شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران

**شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران**، **شۆڕشی ئیسلامیی ئێران** یان **شۆڕشی گەلانی ئێران** () گۆڕانکارییەکی گەورەی سیاسی–کۆمەڵایەتی بوو کە لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨ ھەتا ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ڕوویدا و بووبە ھۆی ڕووخانی شانشینی پەھلەوی و پێکھاتنی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی بە ڕێبەرایەتیی ڕووحوڵڵا خومەینی.

کەسایەتییە خاوەن ئاراستە ئیسلامییەکان ڕۆڵێکی بەرچاو و ئامادەیییەکی گەورەیان ھەبوو لەم شۆڕشەی دژ بە دەسەڵاتی پاشایەتی، کە خومەینی ناوی نابوو «شۆڕشی ئیسلامی». جیا لە ئیسلامی سیاسی یان ئیسلامیزم، ئایدۆلۆژیا جیاوازەکانی وەک سۆشیالیزم، لیبراڵیزم و ناسیۆنالیزم بەشدارییان لەم شۆڕشەدا کرد. شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران یەکەم شۆڕشی سەرکەوتوو بوو کە بووە ھۆی حوکمڕانیی ئیسلامی سیاسیی شیعە و بنچینەگەرایی لە ناوچەکەدا.

خۆپیشاندانەکان دژ بە شا لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ دەستیان پێکرد و پەرەیان سەند بۆ ھەڵمەتێکی بەرگریی مەدەنی کە ھەردوو ڕەوتە عەلمانی و ئایینییەکانی دەگرتەوە و لە کانوونی دووەمی ١٩٧٨ توندتر بوون. مانگرتن و خۆپیشاندانەکان لە نێوان مانگەکانی ئاب و کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا وڵاتیان پەکخست. شا لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩ وەک کۆتا شای ئێران ئێرانی بەرەو مەنفا بەجێھێشت، و ئەرکەکانی بۆ ئەنجومەنی جێنشینی (ئەنجومەنی پاشایەتی) و سەرۆک وەزیرانی ئۆپۆزیسیۆنی جێھێشت. ئایەتوڵڵا خومەینی دوای ١٤ ساڵ دوورخرانەوە، لە ١ی شوباتی ١٩٧٩ گەڕایەوە تاران و لەلایەن چەندین ملیۆن ئێرانییەوە پێشوازی لێکرا. دەسەڵاتی پاشایەتی دوای ماوەیەکی کورت (دە ڕۆژ) لە ١١ی شوباتی ١٩٧٩ ھەرەسی ھێنا، کە لە ئێراندا بە «دە ڕۆژی فەجر» ناودەبرێت.

## پێشینە
ئەو ھۆکارانەی بوونە ھۆی ڕوودانی شۆڕشەکە و دواتر وەرگرتنی سیفەتی جەماوەری و نەتەوەیی و ئیسلامی، بریتی بوون لە کاردانەوەیەکی پارێزگارانە دژ بە ھەوڵە ڕۆژاواییخواز و عەلمانییەکانی شای سەر بە ڕۆژاوا، و بەرزبوونەوەی چاوەڕوانییەکان بەھۆی داھاتی نەوت لە ساڵی ١٩٧٣ و بەرنامەیەکی ئابووریی زۆر گەورەخوازانە، ھەروەھا توڕەیی بەھۆی پاشەکشەیەکی ئابووریی کورت و سەخت لە ساڵانی ١٩٧٧–٧٨، و کەموکوڕییەکانی تری ڕژێمی پێشوو.

ڕژێمی شا زیاتر سەرکوتکار و دڕندە بوو، ھەروەھا گەندەڵی و دەستبڵاوی تێدا بڵاوبووەوە. ھەروەھا بەدەست کەموکوڕی لە کارکردنی بنەڕەتیدا دەیناڵاند کە بووە ھۆی تەنگژەی ئابووری و کەمیی کەلوپەل و ھەڵاوسان. لەلایەن زۆر کەسەوە وا دەبینرا کە شا قەرزاری ھێزێکی ڕۆژاوایی نائیسلامییە (ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) کە کولتوورەکەی کاریگەری لەسەر ئێران ھەبوو. لە ھەمان کاتدا، ڕەنگە پشتگیریی شا لەلایەن سیاسییەکان و میدیاکانی ڕۆژاواوە - بەتایبەتی لە سەردەمی جیمی کارتەردا - کەمی کردبێت، ئەمەش وەک ئەنجامی پشتگیریی شا بۆ زیادکردنی نرخی نەوتی ئۆپێک لە سەرەتای ئەو دەیەدا. کاتێک سەرۆک کارتەر سیاسەتی مافی مرۆڤی پەیڕەو کرد کە دەیگوت ئەو وڵاتانەی تاوانبارن بە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە چەک یان یارمەتییەکانی ئەمریکا بێبەش دەکرێن، ئەمە یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی بوێری بداتە ھەندێک ئێرانی بۆ بڵاوکردنەوەی پەیام و داواکاری بەو ھیوایەی کە سەرکوتکردنی حکوومەت خاو ببێتەوە.

ئەو شۆڕشەی کە شوێنی سیستمی پاشایەتیی محەممەدڕەزا پەھلەوی گرتەوە بە ئیسلامییەکان و خومەینی نەک ڕێبەر و ئایدۆلۆژیایەکی تر، دەگەڕێتەوە بۆ بڵاوبوونەوەی وەشانی شیعەیی لە بزووتنەوەی ئیسلامی کە دژی ڕۆژاوایی بوون وەستایەوە و ئایەتوڵڵا خومەینی وەک شوێنکەوتووی ئیمامی شیعە حوسێنی کوڕی عەلی دەبینی و شای لە ڕۆڵی یەزیدی دووژمنی حوسێندا دەبینی. یەکێکی تر لە ھۆکارەکان بە کەم سەیرکردنی بزووتنەوە ئیسلامییەکەی خومەینی بوو، چ لەلایەن دەسەڵاتی شاوە - کە بە ھەڕەشەیەکی بچووکیان دەزانی بەراورد بە مارکسییەکان و سۆشیالیستە ئیسلامییەکان - و چ لەلایەن نەیارە عەلمانییەکانی حکوومەتەوە - کە پێیان وابوو دەتوانرێت خومەینییەکان پەراوێز بخرێن.

## پێشینەی مێژوویی
### شۆڕشی تووتن

پیاوانی ئایینیی شیعە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر کۆمەڵگەی ئێرانی ھەبوو. پیاوانی ئایینی لە سەرەتادا خۆیان وەک ھێزێکی سیاسیی بەھێز لە ئۆپۆزیسیۆنی دەسەڵاتی پاشایەتیدا نیشان دا لەگەڵ شۆڕشی تووتنی ساڵی ١٨٩١. لە ٢٠ی ئازاری ١٨٩٠، ناسرەدین شا ئیمتیازێکی بە مەیجەر جێراڵد تاڵبۆت بەخشی بۆ قۆرخکردنی تەواوەتی بەرھەمھێنان و فرۆشتن و ناردنە دەرەوەی تووتن بۆ ماوەی پەنجا ساڵ. لەو کاتەدا پیشەسازیی تووتنی فارسی زیاتر لە ٢٠٠ ھەزار کەسی تێدا کاریان دەکرد، بۆیە ئەم ئیمتیازە گورزێکی توند بوو بۆ جووتیاران و بازاڕییە فارسەکان کە بژێویی ژیانیان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بازرگانیی پڕقازانجی تووتن بوو. بایکۆت و ناڕەزایەتییەکان دژی ئەم بڕیارە بەھۆی فەتوای میرزا حەسەنی شیرازی بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە. لە کۆتاییدا ناسرەددین شا خۆی بە دەستەوەستان بینی لەبەردەم وەستاندنی بزووتنەوە جەماوەرییەکە و ئیمتیازەکەی ھەڵوەشاندەوە. شۆڕشی تووتن یەکەم بەرگریی گەورەی ئێرانییەکان بوو دژ بە شا و بەرژەوەندییە بیانییەکان، و ھێزی گەل و کاریگەریی زانایانی لە نێوانیاندا دەرخست.

