open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
٢٥ی ڕەجەب

**٢٥ی ڕەجەب** یان **٢٥/٧ (بیست و پێنجەمی مانگی حەوتەم)** دوو سەد و دووەم (٢٠٢) ڕۆژی ساڵە (یان دوو سەد و سێیەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و دووەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٥٢ یان ١٥٣ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٨٩٢ی کۆچی - شا ئیسماعیلی یەکەم دامەزرێنەری سەفەوییەکان.
* ١٢٥٦ی کۆچی - موڕادی پێنجەم خەلیفەی ١٠٥ی موسڵمانان و سوڵتانی ٣٣ی عوسمانییەکان.
* ١٣٥٢ی کۆچی - جەلال تاڵەبانی سیاسەتمەداری کورد و سەرۆکی کۆماری عێراق.
* ١٣٥٨ی کۆچی - ئەنعام سالوسە، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٨ی کۆچی - ئەحمەد حەمیدە، نووسەری میسری.
* ١٣٩٥ی کۆچی - عەزیز ئەسکەندەر، ئەکتەری سوری.
* ١٣٩٦ی کۆچی - وەحید ھاشمیان، یاریزانی تۆپی پێی ئێران.
* ١٤٠٠ی کۆچی - سعود کەریری، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.

## مردووان
* ١٨٣ی کۆچی - مووسا کازم حەوتەمین ئیمامی شیعەی دوازدە ئیمام.
* ساڵی ٩٢٢ی کۆچی - قانسوە غوری، دوا سوڵتانەکانی مەملوکەکانی بورجی.
* ١٣٠٦ی کۆچی - سەید ئەحمەد خان، چاکسازیخوازێکی ئیسلامی ھیندی.
* ١٣٧٠ی کۆچی - مەنسوور بن عەبدولعەزیز ئال سعود، وەزیری پێشووی بەرگری و فڕۆکەوانی سعودیە.
* ١٣٧٨ی کۆچی - عومەر ڕاسم، نیگارکێش و خەتنووس و ڕۆژنامەنووسی جەزائیری.
* ١٤١٤ی کۆچی - عەلییە عەبدولمونعیم، ئەکتەری میسری.
* ١٤١٧ی کۆچی - عەبدولحەمید کوشک، بانگخوازی ئیسلامی میسری.
* ١٤٢٦ی کۆچی - ئەنتۆن مەقدیسی، بیرمەند و فەیلەسوفی سوری.
* ١٤٢٩ی کۆچی - سۆزان تەمیم، گۆرانیبێژی لوبنانی.
* ١٤٣٣ کۆچی - فریال ساڵح، پەخشی میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ئەیالەتی شام

**ئەیالەتی شام** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت شام* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Šām*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٥١،٩٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە بووە (٢٠،٠٢٠ میل چوارگۆشە). دوای ئەوەی عوسمانییەکان دوای جەنگی عوسمانی و مەمالیکەکان لە ساڵانی ١٥١٦-١٥١٧ لە مەمالیکەکانیان وەرگرت، بوو بە ئەیالەت لە دەوڵەتی عوسمانیدا. جانبیردی غەزالی کە خیانەتکارێکی مەمالیکەکان بوو، کرا بە یەکەم بەیلەربەی ئەیالەتی شام. ئەیالەتی شام یەکێک بوو لە یەکەم ئەیالەتەکانی عوسمانی کە دوای چاکسازییەکی ئیداری لە ساڵی ١٨٦٥ بوو بە ویلایەت و تا ساڵی ١٨٦٧ چاکسازی کرابوو بۆ ویلایەتی سووریا.

## دەسەڵاتی ھەرێمی
ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، سووریای لە دەست مەمالیکەکان داگیرکرد دوای (شەڕی مەرج دابیق) لە ئابی ١٥١٦ و دواتر بەیعەتەکانی بەیعەتدان بە سوڵتانی سەلیمی یەکەم لە دیمەشق لەلایەن شاندەکانی کەسایەتییە دیارەکانی سەرتاسەری سووریاوە. عوسمانییەکان دیمەشقیان وەک ناوەندی ئەیالەتێک (پارێزگای عوسمانی) دامەزراند کە خاکەکانی لە مەمالیکەکانی دیمەشق، حەما، تەرابلوس، سەفەد و کەرەک پێکھاتبوون. مەمالیکەکانی حەلەب کە بەشێکی زۆری باکووری سووریای دەگرتەوە، بوو بە ئەیالەتی حەلەب. بۆ ماوەی چەند مانگێک لە ساڵی ١٥٢١، تەرابلوس سنجاقێک بوو لە ئەیالەتی شام جیاکرانەوە، بەڵام لە دوای ساڵی ١٥٧٩ ئەیالەتی تەڕابلوسی شام بۆ ھەمیشەیی بوو بە ئەیالەت.

لە کۆتایی سەدەی ١٦ دا ئەیالەتی شام لە ڕووی کارگێڕییەوە دابەش بوو بەسەر سنجاقەکانی (تەدمور، سەفەد، لاجون، عەجلون، نابلوس، قودس، غەززە و کەرەک، جگە لە شاری دیمەشق و قەزاکەی. ھەروەھا سنجاقی سەیدا-بەیرووت ھەبوو، ھەرچەندە بە درێژایی کۆتایی سەدەی ١٦، زۆرجار دەستی لە نێوان ئەیالەتەکانی شامو تەرابلوسدا دەگۆڕا. بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٦١٤ و پاشان بۆ ھەمیشەیی دوای ساڵی ١٦٦٠، سنجاقەکانی سەیدا-بەیرووت و سەفەد لە ئەیالەتی شام جیاکرانەوە بۆ پێکھێنانی ئەیالەتی سەیدا. ئەم دابەشبوونە کارگێڕیانە تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم تاڕادەیەکی زۆر بە گۆڕانکارییەکی تاڕادەیەک بچووکەوە جێگیر بوون.

## سەرچاوەکان

شام
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
شام
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٥
سەکینە کچی حوسێن

**سەکینە کچی حوسێن** () (لە نێوان ساڵانی ٦٦٧ بۆ ٦٧١ی زایینی – ٨ی نیسانی ٦٧١)، کە بە **ئامینە** () ناسراوە)، نەوەی پێغەمبەر محەممەد بووە. کچی حوسێن کوڕی عەلی سێیەم ئیمامی شیعە و ڕوباب کچی ئومروئلقەیس بووە. سەکینە منداڵێکی بچووک بووە لە ساڵی ٦٨٠ لە کەربەلا، لەوێ شایەتحاڵی شەڕی کەربەلای باوکی و لایەنگرانی بووە لەلایەن ھێزەکانی خەلیفەی ئەمەوییەوە یەزید (٦٧٦–٦٨٠). ئەو ژن و منداڵانە کە لەنێویاندا سەکینە بوو، بەرەو دیمەشقی پایتەخت بردران.

## مردن و مەزارگە
وێنۆک|دەروازەی ئەو مەزارگەی کە دەگەڕێتەوە بۆ سەکینە لە گۆڕستانی باب ساغیر لە دیمەشق
سەکینە لە مەدینە لە ٥ی ڕەبیعولئەووەل ١١٧ی کۆچی (٨ی نیسانی ٧٣٥) لە تەمەنی شەست و ھەشت ساڵیدا و لە سەردەمی خەلیفەی ئومەوی ھیشام کوڕی عەبدولمەلیک ( ٧٢٤–٧٤٣) کۆچی دوایی کردووە. 

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:مردووانی ٧٣٥
پۆل:حوسێن کوڕی عەلی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:شەڕی کەربەلا
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:شەھیدانی موسڵمان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
ئەیالەتی قیبریس

**ئەیالەتی قیبریس** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت قبرص* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Ḳıbrıṣ*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە دوورگەی قوبرس پێکھاتووە کە لە ساڵی ١٥٧١دا خراوەتە ناو ئیمپراتۆریەتەکەوە. عوسمانییەکان چەندین جار شێوازی بەڕێوەبردنی قوبرسیان گۆڕی. سنجاقێک(سانجاغی قبرص، سانجاغی Sancağı Ḳıbrıṣ) بوو لە ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید لە ساڵی ١٦٧٠ تا ١٧٠٣، ١٦٧٠. دیسانەوە بووەوە ئەیالەتێک بۆ ماوەی کورت لە ساڵی ١٧٤٥ تا ١٧٤٨.

## داگیرکاری عوسمانی
لە سەردەمی دەسەڵاتی ڤێنیزدا، عوسمانییەکان لە ھەندێک کاتدا ھەڵیانکوتایە سەر قوبرس. لە ساڵی ١٤٨٩ کە یەکەم ساڵی کۆنترۆڵکردنی ڤێنیز بوو، عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر نیمچە دورگەی کارپاس و تاڵانیان کرد و دیلیان برد بۆ ئەوەی بیانفرۆشن بە کۆیلایەتی. لە ساڵی ١٥٣٩ بەلەمی عوسمانی ھێرشی کردە سەر لیماسۆل و لەناویان برد. ڤێنیزییەکان لە ترسی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کە ھەمیشە فراوانتر بوو، فاماگوستا و نیکۆسیا و کیرێنیایان بەھێز کردبوو، بەڵام زۆربەی شارەکانی دیکە نێچیرێکی ئاسان بوون 

## سەرچاوەکان

قیبریس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
قیبریس
٢١ی ڕەجەب

**٢١ی ڕەجەب** یان **٢١/٧ (بیست و یەکەم ڕۆژی مانگی حەوتەم)** سەد و نەوەد و ھەشتەم (١٩٨) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و نەوەد و نۆیەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەدەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٥٦ یان ١٥٧ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٤٧ی کۆچی - سەکینە کچی حوسێن کچی حوسێن کوڕی عەلی.
* ١٣٠٧ی کۆچی - محەممەد ئیدریس سەنوسی، پاشای شانشینی لیبیا.
* ١٣١٣ی کۆچی - زەکەریا ئەحمەد، مۆسیقاری میسری.
* ١٣٣٠ی کۆچی - سەمیرە خەلوسی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٥٦ی کۆچی - مەھدی کەروبی، سیاسەتمەداری ئێرانی.
* ١٣٦٩ی کۆچی - عەبدولھادی سەباغ، ئەکتەری سوری.
* ١٣٧٠ی کۆچی - ڕەئفەت عەدەس، ھونەرمەندی بینراوی میسری.
* ١٣٧٣ی کۆچی - محەممەد سەروەت، گۆرانیبێژ و ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٧ی کۆچی - ھودا ئەلدەغفەق، شاعیر و ڕۆژنامەنووسی سعودیە.
* ١٣٩٣ی کۆچی - ڕازان مەغریبی، کەسایەتی میدیایی لوبنان.
* ١٤٠٢ی کۆچی - لەیال عەبۆد، گۆرانیبێژی لوبنانی.
* ١٤٠٣ی کۆچی - میریام فارس، گۆرانیبێژی لوبنانی.
* ١٤٠٥ی کۆچی - فەھد حوسنی ھونەرمەند و ئەندازیاری ئیماراتی.
* ١٤٠٧ی کۆچی - ھەنادی ئەلکەندەری، پەخشکەر و ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤١١ی کۆچی - مەروە ڕاتب ئەکتەری سوری دانیشتووی ئیمارات.

## مردووان
* ٧٧٨ی کۆچی - محەممەد بن سەعید رعینی، شەرعزان و فەرموودەزان و وەرگێڕ و نووسەری مەغریبی.
* ١١٣٣ی کۆچی - باسیل جبێر، پاتریارکی عێراق.
* ١٣٦٠ی کۆچی - تەڵعەت حەرب، ئابووریناسێکی میسری.
* ١٣٦٧ی کۆچی - ئەحمەد کاشف، شاعیری میسری.
* ١٤٠٢ی کۆچی - خالید کوڕی عەبدولعەزیز ئالسعوود چوارەمین پاشای سعودیە.
* ساڵی ١٤٣٠ی کۆچی -
** ئەمین حافز سەرۆک وەزیرانی لوبنان.
** عەبدوڵڵا کوڕی جبرین، زانای موسڵمانی سعودیە.
* ١٤٣١ی کۆچی - ڕەباب، گۆرانیبێژی عێراقی.
* ١٤٣٤ی کۆچی - محەممەد زیائەدین سابونی، زمانزان و شاعیر و مامۆستایەکی سوری- سعودی.
* ساڵی ١٤٣٥ی کۆچی - ئەبوولقاسم سەفدەری، شاعیر و ڕۆژنامەنووسی ئێرانی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ئەیالەتی لەحسا

**ئەیالەتی لەحسا** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت لحسا* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Laḥsā*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ئێستا خاکی ئەیالەتی پێشوو بەشێکە لە سعودیە و کووەیت و قەتەر. ئەلئەحسا و قەتیف شارە سەرەکییەکانی ئەیالەتەکە بوون و ناوی یەکەمیان وەرگیرا بۆ ناوی ئەیالەتەکە.

ناوچەکە لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦دا لەلایەن ھێزە عوسمانییەکانەوە داگیرکرا و بۆ ماوەی ١٣٠ ساڵی داھاتوو لەلایەن ئەوانەوە بەڕێوەدەبرا، بە پلەی جیاوازی کاریگەرییەوە.

## میژوو
بەیلەربەغلی لەحسا لە ساڵی ١٥٥٢ دامەزرا، بە پلەی یەکەم بۆ پاراستنی بازرگانی بەسرە لەگەڵ ھیندستان، بەو پێیەی پورتوگالیەکان ھەڵکوتانە سەر کەناراوەکان و کەشتیوانییان لە کەنداوی فارسدا دەکرد. تا مانگی ئازاری ساڵی ١٥٥٢، حامیەکان لە لەحسا کە گەورەترین شارۆچکەی ناوچەکە بوو، ناسێندرابوون. یەکەم ڕووپێوی زەوی لە ئەیالەتە تازە داگیرکراوەکە پێش مانگی ئەیلولی ساڵی ١٥٥٣ دەستی پێکرد. لە چەند ساڵی یەکەمی داگیرکاریدا، لەحسا وەک قەزای ئەیالەتی بەسرە بەڕێوەدەبرا. تا ساڵی ١٥٦٠ ئەفسەری قەزاکە پلەی بەرزکرایەوە بۆ والی. 

یەکەمین ھەوڵی داگیرکردنی بەحرەین لە لەحساوە لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە ھاوینی ساڵی ١٥٥٩ دا بوو، کاتێک ھێزێکی داگیرکەری ٦٠٠-١٠٠٠ کەسی لە لایەن (مستەفا پاشا)، والی لەحسا ڕەوانە کرا، کە بە تەنیا ئەم کارەی کرد، پێدەچێت بۆ ئەوەی سوڵتان سلێمان سەرسام بکات. بە ئەنجامە کارەساتبارەکان کۆتایی ھات: تەسلیمبوونی ھێزەکانی عوسمانی، و کشانەوەیان دوای دانی فیدیەی یەک ملیۆن ئاقچە.

لەگەڵ کشانەوەی زۆربەی سەربازەکان، سەرکردەکانی (میرنشینی بەنی خالید)، فەرمانڕەواکانی پێشووی ناوچەکە، دەرفەتەکەی بەکارھێنا بۆ یاخیبوون لە عوسمانییەکان و داگیرکردنی لەحسا و دامەزراندنی موبارەز وەک بارەگا. بە ھاتنی والی نوێ و سەربازی نوێ، ڕێکوپێکی گەڕایەوە.

پاشان فەوجە پورتوگالیەکان لە ھورمز ھەموو ھاتوچۆیەکی کەنداوی فارسیان کۆنترۆڵکرد و لە ساڵانی ١٥٥٢ و ١٥٥٩ و ١٥٧٣دا ھەڵیانکوتایە سەر قەتیف. تا ساڵی ١٥٦٦ ھەوڵی دامەزراندنی پەیوەندی ئاشتیانە لەگەڵ پورتوگالیەکان لە بنکەی ھورمز درا. لە ساڵی ١٥٦٨ عوسمانییەکان ئامادەکاری زیاتری دەریایییان کرد بۆ گرتنی بەحرەین، بەڵام یاخیبوونەکەی یەمەن لە ھەمان ساڵدا ھەموو ئەو پلانانەی سنووردار کرد.

دواتر عوسمانییەکان لە لەحسا ئامادەکاریی نوێیان کرد بۆ گرتنی بەحرەین، بەڵام بە گشتی لە بەرگریدا مانەوە، بەتایبەتی کاتێک شەڕێکی نوێ دژی ئێران لە ساڵی ١٥٧٨ دەستیپێکرد. والی (ئەحمەد بەی) خۆی لەلای خەڵک ناپەسەند کرد، و لە ساڵی ١٥٨٠ دوای دوو ساڵ لە حوکمڕانی پڕ لە گێژاودا لابرا. دوای ماوەیەکی کەم لە ئیمزاکردنی ئاشتی لەگەڵ شا عەباسی یەکەم لە ئەیلولی ساڵی ١٥٩١، مۆڵەتی داگیرکردنی بەحرەین بە والی لەحسا درا، بەڵام ھیچ ھەنگاوێک لەلایەن لەحساوە نەکرا.

عوسمانییەکان نازناو و مووچەی کارگێڕیان بە شێخەکانی (بنو خالید)دا، بەڵام ھۆزەکە ھەرگیز بە تەواوی ملکەچی دەسەڵاتی عوسمانی نەبوو.

لە ساڵانی ١٦٦٩-١٦٧٠ بە سەرکردایەتی (بەراکی کوڕی غورەیری کوڕی عوسمان)، لە تیرەی (ئەلحومەید) لە ھۆزی (بەنو خالید) دواجار توانیان لە شەڕدا لە لەحسا شکست بە لەشکری عوسمانی بێنن، بەمەش ئیدارەکە ھیچ دەرفەتێکی نەھێشتەوە جگە لەوەی بە شێوەیەکی ئاشتیانە لە لەحسا بکشێتەوە. (بەنو خالید) لە ساڵی ١٦٧٠ دەوڵەتێکی سەربەخۆیان دامەزراند بە ناوی (میرنشینی بەنی خالید).

## دابەشی کارگێڕی

## سەرچاوەکان

لەحسا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
لەحسا
داگیرکردنی شیروان لەلایەن سەفەوییەکان

**دگیرکردنی شیروان لەلایەن سەفەوییەکان** هەڵمەتێکی شا ئیسماعیلی یەکەم بوو. لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٥٠٠، شا ئیسماعیل بە سەرکەوتوی توانی ناوچەی شیروان داگیربکات، کە سووپایەکانیان ژمارەیان زیاتر بوون لە سووپای شا ئیسماعیل، ناوچەکەی داگیرکرد. شیروانشا فەروخ یەسار لەم شەڕە فەروخ یەسار، و هەموو سوپاکەی خۆی کوژران. ئەو هەڵمەتە بووە هۆی ڕووخاندنی شیروانشانەکان، کە بۆ چەندین سەدە فەرمانڕەوایی بەشێکی زۆری قەفقازیان کردبوو.

## پێشبینی
شێخ حەیدەر باوکی شا ئیسماعیل و شێخ جونەیدی باپیری شا ئیسماعیل لە شەڕدا لەلایەن فەرمانڕەواکانی شیروانەوە کوژرابوون، بە ڕێککەوت لە ساڵانی ١٤٨٨ و ١٤٦٠. ئیسماعیل هاوینی ساڵی ١٥٠٠ هێزێکی حەوت هەزار چەکداری قزڵباشی لە ئازەربایجان کۆکردەوە کە پێکهاتبوون لە ئێلەکانی ئوستاجو، شەملی، مەولەوی، تەکێلی، دولکەدر، ئەفشار، قاجار و ڤارساک. ماوەیەکی کەم پێش دەستپێکردنی هێرشەکەی، بە بینینی لاوازی شانشینییە پارچەپارچەبووەکانی جۆرجیا، سامتسخێی تاڵان کرد. لە هەمان کاتدا، پاشاکانی جۆرجیا کۆنستنتین دووەم و ئەسکەندەری یەکەم، بە ڕێککەوت کارتلی و کاخێتی، هان دا بۆ هێرشکردنە سەر موڵک و ماڵی عوسمانی لە نزیک تەبرێز، بەو بەڵێنەی کە ئەو باجە هەڵبوەشێنێتەوە کە کۆنستنتین ناچار بوو بیدات بە ئاق قۆیونلو کاتێک تەورێز گیرا. لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٥٠٠ بە مەبەستی تۆڵەسەندنەوە لە باوباپیرانی کوژراو، شا ئیسماعیل بە هێزی ٧٠٠٠ کەسییەکەیەوە لە ڕووباری کورە پەڕیەوە بۆ ناو شاری شیروان و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە شکستی بە فەروخ یەسار، پاشای ئەو کاتی شیروان و تەواوی سوپای ٢٧ هەزار کەسییەکەی هێنا و لە شەڕێکی چەقبەستوودا لە جەبانی نزیک پایتەختی شیروانشا شەماخی، یان لە گوڵستان (گوڵستانی ئێستا، گۆرانبۆی، ناگۆرنۆ-قەرەباخ). دواتر ڕێپێوانێکی کرد بۆ ئەوەی بگاتە کەنارەکانی قەزوین و باکوی گرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:مێژووی داغستان
پیرمحەممەد (بۆکان)

**پیر محەممەد** زیارەتگا و مەزارێکی ئایینییە لە گوندی بوغدەداغی سەر بە شاری بۆکان لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا (موکریان) و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. زیارەتگاکە لە ١٥ کیلۆمەتری شاری بۆکانە. ئەم مەزارە دەگەرێتەوە سەر بە ھێرشی عەرەبەکان لە سەردەمی خولەفای ڕاشدین و داگیرکردنی ئێران و تێکشکانی ئیمپڕاتۆرییەتی ساسانی لەلایەن ئەوان. بەپێی ئەو ڕێژەیە لە کاتی ھێرشی عەرەب و داگیرکردنی ئێران، پیر محەممەد کە سەحابەی پێغەمبەری ئیسلام بووە لەم شوێنە شەھید بووە و کوژراوە و لەم شوێنە دا ناشتویانە. گۆڕەکە ھەر لە کۆنەوە بۆ ڕێز لێنان وەک زیارتگایەک لای خەڵکی ناوچەکە ناسراوە. زۆربەی گەشتیارانی، لە شار و گوندەکانی بۆکان و دەور و بەری ھەر لە کۆنەوە بەپێی پیادە بۆ زیارەتی گۆڕی پیر محەممەد دەچوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی بۆکان
ئەیالەتی ئەدیرنە

**ئەیالەتی ئەدیرنە** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت ادرنھ,* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Edirne*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە ساڵی ١٨٢٦ بە زەویەکانی وەرگیراو لە ئەیالەتی ڕوم ئەیلی و ئەیالەتی سیلیسترە دامەزراوە، و بووە یەکێک لە ئەیالەتەکانی عوسمانی کە دوای چاکسازیی ئیداری ساڵی ١٨٦٥ بووە ئەیالەت، و لە ساڵی ١٨٦٧ بە ناوی ویلایەتی ئەدیرنە ڕێکخرایەوە. ناوەندی ئەیالەتەکە گواسترایەوە بۆ بۆ شاری ئێدیرنە.

## دابەشی کارگێڕی
ئەیالەتەکە نزیکەی ھەموو ناوچەی جوگرافیای مێژوویی تراکیای لەخۆگرتبوو، و ئەم دابەشکردنانەی خوارەوەی لەخۆگرتبوو (سنجاق یان لیوا):
# سنجاقی نەواھی-ی ئەربا (پایتەخت: چاتاڵجا)
# سنجاقی تەکفورتاغی (ڕۆدۆستۆ) یان ڤیزە.
# سنجاقی گێلیبۆلۆ (گالیپۆلی)
# سنجاقی ئەدیرنە (ئادریانۆپڵ)
# سنجاقی فیلیبە (مۆد. پلۆڤدیڤ)
# سنجاقی ئیسلیمییە (مۆد. سلیڤێن) یان ئێسکی زاگرا (ستارا زاگۆرا)

*سنجاقەکان* زیاتر دابەشکران بەسەر ٥٠ ''قەزا یان پارێزگاکان.

## سەرچاوەکان

ئەدیرنە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
ئەدیرنە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧
ئەیالەتی ئەغری

**ئەیالەتی ئەغری** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت اغری* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Eğri*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. بەشێک لە ھەنگاریا و سلۆڤاکیای ئێستای لەخۆگرتبوو. دانیشتوانی پارێزگاکە لە ڕووی نەتەوەیی و ئایینییەوە ھەمەچەشن بوون و سلۆڤاکییەکان و ھەنگارییەکانیان لەخۆگرتبوو (بە شێوەیەکی سەرەکی لە باکوور دەژیان)، سربەکان (کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە باشوور دەژیان)، و موسڵمانانی بە ڕەچەڵەک نەتەوەیی جۆراوجۆر (کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە شارەکاندا دەژیان). پێکھاتە نەتەوەییەکانی دیکە بریتی بوون لە جوولەکە و ڕۆمانی.

لە ساڵی ١٥٩٦ دوای ئەوەی سوپای عوسمانی بە فەرماندەیی محەممەدی سێیەم لە ھەڵمەتی ئەغریدا شکستی بە لەشکری نەمسا ھێنا، قەڵای ئەغری نەمسا و زەویەکانی دەوروبەری لکێنران بە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. ئەو ئەیالەتە کە لە ھەمان ساڵدا بە گواستنەوەی ھەندێک سنجاق لە ئەیالەتی بودین دامەزراوە، ھەندێک ناوچەی ھەنگاریا و باشووری سلۆڤاکیا لەخۆگرتبوو.

## دابەشی کارگێڕی
ئەیالەتەکە ئەم سنجاقانەی لەخۆگرتبوو:
# سنجاقی ئێغری (ئەگەر)
# سنجاقی سێگێدین (سزێگێد)
# سنجاقی سۆنلووک (سزۆڵنۆک)
# سنجاقی سێچێن (سچنی)
# سنجاقی ھەتوان (ھەتوان)
# سنجاقی نۆڤیگراد (نۆگراد)
# سنجاقی فیلێک (فیلاکۆڤۆ) (ناوەندەکەی ریم سۆنبات بوو)

## سەرچاوەکان

ئەغری
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
ئەغری
ئەیالەتی ئویوار

**ئەیالەتی ئویوار** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت اویوار* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Uyvar*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.

لە سەردەمی محەممەدی چوارەم دامەزرا. لە ساڵی ١٦٦٣ ھێزی گەشتی عوسمانی بە سەرۆکایەتی (کۆپرولو فازیل ئەحمەد)، شکست بە لەشکری پاشایەتی ھامسبورگ لە شاری ئویوار (ئەمڕۆ بە نۆڤی زامکی لە سلۆڤاکیا ناسراوە) بردەوە و ناوچەکەیان داگیرکرد. لە ساڵی ١٦٦٤دا بەشی باکووریان لەدەستدا لەگەڵ قەڵاکانی ھلۆھۆڤێک و نیترا و لیڤیس. پەیمانی ڤاسڤار دان بە کۆنترۆڵی عوسمانیدا نا بەسەر ئەو بەشەی کە مابووەوە لە ئەیالەتەکە. دوای واژۆکردنی پەیمانی کارلۆڤیتز لە ساڵی ١٦٩٩ گەڕێنرایەوە بۆ نەمسا.

دانیشتوانی ئویوار بۆ ھەر سەرێک (٥٠) ئاقچەیان داوە بۆ جزییە بە بەراورد لەگەڵ ڕێژەی ستانداردی یەک دووقاتی زێڕ (یەکسانە لەو ماوەیەدا بە نزیکەی ٢٠٠ ئاقچە). ئەیالەتەکە ساڵانە بڕی یەک ملیۆن و (٩٠) ھەزار و (١٥٠) ئاقچە بە خەزێنە دەدا، لەلایەن ٢٠ ھەزار و ١٨٣ پارەدەری جزییەی غەیرە موسڵمانەوە کە دەکاتە (٥٠) ئاقچە بۆ ھەر سەرێک.

بۆ ماوەی ٢٣ ساڵ ئەیالەتەکە لە سنووریی دەوڵەتی عوسمانی بووە. لە کاتی شەڕەکانی دوای گەمارۆی دووەمی ڤیەنا، پایتەختی ئەیالەتەکە، ئویوار، لە ساڵی ١٦٨٥دا لەلایەن ھێزە ھاوپەیمانەکانەوە بە فەرماندەیی چارڵی پێنجەم(دوکی لۆرین)، گیرا و ئەو ئەیالەتەکە کەوتە دەستی نەمسا و بوو بە مێژوو. لەگەڵ واژۆکردنی پەیمانی کارلۆڤیتز لە ساڵی ١٦٩٩، دۆخی دیفاکتۆ لە ڕووی یاساییەوە دیاریکرا.

## دابەشی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئەیالەتی ئویوار لە سەدەی ١٧دا:
# سنجاقی لیتۆڤا
# سنجاقی نۆڤیگراد.
# سنجاقی ھولیچک
# سنجاقی بۆیاک
# سنجاقی شاسوار.

## سەرچاوەکان

ئویوار
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
ئویوار
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٦٦٣
ئەیالەتی بودین

**ئەیالەتی بودین** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت بودین* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Budin*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لەسەر ئەو خاکانە دروست بووە کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە شانشینی ھەنگاریا و دیسپۆتەیتی سربیا داگیری کردووە.

دانیشتوانی ئەیالەتەکە لە ڕووی نەتەوەیی و ئایینییەوە ھەمەچەشن بوون و ھەنگاری، کروات، سرب، سلۆڤاک، موسڵمانانی ڕەچەڵەک نەتەوەیی جۆراوجۆر (کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە شارەکاندا دەژیان) و ئەوانی دیکە (جوولەکە، ڕۆمانی و ھتد) لەخۆدەگرت. شاری بودا خۆی لە ماوەی سەدەی حەڤدەھەمدا زۆرینە موسڵمان بوو، بە شێوەیەکی بەرچاو لە ڕێگەی کۆچی موسڵمانانی بەڵکانەوە.

دوای شکستی گەمارۆی دووەمی ڤیەنا لە سەدەی ١٧دا، سوپای ھابسبورگ لە ٢ی ئەیلوولی ١٦٨٦ شاری بودای گرت و ئەیالەتەکەش بە ھەمان شێوە کەوت.

## مێژوو
لە سەدەی ١٦دا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی "ھێڵی قەڵاکان" (végvár)ی باشووری شانشینی ھەنگاریای داگیرکردبوو. دوای شەڕی مۆھاچ کە شانشینی ھەنگاریا بە قورسی شکستی ھێنا، و ئەو گێژاوەی بەھۆی شکستەکەوە دروست بوو، کاریگەرییەکە لەسەر بەشی ناوەڕاستی شانشینی ھەنگاریا بڵاوبووەوە. لە کاتێکدا سەربازانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٢٦ و ١٥٢٩دا بودایان داگیرکرد، سولەیمان قانوونی ناوچەی بودای وەک خاکی شانشینی ھاوپەیمان بەکارھێنا و بەتەواوی نەیخستە پاڵ ئیمپراتۆریەتەکەوە.

لە ساڵی ١٥٤١ سلێمان بڕیاریدا ناوچەی بودای داگیرکراو چەسپێنێت و وەک بەشێکی ئۆرگانیکی ئیمپراتۆریەتەکە دایبمەزرێنێت. فەرماندەی نەمسایی ویلھێلم ڤۆن ڕۆگندۆرفی دوورخستەوە و شارەکەی گەمارۆدا و لە ٢٩ی ئابی ١٥٤١دا کۆنترۆڵی شارەکەی کرد، لەگەڵ شارەکەی ئەودیوی دانووب بە ناوی پێست. یەکسەر یەکەم ئەیالەت (پارێزگا)ی ئەوروپای ناوەڕاستی ڕێکخست کە پایتەختەکەی لە بودا(بودین) بوو.

ھەر لەو ساڵەدا چەند شارێکی دیکە کەوتنە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی: سێگێد، کالۆچسا و سزابادکا (بە سربی: سوبۆتیکا). لە ساڵانی ١٥٤٣-١٥٤٤، عوسمانییەکان قەڵاکانی نۆگراد، ڤاک، فێھێرڤار، پێکس و سیکلۆسیان داگیرکرد کە لەناو ئەیالەتە نوێیەکەدا چەسپێندران.

لە ساڵی ١٥٥٢دا ئەیالەتێکی نوێ لە باکوور فراوانتر کرا و ئەیالەتی تەمشوار دامەزرا. کۆنترۆڵی سەربازی ناوچەکانی دەوروبەری لە بودینەوە دەکرد. ساڵی دواتر پێشڕەوی عوسمانییەکان خاو بووەوە و خاکی ئەیالەتی بودین نەگۆڕا تا کۆتایی ھاتنی جەنگی پانزە ساڵە و ئاشتی زسیتڤاتۆرۆک، کە عوسمانییەکان خاکەکانیان لە باکووری نۆگراد لەدەستدا. ھەرچەندە ئەغری و قانیژە لەم شەڕانەدا گیران و لە ماوەیەکی کورتدا وەک سنجاق لەم ئەیالەتەدا بەڕێوەدەبرا.

## سەرچاوەکان

بودین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
بودین
٢٦ی ڕەجەب

**٢٦ی ڕەجەب** یان **٢٦\٧ (بیست و شەشەمی مانگی حەوتەم)** دوو سەد و سێیەم (٢٠٣) ڕۆژی ساڵە (یان دوو سەد و چوارەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و پێنجەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٥١ یان ١٥٢ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٨٣٣ی کۆچی - محەممەدی دووەم سوڵتانی حەوتەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* ١١٦٦ی کۆچی - ئەحمەد کوڕی زەینەدین ئەحسائی فەیلەسوف و فەقیھی جەعفەری ئەحسائی.
* ١٢٩٣ی کۆچی - محەممەد خزر حوسێن، زانای توونس کە پۆستی ئیمامی گەورەی ئەزھەری وەرگرت.
* ١٣٥٠ی کۆچی - زەکی موران، گۆرانیبێژی تورک.
* ١٣٥٨ی کۆچی - عەلی موفیدی، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٣٦٠ی کۆچی - محەممەد غەنوشی، سیاسەتمەداری تونس.
* ١٣٧١ی کۆچی - ھالە سەرحان، کەسایەتی میدیای میسری.
* ١٣٧٦ی کۆچی - ھەنا سەروەت، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٨ی کۆچی - مەعن عەبدولحەق، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠٠ی کۆچی - خالد عەبدولقودوس، یاریزانی تۆپی پێی کوێت.

## مردووان
* ٦٨١ی کۆچی - ئیبن خەلەکان مێژوونووس و سەرۆکی دادوەری موسڵمان.
* ٧٢٥ی کۆچی - ئەبوولوەلید ئیسماعیلی یەکەم پێنجەمین پاشای گرانادا.
* ٩٩٢ی کۆچی - عەبدولڕەحمان کوڕی فەرفور، شەرعزان و دادوەر و شاعیری شامی.
* ١٣٧٠ی کۆچی - مەنسوور بن عەبدولعەزیز ئال سعود وەزیری بەرگری و فڕۆکەوانی لە سعودیە.
* ١٣٩٣ی کۆچی - مەحموود تەیموور، نووسەر و گێڕەرەوە و شانۆنامەنووسی میسری.
* ١٤٠٨ی کۆچی - عەبدوللەتیف محەممەد غانم سەرۆکی ئەنجومەنی دامەزرێنەری کوێت.
* ١٤١٣ی کۆچی - عیسمەت عەبدولعەلیم، ئەکتەر و گۆرانیبێژی میسری.
* ١٤١٤ی کۆچی - میتری نوعمان، شانۆنامەنووس و شاعیر و بڵاوکەرەوە و وەرگێڕی لوبنانی.
* ١٤٢٦ی کۆچی - ئیلی سەنیفەر، ئەکتەری لوبنانی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - عەبدولعەزیم موتەعینی، بانگخوازی میسری.
* ١٤٣٣ کۆچی - نایف بن عەبدولعەزیز ئال سعود، شازادەی سعودیە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ڕۆژنامەی ئەمڕۆ: لەم ڕۆژەدا ڕوویدا.
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٧ی ڕەجەب

**٢٧ی ڕەجەب** یان **٢٧\٧ (بیست و حەوتەمی مانگی حەوتەم)** دوو سەد و چوارەم (٢٠٤) ڕۆژی ساڵە (یان دوو سەد و پێنجەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و شەشەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٥٠ یان ١٥١ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٨٠٦ی کۆچی - کۆنستانتینی یازدەیەم دوا ئیمپراتۆری ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین.
* ١٢٥٥ی کۆچی - مەحموود سامی ئەلباڕوودی، شاعیر و سیاسەتمەداری میسری.
* ساڵی ١٣٠٢ی کۆچی - مەحموود شوەیل، شەرعزان و مامۆستا و ڕۆژنامەنووسی سعودی خەڵکی حیجازە.
* ١٣٤٩ی کۆچی - شازادە فەتحییە کچی فوئادی یەکەم پاشای میسر.
* ساڵی ١٣٥٠ی کۆچی - محەممەد عیمارە، بیرمەندێکی ئیسلامی میسری.
* ١٣٥٣ی کۆچی - بەھنام ئەلسائیغ، پزیشکی نەشتەرگەری و ئەکادیمی عێراقی.
* ١٣٦٤ی کۆچی - مونسیف مەرزوقی سەرۆکی کۆماری تونس.
* ١٣٨١ی کۆچی - ئیلھام شاھین، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠١ی کۆچی - ئەحمەد ئەلریش، یاریزانی تۆپی پێی ئوسترالی.
* ١٤٠٩ی کۆچی - ئۆلینا ئەلحاج، کەسایەتی میدیایی لوبنان.

## مردووان
* ٤٧٨ی کۆچی - محەممەد کوڕی عەلی دامغانی، دادوەرێکی موسڵمان.
* ١٣٠٤ی کۆچی - محەممەد شەریف پاشا سەرۆک وەزیرانی میسر.
* ١٣٦٨ی کۆچی - مستەفا وەھبی ئەلتەل، شاعیری ئوردنی.
* ١٣٨٣ی کۆچی - مەحموود شەلتوت، شێخی مزگەوتی ئەزھەر و یەکێک لە دیارترین زانایانی سەردەمی خۆی.
* ١٣٩٣ی کۆچی - مەحمود تەیمور، نووسەری میسری.
* ١٣٩٧ی کۆچی - کەمال ڕەفعەت، سیاسەتمەدار و سەربازی میسری.
* ١٤٢٥ی کۆچی - ماھر عەبدوڵڵا، ڕۆژنامەنووس و پێشکەشکاری فەلەستینی.
* ١٤٣٣ کۆچی - نایف بن عەبدولعەزیز ئال سعود و شازادەی جێنشین و جێگری سەرۆکوەزیران و وەزیری ناوخۆی شانشینی سعودیە.
* ١٤٣٥ی کۆچی - فایزە کەمال، ئەکتەری میسری.
* ساڵی ١٤٤٢ی کۆچی -
** عەلی مەھدی محەممەد، سیاسەتمەداری سۆماڵ، وەک چوارەمین سەرۆکی سۆماڵ کاری کردووە.
** حامد باکایۆکۆ سیاسەتمەدارێکی عاج کە وەک سەرۆکوەزیرانی وڵاتەکەی کاری کردووە.

## بۆنەکان
* ئیسرا و میعراج.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٨ی ڕەجەب

**٢٨ی ڕەجەب** یان **٢٨\٧ (بیست و ھەشتەمی مانگی حەوتەم)** دوو سەد و پێنجەم (٢٠٥) ڕۆژی ساڵە (یان دوو سەد و شەشەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و حەوتەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٤٩ یان ١٥٠ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٥٨٧ی کۆچی - ئەحمەد کوڕی ئەسفەندیار بەغدادی، سۆفی شیعە و شاعیری عەرەبی عێراقی.
* ١٢٨٢ی کۆچی - حوسێن تەباتەبایی قومی، شەرعزانی ئێرانی.
* ١٢٨٤ی کۆچی - تەڵعەت حەرب، ئابووریناسێکی میسری و دامەزرێنەری بانکی میسر.
* ١٣٥٤ی کۆچی - جاسر عەموری، شاعیر و ئەندازیاری فەلەستینی-ئوردنی.
* ١٣٧٠ی کۆچی - عەلی ئەلسەبع، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٧١ی کۆچی - فەیسەڵ ئەلفایز، سیاسەتمەداری ئوردنی.
* ١٣٧٤ی کۆچی - فادی عەبود، سیاسەتمەدار و پیشەسازی لوبنانی.
* ١٣٧٦ی کۆچی - ئیبراھیم حەربی، ئەکتەری سعودی.
* ساڵی ١٣٨١ی کۆچی -
** لەیلا عەلەوی، ئەکتەری میسری.
** حوسام عید، ئەکتەری سوری.
* ١٣٨٥ی کۆچی - ئەلێکساندەر سدیق، ئەکتەری ئینگلیزی- سودانی.
* ١٣٩٠ی کۆچی - سەعید شەیبە، یاریزانی تۆپی پێی مەغریبی.
* ١٤٠٥ی کۆچی - ئەحمەد خەمیس، ئەکتەری کوەیتی.

## مردووان
* ١٠٥٨ی کۆچی - ئیبراھیمی یەکەم سوڵتانی ھەژدەھەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* ١٢٧٩ی کۆچی - محەممەد سەعید پاشا چوارەمین فەرمانڕەوای میسر لە بنەماڵەی عەلەوییەکان.
* ١٣٣١ی کۆچی - ناسر بن ئەحمەد بەحرانی، شەرعزانی جەعفەری و شاعیری بەحرەینی.
* ١٣٧٠ی کۆچی - محەممەد ڕەزا ئال یاسین، شەرعزانی شیعە و شاعیری عێراقی.
* ١٣٨٩ی کۆچی - عەلی ئەحمەد باکسیر، ڕۆماننووس و نووسەری یەمەن.
* ١٣٩٠ی کۆچی - جەمال عەبدولناسر سەرۆکی میسر.
* ١٣٩٣ی کۆچی - عەبدولھادی جەواھیری، نووسەر و ڕۆژنامەنووس و شاعیری عێراقی.
* ١٣٩٥ی کۆچی - محەممەد ڕەفعەت ئەحمەد، مێژوونووسی میسری، وەزیری پەروەردە، و ئەندامی ئەکادیمیای زمانی عەرەبی لە قاھیرە.
* ١٤١٣ی کۆچی - عەبدولڕەزاق حوسێن خالیدی، زانای موسڵمان و شاعیری سوری.
* ١٤١٤ی کۆچی - سەید ئیبراھیم، خۆشنووس و شاعیری عەرەب.
* ١٤٢٤ی کۆچی - ئیدوارد سەعید، نووسەر و ڕەخنەگر و ئەکادیمی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک فەلەستینی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٩ی ڕەجەب

**٢٩ی ڕەجەب** یان **٢٩\٧ (بیست و نۆیەمی مانگی حەوتەم)** دوو سەد و شەشەم (٢٠٦) ڕۆژی ساڵە (یان دوو سەد و حەوتەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و ھەشتەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٤٨ یان ١٤٩ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٤١ی کۆچی - فەھد کوڕی عەبدولعەزیز ئال سعوود پێنجەمین پاشای سعودیە.
* ١٣٤٨ی کۆچی - فاتیمە بەدیوی، شاعیر و شانۆنامەنووسی سوری.
* ١٣٤٩ی کۆچی - جەمال قەعوار، شاعیری فەلەستینی.
* ١٣٦٠ی کۆچی - مەزھەر ئەبوونەجا، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٩ی کۆچی - سەرا دبسی، ئەکتەری سوری.
* ١٣٧٢ی کۆچی - ئەحلام موستەغانمی، نووسەر و ئەدیبی جەزائیری.

## مردووان
* ٥٢١ی کۆچی - کافور سووری، فەرموودەناسی میسری.
* ١٣٥٥ی کۆچی - فەخری کەمونە، شۆڕشگێڕی عێراق.
* ١٣٨٧ی کۆچی - جەمالەدین شیال، مێژوونووس و ئەکادیمی میسری.
* ١٤٠٢ی کۆچی - جەودەت سۆنای سەرۆکی تورکیا.
* ١٤١٧ی کۆچی - کەرەم متاوع، ئەکتەر و دەرھێنەری میسری.
* ١٤٢٤ی کۆچی - عەقیلە ئەلھاشمی، سیاسەتمەداری عێراقی.
* ١٤٣١ی کۆچی - ئەحمەد ئەلعوسال، بانگخوازی ئیسلامی میسری.
* ١٤٣٧ی کۆچی - ڕازی مەھدی ئەلسەعید، شاعیری عێراقی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٣٠ی ڕەجەب

**٣٠ی ڕەجەب** یان **٣٠\٧ (سییەمین ڕۆژی مانگی حەوتەم)** دوو سەد و حەوتەم (٢٠٧) ڕۆژی ساڵ (یان دوو سەد و ھەشتەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و نۆیەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٤٧ یان ١٤٨ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٠٧ی کۆچی - عەبدولفەتاح شەعشاعی، قورئانخوێنی میسری.
* ١٣٤١ی کۆچی - سەڵاح مەنسور، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٤ی کۆچی - عومەر حەریری، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٨ی کۆچی - خەسرەو شاھانی، ڕۆژنامەنووس و چیرۆکنووسی ئێرانی.
* ١٣٥٢ی کۆچی - زەغلوول نەجار، زانای جیۆلۆجی و بیرمەندی ئایینی میسری.
* ١٣٧٤ی کۆچی - ئامینە عەبدولڕەسووڵ, ئەکتەری عومانی.
* ١٤٠٨ی کۆچی - سەکینە بوخریس، گۆرانیبێژی مەغریبی.
* ١٤١٥ی کۆچی - ڕوبا ئەلسەعدی، ئەکتەری سوری.

## مردووان
* ٢٠٤ی کۆچی - ئیمام شافیعی، ئیمام و زانای موسڵمان، دامەزرێنەری مەزھەبی شافیعی و چاکسازیخوازی سەردەمی خۆی.
* ١٣٩٥ی کۆچی - محەممەد ھادی ئەلمیلانی، شەرعزانی شیعەی ئێرانی-عێراقی.
* ١٤٠٧ی کۆچی - ئیحسان ئیلاھی زەھیر، زانای موسڵمانی پاکستانی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - محەممەد سلێمان، ڕاوێژکاری ئەمنی بەشار ئەسەد، سەرۆکی سووریا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەجەب ڕوویدا.

پۆل:ڕەجەب
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
سوودانییەکان

[وێنۆک|350x350پیکسڵ|[دانیشتووان|ژمارەی دانیشتووان، ڕێژەی منداڵبوون و ڕێژەی زاوزێ, مەزندەی نەتەوە یەکگرتووەکان]]**سوودانییەکان** گەلی سوودان دەگرێتەوە () و تایبەتمەندییەکانیان، سوودان، لەوانەش چڕی دانیشتووان، نەتەوە، ئاستی خوێندن، تەندروستی، باری ئابووری، پەیوەندی ئایینی، و لایەنەکانی تری دانیشتووان.
لە سەرژمێری ساڵی ١٩٩٣ی سوودان، ژمارەی دانیشتووانی بە ٣٠ ملیۆن کەس حیسابی بۆ کراوە. لەو کاتەوە تا ئێستا بەھۆی شەڕی ناوخۆیی دووەمی سوودان ھیچ سەرژمێرییەکی گشتگیر ئەنجام نەدراوە. خەمڵاندنەکانی سوودان، بە ژمارەی دانیشتووانی باشووری سوودانەوە، لە نێوان ٣٧ ملیۆن (نەتەوە یەکگرتووەکان) بۆ ٤٥ ملیۆن (CIA) بووە. لە دوای جیابوونەوەی باشووری سوودان لە مانگی تەممووزی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ئێستای سوودان بە نزیکەی ٤٦ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت.  ژمارەی دانیشتووانی شارە گەورەکانی خەرتووم (لەوانەش خەرتوم، ئوم دەرمان و خەرتومی باکوور) بە خێرایی گەشە دەکات و لە نێوان شەش بۆ حەوت ملیۆنە، لەنێویاندا نزیکەی دوو ملیۆن ئاوارە لە ناوچەی جەنگی باشوور، ھەروەھا ناوچە زیانلێکەوتووەکانی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات.

## تێڕوانینێکی گشتی
زۆربەی دانیشتووانی سوودان دانیشتووانی ڕەسەنی نوبی دۆڵی نیلن. زۆرینەی نەتەوەکانی سوودان دەکەونە ژێر عەرەبەکانەوە و کەمینەیان گرووپە نەتەوەییەکانی دیکەی ئەفریقین وەک بێجا و فور و نوبا و فەلاتا. کاتێک وەک یەک گەل ئەژمار دەکرێن عەرەبی سوودان بە دووری گەورەترین گرووپی نەتەوەیی لە سوودان، بەڵام نەتەوە ئەفریقییەکان کەمینەیەکی گەورەن ئەگەر وەک یەک گرووپ ھەژمار بکرێن. نزیکەی تەواو موسڵمانن؛ لەکاتێکدا زۆرینەیان بە زمانی عەرەبی سوودانی قسە دەکەن؛ ھەندێک ھۆزی تری عەرەبی بە شێوەزاری عەرەبی جیاواز قسە دەکەن وەک عەوادیە و ھۆزی فەدنیا و بەنی ئەراک کە بە عەرەبی نەجدی قسە دەکەن؛ بەنی حەسەن و ئەلئەشرەف و کینانا و ڕەشی دە کە بە زمانی عەرەبی حیجازی قسە دەکەن. جگە لەوەش ھۆزە عەرەبەکان وەک باگارا و دارفورییەکانی تر کە ھەردووکیان بە زمانی عەرەبی چادی قسە دەکەن. عەرەبە سوودانییەکانی بەشەکانی باکوور و ڕۆژھەڵات بە پلەی یەکەم لە کۆچبەرانی نیمچە دوورگەی عەرەبییەوە ھاتوون. سەرەڕای ئەوەش، چەند ھۆزێکی عەرەبی پێش ئیسلامی لە سوودان لە کۆچەکانی پێشووترەوە بۆ ناوچەکە لە ڕۆژاوای عەرەبستانەوە بوونیان ھەبووە، ھەرچەندە زۆربەی عەرەبەکان لە سوودان مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ کۆچەکانی دوای سەدەی دوازدەھەم. زۆرینەی ڕەھای ھۆزە عەرەبەکان لە سوودان لە سەدەی ١٢دا کۆچیان کرد بۆ سوودان.

## سەرچاوەکان
ڕۆستەم حەیدەر

[وێنۆک|275x275پیکسڵ|شازادە [فەیسەڵی یەکەم|فەیسەڵ بن ئەلحوسێن و ھاوڕێکانی لە کۆنفرانسی ڤێرسای لە ساڵی ١٩١٩ی زایینی. لە ڕاستەوە بۆ چەپ: تەحسین قادری، عەبدولئەمیر فەیسەڵ،تۆماس ئێدوارد لۆڕێنس (لۆرێنسی عەرەب), ڕۆزاریۆ پیسانی، نوری ئەلسەعید، ڕۆستەم حەیدەر.]]
**محەممەد ڕۆستەم حەیدەر** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و بە ڕەچەڵەک لوبنانییە، لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق پۆستی وەزاری ھەبووە. لە ساڵی ١٨٨٩ لە شاری بەعلبەکی لوبنان لەدایکبووە و لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٤٠ لە بەغدا بەھۆی برینەکانییەوە کۆچی دوایی کردووە، دوای ئەوەی پێش نیوەڕۆ لە نووسینگەکەی لە وەزارەتی دارایی لەلایەن کۆمیساری دوورخراوەوە حوسێن فەوزی تۆفیقەوە تەقەی لێکرا.
بکوژەکەی لە بەرەبەیانی ڕۆژی چوارشەممە ٢٧ی ئازاری ١٩٤٠ بە ھەڵواسینی لە باب ئەلموعەزەم لەسێدارە درا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:مردووانی ١٩٤٠
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
ناحیەی ئیمام

**ناحیەی ئەلئیمام** یەکێکە لە ناحیەکانی سەر بە قەزای ئەلمەحاویل لە پارێزگای بابل لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ناوەندی قەزاکە. ئابووری ناحیەکە بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە کشتوکاڵ دەبەستێت و ڕووبەرەکەی نزیکەی  ٢٥٥ کم٢.  

## سەرچاوەکان
ئەیالەتی بۆسنە

**ئەیالەتی بۆسنە** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت بوسنە* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Bosna*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. زۆربەیان لەسەر بنەمای خاکی دەوڵەتی ئێستای بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا دامەزراوە. پێش جەنگی گەورەی تورکیا، زۆربەی ناوچەکانی سلاڤۆنیا و لیکا و دالماتیای لە کرواتیای ئێستاشدا گرتبووەوە. ڕووبەرەکەی لە ساڵی ١٨٥٣دا ٥٢٥٣٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە (٢٠٢٨١ میل چوارگۆشە).

## پاشخان
دوای لەسێدارەدانی (شا ستیڤن تۆماشێڤیچ) لە ساڵی ١٤٦٣، بەشی ناوەندی شانشینی بۆسنە گۆڕدرا بۆ سنجاقی بۆسنە. دوکایەتی ھەرزەگۆڤینا لە ساڵی ١٤٨٣ زیاد کرا.

## مێژوو
### دامەزراندنی
لە ساڵی ١٥٨٠، (فەرھاد پاشا سۆکۆلۆڤیچ) بووە یەکەم حاکمی ئەیالەتی بۆسنە، بە ناوی بەیلەربەی (بە "پاشا"یش ناودەبرا). ئەیالەتی بۆسنە (یان پاشالوک) بریتی بوو لە سنجاقی بۆسنە (پارێزگای ناوەڕاست)، سنجاقی ھەرزەگۆڤینا، سنجاقی ڤیچیترینا، سنجاقی پریزرێن، سنجاقی کلیس، سنجاقی کرکا و سنجاقی پاکراچ.

شەڕەکانی عوسمانی لە ئەوروپا بە درێژایی ئەو ماوەیە بەردەوام بوون و ئەیالەتەکە لە ساڵی ١٦٨٣ گەیشتە لوتکەی خاکی خۆی.

### کەم بوونەوە
شەڕی گەورەی تورکیا کە لە ساڵی ١٦٩٩ بە شکستی عوسمانی کۆتایی ھات، بووە ھۆی کەمبوونەوەی بەرچاوی خاکی ئەیالەتەکە، ھەموو سنجاقەکانی سلاڤۆنی ("Požeški sandžak" و "Pakrački sandžak")، سنجاقەکانی لیکا و بەشێکی گەورەی کەنارەکانی دالماتیان لە سنجاقەکانی کلیسا و ھەرزەگۆڤینا لەدەستدا. ئەیالەتەکە سێ سنجاقی لەدەستدا و یەکێکیان سەرکوت کرد (سنجاقی بیھاچ): دوای پەیمانی کارلۆڤیتز، ئەیالەتەکە دابەزی بۆ چوار سنجاق (سێیان قەبارەیان کەم بووەوە) و دوانزە قیادە. پێش پەیمانی پاسارۆڤیتز ٢٨ قیادەی سەربازی دیکە پێکھێنران کە زیاتر لە نیوەیان بەدرێژایی سنوورەکە بوون. ئەم جۆرە ئیدارە سەربازییە چڕ و پڕە ھاوتا بوو لەگەڵ سنووری سەربازی نەمسا لە دیوەکەی تری ھەمان سنوور. لە ساڵی ١٧٠٣دا کورسی پاشا لە سارایێڤۆوە گواسترایەوە بۆ تراڤنیک، چونکە سارایێڤۆ لە شەڕدا بەھۆی ئاگرەوە لەناوچووبوو؛ تا ساڵی ١٨٥٠ گواسترایەوە بۆ سارایێڤۆ.

### ڕاپەڕینی بۆسنە

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا بۆسنە یەکێک بوو لە ئەیالەتە کەم گەشەسەندووەکان و ئۆتۆنۆمەکانی ئیمپراتۆریەتەکە. لە ساڵی ١٨٣١ قۆموتانی بۆسنی (حوسێن گراداشچێڤیچ) دوای ئەوەی لە ٢٠ی ژانویە تا ٥ی شوبات لە توزلا لەگەڵ ئەرستۆکراتی بۆسنی کۆبووەوە بۆ ئامادەکاری، دواجار تراڤنیکی داگیرکرد و داوای ئۆتۆنۆمی و کۆتایی ھاتنی چاکسازییە سەربازییەکانی بۆسنە کرد. لە کۆتاییدا بە ئیستغلالکردنی ڕکابەرییەکانی نێوان (بەی)ەکان و (قۆموتان)ەکان، وەزیرە گەورەکە سەرکەوتوو بوو لە جیاکردنەوەی ھێزەکانی ھەرسک کە (عەلی پاشا ڕیزڤانبێگۆڤیچ) سەرۆکایەتی دەکرد لە ھێزەکانی (گراداشچێڤیچ). ڕاپەڕینەکە تێکشکێنرا و لە ساڵی ١٨٣٣دا، ئەیالەتی ھەرسک لە بەشی باشووری ئەیالەتەی بۆسنە دروستکرا و وەک پاداشتێک بۆ بەشداریکردنی لە تێکشکاندنی ڕاپەڕینەکەدا بە (عەلی پاشا ڕیزڤانبێگۆڤیچ) درا. ئەم بوونە نوێیە تەنھا بۆ چەند ساڵێک بەردەوام بوو: دوای مردنی (عەلی پاشا ڕیزڤانبێگۆڤیچ)، دووبارە تێکەڵ بە ئەیالەتی بۆسنە بووەوە.

یەکێک بوو لە یەکەم ئەیالەتەکانی عوسمانی کە دوای چاکسازییەکی ئیداری لە ساڵی ١٨٦٥دا بوو بە ویلایەت و لە ساڵی (١٨٦٧)ەوە بوو بە ویلایەتی بۆسنە.

## دابەشی کارگێڕی

## سەرچاوەکان

بۆسنە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
بۆسنە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧
ئەیالەتی پۆدۆلیا

**ئەیالەتی پۆدۆلیا** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت کامانیچە* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Kamaniçe*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە ساڵی ١٦٧٢ دامەزراوە و لە ساڵی ١٦٩٩ لەناوچووە، ڕووبەری ویلایەتەکە نزیکەی ٢٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجایە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٦٧٢ سوپای عوسمانی بە سەرۆکایەتی سوڵتان محەممەدی چوارەم پاش گەمارۆیەکی کورت کامانیچەی گرت. (پەیمانی بوچاخ) کۆنترۆڵی عوسمانییەکانی بەسەر شارەکەدا پشتڕاستکردەوە، کە بووە ناوەندی ئەیالەتێکی نوێ. پەیماننامەکە لەلایەن پەرلەمانی(سێجیم) پۆڵەندییەوە ڕەتکرایەوە و شەڕ سەرلەنوێ سەریھەڵدا.

ھەڵمەتی پۆڵەندا سەرکەوتوو نەبوو و (ئاگربەستی زوراونۆ) لە (١٦٧٦) پۆدۆلیای لە سنوورەکانی عوسمانیدا بەجێھێشت. جارێکی تر شەڕێکی پۆڵەندی و عوسمانی لە ساڵی ١٦٨٣ سەریھەڵدا. بۆ ماوەی ١٦ ساڵی داھاتوو، دەسەڵاتی عوسمانی لە پۆدۆلیا بەگشتی سنووردار بوو بە قەڵای گەمارۆدراوی کامیانێتس کە لەلایەن لەشکرێکی ٦ ھەزار سەربازەوە بەڕێوەدەبرا. لەشکرەکانی دیکە لە پۆدۆلیا، لە بار، مێدژیبیژ، جازلیڤێک و چۆرتکیڤ، بەزەحمەت ھەریەکەیان لە ١٠٠ سەرباز تێپەڕاند.

بەپێی بودجەی ئەیالەتی عوسمانی ساڵی ١٦٨١ ساڵانە ١٣ ملیۆن ئاقچە لە ئەیالەت خەرج دەکرا، بە پلەی یەکەم بۆ مووچەی سەربازەکان. لەم بڕە پارەیە کەمتر لە ٣٪ لە خودی پۆدۆلیا کۆکرایەوە، ئەوەی تر لە گەنجینەی ناوەندییەوە نێردراوە. لە ساڵی ١٦٨١دا، باوکسالاری قوستەنتینیە، شارە گەورەیەکی ئۆرتۆدۆکسی کامیانێتس، بە ناوی پانکراتیج دەستنیشان کرد.

قەڵاکە لە ئەنجامی پەیمانی کارلۆڤیتز (١٦٩٩) گەڕێنرایەوە بۆ پۆڵەندا.

## والییەکان
لە ماوەی ٢٧ ساڵی دەسەڵاتی عوسمانیدا، پۆدۆلیا لەلایەن نۆ پاشای عوسمانییەوە بەڕێوەدەبرا:

* کۆستێندیلی خواجا خەلیل پاشا (٢ی ئەیلوولی ١٦٧٢ - ١٦٧٥/١٦٧٦) (جاری یەکەم)
* ئارناڤوت ئوزون ئیبراھیم پاشا (١٦٧٥/١٦٧٦ - ئەیلوولی ١٦٧٧)
* کۆستێندیلی خواجا خەلیل پاشا (ئەیلوولی ١٦٧٧ - ١٦٨٠) (جاری دووەم)
* دەفتەردار ئەحمەد پاشا (١٦٨٠ - ١٦٨٢)
* ئارناڤوت عەبدولڕەحمان عەبدی پاشا (١٦٨٢ - ٤ی ژانویەی ١٦٨٥)
* تۆکاتلی مەحمود پاشا (کانوونی دووەمی ١٦٨٤)
* بیکڵ سیلاحدار مستەفا پاشا (شوبات/ئازاری ١٦٨٥ - ١١ی ئایاری ١٦٨٦)
* بۆسنی ساری حوسێن پاشا (٢٥ی ئایاری ١٦٨٦ - ١٦٨٨)
* یەغەن ئەحمەد (١٦٨٨ - ژانویەی ١٦٨٩)
* قاھرامان بەی کوڕی مستەفا ئیبراھیم (١٦٨٩ - ٢٢ی ئەیلوولی ١٦٩٩)

## سەرچاوەکان

پۆدۆلیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
پۆدۆلیا
حکوومەتی عێراق (١٩٩٤–٢٠٠٣)

**حکوومەتی دووەمی سەددام حوسێن** لە ٢٩ی ئایاری ١٩٩٤ دەستیپێکرد و تا ھێزەکانی ئەمریکا لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ ھاتنە ناو بەغدا کۆتایی ھات.

سیستمی حوکمڕانی لە عێراقدا لە زۆربەی قۆناغەکانی دەسەڵاتی حیزبی بەعسدا سیستمێکی سەرۆکایەتی بووە، ھەروەھا سەرۆکی کۆماریش سەرۆکی حکوومەت بووە.

سەددام حوسێن پۆستی سەرۆک کۆماری عێراقی وەرگرت و لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩ دوای ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک کۆماری عێراق گرتەوە و بەم شێوەیەش سەرۆک وەزیرانی عێراق بووە.

دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی کووەیت، سەرۆکی کۆمار سەددام حوسێن، سەعدوون حەمادی پاشان محەممەد حەمزە ئەلزوبەیدی، پاشان ئەحمەد حوسێن خوزەیری بۆ پڕکردنەوەی پۆستی سەرۆکوەزیران ڕاسپارد، دوای ئەوەی سەددام حوسێن پۆستی سەرۆک وەزیرانی وەرگرتبوو لە ساڵی ١٩٧٩ تا ساڵی ١٩٩١.

سەددام حوسێن بۆ جاری دووەم لە ٢٩ی ئایاری ١٩٩٤ گەڕایەوە پۆستی سەرۆک وەزیران و ئەو حکوومەتەش تا داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کێڵگەی مەرجان

**کێڵگەی مەرجان** کێڵگەیەکی نەوتی عێراقییە لە ڕۆژاوای قەزای ئەلکیفلی سەر بە پارێزگای بابل، باشووری پارێزگای بەغدا لە عێراق. وەزیری نەوت لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ڕای گەیاند کە کێڵگەی مەرجان لەنێو ئەو کێڵگانەدایە کە وەزارەت گەشەپێدانی ھەمەلایەنەی بۆ ئامادە کردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
نافد جەلال

عەقید **نافد جەلال حەویز** سەرباز و سیاسەتمەداری کوردی عێراق بوو. لە ساڵی ١٩٢١ لە شاری کۆیا لەدایکبووە و لە ١٠ی تەممووزی ١٩٧٢ کۆچی دوایی کردووە.

لە ساڵی ١٩٢٩ لە کۆیە سەرەتایی و لە ساڵی ١٩٣٧ ناوەندی، دواتر لە ساڵی ١٩٤١ چووەتە قوتابخانەی ئامادەیی سەربازیی لە بەغدا، لە ساڵی ١٩٤٣ پەیوەندی بە کۆلێژی سەربازییەوە کردووە، لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٤٦ بە پلەی مولازمی دووەم لە پۆلی تۆپخانە دەرچووە. بەشداری لە خولێکی دژە تانک کرد لە شانشینی یەکگرتوو کردووە و لە ڕێگەی پلە سەربازییەکانەوە بەرزبووەوە تا بوو بە موقەددەم. ئەرکی سەربازی خۆی لە کەمپی ڕەشید و وەشاش لە بەغدا و فیرقەی یەکەم لە دیوانییە و فیرقەی سێیەم لە جەلەولا ئەنجامدا.

دوای کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ گواسترایەوە بۆ بەسرە و خرایە ژێر چاودێری ھەواڵگری سەربازییەوە. دواتر خانەنشین بووە و توانیویەتی لەگەڵ ئەندامانی خێزانەکەی بەغدا بەجێبھێڵێت لەژێر ناسنامەی فەرمانبەرێک لە وەزارەتی کارە گشتییەکان کە لەلایەن ڕێکخراوی نھێنی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە بۆی ڕێکخرابوو. کاتێک گەیشتە کۆیە پەیوەندی بە بزووتنەوەی کوردەوە دەکات و وەک ئەفسەری تۆپخانە پەیوەندی بە ھێزی پێشمەرگەوە کردووە.

نافد جەلال لە پەیوەندیکردن بە بزووتنەوەی کوردەوە تا ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ بە ھەموو دڵسۆزی و خۆبەخشییەکەوە کاری کردووە. ئەندامی شاندی دانوستانکار بووە لەگەڵ حکوومەتی عەبدولڕەحمان ئەلبەزاز لە سەردەمی سەرۆکایەتی عەبدولڕەحمان عارف. دانوستانەکان بووە ھۆی ڕێککەوتنی ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٦٦.

دوای ھاتنی حووکمی حیزبی بەعس لە ساڵی ١٩٦٨، مستەفا بارزانی لە ١٠ی ١ی ١٩٧٠ وەفدێکی نارد بۆ بەغدا، کە پێکھاتبوون لە ئیدریس بارزانی، مەسعوود بارزانی، مەحموود عوسمان، سامی عەبدولڕەحمان، نافد جەلال حەویزی، نووری شاوەیس، ساڵح ئەلیووسفی، موحسین دزەیی، دارا تۆفیق. ھەردوولا لەسەر خاڵەکانی تایبەت بە پرسی کورد کۆک بوون، لەوانەش ئۆتۆنۆمی بۆ باشووری کوردستان.

کاتێک ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ واژوو کرا، لیژنەیەکی ھاوبەشی باڵا بە ناوی «کۆمیتەی ئاشتی» پێکھێنرا بۆ سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی بڕگەکانی لەلایەن بەڕێزان: مورتەزا سەعید عەبدولباقی وەک سەرۆککۆمار، سەعدون غەیدان وەک ئەندام، و لە لایەنی کوردەوە، نافد جەلال، سامی عەبدولڕەحمان، و دارا تۆفیق وەک ئەندام، و عەزیز شەریف وەک ئەندامی نوێنەرایەتی بزووتنەوەی ئاشتی و تەبایی لە عێراق.

بەپێی ڕێککەوتنی مانگی ئازار پێنج وەزیری کورد چوونە ناو پێکھێنانی وەزاری نوێ کە ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆککۆماری عێراق پێکی ھێنابوو و ئەوانیش بریتین لە:
* نافد جەلال حەویزی وەزیری کشتوکاڵ
* نووری سدیق شاوەیس، وەزیری کار و نیشتەجێکردن.
* ئیحسان شێرزاد وەزیری شارەوانی.
* سامی عەبدولڕەحمان وەزیری کاروباری باکوور.
* ساڵح ئەلیووسفی، وەزیری دەوڵەت

جگە لە پۆستی وەزاری، نافد جەلال ئەندامێکی کارای کۆمیتەی ئاشتی بوو. لەکاتێکدا لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٧٢دا لە ڕێگەی کەرکووک - ھەولێر - مووسڵەوە بەرەو شنگال دەڕۆیشت بۆ چارەسەرکردنی ھەندێک کێشەی ئەو ناوچەیە، ئۆتۆمبێلێک کە لە ھەولێرەوە دەھات، لە نزیک گوندی دارەمان لە باکووری کەرکووک، خۆی بە ئۆتۆمبێلە تایبەتەکەیدا کێشا. ناوبراو برینێکی سەختی پێگەیشت و دواتر گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی کەرکووک و دواتر بۆ نەخۆشخانەیەکی ئەھلی بەغدا، لەوێ بەھۆی سەختی برینەکەیەوە لە ئێوارەی ١٠ی تەممووزی ١٩٧٢ گیانی لەدەستدا، تەرمەکەی گواسترایەوە بۆ زێدی خۆی لە کۆیە و لە ١١ی تەممووزی ١٩٧٢ لە گۆڕستانی بنەماڵەی حەویز بەخاک سپێردرا، بە ئامادەبوونی نوێنەری مستەفا بارزانی.

## سەرچاوەکان
شایەتحاڵی سەددام حوسێن بۆ مێژوو (کتێب)

**شایەتحاڵی سەددام حوسێن بۆ مێژوو** کە لەلایەن دار ئەلکیتاب ئەلعەرەبی بڵاوکراوەتەوە، لەگەڵ بڵاوبوونەوەی یەکەم چاپی فرۆشرا. بەڵگەنامەی پێشتر بڵاونەکراوەی لێکۆڵینەوە نھێنییەکانی ئەمریکا و بەڵگەنامە نھێنییەکانی ئێف بی ئای و نووسراوەکانی دادگاییکردن لەخۆدەگرێت. کتێبەکە، لە ناوەڕۆکەکەیدا، وردەکارییە گرنگەکانی ژیانی سەددام حوسێن دەگێڕێتەوە، لەوانەش وردەکاری کە پێشتر ڕانەگەیەندراون.

## سەرچاوەکان
بورھانەددین عەبدولڕەحمان تکریتی

**بورھانەددین عەبدولڕەحمان مستەفا تکریتی** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە، لە ساڵی ١٩٤٢ لە تکریت لەدایکبووە. 

خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە تکریت خوێندوویەتی، پاشان لە پەیمانگای مامۆستایان لە بەغدا خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٦٠ دەرچووە، دواتر لە کۆلێژی یاسا لە زانکۆی بەغدا خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٦٨ دەرچووە. 

لە ساڵی ١٩٥٩ پەیوەندی بە حیزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبیەوە کردووە. لە ساڵی ١٩٧٥ وەک سکرتێری لقی مووسڵی ئەو حیزبە کاری کردووە، پاشان وەک ئەندامی فەرمانگەی ڕێکخستنی باشوور و جێگری سکرتێری لقی بەسرە بووە و وەک سەرۆکی کۆمپانیای گشتی بەندەرەکان دەستنیشان کراوە. 

لە ١٠ی ١ی ١٩٧٧ بە ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمی حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی لە عێراق ھەڵبژێردرا، و تا مانگی حوزەیرانی ١٩٨٢ ئەندامی فەرماندەییەکەی مایەوە.

لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧ وەک وەزیری لاوان دەستنیشانکرا. لەو ماوەیەدا وەزیری لاوان پۆستی سەرۆکی لیژنەی ئۆڵۆمپی عێراقی بەدەستەوە بوو، تا ٥ی نیسانی ساڵی ١٩٧٧، کە وەک وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری خۆبەڕێوەبەری دەستنیشانکرا، ھاوکات کەریم مەحموود حوسێن ئەلمەلا وەک وەزیری لاوان دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سەمیر عەبدولعەزیز نەجم

**سەمیر عەبدولعەزیز ئەلنەجم** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە. دەرچووی کۆلێژی یاسایە و لە سەردەمی سەرۆککۆماری پێشوو سەددام حوسێن چەندین پۆستی باڵای ھەبووە، باڵیۆزی عێراق بووە لە میسر و ئیسپانیا و تورکیا و ڕووسیا. جێگری سەرۆکی دیوانی سەرۆکایەتی و دواتر ئەندامی سەرکردایەتی ھەرێمیی حیزبی بەعس بووە، تا ساڵی ٢٠٠٣ بەرپرسی ڕێکخستنەکانی پارێزگاری دیالەی ئەو حیزبە بووە. دوا کەس بوو کە پێش داگیرکردنی عێراق پۆستی وەزیری نەوتی بەدەستھێناوە، لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٣ لە دوای عامر محەممەد ڕەشید.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٣٧ لە بەغدا لە خێزانێکی دێرینی عەرەبی سوننە لەدایکبووە کە خاوەن پێگەیەکی کۆمەڵایەتی دیار بوون و ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ شاری عانە. باوکی لە فەرمانگەی باج وەک خەمڵێنەری باج کاری دەکرد، ھەروەھا بازرگانی قوماش و بۆیاخ و بەڵێندەرایەتی گشتی بوو. دایکیشی لە ھۆزی عزەی ئەجوودییە. خێزاندارە و چوار برای ھەیە بە ناوەکانی (تاریق، حوسام، فارووق، ڕیاز). لە منداڵیدا، ماڵیان لە ناوچەی ئەعزەمییە بووە.

لە ساڵی ١٩٥٩ دوای بەشداریکردنی لەگەڵ سەددام حوسێن و ھاوڕێ بەعسییەکانی لە ھەوڵی تیرۆرکردنی عەبدولکەریم قاسم، دەستگیرکرا. لەکاتی ھەوڵەکەدا بریندار بوو و دواتر لە مردن ڕزگاری بوو، قاسمیش لێی خۆشبوو لەگەڵ ھاوڕێکانی.

دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ھێزە ھاوپەیمانەکانەوە لە ساڵی ٢٠٠٣، وێنەکەی وەک کارتی چواری *سپەید* لەناو کارتەکانی یاریکردنی داواکراوانی عێراقدا دانرا. سامانە دارایییەکانی دۆزرانەوە و بەپێی بڕیاری ١٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، بە «بەرپرسێکی باڵا» دانرا و ئەو سامانانە گواسترانەوە بۆ سندووقی گەشەپێدانی عێراق.

لە نیسانی ٢٠٠٣ لە نزیک مووسڵ لەلایەن ھێزەکانی پێشمەرگەوە دەستگیرکرا. ئێستا لە زیندانی ناوچەی کازمییەیە کە پێی دەوترێت (شوعبەی پێنجەم) و لە سەردەمی سەددام حوسێندا فەرمانگەی ھەواڵگری بووە. لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ سزای زیندانی ھەتاھەتایی و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی گوازراوە و نەگوازراوەی بەسەردا سەپێنرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٣٠
پۆل:زیندووان
کەوانەی سەرکەوتن

چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|سەربازێکی ئەمریکی لە کەوانەى سەرکەوتن کڵاوى بەدەستەوەیە
چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|کەوانە سەرکەوتن لە ساڵی ٢٠٠٦
**کەوانەکەی سەرکەوتن** شوێنێکی گەشتیارییە لە گۆڕەپانی ئاهەنگە گەورەکان لە بەغدا. مۆنۆمێنتی کەوانەی سەرکەوتن لەلایەن کۆمپانیای بەریتانی مۆریس سینگەرەوە جێبەجێکرا کە بەرپرسیار بوو لە کارە برۆنزییەکانی دەست و قۆڵی دوو کەوانە دژبەیەکەکە. جگە لەوەش کۆمپانیای ئەڵمانی ئێچ.ئێچ. مێتالفۆرم کاری جێبەجێکردن و دروستکردنی شمشێرەکانی لە ئالۆوی پۆڵا پێ سپێردرا. کارەکانیان لەسەر مۆنۆمێنتەکە دیاری کۆمپانیاکە بوو بۆ بەغدا لەبەرامبەر دابینکردنی پێداویستی تەکنیکی و تەکنەلۆژی بۆ عێراق کە یارمەتیی دا لە دروستکردنی سیستمەکەی بۆ بەکارهێنانی نائاشتیانە. ئەم شوێنەوارە لەکاتی شەڕی ئێران و عێراقدا دروستکراوە. پێکهاتووە لە دوو شمشێری زەبەلاح، کەوانەیەک کە دوو دەستی بەهێزە شمشێر دەگرن. دەگوترا دەستەکان نموونەی دەستی سەددام حوسێن بوون. لەژێر شمشێرەکاندا پێنج هەزار کڵاوی سەربازانی ئێرانی دانرابوو، کە کڵاوی ڕاستەقینە و لە بەرەکانی شەڕ کۆکرابوونەوە لەکاتی شەڕی ئێران و عێراق. سەددام مەرجی دانا کە کڵاوەکان بە فیشەک کون بکرێن. مۆنۆمێنتەکە لەلایەن هونەرمەند خالد ئەلڕەحالەوە دیزاین کراوە. مۆنۆمێنتەکە پێشنیازی سەرکەوتن دەکات، لە هەمان کاتدا پێشنیازی هێز دەکات. 
گۆڕەپانی فراوانی ژێر دوو شمشێرەکە شوێنی نمایشی سەربازی و ڕێپێوانی جەماوەری بوو کە لە سەردەمی سەددام حوسێندا ئەنجام دەدرا. شایەنی باسە حکوومەتی نوێی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٨ هەوڵیدا لایببات، بەڵام باڵیۆزی ئەمریکا لە عێراق ڕێگری لەم کارە کرد، چونکە بڕە پارەیەکی زۆری تێچووە لە بودجەی عێراق و نوێنەرایەتی سەردەمێکی بەرچاو دەکات لە مێژووی عێراقدا. شوێنەوارەکە لە ساڵی ٢٠١١ نۆژەن کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
ئەیالەتی زیگەتوار

**ئەیالەتی زیگەتوار** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت زیگتوار* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Zigetvar*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ئەیالەتێکە لەلایەن محەممەدی سێیەمەوە لە ساڵی ١٥٩٦ دامەزراوە، بەردەوام بوو لە بوونی تا لە ساڵی ١٦٨٨ لە دەسەڵاتی عوسمانی دەرکرا.

کاتێک سولەیمانی مەزن لە کۆتا ڕۆژی شەڕی زیگەتواردا کۆچی دوایی کرد، کە دوا ھەڵمەتی بوو، شازادەی سەلیمی کوڕی ھات. کاتێک ئەیالەتەکە دامەزرا، بوو بە سنجاقی ئەیالەتی بودین. (سنجاقی زیگەتوار) لە ساڵی ١٥٩٦ لە سنجاق دابڕاوە و جارێکی دیکە بووەتە ئەیالەتێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ساڵی ١٦٠٠ ھەموو زەویەکانی زیگەتوار لکێنران بە ئەیالەتی قەنیژەوە.

## سەرچاوەکان

زیگەتوار
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
زیگەتوار
ئەیالەتی سەلانیک

**ئەیالەتی سەلانیک** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت سلانیک* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Selānīk*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە ساڵی ١٨٢٦ دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی ڕوم ئەیلی دامەزراوە. بەشێک لە یۆنان و مەقدوونیای باکوور و بولگاریای ئێستای دەگرتەوە. پایتەختەکەی سەلانیک بوو (تەسالۆنیکی بە یۆنانی، سەلانیک بە تورکی، سۆلون بە بولگاری). لە ساڵی ١٨٦٧ بوو بە ویلایەتی سەلانیک.

## دابەشی کارگێڕی

سنجاقەکانی ئەیالەتەکە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا:
# سنجاقی تیرحالا (تریکالا)
# سنجاقی سەلانیک (سەلانیک)
# سنجاقی سیرۆز (سێرێس)
# سنجاقی دراما

## سەرچاوەکان

سەلانیک
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
سەلانیک
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧
ئەیالەتی سیلیسترە

**ئەیالەتی سیلیسترە** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت سیلیستره* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Silistre*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. بەدرێژایی کەناری دەریای ڕەش و کەناری باشووری ڕووباری دانووب لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا. قەڵای ئاکەرمان لە ژێر دەسەڵاتی ئەیالەتدابوو. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەهەمدا ٧١,١٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە بووە (٢٧,٤٦٩ میل چوارگۆشە).

## مێژوو
ئەیالەتی سیلیسترە لە ساڵی ١٥٩٣ بە ناوی بەیلەربەیلیغی ئوێزی (بە ئۆکراینی: Очаків، Očakiv) پێکھات، لە خاکی میرنشینی پێشووی کارڤونا، دواتر دۆبرۆجا، سیلیسترە لە بنەڕەتدا سنجاقی سیلیسترە بوو لە ئەیالەتی ڕوم ئەیلی.

ناوی لێنراوە بە ناوی سیلیسترە، بەو پێیەی زۆرجار حاکمەکەی لەم قەڵای دانووبیا نیشتەجێ بووە. لە دەوروبەری ساڵی ١٥٩٩، فراوانتر کرا و بەرزکرایەوە بۆ ئاستی ئەیالەت کە پێدەچێت وەک سوودێک بۆ یەکەم حاکمی گشتی (بەیلەربەیی) کە خانی کریمیا بوو. ناوەندی ناوچەکانی دۆبرۆجا، بودجاک (بێسارابیای عوسمانی)، و یەدیسان و شارۆچکەکانی ڤارنا، کوستێنجا (کۆنستانتا)، ئاکەرمان (بیلھۆرد-دنیسترۆڤسکی) و خادجیبەی (ئۆدێسا)ی لەخۆگرتبوو کە پایتەختەکەی لە قەڵاکانی سیلیسترا (ئێستا لە بولگاریا) یان ئۆزی (ئێستا ئۆچاکیڤ لە ئوکراینا) بوو.

لە سەدەی ١٧دا ئەیالەتی سیلیسترە بۆ باشوور و ڕۆژئاوا فراوانکرا و زۆربەی بولگاریای مۆدێرن و تورکیای ئەوروپی لەخۆگرت. لەوانەش شارۆچکەکانی ئادریانۆپڵ (ئێدیرنە)، فیلیبە (پلۆڤدیڤ) و ڤیدین. لە کۆتایی سەدەی ١٧ و سەرەتای سەدەی ١٨، زنجیرەیەک شەڕی ڕووسیا و تورکیا ئەیالەتەکەیان لە ڕۆژھەڵات بچووک کردەوە و لە کۆتاییدا ڕووسیا تا ساڵی ١٨١٢ ھەموو یەدیسان و بودجاکی بە دانووبەوە لکاند.

ئەیالەتی ئەدیرنە لە باشووری ئەیالەتی سیلیسترە لە ساڵی ١٨٣٠ پێکھێنرا. لەگەڵ چاکسازییە ئیدارییەکانی عوسمانی لە ساڵی ١٨٦٤دا ئەیالەتی سیلیسترە وەک ویلایەتی دانووب پێکھێنرایەوە.

## دابەشی کارگێڕی
ئەولیا چەلەبی لە کتێبەکەیدا (سیاحەت نامە)دا باسی لەوە کردووە کە سیلیسترە یان ئوێزی (١٠) سنجاقی ھەبووە:
# سنجاقی نیغبۆڵو (نیکۆپۆل)
# سنجاقی چێرمەن (ئۆرمێنیۆ)
# سنجاقی ویزە (ڤیزە)
# سنجاقی کەرک کیلیسە (Kırklareli)
# سنجاقی بێندەر (بێندەر)
# سنجاقی ئاکرمان (بیلھۆرد-دنیسترۆڤسکی)
# سنجاقی ئۆزی-کالێ (ئۆچاکیڤ)
# سنجاقی کلبورن (کینبورن)
# سنجاقی دۆغان (بێریسلاڤ)
# سنجاقی سیلیسترە (سیلیسترە)

بەپێی *سنجاق تەڤچی دەفتەری*، ئەیالەت لە ھەشت سنجاق پێکھاتبوو لە نێوان ساڵانی ١٧٠٠ بۆ ١٧٣٠ بەم شێوەیە:
# سنجاقی *ئۆزی* (*پاشا سانجاگی*، دنیپەر)، کە ناوەندەکەی ئۆزی-کالێ (ئۆچاکیڤ)
# سنجاقی *سیلیسترێ* (سیلیسترا)
# سنجاقی ڤیدین (ڤیدین)
# سانجاکی ''نیغبۆڵو'' (نیکۆپۆل)
# سنجاقی کرک کیلیسە (کرکلارێلی)
# سنجاقی چێرمێن (ئۆرمێنیۆ)
# سنجاقی ڤیزە (ڤیزە)
# سنجاقی *تاغان گێچیدی* (بێریسلاڤ) (تا ساڵی ١٦٩٩)

سانجاکەکان لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا:
# سەنجاکی ''نیغبۆڵو''
# سنجاقی چیرمەن (دوای ساڵی ١٨٢٩ پایتەختەکەی ئەدیرنە بوو)
# سنجاقی ڤیزە
# سنجاقی کرک کیلیسە
# سنجاقی ئاکرمان، کە تەنھا فەرماندەیی سەربازی بوو لە بیلھورۆد (ئاکرمان) لە بودژاک .
# سنجاقی ڤیدین

## سەرچاوەکان

سیلیسترە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
سیلیسترە