پارێزگای دھۆک

**پارێزگای دھۆک** (بە عەرەبی: محافظة دھوك، بە سوریانی:*ܗܘܦܪܟܝܐ ܕܢܘܗܕܪܐ*) یەکێکە لە پارێزگاکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان. ناوەندەکەی شاری دھۆکە. زاخۆ لە نزیک دەروازەی ئیبراھیم خەلیل لەگەڵ پارێزگای شرنەخ لە تورکیا دەگرێتەوە. ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای حەسیچەی سووریا. پێش ساڵی ١٩٦٩ بەشێک بوو لە پارێزگای نەینەوا کە ناوی پارێزگای مووسڵ بوو. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٤دا ١٬٥٩٩٬٨٧١ کەس بووە.

## ناو
شاری دھۆک ناوەکەی لە وشەی کوردی (دوو) و 'ھۆک' (کۆمەڵ) وەرگرتووە وەک باجدان بە دوو گرێ لە سەبەتەی ھەر کاروانێکی تێپەڕ کە زۆرجار گەنم و جۆ ھەڵدەگرن. بەپێی نەریتێک کە ساسۆن نەھوم پێشکەشی کردووە، سەرەتا دھۆک ناوی دھۆک-ی داسینیە بووە، کە واتای "دھۆکی ئێزدییەکان"ە. بەڵام دوای کۆمەڵکوژییەکی ئێزیدییەکان، شارۆچکەکە جێھێڵرا، ئەمەش بووە ھۆی نیشتەجێبوونی موسڵمانان و مەسیحییەکان و جولەکەکان لەو ناوچەیە.

## دیمۆگرافی
پارێزگای دھۆک زیاتر دانیشتووانی کوردن کە کەمینەیەکی عەرەب و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکانی ھەیە. لە ڕووی مێژوویییەوە، دانیشتووانێکی جوو لە ناوچەکەدا ھەبوون. گرووپە ئایینییە سەرەکییەکان بریتین لە ئیسلام و ئێزیدی و مەسیحی.

## دەسەڵات
* پارێزگار: عەلی تەتەر نێروەیی
* جێگری پارێزگار: مەجید سەید ساڵح
* سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا (PCC): فەھیم عەبدوڵڵا.
* کۆی گشتی ٤١ کورسی
* ٣٣ کورسی بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان
* ٤ کورسی بۆ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
* ٤ کورسی بۆ یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان.

## جوگرافیا
دھۆک لە سێ لاوە بە چیا دەورە دراوە، کە چیای سپی لە باکووری خۆیەوە ھەڵکەوتووە، چیای زاوا لە باشوور و لە ڕۆژھەڵاتەوە چیای مام سێن، لە لای ڕۆژاواشەوە دەکرێتەوە بۆ دەشتی کشتوکاڵی سێمێل، لە شاری دھۆک چەندین شوێنی شوێنەواری ھەیە، لەوانە دەشکەوتی چوار ستوون کە دەکەوێتە سەر شاخێک لە ناوچەی بەنداوی دھۆک کە زیاتر لە ١٥ شوێنی شوێنەواری دیکەی تێدایە.

شاری دھۆک بە باخەکانی و میوە بەناوبانگەکانی ناوبانگی دەرکردووە، لە ماوەی دەیەکانی ڕابردوودا شارەکە لە ڕووی شارەوە وەکو باقی پارێزگاکانی تر فراوان بووە.

پارێزگای دھۆک چەندین ئێڵی کوردی تێدا نیشتەجێیە، لەوانە ئێڵی دۆسکی کە بەشێک لە زەوی و زارەکانی شاری دھۆک لە نێو زەوییە کشتوکاڵییەکانیدا دەزانن، ئێڵی مزووری و ئێڵی زێباری و ئێڵی ڕێکەوتی کە لە ئێڵە دێرینەکانن و داب و نەریت و نەریتی خۆیان دەپارێزن کە لە باوباپیرانیانەوە بە میراتیان گرتووە و بە جلوبەرگی نەریتی خۆیان جیا دەکرێنەوە، ھەروەھا ئێڵی کوگار و ئێڵی دیکەش ھەیە.

## مێژوو
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدڕاڵی ئاق قویونلو لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن لە ساڵی ١٤٧٨
یەکێک لە سەرەتاییترین ئاماژە نووسراوەکان بۆ دھۆک لە مێژووی فارسی (کیتابی دیاربەکرییە) لە کۆتایی سەدەی پازدەھەمدا ھاتووە کە لە نووسینی (ئەبوبەکر تەھرانی)دا ھاتووە، کە لە گێڕانەوەی ھەڵمەتە سەربازییەکانی ئاق قۆینلۆدا باسی دھۆک دەکات.

شارەکە لە سەردەمێکدا لە سەدەی ١٣ یان ١٤ لە ژێر بناغەی ھۆزی ھەکاری کورددا پەیوەندی بە میرنشینی بادینانەوە کرد. وەک چۆن ئەولیا چەلەبی لە کتێبی (سیاحەتنامە)دا تێبینی کردووە، میرنشینەکە دابەش بووە بەسەر: ئاکرێ، زاخۆ، شیخۆیی، دھۆک، زێباری و مزووری.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی بەشێک لە میرنشین و خۆبەڕێوەبەرییە کوردەکان بە درێژایی مێژوو

لە ساڵی ١٨٢٠دا ڕیچ دھۆکی بە شارۆچکەیەکی بچووک وەسف کرد کە لە ٣٠٠ خانوو پێکھاتووە، وەک شوێنی سەرەکی بۆ ھۆزی دۆسکی دەگەڕێتەوە، ھەشتا گوندی دیکەی لەگەڵدا بووە. میسیۆنەر ھێنری ئارۆن ستیرن (١٨٥١) چاودێری دانیشتوانی ھەمەچەشنی دھۆکی کرد کە دانیشتوانی جوولەکەشیان لەخۆگرتبوو. ستیرن زیاتر ئاماژەی بەوەدا کە کیاھیا یان سەرۆکی شارەوانی گوندەکە مەسیحییەکی ئاشووری بووە و سەر بە کاسۆلیکی کلدانی بووە. تا ساڵی ١٨٥٩ ڕابی یەحیل دوو مینیان جولەکەکانی لە ناوچەکەدا دۆزیەوە. کۆمەڵگەی مەسیحی، موسڵمان و ئاشووری لە نزیکەی سەد ماڵ پێکھاتبوو.

لە ساڵی ١٩٢٩ ژمارەی دانیشتووانی نیشتەجێبوو گەیشتە نزیکەی ٣٥٠٠ کەس و کورد زۆرینەیان پێکھێنا. لە نێو ئەو ٥٥٠ ماڵەدا ٦٥ ماڵ مەسیحی ئاشووری بوون و ٣٠ ماڵیش جولەکە بوون.

## سەردەمی کۆماری
شاری دھۆک و قەزای دھۆک ھەر لە سەرەتاوە لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە پارێزگای نەینەوا بووە، لە سەردەمی عوسمانی و سەردەمی پاشایەتی و ئینگلیز، تاوەکوو بووە پارێزگا لە کۆماری عێراقدا.

پارێزگای دھۆک بە فەرمانی کۆماری ژمارە (١٠٦٦) لە ۱۹٦۹/۹/۱۷ دا ھێنرایە کایەوە بە دابڕانی ھەر چوار قەزای (دھۆک، زاخۆ، ئامێدی و ئاکرێ) لە لیوای مووسڵ و دابڕانی ناحیەی مزووری لە قەزای شێخان و لکاندنی بە قەزای دھۆکەوە و ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە کە قەزای ئاکرێ بە شێوەیەکی کاتی دەبەسرێتەوە بە لیوای مووسڵ و ناحیەی مزووریش سەر بە قەزاکە دەمێنێتەوە تا نەمانی ھۆکارە کارگێڕییەکان.

ڕووبەری لە سەرژمێری ساڵی ۱۹۷۷دا (۹۳۰۰کم٢) و بە ھۆی دابڕانی قەزای ئاکرێ ئەم ژمارەیە دابەزییەوە بۆ (٦٥٥٣کم٢). بە ھەمان شێوەش ژمارەی کەرتەکانی لە سەرەتای پێکھێنانیدا (١١٤٩) کەرت بووە دواتر کەمبووەتەوە بۆ (۱۰۷۲) کەرت.

بە نەمانی ئەو ھۆکارانە ئەو دوو یەکەیەی بە فەرمی خرایە سەری دوای ئەو بەروارە چەندین گۆڕانکاری کارگێڕیی تێیدا ئەنجامدرا کە بووە ھۆی کە مبوونەوەی ڕووبەرەکەی و پێکھاتنی یەکەی کارگێڕیی نوێ لە کوتایی سەردەمی کۆمارییدا بەشی زۆری یەکەکانی ھەڵوەشینرانەوە دەتوانرێت ماوەی نێوان دروستبوونی ئەم لیوایە و کوتایھاتنی سەردەمی کۆماری کە بیست ساڵی خایاند. ئەمیش لە چوار قۆناغدا ڕوونبکرێتەوە.

### قۆناغی یەکەم؛ لەساڵی(١٩٦٩)دا
لەم قۆناگەدا کە سەرەتای دامەزراندنی ئەم پارێزگایەیە لەم خشتەیەی خوارەوەدا ڕوونبکرێتەوە.

400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی پارێزگای دھۆک لە ساڵی(١٩٦٩)دا

### قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٠ - ١٩٧٧)دا
ئەم قۆناغە دوای فەرمانی بە لیوا بوونی دھۆک دەست پێدەکات و تا ساڵی ١٩٧٧ کە تێیدا پڕۆسەی سەرژمێری سازدرا، لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری کارگێڕیی ئە نجامدرا.

# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩٢) لە ١٩٧٠/١/٢٦دا، (٣١) کەرتی ناحیەی مزووری سەر بە قەزای دھۆک بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی مرێبا لە سنووری قەزای شێخاندا.
# بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە سالی ١٩٧٢دا، (١١) کەرتی ناحیەی سندی و کەرتی (٩١\ شارۆچکەی زاخۆ)، ناحیەی سلێڤانی بە ناوەندی قەزای زاخۆوە لکێندرا.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٥٤) لە ١٩٧٢/٣/٢٨دا (٩) کەرتی ناحیەی سندی و (٣١) کەرتی ناحیەی سلێڤانی ناحیەی ڕزگاری لە سنووری پارێزگای دھۆکدا ھێنرایە کایەوە، ناوەندەکەیشی لە گوندی ئیبراھیم خەلیلە و خرایە سەر قەزای زاخۆ.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣٤) لە ١٩٧٢/٧/٣١دا ناحیەی گردەسێن بە دابڕانی (٨٣) کەرتی ناحیەی سورچی و (٦) کەرتی ناحیەی عەشایری سەبعە، لە سنووری پارێزگای دھۆکدا ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی گردەسێنە و خرایە سەر قەزای ئاکرێ.
# بە بڕیاری وەزارتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٢دا، (١٨) کەرتی ناحیەی سورچی بە ناحیەی ناوەندی قەزای ئاکرێوە لکێنران.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (١١٨) لە ١٩٧٦/٣/٨دا ناحیەی مزووری لە قەزای دھۆک دابرینراو بە قەزای شێخانەوە لکێنرا.

400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی '''پارێزگای دھۆک''' لە ساڵی(١٩٧٧)دا

### قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٦ - ١٩٨٧)دا

ئەم قۆناغە دوای پڕۆسەی سەرژمێری ساڵی ١٩٧٧ دەسپێدەکات و لە ساڵی ١٩٨٦دا تێیدا ژمارەی یەکە کارگێڕییەکان لە لووتکە دابوون.

# بە بڕیاری وەزارە تی ناوخۆ ژمارە (١٥٧٩٢) لە ساڵی ١٩٧٨دا، ناوەندی ناحیەی سندی لە گوندی (شەرانش)ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی (دەرکار)
# بە بڕیاری وەزارە تی ناوخۆ ژمارە (٢٢٠٧١) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤) کەرتی ناحیەی ڕزگاری بە ناحیەی سلێڤانیوە لکینران.
# فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٢٧) لە ١٩٧٨/٧/٢٥دا، قەزای سێمێل لە سنووری پارێزگای دھۆکدا ھێنرایەوە کایەوە و ناوەندەکەیشی لە شارۆچکەی سێمێلە و ھەردوو ناحیەی سێمێل و ناحیەی سلێڤانی پێوە گرێدرا.
# بە بڕیاری وەزارە تی ناوخۆ ژمارە (٢١٨٢٠) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٢٠) کەرتی ناحیەی سێمێل و (٣) کەرتی ناحیەی زاویتە بە ناحیەی ناوەندی قەزای دھۆکەوە لکێندرا.
# بە بڕیاری وەزارە تی ناوخۆ ژمارە (٢٣٩٦٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٣٢) ناحیەی سێمێل و (٨) کە رتی ناحیەی سلێڤانی بە ناحیەی ناوەندی قەزای سێمێلەوە گرێدرا.
# بە بڕیاری وەزارە تی ناوخۆ ژمارە (٢٤٦٧٦) لە ساڵی ١٩٧٨دا، ناوەندی ناحیەی سێمێل لە شاروچکەی (سێمێل)ەوە گوێزرایەوە گوندی فەیدیێ(فایدە) و ناوی ناحیەی سێمێل گۆڕدرا بۆ ناحیەی فەیدیێ.
# بە بڕیاری وەزارە تی ناوخۆ ژمارە (٥٥٥٧) لە ساڵی ١٩٧٩دا. (٣٦) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای ئامێدی بە ناحیەی نێروێ و ڕێکانوە لکێنرا و ناوەندی ناحیەی نێروێ و ڕێکان لە بیبووە گوێزرایەوە بۆ گوندی دێرەلووک.
# بە بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة) ژمارە (٧٥٧) لە ١٩٨٠/٥/١٨دا، قەزای ئاکرێ بە گشت سنوورە کارگێڕییەکانیەوە لە پارێزگای دھۆک دابڕێنرا و بە پارێزگای نەینەواوە لکێندرا.

440px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی پارێزگای دھۆک لە ساڵی(١٩٨٦)دا

### قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧ - ١٩٨٨)دا
قۆناغی ھەڵوەشاندنەوەی زۆربەی زۆری ناحیەکانی پارێزگاکانی باشووری کوردستان بوو.

# ھەڵوەشاندنەوەی ھەردوو (ناحیەی ڕزگاری و ناحیەی بەرواری باڵا) و بەستنەوەی ھە موو کەرتەکانی بە ناوەندی قەزاکانیانەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٠) لە ١٩٨٧/٧/٢٦دا.
# ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەکانی (نێروێ و ڕێکان، دۆسکی، فایدە، گولی) و بەستنەوەی ھە موو کەرتەکانی بە ناوەندی قەزا یان ناحیەکانی سنووری قەزاکانیانەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (۹۱۱) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا.

430px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی پارێزگای دھۆک لە ساڵی(١٩٨٨)دا

## پارێزگارەکانی دھۆک
* عەگید سەدیق سەعدوولاھ (١٩٦٩–١٩٧٠)
* محەممەد ڕەسول گۆیی (١٩٧٠)
* ھاشم حەسەن (١٩٧٠–١٩٧٣)
* سعد حبیب (١٩٧٤)
* محەممەد عەلی ئەمین گۆران (١٩٧٤–١٩٧٦)
* یەحیا محەممەد ڕەشید جاف (١٩٧٦–١٩٧٩)
* نامق ڕەقیب سۆرجی (١٩٧٩–١٩٨٨)
* محەممەد پیرۆز ڕۆستەم (١٩٨٨–١٩٩١)
* عەبدولوەھاب ئەتروشی (١٩٩١)

## شارەدێیەکان و شارۆچکەکانی پارێزگای دھۆک

## نەخشەکان

پەڕگە:Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم ٢٠١٢
پەڕگە:Dihok governorate 2012.png|پارێزگای دھۆک ٢٠١٢


## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای دھۆک
دھۆک
دھۆک
پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:ویلایەتەکان، دامەزرانی ١٩٦٩