open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بیل گەیتس

**ویڵیام ھێنری گەیتسی سێھەم** (بە ئینگلیزی: William Henry Gates III) ناسراو بە **بیل گەیتس** (بە ئینگلیزی: Bill Gates) سەرۆک و ھاو دامەزرێنەری کۆمپانیای مایکرۆسۆفتە. ئەو بۆ ساڵانێکی زۆر دەوڵەمەندترین پیاوی جیھان بووە.

## کورتەیەک لەسەر ژیانی بیل گەیتس
بیل گەیتس ساڵی ١٩٥٥ لە شاری سیاتێل لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە خێزانێکی دەوڵەمەند لەدایک بووە. ئەو ھەر لە منداڵییەوە کەسێکی زیرەک و خاوەنی ھزرێکی باش بووە. لە ساڵی ١٩٦٨ و لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا یەکەم بەرنامەی کۆمپیوتەریی خۆی نووسی، ئەویش بریتی بوو لە یارییەک کە بەزمانی بەیسیک دروستی کردبوو. لە ساڵی ١٩٦٩ گەیتس و پۆڵ ئالێنی ھاورێی پەیوەندییان بە کۆمپانیایەکی کۆمپیوتەرییەوە کرد بۆ ئەوەی بەرنامەیان بۆ دروست بکەن، کۆمپانیاکە داوای دوو بەرنامەی کرد؛ لە ماوەی ھەشت ھەفتەدا ھەردوو بەرنامەکەیان تەواو کرد. ئەمە بوو کە ڕێگای خۆش کرد بۆ دامەزراندنی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت. دواتر بڕیاریان دا کە شوێنی کۆمپانیاکەی خۆیان بگۆڕن بۆ شوێنێکی گەورە و فراوانتر. لەو کاتە کۆمپانیاکە ژمارەی فەرمانبەرەکانی گەیشتە ١٣ فەرمانبەر و نزیکەی ١ ملیۆن دۆلاریان قازانج کردبوو. دوابەدوای ئەو سەرکەوتن و داھاتە باشەی کە بیل گەیتس لە بواری بەرنامەسازیدا دەستی کەوت، دەستی کرد بە دروستکردنی بەرنامەی وۆرد و ویندۆز. لە ساڵی ١٩٨٦دا ناوی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت کەوتە بازاڕەوە و بیل گیتس ژمارەی فەرمانبەرانی گەیشتە ١٢٠٠ کەس بوو بە دەوڵەمەندترین کەس لە ئەمریکا.
بیل گیتس لەگەڵ ئەو دەوڵەمەندییە، کەسێکی فەقیردۆست و خێرکەرە.

### داھاتی ساڵانەی گەیتس
بێڵ گەیتس پێشتر یەکێک بووە لەپیاوە دەوڵەمەندەکانی جیھان لەئێستادا خەریکی کاری خێرخوازیە لەپێشوودا داھاتی ساڵانەی بەم شێوەیە بووە:
* ١٩٨٦: ٣١٥ میلۆن دۆلاری ھەبووە
* ١٩٨٧: ملیارێک لەگەڵ چارەکە ملیارێکی ھەیە
* ١٩٩٠: ٢ملیار و نیو دۆلار
* ١٩٩٥: ١٤٫٨ملیار دۆلار
* ١٩٩٧: ٤٠ ملیار دۆلار
* ١٩٩٩: ٨٥ملیار دۆلار
* ٢٠٠٠ :٦٠ملیار دۆلار
* ٢٠٠٨: ٥٨ملیار دۆلار
* ٢٠٠٩ :٤٠ ملیار
* ٢٠١٠: ٥٣ملیار
* ٢٠١٢: ٦١ ملیار

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی
پۆل:مێژووی مایکرۆسۆفت
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:وەرگرانی مێدالیای نەتەوەیی تەکنۆلۆژیا
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان
پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا
پۆل:بەڕێوەبەرانی کۆمپانیا ئەمریکییەکان
پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا
پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی
پۆل:بازرگانان لە نەرمەواڵەدا
پۆل:پێدانی بەڵێندەر
پۆل:خەڵکی شاری مەدینەی واشینگتۆن
پۆل:کلتووری گەمژە
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
جوولیا ستایڵز

وێنۆک|جولیا ستایڵز
**جولیا ستایڵز** (لەدایکبووی ٢٨ی ئازاری ١٩٨١) خانمەئەکتەر و فێمینیستێکی ئەمریکییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی فێمینیست
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
ئەلاباما

**ئەلاباما** ویلایەتێکە لە ئەمریکا ڕووبەری دەگاتە ٢٧٦٥١٣٥ کم و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا گەیشتە ٩٬٠٠٦٬٦١٤ کەس.
ئەلاباما بیست و دوھەمین ویلایەتە کە بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئامریکا پەیوەست بووە. ئەم ویلایەتە لە باکووردا لەگەڵ تێنێسی، لە باشووردا لەگەڵ فلۆریدا و کەنداوی مێکسیک، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ جۆرجیا و لە ڕۆژاوادا لەگەڵ میسیسیپی ھاوسنوورە. ئەلاباما ٣٠ھەمین ویلایەتی گەورەی ئامریکا لەڕووی ڕووبەرەوە و ٢٣ھەمین ویلایەت لەڕووی ژمارەی دانیشتووانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:ئەلاباما
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی

وێنۆک|250px|
**یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی** یان **CPU** (کورتکراوەی Central Processing Unit)ـە ئەو پارچەیەی کۆمپیوتەرە کە فەرمانەکانی بەرنامەیەکی کۆمپیوتەری یەکە-بە-یەکە جێبەجێ دەکا و گرنگترین بەشە بۆ بەئەنجامگەیاندنی ئەرکەکانی کۆمپیوتەر. ئەم یەکەیە لەبەر گرنگیی ئەرکەکەی، بە "دڵی کۆمپیوتەر" ناوبراوە. یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی بۆ ئەنجامدانی کردارگەلی سادە و بنەڕەتیی سیستمەکە، برێتی لە کردارە ژمێرەیییەکان، لۆژیکییەکان و کردارەکانی تێچوو/دەرچوو، فەرمانەکانی بەرنامەکە یەک لە دوای یەک جێبەجێ دەکا. وشەی CPU لانی کەم لە دەیەی ١٩٦٠-ەوە لە پیشەسازیی کۆمپیوتەردا بەکار دەچێ. ئەمڕۆ فۆرم، دیزاین و پیادەسازیی CPUکان لەچاو نموونە سەرەتایییەکان زۆر گۆڕاوە، بەڵام کردارە بنەڕەتییەکانیان زیاتر وەکوو خۆی ماوەتەوە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
دەروازەیەک بۆ یەکەی چارەسەرکردنی ناوەندی

پۆل:ئەلکترۆنی دیجیتاڵی
یاسای زانستی

**یاسای زانستی** یان **بنەمای زانستی** دەربڕینێکی زارەکیی پوختە یان بیرکارییانەی پەیوەندییەکە کە نیشاندەری پرەنسیپێکی بنەڕەتیی زانستە، وەکوو یاسای ڕاکێشانی گەردوونیی نیوتن.

ھەردەم پێویستە کە یاسایەکی زانستی لەژێر ھەلومەرجی ھاوشێوەدا شایەنی بەڕێوەبردن بێت و ئاماژە بە پەیوەندییەکی ھۆیی لە نێوان توخمە پێکھێنەرەکانیدا بکات.

## ئەمانەش ببینە
* گریمانە
* بیردۆز
* بیردۆزی زانستی

پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:ھۆدارێتی
پۆل:پێڕستەکانی پەیوەندیدار بە زانست
پۆل:یاسا ئەزموونییەکان
پۆل:یاسا زانستییەکان
عومەر (ڕوونکردنەوە)

## کەسایەتییەکان
* عومەر ئەلبەشیر
* عومەر چنگیانی
* عومەر چەلەبی
* عومەر خەییام
* عومەر سوڵتانی
* عومەر کوڕی خەتتاب
* عومەر کوڕی عەبدول عەزیز
* عومەر موختار
* عومەری خاوەر

## درامای تەلەفزیۆنی
*عومەر کوڕی خەتتاب (دراما)
٢٨ی کانوونی دووەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٨٦  کەشتی ئاسمانی ئەمریکایی چالنجەر لەکاتی بەرزبوونەوەیدا بەرەو ئاسمان تەقییەوە.

## لە دایکبوونەکان
* ٥٩٨  تایزۆنگ، ئیمپراتۆرییەتی تانگ (مردووی ٦٤٩)
* ١٧١٧  مستەفای سێیەم، سوڵتانی عوسمانی (مردووی ١٧٧٤)
* ١٩٧٨  جانلویجی بووفۆن، یاریزانی تۆپی پێی ئیتاڵی

## مردنەکان
*١٢٧١  ئیزابێلای ئارگۆن، شاژنی فەڕەنسا (مردووی ١٢٤٧)
* ١٥٤٧  ھێنریی ھەشتەم، پاشای ئینگلتەڕا (لەدایکبووی ١٤٩١)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی دووەم
وەگەڕخەری دیسکی ڕەق

وێنۆک
**وەگەڕخەری دیسکی ڕەق** () (کورتکراوەی HDD بۆ بەکارھاتووە).
ئامێرێکی تایبەتە بۆ خوێندنەوە و نوسینی زانیاریی لەسەر پەپکەیەکی موگناتیسی.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
# وەگەرخەڕی دیسکی ڕەق لەناوەوە
# Computer History Museum's HDD Working Group Website

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:کۆگەی کۆمپیوتەر
بیردۆزی زانستی

لە زانستەکان، **بیردۆزی زانستی** یان **تیۆریی زانستی** پێکھاتووە لە کۆمەڵێک چەمک و لە ژمارەیەک ڕێسا. چەمکەکان دیاردەگەلی شایەنی لێڕوانینیان لە خۆیان گرتووە (بڕوانە: لێڕوانین) کە بە شێوەی تایبەتمەندیگەلی شایەنی پێوانەکاری دەربڕاون، و ڕێساکان (پێیان دەگوترێت یاسای زانستی) پەیوەندییەکانی نێوان لێڕوانینەکانی ئەم جۆرە چەمکانە نیشاندەدن.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:بیردۆزی زانستی
پۆل:تیۆرییە زانستییەکان
زمانی ئیسپانی

**زمانی ئیسپانی** زمانێکی ڕۆمانییە لە خێزانی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان کە لە لاتینییەوە پەرەی سەندووە لە نیمچەدوورگەی ئیبێریانی سەر بە ئەورووپا. لە ئەمڕۆدا زمانێکی جیھانییە بە زیاتر لە ٥٠٠ ملیۆن قسەکەری ڕەسەنی ھەیە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەمریکاکان و ئیسپانیا. زمانی ئیسپانی زمانی سەرەکی ٢٠ وڵاتە، و دووەم زمانی جیھانییە کە زۆرترین ئاخێوەری ڕەسەنی ھەبێت لەدوای مەنداریی چینی. لەدوای ئینگلیزی، مەنداریی چینی، ھیندوستانی (ھینیدی و ئوردو) چوارەم زمانە کە زۆرترین قسەی پێ بکرێت.

## ئەمانەش ببینە
* زمانی پورتوگالی
* زمانی فەڕەنسی

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی ئیسپانی
پۆل:زمانەکانی ئەندۆرا
پۆل:زمانەکانی ئارجەنتین
پۆل:زمانەکانی بەلیز
پۆل:زمانەکانی بۆلیڤیا
پۆل:زمانەکانی چیلی
پۆل:زمانەکانی کۆلۆمبیا
پۆل:زمانەکانی کۆستاریکا
پۆل:زمانەکانی ئێکوادۆر
پۆل:زمانەکانی ئێلسالڤادۆر
پۆل:زمانەکانی گینێی ئیستوایی
پۆل:زمانەکانی گیبرالتار
پۆل:زمانەکانی گواتیمالا
پۆل:زمانەکانی ھۆندووراس
پۆل:زمانەکانی مەکسیک
پۆل:زمانەکانی نیکاراگوا
پۆل:زمانەکانی پەنەما
پۆل:زمانەکانی پاراگوای
پۆل:زمانەکانی پێروو
پۆل:زمانەکانی ئەمریکای باشوور
پۆل:زمانەکانی ئیسپانیا
پۆل:زمانەکانی ئوروگوای
پۆل:زمانەکانی ڤێنیزوێلا
پۆل:زمانەکانی کاری بی
پۆل:زمانەکانی کۆماری دۆمینیکان
پۆل:زمانەکانی فلیپین
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانەکانی بەڕازیل
پۆل:زمانەکانی مەغریب
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانەکانی کەنەدا
پۆل:وتارە قسەکراوەکان
ئەڤەتار

**ئەڤەتار** (بە ئینگلیزی *Avatar*) بە کەسایەتییەکی دەستکرد و ئەفسوناوی دەوترێت. ئەم کەسایەتییە لە یاری و فیلمدا بەکارھاتووە. ھەروەھا وشەی ئەڤەتار لەگەڵ ناوی گەورە خواوەندی ھیندوسەکاندا ڤینشو زۆر بەکارچووە و لکێندراوە، ھەر لەزمانی ئەوانیشەوە ئەم وشەیە وەرگیراوە (Avatāra).

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
# Avatars (Incarnations or Descents) of Vishnu
# ڤینشو

پۆل:چەمکە فەلسەفیەکانی ھیندۆسی
سولەیمان

230px|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵی لە سولەیمان
سولەیمان (یان **سلێمان**) کوڕی داوودە کە بە ڕای موسڵمانان و جووەکان خوا نیعمەتی پێغەمبەرایەتی و پاشایەتی پێ بەخشیبوون. لە پاش مردنی داوود، پێغەمبەر سولەیمان بوو بە جێگری لە پێغەمبەرایەتی و پاشایەتیدا، سولەیمان زمانی باڵندە و مێرووی زانیوە و لێیانتێگەیشتووە.
سولەیمان لە قودس بەنزیکەیی ١٠٠٠ ساڵ پێش زایین لەدایکبووە، پادشای مەملەکەتی ئیسرائیل بووە.
چل ساڵ حوکمی کردوە شانشینەکەی لە ڕووباری فوڕاتەوە بۆ ڕووباری دۆڵی میسڕ درێژببوەوە سەردەمی ئەو سەردەمی ئاشتی و خۆشی و ھەرزانی بوە ئەو ماڵی خوای لە شاری ئۆرشەلیم دروست کردوە

## ناوی سولەیمان
ناوی سولەیمان لە بنەڕەتدا عیبرییە، کە بە "شۆلۆمۆ" (Šəlomo)یان "سلومو" دەخوێنرێتەوە، بە (لاتینی: Solomon). عەرەبەکان بە (سلیمان) دەینوسن.

## سەرچاوەکان

# دەنگی ئیسلام - لەگەڵ پێغەمبەران
# زانستنامەی جوولەکە

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فیلمی جووڵاو لەسەر سولەیمان
* جەنگەکانی پادشا سولەیمان / Summaries and Studies: www.warsofisrael.com

پۆل:میرەکان بەپێی کتێبی پیرۆز لە سەدەی ١٠یەمی پ.ز
پۆل:پێشەوا ئایینییەکان
پۆل:کەسایەتییەکانی پەندەکانی پێشینان
پۆل:سولەیمان
پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
پێغەمبەر

**پێغەمبەر** یان **پەیامبەر** لە زمانی کوردیدا، بەکەسێک دەوترێت کە ھەڵگری پەیامێکی خوایی بێت، دەتوانین نێردراوی خوا، پەیامبەری خوا وەکو ھاواتای ئەم نازناوە بەکاربھێنین. لەئایینەکانیشدا ئەرکی پێغەمبەر گەیاندنی ئەو پەیامەیە کە خوا لە ڕێگەی سرووشەوە پێیدەگەیەنێت. ئایینە جیاجیاکان تێڕوانینی جیایان ھەیە لەسەر پێغەمبەر و کاری گەیاندنی پەیامەکەی.

## پێغەمبەر لە ئایینەکاندا
### ئایینی ئیسلام
لە ئایینی ئیسلامدا پێغەمبەرانی خوا ھەموویان مرۆڤ بوون و خوا لە ناو گەلەکانی خۆیاندا ھەڵیبژاردوون و کردوونییە پێغەمبەر، ھیچیان لە فریشتە نەبوون، بەڵکو ھەموویان لە مرۆڤ بوون وەک لە قورئاندا ھاتووە:(بڵێ من تەنھا مرۆڤێکم لە ئێوەو ئەوەیە کە سرووشم بۆ ھاتووە). واتە: بەوەی کە من نیگام بۆ ھاتووە و بوومە پێغەمبەر لە مرۆڤایەتی خۆم نەکەوتووم، بەڵکو کەسێکیم وەک ئێوە و لە خۆتانم. 

### ئایینی جوولەکە
لە ئایینی جوولەکەدا پێغەمبەر کەسێکی ھەڵبژێردراوی خوایە، کە نوێنەرایەتی خوا دەکات و قسەکانی ئەو دەڵێتەوە، تەنانەت بە **کەسی قسەکەر** ناوی دەبەن..

### ئایینی خاچ پەرستی
لای خاچ پەرستەکانیش ھاواتایە، پێغەمبەر کەسێکە کە پەیامێکی خوایی بۆ ھاتبێت و بیگەیەنێت بە خەڵکی. ئەو پەیامە بە پەیامێکی پیرۆز ناودەبەن و کەسەکەش کە بە پێغەمبەر ناودەبرێت کەسێکی پیرۆزە.

## پەراوێزەکان
  

## سەرچاوەکان
# پێناسەی پێغەمبەر
# پێشەکییەک لەسەر پێغەمبەران


پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
ئینتەرنێت

thumb|300px|ھێنانەبەرچاوی ڕێدۆزییەکان لە بەشێکی ئینتەرنێتدا.
**ئینتەرنێت** سیستمێکی جیھانگرە پێکھاتوو لە تۆڕی کۆمپیوتەری کۆمپیوتەرییەکانی پێکەوە بەستراو کە بۆ ڕاژەگەیاندن بە ملیاردان بەکارھێنەری سەرانسەری جیھان چەپکە پرۆتۆکۆڵی ستانداردی ئینتەرنێت (TCP/IP) بەکاردەھێنێت. ئینتەرنێت ڕایەڵەیەکی پێکھاتوو لە ڕایەڵەکانی ترە کە داگری ملیۆنان ڕایەڵەی خۆماڵی و گشتی، زانستگایی، بازرگانی، و حکومەتین و لە ڕێگای ڕیزێکی بەرین لە تەکنۆلۆژیاکانی ئەلەکترۆنیکی و تیشکیی تایبەت بە ڕایەڵەوە پێکەوە بەستەرکراون. ئینتەرنێت ھەڵگری جۆراوجۆر سەرچاوەی زانیاری و ڕاژەیە. ئەوانەی کە زۆرتر لە ھەموو جێگەی ئاماژەن، یەکێک بەڵگەنامە سەروودەقەکانی پێکەوە بەستەرکراوی تەونی بەربڵاوی جیھانییە (کە سەرچاوەی زانیارین)، و ئەوی تر ئەو پێکھاتە بنەڕەتییەیە کە پاڵپشتیی پۆستی ئەلەکترۆنیکی (ئیمەیل) دەکات (کە ڕاژەیەکە).

## مێژووی ئینتەرنێت
دەرکەوتنی ئینتەرنێت یەکەمجار بۆ پڕۆژەیەک بوو بە ناوی *[[ئارپانێت]]* (ARPANET)، بۆ وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٦٩، ئەم پڕۆژەیە بەتایبەتی دروست کرابوو بۆ یارمەتیدانی سەربازی ئەمریکایی بەھۆی تۆڕی کۆمپیوتەرەوە

## بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت لە ھەموو جیھان
لە ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت گەیشتە ١٫٣١٩ بلیۆن کەس، و وڵاتی چین لە ساڵی ٢٠٠٨ بە یەکەم وڵات دەرچوو لەڕووی زۆریی بەکارھێنەری ئینتەرنێت کە ٢٢١ میلیۆن کەس لەم وڵاتە ئینتەرنێت بەکاردەھێنن.

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٩٦٩
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:شۆڕشی زانستی
پۆل:تەکنۆلۆژیای زانیاری
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٦٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئینتەرنێت
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
پۆل:دوورپەیوەندی
پۆل:سیستمەکانی گواستنەوە

## زاراوەناسی

هەندێک جار هێشتا ئەم وشەیە بە پیتی گەورە دەنووسرێت بۆ جیاکردنەوەی ئینتەرنێتی جیهانی لە تۆڕە بچووکترەکان، هەرچەندە زۆرێک لە بڵاوکراوەکان، لەوانەش ڕێبەری شێوازی AP لە ساڵی ٢٠١٦وە، پێشنیاری بەکارهێنانی پیتی بچووک دەکەن بۆ هەموو بارودۆخەکان.

لە ساڵی ٢٠١٦دا، فەرهەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد لە ڕێگەی توێژینەوەیەکەوە لەسەر نزیکەی ٢.٥ ملیار سەرچاوەی چاپکراو و ئۆنلاین، دەریخست کە وشەی "Internet" لە ٥٤٪ی حاڵەتەکاندا بە پیتی گەورە نووسراوە.

زاراوەکانی ئینتەرنێت (Internet) و تەونی جیهانی (World Wide Web) زۆرجار وەک یەک بەکاردەهێنرێن؛ باوە کە بوترێت "دەچمە سەر ئینتەرنێت" کاتێک وێبگەڕێک بۆ بینینی لاپەڕەکانی وێب بەکاردێت.

بەڵام تەونی جیهانی، یان وێب (Web)، تەنها یەکێکە لە ژمارەیەکی زۆری خزمەتگوزارییەکانی ئینتەرنێت.

کۆمەڵەیەکی جیهانییە لە لاپەڕەکانی وێب، بەڵگەنامەکان و سەرچاوەکانی تری وێب کە لە ڕێگەی بەستەرەکان (hyperlinks) و ناونیشانە ئەلیکترۆنییەکانەوە (URLs) پێکەوە بەستراونەتەوە.
فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد

وێنۆک
**فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد** () فەرھەنگێکی گشتگری زمانی ئینگلیزییە کە لەلایەن چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆردەوە بڵاو دەکرێتەوە. یەکەم چاپی ئەم فەرھەنگە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٨٤، چاپی دووەمی بۆ ١٩٨٩ و چاپی سێیەمیشی لە ئامادەکردندایە. فەرھەنگەکە لە ٢٢ ھەزار لاپەڕە پێک دێت.

## مێژوو
فەرهەنگەکە وەک پڕۆژەیەکی (کۆمەڵەی فیلۆلۆژی)دەستیپێکرد کە گروپێکی چکۆلەی ڕۆشنبیرانی شاری لەندەن بوو، واتە لە ڕاستیدا پەیوەندیان بە زانکۆی ئۆکسفۆڕدەوە نەبوو.ئەو کۆمەڵەیە هەر لە ساڵی ١٨٨٤ وە میلی کۆکردنەوەی فەرهەنگێکی نوێیان دەرخست بەڵام هەر پێش حوزەیرانی ١٨٥٧ کە بە پێکهێنانی (کۆمیتەی وشەی تۆمارنەکراو) دەستیان کرد بە گەڕان بە دوای ئەو وشانەی کە لە فەرهەنگ و قاموسەکانی ئەوسادا نەنوسرابوون یان بە خراپی پێناسە کرابوون، لە مانگی نۆڤێمبەردا لە ڕاپۆرتێکی ڕیچارد ترێنج کە ئەندامێکی ئەو کۆمەڵەیە بوو، هەندێک کەم و کوڕی لە فەرهەنگەکانی ئەوسادا دەستنیشان کرد.
پوختەی ڕاپۆرتەکە لە ٧ خاڵدا:
* ناتەواوی لێکۆڵینەوەکان سەبارەت بە وشە دێرینەکان
* ناتەواوی لێکۆڵینەوەکان سەبارەت بە (خێزانی وشەکان)
* بەرواوری هەڵە سەبارەت بە بەکارهێنانی سەرەتایی وشەکان
* لابردنی مێژووی ئەو وشانەی بە تێپەڕبوونی کات واتا و بەکارهێنانیان دەگۆڕێت(obsolete senses of words)
* هەڵە و ناتەواوی لەمرادفە کاندا
* بە فیڕۆدانی شوێن بۆ شتانێکی ناپێویست
* کەمی بە کارهێنانی وشەکان لە کۆنتێکستەکان وەکو نمونە.

لە کۆتاییدا بۆیان دەرکەوت کە ئەو وشانەی تۆمار نەکراون زۆر زیاتر ئەبن لەو وشانەی لەقاموسەکاندا کاندا هەن، بۆیە بیرۆکەکەیان گۆڕی لە پاراستنی ئەو وشانەی کە لە قاموسەکەدا نین بۆ پڕۆژەیەکی گشتگیر تر و گەورەتر کە بیرۆکەکە هی ڕیچارد ترێنچ بوو، کۆمەڵەکەش لە ١٨٥٨ بیرۆکەکەیان پەسەند کرد لە ژێر ناوی فەرهەنگی نوێی ئینگلیزی لە سەر بنەما مێژوویەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی فەرمی فەرھەنگی ئۆکسفۆرد

پۆل:چاندی ئینگلیزی
پۆل:زمانی ئینگلیزی
پۆل:فەرھەنگە ئینگلیزییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٨٨٤
پۆل:فەرھەنگەکانی ئۆکسفۆرد
ڤیکتۆریا (شاژن)

**ئەلەکسانەرینا ڤیکتۆریا** (١٨١٩–١٩٠١) شاژنی پاشایەتیی یەکگرتووی بریتانیای مەزن و ئیرلەند بوو لە ساڵانی ١٨٣٧ تا ١٩٠١ کە بە سەردەمی ڤیکتۆریا ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٠١
پۆل:شاژن ڤیکتۆریا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٩
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بریتانی
ناسیاریناسی

**ناسیاریناسی**، **مەعریفەتناسی**، **ئێپیستێمۆلۆژی** یان **بیردۆزی زانین** (، ) لە لقەکانی فەلسەفەیە کە گرنگی بە سروشت و سنوورەکانی زانین دەدات. مەعریفەتناسی خۆی ڕووبەڕووی ئەم پرسانە دەکاتەوە:
* زانین چییە؟
* زانین چۆن بەدەست دێت؟
* مرۆڤ چی دەزانێت؟
* ئەو شتە کە ئێمە دەزانین، چۆن دەیزانین؟

زۆرینەی گفتوگۆکان لەم گۆڕەپانەدا وردبوونەتەوە لەسەر شیتەڵکاریی سروشتی زانین و ئەوەی کە زانین چلۆن گرێدراوە بە تێگەیشتەکانی دیکەوە، لەوانە: دروستی، باوەڕ و پاساوھێنانەوە. لەگەڵ واتای بەرھەمھێنانی زانینیشدا سەروکاری ھەیە و ھەروەھا لەگەڵ گومانکاری لە بانگەشە جۆربەجۆرەکانی مەعریفەتدا.

وشەی «ئێپیستێمۆلۆژی» (*Epistemology*) لە یۆنانییەوە وەرگیراوە: episteme - ἐπιστήμη، «زانین، زانست» + λόγος، لۆگۆس.

## زانین چییە؟
لە وەڵامی ئەم پرسیارە دوو ڕێباز (ڕێباوەڕ)ی سەرەکی ھەن:

**ڕێبازی ڕاستی** () دەڵێت: ئەو شتانەی بە ھەستەکان یان بە ژیری (ھۆش) دەیانزانین شتانێکی ڕاستەقینەن و لە دەرەوەی بیر و ھۆشی ئێمەدان، بەو پێیە شتەکان ھەن جا ئێمە ھەستیان پێبکەین یان نا؛ و زانین درک پێکردنی شتەکانە وەک چۆن لە واقیعدا ھەن.

لە بەرامبەردا **ڕێبازی نموونەیی** () کە دەڵێت: ئەو شتانەی ئێمە دەیانزانین (ھەستیان پێدەکەین) بوونیان بەندە بە بیر و ھزری ئێمەوە. بەو پێیە زانین درک پێکردنی شتەکانە وەک چۆن بۆ مرۆڤ دەردەکەوێت نەوەک ڕاستی بنچینەیی شتەکان.
## کێشەی گومان
گومانکاران پرسیار دەکەن کە ئایا زانین ئەگەری ھەیە یان نا، و ئیدیعا دەکەن کە باوەڕبوون بە شتێک پاساو بۆ ئەوە ناھێنێتەوە کە ئایا ئەو شتە ڕاستە یان نا. وەسفکردنی زانین بە بەھێز یان لاواز پشت بە بۆچوون و پێناسەی ھەر کەسێک بۆ زانین دەبەستێت. زۆربەی زانیارییەکانی ئێمە دەربارەی تیۆریی زانین (ئیپیستمۆلۆژی) بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە گومانە عەقڵی و فەلسەفییەکانەوە وەرگیراوە.

گومانکاران دژایەتیی ئەوە دەکەن کە پێی دەوترێت «بناغەخوازیی دۆگمایی»، کە باس لەوە دەکات کە دەبێت ھەندێک ھەڵوێستی بنەڕەتی ھەبن کە پاساو بۆ خۆیان دەھێننەوە یان ناتوانرێت پاساویان بۆ بھێنرێتەوە بەبێ گەڕانەوە بۆ ئەوانی تر.

ئەم کێشەیە بە تێپەڕبوونی کات دەستکاری کراوە و لە ڕووی فەلسەفییەوە باشتر کراوە، و لەم دەستکاریانە: خەیاڵگەرایی ئیدیعای خاوەندارێتیی زانین ناکات، بەڵام پابەندە بە ھەندێک دەرەنجامەوە دەربارەی چەند پێوەرێکی کەم وەک سوود و قازانج، و جوانیناسی، و پێوەرە کەسییەکانی تر، بەبێ ئەوەی ئیدیعای ئەوە بکات کە ھیچ دەرەنجامێک لە واقیعدا «ڕاستە».

## سەرچاوەکان

پۆل:ناسیاریناسی
لۆگۆس

**لۆگۆس** زاراوەیەکی گرنگە لە فەلسەفە، دەروونناسی، ڕەوانبێژی، و لە ئاییندا. ھیراکلیتوس (٥٣٥ ھەتا ٤٧٥ی پێش زایین) ئەم زاراوەیەی ھێنایە ناو فەلسەفەی ڕۆژئاوایییەوە بە واتای سەرچاوە و تەکووزیی بنەڕەتیی گەردوون.

لۆگۆس لە فەلسەفەی یۆنانیدا بنەمایەکی ئەقلانییە کە گرێدراوی ھێزە فۆرم خولقێنەرەکانە. لەلای ھیراکلیتس، لۆگۆس یاسای گەردوونییە. لەلای ئەرەستوو، لۆگۆس شتێکە کە پەیوەندیی بە ناواخنی پێناسە ئەقڵانییەکانەوە ھەیە. لەکاتێکدا ستۆیکەکان لۆگۆسیان کردۆتە مرۆڤ و بە ھاوتای ڕۆحی خوایانەی جیھان دایدەنێن. دواتریش ئایینی مەسیحی لۆگۆس دەکاتە وشەی خوا، کە دواتر دەبێتە ھۆی دروستبوونی جەستەی مرۆڤ و جەستەی کوڕی خوا (مەسیح).

## سەرچاوەکان

پۆل:زمان
پۆل:ستۆیسیزم
پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:ناسیاریناسی
پۆل:لۆژیک
پۆل:ئەفلاتوونیزمی نوێ
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:پیرھۆنیزم
پۆل:ھزر
پۆل:ڕاستی
پۆل:تیۆرییە فەلسەفییەکان
پۆل:فەلسەفەی دەروونناسی
پۆل:ڕەوانبێژی
بێھرووز حەسەن

**بێھرووز حەسەن** وەرگێڕێکی کوردە کە زۆرتر لە زمانی دانمارکییەوە وەرگێران دەکاتە سەر زمانی کوردی. ئەو زۆرێک لە کارەکانی نووسەری بەناوبانگی دانمارکی یۆستاین گاردەری وەرگێڕاوەتە سەر کوردیی سۆرانی.

## کارەکان
* وەرگێڕانی جیھانی سۆفیا، نووسراوەی یۆستاین گاردەر
* وەرگێرانی کچی بەڕێوەبەری سیرک، نووسراوەی یۆستاین گاردەر
* وەرگێرانی کچەی پرتەقاڵ، نووسراوەی یۆستاین گاردەر
* وەرگێرانی لە ئاوێنەیەکدا لە نهێنیەکدا، نووسراوەی یۆستاین گاردەر
* وەرگێڕانی مایا، نووسراوەی یۆستاین گاردەر

## بەستەری دەرەکی
ڕۆمانی "کچەی پرتەقاڵ"

پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
چەپکە پرۆتۆکۆڵی ئینتەرنێت

alt=نیشاندانێکی چینەکانی چەپکە پرۆتۆکۆلی TCP/IP|وێنۆک|نیشاندانێکی چینەکانی چەپکە پرۆتۆکۆلی TCP/IP|310x310پیکسڵ
**چەپکە پرۆتۆکۆڵی ئینتەرنێت** یان **TCP/IP** کۆمەڵێک پرۆتۆکۆڵی ڕاگەیاندنە کە لە ئینتەرنێت و ڕایەڵەکانی ھاوشێوەدا بەکاردەچێت.

پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت
دیاردەی پەرشبوونەوەی کۆمپتن

وێنۆک|کارلێکی نێوان ڕووناکی و ماددە
ئەم دیاردەیە مەبەست لەوەیە کاتێک فۆتۆنێک کەمێک وزە دەدات بە ئەلیکترۆن و ئەلیکترۆنیش دەست دەکات بە لادان (جووڵە) بەم دیاردەیە دەوترێت پەرشبوونەوەی کۆمپتن.
لە سەدەی ٢٠ی پێشوودا لێکۆڵینەوەکان دەربارەی کارلێکی نێوان تیشکی ئێکس و ماددە لە ڕێگە بوو بۆ سەلماندنی، ئەویش دەوترا کاتێک تیشکێکی ئێکس دەدرێت لە ئەتۆمێک، تیشکەکەش ئەلیکترۆن دەردەکات و پەڕشی دەکاتەوە بە گۆشەیەک. کارۆموگناتیزی کلاسیکی ھەستی بەوە کرد کە دەبێت درێژە شەپۆلی تیشکی پەڕشبوو یەکسان بێت بە درێژە شەپۆلی سەرەتای. چەند تاقیکردنەوەیەک دەریان خستوە کە درێژە شەپۆلی تیشکی پەرشبوو زیاترە لە درێژە شەپۆلی سەرەتایی.

لە ساڵی ١٩٢٣ دا زانا کۆمپتن چەند پەڕەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا باسی دیاردەکەی کردووە بە بەکارھێنانی ئەو تێبینیەی ماکس پلانک کە دەڵێ دانەوە لەگەڵ جووڵە لە بیردۆزی ڕێژەیی (ئاینشتاین)، کۆمپتن پەیونەدیەکی دۆزیەوە لە نێوان بڕی ئەو لادانەی درێژە شەپۆلێک لەگەڵ ئەو گۆشەیەی پیی بڵاودەبێتەوە کە ھاوکێشەکەشی بەم شێوەیە بوو؛

:\lambda' - \lambda = \frac{h}{m_e c}(1-\cos{\theta})

کاتێک:
* \lambda : درێژە شەپۆلی سەرەتاییە.
* \lambda' : درێژە شەپۆلی پەرشبوو.
* *h*: نەگۆڕی پلانک (کە نرخەکەی دەکاتە  h = 6{,}626068 \cdot 10^{-34}\,\rm{J\,s} ).
* *m<sub>e</sub>*: بارستای ئەلیکترۆن (کە دەکاتە 9.1\times10^{-31}g).
* *c*: خێرای ڕووناکی.
* *θ*: ئەو گۆشەییەی پێی پەرش دەبێتەوە.

بەم پەیوەندیە دەوترێت درێژە شەپۆلی کۆمپتن:

: \frac{h}{m_e c}

پۆل:ستێرفیزیک
پۆل:گەردوون
پۆل:گەردوونناسی چاودێر
کۆڕەک تیڤی

**کۆڕەک تیڤی**  کەناڵێکی تەلەفیزیۆنی ئاسمانییە، گرنگی دەدات بە بوارەکانی ھونەر بەگشتی.  ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە.

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
٣١ی کانوونی دووەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٩٦ - ٥٠ کوژراو لە تەقینەوەیەکی خۆکوژی لە سریلانکا
* ٢٠٢١ – لەیلا عومەر وەک یەکەم ژن لە مێژووی شاری سلێمانی وەک جێگری پارێزگای سلێمانی دەستبەکار بوو.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٠٢  ئالڤا مێردال، سیاسەتوان و کۆمەڵناسی سوێدی (مردووی ١٩٨٦)
* ١٩٧٥  پریتی زینتا، خانمەکتەر و بەرھەمھێنەر
* ١٩٨١  جەستن تیمبەرلێک، گۆرانیبێژی ئەمریکی

## مردنەکان
* ١٩٧٨ – شاسوار جەلال سەعید ڕۆشنبیری چەپی کورد، کەسایەتییەکی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و سکرتێری پێشووی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان لە گوندی تەنگیسەری سەر بە ناوچەی قەرەداغ کوژراو.

*٢٠١٥ --- لیوا حوسێن مەنسور لە گوندی مەلا عەبدوڵڵای سەر بە شاری کەرکووک شەهیدکرا.

## بۆنەکان
## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی دووەم
کەنداوی فارس

[وێنۆک|upright=1.25|کەنداوی فارس لە شەودا لە [وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیییەوە لە ساڵی ٢٠٢٠]]
**کەنداوی فارس** ()، ھەروەھا لە وڵاتانی عەرەبی ناسراو بە **کەنداو** یان **کەنداوی عەرەبى** ()، کەنداوێکە لە ڕۆژاوای ئاسیا کە لە نێوان ئێران و نیمچەدوورگەی عەرەبی ھەڵکەوتووە و لە ڕۆژھەڵاتەوە بە تێپەڕبوون لە تەنگاوی ھورمز دەڕژێتە ناو کەنداوی عومان. دەلتای شەتەلعەرەب ھێڵی کەناریی باکووری ڕۆژاوای کەنداوەکە پێکدێنێت. ئەم کەنداوە لە دوای کەنداوی مەکسیک و کەنداوی ھەدسن بە ٢٥١،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەوە سێیەمین کەنداوی گەورەی جیھانە.

کەنداوی فارس خاوەنی ژمارەیەکی زۆر شوێنی ماسیگرتن، ڕیفە بەرفراوانەکان (زۆرتر بەردین و ھەروەھا مەرجانی) و زۆرێک پینکتادایە، ھەرچەندە ژینگەکەی بەھۆی پیشەسازی و پیسبوونی نەوتییەوە زیانیان پێگەیشتووە.

کەنداوی فارس لە ناوچەی کەنداوی فارسدا کە بنەچەی سینۆزۆئیکی ھەیە ھەڵکەوتووە، ئەم ناوچەیە بەھۆی داڕمانی پەڕەی عەرەبی بەرەو زنجیرەچیاکانی زاگرۆس پێکھاتووە. ئاوی ئێستاکەی ناوچەکە لە ١٥،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەرەوە بەھۆی بەرزبوونی ئاستی دەریاکان لە سەردەمی کشانەوەی بەستەڵەکی ھۆلۆسیندا پەیدا بووە.

## شارە گەورەکان
ھەشت وڵات بەدرێژاییی کەنداوی فارس کەناراویان ھەیە کە بریتین لە: بەحرەین، ئێران، عێراق، کووەیت، عومان، قەتەر، عەرەبستانی سعوودی و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان.  پێگەی ستراتژیکی کەنداوی فارس وایکردووە کە ھەموو کاتێک ببێتە شوێنێکی گرنگ بۆ گەشەسەندنی مرۆڤی.  ئەمڕۆکە زۆریەک لە شارە گەورەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین کەوتوونەتە ئەم ناوچەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:دەریاچەکانی ئاسیا
پۆل:سنووری ئێران–عێراق
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:کەنداوەکان
پۆل:سنووری ئێران–قەتەر
پۆل:سنوورەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:سنوورەکانی قەتەر
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران
سەرحەدۆ

**سەرحەدۆ** () گۆرانیبێژێکی ھیپ ھۆپی کوردە.

سەرحەدۆ ساڵی ١٩٨٤ لە پایتەختی سوید، لە ستۆکھۆڵم، لەدایک بووە. لە بنەچەوە، ماڵباتی وی خەڵکی گوندی ھەلەخ لە باکووری کوردستانن کە سەر بە شاری مدیادە. ئەوان لە ساڵەکانی حەفتاکاندا کۆچیان کرد بۆ وڵاتی سوید. سەرحەدۆ پێش ستۆکھۆڵم، لە سۆلەنتونا لەگەڵ دایک و خوشک و براکانی گەورە بووە. باوکی زۆرە نەدیوە چونکە ئەو لە برووکسەل لە مەد تیڤیدا کاری دەکرد.

## ئالبۆمەکان
* ھیپ ھۆپ بە کوردی (٢٠٠٧)
* خەونی ژیان (٢٠٠٧)
* خەیاڵی ئەڤین (٢٠٠٩)
* بەھەشتی خەیاڵەکان (٢٠١٣)
* ھیوا (٢٠٢٠)
* ئاخ (٢٠٢١)

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی سەرحەدۆ

پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باکووری
بنکەی ژین

**بنکەی ژین** بنکەیەکە لە شاری سلێمانی، کار بۆ پاراستن، ئەرشیڤکردنی بەڵگەنامە کوردییەکان دەکات بە ئەمانجی بوژاندنەوەی کەلەپووری بەڵگەنامەیی و ڕۆژنامەوانیی کوردی.

بنکەکە لە ساڵی ٢٠٠٤ دامەزراوە، جگە لە کۆکردنەوە سەدان دەستنووس و بەڵگەنامە و وێنەی لەبارەی مێژووی کورد و ناوچەکە، ھاوکات زیاتر لە ١٧٠ ڕۆژنامە و گۆڤاریی لە لە ناوچوون پاراستوە و زیاتر لە ١٠٠ کتێبی نووسەرانی کوردی بە چاپگەیاندوە. لە ئێستادا، ڕەفیق ساڵح بەڕێوەبەری بنکەکەیە.

## تەلار
تەلاری بنکەی ژین کۆمەڵگایەکی ڕۆشنبیری ھەمە لایەنە و بڕی ٣ ملیار و ٨٠٠ ملیۆن دیناری عێراقی تێچوەو، پێکھاتوە لە پێنج نھۆم کە چەندین ھۆڵی تایبەت بە بوارە جیاجیاکانی وەک کتێبخانە، چاپخانە، کافتریا و ھۆڵی کۆبوونەوەی ٣٠٠ کەسی، ھەروەھا شانۆ و سینەمای تێدایە، ھۆڵی فێرکردنی زمان، کۆمپیوتەر و شوێنی کردنەوەی پێشانگا و چالاکییە ھونەرییە جیاجیاکانی تێدایە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی سەرەکی بنکەی ژین
* پەیڕەوی ناوخۆی بنکەی ژین
* کاروچالاکییەکانی بنکە لە ساڵی ٢٠٠٨ داو بەرنامەی ساڵی ٢٠٠٩

پۆل:بنکەی ژین
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٤
پۆل:کۆمپانیاکانی بڵاوکردنەوەی کتێب لە عێراق
پۆل:کۆمپانیاکانی بڵاوکردنەوەی کتێب لە کوردستان
ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی

وێنۆک|ئاڵای ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی

**ڕێکخراوەی تەندروستیی جیهانی** (بە ئینگلیزی: *World Health Organization*، بە کورتی: *WHO*)، دەزگایەکی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە وەک دەزگایەک هاوکارە لەسەر تەندروستیی گشتیی نێونەتەوەیی کار دەکات. لە ڕێکەوتی ٧ی نیسانی ١٩٤٨ دامەزراوە و نووسینگەی سەرەکی لە شاری ژنێڤە لە سویسڕا. ئەم دەزگایە ئەرک و سەرچاوەکانی لە پێشکاری بە ناوی "ڕێکخراوەی تەندروستی" (Health Organization) بە میرات وەرگرت، کە ئەویش دەزگایەک بوو لە کاتی خۆی لە نەتەوە یەکگرتووەکان.

## یاسای بنەڕەتی و مێژوو
ڕێکخراوەی تەندروستیی جیهانی یەکێکە لە دەزگا ڕەسەنەکانی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، یاسای بنەڕەتییەکەی بە فەرمی لە یەکەم ڕۆژی ڕۆژی جیهانی تەندروستی چووە کار، کە ئەوە لای ٢٦ەمین دەوڵەتی ئەندام پەسند کرا.
یاسای بنەڕەتیی (دەستووری) WHO ئاماژە بەوە دەکات کە ئامانجی "گەیشتن بە هەموو خەڵکە لە بەرزترین ئاستی شیاوی تەندروستی". کاری سەرەکی بەگژاچوونەوەی نەخۆشییە، بە تایبەتی کلیلی نەخۆشییە چڵککردنەکان، و سوود بە تەندروستیی گشتیی خەڵکی جیهان بگەیەنێت. 

## پەراوێزەکان
 

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی سەرەکی ڕێکخراوەی تەندروستیی جیهانی WHO

## سەرچاوە
وەرگێڕان لە ویکپێدیای ئینگلیزی

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
پۆل:تەندروستیی گشتی
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
٣ی شوبات

## ڕووداوەکان
* ١٦٩٠ - بۆ یەکەمجار لە ئەمریکا دراو بەشێوەی کاغەز دروستکرا و بەکارھات.
* ١٩٧٢ - ١١ھەمین ئۆڵۆمپیادی یارییە زستانەکان لە ژاپۆن لە شاری ساپۆرۆ دەستی پێکرد، کە بۆ یەکەمجار بوو لە ئاسیا بکرێت.
* ٢٠٠٧ - تەقینەوەی بۆمبێک لە بازاڕێکی شاری بەغداد ١٣٥ کوژراو و ٣٣٩ برینداری لێکەوتەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٩٤ - نۆرمان ڕۆکوێڵ، وێنەکێشی ئەمریکایی
* ١٩٣٧ - داریووش نیکگوو مامۆستا و چالاکی سیاسیی شۆڕشگێڕی کورد

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی پاڵەوانان (مۆزەمبیق)
----

پۆل:شوبات
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بەنداوی چەقچەق

چەپ|400px|وێنۆک|بەنداوی چەقچەق لەدوای ھەرەسھێنان
بەنداوی چەقچەق دەکەوێتە باکووری ھاوینەھەواری سەرچنارەوە بە دووری ١ کیلۆمەتر. بەرزییەکەی ١٣ مەترە و لە ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن ڕێکخراوی قەندیلی سویدییەوە دروست کراو و لە ساڵی ٢٠٠٦ دوای چەند ڕۆژێک لە تەواوبوونی بەنداوەکە بەھۆی بارانبارینێکی زۆرەوە ھەرەسی ھێنا و ھەتا ئێستا بە نۆژەن نەکراوەیی ماوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان
## سەرچاوەکان
# Karstic spring flow of the Sarchinar spring
--------

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
شانشینی پێشەنگییەکان

وێنۆک|گەشەسەندنی زیندەوەران بە شێوەی خێزانی، وێنەکە شێوازی زیندەوەری eukaryotes(حقیقیات النوی) نیشان دەدات

**شانشینی پێشەنگییەکان** (بەئینگلیزیی: Protista)، کۆمەڵێکی فرەجۆر لە زیندەوەری ناووک ڕاستەقینەی تێدایە، کە شانەی ڕاستەقینەیان نییە. پێشەنگییەکان؛ بەپشتبەستن بەڕێگەی خۆراکییان (خۆژێن یان خۆنەژێن یان مژین) دەکرێنە سێ کۆمەڵەوە، ئەوانیش: 

*زیندەوەرە سەرەتاییەکان یان زیندەوەری لە گیانەوەرچوو.
*قەوزەکان یان زیندەوەری لەڕووەکچوو.
*کەڕووە ناڕاستەقینەییەکان یان زیندەوەری لەکەڕووچووەکانن.

زۆربەی پێشەنگییەکان تاکخانەن و ھەندێکییان فرەخانەن. پێشەنگییەکان بەسەربەستیی لە ژینگە ئاوییەکاندا یان لە خاکە شێدارەکاندا ھەن. بەمشەخۆریی یان ھاوژیانیی لەگەڵ زیندەوەرانی دیکەدا دەژین. پێشەنگییەکان بەھۆی کوڵکەکان یان قامچییەکان یان گەندەپێیەکان یان بەجوڵەی خلیسکان دەجوڵێن. زۆربەی پێشەنگییەکان ناتوخمانە زۆر دەبن.
## سەرچاوەکان
زیندەوەرە سەرەتایییەکان

سەرەتاییەکان (بەئینگلیزی: Protozoa) وردبینە زیندەوەری تاکخانەن، زۆربەیان خۆنەژێنن، گەردە بچووکەکان یان خانەکان قووت دەدەن، ئەم گەردانە لە خۆراکە بۆشاییدا ھەڵدەوەشێنن، کە بۆشایین بە پەردە دەورەدراون و ئەنزیمی ھەرسکەرییان تێدایە. زۆر لە جۆرە سەرەتاییەکان سەربەست دەژین، لەژینگە ئاوییەکاندا یان لە خاکدا. زۆر جۆرییان پلانکتۆنە گیانەوەرییەکان پێک دەھێنن. زۆر لە سەرەتاییە مشەخۆرەکان دەبنە ھۆی نەخۆشیی ترسناکی ھەچەشن بۆ مرۆڤ، وەک مەلاریا، سکچوونی ئەمیبیی، خەوە نەخۆشیی ئەفریقیی. ئەو سەرەتاییانەی کە لە ئاوە سازگارەکاندا دەژین، پارێزگاریی ھاوسەنگیی ناوەکییان دەکەن، و خانەکە لە ئاوی زیادە ڕزگار دەکەن لەڕێگەی گرژۆکە بۆشاییەوە.

## پۆڵێنکردن
سەرەتاییەکان بۆ چوار لق پۆڵێن دەکرێن:

### لقی (گۆشتییەکان) ڕەگەپێیەکان

ڕەگەپێیەکان (بەئینگلیزی: Sarcodina) سەدان جۆری ئەمیبادەگرێتەوە کە لە ئاوە سازگار و سوێرەکاندا یان لە خاکدا دەژین، بەڵام ھەندێک جۆرەکانی وەک ئەمیبای سکچوون بەمشەخۆریی لەو ڕیخۆڵەی مرۆڤدا دەژین.

### لقی کوڵکدارەکان

کوڵکدارەکان (بەئینگلیزی: Ciliophora) کوڵکییان ھەیە، کە دەرپەڕیووی سایتۆپلازمی کورتن، لە شێوەی گەندەموودا، پەردەی خانەکە دادەپۆشن، کوڵکەکان بۆ جووڵە لە ئاودا یان بۆ پاڵپێوەنان لە ھەوادا بەکاردەھێنن.
### لقی قامچیدارەکان

قامچیدارەکان (بەئینگلیزی: Zoomastigina) قامچییەک یان کۆمەڵە قامچییەکییان ھەیە، کە پێکھاتووی شێوە زیادەی درێژن، بۆ جووڵە بەکاردێت. جووڵەی قامچیی (شەپۆلییە) پاڵ بە زیندەوەرەکەوە دەنێت یان بەرەو ئاوەکەی ڕادەکێشێت.
### لقی سپۆڕدارەکان

سپۆردارەکان (بەئینگلیزی: Sporozoa) نموونە پێگەیشتووەکانی سپۆردارەکان بە نەبوونی ئەندامۆچکەی جووڵە جیا دەکرێنەوە، زۆربەی جۆرەکانی سپۆردارەکان مشەخۆرن.
## سەرچاوەکان
زیندەوەرە سەرەتاییە ڕەگەپێیەکان

**ڕەگەپێیەکان** () سەدان جۆری ئەمیبا دەگرێتەوە کە لە ئاوە سازگار و سوێرەکاندا یان لە خاکدا دەژین، بەڵام ھەندێک جۆرەکانی وەک ئەمیبای سکچوون بەمشەخۆریی لەو ڕیخۆڵەی مرۆڤدا دەژین، نەخۆشییەکی کوشندە پەیدا دەکەن کە بە سکچوونی ئەمیبیی ناو دەبرێت. ئەم ئەمیبایە لەڕێگەی خۆراک و ئاوی پیسەوە دەچنە لەشەوە. پاشان دەگوێزرێتەوە بۆ خوێن و جگەر و ئەندامەکانی تر.
ڕەگەپێیەکان، لەڕێگەی گەندەپێوە دەجووڵێن کە درێژبوونەوەی سایتۆپلازمن کاتێک ئیندۆپلازم بەشێکی ناوەوەی سایتۆپلازم پاڵ بە ئەکتۆپلازم یان چینی دەرەوەی دەنێت، پەیدا دەبێت. بەرەو پێشەوە درێژبوونەوەیەکی پەل ئاسا پێک دێنێت، ئەم شێوازی جووڵەیەیش بە جووڵەی ئەمیبیی ناودەبرێت.
ھەروەھا ڕەگەپێیەکان گەندەپێ بۆ خۆراک وەرگرتن بەکاردەھێنن، کە بەگەندەپێیەکان گەمارۆی خۆراکەکە دەدەن و قووتی دەدەن لەڕێی کرداری ھاوردەی خانەییەوە.
ھەندێک لە سەرەتایییەکان سەدەفییان ھەیە، لەوانە: کوندارەکانن کە لە زەریاکاندا دەژین. سەدەفەکانییان لە کاربۆناتی کالسیۆم پێک ھاتووە، ھەروەھا تیشکدارەکانیش کە لە گۆماوەکاندا دەژین؛ سەدەفەکانییان لە دوانۆکسیدی سیلیکا پێک ھاتووە. سەدەفەکانی ئەم زیندەوەرانە لەبنکی ئاوەکاندا جێگیر بوون و چینێکی نیشتەنی و جیڕی دەباشیرییان پێک ھێناوە کە لە شێوەی زەویی وشکانییدا دەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خانە
پۆل:ژینناسیی خانەیی
پۆل:میکرۆبناسی
پۆل:میکرۆبەکان
کوڵکداران

**کوڵکدارەکان** (بەئینگلیزی: Ciliophora) کوڵکییان ھەیە، کە دەرپەڕیووی سایتۆپلازمی کورتن، لە شێوەی گەندەموودا، پەردەی خانەکە دادەپۆشن، کوڵکەکان بۆ جووڵە لە ئاودا یان بۆ پاڵپێوەنان لە ھەوادا بەکاردەھێنن. کوڵکدارەکان گەندەمووکانییان بە ھاوییەکی دەدەن بەیەکدا و شەپۆل پێک دێنن کە بە خانەکەدا تێپەڕ دەبێت و وایان لێ دەکات کە بەدەوری تەوەرەی خۆیاندا بسووڕێنەوە. کوڵکدارەکان لە گۆماو و ئاوە ھێواش ڕەوەکاندا کە ڕووەکەکان و ماددە ئەندامییە شیبوەوەکانییان تیدایە، دەژین. پارامیسیۆم نموونەی ئەم کۆمەڵەیەی سەرەتاییەکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشەنگییەکان
پۆل:شانشینییە زیندەییەکان
قامچیداران

**قامچیدارەکان** (بەئینگلیزی: Zoomastigina) قامچییەک یان کۆمەڵە قامچییەکییان ھەیە، کە پێکھاتووی شێوە زیادەی درێژن، بۆ جووڵە بەکاردێت. جووڵەی قامچیی (شەپۆلییە) پاڵ بە زیندەوەرەکەوە دەنێت یان بەرەو ئاوەکەی ڕادەکێشێت. زۆر لە قامچیدارەکان لە ئاوی دەریاچە و گۆماوەکاندا دەژین ھەندێک لە قامچیدارەکان مشەخۆرن و دەبنە ھۆی نەخۆشیی، وەک تریپانۆسۆما کە دەبێتە ھۆی خەوەنەخۆشیی ئەفریقیی کە مێشی تسی تسی دەیگوێزێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانە
پۆل:میکرۆبناسی
پۆل:ژینناسیی خانەیی
زیندەوەرە سەرەتاییە سپۆڕدارەکان

**سپۆردارەکان** (بەئینگلیزی: Sporozoa) نموونە پێگەیشتووەکانی سپۆردارەکان بە نەبوونی ئەندامۆچکەی جووڵە جیا دەکرێنەوە، زۆربەی جۆرەکانی سپۆردارەکان مشەخۆرن. کە لە سووڕی ژیانییاندا سپۆڕەکان بەرھەم دەھێنن و پێویستییان بە خانە خوێیەکی گوێزەرەوە یان زیاتر ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشەنگییەکان
پۆل:شانشینییە زیندەییەکان
دراو

**دراو** بریتییە لە پارە لە ھەر شێوەیەکیدا، کاتێ کە بە کردەوە وەک ناوبژیی ئاڵوگۆڕ بە کار بھێنرێ. بۆ وێنە، سککە و پارەی کاغەزی بە دراو دەژمێردرێن. 

## وشەڕەتناسی
دراو لە کوردیی باکووریدا دراڤ -ە. ڕەگ و ڕیشەی ھەردووکیان دەگەڕێتەوە بۆ وشەی یۆنانیی draxme کە لە عەرەبیشدا بووە بە «درھم» و لە فارسیدا بووە بە «درم».

## جیاوازیی دراو و پارە
زۆر جار زاراوەکانی پارە و دراو وەک ھاومانای یەکتر ڕەچاو دەکرێن. کەچی، لەگەڵ ئەوەی کە پەیوەندیدارن، مانای جیاوازیشیان ھەیە. پارە لە چاو دراو، زاراوەیەکی بەربڵاوترە کە ئاماژە بە سیستمێکی بایەخیی ناماددی و نابەرھەست دەکا کە بە ھۆیەوە ئاڵوگۆڕکردنی شمەک و خزمەت لە ئێستا یا لە داھاتوودا دەست دەدا. بەڵام دراو فۆرمی بەرھەست و ماددیی پارەیە. پارە کە فۆرمی سککە یا کاغەزی گرتە خۆی، دراوی پێ دەوترێ. 

## سەرچاوەکان

پۆل:دراو
پۆل:یەکەی پارە بەپێی وڵات
پۆل:دراوەکانی ئەورووپا
سەروکانی

گوندی سەروکانی ھەڵکەوتوو لە ناوچەیی ڕۆژھەڵاتی لاجان و کەوتۆتە سەڕ ڕێگایی پیرانشار گردکشانە.
ژمارەیی خانەوار و دانیشتوان بە پیەی سەرژمێری ساڵی ١٣٨٥ ی ھەتاوی:
خانەوار: ٢٠٨
دانیشتوان: ١٢٥٠
ژن: ٦٠٩
پیاو: ٦٤١
خوێندەوار: ژن ٢٦٣، پیاو ٤٠٩.
نەخوێندەوار: ژن ٢٨٠، پیاو ١٦٨.
کێو و تەپۆلکەکانی دەورووبەر: ئاودەلێ مەران
کێڵگە و دەشتی دەورووبەر: کووڵ تەپە، بەیاران، دۆڵمانیە،....
کانیەکان: کانی سڵێمان، کانی قەرەنیاغا، کوڵتەپە، کانی سوورکە (لەناوگووندە)، کانی کابۆرە (لەناو گوندە)
قوتابخانە: سەرەتایی، ناوەندی
بنکەیی تەندروستی: ھەیە.
برق: ھەیە
تەلفۆن: ھەیە
ئاوی لولەکێشی: ھەیە
پیشەی دانیشتوان بریتیە لە: وەرزێری، ئاژەڵداری.
مێـژوو:

کول‌تەپەی گوندی "سەروکانێ" لە ناوچەی لاجانی پیرانشار، یەکێک لەم شوێنە باس‌کراوانەیە کە بیری پیرانی بە ساڵاچوودا دێت کە زەمانێک جێگایەکی یەکجار ئاستەم بۆ ھات‌وچۆ بووە و قامیشەڵێنیکی زۆری لە دەوروپشت‌دا بووە لەم شوێنەدا ئاسەواری کۆنینەی زۆر بە نرخ دۆزراوەتەوە.

دوکتۆر بەھمەن کەریمی ساڵی ١٣٣١ی ھەتاوی ھاتۆتە لاجان و باسی کول‌تەپەی سەروکانێ دەکات و بە «گولی. تەپە» ی سەروکانێ ناوی دەبا (گۆڤاری مەھاباد، سەعید عەبدی).

ناوداران:
کاک حەمەدی سەروکانی:

کاک حەمەدی سەروکانی (لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا پلەی کاپیتانی پی بەخشرا و بە کاپیتان قادری ناسرابوو) یەکێک لە خەباتگیڕانی کۆماری مەھاباد بوو ساواک زوری فشار خستەسەر و ھەر بۆیە کەوتە بەندی خانەی ڕێژیمی گۆڕبەگۆڕی شاو و کەوتە ژێر ئەشکەنجەیەکی زۆر و ھەموو نینووکیان دەرھێنا. بۆیە لەترسی ساواک‌و ئەشکەنجەدان بە ڕواڵەت بیچمی خۆی گوڕی ئەگینا قەت لە تێکۆشان کۆڵی نەداو کوڕەکانیشی ھەروا تێکۆشەر ڕاھێنا. کاک حەمەدی سەروکانی یەکیک لە قارەمانەکانی ھیچ کات لە بیرنەچووی مەیدانی ئازادیخوازی و سەربەستی کوردستانە، ڕوحی شادووقەبری پڕ لە نووربێت.

پۆل:گوندەکانی شارستانی پیرانشار
باوەڕی دروستی پاساودار

**باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو**((Justified True Belief - JTB)یەکێکە لە پێناسەکانی زانین کە لە لایەن ئەفڵاتونەوە داڕێژراوە کە دەبێژێت *بۆ ئەوەی کەسێک لەبارەی شتێکەوە بزانێت، پێویستە شتەکە دروست بێت، پێویستە باوەڕبکرێت کە دروستە، وە باوەڕەکە پێویستە پاساوی ھەبێت*. بە زمانێکی تر، *S* دەزانێت کە وتەی *P* دروستە ئەگەر و تەنھا ئەگەر:
* *P* دروست بێت
* *S* باوەڕی ھەبێت کە *P* دروستە
* *S* لەو باوەڕەدا کە *P* دروستە دڵتێرکرابێتەوە (پاساوی بۆ ھێنرابێتەوە).

پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:مەعریفەتناسی
پۆل:باوەڕ
پۆل:زانین
مەد تیڤی

چەپ
**مەد تیڤی** (MED TV) یەکەمین تەلەڤیزیۆنی کوردی لەسەر سەتەلایت بوو. 
مەد تیڤی لە ١٥ی گوڵانی ١٩٩٥ لە لەندەن دەستی بە وەشانی بەرنامەکانی کرد. لە شەوی کرانەوەیدا، ناسر ڕەزازی یەکەم میوانی مەد تیڤی بوو. تەلەڤیزیۆنی مەد تیڤی ڕۆژانە شەش کاتژمێر بە زمانەکانی کوردی، تورکی، ئاشووری، و عەرەبی بەرنامەی بڵاودەکردەوە و لە ئەورووپا، باکووری ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ناویندا سەیر دەکرا.

## بەرگرتن لە وەشان
مەد تیڤی لە لایەن پارتی کرێکارانی کوردستان دامەزراو کە لە سەردەمی خۆی ھەنگاوێکی گەورە بۆ چاندی کوردی و خەباتی سیاسی و جەماوەریەکی بوو. ھەر لە دەستپێکی وەشانییەوە، مەد تیڤی ڕووبەڕووی پەستانەکانی دەوڵەتی تورکیا بووەوە. تورکیا بە پرووپاگەندە و جاڕدانی دوور لە ڕاستییەوە توانی مەد تیڤی لە پێش چاوی ڕای گشتی و دەوڵەتەکانی ئەورووپا ڕەش بکات. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٩٩دا بە دوای گیرانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، کۆمیسیۆنی تەلەڤیزیۆنی بەریتانیا مۆڵەتنامەکەی مەد تیڤیی بەتاڵکردەوە و بڵاوکردنەوەی بەرنامەکانی ڕاوەستاند. بەڵام بە شۆن سێ مانگدا، لە مانگی تیرمەھی ساڵی ١٩٩٩دا مەدیا تیڤی دەستی بە وەشانی خۆی کردن و جێی مەد تیڤیی پڕکردەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:وێستەگە و کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ١٩٩٥ دامەزراون
مەدیا تیڤی

وێنۆک|مەدیا تیڤی
دوای ئەوە مەد تیڤی - یەکەم تەلەڤیزیۆنی کوردیی سەر ساتەلایت - چیدی ڕێی پێ نەدرا چالاکیی ھەبێت، لە تیرمەھی ساڵی ١٩٩٩دا، سێ مانگ پاش داخستی مەد تیڤی، مەدیا تیڤی دەستی بە وەشانی خۆی کرد. بەڵام مەدیا تیڤی لە ٢٠٠٤دا ڕاگیرا و لە جێی ئەو ڕۆژ تیڤی ھاتە مەیدانەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
خەونا ژیان (ئەلبوم)

**خەونا ژیان** ناوی یەکەم بەرھەمی ھونەرمەندی کوردی لە ئەورووپا لەدایکبوو، سەرحەدۆیە. لەم ئەلبومەدا، ھونەرمەند بەیتۆ جان لە یەکێک لە سترانەکاندا ھاوکاریی ھەبووە.

## ناوەرۆکی ئالبۆمەکە
ئالبۆمەکە دە سترانی لەخۆیگرتووە:
# ڤێخستن
# خەونا ژیان (لەگەڵ حەسەن شەریف)
# ئەڤ چییە؟
# لۆ دلۆ (لەگەڵ بەیتۆ جان)
# یادێ
# نابینم
# ئەز ھاتم
# شەرێ ھوندرێ من
# چما چما
# غەریبییێ
# دیلان
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٧
پۆل:ئەلبومەکانی دەیەی ٢٠٠٠
خەیالا ئەڤین (ئەلبوم)

**خەیالا ئەڤین** ناوی دووھەم ئالبۆمی ھونەرمەند سەرحەدۆیە. سەرحەدۆ لە فێستیڤاڵی ناونەتەوەییی چاند و ھونەری کوردستان، لە شاری گەلسەنکرشەنی ئاڵمانیادا سترانەکانئ ئەو ئالبۆمەی پێشکەشی ئامادەبووان کرد.

## سترانەکانی ئەلبومەکە
# بەری ھەر تشت
# خەیالا ئەڤین
# زمانێ کوردی
# دەنگڤەدەن
# دەما من نەما
# یەکە
# ھوایی باوەرییە
# خوەزی
# دنیانەدیتیۆ!
# ئەز کوردستانم
# ڤەمراندن

پۆل:ئەلبومە مۆسیقییەکان
نموونەی ھەڵوەشێنەر

لە لۆجیک‌دا و بەتایبەت لە کاربەرییەکانی لۆجیک لە بیرکاری و فەلسەفەدا، **نموونەی ھەڵوەشێنەر** () ھەڵاوێرێکە بۆ ڕێسایەکی گشتیی پێشنیارکراو. بۆ نموونە، ئەم قەزییەیە لەبەرچاوبگرن: «گشت قوتابییەکان تەمەڵن». ئەم وتەیە بانگەشەدەکات کە تایبەتمەندییەکی دیاریکراو (تەمەڵی) بۆ *گشت* قوتابییەکان دەچەسپێت، لەبەرئەوە، تەنانەت یەک نموونە قوتابیی تێکۆشەر ھەڵەبوونی وتەکە دەسەلمێنێت. واتە ھەر قوتابییەکی سەختتێکۆشەر نموونەیەکی ھەڵوەشێنەرە بۆ «گشت قوتابییەکان تەمەڵن».

## نموونە
*«ئەنجامی لێکدانی دوو ژمارەی ناڕێژەیی، ژمارەیەکی ناڕێژەیییە».
نموونەی ھەڵوەشێنەر: 

\sqrt2 \times \sqrt 8=\sqrt 16=4 \not\in 
Q^{c} 

*«جیاوازی دوو ژمارەی سروشتی، ژمارەیەکی سروشتییە». 
نموونەی ھەڵوەشێنەر:

5-12=-7\not \in \mathbb{N}

* «دووجای ھەر ژمارەیەک گەورەترە یان یەکسانە بە خۆی، \forall x\in \mathbb{R}:x^2\geq x».
نموونەی ھەڵوەشێنەر:

x=0.1 \to x^2=0.01 \implies x^2\not \geq x

## سەرچاوەکان
Bernard R. Gelbaum, John M. H. Olmsted: *Counterexamples in Analysis*. Corrected reprint of the second (1965) edition, Dover Publications, Mineola, NY 2003, .

پۆل:لۆژیک
پۆل:لۆجیک
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
پۆل:لێکدانەوە (فەلسەفە)
ئەلفوبێی یۆنانی

**ئەلفوبێی یۆنانی** ئەلفوبێیەکە کە لە سەدەی نۆیەم بەر لە زانی مەسیحەوە زمانی یۆنانی پێنووسراوە. ئەم ئەلفوبێیە یەکێکە لە بێکەموکووڕیترین سیستمەکانی ئەلفوبێیی و ھەروەھا کۆنترین ئەلفوبێیەکە کە ھێشتاش بە کار دەھێندرێ. لە ڕابردوودا بۆ نووسینی ژمارەکانیش ھەر لەم ئەلفوبێیە کەڵک وەردەگیرا بەڵام ئێستا یۆنانییەکان لە ژمارەکانی ھیندی بۆ نیشاندانی ژمارەکان کەڵک وەردەگرن. ئەلفوبێی یۆنانی لە ئەلفوبێی فینیقیەوە کەوتووەتەوە.

## ئەلفوبێی یۆنانی

پیتەکانی ئەلفوبێی یۆنانی بریتین لە:

پیتەکانی ئەلفوبێی یۆنانی بریتین لە:

## سەرچاوەکان

* U٠٣٧٠.pdf (ئینگلیزی)
* واو (ئینگلیزی)
* ستیگما (ئینگلیزی)
* ھیتا (ئینگلیزی)
* سەن (ئینگلیزی)
* قۆپا (ئینگلیزی)
* سەمپی (ئینگلیزی)
* شۆ (ئینگلیزی)

پۆل:ئەلفوبێی یۆنانی
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
پۆل:زمانی یۆنانی
سیمبیان

سیمبیان (بە ئینگلیزی *Symbian*) سیستەمی کارپێکردنی ژێدەرکراوەی تایبەت بە مۆبایلە و زۆرترین بازاڕی لە سیستەمەکانی مۆبایل داگیرکردووە بە شێوەیەک کە لە ھەر ١٠ مۆبایلێک چواریان سیستەمی سیمبیانی لەسەرە.
لە سەرەتاوە لە لایەن Symbian ltd ـیەوە پەرەی پێ دراوە تا لە حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٨ نۆکیا پشکەکانی تری Symbian ltd کڕی و دامەزراوەی سیمبیانی دروست کرد.

## سیمبیان و سەرچاوەکراوە
پاش نیوەڕۆی ڕۆژی ٤/٢/٢٠١٠ سیستەمی کارپێکردنی **Symbian OS** تەواوی کۆدەکانی کرد بە سەرچاوەکراوە و خرانە بەردەست بۆ پەرەپێدەران. پێشتر تەنھا ناووکی Kern سیستەمەکە لەڕێگەی مۆڵەتی گشتی Eclipse خرابووە بەردەست، بەم کردارە ھەموو داوانامە و نەرمەکاڵاکانی سیستەمەکە کراون بە سەرچاوەکراوە.
ھەنگاونان بەرەو ژێدەرکراوەبوونی سیمبیان لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە دەستی پێکرد پاش ئەوەی نۆکیا زۆرینەی پشکەکانی ئەو کۆمپانیایەی کڕی و، دامەزراوەی سیمبیانی دروستکرد. کە ئەمەش یەکێکە لەو ھەوڵانەی نۆکیا داویەتی بۆ زیندوکردنەوەی سیمبیان بەتایبەت لەدوای ئەو گەشە خێرایەی iPhone و Android و دابەزینی ڕێژەی بەکارھێنانی سیمبیان، زۆرێک پێیان وایە کە سیمبیان سیستەمێکی کۆنە و وردەوردە بەکارھێنانی ڕوو لە کەمی دەکات و سیستەمەکانی تری جێگەی دەگرنەوە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
# ماڵپەڕی سەرەکی سیمبیان
# Symbian OS now fully open source

## بەستەری دەرەکی
* کۆسک - سیستەمی کارپێکردنی تایبەت بە مۆبایل symbian ھەموو کۆدەکەی سەربەست کرا
* کوردئایتی گروپ - سیمبیان ئەبێتە ژێدەرکراوە 

پۆل:مێژووی نەرمامێر
پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مۆبایل
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
پۆل:سیستمی کارپێکردنی ARM
قەزیە (لۆژیک)

لە لۆژیکدا، **قەزیە** ئەوەیە کە بە وتەیەک (ڕستەیەکی ھەواڵی) ئاشکرا بووە و دەتوانێ دروست یان زڕ بێت. ھەواڵێکە کە لە پێشدا دانراوە تا زەین لەبارەی دروستی یان نادروستییەوە داوەری بکات و بڕیار بدات. بۆ وێنە، ڕستەکانی «زەوی خرتە» یان «چوار لە پێنج کەمترە» بە قەزیە دەژمێردرێن، چونکە بۆیان دروستی یا زڕی دەست دەدات.

لە قەزیەدا ھەمیشە چەشنێ حوکم و قەزاوەت ھەیە (وشەکانی قەزیە و قەزاوەت لە یەک بنەماڵەن). ھەندێ جار **خەبەر** یا **حوکم** -یشی پێ دەڵێن. ئیبنی سینا لە زانستنامەی عەلاییدا دەڵێ:*«لەم وشە تاکانەوە، به شێوەی جۆراوجۆر تێکەڵاوی پێک دێ و، لەوانە یەک جۆریان ئێستا بۆ ئێمە دەشێ و، ئەوەش ئەوەیە کە پێی دەڵێن قەزیە و پێی دەڵێن خەبەر و پێی دەڵێن قسەی بڕیاردەر. وە ئەمەش ئەوەیە کە کاتێ بیبیسی دەشێت کە بڵێی ڕاستە و دەشێت کە بڵێی درۆیە.*»

قەزیە لە سێ بەش دروست دەبێ. یەکێک ئەوەی کە خەبەرەکە لەبارەیەوە دەدرێ، واتە بە ئەرێ یا بە نەرێ شتێک دەخرێتە پاڵی و، پێی دەڵێن *دانراو (موضوع).* وەک «زەوی» لە ڕستەی «زەوی خرتە». دووەم ئەوەی کە دەخرێتە پاڵ دانراوەوە و، پێی دەڵێن *ھەڵگیراو (محمول)*. وەک «خرت» لە ڕستەکەی سەرەوە. وە سێیەم وشەیەک کە نیشاندەری پاڵدان یا لکانی ھەڵگیراوە بە دانراو و، پێی دەڵێن *پێوەندی*، وەک «ە» یا «نییە». 

یەکێ لەو شتانەی لە بابەت قەزیەکانەوە گرنگە، پێکھاتەی ناوەکییانە. بە سەرنجدان بەو پێکھاتە ناوەکییە، ئەوە دەردەکەوێ کە قەزیەگەلی ئاڵۆز لە کۆمەڵێ قەزیەی سادەتر پێک ھاتوون کە بە ھۆی گرێدەرەکانەوە، وەکوو ∧ (و) یا → (ئەگەر...ئینجا)، لکێنراون بە یەکترەوە.

قەزیەیەکی دروست بە شێوەی «د» یان «١» یان «T» ھێما دەکرێت و قەزیەیەکی زڕ بە شێوەی «ز» یان «٠» یان «F» دیاری دەکرێت.

## دانراو و ھەڵگیراو

قەزیە دوو پاری سەرەکی یان دوو حەد (بە ئینگلیزی: term) -ی ھەیە: دانراو (بە ئینگلیزی: subject؛ بە عەرەبی: موضوع) و ھەڵگیراو (بە ئینگلیزی: predicate؛ بە عەرەبی: محمول).  دانراو ئەو پارەیە کە شتێ دەخرێتە پاڵی؛ ئەو پارەیە کە یان شتێکی بۆ پەسەند دەکرێ، یان شتێکی لێ حاشا دەکرێ. ئەمە ھەر ئەوەیە کە لە ڕێزماندا «پاڵپێوەدراو» (بە عەرەبی: مسندالیه) -ی پێ دەوترێ. ھەڵگیراو ئەوەیە کە لە پاڵ دانراو دەدرێ؛ ئەو پارەیە کە دانراو ھەڵیدەگرێ. لە ڕێزماندا «لەپاڵدراو» (بە عەرەبی: مسند) -ی پێ دەوترێ.

## جۆرەکانی قەزیە

قەزیەکان لە ڕوانگەی جیاجیاوە شیاوی دابەشکردنن. ھەموو قەزیەیەک فۆرمی ھەیە و ماددە -شی ھەیە. بە پێی فۆرم یا شێوە یا ڕواڵەت، قەزیەکان دوو جۆرن: قەزیەگەلی حەملی (یا کاتەگۆریک) و قەزیەگەلی شەرتی (یا ھیپۆتێزیک).

* قەزیەی حەملی ئەوەیە کە تێیدا شتێ بەبێ ھیچ شەرتێ، لە پاڵ شتێکی تر دراوە، وەک «ئەحمەد دڵخۆشە»، «ئینسان فانییە»، «کانزاکان تێکڕا دەتوانن کارەبا لە خۆ تێپەڕێنن».

* قەزیەی شەرتی ئەوەیە کە تێیدا حوکم بە ڕاستبوون یا ھەڵەبوونی لەپاڵدراوییەک کراوە بە مەرجی وەدیھاتنی لەپاڵدراوییەکی تر. بۆ وێنە، «پیاوەتی نواندن، دڵخۆشی دێنێ (= ئەگەر کەسێ پیاوەتی بکا، دڵخۆش دەبێ)»، یا «ئەگەر دوو دانە لە لاکانی سێگۆشەیەک ھاوئەندازە بن، دوو دانە لە گۆشەکانیشی ھاوئەندازەن».

بە پێی ماددە قەزیەکان سێ جۆرن:
* قەزیەی پێویست (زەرووری) ئەوەیە کە ھەمیشە ڕاستە، وەکوو «ئینسان گیانلەبەرە».
* قەزیەی ڕێتێچوو (مومکین) ئەوەیە کە لە ھەندێ ھەلومەرجدا ڕاستە، وەکوو «ئینسان نووسەرە».
* قەزیەی نەلواو (مەحاڵ) ئەوەیە کە قەت ناتوانێ ڕاست بێ، وەکوو «ئینسان نەمرە» یا «٢ + ٢  = ٥».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:لۆژیک
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
دەربڕین (ڕوونکردنەوە)

**دەربڕین** یان **وتە** دەتوانێت بە یەکێک لەمانە ئاماژەبکات:
* قەزییە، دەربڕینێک لە فەلسەفەدا.
* وتە (لۆژیک)، کە بۆی ھەیە راست یان ھەڵە بێت.
* لە ڕیزمان و زمانناسیدا، ڕستە.
* دەربڕین (بیرکاری)
ئێدمۆند گێتیە

**ئێدمۆند گەتیەر** (بە ئینگلیزی: *Edmund Gettier*) لەدایکبووی ١٩٢٧، فەیلەسووفێکی ئامریکایی و مامۆستای خانەنشینی زانکۆی ماساچوسێتە. دەکرێت بڵێین ناوبانگی وی زۆرتر بەھۆی نووسراوەیەکی سێ لاپەڕەیییە لە ژێر سەردێڕی *[[کێشەی گەتیەر|ئاخۆ باوەڕی دروستی پاساوبۆھێنراو زانینە؟]]* کە ١٩٦٣دا بڵاوکرایەوە.

## بەستەری دەرەکی
* پەڕەی تایبەتیی گەتیەر لە ماڵپەڕی زانکۆی ماساچوسێت 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئەمریکی
پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
زاگرۆس (ڕوونکردنەوە)

* ڕیزەچیاکانی زاگرۆس
* کەناڵی ئاسمانیی زاگرۆس تیڤی
* کەناڵی ناوچەییی زاگرۆس پارێزگای کرماشانی ئێران
زاگرۆس تیڤی

**زاگرۆس تیڤی** لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ دا وەکو کەناڵێکی ئاسمانییە لە باشووری کوردستاندا دامەزراوە سەر بە لایەنی پارتی دیموکراتی کوردستانە. زاگرۆس تیڤی، کەناڵێکی سەرانسەری و کوردستانییە، کە لە بەرنامەکانی خۆیدا دەنگوباس، زانیاری، فیلم، مۆسیقا و گۆرانی.

## بەرنامەکانی زاگرۆس تیڤی
* ھەگبەی بنار
* زنجیرەدرامای نھێنیی خاتوونە پاکیزەکان

## سەرچاوەکان
* ده‌رباره‌ی ئێمە: که‌ناڵی ئاسمانیی زاگرۆس تیڤی

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمیی زاگرۆس تیڤی

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ٢٠٠٧ لە باشووری کوردستان
پۆل:ماس میدیا لە ھەولێر
نیوتن (یەکە)

**نیوتن** (ھێما: ***N***)، یەکەی پێوانی ھێزە لە سیستەمی SIدا کە پاش ئیساک نیوتن بۆ ڕێزگرتن لە کارەکانی لە میکانیکی کلاسیکدا وەھا ناونراوە.

## پێناسە
یەک نیوتن یەکسانە بە ئەو ھێزەی کە دەبێتە ھۆی زۆربوونی خێراییی تەنێکی ١ کیلۆگرامی بەبـڕی ١ مەتر لە چرکەدا. واتە:

{\rm 1~N = 1~\frac{kg\cdot m}{s^2}}

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای
کوروف (گوند)

**کوروف** گوندێکە لە باشووری ڕۆژئاوای پۆلەند، لە نێوان پوواڤی و لوبلیندا.

پۆل:پۆلەند
پەستانی کەش

**پەستانی کەش** (بەئینگلیزی: Atmosphere of Pressure)، ئەو ھێزەیە کە گازەکانی بەرگی ھەوا دەیخاتە سەر ڕووبەری (١سم٢) لەسەر ڕووی زەویی.

پەستانی کەش یاخوود پەستانی ھەوا دەکاتە ١ ئەتمۆسفیر (یەکەی پێوانی پەستان) کە دەکاتە ١٠١٣٢٥ پاسکال (١٫٠١  بار) یاخوود ١٤٫٦٩ پاوەند.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
٣١ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٤٢٢ – ھێنری چوارەم بووە پاشای ئینگلتەرا لە تەمەنی ٩ مانگیدا.
* ١٨٩٧ – تۆماس ئەدیسۆن یەکەم پڕۆجێکتەری فیلمی داھێنا.
* ١٩٥٧ – مالیزیا سەربەخۆیی و جیابوونەوەی خۆی ڕاگەیاند لە شانشینی یەکگرتوو.
* ١٩٦٢ – ترینیداد و تۆباگۆ سەربەخۆیی و جیابوونەوەی خۆی ڕاگەیاند لە شانشینی یەکگرتوو.
* ١٩٩١ – قرغیزستان سەربەخۆیی و جیابوونەوەی خۆی ڕاگەیاند لە یەکێتی سۆڤیەت.
* ١٩٩٦ – لە ناوەڕاستی شەڕی ناوخۆدا پارتی دیموکراتی کوردستان پەنای برد بۆ رژێمی عێراق بە ھۆی پاڵپشتی سوپای پاسداران بۆ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کە ھێز و دەبابەکانی ھێنایەوە نێو کوردستان پاش ئەوەی کە لە ڕاپەڕینە مەزنەکەدا کشابوونەوە، ئەمەش بە رووداوی ٣١ی ئاب ناسراوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٦١ – کۆمۆدۆس، ئیمڕاتۆری ڕۆمانی.
* ١٩٧٠ – ڕانیا، شاژنی ئەردەن.
* ١٩٧٦ – ڤینسێنت دێلێرم، گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر و پیانۆژەنی فەڕەنسی.

## مردنەکان
* ١٩٩٧ – دیانا، شازادەی وێڵز، شازادەی وێڵز (ڕووداوی ئوتومبێل)

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