open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مانھوا

مانھوا (بە ھانگول: 만화، بە ھانجا:漫畵 شێوازی خوێندنەوە: مانھوا) زاراوەیەکی کۆریە بۆ کۆمیکەکان و ئەنیمەیشنەکان زاراوەکە بە زۆری کۆمیکەکانی کۆریای باشوور دەگرێتەوە ھەرچۆنێک بی زاراوەکە بەھەمان شێوە کۆریای باکوریش دەگرێتەوە، مانھوا بەشێکی گرنگ و بەناوبانگی کلتوری کۆریا باشوورە. 

## سەرچاوەکان


پۆل:مانھوا
پۆل:فۆرماتی کۆمیک
دەریاچە

[وێنۆک|upright=1.1|[دەریاچەی وان لە باکووری کوردستان]]
[وێنۆک|upright=1.1|[دەریاچەی سێڤان لە ئەرمەنستان]]
**دەریاچە** یان **گۆل** چوارچێوەیەکی پڕ لە ئاوە کە لە ھەموو لایەکەوە لەلایەن وشکانی پۆشراوە. دەریاچەکان لەناو وشکایی ھەڵکەوتوون و بەشێک لە ئۆقیانووسەکان نین، گەر چی وەکوو ئۆقیانووسە زۆر گەورەترەکان بەشێک لە سووڕی ئاوی زەوی پێکدێنن.

دەریاچەی کاسپیەن کە لە ئاسیادا ھەڵکەوتووە، گەورەترین دەریاچەی جیھانە.

## ئەمانەش ببینە
* ئۆقیانووس
* دەریا
* ڕووبار
* سووڕی ئاو
* خاک

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* بنکەی دراوەی جیھانی دەریاچە
* ناوەندی دراوەی جیھانی دەریاچە

*
پۆل:کۆما ئاوییەکان
میرنشینی دونبەلی

**میرنشینی دونبەلی** ناوی دەوڵەتێکی کوردییە کە لەناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا بووە تا سەرەتای سەدەی ١٣یەم ھەندێک جار سەربەخۆ و ھەندێک جاریش نیمچە سەربەخۆ ، فەرمانڕەوایەتی بەشێکی ئامەد و ئازەربایجانیان دەکرد. پایتەخت دەوڵەتەکەیان شاری خۆی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
شەڕی پاوە

**شەڕی پاوە** شەڕێکە کە لە ١٤–١٩ی ئابی ١٩٧٩ ڕووی داوە. لەم شەڕە ھێزەکانی کۆمەڵە و دیموکرات چوونە پاوە و ھەوڵیان دا دەستی بەسەردا بگرن، لە بەرامبەر ھێزەکانی جەندرمە و سوپای پاسداران بەرگریان لە شارەکە کرد. بۆ بەھێزکردنی بەرگریی شارەکە، نزیکەی ٨٠ ھێزی سوپا بە فەرمانی عەلی ئەسغەر وەساڵی بۆ بەرگریکاران بەشداری کرد تا ١٨ی ئاب باڵادەستبوون لەگەڵ ھێزەکانی کورد دا بوو و توانییان نزیکەی ھەموو لایەک بەدەست بھینن. شارەکە جگە لە بارەگای جەندرمە و پاسەوانی سوپای پاسداران دوای ھەوڵەکانی فەلاحی فەرماندەی ھێزە وشکانییەکانی سوپا و مستەفا چەمران نوێنەری حکوومەتی کاتی بۆ پاراستنی شارەکە دواجار بە فەرمانی خومەینی ھەلیکۆپتەرە ئاسمانییەکان فەرمانیان گرد، ئەحمەد کێشوەری توانی شکست بە حزبەکان بھێنێ و گەمارۆی سەر پاوەیش بشکێنێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کوردستان
ڕووحوڵڵا خالەقی

**ڕووحوڵڵا خالقی**(١٩٠٦–١٢ ی تشرینی دووەمی ١٩٦٥)، مۆسیقاژەن و ئاوازدانەری ئێرانی و مامۆستای کەمانچە ژەن و مۆسیقا بوو.

خالقی لە شاری ماھان لە پارێزگای کرمان لە دایک بووە، بەڵام دوای چەند مانگێک لە لەدایکبوونی و دوای تەواوکردنی ئەرکی باوکی لە کرمان لەگەڵ خێزانەکەی دا بەرەو تاران بەڕێوە چوو لە منداڵیدا لەژێر کاریگەری دایک و باوکیدا کە ھەردووکیان مۆسیقایان دەزانی ئاشنای مۆسیقا بوو لە تاران و شیراز و ئەسفەھان لە قوتابخانە ی سەرەتایی ئامادە بوو ھەرچەندە باوکی حەزی لە مۆسیقا بوو، بەڵام دژی ھەڵبژاردنی بوو بە پیشە یەک بۆ کوڕی بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، مەیلی ڕووحوڵڵا خالقی بۆ مۆسیقا وای لێکرد کە لە ھەرزەکاریدا دەست بکات بە ناونووسکردن و خوێندنی مۆسیقا. لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا فێری مۆسیقا بووە و لە دارەلفنون درێژەی بە خوێندن داوە و کارناسی لە فەلسەفە و ئەدەبی فارسیدا گرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:خەڵکی پارێزگای کرمان
ئەحمەد فەرتوون ڕاد

ئەحمەد فەرتوون ڕاد (١٢٥٩-١٣٥١ھەتاوی) کەمانژەن و ئاوازدانەر و ڕێبەری و موزیکژەنی ئێرانی بوو.

ئەحمەد فەرتوون ڕاد لە ساڵی ١٢٥٩ لە تاران لە دایک بووە لە بەشی مۆسیقای کۆنسەرڤەتیو قوتابخانەی مۆسیقا دا خوێندووی لە ماوەی سەرۆکایەتی عەلینەقی وەزیری لە ئامادەیی مۆسیقا دا بە کرێ گیرا ساڵی ١٩٣٢ لە دەستەی ئۆرکێسترای بەلەدیە (شارەوانی) بوو لە پاڵ مۆسیقاژەنانی وەک: ڕووحوڵڵا خالقی، جەواد مەعرووفی و عەلی محەممەد خادەم. ئەو زۆر کارامە بوو لە ژەنینی کەمانچە، ھەندێک جار لە بەرنامەدا سۆلۆژەنی دەژەنی.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی پارێزگای تاران
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
جان بلووم

جان بلووم ( ١٩ ی شوباتی ١٩٤٤ - ١٥ ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩ ) ئەکتەرێکی ئەمریکی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:مردووانی ١٩٩٩
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ڤاجنەپلاستی

**ڤاجنەپلاستی** پرۆسەیەکی نەشتەرگەرییە کە تێیدا چاکردن و ڕێکخستنەوە لە ئەندامی زاوزێدا دەکرێ. ھەروەھا جۆرێکە لە جۆرەکانی گێنێتۆپلاستی. ھەنێک کات پێویستە لە نەشتەرگەرییەکە پێویستی بە لابردنی خانە شێرپەنجەیییەکان و کوان ھەیە، بۆ ھێنانەوەی بۆ شێوازی ئاسایی خۆی. ئەو نەشتەرگەرییەی لە ئەندامی زاوزێ ئەنجام دەدرێت، بۆ چاکردنەوە و ڕێکخستنەوەی ئەو کێشانەیە کە لە کاتی لەدایکبوون ڕوویانداوە. ھەروەھا لەناو نەشتەرگەرییەکە ئەکرێ، ڕێکخستنەوەش بۆ میزەڕۆ و دەرچە (کۆتا شوێنی ڕیخۆلە) بکرێت.

## ئەمانەش ببینە

* نەشتەرگەریی دانانەوەی جێندەر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کرۆمۆسۆم
پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
پۆل:پزیشکیی نەشتەرگەریی ژنان
مەسعوود کەرامەتی

مەسعوود کەرامەتی (لەدایکبووی ٣١ی تەمووزی ١٩٥٦ لە تارانی ئێران) دەرھێنەر و ئەکتەری ئێرانییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
ما لین (وێنەکێش)

**ما لین** (بە چینی سادەکراو:马麟 بە چینی دێرین:馬麟 شێوازی خوێندنەوە: ما لین) وێنەکێشێکی تایبەت بە حکومەت بوو لەکاتی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ وێنەکێشێکی چالاک بوو لە ناوەراستی سەدەی سیانزەدا کوڕی وێنەکێشی بەناوبانگ ما یوانەکە لە ئەوەوە فێری وێنەکێشی بووە.

یەکێک لە باشترین وێنەکانی بریتیە لە چونەدەرەوەی شەوانە بە مۆمەوەیە. کە ناو وێنەکە پیاوێکە لەپێش دەرگای خانوویەک دانیشتووە لەپێش چوار مۆمی درێژ لە نێوانیشیاندا و لەپێش پیاوەکە گوڵ و گوڵزار و داری (AppleCrab) ھەیە. ئەوە وێنەکێشراوی شعرێکە لەلایەن شاعیری بەناوبانگ سو شی (شاعیر و ھونەرمەند) شیعرەکەی: " ترسم لە قوڵایی شەوەکانە، گوڵەکان ئەخەون و جیادەبنەوە لەیەک، بۆیە مۆمە درێژەکان دادەگیرسێنم بۆ پرشنگداربوونەوەی گوڵە ڕەنگ سوورەکان" (شیعری تەرجوومەکراوی سو شی)

## سەرچاوەکان


* Sung and Yuan paintings, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on Ma Lin (see list of paintings)

پۆل:ھونەرمەندانی ھۆنگژۆو
پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٣یەم
ما یوان (وێنەکێش)

**ما یوان** (بە چینی: 馬遠، شێوازی خوێندن: ما یوان، لەدایکبووی ١١٦٠ تا ١١٢٥ ی زاینی) وێنەکێشی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ بوو لە مێژووی دێرینی چین، کارەکانی لەگەڵ سیا گویی وێنەکێش بەیەکەوە پێی ئەوترێ ما-سیا کە قوتابخانەیەکی وێنەکێشانی لێ دروستبوو وە بەیەکێک لە باشترین وێنەکێشانی سەردەمەکە دادەنران. پاڵپێوێنەری کارەکانی بریتی بوون لە قوتابخانەی ھونەری ژێ، و سەرەتای نایابترین وێنەکێشە ژاپۆنییەکان وەک شوبون و سێشو

## بەستەرە دەرەکییەکان

* پێشانگای وێنەکانی ما یوان لە مۆزەخانەی چین
* پێشانگا

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٦٠
پۆل:مردووانی ١٢٢٥
پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
پۆل:ھونەرمەندانی ھۆنگژۆو
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٣یەم
وێنەکێشی لە چین

[وێنۆک|وێنەکێش [ما لین (وێنەکێش)|ما لین بەبێ دەنگی گوێ لە (با)ی سنەوبەر دەگرێت]]
**وێنەکێشی لە چین** (بە چینی سادەکراو: 中国画، بە چینی دێرین: 中國畫، شێوازی خوێندنەوە: ژۆنگوۆ ھوا) یەکێکە لە کۆنترۆین ھونەری وێنەکێشان تا ئێستاش بەردەوامی ھەیە لە چینی دێرینی کۆن، وێنەکێشان بە شێوەی دێرین لە ئەمرۆدا وەک: گوۆ ھوا ناسراوە (بە چینی سادەکراو: 国画  چینی دێرین:國畫) کە بەمانای "وێنەکێشانی نەتەوەیی" یان "وێنەکێشانی ڕەسەن" دێت شێوە ستایلی چینی کە پێچەوانەی ستایلی وێنەکێشانی رۆژئاوایە لە چین لە سەدەی بیست ناوبانگی دەرکردووە ھەورەھا پێشی ئەوترێ دانچینگ (بە چینی: 丹青 شێوازی خوێندنەوە: دان چینگ) شێوە-ستایلی وێنەکێشی دێرین پێویستی بە خۆشنووسی و فڵچەی لەناو حبری ڕەش یان ڕەنگەکانی ترە. ھەرچۆنێک بێت ڕۆن تیایدا بەکارنایەت بۆ خۆشنووسیش، باشترین کەلوپەلەکان کە وێنەی لەسەر بکێشرێت بریتیە لە پەڕ و ئاوریشم.

## سەرچاوەکان

* 
* Rawson, Jessica (ed). *The British Museum Book of Chinese Art*, 2007 (2nd edn), British Museum Press, 
* 
* Sickman, Laurence, in: Sickman L & Soper A, "The Art and Architecture of China", Pelican History of Art, 3rd ed 1971, Penguin (now Yale History of Art), LOC 70-125675
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێنەی چینی لە مۆزەخانەی چین
* وێنەکێشە بەناوبانگە چینییەکان و وێنەکانیان
* وێنەی چینی  تەکنیک و ستایل

پۆل:ھونەرەکان لە چین
پۆل:ھونەری چینی
پۆل:وێنەکێشی چینی
تێنشۆ شوبون

وێنۆک
**تێنشۆ شوبون** (بە ژاپۆنی:天章 周文 ) مۆنک و وێنەکێشێکی ژاپۆنی بوو لە سەردەمی مورۆماچی

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٤١٤
پۆل:مردووانی ١٤٦٣
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکان
پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان
پۆل:گەنجینەی نەتەوەیی ژاپۆن
سێشو تۆیۆ

وێنۆک
**سێشو تۆیۆ** (بە ژاپۆنی:雪舟 等楊 ;ئۆدا تۆیۆ لەوەتەی ١٤٣١ و بە تۆیۆ، ئونکۆکو، بیکێیسای ناسراوە؛ لەدایکبووی ١٤٢٠ تا ٢٦ ی ئابی ١٥٠٦) یەکێک بوو لە دیارترین و باشترین مامۆستاکان لە ھونەری وێنەکێشان و فلەچە و حوبر لە ناوەندی سەردەمی مورۆماچی ھەرچۆنێک بێت دواتر بوبە باشترین وێنەکێش لە سەردەمی خۆی لە ژاپۆن

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٤٢٠
پۆل:مردووانی ١٥٠٦
پۆل:خەڵکی پارێزگای ئۆکایاما
پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان
سولەیمان سپانلوو

**سولەیمان** **سپانلوو** ( ١٢٧٧ - ٢٥ ی خاکەڵێوەی ١٣٤٠ ھەتاوی) موزیکژەن و ژەنیاری تار و ئاوازدانەری ئێرانی بوو.

ڕووحوڵڵا خالقی لە کتێبەکەیدا چیرۆکی مۆسیقای ئێرانی لەبارەی یەکەم ڕۆژی کردنەوەی قوتابخانەی باڵای مۆسیقا لە دوای پشووەکانی نەورۆزی ١٩٢٤ نووسیویەتی، دوای وتارەکەی عەلی نەقی وەزیری "کەمانچەی لە سندوقەکە دەرھێندراوە، سولەیمان سپانلوو قیرەکەی وەرگرت، ئەبولحەسەن سدیقی خانەکەی تونکرد و سێ پارچەکە پێکەوە چەند پارچەیان ژەن... ".

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٦١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پاشا وێنی ژۆو

**پاشا وێنی ژۆو** (بەچینی: 周文王، شێوازی خوێندنەوە: ژۆو وێن کانگ، ژیان لە ١١١٢ تا ١٠٥٠ ی پێش زاین، پاشایەکی شارستێنی) دامەزرێنەر و پاشای ئیمپراتۆرییەتی ژۆوە، وێن پاشای ژۆو بوو لە دواین ساتەکانی ئیمپراتۆرییەتی شانگ لە مێژووی دێرینی چین

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٢ ی پێش زاین
پۆل:مردووانی ١٠٥٦ پێش زاین
پۆل:پاشاکانی ئیمپراتۆریەتیی ژۆو
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکان لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین
پۆل:یاریزانانی گوچین
پۆل:خەڵکانی ئیمپراتۆریەتی شانگ
پۆل:مردووانی سەدەی ١١ی پێش زایین
پاشا ووی ئیمپراتۆریەتی ژۆو

**پاشا ووی ئیمپراتۆریەتی ژۆو** (بە چینی: 周武王، ژۆو وو وانگ) دووەم پاشای ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لەمێژووی دێرینی چین، دووەم کوڕی پاشا وێن بوو. مێژووی فەرمانڕەوایی کردنی ڕوون نییە بەڵام بە گشتی وا بڕوا دەکرێت لە ١٠٤٦ تا ١٠٤٣ی پێش زاین بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٠٤٣ ی پێش زاین
پۆل:پاشاکانی ئیمپراتۆریەتیی ژۆو
پۆل:خەڵکانی ئیمپراتۆریەتی شانگ
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکان لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
پۆل:مردووانی سەدەی ١١ی پێش زایین
مەندۆک

وێنۆک|مەندۆکی تەڕ
**مەندۆک** (ناوەکانی دیکە: مەندێ، مەند، مەنێ، مەنی، بەنین) گیایەکی کوێستانییە کە لەبەھاردا شین دەبێت، گەڵاکانی لە کەرەوز دەچن. بە تەڕی دەخورێ و لەناو چێشتەکان بەکاردەھێندرێت. کە گەورەش بوو، بۆ ئالیکی ئاژەڵ وشک دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:گژوگیاکان
مورتەزا مەحجوبی

**مورتەزا مەحجوبی** (١٨٩٩ – ٢١ی ئازاری ١٩٦٥) پیانۆژەنێکی ئێرانی بوو. یەکێکە لە دامەزرێنەرانی موزیکی نەتەوەیی ئێران بۆ چەندین ساڵ لە بەرنامەی "گوڵی رەنگاورەنگ" ژەنی پیانۆ بوو مورتەزا مەحجوبی لە بازنە ھونەرییەکانی ئێرانیدا بە ( مورتەزا خان یان مورتەزا خان مەحجوبی ) ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
ڕەزا ڤەھدانی

رێزا ڤەھدانی (٢١ی مارسی ١٩٣٣ - ئایاری ٢٠٠٣ لە تاران) موزیکژەن و ئاوازدانەر و ژەنیاری تار و مامۆستای مۆسیقا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی پارێزگای تاران
پۆلیسی ئیسرائیل

**پۆلیسی ئیسرائیل** () ھێزی پۆلیسی مەدەنیی ئیسرائیلە. ھێزەکە بەرپرسیارە لە چالاکییەکانی دژەتیرۆر، ئاسایش، دژە بازرگانیکردن، ڕێگریی تاوان و کۆنترۆڵی ھاتوچۆ. پۆلیسی ئیسرائیل لەژێر چاودێریی وەزارەتی ئاسایشی گشتییە.

## سەرچاوەکان
محەممەد بەھارلوو

**محەممەد بەھارلوو** (لەدایکبووی ١٩٥٥ی ئابادان) نووسەر و ڕۆژنامەنووسی ئێرانییە. یەکەم چیرۆکی خۆی لە ساڵی ١٩٧٣ دا وەک بوفالۆ نووسی ئەو لە مێژە لەگەڵ بڵاوکراوەکانی وەک ئادینە، دۆنییە سۆخان و چیستا ھاوکار بووە. ماوەی چەندین ساڵە مامۆستای وۆرکشۆپی نووسینی چیرۆک بووە و لە ناوەند و دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکان و لە نێویاندا ماڵی ھونەرمەندانی ئێران و پەیمانگای لێکۆڵینەوە، چەندین کۆڕ و کۆبوونەوەی پەروەردەیی ساز کردووە چەندین وتار لەلایەن بەھار لووەوە لە بواری خەیاڵ و فۆلکلۆر و ١٠٠١ چیرۆک لە شەودا بڵاوکراونەتەوە.

## سەرچاوەکان
مەھدی نەوایی

**مەھدی نەوایی** ( ١٢٦٢ - ٤ ی خاکەڵێوەی ١٣٢٦ لە ئەسفەھان ) موزیکژەن و شاعیری ئێرانی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٤٧
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
ئیسماعیل ئەدیب خانساری

**ئێسماعیل ئەدیب خانساری** ( ١٩٠١ - ١٩٨٢ ) یەکەم گۆرانیبێژی پیاو بوو لە ڕادیۆی نەتەوەیی ئێران. ساڵی ١٩٣٠ کاتێک بۆ یەکەم جار ڕادیۆی نەتەوەیی لە ئێران دامەزرا، لە کاتێکدا کە لە ٣٩ھەمین ساڵی ژیانیدا وەک یەکەمین گۆرانیبێژی پیاوی ڕادیۆی نەتەوەیی بانگ کرا بۆ ڕادیۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی
کارین دۆلڤا

**کارین دۆلڤا** دیزانەرێکی نەرویجی و دامەزرێنەری (No Isolation)ـە. کارین ناوی چووە ناو پێرستی ١٠٠ ژن لە بی بی سی لە ٢٠٢٠ کارین بەشی زانستەکانی کۆمپیوتەری تەواو کردووە لە زانکۆی ئۆسلۆ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
١٠٠ ژن (بی بی سی)

**١٠٠ ژن** یەکێکە لە بەرنامەکانی بی بی سی کە لە ٢٠١٣ دامەزراوە. زنجیرەکانی ناو بەرنامەکە ڕۆلی ژنان لە سەدەی ٢١ دەخاتە ڕوو و بۆنەکانی لە لەندەن و مەکسیکدا ڕاگەیاندن بۆ دەستپێکردنی «وەرزی ژنانی بی بی سی» نێودەوڵەتی کە سێ ھەفتە دەخایەنێت لەناویدا پەخشی تەلەڤیزیۆنی و دیبەیت و ڕۆژنامەوانی لەسەر بابەتی ژنان، ژنانی جیھان دەتوانن لە ڕێگەی تویتەر بەشداری لە بەرنامەکە بکەن

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ١٠٠ ژن لە بی بی سی بە شێوەی ئۆنلاین
* ١٠٠ ژن لە بی بی سی لە پڕۆژەی ژنەڕوو سوورەکان
*  لە دامەزراوەی ویکیمیدیای بەریتانیا

پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
گوۆ زۆنگسون

**گوۆ زۆنگسون** (بە چینی: 郭宗訓) سێیەم و دوایەمین ئیمپراتۆر بوو لە ئیمپراتۆرییەتی ژۆو لە مێژووی دێرینی چین. فەرمانڕەوایەتی لە باوکی چای ڕۆنگ وەرگرت تا شوباتی ٩٦٠ ی زاینی تا ئەوکاتەی ژەنەڕال ژاۆ کوانگ لەسەر تەخت لایدا و ئیمپراتۆریەتی سۆنگی دامەزراند.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ٩٧٣
ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ

**ئیمپراتۆر تایزوی سۆنگ** (بە چینی: ٢١ ی ئاداری ٩٢٧ تا ١٤ ی تشرینی دووەمی ٩٧٦) ژاۆ کوانگین، ناوی دامەزرێنەی زنجیرە فەرمانڕەوایی سۆنگ بوو لە مێژووی دێرینی چین، لە ٩٦٠ چووە سەر تەخت تا ساتی مردنی لە ٩٧٦ ی زاینی. پێشووتر پێش دامەزراندنی سۆنگ ژەنەڕالێکی سەربازی بوو لە ئیمپراتۆریەتی ژۆو ئیمپراتۆر تایزو ھاتە سەر تەخت و سۆنگی دامەزراند لە دوایی دەستپێکردنی کودەتایەکی سەربازی بۆسەر ژۆو و زۆری لە ئیمپراتۆر گۆنگ کرد تا واز لە تەختی فەرمانڕەوایەتی بێنێت.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ٩٢٧
پۆل:مردووانی ٩٧٦
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٠یەم لە ئاسیا
پۆل:ژەنەڕالەکانی ھێنان
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
پۆل:ئیمپراتۆرەکانی باکووری سۆنگ
عەتائوڵڵا ئومێدوار

**عەتائوڵڵا ئومێدوار** (لەدایکبووی ١٩٤٦ ی شاری بافت، کرمان) ئەندازیارێکی بیناسازی ئێرانی، شارسازی، فیلمساز، وێنەکێش، گۆرانیبێژ و موزیکژەنە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:خەڵکی پارێزگای کرمان
حەبیبوڵڵا بەدیعی

**حەبیبوڵڵا بەدیعی** ( ٢٤ ی ئازاری ١٩٣٣ - ١٩ ی تشرینی یەکەم ١٩٩٢ لە تاران ) کەمانچە ژەن و موزیکژەنی ئێرانی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:مردووانی ١٩٩٢
پۆل:خەڵکی پارێزگای تاران
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە

**پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە** (  لە ٩٠٧ تا ٩٧٩ ی زاینی) سەردەمێکی فەرمانڕەوایەتی بوو سەدەی دەیەمی زاینی  لەم سەردەما شانشینەکان یەک لە دوای یەک بەسەر یەکتر سەردەکەوتن و کۆتایان بە فەرمانڕەوایەتی یەکتر و گەورەکردنی شانشینەکەی خۆیان دەکرد لەم سەردەمەدا چەندین ویلایەت دامەزرا و رووخێنرا کە سەردەمێکی جەنگی بوو لە مێژووی دێرینی چین ساتی ململانێی دەسەڵاتی نێوان شانشینەکان و زنجیرە فەرماڕەوایەتییەکان بوو بە شێوەیەکی مێژوویی ئەم سەردەمە جەنگیە دوایی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی تانگ لە ٩٠٧ی زاینی دەستی پێکردووە. وە دواتر و دوای ئەوەی زنجیرە فەرمانڕەوایی سۆنگ دادەمەزرێ لەلایەن ژەنەڕال ژاۆ ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ ھەنگاو بە ھەنگاو بە ماوەی **نۆزدە ساڵ** تەواوی شانشینەکانی چین یەکدەخاتەوە و دەیخاتە ژێر ئیمپراتۆریەتی سۆنگ و بەمەش سەردەمەکە کۆتایی دێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:جوگرافیای چین
پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
ژۆوی دواتر

وێنۆک|نەخشەی دواین فەرمانڕەوایەتی لە ژۆو
**دواین ژۆو** (بە چینی سادەکراو:后周 چینی دێرین:後周 شێوازی خوێندنەوە:ھۆو ژاۆ) کۆتا زنجیرە فەرمانڕەوایی بوو کە کۆنتڕۆلی زۆربەی خاکی باکووری چینی کردبوو لە سەردەمی پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە کە سەردەمەکە لە ٩٠٧وە بە کەوتنی تانگ دەستی پێکرد و لە دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

=بەستەرە دەرەکییەکان =

پۆل:پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
خینگانی مەزن

**سنووری خینگانی مەزن** یان **دا ھینگان** (چینی سادەکراو: 大兴安岭، چینی دێرین: 大興安嶺، شێوازی خوێندنەوە:دا سینگان لینگ) چیایەکی ١٢٠٠ کیلۆمەترییە کە دەکەوێتە ناوەوەی مەنگۆلیا لە ناوچەی باکووری ڕۆژھەڵاتی چین

## سەرچاوەکان

پۆل:سیانبێی
پۆل:زنجیرەچیاکانی چین
باکوور و ڕۆژھەڵاتی چین

وێنۆک
**باکوری رۆژھەڵاتی چین**، شوێنێکی جوگرافی ناوچەی چینە، کە بەزۆری تیابووی سێ ھەرێمە وەکوو سنووری خینگانی مەزن، و لیاۆنینگ، جیلین و ھێلینجیانگ.

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوچەکانی چین
پۆل:جوگرافیای باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین

وێنۆک|لۆگۆی بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەڵەستین
**بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین**() ڕێکخراوێکی سەربازیی فەلەستینییە کە ئیسلام وەک ڕێگای ژیان و جیھاد وەردەگرێت و لە ساڵی ١٩٨١ دامەزراوە. جیھادی ئیسلامی لەسەر بیرۆکەی ڕووحوڵڵا خومەینی دامەزراوە، ئامانجی لە ڕێگای خەباتی چەکداری لەناوبردنی ئیسرائیل و دامەزراندنی دەوڵەتێکی ئیسلامییە بەناوی فەلەستین. ئەم ڕێکخراوەیە لە لیستی تیرۆریستی یەکێتیی ئەورووپا، بەریتانیا، ژاپۆن، ئەمریکا، کەنەدا و چەندین وڵاتی دیکەدا جێی گرتووە. جیھادی ئیسلامی یەکێکە لە بەناوبانگترین گرووپە سەربازییەکانی فەلەستین و لە ململانێی سەربازی ئیسرائیل و فەلەستیندا زۆر جار ناوی دەھێنرێت کەچی بەڕێکخراوێکی تا ڕادەیەک بچووک و پەراوێزخراو دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ئیسلامییەکان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:فەلەستین
پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:ئیخوان موسلمین
ئەباوۆجی

**ئەباوۆجی** (لەدایکبووی ٨٧٢ تا ٦ ی ئەیلولی ٩٢٦ ی زاینی)  وەک ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی لیاوۆ ناسراوە  سەرکردەیەکی خیتانی و دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی لیاوۆ بوو (ماوەی ئیمپراتۆریەت: لە ٩٠٧ تا ٩٢٦ ی زاینی)

## ژیان
ئەباوۆجی لە ٨٧٢ ی زاینی لە باشووری مەنگۆلیا لە دایکبووە لەمناڵیدا کاتێکی سەختی تێپەراندووە، باپیرەی لەناوبرا لەکاتی جەنگی نێوان ھۆزەکانی ئەوساتی مەنگۆلیا، و مامی ڕایکرد، دواتر داپیرەی پاراستی و حەشاریدا لەھەر مەترسییەکی ھۆزەکانی ئەوسا دواتر لە ٢٧ ی شوباتی ٩٠٧ بووبە خانی خیتانەکان و دواتر و لە ساڵی ٩١٦ وەک ئیمپراتۆر چووە سەر تەختی شاھانە ئەباوۆجی بەرپرسیاربوو لە یەکخستنەوەی تەواوی ناوەوەی مەنگۆلیا و باکوری چین و باشووری مەنچووریا دواتر ئیمپراتۆریەتی خیتان بووبە بووبە بە ئیمپراتۆریەتی لیاوۆ لە ساڵی ٩٤٢ ی زاینی، و وەک ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتی لیاوۆ ناسێنرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ٩٢٦
پۆل:لەدایکبووانی ٨٧٢
پۆل:ئیمپراتۆرەکان ئیمپراتۆریەتی لیاوۆ
پۆل:فەرمانڕەوا چینیەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ١٠یەم
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
سیانبێی

**سیانبێی** خەڵکانێکی گەڕۆکن کە رۆژێک لە ڕۆژان لە خاکەکانی رۆژھەڵاتی کە ئەمرۆ پێی ئەوترێت مەنگۆلیا و ناوەوەی مانگۆلیا، و باکوری رۆژھەڵاتی چین، خەڵکانی سیانبێی لە خەڵکانی دۆنگھوە جیابونەتەوە بۆ ووھان و سیانبێی کە پێشووتر بە ھۆزی سیۆنگنو دۆڕاون لە کۆتایی سەدەی سێیەمی پێش زاین.

پۆل:سیانبێی
پۆل:مێژووی مەنچوریا
پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:خەڵکی دێرینی چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:خەڵکی مەغۆل
لیاوۆنینگ

**لیاوۆنینگ** () ھەرێمێکی لە ھەرمێکەانی باکووری ڕۆژھەڵاتی چین کە بچووکترینە و بەزۆری دەکەوێتە بەشی باشووری ناوچەکە، و بەناوبانگترین ھەرێمە لە ناوچەکە کە ھەرێمێکی کەنار دەریایییە، پایتەخەتەکەی بریتییە لە شێنگیانگ دەکەوێتە باکووری کەنار دەریایی ڕووباری زەرد، و بە زۆری دەکەوێتە باکووری ھەرێمەکە لە چین.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگاکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠٧
شێنیانگ

وێنۆک|شێنیانگ
**شێنیانگ** (بە چینی سادەکراو:) بە فەرمی وەک فێنگتیان ناسراوە (بە چینی:)، شارێکی ژێر ھەرێمی چینە و پایتەختی ھەرێمی لیاۆنینگە دەکەوێتە ناوەڕاستی باکووری لیاۆنینگ، کە یەکێکە لە شارە بەناوبانگەکانی ھەرێمەکە ڕێژەی دانیشتووانی ھەرێمەکە دەگاتە ٨٫١ ملیۆن کە یەکێکە لە گەورەترین شارەکان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چین کە خەڵکانی ئوربان لەناوی بژین بە ڕێژەی ٦٫٣ ملیۆن خەڵک (ھەژمارکراوی ٢٠١٠)

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی ھەرێم 

## سەرچاوەکان

پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
پۆل:پایتەختە پارێزگاکانی چین
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ١ەمی پ.ز
ھێیلۆنگجیانگ

وێنۆک
**ھێیلۆنگجیانگ** (بە چینی:黑龙江 شێوازی خوێندنەوە: ھێلونگکیانگ) ھەرێمێکە لە ھەرێمەکانی چین، دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە ھەرێمەکە دەورەدراوە بە جیلین تا باشوور و ناوەوەی مەنگۆلیا بەرەو ڕۆژاوا. ھەروەھا سنووردارە لەگەل ڕووسیا (ھاوسنوورە لەگەڵ ئامور ئۆبلاست، ئۆبلاستی خۆبەڕێوەبەری جوولەکە، خابراڤسک کرای، پریمۆرسکی کرای و زابایکالسکی کرای) بەرەو باکوور و ڕۆژھەڵات.
وێنۆک|نەخشە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگاکانی کۆماری گەلی چین
مەنسوور یاحەقی

**مەنسوور یاحەقی** ( ١٩٢٤ - ٢٠٠٦ ) سەنتوورژەنی ئێرانی بوو. ئەو برای گەورەی پەرویز سێدیقی پارسی ناسراو بە پەرویز یاحەقی کەمانچەژەنە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
جیلین

وێنۆک
وێنۆک|نەخشەی ھەرێم
**جیلین** (بە چینی:吉林 ھەروەھا وەک کیرین یان چیلین دەخوێنرێتەوە) یەکێکە لە سێ ھەرێمەکەی باکوری ڕۆژھەڵاتی چین. پایتەختەکەی چانگچونە، وە ھاوسنوورە لەگەڵ کۆریای باکوور و ڕووسیا بۆ ڕۆژھەڵات، وە ھێیلۆنگجیانگ بۆ باکور، لیاوۆنینگ بۆ باشوور، وە ناوەوەی مەنگۆلیا تا رۆژاوا.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی حکومی ھەرێمی جیلین 

پۆل:پارێزگاکانی کۆماری گەلی چین
مەنچوریا

**مەنچوریا** پێکھاتوو لە چەندەھا جوگرافیای کەوتوو لە چین و ڕووسیا و باکووری ئاسیا (بە زۆری باکووری چین، چینی مۆدێرنی ئەمرۆ). ناوچەیەکی مێژووییە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا کە تەواوی چینی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێستا و بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسی مۆدێرن لە باشووری ڕووباری ئودا و زنجیرە چیای توورینگرا-دژاگدی لەخۆدەگرێت.  قەبارەی جوگرافیای ورد بەپێی پێناسەکە دەگۆڕێت: بە مانا تەسکەکە، ئەو ناوچەیەی کە لە سێ پارێزگای چینی ھایلۆنگجیانگ، جیلین و لیاونینگ و ھەروەھا پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەوەی مەنگۆلیا لە ھولونبوویر، ھینگان، تۆنگلیاو و چیفێنگ پێکدێت؛ بە مانایەکی فراوانتر، مانچوریای مێژوویی ئەو ناوچانە لەگەڵ حەوزی ڕووباری ئەموور لەخۆدەگرێت، کە بەشێکیان لەلایەن شانشینی چینگەوە بە سەرۆکایەتی مانچوو لەکاتی لکاندنی ئەموور لە ساڵانی ١٨٥٨–١٨٦٠دا درایە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا. ئەو بەشانەی مەنچوریا کە دراوە بە ڕووسیا بە کۆی گشتی بە مەنچوریای دەرەوە یان مانچوریای ڕووسی ناسراون، کە بریتین لە ئۆبلاستی ئامووری ئێستا، پریمۆرسکی کرای، ئۆبلاستی خۆسەری جوولەکەکان، و بەشی باشووری خابارۆڤسک کرای و لێواری ڕۆژھەڵاتی زابایکالسکی کرای.

## بەشە جوگرافییەکان
* (بە زۆری) باکووری ڕۆژھەڵاتی چین، بە تایبەتی ھەر سێ ھەرێمی ھێلۆنگجیانگ، جیلین، لیاۆنینگ، ھەروەھا پارێزگاکانی ناوەوەی مەنگۆلیای ھولونبویر، ھینگان، تۆنگلیاۆ، چیبێنگ، و ھەنێک کاتیش سیلین گۆل.
* مەنچوریای مەزن، لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی چین شوێنی نیشتەجێبوونی مێژوویی جورچییەکانبوو کە بوون بە کە دواتر پێیان وترا مانچوس، لە جیھانی ئەمرۆدا دابەشبوون بۆ چین و ڕووسیا، (باکووری چین و بەشی باشووری ڕووسیای ڕۆژاوا) کە دەکەوێتە باشووری ڕووباڕی ئودا وەک «ڕووسییە مەنچوورییەکان» ناسراون.
* دوایین سەردەمی جین کە ئیمپراتۆرییەتێکی مەنچوورییەکان بوو کە دواتر بوو بە ئیمپراتۆریەتیی چینگ.
* ھەرێمەکانی باکوور وەکوو ئیمپراتۆریەتیی چینگ کە لەلایەن خەڵکانی مانچوو بەڕێوەدەبردرا مانچوکوو (١٩٣٢ تا ١٩٤٥ ی زایینی) ویلایەتێکی ژێردەستی ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن بوو کە وەک نیشتمانی مانچوو دەبینرا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مەنچوڕیا
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ناوچەکانی چین
پۆل:باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پویی

**پویی** (بەچینی: 溥儀 لەدایکبووی ٧ ی شوباتی ١٩٠٦ تا ١٧ ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٧) دواین ئیمپراتۆر بوو لە چین وەک یازدە مین فەرمانڕەوایی دواین ئیمپراتۆرییەتی چینگ. پویی لە تەمەنی دوو ساڵی بووبە ئیمپراتۆر و دواتر بە زۆر لەسەر کار لابرا لە ١٢ ی شوباتی ١٩١٢ بەھۆی ھەڵگەرانەوەی سینھای دواتر لەژێر حکوومەتی ژاپۆن وەکوو فەرمانڕەوایەکی ئاسایی فەرمانڕەوایەتی کردووە لە ویلایەتی مانچوکوۆ لەسەردەمی جەنگی جیھانی دووەم

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:مردووانی ١٩٦٧
پۆل:مناڵە فەرمانڕەواکانی ئاسیا
پۆل:١٩١٠کان لە چین
پۆل:ئیمپراتۆرەکانی پەکین
پۆل:چینییە فاشیستەکان
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پۆل:ئەندامی خێزانی شاھانە پەیوەست بە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە
ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا

وێنۆک|نەخشە
**ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا** (بە ڕووسی: Дальний Восток России، خوێندنەوە: دالنی ڤۆستۆک رۆسی مانا: ڕۆژھەڵاتی دوور لە ڕووسیا)  ناوچەیەکە لە باکوری ئاسیا کە تیابووی رۆھەڵاتی فیدرالی دوورە، زۆربەی بەشی ڕۆژھەڵاتی ڕووسیایە، لەنێوان دەریاچەی بایکاڵ و ڕۆژھەڵاتی سیبیریا و ئۆقیانووسی ئارامە بەشی فیدرالی ڕۆژھەڵات سنوور لەگەل مەنگۆلیا، چین، کۆریای باکوور و ھەروەھا بۆ باشووری وەڵاتەکە پێکدێنێت، وە سنووری دەریایی لەگەڵ ژاپۆن ھەیە تا باشووری رۆژھەڵات و لەگەل ئەمەریکا تا باکووری رۆژھەڵات.

