ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان

**ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان** (بە عەرەبی: *ناحیة مرکز قضاء سیدکان*، بە ئینگلیزی: *Sidakan Subdistrict center district *) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای سیدەکان لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی سیدەکانە.

لە زۆربەی یەکەی کارگێڕی قەزادا لە ھەرێمی کوردستان و عێراقدا، کاتێک یەکەی قەزا دێتە کایەوە، ئەوا ناحیەی ناوەندی قەزاکەش دێتە کایەوە بە ھەمان ناو.

## ناو
ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی سیدەکانە.

* وشەی سیدەکان، وشەیەکی کۆیە، بنەچەی وشە ھی زمانی عەرەبییە، لە وشەی سەید(السید) وەرگیراوە و ئامڕازی ناسین(ەکە) و ئامڕازی کۆی(ان) زمانی کوردی چووەتە سەر، (سەید + ەکە + ان)، لە زمانی کوردیدا دوو بزوێن بەدوای یەکدا نایەن، بۆ یە بزوێنی ناسینەکە لاچووە و وشەکە بووەتە(سەیدەکان)، وە بە پێی کات سواوە و بووەتە سیدەکان، بۆیە وتوویانە سەیدەکان لە بەرئەوەی سەیدەکان(شێخەکان)ی لۆلان لێرەدا نیشتەجێبوون و خانەقایان ھەبووە، لە شێخە ناودارەکانیان شێخ ڕەشیدی لۆلانە.
* لە سەرەتادا کە ناحیە بوو ناوی ناحیەی برادۆست بوو، ئەویش بە ھۆی ھۆزی برادۆست کە لەم دەڤەرەدا نیشتەجێن لە بەرئەوە  ناونرابوو.

## جوگرافیا
ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە ناحیەی کانیەڕەش.
* لە باشوورەوە ناحیەی سمێلان و ناحیەی دیانا. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە شارستانی شنۆ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی پیران و ناحیەی مەزنێ.

## مێژوو
* بنکەی خۆرپەرستی ڕۆژگاری ئورارتوو لە نزیک ئەم شارۆچکەیە بووە و بە (مساسر یان موصاصڕ) دەناسرا کە ئەمڕۆ پاشماوەکانی لە گوندی مجێسەردا ماون. شای ئاشوورییەکان، (سەرگۆنی دووەم) لە ٧١٤ پێش زایین ھێرشێکی لە ناکاوی بردۆتە سەر پاشای موساسر ئورزانا و بەزاندوویەتی و پەرستگای پیرۆزی مساسری خاپوور کردووە و تاڵانی زێڕ و زیوو و و سەر و ماڵاتی دەڤەرەکەی خەڵکەکەی گواستۆتەوە بۆ نەینەوای پایتەختی ئاشووریەکان. تۆمارەکانی خرسابادی نینەوا باس لەم ھێرشەی شای ئاشوور دەکەن.
* نووسراوەی کێلەشین و نووسراوەی سەر کێلی تۆپزاوا دوو شایەتحاڵی گرینگی مێژووی کەونارای سیدەکانن.
* لە دوای شەڕی دمدم نەوەکانی خانی لەپ زێڕین میرایەتی سیدەکان و بەرازگریان پێدرا و تا لە ڕۆژگاری میری ڕەواندز(پاشای گەورە ١٨٢٠) دووبارە خرایەوە ژێر کۆنترۆڵی میرنشینی سۆرانەوە.
* لە ساڵی (١٨٥٠)دا لە سەردەمی عوسمانیدا قەزا بووە لە لیوای ڕەواندز، تاوەکوو ساڵی (١٨٧٣) وەک قەزا مایەوە، لەو بەروارە بەدواوە بووە ناحیە و لیوای ڕەواندز ھەڵوەشێنرا و بووە قەزایەکی سەر بە لیوای شارەزوور، ناحیەی سیدەکانیش خرایە سەر قەزای ڕەواندز.
* کاتێک سمکۆ پەنای بردە بەر سیدەکان لە گوندی ژووژیلەی بناری چیای بۆڵێ گیرسایەوەو لەشکری شکاک بە ناوچەکەدا بڵاوببوون تا ساڵی ١٩٣٠ کاتێک سمکۆ گەڕایەوە ئێران و لە شنۆ شەھیدکرا. ھەر لەو ساتەدا لە لۆلان خانەقای شێخ ڕەشید ناوبانگی دەرکرد و موریدێکی زۆری لە دەوری خۆی کۆکردەوە. پاشان لە سییەکان لەگەڵ دراوسێکانی لە بارزان دووچاری کیشە و ناکۆکی بوون.
* لە ساڵی ١٩٦١ تا ١٩٧٥ ناوچەکە نائارامییەکی زۆری بەخۆوە بینی و لە ساڵی ١٩٧٨ پاش پەیدابوونی مەفرەزەکانی پێشمەرگە لە ھەکاری و خواکوڕک. ناوچە سنووریەکانی چۆلکران و خەڵکەکەی ڕاگوازرانەوە ھەولێر و لە کۆمەڵگەکانی کەسنەزان و دێگەڵە و تۆپزاوە نیشتەجێکران. لە پاش ساڵی ١٩٨٤ سیدەکان بەرەیەکی گرنگی شەڕی ئێران و عێراق بوو.
* لە دوای راپەرینە مەزنەکەی بەھاری سالی ١٩٩١ خەلکی کوردستان و ھەلبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە سالی ١٩٩٢پێکھێنانی حکومەتی ھەرێم ، لە سالی (١٩٩٦) ناحیەی سیدەکان گەرایەوە.
* بەپێی بەیانی ژمارە(٢٤)ی ساڵی ٢٠٢٢ی وەزارەتی ناوخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە بەرواری ٠٢\١١\٢٠٢٢دا بڕیاریدا بە ھێنانەکایەی قەزای سیدەکان لە پارێزگای ھەولێر. بە دابڕانی ناحیەی سیدەکان و ھێنانە کایەی ناحیەی کانیەڕەش لە قەزای سۆران لە ئیدارەی سۆران.

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە (١٨٩) گوند پێکھاتووە:

* سیدەکان(ناوەند)
* ئارموش
* ئاری خواروو
* ئاری سەروو
* ئارێ
* ئاستو
* ئاکوان
* ئالموسی خواروو
* ئالموسی سەروو
* ئالەکان، سیدەکان
* ئالۆکان
* ئالیستا
* ئاڵانە
* ئاڵەدووان
* ئاوبرا
* ئەلاوان
* باجارە
* باراوە
* باسەکانی سەروو
* باغێ
* باڵەکە
* باویا
* برەشکین
* بڕەپیرە
* بزنکڕە
* بلس
* بلسنانی خواروو
* بلسنانی سەروو
* بلەسا
* بن ھەوراز
* بنپەریزە
* بنکەور
* بنەوانۆک
* بەربانیان
* بەربزین
* بەرپیتان 
* بەردەبۆز
* بەردەسۆر، سیدەکان
* بەرگرد
* بەرمیزە
* بەڕۆژە، سیدەکان
* بەنان، سیدەکان
* بەنێ
* بەنێی ڕەشکێن
* بوزان، سیدەکان
* بوزینە
* بۆڵێ، سیدەکان
* بیرکاتە
* بیرکمە
* بیزەفران
* بیکزن
* بیوک
* بیوکمە
* بێ سێو
* بێ قەپوشک
* بێبات
* بێجوانە
* بێرتە
* بێروشمە
* بێژان
* بێسوک
* بێسینە
* بێشکە، سیدەکان
* بێکۆر
* بێکۆلک 
* بێکۆڵ
* بێمەسوران
* بێواسی خواروو
* بێواسی سەروو
* پاروو
* پنگوستە
* پەرچیخە
* پەنجار
* پیربەینان
* پیرەبرایم
* پیرەکە
* پێخمە
* تالستا
* تالەجاڕ
* تاوک
* تاوکان
* تاوکە
* تەلان، سیدەکان
* تۆپزاوە، سیدەکان
* تیارە 
* تێراون
* جەرا
* جوخین گەلا
* جورجا
* جۆرت
* جۆنەرە، سیدەکان
* جیلیا
* چاوکە
* چنارە
* چنارۆک، سیدەکان
* چەمەولا
* چونسا
* چووکان
* چویرکە 
* حەیات
* خراوە
* خریتە
* خشولە
* خەترە
* خەزنە
* خەزنێ 
* خەلیفان، سیدەکان
* خوار
* خوڕاگر
* خوماری
* خوماری خواروو     	
* خوماری سەروو
* خۆرانی خواروو
* خۆرانی سەروو
* داسنێ
* دایماو، سیدەکان
* دراو ژۆری
* دەراو، سیدەکان
* دەرریات
* دەرھۆڵ
* دەرھۆڵی دەشتی ھێرت
* دەریاسۆر
* دەعلەکوش
* دەلاوە
* دەیار لۆک
* دورچە
* دوستانەی بۆڵێ
* دۆرە ملک
* دۆستانی دەشتی ھێرت
* دۆلا
* دۆلەسپان
* دۆڵ ھەڵۆ
* دیریسکا
* دێرێ، سیدەکان
* دێما
* دێوین
* رزگەتە
* ڕووسوور
* ڕکاوە
* ڕوین
* زراوۆک
* زەروا
* زیارەت، سیدەکان
* زیرکان
* زیلۆین
* زین
* ژوژیلە
* ژیلیا
* سارداو، سیدەکان
* سالاریا
* ساومان
* سپیلکە
* سپیندارە 
* ستیکا
* سماقە، سیدەکان
* سمخەیلان
* سنین
* سەربیش
* سەردگرد
* سەروو
* سورتە
* سوورە زەوی
* سویکە بزرانە
* سۆریا 
* سۆسنای خواروو
* سۆسنای سەروو
* سۆی باپیر
* سیبارە
* سیران
* سیرەوە
* سیرۆک
* سیکینە
* سیناوە
* سێکوچکە
* شابکێ
* شانەشا
* شایک
* شکەن
* شکێڕا
* شناو
* شەمزین کەلا
* شەمەرما
* شەوشانە
* شیوان
* شیوە گەرمکی خواروو
* شیوە گەرمکی سەروو
* شیوەزان
* شیوەسەقەر
* شیوەگوار
* شیوەن
* شێخ ڕەش، سیدەکان
* شێخان، سیدەکان
* شێلکان
* عەرب گولان
* فەقێ وەسەلمان
* قلیتان
* قورناف
* کانی باخان
* کانی بناوێ
* کانی چنارۆک
* کانی شەعبان
* کانی گۆلک
* کانی مەلا
* کانیە باز
* کانیە ڕەش
* کاولا
* کاولاباز
* کاولوکا
* کلاولا
* کەتینە
* کەرزاوە
* کەژەک
* کەلۆیا
* کەمەک
* کەندەھۆلا
* کەنگرینە، سیدەکان
* کەونە سیدەکان
* کەونەگوند، سیدەکان
* کەوەر
* کورسیو
* کورە
* کورەبی
* کوڕمامک
* کوکلیا
* کۆچ حەسەن
* کۆخا زیزا
* کۆران، سیدەکان
* کۆزینە، سیدەکان
* کۆلا
* کۆلیت
* کۆنەک
* کیزەقولا
* کێلەگا
* گردان
* گردمووسەک
* گرکەبەن
* گلان گەردی
* گڵەڕەش
* گورەسێو
* گورەشا
* گولیژگە
* گۆڕاکوری
* گۆڕەبەتەڕاش
* گۆڕەبەسێ
* گۆڕەبیێ  
* گۆڕەدیم
* لوکان
* لۆلان
* لیتان
* لیلکان
* لێڕەبان
* مالایەر
* ماڵەدەر
* ماڵەمەلا
* ماونانێ    	
* ماوەت، سیدەکان
* ماوەتاوەی خواروو
* ماوەتاوەی سەروو
* ماوەرد
* مجیسەر
* مەرگەوەری خواروو
* مەرگەوەری سەروو
* مەزرا
* مەغارە
* مەلابادین
* مەمدیا
* موسلوک
* میشان
* مینای خواروو
* مینای سەروو
* مێرگەدوکان
* مێرگەڕەش
* مێرگەمیر
* ناڕوێن ھەرکی
* ناوداران
* ناودارۆک
* ناوروان
* ناوشیۆک
* ناومێرگان
* نزاری، سیدەکان
* نۆکەلە
* نیە
* نێکەوە
* ھارونە
* ھەتکای خواروو
* ھەتکای سەروو
* ھەجرە
* ھەدنێ خواروو
* ھەدنێ سەروو
* ھەرین
* ھەلکێڕا
* ھەوێلان
* ھۆرنە
* ھۆرەیس
* ھۆلێ
* ھێردەن
* ھێشمە
* وسوانە
* یالانە
* یالکە
* یورا
* یێرە بیر

## ئەمانەش ببینە
* قەزای سیدەکان
* ناحیەی بەرمیزە
* کێلەشین
* برادۆست
* میرنشینی برادۆست

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر