شار کالی شاری

[وێنۆک|نووسینێکی مێخیی [زمانی ئەکەدی بۆ شار کالی شاری. ھێمای ئەستێرەییی ""، "دینگیر"، ڕێزلێنانێکە بۆ "ئیلاھییەت" (خوداوەندگەرێتی).]]
**شار-کالی-شاری** (؛ *<sup>[[دینگیر|𒀭]]</sup>شار-کا-لی-شاری؛* کۆچی دواییی کردووە لە  ٢١٩٣ پێش زایین) حوکمڕانیی کردووە  ٢٢١٨-٢١٩٣ پێش زایین وەک فەرمانڕەوای ئەکەد. لە سەرەتای زانستی مێخیدا ناوەکە بە "شار-گەنی-شاری" نووسرایەوە و خوێندرایەوە. لە ساڵانی ١٨٧٠دا، ئاشوورناسان پێیانوابوو شار-کالی-شاری ھاوشێوەی سارگۆنی ئەکەد بووە، یەکەم فەرمانڕەوای ئەکەد، بەڵام ئەم ناسینەوەیە لە ساڵانی ١٩١٠دا وەک ھەڵە ناسێندرا. ناوەکەی ھەندێک جار بە نیشانەی پێشەنگی دینگیر کە نیشانەی خودابوونە، و ھەندێکجاریش بەبێ ئەو نیشانە دەنووسرا. بەڕوونی لە شوێنێکدا بە خودا ناسێندرا و دوو لە ناوەکانی پێگەی خوداییی ئەویان دیاری دەکرد، «خودای قارەمانی ئەکەد» و «خودای خاکی واریوم». کوڕ و جێنشینی نەرام-سین بووە کە لە ماوەی ژیانیدا خۆی بە خودا ناساندووە.

## ژیاننامە
وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی لە سەردەمی شار-کالی-شاری
شار-کالی-شاری لە دەوروبەری ساڵی ٢٢١٨ پێش زایین شوێنی نەرام-سینی باوکی گرتەوە. بەپێی لیستی پادشاکانی سۆمەری، حوکمڕانییەکەی ٢٥ ساڵی خایاندووە، ئەمەش لە نزیکەوە لەگەڵ ناوی ساڵی دەسەڵاتەکەیەوە دەگونجێت.

نەرام-سین بە ڕێگەیەکی سادەی کە ھەندێک لە کوڕە زۆرەکانی وەک پارێزگاری سەرەکی پارێزگاکان و کچەکانی وەک سەرۆکی قەشە، کۆنترۆڵی دەوڵەتە جیاوازەکانی شارەکانی پاراست. شار-کالی-شاری لە کاتی بەرزبوونەوەیدا ئەم سیستەمەی بە میرات دەگرت بەڵام نازانرێت ئایا ھیچ نەوەیەکی ھەبووە یان لە زۆربەی کاتەکاندا سرووشتی پارێزگاری پارێزگاکانی. پێشنیار کراوە کە پێش وەرگرتنی تاجەکە پارێزگاری نیپوور بووە. ئەمەش پشتگیری لێ دەکرێت لەلایەن دەقەکان کە نیشانی دەدەن کە لە نیپوور تاجی لەسەرنراوە، پرۆسەیەک کە خوشکەکەشی بەناوی توداناپشوم لەخۆگرتبوو کە لە نیپوور وەک سەرۆکی قەشەی ئێنلیل ناوی لێنرابوو.

نەریت بوو بۆ فەرمانڕەواکانی میزۆپۆتامیا کە ناوبەناو "پێشکەوتنێکی شاھانە" ئەنجام بدەن لە سەردانی شوێنە سەرەکییەکانی وەک پەرستگا و مەزارگە و شوێنە پیرۆز و شارەکانی تر. یەکێک لەو پێشکەوتنانە لە سەردەمی باوکی نەرام-سین ناسراوە کە چوارەم فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی بوو. سێ منداڵی بە ناوەکانی بن-کالی-شارێ، توداناپشوم و شازادەی جێنشین شار-کالی-شاری لەگەڵیدا بوون. زانراوە کە شار-کالی-شاری لە سەرەتای دەسەڵاتی خۆیدا گەشتێکی شاھانەی بۆ سۆمەر کردووە کە لانیکەم شەش مانگی خایاندووە. ئەو شارانەی کە ناسراون کە لە پێشکەوتنی شاھانەدا بەشدار بوون بریتی بوون لە ئوما، زابالا ، ئیسن، گیرسو و نیپوور کە چەندین دیاریی شاھانە دابەشکران و ئاھەنگێکی زۆریان ھەبوو. لە نمایشێکی ھێزی سەربازیدا لانیکەم پێنج ساگینا (ژەنەڕاڵ) یاوەری شار-کالی-شاری بوون.
وێنۆک|تابلۆیەکی مێخی بە ناوی شار-کالی-شاری
زانراوە کە حاکمی ئەداب لە سەردەمی شار-کالی-شار لوگال-گیس بووە لەسەر بنەمای سێ مۆری گڵین کە لەسەریان نووسراوە «[س]ار-کالی-سام، خودا، پاڵەوانی ئەکەد: لوگال-گیس، نووسەر و حاکمی ئەداب، و خزمەتکاری خۆیەتی.» (وە تێبینیکردن بەوەش کە لێرەدا دینگیر لەگەڵ ناوی فەرمانڕەوادا دانراون). جێنشینی ئەو وەک پارێزگاری ئەداب لە سەردەمی شار-کالی-شالیدا، ئور-تور بوو، کە لە تابلۆکانی ئەوێ دۆزرایەوە و ناسرا. زۆرێک لە تابلۆکانی ئەداب کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەو، لە مۆزەخانەی ئەستەنبوڵدا ھێشتا بڵاونەکراونەتەوە و نیشان نەدراون. پارێزگاری شار-دەوڵەتێکی دیکەی لاگاش ناسراوە. لوگال-ئوشومگال، پارێزگار (ئێنسی) بوو لە ژێر دەستی نەرام-سین و ئەوەش بەردەوام بوو لە سەردەمی شار-کالی-شاری. چەندین نووسراوی لوگال-ئوشومگال ناسراون، بە تایبەتی کاریگەریی مۆرەکان، کە ئاماژەی پێدەکەن وەک حاکمی لاگاش و لەو کاتەدا وەک والی (*، ئاراد*, "خزمەتکار" یان "کۆیلە")ی نارام-سین، ھەروەھا جێنشینی شار-کالی-شاری. یەکێک لەم مۆرانە ڕایدەگەیەنێت:𒊬𒂵𒉌 𒈗𒌷 𒁕𒈝 𒈗 𒀀𒂵𒉈𒆠 𒈗𒃲𒁔 𒑐𒋼𒋛 𒉢𒁓𒆷𒆠 𒀵𒋢

*Shar-kali-sharri da-num lugal a-ga-de<sup>ki</sup> lugal-ušumgal ensi lagash<sup>ki</sup> arad<sub>2</sub>-su*

شار-کالی-شاری دا-نوم لوگال آ-گا-دی‌کی لوگال-ئوشومگال ئێنسی لاگاش‌کی ئەراد٢-سو

«شار-کالی-شاری، پاشای بەھێزی ئەکەد (ئەگەدە)، لوگال ئوشومگال، ئێنسیی لاگاش (پارێزگاری لاگاش)، خزمەتکاری تۆیە.»

— .[وێنۆک|تەرخانکراوی ڕێوڕەسمیی مەڕمەڕیی پەمەیی بە ناوی شار-کالی-شاری ()، لە [سیپار دۆزرایەوە. نووسراو - «سار-کالی-ساری، پاشای ئاگادە (ئەکەد)، بۆ خوداوەند ساماس لە سیپار، تەرخانکراوە (ئەم تەرخانکراوەیە).» (BM 91146)]]
لوگال-ئوشومگال حاکمی لاگاش بووە، وەسیلی نارام-سین و دواتر شار-کالی-شاری بووە. جێنشینی ئەو وەک حاکم پوزێر-ماما خۆی بە فەرمانڕەوای لاگاش ناساند، لەوانەیە لە کاتی مردنی شار-کالی-شاری، و دەستی بە شانشینی دووەمی لەگاش کرد.
[چەپ|وێنۆک|وێنەیەکی مۆدێرن لە وێرانەکانی پەرستگای [ئێکور لە نیپوور]]
یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی فەرمانڕەوای میزۆپۆتامیا پاراستنی پەرستگای ئێکوری خوداوەندی سەرەکی ئێنلیل بوو. کارکردن لەسەر پەرستگاکە کە لەلایەن نەرام-سینەوە دەستیپێکردبوو، لەلایەن شار-کالی-شاری تەواوکرا. ئەم پرۆسەیە ئەوەندە گرنگ بوو کە لە حەوت ناوی ساڵەکانیدا ئاماژەی پێکرا، تەنانەت ناوی ئەو ژەنەڕاڵەشی کە بۆ سەرکردایەتیکردنی ئەرکەکە دەستنیشانکرابوو، پوزور-ئەشتار ھێنا. خشتی نووسراوی شار-کالی-شاری لە کاتی ھەڵکەندنی نیپووردا دۆزرایەوە:خودای ئێنلیل ڕێنماییی کرد. سەر-کالی-ساری، بەھێز، پاشای ئاگادە (ئەکەد)، بنیاتنەری ئێکور، پەرستگای خوداوەندی ئێنلیل لە نیپوور. سەبارەت بەو کەسەی ئەم نووسراوەی لا دەبات یان دەیشێوێنیت، خوابکات (ڕوونتر: انشاءﷲ) خوداوەندەکانی ئێنلیل و ساماس و عەشتار نەفرەتی لێبکەن و نەوەکانی لەناو ببەن.

ھەروەھا لە نووسراوێکی سەر تابلۆیەکدا (HS 195) دوای سەردانی سەرچاوەی ڕووباری دیجلە و فورات، بەخشینی شتێکی پەرستراو بە ئێنلیل لە نیپوور نیشان دەدا.

"خودای ئێنلیل بڕیاریدا بۆی سار-کالی-ساری، پاشای بەھێز، جام ھەڵگری خوداوەند ئێنلیل، پاشای ئەگەدە، پاشای ڕەعیەتەکانی خوداوەند ئێنلیل. (خودای ئێنلیل)... وەک فا وەک ... لە ... بە تەواوی پێی بەخشی. دوای ئەوەی گەیشتە سەرچاوەکانی ڕووباری دیجلە و فورات، ئەو بە شێوەیەکی شەخسی ئەم شتەی تەرخان کرد بۆ خوداوەندەکە." ئێنلیل لە نیپور." [لەوانەیە بەشێک لە دۆزراوەکە تێکچووبێت یان شێوابێت]

**ڕوونکردنەوە:**

خوداوەند ئێنلیل دەسەڵاتی بەسەر ھەموو خاکەکەدا بەخشی بە شار-کالی-شاری، پاشای بەھێزی ئەکەد و فەرمانڕەوای گەلی ئێنلیل — کە تا سەرچاوەی ڕووبارەکانی دیجلە و فورات درێژ بووەوە. دوای فراوانکردنی کۆنترۆڵی خۆی، شار-کالی-شاری بە شێوەیەکی شەخسی تەرخانکراوێکی پێشکەش بە ئێنلیل کرد لە شاری گەورەی پەرستگاکانی نیپوور، ڕێز و سوپاسگوزاریی خۆی نیشان دا.

ھەروەھا شار-کالی-شاری پەرستگایەکی نوێی بۆ ئەنونیتوم و بۆ ئیلابا (خودای سەرپەرشتیاری ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی) لە بابل دروستکرد، وەک لە ناوی ساڵێکدا ڕەنگدەداتەوە، لەگەڵ یەکێکی دیکە بۆ ئیلابا لە زابالا.وێنۆک|بۆ شار-کالی-شاری، پاشای ئەکەد، شاکی-بێلی، خزمەتکارەکەی

بەپێی لیستی پاشاکانی سۆمەری ئاوازە ئەدەبییەکانی دواتر، دوای مردنی شار-کالی-شاری لە نز. ساڵی ٢١٩٣ پێش زایین، ناوچەکە کەوتە ناو  ناتەواویی سیاسی و سەرلێشێواوی، ھیچ پاشایەک نەیتوانی بۆ ماوەیەکی زۆر باڵادەستی بەدەستبھێنێت. لە لیستی پادشادا ھاتووە:

: "پاشان کێ پاشا بوو؟ کێ پاشا نەبوو؟ ئیگیگی، ئیمی، نانوم، ئیلولو: چواریان تەنھا بۆ ماوەی ٣ ساڵ حوکمڕانییان کرد."

پاشان ئەکەد بۆ ماوەیەک دەستی بە ھەندێک لێکچوون لە ڕێکخستن کردەوە لەگەڵ حوکمڕانیی ٢١ ساڵەی دودو و دواتر حوکمڕانیی ١٥ ساڵەی شو-تورول.

## ناوی ساڵەکانی شار-کالی-شاری
لیستی ناوی ساڵەکان دەتوانرێت بۆ زۆرێک لە فەرمانڕەواکانی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی بدۆزرێتەوە، لەوانە شار-کالی-شاری. ڕۆشناییی خستە سەر درێژاییی دەسەڵاتی و ڕووداوە سەرەکییەکانی:
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری بوو بە پاشای ئاگادە (ئەکاد).
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری چووە سۆمەر (ناوچەی باشوور).
# ساڵێک دوای ئەوەی شار-کالی-شاری چووە سۆمەر و تاجەکەی لەسەر سەری دانا (واتە بە فەرمی تاجی سەری دانرا).
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری پوزور-عەشتاری وەک ژەنەڕاڵ بۆ دروستکردنی پەرستگای خوداوەند ئێنلیل دەستنیشان کرد.
# ساڵێک دوای ئەوەی شار-کالی-شاری پوزور-عەشتاری بۆ دروستکردنی پەرستگای ئێنلیل دەستنیشان کرد.
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری بەردی بناغەی پەرستگای ئێنلیل لە نیپوور دانا.
# ئەو ساڵەی پەرستگای بناغەکانی ئێنلیل لە نیپوور تەواو بوو.
# ساڵێک دوای دانانی بناغەکانی پەرستگای ئێنلیل.
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری پێشکەشکردنی بۆ پەرستگای ئێنلیل کرد.
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری گوڵدانێکی زێڕینی خواردنەوەی بۆ پەرستگای ئێنلیل دروستکرد و دار سیدری بڕییەوە بۆ دروستکردنی.
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری دەستی کرد بە دروستکردنی پەرستگا بۆ خوداوەندی ئەنونیتوم و خوداوەندی ئیلابا لە بابل، و سارلاگابی پاشای گوتیۆمی گرت.
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری لە شەڕێکدا دژی خەڵکی مار-تو لە شاخەکانی چیای بشری سەرکەوتنی بەدەستھێنا.
# ئەو ساڵەی کە شار-کالی-شاری لە نزیک ئەکشاک لەگەڵ ئیلام و زەھارا شەڕی کرد و سەرکەوتوو بوو.
# ئەو ساڵەی خەڵکی گوتیۆم خرانە ژێر کۆنترۆڵی ئەوەوە و ملکەچ کران.
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری کاری گرنگی تری کرد (دیاری نەکراوە). [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری لە ئەکەد یان دەوروبەری ڕۆڵی گێڕاوە(؟). [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
# ئەو ساڵەی ئێنلیل (خودا) شتێکی کرد کە شار-کالی-شاری (پێدەچێت بەخشینی ڕەزامەندی یان دەسەڵات)ی تێدابوو. [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری وەک پاشای ئاگادە ناسێندرا. [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری کردەوەی بەرچاوی دیکەی ئەنجامدا (دیاری نەکراوە). [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
# ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری ...... [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]


## نووسراوەکان

پەڕگە:Tablet_in_Akkadian_language_recording_domestic_animals,_Bismaya,_reign_of_Shar-kali-sharri,_c._2100_BC,_clay_-_Oriental_Institute_Museum,_University_of_Chicago_-_DSC07076_(cropped).jpg|alt=Tablet in Akkadian language recording domestic animals, Bismaya(Adab), reign of Shar-kali-sharri, c. 2100 BC, clay - Oriental Institute Museum, University of Chicago| تابلۆیەک بە زمانی ئەکەدی تۆمارکردنی ئاژەڵە ماڵییەکان، بیسمایە (ئەداب)، سەردەمی شار-کالی-شاری، نزیکی ٢١٠٠ پێش زایین، گڵ - مۆزەخانەی پەیمانگای ڕۆژھەڵات، زانکۆی شیکاگۆ
پەڕگە:Seal_of_Shar-Kali-Sharri,_with_devotee_and_seated_deity.jpg|alt=Seal of Shar-Kali-Sharri (previously attributed to Sargon), with seated deity| مۆری شار-کالی-شاری (پێشتر دەگەڕێتەوە بۆ سەرگۆن)، لەگەڵ خوداوەندی دانیشتوو
پەڕگە:Seal_of_Shar-Kali-Sharri,_with_Gilgamesh_fighting_a_lion.jpg|alt=Seal of Shar-Kali-Sharri (previously attributed to Sargon), with Gilgamesh fighting a lion| مۆری شار-کالی-شاری (پێشتر دەگەڕێتەوە بۆ سەرگۆن)، لەگەڵ گیلگامێش کە شەڕی شێرێک دەکات
پەڕگە:P1050580_Louvre_sceau-cylindre_n°24_rwk.JPG|alt=Shar-Kali-Sharri seal (Louvre)| مۆری شار-کالی-شاری (لووڤەر)
پەڕگە:Brick_Stamp_of_Shar-Kali-Sharri,_2217-2193_BCE,_from_Iraq._Iraq_Museum_(Vertical,_mirrored).jpg|alt=Brick Stamp of Shar-Kali-Sharri, National Museum of Iraq| مۆری خشتی شار-کالی-شاری، مۆزەخانەی نەتەوەییی عێراق
پەڕگە:Lugal-ushumgal_servant_of_Shar-kali-sharri_(with_transcription).jpg|alt=Seal impression of Lugal-ushumgal as servant of Shar-Kali-Sharri: "Sharkalisharri, the mighty king of Agade, Lugalushumgal, ensi of Lagash, is thy servant."| کاریگەریی مۆری لوگال-ئوشومگال وەک خزمەتکاری شار-کالی-شاری: "شارکالیشاری، پاشای بەھێزی ئەگەدە، لوگالوشومگال، *[[ئێنسی (سۆمەری)|ئێنسی]] (پارێزگار)* لە لاگاش، خزمەتکاری تۆیە."


## سەرچاوەکان

## خوێندنەوەی زیاتر

* Foster, Benjamin R., "The age of Agade: inventing empire in ancient Mesopotamia", Routledge, 2015 
* D. R. Frayne, "Notes on a New Inscription of Shar-kali-sharri", Ann. Rev. RIM Proj. 2, pp.&nbsp;23–27, 1984
* Keetman, Jan, "Bilingualismus in Sumer zum Gebrauch des Akkadischen und Sumerischen in der Verwaltungspraxis des Reiches von Akkad unter Naram-Sujen und Sar-Kali-Sarri", Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale, vol. 108, pp.&nbsp;1–14, 2014
* Mieroop, Marc Van De, "Sargon of Agade and his Successors in Anatolia", Studi Micenei ed Egeo-Anatolici 42, pp.&nbsp;133–59, 2000
* Pomponio, F., "Quello che accade (forse) dopo la morte di Šar-kali-šarrī", Akkade is King. A collection of papers by friends and colleagues presented to Aage Westenholz on the occasion of his 70th birthday 15 May 2009, hrsg. v. Gojko Barjamovic (Uitgaven van het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten te Leiden 118), pp.&nbsp;227–244, 2011
* Visicato, Giuseppe, "The Career of Ur-Bagara as a Chronological Indicatior of the Documents of Girsu from Šarkališarri to Gudea", Opening the Tablet Box, Near Eastern Studies in Honor of Benjamin R. Foster, hrsg. v. Sarah C. Melville, Alice L. Slotsky (Culture and History of the Ancient Near East 42), pp.&nbsp;435–452, 2010
* Westenholz, Aage, "Assyriologists, Ancientand Modern, on Naramsin andSharkalisharri",  In  Assyriologica et Semitica: Festschrift für Joachim Oelsner anläßlich seines 65. Geburtstages am 18. Februar 1997, edited by Joachim Mar-zahn and Hans Neumann, Alter Orientund Altes Testament 252. Münster: Ugarit-Verlag, pp.&nbsp;545–56, 2000
* Zarins, Juris, "The Sharkallisharri Army of Umma: Linguistic, Historical and Archaeological Considerations", Aux marges de l’archéologie: hommage à Serge Cleuziou, pp. 187-213, 2012

پۆل:ئەکەد
پۆل:پاشاکان