زمانە ئەڵمانییە باکوورییەکان

**زمانە جێرمەنییە باکوورییەکان** یان **زمانە سکاندیناڤییەکان** یەکێکە لە سێ لقە سەرەکییەکەی زمانە جێرمانییەکان -کە لقێکی خێزانی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکانە- لەگەڵ زمانە جێرمانییەکانی ڕۆژاوا و زمانە جێرمانییەکانی ڕۆژھەڵاتی لەناوچوو. ھەروەھا ئەم کۆمەڵە زمانە بە ناوی «زمانەکانی باکوور» ئاماژەی پێ دەکرێت، کە وەرگێڕانێکی ڕاستەوخۆی ئەو زاراوەیەیە کە لە ناو گەلان و توێژەرانی دانمارکی، فارۆیی، ئایسلەندی، نەرویجی و سوێدیدا زۆرترین بەکارھێنانی ھەیە.

## مێژوو
### جیابوونەوەی زمانە جێرمانییە ڕۆژھەڵاتییەکان لە ڕۆژاوایییەکان
زمانە جێرمانییەکان بە شێوەیەکی نەریتی دابەش دەبن بۆ سێ کۆمەڵە: جێرمانیی ڕۆژاوا، جێرمانیی ڕۆژھەڵات، و جێرمانیی باکوور. دیاریکردنی پەیوەندیی نێوانیان بە وردی زەحمەتە بەھۆی کەمیی ئەو بەڵگانەی بە شێوەی نەخشی ڕوونی (Runic) نووسراون. ئەم زمانانە تا ڕادەیەک لە نێوان خۆیاندا تێگەیشتەنی بوون لە سەردەمی کۆچەکاندا، ئەمەش پۆلێنکردنی ھەندێک شێوەی زمانیی تاکەکەسی کردووە بە کارێکی قورس. ئەو زاراوانەی خاوەن تایبەتمەندیی کۆمەڵەی باکوورن، لە زمانی جێرمانیی سەرەتایییەوە لە کۆتایییەکانی سەردەمی ئاسنی پێش ڕۆمان لە باکووری ئەورووپا دروستبوون.

لە ئەنجامدا، لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠ی زایینیدا، قسەکەرانی شێوەی جێرمانیی باکوور لە ئاخێوەرانی تری زمانی جێرمانی جیا بوونەوە. نەخشە نووسراوەکان بە زمانی ڕوونی، گەشەکردنی سەرەتاییی ئەم لقە زمانییە دەسەلمێنن.

### سەدەکانی ناوەڕاست
دوای سەردەمی زمانی نۆردیی کۆن، زمانە جێرمانییەکانی باکوور گەشەیان کرد بۆ لقێکی ئەسکەندەناڤیی ڕۆژھەڵاتی کە دانمارکی و سوێدی دەگرتەوە؛ دووەم، لقێکی ئەسکەندەنافیی ڕۆژاوایی کە زمانەکانی نەرویجی، فارۆیی و ئایسلەندی دەگرتەوە؛ و سێیەم، لقی زمانی گۆتلاندیی کۆن. نیشتەجێبووە نەرویجییەکان زمانی باکووری ڕۆژاوای کۆنیان لە دەوروبەری ساڵی ٨٠٠دا برد بۆ ئایسلەندا و دوورگەکانی فارۆ. زمانی ئایسلەندیی نوێ بە نزیکترین زمان بۆ ئەو زمانە کۆنە دادەنرێت لە نێوان زمانە ئەسکەندەناڤییە نوێیەکاندا. زمانێکی تریش بە ناوی «نۆرن» لە دوورگەکانی ئۆرکنی و شێتلاند گەشەی کرد دوای نیشتەجێبوونی ڤایکینگەکان لەوێ لە دەوروبەری ساڵی ٨٠٠دا، بەڵام ئەم زمانە لە دەوروبەری ساڵی ١٧٠٠دا لەناو چوو.

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئاخێوەرانی ھەموو زمانە ئەسکەندەناڤییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە یەکتر تێدەگەیشتن، و تا سەدەی سێزدەھەم ھەندێک کەس لە سوێد و ئایسلەندا ئاماژەیان بەو زمانانە دەکرد وەک یەک زمان بە ناوی «زمانی دانمارکی». لە سەدەی شازدەھەمدا، زۆرێک لە دانمارکی و سوێدییەکان بەردەوام بوون لەسەر ئەوەی جێرمانیی باکوور بە یەک زمان دابنێن، ئەمەش لە پێشەکیی یەکەم وەرگێڕانی دانمارکی بۆ پەرتووکی پیرۆز و ھەروەھا لە پەرتووکێکی ئۆلاوس ماگنوسدا بە ناوی «وەسفی گەلانی باکوور» ئاماژەی پێ کراوە. جیاوازیی زاراوەکان لە نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات لە زمانی ئەسکەندەنافیی کۆندا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دیار بوو، و سێ زاراوە دەرکەوتن: زاراوەی نۆردیی باکووری ڕۆژاوای کۆن، زاراوەی نۆردیی ڕۆژھەڵاتی کۆن، و زاراوەی گۆتلاندیی کۆن.

زمانی ئایسلەندیی کۆن بەوە ناسرابوو کە لە بنەڕەتدا ھاوشێوەی زمانی نەرویجیی کۆن بوو، و پێکەوە زاراوەی نۆردیی ڕۆژاوای کۆنیان لە زمانی نۆردیی کۆن پێک دەھێنا، و دانیشتووانی نیشتەجێبووەکانی دوورگەکانی فارۆ، ئیرلەندا، سکۆتلەندا، دوورگەی مان، و نیشتەجێبووە نەرویجییەکان لە نۆرماندی بەو زمانە دەدوان. زاراوەی نۆردیی کۆن لە دانمارک، سوێد، نیشتەجێبووەکانی ڕووسیا و ئینگلتەرا، و نیشتەجێبووە دانمارکییەکان لە نۆرماندی بەکاردەھات؛ لەکاتێکدا زاراوەی گۆتلاندیی کۆن لە گۆتلاند و چەندین نیشتەجێبووی ڕۆژھەڵاتدا زاڵ بوو.

سەرەڕای ئەوەش، لە دەوروبەری ساڵی ١٦٠٠دا، پۆلێنکردنێکی تری لقەکانی زمانی جێرمانیی باکوور لە ڕووانگەیەکی ڕێزمانییەوە دەرکەوت، کە دابەشی کردن بۆ کۆمەڵەی دوورگەیی (ئایسلەندی و فارۆیی) و کۆمەڵەی کیشوەری (دانمارکی، نەرویجی، و سوێدی). دابەشکردنی نێوان نۆردیی دوورگەیی و ئەسکەندەنافیی کیشوەری لەسەر پێوەری تێگەیشتنی ھاوبەش لە نێوان ھەردوو کۆمەڵە زمانییەکەدا بونیاد نراوە. ئەم دابەشبوونە بەھۆی چەندین کاریگەریی جیاوازەوە گەشەی کرد، بەتایبەتی یەکێتیی سیاسیی نێوان دانمارک و نەرویجی (١٥٣٦–١٨١٤) کە بووە ھۆی کاریگەرییەکی بەرچاوی دانمارکی لەسەر زاراوەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی نەرویجی (بۆکمۆڵ یان دانۆ-نەرویجی).

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە جێرمەنییە باکوورییەکان