open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جۆن جیھادی

**جۆن جیھادی** (بە ئینگلیزی: Jihadi John)یان جۆنی زیندانیوان، ناوێکی ساختە کە پێدەچێت ناوی محەممەد جاسم ئیموازی بێت، بە جێبەجێکاری لەسێدارەدانی بارمتە بیانییەکان ناسراوە، خەڵکی بیدون بوو لە کووەیت، لەگەڵ خێزانەکەی کۆچیان کرد بۆ بەریتانیا لە ساڵی ١٩٩٤، و ھاووڵاتییەکی بەریتانییە. شەوی ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥، بەرپرسانی ئەمریکا ڕایان گەیاند کە جیھادی جۆن بە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانەوە کراوەتە ئامانج بە مووشەکی ھێلفایر، کاتێک لەناو ئۆتۆمبێلێکدا بووە لە شاری ڕەققە، ڕۆژی دواتر بەرپرسان ڕایان گەیاند کە زۆر دڵنیان کە جیھادی جۆن تیرۆر کراوە.

## تایبەتمەندییەکان
جۆن جیھادی شارەزای زمانی ئینگلیزی بەریتانییە، بەو پێیەی لە بەریتانیاوە ھاتووە بۆ پەیوەندیکردن بە گرووپی وڵاتی ئیسلامیی، پێشتریش لە سووریا دەژیا. جۆن بەناوبانگ بوو بە ھەڵگرتنی چەقۆ بۆ سەربڕینی بارمتە لەبەردەم کامێرا بۆ جیاکردنەوەی سەری لە جەستەی، ھەروەھا جلێکی ڕەشی لەبەردا بوو بۆ داپۆشینی ھەموو جەستەی جگە لە چاوەکانی، ھەروەھا یەکێک لە بارمتەکانی ھەڵگرتبوو کە جلی پرتەقاڵی لەبەردا بوو، و ھۆکاری کوشتنی بارمتەکانە، چونکە ھاوپەیمانی نێونەتەوەیی پێداگری لەسەر بۆردوومانکردنی ئامانجەکانی وڵاتی ئیسلامی کرد، کە ژیانی بارمتەکە دەخاتە مەترسییەوە، و ھاوپەیمانی نێونەتەوەیی بەھای ١٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکیی تەرخان کرد بۆ دەستگیرکردنی جۆن، ھەروەھا جۆن جیھادی سەربازانی سووریای سەر بە میریی بەشار ئەسەدی لە سێدارەدا.

## ژیان
محەممەد جاسم عەبدولکەریم عەلینان ئەلزەفیری لە ١٧ی ئابی ١٩٨٨ لە کوێت لە باوک و دایکێک بە ناوەکانی جاسم و غەنییە لەدایکبووە. خێزانەکە خەڵکی بیدونە، لە ساڵی ١٩٩٤ کاتێک تەمەنی شەش ساڵ بوو ڕوویان لە ئینگلتەرا کردووە. لە ناو ڕۆژاوای لەندەن نیشتەجێ بوون، لە نێوان موڵکەکانی مایدا ڤەیلدا دەجووڵان، دواتر لە سانت جۆن ود و دواجار لە کوینز پارک ژیاون. ئیموازی چووە قوتابخانەی سەرەتایی کڵێسای سانت مریەم مەگدالین لە ئینگلتەرا، و دواتر ئەکادیمیای کۆمەڵایەتی کویتنێت کیناستۆ.

لە ساڵی ٢٠٠٦ چووە زانکۆی وێستمینستەر و سیستەمی زانیاری و کارگێڕی بازرگانی خوێندووە. دوای سێ ساڵ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی دەستەبەر کرد. لە تەمەنی ٢١ ساڵیدا لە کۆمپانیایەکی تەکنەلۆژیا لە کوێت وەک بازرگان کاری کردووە، بەڕێوبەرەکەی بە باشترین کارمەندی کۆمپانیاکەی دانابوو.

## مردن
لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦، داعش بۆ یەکەمجار لە ڕێگەی گۆڤاری ئەلیکترۆنیی ئینگلیزیی ڕێکخراوەکەوە بە ناوی «دابیق»، مردنی محەممەد ئیموازی ناسراو بە «جیھادی جۆن» ڕاگەیاند. سوپای ئەمریکا لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ ڕای گەیاند کە «دڵنیایە» کە ئیموازی لە ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەواندا لە شاری ڕەققە کوژراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
مینوو مەجیدی

**مینوو مه‌جیدی** (١٣٣٩، قه‌سر شیرین - ١٤٠١، کرماشان)، له بنه‌ماڵه‌یکی کوردی یارسان له دایک بوو و به ئایین یارسان بوو. مینو مه‌جیدی بۆ ژیان کۆچ ئه‌کاته کرماشان و له‌وێ ئه‌ژیت.

## ژیان
خاتوو مینوو مه‌جیدی له کوردانی یارسان خه‌ڵکی شاری قه‌سری شیرین سه‌ر به کرماشان بوو. مینو مه‌جیدی مامۆستای ده‌رکراوی وه‌رزش و ته‌ندرووستی بوه له کۆماری ئێسلامی، له دوای ده‌رکردنی له وه‌زاره‌تی فێرکاری، خاتوو مینوو ژیانی خۆی ته‌ڕخان به فێرکاری تێنیسی ناشنوایان کردوو. هه‌روه‌ها مینو مه‌جیدی، دایکی سێ منداڵ، دوو کچ و کورێک بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:یارسانییەکان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
فیفا ٢١

وێنۆک
**فیفا ٢١** یارییەکی ڤیدیۆیی تۆپی پێیە کە لەلایەن کۆمپانیای ھونەری ئەلیکترۆنی وەک چاپی ساڵی ٢٠٢١ ی زنجیرەی فیفا بڵاوکراوەتەوە. ئەمە ٢٨ەمین چاپە لە زنجیرەی فیفا کە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز و پلەیستەیشن ٤ و ئێکس بۆکس یەک، و نینتێندۆ سویچ بڵاوکرایەوە و وەشانی نوێکراوەی لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ بۆ پلەیستەیشن ٥ و ئێکس بۆکس سیریز ئێکس بڵاوکرایەوە ئێکس بۆکس سێرێس ئێکس و ئێس consoles. لەگەڵ وەشانێکی بۆ Stadia لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢١ بڵاوکرایەوە. یارییەکە لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە کەناڵی EA Play Live ڕاگەیەندرا. EA Play لە ئەکاونتی فەرمی کۆمپانیای ئێلەکترۆنیک ئارتس تویچ بەڕێوەچوو بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا. کیلیان مباپێ لە بەرگی سەرجەم چاپەکاندا ھاتبوو. کۆمپانیای EA Sports ھاوبەشییەکی تایبەتی چەند ساڵەی لەگەڵ میلان و ئینتەرمیلان ڕاگەیاند، و ڕۆما لە چاپی داھاتووی یارییە ڤیدیۆیییەکانی فیفا ٢١دا بەشداری ناکات. ھەروەھا ڕەنگی تەوەرەی یارییەکە وەنەوشەیییە چوار چاپی جیاوازی ئەم یارییە بەردەستە بۆ داواکردن: Standard Edition, Champions Edition, Ultimate Edition و Beckham Edition Edition.بۆ ئەم چاپەی فیفا، کیلیان مباپی یاریزانی فەرەنسی لەسەر بەرگی فیفایە. لە وەشانی ستاندارددا کیتی ماڵەوەی پاریس سانجێرمان لەبەر دەکات، لە وەشانی چامپیۆنزدا درێسێکی دەرەوەی لەبەردایە کە لۆگۆی چامپیۆنزلیگی لەسەر شان بێت، لە وەشانی Ultimateیشدا بە جلوبەرگی نا وەرزشییەوە دەردەکەوێت کاتێک دەگاتە کلیرفۆنتێن بۆ ئەوەی بە پێ بڕوات لەگەڵ ھەڵبژاردەی نیشتمانی تۆپی پێی فەرەنسا.
ھەروەھا ئەو یاریزانانەی یارییەکەیان بۆ ئێکس بۆکس وەن یان پلەیستەیشن ٤ کڕیوە دەتوانن یارییەکە بۆ ئێکس بۆکس سێرێس ئێکس و پلەیستەیشن ٥ بە خۆڕایی دابەزێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢٠
پۆل:یاریەکانی فرۆستبایت (بزوێنەری یاری)
پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن ٥
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایەکانی نینتێندۆ سویچ
پۆل:کایە بەرزکراوەکانی پلەیستەیشن ٤ پرۆ
پۆل:کایەکانی ستادیا
پۆل:ئەو کایە ڤیدیۆیییانەی لە کەنەدا پەرەیان پێدراوە
پاڵتۆ

وێنۆک
**چاکەت** بریتییە لە جلوبەرگێک کە بەزۆری قۆڵی درێژی ھەیە و لەلایەن ھەردوو ژن و پیاوەوە بۆ مەبەستیی مۆدە و گەرمکردنەوە لەبەر دەکرێت. چاکەتەکان لە پێشەوە کراوەن و بە دوگمە و زیپ و تەوقەی چەسپاو و کلیپی تایبەت و پشتێنی تایبەت بەیەکەوە بەستراونەتەوە. ھەندێک چاکەت گۆچان و کابۆیان ھەیە. ڕەش فۆرماڵیترین ڕەنگە بۆ عەزی.

## مێژوو
چاکەت یەکێکە لە کۆنترین وشەکانی جلوبەرگ لە زمانی ئینگلیزیدا کە بەڵگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست.

## جۆرەکانی بڕین
جیاوازی نێوان دەوری سنگ و دەوری کەمەر پانتۆڵەکە بە پشتبەستن بە ئینج پێی دەوترێت دابەزین و لە نێوان ٢ بۆ ٨ ئینجدایە. درۆپ ئەم جۆرەی ھەیە: ١.
* بڕینی ستاندارد یان **دابەزین ٦**, جیاوازی نێوان سنگ و کەمەر ٦ ئینج.
* بڕینی وەرزشی یان **دابەزاندنی ٨**, جیاوازی نێوان سنگ و کەمەر ٨ ئینج.
* جەستە بڕین یان **دابەزین ٤**, جیاوازی نێوان سنگ و کەمەر ٤ ئینج.

## سەرچاوەکان

پۆل:جلوبەرگ
پۆل:واوشە فەڕەنسییەکان
فیفا ٢٠

وێنۆک
***فیفا ٢٠*** ()یارییەکی ڤیدیۆیی ھاوشێوەکردنی تۆپی پێیە لە ژانری وەرزشیدا کە لەلایەن کۆمپئییئەی سپۆرتز (Sports) وەک بەشێک لە زنجیرە یارییەکانی *[[فیفا (زنجیرە کایەی ڤیدیۆیی)|فیفا]]* بڵاوکراوەتەوە. ئەم یارییە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩، لەسەر پلاتفۆرمەکانی مایکرۆسۆفت ویندۆز و پلەیستەیشن ٤ و ئێکس بۆکس یەک و نینتێندۆ سویچ بڵاوکرایەوە، و وەشانی مۆبایلەکەی (فیفا مۆبایل) بۆ سیستەمی کارپێیکردنی ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٩
پۆل:یاریەکانی فرۆستبایت (بزوێنەری یاری)
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:یارییەکانی ئیسپۆرتز
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایەکانی نینتێندۆ سویچ
پۆل:ئەو کایە ڤیدیۆیییانەی لە کەنەدا پەرەیان پێدراوە
سەروەری ئێران بەسەر سێ دوورگە

وێنۆک|250px| دوورگەکانی ئەبو موسی، تونبە گەورە و بچووکەکان لەسەر نەخشەی ئێران و توران لە سەردەمی قاجار کە لەلایەن ئەدۆلف ستیلەرەوە کێشراوە. ڕەنگی دوورگەکان لەسەر نەخشەکە خاوەندارێتی خۆیان بۆ ئێران دەسەلمێنێت.
**سەروەری ئێران بەسەر سێ دوورگەی** ئەبو موسا و تونبی گەورە و تونبی بچووکدا ڕەگ و ڕیشەی لە سەردەمی شانشینی ئیلامی، ماد، ھەخامەنی، پارتی و ساسانیدا ھەیە. لەم ماوەیەدا نەزم و ئاسایشی ئێران بەسەر تەواوی کەنداوی فارس و دوورگەکانیدا حوکمڕانی دەکرد. لە ساڵی ١٩٤٨دا ئەو سێ دوورگەیە بە تەواوی لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیاوە وەک پارێزەری فەرمی میرنشینە ئاشتەواوەکان داگیرکران، بەڵام تا ساڵی ١٩٧١ ھیچ کام لە حکوومەتەکانی ئێران لەو کاتەدا ئەم داگیرکارییەیان قبوڵ نەکرد و بۆموسی لەگەڵ بیگ تونب و تونبی بچووک لەکاتی دابەشبوونی وڵاتەکانی ئێران. لە ساڵی ١٩٧١ دوای ڕێککەوتنی نێوان ئێران و بەریتانیا و پێش کشانەوەی ھێزە سەربازییەکانی بەریتانیا لە ناوچەکە و دامەزراندنی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، ئەبو موسا، لەگەڵ تونبی گەورە و تونبی بچووک، دواجار دوای نزیکەی ٧٠ ساڵ سکاڵای بەردەوام لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە لەدژی داگیرکاری ئینگلیز. بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
ڕووباری تۆرنیۆ

وێنۆک|شوێنی ڕووباری تۆرنیۆ
**ڕووباری تۆرنێ** کە بە **ڕووباری تۆرنیۆ** ناسراوە (فینلاندی: Tornionjoki، سویدی: Torne älv , Torneälven، سامی باکوور: Duortneseatnu , Meänkieli: Tornionväylä) ڕووبارێکە لە باکووری سوید و فینلاند. بۆ نزیکەی نیوەی درێژییەکەی، سنووری نێوان ئەم دوو وڵاتە دیاری دەکات. لە بەشەکانی سەرەوەدا، ڕووبارەکە لە سوید ھەڵکەوتووە پێش ئەوەی لەگەڵ ڕووباری موۆنیۆ یەکتر بکەوێت کە لەوێدا ھاوتەریب دەبێت لەگەڵ سنوورە نێودەوڵەتییەکان. لە دەریاچەی تۆرنتراسک لە نزیک سنووری نەرویج بەرز دەبێتەوە و بە گشتی بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات بۆ مەودای ٥٢٢ کیلۆمەتر (٣٢٤ میل) دەڕژێتە ناو کەنداوی بۆتنیا. گەورەترین ڕووبارە لە ناوچەی نۆربۆتن ھەم لە ڕووی درێژییەوە و ھەم بەپێی ڕووبەری بەشە ئاوییەکان.

لە سەرچاوەکەیدا، تۆرن دەکەوێتە نزیک باکووری ئەتڵەسی و نارڤیک لە دیوەکەی تری بەشە ئاوەکە، چەند ھەزار کیلۆمەترێک لە نێوان شوێنەکاندا لە ڕێگەی ڕێڕەوی ئاوەوە دوورە.

## جوگرافیا
حەوزی تۆرن کۆی ڕووبەری ٣٧٣٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (١٤٤٠٠ میل چوارگۆشە)یان ٤٠١٤٧٫١ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (١٥٥٠٠٫٩ میل چوارگۆشە) (بڕوانە ھێڵی لایەنی). لەم ژمارەیە ٢٥٬٣٩٢٫٢ کم٢ (٩٬٨٠٤٫٠ میل چوارگۆشە) یان ٢٥٬٣٩٣٫١ کم٢ (٩٬٨٠٤٫٣ میل چوارگۆشە) لە سویددایە، ١٠٬٤٠٠ کم٢ (٤٬٠٠٠ میل چوارگۆشە) یان ١٤٬٢٦٦٫٣ کم٢ (٥٬٥٠٨٫٢ میل چوارگۆشە) یە لە فینلاند و ١٥٠٠ کم٢ (٥٨٠ میل چوارگۆشە) یان ٤٩٧٫٧ کم٢ (١٩٢٫٢ میل چوارگۆشە) لە نەرویج.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبارەکانی فینلاند
پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:سنووری فینلاند-سوێد
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەورووپا
پۆل:تۆرنیۆ
پۆل:ڕووبار
کاپوچینۆ

**کاپوچینۆ** ((بە ئیتاڵی : Cappuccino) جۆرێکە لە قاوە تێکەڵ بە شیر، و لەلایەن ئیتاڵییەکانەوە داھێنراوە، لە کافێکان دەفرۆشرێت و بە جۆرەکانی دیکۆراتی وەک فۆم یان کرێم دەڕازێنرێتەوە، قاوەی ئیتاڵی کە پێکھاتووە لە ئیسپرێسۆ بە ڕێژەیەکی کەم، کە شیر و کەفی شیری بە یەکسانی تێدەکرێت، لەوانەیە لەناو کوپێکی گەورەدا پێشکەش بکرێت، و ھەندێکجار بە تۆزی کاکاو یان تۆزی دارچین ڕازێنرێتەوە، شەکریش لەگەڵیدا پێشکەش دەکرێت بۆ ھەرکەسێک کە حەزی لێبێت، کاپوچینۆ دەوڵەمەندە بە کالۆری، بەو پێیەی ھەر کوپێک نزیکەی ٣٠٠ کالۆری لەخۆدەگرێت، ئەمەش بەھۆی ڕێژەی بەرزی کاربۆھیدراتەکانی ناو ئەو کرێم و شەکرەی کە لێی ئامادە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:قاوە
سنووری فینلاند-سوێد

[وێنۆک|[پردی ئاڤاساکسا لە ڕووباری تۆرنیۆنجۆکی دەبڕێت.]]
**سنووری فینلاند و سوێد** سنووری نێوان وڵاتانی فینلاند و سوێدە. نزیکەی تەواوی سنوورەکە بە ئاودا تێدەپەڕێت: بەدرێژایی ڕووباری تۆرنیۆ و لقەکانی، و لە کەنداوی بۆتنیا. تەنھا چەند کیلۆمەترێک لە سنوورەکە لەسەر زەوییە وشکەکانە. بەھۆی پەیمانی شنگن و یەکێتی پاسپۆرتی باکوور، دەتوانرێت سنوورەکان زیاتر بە ئازادی تێپەڕێنرێت.

## ڕێڕەوی سنوور
وێنۆک|ڕاست|پردی شەمەندەفەری تۆرنیۆنجۆکی بە دوو کۆمەڵە ھێڵی ئاسن بە پێوەرەکانی جیاواز.
وێنۆک|سنووری ئاڵۆز لە ڕێگەی دوورگەی مارکێتەوە.
لە باکوورەوە سنووری فینلاند و سوێد لە سێ خاڵی تریکسرۆسێت لە سنووری نەرویجەوە دەست پێدەکات، کە دەکەوێتە دەریاچەی کۆلتاخارڤی لە نزیک کیلپیسیارڤی، کە ھەروەھا باکوورترین خاڵی سوێدە. یەکەم ٢٣٠ م (٧٥٠ پێ)ی سنوورەکە بە ھێڵی ڕاست و بە ھێمای سنوور دیاری کراوە. سنوورەکە وەک سنوورێکی ڕووبار بەردەوامە: سەرەتا بە درێژایی ڕووبارێکی بچووک تا کووکیمایارڤی، پاشان بە درێژایی کووکیماجۆکی تا کیلپیسیارڤی، پاشان بە درێژایی ڕووبارەکانی کۆنکاماینۆ، موۆنیۆنجۆکی و تۆرنیۆنجۆکی، بە گشتی ٥٥٥٫٥ کم (٣٤٥٫٢ میل) بۆ خوارەوە تا تۆرنیۆ. سنووری ڕووبارەکە بە درێژایی قووڵترین بەشەکانی ڕووبارەکان (تالوێگ) دەڕوات، و بە ھێمای سنوورییەکان نیشانە نەکراوە؛ لەبری ئەوە شوێنی سنوورەکان بە نەخشە فەرمییەکانی پرۆتۆکۆڵی سنوورەکان دیاری دەکرێت. ھەندێک نیشاندەری سنوور لە نزیک تۆرنیۆ ھەیە کە سنوورەکە لەسەر وشکانی دەڕوات

لە تۆرنیۆ سنوورەکە لە ڕووبارەکەوە دەڕوات: ناوەندی شاری تۆرنیۆ دەکەوێتە ڕۆژاوای ڕووبارەکە، بەڵام سەر بە فینلەندایە. سنوورەکە بە ھێڵی ڕاست بۆ ماوەی ٤٫٠٣ کیلۆمەتر لە نێوان شارەکانی تۆرنیۆ و ھاپاراندا دەڕوات، لەوێشەوە بە ھێڵی ڕاست ٢٥٫٣١ کم وەک سنوورێکی دەریایی زیاتر لە ڕێگەی دەریاوە، بەڵام بە دوورگەکانیشەوە لەنێویاندا یەکێکیان بە ناوی کاتاجا. لە ساڵی ١٨٠٩ سنوورەکە چووە نێوان دوورگەکانی کاتاجا و ئیناکاری، بەڵام گەڕانەوەی دوای سەھۆڵبەندان وای کردووە کە یەک دوورگە یەکبگرن. سنوورەکە وەک سنوورێکی دەریایی بەردەوامە تا خاڵێک لە کەنداوی بۆتنیا، کە ئاوەکانی خاکی فینلاند و سوید لە یەکتر جیا دەبنەوە.

لە کەنداوی بۆتنیا و دەریای بۆتنی، ئاوە خاکییەکانی فینلاند و سوید بە ئاوە نێودەوڵەتییەکان جیا دەکرێنەوە. لە نۆرا کڤارکن، مەودای نێوان وشکانی بۆ ٢٢٫٤ کیلۆمەتر (١٢٫١ نانۆمەتر) دابەزیوە، کە کەمتر لە ١٢ میل دەریایی ئاسایی (٢٢ کم) دەدات بە ھەر وڵاتێک. لێرەدا کەناڵێکی تەسک لە ئاوی نێودەوڵەتی بە ڕێگایەکی ڕێککەوتوودا دەڕوات. ئاوە خاکییەکان جارێکی دیکە لە دەریای ئالاند کۆدەبنەوە، کە وڵاتەکان سنووری دەریایی ١٥ کیلۆمەتریان ھەیە. سنوورەکە دوورگەی مارکێت دەبڕێت، کە سنوورێکی درێژی ٤٧٠ مەتر و شێوەی ئاڵۆزی ھەیە و بە ھێمای سنوورییەکان دیاری کراوە.

ئاوە نێودەوڵەتییەکانی نێوان وڵاتان بەسەر ناوچەی ئابووریدا دابەشکراون. سنووری نێوان ناوچە ئابوورییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی بە ھێڵی ڕاست لە ڕێگەی خاڵە کۆئۆردینیاتی دیاریکراوەکانەوە دەڕوات. لە ساڵی ١٩٧٢ و ١٩٩٤دا ڕێککەوتن لەسەر سنوورەکان کراوە. سنووری زۆنەکە بەرەو باشوور بەردەوام دەبێت بۆ باکووری دەریای باڵتیک تا خاڵێک کە لەگەڵ سنووری ناوچەی ئیستۆنیا یەکدەگرێتەوە. سێ خاڵی نێوان ناوچە ئابوورییەکان بە پەیماننامەیەک پێناسە دەکرێت کە لە ساڵی ٢٠٠١ واژوو کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنووری فینلاند-سوێد
ئەکیلیسی دیڤۆریا

**ئەکیل دوڤێریا** (;  – ) ئەو وێنەکێش و چاپکەر بووە خەڵکی فەرەنسا کە زیاتر بە وێنە ھونەرمەند و نووسەرە بەناوبانگەکانی ناسراوە. ھەروەھا خەڵاتی لیجۆن دی ھۆنەری بەدەستھێناوە.

## سەرەتای تەمەن
باوکی کارمەندێکی مەدەنی ھێزی دەریایی بووە. دیڤێریا بوو بە خوێندکاری ئان-لویس جیرۆدێت-تریۆسۆن و لویس لافیت. لە ساڵی ١٨٢٢ لە ساڵۆنی پاریس دەستی بە نمایشکردن کردووە. لەکاتێکدا لەگەڵ براکەی یوجین کە ھاوکات نیگارکێش بوو، قوتابخانەیەکی ھونەری کردەوە

## کارە ھونەرییەکان
alt=|وێنۆک|وێنە. ١٠ قسەی خۆشی دروستکەری کۆرسێت. "تەنھا قەبارەی ڤینۆسە!" (دیڤێریا).
تا ساڵی ١٨٣٠ دیڤێریا بوو بە وێنەکێشییەکی سەرکەوتوو و زۆرێک لە بەردنووسەکانی لە شێوەی دەفتەر و ئەلبوومدا بڵاوکردەوە (بۆ نموونە، ;وێنەکێشانەکانی بۆ *[[گۆتێ]]'s *فاوست*، ١٨٢٨) و ڕۆمانی ڕۆمانسی. ھەروەھا زۆر [[نەخشاندن]]ی ناوەڕۆکی [[ئازادی]] بەرھەمھێنا.*

### ستایلکردن
ئەزموونی دیڤێریا لە ھونەری ڤینێت و مێزۆتینت کاریگەری لەسەر بەردنووسە زۆرەکانی ھەبوو، کە زۆربەیان لەلایەن خەزوورییەوە، چارڵز-ئیتیان مۆت دەرچوون. زۆربەی کارەکانی لە «دیمەنی مێژوویی ساختە، خواپەرست، ھەستیار یان ئیرۆتیک» پێکھاتبوون. (ڕایت) بەو پێیەی کە بە دەگمەن تەوەرەی تراژیدی یان گۆڕی وێنا کردووە، کەمتر ڕۆمانسی لە زۆرێک لە ھونەرمەندەکانی دیکەی ئەو سەردەمە دەردەکەوێت. تابلۆکانی بە شێوەیەکی سەرەکی بە بەکارھێنانی ڕەنگی ئاو ئەنجام دەدرا. شاعیر و ڕەخنەگری فەرەنسی چارڵز بۆدلێر ئاماژەی بە زنجیرە پۆرترێتەکانی کردووە کە «ھەموو ئەخلاق و جوانکارییەکانی ئەو سەردەمە» پیشان دەدات.

### بابەتەکان
ھەروەھا دیڤێریا بە ئەنجامدانی پۆرترێتی ھونەرمەندان و نووسەران ناسرابوو، کە لە ستۆدیۆی پاریسەکەی لە ڕێگای دی لۆست میواندارییان دەکرد. لیستی دانیشتووانی بریتین لە ئەلێکساندەر دوماس، پرۆسپەر مێریمێ، سێر واڵتەر سکۆت، جاک-لویس دەیڤد، ئەلفڕێد دی موسێت، چارڵز ئابین سانت -بیڤ، ئۆنۆری دی بالزاک، تیۆدۆر گێریکۆ، ڤیکتۆر ھوگۆ، ماری دۆرڤاڵ، ئەلفۆنس دی لامارتین، ئەلفڕێد دی ڤیگنی، جەین ستێرلینگ، و فرانز لیست.

وێنۆک|مۆزەخانەی ھونەری تارتو

## درەنگانی تەمەن
[وێنۆک|لیتۆگرافی ڕەنگاوڕەنگی دەستی ئەو ژنەی کە بە 'شاژنە جینگە' ناسراوە لە پورتوگال. ناوی [نزینگا مباندێ بوو، ھەرچەندە ئەولەکاتی گۆڕینی بۆ ئایینی مەسیحی 'ئانا دی سۆسا' بوو. وێنەکێشان لە کۆمەڵەی گەلەری نیشتمانی پۆرترێت لە لەندەن.]]
لە ساڵی ١٨٤٩ دیڤێریا وەک بەڕێوەبەری بەشی نەخشاندنی کتێبخانەی نیشتمانی و یاریدەدەری کۆڕاتۆری بەشی میسری لۆڤەر دەستنیشانکرا. لە ساڵانی دواتردا، فێری وێنەکێشان و لیتۆگرافی بوو بۆ کوڕەکەی، تیۆدول دیڤێریا، و ھەردووکیان لە ساڵی ١٨٥٣ تا مردنی کاریان لەسەر ئەلبوومێکی وێنەی خێزانیی کرد. ئەوان شۆردنی ڕەنگیان لەسەر چەند وێنەیەکی ناو ئەلبوومەکە کردووە، لەوانەیە وەک ئامادەکارییەک بۆ چاپکردنی بەردگرافیای وێنەکان. وێنەکانی ئەلبوومەکە لەلایەن تیۆدول دیڤێریا ەوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٥٤. دیڤێریا دوا ڕۆژەکانی بە گەشتکردن لە میسر بەسەر بردووە و وێنەکێشان و نووسینەوەی دەقەکانی بەسەر بردووە. لە ساڵی ١٨٥٧ کۆچی دوایی کردووە.

## پێشانگا

پەڕگە:Balzac1820s.jpg|ئانۆری دی بالزاک، لە دەوروبەری ساڵی ١٨٢٠
پەڕگە:Achille Devéria erotism.jpg|ڕەنگی ئاوی کەسێکی ئازادیخواز
پەڕگە:Achille Devéria Les petits jeux innocens.jpg|یارییە بچووکە بێتاوانەکان


## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆچی دوایی ١٨٥٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠
پۆل:مردووانی ١٨٥٧
مارکۆ تۆدیسکۆ

**مارکۆ تۆدیسکۆ** () ئەکتەرێکی ئیتاڵییە.

## ژیاننامە
یەکەم دەرکەوتنی لە تەلەڤیزیۆن لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی لە کانال ٥، *[[سیسارۆنیەکان]]* (٢٠٠٦)، دواتر زنجیرە *. دوێنێ لەدایکبووە* (٢٠٠٦–٢٠٠٧). لە نێو بەرھەمەکانی دیکەی لەسەر شاشەی بچووک، لەبیرمانە: زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی ڕای ئونۆ، *[[پزیشکی گشتی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|پزیشکی گشتی]]* (٢٠٠٧–٢٠٠٨)، لە دەرھێنانی ڕیناتۆ دی ماریا، کە تێیدا ھاوبەشی ڕۆڵی *پیترۆ لێچی*، کوڕی *ئانا مۆرێلی* (نیکۆڵ گریماودۆ)، کە ئەویش ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت وەرزی دووەم لە ساڵی ٢٠٠٩ پەخشکرا. لە ساڵی ٢٠٠٩ یەکەم دەرکەوتنی سینەما لە فیلمی *[[ئاریا (فیلمی ٢٠٠٩)|ئاریا]]*، دەرھێنانی ڤالێریۆ دی ئانونزیۆ، و *بابەتی دڵ*، لە دەرھێنانی فرانسیسکا ئارچیبوگی، کە تێیدا بە ڕێککەوت ڕۆڵی ڕۆبێرتۆ ھێرلیتزکا و ئەنتۆنیۆ ئەلبانیز لە منداڵیدا دەگێڕێت. لە ھەمان ساڵدا لە کەناڵی ٥ وەک پاڵەوان دەرکەوتەوە، لەگەڵ ئینریکۆ بریگنانۆ، لە فیلمی تەلەڤیزیۆنی *براکانی بەدواداچوون*. لە ساڵی ٢٠١١ ڕۆڵی سەرەکی بینی لە فیلمی *برایانی بەدواداچوون - زنجیرەکە*، لە دەرھێنانی ڕۆسێلا ئیزۆ.

## سەرچاوەکان
*مارکۆ تۆدیسکۆ لە IMDb
*ماڵپەڕی فەرمی مارکۆ تۆدیسکۆ 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨
پۆل:ئەکتەرە ئیتالییەکان
زمانی ڕۆمانیایی

250px|وێنۆک|دابەشبوونی کەسانی ڕەسەنی زمانی ڕۆمانیایی**زمانی ڕۆمانیایی** (بە ڕۆمانیایی: *limba română*) پێنجەم گەورەترین زمانی ڕۆمانسییە لە ڕووی ژمارەی قسەکەرانەوە، زیاتر لە ٢٤ ملیۆن کەس وەک زمانی دایک قسەی پێدەکەن و زمانێکی فەرمییە لە کۆماری ڕۆمانیا و کۆماری مۆڵدۆڤا. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر قسەکەرانیش ھەن بە زمانی ڕۆمانیایی لە سڕبیا، مۆنتینیگرۆ، ئیتاڵیا، ئیسپانیا، ئەمریکا، کەنەدا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ڕووسیا، ئوکراینا، ئیسرائیل، مەجارستان، بالکان.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:زمانەکانی نەمسا
پۆل:زمانەکانی مەجارستان
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی مۆلدۆڤا
پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی سربیا
پۆل:زمانەکانی ترانسنیستریا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی ڤۆیڤۆدینا
پۆل:زمانە ڕۆمییەکان
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانەکان
پۆل:زمانی ڕۆمانی
یەکەم زمانی ڕۆمانسی

زمانی **یەکەمی ڕۆمانسی** زمانێکی ڕەسەنی تاڕادەیەک بنیات نراوەتەوە لە ھەموو زمانە ڕۆمانسییەکان. ڕەنگدانەوەی جۆرێکی درەنگن لە لاتینی قسەکراودا (بڕوانە: زمانی لاتینی ڕەسەن ) پێش پارچەپارچەبوونی ناوچەیی. 
## زانستی دەنگەکان

### وشەی جوڵاو

#### تاک

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی لاتینی
پۆل:زمانەوانی
پۆل:زمانە ڕۆمییەکان
دەرکردنی ئێران لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان

١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢  ئێران لە کۆمیسیۆنی دۆخی ژنان سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان بەھۆی پێشلکارییەکانی  دژی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران و پاش ڕاپۆرتەکانی توندوتیژی جەستەیی، سێکسی و زارەکی لەلایەن کۆماری ئیسلامییەوە لە دژی ژنان. ئەنجومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بە زۆرینەی دەنگ لە ١٥ی کانوونی ٢٠٢٢، ئێرانی لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان دەرکرد. بڕیارنامەی پێشنیارکراو بۆ ئەمە لە لایەن ئەمریکاوە پێشکەش کرا و ٢٩ ئەندامی ئەم ئەنجومەنە پشتگیریان لە بڕیارنامە پێشنیار کراوەکە کرد.

ئەم کارە بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەم کۆمیسیۆنە ڕوویدا، وەک کاردانەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە کوژرانی ژینا ئەمینی و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتیی ژنانی ئێران کە بەھۆی کوژرانی ژینا ئەمینییەوە سەری ھەڵدابوو. ھاووڵاتیان و چالاکانی سیاسیی نەیاری کۆماری ئیسلامی پێشوازییان لە دەرکردنی ئێران لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ژنان کرد و لە بەرامبەردا وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەم کارەی بە «نایاسایی» ناوبرد.

## کۆبوونەوە
ئەم کۆبوونەوەیە ڕۆژی چوارشەممە، ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ئەنجومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان و بە سەرۆکایەتیی لاشزارا ئۆسۆڤا بەڕێوەچوو. لە دەنگدانەکەدا ٢٩ وڵات لە کۆی ٥٢ ئەندام کە لەم کۆبوونەوەیەدا ئامادەبوون، دەنگی بەڵێیان دا، ٨ وڵاتیش دەنگی نەخێریان دا و ١٦ وڵاتیش دەنگیان نەدا.

ئەرژەنتین، نەمسا، بەلجیکا، بێنین، بولگاریا، کەنەدا، چیلی، کۆلۆمبیا، کرواتیا، کۆماری چیک، دانمارک، فینلاند، فەڕەنسا، یۆنان، گواتیمالا، ئیسرائیل، ئیتالیا، ژاپۆن، لاتڤیا، لیبیا، لیبێریا، مۆنتینیگرۆ، نیوزیلاند، پەنەما، پێروو، پورتوگال، کۆریای باشوور، شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ٢٩ وڵات بوون کە دەنگیان بە ڕەشنووسی بڕیارنامەکە دا. 

بۆلیڤیا، چین، کازاخستان، نیکاراگوا، نێجیریا، عومان، ڕووسیا و زیمبابوی دەنگی نەخێریان دا و بەنگلادێش، بۆتسوانا، کۆماری کۆنگۆ، کۆتدیڤوار، ئێسواتینی، گابۆن، ھیندستان، ئیندۆنیزیا، ماداگاسکار، مۆریس، مەکسیک، دوورگەکانی سولەیمان، تایلەند، توونس و تانزانیا شازدە وڵات بوون کە بەشداریان نەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
ڕەبیع مەدخەلی

**ڕەبیع کوڕی ھادی کوڕی محەممەد عومەیری مەدخەلی** (لەدایکبووی ساڵی ١٩٣٣ لە گوندی جەرادیە، جازان، عەرەبستانی سعوودی)، شێخێکی سعوودیە و سەر بە ئەھلی سوننەت و جەماعەیە، و یەکێکە لە زانایانی سەلەفییەت، و دوورکەوتنەوە لە بیدعە.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٦١ی زایینی، لە کۆتایییەکانی ئەو ساڵەدا، لە شاری سەمتە لە پەیمانگای زانستی دەرچوو، پاشان پەیوەندی بە کۆلێژی شەریعەتەوە کرد لە ڕیاز، بۆ ماوەی مانگێک یان مانگ و نیوێک یان دوو مانگ لەوێ بەردەوام بوو، پاشان زانکۆی ئیسلامی لە شاری مەدینە کرایەوە، بۆیە ڕووی لە مەدینە کرد و پەیوەندی بە زانکۆی ئیسلامییەوە کرد لە کۆلێژی شەریعەت، لەوێ بۆ ماوەی چوار ساڵ خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٦٤ دەرچووە.

## بەرھەمەکانی
* سەرنجەکان لەسەر تانەدانی شێخ محمد بن ھادی لە کەسانی بێتاوان، وەک خۆی باسی دەکات
* بین الإمامین مسلم والدارقطنی " مجلد کبیر وھو رسالة الماجستیر.
* النکت علی کتاب ابن الصلاح " مطبوع فی جزئین وھو رسالة الدکتورا.
* تحقیق کتاب المدخل إلی الصحیح " للحاکم طبع الجزء الأول منە.
* تحقیق کتاب التوسل والوسیلة " للإمام ابن تیمیة - مجلد.
* منھج الأنبیاء فی الدعوة إلی اللە فییە الحکمة والعقل.
* منھج أھل السنة فی نقد الرجال والکتب والطوائف.
* «تقسیم الحدیث إلی صحیح وحسن وضعیف بین واقع المحدثین ومغالطات المتعصبین» ڕد علی عبد الفتاح أبوو غدة ومحمد عوامە.
* کشف موقف الغزالی من السنة وأھلھا.
* صد عدوان الملحدین وحکم الاستعانة بغیر المسلمین.
* مکانة أھل الحدیث.
* منھج الإمام مسلم فی ترتیب صحیحە.
* أھل الحدیث ھم الطائفة المنصورة الناجیة حوار مع سلمان العودة.
* مذکرة فی الحدیث النبوی.
* أضواء إسلامیة علی عقیدة سید قطب وفکرە.
* مطاعن سید قطب فی أصحاب ڕسول اللە صلی اللە علییە وسلم.
* العواصم مما فی کتب سید قطب من القواصم.
* «الحد الفاصل بین الحق والباطل» حوار مع بکر أبوو زید.
* مجازفات الحداد.
* المحجة البیضاء فی حمایة السنة الغراء.
* «جماعة واحدة لا جماعات وصراط واحد لا عشرات» حوار مع عبد الرحمن عبد الخالق.
* النصر العزیز علی الرد الوجیز.
* التعصب الذمیم وآثارە. عنی بە سالم العجمی.
* بیان فساد المعیار، حوار مع حزبی متستر.
* التنکیل بما فی توضیح الملیباری من الأباطیل.
* دحض أباطیل موسی الدویش.
* إزھاق أباطیل عبد اللطیف باشمیل.
* انقضاض الشھب السلفیة علی أوکار عدنان الخلفیة.
* النصیحة ھی المسؤولیة المشترکة فی العمل الدعوی. (طبع ضمن مجلة التوعیة الإسلامیة).
* الکتاب والسنة أثرھما ومکانتھما والضرورة إلیھما فی إقامة التعلیم فی مدارسنا. (ضمن مجلة الجامعة الإسلامیة العدد السادس عشر).
* حکم الإسلام فی من سبَّ ڕسول اللە أو طعن فی شمول ڕسالتە. (مقال نشر فی جریدة القبس الکویتیة) ژمارە (٨٥٧٦) لە ڕێکەوتی (٥ی ئەیلوولی ١٩٩٧).
* براءة الصحابة الأخیار من التبرک بالأماکن والآثار.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:حەنبەلییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:سەلەفییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:نێژراوانی بەقیع
جەرادیە

**جەرادیە** یان **ئەلجەرادییە** گوندێکی سعوودییە، یەکێکە لە گوندەکانی ناوچەی جازان، باشووری ڕۆژئاوای شانشینی سعوودیە،  ئێستا بەھۆی نزیکیی شاری سەمتە بە بەشێک یان گەڕەکێکی سەمتە.

## سەرچاوەکان
دەڤەری جازان

**ناوچەی جازان** یەکێکە لە ناوچە ئیدارییەکانی شانشینی سعوودیە و دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای شانشینی سعوودیە و ڕووی لە دەریای سوورە، بەندەری جازانی ھەیە کە سێیەم بەندەری شانشینییە لە کەنارەکانی دەریای سوور لە ڕووی تواناوە، پایتەختی ناوچەی ئیداری شاری جیزانە، و ھەرێمەکە کۆمەڵێک پارێزگار و ناوەندی ئیداریی سەربەخۆی لەخۆدەگرێت کە لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی خۆیدا لە بەرزایییە شاخاوییەکاندا و بەشەکانی کەناری ڕۆژاوا دابەشکراون، بەو پێیەی تایبەتمەندی ژینگەیی خۆیەتی و جۆراوجۆری کەشوھەوا و بە دەروازەی سەرەکی بۆ دوورگەکانی فاورسان دادەنرێت، ئەو ناوچەیە پێشتر بە مخلەف سلێمانی ناسراوە و شوێنەواری کۆنی ھەیە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٨٠٠٠ پێش زایین، ناوچەی جازان یەکێکە لەو بەندەرە وشکانیانەی کە سعوودیە بە کۆماری یەمەنەوە دەبەستێتەوە، بەو پێیەی لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە، ھەروەھا ناوچەی جازان یەکێکە لە گرنگترین ناوچە کشتوکاڵییەکانی شانشینە، کە چەندین بەرھەمی جۆراوجۆری تێدایە، بەناوبانگترینیان مانگۆ ھەروەھا پاپایا و ژمارەیەک بەرھەمی کشتوکاڵی دیکە، ناوچەی جازان بە دووەم بچووکترین ناوچەی شانشینی دادەنرێت، دوای ئەلباحە٫، کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٣٫٤٥٧ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، و ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١٫٦٠٣٫٦٥٩ کەسە، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٨، و بەم پێیەش لە ڕووی ڕووبەرەوە بە چڕترین ناوچەی دانیشتووانی سعوودیە دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
جیزان

**شاری جیزان** پایتەختی ئیداری ناوچەی جازانە و دەکەوێتە دووری باشووری ڕۆژئاوای عەرەبستانی سعوودی و بە تایبەتی دەکەوێتە ڕۆژئاوای ناوچەکە لە کەنارەکانی دەریای سوورەوە. بارەگای میرنشین و بەندەری جازان ھەروەھا فڕۆکەخانەی ناوچەیی شا عەبدوڵڵای ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:شارەکانی عەرەبستانی سعوودی
سەمتە

پارێزگاری **سەمتە** پارێزگایەکی سعوودییە سەر بە میرنشینی ھەرێمی جازانە، باشووری ڕۆژئاوای عەرەبستانی سعوودی، پایتەختەکەی شاری سەمتەیە کە نزیکەی ٦٠ کم لە باشووری شاری جیزانەوە دوورە، پارێزگاکە سەر بە ژمارەیەکە لە گوند و ناوەندە. زۆربەی ئەو ھۆزانەی کە تێیدان بەنی شەبیل، لەوانە مەدخەلی، بەجەوی، عەریشی، ئالی سەھل، موبارەکی وە ھتد.

## سەرچاوەکان
*
زمانە ڕۆمانسییەکان

300px|وێنۆک|نەخشەی بڵاوبوونەوەی زمانی ڕۆمانسی لە جیھاندا: ('''<font color="00B927">زمانی ئیسپانی</font>'''، '''<span style="color:#0000FF;">زمانی فەڕەنسی</span>'''، '''<span style="color:#FF8400;">زمانی پورتوگاڵی</span>'''، '''<span style="color:#FFFF00;">زمانی ئیتاڵی</span>'''، '''<span style="color:#FF0000;">زمانی ڕۆمانی</span>''')
**زمانە ڕۆمانسییەکان** ھەروەھا بە **زمانە لاتینییەکان** ناسراون زمانەکانی ڕەچەڵەکی لاتینین و یەکێکن لە لقەکانی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان. زۆربەیان لە باشووری ئەورووپان. گرنگترینیان بریتین لە زمانی ئیتاڵی، فەڕەنسی، ئیسپانی، پورتوگالی، ڕۆمانی و زمانی کەتەلۆنی. ھەروەھا زمانەکانی وەک ئۆکسیتان، گالیسی، والۆن و ڕۆمانش و کۆرسیکی کەمتر قسەیان پێدەکرێت.

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا پێش ئیسلام، زمانی لاتینی زمانێکی ھاوبەشی پەیوەندی بووە بۆ زانست و بازرگانی و پەیوەندیی نێوان گەلان کە قسە دەکەن بە زمانی جیاواز بەتایبەت لە حەوزی دەریای ناوەڕاستدا. زمانە ڕۆمانسییەکان لە زمانی لاتینی ڕەسەن وەرگیراون، کە زمانی سەرباز و کۆیلەکانی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بووە.

بەھۆی داگیرکاری ئیسپانی و فەڕەنسییەوە، ئەم زمانانە چوونە ناو زۆر شوێنی جیھانەوە، بە تایبەت کیشوەرەکانی ئەمریکای باکوور و ئەفریقا، وەک زمانی دایک نزیکەی ٦٠٠ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھان قسەی پێدەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە ڕۆمییەکان
پۆل:وتارە قسەکراوەکان
پۆل:ھیندی و ئەورووپی
پۆل:زمانە ئیتالییەکان
زمانی ڕۆمانش

[300px|وێنۆک|زمانە فەرمییەکانی وڵاتی [سویسڕا]]**زمانی ڕۆمانش** یەکێکە لە چوار زمانە فەرمییەکانی وڵاتی سویسڕا لەگەڵ زمانی ئەڵمانی، فەڕەنسی، ئیتاڵی و زمانێکی کۆنی لاتینییە ٤٠٫٠٧٤ (زمانی سەرەکی) (٢٠١٩) ٦٠٫٠٠٠ (قسەکەرێکی ئاسایی) (٢٠٠٠).

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی سویس
پۆل:زمانە ئیتالییەکان
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانە ڕۆمییەکان
گۆشتخۆر

440x220px|وێنۆک|left 
**گۆشتخۆرەکان** یان **گۆشتخۆر** () ئەو زیندەوەرەیە کە وزە و پێداویستییە خۆراکییەکان لە ژەمێکەوە وەردەگرێت کە زۆربەی یان بە تەواوی شانەکانی ئاژەڵ لەخۆدەگرێت لە ڕێگەی ڕاوەنان یان خواردنی جەیف!, ئەو ئاژەڵانەی کە پشت بە گۆشت دەبەستن بۆ بەدەستھێنانی پێداویستییە خۆراکییەکانیان پێیان دەوترێت گۆشتخۆری ناچاری، لەکاتێکدا ئەو زیندەوەرانەی کە گۆشت و ڕوەک دەخۆن پێیان دەوترێت قارتە. گۆشتخۆرەکان سەرەکیترین نێچیرن لە زنجیرە خۆراکییەکاندا.ئەو ڕوەکانەی کە مێرووەکان دەگرن و ھەرسیان دەکەن پێیان دەوترێت ڕوەکی گۆشتخۆر، بە ھەمان شێوە ئەو قارچکانەی کە ئاژەڵە وردبینەکان دەخۆن زۆربەیان پێیان دەوترێت قارچکی گۆشتخۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆشتخۆری
پۆل:گۆشت
پۆل:گۆشتخۆرەکان
پۆل:کارلێکە ژینناسانەکان
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
تۆرنیۆ

وێنۆک|شوێنی تۆرنیۆ لە فینلاند
وێنۆک|ڕاست|ناوەندی تۆرنیۆ
**تۆرنیۆ** شارەوانی لە لاپلاند لە وڵاتی فینلاند. شارەکە لەگەڵ ھاپاراندا لە دیوی سویددا شارێکی دوانە سنووربەزێن پێکدەھێنێت. ڕووبەری شارەوانییەکە ١٣٤٨٫٨٣ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (٥٢٠٫٧٩ میل چوارگۆشە)، کە ١٦١٫٥٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە (٦٢٫٣٩ میل چوارگۆشە) ئاوە. چڕی دانیشتووان لە ھەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا ١٧٫٩٧ کەسە (٤٦٫٥/می چوارگۆشە)، کۆی ژمارەی دانیشتووانی ٢١٣٢٦ کەسە (٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١).

تۆرنیۆ بە شێوەیەکی تاک زمانە فینلەندییە و ژمارەیەکی کەم لە زمانی سوێدی ڕەسەنی ھەیە، ھەرچەندە ئەمە ژمارەیەکی زۆری دوو زمانەوان ناژمێرێت کە زمانی سویدی وەک زمانی دووەم قسە دەکەن، بە ئامانجی فەرمی دوو زمانەیی کارکردنی گشتگیر بۆ ھەردوو شارەوانی سنوورییەکان.

## گواستنەوە
پچڕانی پێوەر لە تۆرنیۆ لە نێوان سیستەمی شەمەندەفەری فینلەندی و سوید ڕوودەدات. ئاڵوگۆڕی بۆگی و ئاسانکاری گۆڕینی پێوەرەکانی ڕێڕەوی ئەکسیلی گۆڕاو دابین کراوە. تۆرنیۆ خزمەتگوزاری سەرنشینی ھەیە کە لە وێستگەی تۆرنیۆ-ئیستەوە لەلایەن ھێڵی ئاسنی فینلەندی ڤی ئاڕ سێ ڕۆژ لە ھەفتەیەکدا بۆ ماوەی شەوێک پێشکەش دەکرێت.

فڕۆکەخانەی کێمی-تۆرنیۆ دەکەوێتە شاری کێمی، نزیکەی ١٨ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شاری تۆرنیۆ دوورە.

بەندەری تۆرنیۆ بەندەرێکی بارھەڵگرە و تەنیشت کارگەی پۆڵاکانی ئۆتۆکومپو.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆرنیۆ
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی فینلاند
کێمی

وێنۆک|شەقامی ڤالتاکاتو لە ھۆڵی شارەوانی کەمییەوە دەبینرێت.
وێنۆک|ڕاست|شوێنی کێمی لە فینلاند
**کێمی** شارۆچکە و شارەوانییەکی فینلەندایە. دەکەوێتە زۆر نزیک شاری تۆرنیۆ و سنووری سوید. مەودای ئۆولو لە باشوورەوە ١٠٥ کیلۆمەتر و ڕۆڤانیێمی لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە ١١٧ کیلۆمەتر (٧٣ میل)ە. لە ساڵی ١٨٦٩ بە فەرمانی ئیمپراتۆری ئەسکەندەری دووەمی ڕووسیا دامەزراوە بەھۆی نزیکی لە بەندەرێکی قووڵی ئاوەوە.

ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ١٩٬٩٩١ کەسە (٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١) و ڕووبەرەکەی ٧٤٧٫٢٨ کم٢ (٢٨٨٫٥٣ میل چوارگۆشە) کە ٦٥٢٫١ کیلۆمەتر چوارگۆشە (٢٥١٫٨ میل چوارگۆشە) ئاوە. چڕی دانیشتووان لە ھەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا ٢٠٩٫٦٨ کەسە (٥٤٣٫١/می چوارگۆشە).

## ئابوری
چالاکییە ئابوورییە سەرەکییەکان لە کەمی سەنتەری دوو کارگەی گەورەی کاغەز و چەوری دار و تاکە کانگای کرۆم لە ئەورووپا (کە کارگەی فێرۆکرۆمی ئۆتۆکومپو لە تۆرنیۆ دابین دەکات).

کۆمپانیای چینی کایدی پلانەکانی بۆ دروستکردنی یەکەم کارگەی بایۆماسەی نەوەی دووەمی جیھان لە شاری کەمی ڕاگەیاند، کە بڕیارە لە ساڵی ٢٠١٩ دەست بە کارەکانی بکات.

لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٧ شاری کەمی بەھۆی شکستی ئابووری شارەکەوە سەرجەم کرێکارانی شارەوانییەکانی بۆ ماوەی ٢ ھەفتە لە کارەکانیان دوورخستەوە. زیادبوونی تێچووی چاودێری تەندروستی پسپۆڕ و بنکەی باجی پیشەسازی ھەڵاتن وەک ھۆکاری دەرکردنەکە باسکراوە. ئەمانە توندترین دەرکردنی کاتین کە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە لە فینلاند ڕوویانداوە.

## گواستنەوە
فڕۆکەخانەی کێمی-تۆرنیۆ دەکەوێتە ٤٫٥ کیلۆمەتر (٢٫٨ میل) باکووری ناوەندی شاری کەمی.
بەندەری کێمی بەندەرێکی بارھەڵگرە کە مامەڵە لەگەڵ باری کۆنتێنەر و بەکۆمەڵ و ھەروەھا نەوت و بەرھەمە پترۆکیمیایییەکان دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێمی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٦٩
سەدەی حەوتەم

وێنۆک|نیوەگۆی ڕۆژھەڵات لە سەدەی حەوتەمدا
**سەدەی حەوتەم** ماوەیەکی کاتییە لە یەکەم ڕۆژی ساڵی ٦٠١ تا کۆتا ڕۆژی ساڵی ٧٠٠ بەپێی ڕۆژژمێری زایینی. کۆتایی ھاتنی شەڕەکانی ڕۆمان و فارس، سەرھەڵدانی ئیسلام لە نیمچە دوورگەی عەرەبیدا و فراوانبوونی دەوڵەتی ئیسلامیی تازەپێگەیشتوو لەسەر ھەژمار(حیساب)ـی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی و فارس، لە چین، شانشینی سوی کۆتایی ھات و شانشینی تانگ دامەزرا، کە بۆ ماوەی سێ سەدە بەردەوام بوو، کۆتایی ھاتنی سەردەمی سێ شانشینی کۆریا، وەک چۆن شانشینی یەکگرتووی شیللا دامەزراند، کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ دەسەڵاتداری شانشینی باکوور و باشووری کرد. پێش ئەوەی دای گویۆنگ شانشینی بالھای لە باکوور دابمەزرێنێت بۆ دەستپێکردنی قۆناغی دەوڵەتانی باکوور و باشوور لە کۆریا لە کۆتایی سەدەدا.   
## سەرچاوەکان

پۆل:ھەزارەی ١ەم
پۆل:سەدەی ٧ەم
پۆل:سەدەکان
زمانی ئارامی

[240px|وێنۆک|alt=ھێمای ڕێگاوبان لە نزیک ئێرادینا، گوندێکی مەسیحی لە پارێزگای دھۆک، کوردستانی عێراق، ناوی شوێنەکەی بە زمانی ئارامی و کوردی و عەرەبی نیشان دراوە.|تابلۆیەکی سێ زمانە، بە زمانی [زمانی ئارامی|ئارامی و کوردی و عەرەبی نووسراوە]]
**زمانی ئارامی** (ناوی خۆی: **ܐܪܡܝܐ**)زمانێکی سامی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە، کە بە دامەزراندنی شارستانییەتی ئارامی لە ناوەڕاستی سووریا دەستی پێکرد، زمانێکی فەرمی بوو لە ھەندێک وڵاتی جیھانی کۆن و زمانی ژیان بوو لە ھیلالی بەپیت، بە زمانێکی پیرۆز دادەنرێت، سەرەتای نووسینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دەیەمی پێش زایین، بەڵام لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین لە دوای سەرھەڵدانی ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری نوێ (٩١١–٦٠٥ پێش زایین)، و پەرتووکەکانی دانیال، بووە زمانی باڵادەست لە ھیلالی بەپیتدا و عزرا تێیدا نووسراوە، ھەروەھا پەرتووکەکانی دەریای مردوو کە زمانی سەرەکییە لە تەلموددا، مێژوونووسان بەگشتی ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە زمانی ئارامیی، بە تایبەتی زمانی ئارامیی فەلەستینی-جوولەکە لە زاراوەی جەلیلیدا، زمانی عیسای مەسیح و زمانی قوتابییەکانییەتی،  لەکاتێکدا زمانی ئارامیی باو بووە زمانی پارێزگای یەھودا بوو لە ماوەی سەدەی یەکەمی زایینیدا، زمانەکانی عەرەبی و فارسی و عیبری و یۆنانی و لاتینی لەژێر کاریگەرییدا بوون. زمانەکە ھێشتا وەک زمانێکی ڕۆژانە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەکاردەھێنرێت، بەتایبەتی لەنێو ئەو کەسانەی کە گۆڕاون بۆ ئایینی مەسیحی کە پەیڕەوی لە کڵێساکانی مەسیحی سووری دەکەن لە سووریا، مانگی بەپیت , تورکیا و ئێران، و لە ویلایەتی میشیگان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەھۆی کۆچکردنی بەرفراوانی سووری و عێراقییەکانی ئارامی زمان بۆ دیترۆیت و سوێد، ئەڵمانیا و ھۆڵەندا لە کۆچبەرانی ڕۆژھەڵاتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی ئارامی
پۆل:زمانەکانی ئەفریقی-ئاسیایی
پۆل:زمانە کۆنەکان
پۆل:ئاشوور
پۆل:زمانەکانی فەلەستین
پۆل:زمانەکانی عێراق
پۆل:زمانەکانی لوبنان
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان
پۆل:زمانەکانی ئیسرائیل
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانە سامییەکان
ھەتیو

**ھەتیوو** کەسێکە کە باوکی مردووە و منداڵەکە نەگەیشتووەتە تەمەنی تەمەنی پێگەیشتن. بەردەوام پەسن دەکرێن وەک ھەتیوو تا دەگاتە تەمەنی پێگەیشتن، بەپێی قسەکانی پێغەمبەر محەممەد: «کەسێک ھەتیوو نییە دوای پێگەیشتن». و ھەیە کە ھەردوو دایک و باوکی لەدەستداوە. 440x220px|وێنۆک|دوو ھەتیوو لە تابلۆی نیگارکێش تۆماس کێنینگتۆن

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:خێزان
پۆل:گەشەکردنی مرۆڤ
پۆل:مافەکانی مناڵان
پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:شەریعەتی ئیسلامی
ڤۆڵگا دێڵتا

وێنۆک|دێڵتای ڤۆڵگا و باکووری ڕۆژاوای دەریای خەزەر. لەکاتێکدا زۆربەی ئەو سەوزانەی لەم وێنەدا دەبینرێن، وا دیارە قوڕی شل کراو بن، ڕەنگە ھەندێکیان گوڵی فیتۆپلانکتۆن یان چڵکن بن، بەتایبەتی لە گۆشەی خوارەوەی ڕاستی وێنەکەدا.
**ڤۆڵگا دێڵتا** () گەورەترین دێڵتای ڕووبار لە ئەورووپا، کە ڕووباری ڤۆڵگا کە گەورەترین سیستەمی ڕووبارەکانە لە ئەورووپا، دەگاتە دەریای خەزەر لە ئۆبلاستی ئەستراخان، ڕووسیا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کالمیۆگیستان سەریھەڵداوە. ئەم دێڵتایە لە شوێنی کونی خەزەر دروست بووە و بەشی ڕۆژھەڵاتی تا خاکی کازاخستان بەردەوام بووە. دێڵتای ڤۆڵگا لە نزیکەی ٦٠ کم لە خوارەوەی شاری ئەستراخانەوە دەچێتە پاڵ دەریای خەزەرەوە.دێڵتای ڤۆڵگا لە سەدەی ڕابردوودا زۆر فراوان بووە بەھۆی گۆڕانکارییەکانی ئاستی ئاوی دەریای خەزەرەوە. لە ساڵی ١٨٨٠ ڕووبەری دێڵتاکە نزیکەی ٣٢٢٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە بووە، کە ئەمڕۆ ڕووبەرەکەی ٢٧٢٢٤ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و پانییەکەی ١٦٠ کیلۆمەترە. دێڵتای ڤۆڵگا نەخشێکی کلاسیکی دێڵتای ھەیە و دەکەوێتە کەشوھەوای بیابان و بارانبارینی کەم. لە ساڵانی ئاساییدا ناوچەکە لە مانگەکانی یەکەم و تەممووز کەمتر لە ئینجێک باران دەبارێت. ھەروەھا زۆرجار بای بەھێز بە ڕشتنی ڕووی دێڵتاکە تەپۆڵکە ھێڵییەکانی دروست کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دێڵتاکانی ڕووبارەکانی ئەورووپا
پۆل:دەریای کاسپیەن
پۆل:ئۆبڵاستی ئەستراخان
پۆل:جوگرافیای ڕووسیا
تیغی ئۆکام

تیغی ئۆکام (لە : novacula Occami) ، هەروەها ناسراوە بە **بنەمای قرچۆکی** یان **یاسای** پارسیمۆن (لە : )، بنەمای چارەسەرکردنی کێشەیە کە "یەکەکان نابێ زیاد بکرێن زیاد لە پێویست". بەگشتی ماناکەی لەوەوە دێت کە تا تیۆر یان ڕوونکردنەوەی پێشبڕکێکار، سادەتر بن، بۆ نموونە مۆدێلێک کە پێوەرەکانی کەمتر بێت، دڵخوازراوتر دەبێت.  ئەم بیرۆکەیە زۆرجار دەدرێتە پاڵ کەسێکی ئینگلیزی فرانسیسکانی بەناوی ویلیام ئۆکام (١٢٨٧-١٣٤٧)، فەیلەسوفێکی سکۆلاستی و **تیۆلۆژی** هەرچەندە هەرگیز ئەم وشانەی ڕاستەوخۆ بەکارنەهێناوە. ئەم تیغە فەلسەفییە پێشنیاری ئەوە دەکات کە کاتێک لەگەڵ گریمانەی پێشبڕکێکار دەربارەی هەمان پێشبینی پێشکەش دەکرێت، پێویستە ئەو چارەسەرە هەڵبژێرێت کە کەمترین گریمانەی هەبێت، و ئەمە مەبەست نییە کە ڕێگەیەک بێت بۆ هەڵبژاردنی نێوان گریمانەکان کە پێشبینی جیاواز دەکەن.

بە هەمان شێوە، لە زانستدا، تیغی ئۆکام بەکاردێت وەک دەستگیرکردنێکی کەسیانە لە پەرەپێدانی مۆدێلی تیۆرییدا نەک وەک دادوەرێکی توند لەنێوان مۆدێلە کاندیدەکان. لە میتۆدی زانستیدا، تیغی ئۆکام بە بنەمایەکی بێ هەڵە لە لۆژیک یان ئەنجامێکی زانستی ناژمێردرێت؛ پەسەندکردنی سادەیی لە میتۆدی زانستی لەسەر فاکتەری بەهەڵەداخستنەوە دانراوە. بۆ هەر ڕوونکردنەوەیەکی پەسەندکراو بۆ دیاردەیەک، لەوانەیە ژمارەیەکی زۆر گەورە، لەوانەیە تەنانەت نادیار، ژمارەیەکی گونجاو و ئاڵۆزتر هەبێت. لەبەر ئەوەی ڕوونکردنەوە شکستخواردووەکان هەمیشە دەکرێت بارگرانی گریمانەی تایبەت بن بۆ ڕێگریکردن لەوەی هەڵبوەشێندرێنەوە، بیردۆزی سادەتر باشترن لە بیردۆزی ئاڵۆزتر چونکە زیاتر شایەنی تاقیکردنەوەن.

## پێڕست

پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:مێژووی لۆژیک
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:زانین
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:مێژووی ئایین
پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:تێگەیشتەکان
پۆل:ئاوەزان
پۆل:تیۆرییەکان
پۆل:گومان
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
یاسین بۆنۆ

**یاسین بۆنۆ** (؛ ؛ لەدایکبووی ٥ی نیسانی ١٩٩١)، ناسراو بە **بۆنۆ**، یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری مەغریبییە کە وەک گۆڵپارێز یاری بۆ یانەی تۆپی پێی سێڤیلیا و ھەڵبژاردەی نەتەوەییی مەغریب دەکات.

لە مەغریب دەستی بە پیشەی وەرزشی کردووە و یاریی بۆ یانەی وەرزشیی ویداد کردووە. زۆربەی ژیانی وەرزشی لە ئیسپانیا بەسەر بردووە، زیاد لە ١٠٠ یاری لە لا لیگا بۆ جیرۆنا و سێڤیلیا کردووە، ٥٦ یاریشی لە سێگوندا دیڤیسیۆن بۆ سەرەگۆسا و جیرۆنا کردووە. لە ٢٠٢٠دا، لەگەڵ  سێڤیلیا نازناوی خولی ئەورووپای بردەوە.

یاسین لە کەنەدا لە دایک و باوکێکی مەغریبی لەدایک بووە، لە تەمەنی سێ ساڵیدا لەگەڵ خێزانەکەیدا گەڕاوەتەوە بۆ مەغریب. لە ٢٠١٣وە یاریزانێکی نێونەتەوەییی ھەڵبژاردەی مەغریبە، نوێنەرایەتیی وڵاتەکەی لە دوو پاڵەوانییەتی جامی جیھانی فیفا و سێ پاڵەوانییەتی جامی نەتەوەکانی ئەفریقای کردووە. پێشتریش لە ئۆڵۆمپیادی ٢٠١٢دا یاری بۆ یانەی ژێر ٢٣ ساڵی کردووە.

## ئامارەکان

### یانە

### نێونەتەوەیی

## دەستکەوتەکان
**ویداد کازابلانکا**

* بوتووڵە: ٢٠٠٩–١٠
* دووەمی خولی پاڵەوانەکانی ئەفریقا: ٢٠١١

**ئەتلەتیکۆ مەدرید**

* جامی سووپەری ئیسپانیا: ٢٠١٤

**سێڤیلیا**

* خولی ئەورووپا: ٢٠١٩–٢٠
* دووەمی جامی سووپەری ئەورووپا: ٢٠٢٠

**تاکەکەسی**

* جامی زامۆرای لا لیگا: ٢٠٢١–٢٢
* پێکھاتەی وەرزی خولی ئەورووپا: ٢٠١٩–٢٠
* باشترین یاریزانی ئەفریقیی نیوەی وەرزی لا لیگا: ٢٠٢١–٢٢
* باشترین یاریزانی ئەفریقیی وەرزی لا لیگا: ٢٠٢١–٢٢
* یانەی وەرزی لا لیگا: ٢٠٢١–٢٢
* باشترین گۆڵپارێزی مەغریبی: ٢٠٢١–٢٢

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەفریقای ٢٠١٩
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
دەیەی ٢٠٠٠

وێنۆک|لە سەرەوەی چەپەوە، بە ئاراستەی کاتژمێر: ناوەندی بازرگانی جیهانی ئاگری گرتووە و پەیکەری ئازادی لە کاتی هێرشە تیرۆریستییەکانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ ؛ یۆرۆ لە ساڵی ٢٠٠٢ دا دەچێتە ناو دراوی ئەوروپی؛ پەیکەرێکی سەدام حوسێن کە لە کاتی جەنگی عێراقدا لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕووخێنرا و لە ساڵی ٢٠٠٦دا حوسێن بە تاوانی دژی مرۆڤایەتی لە سێدارە دەدرا؛ سەربازانی ئەمریکا لە کاتی شەڕی تیرۆر بەرەو هێلیکۆپتەرێکی سوپا لە ئەفغانستان ; سۆشیال میدیا لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە لە سەرانسەری جیهاندا بڵاودەبێتەوە؛ سەربازێکی چینی سەیری ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠٠٨ دەکات کە لە پەکین دەستی پێکردووە; گەورەترین قەیرانی ئابووری لەوەتەی خراپیی ئابووریی گەورە لە ساڵی ٢٠٠٨دا ڕووی لە جیهان کردووە؛ تسونامییەک لە بوومەلەرزەکەی زەریای هیندی لە ساڵی ٢٠٠٤دا زیاتر لە ٢٣٠ هەزار کەسی کوشت، و دەبێتە بەهێزترین بوومەلەرزە لە دوای بوومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٦٤ی ئەلاسکا 
**دەیەی ٢٠٠٠** یەکەم دەیەی ھەزارەی سێیەمە کە لە یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ دەستی پێکردووە و لە کۆتا ڕۆژی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ کۆتایی ھاتووە. ئەم دەیەیە شایەتی تەشەنەسەندنی جیھانگیری بوو لە سایەی گەشەی ئینتەرنێت، کە یارمەتیدەر بوو لە باشتربوونی پەیوەندییەکان و ئاڵوگۆڕی زانیاری لە نێوان بەشەکانی جیھاندا. ھەروەھا دەستی کرد بە نیشاندانی کاریگەرییەکانی گەشەی ئابووری لەسەر ژینگە بەھۆی زیادبوونی خواست لەسەر وزە لە ھەمان کاتدا سەرچاوە تەقلیدییەکان کەم بووەوە. لە کۆتایی ئەو دەیەیەدا قەیرانی ئابووری سێبەرێکی ڕەشی خستە سەر کۆمەڵگای پێشکەوتوو و گەشەسەندووەکان کە تا ئەمڕۆش بەدەست کاریگەرییەکانیەوە دەناڵێنن.  

## ڕامیاری و جەنگ

### هێرشی تیرۆریستی

## سەرچاوەکان

پۆل:دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:سەدەی ٢٠ەم
پۆل:سەدەی ٢١ەم
پۆل:مێژوو
پۆل:ساڵەکان
پۆل:کات
ترانسفۆرمەر (مۆدێلی فێربوونی ئامێر)

**ترانسفۆرمەر** مۆدێلێکی فێربوونی قوڵە کە میکانیزمی "سەرنجی خود" بەکاردەهێنێت بۆ فێربوون، بە شێوەیەکی جیاواز گرنگی هەر بەشێک لە داتای ناوەوە هەڵدەبژێرێت. بە شێوەیەکی سەرەکی لە بوارەکانی پرۆسەی زمانی سروشتی (NLP) و بینینی کۆمپیوتەر (CV) بەکاردێت.

وەک تۆڕەکانی دەماری چەنبارە (RNN)، گۆڕاوەکان دیزاینکراون بۆ پرۆسەکردنی داتای زنجیرەیی، وەک زمانی سروشتی، لەگەڵ جێبەجێکردن بۆ ئەرکی وەک وەرگێڕان و پوختەکردنی وتار. لەگەڵ ئەوەشدا، بەپێچەوانەی RNN، گۆڕاوەکان هەموو ئەو دراوەکە لە یەک کاتدا پرۆسە دەکەن. میکانیزمی سەرنجدان چوارچێوەی هەر پێگەیەک لە زنجیرەی ناوەوە دابین دەکات. بۆ نموونە، ئەگەر داتای ناوەوە ڕستەیەکی زمانی سروشتی بێت، ئەوا ترانسفۆرمەرەکە پێویست ناکات یەک وشە لە یەک کاتدا چارەسەر بکات. ئەمە ڕێگە دەدات بە هاوتەریبکردنی زیاتر لە RNN و لەبەر ئەوە کاتەکانی ڕاهێنان کەم دەکاتەوە.

ترانسفۆڕمەرەکان لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن تیمێک لە گووگڵ برەینەوە خرایە ڕوو و زیاتر مۆدێلی هەڵبژاردنیان بۆ کێشەکانی NLP بوو، لە جیاتی مۆدێلى RNN وەک بیرگەی درێژخایەن-کورتخایەن (LSTM). هاوتەریبکردنی ڕاهێنانی زیادە ڕێگە بە ڕاهێنان دەدات لەسەر کۆمەڵە داتای گەورەتر. ئەمە بووە هۆی پەرەپێدانی سیستەمەکانی پێش ڕاهێنان وەک BERT (Bidirectional Encoder Representations from Transformers) و GPT (Generative Pre-trained Transformer) ، کە ڕاهێنراون بە کۆمەڵە داتای زمانە گەورەکان، وەک ویکیپیدیا Corpus و Common Crawl، و دەکرێت بە باشی ڕێکخراو بکرێن بۆ ئەرکێکی دیاریکراو.

## پێڕست

پۆل:نەرمامێرەکانی گووگڵ
جی-پی-تی-٣

**ترانسفۆرمەری بەرهەمهێنی پێش-ڕاهێنراوی ٣** (**GPT·3**) مۆدێلێکی زمانە کە فێربوونی قوڵ بەکاردەهێنێت بۆ بەرهەمهێنانی نووسینی هاوشێوەی مرۆڤ. بە پێدانی سەرەتایەکی دەقی کورت، وتارێک بەرهەم دەهێنێت کە بەردەوامی دەقە کورتە سەرەتاییەکەیە. لە وەشانە جیاوازەکاندا توانای جیاوازی هەیە.

تەلارسازییەکە تۆڕێکی ستانداردی ترانسفۆڕمەرە (لەگەڵ چەند گۆڕانکاریەکی ئەندازیاری) لەگەڵ قەبارەی بێوێنەی وەک بوارێکی ٢٠٤٨-نیشانەیی و 175 ملیار گۆڕاو (کە پێویستی بە 800GB بۆشایی هەیە بۆ هەڵگرتن). ڕێگای ڕاهێنان بریتییە لە "پێش-ڕاهێنانێکی بەرھەمھێنەر" کە مانای ئەوەیە کە ڕاهێنراوە بۆ پێشبینیکردنی ئەوەی کە نیشانەی داهاتوو چیە. مۆدێلەکە "فێربوونی کەم-لێدان" بەکاردەهێنێت لە زۆر ئەرکی بنچینەیی دەقدا.

جی-پی-تی-٣ مۆدێلی پێشبینی زمانی نەوەی سێیەمە لە زنجیرەی GPT-n (و جێگرەوەی GPT-2) کە دروستکراوە لەلایەن ئۆپن-ئەی-ئای، تاقیگەیەکی توێژینەوەی زیرەکی دەستکرد لە سان فرانسیسکۆ. جی-پی-تی-٣, کە لە ئایاری ٢٠٢٠دا بڵاوکرایەوە و لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠دا لە تاقیکردنەوەی بێتا بوو، بەشێکە لە ئاراستەیەک لە سیستەمی پرۆسەی زمانی سروشتی (NLP) بۆ نوێنەرایەتیکردنی زمانە پێش ڕاهێنراوەکان.

کوالیتی ئەو دەقەی کە جی-پی-تی-٣ بەرهەمی هێناوە ئەوەندە بەرزە کە لەوانەیە زەحمەت بێت دیاری بکرێت کە ئایا لەلایەن مرۆڤەوە نووسراوە یان نا، کە هەردوو سوود و مەترسی هەیە. سی و یەک توێژەر و ئەندازیارانی OpenAI لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠دا وتارەکەیان پێشکەش کرد کە جی-پی-تی-٣ ی خستەڕوو. لە وتارەکەیان، ئەوان هۆشدارییان دا لەسەر مەترسییەکانی جی-پی-تی-٣ و داوای توێژینەوەیان کرد بۆ کەمکردنەوەی مەترسی: دەیڤد چڵمەرز، فەیلەسوفێکی ئوسترالی، جی-پی-تی-٣ بە "یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین و گرنگترین سیستەمی AI کە تا ئێستا بەرهەم هاتووە" وەسف کرد. پێداچوونەوەیەکی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕۆژنامەی *نیویۆرک تایمز* تواناکانی جی-پی-تی-٣ بە توانای نووسینەوەی شیعرە ڕەسەنەکان بە توانای هاوشێوەی مرۆڤ وەسف کرد.

مایکرۆسۆفت لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ڕایگەیاند کە مۆڵەتی "تایبەت"ی بەکارهێنانی جی-پی-تی-٣ ی هەیە، خەڵکانی تر دەتوانن ئەی-پی-ئای'ی گشتی بەکاربهێنن بۆ وەرگرتنی دەرهاویشتەکان، بەڵام تەنها مایکرۆسۆسۆفت دەستی دەگات بە مۆدێلی بنەڕەتی جی-پی-تی-٣.

## پێڕست

پۆل:فێربوونی مەکینە
پۆل:ژیریی دەستکرد
پێڕستی ڕێکخراوە کوردییەکان

**بزووتنەوەی ئایندەی  کوردستان (باک- K.F.M)****پێڕستی ڕێکخراوە کوردییەکان** بریتیە لە:

## ئەورووپا
### شانشینی یەکگرتوو
* ناوەندی پێنی کورد
* دایکانی ئاشتی

### سوێد
* کۆمەڵەی ئەکادیمیی خوێندکارانی کورد

### فەڕەنسا
* ئینستیتیوتی کوردیی پاریس

### بەلجیکا
* کۆنگرەی کۆمەڵگە دێموکراتە کوردەکانی ئەورووپا
* ئینستیتیوتی کوردیی بروکسێل

## ڕۆژھەڵاتی ناوین
### عێراق
* پارتی خەبات بۆ سەربەخۆیی کوردستان
* ھاوپەیمانیی نیشتمانیی کوردستان
* بزووتنەوەی گۆڕان
* کۆبوونەوەی ئیسلامیی فەیلییەکانی عێراق
* کۆمەڵی دادگەریی کوردستان
* بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان
* ڕابیتەی ئیسلامیی کورد
* حیزبوڵڵای شۆڕشگێڕانە کوردی
* کۆمەڵەی عەشیرەتیی کورد
* حیزبی شیوعی کوردستان-عێراق
* پارتی دیموکراتی کوردستان
* یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان
* حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان
* حیزبی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستان
* پارتی پارێزگارانی کوردستان
* یەکێتیی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان
* پارتی شۆڕشگێڕی کوردستان
* یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
*ڕێکخراوی زاگرۆسی نیشتیمانی کورد

### ئێران
* بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان، ڕۆژهەڵات 
* حیزبوڵڵای کورد (ئێران)
* سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران
* حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
* پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
* کۆمەڵگای دیموکراتیک و ئازادی رۆژھەڵاتی کوردستان
** کۆمەڵگای ژنانی ئازادی رۆژھەڵاتی کوردستان 
* کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران
* حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران
* بەرەی یەکگرتووی کورد
* یەکێتی شۆڕشگێڕانی کوردستان
* پارتی ئازادیی کوردستان
* بزووتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* ھاوپەیمانی سەربەخۆییخوازانی کوردستان
* بزووتنەوەی سەربەخۆییخوازانی کوردستان
* یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان
* ڕێکخراوەی دیمۆکراتیکی یارسان
* ڕێکخراوی یاریکورد
* ڕێکخراوی کوردی کورمانجی خوراسان
* جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاحی ئێران
* پلاتفۆرمی ھۆرام
* پلاتفۆرمی یارسان
* پلاتفۆرمی زاگرۆس

### لوبنان
* پارتی دیموکراتی کورد-لوبنان
* حیزبی ڕزکاری

### تورکیا
* پارتی کۆمۆنیستی کوردستان (تورکیا)
* پارتی دیموکراسی
* پارتی دیموکراتی گەل (تورکیا)
* پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی
* بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان (تورکیا)
* حیزبوڵڵای کورد (تورکیا)
* پارتی ئیسلامیی کوردستان
* کۆما جڤاکێن کوردستان
* پارتی دیموکراتی کوردستان-باکوور
* پارتی کرێکارانی کوردستان
* ھێزەکانی پاراستنی گەل
* بەرەی ڕزگاریی نەتەویی کورستان
* پارتی ناوچە دێموکراتیکەکان
* پارتی ھەرێمە دیموکراتەکان
* پارتی دیموکراتی گەلان
* پارتی دیموکراسیی گەل
* پارتی کاری گەل (تورکیا)
* پارتی شۆڕشی کوردستان
* پارتی ماف و ئازادییەکان
* جەمعیەتی تەعالیی کورد
* خۆیبوون
* پارتی پێشەنگی کرێکارانی کوردستان
* بازەکانی ئازادیی کوردستان
* حیزبی کۆمۆنیستی مارکسیست-لێنینیست (تورکیا و کوردستان)
* بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی لاوانی نیشتمانی
* یەکەکانی پاراستنی مەدەنی

### سووریا
* ھاوبەندیی نیشتمانیی کورد لە سووریا
* مەجلیسی سووریای دیموکرات
* پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)
* تەڤگەری کۆمەڵگای دیموکرات (سووریا)
* یەکەکانی پاراستنی گەل
* یەکەکانی پاراستنی ژنان
* ئاسایش (ڕۆژاوا)
* ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (سووریا)
* پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا
* دەستەی بڵندی کورد
* یەکێتیی سیاسیی دیموکراتی کورد
* گڕکانی فرات
* بەرەی کوردی
* ھێزە یەکگرتووەکانی ئازادی

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:پێڕستی ڕێکخراوەکان
ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون

**ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون** یان **کومیتەی چاند و ھونەری بێستوون** گرووپێکی چاندی و ھونەری لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە بواری ھونەری شۆڕشگێرانە و نەتەوەیی کوردی چالاکی دەکات. چالاکییەکانی ئەم ناوەندە زۆرتر لە بواری مۆسیقا بووە.

## بەرھەمەکان
### مۆسیقا
* *گەریلا*، بە ھاوکاریی گرووپی ڕۆژیار، ٢٠١٧.
* *نەورۆز*، ٢٠٢٣.
* *[[چەرخی شۆڕش]]*، ٢٠٢٣.
* *دایە دایە وەخت جەنگە*، ٢٠٢٣.

### کتێب
* ''فەرھەنگ و ھونەر لە نەتەوەی دیموکراتیکدا'' (بە فارسی) ، نووسینی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، چاپی یەکەم: ھاوینی ١٤٠٢[=٢٠٢٣].

## ھەڵویستەکان
ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ کۆچی دوایی ھێدی شاعیری نیشتمانپەروەری کورد بە بنەماڵەی و خەڵکی کوردستان سەرەخۆشی کرد.

ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بە دەربڕینی ڕاگەیەندراوێک بەبۆنەی ھەژدەیەمین ساڵڕۆژی کۆچی دوایی ماملێ شاعیری نەتەوەیی کورد، وتی ئێمە «لە ھەموو ئەندامەکانی بنەماڵەی مەزنی ھونەرمەندان گەرەکمانە کە بە زیندووکردنەوەی چاند و ھونەری فۆلکلۆری کوردی درێژە بە ڕێگای ھونەرمەندە ڕاستەقینەکانی کوردستان بدەن و کارەکانیان بپارێزن.»

ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠ بە دەربڕینی ڕاگەیەندراوێک بەبۆنەی ساڵڕۆژی کۆچی دوایی ھێمن شاعیری نەتەوەیی کورد، وتی ئێمە «لە کەسایەتیی مامۆستا ھێمن-دا سوێندی سەرخستنی ڕێگەی ھەموو ھونەرمەند و شاعیرانی تێکۆشەر و شەھید دووبارە دەکەینەوە.»

ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ بە دەربڕینی ڕاگەیەندراوێک سەبارەت بە لەسێدارەدانی ناڕازییەکان و خۆپێشاندەرەکان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران وەتی تەنافی سێدارە قەت ناتوانێد دەنگی ئازادی سەرکوت بکاتەوە.

ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون بۆ پرسە و کۆچی دواییی جەمیل ھەورامی و جەمشید عەندەلیبی سەرەخۆشیی خۆی ئاراستەی بنەماڵە و کۆمەڵگای ھونەریی کوردستان کرد.

## ئەمانەش ببینە
* ھونەرکۆم
* ھونەرگەی وڵات
* ناوەندی ھیلالی زێڕین

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ئاکیێل جولیان

**ئاکیێل جوولیان** () ئەکتەری کەنەدییە. ئەو بە ڕۆڵی لاترۆی لە زنجیرە درامای ھەرزەکاران *ھەنگاوی داھاتوو* ناسراوە، کە پاڵێوراوی خەڵاتی شاشەی کەنەدی بووە بۆ باشترین نمایش لە بەرنامە یان زنجیرەیەکی منداڵان یان لاوان لە شەشەمین خەڵاتی شاشەی کەنەدی لە ساڵی ٢٠١٨. جولیان لە فیلمەکانی *شلەمەنیەکانی یۆتۆپیا*، *پارکەر ئەندەرسۆنەکان*، *فرانکی درەیک نھێنییەکان*، *وەیین*، *خوداوەندە ئەمریکییەکان*، *ئەوەی لە سێبەرەکاندا دەیکەین* و *کوڕەکان* بەشداری کردووە. لە ساڵی ٢٠٢٢ ناوی ھات بۆ میوانداریکردنی یەکێک لە پێشکەشکردنی ئاھەنگی پێشوەختە بۆ دەیەمین خەڵاتی شاشەی کەنەدا.

## سەرچاوەکان
*ئاکیێل جوولیان لە IMDb

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک
پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا