پەیمانامەی کۆمەڵکوژی

لە ڕێکەوتی ٩ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٨ دا پەیمانامەی ڕێگریکردن و سزای تاوانی کۆمەڵکوژی لەلایەن (ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان - United Nations General Assembly )ەوە بەشێوەیەکی کۆدەنگی پەسەندکرا بە (یاسای ٢٦٠ ی ئەنجومەنی گشتی) ناسێنرا و ڕێکەوتنامەکە لە ڕێکەوتی ١٢ ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ دا چووە بواری جێبەجێکردنەوە. ڕێکەوتنامەکە هەڵدەستێت بە پێناسەکردنی کردەی کۆمەڵکوژی بەشێوەیەکی یاسایی. ڕێنمایی هەموو وڵاتانی بەژدار کراوە کد هەستن بە ڕێگریکردن و سزادانی کردەکانی کۆمەڵکوژی لە کاتی جەنگ و ئاشتی دا. دوای تێپەڕینی ٤٠ ساڵی تەواو بەسەر دامەزراندنی پەیمانامەکەدا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٨٨ هەستا بە واژۆکردنی ئەویش بە مەرجی دانانی چەند مەرجێك کە ڕێگر دەبن لە سزادانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەگەر تۆمەتبار کرا بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی. هەتا تەمموزی ٢٠١٩، ١٥٢ وڵات دانیانناوە بە ڕێکەوتنامەکەدا.

## پێناسەی کۆمەڵکوژی لە پەیمانامەکەدا
بەندی ژمارە ٢ لە ڕێکەوتنامەکەدا بەم شێوەیە پێناسەی کۆمەڵکوژی دەکات:

هەر یەکێك لەم کردانە ئەنجام بدرێت بە مەبەستی لەناوبردنی تەواوی یان بەشێکی کۆمەڵە نەتەوەیی، نەژادیی، ڕەگەزی یان ئایینییەکان. وك:

* کوشتنی ئەندامی کۆمەڵەکە.
* زیان پێ گەیاندنی جەستەیی یان دەروونی ئەندامانی کۆمەڵەکە.
* سەپاندنی ئەو ڕێکارانەی مەبەست لێیان ڕێگریکردنی لەدایکبوون و وەچە خستنەوەیە لەناو کۆمەڵەکەدا.
* گواستنەوەی زۆرەملێیانەی منداڵانی کۆمەڵەیەك بۆ کۆمەڵەیەکی دیکە.

بەندی ژمارە ٣ لە ڕێکەوتنامەکەدا هەڵدەستێت بە پێناسەکردنی ئەو تاوانانەی دەکرێت سزابدرێن بەپێی پەیمانامەکە:

* کۆمەڵکوژی.
* ده‌سیسه‌ و نەخشەی نهێنی بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی.
* هاندانی ڕاستەوخۆ و کۆمەڵگە بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی.
* هەوڵ بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی.
* هاوبەش بوون لە کردەی کۆمەڵکوژی دا.

پەیمانامەکە پەسەندکرا مەبەستی قەدەغەکردنی کردە هاوشێوە و لێکچووەکانی کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان و هۆلۆکۆست. لە یەکەمین ڕەشنووسی پەیمانامەکەدا کوشتنی سیاسیش بوونی هەبوو بەڵام یەکێتی سۆڤییەت لەگەڵ چەند وڵاتێکی دیکەدا هاوڕا نەبوون و لە کۆتایی دا بەندەکە لابرا تێیدا.

## سەرپێچییەکانی پەیمانامەکە
لە ساڵی ١٩٨٨ دا دوابەدوای هەڵمەتی هێرشی چەکە کیمیاییەکان و کۆمەڵکوژیی کوردەکان لە باکوری عێراق، پرۆژە یاسایایەك پێشکەش بە (بارەگای نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان - United States House of Representatives ) کرا بە ناونیشانی (ڕێگریکردن لە کردەی کۆمەڵکوژی) بەڵام ڕەشنووسەکە ڕەتکرایەوە و پەسەند نەکرا بە هۆکاری بەکارهێنانی "چەمکی نەشیاو". ڕۆشنبیرە نوێیەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان پێیان وایە "هەڵمەتی ئەنفال" کردەیەکی کۆمەڵکوژی بووە کە لە جەنگی ئێران-عێراق دا ڕوویداوە و بۆتە هۆی کوشتنی هەزاران هاوڵاتی بەڕەچەڵەك کورد. لەسەر ئاستی جیهان سەدام حسێن لەگەڵ چەند هاوبەش و یاریدەدەرێكی دا بە تاوانی کۆمەڵکوژی و جینۆساید تۆمەتبار دەکرێن.

### ڕواندا
بۆ یەکەمین جار کە یاسای ساڵی ١٩٤٨ جێبەجێکرا بریتیی بوو لە ڕێکەوتی ٢ی ئەیلوولی ١٩٩٨ کاتێك (دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بۆ ڕواندا - International Criminal Tribunal for Rwanda) هەستا بە سزادانی (جان پاوڵ ئاکەڤیزۆ) بە نۆ بڕیاری تاوانی کۆمەڵکوژی کە پارێزگاری پێشووتریی شارێکی بچووكی وڵاتی ڕواندا بوو و دوای دوو رۆژ (جان کامباندا) کە سەرۆك وەزیرانی ڕواندا بوو یەکەمین سەرۆکی حکومەت بوو کە بە کۆمەڵکوژی تاوانبار کرا.

### ویلایەتە یەکگرتووەکان
لە دوای پەسەندکردنی ڕێکەوتنەکە و چوونە بواری جێبەجێکردنەوە یەکێك لە یەکەمین تۆمەتەکانی کۆمەڵکوژی کە پێشکەش بە نەتەوە یەکگرتووەکان بکرێت بریتیی بوو لە داوایەك لە دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەربارەی شێواز و چۆنیەتی مامەڵە کردن لەگەڵ ئەمریکییە ڕەشپێستەکان دا. (ئەنجومەنی مافە مەدەنییەکان) هەستا بە دانانی سکاڵانامەیەکی ٢٣٧ لاپەڕەیی و ئاماژەی بەوە دەدا کە لە ساڵی ١٩٤٥ بەدواوە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەرپرسیارە لە سەدەها گیانلەدەستدانی ناڕەوا و چەندین پێشێلکاریی کۆمەڵکوژی. ئەم سکاڵانامەیە لەلایەن چەند سەرکردەیەکەی کۆمەڵەی ڕەشپێستەکانەوە پێشکەشکرا کە ئەوانیش ئەمانە بوون (ویڵیام  پاترسن، پاوڵ رۆبسن و و.آ.ب دوبۆیس).

## سەرچاوەکان

پۆل:جینۆساید
پۆل:پەیماننامەکانی جەزائیر
پۆل:پەیماننامەکانی ئەندۆرا
پۆل:پەیماننامەکانی ئانتیگوا و باربوودا
پۆل:پەیماننامەکانی ئارجەنتین
پۆل:پەیماننامەکانی ئەرمەنستان
پۆل:پەیماننامەکانی ئۆسترالیا
پۆل:پەیماننامەکانی نەمسا
پۆل:پەیماننامەکانی ئازەربایجان
پۆل:پەیماننامەکانی بەحرەین
پۆل:پەیماننامەکانی بەنگلادێش
پۆل:پەیماننامەکانی باربادۆس
پۆل:پەیماننامەکانی بەلجیکا
پۆل:پەیماننامەکانی بەلیز
پۆل:پەیماننامەکانی بۆلیڤیا
پۆل:پەیماننامەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پۆل:پەیماننامەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:پەیماننامەکانی بوروندی
پۆل:پەیماننامەکانی کەنەدا
پۆل:پەیماننامەکانی کەیپڤەرد
پۆل:پەیماننامەکانی چیلی
پۆل:پەیماننامەکانی کۆلۆمبیا
پۆل:پەیماننامەکانی کۆستاریکا
پۆل:پەیماننامەکانی کرواتیا
پۆل:پەیماننامەکانی کووبا
پۆل:پەیماننامەکانی قوبرس
پۆل:پەیماننامەکانی چێکۆسلۆڤاکیا
پۆل:پەیماننامەکانی دانمارک
پۆل:پەیماننامەکانی دۆمینیکا
پۆل:پەیماننامەکانی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
پۆل:پەیماننامەکانی ئێکوادۆر
پۆل:پەیماننامەکانی ئێلسالڤادۆر
پۆل:پەیماننامەکانی ئەستۆنیا
پۆل:پەیماننامەکانی فیجی
پۆل:پەیماننامەکانی فینلاند
پۆل:پەیماننامەکانی گابۆن
پۆل:پەیماننامەکانی گورجستان
پۆل:پەیماننامەکانی گانا
پۆل:پەیماننامەکانی گواتیمالا
پۆل:پەیماننامەکانی گینێ
پۆل:پەیماننامەکانی گینێ بیساو
پۆل:پەیماننامەکانی ھایتی
پۆل:پەیماننامەکانی ھۆندووراس
پۆل:پەیماننامەکانی ئایسلەند
پۆل:پەیماننامەکانی ھیندستان
پۆل:پەیماننامەکانی ئیرلەند
پۆل:پەیماننامەکانی ئیسرائیل
پۆل:پەیماننامەکانی ئیتالیا
پۆل:پەیماننامەکانی کۆتدیڤوار
پۆل:پەیماننامەکانی جامایکا
پۆل:پەیماننامەکانی ئوردن
پۆل:پەیماننامەکانی کازاخستان
پۆل:پەیماننامەکانی کووەیت
پۆل:پەیماننامەکانی قرغیزستان
پۆل:پەیماننامەکانی لاتڤیا
پۆل:پەیماننامەکانی لوبنان
پۆل:پەیماننامەکانی لیسۆتۆ
پۆل:پەیماننامەکانی لیبێریا
پۆل:پەیماننامەکانی لیختنشتاین
پۆل:پەیماننامەکانی لیتوانیا
پۆل:پەیماننامەکانی لوکسەمبورگ
پۆل:پەیماننامەکانی مالیزیا
پۆل:پەیماننامەکانی مالی
پۆل:پەیماننامەکانی مۆریس
پۆل:پەیماننامەکانی مەکسیک
پۆل:پەیماننامەکانی مۆلدۆڤا
پۆل:پەیماننامەکانی مۆناکۆ
پۆل:پەیماننامەکانی مۆنتینیگرۆ
پۆل:پەیماننامەکانی مەغریب
پۆل:پەیماننامەکانی میانمار
پۆل:پەیماننامەکانی نامیبیا
پۆل:پەیماننامەکانی نیپال
پۆل:پەیماننامەکانی نیوزیلاند
پۆل:پەیماننامەکانی نیکاراگوا
پۆل:پەیماننامەکانی کۆریای باکوور
پۆل:پەیماننامەکانی نۆرویژ
پۆل:پەیماننامەکانی پاکستان
پۆل:پەیماننامەکانی پەنەما
پۆل:پەیماننامەکانی پاپوا گینێی نوێ
پۆل:پەیماننامەکانی پاراگوای
پۆل:پەیماننامەکانی پێروو
پۆل:پەیماننامەکانی پورتوگال
پۆل:پەیماننامەکانی ڕواندا
پۆل:پەیماننامەکانی سەینت ڤینسەنت و گرینادینز
پۆل:پەیماننامەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:پەیماننامەکانی سێنیگال
پۆل:پەیماننامەکانی سربیا و مۆنتینیگرۆ
پۆل:پەیماننامەکانی سیشێل
پۆل:پەیماننامەکانی سینگاپور
پۆل:پەیماننامەکانی سلۆڤاکیا
پۆل:پەیماننامەکانی سلۆڤێنیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:پەیماننامەکانی کۆریای باشوور
پۆل:پەیماننامەکانی سوید
پۆل:پەیماننامەکانی سویس
پۆل:پەیماننامەکانی تۆگۆ
پۆل:پەیماننامەکانی تۆنگا
پۆل:پەیماننامەکانی ترینیداد و تۆباگۆ
پۆل:پەیماننامەکانی توونس
پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئووگاندا
پۆل:پەیماننامەکانی ئوروگوای
پۆل:پەیماننامەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:پەیماننامەکانی ڤیێتنام
پۆل:پەیماننامەکانی یووگۆسلاڤیا
پۆل:پەیماننامەکانی زیمبابوی
پۆل:پەیماننامەکانی بەھاما
پۆل:پەیماننامەکانی دوورگەکانی قەمەر
پۆل:پەیماننامەکانی کۆماری چیک
پۆل:پەیماننامەکانی گامبیا
پۆل:پەیماننامەکانی مالدیڤ
پۆل:پەیماننامەکانی ھۆڵەندا
پۆل:پەیماننامەکانی فلیپین
پۆل:پەیماننامەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:پەیماننامەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
پۆل:پەیماننامەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:پەیماننامەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:پەیماننامەکانی نیووزیلاند