## بەستەری دەرەکی

* 

پۆل:باکووری ئاسیا
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا
زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە مێژووی چین

**زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە مێژووی چین** بریتی بوون لە سیستەمێکی حوکمڕانی پشتاو پشتی پاشایەتی کە فەرمانڕەوایەتی ناوچەکانی چینیان کردووە لە چینی دێرین، یەکەم زنجیرە فەرمانڕەوایەتی چین کە لەسەر سیستەمی پاشایەتی و پشتاوپشتی دامەزرا بیت شانشینی سیا بووە کە لەلایەن پاشا یوو دامەزراوە کە زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە ٢٠٧٠ ی پێش زاین دەستی پێکردووە تا ساڵی ١٢ ی شووباتی ١٩١٢ کە بە دەست لەکار کێشانەوەی ئیمپراتۆر سوانتۆنگ کۆتایی بەسەردەمی پاشایەتی ھاتووە

## سەرچاوەکان


پۆل:مێژووی چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ

وێنۆک|نەخشە
**ئیمپراتۆرییەتی سۆنگ** (چینی: 宋朝، شێوازی خوێندنەوە: سۆنگ چاۆ) زنجیرە فەرمانڕەوایەکی شاھانەی دێرینی چین بوو کە لە ٩٦٠ تا ١٢٧٩ بەردەوام بوو لەلایەن ئیمپراتۆر تایزو دامەزرابوو لە دەستپێکی دواین ژۆو دوای جەنگان لەگەل دواین سەردەمی ژۆو لە سەردەمی پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە ئیمپراتۆر تایزو ھەنگاو بە ھەنگاو دەست دەکات بە دامەزراندن و یەکخستنەوەی پارچەکانی تری چین دواتر ئەم یەکخستنەوەیە بەرییەکەوتنی دەبێت لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی لیاۆ لە ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕۆژاوای سیا و جین بۆ باکووری ناوچەکە دواتر ھەنگاو بە ھەنگاو چین کۆنترۆل کرایەوە لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی مەزنی مەغۆل (ئیمپراتۆریەتی یوان)

ئیمپراتۆرییەتی سۆنگ یەکەم ئیمپراتۆرییەت بوو کە دراوی کاغەزی بەکارھێنا لە حکوومەت بە شێوەیی نیشتمانی چالاک کرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ
خوێندنەوە

وێنۆک|upright=1.10|پیاوێک لە حاڵی خوێندنەوەی ڕۆژنامەدا

**خوێندنەوە** یان **خوێندن** پرۆسەیەک بە مانای پیتەکان، ھێماکان، نیشانەکان و ئەوانەی ترە کە زۆرتر تایبەت بە دیتن و دەست لێدانە.

## پێشانگا

Fritz von Uhde - Das Bilderbuch I (1889).jpg|
George Goodwin Kilburne Young girl reading.jpg|
Fragonard, The Reader.jpg|
Lavery Maiss Auras.jpg|


## ئەمانەش ببینە
* دیسلێکسیا
* خوێندەواری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:سیستمەکانی نووسین
پۆل:ڕێنووس
پۆل:زمانەوانیی سەپاندی
ئیمپراتۆریەتیی یوان

وێنۆک|ئیمپراتۆریەتی یوان
**ئیمپراتۆریەتی یوان** (بە چینی:元朝 شێوازی خوێندنەوە: یوان چاۆ ) بە فەرمی **یوانی مەزن** (بە چینی: 大元 شێوازی خوێندنەوە: دا یوان) بە مەنگۆلی ناوەڕاست: یکێ یوان ئولوس مانا "ویلایەتی یوانی مەزن") دوای ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل دامەزرا دوای دابەشبوونەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و  فەرمانڕەوایەتی کردنی زنجیرە فەرمانڕەوایەتییەکانی ئیمپرتۆریەتەکە لە چین ئیمپراتۆریەتی یوان لەلایەن کوبلای خان سەرکردەی مەغۆل دامەزرا ئیمپراتۆریەتەکە لە ١٢٧١ دامەزرا تا ١٣٦٨ بەردەوام بوو، ئیمپراتۆریەتەکە بە دەستپێکی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ دەستی پێکردوو لە سەرەتای ئیمپراتۆریەتی مینگ کۆتایی ھات.
وێنۆک|ھەرێمەکانی ناوەوەی یوان

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٣٦٨
پۆل:مێژووی چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ

وێنۆک|نەخشە
وێنۆک|ئیمپراتۆرییەتی لیاوۆ لە ساڵی ١١١١ی زایینی
**ئیمپراتۆرییەتی لیاوۆ** (چینی دێرین:遼朝 چینی سادەکراو:辽朝 شێوازی خوێندنەوە: لیاوۆ-چاوۆ) ھەروەھا وەک ئیمپراتۆرییەتی لیاوۆ ناسراوە بە فەرمی پێی ئەوترێت لیاوۆی مەزن (چینی: 大遼; 大辽; دا لیاوۆ) ئیمپراتۆرییەتی کیتان یان کیتان ویلایەتی (چیدان) ئیمپراتۆرییەتێک بوو لە ڕۆژاوای ئاسیا کە لە ٩١٦ تا ١١٢٥ی زایینی فەرمانڕەوایەتی کردووە لە جیھانی مۆدێرنی ئەمرۆدا دەکەوێتە باکووری بەشی باکووری چین، مەنگۆلیا و بەشەکانی دووری ڕۆژاوای ڕووسیا و باکووری کۆریا ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایەن ێلو ئەباوۆجی (تایزوی لیاوۆ) دامەزراوە. کە خانی خیتانەکان بوو. لەسەردەمی کەوتنی ئیمپراتۆریەتی تانگ و یەکەم وڵات بوو کە کۆنترۆلی تەواوی مەنچوڕیا بکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:مێژووی مەنچوریا
پۆل:دامەزراوەکانی ٩٠٧ ی زایینی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٠٠
پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
ویکیپیدیای ئوکراینی

**ویکیپیدیای ئوکراینی** () یەکێکە لە وەشانەکانی ویکیپیدیا کە بە زمانی ئوکراینی دەنووسرێت، ویکیپیدیای ئوکراینی وەک ویکیپیدیایەکانی تر ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازادە و ھەمووان دەتوانن دەستکاری پەڕەکان بکەن بێجگە لە چەند پەڕەیەک کە تەنیا بەکارھێنەرە خاوەن ھەژمارەکان دەتوانن دەستکاری بکەن.

ویکیپیدیای ئوکراینی لە ڕێکەوتی ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ دامەزرا. ئێستاکە ئەم ویکیپیدیایە بەپێی ژمارەی وتار حەوتەمین ویکیپیدیایە. لە حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٠ بە ٤٤،٠٠٠ دیتنی وتار، دووەمین ویکیپیدیای ئوکراینا بەپێی دیتنی وتار بوو. لەدوای ویکیپیدیای ڕووسی (٩٨ ملیۆن دیتنی وتار لە ئوکراینا).

ویکیپیدیای ئوکراینی ھەتا ئێستا ***' ھەژماری بەکارھێنەرانی تێدا دروست کراون، ***' بەڕێوەبەر و **** وتاری ھەن.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی ویکیپیدیاکان
* زمانی ئوکراینی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* [//meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias پێڕستی ویکیپیدیاکان لە مێتا]

ئوکراینی
پۆل:زمانی ئوکراینی
پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون
بەحرکە

**بەحرکە** شارۆچکە و ناحیەیەکە سەر بە قەزای ناوەندی ھەولێری پارێزگای ھەولێرە. ناحیەی بەحرکە ٣١ گوند و ٤ کۆمەڵگا دەگرێتە خۆ. بەحرکە کە ئێستا ناوەندی شارەدێیە یەکەم جار گوند بووە، لە سالی ٢٠٠١ کراوە بە شارەوانی  دواتر لە سالی ٢٠٠٣ کراوە بە شارەدێ بە ناوی بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی بەحرکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی قەزای ھەولێر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
فڕۆکەخانەی شاری بیلی بیشۆپ تۆرۆنتۆ

**فڕۆکەخانەی شاری بیلی بیشۆپ تۆرۆنتۆ** (بە ئینگلیزی: Billy Bishop Toronto City Airport) (IATA: YTZ, ICAO: CYTZ) فڕۆکەخانەیەکی ھەرێمییە و دەکەوێتە دوورگەکانی تۆرۆنتۆ لە شاری تۆرۆنتۆ لە ئەنتاریۆی کەنەدا. فڕۆکەخانەکە زۆرجار بە فڕۆکەخانەی دوورگەی تۆرۆنتۆ ناودەبرێت و پێشتر بە فڕۆکەخانەی دوورگەی پۆرت جۆرج ڤی و فڕۆکەخانەی ناوەندی شاری تۆرۆنتۆ بانگ کراوە. ناوی فڕۆکەخانەکە ڕێز لە بیلی بیشۆپ دەگرێت، کە فڕۆکەوانێکی کەنەدی بوو لە جەنگی جیھانی یەکەم و جەنگی جیھانی دووەم. لە ڕێگای فڕۆکە وانی سیڤیل و فریاکەوتنی ئاسمانی و ھێڵی ئاسمانی ھە ڕێم بە بە کارھێنانی فڕۆکە ی تۆربۆپرۆپ ناوبانگی دەرکرد. لە ساڵی ٢٠١٩ دا بە نۆیەم بچووکترین فڕۆکەخانە و شەشەمین جەنجاڵترین فڕۆکەخانەی کەنەدا ھەڵبژێردرا کە زیاتر خزمەت بە گەشتیارانی نێوان کەنەدا و ئەمریکا دەکات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دوورگەکانی تۆرۆنتۆ

**دوورگەکانی تۆرۆنتۆ** لە مێژوودا بە (منسینگ) واتە «لە دوورگەکان» لەلایەن میچی ساگیگ ئانیشینابەگ ئاماژەی بۆ کراوە و پێشتر بە دوورگەی ئەیوونواتە یان ھیواتا لەلایەن نیشتەجێبووانی سەرەتایی ئەورووپاوە ئاماژەی بۆ کراوە - زنجیرەیەک دوورگەی بچووکن لە دەریاچەی ئەنتاریۆ، لە باشووری لاندی لاندتۆرنو، ئۆنتاریۆ لە کەنەدا. کە تاکە گرووپی دوورگەیە لە بەشی ڕۆژاوای دەریاچەی ئۆنتاریۆ کە لە ١٥ دوورگە پێک دێ، دوورگەکانی تۆرۆنتۆ تەنھا لە دوورلە کەناراوی ناوچەی ناوەڕاستی شارەکەوە ھەن، کە پەناگەیەک بۆ تۆرنتۆ ھاربۆر دابین دەکەن، دوورگەکان پێک دێن لە؛ پارکی دوورگەی تۆرۆنتۆ، فڕۆکەخانەی شاری بیڵی بیشۆپ تۆرۆنتۆ، چەند یانەیەکی کاشینک و یەخت، پارکی ئەموسەمینت سەنتەرڤیل، کە ناوچەی نیشتەجێبوونە، لەگەڵ چەندین کەناراوی دەریایی، دوورگەکە بە گەورەترین کۆمەڵگەی بێ ئۆتۆمبێل لە ئەمریکای باکوور دادەنرێ، ھەرچەندە ھەندێک ئۆتۆمبێلی خزمەتگوزاری ڕێگەپێدراون بۆ چوونە ژوورەوە بە بەلەم.

دوورگەکانی تۆرۆنتۆ شوێنی سەرنج ڕاکێش و گونجاوی ھەیە بۆ پایسکل سواری، ھەروەھا دەکرێت کانۆس و کایاک و بەلەمی سەوڵ لە دوورگەکە بەکرێ بگیرێت. کۆرسێکی یاری گۆڵفی دیسک لە دوورگەکە ھەیە، کەناردەریای سەرەکی بەدرێژایی کەناری باشوورە و کەنارەکەی خۆراواش شوێنی گەشتیارانی بێ جلوبەرگن. پارکێکی زۆر باش ھەیە کە گونجاوە بۆ سەیران کردن و چەندین شوێنی یاریکردن و یاری ئاو لەگەڵ چەندین باخچە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی پیێرسۆنی تۆرنتۆ

**فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی پیێرسۆنی تۆرنتۆ** () (ئیاتا: YYZ، ئیکاو: CYYZ) فڕۆکەخانەیەکی حکوومییە لە تۆرۆنتۆی پایتەختی ئەنتاریۆ. بە دووری ٢٧ کم لە باکووری خۆراوای ناوشار ھەڵکەوتووە لە نزیک شاری میسیساگا. زۆرجارانیش بە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئیستەر پێرسنی بانگی دەکەن.

بە گەورەترین و جەنجاڵترین فڕۆکەخانەی کەنەدا ھەژمار دەکرێت، لە ٢٠٠٨ پتر لە ٣٢ ملیۆن گەشتیار سەردانیان کردووە. بەپێی پێوەرەکانی ٢٠٠٦ بە بزاوتترین فڕۆکەخانەی جیھان ھەڵبژێردرا.

فڕۆکەخانەکە بە ناوەندی سەرەکی چالاکییەکانی ھاوبەشگای فڕۆکەوانیی کەنەدا و ھاوپەیمانی ستار دادەنرێت، ھەروەھا ناوەندی چالاکییەکانی فڕۆکەوانیی کەنەدا جاز و ناوەندی گواستنەوە (ترانزێت)ی ھەموو کەنەدایە.

فڕۆکەخانەکە وێستگەیەکی سەرەکیی ڕۆژانەی گەشتە ناوخۆیییەکانی کەنەدایە کە بەبێ وەستان شارە سەرەکییەکان و لاوەکییەکانی کەنەدا پێک دەبەستێتەوە. فڕۆکەخانەکە خاوەن توانایەکی نەبڕاوەیە لە پێشوازی گەشتە نێودەوڵەتییەکان کە لەلایەن ٧٤ ھاوبەشگای بواری فڕۆکەوانییەوە بەکاردێت و ڕۆژانە گەشت بۆ پتر لە ١٠٠ وڵات ڕێک دەخەن، وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، مەکسیک، ئاسیا، ئەورووپا،ئەمریکای لاتین، ناوچەکانی دەریای کاریبی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

## مێژوو
ڕاست|وێنۆک|فڕۆکەخانەی ماڵتن لە ١٩٣٩.
فڕۆکەخانەکە دوای ئەوەی کە کۆمیسیۆنی بەندەری تۆرۆنتۆ لە ساڵی ١٩٣٧نۆ زەوی کشتوکاڵی کڕی بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٣٩ و وەکو فڕۆکەخانەی ماڵتن کرایەوە کە لە بینایەکی سادە پێک ھاتبوو و لە بنەڕەتدا تەویلەیەک بووە بۆ فڕۆکەخانەی ڕەسەن. ڕووبەرەکەی ٤٢٠ دۆنمی (١.٧ کیلۆمەتر چوارگۆشە)ی بە ڕوناکی تەواو و پەیوەندی بێتەل و کەرەستەکانی چاودێری کەشوھەوا پێک ھاتبوو. جگە لە دوو کەشتی فڕینی سەر ڕووی قیرتاوکراو و یەک ھێڵی نیشتنەوەی گیایی، ھیچی تری نەبوو.

فڕۆکەخانەی ماڵتن لە ساڵی ١٩٤٠ بە تۆرۆنتۆ فرۆشرا لە حوزەیرانی ١٩٤٠ تا تەممووزی ١٩٤٢ فڕۆکەخانەکە وەک قوتابخانەیەکی مەشقپێکردن بەکارھات. وەک بەشێک لە پلانی ڕاھێنانی کۆمۆنوێلتی بەریتانی لە سەردەمی جەنگی جیھانی دووەمدا. ناوەندی کۆنترۆڵی ھاتووچۆی ئاسمانی لە ساڵی ١٩٤٢بۆ زیاد کرا. سەرەتای دەیەی ١٩٦٠ دەستی کرد بە دروستکردنی تێرمیناڵ ١ (T1) کە لە چوارگۆشەدا بە شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل لە ھەشت نھۆمی دا بوو، چوار دەوری دوو نھۆمی ڕێبواری بۆ لۆبییەکان دیزاین کراوە. لە ساڵی ١٩٦٤ گەشتیاران ڕوویان تێکرد بۆیە ناچاربوون تێرمیناڵی دوو لە ١٩٧٢ دروست بکەن و دواتر لە ١٩٩١ تێرمیناڵی سێش دروست کرا.

لە ساڵی ١٩٧٢ حکوومەتی کەنەدا زەوی ڕۆژھەڵاتی تۆرنتۆی تەرخان کرد بۆ دامەزراندنی دووەم فڕۆکەخانەی سەرەکی - پیکەرینگ - بۆ ئاسانکردنی گواستنەوە لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی تۆرۆنتۆ. بڵام پڕۆژەکە دواخرا بۆ ساڵی ١٩٧٥ ئەمیش بەھۆی دژایەتیی کۆمەڵگا و چالاکوانانی بواری ژینگەوە بوو بەڵام حکوومەت خاوەندارییەتی لە زەویە زەوتکراوەکەی پاراست.

ئەو فڕۆکەخانەیە لە ساڵی ١٩٨٤ دا ناوی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی تۆرۆنتۆ پیرسنی لەسەر شەرەفی لێستەر پیرسن، چواردەھەمین سەرۆک وەزیرانی کەنەدا و براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ناونرا. وەک بەشێک لە سیاسەتی فڕۆکەخانەی نەتەوەیی، بەرپرسیاری کارگێری فڕۆکەخانەکە لە گواستنەوەی کەنەداوە بۆ دەسەڵاتی فرۆکەخانەکانی شاری تۆرۆنتۆی مەزن گوێزرایەوە(١٩٩٦). دەست کرا بە پرۆگرامی پەرەپێدانی فڕۆکەخانەکە بە بڕی ٤٫٤ ملیار دۆلار لە ماوەی ١٠ ساڵدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٠
پۆل:ئۆنتاریۆ
پۆل:کەنەدا
بەکارھێنان بەبێ پێداچوونەوە

**بەکارھێنان بەبێ پێداچوونەوە** پرۆسەیەکی پێدانی دەرمانە بە گروپێک کە تەمەنیان کەمە یان گروپێک کە پێویستیان بەبەکارھێنانی دەرمانەکە ھەیە، بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگە پێنەدراوە مەگەر لەلایەن پزیشکی پسپۆری بوارەکە پرۆسەکە ئەنجام بدرێت، پڕۆسەی بەکارھێنان بەبێ پێداچوونەوە یاساییە مەگەر بێت و یاسا و رێساکانی سەلامەتی ببەزێنێت

نوسینی دەرمان نوسینی دەرمان بۆ شتێکی سنووردارکراو بە شێوەیەکی فەرمی ڕێگە پێدراوە کە کاریگەری باشیان دەبێت کە نوسینەکە لەلایەن کەسانی پسپۆر و شارەزایی بوارەکە دەکرێت، ھەرچۆنێک بێت دەرمان کڕین و فرۆشتن بەبێ ئاگاداری پسپۆران قەدەغەیە و مامەڵەی پێوە ناکرێت

## سەرچاوەکان
خۆدەرمانکردن

**خۆدەرمانکردن** () ڕێگەیەکی چارەسەرییە کە کەسێک بەتەنھا و خۆی ڕێگەیەک بۆ چارەسەرکردنی بەکاردێنێت بەشێوەی فیزیکی یان فیزیۆلۆجی. زۆرترین بەکارھێنانی خۆدەرمانکردن بریتییە لە خۆچارەسەری ماڵەوە کە بەکاردێت بۆ چارەسەری کێشەکانی تەندروستی لە ماڵەوە، ھەنێک لە دەرمانەکان پێویستی یاسایی بە ڕەچەتەی پزیشکی نییە و دەکرێت لە مارکێتەکان و سوپەرمارکێتەکان بەردەست بن.

خۆدەرمانکردن بەزۆری وەک سەربەخۆیییەکی تاکەکەسی بینراوە بۆ بەدەست گەیشتنی ئەو دەرمانانەی دروستکراون، و وەک مافێکی مرۆڤ پێشنیارکراوە کە بتوانرێ بۆ ڕەتکردنەوەی چارەسەری پزیشکی پسپۆر، ھەرچۆنێک بێت خۆدەرمانکردن دەتوانێت کاریگەریی لاوەکی نەویستراو و کێشە بۆ خۆدەرمانکەر دروست بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرمانخانە
پۆل:ئاڵوودەبوون
پۆل:دڵەڕاوکێ
کازان

**کازان** یان **قازان** (، ) گەورەترین شاری کۆماری تاتارستان لە ڕووسیایە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە زیاتر لە ١٬٢٠٠٬٠٠٠ کەسە و بووەتە پێنجەمین شاری گەورەی ڕووسیا و گەورەترین شاری ناوچەی فێدراڵی ڤۆڵگا.

## ئەمانەش ببینە
* باخچەی ئاژەڵانی کازان
* کاتنامەی کازان
* تاتارستان
* ھێرشی قوتابخانەی کازان
* پەرستگای ھەموو ئایینەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی

کازان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١١یەم
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڤۆڵگا
تۆلی خان

**تۆلی** (لەدایکبووی ١١٩١ تا ١٢٣٢) چوارەم کوڕی چەنگیزخان بوو لە ٢٥ی ئابی ١٢٢٧ نوێنەری ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل بوو تا ١٣ی ئەیلوولی ١٢٢٩.

## ئەمانەش ببینە
* کوبلای خان
* ھۆلاکۆ خان
* ئیمپراتۆریەتی یوان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٩١
پۆل:مردووانی ١٢٣٢
پۆل:خانەکانی مەغۆل
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٣یەم
ئیمپراتۆریەتی جین (٢٦٦-٤٢٠)

وێنۆک|ئیمپراتۆرییەتی جین (ڕەنگی زەرد) لە سەردەمی زێرینی ئیمپراتۆرییەت، لە ٢٨٠ ی زایینی،
**ئیمپراتۆرییەتی جین** ( شێوازی خوێندنەوە: جین چاۆ) یان زنجیرە فەرمانڕەوایی جین، ھەنێک جار وەک **سیما جین** (司馬晉) ئەخوێنرێتەوە یان **دوو جینەکان** (兩晉) ئیمپراتۆرییەتێک بوو لە مێژووی دێرینی چین کە لە ٢٦٦ تا ٤٢٠ ی زایینی بەردەوام بووە، ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایەن سیما یان دامەزراوە، گەورەترین کوڕی سیما ژاۆ، کە لە پێشوو پێش دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەت پاشای جینی پێشووتر بوو، کە ئەویش وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئیمپراتۆرییەتەکە دەناسرا، بەیەکەوە لەگەڵ برا گەورەی سیما ژاۆ، سیما شی و باوکی سیما یی. لە سەردەمی سێ شانشینەکە لە (٢٢٠ تا ٢٨٠ ی زایینی) کە کۆتایی بە داگیرکارییەکانی ڕۆژھەڵاتی وو ھێنا، و ڕێکخستنەوەی لە چین کرد. (ڕێکخستنەوەی ولایەتەکان)

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی چین لە سەدەی پێنجەم
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی جین (٢٦٥-٤٢٠)
پۆل:شانزە شانشینەکە
ئیمپراتۆریەتیی جین (١١١٥–١٢٣٤)

وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆرییەت (ڕەنگی شین)
وێنۆک|ویلایەتەکانی ناوەوەی ئیمپراتۆرییەتەکە
**ئیمپراتۆریەتی جین** (، ) بە فەرمی وەک چینی مەزن ناسراوە کە لە ١١١٥ تا ١٢٣٤ ی زاینی بەردەوام بوو یەکێکە لە دوایین زنجیرە فەرمانڕەوایییەکان لەسەر ھەبوونی دەسەڵاتی مەغۆلەکان بەسەر چین، ناوەکەی وەک کین، جوچین جین، جین دەنوسرێ تا جیاواز بکرێتەوە لە جینی پێشوو تر.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
بلۆکەرەکانی ھەرزەکاری

**بلۆکەرەکانی ھەرزەکاری** ھەروەھا پێی ئەوترێ **وەستێنەرەکانی ھەرزەکاری**، دەرمانێکن بۆ دواخستنی ھەرزەکاری لە مناڵان، زۆرترین وەستێنەر کە بەکارھاتبێت بریتی بووە لە گۆنادۆترۆپین-بەرھەمھێنەری ھۆرمۆن (وەرگرەکانی GnRH) کە بەرھەمھێنانی ھۆرمۆنی سێکس ئەوەستێنێت لە ناویاندا تێستۆستیرۆن و ئیسترۆجین جگە لەمەش شێواز و جۆری بەکارھێنانیان جیاوازە بلۆکەرەکانی ھەرزەکاری بەکاردێت بەشێوەی بێ_پێداچوونەوە بۆ ترانسجێندەر لە مناڵان بۆ ئەوەی دووربن لەو گەشەسەندنە جێندەرییەی کە دوورە لە جێندەرەکەی خۆیان بۆ بەردەستەکردنی کاتی زیاتر بۆ ترانسجێندەرە ھەرزەکارەکان بۆ ئەوەی ناسنامە جێندەرەیەکەیان بدۆزنەوە

## سەرچاوەکان


پۆل:گوێزانەوەی جێندەر و دەرمان
پۆل:بلۆکەرەکانی ھەرزەکاری
ھێرشی قوتابخانەی کازان

**ھێرشی قوتابخانەی کازان** ڕۆژی ١١ی ئایار لە خوێندنگایەکی شاری کازان، تاتارستان، ڕووسیا ڕوویدا، کە تێیدا نۆ کەس حەوت خوێندکار و دوو مامۆستا لە ناویاندا کوژران و ٣٢ کەسی دیکەش برینداربوون، ھێرش بۆ سەر قوتابخانەکە لەلایەن کەسێک بە ناوی ئیلناز گالیاویف ئەنجامدرا.

## ڕووداوەکە
ھێرشەکە لە قوتابخانەیەکی شاری کازانی تەتارستانی ڕووسیا ڕوویداوە، کە ٧١٤ خوێندکار و ٧٠ مامۆستا و کارمەندی ھەیە، سەرەتا لە دەرەوەی قوتابخانەکە تەقەیەکی ئاسمانی زۆر تەقێندرا، بەڵام بەر لە وەی ئەم ڕووداوانە ڕووبدات، ھێرشکارەکە کە ناوی ئیلناز گالیاویفە بەبێ چەک سەردانی خوێندنگاکەی کردبوو، بەڵام ڕێگەی پێنەدراوە و لە دەروازەی سەرەکی لەلایەن سیستمێکی ئەمنییەوە کە پێویستی بە کارتە، ڕاگیرا دواتر ھێرشبەرەکە بە چەک ھێرشدەکاتە سەر قوتابخانەکە دوو کەس لە پاسەوانان بریندار دەکات لە کاتَکدا ھەوڵیان دەدا بیوەستێنن، یەکێک لە پاسەوانەکان توانی دەست بنێ بە دوگمەی زەنگی ئاگادارکردنەوەی قوتابخانەکە. بۆ ئەوەی مامۆستایان و قوتابیان لەو ھێرشە ئاگاداربکرێنەوە. لە ڕێگای پەیوەندی ڕادیۆیییەوە داوا لە مامۆستایان کرا دەرگای پۆلەکانیان دابخەن. بەڵام بکوژەکە دەچێتە ناو قوتابخانەکە و دوو مامۆستا و ٧ قوتابی ١ کارمەندی قوتابخانەکە دەکوژێت. ھەندێک لە قوتابییەکان لە ڕێگای پەنجەرەی قوتابخانەکەیان خۆیان فڕێ دایە دەرەوە بەڵام بەھۆی ئەو بازدانە مردن. خزمەتگوزاری ئاسایشی فیدراڵی دوای تەقەکردنەکە دەگاتە قوتابخانەکە و بکوژ دەستگیردەکەن. کە گەنجێکی تەمەن ١٩ ساڵ بووە پێشتر لە ھەمان قوتابخانە قوتابی بووە.

## دوای ڕووداوەکان
ھەر زوو ئەم ڕووداوە لە تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان بڵاوبوو وەوە و کاردانەوەی زۆری لێکەتەوە. ھەموو کارەکانی دەوامی دووەم لە کازان ھەڵوەشێنرایەوە و دەروازەی خوێندنگەکانی دیکەی کازان سنووردار و بەھێز کران. ھەروەھا پۆلیس دەستیان کرد بە گەران و پشکنین لە شارەکە، بەھۆی ئەم ڕووداوە ١٢ ی ئایار بە ڕۆژی ماتەمینی ڕاگەیاندرا. سەرجەم بۆنە و ئاھەنگەکانی ١١ و ١٢ی ئەیار ھەڵوەشێنرانەوە. خەڵک داوایان کرد کە مۆڵەتی چەک وەرگرتن لەو وڵاتە قورستر بکرێت کە ھاوکاتیش
سەرۆک ڤلادیمیر پوتین لە پەیامێکدا دوای سەرەخۆشی لە کەسوکاری قوربانییەکان، فەرمانی بەحکومەت کرد کەیاساکانی چەکی ئەو وڵاتە توند بکات. بۆ ئەوەی ڕووداوی لەو شێوەیە دووبارە نەبێتەوە.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
ڕەزا شەفیعیان

**ڕەزا شەفیعیان** (، لەدایکبووی ٤ی نیسانی ١٩٤١ لە تاران، ئێران) مۆسیقاژەن و ئاوازدانەری ئێرانییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
ناسر خەسرەو

**ناسر خەسرەو یا ناسێر خۆسرۆ** قۆبادیانی بەلخی (٣٩٤–٤٨١ مانگی)، شاعیر و فەیلەسووف و گەشتیاری ئێرانی بوو. لە شاری قوبادیانی بەلخ لە دایک بووە و لە یەمینگای بەدەخشان کۆچی دوایی کردووە. ئەو لە زۆربەی زانستەکانی ھزری و ڕیویی ئەو کاتەی خۆی وەک فەلسەفە و ماتماتیک و پزیشکی و مۆسیقا و ئەستێرەناسی و خواناسی لێھاتوو بووە.

## [[گەشتنامە]]
گەشتنامەکەی بەناوبانگترین کاری ناسر خەسرەوە. گەشتیارنامەی ناسر خەسرەو کتێبێکی ناسر خەسرەو قوبادیانییە و ڕاپۆرتێکە لە گەشتیاری حەوت ساڵەی. چەند دێڕێک لە گەشتیارنامەی ناسر خەسرەو:
خامِس رمضان سنة ثمانَ و ثلاثین و أَربعَمِائَة در بیتُ المُقَدَس شدیم. مسجد بزرگی در شھر است کە آن ڕا مسجدُالاَقصی گویند. در آن محراب بزرگی ساختەاند ھمە مُنَقَّش بە مینا و دوو جانب محراب دوو عمود ڕخام است بە ڕنگ عقیق سرخ؛ و بر دست ڕاست محراب حضرت معاوییە است، و بر دست چپ محراب حضرت عُمَر است، رَضِی اللھُ عَنە.
واتە: ساڵی ١٠٤٧ زایینی چووم بۆ ئورشەلیم. مزگەوتێکی گەورەی لە شارەکەیە بەناوی مزگەوتی ئەقسا. میحراوێکی گەورەیان دروست کردگە کە زۆر جوانە. دەست ڕاست میحراوەکە بە ناوی حەزرەتی موعاوییەیە، دەست چەپ میحراوەکە بە ناوی حەزرەتی عومەرە(ڕەزای خوای لێ بێت).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١١یەم
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٤
پۆل:مردووانی ١٠٨٨
پۆل:جوگرافیناسەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:جوگرافیای فەلەستین
پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
جۆش ئۆکۆنەر

**جۆش ئۆکۆنەر** (؛ لەدایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٩٩٠)  ئەکتەرێکی ئینگلیزە. جۆش ناسراوە بە ڕۆڵگێڕانی شازادە چارڵزی گەنج لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی تاج (٢٠١٩- ٢٠٢٠) لە پەخشکردنی نێتفلیکس، وە براوەی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبە بۆ باشترین ئەکتەری زنجیرە درامای تەلەڤیزیۆنی وە پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی تەلەڤیزیۆنی ئەکادیمی بەریتانیا بۆ باشترین ئەکتەر.

## سەرچاوەکان
 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری سەرەکی لە زنجیرەدراما
پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە
دادپەروەری لە تاوان

وێنۆک
**دادپەروەری لە تاوان** گەیاندنی دادپەروەریە بەرامبەر ئەوانەی تاوانبارن و ئەوانەشی یان ئەوشتانەشی تاوانەکەیان بەرامبەر کراوە.

پۆل:دادپەروەری لە تاوان
شارستانی شووشتەر

**شارستان شووشتەر** شارستانێکە لە پارێزگای خووزستان. ناوەند ئەم شارستانە، شاری شووشتەرە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای خووزستان

* شووشتەر

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
شووشتەر

**شووشتەر** شارێکە لە پارێزگای خووزستان.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* شارستان شووشتەر

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
شاھین فەرھەت

**شاھین فەرھەت** (لەدایکبووی ٢٧ی ئازاری ١٩٤٧) ئاوازدانەر و موزیکژەن و مامۆستای مۆسیقا ئێرانییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:پیانۆژەنەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
عەبدوڵڵا تالع ھەمەدانی

**عەبدوڵڵا تالع ھەمەدانی** (٣ی کانوونی دووەمی ١٩١٣ لە شاری ھەمەدان - ۱۰ی تشرینی دووەمی ۲۰۰۳ لە تاران) شاعیر و ئاوازدانەر و کەمانژەنی کورد بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوازدانەرانی کورد
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پێڕستی شارستانەکانی پارێزگای خووزستان

پارێزگای خووزستان ٢٣ شارستانی هەیە. ناوەند ئەم پارێزگایە، شاری ئەهوازە.
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای خووزستان

## سەرچاوەکان
نەمرەکان (فیلم)

***نەمرەکان*** () فیلمێکی سووپەرھیرۆی ئەمریکییە لەسەر ڕەگەزێک بە ھەمان ناوەوە دروستکراوە، فیلمەکە لەلایەن ستۆدیۆکانی مارڤڵ بەرهەمهێنراوە و لەلایەن واڵت دێزنی ستۆدیۆز مۆشن پیکچەرز دەرهێنراوە، فیلمەکە ٢٦ەم فیلمی جیھانی سینەماییی مارڤڵە (MCU). لە دەرھێنانی کڵۆی چاوە، کە سیناریۆکەی لەگەڵ پاتریک بورلێ و ریان فیرپۆ و کاز فیرپۆ نووسی. ئەکتەرەکانی کاستی پڕ ئەستێرەن کە جێما چان و ڕیچارد مادن و کەمیل نانجیانی و لیا مکهیو و بریان تیری هێنری و لورێن ڕیدلوف و باری کێۆگان و ما دۆنگ سێۆک و هاریش پاتێڵ و کیت ھارینگتۆن و سەلما هایێک و ئەنجلینا جۆولی دەگرێتەوە. لە فیلمەکەدا، هەتاهەتاییەکان، ڕەگەزێکی ئاسمانی نەمرە، لە خۆشاردن دێنە دەرەوە بۆ پاراستنی زەوی لە ڕکابەرە کۆنەکانیان دێڤیەنتز (کۆمیکس).

لە نیساندا، سەرۆکی ستۆدیۆکانی مارڤڵ کێڤن ڤیگی ڕایگەیاند فیلمێک لەسەر هەتاهەتاییەکان دەستی بە ئامادەکردن کردووە، لە ئایاردا ریان فیرپۆ و کاز فیرپۆ بۆ نووسینی سیناریۆکە بە کرێگیران. چاو دانرا تا لە کۆتاییەکانی ئەیلوولدا دەرهێنان بکات، ئازادییەکی زۆری لە مافی داهێنانی پێدرا، کە وایلێکرد زیاتر لە فیلمەکانی تری MCU لە دەرەوەی ستۆدیۆ تۆمار بکرێت.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  لەسەر Marvel.com
* 

پۆل:ھەتاھەتاییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلم دەربارەی خەڵکی نابیست
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی
پۆل:فیلمەکان لە ساڵی ٢٠٢٤ دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئالاسکا دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە زەریای هیندی دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی پاینوود وێنەگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئۆکسفۆردشایر وێنەگیراون
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:مشتومڕی فیلمەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:مشتومڕەکانی دیزنی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئەکتەران
پۆل:فیلمەکان دەربارەی کۆنترۆڵکردنی دەروون
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھێزە دەروونییەکان
پۆل:فیلمەکان لەژێر کاریگەری پەتای کۆڤید-١٩
پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شیکاگۆ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بۆشایی ئاسماندا ڕوودەدەن
پۆل:ئەو فیلمانەی لە زەریای ھیندی دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە دوورگەکانی کەناری وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە ھاوڕەگەزبازان
پۆل:مشتومڕەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی لە فیلمدا
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢١
پۆل:فیلمەکانی فۆڕ دی ئێکس
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری بابل داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە عێراق دانراون
پۆل:ئەو فیامانەی لە مۆمبای داندراون
ڕۆژی پشوو

**رۆژی پشوو** رۆژ یان چەن رۆژێکی تایبەتە کە بەشێوەیەکی ئاسایی لەلایەن یاساوە رۆژەکە کراوەتە پشوو لەم رۆژەدا چالاکیەکان و کارکردن و تیایدا چوونە قوتابخانە رادەگیرێ یان کەمدەکرێتەوە.

پۆل:ڕۆژانی پشوو
باشترکردنی ماڵ

**پەرەپێدانی ماڵ** یان **نوێکردنەوەی ماڵ** یان **دوبارە دانانەوەی مۆدێل** پرۆسەیەکی نوێکردنەوە یان زیادکردن و کەمکردنەوەی شتەکانی ماڵە پەرەپێدانی ماڵەوە وەک نوێکردنەوەی کەلوپەلەکانی بەردەستەکانی ئێستا و گۆرینەوەیان بە کەلوپەلێکی تر یان نوێکردنەوەی دەرەوەی ماڵەکە وەکوو باخچە و دەوروبەری باخەکە

## خوێندنەوەی زیاتر

* 

پۆل:پەرەپێدانی ماڵ
پۆل:باڵەخانەکان
ھێزی یاسایی

**ھێزی یاسایی** چالاکی ئەندامەکانی حکومەتە کە کردارە یاساییەکان جێبەجێ دەکەن بۆ سەپاندنی یاسا، بە چاکردنەوە و ڕێگریکردن و سزادان، وەک چاکردنەوەی خراپەیەک و گۆرینی بۆ چاکە و ڕێگریکردن لە ڕوودانی خراپەکاریەک و سزادانی تاوانبارێک زاراوەکە پۆلیس و دادگا ئەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
زمانی نەرویجی

وێنۆک|بڵاوبوونەوەی زمانی نەرویژی لە جیھاندا
**زمانی نەرویژی** () زمانێکی ھیندوئەورووپایی لە لقی زمانە ئەڵمانییە باکوورییەکان و لە خێزانی زمانە جێرمەنییەکان دایە. نەرویژی زمانی فەرمیی وڵاتی نەرویژە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا ژمارەی ئەو کەسانەی بە ئەم زمانە قسەیان کردووە ٥،٣٢٠،٠٠٠ کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* زمانە ھیندوئەورووپایییەکان
* زمانە جێرمەنییەکان
* زمانە ئەڵمانییە باکوورییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:زمانەکانی نەرویژ
پۆل:زمانە جێرمەنییە باکوورییەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار