مارتن شوارزشیڵد

**مارتن شوارزشیڵد** (لە دایک بووی ٣١ی ئایاری ١٩١٢ – ١٠ی نیسانی ١٩٩٧ کۆچی دوایی) فیزیای ئەستێرەیی ئەڵمانی-ئەمریکی بووە.

## ژیاننامە
شوارزشیڵد لە شاری پۆتسدام لە خێزانێکی ئەکادیمی جوولەکەی بەناوبانگی ئەڵمانی لەدایکبووە، باوکی فیزیازانی شارەزا کارل شوارزشیڵد و مامی فیزیای ئەستێرەیی ڕۆبەرت ئێمدن بوو، خوشکەکەی بە ناوی ئاگاس تۆرنتن بووە زانای کلاسیک لە نیوزلەندا.

بەپێی داواکارییەک لە وەسیەتنامەی باوکیدا، خێزانەکەی لە ساڵی ١٩١٦دا ڕوویان لە گۆتینگن کرد. شوارزشیڵد لە زانکۆی گۆتینگن خوێندوویەتی و لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٦ تاقیکردنەوەی دکتۆرای ئەنجامداوە. لە ساڵی ١٩٣٦ ئەڵمانیای بەجێهێشت و بەرەو نەرویج و پاشان ئەمریکا. شوارزشیڵد لە هەواڵگری سوپای ئەمریکادا خزمەتێکی زۆری کردووە. خەڵاتی لیجیۆنی شایستەیی و ئەستێرەی برۆنزی پێبەخشرا بەهۆی خزمەتەکانی لە کاتی جەنگدا. دوای گەڕانەوەی بۆ ئەمریکا، هاوسەرگیری لەگەڵ هاوڕێ فەلەکناسی باربارا چێری (١٩١٤-٢٠٠٨) کرد.   لە ساڵی ١٩٤٧ مارتن شوارزشیڵد پەیوەندی بە هاوڕێی تەواوی ژیانیەوە کرد کە ناوی لایمان سپیتزەرە لە زانکۆی پرینستۆن. سپیتزەر ١٠ ڕۆژ پێش شوارزشیڵد کۆچی دوایی کرد.

کارەکانی شوارزشیڵد لە بوارەکانی پێکهاتەی ئەستێرەیی و پەرەسەندنی ئەستێرەکان بووە هۆی باشترکردنی تێگەیشتن لە ئەستێرە پەپولەکان، خولانەوەی جیاوازی خۆر، ڕێڕەوی پەرەسەندنی دوای زنجیرەی سەرەکی لەسەر دیاگرامی هێرتزسپرۆنگ-ڕاسێل (لەوانەش چۆن ئەستێرەکان دەبنە زەبەلاحی سوور)، سەرچاوەی توێکڵی هایدرۆجین, هیلیۆم فلاش, و تەمەنی کۆی ئەستێرەکان . لەگەڵ فرێد هۆیل, هەندێک لە یەکەم مۆدێلی ئەستێرەیی حیساب کرد بۆ ئەوەی بە دروستی سەرکەوتن بەسەر لقە زەبەلاحە سوورەکەدا بە سووتاندنی هایدرۆجین لە توێکڵێکدا لە دەوری ناوەکیدا بە شێوەیەکی بەردەوام.  ئەو و هارم یەکەم کەس بوون کە مۆدێلی ئەستێرەیییان حیساب کرد کە بە پەلسی گەرمیدا تێدەپەڕن لەسەر لقە زەبەلاحە asymptotic  و دواتر نیشانیان دا کە ئەم مۆدێلانە ناوچەی گواستنەوە لە نێوان توێکڵەکانی هیلیۆم و هایدرۆجین سووتێنەردا پەرەپێدەدەن،  کە دەتوانن خۆڵەمێشی ئەتۆمی بهێنن بۆ... ڕووی بینراو. کتێبی *پێکهاتە و پەرەسەندنی ئەستێرەکان*  لە ساڵی ١٩٥٨ی شوارزشیڵد، نەوەیەکی فیزیای ئەستێرەناسی فێری چۆنیەتی بەکارهێنانی کۆمپیوتەری ئەلیکترۆنی کرد بۆ حیسابکردنی مۆدێلی ئەستێرەیی.

لە ساڵانی ١٩٥٠ و شەستەکاندا سەرۆکایەتی پڕۆژەکانی ستراتۆسکۆپی کرد، کە باڵۆنە ئامێرییەکانیان بردە بەرزایییەکی بێ وێنە. یەکەم ستراتۆسکۆپ وێنەی وردبینی بەرزی دانەوێڵەی خۆری و پەڵەی خۆری بەرهەمهێنا، کە بوونی گەرمبوونەوە لە بەرگەهەوای خۆردا پشتڕاستکردەوە، دووەمیش سپێکتری ژێر سووری هەسارەکان و ئەستێرە زەبەلاحەکانی سوور و ناوکی گەلەئەستێرەکانی بەدەستهێنا. لە ساڵانی دواتردا بەشدارییەکی بەرچاوی کردووە لە تێگەیشتن لە داینامیکی گەلەئەستێرە بیضییەکان. شوارزشیڵد وەک مامۆستا ناوبانگی دەرکردبوو و لە چەندین کۆمەڵگەی زانستیدا پۆستی سەرکردایەتی گەورەی هەبووە.

لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا شوارزشیڵد لێهاتوویی و باڵا دەستی ژمارەیی خۆی بەکارهێنا بۆ دروستکردنی مۆدێل بۆ گەلەئەستێرە سێ ڕێڕەوەکان. 

مارتن شوارزشیڵد پرۆفیسۆر و کارمەندی فەلەکناسی تایبەتی یوجین هیگینز بووە لە زانکۆی پرینستۆن ، زۆربەی ژیانی پیشەیی خۆی لەوێ بەسەر بردووە. 

## ڕێزلێنان

### خەڵاتەکان

* مەدالیای کارل شوارزشیڵد (١٩٥٩)
* هێنری نۆریس ڕوسیل وانەوتنەوە (١٩٦٠) 
* مەدالیای هێنری دراپەر لە ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکان (١٩٦٠) 
* مەدالیای ئێدینگتۆن (١٩٦٣)
* مەدالیای بروس (١٩٦٥) 
* مەدالیای ڕیتنهاوس (١٩٦٦)
* مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی فەلەکناسی شاهانە (١٩٦٩) 
* خەڵاتی برۆوەر (١٩٩٢)
* خەڵاتی بالزان (١٩٩٤، لەگەڵ فرێد هۆیل )
* مەدالیای نیشتمانی زانست (١٩٩٧)

### ئەندامێتی

* ئەکادیمیای هونەر و زانستی ئەمریکی (١٩٥٤) 
* ئەکادیمیای نیشتمانی زانستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٩٥٦) 
* کۆمەڵەی فەلسەفی ئەمریکی (١٩٨١) 

### ناوی لێنراوە

* گەڕەستێرۆچکە ٤٤٦٣ مارشوارزشیڵد

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* بڵاوکراوەی توێژینەوەکانی مارتن شوارزشیڵد لەسەر سیستەمی داتاکانی فیزیای ئەستێرەیی SAO/NASA
* D. Merritt, 
* چاوپێکەوتنی مێژووی زارەکی لەگەڵ مارتن شوارزشیڵد، ٤ دانیشتن، ١٩٧٧ . کتێبخانەی نیڵز بۆر، پەیمانگای فیزیای ئەمریکی, College Park, MD.
* چاوپێکەوتنی مێژووی زارەکی لەگەڵ مارتن شوارزشیڵد، ١٩٨٦ . پەیمانگای چارڵز بابیج, زانکۆی مینیسوتا، مینیاپۆلیس.

پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
پۆل:فیزیکزانانی جوو
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