە کۆمەڵگەی دی نیۆس

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:کوردەکانی سووید
پۆل:خەڵکی تاران
پردی ئاخەکان، کامبریج

**پردی ئاخەکان** (بە ئینگلیزی: Bridge of Sighs) پردێکی داپۆشراوی بەناوبانگە لە شاری کامبریج، ئینگلتەرا کە بەسەر ڕووباری کامدا درێژ دەبێتەوە. پردەکە بەشێکە لە کۆلێژی سانت جۆن لەگەڵ زانکۆی کامبریج و یەکێکە لە شوێنە گەشتیارییە ھەرە ناسراوەکانی شارەکە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم تۆمار کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
وێنۆک|ناوەوەی پردەکە کە خوێندکاران بەکاریدەھێنن.
پردەکە لە نێوان ساڵانی ١٨٢٧ و ١٨٣١ بەپێی نەخشەیەکی نژیاروان ھێنری ھچینسن دروست کراوە. ئامانجی سەرەکیی پردەکە بەستنەوەی گۆڕەپانی سێیەم (Third Court) بوو بە گۆڕەپانی نوێی کۆلێژەکە (New Court) کە لەوبەری ڕووبارەکەوە بوو، بەبێ ئەوەی خوێندکاران پێویست بکات لە سنووری کۆلێژەکە بچنە دەرەوە. یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی پردەکە ئەوەیە کە داپۆشراوە و چەند پەنجەرەیەکی کراوەی تێدایە کە دیمەنێکی جوانی ڕووبارەکەی لێوە دیارە.
چەپ|وێنۆک|دیزاینی ناوەوەی پردەکە و پەنجەرە کراوەکانی.

## ناو و ئەفسانە
ناوی پردەکە لە پردی ئاخەکانی شاری ڤێنیسەوە وەرگیراوە، ھەرچەندە لە ڕووی نەخشەسازییەوە ھیچ لێکچوونێکیان نییە. بەپێی باوترین چیرۆک، ناونانەکەی پەیوەندی بەو خوێندکارانەوە ھەبووە کە لە ڕێگەیاندا بۆ ھۆڵەکانی تاقیکردنەوە بەسەر پردەکەدا دەپەڕینەوە و "ئاخ"یان بۆ چارەنووسی ئەکادیمیی خۆیان ھەڵدەکێشا.

یەکێک لە ئەفسانە ناسراوەکانی دیکە ئەوەیە کە گوایە شاژن ڤیکتۆریا ئەوەندە سەرسامی ئەم پردە بووە کە بە جوانترین دیمەنی کامبریجی داناوە. ھەرچەندە ئەم چیرۆکە بە فراوانی باسی لێوە دەکرێت، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی مێژوویی پشتڕاستی ناکاتەوە.

## گرنگیی کولتووری
پردی ئاخەکان بووەتە یەکێک لە ھێما سەرەکییەکانی شاری کامبریج و شوێنێکی زۆر دڵخوازی گەشتیاران و وێنەگرانە. دیمەنە ڕۆمانسییەکەی وای کردووە ببێتە پاشخانێکی جوان بۆ وێنەگرتن. پردەکە تەنھا بۆ ئەندامانی کۆلێژی سانت جۆن کراوەیە و خەڵکی گشتی ناتوانن بچنە سەری، بەڵام باشترین دیمەنی لە ڕێگەی بەلەمەکانی سەر ڕووباری کامەوە بەدی دەکرێت.
وێنۆک|لی کوان یو، یەکەم سەرۆک وەزیرانی سەنگاپورە، لەگەڵ ھاوسەرەکەی کوا جیۆک چوو لەسەر پردەکە لە ماوەی خوێندنیاندا لە چلەکانی سەدەی بیستەم.
پردەکە لە چەندین فیلم و کاری ھونەریدا دەرکەوتووە و بووەتە بەشێک لە شوناسی کولتووریی زانکۆی کامبریج.

## سەرچاوەکان
٢٧٤٣٠١ ویکیپیدیا

**٢٧٤٣٠١ ویکیپیدیا**، ناونیشانی کاتی **٢٠٠٨ کیوو ئێچ٢٤**، ئەستێرەیەکی ڤێستییە کە لە ناوچەی ناوەوەی کەمەربەندی ئەستێرەییدا دەخولێتەوە، و تیرەکەی نزیکەی ە. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٠٨ لەلایەن ئەستێرەناسانی ڕوانگەی ئەستێرەناسیی ئاندروشیوکاوە لە باکووری ئوکراینا دۆزرایەوە. ئەستێرۆیدەکە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣ بە ناوی ئینسایکلۆپیدیای ئۆنلاینی ویکیپیدیاوە ناونرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویکیپیدیا
ئەلیاتیس

**ئەلیاتیس** یان **ئەلیاتس** (بە لیدی:  بە یۆنانیی کۆن: ؛ حوکمڕانیی کردووە لە  ٦٣٥ –  ٥٨٥ پێش زایین)، ھەندێکجار بە **ئەلیاتیسی یەکەم** یان **ئەلیاتیسی دووەم** وەسف دەکرێت، چوارەمین پادشای شانشینی مێرمناد بووە لە لیدیا، کوڕی سادیاتیس، نەوەى ئاردیس و نەوەى نەوەى گیگس بووە. دوای ٥٧ ساڵ حوکمڕانی کۆچی دواییی کرد و کوڕەکەی کرۆسوس شوێنی گرتەوە.

ئەلیاتیس یەکەم پادشا بوو کە سککەی دەرکرد، کە لە ئەلکترۆم دروستکرابوو (وە کرۆسوسی جێنشینی یەکەم کەس بوو کە سککەی زێڕی دەرکرد). بۆیە ھەندێک جار ئەلیاتیس وەک سەرچاوەی سککە، یان دراو باس دەکرێت.

## ناو
زۆرترین ئەگەری ئیتیمۆلۆژی بۆ ناوی  وەریگرتووە، لە ڕێگەی فۆرمێکەوە کە واوی سەرەتایی ی ھەیە ()، خۆی لە بنەڕەتدا لە ی لیدی (ئەلفوبێی لیدی: ) وەرگیراوە. ناوی  بە واتای «شێربوون» (واتە دۆخی بوون بە شێر)، و لە زاراوەی لیدی  () پێکھاتووە، کە بە واتای «شێر» دێت.

## ژیان و حوکمڕانی
ئەلیاتیس کوڕی پادشا سادیاتیسی لیدیا بوو و خوشکەکەشی شاژنە لیدیی لیدیا بوو، ھەردووکیان منداڵی پادشا ئاردیسی لیدیا بوون. ئەلیاتیس لە سەردەمی قەیرانێکی سەختدا سەرکەوت بۆ پادشایەتیی لیدیا: لە ماوەی سەدەی حەوتەمی پێش زایین، کیمێرییەکان، کە گەلێکی کۆچەری بوون لە ستێپی ئۆراسیا ھێرشیان کردبووە سەر ڕۆژئاوای ئاسیا، چەندین جار ھێرشیان کردە سەر لیدیا بەڵام لەلایەن باپیرە گەورەی ئەلیاتیس، گیگس، بەرپەرچدرابوونەوە. لە ساڵی ٦٤٤ پێش زایین، کیمێرییەکان بە سەرۆکایەتیی پادشاکەیان لیگدامیس بۆ سێیەم جار ھێرشیان کردە سەر لیدیا. لیدییەکان شکستیان ھێنا، ساردیس بە تاڵانبردرا و گیگسیش کوژرا، دواتر ئاردیسی کوڕەکەی شوێنی گرتەوە. لە ساڵی ٦٣٧ پێش زایین، لە ساڵی حەوتەمی حوکمڕانیی ئاردیسدا، هۆزی ترێریس کە کۆچیان کردبوو بۆ بۆسفۆر ھێرشیان کردبووە سەر ئەناتۆڵیا، لە ژێر دەستی پادشاکەیان کۆبۆس و بە ھاوپەیمانی لەگەڵ کیمێرییەکان و لیکییەکان، ھێرشیان کردە سەر لیدیا. جارێکی تر شکستیان بە لیدییەکان ھێنا و بۆ جاری دووەم پایتەختی لیدی ساردیسیان گرت جگە لە قەڵاکەی. ئەگەری ئەوە ھەیە کە ئاردیس لەم ھێرشەی کیمێرییەکاندا کوژرابێت یان لە ساڵی ٦٣٧ پێش زایین بەھۆی ئەوەی نەیتوانیوە لیدیا لە ھێرشەکانی کیمێرییەکان بپارێزێت لە پۆستەکەی دوورخرابێتەوە، و ڕەنگە سادیاتیسی کوڕی ئاردیس و جێنشینەکەی لە کاتی ھێرشێکی دیکەی کیمێرییەکان لە ساڵی ٦٥٣ پێش زایین کوژرابێت یان لەو ساڵەدا بەھۆی بێتوانایی لە پاراستنی لیدیا بە سەرکەوتووانە لە دەستدرێژییەکانی کیمێرییەکان لە پۆستەکەی دوورخرابێتەوە. بەم شێوەیەش ئەلیاتیس لە ساڵی ٦٣٥ پێش زایین لە نێوان گێژاوییەکی زۆردا شوێنی سادیاتیسی باوکی گرتەوە.

### شەڕ لە دژی مادەکان

## سەرچاوەکان



پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی دەیەی ٥٨٠ی پ.ز
پۆل:پاشاکان
پۆل:پادشاکانی لیدیا
ئەستێرەناس

وێنۆک|دانیشتنێکی دەنگدان لە کۆبوونەوەی گشتیی یەکێتیی نێودەوڵەتیی ئەستێرەناسیدا لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ دیاریکردنی پێناسەیەکی نوێ بۆ ھەسارە بەڕێوەدەچێت
**ئەستێرەناس** زانایەکە لە بواری ئەستێرەناسیدا کە تیشک دەخاتە سەر پرسیارێک یان بوارێکی دیاریکراوی دەرەوەی سنووری زەوی. ئەستێرەناسان چاودێریی تەنە ئاسمانییەکان دەکەن، وەک ئەستێرەکان، ھەسارەکان، مانگەکان، کلکدارەکان و گەلەستێرەکان – جا لە ئەستێرەناسیی چاودێریدا بێت (بە شیکردنەوەی داتاکان)یان ئەستێرەناسیی تیۆری. نموونەی ئەو بابەتانە یان بوارانەی کە ئەستێرەناسان لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکەن بریتین لە زانستی ھەسارەکان، ئەستێرەناسیی خۆر، سەرچاوە یان پەرەسەندنی ئەستێرەکان، یان پێکھاتنی گەلەستێرەکان. بابەتێکی پەیوەندیدار بەڵام جیاواز بریتییە لە گەردوونناسیی فیزیکی، کە لێکۆڵینەوە لە گەردوون بە گشتی دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیشە زانستییەکان
پۆل:ئەستێرەناسان
پۆل:ئەستێرەناسی
ئەستێرەناسیی چاودێری

وێنۆک|333x333پیکسڵ|تەلەسکۆپی مایال لە ڕوانگەی نیشتمانیی کیت پیک
[وێنۆک|250x250پیکسڵ|کۆبوونەوەیەک لە [ئیستۆنیا بۆ چاودێریکردنی نەیزەکەکان]]
**ئەستێرەناسیی چاودێری** بەشێکە لە ئەستێرەناسی کە پەیوەستە بە تۆمارکردنی داتا سەبارەت بە گەردوونی شیاوی چاودێریکردن، بەپێچەوانەی ئەستێرەناسیی تیۆرییەوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەستە بە ژماردنی ئاماژە پێوانەکراوەکانی مۆدێلە فیزیکییەکان. بریتییە لە پراکتیک و لێکۆڵینەوەی چاودێریکردنی تەنە ئاسمانییەکان بە بەکارھێنانی تەلەسکۆپ و ئامێرە ئەستێرەناسییەکانی تر.

وەک زانستێک، لێکۆڵینەوەی ئەستێرەناسی تا ڕادەیەک بەربەستی بۆ دروست دەبێت لەوەی کە تاقیکردنەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی گەردوونی دووردا ئەنجام نادرێت؛ بەڵام، ئەمە بەشێکی قەرەبوو دەکرێتەوە بەو ڕاستییەی کە ئەستێرەناسان ژمارەیەکی زۆری نموونەی بینراوی دیاردە ئەستێرەیییەکانیان ھەیە کە دەکرێت لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت. ئەمە ڕێگە دەدات کە داتای چاودێریکراو لەسەر گرافەکان بنەخشێنرێت، و ئاراستە گشتییەکان تۆمار بکرێن. پاشان نموونە نزیکەکانی دیاردە دیاریکراوەکان، وەک ئەستێرە گۆڕاوەکان، دەکرێت بۆ دەرئەنجامگیری لەسەر ڕەفتاری نوێنەرە دوورترەکان بەکاربھێنرێن. ئەو پێوەرە دوورانە پاشان دەکرێت بۆ پێوانەکردنی دیاردەکانی تر لەو دەوروبەرەدا بەکاربھێنرێن، لەوانە دووریی گەلەستێرەیەک.

گالیلێو گالیلەی تەلەسکۆپێکی ئاراستەی ئاسمان کرد و ئەوەی بینی تۆماری کرد. لەو کاتەوە، ئەستێرەناسیی چاودێری پێشکەوتنی بەردەوامی بەخۆیەوە بینیوە لەگەڵ ھەر باشتربوونێک لە تەکنەلۆژیای تەلەسکۆپدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونناسیی چاودێری
پۆل:گەردوونناسی چاودێر
ئەستێرەی گۆڕاو

وێنۆک|بەراوردی وێنەکانی VLT-SPHEREی بێتڵجووس کە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩ و کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ گیراون، کە گۆڕانکاری لە ڕووناکی و شێوەدا نیشان دەدەن. بێتڵجووس ئەستێرەیەکی گۆڕاوی ناوەکییە.
**ئەستێرەی گۆڕاو** ئەستێرەیەکە کە ڕووناکییەکەی وەک لە زەوییەوە دەبینرێت (گەورەیی بینراوی) بە شێوەیەکی سیستەماتیک لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت. ئەم گۆڕانکارییە لەوانەیە بەھۆی گۆڕانکاری لە ڕووناکیی دەرچوودا بێت یان بەھۆی شتێکەوە بێت کە بەشێکی ڕووناکییەکە دەگرێت، بۆیە ئەستێرە گۆڕاوەکان پۆلێن دەکرێن بۆ:
* *گۆڕاوە ناوەکییەکان*، کە درەوشاوەیی زاتییان دەگۆڕێت؛ بۆ نموونە، چونکە ئەستێرەکە ھەڵدەئاوسێت و بچووک دەبێتەوە.
* *گۆڕاوە دەرەکییەکان*، کە گۆڕانکارییە بینراوەکانیان لە ڕووناکیدا بەھۆی گۆڕانکارییەوەیە لە بڕی ئەو ڕووناکییەیان کە دەتوانێت بگاتە زەوی؛ بۆ نموونە، چونکە ئەستێرەکە ھاوڕێیەکی خولگەیی ھەیە کە ھەندێک جار دەیگرێت.

بەپێی جۆری سیستەمی ئەستێرەکە، ئەم گۆڕانکارییە دەکرێت ڕەفتاری خولی، ناڕێک، ھەڵبەز و دابەز، یان کاتی لەخۆبگرێت. گۆڕانکارییەکان دەکرێت لەسەر پێوەری کات ڕووبدەن کە لە کەمتر لە کاتژمێرێکەوە تا چەندین ساڵ دەخایەنێت. زۆرێک، ڕەنگە زۆربەی، ئەستێرەکان لانیکەم ھەندێک لەرینەوە لە درەوشاوەییدا نیشان دەدەن: بۆ نموونە، دەرچووی وزەی خۆر، بە نزیکەی ٠٫١٪ لە ماوەی سووڕێکی خۆریی ١١-ساڵەدا دەگۆڕێت. لەوپەڕی دژدا، ڕووداوێکی سوپەرنۆڤا دەکرێت بۆ ماوەیەکی کورت لە تەواوی گەلەستێرەیەک ڕووناکتر بێت. لەو ٥٨٬٢٠٠ ئەستێرە گۆڕاوەی کە تا ساڵی ٢٠٢٣ کەتەلۆگ کراون، باوترین جۆر بریتییە لە گۆڕاوە لێدەرەکان کە کەمێک کەمتر لە ٣٠٬٠٠٠ن، و دوای ئەوان گۆڕاوە خۆرگیرانەکان دێن کە زیاتر لە ١٠٬٠٠٠ن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:جۆری ئەستێرەکان
ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی

[وێنۆک|350x350پیکسڵ|ڕیزی زۆر گەورەی کاڕڵ جی جانسکی، ئینتەرفیرۆمێتەرێکی ڕادیۆیی لە [نیومەکسیکۆ، ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
**ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی** ژێربوارێکە لە ئەستێرەناسی کە لێکۆڵینەوە لە تەنە ئاسمانییەکان دەکات بە بەکارھێنانی شەپۆلە ڕادیۆیییەکان. لە ساڵی ١٩٣٣ دەستی پێکرد، کاتێک کاڕڵ جانسکی لە تاقیگەکانی بێڵ تەلەفۆن ڕای گەیاند کە تیشکدانەوە لە ڕێگای شیرییەوە دێت. چاودێرییەکانی دواتر ژمارەیەک سەرچاوەی جیاوازی دەرچوونی ڕادیۆیییان دیاری کردووە. ئەمانە ئەستێرەکان و گەلەستێرەکان لەخۆدەگرن، و ھەروەھا پۆلی تەواو نوێی تەنەکان، وەک گەلەستێرە ڕادیۆیییەکان، کوازارەکان، پۆڵسارەکان، و مێیزەرەکان. دۆزینەوەی تیشکدانەوەی پاشبنەمای مایکرۆوەیڤی گەردوونی، کە وەک بەڵگەیەک بۆ تیۆریی تەقینەوە گەورەکە دادەنرێت، لە ڕێگەی ئەستێرەناسیی ڕادیۆیییەوە کرا.

ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی بە بەکارھێنانی ئەنتێنە ڕادیۆیییە گەورەکان ئەنجام دەدرێت کە بە *تەلەسکۆپە ڕادیۆیییەکان* ناودەبرێن، و یان بە تەنھا بەکاردەھێنرێن، یان لەگەڵ چەندین تەلەسکۆپی بەستراودا بە بەکارھێنانی تەکنیکەکانی ئینتەرفیرۆمێتریی ڕادیۆیی و تێکەڵکردنی دەرچەیی. بەکارھێنانی ئینتەرفیرۆمێتری ڕێگە بە ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی دەدات کە وردیی گۆشەیی بەرز بەدەستبھێنێت، چونکە ھێزی شیکردنەوەی ئینتەرفیرۆمێتەرێک بەپێی دووریی نێوان پێکھاتەکانی دیاری دەکرێت، نەک قەبارەی پێکھاتەکانی.

ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی لە *ئەستێرەناسیی ڕاداری* جیاوازە لەوەی کە یەکەمیان چاودێرییەکی پاسیڤە (واتە، تەنھا وەرگرتن) و دووەمیان چالاکە (ناردن و وەرگرتن).

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونناسیی چاودێری
پۆل:ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی
پۆل:گەردوونناسی چاودێر
بێڵ ڵابس

**نۆکیا بێڵ ڵابس**، کە بە گشتی وەک **بێڵ ڵابس** ناسراوە، کۆمپانیایەکی توێژینەوە و گەشەپێدانی پیشەسازیی ئەمریکییە کە لەلایەن کۆمپانیای تەکنەلۆژیی فینلەندی نۆکیاوە خاوەندارێتی دەکرێت. بارەگای سەرەکیی لە مۆرەی ھیڵ، نیوجێرزییە، و کۆمپانیاکە چەندین تاقیگەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و سەرانسەری جیھاندا بەڕێوەدەبات.

وەک لقێکی پێشووی کۆمپانیای تەلەفۆن و تەلەگرافی ئەمریکی (ئەی تی ئاند تی)، بێڵ ڵابس و توێژەرەکانی شانازیی پەرەپێدانی ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی، ترانزیستەر، لەیزەر، خانەی فۆتۆڤۆڵتایک، ئامێری بارگە-ھاوپێچکراو (سی سی دی)، تیۆریی زانیاری، سیستەمی کارپێکەریی یوونیکس، و زمانە پرۆگرامسازییەکانی بی، سی، سی++، ئێس، سنۆبۆڵ، ئەی دەبلیوو کەی، ئەی ئێم پی ئێڵ، و ئەوانی تریان پێ دراوە، بە درێژاییی سەدەی ٢٠. یازدە خەڵاتی نۆبڵ و پێنج خەڵاتی تیورینگ بۆ ئەو کارانە بەخشراون کە لە تاقیگەکانی بێڵدا تەواو کراون.

بێڵ ڵابس بنەچەکەی لە ڕێکخستنی کۆمپانیایی ئاڵۆزی کۆمەڵەی تەلەفۆنی سیستەمی بێڵدا بوو. تاقیگەکە لە کۆتاییی سەدەی ١٩دا وەک بەشی ئەندازیاریی وێستەرن ئێلەکتریک دەستی بە کار کرد، و دەکەوتە ٤٦٣ شەقامی وێست لە شاری نیویۆرک. دوای چەندین ساڵ لە پێشخستنی داھێنانەکانی دوورپەیوەندی، بەشەکە لە ساڵی ١٩٢٥دا کرا بە تاقیگەکانی بێڵ تەلەفۆن و خرایە ژێر خاوەندارێتیی ھاوبەشی وێستەرن ئێلەکتریک و کۆمپانیای تەلەفۆن و تەلەگرافی ئەمریکییەوە. لە دەیەی ١٩٦٠دا، تاقیگە و بارەگای سەرەکیی کۆمپانیاکە گواسترانەوە بۆ مۆرەی ھیڵ، نیوجێرزی. دەرچووانی لەم ماوەیەدا ڕیزێکی فراوان لە زانایان و ئەندازیارانی ناسراوی جیھانی لەخۆدەگرن.

لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی سیستەمی بێڵدا، بێڵ ڵابس لە ساڵی ١٩٨٤ بووە لقێکی ئەی تی ئاند تی تەکنەلۆجیس، کە بووە ھۆی دابەزینێکی بەرچاوی بوودجەکەی. لە ساڵی ١٩٩٦دا، ئەی تی ئاند تی، ئەی تی ئاند تی تەکنەلۆجیسی جیاکردەوە، کە ناوی گۆڕدرا بۆ لوسێنت تەکنەلۆجیس، و شوێنی مۆرەی ھیڵی بۆ بارەگای سەرەکی بەکارھێنا. تاقیگەکانی بێڵ دابەش کرا و ئەی تی ئاند تی بەشەکانی وەک تاقیگەکانی ئەی تی ئاند تی ھێشتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، لوسێنت لەگەڵ کۆمپانیای دوورپەیوەندیی فەرەنسی ئەلکاتێلدا یەکی گرت بۆ پێکھێنانی ئەلکاتێل-لوسێنت، کە لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن نۆکیاوە کڕدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لقی کۆمپانیا ئەمریکییەکان لە کۆمپانیا بیانییەکان
پۆل:نۆکیا
پۆل:وەرگرانی مێدالیای نەتەوەیی تەکنۆلۆژیا
کارڵ گات جانسکی

**کارڵ گاس جانسکی** (٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٥ – ١٤ی شوباتی ١٩٥٠) فیزیکزان و ئەندازیارێکی ڕادیۆی ئەمریکی بوو کە لە نیسانی ١٩٣٣دا بۆ یەکەم جار دۆزینەوەی شەپۆلی ڕادیۆیی ڕاگەیاند کە لە ڕێگای شیرییەوە لە بورجی کەواندا دەردەچوون. وەک ئەستێرەناسێکی ئاماتۆر، بە یەکێک لە کەسایەتییە دامەزرێنەرەکانی ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی دادەنرێت.

## ژیانی سەرەتایی
کارڵ گاس جانسکی لە ساڵی ١٩٠٥ لە شوێنێک لەدایکبوو کە ئەوکاتە ھەرێمی ئۆکلاھۆما بوو، و باوکی، سیریڵ ئێم جانسکی، ڕاگری کۆلێژی ئەندازیاری بوو لە زانکۆی ئۆکلاھۆما لە نۆرمن. سیریڵ ئێم جانسکی، کە لە ویسکۆنسن لە کۆچبەرانی چیک لەدایک ببوو، لە تەمەنی شازدە ساڵییەوە دەستی بە وانەوتنەوە کردبوو. بە درێژاییی ژیانی چالاکی مامۆستا بوو، و وەک پرۆفیسۆری ئەندازیاریی کارەبا لە زانکۆی ویسکۆنسن خانەنشین بوو. ئەندازیارێک بوو کە ئارەزوویەکی زۆری لە فیزیکدا ھەبوو، کە سیفەتێک بوو بۆ کوڕەکانیشی گواسترایەوە. کارڵ جانسکی بە ناوی دکتۆر کارڵ یوجین گاسەوە ناونرا، کە پرۆفیسۆرێکی فیزیک بوو لە زانکۆی میشیگان و ڕاھێنەرێکی گرنگی سیریڵ ئێم جانسکی بوو.

دایکی کارڵ جانسکی، کە بە ناوی نێڵی مۆرۆ لەدایک ببوو، بە ڕەچەڵەک فەرەنسی و ئینگلیز بوو. برای کارڵ، سیریڵ جانسکیی بچووک، کە دە ساڵ گەورەتر بوو، یارمەتیی دروستکردنی ھەندێک لە سەرەتاییترین نێرەرە ڕادیۆیییەکانی وڵاتەکەی دا، لەوانە ٩ئێکس ئێم لە ویسکۆنسن (ئێستا دەبلیوو ئێچ ئەیی ڕادیۆی گشتیی ویسکۆنسن) و ٩ئێکس ئای لە مینیسۆتا (ئێستا کەی یوو ئۆ ئێم).

کارڵ جانسکی لە زانکۆی ویسکۆنسن خوێندوویەتی، و لەوێ لە ساڵی ١٩٢٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە فیزیکدا بەدەستھێناوە. ساڵێکی زیادەی لە مادیسن مایەوە، و ھەموو کۆرسەکانی خوێندنی باڵای بۆ بڕوانامەی ماستەر لە فیزیکدا تەواو کرد جگە لە تێزەکە. لە تەممووزی ١٩٢٨دا لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا، توانی بچێتە پاڵ تاقیگەکانی بێڵ تەلەفۆن، و بەھۆی کێشەیەکی گورچیلەیەوە کە لە کۆلێژەوە ھەیبوو (کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی مردنی پێشوەختەی)، بۆ ژینگە تەندروستترەکەی وێستگەی مەیدانی لە ھۆڵمدێل، نیوجێرزی نێردرا. بێڵ ڵابس دەیویست لەسەر تایبەتمەندییەکانی بەرگەھەوا و ئایۆنۆسفێر بکۆڵێتەوە بە بەکارھێنانی «شەپۆلە کورتەکان» (درێژیی شەپۆلی نزیکەی ١٠–٢٠ مەتر) بۆ بەکارھێنان لە خزمەتگوزاریی تەلەفۆنی ڕادیۆییی نێوان کیشوەرەکاندا. وەک ئەندازیارێکی ڕادیۆ، جانسکی ئەرکی لێکۆڵینەوەی لە سەرچاوەکانی ستاتیکی پێ سپێردرا کە لەوانەیە لەگەڵ گواستنەوەی دەنگیی ڕادیۆییدا تێکەڵ ببن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەستێرەناسانی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٩٥٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
جامانە

[وێنۆک|کوردێکی خەڵکی [ھەورامان بە جلوبەرگی نەریتیی کوردییەوە، کە جامانەی لەسەر سەرە، کە خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە]]
**جامانە** یان **جەمەدانی** یان **ئاغابانوو** سەرپۆشێکی نەریتیی کوردییە، وە بەشێکی تەواوی جلی کوردی پێکدەھێنێت. بۆ یەکەمجار لە میزۆپۆتامیا لەلایەن سۆمەرییەکانەوە بەکارھێنراوە. لە زمانی پاڵەویدا ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ پارچە قوماشێک کە ھێشتا نەدووراوە.
وێنۆک|وێنەی پەیکەرێکی سۆمەری کە ژنێکە کە سەرپۆشێکی لە سەردایە.
جامانە زیاتر لەلایەن پیاوانەوە لەبەر دەکرێت، وە وەشانی تریشی لەلایەن ژنانەوە وەک کراسێک یان خاولیی مۆدە لەبەر دەکرێت.

## بەکارھێنانی نەریتی
لە ھەندێک بۆنەدا، بە تایبەتی لە کاتی ئاھەنگەکانی نەورۆز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، کەسەکان کە جامانەیان لەبەردابووە، ڕاپۆڕتدراوە کە ڕووبەڕووی دەستبەسەرکردن و چەوساندنەوەکانی دەزگا ئیتلاعاتییەکانی ئێران بوونەتەوە. لە نێو کوردانی ئێراندا زۆرجار بە **نەورۆزی جامانە** ناودەبرێت.

بەپێی ڕاپۆرتێکی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینیی ھەرێمی کوردستان، زیاتر لە ١٠٠ مزگەوت لە ھەرێمی کوردستان بە شێوازی جامانەی کوردی دروست کراون. جامانە، جگە لە بەکارھێنانی باو، بۆ پاراستنی سەر لە سووتانی خۆر و فێنک ڕاگرتنیش بەکاردێت. لە سەردەمی ڕاپەڕینەکانی ڕابردووی کوردەکاندا جامانە بەشێک بووە لە جلوبەرگی یەکپۆشیی شەڕکەرەکانی پێشمەرگە.

بەھۆی گۆڕانی بارودۆخەوە، لەبەرکردنی جامانە کەمتر بووەتەوە. بەڵام نەوەی نوێ لە ملی خۆیان دەیپۆشن و وەکو جوانکارییەکی مۆدە بەکاریدەھێنن.

## جۆرەکان و شێوازەکانی لەبەرکردن
[وێنۆک|کوردێکی خەڵکی [ورمێ، کە سەرپۆشێکی کوردی (جامانە)ی لەبەردایە]]
جامانە لە سەرانسەری ناوچە کوردنشینەکاندا چەندین شێوازی جیاوازی ھەیە. ڕەنگەکانی جامانە بەزۆری ڕەش و سپین، یان سوور و سپین. جامانەی ڕەش و سپی لەلایەن کوردانی ھۆزەکانی زێباری و ھەرکی و دۆسکی بەکاردێت. جامانەی سوور و سپی لەلایەن ھۆزی بارزانی و کوردانی ئێزیدی بەکاردێت.

جامانە بە شێواز و ڕێگای جۆراوجۆر لەبەر دەکرێت، دەتوانرێت بە ھەر شێوەیەک لەبەرکەر ھەڵیبژێرێت و لەبەر بکرێت؛ بەڵام بەگشتی دوو شێوازی سەرەکیی لەبەرکردنی ھەیە:

* **خاو و پان**، بە شێوەیەکی شل لەسەر *[[جامانە|کڵاو]]* دادەنرێ.
* **لوولدراو**، بە تووندی بە دەوری *[[جامانە#کڵاو|کڵاودا]]* دەپێچرێت.

دیزاینەرانی ھاوچەرخ لە ئێستادا جامانە بە شێوازی مۆدێرنتر دروست دەکەنەوە، بەبێ فۆڕمی نەریتی.

## کڵاو
**کڵاو** شتێکی بازنەیییە کە نزیکەی قەبارەی سەری پیاوێکە و وەک بنەمایەکی بنەڕەتی بۆ لەبەرکردنی جامانە بەکاردێت. بەبێ کڵاو، جامانە ناتوانرێت بە باشی لەبەر بکرێت.

## سەرچاوەکان


### پەراوێزەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Kurdish clothing day ceremony at Cihan University

پۆل:جلوبەرگ
پۆل:جلی کوردی
پۆل:سەرپۆش
پرتەکەری تیشکدەر

[وێنۆک|223x223پیکسڵ|پی ئێس ئاڕ بی١٥٠٩−٥٨ – [تیشکی ئێکسی چاندرا زێڕینە؛ ژێرسووری وایز بە سوور، سەوز و شین/ماکس.]]
وێنۆک|ئەنیمەیشنی پرتەکەرێکی تیشکدەری خولاوە. گۆکەی ناوەڕاست نوێنەرایەتیی ئەستێرە نیوترۆنییەکە دەکات، چەماوەکان ئاماژە بە ھێڵەکانی بواری موگناتیسی دەکەن و قوچەکە دەرپەڕیوەکان نوێنەرایەتیی ناوچەکانی دەرچوون دەکەن.
وێنۆک|وێناکردنی کاریگەریی «فەنارە» کە لەلایەن پرتەکەرێکی تیشکدەرەوە بەرھەم دێت
**پرتەکەرێکی تیشکدەر** (*ئەستێرەی لێدەر، لەسەر مۆدێلی کوازار*) ئەستێرەیەکی نیوترۆنیی خولاوەی زۆر موگناتیسکراوە کە تیشکی تیشکدانەوەی کارۆموگناتیسی لە جەمسەرە موگناتیسییەکانیدا دەردەدات. ئەم تیشکدانەوەیە تەنھا کاتێک دەتوانرێت ببینرێت کە تیشکێکی دەرچوون ئاراستەی زەوی کرابێت (ھاوشێوەی ئەو شێوازەی کە فەنارێک تەنھا کاتێک دەبینرێت کە ڕووناکییەکەی ئاراستەی چاودێرێک کرابێت)، و بەرپرسە لە دەرکەوتنی پچڕپچڕی دەرچوونەکە. ئەستێرە نیوترۆنییەکان زۆر چڕن و ماوەی خولانەوەی کورت و ڕێکیان ھەیە. ئەمە ماوەیەکی زۆر ورد لە نێوان پرتەکاندا دروست دەکات کە لە میلیچرکەوە تا چرکە دەخایەنێت بۆ پرتەکەرێکی تیشکدەری تاک. پرتەکەرە تیشکدەرەکان یەکێکن لە کاندیدەکان بۆ سەرچاوەی تیشکە گەردوونییە زۆر-بەر-وزەکان (ھەروەھا سەیری میکانیزمی ناوەند-دوورکەرەوەی تاودان بکە).

## سەرچاوەکان

پۆل:دیاردە ئەستێرەیییەکان
پۆل:جۆری ئەستێرەکان
پۆل:ئەستێرەناسیی ڕادیۆیی
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:پرتەستێرەکان
منارەی دەریا

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|منارەی دەریا لە کەناراوەکانی ئۆشن کاونتی، [نیوجێرزی|نیوجێرسی، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ڕووی لە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک کردووە لە کاتی خۆرھەڵاتن]]
وێنۆک|گرتەی درۆنی ئاسمانیی منارەی دەریای ڕۆمان ڕۆک لە کەناراوەکانی باشووری ئەفریقای باشوور.
**منارەی دەریا** تاوەرێک، بینایەک، یان جۆرێکی دیکەی پێکھاتەی فیزیکییە کە بە مەبەستی بڵاوکردنەوەی ڕووناکی لە سیستەمێکی گڵۆپ و لێنزەکان دیزاین کراوە و وەک چرایەک بۆ یارمەتیی کەشتیوانی بۆ کاپتنە دەریایییەکان لە دەریا یان لە ڕێڕەوە ئاوییە ناوخۆیییەکان خزمەت دەکات.

منارەکانی دەریا ھێڵی کەناراوە مەترسیدارەکان، بەربەستە مەترسیدارەکان، ڕیفەکان، تاشەبەردەکان، و دەروازە سەلامەتەکانی بەندەرەکان نیشان دەکەن؛ ھەروەھا یارمەتیی کەشتیوانیی ئاسمانیش دەدەن. دوای ئەوەی بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھاتن، ژمارەی منارە دەریایییە کارپێکەرەکان کەم بووەتەوە بەھۆی گرانبوونی تێچووی چاککردنەوە و دەرکەوتنی سیستەمی کەشتیوانیی ئەلیکترۆنیی زۆر ھەرزانتر و پێشکەوتووتر و کاریگەرتر.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە یۆنانییەکان
پۆل:داھێنانە میسرییەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
لیسەی ھەراتی

**لیسەی ھەراتی** (، بە ئینگلیزی: Harati High School) قوتابخانەیەکی حکومی بۆ کوڕانە لە شاری ئیسفەھان لە ئێران. وەک یەکێک لە قوتابخانە باشەکانی شارەکە ناسراوە و لە نیوەی سەدەی بیستەم بە ھاوبەشی و پشتگیری داراییی **Mohammad Sheikhzadeh Harati Yazdi** دامەزراوە.

## سەرچاوەکان
پردی ھێرتفۆرد

**پردی ئاخەکان** (بە ئینگلیزی: Bridge of Sighs)، کە ناوی فەرمیی **پردی ھێرتفۆرد**ە (Hertford Bridge)، پردێکی پیادەیە لە شاری ئۆکسفۆرد، ئینگلتەرا کە بەسەر شەقامی نیو کۆلێج لەین (New College Lane)دا درێژ دەبێتەوە. پردەکە دوو بەشی ھێرتفۆرد کۆلێجی سەر بە زانکۆی ئۆکسفۆرد پێکەوە دەبەستێتەوە و بەھۆی نەخشەسازییە ناوازەکەیەوە بووەتە یەکێک لە شوێنە ھەرە ناسراو و وێنەگیراوەکانی شارەکە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردەکە لەلایەن نژیاروایی ناسراو، سێر تۆماس گراھام جاکسن، نەخشێنراوە و کاری دروستکردنی لە ساڵی ١٩١٤ تەواو بووە. ئامانجی سەرەکیی پردەکە دروستکردنی ڕێڕەوێکی داپۆشراو بوو بۆ بەستنەوەی کوادرەنگڵی کۆن (Old Quadrangle) و کوادرەنگڵی نوێی (New Quadrangle) ھێرتفۆرد کۆلێژ، کە ڕێگەی بە خوێندکاران دەدا بەبێ چوونە دەرەوە لە نێوان شوێنی نیشتەجێبوون و ھۆڵەکانی وانەوتنەوەدا ھاتوچۆ بکەن. پردەکە بە شێوازی نیۆ-گۆتیک نەخشێنراوە و یەکێکە لە نموونە دیارەکانی نژیاروانی لە ئۆکسفۆرددا.

وێنۆک|چەپ|تێبینییەکی ھونەرمەند جان دۆلان دەربارەی پردەکە لە ساڵی ١٩٧٧دا

## ناو و لێکچوونەکان
سەرەڕای ئەوەی ناوی فەرمیی پردی ھێرتفۆردە، بەڵام بە شێوەیەکی باو بە "پردی ئاخەکان" ناسراوە، کە ئاماژەیە بۆ پردی ئاخەکانی شاری ڤێنیزیای ئیتالیا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ناوە زیاتر بۆ جوانکاری و ڕۆمانسیەتە و ھیچ بنەمایەکی مێژوویی ھاوبەشی نییە لەگەڵ ھاوتا ئیتالییەکەی. لە ڕووی نەخشەسازییەوە، پردەکەی ئۆکسفۆرد لە ڕاستیدا لێکچوونێکی زۆری لەگەڵ پردی ڕیاڵتۆی ڤێنیزیا ھەیە، نەک پردی ئاخەکان، چونکە پردی ڕیاڵتۆش ھەروەھا داپۆشراوە و فرۆشگای تێدایە، ھەرچەندە پردەکەی ئۆکسفۆرد فرۆشگای تێدا نییە.

## ئەفسانە باوەکان
یەکێک لە چیرۆکە باوەکان کە زۆرجار لەلایەن ڕێبەرە گەشتیارییەکانەوە دەگێڕدرێتەوە، ئەوەیە کە گوایە جارێک ڕاپرسییەک دەریخستووە خوێندکارانی ھێرتفۆرد کۆلێژ کێشیان لە خوێندکارانی کۆلێژەکانی تر زیاترە. بۆیە، دەسەڵاتدارانی کۆلێژ بڕیاریان داوە پردەکە دابخەن بۆ ئەوەی خوێندکاران ناچار بن پەیژەکان بەکاربھێنن و زیاتر ڕێبکەن. ئەم چیرۆکە ھیچ بنەمایەکی ڕاستی نییە و تەنھا ئەفسانەیەکی خۆشە کە بۆ گەشتیاران دەگێڕدرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بریگھاوس

**پردی بریگھاوس** (بە ئینگلیزی: Brighouse Bridge) پردێکی مێژووییە لە شارۆچکەی بریگھاوس لە وێست یۆرکشێر، ئینگلتەرا. پردەکە ڕێگای A641 بەسەر ڕووباری کاڵدەر (River Calder)دا دەگوازێتەوە و وەک پێکھاتەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم (Grade II listed) پۆلێن کراوە.

## مێژوو و دروستکردن
پردی بەردینی ئێستا لە ساڵی ١٨٢٥ دروست کراوە و جێگەی پردێکی داریی کۆنتری گرتووەتەوە کە مێژووەکەی بۆ سەدەی ١٤ دەگەڕێتەوە و لەلایەن جۆن دی ئیلاندەوە دروست کرابوو. یاسایەک لە پەرلەمان لە ساڵی ١٨٢٢ دەرچوو بۆ بەخشینی دەسەڵات بۆ دروستکردنی پردی نوێ، کە تێچووەکەی لەلایەن دانیشتووانی شارۆچکەی بریگھاوسەوە دابین کرا. کاری بەردتاشیی پردەکە لەلایەن ویلیام ڕادفۆرد و جۆزێف سێتڵەوە ئەنجام درا.

پردەکە لە بەردی  (sandstone) دروست کراوە و لە دوو کەوانەی بازنەیی پێکھاتووە. تایبەتمەندییە نژیاروانییەکانی بریتین لە بڕەرە ئاوییە سێگۆشەییەکان (triangular cutwaters) و پایە خڕەکان کە ڕووبەڕووی دەرەوەن.

وێنۆک|چەپ|تابلۆی یادگاریی سەر پردەکە کە ئاماژە بە فراوانکردنی دەکات لە ساڵی ١٩٠٥.

## فراوانکردن و بەکارھێنانی ئێستا
لە ساڵی ١٩٠٥، پردەکە فراوان کرا بۆ ئەوەی جێگەی ھێڵی تراموای نوێی تێدا ببێتەوە کە بریگھاوسی بە ھادەرسفیڵدەوە دەبەستەوە. کارەکانی فراوانکردن لەلایەن کۆمپانیای جۆن ئاینلی و کوڕەکانییەوە ئەنجام درا و تێچووەکەی لە نێوان شارەوانیی بریگھاوس و ئەنجومەنی ھەرێمی وێست ڕایدینگدا دابەش کرا. ئەم پردە مێژووییە لە ساڵی ١٩٨٢ەوە بە فەرمی وەک پێکھاتەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم تۆمار کراوە و تا ئەمڕۆش وەک بەشێکی گرنگی ژێرخانی شارۆچکەکە بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
کەشتیی دەریایی

[وێنۆک|سەرۆکێکی [نێجیریا|نێجیری یارمەتی کەشتییەکی ھێزی دەریایی ئەمریکا دەدات بۆ چوونە ناو بەندەری لاگۆس بە بەکارھێنانی نەخشەی دەریایی]] [وێنۆک|''گراندێس ئۆوکس''، کەشتی پایڵۆتەکان ئانس-ئۆ-باسکێس، لێس ئێسکومینز، ڕووباری سانت لۆرەنس، [کەنەدا]] **سەرۆکی کەشتی**, **پایڵۆتی دەریایی**, **پایڵۆتی بەندەر**, **پایڵۆتی گەمی**, یان بە سادەیی **پایڵۆت**, دەریاوانێکە کە زانیاری تایبەتی ھەیە لەسەر ڕێڕەوێکی ئاوی زۆرجار مەترسیدار یان قەرەباڵغ، وەک بەندەرەکان یان دەمی ڕووبارەکان. پایڵۆتەکانی دەریایی وردەکارییە ناوخۆیییەکان دەزانن وەک قووڵایی، لێشاوی ئاو، و مەترسییەکان. ئەوان سواری کەشتی دەبن و بە شێوەیەکی کاتی دەچنە ناو تاقمی کەشتییەکە بۆ ئەوەی بە سەلامەتی ڕێنمایی کەشتییەکە بکەن، بۆیە دەبێت شارەزاییان ھەبێت لە بەڕێوەبردنی کەشتییە جۆراوجۆر و قەبارە جیاوازەکان. بۆ بەدەستھێنانی نازناوی «پایڵۆتی دەریایی» پێویستە مۆڵەتیان ھەبێت یان لەلایەن دەسەڵاتێکی ناسراوی پایڵۆتکردنەوە مۆڵەتپێدراو بن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:زاراوەی دەریایی
ناوچەی کەمئاوی

[چەپ|وێنۆک|لێوارە لمینەکە لە نێوان سانت ئاگنێس و گوغ لە دوورگەکانی سیلی، لە کەناراوەکانی کۆرنواڵ، [ئینگلتەرا|ئینگلتەرا، شانشینی یەکگرتوو]]
[وێنۆک|لێوارێکی لمینی مەل و بایش یان شۆڵێک کە دوورگەکانی وایا و وایاسێوا لە دوورگەکانی یاساوا، [فیجی|فیجی بەیەکەوە دەبەستێتەوە]]
لە زانستی زەریاکان، جیۆمۆرفۆلۆجی، و جیۆساینس، **ناوچەی کەمئاوی** بریتییە لە زنجیرە شاخێک یان لێوارێکی سروشتی ژێر ئاو کە لە لم یان ماددەی نەکۆنکرێتی تر پێکهاتووە یان داپۆشراوە، و لە بنی جەستەیەکی ئاوی نزیک ڕووی ئاو یان سەروویەوە بەرز دەبێتەوە، کە مەترسی بۆ گەشتکردن دروست دەکات. ناوچە کەمئاوییەکان بە **لێواری لمین**، **لێوارە لمینەکان**، **لێوارە چەوڕێژەکان** یان **لێوارەکان**یش ناسراون. دوو یان زیاتر لە ناوچە کەمئاوییەکان کە یان بە کەندەڵانی هاوبەش جیاکراونەتەوە یان بە پڕۆسەی نیشتەنی و هایدرۆگرافی ڕابردوو یان ئێستا پێکەوە بەستراونەتەوە، پێیان دەوترێت **کۆمەڵگەی ناوچەی کەمئاوی**.

## سەرچاوەکان

`

پۆل:دوورگەکان بەپێی جۆر
پۆل:فیزیای ئۆقیانووسناسی
پۆل:جوگرافیای کەناراوی
پۆل:ئاوناسی
ڕیف

وێنۆک|ڕیفی مەرجانی لە نوسا لێمبۆنگان، باڵی، ئیندۆنیزیا
**ڕیف** بریتییە لە زنجیرە یان شوێنێکی کەم قووڵی بەرد، مەرجان، یان ماددەی ھاوشێوەی تا ڕادەیەک جێگیر کە لەژێر ڕووی ئاوێکی سروشتیدا ھەڵکەوتووە. زۆرێک لە ڕیفەکان لە ئەنجامی پرۆسەی سروشتیی نائۆرگانیک (نازیندوو) وەک نیشتنی لم یان داخورانی بەردە دەرکەوتووەکان بەھۆی شەپۆلەوە دروست دەبن؛ بەڵام، ڕیفەکانی وەک ڕیفە مەرجانییەکانی ئاوە گەرمەکان لەلایەن پرۆسەی زیندووەوە (ئۆرگانیک) دروست دەبن، کە زۆربەیان لە مەرجان و قەوزە مەرجانییەکان پێکدێن. ڕیفی دەستکرد، وەک کەشتییە ژێرئاوکەوتووەکان و پێکھاتە دەستکردەکانی تری ژێر ئاو، لەوانەیە بە ئەنقەست یان بەھۆی ڕووداوێکەوە دروست ببن. ئەمانە ھەندێک جار بۆ زیادکردنی ئاڵۆزیی فیزیکیی بنکە لمینە بێ تایبەتمەندییەکان دیزاین دەکرێن بۆ ڕاکێشانی مەودایەکی ھەمەچەشنتر لە زیندەوەران. ئەوان پەناگە بۆ گیانەوەرە ئاوییە جۆراوجۆرەکان دابین دەکەن کە یارمەتیدەرە لە ڕێگریکردن لە لەناوچوون. ھۆکارێکی تر بۆ دانانی ڕیفەکان بۆ بواری بەخێوکردنی ماسییە، و ئەو جووتیارانەی ماسی کە بەدوای باشترکردنی کارەکانیاندان ھەندێک جار وەبەرھێنانیان تێدا دەکەن. ڕیفەکان زۆرجار زۆر نزیکن لە ڕووی ئاوەوە، بەڵام ھەموو پێناسەکان ئەمە بە مەرج نازانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای کەناراوی
ڕێدۆزیی ئاسمانی

بنەما سەرەکییەکانی **ڕێدۆزیی ئاسمانی** ھاوشێوەی بنەماکانی ڕێدۆزی گشتییە، کە بریتییە لە پلاندانان، تۆمارکردن، و کۆنترۆڵکردنی جووڵەی ئامێرێک لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر. لە بواری فڕۆکەوانیدا، ڕێدۆزی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە دڵنیابوونەوە لەوەی کە فڕۆکەکان بە سەلامەتی و کارامەیی لەناو بۆشایی ئاسمانیی کۆنترۆڵکراودا و بە درێژایی ڕێڕەوە دیاریکراوەکاندا کاردەکەن، بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان.

## سەرچاوەکان
پردی برۆمفۆرد

**پردی برۆمفۆرد** (بە ئینگلیزی: Bromford Viaduct) پردێکی ڕێگای خێرایە لە شاری بێرمینگام لە ئینگلتەرا کە ڕێگای خێرای M6ی ھەڵگرتووە. بە درێژیی ٥.٦ کیلۆمەتر (٣.٥ میل)، ئەم پردە درێژترین پردە لە شانشینی یەکگرتوودا.

## مێژوو و پێکھاتە
پردی برۆمفۆرد لە چوارچێوەی پڕۆژەی "میدلاندز لینک" (Midlands Link)ی ڕێگای خێرای M6 دروست کراوە و لە ٢٤ی ئایاری ١٩٧٢ لەلایەن پیتەر وۆکەر، وەزیری ژینگەی ئەوکات، بە فەرمی کرایەوە. تێچووی دروستکردنی لەو سەردەمەدا ٨.٥ ملیۆن پاوەندی ستەرلینگ بووە.

پێکھاتەکە لە کۆنکرێتی پتەو دروست کراوە و لەسەر ستوونی کۆنکرێتی ڕاگیراوە. بەھۆی درێژییەکەیەوە، پردەکە بەسەر ژمارەیەکی زۆر لە ژێرخانی گرنگدا دەپەڕێتەوە، لەوانە:

شەقامی A38

ڕووباری تێم (River Tame)

کەناڵی بێرمینگام و فەیزلی (Birmingham and Fazeley Canal)

ھێڵەکانی شەمەندەفەری کڕاس-سیتی و وۆڵساڵ (Cross-City and Walsall railway lines).

## گرنگی و کاریگەری
پردی برۆمفۆرد بەشێکی ژیانی و گرنگی تۆڕی ڕێگاوبانی شانشینی یەکگرتووە. ڕۆژانە نزیکەی ٢٠٠,٠٠٠ ئۆتۆمبێل بەسەریدا تێدەپەڕن، کە وای کردووە ببێتە یەکێک لە قەرەباڵغترین بەشەکانی ڕێگای خێرای M6. ئەم قەرەباڵغییە زۆرە زۆرجار دەبێتە ھۆی دروستبوونی لۆدی ھاتوچۆ، بەڵام پردەکە وەک خوێنبەرێکی سەرەکی بۆ ھاتوچۆی نێوان باکوور و باشووری وڵاتەکە دەمێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
سوھەیل ھیندی

**سوھەیل ئەحمەد حەسەن ھیندی** سیاسەتمەدار و بەڕێوەبەری پەروەردەی فەلەستینییە و سەرکردەیەکی حەماسە. لە ساڵی ٢٠١٧ەوە ئەندامی مەکتەبی سیاسی حەماسە.

لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٧ سەرۆکی یەکێتی کرێکارانی فەلەستینی UNRWA بووە لە غەززە کە بە یەکێتی کارمەندانی عەرەبیش ناسراوە و بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتایی کوڕانی فەلەستین بووە کە قوتابخانەیەکی UNRWA بووە. UNRWA لە ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٧ کارەکانی ھیندی بەھۆی تێوەگلانی سیاسی لەگەڵ بزووتنەوەی حەماس ڕاگرت، ئەمەش پێچەوانەی یاساکانی دەزگاکە بوو.

## ژیان
ھیندی لە ساڵی ١٩٨١ پەیوەندی بە ئیخوان موسلیمینەوە کردووە و لە ڕامەڵڵا بەشداری سیاسەتی خوێندکارانی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرکردەکانی حەماس
چرادان

`**چرادان** ئامێرێکە بە ئەنقەست دروست کراوە بۆ ئەوەی سەرنج ڕاکێشێت بۆ شوێنێکی دیاریکراو. نموونەیەکی باو بریتییە لە گڵۆپی دەریا، کە سەرنج ڕادەکێشێت بۆ خاڵێکی جێگیر کە دەتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ گەشتکردن بە دەوری ئاستەنگەکان یان چوونە ناو بەندەر. نموونە نوێترەکان بریتین لە چەندین چرادانی ڕادیۆیی کە دەتوانرێت لەسەر ئامێرەکانی دۆزەرەوەی ئاڕاستەی ڕادیۆیی لە ھەموو کەش و ھەوایەکدا بخوێنرێنەوە، و گواستنەوەی ڕادار کە لەسەر شاشەکانی ڕادار دەردەکەون.

چرادانەکان دەتوانرێت لەگەڵ ئاماژە سێمافۆری یان دیکە تێکەڵ بکرێن بۆ دابینکردنی زانیاری گرنگ، وەک بارودۆخی فڕۆکەخانەیەک، بەپێی ڕەنگ و شێوازی سووڕانەوەی چرادانی فڕۆکەخانەکەی، یان کەش و ھەوای چاوەڕوانکراو وەک ئەوەی لەسەر چرادانێکی کەش و ھەوا نیشان دراوە کە لەسەر لووتکەی بینایەکی بەرز یان شوێنێکی ھاوشێوە دانراوە. کاتێک بەم شێوەیە بەکاردەھێنرێن، چرادانەکان دەتوانرێت بە شێوەیەک لە تەلەگرافی بینایی دابنرێن.

## سەرچاوەکان
یارمەتیی ڕێنیشاندەری

وێنۆک|دەروازەی بەندەری ناوەوەی بەندەری فریمەنتیل، ئوسترالیا، لەگەڵ نیشانەیەکی تایبەتی زەرد لە لای چەپ، نیشانەیەکی لایەنی سووری بەندەری ناوچەی ئەی لە لای ڕاست، و چرایەکی سەوزی لای ڕاستی کەشتی لە پاشبنەمادا **یارمەتی ڕێنیشاندەری** (**NAVAID**)، کە ھەروەھا بە **یارمەتی بۆ ڕێنیشاندان** (**ATON**) ناسراوە، ھەر جۆرە ئاماژە، نیشانە یان ئامێری ڕێنماییکردنێکە کە یارمەتی گەشتیار دەدات لە ڕێنیشاندان، بەزۆری گەشتی دەریایی یان فڕۆکەوانی. جۆرە باوەکانی ئەم یارمەتییانە بریتین لە گڵۆپەکانی دەریا، شنۆ، ئاماژەکانی مژ و چرادانەکانی ڕۆژ.

## سەرچاوەکان
جبەخانە

وێنۆک|''دیمەنی دەرگای چوونە ژوورەوەی جبەخانە''، لەلایەن کانالێتۆ، ١٧٣٢
[وێنۆک|تۆپ و ھاوەنەکانی [سوپای گەورە|سوپای ناپلیۆن بەدرێژایی دیواری جبەخانەی کرێملین نمایشکرابوون]]
وێنۆک|کۆگای چەکی پاسەوانی سویسرا
[وێنۆک|کۆگای چەکی پاسەوانی نیشتمانی سوپای کانزاس لە [کۆنکۆردیا، کانزاس|شاری کۆنکۆردیا لە ویلایەتی کانزاس بینایەکی ئاسایییە کە بۆ بەرنامەکانی پاسەوانی نیشتمانی لە ئەمریکا بەکاردێت.]]
**جبەخانە** شوێنێکە کە چەک و تەقەمەنی تێدا دروست دەکرێت، پارێزگاری لێدەکرێت و چاک دەکرێتەوە، ھەڵدەگیرێت، یان دەردەچێت، بە ھەر پێکھاتەیەک، جا خاوەندارێتی تایبەت بێت یان گشتی.

