open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مێلیندا گەیتس

**مێلیندا گەیتس** (Melinda Gates؛ لە دایکبووی ١٥ی ئابی ١٩٦٤) کەسایەتی ژنە چاکەکاریی ئەمریکییە، پێشتر بەڕێوبەری گشتیی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت بوو، یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر. لە ماوەی ساڵانی ٢٠١١ بۆ ٢٠٢٠، ئەو بەپێی گۆڤاری فۆربیس بەیەک لە دە بەهێزترین ژنانی جیهان ناو پێرستی ١٠٠ بەهێزترین ژنانی ساڵ هاتووە.

## ژیانی کەسی
مێلیندا گەیتس لە ساڵی ١٩٩٣، هاوسەرگیری لەگەڵ بیل گەیتس کردووە، خاوەنی سێ منداڵ بەیەکەوە. لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەڵ بیل بەیکەوە دامەزراوەن بیل و مێلیندا گەیستیان دامەزرانند، کە یەکێکە لە دیارترین دامەزراوە ناحکومییە خێرخوازییەکان لە جیهان.

مێلیندا گەیتس لە پەیڕەوکارانی کاتۆلیکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان
پۆل:پێدانی بەڵێندەر
پۆل:خەڵکی شاری مەدینەی واشینگتۆن
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن
پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان
سێ کچەکەی حەوا

**سێ کچەکەی حەوا** ڕۆمانێکە لەلایەن نووسەری بە ڕەگەز تورک ئەلیف شەفەقەوە نووسراوە.
ئەم ڕۆمانە لە چەندین پێرستدا وەک یەکێک لە باشترین کتێبەکان لە ساڵی ٢٠١٨ دەستنیشان کرابوو. 
## کورتە
لەم ڕۆمانەدا ئەلیف شەفەق چیرۆکی سەرنجڕاکێشی سێ کچ بە بیروباوەڕی جیاواز لە بەشە جیاوازەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بە ناوەکانی پەری، مۆنا و شیرین دەگێڕێتەوە، کە لە زانکۆی ئۆکسفۆرددا یەکتر دەناسن.
ڕۆمانەکە لەلایەن گێڕەوەیەکی کەسی سێیەمەوە دەگێڕدرێتەوە و پەری ڕۆڵی سەرەکی چیرۆکەکە دەبینێت.
ڕۆمانەکە تێکەڵکردنی باوەڕ و نادڵنیایییە،  باس لە ئێستا و ڕابردووی پەری دەکات، کە لە تورکیا گەورە بووە. دایک و باوکی پەری زۆر جیاوازن، باوکی ھیچ کات گرینگی بە ئایین نادات و دایکی موسوڵمانێکی دەمارگرژە، ھەر بۆیە کاتێک باسی ئایین دێتە گۆڕێ،  پەری زۆر سەرلێشێواوە.
شیرین کۆچبەرێکی ئێرانییە کە زۆر گرینگی بە پرسی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەدات و مۆنا لایەنی سێیەمی چیرۆکەکەیە، کچێکی ئەمریکایی بەڵام ڕەگەزی میسری و پشتگیری و پێداگری لە بیروباوەڕی فێمینیزم دەکات.
سێ کچەکەی حەوا چەندین لایەنی دەروونی و کۆمەڵایەتی ژیانی ئەم سێ کچە لەخۆ دەگرێت، کە ئەلیف شەفەق، چیرۆکەکەیان لە ئەستەنبوڵ و ئۆکسفۆردا لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ تا ٢٠١٦ دەباتە پێشەوە. 
## کەسایەتییە سەرەکییەکان
* **پەری**: نازپەری نەعلبەندزادە کەسایەتی سەرەکی کتێبەکەیە لە ئەستەمبوڵ شووی کردووە. پەری کەسێکە لەنێوان ئیمان و گوماندا گیری خواردووە.
*دەنیز (کچی پەری)
*مەنسوور (باوکی پەری)
*سەلما (دایکی پەری)
*ئازوور (پرۆفسۆر ئازوور مامۆستای فەلسەفەیە لە ئۆکسفۆرد)
*شیرین (ھاوڕێی پەری)
*مۆنا
## بەشێک لە کتێبەکە
+من حەز لە ئایین ناکەم، بەڵام خودام خۆش دەوێت، دەزانی بۆ؟!

-پەری سەرێکی ڕاوەشاند، 

+ مەنسوور وتی، پەری گیان، چونکە خودا تەنیایە، وەک من... ئەویش ھەر وەک تۆ تەنیایە. لە شوێنێک لەو سەرەوە بە تەنیا بەجێماوە و کەسی نییە قسەی لەگەڵ بکات، ڕاستە، ڕەنگە ھەندێک فریشتە لە دەوری ھەبێت، بەڵام مەگە چەنێ دەتوانێ قسەی دڵی خۆی بۆ فریشتەکان ھەڵڕێژیت؟! بە میلیارد کەس، دەستی دوعا بۆ لای خوا درێژ دەکەن و دەڵێن خوایە فڵان شتمان پێ ببەخشە، جانتایەکی گەورە پارەمان پێ ببەخشە، ئۆتۆمۆبیلمان پێ ببەخشە، ھەمیشە ھەمان شت، دووبارە دەبێتەوە و دووبارە دەبێتەوە، بەڵام کەس بە خۆی زەحمەت نادات خودا بناسێت.

مەنسوور جامەکەی پڕ کرد لە شەراب، "بیری لێ بکەوە، مرۆڤ کاتێک لە ڕێگادا ڕووداوێک دەبینێت چ کاردانەوەیەکی دەبێت ؟! یەکسەر دەڵێت:" خوا بەڵامان لێ دوور بکاتەوە" بڕوام پێ دەکەیت ؟ بەر لە ھەموو شتێک بیر لە خۆی دەکاتەوە نەک قوربانیەکان، ژمارەیەکی کەم لە خەڵکی دەبینی کە نزا بۆ خەڵک بکەن، ئەوان تەنیا دوعا بۆ خۆیان دەکەن، لە ڕاستیدا دوعایەکانیشیان زۆر لە یەک دەچن، خوایە ئاگات لێم بێت، دەستم بگرە، سەرکەوتووم بکە، ھەموو من، ئەگەر لێیان بپرسیت، پێی دەڵێن ئایینداری، بەڵام ئەگەر لە من بپرسیت، پێت دەڵێم ئەمەش جۆرێکە لە خۆپەرستی کە تەنیا ڕواڵەتی گۆڕیوە.
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 
* سە دختر حوا، الیف شافاک، ترجمەی صابر حسینی

پۆل:ڕۆمانەکانی ئەلیف شەفەق
پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠١٦
پۆل:وێژەی ئیسلامی
پۆل:وێژەی تورکی
قەدری یڵدرم

وێنۆک|قەدری یڵدرم
**قەدری یڵدرم** (، ؛ ٥ی شوباتی ١٩٥٩ لە لجێ، ئامەد - ٢٦ی ئازاری ٢٠٢١ لە ئامەد) مامۆستای زانکۆ، نووسەر و نوێنەری پەرلەمانی کوردی باکووری کوردستان بوو.

## ژیان
قەدری یڵدرم لە ٥ی شوباتی ١٩٥٩ لە ناوچەی لیجەی پارێزگای دیاربەکر لە دایک بوو. ناوی باوکی مەعسووم و ناوی دایکی خانم بوو. قەدری یڵدرم جگە لە ھەموو شێوەزارەکانی زمانی کوردی بە زمانەکانی تورکی، عەرەبی، فارسی و ئینگلیزی شارەزا بوو.

قەدری یڵدرم لە کۆلێژی خواناسی لە زانستگای حەڕان وانەی خوێند. بەدوای ١٣ ساڵ وەکوو مامۆستا لە قوتابخانەکان خەریکی وانەدانەوە بوو. ئەو دواتر بوو بە مامۆستای زانستگاکانی دیجلەی ئامەد و ئارتۆکلۆی مێردین.

قەدری یڵدرم ١٤ پەرتووکی نووسیوە کە زۆربەی ئەوانە سەبارەت بە زمان، مێژوو و وێژەی کوردییە.

قەدری یڵدرم لە ڕۆژی ٢٤ی ئازاری ٢٠٢١دا بەھۆی خوێنبەربوونی مێشکەوە چوو بۆ نەخۆشخانە و لە ڕۆژی ٢٦ی ٢٠٢١دا کۆچی دوایی کرد. پۆلیسی حکوومەتی تورکیا ھەوڵیدا تا ئاڵای کوردستان لەسەر تەرمی قەدری یڵدرم دانەنرێت، بەڵام بە پێداگریی خێزان و ھۆگرانی لە ئاکامدا ئاڵای کوردستان لەسەر تەرمەکەی دانرا.

## سیاسەت
قەدری یڵدرم ئەندامی پارتی دیموکراتی گەلان بوو و لەو پارتییە وەکوو نوێنەری خەڵکی شاری سیرت چوو بۆ پەرلەمانی تورکیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی لیجە
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کوردناسەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:نووسەرانی کورد
لیۆنۆرا کارینگتۆن

**لیۆنۆرا کارینگتۆن** (Leonora Carrington؛ ٦ی نیسانی ١٩١٧ - ٢٥ی ئایاری ٢٠١١) ژنە وێنەکێش، هوونەرمەند و ڕۆماننووسی مەکسیکی و لەدایکبووی ئینگلتەرا بوو. ئەو زۆربەی ژیانی پێگەیشتوویی لە مەکسیک و لە شاری مەکسیکۆ سیتی بەسەر برد. لیۆنۆرا کارینگتۆن یەکێکە لەو هونەرمەندە سوریالیزمانەی سییەکانی سەدەی بیستەم، کە تاکوو ئەم دواییانە لە ژیاندا مابوو. ئەو ئەندامی دامەرزێنەری بزووتنەوەی ئازادیی ژنان بوو لە مەکسیک.

لیۆنۆرا کارینگتۆن لە ماوەی ژیانیدا لەکۆمەڵێ پێشانگای هونەری بەشداریکرد، لە نێویاندا لە وڵاتانی مەکسیک، ئینگلتەرا، ئەمریکا و فەڕەنسا بوون.

## مردن
لیۆنۆرا کارینگتۆن لە ڕۆژی ٢٥ی ئایاری ٢٠١١، لە مەکسیکۆ سیتی بە نەخۆشی سیەسۆ کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
نوخشە ناسح

**نوخشە ناسیح ئەحمەد** (لە دایکبووی ١٩٧٨) کەسایەتی ژنە کارگێڕ، پارێزەر و سیاسەتوانی کوردە، لەوەتەی ٢٧ی ئازاری ٢٠١٦ بووەتە قایمقامی ھەڵەبجە. ئەو  ئەندامی ئەنجوومەنی ناوەندی یەكێتیی نیشتمانی كوردستانە. ئەو لە دوای عادیلە خانم، دووەم ژنە لە مێژووی ھەڵەبجە پۆستێکی باڵا وەربگرێت. نوخشە وەک کاندیدی یەکێتی ئەو پۆستەی وەرگرت.

لە ئازاری ٢٠٢٥،  بە پارێزگاری هەڵەبجە دەستنیشان کرا، بەمەش بووە یەکەم ژن لە مێژووی عێراقدا کە ئەم پۆستە وەربگرێت."

نوخشە دەرچووی بەشی یاسایە، ئەو پێشتر لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٨ بۆ ٢٠١٥، لە پۆستی بەڕێوبەری ناحیەی بیارەدا بوو.

## ژیانی کەسی
نوخشە ناسح هاوسەرگیری کردووە، خاوەنی دوو کچە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
زاز (گۆرانیبێژ)

**ئیزابێل جیفرۆی** ناسراو بە **زاز** (لە دایکبووی ١ی ئایاری ١٩٨٠) گۆرانیبێژ و هۆنراوەنووسی فەڕەنسییە، کە هەریەکە لە ستایلی جاز، مۆسیقای فەڕەنسی، مۆسیقای سۆڵ و ئاکۆستیکی تێکەڵ کردووە. ئەو بە گۆرانی *دەمەوێت (Je veux)* ناوبانگی دەرکرد، کە یەکێک بوو لە گۆرانییەکانی *ئەلبوومی زاز* کە لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٠ بڵاوکرایەوە.

## سەرەتای ژیان
زاز لە دایکبووی تور، فەڕەنسایە. دایکی مامۆستای زمانی ئیسپانی بوو، وە باوکیشی لە کۆمپانیایەکی بواری کارەبا کاری دەکرد. زاز تیۆری مۆسیقای خوێندووە، بەتایبەت لەسەر ئامێرەکانی ڤیۆلۆن، گیتار و پیانۆ. لە ساڵی ١٩٩٤ چووە شاری بۆردۆ، لەوێ بۆ ساڵێک وەرزشی دەکرد لەگەڵ وانەوەرگرتنی مۆسیقا. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٠، سکۆلارشیپێکی وەرگرت کە بەمهۆیەوە توانی بچێتە سکوڵی مۆسیقای هاوچەرخ لە بۆردۆ. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ ژیانکردن چووە پاریس.

زاز لە ساڵی ٢٠٠١، بە گۆرانی "Fifty Fingers" لە گرووپی شینەکان دەستی بەکاری هونەری کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* 
* زاز لەسەر imusic.am
* کۆنسێرتی زاز لە ئەستەمبوڵ  ساڵی ٢٠١١

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:گۆرانیبێژە فەرەنسییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنی گۆرانیبێژی پۆپ
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە فەڕەنسییەکان لە سەدەی ٢١م
ئاسکە بریندارەکە

**ئاسکە بریندارەکە** () تابلۆیەکە لە ساڵی ١٩٤٦، لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی-سوریالیستی، فریدا کالۆ کێشراوە. ھەندێکجار تابلۆکە بە ئاسکە بچووکەکەش ناودەھێندرێت. تابلۆکە دەربڕینە لە کۆتایی ژیانی فریدا. ئەو لە تالۆکەدا سیمبوڵەکانی سەردەمی پێش کۆلۆمبی، بوودیزم و کریستیانی بەکارھێناوە.

فریدا کالۆ لە تەمەنی لاویدا تووشی ڕووداوێکی ھاتووچۆ ھات، کە بەو ھۆیەوە لە ژیانیدا چەندین جار نەشتەرگەری بۆکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
پۆل:ئاو لە ھونەر
پۆل:ئاسک لە ھونەر
پۆل:تابلۆکانی ١٩٤٦
پۆل:ڕاوکردن لە ھونەر
جولیا ئۆرموند

**جولیا ئۆرموند** (؛ لەدایکبووی ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٥ لە ئیپسۆم، ساری) خانمەکتەرێکی بەریتانییە و بەشداری چەند فیلمێکی کردووە دیارتریینیان ئەفسەنەکانی پاییز بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
پۆل:خانمەکتەرانی ساری
لیرەی تورکی

**لیرەی تورکی** (؛ نیشانە: ₺؛ کۆد: TRY؛ بە کورتی: TL) دراوی فەرمیی وڵاتی تورکیا و قوبرسی باکوورە. ھەر ١ لیرە بە سەد کوروش دابەشدەکرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Images of the new banknotes and coins
* Coins from Turkey with pictures
*   Turkish new lira official changeover Campaign
*   YTL information site 
*   Ottoman Empire coins
*   Turkish Republic coins and banknotes

پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆل:دراوەکانی ئەورووپا
پۆل:ئابووری تورکیا
پۆل:ئابووری قوبرسی باکوور
پۆل:ئابووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:یەکەی پارە بەپێی وڵات
پۆل:ناساندنەکانی ٢٠٠٥
پۆل:مێژووی کۆماری تورکیا
فاتیح شێخولئیسلامی

**فاتیح (چاوە) شێخولئیسلامی** ناسراو بە **فاتیح شێخ**، **چاوە** و **ف. پشکۆ** (لەدایکبووی ١٩٤٢ لە مەریوان، ڕۆژھەڵاتی کوردستان - ) شاعیر و سیاسەتوانێکی کوردە. فاتح شێخ ئەندامی سەرکردایەتیی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران–حکمەتیستە.

## ژیان
فاتیح شێخولئیسلامی کوڕی سەید ئەحمەد، لە نەورۆزی ١٩٤٢ لە شاری مەریوان لە دایک بوو. سێ چوار ساڵی سەرەتایی ژیانی ئاوارە بوون. قوتابخانەی سەرەتایی لە مەریوان و ناوەندەی لە سنە تەواو کرد و دوای ئەو لە ساڵەکانی ١٩٦٠–١٩٦١ وەک یەکەم خوێندکاری مەریوانی لە تاران وەرگیرا و لە زانکۆی تاران دەستی بە خوێندنی ئیلاھیات کرد و دواتر لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا ماستەری وەرگرت. بە گشتی حەوت ساڵان لەوێ خوێندکار بوو و دواتر ھاتەوە و لە مەریوان بوو بە مامۆستا. فاتیح شێخ لە سەردەمی زانکۆوە بیر و باوەڕی چەپی ھەڵبژارد. ساڵی ١٩٧١ بەھۆی چالاکیی سیاسییەوە بۆ ماوەی حەوت مانگ دەستەبەسەر کرا و دواتر ساڵی ١٩٨١ ڕووی کردە شاخ و بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکیشانی کوردستانی ئێران. دواتر لە ساڵی ١٩٨٣ کە کۆمەڵە لەگەڵ گرووپە کۆمۆنیستییەکانی دیکە یەکیان گرت و حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیان دامەزراند، بوو بە ئەندامی ئەو حیزبە. فاتیح شێخ لە ساڵی ١٩٩٠ەوە چوو بۆ سوێد و لە لقدانەوەی ساڵی ١٩٩١ی حیزبەکە، بوو بە ئەندامی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران. ھەروەھا دواتر بوو بە ئەندامی سەرکردایەتیی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران–حکمەتیست و ئێستاکەیش ھەر لەو حیزبەدا چالاکی دەکات.

## شێعر
ساڵی ١٩٥٨ لەسەر کاریگەریی شۆڕشی ١٤ی تەممووز لەگەڵ کۆمەڵێک خوێندکارێکی تر بەھۆی درووشم نووسین لەسەر دیوارەکانی شاری سنە لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا مانگ و نیوێک دەکەوێتە زیندان و لەوێ یەکەم شیعری خۆی دەھۆنێتەوە. لە زانکۆ لەگەڵ عەلی حەسەنیانی (ھاوار) و سوارە ئیلخانیزادە ئاشنا دەبێ و بە دانانی شیعری «*ھەسێرەکەم*» لەسەر وەزنی «*[[کەژاڵێ]]*»، دەبێتە دووھەم کەس لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە شیعری نوێی کوردی خوڵقاندبێ. (شەوە) باشترین بەرھەمی شیعری شاعیرە.

## بەرھەمەکان
* *ھەرێمی شەو* (کۆی بەرھەمە شیعرییەکان)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:زیندووان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەریوان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
بانکی ناوەندیی کۆماری تورکیا

**بانکی ناوەندیی کۆماری تورکیا** (، بە کورتی TCMB) بانکی ناوەندی تورکیایە کە لە ١١ی حوزەیرانی ١٩٣٠ دامەزرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئابووری تورکیا
پۆل:بانکە ناوەندییەکان
پۆل:بانکەکانی تورکیا
بانکی ناوەندیی کۆماری ئیسلامیی ئێران

**بانکی ناوەندیی کۆماری ئیسلامیی ئێران** () بانکی ناوەندی وڵاتی ئێرانە.

## سەرچاوەکان

ئێران
پۆل:بانکەکانی ئێران
پۆل:ئابووری ئێران
حەسەن تۆران بەھادین

**حەسەن تۆران** سیاسەتمەدارێکی تورکمانی کوردستانی باشوورە، سەرۆکی بەرەی تورکمانییە پێشتر جێگری سەرۆکی بەرەی تورکمانی بوو. بە ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ھەڵبژێردرا لە ھەڵبژاردنە گشتییەکەی ٢٠١٤ لە پشکی پارێزگای کەرکووک، ھەروەھا سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک بووە.

## ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٤
لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٤ی عێراق تۆران جێگری سەرۆکی لیستی (بەرەی تورکمانی کەرکووک) بوو کە لیستێک بوو ھەریەکە لە پارتە نەتەوەیییەکان و ئاینییەکانی تورکمانی کەرکووک بەشداریان کردبوو، تەواوی لیستەکەش بووە ھاوپەیمانی (لیستی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی لەکەرکوک) کە تێیدا حەسەن تۆران بە پلەی دووەم توانی وەک نوێنەر دەنگ بەدەست بێنێت ،ئەمیش دوای ئەرشەد سالحی سەرۆکی لیستەکە.

## ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨
لەھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ نەیتوانی متمانەی خەڵکی کەرکووک بەدەست بێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
پۆل:موسڵمانە چالاکەکان
پۆل:موسڵمانە چالاکەکانی عێراق
ئامینە بوعیاش

**ئامینە بوعیاش** (؛ لە دایکبووی ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٧) کەسایەتی ژنە چالاکوانی مافەکای مرۆڤی مەغریبییە. ئەو لەوەتەی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨، ووەتە سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتیمانی مافەکانی مرۆڤ مەغریب. بەهۆی کارەکانییەوە، لە ساڵی ٢٠١٩ هیچ زیندانییەکی سیاسیی لە مەغریب نەما.

ئامینە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە ناوخۆی وڵاتەکەی ناوبانگی دەکرد، ئەمەش کاتێک بوو کە بووە یەکەم ژن ببێتە سەرۆکی ڕێکخراوێکی ناحکومی لە مەغریب. وەک سەرۆکی ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە مەغریب (OMDH)، ئامینە کار لەسەر ماف و پرسەکانی ئەشکەنجە، پەنابەران، کۆچەران، ژنان و ئەو تاکانەی کە سزای لەسێدارە دانیان بۆ دەرکرا بوو دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:ژنە مەغریبیەکان لە سیاسەت
پۆل:مەغریبیەکان لە چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:نوێنەرەکانی مغریب بۆ لاتیڤیا
پۆل:نوێنەرەکانی مەغریب بۆ سوێد
ئیندیرا باجرامۆڤیچ

**ئیندیرا باجرامۆڤیچ** (Indira Bajramović) کەسایەتی ژنە چالاکوانی قەرەجەکانە، ئەو لە بۆسنە دەژی. ئەو بەڕێوەبەری دامەزراوەی ژنانی قەرەجە لە شاری تزولا. ئەو دەستی هاریکاری بۆ قەرەجە گوندنشینەکانی بۆسنە درێژکردووە لەماوەی دوو دەیەی ڕابردوو. ئیندیرا بە چڕی کاری کردووە لە پشاندان و بڵاوکردنەوەی هۆشیاری لەبارەی ژنە قەرەجە بێ کارەکان و هەروەها ئەو هەراسانکردن و توندووتیژییانەی لەئاستی ناوخۆ دووچاریان بۆتەوە.

## چالاکی
ڕێکخراوەکەی ئیندیرا باجرامۆڤیچ تیشکی خستۆتە سەر دابینکردنی خۆراک و پێداویستییەکان، هەروەها دابینکردنی پێداویستی خوێندن بۆ منداڵە قەرەجە لاوەکان. زیاتر لەوەش، ڕێکخراوەکە کاردەکات بۆ باشترکردنی ڕەوشی تەندرووستی قەرەجەکان، لەم نێوانەدا پشکنینی شێرپەنجەی مەمکیش بۆ ژنەکان دەکەن.

لە ماوەی بڵاوبوونەوەی پەتای جیهانیی کۆڤید-١٩، ئیندیرا باجرامۆڤیچ لەپاڵ ڕێکخراوەکەی خۆی و خۆبەخشان ئەوا بەردەوام بوون لە چالاکییەکانیان بۆ هاوکاریکردنی قەرەجە گوندنشینەکان بەپێدانی خواردن هەروەها پڕۆژەی درووستکردنی یاریگایەکی تۆپی پێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
باڵیۆز

[وێنۆک|باڵیۆز [داوود زادوور لە ئێران]]
**باڵیۆز** یان **باڵوێز** کەسایەتییەکی سیاسی و باڵاترین نوێنەری وڵاتێک لە وڵاتێکی تر یان ڕێکخراوەیەکی نێونەتەوەیییە. ھەروەھا باڵیۆز دەتوانێت مەبەست لە باڵاترین دەسەڵاتداری باڵیۆزخانە بێت.

## سەرھەڵدانی دیپلۆماسیی ھاوچەرخ
سەرکەوتنی سیستمی دیپلۆماسیی ھاوچەرخ بەرھەمی سەردەمی ڕێنسانس بوو لە ئیتاڵیا لە دەوروبەری ساڵی ١٣٠٠ی زایینی، و بەکارھێنانی باڵیۆزەکان وەک سیاسەتێکی ستراتیژی لە ئیتاڵیا لە سەدەی حەڤدەیەمدا سەری ھەڵدا؛ بەڵام ئەو گۆڕانکارییانەی ڕوویان دا، ڕۆڵی باڵیۆزیان لە لایەنە دیپلۆماسییەکاندا گۆڕی، چونکە زۆرێک لە ویلایەتەکانی ئیتاڵیا قەبارەیان بچووک و لاواز بوو، و سیستمی باڵیۆز بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری و پاراستنی ویلایەتە لاوازەکان بەکار دەھێنرا.

پاشان ئەم کارە بڵاو بووەوە و لەکاتی جەنگەکانی ئیتاڵیادا بۆ ئەورووپا گوازرایەوە. بەکارھێنان و دامەزراندنی باڵیۆزەکان لە سەدەی پازدەیەمدا لە ئیتاڵیا کاریگەرییەکی درێژخایەنی لەسەر ئەورووپا و، لە بەرامبەردا، لەسەر سیاسەت و دیپلۆماسیی جیھانی ھەبوو. بە جۆرێک ئەورووپا ھەر ھەمان ئەو مەرجانەی مافەکانی باڵیۆزانی بەکار دەھێنا کە لە سەدەی شازدەیەمدا دانرابوون، چ سەبارەت بە مافی باڵیۆزەکان یان ڕێکارە دیپلۆماسییە گونجاوەکان. باڵیۆز وەک نوێنەری دەوڵەتەکەی بۆ مەبەستی وتووێژ، بڵاوکردنەوەی زانیاری، پاراستنی ئاشتی و بنیاتنانی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتانی دیکەدا بەکار دەھێنرا. ئەمەش ھەوڵێک بوو بۆ پاراستنی پەیوەندییە ئاشتییانەکان و ھاوپەیمانییەکان لە کاتە سەختەکاندا.

ئەمڕۆ باڵیۆزەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرێن. بە جۆرێک دەوڵەتان و لایەنە نادەوڵەتییەکان نوێنەری دیپلۆماسییان ھەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ زۆرێک لەو کێشانەی لە چوارچێوەی سیستمی نێونەتەوەیییدا ڕوودەدەن. ئێستا باڵیۆزەکان بۆ ماوەیەکی درێژ لە ناوەوە یان دەرەوەی ئەو وڵاتەی تێدا دەستنیشان کراون دەژین، بە جۆرێک ئاشنای کولتووری ناوخۆیی وڵاتەکە دەبن؛ ئەم ڕێگەیە لەڕووی سیاسییەوە کاریگەرتر و جێی متمانەترە، و دەبێتە ھۆی بەدیھێنانی ئامانجە سیاسییە داواکراوەکان.

ڕێکخەرە نیشتەجێبووەکان لە سیستمی نەتەوە یەکگرتووەکاندا کە لای سەرۆکی دەوڵەت باوەڕپێکراون، ھەمان پلەیان ھەیە.

لەڕووی مێژوویییەوە ئەو بەرپرسانەی نوێنەرایەتی وڵاتەکانیان لە دەرەوە دەکرد بە «وەزیر» وەسف دەکران، بەڵام ئەم زاراوەیە بۆ دیپلۆماتە پلە دووەکان بەکار دەھێنرا. لە کۆنگرەی ڤیێنا لە ساڵی ١٨١٥دا، سیستمی پلەبەندی دیپلۆماسی بەپێی یاسای نێونەتەوەیی بە فەرمی ناسێنرا:

باڵیۆزەکان باڵاترین پلەی دیپلۆماتین، بە فەرمی نوێنەرایەتی سەرۆکی دەوڵەت دەکەن، بە توانای «نێردەی خاوەن دەسەڵاتی ڕەھا» (واتە دەسەڵاتی تەواو بۆ نوێنەرایەتیکردنی حکوومەت). لە بەکارھێنانی ھاوچەرخدا، زۆربەی باڵیۆزە بیانییەکان وەک سەرۆکی نێردەکان دەستنیشان دەکرێن کە نازناوی تەواوی «باڵیۆزی نائاسایی و خاوەن دەسەڵاتی ڕەھا» ھەڵدەگرن. ھەرچۆنێک بێت، باڵیۆزانی «بێ دەسەڵاتی ڕەھا» حاڵەتێکی دەگمەنن ھەرچەندە لە ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا ڕوودەدەن. تەنھا جیاوازی نێوان «باڵیۆزی نائاسایی» و «باڵیۆزی ئاسایی» ئەوەیە کە باڵیۆزی ئاسایی بۆ مەبەستێکی دیاریکراو کار دەکات، لەکاتێکدا باڵیۆزی نائاسایی ھەمیشەیی دەبێت.

## ئەمانەش ببینە
* دیپلۆماسی
* باڵیۆزخانە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:باڵوێز
پۆل:دیپلۆماسی
نەزیھە محیەدین

**نەزیھە محیەدین** (بە زمانی تورکی: Nezihe Muhiddin؛ ١٨٨٩ - ١٠ی شووباتی ١٩٥٨) ژنە چالاکوانی مافەکانی ژنان و داکۆکیکار لە مافی دەنگدانی ژن، نووسەر، ڕۆژنامەنووس و کەسایەتی سیاسیی تورک بوو.

ئەو لە سەدەی بیستەم، لەکاتی حوکمڕانی دەوڵەتی عوسمانی بەیەکێک لە ژنە چالاکوانە دیارەکانی ئەو سەردەمە دادەنرێت کە هەوڵ و تێکۆشانی زۆری کرد بۆ چەسپاندنی مافەکانی ژنان. ناوی ئەو لە سەرەتای هەڵگیرساندنی بزووتنەوەی فێمێنیستی دەهێنرێت لە تورکیا. ئەو لە ساڵی ١٩٢٧، پارتی ژنی گەل (KHF)ی دامەزراند، بەمەش ئەو بووە یەکەم دامەزرێنەری پارتێکی سیاسیی لە تورکیا. ئەو لە ساڵانی ١٩٢٤ بۆ ١٩٢٧، بووە سەرۆکی یەکێتیی ژنان، هەروەها هاوکاربوو لە بڵاوکردنەوەی گۆڤارێک بەناوی ڕێگای ژنانی تورک (*Turk Kadin Yolu)*.

نەزیهە لە ژیانیدا ٢٠ ڕۆمان، ٣٠٠ چیڕۆک، شانۆ و سیناریۆی نووسی.

نەزیھە محیەدین لە ڕۆژی ١٠ی شووباتی ١٩٥٨ کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەلکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:نووسەرانی تورک
پۆل:مردووانی ١٩٥٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:نووسەرانی فێمینیست
پۆل:فێمینیزم و مێژوو
پۆل:نووسەرانی ژنی تورک
فەتواکەی مەلای خەتێ ئەفسانەی مێژوونووسێک

***فەتواکەی مەلای خەتێ ئەفسانەی مێژوونووسێک*** لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویە لە نووسینی مێژوونووسی کورد حەسەن مەحموود حەمەکەریم لە ساڵی ٢٠٠٦ بڵاوکراوەتەوە.

لێکۆڵینەوەکە باس لە فەتوایەکی مەلای خەتێ دەکات، کە بە قسەی ھەندێک مێژوونووس، بووەتە ھۆی ڕووخانی میرنشینی سۆران.

لێرەدا نووسەر باس لەوە دەکات کە فەتواکە ھەڵبەستراوە وئەو فەتوایە نە بە شوێنەوار دۆزراوەتەوە ونە لە زاری قوتابییەکانییەوە بیستراوە.

ھەر لە لێکۆلێنەوەکە باس لە ھۆکارەکانی ڕووخانی میرنشنەکە دەکات وبە کورتی باس لە مێژووی میرنشینی سۆران دەکات.

## ناوەڕۆک
نووسەر لە پێشەکی کتێبەکەیدا باس لە کورد دەکات وەسفی گەلەکەی دەدات ودەڵێت «کورد یەکێکە لە گەلە زیندوەکانی سەر گۆی زەوی، مێژووەکەی وا نیشان دەدات کە لە کۆنترین گەلانی ڕۆژ ھەڵاتی ناوەڕاست بێت، سەرچاوەکان چالاکی وڕووداوی زۆری ئەم میللەتەیان گێڕاوەتەوە، خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەندە، لەگەڵ ئەوەشدا ھێشتا ھەر زۆر لای ونە».

ھەروەھا نووسەر باس لەوەش دەکا کە نووسینەوەی ھەندێک لە مێژووی کورد بە دەستی ڕۆژھەڵاتناسان وداگیرکەرانی دەوروبەری کورد بووەتە ھۆی زەقکردنەوەی خاڵە لاوازەکانی وپەراوێزخستنی خاڵە بەھێز وسەروەرییەکانی کورد، لەم بارەیەوە دەڵێت >

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان
ئاڵای یەریڤان

**ئاڵای [[یەریڤان]]** قۆڵەکانی یەریڤان نیشان دەدات کە ١٢ سێگۆشەی لە دەوروبەرن. ھێمای ١٢ پایتەختی ڕابردووی ئەرمەنستان لەسەر یەک دامێنی سپی جێیان گرتووە و ھێمای خاوێنی و سادەیی نیشان دەدات. ڕەنگەکانی بەکارھێنراو لە ئاڵای ئەرمەنستان وەرگیراون، کە چەمکی گرنگی یەریڤان لە جێگەی پایتەختدا دەگەیەنێت.

ئەم ئاڵایە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ دامەزرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەریڤان
پۆل:ئاڵای شاران
پۆل:ئاڵاکانی ئەرمەنستان
فەرەیدوون ئەرشەدی

**فەرەیدوون ئەرشەدی** (لەدایکبووی ١٩٦١ لە سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان) شاعیر و میدیاکارێکی کوردە.

## ژیان
فەرەیدوون ئەرشەدی ساڵی ١٩٦١ لە گەڕەکی قەتارچییانی شاری سنە لە دایک بووە. لە ١٩٦٦وە تا ١٩٧٩ بۆ ماوەی سێزدە ساڵ لە مەریوان ژیاوە و دواتر گەڕاوەتەوە سنە و لەوێ دیپلۆمی وەرگرتووە. ساڵی ١٩٨٤ سەربازی تەواو کردووە و لە (ناوەندی پەروەردەیی فکریی مناڵان و مێرمناڵان) دامەزراوە و لە شارەکانی سنە، ورمێ، سەقز و تاران وەک کارناسێک چالاک بووە. ھەروەھا ھاوکاریی گۆڤاری سروە و حەوتەنامەی سیروانی کردووە، پاش کرانەوەی تیشک تیڤی بۆ ماوەی چوار ساڵ ئامادە کردن و پێشکەش کردنی بەرنامەی ئەدەبی و ھونەری (ڕامانی) لە ئەستۆ بووە. ئەرشەدی لە ساڵی ٢٠٠٣وە لە وڵاتی ئەڵمانیا نیشتەجێیە.

## شیعر
فەرەیدوون لە تەمەنی ١٦–١٧ ساڵیدا دەستی بە نووسین کردووە و بە یەکەم چیرۆکی کە باسی ژنێکی ھەژار و کوڕەکەی دەکرد، ترسی لە نووسین شکاوە. ھەر لەو تەمەنەشدا ئەویندار بووە و ڕووی لە شیعری فارسی کردووە. ساڵی ١٩٦٤ دەستی بە گوتنی شیعری کوردی کردووە. مامۆستا ھێمن لە دیدارێکدا ھانی داوە و فەرموویەتی «شیعرێک بنووسە پەیکەرتاش، پەیکەری لێ دابتاشێ. موزیکزان، موزیکی لێ دروست بکات. نەقاش، نەقاشی لێ ساز بکات». سەرەتا ئەوین ھەوێنی شیعرەکانی فەرەیدوون بوون بەڵام دواتر خوێندنەوەی شیعری زیاتر، ئاشنا بوون لەگەڵ نووسەر و شاعیرانی باشووری کوردستان کە لە کۆڕەودا ڕوویان لە ڕۆژھەڵات کردبوو و دۆزی نەتەوەی کورد لەسەری کاریگەر دەبن و ناوەرۆکی شیعرەکانی بۆ (نیشتمانی) و (ئازادیخوازی) دەگۆڕدرێن. فەرەیدوون ئەرشەدی فۆرمی تایبەت بە خۆی ھەیە و زمانی شیعرییەکەی جیاوازە؛ کورت و بە دوور لە قەرەباڵەغی دەنووسێت و گرینگییەکی زۆر بە بەکار ھێنانی زمان دەدات.

## بەرھەمەکان
* **بەرد** (کۆمەڵە شیعر، بژاردەیەک لە شیعرەکانی شاعیر لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨٦ بۆ ٢٠١٤)
* **نامەکانی غوربەت** (کورتە شیعر، پێشتر ناویان دڵتەنگی بووە و دواتر کاتێ فەرەیدوون ئەرشەدی لە باشوور گیرساوەتەوە بوون بە نامەکانی غوربەت. لەم دەفتەرەدا باس لە مێژوو دەکا و ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٩ی ڕۆژھەڵات بۆ یەسنای کچی دەگێڕێتەوە)
* **دەمگرن ڕۆژێ بە شەرابی پێکەنینتەوە** (کۆمەڵە شیعر)

## نموونەی شیعری
: گومان بوو
: یا دەنگی لەرزۆکی کوێستانی تەریک و بێ بەفر؟
: یان شتێ وەک گرشەی ئەستێرەی کاروانکوژە؟
: خەیاڵ بوو یا مەحاڵ
: کە ئەسپی یاڵ و ناڵ خوێناوی
: جوانترین زاوای ئەم سەردەمەی گلاند و
: شەنگترین نۆبووکیش
: پێ بەپێی خۆرنشین توایەوە؟
: ئاخ یەسنا
: خۆرنشین دەردێکە
: ھاتنەوەی ئەسپی بێ زین و سوار
: مەرگێکە!

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبلاگی فەرمی
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:زیندووان
دارمێو

چەپ|250px|وێنۆک|دارمێو و هێشووی ترێ
**دارمێو** یەکێکە لە دارە خۆڕسک و ئاویەکان بەربڵاوە لە جیھان، بەری ئەم دارە بریتییە لە ترێ. لەبەر ئەوەی سروشتی گەشەی درەختی ترێ جیاوازی ھەیە لەگەڵ درەختەکانی دیکەی مێوەدا، بوێە چەند ڕێگایەک ھەیە بۆ پەروەردەی وەکو بە شێوەی سەری، لەسەر تەل و لەسەر کەپر.

## سەرچاوەکان

پۆل:میوەکان
پۆل:ڕوەکەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ماری سینگۆر باسی

**ماری سینگۆر باسی** (Marie Senghor Basse؛ لە دایکووی ١٩٣٠ - مردووی ٢٠١٩) کەسایەتی ژنە پزیشکی سێنیگالی بوو. ئەو بەڕێوەبەری پەیمانگای تەکنەلۆژیی خۆراک بوو. ئەو لە ساڵانی ١٩٦١ بۆ ١٩٦٦، نوێنەرایەتی سێنیگالی کردووە لە ڕێکخراوەی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان.

ماری لە ساڵی ١٩٥٧، بەشی پزیشکی لە پاریس تەواو کرد. بای ئەندامی دامەرزێنەرانی کۆمەڵەی کەلتووری ئەفریقا بوو.

ماری لە ساڵی ٢٠١٩، لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
داخرانی نۆکەندی سوێس ٢٠٢١

لە ٢٣ ئازاری ٢٠٢١ بەھۆی گیرخواردنی کەشتی بارھەڵگری (ئێڤەرگیڤن) نۆکەندی سوێز لە وڵاتی میسر بۆ ماوەی ٦ ڕۆژ بە ڕووی ھاتووچۆی بازرگانی داخرا. خۆڵبارین و خراپی کەشوھەوا وای کرد کەشتییەکە لە ڕێرەوی خۆی لا بدات و ئاڕاستەکەی بسوڕێتەوە و لە قوڕ و لمی نۆکەندەکە گیر بخوات ، لە ئەنجامی ئەمەدا ڕێگای ھاتووچۆی کەشتییەکانی جیھان کە بەم ڕێرەوە دەستکردە بگیرێت و لە چاوەڕوانی کردنەوەی ڕێگاکە لە ئاوەکاندا بمێننەوە.
کەشتییەکە پانایییەکەی ٤٠٠ مەترە، بە قەبارە زۆر گەورەیە و ھەڵگری ١٨ هەزار کۆنتێنە بۆ، کار بۆ کۆمپانیای شۆی کیسێن کەی ژاپۆنی دەکات. داخرانی نۆکەندی سوێز کاریگەری کردە سەر بازرگانی جیھانی و نرخی نەوتـی بە ڕێژەی ٣٪ زیاد کردبوو و زیانی مـاددی لە داخرانی ئەم نۆکەندە لە ھەر ٢٤ کاتژمێرێک سەدان ملیۆن دۆلار بووە

## سەرچاوەکان
مولازم تەحسین و شتی تریش

**مولازم تەحسین و شتی تریش** ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی فەرھاد پیرباڵ، چاپی یەکەمی لە ساڵی ٢٠٠١ بڵاوکرایەوە. ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە لە ساتەوەختی شۆڕشی کوردییە لە سەردەمی ڕژێمی بەعس. شاری سلێمانی لۆکەیشنی سەرەکی ڕۆمانەکەیە.

## چیڕۆک
ئەختەر کچێکی جوانی شاری سلێمانییە، ئەو لە پەیوەندی خۆشەویستیدایە لەگەڵ کوڕێکی پێشمەرگە بەناوی جوامێر. جوامێر ھەموو درەنگانی شەوێک لە شاخ دێتە خوارەوە بۆ ناو شار و سەرێک لە ئەختەر دەدات، بەھۆی پەیوەندییە سۆزدارییەکەیانەوە ئەختەر دەبێتە ژن. جوامێر بەرلەوەی ببێتە پێشمەرگە، ئەوا سەرۆکی بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵ و ئاودێرییی سلێمانی بوو، ئەو خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری بوو بۆ پێشمەرگە بەڵام ھەر لەگەڵ ئاشکرابوونی ئەوا ڕوویکردە شاخ. لەلایەکی دیکەوە ملازم تەحسین، کەسێکی گەورەیە لە ھێزی ئەمنی حیزبی بەعس لە سلێمانی، لە ھەڵمەتێکیدا بەڕێککەوت بەرماڵی ئەختەر دەرکەوێت و چاوی بە ئەو دەکەوێت، لەو دیدارەیدا دەکەوێتە داوی خۆشەویستیی ئەختەرەوە. سەرەنجام ئەختەر لە نێوان دوو چیڕۆکی خۆشەویستیدا ناوی وەک سۆزانییەک بڵاودەبێتەوە بەناو شارەکە، ئەو بەڕۆژ چاوی بە مولازم تەحسین دەکەوێت و شەویش بە جوامێر. ئەختەر داوا لە جوامێر دەکات کە بیخوازێت، بەڵام جوامێر ڕاڕایە لەو بڕیارە بەھۆی ناوبانگە باشەکەی خۆیەوە کە بە پێشمەرگەیەکی دلێر ناسراوە لە شارەکە و لەبەرامبەریشدا ئەختەر وەک کچە سۆزانییەک ناوی بڵاوبووەتەوە، ھەر بۆیە جوامێر مەبەستی نییە کە ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئەختەر بکات، ھەمووجار بەبیانووی ڕازی نەبوونی حیزب و ھەڤاڵانی شاخ بابەتەکە دوا دەخات. ھاوکات ئەختەر ھاوکاری جوامێر و پێشمەرگەکان دەکات لە گواستەوەی ھەواڵ و بڵاوکردنەوەی بڵاوکراوەکانی شاخ بەناو شاردا.

شەوێکیان جوامێر پلانی ڕفاندنی مولازم تەحسین دادەڕێژێت و داوا لە ئەختەر دەکات کە ھاوکاری بێت، بەڵام لەبەرامبەردا مولازم تەحسین زووتر بەو باسە و پەیوەندی ئەختەر و جوامێری زانیوە، ھەربۆیە ئەویش لە بۆسەیەکیدا جوامێر دەگرن و سەری لەلاشەی جیا دەکەنەوە. مولازم تەحسین داوا لە پیاوەکانیشی دەکات کە ژنە سۆزانییەکەش (ئەختەر) لەگەڵ خۆیان ببەن.

## کەسایەتییەکان
* ئەختەری قادر قوتوو
* جوامێر (ناوی ڕاستەقینەکەی ئاراس بابەکر عەبدولحەمید)
* مولازم تەحسین

## دەنگدانەوە
بەھۆی ناوەڕۆکەکەیەوە ماوەیەک ڕەخنە و دژایەتییەکی زۆر لەسەر ڕۆمانەکە دروست بوو، بەجۆرێک باسەکە دەچووە سەر دادگاییکردنی پیرباڵ. دواتر جەلال تاڵەبانی کۆتایی بەباسەکە ھێنا، ئەمەش بە نووسینی وتارێک ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، کەتێیدا نووسی:

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠٠١
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی فەرھاد پیرباڵ
ھەدیە تێھرانی

**ھەدیە تێھرانی** (، لەدایکبووی ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٢) خانمەکتەرێکی ئێرانییە کە چالاکی خۆی لە فیلمی مەسعوود کیمیایی بە ناوی سولتان لە ساڵی ١٩٩٨ دەستپێکرد. تێھرانی سیمۆرغی بلوورینی باشترین خانمەکتەری لە ١٧ەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجر وەرگرتووە.

ھەدیە تێھرانی دووەمین سیمۆرغی بلوورینی کاری خۆی لە ٢٤ەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجری بە فیلمی *[[چوارشەممەسوورە (فیلم)|چوارشەممەسوورە]]* وەرگرت. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە فیلمی نیوەمانگی بەھمەن قوبادی بەشداری کرد. ئەم فیلمە خەڵاتی زێڕی ٥٤ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی سەن سێبەستیانی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*

پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خانمەکتەرە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی تاران
کۆمەڵکوژیی مەرعەش

**کۆمەڵکوژیی مەرعەش** (، ) کۆمەڵکوژیی زیاتر لە ١٠٠ کوردی عەلەوی لە شاری مەرعەش، باکووری کوردستان، لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ بوو، کە لەلایەن گرووپی نیۆفاشیزمی گورگە بۆرەکان ئەنجامدرا.

## ئەمانەش ببینە
* کۆمەڵکوژیی دەرسیم
* کۆمەڵکوژیی سیواس

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکیا لە ١٩٧٨
پۆل:کۆمەڵکوژی لە ١٩٧٨
پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان
پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
فاتیمەی زەھرا

**فاتیمە کچی محەممەد** ناسراو بە **فاتیمە زەھرا** (؛ ٦١٥ - ٢٨ی ئابی ٦٣٢) کچی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد و خەدیجە، و ژنی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب بوو. بەگوێرەی بیرووباوەڕی سوننە، فاتیمە کچە بچووکەکەی محەممەد بوو، و بەگوێرەی شیعە، تاکە منداڵی خوێنیی نێوان محەممەد و خەدیجە بوو. ھاوسەرەکەی فاتیمە، عەلی چوارەمین و کۆتا خوولەفای ڕاشیدین و یەکەم ئیمامی شیعە بوو. ئەوان بەیەکەوە دوو منداڵیان بوو بەناوەکانی حەسەن و حوسێن؛ دووەم و سێیەم ئیمامەکانی شیعە. فاتیمە یەکێکە لە ژنە ڕێزلێگیراوەکانی ئیسلام و نازناوی گەورەی ژنانی جیهانی هەیە، کە لە تەمەنی منداڵیدا لە باوکی نزیک بوو و لە کاتە دژوارەکاندا ھاوکاریی کردووە. دواتریش بە ھەمان شێوە ھاوکاری ھاوسەر و منداڵەکانی بووە. فاتیمە تاکە منداڵی محەممەدە کە کوڕی بووبێت و تەمەنیان لە قۆناغی منداڵیدا تێپەڕیبێت.

فاتیمە لەناو جیھانی ئیسلامیدا بەردەوام ناوێکی ڕێزلێگیراو بووە، و یەکێکە لەو ناوانەی کە زۆرترین کچی موسڵمان ناویان لێ نراوە.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:خەدیجە
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب
پۆل:لەدایکبووانی ٦١٥
پۆل:مردووانی ٦٣٢
پۆل:مناڵانی محەممەد
پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:ئیسلام و ژنان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٧ەم
پۆل:سوننە
پۆل:شیعە
پۆل:ئەھل ئەلکیسائ
پۆل:شەھیدانی موسڵمان
پۆل:لەدایکبووانی ٦٠٤
پۆل:ئەھلی بەیت
پۆل:مردووانی ٦٣٣
پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:لەدایکبووانی ٦٠٥
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو قورئان
دوو ڕووت لە دارستانێک

**دوو ڕووت لە دارستانێک** () تابلۆیەکی زەیتییە لە ساڵی ١٩٣٩، لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی-سوریالیستی، فریدا کالۆ کێشراوە. ھەندێکجار بەو تابلۆیە دەگوترێت **زەوییەکە**، **دوو ڕووتەکە لە نێو دار** یان **من و نانییەکەم**. لە تابلۆکەدا دوو ژنی ڕووت دەردەکەون کە لەیەکەوە نزیکن، کە یەکێکیان فریدایە و ئەوەی تریش وا بڕوا دەکرێت خانمەکتەر دۆلۆرێس دێل ڕیۆ بێت. پێشتریش فریدا لە تابلۆی ئاو چیی پێ بەخشیم وێنەی دوو ژنی ڕووتی بەیەکەوە کێشا بوو.

لە ئایاری ٢٠١٦، تابلۆکە بە بەھای ٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لە مەزادخانەی کریستی لە نیویۆرک فرۆشرا.

## ناوەڕۆک
دوو ژنی تابلۆیەکە، یەکێکیان پێستی تۆخە و ئەوەی تر سپی، پێستە تۆخەکە وەک ھێمای ڕەسەنێتی فریدا لێک دەدرێتەوە. ھاوشێوەی تابلۆی دوو فریداکە، ئەوا ئەم تابلۆیەش لایەنی دووڕەگەزخوازیی فریدا پشان دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
پۆل:تابلۆکانی ١٩٣٩
خۆپۆترەیت لەگەڵ مەیموون

**خۆپۆترەیت لەگەڵ مەیموون** ()  تابلۆیەکی زەیتییە لە ساڵی ١٩٣٨، لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی-سوریالیستی، فریدا کالۆ کێشراوە. تابلۆکە لەسەر داواکاری بازرگان ئەی کۆنگەر گوویار بوو. تابلۆیەکە لە مۆزەخانەی هونەری هاوچەرخ لە نیویۆرک نمایشکرا. یەکێکە لەو تابلۆیانەی کە فریدا وێنەی خودی خۆی تێیدا بەکارهێناوە. 

لە ئێستادا تابلۆکە لە گالێری هونەری نۆکس ئەلبرایت هەڵگیراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
فریدا: ژیاننامەی فریدا کالۆ

**فریدا: ژیاننامەی فریدا کالۆ** () کتێبەکە لە ساڵی ١٩٨٣ بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکە لەلایەن ھایدن ھێرێرا لە بارەی ژیانی وێنەکێشی مەکسیکی فریدا کالۆ و پەیوەندییەکەی لەگەڵ دیێگۆ ڕیڤێرای هاوسەری نووسراوە.

لە ساڵی ٢٠٠٢، فیلمێک بەناوی فریدا بە سوود وەرگرتن لەم کتێبە بەرهەم هات، سەلما حایک لە فیلمەکە بەڕۆڵی فریدا کالۆ دەرکەوت.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریدا کالۆ
سەھۆڵ

وێنۆک|250px|سەھۆڵێک
**سەھۆڵ** ئاوێکی بەستووی بە لای ڕەقە. سەھۆڵ ڕەوانە و ڕەنگێکی سپی بە لای شینی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* زستان
* بەفر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئۆقیانووسناسی
پۆل:سەھۆڵ
بەشیرە بن موراد

**بەشیرە بن موراد** (لەدایک بووی ١٩١٣–١٩٩٣) ژنە چالاکوان و دامەزرێنەر و گەشەپێدەری ڕێکخراوی چالاکی ژنان بوو لە تونس (UMFT) لە ١٩٣٦ تا ١٩٥٦.

## ژیان
بەشیرە لە خێزانێکی کۆنی تونسی لە دایکبووە (عولەماکان)، کچی شێخی ئیسلام محمد سالح بن مورادە و نەوەی موفتی تونس ھومەیدە بن مورادە،

## چالاکوانی و ڕێکخراو
بەشیرە چالاکییەکانی لەسەر پاراستنی مافەکانی ژنان بوو لە تونس و لە کانوونی یەکەمی ١٩٣٨ یەکێک بوو لە یەکەم ئەو کۆمەڵە ئافرەتانە گرنگانەی تونس لە پارێزگاری کردن لە مافەکانی ژنان، و ھاوڕێیەتی ھەبوو لەگەڵ ژنە چالاکوانەکان وەک تەوحیدە شێخ و بدرە بن مستەفا و نەعیمە داود و نەبیھە بن میلاد کاتی کارکردنی و چالاکییەکانی

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٩٣
پۆل:ژنانی تونسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:فێمینیستە تونسییەکان
عاسی

**مەلا مستەفا کوڕی مەلا** **ڕەسووڵ** ناسراو بە عاسی (١٨٨٥ ١٩٧٥، کۆیە) یەکێکە لە شاعیرانی کلاسیکی کورد، ئەندام بووە لە یەکێتی نووسەرانی کورد و کۆمەڵی ھونەر و ئەدەبی کوردی. خاوەنی چەندین نووسین و وەرگێڕانە بە ھەردووک زمانی کوردی و فارسی.

## ژیان
ناوی مەلا مستەفا کوڕی مەلا ڕەسووڵ کوڕی مەلا ئەبوبەکر کوڕی مەلا عەباس کوڕی مەلا محەممەد کوڕی مەلا عوسمان کوڕی مەلا ئەحمەد لە ساڵی ١٨٨٥ لە گوندی خەرابە سەر بە شاری کۆیە لە دایک بووە. عاسی بە کەسێکی قسە خۆش و نوکتەبێژ و دەم بە خەندە بووە، و پەیوەندی لەگەڵ شاعیرانی سەردەمی خۆی ھەبووە وەک قانیع، بێخود، عەونی، سافی، و ئاژگەیی.

## خوێندن
دەرسی لەلای باوکی مەلا ڕەسووڵ خوێندووە پاشان چووە بۆ کۆیە و دەرسی لەلای مەلا گەورە و لە سەرگەڵو لەلای مەلا ئەحمەد، پاشان گەڕاوەتەوە بۆ کۆیە، لە مزگەوتی قامیش دەرسی لەلای مەلا ئەحمەد بێڵاوەیی خوێندووە، ماوەیەکیش بۆ دەرس خوێندن سەردانی سلێمانی و بیارەی کردووە. ھەرچەند نەزانراوە عاسی ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتبێت بەڵام لە چەند شوێنێک مەلایەتی کردووە وەک گوندەکانی خەرابە، کانی کوردە، کانی بی، شیواشۆک، تەلان، قەمچۆغە، بانەگوڵان، بۆگد، و شاری کۆیە.

## کارەکان
عاسی لەگەڵ مەلایەتی دوکانداریشی کردووە، ھەروەھا چالاکانە بەشداری جموجۆڵی ئەدەبی شاری کۆیەی کردووە و ئەندام بووە لە کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی لقی کۆیە و یەکێتی نووسەرانی کورد لقی ھەولێر.

## بەرھەمەکان
* دیوانی عاسی
* وەرگێڕانی گوڵستانی سەعدی، بەسەرھاتەکانی بە پەخشان و شیعرەکانیشی بە شیعر کردووە بە کوردی.
* وەرگێڕانی سێ دانە لە مەکتوباتی کاک ئەحمەدی شێخ یەکەمیان دەربارەی دەستنوێژە و دووەمیان دەربارەی موعجیزەکانی پێغەمبەرە صلی اللە علییە وسلم و سێیەمیان دەربارەی ناسینی خوای گەورەیە.
* چرای دڵان کە بیست و دوو بابەتی جۆراوجۆری لە خۆگرتووە وەک باسی کۆمەڵێک لە پێغەمبەران و پیاوچاکان و کۆمەڵێک بەسەرھاتی ناو قورئان.
* ژیاننامەی مەولانا خالیدی نەقشبەندی ژیاننامەیەکی کوردتە بە فارسی لەگەڵ باسکردنی ھەڵبژاردەیەک لە شیعرە فارسییەکانی مەولانا.
* چەند پارچە بەخشانێکی ھونەری کە بەشێوازێکی ئەدەبی بەرز و ڕێک و ڕەوان دەربارەی بەھار و نەورۆز نوسیونی.

## نموونەی شیعری
فرسەتە ئەی کورد دەخیلە قەت نەکەن بکشێنەوە

ئینتیقامی دین و نامووس زوو بە زوو بستێننەوە

بەو خودایەی لامەکانە بێ خودا ھیچ ناکرێ

ببنە حیزبوڵڵا عەزیزم قەت لەیەک مەپسێنەوە

پشتیوانتان گەر خودا بێ کێ ھەیە خۆی ڕاگرێ

خوا لە قورئان وەعدی داوە ئایەتە بخوێننەوە

ئیشراکی و مارکسی بۆ دینی ئیسلام ئاگرن

بۆ خودا تێکۆشە ئەی کورد ھەردوولا بکوژێننەوە

ئەو کەسەی فەتوای کە داوە پیاو و ژن تێکەڵ ببن

دیارە بێناموسە بۆخۆی زووچنە بیشکێننەوە

ژاری وەی بابی نیفاقە جەرگی کوردی واڕزاند

زوو بە بەردی یەکگرتیتان مێشکی ئەو بپژێننەوە

سەیری تاریخ و کتێب کەن ھەر نیفاقە کوردی کوشت

(عاسی) جارگی پڕ برینە چیتری مەکولێننەوە.

## مردن
لە ٢٣ ی ئەیلوولی ١٩٧٥ لە شاری کۆیە کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی شەھیدان بەخاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیران
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:مردووانی ١٩٧٥

*
پاریس ھیلتن

**پاریس ھیلتن** (؛لە دایکبووی ١٧ی شوواتی ١٩٨١) کەسایەتی ژنە مێدیاکار، بازرگان، نمایشکاری جلووبەرگ، گۆرانیبێژ، خانمەئەکتەر و دیجەی ئەمریکییە. ئەو کچە گەورەی کۆنراد هیلتنە، دامەزرێنەری زنجیرە هۆتێلی هیلتن. ئەو لە نیویۆرک سیتی لە دایکبووە، دواتر لە نەوەدەکان ناوبانگی لە کالیفۆرنیا دەرکرد. دواتر لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا دەستی کرد بە کاری مۆدێل، ئەمەش لەگەڵ ئاژانسەکەی دۆنالد ترامپ بوو کە بەناوی ترەمپ مۆدێل مەنجمێنتە.

پاریس لەساڵی ٢٠٠٤، کتێبێکی نووسی بەناوی (*Confessions of an Heiress)،* کتێبەکە بووە پڕفرۆشترین کتێبی نیویۆرک تایمز. لە ساڵی ٢٠٠٥، لە یەکەم فیلمیدا بە ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی ماڵی مۆم (*House of Wax)* دەرکەوت. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦، یەکەمین ئەلبوومی خۆی بەناوی پاریس بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:وتارەکان بە hCard
پۆل:ئەمریکییە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١م
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییە دی جەیەکان
پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییە تەلەڤیزیۆنییە ژنە ئەمریکییەکان
پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان
سادق خەڵخاڵی

**محەممەد سادق گیوی خەڵخاڵی** (، ٢٧ی تەممووزی ١٩٢٦ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣) سەرۆکی دادگای شۆڕشی ئیسلامی و مەلای شیعەی ئێرانی بوو کە وەکوو *دادوەری سێدارەی* ئێران دەناسرێت. سادق خەڵخاڵی لە باوکێکی جوتیار لە نەژادی ئازەریی ئێرانی لەدایکبوو. لە خەڵخاڵی وەکوو «پیاوێکی بچووک، کز، خۆشپێکەنین و بەرزپێکەنین» بیر دەکەنەوە.

## خێزان
خەڵخاڵی ھاوسەرگیری کردبوو و دوو کوڕ و کچێکی ھەبوو. کچەکەی، فاتمە سادقی، ئەگەرچی لە خێزانێکی ئیسلامی لەدایکبوو، بەڵام خوێندواری زانکۆ بوو، دوکتۆرای خۆی وەرگرتووە و ئێستاش وەکوو کەسێکی سێکۆلار دەناسرێت. کچەکەی نووسەری «بووچی ئێمە بە حیجاب نا دەڵێین» بوو، کە لە ساڵی ٢٠٠٨دا بڵاوبووەتەوە.

## ساڵەکانی دوایە و مردن
خەڵخاڵی لە قوم خانەنشین بوو و ھەر لەوێ بە پەروەردەی دەڤەرییەکانی ئیسلامی خەریک بوو.

سادق خەڵخاڵی لە ساڵی ٢٠٠٣، لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا بە شێرپەنجە و نەخۆشی دڵ گیانی لەدەستدا. سەرۆکی کاتی پەرلەمانی ئێران، مەھدی کەڕووبی لە کاتی مردنی خەڵخاڵی، لە چالاکییەکانی وەکوو قازییەک لە ڕۆژەکانی یەکەمی شۆڕشی ئیسلامی ڕێزی گرت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*قەزافی لەگەڵ ئایەتوڵڵا کۆدەبێتەوە ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران
فریدا و دیێگۆ

**فریدا و دیێگۆ** کتێبێکی ژیاننامەیییە. لە نووسینی نووسەری فەڕەنسی ژان ماری گوستاڤ لۆکلێزیۆ. کتێبەکە لە ساڵی ١٩٨٣ بە زمانی فەڕەنسی لە بارەی ژیانی وێنەکێشانی مەکسیکی فریدا کالۆ و دیێگۆ ڕیڤێرایە.

لەسەر بەرگی کتێبەکە، وێنەی تابلۆی *[[فریدا و دیێگۆ ڕیڤێرا]]* بەکارھاتووە، کە یەکێکە لە تابلۆیەکانی فریدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریدا کالۆ
مستەفا شەوقی

**مستەفا کوڕی قازی لەتیف** ناسراو بە **مستەفا شەوقی** لە بنەماڵەی قازییانی موکریانە، بەپێی ئەو سەرچاوانەی لەبەر دەستدان لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٥ز لە سابڵاغ(مەھاباد) لە دایک بووە. بە منداڵی خوێندنی لە حوجرە و مزگەوت بردووەتە سەر. ھێشتا مێردمنداڵ یا لاو بووە لە کەسوکاری تۆراوە، مەڵبەندی ژیانی بەجێ ھێشتووە و ڕووی کردووەتە ئەستەمبوڵ و لەوێ نازناوی (شەوقی) بۆ خۆی ھەڵبژاردووە. مستەفا شەوقی بەھۆی خزمێکییەوە ڕێی بۆ خۆش دەبێ و ڕوو دەکاتە ئەڵمانیا، لەوێ خوێندنی زانستگایی لە زانستیی پزیشکیدا تەواو دەکات و دەبێ بە دکتۆر و دەگەڕێتە بۆ ئەستەمبوڵ. لە تەک کار و پیشەی خۆی کە پزیشکی بووە، لە نزیکەوە سەرقاڵی سیاسەت و حیزبایەتی بووە لە ناو بزووتنەوەی کوردایەتی ئەو سەردەمەی لاوانی کورد لە ئەستەمبوڵ. مستەفا شەوقی بەشداری لە زۆربەی کومەڵەکانی سیاسی و کۆمەڵایەتی قوتابیان و خەڵکی کردووە، لەوانە (کۆمەڵەی ھێڤی ١٩١٢)، (کۆمەڵەی پێشکەوتنی کوردستان ١٩١٨―١٩١٩)، (کۆمەڵەی خۆییبوون ١٩٢٧). لە ساڵی ١٩٢٩ کۆمەڵەی خۆییبوون مستەفا شەوقی ناردووە بۆ سابڵاغ (مەھاباد) بۆ پڕوپاگەندەکردن و دامەزراندنی لقی خۆیبوون لەو وڵاتەدا. ماوەیەک لەوێ ماوەتەوە و خەریکی کاری سیاسی و پیشەیی خۆی پزیشکی بووە. لە دوای سێ ساڵ گەڕاوەتەوە ئەستەمبوڵ و لە دەوروبەری ساڵی ١٩٣٢ کۆچی دوایی کردووە.

مستەفا شەوقی لە زۆربەی کۆمەڵە سیاسییەکانی کوردی عوسمانی لە پاشانا تورکیا چاڵاکی نواندووە، لە کۆراوەکانیاندا شاعیر و نووسەرێکی بەرچاو بووە، شیعر و وتاری کۆمەڵایەتی بڵاوکردووەتەوە، بەتایبەتی لە (ژین) (ئەستەمبوڵ ١٩١٨―١٩١٩) و (کوردستان) لە (ئەستەمبوڵ ١٩١٩).

## پەخشان
شیعری مستەفا شەوقی بە قەوارە کەمە، وتاری پەخشانی ئەدەبی سیاسی و کۆمەڵایەتی کەمترە. زۆربەیان لە (ھەتاوی کورد) (ئەستەنبوڵ ١٩١٣) و لە (ژین) (ئەستەنبوڵ ١٩١٨―١٩١٩) بڵاوکردنەوە.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی پێنجەم، لاپەڕەکانی ١٥٣ تا ١٦٦، مارف خەزنەدار، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر: ٢٠٠٥.
## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
زەڕافەی مل کورت

**زەڕافە مل کورتە**، **وشتر گاو** یان **ئۆوکاپی** () گینلەبەرێکی بنەماڵەی زەڕافەیە. ھەرچەند لەشی ڕێگاڕێگایە وەک خەر گۆرە، بەڵام زەڕافە نێزیکترین بنەماڵەیە. ھەرچەند بە پێچەوانەی زەڕافە ملێکی کورتی ھەیە، ئەو گیاندارێکی خۆماڵی دارستانی بارانی باکووری وڵاتی کۆنگۆیە.

وێرانکاری ژینگەی ئەم گیانەوەرە بووە سۆنگەی ئەوەی کە ١٠ تا ٢٠ ھەزار لەم گیانەوەرە بمێنێت. زەڕافەی مل کورتە گیانەوەرێکە زیاتر بە ڕۆژدا دەگەڕێت و لەژێر دارستانگەلی کۆمای سێبەرداردا ژیان دەکات .گیانەوەرێکی گۆشەگیرە و ژیانێکی تاکەکەسی ھەیە. تەنیا لەکاتی خەرزکردن دێتە دەرەوە. ئەم گیانەوەرە گیاخۆرە و لە بەرگ و چرۆی دارەکان، سیپەلە (باوەشێنە) و قاچک دەخوات.

## پێشانگا

وێنۆک|نێرێک لە زووپارک دێ بۆڤال
Okapi2.jpg|
okapi from the rear arp.jpg|
Aa okapis chesterzoo.jpg|
Miami Metro Zoo 64.jpg|


## سەرچاوەکان

پۆل:زەڕافە
پۆل:گیانلەبەران
پۆل:زەڕافەکان
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
پۆل:گواندارانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ
دەزەی ئۆساموێ

**دەزەی ئۆساموێ** یان **ئۆساموێ دەزەی** (بە ژاپۆنی: 太宰 治, Dazai Osamu)، (١٩ی حوزەیرانی ١٩٠٩ - ١٣ی حوزەیرانی ١٩٤٨) نووسەرێکی ژاپۆنی و یەکێک لە پێشڕەوانی وێژەی چیرۆکیی سەدەی بیستەم بوو. ھەندێک لە کارە حەزپێکراوانی وەکوو سێبەری خۆر (شەیۆ) و مرۆڤ ناشێتەوە (نینگن شیککەکوێ) لە کارەکلاسیکەکانی سەردەمی مۆدێرن بە ئەژمار دێن. چیرۆکەکانی دەزەی بە شێوازی نیمچە-خۆبەسەرھات و ڕۆشنایەتی سەبارەت بە ژیانی تاکەکەسیی خۆی، زەینی خوێنەران بە خۆی دەکیشێنێتەوە.

دەزەی لە ژێری کاریگەریی ئاکوتەگەوە ڕیوونۆسکێ، موێراساکی شیکیبوێ و فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی بووە. سەرەڕای ئەمە کە دەزەی لە وڵاتی ژاپۆندا زۆر حەزی لێیە، بەڵام لە زۆربەی شوێنەکانی دیکە نەناسراو ماوە و ئەمە لە حالێکدایە کە زۆربەی کتێبەکانی بە زمانی ئینگلیزی وەرگێڕاوەتەوە. کتێبە دوواھەمییەکەی مرۆڤ ناشێتەوە گرینگترین کتێبی لە دەرەوەی وڵاتی ژاپۆنە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:خۆکوژی لە ١٩٤٨
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆکیۆ
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
دادگای شۆڕشی ئیسلامی

**دادگای شۆڕشی ئیسلامی** () دادگایەکی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە کە ئەو کەسانەی قاچاخ، کفر، خرابکاری یان ھەوڵی ڕووخانی حکوومەتی ئێرانیان ئەنجام داوە تێیدا دادوەری دەکرێن. دادگاکە کاری خۆی لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دەستپێکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٩ لە ئێران
پۆل:یاساکانی ئێران
لە ئامێزگرتنێکی خۆشەویستانەی گەردوون، زەوییەکە (مەکسیک)، خۆم، دیێگۆ و سێنۆر شۆلوتل

**لە ئامێزگرتنێکی خۆشەویستانەی گەردوون، زەوییەکە (مەکسیک)، خۆم، دیێگۆ و سێنۆر شۆلوتل**  (بە ئیسپانی:  *El abrazo de amor de el universo, la tierra (México), yo, Diego, y el Señor Xolotl*) تابلۆیەکە، لە ساڵی ١٩٤٩ لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی-سوریالیستی، فریدا کالۆ کێشراوە. لە تابلۆکە چەند توخمێک دەبینرێت لەوانە ژیان، مردن، شەو، ڕۆژ، مانگ، خۆر، پیاو و ژن.

بەپێی ڕەخنەگران ئەم تابلۆیە کۆمەڵێک لایەن لە ئازار و ناڕەحەتییەکانی فریدا پشاندەدات، هەروەها ئەو لایەنانە سنووردار نین بۆ ژنبوون، دایکبوون و دیێگۆ ڕیڤێرا. لە تابلۆکەدا، دیێگۆ بە ڕووتی و بە قەبارەی منداڵێک لە باوەشی فریدایە، هەروەها دیێگۆ چاوی سێیەمی هەیە. شارەزایان دەڵێن ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە هەردەم فریدا بەچاوێکی گەورە و شارەزا لە دیێگۆ ڕوانیویەتی، هەندێکجاریش پێی گوتووە "مامۆستا".

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
پۆل:ئاسک لە ھونەر
نەمام غەفووری

**نەمام مەحموود ئاغای کاکە زیاد** ناسراو بە **نەمام غەفووری** (١٩٦٨ – ١ی نیسانی ٢٠٢١) کەسایەتی پزیشک و چاکەکاری کوردی عێراقی-سوێدی بوو. ئەو ماوەی ٣٥ ساڵ لە سوێد ژیا، دواتر بۆ کارە ڕێکخراوەیییەکان و ھاوکاریکردنی ئێزدییەکان گەڕاوەتەوە کوردستان.

نەمام سەرۆکی ڕێکخراوەی ھاریکاریی ھاوبەش بۆ کوردستان بوو، لەڕێی ئەو ھاوکارییانەی لە دەرەوە بەدەستی دەھێنا ئەوا لە ھاوکاریکردنی ئاوارە ئێزدییەکان بەکاری دەھێنا وەک لە دابینکردنی دەرمان، پڕۆسەی خوێندن و فێربوونی زمانی ئینگلیزی.

لە ڕۆژی ١ی نیسانی ٢٠٢١، بەھۆی تووشبوونی بە پەتای ڤایرۆسی کۆرۆنا، نەمام لە تەمەنی ٥٢ ساڵیدا لە ستۆکھۆڵم کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
سیمین چایچی

**سیمین چایچی** (لەدایکبووی ١٩٥٢ لە سنە - ) شاعیر، نووسەر و چالاکێکی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## ژیان
سیمین چایچی ساڵی ١٩٥٢ لە گەڕەکی قەتارچییانی شاری سنە لە دایک بووە. ساڵەکانی ١٩٦٧ تا ١٩٦٩ پلەی یەکەمی وەرزشی ڕاکردنی لە پارێزگا بەدەست ھێناوە. ساڵی ١٩٦٩ وەک ئەکتەر لە شانۆیەک لە دەرھێنانی سدیق تەعریفدا بەشداری کردووە. لە شانزدە ساڵیدا دەستی بە شیعر وتن کردووە و یەکەم شیعری کلاسیکی خۆی لەو تەمەنەدا ھۆنیوەتەوە. ساڵی ١٩٩٩ تا ساڵی ٢٠٠٢ ئەندامی دامەزرێنەری ڕێکخراوەی پێشگیری کردن لە مادە ھۆشبەرەکان بووە. ساڵی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٣ سەرۆکی ئەنجومەنی ئەدەبی شاری سنە بووە. ساڵی ٢٠٠٣ بووەتە ئەندامی لیژنەی (ماڵی ئومێد) کە بەرپرسیارەتی منداڵە بێ سەرپەرەشتەکانی لە ئەستۆ دەگرت. ھەروەھا سیمین چایچی بەرپرسی کۆمیتەی ژنانی کورد لە ڕێکخراوەی جیھانیی پێنووس و دامەزرێنەری کەمپەین بۆ ڕزگار کردنی ئەو کەسانە بووە کە سزای سێدارەیان بەسەردا سەپاوە. چایچی لە بواری مافی منداڵان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکانیش چالاکی نواندووە. خاتوو سیمین خاوەنی دوو کچ و سێ کوڕە بە ناوەکانی ستارە، بەھارە، ڕوزبێ، ئارەش و ئاریەن کە ئەوانیش لە بواری ھونەریدا چالاکن. سیمین چایچی ھەنووکەش دانیشتووی شاری سنەیە.

## ژیانی ھونەری
### نووسینی شانۆ
چایچی سەرەتا بە شانۆی موزیکاڵی مناڵان دەستی بە شانۆنامە نووسین کردووە، بەڵام لەم ساڵانەدا شێوەیەکی تری تاقی کردووەتەوە و شانۆی (ھەنارێ)ی پێشکەش کردووە کە باس لە دەست درێژی بۆ سەر کچێکی کەم تەمەن دەکا و بە گشتی بەسەرھاتی ئەم کچە تا کۆتایی ژیانی دەگێڕێتەوە. ئەم شانۆیە لە ڕووی ژیانی ڕاستەقینەی خاتوونێکەوە نووسراوە.

### ئەدەبیانی مناڵان
سیمین چایچی لە ساڵەکانی ١٩٩١–١٩٩٣وە لە بواری ئەدەبیانی منداڵاندا چالاکی خۆی دەست پێ کردووە. گەلێک بەرھەمی بە شێوەی شیعر و چیرۆک ھەیە کە لە چاپ دراون. ساڵی ٢٠٠٠ شانۆی موزیکاڵی (خاڵخاڵۆکە و شاری مشکان)ی نووسیوە کە لە سنە و لەندەن و چەندین فێستیڤاڵی تر پێشکەش کراوە.

### شیعر
سیمین چایچی بە کۆڵەکەی شیعری گۆرانی کوردی لە ئەژمار دێ. تاوەکوو ئێستا پتر لە سێسەد بەرھەمی ئەم شاعیرە لەلایەن گۆرانیبێژانێکی وەکوو ھانی موجتەھیدی، شەھین تاڵەبانی، ئیسماعیل سابووری، نەوید زەردی و ھتد کراونەتە گۆرانی. ھەروەھا ڕووزبێ موسلیحی کوڕیشی لە ھەندێک لە گۆرانییەکانیدا لە شیعری سیمین چایچی (دایکی) کەڵکی وەرگرتووە.

## بەرھەمەکان
* *قومار* (کۆمەڵە شیعری گۆرانی)
* *بەیانی باش* (دووھەمین کۆمەڵە شیعری گۆرانی، کە جگە لە بەرھەمە نوێیەکانی شاعیر؛ ھەڵبژاردەیەک لە شیعرەکانی قوماریشی لەخۆ گرتووە)
* *تیتیل و بیبیل*
* *جووجەڵە زەردە*
* *نوقڵ و نەوات*

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:شاعیرانی ژن
پۆل:نووسەرانی ژن
پۆل:شاعیرانی ژنی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ژنی ئێرانی
پۆل:شاعیرانی ژنی کورد
پۆل:نووسەرانی ژنی کورد
کتێبدۆستی

[وێنۆک|upright|تابلۆی [کرمی کتێب (تابلۆ)|کرمی کتێب بەرھەمی کارڵ شپیدزوێگ، ١٨٥٠]]

**کتێبدۆست** () زاراوەیەکە بۆ ئاماژە بە کەسێک کە حەزی لە کتێبە بە دەستەواژەیەکی تر، کتێبدۆست کەسێکە کە حەزی لە کتێب خوێندنەوەیە و کتێبی خۆش دەوێت. کتێبدۆست بە کتێبەکان سەرسام دەبێت و کتێب کۆ دەکاتەوە. 
کتێبدۆستەکان خاوەنی ئەو کتێبانەن کە خۆیان خۆشیان دەوێت، یان ئەو کتێبانەی بەھای تایبەتیان ھەیە و ھەروەھا چاپە کۆنەکان یان کۆپییە کۆنەکانی کتێبەکان یان کتێبە دەستنووسەکان.
. 

نابێت زاراوەی کتێبدۆست  لەگەڵ زاراوەی *جنوونی کتێب* یان *شێتی کتێب*، تێکەڵ بکرێت. ھەندێک چەمکی *شێتی کتێب* لەگەڵ کتێبدۆست ھاوواتا دادەنێن، بۆ نموونە کتێبخانەی کۆنگەرە یان کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک چەمکی کتێبدۆست بەکار ناھێنن، بەڵکوو خوێنەرەران یان کڕیارانی خۆیان بە مەجنوونەکانی کتێب یان شێتەکانی کتێب ناو دەبەن.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خوێندنەوە
مێھرداد میناوەند

وێنۆک|200px|مێھرداد میناوەند لە ساڵی ٢٠١٥
**مێھرداد میناوەند** (؛ ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٧٥ لە تاران، ئێران – ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە تاران، ئێران) یاریکەر و ڕاھێنەری تۆپی پێی ئێرانی بوو.

## بەشدارییە نێودەوڵەتییەکان
مێھرداد میناوەند بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران یاری کرد و لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ بەشداری ھەبوو.

## مردن
لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، مێھرداد میناوەند لەبەر نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە نەخۆشخانە ڕاگیرا. شەش ڕۆژ دوایە ڕاگەیەندرا کە لەبەر خاتری نەخۆشی، گیانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠
قەدەم خەیر

**قەدەم خەیر** (لەدایکبووی ١٨٩٩ لە لوڕستان) یەکەم کەس بوو لەو ژنانەی کە شۆڕشی لە دژی شا و دەسەڵاتی ئێران ھەڵگیرساند.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