دادپەروەری

چەمکی **دادپەروەری** لەسەر کۆمەڵێک لایەن، ڕوانگە و ڕوانینی جیاواز ھاتووەتە کایەوە کە ڕەوشت، ژیرێتی، یاسا، ئایین و یەکسانیش لەخۆ دەگرێت. زۆرجار گفتوگۆکان دەربارەی دادپەوەری دابەش دەبێت بەسەر دوو بواردا: یەکێکیان دادپەروەری کۆمەڵایەتییە کە لە فەلسەفە، باوەڕ و ئایین دا جەختی لەسەر کراوەتەوە و ئەوی تریش دادپەروەرییە لە جێبەجێ کردن و توێژینەوە یاساییەکان دا. وێنۆک|داستانی دادپەروەری ڤیترۆڤیۆ ئەلبێری (١٥٨٩–١٥٩٠)، کە بە سووچی قەفەزەکە ناسراوە

چەمکی دادپەروەری جیاوازە لە ھەر کلتوورێک دا. بیردۆزە سەرەتاییەکانی دادپەروەری لەلایەن فەیلەسوفە یۆنانییە کۆنەکانەوە دامەزراوە وەک ئەفلاتوون لە بەرھەمەکەی بە ناوی «کۆمار» و بەرھەماکانی ئەرستۆ و ھەروەھا بەدرێژای مێژوو جۆرەھا بیردۆز و گریمانە ھاتونەتە کایەوە. لایەنگرانی بیردۆزی فەرمانی خودایی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دادپەروەری لەلایەن خوداوە دەردەکرێت و لە ساڵانی ١٦٠٠ کان دا، نووسەرانی وەک جۆن لۆک باوەڕیان بە بیردۆزی یاسای سروشتی ھەبوو لە کاتێک دا بیرەمەندە کۆمەڵایەتییەکان باوەڕیان بەوە بوو کە دادپەروەری سەرچاوە دەگرێت لە ئەنجامی ڕێکەوتن و تێگەیشتنی ھاوبەشی نێوان ھەموو کەسە بەژداربووەکان. بیردۆزەکانی دادپەروەری دابەشکراو کار دەکەن لەسەر ئەوەی چی دابەش بکرێت، لە نێوان کێ دا دابەش بکرێت و دابەشکردنی دروست چییە.

## فەرمانی خوداوەند
لایەنگرانی بیردۆزی فەرمانی خوادیی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دادپەروەری و بنچینەی ڕەوشت فەرمانی ڕەوای خودایە. بۆ نموونە، کوشتن ھەڵەیە و دەبێت سزا بدرێت لەبەر ئەوەی خودا وا دەڵێت. ھەندێک لە لایەنگرانی دیکەی بیردۆزەکە پێیان وایە کە پەروەدگار دەبێت گوێڕایەڵی بکرێت بەھۆی سروشتی پەیوەندی خودا لەگەڵ مرۆڤایەتی دا و کۆمەڵێکی تر پێیان وایە کە دەبێت گوێ لە خودا بگیرێت لەبەر ئەوەی خوداوەند خۆی لە خۆی دا چاکەیە و جێبەجێ کردنی فەرمانەکانی ئەو باشترین شتە بۆ بەرژەوەندی ھەمووان.

## یاسای سروشتی
ئەوانەی پشتگیریکەر و خاوەنی ئەم بیردۆزەن کە دادپەروەری بەشێکە لە یاسای سروشتی پێیان وایە کە دادپەروەری چەند دەرئەنجامێکە ھۆکارەکانی لە سروشتەوە سەرچاوە دەگرێت بەپێی ھەموو کردە و بژاردە ئەنجامدراوەکان و لێکچووە لەگەڵ یاسا فیزیاییەکان، بۆ نموونە چۆن یاسای سێیەمی جووڵەی نیوتن ئاماژە دەکات کە بۆ ھەموو کردەیەک دەبێت کردەیەکەی یەکسان و پێچەوانە ڕوبدات بەھەمان شێوەش بۆ ھەموو کردەیەک دەبێت دادپەروەری ڕووبدات کە تاکەکەسەکان یان کۆمەڵەکان شایەنی بن. بەپێی ئەم لێکدانەوەیە دادپەروەری چەمکێکی جیھانی و ڕەھایە بۆیە ھەموو یاسا، بنەما و ئایینەکان جۆرە ئامراز و ھەولێکن بەمەبەستی بەرجەستەکردن و سەپاندنی.

بیردۆزی دادپەروەری سزادەرانە

لایەنگرانی بیردۆزی دادپەروەری سزادەرانە پێیان وایە کە ئەنجامدەرانی ھەڵە دەبێت سزابدرێن و وەڵامی ئەم سێ پرسیارە گرنگە لە دیاریکردنی کردەی سزاکە:
# بۆچی سزابدرێن (ھۆکاری سزادانەکە)؟
# کێ دەبێت سزابدرێت؟
# چ جۆرە سزایەک بدرێن؟

بیردۆزی سزادەرانە دەگەرێتەوە بۆ کردە ھەڵەکان و ھەوڵ دەدات تای تەرازوو ڕابگرێت بە دۆزینەوەی سزایەکی گونجاو بۆیان و باوەڕیان وایە ئەگەر یەکێک ھەڵەیەک ئەنجام بدات دەبێت وەڵامی ئەو کردە ھەڵەیە بدرێتەوە بە سزایەکی گونجاو بۆی بێ گوێدانە ئەوەی دەکرێت سزاکە چ دەرئەنجامێکی لێ بکەوێتەوە و ئاکامەکەی چی بێت. تاوانکاران دەبێت سزابردێن و ھەموو کەسە تاوانکارەکان و تەنھا تاوانکارەکان شایانی سەپاندنی سزایەکی گونجاون بەسەریان دا. ھەرچەندە ڕاوبۆچوونی جیاواز ھەیە لەسەر دادپەروەری سزادەرانە کە بە تۆڵەیەکی دەمامکراو وێنەی دەکەن. سزا و تۆڵە جیاوازن، سزا بێلایەنە و ڕێژە و توندێتییەکەی گونجاوە لەگەڵ سروشتی تاوانەکە بەڵام تۆڵە تایبەتییە و ڕێژە و توندێتییەکەی بێ سنوورە.

## دادپەروەری بنیاتنەرەوانە (بوژێنەرەوە)
دادپەروەری بنیاتنەرەوانە جۆرە دادپەروەرییەکە جەخت دەکاتەوە لەسەر پێویستی لایەنە قوربانی و سەرپێچیکەرەکان لەجیاتی ئەوەی بە توندی ھەوڵ بدات لە جێبەجێ کردنی بنەما یاساییەکان یان سزادانی سەرپێچیکەران. ھەروەھا قوربانییەکان کاریگەریی و پێگەیەکی چالاکییان ھەیە لە ڕێکاری دادگای کردنەکە و سەرپێچیکەران ھان دەدرێن بۆ ھەڵگرتنی بەرپرسیارێتی کردە و تاوانەکانیان بەمەبەستی «چاککردنەوەی ئەو زیانەی بوونەتە ھۆکاری لەڕێیی داوای لێبووردن، گەڕاندنەوەی شتە دزراوەکان یان خزمەتکردنی کۆمەڵگە بەجۆرێک لە جۆرەکان.» ئەم جۆرە دادپەروەرییە بەندە لەسەر بیردۆزێک کە تاوان و کردە ھەڵەکان بە دەستدرێژی و سەرپێچی بەرامبەر بە تاکەکەس یان کۆمەڵەیەک ھەژماردەکات لەجێگەی ھەژمارکردنی بەرامبەر بە دەوڵەت و دادپەروەری بنیاتنەرەوانە کە گەشەدەدات بە گفتووگۆی نێوان قوربانی و سەرپێچیکەران پیشاندەر و دەرئەنجامی بەرزترین ڕێژەی ڕھزامھندیی قوربانییان و بەرپرسیاری سەرپێچیکەرانە.

## پەیوەندەکان
* کارلو بیۆتی

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە
* Clive Barnett, *The Priority of Injustice: Locating Democracy in Critical Theory* (Athens, GA: University of Georgia Press, 2017), 
* Brian Barry, *Theories of Justice* (Berkeley: University of California Press, 1989)
* Gad Barzilai, *Communities and Law: Politics and Cultures of Legal Identities* (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2003)
* Harry Brighouse, *Justice* (Cambridge: Polity Press, 2004)
* Anthony Duff & David Garland eds, *A Reader on Punishment* (Oxford: Oxford University Press, 1994)
* Colin Farrelly, *An Introduction to Contemporary Political Theory* (London: Sage, 2004)
* David Gauthier, *Morals By Agreement* (Oxford: Clarendon Press, 1986)
* Robert E. Goodin & Philip Pettit eds, *Contemporary Political Philosophy: An anthology* (2nd edition, Malden, Massachusetts: Blackwell, 2006), Part III
* Serge Guinchard, *La justice et ses institutions* (Judicial institutions), Dalloz editor, 12 edition, 2013
* Eric Heinze, *The Concept of Injustice* (Routledge, 2013)
* Ted Honderich, *Punishment: The supposed justifications* (London: Hutchinson & Co., 1969)
* James Konow (2003) "Which Is the Fairest One of All? A Positive Analysis of Justice Theories", *Journal of Economic Literature*, 41(4)pp. 1188–1239
* Will Kymlicka, *Contemporary Political Philosophy: An introduction* (2nd edition, Oxford: Oxford University Press, 2002)
* Nicola Lacey, *State Punishment* (London: Routledge, 1988)
* John Stuart Mill, *Utilitarianism* in *On Liberty and Other Essays* ed. John Gray (Oxford: Oxford University Press, 1991)
* Robert Nozick, *Anarchy, State, and Utopia* (Oxford: Blackwell, 1974)
* 
* Marek Piechowiak, *Plato's Conception of Justice and the Question of Human Dignity* (2nd edition, revised and extended, Berlin: Peter Lang Academic Publishers, 2021), ISBN 978-3-631-84524-0.
* C.L. Ten, *Crime, Guilt, and Punishment: A philosophical introduction* (Oxford: Clarendon Press, 1987)
* Plato, *[[Republic (Plato)|Republic]]* trans. Robin Waterfield (Oxford: Oxford University Press, 1994)
* David Schmidtz, *Elements of Justice* (New York: Columbia University Press, 2006)
* Peter Singer ed. , *A Companion to Ethics* (Oxford: Blackwell, 1993), Part IV
* Telford Taylor, Constance Baker Motley, and James Feibleman (1975) *Perspectives on Justice*, Northwestern University Press 
* Catharine Titi, *The Function of Equity in International Law* (Oxford University Press, 2021), 
* Reinhold Zippelius, *Rechtsphilosophie, §§ 11–22* (6th edition, Munich: C.H. Beck, 2011), 

پۆل:فەلسەفەی یاسا
پۆل:بنەمای ئەخلاقی
پۆل:دادپەروەری