open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەجاد عەزیزی

**سەجاد عەزیزی** (١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨ تاران، ئێران) زۆرانبازێکی ئێرانییە لە کێشی ٩٧ و ١٢٠ کیلۆی زۆرانبازی ئازاددا. لە ساڵی ٢٠١٨ لە کێشی ٩٧ کیلۆ لە ھیندستان مەدالیای زێڕی لاوانی ئاسیای بەدەستھێناوە،      ھەروەھا ھەڵگری مەدالیای بڕۆنزی پێشبڕکێی نێونەتەوەیی زۆرانبازی ئازادی لاوان بووە لە ساڵی ٢٠١٨ لە بەشی ٩٧ کیلۆگرام لە ڕۆمانیا. 

مەدالیای زێڕی یارییەکانی ئاسیا لە پاڵەوانێتی جیھانی هیندستان پێشکەشی بنەماڵەی ھوججەت ئەسغەری کردووە.

## چالاکیی وەرزشی

### یارییەکانی لاوانی ئاسیا ٢٠١٨
لە قۆناغی یەکەمدا سەجاد عەزیزی بە ئەنجامی ١٠ بۆ ٢ لە کیڤان یۆشیدای ژاپۆنی بردەوە، لە قۆناغی دواتردا بە ئەنجامی ١٠ بۆ ١ بەرامبەر حوسێن ناسر لە هیندستان سەرکەوتنی بەدەستهێنا و چووە قۆناغی پێش کۆتایی. لەم قۆناغەدا عەزیزی بە کۆکردنەوەی ١٠ بۆ ٦ بەربەستی هیون سوو هان لە کۆریای باشوور تێپەڕی و سەرکەوت بۆ یاری کۆتایی. لە یاری کۆتاییدا بە ئەنجامی ٦ بۆ ١ لە سێریک بەیتخانۆڤی خەڵکی کازاخستانی بردەوە و میدالیای زێڕی بەدەستهێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
ھێزی ئاسمانیی شاھانەی ئوسترالیا

**ھێزی ئاسمانیی شاھانەی ئوسترالیا** () ھێزی ئاسمانی ئوسترالیایە کە دووەم کۆنترین ھێزی ئاسمانییە لە جیھاندا. ئەم ھێزە لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٢١ سەربەخۆ بوو.

ھێزی ئاسمانی ئوسترالیا بەشداری لە شەڕەکانی وەک دوو جەنگی جیھانی، جەنگی کۆریا، جەنگی ڤێتنام و جەنگی دووەمی کەنداوی فارسدا کردووە. درووشمی ئەم ھێزە ڕستەیەکە بە زمانی لاتینی (Per Ardua ad Astra) و بە واتای «جەنگی نێوان ئەستێرەکان» دێت.

## سەرچاوەکان
ھێزی بەرگریی ئوسترالیا

**ھێزی بەرگریی ئوسترالیا** () ڕێکخراوێکی سەربازییە کە بەرپرسیارە لە بەرگریکردن لە ئوسترالیا و لەژێر چاودێری ڕێکخراوی بەرگری ئوسترالیا کاردەکات. ھیزی دەریایی و ئاسمانی و وشکانی پایەی سەرەکی ھێزی بەرگری ئوسترالیان. ئەم ڕێکخراوە ٨١ ھەزار کارمەندی فول تایم و یەدەگی ھەیە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە ئوسترالیا
گریگۆری سێزدەھەم

**گریگۆری سێزدەھەم** (؛ ) (٧ی کانوونی دووەمی ١٥٠٢ – ١٠ی نیسانی ١٥٨٥)،  لەدایکبووی ئوگۆ بۆنکۆپاگنییە، سەرۆکی کڵێسای کاسۆلیکی و فەرمانڕەوای دەوڵەتانی پاپا بووە لە ١٣ی ئایاری ١٥٧٢ تا کۆچی دوایی لە نیسانی ١٥٨٥. بە دامەزرێنەری ڕۆژژمێری زایینی ناسراوە، کە تا ئەمڕۆش وەک ڕۆژژمێرێکی شارستانی پەسەندکراوی نێونەتەوەیی ماوەتەوە.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٠٢
پۆل:مردووانی ١٥٨٥
پۆل:پاپاکان
وێنەی دۆریان گرەی

**وێنەی دۆریان گرەی** (بە ئینگلیزی: The Picture of Dorian Gray)‏ ڕۆمانێکی فەلسەفییە لە ساڵی ١٨٩١ لە نووسینی نووسەر و شانۆنامەنووس ئۆسکار وایڵد. بۆ یەکەمجار وەک زنجیرەیەک لە ژمارەی مانگی تەممووزی ١٨٩٠ی مانگنامەی لیپینکۆتدا بڵاو کرایەوە، سەرنووسەرەکان لە ترسی ئەوەی چیرۆکەکە نەگونجاو و بێ ڕەوشتانە بێت، پێش بڵاوکردنەوەی پێنج سەد وشەیان لادا، بەبێ ئەوەی وایڵد ئاگاداری بێت.

وایڵد پێداچوونەوەی بە چاپەکەدا کرد و لە گۆڤارەکەدا فراوانتری کرد بۆ ئەوەی وەک پەرتووکێک بڵاوبکرێتەوە. چاپی پەرتووکەکە لە ساڵی ١٨٩١ دەرکەوت، لەگەڵ پێشەکییەکی کورتدا کە تێیدا بەرگریی لە ھونەری ڕۆمانەکە و خوێنەری خستەڕوو؛ و ئەوەی وایڵد لە پێشەکیدا لە ڕووی ناوەڕۆک و شێواز و پێشکەشکردنەوە پێشکەشی کرد، وای لێکرد بەرھەمێکی وێژەیی بێت و ناوبانگێکی تایبەتی خۆی ھەبێت، وەک ڕەخنەیەکی کۆمەڵایەتی و چاند. لە نیسانی ساڵی ١٨٩١، وارد لۆک ئاند کەمپەنی وەشانێکی وەرگێڕدراوی پەرتووکی وێنەی دۆریان گرەی بڵاوکردەوە.

ئەمە تاکە ڕۆمانە کە وایڵد نوسیوویەتی، و لە دوو چاپدا بوونی ھەیە، وەشانی گۆڤار لە ساڵی ١٨٩٠ و وەشانی پەرتووک لە ساڵی ١٨٩١. ڕۆمانەکە لە وێژەی سەدەی نۆزدەھەمدا جێگەی خۆی ھەیە، بەو پێیەی نموونەی وێژەی گۆتیکە لەگەڵ تەوەری بەھێز کە لە ئەفسانەی فاوستەوە وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
وێنەی دۆریان گرەی

پۆل:نارسسیزم لە خەیاڵدا
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
ڕودیارد کیپلینگ

**جۆزێف ڕودیارد کیپلینگ** (؛ ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٥–١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦) ڕۆماننووس، کورتە چیرۆکنووس، شاعیر و، ڕۆژنامەوانێکی ئینگلیز بووە. کیپلینگ لە ڕاجی بەریتانیا (ھیندستان لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیا) لەدایک بوو، ئەمەش ئیلھامبەخش بوو بۆ بەشێکی زۆری کارەکانی. بەرھەمە خەیاڵکردەکانی کیپلینگ بریتین لە ھەر دوو کتێبی جەنگەڵ (کتێبی جەنگەڵ، ١٨٩٤؛ کتێبی دووەمی جەنگەڵ، ١٨٩٥)، کیم (١٩٠١)، چیرۆکەکان تەنھا بەو شێوەیە (١٩٠٢) و چەندین کورتە چیرۆک، لەوانە «ئەو پیاوەی کە دەیویست ببێت بە پاشا»(١٨٨٨). شیعرەکانی بریتین لە «ماندالای» (١٨٩٠)، «گونگا دین» (١٨٩٠)، "خوداکانی سەردێڕەکانی کتێبی کۆپی» (١٩١٩)، «بارگرانیی پیاوی سپی» (١٨٩٩) و، «ئەگەر__» (١٩١٠). ئەو وەک داھێنەرێک لە ھونەری کورتە چیرۆکدا سەیر دەکرێت. ئەو کتێبانەی بۆ منداڵان نووسینی ئێستا وەک کلاسیک تەماشا دەکرێن.کیپلینگ لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا لە بەناوبانگترین نووسەرانی شانشینی یەکگرتوو بوو. ھێنری جەیمز کیپلینگی بە پیاوێکی بلیمەت ناوزەد کردبوو. لە ساڵی ١٩٠٧ وەک یەکەم نووسەری ئینگلیزیزمان کە خەڵاتەکە وەربگرێت، لە تەمەنی ٤١ ساڵیدا خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی پێ بەخشرا و تاکوو ئێستاش گەنجترین کەس بووە لەو کاتەدا کە ئەو خەڵاتەی وەرگرتبێت. ھەروەھا بۆ خەڵاتی شاعیری دەرباری بەریتانی و چەند جارێک بۆ پێگەی سوارچاکی داوای لێ کرا، بەڵام ھەردووکیانی ڕەت کردەوە. دوای مردنی لە ساڵی ١٩٣٦، خۆڵەمێشەکەی لە گۆشەی شاعیران بەخاک سپێردرا، کە بەشێکە لە قۆڵی باشووری وێستمینیستەر ئابی..

ناوبانگی دواتری کیپلینگ لەگەڵ کەشوھەوای سیاسی و کۆمەڵایەتیی ھەر سەردەمێک گۆڕاوە. تێڕوانینە دژبەیەکەکان لەبارەی ئەو بۆ بەشێکی زۆری سەدەی بیستەم بەردەوام بوون. دۆگلاس، ڕەخنەگری ئەدەبی، نووسیویەتی: «[کیپلینگ] ھێشتا نووسەرێکە کە دەتوانێت ببێت بە مایەی ناکۆکیی توند و، جێگەی ئەو لە مێژووی ئەدەبیات و کولتووردا زۆری ماوە تاوەکوو جێگیر ببێت؛ بەڵام لەگەڵ پاشەکشەی تەمەنی ئیمپراتۆرییەتەکانی ئەورووپا، کیپلینگ وەک شرۆڤەکارێکی بێھاوتا، تەنانەت مشتومڕھەڵگر، دەردەکەوێت کە لەبارەی چۆنێتیی ئەزموونکردنی ئیمپراتۆرییەت دواوە. ئەو خاڵە و پەیبردنی زیاتر بە بەھرەی سەرسووڕھێنەری ئەو لە چیرۆکبێژیدا دەیکاتە ھێزێک کە حسابی بۆ بکرێت.»

## سەردەمی منداڵی
ڕودیارد کیپلینگ لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٨٦٥ لە شاری بۆمبای لە دایک و باوکێک بە ناوی ئەلیس کیپلینگ و جۆن لۆکوود کیپلینگ لەدایک بوو. ئەلیس، کە یەکێک لە چوار خوشکە دیارەکەی ماکدۆناڵد بوو، ژنێکی بەکەیف و سەرحاڵ بوو، و لۆرد دەفرن دەربارەی دەیگوت: «بێتاقەتی و خاتوو کیپلینگ ناتوانن لە یەک ژووردا کۆ ببنەوە.» جۆن لۆکوود کیپلینگ، پەیکەرتاش و گڵکار، بەڕێوەبەر و پرۆفیسۆری پەیکەرتاشیی تەلارسازی بوو لە کۆلێژی ھونەری سێر جامسێتجی جیجیبۆی کە ئەوسا تازە لە بۆمبای دامەزرابوو.

## ھونەر
ھەرچەندە کیپلینگ وەک نووسەر ناسرابوو، بەڵام نیگارکێشێکی لێھاتووش بوو. کیپلینگ لەژێر کاریگەریی ئۆبری بێردسلی، چەندین وێنەی بۆ چیرۆکەکانی بەرھەم ھێنا، بۆ نموونە، چیرۆکەکانی جەست سۆ، ١٩١٩.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
حەوتکانی

وێنۆک|ڕاست
هاوینەهەواری ، کە لە ناو خەڵکی ناوچەکەدا ناسراوە، هاوینەهەواریەکە دەکەوێتە دووری ٣ کیلۆمەتر لە شاری نەقدە ئەم ناوچەیە، ئاوی هەریەکێک لەم کانیانە تامێکی ناوازە و تایبەتیان هەیە کە تەواو جیاوازە لە کانیاوەکانی تر .; ئەم هاوینەهەوارییە لە مێژە یەکێک بووە لە خاڵە سەرنجڕاکێشەکانی خەڵکی ناوچەکە و گەشتیاران . هۆکاری سەرەکی ئەم ڕاکێشانە ئەو ئاوەیە کە لە حەوت شوێن و کانیاوی جیاجیاکانی شاخەوە دەکوڵێت و ئاوەکەیان وەک یەکە لە گۆمێکی ناوەڕاستدا کۆدەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ڕینجەرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە شەڕی ١٨١٢

**ڕینجەرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** () لە سەرەتادا بۆ جەنگی تەکومسە پەروەردە کرابوون، بەڵام دوای ڕاگەیاندنی شەڕی ئەمریکا دژی بەڕیتانیا بەردەوام بوون لە خزمەتکردن دژی ھیندییە دوژمنکارەکان. ڕەنجەرز نە میلیشیا بوون، نە ئاسایی، بەڵکو بەشێک بوون لە دامەزراندنی جەنگی ئەمریکا وەک خۆبەخش.

## پێکھاتن
لە ئامادەباشیدا بۆ ئەگەری تاڵانکردنی ھیندستان دوای شەڕی تیپیکانۆ، کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێنجەرزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای دامەزراند، لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٨١٢. سەرۆکی ئەمریکا ھەڵیبژارد کە کام ویلایەت یان خاک دەبێت سوودی پەروەردەکردنی کۆمپانیاکانی ڕەنجەری ھەبێت. ڕەنجەرزەکان میلیشیا نەبوون، بەڵکو بەشێک بوون لە دامەزراندنی جەنگی سوپای ئەمریکا.

## ڕێکخراو
یاسای ساڵی ١٨١٢ دەسەڵاتی بە سەرۆک دا تا شەش کۆمپانیای پارێزەر کۆبکاتەوە، یان خۆبەخش یان پیاو کە بۆ ماوەی ساڵێک وەرگیراون.

## سەرچاوەکان
قەرەپاپاک

[وێنۆک|کۆمەڵێک قەرەپاپاک، سوارەی [ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی (١٩٠١)]]
**قەرەپاپاک** یەکێکە لە ھۆزەکانی نەتەوەی ئازەربایجانی بورچەلی کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و ھەندێک ناوچەی دراوسێی وڵاتانی دراوسێی وەک کۆماری ئازەربایجان و جۆرجیا و تورکیا دەژین.

## ناو
ناوی «قەراپاپاک» بە زمانی تورکی بە واتای «کڵاوی ڕەش» دێت.  ئەم عەشیرەتە بە ناوی عەرەبی «تەرەکامە»یش ناسراوە (کە لە ڕوانگەی وشەیییەوە شێوەی فرەیی «تورکمان»ە).

## مێژوو
لە ساڵی ١٢٤٠ی کۆچی. ھۆزی قەرەپاپاک لە قەوقازەوە ھاتنە دەشتی بەرفراوانی سۆڵدۆز و لەوێ نیشتەجێ بوون. دەگوترێ غەرادەپاخەکان سەرەتا لە سێ خێڵی سەرەکی بە ناوەکانی بێزچەلۆ و قۆزلۆ و گوچلۆ (گۆچلۆ) و بنەماڵە گەورەکانی تر دروستبوون، ھەریەک لەو خێڵانە بەشێکیان لە بەرپرسیارێتی بەڕێوەبردنی خێڵەکە وەرگرتووە. بۆ نموونە بنەماڵەی قوزڵو و بێزچەلۆ لە بەخێوکردنی ئاژەڵدا بنەماڵەی بەھێز بوون و قوچەلۆکان لە شەڕ و کشتوکاڵدا، نموونەیان حەسەن خان و ڕەزاخان قۆچەلۆ بوون. ھەروەھا دەگوترا گوچڵۆسەکان لە بنەڕەتدا لە نەوەی پیری بەی گوچڵوو و لە غەزەلباش بوون و دوای ڕووخانی حکوومەتی سەفەوی ڕوویان لە شاری ئەراک (قەرە پاپاخ) کردووە. بێگومان دەسەڵات و کاریگەری گوچڵۆسەکان و دەسەڵاتیان لە ئایلدا لە ساڵی ١٢٥٣ی کۆچی دا کۆتایی ھات، کە ھاوکات بوو لەگەڵ نیشتەجێبوونی ئایلەکان، جگە لە عەلی ئیلامی، کە یەکەم فەرماندەی فەیلەقی پاسەوانی نەقدە بوو لە خێڵی گوچەڵۆ. یەکێک لە خێڵە بەناوبانگەکانی ئەم بنەماڵە گەورەیە خێڵی حەسەن زادەیە کە میرزا حەسەن حەسەن زادە سەرۆکایەتی دەکات، کە سەرکردەی کاسبکارانی دیکەی بواری بازرگانی چا و میوەی وشک و ڕۆن بوون لەگەڵ حکوومەتی عوسمانی لەو کاتەدا و ئەورووپای ڕۆژھەڵات. میرزا حەسەن ٩ کوڕی ھەبوو، دوای ھێرشی ئەرمەنەکان بۆ سەر بەشێک لە ئێران و ئازەربایجانی عوسمانی لەو کاتەدا، ھەروەھا دوای ململانێی نێوان خێڵەکانی قەرەپاپاک و ئەرمەنەکان و مردنی زۆربەی ئەندامانی ئەم ھۆزە لە شەڕەکەدا، تاکە ڕزگاربوو لە بنەماڵەی میرزا حەسەن کوڕە بچووکەکەی میرزا عەباس بووە، دوای ھەڵاتن بۆ ناوچەکانی ناوەڕاستی ئازەربایجان لە ژیاندا ماوەتەوە.

## خێڵەکان
خێڵی قەرەپاپاک خاوەنی چاخارلو، ئەمیر فەلاح، خوسرەوی، ئەژیمەری، خانتۆمان، حەسامی، جان ئەحمەدلو، گوچلۆ، جەمشیدی، داگستانی،... و ھەروەھا ئەو گرووپانەی تر کە خەڵکی قەرەپاپاک پێکدەھێنن بریتین لە ئیناللی، غوفرانی، ھێمتی سەلدۆزی، موغەدەم، عەباسی چیانە، حەیدەرلو، بەڵخانلی و ئینالوو. قەرەپاپاکەکان تورک زمان و شیعەن.

### خێڵە ئەگەرییەکان
بەشێک لە شارەزایان و خەڵکی خۆجێیی ناوچەی ئاڤاجیک پێیان وایە خەڵکی ئەم ناوچەیە ھۆزێکی خەڵکی قەرەپاپاک بوون کە لە کاتی کۆچکردن بۆ نەغەدە لە ئاڤاجیک نیشتەجێ بوون.

## تێبینی ژێرەوە

## سەرچاوەکان
سەرچاوە: فەرھەنگی تورکی-فارسی دەشکین
* سەرچاوە: فەرھەنگی جوگرافیای شارەکانی وڵات (شاری ئورومیھ)، ساڵی ١٣٧٩، ل٢٣٠.
* کتێبی مێژووی عەشیرەتی خدرەپارەپاق لە نووسینی مێھدی ڕەزەوی

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
شاخی سوڵتان یەعقووب

**شاخی سوڵتان یەعقووب**  لە ۵ کیلۆمەتری ڕۆژئاوای شاری نەغەدە ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە و بەرزی ئەو شاخە زیاتر لە ۲۰۰۰ مەتر بەرزتر له ئاستی دەریایە.

## سەیرانگەی سوڵتان یەعقوب
ھەموو دەشتەکانی دەوروبەری شاخی سوڵتان یەعقوب سەوزن و پڕن لە گوڵی کێوی ڕەنگاوڕەنگ؛ ھەروەھا کانیاوی ئاوی کانزایی ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندە بە خوێ و پێشنیار دەکرێت بۆ چارەسەرکردنی ھەندێک نەخۆشی بەتایبەتی نەخۆشییەکانی پێست.ھەروەھا ئاژەڵەکانی وەک ڕێوی، چەقەڵ، کۆتر و ھەموو جۆرە خشۆکێک دەتوانرێت لە ناوچەی سوڵتان یەعقوب ببینرێت.

ھەروەھا گۆڕی محەممەد ئەوراز کە نازناوی «ھەڵۆی شاخەکان» لێنراوە، یەکەم کوردە کە سەرکەوتنی بەسەر چیای ئێڤرێستدا ھێناوە، لەو شاخە ناشتراوە

### ئاسانکارییەکانی ئاسوودەژیانی
ئەم شاخە ئاسانکارییەکانی وەک ئاوی خواردنەوە و شوێنی سەوزایی و وەرزش و خزمەتگوزاری و چارەسەرکردن و تەندروستی و خواردن و پارکە گەشتیاری و چێشتخانە و وەستانی ئۆتۆمبێلەکانی تێدایە. لە ناوچە جیاوازەکانی ئەم ناوچەیەدا بنک دانراوە بۆ ئەوەی خێزانەکان پشوو بدەن، ھەروەھا کۆشکەکان لێرە دابین کراوە بۆ ئەوەی گەشتیاران بە شێوەیەکی کاتی پشوو بدەن، و لە لایەکی دیکەوە، لە ناو شاخەکەدا، ئەگەری کەمپکردن بۆ گەشتیارانیش دابین کراوە. ھەروەھا لە شاخی سوڵتان یەعقوب، ئاسانکارییەکانی ئاسوودەیی بۆ ڕۆژانی بەفراویش لەبەرچاو دەگیرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی نەغەدە
ڕۆژژمێری ھەتاوی

**ڕۆژژمێری ھەتاوی** (بە ئینگلیزی: Solar calendar) بریتییە لە ڕۆژژمێرێک کە نوێنەرایەتی خولێکی تەواوەتی خۆر دەکات لە قۆناغەکانیدا، کە ماوەکەی ٣٦٥ ڕۆژ و ٥ کاتژمێر و ٤٨ خولەک و ٤٦ چرکەیە، یەکسانە بە (٣٦٥.٢٤٢٥) ڕۆژ. بەروارەکانی ڕۆژژمێری ھەتاوی ئاماژە بۆ شوێنی زەوی دەکەن لە خۆرەوە. لەنێو ئەو ڕۆژژمێرە بەناوبانگانەی کە پشت بە ڕۆژژمێری ھەتاوی دەبەستن: ڕۆژژمێری زایینی، ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی، ڕۆژژمێری بیزەنتی، ڕۆژژمێری جولیانی، ڕۆژژمێری بەھایی، ڕۆژژمێری قبتی. 

: \frac{97 \cdot 366 + 303 \cdot 365}{400} = \frac{146 097}{400} = 365,2425

## سەرچاوەکان
ڕۆژژمێری بیزەنتی

[alt=|وێنۆک|مۆزایکێکی بیزەنتین لەسەر بەدیھێنانی [ئادەم لە پەرتووکی پیرۆز (ئێستا لە کاتدراڵی مۆنریالە).]]
**ڕۆژژمێری بێزەنتی** (بە یۆنانیی کۆن: Ἔτη Γενέσεως Κόσμου κατὰ Ῥωμαίους یان Ἔτος Κτίσεως Κόσμου  یان Ἔτος Κόσμου، و وەرگێڕانە وشەییەکەی: «ساڵی ڕۆمیی لە درووستبوونی گەردوونەوە»، کورتکراوەکەی: ε.Κ) ئەو ڕۆژژمێرە بوو کە لەلایەن کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتەوە بەکاردەھات بە نزیکەیی لە ساڵی ٦٩١ تا ساڵی ١٧٢٨ لە پاتریارکی ئیکۆمێنیکی، ھەروەھا ڕۆژژمێری فەرمیی بوو بۆ ھەردوو ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی لە ماوەی ساڵانی ٩٨٨ تا ١٤٥٣، ھەروەھا بۆ کیێڤ ڕووس و ڕووسیا لە نزیکەی ٩٨٨ تا ١٧٠٠. وشەی «بیزەنتی» زاراوەیەکی مێژووییە، بۆیە لە ناوی ڕەسەندا تایبەتمەندی «ڕۆمی» بەکارھاتووە کە «ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات» وەک تایبەتمەندییەک وەریگرتووە لە ناوەکەیدا.

ئەم ڕۆژژمێرە لەسەر بنەمای ڕۆژژمێری جولیانی بووە، تەنیا ئەوە نەبێت کە ساڵ تێیدا لە یەکەمی ئەیلوولەوە دەستی پێکردووە و ژمارەکەی لەسەر بنەمای ساڵی جیھان بووە کە لە «سەپتۆجینت»ی پەرتووکی پیرۆزەوە وەرگیراوە. ساڵی بەدیھێنان لەم ڕۆژژمێرەدا ٥٥٠٩ ساڵ پێش جەستەبوونە. بە مەیلێک جیا دەکرایەوە کە لەنێو جوو و مەسیحییە سەرەتاییەکاندا ئاسایی بوو، بۆ ژمارەدان بە ساڵەکان لە بنەڕەتی ھەژمارکراو بۆ جیھان، کە ساڵی جیھانییە. ساڵی یەکەمی (بەرواری بەدیھێنانی وا دانراو) لە ١ی ئەیلوولی ٥٥٠٩ پێش زایین تا ٣١ی ئابی ٥٥٠٨ بووە، لەسەر ئەمەش ژمارەی ساڵی ئێستامان (٢٠٢٣ی زایینی) ٧٥٣٢ ساڵە.
## سەرچاوەکان
کوردانی باکوور لە ھەرێمی کوردستان

**کوردانی باکوور لە هەرێمی کوردستان**, ئەو کوردانەن کە لە کۆماری تورکیاوە کۆچیان کردووە بۆ هەرێمی کوردستان. بەهۆی هۆکاری ئابووری و سیاسییەوە، لەماوەی ٣٠ ساڵی ڕابردوودا بەشێکی زۆر لە کوردانی تورکیا کۆچیان کردووە بۆ باشووری کوردستان یان هەرێمی کوردستان. بەهۆی بێباکی سیاسەتی تورکیا لە بەشی ڕۆژهەڵاتی تورکیا، هەرێمی کوردستان بۆتە شوێنێکی نوێ بۆ بەشێک لە کوردەکانی تورکیا کە دەیانەوێت داهاتێکی باشتر لەوێ پەیدا بکەن. لە دوای ١٩٩٨، بەشێک لەو کوردانە لە کەمپێک لە مەخموور کۆبوونەتەوە، بەپێی هەندێک سەرچاوە زۆرینەی دانیشتوانی کەمپی مەخموور ئەوا لایەنگری پەکەکەن، بەم هۆیەشەوە چەندینجار دەوڵەتی تورکیا بۆردومانی کردووە.

هەندێک لە کەسایەتییەکانی وەک عوسمان ئۆجەلان (١٩٥٨-٢٠٢١)، سینەم بەدرخان و هیتر ڕوویان لە ژیانکردن کردووە لە باشووری کوردستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردانی باکووری کوردستان
وەزارەتی بەرگریی ئوسترالیا

**وەزارەتی بەرگریی ئوسترالیا** ()یەکێکە لە وەزارەتەکانی حکومەتی فیدراڵی ئوسترالیا و بەشێکە لە ڕێکخراوەی بەرگریی ئوسترالیا لەگەڵ ھێزی بەرگری ئوسترالیا.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای فارسی
ڕێکخراوەی بەرگریی ئوسترالیا

**ھێزی بەرگری ئوسترالیا** () ڕێکخراوێکی حکومییە لە ئوسترالیا کە پێکھاتووە لە ھێزی بەرگری ئوسترالیا و ھێزە مەدەنییەکان کە پشتگیری لە وەزارەتی بەرگری ئوسترالیا دەکەن.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای فارسی
ڕۆژژمێری بەھایی

**ڕۆژژمێری بەھایی** ڕۆژژمێرێکە لە ئایینی بەھاییدا بەکاردێت، ڕۆژژمێرێکی ھەتاوییە کە تێیدا ساڵێکی ئاسایی ٣٦٥ ڕۆژە، ساڵێکی پڕیش ٣٦٦ ڕۆژە، ساڵێک ١٩ مانگە و ھەر مانگێک ١٩ ڕۆژی ھەیە. ڕۆژی زیادە ھەیە (٤ لە ساڵێکی ئاسایی و ٥ لە ساڵێکی پڕدا). ساڵەکە لە یەکسانیی ھەتاوییەوە دەست پێدەکات واتە یەکەم ڕۆژی ساڵی یەکەمی ڕۆژژمێری بەھایی لە ٢١ی ئازاری ١٨٤٤ی زایینی. ساڵی ١٧١ی بەھایی دەکەوێتە نێوان ٢١ی ئازاری ٢٠١٤ و ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ی زایینی.

## سەرچاوەکان
شەڕی فلیپین و ئەمریکا

**شەڕی فلیپین و ئەمریکا** ()   ململانێیەکی چەکداری بوو لە نێوان کۆماری یەکەمی فلیپین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە لە ٤ی شوباتی ١٨٩٩ تا ٢ی تەممووزی ١٩٠٢ بەردەوام بوو.  لەکاتێکدا ناسیۆنالیستە فلیپینییەکان ململانێکانیان وەک درێژەپێدەری خەبات بۆ سەربەخۆیی دەبینی کە لە ساڵی ١٨٩٦ لەگەڵ شۆڕشی فلیپین دەستی پێکردبوو، حکوومەتی ئەمریکا وەک یاخیبوونێک سەیری دەکرد. ململانێکان کاتێک سەریھەڵدا کە کۆماری یەکەمی فلیپین ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بە مەرجەکانی پەیماننامەی پاریس، کە بەپێی ئەو مەرجانە ئەمریکا فلیپینی لە ئیسپانیا وەرگرت و لکێندرا و کۆتایی بە جەنگی ئیسپانیا و ئەمریکا ھێنا. 

لە ٤ی شوباتی ١٨٩٩ لە شەڕی مانیلا شەڕ لە نێوان ھێزەکانی ئەمریکا و کۆماری فلیپین سەریھەڵدا. لە ٢ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٩٩، کۆماری یەکەمی فلیپین بە فەرمی شەڕی دژی ئەمریکا ڕاگەیاند.  شەڕەکە بە فەرمی لە ٢ی تەممووزی ١٩٠٢ بە سەرکەوتنی ئەمریکا کۆتایی ھات؛ بەڵام ھەندێک لە گرووپە فلیپینییەکان- کە لەلایەن ھێزە دێرینەکانی کاتیپونانەوە سەرکردایەتی دەکرێن، کە کۆمەڵگەیەکی شۆڕشگێڕی فلیپین- بۆ چەند ساڵێکی دیکە بەردەوام بوون لە شەڕکردن لەگەڵ ھێزەکانی ئەمریکا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1: Julian–Gregorian uncertainty
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ھێزی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا

**ھێزی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا** () لقی دەریایی ھێزی بەرگری ئوسترالیایە. پێکھاتنی ئەم ھێزە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٠١. لە ئێستادا ھێزی دەریایی شاھانەی ئوسترالیا لە ٥٤ کەشتی و ١٦ ھەزار کارمەند پێکھاتووە. ھێزی دەریایی شاھانەی ئوسترالیا خاوەنی کۆمپانیای HMAS Mumbaiە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای فارسی

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە ئوسترالیا
شیشی (ژاپۆن)

**شیشی** () کۆمەڵێک چالاکوانی سیاسی ژاپۆنی بوون لە کۆتایییەکانی سەردەمی ئێدۆ. شیشی چەندین جۆری جیاوازی ھەبوو. ھەندێکیان وەکو بکوژەکان کاواکامی گێنسای، ناکامورا ھانجیرۆ، ئۆکادا ئیزۆ و تاناکا شینبێی، ڕێبازێکی توندوتیژتریان ھەڵبژارد لە جەختکردنەوە لەسەر بۆچوونەکانیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاکسازی مێیجی
شاوەشینە (باڵندە)

**شاوەشینە** (Egretta gularis) کە پێی دەوترێت شاوەشینەى رۆژئاوا **western reef egret**   ،  مەلێکى قەبارە مامناوەندە  لە باشووری ئەوروپا و ئەفریقا و بەشێک لە ئاسیادا دەبینرێت.  باڵندەیەکى فرە ژینگەو رەنگ و قەبارەیە.
وێنۆک|شاوەشینە
وێنۆک|١ینگەو زێدى شاوەشین لەسەر نەخشەدا

## وەسفکارى
ئەم باڵندەیە بە دوو شێوە ڕەنگی پەڕەکانی دەبنرێن. هەڵگەراوە(مۆرف)ى تەواو سپی و  خۆڵەمێشی تاریک ؛ هەروەها رەنگە هەڵگەڕاوەکان دەتوانن لەگەڵ سێبەری نێوان خۆڵەمێشیدا ڕوو بدەن کە ڕەنگە پەیوەندییان بە تەمەنەوە هەبێت  یان ڕەنگی گەردیلەیی بە خۆڵەمێشی و سپی. هەڵگەڕاوەى سپی لە ڕواڵەتی گشتیدا هاوشێوەی کۆترە بچووکەکەیە ، بەڵام بڕبڕەیەکی زەردتری هەیە، زەردی درێژکراوە لەسەر قاچەکانی ئەستوورتر، و لەکاتی گەڕان بەدوای خۆراکدا زۆر چالاکە، هەندێکجاریش باڵەکەی دەجوڵێنێت یان بەکاریدەهێنێت بۆ سێبەرکردن لە سەر ڕووی ئاوەکە. لە وەرزی زاوزێدا قاچ و پێستی دەموچاو سوور دەبێتەوە.  باڵندەی زاوزێکەر دوو پەڕی درێژیان هەیە لە لایەکانی ناوەوە. ژێر جۆری پاڵێوراو *گولاریس* *gularis* مەودای لە ڕۆژئاوای ئەفریقا تا گابۆن هەیە، هەندێک باڵندە لە باشووری ئەوروپا زاوزێ دەکەن. ژێر جۆرەکانی *schistacea* (Hemprich & Ehrenberg, 1828) لە کەنداوی عەرەبى (فارس)ەوە بەدرێژایی کەناراوەکانی هیندستان بۆ ڕۆژهەڵاتی نیمچە دوورگەی هیندستان زاوزێ دەکەن. بڕبڕەی پشتی *گولاریس* زیاتر نووکدارە لە کاتێکدا *شیستاسیا* بڕبڕەی گەورەتری هەیە بە تایبەت بەرەو بنکەکە. شێوەکەى لە کەنارەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقای باشوور بەزۆری بە ئیگرێتی دوو شێوەی *Egretta dimorpha* جیا دەکرێتەوە.    وا بیردەکرێتەوە کە رەنگى تاریک و سپی لەلایەن تاکە ئالێل ((جینە هەڵگەڕاوە)ێکەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت کە کاراکتەری تاریک بە شێوەیەکی ناتەواو زاڵە بەسەر جینی سپی پێستدا. 

## گەلەری
وێنۆک|شاوەشینەى مەسقەتى
وێنۆک|رەنگ و شێوەى هێلکەکانى
وێنۆک|لە کاتى هەڵفڕیندا

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* گروپی پسپۆڕی IUCN Heron (لە ژێر ''Egretta garzetta'' چارەسەر دەکرێت)
* تۆمارکردنی دەنگ لەسەر Xeno-Canto

پۆل:مەلەکانی پاکستان
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
پۆل:گیانەوەران
پۆل:مەلەکانی هیندستان
یەکسانیی ھەتاوی

**یەکسانیی ھەتاوی** یان **یەکسانیی شەو و ڕۆژ** (بە ئینگلیزی: Equinox) وەک ئەوەی باوە ئەو کاتەی ساڵە کە ھێڵی یەکسانیی ئاسمانیی (کە بەبێ سنوور درێژ دەبێتەوە بە ھەموو ئاراستەکان)ی یەکسانیی زەوی بە ناوەڕاستی دیسکی خۆردا تێدەپەڕێت و ئەم دیاردەیە ساڵانە دووجار ڕوودەدات: لە ٢٠ی ئازاردا و نزیکەی ٢٢–٢٣ی ئەیلوول. بە واتایەکی تر ئەو کاتەیە کە ناوەندی دیسکی بینراوی خۆر ستوونییە بە ھێڵی یەکسانیی زەوی.

و لەبەر ئەوەی مانگ (و بە کاریگەری کەمترین تەنە ئاسمانییەکانی تر) خولگەی ڕاستەقینەی زەوی لە شێوەی ھێلکەیی تەواوەوە دەگۆڕێت، چونکە ھێڵی یەکسانیی بە ھێڵی درێژایی ئاسمانی خۆر پێناسە دەکرێت زیاتر لە ھێڵی پانتایی. لە ئێستادا ساتەکانی یەکسانیی بە گەشتنی زەوی بە درێژایی ٠° و ١٨٠° لەسەر خۆر پێناسە دەکرێت. جیاوازییەکی کەم لە پانییەکانی خۆردا ھەیە (دەگاتە ١.٢٥ چرکەی کەوانەیی)، ئەمەش بەو واتایەیە کە ناوەندی خۆر بە دەگمەن بە پێناسەی فەرمی لەگەڵ ھێڵی یەکسانیدا دەگونجێت. جیاوازی ڕوودانی ئەو دیاردەیە بەپێی ئەو دوو چەمکە، ڕەنگە بگاتە ٦٩ چرکە. ماوەی شەو و ڕۆژ لە سەرانسەری ھەسارەکەدا نزیکە یەکسانن، بەڵام بەھۆی ھۆکارەکانەوە بە تەواوی یەکسان نین، گرنگترینیان تیرەی گۆشەیی خۆر و شکاندنەوەی بەرگەھەوا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دینامیکی سیستمی خۆری
چرکەی کەوانەیی

**چرکەی کەوانەیی**  (بە ئینگلیزی: arc second یان Second of arc)‏ یەکەیەکە بۆ پێوانی گۆشە، یەکسانە بە ١/٣٦٠٠ لە پلەدا.   ٦٠ چرکەی کەوانەیی یەکسانە بە ١ خولەکی کەوانەیی و ٦٠ خولەکی کەوانەیی = ١ پلە.

چرکەی کەوانەیی لەو بوارانەدا بەکاردەھێنرێت کە پێویستیان بە وردبینی ھەیە لە پێوانی گۆشەکاندا، وەکو ئەستێرەناسی.
## سەرچاوەکان
ئیتەرنێت

وێنۆک|257x257پیکسڵ|وێنەی کێبڵێکی ئیتەرنێت.

**ئیتەرنێت** (بە ئینگلیزی؛Ethernet) ڕێگایەکە بۆ بەستنەوەی کۆمەڵە کۆمپوتەرێک بەیەکەوە لەڕێگەی ئینتەرنێتێکی ناوەخۆی ناوچەکە یاخوود LAN. لەوەتەی ١٩٩٠وە ئەم ڕێگایە بەکاردێت بۆ بەستنەوەی کۆمپیوتەرەکان بەیەکتر لە ڕێگە LAN. بیرۆکەکەش ئەوەیە کە کۆمەڵە کۆمپیوتەرێک بتوانن دەستیان بگات بە زانیارییەکان و زانیاری بنێرن لەھەر کاتێک بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:ئیتەرنێت
خولگەی زەوی

[چەپ|وێنۆک|جوڵەی تەوەری [زەوی بە دەوری خۆی و بە دەوری خۆردا]]
**خولگەی زەوی** ڕێگایەکی دوور و درێژە کە جووڵەی زەوی بە دەوری خۆردا و جووڵەی خولانەوەی زەوی بە دەوری خۆردا ڕوون دەکاتەوە، کە تێکڕای مەودای نێوان زەوی و خۆر نزیکەی ١٤٩.٦٠ ملیۆن کم (٩٢.٩٦ ملیۆن میل)ە، زەوی بۆ تەواوکردنی یەک خوول بە دەوری خۆردا پێویستی بە نزیکەی ٣٦٥.٢٥ ڕۆژ (یەک ساڵی فەلەکیی)ە، کە لەم خوولەدا زەوی ٩٤٠ ملیۆن کم (٥٨٤ ملیۆن میل) دەبڕێت.

وەک لە زەوییەوە دەبینرێت جووڵەی ھەسارەکە دەبێتە ھۆی دەرکەوتن و جووڵەی خۆر لە پەیوەندی لەگەڵ جووڵەی ئەستێرەکانی تر بە نزیکەی ڕێژەی ١° (خۆر ھەر ١٢ کاتژمێر جارێک دەردەکەوێت و نامێنێت، ئەمەش یەک لەدوای یەکی ڕۆژ و شەو دەخاتەڕوو) لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، بەو پێیەی خێرایی زەوی لەکاتی جووڵەکەیدا (١٠٨،٠٠٠ کم/کاتژمێر، ٦٧،٠٠٠ میل لە کاتژمێرێکدا)یە، کە یەکسانە بە ٤٠ کم/چرکە، ئەم خێراییە بەسە بۆ تەواوکردنی یەک خوول لە یەک ساڵی فەلەکیدا.

و بەپێی جووڵەی زەوی لە خاڵی جەمسەری باکوورەوە زەوی بە پێچەوانەی ئاڕاستەی کاتژمێر بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە، وات  زەوی و خۆر بە پێچەوانەی ئاراستەی کاتژمێریش بە دەوری تەوەرەکانیاندا دەسوڕێنەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:زەوی
پۆل:جیۆدیسیا
پۆل:دینامیکی سیستمی خۆری
کاشییەکان

بنەماڵەی **کاشییەکان**، کە بە بنەماڵەیەکی سێیەمی بابل ناسراوە، بنەماڵەیەک بوو لە پاشاکانی **بنەماڵەکەی** **کاشییەکان** کە لە شاری بابلەوە فەرمانڕەواییان دەکرد لە نیوەی دووەمی هەزارەی پێش زایین و باوباپیرانی کورد بوون کە شانشینی بابلیان بەڕێوە دەبرد لە نێوان ١٥٩٥ و ١١٥ پێش زایینی، دوای بنەماڵەکانی یەکەمی بابل (ئیمانی کۆن؛ ١٨٩٤-١٥ پێشزایی پێش زای پێش زاینی). 

**کاشییەکان** خەڵکی دەرەوەی میسۆپۆتامیا بوون، کە سەرچاوەکانیان نەزانراوە، هەرچەندە زۆرێک لە نووسەران بیردۆزی ئەوەیان هەیە کە لە چیای زاگرۆسەوە سەرچاوەیان گرتووە. هەرچەندە لە ڕووی هێرشبردنەوە بەهێز نەبوون، بەڵام لە ڕووی بیناسازیەوە شارەزاییەکی باشیان هەبووە، بەشدارییان کردووە لە فراوانکردنی زەوی کشتوکاڵی، و لەژێر سەرپەرشتی خۆیاندا کەلتووری بابل گەشەی کرد و فراوان بوو لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
بریکس

**بریکس** بە زمانی ئینگلیزی (**BRICS**) ناوی کۆمەڵێکە لە وڵاتەکان بە سەرکردەیی ھێزە ئابووریەکانن و ئەو ناوە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ یەکەمین پیتی ناوی ئینگلیزی ئەو وڵاتانە، واتە بەرازیل، ڕووسیا، ھیندستان، چین و ئەفریقای باشوور.  سەرەتا ناوی گروپەکە بریک (BRICK) بوو، بەڵام دوای ئەوەی ئەفریقای باشوور ھاتە ناو گرووپەکە، گۆڕدرا بە بریکس (BRICS). لە ٢٤ی ئابی ٢٠٢٣ بڕیار درا لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ەوە شەش وڵاتی ئەرژەنتین و ئیتیۆپیا و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان و ئێران و عەرەبستانی سعوودی و میسر بخرێنە ناو گرووپەکە. 

ھەرچەندە ئەندامانی گرووپی بریکس جگە لە ڕووسیا، ھەموویان لە پۆلی وڵاتانی تازەپێگەیشتووی جیھان یان ئابوورییە تازەپێگەیشتوەکانن، بەڵام بە گشتی بە ھەبوونی ئابووریی گەشەسەندنی خێرا و ھەمەلایەنە و کاریگەرییەکی بەرچاو لەسەر کاروباری جیھانی و ناوچەیی لە وڵاتانی دیکە جیا دەکرێنەوە. بریکس نیوەی دانیشتوانی جیھان پێکدەھێنێت و 28%ی ھێزی ئابووری جیھانی ھەیە. ھو جینتاو سەرۆکی پێشووی چین پێی وایە کە گروپی وڵاتانی ئەندامی بریکس پشتگیری و باشترکردنی دۆخی وڵاتانی تازەپێگەیشتووی چین و ھێزێکە بۆ پاراستنی ئاشتیی جیھانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیولۆجیزمەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٩
پۆل:پەیوەندییەکانی چین و ڕووسیا
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییە ئابوورییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٩
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٦
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
ھەژدەھەمین برومێری لویس ناپلیۆن

وێنۆک|ساڵی ١٨٥٢ لە ''کتێبی شۆڕشی مردندا'' بڵاوکرایەوە
***هەژدەهەمین برومێری لویس ناپلیۆن*** ( ) وتارێکە کە لەلایەن کارل مارکسەوە لە نێوان کانوونی دووەمی ١٨٥١ و ئازاری ١٨٥٢ نووسراوە، لە سەرەتادا لە ساڵی ١٨٥٢ لە گۆڤاری *Die Revolution* بڵاوکراوەتەوە، کە گۆڤارێکی مانگانەی ئەڵمانییە و لەلایەن مارکسیست جۆزێف وایدەمایەرەوە لە شاری نیویۆرک بڵاوکراوەتەوە. چاپە ئینگلیزییەکانی دواتر، وەک چاپی ١٨٦٩ی هامبۆرگ کە پێشەکییەکی مارکسی لەسەر بوو، بە ناوی ***هەژدەهەمین برومێری لویس بۆناپارت*** بوو. وتارەکە وەک بەکارهێنانێکی مێژوویی سەرەکی " چەمکی ماتریالیستی مێژوو "ی مارکس دەردەکەوێت.

*برومێری هەژدەهەمین* سەرنج دەخاتە سەر کودەتاکەی ساڵی ١٨٥١ی فەرەنسا ، کە بەهۆیەوە لویس ناپۆلیۆن بۆناپارت ، سەرۆکی کۆماری دووەم و کوڕەزای ناپۆلیۆن بۆناپارت ، بووە ئیمپراتۆری دووەمی ئیمپراتۆریەتی فەرەنسا وەک ناپلیۆنی سێیەم. مارکس هەوڵدەدات ڕوونی بکاتەوە کە چۆن سەرمایەداری و خەباتی چینایەتی هەلومەرجێکی دروستکردووە کە "کەسایەتییەکی گرۆتێسک (قێزەوەن) و مامناوەندی توانی ڕۆڵی پاڵەوانێک بگێڕێت". مارکس باسی دابەشبوون و هاوپەیمانییەکانی نێوان بۆرژوازی و بۆرژوازی بچووک و جووتیاران و شۆڕشگێڕان و سۆسیال دیموکراتەکان لە نێوان گروپەکانی دیکەدا دەکات و چۆن نەبوونی باڵادەستی هیچ کەسێک بووە هۆی سەرهەڵدانەوەی پاشایەتی، سەرەڕای شۆڕشی ساڵی ١٨٤٨ . مارکس ئیمپراتۆریەتی دووەم بە دەوڵەتێکی " بۆناپارتیستی " وەسف دەکات، ئیستسنایە لە چەمکی بنەڕەتی مارکسیستی دەوڵەت وەک ئامرازێکی حوکمڕانی چینایەتی بەو پێیەی دەوڵەتی بۆناپارتی دەبێتە نیمچە سەربەخۆ، نوێنەرایەتی بەرژەوەندی هیچ چینێک دەکات.

## سەرچاوەکان


## بەستەری دەرەکییەکان

* برومێری هەژدەهەمی لویس ناپلیۆن (بەشەکانی یەکەم و حەوتەم کە لەلایەن ساول ک. پادۆڤەرەوە وەرگێڕدراوە لە چاپی ئەڵمانی ساڵی ١٨٦٩؛ بەشی دووەم تا شەشەم لەسەر بنەمای چاپی سێیەمە، کە لەلایەن فریدریش ئەنگڵس (١٨٨٥)ەوە ئامادەکراوە، وەک لەلایەن بڵاوکەرەوەی پێشکەوتنەوە وەرگێڕدراوە و بڵاوکراوەتەوە ، مۆسکۆ, ١٩٣٧. )
* پێشەکی چاپی دووەم (١٨٦٩)
*  ، چارڵز ئێچ کێر، شیکاگۆ ، ١٩٠٧.
*  ، بڵاوکەرەوە نێودەوڵەتییەکان، شاری نیویۆرک ، ١٩٦٣.

پۆل:کتێبەکانی کارڵ مارکس
پۆل:کتێبە کۆمۆنیستییەکان
یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا

**یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا** بە فەرمی **ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسی** () ئەو قۆناغە دەگرێتەوە کە فەڕەنسا لە ساڵی ١٨٠٤–١٨١٤دا زاڵ بوو بەسەر ئەورووپا لەژێر دەسەڵاتی ناپلیۆن و سیستمی کونسوڵخانەی گۆڕی بە ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆریەت لە ساڵی ١٨٠٤ و خۆی وەک ئیمپراتۆری فەڕەنسییەکان دانا. ئیمپراتۆریەتەکە لە فەڕەنسا بەردەوام بوو تا شکستی سەربازی ناپلیۆن لە لایپزیگ و دوورخستنەوەی بۆ دوورگەی ئەلبا. و گەڕانەوەی دەسەڵاتی پادشایەتی بۆ فەڕەنسا لە ساڵی ١٨١٤ و بەردەوامبوونی تا ساڵی ١٨٤٨ (کاتی ڕاگەیاندنی کۆماری دووەمی فەڕەنسا).

ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسی ناپلیۆن بۆناپارت لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا دەسەڵاتی باڵادەست بوو بەسەر زۆربەی کیشوەری ئەورووپا. ھەرچەندە فەڕەنسا ئیمپراتۆریەتێکی داگیرکەری دامەزراندبوو لە دەرەوەی ئەورووپا کە لە سەدەی ١٧ەوە دەستی پێکردبوو، دەوڵەتی فەڕەنسا وەک شانشینێک لەژێر دەسەڵاتی بۆربۆنەکان و دوای شۆڕش وەک کۆمارێک مایەوە. مێژوونووسان ئاماژە بە ڕژێمی ناپلیۆن دەکەن بە ئیمپراتۆریەتیی یەکەم بۆ جیاکردنەوەی لە ئیمپراتۆریەتیی دووەمی نوێ (١٨٥٢–١٨٧٠) کە لەلایەن کوڕەزاکەیەوە کە بە ناپلیۆنی سێیەم ناسراوە فەرمانڕەوایەتی دەکرد.
وێنۆک|چەپ|نەخشەی ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا و ھاوپەیمانەکانی لە ساڵی ١٨١٢
لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٠٤دا ناپلیۆن لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە نازناوی ئیمپراتۆری فەڕەنسای پێبەخشرا، ھەروەھا لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٠٤ تاجی لەسەر خۆی دانا، ئەمەش کۆتایی ھاتنی حکوومەتی کونسوڵەکانی فەڕەنسا و کۆماری یەکەمی فەڕەنسا بوو، ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا باڵادەستی سەربازی درووستکرد لە ناوچە سەرەکییەکانی ئەورووپا لە ڕێگەی سەرکەوتنی بەرچاو لە شەڕی ھاوپەیمانی سێیەم دژی نەمسا و پرووسیا و ڕووسیا و دژی وڵاتە ھاوپەیمانەکان، بە تایبەت لە شەڕی ئوستەرلیتز لە ساڵی ١٨٠٥. باڵادەستی فەڕەنسا لەکاتی جەنگی ھاوپەیمانی چوارەمدا ئەمە پشتڕاستکرایەوە و لە شەڕی جێنا لە ساڵی ١٨٠٦، و لە شەڕی فریدلاند لە ساڵی ١٨٠٧دا.

زنجیرە شەڕەکان کە بە شەڕەکانی ناپلیۆن ناسراون، کاریگەریی فەڕەنسایان بەسەر زۆربەی ئەورووپای ڕۆژاوادا فراوانتر کرد و بۆ ناو پۆڵەنداش. لە لوتکەی خۆیدا لە ساڵی ١٩١٢، حکوومەتی فەڕەنسا ١٣٠ بەشی کارگێڕی ھەبوو، و فەرمانڕەوایەتیی زیاتر لە ٧٠ ملیۆن کەسی دەکرد، و بوونی سەربازی بەرفراوانی لە ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، ئیسپانیا و دوووکایەتی واساو پاراست، و پرووسیا و نەمسای بە ھاوپەیمانی ڕەمزی دەزانی.

سەرکەوتنە سەرەتاییەکانی فەڕەنسا زۆرێک لە ڕوواڵەتە ھزرییەکانی شۆڕشی فەڕەنسایان لە سەرانسەری ئەورووپادا ستاندار کرد، وەک: ھێنانەکایەی یاسای ناپلیۆن لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا یەکسانی یاسایی زیاد کرد، و سیستمی دەستەی سوێندخۆران و جیابوونەوەی  پەسەندکراوی دامەزراند، ئیمتیازات و دادپەروەری فیۆداڵی ھەڵوەشێنرایەوە و ھەموو ئیمتیازاتی فیۆداڵی لە ھەموو شوێنێکدا جگە لە پۆڵەندا. فەڕەنسا لە ساڵی ١٨١٤ (و دیسانەوە لە ساڵی ١٨١٥) شکستی ھێنا، و ئەم بەروارە کۆتایی ھاتنی ئیمپراتۆریەتەکەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:شۆڕشی فەڕەنسا
پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٠٤
یەکێتیی ڕاین

**یەکێتیی ڕاین** یان **کۆنفیدڕاڵی ڕاین** (بە ئەڵمانی: Rheinische Bundesstaatten، بە فەڕەنسی: États confédérés du Rhin) یەکێتییەکی کۆنفیدڕاڵی وڵاتانی ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا بوو. ئەم یەکێتییە لە ١٦ ویلایەتی ئەڵمانی پێکھاتبوو کە ناپلیۆن بۆناپارت دایمەزراند لە دوای شکستی فرانزی دووەم و ئەسکەندەری یەکەم (ئیمپراتۆرەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا) لە شەڕی ئوستەرلیتز. و پەیمانی پرێسبورگ پەرەی بە پێکھێنانی ئەم کۆنفیدڕاڵییە دا.

ئەندامانی ئەم کۆنفیدڕاڵییە شازادەکانی ئەڵمانیا بوون، و ماوەی ئەم یەکێتییە ١٨٠٦–١٨١٣ی خایاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٠٦
لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا

**لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا** یان **ھەڵمەتی ڕووسی**، کە لە ڕووسیا بە **شەڕی نیشتمانیی ساڵی ١٨١٢** ناسراوە (بە ڕووسی: Отечественная война 1812 года)، قۆناغی یەکەمی شەڕی ھاوپەیمانی شەشەم بوو لە شەڕەکانی ناپلیۆندا، لەم ماوەیەدا ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا بە سەرۆکایەتی ناپلیۆن بۆناپارت لە مانگی حوزەیران لە ساڵی ١٨١٢ ھێرشی کردە سەر ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا. ھۆکاری سەرەکیی ئەم لەشکرکێشییە ناتەبایی ڕووسیا بوو لەگەڵ ناپلیۆن لەسەر گەمارۆی ئابووری ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا کە بە گەمارۆدانی کیشوەری ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا
ھێڵی یەکسانیی ئاسمانیی

**ھێڵی یەکسانیی ئاسمانیی** یان **ھێڵی یەکسانیی** () بازنەیەکی ھیپۆتێز (گریمانەیی)ە لە گۆی ئاسمانیدا کە ھاوشێوەیە لەگەڵ ھێڵی یەکسانیی زەوی.

یەکسانیی ئاسمانیی بازنەیەکی گریمانەییە لە ئاسماندا کە ھاوتەریبە لەگەڵ یەکسانیی زەوی. یەکتربڕینی پلەیی یەکسانیی زەوی لەگەڵ گۆی ئاسمانی لە شێوەی بازنەیەکی زەبەلاحدایە کە تێیدا شوێنی چاودێر، یان ناوەندی زەوی لە ناوەنددا ھەڵکەوتووە و لە ڕاستیدا درێژەپێدەری یەکسانیی زەوییە.
## سەرچاوەکان

پۆل:بازنەکان
پۆل:دینامیکی سیستمی خۆری
تیرەی گۆشەیی

**تیرەی گۆشەیی** بۆ تەنێکە کە بریتییە لە تیرەی بینراوی تەنەکە لە شوێنێکی دیاریکراوەوە کە وەک گۆشە پێوراوە.  

تیرەی گۆشەیی لە ئەستێرەناسیدا بەکاردێت بۆ دەربڕینی پێوانەکردنی تەنەکان لە بۆشایی ئاسماندا.
## سەرچاوەکان

پۆل:گۆشە
پۆل:ستێرپێوی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
شەڕی ئوستەرلیتز

**شەڕی ئوستەرلیتز** (بە فەڕەنسی: Bataille d'Austerlitz) بە **شەڕی سێ ئیمپراتۆرەکە** ناسراوە، یەکێک بوو لە سەرکەوتنە گەورەکانی ناپلیۆن، کە بووە ھۆی لەناوچوونی ھاوپەیمانی سێیەم. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٠٥ سوپای فەڕەنسا بە سەرۆکایەتی ناپلیۆن توانی دوای نۆ کاتژمێر شەڕی سەخت سوپای ھاوبەشی ڕووسیا و ڕۆمیی پیرۆز لەژێر فەرمانی ئیمپراتۆر ئەلێکساندەری یەکەم و فرانزی دووەم ببەزێنێت. شەڕەکە لە گوندی ئوستەرلیتز ڕوویدا کە ١٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی برنۆ لە مۆراویایە و ئەوکات بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز. لە ڕووی تاکتیکەوە ئەم شەڕە بە تەواوی مانا شاکارێک بوو، ھەروەک شەڕی گۆگەمیلا و شەڕی کانای.

سەرکەوتنی گەورەی فەڕەنسا لە ئوستەرلیتز کۆتایی بە ھاوپەیمانی سێیەم ھێنا و لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٠٥، نەمسا و فەڕەنسا پەیماننامەی پرێسبورگیان واژوو کرد، کە وایکرد نەمسا لە ھاوپەیمانی سێیەم بکشێتەوە. شەڕەکە بووە ھۆی گواستنەوەی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی نەمسا لە ئیتاڵیا و باڤاریا بۆ فەڕەنسا و لە ئەڵمانیا بۆ ھاوپەیمانانی ئەڵمانیی فەڕەنسا. ھەروەھا قەرەبووی ٤٠ ھەزار فرانک لە نەمسا بۆ فەڕەنسا درا و سەربازە شکستخواردووەکانی ڕووسیا ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە نیشتمانیان. ئەم شەڕە دەرئەنجامی گرنگی تریشی ھەبوو: 
# یەکێتیی ڕاین وەک ناوچەیەکی جیاکار لەنێوان فەڕەنسا و ئەورووپای ناوەڕاستدا دروستکرد.
# بووە ھۆی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز لە ساڵی ١٨٠٦.
# بووە ھۆی بەردەوامبوونی شەڕەکە لە ساڵی دواتر. (شەڕی ھاوپەیمانی چوارەم).

## سەرچاوەکان
کۆماری یەکەمی فەڕەنسا

**کۆماری یەکەمی فەڕەنسا** (بە فەڕەنسی: Première République française) لە ٢١ی ئەیلوولی ١٧٩٢ لە سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسادا بە فەرمی ڕاگەیەندرا. لەو ڕۆژەدا لویسی شانزەھەم بە فەرمی لە پۆستەکەی لابرا و دەسەڵاتی پادشایەتی فەڕەنسا کۆتایی ھات. و یەکەم حکوومەتی کۆماری بوو لە ئەورووپا.  

کۆماری فەڕەنسا تا دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا لە ساڵی ١٨٠٤ بەردەوام بوو، ناپلیۆن بۆناپارت لە ساڵی ١٨٠٤ خۆی بە ئیمپراتۆر ناساند، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٧٩٩ تا ١٨٠٤ وەک کونسوڵی یەکەم کاری کرد و کۆتایی بە کۆماری فەڕەنسا ھێنا.
کۆمار لە ڕووی دەستوورییەوە بەسەر سێ حکوومەتدا دابەش بوون:

* ئەنجومەنی نیشتمانی: ١٧٩٢–١٧٩٥، ماکسیمیلیان ڕۆبێسپێر، سەردەمی تیرۆر.
* حکوومەتی بەڕێوەبەران: ١٧٩٥–١٧٩٩، پاوڵ پارا، بزووتنەوەی تێرمیدۆریەکان.
* حکوومەتی کونسوڵەکان: ١٧٩٩–١٨٠٤، ناپلیۆن بۆناپارت، کودەتای ١٨ مانگی تەم.

## سەرچاوەکان

پۆل:شۆڕشی فەڕەنسا
پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٢
کۆماری دووەمی فەڕەنسا

**کۆماری دووەمی فەڕەنسا** (بە فەڕەنسی: Deuxième République Française or La IIe République) ئەو سیستمە سیاسییە کۆمارییە کورتخایەنە بوو کە لە ٢٥ی شوباتی ١٨٤٨ تا ٢ی کانوونی دووەمی ١٨٥١ بەردەوام بوو، پاشان لە دوای شۆڕشی سێیەمی فەڕەنسا و ھەڵبژاردنی چارڵز لویس ناپلیۆن بۆناپارت وەک سەرۆکی فەڕەنسا کۆتایی پێھات. لە ساڵی ١٨٥١ ناپلیۆن دەسەڵاتی ھەڵوەشاندەوە و قۆرخکاری کرد دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی دووەمی فەڕەنسای ڕاگەیاند و خۆی بە ئیمپراتۆر ناساند بە «ناپلیۆنی سێیەم». درووشمی کۆماری یەکەمی وەک درووشمی فەرمی گرتەبەر: «ئازادی، یەکسانی، برایەتی». کۆماری دووەم گەواھیدەری گرژی نێوان «کۆماری سۆسیالیستی دیموکرات» (بە فەڕەنسی: la République démocratique et sociale) و شێوەیەکی ڕادیکاڵی کۆماریخوازی بوو؛ کە لە ڕاپەڕینی «ڕۆژانی حوزەیران» لە ساڵی ١٨٤٨دا سەریھەڵدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٤٨ لە فەڕەنسا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٨
پەیمانی پرێسبورگ

**پەیمانی پرێسبورگ** پەیمانێکی ئاشتی بوو کە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٠٥ لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا و ئیمپراتۆریەتیی نەمسا ئەنجامدرا، بەپێی ئەو پەیماننامەیە حکوومەتی نەمسا ویلایەتی ئیستریا و دالماتیا و ڤێنیز و ویلایەتی سوابیا و تیرۆلی دەداتە فەڕەنسا، و بەو کردەوەیە سێ ملیۆن نەمسایی لەدەستچوو. ناپلیۆن ویلایەتی دالماتیا و ئیستریا و ڤێنیزی دا بە شانشینی ئیتاڵیا کە بە تەواوی لەژێر دەسەڵاتی فەڕەنسادا بوو. و ویلایەتەکانی سوابیا و تیرۆلی لە نێوان ھاوپەیمانە ئەڵمانییەکانیدا دابەشکرد کە پاشای باڤاریا و پاشای ووتمبێرگ بوون. جگە لەوەش ئیمپراتۆری نەمسا دەستبەرداری نازناوی ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز بوو. ئەم پەیماننامەیە کارەساتێکی گەورە بوو بۆ ئیمپراتۆریەتیی نەمسا و ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسای کردە زلھێزێک لە ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناپۆلیۆن بۆناپارت
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠** کۆتا یاریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ بوو کە ٢١ی حوزەیران لە یاریگای ئەزتێکا لە مەکسیکۆ سیتی لە نێوان بەرازیل و ئیتاڵیا، بەڕێوەچوو، ئەمە یەکەمجار بوو کە دوو پاڵەوانی پێشوو لە یاری کۆتاییدا ڕووبەڕووی یەکتر ببنەوە؛ پێشتر ئیتاڵیا لە ساڵانی ١٩٣٤ و ١٩٣٨ جامی جیھانی بردبووەوە و بەڕازیل لە ساڵانی ١٩٥٨ و ١٩٦٢ نازناوەکەی بەدەستھێنابوو.لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی بەڕزایل توانی بە ٤–١ لە ھەڵبژاردەی ئیتالیا بباتەوە و بۆجاری سێیەم لە مێژوویی خۆیدا نازناوەکە بەرزبکاتەوە.نازناوی سێیەم بووە ھۆی ئەوەی بەڕازیل مافی پاراستنی جامی ژول ڕیمێ پێشکەشکرا لە ساڵی ١٩٨٣ لەکاتێکدا لە ڕیۆ دی جانیرۆ نمایشکرابوو دزرا و هەرگیز نەدۆزرایەوە. ماریۆ زاگالۆ بووە یەکەم کەس کە وەک یاریزان(١٩٥٨، ١٩٦٢) ھەروەھا وەک ڕاھێنەر لە تەمەنی ٣٨ ساڵی جامی جیھانی بباتەوە. پێلێ دوای ئەم نازناوە کۆتایی بە پیشەی یاریی تۆپی پێ ھێنا، بووە یەکەم یاریزان سێ نازنازی جامی جیھانی بەدەستبھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشبڕکێیە وەرزشییەکان لە شاری مەکسیک
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠
دەیڤد کۆرنسویت

**دەیڤید پاکارد کۆرنسویت** (بە ئینگلیزی: David Packard Corenswet) ئەکتەرێکی ئەمریکییە لە  ٨ـی تەمموزی ١٩٩٣ لەدایکبووەدوای تەواوکردنی خوێندنی لە قوتابخانەی جولییارد لە ساڵی ٢٠١٦ دەستیکردووە بە ڕۆڵگێڕان لە زنجیرە تەلەفزیۆنییەکان، لەنێویاندا زنجیرەی ماڵێک لە کاغەز لە ساڵی ٢٠١٨، دواتر ڕۆڵی سەرەکی بینی لە زنجیرەیەکی تۆڕی نێتفلێکس بە ناوی سیاسەتمەدارەکە.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
کۆرنسویت لە شاری فیلادلفیا لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا گەورە بووە. باوکی جۆن کۆرنسویت لە خێزانێکی دیار و جوو لەدایکبووە لە نیو ئۆرلینز، کۆرنسویت ماوەی چەندین ساڵ وەک ئەکتەری شانۆ لە شاری نیویۆرک کاری کردووە پێش ئەوەی ببێت بە پارێزەر. هەروەها دایکیشی پارێزەرە.

کۆرنسویت دەرچووی قوتابخانەی شیپلیە  و لە ساڵی ٢٠١٦ بەکالۆریۆسی لە هونەرە جوانەکان لە بەشی دراما لە قوتابخانەی جولییارد لە شاری نیویۆرک بەدەستهێناوە

## بەستەری دەرەکی
 لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتی فیلمەکان

## سەرچاوە


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پێنسلڤانیا
سەروەری گەل

**سەروەری گەل** یان **سەروەری جەماوەری** بریتییە لەو باوەڕەی کە یاسای دەوڵەتێک بە ویست یان ڕەزامەندی گەلەکەی دامەزراوە، کە سەرچاوەی ھەموو دەسەڵاتێکی سیاسین. سەروەری جەماوەری گوزارشت لە پرەنسیپێک دەکات و مەرج نییە واقیعێکی سیاسی ڕەنگ بداتەوە، زۆرجار چەمکی سەروەری پەرلەمانی لەگەڵ سەروەری تاکەکەسیدا دژایەتی دەکرێت. دەکرێت سەروەری جەماوەری بە دەنگی گەل وەسف بکرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:ژان ژاک ڕۆسۆ
ئازادی، یەکسانی، برایەتی

**ئازادی، یەکسانی، برایەتی** () درووشمی فەرمی کۆماری فەڕەنسایە. ھەروەھا ئەم درووشمە لەم دواییانەدا لە ھایتی بەکارھێنراوە بەھۆی کاریگەرییەکانی بنەماکانی فەڕەنسا.
[وێنۆک|چەپ|پۆستەرێکی پڕووپاگەندەیی ساڵی ١٧٩٣ کە نوێنەرایەتی [کۆماری یەکەمی فەڕەنسا دەکات بە درووشمی «یەکگرتوویی و جیانەکردنەوەی کۆمار. ئازادی، یەکسانی، برایەتی یان مەرگ». لەگەڵ ھێماکانی وەک ئاڵای سێ ڕەنگ و کڵاو و کەڵەشێری گالین]]
## مێژوو
ئەم درووشمە لەلایەن شۆڕشگێڕانی ئەم وڵاتە لە دەوروبەری ساڵی ١٧٩٠ لە سەردەمی شۆڕشی گەورەی فەڕەنسا و پێش دروستبوونی یەکەمین کۆماری فەڕەنسا پێکھات. لەو سەردەمەدا دەنگۆی درووشمەکانی تری وەک «دۆستایەتی، چاکە، زانست، یەکگرتوویی» باس دەکرا، بەڵام ھیچیان ئەوەندەی «ئازادی، یەکسانی، برایەتی» بەناوبانگ نەبوون. «ئازادی» بەناوبانگترین درووشمی ئەو ساڵانە بوو، دواتر وشەی «یەکسانی»ی بۆ زیادکرا، دواجار وشەی «برایەتی» ئەم درووشمەی تەواو کرد. یەکەم کەس کە ئەم درووشمەی بەکارھێنا، کەسێکی تر نەبوو جگە لە ماکسیمیلیان ڕۆبێسپێر نەبێت، کە لە نامیلکەی «داھاتی ڕێکخراوی پاسەوانی نیشتمانی»دا، کە لە ساڵی ١٧٩٠دا نووسیوویەتی، باسی کردووە. ئەم نامیلکەیە لەلایەن کۆمەڵەکانی گەل لە سەرتاسەری فەڕەنسا بڵاوکرایەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:بەرابەریخوازی
پۆل:لیبرالیزم
پۆل:دروشمەکان
کۆماریخوازی

**کۆماریخوازی** (بە فەڕەنسی: Républicanisme) جۆرێکە لە حکوومەتی نوێنەرایەتی. ئایدۆلۆژیایەکی سیاسییە کە لەسەر بنەمای بیرۆکەی ھاووڵاتیبوون لە دەوڵەتێکی کۆماریدا دامەزراوە. لە ڕووی مێژووییەوە شێوە سیاسییەکانی لە فەرمانڕەوایەتی کەمینەیەکی نوێنەری یان پاوانخوازەوە تا سیستمی سەروەری جەماوەری جیاوازە. ئەم دەستەواژەیە چەندین پێناسە و لێکدانەوەی وەرگرتووە کە بەپێی دەقی مێژوویی و ڕێبازی شێوازناسی ھەمەجۆر و تەنانەت جیاوازیش بووە. ھەروەھا ڕەنگە کۆماریخوازی بە واتای ڕێبازێکی زانستی بێت کە لە سیاسەت و حوکمڕانیدا نا ئایدیۆلۆژی بێت، کە تیشک دەخاتە سەر جێبەجێکردنی ڕێبازە زانستییەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی حوکمڕانی لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەیەکی زانستی بەرفراوان لە بەکارھێنانە سیاسییەکانی ڕابردوو و ئەزموونەکانی حوکمڕانی. ئەم شێوازە زانستییە دەگەڕێتەوە بۆ بیرمەندانی کۆماریخواز: نیکۆلۆ ماکیاڤێلی، جۆن ئادەمز، جەیمس مادیسۆن.

وشەی «کۆمار» لە (بە ئینگلیزی: Republic-ری پابلیک) لە وشەی لاتینی «ڕیس پۆبلیکا» وەرگیراوە بە واتای (بابەتی گشتی) دێت، و ئاماژەیە بۆ سیستمێکی حووکم کە لە سەدەی شەشەمی پێش زایین سەریھەڵداوە.

ئەم سیستمە کۆمارییە لە حکوومەتدا لە کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین لە ڕۆما داڕما و گۆڕەپانەکە بۆ پادشایەتی مایەوە، تەنانەت ئەگەر بە ڕوواڵەتیش ناوی شاھانەی ھەڵنەگرتبێت. سیستمی حوکمڕانی کۆماریی دوای ئەوە لە چەند وڵاتێکدا پەیڕەوکرا، لەوانە کۆماری فلۆرانس لە سەردەمی ڕێنێسانس و بەریتانیا لە سەردەمی کۆمۆنوێڵسی ئینگلیزدا. شێوەی حکوومەتی کۆماریخوازی لە داگیرگەکانی بەریتانیا لە ئەمریکای باکووردا زاڵ بوو، ئەمەش بووە ھۆی شۆڕشی ئەمریکا. لە ئەورووپادا شێوازی حکوومەتی کۆماریخوازی لە دوای شۆڕشی فەڕەنسا و دامەزراندنی یەکەمین کۆماری فەڕەنسا (١٧٩٢–١٨٠٤) ھاتەکایەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لیبرالیزم
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان
ڕۆژی دواتر (ئەلبوم)

**ڕۆژی دواتر** (بە ئینگلیزی: The Next Day) بیست و پێنجەمین ئەلبوومی ستۆدیۆیی مۆسیقاژەنی ئینگلیزی دەیڤد بووییە، لە چەند بەروارێکدا لە مانگی ئازاری ٢٠١٣ لە ڕێگەی بڵاوکراوەی ئای ئێس ئۆ ڕیکۆردسی خۆیەوە بڵاوکرایەوە، بە مۆڵەتی تایبەتی کۆمپانیای کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز. ئەم ئەلبوومە گەڕانەوەی «بویی» بوو بۆ تۆمارکردن، کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بەھۆی جەڵدەی دڵەوە لە «گەشتی یەک واقیع-One Reality Tour»دا لە ھەوادارانی کشابووەوە. ئەلبوومەکە لەلایەن بویی و ھاوکارە ماوە درێژەکەی تۆنی ڤیسکۆنتی بەرھەم ھێنراوە و لە نێوان مانگی ئایاری ٢٠١١ و تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە شاری نیویۆرک لە فرۆشگای ماجێک شۆپ و ستۆدیۆی ھیومان وۆرلدواید تۆمارکراوە. ئەلبومەکە مۆسیقاژەنی نوێ و بەشداربووانی پێشووی تێدابوو، لەوانە گاری لیۆنارد، ئێرل سلیک، گەیڵ ئان دۆرسی، ستیڤ ئێلسۆن، ستێرلینگ کامپبێل و زاکاری ئەلفۆرد.  دانیشتنەکانی تۆمارکردن بە نھێنی بەڕێوەچوو و ھەموو بریکارە بەشداربووەکان ڕێکەوتنێکی ئاشکرا نەکردنیان واژوو کرد. 
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٣
شەڕی جێنا

**شەڕی جێنا** (بە فەڕەنسی: Bataille d'Iéna) (ناوی کۆن: Auerstedt-ئاوێرستێت) لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٠٦ لە بەرزایی ڕۆژاوای ڕووباری سال لە ئەڵمانیای ئێستا ڕوویدا، لە نێوان ھێزەکانی ناپلیۆنی فەڕەنسا و فرێدریک ویلیامی سێیەمی پرووسیا. ئەو شکستە یەکلاکەرەوەیەی کە سوپای پرووس تووشی بوو شانشینی پرووسای خستە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا تا پێکھێنانی ھاوپەیمانی شەشەم لە ساڵی ١٨١٢.
## سەرچاوەکان
شەڕی لایپزیگ

**شەڕی لایپزیگ** (بە ئینگلیزی: The Battle of Leipzig) یان **شەڕی گەلان** (بە ئینگلیزی: Battle of the Nations) شەڕێکە کە لە ڕۆژانی ١٦–١٩ی تشرینی یەکەمی ١٨١٣ ڕوویدا و یەکلاکەرەوەترین شکستی ناپلیۆن بوو. شەڕەکە لەسەر خاکی ئەڵمانیا ئەنجامدرا، و سەربازانی ئەڵمانی لە ھەردوولادا بەشداربوون، بەو پێیەی زۆربەی سەربازەکانی ناپلیۆن لە یەکێتیی ڕاینەوە ھاتبوون، نزیکەی ٦٠٠ ھەزار سەرباز بەشدارییان لە شەڕەکەدا کرد، بەمەش بووە گەورەترین شەڕ پێش جەنگی جیھانیی یەکەم. و دوای ئەم شەڕە ناپلیۆن دوورخرایەوە بۆ دوورگەی ئەلبا. 
## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی ناو شار
جاھید کرکازاک

**جاھید کرکازاک** (بە کوردی: Cahîd Kirkazak)، (لەدایکبووی ١٩٧٩، ئامەد - ) سیاسەتوانی کوردی خەڵکی باکووری کوردستان و ھاوسەرۆکی نوێی پارتی دیموکراتی گەلانە.

لە ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ لە چوارەم کۆنگرەی نائاسایی پارتی دیموکراتی گەلاندا لەگەڵ سوڵتان ئۆزجان وەکوو ھاوسەرۆکی نوێی پارتەکە ھەڵبژێردران.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
پۆل:خەڵکی ئامەد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
سوڵتان ئۆزجان

**سوڵتان ئۆزجان** (بە تورکی: Sultan Özcan)، (لەدایکبووی ١٩٦٥، دەڤەلی، قەیسەری - ) ژنی سیاسەتوانی خەڵکی تورکیا و ھاوسەرۆکی نوێی پارتی دیموکراتی گەلانە.

## ژیان
سوڵتان ئۆزجان لە ساڵی ١٩٦٥ لە شارۆچکەی دەڤەلی (ئەڤەرەک) سەر بە پارێزگای قەیسەری لە ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی لەدایکبووە. ئەو لە کاتی منداڵیدا وێڕای خێزانەکەی چووە بۆ ئەنقەرە. دواتر وەکوو فەرمانبەری حکوومەت لە زانکۆی چوکورئۆڤا لە شاری ئادانا کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٨٥ و پاش ١٢ ساڵ خزمەت واز لە کاری حکوومی ھێناوە و دەستیکردووە بە کارکردن لە کەرتی تایبەت لە بوارە جیاوازەکاندا وەکوو مافی ژن، کرێکاران و ئیکۆلۆژی تێکۆشانی کردووە و لە دەستەی بەڕێوەبەریی ژمارەیەک دەستە و سەندیکادا کاری کردووە.

سوڵتان ئۆزجان لە ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥، کاندیدی ژمارە ٢٥ی پارتی دیموکراتی گەلان بۆ پەرلەمانی تورکیا بوو. ئەو ھەروەھا بۆ ماوەی دوو خول ھاو-وتەبێژی لیژنەی پەیوەندییەکانی ھەدەپە لەگەڵ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان و پارتە سیاسییەکاندا بووە.

لە ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ لە چوارەم کۆنگرەی نائاسایی پارتی دیموکراتی گەلاندا لەگەڵ جاھید کرکازاک وەکوو ھاوسەرۆکی نوێی پارتەکە ھەڵبژێردران.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
پۆل:خەڵکی قەیسەری
شەڕی فریدلاند

**شەڕی فریدلاند** (بە فەڕەنسی: Bataille de Friedland، ١٤ی حوزەیرانی ١٨٠٧) سوپای فەڕەنسای ناپلیۆنی یەکەم بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سوپای ڕووسیای کونت ڤۆن بێنیگسنی بەزاند لە نزیکەی ٤٣ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کۆنیگسبێرگ. فریدلاند لە ساڵی ١٩٤٥ەوە دەکەوێتە ناوچەی کالینینگرادی ڕووسیا و لەو ساڵەدا ناوەکەی گۆڕا بۆ پراڤدینسک.
فریدلاند بە شێوەیەکی کاریگەر کۆتایی بە شەڕی ھاوپەیمانی چوارەم (١٨٠٦–١٨٠٧) ھێنا دژی ناپلیۆن. دوای نزیکەی ٢٣ کاتژمێر شەڕ، فەڕەنسییەکان دەستیان بەسەر گۆڕەپانی شەڕدا گرت و سوپای ڕووسیا بەشێوەیەکی پەشێو پاشەکشەی کرد بەرەو ڕووباری وونا، کە تێیدا سەربازێکی زۆر لەکاتی ھەوڵدان بۆ ھەڵاتن خنکان.

لە ٧ی تەممووزی ١٨٠٧دا، ڕووسیا و فەڕەنسا یەکەم پەیماننامەی تیلسیتیان ئەنجامدا، کە دوای دوو ساڵ شەڕ ھەردووکیان بوونە ھاوپەیمان. فەڕەنسا دوای دوو ڕۆژ پەیماننامەیەکی جیای لەگەڵ پرووسیا واژوو کرد بۆ لابردنی لە دانوستانە سەرەکییەکان. مەرجە ڕاگەیەندراوەکانی تیلسیت باس لە ھەستی گەرمی نێوان ناپلیۆن و ئەسکەندەری یەکەمی ڕووسیا کراوە، بەڵام مەرجە نھێنییەکان باسیان لە پرسگەلێکی بنەڕەتیتر دەکرد: فەڕەنسا ڕێگەی بە ڕووسیا دا ھەر شتێک بکات کە بیەوێت لە ئیمپراتۆریەتیێ عوسمانیدا لە بەرامبەر ئەوەی فەڕەنسا کەنارەکانی دالماتیا و دوورگەکانی ئایۆنیی بەدەستبھێنێت؛ و ئەسکەندەر ڕازی بوو بچێتە ناو گەمارۆدانی کیشوەرییەوە ئەگەر شەڕ لەگەڵ بەریتانیا بەم زووانە کۆتایی نەیەت. بەپێی مەرجەکانی پەیمانی دووەم فەڕەنسا زەلیلکردنی پرووسیای مسۆگەر کرد. ھەموو خاکەکانی پرووس لە ڕۆژاوای ئیلبە بوون بە شانشینی نوێی وێستفالیا، و جیرۆمی برای ناپلیۆن کرا بە پاشای.

مێژوونووسان بە شێوەیەکی نەریتی پەیماننامەی تیلسیت بە لوتکەی ئیمپراتۆریەتیی ناپلیۆن دەزانن.

## سەرچاوەکان
تێز

وێنۆک|کتێبخانەیەک کۆمەڵێک تێزی ماستەر و دکتۆرای هەڵگرتووە. زۆرێک لە زانکۆکانی جیهان، تێزی دەرچووەکانیان لە کتێبخانەکانیان دادەنێن.
**تێز** ( بە ئینگلیزی: **thesis** یان **dissertation**)  بەڵگەنامەیەک کە پێشکەش دەکرێت بۆ پشتگیریکردن لە کاندیدبوون بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی ئەکادیمی یان بڕوانامەی پیشەیی کە توێژینەوە و دۆزینەوەکانی نووسەر دەخاتە ڕوو. لە هەندێک چوارچێوەدا، وشەی *تێز* یان پەیوەندیدار بۆ بەشێک لە خولی بەکالۆریۆس یان ماستەر بەکاردەهێنرێت، لەکاتێکدا *دیزەرتەیشن* بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ دکتۆرا بەکاردەهێنرێت. ئەمە ڕێکخستنی ئاساییە لە زمانی ئینگلیزی ئەمریکیدا. لە چوارچێوەی دیکەدا، وەک لەناو زۆربەی دامەزراوەکانی شانشینی یەکگرتوو و کۆماری ئێرلەندا ، پێچەوانەکەی ڕاستە. هەندێک جار زاراوەی **تێزی دەرچوون** بۆ ئاماژەکردن بە هەردوو تێزی ماستەر و دیزەرتەی دکتۆرا بەکاردەهێنرێت.

ئاڵۆزی یان کوالیتی توێژینەوەی داواکراو لە تێزێک یان دیزەرتەیشنێکدا دەتوانێت بەپێی وڵات، زانکۆ، یان بەرنامە جیاواز بێت و بەم پێیە کەمترین ماوەی خوێندنی پێویست ڕەنگە لە ماوەی خوێندندا جیاوازییەکی بەرچاوی هەبێت.

## ڕۆڵی سەرپەرشتیاری تێز
ڕۆڵی سەرپەرشتیاری تێز بریتییە لە هاوکاریکردن و پاڵپشتیکردنی خوێندکارێک لە خوێندنەکەیدا، هەروەها دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا تێزێک ئامادەیە بۆ تاقیکردنەوە یان نا. تێزەکە لەلایەن خوێندکارەوە نووسراوە نەک سەرپەرشتیار. هەروەها ئەرکەکانی سەرپەرشتیاری تێزەکە بریتین لە پشکنینی پابەندبوون بە مافی لەبەرگرتنەوە و دڵنیابوون لەوەی کە خوێندکارەکە بەیاننامەیەکی لەناو/لەگەڵ تێزەکەدا داناوە کە دڵنیایی ئەوە بکات کە ئەو تاکە نووسەری تێزەکەیە.

## تێز بەپێی وڵات

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  لە کتێبی ویکی
* کتێبخانەی دیجیتاڵی تۆڕیی تێز و دیزەرتەیشنەکان (NDLTD)
* بنکەدراوەی EThOS  بنکەدراوەی تێزی دکتۆرای بەریتانیا لە ڕێگەی کتێبخانەی بەریتانیاوە بەردەستە

## تێبینییەکان


پۆل:ڕەوانبێژی
پۆل:ئەکادیمیا
لیۆنارد وود

**لیۆنارد وود** (بە ئینگلیزی: Leonard Wood) (لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٨٦٠–٧ی ئابی ١٩٢٧) جەنەڕاڵ و پزیشک و بەرپرسی گشتیی سوپای ئەمریکا بووە. وەک سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئەمریکا و حاکمی سەربازی کوبا و حاکمی گشتی فلیپین کاری کردووە. دەستی بە کاری سەربازی کردووە وەک پزیشکی سوپا، لەوێ مەدالیای ڕێزلێنانی وەرگرتووە. ود لە جەنگی جیھانی یەکەمدا بۆ فەرماندەیەکی گەورە بەدەر کرا، بەڵام دواتر بوو بە سەرکردەیەکی دیار لە پارتی کۆمارییەکان و کاندیدێکی سەرەکیب بۆ کاندیدکردنی سەرۆکایەتی لە ساڵی ١٩٢٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی پزیشکیی ھارڤارد
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:مردووانی ١٩٢٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٠
پۆل:CS1: Julian–Gregorian uncertainty
مدحەت سەنجەر

**مدحەت سەنجەر** (بە تورکی: Mithat Sancar)، (لەدایکبووی ١٩٦٣، نسێبین، مێردین - ) سیاسەتوان و ئەندامی پەرلەمان و مامۆستای یاسا و ئەکادیمیست و نووسەری عەرەبی خەڵکی نسێبین لە باکووری کوردستانە. سەنجەر لە وڵاتی تورکیا بە شارەزایی لە زانستە سیاسییەکان و مافی مرۆڤ و تیۆریی دەوڵەت ناسراوە. مدحەت سەنجەر لە ڕۆژی ٢٣ی ڕەشەممەی ٢٠٢٠ لەگەڵ پەروین بولدان وەک ھاوسەرۆکیی پارتی دیموکراتی گەلان ھەڵبژێردران و ھەتا ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ لەو پایەیە بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
پۆل:خەڵکی نسێبین
پۆل:سیاسەتوانانی سەدەی ٢١ی خەڵکی تورکیا