شانشینی بەریتانیای مەزن

**شانشینی بەریتانیا** () دەوڵەتێکی خاوەن سەروەرە لە ئەورووپای ڕۆژاوا لە ١ی ئایاری ١٧٠٧ تا ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١. دەوڵەتەکە دوای پەیمانی یەکێتیی لە ساڵی ١٧٠٦ سەریھەڵدا، کە بە یاساکانی یەکێتیی لە ساڵی ١٧٠٧ پەسەندکرا، کە شانشینی ئینگلتەرا (کە وێڵزیشی لەخۆگرتبوو) و سکۆتلەندا یەکخست بۆ پێکھێنانی یەک شانشینی کە ھەموو دوورگەی بەریتانیا و دوورگەکانی دەرەوەی وڵاتەکەی لەخۆگرتبوو، بەبێ دوورگەی مان و دوورگەکانی کەناڵ. حکوومەتی ناوەندی بە یەک پەرلەمان و حکوومەت بەڕێوەدەبرێت کە بنکەکەی لە وێستمینستەرە. شانشینیەکانی پێشوو لە یەکێتیی کەسی بوون لەو کاتەوەی کە جەیمسی شەشەم و یەکەم (شەشەم لە سکۆتلەندا و یەکەم لە ئێرلەندا) بوون بە پاشای ئینگلتەرا و پاشای ئێرلەندا لە ساڵی ١٦٠٣ دوای مردنی ئەلیزابێسی یەکەم، کە بووە ھۆی یەکگرتنی تاجەکان. لە سەرەتای دامەزراندنییەوە، شانشینی یەکگرتووی یاسایی و کەسی لەگەڵ شانشینی ئیرلەندا بووە. دوای ئەوەی جۆرجی یەکەم لەسەر تەختی بەریتانیا لە ساڵی ١٧١٤دا، یەکگرتنێکی کەسی (شەخسی) لەگەڵ دەنگدەرانی ھانۆڤەردا بوو.

ساڵانی سەرەتای شانشینی تازە یەکگرتوو بە ڕاپەڕینەکانی جاکۆبییەکان بەڕێوەچوو، کە بە شکستی دۆزی ستوارت لە شەڕی کولۆدن لە ساڵی ١٧٤٦ کۆتایی ھات، لە ساڵی ١٧٦٣ سەرکەوتن لە شەڕی حەوت ساڵەدا بووە ھۆی ھەژموونی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک بوو بە پێشەنگی زلھێزی جیھانی، ھێواش ھێواش گەشەی کرد و بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆریەت لە مێژوودا.

شانشینییەکە لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٥٠وە، لە ڕێگەی فراوانبوونی بەرفراوانی کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستانەوە، تا شکستی لە جەنگی سەربەخۆیی ئەمریکادا، کیشوەری ھیندستانی کۆنترۆڵکرد. ئینگلیزەکان بە دامەزراندنی کۆلۆنییە گەشەسەندووەکانی ئەمریکا کە دواتر ئەمریکایان پێکھێنا، ناوچە بەرفراوانەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باکووریان داگیرکرد.

شانشینی بەریتانیای مەزن لە یەکەمی ئایاری ١٨٠١ بە یاساکانی یەکێتیی ساڵی ١٨٠٠ جێگەی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا و ئیرلەندا گرتەوە.

## ئیتیمۆلۆژی

ناوی بەریتانیا لە ناوی لاتینی وەرگیراوە بۆ دوورگەی بەریتانیا، بریتانیا، خاکی بەریتانییەکان لە ڕێگەی بریتینی فەڕەنسی کۆن (کە لێیەوە بریتانی فەڕەنسی مۆدێرن) و بریتانینی ئینگلیزی ناوەڕاست، بریتین. زاراوەی «بەریتانیای مەزن» بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٤٧٤ بە فەرمی بەکارھاتووە.

بەکارھێنانی وشەی «مەزن» پێش «بەریتانیا» لە زمانی فەڕەنسییەوە سەرچاوەی گرتووە، کە بریتانی بۆ ھەردوو بەریتانیا و بریتانی بەکاردەھێنێت. بەم شێوەیە فەڕەنسییەکان بە بەکارھێنانی ناوی «لا گراندی بریتانی» جیاوازی لە نێوان ئەم دووانەدا دەکەن. جیاکارییەکە کە گواستراوەتەوە بۆ زمانی ئینگلیزی.

لە پەیمانی یەکێتیی و دواتر یاساکانی یەکێتییدا ھاتووە کە ئینگلتەرا و سکۆتلەندا «لە یەک شانشینی لەژێر ناوی بەریتانیای مەزن یەکگرتوون». بەم شێوەیە «بەریتانیا» ناوی فەرمی وڵاتەکە بوو و ھەردووکیان پێیان باش بوو ئەو ناوە لە ناونیشانەکانی وەک «پەرلەمانی بەریتانیا»دا بەکاربھێنن. ھەردوو یاساکان و پەیماننامەکە وڵاتەکە بە «یەک شانشینی» و «شانشینی یەکگرتوو» وەسف دەکەن، ئەمەش وایکردووە ھەندێک لە بڵاوکەرەوەکانی دواتر بە ھەڵە مامەڵە لەگەڵ «شانشینی یەکگرتوو» وەک ناوەکە بکەن پێش دەرکەوتنی ڕاستەقینەی لە ساڵی ١٨٠١. ماڵپەڕەکانی پەرلەمانی سکۆتلەندا، بی بی سی و ئەوانی دیکە - لەنێویاندا کۆمەڵەی مێژوویی- ئاماژە بەو ویلایەتە دەکەن کە لە ١ی ئایاری ١٧٠٧دا وەک شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا دامەزراوە. زاراوەی شانشینی یەکگرتوو لە ماوەی سەدەی ١٨دا ھەندێک جار بۆ وەسفکردنی وڵاتەکە بەکارھاتووە، بەڵام ناوی ئەو وڵاتە نەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٦٠٧
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا