open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پارتی سەربەستیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان

**پارتی سەربەستیی کوردستان**، پارتێکی ڕاستی لیبرال و نەتەوەییە. کە لە ڕۆژی ٢٨ی ڕێبەندانی ساڵی ٢٧٠٥ی کوردی بەرامبەر بە ١٧ی شوباتی ٢٠٠٦ی زایینی بە بیرۆکەی عارف باوەجانی و بە بەشداری چەندین لاوی ڕۆژهەڵاتی نیشتیمان دامەزراوە. پارتی سەربەستیی کوردستان، پارتێکی نەتەوەیی و سەربەخۆییخوازە کە ڕووی خەبات و تێکۆشانی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

دامەزراندنی ئەم پارتە بەرھەمی سیاسەتەکانی کۆماری ئیسلامی و ڕژیمەکانی پێشووتری زاڵ بە سەر ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

پارتی سەربەستیی کوردستان ھەوڵ دەدات کە بیر و ھزری نەتەوەیی لە کوردستان بڵاو بکاتەوە و گەشە بە ئەو بیرە لە ناو لاوان و تازە پێگەیشتوان بدات.

درووشمی ئیستراتیژیکی ئەم پارتە پێکھێنانی کوردستانێکی ئازاد و سەربەخۆیە لە ڕۆژھەڵاتی نیشتیمان، ھەروەھا ئامانجی دواڕۆژی پارتی سەربەستیی کوردستان جێگیرکردنی دادپەروەری کۆمەڵایەتییە لەو بەشەی کوردستان.

بناغە و بنەمای خەبات و تێکۆشانی پارتی سەربەستیی کوردستان لەسەر پێوەرە مرۆڤایەتییەکانی مافی مرۆڤ و جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ دامەزراوە، ھاوکات لەسەر ئەو پێوەرانە خەبات بۆ پیکھێنانی دەوڵەتی کوردی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەکات.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی پارتی سەربەستیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان

پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گابریێلا

**گابریێلا** ڕێکخراوەی چەپی فلیپینیە کە بۆ مافی ژنان تیکۆشان دەکات. «گابریێلا» زەنجیرەیەکی ناووڵاتی لە ڕێکخراوەکانی گەل، دامزراوەکان و پرۆگرامەکانیە کە سەبارەت بە پرسەکانی بەوێنەی مافی مرۆڤ، ھەژاری، جیھانگیری، سەربازیکەری، توندوتیژی، تەندرۆستی، قاچاقی ڕەگەزی و سانسۆر و ھەروەھا ھەر پرسێکی تر لەبابەتی ژنان تیکۆشان دەکەن.

نامی گابریێلا کورتەی ووشەکانی (General Assembly Binding Women for Reforms)، واتە «کۆمەڵەی‌ گشتیی ژنەکانی چەوساوە بۆ بازسازی، یەکیەتی، یەکسانی، ڕێبەری و کردار»ە. بەشەکانی ناوچەیی ئەم ڕێکخراوە لە گەورەشاری مانیل ناوچەی ئەداریی کوردیڵێرا و میندانائۆ چالاکی دەکەن. ھەروەھا بەشەکانی ژێرناوچەیی لە نگرۆس بانای و سامار و بەشەکانی پارێزگەییش لە بیکۆل و سیبوو چالاکن.

## مێژۆ
«گابریێلا» لە ئاپریلی ساڵی ١٩٨٤ی زایینی بەدوای خۆپێشاندانی ١٠ ھەزار ژن لە شاری مانیل دامەزراو و لە بەرامبەر فەرمانی فردیناند مارکووس سەبارەت بە قێخەبوونی خۆپێشاندانەکان داواکار بوو. نامی گابریێلا ھەروەھا بە شانازیی گابریێلا سیلانگ ھەڵبژێردرا کە ڕێبەری ژنی شۆڕشگێری فیلیپینی بوو کە دژ بە دەسەڵاتداریی ئیسپانیا لە نێوەی دووەمی سەدەی ١٨یەم دەستی بە شۆڕش دا.

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٤
ڕۆژی جیھانیی ژنان

وێنۆک|پۆستەرێکی ئاڵمانی لە ڕۆژی جیھانیی ژنان لە ٨ی ئازاری ١٩١٤
**ڕۆژی جیھانیی ژنان** (بە ئینگلیزی: International Women's Day) یان بەدرووستیی **ڕۆژی جیھانیی ژنە کارکەرەکان** ناسراو بە **٨ی مارس**، ٨ی ئازاری ھەر ساڵێک یاد دەکرێتەوە. لە ناوچەکانی جیاواز، ئایینەکانی ئەم ڕۆژە لە ڕێزگرتن یان ئەوینداری سەبارەت بە ژنان، ھەتا ئایینەکانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی جیاوازە. ئەم ڕۆژە وەکوو ڕووداوەیەکی سیاسی و سۆسیالیستی لە فەرھەنگی بڕێک لە وڵاتەکانی جیھان بەوێنەی ڕووسیا ڕۆژی پشۆدانە. ٨ی ئازار لە بڕێک لە وڵاتەکان لایەنی سیاسیی خۆی لە دەست داوە و وێنەی تێکەڵێک لە ڕۆژی دایک و ڕۆژی ڤالانتاین بووە بە ڕۆژیکی نا-سیاسی بۆ پیاوەکان تا ئەوینداری خۆیان لە بەرامبەر ژنان پێشان بدەن؛ بەڵام لە بڕێک لە وڵاتەکانی تر ھێشتا سیاسی ماگە و پرۆگرامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەھێز بەڕێوە دەچن و ئاگاداری سیاسی و کۆمەڵایەتیی ژنان لە خەباتەکانی ژنانی سەرانسەری جیھان بە شێوەێکی ھیوادارانە گەشە بووە. خەڵکی بە لەبەرکردنی نەوارەکانی ئەرخەوانی ئەم ڕۆژە پێرۆزبایی دەکەن.
وێنۆک|پشووی وڵاتان لەو ڕۆژەدا،<br>ڕەنگی سوور: پشووی فەرمی<br>ڕەنگی قاوەیی: پشوو بەس بۆ ژنانە<br>ڕەنگی زەرد: پشووی نافەرمی
ڕۆژی جیھانیی ژنان لەوەتەی ١٩٠٩ لە ئەمریکا یادی دەکرێتەوە. دوای ماوەیەک ئەمریکا وازی لەیادکردنەوەی ئەو یادە ھێنا وەکوو پشووی وڵات دواتر لە ساڵی ١٩٢٠ لە یەکێتیی سۆڤیەت و چەند وڵاتێکی دیکەی کۆمۆنیزم وەکوو چین و کووبا ئەم بۆنەیان کردە پشوو. دواتر ئەم ڕۆژە لەچەندین وڵات بوو بە پشووی فەرمی.

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی ساکار.

پۆل:فێمینیزم
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ژنان لە مێژوودا
پۆل:نێودەوڵەتی دووەم
سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (١٩٧٩)

**سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ١٩٧٩** ھەڵقڵیشا لە ناوەڕاستی مانگی ئازاری ١٩٧٩دا، بەچەند مانگێک دوای تەواوبوونی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، و بووە گەورەترین شۆڕش دژ بە ڕژێمی نوێ لەنێو ڕاپەڕینی گەلان لەئێراندا و یەکێک بوو تووندوتیژترین یاخیبوونە کوردییەکان لە ئێرانی مۆدێرندا. لەسەرەتادا، بزووتنەوە کوردییەکان ھەوڵیان دەدا کە ھاوتەریب بڕۆن لەگەڵ حکوومەتی نوێی عێراق، بەجۆرێک کە لەدوی ئەوە کەوتبوون کە پێناسی موسوڵمانیی خۆیان نیشان بدەن و زەمینەیەکی ھاوبەش لەگەڵ شیعەکاندا بدۆزنەوە. حدکا زۆر ھەوڵی دەدا کە خۆی وەک ڕێکخراوێک نیشان بدات کە ھەوڵ بۆ جیابوونەوە نادات، بەجۆرێک کە ڕەخنەی لەوانە دەگرت کە داوای سەربەخۆییان دەکرد، بەڵام بەھەرحاڵ داوای ئۆتۆنۆمی سیاسیی دەکرد. دواتر، پەیوەندییەکانی نێوان کوردان و حکوومەتی ئیسلامیی نوێ زوو تێکچوون، ئەگەرچی شیعە کوردەکان و ھەندێک سەرۆک ھۆزەکان پاڵپشتیی حکوومەتە شیعییە نوێیەکەیان دەکرد، کوردە سوونییە چەپڕەوەکان لە پارێزگای کوردستانەوە لەسەر پڕۆژە نیشتمانییەکەیان بەردەوام بوون.

لەکاتێکدا کە لەپێشدا جەنگاوەرە کوردەکان، بەتایبەتی ئەوانەی حدکا، ھەندێک بەدەستھێنانی ناوچەیی و خاکییان بەئاکام گەیاند لەناوچەی مەھاباد و توانیان سەربازە ئێرانییەکان لە ھەرێمەکە دەرکەن، بەڵام ھێرشێکی بەرفراون لە بەھاری ١٩٨٠دا لەلایەن سپای پاسدارانەوە باردوخەکەی ھەڵگێڕایەوە.

دوابەدوای ھەڵگیرسانی شەڕی نێوان ئێران و عێراق لە ئەیلوولی ١٩٨٠دا، ھەوڵێکی زۆر زیاتر لەپێشتر درا لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە بۆ لەناوبردنی یاخیبوونە کوردییەکە، کە لەوکاتەدا تاکە یاخیبوون بوو کە کپ نەکرا بوو (ڕاپەڕینی بەلۆچەکان، عەرەبەکان و تورکمانەکان لەو کاتەدا کپ کرا بوون). لەدرەنگانی ١٩٨٠دا، ھێزە ئاساییەکانی ئێران و سپای پاسداران کوردە ڕاپەڕیوەکانیان لە قەڵاکانیان دەرکێش کرد، بەڵام ھێشتا چەندین گرووپی کوردە یاخییەکان ھێرشی کوشندەیان ئەنجام دەدا. پێکدادانەکان تا کۆتایی ١٩٨٣ بەردەوام بوو.

نزیکەی ١٠،٠٠٠ کەس کوژران لەو یاخیبوونەی کورداندا، کە ١،٢٠٠یان زیندانە سیاسییە کوردەکان بوون و لەسێدارەدران لە دوایین قۆناغی یاخیبوونەکەدا. ناکۆکی کوردی-ئێرانی لە ١٩٨٩دا کۆتایی ھات، ئەویش دوای تێرۆرکردنی سەرکردەی حدکا.

## پاشبنەما

لەگەڵ ھەبوونی ئەزموونی شۆکدارانەی حوکمڕانی پەھلەوی ھەروەھا دوو شۆڕشی شکستخواردوو لە ١٩٤٦ و ١٩٦٧، حیزبە سیاسییە کوردییەکان پاڵپشتی بەپەرۆشی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران بوون دژ بە شا کە بووە ھۆی ئەوەی خومەینی دەسەڵات بگرێتە دەست لە شوباتی ١٩٧٩دا. شا خۆی وا پیشان ئەدا کە ھیچ دۆستی داواکانی کورد بۆ ئۆتۆنۆمییەکی گەورەتر نەبێت. لەیەکەمین ڕۆژەکانی شۆڕشەکەوە، پەیوەندییەکان لەنێوان حکوومەتی ناوەند و حیزبە کوردییەکان پڕ لە ئاستەنگ و گرانیی بوو.

کوردان، بەجیاوازیی لە شێوەزاری زمانیی و کەلتووریان، وەک کۆمەڵێکی لاواز لە بەکارھێناندا دەبینران لەلایەن ھێزە بیانییەکانەوە کە ئارەزوویان وا بوو ئارامیی کۆمارە نوێیەکە تێک بدەن. کوردە سووننەکان، بەپێچەوانەی زۆرینەی ڕەھای خەڵکی ئێرانەوە، دەنگیان نەدا بە پشتگیریکردنی درووستبوونی کۆمارێکی ئیسلامیی لە نیسانی ١٩٧٩دا. ئەو ڕیفراندۆمە یەکەمیی و گرنگیی بۆ شیعەکان دانا و ھیچ ڕێگەیەکی دەستووری نەدا بۆ ھەبوونی ھەرێمی ئۆتۆنۆمی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران لە ١٩٧٩
پۆل:ئێران لە ١٩٨٠
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران
پۆل:ململانێکانی ١٩٧٩
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٠
پۆل:ململانێکانی ١٩٨١
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد
پۆل:ئێران لە ١٩٨٣
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٣
ھونەرە جوانەکان

**هونەرە جوانەکان** () ٣ بەشی هونەر دەگرێتەوە وەک هونەری شێوەکاری، شانۆ و سینەما، مۆسیقا. واتە هونەرە بیستراوەکان وەک مۆسیقا، مۆسیقاژەنی، هونەرە بینراوەکان وەک شێوەکاری یا شێوەسازی، وێنەکێشان، پەیکەرسازی، تابلۆسازی، سیرامیکسازی، ڕەنگسازی و شانۆکاری، شانۆسازی، شانۆگەریەتی، نمایش سازی، و فیلمسازی، فیلمکاری. ئەم هونەرانە لە زانکۆ و پەیمانگاکان دەخوێندرێن و هەروەها پێویستی بە بەهرەمەندی تایبەتی هەیە بۆ کارکردن لەم بوارانەدا.

## ئەمانەش ببینە
* سینەمای کوردی

پۆل:جوانیناسی
پۆل:ھونەر
پۆل:ھونەرەکان
حەوای میتۆکۆندریایی

لە ژێنێتیکی مرۆڤیدا، **حەوای میتۆکۆندێریایی** به نوێترین پێشینەی هاوبەشی هەموو مرۆڤەکان ئەوڕۆیی لە لای دایکەوە دەوترێ. دی‌ ئێن‌ ئێی میتۆکۆندێری که هەمیشه لە دایکەوە بۆ مناڵ دەگوازرێتەوە، لە هەموو مرۆڤەکانی ئەورۆ دا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە حەوای میتۆکۆندێریایەوە جێ ماوە.

حەوای میتۆکۆندێریایی هاوتای مێی ئادەمی ڕەنگین گیانی Y کە نوێترین پێشینەی هاوبەش لە لای باوکەوەیه , بەڵام کاتی ژیانی ئەو دووانه هەزاران ساڵ جیاوازی نێوانی هەیە. زۆر جار هەژمار دەکرێت که حەوای میتۆکۆندێریایی بەینی ۲۰۰۰۰۰ سال پێش  و به ئەگەری زۆر لە لە رۆژهەڵاتی ئەفریقیا  ژیاوه.ئەوە هەمان ئەو کاتەیه کە مرۆڤی جۆری  *هۆمۆ سەیپیێنس سەیپیێنس* (*[[مرۆڤی زانای زانا]]* یا مرۆڤی ئەورۆیی) خەریکی جیا بوونەوەی لە جۆرەکانی تری مرۆڤی بوه.

حەوای میتۆکۆندێریایی زۆر زووتر لە کاتی کۆچ لە ئەفریقیا که هزر دەکرێ بەینی ۴۵،۰۰۰ تا ۹۵،۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا ڕووی دابێ ، ژیاوه. دیار کردنی کاتی ژیانی 'حەوا' وەشاندنێکی گەورە بوو بۆ ئەو بۆچوونەی کە دەی وت پێشێنیەکانی مرۆڤی ئەورۆیی کە جۆرێکی کۆن تر لە مرۆڤی مۆدێرن بوون، ملیۆنەها ساڵ پێش ئێستا لە ئەفریقیا کۆچیان کردوە، و لە شوێنە جیا جیاکان  بوون بە ڕەچەڵەکەکانی هەنووکەیی مرۆڤ. ئەو بەراورده کاتێ لە گەڵ بۆ چوونی پێچەوانه یەک دەگرێ کە دەڵێ مرۆڤی مۆدێرن تا ڕادەیەک زووتر لە ئەفریقیا سەرچاوەی گرتوه ولەوێ بڵاو بۆتەوەو جێگرەوەی کەمەڵانیمرۆڤی "کۆن" وەکوو نیاندەرتاڵەکان . بۆچوونی دووهەم لە ئێستادا بۆچوونی زاڵه.

## بوۆچوونه هەڵەکان لەبارەی حەوای میتۆکۆندێریایی
### حەوای میتۆکۆندێریایی تەنیا ژنی سەردەمی خۆی نەبوه
یەکێ لە بۆ چوونە هەڵەکان لە بارەی حەوای میتۆکۆندێریایی ئەوەیە کە لەبەرەوەی ڕەچەڵەکی هەموو ژنە زیندوەکانی جیهان لە لای دایکەوە دەگاتەوە ئەو ، کەواته ئەو تەنیا ژنی سەردەمی خۆی بوە.  لێکۆڵینەوەکانی  دی ئێن ئێی ناوکی دەریدەخا کە کە ڕێژەی خەڵک لە کۆن دا هەرگیز لە چەند دە هەزار کەمتر نەبوه, ژنانی تری هاوسەردەمی حەوای میتۆکۆندێریاییش وەچەو و نەوەیان لە نێوان مرۆڤەکانی ئەوڕۆ هەیە بەڵام لە زنجیرەی مناڵەکانی هەر یەکە لەوان لایەنی کەم پیاوێ هەبوە کە ئەو شته دەبێته هۆی پچڕانیدی ئێن ئێی میتۆکۆندێریایی که تەنیا لە ڕێگای دایکەوە بە مناڵ دەگاتبەڵام بە پێچەوانەی ئەم ژنانه دەکرێ حەوای میتۆکۆندێریایی لە لای دایکەوە ڕاستەوخۆ پەیوەند بدرێ بە تەواوی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی.
   

### حەوای میتۆکۆندێریایی هاوکات لەگەڵ ئادەمی کرۆمۆزۆمی Y نەژیاوە
لە بۆ چوونە هەڵەکانی تر لە بارەی حەوای میتۆکۆندێریایی ئەوەیە کە ئەو هاوکات لەگەڵ  ئادەمی کرۆمۆزۆمی Y ژیاوه و لەوانەشه بە یەکەوە بوون یان پەیوەندی سێکسی هەبووبێ. ئادەمی کرۆمۆزۆمی Y وەکوو حەوای میتۆکۆندێریایی لە ئەفریقیا ژیاوه بەڵام کاتی ژیانی ئەوە بەینی ۵۰۰۰۰ تا ۸۰۰۰۰ ساڵ دوای حەوای میتۆکۆندێریایی بووه.

=حەوای میتۆکۆندێریایی نوێترین پێشینەی هاوبەشی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی نیه ===
حەوای میتۆکۆندێریایی نوێترین پێشینەی هاوبەشی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی لە لای دایکەوەیە. به و هۆیه کە گواستنەوەی mtDNA لە لای دایکەوەیه،بەدواداچوون و دیتنەوەی پێشینەکانی دایکی کارێکی ئاسانه. نوێترین پێشینەی هاوبەشی مرۆڤەکانی ئەوڕۆیی دەتوانرێ تەنانەت لە ۵۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا بدۆزرێتەوە.  
   
## بابەتە پەیوەندی دارەکان
* گەشەی مرۆ
* ئادەمی کرۆمۆزۆمی Y

## سەرچاوە

--Deioces Medes ‏٠٩:٥٥، ٩ی ئازاری ٢٠١٤ (UTC)

پۆل:بڵاو بووەکانی ئەفریقیا
پۆل:ڕەچەڵەک ناسی ژێنێتیکی
پۆل:بایۆلۆجی گەشەسەندنی
پۆل:بۆچوونی سەرچاوەی یەکی کۆتایی
پۆل:گەشەسەندنی مرۆڤ
پۆل:فیلۆژێنێتیک
پۆل:ژنان لە مێژوو
کرۆمۆسۆمی Y

وێنۆک|کرۆمۆسۆمی Y مرۆڤی نێر 
وێنۆک|Albero Y-DNA
له بۆماوەزانی مرۆڤی دا **ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y ** نوێترین پێشینەی هاوبەشی (ن. پ. ه) سەرجەم مرۆڤەکان لە لایەن باوکەوەیە (بەو مانایە کە ئەگەر تەنیا لە درێژایی ئاراستەی باوک دا لە داری بنەماڵەیی بگەڕێینەوە ڕابردوو ، نوێترین پێشینەی هاوبەشی خاڵێکە کە تەواوی ئەو ئاڕاستانە دەگەنەوە یەکتری) . **ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y ** ڕەنگە لە نێوان ۲۳۷،۰۰۰ و ٥٨۱،۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا ژیانی کردبێ و ھاوتای نێری حەوای میتۆکۆندێریایی بووە. حەوای میتۆکۆندێریایی پێ دەچێ ۲۰۰،۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا ژیابێ. لە تێڕوانینی زانستیەوە ، پێویست ناکا ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y و حەوای میتۆکۆندێریایی لە یەک کات یان لە یەک شوێن ژیابن.

## بە مانای وشه
ناوی ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y لە باوکە ئادەم کە لە کتێبە پیرۆزەکان و لە ئایینه ئیبراهیمیەکان ناوی براوە وەرگیراوە. هەڵبەت ئەوە تەنیا هاوناویەکی مێتافۆریانەیه. ئەو ناو نانە لەاونەیە ببێتە هۆکاری ئەو بیرکردنەوە هەڵەیە کە ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y  تەنیا نێرینەی زیندووی سەردەمی خۆی بووه ، بەڵام لە راستی دا ئەو لە گەڵ خەڵکانێکی زۆری (ژن و پیاو) هاوکات و هاوسەردەم بووه هەڵبەت هیچ کام لە پیاوانی هاوسەردەمی ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y توانای وەدی هێنانی ئاڕاستەیەکی نەپچراوی ڕاستەوخۆ تەنیا لە لای باوکەوە بۆ خەڵکانی ئەورۆیان نەبووه.
کرۆمۆسۆمی Y لەو ناوەدا ئاماژە بەو بابەتە دەکات کە ئەو کرۆمۆسۆم ه یا کرۆمۆسۆمی تایبەتی (Y) تەنیا لە لای باوکەوە بۆ مناڵەکان دەگوازرێتەوە.

## سەردەمەکەی
ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y به جەخت کردن لەسەر لێکۆڵینەوەکانی ئاماژەکەری بۆماوەزانی پێ دەچێ لە نێوان٦۰،۰۰۰ و ٩۰،۰۰۰ ساڵ بەر لە ئێستا ژیابێ

بە ورد بوونەوە و لێ کۆڵینەوەی دی ئێن ئێی کرۆمۆسۆمی Y لە پیاوانی سەرتاسەری جیهان، بۆماوەزان سپێنسێر وێڵز  بەو ئەنجامە گەیشت کە  کۆی مرۆڤه زیندوەکان لە لای باوکەوە لە کەسێکن کە دەوری ٦۰،۰۰۰ ساڵ پێش ئێستا لە ئەفریقا ژیاوه.
ئەو هەروەها دەڵێ کە: «زۆریک لە باستان ناسەکان ئەوەیان قەبووڵ نیە و باوەڕیان وایە کە*مێژووی بەردین* نیشان دەدا کە شەپۆلی یەکەمی کۆچی مرۆڤ لە ئەفریقا  دەوروبەری  ۱۰۰٫۰۰۰ ساڵ پێش ئێسا ڕووی داوه».

سەردەمی نوێتر نوێترین پێشینەی هاوبەشی باوکی بە نسبەت نوێترین پێشینەی هاوبەشی دایکی ،سەر بەو بابەتەیە کە بڵاووبونەوەی ئاماری ئەگەری ئەوەی کە پیاوێک سەردەمی بەرد مناڵێ پەیدا ببێ بەرانبەر بە ژنانی ئەو سەردەمە زیاتر بووه. لە حالێ دا کە ژنانی باروەر کەم و زۆر چانسێکی هاوتایان هەبوە بۆ پەیدا کردنی ڕێژەیەکی دیاریکراو لە مناڵ ،چانسی پیاوانی باروەر زۆر جیاواز بووه، هەندێ هیچ مناڵیان بپەیدا نەبووە و هەندێکیش مناڵانێکی زۆریان لە چەندەها ژن بە پەیدا بووە.

هەروەها سەرنج بدەن کە ئادەمی کرۆمۆسۆمی y دەگۆڕێ،  نوێترین پێشینەی هاوبەشی کۆی مرۆڤەکانی ئەمڕۆیی نوێترین پێشینەی هاوبەشی کۆی مرۆڤەکانی گشت سەردەمە کۆنەکان نەبووه و لە داهاتوو دا لەوانەیە یەکێ لە نەوەکانی ئەو ببێتە نوێترین پێشینەی هاوبەشی ئەو مرۆڤانەی کەوا هەن. بۆ نموونە ئەگەر گشت مناڵەکانی یەکێ لەو ئاڕاستانەی کەوا لە وێنەکەدا نیشان دراوە لە ناو بچن ، نوێترین پێشینەی هاوبەشی خەڵکانی سەر زەوی دەگۆڕدرێ.

## بابەتە پەیوەندی دارەکان

* کرۆمۆسۆم

## سەرچاوەکان
* بەڵگە نامەیەک کە داری بنەماڵەیی مرۆڤ دووبارە دەکێشێتەوە  (لە نەشناڵ جیۆگرافیک)''
* ڕازەکانی دی ئێن ئێی -- گەڕان بۆ ئادەم (لە نەشناڵ جیۆگرافیک) ئاگادار بن کە بۆ سەیرکردنی ئەم ڤیدیۆیە ئێوە دەبێ Veoh دابەزێنن.
* ھێلکاریەکانی حەوای میتۆکۆندێریایی و ئادەمی کرۆمۆسۆمی Y 
* سەرچاوە ئەفریقایەکانی مرۆڤی مۆدێرن لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا 
* [//www.genome.gov/11007628// ڕێکخراوی لێکۆڵینەوەی جێنۆمی مرۆڤ]

پۆل:کرۆمۆسۆم
پۆل:دی ئێن ئەی
باڵندەکانی دەم با

180px|وێنۆک|ڕووبەرگی کتێبی باڵندەکانی دەم با
**باڵندەکانی دەم با** ناوی ڕۆمانێکە لە نووسەری بەزەبری ڕۆژھەڵاتی کوردستان، عەتا نەھایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی عەتا نەھایی
پەخشان

**پەخشان** یان  نەسر (بە ئینگلیزی: Prose، بە عەرەبی: نثر) لە وشەدا بە واتەی پەخش و بڵاو (بوون) دێ. لە وێژەدا، بە قسەیەک دەگوترێ کە پابەندی  کێش و سەروا و تایبەتمەندییەکانی شیعر نەبێ. پێچەوانەی شیعر، دۆخی پەخشان بە قسەی ڕۆژانەی خەڵکەوە نزیکترە. پەخشان زۆرتر بۆ دەربڕینی ڕووداو و لێکدانەوەی بیر و بۆچوونەکان بەکار دێت. لە ڕاگەیاندن، فیلم، فەلسەفە، شانۆ، مێژوو، ژیاننامە، نامەنووسین و وتارەکاندا زۆرتر لە پەخشان کەڵک وەردەگیرێت.

## ناوەکانی تر
ئەم ناوانەش لە زمانی کوردیدا بۆ چەمکی پەخشان ھاتووە:
* **وێژامە، وەژەگ، نڤیسکی**

## جۆرەکان
پەخشان بەگوێرەی بەکارھێنانی،  بەم جۆرانە دابەش دەبێت:

### چیرۆکی
پەخشانی چیرۆکی، بەسەرھاتێکی ڕاستەقینە یان داھێنراوە کە بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش دەگێڕێتەوە. بۆ وێنە ڕۆمانی باڵندەکانی دەم با و کەشتیی فریشتەکان.

### بەڵگەیی
پەخشانی بەڵگەیی، ژیرانە و ھزرییە و خوێنەر بۆ تێگەیشتن لە شتێک ھان دەدا. وەک کوردستان و شۆڕشەکەی یان کۆمەڵگەی داخراو

### شانۆیی
ئەم جۆرە پەخشانە زۆرتر بە شێوەی شانۆنامە دەنووسرێت. وەک ژووری ژمارە شەش و کوێرەکان.

### فێرکاری
پەخشانی فێرکاری بۆ گەیاندنی زانیاری بەکار دێت. وەک کتێبەکانی قوتابخانە، زانکۆ و...

### لێکۆڵینی

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=12136222 ویکیپیدیای فارسی]


پۆل:وێژە
نەوید زەردی

**نەوید زەردی** گۆرانیبێژێکی کوردە. لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە دەستی بە کاری ھونەری کردووە، کە ھەتا ئێستا چەندین ئەڵبۆم و تاکە مۆسیقای بڵاو کردووەتەوە و لە جۆرەکانی پاپ، ڕۆک و ھیپ ھۆپ بەرھەمەکانی بڵاو دەکاتەوە.

## ژیاننامه و به‌رهه‌‌مه‌کانی
نەوید زەردی لە مەھاباد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان له دایکبووە و له ساڵی ٢٠١٠ لەگەڵ بنەماڵەکەی ڕوویان کردە وڵاتی ئاڵمانیا و لە شاری دوسلدۆرف نیشتەجێبوو. ھەر لەوێ لەگەڵ شاھین نەجەفی ھونەرمەندی ناسراو و بەتوانای گیلەکی ئێرانی ئاشنابوو و چەند کاری زۆر سەرکەوتوویان بەیەکەوە تۆمارکرد. یەکێ لەوان لە کاتی ئاڵۆزییەکانی ساڵی ١٣٨٨ی ھەتاوی ئێران و دوای کوژرانی خوێندکاری کورد، سانع ژاڵە بوو و ھەروەھا ٢ بەرھەمی تر بە ناوەکانی (جون فه‌دا و پیشێ قازی و مەعەلەق بازی).

ھەروەھا ئەو دوو ھونەرمەندە بە ھاوکاری یەکتر توورێکی کۆنسێرتیان ساز کرد و لە چەندەھا وڵات گۆرانیان بۆ ھاندەرانیان وت.

نەوید لە ساڵی ٢٠١١دا ئەلبومێکی نوێی بڵاوکردەوە بە ناوی ڕێگا  کە یەکەم ئەلبومی فەرمیی ھیپ ھۆپی کوردی بوو، ئەو ئەلبومە دەنگدانەوەیەکی یەکجار باشی ھەبوو و یەکێ لە گۆرانییەکانی بە ناو *دەنگی باران* کە کارێکی دووانە بوو لەگەڵ ھونەرمەند تارا جاف کرا بە کلیپ، جێگای ئاماژەیە گشت ھۆنراوەکانی ئەلبومی ڕێگا؛ ھۆنراوەی نەوید بوون.

لە ساڵی ٢٠١٢ دا ئەلبومێکی لە ستایلی پاپدا خستەڕوو بە ناوی ژیانەوە، کە بەناوبانگترین گۆرانیی ئەو ئەلبومە گۆرانیی **[[ئازیزەکەم (گۆرانی)|ئازیزەکەم]]** بوو کە ھۆنراوەی خاڵە قازیە و ھەروەھا ئەو کارە دووانەیەک بوو لەگەڵ ھونەرمەند ژیوار.

ھۆنراوەکانی ئەلبومی ژیانەوە شاعیران: خاڵە قازی، سیمین چایچی، ناسر حیسامی و نەوید زەردی بوون.
ئەلبومی **ڕێگا** لەسەر ئینتەرنێت ١١٠٬٠٠٠ جار و ئەلبومی **ژیانەوە** ١٦٠٬٠٠٠ جار داگیران.

## گۆرانییەکان
**[[ڕێگا (ئەلبوم)|ئەلبومی ڕێگا]]**

**[[ژیانەوە (ئەلبوم)|ئەلبومی ژیانەوە]]**

**تاکە گۆرانییەکان**

ھەروەک لەو ھێلکاریەی سەرەوەدا دەبینرێ ڕێکخستنی مۆسیقای تەواوی کارەکانی نەوید مەجید کازمی کردوویەتی کە وەکوو ھاوکارێکی گرێدراو بە شاھین نەجەفییەوە ناسراوە.

## سەرچاوەکان

* نەوید زەردی لە ساوندکڵاود
* http://rudaw.net/english/culture/26022014

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی مەھاباد
کەشتیی فریشتەکان

**کەشتیی فریشتەکان** ڕۆمانێکی کوردییە کە خەیاڵی و مێژووییە لە نوسینی ڕۆمان نووسی بەناوبانگ بەختیار عەلییە. یەکەم بەرگی زنجیرەکە لە ساڵی ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە و بەرگی سێیەمی زنجیرەکەش لە ساڵی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە. سەرجەمی لاپەڕەکانی ڕۆمانەکە (سێ بەرگی ڕۆمانەکە) دەکاتە ٢٠٤٣ لاپەڕە.

## ناوەڕۆک
ئەم ڕۆمانە باس لە جیھانێکی سەیر دەکات کە تێیدا مرۆڤەکان تاک بە تاک و کۆمەڵ بە کۆمەڵ فریشتە و بوونەوەری سەیری باڵدار لە جەستەیان دا دەچێتە دەر و ڕۆ دەچێت لەئەنجامی بێزاربوونیان لە ناو ناخی مرۆڤەکاندا و ویستی ڕزگاربوونیان لە مرۆڤەکان، سەرەنجام مرۆڤەکان شوێنێکی نادیار و نھێنی درووست دەکەن کە تێیدا جێگای فریشتە دەرچووەکان بکەنەوە و ببێتە بیمارستان بۆیان و برینەکانیان تیمار بکەن، ناو لە شوێنەکە دەنێن "کەشتیی فریشتەکان" بەڵام نائومێد دەبن بە مردنی پۆل پۆلی فریشتە ئازادەکان و چارەسەرنەبوونیان و سەختی برینەکانیان. پاڵەوانی سەرەکی چیرۆکەکە ناوی "وەفای نەفعەت بەگ"ە و چیرۆکەکە لە ژمارەیەکی زۆر کارەکتەری مرۆڤ و کارەکتەری فریشتە پێکدێت کە ھەوڵدەدەن کێشەکانی یەکتر چارەسەربکەن، وەفای نەفعەت بەگ خۆی گێڕەرەوەی چیرۆکەکەیەو لەسەرەتادا باسی چیرۆکی یەکترناسینی "نزار ئیدریس" و "لیڤیتانت ھۆمەر بۆتانی" دەکات کە بەردی بناغەی کێشەکانی نێو چیرۆکەکەن و ھەردووکیان لەسەر کچێک بەناوی "نەغەدە ماردینی" ئازاری دەروونی مێردەکەی دەدەن کە بریتییە لە "دکتۆر موستەفا شوکاک". نەغەدە ماردینی داماو و دڵشکاو لەکۆتاییدا بەھۆی بێزاری و نەخۆشی خۆیەوە فریشتەکەی گیانی دەردەچێت و دوکتۆر موستەفا شوکاک فریشتە لەڕ و لاوازە دەرچووەکە دەگرێتە خۆی و لەباوەشی دەکات و ماچی دەکات. کێشەی چارەسەرکردنی فریشتەکانیش لەلایەن مرۆڤەکانەوە خۆی لە خۆیدا کێشەیەکی گەورەیە و لەم بەینەدا فریشتەیەکی دەرچوو بەناوی "مەھدائیل" پاڵەوانێکی تری چیرۆکەکە دەبێت. بەڵام زیندانیکردنی وەفای نەفعەت بەگ کێشەیەکی لەوە گەورەترە. ئەم ڕۆمانە لە سێ بەرگدا بڵاوکراوەتەوە.

## سەرچاوەکان
* کتێبی کەشتیی فریشتەکان
* وێبگەی تایبەتی بەختیار عەلی

پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
کێش (شیعر)

**کێشی شیعر** (بەئینگلیزی: Metre، بەعەرەبی: وزن) بریتییە لە چۆناوچۆنی چنینی وشەی ھەر باڵێکی شیعر لە باری ئاھەنگی خوێندنەوە.
بە وتەیەکی تر کێشی شیعر، ڕێکخەر و یەکخەری بڕگەکانی باڵەکانی شیعرە. مەبەست لە کێشی ھۆنراوە، کێشی عەرووزی و شێوەکانی تر وەک بڕگەیی و ئاھەنگییە.

## ناوەکانی تر
ئەم ناوانەش لە زمانی کوردیدا بۆ چەمکی کێشی شیعر ھاتووە:
* **کێشی شیعر، کێشی ھۆنراوە، ڕەوت، ھەڤدەن**

## پەراوێزەکان

پۆل:شیعر
پۆل:فۆنۆلۆجی
کۆبوونەوە

وێنۆک|250x250پیکسڵ
**کۆبوونەوە** (بە ئینگلیزی: Meeting، بە عەرەبی: اجتماع) بە کۆبوونی دوو یان چەند کەس لەگەڵ یەک دەڵێن کە سەبارەت بە یەک یان چەند مژار زۆرتر بە شێوەیەکی فەرمی لێدوان دەکەن.

پۆل:بەڕێوەبەری
پۆل:کۆبوونەوەکان
کوردانی گورجستان

لە سەدەی ٢٠دا، گەلێ هەڵهاتن لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیەوە بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی لەدەست چەوساندنەوەی ئاینی. لە گورجستان، کوردەکان خۆشگوزەرانتربوون وەک لە کوردەکان لە تورکیا و کوردەکان لە ئێران و تووشی هیچ چەوساندنەوەیەک نەهاتن لە گورجستان، بەڵام گەڕاندنەوەی ناوی کوردیی خێزانییان هەوڵێکی زیاتریدەوێ بەپێی چالاکێکی مەدەنی کورد لە گورجستان. کوردەکان خوێندنگە، پەرتوکی خوێندن، و چاپەمەنی خۆیانیان هەیە لە گورجستان. وێژە لەنێویاندا نەما لە سەرەتای ١٩٩٠کاندا. بەپێی ڕاپۆرتی ١٩٩٨ی کۆمیساریای بەرزی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران، دەوروبەری %٨٠ی دانیشتوانی کوردی گورجستان ئێزیدین. کوردەکانی گورجستان لەڕووی ڕامیارییەوە بێلایەنن، لەگەڵ ئەوەشدا لە ١٩٩٩دا، خۆپێشاندانێکی گەورەیان ئەنجامدا لە تبلیس، کە تیایدا داوای ئازادکردی دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان، عەبدوڵڵا ئۆجەلانیان دەکرد. کوردەکانی گورجستان ئێستا ئەلفوبێی سیرلیک بەکاردێنن. زووتر لە ١٩٢٠کاندا، ئەلفوبێی لاتینییان بەکاردێنا. 

## مێژوو
یەکەمین کوردەکان هاتن بۆ گورجستان لە سەردەمی دەسەڵاتی پادشا جۆرجیی سێهەمی گورجستان لە سەدەی ١٢دا. هۆزگەلێکی کورد پەیدابوون لە گورجستان لە سەدەی ١٦دا لە شاری متسختا. لە سەدەی ١٨دا، کوردەکان گەیشتنە تبلیس، لە سەردەمی هێرکلیس خانی شانشینی کاخیتی لە سەروبەری ئازادبوونی کوردەکان لە تورکیا. کە ڕووسیا و ئێران ڕێکەوتننامەی تورکمانچاییان واژۆکرد لە ١٨٢٨دا، کوردەکان هەلی کارکردنیان لە گورجستان بەدەستهێنا. زۆربەی کوردەکانی وان و قەرس نەفیکران بۆ گورجستان لە ١٩١٨دا، دوای ئەوەی کە تورکیا سەرکوتیکردن لە ڕووی ڕامیاری و ئاینییەوە. هەروەها کوردەکانی گورجستان بوونە قوربانی پاکتاوەکانی ستالین لە ١٩٤٤دا. لە نێوان ١٩٧٩ و ١٩٨٩دا، دانیشتوانی کورد لە گورجستان زیادیکرد بە ڕێژەی %٣٠. کاتێ گورجستان سەربەخۆبوو، دانیشتوانی کورد لە گورجستان کەمیکرد.

## ئایین
لە ساڵی ١٩٨٩ زۆربەی کوردەکان پابەند بوون بە ئایینی ئێزیدییەوە. ئێزیدییەکان لە گورجستان وەک نەتەوەیی کورد  ناسراون.

ژمارەی دانیشتوانی ئێزیدی لە گورجستان لە ساڵانی نەوەدەکانەوە بەرەو کەمبوونەوە دەچێت، ئەمەش زیاتر بەهۆی کۆچی ئابوورییەوە بۆ ڕووسیای دراوسێ و ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمریکای باکوور.  بەپێی سەرژمێرییەک کە لە ساڵی ١٩٨٩ ئەنجامدراوە، زیاتر لە ٣٠ هەزار ئێزیدی لە گورجستان هەبووە؛  بەڵام بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٢ تەنها نزیکەی ١٨ هەزار ئێزیدی لە گورجستان ماونەتەوە.  ئەمڕۆ ژمارەیان نزیکەی ١٢ هەزار کەسە (بەپێی نەتەوە، نزیکەی ٨٥٠٠ بەپێی ئایین) بەپێی دوایین سەرژمێری نیشتمانی، لەنێویاندا پەنابەرانی ئەم دواییەی شەنگال لە عێراق، کە دوای کۆمەڵکوژیی ئێزدییەکان لەلایەن داعش بەرەو گورجستان هەڵھاتن.

## لەیەکچوون لە نێوان کورد و گورجییەکاندا

## سەرچاوەکان


پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان
پۆل:کوردەکانی جۆرجیا
پۆل:پەرتبوونی کورد
زیانامێر

**زیانامێر** () بەو نەرمامێرە دەوترێت کە بۆ تێکدان و شپرزەکردنی کارەکانی کۆمپیوتەر، بەدەستھێنان و کۆکردنەوەی زانیاری، یا دۆزینەوە و بەردەستخستنی ڕێگەگەلی شاراوە بۆ چوونەناو سیستەمە کۆمپیوتەرەیییەکان بەکاردێت و بەگەلێک شێوازی جیاجیاوە خۆی نیشان دەدا، لەوانە کۆد، سکریپت، ناوەرۆکی پەڕەی وێب.
بەگشتی زیانامێر زاراوەیەکە بۆ ئاماژە بە ھەموو فۆرمەکانی نەرمامێر کە بە نەیار یا خۆترنجێنەر دێنە ئەژمار. زیانامێرەکان بریتین لە ڤایرووس، کرم، ئەسپی ترۆجان، ڕووتکیت، کلیلدز، سپایوەیر، و ئەدوەیر. تا ساڵی ٢٠٢٠، بەرنامەیەکی زیانبەخش کە بە ناوی جۆکەر ناسراوە، چونکە ئەو ئایکۆنەی کە بەکاریدەھێنێت لەکاتی دەرکەوتنی لە ئەپ ستۆرەکان ھی گاڵتەجاڕێکە- زیاتر لە ١٧٠٠ بەرنامەی تووش کرد کە دەبوو لە یازدە ئەپ ستۆر لاببرێن. بەڵام ئەم بەرنامە زیانبەخشە زۆر بەخێرایی خۆی لەگەڵ فرۆشگاکەدا دەگونجێنێت و دەتوانرێت بە ئاسانی بشاردرێتەوە. بەگشتی بەرنامەی زیانبەخش بەھۆی کراکەرەکانەوە دروست دەبێت کە لە ڕێگەی جووڵەی جیاوازەوە لە ڕێگەی بەستەر یان ئیمەیڵەوە دەچنە ناو ئامێرێکەوە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری بەکارھێنەر.

## پاڵنەرەکان
لە ماوەی ساڵانی ھەشتاکان و نەوەدەکاندا، بەرنامەی زیانبەخش وەک جۆرێک لە تێکدان یان فەسادی دروست دەکرا. بەڵام لە ئێستادا پاڵنەرە سەرەکییەکە بەدەستھێنانی سوودێکی ئابوورییە. لەساڵانی ڕابردوودا، بەرنامە زیانبەخشەکانی پەیوەست بە ھەڕەشە بەردەوامە پێشکەوتووەکان دەرکەوتوون، کە ھەڵمەتێکی زۆر ڕێکخراون لەلایەن گرووپەکانی پەیوەست بە دەوڵەتەکان یان لایەنە گرنگەکانەوە ئەنجام دەدرێن کە دەسەڵاتیان ھەیە، کە باوترین ئامانجیان دزینی زانیاری ستراتیژی یان زیانگەیاندنە بە سیستەمی ڕێکخراوە ئامانجدارەکان.

باوترین پاڵنەرەکان بۆ دروستکردنی بەرنامەی زیانبەخش بریتین لە:

تاقیکردنەوە لەکاتی فێربووندا (بۆ نموونە کرمی مۆریس).

کاتێک بەرنامەی زیانبەخش دەبێتە ھۆی زیانێکی دارایی بۆ بەکارھێنەر یان خاوەنی کۆمپیوتەر، ھەروەھا وەک بەرنامەی تاوان یان نەرمەکاڵای تاوان پۆلێن دەکرێت. ئەم بەرنامانە بەزۆری ئامانجیان لایەنی دارایی و دزینی ناسنامە و سیخوڕییە. ھەندێک لە نووسەران بەرنامەی زیانبەخش لە بەرنامەی "خۆڵەمێشی" جیا دەکەنەوە (کە پێی دەوترێت greyware, graynet، یان greynet)، ئەم جۆرەی دووەمیان بەو بەرنامەیە پێناسە دەکەن کە بەبێ مۆڵەتی بەکارھێنەر دامەزراون و بە شێوەیەک ڕەفتار دەکەن کە بێزارکەر یان نەخوازراو بێت بۆ بەکارھێنەر، بەڵام کەمتر مەترسیدارن وەک لە بەرنامەی زیانبەخش. لەناو کۆدی بەرنامە زیانبەخشەکەدا دەتوانین کۆدێکمان ھەبێت کە مەبەست لێی دابینکردنی جۆرە جیاوازەکانی کارایی بێت: باری سوودبەخشەکە. ئەو بەشەی کۆدە کە پەیوەندی بەو چالاکییە زیانبەخشەوە ھەیە کە لەلایەن بەرنامە زیانبەخشەکەوە ئەنجام دەدرێت و، ھەربۆیە، ئەم بەشە ئیجبارییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیانامێر
پۆل:بەرنامەسازی
محەممەد حاسڵی

**محەممەد حاسڵی**، وێنەگرێکی زەحمەتکێشی مەهابادییه و ماوەی ٥١ ساڵه به ئەڤین و حەزەوه له چوار شاری سەردەشت، سەقز، ورمێ و مەهاباد له خزمەتی خەڵک دا بووه.

## ژیان
محەممەد حاسڵی، کوڕی خەلیل حاسڵی و نەوەی ڕەشید حاسڵییه. ڕێکەوتی ١٠ی خەرمانانی ساڵی ١٣٢٦ هەتاوی له شاری مەهاباد له دایک بووه و به هۆی دۆستایەتی لەگەڵ وێنەگرێکی ئەرمەنی به ناوی "جێمس"، له تەمەنی پازده ساڵییەوه گیرۆدەی هونەری وێنەگری دەبێ. ساڵی ١٣٤١ دەچێته ئاتولیەی باڕۆن و له ماوەی ساڵەوەختێک دا بەشێکی زۆر له کاروباری وێنەگری به هاوکاری جێمس به شێوەی پڕۆفیشنال فێر دەبێ. وێنەگری باڕۆن له لایەن "ویلیام ئابڕاهام بڕانشا" له دەیەکانی سی دا له مەیدانی مەلا جامی مەهاباد و له تەنیشت ڕاستەی سەربەرداش دامەزرێندرابوو. ویلیام دوو کوڕی هەبوو؛ "جێمس" و "وێنووس". خەڵکی دەڤەر وێنووسیان به یۆنس بانگ دەکرد. ویلیام کوڕەکانی ساڵی ٥٦-١٣٥٥ ئێرانیان بەرەو ئەمریکا بەجێ هێشت و ئاتولیەی باڕۆن کۆ کرایەوه.

محەممەد حاسڵی ساڵی ١٣٤٢ تا ١٣٤٦ هەتاوی له شاری سەردەشت کاری کرد و دوو ساڵی ئیجباری له سابڵاغ تەواو کرد. ساڵی ١٣٥٢ له شاری سەردەشت ئاتولیەی وێنەگریی "ساتی" دامەزراند. ساڵی ١٣٥٣ تا ١٣٥٨ هەتاوی له شەقامی حافزی ورمێ و هەروەها مەیدانی عەسکەرخان ئاتولیەی وێنەگری دامەزراند و بۆ ماوەی ساڵێک لەگەڵ خوا لێخۆشبوو یۆسف حەسەنزاده به شەریکایەتی کاریان کرد. ساڵی ١٣٥٨ ورمێ بەرەو سەقز بەجێ دێڵێ. له شاری سەقز له مەیدانی هەڵۆ، ئاتولیەی وێنەگری هەر به تابڵۆی "ساتی" دادەمەزرێنێ و ساڵی ١٣٦٠ی هەتاوی به یەکجاری دێتەوه سابڵاغ و له پاساژی شەریفزاده به تابڵۆی ساتی وێنەگری خۆی دادەمەزرێنێتەوه و ئێستاش ئەو ئاتولیەیه بەردەوامه.

بەرهەمی ژیانی هاوبەشی حاسڵی سێ کێژوڵەیه.

## سەرچاوه
* گۆڤاری مەهاباد، ژمارەی ١٥٥/٦ ساڵی ١٣٩٢، تینوو مەهابادی

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:وێنەگرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
ھەڵەبجە (ڕوونکردنەوە)

* ھەڵەبجە، شارێکی باشووری کوردستان

## جوگرافیا
* پارێزگای ھەڵەبجە، پارێزگایەکی عێراق
* قەزای ھەڵەبجە، قەزایەک لە پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان

## ھونەر
* ھەڵەبجە (ئەلبوم)، ئەلبومێکی شڤان پەروەر
جێری ئادامز

**جێرالد ئادامز** یان **جێری ئادامز** (بە ئینگلیزی: Gerard "Gerry"Adams) (بە ئیری: Gearóid Mac Ádhaimh)، (٤ ئوکتۆبر ۱۹٤۸ بەلفاست - ) ڕێبەری شینفێن شاخەی چەکداری ئارتەشی جومھۆریخوازی ئێرلەندی باکوورە. ئەو لە ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١١ ھەتا ئیستا ئەندامی پارلەمانی ئیرلەند بووە.

ئادامز لە ساڵی ١٩٨٣ ھەتا ١٩٩٢ و ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٧ ھەتا ٢٠١١یش نوێنەری بێدەنگی پارلەمانی شانشینی یەکگرتوو ناوچەی ھەڵبژاردنیی بەلفاستی ڕۆژئاوا بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:سۆسیالیستە ئیرییەکان
نەگۆڕی فیزیکی

**نەگۆڕی فیزیکی** (بەئینگلیزی: Physical Constant، بەعەرەبی: ثابت فیزیائی) بریتییە لە بڕێکی فیزیایی بۆ گونچاندنی یاساکان داندراون تا ڕێژەی هەڵە کەمبێتەوە لە هەموو بارەکان.
زۆر بڕی نەگۆر هەن لە زانستدای فیزیادا. وەک نەگۆری خێرای تیشک لە بۆشایدا "C"، نەگۆڕی کێشکردن "G"، نەگۆڕی پلانک "h"، نەگۆڕی کارەبای "ε0" و بارگەی بنچینەیی "e".

پۆل:پێوان
پۆل:یاسا ئەزموونییەکان
پۆل:نەگۆڕە فیزیاییەکان
پۆل:یاسا زانستییەکان
عەلی ئەشرەف دەرویشیان

وێنۆک|چەپ
**عەلی ئەشرەف دەرویشیان** (٢٥ی ئابی ١٩٤١ لە کرماشان - کۆچکردووی ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧) نوسەری بەناوبانگی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئەندامی چالاکی بنکەی نووسەرانی ئێرانە. دەرویشیان ھەندێک لە نوسراوەکانی بەر لە شۆرشی بەھمەنی ۱۳۵۷ی ئێران بە نازناوی لەتیف تەلخیستانی بڵاو کردوەتەوە. ئەو بەر و دوای شۆڕشی بەھمەن چەند کەڕەت بە ھۆی چالاکیە سیاسیەکانی دەستگیر کراوەتەوە. ھەندێک لە کارەکانی دەرویشیان وەرگیراونەتەوە بە کوردیی سۆرانی.

## ژیان
عەلی ئەشرەف دەرویشیان لە ٢٥ی ئابی ١٩٤١ لە بنەماڵەیەکی کرێکار لە گەڕەکی ئاوشووران لە شاری کرماشان لە دایک بوو. لەساڵی ۱۳۳۷ زانستگای سەڕەتایی پەروەردەی مامۆستای تارانی تێپەڕاند و بۆ موعەلمی چوو بۆ گوندەکانی دەوروبەری کرماشان و گیەڵان. لە ساڵی ۱۳۴۵ دەستی کرد بە خوێندنی وێژەی فارسی لە زانکۆی تاران و بڕوانامەی کارناسیی وەرگرت و بەدوای ئەو لە پۆلی کارناسیی باڵا دەرۆنناسیی پەروەردەی خوێند و ھاوکاتیش لە زانستگای باڵای پەروەردەی مامۆستای تاران خوێندنی خۆی لە رشتەی ڕاوێژکاری و ڕێنمونی بۆ فێرکاری بەردەوام کرد. دەرویشیان لە سەردەمی حەکۆمەتی محەممەدڕەزا پەھلەوی لە ساڵی ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ بۆ نوساندنی کتێبی «لە ئەم وڵاتە» و چالاکیی سیاسی سێ کەڕەت دەستگیر و نوساندنی بۆ قێخە کرا. ئەو یەکم جار لە کرماشان و بە ماوەی ٨ مانگ دەستگیر کرا بەڵام پاش لە ٢ مانگ دیسان و ئەم جارە لە تاران دەستگیر کرا و بە ٧ مانگ زیندان تاوانبار کرا. ھەروەھا بە ئەم تاوانە لە زانکۆ و ھەروەھا لە موعەلمییش دەر کرا. دەستگیری سوەمی دەرویشیان لە ١٣٥٣ بوو کە حوکمی ١١ ساڵ زیندانی بۆ درا و دەرویشیان لە ئەم ڕیکەفتە ھەتا پێڕۆزبوونی شۆرشی بەھمەن ماو لە زیندان. دەرویشیان لە دواییەکانی ساڵی ١٣٥٢ لەگەل شاناز دارابیان ئیزدواجی کرد.

## کاری نووسەری

بابەتی کارەکانی دەرویشیان خەڵکی بندەستن. ئەو ھەروەھا لە زۆربەی کارەکانی سەبارەت بە بەشەکانی لە ژیانی کۆمەڵایەتیی خۆی دەنوسێت. دەرویشیان دەڵێت لە کاتی منداڵی و لە چیرۆکەکانی دایەپیرەکەی لەگەل چیرۆک و چیرۆکبیژی ئاشنا بووە و ھەروەھا بارودۆخی فەرھەنگیی دەستپێکی داساڵانی ٣٠ی کۆچیی ھەتاوی لە گەشەبوونی بیری خۆی کاریگەر دەزانێت. دەرویشیان یەکمین چیرۆکی خۆی کە قەت بڵاو نەکراوە لە بەندیخانەی دیزل ئابادی کرماشان نوسیوە. ئەو لە کارەکانی ھەروەھا سەبارەت بە قوتابیەکانی خۆی و خەڵکی چەوساوەی شاری کرماشان و گوندەکانی دەوروبەری دەنوسێت و تۆزێک لە نەداریەکان و کێشەکانی خەڵکەکە ئاشکرا دەکات. دەرویشیان دەڵێت بەدوای مردنی سەمەد بیھرەنگی لە ساڵی ١٣٤٨ تەسمیمی گرتووە ڕێەکەی بەردەوام بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران
پۆل:وەرگێڕەکانی کوردی–فارسی
پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:مارکسیستە کوردەکان
پۆل:سۆشیالیستە کوردەکان
پۆل:مامۆستا کوردەکان
مەنسوور یاقووتی

**مەنسوور یاقووتی** (لەدایکبووی ٢٤ی شوباتی ١٩٤٩ لە گوندی کیوەنان لە سونقوڕ - ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ لە کرماشان) نووسەر، شاعیر و ڕەخنەکەری کوردی کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. یاقووتی بە ڕەچەڵەک خەڵکی ناوچەی کولیایی لە پارێزگای کرماشان بوو و لەسەر فولکلۆری کوردیی ناوچەی کرماشانیش لێکوڵینەوەیەکی ئێجگار زۆری کردووە و ھەروەھا بەر و دوای شۆرشی ١٩٧٩ی ئێران چەند کەڕەت بەھۆی چالاکییە سیاسییەکانی دەستبەسەر کرا و چەند ساڵ لە زیندانەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران تێپەڕاندەوە. ھەندێک لە بەرھەمەکانی یاقووتی بە زمانی کوردیی سۆرانیش وەرگێڕاوەتەوە.

مەنسوور یاقووتی بەدوای ماوەیەکی تۆشبوون بە نەخۆشی، لە ڕۆژی شەممە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ لە ماڵەکەی خۆی لە کرماشاندا کۆچی دوایی کرد.

## وەرگێران بە کوردی
تا ھەنووکە ئەم کتێبانە لە مەنسوور یاقووتی بە کوردی وەرگێڕدراونەتەوە و بە ناونیشانی ژێر چاپ کراونەتەوە.
* یاقووتی، مەنسوور، *(چرا)یەک لەسەر مادیان کۆ*، وەرگێڕانی عەزیز گەردی.
* یاقووتی، مەنسوور، *چرایەک لەسەر مایەنکۆ*، وەرگێڕانی ئامانجی عەزیزکەندی.
* یاقووتی، مەنسوور، *بیرەوەرییەکانی مامۆستایەک*، وەرگێڕانی عەزیز گەردی.
* یاقووتی، مەنسوور، *لاوەچ*، وەرگێڕانی عەزیز گەردی.
* یاقووتی، مەنسوور، *کرمانج*، وەرگێڕانی عەزیز گەردی.
* یاقووتی، مەنسوور، *لەگەڵ منداڵانی گوندەکەماندا*، وەرگێڕانی عەزیز گەردی.
* یاقووتی، مەنسوور، *لەگەڵ منداڵانی گوندەکەی خۆمان*، وەرگێڕانی عەزیز پیری شەرەفوەندی.
* یاقووتی، مەنسوور، *چیرۆکەکانی دۆڵەئاھوو*، وەرگێڕانی عەزیز پیری شەرەفوەندی.
* یاقووتی، مەنسوور، *ماینی چل جوانوو: ئەفسانەی لادێنشینانی کورد*، وەرگێڕانی عەزیز گەردی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:مامۆستا کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:مارکسیستە کوردەکان
پۆل:سۆشیالیستە کوردەکان
قوڵینگ

چەپ|250px|وێنۆک|قوڵینگ
**قوڵینگ** (ھەروەھا: **قوڵەنگ**، **قوڵنگ**، **قورنگ**، **قورینگ**) پەلەوەریەکی قاچ و مل درێژە لە شێوەی حاجی لەق لەق.

باڵندەیەکی کۆچکەری جوانی قاچ و دەنوک درێژە و کلکێکی کورتی ھەیە، ھێلانەکەی لەسەر زەوی دروست دەکات.
خواردنیشی بریتییە لە گیا و مێرو و کرم و خشۆکەکان و ماسی بچووک.
لە وەرزی جووتبوونیاندا کۆ دەبنەوە و سەما دەکەن و جووت دەبن و ھەر وەرزێک یەک ھێلکە دەکەن. 

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=598807039 ویکیپیدیای ئینگلیزی]

قوڵینگ
زایۆن

**زایۆن** (‎، ) ڕێک: **سایۆن**، **تزایۆن** یان **تسایۆن**، ناوێکە بۆ شوێن کە زۆرینەی کات وەک بەرامبەرێک بۆ ئورشەلیم بەکاردێت. وشەکە بۆ یەکەم جار لە ساموێڵ II ٥:٧ دا دەرکەوتووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٣٠-٥٤٠ پێش زایین، بەپێی وتەی لێکۆڵەرەوانی نۆژەن. وشەکە بەشێوەیەکی باو ئاماژە بووە بۆ چیایەکی دیاریکراو لە نزیک ئورشەلیمەوە (*[[کێوی زایۆن]]*)، کە قەڵایەکی یەبووسیی لەسەر بووە بەھەمان ناوەوە کە داوود داگیری کردووە و ناوی نراوە شاری داوود. زاراوەی *تزایۆن* ھاتۆتە بوون تا ئاماژە بکات بۆ ئەو ناوچەیەی کە قەڵاکەی لەسەر وەستاوە و دواتر ڕەگەزدۆزییەک بۆ پەرستگای ئورشەلیمی سولەیمان، شاری ئورشەلیم و بەگشتی ئیسکاتۆلۆجی جوو.

## ھەروەھا بڕوانە
* ئورشەلیم

## پەراوێزەکان

پۆل:ئورشەلیم
پۆل:زایۆنیزم
پۆل:مێژووی ئورشەلیم
سۆرێنتۆ

**سۆرێنتۆ** (بە زمانی ناپۆلی: Surriento، بە ئینگلیزی: Sorrento)شارێکی بچووکی باشووری ئیتالیایە. تۆرکواتۆ تاسۆ ھۆنراوەنووسی بەناوبانگی ئیتالیایی لەوێ لە دایک بووە. ھەروەھا مەکسیم گۆرکی نزیکی دە ساڵ لە ژیانی لەوێدا بردوەتە سەر.
## سەرچاوەکان
سۆرێنتۆ لە ویکیی ئینگلیزیدا

پۆل:شار و شارۆچکەکانی کامپانیا
پۆل:شارەکانی ئیتالیا
نەینەوا

**نەینەوا** (  ; Akkadian      ; عیبری ئینجیلی :  ;    ** ;       ) شارێکی ئاشووری کۆن بووە لە میزۆپۆتامیاى سەرەوە ، دەکەوێتە شاری موسڵی مۆدێرن لە باکووری عێراق . دەکەوێتە کەناری ڕۆژهەڵاتی ڕووباری دیجلە و پایتەخت و گەورەترین شاری ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ بووە ، ھەروەھا گەورەترین شاری جیهان بووە بۆ چەند دەیەیەک. ئەمڕۆ ناوێکی باوی نیوەی موسڵە کە دەکەوێتە کەناری ڕۆژھەڵاتی دیجلە و پارێزگاری نەینەوای ئەو وڵاتە ناوەکەی لێ وەرگرتووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:ئاشوور
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:شام
میشێل دێ مۆنتێن

وێنۆک|وێنەی میشێل دێ مۆنتێن

**میشێل دێ مۆنتێن** (بە فەڕەنسی: Michel de Montaigne) (١٥٣٣- ١٥٩٢) یەکێ لە بەناوبانگترین نووسەرانی وڵاتی فەڕەنسایە. مۆنتێن زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپا گەڕاوە و لەگەڵ نووسەران و شاعیراندا چاوپێکەوتنی کردووە.
## سەرچاوەکان
* Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 310- 319, World Library, Inc., USA.
* ویکیی ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
*  
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٣
پۆل:مردووانی ١٥٩٢
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی
پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی
پۆل:مێژووی وێژە
پۆل:مێژووی لۆژیک
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:پیرھۆنیزم
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:مرۆڤدۆستانی مەسیحی
دەرەمەر، مەریوان

**دەرەمەر** یەکێکە لە ئاواییەکانی شارستانی مەریوان، دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری مەریوانەوە بەدوری ١٠ کیلۆمەتر. دەرەمەر بە ھۆی شەڕی نێوان عێراق و ئێرانەوە لەساڵی ١٩٨٥ وێران بووە، ئێستا تەنیا خەڵکی ئەو ئاواییە بۆ سەردانی باخەکانیان ھاتوچۆی ئەو ناوچەیەدەکەن. بنەماڵەی شێخ حەسەنی کوڕی شێخ ئیسماعیل بەناوباگترین بنەماڵەی ئەو ئاواییەن.
## سەرچاوەکان
مەزڵووم دۆغان

**مەزڵووم دۆغان** (١٩٥٥ لە تەمان، دەپ، خارپێت – ٢١ی ئازاری ١٩٨٢ لە ئامەد) یەکێکە لە دامەزرێنەران و ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی کرێکارانی کوردستان بوو.

مەزڵووم دۆغان لە بنەماڵەیەکی سەر بە ئایینی عەلەوی لەدایکبوو.

لە ساڵی ١٩٧٩ مەزڵووم لەلایەن حکوومەتی ئەوکاتی تورکیا دەگیرێت، لە ڕۆژی نەورۆزی ١٩٨٢ لەگەڵ سێ لە ھەڤالانی زیندان ئاگریان لەخۆبەردا، لە ئەنجامدا ھەرسێکیان گیانیان لە دەستدا. ھەر بەھۆی ئەم ڕووداوەوە مەلزووم بووە سیمبوولی نەورۆز لە باکووری کوردستان، ھەر دەم لە چالاکییەکانی نەورۆز لە باکووری کوردستان وێنەکانی بەدیوارەکان ھەڵدەواسن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:ئاپۆییستەکان
پۆل:خەڵکی دەپ
پۆل:سۆشیالیستە کوردەکان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان
پۆل:مارکسیستە کوردەکان
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
جۆردانۆ برونۆ

**جۆردانۆ برونۆ** (بە ئیتالی: *Giordano Bruno*؛ ١٥٤٨–١٦٠٠) فەیلەسووف، کشیش، بیرکار، شاعیر و ئەستێرەناسی ئیتالیایی بوو.

## ژیان
ساڵی ١٥٤٨ لە شاری نۆلای ئیتالیا پاشایەتیی ناپڵزدا لەدایک بوو. ناوی فیلیپۆی لە سەر نرا، بەڵام لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا ناوەکەی گۆڕی بە جۆردانۆ. لە ١٥٧٦دا لە دوای یانزە ساڵ خزمەت لە کڵێسا و دەیرەکان ھەڵھات. لە دوای ئەوەی کە دەستی لە قەشەیی و کڵێسا کێشا ڕۆشت بۆ پاریس و بوو بە باڵوێزی فەڕەنسا لە ئینگلستاندا.

بە کەرەستە و پێوانە سەرەتایی‌یەکانی چوارسەد و پەنجا ساڵ لەمەوبەر، توانی ھەنگاوی گەورە لە زانستی ئەستێرەناسیدا بھاوێ و بناغەی پتەو بۆ دواڕۆژ دابڕێژێ. دوایین جار پێنج گریمانەی زانستی ھێنایە ئاراوە، کە بریتی بوون لە:

# نە تەنیا زەوی بە دەوری ڕۆژدا دەسووڕێ، بەڵکوو ڕۆژیش خۆی لە خول و گەڕان دایە.
# زوحەل دوایین گەڕۆکی دەوری ڕۆژ نییە، ئەشێ چەند گەڕۆکی تریش لە پشتی ئەو ھەبن.
# ئەستێرەکان ھەر کام ڕۆژێکن لە چەشنی ڕۆژەکەی ئێمە.
# ھەر کام لە ئەستێرەکان، بۆیان ھەیە چەند گەڕۆکێک بە دەوریانەوە بسووڕێتەوە.
# ھەمووی ئەم کۆمەڵە گەڕۆکانە، دەسپێک و دوایی‌یان ھەیە و جیھانی ئێمە بەردەوام لە ئاڵوگۆڕ دایە.

چونکە ھەر پێنج گریمانە، دژی زانیارییەکانی کڵێسا و کتێبی پیرۆز بوو، دادگای پشکنینی بیروڕا، بە پێی ١٣٠ خاڵ، برونۆی مەحکووم بە ئیعدام کرد و پاپ کلیمێنتی ھەشتەم حوکمەکەی سەلماند و فەرمانی جێبەجێ‌کردنی دا.

بۆ گەمەی ڕۆژگار، ھەر پێنج گریمانەی برونۆ، ئێستا لە کتێبە دەرسییەکانی منداڵاندا، وەک زانیارییەکی سەرەتایی دەخوێندرێ.

## کۆچی دوایی
لە ١٥٩٣دا لە دوای گەڕانەوە بۆ ئیتالیا لە زیندان کرا. برونۆ لە ساڵی ١٦٠٠دا بە حوکمی دەزگای ڕاپشکنینی بیروڕای کڵێسەی کاتۆلیک سووتا.

ڕۆژی ١٧ی شوباتی ساڵی ١٦٠٠ی زایینی، ھەر لەو گۆڕەپانەی شاری ڕۆم، کە ئێستا پەیکەرەی برونۆی لێیە، لە کاتێکدا شەبکەیەکی قووچی ڕەنگاوڕەنگیان نابووە سەری، ھەوەڵ زمانیان بڕی و پاشان بە زیندوویی سووتاندیان. لە ئەو کاتەدا پاپ کلێمەنتی ھەشتەم سەرۆکی ویلایەتە پاپییەکان بوو.

## پەڕاوێز


## سەرچاوەکان
* بولتن درسی آموزشکدە اخترشناسی ایران، سرفراز غزنی، ص ٣٤و٣٥
* گۆڤاری مەھاباد، ساڵی دوازدەیەم، ژ: ١٣٥، جۆزەردانی ١٣٩١، ل:٩
* سەید عەبدوڵڵا سەمەدی

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:گەردوونناسانی ئیتالی
پۆل:فەیلەسووفانی ئیتالی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٨
پۆل:مردووانی ١٦٠٠
پۆل:گەردوون
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:مێژووی ئایین
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:تەلارسازە نووسەرە ئیتاڵییەکان
پۆل:شاعیرانی ئیتالی
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:کاروباری گالیلۆ
پۆل:ئەستێرەناسانی ئیتالی
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
ڕەحیم سوڵتانی

**ڕەحیم سوڵتانی** کوڕی شەریف، کوڕی حەسەن، کوڕی سوڵتان، کوڕی مستەفا، ناسراو بە **ھەژێن کوردستانی** شاعیر و نووسەر و وەرگێڕی کورد و ھەروەھا دەرسوێژ و بەڕێوەبەری گشتیی کۆمەڵی فەرھەنگی و فێرکاریی سۆما (فێرگەی زمانی کوردی) لە ٢٥ی ڕێبەندانی ساڵی ١٣٤٧ی ھەتاوی لە شاری مەھاباد لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و مامناوەندیی لە مەھاباد تێپەڕکردووە، کارناسی و ماستەری لە زمان و ئەدەبی فارسی وەرگرتووە و پاشان دکتۆرای ئەدەبیاتی بەراوردیی لە ناوەندی زانست و تەکنۆلۆژیای ئێران لە تاران وەرگرتووە. زۆربەی ژیانی خەریکی توێژینەوە و وانەگوتنەوە بووە و لە بارودۆخی پڕگرفتی تەمەندا نەبەزیوە و خەریکی ڕاژە و لێکۆڵینەوەیە.

## بەرھەمەکان
# ڕێنووسی کوردی بە ئەلفوبێی ئارامی
# ڕێنووسی کوردی بە ئەلفوبێی لاتین
# ئاشنایی دەگەڵ ڕێزمانی کوردی
# کلیلە زێڕینەکانی سەرکەوتوویی لە بازرگانیدا
# شووڕا لە ئیسلام و قانوونی بنەڕەتی ئێراندا
# شانۆنامەی فەرمانی خاتوون
# شانۆنامەی ھەڵقۆنە دەشەڕگەدا
# شانۆنامەی نارین
# شانۆنامەی بەرد و ڕیتاڵە
# فیلمنامەی پیاوی چارەڕەش
# شارستانییەتی ناوچەی مەھاباد (توێژینەوە)
# ڕێگای سەرکەوتوویی لەبەڕێوەبەرایەتیدا (وەرگێڕان)
# فەرھەنگی ئێرانی باستان (وەرگێڕان)
# ھەروەھا کۆمەڵێک وتار و بابەتی ئەدەبی
# دیوانی شێعری ھەژێن.

## سەرچاوەکان
* ڕێنووسی کوردی بە ئەلفوبێی ئارامی
* ئاشنایی دەگەڵ ڕێزمانی کوردی

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
چۆمان ھەردی

**چۆمان ھەردی** لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٤ لە سلێمانی، ژنە شاعیر، وەرگێڕ، چیڕۆکنووس، وتارنووس، فێمێنیست، مامۆستای زانکۆ، وێنەکێشی کوردە. لە ئێستادا، یاریدەدەری پرۆفیسۆرە لە زانكۆی ئەمریكیی عێراق-سلێمانی، هەروەها لە هەمان زانکۆدا دامەزرێنەری سەنتەری جێندەر و گەشەپێدانە.

چۆمان بەهۆی چالاکییەکانییەوە لەبوارەکانی فێمینیزم، ژنان و جێندەر ڕووبەڕووی هەڕەشەی کووشتن بۆتەوە.

## ژیان
چۆمان لە دایکبووی ساڵی ١٩٧٤ لە سلێمانی. ئەو کچی شاعیری کوردی، ئەحمەد هەردییە. براکانی ئاسۆس و ڕێبین، لە بواری ڕۆژنامەوانیی کاردەکەن.

لەساڵی ١٩٧٥ خێزانەکەی چوونەتە ئێران و وە لەدوای ڕێکەوتننامەی جەزائیر و ساڵی ١٩٧٩ ھاتنەوە عێراق بەڵام بەھۆی کارەساتی ئەنفال لەساڵی ١٩٨٨ چوونەتەوە ئێران، وە لەساڵی ١٩٩٣ چۆمان ھەردی چووەتە شانشینی یەکگرتوو ھەرلەوێش بۆتە خوێندکاری بەشی فەلسەفە و دەروونناسی لە زانکۆکانی زانکۆی لەندەن و زانکۆی ئۆکسفۆرد ھاوکات چۆمان ھەردی دوکتۆرای (PhD) ھەر لە بریتانیا ھێناوەتەوە کە تیشکی خستبووە سەر کاریگەری کۆچبەری ناچار (Forced migration) لە سەر ژنانی عێراق و ئێران.

چۆمان هاوسەرگیری لەگەڵ ئاراس فەتاحی نووسەر کردووە، خاوەنی منداڵێکن.

## چیڕۆک
* ڕۆچوون - ھاوینی ١٩٩٧
* تەنھاییەکی جەنجاڵ - بەھاری ١٩٩٤
* ھەوارگەی دڵم - زستانی ١٩٩٣
* چواردە ساڵیی - ھاوینی ١٩٩٢

## خەڵاتەکان

* خەڵاتی ئازادیی رۆژنامەگەری سۆرانی مامە لەلایەن دەزگای لڤین، ٢٠١٩.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چۆمان ھەردی
* پەڕەی چۆمان هەردی لە گووگڵ سکۆلار

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا
نەجیبە عومەر

**نەجیبە عومەر** (١٩٧١، سلێمانی -)، سیاسەتوان، چالاکوانی مافی ژنانە کە ھاوسەرۆکی پارتی چارەسەری دیموکراتی کوردستان بوو. نەجیبە عومەر ئێستاکە وەکوو ئەندامی ڕێکخراوی ژنانی ئازادی کوردستان (ڕژاک) چالاکی دەکات.

## ژیان
نەجیبە عومەر لە زانکۆی سەلاحەدین وانەی کارگێڕی و ئابووریی خوێندووە و لە ڕانیە مامۆستای بیرکاری و نیشتیمانی بووە. ئەو لە ساڵانی ١٩٨٦ ھەتا ١٩٩١ ئەندامی یەکێتیی نیشتیمانی کوردستان بووە، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٢ بەدوا وەکو چالاکوانی سەربەخۆ لە بواری مافی ژنان دەستبەکار بووە. لە ساڵی ١٩٩٥ لەگەڵ یەکێتی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان کە دکتۆر سیروان دامەزرێنەری بووە ھاوکاریی کردووە. نەجیبە عومەر لە ساڵی ٩٧ بەدوا لە کاری مامۆستایەتی دەستی کێشایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٢ وەکو ئەندامی دامەزرێنەر لە دامەزراندنی پارتی چارەسەری دیموکراتی کوردستان بەشداریی کرد. ئەو لە کۆنگرەی دووەمی پەچەدەکەدا بوو بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسیاری مەکتەبی کاروباری ژنان. عومەر لە کۆنگرەی پێنجەمدا لەگەل دیار غەریب، وەکو ھاوسەرۆکی پارتی چارەسەری دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراو.

لە ساڵی ٢٠١٤دا پارتی چارەسەری دیموکراتی کوردستان ھەڵوەشێندراو و سیاسەتوانانی ئەو پارتییە لایەنێکی دیکەیان دامەزراند بە ناوی تەڤگەری ئازادی کۆمەڵگای کوردستان و نەجیبە عومەریش چالاکیی خۆی لەم تەڤگەرە بەردەوام کرد. ئەو ئێستاکە ھەروەھا وەکوو ئەندامی ڕێکخراوی ژنانی ئازادی کوردستان (ڕژاک) چالاکی دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی چارەسەری دیموکراتی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی تەڤگەری ئازادی کۆمەڵگای کوردستان
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
بزووتنەوەی سۆشیالیستی کوردستان

**بزووتنەوەی سۆشیالیستی کوردستان** بزووتنەوەیەکی سیاسیی بوو لە ھەرێمی کوردستان کە لەسەرەتای شۆڕشی نوێی گەلەکەمان درووست بوو. ئەم بزووتنەوەیە هاوشانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و هێڵی گشتی پێکەوە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیان لێ پێک هات. سەرکردە دیارەکانی لەدەرەوەی شار بریتیی بوون لە عەلی عەسکەری، ڕەسوڵ مامەند، عومەر دەبابە، خالد سەعید، تایەری عەلی والی. لە ناوەوەی شاریش ساڵح یوسفی و کاردۆ گەلاڵی. دواتر لەساڵی ١٩٧٩ بەشێکیان لەیەکێتی جیابوونەتەوە. لەساڵی ١٩٨٠ محەممەدی حاجی مەحموود لەیەکێتی جیابووەتەوە و چووەتە ئەو حیزبەوە کە لە ١٩٧٩دا جیابۆتەوە. ئێستا محەممەدی حاجی مەحمود سکرتێری حیزبێکە کە لو ەجیابوونەوەیەی بزووتنەوەی سۆشیالیستی کوردستان لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە درووست بووە و حزیبەکەش ناوی حیزبی سۆسیالیستی دیموکراتی کوردستانە و خۆیان بەدرێژکراوەی بزووتنەوەی سۆسیالیست دەزانن.

## سەرچاوە

پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
کاژیک

**کۆمەڵەی ئازادیی و ژیانەوە و یەکێتیی کورد** بەکورتیی **کاژیک** کۆمەڵەیەیەکی ڕۆشەنبیری سۆسیالیزمیی بوو لەساڵی ١٩٥٩ لەباشووری کوردستان دەمەزرا، کاژیک  لەسەر بنچینەی قوتابخانەی کوردیی سۆسیالیزم دامەزرابوو باوەڕی بەوە نەبووکە شۆڕشێ لەکوردستاندا بە بێ تێپەڕاندنی سەردەمی ڕۆشنکاری سەربگرێ، وە کورد تەنها لە چوارچێوەی دەوڵەتی کوردیدا دەتوانێت مافەکانی دەستەبەر بکات. 

بیرۆکەی دامەزراندی کاژیک لەلایەن رۆشنبیر و پارێزەر و سیاسەتمەدار و ھۆنەر و نوسەری دیاری کورد کامیل ژیر ەوە بوو، پاشان تاوتوێی کرد لەگەڵ چەند ڕۆشەبیرێکی دیاری کەی کورد لەوانە  جەمال نەبەز، عبداللە جەوھەر، ئحسان فواد، فریدون علی امین، فایەق عارف، ئەحمەد ھەردی ؛ لە ساڵی ١٩٥٩ز دایانمەزراند. کاژیک خاوەنی (کاژیکنامە) بوو کە مانیفێستی ئەو بزووتنەوەیە بوو.

وەکو فەلسەفە، کاژیک تا ئێستا لە برەودایە، لە خزمەت بەرزکردنەوەی ئاستی ھۆشیاری نەتەوەییدایە.

## سەرچاوە
* کاژیکنامە - کوردپێدیا
* یادێک بۆ دامەزراندنی کاژیک و٥١ ساڵ لە تەمەنی ١٤ ی گوڵانی ساڵی ١٩٥٩

پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
ھاوپەیمانیی نیشتمانیی دیموکراتی کوردستان

**هاوپەیمانیی نیشتمانیی کوردستان** یان **لیستی هاوپەیمانیی کوردستانی** (بەئینگلیزی: Democratic Patriotic Alliance of Kurdistan) بریتییە لەناوی هاوپەیمانێتییەک بوو کە بۆ هەڵبژاردنی ٢٠٠٥ی عێراق و هەڵبژاردنی ٢٠٠٥ی هەرێمی کوردستان دانرا کە تێیدا کورد بەیەکگرتوویی چووە نێو هەڵبژاردنەکانی عێراق بەرامبەر بە نەتەوایەتییەکانی تر. هەڵبژاردنەکان لەهەمان کاتدا بۆ پەرلەمانی کوردستانیش بوو. بەشێوەیەکی سەرەکیی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانی کوردستان دوو پارتە زلهێزەکەی لیستەکە بوون. 

قەوارە بەشدارەکان:

* پارتی دیموکراتی کوردستان
* یەکێتیی نیشتمانی کوردستان
* یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان
* حیزبی شیوعی کوردستان-عێراق
* حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان
* حیزبی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستان
* یەکێتیی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان
* بزووتنەوەی دیموکراتی تورکمانی
* پارتی دیموکراتی کلدان

هاوپەیمانێتییەکە ١٥٧٠٦٦٥ دەنگی بەدەست هێنا لە پەرلەمانی کوردستاندا، کە دەیکردە ٩٠%ی دەنگەکان. لەسەر ئاستێکی فیدراڵیش %٢٦ی دەنگەکانی بەدەست هێنا کە دەیکردە ٧٥ کورسیی لە کۆی ٢٧٥ کورسیی پەرلەمانی عێراق. لیستەکە توانیی پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق بۆ جەلال تاڵەبانی پارێزراو بکات هاوکات پۆستی سەرۆکی هەرێمی کوردستانیش بۆ مەسعوود بارزانی بپارێزێت.

## سەرچاوە

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠٠٥ لە باشووری کوردستان
پۆل:ھاوپەیمانییەکانی حزبە سیاسیەکانی کورد
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
پارتی کاری سەربەخۆیی کوردستان

**پارتی کاری سەربەخۆیی کوردستان** پارتێکی سیاسییە لە باشووری کوردستان. لە کابینەکانی پێشووی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەشداریی کردووە. 

پارتەکە لە حیزبی کۆمۆنیستی عێراقی جیابووەوە و ئینتیمای بەرەو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پەیدا کرد. سەرکردەکەی، موحەممەد حوسێن حالق، لە ١٩٩٥دا کوژراوە. لەدوای ئەو یوسف حەننا یوسف و ئەبوو حیکمەت چوونە نێو حکوومەتی هەرێم کە پارتی دیموکراتی کوردستان سەرکردایەتیی دەکرد و بوونە وەزیر.

## سەرچاوە
ژووشک

وێنۆک|ژووشک
**ژووشک** (ھەروەھا: ژژو، ژڤژی، ژووژی، ژووژک، ژیژو، ژیژۆ، ژیژی، ژیشک، ژیژک، جیشک، شووژی، چولە، چووڵە، کوڵە؛ ناوی زانستی: *Erinaceidae*)، گیانلەبەریکی شیردەرە کە لە بنەماڵەی ژیشکەکان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژووشکەکان
پێڕستی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان

ئەمەی خوارەوە **پێڕستی [[زانکۆ|زانکۆکانی]] [[ھەرێمی کوردستان]]ە** کە بەپێی زانکۆ حکوومی و تایبەتییەکان جیا کراونەتەوە و بەپێی ئەلفوبێ ڕیزبەندی کراون.

## زانکۆی حکوومییەکان
* زانکۆی پزیشکیی ھەولێر (ھەولێر)
* زانکۆی پۆلیتەکنیکی دھۆک (دھۆک)
* زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی (سلێمانی)
* زانکۆی پۆلیتەکنیکی ھەولێر (ھەولێر)
* زانکۆی چەرمۆ (چەمچەماڵ)
* زانکۆی دھۆک (دھۆک)
* زانکۆی ڕاپەڕین (ڕانیە)
* زانکۆی زاخۆ (زاخۆ)
* زانکۆی سلێمانی (سلێمانی)
* زانکۆی سەلاحەدین (ھەولێر)
* زانکۆی سۆران (سۆران)
* زانکۆی کۆیە (ھەولێر)
* زانکۆی گەرمیان (گەرمیان)
* زانکۆی ھەڵەبجە (ھەڵەبجە)

## زانکۆی کەرتی تایبەت
* زانکۆی ئەمریکی دھۆک
* زانکۆی ئەمریکی لە عێراق – سلێمانی (سلێمانی)
* زانکۆی تیشک (ھەولێر)
* زانکۆی جیھان (ھەولێر)
* زانکۆی حەیات (ھەولێر)
* زانکۆی شاھانەی بەریتانی (ھەولێر)
* زانکۆی کوردستان (ھەولێر)
* زانکۆی کۆمار (سلێمانی)
* زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی (قەرەداغ)
* زانکۆی لوبنانی فەڕەنسی (ھەولێر)
* زانکۆی نەورۆز (دھۆک)
* زانکۆی نۆلج (ھەولێر)
* زانکۆی اربیلی نێودەولەتی(ھەولێر)

پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:زانکۆکانی عێراق
پۆل:فێرکاری لە عێراق
یەکێتیی کۆمۆنیستەکانی کوردستان

**یەکێتیی کومونیستەکانی کوردستان**، (بە کوردی: *Yekîtîya Komunîstên Kurdistan*) ڕێکخراوەیەکی کومونیستی نایاسایی لە وڵاتی تورکیا بوو. یەکەکە لە ساڵی ١٩٨٦ لە پارتی کومونیستی تورکیا/یەکێتی (TKP/B) جیا بوو.

## ژێدەر

پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی تورکیا
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی کوردستان
پێشنیار

**پێشنیار** یان **پێشنیاز** () پڕۆسەیەکی دەروونییە کە بەھۆیەوە کەسێک ڕێنوێنیی ھزر و ھەست و ھەڵسوکەوتەکانی کەسێکی تر دەکات.

پۆل:دەروونناسی