open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئومێد ئاشنا

**ئومێد ئاشنا** (١٩٤٥ لە سلێمانی، عێراق – ٢٠٠٠ لە سلێمانی) نووسەرێکی ناوداری کورد بوو، و خاوەنی چەندین پەرتووک بوو لە بواری وێژە (وێژەی کوردی) لە بنەماڵەیەکی ڕۆشنبیر و ئایینپەروەر لە شاری سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٥ لەدایکبووە. ساڵی ١٩٧٨–١٩٧٩ پەیمانگای پێگەیاندنی مامۆستایانی لە شاری ھەولێر تەواوکردووە، و لە ناوچەکانی قەرەداغ، دوکان، دەربەندیخان و پاشان ناوشاری سلێمانی مامۆستا بووە. لە ساڵی ١٩٧٨ەوە ئەندامی یەکێتیی نووسەرانی کورد بووە.
لەسەر داوای خۆی لە ساڵی ١٩٩٤دا خانەنشین کراوە، تاکوو دەرفەتی تەواوی ھەبێت بۆ خزمەتکردن لە بواری ساغ کردنەوە و کۆکردنەوەی بەرھەمی ئەدەبی و ڕۆشنبیری نەتەوەی کورد.

## پرۆژەی سەد کتێبی کوردی
مامۆستا ئومێد پرۆژەیەکی ئەدەبی بەدەستەوە بوو بە ناوی (**پرۆژەی سەد کتێبی کوردی**)، توانی نزیکەی ٧٠ کتێب و نامیلکەی لێ چاپ بکات، بەڵام بە ژمارەی کەم بەھۆی بێ توانایی ماڵی، سامانێکی ئەدەبی زۆری جێھێشتووە بەڵام زۆربەیان دەستنووسن.

## مردن
لە ڕۆژی ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠دا لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا، کاتێ کە تەواو سەرقاڵی بەرھەمھێنانی ئەدەبی بووە، کۆچی دوایی کردووە و لە گردی سەیوان لە سلێمانی نێژراوە. ژمارەیەکی زۆر دەستنووس و ٣ جگەرگۆشەی بە ناوی (**سیامەند، سایە و شاد**) لە پاش بە جێ ماوە.

## بەرھەمەکان
ئەم بەرھەمانەی لە دەزگای ئاراس لە ھەولێر بڵاوبوونەتەوە:
# ڕەشید نەجیب: ژیان و بەرھەمی.
# ئەشکی باوان: بەرھەمە بڵاونەکراوەکانی کامەران موکری.
# پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرھەمەکانی: دوو بەرگ لە ٩٠٠ لاپەڕەدا.
# دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی - ٢٠٠٣.
# ئیسماعیل حەقی شاوەیس (ژیان و بەرھەمەکانی).
# بارانی سلێمانی.
# پیرەمێردی ڕۆژنامەنووس.
# پەریزادەی ھەوری سپی: سۆز و پەخشان.
# پەلکە زێڕینە: نووسینی جیھانی.
# حەسەن فەھمی بەگی جاف: نووسین و وەرگێڕاوەکان.
# خەڵوەت: لاوانەوەی رۆحێکی کوژراو.
# دیارییەک بۆ یادی سەدویەک ساڵەی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی.
# دیوانی بێکەس.
# دیوانی شێخ رەزای تاڵەبانی.
# ڕەفیق حیلمی و سەرەتای ڕەخنەی زانستیی لە ئەدەبی کوردیدا: لێکۆڵینەوە.
# سەیدا ساڵح یوسفی ئەدیب و تێکۆشەر لە یادی پانزە ساڵەی شەھید...
# شێوە و ناوەڕۆک.
# عەبدوڵڵا جەوھەر، رۆژگارێکی ئەدەبیی کوردی (١٩٢٠ — ١-٦-١٩٨٢).
# گۆران: نووسین و پەخشان و وەرگێڕاوەکانی.
# گۆڤاری بانگی کورد.
# گەشتەکەی فرەیزەر بۆ کوردستان و میسوپوتامیا ساڵی ١٨٣٤.
# محەمەد پاشای جاف ١٨١١-١٨٨٠.
# موفتی پێنجوێنی.
# نامۆبوون لە شیعرەکانی نالیدا: لێکۆڵینەوە.
# نەورۆز لە نێوان ئەفسانە و راستی مێژوودا.
# کێشەی پاکژبوونەوە لە شیعرەکانی مەولەویدا: لێکۆڵینەوە.
# یاداشتەکانی پیرەمێرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی باشوری کوردستان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
٨ی شوبات

## ڕووداوەکان

* ١٥٨٧ - ماری شاژنی سکۆتلەندیەکان لە سێدارەدرا لە قەڵای فۆزەرینگهای بە هۆی تێوەگلانی لە پلانی بابینگتۆن بۆ کوشتنی کچە مامی ئەلیزابێزی یەکەمی ئینگلتەرا.
* ١٩٧٤ - دوای ٨٤ ڕۆژ لە بۆشاییی ئاسماندا دەستەیەک لە یەکەم وێستگەی ئاسمانی سکایلاب گەڕانەوە بۆ سەر زەوی.
* ١٩٦٣ - شۆڕشی ڕەمەزان بەرپابوو و پاش سەرکەوتنی شۆڕشەکە، کۆماری دووەمی عێراق دامەزرا.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* ١٢٦٥ - ھۆلاکۆ خان، ڕێبەری مەنگۆلی (١٢١٧-٨ شوباتی ۱۲٦٥)

## بۆنەکان
* ڕۆژی پرێسێرێن (سلۆڤینیا)
----

پۆل:شوبات
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
دڕکی مەسیح

**دڕکی مەسیح** یان **تاجی دڕکاویی** (ناوی زانستی: Euphorbia milii) (بە ئینگلیزی: Crown-of-thorns or Christ Plant، عەرەبی: ) ڕووەکێکی تەختەییە، وە ھەندێک جۆری نیمچە گۆشتی (ئاودار) ە، ناوی جۆرەکانی لە ناوی بارۆن (Baron Milius) ەوە ھاتووە وەک یادگارییەک بۆ ئەو کەسە، کە فەرمان ڕەوای ھەرێمی *Réunion* بووە، کە ئەو کەسایەتییە جۆرەکانی ڕووەکەکەی لە ساڵی ١٨٢١ دا لە فەڕەنسا ناساندووە و پیشانی داوە. وە گومانی ئەوە ھەیە کە لە سەردەمە کۆنەکانەوە ئەم جۆرە ڕووەکە ھاتبێتە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، وە ناوی (دڕکی مەسیح یان تاجی دڕکاویی) لە ئەفسانەی تاجی دڕکاوی یەسووعەوە ھاتووە کە وەختی خۆی لەسەری کردووە.

## تایبەتمەندێتی ڕووەکەکە
ڕووەکێکی ئاودارە بە شێوەی دەوەن *shrub* گەورە دەبێت، تا بەرزی(١٬٨م – ٢م). لەگەڵ بوونی قەدێکی ڕاوەستاوی دڕکاوی، کە دڕکەکان باریکەڵەن و درێژیان دەگاتە (٣سم)، کە ھەندێک جار یارمەتی دەدات بۆ خۆ ھەڵواسین بە ڕووەکی تردا. گەڵاکانی بە زۆری لەسەر بەشە تازە گەشەکردووەکانی ڕووەکەکەدا دروست دەبێت وە بەرەو بەشەکانی سەرەوەی ئەو بەشە تازانە، وە درێژی گەڵاکان دەگاتە (٣٬٥سم) وە پانیشیان دەگاتە (١٬٥سم).
گوڵەکانی ئەم جۆرە ڕووەکە بچووکن، وە بەھۆی لاسکێکەوە درێژبۆتەوە و وە پێکدێت لە جووتێک لە گەڵای بچووکی شێوە پەڕەی گووڵ، کە ڕەنگی سوور، سپی، زەرد، پەمەیی ھەیە وە پانی ئەم جۆرە گەڵای شێوە پەڕەگوڵیانە نزیکەی (١٢مم) دەبێت، ھەروەھا ئاوگی ڕووەکەکە تا ڕادەیەک ژەھراوییە.
وات فریک لە ھەرێمی فیتسانلۆک لە وڵاتی تایلاند بە ماڵی سەرەکی درێژترین ڕووەکی (دڕکی مەسیح) دادەنرێت.

## جۆرەکانی
ئەم جۆرە ڕووەکە زۆر جۆری جیاوازی ھەیە، وە زۆرێک لە جۆرەکانی لەلایەن کەسانی پسپۆڕەوە دۆزراونەتەوە و ناسێندراون و پێناسەیان کراوە:-
* *Euphorbia milii* var. *bevilaniensis*  (Croizat) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *hislopii*  (N.E.Br.) Ursch & Leandri 1955 (syn. *E. hislopii*)
* *Euphorbia milii* var. *imperatae*  (Leandri) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *longifolia*  Rauh 1967
* *Euphorbia milii* var. *milii*
* *Euphorbia milii* var. *roseana*  Marn.-Lap. 1962
* *[[Euphorbia milii var. splendens|Euphorbia milii* var. *splendens]]*  (Bojer ex Hook.) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *tananarivae*  (Leandri) Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *tenuispina*  Rauh & Razaf. 1991
* *Euphorbia milii* var. *tulearensis*  Ursch & Leandri 1955
* *Euphorbia milii* var. *vulcanii*  (Leandri) Ursch & Leandri 1955

## ئەلبوومی گووڵەکە

Image:Euphorbia milii var. splendens, flower.jpg|*Euphorbia milii var. splendens*
Image:E milii vulcanii ies.jpg|*Euphorbia milii var. vulcanii*
Image:Euphorbia sp 01.jpg|*Euphorbia milii*
Image:Euphorbia milii (Crown-of-thorns or Christ Plant) in Hyderabad, AP W IMG 9572.jpg|In Hyderabad, India


## سەرچاوەکان
ماڵپەری کشتوکاڵ
باوەڕ

کاتێ مرۆڤ شتێک بە ڕاست و دروست دەزانێت، بەتایبەت ئەگەر بەڵگە و ئیسپاتی پێ نەبێ، ئەوە لە ڕوانگەیەکەوە سەیری ئەو شتە دەکات یا ھەڵوێستێکی بەرامبەر بەو شتە گرتووە، بەو ڕوانگە و ھەڵوێستە دەڵێن **باوەڕ** یا **بڕوا**. مرۆڤێکی پێگەیشتووی ئاسایی باوەڕی بە زۆر شت ھەیە، بەڵام، لەو زۆرە، لە ھەر ساتدا، تەنیا ژمارەیەکی کەمیانی لە پێش زەیندایە. واتە باوەڕمەندیی بە شتێ پێویست بە بیرکردنەوەی چالاکانە دەرھەق بەو شتە نەکا. زۆرێ لەو شتانەی باوەڕمان پێیانە تا ڕادەیەک ئاسایی و ناسەرنجڕاکێشن: ئەوەی کە ئێمە «سەر»مان ھەیە، ئەوەی کە ئێستا لە سەدەی ٢١داین، یان ئەوەی کە گوڵدانەکە لەسەر مێزەکەیە. بۆیە، دروستکردن و شێوەدان بە باوەڕەکان بە یەکێک لە بنەڕەتیترین و گرینگترین تایبەتمەندییەکانی زەین دەژمێردرێ و تێگەیشتەی باوەڕ ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێ لە فەلسەفەی زەین و مەعریفەتناسیدا. لە فەلسەفەی زەیندا، بۆ وێنە، پرسی زەین-لەش پرسێکی زۆر بنچینەیییە و، بەشێکی دەپەرژێتە سەر ئەوە کە ئاخۆ ئۆرگانیزمێکی بەتەواوی فیزیکی چۆن دەتوانێ خاوەن باوەڕ بێ. بەشێکی زۆری مەعریفەتناسیش لە دەوری ئەم پرسیارە دەسووڕێتەوە کە چۆن بۆ باوەڕەکانمان پاساو دەھێنینەوە و چ باوەڕێک ھێژای ئەوەیە پێی بوترێ ناسیاری (knowledge).

## لە فەلسەفەی ھاوسەردەمدا
بە لای زۆربەی فەیلەسووفانی ھاوسەردەمەوە باوەڕ «ھەڵوێستێکە لەبارەی قەزییەیەکەوە». لێرەدا قەزییەش ھەمان قەزییەیە لە لۆژیکدا، واتە ئەوەی کە وتەیەک یا ڕستەیەک دەری دەبڕێت. «ھەڵوێست لەبارەی قەزییەوە» وەھا شێوەیەکی ھەیە: S A that P، کە تێیدا S کەسی خاوەن ھەڵوێستە، A ھەڵوێستەکەیە و، Pش قەزییەکە. بۆ نموونە: ئەحمەد (خاوەن ھەڵوێست) بە ھیوایە (ھەڵوێست) کە ژیان لەسەر مەریخ دەدۆزرێتەوە (قەزییە)، یا ئالان (خاوەن ھەڵوێست) گومانی ھەیە لەوە (ھەڵوێست) کە چوارسەد ساڵی تریش شاری لەندەن ھەیە (قەزییە).

## وشەڕەتناسی
وشەی بڕوا شێوەی شێواوی وشەی باوەڕە. var لە ئەوێستادا بە مانای باوەڕپێکردنە. باوەڕ و بڕوا ھەر لەم ڕیشەن و ئەوانەش تاقیکردنەوەیەکی ئیلاھی بوون بۆ جیاکردنەوەی ڕاست لە درۆ. ڤەر دوو جۆر بووە: ڤەری سارد و ڤەری گەرم. لە ڤەری گەرم بۆ سەلماندنی بێتاوانی، لە ئاگر و ڕۆنی داخ کەڵکیان وەرگرتووە و لە ڤەری سارد، ژەھر و شتی لەم بابەتەیان بەکار ھێناوە. واتە بۆ نموونە کابرایان دەخستە ئاگرەوە، ئەگەر نەدەسووتا دەیانوت ئەوە ڕاست دەکا و دەبێ باوەڕ بە قسەی بکەین، ئەگەریش دەسووتا (کە دیارە دەسووتا) دەیانوت ئەوە درۆی دەکرد بۆیە سووتا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* The Aim of Belief. Internet Encyclopedia of Philosophy.


پۆل:ڕاستی
پۆل:زاراوە فەلسەفییەکان
پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:فەلسەفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:ناسیاریناسی
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:چەمکەکانی دەروونناسی
ڕۆبێرت نۆزیک

وێنۆک|Robert Nozick 1977
**ڕۆبێرت نۆزیک** (*Robert Nozick* - ١٩٣٨ ھەتا ٢٠٠٢) فەلسەفەوانی سیاسی و مامۆستای زانکۆی ھاروارد و خەڵکی ئامەریکا بوو. نۆزیک لە دەیەکانی حەفتاکان و ھەشتاکاندا لە ناودارترینەکان بوو. زۆرتر بە ھۆی پەرتووکی "ئانارشی، دەوڵەت، و یوتۆپیا"وە ناسراوە.

پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:جووە ئەمریکییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ماساچووسیتس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:فەیلەسووفانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد
سیمۆن بلاکبێرن

وێنۆک
**سیمۆن بلاکبێرن** (*Simon Blackburn* - لەدایکبووی ١٩٤٤) فەیلەسووف و مامۆستای زانکۆی بریتانیایی‌یە.

## بەستەری دەرەکی
* لاپەڕەی تایبەتیی بلاکبێرن لەسەر وێب

پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە
پۆل:زیندووان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
ئیبن ئەلمستەوفی

[وێنۆک|250px|پەیکەری ئیبن ئەلمستەوفی لە [ھەولێر، ھەرێمی کوردستان.]]
**موبارەک کوڕی ئەحمەد شەرەفەددین** ناسراو بە **ئیبن ئەلمستەوفی** () مێژوونووس و وەزیری ھەولێر لە سەردەمی سوڵتان موزەفەرەدیندا بووە. لە ساڵی ١١٦٩ (٥٦٤ی کۆچی) لە قەڵای ھەولێر لەدایک بووە و لە ساڵی ١٢٣٩ (٦٣٧ی کۆچی) کۆچی دوایی کردووە.

ئیبن مستەوفی لە بواری ئەدەب، مێژوو و زمان زۆر بەرھەمی نووسیوە، گرنگترینیان پەرتووکی مێژووی ھەولێرە کە لە چوار بەرگدا بڵاوکراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:ناودارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١١٦٩
پۆل:مردووانی ١٢٣٩
پۆل:زانایانی فەرموودە
مۆزەخانەی نیشتمانیی سلێمانی

٤\ژوری ئەشکەنجەدان:-
ئەم ژورە شوێنی ئەشکەنجەدان و زۆر لێکردن لە کوردان بووە بۆ دانپیانان بە کارەکانیان و دیاریکردنی ئەو دەستەیەی کاری لەگەلدا دەکات دەکات ھاورێکانی و گەلێک شتی تر کە ئەمەش لەسەر ناھەق بووەو کوردی بێ تاوانی تیابووە.
١-کارەبالێدان:-
کە زیندانییە بێ تاوانەکەیان بە قولاپێکدا ھەڵدەواسی لە پشتەوە جەلادێکی خوێن ڕێژ بەقامچی لێی دەداو یەکێکی تر بەھۆی ئامێرێکەوە کە بە گوێچکەی زیندانییەکەوە کارەبایان لێدەدا کە ٣٥٠ وات بوو تەزووی کارەبایی بە لەشیدا بڵاودەبوەوە و لەم ژوورەدا مێزێکی کۆنی تێدایە کە ھی ئەو کاتەیە.
٢-لێدان:-
کەزیندانییەکە قاچی بەدارەوە دەبەسترایەوەو دەستی بەپەت دەبەسترایەوە {٢}جەلاد کە ئەو کەسانەن ڕەحم و بەزەییان نییە بە قامچی لەقاچی دەدا کەئەمیش ھەر تاوانێکی گەورەی دەرھەق بە گەلی کورد بووە بۆ دانپیانان.
٣-ئەشکەنجەی دەرونی:-
لەم ژورەدا زیندانییەکە دادەنرا و کەسوکاری لە ژوری تەنیشتی دادەنران ئازاری کەسوکاری گرتووەکەیان دەداو ئەمیش گوێی لەھاواری ئەوان بووە بۆیە لە ڕووی دەرونییەوە ئازاری پێدەگەشت.
ئەمانە ھەمووی زولم و ستەمی گەورەن دەرھەق بە کوردو کوردستان… ئازاردانن لەسەر ناھەق.
لەم ژورەدا پەیکەری ٣ جەلاد و کوردێک ھەیە
کە ئاماژە بەم ڕووداوەی خوارەوە دەکات:
٤-بە ستنەوە:-
زیندانییەکە بە پلیکانەکانەوە دەبەسرایەوە بێ نان و ئاوو ئەمەش ھەر ئەشکەنجە بووە.
٥-گۆرەِپانی ڕەمیکردن، لەسێدارەدان
لەم گۆرەپانەدا ئەفسەرەکانی ئەمن کوردی بێ تاوانیان ڕەمیکردوەو لە سێدارەیان داون کەنمونەی ئەمە لە ساڵی ١٩٨٨ ژمارەیەکی زۆر لە
قوتابیانی زانکۆی تێدا ڕەمیکردوە بەڵام لە ئێستادا باخچەو فوارەی تێدایە کە ئاماژەی خۆشگوزەرانی کوردانە وەھەروەھا چەند دەبابەیەکی تێدایە کە ژمارەیان ١٠ دانەیە کە٨ دانەیان لە ساڵی ٢٠٠٠داھێنراون.

لە کۆ تایدا دەلێین ئەم شوێنەی کە ئێستا ئێمە سەردانی دەکەین بە مۆزەخانەی نیشتمانی دەزانین لە کۆندا جێگەی ئازاردانی نیشتمان پەروەران بوو؛ و چەندین ڕۆڵەی نەمر لەوێدا ئازاریان چەشتووە. شایەنی باسە کە بەڕێوبەری ئەمنی کۆن{عەقید خەڵەف}بووە بەڵام ئێستا بەڕێز ئاکۆ غەریب بەڕێوبەرییەتی و{ھێرۆخان}سەرپەرشتی دەکات وپێداویستییەکانی دابین دەکات.
شایەنی باسە ئەم ئەمنە ساڵی١٩٩٦کرا بە مۆزەخانە ئەمیش لەدوای ڕاپەرینی کوردان بوو ڕێکەوتی٧ی ئازاری ١٩٩١کەئاسەواری ئەم ڕاپەڕینەلەئەمنەسورەکە دیارەو جێگەی فیشەکی پێشمەرگە بەدیوارەکانەوەیە کە ھێمای ھێرشی کوردانە.
لەم ئەمنەدا کەس نەیتوانیوەڕابکات ودەربازبێت لەبەرئەوەی کەتەلی دڕکاوی لەسە دیوارە بەھێزەکان بووەو ئەم تەلانە کارەبای لەسەر بووە. ھەروەھا یەکێک لە ئاسەواری زوڵمەکانی لەسێدارەدانی ئەبو غرێب کە ھەزاران کەسی بێتاوانی حوکم داوە لە ساڵی ٢٠٠٣ لەدوای گرتنی {صەدام حسێن}ئەو پەتەیان لە بەغداوە ھێناوە بۆ ئەم مۆزەخانەیە.

پۆل:مۆزەخانەکان
پۆل:مۆزەخانەکانی کوردستان
پاساو

بە شێوەیەکی زۆر گشتی، **پاساو** یا **پاسا** ڕوونکردنەوەیەکە کە نیشان دەدات کردەوە یا ھەڵوێستێک چەندە لەگەڵ ستاندارد و پرەنسیپدا تەبایە. پاساودان یا پاسادان واتە ڕوونکردنەوە و بەڵگەھێناوە لەسەر دروستی و ڕەوا بوونی کارێک، یا کۆشش بۆ بەڕێوجێ نیشاندانی ئەو کارە. بۆ وێنە کردەوەی تاوانکارانەی کەسێ لەوانەیە بەپێی یاسا پاساوی بێت (پاساو (دادوەری) ببینە).

مەعریفەتناسان گرنگی دەدن بە تایبەتمەندییە مەعریفەتییەکانی باوەڕ، کە یەکێک لەوانە پاساوە. **تیۆریی پاساو** () بەشێکە لە مەعریفەتناسی کە تێ دەکۆشێت لە پاساودانی قەزیەکان و باوەڕەکان تێ بگات. لە مەعریفەتناسیدا، پاساو ڕوونکردنەوەیەکە کە دەری دەخات باوەڕەکانی کەسێک چەندە لەگەڵ مەعریفەتدا تەبان، ھەرچەند لە بابەت ئەوەوە کە ئەمە بەوردی چ مانایەک دەدات بڕێ یەکنەکەوتوویی ھەیە. ھەندێ کەس دەڵێن «تەبایی لەگەڵ مەعریفەتدا» دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە ئاخۆ باوەڕەکان دروستن یا نە، ئەوانی تر دەڵێن دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە ئاخۆ باوەڕکان بە مەعریفەت و ناسیاری دەژمێردرێن یا نە. کەسانێکی تریش ھەن کە دەڵێن دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە ئاخۆ ئەو باوەڕانە بە شێوازێکی ڕێکوپێک و بەرپرسانە پێک ھاتوون و جێگیر بوون یا نە.

یەکێک لە شرۆڤە بەناوبانگەکانی پاساو ئەمەیە کە تەنیا کاتێک باوەڕێک بۆ خاوەنەکەی پاساودارە کە ئەو کەسە ھۆکار و بیانووی گونجاوی بێت بۆ دەست ھەڵنەگرتن لە باوەڕەکە. ئەگەر *A* بانگەشەیەک بکات و *B* لێی بکەوێتە گومانەوە، کاری دواییی *A* ڕەنگە ئەوە بێت کە پاساوی بۆ بێنێتەوە. پاساو ڕاڤەیەکە ڕۆشنی دەکاتەوە بۆچی باوەڕەکە ڕاستە.

## نموونەکان
باوەڕێکی زۆر سادە و ئاشکرا کە ڕەنگە کەسێ بیبێت ئەوەیە کە ئاسمان شینە. ئەگەر یەکێکی تر بێت و لەو کەسە بپرسێ بۆچی لەو باوەڕەدای کە ئاسمان شینە؟ لەوانەیە بڵێ ھەروا لە خۆوە دەڵێم، یا بڵێ لە چارەنووسمدا وا نووسراوە. ئەگەر ھات و بەو چەشنە وەڵامی دایەوە، ئەوە نەیتوانیوە پرسیارکەرەکە دڵنیا بکات لەوە کە بیانوو و ھۆکارێکی شیاو و گونجاوی ھەیە بۆ دەست ھەڵنەگرتن لە باوەڕەکەی. واتە، تەنانەت ئەگەر ئاسمان لە واقیعیشدا شین بێ، باوەڕەکەی بێپاساوە. بەڵام، ئەگەر وتی لە بیرمە دواجار کە سەیری ئاسمانم کرد شین بوو، یا ئێستا کە سەیری دەکەم شینە، ئەو کات پرسیارکەرەکە قورستر لە وەڵامەکەی دەنەوێت. واتە ئەم جارە باوەڕەکەی پاساودراوترە. یا بۆ وێنە لەوانەیە کەسێ بەو بۆنەوە کە لە ناسنامەکەیدا ڕۆژی لەدایکبوونی ۱۵ی مانگی حەوت نووسراوە، باوەڕی وا بێ کە لە ۱۵ی مانگی حەوتدا لە دایک بووە. ئێستا ئەگەر لە واقیعدا یەک ڕۆژ زووتر واتە ڕۆژی ۱۴ی مانگی حەوت لە دایک بووبێ و، بەھەڵە لە ناسنامەدا ڕۆژی ۱۵ تۆمار کرابێ، ئەو کات دەتوانین بڵێین باوەڕەکەی نادروستە، گەرچی بەباشی پاساو دراوە. 

## وشەڕەتناسی
وشەی پاساو لە بنەڕەتدا بە مانای «وەڵام»ە و ھاوڕیشەیە لەگەڵ وشەگەلی فارسیی «پاسخ» بە مانای وەڵام و، «سخن» بە مانای قسە و وتاردا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفە
پۆل:زانین
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:پاساو
نێرگز

وێنۆک|گوڵی نێرگز
**نێرگز**، **نێرگس**، **نەرگز** یان **نەرگس** ڕوەکێکی گوڵدارە، گوڵەکەی بۆنێکی خۆشی ھەیە، لە ناوچە سارد و شاخاویەکاندا دەڕوێت و گەورە دەبێت. جوانی و بۆنخۆشیی ئەم گوڵە بووە بە هۆی ئەوەی کە لە نێوان عامەی خەڵک و تەنانەت لە وێژەی کوردی و فارسیشدا جێگەیەکی تایبەتی ببێت. 
## نێرگز لە وێژەی کوردیدا
نێرگس لە نووسراوەکانی زۆرێک لە شاعیرە کوردەکاندا ھەیە. زۆر جار لە شعری فارسی و کوردیدا ئیستیعارە لە چاوە. 

نالی:


فەرشی کەففی بەری پێتەنەرگس
سەری داخستووەوەک چاوی حەیا



حاجی قادری کۆیی:


ڕاستە دڵ خەستەو و بێچارە وەکوو نەرگسی تۆ
 	نەرگسی مەستی ئەتۆ بەس نییە خوابێکی ھەیە


نێرگز  لە لای کورد ئارەزووی و خواستی زۆری لە سەرە و سەیر نیە کە بەناوبانگترین گۆرانی کوردی لە سالانی ٩٠کان گوتراوە گۆرانی (نێرگز نێرگز)ه 
 
		 
	
سوودەکانی گولی نێرگز :  

١(بۆ هێورکردنەوە و بەهێزکردنی مێشک) 
 
		 
	
٢(دژی کۆلنج و رەقبوونی ماسوولکەکانە) 
 
		 
	
٣(بۆ دابەزاندنی گەرمیی لەش) 
 
		 
	
٤(وە رۆنی لێ دەردەکرێت بۆ دروست کردنی بۆن)

## سەرچاوە
# گوڵنامەی کوردی 
# دیوانی نالی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریمی مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦

## گالێریی شێوەکانی نێرگز

پەڕگە:Narcissus pseudonarcissus flower 300303.jpg
پەڕگە:A Perfect Pair Daffodills (Narcissus) - 8.jpg
پەڕگە:Paperwhite flowers.jpg
پەڕگە:Daffodil Narcissus.jpg
پەڕگە:Narzisse.jpg
File:Narcisă (Narcissus poeticus) în Poiana Narciselor, județul Brașov.JPG|*Narcissus poeticus*


پۆل:گوڵەکان
پۆل:ڕوەکە باخییەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکە ژەھردارەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی وێڵز
پۆل:ھێماکانی ھادیس
پۆل:نێرگز
جۆرج فرێدریک ھاندڵ

**جۆرج فرێدریک ھاندڵ** (بە ئەڵمانی: Georg Friedrich Händel؛ ٢٣ی شوباتی ١٦٨٥ – ١٤ی نیسانی ١٧٥٩) ئاوازدانەرێکی ئەڵمانیی-ئینگلیزیی چەرخی باڕۆکە، ناسراوە بە پۆپێرا، ئۆراتۆریۆ و کۆنشێرتۆکانییەوە. ھاندڵ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە لە ھەمان ئەو ساڵەی کە یۆھان سباستییان باخ و دۆمینیکۆ سکارلاتی تێیدا لەدایکبوون. ڕاھێنانی لە مۆزیکی ڕەخنەگرانە وەرگرتووە لە ئیتاڵیا پێش جێگیربوونی لە لەندەن و بوونی بە ھاوڵاتییەکی بەریتانیی. کۆمەڵێک کاری بەناوبانگی ھەیە وەک مێسایە، واتەر میوزک و مۆزیک بۆ یارییەئاگریینە شاھانەیییەکان. زۆر بە بەھێزیی لەژێر کاریگەری تەکنیکەکانی ئاوازدانەرە مەزنەکانی چەرخی باڕۆکی ئیتاڵیا و ئاوازدانەریی ئینگلیزی مەزن ھێنری پۆرسێڵ دا بوو. مۆزیکی ھاندڵ بەباشی ناسراو بوو لەلایەن کۆمەڵێک لە ئاوازدانەران، تێیاندا ھایدن، مۆتزارت و بیتھۆڤن.

## سەرەتا ساڵەکان
ھاندڵ لە ھالێ (کە لەو کاتەدا لە دووچیی ماگدیبۆرگ، کەرتێک لە براندێنبۆرگ-پڕووسیا) لەدایکبووە بۆ جۆرج و دۆرۆسییا لە ١٦٨٥. باوکی، جۆرح ھاندڵ، ٦٣ بوو کاتێک کووڕەکەی لەدایکبوو، کاری سەرتاشیی ئەکرد، ھەروەھا وەک نەشتەرگەریش خزمەتی ئەکرد لە دادگای ساکسی-وایسێنفڵس و مارەگرەیتیڤی براندێنبێرگ. بەپێی جۆن مەینوارین بێت، کە یەکەم نووسەرەوەی ژیانی بوو، دەڵێ: «ھاندڵ بۆی دەرکەوت کە مەیلێکی بەھێزی ھەیە بۆ مۆزیک، بەڵام باوکی ھەمیشە مەبەستی بووە کە فێری خوێندنی یاساکانی سیڤیڵی بکات، ڕەنگە ھۆکارێکە ھەبوو بێت بۆ ئەو سووربوونەی باوکی. ئەو بەتووندی ڕێگریی لێ دەکرد کە تێکەڵ بێت لەگەڵ ھەر ئامێرێکی مۆزیکیی، بەڵام ھاندڵ توانیی کە شوێنێکی دەستبکەوێت لەبەشی سەرەوەی ژوورەکەیدا بۆ ئەوەی ئامێرێکی تێدا بشارێتەوە.»


پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی ئاڵمانی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٨٥
پۆل:مردووانی ١٧٥٩
پۆل:ژەنیارانی ئەڵمانی سەدەی ١٨ھەم
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ئیتالیا
کۆڵن ویلسن

وێنۆک| کۆڵن ویلسن لە ساڵی ١٩٨٤ دا
**کۆڵن ویلسن** (بە ئینگلیزی: Colin Willson) نووسەرێکی بەناوبانگی بەریتانییە، لە ڕێکەوتی ٢٦/٦/١٩٣١ لە شاری لایسیستر لە بریتانیا لە دایکبووە. لە ٥/١٢/٢٠١٣ دا لە سانت ئەوستێڵ کۆچی دوایی کردووە.

## ژیاننامە
کۆڵن لە خێزانێکی ھەژاردا گەورەبوو، سەرەتای ژیانی لە شاری لایسیستر بردۆتەسەر، لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا وازی لە خوێندن ھێناوە و دەستی کردوە بەکارکردن لە کارگەکاندا، چەندین کاری جۆراوجۆری کردووە. لە کاتی پشوودا خۆی بە خوێندن و نووسینەوە خەریک کردووە. لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا یەکەم کتێبی نووسی بە ناوی (بێلایەن outsider).

## کارەکانی
* بێلایەنی، کتێبێکی فەلسەفی و لێکۆڵینەوە، ساڵی ١٩٥٦ لەچاپدراوە.
* پیاوێکی بێ سێبەر، ڕۆمان، ساڵی ١٩٦٣ لەچاپدراوە.
* گومان
* خوای بێسەروبەری
* کەوتنی شارستانییەت
* دوای ژیان
* دوای بێلایەنی
* هەستەوەری شەشەم

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیا - ئینگلیزی

پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
زرێبار، شوناسێکی دێرینی ئەم ھەرێمە

**زرێبار، شوناسێکی دێرینی ئەم ھەرێمە** بەڵگەفیلمێکی  کوردییە کە ئەنوەر ڕەوشەن لێکۆڵەر و نووسەری مەریوانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ئامادەی کردووە. ئەم فیلمە لە دوو بەشی *ناو، ئەفسانە و مێژووی زرێبار* و *جوغرافیای زرێبار* پێک ھاتووە. لێکۆڵینەوە و نووسین و دەرھێنانی ئەنوەر ڕەوشەن و کامێرا وەفا قادری بووە. ڕەئووف مەحموودپوور، کامیل سەفەریان، کاوە باخیشی، سەید مەحموود شێخەلیسلامی ، ئیبراھیم غەریبی و مەحموود موبارەکشاھی لەو شارەزا و پسپۆڕانەن کە لەم فیلمەدا قسەیان لەسەر زرێبار کردووە.

پۆل:بەڵگەفیلمەکان
لۆژیکی دۆزینەوەی زانستی

**لۆژیکی کۆڵینەوە** (بە ئەڵمانی: *Logik der Forschung*) ناوی یەکێکە لە پەرتووکەکانی کارڵ پۆپەر کە ساڵی ١٩٣٤ بە زمانی ئەڵمانی نووسرا و بڵاوکرایەوە. چەن ساڵ دواتر، پۆپەر خۆی کردی بە ئینگلیزی و بە ناوی **لۆژیکی دۆزینەوەی زانستی** (بە ئینگلیزی: *The Logic of Scientific Discovery*) لە ساڵی ١٩٥٩دا بە زمانی ئینگلیزی دووبارە بڵاوی کردەوە. پیتر مێدەور پێی دەڵێت: «یەکێک لە گرنگترین بەڵگەنامەکانی سەدەی بیستەم« تێیدا پۆپەر ئەوە باسدەکات کە زانست ناچارە میتۆدۆلۆژییەکی لە سەر بنچینەی چەواشەکاری و ھەڵگەڕاندنەوە پێڕەوبکات، چونکە ھیچ ژمارەیەک لە تاقیکردنەوەکان ناتوانێت بەس بێت بۆ سەلماندنی یەک بیردۆز، بەڵام تەنیا یەک تاقیکردنەوە بەسە بۆ ھەڵوەشاندنەوەی.
## پێشوازی
دەروونناس ھاری گانتریپ نووسیویەتی کە بڵاوکردنەوەی «گفتوگۆی لەسەر سروشتی زانستی زانیاری بە شێوەیەکی بەرچاو ھانداوە»، لەنێویاندا لەلایەن ئەو فەیلەسووفانەی کە بە تەواوی لەگەڵ پۆپەردا ھاوڕا نەبوون، وەک تۆماس کون و ھۆراس ڕۆمانۆ ھارێ. پزیشکی دەروونی کارڵ یۆنگ، دامەزرێنەری دەروونناسیی شیکاری، ڕێزی لەم کارە گرتووە. ژیاننامەنووس ڤینسێنت برۆم بیری دێتەوە کە یۆنگ لە ساڵی ١٩٣٨دا ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەم کارە «ھەندێک لە کەموکوڕییەکانی زانستی» دەرخستووە. فەیلەسووف پۆڵ ڕیکۆر پشتگیری لە «ڕێکارەکانی بەھەڵەخستنەوە» کردووە کە ھاوشێوەی پێوەرەکانی پۆپەرن بۆ بەھەڵەخستنەوە. مێژوونووس پیتەر گەی ئەم کارەی وەک «تراکتاتێکی گرنگ لە مەعریفەتناسیدا» وەسف کردووە. فەیلەسووف برایان مەگی ڕەخنەکانی پۆپەری لە ئەرێنیی لۆژیکی بە «وێرانکەر» زانیوە. بەڕای ئەو، گرنگترین بەڵگەی پۆپەر دژی پۆزیتیڤیزمی لۆژیکی ئەوەیە کە، لە کاتێکدا بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە تیۆرییەکی زانستییە بۆ جیھان، بنەما سەرەکییەکەی، کە پرەنسیپی سەلماندنە، بە شێوەیەکی کاریگەر ھەموو زانستی لەناوبرد. فیزیکزانان ئالان سۆکال و جان بریکمۆنت ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕەخنەکان لەسەر کاری پۆپەر «مەیلی ناڕەوشتی»یان وروژاندووە، و بەشێکی بەرچاو لەو کێشانەی کە لە ئێستادا کاریگەرییان لەسەر فەلسەفەی زانست ھەیە «دەتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ ناڕوونی یان ناتەواوی» لە کتێبی لۆژیکی دۆزینەوەی زانستیدا. وتارنووس ناسیم نیکۆلاس تاڵب، لە کتێبەکەیدا «قازی ڕەش»، ئاماژە بە تیۆریی بەھەڵەخستنەوەی پۆپەر دەکات وەک ڕێگایەک بۆ بەرەنگاربوونەوەی کاریگەرییەکانی لایەنگیریی پشتڕاستکردنەوە، و ستایشی «تێڕوانینەکەی دەکات سەبارەت بە بنەڕەتی، توندی و چارەسەرنەکراوی پێشبینی نەکراوی جیھان».

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی ١٩٣٤
بایۆس

BIOS کورتکراوەی دەستەواژەی basic input output systemـە و برتییە لە کۆکراوەی چەند بەرنامە کە لە یەک یا چەند چیپ پاشەکەوت کراون و لە کاتی ھەلگیرسانی سیستم ئەو بەرنامانە پێش ھەر بەرنامەیەک ھەروەھا پێش سیستمی سەرەکی ،چالاک دەبن.

بۆ یەکەمجار بایۆس لە CM/p بەکارھێنرا لەساڵی ١٩٧٦. بایۆس پێکھاتە و ئامێرەکانی سیستمەکە دەپشکنێت.
## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی کورد ئای‌تی نیوز

PCSX2 BIOS

پۆل:بایۆس
لەیلا فەریقی

**لەیلا فەریقی** (لەدایکبووی ١٨ی تەممووزی ١٩٧٥، مەریوان - ) گۆرانیبێژێکی ژنی کوردە. ئەو خوشکی مەرزیە فەریقییە. لەیلا لە ئێستادا لە سوێد دەژی.

## ژیان
کاتێک منداڵ بووە باوکی بەھۆی نەخۆشیی شێرپەنجەوە مردووە و دایکیشی لە بۆردمانێک لە شەڕی ئێران و عێراقدا کوژراوە. دوای ئەوان، برا گەورەکەی ئاگادارییان دەبێت و دەچن بۆ شاری سنە. لە سنە دەچێ بۆ خوێندنگەی سەرەتایی. لە ساڵی ١٩٩١دا دەینێرن بۆ وڵاتی سوید. سەرەتا ھوونەرمەند لەیلا فەریقی بە وتنەوەی گۆرانییەکانی تایەر تۆفیق دەستی پێکرد، لە سوید یەکەم ئەلبۆمی خۆی لە ساڵی ١٩٩٧ بەرھەم دێنێت بە ناوی ئەستێرە. ئێستاش لەوێ دەژی. پاشان لە ساڵی ٢٠٠٠ بە ھاوکاری کۆمپانیای Sky Vision Production لە سوید ئەلبوومی سیاچەمانە بەرھەم دێنێت و پاشان لە ساڵی ٢٠٠٢ بەھاوکاری ھەمان کۆمپانیا ئەلبوومی ئەوین و ئازار بڵاو دەکاتەوە، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٧ دوای کۆچی دوایی مەرزیە فەریقی خوشکی، لەیلا فەریقی ئەلبوومی گوێم لێگرن بڵاو دەکاتەوە کە ئەو ئەلبوومە بوو بە پڕفرۆشترین ئەلبوومی ساڵ لەم ئەلبوومەدا گۆرانییەکی لەگەڵ ھونەرمەندی بەناوبانگی میسری عەلی حەجاز وتووە بە زمانی کوردی و عەرەبی. ئەم گۆرانییە بووە ھۆی ئەوەی کە لەیلا فەریقی لە ناو نیشتیمانی عەرەبی ناوبانگێکی زۆر بۆخۆی پەیدا بکات ھەروەھا لەیلا فەریقی لە ناو فارسدا ناوبانگی ھەیە و کلیپ و ھەواڵەکانی لەیلا فەریقی لە کەناڵە فارسییەکاندا بڵاو دەکرێتەوە. دوای دابڕان بۆ ماوەیەکی درێژ، ساڵی ٢٠١٧ لەیلا فەریقی دووبارە گەڕایەوە بۆ درێژەدان بە کاری ھونەری بە وتنی گۆرانی "منیش لێرەم"، ھەر لە ھەمان ساڵدا ئەلبومێکی تازەی بڵاوکردەوە بە ناونیشانی "Echoes of the past".

## ئەلبومەکان
* ١٩٩٧: ئەستێرە
* ٢٠٠٠: سیاچەمانە، بەرھەمی Sky Vision Production لە سوید
* ٢٠٠٢: ئەوین و ئازار، بەرھەمی Sky Vision Production
* ٢٠٠٧: گوێم لێگرن بەرھەمی Leila Productions & Chwar Chra – ART.Co
* ٢٠١٧: Echoes Of The Past

## کارکردن لەگەڵ ئاوازدانەر و شاعیرەکان
ھوونەرمەند لەیلا فەریقی لەگەڵ ھەڵکەوت زاھیری ئاوازدانەر کاری کردووە و شیعری زۆر شاعیری بەکارھێناوە لەوانە وەکوو:
* ئەکرەم ئەمین
* حەمە سەعید ئیبراھیم
* زیاد ئەسعەد
* حەمە سەعید حەسەن
* ڕیدار سابیر
* عەبدولڕەحمان بێلاف
* محەمد قادر
* ھاوکار نامۆ
* ئەحمەد محەمد
* کەمال میراودەلی
* دەرباز یونس

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مەریوان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
زەردەشت

وێنۆک|200px|وێنەیەکی خەیاڵیی زەردەشت
**زەردەشت** پێشەوای ئایینی، ڕیفۆرمخواز، فەیلەسووف و شاعیری خەڵکی ئێرانی مەزنی بووە. شوێنکەوتووانی فێری کرد کە گەردوون گۆڕەپانی شەڕی ھێزەکانی چاکە و خراپە و مرۆڤ ئازادە لە ھەڵبژاردنی شوێنی خۆی لەم خەباتەدا. وانەکانی ئەو ناوەکی ئایینی زەردەشتی پێکدەھێنن.
سەردەمی ژیانی ڕوون نییە بەڵام لەوانەیە لە سەدەی ١٨ھەم تا سەدەی ١٠ھەمی پێش زایین بووبێت.

## ئەمانەش ببینە
* ئایینی زەردەشتی
* ئەھورامەزدا
* فرەوەھر

## سەرچاوەکان

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:ئایینی زەردەشتی
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:ئایینی زەردەشت
پۆل:سەرچاوەی ئایینی کۆنی ئێران
١٥ی شوبات

## ڕووداوەکان
* ١٩٩٩ - عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان لە پلانێکی نێودەوڵەتیدا لە کینیا دەستگیرکرا.
* ٢٠٠٥ - یووتیووب، ماڵپەڕی ئاڵوگۆڕکردنی ڤیدیۆ لە ئەمریکا دامەزرا.
*٤٣٨ - ئیمپڕاتۆر تیۆدۆسیوس دووەم یاسای کۆدکس تیۆدۆسییانۆسی بڵاوکردەوە.

## لەدایکبوونەکان
*١٥٦٤  : گالیلێو گالیلەی ، بیرکاریزان و ئەستێرە ناس ە فیزیکناس

## مردنەکان

----

پۆل:شوبات
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
میرنشینی سۆران

**میرنشینی سۆران** (سەدەی ١٥یەم–١٨٤٧) حکوومەتێکی کوردی بوو کە لە ١٨١٦دا سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە ساڵی ١٨٤٧دا بەدەستی ھێزەکانی عوسمانیەکان لەناوچوو. دامەزراندنی میرنشینی سۆران لەلایەن میری سۆران میر عیسا کوری کەلۆس بەگ بوو. لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی میر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و بەرەوپێش دەچێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەممەد بووە،میر محەممەدە زیاتر بە پاشا کوێرە ناسراو بووە. و کۆتا میری ئەم میرنشینە ڕەسووڵ بەگ بوو.

## چاکسازی و کارە گرنگەکانی میرنشینی سۆان
# چارەسەرکردنی شەڕ و کێشەی ناوخۆیی.
# خەبات لە پێناوی بەرفراوانکردنی میرنشینی سۆراندا.
# لە ساڵی ١٨١٦دا کارخانەیەکی چەکی لە کاولان کە نزیکی ڕەواندوزە دروستکرا کە لەو کارخانەیەدا، شمشێر و تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ دروست دەکران.
# پاش سەربەخۆیی میرنشینی سۆران هەوڵی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینی سۆران دەدرا کە میر محەممەد  ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٠٠٠ (سی ھەزار) سەرباز دروست کرد، کە پێکهاتبوو لە ١٠٠٠٠ (دە ھەزار)سەربازی سوارە و ٢٠٠٠٠ (بیست ھەزار) سەربازی پیادە.

## لەناوچوونی میرنشینی سۆران
میرمحەمەد لە ساڵی ١٨٣٠دا لەشکرێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی ئیبراھیم پاشا، دژی سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا، وە لە ساڵی ١٨٣٤دا میرنشینی سۆران پەیمانێکی ئاشتیی لەگەڵ ئێراندا مۆرکرد.

لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید کە والی (سیواس) بوو، ھێزێکی گەورە و پتەویان ناردە سەر میرنشینی سۆران و جەنگ بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزەکانی عوسمانی توانیان دەوروبەری میرنشینی سۆران بگرن. دواتر میر محەممەد خۆی چوو بۆ شاری ئەستەمبوڵ. وە سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میر محەممەدی ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەیدا لە ساڵی ١٨٣٧ میر محەمەد یان پاشای گەورەیان کوشت و دوای ١٠ ساڵ لە پاش ئەم ڕووداوە، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینی سۆران بە تەواوەتی ھەڵوەشایەوە.

## سنوورەکانی میرنشینی سۆران
وێنۆک|میرنشینی سۆران لە ماوەی فراوانبوونەکەیدا
سەرچاوەکانی مێژووی ئیسلامی ئاماژە بە زاراوەی سۆران دەکەن و دەڵین: (الصھران – السھران بلاد الصھرییە).و کۆنترین دەقی مێژوویی کە ناوی سۆرانی تێدا ھاتبێت ئەم دەقەیە «مسالک الایصار» ھەروەھا لە (صبح الاعشی) دا باسی سۆرانی کراوە. ئەگەر سنووری ئەم ناوچانە دیاری بکەین کە بە سۆران ناسراوە، زۆر جار تەنھا ڕەواندزی بەدەستەوە ماوە ھەندێ جار سنووری دەسەڵاتی میرنشینەکانی دراوسێشی خستۆتە ژێر ڕکێفی خۆی. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی دەتوانیین بڵێین ئەم شوێنانەی لەماوەی (٤٠٠) ساڵی دەسەڵاتی میرنشینی سۆران باڵا دەستی ھەبووە و ئەوان بە موڵکی خۆیان زانیوە بریتییە لە (ڕەواندوز، ھاودیان، خەلیفان، ھەریر، شەقڵاوە، ھەولێر، کۆیە (قەزا)، سماقولی).

سنووری ژووروی سۆران خۆی دەدا لەھەکاری و ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لە خوارووشەوە دەگەیشتە میرنشینی بابان.
ھەر وەکوو ساڵح محەممەدامین دەڵێ سنووری دەسەڵاتی میرایەتی سۆران لە نێوان ھەردوو زێی گەورە دابووە و ھاوسنووربوو لەگەڵ میرنشینی بابان لە لایەک لەگەڵ میرنشینی بادینان لە لایەکی ترەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:میرنشینی سۆران
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:ویلایەت و مەڵبەندەکان کە لە ١٨٣٦ ھەڵوەشێنراون
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ١٥١٠
گوێم لێگرن (ئەلبوم)

**گوێم لێگرن** ئەلبۆمێکی گۆرانیبێژ لەیلا فەریقییە کە  ساڵی ٢٠٠٧ بڵاو کراوەتەوە. بەرھەمھێنەری ئەم ئەلبۆمە لەیلا پرۆداکشنە و کۆمپانیای چوارچرا بڵاوی کردووەتەوە. ھەڵکەوت زاھیر، ئەکرەم ئەمین، حەمەسەعید ئیبراھیم، زیاد ئەسعەد، حەمەسەعید حەسەن، ڕێدار سابیر، عەبدولرەحمان بێلاف و محەمەد قادر نووسەرانی دەقی گۆرانییەکانی ئەم ئەلبۆمەن. لەیلا فەریقی یەکێک لە گۆرانییەکانی ئەم ئەلبۆمەی لەگەڵ گۆرانیبێژی میسری عەلی حەججار خوێندووە.

## گۆرانییەکان
300px|وێنۆک|کتێبی دەقی گۆرانییەکانی ئەلبۆمی گوێم لێگرن

# *سوێند*
# *ھەر دێیتەوە*
# *لێو*
# *رجعنا لبعظنا* (بۆ لای یەکتر گەڕاینەوە)  (لەگەڵ عەلی حەججار)
# *گوێم لێگرن*
# *ماڵی دڵم*
# *شەرم نییە*
# *بە عیشقی تۆ*
# *من ھەڵە بووم*

## سەرچاوەکان
* ''گوێم لێگرن''، ماڵپەڕی چراتیڤی
* ''عەلی حەججار و لەیلا فەریقی بۆ لای یەکتر گەڕانەوە''، ماڵپەڕی چراتیڤی

پۆل:ئەلبومەکانی لەیلا فەریقی
پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٧
بەردی گورچیلە

**بەردی گورچیلە** بریتی لە نیشتوونی ڕەق و بچووکی کانزایی و خوێی ترشی لە بەشی ناوەوەی گورچیلەکاندایە. بە شێوەیەکی ئاسایی ئەو ماددانەی کە دەبنە ھۆی دروست کردنی بەردی گوڕچیلە، ڕۆن دەبن لە میزدا. کاتێک میز چڕ دەبێتەوە، ئەو کات کانزاکان دەبن بە کریستال و بەیەکەوە دەنووسێن و ڕەق دەبن. ئەنجامەکی دروست بوونی بەردی گورچیلەیە. زۆربەی بەردە گورچیلەیەکان لە کالیسیۆم پێکھاتوون.

## نیشانەکان
200px|وێنۆک|شوێنی ئێشی گورچیلە
تاکوو بەردی گورچیلە نەجووڵێت و نەیێتە خوارەوە ھەست بە ھەبوونی ناکریت. لە کاتی ھاتنە خوارەوەیدا ڕەنگە ئەم نیشانانەی خوارەوە ڕووبدەن:
* ئازار لە تەنیشتەکانی پشت «کەلەکە» خوار پەراسووەکان.
* گۆڕان لە توندی ژانەکە، لەوانەیە بۆ ٢٠ خولەک تاکوو ٦٠ خولەک بخایەنێت.
* ژانەکە لە پشتەوە دەداتەوە بەشی خوارەوەی زگ و بنی زگ.
* بوونی خوێن لە نێو میز یان لێڵ بوونی میز.
* ئازار لە کاتی میزکردن.
* ھێڵنج و ڕشانەوە.
* تا و لەرز ھەندێک جار.

## ھۆکاری دروست بوون
بەردی گورچیلە کاتێک دروست دەبێت کە پێکھاتەکانی ناو میز (شلە و چەندین جۆری کانزا و ترشەکان) لە ھاوسەنگی لابدەن. کاتێک ئەمە ڕوودەدات دەبێتە ھۆی ئەوەی میز جۆرە ماددەی کریستاڵ دروستکەر (وەک کالیسیۆم و ترشی یوریکی) لە خۆ بگرێت بەشێوەیەکی ئەوەندە زۆر کە شلەی میز ناتوانێت ڕۆنیان بکات. ئەو کێشانەی کە کار دەکەن لە فرمانی گورچیلەکەکان دەکەن لە مژین و فڕێدانی کالیسیۆم و ماددەکانی تر، ئەوا بارێک دروست دەکەن بۆ ئەوەی بەردی گوڕچیلە دروست ببێت. ھۆکاری ئەمەش لەوانەیە بۆماوە بێت، یاخود لەوانەیە کێشەی ڕیخۆڵە بێت، لەوانەیە خۆراکی یان ھەندێک لە دەرمانەکان بێت.

زۆر جار باوە بەردی گورچیلە یەک ھۆکاری تەواوی نییە، بەڵکوو چەندین ھۆکاری ھەیە.

## مەترسی بەردی گورچیلە
کەم خواردنەوەی شلە (ئاو)؛ ئەگەر بە شێوەیەکی پێویست ئاو نەنۆشریتەوە ئەوا میز چڕدەبێتەوە بەمەش مەترسی دروست بوونی بەرد زیاتر دەبێت. مێژووی خێزانی، ئەگەر یەکێک لە ئەندامانی خێزانێک بەردی گورچیلەیان ھەبیت ئەوا دیکەی ئەندامانی ئەو خیزانە لە مەترسیدان. ھەروەھا ئەگەر کەسیک بەردێکی ھەیە ئەوا ئەگەری دروست بوونی بەردی تریشی ھەیە. تەمەن و ڕەگەز، زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی بەردی گورچیلە دەبن لە تەمەنی نێوان ٢٠ بۆ ٧٠ ساڵیدان. ڕەگەزی نێر زیاتر لەبارن بۆ تووشبوون. خۆراک، خۆراکی پڕ لە پرۆتین و سۆدیۆم، ھەروەھا کەم کالیسیۆم، مەترسی دروست بوونی بەردی گورچیلە زیاد دەکەن.

## خۆپاراستن
زۆر خواردنەوەی ئاو. زیاتر لە ١٤ پەرداخ ئاو یاخود ٣٫٣ لیتر لە شلەمەنی. لە کەشوھەوای گەرم زیاتریش پێویستە.

ئەگەر بەردی کەسیک لە جۆری کالیسیۆم ئۆگزالەیتی بیت، ئەوا پزیشکان بەباش دەزانن ئەو جۆرە خواردنانە بەشێوەی زۆر توند کەم بکرێتەوە کە دەوڵەمەندن لە ئۆگزالەیت، وەک ڕێواس، چەوەندەر، پاقلە، کەلەم، سپێناغ، پەتاتەی شیرین، کونجی و باوی.

## دەرمان
بەردی گورچیلە بە چەندین جۆر چارەسەر دەکرێت. یەکێک لە ئەم شێوازانە خواردنەوەی شلەی زۆرە تاکوو بەردەکە بۆ خۆی بجووڵێت و دەر بێت. شێوازێکی دیکە نەشتەرگەرییە کە لە ساڵانی سەدەی بیست و یەکەمدا کەمتر ئەنجام ئەدرێت. شێوازێ کە ئەمڕۆ بە کار دەبرێت بەم جۆرەیە کە بە بێ باز کردنی زگی نەخۆشی تووشبوو بە بەردی گورچیلە، لە ڕێگای میزبۆریەوە دەچەنە نیو میزەڕۆ و لەوێ بەردەکە بە شەپۆلی ئەلیکترۆمەگنیتیک دەشکێنن، بەم جۆرە بە کەمترین ئازار، بەردی گورچیلە چارەسەر دەبیت.

## سەرچاوەکان

* www.pzishk.com
میگۆ

وێنۆک
**میگۆ** سیستەمێکی کارگێڕی و پڕۆژەیەکی سەرچاوە کراوەی لینوکسە بۆ ژمارەیەکی بەرچاو لە ئامێرە جیاوازەکان ھەر لە ئامێری مۆبایلەوە ھەتا نێتبووک و تابلێت و تەلەفزیۆن. میگۆ لە ئەنجامی یەکگرتنی ھەردوو پڕۆژەی مۆبلینی ئینتێل و مایمۆی نۆکیا پێکھات کە لە ١٥ی شوباتی ٢٠١٠ لە کۆنگرەی جیھانیی مۆبایل لە بەرسەلۆنا لەلایەن ھەردوو نۆکیا و ئینتێلەوە ئاشکرا کرا.

میگۆ وەک پڕۆژەیەکی کراوە لەژێر دامەزراوەی لینوکس خانەخوێ دەکرێت و لەسەر ھەردوو ڕەقەکاڵای X٨٦ و ARM کار دەکات.

## سەرچاوە
# چاوگ، میگۆ 

پۆل:لینوکس
پۆل:میگۆ
پۆل:سیستەمی کارگێڕی
پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مۆبایل
پۆل:سیستمی کارپێکردنی ARM
ناوت دەنێم ژینۆ

وێنۆک|ڕوبەرگی ئەلبۆمی ناوت دەنێم ژینۆ
***ناوت دەنێم ژینۆ*** دووھەم ئەلبۆمی گۆرانیبێژ چۆپی فەتاحە. ئەم بەرھەمە لە ساڵی ٢٠٠٧ بە سەرپەرشتی گۆران کامیل لە سوێد تۆمار کراوە و زیاتر لە ٤٠ ھونەرمەند کاریان تێدا کردووە. 
٤ گۆرانیان ئاوازی بورھان موفتییە و ٢ گۆرانییان لە ئاوازی زیاد ئەسعەدە و ٢ گۆرانییان لە ئاوازی  ئیدریس بالەتایییە و گۆرانیی «دەبڕۆ» بە ئاوازێکی ڕۆژئاواییە کە بە چەندەھا زمان وتراوەتەوە و دوو گۆرانی فۆلکلۆری پۆرت پۆری کورمانجی تێدایە کە لە ‌ ٤ گۆرانی پێک ھاتووە.

دەقی گۆرانییەکان ھی زیاد ئەسعەد، کەریم بەدەل بالەتایی، ئیسماعیل خورماڵی، فەرھاد شاکەلی و ئیحسان فەتاح (باوکی چۆپی) و فۆلکلۆرن. کەمال میراودەلی دەقی گۆرانیی سەربەستیی پۆڵ ئیلواری کردووە بە کوردیی سۆرانی.

## گۆرانییەکان
لە ‌ ١٣ گۆرانی پێکھاتووە کە چواریان بە شێوەزاری کورمانجی و ئەوانی تری بە سۆرانین:
# *گوێ ناگرم*
# *سەربەستی*
# *ھێدی ھێدی* (کورمانجی)
# *گوناھم*
# *خاک*
# *عشقا مەزن* (کورمانجی)
# *دەبڕۆ*
# *زستانی ڕووح*
# *بازۆ* + *نەکی* (کورمانجی)
# *دای وەلا نابە* + *شەمامێ‌* (کورمانجی)
# *بێ سۆز*
# *ئەی کە من گرفتاری تۆم*
# *کەرکووک*

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمیی چۆپی

پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٧
پۆل:ئەلبومەکانی چۆپی فەتاح
خەتەر

**ژیوار حاجبی کوڕی ئیقبال حاجبی غەزال پاکسرشت** کە زیاتر بە **خەتەر** ناسراوە (٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٨١ یان ١٩٨٢ لە سنە – ٨ی ئایاری ٢٠٢٥ لە کۆلن) کارساز و ڕاپەرێکی کوردی نیشتەجێی ئەڵمانیا بوو. لە شاری سنە لە دایک و باوکێکی کورد لەدایک بووە. ئیقبال حاجبیی باوکی مامۆستای مۆسیقا بوو. لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی بیستەم لەگەڵ خێزانەکەی بەرەو عێراق ھەڵدێن و لەوێ لەژێر دەسەڵاتی سەددام حوسێندا چەوسێندرانەوە و زیندانی کران. خۆی بۆ ماوەی سێ مانگ لە نزیک بەغدا زیندانی کرا.

سەرەتای کاری ھونەریی لە کۆتایییەکانی نەوەدەکان بوو بە بەکارھێنانی ناوی «خەتەر»، لە ساڵی ٢٠٠٧ کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانی بە ناوی «Alles oder Nix Records» دامەزراند، کە بەشداری کردووە لە پاڵپشتیکردنی دیمەنی ھیپ ھۆپی ئەڵمانی. لە ساڵی ٢٠٠٨، خەتەر یەکەم ئەلبومی خۆی بڵاو کردەوە. ساڵی ٢٠٠٩ لە دیمانەیەک لە کوردستان تیڤیدا بەشداریی کرد. خەتەر جگە لە کوردی (سۆرانی و کورمانجی) دەیتوانی بە زمانەکانی ئەڵمانی، فارسی، عەرەبی و فەڕەنسی قسە بکات. لە ساڵی ٢٠٠٩ دەستی ھەبووە لە دزینی بارھەڵگری گواستنەوەی زێڕ کە بەھای یەک ملیۆن و ٧٠٠ ھەزار یۆرۆ بووە. لە ئەڵمانیا دەستگیر کرا و زیندانی کرا، بەڵام لە زیندانەوە بەردەوام بوو لە بەڕێوەبردنی کۆمپانیاکە و ئەلبوومی سەرکەوتووی وەک «ژمارە ٤١٥-Nr. 415» بڵاو کردەوە، کە گەیشتە پلەی باڵا لە ئەڵمانیا و سویسرا و نەمسا. جگە لە کاری مۆسیقا، خاوەنکارێکی سەرکەوتوو بووە لە بوارە جیاوازەکاندا و ژیاننامەی خۆی نووسیوە کە لە پێشەنگی لیستە پڕفرۆشەکانی ئەڵمانیا بووە.

دوای ئازادبوونی لە زیندان، بە ئەلبوومی «Baba aller Babas» لە ساڵی ٢٠١٥ سەرکەوتنی بەرچاوی بازرگانیی بەدەست ھێنا، کە لە پلەی یەکەمی لیستی ئەلبوومەکانی ئەڵمانیادا بوو. ھەروەھا چەندین بزنس و وەبەرھێنانی دامەزراندووە، لەوانە چێشتخانە و نێرگەلەخانە و کۆمپانیای جلوبەرگ. ھاوکاریی ھونەرمەندانی وەک Haftbefehl و SSIO کردووە. چەندین ئەلبوومی بڵاو کردووەتەوە. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٥ لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بە نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی خەتەر *(بە ئەڵمانی)*

پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:ئەڵمانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:خەڵکی سنە
تارا جاف

وێنۆک|تارا جاف لەکاتی میوزیکژەنین
**تارا جاف** (لەدایکبووی ١٩٥٨) گۆرانیبێژ و مۆسێقازانی کوردی شارەزا لە ھارپ (چەنگ)ە. تارا جاف چەن ئەلبۆمێکی ھەیە و کۆنسێرتیشی لە وڵاتە جۆربەجۆرەکان ھەبووە. ئێستا لە بریتانیا لە چەند جێگەیەک بە چەنگ مۆسیقای ئارام دەژەنێ بۆ نەخۆشەکان.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٥٨ لە شاری بەغدا لەدایک بووە. بنەماڵەکەی لە جافەکانی خەڵکی ھەڵەبجەن. لە بەغدا فێری مۆسیقای کلاسیک و پیانۆ بووە. ساڵی ١٩٧٦ ڕۆشتووە بۆ بەریتانیا. لە ساڵی ١٩٩١ەوە دەستی کردووە بە ژەندنی چەنگ. پێش چەنگ، پیانۆ و گیتاری لێ داوە. زۆربەی زانستی مۆسیقاییەکەی خۆی بە دەستی ھێناوە و وانەی مووزیکی نەخوێندووە.

## بەرهەمەکان
### دڵەی دێوانەم
* دەنگ: تارا جاف
* شێعر: بێسارانی، مەولەوی، نەورۆز عەباس، فۆلکلۆر

#### گۆرانییەکان
#یاران
#ڕۆحی ڕەوان
#جەژنانە
#دڵی دێوانەم
#هەورەمان
#سەمفۆنیای گومان 

### ئاسەوار (وتووێژی چەنگ و نەی)
* نەی: فەردین لاھوورپوور
* چەنگ: تارا جاف

### تەمبوور و چەنگ
* چەنگ: تارا جاف
* تەمبوور: جەمیل قۆچگری
* دەنگ: تارا جاف، جەمیل قۆچگری و ئاینور دۆغان
* شێعر: بێسارانی، فەقێ تەیران، عەلی ئەشرەف عەزیززادە، فۆلکلۆر
## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی فەرمیی تارا جاف 

## سەرچاوەکان
* بەرھەمەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:جاف
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:ژنە کوردەکانی باشووری کوردستان
دڵگەش موراد

**دڵگەش موراد** (بە ئینگلیزی: Della Murad) دیزاینەرێکی سەرکەوتووی جلوبەرگی کوردیی مۆدێرنە. دڵگەش موراد لە ھەڵەبجە لەدایکبووە و ئێستا لە لەندەن لە بریتانیا دەژێ.

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمی دڵگەش موراد 
* وتووێژ لەگەڵ دڵگەش موراد،  ماڵپەڕی چرا تیڤی
کوردستان تیڤی

**کوردستان تیڤی** کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنیی کوردییە، سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩ دامەزراوە. کوردستان تیڤی بە کوردی بەرنامەکانی بڵاو دەکاتەوە.

وەک لە پەیامەکەیاندا ھاتووە، **پەیامی کەناڵەکە** پتەوکردن و پێشخستنی ئەو دەستکەوتانەیە کە بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردستان بە دەستی ھێناون، ڕووەو بەجێ گەیاندنی ئەرکە مێژوویییەکانی ئەو بزاڤە و وەدیھێنانی ئامانجە ئازادیخوازە ڕەواکانی لەسەر بنەمای مافی بڕیاردانی چارەنووس و بڵاوکردنەوەی چەمکەکانی فیدڕالیزم و ھاوکاری و دۆستایەتیی لە نێوان گەلاندا و ڕەتکردنەوەی ڕەگەزپەرستی و شۆفێنیزم و دیکتاتۆریەت و مەحکوم کردنی تیرۆر و بونیادنانی کۆمەڵگایەکی شارستانیی کە بناغەکەی دیموکراسی و مافی مرۆڤ و سەروەریی یاسا و یەکسانی بێت.

## سەرچاوەکان
 

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی فەرمیی کوردستان تیڤی

پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
پۆل:باشووری کوردستان

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
فڕانسوار لومۆین

**فڕانسوار لومۆین** (بە فەڕانسەیی: *François Lemoyne*، لەدایکبوون: ١٦٨٨، مەرگ: ١٧٣٧) نیگارکێشێکی فەڕانسەیی بوو. ئەو لە پاریس لەدایکبوو. ساڵی ١٧٠١، کاتێک تەمەنی ١٣ ساڵان بوو، چووەناو *ئاکادێمیی شاھانەی نیگارکێشی و پەیکەرتاشی*یەوە. ساڵی ١٧١٨ وەکوو ئەندامی ئاکادێمی وەرگیرا و لە ١٧٣٣دا وەکوو مامۆستا ھەڵبژێردرا. ساڵی ١٧٣٧، ڕێک پاش تەواوکردنی تابلۆی *ڕزگارکردنی ڕاستی* خۆی کوشت.

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٨٨
پۆل:مردووانی ١٧٣٧
تەھۆما

وێنۆک|نموونەیەک لە پیتەکانی لاتینیی تەھۆما
**تەھۆما** (Tahoma) فۆنتێکە کە مەتیوو کارتەر (Matthew Carter) لە ساڵی ١٩٩٤دا بۆ کۆمپانیای مایکرۆسۆفتی دروست کردووە. تەھۆما بۆ ویندۆز ٢٠٠٠ و ویندۆز ئێکسپی و ویندۆز سێرڤەری ٢٠٠٣ فۆنتی بنەڕەتی بووە. ئەم فۆنتە زۆرێک لە پیتەکانی یونیکۆدی تێدایە و بۆ زۆرێک لە ئەلفوبێکان، فۆنتێکی باشە. گرنگیی تەھۆما لەوەدایە کە لە سایزە چکۆلەکانیشدا بە باشی ئەخوێنرێتەوە.

## وەشانەکان

لە ویندۆزەکانی پێش ویندۆز ڤیستا وەشانی ٣ی تەھۆما دانرابوو. بۆ ڤیستا و ویندۆز ٧ وەشانی ٥ دانراوە. لە وەشانی ٥دا زۆرێک لە ھەڵەکانی ڕێساکانی GSUBیان چاک کردووە و ھێمای ژمارەیەکی زۆرتر لە یونیکۆدەکانیان داناوە. بۆ نموونە لە وەشانی ٣دا پیتی «ە»ی کوردی (٠٦D٥) بە پیتە پێشووەکەیەوە نالکێ بەڵام لە وەشانی ٥دا ئەم ھەڵەیە نەماوە.

## ئەمانەش ببینە
* فۆنت
* فۆنتی کوردی
* ویکیپیدیا:نووسینی کوردی

پۆل:ناساندنەکانی ١٩٩٤
پۆل:نووسینی کوردی
کوردسات

**کوردسات** (Kurdsat) کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنیی کوردییە، سەر بە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ لە شاری سلێمانی وەشانی بەرنامەکانی دەستپێکردووە.

کوردسات بە چەند زاری زمانی کوردی، بەتایبەتی کوردیی ناوەندی بەرنامەکانی پێشکەش دەکات. لۆگۆی کوردسات گوڵێکی نێرگزە. بەرنامەی بەرنامە یەکێک لە بەرنامە بەناوبانگەکانی کوردساتە.  بە ھاوکاریی کۆمپانیای خاوێ فیلم چەن درامایەکب بیانییان دۆبلاژ کردووە ، لەوانە: شاژنی جانسی، چەنگیزخان، دۆنگی، یی سان، ناپلیۆن، چەکداری جۆسنۆن، ھەڵاتوەکەی جۆسۆن، چارەنووس، شەھرزاد و ئاوازی ژیان، هۆرجۆن، گەوهەری کۆشک، پاڵەوان، شاژن سیۆندۆک، جامیۆنگ، گوڵی بەدکار، زامی کاریگەر، بەفرە گوڵ، گیسو، چێرنۆبڵ، فێرچێنزۆ، ئەمەوێ بژیم، ماڵە باوان، خۆرەتاو، برنس، خەونی پاشا، شاژنە درۆزەرەکان، بیست بیست، ڕاوچی کۆیلەکان، یس سان. 

## بەرنامەکانی ئێستا
* ڕۆژێکی نوێ
* کلیپ تایم
* کوردسات مەگەزین
* کوردسات (کوردستان)
* بنه‌وشه‌

## بەشی دۆبلاژی کەناڵی کوردسات
هەروەها کوردسات کەناڵێکە سەرکەوتووە لە بەشی دۆبلاژدا ، هەمانەش بەشێکن لەو ئەکتەرانەی کە کاری تێدا دەکەن.

مەریوان یاسین ،
لەنجە کەمال ، 
سامان سەباح ، 
شایی ڕەزا ، 
شڤان ئازاد ، 
ئاکام تاهیر ، 
کەنار سەرچڵ ، 
هێلین تەها ، 
لارا عەباس ، 
شاجوان بهنام ، 
خۆشی ڕەفعەت ، 
سەرگول حسێن ، 
سەرگول نەجم ، 
ڕۆشنا نەجم ، 
گوڵان ساماڵ ، 
دییە کەیوان ، 
هاورێ لەتیف ، 
ئەلەند دارا ، 
ئۆسکار جیهانگیر ، 
شاد عەلی ، 
شاد میکایل ، 
شاد ئامانج ، 
بڕیار ئەحمەد ، 
پاشا کەریم ، 
دیاکۆ دارا ، 
سان سوارە ، 
ساکۆ سیامەند ، 
لەوەند شێرزاد ، 
لاوکۆ کاروان.

سەرپەرشتیاری گشتی ئەم بەشە بە ناوی (سورێن ناتق)

## سەرچاوەکان
* دەربارە کوردسات، ماڵپەری فەرمیی کوردسات

## بەستەرە دەرەکییەکان
* kurdsat.tv ماڵپەڕی کوردسات
* 

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ماس میدیا لە سلێمانی
فۆنت

وێنۆک|ڕاست|alt=فۆنت|فۆنت
**فۆنت** () لە کۆمپیوتەردا، پەڕگەیەکە کە کۆمەڵێک ھێما (glyph)، کاراکتەر یان نیشانەی تێدایە.

## جۆرەکان
جۆری سەرەکیی فۆنتەکان:

* نەخشەبیت (Bitmap): لە کۆمەڵێک وێنەخاڵ pixel پێک ھاتوون کە ھێماکان لە ئەندازە جیاوازەکاندا نیشان دەدەن.
*Outline: فۆنتی ڤێکتۆریشی پێ دەگوترێت.
* Stroke-based

## ڕێساکانی نێو فۆنت
لە بنەماڵەی ویندۆزەکانی NT دا پەڕگەیەک بە ناوی USP10.DLL وەک کتێبخانەیەک لە ڕێساکان چۆنیەتیی لەلای یەکتر دانرانی یونیکۆدەکان ئاشکرا دەکات. بۆ نموونە لەم ڕێسایانەدا ھەیە کە پیتی «ی» چوار حاڵەتی ھەیە و پیتی «و» دوو حاڵەت. کاتێک ی لە دوای و تایپ بکرێ ئەوا ھەر دوویان حاڵەتی جوداکەیانن (وی). بەڵام کاتێک و لەدوای ی بێت ئەوا حاڵەتەکانیان ئەگۆڕدرێت (یو). لەھەر فۆنتێکدا کۆمەڵێک ڕێسا ھەیە بەناوی GSUB، کە مەعلووم دەکات بۆ ھەر حاڵەتێک کە USP10.DLL دەڵێت دەبێ کام ھێمایەی فۆنتەکە نیشان بدرێت. لە وەشانەکانی ھەر فۆنتێکدا لەوانەیە ئەم ڕێسایانە و شکڵی پیتەکان بگۆڕدرێن.

## سەرچاوەکان
ڤ

**ڤ** یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردییە کە نیشاندەری پیتی **V**یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا. «ڤ» لەو پیتانەیە کە بۆ ئەلفوبێی عەرەبی زیاد کراوە و لە ھەندێک لە شێوەزارەکانی زمانی عەرەبیدا بەکاردێت. لە کۆمپیوتەردا بە یوونیکۆدی ژمارە 06A8 دەنووسرێت.

پۆل:پیتە عەرەبییەکان
گاما

**گاما** (گەورە: **Γ**، چکۆلە:**γ**؛ بە یۆنانی: *Γάμμα*) سێیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٣ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
تەقتەق

**قەزای تەق تەق** شارۆچکەیەکی سەر بە پارێزگای ھەولێرە، کەوتووەتە لای ڕاستی زێی بچووک، ٩٠ کیلۆمەتر لە ڕوژھەڵاتی پارێزگای ھەولێر و ٦٠ کیلۆمەتر لە باکووری پارێزگای کەرکووکەوە دوورە.

لە ساڵی ١٩١٨ کراوە بە شارۆچکە لە لایەن حکوومەتی ئەوکاتی عێراقەوە و لە ساڵی ١٩٦٠دا بە بریاری حکوومەت بەرێوبەرایەتی شارەوانی تێدا کراوەتەوە. بەڵام لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە لە ساڵی ١٩٨٦ بڕیاری چۆڵکردنی دراوە، لەبەر گرنگی شوێنی جوگرافی وەکو گوندێک بەناوی (عەزیزییە) ماوەتەوە، لە دوای راپەڕینەوەو لە ساڵی ١٩٩٥ لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە دووبارە تەق تەق کراوەتەوە بە شارۆچکە و لە ٢٠/٩/٢٠٢٤ بە بڕیارێکی سەرۆک وەزیران کرا بە قەزا.

سنووری قەزای تەق تەق بێجگە لە ناوەندی شار  (٢٢) گوند لەخۆدەگرێت، لەو گوندانەی دەکەونە رۆژھەڵاتی قەزای تەق تەق، بریتین لە گوندەکانی (چۆم حەیدەر، مخەرەس، باغەجنێر، گەرموکی ساتوقەڵا، مەلازیاد، ساتوقەڵا، تەکەلتوو). لە ڕۆژاوای شارۆچکەکە گوندەکانی (گەرمک، کانی لەلە، ئۆمەرگومبەت و ناحیەی سێگردکان) ھەن. ژمارەی دانیشتووانی زیاترە لە ٢٥ ھەزار کەس، ناوچەیەکی کشتوکاڵی و گەشتیارییە، دەوڵەمەندە بە نەوت. ھەروەھا بووەتە شوێنێکی گرنگ بەھۆی ھەبوونی کێڵگەی نەوتی تەقتەق.

## سەرچاوەکان
ئەنجومەنی نەتەوەیی فەرەنسە

**ئەنجومەنی نەتەوەیی فەرەنسه** ھۆدەی خوارەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی فەرەنسەیە. ئەنجومەنی پیران، ھۆدەی سەرەوە پێک دێنێ. لە ٥٧٧ ئەندام پێک دئ کە نوێنەریان پێ دەگوترێ، لە ھەڵبژاردنی گشتی‌دا بە دەنگی ڕاستەوخۆ و بە زۆرینەی دەنگەکانی ھەر ناوچەیەک ، لە دوو خۆل‌دا ھەڵدەبژێردرێن. ئەرکە سەرەکی‌یەکەشی باس ،وتو وێژ و دەنگدانە لە سەر یاساکانی وڵاتی فەرەنسە.

## مێژوو

 
## وێنە

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
http://fr.wikipedia.org/wiki/Assembl%C3%A9e_nationale_%28France%29

## پەیوەندی دەرەکی

* Resmi site

پۆل:ئەنجومەنی نەتەوەیی فەرەنسە
پۆل:Encumena netevia fransei
پۆل:ئەنجومەنە خوارووە نیشتیمانییەکان
پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
خوارین

**کوردیی خوارین** (ھەروەھا **کوردیی باشووری**، **کوردی خوارین**)یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییە و لە ھەرێمەکانی کرماشان، ئیلام، خانەقین و بەشێک لە پارێزگای سنە وھەمەدان و لەنێو کوردەکانی شێخ بزەینی لە تورکیا قسەی پێدەکرێت. ھەندێک جار بەم زارە کەڵھوڕییش دەگوترێت، بەڵام کەڵھوڕی خۆی شێوەزارێکی کوردیی باشوورییە. کوردیی کرماشانی، کوردیی کەڵهوڕی، کوردیی پاڵەیی، کوردیی سنجاوی، کوردیی زەنگنەیی، کوردیی کولیایی، کوردیی گەڕووسی و کوردیی فەیلی ھەموویان کوردیی باشووری پێکدەھێنن. ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە کوردیی لەکییش بەشێک لە کوردیی باشووری دەزانن، بەڵام بەڕای ھەندێکیش لەکی لقێکی سەربەخۆ لە زمانە کوردییەکان بە ئەژمار دێت.

## تایبەتمەندییەکان
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی زاری کوردیی باشووری، ئرگاتیڤ نەبوونی بنزاراوەکانی کوردیی باشوورییە، ئەمە لە حاڵێکدایە کە کوردیی کرنی کە لە بنزاراوەکانی کوردیی باشووری بە ئەژمار دێت، ئرگاتیڤە. ھەروەھا تایبەتمەندیی ئرگاتیڤ لە زۆربەی بنزاراوەکانی کوردیی لەکیش دەبێنرێت، بەلام ھەندێک لە بنزاراوەکانی کوردیی لەکییش وەکوو بنزاراوەی ھەرسینی ئرگاتیڤ نین. جگە لە ئەمە، بنزاراوەکانی سنجاوی و زەنگنەیی کە زۆر بە کوردیی لەکی نزیکن، ئرگاتیڤ نین و بەشێک لە کوردیی باشووری بە ئەژمار دێن.

## نموونەیەک لە ڕستەی وێژەیی
ئەو چێشتەگ چۊ زانست لە دیرووک توومار کریاێە ڕا و ئەنیشەێ ڕچەشکنەیل فەڵسەفە لە سەدان ساڵ وەرجە زایین بۊیە. فەڵسەفە وەرجە سۆقرات، چاودێر زانستەیل سروشتی بۊیە و کارێگەو کردار، باوەڕ، دین و ئایین خەڵک نێاشتێیە؛ و سەر ئێ بێ باێەخییەوە لە سەرەتاێ دامەزریان کوومەڵگایل شاری و ژیار بەشەری زۊنە، تەنانەت وەرجە و دی ھاتن دینەیل گەورا، بەشەر پەێ و قۊلی و گرانی خێ (ئەخڵاق) و فەرھەنگ و ئەدەبیات واوەسە و پەێوەندارێ بردۊد و ئاگا بۊ لە ڕەوڵ گران ئێ فاکتۆرە لە ژیان خوەێ. وەێ جوورە تۊەنیم بۊشیم، پەند پێشەنان وەرجە دەسەبەنی ئەڕا زانستەیل و تەنانەت بۊن فیلسووفەیل، بۊە و ژیاێە. بەشەر خاوەن ژیار تۊەنسێیە خاس و گەن لە یەکەو بکەێد و لە ڕۊ ئەزموون و خاوەنداری لە ئۆستوورە و مەتەڵەیل زۊنە، واتە و دەستەواژەێ ئەخڵاقی بسازێد؛ و پاێەێ پەخشانەیل دیرووکی ئەڕا یەکم جار ئەرەستوو دەس کردە کوو کردن واتەێ پێشەنان، گ ھۊچ لاپەڕەێگ لە لێ و دەس کەس نەڕەسییە. ئوو ھەرسەی فرە لە فیلسووفەیل و ھەڵوەسوانەیل ئەو سەردەمە چۊ: ئەفڵاتۊن، ئاپۆلۆنیووس، ئۆرپیدس و … لە ناو کارھیلێان چۊ بەشێگ لە ئەدەبیات، لەێ واتەیلە بردیانە کار، ھۊچکامێان کارێگ تایوەت لەسەر ئێ گەپە نەکردن.

## ئەلفوبێ
زاری کوردی باشووری بۆ نووسین ئەلفوبێی ئارامی بەکار دێنێ و پیتێکی لە ئەلفوبێی سۆرانی زیاترە کە «ۊ» , «ü»یە؛ بەڵام شێوەزاری شێخ بزەینی لە تورکیا بە ڕێنووسی لاتین دەنووسرێت. وەکوو:
* قۊل (Qül) = قۆل (deep)
* ھۊل (Hül) = کاڵ (blonde)
* ھۊچ (Hüç) = ھیچ (nothing)

## بەراوردی کوردیی باشووری لەگەڵ زاراوەکانی دیکەی زمانی کوردی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانی کوردی
پۆل:شێوەزارەکانی کوردی
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ھەمەدان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای قەزوین
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەلبورز
پۆل:زمانەکانی پارێزگای تاران
کوردیی باکووری

**کوردیی باکووری** یان **کورمانجی** یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییە. کورمانجی زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زارە کوردییەکان، لە ھەر چوار پارچەی کوردستان قسەی پێ دەکرێت، بە تایبەتی لە باکور و ڕۆژاوای کوردستان.

## قسەکەرانی کورمانجی لە کوردستان
### باکوور
زۆربەی کوردانی باکووری کوردستان بە کورمانجی دەدوێن. بە زۆری لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات و ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات نیشتەجێن و ئەوانی دیکەش لە ناوچەکانی تری تورکیا.

### ڕۆژاوا
ھەموو کوردانی ڕۆژاوای کوردستان کە لە باکوور، باکووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتی سووریا نیشتەجێن بە کورمانجی دەدوێن.

### باشوور
لە باشووری کوردستان لە زۆر شوێن قسەی پێ دەکرێت، بەڵام بە تایبەتی لە پارێزگاکانی ھەولێر، دھۆک و نەینەوا قسەی پێ دەکرێت.

### ڕۆژھەڵات
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە شارەکانی ورمێ، سلیڤانا، سێرۆ، ماکۆ، سەڵماس، بوژنۆرد، قۆچان و شارەکانی دیکەی پارێزگاکانی ورمێ و خۆراسانی باکوور و ھەندێکیش لە پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی.

## ئەمانەش ببینە
* کوردیی ناوەندی
* کوردیی باشووری
* کوردیی کەڵھوڕی
* فەیلی
* ھۆرامی
* زازاکی
* لەکی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شێوەزارەکانی کوردی‏
پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان
پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی گورجستان
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی عێراق
پۆل:زمانەکانی ئوردن
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی قرغیزستان
پۆل:زمانەکانی لوبنان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی سووریا
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی تورکمانستان
پۆل:زمانەکانی کوردستان