open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەھۆڵبەندی بالتۆرۆ

**سەھۆڵبەندی بالتۆرۆ** (بە ئینگلیزی:Baltoro_Glacier) بریتییە لە زێیەکی گەورەی بەستووی ھەمیشەیی کەوتووەتە سنووری نێوان پاکستان و چین.
درێژییەکەی ٦٣ کیلۆمەترە. بەستەڵەکی بالتۆرۆ یەکێکە لە درێژترین ڕووبارەبەستووەکانی جیھان لە دەرەوەی جەمسەری باکوور. دەکەوێتە ناوچەی گیلگیت بەلتستان لە پاکستان بە بەشێک لە زنجیرەچیاکانی کەرەکۆرەمدا تێدەپەڕێت دەکەوێتە بەرزایی ٨٬٦١١ مەتر.

ئەو ڕووبارەبەستووە ئاراستەکەی بەرەو ڕووباری شیگەرە، کە لە ڕووباری ئیندۆسدایە. زۆر لە سەھۆڵبەندەکانی تر لەوەوە سەرچاوە دەگرن لەوانە سەھۆڵبەندی گودوین ئۆستن، کە بەرەو باشوور دەڕوات.

تۆزەکانی ئەم سەھۆڵە زۆر فراوانە. دیوارە بەستووەکانی تەنیشتی شێوە جیاوازن لە تیژتر بۆ تیژتر دەڕۆن. ھەندێک لەم سەھۆڵبەندانە لە ھاوین تۆزێک جوولاونەتەوە لە زستان یەکیان گرتووەتەوە جا شێوەی سەیریان وەرگرتووە.

## جوگرافیا
سەھۆڵبەندی بالتۆرۆ ھەروەھا وەک گۆڕستانێکە بۆ گەمژەکان (ئەو کەسانەی دەیانەوێت سەردانی بکەن)، لە ھەر چوارلای بە ١٤ لووتکەی چیایی دەورە دراوە بەرزی ھەریەکەیان لە ٨٬٠٠٠ مەتر زیاترە لە جیھانەوە سنووریان ھەیە. لووتکە نزیکەکانی ھەرێمی بالتۆرۆ بریتین لە:
* کەی ٢ (٨٠٤٧ م)، دووەم بەرزترین چیای جیھانە.
* کاشەر پێرم (٨٦١١ م) ١٢ەمین بەرزترین لووتکەی جیھانە.

## پێشانگا

پەڕگە:Baltoro Glacial Mushroom.JPG|
پەڕگە:Baltoro from Urdukas campsite.JPG|
پەڕگە:Baltoro Glacier, Pakistan.jpg|
پەڕگە:Baltoro Glacier animation.gif|


## سەرچاوەکان


پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:زنجیرەچیاکان
پۆل:جوگرافیای پاکستان
پۆل:جوگرافیای چین
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
زنجیرەچیای تۆڕۆس

**زنجیرەچیاکانی توڕۆس** (باکووری: Zincîreçiyayê Torosê)، زنجیرەیەک چیان لە باکووری کوردستان و ناوەڕاستی تورکیا ھەڵکەوتوون، کە ناوچەی کەناری ناوەڕاست لە ناوچەی ئەنادۆڵی ناوەڕاست جیا دەکاتەوە. ئەم سیستمە درێژ دەبێتەوە بە درێژایی چەماوەیەک لە دەریاچەی ئیگیردیر لە ڕۆژاواوە بۆ سەرەوەی ڕووبارەکانی فورات و دیجلە لە ڕۆژھەڵات ئەمە بەشێکە لە پشتێنەی ئەلپید لە ئۆراسیا.

## ناونانی
خێڵە ڕەسەنەکانی ناوچەکە لەکۆندا پێیان وابووە ڕۆژ لە زاگڕۆزەوە ھەڵدێت و لە تۆڕۆسەوە ئاوا دەبێت، بۆیە ناوی زاگڕۆس بەواتای زێدی لەدایکبوونی خۆڕ دێت و ناوی تۆڕۆس بەواتای توانەوەو ئاوابوونی خۆڕ دێت.

## جوگرافیا
کێوەکانی تۆڕۆس لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات بە سێ زنجیر دابەشکراون، بەو شێوەیەی خوارەوە:
* تۆڕۆسی ڕۆژاوا
* ناوەندی توڕۆس
* باشووری ڕۆژھەڵاتی تورۆس

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
مینامی ھامابێ

**مینامی ھامابێ** (بە ژاپۆنی:浜辺 美波, لەدایکبووی ٢٩ی ئابی ٢٠٠٠) خانمەکتەر و گۆرانیبێژی ژاپۆنیە. بەشداری لە چەندین فیلم و دراما کردووە لەوانە (ڕێم پێ بدە پەنکریاست بخۆم)، و براوەی خەڵاتە بۆ بەشداریکردن و ڕۆلگێران.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* Official profile 
* 
* 浜辺美波 公式ブログ  - LINE BLOG
* （2018年4月1日 - ）

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:خانمەکتەرانی ژاپۆنی بۆ دەنگی مناڵان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ژاپۆنییەکان لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:خانمەکتەرە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی ژاپۆنی لە فیلم
پۆل:خانمەکتەرانی ژاپۆن لە فیلم
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی
چیاکانی کیسۆ

چیاکانی کیسۆ (بە ژاپۆنی:木曽山脈، کیسۆ سانمیاکو) زنجیرە چیایەکن لە پارێزگای ناگانۆ و گیفو لە ژاپۆن. ھەروەھا پێیان دەوترێت چیاکانی ئەلپی ناوەندی (中央アルプス) و لەگەڵ چیاکانی ھیدا ("ئەڵپی باکوور") و چیاکانی ئاکاشی ("ئەڵپەکانی باشوور") تێکەڵ دەبن بۆ پێکھێنانی گرووپێک کە بە کۆمەڵ بە ئەلپی ژاپۆنی ناسراون.

## تایبەتمەندی
زنجیرە چیاکە لە گرانیت پێکھاتووە. ڕۆپێوی کۆماگاتاک لە لای ڕۆژھەڵاتی چیای کیسۆکۆما دامەزراوە. گەشتیارێکی زۆر سەردانی وێستگەکە دەکەن لەسەرەوە بەشی سەرەوەی زنجیرەی شاخ ھێڵی دارە و زۆر ڕوەکی ئەلپی بە شێوەیەکی سروشتی گەشەیان کردووە. ھەریەکە لە لیۆنتۆپۆدیۆم شینانێسی لیۆنتۆبۆدیۆم لە دەوروبەری ماونت کیسۆکۆما دەبینرێن.

### لووتکە بەرزەکانی

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چیاکانی کیسۆ
پۆل:چیاکانی ژاپۆن
پۆل:زنجیرەچیاکانی پارێزگای گیفو
پۆل:زنجیرەچیاکانی پارێزگای ناگانۆ
چیاکانی ئەکایشی

**چیاکانی ئاکایشی** (بە ژاپۆنی: 赤石山脈، ئاکایشی سانمیاکو) زنجیرە چیایەکە لە ناوەندی ھۆنشۆی ژاپۆنە و ھاوسنووری پارێزگای ناگانۆ، یاماناشی و شیزوئۆکایە ھەروەھا پێی دەوترێت ئەلپەکانی باشوور (南アルプス، مینەمی ئاروپوسو)، چونکە لەگەڵ چیای ھیدا ("ئەڵپ-ی باکوور") و چیاکانی کیسۆ ("ئەلپ ناوەندی") بۆ پێکھێنانی ئەلپەکانی ژاپۆنی دەچێتە پاڵیان.

## لووتکە بەرزەکانی
نزیکەی ھەموو لووتکە گەورەکانی چیای ئاکایشی لە پارکی نەتەوەیی مینامی ئەلپن کە لە ١ی حوزەیرانی ١٩٦٤ دامەزراوە، زنجیرەکە سەرچاوەی دوو ڕووبارە، ڕووباری ئۆی و ڕووباری تەنریو، کە دەڕژێتە ئۆقیانووسی ھێمنەوە.

## پانۆراما

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:چیاکانی ئەکایشی
پۆل:زنجیرەچیاکانی پارێزگای ناگانۆ
پۆل:زنجیرەچیاکانی شیزوۆکا
پۆل:زنجیرەچیاکانی یاماناشی
پۆل:چیاکانی ژاپۆن
زنجیرەچیای خوێ

**زنجیرەچیای خوێ** (پەنجابی: سلسلہ کوہ نمک) زنجیرەچیایەکی تەپۆڵکەیییە لە پارێزگای پەنجەبی پاکستان و ناوی لە کانە بەردییە خۆیییەکانی ناوچەکە وەرگرتووە کە زۆر فراوانن لە ناوچەکە، زنجیرەکە درێژ دەبێتەوە بە درێژایی باشووری پلاتەی پۆتۆھار و باکووری ڕووباری جەھلوم. زنجیرەچیایەکە ھەریەکە لە لووتکەکانی کەڵەباغ و وەرچەی تێدایە کە کەلوپەلی زۆر لە خوێ بەرھەم دەھێنن و خەڵوزی کوالێتی مامناوەندیش دەدۆزرێتەوە.

ساکاسەر بەرزترین لووتکەی زنجیرەچیای خوێیە.
دەریاچەی نامال و دەریاچەی خابکی و دەریاچەی ئۆچالی دەریاچەی ناو زنجیرەچیاکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پاکستان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو
پۆل:زنجیرەچیاکانی پنجاب (پاکستان)
پێدەشتی کارمامزە کوژراوەکان

**پێدەشتی کارمامزە کوژراوەکان** ڕۆمانێکی شێرزاد حەسەنە کە لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨٣ تا ١٩٩٦ نووسراوە.

## چیرۆک
حەیرانبێژێک بەناوی بایز ئەوینداری ھەمین دەبێت کە سەرتۆپی کچەکانی گوندە و دڵی ھەموو کوڕانی بردووە و ئاغاش بە ھیوایەتی؛ بەڵام ھەمینیش دڵی لای بایزە و ڕەدووی دەکەوێت و دێنە ھەولێر دەژین و لەوێ بە فەقیری و بە دزی و ترس و لەرز ژیان بەسەر دەبەن، بایز ڕاوی ڕەشۆڵان دەکات و ھەمینیش کاری ماڵە دەوڵەمەندان دەکات تا ئەویکە لە شەوێکی ساردا ھەمین ناگەڕێتەوە ماڵ.

## کەسایەتییەکان
* دەروێش بایز
* ھەمین
* سڵێوە
* کەریم مەیتەر
* ھۆمەری سەرکار
* باپیرئاغا
* خدر
* کانەبی

## چاپەکان
* چاپەمەنیی مانگ
* ناوەندی غەزولنووس
* دەزگای ئاراس - لەگەڵ سەرجەمی بەرھەم ٢ (ڕۆمانەکانی شێرزاد حەسەن)
* ماڵی وەفایی (کۆڕۆمان)

## کورتە

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:کتێبەکانی شێرزاد حەسەن
ئایەتی چاکەکردن

وێنۆک|'''وێنەی ئایەتی چاکەکردن'''
**ئایەتی چاکەکردن** () ئایەتی سەد و حەفتاو حەوتی سوورەتی بەقەرەیە، کە تیایدا خوای گەورە ڕێگاکانی چاکەکردنی ڕونکردۆتەوە، .

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:زاراوە قورئانییەکان
پۆل:قورئان
پۆل:ئایەتەکانی قورئان
پۆل:ئایەت
شاری گواتیمالا

**شاری گواتیمالا** (), لە ناوخۆدا ناسراوە بە **گواتێ** یان **گواتیمالا،** بەفەڕمی **Ciudad de Guatemala** پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی گواتیمالایە، و یەکێکە لە شارە قەرەباڵەغەکانی کیشوەری ئەمریکای ناوەندی.

## پێشانگا

Guatemala City Air View.jpg|ناوچەی ١٠ لە شاری گواتیمالا
Plaza España Cd Guatemala a Noche.jpg|پلازا ئیسپانا لە شەودا


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باکوور
زنجیرەچیای زامبالێس

**زنجیرەچیای زامبالێس** زنجیرەیەکی شاخە لە دوورگەی لوزۆن لە ڕۆژاوای فلیپین. چیاکان دەشتی ناوەندی لوزۆن لە دەریای باشووری چین جیادەکاتەوە. دیاریترین بەشەکەی تر کە بە زنجیرە چیای کابوسیلان ناسراوە کە پێکھاتووە لە چیای پیناتوبۆ، چیای نیگرۆن و چیای کوئادرادۆ، کە باوەڕیان وایە پاشماوەی لووتکەی پیناتوبۆی باو باپیرانن. بەرزترین خاڵ لە چیاکانی زامبالێس چیای تەپۆلە ٢٠٣٧م بەرزە.

## جوگرافیا
چیاکانی زامبالێس ڕووبەری ٣٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیی (١٢٠ می چوارگۆشە) ھەیە کە لە باکوورەوە بەرەو باشوور درێژ دەبێتەوە لە چیاکانی ڕۆژاوای پارێزگای پانگاسینان، تەواوی درێژی زامبالێس، بۆ سەرکی نیمچە دوورگەی باتان لە باشووری گەمارۆدراوی کەنداوی مانیلا. ھەروەھا زنجیرە چیاکان لە شارەوانییەکانی بامبان، کاپاس، سان جۆزێ، سان کلێمێنتێ، مایانتۆک، سانتا ئیگناسیا، کامیلینگ لە پارێزگای تارلاکدا تێدەپەرێت لە پامپانگا، کێوەکانی فلۆریدابلانکا، پۆراک، شاری ئەنجلۆس و مابالاکت دەگرێتەوە.

## خاکناسی
چیاکانی زامبالێس بریتین لە ژوراسیک بۆ میۆسێن ئۆپیۆلیت ماسیفەکان، کە زیاتر بە دروستبوونی ئەم دوایییە دروستبوون، لەوانە پێکھاتەی کاگالوان و پێکھێنانی سانتا کروز.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی فلیپین
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
زنجیرەچیای پامیر

**زنجیرەچیاکانی پامیر** (ئۆردۆ:) زنجیرە چیایەکە دەکەوێتە ناوەڕاستی کیشوەری ئاسیاوە، کە دەورەدراوە بە زنجیرە چیایە بەرزەکانی شاخەکانی ھیندوکوش و کون لوون و جیسار ئەلی و تیانشان. کە بە دیاریکراوی دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی دووری کۆماری کازاخستان، دامێنە دەشتایییەکانی پامیر لەلایەن کۆمارییەکانی تاجیکستان و قرغیزستانەوە ھاوبەشە و بە درێژایی بەرەو باکووری ڕۆژاوای کۆماری گەلی چین و لە بەشی دووری باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان بەرەو باکوور دەڕوا، لەبەشی باشووری زۆرکۆڵ و دۆڵی خان ھەیە، چیاکانی ئەم زنجیرەیە بەرزن بە تێکڕای بەرزی ٤٠٠٠ بۆ ٥٠٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە.

## بەرزی و نزمی
ناوچەی پامیر دەکرێت دابەش بکرێت لە نێوان:
# بەشی ڕۆژھەڵاتی تا ڕادەیەک تەختە، لەسەرەوە زنجیرەیەک لە لووتکە ھەیە کە بەرزیان دەگاتە ٧١٢٧ م (لووتکەی لینین) و چیای ستالین بە بەرزی (٧٤٩٥م).
# بەشی ڕۆژاوا: بەھۆی لافاوەوە کە بۆ چەندین دۆڵ و قەراغی زۆر قووڵ پێک ھاتووە، کە زۆربەی کات بە بدخشان ناسراوە و لێوارییەکانی بە تیژی و لێشاوی ڕوو لەژێر زەوی دەکەن کە ئاوەڕۆی ڕووباریان گرتوە و بووە ھۆی دروستبوونی دەریاچەی گرنگ و دانانی گوندە بچووکەکان، پامیر ڕووباری سەھۆڵی گرنگی ڤیدچنکۆی ھەیە (بە درێژی ٧٧ کیلۆمەتر و پانی ٤کم.

## زەویناسی
پێکھاتەی زەوی ئەم زنجیرەچیایە دەکرێت کورتبکرێتەوە لە نێوان:
# زنجیرەکانی باشوور: بەردی گۆڕاوی پێش کامبرین وەک گاگنیس، کوارتزیت و مەڕمەڕی ھەڵوەشاوە.
# زنجیرەکانی ناوەڕاست: بەردی لم و بەردی گەچی، لە سەردەمی جیۆلۆجی یەکەم و دووەمەوە تا درەنگانی قۆناغی جیۆلۆجی سێیەم دروستبوون.
# زنجیرەکانی باکوور: بەردی سەھۆڵی لە ماوەی دووەم و سێیەمەوە بەشێوەی ھەڵوەشاوە بەدی دەکرێت.

## کەشوھەوا
کەشوھەوای پامیر وشک و سارد و کیشوەرییە و ڕێژەی ساڵانەی بارانی لە دۆڵی ڕۆژاواکەی لە ١٠٠–٢٥٠ ملیمەتردایە، بە بەراورد بە ٢٠٠–٥٠٠ ملم بۆ دۆڵەکانی ڕۆژھەڵات بەرز دەبێتەوە بۆ نزیکەی ٨٠٠ میلیمەتر لە لووتکەی شاخەکانی، پلەی گەرمای مانگی کانوونی دووەم دەگاتە -١٧٫٨°C ڕۆژھەڵات بەرامبەر -٧٫٤°C ڕۆژاوا، لە مانگی تەممووز بۆ ٢٠°C ڕۆژھەڵات و بۆ ٢٢٫٥°C ڕۆژاوا بەرز دەبێتەوە.

## ئابووری
زۆربەی ھەرێمەکان پشت بە کشتوکاڵکردن دەبەستن و لەسەر داچاندنی دانەوێڵەی وەک جۆ، گەنمەشامی سپی، گەنمەشامی، چەمی وەک باقلە، ترێ، کرۆسک، ھەرمێ، سێو، پەستوون و چینگۆ. کۆمەڵگاکەی کۆچەرین و مەڕو ماڵات بەخێو دەکەن و لە ڕووبارەوەرزەیەکانی ماسی دەگرن و لەسەر پشتی گا کۆچ دەکەن، خەڵوز و خوێی بەرد لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتیانەوە دەردێنن وەبەرھێنانی بۆ دەکەن و زێڕ و زیو و بەردی بەنرخ و جیوە و ئاڵتوون لە بەشەکانی ڕۆژاوایانەوە ھەیە و وەبەرھێنانی بۆ دەکرێت لەلایەن حکوومەتی میرییەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Photos of the Tajik Pamirs , with emphasis on Wakhan area
* Information and photos
* Youth hostel in Kashgar (China) Kashgar Pamir Youth Hostel
* Photos of the life of ethnic Kyrgyz in Afghan's Little Pamir
* Photos and Online Guide to Trekking in the Wakhan and Afghan Pamir Juldu.com 

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی چین
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی قیرغستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی تاجیکستان
پۆل:فۆرمی زەوی و زاری پارێزگای بەدەخشان
پۆل:فۆرمەکانی زەوی ئاسیای ناوەڕاست
پۆل:چیاکانی پامیر
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
چیاکانی ئۆڕاڵ

**زنجیرەچیاکانی ئورال** (بە ڕووسی: Ура́льские го́ры) زنجیرەچیایەکە ئاسیا بە ئەورووپاوە دەبەستێتەوە، کە دەکەوێتە ڕووسیا و کازاخستان چیاکانی ئورال زنجیرەچیایێکن کە بۆ نزیکەی ٢٤٠٠ کیلۆمەتر لە بەشی ڕۆژاوای ڕووسیا درێژ دەبنەوە. ئەم شاخانە لە بازنەی جەمسەری باکوورەوە بەرەو نزیک سنووری کازاخستان درێژ دەبێتەوە. زۆرێک لە جوگرافیناسان لە سنووری نێوان کیشوەرەکانی ئەورووپا و ئاسیادا ڕەچاویان دەکەن. ئەم شاخانە بڕێکی زۆر سامانی کانزاییان تێدایە وەک کانزای خوێ کە لە سەدەی ١٦ەوە چالاکییەکی گرنگ بووە، لەکاتێکدا کە کانزای ئاسن و مس لە سەدەی ١٨دا گەشاوەتەوە، ئۆرالییەکان بەناوبانگن بە خشڵ و بەردی بەنرخ، لەوانە زێر، شاھانە و عەمیتیستەکان. چالاکی دیکەی کانزای بۆکسیتە، کرۆمیۆم، خەڵوز، زێڕ، زیو، سەرد، مس، ئاسن، مەگنیزیۆم، نیکل، پلاتینۆم و پۆتاش بەرھەم دەھێنێت نەوت لە ڕۆژاوای ئورالەکان دۆزرایەوە و کێڵگە نوێیەکانی گاز و نەوت لە بەرەی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم شاخانە ئاشکرا کران ھەروەھا چیاکانی ئورال یەکێکن لە گەورەترین یەدەگی ئەسبێستۆسیان ھەیە لە جیھاندا.

پێشکەوتنی پیشەسازی کانزایی لە چیاکانی ئورال ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە دابینکردنی کانزا و سووتەمەنی بۆ یەکێتی سۆڤیەتی (پێشوو) لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا. چیاکان نزیکەی ٣٠٠ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا لە کۆتایی سەردەمی پیری دروستبوون. کێوەکان تێکشکێنران، نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن ساڵ لەمەوپێش دووبارە دروستکرانەوە. لەو کاتەوە ئەم شاخانە ڕووخاون و دەکرێنە گردی تەپۆڵکەیی، کە زۆربەیان لە ٣٠٠ بۆ ١٨٠٠ مەتر بەرز دەبێتەوە لووتکەی چیای نارودنایا (١٬٨٩٧ مەتر) بەرزترین لووتکەیە لە چیای ئورال.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:پارێزگای ئاقتوێبێ
پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی کازاخستان
زنجیرەچیای ڤێرخۆیانسک

**زنجیرەچیاکانی ڤێرخۆیانسک**، زنجێرەچیایەکە نزیک بە شاری ڤێرخۆیانسک، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی سیبریاوە کە لە ڕێگەی کۆماری ساخا یان یاکۆتیاوە درێژ دەبێتەوە بۆ دووریی نزیکەی ١٠٠٠ کیلۆمەتر، پێکھێنانی ئەم زنجیرە شاخە لەباشوور بە ٢٤٨٠مەتر پێوراوە.

ئەم بەشەی جیھان کەمترین ناوچەی ئاوەدانە، چینە ئەستوورەکانی سەھۆڵەکان لە زۆربەی وەرزەکانی ساڵدا لەسەر خاکەکەی کۆ دەبێتەوە و لە ماوەی دوایین سەردەمی سەھۆڵدا زنجیرەچیایەکە بۆشایی و دەشکەوتی سەھۆڵی گەورەی تێدابوو، لە ھاوینیشدا ئەم شاخانە دەست بە توانەوە دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ڤێرخۆیانسک
چیاکانی کیرتار

**چیاکانی کیرتار** (ئوردو:كوه کھیرتھر‎) زنجیرە چیایەکن کە سنووری نێوان پارێزگاکانی پاکستان لە بەلووچستان و سنە دیاری دەکەن و بەشێکی زۆری پارکی نەتەوەیی کیرتار دەگرێتەوە زنجیرە چیاکە بەشێک لە پارێزگای جیۆلۆجی کرتار - سولەیمان پێکدێنێت، کە لە کەناراوەکانی دەریای عەرەبییەوە لە باکوورەوە درێژ دەبێتەوە بۆ چیای سلێمان لە باکووری ڕۆژاوای پاکستان بەرزترین لووتکەی چیاکان لووتکەی زەردەکە بە (٢٢٦٠ م).

## جوگرافیا
چیاکان بەرەو باشوور درێژ دەبێتەوە بۆ نزیکەی (٣١٠ کم) لە ڕووباری مولا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی بەلووچستان تا کیپ مۆنزێ لەسەر دەریای عەرەب. بە گشتی، کێرتارەکان ڕووبەری نزیکەی ٩٬٠٠٠ کیلۆمەتری دووجایان داپۆشیوە. گردەکانی خەسا و گردەکانی مولری نزیک لە کەناری دەریای عەرەب زنجیرەی لاوەکی چیاکانی کێرتارن کە درێژ دەبێتەوە بۆ سنووری شاری کەراچی، کێوەکان سەرچاوەی ڕووباری گاج و ڕووباری ھوبن.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی بالۆچیستان (پاکستان)
چیاکانی سولەیمان

**چیاکانی سلێمان** (پشتۆ:) درێژکراوەیەکی باکوور-باشوورە لە سیستەمی چیایی باشووری ھیندوکوش لە ئەفغانستان و پاکستان ئەم چیایانە پێکھێنەری قەراغی ڕۆژھەڵاتی تەختەی ئێران و لێواری باکووری ڕۆژھەڵاتی تەختەی بەلووچستان. دەکەونە ناوچەکانی زەبول و قەندەھار و لۆیە پەکتییەی ئەفغانستان و لە پاکستانیش لە بەشی باکووری پارێزگای بەلووچستان و چەند ناوچەیەکی باشووری ڕۆژاوای خیبەر پەختۆنخوا و پەنجە درێژ دەکەنەوە ھاوسنووری چیای سلێمان لە باکوور، کوێستانی وشکی ناوەندی ھیندوکوشن، کە بەرزایییەکانیان تا ٣٣٨٣ مەتر درێژ دەبێتەوە، لە ڕۆژھەڵاتشەوە دەشتای دۆڵی ڕووباری ئیندۆسن لەگەڵ چیاکانی کێرتار لە باشووری پاکستان، ئەو شتانە پێکدەھێنن کە بە پارێزگای جیۆلۆجی سلێمان- کیرتار ناسراون.

ناسراوترین لووتکە لە چیاکانی سلێمان، لووتکەی دووانەکەی تەختی سلێمانە بە ٣٤٨٧ مەتر کە دەکەوێتە نزیک دێرەی ئیسماعیل خان لە پاکستان، نزیکە لە سنووری ھەردوو ویلایەتی باشووری، بەرزترین لووتکە ھەرچۆنێک بێت زەرگون غەرەیە بەبەرزی ٣٥٧٨ مەتر لە نزیک کویتەی پاکستان بەرزترین لووتکەی دواتر لە پارێزگای بەلووچستان گردی خەیلەفاتە بەبەرزی ٣٤٧٥ مەتر کە دەکەوێتە ناوچەی زەیراتی پاکستان و بە دارستانی زەیرات جونیپەر بەناوبانگە و داری ماکرۆپۆدای جونیپەری تێدا گەشە دەکات.

## جوگرافیا
قەراغی ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیای سلێمان (٤٥٠ کم) لە پاسی گۆمال لە پارێزگای خەیبەر پەختوونخوای پاکستانەوە تا نزیک شاری جاکوباوای پارێزگای سنە بەڕێوە دەچێت و لەوێوە زیاتر درێژ دەبێتەوە بۆ باشووری ڕۆژاوای پەنجە.

لەئەفغانستان لێواری خۆراوایی مەوداکە ھەر لەدەوری پارێزگای لۆیەی باکووری پکتیا دەست پێدەکات کە لەگەڵ زنجیرەی کێوی بابادا کۆدەبنەوە. لە باشوورەوە چاویان بە زنجیرەی سپین غەر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی گردێز لە پارێزگای پەکتیا دەکەوێت، بەڵام بەرەو ڕۆژاوا، زنجیرە چیاکان وردە وردە لە باشووری ڕۆژاوای قەندەھار بەرەو ھلمند و حەوزی سیستان دەڕۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی پنجاب (پاکستان)
پۆل:چیاکانی سولەیمان
پۆل:زنجیرەچیاکانی بالۆچیستان (پاکستان)
پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان
زنجیرەچیاکانی ھیمالایای خوارەوە

**زنجیرەچیای ھیمالایەی خوارەوە** (نیپالی: पर्वत शृङ्खला) - ھەروەھا پێی دەوترێت ھیمالایەی ناوەکی یان لیسەر ھیمالایە یان ھیماچال - زنجیرە چیایەکی گەورەی ڕۆژھەڵات - ڕۆژاوایە کە بەرزایییەکانی ٣٬٧٠٠ بۆ ٤٬٥٠٠ م بە درێژایی زنجیرەکە، بە بەرزترین شوێنی ھەریەکە لە ھیندستان و نپال و بۆتان و پاکستان دادەنرێت، ھەروەھا ھاوتەریب لەگەڵ زنجیرەی شیوەلیکی خوارەوە یان چۆریا (ئۆنتەر ھیمالیا) بۆ باشوور. پیر پەنجەل گەورەترین زنجیرەچیاکانی ھیمالایەن.

## سەرچاوەکان


پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی نیپال
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیندستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی بووتان
پۆل:زنجیرەچیاکانی هیمالایا
حیزقیل

**حیزقیل** چوارەم پێغەمبەری بەنی ئیسرائیل (یان جوولەکە) بوو کە دوای پێغەمبەر یووشەع نێردراوە. لە فەرموودەدا ھاتووە کە پێغەمبەر حیزقیل گەلەکەی خۆی بۆ جیھادی بانگ کرد، بەڵام گەلی بەنی ئیسرائیل ئامادە نەبوو بۆ جیھاد چونکە دەیانویست بە ھەموو جۆرێک دەسەڵات بەدەستبھێنن، ئینجا بڕیاریان دا کە لە بابل بڕۆن. ئینجا ماڵ و حاڵی خۆیان بە جێھێشت. خودای گەورەش مردنی پێبەخشین و، ھەموویان بە سزای خودای گەورە گیانیان لەدەست دا. بەڵام دواتر خودای گەورە ئەو مردووانەی زیندوو کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
تۆبا کاکەر

**تۆبا کاکەری** (، ) تەواوکەری باشووری چیاکانی سولەیمان لە پارێزگای بەلۆچستان لە پاکستانە، کە درێژ دەبێتەوە بۆ پارێزگاکانی قەندەھار و زابول لە ئەفغانستان، ڕێگای مێژوویی بەناو چیاکاندا بە پاسی بۆلان ناسراوە. چیاکان لە مانگی ئابی ١٩٧٩دا سەرنجی میدیایان وەرگرت کاتێک بەڵگە دەرکەوت کە پاکستان لەوانەیە وەک شوێنێکی شاراوە بۆ لێکۆڵینەوەی بۆشایی بەکاریان بھێنێت بەرەو پێشکەوتنی چەکی ناوەکی. بەتایبەت لە ھەڵکەندراوێکی ڕۆژاوای زنجیرەکە لە ناوچەی کیلا عەبدوڵڵا بە تۆبا ئەچاکزی ناودەبرێت (ھەروەھا بە خاجە عیمران ناسراوە).

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی بالۆچیستان (پاکستان)
پۆل:زنجیرەچیاکانی هیمالایا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیمالایا
گواتیمالا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[گواتیمالا]]** یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]**ی تۆکیۆ.٢٤ وەرزشوان (١٠پیاو، ١٤خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە پازدەهەمین بەشداربووی گواتیمالا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٥٢. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی گواتیمالا نەیانتوانی هیچ مەدالیایەک بەدەست بهێنن .

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:گواتیمالا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
تیان شان

**تیان شان**، ھەروەھا ناسراوە بە **تاغ تەنگری** یان تێنگیر- توو، (تورکی کۆن:واتە چیاکانی ئاسمان)یان، سیستەمێکی گەورەی زنجیرەچیاکانی تورکستان و ئاسیای ناوەڕاستە. بەرزترین لووتکە لە تیان شان جێنگیش چۆکوزوە کە ٧٬٤٣٩ مەتر بەرزە. نزمترین خاڵی کەندەڵانی تورپانە، کە ١٥٤ م لە خوارەوەی ئاستی دەریادایە.

یەکێک لە کۆنترین سەرچاوە مێژوویییەکان بۆ ئەم شاخانە لەوانەیە پەیوەندی بە وشەی شیونگنوی Qilian (چینی سادە: 祁连؛ چینی نەریتی: 祁連) - بەپێی لێدوانی تانگ یان شیگو سیما چیان لە تۆماری مێژوونووسە گەورەکاندا ئاماژەی بە قیلیان کردووە لە پەیوەندی بە نیشتیمانەکەی یوژی و باوەڕ وایە ئەو زاراوەیە ئاماژە بە تیان شان بکات نەک چیاکانی قیلیان ١٥٠٠ کیلۆمەتر زیاتر لە ڕۆژھەڵاتی ئێستا بەم ناوەوە ناسراوە چیاکانی تانو ئۆلا لە توڤا ھەمان مانای ھەیە لە ناوی ("چیای ئاسمان/ئاسمانی" یان "چیای خودا/ڕۆح"). ناوەکە لە چینی تیان شان بە زۆری وەرگێڕانی ڕاستەوخۆیە بۆ ناوی قرغیزستانە تەقلیدییەکان بۆ چیاکان، تێنییەر ھەروەھا. تیان شان لە تەنگرییەت پیرۆزە و دووەم لووتکەی بەرزەکەی بە خان تەنگری ناسراوە کە لەوانەیە وەک «پەروەردگاری ڕۆحەکان» وەربگێڕدرێت. لە کۆنفرانسی ٢٠١٣ی کەلەپووری جیھانیدا، بەشی ڕۆژھەڵاتی تیان شان لە ھەرێمی سینکیانگی ڕۆژاوای چین وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانی ڕیزکرا بەشی ڕۆژاوا لە کازاخستان، قرغیزستان و ئۆزبەکستان دواتر لە ساڵی ٢٠١٦دا بە فەرمی تۆمارکران.

## سەرچاوەکان


پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە چین
پۆل:زنجیرەچیاکانی قیرغستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی کازاخستان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئۆزبەکی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی قرغیزی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کازاخی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی مۆنگۆلی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
پۆل:جوگرافیای ئاسیای ناوەندی
پەرویز پەرەستوویی

**پەرویز پەرەستوویی** (؛ لەدایکبووی ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٥٥) ئەکتەری تەلەڤیزیۆن، سینەما و شانۆ، ئەکتەری دۆبلێر و گۆرانیبێژێکی ئێرانییە. پەرەستوویی وەک ئەکتەرێک زۆرترین ژمارەی سیمۆرغی بلوورینی تۆمار کردووە. ئەو تەنیا بە بەشداریکردن لە چیرۆکە کوالێتییە بەرزەکان و تیمەکانی فیلمدا ستانداردەکانی پەسەند کردووە. دوایین کارەکانی بریتین لە ھاوگوناح و مۆترەب، کە ھەر دووکیان لە دەرھێنانی مستەفا کیایین.

## ژیانی کەسی
پەرەستوویی لە گوندی حاجیلوو گوندەواری میھرەبانی  سەرێ  شارستان کەبوودەر ئاھەنگ لە پارێزگای ھەمەدان لەدایکبووە. ئەو لە شەڕی ئێران و عێراقدا بەشداری کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:خەڵکی کەبوودەر ئاھەنگ
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
عەبدولعەزیز بووتێفلیقە

**عەبدولعەزیز بووتێفلیقە** (؛ ٢ی ئازاری ١٩٣٧ – ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١) سیاسەتوانێکی جەزائیری بوو کە دەوروبەری ٢٠ ساڵان، لە ساڵی ١٩٩٩ ھەتا کاتی دەست کێشانەوەی لە ساڵی ٢٠١٩دا وەک سەرۆک کۆماری جەزائیر خزمەتی کرد. بووتێفلیقە لە ٢ی نیسانی ٢٠١٩ لەدوای چەند مانگ خۆپیشاندانی فراوان لە پۆستی خۆی دەستی کێشایەوە. ئەو بە نزیکەی ٢٠ ساڵان، درێژترین ماوەی سەرۆکایەتیی دەوڵەتی جەزائیری پێ بووە. بووتێفلیقە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ و لە تەمەنی ٨٤ ساڵی و لە ماڵەکەی خۆیدا، بەھۆی وەستانی دڵەوە کۆچی دواییی کرد.

بووتێفلیقە لە کاتی شەڕی جەزائیردا وەک ئەندامی بەرەی ڕزگاریی نیشتمانی خزمەتی کردووە. دوای ئەوەی جەزائیر سەربەخۆیی لە فەڕەنسا وەرگرت، لە نێوان ساڵانی ١٩٦٣ ھەتا ١٩٧٩ وەک وەزیری دەرەوە و لە دانیشتنی نێوان ساڵی ١٩٧٤ بۆ ١٩٧٥ وەک سەرۆکی کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان خزمەتی کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی جەزائیر
سۆ یی-ھیون

**سۆ یی-ھیون** (بە کۆری:소이현;، لەدایکبووی ٢٨ی ئابی ١٩٨٤) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە، بەشداری لە چەندین فیلم دراما کردووە وەک (who are you?::: تۆ کێیت؟)، وە لە بەشداریکردنی لە فیلم و دراماکان براوەی چەند خەڵاتێکە وەک لە ٢٠٠٣ خەڵاتەکانی ئێس بی ئێس دراما، یی-ھیون فیلمەکانی بە زۆری لە (کەی بی ئێس یەک، ئێس بی ئێس، کەی بی ئێس دوو، ئێم بی سی، تی ڤی ئێن) دا پەخشکراوە.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس
پۆل:خەڵاتی نایاب بۆ براوەکانی خەڵاتی ئێس بی ئێس ئینتەرتەینمێنت
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خەڵکی جیۆنجو
پۆل:خەڵاتی نایاب بۆ براوەکان لە خەڵاتی ئێس بی ئێس ئینتەرتەینمێنت
پۆل:نایابی لە ڕۆلگێران، خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی ئەستێرەیی ئاپان
ئەفسانەکانی بەیانی

***ئەفسانەکانی بەیانیی دی سی***، یان بەسادەیی ***ئەفسانەکانی بەیانی*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی سووپەرهیرۆی ئەمریکییە لە لایەن گرێگ بێرلانتی و ماڕک گاگنهایم و ئاندرو کریسبێرگ و فیڵ کلێمەر پێشخراوە، کە لەگەڵ سارا شێکتەر و کریس فێداک بەرهەمهێنەری جێبەجێکار بوون، کلێنەر و فێداک لە سەرەتادا وەک شۆڕەنەر خزمەتیان دەکرد، لەکاتێکدا کێتۆ شیمیزو لەگەڵ کلێمەر لە وەرزی ٣ەوە بوو بە شۆڕەنەر. زنجیرەکە، لەسەر کەسایەتییەکانی دی سی کۆمیکس دروستکراوە، لەسەر زە سی دەبلیو پەخش دەکرێت و کەسایەتی جیاکراوە لە نمایشەکانی *[[تیر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تیر]]* و *[[فلاش (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|فلاش]]* و لەگەڵیدا هەندێک کەسایەتی نوێی تێدایە، و لە هەمان گەردوونی خەیاڵیی ئارۆڤێرسدا ڕوودەدات. زنجیرەکە چوارەم زنجیرەی ئارۆڤێرسە و دوای تیر و فلاش و سووپەرگێرڵ دێت. زنجیرەژە لە کانوونی دوومی ٢٠١٦دا بۆ یەکەم جار پەخشکرا. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا، زە سی دەبلیو زنجیرەکەی بۆ وەرزی شەشەم نوێکردەوە، کە لە ٢ی ئایاری ٢٠٢١ پەخشکرا. لە شوباتی ٢٠٢١دا، زە سی دەبلیو زنجیرەژەی بۆ وەرزی حەوتەم نوێکردەوە، کە لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ پەخش دەکرێت.

وەرزی یەکەمی نمایشەکە بەسەرداچوونەوەی لاواز یان تێکەڵی وەرگرت، بەڵام لەگەڵ وەرزەکانی دواتردا بۆ باشتر گۆڕا لەبەر گۆڕانی کەسایەتییەکان و زیادبوونی ڕێژەی کۆمیدیا تێیدا. وەرزەکانی دواتر بە بەردەوامی بەسەرداچوونەوەی ئەرێنی لە ڕەخنەگرانەوە وەرگرتووە، کە بە ئەکشن و کۆمیدیا و ڕۆڵگێڕاندا هەڵیانداوە.

## ئارۆڤێرس

لە ئایاری ٢٠١٥دا، رێنی لە کامیۆیەکدا لە ئەڵقەی کۆتایی لە وەرزی یەکەمی *فلاشدا*، "بەپێی پێویست خێرا"، دەرکەوت و دواتر لە وەرزی دووەمی نمایشەکەدا لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ دەرکەوتنێکی ئەنجامدا. لە تەممووزی ٢٠١٥دا، گوگنهایم ڕایگەیاند کە زیندووبوونەوەی سارا لانس لە یەکەمین ئەڵقەکانی وەرزی چوارەمی تیردا دەبێت، و ڕووداوەکانی ئەڵقەی حەوتی *تیر* و *فلاش*، کە ڕووداو تێپەڕبوون بوو، بۆ ئامادەکردنی کەسایەتی نوێ بۆ *ئەفسانەکانی بەیانی* بەکاردەهێنرێت. فرانز درامێ وەک نیوە بەشە نوێکەی ڕەشەبای ئاگریی لە ئەڵقەی چوارەمی وەرزی دووەمی *فلاش* پێشکەشکرا. کڕامپ و هێنچێڵ و جەیمس لە ئەڵقە تێپەڕبوونەکانی وەرزی دووەمی *فلاش* و وەرزی چوارەمی *تیر* دەرکەوتن. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦دا، ئەکتەرانی ئەفسانەکانی بەیانی لەسەر فلاش و تیر وەک بەشێک لە سێ بەشی ڕووداوی تێپەڕبوونی داگیرکردن! دەرکەوتن، ئەڵقەکانی تێپەڕبوون هەروەها دەرکەوتنی مێلیسا بێنۆیست بینی، کە ڕۆڵەکەی وەک کارا دەنڤەر/سووپەرگێرڵ لە زنجیرەی سووپەرگێرڵەوە دەگێڕا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:ئەفسانەکانی بەیانی
پۆل:دووبارە دەرکەوتنەوە لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە سووپەرھیرۆییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
ناو نازداریی

**ناو نازداریی** (بە ئینگلیزی hypocorism)، بریتییە لە بەکارھێنانی ناوێک بۆ کەسێک یان شتێک، جیاواز لە ناوەکەی خۆیان بۆ دەربڕینی خۆشەویستی زیاتر، ئەکرێت ھەر ھەمان ناو بێت وەک ناوی بچوککراو و جۆرێکی ئەو بێت بە پێوەنانی زیادەیەک بۆ ناوەکەی، یان ناوێکی جیاواز بێت.

## جیاوازی ناو نازداریی لەگەڵ ناوی بچوککراو
ناو نازداریی تەنھا بۆ خۆشەویستیی بەکار دێت، واتە کەسەکە یان شتەکەی کە ئەو ناوەی بۆ بەکار ئەھێنین کەسێکی گرنگە بۆمان، و خۆشمان ئەوێت. بەڵام ناوی بچوککراو لە پاڵ خۆشەویستی دەربڕین بۆ کەسەکە، بۆ چەند مەبەستێکی تریش بەکار دێت وەک شکاندنی کەسەکە...ھتد. 

## نموونە
ھەندێک نموونەی ناو نازداریی:
* کیژۆڵە
* برالە

* نازێ یان نازە
*ئازیز
*گیانەکەم

## ئەمانەش ببینە

* ناوی بچوککراو

## سەرچاوەکان
ناوی بچووککراو

**ناوی بچووککراو** بریتییە لە وەرگرتنی ڕەگی وشەیەک و دروستکردنی وشەیەکی تر کە مانەیەکی بچووکتر بدات بەدەستەوە، بە مەبەستی بچووکردنەوەی، یان دەربڕینی خۆشویستن و دۆستایەتی و نازپێدانی.

ھەندێک جار ناوە بچووککراوەکە ھەر ھەمان بێژەی ھەیە وەک نازناو یان ناو نازداریی کە لە خۆشەویستی و دۆستایەتیی بۆیان بەکار دێت.

لە ھەندێک کاتدا ناوی بچووککراو بۆ شکاندن و بێھێز پشاندانی شتەکە یان کەسەکە بەکار دێت، بۆ ئەوەی وا پشان بدرێت کە لاوازە، وەک مناڵۆچکە.

پێچەوانەی ئەم ناوی گەورەکراوە کە شتەکان لە قەبارەی خۆیان گەورەتر دەکات.

بۆ زۆربەی وشەکان بە زیادکردنی پاشگر دروست دەکرێن، کە زۆربەی پاشگرەکانیش لە وشەی (چکۆلە)ەوە وەرگیراون، وەک ناسک+ۆڵە دەبێتە ناسکۆڵە.

## بەکارھێنانەکانی لە زماندا
ناوی بچووککراو بە ئەم مەبەستانە بەکار دێت:
* ئەگەر ئەو شتەی ناوەکەی لێ دەنرێت، لە ڕووی قەبارە و جەستەیییەوە بچووک بێت. وەک، (مێشوولە، داسوولکە، باخچە)
* لەبەر نازپێدان و دەربڕینی خۆشەویستی و دۆستایەتی و دەربڕێنی لەنێوان برادەری نزیکدا. وەک (برالە، خەپۆکە)
* بۆ شکاندن و کەمکردنەوەی نرخ و تانە لێدانیان، یان گاڵتە و پێکەنین. وەک (منداڵۆچکە)

## چۆنییەتی دروسکردنی ناوی بچووککراو
ناوی بچووککراو بە دوو شێوە دروست دەکرێت:
* بۆ ئەو ناوە گشتیانەی کە توانایی بچووککردنەوەیان ھەیە: لەڕێگەی زیادکردنی یەکێک لەو پاشگرانەی کە زۆربەیان لە پیتەکانی وشەی «چکۆلە»وە وەرگیراون، وەک پاشگرەکانی (ۆکە، ڵە، ۆڵە، ولە، وولە، ۆل، ۆڵ، یلە، ولکە، چە، چکە، ۆچکە، ک، ۆڵکە، ۆک، ۆشک، لە، یلکە)
* بۆ ناوە تایبەتییەکان لە ئەگەری بچووککردنەوەیاندا، شوێن ھیچ ڕێسایەک ناکەون و بنامەیەکی جێگیری نییە، بەپێی شوێن و ناوچە دەگۆڕێت.

## نموونە
### نموونە لە ناوە تایبەتییەکاندا
* فاتمە: فاتمۆک، فاتمۆکێ
*برایم: برایمۆک
* ئەحمەد: ئەحۆک.

### نموونە لە ناوە گشتییەکاندا

## ئەمانەش ببینە
* ناوی گەورەکراو
* ناو نازداریی

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)
پۆل:ڕێزمانی کوردی
پۆل:پاشگرەکان
چۆی یۆ جین

چۆی یۆ-جین (بە کۆری:최여진، لەدایکبووی ٢٧ی تەمموزی ١٩٨٣) خانمەکتەرێی کۆری-کەنەدیە

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 

پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور
پۆل:مۆدێلەکانی سێئول
چیاکانی کۆریاک

**کێوەکانی کۆریاک** یان **کوێستانی کۆریاک** (ڕووسی:) زنجیرە چیایەکن لە دووری ڕۆژھەڵاتی سیبریای ڕووسیا، کە بەشێکیان دەکەوێتە ئۆکروگ و خۆبەڕێوەبەری چوکۆتکا و لە کامچاتکا کرای ئەمە دووەم گەورەترین زنجیرەی چیایە لە ھەموو سیبریا بەرزترین خاڵی زنجیرەکە ٢٬٥٦٢ مەترە بەناوی لووتکەی لێدیانایە، دەکەوێتە زنجیرەی ئۆکاڵیات، لە بەشی ناوەندی چیاکان.

## جوگرافیا
کێرگەی کۆریاک لە باشووری ڕووباری ئەنادیر و باکووری ڕۆژھەڵاتی نیمچە دوورگەی کامچەتکا بەرز دەبێتەوە لە ھەندێ لە زنجیرەکان ژمارەیەک لە زێتر و کێڵگەی سەھۆڵ ھەیە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
چیاکانی کورەی

**زنجیرەی چیای کورەی** پشتێنێکی شاخە لە ئاڵتای کرای ڕووسیا بۆ باشوور بەستراوە بە کانی کورەی و چویا، چیاکانی کورەی بەشی باکووری کۆمپلیجی دوومێکی مەتری پێکدەھێنن.

ڕووباری سەرەکی لە چیاکانی کورایەوە دەڕژێتە باکوورەوە، کە بۆ ماوەی چەند سەد کیلۆمەتر لە چیای ئەلتەێی باکووردا بەردەوامن، لە دەریاچەی تێلتسکۆیی تێدەپەڕن.

## سەەچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
چیای کارمێل

**چیای کارمێل** (عبری: הַר הַכַּרְמֶל) کە بە عەرەبیش بە چیای مار ئەلیاس ناسراوە، زنجیرە چیایەکی کەناری زنجیرە یەدەگی بایۆسکۆڤەرە. ژمارەیەک لە شارۆچکەکان لە قەدباڵی ھەڵکەوتوون، کە دیارترینیان شاری حیفایە، کە سێیەمین شاری گەورەی ئیسرائیلە و دەکەوێتە سەر لێواری باکوور و ڕۆژاوای.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسرائیل
پۆل:مێژووی حەیفا
پۆل:جوگرافیای حەیفا
پۆل:شوێنە شوێنەوارییەکان لە ئیسرائیل
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئیسڕائیل
پۆل:کێوە پیرۆزەکان
ناوانگ خێچۆگ

**ناوانگ خێچۆگ** (تبتی: ངག་དབང་མཁས་མཆོག་، ھەروەھا ناسراو بە نەوانگ خخونگ) ئاوازدان و ئاوازدانەری فلوتی تبتییە

ناوانگ لە تبت لەدایک بووە، بەڵام دوای داگیرکاری چین لە ساڵی ١٩٤٩ / ١٩٥٠، خێزانەکەی چوونە ھیندستان، کە ناوانگ خوێندنی مەدیات و فەلسەفەی بووداییی خوێندووە ئەو یازدە ساڵی وەک ڕاھابێک بەسەر برد، لە نێویاندا چوار ساڵ وەک مێدیتە لە بناری ھیمالایان لەژێر ڕێنمایی دالای لاما ڕاھێنانی کردووە.

مۆسیقاژەنێکی بیستەنی و خۆرسکە، دەربڕینی ناوانگ لە ھەست و سۆزەکانی و ئەزموونی ژیانی خۆی بە گەشتی جیھان وەک عەمبارێکی تبتیی دەردەچێت. لە ساڵی ١٩٨٦ کۆچی کرد بۆ ئوستورالیا، کە یەکەم جار نمایشی کرد، تۆمارەکانی بە باشترین شێوە پێگەیان بەدەست ھێنا ناوانگ زیاتر ناسراوە بە ھاوکارییەکانی لەگەڵ کیتارۆ، لە نێویاندا نمایشەکان لەسەر گرامی کەیتارۆ و ئەلبومەکانی مێنداڵە و ئێوارانی ئەفشەنگی کاندیدکراوی کیتارۆ. ستایشی نێودەوڵەتی بۆ نمایشە زیندووەکانی لەگەڵ فیلیپ گلاس، پاول وینتەر، لوری ئەندرسۆن، پاول سیمۆن، ناتالی مێرچانت، ئاڕ کارلۆس ناکای و باباتۆندی ئۆلاتونجی وەرگرتووە لە ٣١ی تەممووزی ١٩٩٩، نەوانگ لە میانەی ئاھەنگی فۆجی ڕۆک لە نایگاتای ژاپۆن لەگەڵ گرووپی فیش نمایشی کرد.

ناوانگ بەشێکە لە گرووپێکی زۆر لە مۆسیقاژەنان لە نەریتی تبتی کە ئێستا لە ڕۆژاوا چالاکن، لەوانە گۆرانیبێژ تەکونگ، گۆرانیبێژ کارجەم سەیجی، گۆرانیبێژ فۆربو تی نامگیال، گۆرانیبێژ یونگچن لامۆ، گۆرانیبێژ ئەمچۆک گۆمپۆ.

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
شکۆی حەسەن

**شکۆ کوڕی ئەحمەد کوڕی حەسەنی مدۆیە** ناسراو بە **شکۆی حەسەن** (١٩٢٨ – ١٩٧٥) شاعیرێکی کورد بوو، کە شیعری ئەدەبی کوردی لە قەفقاسی ڕووسیا لە چوارچێوەی ھونەری ناوچەیییەوە گواستییەوە جیھانی شیعری بەرزی لە دواڕۆژدا پێی بڵێن کلاسیکی.

## ژیان
شکۆ لە گوندی جامووشوانی بچووک لە ناوچەی ئاقبارانی ئەرمەنستان لە ساڵی ١٩٢٨ لەدایکبووە. ماڵی باوکی لە بنەچەدا لە گوندەکانی ناوچەی قارس لە دەوڵەتی عوسمانی ژیاون. شکۆ پێنج ساڵ کە باوکی کۆچی دوایی کردووە. سۆفی کوڕی حەسەنی مدۆی مامی گرتوویەتییە خۆی و بەخێوی کردووە. خوێندنی سەرەتایی بە چوار ساڵ لە گوندی خۆیان تەواوی کردووە. قۆناغی ناوەندی لە قوتابخانەی ئەلەگەزی کوردان گەیاندووەتە ئەنجام. لەگەڵ تەواوکردنی خوێندنی ناوەندی لە ساڵی ١٩٤٨ بووە بەقوتابی زانکۆی یەریڤان لە بەشی ڕۆژھەڵانتانسیدا لە ساڵی ١٩٥٣ بڕوانامەی ئەو دەزگا زانستییەی وەرگرتووە.

## ئیش
لە ساڵی ١٩٥٤ بووە بەمامۆستا لە قوتابخانەی گوندی باگنار لە ناوچەی گاگرا (ئەبخازیای گورجستان)، وانەی زمان و ئەدەبی ئەرمەنی وتووەتە تا ساڵی ١٩٥٧ لەو کارەیدا ماوەتەوە. ساڵی ١٩٥٩ لە بەشی کوردی ڕادیۆی ئەرمەنستان لە شاری یەریڤان دامەزراوە، کاری نووسینەوە و وەرگێڕان و بەرنامە ئەدەبییەکانی پێ سپێردراوە. ساڵی ١٩٦١ لە تاقیکردنەوەی تایبەتی سەردەکەوێ وەک قوتابی خوێندنی باڵا لە ئەکادیمیای زانستی ئەرمەنستان وەردەگیرێ. بەمەبەستی تەواوکردنی خوێندن ڕوو دەکاتە شاری سەنت پیتەرزبورگ لە ئامۆژگای ڕۆژھەڵاتناسی ئەکادیمیای زانستی، لە بەشی کوردناسیدا دادەمەزرێ.

## مردن
لە ساڵی ١٩٦٥ خوێندنی باڵا تەواو دەکا. لەم ماوەیەدا تووشی نەخۆشی گەدە دەبێ. ئازاری زۆر دەچێژی و بێ ئارامی دەکا. بەدەم نەخۆشییەوە لەکار ناکەوێ تا کۆتایی ژیانی. لە ساڵی ١٩٧٥ کۆتایی بەژیانی دێ و کۆچی دوایی دەکا.

## نموونەی شیعری
لە ساڵی ١٩٦٥ شکۆ لیریکێکی شیعری بەناوی «کوردستان د شەوتە» لە شاری یەریڤان نووسیوە. ھەستی خۆی بەرامبەر بەخاک و نیشتیمانی باب و باپیرانی دەخاتە ڕوو و دەڵێ:

شەرە، شەرە لالێ جان
د شەوتە کوردستان
ژ ناڤ مژا بارووتێ
دەنگی شین و گری تێ

نالینێ کال تفالا
تێ ژ چیا بو نەوالا
قیژینا قیز، داییکە
کە تیە مێشێ واویکا

قوورینا شێر عەفاتا
مینانی شوور ئو بالتا
ئو زلفەقار و خەنجەر
قوتکرن دوژمن دل – جەگەر

شەرە، شەرە لالێ جان
د شەوتە کوردستان
ژ ناڤ مژا بارووتێ
دەنگی شین و گری تێ


## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٥٥١ تا ٥٦٠، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.
* شاعیری دڵداری و کوردایەتی 

پۆل:کوردانی ئەرمەنستان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٥
مێردەزمە

**مێردەزمە** یان **دێوەزمە** یاخود **شەوە** (**کابووس**) ھەروەھا بە **خەونێکی خراپ** ناودەبرێت، خەونێکی ناخۆشە کە دەتوانێت ببێتە ھۆی وەڵامدانەوەیەکی سۆزداری بەھێز لە مێشکەوە، بە شێوەیەکی ئاسایی ترس بەڵکو نائومێدی، دڵەڕاوکێ یان خەمێکی گەورە. ھەرچۆنێک بێت، دەروونناسان جیاوازی دەکەن لەنێوان مێردەزمە و خەونە خراپەکاندا؛ بە تایبەتی، خەڵک لە کاتی خەونە خراپەکاندا لە خەودا دەمێننەوە، لەکاتێکدا کە مێردەزمەکان دەتوانن تاکەکان بەھیوا بکەن خەونەکە لەوانەیە حاڵەتی ناڕەحەتی، تیرۆری دەروونی یان جەستەیی، یان ترس و دڵەڕاوکێی تێدابێت. لە دوای ھەر مێردەزمەیەک، مرۆڤ زۆر جار لە حاڵەتی تەنگانەدا بێدار دەبێتەوە و لەوانەیە نەتوانێت بۆ ماوەیەکی کورت بگەڕێتەوە بۆ خەوتن. مێردەزمە دووبارەکان لەوانەیە پێویستی بە یارمەتی پزیشکی ھەبێت، چونکە ئەوان دەتوانن دەست لە شێوازی خەوتن وەربگرن و ببێتە ھۆی بێ خەوتنی.

مێردەزمەکان دەتوانن ھۆکاری فیزیکییان ھەبێت وەک خەوتن لە پێگەیەکی ناڕەحەت یان تاو بوون، یان ھۆکاری دەروونی وەک دڵەڕاوکێ. خواردنی پێش خەوتن، کە دەبێتە ھۆی زیادبوونی میتابۆلیزم و چالاکی مێشکی جەستە، دەتوانێت ببێتە ھاندەرێکی شاراوە بۆ کابوسەکان.

بڵاوبوونەوەی مێردەزمەکان لە منداڵدا (تەمەن ٥–١٢ ساڵ) لە نێوان ٢٠ بۆ ٣٠٪ و بۆ گەورەکانیش لە نێوان ٨ بۆ ٣٠٪دایە. لە زمانی ھاوبەشدا مانای مێردەزمە درێژ بووەتەوە بۆ زۆر شتی خراپ، وەک بارودۆخێکی خراپ یان دڕندەیەکی ترسناک یان کەسێک.

## ڕیشەسازی ناوەکەی
لە زمانی کوردی بۆ ئەم ڕووداوە دەروونییە ھەریەک لە بەختەک، خەوناگران، دێوەزمە _ دێوەزمۆکە، شەڤپەست، شەوە، کامووسک، مووەتەکە، مێردەزمە _ مێردەزمووکەمان ھەیە، کە وەھا پێناسەکراوە: ئەوەی لە خەو دا دەتترسێنێت و ھاوارت بۆ ناکرێت یان گرانایییەکە لە خەودا سواری مرۆڤ دەبێت.

## نیشانەکانی
ئەو کەسانەی کە مێردەزمەیان ھەیە شارەزایی ناوازەی خەوتن دەکەن کاریگەری بوونی مێردەزمەیەک لە شەودا دەرکەوتووە کە زۆر ھاوشێوەی ئەو بێ خەویەیە. ئەمە وا بیردەکرێتەوە کە بەھۆی بێداریی زۆر لە شەوانە و ترس لە خەوتن دروست دەبێت. نیشانەکانی بێسەروبەریی مێردەزمە بریتییە لە بێداری دووبارە لە کاتی خەوی سەرەکی یان نەپ لەگەڵ بیرھێنانەوەی ورد لە خەونە درێژکراوەکان و زۆر ترسناکەکان، کە زۆربەی کات ھەڕەشەکان بۆ مانەوە، ئاسایش، یان خۆبەڕێوەبەری لەخۆدەگرێت. بە گشتی لە ماوەی نیوەی دووەمی کاتی خەوتندا بەئاگابوونەکان ڕوودەدەن.

## سەرچاوەکان


پۆل:ترس
پۆل:خەون
پۆل:پەشێوییەکانی خەو
٢٠١٩ لە کوردستان

ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٩ز لە کوردستان.

## ڕووداوەکان
[وێنۆک|205x205پیکسڵ|[نێچیرڤان بارزانی|نێچیرڤان ئیدریس بارزانی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان.]]
[وێنۆک|211x211پیکسڵ|١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ بۆمبارانی [سەری کانی، پارێزگای حەسیچە|'''سەرێکانیێ''']]
* ١٠ی حوزەیرانی نێچیرڤان بارزانی وەک سەرۆکی ھەرێمی کوردستان ھەڵبژێردرا و سوێندی یاسایی خوێندەوە.
* ڕۆژی ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩، لە پەرلەمانی کوردستان متمانە بە وەزیرەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بەخشرا. لەکۆبوونەوەکەدا، مەسروور بارزانی وەک کاندیدی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ پلەی سەرۆکوەزیران ھەڵبژێردرا و قوباد تاڵەبانی لە یەکێتیی نیشتمانی کوردستان بەجێگرەکەی.
* لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا ھێزە ئاسمانییەکانی تورکیا بۆردوومانی ناوچە سنوورییەکانیان ئۆپراسیۆنێکیان دژی ڕۆژاوای کوردستان دەستپێکرد دوای کشانەی ھێزەکانی ئەمریکا بە فەرمانی دۆناڵد ترامپ. لە ئەنجامی ئەم ئۆپراسیۆنە چەندین ناوچەی کوردی کەوتنە دەست ھێزەکانی تورکیا.
* خۆپیشاندانی شێلادزێ (٢٠١٩)
* ٣١ی تشرینی یەکەم ھەردوو شاری سنە و سلێمانی وەک شاری داھێنەر خرانە لیستی شارە داھێنەرەکانی جیھانەوە لەلایەن ڕێکخراوی یونیسکۆ، سلێمانی وەک شاری وێژە، سنە وەک شاری مۆسیقا.
* ڕۆژی ٢١ی کانوونی یەکەم یەکێتی نیشتمانی کوردستان چوارەمین کۆنگرەی خۆی ئەنجامدا.
* ڕۆژی ٢٨ی کانوونی یەکەم، یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان لە شاری ھەولێر کۆنگرەی خۆی ئەنجامدا، سەلاحەدین بەھائەدین بۆ جارێکی دیکە وەک ئەمیری یەکگرتوو ھەڵبژێردرایەوە.

## لەدایکبوونە دیارەکان
## مردنەکان
[وێنۆک|[ھەڤرین خەلەف]]
* میر تەحسین بەگ (لەدایکبووی ١٥ی ئابی ١٩٣٣ - مردن ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩) میری ئێزدییەکان.
* دیار غەریب محەممەد (١٩٧٣ لە قەرەداغ – ٥ی تەممووزی ٢٠١٩ لە چیای قەندیل) ئەندامی کۆنسەی سەرۆکایەتیی کۆما جڤاکێن کوردستان (کەجەکە)
* ئیسماعیل سابووری (١٩٥٦ لە کرماشان - ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ لە سلێمانی) ھونەرمەندی گۆرانیبێژی کوردی خەڵکی شاری کرماشان.
* ئەنوەر محەممەد مەولود (لەدایکبووی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٥١ لە ھەولێر، عێراق - مردن ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩)بەرھەمھێنەر و ئەکتەر.
* ھەڤرین خەلەف (١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٤– ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩) سیاسەتوان و ئەندازیارێکی کوردی ڕۆژاوای کوردستان بوو.
* ئامانج بابانی (٢٥ی ئابی ١٩٧٩–١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩) ڕۆژنامەوانێکی کورد بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردستان
تارمایی

**تارمایی** لە فۆلکلۆردا، ڕۆحی کەس یان گیانلەبەرێکی مردووە کە دەکرێت وەک زیندووێک دەربکەوێت. تارمایییەکان بەشێوەیەکی فراوان جیاوازن، زۆر جار نادیارن و بەرجەستەکراون بۆ شێوەیەکی ترسناک، ھەندێک جاریش بەدەگمەن خۆیان نمایش دەکەن لە شێوەی ڕاستەقینە بۆ زیندووان. ھەروەھا ھەوڵدان بۆ پەیوەندیکردن بە ڕوحی کەسێکی کۆچکردووەوە بە نیکرۆمانسی ناسراوە، یان لە ڕۆحییەتدا وەک پەرستگایەک دانراوە. دەستەواژەکانی تر کە پەیوەندییان ھەیە بە تارمایی، بریتین لە: خەمبارکردن، فانتۆم، پۆلتەرگیست، سێبەر، سپێکتەر، ڕوح، سپەق، شۆخ، شپرزەیی، شەیتان و غوول.

تارمایی لە بوارەکانی باوەڕ بوون بە بوونی ژیانێکی پاشەکەوت و دەرکەوتەکانی ڕوحی مردووان بەربڵاوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەنیمیزم یان باپیرانپەرستی لە کولتووری پێش خوێندەواریدا. ھەندێک لە کردارە ئایینییەکان و مەراسیمی پرسە و ھەڵچوون و ھەندێک کرداری ڕوحییەتی و سیحری نەریتییدا ھەیە، بە تایبەتی بۆ پشوودانی ڕوحی مردووان داڕێژراون. تارمایییەکان بە گشتی بە گەوھەری تاکەکەسی و وەک مرۆڤ وەسف دەکرێن، ھەرچەندە چیرۆکەکانی سوپای تارمایی و تارمایی گیانلەبەران و مرۆڤیش دەگێڕدرێنەوە. ئەوان باوەڕیان وایە کە شوێنەکان، بابەتەکان یان ئەو کەسانەی کە لە ژیاندا پەیوەندییان پێوەبوو لە خۆ دەگرن. بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٩ی سەنتەری لێکۆڵینەوەی پیو، ١٨٪ ی ئەمریکییەکان دەڵێن تارمایییەکیان بینیوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ژیانی دوای مردن
مێژووی مەردۆخ

**مێژووی مەردۆخ** یان **مێژووی کورد و کوردستان** کتێبێکە لە ٤ بەش کە لەلایەن ئایەتوڵڵا مەردۆخی کوردستانی نووسراوە. زۆربەی قەبارەی ئەم کتێبە لەبارەی مێژووی ئەردەڵانەوەیە. ئەم کتێبە یەکەم کتێبە کە بە شێوازێکی نوێ لەسەر مێژووی ئەردەڵان نووسراوە. ئەم کتێبە سەرەتا لەساڵی ١٩٥٣ بە زمانی فارسی نووسراوە دوای ٧ساڵ لە ساڵی ١٩٦٠ کتێبەکە بۆ کوردی وەرگێڕدرا. ئەم کتێبە تەنیا کتێبێکە کە لەبارەی هەموو خێڵەکانی کوردەوە نووسراوە و تێیدا ناوی نزیک بە پێنسەد خێڵ هاتووە وەکوو: ئەردەڵان، بابان، بارزان، بادینان، بەختیاری، بەرزنجی، بیرانوەند، تاڵەبانی، جاف، خۆشناو، دەنبەلی، دەیلەمی، زازا، زەند، زەنگەنە، سەگوەند، سەلدوز، سۆرانی، شکاک، شوانکارە، عومەرلو، کرمانج، کەڵھوڕ، گۆران، لوڕ، لەک، لۆلۆ، لەیلانی، مەحموودی، مەریوانی و هتد.

## بەشەکان
ئەم کتێبە لە خۆگری چوار بەشە:

بەشی یەکەم: سەبارەت بە بارودۆخی گشتی، لەخۆگری پێنج بەند.

بەشی دووەم: سەبارەت بە کورد و کوردستان، لەخۆگری سێ بەند.

بەشی سێیەم: سەبارەت بە ماد و سەرزەمینی ماد (مادستان)، لەخۆگری پێنج بەند.

بەشی چوارەم: سەبارەت بە بارودۆخی سنە (سنەدژ)، لەخۆگری سێ بەند.

## سەرچاوەکان


پۆل:میرنشینی ئەردەڵان
پۆل:کتێبە ئێرانییەکان
پۆل:کتێبەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کتێبە فارسییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە مێژوویییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٩٥٣
پۆل:کتێبەکانی ١٩٦٠
پۆل:کتێبەکانی ١٩٧٣
پۆل:کتێبەکانی ٢٠١١
کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٢

**کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٢** (بە ئینگلیزی : Call of Duty 2)‏ کاییەیەکی ڤیدیۆییە، بەشی دووەمی زنجیرەی کۆڵ ئۆڤ دیووتیە، ئەو یارییە لەلایەن ئینفینیتی واردەوە پەرەی پێدرا و لەلایەن  ئەکتیڤیژن کاری بڵاوکردنەوەی لۆ کرا، ڕووداوی ناو یارییەکە باسی جەنگی جیهانی دووەم دەکا کە یاریکەر خۆی دەبینێتەوە لە ناو ٤ کەسایەتی ئەوانیش
١: سەربازی یەکەم لە ئەرتەشی سووری یەکێتی سۆڤیەتەوەیە
٢: سەربازی دووەم لە سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوەیە
٣: دوو سەربازی دیکە سەر بە هێزەکانی سوپای بەڕیتانیان.
## بەستەرە دەرەکییەکان
* کۆڵ ئۆڤ دیووتی لە ماڵپەری بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان (ئینگلیزی)
* کۆڵ ئۆڤ دیووتی لە ماڵپەری مێتاکریتیک (ئینگلیزی)
## سەرچاوە
*  ڕاگەیاندنی لیستی یارییە ڤیدیۆییەکان لەلایەن مایکرۆسۆفت بەهێزترین ڕاگەیاندنی کاییە ڤیدیۆییەکان لە سەردەمی خۆی ساڵی ٢٠٠٥

پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەرەپێدراون
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٥
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠
پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی کە لە میسڕ دانراون
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:یاریە ئۆنڵاینەکان
پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکانی جەنگی جیهانی دووەم
پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم
پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان کە لە ئەڵمانیا دانراون
پۆل:کۆڵ ئۆڤ دیووتی
پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایە سەرھێڵییە فرەیاریزانییەکان
پۆل:کایە فرەیاریزانە شاشە دابەشکراوەکان
پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکانی جەنگی جیھانی دووەم
ئێکس بۆکس

وێنۆک| وێنەیەکی کۆنسوڵی ئێکس بۆکس

**ئێکس بۆکس** (بە ئینگلیزی : X BOX) نیشانەیەکی بازرگانی لە کاییە ڤیدیۆییەکان کە لەلایەن کۆمپانیای مایکرۆسۆفتەوە خاوندارییەتی دەکرێ لە ساڵی ٢٠٠١ەوە.
## مێژووی دەرچوون
دەرچوونی یەکەم کۆنسوڵی  ئێکس بۆکس لە ساڵی ٢٠٠١ بوو، پاشان سیستەمی کارپێکەری ئێکس بۆکس ٣٦٠ لۆ یەکەمجار دەرچوو لە ساڵی ٢٠٠٥، پاشان و لە ساڵی ٢٠١٣  کۆنسوڵی ئێکس بۆکس وەن دەرچوو، لە کۆتاییەمین کۆنسوڵی دەرچوو پێکدێ لە (ئێکس بۆکس سێریس ئێکس و ئێس).
## سەرچاوە
* زانیاری دەربارەی ئێکس بۆکس لە ماڵپەری timesofindia.indiatimes.com
* زانیاری دەربارەی ئێکس بۆکس لە ماڵپەری web.archive.org
* زانیاری دەربارەی ئێکس بۆکس لە ماڵپەری reddit.com
## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی

پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئێکس بۆکس
پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە
کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٣

**کۆڵ ئۆڤ دیووتی** (بە ئینگلیزی :  Call of Duty 3 بە وەڕگێڕ (بانگکردنی ئەرک ٣) کایەیەکی ڤیدیۆییە لەلایەن کۆمپانیای تریارک پەرەیپێدرا و لەلایەن کۆمپانیای ئەکتیڤیژن کاری بڵاوکراوەی لۆ کرد، ئەو یارییە لەسەر کۆنسوڵەکانی هەر یەک لە (مایکرۆسۆفت ویندۆز  ئێکس بۆکسئێکس بۆکس ٣٦٠  پلەی ستەیشن ٢  پلەی ستەیشن ٣  وی ) کاری دەکرد، ئەو یارییە لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ دەرچوو، بەشی سێیەمی زنجیرەی (کۆڵ ئۆڤ دیووتیە).
## چیرۆک
ئەو یارییە بە ١٤ شێواز ئەرکی تێدایە، هەروەها یاریکەر دەتوانێ بە ئارەزووی خۆی لە هەر یەکەک لەو سوپایانە یاری بکا ( سوپای ئەمریکی، سوپای بەڕیتانی، سوپای فەرەنسی، سوپای کەنەدی، سوپای پۆڵەندی) لە هەر یەکەو لە سوپایەک چیرۆکەکی تایبەت بە سوپایەکە هەیە، ڕووداوەکانی ناو یارییەکەش گووزارشت لە جەنگی جیھانیی دووەم دەکەن.
## سەرچاوە
* کۆڵ ئۆڤ دیووتی تەقینەوەی بەهێز ساڵی ٢٠١١ لە ماڵپەری وەیباک مەشین
## بەستەرە دەرەکییەکان
* کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٣ لە ماڵپەری بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان (ئینگلیزی)
* کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٣ لە ماڵپەری مێتاکریتیک (ئینگلیزی)

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٦
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:گەمەکانی پلەیستەیشن ٢
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەرەپێدراون
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠
پۆل:گەمەکانی ئێکسبۆکس
پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:یارییەکانی وی
پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان کە لە ئەڵمانیا دانراون
پۆل:کۆڵ ئۆڤ دیووتی
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکانی جەنگی جیھانی دووەم
پۆل:کایەکانی ئێکس بۆکس
کۆڵ ئۆف دیووتی ٤: مۆدێرن وارفێر

**کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٤** (بە ئینگلیزی : Call of Duty 4: Modern Warfare)‏ کاییەکی ڤیدیۆییە کە لەلایەن ستۆدیۆی ئینفینیتی واردەوە پەرەی پێدرا و هەروەها لەلایەن کۆمپانیای ئەکتیڤیژن کاری بڵاوکردنەوەی لۆ کرا، ئەو یارییە لۆ ماوەی ٢ ساڵ بەردەوام پەرەی پێدەدرا یارییەکە لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ دەرچوو، کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٤  لەسەر کۆنسوڵەکانی (مایکرۆسۆفت ویندۆز  ئێکس بۆکسئێکس بۆکس ٣٦٠  پلەی ستەیشن ٢  پلەی ستەیشن ٣ کاری دەکرد، 
هەروەها ئەو یارییە لەسەر ئامێری وی کاریدەکرد بە ناوی کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٤: مۆدێرن وارفێر، یارییەکە بە شێوەیەکی سەرەکی وەک بەشی چارەمی زنجیرەی کۆڵ ئۆڤ دیووتی ناسێندرا، ڕووداوەکانی ئەو یارییە گوزارشت لە ڕووداوەکانی جەنگی جیھانیی دووەم دەکا.

## سەرچاوە
زانیاری دەربارەی کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧

## بەستەری دەرەکی
کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٤ لە ماڵپەری بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان (ئینگلیزی)
کۆڵ ئۆڤ دیووتی ٤ لە ماڵپەری مێتاکریتیک (ئینگلیزی)

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٦
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٧
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەرەپێدراون
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠
پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم
پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:یارییەکانی وی
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کۆڵ ئۆڤ دیووتی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن جۆیستیک بۆ کایەی ساڵ
پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایە سەرھێڵییە فرەیاریزانییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەی ڤیدیۆیی سپایک
چیاکانی کونلون

چیاکانی کونلۆن (چینی سادە: 昆仑山؛ چینی نەریتی: 崑崙山؛ ئۆیگۆر: کۇئینلۇن تۆوی تڕۆمێدی)یەکێک لە درێژترین زنجیرە شاخەکانی ئاسیا پێکدێنێت، کە زیاتر لە ٣٠٠٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە بە فراوانترین مانا، زنجیرەکە قەراغی باکووری تەختەی تبت لە باشووری حەوزی تارم پێکدێنێت.

پێناسەی تەواوی چیاکانی کونلۆن بە درێژایی کات گۆڕانکاری بەسەر داھاتووە. سەرچاوە کۆنەکان کونلوونیان بەکارھێنا بۆ مەبەستی پشتێنی شاخ کە لە ناوەڕاستی چیندا درێژبووەتەوە، واتە ئاڵتین تاغ لەگەڵ چیاکانی کیلیان و کین سەرچاوەکانی ئەم دوایییە زنجیرەی کونلۆنیان ھەیە کە بەشێکی زۆری باشووری حەوزی تەرم پێکدەھێنن و دواتر لە ڕۆژھەڵاتی باشووری ئاڵتین تاغ بەردەوامن سیمای چیان (تۆمارەکانی مێژووناسی مەزن، لابدەی ١٢٣) دەڵێت ئیمپراتۆر وو ی ھان پیاوەکانی نارد بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی ڕووباری زەرد و ناوی کونلۆنی دا بە چیاکان لە سەرچاوەکەیدا. وا دیارە ناوەکە وەک شوێنێکی نیمچە ئەفسانەیی لە دەقی کلاسیکی چینی کلاسیکی چیاکان و دەریاکاندا دروست بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی چین
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کێوە پیرۆزەکان
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
کافێ کافێ

**کافێ کافێ** زنجیرە کافتریایەکە لە ئیسرائیل، کە لە شووباتی ٢٠١٠وە کافێ کافێ لە ١١٢ ناوچەی ئیسرائیل بەردەستە، بەمەشەوە لە ٢٠١٠ بوو بە گەورەترین زنجیرە کافتریا لە وڵاتەکە

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆمپانیا ئیسرائیلیەکان کە لە ٢٠٠١ دامەزراون
پۆل:ڕێستورانتەکان لە حەیفا
پۆل:زنجیرە کافتریاکان لە ئیسڕائیل
پۆل:کافتریاکان لە ئیسڕائیل
پۆل:ڕێستورانتەکان لە ئورشەلیم
پۆل:کۆمپانیای خواردن و خواردنەوەکان لە ئیسڕائیل
پۆل:ڕێستورانتەکان لە تێل ئەڤیڤ
پۆل:ئەو ڕێستورانتانەی لە ٢٠٠١ دامەزراون
سەید موڕاد خان

**سەید موڕاد خان** شای ئێران بوو، کە فەرمانرەوایەکەی لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٧٨٩ دەست پێدەکات، ھەشتەم فەرمانرەوای ئیمپراتۆریەتی زەند بوو، 

## سەرچاوەکان

* Perry, John R., *Karim Khan Zand A History of Iran 1747-1779*, , Univ. of Chicago Press, 1979, pg. 299
* Waring, Edward Scott, "A Tour to Sheeraz by the Route of Kazroon and Feerozabad", , Elibron Classics, 2005.

پۆل:مردووانی ١٧٨٩
پۆل:فەرمانڕەواکانی زەند
عەلی موڕاد خان زەند

**عەلی موڕاد خان زەند** پێنجەم پاشای ئیمپراتۆریەتی زەند بوو لە ئێران، ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ١٥ی ئازاری ١٧٨١ دەستی پێکرد بۆ ١١ی شووباتی ١٧٨٥.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٧٨٥
پۆل:فەرمانڕەواکانی زەند
پۆل:ژەنەڕالەکانی زەند
لوتفعەلی خان

**لوتفعەلی خان** (لەدایکبووی ١٧٦٩ - ١٧٩٤) دواین شای زەند بوو، کە بۆ ماوەی ٦ ساڵ فەرمانڕەوایی زەندییەکان کرد (١٧٨٩ - ١٧٩٤). لوتفعەلی خان لە ساڵی ١٧٩٥ خیانەتی لێکرا و نێردرایە بۆ لای ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ، کە لەتفعەلی خانی زۆر ئەشکەنجە دا، کۆرەی کرد و دواتر ئەوی خەساند و لە کۆتاییدا ئەوی کوشت. بەڵام لە ساڵی دوایی کە دەبووە ساڵی ١٧٩٦ ئەو کارە دڕندانەی کە ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ کردی بۆخۆی گەڕایەوە و لەو ساڵەدا تیرۆر کرا.

## سەرچاوەکان

* Perry, John R., *Karim Khan Zand A History of Iran 1747–1779*, , Univ. of Chicago Press, 1979, pp.&nbsp;299–301
* Mostafa, Abdollah, *The Administrative and Social History of the Qajar Period Vol. 1*, , Mazda Publishers, 1997, pp.&nbsp;6–8
* Malcolm, John, "The History of Persia, Volume II Part 1, 1829 (Reprinted 2004 by Elibron Classics)
* Sykes, Percy Molesworth, *"A History of Persia Vol 1"*, MacMillan and Co, 1915

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٧٦٠
پۆل:مردووانی ١٧٩٤
پۆل:فەرمانڕەواکانی زەند
پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان
جەعفەر خان

**جەعفەر خان** (بە فارسی:جعفر خان زند) حەوتەم پاشای ئیمپراتۆریەتی زەند بوو لە ئێران، لە ماوەی ساڵانی ١٧٨٥ بۆ ١٧٨٩، کوڕی سادق خانی زەند بوو، دواتر لەلایەن عەلی موڕاد خانەوە لە پاشایەتی لابرا.

## سەرچاوەکان

* 


* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٧٨٩
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٨یەم
پۆل:فەرمانڕەواکانی زەند