بنەماڵەی سارگۆنی

**بنەماڵەی سەرگۆنییەکان** کۆتا بنەماڵەی فەرمانڕەوا بوون لە ئاشوور، کە وەک پاشاکانی ئاشوور لە ماوەی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێدا بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک فەرمانڕەوایییان کرد، لەکاتی سەرکەوتنی سارگۆنی دووەم لە ساڵی ٧٢٢ پێش زایین تا ڕووخانی ئاشوور لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین. ھەرچەندە ئاشوور لە کۆتایی سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەواندا ڕووخا، بەڵام سەرگۆنییەکان لە کاتی لووتکەی دەسەڵاتیدا فەرمانڕەوایی وڵاتیان کرد، چونکە سێ جێنشینی ڕاستەوخۆی سارگۆنی دووەم کە بریتین لە سەنحاریب (حوکمی کردووە لە ٧٠٥ تا ٦٨١ پێش زایین)، و ئەسەرحەدۆن (حوکمی کردووە لە ٦٨١ تا ٦٦٩ پێش زایین)، و ئاشووربانیپاڵ (حوکمی کردووە لە ٦٦٩ تا ٦٣١ پێش زایین) بە شێوەیەکی گشتی بە سێ لە مەزنترین پاشاکانی ئاشوور دادەنرێن. ھەرچەندە بنەماڵەکە حەوت پاشای ئاشووری و پاشای پاشکۆی لە بابل و چەندین شازادەی کوڕ و کچی لەخۆ گرتبوو، بەڵام زاراوەی «سەرگۆنییەکان» ھەندێک جار تەنھا بۆ ئاماژەدان بە سەنحاریب، و ئەسەرحەدۆن، و ئاشوور بانیپاڵ بەکاردێت.

ھەرچەندە بنەماڵەی سەرگۆنییەکان تەنھا سەردەمی حوکمڕانی چەند پاشایەکی کەمیان گرتەوە، بەڵام ماوەی فەرمانڕەوایییان شاھیدی فراوانبوونی سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتەکە بوو بۆ ئەوەی تەواوی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن، و ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست، و ئەنادۆڵ، و قەوقاز، و بەشێک لە نیمچەدوورگەی عەرەبی، و باکووری ئەفریقا بگرێتەوە. ئەوان گەواھیدەری ملکەچکردنی ڕکابەرەکانی وەک بابل، و ئیلام، و وڵاتی فارس، و ئورارتوو، و لیدیا، و ماد، و فریجیا، و کیمیرییەکان، و شانشینی ئیسرائیل، و شانشینی یەھوودا، و فینیقییەکان، و کلدۆ، و کەنعان، و شانشینی کووش، و عەرەبەکان، و میسر بوون، کە نەیارانی ئاشوور یان بە تەواوی پاشکۆ بوون یان خۆیان کردبووە پاشکۆ.

دوای ئەوەی سارگۆنی دووەم بابل لە ساڵی ٧١٠ پێش زایین کۆنترۆڵ کردەوە، سەرگۆنییەکان بە شێوەیەکی خولی وەک پاشای بابلیش فەرمانڕەوایییان کرد، ھەرچەندە ھەندێک جار پێیان باش بوو پاشای پاشکۆ دەستنیشان بکەن. بابل سەلماندی کە کۆنترۆڵکردنی قورسە، چونکە شارەکە و زەوییەکانی دەوروبەری لە باشووری مێزۆپۆتامیا بە بەردەوامی دژی پاشا سەرگۆنییەکان ڕاپەڕین، سەرەڕای ھەوڵە جۆراوجۆرەکان بۆ ڕازیکردنی بابلییەکان. کۆتا شۆڕش لەم شۆڕشانە کە لەلایەن نێبۆپۆلاسەرەوە لە ساڵی ٦٢٦ پێش زایین ئەنجامدرا، سەرکەوتوو بوو لە دامەزراندنی شانشینێکی سەربەخۆی نوێ، کە ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ بوو، کە دوای کەمتر لە دوو دەیە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێی وێران کرد و کۆتایی بە دەسەڵاتی سەرگۆنییەکان ھێنا. بابلییەکان لەگەڵ مادەکان ھاوپەیمانییان کرد کە ئەوانیش نەیاری ئاشوورییەکان بوون، و ھەرچەندە جەنگی میدی-بابلی دژی ئیمپراتۆرییەتیی ئاشووریی لە سەرەتادا بێ بڕیار بوو، بەڵام ڕووخانی نەینەوا و مردنی پاشا سین شار ئیشکۆن لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین وەک گورزێکی کوشندە بوو بۆ ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری. جێنشینی سین شار ئیشکۆن، ئاشوور ئۆبالیتی دووەم، ئەوەی لە سوپای ئاشوور مابووەوە لە شاری حەڕان کۆکردەوە، بەڵام شارەکەی لە بەرامبەر دووژمنانیدا لە ساڵانی ٦١٠–٦٠٩ پێش زایین لەدەستدا و لە ھەوڵێکدا بۆ وەرگرتنەوەی لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین شکستی ھێنا، بەمەش کۆتایی بە حوکمی سەرگۆنییەکان و وڵاتی ئاشوور ھێنا کە بۆ ماوەی نزیکەی دوو ھەزار ساڵ مێژووی درێژ وەک قەوارەیەکی سیاسی سەربەخۆ درێژبووبووەوە.

## پێشینە
سەردەمی سەرگۆنییەکان لە دەسەڵاتدا ڕاستەوخۆ لە دوای سەردەمی ھەردوو پاشا تگلات پلاسەری سێیەم (٧٤٥–٧٢٧ پێش زایین) و شەلمەنەسەری پێنجەم (حوکمی کردووە ٧٢٧–٧٢٢ پێش زایین) ھات. سروشتی سەرکەوتنی تگلات پلاسەر بۆ سەر تەختی ئاشوور لە ساڵی ٧٤٥ پێش زایین ناڕوونە و مشتومڕی لەسەرە. سەرچاوە کۆنەکانی ئاشوور زانیاری دژبەیەک سەبارەت بە ڕەچەڵەکی تگلات پلاسەر دەخەنە ڕوو، چەندین بەڵگە ھەن لەوانە ڕوودانی شۆڕشێک لە نەمروود، پایتەختی ئیمپراتۆرییەتیی ئاشوور، لە ساڵی ٧٤٦/٧٤٥ پێش زایین، تگلات پلاسەر لە نووسینە ھەڵکۆڵراوەکانیدا سەرکەوتنی بۆ سەر تەخت تەنھا بۆ ھەڵبژاردنی خودایی دەگەڕێنێتەوە لەبری ھەڵبژاردنی خودایی و ڕەچەڵەکی پاشایەتی (کە پاشاکانی ئاشوور بەزۆری دەیانکرد)، ئەمەش بەوە لێکدراوەتەوە کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئەو داگیرکەری تەخت بووە. ھەرچەندە ھەندێک کەس گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە تگلات پلاسەر ھەرگیز بەشێک نەبووە لە بنەماڵەی پاشایەتی پێشوو، بنەماڵەی ئەداسی کە بۆ ماوەیەکی درێژ حوکمڕانییان کردووە، بەڵام ڕەنگە بانگەشەکانی بۆ ڕەچەڵەکی پاشایەتی ڕاست بن، ئەوەش بەو مانایەیە کە بێ گوێدانە ئەوەی تەختی داگیر کردووە یان نا، ڕکابەرێکی یاسایی بووە لەسەری.

ھەرچەندە وڵاتی ئاشوور بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەردەمی سەرگۆنییەکاندا گۆڕا، لە شانشینێکەوە کە بنکەکەی لە دڵی مێزۆپۆتامیا بوو بۆ ئیمپراتۆرییەتێکی فرەنەتەوە و فرە ڕەگەز بە مانای ڕاستەقینە، بەڵام ئەو بناغانەی ڕێگەیان بەم پەرەسەندنە دا لە سەردەمی تگلات پلاسەردا دانران لە ڕێگەی ئەنجامدانی چاکسازی مەدەنی و سەربازی بەرفراوان. جگە لەوەش، تگلات پلاسەر دەستی کرد بە زنجیرەیەک داگیرکاری سەرکەوتوو، و ھەردوو شانشینی بابل و ئورارتووی ملکەچ کرد و کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاستی داگیر کرد. داھێنانە سەربازییە سەرکەوتووەکانی، کە گۆڕینی سەربازی زۆرەملێی بەو باجانەی لە ھەموو ھەرێمەکان کۆدەکرانەوە لەخۆگرتبوو، سوپای ئاشووری کردە یەکێک لە سەرکەوتووترین سوپاکان تا ئەو قۆناغە.

شەلمەنەسەری پێنجەم کوڕی تگلات پلاسەر و جێنشینی، سەلماندی کە جەماوەری نییە بەھۆی لاوازی کارامەیی سەربازی و کارگێڕییەوە، ھەروەھا وادیارە خەڵکی بە باج لە سەرانسەری ئیمپراتۆرییەتە گەورەکەیدا ماندوو کردووە. دوای حوکمڕانی تەنھا پێنج ساڵ، شەلمەنەسەر وەک پاشا گۆڕدرا، و ڕەنگە لە کودەتایەکی کۆشکدا لەلایەن سەرگۆنی دووەمی دامەزرێنەری بنەماڵەی سەرگۆنییەکانەوە لادرابێت و تیرۆر کرابێت. سەرەڕای پەیوەندی سەرگۆنی دووەم بە پاشاکانی پێشوو لە لیستەکانی پاشاکاندا لە ڕێگەی بانگەشەکردنی ئەوەی کە کوڕی تیگلات پلاسەری سێیەمە، بەڵام ئەم بانگەشەیە لە زۆربەی نەخشە تایبەتەکانی خۆیدا دەرنەکەوتووە، کە تێیدا وەسف کراوە کە بە شێوەیەکی کەسی لەلایەن ئاشوورییەکانەوە وەک پاشا بانگکراوە و دەستنیشانکراوە. زۆرێک لە مێژوونووسان بانگەشەکەی سەرگۆن قبووڵ دەکەن کە کوڕی تگلات پلاسەر بووە، بەڵام پێیان وانییە جێنشینی یاسایی تەخت بووبێت کە دوای کۆتایی حوکمی شەلمەنەسەر سەرەی ئەو بێت. تەنانەت لەگەڵ ئەوەشدا، بانگەشەکەی بۆ ئەوەی کوڕی تگلات پلاسەر بووە بە گشتی بە وریایی زیاترەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت وەک لە بانگەشەکانی تگلات پلاسەر سەبارەت بە ڕەچەڵەکی پاشایەتی. ھەندێک لە پسپۆڕانی شارستانییەتی ئاشووری، وەک جای. ئەی. برینکنمان، پێیان وایە کە سەرگۆن بە لایەنی کەمەوە ڕاستەوخۆ سەر بە نەوەی بنەماڵەکە نییە.

سەرکەوتنی سەرگۆنی دووەم بۆ سەر تەخت گەواھیدەری چەندین شۆڕش بوو و ڕەنگە ھۆکاری وەرگرتنی ناوی پاشایەتی سەرگۆن (سارۆ-کین لە زمانی ئەکەدیدا، کە یەکێک لە وەرگێڕانە ئەگەرییەکانی «پاشای شەرعی»یە) ھەوڵێک بووبێت بۆ پیشاندانی خۆی وەک کەسێکی شەرعی. ئاماژەکان کە دەگەڕێنەوە بۆ کۆتایی حەفتاکانی سەدەی حەوتەمی پێش زایین، لە سەردەمی ئەسەرحەدۆنی نەوەی سارگۆنی دووەم، ئاماژە بۆ ئەگەری ڕوودانی ھەوڵێکی «نەوەکانی خێزانی پاشایەتی پێشوو» دەکەن بۆ دەستبەسەرداگرتنی تەخت، ئەمەش وا دەردەخات کە بنەماڵەی سەرگۆنییەکان مەرج نییە پەیوەندییەکی نزیکیان بە پاشاکانی پێشووی ئاشوورەوە ھەبووبێت. پاشای بابل تۆماری کردووە کە سەرگۆن و نەوەکانی وەک بنەماڵەیەک لە تگلات پلاسەر و شەلمەنەسەری پێنجەم جیاوازن: تگلات پلاسەر و شەلمەنەسەر وەک نەوەی «بنەماڵەی بالتێل» تۆمارکراون (کە ئەگەری ھەیە بالتێل کۆنترین بەشی پایتەختی کۆنی ئاشووری ئاشوور بێت)، لەکاتێکدا سەرگۆنییەکان وەک نەوەی «بنەماڵەی ھانیگالبات» تۆمارکراون، کە ڕەنگە بیانبەستێتەوە بە لقێکی بچووکی سەردەمی ئاشووری ناوەڕاستی کۆن لە خێزانی پاشایەتی ئاشووری کە وەک جێگری پاشا لە بەشە ڕۆژاوایییەکانی ئیمپراتۆرییەتی ئاشوور بە نازناوی «پاشای ھانیگالبات» حوکمڕانییان کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاشوور