open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
هۆشیار قەفتان

چەپ|وێنۆک| هۆشیار قەفتان، بازرگان و داهێنەری کورد-عێراقی.
**هۆشیار قەفتان** (1941-2007) بازرگان و داهێنەر و خێرخوازی کورد - عێراقی بووە و بنکەکەی لە شاری سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق بووە. بەهۆی بەشدارییەکانی لە پیشەسازی ناوخۆیی و هەوڵە خێرخوازییەکان بۆ پشتگیریکردنی نووسەران و کۆمەڵگەی کولتووری، ڕێزی زۆری لێدەگیرا.

## ژیانی سەرەتایی
قەفتان لە ساڵی 1941 لە بنەماڵەی دیاری قەفتان لەدایک بووە، کە بە جەختکردنەوە لەسەر پەروەردە و سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگا ناسراون. كه‌م شت بە ئاشکرا بەڵگەی لەسەر ژیانی سەرەتایی یان خوێندنی هەیە، هەرچەندە کارە بازرگانییەکانی دواتر پێشنیاری لێهاتوویی بەهێزی کارگێڕی و تەکنیکی دەکەن. بە پێی کتێبی *سلێمانی* لە نووسینی سەرکەوت عەلی حەبیب، هۆشیار قەفتان و باوکی یەکەم کەس بوون کە لە ساڵی ١٩٥٧ لە هەرێمی کوردستانی عێراق کۆمپانیایەکی چاپەمەنییان دامەزراندووە. 

## پیشە
قەفتان یەکێک لە ناسراوترین کۆمپانیاکانی چاپەمەنی لە شاری سلێمانی دامەزراند، کە خزمەتی بە هەردوو مەبەستی بازرگانی و ڕۆشنبیری دەکرد. جگە لە کاروباری چاپەمەنی، کۆمپانیایەکی خشتسازی دامەزراند و خاوەنی چه‌ندین ته‌لاری بازرگانی گەورە بوو لە بازاڕی گەورەی مێژوویی شارەکەدا.

قه‌فتان، شانازیی بەوە دەکرێت کە ڕۆژژمێرێكی بچووک و ئاسان بۆ هەڵگرتنی داهێناوە- جۆرێکە لە پلاندانەری کەسی- کە لە ناوچەکەدا بووە جێی بایەخ. بەپێی گێڕانەوە ناوخۆییەکان، لە ساڵی ١٩٦٥، قەفتان بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە دەستگیرکرا لە پەیوەندی لەگەڵ بەرهەمهێنانی ئەم ئەجێندایە، به‌خۆشحالیه‌وه‌ دواتر ئازادکرا. دواتر کارنامەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان قبوڵکرا و کوڕەکەی (**هاوژین قەفتان** )، وەک ڕێزێک بۆ میراتەکەی بەردەوامە لە بەرهەمهێنان و فرۆشتنی ڕۆژژمێره‌كه‌.

هەروەها قەفتان خاوەنی چەندین موڵک بوو لە دەوروبەری بازاڕی گەورە و وەک کەسایەتییەکی بەرچاو لە دیمەنی ئابووری شارەکەدا سەیر دەکرا.

## خێرخوازی
قەفتان بە بەخشندەیی بەرامبەر بە نووسەران و ڕۆشنبیران لە سەرانسەری عێراق و بە تایبەت لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ناسرابوو. زۆرجار کتێبی بۆ ئەو نووسەرانە چاپ دەکرد کە توانای تێچووی چاپکردنیان نەبوو، هەرگیز لە بەرامبەردا داوای پارەی نەدەکرد. پاڵپشتیه که‌ی له سلێمانی زیاتر درێژ بووه وه ، هاوکاری ده نگی کوردی ده‌کرد بۆیه‌ ده‌نگه‌كان له سه ڕتاسەری ناوچه که ببیسترێن. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە لە بازنەکانی ڕۆشنبیری عێراق و لە نێو نووسەرانی کورد لە سەرانسەری وڵاتدا ڕێزی قووڵی بۆ بگیرێت. 

## میرات
قەفتان لە ١ی شوباتی ٢٠٠٧ کۆچی دوایی کرد. به‌ڵام بەشدارییەکانی لە گەشەپێدانی بازرگانی و کولتوری ئەدەبی شارەکەدا تا ئەمڕۆش لەبیرنهاکرێت ، بەتایبەتی لەڕێگەی بەردەوامبوونی داهێنانی کارنامەکەی لەلایەن خێزانەکەیەوە و به‌تایبه‌تی كوره‌كه‌ی (هاوژین قه‌فتان).

## ئاماژەکان


### ئاماژەی گشتی

* ڤیدیۆ ڕێزلێنان لە یوتیوب (بە کوردی)

* ڤیدیۆ ڕێزلێنان لە یوتیوب (بە کوردی)
* پۆستێکی فەیسبووک بۆ یادکردنەوەی هۆشیار قەفتان و داهێنانەکەی ئەجێندا

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
تەقینەوەی تەلەعفەر ٢٠٠٩

**تەقینەوەکانی تەلەعفەر لە ساڵی ٢٠٠٩** تەقینەوە خۆکوژییەکان بوون کە شاری تەلەعفەری زۆرینەی تورکمانیان کردە ئامانج. دوو خۆکوژ کە پشتێنی تەقینەوەیان لەبەردا بوو، خۆیان لەناو کۆمەڵێک ھاووڵاتی مەدەنیدا تەقاندەوە، دوای ئەوەی خەڵک لە یەکەم تەقینەوەکەدا کۆبوونەوە. خۆکوژی دووەم خۆی تەقاندەوە و بەھۆیەوە ٣٤ کەس کوژران و ٦٠ کەسی دیکەش برینداربوون. عێراق لە پێشینەی کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە زۆربەی شارەکانی عێراقدا، زنجیرەیەک تەقینەوە و بە تایبەتی لە بەغدای پایتەخت بەرکەوتبوو.

## سەرچاوەکان
تەقینەوەی تەلەعفەر ٢٠٠٧

**کۆمەڵکوژیی تەلەعفەر** یان **تەقینەوەکانی تەلەعفەر لە ساڵی ٢٠٠٧دا** ئۆپەراسیۆنی تیرۆریستییە کە لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٧ لە شاری تەلەعفەر لە گەڕەکە شیعەکانی باکووری عێراق لە پارێزگای نەینەوا ئەنجامدرا و زیاتر لە ١٥٢ کەس کوژران و زیاتر لە ٣٤٧ کەسیش برینداربوون کە تێیدا تەقینەوەی دوو بارھەڵگری تەقەمەنی بووە ھۆی کوژرانی دەیان کەس.

## سەرچاوەکان
ئاڵای کلدانی

ئاڵای فەرمی نەتەوەی بابلی کلدانەکانە و لە ١٧ی ئایاردا وەرگیراوە، کە ھاوکاتە لەگەڵ ڕۆژی ئاڵای کلدان کە یەکێکە لە جەژنە نەتەوەییەکانی کلدانەکان چونکە ھاوکاتە لەگەڵ ئازادکردنی بابل و بە مەبەستی ڕێزلێنان لە پاشای کلدان نەبووپۆلاسەر، دامەزرێنەری شانشینی ئیمپراتۆری ناسراو بە دیناستی ئیمپراتۆری کلدان و دامەزرێنەری بابل لە ١٧ی ئایاری ساڵی ٤٦٧٤ی کلدانی، کە ھاوتایە لەگەڵ ١٧ی ئایاری ساڵی ٦٢٦ پێش زایین.

## سەرچاوەکان
فوئاد بریتان

**فوئاد بریتان** سیاسەتمەدارێکی چەپی کوردە و ئەندامی پارتی حەیات ئازادە و لەگەڵ گۆلان فەهیم هاوسەرۆکی کۆمیتەی دیموکراسی و ئازادی ڕۆژانەی کوردستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
زیلان تانیا

**زیلان تانیا** گریلا سیاسەتمەداری کوردە  لە ساڵانی ١٣٩٣ تا ١٣٩٩ هاوسەرۆکی پێشووی کۆدار بووە و ئەندامی کۆمیتەی سەرکردایەتی کەجار بووە.

## ژیاننامە
زەیلان تانیا لە شاری سنە لە دایکبووە. لە ساڵی 1999 لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی سنە دژی دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجالان پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە کردووە و لە ساڵی 2004 لەگەڵ دامەزراندنی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان پەیوەندی کردووە. دوای دامەزرانی کۆمەڵەی دیموکراتی و ڕزگاریخوازی ڕۆژهەڵاتی کوردستان کۆدار، لە ساڵی ٢٠١٢ تا ٢٠١٤ لەگەڵ ڕیزان جاوید وەک هاوسەرۆک و لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠١٨ لەگەڵ فوئاد بریتان، تا لە ساڵی ٢٠١٨دا گۆلان فەهیم جێگەی گرتەوە، لە ساڵی ٢٠١٨ەوە ئەندامی کۆمەڵەی ژنانی ئازادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بووە.

## ئەمانەش ببینە
*کۆمەڵگای دیموکراتیک و ئازادی رۆژھەڵاتی کوردستان
*فوئاد بریتان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
دەنگی ستێریۆفۆنی

alt=see caption|وێنۆک|250x250پیکسڵ| شێوازی کارکردنی سیستمی دەنگی ستێریۆ.
وێنۆک|250x250پیکسڵ| جیاوازی کات لە تۆمارێکی ستێریۆفۆنیکی ئۆتۆمبێلێکدا کە تێدەپەڕێت
**دەنگی ستێریۆفۆنی،** کە بە سادەیی بە **ستێریۆ** () ناسراوە**،** شێوازێکە بۆ دووبارە بەرھەمھێنانەوەی دەنگ کە دیدێکی بیستراو و سێ ڕەھەندی فرە ئاراستەیی دروست دەکاتەوە. ئەمەش بەزۆری بە بەکارھێنانی دوو کەناڵی دەنگی سەربەخۆ لە ڕێگەی ڕێکخستنی دوو بڵندگۆ (یان ھێدفۆنی ستێریۆ) بەدەست دێت، بە شێوەیەک کە وا دەبیسترێت دەنگەکان لە ئاڕاستەی جیاوازەوە دێن، وەک چۆن گوێکان لە ژیانی ڕاستیدا دەبیستن.

دەنگی ستێریۆ لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە لە میدیای وەک ڕادیۆ، مۆسیقای تۆمارکراو، تەلەڤیزیۆن، کامێرای ڤیدیۆیی، سینەما، دەنگی کۆمپیوتەر، و ئینتەرنێتدا بەکاردەھێنرێت.

## وشەڕەتناسی
وشەی *ستێریۆفۆنیک* لە یۆنانی  وەرگیراوە (*stereós،* "پتەو، ڕەق") +  (*phōnḗ،* "دەنگ، تۆن، دەنگ") و لە ساڵی ١٩٢٧ لەلایەن وێستەرن ئێلیکتریکییەوە داھێنراوە، بە لێکچوون لەگەڵ وشەی *ستێریۆسکۆپیک*.

پۆل:تەکنۆلۆژیای مۆسیقا
پۆل:دەنگ
کۆمەڵکوژیی ٢٠٠٧ی مووسڵ

**کۆمەڵکوژیی مووسڵ لە ساڵی ٢٠٠٧** کوشتنێکی بەکۆمەڵ بوو کە لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٧ لە نزیک مووسڵ لە باکووری عێراق ڕوویدا، وەک تۆڵەسەندنەوەیەک لە کوشتنی دووعا خەلیل ئەسووەد کە تێیدا ٢٣ ئێزیدی کوژران.

## ڕووداوەکانی ئۆپەراسیۆنەکە

ڕۆژی ٧ی نیسانی ساڵی ٢٠٠٧ دانیشتووانی شارۆچکەی بەعشیقەی سەر بە پارێزگای نەینەوا دوای ئەوەی دووعا خەلیل ئەسووەد بە تۆمەتی زینا تۆمەتبارکرا، بەردبارانیان کرد و کوژران. ئەمەش وایکرد دەنگۆیەک لە ماڵپەڕە ئیسلامییەکان بڵاوببێتەوە کە کچەکە بەھۆی موسڵمانبوونییەوە بەردبارانکراوە و داوای تۆڵەسەندنەوە لە مردنەکەی سەریھەڵدا.

ڕۆژی ٢٣ی نیسانی ھەمان ساڵ، چەند چەکدارێک کە دەوترێت سەر بە گرووپێکی چەکداریی سوننە بوون، پاسێکیان ڕفاند کە کرێکارانی تێدابوو لە کارگەیەکی قوماش لە نزیک مووسڵ. دوای پشکنینی ناسنامەی سەرنشینەکان، ڕفێنەرەکان داوایان لە سەرنشینە موسڵمان و مەسیحییەکان کردووە پاسەکە بەجێبھێڵن. ئەو ٢٣ کرێکارەی کە مابوونەوە کە سەرجەمیان ئێزدی بوون، بردیانە ناوچەیەکی چۆڵ لە ڕۆژھەڵاتی مووسڵ، لەوێ فەرمانیان پێکرا لە بەردەم دیوارێکەوە ڕاکشێن و تەقەیان لێدەکرێت. ھێرشەکە وێنەگیراوە و لە چەندین ماڵپەڕدا دەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان
دانپێدانانی نێونەتەوەییی بە دەوڵەتی فەلەستین

**دانپێدانانی نێونەتەوەییی بە دەوڵەتی فەلەستین** ئامانجێکی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین بووە لە دوای جاڕنامەی سەربەخۆیی فەلەستینەوە کە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨ لە جەزائیر لە وڵاتی جەزائیر لە دانیشتنێکی نائاسایی دەربەدەری ئەنجومەنی نیشتمانیی فەلەستین ڕاگەیەندرا. ئەم ھەواڵە بە خێرایی لەلایەن ژمارەیەک وڵاتەوە ناسێندرا و تا کۆتایی ئەمساڵ دەوڵەتی فەلەستین لەلایەن زیاتر لە ٨٠ وڵاتەوە ناسرابوو. لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٨٩ لە ھەوڵێکدا بۆ چارەسەرکردنی ململانێی بەردەوامی ئیسرائیل و فەلەستین، ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ کە لە ئەیلوولی ١٩٩٣ لە نێوان ئیسرائیل و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین واژوو کرا، دەسەڵاتی فەلەستینی وەک ئیدارەیەکی کاتیی خۆبەڕێوەبەری لە ناوچەکانی فەلەستین دامەزراند. فەلەستین وەک دەوڵەت لەلایەن ئیسرائیل و زۆربەی وڵاتانی ئەمریکای باکوور و یەکێتیی ئەورووپا و ئوسترالیا و ئەوانی ترەوە دانپێدانانیان پێدا نییە، ھەرچەندە ئەم وڵاتانە بەگشتی پشتیووانی لە چارەسەری دوو دەوڵەتی بۆ ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین دەکەن و جەخت لەوە دەکەنەوە کە دامەزراندنی دەوڵەتێکی لەو شێوەیە تەنھا لە ڕێگەی دانوستانی ڕاستەوخۆی نێوان ئیسرائیل و دەسەڵاتی فەلەستین دەتوانرێت بەدیبھێنرێت.

لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢، کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان پێشنیازێکی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی پێگەی فەلەستین وەک «قەوارەیەک» بۆ «دەوڵەتێکی چاودێری نا ئەندام» و ١٣٨ دەنگی بەڵێ، ٩ دەنگی نەخێر و ٤١ دەنگی بێ لایەنی بەدەست ھێنا. لە کۆی ١٩٣ وڵاتی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان ١٤٧ وڵاتیان دەوڵەتی فەلەستینیان وەک وڵاتێکی ئەندامی تەواوی نەتەوە یەکگرتووەکان ناساندووە، تا مانگی ئایاری ٢٠٢٤. بەڵام زۆرێک لەو وڵاتانەی کە دان بە دەوڵەتی فەلەستین نادەن، سەرەڕای ئەوەش ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین وەک "نوێنەری گەلی فەلەستین" دەناسن. 

لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٤، کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری وەرگرتنی فەلەستین وەک دەوڵەت لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا پەسەند کرد. لەبەرامبەردا ١٤٧ وڵاتی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کۆی ١٩٣ وڵاتی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، دەوڵەتی فەلەستینیان وەک وڵاتێکی ئەندامی تەواوی نەتەوە یەکگرتووەکان ناساندووە، تا مانگی ئایاری ٢٠٢٤. 

لە نێوان گروپی بیستدا، نۆ وڵاتی ( ئەرژەنتین، بەڕازیل، چین، ھیندستان، ئەندەنوسیا، ڕووسیا، سعوودیە، باشووری ئەفریقا، تورکیا) فەلەستینیان وەک دەوڵەت ناساندووە، لەکاتێکدا دە وڵات ( ئوسترالیا، کەنەدا، فەڕەنسا، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا، ژاپۆن، مەکسیک، کۆریای باشوور، بەریتانیا، ئەمریکا) وەک دەوڵەت دانیان پێدا نەناوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تەڵاڵ بەلووشی

**تەڵاڵ حەسەن عەلی بەلوشی** (؛ لەدایکبووی ٢٢ی ئایاری ١٩٨٦) یاریزانی پێشووی تۆپی پێ و ڕاھێنەری ئێستای یانەی وەرزشیی زاخۆیە. لە دایکبووی کووەیتە و نوێنەرایەتیی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٧
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠١١
کۆمەڵکوژیی ئادانا

[چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|یەکێک لە گەڕەکە ئەرمەنییەکان لە [ئادانا|ئەدەنە دوای کۆمەڵکوژییەکە. وێنەیەک لە ساڵی ١٩٠٩.]]
**کۆمەڵکوژیی ئادانا** کۆمەڵکوژییەک بوو کە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە بە یارمەتی ھەندێک لە دانیشتووانی تورکی ئادانا  دژی دانیشتووانی ئەرمەنی مەسیحی ئەنجامدرا.  ئەو کۆمەڵکوژییە بووە ھۆی کوژرانی لایەنی کەم ٣٠ ھەزار ئەرمەنی کە لە ئادانا و دەوروبەری دەژین. 

بەرخۆدانی دژ لە سەرەتای ساڵی ١٩٠٩ ڕوویدا، لە کۆتاییدا بووە ھۆی ڕووداوی ٣١ی ئازار لە ١٣ی نیسانی ١٩٠٩. ھەندێک لە توخمە سەربازییە کۆنەپەرستەکانی عوسمانی کە خوێندکارانی ئیسلامی پەیوەست بوون، ئامانجیان گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی وڵات بوو بۆ سوڵتان و حوکمڕانی یاسای ئیسلامی. ئاژاوە و شەڕ لە نێوان ھێزە کۆنەپەرستەکان و ھێزەکانی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن سەریھەڵدا، تا لیژنەکە تووانی ڕاپەڕینەکە کپ بکاتەوە و سەرکردەکانی ئۆپۆزسیۆن لەلایەن دادگا سەربازییەکانەوە دادگایی بکات.

لە کاتێکدا بزووتنەوەکە لە سەرەتادا حکوومەتی گەنجی تورکی کردە ئامانج، بەڵام فراوانتر بوو بۆ کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان کە وەک پشتیووانیکردن لە گەڕاندنەوەی دەستوور سەیر دەکران.  نزیکەی چوار ھەزار ھاوڵاتی مەدەنی و سەربازی تورکی بەشدارییان لەو ھێرشەدا کرد. خەمڵاندنەکان بۆ ژمارەی ئەو ئەرمەنییانەی لە کۆمەڵکوژیی ئەدەنە کوژراون لە نێوان ١٥ ھەزار بۆ نزیکەی ٣٠ ھەزار کەسەوەیە.  

کۆمەڵکوژییەکە ڕەگ و ڕیشەی لە جیاوازییە سیاسی و ئابووری و ئایینییەکانەوە بوو.  چینی ئەرمەنی لە دانیشتووانی ئادانا بە "دەوڵەمەندترین و خۆشگوزەرانترین" وەسف کرا؛ توندووتیژییەکان لەناوبردنی "تراکتۆر و ئامێرە میکانیکییەکانی دیکە"ی لەخۆگرتبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا
یاخیبوونی زەیتوون (١٨٩٥–١٨٩٦)

**یاخیبوونی زەیتوون** یان **بەرخۆدانی دووەمی زەیتوون** (بە تورکی: *Zeyt'uni yerkrord goyamartĕ*) لە زستانی ١٨٩٥–١٨٩٦، لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی حەمیدییەدا ڕوویدا، کاتێک ئەرمەنییەکانی زەیتون چەکیان ھەڵگرت بۆ بەرگریکردن لە خۆیان، لە ترسی ئەگەری کۆمەڵکوژی لەلایەن ھێزەکانی عوسمانییەوە.

## بەرگرییکردن
ھاووڵاتییانی ئەرمەنی زەیتوون، لەژێر دەستی پارتی ھونچاکدا، گوێیان لە کۆمەڵکوژییەکانی ناوچەکانی دەوروبەری بوو و بەم شێوەیە خۆیان بۆ بەرخۆدانی چەکداری ئامادە کرد. لە نێوان ١٥٠٠ بۆ ٦٠٠٠ پیاو کە بە تفەنگی فلینتلۆک و تفەنگی مارتینی-ھێنری چەکدار بوون ڕەوانەی بەرەکانی شەڕ کران و شانزە ئەرمەنی ھەڵبژێردران بۆ سەرۆکایەتیکردنی دەستەیەکی ئیداری لە کاتی گەمارۆدانەکەدا. لەژێر ڕۆشنایی ئەمەشدا فەرماندەیەکی سەربازی عوسمانیی نامەیەکی بۆ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم نارد و ئاگاداری کردبووەوە کە ئەرمەنییەکان ڕاپەڕینیان دەستپێکردووە و پێشڕەوی دەکەن بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژی موسڵمانان. ھێزەکانی عوسمانی خاوەنی سوودێکی سەرسەختی ژمارەیی و تەکنەلۆژی بوون: تەواوی ھێزەکە لە ٢٤ کەتیبە (٢٠ ھەزار پیاو) و دوانزە تۆپ و ٨ ھەزار پیاوی فیرقەی زێبەکەکانی ئیزمیر و ھەروەھا ٣٠ ھەزار ناڕێکخراوی کورد و چەرکەسی پێکھاتبوو.

ئەرمەنییەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر سەربازگەی عوسمانی کە نزیک بوو، ٦٠٠ سەرباز و ئەفسەری عوسمانییان گرت و خستیانە ژێر چاودێری ژنە ئەرمەنییەکان. زیندانییەکان ھەوڵیان دا ھەڵبێن، بەڵام شکستیان ھێنا و کوژران. ھێزەکانی عوسمانی لە تێکھەڵچوونەکانیان لەگەڵ میلیشیا ئەرمەنییەکان چەندین جار شکستیان ھێنا. لە میانەی ئەو دانوستانانەی کە دواتر بووە ھۆی یەکلایی کردنەوەی ململانێکان، فەرماندەی سوپای عوسمانی سەرسامی خۆی بۆ ئاغاسی، یەکێک لە سەرکردەکانی بەرخۆدان دەربڕی، ئەمەش لە سایەی تەقەکردنی وردی ئەرمەنییەکان و خۆڕاگرییان لە بەرخۆدانەکەیاندا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ١٩یەم
مۆنۆ (دەنگ)

وێنۆک|120x120پیکسڵ| دیاگرامێکی دەنگی مۆنۆڕاڵ
**دەنگی مۆنۆراڵ** یان **دەنگی مۆنۆفۆنی** (زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ **مۆنۆ**) دەنگێکە کە وا دەبیسترێت کە لە یەک ئاڕاستەوە دێت.  ئەمە پێچەوانەی دەنگی ستێریۆفۆنی یان *ستێریۆیە،* کە دوو کەناڵی دەنگی جیاواز بەکاردەھێنێت بۆ دووبارە بەرھەمھێنانەوەی دەنگ لە دوو مایکرۆفۆن لە لای ڕاست و چەپ، کە بە دوو بڵندگۆی جیاواز بەرھەمدەھێنرێتەوە بۆ ئەوەی ھەست بە ئاراستەی سەرچاوەی دەنگەکان بکات. لە مۆنۆدا، تەنھا یەک بڵندگۆ پێویستە، بەڵام، کاتێک لە ڕێگەی چەندین بڵندگۆ یان ھێدفۆنەوە دەژەنرێت، سیگناڵە دەنگییە ھاوشێوەکان دەدرێنە ھەر بڵندگۆیەک، لە ئەنجامدا ھەستکردن بە "وێنەگرتنی" دەنگی یەک کەناڵی لە یەک بۆشایی دەنگی نێوان بڵندگۆکاندا (بە مەرجێک بڵندگۆکان لە شوێنی گونجاوی ھاوسەنگدا بۆ گوێگرتنی ڕەخنەگرانە ڕێکبخرێن). 

## ئاماژەکان

پۆل:دەنگ
پلاتفۆڕمی یەکێتیی ژنانی کورد

**پلاتفۆڕمی یەکێتیی ژنانی کورد** ھاوپەیمانییەکی سیاسیی ڕێکخراوەکان و حیزبەکانی ژنانی کوردە کە لە ٧ی نیسانی ٢٠٢٥دا بە بەشداریی نوێنەرانی ٢٤ ڕێکخراوە، لایەنی سیاسی و دەزگای ژنانی کورد لە ھەر چوار پارچەی کوردستان، لە شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان دامەزرا.

## دامەزرێنەران
نوێنەرانی ٢٤ ڕێکخراوە لە دامەزراندنی پلاتفرۆمی یەکێتیی ژنانی کورد بەشدار بوون:

# یەکێتی نیشتیمانی کوردستان (یەنەکە)
# یەکێتی ژنانی کوردستان
# ڕێکخراوی خوشکانی ئیسلامیی کوردستان
# کۆنگرەی ستار
# تەڤگەری ژنانی ئازاد (تەژەئا)
# پارتی یەکێتیی دیموکرات (پەیەدە)
# کۆمسیۆنی ژنانی کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستان (کەنەکە)
# تەڤگەری گۆڕان
# پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی)
# پارتی ھەرێمە دیموکراتیکەکان (بەدەپە)
# ڕێکخراوی ژنانی زەحمەتکێشانی کوردستان
# حیزبی شیوعی
# حیزبی سۆسیالیست
# لیدەری ئاشتی
# پارتی دیمۆکراتیک و سۆسیالیست (پەدەسە)
# تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی (تاژێ)
# نووسینگەی ئەلوەحدە
# کۆمەڵەی ئافرەتانی کوردستان
# تەڤگەری ژنانی کورد لە ئەورووپا (تەژەکەئە)
# رێکخراوەی پەیوەندییەکانی ئافرەتانی کورد (ڕیپاک)
# شەپێلا پاشەڕۆژی کوردستان
# پارتی یەکێتیی دیموکراتیک لە سووریا
# پارتی مرۆڤایەتی و ئازادی
# کۆمەڵگای ژنانی ئازادی ڕۆژھەڵاتی کوردستان (کژار)

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد
* بزووتنەوەی ژنان لە کوردستان

پۆل:ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد
پۆل:ڕێکخراوە فێمینیستەکانی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:ھاوپەیمانییەکانی حزبە سیاسیەکانی کورد
بەرخۆدانی ڕحا

**بەرخۆدانی ڕحا** یان **یاخیبوونی ئورفە** () بەرخۆدانی ئەرمەنییەکانە لە ڕحا لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا کە وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە کردەوەکانی حکوومەتی عوسمانی سەریھەڵدا (بڕوانە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان). ئەم خۆڕاگرییە دوای دەستێوەردانی ئەڵمانیا سەرکوت کرا.لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی ڕحادا کە لە ناوەڕاستی مانگی ئاب لە نێوان ١٥ و ١٩ دەستی پێکرد، ٤٠٠ کەس لە شارۆچکەکە دەرکران و کوژران، لە کاتێکدا ئەرمەنییەکانی ڕحا پێیان باشتر بوو بەرخۆدان ڕابگەیەنن نەک دەربکرێن و بکوژرێن.

لە ٢٧ی ئایاری ١٩١٥ دەسەڵاتدارانی عوسمانی چەند سەد ئەرمەنییان لە ڕحا گرت. ئەرمەنییەکان کۆبوونەوەیەکیان ئەنجامدا بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ ئەم قەیرانە. بەشداربووان چەندین تاکتیکی جیاوازیان لەبەرچاو گرت. مجێردیتچ یوتەنجباریان و لایەنگرانی لەو چەند کەسە بوون کە پێیان باشتر بوو تا مردن شەڕ بکەن نەک ملکەچی عوسمانییەکان. کۆمەڵکوژی ئەدەنە وایکرد یوتەنجباریان زیاتر وریا بێت لە حکوومەتی نوێی گەنجی تورک و دەستووری تورکیا. 

لەژێر سەرکردایەتی کاریزماتیکی مجێردیتچ، بەرخۆدانی شەڕڤانانی ئەرمەنی لە خانووە بەردینە قەڵادارەکاندا بۆ ماوەی شانزە ڕۆژ بەردەوام بوو، بەڵام بە ھاوکاری یەکەیەکی بەھێزکەری شەش ھەزار سەربازی تورکیا، کە بە تۆپخانەی قورس ئامادە کرابوون، سەرکوت کرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تانە

**تانە**، **تەشەر** یان **توانج** () ھەروەھا بە زمانی ڕۆژانە زیاتر بە **تەعلیق** یان **تەعلیق لێدان** ناسراوە؛ بریتییە لە ،  یان  سەبارەت بە کەسێک یان شتێک، کە بەتایبەتی سروشتێکی سووکایەتیکردن یان بەکەم سەیرکردن ھەڵدەگرێت. ھەروەھا دەتوانێت تێبینییەک یان پرسیارێک بێت، کە بە شێوەیەکی گشتی بێڕێزیکردنە. بە مانا گشتییەکەی ئێستای، زۆرجار مەبەست لێی سووکایەتیکردن یان تۆمەتبارکردنی کەسێکە لەلایەن کەسێکی تر، لە زۆر بواری جۆراوجۆردا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەوانیی کۆمەڵایەتی
پۆل:کۆمیدیا
تەمەڵی

وێنۆک|300x300پیکسڵ| ''دیمەنێک لە ھۆڵی یانەکاندا''، لەلایەن تۆماس ڕۆلاندسن دروست کراوە.
**تەمەڵی** بریتییە لە بێ مەیلی بۆ چالاکی یان ماندووبوون و نەتوانینی کردنی شتێک. زۆرجار وەکو سووکایەتیکردن بەکاردێت؛ زاراوەیەکی پزیشکیشە بۆ کەمبوونەوەی ھێز و زیادبوونی *[[بێھێزی]]*، کە حاڵەتێکە بۆ کەمی وزەی مرۆڤێک.

## دەروونناسی
تەمەڵی لەوانەیە ڕەنگدانەوەی نەبوونی شانازی بێت لای مرۆڤ، یان نەبوونی ناسینی ئەرێنی لەلایەن کەسانی دیکەوە، نەبوونی ڕێکییەک کە لە کەمی متمانە بەخۆبوونەوە سەرچاوە دەگرێت، یان نەبوونی گرنگیدان بە چالاکییەکان یان باوەڕبوون بە کاریگەریی چالاکییەکە. دەرنەدانی دۆپامین ھۆکارێکە، کە گواستنەوە دەمارییەکان ئەنجام دەدات و بەرپرسە لە خۆشی و چێژ. تا دۆپامین زیاتر دەربچێت، مرۆڤ لێبوردەیی زیاتری دەبێت بۆ بەھادان و پەسەندکردنی کردارە بەرھەمدارەکان و چالاکییەکانی ژیانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:ئەخلاق
ڕەزیلەت

**ڕەزیلەت** پێچەوانەی فەزیلەتە، واتە کردار، ئاکار، یا خوویەک کە لە نێو کۆمەڵدا لە باری ئەخلاقییەوە بە ھەڵە و نابەجێ و شوورەیی دەژمێردرێ. زۆر جار ڕەزیلەتەکان وەکوو عەیبێک لە کەسایەتیی ئینسانەکاندا ڕەچاو دەکرێن. لە دینەکاندا ڕەزیلەت پەیوەندیی زۆر نزیکی ھەیە بە گوناھەوە. 

درۆزنی، زوڵم، بێحەیایی، ئێرەیی، خۆپەرستی، تەمەڵی، تەماح، ھەوەسبازی، چڵێسی و سکەڕۆیی، سووکایەتیپێکردن، جنێوفرۆشی و، زینا چەند نموونەیکن لە ڕەزیلەتەکان.

## سەرچاوەکان

* Virtues & vices

پۆل:تاوان
پۆل:گوناھ
دووڕیانەی ژووشک

وێنۆک| چەند ژیشکێکی ئەورووپی
**دووڕیانەی ژووشک** (ھەروەھا بە **دووڕیانەی سووچڕ،** **دووڕیانەی ژیشک،** یانیش **دووفاقیی ژووشک** ناسراوە؛ ) مێتافۆرێکە سەبارەت بە تەحەددیاتی گەرموگوڕیی مرۆڤەکان لەگەڵ یەکتری. باس لە دۆخێک دەکات کە کۆمەڵێک ژووشک ھەوڵدەدەن لە یەکتر نزیک ببنەوە بۆ ئەوەی لە کاتی کەشوھەوای سارددا گەرمیی جەستەیان ھاوبەش بکەن؛ کەچی دەبێت لە یەک نزیک نەکەونەوە، گەرنا بە دڕووە تیژەکانیان ئازاری یەکتری دەدەن. ھەرچەندە ھەموویان پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ یەکتری دەخوازن، ھێشتا ناتوانن لەبەر ھۆکارێکی حەتمی بەدەستی بھێنن.

ئارتەر شۆپنھاوەر ئەم مێتافۆرەی بۆ دۆخی تاک لە کۆمەڵگەدا ھێنایە ئاراوە. سەرەڕای نیازپاکی، مرۆڤەکان ناتوانن بەبێ مەترسیی زیانگەیاندن بە یەکتری تێکەڵاو بن، ئەمەش دەبێتە ھۆی دروستبوونی پەیوەندیی ھۆشیار و کاتی یان تاقیکاری. ژیرانەیە ھەوڵی پاراستنی خود یان کەسانی تر لە ئازار بدرێت. ڕەنگە ئەو دووفاقییە ھاندەری گۆشەگیری خۆسەپێنراو بێت.

## شۆپنھاوەر
[وێنۆک| [ئارتەر شۆپنھاوەر|شۆپنھاوەر یەکەم وەسفی دووفاقیی ژووشکەکانی لە ساڵی ١٨٥١ بڵاوکردەوە.]]
چەمکەکە لەم ڕازەیەی فەیلەسووفی ئەڵمانی شۆپنھاوەر سەرچاوەی گرتووە: ڕۆژێکی ساردی زستان، ژمارەیەک ژووشک زۆر لە یەکتر نزیک بوونەوە تاکوو بە گەرمیی یەکتری خۆیان لە بەستن بپارێزن؛ بەڵام زۆری نەخایاند ھەستیان بە کاریگەریی دڕووەکانیان کرد لەسەر یەکتری، ئەمەش وای لێکردن دیسانەوە لێک جیاببنەوە. ئێستا کاتێک پێویستیی گەرمی جارێکی تر کۆیانی کردەوە، گرفتی دڕووەکان بە جۆرێک دووبارە بووەوە کە ژووشکەکان لە نێوان دوو ناحەزیدا دەھاوێژران، ھەتاکوو مەودایەکی گونجاویان دۆزییەوە کە یارمەتیی دان بە باشترین شێوە بەرگەی یەکتری بگرن. بەم شێوەیە پێویستیی کۆمەڵگە کە لە بۆشایی و ناخۆشیی ژیانی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت، پێکەوە کۆیان دەکاتەوە؛ بەڵام زۆرێک لە سیفەتە دڵنەگر و قێزەونەکانیان و کەموکوڕییە بەرگە نەگیراوەکانیان جارێکی تر لەیەکتر جیایان دەکاتەوە. ئەو مەودا پیسەی کە دواجار دەیدۆزنەوە و وایان لێدەکات بەرگەی پێکەوەبوون بگرن، ئەدەب و ڕەوشتی باشە. ھەرکەسێک پابەند نەبێت بەم شتە، لە ئینگلتەرا پێی دەوترێت *<nowiki/>'مەودای خۆی بپارێزێت'<nowiki/>*. بەھۆی ئەوەوە، ڕاستە کە پێویستیی دوولایەنەی گەرموگوڕی تەنیا بە شێوەیەکی ناتەواو تێر دەبێت، بەڵام لە لایەکی دیکەوە، چەقۆی دڕووەکان ھەستی پێناکرێت؛ بەڵام ھەرکەسێک ناو خۆی گەرم بێت، پێی باشترە لە کۆمەڵگە دوور بکەوێتەوە بۆ ئەوەی لە بەخشین یان وەرگرتنی کێشە و ناڕەحەتی بەدوور بێ.

: - ئارتەر شۆپنھاوەر (١٨٥١) *پارێرگا و پارالیپۆمێنا*


## فرۆید
وێنۆک| ژووشکی سەر مێزەکەی فرۆید کە لە ژووری خوێندنەوەی ھەبوو لە ماڵەکەی لە لەندەن کە ئێستا بە مۆزەخانەی فرۆید ناسراوە.
دوای ئەوەی چیرۆکەکە لەلایەن زیگمۆند فرۆیدەوە دۆزرایەوە و وەرگیرا، ھاتە ناو کایەی دەروونناسییەوە. چیرۆکی شۆپنھاوەر لەلایەن فرۆیدەوە لە ژێدەری بەرھەمێکی ساڵی ١٩٢١ بە ناوی *گرووپی دەروونناسی و شیکاری ئیگۆ* () ئاماژەی پێ دراوە. فرۆید لەبارەی گەشتەکەی بۆ ئەمریکا لە ساڵی ١٩٠٩دا وتی: «دەچمە ئەمریکا بۆ ئەوەی چاوم بە سووچڕێکی کێوی بکەوێت و ھەندێک وانەی پێ بڵێمەوە.»

## ئەمانەش ببینە
* گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی

## ئاماژەکان

پۆل:فەلسەفەی ژیان
پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان
قەیرانی بۆسنە

**قەیرانی بۆسنە** لە ساڵانی ١٩٠٨–١٩٠٩، کە بە **قەیرانی ئەنشلۆس** یان **یەکەم قەیرانی باڵکان** ناسراوە، قەیرانێک بوو کە لە سەرەتای تشرینی یەکەمی ١٩٠٨ بە ڕاگەیاندنی لکاندنی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لەلایەن ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستانەوە سەریھەڵدا، کە لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا بوو. ئەم بزووتنەوەیە کە ھاوکات بوو لەگەڵ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی بولگاریا لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (٥ی تشرینی یەکەم)، ناڕەزایەتی ھەموو زلھێزەکان و ھەروەھا دراوسێکانی بەڵکانی ئیمپراتۆریەتیی نەمسا و مەجارستان، سڕبیا و مۆنتینیگرۆی لێکەوتەوە. پەیمانی بەرلین لە نیسانی ساڵی ١٩٠٩ ھەموارکرایەوە بۆ سەپاندنی ئەمری واقیع و کۆتاییھێنان بە قەیرانەکە. قەیرانەکە زیانێکی ھەمیشەیی بە پەیوەندییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتیی نەمسا و مەجارستان و دەوڵەتانی دراوسێی ئیتاڵیا و سڕبیا و ڕووسیا گەیاند. جگە لەوەش لە درێژخایەندا یارمەتیدەر بوو بۆ دانانی بناغەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم. ھەرچەندە قەیرانەکە بە سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی بۆ ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجارستان کۆتایی ھات، بەڵام ڕووسیا بڕیاریدا جارێکی دیکە پاشەکشە نەکاتەوە و بە خێرایی ھێزی سەربازی خۆی بنیات نا. ھەروەھا قەیرانەکە بووە ھۆی ھێوربوونەوەی پەیوەندییەکانی نەمسا و سڕبیا، کە تا ساڵی ١٩١٤ بە گرژی مایەوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئاشوورییەکان لە تورکیا

**ئاشووری و سوریانی و کلدانی لە تورکیا** (بە تورکی: Türkiye Süryanileri) لە کۆنەوە لە تورکیا ژیاون و ژمارەیان لە کۆماری تورکیا نزیکەی ٥٠ ھەزار کەسە.  بەھۆی کۆمەڵکوژییەکانی ئاشوورییەکان لەسەر دەستی ھێزە نیزامییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە سەرووبەندی جەنگی جیھانیی یەکەمدا زیاتر لە نیوە کەمکرایەوە. نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم شایەتی کۆچی زۆرێکیان بۆ وڵاتانی ئەورووپی و ئەمریکا بوو.

زۆربەی ئاشوورییەکان مەسیحی ئایینی ئۆرتۆدۆکسی سوریانین و بەم پێیەش لە ناوچەکانی نزیک لە سنووری سووریا دەژین، بەتایبەتی لە ماردین، نسێبین، مدیاد، ساڤور، قەلیت، ئیدیل و دیاربەکر. توور عەبدین بە شانە فەرھەنگی و مەعنەوی و ئایینییەکانی سوریانییەکان دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاشوورییەکان لە تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
جینۆسایدی یۆنانی پۆنتیک

**جینۆسایدی یۆنانی پۆنتیک**  یان **جینۆسایدی پۆنتیک** لەناوبردنی بە مەبەست و سیستماتیکی کۆمەڵگەی یۆنانی ڕەسەنی ناوچەی پۆنتۆس (باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێستای تورکیا) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم و پاشھاتەکانیدا.    

یۆنانییەکانی پۆنتیک لانیکەم لە ساڵی ٧٠٠ پێش زایینەوە کە زیاتر لە ٢٥٠٠ ساڵ بوو، بوونی ھەمیشەیی لە ناوچەی پۆنتۆسدا ھەبووە. ئەم ناوچەیە لە ساڵی ١٤٦١ەوە (لە دوای داگیرکردنی عوسمانی بۆ ئیمپراتۆریەتیی ترێبیزۆندی) لەژێر کۆنترۆڵی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بوو.

سەرھەڵدانی ناسیۆنالیزمی تورکیا لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بووە ھۆی زیادبوونی بەرچاوی ھەستی دژە یۆنانی لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. جینۆساید لە ساڵی ١٩١٤ لەسەر دەستی ڕژێمی گەنجانی تورک بە سەرۆکایەتی سێ پاشا دەستی پێکرد. دوای وەستانێکی کورت لە ماوەی نێوان جەنگەکاندا لە ساڵانی ١٩١٨–١٩١٩، تا ساڵی ١٩٢٣ لەسەر دەستی ڕژێمی کەمالیستی بە سەرۆکایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک بەردەوام بوو. ھەردوو ئەم بزووتنەوەیە ناسیۆنالیستییە پۆنتیەکانیان کۆمەڵکوژ کرد و دیپۆرتیان کردەوە بۆ ناوەوەی ئەنادۆڵ. ئەم جینۆسایدە بووە ھۆی مردنی زیاتر لە ٣٥٠ ھەزار کەس، کە نزیکەی نیوەی دانیشتووانی پێش جینۆسایدی پۆنتیک بوون.

کۆمەڵکوژییەکە بە دیپۆرتکردنەوەی ڕزگاربووان بۆ یۆنان کۆتایی ھات وەک بەشێک لە ڕێککەوتنی ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە نێوان یۆنان و تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣.

جینۆسایدی پۆنتیک بەشێکە لە جینۆسایدی یۆنانی بەڵام زۆرجار بەجیا باسی لێدەکرێت بەھۆی دابڕانی جوگرافیای ناوچەی پۆنتیک و ھەروەھا چەندین تایبەتمەندی مێژوویی و سیاسی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکیا لە دەیەی ١٩٢٠
پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا
پۆل:مێژووی ھاوچەرخی تورکیا
پلانی مۆریسۆن-گرادی

چەپ|وێنۆک|338x338پیکسڵ|پلانی پێشنیازکراوی لیژنەی مۆریسۆن-گرادی بۆ خۆبەڕێوەبەری پارێزگاکان
**پلانی مۆریسۆن-گرادی** کە بە **پلانی مۆریسۆن** یان **پلانی خۆبەڕێوەبەری پارێزگا** ناسراوە، پلانێکی ھاوبەشی ئینگلیز-ئەمریکی بوو بۆ دامەزراندنی ئەمیندارییەکی فیدراڵی یەکگرتوو لە فەلەستینی ژێرفەرمانی، کە لە ٣١ی تەممووزی ١٩٤٦ ڕاگەیەندرا.

دوابەدوای بڵاوبوونەوەی ڕاپۆرتی لیژنەی لێکۆڵینەوەی ئینگلیز-ئەمریکی لە ٢٠ی نیسانی ١٩٤٦، لیژنەیەکی نوێ دامەزرا بۆ دیاریکردنی چۆنیەتی جێبەجێکردنی پێشنیازەکانی ئینگلیز-ئەمریکی، بە سەرۆکایەتی جێگری سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا ھێربێرت مۆریسۆن و دیپلۆماتکاری ئەمریکی ھێنری فرانسیس گرادی.  مۆریسۆن لە ٣١ی تەممووزی ١٩٤٦ پلانەکەی خستە بەردەم پەرلەمانی بەریتانی. لە ئەمریکا، پشتیوانی سەرەتایی سەرۆک ترومان بۆ ئەو پلانە دوای گوشاری زایۆنیستەکانی ئەمریکا لە دژی ئەو پلانە پێش ھەڵبژاردنی ناوەڕاستی خولی مانگی تشرینی دووەمی گۆڕانکاری بەسەردا ھات.  فشاری زایۆنیستەکانی ئەمریکا وای کرد سەرۆک ترومان ئەو پلانە ڕەت بکاتەوە، ھەرچەندە ئەو پلانە لەلایەن کەسێکی دەستنیشانکراوی ترومانەوە پێشنیازکرابوو. ئەمریکا لەو سەردەمەدا سیاسەتی فەلەستینی نەبوو. 

پلانەکە بووە خاڵی دەستپێکی کۆنفرانسی لەندەن لە ساڵانی ١٩٤٦-٤٧، کە لەلایەن بەریتانییەکانەوە لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٤٦
تەقینەوەی ئەستەمبوڵ (حوزەیرانی ٢٠١٦)

ڕۆژی سێشەممە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ، لە ئەنجامی تەقینەوەیەکدا کە پاسێکی پۆلیسی لە ناوەڕاستی ئەستەنبوڵ کردبووە ئامانج، ١١ کەس گیانیان لەدەستدا کە ٧ ئەفسەری پۆلیس و ٤ مەدەنی بوون. ھێرشەکە کە بەھۆی بۆمبێکەوە لەڕێگەی کۆنتڕۆڵەوە ئەنجامدرا، لە کاتی تێپەڕبوونی پاسەکە بە گەڕەکی بەیازیت کە قەرەباڵغە لە کاتی پڕ لە جەنجاڵی بەیانیدا ڕوویداوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی سۆریێ

**کۆمەڵکوژیی سۆریا** کۆمەڵکوژییەکە کە لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٦٩ لە قەزای زاخۆ لە پارێزگای دھۆک ڕوویدا و تێیدا ٣٨ کەس کوژران و ٢٢ کەسی دیکەش برینداربوون. ئەم کۆمەڵکوژییە لەلایەن لیوای دووەم عەبدولکەریم ئەلزوبەیدی ئەندامی پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی ئەنجامدرا.    لە ڕۆژی ١٦ی ئەیلوولی ١٩٦٩ مەفرەزەیەکی سوپای عێراق گوندی سۆریای دەپشکنی و بۆمبێک لەسەر یەکێک لە زرێپۆشەکانی مەفرەزەکە تەقییەوە.

## سەرچاوەکان
فەرھوود

وێنۆک|250x250پیکسڵ|گۆڕی بەکۆمەڵی قوربانیانی فەرھوود، ساڵی ١٩٤٦
**فەرھوود** ئاژاوەیەکی توندوتیژی و تاڵانکردن بوو کە لە بەغدای عێراق سەریھەڵدا و لە یەکەمی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤١ دا دانیشتووانی جوولەکەی شارەکەی کردە ئامانج، لە جەژنی شاڤوتی جوولەکەکاندا. ئەم کۆمەڵکوژییانە دوای ئەو ئاژاوەگێڕییە ڕوویدا کە دوای ڕووخانی حکوومەتی ڕەشید عەلی گەیلانی لەکاتی کودەتاکەی ساڵی ١٩٤١دا ڕوویدا، پێش ئەوەی ھێزەکانی بەریتانیا بتوانن کۆنترۆڵی شارەکە بکەن. ڕووداوەکە ڕۆژی دواتر کۆتایی ھات و ھێزەکانی بەریتانیا چوونە ناو بەغدا. نزیکەی ١٧٥ جوولەکە کوژران و دوو ھەزار کەسیش بریندار بوون و نزیکەی ٩٠٠ ماڵی جوولەکەش لە کاتی کۆمەڵکوژییەکان وێران بوون. ئەم کۆمەڵکوژییانە جوولەکەکانی عێراقیان تۆقاند و کاریگەری قووڵیان لەسەر ڕۆحیان بەجێھێشت و یارمەتیدەر بوو بۆ خێراکردنی کۆچکردنیان بۆ ئیسرائیل. تا ساڵی ١٩٥١ زیاتر لە ٨٠٪یان لە عێراقەوە کۆچیان کردبوو بۆ ئیسرائیل. 

ڕووداوی فەرھوود ھەندێک جار لەلایەن جوولەکەکانەوە بە ھۆلۆکۆستی لەبیرکراو ناودەبرێت، چونکە بە سەرەتای کۆتایی ھاتنی بوونی جوولەکەکان لە عێراق دادەنرێت، کە زیاتر لە ٢٦٠٠ ساڵ لە دوای دیلبوونی بابلەوە بەردەوام بووە.

## شوێنی گۆڕە بەکۆمەڵەکان
شوێنی ئەم گۆڕستانە لە گەراجی ئەلنەھزە لە بەغدایە. لە سەردەمی کۆماری یەکەمدا بە مەبەستی دامەزراندنی تاوەر و سیستەمی پەیوەندییەکان لەو شوێنەدا لابرا، بەڵام بەھۆی بارودۆخی وڵاتەوە لەو کاتەدا جێبەجێ نەکرا و شوێنی گۆڕستانەکەش گواسترایەوە بۆ ناوچەی ڕۆژھەڵاتی بەغدا لە نێوان بیناکانی ئێستای ئەلحەبیبیە. دوورییەکەی نزیکە لە قەسابی حەبیب ئەلنەسرانی، کە پێشتر ئاژەڵی (بەراز)ی سەردەبڕی، بەو پێیەی لە بەغدا لە دووکانە نیمچە گشتییەکاندا لە بازاڕی ئەلبەتاوین (پێشتر شەقامی شەھادە ئەلجینسیە) دەفرۆشرا، نزیکەی ٥٥ ساڵ لەمەوبەر، و کە لە سەردەمی کۆماری دووەم لە عێراق لە دوای ساڵی ١٩٦٤ی زایینی، کار یان بازرگانیکردن تێیدا قەدەغەکرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
کودەتای ڕەشید عالی گەیلانی

**کودەتای ڕەشید عالی گەیلانی** کودەتاکەیە کە لە عێراق ڕوویدا  و یەکێکە لەو ڕووداوە دیارانەی کە مێژووی عێراقی گۆڕی. لە مانگی شوبات لە عێراق دەستی پێکرد و تا ٢ی ئایاری ١٩٤١ بەردەوام بوو، لە ئەنجامدا عەبدولئیلاھی جێنشینی ڕووخاند و حکوومەتێکی نوێ بە سەرۆکایەتی ڕەشید عالی گەیلانی پێکھێنا. بەڵام ئەم شۆڕشە شکستی ھێنا و ڕەشید عەلی گەیلانی لە دەرەوەی وڵات دوورخرایەوە و دەسەڵات گەڕایەوە بۆ حکوومەت. ئەم شۆڕشە بە زاراوەی بازاڕی ناویان لێنرا کودەتای ڕەشید عالی گەیلانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت لە ١٩٤١
پۆل:ململانێکانی ١٩٤١
پۆل:شانشینی عێراق
شاڤوت

**شاڤوت** یان **جەژنی ھەفتەکان** (بە عیبری: שָׁבוּעוֹת؛ بە واتای «ھەفتە» دێت) دەکەوێتە شەشەمین ڕۆژی مانگی سیڤان لە ڕۆژژمێری عیبری (ئایار یان حوزەیران)، و حەوت ھەفتە دوای جەژنی پەسحی جوولەکەکان دێت، ھەربۆیە ناوی لێنراوە.  

جەژنی ھەفتەکان یەکێکە لە جەژنەکانی حەج کە یەکەم میوە و دابەزینی تەورات بۆ جوولەکەکان دەگێڕدرێتەوە. یەکەم میوەکان پێشتر پێشکەش بە پەرستگاکە دەکرا، واتە پەرستگای سلێمان، بەڵام ئێستا پێشکەش بە کەنیسەکان دەکرێن و بە لقە سەوزەکان دەڕازێنرێنەوە. پاشان جوولەکەکان دەستیان کرد بە پێشکەشکردنی یەکەم میوە بۆ سندووقی نیشتمانیی جوولەکەکان. لەبەر ئەوەی تەورات لە جەژنی ھەفتەکان لە چیای سینا دابەزی، پێویستە منداڵان لەو ڕۆژەدا دەست بە فێربوونی زمانی عیبری بکەن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ڕۆژژمێری عیبری

چەپ|وێنۆک|315x315پیکسڵ|ڕۆژژمێری عیبری لە ساڵی ١٨٣١ەوە (٥٥٩١)
چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|شۆفار ھێمای '''سەری ساڵی جوولەکەکانە''' لە مانگی ئەیلوولدا.
**ڕۆژژمێری جوو** یان **ڕۆژژمێری عیبری** ئەو ساڵنامەیە کە جوولەکەکان بەکاریدەھێنن بۆ دیاریکردنی بەروارەکانی گرنگی ئایینی وەک جەژنەکانی جوولەکەکان، بار میتزڤاس، یادی ساڵانەی ڕۆیشتنی جوولەکەکان و ھتد   ھەروەھا ساڵنامەی جوولەکەکان لە ئیسرائیل بۆ دیاریکردنی ئاھەنگەکانی فەرمی وەک ڕۆژی سەربەخۆیی یان ڕۆژانی ساڵانەی ماتەمینی بەکاردەھێنرێت. لە ئیسرائیل ساڵنامەی جوولەکەکان بە فەرمی دادەنرێت شانبەشانی ساڵنامەی زایینی، و یاسا ڕێگەی بە بەکارھێنانی دەدات بۆ ھەر مەبەستێک. بەڵام ھاووڵاتیان و دامەزراوە دەوڵەتییەکان پێیان باشە ساڵنامەی زایینی بۆ بەروارە ئاسایی و ناڕێوڕەسمییەکان بەکاربھێنن.
ڕۆژی جیھانی  لە لە کاتی خۆرھەڵاتن لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ دەست پێدەکات و لە خۆرھەڵاتنی ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ کۆتایی دێت.

## سەرچاوەکان
دەستێوەردانی حیزبوڵڵا لە شەڕی ناوخۆیی سووریا

**تێوەگلانی حیزبوڵڵا لە شەڕی ناوخۆیی سووریادا** ئاماژەیە بۆ دەستێوەردانی سەربازی بزووتنەوەی حیزبوڵڵای لوبنان لە سووریا. ئەو حیزبە شانبەشانی سوپای سووریا لە ژمارەیەک شەڕدا بەشداری کردووە، بەناوبانگترینیان شەڕی ئەلقەسیر بووە. لە ھەمان چوارچێوەدا؛ ڕاپۆرتێکی نێونەتەوەییی بڵاوکرایەوە کە ڕاستەوخۆ حیزبوڵڵای بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ لە سووریا تۆمەتبار کرد. ھەروەھا ڕۆژنامەی ئیکۆنۆمیست پشتڕاستی کردەوە کە ژمارەی ئەو چەکدارانەی حیزبوڵڵا لە سووریا کوژراون ھەزار کەسی تێپەڕاندووە، کە ژمارەیەکی زۆر زیاترە لە زیانەکانی ئەو حیزبە لە شەڕی تەمموزی ٢٠٠٦دا. لە ھەمان کاتدا؛ حەسەن نەسروڵڵا لە یەکێک لە وتارەکانیدا ڕای گەیاند کە ئەو حیزبە لە سووریا دەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی ھۆکارەکان ھەبن.  لە یەکێک لە چاوپێکەوتنەکانیدا ڕای گەیاند کە کوژراوانی حیزبەکە لە سوریا لە ٢٥٠ کوژراو تێنەپەڕیوە، لە کاتێکدا دەزگاکانی دیکەی میدیایی ژمارەیەکیان ڕاگەیاند کە چوار ھێندە زیادی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
پۆل:سیاسەتی سووریا
کۆمەڵکوژییەکانی بەدرخان بەگ

**کۆمەڵکوژییەکانی بەدرخان** یان **کۆمەڵکوژییەکانی [[بەدرخان بەگ]]**  چەند کۆمەڵکوژییەک بوون کە لەلایەن شازادەکانی ھەکاری و بۆتان، نوروڵڵا و بەدرخانەوە ئەنجامدرابوون، لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٨٤٠دا لە دژی دانیشتووانی ئاشووری ناوچەی ھەکاری و تیاری و تەخوما، لەو ماوەیەدا زیاتر لە ١٠ ھەزار مەسیحی کوژران. کۆمەڵکوژییەکان پێشەکییەک بوون بۆ ھەڵکوتانە عوسمانییەکانی دواتر کە کۆتایی بە پێگەی نیمچە سەربەخۆیی ھۆزەکانی ئاشووری لە ناوچە شاخاوییەکان ھێنا، ھەروەھا پێگەی کوردەکانیش. عوسمانییەکان ململانێی تائیفییان وەک دەرفەتێک دەزانی بۆ ڕووخاندنی میرنشینە نیمچە سەربەخۆکانی کورد لە ساڵی ١٨٤٧ و دامەزراندنی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆ بەسەر ھەموو ناوچەکەدا. 

## کۆمەڵکوژییەکان
### کۆمەڵکوژیی ساڵی ١٨٤٣
لە سەرەتای ساڵی ١٨٤٣، نوروڵڵا داواکارییەکی بۆ بینینی پاتریارک نارد، بەڵام ڕەتیکردەوە و بە ئاماژەی بە کەش و ھەوا و ئەرکە ئاینییەکانی دا و بادجەر کە میسیۆنەرێکی ئینگلیزی بوو میوانی بوو. پێدەچێت پاتریارک بڕیارەکەی دوای ئەوە داوە کە بادجەر قەناعەتی پێکردووە متمانەی بە کورد نەکات و لە ئەگەری ئەنجامدانی ھەر کارێکی تۆڵەسەندنەوە، داوای یارمەتی لە ئینگلیز یان باب ئەلعالی بکات. کاتێک بەدجەر ڕۆیشت، نوروڵڵا دیسانەوە ھاوپەیمانی لەگەڵ بەدرخان و ئیسماعیل پاشای کردەوە و ئەوانیش لە ڕێگەی والی مووسڵەوە ڕەزامەندی عوسمانییان بەدەستھێنا بۆ ھێرشکردنە سەر مەسیحییەکان.

لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٨٤٣ ھاوپەیمانی کوردی بە سەرکردایەتی بەدرخان لە ھەکاری ھێرشی کردە سەر ئاشوورییەکان و گوندەکانیان وێران کرد و بەشێکی زۆریان کوشت و زۆرێک لە ئاشوورییەکانیان بە دیل گرت، کە بە ژمارەیەکی زۆر لە بازاڕەکانی کۆیلەدا وەک کۆیلە فرۆشران. ھورمز ڕەسام ھەوڵیدا کەڵک وەربگرێت لە کاریگەری خۆی لەگەڵ نەجیب پاشا پارێزگاری بەغدا بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر بەدرخان بۆ ئازادکردنی زیندانییەکان، لەنێویاندا کەسوکاری پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، کە پەنایان بۆ شاری مووسڵ بردبوو. بەڵام ھەوڵەکان تەنھا ئەنجامی ڕزگارکردنی نزیکەی ١٥٠ کەس لە نێویاندا خوشکی پاتریاکیشی تێدا بوو، ئەوانی تر وەک غەنیمەتی شەڕ لە نێوان ئاغاکانی کورد و تورک دابەش کرا.

### کۆمەڵکوژیی ساڵی ١٨٤٦
بەدرخان لە ساڵی ١٨٤٦ جارێکی تر ھێرشی کردە سەر گوندەکانی ئاشووری و کۆمەڵکوژی ئەنجامدا کە ئەمجارە سەرنجی چاپەمەنی ئەورووپی بۆ لای خۆی ڕاکێشا و بەشداری کرد لە بڵاوکردنەوەی ئازارەکانی مەسیحییە عوسمانییەکان. وڵاتانی ئەورووپا فشاریان خستە سەر باب ئەلعالی بۆ ئەوەی دەستوەردان بکات بۆ وەستاندنی کۆمەڵکوژییەکان. لەڕاستیدا باب ئەلعالی لە ساڵی ١٨٤٧ سوپایەکی نارد بۆ ناوچەکە، کە لە چەندین شەڕدا لەگەڵ کورددا تێکھەڵچوون و بە گرتن و دەربەدەرکردنی ھەردوو نوروڵڵا و بەدرخان لە ساڵی ١٨٥٠ کۆتایی ھات.

ئەم کۆمەڵکوژییانە بووە ھۆی کوژرانی لایەنی کەم ١٠ ھەزار ئاشووری و کۆتایی بەو سەربەخۆییە ھێنا کە ھۆزە ئاشوورییەکان لەم ناوچە شاخاویانەدا ھەیانبوو. لەبەرامبەردا دەستێوەردانی عوسمانی بووە ھۆی لکاندنی ئەو ناوچانە بۆ ئاراستەکردنی دەسەڵاتی عوسمانی بۆ یەکەمجار و لەناوبردنی دوایین میرنشینە نیمچە سەربەخۆکانی کورد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری
پۆل:مێژووی کورد
شۆڕشی گەنجانی تورک

**شۆڕشی گەنجانی تورک** () ڕوویدا. لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٠٨، لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا کاتێک بزووتنەوەی گەنجانی تورک سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی ناچارکرد دەستووری عوسمانی ساڵی ١٨٧٦ بگەڕێنێتەوە و مژدەی فرەحیزبی لەناو سوڵتانییەت. لە مێژووی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ئەو قۆناغەی دوای شۆڕشی گەنجانی تورک و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە سەردەمی دەستووری دووەم ناسرا. زیاتر لە سێ دەیە پێش ئەوە، لە ساڵی ١٨٧٦دا، دەسەڵاتی پاشایەتی دەستووری لە سەردەمی عەبدولحەمیددا لە سەردەمێکدا دامەزرا کە بە یەکەمین دەسەڵاتی پاشایەتی دەستووری ناسرابوو. و تەنھا ٢ ساڵ  بەردەوام بوو تا عەبدولحەمید ڕایگرت و لە ساڵی ١٨٧٨دا دەسەڵاتەکانی بۆ خۆی گەڕاندەوە. 

شۆڕشێکی دەستووری لە پارێزگاکانی ڕومێلی بە ھاندانی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن سەریھەڵدا و عەبدولحەمید خۆی ڕادەست کرد و گەڕاندنەوەی دەستووری ڕاگەیاند. بەڵام دوای ھەوڵی دژە شۆڕشی شاھانە لە بەرژەوەندی ئەو لە ساڵی دواتردا، ڕووخێنرا و براکەی محەممەدی پێنجەم تەختی پاشایەتی گرتە دەست.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناڕەزایییەکان لە تورکیا
شانشینی مۆنتینیگرۆ

[وێنۆک|شانشینی مۆنتینیگرۆ لە ساڵی [١٩١٣| ١٩١٣]]
**شانشینی مۆنتینیگرۆ** ناسراوە شانشینییەکە دەکەوێتە ڕۆژاوای باڵکان. دامەزراندنی لەلایەن نیکۆلاسی یەکەمەوە ڕاگەیەندرا کە بووە یەکەم پاشای. شانشینییەکە لە کاتی شەڕەکانی بەڵکان دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی فراوانتر بوو، بەڵام لەبەر ئەوەی شانشینییەکە لە لایەن ھاوپەیمانانەوە ھاتە ناو جەنگی جیھانیی یەکەمەوە، لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجارستانەوە داگیرکرا. لەدوای جەنگ شانشینەکە پەیوەندی بە وڵاتانی تری سلاڤیکەوە کرد و وڵاتێک پێکھێنرا کە دواتر بە شانشینی یوگۆسلاڤیا ناسرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٠
شانشینی بولگاریا

**شانشینی بولگاریا** (بە بولگاری: Царство България)، ھەروەھا بە قەیسەریی بولگاری سێیەم ناودەبرێت، و ھەندێکجار بە ئینگلیزی بە **شانشینی بولگاریا** وەرگێڕدراوە، دەسەڵاتێکی پاشایەتی دەستووری بووە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، لە ٥ی تشرینی یەکەم (٢٢ی ئەیلوول بەپێی ساڵنامەی جولیانی) ١٩٠٨، کاتێک بولگاریا لە میرنشینەوە بەرزکرایەوە بۆ قەیسەرییەت.

فێردیناند، دامەزرێنەری بنەماڵەی شاھانە، لە جاڕنامەی سەربەخۆییدا تاجی قەیسەری لەسەر دانرا، ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی پلانە سەربازییەکانی و بەدواداچوونی بژاردەیەک کە ھەموو ئەو زەوییانەی کە زۆرینەی نەتەوەیی بولگاریان لە باڵکاندا یەکبخەن (ئەو زەویانەی لە بولگاریا وەرگیراون و لە پەیمانی بەرلیندا دراوە بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی).

دەوڵەت بە درێژایی بوونی خۆی نزیکەی بەردەوام لە دۆخێکی شەڕدا بوو، بەم ھۆیەوە نازناوی "پروسیای بەڵکان"ی پێبەخشرا. لە ماوەی چەند ساڵێکدا، بولگاریا سوپایەکی زیاتر لە ملیۆنێک پیاوی لە دانیشتووانی نزیکەی ٥ ملیۆن کەس کۆکردەوە و لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، بەشداری سێ جەنگی کرد – جەنگی یەکەم و دووەمی باڵکان، و جەنگی جیھانیی یەکەم. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، سوپای بولگاریا لە لایەن زلھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە ھەڵوەشێنرایەوە و قەدەغە کرا، و ھەموو پلانەکانی یەکخستنی نەتەوەیی خاکەکانی بولگاریا شکستی ھێنا.

کەمتر لە دوو دەیە دواتر، بولگاریا جارێکی دیکە چووە ناو شەڕی یەکێتی نیشتمانییەوە، لە چوارچێوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، و دیسانەوە خۆی لە لایەنی دۆڕاودا بینییەوە، تا لە ساڵی ١٩٤٤دا لایەنی گۆڕی بۆ ھاوپەیمانان. لە ساڵی ١٩٤٦دا دەسەڵاتی پاشایەتی ھەڵوەشایەوە و دوا قەیسەرەکەی ڕەوانەی دەربەدەری کرا و لە شوێنی شانشینەکە کۆماری گەلی بولگاریا جێگیرکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:مێژووی بولگاریا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٠٨
یەکێتیی بالکان

وێنۆک|347x347پیکسڵ|پرۆژەی کۆمۆنیزمی نێونەتەوەییی لەسەر یەکێتی بالکان.
پڕۆژەی **یەکێتیی بالکان** بزووتنەوەیەکی سیاسی چەپ بوو بۆ دروستکردنی دەوڵەت لە باڵکان بە یەکخستنی یووگۆسلاڤیا و ئەلبانیا و یۆنان و بولگاریا و ڕۆمانیا. 

چەمکی فیدراسیۆنی بەڵکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا لە نێو ھێزە سیاسییە چەپەکانی ناوچەکەدا سەریھەڵدا. ئامانجی سەرەکی دامەزراندنی یەکێتییەکی سیاسی نوێ بوو لە ڕێگەی کۆمارێکی فیدراڵی ھاوبەشەوە کە نیمچە دوورگەی بەڵکان لەسەر بنەمای ئینتەرناسیۆنالیزم و سۆسیالیزم و ھاودەنگی کۆمەڵایەتی و یەکسانی ئابووری یەکدەخات. تێڕوانینی بنەڕەتی ئەوە بوو کە پێویستی مێژوویی بۆ ڕزگاری سەرەڕای جیاوازی لە نێوان گەلانی بالکان، بنەمایەکی ھاوبەش بوو بۆ یەکگرتن.

پەرەسەندنی ئەم چەمکە سیاسییە بە سێ قۆناغدا تێپەڕی. لە قۆناغی یەکەمدا ئەو بیرۆکەیە وەک کاردانەوەیەک بۆ ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕوونکرایەوە. لە قۆناغی دووەمدا کە زیاتر لە ماوەی نێوان جەنگەکاندا بوو (١٩١٩–١٩٣٦)، پارتە کۆمۆنیستەکانی بەڵکان بیرۆکەی فیدراسیۆنی بەڵکانیان لە باوەش گرت. قۆناغی سێیەم بە پێکدادانی سەرکردە کۆمۆنیستەکان لە بالکان لەگەڵ جۆزێف ستالین بوو کە لە قۆناغی دوای جەنگی جیھانیی دووەمدا دژی بیرۆکەکە بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی سۆسیالیزم
پۆل:مێژووی بالکان
کۆمەڵکوژیی کەرکووک (ئایاری ١٩٢٤)

**کۆمەڵکوژیی کەرکووک** کۆمەڵکوژییەکە کە لە ٤ی ئایاری ١٩٢٤ لە کەرکووک ڕوویدا و لەلایەن چەکدارە ئاشوورییەکانەوە ئەنجامدرا کە ناوی «سوپای لیڤی» بوو، کە لەلایەن حکوومەتی بەریتانیاوە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی و بەرەنگاربوونەوەی شۆڕشی ١٩٢٠ پێکھێنرا.  ئەم کۆمەڵکوژییە ٣٠ بریندار و ٧٠ کوژراوی بەجێھێشت.   کۆمیساری باڵای بەریتانیا، ھێنری دووبس، سەرنجی لەسەر ئەم کۆمەڵکوژییە داوە و دەڵێت: «بە قووڵی کاریگەری ئەو کارەساتانەی بەیانی دوێنێ ڕوویان دابوو. لەو ڕۆژەوە سەربازە ئاشوورییەکانی کەرکووک گواستراونەتەوە بۆ شوێنێکی دوور و دەستبەجێ لێکۆڵینەوە لە لایەن ئەفسەرانی تایبەتی بەریتانی دامەزراوەوە ئەنجام دەدرێت. بەڵێنتان پێدەدەم ئەگەر ھەریەکێکیان تاوانبارییان سەلمێندرا، ئێمە لە سەپاندنی سزای توند بێبەش نابین، ئەو کەسانەی کە زیانیان پێگەیشتووە قەرەبوو دەکرێنەوە». 

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی حەی ئەلجیھاد

**کۆمەڵکوژیی حەی ئەلجیھاد** لە ٩ی تەممووزی ٢٠٠٦ لە گەڕەکی جیھاد لە بەغدای پایتەختی عێراق ڕوویدا، کاتێک چەکدارانی سەر بە سوپای مەھدی ھێرشیان کردە سەر ماڵی ھاووڵاتیانی مەدەنی سوننە لە گەڕەکی جیھاد و لایەنی کەم ٥٠ کەسیان کوشت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی زۆنگ

**کۆمەڵکوژیی زۆنگ** کوشتنی ١٤٢ ئەفریقی بوو کە لە ڕۆژانی دوای ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٧٨١ دا کرابوونە کۆیلە و وەک ئەندامی تیمی کەشتیی کۆیلەیی "زۆنگ" بردرابوون. کەشتییەکە لەلایەن سندیکایەکی بازرگانی کۆیلەی لیڤەرپوولەوە بوو کە بیمەکردنی ژیانی کۆیلەکان لە ئەستۆی خۆی گرت، ھەر بۆیە خاوەنانی کەشتییەکە داوای قەرەبووی لەدەستدانی کۆیلەکانیان لە کۆمپانیای بیمە کرد، کە کۆمپانیای بیمەکە ڕەتیکردەوە. ھەواڵی کۆمەڵکوژییەکە گەیشتە گرانڤیل سارپ خاوەنی کۆمپانیایەکی دژە کۆیلایەتی، کە سەرکەوتوو نەبوو ھەوڵیدا تیمی کەشتییەکە بە تاوانی کوشتنی بە مەبەست دادگایی بکات. و نەیتوانی سزا مسۆگەر بکات، چونکە یاسا ھەندێک جار کوشتنی بە مەبەستی کۆیلەی یاسایی دەکرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کڵێسای کۆنی ڕۆژھەڵات

**کڵێسای کۆنی ڕۆژھەڵات** (بە سوریانی: ܥܕܬܐ ܥܬܝܩܬܐ ܕܡܕܢܚܐ) کەنیسەی مەسیحی ڕۆژھەڵاتی سووریانییە لە ڕووی عەقیدەیەوە بە درێژکراوەی کەنیسەی مێژوویی ڕۆژھەڵات یان کڵێسای نێستۆری دادەنرێت.   کەنیسەی کۆنی ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٩٦٤ لە کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات جیا بووەوە دوای ئەوەی مار ئیشای شیمۆن سێزدەھەم گۆڕانکارییەکانی ئەنجامدا کە لەلایەن ھەندێک لە شوێنکەوتوانی کڵێساکە پشتگیری نەکرا. بارەگای کەنیسەی کۆنی ڕۆژھەڵات بەغدایە.

بە مەزەندەکردن ١٠٠ ھەزار شوێنکەوتووی لە سەرانسەری جیھاندا ھەیە.

## سەرچاوەکان
کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات

[وێنۆک|کەنیسەی ئاشووری - شەقامی شەھر ئارا - [تاران]]**کەنیسەی ئاشووری کاسۆلیکی پیرۆزی نێردراوی ڕۆژھەڵات** (بە سوریانی: ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚܐ ܕܡܕܢܚܐ ܕܐܬܘܪ̈ܝܝܐ) کەنیسەی مەسیحی ڕۆژھەڵاتییە کە لە ڕووی مێژووییەوە ناوەندی میزۆپۆتامیایە.  کەنیسەی ئاشووری بە درێژکراوەیەکی مێژوویی و عەقیدەی کەنیسەی ڕۆژھەڵات دادەنرێت کە بە ھەڵە بە نێستۆری ناسرابوو. لە ئێستادا کڵێساکە لەلایەن پاتریارک ئاوا ڕۆئێل سەرپەرشتی دەکرێت کە ١٢٢ەمین باوکە لە ھێڵی باوکسالارەکانی ڕۆژھەڵات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
چایچی

***چایچی*** (یان ***چایچێتی***) کەسێکە کە پیشەی چا فرۆشتنەوە لە کیشوەری ھیندستان و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک
پۆل:چا
دین (دەستەواژە)

**دین** () وشەیەکی عەرەبییە و سێ ھەستی گشتی لەخۆ دەگرێت: حوکمدان، داب و نەریت و ئایین. لەلایەن موسڵمان و مەسیحی عەرەبەوە بەکاردەھێنرێت.

لە زاراوەی ئیسلامیدا، وشەکە ئاماژەیە بۆ شێوازی ژیان کە موسڵمانان دەبێت بیگرنەبەر بۆ پابەندبوون بە یاساکانی خوا، کە بیروباوەڕ و کردەوەکان لەخۆدەگرێت. ئەم زاراوەیە لە قورئاندا ٩٨ جار بە واتای جیاواز ھاتووە.

## وشەڕەتناسی
بەپێی قسەکانی ئارسەر جێفری، *دین* پەیوەندیدارە بە ئایینی مرۆڤ، لە *دەنی* پاڵەوی وەرگیراوە، کە لە بنەڕەتدا لە چەمکی ئاڤێستاییی زەردەشتی، *داینا* ھاتووە. ھەندێک لە شارەزایانی وەک نۆلدێکە، ڤۆلێرس، موشێگ ئاساتریان و جۆنی چیونگ لەگەڵ ئەم بیروڕباوەڕە ھاوڕان.

## ئەمانەش ببینە
* دارما
* شەریعەتی ئیسلامی
* کابالا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێناسەی دین

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
شۆڕشی جیھانی

**شۆڕشی جیھانی** تیۆرێکی مارکسیستییە بۆ نەھێشتنی سەرمایەداری لە ھەموو جیھاندا بە پشتبەستن بە ھۆشیاری چینایەتی شۆڕشگێڕی ڕێکخراو لە چینی کرێکاردا. تیۆرییەکە بە ڕوونی ئەوەی خستەڕوو کە ھاوکاتکردنی ئەو شۆڕشانە لەگەڵ یەکتر پێویست نییە و ڕوودان و سەرکەوتنیان پەیوەستە بەو ھەلومەرجە ناوخۆییە یەکگرتووانەی کە ڕێگە بە حیزبێکی شۆڕشگێڕ دەدات سەرکەوتوو بێت و دەست بەسەر دەسەڵات و موڵک و ماڵی چینە بۆرژوازییەکاندا بگرێت و دەوڵەتێکی سۆسیالیستی دابمەزرێنێت کە بە پلەی یەکەم لەسەر بنەمای خاوەندارێتی گشتی ئامرازەکانی بەرھەمھێنان دامەزراوە. وەک چۆن لە زۆربەی قوتابخانە مارکسیستەکاندا ھەیە، وەک ترۆتسکیزم ، بۆ نموونە، کەسایەتی نێونەتەوەیی وەک بنەمای خەباتی چینایەتی مایەوە، جگە لە پێویستی بەدەستھێنانی پشتیوانی لەسەر ئاستی جیھانی، دوو ھۆکاری بنەڕەتی **شکستی** تیۆری سۆسیالیزمی ناوخۆیی بوون. وەک چۆن لە بیرۆکەکانی مارکسیزمدا ئاساییە، ئامانجی کۆتایی تیۆری شۆڕشی جیھانیی نوێنەرایەتی سۆسیالیزمی جیھانی و کۆمۆنیزمی یەکگرتوو دەکات.

## بزووتنەوە کۆمۆنیستییەکان
شۆڕشی تشرینی یەکەمی ١٩١٧ لە ڕووسیا شەپۆلێکی شۆڕشگێڕانەی سەرھەڵدانی سۆسیالیستی و کۆمۆنیستی لە سەرانسەری ئەورووپا بەرپاکرد کە دیارترینیان شۆڕشی ئەڵمانیا و شۆڕشی ھەنگاریا و بینۆ ڕووسۆ و جەنگی شۆڕشگێڕی فینلاندی ماوە کورت لەگەڵ کۆماری کرێکارانی سۆسیالیستی فینلەندی کە لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدا دەستکەوت و سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێنا.

ڕێک لە ساڵانی ١٩١٨–١٩١٩، وا دەردەکەوت کە سەرمایەداری بەم زووانە لە کیشوەری ئەورووپا بۆ ھەمیشە بنبڕ ببێت. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی کە ھێزەکانی ئەورووپا زۆرینەی ڕووی زەوییان کۆنتڕۆڵ کردبوو، ئەم ڕووداوە دەکرا بە مانای کۆتایی سەرمایەداری نەک تەنھا لە ئەورووپا بەڵکو لە ھەموو شوێنێک بێت.

لەگەڵ نزیک بوونەوەی شۆڕشی جیھانی، مارکسیستەکان گەشبینییەکی زۆریان بەسەردا گرت کە لە کۆتاییدا زوو دەرکەوت. شۆڕشەکانی ئەورووپا یەک بە یەک تێکشکان، تاوەکو شۆڕشگێڕانی ڕووسیا لە کۆتاییدا خۆیان بە تاکە ڕزگاربووی دۆزیەوە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە لەسەر ئەو بیرۆکەیەی کە دەوڵەتێکی کشتوکاڵی و دواکەوتووی وەک ڕووسیا دەتوانێت بە یارمەتی حکوومەتە شۆڕشگێڕە سەرکەوتووەکان سۆسیالیزم دابمەزرێنێ لە بەشە پیشەسازییەکانی ئەورووپا ھەر کە دەرکەوت ئەو یارمەتییە نایەت تووشی قەیران بوون.

لەدوای ئەم ڕووداوانە و تا ئەمڕۆش جارێکی تر بارودۆخی نێونەتەوەیی لەشۆڕشی جیھان نزیک نەبووەتەوە کاتێک فاشیزم لە ئەورووپا گەشەی کرد لە ١٩٤٠ەکاندا، کۆمینترن بەرەی جەماوەری لەگەڵ سەرمایەدارانی لیبرال لە دژی فاشیزم ھەڵبژارد نەک شۆڕشێکی ڕاستەوخۆ، پاشان لە لوتکەی جەنگی جیھانیی دووەم لە ساڵی ١٩٤٣، کۆمینترن لەسەر داوای ھاوپەیمانە ڕۆژاواییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت ھەڵوەشایەوە

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایدۆلۆژیای حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
سوپای شۆڕش

**سوپای شۆڕش** ھاوپەیمانییەکی یاخیبووانی سووریایە و سەر بە بەرەی باشووری سوپای ئازادی سووریایە. لە پێنج کوتلەی سوپای سووریای ئازاد پێکھاتبوو کە بە پلەی یەکەم لە پارێزگای دەرعا لە باشووری ڕۆژاوای سووریا کاریان دەکرد. یەکێک لە سەرکردەکانی ڕای گەیاندووە، ئەو گرووپە «ژوورێکی ئۆپەراسیۆنی کاتی»یە بەھۆی جیابوونەوەی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی دەرعا، ھەروەھا «دەرگا کراوەیە» بۆ ئەوەی گرووپەکانی دیکە بچنە ناو ھاوپەیمانییەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پاکتاوی نەتەوەیی پریێدۆر

لە کاتی جەنگی بۆسنەدا ھەڵمەتێکی پاکتاوی نەتەوەیی ھەبوو کە لەلایەن سەرکردایەتی سیاسی و سەربازی سڕبی بۆسنە لە سوپای کۆماری سڕبی بۆسنە دژی خەڵکی مەدەنی بۆسنە و کرواتی زۆرینەیان لە ناوچەی پپریێدۆر لە بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لە ساڵانی ١٩٩٢ و ١٩٩٣ ئەنجامدرا. ژمارەی سڕبەکان زۆر کەم بووەوە: لە کۆی ٥٠ ھەزار بۆسنیک و ٦ ھەزار کرواتی، نزیکەی ٦ ھەزار بۆسنیک و ٣ ھەزار کرواتی تا کۆتایی شەڕەکە لە شارەوانییەکەدا مانەوە. دوای کۆمەڵکوژییەکەی سربرێنیتسا، پریێدۆر ئەو ناوچەیە بوو کە زۆرترین ڕێژەی مردنی خەڵکی مەدەنی لە کاتی جەنگی بۆسنەدا ھەبوو. بەپێی ئاماری سەنتەری توێژینەوە و بەڵگەنامەسازی کە بنکەکەی لە سەرایێڤۆدایە، لەکاتی جەنگدا ٤٨٦٨ کەس لە شارەوانی پریێدۆر کوژراون یان بێسەروشوێن بوون. لە نێویاندا ٣٥١٥ ھاووڵاتی مەدەنی بۆسنیایی و ١٨٦ ھاووڵاتی مەدەنی کرواتی و ٧٨ ھاووڵاتی مەدەنی سڕبی بوون. تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣، ٩٦ گۆڕی بەکۆمەڵ دۆزراونەتەوە و نزیکەی ٢١٠٠ قوربانی ناسێنراون کە زۆربەیان بە شیکاری دی ئێن ئەی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەوساندنەوەی موسڵمانان
بدوون

**بدوون** یان **بێوڵاتەکان**  یان وەک زاراوەی فەرمی حکومەت پێی دەڵێن **دانیشتووانی نایاسایی**  گرووپێکی دانیشتووانن کە بە شێوەیەکی نایاسایی دەژین وەک لە کووەیت کە ڕەگەزنامەی کووەیت یان ڕەگەزنامەی ھیچ وڵاتێکی تریان نییە. زۆرینەیان لە سوپا و پۆلیسی کووەیتدا خزمەتیان کردووە پێش ئەوەی عێراق لە ساڵی ١٩٩٠ دا کووەیت داگیر بکات. ژمارەیان پێش لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کووەیت لە ساڵی ١٩٩٠ گەیشتە لوتکە، کاتێک ژمارەی دانیشتووانیان بەپێی خەمڵاندنە فەرمییەکان گەیشتە نزیکەی ٣٥٠ ھەزار کەس. بەڵام ئەم ژمارەیە دوای ئازادکردنی کووەیت لە ساڵی ١٩٩١ دابەزی و گەیشتە نزیکەی ٢٢٥ ھەزار کەس.پرسی بێوڵاتان بە یەکێک لەو بابەتانە دادەنرێت کە کاریگەری زۆری لەسەر تۆماری مافی مرۆڤی کووەیت ھەیە، بێوڵاتان لە وڵاتی دیکەش ھەن وەک میانمار و عەرەبستانی سعوودی و ئوردن.

## ژمارەیان
بەپێی ئاماری کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ژمارەی بێوڵاتان (بدوون) تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢٣ نزیکەی ٤.٤ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھاندا ھەن، کە لە سەرانسەری ٩٧ وڵاتدا دابەشکراون. بەڵام پێدەچێت ژمارەی ڕاستەقینە زۆر لەوە زیاتر بێت، چونکە زۆرێک لە وڵاتان داتای فەرمی لەسەر ئەم پۆلە پێشکەش ناکەن.

ئەو وڵاتانەی زۆرترین ژمارەی بێوڵاتیان تێدایە و داتاکانی کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھەندێک وڵات ژمارەیەکی زۆر خەڵکی بێوڵاتیان ھەیە، لەوانە:

بەنگلادیش: زۆرترین ژمارەی خەڵکی بێوڵاتی تێدایە، کە ژمارەیان بە نزیکەی ٩٥٢ ھەزار و ٣٠٩ کەس مەزەندە دەکرێت کە زۆربەیان ڕۆھینگیانن کە لە میانمار ھەڵاتوون.

میانمار شوێنی نیشتەجێبوونی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی بێوڵاتە، بەتایبەتی ڕۆھینگیان کە ٦٠٠ ھەزار کەس دەبن، کە وەک ھاوڵاتی دانپێدانراو نین.

تایلەند: ئەو نەتەوە جۆراوجۆرانە دەگرێتەوە کە بەھۆی نەبوونی تۆماری لەدایکبوون یان سنووردارکردنی یاساییەوە بەدەست بێوڵاتییەوە دەناڵێنن کە ژمارەیان لەنێوان ٤٤٠ ھەزار بۆ ٥٩٢ ھەزار کەسە.

عەرەبستانی سعوودی: ژمارەی بێوڵاتان ڕوون نییە بەڵام لە ٧٠ ھەزار کەس کەمتر نییە و ڕەنگە بگاتە ٢٥٠ ھەزار کەس.

کووەیت شوێنی «بدوون»ەکانە بە زاراوەی گشتی کە دەیان ساڵە بێوڵاتن کە سەروو ٨٠ ھەزار کەسن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاکتاویی ڕەگەزی
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:کۆمەڵگای کووەیتی
پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
ئەحمەد تۆفیق پاشا

**ئەحمەد تۆفیق پاشا** (١٨٤٥–١٩٣٦) سیاسەتمەدارێکی عوسمانی بووە کە دوا کەس بووە لە ساڵی ١٩٢٢ پۆستی  وەزیری گەورەی وەرگرتووە،  لە ١١ی شوباتی ١٨٤٥ لە ئەستەنبوڵ لەدایکبووە و لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٦ لەوێ کۆچی دوایی کردووە. جگە لەوەی سێ جار وەزیری گەورە بووە، کە دووەم بەرزترین پۆستی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بووە لە دوای سوڵتان، کۆمەڵێک پۆستی گرنگی ھەبووە. لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەم و مەحممەدی شەشەمدا بۆ ماوەی چواردە ساڵ وەزیری دەرەوەی عوسمانی بووە، بە گشتی دوو ساڵ و چوار مانگ و بیست و نۆ ڕۆژ لە پۆستەکەیدا بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:سیاسەتوانانی خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:ڕۆماننووسانی تورک