**جبەخانەی لاوەکی** بریتییە لە شوێنی ھەڵگرتنی کاتی یان ھەڵگرتنی چەک و تەقەمەنی، وەک ھەر ئۆتۆمبێلێکی کاتیی پۆست یان دەوریە کە تەنھا لە ھەندێک کاتدا لە ڕۆژدا کاردەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:جبەخانەکان
مانی حوسێنی

**مانی حوسێنی** سیاسەتمەدارێکی کورد – نەرویجییە و لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠١٨ سەرۆکی کۆمەڵەی لاوانی کرێکاران بووە، ئێستا لە ساڵی ٢٠٢١ەوە ئەندامی پەرلەمانی ئاکەرشوسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:پەنابەرەکان لە نەرویژ
پۆل:پەنابەرە سوورییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:زیندووان
پردی ھەڵواسراوی بڕۆتن

**پردی ھەڵواسراوی بڕۆتن** (بە ئینگلیزی: Broughton Suspension Bridge) پردێکی ھەڵواسراوی ئاسنین بوو کە لە ساڵی ١٨٢٦ بەسەر ڕووباری ئیروێڵ (River Irwell) لە نێوان بڕۆتن و پێندڵتن، کە ئێستا بەشێکن لە شاری سالفۆرد لە نزیک مانچستەر، دروست کرا. ئەم پردە بەھۆی ڕووخانە بەناوبانگەکەیەوە لە ساڵی ١٨٣١ ناسراوە، کە بووە ھۆی گۆڕانکارییەکی گرنگ لە ڕێکارە سەربازییەکاندا.

## دروستکردن و نەخشەسازیی
پردەکە لەلایەن جۆن فیتزجیرالد، خاوەنی کارگەی ئیروێڵ، نەخشەسازیی بۆ کرا و بە پارەی بەخشینی گشتی دروست کرا. پردەکە یەکێک بوو لە یەکەمین پردە ھەڵواسراوەکان لە ئەوروپا و درێژییەکەی ٤٤ مەتر (١٤٤ پێ) بوو. پێکھاتەکە لە دوو زنجیری ئاسنی داڕێژراو پێکھاتبوو کە سەکۆی پردەکەیان ھەڵگرتبوو.

## ڕووخانەکەی ساڵی ١٨٣١
لە ١٢ی نیسانی ١٨٣١، لە کاتی ئەنجامدانی مەشقێکی سەربازیدا، ٧٤ سەربازی سوپای ٦٠ەمی تفەنگداری بەریتانیا (60th Rifle Corps) بەسەر پردەکەدا دەپەڕینەوە. کاتێک سەربازەکان بە ھەنگاوی ڕێک و ھاوئاواز (marching in step) بەسەر پردەکەدا ڕۆیشتن، لەرەلەرێکی ڕێک و بەھێزیان دروست کرد.

ئەم ھەنگاوە ڕێکە بووە ھۆی دیاردەیەکی فیزیکی کە پێی دەوترێت **لەرەلەری میکانیکی** (mechanical resonance). لەرەی ھەنگاوی سەربازەکان لەگەڵ لەرەی سروشتیی پردەکەدا یەکی گرت، کە بووە ھۆی ئەوەی لەرینەوەی پردەکە سات بە سات زیاتر و بەھێزتر بێت. دواجار، یەکێک لە زنجیرە ئاسنینەکان شکا و بەشێک لە سەکۆی پردەکە داڕما و نزیکەی ٤٠ سەرباز کەوتنە خوارەوە بۆ ناو ڕووبارەکە.

سەرەڕای ترسناکیی ڕووداوەکە، ھیچ کەسێک گیانی لەدەست نەدا، بەڵام نزیکەی ٢٠ سەرباز بریندار بوون و ھەندێکیان تووشی شکاویی ئێسک بوون.

## دەرئەنجام و میرات
ڕووخانی پردی بڕۆتن بووە بابەتی لێکۆڵینەوەی زانستی و ئەندازیاری. دەرکەوت کە ھۆکاری سەرەکیی ڕووخانەکە ھەنگاوی ڕێک و ھاوئاوازی سەربازەکان بووە. وەک دەرئەنجامێکی ڕاستەوخۆی ئەم ڕووداوە، سوپای بەریتانیا فەرمانێکی دەرکرد کە تیایدا داوا لە ھەموو سەربازەکان دەکرا لە کاتی پەڕینەوە بەسەر پردەکاندا "ھەنگاو تێک بدەن" (break step) بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی دیاردەی لەرەلەری میکانیکی. ئەم ڕێکارە تا ئەمڕۆش لە زۆربەی سوپاکانی جیھاندا پەیڕەو دەکرێت.

پردە ھەڵواسراوەکە دووبارە دروست نەکرایەوە و لە شوێنی ئەو، پردێکی کەوانەیی بەردین دروست کرا کە دواتر بە پردی ڤیکتۆریای ئێستا جێگەی گیرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل: پردەکانی ئینگلتەرا
موحسین عەبدولحەمید

**موحسین عەبدولحەمید** (لەدایکبووی ١٩٣٧ ) سیاسەتمەدارێکی عێراقی و زانای ئیسلامییە کە ئەندامی ئەنجومەنی کاتی حوکمڕانی عێراق بووە (سەرۆک، شوباتی ٢٠٠٤)، کە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ساڵی ٢٠٠٣ دروست کراوە. وەک سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق لە شوباتی ٢٠٠٤ (٤٢ھەمین سەرۆکوەزیرانی عێراق) بۆ ماوەیەکی کاتی کاری کردووە.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٣٧ لە شاری کەرکووک لەدایک بووە و بەڕەچەڵەک کوردە. لە قاھیرە شەریعەتی ئیسلامی خوێندووە و لە ساڵی ١٩٨٦ گەڕاوەتەوە عێراق بۆ ئەوەی وەک مامۆستا لە زانکۆی بەغدا کار بکات. زیاتر لە ٣٠ کتێبی لەسەر لێکدانەوەی قورئان نووسیوە. لە ساڵی ١٩٩٦ لەلایەن حکوومەتی سەدام حوسێنەوە دەستگیرکرا بەڵام دژی داگیرکردنی عێراق بوو لە ساڵی ٢٠٠٣.

تا ساڵی ٢٠٠٤ ئەمینداری گشتی حزبی ئیسلامی عێراق بووە کە گەورەترین حزبی سوننەیە لە عێراق و لە ئەنجامدا وەک ئەندامی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق دەستنیشان کراو.

لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٥ بە ھەڵە لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە دەستگیرکرا.

## سەرچاوەکان

## ماڵپەڕی دەرەکی
* 

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:زیندووان
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
عەبدولعەزیز حەکیم

ئایەتوڵڵا **عەبدولعەزیز ئەلحەکیم** ( ; ١٩٥٢ – ٢٦ ئابی ٢٠٠٩) زانای ئایینی و سیاسەتمەدار و سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق بووە، حزبێک کە نزیکەی ٥٪ پشتگیری لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ھەیە. ھەروەھا وەک سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق (٤٠مین سەرۆک وەزیرانی عێراق) کاری کردووە.

ئەندامی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق بوو کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دامەزرابوو دوای داگیرکردنی عێراق و لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٣ وەک سەرۆکی ئەو ئەنجومەنە کاری کردووە. برای سەرکردەی شیعە محەممەد باقر حەکیم بووە، دوای ئەو بووە سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق کاتێک محەممەد باقر حەکیم لە مانگی ئابی ٢٠٠٣ لە نەجەف تیرۆرکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* باکگراوند
* پێویستە عێراقییەکان پەیوەندییە ناوخۆییەکان بەرز بکەنەوە
* 
* عەبدولعەزیز ئەلحەکیم - نامەی کۆچی دوایی دەیلی تەلەگراف

پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:خەڵکی نەجەف
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
باری بەسوود

لە کۆمپیوتەرکاری و دوورپەیوەندیدا، **باری بەسوود** ئەو بەشەی داتای گواستراوەیە کە پەیامە ڕاستەقینە مەبەستدارەکەیە. سەردێڕەکان و مێتاداتا تەنھا بۆ کارئاسانیکردنی گەیاندنی باری بەسوود دەنێردرێن و وەک باری زیادە دادەنرێن.

## سەرچاوەکان
سەرووسرووشتی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

***سووپەرناچڕاڵ*** (سەرووسرووشتی)، زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەمریکییە لەلایەن ئێریک کرێپک دروست کراوە. بۆ یەکەم جار لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ لەسەر 'زە دەبلیو بی' پەخش کرا، و دواتر بوو بە بەشێک لە پێکھاتەی تۆڕی جێگرەوەی سی دەبلیوو. بە ڕۆڵگێڕانی جارێد پادالێسکی وەک سام وینچێستەر و جێنسن ئاکلز وەک دین وینچێستەر، زنجیرەکە بەدوای دوو براکەدا دەڕوات کاتێک ڕاوی دێوەکان، تارمایییەکان، دڕندەکان و بوونەوەرە سەروو سروشتییەکانی تر دەکەن.

*سووپەرناچڕاڵ* بۆ ماوەی نزیکەی دە ساڵ لە قۆناغی پەرەپێداندا بوو، چونکە دروستکەرەکەی، کرێپکی، چەندین ساڵی بە بێ سەرکەوتن لە پێشکەشکردنیدا بەسەربرد. لەگەڵ کرێپکی، بەرھەمھێنەرە جێبەجێکارەکانی بریتی بوون لە مەکجی، ڕۆبێرت سینگەر، فیلیپ سگریچیا، سێرا گامبڵ، جێرمی کارڤەر، جۆن شیبان، بێن ئێدلوند و ئادەم گلاس. بەرھەمھێنەری جێبەجێکار و دەرھێنەری پێشوو کیم مانێرز لە کاتی بەرھەمھێنانی وەرزی چوارەمدا کۆچی دوایی کرد. وێنەگرتن لە ڤانکۆڤەر، بریتش کۆلۆمبیا، کەنەدا و لە ناوچەکانی دەوروبەری ئەنجام درا. زنجیرەکە لەلایەن 'کرێپکی ئینتەرپڕایزس' و 'وەندەرلاند ساوند ئەند ڤیژن'ی مەکجی بە ھاوبەشی لەگەڵ 'وارنەر بڕۆس تەلەڤیژن' بەرھەم ھێنراوە.

ئەڵقەی یەکەم لەلایەن نزیکەی ٥٫٦٩ ملیۆن بینەرەوە تەماشا کرا، و ڕێژەی بینەرانی چوار ئەڵقەی یەکەم وای لە 'زە دەبلیو بی' کرد کە زنجیرەکە بۆ وەرزێکی تەواو ھەڵبگرێت. کرێپکی پلانی بۆ زنجیرەکە بۆ سێ وەرز دانابوو بەڵام دواتر بۆ پێنج وەرز درێژی کردەوە. وەرزی پێنجەم چیرۆکی سەرەکیی زنجیرەکەی کۆتایی پێھێنا، و کرێپکی وەک بەڕێوەبەری نمایش وازی لە زنجیرەکە ھێنا. زنجیرەکە بۆ ماوەی ١٠ وەرزی تر لەگەڵ بەڕێوەبەری نمایشی نوێ بەردەوام بوو، لەوانە سێرا گامبڵ، جێرمی کارڤەر، ڕۆبێرت سینگەر و ئاندرو داب. لەگەڵ وەرزی یازدەھەمیدا، *سووپەرناچڕاڵ* بوو بە درێژترین زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی فەنتازیای ئەکشنی ڕاستەوخۆی ئەمریکی. زنجیرەکە بۆ وەرزی پازدەھەم و کۆتایی نوێکرایەوە کە لە ٢٠ ئەڵقە پێک ھاتبوو، و لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ دەستی بە پەخش کرد. *سووپەرناچڕاڵ* لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ کۆتایی ھات، کە ٣٢٧ ئەڵقەی لێ پەخش کرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان سەبارەت گورگ پیاوەکان
پۆل:زنجیرەکان دەربارەی خێزان
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی براکان
پۆل:زانستی ئەفسانەکان لە کلتورە گەلییەکاندا
پۆل:جادوو لە تەلەڤیزیۆندا
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئاکشنەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:یەکەم دەرکەوتنی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی ساڵی ٢٠٠٥
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:زنجیرە تەلەفزیۆنییەکان دەربارەی براکان
پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پردی بایوێڵ

**پردی بایوێڵ** (بە ئینگلیزی: Bywell Bridge) پردێکی ڕێگایە کە دەکەوێتە بایوێڵ لە ناوچەی نۆرسەمبەرلاند، ئینگلتەرا. پردەکە ڕێگای B6309 بەسەر ڕووباری تایندا دەگوازێتەوە و بەھۆی گرنگیی مێژوویی و نژیاروانییەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی ئێستا لە شوێنی پردێکی کۆنتر دروست کراوە کە لە لافاوە گەورەکەی ساڵی ١٧٧١دا وێران بوو. دوای ڕووخانی پردە کۆنەکە، بۆ ماوەی ٦٥ ساڵ ھیچ پردێک لەو شوێنەدا نەبوو و خەڵک بۆ پەڕینەوە لە ڕووبارەکەدا کەڵەکیان بەکاردەھێنا. پردە نوێیەکە لە نێوان ساڵانی ١٨٣٦ و ١٨٣٨ دروست کرا و تێچووەکەی لەلایەن خاوەن زەویی ناوچەکە، تی دبلیو بیمۆنت (T W Beaumont)، دابین کرا.

پردەکە لەلایەن نژیاروان جۆرج بەیسڤی (George Basevi) نەخشێنراوە و لە بەرد دروست کراوە. پێکھاتەکەی لە پێنج کەوانەی ھێلکەیی (elliptical arches) پێکھاتووە و درێژیی گشتییەکەی دەگاتە ١٣٣ مەتر (٤٣٦ پێ). ستوونەکانی پردەکە خاوەنی بڕەرەئاوی سێگۆشەیین بۆ کەمکردنەوەی فشاری ئاو لەسەر پێکھاتەکە. ئەم پردە نموونەیەکی دیاری ئەندازیاریی سەدەی نۆزدەمە لە ناوچەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بێری

**پردی بێری** (بە ئینگلیزی: Bury Bridge) پردێکی بارەبەریی (packhorse bridge) مێژووییە کە ڕێگایەکی لاوەکی بەسەر ڕووباری ھادیۆدا دەگوازێتەوە، لە نزیک گوندی بێری لە ناوچەی سۆمەرسێت، ئینگلتەرا. بەھۆی گرنگییە مێژووییەکەیەوە، پردەکە وەک مۆنومێنتێکی پارێزراو (scheduled monument) و باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم تۆمار کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
مێژووی دروستکردنی پردەکە بە تەواوی ڕوون نییە؛ سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەدەی ١٧ یان ١٨ دروست کراوە، ھەرچەندە ئەگەری ئەوەش ھەیە کە بنچینەکەی بگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست. پردەکە لە بەردی خۆماڵی دروست کراوە و خاوەنی دوو کەوانەی ناھاوشێوەیە: کەوانەی باشووری شێوەیەکی تیژ (Gothic)ی ھەیە، لە کاتێکدا کەوانەی باکووری شێوەی نیوەبازنەییە.

یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی پردەکە بریتییە لە بوونی بڕەرەئاوی V-شێوە (cutwaters) لە ھەردوو دیوی پردەکەدا بۆ شکاندنی تیژیی شەپۆلی ئاو. بڕەرەئاوەکەی دیوی ڕۆژھەڵات (لای سەرەوەی ئاوەکە) تا ئاستی دیوارەکان بەرز بووەتەوە و پەناگەیەکی بچووکی بۆ پیادەکان دروست کردووە. دیوارەکانی پردەکە نزمان و لە بەردی ورد دروست کراون و سەریان بە پارچە تەختەبەرد داپۆشراوە.

## سەرچاوەکان
پردی بێرفیڵد

**پردی بێرفیڵد** (بە ئینگلیزی: Burghfield Bridge) پردێکی خشتیی مێژووییە کە دەکەوێتە گوندی بێرفیڵد لە ناوچەی بێرکشێر، ئینگلتەرا. پردەکە ڕێگای بێرفیڵد بەسەر ڕووباری کێنێتدا دەگوازێتەوە و بەھۆی گرنگیی مێژوویی و نژیاروانییەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردەکە لە ساڵی ١٧٧٠ لەلایەن کۆمپانیای ڕێگای تێرنپایکی ڕێدینگ و نیوبێری (Reading and Newbury Turnpike Company) دروست کراوە و جێگەی پردێکی داریی کۆنتری گرتووەتەوە. یاسای پەرلەمانی بۆ دروستکردنی ئەم ڕێگا و پردە نوێیە لە ساڵی ١٧٦٨ دەرچوو. نەخشەی پردەکە لە سێ کەوانەی خشتی پێکدێت و تا ئەمڕۆش وەک بەشێکی گرنگی ژێرخانی ناوچەکە ماوەتەوە، کە شاھیدی شێوازی ئەندازیاریی سەدەی ١٨ـەمە.

## کێشەی لافاو
یەکێک لە کێشە سەرەکییەکانی پەیوەست بە پردی بێرفیڵد، لافاوی بەردەوامە. بەھۆی نزیکی لە ڕووباری کێنێت، ڕێگاکە و دەوروبەری پردەکە زۆرجار دەکەونە ژێر ئاوەوە، بەتایبەتی لە وەرزی بارانبارینی زۆردا. ئەم لافاوانە دەبنە ھۆی پەککەوتنی ھاتوچۆ و دابڕانی دانیشتووانی ناوچەکە. بۆ نموونە، لە ساڵی ٢٠١٤ و دووبارە لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، لافاوی توند بووە ھۆی داخرانی ڕێگاکە و دروستبوونی ناڕەزایی لەنێو خەڵکدا کە داوای چارەسەری بەپەلە لە ئەنجومەنی خۆجێیی وێست بێرکشێر دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بولستەیک

**پردی بولستەیک** (بە ئینگلیزی: Bulstake Bridge) پردێکە دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری ئۆکسفۆرد لە ئینگلتەرا. پردەکە ڕێگای بۆتلی (کە بەشێکە لە ڕێگای سەرەکی A420) بەسەر جۆگەی بولستەیکدا دەگوازێتەوە، کە یەکێکە لە لقەکانی ڕووباری تەمز.

## مێژوو
بوونی پرد لەم شوێنەدا مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە و بۆ سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە. تۆمارەکان ئاماژە بە بوونی پردێک دەکەن لەم شوێنەدا ھەر لە ساڵی ١٢٧٩. پردە کۆنەکە بەشێک بوو لە ڕێڕەوێکی بەردین (causeway) و لە چەندین کەوانە پێکھاتبوو. وێنەیەکی کێشراوی ساڵی ١٧٦٩، حەوت کەوانەی بۆ پردە کۆنەکە نیشان داوە. پردی بولستەیک بە درێژایی مێژوو بەشێک بووە لە ڕێگای سەرەکیی ڕۆیشتن بەرەو ڕۆژاوا لە ئۆکسفۆردەوە.

پردە ئێستاییەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٢٤ بۆ ١٩٢٥ دروست کراوە و جێگەی پردە کۆنەکەی گرتووەتەوە. ئەم کارە بەشێک بوو لە پڕۆژەیەکی فراوانکردنی ڕێگای بۆتلی. پردە نوێیەکە لەلایەن کۆمپانیای سێمێنتەیشن (Cementation Company)ی وێستمینستەرەوە دروست کراوە و پێکھاتەیەکی یەک-مەودایی ھەیە کە لە کۆنکرێتی پتەوکراو (ferro-concrete) بە شێوازی تیرچەیی نەخشێنراوە.

## سەرچاوەکان