open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پێڕستی داواکراوانی عێراقی لەلایەن ئەمریکا

[چەپ|وێنۆک|کارتی یاریکردن کە وێنەی عێراقییە داواکراوەکانی لەسەرە لەسەر مێزێک لە بەشی ئەرشیف لە مۆزەخانەی سوپای نیشتمانی لە شاری [لویزیانا لە ئەمریکا]]
لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٣، ئەمریکا **لیستی داواکراوانی عێراقی** دروستکرد، کە پێکھاتبوو لە ٥٥ ئەندامی ڕژێمی پێشووی عێراق کە بۆ دەستگیرکردن داواکرابوون. لیستێک بوو بە کۆمەڵێک کارتی یاریکردن بۆ دابەشکردن بەسەر سەربازانی ئەمریکادا. دواتر لە ھەمان ساڵدا لیستەکە ژمارەیان بۆ دانرایەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕیزبەندییەکەی ناو کارتەکانی یاریکردندا بگونجێت (بڕوانە کارتی یاریکردنی زۆرترین داواکراوی عێراقی).   

لیستەکە پێنج کەسی کوژراوی تێدایە کە دیارترینیان بریتین لە: عودەی سەددام حوسێن و قوسەی سەددام حوسێن. ھەروەھا لە لیستەکەدا دوو ھەڵھاتووی تێدایە کە دیارترینیان ڕافیع عەبدوللەتیف تلفاح ئەلتکریتییە و سێ کەسیش چارەنووسیان نادیارە. ژمارەی ئەوانەی ئازاد کراون یازدە بوون لە کاتێکدا ژمارەی ئەوانەی سزای لە سێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە سێزدە: دیارترینیان سەددام حوسێن، تەھا یاسین ڕەمەزان، عەلی حەسەن ئەلمەجید، و تاریق عەزیز. پێنج کەسیان لەسێدارە دراون، چواریان دوای ئەوەی سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا بەڵام بەھۆی نەخۆشی شێرپەنجەوە گیانیان لەدەستدا. ئەوانی تر لە سێدارە نەدراون و ژمارەیان چوارە. ژمارەی ئەو کەسانەی کە گیراون و نە گیانیان لەدەستداوە یان دادگایی نەکراون نۆ کەسە، ژمارەی کوژراوەکانیش چواردە کەسە.

## سەرچاوەکان
ڕافیع عەبدوللەتیف تلفاح تکریتی

[وێنۆک|وێنەیەکی کارتی یاریکردنی ڕافیع عەبدوللەتیف تلفاح تکریتی، لەنێو [کۆمەڵێک کارتی یاریکردن بۆ زۆرترین داواکراوە عێراقییەکان|کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی پیاوە داواکراوەکانی عێراق]]
**ڕافیع عەبدوللەتیف تلفاح ئەلتکریتی** (١٩٥٤، تکریت) بەرپرسێکی ئەمنی عێراقە لەسەردەمی سەددام حوسێن و خاڵۆزایەتی، ھەروەھا ئامۆزا و ھاوەڵی عەدنان خەیروڵڵا وەزیری پێشووی بەرگریی عێراقە. بەڕێوەبەری ئاسایشی گشتی بووە. 

ئەو لە لیستی زۆرترین داواکراوی عێراقی ئەمریکا بوو لە کاتی داگیرکردنی عێراقدا، ژمارە ١٥ بوو، و تا ئێستاش ھەڵھاتووە یان بێسەروشوێنە.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تیایدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ئێستای ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە لەنێویاندا ڕافیع عەبدوللەتیف تلفاح بوو. 

لە ساڵی ٢٠١٨دا دەسەڵاتدارانی عێراق لیستی ٦٠ کەسی داواکراوی خۆیان بڵاوکردەوە، لەنێویاندا ڕافیع عەبدوللەتیف تلفاح.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان
خدر ئەلیاس

**خدر ئەلیاس** شارەدێیەکە لە ناحیەی نەمروود، قەزای حەمدانیە، پارێزگای نەینەوا، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان).

دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی شاری مووسڵ بە دووری (٤٢کم)، ژمارەی دانیشتووانی ٤٤ ھەزار و ٧٥٤ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی نەمروودە.

## ناو

## جوگرافیا

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
جیم جۆنز

**جەیمس وارن جۆنز** () ( ١٣ی ئایاری ١٩٣١ – ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٨) دامەزرێنەر و سەرکردەی پەرستگای گەلان بوو، بە خۆکوشتنی بەکۆمەڵ لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٨ ناسرا کە زیاتر لە ٩٠٠ ئەندامی پەرستگاکە لە جۆنستاون، گویانا، لەنێویاندا زیاتر لە ٢٠٠ منداڵ، کە ھەموویان بەھۆی ژەھراویبوونی سیانید گیانیان لەدەستدا، و پێنج کەسی دیکەش لە نزیک ڕێڕەوێکی فڕۆکەوانی کوژران.

جۆنز لە ویلایەتی ئیندیانا لەدایکبووە و لە ساڵانی ١٩٥٠ دا پەرستگاکەی لەوێ دامەزراندووە. دواتر گواسترایەوە بۆ کالیفۆرنیا، ڕووداوەکەی گویانا بە گەورەترین خۆکوشتنی بەکۆمەڵ دادەنرێت لە مێژوودا و بە گەورەترین لەدەستدانی ژیانی مەدەنی ئەمریکی دادەنرێت لە کارەساتێکی ناسروشتیدا تا ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١. لە نێو کوژراوەکاندا لیۆ ڕایان کە کۆنگرێسمانێکی ئەمریکی و سیاسەتمەداری ئەمریکی بوو کە لەکاتی ئەنجامدانی ئەرکدا تیرۆرکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی دژە جەنگی ڤێتنام
پۆل:بێخوایانی ئەمریکی
پۆل:مەسیحییە پێشووە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان (تورکیا)

**حەرەکەتا ئیسلامییا کوردستانێ** یان **بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان** بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی سیاسیی ئیسلامیی سوننەی کوردی بوو لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا. ساڵی ١٩٩٣ دامەزراوە و بە سەرپەرشتیی سەیدا مەلا عەبدوڵڵا. گرووپەکە لەگەڵ جڤاکی ئیسلامیی کوردستان (CÎK) کە فراکسیۆنێکی لایەنگری پارتی کرێکارانی کوردستان بوو، لە ساڵی ٢٠٠٤دا یەکیانگرت. تا ساڵی ٢٠٠٧ وەک بەشێک لە ١٢ رێکخراوە تیرۆریستیی چاڵاک لە تورکیا دانەنرا چوونکە چاڵاک نەبوو، ھەرچەندە پێشتر رێکخراوێکی تیرۆریستی بوو.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی پارتە سیاسییە نایاساییەکان لە تورکیا

## سەرچاوەکان


پۆل:جیاییخوازیی کورد لە تورکیا
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕێکخراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوە ئاینییەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکانی تورکیا
پۆل:حیزبە ئیسلامیەکان
پۆل:حیزبە کوردییە قەدەغەکراوەکان لە تورکیا
شەڕی بەغدا (١٥٠٨)

**شەڕی بەغدا** لە ساڵی ١٥٠٨ ڕوویدا لەلایەن حوسەین بەگ شاملو شاری بەغدا داگیر کرا، کە بە فەرمانی شا ئیسماعیل چوو بۆ شارەکە. لەو کاتەدا سوڵتان موڕادی ئاق قویونلو لە بەغدا ڕادەکات و بەغدا و عێراق دەکەوێتە ژێر دەستی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی.

## سەیری ئەمانەش بکە

* شەڕی شارور
* شەڕی هەمەدان (١٥٠٣)
* بەغدا
* مێژووی عێراق
* مێژووی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردستان
پۆل:مێژووی بەغدا
پۆل:ئێران
پۆل:مێژووی ئێران
موحسین خدر خەفاجی

**موحسین خدر عەباس ئەلخەفاجی** سیاسەتمەدارێکی عێراقی بووە و ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمیی حیزبی بەعس بووە و بەرپرسیار بووە لە ڕێکخستنەکانی پارێزگای قادسیە.

ناوی لە لیستی داواکراوانی عێراقی لەلایەن ئەمریکاوە ھاتبوو، ھەروەھا لەناو کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی زۆرترین داواکراوی عێراقییەکاندا دەرکەوت، و لە ٧ی شوباتی ٢٠٠٤ دەستگیرکرا.

ناوبراو لەلایەن دادگای عێراقی تایبەتمەند لە دادگاییکردنی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق و حکوومەتەکەی لە دۆسیەی ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩١ لە باشووری عێراق لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا کراوە. 

لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠١٧ لە زیندانی ناسریە کۆچی دوایی کرد. 

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە لەنێویاندا موحسین خدر خەفاجی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
نایف شینداخ تامر

**نایف شینداخ تامر ئەلغالیبی** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و ئەندامی حیزبی بەعسە. وەک بەرپرسی ڕێکخراوەکانی حیزب لە پارێزگای سەلاحەددین کاری کردووە. ھەروەھا ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بووە. و بەرپرسێکی حیزبی لە پارێزگای نەجەف بوو. 

ناوی لە لیستی داواکراوانی عێراقی لەلایەن ئەمریکاوە ھاتبوو، بەڵام پێدەچێت لە کاتی داگیرکردنی عێراقدا کوژرابێت. وەک کەناڵی مانگی دەستکردی ئەلعێراقییە لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٠٣ بەیاننامەیەکی بۆ ماتەمینی بڵاوکردەوە. 

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە لەنێویاندا نایف شینداخ تامر بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
دەرکردنی عەرەب و تورکمانەکان لە کەرکووک

لە ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی عەرەب لە پارێزگای کەرکووک لە باکووری عێراق دەرکران، بە شێوەیەکی سەرەکی دوای ئۆپەڕاسیۆنە سەربازییەکانی ھێزە کوردییەکان. دەرکردنەکان کە بریتی بوون لە وێرانکردنی ماڵەکان و دوورخستنەوەی زۆرەملێی خێزانە عەرەب و تورکمانەکان، بوو بە خاڵێکی مشتوومڕی نێودەوڵەتی، بە تۆمەتی پاکتاوی نەژادی.

## پێشینە
لە ساڵی ٢٠١٦دا، دوای ھێرشی داعش و دەستبەسەرداگرتنی کەرکووک لەلایەن کوردەکانەوە، ناوچەکە لەڕووی نەژادی و سیاسییەوە بارگاوی بووەوە. ھێزە کوردییەکان دەستیان کرد بە دەرکردنی دانیشتووانی عەرەب و تورکمان لە ناوچەکە، بەتایبەتی ئەوانەی گومانیان لێدەکرا ھاوسۆزیان لەگەڵ داعشدا ھەبێت، یان لە ململانێی دەسەڵاتدا لەنێوان فراکسیۆنە کوردییەکان و عەرەبەکاندا گیرابوون.

## دەرکردنەکان
بە درێژاییی ساڵی ٢٠١٦، ھەواڵەکان باس لەوە دەکەن کە ھێزە کوردییەکان ماڵی عەرەبەکانیان ڕووخاندووە، بە زۆر دانیشتوانیان دوورخستووەتەوە و تەواوی خێزانەکانیان ئاوارە کردووە. ئەم کارانە بە تایبەتی دوای پاڵنەرە سەربازییەکان بۆ وەرگرتنەوەی کەرکووک لە دەستی داعش و چەسپاندنی کۆنترۆڵی کورد بەسەر ناوچەکەدا بەرچاو بوون. نموونەیەک گوندی قوتان بوو کە دەوترێت زیاتر لە ٣٧٥ خێزانی عەرەب ئاوارە بوون.

نەتەوە یەکگرتووەکان نیگەرانیی خۆی لەم کارانە دەربڕی و ڕایگەیاند کە ئەم کارانە یەکسانن بە سزای بەکۆمەڵ و پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤن.

## نکۆڵییەکانی کورد
حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردەوە  و بانگەشەی ئەوەی کرد کە دوورخستنەوەی خێزانە عەرەبەکان بەھۆی نیگەرانییە ئەمنییەکانی پەیوەست بە داعشەوە بووە و ئەو کارانە پاڵنەری نەتەوەیی نەبوون. حکوومەتی ھەرێم دووپاتی کردەوە کە ئامانجی سەرەکییان سەلامەتی و ئاسایشی کەرکووکییەکان بووە.

## کاردانەوە نێونەتەوەیییەکان
ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، وەک ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی و ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤ، کردەوەی ھێزە کوردییەکانیان شەرمەزار کرد و بە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و یاسا نێودەوڵەتییەکان ناویان برد. ئەم ڕێکخراوانە وێرانکردنی ماڵە عەرەبییەکان و ئاوارەبوونی خێزانەکانیان بەڵگەدار کردووە و ئەو کارانەیان بە یەکگرتوو لەگەڵ پاکتاوکردنی نەتەوەیی ناوزەند کردووە.

## ئەمانەش ببینە

* شەڕی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک
پۆل:کوردایەتی
پۆل:پاکتاویی ڕەگەزی
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:مێژووی کەرکووک
پۆل:٢٠١٦ لە باشووری کوردستان
پۆل:دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام
پۆل:سەدەی ٢١ەم لە کەرکووک
مەھدی جەبار

**مەھدی جەبار ئەلعەبوودی**، ئەکتەرێکی کۆمیدی عێراقی (٢٩ی حوزەیرانی ١٩٥١ – ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤). لە ساڵی ١٩٥١ لە قەزای ئەلشەترە لە پارێزگای زیقار لەدایک بووە، بەشداری زۆر لە بەرھەمە شانۆیی و تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆ و سینەماییەکانی کردووە، ھەروەھا بە پێشکەشکردنی کارەکتەرە چەوساوەکان ناوبانگی دەرکردووە، ئەمە جگە لەوەی بەشداری دوو فیلمی بۆ پرۆژەی پایتەختی ڕۆشنبیری عەرەبی بەغدا لە ساڵی ٢٠١٣ کردووە، بە زەنگێکی تایبەت لە دەنگیدا جیا دەکرێتەوە کە لە ھونەرمەندانی دیکە جیای کردووەتەوە، لە ساڵی ٢٠١٣ جگە لە نمایشکردنی دەیان ڕۆڵی کۆمیدی و تراژیدی. پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ ھەموو ھاوھونەرمەندەکانیدا ھەبووە، ھەروەھا لەگەڵ ئەوانەی لە بازنەی کۆمەڵایەتی خۆیدا بوون، ئەمەش وایکردووە ببێتە بابەتی سەرسامی زۆر کەس.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عومەر بەرزنجی

**عومەر ئەحمەد کەریم بەرزنجی** (١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠، سلێمانی) چالاکوانێکی مافی مرۆڤ، پارێزەر سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکارێکی کوردە. وەک باڵیۆزی عێراق لە ڤاتیکان کاری کردووە و لە مانگی ئایاری ٢٠١٩ وەک باڵیۆزی قەتەر دەستنیشانکراوە.

## سەرچاوەکان
عەباس خەلیلی

**عەباس بن ئەسەدوڵڵا بن عەلی خەلیلی نەجەفی** (١٨٩٦ – ١٠ی شوباتی ١٩٧٢) سیاسەتمەدار و شاعیر و نووسەری عێراقی- ئێرانی بووە. لە شاری نەجەف لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩١٨دا یەکێک لە ئەرکانەکانی شۆڕشی دژ بە ژێرفەرمانی بەریتانیا بوو، سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا و بەرەو تاران ھەڵھات و نزیکەی چل ساڵ ڕۆژنامەی فارسی *ئیقدامی* لێ دەردەکرد. زۆر ڕەخنەی لە حکوومەتی ئێران دەگرت. برای نووسەر جەعفەر ئەلخەلیلی و باوکی شاعیر سیمین بێھبەھانییە. بە عەرەبی *محەممەد* و *شاھنامەی ھەیە*، کە لە فارسییەوە وەریگێڕاوە بۆ عەرەبی.    
## بەرھەمەکانی
* *تهران آزاد مقاله*
* *جال كار*، ڕۆمان
* *خياليات*، کۆمەڵە وتار
* *دير سمعان*، ڕۆمان
* *روزگار سياه*، لە سیاسەت
* *زندانيات*، ھی مەکسیم گۆرکی بۆ فارسی وەریگێڕاوە
* *غرائب عالم*
* *فجائع*
* *محمد*، بە عەرەبی
* *بوستان*، ھی سەعدی شیرازی وەریگێڕاوە بۆ عەرەبی
* *شاهنامة*، ھی فیردەوسییە وەرگێڕاوە بۆ عەرەبی
* *گلستان*، ھی سەعدی شیرازییە وەرگێڕاوە بۆ عەرەبی
* *نظم تاريخ ابن الأثير*
* *ديوان*، شیعرەکانی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:خەڵکی نەجەف
بزووتنەوەی ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٨

**شۆڕش** یان **بزووتنەوەی ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٨** بزووتنەوەیەکی بەدواداچوون بوو بۆ کودەتاکەی ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨ لە عێراق، کە تێیدا حیزبی بەعس دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت.

لە ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨، حکوومەتێک بە سەرۆکایەتی عەبدولڕەزاق ئەلنەیف پێکھێنرا،  بەڵام لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٨، بەعسییەکان بە سەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر و حەردان ئەلتکریتی و لەنێویاندا سەددام حوسێن، دیارترین کەسایەتییە سەربازییەکانیان کە سەرکردایەتی بزووتنەوەکەیان کردبوو و دەریانکردن، لەنێویاندا ئیبراھیم ئەلداوود و عەبدولڕەزاق ئەلنایف، و دواتر عەبدولڕەزاق ئەلنایفی لە دەربەدەریدا لە لەندەن لە ٩ی تەممووزی ١٩٧٨ تیرۆرکرا.

حیزبی بەعس ھەردوو کودەتاکە بە یەک بزووتنەوە دەزانێت و بە «شۆڕشی ١٧–٣٠ تەممووز» ناوی دەبات.

## سەرچاوەکان
ڕیاکتۆری ئۆسیراک

**ڕیاکتۆری تەممووز** یان **ڕیاکتۆری ئۆسیراک** ڕیاکتۆرێکی ئەتۆمی عێراق بوو کە بە ھاوکاری لەگەڵ فەڕەنسا بە ڕێککەوتنی نێوان سەرۆک سەددام حوسێن و جاک شیراک دروستکرابوو، کاتێک یەکەمیان جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش بووە و دووەمیان سەرۆکوەزیرانی فەڕەنسا بووە.
بەشێک لەم ڕیاکتۆرە بەھۆی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلەوە لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٨١ لەناوچوو. ئۆپەراسیۆنەکە ناوی ئۆپەراسیۆنی بابل بوو کە بە ئۆپەراسیۆنی ئۆپرا ناسراوە.

## سەرچاوەکان
ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەست ١٩٤٩

[وێنۆک|دۆخی سەربازیی خاکی [فەلەستین، ٦ی نیسانی ١٩٤٩. کاغەزەکانی ترومان]]
**ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩** کۆمەڵێک ڕێککەوتنی ئاگربەستن کە لە ماوەی ساڵی ١٩٤٩ لە نێوان ئیسرائیل و دەوڵەتانی دراوسێی، میسر، لوبنان، ئوردن، سووریا، بۆ کۆتاییھێنان بە دووژمنایەتییە فەرمییەکانی شەڕی عەرەبی-ئیسرائیلی ساڵی ١٩٤٨ و دامەزراندنی ھێڵەکانی ئاگربەست لە نێوان ھێزەکانی ئیسرائیل و ئوردن-عێراقیدا واژووکراون کە بە ھێڵی سەوزیش ناسراون.

نەتەوە یەکگرتووەکان دەزگا بۆ چاودێریکردن و راپۆرتکردنیان دامەزراند بۆ چاودێریکردنی ھێڵی ڕێککەوتن. ھەروەھا گفتوگۆی جێبەجێکردنی ئاگربەستەکە بووە ھۆی واژووی ڕاگەیاندنی سێ قۆڵی ساڵی ١٩٥٠ لە نێوان ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا. بەڵێنیان داوە کە لە ناو نەتەوە یەکگرتووەکان و لە دەرەوەی ڕێکار بن بۆ ڕێگریکردن لە پێشێلکردنی سنوورەکان و ھێڵی ئاگربەست. و پابەندبوونیان بە ئاشتی و سەقامگیری ناوچەکە دەربڕی، دژی بەکارھێنانی ھێز یان ھەڕەشەی بەکارھێنانی، و دووبارە دژی گەشەکردنی پێشبڕکێی چەکداری بوون. ئەم ھێڵە بەردەوام بوون تا شەڕی ساڵی ١٩٦٧ کە ماوەی شەش ڕۆژ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨)
پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:پەیماننامەکانی ئیسرائیل
پۆل:پەیماننامەکانی ئوردن
پۆل:پەیماننامەکانی لوبنان
فازل مەحموود غەریب

**فازل مەحموود غەریب ئەلمەشھەدانی** یان **فازل مەحموود غەریب ئەلمەشایخی** (لەدایکبووی شاری دوجەیل لە ساڵی ١٩٤٤) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و ئەندامی سەرکردایەتی ناوچەیی حیزبی بەعس ، پارێزگاری پێشووی پارێزگاکانی بابل و کەربەلا بووە، بەرپرسی ڕێکخراوەیی حیزبەکە بووە لە پارێزگای بابل و سەرۆکی یەکێتیی سەندیکاکانی کرێکاران لە عێراق.

ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری ڕێکخراوی کاری عەرەبی بووە بۆ ماوەی ئازاری ١٩٨٣ تا ئازاری ١٩٨٧، پاشان ئەندامی جێگرەوە بووە بۆ ماوەی ئازاری ١٩٩٦ تا ئازاری ١٩٩٨. 

ناوی لە لیستی داواکراوانی عێراقی لەلایەن ئەمریکاوە خراوەتەڕوو، ھەروەھا لەناو کۆمەڵێک کارتی یاریکردنی زۆرترین داواکراوی عێراقیەکاندا دەرکەوتووە، بۆیە لە ١٥ی ئایاری ٢٠٠٣ دەستگیرکرا و لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ ئازادکرا و ڕوویکردە سووریا و چالاکییە حیزبییەکانی ئەنجامدا.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ئێستای ٥٢ ئەرکانی ڕژێمی پێشوو کە لە نێویاندا فازل مەحموود غەریب.

ئێستا لە مالیزیا نیشتەجێیە، ھەرچەندە گومان ھەیە کە داعش دوای گرتنەوەی مووسڵ لە ساڵی ٢٠١٤ لەسێدارەی دابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
بزووتنەوەی پەیوەندیی ئیسلامیی کوردستان

**بزووتنەوەی پەیوەندیی ئیسلامیی کوردستان** پارتێکی ئیسلامیی کوردییە و لە ١٥ی ئازاری ٢٠٢٤ دامەزراوە، وەک جیابوونەوەیەک لە بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان. فراکسیۆنەکە بە سەرۆکایەتیی کامیلی حاجی عەلی کە دوای کۆنگرەی حیزبەکە لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ حیزبەکەیان جێھێشتبوو، لەسەر کۆنگرەی بناغەیی و دامەزراندن لە سلێمانی، کە نزیکەی ١١٠٠ کەس تێیدا ئامادەبوون، حیزبە نوێیەکە بڕیاریدا خۆی ئامادە بکات بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٤. پارتەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە زیاتر لە ٢٠٠٠ ئەندامی ھەیە. پارتەکە خۆی ھەڵبژارد لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٤ و ١٧٩٩ دەنگی بەدەستھێناوە، کە ٠٬٠٨٪ی کۆی دەنگەکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
پۆل:حیزبە ئیسلامیەکان
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:حیزبەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی عێراق
حەردان تکریتی

**حەردان عەبدولغەفار ئەلحەمدانی ئەلتکریتی** ( ٣ی نیسانی ١٩٢٥  – ٣٠ی ئازاری ١٩٧١)، فەرماندەی ھێزی ئاسمانیی عێراق و جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە عێراق.

لە دایکبووی تکریت و لە بنەڕەتدا خەڵکی قەزای دوجەیلە. یەکێک بوو لە دیارترین ئەفسەرە باڵاکانی فڕۆکەوانی لە عێراق. یەکێک بوو لە کەسایەتییە گرنگەکانی کودەتاکەی ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨، ھەروەھا ڕۆڵی لە شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ و بزووتنەوەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣دا ھەبووە. کۆمەڵێک پۆستی ھەبووە کە دوا پۆستیان وەزیری بەرگریی و جێگری سەرۆکی کۆمار بووە.

## تیرۆرکردنی

حەردان ئەلتکریتی لە ساڵی ١٩٧١ لەلایەن سەددام حوسێنەوە لە کووەیت تیرۆرکرا، سەدام ھەستی بە ھەڕەشەی حەردان دەکرد، چونکە ناوەکەی دیار بوو و پێگەی خۆی لەناو حیزبەکەدا بەرزبووەوە. سەددام ھەر لە سەرەتاوە پلانی تیرۆرکردنی نەیارانی دانابوو، دیارترینیان ھەردان ئەلتکریتی بوو.

تیرۆرکردنەکە لەلایەن کەسێکەوە بەناوی «فیتیان ئەلعانی» لەژێر ڕێنمایی فەرماندەیی باڵای بەغدا ئەنجامدراوە، کە لەلایەن سەددامەوە ڕەوانە کراوە. کاتێک ئەرکەکەی تەواو کرد و گەڕایەوە ماڵەوە، سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. دواتر سەددام فەرمانی ئازادکردنی دەرکرد و لە دەزگای ھەواڵگری دەریکرد.

حەردان لە گۆڕستانێکی شاری تکریت بە خاک سپێردرا، کە دەڕوانێتە شەقامی پزیشکان لە ناوەندی شار. لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤، چەکدارانی داعش تەقەمەنییان لە دەوروبەری گۆڕستانەکە چاند و تەقاندیانەوە، بەھۆیەوە قوبە و بەشەکانی دیکەی گۆڕستانەکە داڕما.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ١٩٧١
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
ئیبراھیم ئەلداود

**ئیبراھیم عەبدولڕەحمان ئەلداود** (١٩٣٢-؟) سەرباز و سیاسەتمەداری عێراقی، لە دایکبووی شاری ھیت.

## ژیان

لە ساڵی ١٩٤٩ پەیوەندی بە کۆلێژی سەربازییەوە کردووە و لە چەندین خولی تۆپخانەدا بەشداری کردووە. ئەندامی ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانی بووە و بەشداری شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ی کردووە. ناوبراو ئەرکی دەستبەسەرداگرتنی کۆنترۆڵی کۆشکی ئەلریحابی پێسپێردرا و شایەتحاڵی ئەو ڕووداوە بوو کە لەوێ ڕوویدا. لە دوای شۆڕشی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ لە کاتی لەسێدارەدانی عەبدولکەریم قاسم ئامادەبووە.

لە سەردەمی سەرۆک کۆمار عەبدولسەلام عارف و عەبدولڕەحمان عارف، وەک فەرماندەی فەوجی دووی لیوای پاسەوانی کۆمارییەکان کاری کردووە. دواتر کرا بە فەرماندەی ئەم لیوایە، ئەرکی پاسەوانیکردنی کۆشکی کۆماری و دڵنیابوون لە سەلامەتی سەرۆک و سەرپەرشتیکردنی بیست ھەزار سەرباز بوو.

سەرکردەی شۆڕشی ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨ بوو، دوای ئەوە وەک ئەندامی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش و فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکان و وەزیری بەرگریی لە حکوومەتەکەی عەبدولڕەزاق ئەلنایف دەستنیشانکرا. بەڵام بەعسییەکان لە ٣٠ی تەممووزدا ئەم حکوومەتەیان ڕووخاند، لە بزووتنەوەیەکدا عەبدولڕەزاق ئەلنایف و ئیبراھیم ئەلداودی ناچار بە دەستلەکارکێشانەوەیان کرد. ئەو لەو کاتەدا لە ئوردن بوو بۆ پشکنینی ھێزە عێراقییەکان لەوێ. کاتێک ھەوڵیدا بگەڕێتەوە، ھەڕەشەی ئەوەیان لێکرد کە فڕۆکەکەی بخەنە خوارەوە.
پاشان ناچار بوو گەشت بکات بۆ ڕۆما و دواتر کرا بە باڵیۆز لە مەدرید. لە ١٠ی نیسانی ساڵی ١٩٦٩، جگە لەو پۆستەی ئێستای، وەک باڵیۆزی ڤاتیکان دەستنیشانکرا. دواتر دوای کوشتنی براکەی نەقیب عەبدولوەھاب، ئەو ئەفسەرەی ھەوڵی تیرۆرکردنی ئەحمەد حەسەن بەکر دابوو بەھۆی ئەوەوە لە سعوودیە لە غوربەتدا ژیاوە.

ھەوڵیدا لە سەردەمی قەیرانی کووەیتدا سەرھەڵبداتەوە، بەڵام نەیتوانی پێگەیەک لە ئۆپۆزسیۆنی عێراق مسۆگەر بکات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەمیرعەلی حاجیزادە

**ئەمیرعەلی حاجیزادە** (؛ ‎٢٨ی شوباتی ١٩٦٢ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو لە کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە ھەتا کاتی مردنی لە ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە ٢٠٢٥دا، وەکوو فەرماندەی ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران کاری کرد.

## سزاکانی ئەمریکا و کەنەدا
لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩، وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سزای بەسەر حاجیزادەدا سەپاند کە بەستنی سامانەکانی لە ئەمریکا و قەدەغەکردنی کاروباری ئەمریکییەکان لەگەڵیدا لەخۆ دەگرت. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، دوای ناڕەزایەتییەکان بە کوژرانی ژینا ئەمینی، کەنەدا ناوی ئەمیرعەلی حاجیزادەی خستە پێڕستی گەمارۆ سەربەخۆکانی یەکگرتووی کەنەدا.

## ھەڕەشەی کوشتنی دۆناڵد ترامپ و مایک پۆمپیۆ
لە شوباتی ٢٠٢٣، حاجی زادە بانگەشەی کرد کە ئێران مووشەکێکی کرووزی پەرە پێداوە کە مەودای ١٦٥٠ کیلۆمەتر دەبڕێت و ھەڕەشەی کوشتنی دۆناڵد ترامپ، سەرۆک کۆماری پێشووی ئەمریکا و مایک پۆمپیۆ، وەزیری پێشووی کاروباری دەرەوەی ئەمریکای کرد. حاجیزادە لە چاوپێکەوتنە تەلەڤیزیۆنییەکەدا وتی: ئینشائەڵڵا چاومان لە کوشتنی ترامپە. پۆمپیۆ و ئەو فەرماندە سەربازییانەی کە فەرمانی کوشتنی قاسم سولەیمانی (فەرماندەی ھێزی قودسیان)یان دەرکرد، بکوژرێن.

## ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل
حاجیزادە لە مانگەکانی نیسان و تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ سەرپەرشتی ھێرشە ئاسمانییەکانی ھێزەکانی ئێرانی لە دژی ئیسرائیل کردووە. ڕۆژی ٦ی تشرینی یەکەم، خامنەیی ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، ڕێزلێنانی فەتحی بەخشییە حاجی زادە.

## مردن
حاجیزادە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا کە ناوەندێکی فەرماندەییی سەربازیی ژێرزەوی لە تاران کردبوو ئامانج کوژرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
غوڵامعەلی ڕەشید

**غوڵامعەلی ڕەشید** (؛ ١٩٥٣ لە دژپێڵ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە تاران) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بوو کە وەک فەرماندەی بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا و جێگری فەرماندەی بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران کاری کرد. ئەو یەکێک لە فەرماندە ئێرانییەکانی بەشدار لە شەڕی ئێران و عێراقدا بوو. ڕەشید لەگەڵ سێ کەسایەتیی سەربازیی دیکە بە ناوەکانی محەممەدعەلی جەعفەری، عەلی فەدەوی و محەممەد باقری بە تۆڕی سەرکردایەتیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ناسرابوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
عەلی فەدەوی

[چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|بەخشینی میدالیای ''فەتح'' لەلایەن [عەلی خامنەیی، ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران بە عەلی فەدەوی]]

**عەلی فەدەوی** (؛ لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦١ لە ئەردستان) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانییە کە وەک فەرماندەی ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران کار دەکات. ئەو لە ساڵی ٢٠١١دا لەلایەن عەلی خامنەیی ڕێبەری ئێرانەوە بۆ ئەم پۆستە دەستنیشان کرا.

## ژیاننامە
هەلی فەدەوی لە ساڵی ١٩٦١ لە ئەردستان لەدایک بوو. فەدەوی لە زانکۆی پیشەسازیی ئەسفەھان خوێندوویەتی و لەوێ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاریی کارەبا و ماستەری لە بەڕێوەبردنی ستراتیژی بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:زیندووان
کساف

چەپ|بێچوارچێوە
**KSAF** یان **کساف** کورتکراوەیەکی سویدییە بۆ کۆمەڵەی ئەکادیمیی خوێندکارانی کورد (*Kurdiska Student- och Akademikerförbundet)*.

ڕێکخراوێکی نیشتیمانی و ڕێکخراوە ناوخۆیییەکانی کە لەڕووی سیاسی و ئایینییەوە سەربەخۆن. ئامانجیان کۆکردنەوەی کەسانی کورد و ئەو کەسانەی کە گرنگی بە کوردستان دەدەن بۆ چالاکییە جۆراوجۆرەکان، وەک چالاکییە کلتورییەکان کە تیشک دەخەنە سەر کورد و کوردستان. سەرەڕای ئەوەش، ئەندامەکان پابەندن بە ڕاکێشانی سەرنج لەسەر کێشەکانی کورد.

ئەمڕۆ، ڕێکخراوە ناوخۆیییەکانی لە بنەڕەتدا لە ھەموو شارەکانی زانکۆ لە سوێد ھەن؛ KSAF Linköping، KSAF  KSAF Örebro، KSAS Stockholm، KSAF Uppsala و KSAF Väst، ئەوان ئێوارەی فیلم ساز دەکەن، سیمینار و ووتار و ئێوارە خوان بۆ ئەندامەکان لەگەڵ زۆرێک لە ئامادەبووان بە بنەما نەتەوەییە جیاوازەکانەوە. بەم شێوەیە، ناونیشانی کۆمەڵە پەیوەندی بە سەروەری نەتەوەیی ئەندامەکانیەوە نییە بەڵکو پەیوەندی بە بابەت و چالاکیەکانیاندا ھەیە. ھەروەھا، چالاکییەکان تەنیا بۆ خوێندکار و ئەکادیمیستەکان نییە، بەڵکو بۆ ھەموو کەسێکە بەبێ گوێدانە کار و پیشەکەیان. لەگەڵ ئەوەشدا، ئامانجێکی گرنگی ھاندانی گەنجی کوردە بۆ بەردەوامبوون لە خوێندن لە زانکۆ یان کۆلێژەکان.

کۆمەڵە نیشتیمانییەکە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ دامەزرا، بەڵام یەکەم کۆمەڵەی ناوخۆییی KSAF لە ساڵی ٢٠٠٢ لە ستۆکھۆڵم دامەزرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* پەڕەی فەیسبووکی KSAF
* پەڕەی فەیسبووکی KSAF Väst

## ئەمانەش ببینە

* چاوپێکەوتن لەگەڵ بەڕێوەبەری زانیاریی KSAF ستۆکھۆڵم
* پێڕستی ڕێکخراوە کوردییەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
مەجید شەھریاری

**مەجید شەھریاری** (؛ ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦ لە زەنگان – ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ لە تاران) فیزیکزان و زانایەکی ئەتۆمیی ئێرانی بوو کە ڕۆڵی سەرەکیی لە بەڕێوەبردنی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێراندا لەگەڵ فەرەیدوون عەباسی گێڕا. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ بە بۆمبێکی چەسپاو تیرۆر کرا. دەسەڵاتدارانی ئێران مۆسادیان بە تیرۆرکردنی شەھریاری تۆمەتبار کرد. تەرمەکەی لە مەزاری ئیمامزادە ساڵح بن مووسا لە تاران بەخاک سپێردرا.

## دوای تیرۆرکردن
دەسەڵاتدارانی ئێران دوای تیرۆرکردنی مەجید شەھریاری ڕێوشوێنی ئەمنیی زیاتریان بەسەر زانایانی ئەتۆمیدا سەپاند. وەزارەتی ھەواڵگریی ئێران لە سەرەتای مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٠دا ڕای گەیاند کە چەند کەسێک بە گومانی تێوەگلان لە کوشتنی ئەو زانایە ئەتۆمییە دەستبەسەر کراون و دەزگای ھەواڵگریی بیانی تۆمەتبار کران بەوەی کە لە پشت تیرۆرەکەوە بوون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
پۆل:تیرۆرکردنەکانی مۆساد
ئۆپەراسیۆنی ئۆپرا

**ئۆپەراسیۆنی ئۆپرا** ناسراو بە **ئۆپەراسیۆنی بابل**، ھێرشێکی ئاسمانی لەپڕی ئیسرائیل بوو کە لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٨١ ئەنجامدرا، کە ڕیاکتۆرێکی ئەتۆمی عێراقی لەناوبرد کە لە قۆناغی دروستکردندا بوو لە دووری ١٧ کیلۆمەتر (١٠.٥ میل) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی بەغدا. ئەم ئۆپەراسیۆنە دوای ئەوەی ئۆپەراسیۆنی شمشێری سووتاوی شکستخواردووی ئێران لە ساڵی پێشوودا زیانێکی کەمی بە ھەمان دامەزراوەی ئەتۆمی گەیاند و دواتر تەکنیکارانی فەڕەنسی زیانەکانیان چاککردەوە. لە دوای ئەوە، ئۆپەراسیۆنی ئۆپرا و لێدوانەکانی پەیوەندیدار بە حکوومەتی ئیسرائیل، دۆکتۆرینی دەستپێکردنیان چەسپاند، کە بە ڕوونی ڕای گەیاند کە ھێرشەکە نائاسایی نییە، بەڵکو «پێشینەیە بۆ ھەموو حکومەتێکی داھاتوو لە ئیسرائیل». ھێرشی پێشوەختەی ئیسرائیل بۆ بەرپەرچدانەوەی بڵاوبوونەوەی چەک ڕەھەندێکی دیکە بۆ سیاسەتی ئێستای خۆی زیاد دەکات کە ناڕوونی بە مەبەست، بەو پێیەی پەیوەندی بە توانا ئەتۆمییەکانی وڵاتانی دیکەی ناوچەکەوە ھەیە. 

لە ساڵی ١٩٧٦ عێراق ڕیاکتۆری ئەتۆمی ئۆسیریس لە فەڕەنسا کڕی. لە کاتێکدا فەڕەنسا و عێراق جەختیان لەوە دەکردەوە کە ئەو ڕیاکتۆرە کە فەڕەنسییەکان ناویان لێنابوو ئۆسیراک، بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی ئاشتیانە، ئیسرائیلییەکان بە گومانەوە سەیری ڕیاکتۆرەکەیان دەکرد، پێیان وابوو کە ڕیاکتۆرەکە بۆ دروستکردنی چەکی ئەتۆمی دروستکراوە. لە ٧ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٨١، فڕۆکەیەکی جەنگی ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل ئێف-١٦ بە یاوەری فڕۆکەی ئێف-١٥ی ئیگەل، بۆردوومانی ڕیاکتۆری ئۆسیراکی کرد و زیانێکی زۆری لێکەوتەوە. ئیسرائیل ئۆپەراسیۆنەکەی بە بەرگریکردن لە خۆ وەسف کرد و ڕای گەیاند، ڕیاکتۆرەکە «کەمتر لە مانگێک»ی مابوو پێش ئەوەی ببێتە ھەڕەشە. ١٠ سەربازی عێراقی و سڤیلێکی فەڕەنسی کوژران. ھێرشەکە نزیکەی سێ ھەفتە پێش ھەڵبژاردنەکانی کنێست ڕوویدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨١
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨١
فەرەیدوون عەباسی

**فەرەیدوون عەباسی دەوانی** (؛ ١١ی تەممووزی ١٩٥٨ لە ئابادان – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە تاران) سیاسەتوان، زانایەکی ئەتۆمیی ئێرانی و مامۆستای فیزیکی پسپۆڕ لە تیشکی لەیزەر بوو. ئەو لە مانگی شوباتی ٢٠١١، دوای تیرۆرکردنی مەجید شەھریاری لەلایەن دەزگا بیانییەکانەوە لە ئێران، وەک سەرۆکی ڕێکخراوەی وزەی ئەتۆمیی ئێران دەستنیشان کرا. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە تارانی پایتەخت لە ھێرشێکی ئیسرائیلدا کە لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوچە جیاوازەکانی ئێران ئەنجام درا، تیرۆر کرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
عەلی شادمانی

**عەلی شادمانی** (٢١ی ئەیلوولی ١٩٦٢ لە ھەمەدان – ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە تاران) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بە پلەی سالاری سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بوو کە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دوای تیرۆرکردنی غوڵامعەلی ڕەشید لە ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیلدا، وەک فەرماندەی بارەگای خاتەم ئەلئەنبیا دەستنیشان کرا و ھەتا ١٧ی حوزەیران پۆستەکەی پێبوو.

شادمانی لە ساڵی ١٩٧٩ پەیوەندیی بە سوپای پاسدارانەوە کرد و لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا ئەندامی ئەو ڕێکخراوەیە و لە ساڵی ١٩٨٦ ھەتا ١٩٨٨ فەرماندەی فیرقەی ٣٢ی ئەنسارولحوسێن بوو.

لە ساڵی ١٩٨٨ ھەتا ١٩٩٨ جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران بوو، لە ساڵی ١٩٩٨ ھەتا ٢٠٠٠ وەک فەرماندەی فیرقەی ٣ی ھێزە تایبەتەکانی حەمزە کاری کرد، لە ساڵی ٢٠٠٠ ھەتا ٢٠٠٣ فەرماندەی بارەگای نەجەف بوو و لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠١٢ وەک بەرپرسی بەشی ئۆپەراسیۆنەکان لە بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان کاری کرد. ئەو لە ساڵی ٢٠١٢ ھەتا ٢٠١٦ جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان بوو.

## کوژران
وێنۆک|تەرمی عەلی شادمانی پێش ناشتنی لە تاران (٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥)
سوپای ئیسرائیل لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا ڕای گەیاند کە شادمانی کوشتووە. بەوتەی سوپای ئیسرائیل، فڕۆکە شەڕکەرەکانی ئەو وڵاتە لە ئۆپەراسیۆنێکی ھاوبەشی نێوان «بەڕێوەبەرایەتیی زانیاریی سەربازی و ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل» و بەپێی زانیاریی ورد و «ھەلێکی لەناکاو»، ناوەندێکی فەرماندەییی چالاکیان لە تاران کردە ئامانج و لە ئەنجامدا شادمانی کوژرا. بەپێی وێبگەکانی سەر بە حکوومەتی ئێران ھۆکاری مردنی شادمانی «برینە زۆرەکان بەھۆی بۆردومان» لە ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ڕاگەیەندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی ھەمەدان
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:دوایین مردنەکان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
دەزگای ئاسایشی تایبەت

**دەزگای ئاسایشی تایبەت** دیارترین دامەزراوەی ئەمنی بوو لە عێراق لە سەردەمی سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق.
ھانی عەبدوللەتیف تلفاح تکریتی تا ساڵی ٢٠٠٣ تا داگیرکردنی عێراق دوایین بەڕێوەبەری دەزگای ئاسایشی تایبەت بووە.
ھاوپەیمانیی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق بە سەرۆکایەتی پۆڵ بریمەر لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٠٣ بڕیاری ھەڵوەشاندنەوەی دەزگای ئاسایشی تایبەتیان دا.

## لیستی بەڕێوەبەرانی دەزگای ئاسایشی تایبەت

ئەمانەی خوارەوە وەک بەڕێوەبەری دەزگای ئاسایشی تایبەت کاریان کردووە:

* حوسێن کامیل حەسەن ئەلمەجید (١٩٨٣–١٩٨٩)
* فەنار زەبین حەسەن (شەڕی کەنداو)
* قوسەی سەددام حوسێن یان عەبدولحەمید مەحموود تکریتی (١٩٩١ یان ١٩٩٢–١٩٩٧)
* نۆفال مەحجووم تکریتی (١٩٩٧–؟)
* قوسەی سەددام حوسێن (؟–٢٠٠١)
* وەلید حەمید تۆفیق (٢٠٠١–٢٠٠٢)
* ھانی عەبدوللەتیف (٢٠٠٢–٢٠٠٣)

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
حامد یووسف حوومادی

**حامد یووسف حومادی ئەلناسیری** (١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٥–٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢) وەزیری پێشووی عێراق بووە. پۆستی وەزیری ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن ھەبووە، جگە لەوەی سکرتێری سەرۆک سەددام حوسێن بووە.

## ژیان
حوومادی ئەلناسیری لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٣٥ لە قەزای کەرخی بەغدا لەدایک بووە. سەر بە خێڵی ئەلبوخەسارە، خێڵی ئەلبوناسر، یەکێکە لە گەورەترین ھۆزەکانی تکریت. ئەم خێڵە ھەمان ئەو خێڵەیە کە سەرۆک سەددام حوسێن تێیدایە. تەمەنی منداڵی و گەنجی لە بەغدا بەسەر بردووە و لەوێ خوێندوویەتی. بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەدەبی ئینگلیزی بە جیاوازی لە زانکۆی بەغدا بەدەستھێناوە. پاشان بڕوانامەی لێھاتوویی لە زمانی ئینگلیزی لە زانکۆی کامبریج لە بەریتانیا بەدەستھێناوە، ھەروەھا بڕوانامەی ماستەری لە زانستە کارگێڕییەکان لە زانکۆی تەکنەلۆژیای دێلفت لە ھۆڵەندا بەدەستھێناوە. ئەو خەریکی بازرگانی نەبووە، تەنانەت کوڕەکانیشی لە بازرگانیکردن قەدەغە کردووە بۆ ئەوەی لە ھەر گومانێک دوور بکەوێتەوە کە زیان بە ناوبانگەکەی بگەیەنێت یان نادادپەروەری بەرامبەر بە خەڵک دروست بکات. لە ساڵی ١٩٦٧ ھاوسەرگیری کردووە و پێنج کوڕ و کچیان بووە.

## پۆست و پیشە
حوومادی ئەلناسیری چەندین پۆستی گرنگی ھەبووە، لەوانە: بەڕێوەبەری گشتی ناوەندی نیشتمانی بۆ ڕاوێژکاری و گەشەپێدانی کارگێڕی، سەر بە وەزارەتی پلاندانانی عێراق لە ساڵی ١٩٧١. لەو پۆستەدا ئەرکی بنیاتنانەوە و بەھێزکردنی توانای فەرمانبەرانی لە دەزگای کارگێڕی حکوومەت و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، بەشداریکردن لە گەشەپێدانی کارگێڕیدا. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٥ کرایە بەڕێوەبەری نووسینگەی سەرۆک سەددام حوسێن، ئەو کاتەی سەددام جێگری سەرۆکی کۆمار بوو. لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٢ حوومادی بە پلەی وەزیر بۆ سەرۆک سەدام حسێن کرایە سکرتێری تایبەت. لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٩١ بوو بە وەزیری ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن. لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٩٧ وەک ڕاوێژکاری سەرۆککۆمار دەستنیشانکرا. لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٨ کرایە سەرۆکی دەستەی ئەمینداری بەیت ئەلحیکمەت لە بەغدا کە یەکێکە لە ناوەند و دامەزراوە دیارەکانی توێژینەوەی کولتووری لە جیھانی عەرەبی و ئیسلامیدا. دوایین پۆستی فەرمی پێش لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، وەزیری ڕۆشنبیری و ھونەر بوو لە مانگی ئازاری ٢٠٠١.

## دەستگیرکردن لە زیندانی مەتار
لە ١ی ئایاری ٢٠٠٣ دەستگیرکرا و لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٢ لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە ئازادکرا، ھەرچەندە لە لیستی ٥٥ کەسی زۆرترین داواکراوی حکوومەتی واشنتۆندا نەبوو، بەڵام لە زیندانی مەتار دەستبەسەرکرا، نزیکەی نۆ ساڵ لەوێ بوو. محەممەد مەھدی ساڵح، وەزیری بازرگانی ڕای گەیاند، حامد یووسف حوومادی بیرەوەرییەکانی لەکاتی دەستبەسەرکردنیدا نووسیوە، ئەمەش لە وەڵامی داوایەکی سەددام حوسێن. سەددام پێشنیازی کرد کە ناونیشانی بیرەوەرییەکان «من سکرتێری سەرۆک سەددام بووم» بێت. حامد پێش ئەوەی بیرەوەرییەکانی بڵاوبکرێنەوە، کۆچی دوایی کرد. داوای ئیفادەکەی لەو دادگایە کرا کە حکوومەتی عێراق لە دۆسیەی دوجەیل دامەزراندبوو، دواتر بێتاوانییەکەی لە ھەموو تۆمەتەکانی دژی سەلمێندرا. پاشان لەگەڵ خێزانەکەی گەشتێکی بۆ میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان کرد و تا کۆچی دوایی لە ٢٠٢٢ لەوێ مایەوە.

## مردن
حوومادی ئەلناسیری لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٢ دوای تووشبوونی بە نەخۆشییەکی کوشندە کۆچی دوایی کرد. زۆرێک لە کەسایەتییە دیارەکان ماتەمینی کۆچی دوایییان گێڕا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
مەھدی ڕەبانی

**مەھدی ڕەبانی** (لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کۆچی دوایی کردووە) سەرتیپێکی سوپای پاسدارانی شۆرشی ئیسلامی بووە کە لە ساڵی ٢٠١٦ تا کۆچی دوایی وەک جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بووە.

سەرەتای ژیانی سەربازی لە سوپای پاسداران لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق دەستپێکردووە. ڕەبانی لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ١٩٩٨ فەرماندەی بنکەی نەجەف ئەشرەف بووە، لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٤ وەک فەرماندەی بنکەی سامن ئەلئومە و لەکاتێکدا پۆستەکەی وەک فەرماندەی فیرقەی ٥ی نەسر پاراستووە، ھەروەھا فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران بووە لە پارێزگای خوراسان. 

لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٢ وەک جێگری بارەگای ساروڵڵا کاری کردووە، جێگری ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران بووە لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٦ و لە ئەیلوولی ٢٠١٦ تا حوزەیرانی ٢٠١٧ جێگری سەرۆکی ئەرکانی ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان بووە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
ساماڵ مەجید فەرەج

**ساماڵ مەجید فەرەج** (١٩٣٩–٢٠٠٣) سیاسەتمەدار و ئابووریناسێکی کوردی عێراقە و لە سلێمانی لەدایکبووە لە سەردەمی سەددام حوسێن پۆستی کارگێڕی و وەزاری لە حکوومەتی عێراقدا ھەبووە. خاوەنی دکتۆرایە لە کشتوکاڵ لە یووگۆسلاڤیا.

ئەندامی دەستەی کارگێڕی کۆمەڵەی ڕۆشنبیری کورد بووە کە لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزراوە.

وەک وەزیری کشتوکاڵ و چاکسازی کشتوکاڵی کاری کردووە، و ھەروەھا وەزیری پلاندانانی بووە، لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٨٢ شوێنی تامر ڕەزووقی گرتووەتەوە، و بەردەوام بووە لە پۆستەکەی تا لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٩٤ وەزارەتەکە ھەڵوەشاوەتەوە. پاشان وەک وەزیری دەوڵەت کاری کردووە تا لە یەکەمی تەممووزی ٢٠٠٢ خانەنشین بووە.

دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ پەنای بۆ سلێمانی بردووە. ناوی لە ماڵپەڕی فەرمانگەی کۆنترۆڵکردنی سەروەت و سامانی بیانیدا ھاتووە. لە ١٧ی ئابی ٢٠٠٣ لە دوبەی کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تەھا ئیبراھیم ئەلعەبدوڵڵا

**تەھا ئیبراھیم ئەلعەبدوڵڵا** ئەکادیمیست و سیاسەتمەدارێکی کۆچکردووی عێراق بوو.

لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٩ وەزارەتی ئاودێری دامەزرا و بەڕێوەبەرایەتی گشتی ئاودێری لە وەزارەتی چاکسازی کشتوکاڵی (پێشتر) جیاکرایەوە، بۆیە وەک وەزیری ئاودێری (١٩٦٩–١٩٧٢)، و دواتر بووە ئەندامی تەواوکاتی ئەنجومەنی باڵای کشتوکاڵ و یاریدەدەری سەرۆکی نووسینگەی سەرۆکایەتی، پاشان وەک سەرۆکی زانکۆی بەغدا (١٩٧٤–١٩٧٧) و دواتر وەک وەزیری پلاندانان (١٩٧٩–١٩٨١) کاری کردووە کاتێک سەددام حوسێن وەک سەرۆککۆمار کاری کردووە.

## سەرچاوەکان
محەممەد پاکپوور

**محەممەد پاکپوور** (؛ لەدایکبووی ١٩٦١ لە ئەراک – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦) ژەنەڕاڵێکی دوو ئەستێرەی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیییە کە لە ئێستادا وەک فەرماندەی گشتیی سوپای پاسداران کار دەکات، ئەمەش دوای تیرۆرکردنی حوسێن سەلامی لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥.

پاکپوور خاوەنی بڕوانامەی ماستەری جوگرافیایە لە زانکۆی تاران و دکتۆرای لە جوگرافیای سیاسی لە زانکۆی تەربییەت مودەریس ھەیە. ناوبراو لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراقدا ئەندامی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و فەرماندەییی یەکەی زرێپۆشی پاسەوانی بووە.

دوای شەڕ، پاکپوور ھەندێک پۆستی وەک فەرماندەی مەڵبەندی نوسرە، جێگری فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای پاسداران، فەرماندەی فیرقەی ٨ی نەجەف، فەرماندەی فیرقەی ٣١ی عاشوورا و سەرۆکی ھێزی وشکانیی سوپای پاسداران بۆ ماوەی ١٦ ساڵ لە ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠٢٥ پێبووە. 

لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢١، یەکێتیی ئەورووپا سزای بەسەر محەممەد پاکپووردا سەپاند بەھۆی ڕۆڵی لە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکانی ئێران و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:زیندووان
ئاستی دەریا

[وێنۆک| ئەم نیشانەیە کە ئاماژەیە بۆ ئاستی دەریا لە نێوان [ئورشەلیم|قودس و دەریای مردوو دایە .]]
**مامناوەندی ئاستی دەریا** (**MSL**، زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ **ئاستی دەریا**) تێکڕای ئاستی ڕووکاری یەکێک یان زیاترە لە نێوان ئاوە کەنارییەکانی زەوی کە بەرزییەکانی وەک بەرزی لە ئاستی دەریا لێیەوە دەپێورێت. MSL جیھانی جۆرێکە لە داتای ڕاستداتایەکی جیۆدێتیکی ستانداردکە بۆ نموونە وەک داتایەکی ھێڵکاری لە نەخشەسازی و گەشتیاری دەریاییدا بەکاردەھێنرێت، یان لە فڕۆکەوانیدا وەک ئاستی دەریای ستاندارد کە پەستانی بەرگەھەوای تێدا دەپێورێت بۆ قەبارەدانانی بەرزی و لە ئەنجامدا ئاستی فڕینی فڕۆکە.

زاراوەی *سەرووی ئاستی دەریا* بەگشتی ئاماژەیە بۆ بەرزی سەرووی ئاستی دەریای مامناوەند (AMSL). زاراوەی **APSL** بە واتای سەرووی ئاستی دەریای ئێستا دێت، بەراوردکردنی ئاستی دەریا لە ڕابردوودا لەگەڵ ئاستی ئەمڕۆ.

تیرەی زەوی لە ئاستی دەریادا ٦٣٧٨٫١٣٧ یە کم (٣٬٩٦٣٫١٩١ mi) لە ھێڵی ئیستوایی. ٦٣٥٦٫٧٥٢ دۆلارە کم (٣٬٩٤٩٫٩٠٣). میل) لە جەمسەرەکان و ٦٬٣٧١٫٠٠١ کم (٣٬٩٥٨٫٧٥٦ mi) بە تێکڕا. ئەم گۆییە تەختە، لەگەڵ ناتەواوییەکانی کێشکردنی ناوخۆییدا تێکەڵکراوە، جیۆیدی زەوی پێناسە دەکات، کە نزیکەی مامناوەندی ئاستی دەریای ناوخۆیی بۆ شوێنەکانی ناو زەریای کراوە نزیک دەکاتەوە. جیۆیدەکە خەمۆکییەکی بەرچاو لە زەریای ھیندی لەخۆدەگرێت، کە ڕووی زەوییەکەی  نزم دەبێتەوە لە خوار ئاستی جیھانی مامناوەندی دەریا (بەدەر لە کاریگەرییە بچووکەکانی وەکو مەل و با و جەریانی).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا:تێگەیشتن لە ڕابردوو – باشترکردنی پێشبینییەکان بۆ داھاتوو
* خزمەتگوزاری ھەمیشەیی بۆ مامناوەندی ئاستی دەریا
* گۆڕانی ئاستی دەریای جیھانی: دیاریکردن و لێکدانەوە
* دەزگای پاراستنی ژینگە ڕاپۆرتی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا
* تایبەتمەندیەکانی ئایزۆستازی و ئیوستازی
* پێوانی ئاستی دەریا لە بۆشایی ئاسمانەوە
* ڤیدیۆی ڕیزینگ تاید: دامەزراوەی سکریپس بۆ ئۆقیانووسناسی
* ئاستی دەریا بە شێوەی ئۆنلاین: خزمەتگوزاری نیشتمانی ئۆقیانوس (CO-OPS)
* سیستەمی چاودێری دوو نیڤۆ دی ئۆس لیتۆرالێس (SONEL)
* بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا – ئاستی دەریا لە سەدەکانی داھاتوودا تا چەند و چەند خێرا بەرز دەبێتەوە؟

پۆل:جیۆدیسیا
پۆل:فیزیای ئۆقیانووسناسی
پۆل:ئاستی دەریا
تۆڕی میدیایی ئەلجەزیرە

**تۆڕی میدیایی ئەلجەزیرە** (**AJMN** ; ) کۆمەڵەیەکی میدیایی تایبەتە کە بارەگا سەرەکییەکەی لە وادی ئەلسەیل لە دەوحەیە، بەشێکی لەلایەن حکوومەتی قەتەرەوە پارەی بۆ دابینکراوە. کەناڵە سەرەکییەکانی تۆڕەکە بریتین لە ئەلجەزیرە عەرەبی و ئەلجەزیرە ئینگلیزی کە ڕووماڵی ھەواڵە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان دەکەن، لەگەڵ شیکاری و فیلمی بەڵگەیی و بەرنامەی گفتوگۆ. جگە لە کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی، کەناڵی جەزیرە بوونی دیجیتاڵی خۆی بە پلاتفۆرمەکانی وەک AJ+ فراوانتر کردووە، کە خزمەت بە بینەرانی گەنج دەکات بە فۆرمات و ناوەڕۆک کە بۆ بەکارھێنانی ئۆنلاین گونجاوە. کەناڵی جەزیرە لە زیاتر لە ١٥٠ وڵات و ناوچە پەخش دەکات، و بینەرێکی زۆری جیھانی ھەیە کە زیاتر لە ٤٣٠ ملیۆن کەسە.

لە بنەڕەتدا وەک کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی مانگی دەستکرد بیری لێکرایەوە کە ھەواڵی عەرەبی و کاروباری ئێستا دەگەیەنێت، لەو کاتەوە پەرەی سەندووە بۆ تۆڕێکی میدیایی فرەلایەنە کە پلاتفۆرمە جیاوازەکانی وەک ئۆنلاین، کەناڵە تەلەڤیزیۆنییە تایبەتمەندەکان بە چەندین زمان و زۆر شتی تر لەخۆدەگرێت. ئۆپەراسیۆنی ھەواڵی تۆڕەکە لە ئێستادا ٧٠ نووسینگەی ھەیە لە سەرانسەری جیھان کە لە نێوان کەناڵەکان و کارەکانی تۆڕەکەدا ھاوبەشن، ئەمەش وای کردووە ببێتە یەکێک لە گەورەترین کۆکردنەوەی نووسینگەکان لە نێوان کۆمپانیاکانی میدیا لە سەرانسەری جیھاندا.

AJMN پارەی گشتی لە حکوومەتی قەتەر وەردەگرێت. لەکاتێکدا ڕەخنەگران زۆرجار زمانی عەرەبی ئەلجەزیرە وەک کاریگەری سیاسەتی دەرەوەی قەتەر سەیر دەکەن، بەڵام ئینگلیزیی ئەلجەزیرە وەک سەربەخۆ لە ڕووی سەرنوسەرییەوە سەیر دەکرێت. زۆرجار تۆڕەکە لەلایەن حکوومەتە بیانییەکانەوە کراوەتە ئامانج کە بەھۆی ڕاپۆرتەکانیەوە ناڕەحەت بوون. لە کاتی قەیرانی دیپلۆماسی قەتەردا چەندین وڵاتی عەرەبی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانیان لەگەڵ قەتەر پچڕاند و گەمارۆکەیان سەپاند. یەکێک لە داواکارییەکانیان داخستنی کەناڵی جەزیرە بوو. تۆڕە میدیاییەکانی دیکەش دژی ئەم داواکارییە ھاتوونەتە دەنگ.

## سەرچاوەکان

### ئەو بەرھەمانەی کە ئاماژەیان پێکراوە
* 

پۆل:میدیای بەکۆمەڵی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:کەناڵی ئەلجەزیرە
کەناڵی ئەلعەرەبیە

**کەناڵی ئەلعەرەبیە** () کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی نێونەتەوەیی ھەواڵی عەرەبییە کە سەر بە دەوڵەتی سعوودیەیە. بنکەکەی لە شاری ڕیازە و لقێکی گرووپی ئێم بی سیە.

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە
* 

پۆل:میدیای دەوڵەتی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
شەڕی یەمامە

**شەڕی یەمامە** لە کانوونی دووەمی ساڵی ٦٣٢ وەک بەشێک لە شەڕەکانی ھەڵگەڕاوەکان دژی یاخیبوونێک لە ناو خەلافەتی ڕاشیدون لە ناوچەی یەمامە (لە سعودیە ئێستا، باشووری شاری ڕیاز) لە نێوان ھێزەکانی ئەبووبەکر و موسەیلەمە، کە بانگەوازی پێغەمبەرایەتی دەکرد، ئەنجامدرا. ئەم شەڕە بەشێک بوو لە شەڕێکی فرە درێژخایەن لە دەشتەکانی عەقرەمە و شاری ئەلحەدیقەت، شەڕەکە بە سەرکەوتنی موسڵمانان کوژرانی موسەیلەمە کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* A.I. Akram, *The Sword of Allah: Khalid bin al-Waleed, His Life and Campaigns*, Nat. Publishing. House, Rawalpindi (1970) .

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئەی ئەکرەم، ''شمشێری خوا: خالید بن ئەلوەلید، ژیان و ھەڵمەتەکانی'' لاھور، ١٩٦٩

پۆل:٦٣٢
پۆل:شەڕەکانی خالید کوڕی وەلید
پاسەوانی تایبەتی کۆماری (عێراق)

**پاسەوانی تایبەتی کۆماری عێراق** (**SRG**) ()، ھەروەھا ناسراوە بە **لیوای ھێزە تایبەتەکانی کۆشکی سەرۆکایەتی**، ھ**ێزەکانی پاراستنی تایبەتی پاسەوانی کۆماری**،  یان **فیرقەی زێڕین**  یەکەیەکی پاسەوانی نوخبە بوو کە لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٢ یان ئازاری ١٩٩٥ لە عێراقی سەردەمی بەعس دامەزراوە. پاسەوانی کۆماری تایبەت لەلایەن دەزگای ئاسایشی تایبەتەوە کۆنترۆڵکرابوو و ئەرکی پاراستنی سەرۆک سەددام حوسێن و شوێنەکانی سەرۆکایەتی بەغدا و وەڵامدانەوەی ھەر یاخیبوونێک، کودەتایەک، یان ھەڕەشەیەکی دیکەی لەسەر دەسەڵاتەکەی پێسپێردرا. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پاسەوانی کۆماری (عێراق)

**پاسەوانی کۆماری عێراق** () لقێکی سەربازیی عێراق بووە لە ساڵی ١٩٦٩ تا ٢٠٠٣، کە بە پلەی یەکەم لە سەردەمی سەرۆکایەتی سەددام حوسێندا بوونی ھەبووە. سەرەتا یەکەیەکی پاسەوانی پریتۆریایی بوو کە تاکە ئامانجی پاراستنی سەرۆک کۆماری عێراق بوو، لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد و گۆڕا بۆ ھێزێکی نوخبەی ھێزە چەکدارەکانی عێراق. دواتر بە *فەیلەقی پاسەوانی کۆماری* ناسرا، و پاشان *فەرماندەیی ھێزەکانی پاسەوانی کۆماری* (*RGFC*) لەگەڵ فراوانبوونی بۆ دوو فەیلەق. پاسەوانی کۆماری لە ساڵی ٢٠٠٣ دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ھاوپەیمانییەکی نێونەتەوەییی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا ھەڵوەشایەوە.

پاسەوانی کۆماری ئەو سەربازە نوخبانەی سوپای عێراق بوون کە ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتیان بۆ سەددام حوسێن دەدا، بە پێچەوانەی ھێزی نیمچە سەربازیی فیداییەکانی سەددام و سوپای ئاسایی عێراق. ئەوان باشتر ڕاھێنان و ڕێکوپێکی و ئامێری پێویست و مووچەیان زیاتر بوو لە سەربازە ئاساییەکانی عێراق، پاداشت و ئۆتۆمبێلی نوێ و خانووبەرەی پاڵپشتییان وەرگرتبوو. 

## سەرچاوەکان
دەزگای ھەواڵگری

[وێنۆک|مۆری [دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی حکوومەتی ئەمریکا.]]**ھەواڵگری** دەزگا و دامەزراوەیەکی دەوڵەتییە کە تایبەتە بە کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیاری. بەزۆری کار بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی حکوومەت دەکات. ھەواڵگری: یەکێکیان گرنگی بە کۆکردنەوە و بەڕێوەبردنی زانیارییە لەسەر وڵاتانی دەرەوە و دامەزراوەکان و ئەوی دیکەیان بەرگری لە میللەت دەکات لە بەرامبەر سیخوڕی و کارەکانی دیکە کە ئامانجیان لاوازکردنی وڵاتە. ئەم جۆرە ھەواڵگرییە لەلایەن دەزگای دژە ھەواڵگری یان دەزگای دژە سیخوڕییەوە نوێنەرایەتی دەکرێت. ھەندێک لە دەزگاکانی دژە ھەواڵگری بەشداری ئۆپەراسیۆنی نھێنی دەکەن، واتە بە نھێنی چالاکیی سیاسی ئەنجام دەدەن کە بۆ کاریگەری لەسەر ڕەوتی وڵاتانی دەرەوە داڕێژراون. و پێویستی بە زیرەکییەکی زۆر و باڵا ھەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکان
ڕەشید تەعان کازم

[وێنۆک|کارتەکەی ڕەشید کازم تەعان بەشێکە لە [کۆمەڵێک کارتی یاریکردن بۆ زۆرترین داواکراوە عێراقییەکان|کۆمەڵە کارتێکی یاریکردن کە ھی زۆرترین داواکراوە عێراقییەکانە.]]
**ڕەشید تەعان کازم ئەلعەزاوی** سەرکردەیەکی دیارە لە حیزبی بەعس، لە سەردەمی سەددام حوسێن، سەرۆکی پێشووی ئەنبار وەک بەرپرسی ڕێکخراوەیی حیزبەکە لە پارێزگای ئەنبار کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠١ وەک ئەندامی سەرکردایەتی ناوچەیی ئەو حیزبە ھەڵبژێردرا.

ڕەشید تەعان لە گوندێکی نزیک موقدادییە لە پارێزگای دیالە لەدایک بووە.

ناوبراو لە لیستی کەسایەتییە دیارەکانی ڕژێمی عێراقدا بوو کە لە کاتی داگیرکردنی عێراقدا داواکراون، و ژمارەکەی ٤٩ کەسەم بووە لە کۆی ٥٥ داواکراو.

گومان دەکرێت پەیوەندی بە ئۆپەراسیۆنی یاخیبووانەوە ھەبێت دژی حکوومەتی عێراق و ئەمریکییەکان و حکوومەتی ئەمریکاش پاداشتی یەک ملیۆن دۆلاری پێشکەش کردووە بۆ ھەرکەسێک کە ھاوکار بێت لە گرتنیدا. تۆمەتبار بوو بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی تاوانکاری لە پارێزگای دیالە.

حکوومەتی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٦ دەستگیرکردنی ڕاگەیاند، بەڵام بەپێی ماڵپەڕی بی بی سی بەپێی ساڵی ٢٠١٠ ھێشتا ھەڵھاتووە یان بێسەروشوێن بووە.

## سەرچاوەکان
ناوەندی توێژینەوەی ئەتۆمی شیمۆن پێرێس نێگێڤ

وێنۆک|340x340پیکسڵ|وێنەیەکی ڕیاکتۆری دیمۆنا کە لەلایەن مانگێکی دەستکردی سیخوڕی ئەمریکییەوە لە ساڵی ١٩٦٨ گیراوە.
**ناوەندی توێژینەوەی ئەتۆمی شیمۆن پێرێس نێگێڤ** یان بە نا فەرمی **ڕیاکتۆری دیمۆنا**، ڕیاکتۆرێکی ئەتۆمی ئیسرائیلە. بیناسازی لە ١٩٥٨ بە ھاوکاری فەڕەنسا دەستی پێکرد، و لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢ و ١٩٦٤ بەردەوام بوو. ئامانجی دیاریکراوی دامەزراندنی دابینکردنی وزە بوو بۆ ئەو ئاسانکاریانەی کە کاریان لەسەر وەرگرتنەوەی ناوچەی نێگێڤ (بەشی بیابانی ئیسرائیل) دەکرد. لە ساڵی ١٩٨٦دا، مۆردخای ڤانونو، تەکنیکاری پێشووی ڕیاکتۆری دیمۆنا، ھەندێک لە نھێنییەکانی بەرنامەی ئەتۆمی ئیسرائیل بۆ میدیاکان ئاشکرا کرد، کە پێدەچێت پەیوەندی بە دروستکردنی سەری ئەتۆمی و دانانی لە مووشەکی بالیستیک و فڕۆکە جەنگییەکانەوە ھەبێت، دواتر لە ژێردەریایی ئەتۆمی کە لە بەندەری حەیفا جێگیرکراون. لە ئەنجامی ئەم کارە ڤانونو لەلایەن بریکارەکانی ئیسرائیلەوە لە ئیتاڵیا ڕفێندرا و بە تاوانی ئاشکراکردنی نھێنییەکانی دەوڵەت دادگایی کرا.

## بەرھەمھێنانی وزە

ڕیاکتۆری دیمۆنا لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٦٣ دەستی بە کارکردن کرد، بە پاڵپشتی فەڕەنسا کە ئامێر و کەرەستەی پێویستی بۆ ئیسرائیل دابین کرد. لەو کاتەدا توانای بەرھەمھێنانی لە ٢٦ مێگاوات تێپەڕ نەدەکرد، ئەمەش دەکاتە بەرھەمھێنانی نزیکەی ٨ کیلۆگرام پلۆتۆنیۆم، کە بەسە بۆ دروستکردنی یەک بۆمبی ئەتۆمی بە بەرھەمھێنانی ٢٠ کیلۆتۆن تەقەمەنی. لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا ئیسرائیل زۆرترین توانای بەرھەمھێنانی ڕیاکتۆری دیمۆنای بۆ نزیکەی ٧٠ مێگاوات زیاد کرد، کە ٤٤ مێگاوات زیادی کرد. لە ئێستادا ئیسرائیل ھەوڵدەدات توانای بەرھەمھێنانی ڕیاکتۆری دیمۆنا بۆ نزیکەی ١٠٠ مێگاوات زیاد بکات و ڕاپۆرتەکان ئاماژە بە ئەگەری پەرەپێدانی دەکەن بۆ ئەوەی بە توانای تا ١٥٠ مێگاوات کاربکات. بە پشتگوێخستنی ھەموو ئەو کێشانەی کە ڕیاکتۆرەکە تووشی دەبێت.
## ھەڵوێستی سیاسی نێونەتەوەیی

زیاتر لە ١٥ وڵاتی عەرەبی نەیانتوانی بڕیارنامەیەک دەربکەن کە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئیسرائیل بخاتە ژێر پشکنینی نێونەتەوەیییەوە لە کۆنفرانسی گشتیی ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی گەردیلەیی لە ڤیێنا لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣. و ناچار بوون ڕەشنووسی بڕیارنامەکە بکشێننەوە و بەڵێنیان دا کە پڕۆژەی ئەتۆمی ئیسرائیل لە کۆبوونەوەی ساڵی داھاتوودا تاوتوێ بکرێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
جادریە (ناوچە)

**ئەلجادریە** ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە لە شاری بەغدا. ناوی بەپێی شارەوانییەکە **گەڕەکی ئەلجامیعەیە**. لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە ناحیەی کەڕادەیە. ئەو و ئەلمەنسوور بە ڕاقیترین گەڕەک لە بەغدا دادەنرێت، ھەروەھا ناوچەی پەسەندکراوی وەزیر و بەرپرسە باڵاکانی حکوومەتن. ناوچەکە چەندین شەقامی پان و ڕاست و یەکتربڕاوی لەخۆدەگرێت کە بە دار و ھەندێک باخی خورما ھێڵکاری کراوە. ڕێبواران دەتوانن گەورەترین کۆشکەکانی بەغدا ببینن و بەشێک لە بنەماڵە بەھێزەکان تێیدا نیشتەجێن.

ئەلجادریە کۆمەڵێک شوێنی گرنگی لە بەغدا لەخۆدەگرێت، لەوانە ھۆتێل بابل و یانەی ئەسپسواری ئەلجادریە. و لە کۆتاییەکەیدا کۆمپلێکسی ئەلجادریەی زانکۆی بەغدا و زانکۆی نەھرەین ھەیە کە چەندین کۆلێژ لەخۆدەگرێت، لەوانە ئەندازیاری، زانست، زمانی عەرەبی، پەروەردە، و ئەوانی تر.

جگە لەوەش بینای بانکی ناوەندی عێراق لە ئێستادا سەرقاڵی دروستکردنە کە بەرزترین تاوەری بەغدایە لە ڕووی بەرزییەوە و یەکێکە لە دیارترین شوێنەوارە نوێیەکانی تەلارسازی لە بەغدا. دیزاینەکەی لەلایەن تەلارسازێکی عێراقی زەھا حەدیدەوە کراوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
گۆڕی بەکۆمەڵ

[وێنۆک|گۆڕێکی بەکۆمەڵ کە ٢٦ قوربانی [شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا|شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا لە ساڵی ١٩٣٦ی تێدایە، لە ساڵی ٢٠١٤ دۆزرایەوە.]]

**گۆڕی بەکۆمەڵ** بریتییە لە گۆڕێک کە چەندین لاشەی تێدایە، زۆرجار کەسانی نەناسراون. ژمارەیەکی دیاریکراو بۆ تەرمەکان نییە کە بە «گۆڕی بەکۆمەڵ» ھەژمار بکرێن. بەڵام زۆرجار گۆڕە بەکۆمەڵەکان پەیوەندییان بە جینۆسایدەوە ھەیە، و لەوانەیە پەیوەندییان بە برسێتی، پەتا، یان کارەساتی سروشتیشەوە ھەبێت.  

یەکێک لەو وڵاتانەی کە سەدان گۆڕی بەکۆمەڵ تێیدا دۆزرایەوە عێراقە، کە ژمارەی قوربانییانی ئەو گۆڕانە گەیشتە زیاتر لە ٢٥٠ ھەزار کەس کە لە سەردەمی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراقدا کوژراون. کۆمیسیۆنی باڵای مافی مرۆڤ لە عێراق کارێکی کرد بۆ بەڵگەنامەکردنی ئەم گۆڕانە و دەوڵەتی عێراق لە ڕێگەی پەرلەمانی عێراقەوە یاسایەکی سەبارەت بە کاروباری گۆڕە بەکۆمەڵەکان لە عێراق دەرکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڕستانەکان
مۆری سولەیمان

[وێنۆک|پەڕتووکێکی تالیزمانی کە مۆری سلێمانی تێدایە،لە [دەوڵەتی فاتیمی|خەلافەتی فاتیمی لە سەدەی ١١ھەم]]
**مۆری [[سولەیمان]]** یان **ئەنگوستیلەی سولەیمان** (، ) ئەو ئەڵقەی ئیمزایە ئەفسانەیییەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ پاشا سولەیمان لە نەریتە عیرفانییەکانی سەدەی ناوەڕاستدا، کە بە شێوەیەکی ھاوتەریب لەناو جوولەکەکان و سۆفییایەتی و جادووگەریی ڕۆژئاواییدا گەشەی کردووە.

زۆرجار بە شێوەی یان ئەستێرەی شەشبەر یان ئەستێرەی پێنجبەر وێنا دەکرێت. لە زانستە جوولەکەیییەکان و ئیسلامیدا، ئەڵقەکە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر وەسف دەکرێت کە دەسەڵاتی بە سلێمان داوە کە فەرمان بە سەرووسرووشتی بکات، لەوانەش ئەھریمەن و جنۆکەکان، ھەروەھا توانای قسەکردنی لەگەڵ ئاژەڵەکاندا.

مۆرەکە پێش ئەستێرەی داوودی ھێمای جولەکەیە، و لە ئاڵاناسیی ھاوچەرخدا، لەسەر ئاڵای ئیسرائیل دەردەکەوێت. ئەستێرەی پێنجبەر لەسەر ئاڵای مەغریب ھەروەھا لەسەر مۆرەکەش دەکات. مۆری سلێمان لە ئاڵای نایجیریا لە سەردەمی داگیرکاریی بەریتانیش دەردەکەوێت.

## نەریتەکانی تر
لە ئیسکاتۆلۆژیای ئیسلامی ھەندێک باوەڕیان وایە کە دڕندەی زەوی کە لە نزیک ڕۆژی دواییدا دەردەکەوێت، " مۆری سولەیمان" ھەڵدەگرێت، وە لە دواتردا بەکاریدەھێنێت بۆ مۆرکردنی لووتی کافران (بێباوەڕان).

## بەکارھێنان لە ئاڵاناسیدا

پەڕگە:Prague Praha 2014 Holmstad - den gammelnye synagogen - old-new synagogue - Josefov - banner with jewish hat.JPG
پەڕگە:Grande Mosquee de Testour minaret detail.jpg
پەڕگە:Ethiopian imperial standard of Haile Selassie I (obverse).svg
پەڕگە:Flag of Nigeria (1914–1952).svg
پەڕگە:Flag of Israel.svg


## سەرچاوەکان


پۆل:ئەفسانەکانی سەدەی ناوەڕاست
پۆل:ھێما جادوویییەکان