open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عەبدولکەریم شێخەلی

**عەبدولکەریم ئەلشێخەلی** سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکارێکی عێراقییە و لە ساڵی ١٩٣٥ لە بەغدا لە دایکبووە. زیاتر لە بیست ساڵ دۆست و ھاوبەشی سەددام حوسێن بووە، لەو ماوەیەدا کۆمەڵێک ئەرکی تایبەتی ئەنجامداوە. لە کۆلێژی پزیشکی خوێندوویەتی، تۆمەتبارە بە بەکارھێنانی زانیارییە پزیشکییەکانی لە دۆسێکانی ئەشکەنجەدان، وەک فەرمانی بە نەخۆشێکی تووشبوو بە نەخۆشی سیل تف لەنێو دەمی دەستگیرکراوەکاندا بکات.

لە ٣١ی تەممووزی ١٩٦٨ تا ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٧١ وەزیری دەرەوە بووە و پاشان وەک نوێنەری عێراق لە نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەو کاتەی وەزیری دەرەوە بوو بە فڕۆکەیەکی تایبەت بکوژانی حەردان ئەلتکریتی بە قاچاخ لە کووەیت ھێنایە دەرەوە. لە ٨ی نیسانی ١٩٨٠دا تەقەی لێکرا و تیرۆرکرا، و لە لێواری خانەنشینیدا بوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
محەممەد کازمی

**محەممەد کازمی** (؛ ١١ی تەممووزی ١٩٦١ – ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەری ھەواڵگریی ئێرانی و سەرتیپێکی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بوو، کە لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە سەرۆکایەتیی ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران پێبوو.

ئەو پێشتر سەرۆکی ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسداران بوو کە دەزگایەکی دژە ھەواڵگرییە.

کازمی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ لە لایەن شانشینی یەکگرتووەوە سزای بەسەردا سەپێنرا، لە نێوان کەسایەتییەکانی دیکەی سەر بە حکوومەتی ئێران.

لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، بێنیامین نێتانیاھو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە کاتی ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥، مردنی ئەو کەسایەتییەی ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:دوایین مردنەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
٣ی جومادولئاخیر

**٣ی جومادولئاخیر** یان **٣/٦ (سێیەم ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و پەنجا و یەکەم (١٥١) ڕۆژی ساڵ (یان سەد و پەنجا و دووەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم سییەم بێت یان سەد و پەنجا و سێھەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٣ یان ٢٠٤ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٥٤ی کۆچی - ئیھاب نافح، ئەکتەری میسری و فڕۆکەوانی فڕۆکەی جەنگی.
* ١٣٥٦ی کۆچی - عەفیف عەبدولڕەحمان، زمانزان و ئەکادیمی ئەدەبی فەلەستینی - ئوردنی.
* ١٣٦١ی کۆچی - محەممەد بەرادعی، دیپلۆماتکار و سیاسەتمەداری میسری، سەرۆکی پێشووی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی، و براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی.
* ١٣٦٢ی کۆچی - ئامال ڕەمزی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨١ی کۆچی - شەوقی ماجری، دەرھێنەری تونسی.
* ١٣٨٥ی کۆچی - عەبدوڵڵا عامر، ئەکتەر و بەرھەمھێنەر و نووسەری سعودی.
* ١٣٩٧ی کۆچی - قوسەی خدر، گۆرانیبێژی سعودی.
* ١٣٩٨ی کۆچی - سەلما بەنانی ھاوسەری شا محەممەدی شەشەمی مەغریب.
* ١٣٩٩ی کۆچی - عەلی سەکر، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠٥ی کۆچی - ئەحمەد موبارەک، یاریزانی تۆپی پێی عومانی.

## مردووان
* ١١ی کۆچی - فاتیمە (بەپێی بیروباوەڕی باوی شیعە).
* ٢١١ی کۆچی یان ٢١٣ کۆچی - ئەبوو عەتاھییە، شاعیر.
* ١٠٦٢ی کۆچی - محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا مەعن ئەندلوسی، زانا و شەرعزانی مەغریبی.
* ١٣٧١ی کۆچی - عەزیزە ئەمیر، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٢ی کۆچی - لویس ماسینۆن، ڕۆژھەڵاتناسی فەرەنسی.
* ساڵی ١٣٨٩ی کۆچی -
** ئەحمەد مەعروف عەبدولڕەزاق نووسەری عێراقی.
** عەمار بن لەزعەر، شەرعزان و مامۆستای جەزائیری.
* ١٤٠١ی کۆچی - ناھید شەریف، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٦ی کۆچی - عەزیزە ھارون، شاعیری سووری.
* ١٤٠٨ی کۆچی - ئەحمەد عەبدولسەتار ئەلجواری زمانزانێکی عێراقی و ئەندامی ئەکادیمیاکانی زمانەوانی لە بەغدا و دیمەشق و عەممان و قاھیرە.
* ١٤٢٩ی کۆچی - مستەفا خەلیل سەرۆک وەزیرانی میسر.
* ١٤٣٠ی کۆچی - عەمو بابا، یاریزان و ڕاھێنەری تۆپی پێی عێراق.
* ١٤٤٣ی کۆچی - مەھا ئەبوو عەوف، ئەکتەری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
یەحیا ناسری

**یەحیا ئەلناسری** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و لە ساڵی ١٩٦٧ لە شاری ناسریە لەدایکبووە. لە ساڵی ٢٠١٦ەوە پۆستی پارێزگاری زیقار بەدەستەوەیە.      لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٩ لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای زیقار
پۆل:موسڵمانانی عێراقی
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
عامر ئەلسەعدی

**عامر حەموودی حەسەن ئەلسەعدی** ئەندازیاری کیمیایی و سیاسەتمەداری پێشووی عێراقە و لە سەردەمی دەسەڵاتی حیزبی بەعس لە عێراق پۆستی جۆراوجۆری ھەبووە. 

لە ئەڵمانیا کیمیای خوێندووە و لە لەندەن دکتۆرای بەدەستھێناوە ھاوسەرگیری لەگەڵ ئافرەتێکی ئەڵمانی کردووە بە ناوی «ھیلما»، کە لە ساڵی ١٩٦٨ ھاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە، منداڵەکانیان ناویان میریام و عەدنان و قەیسن و خێزانەکەی لە شاری ھامبورگ لە ئەڵمانیا دەژین. 

لە ساڵی ١٩٩١ تا ١٩٩٣ وەک وەزیری پیشەسازی و کانزاکان کاری کردووە. و لە ساڵی ٢٠٠٣ تا داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە وەک ڕاوێژکاری زانستی سەددام حوسێن کاری کردووە. ھەرچەندە ئەندامی حیزبی بەعس نەبووە.

ناوی لە لیستی زۆرترین داواکراوی عێراقی ئەمریکادا بوو و کارتەکەی ھێمای حەوت دیناری لەسەر بوو لەناو کۆمەڵێکی کارتی یاریکردن بۆ زۆرترین داواکراوی عێراقییەکان. لە ١٢ی نیسانی ٢٠٠٣ خۆی ڕادەستی ھێزەکانی ئەمریکا کرد. ئاماژەی بەوەشکردووە، خۆی ڕادەستکردووە «چونکە بە ھیچ شێوەیەک ھەستی بە تاوانبار بوون نەکردووە».

پەیوەست بوو بە بەرنامەکانی چەککردن لە عێراق، بەڵام تۆمەتەکانی ڕۆژاوای سەبارەت بە ھەڵگرتنی چەکی کۆمەڵکوژ لە لایەن عێراقەوە و بەرنامەکانی بەدەستھێنانی، تەنانەت دوای دەستگیرکردنیشی ڕەتکردەوە.

دواتر ئازاد کرا و عێراقی جێھێشت.

باس لەوە کرا کە قەتەر میوانداری کردووە و دکتۆر عەلا بەشیر ڕای گەیاندووە کە «عامر ئەلسەعدی تووشی حاڵەتێکی ئیفلیجی تەواو بووە، و لە ژنە دڵسۆزەکەیەوە چاودێری وەردەگرێت.» 

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو، لەنێویاندا عامر ئەلسەعدی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:پزیشکە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
مەنسوور ئەلئەترەش

**مەنسوور سوڵتان ئەلئەترەش** (٣ی شوباتی ١٩٢٥ – ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦) سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەنووسی سووریا بووە. لە ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ ھاوڕێ خوێندکارەکانی زانکۆ پەیوەندی بە بزووتنەوەی بەعسی عەرەبیەوە کردووە. بزووتنەوەکە ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە بەڕێوەبردنی کۆنفرانسی ٧ی نیسانی ١٩٤٧ کە شوێنی دەستپێکردنی حیزبی بەعسی عەرەبی و لقی سووریا بوو.  لە سەردەمی سەرۆکایەتی ئەدیب شیشکلی (١٩٥١–١٩٥٤) بووەتە چالاکوانێکی دژە حکوومەت و دوو جار زیندانی کراوە، بەڵام دواتر شیشکلی ئازادی دەکات لە ھەوڵێکدا بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی باوکی، سوڵتان ئەلئەترەش. ساڵی دواتر شیشکلی لابرا و ئەترەش بۆ پەرلەمان ھەڵبژێردرا، بەڵام پێشنیازێکی بۆ کارکردن لە حکوومەتەکەی سەعید غەزی ڕەتکردەوە. لە سەردەمی کۆماری یەکگرتووی عەرەبی (١٩٥٨–١٩٦١) ئەلئەترەش بووە لایەنگرێکی بەھێزی سەرۆکی میسر جەمال عەبدولناسر. دواتر دژی جیابوونەوەی سووریا لە کۆماری یەکگرتووی عەرەبی وەستایەوە و پێشنیازەکانی بۆ کارکردن لە حکوومەتە یەک لە دوای یەکە جیابووەوەکان وەک نیشانەی ناڕەزایەتی ڕەتکردەوە.

کاتێک حیزبی بەعس لە ساڵی ١٩٦٣ بە کودەتایەک ھاتە سەر دەسەڵات، ئەترەش بوو بە وەزیری کاروباری کۆمەڵایەتی، لە ساڵی ١٩٦٥ بوو بە سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش. کودەتا سەربازییەکەی ساڵی ١٩٦٦ لە سووریا لە نێوان ئەفسەرە چەپەکانی بەعسیدا بووە ھۆی دابەشبوون لەناو حیزبەکەدا لە نێوان ئەفسەرانی کودەتاکە کە لیژنەی سەربازییان دامەزراند و دامەزرێنەران بە سەرۆکایەتی میشیل عەفلەق، ئەلئەترەش لایەنگری عەفلەق بوو و بوو بە لایەنگرێکی سەرسەختی. دواتر زیندانی کرا، بەڵام ئازادکرا دوای شکستی سووریا لە شەڕی ساڵی ١٩٦٧ لەگەڵ ئیسرائیل. دوای دوو ساڵ لە دەربەدەری لە لوبنان، گەڕایەوە بۆ سووریا و لەوێ ڕای گەیاند کە وازی لە ژیانی سیاسی ھێناوە. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ کۆچی دوایی کردووە و لە نزیک شارەکەی خۆی لە شاری ئەلقەریا بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
حاتەم عەبدولڕەشید

**حاتەم عەبدولڕەشید محەممەد عەبدولمونعیم ئەلناسری** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و لە ساڵی ١٩٤٠ لە شاری تکریت لەدایک بووە. 

پۆستی جۆراوجۆری ھەبووە، لەوانە بەڕێوەبەری گشتی زەیتی ڕووەکی، سەرۆکی کۆمپانیای گشتی پیشەسازی خۆراک، سەرۆکی یەکێتیی پیشەسازی عێراق. 

لە ١ی شوباتی ساڵی ١٩٨٧ پۆستی وەزیری پیشەسازی سوکی وەرگرتووە، دواتر لە ٢ی ئازاری ١٩٨٧ ناوی وەزارەتەکەی گۆڕیوە بۆ وەزارەتی پیشەسازی، لە ٢٥ی تەممووزی ساڵی ١٩٨٨ ئەو پۆستەی جێھێشتووە، کاتێک وەزارەتی پیشەسازی لەگەڵ وەزارەتی پیشەسازی قورس لەژێر ناوی وەزارەتی پیشەسازی و کانزاکاندا یەکخرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مەنال یوونس

**مەنال یوونس عەبدولڕەزاق ئەلئەلووسی** سەرۆکی یەکێتیی گشتی ژنانی عێراقە لە ساڵی ١٩٧٦ەوە. لە دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ عێراق بەجێبھێڵێت. ھاوسەرگیری لەگەڵ فڕۆکەوانێکی سەربازی کردووە چونکە بەعسییەکی تاوانبارە، و ھەڵھاتنەکەی ھیچ پەیوەندییەکی بە مافی ژنانەوە نییە، چونکە ئەو کەسەیە کە ئازاری ژنانی داوە بە ناچارکردنیان بۆ بەشداریکردن لە مەشقی سەربازی لەژێر ناوی (سوپای شەعبی).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان
جاسم محەممەد جەعفەر

**جاسم محەممەد جەعفەر کازم ئەلبەیاتی** وەزیری لاوان و وەرزشی عێراق بوو لە حکوومەتی نووری مالیکی. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦ لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانیی عێراقەوە پەسەندکرا، دوای ئەوەی وەک وەزیری بیناسازی و نیشتەجێکردن لە حکوومەتی ئینتقالی عێراقدا کاری کردووە. جاسم محەمەد جەعفەر لە دایک و باوکێکی تورکمانی عێراقی لە دووزخورماتوو لە پارێزگای سەلاحەددین لەدایکبووە. لە زانکۆی سلێمانی خوێندوویەتی و لەوێ بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاری شارستانی بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٧٦ پەیوەندی بە ئۆپۆزسیۆنی سەددام حوسێنەوە کردووە و لە ساڵی ١٩٨١ سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنراوە. چووەتە باشووری کوردستان و لە ساڵی ١٩٩١ ھاوکاری دامەزراندنی یەکگرتووی ئیسلامیی تورکمانەکانی عێراقی کردووە و بووە جێگری سەرکردەکەی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
یەکێتیی گشتی ژنانی عێراق

وێنۆک|مۆرێکی پۆستەی عێراقی کە بە بۆنەی چوارەمین کۆنفرانسی یەکێتیی ژنانی عێراق لە ساڵی ١٩٧٢ دەرچووە.
**یەکێتیی گشتی ژنانی عێراق** ڕێکخراوێکی تایبەتە بە ژنانی عێراق، کە ئەندامێتی ژنانی عێراقیش دەگرێتەوە بەبێ گوێدانە لایەنی حیزبی و نەتەوەیی.لە ساڵی ١٩٦٩ لەلایەن حیزبی بەعس لە عێراق دامەزراوە. سەندیکاکە بە فەرمی لەلایەن نەوار حیلمی و مەنال یوونس و ڕەمزیە ئەلخەیرو لە ٤ی نیسانی ١٩٦٩ دامەزراوە.یەکێتییەکە لەلایەن ئەندامانی حیزبی بەعسەوە سەرۆکایەتی دەکرا، بودجەکەی لەلایەن دەوڵەتەوە دابین دەکرا و حیزبەکە بەرنامەکانی یەکێتییەکەی ھەماھەنگ دەکرد. ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشی عێراق لە ساڵی ١٩٧٢دا چوار ئامانجی بۆ یەکێتییەکە دامەزراند: 

# کارکردن بۆ کۆمەڵگەیەکی عەرەبی سۆسیالیستی دیموکرات.
# دەستەبەرکردنی یەکسانی نێوان ژن و پیاو لە ماف و ئابووری و دەوڵەتدا.
# بەشداریکردن لە گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی لە عێراقدا.
# پاڵپشتیکردنی دایکان و منداڵان لەناو پێکھاتەی خێزاندا.

لە ساڵی ١٩٧٥ یەکێتییەکە لەگەڵ کۆمەڵەی ژنانی عێراق بە سەرۆکایەتی کۆمۆنیستەکان یەکگرت وەک بەشێک لە ھاوپەیمانییەکی کاتی نێوان کۆمۆنیستەکان و حیزبی بەعس و بەرەی پێشکەوتنخوازی نیشتمانی. لقەکانی لە ھەموو وڵاتدا ھەبوو. سەددام حوسێن مەنال یوونس ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتییەکە بۆ پۆستی سەرۆکی ڕێکخراوەکە دەستنیشان کرد. ژمارەی ئەندامانی ڕێکخراوەکە لە ساڵی ١٩٨٢دا بە ٢٠٠ ھەزار کەس مەزەندە کرابوو، و تا ساڵی ١٩٨٩ ژمارەی ئەندامانی ڕێکخراوەکە گەیشتبووە زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار کەس. سەندیکاکە چەندین لقی لە بەغدا و پارێزگاکانی عێراقدا ھەبووە، و بارەگا سەرەکییەکەی لە ناوچەی ئەلوەزیریە بووە لە بەغدا. دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە بینای سەندیکاکە بووە بارەگای وەزارەتی ژینگە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
یەکگرتووی ئیسلامیی تورکمانەکانی عێراق

**یەکگرتووی ئیسلامیی تورکمانەکانی عێراق** حیزبێکی سیاسی عێراقییە و لە ١٩٩١ لە دیمەشق بە سەرکردایەتی عەباس ئەلبەیاتی دامەزراوە. پێش لەشکرکێشی عێراق بەشداری کۆنفرانسە ئۆپۆزسیۆنەکانی عێراقی کردووە و زۆربەی ئەندامەکانی تورکمانی عێراقی شیعەن.

لەگەڵ لایەنە شیعەکان لە ھەڵبژاردنەکانی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠٥ و کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ لە ھاوپەیمانی نیشتمانیی عێراق بەشداری کردووە.

جاسم محەممەد جەعفەر سەرۆکی حیزبەکە وەک وەزیری بیناسازی و نیشتەجێکردن لە حکوومەتی ئینتقالی عێراق و وەزیری لاوان و وەرزش لە یەکەم حکوومەتی نووری مالیکیدا بووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:پارتە سیاسییەکانی تورکمان لە عێراق
ڕێکخراوی ئازادیی ژنان (عێراق)

**ڕێکخراوی ئازادیی ژنان لە عێراق** ڕێکخراوێکی ناحکوومییە و تایبەتمەندە لە داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان لە عێراق. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن یەنار محەممەد و ناسیق ئەحمەد و نادیە مەحموود دامەزراوە. ئەو داکۆکی لە عەلمانییەت و یەکسانی تەواوەتی جێندەری دەکرد و دژی بناژۆخوازی ئیسلامی و داگیرکاری ئەمریکا شەڕی دەکرد. سەرۆکی ڕێکخراوەکە یەنار محەممەدە و وتەبێژی نێونەتەوەیی لە ساڵانی پێشوودا ھۆزان مەحموود بووە.

سەرچاوەی ئەم ڕێکخراوە لە ڕێکخراوێکی دیکەدایە، *ڕێکخراوی سەربەخۆی ژنان* لە ھەرێمی کوردستان، کە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠٣ بوونی ھەبووە، سەرەڕای سەرکوتی حکوومەت و ئیسلامییەکان، ھەروەھا ھ*اوپەیمانی بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنانی عێراق* کە لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ژنانی دەربەدەری عێراقەوە دامەزراوە. ڕێکخراوەکە چالاکییەکانی لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی یاسای شەریعەت و ڕفاندن و تیرۆرکردنی ژنان و کوشتن لەسەر شەرەف چڕدەکاتەوە. ڕێکخراوەکە ھەزاران ئەندامی ھەیە و تۆڕێکی پشتیوانی دەرەکی ھەیە، بە تایبەت لە ئەمریکا. چالاکوان و بەڕێوەبەرەکانی لەلایەن ڕێکخراوە ئیسلامییەکانەوە چەندین ھەڕەشەی تیرۆرکردنیان بەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان
‌
یەکێتیی ژنانی عێراق

**یەکێتیی ژنانی عێراق** گرووپێکی داکۆکیکاری ژنان بوو کە لە ساڵی ١٩٤٥ دامەزرا و تا ئەو کاتەی حکوومەتی عێراق سەرکوتکردنی ڕێکخراوە چەپەکان لە کۆتاییەکانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا بەردەوام بوو. لە ماوەی کارەکانیدا، یەکێتییەکە سەرنجی خستە سەر داکۆکیکردن لە پرسە سەرەکییەکانی ژنان کە پەیوەندییان بە پەروەردە، مافی ھاوسەرگیری و مافەکانی کارەوە ھەیە، لە ھەمان کاتدا بە یەکسانی بەشداری لە کاری کۆمەڵایەتی خێرخوازی ڕاستەوخۆدا کرد. بەھۆی کەشی سیاسی عێراق لەو کاتەدا، ئەو یەکێتییە بەوە ناسراوە کە بە توندی دژایەتی نێرە تەقلیدییەکانی کردووە و لە ھەمان کاتدا پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ نوخبەی سیاسیدا پاراستووە. ڕێکخراوەکە بناغەکانی لەسەر گرووپەکانی تری داکۆکیکاری ژنان بنیاتنا کە پێشتر لە ڕۆژھەڵاتی ناوین سەریان ھەڵدابوو، و وەک دەزگایەکی ھەماھەنگی بۆ چالاکییەکانی ئەو گرووپانەی دیکە کاری دەکرد. یەکێتییەکە لە کۆتاییەکانی چلەکاندا زیاتر گەشەی کرد، بەھۆی ئەوەی گرووپەکانی داکۆکیکاری ژنان لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمدا ناوبانگیان بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فێمینیزم و مێژوو
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥
ھیت

**ھیت** شارێکی گەشتیاری عێراقییە و دەکەوێتە کەناری ڕۆژاوای ڕووباری فورات و ٧٠ کم لە باکووری ڕەمادی و ١٩٠ کم لە باکووری ڕۆژاوای بەغداوە دوورە. ژمارەی دانیشتووانی ٧٥ ھەزار کەسە. سەبارەت بە ژمارەی دانیشتووانی تەواوی قەزاکە (واتە شاری ھێت و ناحیە و گوندەکانی)، ژمارەی دانیشتووانی زیاتر لە ١٢٠ ھەزار کەسە  و بە یەکێک لە شارە گرنگەکانی مێژووی مرۆڤایەتی کۆن دادەنرێت. یەکێک بوو لە شارەکانی لاخمیدەکان. شاری ھیت دەوڵەمەندە بە باخی دارخورما و میوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنبار
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
بینای بانکی ناوەندیی عێراق

**بینای بانکی ناوەندیی عێراق** تاوەرێکی ٣٨ نھۆمییە و بەرزییەکەی ١٧٢ مەتر لە ئاستی زەویەوەیە، و بارەگای نوێی بانکی ناوەندی عێراقە،  دەکەوێتە کەناری ڕووباری دیجلە لە گەڕەکی ئەلجادریەی بەغدا لە عێراق.  

بیناکە لەلایەن تەلارسازێکی بەناوبانگی عێراقی کۆچکردوو زەھا حەدید دیزاین کراوە و ھێمای گەشەسەندنی ئابووری و ئاوەدانکردنەوەی عێراقە. بیناکە نووسینگە و ھۆڵی کۆنفڕانس و خەزنەی دراو و زێڕ و مۆزەخانە و شانۆیەکی بۆ ئاھەنگگێڕان لەخۆدەگرێت، و بە شوێنی سەوزایی دەرەوە دەورە دراوە.

ڕووبەری بیناکە ١٩ ھەزار مەتر چوارگۆشەیە و پێکھاتووە لە سێ نھۆمی ژێر زەوی و ٣٥ نھۆمی سەرەوەی زەوی. بە دیوارێکی ئەستووری قاییم دەورە دراوە کە پێکھاتووە لە ٢٧٠ پایڵ کە قووڵیەکەی ٥٠ مەتر دەبێت و بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە تەمەنی ١٠٠ ساڵ بێت.

لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٨ دەستی بە دروستکردنی کراوە و بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٥ تەواو بکرێت، بەمەش دەبێتە بەرزترین باڵەخانە لە بەغدا و عێراق. تێچووی پڕۆژەکە نزیکەی ٧٧٢ ملیۆن دۆلار بووە و لەگەڵ کۆمپانیای ئازەری داکس کۆنستراکشن گرێبەست کراوە بۆ دروستکردنی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
گەڕەکی مەنسوور

**ئەلمەنسوور** یەکێکە لە گەڕەکەکانی بەغدای عێراق، لە دیوی کەرخ. ناوی لێنراوە بە ناوی دامەزرێنەری شاری بەغدا، خەلیفەی عەباسی ئەبوو جەعفەر ئەلمەنسوور. یەکێک لە شەقامە بەناوبانگەکانی ئەم ناوچەیە شەقامی ئەلئەمیراتە کە شازادەکانی بنەماڵەی شاھانەی ھاشمی و خێزانەکانیان نیشتەجێ بوون. لە دەوروبەری ئەلمەنسوور ناوچە ناسراوەکانی تری بەغدا ھەن، ئەوانیش یەرمووک، ئەلئیسکان، گەڕەکی ئەلجامیعە، گەڕەکی دەراغ. ئەلمەنسوور بە جوانی دیزاین و بیناکانی جیاوازە، کە چەندین دووکان لە ھەردوو دیوی شەقامی سەرەکییەکەی (شەقامی ١٤ ڕەمەزان) لەخۆدەگرێت. ئەلمەنسوور لە ساڵی ١٩٩٦ شایەتحاڵی ھەوڵی تیرۆرکردنی عودەی سەددام حوسێن کوڕی سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق بوو.

## سەرچاوەکان
ھاوپەیمانی نیشتمانیی عێراق

**ھاوپەیمانی نیشتمانیی عێراق** یان **ھاوپەیمانی نیشتمانیی شیعەکان** ھاوپەیمانییەکی سیاسی عێراقە کە لەلایەن ئیبراھیم جەعفەری، سەرۆکوەزیرانی پێشووی عێراقەوە لە ڕۆژی دووشەممە ٢٤ی ئابی ٢٠٠٩ ڕاگەیەندرا،

ھاوپەیمانی نیشتمانی بە تەواوکەری ھاوپەیمانی یەکگرتووی عێراق دادەنرێت کە زۆربەی بزووتنەوە شیعەکانی وڵاتەکەی لەخۆگرتبوو. ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا بە سەرۆکایەتی نووری مالیکی، ڕەوتی حیکمەتی نیشتمانیی بە سەرۆکایەتی عەمار حەکیم، ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی بە سەرۆکایەتی ھوومام حەموودی، حیزبی چاکسازی بە سەرۆکایەتی ئەلجەعفەری، رەوتی سەدری بە سەرۆکایەتی موقتەدا سەدر، ڕێکخراوی بەدر بە سەرۆکایەتی ھادی عامری، حیزبی فەزیلەت لەخۆدەگرێت و بلۆکی موستەقیلون، جگە لە کەسایەتی دیکە. جەعفەری لە میانەی کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەیدا ڕای گەیاند کە گرووپە نوێیەکە تائیفەگەری ڕەتدەکاتەوە، ھەرچەندە زۆرینەی ڕەھای ئەندامەکانی شیعەن.

## سەرچاوەکان
ئینکاریکردنی ھۆلۆکۆست

[وێنۆک|[کوو کڵەکس کڵان : سڵاوی نازی و ئینکاریکردنی ھۆلۆکۆست]]
**ئینکاریکردنی ھۆلۆکۆست** جۆرێکە لە ئینکاری جینۆساید کە پشت بە تیۆرییەکانی پیلانگێڕی دژە جوولەکە دەبەستێت،  کە جەخت لەوە دەکەنەوە کە لەناوبردنی جوولەکەکان لەلایەن نازییەکان ئەفسانە، فانتازیا، یان زیادەڕەوی بووە.   ئینکاریکردنی ھۆلۆکۆست یەکێک یان زیاتر لەم لێدوانانەی خوارەوە پەیڕەو دەکەن: 

* ئامانجی کۆتا چارەسەری ئەڵمانیای نازی دیپۆرتکردنەوەی جوولەکەکان بوو نەک لەناوبردنیان.
* دەسەڵاتدارانی نازی بۆ جینۆسایدکردنی جوولەکەکان ئۆردوگای مەرگ و ژووری گازیان بەکارنەھێناوە.
* ژمارەی ڕاستەقینەی قوربانییانی جوولەکەکان زۆر کەمترە لەو ژمارەیەی ئێستا کە ٦ ملیۆن کەسە، و تەنانەت یەک لەسەر دەی ئەو ژمارەیەش نییە.
* ھۆلۆکۆست فێڵێک بوو کە لەلایەن ھاوپەیمانان و جوولەکەکان و/یان یەکێتی سۆڤیەتەوە داڕێژرابوو.

میتۆدۆلۆژیا (مەنھەج)ی ئینکاری ھۆلۆکۆست لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە بەڵگە مێژووییەکان نادروستن یان نا وردن.  مێژوونووسان زاراوەی ئینکاری بەکاردەھێنن بۆ وەسفکردنی بۆچوون و میتۆدۆلۆژیای ئینکاری ھۆلۆکۆست بۆ جیاکردنەوەیان لە پێداچوونەوەکارانی مێژوویی ورد، کە بە بەکارھێنانی میتۆدۆلۆژیای مێژوویی ورد پێداچوونەوە بە لێکدانەوەی باوی مێژوودا دەکەن. ئینکاریکارانی ھۆلۆکۆست زاراوەی ئینکاری وەک وەسفێکی گونجاو بۆ کردەوەکانیان قبووڵ ناکەن و لەبری ئەوە دەستەواژەی پێداچوونەوەکاران بەکاردەھێنن.  لە ھەندێک وڵاتی پێشووی بلۆکی ڕۆژھەڵاتدا، ئینکاریکارانی ھۆلۆکۆست نکۆڵی لە جینۆسایدی جوولەکەکان ناکەن بەڵکو بەشداری وڵاتەکانیان لە ھۆلۆکۆستدا ڕەتدەکەنەوە. 

ئینکاری ھۆلۆکۆست لە زۆرێک لە وڵاتان کێشەیەکی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە و لە ئیسرائیل و چەند وڵاتێکی ئەورووپیدا نایاساییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆلۆکۆست
مۆردخای ڤانوونو

**مۆردخای ڤانوونو** () (لەدایکبووی ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤)، ناسراو بە جۆن کرۆسمان،  تەکنیکاری ئەتۆمی و چالاکوانی ئاشتیی پێشووی ئیسرائیلە،  بە ئاشکراکردنی وردەکارییەکانی بەرنامەی چەکی ئەتۆمی ئیسرائیل بۆ ڕۆژنامەکانی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٨٦ وەک نەیارێکی چەکی کۆمەڵکوژ ناسراوە. پاشان لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی ئیسرائیل مۆسادەوە بردرا بۆ ئیتاڵیا و لەوێش بێھۆش کرا و ڕفێندرا.  ناوبراو بە نھێنی گواسترایەوە بۆ ئیسرائیل و لە کۆتاییدا لە دادگاییکردنێکی داخراودا بەڕێوەچوو، سزا درا.

ڤانوونو ١٨ ساڵ زیندانی بەسەر بردووە، لەنێویاندا زیاتر لە ١١ ساڵ زیندانی تاکەکەسی بووە، سەرەڕای ئەوەی نە بڕیاری دادگا و نە یاسای سزادانی ئیسرائیل سزایەکی لەو شێوەیەیان دیاری نەکردووە. دوای ئازادبوونی لە زیندان لە ساڵی ٢٠٠٤، ڕووبەڕووی چەندین سنووردارکردنی جۆراوجۆر بووەوە بۆ قسەکردن و ئازادی ھاتوچۆی. چەند جارێک بە تۆمەتی پێشێلکردنی مەرجەکانی پارێزبەندی و چاوپێکەوتن لەگەڵ میدیای بیانی و ھەوڵدان بۆ جێھێشتنی ئیسرائیل دەستگیرکرا. ئەو ئیدیعای کردووە کە لەلایەن پاسەوانانی زیندانەوە «مامەڵەی دڕندانە و نامرۆڤانە»ی لەگەڵ کراوە و ئەگەر ئەو نەبوایە بە مەسیحی، ڕەنگە شتەکان بە شێوەیەکی جیاواز دەربچن.

لە ساڵی ٢٠٠٧دا ڤانوونو بەھۆی پێشێلکردنی مەرجەکانی پارێزبەندییەکەیەوە سزای شەش مانگ زیندانی بەسەردا سەپێندرا. سزاکە تەنانەت لەلایەن داواکاری گشتیشەوە بە توندییەکی نائاسایی دادەنرا، کە چاوەڕوانی سزای ھەڵپەسێردراوی دەکرد. بەڵام لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٠دا، ڤانوونو جارێکی دیکە دەستگیرکرایەوە و سزای سێ مانگ زیندانی بەسەردا سەپێندرا بە تۆمەتی ئەوەی کە بە پێشێلکردنی مەرجەکانی ئازادکردنی لە زیندان لە ساڵی ٢٠٠٤ چونکە لەگەڵ بیانییەکان کۆبووەوە. لە بەرامبەردا ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٧دا بەیاننامەیەکی ڕۆژنامەوانی بڵاوکردەوە و تێدا ڕای گەیاند کە «ڕێکخراوەکە مۆردخای ڤانوونو بە زیندانی ویژدان دەزانێت و داوای ئازادکردنی دەستبەجێ و بێ مەرج دەکات».

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:زیندووان
کەبیسە

[چەپ|وێنۆک|244x244پیکسڵ|ژنانی عێراقی لە نزیک بیرێک لە شاری کەبیسە، گۆزەی ئاویان ھەڵگرتووە، وێنەکەی لەلایەن توێژەر و دۆزەرەوە [گێرترود بێڵ|گەرترود بێڵەوە گیراوە.]]
**کەبیسە** شارێکی عێراقییە و دەکەوێتە ڕۆژاوای عێراق لە نزیک شاری ھیت، یەکێکە لە شارەکانی کۆماری عێراق، نزیکەی ١٨٠ کم لە بەغداوە دوورە و نزیکەی ٨٠ کم لە شاری ڕەمادی (ناوەندی پارێزگای ئەنبار)ەوە دوورە. لە کەبیسەوە فەرماندە خالید کوڕی وەلید ڕەوانەی شام کرا بۆ ئەوەی بەشداری لە ڕزگارکردنی شام بکات و لەوێشەوە ڕێبەرێکی بە ناوی ئەبا لەیلا برد. ڕێگای ئەو کاروانانە بوو کە لە نێوان شام و عێراق و کەنداوی فارسدا دەڕۆیشتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنبار
عوقلە سەقر کوبەیسی

**عوقلە عەبد سەقر داوود ئەلکوبەیسی** سیاسەتمەدارێکی عێراقی بووە و ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمی حیزبی بەعس بووە و بەرپرسیار بووە لە ڕێکخستنەکانی پارێزگای میسان.

لە ساڵی ١٩٤٤ لە شاری کەبیسە لە پارێزگای ئەنبار لەدایکبووە.

ناوی لە لیستی داواکراوانی عێراقی لەلایەن ئەمریکاوە ھاتووە و لەناو کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی زۆرترین داواکراوی عێراقییەکاندا دەرکەوتووە و لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٣ دەستگیرکرا.

دادگای باڵای تاوانەکان بڕیاری ئازادکردنی دەرکرد لە دۆسیەیەک کە بە دۆسیەی ڕووداوەکانی نوێژی ھەینی ساڵی ١٩٩٩ ناسراوە.

لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٢ ئازاد کرا.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی، منداڵەکانی، نەوەکانی، خزمەکانی تا پلەی دووەم، و بریکارەکانیان، و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ئێستای ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو، لەنێویاندا عوقلە سەقر کوبەیسی. 

دوابەدوای کۆچی دوایی عیزەت ئەلدووری، سەرچاوەکان لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ڕایان گەیاند کە عوقلە کوبەیسی کرایە سکرتێری فەرماندەیی ھەرێمی عێراقی حیزبی بەعس لە عێراق. بەڵام ڕکابەرەکەی سەبار ئەلمەشھەدانی, بوو بە سکرتێری کاتی بە پشتیوانی فەرماندەیی نیشتمانی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
یەحیا عەبدوڵڵا عەبوودی

**یەحیا عەبدوڵڵا ئەلعەبوودی** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و ئەندامی سەرکردایەتی ناوچەیی حیزبی بەعس و بەرپرسی ڕێکخراوەکانی ئەو حیزبە لە پارێزگای بەسرە. 

ناوی لە لیستی زۆرترین داواکراوی عێراقی ئەمریکادا ھاتووە و لەناو کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی زۆرترین داواکراوی عێراقییەکاندا دەرکەوت. ھێشتا ئازادە یان بێسەروشوێنە، بەڵام پێدەچێت لە کاتی داگیرکردنی عێراقدا کوژرابێت.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە لەنێویاندا یەحیا عەبدوڵڵا ئەلعەبوودی بوو.
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
عادل عەبدوڵڵا مەھدی دووری تکریتی

**عادل عەبدوڵڵا مەھدی دووری ئەلتکریتی** سیاسەتمەدارێکی عێراقی و ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمی حیزبی بەعس بووە و بەرپرسیار بووە لە ڕێکخستنەکانی پارێزگای زیقار.

لە ساڵی ١٩٤٥ لە دۆر لەدایکبووە. 

ناوی لە لیستی داواکراوانی عێراقی لەلایەن ئەمریکاوە ھاتبوو، و لەناو کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی زۆرترین داواکراوی عێراقییەکاندا دەرکەوت، و لە ١٥ی ئایاری ٢٠٠٣ لە شاری تکریت یان دۆر دەستگیرکرا.

لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٤ لە نەخۆشخانەی دۆر کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی مانگێک پێش مردنی بەھۆی سستیی گورچیلەکانی لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە گواسترایەوە.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە عادل عەبدوڵڵا مەھدی لەنێویاندا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
بریانی

**بریانی** خواردنێکی برنجیی تێکەڵە کە سەرچاوەکەی لە باشووری ئاسیا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە، بە برنج، گۆشت (مریشک، بزن، بەرخ، گۆشتی مانگا) یان خواردنی دەریایی و بەھارات درووست دەکرێت. دەتوانرێت گۆشت یان خواردنە دەریایییەکان بە سەوزە یان پەنیر دابنرێن. ھەندێک جار ھێلکە، یان پەتاتەیشی تێدەکرێت.
## سەرچاوەی خواردن
سەرچاوەی وردی ئەم خواردنە نادیارە، بەڵام پێشنیار کراوە کە سەرچاوەی ئەو خواردنە لە ھیندستانەوە بووە. لە باکووری ھیندستان جۆرە جیاوازەکانی *بریانی* گەشەیان کرد.

دەشکرێ لە کوردستانەوە سەری ھەڵدابێ لەبەر بەناوبانگی خواردنەکە کە بەشێکە لە کلتووری کوردی.

## سەرچاوەکان


پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی عێراقی
پۆل:چێشتی ھیندی
پۆل:خواردنی ھیندی
پۆل:خواردنی کوردی
بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانیی

[وێنۆک|ڕێژەی سەدی دەنگدان بۆ ڕەوتی حیکمەتی نیشتمانیی لە [ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨|ھەڵبژاردنی ٢٠١٨ی عێراق بەپێی پارێزگاکان]]**ڕەوتی حیکمەتی نیشتمانیی** حیزبێکی سیاسی عێراقییە و لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧ لە بەغدا دامەزراوە، لەوکاتەدا عەمار حەکیم دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند.

## میدیا

ڕەوتی حیکمەتی نیشتمانیی خاوەنی کەناڵێکی مانگی دەستکردە بە ناوی «تەلەڤیزیۆنی ئەلفورات».

## سەرچاوەکان
حیزبی فەزیلەتی ئیسلامیی

**حیزبی فەزیلەتی ئیسلامیی** یەکێکە لە حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکانی عێراق. سەرکردە ڕۆحییەکەی محەممەد مووسا یەقووبییە کە خوێندکاری محەممەد ئەلسەدرە. حیزبەکە لە سەردەمی ڕاپەڕینی ١٩٩١ وەک حیزبێکی دژایەتی حکوومەتی سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق بوو پێکھێنرا. دامەزرێنەرەکەی ناوی نەدیم ئەلجابرییە. ھەوڵی گەیشتن بە ئامانجە ڕەواکانی خۆی دەدات کە لە بنەما ئیسلامی و نیشتمانییەکانیەوە سەرچاوەی گرتووە.

## سەرچاوەکان
ھوومام حەموودی

**ھوومام باقر حەموودی** (١ی تەممووزی ١٩٥٦، بەغدا، کەرادەی شەرقی) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە بە نوێنەرایەتی ھاوپەیمانی نیشتمانیی عێراق. سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراقە، و جێگری یەکەمی سەرۆکی پەرلەمانی عێراقە کە لە ساڵی ٢٠١٤ ھەڵبژێردرا.

## دەستکەوتە ئەکادیمییەکان

* بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە دەروونناسی ١٩٧١–١٩٧٥، کۆلێژی ئاداب، زانکۆی بەغدا.
* بڕوانامەی ماستەر لە دەروونناسی ١٩٧٨، کۆلێژی پەروەردە، زانکۆی بەغدا.

## ڕۆڵی لە داڕشتنی دەستووری عێراق

ھوومام حەموودی سەرۆکی ئەو لیژنەیە بوو کە دەستووری عێراقی داڕشت لە ساڵی ٢٠٠٥ و داکۆکیکاری فیدراڵیزم بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
لەتیف نەسیف جاسم

**لەتیف نەسیف جاسم دلێمی** سیاسەتمەدارێکی عێراقی و سەرکردەی حیزبی بەعس، لەدایکبووی ساڵی ١٩٤١. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢١ کۆچی دوایی کردووە.

لە ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی بە پارتی بەعسەوە کردووە، دوای بزووتنەوەی ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣ دەستگیرکراوە.

لە ساڵی ١٩٦٦ کۆلێژی زانستی لە زانکۆی بەغدا تەواو کردووە، و لە ھاوپەیمانی ڕۆشنبیری عێراقی لە مۆسکۆ کاری کردووە. لە ساڵی ١٧٤ وەک بەڕێوەبەری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن کاری کردووە، پاشان لە ساڵی ١٩٧٧ تا ساڵی ١٩٩٦ پۆستی وەزاری وەرگرتووە، لەوێ لە ٥ی نیسانی ١٩٧٧ وەک وەزیری کشتوکاڵ و چاکسازی کشتوکاڵی دەستنیشانکراوە، لە شوێنی حەسەن فەھمی جومعە، و لەم پۆستەدا ماوەتەوە تا سەددام حوسێن لە ساڵی ١٩٧٩ پۆستی سەرۆکایەتی وەرگرتووە، دواتر پۆستی وەزیری ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن تا ساڵی ١٩٩١. پاشان لە ساڵی ١٩٩١ وەک ڕاوێژکاری سەرۆک کۆماری کۆمار کاری کردووە، پاشان لە ساڵانی ١٩٩٣–١٩٩٤ وەک وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی لە حکوومەتی ئەحمەد حوسێن خدر کاری کردووە، و تا ساڵی ١٩٩٦ لەو پۆستەدا ماوەتەوە.

لە ساڵی ١٩٨٢ تا ساڵی ١٩٩١ ئەندامی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش بووە، دواتر لە ساڵی ١٩٩٤ تا داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، ھەروەھا ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمیی حیزبی بەعس بووە لە عێراق بۆ ماوەی ساڵانی ١٩٩٤–٢٠٠٣.

ناوی بە ژمارە ١٨ی لە لیستی زۆرترین داواکراوی عێراقی ئەمریکیدا ھاتبوو، وێنەکەی لەسەر کارتی دە ♣ بوو لەناو کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی زۆرترین داواکراوە عێراقییەکاندا.

لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ دەستگیرکرا و لە ساڵی ٢٠٠٩ لە دۆسیەی ڕووداوەکانی نوێژی ھەینیدا سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە لەتیف نەسیف جاسمیشیان تێدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
ھانی عەبدوللەتیف تلفاح تکریتی

**ھانی عەبدوللەتیف تلفاح ئەلتکریتی** بەرپرسێکی ئەمنی عێراقە لەسەردەمی سەددام حوسێن و خاڵۆزایەتی، ھەروەھا ئامۆزا و یاریدەدەری عەدنان خەیروڵڵا وەزیری پێشووی بەرگریی عێراقە.  لە ساڵی ١٩٦٢ لە گوندی عۆجە لە نزیک تکریت لەدایکبووە کە ھەمان شوێنی لەدایکبوونی سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراقە.  ئەو ئەفسەری ئاسایش بووە لە دەزگای ئاسایشی تایبەت.

ئەو لە لیستی زۆرترین داواکراوە عێراقییەکان بۆ ئەمریکا لە سەردەمی داگیرکردنی عێراقدا بووە و ژمارە ٧ بووە، ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ دەستگیرکراوە، بەڵام لەڕاستیدا ھێشتا ھەڵھاتووە یان بێسەروشوێنە.

لە ساڵی ٢٠١١ دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق لە دۆسیەی ڕاپەڕینی ١٩٩١ بە بێتاوانی دەرکرد بەھۆی نەبوونی بەڵگەی پێویست لە دژی.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ستوونی ڕژێمی پێشوو کە لە نێویاندا ھانی عەبدوللەتیف تلفاح بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:زیندووان
وەلید حامد تۆفیق

**وەلید حامد تۆفیق ئەلناسری ئەلتکریتی** ئەفسەرێکی سەربازی پێشووی عێراقە و تا داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک پارێزگاری بەسرە بووە.

لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠١ پۆستی بەڕێوەبەری دەزگای ئاسایشی تایبەتی وەرگرتووە و لە شوێنی قوسەی سەددام حوسێن بووە. لە مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠٠٢ وەک پارێزگاری بەسرە کاری کردووە، ھانی عەبدوللەتیف وەک بەڕێوەبەری دەزگای ئاسایشی تایبەت کاری کردووە. 

ناوی وەک ژمارە ٢٦ لە لیستی عێراقییە داواکراوەکانی ئەمریکادا ھاتبوو.

کاتێک لەگەڵ باوکیدا ھاتە بارەگای حیزبی کۆنگرەی عێراق خۆی ڕادەست کرد و دواتر لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٠٣ ڕادەستی ھێزەکانی ئەمریکا کرا.  ناوبراو لە دۆسیەی ڕاپەڕینی ١٩٩١ ڕەوانەی دادگای باڵای تاوانەکان کرا و سزای ١٥ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ئێستای ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە لەنێویاندا وەلید حامد تۆفیق بوو. 

لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ئازاد کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان
بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا

**بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا** () بارەگای یەکگرتووی فەرماندەیی شەڕکەرانی ھێزە چەکدارەکانی ئێرانە کە لەژێر فەرماندەیی ڕاستەوخۆی ئەرکانی گشتیدایە. ئەرکی پلاندانان و ھەماھەنگیی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە ھاوبەشەکانی ناو ھێزەکانی ئێرانی پێسپێردراوە. 

لە ساڵی ٢٠١٦دا بارەگاکە لە ئەرکانی گشتی جیاکرایەوە وەک فەرماندەیییەکی سەربەخۆی ھەمیشەیی کە بەرپرسیار بوو لە فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردنی ئۆپەراسیۆنەکان، لەکاتێکدا پێشتر بارەگاکە تەنھا لە کاتی جەنگدا دەتوانرا دابمەزرێت.

لە نیسانی ٢٠٢٤دا، بارەگاکە و فەرماندەی ئەوکاتە ژەنەڕاڵ غولامعەلی ڕەشید لەلایەن شانشینی یەکگرتوو و کەنەدا سزایان بەسەردا سەپێندرا لە وەڵامی ئۆپەراسیۆنی بەڵێنی ڕاستەقینە، ھێرشە مووشەکییەکەی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل لە ١٣ی نیسان، کە ئێران گوتی وەک تۆڵەسەندنەوەیەک بووە بەھۆی بۆردوومانی ئیسرائیل بۆ باڵیۆزخانەی ئێران لە دیمەشق لە ١ی نیساندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازیی ئێران
ڕۆژژمێری ئەمازیغی

وێنۆک|ڕۆژژمێر بۆ یەکەم ڕۆژی ساڵی ئەمازیغ، کە ھاوتایە لەگەڵ ١٤ی کانوونی دووەم لەو کاتەدا.
**ڕۆژژمێری ئەمازیغی** یان **ڕۆژژمێری کشتوکاڵی** یان **ڕۆژژمێری عەجەمی** ڕۆژژمێرێکی کشتوکاڵییە کە بە دەگمەن لە وڵاتانی باکووری ئەفریقا بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا بە **ڕۆژژمێری کشتوکاڵی (واتە گوندنشین)** ناسراوە بەھۆی پەیوەندی نزیکی لەگەڵ کشتوکاڵ و وەرزێری لە باکووری ئەفریقا، واتە بۆ ڕێکخستنی کاری کشتوکاڵی وەرزی.

ساڵی ٢٠٢٥ لە ڕۆژژمێری ئێستای زایینیدا ھاوتایە لەگەڵ ساڵی ٢٩٧٥، واتە زیادکردنی ٩٥٠ ساڵ. بەڵام سەبارەت بە یەکەم ڕۆژی ساڵی ئەمازیغ جیاوازی ھەیە. ھەندێک لە ١٣ی مانگ ئاھەنگ دەگێڕن، ھەندێکی تر لە ١٢ی کانوونی دووەم ئاھەنگ دەگێڕن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عەمار حەکیم

**عەمار عەبدولعەزیز موحسین ئەلحەکیم** (١٩٧١) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە. کوڕی عەبدولعەزیز ئەلحەکیم سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق و سەرۆکی ڕەوتی حیکمەت و سەرۆکی پێشووی ھاوپەیمانی یەکگرتووی عێراقیە لە پەرلەمانی عێراق. ھەروەھا نەوەى ئاماژە موحسین ئەلحەکیمە. 

## کۆچکردنی بۆ ئێران

لە ساڵی ١٩٧٩ عێراقی بەجێھێشت و باوکی یاوەری بوو، کە بەھۆی نزیکی لە محەممەد باقر سەدر، کەسایەتیی پێشەنگی ئۆپۆزسیۆن، کە دوای چەند مانگێک لە جێھێشتنی ئەلحەکیم لە عێراق لەلایەن سەددام حوسێنەوە، لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی حکوومەتەکەی سەددام حوسێنەوە بەدواداچوونیان بۆ دەکرا.

عەمار ئەلحەکیم لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی لە تارانی پایتەختی ئێران خوێندوویەتی و دواتر خوێندنی زانکۆیی لە زانکۆی ئیسلامی قوم تەواو کردووە و لەوێ بڕوانامەی یاسای ھەیە. زمانی عەرەبی و فارسی شارەزایە.

ھاوسەرگیری لەگەڵ ئامۆزاکەی کە کچی محەممەد باقر ئەلحەکیمە کردووە کە لە ساڵی ٢٠٠٣ لە نەجەف تیرۆر کرا، لەو کاتەدا سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی لە عێراق بووە. عەممار ئەلحەکیم متمانەپێکراوێکی نزیک و نێردەی شەخسی مامی (محەممەد باقر ئەلحەکیم) بووە لە چەند وڵاتێک پێش ئەوەی بگەڕێتەوە عێراق بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ ئەنجومەنەکە لە سەرانسەری جیھان بەتایبەت ئوسترالیا و ئەورووپا.

## دامەزراندنی بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانیی

لە ٢٤ی تەمموزی ٢٠١٧، عەمار ئەلحەکیم کشانەوەی خۆی لە ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق ڕاگەیاند، کە لە دوای کۆچی دوایی باوکی لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە سەرۆکایەتیی دەکرد، ھەروەھا پێکھێنانی حزبێکی نوێ بەناوی ڕەوتی حیکمەتی نیشتمانیی ڕاگەیاند. چاودێران ڕایانگەیاند کە «بنەمای بەردەوامی ئەم بزووتنەوەیە ئەوەیە کە ئەو میراتەی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی جێبھێڵێت کە پێی وایە بەریەککەوتنێکە بۆ پڕۆژەیەکی نەتەوەیی لاوانی خۆی لەگەڵ ھەندێک لە دیدگای برا دێرینەکانی لە ئەنجومەنی باڵادا. لەبەر ڕێزگرتن لە برا دامەزرێنەرەکانی و بۆ ئەوەی لەگەڵیاندا شکان بوونی نەبێت، بڕیاریدا بە ناونیشانێکی نوێ دەستپێبکات لەسەر بنەمای بنیاتنانی دەوڵەتێکی مۆدێرن کە تێیدا مافەکان لە ھاوسەنگ و ھەمەلایەنەدا بپارێزرێن. شێوازێک، فراوانترە لەو پڕۆژە تەسکەی کە ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی کاری پێ دەکرد».

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی نەجەف
مالیکی ئەشتەر

وێنۆک

مالیک کوڕی حارس نەخەعی ناسراو بە ئەلئەشتەر یاخود مالیکی ئەشتەر بە عەرەبی (مالک بن الحارث النخعی المشھور بالأشتر) لە ساڵی ٥٨٥ز لە دایکبووە لە ساڵی ٦٥٨ز (٣٨ھڕ) وەفاتی کردوە. ھۆکاری ناونانی بە ئەشتەر دەگەڕێتەوە بۆ شەڕی یەرموک لە نێوان بێزەنتی و موسڵمانان لەوێ چاوی بریندار دەبێت. دەرکەتنی ئەم پیاوە لە سەردەمی عوسمانی کوڕی عەفان بوو. ھەر یەکە لە سوننە، شیعە، تێڕوانینی جیاوازیان ھەیە لای سەرچاوە سوننەکان دەستی ھەبووە لە گەمارۆدانی یاخود کوشتنی عوسمان کوڕی عەفان یەکێکە لە ئەھلی فیتنە، لای شیعەکان بە کەسێکی ڕێزدار و ھاوەڵی دڵسۆزی عەلی دادەنرێت. مالیکی ئەشتەر بە کەسێکی چاونەترس و ئازا ناسرابوو بەژداری کردووە لە شەڕەکانی یەرموک، جەمەل، سەفین، لە کووفە دەژیا و کەسێکی دیاری کوفە بوو. بە گوێرەی گێڕانەوەکان کاتێک عوسمان سەعید کوڕی عاس کردە والی کوفە پاشان لە دانیشتنێکدا قسە بۆ پیاوماقولانی کوفە دەکات دەڵێ ئەم خاکە ڕەشەی عێراق باخچەیەکی قورەیشە (إنما ھذا السواد بستان لقریش) ئەشتەر بە توندی لە وەڵامدا وتی چۆن بانگەشەی ئەوە دەکەیت کە ئەو ڕەشایییە باخچەی تۆ ھۆزەکەتە لەکاتێکدا کە خودا لە ڕێگەی شمشێرەکانمان و جیھاد پێی بەخشیوین. عەبدولڕەحمان ئەسەدی کە بەرپرسی پاسەوانەکانی سەعید بوو، وتی: ئایا ئەو قسانەی والی ڕەتدەکەیتەوە؟ لە ئەنجامدا گرژی دروست دەبێ لە نێوانیاندا تا دەگاتە شەڕی دەستە و یەخە تا ئەم کەسەی لە دارودەستەی سەعید کوڕی عاس لێی ئەدرێ تا لە ھۆش خۆی دەچێت. دواتر سەعید نامەیەک دەنێرێت بۆ عوسمان کوڕی عەفان داوا دەکات ئەو کەسانەی وەڵامیان داوەتەوە ئیجرائاتیان لەگەڵ بکرێ تا نەبنە ھۆی ھەڵگەڕانەوە و فتنە. ئەوەبوو عوسمان ئەشتەر و کۆمەڵەکەی دوورخستەوە بۆ شام بۆلای معاوییە بەڵام بێ ئەنجام دەبێت دواتر دەنێردرێن بۆ لای حەبدولرحمان کوڕی خالید کوڕی وەلید تا ئەو کاتەی سەعید کوڕی عاس بۆ سەردانی عوسمانی کوڕی عەفان دەچێتە مەدینە کوفە جێدەھێڵێت خەڵکی کوفەش دەست دەکەن بە ڕاپەڕین ناڕەزایی ئەوەبوو ئەشتەر دەگەڕێتەوە کوفە نامەیەک بۆ عوسمان کوڕی عەفان دەنێرێت داوای چاکسازی لێ دەکات ڕەتی دەکاتەوە بە ھەموو شێوەیەک سەعید کوڕی عاس ببێتەوە والی کوفە. لە کاتی ناڕەزایەکەکانی دژ بە عوسمان کوڕی عەفان کە لە میسڕ و شوێنەکانی تر ھاتبوونە مەدینە ئەشتەریش دەچێتە پاڵ ناڕازییەکان و داوای ھاتنەخوارەوەی عوسمانی دەکرد لە خەلافەت. پاش کوژرانی عوسمان ئەشتەر دەچێتە لای عەلی داوای لێ دەکات ببێتە خەلیفەی موسڵمانان بەیعەتی پێ دەدات. لە ھەر یەکە شەڕەکانی جەمەل و سەفین بەژدار دەبێت دڵسۆزانە پاڵپشتی عەلی دەبێت. لە ساڵی ٣٨ھڕ کاتێک عەلی ئەیکاتە والی میسڕ لە ڕێگای چوون بۆ میسڕ لە شوێنێک نزیک فستات ژەھرخوارد دەکرێت وەفات دەکات.

### سەرچاوەکان
https://www.islamweb.net/ar/library/content/126/486/ثم-دخلت-سنة-ثلاث-وثلاثین

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب
ئیبراھیم حەمرە

ڕابی **ئیبراھیم حەمرە** (؛ ١٩٤٣ – ٧ی ئایاری ٢٠٢١) حاخامێکی سووری-ئیسرائیلی بووە.  وەک سەرۆکی حاخامەکانی جوولەکەکانی سووریا و لوبنان   کاری کردووە و دوا حاخامی سەرەکی سووریا بووە. 

## ژیانی سەرەتایی

ڕابی حەمرە لە ساڵی ١٩٤٣ لە دیمەشق لەدایکبووە، دوو ساڵ وەک مامۆستا لە قوتابخانەیەکی جوولەکەکانی ناوچەکە کاری کردووە، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٣ ڕۆڵی بەڕێوەبەری قوتابخانە وەربگرێت، لە ساڵی ١٩٧٠ بووەتە ئەندامی لیژنەی کۆمەڵایەتی کە خزمەت بە دانیشتووانی جوولەکەکانی ناوچەکە دەکات. ئەو لە کەنیسەی ناوخۆییدا کانتۆر بووە و پەیوەندییەکی زۆری لە حکوومەتی سووریادا ھەبووە و یارمەتی کۆمەڵگای دەدا لە ھەر شتێک کە پێویستیان بوو.

## پیشەی ڕابینی

لە ساڵی ١٩٧٢ وەک جێگری سەرۆکی حاخامەکان دیمەشق دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٩٧٦دا ڕابی حەمرە وەک سەرۆکی حاخام دەستنیشانکرا، ئەو پۆستەی بەدەستی ھێنا تا سووریای بەجێھێشت دوای چەندین ساڵ لە ھاوکاریکردنی کۆمەڵگاکە بە پشتیوانی دارایی و یارمەتیدانی ھەزاران جوولەکەی سووریا بۆ دەربازبوون لە سووریا لەگەڵ زۆربەی جوولەکەکانی وڵاتەکەدا کە مابوونەوە لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٤ کاتێک سەرۆکی ئەوکاتەی سووریا حافز ئەسەد ڕێگەی بە دوایین جوولەکەکانی سووریا دا کە کۆچ بکەن، بە مەرجێک کۆچ بکەن بۆ ئەمریکا نەک ئیسرائیل. ڕابی حەمرە پێش ئەوەی بەرەو ئیسرائیل بڕوات، کۆچی کردووە بۆ شاری بروکلین لە ویلایەتی نیویۆرک.

لەگەڵ گەیشتن بە ئیسرائیل، ڕابی حەمرە لە ھۆلۆن نیشتەجێ بوو و لە ئەنجومەنی ئایینی دامەزرا. جگە لە خزمەتکردن و سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگەی جووی سووریا، حەمرە زۆرجار سەردانی کۆمەڵگەی سووری جوولەکەکانی دەکرد لە نیویۆرک.  لە ساڵانی نەوەدەکاندا لەگەڵ مۆساد کاری کردووە بۆ بە قاچاخ کەلوپەلی جوولەکەکان لە سووریا دەربھێنن. و لە ئەنجومەنی سەرۆکایەتی ھاوپەیمانی حاخامەکان لە دەوڵەتانی ئیسلامیدا کاری کردووە.

لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٧، ئەلیزا کچی ڕابی حەمرە و سێ منداڵەکەی لە شاری بروکلینی ویلایەتی نیویۆرک ئاگر لە ماڵەکەیان کەوتەوە و گیانیان لەدەستدا.

ڕابی حەمرە لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢١ لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە ئیسرائیل بە خاک سپێردرا و سەرۆکی سووریا بەشار ئەسەد سەرەخۆشی خۆی نارد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پێکدادانی ئاشووری و کورد (١٨٩٥-١٩٠٠)

**پێکدادانەکانی ئاشووری و کوردەکان (١٨٩٥-١٩٠٠)** پێکدادانێک بوو لەنێوان ئاشوورییەکان و کوردەکان، لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی حەمیدییە (تا ساڵی ١٨٩٧ کۆمەڵکوژییەکانی حەمیدییە وەستێنران) وە زیاتر تووندتر بوو دوای ئەوەی کوردەکان ٤٠٠ مەڕیان لە ئاشوورییەکان برد و دوو شوانیشیان کووشت لە ساڵی ١٨٩٦.

## پێشینە
لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بینی بەرزبوونەوەی گرژییە دینی و ڕەگەزییەکان، بەتایبەتی لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵات کە زۆرینەی کورد و مەسیحی بوون. ئەم گرژییانە گەیشتنە لووتکەی خۆیان لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی حەمیدییە لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤ بۆ ١٨٩٦، کە بە شێوەیەکی سەرەکی ئەرمەنییەکان ئامانج بوون، بەڵام کاریگەری لەسەر ئاشوورییەکان، کلدانییەکان و سوریانییەکان ھەبوو، بەتایبەتی لە پارێزگای ئامەد. لە تشرینی یەکەم و تشرینی دووەمی ١٨٩٥ دا، کۆمەڵکوژییەکانی ئامەد ڕوویدا، کە تیایدا ھەزاران مەسیحی کوژران، وە چەندین گوند و کڵێسا وێرانکران و تاڵانکران. ئەم کۆمەڵکوژییانە کاریگەرییەکی قوڵیان لەسەر کۆمەڵگەی مەسیحیەکان بەجێھێشت، کە دەستیان کرد بە بینینی خۆیان وەک ھەڕەشەی لەناوچوون. لە ناو ئەم ئاژاوانەدا، ھۆزە چەکدارە کوردەکان بە پاڵپشتیی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە دەسەڵاتدارانی عوسمانی دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر موڵکی گوندەکانی ئاشووری و دزینی مەڕوماڵاتەکانیان، ئەمەش بووە ھۆی کاردانەوەی تووندوتیژی لە لایەن ھەندێک لە گرووپە ئاشوورییەکانەوە، بەتایبەتی تیارییەکان لە ناوچەی جۆڵەمێرگ، کە لە نێوان ساڵانی ١٨٩٥ بۆ ١٨٩٧ بەشدار بوون.

## ڕووداوەکانی ١٨٩٥-١٨٩٧
لە ساڵی ١٨٩٥دا، ئاشوورییەکان باجگرانی عوسمانیان لە ناوچەکانیان دەرکرد، وە لە ساڵی ١٨٩٧دا، ئاشوورییەکان ڕووبەڕووی لەشکرکێشییەکی عوسمانی بوونەوە کە ھەوڵی چوونە ناو ناوچەکەیان دەدا، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەشکرەکە بکشێتەوە.

## پێکدادانەکانی ١٨٩٦
لە ساڵی ١٨٩٦، ئەندامانی ھۆزە کوردەکانی ئەرتووشی، کە لە بەرزایییەک لە نزیک ناوچەی جۆڵەمێرگ ھەڵکەوتبوو، ٤٠٠ مەڕیان دەستبەسەرکرد کە موڵکی تیارییە نەستۆرییەکان بوون و ھێرشیان کردە سەر دوو شوان. لە وەڵامدا، نەستۆرییەکان کۆبوونەوە و ھێرشیان کردە سەر ناوچەی کوردەکان کە بە لڤین ناسراوە، بەشداربوون لە بەتاڵانبردن و تاڵانکردنەکان. دەسەڵاتداران ھەوڵیان دا ئارامی بگەڕێننەوە بەبێ ئەوەی ببنە ھۆی ڕووداوی زیاتر بە ناردنی سەرباز بۆ ناوچەکە. ھەر لەو ساڵەدا پێنج ھەزار چەکداری تیاریی نەستۆری لە جۆڵەمێرگ ھەڵیانکوتایە سەر گوندی دیزە و تاڵانیان کرد، کە شەش کاتژمێر دوورە لە جۆڵەمێرگ، دواتر ھێرشیان کردۆتە سەر گوندی پییانس، زۆرێک لە دانیشتووانەکانیان کووشت و یەکەی سەربازیی ناوخۆیییان گەمارۆ دا، کە داوای پاڵپشتی کرد.

## پێکدادانەکانی ١٨٩٩
لە کۆتایییەکانی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٨٩٩، مەلیک ئیسماعیلی دووەم سەرکردایەتیی ھێزێکی ٦٠٠ ئاشووریی کرد لەژێر فەرمانڕەواییی خۆی لە زنجیرەیەک ھێرشی سەربازی و تاڵانکردنی چەند گوندێکی مسوڵمان لە دۆڵی لڤین، کە ئەنجامدرا وەک کردەوەی تۆڵەسەندنەوە.

## سەرچاوەکان




پۆل:مێژووی کورد
پۆل:کوردایەتی
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان
پۆل:ئاشوورییەکانی عوسمانی
پۆل:ئاشوورییەکانی باکووری کوردستان
پۆل:ئاشوورییەکان
پۆل:کوردەکان
پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان
پۆل:ململانێیەکان
پۆل:ململانێکانی دەیەی ١٨٩٠
پۆل:ململانێکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
پۆل:سەدەی ١٩یەم
پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی حەمیدییە
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
نووروڵڵا بەگ

**نووروڵڵا بەگ** دوایین فەرمانڕەوای میرنشینی حەکاری بوو لە سەدەی نۆزدەھەمدا، بە بەشداریکردنی لە ھێرشەکان بۆ سەر دانیشتووانی ئاشووری و ئێزیدییەکان ناسراوە. ئەو بەشێک بوو لە ھاوپەیمانییەکی سێ لایەنە لەگەڵ بەدر خان بەگ و خان مەحموود لە ساڵانی ١٨٤٠کاندا، کە چەندین ھێرشی کردە سەر کۆمەڵگە ئاشوورییەکان، لەنێویاندا کۆمەڵکوژی و ئاوارەبوونی ناچاری کە ھاوسەنگی دیمۆگرافی لە بەشەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی گۆڕی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوننەکان
پۆل:کوردەکان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:کورد
پۆل:مردووان
پیانس

**پیانس** یان **گەچیتلی** یان **پەیانس** () گوندێکە لە ناوچەی ناوەندی پارێزگای حەکاری لە باکووری کوردستان (تورکیا). گوندەکە کوردانی ھۆزی گەودان و پینیانشیشی تێدایە و لە ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی ١٥٠٩ کەس بووە. گێچتلی یان پەیانس پڕ دانیشتووترین گوندی پارێزگای حەکارییە.

## دانیشتووان
مێژووی دانیشتووان لە ١٩٩٧ تا ٢٠٢٣:

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شارۆچکەکان
پۆل:شارۆچکە
پۆل:گوندەکان
پۆل:گوند
پۆل:گوندەکانی باکووری کوردستان
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پۆل:پارێزگای حەکاری
شیمیگێ (خواوەندى خۆر)

**شیمیگێ** خواوەندی خۆر بوو لە لای گەلی کۆنی ھووری (خووری) . وەک لە سەرچاوەکانەوە دەزانرێت کە ئەو خولوەندە ناگاتەوە ھیچ ناوچەیێکی دیاریکراوە، بەڵام لە بەڵگە مێژوویەکانی ڕۆژگاری دەسەڵاتی ھورییەکان، شیمیگی خواوەندی  شارەکانی کیزۆواتنا (تورکیای ئێستا)  و  ئوگاریت، ئالالاخ و ماری (لە سووریا)، تا نوزی لە شانشینی ئاراپخا (کەرکووکی ئێستا) لە گەرمیانی باشووری کوردستان بووە، کاراکتەر و کەسایەتییەکەی تا ڕادەیەکی زۆر بەند بووە بە ھاوتا میزۆپۆتامیایەکەی شەمەش؛ بەڵام شیمیگێ کاریگەری ھەبووە لەسەر خوداوەندی خیتی (کوڕی خۆری ئاسمان) و تیوازی لوڤێ.

لە ئەفسانە ھورییەکاندا، شیمیگێ وەک یەکێک لە ھاوپەیمانەکانی تێشوب وێنا دەکرێت. ڕۆڵێکی چالاک دەگێڕێت لە *سروودی ئولوکومی Ullikummi*, کە یەکەم کەسە ئەو ئەھریمەنە بە ناوی خۆیەوە ببینێت، و لە ئەنجامدا ھەواڵی بوونی خۆی دەگەیەنێتە خوداوەندی کەشوھەوا.

## ناو و کەسایەتی
شیمیگێ خودای خۆر بووە.  پێیان وابوو بە گالیسکەیەکدا بە ئاسماندا دەسوڕێتەوە کە چوار ئەسپ ڕایدەیکێشێت و خزمەتکارەکانی لەگەڵیدا بوون.  ھەروەھا پەیوەندی بە سرووش بەخشەکانەوە ھەبووە. 

دیارە کە ناوی شیمیگێ بە واتای "خۆر" دێت لە زمانی ھورییدا، بەڵام ھێشتا ناتوانرێت شیکاری وردتری ئیتیمۆلۆژی و مۆرفۆلۆژی بۆ بکرێت.  ڕێنووسی ناوەکە. نموونەی نووسینە میخییەکانی بریتین لە *ši-mi-i-ge* لە ئەوەی پێی دەوترێت " پیتی میتانی "، *ši-mi-ge-e* لە نووشتەکانی ماری، و *ši-mi-ga* یان *ši-mi-ka* لە ناوە تیۆفۆریەکاندا، لە ئالالاخ لە ڕۆژاوا تا ئەرەپخاپخا لە ڕۆژھەڵات.  گێرنۆت ویلھێلم پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەو فۆرمانەی کە بە ێ *-e* کۆتایی دێت لەوانەیە ڕۆژاوایی بن، لەکاتێکدا ئەمانە بە ا*-a* - ڕۆژھەڵات کۆتایی دێن.  لە ڕێنووسی ئەلفوبێی ئۆگاریتیکدا ناوەکە بە شێوەی *ṯmg* وەرگێڕدرابوو. 

## پەیوەندی لەگەڵ خوداوەندەکانی تر
ناوی خوداوەند شیوینی کە لە زمانی ئورارتو دەپەرسترێت، ڕەنگە ھاوشێوەی خوداوەندی شیمیگێ بێت.  ئەم تیۆرییە بە جێی متمانەتر دادەنرێت لە پێشنیاری جێگرەوە کە لە ڕووی ئیتیمۆلۆژییەوە پەیوەندی بە *šiu(na)* ی خیتی، «خودا»، یان *šiwatt*، «ڕۆژ» و بە درێژایی کەمتر ڕاستەوخۆ لەگەڵ ڕەگی پرۆتۆ-ھیندۆ-ئەورووپی **diēu-*.  بەڵام گێرنۆت ویلھێلم ئاماژە بەوە دەکات کە ھیچ ئاماژەیەک نییە کە ئایینەکانی ھوری و ئۆرارتی ھاوشێوە بوون و پێدەچێت پەیوەندییەکانی نێوانیان بە تەواوی زمانەوانی بن.  ڕەنگە شیوینی پەیوەندی بە شاری ئورارتی تووشپا (ڤان کالێسی)ەوە ھەبووبێت، وەک لە ناوی ھاوسەرەکەیدا، خوداوەندی تووشپویا، ئاماژەی پێکراوە. 

## پەرستن
شیمیگێ بە یەکێک لە خوداوەندەکانی "پان-ھوریی" دادەنرێت، ھاوشێوەی تێشوب، شاوشکا، کوشو، کوماربی یان نوپاتیک.   لە سەرچاوەکاندا ھیچ ئاماژەیەک نییە کە ھیچ شوێنێکی دیاریکراو پەیوەندییەکی بەھێزی بەوەوە ھەبووبێت،  بەڵام لە بەڵگەنامەکانی زۆرێک لە شارەکانی حوریدا، لەوانە ئورکێش، تیگونانی، عەلاخ، نوزی، عەرافا، تەل ئەلریمە و چاگار بازاڕ، بۆ نموونە بە چەندین ناوی تیۆفۆریکدا ئیسپاتی کراوە.  نموونە لەوانە ئیلیپ-شیمیکا ("شیمیگ ڕزگار دەکات")  و ئاریپ-شیمیکا ("شیمیگ [منداڵێکی] بەخشی"). 
وێنۆک| شیمی گە و کوشوح لە خاتووشا .

## ئەفسانە
لە ئەفسانەدا زۆرجار شیمیگێ وەک یەکێک لە ھاوپەیمانەکانی تێشوب دەردەکەوێت.  بەڵام لەم جۆرە دەقانەدا تاڕادەیەک کەم ئیسپاتی کراوە و تا ئێستاش کارەکتەری تاکەکەسی بە خراپی ناسراوە. 

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە
پۆل:خوداوەندەکانی خۆر
ڕاپەڕینی شیعە ١٩٧٩–١٩٨٠ لە عێراق

**ڕاپەڕینی شیعەکان لە ساڵانی ١٩٧٩–١٩٨٠** لە عێراق کە بە **ڕاپەڕینی یەکەمی سەدر** ناسراوە، وەک بەدواداچوونێک بۆ شۆڕشی ئێران (١٩٧٨–١٩٧٩) لە ئێرانی دراوسێ ڕوویدا، کە تێیدا پیاوانی ئایینی شیعەی عێراق سوێندیان خوارد عێراقی سەددام حوسێن کە بەعس باڵادەست بوو، بڕوخێنن. سەددام و جێگرەکانی پێیان وابوو کە ئاژاوەگێڕییەکان لە شۆڕشی ئێرانەوە ئیلھامیان وەرگرتووە ئاژاوە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٧٩ سەریھەڵدا و لە مانگی حوزەیران پەرەی سەند و لە ئەنجامدا ھەزاران کەس لە نەجەف ئەشکەنجە دران و کوژران. ڕاپەڕینەکە بەھۆی دەستگیرکردن و دواتر لەسێدارەدانی سەرۆکی بزووتنەوەی شیعەکانی عێراق محەممەد باقر سەدر لە نیسانی ١٩٨٠ ھێور بووەوە.

## پاشان

ڕاپەڕینی شیعەکان لە ساڵی ١٩٩٩ لە عێراق (یان ڕاپەڕینی دووەمی سەدر) لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٩ لە عێراق ڕوویدا، دوای کوشتنی محەممەد سادق سەدر لەلایەن حکوومەتی ئەوکاتەی بەعسەوە. ناڕەزایەتییەکان و توندوتیژییەکانی دواتر زۆرتر توندتر بوون لە گەڕەکە زۆرینە شیعەکانی بەغدا، ھەروەھا لە شارەکانی باشووری کەربەلا، ناسریە، کووفە، نەجەف و بەسرە کە زۆرینەی شیعەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ١٩٨٠
پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ململانێکانی ١٩٧٩
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٠
پۆل:ئیسلام لە عێراق
بۆمبی دزەپێکەری گەورە

**بۆمبی دزەپێکەری گەورە** بە ئینگلیزی **Massive Ordnance Penetrator** کە بە **GBU-57A/B**  دەناسرێتەوە، بۆمبێکی زۆر بەهێزە بەکاردێت بۆ لەناوبردنی بنکە قووڵەکانی ژێر زەوی. دریژی ئەم بۆمبە ٢٠ مەتر و نیوە و کێشیشی نزیکەی ١٣ تۆن و نیوە. بەهۆی پاراستنی زانیارییە نهێنییەکانەوە تاوەکو ئێستا بە فەرمی توانای قوڵکرنی ئەم بۆمبە پشتڕاست نەکراونەتەوە، بەڵام زۆربەی شیکارییە بەرگرییەکان باس لەوەدەکەن کە  ئەم بۆمبە توانای قووڵکرنی ٦٠ مەتری هەیە لە ٥٠٠٠ پاوند بۆ هەر ئینجێکی چوارگۆشە یان ٨ مەتر لە ١٠،٠٠٠ پاوند بۆ هەر ئینجێکی چوارگۆشە لە کۆنکرێتی بەهێزکراو.  

وێنۆک|نموونەیەکی سەرەتای لە بۆمبی GBU-57 A/B

## پەرەپێدان
لە ساڵی ٢٠٠٢ کۆمپانیای نۆرسرۆپ گرومن و لۆکهید مارتن کاریان لەسەر پەرەپێدانی بۆمبێکی  ١٣ تۆنی دەکرد کە توانای چوونە ناو زەوی هەبێت، بەڵام بودجە و کێشە تەکنیکییەکان بووە هۆی ئەوەی کە واز لە پەرەپێدانەکەی بهێنرێت. دوای جەنگی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ ، شیکاریەکان بۆیان دەرکەوت کە ئەو شوێنانەی کە بە بۆمبی دزەپێکەر بۆ ژێر زەوی هێرشیان کراوەتە سەر بە خراپی چوونەتە ژوورەوە و بەتەواوی شوێنی مەبەستیان نەپێکاوە. ئەمەش وایکرد زیاتر گرنگی بە پەرەپێدانی  بدرێت.

لە مانگی ئازاری ٢٠٠٧ تاقیکردنەوەیەکی سەرەتایی بۆ ئەم بۆمبە لە تونێلێک لە نیو مەکسیکۆ ئەنجامدرا.

لە ساڵی ٢٠٠٨ لە چەندین تاقیکردنەوە سەرکەووتنی بەدەست هێنا.

لە ئۆکتۆبەری ٢٠٠٩ پنتاگۆن داوای مۆڵەتی لە کۆنگرێس کردووە بۆ گۆڕینی بودجە و خێراکردنی پڕۆژەکە. 

لە مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠١١دا، هێزی ئاسمانی ئەمریکا ٢٠ بۆمبیان وەرگرت کە بە شێوەیەک دیزاین کرابوون کە بە فڕۆکەی بۆمبڕێژکراوی B-2 سپریت بگوازرێنەوە.

لە ساڵی ٢٠١٢دا پنتاگۆن داوای ٨٢ ملیۆن دۆلاری کرد بۆ پەرەپێدانی بۆمبەکە بۆئەوەی  هێزی قوڵکردنی زیاتر بە بۆمبەکە بدات.

## بەکارهێنانی جەنگی
لە هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر شوێنە ئەتۆمیەکانی ئێران لە ٢٢ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٥، بۆ یەکەم جار ئەم  جۆرە بۆمبە بۆ مەبەستی شەرکردن بەکارهینران. کە حەوت فرۆكە لە جۆری B-2 سپریت چواردە دانەیان لەم بۆمبە ‌هەڵگرتبوو ، کە ١٢ بۆمب لەسەر وێستگەی پیتاندنی یۆرانیێۆمی فۆردۆ و دوو بۆمبیش لەسەر دامەزراوەی ئەتۆمی ناتەنز خرانە خوارەوە.

## بەکارهێنەرەکان
هێزی ئاسمانی ئەمریکا : تا ساڵی ٢٠١٥ بە لایەنی کەمەوە ٢٠ دانە ئامادەن بۆ بەکار‌هێنان.

## سەرچاوە
ویکیپیدایای ئینگلیزی https://en.wikipedia.org/wiki/GBU-57A/B_MOP

پۆل:بۆینگ
مەلیک خوشابا

**مەلیک خوشابا یووسف زایا** (؛ لەدایکبووی ١٨٧٧ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی - ١٩٥٤ مووسڵ، عێراق) سەرکردەیەکی ھۆزیی ئاشووری یان"مەلیک"ی ھۆزی تیاری (*بیت تیارە*) بوو کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لە بزووتنەوەی سەربەخۆییی ئاشوورییەکان لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا ھەبووە.

## سەرچاوەکان
پۆل:ئاشوورییەکانی عوسمانی
پۆل:مردووانی ١٩٥٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سوریانی