### شۆڕشی دەستووریی ئێران

ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون تا شۆڕشی دەستووری (١٩٠٥–١٩١١). شۆڕشەکە بووە ھۆی دامەزراندنی پەرلەمان (ئەنجومەنی شوورای نیشتمانی) و پەسەندکردنی یەکەم دەستوور. سەرەڕای سەرکەوتنی شۆڕشی دەستووری لە لاوازکردنی حوکمی ستەمکارانەی ڕژێمی قاجاڕ، بەڵام نەیتوانی حکوومەتێکی جێگرەوەی بەھێز دابین بکات. لە ئەنجامدا و لە ماوەی ئەو دەیان ساڵەی دوای دامەزراندنی پەرلەمانە نوێیەکە، چەندین ڕووداوی مەترسیدار ڕوویان دا. دەکرێت زۆرێک لەم ڕووداوانە وەک بەردەوامیی ململانێی نێوان دەستوورخوازان و شای فارس ببینرێن، کە زۆرێکیان لەلایەن ھێزە بیانییەکانەوە دژ بە پەرلەمان پشتگیری دەکران.

### ڕەزا شا

بێسەروبەری و پشێوییەک کە دوای شۆڕشی دەستووری دروست بوو، بووە ھۆی دەرکەوتنی ژەنەڕاڵ ڕەزا خان، فەرماندەی لیوای قەزاقی فارسی کە لە کوودەتایەکدا لە شوباتی ١٩٢١ دەسەڵاتی گرتە دەست. سیستمێکی پاشایەتیی دەستووریی دامەزراند و لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٥ ئەحمەد شا قاجاڕی کۆتا پاشای قاجاڕەکانی لە کار لادا و کۆتایی بە حوکمی قاجاڕەکان ھێنا و چەندین چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی لە ماوەی حوکمڕانیدا ئەنجام دا. کۆمەڵێک لەم چاکسازییانە بوونە ھۆی ناڕەزایەتی گشتی کە زەمینەی بۆ شۆڕشی ئێران ڕەخساند. ڕەزا شا، باوکی محەممەدڕەزا پەھلەوی، یاسا ئیسلامییەکانی بە یاسای ڕۆژاوایی گۆڕی، کە جلوبەرگی ئیسلامیی نەریتی قەدەغە کرد و ڕەگەزەکانی لە یەک جیاکردەوە و پۆشینی حیجابی تەواوی بۆ ژنان قەدەغە کرد. پۆلیس بە زەبروزەنگ حیجابی ئەو ژنانەیان دەدڕاند کە بەرەنگاری قەدەغەکردنی حیجاب دەبوونەوە. لە ساڵی ١٩٣٥دا دەیان کەس کوژران و سەدان کەسیش بریندار بوون لە ڕووداوەکەی مزگەوتی گەوھەرشاددا. لە لایەکی ترەوە، لە سەرەتای سەرکەوتنی ڕەزا شا، عەبدولکەریم حائیری یەزدی حەوزەی زانستیی قوم-ی دامەزراند و گۆڕانکاری گرنگی لە حەوزە زانستییەکاندا دروست کرد؛ بەڵام ئەو وەک ڕێبەرە ئایینییەکانی تری دوای خۆی، خۆی لە دەستوەردان لە کاروباری سیاسی بەدوور گرت؛ بۆیە پیاوانی ئایینی لە سەردەمی حوکمی ڕەزا شادا ھەوڵی بەرفراوانی دژ بە حکوومەتیان ڕێکنەخست؛ بەڵام ئایەتوڵڵا خومەینی کە لە داھاتوودا دژی حکوومەتی ڕەزا شا وەستایەوە، قوتابیی شێخ عەبدولکەریم حائیری بوو.

### شۆڕشی سپی

شۆڕشی سپی زنجیرەیەک چاکسازیی گشتگیر بوو لە ئێران کە لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن شا محەممەدڕەزا پەھلەوییەوە دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٧٨ بەردەوام بوو. بەرنامەی چاکسازیی محەممەدڕەزا شا بەتایبەتی بۆ لاوازکردنی ئەو چینانە داڕژرابوو کە پشتگیرییان لە سیستمی نەریتی دەکرد. لە چەندین توخم پێکھاتبوو، لەوانە: چاکسازیی زەوی و زار؛ فرۆشتنی ھەندێک کارگەی دەوڵەتی بۆ دابینکردنی بوودجەی چاکسازیی زەوی؛ مافی دەنگدانی ژنان؛ نیشتمانیکردنی دارستان و لەوەڕگاکان؛ پێکھێنانی دەستەی نەھێشتنی نەخوێندەواری؛ و دانانی پلانی دابەشکردنی قازانج بۆ کرێکارانی کەرتی پیشەسازی. شا شۆڕشی سپی وەک ھەنگاوێک بەرەو مۆدێرنیتە ڕاگەیاند، بەڵام گومانی تێدا نییە کە پاڵنەری سیاسی ھەبووە؛ شۆڕشی سپی ھۆکارێک بوو بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە بنەماڵەی پەھلەوی. بەشێک لە ھۆکاری دەستپێکردنی شۆڕشی سپی ئەوە بوو کە شا ھیوای دەخواست لە دەسەڵاتی دەرەبەگەکان ڕزگاری بێت و بنکەیەکی نوێی پشتگیری لە نێوان جووتیاران و چینی کرێکاردا دروست بکات. بەم شێوەیە شۆڕشی سپی لە ئێران ھەوڵێکی نوێ بوو بۆ ناساندنی چاکسازی لە سەرەوە و پاراستنی شێوازە نەریتییەکانی دەسەڵات. لە ڕێگەی چاکسازیی زەوی و زارەوە، کە ناوەکی شۆڕشی سپی بوو، شا ھیوای دەخواست ھاوپەیمانی لەگەڵ جووتیارانی گوندەکاندا بکات و ھیوای دەخواست پەیوەندییان لەگەڵ ئەرستۆکراسی شاردا ببڕێت.

بۆ ئەوەی ڕەوایی بداتە شۆڕشی سپی، شا لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٣دا داوای گشتپرسییەکی نیشتمانی کرد، کە تێدا ٥٬٥٩٨٬٧١١ کەس دەنگیان بە چاکسازییەکان دا و ٤٬١١٥ کەسیش دژی چاکسازییەکان دەنگیان دا. ئەوەی شا چاوەڕێی نەدەکرد ئەوە بوو کە شۆڕشی سپی ببێتە ھۆی دروستبوونی گرژییەکی کۆمەڵایەتیی نوێ کە یارمەتیدەر بوو لە دروستبوونی چەندین کێشە کە شا ھەوڵی دەدا خۆی لێ بەدوور بگرێت. چاکسازیی زەوی و زار لەبری ھاوپەیمانیی جووتیاران لەگەڵ حکوومەت، بووە ھۆی بەرھەمھێنانی ژمارەیەکی زۆر لە جووتیاری سەربەخۆ و کرێکاری بێزەوی کە بوونە وەک تۆپخانەیەکی سیاسیی ئامادە، بەبێ ھەستکردن بە دڵسۆزی بۆ شا. وەک ئێرڤاند ئەبراھامیان ئاماژەی پێکردووە: «شۆڕشی سپی بۆ ئەوە داڕژرابوو کە پێش بە شۆڕشی سوور بگرێت، بەڵام ڕێگەی بۆ شۆڕشێکی ئیسلامی خۆش کرد». ھەرچەندە شۆڕشی سپی بەشدار بوو لە پێشکەوتنی ئابووری و تەکنەلۆژیای ئێران، بەڵام شکستی ھەندێک بەرنامەی چاکسازیی زەوی و کەمیی چاکسازییە دیموکراتییەکان، ھەروەھا دوژمنایەتی توندی پیاوانی ئایینی و خاوەن موڵکەکان بەرەو شۆڕشی سپی، لە کۆتاییدا بەشدار دەبێت لە ڕووخانی شا و شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا. ھەروەھا ستراتیژی ئابووریی «شۆڕشی سپی» وەک ئەوەی مەبەست بوو سەرکەوتوو نەبوو. لە ڕووی تیۆرییەوە، بڕیار وابوو پارەی نەوت کە ئاراستەی نوخبەکان دەکرێت بۆ دروستکردنی ھەلی کار و کارگەکان بەکاربھێنرێت و لە کۆتاییدا پارەکان دابەش بکرێن، بەڵام لەبری ئەوە سەروەت و سامانەکە لە سەرەوە گیری خوارد و تەنھا لە دەستی ژمارەیەکی کەمدا کۆبووەوە.

### سەرکەوتنی ئایەتوڵڵا خومەینی
ڕێبەری دوای شۆڕش - پیاوی ئایینی شیعە ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی - یەکەم کەس بوو کە پێگەی سیاسی بەدەستھێنا لە ساڵی ١٩٦٣ کاتێک ڕێبەرایەتی ئۆپۆزیسیۆنی دژی شا و شۆڕشی سپییەکەی کرد. خومەینی لە ساڵی ١٩٦٣دا دەستگیرکرا دوای ئەوەی ڕای گەیاند شا «پیاوێکی داماو و خراپە» کە «دەستی کردووە بە ڕێگەی لەناوبردنی ئیسلام لە ئێراندا». سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرانسەری ئێراندا بەدوای خۆیدا ھێنا، بە کوژرانی ١٥٬٠٠٠ کەس بە تەقەی پۆلیس وەک سەرچاوەکانی ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاندووە؛ بەڵام سەرچاوە دژە شۆڕشەکان مەزەندە دەکەن کە تەنھا ٣٢ کەس کوژراون. خومەینی دوای ھەشت مانگ لە مانەوە لەژێر چاودێری ماڵەوە ئازاد کرا و بەردەوام بوو لە ھاندانی خەڵک، و ھاوکاریی نزیکی ئێرانی لەگەڵ ئیسرائیل و پارێزبەندییە دادوەرییەکەی، یان درێژکردنەوەی پارێزبەندیی دیپلۆماسی بۆ کارمەندانی حکوومەتی ئەمریکا لە ئێران شەرمەزار کرد. لە تشرینی دووەمی ١٩٦٤دا خومەینی دووبارە دەستگیرکرایەوە و ڕەوانەی مەنفا کرا و لەوێ بۆ ماوەی ١٥ ساڵ مایەوە تا سەرکەوتنی شۆڕش.

#### ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێران

لەم قۆناغە گواستنەوەیەی «بێدەنگیی ناڕازی» دا، ڕاپەڕینی نوێی ئێرانی دەستی کرد بە لاوازکردنی بیرۆکەی ڕۆژاواییبوون وەک پێشکەوتن کە بنەمای دەسەڵاتی عەلمانیی شا بوو، و پێکھێنانی ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ١٩٧٩. بیرۆکەی جەلال ئال ئەحمەد دەربارەی مەیل بۆ ڕۆژاواییبوون (غەربزەدەگی) -وەک کۆمەڵێک نیشانەی ڕۆژاوایی کە دێنە ناو ژیان لە ڕەھەندە کولتووری و شارستانی و فکرییەکاندا بەبێ ئەوەی ھیچ ڕەگێکی لە میراتدا ھەبێت یان ھیچ قووڵایییەکی لە مێژوودا ھەبێت و بەبێ ئەوەی ھاتنەناوەوەی وردەوردە بێت کە ڕێگە بە خۆسازدان بدات- دیدگای عەلی شەریعەتی بۆ ئیسلام وەک ڕزگارکەری ڕاستەقینەی جیھانی سێیەم لە داگیرکاری سەرکوتکار، داگیرکاری نوێ، و سەرمایەداری، و گێڕانەوە باوەکەی مورتەزا موتەھەری لە باوەڕی شیعەدا، ھەموویان بڵاوبوونەوە و گوێگر و خوێنەر و لایەنگری زۆریان پەیدا کرد. لەوە گرنگتر، خومەینی مژدەی ئەوەی دا کە شۆڕش، بەتایبەتی شەھیدبوون، دژ بە ستەم و دیکتاتۆری بەشێکە لە ئیسلامی شیعە، و دەبێت موسڵمانان کاریگەریی سەرمایەداریی لیبراڵ و کۆمۆنیزم ڕەتبکەنەوە، ئەو بیرۆکانەی کە ئیلھامبەخشی دروشمی شۆڕش بوون: «نە ڕۆژھەڵاتی، نە ڕۆژاوایی - کۆماری ئیسلامی». دوور لە چاوی ڕای گشتی، خومەینی بیردۆزی «ویلایەتی فەقیھ»ی وەک حکوومەت پەرەپێدا، کە دەڵێت موسڵمانان -لە ڕاستیدا ھەمووان- پێویستیان بە «سەرپەرشتی» ھەیە، لە شێوەی حوکمڕانی یان سەرپەرشتیکردن لەلایەن فەقیھێکی ئیسلامی پێشەنگ یان فەقیھەکانەوە. ئەم دەسەڵاتە لە کۆتاییدا «تەنانەت لە نوێژ و ڕۆژووش پێویستر» بوو لە ئیسلامدا چونکە ئیسلام لە لادان لە شەریعەتی ئیسلامی نەریتی دەپارێزێت و ھەژاری و ستەم و «تاڵانکردنی» خاکی ئیسلامی لەلایەن بێگانە بێباوەڕەکانەوە ناھێڵێت. ئەم بیرۆکەیەی حوکمڕانیی فەقیھە ئیسلامییەکان لە ڕێگەی کتێبەکەی «حکوومەتی ئیسلامی و ویلایەتی فەقیھ»، وتارەکانی مزگەوت و قورسی کاسێتی قاچاخ کە وتارەکانی خومەینی تێدابوو، لە نێوان تۆڕی قوتابییە ئۆپۆزیسیۆنەکانی خومەینی (قوتابیانی حەوزە زانستییەکان)، و قوتابیانی پێشوو (پیاوانی ئایینی کۆن وەک مورتەزا موتەھەری، محەممەد بەھەشتی، محەممەد جەواد باھنەر، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی و محەممەد موفتیح)، و بازرگانە نەریتییەکان (بازاڕییەکان) لە ناوەوەی ئێراندا بڵاوبووەوە.

#### گرووپ و ڕێکخراوە ئۆپۆزیسیۆنەکان
گرووپە ئۆپۆزیسیۆنەکانی تر بریتی بوون لە لیبراڵە دەستوورییەکان -بزووتنەوەی ئازادیی ئیسلامیی دیموکرات و چاکسازیخواز لە ئێران، بە سەرۆکایەتی مەھدی بازرگان، و بەرەی نیشتمانیی عەلمانی. ئەوان لە چینی ناوەندی شارەکاندا چڕببووەوە و دەیانویست شا پابەند بێت بە دەستووری ساڵی ١٩٠٦ی ئێران لەبری ئەوەی سیستمێکی تیۆکراسی جێگەی بگرێتەوە، بەڵام بێبەش بوون لەو یەکگرتوویی و ڕێکخستنەی کە ھێزەکانی خومەینی ھەیانبوو. گرووپە مارکسییەکان -بە پلەی یەکەم حیزبی توودەی کۆمۆنیست لە ئێران و ڕێکخراوی فیداییانی خەلق- بەھۆی سەرکوتی حکوومەتەوە زۆر لاواز ببوون. سەرەڕای ئەمە، چەکدارەکان ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە ڕووخاندنی کۆتایی شا لە شوباتی ١٩٧٩دا. بەھێزترین گرووپی گەریلایی -بزووتنەوەی موجاھیدینی خەلق- چەپی ئیسلامی بوو و دژی ھەژموونی پیاوانی ئایینی بوو وەک ڕەوتێکی دواکەوتوو. ھەندێک لە پیاوانی ئایینی گرنگ شوێن سەرکردایەتی خومەینی نەکەوتن. ئایەتوڵڵا مەحموود تالقانی پشتگیری چەپی دەکرد، لەکاتێکدا گەورەترین و کاریگەرترین ئایەتوڵڵا لە ئێران -محەممەد کازم شەریعەتمەداری- لە سەرەتادا لە سیاسەت دوورکەوتەوە و پاشان ھاتە پێشەوە بۆ پشتگیریکردن لە شۆڕشی دیموکراتیک.

خومەینی کاری بۆ یەکخستنی ئەم ئۆپۆزیسیۆنانە لە پشت خۆیەوە کرد (جگە لە مارکسییە بێباوەڕە نەخوازراوەکان)، بە جەختکردنەوە لەسەر کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی حکوومەتی شا (گەندەڵی، نایەکسانی لە داھات و گەشەپێدان)، لەگەڵ خۆبەدوورگرتن لە وردەکارییەکان لە ناو جەماوەردا کە ڕەنگە ببێتە ھۆی دابەشبوونی لایەنەکان، بەتایبەتی پلانی حوکمڕانیی پیاوانی ئایینی کە پێی وابوو زۆربەی ئێرانییەکان بەھۆی ھەڵمەتی پڕوپاگەندەی ئیمپریالیستە ڕۆژاوایییەکانەوە بەرامبەری بەدگومان بوون. لە سەردەمی دوای شادا، ھەندێک لەو شۆڕشگێڕانەی کە لەگەڵ سیستمە تیۆکراسییەکەی ئەودا تووشی پێکدادان بوون و لەلایەن بزووتنەوەکەیەوە سەرکوت کران، گازندەیان لەم شێوازی کارکردنەی کرد، بەڵام لە ھەمان کاتدا یەکگرتوویی دژی شا پارێزراو بوو.

## شۆڕش
### سەرھەڵدان
تا ساڵی ١٩٧٧، سیاسەتی شا بۆ کرانەوەی سیاسی لە ئارادا بوو. نەیارە عەلمانییەکانی شا بە نھێنی دەستیان کرد بە کۆبوونەوە بۆ شەرمەزارکردنی حکوومەت. کۆمەڵەی نووسەرانی ئێران لە پەیمانگای گووەتە لە تاران بە سەرکردایەتی ڕۆشنبیری چەپ، سەعید سوڵتانپوور، بۆ خوێندنەوەی شیعری دژە حکوومەت کۆبوونەوە. کۆچی دوایی عەلی شەریعەتی لە شانشینی یەکگرتوو دوای ماوەیەکی کورت بووە ھۆی خۆپیشاندانێکی تری گشتی، کە ئۆپۆزیسیۆن شایان بە کوشتنی تۆمەتبار کرد (ھەرچەندە دواتر بڕیار درا کە بە شێوەیەکی سروشتی بە جەڵدەی دڵ گیانی لەدەستداوە).

زنجیرە ڕووداوەکان بە کۆچی دوایی مستەفا خومەینی، یاریدەدەری باڵا و کوڕە گەورەی ڕووحوڵڵا خومەینی دەستی پێکرد کە لە نیوەشەوی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧دا کۆچی دوایی کرد. ساواک و حکوومەتی عێراق جەڵدەی دڵیان وەک ھۆکاری مردنەکە ڕاگەیاند، ھەرچەندە ھەم شوێنکەوتوانی ئایەتوڵڵا خومەینی و ھەم گەلی ئێران مردنەکەیان بە گوماناوی دەزانی چونکە لەکاتی دەستبەسەرکردنی لەلایەن پۆلیسەوە ڕاگەیەندرا و ڕاپۆرتە جیاوازەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە کارمەندانی ساواک لە شوێنی ڕووداوەکەدا بوون؛ بۆیە مردنەکەی خرایە ئەستۆی پۆلیسی نھێنی شا، ساواک. خومەینی دوای ڕووداوەکە بێدەنگی ھەڵبژارد، بەڵام لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ھەواڵەکە لە ئێران، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی لە چەندین شار و مەراسیمی شیوەن لە شارەکانی قوم، تاران، یەزد، مەشھەد، شیراز و تەورێز بەڕێوەچوو. شیوەنی مستەفا ڕەنگێکی سیاسی وەرگرت بەھۆی پێگەی سیاسیی خومەینی، دژایەتی بەردەوامی بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و دوورخراوەییان. بەم شێوەیە ڕەھەندەکانی مەراسیمەکان لە پێگەی ئایینیی خێزانەکە تێپەڕی.

### سەرەتای خۆپیشاندانەکان
لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨دا، وتارێک بە ناونیشانی «ئێران و داگیرکاری سوور و ڕەش» لە ڕۆژنامەی ئیتیلاعاتی نیشتمانیی ڕۆژانەدا بڵاوکرایەوە، کە لەژێر ناوێکی خوازراودا لەلایەن کارمەندێکی حکوومەتەوە نووسرابوو؛ تێدا خومەینی وەک «بەکرێگیراوی بەریتانیا» و «شاعیرێکی ھیندیی شێت» وەسف کرا کە پیلان دەگێڕن بۆ فرۆشتنی ئێران بە داگیرکارییە نوێیەکان و کۆمۆنیستەکان. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی وتارەکەدا، قوتابیانی قوتابخانە ئایینییەکانی شاری قوم کە بەھۆی سووکایەتیکردن بە خومەینی توڕە ببوون، لەگەڵ پۆلیسدا تێکھەڵچوون. بەگوێرەی حکوومەت، دوو کەس لە تێکھەڵچوونەکاندا کوژران. بەگوێرەی ئۆپۆزیسیۆنیش، حەفتا کەس کوژران و زیاتر لە پێنجسەد کەسیش بریندار بوون؛ بەڵام ئاماری قوربانییەکان لە سەرچاوە جیاوازەکاندا جیاوازن.

### یەکگرتنی ئۆپۆزیسیۆن
بەگوێرەی دابونەریتی شیعە، مەراسیمی یادکردنەوە (کە بە چلە ناسراوە) دوای چل ڕۆژ لە کۆچی دوایی کەسەکە ئەنجام دەدرێت. بە ھاندانی خومەینی (کە ڕای گەیاندبوو خوێنی شەھیدان دەبێت «داری ئیسلام» ئاو بدات)، مەراسیمەکان بۆ یادکردنەوەی کوژرانی قوتابییەکان بەڕێوەچوون و ئەم بۆنەیە بۆ دروستکردنی خۆپیشاندان بەکارھێنرا. بەم شێوەیە، تۆڕێکی نافەرمی لە مزگەوت و بازاڕەکان کە بۆ ساڵانێک بۆ ئەنجامدانی بۆنە ئایینییەکان بەکارھێنرابوون، تا دەھات وەک ڕێکخراوێکی خۆپیشاندانی ھەماھەنگ یەکدەخران. لە ١٨ی شوباتدا، چل ڕۆژ دوای تێکھەڵچوونەکانی قوم، خۆپیشاندان لە شارە جیاوازەکاندا سەریھەڵدا. گەورەترینیان لە تەورێز بوو کە گۆڕا بۆ ئاژاوەیەکی بەرفراوان. ھێما حکوومەتییەکان و «ڕۆژاوایییەکان» وەک سینەما و مەیخانە و بانکە دەوڵەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس ئاگریان تێبەردرا. یەکەکانی سوپای شاھانەی ئێران بۆ گەڕاندنەوەی باری ئاسایی ڕەوانەی شارەکە کران، و ژمارەی کوژراوان بەگوێرەی حکوومەت گەیشتە ٦ کەس، لەکاتێکدا خومەینی ئیدیعای دەکرد سەدان کەس شەھید بوون.

دوای چل ڕۆژی تر (٢٩ی ئازار)، خۆپیشاندان لە لایەنی کەم ٥٥ شاردا، لەوانەش تاران، بۆ یادکردنەوەی کوژراوانی خۆپیشاندانەکانی تەورێز ڕێکخرا. لە شێوازێکی پێشبینیکراودا، ئاژاوەی خوێناوی لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، و دووبارە دوای چل ڕۆژ لە ١٠ی ئایاردا دووبارە بووەوە. ئەمەش بووە ھۆی ڕووداوێک کە تێدا کۆماندۆکانی سوپا تەقەیان لە ماڵی ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی یەکێک لە قوتابیانی. شەریعەتمەداری ڕاگەیەندراوێکی گشتی بڵاوکردەوە و تێدا پشتگیری خۆی بۆ «حکوومەتێکی دەستووری» و گەڕانەوە بۆ سیاسەتەکانی دەستووری ١٩٠٦ ڕاگەیاند.

### کاردانەوەی حکوومەت
شا بەھۆی خۆپیشاندانەکانەوە تووشی شۆک بوو. ئەوەی دۆخەکەی خراپتر کرد ئەوە بوو کە ئەو لەکاتی قەیرانەکاندا زۆرجار بێبڕیار بوو. لە کردەوەدا، نزیکەی ھەر بڕیارێکی سەرەکی کە دەری دەکرد، ئەنجامی پێچەوانەی بۆ حکوومەتەکەی ھەبوو و شۆڕشگێڕانی زیاتر توڕە دەکرد. شا بڕیاری دا بەردەوام بێت لە پلانی کرانەوەی سیاسی و بڕیاری دا لەبری بەکارھێنانی ھێز دژ بە بزووتنەوەی خۆپیشاندان کە ھێشتا لە سەرەتادا بوو، گفتوگۆ بکات. بەڵێنی دا ھەڵبژاردنی دیموکراسیی تەواو بۆ پەرلەمان لە ساڵی ١٩٧٩دا ئەنجام بدات. چاودێری (سانسۆر) کەمکرایەوە و بڕیارێک بۆ یارمەتیدان لە سنووردارکردنی گەندەڵی لە ناو خێزانی شاھانە و حکوومەتدا داڕژرا. خۆپیشاندەران لەبری دادگا سەربازییەکان، لە دادگا مەدەنییەکاندا دادگایی کران و بە خێرایی ئازاد کران. ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لە ساڵی ١٩٦٣ەوە نە مەشقی بەرەنگاربوونەوەی ئاژاوە و نە کەلوپەلی پێویستیان پێدرابوو. ھێزەکانی پۆلیس نەیانتوانی کۆنترۆڵی خۆپیشاندانەکان بکەن، بۆیە زۆرجار سوپا بۆ ئەم مەبەستە بڵاوەپێدەکرا. وەک یەکەم سازشی نیشتمانی، ژەنەڕاڵ نیعمەتوڵڵا ناسیریی سەرۆکی ساواکی توندڕەو بە ژەنەڕاڵ ناسر موقەدەم کە میانڕەوتر بوو گۆڕدرا. ھەروەھا حکوومەت لەگەڵ ھەندێک لە ڕێبەرە ئایینییەکانی وەک شەریعەتمەداری گفتوگۆی کرد (داوای لێبووردنی لە کۆتایییەکەیان کرد بەھۆی ھێرشکردنە سەر ماڵەکەی).

### سەرەتای ھاوین
تا ھاوین، ئاستی خۆپیشاندانەکان دابەزیبوو - نزیکەی دە ھەزار بەشداربوو لە ھەر شارێکی گەورەدا (جگە لە ئەسفەھان کە خۆپیشاندانەکان گەورەتر بوون و تاران کە بچووکتر بوون، خۆپیشاندان لە ھەر ٤٠ ڕۆژێکدا ئەنجام دەدرا). سەرەڕای بەردەوامیی گرژییەکان، وەھا دیار بوو کە سیاسەتی شا کاری کردووە، ئەمەش وای لە جەمشید ئامۆزگار کرد ڕابگەیەنێت کە «قەیرانەکە کۆتایی ھاتووە». شیکارییەکی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی (CIA) گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئێران «لە دۆخێکی شۆڕشگێڕی یان تەنانەت پێش شۆڕشدا نییە». لە ڕاستیدا، ئەم ڕووداوانەی دواتر لە ئێراندا زۆرجار وەک یەکێک لە کاریگەرترین سوپرایزە ستراتیژییەکان ناودەبرێن کە ئەمریکا لە دوای دامەزراندنی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی لە ساڵی ١٩٤٧ەوە بینیوویەتی. وەک نیشانەیەک بۆ کەمکردنەوەی سنووردارکردنەکانی حکوومەت، ڕێگە بە سێ لە ڕێبەرە دیارەکانی ئۆپۆزیسیۆنی بەرەی نیشتمانیی عەلمانی درا: کەریم سەنجابی، شاپوور بەختیار و داریووش فرووھەر کە نامەیەکی کراوە بۆ شا بنووسن و داوای سەروەری بکەن بەگوێرەی دەستووری ئێران.

### دەستپێکردنەوەی خۆپیشاندانەکان
#### ڕووداوی سینەما ڕێکسی ئابادان
لە ١٩ی ئابی ١٩٧٨دا، سینەما ڕێکس لە شاری ئابادان لە باشووری ڕۆژاوای ئێران ئاگری تێبەربوو، کە بووە ھۆی سووتانی ٤٢٢ کەس تا گیانیان لەدەستدا. ئەم ڕووداوە کاتێک دەستی پێکرد کە چوار پیاو بە مەبەست دەرگاکانیان بەست و شوێنەکەیان بە بەنزین تێقاند پێش ئەوەی ئاگری تێبەردەن. خومەینی شای و ساواکی بە بەرپرسیار زانی، ھەروەھا جەماوەریش شایان بە ئەنجامدانی ئەم کارە تۆمەتبار کرد و وەک ھەنگاوێکی لادەر بۆ تێکدانی ناوبانگی شۆڕشگێڕان سەیریان دەکرد، سەرەڕای سووربوونی حکوومەت لەسەر ئەوەی دەستی لەو کارەدا نەبووە. دەیان ھەزار کەس ڕژانە سەر شەقامەکان و ھاواریان دەکرد «سووتانی شا!» و «شا تاوانبارە!». لەکاتێکدا حکوومەتی ئێران لە سەرەتادا «مارکسیستە موسڵمانەکان»ی تۆمەتبار کرد و دواتر ڕای گەیاند کە ئەوان ئاگرەکەیان کردووەتەوە. ھێنری برێکت، ئەفسەری کاروباری سیاسی و سەربازی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران لە نێوان ساڵانی ١٩٧٢ بۆ ١٩٧٦ و بەرپرسی مێزی ئێران لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە نێوان ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨١، وتی: «لەو کاتەدا، ڕاپۆرتێکی زۆر کورتمان لە ڕێگەی نێوەندگیری دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی لە ساواک بەدەست گەیشت کە ئەوەی دووەمیان بەرپرسیارە لە ڕووداوەکە.»

#### دەستنیشانکردنی جەعفەر شەریف ئیمامی بە سەرۆک وەزیران
تا مانگی ئاب، خۆپیشاندانەکان چووبوونە قۆناغێکی زۆر بەھێزترەوە و ژمارەی خۆپیشاندەران بۆ سەدان ھەزار کەس زیادی کردبوو. لە ھەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی توندیی ھەڵاوسان، ئیدارەی ئامۆزگار خەرجییەکانی کەمکردەوە و کارە بازرگانییەکانی سنووردار کرد، بەڵام ئەم کەمکردنەوانە بوونە ھۆی زیادبوونی بەرچاوی دەرکردنی کرێکاران - بەتایبەتی لە نێوان گەنجان، کەسانی بێ بەھرە و کرێکارانی نێر کە لە ناوچەکانی چینی کرێکاردا دەژیان. تا ھاوینی ١٩٧٨، چینی کرێکار بە ژمارەیەکی زۆرەوە پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامەوە کرد. جگە لەوەش، مانگی ڕەمەزانی پیرۆز بوو، کە بووە ھۆی زیادبوونی ھەستی ئایینی لە نێوان زۆرێک لە خەڵکدا.

زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە شارە گەورەکاندا سەریھەڵدا، ئاژاوەی خوێناوی لە ئەسفەھان ڕوویدا کاتێک خۆپیشاندەران بۆ ئازادکردنی ئایەتوڵڵا جەلالەددین تاھیری جەنگان. لە ١١ی ئابدا باری نائاسایی لە شارەکەدا ڕاگەیەندرا و ھێماکانی کولتووری ڕۆژاوایی و باڵەخانە حکوومەتییەکان سوتێنران، ھەروەھا پاسێکی پڕ لە کرێکاری ئەمریکی بۆمبڕێژکرا. بەھۆی شکستھێنانی لە ڕاگرتنی خۆپیشاندانەکان، جەمشید ئامۆزگار دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش کرد. شا تا دەھات ھەستی دەکرد کۆنترۆڵی دۆخەکەی لەدەست دەدات و ھیوای دەخواست لە ڕێگەی سازشی تەواوەوە کۆنترۆڵی بکاتەوە. بڕیاری دا جەعفەر شەریف ئیمامی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران دەستنیشان بکات، کە سەرۆک وەزیرانێکی دێرین بوو. ئیمامی بەھۆی پەیوەندییە خێزانییەکانی لەگەڵ پیاوانی ئایینی ھەڵبژێردرا، بەڵام لە سەردەمی سەرۆکایەتی پێشووتریدا ناوبانگی بە گەندەڵی دەرکردبوو. بە ڕێنمایی شا، شەریف ئیمامی بە شێوەیەکی کارا دەستی بە سیاسەتی «جێبەجێکردنی داواکارییەکانی ئۆپۆزیسیۆن پێش ئەوەی داوای بکەن» کرد. حکوومەت حیزبی ڕەستاخیزی ھەڵوەشاندەوە و ڕەوایی بە ھەموو حیزبە سیاسییەکان دا و زیندانییە سیاسییەکانی ئازاد کرد، ئازادی ڕادەربڕینی زیاد کرد، دەسەڵاتی ساواکی کەمکردەوە و ٣٤ لە سەرکردەکانی دوورخستەوە، گازینۆ و یانە شەوانەکانی داخست و ڕۆژژمێری ئیمپراتۆری ھەڵوەشاندەوە. حکوومەت ھەروەھا دەستی کرد بە دادگاییکردنی بەرپرسانی گەندەڵ و ئەندامانی خێزانی شاھانە. شەریف ئیمامی چووە ناو گفتوگۆ لەگەڵ ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری و کەریم سەنجابی ڕێبەری بەرەی نیشتمانی بۆ یارمەتیدان لە ڕێکخستنی ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو. چاودێری بە کردەیی کۆتایی ھات و ڕۆژنامەکان دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی ھەواڵی بەرفراوان دەربارەی خۆپیشاندانەکان کە زۆرجار زۆر مەترسیدار و نەرێنی بوون بۆ شا. ھەروەھا پەرلەمان دەستی کرد بە دەرکردنی بڕیار دژی حکوومەت.

#### ڕاگەیاندنی باری نائاسایی و ھەینیی ڕەش

٤ی ئەیلوول جەژنی ڕەمەزان بوو، کە پشووی جەژنی کۆتایی مانگی ڕەمەزانە. مۆڵەتی نوێژی بەکۆمەڵ لە دەرەوە درا، کە ٢٠٠٬٠٠٠ تا ٥٠٠٬٠٠٠ کەس ئامادە بوون. پیاوانی ئایینی جەماوەرەکەیان لە ڕێپێوانێکی گەورەدا بە ناوەندی تاراندا ئاراستە کرد (شا لە ھەلیکۆپتەرەکەیەوە سەیری ڕێپێوانەکەی دەکرد بە نیگەرانی و سەرسووڕمانەوە). لە ٧ی ئەیلوولدا خۆپیشاندانی گەورەتر لە تاران ڕوویدا کە زیاتر لە نیو ملیۆن کەس ئامادە بوون و گەورەترین گردبوونەوە بوو لە ئێران تا ئەو کاتە. خۆپیشاندەران دروشمی وەک «مەرگ بۆ پاشایەتی پەھلەوی»یان دەوتەوە و بۆ یەکەمجار داوای گەڕانەوەی ئایەتوڵڵا خومەینی و دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییان کرد. لە نیوەشەوی ٨ی ئەیلوولدا، شا باری نائاسایی لە تاران و ١١ شاری سەرەکی تری وەک کەرەج، قوم، تەورێز، مەشھەد، ئەسفەھان، شیراز، ئابادان، ئەھواز، قەزوین، جەھرەم و کازروون لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیاند. ھەموو جۆرە خۆپیشاندانێکی سەر شەقام قەدەغە کرا و باری قەدەغەی ھاتوچۆ لە شەودا سەپێنرا. فەرماندەی باری نائاسایی لە تاران ژەنەڕاڵ غوڵام عەلی ئۆوەیسی بوو کە بە «قەسابەکەی ئێران» دەناسرایەوە؛ بەڵام شا ڕوونی کردەوە کە ھەر کە باری نائاسایی ھەڵگیرا، بەنیازی بەردەوامبوونە لە کرانەوەی سیاسی و حکوومەتە مەدەنییەکەی شەریف ئیمامی ھێشتەوە، بەو ھیوایەی خۆپیشاندەران لە چوونە سەر شەقامەکان دوور بکەونەوە.

سەرەڕای ئەوەش، ٥٠٠٠ خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، یان وەک ئاڵنگارییەک یان چونکە گوێیان لە ڕاگەیەندراوەکە نەبوو، و لە مەیدانی ژاڵە ڕووبەڕووی سەربازەکان بوونەوە. دوای ئەوەی تەقەی ھۆشداری نەیتوانی جەماوەرەکە بڵاوە پێ بکات، ھێزەکان ڕاستەوخۆ تەقەیان لە خۆپیشاندەران کرد، کە بووە ھۆی کوژرانی ٦٤ کەس، ژەنەڕاڵ ئۆوەیسی ئیدیعای کرد کە ٣٠ سەرباز لەلایەن نیشانەشکێنە چەکدارەکانەوە لە باڵەخانەکانی دەوروبەر کوژراون. پێکدادانەکانی تری درێژایی ڕۆژەکە (کە ئۆپۆزیسیۆن ناوی لێنابوو ھەینیی ڕەش) ژمارەی کوژراوانی ئۆپۆزیسیۆنی گەیاندە ٨٩ کەس.

#### کاردانەوەکان بەرامبەر بە ھەینیی ڕەش
کوژراوەکان وڵاتیان تووشی شۆک کرد و زیانی گەورەیان بە ھەر ھەوڵێکی ئاشتەوایی نێوان شا و ئۆپۆزیسیۆن گەیاند. لە سەرەتادا، میدیاکانی ڕۆژاوا و ئۆپۆزیسیۆن ڕایان گەیاند کە ژمارەی قوربانییەکان گەیشتووەتە «١٥٬٠٠٠ کەس لە نێوان کوژراو و برینداردا»، ھەرچەندە ڕاپۆرتەکانی بەرپرسانی حکوومەتی ئێران ئاماژەیان بەوە کرد کە نزیکەی ٨٦ کەس لە تاران لە ماوەی ئەو ڕۆژەدا گیانیان لەدەستداوە. میشێل فوکۆ، ڕۆژنامەنووسی فەڕەنسی کە ھەمیشە سەرچاوەی تایبەتی ھەبوو، ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان لە نێوان ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ کەس بووە لە مەیدانی ژاڵە، پاشان ژمارەکە بەرزبووەوە بۆ ٤٠٠٠ کۆچکردوو. ئەندرو وایتلی پەیامنێری بی بی سی لە ئێران ڕای گەیاند کە ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە ھەزاران کەس. ھەروەھا سەرکردایەتی ئایینی ڕای گەیاند کە «ھەزاران کەس لەلایەن ھێزە زایۆنیستەکانەوە کوژراون.» ئەمەش بووە پاساوێک بۆ ڕەتکردنەوەی ھەر سازشێکی تر لەگەڵ حکوومەتدا.

شا خۆی بە ڕووداوەکانی ھەینیی ڕەش تۆقیبوو و بە توندی ڕەخنەی لە ڕووداوەکان گرت، ھەرچەندە ئەمە کاریگەرییەکی کەمی ھەبوو لەسەر دیدگای گشتی کە وەک بەرپرسیار لە تەقەکردنەکان سەیری دەکرد. لەکاتێکدا باری نائاسایی بەردەوام بوو، حکوومەت بڕیاری دا ھیچ خۆپیشاندان یان مانگرتنێکی تر بڵاوە پێ نەکات (بە وتەی شەریف ئیمامی «باری نائاسایی بەبێ بوونی یاسایەکی سەربازیی توند»)، لەبری ئەوە بەردەوام بوو لە گفتوگۆ لەگەڵ سەرکردەکانی خۆپیشاندانەکان. لە ئەنجامدا، زۆرجار گردبوونەوە ناڕەزایەتییەکان بەبێ دەستوەردانی ڕژدی لەلایەن سەربازەکانەوە ڕووی دەدا.

### مانگرتنی گشتی، ئۆپۆزیسیۆنی ڕوو لە زیادبوون، و حکوومەتی سەربازی
#### مانگرتنەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی
لە ٩ی ئەیلوولدا، ٧٠٠ کرێکار لە پاڵاوگەی سەرەکیی نەوت لە تاران مانیان گرت، و لە ١١ی ئەیلوولدا ھەمان شت لە پاڵاوگەکانی ٥ شاری تر ڕوویدا. لە ١٣ی ئەیلوولدا، فەرمانبەرانی حکوومەتی ناوەندی لە تاران بە شێوەیەکی ھاوکات مانیان گرت. تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەم، مانگرتنێکی گشتی لە سەرانسەری وڵات ڕاگەیەندرا، بە جۆرێک کرێکاران لە نزیکەی ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان وازیان لە کارەکانیان ھێنا و زۆرترین زیانیش بەر پیشەسازیی نەوت و میدیا چاپکراوەکان کەوت. «لێژنەی مانگرتن»ی تایبەت لە ھەموو پیشەسازییە سەرەکییەکان بۆ ڕێکخستن و ھەماھەنگی چالاکییەکان دامەزران. شا ھەوڵی نەدا مانگرتووەکان لەناو ببات، بەڵکو لەبری ئەوە زیادکردنی مووچەی بەرچاوی پێدان، و ڕێگەی دا بەو مانگرتووانەی لە خانوووە حکوومەتییەکاندا دەژین لە ماڵەکانیاندا بمێننەوە. تا سەرەتای تشرینی دووەم، زۆرێک لە بەرپرسانی گرنگ لە حکوومەتی شادا داوای گرتنەبەری ڕێوشوێنی توندیان لە شا دەکرد بۆ گەڕاندنەوەی مانگرتووەکان بۆ سەر کار.

### خومەینی بەرەو ڕۆژاوا دەچێت
بەو ھیوایەی پەیوەندییەکانی خومەینی لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆن ببچڕێنێت، شا فشاری خستە سەر حکوومەتی عێراق بۆ دەرکردنی ئەو لە نەجەف. خومەینی عێراقی بەجێھێشت و چووە ناو خانوویەک کە لەلایەن ئێرانییە دوورخراوەکانەوە لە گوندی نوفل لۆشاتۆ لە نزیک پاریسی فەڕەنسا کڕدرابوو. شا ھیوای دەخواست خومەینی لە حەوزە زانستییەکانی نەجەف و مزگەوتەکانی داببڕێت و لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی دوور بکەوێتەوە. لەکاتێکدا پلانەکە بە شێوەیەکی خراپ پێچەوانە بووەوە؛ بەھۆی پەیوەندییە تەلەفۆنی و پۆستییە نایابەکانی فەڕەنساوە (بەراورد بە عێراق)، لایەنگرانی ئێرانیان بە شریت و تۆماری وتارەکانی پڕکرد. لەوەش خراپتر بۆ شا، میدیاکانی ڕۆژاوا دەستبەجێ خومەینییان خستە ناو بازنەی بایەخەوە. زۆری نەخایاند ناوی خومەینی لە ڕۆژاوا بووە ناوێکی ئاشنا، و دەیگوت کە ئەو بەدوای دەسەڵاتدا ناگەڕێت، بەڵکو لەبری ئەوە ھەوڵ بۆ «ڕزگارکردنی» گەلەکەی لە «ستەم» دەدات.

لە تشرینی دووەمدا، کەریم سەنجابی ڕێبەری بەرەی نیشتمانیی عەلمانی بەرەو پاریس بەڕێکەوت بۆ دیداری خومەینی. ھەردوولا ڕێککەوتنێکیان بۆ پڕۆژەی دەستوورێک واژوو کرد کە «ئیسلامی و دیموکراتیک» بێت. ئەمە ئاماژە بوو بۆ ھاوپەیمانیی فەرمی ئێستای نێوان پیاوانی ئایینی و ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی. خومەینی کەسایەتییە ڕۆژاوایییەکانی (وەک سادق قوتبزادە و ئیبراھیم یەزدی) وەک وتەبێژی ئۆپۆزیسیۆنی گشتی دیاری کرد، و کاتێک ڕۆژنامەنووسە ئەورووپییەکان پرسیاریان لێکرد چی شوێنی ڕژێمی پاشایەتی دەگرێتەوە، خومەینی بۆ یەکەمجار زاراوەی «کۆماری ئیسلامی» بەکارھێنا، لەبری «حکوومەتی ئیسلامی» کە پێشتر باو بوو.

### بەردەوامیی ململانێ و دامەزراندنی حکوومەتێکی سەربازی
خۆپیشاندانەکانی سەر شەقام بە ھەموو ھێزێکەوە بەبێ وەڵامێکی ئەوتۆی سوپا بەردەوام بوون؛ تا کۆتایی تشرینی یەکەم، بەرپرسانی حکوومەت بە کردەیی زانکۆی تارانیان بۆ قوتابیانی خۆپیشاندەر چۆڵکرد. لەوەش خراپتر ئەوە بوو کە ئۆپۆزیسیۆن تا دەھات پڕچەکتر دەبوو و تەقەیان لە سەربازەکان دەکرد و ھێرشیان دەکردە سەر بانک و باڵەخانە حکوومەتییەکان. لە ٥ی تشرینی دووەمدا، خۆپیشاندانەکانی زانکۆی تاران دوای ھەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ سەربازە چەکدارەکاندا کوژراوی لێکەوتەوە. لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا، تاران تووشی ئاژاوەیەکی بەرفراوان بوو. کۆمەڵێک لە ھێما ڕۆژاوایییەکان وەک سینەما و فرۆشگا گەورەکان، جگە لە باڵەخانە حکوومەتییەکان و بنکەکانی پۆلیس، دەستیان بەسەردا گیرا و تاڵان کران و سووتێنران. باڵیۆزخانەی بەریتانیا لە تاران بەشێکی سووتا و ڕووبەڕووی کاری تێکدەرانە بووەوە، باڵیۆزخانەی ئەمریکاش خەریک بوو ھەمان چارەنووسی ھەبێت (ئەم ڕووداوە لای چاودێرانی بیانی بە «ڕۆژی سووتانی تاران» ناسرا).

لەگەڵ لەدەستدەرچوونی کۆنترۆڵی دۆخی شەقامەکان، زۆرێک لە کەسایەتییە ناسراو و خاوەن ناوبانگەکان لە ناوخۆی وڵاتدا دەستیان کرد بە نزیکبوونەوە لە شا، و تکایان لێدەکرد پشێوییەکان ڕابگرێت. لە ٦ی تشرینی دووەمدا، شا شەریف ئیمامی لە پۆستی سەرۆک وەزیران لادا، و بڕیاری دا حکوومەتێکی سەربازی لە شوێنی دابمەزرێنێت، و ژەنەڕاڵ غوڵامڕەزا ئەزھەری وەک سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا بەھۆی شێوازە میانڕەوەکەی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخەکەدا. لە ھەمان ڕۆژدا، شا وتارێکی لە تەلەڤیزیۆنی ئێران پێشکەش کرد. وەک «پادشا» ئاماژەی بە خۆی کرد، لەبری «شاھنشاە» (پاشای پاشاکان) کە پێشتر سوور بوو لەسەر ئەوەی بەو ناوە بانگ بکرێت. لە وتارەکەیدا وتی «من دەنگی شۆڕشەکەتانم بیست»... «ئەم شۆڕشە تەنھا دەتوانێت لەلایەن منەوە، پاشای ئێران، پشتگیری بکرێت». داوای لێبووردنی کرد بۆ ئەو ھەڵانەی لە سەردەمی حوکمڕانیدا کرابوون، و بەڵێنی دا کە دەستەبەری نەبوونی گەندەڵی بکات. وتی کە دەست دەکات بە کارکردن لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆن بۆ گەیشتن بە دیموکراسی، و حکوومەتێکی ھاوپەیمانی پێکدەھێنێت.

وتارەکە کاتێک دەرکەوت کە شۆڕشگێڕان ھەستیان بە لاوازیی شا کرد و «بۆنی خوێنیان کرد». خومەینی ڕای گەیاند کە ھیچ ئاشتەوایییەک لەگەڵ شا نابێت و داوای لە ھەموو ئێرانییەکان کرد بۆ ڕووخاندنی. دەسەڵاتە سەربازییەکان باری نائاسایییان لە پارێزگای خوزستان (پارێزگای سەرەکی بەرھەمھێنانی نەوت لە ئێران) ڕاگەیاند و ھێزەکانیان لە دامەزراوە نەوتییەکاندا بڵاوە پێکرد. ھەروەھا ئەندامانی ھێزی دەریایی وەک ھێزێکی لێدان لە پیشەسازیی نەوتدا بەکارھێنران. ڕێپێوانەکانی سەر شەقام کەمی کرد، و بەرھەمھێنانی نەوت دووبارە دەستی بە زیادبوون کردەوە و گەیشتە ئاستەکانی پێش شۆڕش. وەک گورزێکی سیمبوولی بۆ ئۆپۆزیسیۆن، کەریم سەنجابی کە لە پاریس سەردانی خومەینی کردبوو، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ ئێران دەستگیرکرا. سەرەڕای ئەوەش، حکوومەت بەردەوام بوو لە سیاسەتی سازش و گفتوگۆ. شا فەرمانی دەستگیرکردنی ١٠٠ بەرپرسی حکوومەتەکەی بە تۆمەتی گەندەڵی دا، لەوانە ئەمیر عەباس ھووەیدا سەرۆک وەزیرانی پێشوو و نیعمەتوڵڵا ناسیری سەرۆکی پێشووی ساواک.

### خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم
خومەینی حکوومەتە سەربازییەکەی شەرمەزار کرد و داوای بەردەوامیی خۆپیشاندانەکانی کرد. ڕێکخەرانی خۆپیشاندانەکان پلانیان دانابوو بۆ زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پەرەسەندوو لە ماوەی مانگی موحەڕەمی ئیسلامیدا، کە لە ڕۆژانی تاسووعا و عاشوورادا دەگاتە لووتکە بۆ یادکردنەوەی شەھیدبوونی ئیمام حوسێنی کوڕی عەلی (د. خ)، ئیمامی سێیەمی شیعەکان. لەکاتێکدا دەسەڵاتە سەربازییەکان خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامیان قەدەغە کرد و باری قەدەغەی ھاتوچۆیان درێژکردەوە، شا تووشی نیگەرانییەکی قووڵ بوو سەبارەت بە توندوتیژییە ئەگەرییەکان.

لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨دا، خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم دەستیان پێکرد و بەم ناوە ناونران چونکە لە مانگی موحەڕەمی ئیسلامیدا دەستیان پێکردبوو. خۆپیشاندانەکانی موحەڕەم بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەورە و چارەنووسساز بوون. زیاتر لە دوو ملیۆن خۆپیشاندەر ڕژانە سەر شەقامەکان، و لە مەیدانی شەھیاد (مەیدانی ئازادیی ئێستا) کۆبوونەوە. زۆرجار خۆپیشاندەران شەوانە دەھاتنە دەرەوە و باری سنوورداری قەدەغەی ھاتوچۆیان ڕەتدەکردەوە (زۆرجار دەچوونە سەر سەربانی ماڵەکان و ھاواریان دەکرد «اللە اکبر»)، و حکوومەت ھەواڵی گیانلەدەستدانی لایەنی کەم ١٢ کەسی ڕاگەیەندرا. لە قەزوین، ژمارەیەک خۆپیشاندەر لەژێر دەبڵەکاندا مانەوە و کوژران.

خۆپیشاندەران داوایان دەکرد محەممەدڕەزا شا پەھلەوی لە دەسەڵات دوور بکەوێتەوە و ئایەتوڵڵای مەزن ڕووحوڵڵا خومەینی لە مەنفا بگەڕێتەوە. خۆپیشاندانەکان بە خێرایییەکی زۆر زیادیان کرد، بە جۆرێک لە ھەفتەی یەکەمدا ژمارەیان گەیشتە نێوان شەش ملیۆن بۆ نۆ ملیۆن کەس. نزیکەی ١٠٪ی کۆی دانیشتووان لە خۆپیشاندانەکانی موحەڕەمدا ڕژانە سەر شەقامەکان. خۆپیشاندانەکان ھەم لە سەرەتا و ھەم لە کۆتایی مانگی موحەڕەمدا سەرکەوتوو بوون، و شا دواتر لەو مانگەدا لە دەسەڵات دوورکەوتەوە.

دوای سەرکەوتنی ئەوەی دواتر بە شۆڕش ناسرا، ئایەتوڵڵای مەزن ڕووحوڵڵا خومەینی وەک ڕێبەرێکی ئایینی و سیاسیی گەڕایەوە بۆ ئێران. خومەینی بۆ ساڵانێکی زۆر ڕێبەری ئۆپۆزیسیۆنی شا بوو، و ناوبانگی دوای کۆچی دوایی مامۆستاکەی، زانای ناسراو ئایەتوڵڵای مەزن یەزدی حائیری لە ساڵانی سییەکانی سەدەی ڕابردوودا زیادی کرد. تەنانەت لە ساڵانی دوورخراوەییدا، خومەینی ھەر بە پەیوەستداری لە ئێراندا مابووەوە و لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران پشتگیری لە خۆپیشاندانەکان دەکرد، و ڕای گەیاند کە «ئازادی و ڕزگاربوون لە کۆت و بەندەکانی ئیمپریالیزم» نزیکە.

### ڕێپێوانەکانی تاسووعا و عاشوورا
لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕۆژانی تاسووعا و عاشوورا (١٠ و ١١ی کانوونی یەکەم)، شا دەستی کرد بە پاشەکشە. لە دانوستانەکاندا لەگەڵ ئایەتوڵڵا شەریعەتمەداری، شا فەرمانی ئازادکردنی ١٢٠ زیندانی سیاسی و کەریم سەنجابی دا، و لە ٨ی کانوونی یەکەمدا قەدەغەی سەر خۆپیشاندانەکانی سەر شەقامی ھەڵوەشاندەوە. مۆڵەت بۆ خۆپیشاندەران دەرچوو، و ھێزەکان لە ڕێڕەوی ڕێپێوانەکان دوورخرانەوە. لە بەرامبەردا، شەریعەتمەداری بەڵێنی دا کە دڵنیایی بدات ھیچ توندوتیژییەک لەکاتی خۆپیشاندانەکاندا ڕوو نادات.

لە ١٠ و ١١ی کانوونی یەکەم، ڕۆژانی تاسووعا و عاشوورا، لە نێوان شەش بۆ نۆ ملیۆن نەیاری شا لە سەرانسەری ئێران خۆپیشاندانیان کرد. ئایەتوڵڵا تالقانی و کەریم سەنجابی ڕێبەری بەرەی نیشتمانی ڕێپێوانەکانیان بەڕێوەبرد، کە ئەمەش ھێمای «یەکگرتوویی» ئۆپۆزیسیۆنی عەلمانی و ئایینی بوو. پیاوانی ئایینی و بازرگانانی بازاڕ چاودێری ئەم گردبوونەوەیەیان دەکرد، و ئەو خۆپیشاندەرانەی ھەوڵیان دەدا توندوتیژی دەست پێ بکەن، کۆنترۆڵ کران.

### دوورخرانەوەی شا و گەڕانەوەی خومەینی
لە ١٣ی کانوونی دووەمدا، نزیکەی دوو ملیۆن کەس لە سی شاردا خۆپیشاندانیان کرد و داوای گەڕانەوەی خومەینی و دەرکردنی شایان دەکرد. لە ١٦ی کانوونی دووەم کاتێک شا وڵاتی بەرەو قاھیرە بەجێھێشت (بەگوێرەی ئەوەی شا لە چاوپێکەوتنەکەیدا لە فڕۆکەخانە و پێش سواربوونی فڕۆکەکە وتی: «ھەست بە ماندووێتی دەکەم و پێویستم بە پشووە»)، سەدان ھەزار کەس بۆ ئاھەنگگێڕان بەم بۆنەیەوە ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ١٩ی کانوونی دووەمدا، دوای ئەوەی خومەینی داوای «گشتپرسی سەر شەقام»ی کرد بۆ دیاریکردنی ئەرکی ڕژێمی پاشایەتی و حکوومەتی شاپوور بەختیار، تەنھا لە تاران زیاتر لە ملیۆنێک کەس ڕژانە سەر شەقامەکان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا فڕۆکەخانەکان داخران بۆ ڕێگریکردن لە ھاتنە ناوەوەی خومەینی. لە ٢٧ و ٢٨ی کانوونی دووەمدا چەند کەسێک لەکاتی خۆپیشاندانەکان بۆ داخستنی فڕۆکەخانە کوژران. لە کۆتاییدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩دا زیاتر لە سێ ملیۆن کەس بۆ پێشوازیکردن لە گەڕانەوەی خومەینی ھاتنە سەر شەقامەکان. ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی دوای ١٤ ساڵ لە مەنفای سیاسی گەڕایەوە ئێران.

زۆرێک لە کۆمەڵگەی ئێرانی ھەستیان بە خۆشی دەکرد بەرامبەر بەو شۆڕشەی کە لە ڕێدا بوو. سیاسییە عەلمانی و چەپەکان سەرنجیان خستبووە سەر بزووتنەوەکە بە ھیوای بەدەستھێنانی دەسەڵات لە پاشکۆیدا، بە پشتگوێخستنی ئەو ڕاستییەی کە خومەینی تەواو دژەبوو بۆ ئەو ھەڵوێستانەی ئەوان پشتگیرییان لێ دەکرد. لەکاتێکدا بۆ ئێرانییە عەلمانییەکان تا دەھات ڕوون دەبووەوە کە خومەینی لیبراڵ نییە، بەڵام بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ڕەمزێک سەیری دەکرا و پێیان وابوو لە کۆتاییدا دەسەڵات ڕادەستی گرووپە عەلمانییەکان دەکرێت.

## ھەناردەکردنی شۆڕش
دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران، ئێران کاری کرد بۆ ھەناردەکردنی شۆڕش، کە ھەندێک کەس (وەک مەھدی شەکیبایی ڕۆژنامەنووسی ئێرانی) بەوە لێکی دەدەنەوە کە «مامەڵەکردنە بە فکری و کولتووری لەگەڵ ئەو لایەنانەی بە ئەرێنی مامەڵە لەگەڵ شۆڕشی ئێران دەکەن، و ھیچ پەیوەندییەکی بە ڕێکخستنی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان و شۆڕشگێڕکردنی گەلانی تر دژ بە سیستمە سیاسییەکانی وڵاتەکانیان نییە».

لەکاتێکدا ھەندێک کەس ئێران تۆمەتبار دەکەن بەوەی ئامانجی تەشەنەکردنە لە ناوچەکەدا لە ڕێگەی میکانیزمە مەزھەبییەکان و فراوانکردنی دەسەڵاتی خۆی، ئەمەش ئەوەیە کە ڕووحوڵڵا خومەینی ڕەتی کردەوە و وتی: «کاتێک دەڵێین: دەبێت شۆڕشەکەمان ھەناردە بکەین، نابێت ئەم چەمکە ھەڵەیە بێتە ناو مێشکەکانەوە، کە ئێمە دەمانەوێت وڵاتان داگیر بکەین…، مەبەستمان لە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەمان ئەوەیە: کە گەلان و وڵاتان بەئاگا بێنەوە، و خۆیان لەو ناڵەناڵەی تێدا دەژین ڕزگار بکەن، و لەژێر ھەژموونی ئەوانی تر دەر بچن کە سامان و کۆگاکانیان تاڵان دەکەن، لەکاتێکدا خۆیان لە ھەژاری و بێبەشیدا دەژین».

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 

پۆل:شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران
پۆل:ئێران لە ١٩٧٩
پۆل:ناڕەزایییەکان
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:سیاسەت لە ١٩٧٩
پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان