گرێتا زیمەر فریدمان

گرێتا فریدمان (لەدایکبووی گرێت زیمەر؛ ٥ی حوزەیرانی ١٩٢٤ - ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦) ئەمریکییەکی لەدایکبووی نەمساییە و وێنەی گیراوە کە لەلایەن دەریاوانێکی دەریایی جۆرج مێندۆنسا (١٩٢٣-٢٠١٩)ەوە گیراوە و ماچی دەکرێت  ) لە وێنەی ئایکۆنی V-J Day لە تایمز سکوێری ساڵی ١٩٤٥ لەلایەن فۆتۆگرافەری گۆڤاری لایف ئەلفڕێد ئایزنستادبۆ دەیان ساڵ وێنەکە لە کولتوری باودا بە هەڵە دەزانرا کە وێنەی پەرستارێکە، بەڵام فریدمان یەکپۆشییەکی سپی لەبەردا بوو، چونکە یاریدەدەری پزیشکی ددان بوو.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
وێنۆک| پاسپۆرتی ساڵی ١٩٣٩ کە لەلایەن حکومەتی نەمسا بۆ "گرێت سارا زیمەر" دەرچووە، ناوی ناوەڕاست کە بە فەرمانی سۆسیالیستی نیشتمانی زیادکراوە
لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٢٤ لە خێزانێکی جولەکە لە شاری ڤینەر نیوستاد لە نەمسا لەدایکبووە، گریت زیمەر بووە.  زیمەر لە ساڵی ١٩٣٩ لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا لەگەڵ خوشکە بچووکەکانی جۆزێفین (فینی) و بێلا لە نەمسای ژێر کۆنترۆڵی نازییەکانەوە کۆچیان کرد بۆ ئەمریکا، لە پرۆسەکەدا جۆزێفین بوو بە جۆزێفین، لە کاتێکدا گریت و بێلا دوا پیتی هەر ناوێکیان گۆڕیەوە و بوون بە گرێتا و بێل، خوشکە گەورەکەی زیمەر بە ناوی لیلی کۆچی کرد بۆ وڵاتی فەلەستین . ناوی تیرزا وەرگرتووە و دوای شەڕی شەڕی عەرەب و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ لە فەلەستین مایەوە، بەهۆی ئەوەی نەیانتوانی ئەوروپا بەجێبهێڵن، دایک و باوکیان، ماکس و ئیدا، لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەی نازییەکان لە کاتی هۆلۆکۆستدا گیانیان لەدەستدا. 

زیمەر لە ئامادەیی پیشەیی کوینز و ئامادەیی ناوەندی پیشەی دەرزی و ئامادەیی ئێڤین هارلم خوێندوویەتی. پاشان وەک یاریدەدەری پزیشکی ددان پشتگیری خۆی دەکات، دواتر لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای مۆدە (FIT) وانە دەخوێنێت و لەگەڵ وۆرکشۆپی دراماتیکیی قوتابخانەی نوێی توێژینەوەی کۆمەڵایەتی بە سەرۆکایەتی ئیروین پیسکاتۆر، جلوبەرگی خوێندووە. دواتر لە کاتێکدا لە ساڵانی ١٩٤٠ و ١٩٥٠ لە نیویۆرک دەژیا، بە شێوەیەکی جۆراوجۆر لە دیزاینی یارییەکان و جلوبەرگی بووکەڵە، لە تەلەفزیۆنی سەرەتایی لەگەڵ بوکەڵەکانی بیل بەیرد و لە شانۆی هاوینە لە یاریگای کامپ تامیمێنت کاری کردووە.

## ''ڕۆژی ڤی جەی لە تایمز سکوێری''
لە ڕۆژی ڤی جەی، ١٤ی ئابی ١٩٤٥، زیمەر بە جل و بەرگی یەکپۆشیەوە لە نووسینگەی پزیشکی ددان کارەکەی بەجێهێشتبوو و لە تایمز سکوێری ئەو کەسانە بوو کە لە چاوەڕوانی ڕاگەیاندنی کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمدا کۆبوونەوە، کاتێک کەسێکی نامۆ جل و بەرگی دەریاوانێکی هێزی دەریایی لەبەردا بوو یەکپۆشی گرت و ماچی کرد.   فۆتۆگرافەر ئەلفڕێد ئایزنستاد کە لە تایمز سکوێری بوو بۆ بەڵگەنامەکردنی ڕووداوەکە، ئەو ساتەوەختەی لە چوار چوارچێوەدا بە لایکاکەی گرتووە. یەکێک لەو چوارچێوانە بوو بە وێنەکە، *ڤی جەی دەی لە تایمز سکوێری*, کە لە گۆڤاری *لایف* لە ساڵی ١٩٤٥ بڵاوکرایەوە و نووسرابوو، "لە تایمز سکوێری نیویۆرک کچێکی سپی پۆش جانتا و تەنوورەکەی دەگرێت کاتێک دەریاوانێکی بێ ڕێگری لێوەکانی بە شێوەیەکی چوارگۆشە دەچێنێت." لەسەر هی ئەو". 

کاتێک ئایزنستاد وێنەکەی گرت، نەیتوانی هیچ زانیارییەکی کەسی لە کەسەکانی وەربگرێت، بەمەش ناسنامەکانیان بۆ دەیان ساڵ نادیارە. لە ساڵانی دواتردا زۆرێک لە ژنان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەو ژنەن کە لە وێنەکەدا دیارە. زیمەر کە ئێستا گرێتا فریدمانە، لە کۆتاییدا لە ساڵانی شەستەکاندا وێنەکەی بینی و دەستبەجێ خۆی ناسیەوە. ئەو بۆ گۆڤاری لایف نووسیویەتی و وێنەی زیادەی پێشکەش کردووە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو قسەیەی کە ئەو ژنە لە وێنەکەدایە.

بەڵام سەرنوسەرانی *ژیان* پەیوەندییان پێوە نەکرد تا ساڵی ١٩٨٠، بەڵام کاتێک سەرنجی نوێ بۆ ئەوەی بزانن کە بابەتەکانی وێنەکە کێن و دوای لێکۆڵینەوە و شیکاری پشتڕاستیان کردەوە کە فریدمان ئەو ژنە بووە لە وێنەکەدا.  سەرنوسەرانی *ژیان* بانگهێشتی بابەتەکانی وێنەکەیان کرد بۆ 'یەکگرتنەوە'.

ڕۆژی ڤی جەی لە تایمز سکوێری بوو بە ئایکۆنی و بە شێوەیەکی باو وەک وێنەیەکی ڕۆمانسی سەیر دەکرا کە لە کاتی ئاهەنگەکانی سەرکەوتنی ساڵی ١٩٤٥دا گیراوە. لە کاتێکدا کە خۆی لەگەڵ ئەو لێکدانەوەدا گونجاند کە دان بەوەدا دەنێت کە ڕەزامەندی نییە، فریدمان دوای دەیان ساڵ هەستی تێکەڵاوی سەبارەت بەو بابەتە دەربڕی.   لە ساڵی ٢٠٠٥ لە چاوپێکەوتنێکدا لە کتێبخانەی کۆنگرێس فریدمان ڕایگەیاند "ئەوە هەڵبژاردەی من نەبووە ماچ بکرێم، کابرا تەنها هاتە لای و ماچی کرد یان دەستی گرت".  و "لەلایەن دەریاوانێکەوە گرتم و ئەوەندە ماچ نەبوو، زیاتر کردەوەیەکی خۆشحاڵی بوو کە ناچار نەبوو بگەڕێتەوە، دواتر بۆم دەرکەوت، ئەوەندە دڵخۆش بوو کە ئەو." پێویست نەبوو بگەڕێنەوە بۆ زەریای هێمن کە پێشتر شەڕەکەیان بەسەردا تێپەڕیوە. هۆکاری ئەوەی کەسێکی گرت کە وەک پەرستارێک جل و بەرگی لەبەردا بوو ئەوە بوو کە تەنها هەستی بە سوپاسگوزارییەکی زۆر دەکرد بۆ ئەو پەرستارانەی کە ئاگاداری بریندارەکان بوون." 

لە درێژەی قسەکانیدا وتی "هەستم کرد زۆر بەهێزە، تەنها بە توندی گرتم، و دڵنیا نیم کە من -- لەبارەی ماچەکەوە چونکە، دەزانی، ئەوە تەنها کەسێک بوو کە بەڕاستی ئاهەنگ دەگێڕا. بەڵام ئەوە نەبوو." ڕووداوێکی ڕۆمانسی بوو. ئەوە تەنها ڕووداوێکی سوپاسگوزار بوو بۆ خودا شەڕ کۆتایی هاتووە جۆرێک لە شتەکان." 

لە ساڵی ٢٠١٢دا فریدمان بە سی بی ئێس نیوزی ڕاگەیاندووە، "نەمبینی نزیک دەبێتەوە و پێش ئەوەی بزانم لەم گرتنە توندەدا بووم". 
وێنۆک| جۆرج مێندۆنسا و گرێتا فریدمان وەک میوانی فەخری لە نمایشی بریستۆڵ لە ٤ی تەمموزی ٢٠٠٩

## ساڵانی دواتر و مردن
لە ساڵی ١٩٥٦ هاوسەرگیری لەگەڵ دکتۆر میشا فریدمان کرد کە پێشمەرگەیەکی دێرین بوو لە جەنگی دووەمی جیهانی لە فەیلەقی ئاسمانی سوپای ئەمریکا و توێژەرێکی زانستی بۆ سوپای ئەمریکا لە فۆرت دیتریک و ڕووی لە فرێدریک لە ویلایەتی میریلاند کرد.

لە کۆلێژی هود خوێندوویەتی و کاری نیگارکێشی زەیتی و چاپکردن و پەیکەرسازی و ڕەنگی ئاوی خوێندووە، بەڵام تا ساڵی ١٩٨١ دەرنەچووە، هەمان ساڵ کە دوو منداڵەکەی بە ناوەکانی مارا و جوشوا کۆلێژیان تەواو کردووە. هەروەها فریدمان بۆ ماوەی دە ساڵ لە هود کاری کردووە و کتێبەکانی نۆژەن کردووەتەوە. 

هەروەها خاتوو فریدمان ئاشنابوونەکەی پاراست و لەگەڵ جۆرج و ڕیتا مێندۆنسادا بوو بۆ بۆنە مەدەنییەکان و یادکردنەوەی ساڵڕۆژی ڕۆژی ڤی-جە، هەرچەندە پیربوونی تەمەن ئەم دەرکەوتنانەی سنووردار کرد. بە تێپەڕبوونی کات چیرۆکی تاکەکەسی و مێژووی ژیانیان بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەڵگەدار بوو.

داواکاری چاوپێکەوتن و داواکاری واژۆ بە بەردەوامی دەخرایە ناو یاریگا. چاوپێکەوتنەکانی پەخش بریتی بوون لە فۆکس و هاوڕێکانی، ٢٠/٢٠ی کەناڵی (ABC News)، بەیانی شەممەی سی بی ئێس،  و "چیرۆکەکانی جەنگی نیویۆرک"، کە هاوڕێی زنجیرەی "جەنگ - فیلمێکی کێن بێرنزی" کە لەلایەن (WNET) بەرهەم هێنراوە. 
وێنۆک| پرسەی لە گۆڕستانی نیشتمانی ئارلینگتۆن
فریدمان لە تەمەنی ٩٢ ساڵیدا لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لە شاری ڕیچمۆند لە ویلایەتی ڤێرجینیا کۆچی دوایی کرد. خۆڵەمێشەکەی لە تەنیشت هاوسەرەکەی لە گۆڕستانی نیشتمانی ئارلینگتۆن نێژراوە . 

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە
پۆل:جووە نەمسایییەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا