open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پێرڵ (پرۆگرامسازی)

پێرڵ ، یەکێکە لەزمانە سەربەخۆکان لەنێو زمانەکانی پرۆگرامسازیدا ، سەرچاوە کراوەیە و لەژێر مافی GNU General Public License ــدایە، و لە پرۆژە گەورە گشتی و تایبەتییەکاندا بەکاردێت ، زمانێکی ئاست بەرزی بزۆکە ، لەلایەن لاری واڵ ــەوە ھاتە کایەوە، لەساڵی ١٩٧٨، ھەروەھا پێرڵ کورتکراوەی ئەم ڕستەیە:**P**ractical **E**xtracting and **R**eporting **L**anguage؛ پێرڵ تەواو بەستراوە بە CGI. 

لەڕاستیدا پێرڵ بۆ کۆنترۆڵ کردنی دەقەکان پێک ھات، بەڵام دواتر بەھێز کرا تا رادەیەک کە بەڕێوەبەرایەتی و ڕێکخستنی پێ بکرێت، پاشان بۆ ئەو ئاستەی کە ماڵپەرێکی گەشە پێبدرێت لە رێیەوە . ناسراوە بە (ئاسانی بەکارھێنان، بەکاریگەر و بەتینە، ھەروەھا Complete ــیشە).

پێرڵ زۆر لە تایبەتمەندییەکانی زمانەکانی تری وەک (C، awk، sed، sh).
بنکەی دراوەی پێرڵ دەکرێت یەکێک بێت لەمانە و بگرە ھی تریش(Oracle، Sybase، Postgres، MySQL).
پێرڵ کاردەکات لەگەڵ HTML ، XML و ھەمووزمانە Mark-up ـەکانی تر .
پێرڵ پاڵپشتی یونیکۆد (Unicode) دەکات .

## مێژوو
لاری واڵ لەساڵی ١٩٨٧ دەستیکرد بە کارکردن لەسەر پێرڵ لەکاتێکدا کە وەک پرۆگرامنووس کاریدەکرد لە یونیسیس، وەشانی ١.٠ ـی وەشان بۆ comp.sources.misc، و زمانەکە لەم ساڵانەی کۆتاییدا بەشێوەیەکی زۆر بەرچاو بڵاودەبوەوە و گەشەی دەسەند، پێرڵ ٢ (وەشانی ٢) کە لەساڵی ١٩٨٨ دەرچوو، لەسەر باشترین بزوێنەری ئاسان دەربڕین بەرچاوکەوت. پیرڵ ٣ کەلەساڵی ١٩٨٩ دەرچوو، پاڵپشتیکردن بۆ زانیارییە دوییەکان (Binary Data) ــی بۆ زۆرکرا.
لەساڵی ١٩٩١، پرۆگرامکردنی پێرڵ (کەلەلای زۆرێک لە پرۆگرامکەران بە (پەڕتووکی وشتر) ناسراوە) بڵاوبوەوە و وەک زمانی ئیشارەتکردنی لێھات بۆ پێرڵ. لەھەمان ئەو کاتەدا، کە وەشانی ٤ ی پێرڵ وەشێندرا، گۆرانکاری گەورە لەزمانەکەدا نەکرابوو و بەومەبەستە دەرنەچوو، بەڵکو بۆ ئەوە بوو کە وەشانەکە بناسێنن کە لە پەڕتووکەکەدا ھاتبوو.

پێرڵ ٤، خولێکی زۆری کرد تا جێگیر بوو بەھۆی زۆر چاککردنەوە، تا گەیشتە وەشانی ٤.٠٣٦ لەساڵی ١٩٩٣، لەو شوێنەدا و لەوخاڵەدا لاری دەستی لە پێرڵ ٤ ھەڵگرت و دەستیکرد بە خۆئامادەکردن بۆ کارکردن لەسەر پێرڵ ٥.
دیزاینی یەکەمی پێرڵ بەردەوام بوو لەساڵی ١٩٩٤. پێرڵ ٥ لە ١٧ ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤ وەشێندرا، چەندین تایبەتمەندێتی تر زۆرکرا بۆ زمانەکە، بە زۆرکردنی Objects، References و پێوەکراو و گۆڕاوەکان. لەھەمووی گرنگتر، مۆدول/پێوەکراو ـەکان کارێکی وایان رادەپەڕاند کە زمانەکە پێویستی بە وەرگێر نەبێت، ئەمەش وایکرد کە وەرگێر لەجێگیریدا بێـت، بەشێوەیەک کە پرۆگرامنووسان دەیانتوانی/دەتوانن تایبەتمەندی زۆرتر بدەنە زمانەکە.

تائێستاش (٢٠٠٩) پێرڵ ٥ بەچالاکییەکی پارێزراو کاردەکات، ھەندێک سیمای گرنگی زمانەکە بنیاتی نوێن، وەک پاڵپشتی کردنی یونیکۆد، بابەتەکان، پاڵپشتی کردن لە object-oriented programming، و چەندین زۆرکراوی تر کە لەگەڵ کاتدا زۆردەکرێن بۆی.

لەڕۆژی ١٨ ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ دا، لە یادی ٢٠ ـەھەمین ساڵەی پێرڵ ١.٠ ــدا، پێرڵ ٥.١٠.٠ وەشێندرا. ئەم وەشانە نوێیەی کە وەشێندرا زۆرترین تایبەتمەندی لەخۆ گرتبوو، بەشێوەیەک کە نزیکی کردبۆوە لە پێرڵ ٦، یەکێک لەو تایبەتمەندێتییانە بریتیی بوو لە گۆڕین/سویتچ کردنی راپۆرت. پاشان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ـدا، ٥.٨.٩ وەشێندرا.

### ناوی پێرڵ
پێرڵ لەسەرەتاوە ناوی (Pearl) بوو کە بەواتای (مرواری دێت)، لەپاش (پەند لە مروارییەوە) کە لە (ئینجیلی ماثیۆ)وە ھاتووە.

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:پێرڵ
پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان
پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان
پۆل:زمانە نووسراوەکان
ھۆتمەیل

**ھۆتمەیل** () ڕاژەیەکی ئیمەیلە کە لەلایەن کۆمپانیای مایکرۆسۆفتەوە پەرەی پێدراوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمەیل
مۆتۆرۆلا

**مۆتۆرۆلا** کۆمپانیایەکە کە سەرەتا لە بواری ڕادیۆو ئامێری بێ تەل دەستی پێ کرد. لەو سەردەمەدا بەناوبانگترین کۆمپانیای ڕادیۆو بێ تەل Victorola بوو. خاوەنی کۆمپانیای تازە بنیات نراو، پاڵ کالوین، ویستی ناوێک ھەڵبژێرێ کە ھەم لە ناوی ئەو کۆمپانیا بەناوبانگە نزیک بێ، ھەم چەند پیتێکی ناوی خۆشی لەگەڵدا بێ و لە ناوی Motor کە خەڵک زۆر کەلکیان لێ وەردەگرت نزیک بێ، بۆیە وشەی مۆتۆرۆلا لەدایک بوو.

پۆل:کۆمپانیاکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠١١
پۆل:مۆتۆرۆلا
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٢٨
پۆل:وەرگرانی مێدالیای نەتەوەیی تەکنۆلۆژیا
ئێچ پی

**کۆمپانیای ئێچ پی** یان **هێلویت پاکارد** (بە ئینگلیزی: *HP*) ئەم کۆمپانیا گەورەیە لە لایەن دوو کەس بەناوی بیل ھیوڵت و، دیڤ پاکارد، بنیات نراوە. بۆ ھەڵبژاردنی ئەم ناوە پشتیان بە شێوەی کۆنی (شێرو خەت) بەست و لە ئاکامدا ناوی ھیوڵت پاکارد دەرچوو کە دەکاتە HP ، بارەگای کۆمپانیا دەکەوێتە وولایەتی کالیفۆرنیا لە ئەمریکا ، داهاتی کۆمپانیا لەساڵی ٢٠١١ دا نزیکەی ١٢٠ ملیار دۆلار بووە 

## درووستکراوەکانی کۆمپانیا
*کۆمپیوتەری دیسک تۆپ 
*کۆمپیوتەری لاپ تۆپ
*چاپکەر
*چاپکەر بە سکانەرەوە
*کامێرا
*ئامێری ژمێریاری

پۆل:نەرمامێر
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٣٩ لە کالیفۆرنیا
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٣٩
پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری
پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:براندە ئەمریکییەکان
پۆل:پێکھاتەکانی پێشووی تێکڕای پیشەسازی داو جۆنز
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
بزوێنەری گەڕانی وێب

وێنۆک|ئەنجامەکانی گەڕان بۆ دەستەواژەی "lunar eclipse" لە بزوێنەرێکی گەڕانی وێبدا بۆ وێنە.
**بزوێنەری گەڕانی وێب** جۆرێکە لە بزوێنەری گەڕان () ئامرازێکە گەڵاڵەدارێژی کراوە بۆ گەڕان بە دوای زانیاریدا لەسەر تەونی بەربڵاوی جیھانی (World Wide Web). ئاکامی گەڕانەکان زۆرتر بە شێوەی لیستەیەک پیشان دەدرێت و دەتوانێت پەڕەی وێب، وێنە یان ھەر چەشنە پەڕگەیەکی تری لە خۆ گرتبێت.

ژمارەیەک لە بەناوبانگترین گەڕانچییکانی وێب ئەمانەن:
گووگڵ، یاھوو، MSN، ئاڵتاڤیستا، و دەک دەک گۆ. ئەمەی دوایی، دەک دەک گۆ، بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەوان زانیاریی کەسەکان نافرۆشن و ڕێگا نادەن کۆمپانیاکان ڕێکلام بخەنە ناو ئەنجامەکانی گەڕانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:ژیریی دەستکرد
پۆل:داھێنانە کەنەدییەکان
پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:گەڕانچییەکانی ئینتەرنێت
یاھوو!

وێنۆک|لۆگۆی وێبگەی یاھوو
وێنۆک|دامەزرێنەرانی یاھوو! (جێری یانگ و دێڤێد فیلۆ)
**یاھوو** (بەئینگلیزی: ) کومپانیایێکی ئینتەرنێتی ئەمریکییە ک لە ڕۆژی ١ی ئازاری ١٩٩٥ لەلایەن جێری یانگ و دێڤید فیلۆ دامەزرا.

## ناو
ئەم وشەیە بۆ یەکەمجار لە پەرتووکت گەشتنامەی گالیڤەر بەکارھاتووە و بەمانای کەسێکە کە ھەڵسوکەوت و ڕواڵەتێکی ناشیرینی ھەبێ. دامەزرێنەرانی ئەم کۆمپانیایە جێری یانگ و دێڤید فیلۆ بۆیە ئەم ناوەیان ھەڵبژارد چون پێیان وابوو بۆ خۆیان یاھوون.

## وێبگە
کۆمپانیاکە خاوەن وێبگەیەکی بەناوبانگە کە چەندین خزمەتگوزاری لەخۆوە دەگرێت لەوانە:
* پۆستی ئەلیکترۆنی
* ھەواڵ
* ھەواڵی تایبەت بە وەرزش
* ھەواڵ و چالاکییەکانی سینەما و تەلەڤیزیۆنی
* ئابووری و گەڕان بە دوای کار
* بەشی تایبەت بە ژنان
* بازاڕی فرۆشی
* یاری
* وتووێژ (چات)

## بەستەرە دەرەکییەکان
*وێبگەی یاھوو

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٤ لە کالیفۆرنیا
پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:یاھوو!
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
پەڕەی وێب

**پەڕەی وێب** () بەڵگە یان سەرچاوەیەکی زانیارییە کە بۆ دانان لە سەر تەونی بەربڵاوی جیھانی گونجاوە و دەکرێت لە ڕێگای وێبگەڕێکەوە بکەوێتە بەردەست و لە سەر پەردەی کۆمپیوتەر پیشان بدرێت.

زانیارییەکان زیاتر بە فۆرمەتی HTML یان XHTML ن و لەوانەیە بەھۆی بەستەرەکانی سەروودەقوەو بۆ پەڕەکانی دیکە ڕیگەی ھەبێت.
## سەرچاوەکان

سئو سایت 

آموزش سئو 

طراحی سایت 

## سەرچاوەکان

پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
پۆل:داڕشتنی وێب
وێبگەڕ

[وێنۆک|250px|[Mozilla Firefox، دووەم زۆرترین بەرنامەی بەکارھاتوو]]
**وێبگەڕ** (بە ئینگلیسی: *Web Browser*) نەرمامێر ێکە بۆ دۆزینەوە، نیشاندان، و پێوانی سەرچاوەکانی زانیاری لە سەر تەونی بەربڵاوی جیھانی.
وێبگەڕەکانی ئەمڕۆ جگە لەتوانای نمایشکردن و گەڕۆکی لە پەڕەکانی وێبدا، توانای کارکردنیشیان ھەیە لەگەڵ ڕاژەکارەکانی وێب web servers، یاخود دەرھێڵ وەک دۆزەرەوەیەکی پەڕگەکان بەکاردەبرێن.

## پەراوێزەکان
 

## بەستەری دەرەکی
* وێبگەڕ چییە؟ بەفیلمێکی ڤیدیۆیی لە گووگلەوە


پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
وێب

وێنۆک|چەپ|200px|لۆگۆی وێب
**وێب** (بە ئینگلیزی: Web) سیستمێکی بەڵگەکانی سەروودەقی پێکەوە بەستەرکراوە کە لە ڕێگای ئینتەرنێتەوە دەکەوێتە بەردەست. بە وێبگەڕێکەوە ھەر کەس دەتوانێت پەڕەکانی وێب کە دەق، وێنە، ڤیدیۆ و زۆر ماڵتیمیدیای دیکەیان لە خۆیان گرتووە سەیر بکات.
## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
پۆل:سەردەمی زانیاری
پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
پۆل:سێرن
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:کارلێکی مرۆڤ و کۆمپیوتەر
سەروودەق

**سەروودەق** (بە ئینگلیسی: *Hypertext*) دەقێکە لە سەر کۆمپیوتەر نیشاندەدرێت و بەستەری ھەیە بۆ دەقەکانی تر کە خوێنەر دەتوانێت بە کرتەکردنی ماوس زوو بیانخاتە بەردەست.

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:ناساندنەکانی ١٩٤٥
پۆل:نووسین
فرەڕوو

**فرەڕوو** (ھەروەھا: *چەندڕوو*؛ بە ئینگلیسی: *Polyhedron*) زۆرتر وەکوو خۆگرێکی ھەندەسی کە خاوەنی چەن ڕووبەری تەخت و لێواری ڕاستە پێناسە دەکرێت. شەشپاڵوو نموونەیەک فرەڕووە.

## وشەکە
وشەی "Polyhedron" پێکھاتووە لە دوو وشە: *poly* واتە: *فرە*، *چەند*؛ و *edron* واتە: *ڕوو*، *پایە*.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فرەڕووەکان
ئەنسارولئیسلام

[وێنۆک|چەپ|300px|ناوچەی [بیارە لەژێر دەسەڵاتی ئەنسارولئیسلام لە ساڵانی (٢٠٠١–٢٠٠٣)]]

**ئەنسارولئیسلام** یان **پشتیوانانی ئیسلام** **(پاک)** ڕێکخراوێکی بنەمایی ئیسلامیی کوردییە. لە ساڵی ٢٠٠١ لە ناوچەکانی سەر سنووری ھەرێمی کوردستان - ئێران دروستبوونی خۆیان ڕاگەیاند و زۆرێک لە لایەنە ڕامیارییەکانی وڵاتە دیموکراسییەکانی ڕەتدەکردەوە.

لە پڕۆسەی داگیرکردنی عێراقدا ساڵی ٢٠٠٣ ھێزی ئەنسارولئیسلام بەڕێگەی ئاسمانی و وشکانی لەلایەن ھێزی ئەمریکا و ھێزی پێشمەرگەی یەکێتیەوە لەناوبران و بەناو خاکی ئێراندا پەرتەوازەبوون.

## مێژوو
ئەنسارولئیسلام لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئەنجامی یەکگرتنی ھەردوو گرووپی جوندولئیسلام، بە ڕابەرایەتی ئەبو عەبدوڵڵای شافعی و گرووپێکی جیابووەوە لە بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان بە ڕابەرایەتی مەلا کرێکار دامەزرا. مەلا کرێکار بووە ڕابەری ئەنسارولئیسلام کە دژی ھاوپەیمانییەکی نێوان بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان وەستانەوە. دواتر ئەنسارولئیسلام لەگەڵ ئەلقاعیدە ڕێکەوتن و ھاوکارییان لە ئەلقایدەوە وەردەگرت.
بنکەی سەرەکی ئەنسارولئیسلام ناحیەی بیارە بوو و ھەورامان لەژێر دەسەڵاتیاندا بوو. دانیشتووانی ئەو گوندانە لەژێر دەسەڵاتی ئەنسارولئیسلامدا دەگوزەران.
ئەنسارولئیسلام لە سەرەتاوە لە ٣٠٠ پیاو پێک ھاتبوون کە زۆرینەیان چەکداری شەڕی نێوان ئەفغان-سۆڤێت بوون، لەگەڵ ھەندێکیان کە نە کورد نە عەرەب بوون. ئێستا ئەمیری ئەنسارولئیسلام ئەبوو عەبدوڵڵای شافیعییە کە بەندکراوە و ھێزەکانی بە ڕێبەری ئەبوو ھاشم ئەلئیبراھیم و دژ بە تیرۆریستانی داعش شەڕ دەکەن. ھێزەکانی دەوڵەتی سووریا، ھێزە شیعەکانی عێراق و داعش ھێزگەلێکن کە دژ بە ئەنسارولئیسلام شەڕ دەکەن.

## بیروباوەڕ
ئەنسارولئیسلام ھێزێکی جیھادی سەلەفیە کە داوای دامەزراندنی ئەمارەتێکی ئیسلامی ھاوشێوەی ئەفغانستانی سەردەمی تاڵیبان دەکا. لەڕووی پراکتیکیشەوە یەکەمین ھەنگاوی جوندولئیسلام پەلاماری خێڵی حەمە بوو کە لە زۆرێک لە میدیاکانی دنیادا دەنگی دایەوە و بووە مایەی ئاشکرابوونی پەیوەندی نێوان ئەم تاقمە و ڕێکخراوی جیھادی ئەلقاعیدە. لەگەڵ چەند ھێڕشێکی تر و پووچەڵکردنەوەی چەندینی تر لە نموونەی ھەوڵی تێرۆرکردنی بەرھەم ساڵح سەرۆکی ئەو کاتەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان - ئیدارەی سلێمانی.

## ڕووخانی ئەنسارولئیسلام
لە پرۆسەی داگیردنی عێڕاقدا پاش چەند ڕۆژێک دەستکرا بە پاکتاوکردنی ھێزەکانی ئەنسارولئیسلام. لە ڕێگەی ھێرشی زەمینی و ئاسمانیی ھێزەکانی فرەنەتەوە و ھێزی پێشمەرگەی کوردستان دەستیپێکرد و لە سەرەتاوە زیاد لە ١٠٠ موشەکی جۆری تۆماھۆک ئاڕاستەی بنکە و بارەگاکانی ئەنسارولئیسلام کران و لە چەند ڕۆژێکی کەمدا تەواوی ناوچەکە داگیرکرا.

## سەرچاوەکان

کوردپیدیا

پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی

پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
تێکتۆنیکی پەڕەیی

وێنۆک|350px|نەخشەیەکی ورد کە سنوورەکانی پەڕەگەلی تێکتۆنیک و ئاراستەی جووڵانی ئەوان نیشان ئەدات.
وێنۆک|350px| پەڕەگەلی تێکتۆنیکی جیھان کە لە نیمەی دووھەمی سەدەی ٢٠ دا نەخشەیان دیاری کراوە.
thumb|300px|Tectonics plates (preserved surfaces)

**تێکتۆنیکسی پەڕەیی** بریتیە لە تیۆرییەک کە باسی جموجوڵە مەزنەکانی لیتۆسفێری زەوی دەکات. ئەم تیۆرییە بیرۆکە کۆنەکانی ڕۆچوونی کیشوەری (continental drift) (کە لە نیمەی یەکەمی سەدەی ٢٠م دا ھاتە ئاراوە) و پەرەسەندنی بندەریا (کە لە ساڵانی دەیەی ١٩٦٠ دا پێی زانرا) لە خۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:بوومەلەرزەناسی
پۆل:تێکتۆنیکە پەڕەیییەکان
٢ی تشرینی یەکەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٥٨ - گینیا، سەربەخۆیی خۆی لە فەڕەنسا ڕاگەیاند.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٦٩ - مەھاتما گاندی، کەسایەتی سیاسیی و ئایینیی پایەپەرزی ھندستان (مردن ١٩٤٨)

## مردنەکان
* ٢٠٠٨ - گۆران عومەر (بێژەر)، بێژەر و ڕۆژنامەنووسی کەناڵی کوردسات

## بۆنەکان
----

پۆل:تشرینی یەکەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
نەرمامێری سەرچاوە کراوە

alt=لۆگۆی سەرچاوە کراوە|وێنۆک|لۆگۆی سەرچاوە کراوە
بەو نەرمەکاڵایانە دەوترێت کە کۆدەکانیان ئاشکرا دەکەن بۆ پەرەپێدەران و بەکارھێنەران و بۆ زیاتر پەرەپێدان و دۆزینەوەی کەلێن لە نەرمەکاڵاکەدا. وە ڕێگە بە دەستکاریکردن و سەرلەنوێ بڵاوکردنەوەی دەدەن لەژێر ناوێکی تردا، بەمەرجێ نەرمەکاڵا نوێیەکەش لەژێر مافی سەرچاوە کراوەدا بوەشێندرێت. نەرمەکاڵای سەرچاوەکراوە زۆرجار بە ھاریکاری دروست ئەکرێت، مەرجیش نیە ئەوەی دروست ئەکرێت نەرمەکاڵا بێت، ئەکرێت ڕەقەکاڵاش بێت.

مۆدێلی سەرچاوە کراوە، پەرەپێدان بەھەرەوەزی لە چەند سەرچاوەی سەربەخۆوە، وا ئەکات کەوا ئاسۆیەکی فرەڕەنگ بۆ دیزاین کردن بێتە ئاراوە و ھەر کۆمپانیایەک یان لایەنێک بتوانێ بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بتوانێ پەرەی پێ بدات و بەڕێوەی ببات. ڕاپۆرتێکی ستاندیش گروپ لە ٢٠٠٨دا ئەوە ئەخاتە ڕوو کە بەبەکارھێنانی سەرچاوە کراوە بەکارھێنەران ساڵانە ٦٠ ملیار دۆلاریان بۆ گەڕاوەتەوە. لە ئیستادا وڵاتە گەورەکانی دنیا وەک ئەمریکا و بەریتانیا، ھەردوو خاوەن سیاسەتی سەرچاوە کراوەن بۆ وەبەرھێنان لە بواری نەرمەکاڵای دەوڵەتدا.

## پەراوێزەکان


پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان
پۆل:نەرمەکاڵا
گیمپ

[وێنۆک|چەپ|300px|ڕووکاری نوێی ٢.٦ی GIMP لەسەر [ئوبونتو]]
**GIMP** کورتکراوەی GNU Image Manipulation Program ـە. نەرمەکاڵایەکی سەرچاوە کراوەی بەتوانای دەستکاریکردنی وێنەیە. گیمپ لە ساڵی ١٩٩٥ دەرکەوت کە لە سەرەتاوە بریتیبوو لە پڕۆژەیەکی زانستی ھەردوو Spencer Kimball و Peter Mattis لە پۆلێکی زانستی کۆمپیوتەر. لەدوای ساڵێک، گەشەی کرد بۆ پڕۆگرامێکی گەلی سەرچاوە کراوەی دەستکاریکردنی وێنە لەگەڵ ھاوکاری بەکارھێنەران لە سەرتاسەری جیھانەوە. ئێستاش GIMP لە لایەن ژمارەیەکی بێشوومار بەکارھێنەرەوە بەکاردەھێنرێت.

پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٦
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٥
بیگ بێن

وێنۆک|'''قەڵای کاتژمێری بیگ بێن لە لەندەن'''

**بیگ بێن** (بە فەرمی بە **بینای ئێلیزابێت** ناسراوە) کاتژمێرێکی گەورەیە لە ڕۆژی ٣١ی ئایاری ساڵی ١٨٥٩دا بۆ یەکەم جار دەستکرا بە کارپێکردنی، بەڵام لەدوای شەش ھەفتە ھاووڵاتیانی شاری لەندەن بۆ یەکەمجار گوێبیستی زەنگەکانی بوون. بیگ بێن سەرەڕای ئەوەی نزیکەی ١٥٠ ساڵ بەسەر کارکردنیدا تێپەڕیوە، بەڵام تا ئێستا بەیەکێک لەگرنگترین شوێنەوارە گەشتیارییەکانی لەندەن دادەنرێت، بەشێوەیەک کە بووەتە سیمبولێکی ئەو شارە و لە ھەموو جیھانەوە سەردانی دەکرێت. کاتژمێری بیگ بێن بەشێکە لە تەلاری وێستمینستر کە بارەگای پەرلەمانی بەریتانیای تێدایە، و کێشی کاتژمێرەکەش نزیکەی بیست تۆن دەبێت.

## قەڵاکە
[وێنۆک|300px|کاتژمێری بیگ بێن، [تەلاری وێستمینستر و پردی وێستمینستر]]

## ناوەڕۆک
### ڕووی کاتژمێرەکە
وێنۆک|ڕاست|150px|ڕووی کاتژمێرە گەورەکەی وێستمینستر. درێژی سەعات ژمێر ٢٫٧ متر (9 ft). درێژی خولەک ژمێر ٤٫٣ مەتر (14 ft).

### شێوازی کارکردن
[وێنۆک|شەوانی قەڵای کاتژمێرەکە، لەگەڵ [چاوەکەی لەندەن (the london eye) لە پاشینە.]]

## ئەمانەش ببینە
تەلاری ڤیکتۆریا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بیناسازی
بنکەدراوە

**بنکەدراوە**، **بنکەی زانیاری** یان **داتابەیس** (بە ئینگلیزی: Database) وشەیەکی زانستی کۆمپیوتەرە وە بریتیە لە پێگە یان بانکێکی زانیاری کە زانیارییەکان و داتا بە شێوەیەکی ڕێکوپێک و پۆلێنکراو تێیدا پاشەکەوت دەکرێن. بنکە دراوە ئەکرێ لەلایەن پرۆگرامۆکەکانی وێب و پرۆگرامی سەر سیستمەوە بەکار بهێنرێن.

## مێژوو
ئەم وشە یەکەم جار لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٢/١٩٦٣ دا بەکار ھێنراوە. یەکەمین سیستمی بەڕیوەبردنی بنکەدراوە لە دەیەی ٦٠کاندا پەرەی سەند. بنکەدراوە وەکوو وشەیەکی گشتی یەکەم جار لە سەرەتاکانی دەیەی ٧٠ لە ئەوروپا و لە ساڵانی کۆتایی ئەم دەیەدا لە ئەمریکا لە گۆڤار‌ و ھەواڵنامە بەناوبانگەکاندا بەکار ھێنرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:تەکنۆلۆژیای زانیاری
پۆل:سیستمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە
پۆل:بنکەدراوە
٢٠٠٨

سەدەی ٢٠ەم | **[[سەدەی ٢١ەم]]**
٢٠٠٣ | ٢٠٠٤ | ٢٠٠٥ | ٢٠٠٦ | ٢٠٠٧ | ٢٠٠٨ | ٢٠٠٩ | ٢٠١٠ | ٢٠١١ | ٢٠١٢ | ٢٠١٣


## ڕووداوەکان
### شوبات
* ١٧ی شوبات - کۆسۆڤۆ بە ھاوکاری چەند وڵاتێک سەربەخۆیی لە سڕبیا ڕاگەیاند.

### نیسان
* ٢٧ی نیسان - تاڵیبان ھەوڵی تیرۆرکردنی حەمید کارزایی سەرۆکی ئەفغانستان دا لە کابول.

### ئایار
200px|left|thumb|گەردەلوولی نارگیز
* ٣ی ئایار - زیاتر لە ١٣٣٠٠٠ کەس لە میانمار بەھۆی گەردەلوولی نارگیزەوە کوژران. کە گەورەترین کارەساتی سروشتی بوو لەدوای سونامیی ٢٠٠٤.
* ١٢ی ئایار - لە بوومەلەرزەیەکدا لە وڵاتی چین بە ٧٫٩ پلەی ڕێختەر لە باشووری ڕۆژئاوای چین ٦٩٠٠٠ ھاوڵاتی کوژران.

### حوزەیران
* ٢٧ی حوزەیران - دوای سێ دەیە، بیڵ گەیتس وازی لە ئەرکی بەڕێوەبردنی مایکرۆسۆفت ھێنا و دەستی کرد بە کاری مرۆیی.

### تەممووز
* ٢٣ی تەممووز - ڕام باران یاداڤ وەک یەکەم سەرۆکی نیپاڵ سوێندی خوارد.
* ٢٨ی تەممووز - ٤٨ کوژراو و ٢٤٧ بریندار لە چەند تەقینەوەیەک لە شارەکانی بەغداد و کەرکووک.

### ئاب
* ١٨ی ئاب - پەروێز موشەرەف دەستی لە کار کێشایەوە لە سەرۆکایەتی پاکستان.

## مردنەکان
### کانوونی دووەم
* ١٢ی کانوونی دووەم - ھێث لێدجەر، ئەکتەری ئوستوڕاڵی (لەدایکبوون ١٩٧٩)

### تەممووز
* ٢١ی تەممووز - سۆران مامە حەمە، ڕۆژنامەنووسی کورد (لەدایکبوون ١٩٨٥)

### ئاب
* ١ی ئاب - ئیسماعیل سەردەشتی، گۆرانیبێژی میللیی کورد (لەدایکبوون ١٩٧٤)

### تشرینی یەکەم
* ٢ی تشرینی یەکەم - گۆران عومەر (بێژەر)، بێژەر و ڕۆژنامەنووسی کەناڵی کوردسات (لە دایکبوون ۱۹٨۳)

پۆل:٢٠٠٨
تیتان (مانگ)

وێنۆک|وێنەی مانگی تیتان

**تیتان** یان **کەیوان VI** (بەئینگلیزی:) گەورەترین مانگی هەسارەی کەیوانە
## مانگی تیتان
لە سیستەمی خۆریدا زەوی ھاوشێوەیەکی ھەیە، مانگی ھەسارەی زوحەل، کە بە تیتان دەناسرێت، ھەمان شێوازی زەوی ھەیە. ئەو ساتەی ژیان بۆ یەکەمین جار لەسەر زەوی دروستبوو، ھەمان شێوازی ئێستای مانگی تیتانی ھەبووە. ئێستاکە زاناکان دەیانەوێت بزانن، ئایا تیتانی سەھۆڵاوی بەھەمان قۆناغە سەرەتاییەکانی زەویدا تێپەڕ دەبێت.

لەمیانەی کۆنگرەی "International Astronomical Union" لەریۆ دی جانیرۆی بەڕازیل گەردوونناسان دوو لێکۆڵینەوەیان پێشکەشکرد، کە ئاماژە بە مانگی تیتان  دەدەن و ڕاڤەی ئەوە دەکەن، کە مانگی ناوبراو ھاوشێوەیەکی زۆری لەگەڵ زەویدا ھەیە.

ھەرچەندە لەسەر مانگی تیتان پلەی گەرمی لە ژێر ١٨٠ پلەی سیلیزیەوەیە، کەچی زنجیرە شاخ، گرد و ڕووبار بوونیان ھەیە، ھەروەک لەسەر ڕووپەری بڵاوکراوەی "International Astronomical Union"دا ھاتووە. لەشوێنی ئاو میتانی شل ھەیە، کە وەک باران دەبارێت و ھەروەھا میتان ڕووبارەکان دروست دەکات. "International Astronomical Union" دەیەوێت لە ریۆ دی جانیرۆ چەند وێنە‌یەکی نوێ پێشکەش بکات، کە دە ئەوەندەی وێنە گیراوەکانی پێشووتر باشتر تیتان دەردەخەن.

رۆسالی لۆپێز لە "Jet Propulsion Laboratory" لە پاسادێنا سەر بەناوچەی کالیفۆرنیا دەڵێت: "جێگای سەرسامییە، کە بەشی دەرەوەی تیتان ھاوشێوەی زەوییە." تاکو ئێستا نەتوانراوە بسەلمێنرێت، کە ھاوشێوەی زەوی لە ھیچ لەکام لە تەنەکانی سیستەمی خۆریدا ھەبێت. رۆسالی لۆپێز لە درێژەی پەیڤەکانیدا دەڵێت: "سەرەڕای جیاوازی مەزنی پلەی سەدی نێوان زەوی و تیتان، کەچی دەتوانرێت ڕاڤەی ئەوە بکرێت، کە ھاوشێوەیەکی زۆر لەنێوان زەوی و تیتاندا ھەیە."

پێشتر زانرابوو، کە پلەی سەدەی سەر تیتان دەگاتە نزیکەی ١٨٠- پلەی سەدی، بەڵام ئەوەی توێژەرانی سەرسامکردووە ئەوەیە، کە لە بورکانە سەھۆڵاوییەکانەوە بەشێوەیەکی بەردەوام ئامۆنیاک بۆ سەر ڕووی تیتان دەردەھاوێژرێت. ئەو زانیارییە نوێیەش زاناکان توانیویانە لەڕێگای "Cassini"یەوە دەستیانبکەوێت. وەک دەزانرێت، کە بورکانەکانی سەر زەویش ئامۆنیاک دەردەھاوێژن.  

ئێستا بەشێوەیەکی گشتی چینی ئەتمۆسفیری تیتان لە میتان و نایترۆجین پێکھاتووە. ھەردووکیان پێکەوە لەگەڵ ئامۆنیاک ھەمان ژینگەی دروست دەکەن، کە لەسەر زەوی لەکاتی دروستبوونی ژیاندا ھەبووە.

رۆسالی لۆپێز دەپرسێت، ئایا تیتانیش بەھەمان قۆناغی زەویدا تێپەڕ دەبیت.

پۆل:مانگەکانی کەیوان
پۆل:تیتان (مانگ)
ماڵتا

کۆماری **ماڵتا** یەکێکە لەکۆمارە ئەوروپیەکان و لەنەخشەی ئەوروپادا دەبینرێ و سێ دوورگەی بچووکە { مالتا، گۆسۆ، پالۆمینۆ } کە دەکەوێتە ناوەندی دەریای سپی و لە باشوری سیچیلیە (سقلیە) ی ئیتاڵی و نزیک باکووری تونس و لیبیایە.

ژمارەی دانیشتووانی بەپێی سەر ژمێری ٢٠٠٣ (٤٠٠٠٠٠) ھەزار کەسێک دەبن وە چڕی دانیشتووان تێیدا بەرزە کە نزیکەی ١٢٠٠ کەسێک دەبێت لە ١کم ی چوارگۆشەدا ئەمەش وای کردووە کۆماری ناوبراو چڕترین دانشتوانی ھەبێت لە جیھاندا لە چاو کەمی ڕووبەرەوە.

گەورەترین شار تێیدا بیرکیرکارا و پایتەخت ڤالێتا ڕوبەری ئەم کۆمارە ٣١٦ کم٢ جێی ئاماژەیە لەساڵێ ٢١/٩/١٩٦٤ سەربەخۆییان وەرگرتووە.

[وێنۆک|چەپ|500px|دیمەنێکی پایتەخت [ڤالێتا.]]

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ماڵتا ٤٣٠٬١٤٦ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٥ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.

### ئایین و پێکھاتەکان
نزیکەی ٥ لەسەدی دانیشتوان تێیدا خەڵکانی بێگانەن و دانیشتوانی ماڵتە بەشێوەیەکی یاسایی و گشتی مەسیحی کاتۆلیکن.

### زمان
زمانی ماڵتا کە زمانی سەرەکی کۆماری ماڵتایە و لاتینی دەنووسن و بەشێوەیەک ناسراوە کە ڕشتەیەکە لە زمانی{ سامی }ھەر بۆیە لەسەدا ٤٠ ی ئەم زمانە عەرەبییە بەپێی سەرچاوە عەرەبیەکان داتر پێکھاتە تێکەڵێکە لە زمانی ئیتاڵی و فەرەنسی و ئیسپانی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Malta
* www.gov.mt - (سایتی حکومەت)
Malta Tourist Guide

پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٤
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:دوورگەکانی دەریای ناوین
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٤
پۆل:ماڵتا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیتالی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
خوا

[alt=Trinity Chapel Santi Giovanni e Paolo (Venice) - Painting of the altarpiece, The Trinity by Leandro da Bassano|وێنۆک|318x318پیکسڵ|[وێنەکێشی|تابلۆیەک کە ئاماژە بە **خودا** دەکات لە ئایینی مەسیحییەت]]
**خوا**، **خودا** یان **خودێ** یان **خواوەند** و **خوداوەند** لە ئایینەکان و بیروڕا جۆراوجۆرەکانی مرۆڤدا مانای جیاوازی ھەیە.

تێڕوانینەکان بۆ خودا بە شێوەیەکی بەرچاو جیاوازن. زۆرێک لە زانایانی ئایینی و فەیلەسوفە ناسراوەکان بەڵگەیان بۆ بوون و نەبوونی خودا خستووەتەڕوو. بێدینی باوەڕبوون بە ھەر خوداوەندێک ڕەتدەکاتەوە. نەزانینخوازی ئەو باوەڕەیە کە بوونی خودا نەزانراوە یان نائاشکرایە. ھەندێک لە باوەڕداران بە خودا زانیاری دەربارەی خودا بە وەرگیراو لە باوەڕ دەزانن. زۆرجار خودا وەک گەورەترین بوونەوەر لە بووندا چەمکسازی بۆ دەکرێت.

زۆرجار وا بڕوا دەکرێت کە خودا ھۆکاری ھەموو شتێکە و بەم پێیەش وەک بەدیھێنەر، ڕاگر و فەرمانڕەوای گەردوون چاوی لێدەکرێت. زۆرجار وا بیردەکرێتەوە کە خودا ناماددییە و سەربەخۆیە لە بەدیھێنراوی ماددی، کە لە سەرەتادا پێی دەگوترا پانتێیزم، ھەرچەندە زانایانی کڵێسا، لە ھێرشکردنە سەر پانتێیزم، پانتێیزمیان وەک ئەو باوەڕە وەسف کرد کە خودا خودی گەردوونی ماددییە. ھەندێک جار خودا وەک خێرخوازی ڕەھا، سەیر دەکرێت، لەکاتێکدا دییزم پێی وایە کە خودا جگە لە بەدیھێنان، دەستی لە کاروباری مرۆڤایەتیدا نییە.

ھەندێک نەریت گرنگییەکی ڕۆحی دەدەن بە پاراستنی شێوەیەک لە پەیوەندی لەگەڵ خودا، کە زۆرجار کردەوەکانی وەک پەرستن و نوێژ لەخۆدەگرێت، و خودا وەک سەرچاوەی ھەموو ئەرکە ئەخلاقییەکان دەبینن. ھەندێک جار خودا بەبێ ئاماژەدان بە ڕەگەز وەسف دەکرێت، لەکاتێکدا ھەندێکی تر زاراوەی تایبەت بە ڕەگەز بەکاردەھێنن. خودا بە ناوە جیاوازەکان ئاماژەی پێدەکرێت بەپێی زمان و نەریتی کولتووری، ھەندێکجاریش نازناوی جیاوازی خودا بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەدان بە سیفاتە جیاوازەکانی.

ئەنجامەکانی ڕاپرسییەکی فیلپەیپەرز لە ساڵی ٢٠٢٠ کە لەلایەن فەیلەسوفان دەیڤد چاڵمەرز و دەیڤد بۆرگێتەوە ڕێکخرابوو، دەریان خست کە نزیکەی ٦٧٪ی فەیلەسوفان بە گشتی ھاوڕان لەگەڵ دیدێکی بێدینی بۆ خودا، لەکاتێکدا نزیکەی ١٩٪ی فەیلەسوفان بە گشتی ھاوڕان لەگەڵ دیدێکی خوداباوەڕی، و نزیکەی ١٤٪ی فەیلەسوفان ھاوڕان لەگەڵ دیدی تر.

## خوا لە ئیسلامدا

لە ئایینی ئیسلامدا خوا زاتێکی مەزن و گەورەیەیە، تاک و تەنھایە، ھەروەھا خاوەنی چەندین ناوە و ٩٩ ناویان لە قورئان و وتەکانی پێغەمبەری ئیسلامدا ھاتوون، لە ئایینی ئیسلامدا خوای گەورە بەدیھێنەری گەردوون و ھەموو بوونە، توانا و دەسەڵاتدارە بەسەر تەواوی شتەکاندا، ئەو خۆشی و ئازادییەی فەراھەم کردووە بۆ مرۆڤ تاکوو بتوانن (بە کەڵک وەرگرتن لە عەقڵ و ئاوەز و کتێبەکانی خۆی کە ڕەوانەی لای پێغەمبەرانی کردوون) بڕوای پێ بھێنن. یەکێک لە ناوە دیارەکانی خوا ئەڵڵا ()یە، وەک لە قورئاندا ھاتووە: «»
«لەباسی ئەوە دا کە دەگوترێت حەتمەن ئەم جیھانە پان و بەرینە بەبێ کەم و کورتی دروست نەبووە، کەواتا خواش بەو ھەموو تایبەتمەندییە تایبەتیانەی لە خۆوە نەبووە حەتمەن دروست کەرێکی ھەیە!»
«بەڵام ھەرزاتێک بچێتە قالبی دروستکردنەوە ئەوە خوا نییە بەڵکوو دروست کراوی خوایە، خوا کۆتایییە ھیچی لەپاش نییە.»

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

خوا
١٩٥٢

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم  
١٩٤٧ | ١٩٤٨ | ١٩٤٩ | ١٩٥٠ | ١٩٥١ | ١٩٥٢ | ١٩٥٣ | ١٩٥٤ | ١٩٥٥ | ١٩٥٦ | ١٩٥٧


**١٩٥٢** دەکاتە ساڵی ٢٦٥٢ی کوردی.

## ڕووداوەکان
### تشرینی یەکەم
* ٧ی تشرینی یەکەم - داھێنانی Bar code.

### کانوونی یەکەم

* تەم و مژەکەی لەندەن

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:١٩٥٢
پۆل:ساڵەکان
بەرامەی ژنێک (فیلم)

**بەرامەی ژنێک** فیلمێکی درامی ئەمەریکی ساڵی ١٩٩٢ لە دەرھێنانی ماڕتن بڕێست. چیڕۆکی فیلمەکە باسی قوتابیەکی ئامادەیی دەکات کەوا کارێک بۆخۆی دەدۆزێتەوە کە بریتیە لە یارمەتیدانی سەرهەنگێکی پیری کوێر تاکو گەشتێک بکات. فیلمەکە درووستکراوەی فیلمێکی ئیتاڵی ساڵی ١٩٧٤ە کەوا لە ڕۆمانەکەیەوە چیڕۆکەکەی سەرچاوەی گرتووە.

فیلمەکە لەنواندنی ئال پەچینۆ، کریس ئۆدۆنێڵ و فیلیپ سەیمۆر ھۆفمان. پەچینۆ بۆ یەکەمجار توانی خەڵاتی ئۆسکار بەرێتەوە بۆ ئەم ڕۆڵەی،

هەروەها فیلمەکە پاڵیوار بوو بۆ باشترین دەرهێنەر، باشترین فیلم و باشترین سیناریۆ. فیلمەکە براوەی سێ خەڵاتی سەرەکی گۆڵدن گڵۆب بوو: باشترین سیناریۆ، باشترین دەورگێڕ و باشترین فیلم. 

زۆرتری فیلمەکە لە دەوروبەری نیۆیۆرک، زانکۆی پرینستۆن و خوێندنگەی ڕەوشتی کلتووری فیلدستۆن گیراوە.

## چیرۆک
چاڕڵی سیمس خوێنکارێکە کە دەیەوێ بۆ کریسمەس بگەڕێتەوە ماڵە خۆی بەڵام بۆ کڕینی بڵیت پارەی پێویستە و بڕیار دەدات بۆ ئاخر حەفتە ئاگاداری لە سەرهەنگێکی کوێر و خانەنشین کە شەڕی ڤێتنام کاریگەری زۆر لەسەر داناوە بکات.

چاڕڵی دەدۆزێتەوە کە فڕانک کەسێکی ئاژاوەگێڕ و ئالودەی کەحولە 

چارڵز تووشی رووداوێك بووە لە خوێندنگەی کە ئەگە چارەسەر نەکرێت دەبێتە هۆی وەدەر نانی لەو خوێندنگەیەی 

چاڕڵز لە کۆتاییدا یارمەتی کلنل سلەید دەدات تا خۆی نەکوژێت و کلنلیش بە وتارێکی پڕسەروەری یارمەتی چاڕڵز دەدات تا لە کێشەکەی ڕزگاری بێت. 

## ئەکتەرەکان
ئێڵ پاچینۆ دە ڕۆڵی فڕانک سلەید 

کریس ئودانێل دە ڕۆڵی چاڕڵز سیمس 

جێیمز ڕێبهۆرن دە ڕۆڵی بەڕێز ترەسک 

گابریێلا ئەنوەر دە ڕۆڵی دانا 

ڕیچارد ڤێنچۆر دە ڕۆڵی و.ر سلەید 

بڕادڵی وایتفۆرد دە ڕۆڵی ڕەندی 

ڕان ئێڵدارد دە ڕۆڵی ئەفسەر گۆڕ 

فیلیپ هافمەن دە ڕۆڵی جۆرج ویلیسی چووکە 

کوا دەمۆن ، بێن ئەفلێک ، برەندەن فرازێر دانتێ باسکۆ، کریس ڕاک و ستیڤن دۆرف تاقی کرانەوە بۆ ڕۆڵی چاڕڵز سیمس. هەروەها جەک نیکڵسۆن ڕۆڵی فڕانک سلەیدی پێ پێشنیار کرا بەڵام ڕەتی کردەوە.  

## بۆکس ئۆفیس
فیلمەکە لە کانادا و ویلایەتە یەکگرتووەکان $٦٩,٠٩٥,٢٥٣ بەدەست هێنا و نزیک ٧١ میلیۆن دۆلاری لە جیهان و سەرجەم $١٣٤,٠٩٥,٢٥٣ دۆلاری بەدەست هێنا 

## پێداچوونەوەی ڕەخنەگرانە
بەرامەی ژنێک ٨٩٪ پۆلینی پێداچوونەوەی پەسەند کردنی گرت لە کۆی ٤٦ پێداچوونەوەی ڕۆتێن تۆماتۆس.

لە گشتی سایتەکان دەورگێڕی ئێڵ پاچینۆ زۆرتر بەرز کراوە هەتا خودی درامایەکە و لە کۆتاییدا براوەی خەڵاتی ئۆسكاری باشترین دەورگێڕ بوو. 

فیلمەکە پوانی ٥٩ لە ١٠٠ مێتاکریتیکی وەرگرت بە پێی ١٤ پێداچوونەوەی ڕەخنەگرانە 

## خەڵات و پاڵیوارەکان

## سەرچاوەکان


١. ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٢
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی
پۆل:فیلمەکان بە براوەی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین نمایشی ئەکتەری درامیی
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن تۆماس نیومانەوە تۆمارکراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە نیوجیرسی وێنەیان گیراوە
سەدەی ٢٠ەم

---Sidenote START---

لەم سەدەیەدا مرۆڤایەتی گۆڕانکارییەکی گەورەی بە خۆوە بینی بە شێوەیەک کە بوارەکانی ژیان وەک (زانستی و ئایینی و کۆمەڵایەتی و وەبەرھێنان و وەرزش و بازرگانی و ئابووری و ھتد.) پێشکەوتوو چەندین کۆمپانیای بەرھەم ھێنان کەوتنە ئاراوە تەکنەلۆژیا بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەند بە تایبەتی لە کۆتاکانی سەدەی ٢٠ ڕۆبۆت و چەندین ئامێری تر پەرەی پێ درا، وە ئەو سەدەیە بوو کە ھەردوو جەنگە جیھانییەکانی تیادا ڕوودا و چەند دیکتاتۆرێک پەیدا بوون، بۆ نموونە سەددام و ھیتلەر و ھتد٠

پۆل:مێژووی ھاوچەرخ
پۆل:ھەزارەی ٢یەم
پۆل:سەدەی ٢٠ەم
پۆل:سەدەکان
ناوکی لینوکس

ناوک (بە ئینگلیزی: Kernel) ی لینوکس ناوکی سیستمی کارپێکردنی گنو/لینوکسە، لەلایەن لینوس تورڤالدس ەوە نووسرا لەسەرەتای نەوەتەکانەوە پاشان لەژێر مۆڵەتی گشتی جی پی ئێڵ دا وەشاندی، کۆمەڵێکی زۆر خۆبەخش بەردەوام لەسەر گەشەپێدانی کاردەکەن لە ھەموو جیھاندا.
جێی ئاماژەیە کە ناوکی لینوکس شتێکی تاکییە بەڵام پاڵپشتی ئەو بەشانە دەکات کە بۆ زۆرکردن دەشێن.

## سەرەتا
لینوس تورڤالدس خوێندکارێکی فینلەندی بوو لە زانکۆی ھێلسینکی لە فینلەندا، ھەستا بە کارکردن لەسەر کۆمپیوتەرێکی نوێ کە سیستەمی کارپێکردنەکەی MS-DOS بوو، تورڤالدس ھیچ دڵخۆش نەبوو بەو سیستمە و بەوھیوایە بوو کە بگات بە سیستمی ینوکس بەڵام ئەو سیستمە تێچوونی بەرزی دەویست لەچاو خوێندکارێکدا، بۆیە ھەستا بەبەکاربردنی Minix، کەپێی دەوترێت ھاوشێوەی یونکس کە ئامادەکرابوو بۆ مەبەستی پەروەردەیی، تورڤاڵدس پێشتر زمانی C خوێندبوو لە زانکۆ و سیستمی Minix زۆر کاریتێکرد، بۆیە بڕیاریدا ناوکێک وەک ئارەزوو بنووسێت، لە ٢٦ ی ئابی ١٩٩١ دا تۆرڤاڵدس پرۆژەی ناوکێکی سادەی راگەیاند، و وای پێخۆشبوو کە پرۆژەکە بخاتە ژێر مۆڵەتی GNU GPL ـەوە، کە ئەمەش وای کرد کە بەکارھێنەران بتوانن کۆد و نووسراوی سەرچاوە ببینن و ھەروەھا دەستکاریبکەن و گەشەی پێبدەن، ئەمەش بووە ئەنجامی ئەوەی کە سەدان پرۆگرامنووسی خۆبەخش لەسەرانسەری جیھاندا بەشداری لە پرۆژەکەدا بکەن. لە کاتژمێر ٢٠ و ٥٧ خولەک و ٨ چرکە بە کاتی جیھانیی لەڕۆژی ٢٥ ی ئابی ١٩٩١، لینوس نامەیەکی لەنێو comp.os.minix ی پۆستیی نووسی، تێیدا پرۆژەیەکی بێ وێنە سادەی راگەیاندبوو، سەردێری نامەکە بریتیی بوو لە: دەتەوێت چی ببینیت لە minix ؟ 

دەقی نامەکان لە وتاری لینوس تورڤالدس ــدا بخوێنەرەوە بەدرێژیی.

پاش نزیکەی ساڵێک دوای دەرچوونی ناووکی لینوکس، پرۆفیسۆر ئاندرۆ تانینباوم (داڕێژەری سیستمی Minix) رای خۆی لەسەر سیستمی لینوکس نووسی (ئەمە لەکاتێکدا بوو کە ھێشتا لینوکس لە وەشانەکانی سەرەتایدا بوو)، بەشێوەیەک باسی لینوکسی کرد کە گوایە سیستمێکی ھی ئەوە نییە بگوێزرێتەوە + رەخنەی لەشێوازی بنەمای درووست بوون و بنیادنانی ناووکەکە گرت کە شێوازی ناوکی یەکتایی بوو، لەکاتێکدا تانینباوم یەکێک بوو لەو کەسانەی زۆر بەتووندی لایەنگری شێوازی بچووک Microkernel بوو، گفتوگۆیەکی درێژ خایەن لەنێوان ھەردوو تۆرڤاڵدس و تانینباوم روویدا لەسەر ئەو باسە.

پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩١
پۆل:سیستەمی کارگێڕی
پۆل:لینوکس
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:داھێنانە فینلەندییەکان
پۆل:سیستمی بەکارخەری
جێرمی جۆن ئایرۆنز

**جێرمی جۆن ئایرۆنز** ئەکتەرێکی بەتواناو ناوداری ئینگلیزیە. لەدایک بووی ١٩ی ئەیلوولی ١٩٤٨ خاوەنی خەڵاتە ساڵی ١٩٩١لە نواندنی فیلمی پێچەوانەی بەخت کە بەرھەمێکی ساڵی ١٩٩٠ ەو ١١٢ خولەک درێژی فیلمەکەیە، سیناریۆیی نیکۆلاس کازان ەو دەرھێنانی باربێت شرۆیدەر. جێرمی لەسالی ٢٠١٦ لە فیلمی باتمان دژی سوپەڕمان: کازیوەی دادپەروەریشدا ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێ.

## سەرچاوەکان

١.ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی
پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری جینی و شاشەی کەنەدی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری پاڵپشتەوە لە کورتەزنجیرە یان فیلمێک
ئەکتەرز ستۆدیۆ

وێنۆک

**ئەکتەرز ستۆدیۆ** قوتابخانەیەکی ھونەریەیە کە لە ساڵی ١٩٤٧دا دامەزراوە لە لایەن ئیلیا کازان و چێرل کرۆفۆرد و ڕۆبێرت لویس.

پۆل:فێرکاری لە مەنھەتەن
پۆل:شانۆ لە نیویۆرک
سەدەی ١٩یەم

---Sidenote START---

سەدەی ١٩یەم ناسراوە بە سەدەی سەرھەڵدانی وەرزشەکانی وەک تۆپی پێ، تۆپی سەبەتە، ...ھتد بەتایبەت لە وڵاتانی ئەمریکا و بەریتانیا. ھەروەھا زانستی پزیشکی گەشەی بەرچاوی بەخووەوە بینی لەڕووی توێکاری و نەخۆشیزانییەوە.

لە سەدەی ١٩یەمدا ئینگلیزەکان باڵادەستترین ھێز بوون لە جیھاندا کە چواریەکی ھەموو جیھانیان داگیرکردبوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی ھاوچەرخ
پۆل:ھەزارەی ٢یەم
پۆل:سەدەکان
پۆل:سەدەی ١٩یەم
١٩٤٧

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم  
١٩٤١ | ١٩٤٢ | ١٩٤٣ | ١٩٤٤ | ١٩٤٥ | ١٩٤٦ | ١٩٤٧ | ١٩٤٨ | ١٩٤٩ | ١٩٥٠ | ١٩٥١ | ١٩٥٢ | ١٩٥٣ 


## ڕووداوەکان
### تەمموز
* ١٧ی تەمموز - کەشتی گەشتیاری ھندی، ڕامداس، بەھۆی ڕەشەبایەکی بەھێزەوە ھەڵگەڕایەوە و تیایدا ٦٢٥ گەشتیار گیانیان لەدەست دا.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*٧ی نیسان : هێنری فۆرد ، سەرمایەداری ئەمەریکی

پۆل:١٩٤٧
پۆل:ساڵەکان
لی ستراسبێرگ

لەسەردەمی ئمپراتۆری نە‌مسا - ھنگاریا لەدایک بووە  ١٧/١١/١٩٠١ کە بە نەژاد جووەو لەدایک بووی باژێری بودانیڤ کە ئێستاکە لە سەر نەخشەی ئوکراینا بەدی دەکرێ و باژێرێکە ئۆکرانی دواتر بەرەو وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا کۆچ دەکاوە لە باژێری نیۆرک نیشتەجێ دەبێت .

ناوبراو ئەکتەرێکی شانۆیی بەتواناو دەرھێنەرێکی بەتوانای شانۆوی نەمساو ھەنگاریە لە ١٧/٢/١٩٨٢لە نێۆرک کۆچی دوایی کردووە.

## بەستەری دەرەکی
* Official website 
* Strasberg video lectures
* The Lee Strasberg Theatre & Film Institute
* John Strasberg Studios
* Photo & Gravesite
* Audio Interview with Lee Strasberg on WGBH

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران
نیوەگۆی باکوور

وێنۆک|چەپ|نیوەگۆی باکوور کە بە ڕەنگی زەرد دیاری کراوە.
[وێنۆک|چەپ|نیوەگۆی باکوور لە سەرووی [جەمسەری باکوورەوە.]]

**نیوەگۆی باکوور** بەو نیوە لە ھەسارە دەوترێت کە دەکەوێتە باکووری هێلی کەمەرەییی ئەو ھەسارەوە، هەروەها رێژەیەکی گەورەی خاک پێکدێنێ کە رووبەرەکەی لە ٪٦٠ە.

## وڵاتانی نیوەگۆی باکوور
بەشەک لە دەوڵەتانی جیهان دەکەونە ئەو روبەرە ئەوانیش:
* بەشەک لە  وڵاتانی باکووری ئەفریقا
* بەشەک لە وڵاتانی ئەمریکای باشوور
* بەشەک لە وڵاتانی ئەمریکای ناوەندی
* بەشەک لە وڵاتانی ئەمریکای باکوور
* بەشەک لە وڵاتانی ئاسیایی
* هەروەها جەمسەری باکووریش

## سەرچاوەکان
* لە ٪٩٠ خەڵکی لە نیوەگۆی باکوور دەژین ٤ی مایۆی ٢٠١٢
* راپۆرتەک لەلایەن (یەکێتی فەلەکناسانی جیهان) دەربارەی نەخشە و رووداو و پێکهاتە خوولیەکان ١٧ی شووباتی ٢٠١٢ لە ماڵپەری وای پاک مشین

پۆل:ناوچەکانی جیھان
پۆل:نیوەگۆی زەوی
پۆل:نیوەگۆی باکوور
ئێکس ئێم ئێڵ

**ئێکس ئێم ئێڵ** (XML) کو‌رتکراوەی EXtensible Markup Language زمانێکی‏ markup وەکوو HTML ساز کراوە بۆ وەسفی داتا تا‌گەکانی وەک ھی HTML‏ ‏لە پێش را دیاری نەکراون . دەبێ بۆخۆت تا‌گەکان ساز بکەیت. لە ‏شێوەی Document Type Definition یان  XML Schema بۆ وەسفی داتا سوودی لێوەردەگیرێت..

## سەرچاوەکان
* زانستپەروەرانی کورد 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زمانی تاگکردن
پۆل:پەیوەندیبەستنی تەکنیکی
پۆل:ئێکس ئێم ئێڵ
قورساییگە

**قورساییگە** یان **گرانیگە** خاڵێکە لە سەر یان نێزیکی ھەموو ماکێکدا کە ھەر چی ھێزی راکێشی ڕوو دەکەنە ئەو ماکە، لەو خاڵەدا یەک دەگرنەوە.

پۆل:میکانیکی کلاسیکی
نیوەگۆی باشوور

[وێنۆک|چەپ|نیوەگۆی باشوور کە بە ڕەنگی زەرد دیاری کراوە ([ئانتارکتیکا دیار نییە).]]
[وێنۆک|چەپ|نیوەگۆی باشوور لە سەرووی [جەمسەری باشوورەوە.]]
**نیوەگۆی باشوور** ئەو لەتە لە گەڕەستێرەیە کە دەکەوێتە باشووری ھێڵی ئیستواوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:نیوەگۆی زەوی
ئیلیا کازان

**ئیلیا کازان** لەدایک بووی ٧ی ئەیلوول ١٩٠٩ لە شاری ئەستەمبوڵی وڵاتی تورکیا. باوک و دایکی یۆنانی بوون. ئەو یەکێکە لە باشترین دەرھێنەری شانۆیی و سینەمایی ئەمەریکی، ئەو ھەر لە تەمەنی چوار ساڵیدا لەگەڵ باوانیدا بەرەو ئەمریکا کۆچیان کرد و ژیانی لەوێ بەسەر برد. دواتر لە زانکۆی  یەیل لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وانەی درامای خوێندووە،  پێش ئەوەی ببێتە ئەکتەرێک لە "گرووپی کۆمەڵی شانۆ" لە نیویۆرک لە شانۆی فیدڕالی بەشێوەیەکی پاک و بەوپەڕی توانا کاری کردووە وەک لێپرسراوی ئێکسیسوار و ئەکتەر و ھاوکاری دەرھێنەر و دەرھێنەرو  چەندین کاری تری بە ئاکام گەیاندووە جێێ ئاماژەیە  چوار جار بۆ ئۆسکار کارەکانی ئامادە کراوە و دوو جاری ئۆسکار پێ بەخشراوە وەک باشترین دەرھێنەر لەساڵانی  ١٩٤٨  لە فیلمی ڕو بەستی نادیار و ١٩٥٥  لە فیلمی لەدەم مینا جا بۆ جوانترین کار کەشێوەی پلە دووی دەرچوو لە بازنە یاساییەکەی ئۆسکار بۆ جارێکی تر لەساڵێ  ١٩٩٩ ئۆسکاری  وەرگرت  وە لەساڵێ ٢٧ی ئەیلوول ساڵی ٢٠٠٣ دوای چەندین کاری سەرکەوتوو کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی
پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:نووسەرانی ئەمریکی کە بە ڕەچەڵەک یۆنانین
پۆل:براوەی باشترین دەرهێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:بەرهەمهێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:بەرھەمھێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
یاسای فیزیکی

**یاسای فیزیکی** یان **یاسای زانستی** یان **یاسای سروشتی** گشتی کردنەوەیەکی زانستییە لەسەر بناغەی ڕوانینە ئەزموونییەکانی ئاکاری فیزیکی. یاسا ئەزموونییەکان دەرەنجامی ئەزموونە زانستییە دووپاتبووەکانن لە درێژەی زۆر ساڵاندا، کە لەلایەن ئەنجومەنە زانستییەکانەوە بە شێوەی جیھانی پەسەند کراون. ئامانجی سەرەکی زانستیش بەرھەمھێنانی ڕاڤەیەکی پوختەیە بۆ سروشت بە فۆرمی ئەم یاسایانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆدارێتی
پۆل:فەلسەفەی زانست
نەگۆڕی ڕاکێشان

[وێنۆک|چەپ|300px| [یاسای ڕاکێشانی گەردوونی|یاسای ڕاکێشانی گەردوونی نیوتن]]
**نەگۆڕی ڕاکێشان** ، کە بە *G* نیشاندەدرێت، نەگۆڕێکی فیزیکی ئەزموونییە کە لە ھەژمارکردنی ڕاکێشانی نێوان دوو شتی خاوەن بارستدا کەڵکی ھەیە. ئەم نەگۆڕە لە یاسای ڕاکێشانی گەردوونی ئیساک نیوتن و ھەروەھا لە بیرۆکەی رێژەیی ئاینشتایندا دەردەکەوێت.

ھەروەھا بە ناوی **نەگۆڕی ڕاکێشانی گەردوونی** و **نەگۆڕی نیوتن**یشەوە دەناسرێت. ھەندێجارێش پێی دەوترێت **''G''ی گەورە**. نابێت بە ھەڵە وەربگیردرێت لە جیاتی "gی بچووک" کە نیشاندەری ڕاکێشی ستاندارد و ڕاکێشی زەوییە.

بە پێی یاسای ڕاکێشانی گەردوونی، ھێزی ڕاکێشەری نێوان دوو تەن (*F*) ھاوڕێژەیە لەگەڵ لێکدانی بارستکانیان (*m*١ و*m*٢) و بە شێوەی پێچەوانەوە ھاوڕێژەیە لەگەڵ دووجای مەودای نێوانیاندا: 

:F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}،

لەو فورمووڵەی سەرەوەدا، *G* نەگۆڕی ڕاکێشانە.

لە نێوان نەگۆڕە فیزیکییەکاندا ڕەنگە ئەندازە گرتنی نەگۆڕی ڕاکێشان دژوارترین بێت. لە یەکەکانی SIدا، نرخی ئەوەندەیە:

: G = \left(6.67428 \plusmn 0.00067 \right) \times 10^{-11} \ \mbox{m}^3 \ \mbox{kg}^{-1} \ \mbox{s}^{-2}

## پەراوێز

پۆل:ڕاکێشان
وردیلەی نوقتەیی

**وردیلەی نوقتەیی** (بە ئینگلیسی: *Point Particle*) شتێکی ئارمانیـیە کە زۆرجاران لە فیزیکدا بەکاردەچێت. تایبەتمەندییەک کە ھەیەتی ئەوەیە کە سیفر-لایی‌یە و فەزا داگیر ناکات.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیکی کلاسیکی
یاسای ڕاکێشانی گەردوونی

وێنۆک|چەپ|300px
**یاسای ڕاکێشانی گەردوونی نیوتن** دەڵێت کە ھەر شتێک لە گەردووندا ھەر شتێکی تر لە ڕێگای ھێزێکەوە ڕادەکێشێت، کە ئەو ھێزە ڕاستەوخۆ ھاوڕێژەیە لەگەڵ بارستکانی ئەو دوو شتە و بە پێچەوانەوە ھاوڕێژەیە لەگەڵ مەودای نێوانیاندا دووجا. ئەمە یاسایەکی فیزیکی گشتییە کە لە ڕوانینە ئەزموونییەکان  بە دەست ھاتووە، بە ھۆی ئەو شتەوە کە نیوتن پێی وتووە ھەڵھێنجان. ئەم یاسایە بەشێکە لە میکانیکی کلاسیک و لە پەڕتووکەکەی نیوتن، پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتیدا، کە یەکەمجار ساڵی ١٦٨٧ بڵاوبۆتەوە، فورمووڵرێژی کراوە.

بە زمانی مۆدێرن، یاساکە ئەمەیە:-

ھەر ھەرژەی نوقتەیییەک  ھەر بارستی نوقتەیی‌یەکی تر لە رێگای ھێزێکەوە کە دەکەوێتە درێژایی ئەو ھێڵە کە دوو نوقتەکە پێکەوە دەلکێنێت، ڕادەکێشێت. ھێزەکە ڕاستەوخۆ ھاورێژەیە لەگەڵ بەرھەمی لێکدانی دوو بارستکە و بەپێچەوانەوە ھاورێژەیە لەگەڵ دووجای مەودای نێوانیاندا: 

:F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}،

کە تێیدا:

* *F* گەورەیی ھێزی ڕاکێشانی نێوان دوو بارستکەیە،
* *G* نەگۆڕی ڕاکێشانە،
* *m*١ بارستی نوقتەی یەکەمە،
* *m*٢ بارستی نوقتەی دووھەمە، وە
* *r* مەودای نێوانی دوو نوقتەکەیە.

## پەراوێزەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:گەردوون
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:یاسا زانستییەکان
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
ناسر قادرپوور

ناسر قادرپوور.

ساڵی ١٩٧٧ لە گوندی قەڵایچی سەر بە شاری بۆکان چاوی بەدنیا ھەڵێناوە. لە تەمەنی 16 ساڵییەوە رۆژھەڵاتی کوردستانی بەجێھێشتووە و ڕوی لە باشووری کوردستان کردووە. بۆ ماوەی چەند سالێک لەوێ ماوەتەوە، پاشان لە لایەن یۆئنەوە چۆتە وڵاتی نۆروێژ لە کۆتاییەکانی 2001. بەگەیشتنی لەوڵاتی نۆروێژ باشگای کۆنگفۆی لە شاری بیرگین کردووەتەوە ، سێ جار پلەی یەکەمی لە وڵاتانی ئێسکاندیناڤیا بەدەست ھێناوە. لە پاڵ وەرزشەکەشیدا دەستی  بە خوێندن کردووە ، ھەر لەشاری بیرگین دیپڵۆمی وەرگرتووە، پاشان لە زانکۆی شاری کونگسبەرگ لیسانسی (بەکالۆریۆس ) لە زانستە سیاسییەکان بەدەست ھێناوە، ئێستاش ھەر بەردەوامە لە خوێندن. لە ساڵی 2009 دا لە سەربنەمای بیرۆکەی ناسیۆنالیستی کورد و پەرە پێدانی ھەستی نەتەوەخوازی لە کوردستان و ئوروپا ،رێکخراوی خوێندکارانی ناسیۆنالیستی کوردی لە زانکۆی کۆنگسبەرگ دامەزراندووە. ھەر لە یەکەم کۆبوونەوەدا کە لە دوازدە کەس پێکھاتبوو، ناسرقادرپوور وەک بەرپرسی خوێندکارانی ناسێونالیستی کورد ھەڵبژێردراوە،ھەروەھا ناسرقادرپوور رێکخراوی لۆبی کوردی لە2012/1/1 بە ھاوکاری چەند مامۆستایەکی زانکۆی ئۆسڵۆ و شاری دڕامێن و چەند دۆستێکی دیکەی کورد لە وڵاتی نۆروێژ دامەزراندووە.
بەرھەمەکانی لە بواری نووسیندا بریتین لە:

1.	کتێبی مێژووی کۆمەڵ،

2.	دووھەم کتێب، کۆمەلێک وتارو لێکۆڵێنەوەی سیاسین لە زمانەکانی نۆروێژی و ئێنگلیسییەوە، بۆ سەر زمانی کوردی.

3.	دەرکردنی گۆڤارێک بە زمانی نۆروێژی بە ناوی - Kurdistan i fokus. لێ وردبونەوە لە سەر کوردستان - کە ھەر سێ مانگ جارێک دەردەچێت و ناسرقادرپوور سەرنووسەریەتی. 

ماڵپەری رەسمی خوێندکارانی ناسیۆنالیستی کورد

ماڵپەری رە سمی خوێند کارانی ناسیۆنالیستی کورد

ماڵپەری لۆبی کورد لە نۆروێژ.

https://web.archive.org/web/20170624204538/http://kurdernesvenner.no/
١٩٩٦

**١٩٩٦** دەکاتە ساڵی ٢٦٩٦ی کوردی لەنێو کوردانی باشوور ناسراوە بە ساڵی شەڕی ناوخۆ و خیانەتی ٣١ی ئاب.

## ڕووداوەکان

### کانوونی دووەم
* ٢٠ی کانوونی دووەم - یاسر عەرەفات جارێکی تر بە سەرۆکی ھەرێمی فەڵەستین ھەڵبژێردرایەوە.
* ٣١ی کانوونی دووەم - تەقینەوەیەکی خۆکوژی لە سریلانکا ٥٠ کوژراوی لێ کەوتەوە.

### شوبات
* ٤ی شوبات - زەمین لەرزەیەک بە پێوانەی ٧ پلەی ڕێختەر شاری لایژینی لە باشووری خۆرئاوای وڵاتی چین ٢٤٠ کوژراو و ١٤،٠٠٠ برینداری لێ کەوتەوە و سەدان ھەزار ھاوڵاتیش ئاوارە کەوتن.

### ئاب
* ٣١ی ئاب - پارتی دیموکراتی کوردستان بە تۆپ و زرێپۆشی ڕژێمی بەعس و لەگەڵ سوپای بەعسدا شاری ھەولێریان لەژێر دەستی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دەرھێنا کە سەدان پێشمەرگەی ی‌ن‌ک شەھید و ڕەمی کران.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:١٩٩٦
پۆل:ساڵەکان
خاڵ (ئەندازە)

[وێنۆک|کۆمەڵێک خاڵ لە بۆشایی [ئیقلیدسی دوو ڕەهەندی]]
لە ئەندازە، تۆپۆلۆژی، و لقە پێوەندیدارەکانی تر لە بیرکاریدا، زاراوەی **خاڵ** شتێکی دیاریکراو دەگێڕێتەوە کە لە واڵایییەکدا ھەڵکەوتووە و خاوەنی ھیچ ڕەھەندێک نییە. واتە نە قەبارەی ھەیە، نە ڕووبەر، نە درێژی، و نە ھەر جۆرە ڕەھەندێکی تری لەو چەشنە. کەوابوو، خاڵ شتێکی *٠-ڕەھەندی*یە. ئیقلیدس تۆزێک ناڕوون خاڵی پێناس کردووە: "ئەوەی کە ھیچ بەشێکی نییە".

پێویستە ئەوە بزانرێ کە خاڵ شتێکی فیزیکی و بەرھەست نییە بەڵکوو *حاند*ێک دەسنیشان دەکا. ئێمە شوێنی خاڵەکان بە دانانی نیشانێک (بۆ نموونە بازنە یا ئەستێرەیەکی زۆر بچووک) بە پێنووس دیاری دەکەین. لەوانەیە تیرەی ئەو نیشانە کەمتر لە یەک میلیمەتر بێ، بەڵام ھەروا کە پێشتر وترا خاڵ خاوەنی قەوارە نییە. ھەرچەندەش کە زووم بکەین و بچینە بەرەوە، دیسان خاڵ ھەر پانیی نابێ.

بەھۆی سروشتیانەوە وەکوو یەکێک لە سادەترین چەمکەکانی ئەندازە، خاڵەکان لە گەلەک گۆڕەپانی دیکەشدا پێکھێنەیەکی بنچینەیین.

## ئەمانەش ببینە
*هێڵ
## سەرچاوەکان
* پێناسەی خاڵ، www.mathopenref.com **(ئینگلیزی)**
* خاڵەکان و ھێڵەکان، www.mathopenref.com **(ئینگلیزی)**
* خاڵ، www.planetmath.org **(ئینگلیزی)**

پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:چەمکە ماتماتیکییەکان
ئیدوارد سەعید

**ئیدوارد وەدیع سەعید** (، ) لە ١٩٣٥ لە شاری قودس لە خێزانێکی مەسێحی لەدایک بووە.
مامۆستای ئەدەبی بەراوردکاری لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، نووسەر و ڕەخنەگر و ئەکادیمیست. بە شێرپەنجەی خوێن لەنەخۆشخانەیەکی شاری نیویۆرک، لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ مردووە.

ئیدوارد سەعید بیرمەندی عەرەبی بە ئایین کریستیان، بەکتێبێکی لەسەر ڕۆژھەڵاتناسی ١٩٧٨، ناوبانگێکی زۆری پێبەدەست ھێنا، بۆ زۆربەی زمانەکانی دنیا وەرگێرا. لەوێدا چەند دیدی خستە ڕوو، بووە تیوریێک بۆ توندڕەوان لە ناوچەی رۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەو بەر لەمردنی لەبەشێک لەو دیدانەی پەشیمان بۆتەوە، کە بۆتە ھۆی بەھێزکردنی ڕەگی توندڕەوی لەناوچەکەدا! ھاتۆتە سەر ئەو بڕوایەی ھەوڵدان بۆ بەھێزکردنی ئەو تەوژمەی کە داوای کردنەوەی دەرگاکانی ئیجتھاد لەسەر ئایین دەکات، کە ھەزار ساڵە بەداخراوەیی ماوەتەوە… ئایین و مەزھەبەکان سەرچاوەی جیاوازی نێو مرۆڤانن، بەپێچەوانەوە ھزری سکۆلاریزم و ژیرمەندی جیھانداگر، دەبێتە کۆکردنەوەی مرۆڤایەتی و پێکەوە ژیانی ھاوبەش.

## بەستەرە دەرەکییەکان
پێگەی ئەلیکترۆنی ئیدوارد سەعید

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجەی خوێن
پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:ڕۆژھەڵاتناسی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:ئیسلام و سیاسەت
پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
پۆل:خەلکی ئورشەلیم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانە فەلەستینییەکان
گەردوون

**گەردوون** پێک ھاتووە لە ھەموو ئەو شتانەی کە بە شێوەی فیزیکی بوونیان ھەیە، گشت بۆشایی و کات، گشت فۆرمەکانی ماددە و وزە، و ھەموو ئەو یاسا و نەگۆڕە فیزیکییانەی زاڵن بە سەریاندا.
ڕاڤەکانی ئێستای فەلەکناسەکان نیشان دەدەن کە تەمەنی گەردوون (± ٠٫١٢) ١٣٫٧٣ ملیارد ساڵە و تیرەی گەردوونی بینراو لاینیکەم ٩٣ ملیارد ساڵی تیشکی یان ٨٫٨٠ × ١٠٢٦ مەترە.

## وشەڕەتناسی
وشەی Universe وشەکی فەڕەنسی کەونە univers، وشەی univers لەلای فەیلسوفەکانی یۆنانی کەون و لەلایەن فیساگورس ئاماژەی کردییە بە τὸ πᾶν tò pân، واتا *ھەموو* مانای گەیاندنی ھەموو کەل و پەلەک و ھەموو گەردوون، و ھەروەھا ئاماژەی کردییە بە وشەی ὁ κόσμος ho kósmos، ئەوەیان واتای جیھان و گەردوون،

## تەقینەوە گەورەکە

تەقینەوە گەورەکە (Big Bang) بریتییە لە ئەو بیردۆزەی کە باس لە دروستبوونی گەردوون دەکات لە سەرەتادا کە بە تەقینەوەیەک دەستی پێ کردووە. بەپێی بیردۆزی تەقینەوە گەورەکە گەردوون لە سەرەتادا تەنێک بووە لە دۆخێکی زۆر گەرمدا و پاشان بە خێرایییەکی زۆر کشاوە. ئەو کشانە خێرایە وای لە گەردوون کردووە کە بەرەو سارد بوونەوە بڕوات و وەکو ئەم بارەی ئێستای لێبێت کە بەردەوامە لە کشان. بەپێی دوایین لێکۆڵینەوە ئەم بار و دۆخەی گەردوون دەگەڕێتەوە بۆ (١٣٫٧) ملیارد ساڵ پێش ئێستا، کە دانراوە بە تەمەنی گەردوون و ئەو کاتەی کە تەقینەوە گەورەکە ڕوویداوە. دوای ئەو کشانە ناوخۆیییەی کە تێیدا ڕوویدا گەردوون سارد بووەوە بۆ گۆڕینی وزە بۆ توخمە کیمیایی و بەشە گەردیلەکان. ئەمە ھەزاران ساڵی دەوێت تا (پرۆتۆن و نیوترۆن و ئێلەکترۆن)یەک بگرن و گەردیلە پێک بھێنن کە یەکەی دروستبوونی ماددەن. یەکەم توخمی کیمیایی کە دروست بوو (ھایدرۆجین) بوو بە دواشیدا (ھێلیوم و لیسیۆم) پێکھاتن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:گەردوون
پۆل:سیستەمی داینامیکی گەردوونناسی
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:ژینگەکان
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
پۆل:گەردوونناسی فیزیایی
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
ساڵی ڕووناکی

[چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی پێوانەی (١) خولگەی [ساڵی ڕووناکی = خولگەی دەرەکی (٢) خولگەی مانگی تیشکی = خولگەی ناوەکی]]
**ساڵی ڕووناکی** مەودایەکە کە تیشک لە ماوەی یەکساڵدا دەیپێوێ.
خێراییی تیشک لە بۆشایی نەگۆڕێکی گرنگە لە فیزیکدا و نرخە پێوراوەکەی دەگاتە (م/چ ٢٩٩٬٧٩٧٬٤٥٨) بە نزیکراوەیی (٨^١٠*٣)ە کە دەکا (٣٠٠٬٠٠٠٬٠٠٠مەتر لەسەر چرکە) لە زانستی فیزیک بەھیێمای (c)، و لە ساڵێک (٢١^١٠*٢٫٨٤٢١٧٤٣٧٨) دەکاتە (٢٨٤٢١٧٤٣٧٨٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠) مەتر دەبرێ لەھەرساڵێک یان دریژییەکەی (١ ساڵی ڕووناکی = ٩٫٤٦٠٥٢٨٤ × ١٠^١٥ مەتر)
. یاخود یەکەیەکی پێوانەیە کە یەکسانە بە نزیکەی ١٠ تریلیۆن کیلۆمەتر، یان ٦ تریلیۆن میل کە دانراوە لەلایەن (یەکێتی گەردوونناسی نێودەوڵەتی) (International Astronomical Union).
ئەم خێرایە زانایانی گەردوونناسی بەکاری دێنن بۆ پێوانەکردنی نیوان(ئەستێرەکان و گەلەستێرەکان).

## ئەمانەش ببینە
* باڵانسی گەردوونی

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20190716195803/https://www.iau.org/public/themes/measuring/

پۆل:زانست
پۆل:گەردوون
پۆل:یەکەکانی درێژایی
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:ڕووناکی
پۆل:یەکەکانی درێژی
فیزیک

**فیزیا** یان **فیزیک** () زانستێکی سروشتییە؛ بریتییە لە تاوتوێکردنی ماددە و جووڵەی ماددە لە بۆشاییدا و ھەموو ئەو شتانەی لەوانەوە دەگیردرێن، وەکوو وزە و ھێز. بەرینتر، شیکارییەکی گشتیی سروشتە بە مەبەستی تێگەیشتن لە چۆنیەتیی ئاکاری جیھان و گەردوون. لە ڕابردووی دوورەوە ھەتا ئێستە فیزیک پەیوەندییەکی زۆری لەگەڵ زانستەکانی بیرکاری و کیمیا ھەبووە.

## وشەڕەتناسی
وشەی فیزیا وشەیەکی یۆنانی کۆنە (فیزیک) بە مانای سروشت دێت.

ئەم زانستە لە زمان و نەتەوە جیاوازەکەن بە جیاواز بەکارھاتووە، بۆ نموونە:
* بە ئینگلیزی (فیزیکس)،
* بە عەرەبی (فیزیاء)،
* بە ئیتاڵی و ئازەربایجان و ئۆزبەی و بولگاری و ئەرمەنی (فیزیکا)،
* بە کوردی سۆرانی (فیزیا)،
* بە کوردی کرمانجی سەروو و ئەڵمانی و فارسیی (فیزیک)،
* بە ئیسپانی و پۆرتۆغالی و ڕوسی (فیسیکا)،
* بە ئۆردو (طبیعیات)،
* بە یۆنانی (ھیفیسیی)،
* بە ھیندی (پادیگلیگان)،
* بە چینی (ھوڤی)،
* بە فەڕەنسی (لافیزیک)،
* بە ژاپۆنی (فتری)،
* بە سەواحلی (فیزییا)،
* بە نێپاڵی (ھەوتیتی)،
* بەۆری (وولیا)،
* بە ڤیەتنامی (ڤەتلی)،
* … ھتد.

## مێژوو
### فیزیای کۆن
فیزیای کۆن یا کلاسیک بە گشت ئەو بیردۆزانە دەگوترێت کە لە چەند یاسایەکی نەگۆڕی بنچینەیی پێک ھاتوون، وەک میکانیکی کلاسیک، داینامیکە گەرمی، تیۆریی کارۆموگناتیسی، و … ھتد. لەم جۆرە فیزیایەدا بە ھەبوونی چەند زانیارییەک لەسەر دۆخی ھەنووکەیی و مێژووی پڕۆسەکە، دەشێت داھاتووی پڕۆسەکە بە تەواوی بدۆزرێتەوە. بۆ نموونە گەر کەسێک زانیاری ھەبێت لەسەر خێراییی تەنێک، دەتوانرێت بە سوود وەرگرتن لە ھاوکێشەکانی کاینێماتیک بزانرێت دوای کاتێکی دیاریکراو لە داھاتوودا دەگات بە کوێ.

## بوارەکانی زانستی فیزیا
* میکانیکی کلاسیکی: جووڵە و ھۆکارەکانی، کەوتنە خوارەوەی سەربەستی تەنەکان، ھێزی لێکخشاندن، کێش، تەنە خولخۆرکان.
* داینەمیکی گەرمی: گەرمی و پلەی گەرمی، شلبوونەوە و بەستن، بزوێنەرەکان.
* لەرینەوەی دیاردە شەپۆلییەکان: جۆرە تایبەتییەکانی جووڵەی بەپات، سپرینگ، پەندۆڵ، دەنگ.
* بیناییەکان: ڕووناکی، ئاوێنەکان، ھاوێنەکان، ڕانگ.
* کارۆموگناتیسی: کارەبا، موگناتیس، بارگەی کارەبا، سووڕەکانی کارەبا، موگناتیسی ھەمیشەیی، موگناتیسی کارەبایی.
* ڕێژەیی: تەنۆلکە کوڵاوەکان بە ھەر خێراییەک، بەریەک کەوتنی تەنۆلکەکان.
* میکانیکی کوانتەم: ڕەوشتی تەنۆلکە وردیلەکان، پێکھاتەی گەردیلە.
* فیزیای دۆخی ڕەقی: باس لە گشت تایبەتمەندییەکانی ماددەی ڕەق دەکات، وەک: گەرمی، کارەبایی، موگناتیسی و ھتد.
* فیزیای ناوەکی: باس لە ناوکە گەردیلە دەکات.

## پێڕستی ئەو کەسانەی کە وەرگری خەڵاتی نۆبڵن لە فیزیادا
پێڕستەکە ببینە لێرەوە

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستە سروشتییەکان
فیزیک