open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سدیق بلووکینی

**سدیق بلووکینی :** ( ١٩٢٧ - ١٩٦٢ ) مەلا و سیاسەتوان و خاوەنی ئیمتیاز و بەڕێوەبەری ڕۆژنامەی کوردی - عەرەبیی حەفتانەی (ڕای گەل- رأي الأهالي)ی بوو

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''سدیق بلووکینی'''
سدیق کوڕی عەلی کوڕی  حەسەن کوڕی حسێنە، لە ساڵی ١٩٢٧ لە دێی (بلووکین)ی سەر بە ناوچەی (ئاغجەلەر)ی قەزای چەمچەماڵ ھاتووەتە دنیاوە . بە منداڵی چووەتە حوجرە، لای مەلا عەبدولعەزیزی شیلە خانی (عەبدولعەزیز کوڕی محەمەد گووروون) لە مزگەوتی حاجی قادری عەللاو و مزگەوتی عەبدولڕەزاق لە شاری کەرکووک خوێندوویە، ھەموو زانستێکی دینیی تەواوکردووە و ئیجازەی لێ وەرگرتووە. پاشان پێشنوێژ و مامۆستایەتیی لە مزگەوتی (سەججاد) کردووە. لە مزگەوتی حاجی قادر عەللاویش کە ھاوزەمان پەیمانگای ئیسلامی بووە، دەرسی وتووەتەوە.

## ژیانی هاوسەرگیری
سدیق بلووکینی، لە  ڕۆژی ٥/١١/١٩٤٧ ژنی ھێناوە و لە خاتوو "نازدارە کچی مەلا عەبدولعەزیزی محەمەد گووروون" منداڵەكانی بەناو ساڵی لەدایك بوونیان (ئاواز ١٩٤٩، کەنعان ١٩٥٣، دڵشاد ١٩٥٦، ئازاد ١٩٥٧، نەوزاد ١٩٦١، نەزەھات ١٩٦٣ ) .

## چالاکیی سیاسی
دووکانی فرۆشتنی کەرەستە و ئامێری کارەباییی لەسەر جادەی مەجیدییە و جادەی ئەتڵەسیش ھەبووە، ڕۆژنامەی "ڕای گەل - رأي الأهالي"ی خۆیی لەمەی دوایییاندا فرۆشتووە. ھەر لە لاوی و ئاخرو ئۆخری ساڵانی سییەوە تێکەڵی سیاسەت بووە و بە ئەندامی (حیزبی ھیوا) وەرگیراوە. پاشان چووەتە ڕیزی (پارتی دیموکراتی کورد). ھێندە چالاک و ھەڵسووڕاو بووە، بووە بە بەرپرسی لیژنەی ناوچەی کەرکووکی پارتی. ١٩٥١ بەر لە سازدرانی دووەم کۆنگرەی پارتی، بووە بە لایەنگری باڵی ساڵح ڕوشدی دژی باڵی ھەمزە عەبدوڵڵای سکرتێری ئەوسای حیزب.

## لایەنە سیاسییەکانی دیکەی عیراق
تێکەڵی لایەنە سیاسییەکانی دیکەی عیراق بووە، بە تایبەت حیزبی نیشتمانیی کامیل جادرچی، بەتایبەت بووەتە بەرپرسی لقی کەرکووکی ئەو حیزبە و خاوەنی ئیمتیاز و بەڕێوەبەری ڕۆژنامەی کوردی - عەرەبیی حەفتانەی (ڕای گەل- رأي الأهالي)ی ئۆرگانی حیزبەکەیش کە لە کەرکووک دەرچووە . 

## كۆچی دوای
تاقمێک تورکمانی ناحەز ڕۆژی ١٧/٨/١٩٦٢ غافڵکوژیان کردووە. ئیدی منداڵەکانی لای باپیریان لە دایکەوە دەستی سۆزیان بەسەردا کێشراوە و گەورە کراون.

## سەرچاوەکان
کچەزای سەددام

**کچەزای سەددام** کتێبێکی بیرەوەرییە، لە نووسینی حەریر کچی حوسێن کامیل. کتێبەکە ھەواڵی پەیوەندیدار بە ژیانی حەریر حوسێن کامیل و خێزانەکەی لەخۆگرتووە بە تایبەت سەددام حوسێنی باپیری و حوسێن کامیلی باوکی.   
## سەرچاوەکان
عەبدی حەموود

**عەبدی حەموود**، ناوی ڕاستەقینەی **عەبدی حەمید مەحموود خەتتاب ناسیری** (١٩٥٦ – ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢)، ئەفسەرێکی عێراقییە و لە ڕێی ڕووتبەکانەوە پلەی بەرزبووەوە تا بوو بە فەریقی یەکەم. بوو بە دەستی ڕاستی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق و پلەی مووقەدەمی ھەبوو. لە ڕیزبەندی چوارەمدایە کە ٥٥ ناوی تێدایە، لە لیستێکدا کە ھێزەکانی ئەمریکا لە ڕیزبەندی داواکراوترین کەسانی سەرکردایەتی عێراق لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێن، کە پێش لەشکرکێشی ئەمریکا لە نیسانی ٢٠٠٣ ئامادەی کردوون.

## مردن
ڕۆژی سێشەممە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠، دادگا سزای لەسێدارەدانی بۆ عەبدی حەمید حەموود دەرکرد کە بەرپرسی پاراستنی تایبەتی سەددام بوو، ھەروەھا سزای لەسێدارەدانی بەسەر تاریق عەزیز، جێگری سەرۆک وەزیرانی پێشوو و وەزیری دەرەوەی عێراق دەرکرد، عەبدی لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢ لە تەمەنی ٥٦ ساڵیدا لەسێدارەدرا.
## سەرچاوەکان
شەڕی پەناگەی عودەی و قوسەی

**ھەڵکوتانە سەر پەناگەی عودەی و قوسەی لە ساڵی ٢٠٠٣**، ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی ئەمریکا بوو کە لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٣ لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری مووسڵ ئەنجامدرا، کە بووە ھۆی کوژرانی عودەی و قوسەی کە تاکە کوڕەکانی سەرۆک سەددام حوسێن بوون، کە لە یەکێک لە باخەکانی ناوچەی دوور خۆی شاردبووەوە. ھەڵمەتەکە مەبەست لێی دەستگیرکردنی دووبرا ونبوونەکە بوو کە عودەی و قوسەی بوون، لە پەناگەیەکی قاییمکراو لەنێوان ھێزێکی ئەمریکی لە ٢٠٠ سەرباز کە بە چەکی قورس پاڵپشتی دەکران و ھێلیکۆپتەری ھێرشبەریان ھەبوو، لە بەرامبەر چوار کەس: عودەی، قوسەی، مستەفا ئیبن قوسەی، کە تەمەنی چواردە ساڵ بوو و عەقید عەبدولسەمەد حەددووچی پاسەوانی عودەی، شەڕەکە دوای چوار کاتژمێر بەرگریکردن بە کوشتنیان کۆتایی ھات.

## ڕووداوەکان
لە مانگەکانی ئازار و نیسانی ٢٠٠٣ ھاوپەیمانییەکی سەربازی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا ھێرشی کردە سەر عێراق و دەسەڵاتی حیزبی بەعسی لابرد کە سەرۆکەکەی سەددام حوسێن بوو. دوای ماوەیەکی کەم لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ سەددام و کوڕەکانی خۆیان شاردەوە لە چەند شوێنێکدا، دواتر جیابوونەوە و عودەی و قوسەی بەرەو سووریا بەڕێکەوتن، پاشان بەخێرایی گەڕانەوە، دواجار پەنایان بردە بەر ماڵی نەواف زەیدان لە گەڕەکی بەرید لە باکووری ڕۆژھەڵاتی مووسڵ.

عودەی و قوسەی لەو عێراقییانە بوون کە لەلایەن ئەمریکاوە داواکرابوون. دەسەڵاتی ئەمریکی پاداشتێکی بە بڕی سی ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەرکرد لە بەرامبەر ڕێنماییکردنیان بۆ شوێنی ھەردوو براکە.

## پەناگە
ماڵی نەواف زەیدان کۆشکێکی گەورە و ڕاقی بوو و سێ نھۆمی ھەبوو لە ناوچەیەکی ڕاقیدا، لە سەری شەقامێک لە گەڕەکی بەرید کە بە گەڕەکی فەلاحیش ناودەبرێت، لە کۆڵانی ژمارە ٦ لە نزیک بازاڕێکی قەرەباڵغ، خانووەکانی پشتی لە گەڕەکی بەرید لە مووسڵ سادە بوون، کە حەوشەیەکی بچووکیان ھەبوو پێشەوە، ماڵی نەواف بە درێژایی ماوەی پەنابەری عودەی و قوسەی سەرنجی ڕانەکێشا و زیاد کاتب کە دراوسێی نەواف بوو وتی کە «تێبینی  ھیچ شتێکیان نەکردبوو. زەیدان ھەمیشە میوانی زۆری ھەیە»، ھەندێک لە دراوسێکانی ڕایان گەیاند کە دوای ئەوەی ھەڵکوتانە سەر ماڵەکە بە تەلی دڕکاوی دەورە درا و پەنجا سەرباز پاسەوانییان کرد، لە بەیانی ڕۆژی چوارشەممە، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٣دا ٢٠٠ پیاو لە نزیک پەناگەکە کۆبوونەوە ھاواریان دەکرد، «بە گیان و خوێن فیدات دەبین سەددام» و گرژی لە نێوان ئەوان و پاسەوانانی ماڵەکەدا دروست بوو، لەوێدا وەرگێڕێکی سەربازە ئەمریکییەکان ھاواری کرد بە زمانی عەرەبی «ئەی خەڵکی مووسڵ. ئەم ناوچەیە بەجێبھێڵن ئەگینا دەستگیرتان دەکەین. دوێنێ عودەی و قوسەیمان کوشت. ئێستا ناوچەکە پاک دەکەینەوە. ھەرکەسێک لێرە بمێنێتەوە بە لایەنگری عودەی و قوسەی دادەنرێت»، خانووەکە زیانێکی زۆری بەرکەوت و ژوورەکانی سووتان، سوپای ئەمریکا دوای چوار ڕۆژ لە ھەڵمەتەکە ماڵی نەواف زەیدانی ڕووخاند. پاشان لە نزیک خانووەکە «خانوو و زەوی بۆ فرۆشتن» نووسرا.
## سەرچاوەکان
مزگەوتی گەورەی مووسڵ

وێنۆک|268x268پیکسڵ|دوو سەربازی سوپای ئەمریکا لە نزیک بینای مزگەوتی گەورەی مووسڵ لە ساڵی ٢٠٠٧

چەپ|وێنۆک|175x175پیکسڵ|مزگەوتی گەورەی مووسڵ لە ساڵی ٢٠١١
**مزگەوتی گەورەی مووسڵ** (پێشتر: **مزگەوتی سەددام**) مزگەوتێکە لە کەناری چەپی (ڕۆژھەڵاتی) ڕووباری دیجلە لە مووسڵ و لە قۆناغی دروستکردندایە.
## سەرچاوەکان
ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە عێراق

**ھێزەکانی ھاوپەیمانی نێونەتەوەیی لە عێراق** ھێزێکی سەربازی بوون کە پێکھاتبوون لە چەند تیمێکی سەربازی لە وڵاتە جیاجیاکانی جیھان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا و بەریتانیا، کە بووە ھۆی داگیرکردنی عێراق بە شێوەیەکی سەربازی لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بەپێی پێناسەی ئەنجومەنی ئاسایش بۆ دۆخی عێراق لە یاسای ژمارە ١٤٨٣ی ساڵی ٢٠٠٣.

للەشکرکێشی بۆ سەر عێراق لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە بە سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەستیپێکرد، ئەم ھاوپەیمانییە زۆر جیاواز بوو لەو ھاوپەیمانییەی کە شەڕی کەنداویان کرد، چونکە ھاوپەیمانییەکی قورس بوو لەڕووی پێکھێنانەوە. ھێزە سەربازییەکانی ئەمریکا و بەریتانیا ٩٨٪ی ئەم ھاوپەیمانییەیان پێکدەھێنا. ئەم شەڕە بووە ھۆی گەورەترین قوربانیی مەدەنی لە مێژووی عێراق و مێژووی سوپای ئەمریکادا، بەو پێیەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازانی ئەمریکی و مەدەنی عێراقی کوژران.
## سەرچاوەکان
جەیش ڕاشیدون

**جەیش ڕاشیدون** بزووتنەوەیەکی چەکدارییە و لە چەند کەتیبەیەک پێکھاتووە کە لەکاتی داگیرکردنی عێراقدا سەریان ھەڵداوە. لە ئەنبار، دیالە، مووسڵ، سەلاحەدین، کەرکووک بڵاوبوونەتەوە، دیارترین دامەزرێنەرانی بریتین لە کەبیسی ئەبوو ئەسید، ئەبوو حارس و حەمدانی ئەبوو فاتیمە.

## پێناسە و دامەزاندن
گرووپێکی جیھادی عێراقییە کە ڕاستەوخۆ دوای داگیرکردنی عێراق وەک وەڵامێکی خۆبەخۆ و ڕاستەوخۆ لەلایەن عێراقییەکانەوە دژی داگیرکاری سەریھەڵدا، ھاوشێوەی بزووتنەوە خۆڕاگرەکانی تری عێراق.

## ئامانج و سیاسەت
ئامانج و سیاسەتەکانی ھاوشێوەی ئەو ئامانجانەیە کە بزووتنەوەکانی خۆڕاگری ئیسلامیی نەتەوەیی وەک کەتیبەکانی شۆڕشی ١٩٢٠ و گرووپە خۆڕاگرییەکانی دیکە پەسەندیان کردووە، کە بریتین لە ڕزگارکردنی عێراق لە دەستی ھێزە داگیرکەرەکان و گەڕاندنەوەی سەروەری تەواو بۆ عێراق و گەلەکەی و پاراستنی یەکڕیزیی عێراق و دابەشنەکردنی.

## پێکھاتەی ڕێکخراو
لە چەند کەتیبەیەک پێکدێت؛ وەکو کەتیبەی کەوسەر، کەتیبەی ئەلفیردەوس، کەتیبەی جوونوود ئەلڕەحمان، کەتیبەی فجر سادق، کەتیبەی موسلیم بن عەقیل، و ئەوانی تر و ھەر کەتیبەیەک لە یەکێک لە ناوچەکان جێگیرە، دیارترینیان بریتییە لە لیواکانی ئیمان کە لە ڕووی قەبارە و کارەوە ھاوتایە لەگەڵ چالاکیی کوتلە سەربەخۆکان.

## بڵاوبوونەوە
چالاکییەکانی لە پارێزگاکانی سەلاحەدین و ئەنبار و دیالە و موسڵ و کەرکووک و ھەروەھا بەغدای پایتەخت چڕبووەتەوە.

## چالاکیی چەکداری
لە بەڵگەنامەیەکی گروو‌پەکەدا بەناونیشانی «حووکمی شەریعەت لەسەر جیھاد و شتە پەیوەندیدارەکانی لەسەر خاکی عێراق»، کە لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٠٦ لە ئینتەرنێتدا بڵاوکرایەوە، تێیدا ھاتووە کە کوشتن یان شەڕکردن لەگەڵ شیعە یان کورد بە گشتی دروست نییە، و شەڕەکە ئاراستەی «داگیرکەر و ئەوانەی ھاوکاری لەگەڵدا دەکەن، جا تاکەکان بێت یان گرووپەکان». لۆژیکییە ھەموو ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییانەی کە لە بەیاننامەکانیدا پەسەندی کردبوو، ئاراستەی ھێزەکانی ئەمریکا بووبێت.

ئەم گرووپە لە تاکتیکی سەربازی خۆیدا مووشەکی ھاوەن و چاندنی تەقەمەنی لە کەناری ڕێگاکان و قەناس بەکاردەھێنن. یەکێک لە دیارترین ئۆپەراسیۆنەکان لەناوبردنی زرێپۆشێکی ئەمریکی بوو لە ناوچەی تارمییە لە بەیاننامەیەکی ڤیدیۆیی لە بەرواری ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٦.

## سەرچاوەکان
شەریف گۆرەن

**شەریف گۆرەن** (بە تورکی: Şerif Gören)، (١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ لە زانتی، یۆنان - ) دەرھێنەری سینەمایی خەڵکی تورکیایە. ئەو لە ساڵی ١٩٨٢ وێڕای یەڵماز گونەی بۆ فیلمی ڕێ خەڵاتی چڵەدارخورمای زێڕینی فێستیڤاڵی فیلمی کانی بەدەست ھێنا. شەریف گۆرەن لە سەرەتادا وەکوو مۆنتێر و یاریدەدەری دەرھێنەر کاری خۆی لە بواری سینەما دەستپێکرد. لە ساڵی ١٩٧٠ وێڕای یەڵماز گونەی فیلمی ھیوایان بەرھەم ھێنا و دواتر یەکەمین فیلمی خۆی وەکوو دەرھێنەر لە ساڵی ١٩٧٤ لەژێرناوی ئەندیشە چێ کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:خەڵکی یۆنانیی بە ڕەچەڵەک تورک
پۆل:خەڵکی زانتی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی پرتەقاڵی زێڕین بۆ باشترین دەرھێنەر
پۆل:دەرھێنەرانی براوەی چڵەدارخورمای زێڕین
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی تورک
پۆل: کۆچبەرانی یۆنانی بۆ تورکیا
سوپای تائیفەی مەنسوورە

**سوپای تائیفەی مەنسوورە**، گرووپێکی یاخیبووی جیھادیی سەلەفییە و لە سەردەمی شەڕی عێراقدا دژی ھێزەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانە ناوخۆییەکانیان شەڕیان کرد، لە ساڵی ٢٠٠٤ دامەزرا، ئەم گرووپە پەیوەندییان بە ڕێکخراوی قاعیدە کرد و ھاوکاری دامەزراندنی ئەنجومەنی شورای موجاھیدینی کرد، لە ئەنبار و نەینەوا و دیالە چالاکە.

## مێژوو
ئەم گرووپە لەلایەن شێخ ئەبوو عومەر ئەنساری دامەزراوە و لە مانگی ئایاری ٢٠٠٤ سوپای مەنسوور ئەلێکساندەر گۆردینکۆ و ئەندرێ میشراکۆڤیان ڕفاند کە کرێکارانی ئینتەرنێرگۆسێرڤیس بوون و داوای کشانەوەی ھێزە بیانییەکانیان کرد لە عێراق.

ئەم گرووپە لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٥ ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد، ئەمەش بەھۆی مووشەکبارانکردن بوو بە ھاوەن لەنزیک پردی عەیم لەسەر ڕووباری دیجلە، کە بەو پردەوە کاروانێکی شیعەکان بەرەو گۆڕی ئیمام مووسا کازم دەڕۆشتن. لە ئەنجامی بۆردوومانەکەدا ٧ کەس کوژران و ٣٥ کەسیش بریندار بوون و بەھۆی وێرانبوونی پردەکەش مەزەندە کراوە کە لە نێوان ٩٥٣ بۆ ١٠٣٣ کەس کوژراون و لە نێوان ٣٢٢ بۆ ٨١٥ کەسیش بریندار بوون.

لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ ڕێکخراوێکی ناسراو بە ئەنجومەنی شورای موجاھیدین لە عێراق دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند. سوپای تائیفەی مەنسوورە بە یەکێک لە گرووپە پێکھێنەرەکانی ناساند لەگەڵ قاعیدە لە عێراق، کەتیبەکانی تەوحید، کەتیبەکانی سەرای جیھاد، کەتیبەکانی غوراب و کەتیبەکانی ئەلئەحوال.
## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤ لە عێراق
پۆل:شەڕی عێراق
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
بەرەی بەرگریکارانی عەقیدە

**بەرەی بەرگریکارانی عەقیدە** یەکێکە لە کوتلە چەکدارەکانی عێراق. لە مانگی ئابی ٢٠٠٨ دوای یەکگرتنی چوار فراکسیۆنی عێراقی دامەزراوە کە بریتین لە ڕێکخراوی سەوزی ئیسلامیی، بزووتنەوەی خەباتی ئیسلامیی، سەرایای بەغدا و کەتیبەی خۆڕاگریی عێراق. بەرەیەکە بۆ وەستانەوە لە دژی داگیرکاری ئەمریکا و ئێران دامەزرا.
## سەرچاوەکان
ئەنسارولسوننە

**سوپای ئەنسارولسوننە** یان **گرووپی ئەنسارولسوننە**، ڕێکخراوێکی چەکداری عێراقییە کە پێش داگیرکاری عێراق دامەزرا، و لە گرووپی ئەنسارولئیسلامی کوردییەوە سەریھەڵدا، کە لە باشووری کوردستان لە دژی جەلال تاڵەبانی و مەسعوود بارزانی شەڕی دەکرد، لەو کاتەدا کۆنترۆڵی ھەندێک شار و گوندی باشووری کوردستانی کرد کە ڕژێمی سەددام تێیدا کۆنترۆڵی نەبوو، ئەم ھێزانە لە سەرەتای شەڕی عێراقدا، ئەمریکا ھێرشێکی ئاسمانی بۆ سەر ناوەند و شارەکانی ئەنسارولئیسلام ئەنجامدا و نزیکەی ٨٠ ئەندامی ئەم گرووپە کوژران، و لەنێو ئەوانەی کوژران ڕائید خریساتی ئوردنی بوو، دوای بۆردوومانەکانی ئەمریکا جیھادیان لە باشووری کوردستان و مووسڵ و تکریت ڕاگەیاند، و ژمارەیەکی زۆر لە شەڕکەرە عەرەبە سوننەکان پەیوەندییان پێوە کرد و ناوی ئەم گرووپەیان نا ئەنسارولسوننە بە مەبەستی ھەڵگرتنی ئەو نادادپەروەرییەی بەرامبەر بە سوننەکان کە بە شێوەیەکی گەورە و ڕوون لە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە ڕوویدا، بە دووەم یان سێیەم گەورەترین گرووپی جیھادی دادەنرێت لە عێراق کە دژی ئەمریکییەکان و حکوومەتی عێراق شەڕ دەکات و بەتایبەتی لە ئەنبار و ڕەمادی و باکووری بەغدا و دیالە و بابل سەریان ھەڵدا، ئەندامانی ئەم گرووپە لە سەرتاسەری شارەکان بڵاوبوونەتەوە، گرووپەکە بەرپرسیارێتی زۆرێک لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی عێراقیان لە ئەستۆ گرتووە، و کاریگەرییەکەی لە زۆربەی پارێزگاکانی باکووری عێراق و بەغدادا بڵاوبووەتەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق
پۆل:شەڕی عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
بەرەی ئیسلامی بۆ خۆڕاگریی عێراق

**بەرەی ئیسلامی بۆ خۆڕاگریی عێراق** () ڕێکخراوێکی چەکدارە کە دوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە، ئەم گرووپە لە چەند کوتلەیەکی سوننە پێکھێنراوە، لە بەیاننامەیەکدا کە لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٠٤ بڵاوکرایەوە، بەیاننامەکانی بە ناوی مەکتەبی سیاسی ھاوپێچ کردبوو. و قۆڵە سەربازییەکەی بەناوی کەتیبەکانی سەلاحەدین. لە لێدوانەکانیدا دەڵێت دیدێکی ھەمەلایەنە و یەکگرتووی ھەیە بۆ ئەو ڕووداوانەی لە عێراقدا ڕوودەدەن، ھەروەھا خوێندنەوەیەکی تایبەتی خۆی ھەیە کە پشت بە قورئان و سوننەت دەبەستێت، پاشان خوێندنەوەی واقیع بە ھۆشیاری مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانکارییەکان، و بۆ ئەوەی لە لێکتێگەیشتن و کارلێککردندا بن، بەپێی ئەوەی لە ماڵپەڕەکەی و لە لێدوانەکانیدا ھاتووە، خۆیان دەناسێنن. ئەم بەرە ئەندامی دامەزرێنەری ئەنجومەنی سیاسیی خۆڕاگریی عێراقە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:ئیخوان موسلمین
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
ئەبوو عیزرائیل

**ئەبوو عیزرائیل** (٢٥ی نیسانی ١٩٧٨، بەغدا - ) ناسراو بە فریشتەی مەرگ، فەرماندەیەکی مەیدانی عێراقییە لە کەتیبەکانی ئیمام عەلی کە میلیشیایەکی شیعەیە و لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرێت و شەڕی داعشیان کردووە لە عێراق. بەھۆی بوێرییەکەی لە شەڕی داعش و تێکەڵ بە ھەستی نوکتەیی و بڵاوکردنەوەی ڕووداوەکانی ڕۆژانەی لە ماڵپەڕەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، بووە پاڵەوان لەسەر ئاستی شیعە لە عێراقدا، بووە یەکەم ڕووخساری میدیایی بۆ ئەو شەڕانەی کە ھێزەکانی حەشدی شەعبی تێیدا بەشداریان کرد بەتایبەت لە تکریت.

## ڕەخنەکان
لە ناوەڕاستی مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٥، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان گرتەیەکی ڤیدیۆیییان بڵاوکردەوە کە لە پەڕەی فەیسبووکی ئەبوو عیزرائیلەوە گواسترابووەوە، تێیدا ئەبوو عیزرائیل دەردەکەوێت و پیاوێکی سوننی دەسووتێنێت کە بە ئەندامەکانییەوە ھەڵواسراوە، لەکاتێکدا گۆشتەکەی دەبڕێت و دەڵێت: بوو بە «گەص». ئەم ڤیدیۆیە جگە لە بەڵگەی تر کردەوەی ھاوشێوەی داعشی پیشان دەدا.

ناوبراو لەلایەن ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەییی و ژمارەیەک ڕێکخراوی دیکەی مافی مرۆڤ بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ تاوانبار کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
بەرزەجێبوون (دین)

لە فەلسەفەی دیندا، **بەرزەجێبوون** یا **بەرزنشینی** (بە ئینگلیزی: *transcendence*؛ بە عەرەبی و فارسی: *تعالی*) ئاماژە بەو لایەنە لە زات یا ھێزی خوا دەکا کە بەتەواوی لە دنیای ماددی و یاسا فیزیکییەکانی دابڕاوە و لە ئەوپەڕیانەوە جێی گرتووە. بەرزەجێبوون یا بەرزنشینی پێچەوانەی «نێونشینی»یە کە تێیدا دەوترێ خوا لە جیھانی فیزیکیدا حازرە و مەخلووقەکانی بە شێوەگەلی جۆربەجۆر دەستیان دەگاتێ. 

ھەندێ کەسیش دەڵێن لە ئەزموونە ئایینییەکانی خۆیاندا بە حاڵەتێکی تایبەت لە «بوون» دەگەن کە تێیدا سنوورەکانی واقیعی فیزیکی دەبەزێنن و بەستراوی و ھەڵواسرانی خۆیان بە جیھانی ماددییەوە دەپچڕێنن، ئەو حاڵەتەش ھەر *بەرزبوونەوە* یا *بەرزنشینیی* پێ دەڵێن. گوایە ئەمە بەتایبەت لە دۆعا و نزا و نوێژ و تێڕامان و بیناو (کەشف و شوھوود)دا خۆ نیشان دەدات.

ئایینە ئیبراھیمییەکانی وەک ئیسلام و مەسیحییەت و جوولەکایەتی تێکڕا خوا بە پاک و بەرزەجێ (منزه و متعالی) دەزانن، بەو مانایە کە لە جیھان و ھەموو ئەو شتانەی کە تیایا دەژین بەرزترە.

## سەرچاوە

پۆل:عیرفان
تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان

[وێنۆک|[تویتەر، نموونەی تۆڕی کۆمەڵایەتی]]
[وێنۆک|[فەیسبووک]]
[وێنۆک|[ئینستاگرام]]
**تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان** یان **سۆشیال میدیا** () نوێترین پێشھاتەکان کە لە ئینتەرنێتدا ڕوویانداوە لەگەڵ سەرھەڵدانی زۆرێک لە تەکنەلۆژیاکانی وێب ٢.٠ بووە. بەگشتی زۆرێک لە پسپۆڕانی ئینتەرنێت ئاماژە بەوە دەکەن کە **سۆشیال میدیا** نوێنەرایەتی بازدانێکی گەورە دەکات بۆ پەیوەندیکردن لە ڕێگەی وێبی جیھانییەوە بە شێوەیەکی کارلێککاری زۆر گەورەتر لە پێشوو کە پەیوەندیکردن سنووردار بوو بە ھاوبەشکردنی بڕێکی زۆر کەم لە زانیاری و کۆنترۆڵێکی زیاتر لەلایەن بەڕێوەبەرانی دراوەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:میدیای کۆمەڵایەتی
پۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
نەھەنگی شین (یاری)

**یاری نەھەنگی شین** () (بە ڕووسی: Синий кит) یان **چالێنجی نەھەنگی شین** دیاردەیەکە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کە گوایە لە چەند وڵاتێکی جیھاندا بوونی ھەیە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٦، کە «یارییەکە» لە کۆمەڵێک چالێنج پێکدێت بۆ ماوەی ٥٠ ڕۆژ، و لە چاڵنجی کۆتاییدا داوا لە یاریزانەکە دەکات خۆی بکوژێت، و زاراوەی «نەھەنگی شین» لە دیاردەی نەھەنگی کەنار دەریاکانەوە ھاتووە، کە پەیوەندی بە بیرۆکەی خۆکوشتنەوە ھەیە، و گومان دەکرێت سەرچاوەی ژمارەیەک ڕووداوی خۆکوژی بێت بە تایبەت لەنێو ھەرزەکاران.
## سەرچاوەکان

پۆل:فۆلکلۆر
پۆل:یاریە ئۆنڵاینەکان
پۆل:ئەفسانە شارییەکان
شەڕی ئەبووغرێب

**شەڕی ئەبووغرێب** ھێرشێکی چەکدارانی عێراقی قاعیدە بوو بۆسەر ھێزە ئەمریکییەکان کە لە زیندانی ئەبووغرێب جێگیر بوون لە ٢ی نیسانی ٢٠٠٥، یاخیبووانی پەیوەندیدار بە قاعیدە لە عێراق ھێرشێکی لەناکاویان کردە سەر بەشی ئەمریکی لە زیندانی ئەبووغرێب، ناسراوە بە کەمپی فیدا، بە تەقاندنی مووشەکی ھاوەن و مووشەکی قورس بۆ سەر دامەزراوەکە، پاشان ھێرشکردن بە چەکی سووک و نارنجۆکی دەستی و ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو. ھێزەکانی ئەمریکا دوای دوو کاتژمێر ھەوڵی گەمارۆدانەکەیان بە سەرکەوتوویی بەرپەرچ دایەوە، یاخیبووان زیاتر لە ٤٠ سەربازی ئەمریکییان لە شەڕەکەدا بریندار کرد و بە مەزەندە ٧٠ چەکداری قاعیدەش کوژران. 
## سەرچاوەکان
تێیدا دەرچۆ نەفرەتی (ڕۆمان)

**تێیدا دەرچۆ نەفرەتی** ڕۆمانێکە کە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٣، کە سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق سەددام حوسێن نووسیوویەتی و بە دوا کتێبی دادەنێرێت. ڕۆمانە وەرگێڕدراوە بۆ زمانە بیانییەکان، لەوانە زمانی ژاپۆنی و تورکی و ئەڵمانی، ھەروەھا ڕەغد سەددام حسێن ھەوڵیدا کتێبەکەی باوکی لە ئوردن بە نزیکەی ١٠٠ ھەزار دانە بڵاوبکاتەوە. 
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠٠٦
پیاوان و شار (ڕۆمان)

**پیاوان و شار** یەکێکە لە ڕۆمانەکانی سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق کە چوار ڕۆمانی بڵاوکردەوە. ھەموو کتێبەکانی لەژێر ناوی ساختەی «نووسەر»دا چاپ کراون. کتێبەکانی لە دوای شەڕی ٢٠٠٣ گەشەی سەند و دوا کتێبی بە ناوی تێیدا دەرچۆ نەفرەتی لە دەرەوەی وڵات فرۆشرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠٠٢
ئەبووعومەر بەغدادی

**ئەبووعومەر بەغدادی**، ناوی ڕاستەقینەی **حەمید داوود محەممەد خەلیل زاوییە** (١٩٥٩–١٨ی نیسانی ٢٠١٠) لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٠ ئەمیری ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق بووە، و ئەمیری سوپای تائیفەی مەنسوورە بووە، پاشان بەیعەتی بە قاعیدە دا لە عێراق، کە دواتر لەگەڵ گرووپەکانی تر ئەنجومەنی شورای موجاھیدینیان پێکھێنا و وەک ئەمیری ئەنجومەنی شورای موجاھیدین لە عێراق ھەڵبژێردرا، دوای ئەبوو مووسعەب زەرقاوی لەژێر ناوی ئەبوو عەبدوڵڵا ڕاشد بەغدادی، و پاشان ئەمیری دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق. لە دەزگای ئەمنیدا کاری کردووە، پاشان لە دەوروبەری ساڵی ١٩٨٥دا دوای ئەوەی بیری سەلەفیی گرتەخۆ وازی لە کارەکەی لێھێنا، دواتر بووە یەکێک لە بیردۆزیارەکانی، کاتێک لەلایەن ڕژێمی سەددام حوسێنەوە دەرکرا.

## کوشتنی
وەزارەتی دەستە شەرعییەکان لە دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق ھەواڵی کوژرانی ئەبووعومەر بەغدادی ڕاگەیاند، دواتر ئەنجومەنی شورای موجاھیدینیش دەستبەکاربوونی ئەبووبەکر بەغدادی وەک ئەمیری دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق ڕاگەیاند، ئەو میراتە زۆرەی کە ئەبووعومەر بەغدادی بەجێی ھێشتووە دوو وتاری گرنگن: بوونیانی مەرسووس، پەیامێک بۆ فەرمانڕەوا نوێیەکانی کۆشکی سپی.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
ھێنانەخوارەوەی پەیکەری سەددام لە گۆڕەپانی فیردەوس

ڕووداوی گۆڕەپانی فیردەوس ھەڵوەشاندنەوە و لەناوبردنی پەیکەری سەددام حوسێن بوو لە گۆڕەپانی فیردەوسی پایتەختی بەغدا، لەکاتی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن سەربازانی ھێزە چەکدارەکانی ئەمریکا. ئەم ڕووداوە گرنگییەکی سیاسی و ڕەمزی گەورەی ھەیە.

## ئاماژەکان
لە نیسانی ٢٠٠٢دا پەیکەرەکە (کە بەرزییەکەی ١٢ مەتر دەبێت) وەک ڕێزێک بۆ یادی لەدایکبوونی ٦٥ ساڵەی سەددام حوسێن دانرا.

پاشنیوەڕۆی ڕۆژی ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ کۆمەڵێک ھاووڵاتی شارستانی عێراق دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر پەیکەرەکە. یەکێک لەو ھەوڵە بێھودانە لەلایەن کازم شەریف بوو کە چەکوشێکی بەکارھێنا و بوو بە سەرنجی میدیاکان. دوای ماوەیەکی کەم، یەکەیەکی پێشکەوتووی ھێزی دەریایی ئەمریکا گەیشتنە گۆڕەپانی فیردەوس و ناوچەکەیان پاراست و پەیوەندییان بە ڕۆژنامەنووسانی بیانییەوە کرد کە لە ھۆتێل فەلەستین لە گۆڕەپانەکەدا جێگیر کران. دوای دوو کاتژمێر، پەیکەرەکە لەلایەن ھێزە دەریایییەکانی ئەمریکاوە بە ئۆتۆمبێلێکی چاککردنەوەی زرێپۆشی M88 ھێنرایە خوارەوە.

پێش ئەوەی پەیکەرە برۆنزییەکە بڕوخێنرێت، یەکێک لە سەربازە ئەمریکییەکان سەرکەوت و ئاڵای ئەمریکای لەسەر پەیکەری سەددام حوسێن دانا، لەنێو خۆشی و ھاواری عێراقییەکان.

## سەرچاوەکان
ئەبوو حەمزە موھاجیر

**عەبدولمونعیم عیزەدین عەلی بەدەوی** ناسراو بە**: ئەبوو حەمزە موھاجیر** و نازناوی: **ئەبوو ئەییوویی میسرییە** (١٩٦٨ – ١٨ی نیسانی ٢٠١٠)، بەڕەچەڵەک میسرییە، لە میسر لە دایکبووە لە پارێزگاری شەرقییە، ناوەندی ئەبووکەبیر، گوندی تووخ. سەرەتا پەیوەندی بە ئیخوان موسلیمینەوە کرد، پاشان وازی لێھێنا و پەیوەندی بەو گرووپە جیھادییە کرد کە ئەیمەن زەواھیری لە ساڵی ١٩٨٢ی زایینی دایمەزراندبوو، ھەروەھا وەک یاریدەدەری شەخسی ئەو کاری کرد، لە ساڵی ١٩٩٩ گەشتێکی بۆ ئەفغانستان کرد و پەیوەندی بە کەمپی فارووقەوە کرد لەژێر سەرکردایەتی ئوسامە بن لادن، لەوێش شارەزای دروستکردنی تەقەمەنی بوو بەپێی لێدوانەکانی ژەنەڕاڵ ویلیام کالدوێڵ، وتەبێژی سوپای ئەمریکا لە عێراق.

دوابەدوای کوشتنی ئەبوومووسعەب زەرقاوی لە ساڵی ٢٠٠٦، ئەبوو حەمزە موھاجیر بوو بە سەرکردەی ڕێکخراوی قاعیدە لە عێراق، دواتر وەک وەزیری جەنگ لە ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق ھەڵبژێردرا و جێگری یەکەمی ئەبووعومەر بەغدادی ئەمیری دەوڵەتی ئیسلامیی بوو لە عێراق.

## کوشتنی و پشتڕاستکردنەوەی
مالیکی ئاماژەی بەوەدا کە سوپای ئەمریکا لە عێراق پشکنینی دی ئێن ئەی بۆ ئەو دوو تەرمە ئەنجامداوە، ئاماژەی بەوەشکرد کە دواتر سوپای ئەمریکا لە بەیاننامەیەکدا ھەواڵەکەی پشتڕاستکردەوە و تیایدا ڕای گەیاندووە «کوشتنی ئەم دوو تیرۆریستە ڕەنگە گورزێکی کوشندە بێت بۆ قاعیدە لە عێراق». ھەروەھا ڕێکخراوی قاعیدە لە عێراق ھاوشانی ئەبووعومەر بەغدادی کوژرانی ناوبراوی پشتڕاست کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:سەرکردە تیرۆرکراوەکانی ئەلقاعیدە
دیبەگە

**دیبەگە** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای مەخموور لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دیبەگە ناوەندی دەڤەری کەندێناوەیە. 

شارەدێی دیبەگە بەدووریی ٣٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری ھەولێر، بەدووریی ٤٢ کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی مەخموور.، پێکهاتون لەکۆمەڵێک هۆز لەوانە (گەردی، بندیان، پاڵانی، کاڕەش، سورچی، سیان، بامەندی، مامەسێنی و هتد...)

## ناو
لە سەر ناوی ئەم شارەدێیە چەند بۆچوونێک ھەیە:
* وشەی دیبەگە گوایە وشەیەکی لێکدراوە (دێ + بەگ)ەوە ھاتووە، دێ بە واتای گوند، بەگ وەک چینی پێشکەوتوو لە کوردستان لە نێو ھەندێک سەرۆک ھۆز و بنەماڵەکانی وەک خێڵی جاف و خۆشناو و بەرواری. بەگزادەکان چینی باڵادەستی خێڵ یان بنەماڵەیان پێکدەھێنا. بەمەش دەبێتە دێبەگ بەڵام بە پێی کات سواوە و بووەتە دیبەگە.
* گوایە ناوی ئەم شارەدێیە لە ناوی بەردێکەوە ھاتووە کە ناوی (دبێک) بووە، کە سوودیان لێوەرگرتووە بۆ کڕەی برنج و کووتانی گەنم،  بەڵام بە پێی کات سواوە و بووەتە دیبەگە.

## جوگرافیا

## مێژوو

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨

**بزووتنەوەی ١٧ی تەممووز** یان **شۆڕشی ١٧ی تەممووز**، کودەتا یان بزووتنەوەیەکی سیاسی بوو کە لە تەممووزی ساڵی ١٩٦٨ لە عێراق ڕوویدا، کاتێک ڕژێمی عەبدولڕەحمان عارف ڕووخێندرا و حیزبی بەعس دەسەڵاتی گرتە دەست کە بە «شۆڕشی سپی» ناسراوە، بە سەرکردایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر و جێگرەکەی بەناوی سەددام حوسێن و دیاب عەلکاوی، بەڵام دوای ئەوەی ئەم حیزبە بووە خاوەن دەسەڵات زۆر حاڵەتی دەستگیرکردن و تیرۆرکردن ڕوویاندا، لەنێویاندا کارمەندانی پێشووی سەربازی و سیاسەتوانانی وەک عەبدولڕەحمان بەزاز، سەرۆکوەزیرانی پێشوو، و تاھیر یەحیا، عەبدولعەزیز عوقەیلی، و دواتر ڕەشید مووسلیح و زۆرێک لە کارمەندانی سەربازی دیکە، لەکاتێکدا ژمارەیەکی زۆر لە سەرکردە سەربازییەکان خانەنشین بوون.

لە بزووتنەوەی ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٨دا، ھەوڵێکی دیکەی کودەتا لە لایەن ئەحمەد حەسەن بەکر و سەددام حوسێن و حەردان تکریتی و دیاب عەلکاوی ئەنجامدرا بۆ دەرکردنی دیارترین ئەو کارمەندە سەربازییانەی کە ئەو بزووتنەوەیەیان ئەنجامدا، ئەوانیش ئیبراھیم داوود و عەبدولڕەزاق ناییف، و دواتر تەسفیە کران لە شوێنی دوورخستنەوەیان. حیزبی بەعس ھەردوو کودەتاکە بە یەک بزووتنەوە دەزانێت و بە «شۆڕشی ١٧–٣٠ی تەممووز» ناوی دەبات.

عەبدولڕەحمان عارف، سەرۆکی کۆمار، لەکاتی کودەتاکەدا لەلایەن حیزبی بەعسەوە دەرکرا و دوورخرایەوە، کە لە ساڵی ١٩٦٣دا ھاتە سەر دەسەڵات، تا بزووتنەوەی ١٨ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٣، کە تێیدا سوپا دەستی بەسەر میلیشیاکانی پاسەوانی نیشتمانیدا گرت - کە سەر بە حیزبی بەعس بوو - و ئەحمەد حەسەن بەکر دوورخرایەوە لە دەسەڵات، تا لە ساڵی ١٩٦٨ دووبارە گەڕایەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت لە ١٩٦٨
پۆل:سەددام حوسێن
ناحیەی کەندێناوە

**ناحیەی کەندێناوە** ناحیەیەکە لە قەزای مەخموور لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی دیبەگەیە.

## ناو
وشەی کەندێناوە وشەیەکی لێکدراوە، (کەند + ناوە)، کەند بە واتای دۆڵ دێت، ناوە بە واتای ناوەڕاست، دەشتی کەندێناوە کەوتووەتە نێوان ھەردوو زنجیرە چیای (زورگەزراو) و (قەرەچوغ) کە بە دووھێڵی تەریب بەیەک درێژ بوونەتەوە. کەندیناوەڕاست، کەندیناوەند، کەندیناوە بە پێی کات بووەتە کەندێناوە.

## جوگرافیا
ناحیەی کەندێناوە ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە ناحیەی گوێڕ.
* لە باشوورەوە ناحیەی سەرگەڕان.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق و ناحیەی شەمامک.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور.

کەندێکی گەورەی بە ناوەڕاستدا درێژ دەبێتەوە کە دوو ئاراستە وەردەگرێت، بە درێژایی نزیکەی (٤٠)کم بەرە و زێی گچکە و درێژی نزیکەی (٢٠)کم بەرە و زێی گەورە، بۆیە بەو ناوچەیە گوتراوە کەندێناوە. لە ھەر گوندێک، ناوی تایبەت بەخۆی ھەیە بۆ ئەو دۆڵ و شیو و چەمە. وەکو کەندی گەورە: کەندی خڕە بەردان. کەندێ کفران. کەندێ بزن دزی... ھتد. 

ئاووھەوای پتر گەرمەسێرە زستانی ساردە و بەھار و پایزی کورتن بەگشتی بارانی مامناوەندی یە. خاکەکەی (٩٥-١٠٠٪) بە کەڵکە بۆ کشتوکاڵ بەتایبەتی گەنم و جۆ و ماددەی ئۆرگانی باشە و کانیاوێکی زۆری لە ئاقارەکەی دا ھەیە.

## مێژوو
* چەندان ئاسەواری کۆنی ھەیە و کەلوپەلی گڵکاری زۆری لێدۆزراوەتەوە، بەڵکو ئەشکەوتی گەورە و عاسی ھەیە و چەندان جار پشکێنراوە ئاسەوارەکانی کاولە کەنداڵ، غەرابەی شێخی چۆلی، کەندی حەمەجادری، گردی ئێسکان، واپیشان دەدەن مێژووی ئاوەدانیی ئەو ناوچەیە بگەڕێتەوە سەردەمی سۆمەرییەکان، پاشماوەی مەنجەران لە قەرەچوغ کە چەند ئاسەوارێکی قایمی سوپاییە دەگەرێنەوە بۆ سەردەمی ئاشوورییەکان و ھێرشەکانی ئەسکەندەری مەزن، چەند مەزارێکیش ھەن وادەگەیەنن ئەو ناوچەیە بەربەرەکانی لەشکرەکانی ئیسلامی کردبێت و کوژراوەکان نزرگەیان بووەتە پیاوچاک و بەھاران خەڵک چ بۆ سەیران و چ بۆ زیارەتی سەردانیان دەکەن.
* لە بەرواری (١٩٢٨/٤/١٤) ناحیەی کەندێناوە لە سنووری قەزای مەخموور لە پارێزگای ھەولێر ھاتووەتە کایەوە و شارەدێی دیبەگە بووەتە ناوەندی و ھەموو دەزگا و فەرمانگەکانی پێویستی ئەو کاتی لێدەکرێتەوە، قشڵەی دیبەگە، کە بەرێوەبەرایەتی ناحیە و بنکەی پۆلیس بووە، قوتابخانە ساڵی ١٩٣٦ کراوەتەوە، شایانی باسە پێشتر لە ١٩٣١ قوتابخانە لە مزگەوتی دیبەگە بۆ یەکەمجار کراوەتەوە.

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە (١٧) گوند پێکھاتووە:

* بیرەبات
* تیکاڵو
* جانە 
* چەغەمیرە
* چەڵتووک
* چیغلۆک
* حاجی شێخان
* حەسەن بڵباس
* خدر جیجە
* دارەخورما
* دێمەکار
* دێمەکاری بندیان 
* سۆفی سمایل
* عەبدوڵڵا گوجیلان
* کەندارە قەل
* گاوەرە
* لاوەر

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ھەولێر
* قەزای مەخموور
* ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور
* ناحیەی قەراج
* ناحیەی مەلا قەرە

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
قەڵای قاییمکراو (ڕۆمان)

**قەڵای قاییمکراو** ڕۆمانێکی عەرەبییە و خاوەن خواستراوێکی سیاسییە لە ٧١٣ لاپەڕەدا، لە ساڵی ٢٠٠١ چاپکراوە، لە نووسینی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراقە و دووەم ڕۆمانییەتی. کە کارێکی تری ڕەمزی بوو بەو پێیەی چیرۆکەکەی تایبەتە بە زەماوەندێکی دواخراو بۆ پاڵەوانێکی عێراقی کە لە شەڕی ئێران و عێراقدا بۆ کچێکی کورد.

ڕۆمانەکە ٣ کەسایەتی تێدایە: سەباح و مەحموود، دوو برای خەڵکی ناوچەیەکی گوندنشینی ڕۆژاوای ڕووباری دیجلەن و لە بنەماڵەیەکی جووتیارن، لەگەڵ ئافرەتێکی گەنج بە ناوی شاترین کە خەڵکی شاری سلێمانی. ھەرسێکیان لە زانکۆی بەغدا دەیانخوێند. سەباح لە سەردەمی شەڕی قادیسیەی دووەمەوە (شەڕی ئێران و عێراق) پاڵەوانێکی جەنگ بوو، بەڵام لە شەڕدا بریندار دەبێت و لە ئێران بە دیل دەگیرێت، لەوێش توانیوویەتی لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکیدا ھەڵبێت.

شاترین کوردی دەنواند.

ھێزی قەڵای قاییمکراو (کە عێراق دەنوێنێت) لە یەکگرتوویییەکەیدایە. سەرەڕای بانگەواز بۆ دابەشکردنی موڵکەکە، بەڵام دایکی پاڵەوانەکە ڕەتیدەکاتەوە. و دەڵێت کە دەسەڵات بە پارە ناکڕدرێت: «خاوەن مافی زەوی ئەوانەن کە بە خوێنی خۆیان ئاویان داوە».

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠٠١
سوپای ئەبووبەکر سدیقی سەلەفی

**سوپای ئەبووبەکر سدیقی سەلەفی** ڕێکخراوێکی عێراقییە و سەر بە ئیسلامی سوننەیە و بەوە ناسراوە نزیکەی ٥٦٤ ئەندامی پۆلیس و سوپایان گرتووە و دەستگیریان کردوون، دوای لێکۆڵینەوە ھەندێکیان ئازاد کرد و ھەندێکی تریش تا ئێستاش لەلایەن ئەو کەسانەوە دەستبەسەرن. نزیکەی ١٠٠ فیلمی لەسەر ئۆپەراسیۆنەکانی بڵاوکردووەتەوە و لە ئەنبار و بەغدا و دیالە چالاکە.

## پەیوەست بوون بە دەوڵەتی ئیسلامیی
سوپای ئەبووبەکر سەلەفی دوای کوشتنی ئەمیری دەوڵەتی ئیسلامیی ئەبووعومەر بەغدادی و وەزیری جەنگ ئەبوو حەمزە موھاجیر پەیوەندییان بە دەوڵەتی ئیسلامیی عێراقەوە کرد، لە بەیاننامەیەکی فەرمیدا کە لەلایەن وتەبێژی میدیایی دەوڵەتی ئیسلامییەوە بوو، سەرەخۆشی بۆ کوشتنی ئەو دوو سەرکردەیە ڕاگەیاندن.

## ڕەتکردنەوەی پەیوەندیکردن بە دەوڵەتی ئیسلامیی
دواتر لە لایەن دەزگای ڕاگەیاندنی سوپای ئەبووبەکر سدیقەوە بەیاننامەیەک بڵاوکرایەوە و ئەوەی ڕەتکردەوە کە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامیی عێراقەوە بڵاوکراوەتەوە سەبارەت بە پەیوەستبوونی سوپاکە لەژێر ئاڵای دەوڵەتی ئیسلامیی بەھۆی جیاوازییان لە بابەتە سیاسییە شەرعییەکاندا، و ئەوانەی ڕازیبوون ٩ لە سەرکردەکانیان بوون و ١٠ کەسی دیکەش ڕەتیانکردەوە، لە ڕاگەیەندراوەکەدا باس لەوە کراوە کە ئەو ٩ کەسەی پەیوەندییان بە دەوڵەتی ئیسلامییەوە کردووە ناسراون بە ڕووبازی و دووڕوویی، و ھەرکاتێک چاویان بە گرووپێک دەکەوێت قسە و ھەڵوێستیان دەگۆڕن.

## سەرچاوەکان
حوسێن کامیل مەجید

**حوسێن کامیل حەسەن مەجید** (١٨ی حوزەیرانی ١٩٥٤ – ٢٣ی شوباتی ١٩٩٦)، وەزیری پێشووی پیشەسازیی سەربازیی عێراق و زاوای سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق بوو (ھاوسەرگیری لەگەڵ ڕەغد سەددام حوسێن کردووە). لە گوندی تەل زەھەب لە شاری تکریت لە پارێزگای سەلاحەدین لەدایکبووە.

لە ساڵی ١٩٩٥ لەگەڵ ڕەغدی ھاوسەری و سەددام کامیل حەسەنی برای و خێزانەکانیان بەرەو ئوردن دەڕۆن و داوای پەنابەری سیاسییان لە شای ئوردن شا حوسێن کرد و وازھێنانی لە ڕژێمی بەعس ڕاگەیاند، لە ساڵی ١٩٩٩ لە ئوردن مایەوە تا مانگی شوباتی ١٩٩٦ دوای ئەوەی لێخۆشبوونی لە سەددام حوسێن وەرگرت، بەوەی زیانیان پێ نەگەیەنێت، بەڵام دوای گەڕانەوەیان خێڵەکەی لە ٢٣ی شوباتی ١٩٩٦ ئۆپەراسیۆنێکیان ئەنجامدا، کە ڕۆژنامەکانی عێراق ناویان نا ھێرشی جیھادی، کە بووە ھۆی کوشتنی ئەو و سەددامی کامیلی برای و کامیل حەسەنی باوکی.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
تاھیر سەعید

وێنۆک|'''تاھیر سەعید'''**تاھیر سەعید :(١٩٢١ -** ١٩٨٩) باوەڕپێکراوێکی فرۆشتنی گۆڤاری «گەلاوێژ» و بەڕێوەبەری قوتابخانەی ئوولا بوو.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
تاھیر کوڕی سەعید و ناسناوی بنەماڵەکەی (طارِفیَن)ە، لە ساڵی ١٩٢١ لە گەڕەکی (بەفری قەندی)ی شاری کۆیە ھاتووەتە دنیاوە، ساڵی ١٩٢٦ لە تەمەنی پێنج ساڵیدا خراوەتە قوتابخانەی ئوولا. قۆناغی ناوەندیی لە کەرکووک و خانەی مامۆستایانی سەرەتاییی لە ساڵی ١٩٣٧ لە بەغدا تەواوکردووە. ساڵی ١٩٤١ بە مامۆستا دامەزراوە لە شاری کۆیە.

## چالاکیی سیاسی
کە (پارتی دیموکراتی کورد) پێک ھێنراوە، بووە بە ئەندام. ساڵی ١٩٤٩ گواستراوەتەوە بۆ شاری ھەولێر و تا ١٩٥٢ لەوێ بووە. پاشان براوەتەوە بۆ کۆیە و لە ١٩٥٣یشدا گواستراوەتەوە بۆ (دیانە).

## بەڕێوبەرایەتی
لەبەر سەرکەوتووییی لە ھەردوو بابەتی زمانی ئینگلیزی و بیرکاریدا، حکوومەت ناردوویە بۆ خولێکی پەروەردەیی لە زانکۆی ئەمریکاییی لە وڵاتی لوبنان. لە ١٩٥٧ گەڕاوەتەوە بۆ کۆیە. باوەڕپێکراوێکی فرۆشتنی گۆڤاری «گەلاوێژ» بووە لە شاری کۆیە. لە ١٩٦٤ بووە بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی ئوولا. لە ١٩٧١ خانەنشین بووە.

## کۆچی دوای
لە ڕۆژی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٩ کۆچی دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
فائیق شێخ عەلی

**فائیق دەعبوول عەبدوڵڵا شێخ عەلی** (لەدایکبووی ١٩٦٣، نەجەف، عێراق) پارێزەر و سیاسەتوانێکی لیبراڵی عێراقییە، ئەندامی پەرلەمانی عێراقە بۆ دوو خولی یەک لە دوای یەک و ئەمینداری گشتی حیزبی گەل بۆ چاکسازی.

## ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق (٢٠١٤)
فائیق شێخ عەلی لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٤ لە پارێزگای بەغدا کاندید کرا لە چوارچێوەی ئەو لیستەی کە ھاوکار بوو لە دامەزراندنی ئەویش ھاوپەیمانی مەدەنیی دیموکراتی (عێراق)، ئەو لیستە ١١٢ ھەزار و ٥٦٣ دەنگی بەدەستھێنا و ئەویش ٢٤ ھەزار و ٢٥٦ دەنگی بەدەستھێنا، ئەمەش وای کرد بێتە ناو لیستەکەوە لە پلەی شەشەم لە پارێزگاکەدا دوای نووری مالیکی و ئەیاد عەلاوی، محەممەد ساحیب دەراجی، باقیر سۆلاغ، و میسال ئەلووسی.

## ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق (٢٠١٨)
فائیق شێخ عەلی لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨ بۆ پارێزگای بەغدا لەسەر لیستی تەمەدوود خۆی کاندید کرد، کە ئەو سەرۆکایەتی دەکرد و ھاوپەیمانییەکی لیبراڵ، نیشتمانی، دیموکراسی، مەدەنی عێراقییە. لیستەکە ٣٥ ھەزار و ٢٣٣ دەنگی بەدەستھێنا و ئەویش ٨ ھەزار و ٩٥٥ دەنگی بەدەستھێنا، بەمەش لە پلەی پێنجەمی پارێزگاکەدا ھاتووە. ڕۆژی ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەنگیدا بە ھەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر فائیق شێخ عەلی.
## سەرچاوەکان
قەسیدە

**قەسیدە** جۆرێکی شیعریی ئەدەبی عەرەبییە کە دابەش بووە بەسەر شیعر و پەخشان تا سەردەمی ئێمە، کە تێیدا قسە لەسەر جۆری سێیەم دەستی پێکردووە کە نە شیعرە و نە پەخشانە.
## سەرچاوەکان
سەرگەڕان

**سەرگەڕان** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای دووبز لە پارێزگای کەرکووک لە باشووری کوردستان(ناوچە جێناکۆکەکان) لە عێراق. سەرگەڕان ناوەندی ناحیەی سەرگەڕانە. 

شارەدێی سەرگەڕان بەدووریی ٢٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی دووبز، بەدووریی ٥٦ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شاری کەرکووک.

## ناو

## جوگرافیا

## مێژوو

## سەرچاوەکان

کەرکووک
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
بارزان عەبدولغەفور تکریتی

**بارزان عەبدولغەفور سلێمان مەجید تکریتی** (١ی تەممووزی ١٩٦٠، تکریت، سەلاحەدین) ئەفسەرێکی عێراقییە و پلەی عەمید ڕووکنی ھەیە، دوایین پۆستی خۆی فەرماندەی پاسەوانی کۆماریی تایبەت بووە لە سەردەمی سەددام حوسێن، ئەندامی حیزبی بەعس بوو و برای لیوا ڕۆکان تکریتی، یاوەری تایبەتی سەددام حوسێن. 

لە لیستی گرنگترین داواکراوانی عێراقی بوو لە سەردەمی داگیرکردنی عێراق و لە زنجیرەی ١١ی ئەمەریکادا بوو، لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٣ دەستگیرکرا، وێنەکەی لەسەر شاژنی دڵ (کوپ) بوو لەنێو کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی گرنگترین داواکراوە عێراقییەکان کە لەلایەن ھێزە سەربازییەکانی ئەمریکاوە دەرچووە بۆ یارمەتیدان لە ناسینەوەی ئەو داواکراوانەی کە لەنێو حکوومەتی سەددام حوسێنن لەکاتی شەڕی عێراقدا.

لە ساڵی ٢٠١٧ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی گواستراو و نەگواستراوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی پارەی ٥٢ کەس لە ئەرکانەکانی ڕژێمی پێشوو لەخۆدەگرێت، کە لەنێویاندا بەرزان عەبدولغەفور تکریتی بوو.

بەرزان عەبدولغەفوور مەجید بەشداری شەڕی فڕۆکەخانە کرد و دوای برینداربوونی و تەواوبوونی ئازووقەی بە دیل گیرا، و سزای ١٧ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا. لە ڕۆژی ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ دەسەڵاتدارانی عێراق دوای تەواوبوونی سزاکەی ئازادیان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان
کۆساڵان

**زنجیرە چیای کۆساڵان**

نووسینی: ب.چاکەخواز
وێنۆک|زنجیرە چیای کۆساڵان

کۆساڵان زنجیرە چیایه‌کە لە 25 کیلۆمەتریی باشووری ڕۆژاوای شاری مەریوان  لە پارێزگای سنەی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا. لە دابەشکاری ئیداریی ئەمڕۆی ئێراندا، سەر بە شارستانی سەوڵاوایە.

ئەم چیایە لەسەر ڕێگەی مەریوان_کامیاران و لە نێوان هه‌ر دوو ڕووباری سیروان ‌و شامیاندا هەڵکەوتوووە. له‌ به‌رانبه‌ری گوندی بنۆڵەوه‌ تا دەگاتە ڕووبەڕووی گوندەکانی ژرێژە و دەڵەمەرز کێشراوه‌. گوندەکانی: دووڕۆ، ڕەزاو. دەگاگا، کەکڵیاوا،  کۆڵیژ، دەل، ڕوار، هەباساوا، وەرگەویەڕ و ژیوار لە بناری چیای کۆساڵاندان و هەواری هەمووشیان لە کوێستانەکانی ئەم چیایەدایە.

ڕووبەری کۆساڵان 194 کیلۆمەتری چوارگەشە و دەوراندەوری 80 کیلۆمەترە، بڵندیی به‌رزترین لووتکه‌کانی دەگاتە 3000 مه‌تر‌. ژینەواری 224 بێچم ڕووەک و 195 گیانلەبەری جۆراوجۆرە.

ئه‌گه‌رچی سروشتی تایبه‌ت ‌و جوان ‌و ڕازاوه‌ی کۆساڵان بوه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ‌شیعری شاعیران ‌و گۆرانییه‌ فۆلکلۆره‌کانی ناوچه‌کەدا ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌کی زیاتر له‌ شاخە‌کانی دیکه‌ی ببێت‌، به‌ڵام بۆ خه‌ڵکی مه‌ریوان ‌و هه‌ورامان، کۆساڵان ته‌نیا ژینگەیەکی دێرین و دیمه‌نێکی دڵڕفێن ‌و سه‌یرانگایه‌کی به‌هه‌شتی‌ نیە و زۆر زیاتره‌‌ له‌ بۆنی گوڵ‌ و قاسپه‌ی که‌و و گژوگیای به‌هاری و ئێوارانی هه‌وار و هاژه‌ی به‌فراو و زایه‌ڵه‌ی سیاچه‌مانە.

کۆساڵان به‌ هۆی هه‌ڵکه‌وته‌ی سروشتی_ژیۆپلۆتیکی تایبه‌تیه‌وه،‌ بۆ سه‌رجه‌م حاڵه‌ته‌کانی جه‌وله‌‌، یه‌کگرتنه‌وه‌، ڕێکخستن، حه‌وانه‌وه‌، شه‌ڕ و به‌رگری؛ هه‌میشه میوانداری هێزی پێشمه‌رگه‌‌ی کوردستان بووه‌‌ و ده‌یان داستانی دلێری و نه‌به‌زی ‌و خۆڕاگریی شۆڕشگێرانی کوردستانی تێدا تۆمار کراوه‌. دانه‌بڕانی شێره‌کوڕانی نه‌به‌ردی نیشتمان له‌ ڕۆژه‌ تاڵ‌ و شیرینه‌کانی خه‌باتدا له‌وێ، کۆساڵانی کردووە به سه‌نگه‌رێکی به‌رده‌وامی خەباتی ڕزگاری‌خوازانەمان‌. که‌متر چیایه‌ک له‌ کوردستاندا هه‌یه‌ که‌ ‌به ڕادەی کۆساڵان حوزووری ڕۆڵه‌کانی گه‌لی به‌خۆیەوه‌ بینیبێ، بۆیە کۆساڵان له چیاکانی دیکه‌ی ده‌وروبه‌ری سیمایه‌کی به‌رز و به‌ڕێز و پیرۆز و خۆشه‌ویستتری لە لای خه‌ڵکی ناوچه‌که‌ و کوردستاندا هەیە.

سەرەتای هاوینی 1395ی هەتاوی 2016ی زایینی (5 تا 18ی پووشپەڕ) بە هۆی شەڕێکی قارەمانانەی پۆلێک لە پێشمەرگەکانی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران لەگەڵ تاریکپەرستانی کۆماری ئیسلامی لەو چیایەدا، کە لە ئەدەبیاتی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا بە **#حەماسەی_کۆساڵان** ناودێر کراوە؛ ئەو چیا سەکەش و ناوازەیە دیسانەوە بە خوێنی خۆشەویستترین ڕۆڵەکانی گەل خەمڵی و بەو بۆنەیەوە لە بەرچاوی بیر و زەینی کوردایەتیدا ***ئێستا ئیتر کۆساڵان لە ئێڤێرێستیش بەرزترە***
ماھیر عەبدولڕەشید

**ماھیر عەبدولڕەشید محەممەد ناسیری** (١٩٤٢، تکریت، ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤، سلێمانی) فەرماندەیەکی سەربازیی عێراقییە، دەرچووی کۆلێژی سەربازیی یەکەمە لە خولی ٣٨، و فەرماندەی فەیلەقی سێیەمە، بەشداری لە شەڕی ئێران و عێراقدا کردووە، و سەرکردایەتی فەیلەقی حەوتەمی کردووە لە شەڕی دووەمی فاودا لە ساڵی ١٩٨٨، پاشان خانەنشین بوون لە ساڵی ١٩٩٢. لەلایەن سەددام حوسێن لە ھەفتەی یەکەمی لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕاسپێردرا بۆ سەرکردایەتیکردنی کەرتی باشوور لە بەسرە لەگەڵ فەریقی یەکەم حوسێن ڕەشید محەممەد، بە فەرماندەیی عەلی حەسەن مەجید. پاشان فەرمانی کشانەوەیان پێگەیشت لە شاری بەسرە دوای تێکچوونی بارودۆخی بەغدا، پاشان ماھیر عەبدولڕەشید دیار نەما تا لە شاری دیوانییە لەلایەن ھیزەکانی ئەمریکا دەستگیرکرا و لە ئەبووغرێب زیندانی کرا. لێپرسینەوەی لەگەڵ کرا و دواتر لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ بەھۆی نەبوونی تۆمەتەوە ئازاد کرا.  

ماھیر عەبدولڕەشید بە یەکێک لە سەرکردەکانی شەڕی ئێران و عێراق دادەنرێت، بەو پێیەی یەکێک بووە لەو سەرکردانەی متمانەی پێدەکرا لەلایەن سەددام حوسێن، و سەرکردایەتی شەڕەکانی دژی بە ئێران کردووە، نزیک بووە لە بنەماڵەی سەددام حوسێن لە ڕووی نەسەب و ھاوسەرگیرییەوە، وەک چۆن کچەکەی بەناوی لەما ھاوسەری قوسەی سەددام حوسێن بوو و کچەکەی سێ کوڕ و کچێکی ھەیە: مەوج و مستەفا کە لەگەڵ باوکی و عەدنان و سەددام کوژراون.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
ڕۆکان تکریتی

**ڕۆکان عەبدولغەفور ڕەزووقی سلێمان مەجید تکریتی** (١٧ی نیسانی ١٩٥٦، تکریت – ١١ی نیسانی ٢٠٠٣، ئەنبار) سەرۆکی فەرمانگەی کاروباری ھۆزەکان بووە لە عێراق لە سەردەمی سەددام حوسێن و ئەندامی بازنەی ناوخۆیی سەددام بووە.

ژمارە ٢١ بوو لە لیستی داواکراوە عێراقییەکان (پێشتر ٣٩ بوو) و لەناو نۆ قەرەکە بوو لەناو کۆمەڵێک وەرەقەی یاریکردنی گرنگترین داواکراوانی عێراقی.

ڕۆکان لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ھێرشێکی ئاسمانیدا کوژرا. لە ساڵی ٢٠١٠ لە لیستی خەڵاتەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دوورخرایەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان
پاسەوانی نیشتمانیی

**پاسەوانی نیشتمانیی** میلیشیایەکی سەر بە حیزبی بەعسە لە عێراق، لە ساڵی ١٩٦٣ لە دوای کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ پێکھێنراوە، لەلایەن حیزبی بەعسەوە سەرکردایەتی دەکرا و بەرگێکی یاسایی بۆ دابین کرد بە دەرکردنی یاسای پاسەوانی نیشتمانی ژمارە (٣٥)ی ساڵی ١٩٦٣ لە ١٨ی ئایار. ئەم میلیشیایە ڕۆڵی گەورەی ھەبوو لە کۆنترۆڵکردنی شەقامی عێراقی و پراکتیزە پاوانخوازەکانی کە ناڕەزایی لە کۆمەڵگەی عێراقی لێکەوتەوە، ھەروەھا بیانووی سەرۆک عەبدولسەلام عارف بوو بۆ دوورخستنەوەی حیزبی بەعس لە دەسەڵات لە بزووتنەوەی ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣دا.
## سەرچاوەکان
ھەرێمەکانی پاراستنی میدیا

**ھەرێمەکانی پاراستنی میدیا** () بە ئەو ھەرێمانە دەوترێت کە لەژێر کۆنترۆلی ھێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان و ھاوپەیمانەکانی وەکوو پارتی ژیانی ئازادی کوردستان و پارتی ئازادیی ژنی کوردستان دان. ئەو ھەرێمانە لە سنووری باکوور، ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستانن و لە باکووری ھەرێمی کوردستان و وڵاتی عێراقدا ھەڵدەکەون.

ھەرێمەکانی پاراستنی میدیا ڕۆژانە لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی تورکیا بۆردومان دەکرێن.

## ئەو ڕێکخراوانەی لە ھەرێمەکەدان
* پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)
* پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک)
* پارتی ئازادیی ژنی کوردستان (پاژک)
* کۆما جڤاکێن کوردستان (کەجەکە)
* کۆما ژنێن کوردستان (کەژەکە)
* ھێزەکانی پاراستنی گەل (ھەپەگە)
* یەکەکانی ژنانی ئازاد (یەژا-ستار)
* ھێزەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (ھەرەکە)
* ھێزەکانی پاراستنی ژنان (ھەپەژە)

## ئەمانەش ببینە
* ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)
* ئەکادیمیای مەعسووم کۆرکماز
* قەندیل

## سەرچاوەکان

پۆل:پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:جوگرافیای عێراق
پۆل:جوگرافیای تورکیا
پۆل:ھەرێمەکانی عێراق
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:ھەرێمەکانی کوردستان
پۆل:جوگرافیای پارێزگای سلێمانی
پۆل:جوگرافیای پارێزگای ھەولێر
پۆل:جوگرافیای پارێزگای دھۆک
پۆل:جوگرافیای پارێزگای حەکاری
پۆل:جوگرافیای پارێزگای شرنەخ
قورئانی

**قورئانی** یان **قورئانیزم** (      ) بزووتنەوەیەکە لەناو ئیسلامدا . باوەڕیان وایە کە یاسای خودا تەنها لە قورئانەوە وەربگیرێت .

لە ئەنجامدا، لە بابەتی ئیمان و فیقهه و یاسادانان، قورئانیەکان جیاوازن لە سوننە, کە فەرموودە و بۆچوونی زانا و بۆچوونەکانی دەگەڕێندرێتەوە بۆ ,  و  و دەسەڵاتی یاسادانانی ئیسلام لە بابەتی یاسا و عەقید جگە لە... قورئان.   هەر مەزهەبێکی لایەنی فەرموودەی ئیسلام کۆمەڵێک فەرموودەی تایبەتی خۆی هەیە کە شوێنکەوتووانی پشتی پێدەبەستن، جیاوازییەکانیان لەلایەن مەزهەبەکانی دیکەوە ڕەتدەکرێنەوە سەرەڕای ئەوەی ئەم کۆمەڵانە لە زۆربەی کاتەکاندا سەریەک دەخەن،  لە کاتێکدا قورئانییەکان، کە ڕەخنە لە فەرموودەکان دەگرن ، . هەموو کۆمەڵە فەرموودە جیاوازەکان ڕەتدەکەنەوە و هیچیان نییە.    بە پێچەوانەی پەیڕەوانی فەرموودە کە پێیان وایە گوێڕایەڵی محمد پێغەمبەری ئیسلامی بە واتای گوێڕایەڵی فەرموودەکانە، قورئانییەکان پێیان وایە گوێڕایەڵی محمد بە واتای گوێڕایەڵی قورئان دێت.   ئەم جیاوازییە میتۆدۆلۆژییە بووەتە هۆی جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان قورئانییەکان، و هەردوو سوننە و شیعە (دوو مەزهەبی گەورە لە ئیسلامدا) لە بابەتی ئیلاهیات و یاسا و هەروەها تێگەیشتن لە قورئان.  

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام لە تورکیا
پۆل:مەزھەبە ئیسلامییەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
لەتیف یەحیا

**لەتیف یەحیا ساڵحی** (١٤ی حوزەیرانی ١٩٦٤، بەغدا) ئەفسەرێکی سەربازی پێشووی عێراقە لە ھێزە تایبەتەکان، بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئەو عودەی سەددام حوسێنە.    سەر بە نەتەوەی کوردە، و لە بەغدا گەورە بووە و لە کۆلێژی بەغدا خوێندوویەتی، ھەمان ئەو خوێندنگە نموونەییەی کە عودەی سەددام حوسێن تێیدا خوێندوویەتی. 

## کتێب
* کتێبی «کوڕی سەددام بووم» لە ساڵی ١٩٩٤دا بڵاوکراوەتەوە.
* کتێبی «بەدیلەکەی شەیتان» لە ساڵی ٢٠٠٣ بڵاوکراوەتەوە.
* کتێبی «کونە ڕەشەکە» لە ساڵی ٢٠٠٦ بڵاوکراوەتەوە.
* کتێبی «ھاوشێوەی شەیتان» لە ساڵی ٢٠١١ بڵاوکراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:نووسەرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:زیندووان
کۆلێژی بەغدا

**کۆلێژی بەغدا** خوێندنگەیەکی ناوەندیی دیارە بۆ کوڕان لە بەغدا، لە ساڵی ١٩٣٢ دامەزراوە. بە یەکێک لە خوێندنگە سەرکەوتووەکانی عێراق دادەنرێت و خوێندکارانی نوخبە لەخۆدەگرێت، بەو پێیەی زۆرێک لە ڕۆشنبیران و بیرمەندان و کەسانی دیکەی ناسراو لێی دەرچوون. دەکەوێتە گۆڕەپانی نیشتەجێبوونی ١١/٤٥ لەسەر شەقامی ئەختەل لە باکووری شەمماسییە لە قەزای ئەعزەمییە لە بەغدا لە کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلە، ئەم خاکە کۆشکی ڕەشید پاشا زەھاوی بوو ساڵی ١٩٦٠. پاشان فەرمانڕەوای سیاسی ئینگلیز لەوێ نیشتەجێ بوو، دامەزراندن و دروستکردنی خوێندنگەکە لە ساڵی ١٩٣٢ بوو، لەلایەن قەشە عیساییە ئەمریکییەکانەوە، خوێندنگەکە تا ئێستاش خوێندنی زانست و بیرکاری بە زمانی ئینگلیزییە لەسەر بنەمای شێوازی دامەزرێنەرەکانی.

## سەرچاوەکان
ئەعزەمییە

**ئەعزەمییە** شاری ئیمام ئەبوو حەنیفە بوو کە بە ناوی ئەوەوە ناونراوە، و لەوێ بە خاک سپێردراوە، ناوەندی قەزای ئەعزەمییەیە، و دەکەوێتە باکووری ناوەندی بەغدا لە دیوی ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلە.

شاری ئەعزەمییە مزگەوتی گەورەی ئیمام و گۆڕستانی شاھانە و کۆلێژی ئیمام و کاتژمێری ئەعزەمییە لەخۆدەگرێت، ئەمە جگە لە چەندین شوێنەواری کۆن و مۆدێرن، لەوانە کۆمەڵەی مەکۆی ئیمام ئەبوو حەنیفە کە لە ساڵی ١٩٦٨ی زایینی دامەزراوە. ھەروەھا بازاڕی کۆن و ڕەسەن و چەندین خوێندنگەی کۆن و مۆدێرنی تێدایە.
## سەرچاوەکان
دیوانییە

**دیوانییە** یەکێکە لە شارەکانی باشووری عێراق و ناوچەی فورات، ناوەندی کارگێڕی و ئابووری و سیاسی پارێزگای دیوانییەیە کە ھەموو دامودەزگا کارگێڕی و حکوومییەکان تێیدا ھەڵکەوتوون، لقێکی ڕووباری فورات پێیدا تێدەپەڕێت، ناسراوە بە شەت ئەلدیوانییە، نزیکەی ١٨٠ کیلۆمەتر لە بەغداوە دوورە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیوانیە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
خەڵاتی کایەکانی ٢٠١٨

**خەڵاتی کایەکانی ٢٠١٨** () لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە شاری لۆس ئەنجلۆسی ویلایەتی کالیفۆرنیا بەڕێوەچوو. ئەم چالاکییە ساڵانەیە ئاھەنگێکی خەڵاتکردن بوو بۆ پیشەسازی یارییە ڤیدیۆیییەکان و نمایشی مۆسیقا و ڕاگەیاندنی یارییە نوێیەکانی تێدابوو. لەم چالاکییەدا چەندین خەڵاتی جیاواز بەخشرایە خەڵاتی باشترین یاری و باشترین ڕۆڵگێڕان و باشترین دەرھێنانی ھونەری و چەندین بەشی دیکە. ھەروەھا کۆمپانیا گەورەکانی پیشەسازی یارییە ڤیدیۆیییەکان ئۆفەری تایبەت و کلیپی نوێیان بۆ یارییە پێشبینیکراوەکانیان ئاشکرا کرد. چالاکییەکە دەرفەتێکی زۆر باش بوو بۆ ئاھەنگگێڕان بە داھێنان و دەستکەوتەکان لە جیھانی یارییە ڤیدیۆیییەکان و ھەروەھا تیشک خستنە سەر پڕۆژە سەرنجڕاکێشەکانی داھاتوو.

## سەرچاوەکان
*
سەرایای خۆراسانی

**سەرایای خۆراسانی** فراکسیۆنێکی چەکداری شیعەکانی عێراقە کە لە ساڵی ١٩٩٥ دامەزراوە و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ئێرانەوە ھەیە و ھەمان دروشمی سوپای پاسدارانی ئێرانیان ھەیە و ژمارەیان لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٥ زیاتر لە ٣ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت. لە ئێستادا بە بەشێک لە پێکھاتەکانی حەشدی شەعبی دادەنرێت. فراکسیۆنەکە سەر بە ویلایەتی فیقھییە لە ئێران و ئەمینداری گشتی ئەم کوتلەیە عەلی یاسیرییە. 

ھەروەھا بە باڵی سەربازی حیزبی تەلیعەی خۆراسانی دادەنرێت و بەشداری لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٤دا کردووە دوای ئەوەی کۆمیسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکان بە ڕەزامەندی فەرمی دانی پێدا ناوە. 

ناوی سەرایای خۆراسانی سەر بە ئەبوو موسلیم خۆراسانی نییە، بەڵام ناوەکەی لە دوای سەرایای خوراسانی بەڵێندراوەوە ھاتووە کە لە ئاخیر زەماندا ئاماژەی پێکراوە، خۆراسانی خاوەنی ئەو ئاڵا ڕەشانەیە کە خۆراسانەوە دێت، کە پشتگیری لە مەھدی دەکات، و دوانزەیەمین ئیمامە لە نێوان دوانزە ئیمامی شیعە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حەشدی شەعبی
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
لیوای پاسەوانانی دەشتی نەینەوا

لیوای پاسەوانانی دەشتی نەینەوا، لە ساڵی ٢٠٠٤ لە لایەن (سەرکیس ئاغاجان) جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و وەزیری دارایی و ئابووری حکومەتی هەرێمی کوردستان دامەزرا.ئەم لیوایە کە لە (٢٥٠٠) چەکدارپێک دێت،بەشی سەرەکی هێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا پێ دەهێنێت کە بە گشتی ژمارەی ئێستای ئەم هێزانە نزیکەی«٤٠٠٠» پاسەوانە٠پاسەوانانی لیوا لە لایەن هێزەکانی هاوپەیمانان و وەزارەتی پێشمەرگە راهێنان پێ کراوە و لە سێ فەوج پێک دێت:(فەوجی قەرەقۆش)؛(فەوجی بەڕتڵە)؛(فەوجی تڵسقۆف).

( عامر شمعون شیتو) ئامر لیوای پاسەوانانی دەشتی نەینەوایە.
ئۆتۆنۆمی مەسیحییەکانی عێراق

لە ساڵی ٢٠٠٦ «سەرکیس ئاغاجان» ڕێبەڕ و سەرکردەی دیاری مەسیحییەکان داوای مافی ئۆتۆنۆمی بۆ مەسیحییەکان کرد. ئەم داوایە مشتومڕی زۆری ناوخۆ و دەرەوەی نایەوە؛ سەر ئەنجام داواکە لە مادەی «٣٥»ی ڕەشنووسی دەستووری ھەرێمی کوردستان، لە دانیشتنی ئاسایی پەرلەمانی کوردستان ژمارە «٢١» لە ڕۆژی «٢٤٦٢٠٠٩» پەسند کرا. بەڵام لێژنەی تایبەت بە ھەموار کردنی دەستووری عێڕاق؛ داواکەی «سەرکیس ئاغاجان»ی تەنیا وەک «ئۆتۆنۆمی ئیداری بۆ مەسیحییەکان» پێشنار کردووە، تا لە کاتی ھەموار کردنی دەستووری عێڕاقدا لەبەر چاو بگیرێت.

پۆل:مەسیحییەکانی عێراق
بەڵێ بۆ ئیسلام، نەخێر بۆ حیزبی ئیسلامی

**بەڵێ بۆ ئیسلام، نەخێر بۆ حیزبی ئیسلامی** دروشمێک بوو کە مەلای موسڵمانی ئەندەنوسیایی نورچۆلیش مەجید لە وتارەکەیدا لە پارکێکی جاکارتا، لە ساڵی ١٩٧٠ دایهێنابوو. زۆری نەخایاند ئەو دروشمە بوو بە قسەیەکی گرنگ لە ئەندەنوسیا کە یارمەتیدەر بوو لە بەرەنگاربوونەوەی ئەو سیاسەتمەدارانەی کە ئیسلام بەکاردەهێنا بۆ دەستکاریکردنی دەنگدەرانی موسڵمان بۆ ئەوەی دەنگیان پێبدەن.

## مێژوو
لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا پارتە ئیسلامییەکان لە ئەندەنوسیا پڕوپاگەندەی ئەو بۆچوونەیان دەکرد کە موسڵمانان دەبێ تەنیا دەنگ بە پارتە ئیسلامییەکان بدەن نەک لایەنە عەلمانیەکان. هەر لەبەر ئەم پاشخانە بوو کە زانای دیاری موسڵمان نورچۆلیش مەجید لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دروشمی "بەڵێ بۆ ئیسلام، نەخێر بۆ حیزبی ئیسلامی"ی دەستپێکرد بۆ ئەوەی ئیسلام بە سیاسی نەکات و وەک ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی بەکاریبهێنێت. ئەو دروشمە زۆر بەناوبانگ بوو و دواجار دەنگدەرانی موسڵمان توانیان ئایینەکەیان لە ئاراستەی سیاسی خۆیان جیابکەنەوە. لەو کاتەوە موسڵمانان لە ئەندەنوسیا ئاسوودەتر بوون لە هەڵبژاردنی حزبە عەلمانیەکان.

## ئەمانەش ببینە
سێکۆلاریزم

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام و سیاسەت
پۆل:ئیسلام لە ئیندۆنیزیا
کۆمپانیا (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

***کۆمپانیا*** سیتکەمێکی ئەمریکییە لەلایەن پات بیشەپ، و مات ئینجێبرێتسۆن، و جەیک ویسمان دروستکراوە. دە ئەڵقەی وەرزی یەکەم لەسەر کۆمیدی سەنتراڵ لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ پەخشکرا. لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٨ زنجیرەکە بۆ وەرزی دووەم نوێکرایەوە. *کۆمپانیا* وەرزی سێیەمی کۆتایی لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠ پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٨
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدیا ڕەشەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ڕەشە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پۆلیڤینیل کلۆرید

**پۆلیڤینیل کلۆرید** یان **پی ڤی سی** سێیەم پڕبەرھەمھێنراوترین فرەپاژەی پێکھێنەرانەی پلاستیکی جیھانە. ساڵانە نزیکەی ٤٠ ملیۆن تۆن پی ڤی سی بەرھەم دەھێنرێت. پۆلیڤینیل کلۆرید ڕەقەیەکی سپی و شکەنییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پلاستیکەکان
ئۆیگن باومان

**ئۆیگن باومان** (؛ ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٦ – ٣ی تشرینی دووەمی ١٨٩٦) کیمیازانێکی ئەڵمانی بوو. یەکێک لە یەکەمین ئەو کەسانە بوو کە پۆلیڤینیل کلۆرید (پی ڤی سی)ی دروست کرد، و لەگەڵ کارڵ شۆتن، کاردانەوەی شۆتن–باومانی دۆزییەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٨٩٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٦