open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەحمەد سالار

**ئەحمەد سالار** (بە ئینگلیزی: Ahmed Salar) هونەرمەندێکی بواری شانۆیە کە لە ساڵی ١٩٤٧ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە و خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە. پاشان کۆلێژی هونەرە جوانەکانی لە شاری بەغدا تەواو کردووە. لە بواری هونەریدا خزمەتێکی بەرچاوی کردووە لەوانە دامەزراندنی هەردوو تیپی هونەری پێشڕەو و سالار. لە ساڵی ١٩٧٧ لە ڤیستیفاڵی هونەری عێراق خەڵاتی باشترین دەرهێنەری وەرگرتووە.

## بەرهەمەکانی
- ٢٤ کتێبی لەسەر بواری شانۆ نووسیوە. 

٣٩ شانۆنامەی نووسیوە کە بەشێکی زۆری زیاد لە جارێک نمایش کراوە
کۆی بەرهەمە هونەریەکانی بە نووسین و دەرهێنان و نواندنەوە دەگاتە ٢٠٠ بەرهەم

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوە
*کوردیپێدیا - ئەحمەد سالار 

 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:هونەرمەندە کوردەکان
پۆل:شانۆ
پۆل:هونەری کوردی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی کوردی
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
سۆ سیۆ-نۆ

**سۆ سیۆ-نۆ** (بە ھانگۆل: 소서노؛ بە ھانجا: 召西奴)، ھاوسەری پاشا دۆنگمیۆنگ (جومۆنگ) بوو، یەکەم شاژنی گۆگۆریۆـیە ھەروەھا ئازیزترین ھاوسەری پاشا جومۆنگـە. یەکەم خۆشەویستی جومۆنگ بوو، ھۆکاری دامەزراندنی ھەردوو شانشینی گۆگۆریۆ و بایکجی بوو. دایکی بیریو و یەکەم پاشای بایکجی، ئۆنجۆ بوو.

## مردن
سۆسۆنۆ لە ٦ی پێش زایین مرد لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا دوای ئەوەی دووەم کوڕی ئۆنجۆ ئەبێتە یەکەم پاشای بایکجی.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Soseono

پۆل: کۆریا
پۆل: کۆریای باکوور
پۆل: کۆریای باشوور
پۆل: ئاسیا
پۆل: سێ شانشینەکەی کۆریا
پۆل: نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل: گۆگۆریۆ
پۆل: بایکجی
برووس ویڵز

**واڵتەر برووس ویلیس**، لە دایکبووی ١٩ی ئازاری ساڵی ١٩٥٥. ئەکتەرێکی ئەمریکاییە و لە وڵاتی ئاڵمانیا لە دایکبووە، بەرھەمھێنەر و گۆرانیبێژە. پیشەکەی دەستی پێکرد لە ١٩٨٠کان کاتێک بەشداری کرد زنجیرەی تەلەفیزیۆنی (Moonlighting) لە ساڵانی ١٩٨٥ بۆ ١٩٨٩. زیاتر ناسرا لە زنجیرە فیلمەکانی (Die Hard) بە ڕۆڵی (جۆن مککلاین -John McClane-). کە زۆر سەرکەوتوو بوو.لە ٣٠ ئازاری ٢٠٢٢ خێزانەکەی ڕایانگەیاند برووس توشی نەخۆشی نۆبەی قسەکردن بووە ، بەو ھۆیەوە توانای قسەکردنی نەماوە لەکاری ھونەری دوردەکەوێتەوە .

## فیلمەکان
زیاتر لە ٦٠ فیلم بەشداری کردووە لەوانە:
# ساڵی ١٩٩٤ (Pulp Fiction)
# ساڵی ١٩٩٤ (Color of Night)
# ساڵی ١٩٩٥ (12 Monkeys)
# ساڵی ١٩٩٧ (The Fifth Element)
# ساڵی ١٩٩٨ (Armageddon)
# ساڵی ١٩٩٩ (The Sixth Sense)
# ساڵی ٢٠٠٠ (Unbreakable)
# ساڵی ٢٠٠٥ (Sin City)
# ساڵی ٢٠١٠ (Red)
# ساڵی ٢٠١٢ (The Expendables 2)

## سەرچاوە

*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Bruce Willis

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:پاڵێوراوانی هۆڵی ناوبانگ لە نیوجێرزی
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:پاڵێوراوانی ھۆڵی ناوبانگ لە نیوجێرزی
پۆل:خەڵکانی ھێڵ کیچن لە مانھاتن
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری سەرەکی لە زنجیرەدراما
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی لە نیویۆرک
چارڵز تۆمسن ڕیس ویڵسن

**چارلس تۆمسن ریس ویڵسن** (بە ئینگلیزی: Charles Thomson Rees Wilson) فیزیکزانێکی سکۆتلەندی بوو کە لە ساڵی ١٩٢٧ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بەهۆی داهێنانی ژووری هەوری (Cloud Chamber) یان ژووری ویلسن.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

## پەراوێز

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سکۆتلەندی
پۆل:فیزیکزانانی سکۆتلەندی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:مردووانی ١٩٥٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩
پۆل:زانا فیزیاییەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
یۆھوا

**یۆھوا** (بە ھانگۆل: 유화부인؛ بە ھانجا: 柳花夫人)، لە دایکبوونی نادیارە، ناسراوە بە دایکی پاشا دۆنگمیۆنگ، یەکەم پاشا و دامەزرێنەری باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا،گۆگۆریۆ. کچی سەرۆک ھۆزی ھابایک بوو.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Yuhwa

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خەڵکی گۆگۆریۆ
مانگی سروشتی

[250px|وێنۆک|چەپ|مانگە هەڵبژێراوەکانی [کۆمەڵەی خۆر]]
**هەیڤ** یان **مانگی سروشتی** (بە ئینگلیزی: Natural Moon) تەنێکی ئاسمانی یان گەردوونییە کە بە دەوری تەنێکی تردا دەسوڕێتەوە ئەو تەنانەش بریتین لە (هەسارە، هەسارەی بچووک، یان تەنی بچووکی کۆمەڵەی خۆر). تا ئێستا لە کۆمەڵەی خۆردا ١٧٣ مانگی زانراو هەیە، کە بە دەوری ٦ سیستەمی مانگیدا دەسوڕێنەوە.

## مانگەکانی کۆمەڵەی خۆر

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:سیستمی خۆری
پەنجاب، ھیند

**پەنجاب**  به ( زمانی پەنجابی : ਪੰਜਾਬ) ویلایەتێکه له باکووری ڕۆژاوای هیندستان که له ڕۆژاواوه لەگەڵ پارێزگای پەنجابی پاکستان، له باکوورەوە ویلایەتەکانی جاموو و کەشمیر،  له باکووری ڕۆژهەڵاتەوە هاریانا، له باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتەوه ڕاجستان باکووری ڕۆژاواوه هاوسنووره.

پانتانیی گشت پەنجاب بەرابەره لەگەڵ ٥٠،٣٦٢ کیلۆمەتر دووجار، له ساڵی ٢٠٠٠ی زایینی دا ڕێژەی دانیشتوانی ٢٤،٢٨٩،٢٩٦ کەس بووه. ناوەندی ویلایەتی پەنجاب شاری چەندی گەره که بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەڕێوەه دبرێ، هەروەها وەکوو ناوچەیەکی هاوبەش ناوەندی ویلایەتی هاریاناشه. شارەه هەرەه گرنگەکانی ئەو ویلایەته بریتینه له لودیانا، موهالی، ئامریتسار، پاتیالا، جەلەنده‌ر .

وشەی *پەنجاب* تێکەڵێکه له دوو وشەی فارسی (پنج)= پێنج و (آب)= ئاو پێک هاتووه، به مانای وڵاتی پێنج ئاوەکه. ئەو پێنچ ڕووباره بریتین له ڕووباری بیاس، ڕووباری جێهلۆم، ڕووباری چێناب، ڕووباری ڕاوی، ڕووباری ساتلۆج.

## سەرچاوه

* ویکی ئینگلیزی - [Punjab, India](http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Punjab_(India)&oldid=273854348)

## سەرچاوەکان

پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیند
پۆل:ویلایەتەکانی هیند
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان
ڕووباری نیاگارا

وێنۆک|وێنەی سەتەلایتیی چەمی نیاگارا کە لە نێوان ھەردوو زرێچەکەدا دیارە
**چەمی نیاگارا** () چەمێکە لە پارێزگای ئانتاریۆی وڵاتی کەنەدا کە سەرچاوی ئاوی تاڤگەکانی نیاگارایە. ئەم چەمە لە دەریاچەی ئێرییەوە بەرەو دەریاچەی ئانتاریۆ دەچێت. ڕووباری نیاگارا لە بڕێک شوێندا سنووری نێوان دوو وڵاتی کەنەدا و ئەمریکا دیاری دەکات.

## سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ ئابی 2015

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:سنووری نێوان کەنەدا-ئەمریکا
ئیراتابا

وێنۆک|ئیراتابا
	**ئیراتابا** (وە هەروەها ناسراوە بە 	**یارا تاڤ** وە 	**ئەراتیڤ**،هەمویان لە 	**مۆهاڤێ**ەوە هاتوون،ماوەی تەمەنی(١٨١٤ تا ١٨٧٤)ژیاوە،سەرۆکی	نەتەوەی مۆهاڤی بووە،بەوە ناسرابوو کە نێوانگر بوو لە نێوان خەلکەکەی خۆی و ولایەتە ئەکگرتوەکانی ئەمریکا،ئەو لە نزیک روباری کۆلۆرادۆ لەدایک بووە لە ولایەتی ئەریزۆنا،ئیراتابا بە وتارەکانی بەنێوبانگ بوو وە یەکەم کەس بوو لە 	**مۆهاڤی** بە ئینگلیزی قسە بکات،ئەو توانایەشی بۆ ئەوە بەکارهێنا تا پەیوەندیەکانی لەگەل ولایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا باشتر بکات،سەرەتای بینینی ئەوروپیە ئەمریکیەکانی بۆ ١٨٥١ دەگەرێتەوە دوای ئەوەی یارمەتی لێکۆلەرەوە ئەمریکیەکانی دا،لە سالی ١٨٥٤ چاوی بە ئامێل ئیپل کەوت،وە سەرۆکایەتی لێکۆلەرەوە ئەمریکیەکانی کرد بۆ کۆلۆرادۆ،هەندێک لە مۆهاڤیەکانیش یارمەتی گروپەکەیان دا.

بە راوەستان دژ بە ئامۆژگاریەکانی ئیراتابا،لە سالی ١٨٥٨ شەرکەرەکانی مۆهاڤێ پەلاماری ئەو عارەبانەیان دا کە خەلکی کۆچەریان تێدا بوو بە شەمەندەفەرێکەوە وابەست بوو،وە لە ئەنجامدا،وەزارەتی بەرگری ئەمریکا مەفرەزەیەکی بە بە سەرپەرشتی عەقید ولیام هۆفمان نارد بۆ هەرەشەکردن لەو نەتەوە،پاش زنجیرە چاوپێکەوتن و دانیشتنەکان کە بەشەری مۆهاڤی ناسرابوو، ولیام سەرکەوت لەو ئەرکەدا،وتوانی کۆنترۆلی مۆهاڤی بکا،وە فرمانی دا کە دەبێ رێگر نەبن بە تێپەربوونی هاونیشتمانیان بە خاکەکەیان دا،بۆ دلنیاکردنەوەی ئەم رێکەوتنە،قەلای مۆهاڤێ لە نزیک شوێنی شەرەکە دانرا لە نیسانی ١٨٥٩،هەروەها هۆفمان بەوە نەوەستا و چەندەها سەرکردەی مۆهاڤێیەکانی لە زیندان کرد.ئیراتابا بەردەوام بوو لەسەر پارێزی کردن لە مانەوەی پەیوەندەیاکنی لەگەل سپیپێستەکاندا بە هاورێیەتی و ئاشتی،دژی رەگەز پەرستی بوو.

دوای ئەو هەموو هەلوێستە جوان و مرۆڤدۆستانەی،ئیراتابا بانگهێشت کرا بۆ واشنتۆن دی سی لە سالی ١٨٦٤،بۆ چاوپێکەوتن لەگەل چەند ئەندامێکی هێزەکانی ئەمەریکا و حکومەتی ئەمەریکا.،وە هەروەها لەگەل سەرۆکیش کە ئەوکات سەرۆکی ئەمریکا ئەبراهام لینکۆلن بوو،ئیراتابا بوە یەکەم ئەمریکی بە رەچەلەک کە لە باشوری خۆرئاواوە بێ بۆ بینینی سەرۆک.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٨١٠
پۆل:مردووانی ١٨٧٤
ڕۆژی ھاوڕێیەتی

وێنۆک|بەستنی دەستبەندێک لەلایەن کەسێک بۆ ھاوڕێکەی
**ڕۆژی جیھانیی ھاوڕێیەتی** ڕۆژێکە بۆ ئاھەنگێڕان لەگەڵ ھاوڕێکان و دۆستەکان. ئەم ڕۆژە بەزۆری دەکەوێتە یەکەمین ڕۆژی یەکشەممە لەمانگی ئاب و لەھەندێک ناوچەش ٣٠ی ئابی ھەرساڵێک یاددەکرێتەوە. ساڵی ١٩٥٨ بۆیەکەمینجار ئەم ڕۆژە بەجیھانیی کرا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
پەنجاب، پاکستان

**پارێزگای پەنجاب** یەکێکه له پارێزگاکانی وڵاتی پاکستان. ناوەندی ئەم پارێزگایه شاری لاهۆره. ئەو پارێزگایه زۆرترین ڕێژەی دانیشتوانی پاکستانی له خۆی گرتووه.

زمانی باو لەو پارێزگایه زمانی پەنجابیه. دوای زمانی پەنجابی، به زمانەکانی پەشتۆ، بەلووچی و ئینگلیزییش قسه دەکرێ.

هەروەها پەنجاب ناوچەیەکی ئاسیایه که بەشێکی هی هیندستان و بەشێکیشێ هی پاکستانه.

ناوچەیەکی دەشتیه که ڕووباری ئیندۆی بە ناو دا دەڕوا و خاکێکی زۆر به پیتی هەیه.

ئەو ناوچەیەی هیند خاوەنێتی، به داهات ترین ناوچەی هینده بەرنابەر بە ڕێژەی دانیشتوانەکەی. داهاتی ناوچەکه زیاتر له ڕێگای کشت و کاڵه.

## پێشانگا

File:Jungle in Punjab.JPG|
File:Shalamar Garden July 14 2005-Sideview of marble enclosure on the second level.jpg|
File:Mosque in Jhelum Cantonment Pakistan.jpg|
File:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|
File:GCU Tower P1140896.jpg|
File:Major Akram Memorial.jpg|
File:WheatFieldsPandjab.jpg|
File:A beautiful view of Murree, Pakistan.jpg|
File:Clay pots in punjab pakistan-2.jpg|
File:Sadwal kalan1.JPG|


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگاکانی پاکستان

## سەرچاوەکان

* region." Wikipedia, The Free Encyclopedia. 18 Nov 2007, 19:39 UTC. Wikimedia Foundation, Inc. 19 Nov 2007
*
* Guide to Punjab, Pakistan

پۆل:پارێزگاکانی پاکستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٠
پەنجاب (ڕوونکردنەوە)

**پەنجاب** له زمانی فارسیدا ێکەڵێکه له دوو وشەی فارسی (پنج=پێنج) و (آب=ئاو) پێک هاتووه، کە به مانای وڵاتی پێنج ئاو یان پێج ڕووبارە.

پەنجاب دەکرێ پەیوەندی بەو وتارانەی خوارەوه هەبێ:
* پەنجاب، پاکستان، پارێزگایەکی پاکستان
* پەنجاب، ھیند، پارێزگایەکی هیندستان

هەروەها بڕواننه:
* زمانی پەنجابی
* خەڵکی پەنجابی
زانستی وزە

250px|وێنۆک|چەپ|لێکۆڵینەوەی زینگەیی گازی دووان ئۆکسیدی کاربۆن لە سیتەمێکی ژینگەییدا.
**زانستی وزە** (بە ئینگلیزی: *Energetics*) بریتییە لە خوێندنی وزە لە ژێر کاریگەری گۆڕاندا. لەبەر ئەوەی وزە لە هەموو پێوەرەکاندا گۆڕانی بەسەردا دێت، هەر لە پلەی کوانتەمەوە هەتا دەگاتە ژینگۆ و گەردوون. زانستی وزە زانستێکی زۆر بەرفراوانە کە چەندین بەشی جیاواز لە خۆ دەگرێت لەوانە داینامیکە گەرمی، کیمیا، زانستی وزەی زیندەیی، زیندە کیمیا، و زانستی وزەی ژینگەزانی.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:سەرچاوە سروشتییەکان
پۆل:ژینگەزانی
پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
یەکەکانی وزە

**یەکەکانی وزە** (بە ئینگلیزی: *Units of Energy*) بریتین لەو یەکانەی کە بۆ پێوانی وزە بەکاردێن. یەکەی سەرەکی وزە بریتییە لە جوول، کە ئەویش لە ناوی زانای ئینگلیزی فیزیا جەیمز پرێسکۆت جووڵەوە وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:سەرچاوە سروشتییەکان
پۆل:ژینگەزانی
جاموو و کەشمیر

** جاموو و کەشمیر** ویلایەتێکە لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان. ناوەندی ھاوینەی ئەو ویلایەتە شاری سرینگار و ناوەندی زستانەی شاری جامۆیە.

زۆرتری خاکی ئەو ویلایەتە لە زنجیرە چیاکانی ھیمالایا دایە.  ئەو ویلایەتە لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کۆماری خەڵکی چین سنووری ھاوبەشی ھەیە و لەگەڵ ویلایەتەکانی ھیماچال پرادێش و پەنجاب لە باشورەوە و بەشی ژێر چاودێری پاکستان، کەشمیری ناسراو بە کەشمیری ئازاد [گەلگەت-بلستان]] لە ڕۆژاوا و باشوورەوە ھاوسنوورە. جاموو و کەشمیر لە ڕابردوو دا بەشێک بوو لە حکوومەتی میرنشینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا. لەسەر خاوەندارێتی ئەو ناوچەیە لە نێوان وڵاتەکانی چین، ھیند و پاکستان  کێشە ھەیە و ھەر کامەیان بەشێکیان لە ژێر دەسەڵاتە. ویلایەتی جاموو و کەشمیر  کە پڕ دانیشتوو ترین بەشی کەشمیرە لە ژێر دەسەڵاتی ھیندە و لە لایان پاکستانەوە وەکوو *کەشمیری داگیرکراوی  ھیند* ناو دەبرێ.

ھیندیەکانیش بە ھەمان شێوە بەشە پاکستانیەکەی کەشمیر وکوو *کەشمیری داگیرکراوی پاکستان* نێو دەبەن. ناوچەی ئاکسای چین  لە باکووری کەشمیر کە لە ژێر دەسەڵاتی چینە لە لایان ھیندەوە داوا دەکرێ و وڵاتی ھیندستان بە بەشێک لە ویلایەتی جاموو و کەشمیر ھەژماری دەکەن.

ویلایەتی جاموو و کەشمیر دابەشی  سێ ناوچە دەبێ: جاموو، دۆڵی کەشمیر و لێداخ. ئەو ویلایەتە شوێنی گەشتیاری زۆری ھەیە. «دۆڵی کەشمیر» بە ھۆی پرێسپێکتیڤی جوان و زنجیرە چیا سەرنج ڕاکێشەکانی وەکوو «* بەھەشتی سەر زەوی*» ناو دەبرێ و «جاموو» بە «*شوێنی پەرستگا سەرسوورھێنەکان*» بەناوبانگە کە ساڵانە سەدان ھەزار گەشتیاری ھیندوو سەردانی دەکەن. «لێداخ»یش بە ھۆی چیا دوورەدەست و جوانەکانی و ھەروەھا فەرھەنگی بوودایی بە «تەبەتی بچووک''» ناوبانگی ھەیە.

دانیشتوانی ئەو ویلایەتە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ زیاتر لە ١٢،٥٤٨،٩٢٦ کەس بووە. سرینگار بە ١،١٩٢،٧٩٢ کەس و جاموو بە ٩٥١٫٣٧٣ کەس پڕ دانیشتوو ترین شارەکانی ئەو ویلایەتەن. جاموو و کەشمیر تەنیا ویلایەتێکن کە زۆرترین دانیشتوانی موسوڵمانی ھەیە. ٦٧٪ ی دانیشتوانی ئەو ویلایەتە پەیڕەوی ئایینی ئیسلامن و لە دۆڵی کەشمیر ئەو ڕێژەیە دەگاتە ٩٥٪. ئەو ویلایەتە کۆمەڵگایەکی پڕ جمووجۆڵی  ھیندووەکان، سیکەکان و بووداییەکانی ھەیە.

## پێشانگا

File:Dal Lake.jpg

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* حکوومەتی جاموو و کەشمیر، ھیندستان

پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیند
پۆل:ویلایەتەکانی ھیند
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:جاموو و کەشمیر
یاساکانی داینامیکە گەرمی

**یاساکانی داینامیکە گەرمی** () بریتیین لە چوار یاسای بنەڕەتی کە چەند بڕێک فیزیایی شیدەکەنەوە کە ئەوانیش بریتین لە (پلەی گەرمی، وزە، ئینتڕۆپی) کە سیستمەکانی داینامیکە گەرمی پێکدەھێنن. ئەم یاسایانە لە چۆنیەتی کاردانەوەی ئەم بڕانە دەکۆڵنەوە لە چەندین باردودۆخی جیاوازدا.

چوار یاساکان بریتی لە:
* یاسای سفری داینامیکە گەرمی: گەر سیستمی A ھیچ بڕە گەرمیەک ئاڵوگۆڕنەکات لەگەڵ سیستمی B وە لە پلەی گەرمی یەکساندابن، وە لەلایەکی تریش سیستمی B پلەی گەرمیەکەی یەکسان بێت لەگەڵ سیستم C، دەتوانین بڕیاربدەین پلەی گەرمی سیستمی A یەکسانە لەگەڵ C.
* یاسای یەکەمی داینامیکە گەرمی: کاتێک ھەندێ وزە لە شێوەی ئیش یا گەرمی داخڵی سیستمێک بێت یا لێی بچێتەدەر، کۆی گشتی وزەی ناوخۆیی سیستمەکە دەگۆڕێت بە شێوەیەک کە یاسای پاراستنی وزە تێیدا بەرقەرار بێت.
* یاسای دووەمی داینامیکە گەرمی: لە گشت پڕۆسەیەکی داینامیکە گەرمیدا کۆی گشتی **ئینتڕۆپی** بەردەوام بڕێکی موجەبە.
* یاسای سێیەمی داینامیکە گەرمی: بە نزم بونەوەی پلەی گەرمی سیستمێک بۆ سفری کێلڤەن، ئینتڕۆپی سیستمەکە مەیل دەکات بۆ سفر (جگە لە مەواێک نابەلوری وەک شوشە).

## یاسای سفر
گەر دوو سیستم لە ھاوسەنگی گەرمی دابن لەگەڵ سیستمی سێیەم دا، کەواتە ئەم دوو سیستمە پلەی گەرمیەکانیان یەکسانە.
گەر پلەی گەرمی A یەکسان بێ بە پلەی گەرمی B, وە پلەی گەرمی B یەکسان بێت بە پلەی گەرمی C, کەواتە پلەی گەرمی A یەکسانە بە پلەی گەرمی C. یەکێک لە بەکارھێنانی ئەم یاسایە بریتیە لە گەرمی پێو.
لە ڕاستیدا ئەم یاسایە لە دوای سێ یاساکەی تر دۆزرایەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی لە گشتیەن سەرەتاییتر بوو بۆیە بە بێ گۆڕینی پێشگری ئەوانیتر پێشگری سفری وەرگرت.

## یاسای یەکەم
بڕی زیاد بوونی وزەی ناوخۆیی مسیستمێک داخراو بریتیە لەو بڕە وزەیەی کە دراوە بە سیستمەکە. بە واتایەکی تر ئەو بڕە گەرمیەی کە داخڵی سیستمەکە دەبێ بە موجەب، وە ئەو ئیشەی لە لایەن سیستمەکەوە ئەنجام دەدرێ بە سالب دادەنرێت:
  ΔUsystem= Q - W
لێرەدا Q بریتیە لە وزەی گەرمی زیاد کراو بۆ سیستم، W بریتیە لە ئیشە ئەنجامدراو لە لایەن سیستمەکە.

## یاسای دووەم
یاسای دووەمی داینامیکە گەرمی ڕاڤەی پڕۆسەی ناپێچەوانە (irreversible process) دەکات. واتا بڕی ئینتڕۆپی سیستمێک دوای ھەر پڕۆسەیە یا سفر دەبێ یا زیادتر لە سفر:
ΔS ≥ ٠
یەکێک لە بەکار ھێنانی ئینتڕۆپی بریتیە لە دیاری کردنی ئاڕاستەی پڕۆسە فیزیایی و کیمیاییەکان. بۆ نمونە گەر وا دابنێین گەرمی لە پەرداغێک چای گەر دەردەچێ، پێوانەکردنی ئینتڕۆپی بە موجەب دەردەچێ، بەڵام گەرھاتوو گریمانەکەمان پێچەوانە کردەوە بڕی ئینتڕۆپی حیساب کراو بە سالب دەردەچێت کە پێچەوانە یاسای ددەمی داینامیکە گەرمیە. بۆیە ئەم یاسایە گرنگە بۆ دیاری کرنی ڕوودان و ڕوونەدانی سروشتی پڕۆسە فیزیایی و کیمیاییەکان.

## یاسای سێیەم
لە پلەی گەرمی سفری کێلڤن دا ماددە پێویستە لە کەمتری وزەی ناوخۆیی خۆیدا بێت. واتا بۆ ماددەیەک کە لە بەلورێکی بێگەرد پێکھاتبێ لە سفر کێلڤن ئینتڕۆپی یەکسان دەبێ بە سفر.

## پەڕاوێزەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:یاساکانی داینامیکە گەرمی
پۆل:یاسا زانستییەکان
ھاریانا

**ھاریانا** (، ) یەکێکە لە ویلایەتە باکوورییەکانی وڵاتی ھیندستان
ئەو ویلایەتە لە ساڵی ١٩٦٦ لە ویلایەتی پەنجاب جیا بووەتەوە.

ناوەندی ویلایەتی ھاریانا شاری چەندیگەرە بەڵام گەورەترین شاری فەریدابادە.

ھاریانا لە ویلایەتە پیشە سازییەکانی ھیندستانە و شاری گوورگائوون لەو ویلایەتە یەکێکە لە ناوەندەکانی تەکنەلۆژیای زانیاری و ئۆتۆمبێل سازی.

ھەندێ کەس مانای ھاریانا بە «شوێنی ھاتنی خودا» و ھەندێکیش بە «ئاریانا (وڵاتی ئاریا)» ی دەزانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ھیند
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان
ڕابیعەی عەدەوییە

300px|وێنۆک|چەپ|ڕابیعەی عەدەوییە
**ڕابیعەی عەدەوییە** (١٠٠ک/٧١٧ز - ١٨٠ک/٧٩٦ز) نازناوی **دایکی خێر **ی لێنراوە و یەکێکە لە خوداپەرست و ئەولیا و  عارفێکی ئیسلامی - سونی سۆفی بەناوبانگ، لە نێو سۆفیگەریشدا بە رابەری رێبازی عەشقی ئیلاھی دادەنرێت..

## ناونیشان و پێگەشتنی
ناوی تەواوی رابیعەی کچی ئیسماعیلی عەدەویە کە کەسایەتیێکی دیاری عێراقی بووە، لە شاری بەسرە لە ساڵی ١٠٠ی کۆچی - ٧١٧ی زاینی لەدایکبووە، ھۆکاری ناونانی بە "رابیعە" لە پای ئەوە بووە کە ئەو چوارەمین کچی بنەماڵەکە بووە.

کاتێک کە رابیعە لە تەمەنی دە ساڵاندا بووە باوکی وەفاتی کردوە بۆیە ھەژاری و بێ نازی رووی لە بنەماڵەکەی رابیعە کردوە، بۆیە رابیعە و خوشکەکانی لە ژیانێکی پر لە ناحۆشی و تەنگ و چەڵەمەدا ژیاون، باوکی رابیعە لەدوای وەفاتی تەنھا "بەلەم"ێکی لەدوای خۆی بەجێھێشتبوو کە تاکە سەرچاوەی داھاتی ئەو خێزانە بووە بۆیە رابیعەی کچی ناچار بووە لە دوای باوکی بەردەوامی بەو کارە بدات و نان و بژێوی بۆ خوشکەکانی پەیدا بکات، ئەو گێرانەوەیە لەلایەن مێژوونوسی گەورەی سۆفی  ەوە دەگێردرێنەوە لە کتێبی (تەزکیرەتولئەولیا) دا.

دواتر بەھۆی ئەوەی لە بەسرەدا قات و قری و وشکەساڵی دێت بنەماڵەکەی رابیعە بەسرە جێدێڵن ولەرێگادا لێک ون دەبن.. ئیدی زەمەن رابیعەی کچی چوارەم و خێزانەکەی لەیەک دەکات، بەو ھۆیەشەوە رابیعە بە تەنھایی و بێ کەسی دەمێنێتەوە.

## کەسایەتی رابیعەی عەدەوی
رابیعەی عەدەوی جیاواز بووە لە سۆفیانی پێش سەردەمی خۆی کە تەنھا خەریکی زوھد بوون، بەڵکو ئەو بیرورای عەشقی ئیلاھی ھێنایەکایەوە و ماناێکی نوێ بۆ سۆفیگەری دارشت، عەشقێکی گەورە و مەزن و پر لە راستی بۆ خودای خۆی ھەبوو.. تەنھا ئامانج و بیری لای عەشقی ئیلاھی بوو..

## لە وتەکانی رابیعەی عەدەوی
* ئەوەندە سەرقاڵی عەشقی خودام، نامپرژێ رقم لە شەیتان بێت..
* چاکەکانتان بشارنەوە وەک چۆن  خراپەکانتان دەشارنەوە.
* من خودا نەبۆ خۆشی بەھەشتەکەی و نە بۆ ناخۆشی جەھەنەمەکەی ناپەرستم.. بەڵکو لە خۆشەویستی و عەشقی ئەوەوەیە کە دەیپەرستم.
*رابیعه‌یان دی مەشخەڵێك گڕ و قاپێ ئاوی پێ بوو! پرسیان : بۆ کوێ ئەچی؟ وتی: ئەڕۆم بەم ئاگرە بەهەشت ئەسووتێنم و بەم ئاوە جەهەننەم ئەکوژێنمه‌وه‌ ، تا خەڵك خوایان لەبەر خۆشویستنی بپەرستن ، نەك لەبەر چێژ و خۆشی لە بەهەشتا و ترسی سووتان لە جەهەننەمدا.

## وەفاتی
رابیعەی عەدەوی لە تەمەنی ھەشتا ساڵیدا، لە ساڵی (١٨٠ک - ٧٩٦ز) کۆچی دوایی کردووە، و بەپێی سەرچاوەکان لە شاری قودس نێژراوە، لە وەڵاتی میصریشدا مزگەوتێک و سەراێکی بەناوەوەیە...

## سەرچاوەکان

# سوود لە بابەتی (پایەبەرزانی سۆفیگەری)نوسینی.:-(یاد نورسی) وەرگیراوە..
# كتێبی "كه‌سایه‌تیه‌ مه‌زنه‌كانی نێو دونیای ته‌سه‌وف" نوسینی :-یادنورسی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەولیا
پۆل:ئیسلام و ژنان
پۆل:شاعیرانی ژن
پۆل:شاعیرانی عێراقی
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:لەدایکبووانی ٧١٨
پۆل:مردووانی ٧٩٦
پۆل:نووسەرانی ژنی عێراقی
پۆل:مردووانی ٨٠١
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:خەڵکی بەسرە
پۆل:ژنە فەیلەسووفەکان
پۆل:فەلسەفەی سۆفی
ھەی دەی

**ھەی دەی** ()، کایەیەکی کایەیەکی جووتکایەیە لە گەشەپێدان و بڵاوکردنەوەی سوپەڕسێڵە، کە کۆمپانیایەکی کایەی ڤیدیۆییە لە ھێلسینکی، فینلاند. ھەی دەی وەشێنرا بۆ سیستەمی ئای–ئۆ–ئێس لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٢. وە ئەندرۆید لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. بەپێی ڕاپۆڕتی ٢٠١٣، سوپەرسێڵ ٣٠ میلیۆن دۆلاری دەستکەوت لە مانگێکدا لە کایەکانی ھەی دەی وە کلاش ئۆف کلانس، کە کایەیەکی ترە لەلایەن سوپەرسێڵـەوە دروستکراوە. لە ٢٠١٣، ھەی دەی ٤ەم بەرزترین کایە بوو لە ڕووی داھاتەوە.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Hay_Day ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Hay Day]

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٢
پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید
پۆل:سوپەرسێڵ
پۆل:یاریەکانی (کۆمپانیای یاری ڤیدیۆیی) سوپەرسێڵ
پۆل:ئەو یاریە ڤیدیۆییانەی لە فینلاند پەرەیان پێدراوە
ئێل ئێنتەرنادۆ (زنجیرە دراما)

**ئێل ئێنتەرنادۆ** (بە ئیسپانی: El Internado؛ بە کوردی: قوتابخانەی ناوەخۆ یان قوتابخانەی شەو و ڕۆژی؛ بە ئینگلیزی: The Boarding School)، درامایەکی ئیسپانییە. قوتابخانەیەکی شەو و ڕۆژییە تیشک دەخاتە سەر دارستانێکی ترسناک کە پڕە لە نھێنی و ڕووداوی مردن.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ El Internado

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئیدریسی بەدلیسی

**مەلا ئیدریسی بەدلیسی** ناوی تەواوی **ئیدریسی کوڕی مەولانا شێخ حوسامەدین عەلی بەدلیسییە**. ئیدریسی نووسەرێکی گەورەی کوردە عوسمانی کە لە بوارەکانی پزیشکی و ئاژەڵناسی و گەردوونناسی و فەلسەفە چەندین کتێب و نووسینی بەنرخی ھەبووە. ئیدریسی کەسێکی زانا و بلیمەت بووە و ھەموو قۆناغەکانی خوێندنی بە سەرکەوتوویی تەواو کردووە.

گەورە و زانای کورد مەلا ئیدریسی بدلیسی لە بنەماڵەیەکی ئایینی و زانستخواز پێگەیشتووە و زانستە شەرعیەکانی لە بدلیس خوێندووە. بۆ تەواوکردنی زانیارییەکانی چووتە ئێران و زمانەکانی فارسی و تورکی و عەرەبی بە باشی زانیوە. بەدلیسی کاری نووسەری بۆ سولتان یەعقووب کوری (حەسن الگویل) ی ئاق قۆینلۆ ١٤٧٩-١٤٩٠ کردووە، پاشان پلەی نیشانەچی واتە ھەڵگری مۆری پێ دراوە لە ھەمان دەوڵەت تا ساڵی ١٥٠١ ز لە تەورێز ماوەتەوە. 
لەگەڵ ھاتنی شا ئیسماعیلی سەفەوی ھەر ئەو پلەی پێدراوە بەناوی (مھردار) وە، ئەو دوو ئەرکە بەمانای وەزیری ئێستا دێت، بەڵام زۆر لە لای ئەوەی دووەم نانمێنێتەوە، لەگەڵی ھەڵناکات بە ھۆی ئەو سیاسەتە جیاکاری و توندوتیژیەی کە شا گرتبوویەبەر؛ بۆیە روو دەکاتە دەوڵەتی عوسمانی و لەلایەن سولتان بایەزیدی دووەم بەگەرمی پێشوازی لێکرا و لە ساڵی ١٤٨١-١٥١٢ز فەرمانڕەوایەتی کردووە. ئەرکی نووسینی مێژووی عوسمانی پێ سپێردرا کتێبێکی بە ناوی(ھەشت بھشت).
دواتر لەسەردەمی سولتان سەلیمی یەکەم ١٥١٢-١٥٢٠ز پۆستی راوێژکاری لە ھێڕشەکانی بۆ سەر ئێران و میسر و شام پێ درا، ھەروەھا بە پۆستی قازی سەربازی سەرقاڵ بوو، تەنانەت لە ھەموو کارە کارگێڕی و سەربازی و سیاسیەکان پرسی پێ کردووە و لە قەناعەت پێ کردنی میرە کوردەکان بە ڕازی بوونی دەسەڵاتی عوسمانی سوودی لێ وەرگرتووە؛ چونکە پێگەیەکی ئایینی و ئەدەبی ھەبوو. لە ساڵی ١٥٢٠ز پاش مردنی سولتان سەلیم دواتر ئەویش لە ئەستەنبول دەمرێت و لەگۆڕستانی ئەبوئەیوبی ئەنساری نێژرا تا ئێستاش گۆڕەکەی دیار ماوە.

## سەرچاوەکان
* کوردیپێدیا - مەلا ئیدریسی بەدلیسی
* بایراقدار، محەممەد(٢٠٠٩)، ئیدریسی بدلیسی، وەرگێڕانی شکور مستەفا، بڵاوکراوەی ئاراس:هەولێر.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانایانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٥٧
پۆل:مردووانی ١٥٢٠
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:خەڵکی بدلیس
پۆل:وێژەی فارسی
پۆل:موسڵمانانی کورد
.ca

(ca.)، دۆمەینێکی ئەلکترۆنییە بۆ ئەو ماڵپەڕانەیە کە پەیوەندییان بە وڵاتی کەنەداـیەوە ھەیە و لەساڵی ١٩٨٧ کەوتەکار.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ .ca
-----

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:پێرستی ئەندامی ئەنجومەنی پاوانی ئاست سەری تایبەتی وڵاتی ئەوروپا
.af

**af.** دۆمەینێکی ئەلکترۆنییە بۆ ئەو ماڵپەڕانەیە کە پەیوەندییان بە وڵاتی ئەفغانستانـەوە ھەیە و لە ساڵی ١٩٩٧ کەوتەکار.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ af.

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:پێرستی ئەندامی ئەنجومەنی پاوانی ئاست سەری تایبەتی وڵاتی ئەوروپا
پۆل:موڵکە ئینتەرنێتییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٧ دامەزراون
.br

دۆمەینی **br.** دۆمەینێکی ئەلیکترۆنییە بۆ ئەو ماڵپەڕانەیە کە پەیوەندییان بە وڵاتی بەڕازیلەوە ھەیە و لە ساڵی ١٩٨٩ کەوتووەتە کار.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/.br ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ br.]

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
وەفایی (ڕوونکردنەوە)

* وەفایی، شاعیری کورد
* وەفایی (ئەلبۆم)، ئەلبۆمی عەدنان کەریم و کامکاران

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
یوریی گۆگۆریۆ

**پاشا یوری** (بە ھانگۆل: 유리왕 یان 유리명왕؛ بە ھانجا: 瑠璃王 یان  瑠璃明王)، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ساڵی ١٨ی زایینی مردووە، ماوەی فەرمانڕەوایی (١٩ی پێش زایین - ١٨ی زایینی). دووەم فەرمانڕەوای گۆگۆریۆـبوو، گۆگۆریۆ ئەکەوێتە باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا. کوڕە بچووکی دامەزرێنەری گۆگۆریۆ جومۆنگ. ڕووداوەکانی ژیانی بە درێژی باسکراوە لە کتێبی سامگووک ساگی.

## پوختە
**یوری**، کوڕی جومۆنگ، دامەزرێنەری گۆگۆریۆ. یوری گەورە کرا لە لاین دایکی لە ھەمان ئەو شوێنەی کە باوکی لێ گەورە کرا بووە. دایکی یوری، خاتوو **یی**، وە یوری چوو بۆ گۆگۆریۆ لە ١٩ پێش زایین، بۆ بینینی باوکی.

پاشا جومۆنگ ڕایگەیاند کە یوری ببێتە شازادەی جێنیشنی گۆگۆریۆ، ئۆنجۆ و بیریو، (کوڕەکانی سۆ سیۆ-نۆ) جێگای متمانە نەبوون. سۆ سیۆ-نۆ لەگەڵ کوڕەکانی ئەڕۆنە باشوور و شانشینی بایکجی دائەمەزرێنن ئۆنجۆ ئەبێتە یەکەم فەرمانڕەوای بایکجی. یوری ئەبێتە پاشای داھاتوو دوای مردنی جومۆنگ.

## خێزان
* باوک: پاشا دیۆنگمیۆنگسیۆنگ
* دایک: خاتوو یی
* ھاوسەر: نەناسراو، کچی ساینگیانگ
* دۆستەکان:
::# ھواھوی
::# چیھوی
* منداڵەکان
# دۆیجیل، شازادەی جێنشین (١ی زانیینی مرد)
# ھای-میۆنگ، شازادەی جێنشین (بوو بە جێنشین لە ١ی زایینی، لێی ستەنرایەوە لە ١٤ی زایینی)
# موھیۆل، شازادەی جێنشین (بوو بە جێنشین لە ١٤ی زایینی)، دواتر بوو بە پاشا، پاشا دایموشینی گۆگۆریۆ، (تاج خستنەسەر لە دەوروبەری ١٨ زایینی)
# شازادەخاتوون یۆجین (١٨ی زایینی مرد)
# شازادە یۆ-ران 
# ھای سیک-جوو، (لەدایکبوون نادیار-٤٨ مرد)، دواتر بوو بە پاشا، پاشا مینجونگی گۆگۆریۆ

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Yuri of Goguryeo

پۆل:کۆریا
پۆل:ئاسیا
پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
پۆل:پاشاکانی گۆگۆریۆ
پۆل:مردووانی ١٨
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا
پۆل:گۆگۆریۆ
پۆل:فەرمانڕەواکانی گۆگۆریۆ
پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەمی پێش زایین
پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەم
پۆل:لەدایکبووانی ٣٨ی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەمی پێش زایین لە ئاسیا
ئۆنجۆی بایکجی

**ئۆنجۆ** (بە ھانگۆل: 온조왕؛ بە ھانجا: 溫祚王)، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ساڵی ٢٨ی زایینی مردووە، ماوەی فەرمانڕەوایی (لە ١٨ی پێش زایین تا ٢٨ی دوای زایین)، پاشا و دامەزرێنەرـی بایکجی بوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا. بەپێی کتێبی سامگووک ساگی، ئەو پێشینانی ھەموو پاشاکانی بایکجی بوو.

## پوختە
**ئۆجۆ**، سێیەم کوڕی پاشا دۆنگمیۆنگ (جومۆنگ)، دامەزرێنەری شانشینی باکووری کۆریا، گۆگۆریۆ. زڕبرا بچووکی یوری بوو، کە بووە دووەم فەرمانڕەوای گۆگۆریۆ، وە برا بچووکی بیریو ویلایەتەکی بنیاتنا لە ئینچۆن.

## دامەزراندن و ھەڵکشان
دۆنگمیۆنگ سێ کوڕی ھەبوون: یوری، بیریو، وە ئۆنجۆ. کاتێک یوری، لەدایکبوو لە دۆنگمیۆنگ لە ھاوسەری پێشووی لە بویۆ. ھات بۆ گۆگۆریۆ و بوو بە شازادەی جێنشین. بیریو و ئۆنجۆ چوون بۆ باشوور شانشینی خۆیان دامەزراند. بە پێی کتێبی سامگووک یوسا. بیریو شانشینی خۆی دامەزراند لە (ئینچۆن - 미추홀/彌鄒忽). بەڵام بەردەوام نەبوو. خەڵکی بیریو پەیوەندیان بە (سیپجی) کرد دوای ئەوەی بیریو مرد، دوای ئەوە ئۆنجۆ ناوینا بە بایکجی. دوای ئەوە، پایتەختی بایکجی بەرەو باشووربرا لە (ھابووک وێریسیۆنگ) چونکە ماگال ئەکەوێتە باکوور وە نانگنانگ ئەکەوێتە ڕۆژھەڵات. ھەردووک پایتەختەکە ئەکەونە سێئولـی ئێستا. لە ٣ی پێش زایین و ٨ی پێش زایین، ھۆزی ماگال ھێرشیان کرد لە باکوور، وە لە دووجار، ئۆنجۆ ڕاستەوخۆ سەرکردایەتی سوپاکەی کرد و بردییەوە و داگیری کرد. لە ٥ی پێش زایین، ئۆنجۆ پایتەختی گواستەوە بۆ شوێنێکی سەلامەت لە باشوو لە ڕووباری (ھان)، ناوەکەی گۆڕی بۆ (ھانام وێریسیۆنگ)، نێردراوێکی نارد بۆ پاشای ماھانی کۆنفیدڕاڵی پێی وت بۆ دوا کردەوەکانی.

## مردن و جێگرەوەی
ئۆنجۆ مرد بە ھۆکارێکی سروشتی لە ٢٨ی زایینی، لەماوەی ٤٨ ساڵی فەرمانڕەوایی. سەرکەوت بە ھۆی کوڕە گەورەکەی دارو. ئۆنجۆ بناغەیەکی پتەوی دروستکرد بۆ مانەوەی فەرمانڕەوایی بۆ ماوەی ٦٦٠ ساڵ و بوونی ٣١ فەرمانڕوایی.

## سەرچاوەکان

پۆل: کۆریا
پۆل: ئاسیا
پۆل: نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل: سێ شانشینەکەی کۆریا
پۆل:فەرمانڕەواکانی بایکجی
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١ەمی پ.ز
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١ەم لە ئاسیا
پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەمی پێش زایین
پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی یەکەم
ئەندازیاریی نەوت

**ئەندازیاریی نەوت** (بە ئینگلیزی: *Petroleum engineering*) ئەو بوارەی ئەندازیارییە کە ئەو کار و چالاکییانە دەگرێتەوە کە پەیوەندی هەیە بە بەرهەمهێنانی ھایدرۆکاربۆن، کە ئەوانیش بریتین لە گازی سروشتی یان نەوتی خاو. دۆزینەوە و بەرهەمهێنان دوو بەشی سەرەکیی سەنعەتی نەوت و گازن.

## لقەکانی ئەندازیاریی نەوت
* ئەندازیاریی دۆزینەوە: ئەم لقە پێوەندییەکی نزیکی لەگەڵ زەویناسی هەیە. لە قۆناغی یەکەمدا دۆزینەوەی نەوت دێتە ئەنجام. ئەندازیارانی دۆزینەوە بە کەڵک وەرگرتن لە شێوەگەلی جۆراوجۆر (وەکوو لەرزەنیگاری) هەبوون یان نەبوونی نەوت دەردەخەن.
* ئەندازیاریی هەنبان: ئەندازیارانی هەنبان بە جێگیریی درووستی کەندەو ڕێگەکانی زۆرکردنی هەڵگواستنی نەوت، ڕێژەی بەرهەم‌هێنان زیاد دەکەن .
* ئەندازیاریی کەندن: هەڵکەندن بۆ دۆزینەوە، بەرهەم هێنان و تێ‌شاندنی کەندە لە بواری تەکنیکیەوە بەڕێوەدەبات.
* ئەندازیاریی بەرهەمهێنان:شامڵی ئەندازیارانی ژێرڕووبەری، هێڵی پێوەندی هەنبان و کەنده، کونەکان، ماسه، تەزووی ناوکەندەیی و ئامێرەکانی چاودێریی هەنبان، کۆنتڕۆڵ دەکەن؛ هەڵسەنگاندنی ڕێگەکانی هەڵگرتنی دەستکار و هەروەها هەڵبژاردنی ئامێرە ڕووبەرییەکان بۆ لێک جیاکردنەوەی شلەمەنییەکان (نەوت، گازی سرووشتی و ئاو و ...).

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:ئەندازیاری
پۆل:ئەندازیاریی نەوت
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
توانی خۆری

**توانی خۆری** () بریتییە لە کرداری گۆڕینی تیشکی خۆر بۆ کارەبا، کە ئەویش بە دوو شێوە ئەنجام دەدرێت، یەکەمیان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی بەکارهێنانی تەختەی خۆری، دووەمیان لە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی بەکارهێنانی وزەی خۆری چڕ. لە سیستەمی وزەی خۆری چڕدا ئاوێنە یان هاوێنەی گەورە بەکاردەهێنرێت بۆ وەرگرتن و چڕکردنەوەی بڕێکی زۆری ڕووبەر لە تیشکی خۆر بۆ یەک دانە تیشکی بچووک. تەختەی خۆری هەڵدەستێت بە گۆڕینی تیشکی خۆر بۆ تەزووی کارەبایی لە ڕێگەی کرداری کاریگەری تەختەی خۆری.

لە سەرەتاوە تەختەی خۆری بەکارهێنراوە وەک سەرچاوەیەکی کارەبا دابینکردن بۆ بەجێگەیاندنی کارە بچووک و مامناوەندەکان، هەر لە ژمێرەرێکەوە بگرە کە بەهۆی یەک دانە خانەی وزەی خۆرەوە ئیش دەکات هەتا دەگاتە ئەو خانووانەی کە بە تەواوی بەهۆی هێزی خۆرەوە کارەبایان بۆ دابین کراوە ئەویش بەهۆی بەکارهێنانی تەختەی خۆری لەسەر بنمیچی خانووەکان.

## گەشەکردن و بڵاوبوونەوە

### وێستگەکانی هێزی تەختەی خۆری

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## پەراوێزەکان

پۆل:گۆڕانی وزە
پۆل:خۆر
پۆل:وزەی بەردەوام
پۆل:توانای خۆری
بیریو

**بیریو** (بە ھانگۆل: 비류؛ بە ھانجا: 沸流)، لە دایکبوون و مردنی نادیارە، دووەم کوڕی سۆسۆنۆ و جومۆنگـە، برا گەورەی ئۆنجۆـیە، بەپێی دابونەریتی، دامەزرێنەری بایکجیـیە (١٨ی پێش زایین - ٦٦٠ز)، کە یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا. لە ئەفسانەیەکی جێگۆڕکراو، بیریو باسی خۆی کردووە کە دامەزرێنەری بایکجیـیە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی Biryu

پۆل:کۆریا
پۆل:ئاسیا
پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
پۆل:پاشاکانی کۆریا
پۆل:بایکجی
مستەفا خوڕەمدڵ

**مستەفا خوڕەمدڵ** (١٩٣٦ لە مەھاباد - ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٠) نووسەر، وەرگێڕ، تەفسیرکەری قورئان و ئیسلامناسی کورد بوو.
مستەفا خوڕەمدڵ ساڵی ١٣١٥ی کۆچیی ھەتاوی لە گوندی دێبوکر لە دایک بوو و ٤ی جۆزەردانی ١٣٩٩ کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان
### نووسراوەکان
* نماز فرمان خدا
* مکالمە روزمرە زبان کردی
* صرف دستور زبان کردی سورانی
* گلبُن دانش
* نحو زبان فارسی
* گنجینە صرف زبان عربی
* گنجینە نحو زبان عربی
* نگاھی گذرا بە اعجاز علمی قرآن
* تەفسیری نوور
* تفسیر المقتطف

### وەرگێڕەکان
* *فی ظلال القرآن (١٥ بەرگ)* لە سەید قوتب
* *عڕنڕایڕت یڕزدان؟، یڕا، غڕریڕزە حڕیڕوان؟! لە* لە سوقی ئەبوخەلیل
* *اللە جل جلالە* لە سەعید حەوا

## سەرچاەرکان

* ژیاننامەی مستەفا خوڕڕەمدڵ لە
* ژیاننامەی مستەفا خوڕڕەمدڵ لە مالپەڕی ڕاسیخوون
* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «مصطفی خرم‌دل»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان
پۆل:موسڵمانانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
سامگووک ساگی

**سامگووک ساگی** (شێوازی خوێندنەوەی کۆری: {sʰamɡuks͈aɡi} مێژووی سێ شانشینەکە)، تۆمارێکی مێژوویی سێ شانشینەکەی کۆریا: گۆگۆریۆ،بایکجی وە شیللا. سامگووک ساگی بە ھانجایی نووسراوە وە کۆکراوە بە فەرمانی پاشای گۆگۆریۆ، ئینجۆنگ (١١٢٢ز - ١١٤٦ز). وە بە ئەنجامگەیەنرا بە ڕەسمی لەلایەن حکومەت و مێژووناس کیم بوو-سیک (金富軾) لەگەڵ دەستەیەکی زانایانی لاو. تەواو کرا لە ١١٤٥ز. ناسراوە لە کۆریا وەکو کۆنترین مانەوەی تۆماری ڕوداووەکان لە مێژووی کۆریا.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Samguk Sagi

پۆل:کۆریا
پۆل:ئاسیا
پۆل:مێژووی کۆریا
پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
سامگووک یوسا

**سامانگونیوسا** یان **سامگووک یوسا**، (شێوازی خوێندنەوەی کۆری: {sʰamɡuŋ njusʰa}) یان بیرەوەری سێ شانشینەکە، کۆکراوەی ئەفسانەکان و چیڕۆکی نەتەوەیی و ژمێریاری مێژوویی کە پەیوەندیان ھەبێ بە سێ شانشینەکەی کۆریا: (گۆگۆریۆ، بایکجی، وە شیللا).

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆریا
پۆل:ئاسیا
پۆل:مێژووی کۆریا
پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
ھوا ڕانگ دو

**ھوا رانگ دو** (بە ھانگۆل: 화랑도؛ بە ھانجا: 花郞道)، ھونەرێکی سەربازی کۆریـیە کە پەرەی پێدرا لە ساڵی ١٩٧٠ـکان لەلایەن (جوو بانگ لی) وە براکەی (جوو سانگ لی). (ھوا رانگ دو) فێریت ئەکات: (تەکنیکی جەنگ، چەک، ڕاھێنانی گیانی، زیادکردنی ڕۆشەنبیری، ھونەری تێڕانین (ڕاوەدونان).

## سیستەمی پلە و پایە
 سیستەمی پلە و پایە دابەشئەکرێ بۆ دوو ئاست، ئاستی یەکەم نۆ پلە و ئاستی دووەم دە پلە.
*ئاستی یەکەم (یەکەم پلەی پشتێنی ڕەش)، دەست پێ ئەکات لە پشتێنی سپی بۆ پشتێنی نیو-ڕەش.
لە نزمەوە بۆ بەرز
# پشتێنی سپی: Moo Kub پلەی نۆیەم
# پشتێنی پرتەقاڵی: Pal Kub پلەی ھەشتەم
# پشتێنی زەرد: Chil Kub پلەی حەوتەم
# پشتێنی سەوز: Yuk Kub پلەی شەشەم
# پشتێنی مۆر: Oh Kub پلەی پێنجەم
# پشتێنی شین: Sa Kub پلەی چوارەم
# پشتێنی قاوەیی: Sam Kub پلەی سێیەم
# پشتێنی سوور: E Kub پلەی دووەم
# پشتێنی نیو-ڕەش Il Kub پلەی یەکەم
*ئاستی دووەم دوای وەرگرتنی پشتێنی ڕەش نازناوی (جو کیو نیم) وەرەگری، ھەر پشتێنێکی ڕەش نازناوێکی ھەییە لەگەڵ ئاستی نازناوەکە
لە بەرزەوە بۆ نزم
# پلەی یەکەمی پشتێن ڕەش: Cho Dan نازناوەی Jo Kyo Nim
# پلەی دووەمی پشتێن ڕەش: E Dan نازناوی Kyo Sa Nim
# پلەی سێیەمی پشتێن ڕەش: Sam Dan نازناوی Sa Bum Nim
# پلەی چوارەمی پشتێن ڕەش: Sa Dan نازناوی Sa Bum Nim
# پلەی پێنجەمی پشتێن ڕەش: Oh Dan نازناوی Kwan Jang Nim
# پلەی شەشەمی پشتێن ڕەش: Yuk Dan نازناوی Do Sa Nim یان Dosa
# پلەی حەوتەمی پشتێن ڕەش: Chil Dan نازناوی Su Suk Kwan Jang Nim
# پلەی ھەشتەمی پشتێن ڕەش: Pal Dan نازناوی Kuk Sa Nim یان Chong Kwan Jang Nim یان Ki Nam Yum
# پلەی نۆیەمی پشتێن ڕەش: Gu Dan نازناوی Kuk Sun
# پلەی دەیەمی پشتێن ڕەش: Ship Dan نازناوی Do Joo Nim

## مانای ھوا رانگ دو
:Hwa، ھوا = Flower، گوڵ
:Rang، رانگ = Man، پیاو
:Do، دو = Way، ڕێگا
وەگێڕانی ئینگلیزی باو ئەبێتە (The Way of the Flowering Manhood؛ واتا: ڕێگەی پیاوەتی گوڵکردن) یان (The Way of the Flowering Knights؛ واتا ڕێگای قارەمانی گوڵکردن).

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Hwa Rang Do

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھونەری جەنگی کۆری
پۆل:ھونەری جەنگ
پۆل:کۆریا
پۆل:ئاسیا
پۆل:ھونەری جەنگیی کۆری
گونگنای سیۆنگ

**گونگنای سیۆنگ** ھەروەھا بە شاری **گونگنای** ناسراوە (بە ھانگۆل: 국내성؛ بە ھانجا: 國內城)، وە دووەم پایتەختی شانشینی کۆریای کۆن  شانشینی گۆگۆریۆ بوو. ئەم شوێنە لەم ڕۆژگارەدا ئەکەوێتە جیلین (集安)، جیلین ناوچەیەکی چینـە. چێوەی دەروەی قەڵاکە پێوانە ئەکرێ بە ٢،٦٨٦ مەتر

## مێژوو
ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پایتەخت لەلایەن دووەم فەرمانڕەوای شانشین، پاشا یوری لەماوەی ١٠ـیەم مانگی ساڵی ٣ی دوای زایین. شارەکە چەند جارێک تاڵان کرا تا ئەو ئەوکاتەی کە پاشا گوانگیتۆی مەزن بوو بە نۆزدەم فەرمانڕەوا. بە شیوەیەکی بەرچاو خاکی گۆگۆریۆی گەورەکرد ھێزێکی پتەوی دروست کرد لە باکووری ئاسیا. کاتێک پاشا گوانگیتۆ مرد لە ٤١٣ی دوای زایین، کوڕەکەی، جانگسو، تەختی پاشایەتی بۆ ئەمێنێتەوە و پایتەخت ئەگوازێتەوە بۆ پیۆنگیانگ لە ٤٢٧ز.
پێش ئەوەی گۆگۆریۆ بڕوخێ، گونگنای-سیۆنگ ئەکەوێتە ژێر دەستی ھاوپەیمانی شیللا-تانگ کاتێک ژەنەڕاڵ یۆن نامسینگ، کوڕی یۆن گایسۆمۆن، شارەکەیان بەدەستەوەدا لە ٦٦٦ز. گۆگۆریۆ بەھۆی خۆبەدەستەوەدان ڕوخا لە ساڵی ٦٦٨ز کاتێک سوپای تانگ پیۆنگیانگیان گرت وە پاشا بوجانگ وە یۆن نامگیۆن بران بۆ سجن.

## گالێری وێنەکان

Statues and Gungnae Fortress (GuoNei Fortress).JPG|پەیکەر و قەڵای گونگنای
Stretch of Gungnae Fortress Wall (GuoNei Fortress).JPG|درێژی دیواری قەڵای گونگنای
Corner of Gungnae Fortress (GuoNei Fortress).JPG|سووچێکی قەڵای گونگنای


## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Gungnae

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆریا
پۆل:کۆریای باکوور
پۆل:ئاسیا
پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل:شارە دێرینەکانی کۆریا
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
پۆل:پایتەختە پێشووەکانی کۆریا
پۆل:گۆگۆریۆ
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە چین
ئەندازیاریی خۆراک

[200px|وێنۆک|چەپ|کارگەی نان لە [ئەڵمانیا.]]
**ئەندازیاریی خۆراک** (بە ئینگلیزی: *Food Engineering*) بریتییە لە بوارێکی ھەمەچەشنەی زانستە فیزیکییەکان کە بوارەکانی زانست و زانستی خۆراک و زانستی ئەندازیاری لەخۆدەگرێت بۆ خۆراک و ئەو پیشەسازییانەی کە پەیوەندییان بە خۆراکەوە ھەیە. لە ئەندازیاریی خۆراک، یاسا و بنەماکانی ئەندازیاریی کشتوکاڵ، ئەندازیاریی میکانیک و ئەندازیاریی کیمیا بەکاردەھێنرێن بۆ کەرەستە خۆراکییەکان.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:ئەندازیاری
پۆل:ئەندازیاریی خۆراک
پۆل:خۆراک
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
گەرمیپێو

[150px|وێنۆک|چەپ|گەرمی پێوەری [زیوە.]]
**گەرمیپێو** (بە ئینگلیزی: *Thermometer*) ئەو ئامێرەیە کە پلەی گەرمی دەپێوێت. گەرمی پێوەر دوو بەشی سەرەکی لەخۆ دەگرێت، یەکەمیان هەستپێکەری پلەی گەرمی کە لەگەڵ بەرزبوونەوە یان دابەزینی پلەی گەرمی لەناویدا هەندێک گۆڕانکاری فیزییایی ڕوودەدات کە دووەمیان ئەوەیە کە ئەم گۆڕانکارییە فیزیاییانە دەگۆڕدرێن بۆ نرخی ژمارەیی.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:ئامرازەکانی پێوان
پۆل:گەرمیپێوەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
ئۆون ویلانس ڕیچاردسن

**ئۆون ویلانس ڕیچاردسن** (بە ئینگلیزی: *Owen Willans Richardson*) فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو، کە لە ساڵی ١٩٢٨ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ کاردنی لەسەر دەردانی ئایۆنی گەرمی کە دواتر بووە هۆی دانانی یاسای ڕیچاردسن.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
Willans Richardson ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز
پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٥٩
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
چاندراسێخارا ڕامان

200px|وێنۆک|چەپ|چاندراسێخارا ڕامان
**چاندراسێخارا ڤێنکاتا ڕامان** (بە ئینگلیزی: *Chandrasekhara Venkata Raman*)، (بە تامیلی: சந்திரேசகர ெவங்கடராமன்)، (٧ی تشرینی دووەمی ١٨٨٨ – ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٧٠) فیزیکزانێکی هیندی بوو، لە ساڵی ١٩٣٠ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ کارکردنی لەسەر بواری شکانەوەی ڕووناکی. ئەوەی دۆزییەوە کە کاتێک ڕووناکی بەناو تەنێکی ڕووندا تێپەڕ دەبێت هەندێک لەو تیشکی ڕووناکییەی کە دەشکێتەوە درێژیی شەپۆلەکەی دەگۆڕدرێت. ئەم دیاردەیە ئێستا پێی دەوترێت شکانەوەی ڕامان کە بەشێکە لە کاریگەریی ڕامان. لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵاتکرا بە گەورەترین خەڵاتی ڕێزلێنانی شارستانی لە هیندستان کە ئەویش خەڵاتی بارات ڕاتنایە.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی هیندی
پۆل:فیزیکزانانی هیند
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٠
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ھیندی
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
کڵینتن داڤیسۆن

200px|وێنۆک|چەپ|کلینتۆن داڤیسۆن
**کلینتۆن جۆزێف داڤیسۆن** (بە ئینگلیزی: *Clinton Joseph Davisson*) (٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٨٨١ - ١ی شوباتی ١٩٥٨) فیزیکزانێکی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٩٣٧ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ دۆزینەوەی لادانی ئێلێکترۆن لە تاقیکردنەوەی بەناوبانگی داڤیسۆن-جێرمەردا. داڤیسۆن خەڵاتەکەی لەگەڵ جۆرج پاجیت تۆمسندا بەیەکەوە وەرگرت کە ئەویش لە هەمان ساڵدا توانی لادانی ئێلێکترۆن بدۆزێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١
پۆل:مردووانی ١٩٥٨
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
لویس دی برۆی

**لویس دی برۆی** (بە ئینگلیزی: *Louis de Broglie*؛ لەدایکبووی ١٥ی ئابی ١٨٩٢ - ١٩ی ئازاری ١٩٨٧) فیزیکزانێکی فەڕەنسی بوو کە جێ دەستێکی دیاری ھەیە لە بەرەو پێشچوونی بیردۆزی بڕی کۆن. لە پەڕەی تێزی دکتۆراکەی لە ساڵی ١٩٢٤دا گریمانەی ئەوەی دانا کە ئێلێکترۆنەکان شەپۆلی سروشتییان ھەیە و بەو ھۆیەشەوە پێشنیاری ئەوەی کرد کە ھەموو ماددەکان خاوەنی تایبەتمەندی شەپۆلین. ئەم چەمکە ناسراوە بە گریمانەی دی برۆی، کە نموونەیەکە لە دوولایەنەبوونی شەپۆل و تەنۆلکە و ھەروەھا بەشێکی گرنگی بیردۆزی مێکانیک کوانتۆم پێکدەھێنێت. دی برۆی لە ساڵی ١٩٢٩ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت دوای ئەوەی کە ڕەفتاری شێوە شەپۆلی ماددە بۆ یەکەم جار بە تاقیکردنەوە سەلمێنرا لە ساڵی ١٩٢٧.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:ھاوپۆلە بیانییەکانی ئەکادیمیای زانستی نەتەوەیی ھیندی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:خەڵکی دیپ، سێین-ماریتایم
کارڵ دەیڤد ئاندەرسن

**کارڵ دەیڤد ئاندەرسن** (بە ئینگلیزی: *Carl David Anderson*) (٣ی ئەیلوولی ١٩٠٥ - ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٩١) فیزیکزانێکی ئەمریکی بوو. ناسراوە بەهۆی دۆزینەوەی پۆزیترۆن لە ساڵی ١٩٣٢. بەهۆی ئەم دۆزینەوەیەوە و دۆزینەوەی میۆن خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا لە ساڵی ١٩٣٦ وەرگرت.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
جۆرج پاجیت تۆمسن

200px|وێنۆک|چەپ|جۆرج تۆمسن
**جۆرج پاجیت تۆمسن** (بە ئینگلیزی: *George Paget Thomson*) (٣ی ئایاری ١٨٩٢ - ١٠ی ئەیلوولی ١٩٧٥) فیزیکزانێکی ئینگلیز بوو کە لە ساڵی ١٩٣٧ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بەهۆی دۆزینەوەی لادانی ئێلێکترۆن لەگەڵ کلینتۆن داڤیسۆن‏.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز
پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩٧٥
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
چەرمۆ

**چەرمۆ** (لە ئینگلیزیدا بە *Jarmo* دەنووسرێت) پێگەیەکی شوێنەوارناسییە کە لە نزیکی دێی «کانی سارد» لە ڕۆژھەڵاتی شاری چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانیدایە. یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکانە کە تا ئێستا دۆزراوەتە کە کۆنترین ئاسەوارەکانی دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی ٧٠٩٠ی پێش زایین. ڕووبەرەکەی ١٢٠٠ بۆ ١٦٠٠ مەتری چوارگۆشەیە و لە ٨٠٠ مەتر بەرزتر لە ئاستی دەریاکاندایە  .

## دۆزینەوە و دەرخستنی
لە ساڵی ١٩٤٠ دا بەڕێوەبەرایەتیی ئاسەواری عێراقی دۆزیویەتەوە و لە ساڵانی ١٩٤٨ بۆ ١٩٥٥ لە لایەن شوێنەوارناسی زانکۆی شیکاگۆی ئەمریکا «ڕۆبێرت برێدوود» (Robert Braidwood) بە شێوەی زانستی و لە سێ وەرزدا پشکنینی تێدا کراوە.  بەڵام وەرزی چوارەمی پشکنینەکان کە بڕیار بوو لە ١٩٥٨دا بکرێت  بە ھۆی شۆڕشی ١٤ی تەمموز لە عێراقدا ئەنجام نەدراوە.

## گوندی چەرمۆ
وێنۆک|ھەندێک لە ئاسەوارەکانی چەرمۆ کە ئێستا لە مۆزەخانەی زانکۆی شیکاگۆدان
پشکنینەکان گوندێکی بچووکی دەرخستووە کە ڕووبەرەکەی ١٢٠٠ بۆ ١٦٠٠ مەتری چوارگۆشەیە کە مێژووی ئاوەدانییەکەی بە تاقیکردنەوە carbon-14 لە کۆنترین شوێنیدا ٧٠٩٠ی پێش زایین و لە دوایین بەشیشیدا بۆ ٤٩٥٠ی پێش زایین دیاری کراوە. لە سەرانسەری پێگەکەدا شوێنەواری ١٢ خولی شارستانییەت دۆزراوەتەوە. زۆربەی شوێنەوارەکانی گوندی چەرمۆ ھی دوو خولی کۆنتری ئەو پێگەیەن کە ھاوکات بووە لەگەڵ شارستانییەتی شانەدەر.

گوندەکە ٢٥ ماڵی ھەبووە کە بە کاگڵ و بەرد درووست کراون. لەوانەیە نزیکەی ١٥٠ کەس دانیشتووی ھەبووبێت. چەند ئامرازێکییان بەکارھێناوە کە لە جۆرە بەردێک دروست کراوە کە لە لای دەریاچەی واندا دەست دەکەوێت و ھەروەھا ھەندێ شتیش دۆزراوەتەوە کە لە کەنداوی فارسەوە ھاتوون، کە ئەمە نیشاندەری ئەوەیە کە بازرگانی و مامەڵەیان لەگەڵ ناوچەکانی تردا ھەبووە.

## سەرچاوەکان

*R.J. Braidwood, Jarmo: A village of early farmers in Iraq, Antiquity, vol. 24, pp.&nbsp;189–195, 1950,
*J. M. Adovasio, The Textile and Basketry Impressions from Jarmo, Paléorient, vol. 3, iss. 3, pp.&nbsp;223–230, 1975

## گرێدان بۆ دەرەوە
* شوێنەواری گوندی چەرمۆ  - وێبسایتی دەستەى گشتى گەشت و گوزارى كوردستان-عێراق
*Link to letters from the archeologist 
*Maison de l'Orient et de la Méditerranée details on Jarmo
*University of Cologne Radiocarbon CONTEXT database dates for Jarmo 

پۆل:پارێزگای سلێمانی
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
ئیسیدۆر ئیسحاق ڕابی

**ئیسیدۆر ئیسحاق ڕابی** (بە ئینگلیزی: *Isidor Isaac Rabi*) (٢٩ی تەمموزی ١٨٩٨ - ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨) فیزیکزانێکی ئەمریکی لەدایکبووی پۆڵەندا بوو کە لە ساڵی ١٩٤٤ خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیادا وەرگرت بۆ دۆزینەوەی لەرەی دەنگی موگناتیسی ناوەکی کە بەکاردێت لە پشکنینی پزیشکی ئێم ئاڕ ئای.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پۆڵەندی
پۆل:فیزیکزانانی پۆڵەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٨
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:فیزیکزانانی جوو
شەرەفەددینی توسی

**شەرەفەددینی توسی** ناوی تەواوی **شەرەفەددین موززەفەری کوڕی محەممەد کوڕی مززەفەر توسی** (مردووە لە ساڵی ١٢١٣ بۆ ١٢١٤) گەردوونناس و بیرکاریزانێکی فارس بوو لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. 

توسی لە شاری توس لە ئێران لەدایکبووە. چەندین وانەی لەسەر بابەتی لە بیرکاریدا لەسەر زانستی ژمارەکان و خشتە گەردوونییەکان و ئەستێرەناسی لە شارەکانی حەلەب و موسڵ وتووەتەوە. باشترین قوتابی کەمالەددینی کوڕی یونس بوو. دواتر کەمالەددینی کوڕی یونس دەستی کرد بە ناساندنی شەرەفەددینی توسی کە ئەو کاتە یەکێک بوو لە هەرە بەناوبانگترین زانا ئیسلامییەکانی ئەو سەردەمە. لەو کاتەدا توسی ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە زاستی بیرکاریدا وەکو مامۆستایەکی سەرکەوتوو هەر لەبەر ئەوە چەندین کەسی ئەو کاتە ڕێگایەکی زۆریان بڕیوە و هەوڵیانداوە ببنە قوتابی لەلای. 

## سەرچاوەکان
* https://en.wikipedia.org/wiki/Sharaf_al-Dīn_al-Ṭūsī
* 
*

## پەراوێزەکان

پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام
پۆل:بیرکاریزانە موسوڵمانەکان
پۆل:گەردووناسە ئیسلامیەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:گەردووناسە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٣٠
پۆل:مردووانی ١٢١٣
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
ڕۆناڵد ڕەیگن

**ڕۆناڵد ویلسن ڕێیگن** (؛ ٦ی شوباتی ١٩١١ – ٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٤) ئەکتەر و سیاسەتوانی ئەمریکی بوو. ئەو ٤٠ھەمین سەرۆکی ویلایەتی یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو لە ساڵانی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٩. ئەو ٣٣ھەمین پارێزگاری کالیفۆرنیا بوو لە ساڵانی ١٩٦٧ بۆ ١٩٧٥. ئەو ٩ھەم و ١٣ھەم سەرۆکی سەندیکای ئەکتەرانی سەر شاشە بوو. ڕێیگن ئەکتەری فیلم و تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆ پێش ئەوەی ڕوویکردە دونیای سیاسەت.

ڕێیگن لە گوندی تامپیکۆ لە ئیلینۆی لەدایکبوو. ڕێێگن توانی سەرکەوتتو بێت لە پیشەکەی لە ھۆڵیوود. ئەو لە ٥٣ فیلم دەرکەوت. ئەو ھاوسەرگیری پێکھێنا لەگەڵ خانمەکتەر جەین ویمان لە ساڵی ١٩٤٠. دواتر یەکتریان تەڵاق دا لە ساڵی ١٩٤٩. ئەوان سێ منداڵیان ھەبوو. دواتر، ڕێیگن ھاوسەرگیری پێکھێنا لەگەڵ نانسی دەیڤس لە ساڵی ١٩٥٢. ئەوان دوو منداڵیان ھەبوو. ھاوسەرگیرییان کۆتایی ھات لە ساڵی ٢٠٠٤ دوای کۆچی دوایی ڕێیگن.

پێش ئەوەی ڕێیگن ھەڵبژاردەی سەرۆکایەتی بباتەوە لە ساڵی ١٩٨٠، ڕێیگن دوو جار خۆی ھەڵبژاردبوو لە ساڵی ١٩٦٨ و ١٩٧٦. لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا، کاتێک ڕێیگن دووبارە ھەڵبژاردراوە لە ھەڵبژاردەی سەرۆکایەتی ساڵی ١٩٨٤، ڕێیگن بوو بە بەتەمەنترین کەس کە ھەڵبژێردرێ بۆ سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

ئەو وەک «ڕاگەیێنەرە مەزنەکە» ناسراوە چونکە ئەو وتووبێژێکی گشتی باش بوو. ئەو لەبەر ئەوەش ناسراو بوو کە ھیچ لە ڕەخنە و ئابڕووچوونەکان لە دژی کاریگەری لەسەر ناوبانگی ئەو نەدەکرد. ڕێیگن ھێشتا بە یەکێک لە بەناوبانگترین سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ناسراوە لە مێژووی ئەمریکا لەبەر گەشبینی بۆ وڵاتەکە. ڕێیگن یەکەم سەرۆکی ئەمریکا بوو کە لەگەڵ ژنەکەی جیابووبێتەوە.

ڕێیگن دەست بە کار بوو لە کانوونی دووەمی ١٩٨١. وەک سەرۆکێک، ڕێێگن یارمەتی ئەوەی دا بیرۆکەیەکی سیاسی و ئابووری نوێ دروستبکات. یاساکانی ئابووری ڕێیگن ڕێژەی باجی کەمکرەوە. ئەمە گەشەکردنێکی ئابووریی دروست کرد و ڕێژەی ھەڵئاوسانی کەمکردەوە. ڕێیگن فەرمانی داگیرکردنی گرینادای دا بۆ کۆتاییھێنانی کودەتای کۆمۆنیزم.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:دیارکەرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەر-سیاسەتمەدارە ئەمریکییەکان
پۆل:ڕۆژنامەنووسە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی کالیفۆڕنیا
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لۆس ئانجلەس
کیم یو-شین

[350px|وێنۆک|پەیکەری (کیم یو شین) لە پاڕکی [نامسان (سێئول)|نامسان، سێئول، کۆریای باشوور]]
350px|وێنۆک|گۆڕی ژەنەڕاڵ کیم یو شین لە گیۆنگجو

**کیم یو شین** (بە ھانگۆل: 김유신؛ بە ھانجا: 金庾信)، لە دایکبووی (٥٩٥ز - ١٨ی ئابی ٦٧٣ز). ژەنەڕاڵێکی شانشینی شیللا بوو لە سەدەی حەوتەم. ڕابەرایەتی کرد بۆ یەگرتنەوەی نیمچەدوورگەی کۆریا لەلایەن شیللاـوە لەژێر فەرمانڕەوایی پاشا مویۆلی شیللا و پاشا مونموی شیللا.

## خێزان
کیم یو شین دوو خوشکی ھەبوون، کیم بۆھوی و کیم مونھوی (بە ھانگۆل: 김문희؛ بە ھانجا: 金文姬). کیم مونھوی دواتر بوو بە شاژن مونمیۆنگ (بە ھانگۆل: 문명왕후؛ بە ھانجا: 文明王后)، و ھاوسەری ھاوڕێی منداڵی پاشا مویۆلی شیللا. کە باوەڕپێکراو بوو بۆ ڕابەرایەتی کردنی یەکخستەنەوەی نیمچەدوورگەی کۆریا لە ژێر فەرمانڕەوایی شیللا. مویۆل و مونمیۆنگ باوانی پاشا مونموی شیللا و کیم ئینمون بوون.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٥
پۆل:مردووانی ٦٧٣
پۆل:مێژووی سەربازی کۆریا
پۆل:خەڵکی شیللا
پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل:سێ شانشینەکەی کۆریا
پۆل:ژەنەڕاڵەکانی کۆریا