open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لەتیفە ئیبن زیاتین

**لەتیفە ئیبن زیاتین** (لە دایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠ لە تەتوان، مەغریب) چالاکوانی فەڕەنسی-مەغریبییە، دایکی عیماد ئیب زیاتینە، یەکەم سەرباز کە لەھێرشە تیرۆریستییەکەی تۆلۆس کووژرا لە ڕۆژی ١١ی ئازاری ٢٠١٢.

## ژیان
لەتیفە لە دایکبووی ١٩٦٠، ژنێکی موسڵمانە. لە ساڵی ١٩٧٧ گەیشتووەتە فەڕەنسا، ئەوکاتە تەمەنی ١٧ ساڵانبووە. لەتیفە چۆتە فەڕەنسا بۆ گەیشتنەوە بە ھاوسەرەکەی، کە ناوبراو لە کۆمپانیای ھێڵی شەمەنەدەفەری فەڕەنسی (SNCF) کاردەکات. لەتیفە دایکی پێنج منداڵە (چوار کوڕ و کچێک)، کوڕەکەی عیماد پلەی ڕەقیبی ھەبوو لە سوپای فەڕەنسا، لە ساڵی ٢٠١٢ لەھێرشێکی تیرۆریستی لەلایەن محەممەد مەراح دەکووژرێت.

لەتیفە لە مۆزەخانەیەکی ھونەری لە شاری نۆرماندی، فەڕەنسا کاردەکات وەک سەرپەرشتیار و پرسگە. لەدوای کوژرانی کوڕەکەی، لەتیفە دەچێتە ئەو ناوچەیەی کە بکووژەکەی تێیدا دەژا لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری تۆلۆز. دواتر لە نیسانی ٢٠١٢، کۆمەڵەی عیماد ئیبن زیاتین بۆ ئاشتی دادەمەزرێنێت، ئەرکی ڕێکخراوەکە گەیاندنی پەیامی پێکەوەژیانی ئایینی و سێکولاریزمە لەناوچە دوورەپەرێزەکان. ڕێکخراوەکە لەلایەن جەمال دبۆزی ئەکتەری فەڕەنسی-مەغریبی پاڵپشتی داریی لێکرا.

لە شووباتی ٢٠١٤، لەلایەن وەزیری ناوخۆی فەڕەنسا و نوێنەری پەیمانگاکانی جوولەکە لە فەڕەنسا خەڵات بەخشرایە ڕێکخراوەکەی لەتیفە. ھەروەھا لەتیفە لەلایەن وەزیری پەروەردە خەڵاتکرا. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٥، لەلایەن سنیگەگ دی لا ڤیکتۆر (سنیگەگێکی جوولەکەکان) بانگێشتکرا، کە بەئامادەبوونی سەرۆککۆماری فەڕەنسا، فرانسوا ئۆلاند مۆمیان داگیرساند وەک ڕێزێک بۆ حەڤدە قوربانییەکەی شارلی ئێبدۆ.

لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥، لەتیفە خەڵاتی ڕێگریکاری ناکۆکی پێدرا، لەبەرامبەر چالاکییەکانی بۆ درووستکردنی ژینگەی گفتووگۆ و پێکەوەژیانی ئایینی، خەڵاتەکە لەلایەن دامەزراوەی کریاک پێدرا. دواتر لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ژنانی مەغریب
پۆل:ژنانی فەڕەنسا
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
قەوزە

وێنۆک|وێنەی چەندین جۆر قەوزە لە بنکی دەریادا
**قەوزە** () ناوی نافەرمیی کۆمەڵێکی جۆراوجۆری گیانداری یووکاریۆتە کە فۆتۆسینتەسیس دەکەن. قەوزەکان لە ناو خۆیاندا جیاوازیی زۆریان ھەیە، بۆنموونە جۆری ھەرەبچووکی تەکخانی و جۆری گەورەی فرەخانەیان تێدایە، کە بڕێک لە نموونە فرەخانییەکانیان ھەتا ٥٠ مەتر گەورە دەبن. قەوزەکان بەزۆری لەناو ئاودا پەیدا دەبن و لە بنکی گۆم، چەم، ھەسێڵ و زەریادا دەژین. قەوزەکان ڕۆڵێکی گرنگیان لە ئیکۆسیستەمدا ھەیە. لە ڕێگەی فۆتۆسینتەسیسەوە ئۆکسیژێن دروست دەکەن. ھەروەھا خۆراکی زۆرێک لە گیانلەبەرە ئاوییەکانن، جگە لەمانە کەڵکی ئابوورییان بۆ مرۆڤ ھەیە و لە دەرمان و پیشەسازیدا بە کاردێن.حەوت لقیان هەیە

## سەرچاوەکان

پۆل:قەوزەکان
زانا نیمتسۆڤا

**زانا نیمتسۆڤا** (لە دایکبووی ٢٦ی ئازاری ١٩٨٤) ژنە ڕۆژنامەنووسی ڕووسی و چالاکوانی کۆمەڵایەتییە. کچی کەسایەتی سیاسیی ڕووسی بۆریس نیمتسۆڤایە.

## ژیان
زانا لەدایکبووی شاری نیژنی نۆڤگۆرۆد، لە یەکێتیی سۆڤیەت (ڕووسیای ئەمڕۆ) ئەو لەبەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی پەیمانگای مۆسکۆ خوێندوویەتی، ھەر لە مۆسکۆ گەیشتۆتە دووەم ئاستی خوێندنی یاسا.

## کار
نیمتسۆڤا لە ڕادیکۆی ئێکۆی مۆسکۆ کاری کردووە. دواتر وەک ڕۆژنامەنووسی ئابووری بۆ تەلەفزیۆنی ڕووسیا کاری کردووە، لەوێ پێشکەشکاری کردووە لەگەڵ چاوپێکەوتنی لەگەڵ نوێنەرە سیاسیی و بازرگانییەکان کردووە. زانا جگە لە ڕووسی ئەوا زمانەکانی ئینگلیزی و پرتووگالی بەباشی دەزانێت.

لەدوای تیرۆرکردنی باوکی لە شووباتی ٢٠١٥، دەستدەکات بە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ئەم ڕووداوە. زانا ھەڕەشەی لێدەکرێت، دواتر لە حوزەیرانی ٢٠١٥، بۆ سەلامەتی خۆی ڕووسیا جێدەھڵێت. لەدوای حوکمدانی پێن پیاو لەسەر کەیسی تیرۆرکردنی باوکی، زانا وتی «ئەوەی کراوە لێکۆڵینەوەی تەواو نەبووە، بەڵکوو تەنیا بەدواداچوونێکی بچووک بووە». لە ئابی ٢٠١٥، زانا دەستدەکات بەکاری پەیامنێری لە بەشی ڕووسیای کەناڵ و پەخشکەری ئەڵمانی 'دی دەبلیوو' لە شاری بۆن.

## بۆریس نیمتسۆڤا پلازا
لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، لەگەڵ خزمان و چەند بیرمەندێکی ڕووسی داوکارییان لە کونسڵی شاری واشینگتن دی سی کرد کە ناوی شەقامێکی نزیک باڵیۆزخانەی ڕووسیا بگۆڕن، بۆ «بۆریس نیمتسۆڤا پلازا» تا ئەمە ببێتە پەیامێک لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە بۆ حکوومەتی ڕووسیا سەبارەت بەناڕازیبوونیان لەسەر تیرۆرکرانی باوکی زانا. داواکارییەکە لەلایەن فیل میندلسن سپۆنسەرکرد. لە ڕۆژی ٥ی ئایاری ٢٠١٧، ناوی شەقامێکی بەردەم باڵیۆزخانەی ڕووسیا بەفەرمی کرا بە بۆریس نیمتسۆڤا پلازا.

## خەڵات
لە ٤ی ئابی ٢٠١٥ لە پۆلەندا، زانا نیمتسۆڤا خەڵاتی یەکدەستی پێبەخشرا لەگەڵ بڕی ١٫١ میلیۆن دۆلار، بۆ کارەکانی لەبواری پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و دیمووکراسی. لە ئازاری ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:ژنانی ڕووس
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ڕووس
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
شێری بەوری

وێنۆک|چەپ

**شێری بەوری** () گیاندارێکی مەمکداری دووڕەگە لە نێرینەی شێر و مێینەی بەور کە بەرھەمەکەی بونەوەرێکی لێچووی شێرە لەگەڵ خەتە سەرنجڕاکێشەکانی سەر پێستی بەور. بەوە جیادەکرێتەوە کە لە ھەردوو ئەو گیاندارانەی لێوەی پەیدابووە گەورەترە، تەنانەت بە گەورەترین جۆر لە خێزانی پشیلە دادەنرێت لە جیھاندا.

## تایبەتمەندییە فیزیکییەکان
شێری بەوری بە گەورەترین جۆر لە خێزانی پشیلە دادەنرێت لە جیھاندا. کە ڕەنگە درێژیەکەی بگاتە ٣٫٠٣ مەتر وە لە ھەردوو باوانی گەورەترە وە کێشەکەی زیاتر لە ٣٥٠ بۆ ٥٥٠ کگم. وە لە بەوری سیبیری گەورەترە ھەرچەندە ڕەنگە لە سرووشتدا بگاتە ٣٠٠ کگم بەڵام ئەمە بە جیاوازی دەمێنێتەوە لەگەڵ شێری بەوری سەرەڕای ئەوەش زۆربەی کات نەزۆکە. وە ڕەنگە شێری بەوری ھاوشێوەی شێری ئەشکەوتی ئەمریکی بێت کە لەناوچووە.
وێنۆک|چەپ

### ھەڕقەڵ: سەرکردەی شێرەکان
وێنۆک|چەپ|ھەڕقەڵ سەرکردەی شێرەکان لەگەڵ ڕاھێنەرەکەی

*ھەڕقەڵ* بەناوبانگترین شێری بەوریە تا ئێستا کە لە مەیامی، فلۆریدا کێشی دەگاتە ٤١١ کیلۆگرام واتا دووھێندەی کێشی شێری ئاسایی وە لە زۆربەی بەرنامە تەلەفزیۆنی و گۆڤارەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەرکەوتووە. وە چووە ناو پەرتووکی گینس بۆ شکاندنی ژمارەکان بە ناوی گەورەترین پشیلە لە جیھاندا بێ ڕکابەر ھەتا ئێستا.

### ژیان لەگەڵ خەڵک
بۆ یەکەمجار بینراوە لە سەرەتای سەدەی نۆزدە لە ئەورووپا، وە یەکێک لە ھونەرمەندەکان وێنەی کۆمەڵێک بێچووی ئەم جۆرە لە گیاندارانی کێشاوە لە ساڵی ١٨٢٥. وادادەنرێت کە شێری بەوری تازەیە لە بووندا وە ناتوانێت لە دارستاندا بژیت لەبەر نەگونجانی لە گەڵیدا بەھۆی زلی و باڵا گەورەکەی.

### دووڕەگێکی ھاوشێوە
بەوری شێری یان Tigon دووڕەگێکی ھاوشێوەی شێری بەوریە بەڵام بە جیاوازی ئەوەی کە لە جووتبوونی نێرینەی بەور و مێیینەی شێر دێتە بوون.

## سەرچاوەکان
*
فاتیما ئێمبای

**فاتیما ئێمبای** (لە دایکبووی ١٩٥٧) پارێزەری مۆریتانییە، لە وڵاتەکەی چەند کەمپەینێکی سازکردووە لەبارەی مافەکانی مرۆڤ. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ئێمبای لە ساڵی ١٩٥٧ لەدایکبووە. لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا بە زۆر بەشوودەدرێت بە پیاوێکی ٤٥ ساڵان، بەڵام لەگەڵ خێزانەکەی جەنگا بۆ ئەوەی بچێتە خوێندن. لە ماوەی ١٩٨١ بۆ ١٩٨٥ لە بەشی یاسا و ئابووری لە زانکۆی نواکشوت خوێندوویەتی، ئەو بووە یەکەم ژنە پارێزەر لە وڵاتەکەی (مۆریتانیا).

لە ١٩٩١، فاتیما ھاوکاربووە بۆ دامەزراندنی کۆمەڵەی مافەکانی مۆرڤی مۆرتانی، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦ خۆی بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەکە. لە ساڵی ١٩٩٨، دوای ئەوەی لە تەلەڤیزیۆنێکی فەڕەنسی، ڕاپۆرتێک لەسەر کۆیلایەتی ئاشکرا لە مۆریتانیا پەخشکرا، بەھۆی بەشداربوونیان لە ڕاپۆرتەکە ئەوا فاتیما و سەرۆکی ئەوکاتی ڕێکخراوەکە شێخ سەعید بەبێ ئاگاداری دەستگیردەکرێن. فاتیما بە ١٣ مانگ زیندانیکردن حوکمدەکرێت بەوەی لە ڕێکخراوێکی ناحکومی ئەندامە. دواتر ھەوڵدرا دووبارە دەستگیربکرێتەوە بەھەمان تۆمەت، بەڵام لەلایەن سەرۆکی وڵات لێبووردنی بۆکرا، ئەمەش لەدوای درووستبوونی فشارە نێودەوڵەتییەکان. فاتیما بەر لەو ڕاپۆرتەش کاری لەسەر کۆیلایەتی لەوڵاتەکەی کردبوو، لە ساڵی ١٩٨٧ بەھۆی چالاکییەکانیەوە ماوەی ٦ مانگ زیندانیکرا.

ئێمبای لەئاستی نێودەوڵەتی ناوبانگی پەیداکرد، کاتێک لە دۆکیومێنتارییەکی کەناڵی بی بی سی دەرکەوت لەسەر چالاکییەکانی خۆی، ھەروەھا «پرسی دەستدرێژی سێکسی لە مۆریتانیا» و ھاوتاکردنی پرسی دەستدرێژی سێکسی و زینا.

لە ساڵی ٢٠١٣، لەگەڵ سێ کەسی دیکە لە وڵاتی کۆماری ئەفریقای ناوەندی، دەستەیەکیان پێکھێنا، لە ساڵی ٢٠١٥ ڕاپۆرتی کۆتاییان لەسەر ئەو گرووپ و لایەنانەی کەبوونەتە ھۆی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە کۆماری ئەفریقای ناوەندی لە ساڵانی ٢٠١٢ بەدواوە بەخشییە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان.

## خەڵاتەکان
* خەڵاتی مافەکانی مرۆڤی نێودەوڵەتی نورمبێرگ، ساڵی ١٩٩٩، لەبەر چالاکییەکانی و جەنگان لەدژی کۆیلایەتی لە مۆریتانیا ھەروەھا جیاکاری ڕەگەزی و نەتەوەیی.
* لە ساڵی ٢٠١٢، ھیلاری کلینتۆن خەڵاتی پاڵەوانی ڕاپۆرتدانی دەستدرێژی سێکسی بە فاتیما بەخشی.
* خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، ساڵی ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:ژنانی مۆریتانی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی ژنانی مۆریتانی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
نی یولان

**نی یولان** (لە دایکبووی ٢٤ی ئازاری ١٩٦٠) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە لە چین. نی لەوەتەی ساڵی ١٩٨٦ لەبواری یاسا کاردەکات، لە ساڵی ٢٠٠١، کارەکانی تایبەتکرد بە مافەکانی مرۆڤ. نی پاڵپشتی یاسایی لە گرووپی کامەیەتی ئایینی فالون گونگ کردووە لەچین، ھەروەھا ئەو کەسانەشی کە بەزۆر لەماڵ و گەڕەکەکانیان بەزۆر دەرکراون لەپێناو بەبازرگانیکردنی زەوییەکانیان.

## چالاکی
لە ساڵی ٢٠٠١، کاتێک حکوومەت بڕیاریدا گەڕەکەکەیان بەزۆر وەربگرێتەوە، بەمەبەستی بەکارھێنانی لەپڕۆژەکانی بۆ میوانداریکردنی ئۆلەمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٨ی پەکین. نی لەگەڵ دراوسێکانی کۆمەڵەیەکی ناڕازییان درووستکرد بۆ پاراستنی ماڵەکانیان. لە ساڵی ٢٠٠٢، نی یولان دەستگیرکرا کاتێک ڤیدیۆی ڕووخاندنی ماڵە دراوسێکانی دەگرت، دواتر سزای یەک ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێندرا، لە ئەنجامی خراپ مامەڵەکردنی لە زیندان ئەوا پەککەوتەکرا بۆ ھەمیشە، تا ئێستاش کورسی بەکاردەھێنێت بۆ ڕێکردن. دوای بەڕێوەچوونی ئۆلەمپیادی ٢٠٠٨، نی دیسان دەستگیرکرا کاتێک بوو بە پارێزەری ئەو خەڵکانەی کە ماڵەکانیان ڕووخێندرا و بێ ماڵ مانەوە، ئەمجارەیان دوو ساڵ زیندانیکرا. لە دوای ئازادکردنی ئەوا لە خێمەیەکدا دەژی چونکە خۆشی قورباندی دەستی پڕۆژەکەی حکوومەت بوو.

لە ٧ی نیسانی ٢٠١١، لەپڕۆسەیەکی حکوومەتی چین لەدژی ناڕازییەکان ئەوا نی یولان و ھاوسەرەکەی و کۆمەڵێک لە کەسایەتی ناڕازی دەستگیرکران. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، دەسەڵاتی چین سزای نی یولانی دا بەتۆمەتی فێڵکردن و ھەڵخەڵەتاندن لە پەکین. لە نیسانی ٢٠١٢، خۆی و ھاوسەرەکەی بەتۆمەتی فێڵکردن و درووستکردنی کێشە دوو ساڵ زیندانیکران.

## خەڵات
* لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ھۆڵەندا خەڵاتی تولیپی لە بەرگیرکردنی مافەکانی مرۆڤ پێدرا.
* لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ژنانی چینی
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی

**لیژنەی ئۆڵۆمپیاتی جیھانی** (بە ئینگلیزی: International Olympic Committee) (ھەروەھا بە فەرەنسی:Comité International Olympique) ئەوە رێکخراوێکە و بارەگایی لە شاری لۆزانە لە سویسرا. ئەو رێکخراوە لەلایەن پێیری دی کۆوبێرتین و دیمتریوس ڤێگلاسەوە لە ٢٣ی یۆنیۆی ١٨٩٤ دامەزرایە، لە ئێستادا نێزیکەی ٢٠٦ لیژنەی ئۆڵۆمپی نەتەوەییئ تێیدا ئەندامە.

ئەو ئۆڵۆمپیە ھەلدەستێ بە ئەنجامدانی ئۆڵۆمپی جیھانی لە ھەر ٤ ساڵ جارەکدا و ھەروەھا ئۆڵۆمپیاتی ساڵانە لە وەرزی زستان و ھاویندا،

## ڕۆڵی لیژنە
لیژنەی ئۆڵۆمپیات تەنھا کات و خوولی یاریەکان دیاری ناکا بەڵکو بەرپرسە لە رێکخستنی چەندین کاروبار ئەوانیش:
* رێکخستن و بەرەوپێشبردنی یاسا و خوول و یاریگا و پێشبرکێکان.
* بەرێوەبردنی سەرجەم یاریەکان لەسەر بنەمای مرۆڤایەتی
* بەرگریکردن لەسەر مافی ئەندامانی ئۆڵۆمپیەکە
* رێکخستن و بەرێوەبردنی سەرجەم یاری و ئاھەنگی ئۆلۆمپیەکان

## پێکھێنانی لیژنە
پێکھێنانی لیژنەی ئۆڵۆمپی بەلایەنی کەمەوە ١١٥ ئەندام دەبێ.

## سەرۆکەکانی لیژنەی ئۆڵۆمپی
* دیمتریوس ڤێگلاس ١٨٩٤–١٨٩٦
* پێیری دی کۆوبێرتین ١٨٩٦–١٩٢٥
* کۆمێت ھێنری ١٩٢٥–١٩٤٢
* جەی سێجفرد ١٩٤٦–١٩٥٢
* ئێیڤەری برەندیج ١٩٥٢–١٩٧٢
* لۆرد کێلانین ١٩٧٢–١٩٨٠
* خوان ئەنتۆنیۆ ١٩٨٠–٢٠٠١
* کۆمت دی جا ٢٠٠١–٢٠١٣
* تۆماس باک ٢٠١٣ -

## سەرچاوەکان
* https://www.grid.ac/institutes/grid.469323.9
* https://www.olympic.org/ioc-members-list
* http://arabic.peopledaily.com.cn/200107/17/ara20010717_47649.html 

پۆل:وەرزش
مەجد عیزەت چەربەجی

**مەجد عیزەت چەربەجی** (لە دایکبووی ١٩٨١ داریا، سووریا) چالاکوانی ئاشتی سوورییە، زیاتر چالاکییەکانی بۆ ژنان و منداڵانی سوورییە. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی پێدرا بەھۆی چالاکییەکانی وەک پارێزەری مافەکانی ژنان.

## ژیان
مەجد عیزەت چەربەجی لەدایکبووی ١٩٨١، شارۆچکەی داریا لە سووریا. کاتێک تەمەنی شەش مانگان بووە خێزانەکەی چوونەتە فەڕەنسا بەھۆی تووندووتیژییە ناوخۆییەکانی سووریا، دواتر لە ساڵی ١٩٩١ دەگەڕێنەوە سووریا. مەجد بەشی وێژەی فەڕەنسی تەواو دەکات لە زانکۆی دیمەشق. لەدوای تەواوکردنی زانکۆ، مەجد لە دیمەشق دەستدەکان بەدرووستکردنی کەمپەین لەدژی گەندەڵی.

## چالاکییەکان
لەدوای ھەڵگیرسانی بەھاری عەرەبی لە سووریا ساڵی ٢٠١١، مەجد گربوونەوەیەکی سازکرد بۆ ئازادکردنی زیندانییە سیاسییەکان. دواتر بەھۆی چالاکییەکەوە مەجد دەستگیرکرا، وێڕای ئەمەش ناوبراو بەردەوامبوو لە چالاکییەکانی بەشێوەی ئاشتییانە. لەناو زیندان وۆرکشۆپێکی بۆ زیندانییەکان سازکرد، باسی درووستکردنی دەوڵەتیکی ئاشتیخوازی بۆ کردن. ھەروەھانی ھانی ١٥٠ زیندانیی دا کەدەستبکەن بە مانگرتن لە خواردن بۆئەوەی پۆلیس ناچاربکەن کە کەیسەکانیان ببەنە دادگا. ئەم تاکتیکەی مەجد وایکرد لە دادگای دیمەشق گوێی لێبگیرێت، ھاوکات ٨٣ زیندانی دیکەش ئازادکران ئەمەش بەگۆڕینەوەیان لەگەڵ چەند زیندانییەکی نوێی ئۆپۆزسیۆن بوو. حکوومەتی سووریا بەردەوامبوو لە چاودێریکردنی مەجد، بۆیە ناوبراو بڕیاریدا وڵات بەرەو لوبنان جێبھێڵێت.

شەڕی ناوخۆیی سووریا ژیانی چەندەھا ژنی خستە مەترسییەوە لە ئامانجگرتنیان بۆ دەستدرێژی سێکسی و ئەمەش جگە لە لێکەوتە خراپەکانی دیکەی جەنگ. چوونی مەجد بۆ لوبنان ئالنگارییەکی دیکەبوو، لەوێ زیاتر لە ٨٠٠ ھەزار پەنابەری سووری دەژین، نرخی خانوو بەرزە، کارکردن نییە، چالاکی و ناڕەزایی کرد مانەوەت لێرە زەحمەت ھەروەھا بۆ دەستکەوتنی خانوو. بەھۆی خراپبوونی دۆخەکە، لە کانوونی دووەمی ٢٠١٥، لوبنان داوای بوونی ڤیزەی لە سوورییەکان دەستپێکرد بۆ پەڕینەوە لە سنوور.

لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤، مەجد ڕێکخراوی ژنانی ئێستا لە لوبنان دامەزراند، کاری سەرەکی ڕێکخراوەکە یارمەتیدانی ژنانی پەنابەرە. ڕێکخراوەکە خوولی جوانکاری، ساڵۆن، کاری دەستی ھەروەھا فێربوونی زمانەکانی ئینگلیزی و فەڕەنسی کردەوە، لەپاڵ ئەوانەش دابینکردنی چارەسەری دەروونی بۆ ژنان و منداڵانی سووری.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:ژنانی سووری
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی سووری
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە چالاکوانە سوورییەکان
ڤیکی نتیتیما

**ڤیکی نتیتیما** (لەدایکبووی ١٩٥٨ یان ١٩٥٩) ژنە چالاکوانێکی مافەکانی مرۆڤ و ڕۆژنامەنووسی تەنزانییە، ڤیکی بەناوبانگبوو کاتێک چیڕۆکی ھەژێنەری ورووژاند دەربارەی کووشتنی کەسانێک لە تەنزانیا و بوروندی بەھۆی ئەلبینیسم، دواتر ناوبراو بووە بەڕێوبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی «لەژێر ھەمان خۆر» بۆ داکۆکیکردن لەو کەسانە.

## ژیان
ڤیکی لە دایکبووی تەنزیانیایە. بە وەرگرتنی سکۆلارشیپی حکوومەت ئەوا توانی لە یەکێتیی سۆڤیەت بخوێنێت. توانی ماستەر لە ڕۆژنامەوانی بەدەستبھێنێت لە ساڵی ١٩٨٥، دواتر لە ساڵی ١٩٩٨ ماستەرێکی دیکەی لە گەشەپێدانی سیستەمی زانیاری بەدەستھێنا لە بەریتانیا. لە ساڵی ١٩٩١، وەک ڕۆژنامەنووسێکی ئەلیکتڕۆنی (پێشکەشکاری ڕادیۆ و پرۆدیوسەر) لە تۆڕی بی بی سی کاریکرد، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦ پلەکەی بەرزبوویەوە بۆ ڕۆژنامەنووسی باڵا و سەرۆکی تۆڕی بی بی سی لە تەنزانیا. لە ساڵی ٢٠٠٨، ڤیکی نیتیتیما ناوبانگی پەیاکرد بە ڕووماڵکردنی ھەواڵی کووشتنی کەسانێک لە تەنزانیا تەنیا لەبەر ئەوەی تووشی ئەلبینیسم بوونە. دواتر ڤیکی تۆڕی بی بی سی جێھێشت، بوو بە بەڕێوبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی «لەژێر ھەمان خۆر» بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانی تووشبووانی ئەلبینیسم، لەو پۆستە مایەوە تاکوو ئایاری ٢٠١٨ کاتێک خانەنشین بوو.

## ڕووماڵی کووشتنی تووشبووانی ئەلبینیسم
ڤیکی پەردەی لەسەر ئەو کەسانە ھەڵدایەوە کە وەک پزیشکی لۆکاڵی مامەڵەیان بە جەستەی ئەلبینیسمەکان دەکرد، ئەو خەڵکانە وایان دانابوو کە جەستەی تووشبووانی ئەلبینیسم چارەسەرێکی جادووییە بۆیە دەیانکووشتن و مامەلەیان پێوەدەکردن. ڕاپۆرتەکانی ڤیکی چاوی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بەلای خۆیدا ڕاکێشا. دواتر ڕووماڵەکانی بوون بە ھەڕەشە لەسەر ژیانی، ئەمەش وایکرد چەندجارێک خۆی باشرێتەوە، وە بۆ دووجاریش وڵات جێبھێڵێت.

## خەڵاتەکان
* خەڵاتی سەرکەوتنی ژنانی تەنزانیا لە پۆلینی زانیاری و گەیاندن، ساڵی ٢٠١٣.
* خەڵاتی بوێری لە ڕۆژنامەوانی لەلایەن ڕێکخراوی میدیای ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا بەھۆی ڕاپۆرتەکانی.
* خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٦ پێدرا، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی تەنزانیا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
تۆماس باک

**تۆماس باک** (بە ئینگلیزی : Thomas Bach) یاریزانێکی پێشووتری وڵاتی ئەڵمانیا و لە ئێستادا سەرۆکی لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی و لیژنەی ئۆڵۆمپی ئەڵمانیایە.

## سەرچاوە
* https://www.dw.com/en/lord-of-the-rings-new-ioc-chief-thomas-bach/a-16803589

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ
سارا حوسێن

**سارا حوسێن** پارێزەرێکی بەنگلادیشییە، کە لە دادگای باڵای بەنگلادیش کاردەکات، ھەروەھا بەڕێوبەری جێبەجێکاری فەخری کارووباری یاسایی و خزمەتگووزاری متمانە (BLAST)یە. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. سارا ڕۆڵی ھەبووە لە نووسینەوەی ڕەشنووسی یاسایی تووندووتیژی دژ بە ژنان، کە دواتر بووە یاسا لە بەنگلادیش. سارا ڕۆڵی ھەبوو لە نەھێشتنی فەتوا بۆ سزادانی کچان و ژنان. سارا دژی تاقیکردنەوەی دوو پەنجە/داوێنپاکی لە کەیسەکانی دەستدرێژی سێکسی قسەی کردووە.

سارا بەشی یاسای لە زانکۆ ئۆکسفۆرد خوێندووە لە ساڵی ١٩٨٨. نووسەری چەندین کتێب، تووێژینەوە و ڕاپۆرتە لەسەر یاسا و مافەکانی مرۆڤ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی بەنگلادیشی
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی بەنگلادیشی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
گڵۆباڵ تایمز

وێنۆک|نیشانەی لاپەرەی گڵۆباڵ

**گڵۆباڵ تایمز** گۆڤارەکی چینیە و دەم ڕاستی حیزبی کۆمۆنیستی چینە کە لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزراوە. ھەتا ساڵی ٢٠٠٩ زمانی گۆڤارەکە زمانی چینی بووە و پاشان بارگەیەکی لە زمانی ئینگلیزی بڵاوکردووەتەوە. زۆرجار ئەم گۆڤارە ململانێی لەگەڵ ڕاگەیندراوە بیانیەکانی دەکات و بەشێکە لە سیستەمی پرۆپاگەندە چین. بوودجەی تەرخانکراوی دەگاتە ٥٫٥ میلیۆن دۆلار.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی

پۆل:میدیای پارێزەر
نیلووفەر ڕەحمانی

**نیلووفەر ڕەحمانی** (لەدایکبووی ١٩٩٢ کابول، ئەفغانستان) فڕۆکەوانی ئەفغانییە ناوبراو یەکەم ژنە میکانیکی چاککەرەوەی باڵی فڕۆکە و یەکەم ژنە لە ھێزەکانی ئاسمانی ئەفغانستان لەوەتەی ڕووخانی دەوڵەتی تاڵیبان لە ئەفغانستان. نیلووفەر بەردەوامبوو لەسەر کار و مەشقەکانی وێڕای درووستبوونی ھەڕەشە لەسەر خێزانەکەی. لە ئازاری ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرەتای ژیان
نیلووفەر ڕەحمانی لە ساڵی ١٩٩٢ لە کابول، لە وڵاتی ئەفغانستان لەدایکبووە. نیلووفەر لەسەرەتای ژیانی منداڵی لەگەڵ خێزانەکەی لە کەمپی پەنابەرانی پاکستان ژیاون، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٠ گەڕاونەتەوە بۆ کابول. لە تەمەنی منداڵییەوە حەزی بەبوون بە فڕۆکەوان لەلا درووستبووە، ھەربۆیە ساڵێک خەریکی خوێندنی ئینگلیزی بووە بۆئەوەی لە قوتابخانەی فڕۆکەوانی بخوێنێت.

## کاری فڕۆکەوانی
لە ساڵی ٢٠١٠، نیلووفەر بەشداری کرد لە لیستی پڕۆگرامی ڕاھێنانی ھێزی ئاسمانی ئەفغانی. دواتر لە تەممووزی ٢٠١٢، وەک ملازمی دووەم دەردەچێت. لەکاتی پڕۆگرامەکە، دکتۆرەکان پێیان وابوو جەستەی بۆ فڕۆکەوانی باش نییە، تاکوو فڕینی فڕۆکەکە، ھەروەھا ناوبراو تاکە کچی بەشداربووی پڕۆگرامەکە بوو. دوو فڕۆکەوانی ھێلیکۆپتەر لەسەردەمی یەکێتیی سۆڤیەت، لەتیفە نەبیزادە و خووشکەکەی لەگەڵ باوکیان ئەوا سەرچاوەی ئیلھامبەخشی بوون بۆ نیلووفەر تا ببێتە فڕۆکەوان. فڕۆکەی (C182) یەکەم فڕۆکەبووە کە نیلووفەر پێی فڕیبێت وەک شوفێر، دواتر چۆتە خوێندنی زیاتری فڕۆکەوانی تا دواتر فڕۆکەی (C-208) لێخوڕیوە، فڕۆکەیەکی تایبەتبووە بە بارھەڵگرتن. زۆربەی کات فڕۆکەوانی ژن لێی قەدەغەکراوە لەکاتی ئەرک و جەنگدا قوربانی و بریندارەکان ھەڵبگرێتەوە، بەڵام نیلووفەر ڕەحمانی لەیەکێک لەئەرکەکانی ئەو کارەشی ئەنجامدا کە چەند بریندارێکی گەیاندە نەخۆشخانە.

لەدوای سەرکەوتنەکانی، ئەوا خێزانی ڕەحمانی تووشی ھەڕەشە بوونەوە لەلایەن خێزانەکەیانەوە ھەروەھا لەلایەنن تاڵیبان، ھەربۆیە چەندجارێک ماڵی خۆیان گواستۆتەوە. ھەموو ئەوانە کاریگەرنەبوون لەسەر خەونەکانی نیلووفەر، ناوبراو تاقیکردنەوەی لەسەر لێخوڕینی فڕۆکەی گەورەتر (C-130) ئەنجامدا، دواتریش بووە مامۆستای مەشقپێدەرەوە بە قوتابیانی دیکەی فڕۆکەوانی و ھەروەھا بووە نموونەیەکی باڵا بۆ کچانی دیکەی ئەفغانستان.

دواتر لە ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ ھێزەکانی ئەمریکا مەشقی لەسەر فڕۆکەی (C-130s) دەستپێکرد، ئەو پڕۆگرامەشی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ تەواوکرد، دواتر داواکاری پێشکەشکرد بۆ وەرگرتنی پەنابەری لە ئەمریکا بۆئەوەی ببێتە فڕۆکەوان لەھێزەکانی ئەمریکا، لە نیسانی ٢٠١٨ داواکارییەکەی پەسەندکرا، ئێستا لە فلۆریدا دەژی بەڵام وەک فڕۆکەوان نا بەڵکوو وەک وەرگێڕی زمانەکانی فارسی، داری و ئینگلیزی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:فڕۆکەوانانی ژن
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–فارسی
نادیە شارمین

**نادیە شارمین** ڕۆژنامەنووسی بەنگلادیشی و ڕاپۆرتنووسی تاوانەکانە. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
نادیە لە قۆناغی ناوەندی حەزی بەوە بووە ببێتە ڕۆژنامەنووس. لە ساڵی ٢٠٠٩، دەچێتە پاڵ کۆمەڵەی سوپای ڕاگەیاندنی بەنگلادیش لەوێوە دەبێتە ڕاپۆرتنووسی تاوانەکان.

لە ساڵی ٢٠١٣، شارمین ڕووماڵی ڕاپۆرتێکی دەستپێکرد لەسەر کۆمەڵەیەکی ئیسلامی کە ھێرشیان کردبووە سەر یەکێک لە ھاوپیشەکانی لە کەناڵی ئیکوشی، کاتێک لەلایەن چالاکوانانی حیفازەتی ئیسلام ھێرشی کرایەسەر. ئەو کۆمەڵە ئیسلامییە بەوە ناسراون کە ھێرشدەکەنە سەر ئەو کۆمەڵانەی کە ژن و پیاو بەئاشکرا تێکەڵبن و بەیەکەوە کاربکەن، ھەروەھا ھێرشدەکەنە سەر بێباوەڕەکەن، جگە لەوانەش بەزۆر داوا دەکەن کە ژنان حیجاب بپۆشن. کۆمەڵەکە ١٣ خاڵیان بۆ پێداچوونەوەی یاسای ژنان لە بەنگلادیش ھەیە کە لاببردرێت، خودی ئەو یاسایانە بۆ یەکسانی ڕەگەزی لە بەنگلادیش دانراون. لە چالاکییەکانی حیفازەتی ئیسلام، ھیچ کاتێک چالاکوانەکانیان لەلایەن پۆلیس ھێرشیان نەکراوەتە سەر، لەبەرامبەردا ڕۆژنامەنووسان ھەردەم لەو وڵاتە ھەڕەشەیان لێدەکرێت لەلایەن پۆلیسەوە.

دواتر نادیەش بەھۆی نەپۆشینی حیجاب، دەکەوێتە ئامانجی ڕێکخراوەکە، لەمبارەیەوە نادیە دەڵێت کە لەبەرئەوە ھێرشی کراوەتە سەر چونکە ئەو تەنیا ژنێکە. ھێرشەکە لەلایەن ٥٠–٦٠ پیاوبوو کەبەدوای نادیە ڕایان دەکرد، کاتێک نادیە دەکەوێتە سەر زەوی ئەوا کامێرامانەکەی ھەوڵی ڕزگارکردنی دەدات بەڵام ھەردووکیان ھێرشیان دەکرێتە سەر. شەرمین دەبردرێتە نەخۆشخانە و ڕۆژی دواتر سکاڵا تۆماردەکات، بەڵام ھیچ کەسێک دەستگیر ناکرێت.

لە دوای چاکبوونەوەی شارمین گەڕایەوە سەر کارەکەی، ئەمجارەیان بۆ دەزگایەکی دیکە بەناوی ئکاتۆر تیڤی کارەکانی دەستپێکردەوە لەسەر ڕاپۆرتنووسینی تاوانەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی بەنگلادیشی
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی بەنگلادیشی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
عەوزیە مەحموود

وێنۆک|عەوزیە مەحموود
**عەوزیە مەحموود** (؛ لەدایکبووی ١٩٦٣) دامەزرێنەری ڕێکخراوی چایەفرۆش و خۆراکی ژنانە، ڕێکخراوەکە ئامانجی جۆراوجۆری ھەیە بۆ ژنان لە خەرتووم. لە ئازاری ٢٠١٦، عەوزیە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، دوای وەرگرتنی خەڵاتەکەی بڕیاریدا کارەکانی بۆ دەرەوەی سنووری خەرتووم فراوانتر بکات.

## ژیان
عەوزیە مەحموود لە ساڵی ١٩٦٣ لە سودان لەدایکبووە، بەھۆی درووستبوونی شەڕ و ناکۆکی لەناوچەکەیان، ئەوا ماڵباتیان جێدەھێڵن بەرەو خەرتووم. لە ساڵی ١٩٨٦ شوو دەکات، بۆئەوەی بژی دەستدەکات بە فرۆشتنی چایە. بەھۆی ئەم کارە کەمداھاتەوە ھەوڵی یارمەتیدانی خێزانەکەی داوە. لە ساڵی ١٩٩٠ ڕێکخراوێک دادەمەزرێنێت لەژێرناوی چایەفرۆش و خۆراکی ژنان بۆ یارمەتیدانی ئەندامانی.

وێڕای یاساییبوونی ڕێکخراوەکەی بەڵام لەلایەن دەسەڵاتی سودانەوە دەست بەسەر کەرەستەی ئەندامانی ڕێکخراوەکەی بۆ فرۆشتنی چایە و خواردنی سەرشەقام گیرا. عەوزیە سزای چوار ساڵ زیندانیکردنی بەسەر جێبەجێکرا، ئەمەش لەبەر قەرزەکانیان. لەدوای ڕزگاربوونیشی ئەوا بەردەوامبوو لە یارمەتیدانی ٨٠٠٠ ئەندامی ژن. ڕێکخراوەکە بووە نوێنەری ژنانی ونبووی دارفور و ناوچەکانی کۆردۆفان و ڕووباری نیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی سودانی
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی سودانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:ژنانی سوودانی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڤایرۆسی نیویۆرک

**ڤایرۆسی نیویۆرک** () جۆرێکە لە ڤایرۆسی ھانتا، کە بۆ یەکەم جار ئەو ڤایرۆسە لە دوورگەیەکی دەرەوەی شاری نیویۆرک  ئاشکرا کرا. ئەو ڤایرۆسە پەیوەندی لەگەڵ ڤایرۆسی ھانتا نەخۆشیی پوولمەنێری (ھەوکردنی سیەکان) ھەیە.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20200314170504/https://talk.ictvonline.org/files/master-species-lists/m/msl/5208
* https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3840873/

پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان
پۆل:نەخۆشییەکان
ڕۆزا جولێتا مۆنتانۆ

**ڕۆزا جولێتا مۆنتانۆ سالڤاتیرا** (لە دایکبووی ١٦ی ئابی ١٩٤٦) پارێزەر، بەرگریکار و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە لە بۆلیڤیا. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## خوێندن
ڕۆزا لە ساڵی ١٩٦٥، لە زانکۆی مایۆر دی سان سیمۆ بەکالۆریۆسی لە مرۆڤایەتی بەدەستھێنناوە. دواتر لە ساڵی ١٩٧٢، لە ھەمان زانکۆ خوێندنی بەشی یاسا تەواودەکات. پاشان دەست بەخوێندنی ماستەر لە مافەکانی مرۆڤ و زانستە سیاسییەکان دەکات لە زانکۆی مایۆر دی سان سیمۆ ھەروەھا لە زانکۆی ھولیڤا لە ئیسپانیا. دواتر بۆ خوێندنی دکتۆرا دەچێتە شاری سیڤیلیا، ئیسپانیا و لە زانکۆی پابلۆ دی ئۆلاڤیدی دەخوێنێت.

## چالاکییەکان
لە ساڵی ١٩٨١، لەکاتی کودەتای بۆلیڤیا ئەوا ناوبراو لەماڵەکەی خۆیدا زیندانی دەکرێت، ئەوکاتە ڕۆزا ڕێبەرایەتی یەکێتیی ژنانی بۆلیڤیای دەکرد. دواتر لە ٤ی ئاب، ڕژێمی دیکتاتۆری بەکۆتایی ھات و ڕۆزا گەڕایەوە چالاکییە یاساییەکانی. لە ١١ی نیسانی ١٩٨٥، ڕۆزا خانەی یاسایی ژنان دادەمەزرێنێت لەپێناو کەمکردنەوە تووندووتژی و دەستدرێژی سێکسی بەرامبەر ژنان لە بۆلیڤیا. ھەروەھا ڕێکخراوەکەی چالاکی کۆمەڵایەتی، چارەسەری دەروونی و ھەڵمەتی گەیاندنی پەیامی یەکسانی جێندەر لە بۆلیڤیا ئەنجام دەدا. لەساتی دامەزراندنی ڕێکخراوەکەیدا، ئەوا ھاریکاری بۆ زیاتر لە ٣٠ ھەزار ژنی قوربانی ژێردەستی تووندووتیژی و دەستدرێژی سێکسی لەخۆگرت، ھەروەھا ھەماھەنگییان لەگەڵ دەستەی یاسایی وڵات ئەنجامدا بۆ داڕشتنی ڕەشنووسی یاسا بۆ پاراستنی ژنان. لە ساڵی ٢٠١٣، حکوومەتی بۆلیڤی سزای کووشتنی ژنانی بە ئەوپەڕی ٣٠ ساڵ زیندانی دیاریکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی بۆلیڤی
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی بۆلیڤی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
مەی سەبای فیو

وێنۆک|مەی سەبای فیو
**مەی سەبای فیو** (لەدایکبووی ٥ی ئابی ١٩٧٦) ژنە چالاکوانی کاچینییە لە میانمار. مەی چالاکە لەگەیاندنی پەیامی مافەکانی مرۆڤ، ئازادی ڕادەربڕینن، ئاشتی، یەکسانی بۆ کەمایەتییەکانی میانمار ھەروەھا دژایەتیکردنی تووندووتیژی لە ویلایەتی کاچین لە میانمار. دواتریش مەی کارەکانی چڕکردەوە لەبوارەکانی تووندووتیژی دژ بە ژنان و داواکردنی یەکسانی ڕەگەزی و کێشەکانی لە میانمار.

لە ئازاری ٢٠١٥، مەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی میانماری
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی میانماری
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ناحیەی دارەتوو

**ناحیەی دارەتوو** (بە عەرەبی: *ناحیة دارةتو*، بە ئینگلیزی: * Daratu SubDistrict *) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای بەردەڕەش لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی دارەتووە.

لە دوای بە قەزابوونی بەردەڕەش بووەتە ناحیە.

## ناو
* ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی دارەتووە.

## مێژوو
* بەپێی بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کابینەی پێنجەم، ژمارە ١٠ لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ بەردەڕەش بوو بە قەزا و ناحیەی دارەتووش ھاتە کایەوە لە سنووری قەزای بەردەڕەش.

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی دارەتوو:
* لە باکوورەوە ناحیەی ڕۆڤیا.
* لە باشوورەوە ناحیەی کەڵەک.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی دارەشەکران و ناحیەی کەورگۆسک. 
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی باشیک و ناحیەی ناوەندی قەزای بەردەڕەش.

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتوانی زیاترە لە ٢٨٬٨٢٦ کەس. سەرجەم دانیشتوانی دارەتوو و گوندەکانی دەوروبەری لە ھۆزی گۆرانن.

## کشتووکاڵ

## شوێنەوار

## کارگێڕی

* بارەوان گچکە
* بارەوان گەورە
* بەنێنان
* بیوک
* تربە سپی
* خاروک
* خرابە یاسین
* خەندەک
* دالەرێ
* درین بۆت
* دوگوندان کچکە
* دوگوندان گەورە
* دووسەرە
* زەنگەنان
* شەمسەخر
* شیخالک کوراو
* قادسیە کچکە، قادسی زێباری
* قادسیە گەورە
* کەونەباک
* کێلی
* گربدەو کەون
* گربدەو نوێ
* گردەپان
* گەلوک
* گومەزەرد
* گوندی ئەحمەد بەگ
* مۆریلان
* ھنجیروک کەون
* ھنجیروک نوی

## ئەمانەش ببینە
* قەزای بەردەڕەش
* ناحیەی ڕۆڤیا
* ناحیەی کەڵەک
* ناحیەی ناوەندی قەزای بەردەڕەش
* ناحیەی دارەتوو، ھەولێر

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
سمایلەدۆن

وێنۆک
**سمایلەدۆن** (ناوە زانستییەکەی: Smilodon) ڕەگەزێکی لەناوچووە لە ددان شمشێرییەکانی خێزانی پشیلە. وە یەکێکە لە بەناوبانگترین مەمکدارەکانی بێش زاین، وە دیارترین ددان شمشێرییە لە خێزانی پشیلە لە نێوان ھەموو ڕەگەزە لەناوچووەکانی تردا. بە گشتی لە خۆراوا ئەم تاکە لە گیانداران ناودەبرێت بە «بەوری کەڵب شمشێری» (بە ئینگلیزی: Saber-toothed Tiger)، بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە بەڵگەی لێچوونی نییە لەگەڵ بەور یان ھەر کامێک لە جۆرە ھاوچەرخەکانی تری خێزانی پشیلە. سمایلەدۆنەکان لە ھەردوو ئەمریکا لە ماوەی چاخی تازەی نزیک (چاخی پلایستۆسینی) ژیاون، واتا لەو ماوە درێژەی نێوان ٢٫٥ میلیۆن ساڵ بۆ نزیکەی ١٠٬٠٠٠ ساڵ. ئەم ناوە ھاوچەرخەی کە بۆ ئەم ڕەگەزە لە ساڵی ١٨٤٢ دانراوە بە پشتبەستن بە ھەندێک ھەڵکەندراوی دۆزراوە لە بەڕازیل. زانایان ئێستا دان بە سێ جۆر لە سمایلەدۆن دادەنێن، ئەوانیش: سمایلەدۆنی لاواز (ناوە زانستییەکەی: Smilodon gracilis) وە سمایلەدۆنی کوشندە (ناوە زانستییەکەی: Smilodon fatalis) وە سمایلەدۆنی تێکشکێنەر (ناوە زانستییەکەی: Smilodon populator). وا پێدەچێت کە ھەردوو جۆرەکەی کۆتایی لە سمایلەدۆنی لاواز پەیدابووبن، کە پێدەچێت ئەویش لە مێگانتێرۆن پەیدابووبێت. گەورەترین کۆمەڵە لە پاشماوەکانی سمایلەدۆن لە چاڵە قیڕەکانی لایبیریا نزیک شاری لۆس ئەنجلۆس لە کالیفۆڕنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دۆزراونەتەوە.

سمایلەدۆنەکان لاشەیەکی بەھێزتریان ھەبوو لە ھەموو جۆر و ڕەگەزەکانی تری خێزانی پشیلە کە لە ئەمڕۆدا ماون، وە بە قاچەکانی پێشەوەی کە پێشکەوتووترە و کەڵبە درێژەکانی سەرەوەی جیادەکرێتەوە. وە توانای کرانەوەی شەویلگەکانی فراوانترە لە توانای کرانەوەی شەویلگەکانی ھەموو جۆرەکانی تری خێزانی پشیلە، ھەرچەندە کەڵبە درێژەکانی سەرەوەی کە پێشتر باسکرا لاوازە و زووشکاوە، کە تەرخانکراوە بۆ بریندارکردنی نێچیرەکانی لە جێگای دیاریکراو، وەک شوێنی خوێن ھێنەر و خوێنبەری چالاک. سمایلەدۆنی لاواز (ناوە زانستییەکەی: Smilodon gracilis) بچوکترین جۆر بوو بە تەواوی، وە کێشی دەگاتە نێوان ٥٥ وە ١٠٠ کیلۆگرام (لە نێوان ١٢٠ وە ٢٢٠ پاوەند) پاش ئەو سمایلەدۆنی بکوژ (ناوە زانستییەکەی: Smilodon fatalis) دێت بە کێشێک کە دەگاتە نێوان ١٦٠ بۆ ٢٨٠ کیلۆگرام (لە نێوان ٣٥٠ بۆ ٦٢٠ پاوەند) وە بەرزییەک کە گەیشتووە بۆ ١٠٠ سانتیمەتر (٣٩ ئینج). ھەردوو جۆرەکەی کە پێشتر باسکران پاشماوەکانیان دۆزارونەتوە لە ئەمریکای باکوور، ئەگەرچی ھەندێک لە ھەڵکەندراوە دۆزراوەکان لە ئەمریکای باشوور جاربەجار ئاماژەی پێدەکات. بەڵام سمایلەدۆنی تێکشکێنەر (ناوە زانستییەکەی: Smilodon populator) تەنھا پاشماوەکانی دۆزراوەتەوە لە ئەمریکای باشوور، وە ئەگەری ھەیە کە گەورەترین جۆر بێت لە خێزانی پشیلە کە ژیابێت لە کۆندا و ئێستا، کە کێشی گەیشتووەتە نێوان ٢٢٠ بۆ ٤٠٠ کیلۆگرام (لە نێوان ٤٩٠ بۆ ٨٨٠ پاوەند) وە بەرزی لە شانەکانی گەیشتووە بۆ ١٢٠ سانتیمەتر (٤٧ ئینج). وە نازانرێت لەسەر وردی کە شێوەی فەرووی ئەم گیاندارانە چۆن بووە، یان ئەگەر ھیچ شێوەیەکی ھەبێت بە تەواوی، ھەرچەندە زۆربەی ئەو وێنەکێشانە و ھونەرمەندانەی کە تایبەتن بە کێشانی بوونەوەرە لەناوچووەکان وێنەی سمایلەدۆنیان کێشاوە بە شێوەی فەرووی ھاوشێوەی فەرووی ھەندێک لە جۆرە ھاوچەرخەکانی خێزانی پشیلە، وەک پڵنگەکان وە پڵنگی ئەمریکی (جاگوار) و پڵنگی کورتەباڵا، یان بێ شێوەی فەروو وەک شێرەکان.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھێماکانی کالیفۆرنیا
کیتۆ

چەپ|وێنۆک
***کیتۆ*** یان ***سان فڕانسیسکۆ دی کیتۆ*** پایتەختی وڵاتی ئیکوادۆرە، وە ئاوەدانترین شاری وڵاتەکەیە، بەرزیەکەی ٢٨٥٠ مەترە لە ئاستی ڕووی دەریا، دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای ئەمریکای باشوور. شاری کیتۆ دەکەوێتە حەوزی ڕووباری جویلامبا.
## ئەمانەش ببینە
* لا کارۆلینا پارک

پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باشوور
پۆل:کیتۆ
سایاکابی ئۆساکابی

**سایاکابی ئۆساکابی** (بە ژاپۆنی: 小酒部 さやか, لە دایکبووی ٢٩ی ئایاری ١٩٧٨) چالاکوانی مافەکانی ژنانە لە ژاپۆن. ئەو شوێن لایەنە یاساییەکان کەوت بۆ جێبەجێکردنی یاسای ھەلی یەکسانی لە ژاپۆن ھەروەھا دانانی بێزارکردن بەکارێکی نایاسایی. سایاکا لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
سایاکابی ئۆساکابی لە ساڵی ١٩٧٨ لە ژاپۆن لەدایکبووە. وەک سەرنووسەر لە گۆڤارێکی ژاپۆنی کاری دەکرد، بەڵام کاتێک دووگیانبوو، لەبڕی کەمکردنەوەی کاتەکانی کارکردنی، ئەوا لەلایەن بەڕێوبەرەکەی فشاری لێکرا تا واز لەکارەکە بھێنێت. ئەمەش لەدوای لەبارچوونی دوو کۆرپەلەی دیکەی بوو لەپێشوودا، ئۆساکابی داوای مۆڵەتی لەکارکردن کرد بەڵام لەلایەن بەڕێوبەرەکەی ڕەتکرایەوە. سایاکابی وازی لەکارەکەی ھێنا، لەبەرامبەردا سکاڵای تۆمارکرد. لە ساڵی ٢٠١٤، کەیسەکەی بردەوە وە گرووپێکی پێکھێنا بەناوی ماتھارا نێت، کە ئێستا بۆتە شوێنێک بۆ بەدەستھێنانی مافەکانی ژنان.

کۆڕبەندی ئابووری جیھانی، ژاپۆنی لە لیستی ١٠٤ەمین نوڵاتی جیھان دانا، لەڕووی یەکسانی لە شوێنی کاردا، ھەروەھا بەپێی ئامارەکان ١ لە ٤ ژنانی ژاپۆن ڕووبەڕووی ھەراسانکردن دەبنەوە لەکاتی دووگیانی. ئەمەش وێڕای ئەوەی یاساکانی ژاپۆن، زامنی مافەکانی ژنانیان کردووە و لەکاتی دووگیانی، ژنان بۆیان ھەیە ١٤ حەفتە مۆڵەت وەربگرن.

سایاکابی ئێستاش لە تۆڕەکەی ماتھارا نێت بەردەوامە بۆ پێگەیاندنی ژنان، ئامانجیشی گۆڕینی ڕێسا و ڕێنماییەکانە بۆ بەرژەوەندی ژنان بۆ گەیشتن بە ھەلی کارکردنی یەکسان لەوڵاتەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ژاپۆنی
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی ژاپۆنی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:فێمینیستە ژاپۆنییەکان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئەربانا شارا

وێنۆک|ئەربانا شارا لە ساڵی ٢٠١٥، لەکاتی وەرگرتنی خەلاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**ئەربانا شارا** ڕۆژنامەنووس و لێکۆڵەرەوەی ئەلبانییە لە کۆسۆڤۆ. ناوبراو براوەی چەندین خەڵاتە، لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیانی کارکردن
شارا لەوەتەی ساڵی ٢٠٠١ کاری ڕۆژنامەنووسی دەکات. یەکەم کاری لە ڕۆژنامەی کۆھا دیتۆری بوو، کە یەکەم ڕۆژنامەی سەربەخۆیە لە کۆسۆڤۆ دامەزرابێت. لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ بۆ ماڵپەڕی بالکان ئینسایت دەینووسی، و ئێستاش سەرنووسەرە لە زێری.

### ڕاپۆرت و لێکۆڵینەوەکان
شارا لەو بڕوایەدایە کە بۆ جێبەجێکردنی دیموکراسی، ئەوا ڕاگەیاندن بۆی ھەیە لێکۆڵینەوە و ڕاپۆرت لەسەر ھەمووشتێکی گشتی بکات. ئەو لەبارەی چەندین کێشە لە ساڵی ٢٠٠٦ دەینووسی، لەنێویشیاندا لەبارەی ڕاپۆرتی خەرجییەکانی حکوومەت و بەھەڵە بەڕێوەبردنی ئابووری وڵات. ئەربانا لە ساڵی ٢٠٠٧، ڕاپۆرتێکی لەسەر سیاسەتی زیادکردن و کەمکردنی خۆراک کرد لەبازاڕ. لە ساڵی ٢٠١٠، ڕاپۆرتێکی نووسی لەسەر شێواز و سیستمی ھێلەکانی کۆمپانیای پەیوەندی کۆسۆڤۆ، ھەروەھا لەبارەی پەیوەندییەکانی نێوان سەرمایەدار و سیاسییەکانی نووسی. لە ساڵی ٢٠١٢، شارا ڕووبەڕووی کێشەیەکی یاسایی دەکرێتەوە، کاتێک ھەوڵی ئامادەکردنی ڕاپۆرتێکی دەدا لەبارەی پەیوەندی حکوومەت لەگەڵ بازرگانە ناوخۆییەکان و سیاسییەکان. دواتر لەلایەن دادگا بێبەریکرا بەوەی ناوبراو بەپێی ئاکاری و ڕێسا میدیاکان لە کۆسۆڤۆ جووڵاوەتەوە.

### چوونە ناو سیاسەت
لە ٩ی ئایاری ٢٠١٧، لە دەزگای زێری دەستیلەکارکێشایەوە و بووە ئەندامی پی دی کەی، کە گەورەترین حیزبی کۆسۆڤۆیە. چەند ڕۆژێک دواتر لە ١٣ی ئایاری ٢٠١٧، بەشێوەیەکی تووند لە گەراجێکی ڕاگرتنی ئۆتۆمبێل لە پریستینا لێی دەدرێت. سەرکردەکانی کۆسۆڤۆ، ڕۆژنامەنووس و کۆمەڵگای مەدنی ئیدانەی ئەو ھێرشەیان کرد. لە ئایاری ٢٠١٨، شارا لە حیزبەکە دەستی لەکارکێشایەوە. لە ئێستادا تووێژینەوە دەکات لەسەر تورکیا و ڕادیکاڵیزم لە بالکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەلبانی
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
تەبەسوم عەدنان

**تەبەسوم عەدنان** (لە دایکبووی ١٩٧٢) ژنە چالاکوانی مافەکانی ژنانی پاکستانییە، لە دۆڵی سوات. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
تەبەسووم دایکبووی ١٩٧٢، لە دۆڵەکانی سوات لە پاکستان گەورەبووە. لە ١٣ ساڵی شووی کردووە، دایکی چوار منداڵبووە و ڕووبەڕووی تووندووتیژی بۆتەوە، دواتر لە ھاوسەرەکەی جیابووەتەوە و بێ پشتگیری لەژیان ماوەتەوە.

بەبەشداریکردنی لە پڕۆگرامێکی بەھێزکردنی ژنان لە ناوچەکەی، ئەوا ھانی دەدات کە ببێتە ژنێکی چالاک و خاوەن بڕیار. لە ئایاری ٢٠١٣، شوێنێکی کۆبوونەوەی دامەزراند بەناوی "Khwendo". ئەو کۆمەڵەیەی تەبەسوم کە لە ٢٥ ئەندامی ژن پێکھاتبوو، ھەوڵی گۆڕانکاریکردن و فشارکردنە سەر سیستمی دادگا و نەھێشتنی بیرووباوەڕە کۆنەکانی دەدا لەسەر ژنان، ھەروەھا ڕاوێژکاری یاسایی بۆ قوربانییە ژنەکانی دابین دەکرد. کۆمەڵەکەیان داوای خوێندنی کچان، دابینکردنی تەندرووستی باش بۆ مێینە و پاراستنی ژنانی دەکرد لە تووندووتیژی، کووشتن لەژێرناوی شەڕەف، ھەڕەشەکردنی کووشتن لەپێناو میرات، پرژاندی ئەسید و گشت جۆرە تووندووتیژییەکانی دیکە. لە سەرەتای چالاکییەکانیدا، گرووپەکەی تەبەسووم لەلایەن پیاوان و چالاکوانە ژنەکانی مافەکانی مرۆڤ ڕەخنەی لێدەگیرا.

لە ساڵی ٢٠١٤، دوای ڕووداوێک بۆچوونی خەڵک لەبارەی ڕێکخراوەکە گۆڕا. کاتێک منداڵێک دەستدرێژی کرایە سەر و حکوومەت نەیتوانی ھەڵوێست وەربگرێت. دەزگاکەی تەبەسوم گردبوونەوەیەکی ناڕازیی درووستکرد بۆ بەرچاوخستنی کەیسەکە. کەسە گومانلێکراوەکان دەستگیرکران، بۆیەکەمینجار لە مێژووی پاشتون ژنێکیش بانگێشتکرا بۆئەوەی لەکۆبوونەوەی پیاوەکان بەشداربێت بۆ بڕیاردان لەسەر کەیسەکە. لە دوای سەرکەوتنی ئەو چالاکییەیان، ئەوا لە تەممووزی ٢٠١٤، تەبەسوم و ڕێکخراوەکەی داوای پشتگیریکردنیان دەکرد بۆ دانانی یاسایەک بۆ قەدەغەکردنی ھاوسەرگیری خوار ١٨ ساڵان. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤، ئەنجومەنی خۆجێی پەنجاب بڕیارێکی لەسەر جێبەجێکردنی یاسایەک لەمبارەیەوەدا.

دوای سەرکەوتنەکانی ئەوا تا ئێستا تەبەسووم عەدنان بەردەوامە لە ھاوکاریکردنی ئەو ژنانەی کە لەژێر ھەڕەشەدان.

## خەڵاتەکان
لە ساڵی ٢٠١٣، خەڵاتی بەرگریکاری مافەکانی مرۆڤی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی پاکستانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی پاکستانی
پۆل:پەشتوون
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ماری کلێر چیکۆلا

وێنۆک|ماری کلێری چیکۆلا.
**ماری کلێر چیکۆلا** پەرستیار و ڕزگاربوویەکی نەخۆشیی ئێبۆلایە لە وڵاتی گینیا. ماری چالاکوان و فێرکەری خەڵکە بۆ جەنگان لەژی ئەو نەخۆشییە. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ماری لە گوندێکی بچووکی گینیا لەدایکبوو. یەکەم ژنبوو لە بنەماڵەکەی کە توانی بخوێنێت. توانی لەبەشی پەرستیاری خوێندن تەواوبکات و ببێتە پەرستیار لە نەخۆشخانەی دۆنکا لە وڵاتەکەی. لە تەممووزی ٢٠١٤، تووشی ئیبۆلا دەبێت، لەوکاتەی کە ماری ئەرکی چارەسەر و مامەڵەکردنی لەگەڵ چەند تووشبوویێکی ئیبۆلای لەسەرشان بوو، ئەمەش سەرباری کەمی پزیشک و کارمەندی تەواو، ھەروەھا کەم و کوڕی لە پێویستییە پزیشکییەکان. لەوکاتەدا نەخۆشییەکە بە بەربڵاوی لە ڕۆژاوای ئەفریقا بڵاودەبوویەوە. لەدوای چارەسەربوونی لە نەخۆشییەکە، ئەوا دەگەڕێتەوە سەر پیشەکەی لەژووری فریاکەوتن وەک پەرستیارێک لە نەخۆشخانەی دۆنکا.

خاوەن ماڵەکەی ماری، ئەوا ماری دەدەکات بەھۆی ترس و بەھەڵە تێگەیشتن لەنەخۆشییەکە. خەڵکی و ھاوڕێکانی ماریش ھەمان چیڕۆکیان ھەبوو، ئەوانەی کاریان ھەبوو ئەوا ڕێگەیان پێنەدەدرایەوە بێنەوە سەر کارەکانیان. خەڵکی پێیان وابوو کە ئیبۆلا وەک سزای مەرگ وایە، ئەوانەی تووشدەبن دەبێت بمرن بۆئەوەی ئەوانی دیکە بە سەلامەتی بمێنننەوە. منداڵان و ھەرزەکاران دووردەخرانەوە لەترسی تووشبوون. ئەمەش وایکرد ٤٠٠٠ منداڵ وەک ھەتیو لە گینیا تۆماربکرێن. ئەمەش لەبەرئەوەی تووشبوو و چارەسەرکراوەکان پێیان وانەبوو بتوانن منداڵەکانیان بەخێوبکەن لەترسی تووشبوونی ئەوانیش، ئەوا داواکارییەکەیان بۆ یوونسێف پێشکەشدەکرد تاکوو مناڵەکانیان بەخێوبکات.

چیکۆلا ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ھۆشیاری لەسەر ڕێگریکردن لە تووشبوون بە ئیبۆلا، جەنگان و تێگەیشتن لەنەخۆشییەکە دوای تووشبوون. چیکۆلا ئەندامی کۆمەڵەی ڕزگاربووانی ئیبۆلایە لە گینیا، کە تۆڕێکی پشتگیرییە بۆ ڕزگاربووانی نەخۆشییەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی گینیا
پۆل:زیندووان
پۆل:پەرستیارانی گینیا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زمانی کەتەلۆنی

**کەتەلۆنی**، زمانێکی ڕۆمانی ڕۆژئاوایە لە لاتین وەرگیراوە و بەناوی ناوچەکانی کەتەلۆنیای سەدەکانی ناوەڕاست، لە باکوری ڕۆژھەڵاتی ئیسپانیای نوێ ناونراوە. ئەو زمانە تاکە زمانی فەرمیی وڵاتی ئاندۆرایە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
### پەیمانگاکان
* Consorci per a la Normalització Lingüística
* Institut d'Estudis Catalans
* Acadèmia Valenciana de la Llengua

### سەرچاوەکانی فێر بوون
* Interc@t, کۆمەڵەی سەرچاوەی ئەلیکترۆنی بۆ زانینی زمان و کەلتووری کەتەلانی
* Learn Catalan!, پێشەکیێک بۆ گەشتیاری کەتەلۆنیا
* On-line Catalan resources

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە ئیتالییەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانی کەتەلۆنی
ئیمێلی بیاتریک ئیپای

**ئیمێلی بیاتریک ئیپای** (لە دایکبووی ١٩٥٦) کەسایەتی سیاسیی و فێرکەر لە کۆماری ئەفریقای ناوەندی. پێشتر وەزیر و ئەندام پەرلەمانی وڵات بووە. ئیپایی پارێزەربووە بۆ باشترکردنی حکوومەت، ئابووری، ئازادی کۆمەڵگای مەدەنی، بەرگریکردن لەمافەکانی مرۆڤ و گەیاندنی پەیامی یەکێتیی نەتەوەیی. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ئیمێلی لە ساڵی ١٩٥٦ لەدایکبووە، ڕاھێنانی بۆ بوون بە مامۆستا کردووە. ئیمێلی تێکەڵی کاری بازرگانی بووە و لەبواری گواستنەوەی خێزانی کاریکردووە.

### ڕێکخراو
ڕێکخراوی دەنگی دڵ (La Fondation la Voix du coeur) لە ساڵی ١٩٩٤ لەلایەن لوسیان پاتاسی دامەزرا، ژنی سەرۆکی ئەوکاتەی وڵات، مەبەست لە ڕێکخراوەکە سەرپەرشتیکردنی منداڵانی سەرشەقام بوو. ڕێکخراوەکە دەکەوێتە شاری بەنگویی. ئەرکی ڕێکخراوەکە درووستکردنی بەھەشتێکی سەلامت بوو دوور لە تووندووتیژی بۆ منداڵان، گرنگیدان بەخوێندن، دابینکردنی پێداویستی تەندرووستی و سەلامەتی منداڵان بوو. دوای مردنی لوسیان لە ساڵی ٢٠٠٠، ئەو ئیپای بووە بەڕێوبەری ڕێکخراوەکە.

### ژیانی سیاسی
لە ساڵی ٢٠٠٣، ژەنەراڵ فرانسیس بۆزیز کودەتایەکی بەسەر حوکمڕانی پاتاسی کرد، دەسەڵاتی لە کۆماری ئەفریقای ناوەندی گرت. فرانسیس حکوومەتێکی ئینتقالی درووستکرد، بەبەشداریپێکردنی زۆربەی حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکانیش. لە ساڵی ٢٠٠٤، ڕەشنووسی دەستووریان نووسیەوە. ئیپایی وەک سەرۆکی کارووباری دەرەوە لەپەرلەمان دەستبەکاربوو لەماوەی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٥، دواتر بوو بە وەزیری بازرگانی و پیشەسازی.

لە ساڵی ٢٠١٣، ھاوپەیمانیەتیێکی سەربازی لەژێرناوی سیلیکا دەستیان بەسەر حکوومەتەکەی بۆزیزدا گرت. میشێل جۆتۆدیا خۆی بەسەرۆکی وڵات دانا و قەیرانێکیشی بەسەر وڵاتەکەیدا درووستکرد. جۆتۆدیا سەرکردەیەکی موسڵمانبوو کە حوکمی بەسەر وڵاتێکی زۆرینە کریستیاندا دەکرد کە لەئەنجامدا تووندووتیژی زۆر لە وڵاتەکە کەوتەوە، لەکۆتاییدا جۆتۆدیا دەستی لەکارکێشایەوە. ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتیی ئەفریقا لەگەڵ حکوومەتی فەڕەنسا ھێزی سەربازیان ڕەوانی وڵاتەکە کرد بۆئەوەی ئارامی بەخۆیەوە ببینێت. دواتر حوکمەتێکی کاتی پێکھێنرا و جارێکی تر ئیپای پلەیەکی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی کۆماری ئەفریقای ناوەندی
پۆل:زیندووان
پۆل:١٩٥٦
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
نەسرین ئوریاخەلیل

وێنۆک|نەسرین ئوریاخەلیل.
**نەسرین ئوریاخەلیل** (لە دایکبووی ١٩٦٤) وەزیری پێشووی ئەفغانی، ھەروەھا پزیشکی ژنان و منداڵبوونە. لە ساڵی ٢٠١٥، بەھۆی کارەکانییەوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە.

## ژیان
نەسرین لەدایکبووی ١٩٦٤ لە شاری کابول. پزیشکی ژنان و منداڵبوونە. لە ساڵی ٢٠٠٤ بووە بەڕێوبەری نەخۆشخانەی مەلالای تایبەت بەژنان لە کابول، ئەفغانستان. نەسرین یەکەم نۆرینگەی چارەسەری ناسوری لە نەخۆشخانەکەی کردەوە. ئەو سەرۆکی ڕێکخراوێکی ناحوکمیشە بەناوی کۆمەڵەی تەندرووستی خێزانی ئەفغانی، ھەروەھا ئەندامە لە تۆڕی ژنانی ئەفغانی، ھەروەھا ئەندامە لەگرووپێکی پزیشکی ڕاوێژکار لە ئەفغانستان. ھەروەھا پاڵپشتیکاری گرووپی مانانی ئەفغانیشە. لە ساڵی ٢٠١٥ بووە وەزیری کار لە حکوومەتی ئەشرەف غەنی، لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لەلایەن پەرلەمان ئەفغانستان لەپۆستەکەی دوورخرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕوسودان گۆتسیریدز

**ڕوسودان گۆتسیریدز** (لەدایکبووی ٨ی شووباتی ١٩٧٥، تبلیسی، جۆرجیا-یەکێتیی سۆڤیەت) کەسایەتیی بیشۆپی (ئاینی کریستیانە) لە کڵیسای ئێڤانجیلیکال باپیت و چالاکی مافەکانی ژننانە لە جۆرجیا. ڕوسودان یەکەم ژنە بیشۆپە لە جۆرجیا. ڕوسودان چالاکییەکانی لەدژی تووندووتیژی جێندەری، داواکاری یەکسانی بۆ ژنان، ھەروەھا ڕێزگرتن و پاڵپشتیکردنی کەمایەتییە ئاینییەکانە لە جۆرجیا. ھەروەھا ڕوسودان یەکێکە لەیەکەم کەسە ئاینییەکانی جۆرجیا، کە پاڵپشتی لەکۆمەڵەکانی ھاوڕەگەزخوازی کردووە. ھەروەھا لە شەشەمین کۆڕی نەتەوە یەکگرتووەکان قسەی لەسەر کێشەی کەمایەتییە ئاینییەکان کردووە لە جۆرجیا.

لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی جۆرجیا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی جۆرجیا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئایرس یاسەمین باریۆس

وێنۆک|ئایریس یاسەمین لە ساڵی ٢٠١٤.
**ئایرس یاسەمین باریۆس** دادوەری گواتیمالاییە، کە چەند کەیسێکی زۆر ھەستیاری بەڕێوەبردووە وەک سەرۆکی دادگا. یەکێکە لەو دادوەرانەی کە دانیشتنی دیکتاتۆری گواتیمالایی ئیفراین ریۆس مۆنتی بەڕێوەبردووە، کە لەکاتی دادگاییەکە لە ساڵی ٢٠١٣، ناوبراو تۆمەتی کۆمەڵکووژی خەڵکی "Ixil Mayans" بەسەردا ساغبوویەوە. ئەمەش یەکەمجاربوو، دادگەیەک بتوانێت تۆمەتی کۆمەڵکووژی لەلایەن دەسەڵاتدارێک لەبەرامبەر خەڵکی وڵاتەکەی خۆی بسەلمێنێت. لە نیسانی ٢٠١٤، دەسەڵاتی دادوەری وڵات، کاری پارێزەری لە ئایریس قەدەغەکرد بەھۆی بڕیارەکانی لەکاتی دادگاییکردنی ئیفراین.

لە ئازاری ٢٠١٤، ئایریس لەبەرامبەر کارەکانی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی گواتیمالا
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی گواتیمالا
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
فاتیما تۆرێ

وێنۆک|فاتیمە تۆرێ
**فاتیما تۆرێ** چالاکوانی مافەکانی ژنان و سەرۆکی کۆڕبەندی یەکگرتن و ئاشتییە لەشاری گاو لە مالی. لە ساڵی ٢٠١٤، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی بۆ مافەکانی ژنان.

لە ماوەی ٢٠١٢ و ٢٠١٣، لەکاتی قەیرانە سیاسییەکانی مالی ئەوا یارمەتی نەخۆشییانی ناسووری دەدا بۆ دۆزینەوە و دەستگەیشتن بە پێویستییە پزیشکییەکان بەھۆی ئەوەی نەخۆشخانەی شاری گاو ھێرشی کرابووە سەر. فاتیما بەشێکی چالاکییەکانی دیکەی ئاگاداربوون و ھاوکاریکردنی ئەوکەسانە بوو کە دەستدرێژی سێکسیان کردابووە سەر یان بەزۆر بەشوودرابوون. فاتیمە بەئاشکرا قسەی لەدژی تووندووتیژی جێندەری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی مالی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی مالی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
مەھا مونیف

وێنۆک|مەھا مونیف، لە ساڵی ٢٠١٤ لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنان.
**مەھا عەبدولڵا مونیف** (لەدایکبووی ١٩٦٠) چالاکوان، پزیشک و بەڕێوبەری جێبەجێکاری پڕۆگرامی سەلامەتی خێزانی نەتەوەییە (NFSP) لە سعودیە. مەھا پسپۆڕە لە پزیشکی منداڵان و تەشەنا. مەھا چالاکییەکانی لەبارەی توندوتیژی خێزانی و ئازاردانی منداڵانە. لە ئازاری ٢٠١٤، بەھۆی چالاکییەکانیەوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
مەھا لە ساڵی ١٩٦٠ لە سعویە لەدایکبوو. لە ھەمان ئەو ساڵەدا چووە قوتابخانە، کاتێک کە وڵاتەکە ڕێگای بە کچاندا بخوێنن. ھەر لە سعودیە قوتابخانە و زانکۆی تەواوکرد، بەڵا شارەزایی وایلێکرد بۆ دە ساڵ کاربکات لە ئەمریکا. لە سعودیە زانیارییەکان فێربوو بەڵام لە ئەمریکا فێری چۆنییەتی کارکردن بوو لەکاتی درووستبوونی قەیرانەکان. لە ساڵانی ٢٠٠٩ تا ٢٠١٣، وەک ڕاوێژکار لە ئەنجومەنی شوورای سعودیە کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠١٣، ئەنجومەنی وەزیرانی سعوودیە یاسایەکی دەرکرد بۆ پاراستنی ژنان لە تووندووتیژی خێزانی. مەھا مونیف لەگەڵ ڕێکخراوەکەی واتە پڕۆگرامی سەلامەتی خێزانی نەتەوەیی ڕۆڵیان ھەبوو لەدانانی یاساکە و بەتاواندانی تووندووتیژی خێزانی.

لە ساڵی ٢٠١٤، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا بەھۆی چالاکییەکانیەوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا بەڵام لەبەر ئامادەنەبوون ئەوا لە نیسانی ٢٠١٤، لەکاتی سەردانیکردنی بۆ سعودیە ئەوا باراک ئۆباما، سەرۆککۆماری ئەمریکا خەڵاتەکەی پێدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی سعوودی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی سعوودی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ماددە ھۆشبەرەکان و تاوان

وێنۆک|
**نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ماددە ھۆشبەرەکان و تاوان** نووسینگەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە لە ساڵی ١٩٩٧ ھەروەک نووسینگە بۆ کۆنترۆڵی ماددەی ھۆشبەرە و پێشگیریی تاوان بە یەک خستنی بەرنامەی کۆنترۆڵی دەرمانی نێودەوڵەتی ([یوو ئێن دی سی پی]) و بەشی پێشگیریی تاوان و دادوەریی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان لە بنکەی ڤیەننای نەتەوە یەکگرتووەکان دا مەزرێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:تاوان
پۆل:گەندەڵی
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
پەیمانگای توێژینەوە بۆ پەرەسەندنی کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان

**پەیمانگای توێژینەوە بۆ پەرەسەندنی کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان** () پەیمانگایێکی توێژینەوەی خۆبەڕێوەبر لە نێو نەتەوە یەکگرتووەکانە ئەوە توێژینەوە و شیکردنەوەی سیاسەت لەسەر ڕەھەندی پێشھاتی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتیی ھاوچەرخ ئەنجام دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
فێربوونی مەکینە

وێنۆک|310x310پیکسڵ|پێویستە دوای ئەوەی دراوەکان لە بنکەدراوە دەرھێنران بکرێن بە دوو بەشەوە: دراوەی ڕاھێنان و دراوەی تاقیکردنەوە
**فێربوونی مەکینە** یان **فێربوونی ماشین** () بریتییە لە زانستی بەکارھێنانی ئەلگۆریتمەکانی شیکاریی دراوە و ئامار بۆ مەبەستی فێرکردنی کۆمپیوتەر بە کردنی کارێکی تایبەت بێ ئەوەی پێویستی بە چاودێریی مرۆڤ ببێت. فێرکاریی مەکینە پەیوەندییەکی شانبەشانی لەگەڵ ژیریی دەستکرد ھەیە و بە لقێکی ئەم زانستە دادەنرێت. ھەروەھا سنووری نێوان فێربوونی مەکینە و بڕێک لقی تر وەکوو ئاماری کرداری و شیکاریی دراوەدا لە بڕێک شوێندا لێڵە یا تەواو دیار نییە. ئەلگۆریتمەکانی فێربوونی مەکینە سەرەتا لەسەر بڕێک دراوە ڕادەھێنرێن. ئینجا لەسەر بڕێک دراوەی تر تاقی دەکرێنەوە. بە یەکەم کۆمەڵی دراوەکان دەوترێت دراوەی ڕاھێنان و بە دووھەم کۆمەڵ دراوەی تاقیکردنەوە بەناوبانگە. فێربوونی مەکینە لە گەلێک شوێندا کەڵکی لێ وەردەگیرێت بۆ نموونە لە پاڵاوتنی ئیمەیلی سپەمدا، یا بۆ دۆزینەوەی ڕوومەتی کەسان لە کامێرای وێنەگرتندا. ھەروەھا لە باقیی بوارەکاندا وەکوو ئەندازیاری و بەڕێوەبەریدا کەڵکی لێ وەردەگیرێت.

## مێژوو
یەکەم کەس کە وشەی فێربوونی مەکینەی بەکار ھێنا ئارتوور ساموێل، کارمەندێکی کۆمپانیای ئای بی ئێم، بوو کە لە ١٩٥٠کاندا کەڵکی لەم وشەیە وەرگرت. ھەروەھا ئەم وشەیە دواتر لە زستانی ژیریی دەستکرددا کەڵکی زیاتر لێ وەرگیرا، واتە لەو ماوەیەدا کە دەوڵەتی ئەمریکا لە ژیریی دەستکرد نائومێد بووبوو و کەمتر پارەی تێدا خەرج دەکرد.

## فێربوونی چاودێریکراو
فێربوونی چاودێریکراو یا فێربوونی لەگەڵ سەرپەرستی بەشێکی گرنگە لە شیکاریی دراوە کە بریتییە لەو جۆرە ئەلگۆریتمانە کە ئامانجی پێشبینییەکەیان دیارە. واتە بەرلە فێربوونی ئەلگۆریتمەکە جۆری ئامانجەکە دیارە؛ واتە ئایا ئامانجی فێربوونەکە ژمارەیەکە یا پۆلێکی تایبەتە. ئەلگۆریتمەکانی فێربوونی لەگەڵ سەرپەرستی دوو دەستەی سەرەکییان ھەیە: یەکەم ڕیگرشن و دووھەم پۆلبەندی. لە ڕیگرشندا ئەلگۆریتمەکە ژمارەیەک پێشبینی دەکات؛ بەڵام لە پۆلبەندیدا پۆلێک پێشبینی دەکات. نموونەیەکی ئەلگۆریتمی پۆلبەندی درەختی بڕیارە.

## فێربوونی بێ چاودێری
فێربوونی چاودێرینەکراو یا فێربوونی بێسەرپەرستی بریتییە لەو ئەلگۆریتمانەی شیکاریی دراوە کە تێیان دا ئەنجامی ئەلگۆریتمەکە لە سەرەتاوە دیار نییە.

## بەکارھێنان
ئەمڕۆ فێرکاریی مەکینە لە زۆر بواردا وەکوو پزیشکی، ئەندازیاری و فاینانسدا کەڵکی لێ وەردەگیرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:فێربوونی مەکینە
پۆل:ژیریی دەستکرد
پۆل:فێربوون