فۆرمولا یەک

thumb|300px|فۆرمولا یەک (١٩٨٦)
چەپ|300px|وێنۆک|پێشبڕکێیەکی یاری فۆرمولا یەک
**فۆرمولا یەک** (، *فۆرمولا وەن*، کورت دەکرێتەوە بۆ **F1**) ئەو یارییەیە کە تێیدا خێراترین پێشبڕکێی جیھان بە چەندین ئۆتۆمبێلی تایبەت ئەنجام دەدرێت.
 

### فۆرمۆلا یەک (F1)
 بەرزترین پۆلی پێشبڕکێی جیهانییە بۆ ئۆتۆمبێلی پێشبڕکێی فۆرمۆلەی تایەی کراوە و تاک کورسی کە لەلایەن گروپی فۆرمۆلا یەکەوە بەڕێوەدەبرێت و لەلایەن فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی ئۆتۆمبێلەوە سزا دەدرێت. پاڵەوانێتی جیهانی فۆرمۆلا یەک لە ساڵی ١٩٥٠ەوە یەکێک بووە لە جۆرە سەرەکییەکانی وەرزشی ماتۆڕ لە جیهاندا و لە ساڵی ١٩٥٠ەوە یەکەمجارە و زۆرجار بە لوتکەی وەرزشی ماتۆڕ دادەنرێت. وشەی فۆرمولەی ناو ناوەکە ئاماژەیە بۆ ئەو کۆمەڵە یاسایانەی کە دەبێت هەموو ئۆتۆمبێلە بەشداربووەکان پەیڕەوی لێبکەن. وەرزێکی فۆرمۆلا یەک لە زنجیرەیەک پێشبڕکێ پێکدێت، کە بە گراند پریکس ناسراوە. پێشبڕکێی گەورە لە چەندین وڵات و کیشوەردا لەسەر بازنەی دروستکراو یان ڕێگا داخراوەکان بەڕێوەدەچێت

##### زانیاری خێرا

سیستەمێکی تۆمارکردنی خاڵەکان لە گراند پریکس بەکاردەهێنرێت بۆ دیاریکردنی دوو پاڵەوانێتی ساڵانەی جیهانی: یەکێکیان بۆ شۆفێران، و یەکێکیان بۆ بیناکاران- ئێستا هاوواتای تیمەکانە. هەر شۆفێرێک دەبێت خاوەنی مۆڵەتی سوپەری ڕەوا بێت، کە بەرزترین پۆلی مۆڵەتی پێشبڕکێیە کە FIA دەری دەکات، و پێشبڕکێکان دەبێت لەسەر ڕێڕەوی پلەی یەکەم ئەنجام بدرێن، کە بەرزترین پلەی یەکەمە کە FIA بۆ بازنەکان دەردەکات.
ئۆتۆمبێلی فۆرمۆلا یەک خێراترین ئۆتۆمبێلی پێشبڕکێی ڕێگاوبانی ڕێکخراوە لە جیهاندا، بەهۆی خێرایی بەرزی گۆشەگیرییەوە کە بەدەست دێت لە ڕێگەی دروستکردنی بڕێکی زۆر لە هێزی دابەزینی ئایرۆداینامیک، کە زۆربەیان بەهۆی باڵەکانی پێشەوە و دواوە دروست دەبن، هەروەها تونێلی ژێر جەستە. ئۆتۆمبێلەکان پشت بە ئەلیکترۆنیات و ئایرۆداینامیک و هەڵپەساردن و تایەکان دەبەستن. کۆنترۆڵی ڕاکێشان و کۆنترۆڵی هەڵدانی ئۆتۆمبێل و گۆڕینی ئۆتۆماتیکی و یارمەتیدەرە ئەلیکترۆنیەکانی تری لێخوڕین بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ قەدەغە کران، لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ماوەیەکی کورت دووبارە خرایە بواری جێبەجێکردنەوە بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٤ و دواتر لە ساڵی ٢٠٠٨ جارێکی دیکە قەدەغە کران.
لەگەڵ تێکڕای تێچووی ساڵانەی بەڕێوەبردنی تیمێک- بۆ نموونە، دیزاینکردن، دروستکردن و پاراستنی ئۆتۆمبێل؛ مووچەی کارمەندان؛ گواستنەوە- بە نزیکەی ١٩٣ ملیۆن پاوەند تا ساڵی ٢٠١٨ (هەرچەندە سنووری تێچوونەکە ٢١٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکییە)، شەڕە دارایی و سیاسییەکانی فۆرمۆلا یەک بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕاپۆرت دەکرێن. گروپی فۆرمۆلا وەن لەلایەن کۆمپانیای لیبرتی میدیاوە خاوەندارێتی دەکرێت و لە ساڵی ٢٠١٧ بە بڕی ٨ ملیار دۆلاری ئەمریکی کڕیویەتی. شانشینی یەکگرتوو ناوەندی پێشبڕکێی فۆرمۆلا یەکە، لە کۆی یازدە تیپەکە شەش تیپ لەوێ بنکەکانیان هەیە.

###### '''مێژووی فۆرمۆلا یەک'''
فۆرمۆلا یەک لە پاڵەوانێتی جیهانی بەرهەمهێنەران (1925-1930) و پاڵەوانێتی شۆفێرانی ئەوروپا (1931-1939) سەرچاوەی گرتووە. فۆرمولەکە کۆمەڵێک یاسایە کە دەبێت ئۆتۆمبێلی سەرجەم بەشداربووان پەیڕەوی لێبکەن. پێش جەنگی جیهانی دووەم چەند ڕێکخراوێکی پێشبڕکێی گراند پری پێشنیاریان کردبوو بۆ ئەوەی پاڵەوانێتییەکی نوێ جێگرەوەی پاڵەوانێتی ئەوروپا بگرێتەوە، بەڵام بەهۆی ڕاگرتنی پێشبڕکێیەکان لەکاتی ململانێکاندا، فۆرمۆلایەکی نوێی نێودەوڵەتی بۆ ئۆتۆمبێل تا دوای جەنگ بە فەرمی نەبووە. فۆرمۆلا یەک فۆرمولێک بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦ ڕێککەوتن لەسەر کرا بۆ ئەوەی لە ساڵی ١٩٤٧ بە فەرمی کاریگەر بێت، یەکەم پێشبڕکێی گەورە بەپێی ڕێسا نوێیەکان پێشبڕکێی گەورەی تۆرینۆ بوو لە ساڵی ١٩٤٦، پێشبینی دەستپێکردنی فەرمی فۆرمولەکە بوو. پاڵەوانێتی نوێی جیهانی بۆ دەستپێکردنی لە ساڵی ١٩٥٠ دامەزرا.
یەکەم پێشبڕکێی پاڵەوانێتی جیهانی، پێشبڕکێی گەورەی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٥٠، لە بازنەی سیلڤەرستۆن لە بەریتانیا لە ١٣ی ئایاری ١٩٥٠ بەڕێوەچوو.[4] جۆزێپی فارینا کە ڕکابەری ئەلفا ڕۆمیۆ دەکات، یەکەم پاڵەوانێتی جیهانی شۆفێرانی بەدەستهێنا و بە تەسکییەوە لە خوان مانوێل فانگیۆی هاوڕێی خۆی بردەوە. فانگیۆ لە ساڵانی ١٩٥١، ١٩٥٤، ١٩٥٥، ١٩٥٦ و ١٩٥٧ پاڵەوانێتییەکەی بەدەستهێنا. ئەمەش ژمارەی پێوانەیی بۆ زۆرترین پاڵەوانێتی جیهانی تۆمارکرد کە تاکە شۆفێرێک بباتەوە، ژمارەیەکی پێوانەیی کە بۆ ماوەی ٤٦ ساڵ وەستا تا مایکل شوماخەر شەشەمین پاڵەوانێتی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدەستهێنا.

فیلمی ئەلفا ڕۆمیۆ ١٥٩ی خوان مانوێل فانگیۆ کە لە ساڵی ١٩٥١دا نازناوەکەی بەدەستهێنا
پاڵەوانێتی بیناکاران لە وەرزی ١٩٥٨ زیادکرا. ستێرلینگ مۆس سەرەڕای ئەوەی زۆرجار وەک یەکێک لە گەورەترین شۆفێرانی فۆرمۆلا یەک لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ دادەنرا، بەڵام هەرگیز پاڵەوانێتی فۆرمۆلا یەکیان نەبردەوە.لە نێوان ساڵانی ١٩٥٥ بۆ ١٩٦١، مۆس چوار جار پلەی دووەمی پاڵەوانێتییەکەی بەدەستهێنا و سێ جارەکەی دیکەش پلەی سێیەمی بەدەستهێنا. فانجیۆ لە کۆی ٥٢ پێشبڕکێ کە بەشداری کردبوو ٢٤ پێشبڕکێی بردەوە- هێشتا ژمارەی پێوانەییە بۆ بەرزترین ڕێژەی بردنەوەی فۆرمۆلا یەک لەلایەن شۆفێرێکی تاکەکەسی.
هەروەها پرۆمۆتەرەکان بۆ چەندین ساڵ پێشبڕکێیان ئەنجامدا بەپێی ڕێساکانی فۆرمۆلا یەک لە دەرەوەی پاڵەوانێتییەکە. ئەم ڕووداوانە زۆرجار لەسەر ئەو بازنەیانەی کە هەمیشە گونجاو نەبوون بۆ پاڵەوانێتی جیهانی ئەنجام دەدرا و ئۆتۆمبێل و شۆفێری ناوخۆیی و هەروەها ئەوانەی کە لە پاڵەوانێتییەکەدا ڕکابەرییان دەکرد، نمایش دەکرا. بۆ نموونە، پاڵەوانێتی ناوخۆیی فۆرمۆلا یەک لە ئەفریقای باشوور لە ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٧٥ جگە لە ئۆتۆمبێلەکانی پاڵەوانێتی جیهانی کە بەم دواییە خانەنشین بوون، ئۆتۆمبێلی دروستکراوی ناوخۆیی یان دەستکاریکراوی بەکارهێنا. بە هەمان شێوە پاڵەوانێتی فۆرمۆلا یەک لە بەریتانیا ئۆتۆمبێلی دەستی دووی بەکارهێنا، لە بەرهەمهێنەرانی وەک لۆتۆس و فیتیپاڵدی ئۆتۆمبێل، کە لە ساڵی ١٩٧٨ تا ١٩٨٠ DFV یان تێدابوو. بەڵام زیادبوونی تێچووی کێبڕکێ، وایکرد ئەم جۆرە پێشبڕکێیانە لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا کەمتر باو بن. ساڵی ١٩٨٣ دوا پێشبڕکێی فۆرمۆلا یەک کە پاڵەوان نەبووە؛ پێشبڕکێی پاڵەوانان لە ساڵی ١٩٨٣ لە براندز هاچ، کە لەلایەن پاڵەوانی جیهانی ئێستا کیکێ ڕۆسبێرگەوە لە یارییەکانی ویلیامز-کۆسۆرس لە شەڕێکی نزیکدا لەگەڵ دانی سولیڤانی ئەمریکیدا سەرکەوتنی بەدەستهێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فۆرمولا یەک
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٥٠ لە ئەورووپا
پۆل:پێشبڕکێی تایەی کراوە