open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەردەمی ڕۆشنگەری

**سەردەمی ڕووناکبیری** (بە **سەردەمی لۆژیک** یان **سەردەمی ڕۆشنگەری** ناسراوە) بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیریی و فەلسەفی بوو کە لە ماوەی سەدەی ھەژدەھەمدا زاڵ بوو بەسەر جیھانی بیرۆکەکانی کیشوەری ئەورووپادا.

سەردەمی ڕۆشنگەری لە بزووتنەوەیەکی ڕۆشنبیریی و زانستی ئەورووپییەوە سەریھەڵدا کە بە بزووتنەوەی «ڕێنێسانسی مرۆڤدۆستانە» ناسراوە. پەرتووکی بنەما بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی نیوتن لە ساڵی ١٦٨٧ لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە یەکەمین بەرھەمی ڕۆشنگەری دادەنرێت. مێژوونووسانی فەڕەنسی سەرەتای ڕۆشنگەری دیاری دەکەن لە قۆناغی نێوان کۆچی دوایی لویسی چواردەھەم لە فەڕەنسا لە ساڵی ١٧١٥ و سەرھەڵدانی شۆڕشی فەڕەنسا لە ساڵی ١٧٨٩ کە کۆتایی بە ڕژێمی کۆن ھێنا، لە کاتێکدا کۆتایی ئەم سەردەمە لەگەڵ سەرەتای ساڵی سەدەی نۆزدەھەم دادەنێن. فەیلەسووف و زانایانی ئەو سەردەمە بە ئەنجامدانی کۆبوونەوەی زانستی لە ئەکادیمیا و کۆشکی ماسۆنی و ساڵۆنی وێژەیی و قاوەخانەکان و لە ڕێگەی پەرتووکی چاپکراو و ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانەوە بیرۆکەکانیان بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوکردەوە. بیرۆکەکانی ڕۆشنگەری دەسەڵاتی شاھانە و کڵێسایان تێکدا، و ڕێگەی خۆشکرد بۆ شۆڕشە ڕامیارییەکانی سەدەی ھەژدە و نۆزدە. جۆرەھا بزووتنەوە ھزرییەکانی سەدەی نۆزدەھەم، لەوانەش لیبرالیزم و نیوکلاسیک، سەرچاوەی ھزریی خۆیان دەگەڕێننەوە بۆ سەردەمی ڕۆشنگەری. جیھانی ئیسلامی لە مێژووی ھزری ڕۆشنگەریدا ڕۆڵی ھەبوو، زانایانی موسڵمانی وەک ئیبن ڕوشد و ئیبن سینا لە بیرۆکە یۆنانییەکانیان کۆڵییەوە، ئەمەش بووە ھۆی پەرەسەندنیان و دروستکردنی بوارە زانستییە نوێیەکان. لە ڕێگەی وەرگێڕانی ئیبن ڕووشد و شرۆڤەکانی لەسەر ئەرستۆ، بیری ڕەخنەیی ئەقڵانی بە ئەورووپا ناسێندرا.
و ئەو بیردۆزانەی کە ئیبن ڕوشد پێشکەشی کرد لە یەکەم زانکۆکانی ئەورووپا وەک پاریس، بۆلۆنیا، پادوا، ئۆکسفۆرد خوێندرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:فەلسەفەی سەدەی ١٨یەم
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:مێژووی ئەورووپا بە پێی دەوران
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:شۆڕشی زانستی
پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
پۆل:دەیەی ١٧٠٠
پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:ئۆتۆنۆمی
پۆل:مێژووی ئەورووپا بەپێی دەوران
پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان
پۆل:ئاوەزان
پۆل:ڕاستی
پۆل:پێشکەوت
پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
لێو

وێنۆک|چەپ|وێنەی لچ و لێو
**لێو** یاخود **لچ** بریتییە لە دوو پارچە گۆشتێی نەرموکی ڕەنگ پەمەیی کە دەورەی بەشی پێشەوەی دەمی گرتووە، لێوەکان دەتوانن ھەست بە پلەی گەرمی خۆراک بکەن بەر لەوەی بگاتە ناو دەمەوە.

شێوەی لێو کاریگەری ھەیە لەسەر دەنگی مرۆڤ. لە زۆربەی مرۆڤەکاندا لێوی سەرەوە لە لێوی خوارەوە کە بە **لچ** ناسراوە باریکترە. کە لە ھەر کۆمەڵگایەکدا بەجۆرێک دەڕواندرێتە لچ (لێوی خوارەوە) بۆ نمونە لە کۆمەڵگای کوردی خاوەن لچێکی زۆر ئەستوور بە کەسێکی ناشیرین دادەنرێت کەچی لە وڵاتانی ئەورووپا و ئەمریکادا لچی ئەستوور بە جوان دادەنێن و ئەوانەشی لچیان ئەستوور نییە بە نەشتەرگەری ئەستووری دەکەن.

پۆل:کۆئەندامی ھەرس

پۆل:توێکاریی مرۆڤ
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پۆل:توێکاریی دەمی مرۆڤ
جەنگی سەد ساڵە

وێنۆک|چەند نیگارەیێک لە شەڕی سەد ساڵە

**شەڕی سەد ساڵە** چەمکێکە کە بە زنجیرە شەڕێک دەوترێت کە بۆ ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵ لە نێوان دوو وڵاتی ئینگلیز و فەڕەنسادا بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:فەڕەنسا لە سەدەی ١٤یەم
پۆل:فەڕەنسا لە سەدەی ١٥یەم
پۆل:شەڕی سەد ساڵە
پۆل:ئەو شەڕانەی کە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی پیرۆز تێیدا بەشداربوون
ئیمپراتۆریەتیی گوپتا

وێنۆک|پانایی ئیمپراتۆری گوپتا

**ئیمپراتۆری گوپتا** لە نێوان ساڵانی ٣٢٠ ھەتا ٦٠٠ی زایینی لە بەشێکی زۆر لە لە وڵاتی ھیندی ئەوڕۆدا دەسەڵاتداری دەکرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی بەنگلادێش
پۆل:مێژووی بەنگال
پۆل:مێژووی پاکستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٣یەم
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی گوپتا
کیران دێسای

thumb|کیران دیسای
**کیران دیسای** لەدایکبووی ٣ی ئەیلوولی ١٩٧١ لە نیوودێھلی لە هیندستان  ، خانمە نووسەر و ڕۆماننوسی هیندییە ، ڕۆمانەکەی کەنێوی **دۆڕانی میرات** (The Inheritance of Loss)  لەساڵی ٢٠٠٦ خەڵاتی بووکەری وێژەی بردەوە ، کیران لەساڵی ١٩٩٨ دەستی بە چالاکی کردووە و تاکوو ئێستاش بەردەوامە.

## سەرچاوە


پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:ژنە نووسەرەکان لە نیو دەلھی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بوکەر
سامسۆنگ گالاکسی بیم

**سامسۆنگ گالاکسی بیم** (GTI8530) یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای سامسۆنگی کۆریای باشوور، کێشەکەی ١٤٥ گرامە و زومی کامێراکەی ٥ مێگاپێکسڵە. ھەروەھا خاوەنی بیرگەیەکی دەرەکی و ناوەکییە، کە قەبارەی بیرگە ناوەکییەکەی ٨ گێگابایتە، بەسیستمی ئەندرۆید کاردەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٢
پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
ماڵ (ئەستێرەناسی)

زۆربەی نەریتە بورجەکانی سیستەمی ئەستێرەناسی پێشبینی بورجەکان دەکەن بەسەر ژمارەیەک.
ئێنریکۆ فێرمی

thumb|ئینریکۆ فێرمی
**ئینریکۆ فێرمی** (ماوەی ژیان:٢٩ی ئەیلوولی ١٩٠١ تاکوو ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٥٤) کەسایەتی زانای فیزیکی ئیتالی - ئەمریکی و ھەڵگری خەڵاتی نۆبێل لەبواری فیزیک لەساڵی ١٩٣٨ بەھۆکاری کارەکانی لەسەر ڕادیۆئەکتیڤیتی  ، ئینریکۆ خاوەنی بیردۆزی **میکانیک کوانتەم**ە (Quantum Theory).

## سەرچاوە


پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئیتالی
پۆل:داھێنەرانی ئیتالی
پۆل:فیزیکزانانی ئیتالی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:مردووانی ١٩٥٤
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئێنریکۆ فێرمی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئاگاتا کریستی

**داما ئاگاتا ماری کلاریسا کریستی** (ماوەی ژیان:١٥ی ئەیلوولی ١٨٩٠ تاکوو ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦) ژنە نووسەر، ڕۆماننووس، چیڕۆکنووس، کورتە چیڕۆکنووس، گەشتیار و ڕۆڵنووسی ئینگلیزی. ئەو زۆرینەی ڕۆمانەکانی ڕۆمانسی بوون لەژێر ناوی **ماری وێستماکۆت** بڵاوی دەکردنەوە. ھاوکات ٦٦ ڕۆمان و زۆرتر لە ١٥ کورتە چیڕۆکی لەژێر ناوی خۆیدا بڵاوکردووەتەوە، لەنێو نووسینەکانی ناوی کەسایەتییەکانی (کارەکتەر) نێو بەرھەمەکە بەنێوی ھەرقڵ پوئارو و مارپڵ خانم و تۆمی و تەپێنسی بوون.

ئاگاتا لە ڕۆژی  ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان
بەشێکی نووسینەکانی ئاگاتا لە چەشنی نهێنی ئامێز بوون. کۆی بەرهەمەکانی ئەو بە ملیاران دانە فرۆشیان هەبووە.
* مردن بێدەنگ ھات
* نھێنی کولەکان
* کوشتنی ڕۆگەر ئاکرۆید
* چوارە گەورەکە
* ڕازی ستانفۆرد

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی بریتانی
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز
پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:ئاگاتا کریستی
پۆل:نووسەرانی خۆژیاننامە بەریتانییەکان
پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز
پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
کایە

[وێنۆک|کایەی پەت کێشان لە [ئاڵمانیا]]

**کایە**، **یاری**، **گەمە**، یانیش **وازی،** کارێکە کە ھەندێک ڕێسا و شێوەی ھەیە و بۆ مەبەستی سەرەکیی خۆشی و ڕابواردن ئەنجام دەدرێت.

## وشەڕەتناسی
وشەی *کایە* لە ڕەگی ھیندوئەورووپاییی «»وە دێ کە بە مانای خواستن و ویستن و پێ شادبوونە. لە پاڵەویدا «» بووە کە ھەر بە مانای گاڵتە و گەمەیە. لە وشەی کوردیی «کاو»، بە مانای مراد و ئارەزوو، نزیکە. حەمدی دەڵێ:

 لە بەیتە کوردییەکانیشدا ھاتووە وەک:

وشەی *گەمە* لە ڕواڵەتدا زۆر لە وشەی ئینگلیزیی «game» دەچێ. ئەگەر لەوەوە ھاتبێ، دیار نییە چۆن ھاتووەتە ناو کوردی. ھەندێ دەڵێن *یاری* لە «یار + ی» بە مانای یارمەتی و پشتگیری دێ و، ھەندێکیش دەڵێن لە وشەی تورکیی «yarış» بە مانای کێبەرکێ دێ، ھاتووە. پیرەمێرد دەڵێ:

ھەروەھا *وازی* ھەمان وشەی فارسیی «بازی» کە لە چاوگی «باختن» دروست بووە و، بە مانای کایەکردنە ھاتووە.

## ئەمانەش ببینە

* کایەکلێ
## سەرچاوەکان


پۆل:کایەکان
پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی
پۆل:کات بەسەربردن
تەختەنەرد

وێنۆک|تەختە نەردێکی ئەورووپایی
وێنۆک|تەختەنەرد (تاوڵە)یەکی کۆن.
**تەختە نەرد** یان **تاوڵە** کایەیێکە کە لە نێوان کوردەکان، تورکەکان و زۆربەی دانیشتوانی ڕۆژھەڵاتی ناویندا باوە. ئەم کایە ئاوا بەڕێوە دەچێت کە یاریکەرێک مۆرە (تاس، زار) ھەڵدەدات و بە پێی ئەو ژمارەی کە زارەکە پیشانی دەدات کڵانەکانی (مۆھرەکانی، پوولەکانی) دەجووڵێنێت کە باری جووڵانەوەی ئەم پوولانە لە باری سووڕانی میلەکانی کاتژمێرە، ئەم کارە ئەوەندە بەردەوام دەبێت تاکو یەکەمین کەس لە کایەکەرەکان گشت کڵانەکانی لە چوارچێوەی تەختەکە بباتە دەرەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەختەنەرد
حەماسی کورد

**حەماسی کورد** لایەنێکی ئیسلامیی کورد بوو لە گەرمیان دامەزرابوو، لەساڵی ١٩٩٧ ئەو گرووپە چوونە پاڵ بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان کرد.

پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
گالێن

وێنۆک|گالێن

**گالێن** یان **جالینوس** (١٢٩ - ١٩٩ یان ٢١٧ زایینی) کە زۆرجار بە *گالێنی پرێگامۆنی* ناوی لێ دەبرێت، فەیلەسووف و پزیشکی بەناوبانگی یۆنانییە. ڕوانگەیکانی ئەو زیاتر لە هەزار ساڵ هەر ڕوانگەی زاڵ بەسەر بواری پزیشکی لە ئەوروپا بوو. (گالێن) خەڵکی "'پرێگامۆن"'ی یۆنان یان هەمان "'برگامای ئێستای تورکیا"' بوو. ناوبراو یەکێک بووە لەو هەشتپزیشکە بێ وێنانەی سەردەمی خۆیانبوون لە (یۆنانی کۆن)داوەک (ئۆسقلبیوس ، غورس ، مینس ، برمانیدس ، ئەفلاتون ، ئۆسلبیوسی دووەم ، بوقرات ، جالینوس.ئەوەی لای خەڵکی و زانایان ئاشکرایە، ئەوەیە کە "گالێن" هەشتەمین و دوواهەمین گەورە پزیشک کە هیچ کەسێک نەیتوانیوە لە بنەمای زانستی شان لە شانی ئەو بدات.
گالێن لە هێندێک لە نوسراوەکانیدا دەڵێت

لە دایکبوونی گالێن (جالینوس) (۹٥) ساڵ دوای مەسیح بوو،
واتا دوای هاتنی حەزرەتی مەسیح. جالینوس بیرمەندێکی فەیلەسوف و سروشت ناسێکی سەردەمەکەی خۆی بووە.وە سەردەمی ئیمپراتۆری ڕۆمدا لەسەردەمی "نرۆن قەیسەری شەشەم"ی ڕۆمدا دەژیا و کاری دەکرد و بە ھۆی 
کارەکانیەوە زۆر ناسراو بوو، کریگەری گالێن ھەتا ماوەی ھەزار ساڵ لە سەر پزیشکی وڵاتانی ڕۆژاوا ھەر مابوو.
لەتەمەنی (٤۲) ساڵیدا زۆۆر شارەزابوو و زانستی (بوقرات)ی زیندوو کردەوە و باسێکی سەبارەت بەکتێبە (لەناوچوەکان)ی نوسی. باوکی ئەندازیارێک بوو کەلە سەردەمی خۆیدا زۆر بێ وێنە بووە. لە تەمەنی ۸۸ ساڵی لە ڕۆمەوە بەرەو (بیت المقدس) بەڕێ کەوت و گەیشتە (سیسیل) و هەرلەوێ گیانی لەدەست داوە.  دەوترێت گلێن (جالینۆس) نزیکەی (٤۰۰) کتێبی نوسیوەو کە بەشێک لەوان لە ئاگرکەوتنەوەی (پرستگەی ئاشتی)دا لەناو چوون.

 گالێن بە باوکی توێکاری (ئاناتۆمی) دەناسرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩
پۆل:مردووانی سەدەی ٣یەم
پۆل:مێژووی توێکاری
پۆل:ڕووەکناسەکان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢ەم
پۆل:فەیلەسووفەکانی سەدەی دووەم
پۆل:مێژووی لۆژیک
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:ئەفلاتونیستەکانی ناوەڕاست
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:پزیشکانی کۆشک
پراڤدا

thumb|ڕۆژنامەی پڕاڤدا دەرچووی ٢٩ی ئایاری ١٩١٩.

**پڕاڤدا** (بەکوردی:ڕاستی) ناوی ڕۆژنامەیەکی ڕووسی بوو کە زمانحاڵی حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت بوو ، ڕۆژنامەکە لە ٥ی ئایاری ١٩١٢ دامەزرا لە سەنت پیتەرزبورگ کە سەرکردەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر - ڤلادیمیر لێنین یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ئەو ڕۆژنامەیە ، لەدوای هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لەساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ لەلایەن دادگاوە ئەو ڕۆژنامەیە وەستێنرا.

پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٠٨
پۆل:ڕۆژنامەی کۆمۆنیستی
پۆل:ڕۆژنامەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
ئەسپ

وێنۆک|ئەسپێکی دەستەمۆ

**ئەسپ** (ناوی زانستی: *Equus ferus caballus*) ئاژەڵێکە کە دوو ھەزار ساڵ پێش زایین لە ئەسپی کێوی یەوە دەستەمۆ کراوە. لە زمانی کوردی بە ئەسپی مێ دەڵێن مایین و بە نێرەکەی دەڵێن بارگیر. بە بەچکەکەی دەوترێت جوانوو.

دوو جۆری ئەسپ ھەیە: ئەسپی خەب و ئەسپەکانی دوژمن. ئەسپەکە لە یەک کاتدا قاچی پێشەوەی دەجوڵێنێت لە لاشەی خۆی و قاچی دواوەش لە یەک کاتدا. ئەسپی دوژمن، خەبی، قاچەکانی لەسەر یەک لای جەستەیی دەجوڵێتەوە. نزیکەی ٨٠٪ ئەسپەکان لە ئەمریکا ئەسپی دوژمنن و لە زۆربەی وڵاتانی ئەورووپاش ئەسپەکان پێشبڕکێ دەکەن - تەنیا ئەم دوو جۆرە ئەسپە بە دەگمەن پێشبڕکێ دەکەن چونکە ئەسپەکانی دوژمن لە ئەسپەکان خێراترن.

## مێژوو
ئەسپەکان ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی لە ھەموو شتێکدا چ لە شەڕ و چ لە ھەوڵ و کۆششی ئاشتیانەی وەک گواستنەوە و بازرگانی و کشتوکاڵدا ئەسپەکان لە ئەمریکای باکوور دەژیان، بەڵام لە کۆتایی سەردەمی سەھۆڵدا لەناوچوون. دۆزەرەوە ئەورووپییەکان ئەسپەکانیان گەڕاندەوە بۆ ئەمریکای باکوور، لە ساڵی ١٤٩٣ بە دووەم گەشتی کۆلۆمبوسەوە دەست پێ کرد. لە ساڵی ١٩٠٠، ئەسپسواری چووە ناو ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٠٠ وەک وەرزشێکی ئۆلۆمپیک

## تایبەتمەندی
### پیاسەی ئەسپ
پیاسەی ئەسپ جۆرێکە لە ئەسپسوار، لەسەر بنەمای دوو لێدان کە تێیدا ئەسپ جووت مێنوی وڵات لە یەک کاتدا لەسەر زەوی دادەنێت و دوای ساتێک وەستانی بازدان لەسەر لیستەکانی دیکەی وڵات (لیستی دواوەی چەپ + لیستی پێشەوەی ڕاست، پاشان لیست پشتەوەی ڕاست + پێرستی پێشەوەی چەپ) و تەنھا دەنگی دوو لێدان لەسەر زەوی دەبیستێت، یەکەم کاتێک لێوارەکانی پێرستی دواوەی چەپ، پێرستی پێشەوەی ڕاست دەست لە زەویدا.

ئەسپەکە چوار جۆری پیاسەی سروشتی ھەیە و ژمارەیەک ھەنگاوی ڕاھێنانی تایبەتی ھەیە کە زۆر جار پشت بە پیاسەی ھێواش یان ھەنگاوی ئاسایی دەبەستن. ئەم گێلە تایبەتە بە شێوەیەکی سروشتی لە ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەمریکادا دۆزرایەوە، وەک تێنیسی والکەر، زین سارد، فۆکس ترووەتەر و زاوزێی بێخەوش.

(ساردی ستاندارد) وەک ئەسپی ئایسلەندی

### پێشبرکێی خەب
پێشبڕکێی خەب یەکێکە لە پێشبڕکێیە بەناوبانگەکانی ئەسپ لەم پێشبڕکێیەدا، ئەسپەکە سەیارەیەکی سووک و دوو چەرخی ڕادەکێشێت کە پێی دەوترێت سلیک. ئەم جۆرە پێشبڕکێیە لە ئوسترالیا و کەنەدا و نیووزلەندا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا ناسراوە کە ساڵانە ملیۆنان ھەواداری پێشبڕکێ تێیدا ئامادە دەبن زۆر لە پێشبڕکێکان لە شوێنی سەرەکی پێشبڕکێدا ڕووئەدات و ھەندێک کەس گرەو لەسەر ئەسپ دەکەن

## ئەمانەش ببینە
* کەر

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی لیسۆتۆ
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی نێجیریا
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی تورکمانستان
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:ئاژەڵەکان
ئەسپەکان
پۆل:گیانلەبەرە باربەرەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
سوڵتان سەھاک

**سوڵتان سەھاک** یان **سوڵتان ئیسحاق** دامەزرێنەری ئایینی یارییە کە گەلی یارسان یان کاکەییەکان (١٢٧٦-١٣٩٥زایینی) بڕوایان پێیە و سوڵتان سەھاک بە سوڵتانی ڕاستەقینە و خاوەنی ڕێز ناسراوە و یارسان ئەو بە ڕووی ڕاستەقینەی حەقیقەت دەناسن.

سوڵتان سەھاک کوردە و لە کۆتاییەکانی سەدەی حەوتی کۆچی (١٢٧٦ زایینی) لە ناحیەی بەرزنجەی سەر بە قەزای سەید سادقی پارێزگای سلێمانیدا لە دایکبووە باوکی ناوی شێخ عیسایە و دایکی ناوی ڕەزبار خاتوونە کە کچی حوسەین بەگی جەڵد بووە کە ئەوکات ڕێبەر و دامەزرێنەری ڕێبازی قادرییەکان بوو. باوکی تەکیە و موریدی ھەبووە و ھەر زوو لەگەڵ باوکی ڕێک نەکەوتوون و ئەو ناوچەی بەرزنجەی جێ ھێشتووە و ڕووی لە گوندی شێخان-ی کوردستانی ئێران کردووە و لەوێ نیشتەجێ بووە.

ھەندێک سەرچاوە دەڵێن سوڵتان سەھاک بە نەسەب دەچێتەوە سەر ئیمام مووسا کازمی شیعەکان.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:یارسان
پۆل:کورد
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان
ڕەگبی

وێنۆک|ڕەگبی

**ڕەگبی** جۆرێک کایەی بە تۆپە کە مەبەستی سەرەکی تێیدا تێپەڕکردنی تۆپ لە ھێڵێکە بۆ وەدەستھێنانی خاڵ *(ئمتیاز)*. ڕاگبی بۆ خۆی چەندین شێوازی ھەیە کە ھەموویان یەکەمجار لە ئینگلیس بناغە دانراون و یاسایە سەرەکییەکانیان یەکێکە. بەناوبانگترین یەکێتیی ئەم یارییە لە ئەمەریکایە بە ناوی خولی ڕەگبی ئەمەریکی.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕەگبی
پۆل:تیمە وەرزشیەکان
ڕادیۆ

وێنۆک|ڕادیۆی دەستی

**ڕادیۆ** ئامێرێکە بۆ گواستنەوەی شەپۆلە کارۆموگناتیسیەکان لە نێوان دوو یان چەند شوێنی دوور لە یەک کە لەم نێوانەدا زانیاری (دراو) دەگوازێتەوە. بە ئامێرێک کە تایبەتە بە ھەناردەکردنی (بەڕێکردنی) شەپۆلەکان "ترانسمیتەر"(گۆزەر) دەوترێت و بە ئامێرێک کە شەپۆلەکان وەردەگرێت "رێسیڤێر" دەوترێت کر ئەم ئامێرە زۆرجار ھەر بە "ڕادیۆ" ناوی لێ دەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕادیۆ
پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
پۆل:ڕاگەیێنی
پۆل:ژێرخان
پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
ژۆزێف فووریێ

وێنۆک|ژۆزێف فووریێ

**ژان باپتیست ژۆزێف فووریێ** (٢١ی ئازاری ١٧٦٨ - ١٦ی ئایاری ١٨٣٠) زانای بیرکاری و فیزیای خەڵکی وڵاتی فەڕانسەیە کە بە ھۆی لێدوانەکانی لە سەر چۆنیەتی گواستنەوەی گەرما ناسراوە.
## ئەمانەش ببینە
*شیکاریی فووریێ
*زنجیرەی فووریێ
## سەرچاوەکان


پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:مێژووناسانی فەڕەنسی
پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٨
پۆل:مردووانی ١٨٣٠
پۆل:زانایانی فەڕەنسی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا

**پارتی دیموکراتی کوردستانی سوریا** یان **ئەلپارتی** پارتێکی کوردییە لە کوردستانی خۆرئاوا و سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان و لەساڵی ١٩٥٧ دامەزراوە لەلایەن کۆمەڵێک لە ڕۆشەنبیرانی کوردانی سوریا لەوانە ڕەشید حەمۆ ئەسەمان سەبری و حەمزە نویران و شەوکەت حەنان و خەلیل محەممەد و حەمید حاجی دەروێش و مەحەممەد عەلی حەوجە ، پارتی دیموکراتی کوردستان لەژێر ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی کوردی واتە کوردایەتی وە لیبرالیزم کاردەکات ، وەهەروەها عەبدولحەکیم بەشار ڕابەری ئەو حیزبەیە.

## سەرچاوە


## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی ئەلپارتی
* ماڵپەڕی ئەلپارتی

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
فیلم

**فیلم** ( • گۆکردن: ) جۆرێکە لە چیرۆکگێڕانی بینراو کە زیاتر لە سەدەیەک بەناوبانگە. فۆرمێکی بەناوبانگی کات بەسەربردن و ھونەرن، و زۆرجار دەتوانن کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر کولتوری باو ھەبێت. فیلم دەتوانێت بە چەندین ژانری جیاواز بێت، لەوانە ئەکشن، دراما، کۆمیدی، ترسناک، زانستی خەیاڵی، فانتازیا و زۆر شتی تر. ھەروەھا دەتوانرێت بۆ بینەری جیاواز دروست بکرێن، وەک فیلمی منداڵان یان فیلمی گەورەساڵان.

فیلمەکان بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن ستۆدیۆ گەورەکانەوە بەرھەم دەھێنرێن کە بوودجەیەکی بەرچاویان ھەیە بۆ دابینکردنی تێچووی وێنەگرتن، کاریگەرییە تایبەتەکان، بەبازاڕکردن و دابەشکردن؛ بەڵام سینەماکارانی سەربەخۆش دەتوانن بە بوودجەیەکی کەمتر فیلم بەرھەم بھێنن و لە ڕێگەی کەناڵە بچووکەکانەوە دابەشی بکەن.

پیشەسازی فیلم لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بەھۆی چەندین پێشکەوتنی تەکنەلۆژیاوە کاریگەری لەسەر بووە. بۆ نموونە ھێنانەکایەی دەنگ لە کۆتایییەکانی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا شێوازی دروستکردنی فیلمی بۆ ھەمیشە گۆڕی. لەم دواییانەدا تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی ڕێگەی بە سینەماکاران داوە کە کاریگەری تایبەتی واقیعی زیاتر دروست بکەن. بە گشتی فیلمەکان وەک بەشێکی گرنگی کولتوورەکەمان دەمێننەوە و بەردەوامن لە سەرقاڵکردنی بینەران لە سەرانسەری جیھان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان
پۆل:سینەما
پۆل:فیلمەکان بەپێی ساڵ
عەبدۆ محەممەد

thumb|عەبدۆ محەممەد

**عەبدۆ محەممەد** (لەدایکبووی شاری عەفرین لە سووریا - ) گۆرانیبێکی کوردی ڕۆژاوای کوردستان کە زۆرتر وەک گۆرانیبێژی ئاھەنگی بووکگواستنەوە دەردەکەوێت. ئەو لە پایزی ٢٠٠٩ لە فینلەندا بەناوبانگبوو بەھۆی ئەو ڤیدیۆیەی خۆی لە ماڵپەڕی یوتیوب کە زۆرتر لە ٢میلیۆن بینەری ھەبوو.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی عەفرین
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باکووری
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:پەنابەرە سوورییەکان
عوسمان بایدەمیر

**عوسمان بایدەمیر** لەدایکبووی ١٩٧١، کەسایەتی سیاسی و پارێزەر و چالاکی مافی مرۆڤ، لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە تا ساڵی ٢٠١٤ سەرۆکی شارەوانیی ئامەد و ئەندامی ئێستای پارتی ئاشتی و دیموکراسیە، لە ساڵی ١٩٩٩ ھاتە نێو کەیسی عەبدوڵڵا ئۆجەلان بووەتە یەکێ لەو پارێزەرانەی کە بەرگری لە عەبدوڵڵا ئۆجەلان کرد.

بایدەمیر لە ھەڵبژاردنی شارەوانییەکانی تورکیا لە مانگی مارسی ٢٠١٤دا، وەک بەربژێری پارتی ئاشتی و دیموکراسی لە شاری ڕحا (ئورفا) دیاری کرا بەڵام سەرەڕای زیادکردنی دەنگەکانی حیزبەکەی، نەیتوانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێ.

عوسمان بایدەمیر، لە دوا ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیادا کە ڕۆژی حەوتی حوزەیرانی ٢٠١٥ بەڕێوەچوو، وەک بەربژێری ھەدەپە لە ڕحا، توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێ و ببێتە نوێنەری ئەو شارە لە پارلەمانی تورکیا.

## تۆمەت و ھەڕەشەکان
وەک چالاکوانێکی مافی مرۆڤ و وەک سیاسەتمەدارێک عوسمان بایدەمیر لە ئاستی جۆراوجۆردا چەوسانەوەی بۆ کراوە بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە ١٢ ی شوباتی ٢٠٠٤ دا ٢٠٠ دۆسیەی دادگای لەسەر تۆمارکراوە

عوسمان بایدەمیر ھەڕەشەی زۆری لێکراوە لە حوزەیرانی ٢٠٠١ دا ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لەسەر ھەڕەشەکانی سەر ژیانی ھاتە گۆ. ئەمیش دوای تیرۆرکردنی ڕۆژنامەنووسی ئەرمەنی " ھرانت دینک " لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ دا کە عوسمان بایدەمیر لە نزیک ئەو ڕۆژنامە نووسەبوو لە نێو ئاپۆرای خەڵک خەریکی بانگەشەی ھەڵبژاردن بوون، جگە لەوەی بە چەندین شێوازی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ھەڕەشەی کوشتنی لێکراوە لەلایەن تورکە ڕەگەزپەرستەکان.

دۆسیەکانی ئەم دوایییەی دادگا لە دژی عوسمان بایدەمیر بریتین لە:
* لە مانگی ئایاری ٢٠٠٦ دا عوسمان بایدەمیر تۆمەتبارکرا بە پێدانی ئامبولانسێکی گواستنەوەی تەرم بە یەکێک لە شارەوانییەکان. لە ئەیلوولی ٢٠٠٦ دا بێبەری کرا.
* لە مانگی مەی ٢٠٠٥ بایدەمیر و ٥٥سەرۆک شارەوانی تر کەسەر بە پارتی DTP بوون لەکارەکانیان دوورخرانەوە و دادگایی کران ئەمەش دوای نووسینی سکاڵانامەیەک بۆ سەرۆک وەزیرانی دانمارک لەسەر داخستنی تەلەفزیۆنی Roj TV کە دواتر دادگا ئەم سکاڵا نووسینەیانی بە پاڵپشتی تیرۆر لێکدایەوە کە دواتر بریاری دادگا لە ٢٠٠٧
دەرچوو بە سزای زیندانی ١٥ ساڵ بۆ ھەریەک لەم سەرۆک شارەوانیانە.
* لە ١٩ نیسانی ٢٠٠٧ لە دادگای ئامەد دادگایی کرا بە تاوانی بڵاوکردنەوەی نامەیەکی پیرۆزبایی سەری ساڵ بە زمانی کوردی. بەڵام دواتر بە بێ تاوانی دەربازی بوو.
* لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بە تاوانی بێ ڕێزیکردن بە فەرمانبەرێکی دەوڵەتی تورک سزای یەک ساڵ و پانزە ڕۆژی بۆ درا ئەمیش دوای ئەوەی دوو ئەفسەری تورکیای بە ((فاشیست و کەم ژین))ناو بردن.
*لە ١٠ کانوونی دووەمی ٢٠١٨ سزای ھەژدە مانگی بۆ دەرکرا بە تاوانی پێشێلکردنی یاساکانی خۆپێشاندن و کۆبوونەوە جەماوەرییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
ژنانی کورد

thumb|لەیلا زانا سیاسەتوانی کورد.
**ژنی کورد** خاوەن ڕۆڵێکی تراژیدین لە مێژووی کورد و کۆمەڵگا و سیاسەت، ژنانی کورد بەشداربوون لە بزاڤی نەتەوایەتی کورد و لەپاڵ پیاوان چەندین کاریان کردووە وەک ژنانی بنەماڵەی بەدرخان وە لە ناو چالاکییە چەکدارییەکانیش لە ھەر چوارپارچەی کوردستان ھاتوونەتە پاڵ حیزب و کۆمەڵە چەکدارییەکانی کوردستان بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشی نەتەوایەتی کوردی، لە پەرلەمانی کوردستانی باشووری کوردستان ڕێژەی ژنانی کورد دیاریکراوە کەلەنێو سێ کاندید دا دەبێت لانی کەم یەکێکییان ڕەگەزی مێ بێت.

## پێشانگا

KurdishWomanBaking.JPEG|ژنێکی کورد لەکاتی نانکردن
Woman making flat bread in a Kurdish village near the Turkish border.jpg|ژنە گوندنشینێکی کورد لەکاتی نانکردن
Hapsa xani naqib.JPG|حەپسەخانی نەقیب ، ژنە سیاسییزانی کورد


## ئەمانەش ببینە
* عادیلە خانم
* سۆسەن ئەمیری
* لەیلا قاسم
* ڕەوشەن بەدرخان
* لەیلا بەدرخان
* لەیلا زانا

پۆل:کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:ژنان لە عێراق
کەریم حیسامی

**کەریم حیسامی** یان **کەریمی حیسامی** (ماوەی ژیان:١٩٢٦ لەگوندی بەیرەم لە مەھاباد تاکوو ٢٠٠١) ناوی ڕاستی **کەریم میرزا حەمەد** کەریمی حیسامی ناوی خوازراویەتی بەھۆی باری سیاسی ناوبراو کە ئەندامی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان  نووسەرێکی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان

## بەھەمەکان
* کاروانێک لە شەھیدانی کوردستانی ئیران
* پێداچوونەوە (لەدەزگای ماردین لە سوێد چاپی کردووە)
* لە بیرەوەرییەکانم
* کۆماری دیموکراتی کوردستان یان خودموختاری
* لە بیرەوەرییەکانم ١٩٥٧-١٩٦٥
* یادی ھێمن ساڵی  ١٩٨٧
* لە بیرەوەرییەکانم ١٩٦٥-١٩٧٠
* لە بیرەوەرییەکانم ١٩٧٠-١٩٧٥
* لە بیرەوەرییەکانم ١٩٧٥-١٩٧٩
* لە بیرەوەرییەکانم ١٩٧٩-١٩٨٣
* لە بیرەوەرییەکانم ١٩٨٣-١٩٨٥
* سەفەرێ بۆ کوردستان (لە ستۆکھۆڵم - سوێد)
* گەشتێک بەنێو بیرەوەرییەکان (٣٠٣ پەڕە)
* دیموکراسی چییە؟ (چاپخانەی موکریانی لە ھەولێر ٢٠٠١)

### وەرگێڕدراوەکانی کەریمی حیسامی
* دایک لە نووسینی مەکسیم گۆرکی
* ئازادی یان مەرگ لە نووسینی نیکۆس کازانتزاکیس
* نان و شەڕاب لە نووسینی ئیگنازیۆ سیلۆنێ

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## بەستەری دەرەکی
* کتێبی پێداچوونەوە لە نووسینی کەریمی حیسامی

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠١
پۆل:ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
ڕۆژ (ڕوونکردنەوە)

* ڕۆژ، ماوەیەکی دیاریکراو لە کات (٢٤ ساعەت)
* خۆر یان ڕوژ، ئەستێرەیەک لە ناوەڕاستی کۆمەڵەی خۆرەوە
* ڕۆژ (ئەلبۆم)، ناوی ئەلبۆمێکی گۆڕانیبێژ کورد حوسێن شەریفی
* ڕۆژ تیڤی، ناوی کەناڵێکی ئاسمانی بە زمانی کوردی
فەرھاد میھراد

**فەرھاد میھراد** ناسراو بە **فەرھاد** (ماوەی ژیان:٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٤٤ لە تاران تاکوو ٣١ی ئابی ٢٠٠٢ لە پاریس) ھوونەرمەند و گۆرانیبێژی ڕۆک و ھۆنراوەنووسی گۆرانی و گیتاڕژەن و پیانۆژەنی فارسی بوو، سەرەتای دەست بەکاربوونی بەکاری ھوونەری بۆ ساڵی ١٩٦٤ دەگەڕێتەوە وە ئەو گۆرانی ڕۆک و فۆلکلۆری دەچڕی بەر لە شۆڕشی ئیسلامیی ئێران واتە ماوەی کاری چالاکی ھوونەری (١٩٦٤ تاکوو ١٩٧٩) بوو دوایش لە ساڵی ١٩٩٣ دەستی پێکردەوە و تامردن بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* ماڵپەڕی فەرھاد

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:گیتارژەنانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:مۆسیقاژەنەکان لە تاران
یۆھانس گووتنبێرگ

**یۆھانس گووتنبێرگ** (١٣٩٥ - ٣ی شوباتی ١٤٦٨) ئاسنگەر، تەڵاکار، چاپکەر و چاپکەسێکی ئاڵمانی بوو کە پیشەی چاپی بە ئەورووپا ناساند.
[وێنۆک|داھێنانی [پەستانی چاپکردن لە سەدەی پانزەهەمی زایینی بە سێتی فۆنتەکانی پۆرتەبل لەلایەن  یۆهانس گوتنبێرگەوە و ئەمەش بە کاریگەرترین داھێنان لە سەردەمی مۆدێرن دادەنرێت.]]

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٣٩٨
پۆل:مردووانی ١٤٦٨
پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٠
ئەبوو فیدا

**ئەبوو فیدا** (تشرینی دووەمی ١٢٧٣ – ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٣٣١). ناوی تەواوی **ئیسماعیل کوڕی عەلی کوڕی مەحموود کوڕی محەممەد کوڕی تەقیەدین عومەر کوڕی شاھەنشا کوڕی ئەیوب کوڕی شادییە**. یەکێک بوو لە کەسایەتییەکانی ماڵباتی کوردە ئەییووبییەکان. سەرکردە و ئەمیری شاری حەمما بوو لە ھەمان کاتدا شارەزایییەکی زۆری لە زانستدا ھەبووە وەکوو: فەلسەفە، مێژوو، جوگرافیا، زانستی ژیربێژی، فیقھی ئایینی، زانستی شێوەکاری، پزیشکی، گەردوونناسی و ھۆنراوە.

## بەرھەمەکان
خاوەنی چەندین کتێبە وەکوو:
* کتێبی «المختصر فی أخبار البشر» کە کتێبێکی مێژوویییە و بە کتێبی «تاریخ أبی الفداء» ناسراوە.
* کتێبی «تقویم البلدان» کە کتێبێکی جوگرافییە. ئەم کتێبەی لەلایەن ئەورووپییەکانەوە گرینگییەکی زۆری پێدراوە.
* کتێبی «الکُنّاش»

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیاناسانی کورد
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:زانایانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٧٣
پۆل:مردووانی ١٣٣١
پۆل:موسڵمانانی سووری
پۆل:مێژووناسانی سووری
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:خەڵکی دیمەشق
عەبدولفەتاح ئەلسیسی

**عەبدولفەتاح سەعید حوسێن خەلیل ئەلسیسی** (؛ لەدایکبووی ١٩ تشرینی دووەمی ١٩٥٤) ناسراو بە **جێنەراڵ سیسی** ٦ەم سەرۆک کۆماری میسر ٢٠١٤-ئێستا و سەرۆکی ھێزە چەکدارەکانی میسرە  و لە ١٢ی ئابی ٢٠١٢ەوە وەزیری بەرگری میسرە. جێنەراڵ سیسی سەرۆکی کودەتای ٢٠١٣ی میسر بوو و توانی بە سەرکردەیی ئەرتەش، محەممەد مورسی کە سەرۆک کۆماری میسر بوو لە سەر کار لاببات.

## پەراوێزەکان


پۆل:کودەتای ٢٠١٣ی میسر
پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی میسر
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:خەڵکی قاھیرە
عەدلی مەنسوور

**عەدلی مەحموود مەنسوور** لەدایکبووی ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٥ ، دادوەری میسرییە و لەدوای کودەتای ٢٠١٣ی میسر لابردنی محەممەد مورسی عەدلی مەنسوور بە شێوەیەکی کاتی کرا بە سەرۆک کۆماری میسر.

پۆل:کودەتای ٢٠١٣ی میسر
پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:خەڵکی قاھیرە
شارەزوور (ڕوونکردنەوە)

* شارەزوور، ناوی دەشتێک لە نێوان سلێمانی و دەربەندیخان
* شارەزووری، زانا، مێژوونوس، پزیشک و فەیلەسوفێکی کورد بوو
* ویلایەتی شارەزوور، ناوی یەکێک لە ویلایەتەکانی ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی
* شارەزوور، مەھاباد، ناوی گوندێکی شارستانی مەھاباد
ھاشم ئەحمەدزادە

**ھاشم ئەحمەدزادە** لەدایکبووی ساڵی ١٩٦١ لە مەھابادە ، کەسایەتی نووسەری کوردە و ھەڵگری پلەی کارناسییە لە زمانی ئینگلیزی دوای جێھێشتنی کوردستان و چوونە سوێد لەوێ پلەی کارناسی ھێنایەوە لە زانستە سیاسییەکان وە لەساڵی ١٩٩٦ ماستەری لەسەر ھەمان بابەت ھێنایەوە دوکتۆرای (PhD) لێی ھێنایەوە.

## وەرگێڕان
ھاشم ئەحمەدزادە کتێبی ھیچ دۆستێک جگە لە چیاکانی نووسراوی بێھرووز بووچانیی بە زمانی کوردی (کورمانجیی ناوەندی) وەرگێراندووەتەوە کە لە ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن پەخشانگەی ئەرزان لە سوید و لە ساڵی ١٣٩٨ی ھەتاوی لەلایەن پەخشانگەی ڕۆنیکا لە ئێران بە چاپ گەیشتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:کۆمەڵناسانی کورد
پۆل:وەرگێڕەکانی سوێدی–کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–کوردی
جەلیلی جەلیل

وێنۆک|جەلیلی جەلیل (ئەوەی چوارەم لە دەستە چەپەوە) لەگەڵ چەند کوردێکی سۆڤیەت لە کۆنفڕانسی کوردۆلۆجیی یەریڤان لە ١٩٣٤
**جەلیلی جەلیل** (لەدایکبووی ١٩٣٦ لە یەریڤان) نووسەر، مێژوونووس و لێکۆڵەرێکی کوردە. خوێندکاری بەشی مێژوو بووە لە زانکۆی یەریڤان، لێکۆڵینەوەی (regard) ئەو دەربارەی شۆڕشی کورد لە سەدەی ١٩ بوو بەو ھۆیەشەوە لە ساڵی ١٩٦٣ دکتۆرای وەرگرت (PhD) , ماوەیەکی درێژ لەگەڵ براکەی ئۆردیخانی جەلیل کارێکی زۆریان لە ئەدەبیاتی کوردی کردووە بەتایبەت کۆکردنەوەی شیعری ئێزیدییەکان وەھەروەھا کۆکردنەوەی ئەفسانە و چیڕۆکە خەیاڵییەکان لەدوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت جەلیلی جەلیل دەچێتە نەمسا لەوێش بەردەوام دەبێت لەکارکردن لە زانکۆی ڤیەننا

## بەستەرە دەرەکییەکان
* چاوپێکەوتنێک لەگەڵ جەلیلی جەلیل (کورمانجی)

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کوردناسەکان
پۆل:کوردەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
ئۆردیخانی جەلیل

**ئۆردیخانێ جەلیل** (١٩٣٢ لە یەریڤان - تاکوو ٢٠٠٧) نووسەرێکی ناسراوی کوردە و لە ساڵی ١٩٥٦خوێندنی لە زانسگای یەریڤان تەواو کردووە و لە ئەکادیمیای زانستیی یەریڤان درێژەی بە خوێندن داوە و لە ساڵی ١٩٥٨ دەچێتە شاری سەنت پیتەرسبورگ لەوێ لە ئەنستیتوی ڕۆژھەڵاتناسی دەبێتە یاریدەدەری کوردناسی و ھەر لە سەنت پیتەرسبورگ نامەی دوکتۆرای خۆی لە سەر قەڵای دمدم پێشکێش دەکات و لە ساڵی ١٩٦١ش بڕوانامەی فیلۆلۆژی وەردەگرێت. لە ساڵی ١٩٩٦ لە زانکۆی سەنت پیتەرسبورگ بڕوانامەی پڕۆفیسۆری پێ دەدرێت، دواییش لەگەڵ جەلیلی باوکی ڕادیۆیەکی کوردی دادەمەزرێنن کە بایەخی بە کولتوور و مێژووی کوردی دەدا. ئۆردیخانی جەلیل نزیکەی ١٠٠ ھەزار پەندی کوردی کۆکردۆتەوە، لەگەڵ خوشکەکەی جەمیلە جەلیل خزمەتێکی زۆری ئەدەبیاتی کوردییان کردووە بۆ نمونە نووسینەوەی داستان و چیڕۆک و ئەفسانە و کۆکردنەوەی شیعری ئێزیدییان.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ئێزیدییەکانی ئەرمەنستان
ژیان (فیلم)

**ژیان** فیلمێکی کوردییە کە ساڵی ٢٠٠٢ بەرھەم ھێنراوە؛ ماوەکەی ١٢٠ خولەکە، کاری دەرھێنان و نووسینی لەلایەن جانۆ ڕۆژبەیانی بۆ کراوە.

## چیڕۆکی فیلم
دیاری کوردێکە دەگەڕێتەوە شارۆچکەکەی ھەڵەبجە، ئەمەش لە دوای پێنج ساڵ لە پڕۆسەی کیمیابارانی ھەڵەبجە.

## بەشداربووان
* کوردۆ گەڵاڵی بە ڕۆڵی دیاری
* پڕشەنگ بەرزنجی بە ڕۆڵی ژیان
* دەریا قادر بە ڕۆڵی تاڤگە
* چۆمان ھەورامی بە ڕۆڵی شێرکۆ
* ئەنوەر شێخانی بە ڕۆڵی سالار
* ڕووبار ئەحمەد بە ڕۆڵی ژاڵە
* نیاز لەتیف بە ڕۆڵی حاجی حەمە
* تارا عەبدولڕەحمان بە ڕۆڵی شیلان
* ئەحمەد سالار بە ڕۆڵی کوێخا
* شەھلە محەممەد بە ڕۆلی شیرین
* ناسر حەسەن بە ڕۆڵی مەلا ڕۆستەم
* پەروین شازادە بە ڕۆڵی کەژاڵ
* شەھرام نامیق بە ڕۆڵی ئالان
* گوڵێ حەمە بە ڕۆڵی باجی گوڵێ
* ئیبراھیم سەلد بە ڕۆڵی بەردھەڵکۆڵ
* غازی غەفوور بە ڕۆڵی حەمە تاھیر
* عومەر چاوشین بە ڕۆڵی پیاوە پیرەکە لەخانووی چا
* عەباس ژاژڵەیی بە ڕۆڵی پیاوە پیرەکە لەخانووی چا
* عەبدوڵڵا پشدەری بە ڕۆڵی پیاوە پیرەکە لەخانووی چا
* سەباح ھەورامی بە ڕۆڵی گۆرانیبێژی ئاھەنگی ھاوسەرگیری
* عەلی گوڵپی بە ڕۆڵی گۆرانیبێژی ئاھەنگی ھاوسەرگیری
* نەشمیل محەممەد بە ڕۆڵی بەڕۆڵی فاتم
* جەژنی عیزەدین بە ڕۆڵی مێردی فاتم
* گوڵێ حەسەن بە ڕۆڵی باجی بەسێ
* کەریم ڕەحیم بە ڕۆڵی باوکی ئالان
* ئیمرە محەممەد بە ڕۆڵی دایکی ئالان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ژیان لە IMDb
*بەشداربووانی فیلم

پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٢
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠١
پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان
کەریم سنجابی

**کەریم سنجابی** (ئەیلوولی ١٩٠٤ - ٤ی تەمموزی ١٩٩٥) کەسایەتی سیاسیی لیبرالی کورد لە ئێڵی سنجابی ناوچەی کرماشان لەدایک بووە.

کەریم سنجابی لە زانکۆی سۆربۆن کەدەتاکە زانکۆی پاریسی ئێستا کە هەر لە پاریسە خوێندوویەتی ، وەهەروەها ناوبراو پڕۆفیسۆر بووە لەبەشی یاسای بوو زانستگای تاران, کەریم سەنجابی بۆ ماوەی ٥٥ ڕۆژ وەزیری دەرەوەی ئێران بووە لە کابینەی حکوومەتی موهەندیس بازرگان

## سەرچاوەکان


پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:یارسانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
محەممەد تۆفیق ڕەحیم

thumb|محەممەد تۆفیق ڕەحیم
**محەممەد تۆفیق ڕەحیم** (لەدایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٥٣ لە سلێمانی) سیاسەتوانێکی کوردە. سکرتێری کاروباری ژوورەکانە، لە خانەی ڕاپەڕاندنی بزووتنەوەی گۆڕان. ئەو ئەندازیاری خوێندووە، و پێشتر ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:سیاسەتوانە کوردەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی بزووتنەوەی گۆڕان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پێشووی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
جەیمز کلێرک ماکسوێڵ

thumb|جەیمز ماکسوێڵ
**جەیمز کلێرک ماکسوێڵ** (ماوەی ژیان:١٣ی حوزەیرانی ۱٨۳۱تاکوو ٥ی تشرینی دووەمی ١٨٧٩) کەسایەتی بیردۆزی فیزیک و بیرکاریزانی سکۆتلاندی، لەساڵی ١٨٤٥ دا خەڵاتی سمیتی بردەوە کە تایبەتە بیدۆزەرانی فیزیک وەھەروەھا لەساڵی ١٨٥٧ خەڵاتی ئادەمسی بردەوە کەلەلایەن زانکۆی کامبریج پێی بەخشرابوو، ئەو بە ھاوکێشەکەی خۆی دەناسرێتەوە کەبەنێوی ھاوکێشەی ماکسوێڵ دەناسرێتەوە.

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان
پۆل:زانایانی ڕەنگ
پۆل:جەیمز کلێرک ماکسوێڵ
پۆل:ماتماتیکزانانی سکۆتلاندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ١٨٧٩
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە
پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا
لاوتسزی

وێنۆک|چەپ|پەیکەری لاوتسزی

**لاوتسزی** (بە چینی:老子) نووسەر و فەیلەسووفی چینی کەڤنارە وە کەسایەتییەکی کاریگەربوو لە بیروباوەڕی تاویزم. لاوتسی نووسەری تێکستی کلاسیکی (تاو تی چینگ) بوو.

## تێبینیەکان


## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٧ی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:تاویزم
پۆل:مردووانی سەدەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفەکانی زنجیرە فەرمانڕەواییەتی ژۆو
پۆل:خەڵکی چینی دێرین
پۆل:فەیلەسووفە چینییەکان
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
قومار

[وێنۆک|قومارکەران لە [پاریس]]

**قومار** کایەیەکە کە لە نێوان چەند کەس دەکرێت، کە مەرج دەکەن لەسەر ئەوەی کە ھەر کەس سەرکەوت پارە یان خەڵاتێکی دیاریکراو بباتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:قومار
ماڵ

[وێنۆک|ماڵێک لە [ڕووسیا]]

**ماڵ** شوێنێکە بۆ پشوودان ژیان بەسەربردن و پەناگە. لە ماڵدا خێزانێک یان چەند کەسێک بەیەکەوە دەژین، لە ھەموو جیھان ماڵەکان بە چەندین شێوە و شێواز و قەبارە و کەرەستەی جیا ساز دەکرێن.

## ماڵی ھەژار

ئەو جۆرە لە وڵات و ناوچە ھەژارەکان بەرچاو دەکەوێت بەتایبەت ئەو وڵاتانەی پشت کشتووکاڵین (وەرزێڕین) لەوەی پیشەسازی.

## ئەلبوومی وێنەیی

پەڕگە:Poor House in Erbil.JPG|ماڵێکی ئاسایی یان ھەژار لە ھەولێر
پەڕگە:Old House in Erbil Castle.JPG|چەند ماڵێک لە قەڵای ھەولێر
پەڕگە:High street Barbados.jpg|چەند ماڵێکی ھەمەڕەنگ لە باربادۆس
پەڕگە:20031012-002-houses-st-albans.jpg|خانوویەک لە ئینگلستان
پەڕگە:Jakarta slumlife16.JPG|خانوویەکی ھەژار نشین لە جاکارتا
پەڕگە:Harewood House, seen from the garden.JPG|ڤێلا


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ماڵ
جیف بیزۆس

thumb|بیزۆس لە ساڵی ۲۰۱۰
**جیفری پریستۆن "جیف" بیزۆس** لەدایکبووی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤ ، خاوەن و دامەزرێنەر و بەڕێوبەری جێبەجێکار و بەڕێوبەری ئەنجومەنی دارایی ماڵپەڕی ئەمازۆن و کۆمپانیای ئەمازۆنە ، لەساڵی ١٩٩٩ لەلایەن گۆڤاری تایم بە کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ دیاریکرا کە ئەو ژمارەی ئە گۆڤارە لە ڕۆژی ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩ دەرچووبوو ،  لەڕۆژی ٦ی ئابی ٢٠١٣ جیف بیزۆس هەڵسا بەکڕینی ڕۆژنامەکە بەبڕی ٢٥٠ ملیۆن دۆلار  لەو ڕۆژەوە ڕۆژنامەکە بووە موڵکی ئامازۆن. جیف بیزۆس دەولە مەنترین کەسی جیهانە بە پلەی یەکەم دێت لە دوای ئەو بیل گەیتس بە پلەی دووەم دیتن.

## سەرچاوە

پۆل:زیندووان
پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:بازرگانانی بواری فڕۆکەوانی ئەمریکا
پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان
پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا
پۆل:خەڵکی ئەمریکایی بە ڕەچەڵەک دانیمارکی
پۆل:ئەندازیارانی نەرمەواڵەی ئەمریکا
پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی
پۆل:خەڵکی شاری مەدینەی واشینگتۆن
پۆل:خەڵک لە پیشەسازی بۆشایی ئاسماندا
پۆل:پارێزەرانی بۆشایی ئاسمان
پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
جەمیل سدقی زەھاوی

**جەمیل سدقی زەهاوی** (ماوەی ژیان:١٨٦٣ تاکوو ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە بابانییەکان وە دایکیشی تورکمان بوو، شیعرەکانی جەمیل بە عەرەبی بوون.

جەمیل بە بەرگریکردن لە مافی ژنان ناسراو بوو، ناوبراو ماوەیەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلزەورا بوو.

پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:موسڵمانانی عێراقی
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان
زانکۆی پاریس

thumb|زانکۆی پاریس یان سۆربۆن لەکاتی بەفر بارین
**زانکۆی پاریس** یان **زانکۆی سۆربۆن** ناودارترین زانکۆی فەڕەنسا و یەکێ لە کۆنترین زانکۆکانی جیهان و ئەورووپا ، ئەو زانکۆیە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ١٢ دامەزرا ، تۆماس ئەکویناس ناودارترین کەسە لەو زانکۆیە خوێندبێت.

## کەسایەتی کورد لەنێو زانکۆ

لەنێو زانکۆی پاریس زۆرێک لە کوردەکان خوێندوویانە لەناودارترینییان سیاستەوانی کورد کەریم سەنجابی و نووسەری کورد فەرهاد پیرباڵن.

پۆل:زانکۆی پاریس
پۆل:پاریس
ئی بەی

thumb|لۆگۆی ئی بەی ١٩٩٥ تاکوو ٢٠١٢
**ئی بەی** کۆمپانیایەکی بازرگانی ئەلیکترۆنی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە و بنکەکەی لە سان خۆسێ لە ویلایەتی کالیفۆرنیایە، کە لە ڕێگەی ماڵپەڕەکەیەوە ئاسانکاری بۆ فرۆشتنی بەکاربەر بۆ بەکاربەر و بازرگانی بۆ بەکاربەر دەکات. ئیبەی لەلایەن پیێر ئۆمیدیارەوە لە ساڵی ١٩٩٥ دامەزراوە و بووە چیرۆکێکی سەرکەوتنی بەرچاو. ئیبەی بزنسێکی چەند ملیار دۆلارییە و لە نزیکەی ٣٢ وڵاتدا کاردەکات، تا ساڵی ٢٠١٩. کۆمپانیاکە ماڵپەڕی ئیبەی بەڕێوەدەبات، کە ماڵپەڕێکی زیادکردن و بازاڕکردنە بە شێوەی ئۆنلاین کە تێیدا خەڵک و بازرگانەکان چەندین جۆری کاڵا و خزمەتگوزاری لە سەرانسەری جیهاندا دەکڕن و دەیفرۆشن. ماڵپەڕەکە بەخۆڕاییە بۆ کڕیاران، بەڵام فرۆشیارەکان پارەیان لێ وەردەگیرێت بۆ لیستکردنی شتەکان دوای ژمارەیەکی سنووردار لە لیستکردنی بێبەرامبەر، هەروەها پارەیەکی زیادە یان جیاواز لەکاتی فرۆشتنی ئەو شتانە.

## مێژوو
### ساڵانی ١٩٩٠
ماڵپەڕی زیادکردنی ئاشکرا لە ٣ی ئەیلولی ١٩٩٥ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لەلایەن پیێر ئۆمیدیار پرۆگرامەری کۆمپیوتەریی ئێرانی-ئەمریکی لەدایکبووی فەرەنسی وەک بەشێک لە سایتێکی کەسی گەورەتر دامەزراوە. یەکێک لە یەکەم شتەکان کە لە زیادکردنی ئاشکرا فرۆشرا، ئاماژەیەکی لەیزەری شکاو بوو بە نرخی ١٤.٨٣ دۆلار. ئۆمیدیار بە سەرسوڕمانەوە پەیوەندی بە پێشکەشکاری براوە کرد بۆ ئەوەی بپرسێت ئایا تێگەیشتووە کە ئاماژەدەری لەیزەرەکە شکاوە؛ کڕیارەکە ڕوونی کردەوە: "من کۆکەرەوەی ئاماژەدەری لەیزەری شکاوم." زۆری نەخایاند بووە یەکەم سایتی زیادکردنی ئۆنلاین کە ڕێگە بە مامەڵەکردنی کەس بە کەس دەدات و ناوبانگەکەی گەشەی کرد.
## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی ئی بەی

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٥
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٥ لە کالیفۆرنیا
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:وەرگرانی مێدالیای نەتەوەیی تەکنۆلۆژیا
پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
پۆل:بازاڕە ئۆنڵاینەکانی ئەمریکا
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
پۆل:براوەکانی خەڵاتی وێبی
ئەکرەم جەمیل پاشا

**ئەکرەم جەمیل پاشا** (ماوەی ژیان:٢٢ی شوباتی ١٨٩١ لە دیاربەکر تاکوو ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٤ لە شام) کەسایەتی ڕۆشەنبیر و سیاسی و نووسەری کوردە و خاوەنی چەندین کتێبە لەوانە مێژووی کوردستان یان ڕێزمانی کوردستان.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩١
پۆل:مردووانی ١٩٧٤
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:خەڵکی ئامەد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
مێژووی ئەپڵ

وێنۆک|ئەپڵ
**ئەپڵ** ئەم کۆمپانیایە لە یەکی نیسانی ١٩٧٦ لە کویرتینۆ لە کالیفۆرنیا دامەزرا لە ساڵی ١٩٧٧ پۆلێن کراوە. لە سی ساڵی یەکەم ناوی کۆمپانیا تەنھا " کۆمپانیای ئەپڵ بۆ کۆمپیوتەری دیاریکراو " بوو، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧ وازی لەم ناوە ھێنا ئەمەش پاش ئەوە ھات کە کۆمپانیاکە کارەکانی فراوان کرد لە بواری ئەلکترۆنی، لەگەل لاسایی کردنەوەی جۆرەکانی کۆمپیوتەری کەسی. کۆمپانیا نزیکەی ٣٥٠٠٠ فەرمانبەری ھەیە لە سەرتاسەری جیھان، ڕێژەی فرۆشتنی لە ساڵی ڕابردوو ٣٢٫٤٨ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، ساڵی ٢٠٠٨ کۆمپانیای ئەپڵ توانی ناوبانگێکی باش پەیدا بکات لە ڕووی کوالێتی بەرھەمەکانییەوە ئەمەش بەھۆی جوانی لە دیزاینەکەی و ئەو ڕیکلامانەی کە بۆ بەرھەمەکانی ئەیانکات، ھەروەھا کۆمپانیا کۆمەلێک فەرمانبەری لێھاتووی ھەیە لە بواری فرۆشتن و خستنە ڕووی بەرھەمەکان لەگەل بوونی لۆگۆیەکی بازری جوان. گۆڤاری فۆرتیون کۆمپانیای ئەپڵی بە سەرنج ڕاکێشترین کۆمپانیا دەست نیشان کرد لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ھەردوو ساڵی ٢٠٠٨ و ٢٠٠٩.

## مێژووی ئەپڵ بەپێی ساڵەکان
* لە ساڵی ١٩٧٦ دا ئاپڵ لەلایەن ستیڤ وۆزنەیک و ستیڤ جۆبس دەستی بە کارەکانی کرد. بێجگە لە ١٢ ساڵێک نەبێ کە ستیڤ جۆبس دوور بوو، لە دەیەکانی ٧٠وە بەردەوام پەرەی بە بەرەوپێش بردنی ئەو کومپانیایەدا بوە، ھەر لەو ساڵەش بەھاوبەشی کۆمپانیای ئەپڵیان دامەزراند.
* لە ساڵی ١٩٨٤ ئەپڵ دەستی بە فرۆشتنی کومپیووەتەر کرد.
* لە ساڵی ١٩٨٥ دا، لە بەربەرەکانێیەکی دەسەڵاتدا ستیڤ جۆبس ئەپڵی بەجێ ھێشت.
* لە ساڵی ٢٠٠١ دا، ئەپڵ یەکەم ئایپۆد ی بڵاو کردەوە.
* لە ساڵی ٢٠٠٣ دا، ئایتونس بڵاو کرایەوە. بەکارھێنەران دەتوانن لەم ڕێکەوتە بە دواوە موزیک و فیلم لەسەر ئینتەرنێت بە شێوەی سەرھێڵ بکڕن
* لە ساڵی ٢٠٠٥ دا، تیم کوک وەک بەرپرسی چالاکییەکانی ئاپڵ ھەڵبژێردرا.
* لە ساڵی ٢٠٠٩ دا، ستیڤ جۆبس دوای نەشتەرگەری و گۆڕینی سییەکانی گەڕایەوە بۆ ئەپڵ.
* لە ساڵی ٢٠١٠ ئەپڵ دەستی بە فرۆشتنی ئایپاد کرد
* لە ساڵی ٢٠١١ ئایپاد ٢ وەشێنرا

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەپڵ
پۆل:ستیڤ جۆبز
جەعفەر شێخ مستەفا

**جەعفەر شێخ مستەفا**، ناسراو بە **شێخ جەعفەر** (لەدایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٥٠ لە قەرەداغ، عێراق) جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و ئەندامی سەرکردایەتی یەکێتی نیشتیمانی کوردستانە پێشتر فەرماندەی ھێزەکان ٧٠ بوو و ئەندامی خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان بووە. لە ٨ی لە ئەیلوولی ٢٠١٩ وەک جێگر سەرۆکی ھەرێم و جێگری فەرماندەی ھێزی پێشمەرگە کوردستان دەستبەکار دەبێت.

## ژیان
شێخ جەعفەر شێخ مستەفا لە ١ی مانگی ٧ی ١٩٥٠ لە ناوچەی قەرەداغی سەر بە پارێزگای سلێمانی لە دایک بووە. لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا پەیوەندی بە ھێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانەوە کردوو و ژیانی خۆی بۆ خەباتی شۆڕشگێری تەرخان کردووە و چەندین پلە و بەرپرسیارییەتیی سەربازی لە ڕیزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا وەرگرتووە.

لە ساڵی ١٩٩١دا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە لە میحوەری (١) ی دەربەندیخان تا خانەقین و دواتر دەبێتە بەرپرسی ھێزەکانی ھەولێر و کۆیە. لە خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستاندا دەبێتە ئەندامی پەرلەمان و پاشان لە ئیدارەی سلێمانی دەبێتە بریکاری وەزیری پێشمەرگە و لێپرسراویەتیی (فەرماندەی فەرماندەییی سلێمانی) پێدەبەخشرێت.

لە سەردەمی شەڕی دژ بە (ئەنسارولئیسلام)دا لەسەر داوای مام جەلال ساڵی ٢٠٠٢ دەبێتە لێپرسراوی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان. پاش یەکگرتنەوەی ھەردوو ئیدارەی ھەولێر و سلێمانی، دەبێتە وەزیری پێشمەرگە و لە ھەمان کاتیشدا فەرماندەی ھێزەکانی (٧٠) بووە.

جەعفەر شێخ مستەفا لە ٨ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٩ وەک جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و جێگری فەرماندەی گشتیی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان دەستبەکار بوو، و لەڕووی ستراتیژییەوە لەگەڵ ھێزەکانی ھاوپەیمانان بەشدارێکی سەرەکییە لە پرۆسەی یەکخستن و یەکگرتنەوەی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان وەک سوپایەکی یەکگرتوو پێشمەرگەی کوردستان لەژێر فەرماندەیی وەزارەتی پێشمەرگەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی
فوئاد حوسێن

**فوئاد حوسێن مەلکشاهی** (لە دایکبووی ١٩٤٦، خانەقین) کەسایەتی سیاسەتمەداری کوردە، لەئێستادا وەزیری دەرەوەی عێراقە. پێشتر وەزیری دارایی عێراق و سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان بووە.

## ژیان
فوئاد حوسێن لە ساڵی ١٩٤٦ لە خانەقین لەدایکبووە. لە ١٩٦٦/١٩٦٧ پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی قوتابیانی کوردستان دەکات. ساڵی ١٩٧١، لە زانکۆی بەغدا خوێندنی پەروەردەی زمانی ئینگلیزی تەواوکردووە. لەدوای شکستی شۆڕشی ئەیلوول، فوئاد دەچێتە ھۆڵەندا و لەوێ دەچێتە پاڵ یەکێتیی نیشتمانی کوردستان، ھاوکات دەبێتە سکرتێری کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان لە دەرەوەی کوردستان. لە ساڵی ١٩٨٣، واز لە یەکێتیی دەھێنێت و دەگەڕێتەوە ناو پارتی.

## پۆستی حکوومی
فوئاد حوسێن لەماوەی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ تاکوو ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧، لە سەردەمی سەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان بووە، لەدوای جێگرتنەوەی نێچیرڤان بارزانی بۆ پۆستی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان ئەوا پۆستەکەی فوئاد حوسێن ھەڵوەشایەوە و کەسی تر نەھاتە شوێنی. فوئاد لە کۆتایییەکانی ٢٠١٨ بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٠، بووە سەرۆکی دارایی عێراق لە کابینەی سەرۆکوەزیران عادل عەبدولمەھدی. دوای ھەڵوەشانەوەی کابینەکەی عەبدولمەھدی ئەوا مستەفا کازمی کابینەیەکی نوێی ڕاگەیاند و فوئاد حوسێن کرایە وەزیری دەرەوەی ئەم کابینەیە و تا ئێستاش لەو پۆستە بەردەوامە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:خەڵکی خانەقین
کیلۆمەتر زیرۆ

**کیلۆمەتر زیرۆ** فیلمێکی کوردییە. لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ لەلایەن بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری کورد - ھونەر سەلیم بەیاوەری دەرھێنەر ڕۆبێرت ئەلئەزرەکی لە فەڕەنسا وەشێنرا، کیلۆ مەتر زیڕۆ بووە یەکەم فیلمی کوردی پاڵێوراو بێت بۆ خەڵاتی کان ئەوەش لە ڤیستیڤاڵی کانی ساڵی ٢٠٠٥ بوو، فیلمەکە بەسێ زمانی کوردی و عەرەبی و فەڕەنسی بەبڕی $٢٫٣٠٠٫٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی.

## بەشداربووان
بەشداربووان و ئەکتەرانی فیلم
* نەزمی کرک بەڕۆلی ئاکۆ
* بەلجین بیلکان بەڕۆڵی سەلما
* نزار سەلامی بەڕۆڵی عەدنان
* ئەیام ئەکرەم بەڕۆلی شوفێر
* ئەحمەد قەڵادزەیی بەڕۆڵی سامی

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٥
پۆل:فیلمە عێراقییەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی عەرەبی
پۆل:فیلمی درامی ساڵی ٢٠٠٥
ئێرنست ڕەدەرفۆرد

**ئێرنست ڕەدەرفۆرد** (١٨٧١ – ١٩٣٧) فیزیکزان و کیمیازانی خەڵکی وڵاتی نیوزیلاند بوو کە کاریگەری زۆری بووە لە سەر زانستی فیزیک لە سەدەی بیستەمدا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:فیزیکزانانی نیوزیلەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧١
پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:خەڵکی نیوزلەندی بە ڕەچەڵەک سکۆتلەندی
جەیمز پرێسکۆت جووڵ

وێنۆک|جەیمز پرێسکات جووڵ

**جەیمز پرێسکات جووڵ** (لەدایکبووی ٢٤ی دێسەمبری ١٨١٨ لە ئینگلیس) فیزیکزان بوو. ئەو کارگەلێکی زۆری لە بواری کار و گەرما و ھێزی کارەبایی ئەنجام داوە. بە ھۆی کارە گرینگەکانی جووڵ یەکەی پێوانی کار و ھێز جووڵ ناو نراوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:مردووانی ١٨٨٩
پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٨
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا
جۆن مەینارد کەینز

وێنۆک|جان مێینارد کەینز

**جۆن مێینارد کەینز** (١٨٨٣-١٩٤٦) ئابووریزانی بەناوبانگی خەڵکی ئینگلیز بوو کە بیروڕاکانی کاریگەری زۆری بوو لە سەر زانستی ئابووری لە جیھاندا. بیردۆزەکانی کەینز بە بیردۆزی کەینیزی ناسراون کە بریتیە لە قوتابخانەیەکی ئابووری دیار.

ژیری کەینز لە سەرەتای ژیانیدا دیار بوو؛ لە ساڵی ١٩٠٢ (١٩ ساڵی)، وەرگیرا لە پرۆگرامی بیرکاری کێبڕکێ لەسەر لە کۆلێژی کینگ لە زانکۆی کامبریج. لە سەردەمی داڕمانی ئابووریی گەورەی ساڵانی ١٩٣٠دا، کەینز سەرکردایەتی شۆڕشێکی لە بیرکردنەوەی ئابووریدا کرد، کە تەحەدای بیرۆکەکانی ئابووریی نیوکلاسیکی کرد کە پێیان وابوو بازاڕە ئازادەکان، لە کورتخایەن تا مامناوەنددا، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی لەسەرکار دامەزراندنێکی تەواوی دابین دەکەن، بە مەرجێک کرێکاران لە داواکارییەکانی مووچەکانیاندا نەرم و نیان بن. ئەو ئاماژەی بەوەدا کە داواکاری کۆی گشتی (کۆی خەرجییەکان لە ئابووریدا) ئاستی گشتی چالاکییە ئابوورییەکان دیاری دەکات، و خواستی گشتیی ناتەواو دەتوانێت ببێتە هۆی ماوەی درێژخایەنی بێکاریی بەرز، و بەو پێیەی کرێ و تێچووی کار ڕەقن بەرەو خوارەوە ئابووری بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ناگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی تەواو. کەینز بانگەشەی بۆ بەکارهێنانی سیاسەتی دارایی و دراوی دەکرد بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی پاشەکشەی ئابووری و داڕمانی ئابووری. ئەو لە کتێبە گەورەکەیدا بە ناوی "تیۆری گشتی دامەزراندن، سوود و پارە" کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٣٦دا بڵاوکرایەوە، بە وردی ئەم بیرۆکانەی خستۆتە ڕوو. لە کۆتاییەکانی ١٩٣٠ ئابوورییە پێشکەوتووەکانی ڕۆژئاوا دەستیان کردبوو بە جێبەجێکردنی پێشنیارەکانی سیاسەتی کەینز. نزیکەی هەموو حکومەتە سەرمایەدارییەکان تا کۆتایی دوو دەیەی دوای مردنی کینز لە ساڵی ١٩٤٦دا ئەو کارەیان کردبوو، کەینز وەک سەرۆکی شاندی بەریتانیا بەشداریی کرد لە دیزاینکردنی ئەو دامەزراوە ئابوورییە نێودەوڵەتییانەی کە لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە دامەزران، بەڵام لەلایەن شاندی ئەمریکی لە چەند لایەنێکیدا ڕەتکرایەوە.

کاریگەرییەکانی کەینز لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی بە کەمبوونەوە کرد، بەشێکی لە ئەنجامی ئەو چەقبەستووییەی کە ئابوورییە ئەنگلۆ-ئەمریکییەکان لەو دەیەیەدا تووشی بووبوو، بەشێکیش بەهۆی ڕەخنەگرتن لە سیاسەتەکانی کەینز لەلایەن میڵتۆن فریدمان و دراوناسانی دیکەوە، کە ناکۆکییان لەسەر نەتوانایی حکومەت بوو کە بە شێوەیەکی گونجاو سووڕی بازرگانی بە سیاسەتی دارایی ڕێکبخات. هاتنی قەیرانی دارایی جیهانی لە ساڵانی ٢٠٠٧-٢٠٠٨ بووە هۆی سەرهەڵدانەوەی بیری کەینزی. ئابووری کەینیزی بنەمای تیۆری بۆ سیاسەتە ئابوورییەکان دابین کرد کە لە وەڵامی قەیرانی دارایی ساڵی ٢٠٠٧-٢٠٠٨ لەلایەن سەرۆک باراک ئۆبامای ئەمریکا، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا گۆردۆن براون و سەرۆکەکانی دیکەی حکومەتەکانەوە ئەنجامدرابوون.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٩٤٦
پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز
پۆل:جۆن مەینارد کەینز
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
سیما چیان

وێنۆک|سیما چیان

**سیما چیان 司马迁** (١٤٥ یان ١٣٥ی - ٨٦ی پێش لە دایکبوونی یەسووع) مێژوونووسی چینی و نووسەری تۆمارە مەزنەکان کە لە سەردەمی شانشینی ھان دەژیا. بە باوکی مێژووناسی ناسراوە بۆ کتێبی تۆمارە مەزنەکان تۆماری گشتی مێژوویی چین بە ستایلی جیژوانتی (紀傳體) کە زیاتر لە ٢٠٠٠ ھەزار ساڵی مێژووی ئەفسانەیی ئیمپراتۆری زەرد (ھوانگدی) تا کۆتا سەردەمی خۆی کە ساتی فەرمانرەوایی ئیمپراتۆر وو-ی (**لیوچی**) شانشینی ھان بوو کتێبە مێژووەکە زۆربەی تۆمارە مێژوویەکانی جیھانی ئەوسای تیایە وەکوو شانشینەکانی چین و شانشییەکانی ھاوسێی ئەوکات سیما تان (司馬談) باوکی سیما چیان پرۆژەی ئەوە بوو کە تەواوی مێژووی چین تۆمار بکات بەڵام تەنھا توانی چەن تۆمارێک تەواو بکات تا ساتی مردنی دواتر سیما چیان ھاتە شوێنی باوکی تا خواستی پێش مردنی باوکی تەواو بکات و تۆمارەکان بنووسێتەوە، ھەرچۆنێک بێت لەوانەیە ئەو بەھۆی کارە مەونەکەی لە کتێبی تۆمارە مەزنەکان بناسرێتەوە بەڵام ھەروەھا شاعیر و پەخشان نووس و دامەزرێنەری ڕۆژمێری تایچوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٨٦ی پ.ز
پۆل:مێژووناسە چینییەکان لە سەدەی یەکەمی پێش زایین
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢یەمی پ.ز
پۆل:مێژووناسانی ئیمپراتۆریەتی ھان
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتی ھان
پۆل:سیاسەتمەدارانی ئیمپراتۆریەتی ھان لە شێنسی
پۆل:مێژووناسەکانی شێنسی
پۆل:چینییە ئەفسانەییەکان
پۆل:شاعیرانی شێنسی
پۆل:شاعیرە چینییەکان لە سەدەی یەکەمی پێش زایین