ئەیالەتی سەیدا

**ئەیالەتی سەیدا** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت صیدا* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Ṣaydā*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە سەدەی نۆزدەھەمدا، ئەم ئەیالەتە لە سنووری میسرەوە تا کەنداوی کیسروان درێژبووەوە، کە بەشێک لە ئیسرائیل و لوبنانی ئەمڕۆشی لەخۆگرتبوو.

بەپێی شوێنی پایتەختەکەی، بە ئیالەتی سەفەد، بەیرووت یان عەکا ناسرابوو.

## پاشخان
فەرمانڕەواکانی عوسمانی ھەر لە ساڵی ١٥٨٥دا بیریان لە دروستکردنی ئەیالەتەکە کردەوە. قەزاکانی بەیرووت-سەیدا و سەفد (کە بەشێکی زۆری جەلیلە دەگرێتەوە) لە ژێر دەسەڵاتی میری (مەعنەکان)، (فەخرەدین مەعن)دا یەکگرتوو بوون.

## مێژوو
### دروستکردن
ئەیالەتەکە بۆ ماوەیەکی کورت لە کاتی دەربەدەری (فەخرەدین مەعن) لە ساڵانی ١٦١٤-١٦١٥ دروست بووە، و لە ساڵی ١٦٦٠ دووبارە دروست بووەتەوە. ئەیالەتەکە لە ھەندێک ڕووەوە، چ لە بابەتی دارایی و چ لە ڕووی سیاسییەوە، بەردەوام بوو لە ژێردەستەیی ئەو ئەیالەتی شام کە لێیەوە دروست بووە.

سەرەڕای ململانێکان لە ساڵانی ١٦٦٠دا، بنەماڵەی مەعن "ڕۆڵی سەرەکییان لە بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆیی ئەم ئەیالەتەدا گێڕا تا ساڵانی کۆتایی سەدەی ١٧، ڕەنگە لەبەر ئەوەی نەتوانرا ئەیالەتەکە بەڕێوەبچێت- بە دڵنیاییەوە لە سنجاقی سەیدا-بەیروتدا نەبوو- بەبێ ئەوان."

### کۆتایی سەدەی ١٧ تا ١٨
دوای (مەعنەکان) بنەماڵەی (شیھاب) لە ساڵانی کۆتایی سەدەی ١٧ تا سەدەی نۆزدەھەمەوە حوکمڕانی ناوەوەی شاخاوی سەیدا-بەیرووتیان کرد. ھەروەھا حاکمی دەسەڵاتی ئەیالەتی سەیدا لە سنجاقی سەفددا بە ناوی ماوەتەوە، کە لە سەدەی ١٨دا سەرۆکە ناوخۆییە جیاوازەکان بوون، بە شێوەیەکی سەرەکی شێخەکانی (بنەماڵەی زەیدان) لە جەلیل و شێخەکانی خێڵە شیعەکانی (بنەماڵەی عەلی ئەلسەغیر)، (مونکار) و (سەعب) لە جەبەل عامل. تەنانەت شارۆچکە کەنارییەکانی سەیدا و بەیرووت و عەکاش کشتوکاڵییان پێدەکرا بۆ بنەماڵەی (حەمود) کە بنکەکەی لە سەیدا بوو. لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٧٢٠دا، بەیرووت و کێڵگەی باجەکەیش لە سەردەمی (میر حەیدەر)دا چوونە سەر (شیھابەکان)، لە کاتێکدا عەکا و کێڵگەی باجەکەی لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٧٤٠دا کەوتنە ژێر دەسەڵاتی شێخی زەیدانی (زاھیر ئەلعومەر).

لە ساڵی ١٧٧٥ کاتێک (ئەحمەد پاشای جەزار) بووە والی ئەیالەتی سەیدا، پایتەختەکەی گواستەوە بۆ عەکا. لە ساڵی ١٧٩٩ عەکا بەرەنگاری گەمارۆی ناپلیۆن بۆناپارت بووەوە.

### سەرەتا و ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم
وەک بەشێک لە شەڕی میسر و عوسمانی لە ساڵانی ١٨٣١-١٨٣٣، (ئیبراھیم پاشای میسر) دوای گەمارۆیەکی توند لە ٢٧ی ئایاری ١٨٣٢، عەکای گرت. داگیرکاری میسر ڕکابەرییەکانی نێوان درووزەکان و مارۆنییەکان توندتر کرد، لەبەرئەوەی (ئیبراھیم پاشا) بە ئاشکرا لایەنگری مەسیحییەکانی لە ئیدارەکەی و سوپاکەیدا دەکرد. لە ساڵی ١٨٤٠ حاکمی سەیدا شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی گواستەوە بۆ بەیرووت، بە شێوەیەکی کاریگەر بووە پایتەختی نوێی ئەیالەتەکە. دوای گەڕانەوە بۆ دەسەڵاتی عوسمانی لە ساڵی ١٨٤١، درووزەکان (بەشیری سێھەم ئەلشیھابیان) لە شوێنی خۆیان دوورخستەوە، کە سوڵتان نازناوی میری پێبەخشیبوو.

لە ساڵی ١٨٤٢ حکومەتی عوسمانی دوو قایمقامیەتی ھێنایە ئاراوە، کە (چیای لوبنان) لەلایەن کەسێکی دەستنیشانکراوی مارۆنییەکانەوە بەڕێوەدەبرێت و ناوچەکانی (باشووری کیسراوان و شوف) لەلایەن درووزێکەوە بەڕێوەدەبرێن. ھەردووکیان لە ژێر دەسەڵاتی ناڕاستەوخۆی حاکمی سەیدا دەمێننەوە. ئەم دابەشکردنی لوبنان سەلماندی کە ھەڵەیە. دوژمنایەتییەکانی نێوان مەزھەبە ئاینییەکان زیاتر بوو و تا ساڵی ١٨٦٠ پەرەی سەند و بوو بە توندوتیژییەکی تائیفی تەواو. لە شەڕی لوبنان لە ساڵی ١٨٦٠ کە دواتر بەدوای خۆیدا ھێنا، ھەزاران مەسیحی لە کۆمەڵکوژییەکان کوژران کە بە ئاژاوەی دیمەشق لە تەمموزی ١٨٦٠ گەیشتە لوتکە.

### ھەڵوەشانەوە
دوابەدوای ئەو ناڕەزایەتییە نێودەوڵەتییەی بەھۆی کۆمەڵکوژییەکانەوە دروستبوو، فەرەنسییەکان سەربازەکانیان لە بەیرووت دابەزین و عوسمانییەکان سیستەمی کارنەکراوی قایمقامیەتیان ھەڵوەشاندەوە و لە شوێنی ئەویش (موتەسەریفاتی چیای لوبنانیان دامەزراند، ناوچەیەکی زۆرینەی مارۆنیەکان کە لەلایەن موتەساریفی مەسیحی غەیرە لوبنانییەوە بەڕێوەدەبرێت، کە پێشینەی ڕاستەوخۆی ئەو سیستەمە سیاسییە بوو کە لە ساڵانی سەرەتای دوای سەربەخۆیی لوبناندا بەردەوام بوو. ڕێکخستنە نوێیەکە کۆتایی بە گێژاوەکە ھێنا و ناوچەکە لە دەیەکانی کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا سەرفرازی کرد.

## سەرچاوەکان

سەیدا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
سەیدا