open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا

alt=|وێنۆک|ئاڕمی یەکێتیی ئاسیا
thumb|ناوچەی دەسەڵاتی ڕێکخراوەکە

**کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا** ئەو ڕێکخراوە وەرزشیەیە کە ئەرکی سەرپەرشتی کردنی گشت پاڵەوانیەتیەکانی کیشوەری ئاسیا گرتۆتە ئەستۆ 
وە گشت ووڵاتەکانی ئاسیا ئەندامی ئەم ڕێکخراوەن جگە لە ئیسرائیل و قوبرس وێڕای ئەندامێتی ووڵاتی ئۆسترالیا ، بنکەی سەرەکی ڕێکخراوەکە
دەکەوێتە ووڵاتی مالیزیا.

## سەرپەرشتی پاڵەوانیەتیەکان
* جامی ئاسیا (تایبەتە بە ھەڵبژاردەی ووڵاتان)
* پاڵاوتنی جامی ئاسیا (تایبەتە بە ھەڵبژاردەی ووڵاتان)
* پاڵاوتن بۆ ئۆڵەمپیاد (تایبەتە بە ھەڵبژاردەی ووڵاتان)
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئاسیا (تایبەتە بە یانەکان)
* خولی یەکێتیی ئاسیا (تایبەتە بە یانەکان)
* جامی خەلیج (تایبەتە بە ووڵاتانی کەنداوی عەرەبی)

* وێڕای ئەمانە چەندین پاڵەوانیەتی تایبەت بە ئافرەتان بەڕێوە دەبات 

## دابەشکاری
یەکێتیەکە دابەشکراوە بۆ چەند لقێک:

### ناوەندی ئاسیا

* 
* 
* 
* 
*
* 

### باشووری ئاسیا

* 
*
* 
* 
* 
*
*

### ڕۆژهەڵاتی ئاسیا
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
*
*

### ئاسیاوی

*  
* 
* 
*
* 
*
* 
* 
* 
* 
*
*

### جامی ڕۆژئاوای ئاسیا

* 
* 
*
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان
لێدانی سزا (تۆپی پێ)

وێنۆک|چەپ|دیمەنی جێبەجێکردنی لێدانی سزا، کاتێک کە دەبێ تەنیا گۆڵپارێز و یاریزانی جێبەجێکەری لێدانەکە بەتەنیا بمێننەوە لە ھێڵی سزا و یاریکەرانی تری ھەردوو یانە لە دەرەوەی ھێڵی سزا بوەستن.
[وێنۆک|گەڕاندنەوەی تۆپ لەلایەن [گۆڵپارێزێک لەکاتی جێبەجێکردنی لێدانی سزا لەلایەن یاریکەرێکی یانەی بەرامبەر.]]

**لێدانی سزا** یان **پێناڵتی** () یەکێکە لە سزاکان کە لە یاساکانی تۆپی پێ ئاماژەی پێکراوە، و لە یارییەکاندا کاری پێ دەکرێت.

## ھۆکارەکانی بوونی لێدانی سزا
* تۆپ بە دەستی یاریکەری یانەی بەرامبەر بکەوێت لە ناوچەی ١٨ یاردەی یان *ناوچەی سزا*ی یانەی بەرامبەر، ئەمە لەکاتێکدا تۆپی خۆپاراست نەبێت واتە دەستی بە جەستەیەوە نەبێت.
* یاریکەرێک لێی بدرێت لەلایەن یانەی بەرامبەر، لە ناوچەی ١٨ یاردەی یان *ناوچەی سزا*ی یانەی بەرامبەر (لەم کاتەدا ناوبژیوان بڕیاری کۆتایی دەدات).

لەکاتی ھەژمارکردنی لێدانی سزا دەبێت تەنیا یاریکەرێک لەگەڵ گۆڵپارێزی یانەی بەرامبەر لە ناوچەی ھێڵی سزا بمێننەوە و گشت یاریکەرانی تر دەبێ بچنە دەرەوەی ھێڵی سزا، لەکاتێکدا ئەو یاریکەرانەی کە لەدەرەوەی ھێڵی سزا وەستاون ئەوا بەر لەوەی یاریکەرەکە لێدانی سزا جێبەجێ بکا ئەو یاریکەرانەی دێنە نێو ھێڵی سزا ئەوا دادوەری یاری بۆی ھەیە لێدانی سزاکە دووبارە بکاتەوە لەکاتێکدا کە یاریکەرەکە گۆڵی کردبێت یان نا، و دەبێ ئەو یاریکەرەی ھەڵدەستێ بە جێبەجێکردنی لێدانی سزا لەگەڵ فیکەی دادوەر ئەرکەکەی جێبەجێ بکات ئەگەر نا ناوبژیوان بڕیارێکی تر دەردەکا یان لێدانەکە دووبارە دەکرێتەوە.

## یەکەم گێڕانەوەی لێدانی سزا
یەکەم گۆڵپارێز کە توانی لێدانی سزا بگەڕێنێتەوە بە تەواوی دیار نییە بەڵام لە یارییە فەرمییەکاندا فلیکس مۆرینھۆی گۆڵپارێز یەکەم کەسە کە لێدانی سزای گێڕاوەتەوە (سەیڤ) کردووە، فلیکس مۆرینھۆ باوکی ڕاھێنەری ئێستا جۆزێ مۆرینھۆیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاساکانی تۆپی پێ
پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ
کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)

**کاتی زۆرکراو** یاسایەکی تۆپی پێ یە لەکاتی بەڕێوەچوونی پاڵەوانییەتییەکان ئەنجام دەدرێت، بەگشتی بۆ یاری دۆستانە ئەنجام نادرێت مەگەر
بەڕەزامەندی دوو تیپی یارییە دۆستانەکە کاتی زۆرکراو زۆرکرێ بۆ یەکلایکردنەوەی ئەنجامەکە، بەگشتی کاتی زۆرکراو بۆ یەکلایکردنەوەی براوە و شکست بەش ئەو کاتە زۆر دەکرێت، گەر لەکاتەکەش ئەنجامەکە یەکلایی نەکرایەوە پەنا دەبردرێتە لێدانی یەکلاکەرەوە لە خاڵی سزا، بەڵام لە ھەنێ لە پاڵەوانییەتییەکان لەکاتی زۆرکراودا پشت بە گۆڵی زێڕین دەبەسترێت لەکاتی یارییەکاندا واتە لەکاتی زۆرکراو کام تیپ گۆڵ بکا یارییەکە دەباتەوە لەکاتێ گۆڵیش نەکرا ئینجا پەنا دەبردرێتە بەر لێدانی یەکلاکەرەوە لە خاڵی سزا، و کاتی زۆرکراو بەپێی یاساکانی تۆپی پێ لە دوو گێم پێکدێت کە گێمێ لە ١٥ خولەک پێکدێت واتە بەھەردوو گێم دەبێتە٣٠ خولەک وەھەروەھا ناوبژیوانانیش بۆیان ھەیە کاتی بەفیڕۆ لە کۆتایی گێمەکان زۆر بکەن
ترشەکان

**ترشەکان** (Tirşekan، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٠٤ کەس لە ٨٨ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی موکریانی ڕۆژھەڵات
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
باری ئاوارتە

**باری ئاوارتە** (بە ئینگلیزی: *state of eception*) یەکێک لە چەمکەکانی تیۆری یاسای کارڵ شمیتە و هاوشێوەی باری نائاساییە، بەڵام پاڵگەی باری ئاوارتە توانایی حاکمە بۆ دەرباز بوون لە سەروەری یاسا بە ناوی خێر و بەرژەوەندی گشتی. دواتر ئەم چەمکە لە کتێبی «*باری ئاوارتە*»ی ئاگامبێن پەرەی پێدراوە.

## ئەمەش ببینە
* باری نائاسایی

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:فەلسەفەی یاسا
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:یاسا نائاسایییەکان
باری نائاسایی

**باری نائاسایی** () ڕاگەیاندنێکی میرییە کە لەوانەیە بەشێک لە ئەرکەکانی دەسەڵاتەکانی یاسایی، جێبەجێکاری و دادوەری ھەڵپەسێرێت و ھاوڵاتییان ناچار بکات کردەوە و ئاکاری خۆیان بگۆڕن. ھەروەھا باری نائاسایی دەتوانێت ماف و ئازادییەکانی ھاوڵاتییان سنووردار بکات، تەنانەت ئەگەر دەستوور ئەم ماف و ئازادییانەی گەرەنتیش کردبێت.
باری نائاسایی زۆرتر بە دوای کارەساتی سروشتی، نائارامیی مەدەنی و شەڕ ڕادەگەیەنرێت. دەستووری زۆر وڵات پێشبینی ڕاگەیاندنی باری نائاسایی دەکات لە ھەلومەرجی نالەباردا بە مەبەستی گەڕاندنەوەی ھێمنی و ئاسایشی وڵات. نموونەی ھەرە بەناوبانگ، بڕگەی ٤٨ی دەستووری وایمار بوو کە ڕێگەی بە سەرۆک کۆمار دەدات بۆ ماوەیەکی کاتی ماف و ئازادییە بنچینەیییەکانی خەڵک ھەڵپەسێرێت. ئەم بڕگەیە ڕێخۆشکەر بوو بۆ سەرھەڵدانی نازیسم لە ئەڵمانیا و کارەساتەکانی ئەو سەردەمە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:یاسای دەستووری
پۆل:حکوومەت
ئۆزۆن

thumb|شێوگی ئۆزۆن
**ئۆزۆن** گازێکی رە‌نگ شینە پێک دێت لە سێ گە‌ردیلە‌ی ئؤکسجین، شێوگە کیمیاییە‌کە‌ی(O3)یە.

## چینی ئۆزۆن
چینێکی سروشتیە  دە‌وری گۆی زە‌وی داوە دە‌کە‌وێتە ناو چینی ستراتوسفیر پە‌یدا دە‌بێ لە کارلێکی نێوان گە‌ریلە‌ی ئؤکسجینی لە گە‌لَ گە‌ردی ئۆکسجین.
ئۆزۆن بۆماوە‌یە‌کی زۆر نامێنێتە‌وە شیدە‌بێتە‌وە بە ھۆی کارلێکی لەگە‌ڵ تیشکی سە‌روی بنە‌وشە‌یی  دە‌گۆرێ بۆ گە‌ردی ئۆکسجین.
وە بە زنجیرە گؤرانکاریە‌ک دوبارە دە گۆڕێتە‌وە بؤ گازی ئۆزۆن.
سودەکانی گازی ئۆزۆن 
لە بەرەبەیاناندا ئەو گازە هەیە و سودێکی زۆری هەیە بۆ چالاك بوونی مرۆڤ لە ڕۆژەکەیدا

## جۆرەکانی ئۆزۆن

### ئۆزۆنی چینی سەرەوە
گازی ئۆزۆنە کە لە چینە بە‌رزە‌کان بە‌رگە ھە‌وا دروست دە‌بێت پاریَزگاری لە ھاتنە ناوە وە‌یتیشکە زیان بە‌خشە‌کان دە‌کات کە لە خۆرە‌وە دە‌گە‌نە سە‌ر زە‌وی وە‌ک تیشکی سە‌رووی بنە‌وشە‌یی، ئە‌گە‌ر ئە‌و چینە نە‌بوایە ئە‌وا رێژە‌ی زۆر لە تیشکی (UV) دە‌ھاتە‌سە‌ر زە‌وی زیانی بۆ رووە‌ک، گیانە‌وە‌ران وە مرۆڤ ھە‌بوو

### ئۆزۆنی چینی خوارەوە
ئە‌و ئۆزۆنە‌یە کە لە چینی خوارە‌وە‌ی بە‌رگە ھە‌وا دروست دە‌بێ بە ھۆی پیس بوونی ژینگە کە بە ھۆکارە‌کانی سرواشتی وە‌ک (گرکانە‌کان، سوتانی دارستانە‌کان...) وە ھۆکاری مرۆیی وە‌ک (دوکە‌لی کارگە‌کان، ئوتومبێل کە گازی NO وە CO تێدایە، ماددە‌ی کیمیاییە‌کان) لە‌گە‌ڵ ئە‌و برە کە‌مە‌ی (UV) کە لە خۆرە‌وە دێ کارلێک دە‌کە‌ن. کاریگە‌ری خراپ بۆ رووە‌ک، گیانە‌وە‌ران، مرۆڤ پیدادە‌کە‌ن. زیانە‌کانی وە‌ک ترشە باران وە پە‌نگ خواردنی گە‌رمی لێ پیدادە‌بێ.

## ئەمانەش ببینە
*کیمیا

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی زانستی کیمیا - ئۆزۆن

پۆل:ئۆزۆن
پۆل:گازەکان
پۆل:بۆن
بلۆگ

وێنۆک|نموونەی بلۆگی تاکەکەسی
**بلۆگ** یان **وێبلۆگ** () جۆرێکە لە ماڵپەڕ، بەمانایەکی تر ماڵپەڕی تاکەکەس چونکە زۆر جار کەسێ ماڵپەڕێکی تاکەکەسی دروست بکات پێی دەڵێن وێبلۆگ، لە وێبلۆگەکاندا زۆرتر پەڕگە وێنە یا دەنگ و ڕەنگ بڵاودەکرێنەوە، لەپێشوودا زۆرینەی وێبلۆگەکان بە زمانی (HTML) ساز دەکران بەڵام لە ئێستادا بلاگەکان بە نەرمەواڵەی تایبەت ساز دەکرێن لە دیارترینیان وۆردپرێس، جووملا.

## مێژووی وێبلۆگ

وێبلۆگەکان مێژوویەکی نیسبەتەن کورتیان ھەیە؛ تەنانەت کاتێک کە لەگەڵ مێژووی خودی ئینترنتدا بەراورد دەکرێن. بەگشتی دەگوترێت کە یەکەم وێبلوگ، وێبلۆگی links.net بوو کە جەستن ھاڵ دروستی کردبوو. لەو کاتەدا، جەستن ھاڵ خوێندکاری کۆلێژی سوارتمۆر بوو لە ساڵی ١٩٩٤دا. بەدڵنیاییەوە لەو کاتەدا پێیان نەدەگوت بلۆگ یان وێبلۆگ، جەستن ھاڵ بەس وەکوو ماڵپەڕی کەسیی خۆی ناوی لێ دەبرد.
ساڵی ١٩٩٧ بوو کە وشەی "وێبلۆگ" دروست کرا. دروستکردنی ئەم وشەیە نیسبەت دەدرێت بە جۆرن بارگەرەوە. وشەی "وێبلۆگ" لە ساڵی ١٩٩٩دا لەلایەن پیتر مەرھۆڵزەوە کورت کرایەوە بە وشەی "بلۆگ". پێنج ساڵ دواتر بوو کە فەرھەنگی مریەم-وێبستر ئەم وشەیەی بە وشەی ساڵی خۆیان ناساند.
لەم ساڵە سەرەتاییانەدا، چەند مەکۆ و پلەتفۆرمی دروستکردنی وێبلۆگ ھاتنە ئاراوە. لەوانەیەLiveJournal ناسراوترینی ئەو سایتە سەرەتاییانە بێت. پاشان لە ساڵی ١٩٩٩دا ئەو مەکۆیە کە دواتر بوو بە Blogger لەلایەن ئیڤان ویلیامز و مێگ ھووریھانەوە دەستی پێکرد.
ساڵە سەرەتاییەکانی ٢٠٠٠، سەردەمی گەشەکردنی وێبلۆگ بوو. لە ساڵی ١٩٩٩دا، بەپێی لیستێک کە لەلایەن جێس جەیمز گارێتەوە کۆکراوەتەوە، بەس ٢٣ وێبلۆگ لە ئینترنتدا بوونیان ھەبوو. لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٦دا، بەپێی ڕاپۆرتی Technorati ژمارەی وێبلۆگەکان لە ئینترنیتدا گەیشت بە ٥٠ ملیۆن دانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت
پۆل:وۆردپرێس
ئالفرێد ھۆخە

**ئالفرێد ئێریک ھۆخە** (بە ئاڵمانی: *Alfred Erich Hoche*) (١٨٦٥-١٩٤٣) ڕەوانپزیشکی ئاڵمانیە کە بە ھۆی نووسینی چەندین بەرھەم سەبارەت بە یۆژێنیک و یۆتانازی ناوبانگی دەرکردووە. بە ناوبانگترین بەرھەمی ھۆخە کتێبی بەدناوی «ڕێگەدان بە نابوودی ژیانی بێ بایەخ»ە کە لەگەڵ کارڵ بیندینگ ھاونووسی کردووە. ھۆخە ھاورێ لەگەڵ بیندینگ لایەنگری کوشتنی کەسانی پەک کەوتوو و ڕەوانی بە تایبەت لە سەرەتای ژیانیان دابوون. لە ڕوانگەی ھۆخەوە کوشتنی کەسانی تووشبوو بە نەخۆشیی کوژندە پاساو ھەڵدەگرێ. ھۆخە دڵنیا بوو کە سەرەنجام رۆژێک دادێ کە کوشتنی نەخۆشگەلی ڕەوانی نە لە باری یاسایی و نە لە باری ئەخلاقیەوە بە نادروست نازانرێ، بە پێچەوانە وەک کرداریکی بەکەڵک سەیری دەکرێ. ئەم بیر و بۆچوونانە دواتر لە لایەن نازیستەکانەوە بۆ قەلاچۆ کردنی جوولەکەکان و کەسانی پەک کەوتوو کەڵکی لێ وەرگیرا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٤٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
شار

وێنۆک|شار
**شار**، **باژار** یان **سووکە** یەکەیەکی جوگرافیای سیاسی بچووکترە لە پارێزگا، شار لانەی پێشکەوتنی وڵاتە، ئەوەی شار لە لادێ جیا دەکاتەوە پێشکەوتنی پیشەسازییە کە لەشار ھەیە بەڵام لەشارەکان کشتوکاڵ ناکرێ کەچی لە لادێ دەکرێ، شاری پایتەختیش ئەوەیە کە زۆربەی وەزارەتەکانی حکوومەت لەم شوێنە جێگیر بووە، شارە پایتەخت جێگەی ڕێکخراوە سەرەکییەکانی حکوومەتەکە دەبێت، مێژوونووسان شاری دیمەشق لە سووریا بەکۆنترین شاری زەوی ناوزەند دەکەن بەوەی لە سەردەمی مس ھەبووە یاخوود زووتر لە ٩٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین بنیادی بۆ نراوە، لە کوردستانیش کۆنترین شار ھەولێرە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زووتر لە ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین.

## ئەمانەش ببینە
* وڵات
* پارێزگا
* ناوچە
* گوند

## سەرچاوەکان

پۆل:شار
شارەکان
پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان بەپێی چەشن
باری باو

**باری باو** (بە لاتین: Status quo) زاراوەیەکەی لاتینیە کە بە واتای باری ھەنووکەیی و موجودی شتەکانە. ئەو زاراویەیە ھەر بەو ڕێنووسەوە چۆتە ناو زمانگەلی جۆربەجۆر.

## باری باو لە سیاسەتدا
زاراوە لاتینەکە لە سەرەتادا ئاماژەی بە «باری شتەکان بەر لە شەڕ» دەدا کە پێشاندەری پاشەکشەی ھێزەکانی دوژمن و گەڕانەوەی دەسەڵات بۆ ڕێبەری بەر لە شەڕ بوو. بەم پێیە بە جۆرێک لە جۆرەکان مەبەست لە "Status quo" باری ئاساییە، بەم جیاوازییە کە باری ئاسایی ھەڵگری مانایەکی یاساییە بەڵام باری باو لە ئێستادا ھەڵگری مانایەکی نۆرماتیوە.

بزوتنەوە کۆمەلایەتیەکان ڕووبەڕووی باری باو دەبنەوە. ئەوان بۆ تێکدانی چاند و سیاسەتی باو تێدەکۆشن.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:گۆڕان
ئەڵکمار

thumb|جۆگایەک (نۆکەند) لە شارەکە
**ئەڵکمار** شارێکە دەکەوێتە باکووری وڵاتی ھۆڵەندا و ٢٠کم دوورە لە شاری ئەمستردام. ڕووبەری شارەکە ٣١.٢٢ کم دووجایە و ١.٧١ کم دووجا لە ڕووبەری شارەکە ئاوە. بەپێێ سەرژمێری ٩٤.٢١٦ کەس لەم شارەدا دەژین.

پۆل:ئەڵکمار
پۆل:شارەکانی ھۆڵەندا
جۆرج دەبلیوو بوش

**جۆرج دەبلیوو بوش** یان **جۆرج واکێر بوش** () (لەدایکبووی ٦ی تەممووزی ١٩٤٦) ناوبراو بازرگان و کاندیدی پارتی کۆماری ئەمریکا بووە و چل و سێیەمین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بووە لەنێوان (٢٠ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠٩)

## ژیانی تایبەتی
جۆرج بوش بەرلەوەی بچێتە ناو جیھانی سیاسەتەوە بازرگان بوەو چەندین کۆمپانیای نەوتی بەڕێوەبردووە، لە ساڵی ١٩٨٩ بۆ ١٩٩٨ یەکێک بووە لە خاوەنی یانەکانی تەکساس ڕەنجەر بۆ یاری بەیس بۆڵ، لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ ساڵی ٢٠٠٠ حاکمی تەکساس بووە. لە بنەماڵەکەی جۆرج بوش دا چەند سیاسەتمەدارێکی ناودار بەدەرکەوتوون، لەوانەش جۆرج ھربرت وۆڵکەر بوشی باوکی کە ماوەی ٤ ساڵ سەرۆکی ئەمریکا بووە (جب بوش)ی براشی حاکمی ویلایەتی فلۆریدایەو برسکت بوشی باپیریشی ئەندامی ئەنجومەنی پیران بووە.
جۆرج بوش لە ساڵی ١٩٧٧ دا ژیانی ھاوسەری لەگەڵ خانمی یەکەمی وڵات لۆرا بۆشدا پێکھێناوە، خاتو لۆرا لەدایکبووی ساڵی ١٩٤٦ لە میلاندی سەر بە ویلایەتی تەکساس لە دایک بووەو بڕوانامەی بەکەلۆریای لە زانستی پەروەدەدا لە زانکۆی ساسرن میسۆدیست بەدەست ھێناوەو لە ساڵی ١٩٧٣شدا بڕوانامەی ماستەری لە بواری زانستی کتێبخانەدا لە زانکۆی تەکساس لە شاری ئۆستن وەرگرتووەو خاوەنی دوو منداڵی کچن بە ناوەکانی بارباراو جەنا.

## سەرچاوەکان
* زانیاری نامەی بووش لەماڵپەڕی کۆشکی سپی 

جۆرج دەبلیوو بوش
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:کوڕە وێنەکێشە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
بیڵ کڵینتن

**بێڵ کلینتۆن**، ناوی تەواوی **وێلیام جێفەرسۆون "بێڵ" کلینتۆن** () (لە دایکبووی ١٩ی ئابی ١٩٤٦) ساسەتمەداری ئەمریکییە ناوبراو چل و دووەمین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانەکانی ئەمریکا بووە لەکاندیدکراوەکانی پارتی دیموکراتە، ناوبراو سێیەم بچووکترین سەرۆکە کە لە ٤٦ ساڵی بووە سەرۆکی ئەمریکا لەنێوان (٢٠ جانێوەری ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠ جانێوەری ساڵی ٢٠٠١)، ناوبراو لەکاتێکی گونجاو بووە سەرۆک کە لەسەرەتای کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد بووە سەرۆکی وڵاتەکەی.

## سەرچاوەکان
* زانیاری نامەی بیل کلینتۆن لە ماڵپەڕی کۆشکی سپی ئەمریکا

پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:باڵیۆزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ھایتی
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:بیل کلینتۆن
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
عەرەب

|languages=عەرەبی|rels=زۆرینە: ئیسلام(سوننە شیعە سۆفیگەری ئیبازی عەلەوی)کەمینە: مەسیحییەت جوولەکایەتی بەھایی پێشتر: ئایینی عەرەبی کۆن|related=خەڵکانی تری ئەفریقایی زمان (بەڕبەڕ)،  نەتەوە سامییەکان وەکوو ئاشوورییەکان و جووەکان |pop15=١٫١٥٥٫٣٩٠|pop14=١٫٣٥٠٫٠٠٠|native_name= () |pop6=٤٫٥٠٠٫٠٠٠ at least partial ancestry|native_name_lang=ar|population=
|popplace=|pop1=٤٣٠٫٠٠٠٫٠٠٠
|region2=|pop2=Estimated 4–7 million with at least partial ancestry|region3=|pop3=3.3 to 5.5 million people of North African (Arab or Berber) descent|region4=|pop4=|region5=|pop5=٥٫٠٠٠٫٠٠٠|region6=|region7=|region14=|pop7=٣٫٧٠٠٫٠٠٠|region8=|pop8=١٫٧٠٠٫٠٠٠|region9=|pop9=١٫٦٠٠٫٠٠٠|region10=|pop10=١٫٥٠٠٫٠٠٠|region11=|pop11=١٫٥٠٠٫٠٠٠|region12=|pop12=١٫٥٠٠٫٠٠٠|region13=|pop13=١٫٥٣٦٫٠٠٠|footnotes= نەتەوەی عەرەب نابێت لەگەڵ نەتەوەکانی تر کە لە جیھانی عەرەب دەژین تێکەڵ بکرێن. ھەموو عەرەبەکان موسڵمان نین و ھەموو موسڵمانانەکانیش عەرەب نین. یەک عەرەب دەتوانێت لە ھەر ئایین و مەزھەبێک پەیڕەوی بکات.}}

**عەرەبەکان** () یەکێک لە گەلانی جیھانن کە لە ڕۆژاوای ئاسیا و باکووری ئەفریقا دەژین. ھەندێک لە خەڵکی عەرەب وەک پەنابەر لە ئەورووپا، ئەمریکای باکوور و ئەمریکای باشوور ژیان بەسەر دەبەن.

## دانیشتووان
[thumb|خێزانێکی عەرەب لە شاری [ڕامەڵا لە فەلەستین.]]

### دانیشتووانی وڵاتانی عەرەب
لەکۆی وڵاتە عەرەبییەکان زۆرتر لە ٤٢٢ ملیۆن کەس دەژین.

### ڕەوەندی عەرەب لەدەرەوەی وڵات

بێجگە لەم وڵاتانە عەرەبەکان لەکۆمەڵێ وڵاتی تریش پەنابەرن وەک ئینگلتەرا و ئەڵمانیا و باشووری ئەفریقیا و ئەمریکا و ڕووسیا و ئیکوادۆر و مەکسیک و تورکیا و ئوستورالیا بەڵام لەم وڵاتانە ڕێژەیان بەتەواوی دیاری نەکراوە.

## ئایین

لە ئێستادا ئاینی ئیسلام باوەڕی زۆرینەی دانیشتووانی خەڵکی عەرەبە کە پێشبینی دەکرێ ٩٠٪ دانیشتووان سەر بە ئیسلام بن، لەدوای ئیسلامیش ئاینی
مەسیحی بەپلەی دووەم دێت کە لەسەدا ٦ دێت کەبەشێکی زۆر لەمانە مەسیحین بە ڕەچەڵەک (قیبتی) بەتایبەتی لەوڵاتانی میسڕ و لوبنان.

## زمانی عەرەبی

**زمانی عەرەبی** (بە عەرەبی: ****) گەورەترین زمانەکانی گرووپی زمانە سامییەکانە لە بارەی قسە پێکەرانەوە، و یەکێکە لە زمانە ھەرە بەربڵاوەکانی جیھان کە ٤٢٢ ملیۆن کەس قسەی پێ دەکات، و قسەپێکەرانی بەربڵاون لەو ناوچەیەی کە پێی دەوتری ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، لەگەڵ زۆرێک لە شوێنەکانی تری جیھان کە لە دەوروبەری ئەم وڵاتانەن وەکوو: ئەھواز، تورکیا، چاد، مالی، سینیگال، ئێرتریا. زمانی عەرەبی گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لە لای موسڵمانان، چونکە زمانی قورئانە، و زۆربەی زۆری خوداپەرستی لە ئاینی ئیسلامدا بەبێ زمانی عەرەبی ناکرێ، ھەروەھا زمانی عەرەبی زمانێکی سەرەکیی بۆنەکانە لە چەند کڵێسایەکی کریستیانی لە وڵاتە عەرەبییەکاندا. ھەروەھا زمانی عەرەبی زۆرێک لە کارە ئاینییەکان و بیرمەندییەکانی جوولەکەکانی پێ نووسراوە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

## ئەمانەش ببینە
* زمانی عەرەبی

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:عەرەب
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفریقا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باکووری ئەفریقا
پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک
کارڵ لۆڤیت

**کارڵ لۆڤیت** (بە ئاڵمانی: *Karl Löwith*) (١٨٩٧-١٩٧٣) فەیلەسووفی ئاڵمانی و قووتابی مارتن ھایدگەرە. ئەگەرچی لۆڤیت خۆی پرۆتێستان بوو بەڵام چوونکوو بنەماڵەکەی بەڕەچەڵەک جوولەکە بوون، پاش بە دەسەڵات گەییشتنی ھیتلەر ناچار بوو ئاڵمانیا بەجێ بھێلێ و پەڕیوەی ھەندەران بێ (سەرەتا ئیتالیا، پاشان ژاپۆن و لە ئاخریشدا ئەمریکا).

لۆڤیت زۆرتر بە ھۆی کتێبی «لە ھێگێلەوە ھەتا نیچە» و ھەروەھا کتێبێ «مانای مێژوو: دەلالەتە ئیلاھیاتیەکانی فەلسەفەی مێژوو» ناوبانگی دەرکردووە، دەقی ئاڵمانی ئەم کتێبە لە ژێر سەردێری «مێژووی جیھانی و دەستەبەریی رزگاری: بنەما ئیلاھیەتێکانی فەلسەفەی مێژوو» لە چاپ درا. لەم کتێبەدا لۆڤیت عیلاقەی پرس سازی نێوان ئیلاھیات و فەلسەفە دەخاتە بەر باس. بە باوەری لۆڤیت روانگەی ڕۆژاوایی مێژوو بە ھۆی  پێوەندی نێوان ئیمانی مەسیحی و ڕوانگەی مۆدێرن ئالۆز بووە، بە چەشنێک کە ئەم ڕوانگەیە نە مەسیحیانەیە و نە بێدینانە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:جووە ئاڵمانییەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ژاپۆن
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧
پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پۆل:فەیلەسووفانی جوولەکە
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ئیتالیا
پۆل:خەڵکی ئەڵمانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەڵمانی
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
دەیڤد کامیرۆن

**دەیڤد کامیڕۆن** ناوی تەواوی دەیڤد ویللیام دۆناڵد کامیڕۆنە لەدایکبووی ٩ی ئەیلوولی ١٩٦٦، ناوبراو سەرۆک وەزیرانی پێشووی بریتانیای مەزن بوو، لەپێشتریشدا وەزیری خزمەتگوزاری مەدەنی بووە لەگەڵ سەرۆکی پارتی پارێزگاران بووە، وەھەروەھا ئەو خوێندکاری فەلسەفەی سیاسی ی ئابووری بووە لەزانکۆی ئۆکسفۆڕد

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:پادشاکانی بەریتانیا
پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی
کۆئەندامی بەرگری

**بەرگرییە کۆئەندام** (بە ئینگلیزی: Immune system) پێکدێت لە ئەندامی زۆر و خرۆکە سپیە جیاوازەکان ، کە لە ھەموو شوێنەکانی لەشدا بڵاون. ئەمەش بەرگرییە تایبەتیەکان بۆ لەش دابین دەکات ، ھەروەھا بەشدارە لە وەستاندنی گەشەی نەخۆشیە شێرپەنجەییەکان و بڵاوبوونەوەیان.

پۆل:کۆئەندامی بەرگری
مۆرفین

thumb|شێوگی کیمیایی
thumb|کاریگەر بوو بە بەرکاهێنانی مۆرفین
مورفین ماددەیەکە لە رووەکی حەشیش دەردەھێنرێی .

## دەرھێنانی
ئەو ماددەیە یەکەم جار لە ڕووەک لەساڵی ١٨٠٤ دەرھێنرا لە لایەن دەرمانسازی ئەلمانی سیرتونر (Sertuner)، کە لەراستیدا مورفین ماددەیەکە لە ٢٠ ماددەی جیاواز پێکھاتووە لە روەکی حەشاش دەردێ .

## بەکارھێنانی پزیشکی
لە سەرەتا وەک ماددەیەکی ھێور کەرەوە بەکار دەھات ، بەلام لە دواتر زانرا کە دە بێتە ھۆ ئاڵوددە بوون،وە کاریگەری لاوەکی تری ھەیە وەک وەستانی میز، رشانەوە،دابەزینی پەستانی خوێن،زیاد بوونی ھیستامین کە دەبتە ھۆی ھەستیاری ( حساسیە)،راگرتنی کۆ ئەندام ھەناسە کە دەبێتە ھۆی مرد،کەم کردنەوەی جولەی گەدە کەم خواردن.نابێ مۆرفن وەک ھێور کەرەوە بەکاربێ لە کاتی منداڵ بوون دە بێتە ھۆی خنکانی کۆرپەلە Neonatal Asphyxia،کێشەکانی سیەکان، نەخۆشی، وە نەخۆشیەکانی مێشک .لە کاتی ژە ھراوی بوون بە مۆرفین دەبێ گەدەی نەخۆش بشوورێ،یان ماددەی ھۆکاری رشانەوە بەکار بێ.

## سەرچاوە
* ماڵپەڕی زانستی کیمیا

پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:مۆرفین
پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
موحەڕڕەم

**موحەڕڕەم** ()یەکەم مانگی ساڵی کۆچییە و لەسەردەمی نەفامیدا موئتەمیر (المٶتمر)یشی پێدەوترا، موحەڕڕەم یەکێکە لە مانگە حەرامەکان، تێیدا نابێت موسڵمانان بجەنگن لەبەر ئایەتی ٣٦ی سوورەتی تەوبە کە تێیدا ھاتووە .

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی
موحەڕڕەم
پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:شیعە
ماسوولکە

350px|وێنۆک|پێکهاتەی ماسوولکەیەک
چەپ|350px|وێنۆک|سێ جۆر ماسوولکەی لەش: (a)شانەی ماسوولکەی پەیکەری, (b) ماسوولکەی لووس, (c)ماسوولکەی دڵ.
**ماسوولکە** یەکێک لە شانەکانی لەشی گیاندارانه، کە ئەندامەکانی تر دەبزوێنێ.

کۆئەندامی ماسوولکە لە ماسوولکەکان (بە ئینگلیزی: Muscle) پێک هاتووە. هەموو جووڵەیەکی لەش، کاری ماسوولکەکانە. ماسوولکەکان وزەی کیمیایی خۆراک دەکەن بە وزەی میکانیکی. جووڵەکانی لەش بەرهەمی کرژ و خاو بوونەوەی ماسوولکەکانە. ئەم ئەندامانە نزیک بە سێیەکی کێشی مرۆڤێکی ئاسایی پێک دەهێنن واتە ئەگەر مرۆڤێک ٦٠کیلۆگرام بێت ٣٠ کیلۆگرامی ماسوولکەیە. 

ماسوولکەکان بە پێی شێوە و ئەندازەیان بە سێ جۆر دابەش دەبن:
*پەیکەرە ماسوولکە (میلدار): کە لە کەسانی ئاساییدا نزیک بە ٢٠٪ی  کێشی لەش پێک دەهێنێت کە بەوەجیادەکرێنەوە خۆویستن مرۆڤ دەتوانێت کۆنتڕۆڵ بکات بەسەریانا و بە ویستی خۆی بیجوڵێنێ.
*لووسە ماسولکە: وەک ماسوولکە خۆمەشەکانی دیوارەی ڕەگەکان، ڕیخۆڵەکان و گەدە کە نزیک بە ۱۰٪ ی کێشی لەش پێک دەهێنێت.
*دڵە ماسوولکە، کە لە پەیکەرە ماسولکە دەچن ، بەڵام خۆویست نین واتە مرۆڤ ناتوانێت کۆنترۆڵیان بکات.

## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا ئەم وشانەش بە کار دێت:
**ماسوولە، ماسۆڵە، ماسیلکە، ماسلکە، مالووسکە، مایچە، وەرسە، وەرسەلا، گردک، زیپەڕ، زەڤلەک*

## سەرچاوە

پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی ماسوولکە
دووچەرخە

چەپ|250px|وێنۆک|دووچەرخەی شاخ، کە یەکێکە لە دووچەرخە زۆر بەکارھاتووەکان
**دووچەرخە** یان **پایسکل** (بە ئینگلیزی: Bicycle یان Bike) ئامێرێکی گواستنەوەیە کە بە ھێزی مرۆڤ و بەھۆی پایدەرەوە بەکاردێت. دووچەرخە پێکھاتووە لە دوو چەرخ کە بەستراون بە پەیکەری دووچەرخەکەوە. ئەو کەسەی کە دووچەرخە لێدەخوڕێت پێی دەوترێت دووچەرخەسوار. دووچەرخەکان بۆ یەکەم جار لە سەدەی نۆزدەیەمدا بڵاوبوونەوە کە ژمارەیان زۆر کەم بوو بەڵام ئێستا لە سەرتاسەری جیھان زیاتر لە ملیارێک دووچەرخە ھەیە کە دەکاتە دوو ھێندەی ژمارەی ئۆتۆمۆبیلەکان. لە ھەندێک شوێن دووچەرخە وەک ھۆی سەرەکیی گواستنەوە بەکاردێت. منداڵان دووچەرخە بۆ یاریکردن بەکاردێنن و گەورەکانیش بۆ دابەزاندنی کێش یان ڕێکی لەشیان یان بۆ کاری ڕۆژانەیان بەکاری دێنن.

## پێکھاتە
center|700px

## مێژوو
center|600px

پۆل:دووچەرخەکان
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم
پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
لێدانی گۆشە (تۆپی پێ)

thumb|یاریکەرێک لەکاتی جێبەجێکردنی لێدانی گۆشە
**لێدانی گۆشە** یان **کۆڕنە** (بە ئینگلیزی:Corner kick) یەکێکە لە لێدانەکان لە یاری تۆپی پێ کەلەیاساکانی تۆپی پێ هاتووە ، لێدانی گۆشە لەکاتێ هەژمار دەکرێت کە تۆپ لەلایەن یاریکەرانی تیپی بەرامبەر بکەوێتە پشت گۆڵی خۆیان  جا بە هەر شێوەیەک بێت بەڵام دەبێ لەکاتی یاریکردن بێ ، بەڵام لەکاتی هێرشەکان گەر ئۆفساید هەژمارکرا ئەوا لێدانی گۆشە هەژمار ناکرێت .

## بەکارهێنان بۆ یەکەمینجار
یەکەمجار لە یاسای شێڤێڵدی ئینگلیز بەکاهات لەساڵی ١٨٦٧ دواتریش لە ساڵی ١٨٧٢ بەفەرمی چووە نێو یاساکانی تۆپی پێ

پۆل:یاساکانی تۆپی پێ
پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ
کۆئەندامی ماسوولکە

**کۆئەندامی ماسولکە** (بە ئینگلیزی: Muscular system) ئەو کۆئەندامەیە کە پێکهاتووە لە پەیکەرە ماسولکە و لووسە ماسولکە و دڵە ماسولکە.

پۆل:کۆئەندامی ماسوولکە
جمگە

چەپ|٢٥٠px|وێنۆک|دیاگرامی جومگەی '''سینۆڤیاڵ'''

**جمگە** یان **جومگە** (بە ئینگلیزی: Joint) شوێنی بەیەکگەیشتنی دوو یان چەن ئێسکە. 

لە لەشی مرۆڤدا سێ جۆری سەرەکی لە جومگە ھەیە ، کە بریتین لە : 

*جومگەی ریشاڵی یا نەبزۆک یا ( بە ئینگلیزی Fiberous joint): لەم جومگانەدا دوو سەری ئێسک بە ھۆی ریشاڵەکانەوە پێکەوە دەبەسترێن و جووڵەیان دەبڕێت؛ وەک جومگەکانی سەر و دەموچاو.

*جومگەی کرۆژنەیی یا نیوەبزۆک یا (Cartilaginous joint): لەم جومگانەدا سەری ئێسکەکان بە نێوانداری کرۆژنەکانەوە پێک دەگەن، نیوە بزێون و جووڵەکانیان سنووردارە و پتر لە ھێڵی ناوەڕاستی لەشدان؛ وەک: جومگەکانی بڕبڕاگە، جومگەی بانەگا(سەمفیزی پووبیسم)،و... .

*جومگەی سینۆڤیاڵ یا بزۆک یا (Synovial joint): لە باری جووڵانەوە، جۆرێکی تەواوە لە جومگە و بزۆکە.
لەم جومگانەدا سەری ئێسکەکان بە توێژێ کرۆژنە داپۆشراوە و چاڵی جومگەیی، کەپسوولی جومگەیی، بەستەرەکانی جومگە وپەردەی سینۆڤیاڵ لەخۆ دەگرێت.

سینۆڤیاڵ ناوپۆشی سێرڤێزی جومگەیە کە لینجاوێک دەڕژێنێتە ناو چاڵی جومگە تا ئێسکەکان بە ئاسانی تێیدا بجووڵێن.وەک: جومگەی ئەندامەکانی دەست و پێ.

جومگەکانی سینۆڤیاڵ بە پێی شکڵ و شێوە، بە چەن بەش دابەش دەبن:

* **جومگەی زیناسا**: روویەکی جومگە، کۆم و روویەکی تری ناوچاڵە( وەک زین) ؛ وەک لەپی دەست

***جومگەی لاولاوی**: روویەکی جومگەکە بە شێوەی قڕقڕەیە و جووڵەکانی تەنیا بەرەو لایێکە؛ وەک ئانیشک.

***جومگەی کۆندیلی**، یان پاروویی؛ وەک ئەژنۆ و شەویلکەی خواروو.

***جومگەی لوولەییی**: روویەکی جومگە وەک لوولە دەچێ کە لە گەوێکدا دەسووڕێت؛ وەک جومگەی لای ژووری دوو ئیسکی زەند.

***جومگەی تۆپی**: روویەکی جومگە بە شێوەی تۆپێکی کۆمە و روویەکی تری ناوچاڵە؛ وەک: جومگەی ران .

پۆل:جومگەکان
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
تەلەڤیزیۆن

[چەپ|270px|وێنۆک|خێزانێکی ئەمریکی سەیری تەلەڤیزیۆن دەکەن، ساڵی [١٩٥٨]]
**تەلەڤیزیۆن** (، کورت دەکرێتەوە بۆ TV) ئەو ئامێرەیە کە وێنە جووڵاوەکان دەگوازێتەوە بە شێوەکانی (ڕەش و سپی، ڕەنگاوڕەنگ، بێدەنگ، دەنگدار). ، لە ساڵی ١٩٢٨ دا، یەکەم پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ لە شاری لەندەن دەستی پێکرد.

## تەلەڤیزیۆنی ھاوچەرخ
### فوول کوالیتی ئێچ دی
لە ئێستادا زۆرینەی تەلەڤیزیۆنەکان جیھان کار لەسەر کوالیتی ڕەنگ و دەنگەکان دەکەن کە ناسراوە بە ئێچ دی "HD".

### سێ دووری
لە تایبەتمەندییەکانی تەلەڤیزیۆنەکانی ئێستا بەشێوازی سێ ڕەھەندی دروست دەکرێن، بینی تەلەڤیزیۆنی سێ ڕەھەندیش بە چاویلکەی تایبەت بە تیڤییەکە دەبینرێت.

## بازاڕگای تەلەڤیزیۆن

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان
پۆل:تەلەڤیزیۆن
پۆل:ناساندنەکانی ١٩٢٧
پۆل:ئەلکترۆنی بەکاربەر
پۆل:پیشەسازیی تەلەڤیزیۆن
ئامێر (ڕوونکردنەوە)

*ئامراز، ئەو بابەتەی لە کار و پیشەسازیدا بۆ گەیشتن بە ئامانجێک بەکار ئەبرێ
*مەکینە، ئەو ئامرازەی وزە بەکار دێنی و کارێک جێبەجێ ئەکا
*ئامێری مۆسیقا، ئامرازێ کە دەنگی مۆسیقاییی لێ دەردێنن
کار (فیزیک)

وێنۆک|چەپ|350px|
<math>\vec{s}=\vec{d}</math>
**کار** یان **ئیش** () گواستنەوەی وزەیە لە تەنێکەوە بە بەکارھێنانی ھێزێک تەنەکە بجوڵێنێت بە ئاڕاستەی ھێزەکەوە. یەکەی کار لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان یان **SI** بریتییە لە نیوتۆن لێکدانی مەتر، یان جوول **joule** (کورتدەکرێتەوە بە: **J**). وشەی *کار* یەکەم جار لەلایەن ماتماتیکزانی فەڕانسەوی گاسپارد-گوستاڤ کۆریۆلیس (بە فەڕانسەوی Gaspard-Gustave Coriolis) لە ساڵی ١٨٣٠ زایینی بەکار ھات.
## یاسا
کار ھێندێکی ژمارەیییە و بەندە لەسەر ھێز و لادان بە زمانی بیرکاری
بەم شێوە دەریدەبڕن:

: W = \mathbf{F}\cdot \mathbf{d}=Fd \cos\theta.  \,\!

لێرەدا، F، بڕی ھێز، d لادان و \theta گۆشەی نێوان ھێزەکە و ئاڕاستەی لادانەکەیە.

## پەیوەندی کار-جووڵە وزە
کاری گشتی بەڕێکراو لەسەر تەنێکی دیاریکراو یەکسانە بە گۆڕان لە جووڵە وزەی ئەو تەنەدا.
بە زمانی بیرکاری:

:W = \Delta E_k = E_{k_2} - E_{k_1} = \tfrac12 m (v_2^2 - v_1^2) \,\!

لێرەدا m بارستەی تەنەکە و v بریتییە لە خێرایی.

### چ کاتێ ئیش بەڕێ دەکرێت؟

# ئەگەر تەنەکە نەجولا ئەوا تۆ ئیشت نەکردووە.
# ئەگەر تەنەکە جولا بەلام بەھەمان ئاراستەی ھێزەکە نەبوو ئەوا تۆ ئیشت نەکردووە.
# ئەگەر تەنەکە جولا و بەھەمان ئاراستەی تەنەکەش بوو ئەوا تۆ ئیشت کردووە.

## ئەمانەش ببینە
*وزە
## پەراوێزەکان

پۆل:درێژایی
پۆل:میکانیک
پۆل:ھێز
پۆل:ئەندازیاریی میکانیکی
پۆل:ووزە (فیزیا)
پۆل:ڕێژەی فیزیایی پێوانەیی
پۆل:درێژی
گورچیلە

230px|وێنۆک|گورچیلە ژمارەی ٢
**گورچیلە** (ئینگلیزی: Kidney) ئەو ئەندامەیە کە دەکەوێتە ناو سکەکەلێنەوە.

گورچیلە،یەکێکە لەو ئەندامە گرنگانەی مرۆڤ کە زۆر پێویستە، ھەریەکە لە گورچیلەکان نزیکەی ٤ ئینج و نیو درێژە و قورساییەکەشی نزیکەی ١٤٠ گرام دەبێت، ڕۆژانە گورچیلەکانمان زیاتر لە ١٨٢ لیتر خوێن دەپاڵێون. ھۆکاری زەردی میزی مرۆڤ بەھۆی ماددەی بیلرۆبینەوەیە (بەرھەمی تێکشکانی ھیمۆگلۆبینی خوێن).

١- ھەریەکە لە گورچیلەکان زیاتر لە ٢ ملیۆن یەکەی پاڵاوتنیان تیادایە. لیمفەگرێکان پاڵێوەری زۆر بچوکن کە لەتوانایاندایە خوێن بپاڵێون و ماددە زیانبەخشەکانیش لە خوێن لابدات.

٢- ھەرچەندە کێشی گورچیلەکان ٠،٥% ی ھەموو لاشەی مرۆڤ پێکدەھێنێت بەڵام بە بەراورد بە ئەندامەکانی تری لاشە خوێنێکی زۆری پێدەگات، نزیکەی ٢٥% ی ئەو خوێنەی کە لەلایەن دڵەوە دەھاوێژرێت دەڕوات بۆ گورچیلەکان.

٣- ڕۆژانە گورچیلەکان ١٠٠٠-٢٠٠٠ میللیلیتر میز دەپاڵێون و دروستدەکەنو ڕۆژانە بە گشتی نزیکەی لیتر و نیوێک میز دەردەھاوێژرێت لەلایەن ھەر مرۆڤێکەوە. ڕۆژانە گورچیلەکان زیاتر لە ٤٠٠ جار خوێن دەپاڵێون.

٤- ھەموو خولەکێک گورچیلەکان نزیکەی ١،٣ لیتر لە خوێن پاک دەکەنەوە، کە ئەوەش نزیکە لە ھەمان بڕی میزی دروستبوو لەلایەن گورچیلەکانەوە لە ڕۆژێکدا واتە زۆربەی ماددە پاڵێوراوەکان دەگەڕێنەوە بۆ ناو لەش. ٥- نەخواردنەوەی ئاوی پێویست باوترین ھۆکارە بۆ دروستبوونی بەردی گورچیلە، ھەربۆیە باشترە ئاوی گەرمی زۆر بخۆیتەوە بەڵام دڵنیا ببەرەوە لە خاوێنی و پاڵاوتنی. بڕی ئاوی پێویست بۆ پیاوان ڕۆژانە بەگشتی ٣،٧ لیترە و بۆ ژنانیش ٢،٧ لیترە.

## سەرچاوەکان
ئه‌م زانیاریانه‌ت له‌سه‌ر گورچیله‌ زانیوه‌؟

پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
پۆل:کۆئەندامی میز
پۆل:گورچیلە
مۆخی ئێسک

وێنۆک|432x432پیکسڵ|مۆخی ئێسک
وێنۆک|مۆخی ئێسکی ڕان|227x227پیکسڵ
چە‌پ|وێنۆک|
**مۆخی ئێسک** یان **مێژووک** () پێکھاتووە لە نەرمەشانەیەکی ڕەگاوی کە داربەستەکەی لە شانەی ڕەتیکولێر داڕێژراوە و خانەی جۆراوجۆری خوێنی، خوێنساز و چەوری لە سەرە.

مۆخی ئێسک، ھڵۆڵی نێوان ئێسکە درێژەکان و بۆشایی نێو ئێسکە خڕەکان پڕ دەکاتەوە. بە دوو شێوەی سوور و زەرد دەبینرێت؛ **مۆخی ئێسکی سوور** زۆرتر لە خانە خوێنسازەکان پێکھاتووە و بە *میێلویید* دەناسرێت، **مۆخی ئێسکی زەرد**یش، خانە چەورییەکان لەخۆ دەگرێت.

لە سەردەمی تۆلی و پاش لەدایکبوون تا قۆناخی پێگەیین، ھەموو ئێسکەکانی لەش دارای مۆخی ئێسکی سوورن، بەڵام پاش ئەم قۆناخە، مۆخی ئێسکی سوور تەنیا لە بڕبڕاگە، پەراسوو، پەراسووبەند و ئێسکەکانی کاپۆڵدا دەمێنێتەوە و لە دیکەی ئێسکەکانی لەشداجێگەی خۆی بە مۆخی ئێسکی زەرد دەدا.

## خانەکانی مۆخی ئێسک
لە مۆخی ئێسکدا بڕێ خانە ھەن بە ناوی خانەی بنەڕەتی کە دوو جۆر خانەی تریان لێ دەبێتەوە:
* خانەگەلی ڕیزی لیمفوییدی، کە لیمفوسیتەکانی جۆری B و T دروست دەکەن.
* خانەکانی ڕیزی میێلویید، ئەم خانانەش لە ڕەوتی پێگەیشتندا دەبنە چەن جۆر خانەی تر، لەبەر ئەوەی لە واری کشتدا دەتوانن بناخەداڕێژی کۆلۆنی بن، بە یەکەکانی کۆلۆنیساز دەناسرێن.
## سەرچاوەکان

پۆل:مۆخی ئێسک
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:کۆئەندامی لیمف
کۆئەندامی ھەناسە

**کۆئەندامی ھەناسە** (بە ئینگلیزی: Respiratory System) کۆمەڵە ئەندامێکە فەرمانی سەرەکی: دابین کردنی ئۆکسجینی خانە‌کانی لە‌ش و دەرکردنی دوئۆکسیدی کاربۆنی بەرھەمھاتوو لە پرۆسەی میتابولیسمە.

ھەموو گیاندارە فرەخانەکان، بە جۆرێک، کۆئەندامی ھەناسەیان ھەیە. ئەندامی ئاڵوگۆڕپێکردنی ھەوا لە گیاندارانی ئاوژیدا بە ناوی ئاوسی و لە گوانداران و پەلەوەراندا، بە سی دەیناسین. ئەم وتارە تەنیا دەپەرژێتە سەر کۆئەندامی ھەناسەی مرۆڤ کە ھاوشێوەی گواندارانە.

ئە‌ندامە‌کانی ئە‌م کۆئەندامە بریتین لە: لووت، گەروو، نای، سی

## توێکاری کۆئەندامی ھەناسە
لووت: لووت لە کۆمەڵیک ئێسک و کرۆژنە پێکھاتووە. چاڵەکانی ناو بۆشایی لووت بە ناوپۆش و وردەڕەگ داپۆشراوە و دەبێتە ھۆی گەرم و شێدار بوونی ھەوا پێش لەوەی بگاتە سییەکان. موو و مژۆڵەکانی ناولووت تەپوتۆزی ھەوا دەگرن تا ھەوایەکی پاکژ بۆ سییەکان بەڕێ بکرێت.

قوڕگ:ئەو بەشەیە رێرەوی هەناسەیە لە دوای گەروو دیت دەکەویتە سەرووی دەنگەژێی تێدایە و دەنگ دروست دەکات ، هەروەها بە پارچەی کرکرگەی ( زمانەی زوڕنایی ) لەسەرەوە دادەپۆشرێ . 

بۆڕی هەوا :  1:بۆڕییەکی کرکراگەیە دەکەویتە ژێر قورگ ناوچەی مل دەبڕیت لە ناوچەی سنگ دەبیت بە لقە هەوا ( درێژییەکەی 10–12 سم دەبێت )2: دیوارەکەی بە خانەی کولکن ناوپۆش کراوە . 

سی: سییەکان وەک دوو قوچکە، ئەملاولای سینگ پڕ دەکەنەوە، بنکی سییەکان لەسەر گلێجە یا دیافراگمە و لووتکەشیان لە ئاستی یەکەمین مۆرەی بڕبڕاگەی پشتە. برۆنشیۆلەکان لە ناو سییەکاندا بە ئالوێئۆلەکان کۆتاییان دێت و بەھۆی کۆمەڵێک وردەرەگی خوێنی باشەوە، ئاڵوگۆڕی ئوکسیجنی ھەوا و دوئوکسیدی کاربۆن جێبەجێ دەکەن.

پەردەسی: پەردەیەکی دوو تۆی دەور سییەکانە کە بەجیاواز سییەکان دادەپۆشێ. لە نێوان دوو تۆی ئەم پەردەدا، شلەیەک ھەیە کە دەبێتە ھۆی خزبوون و نەرمی بزاوەکانی سی.

سییەکان وازیان لە سەرییەک خەوتنە، بەڵام بەھۆی تەوژمی نەرێنی دوو تۆی پەردەسییەوە، دەکرێنەوە و ھەناسە یان تێدەچێت.

پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
کرداری ئێرگەتیڤ

لە زمانناسیدا، **کرداری ئێرگەتیڤ** کردارێکە کە دەتوانی تێپەر یان تێنەپەڕ بێ و بکەرەکەی ئەگەر تێنەپەڕ بێ لەگەڵ بەرکارەکەی ئەگەر تێپەڕ بێ یەکێکە. کرداری ئێرگەتیڤ خۆی دەبێتە دوو بەش. یەکەم ئێرگەتیڤی کامڵ و دووھەم ئێرگەتیڤی پساو. لە ئێرگەتیڤی کامڵدا کردار لە ھەموو کاتەکانیدا تایەتمەندییەکانی سەرەوی ھەیە بەڵام لە ئێرگەتیڤی پساودا وا نییە.

## لە کوردیدا
لە زمانی کوردیدا بۆ وێنە لە کوردیی باکووریدا و لە کاتی ڕابردوودا، کردار ئێرگەتیڤە. بۆ وێنە لەم زارەدا:
# **ئەز** چووم.
# تە **ئەز** دیتم.

لێرەدا ھەر وەکی دیارە بکەری کرداری تێنەپەڕی «چوون» لەگەڵ بەرکاری کرداری تێپەڕی «دیتن» یەکەن و کردار ئێرگەتیڤە.

ئێرگەتیڤ ھەروەھا لە کاری ڕابردوو ھەورامی و لەکیشدا ھەیە، بەڵام لە زمانی ئەدەبیی گۆرانیدا نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی کردار
ئەوک

**ئەوک ،گەروو یان ناق** (بە ئینگلیزی: *pharynx*) ، لولەیەکی ماسولکەییە لە بنکی کەللەی سەر دەستپێدەکات تاوەکو بڕبڕەی ٦ (c6)،پەیوەستە بە بۆشایی لووت (nasal cavity) لەسەرەوە ،وە کشکشێ (larynx) لە خوارەوە کە درێژییەکەی نزیکەی (٥ ئینجە) بەشێکە لە کۆئەندامی ھەناسە و کۆئەندامی هەرس 

لە سێ بەش پێکھاتووە:
* ئەوکی پشت لووت (Nasopharynx)  
* ئەوکی پشت دەم (Oropharynx)
* ئەوکی پشت کشکشێ (Laryngopharynx)

## پێشانگا

 Image:Illu conducting passages fa.png|
Image:Gray951.png|
 Image:Illu dige tract.jpg|
 Image:Illu nose nasal cavities.jpg|
 Image:Gray907.png|
 Image:Gray955.png|
 Image:Gray1032.png|
 Image:Pharyngitis.jpg|


## سەرچاوە
کتێبی ئاناتۆمی گرەی

پۆل:توێکاریی گیانلەبەر
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
پۆل:گەرووی مرۆڤ
پۆل:دەنگی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
خوێنبەر

**خوێنبەر** یان **سوورەڕەگ** ئەو ڕەگەیە کە خوێن بۆ دوور لە دڵ دەگوازێتەوە، بۆ ئەندامەکانی لەش.

پۆل:کۆئەندامی سووڕان
خوێنھێن

**خوێنھێن** ئەو ڕەگەیە کە خوێن لە بەشەکانی تری لەشەوە دەگوازێتەوە بۆ دڵ.

خوێنھێنەکان لە ڕەگی زۆر ورد لە ڕووبەری لەشەوە دەست پێدەکەن و کەم کەم یەک دەگرن و ڕەگی گەورەتر پێک دەھێنن و سەرئەنجام بە دوو ڕەگی سەرەکی بە ناوی خوێنھێنی بۆشی سەروو و خوێنھێنی بۆشی خواروو کۆتاییان پێ دێت.

خوێنھێنەکان بە دوو دەستەی سەرەکی دابەش دەبن:
***خوێنھێنی رووکار** کە نزیکەو پێستن و بە چاو دبینرێن.
*** خوێنھێنی ناوکار** کە زۆربەیان لە گەڵ خوێنبەرەکاندا ھاوڕێن و ناوی  ئەوان لە خۆ دەگرن.

## سەرچاوەکان
جەمال عەبدولناسر

**جەمال عەبدولناسڕ** ناوی تەواوی **جەمال عەبدولناسڕ حوسێن سوڵتان عەلی عەبدولنەبی** لەدایک بووی ١٥’ی جانێوەری ساڵی ١٩١٨، ناوبراو دووەمین سەرۆکی میسر بووە پاش سەرۆکی یەکەم محەممەد نەجیب و جەمال یەکێک بووە لە گەورە بەشداربووەکان شۆڕشی ٢٣ی تەممووز لە میسر، جەمال لە ساڵی ١٩٥٦ سەرۆکی میسر بووە تاوەکوو ساڵی ١٩٧٠. جەمال لە ساڵی ١٩٧٠ کۆچی دوایی کرد. لەدوای ئەو محەممەد ئەنوەر سادات بووەتە سەرۆکی میسڕ. فەرمانڕەوایی جەمال وەک سەرۆکی میسر ماوەی ١٨ ساڵی خایاند. جەمال ئەندامبووە لە پارتی ئیشتراکی عەرەبی میسر. ژیانی خێزانی لەگەڵ  کازم پێکھێناوە، خاوەنی شەش منداڵ بوون. جەمال عەبدولناسڕ بەشداری لە شەڕی نێوان فەلەستین و ئیسرائیل کردووە. سەرەتا وەک سەربازێک لە ساڵی ١٩٤٨ دواتریش لە ساڵی ١٩٦٧، وەک سەرۆکی میسری بەشداری شەڕەکەی کرد.

## سەرچاوەکان
* ژیاننامەی جەمال عەبدولناسڕ 
* ماڵپەڕی جەزیرە لەسەر جەمال عەبدولناسڕ

پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر
پۆل:سەرۆک وەزیرانی میسر
پۆل:سۆسیالیستە میسرییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:مردووانی ١٩٧٠
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
یاسر عەرەفات

**یاسر عەرەفات** (٤ی ئابی ١٩٢٩ – ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤) سیاسەتوانێکی فەلەستینی بوو، ناوی تەواوی **موحەمەد یاسر عەبدولرەئووف عەرەفات**ە و لە ٢٤ی ئابی ساڵی ١٩٢٩ لەدایکبووە لە شاری قاھیرە لە وڵاتی میسر، ناوبراو سەرۆکی دەوڵەتی فەلەستین بووە و لە ماوەی نێوان (٢٠ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٦ تا ١١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٤) سەر بە حیزبی تەحریر بوو، عەرەفات بەر لەوەی ببێتە سەرۆکی فەلەستین ئەندازیاری مەدەنی بووە، ناوبراو بەکەسایەتییەکی دیبلۆماسی ناسراو بوو لە جیھان تەنانەت لای ئیسرائیلیەکانیش کە چەندین دانیشتنی لەگەڵ بەستوون بە ھاوبەشی ئەمریکا، یاسر عەرەفات ژیانی ھاوسەری لەگەڵ سووھا عەرەفات پێکھێناوە و خاوەنی منداڵێک بوون بەناوی زەھوا عەرەفات، یاسر عەرەفات بەدامەزرێنەر و ڕێکخەری بزووتنەوەی فەتح و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی فەلەستینی دادەنرێت و لەساڵی ١٩٩٤ خەڵای بۆبڵی لە ئاشتی پێ بەخشراوە یاسر عەرەفات لە ١١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٤ لەتەمەنی ٧٥ ساڵی کۆچی دوایی کرد لە نەخۆشخانەیەکی فەڕەنسی و دواتر تەرمەکەی لە پاریس گەڕاندرایەوە ڕامەڵا لە دەوڵەتی فەلەستین
و لەساڵی ٢٠١٢ کەناڵی جەزیرە لە ڕاپۆرتێکیدا پشکنینی بۆ کەلوپەل و جلوبەرگەکانی یاسر عەرەفاتی سەرۆکی کۆچکردووی فەلەستین، کە نۆ مانگی خایاندووە، دەرکەوتووە ھۆکاری مردنەکەی دەرمانخواردکردنە بە ماددەی پلۆتۆنیۆم کە مادەیەکی تیشکدەرەوەی ژەھراوییە، تیشکی ئەلفا بڵاو دەکاتەوە، ئەو تیشکەش دەبێتە ھۆی شکاندنی خانەکانی مرۆڤ و پاشان کوشتنی.
## سەرچاوەکان

پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:ئەندازیارانی شارستانی
پۆل:خەڵکی قاھیرە
پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین
پۆل:شۆڕشگێرە فەلەستینییەکان
پۆل:سۆشیالیستە فەلەستینییەکان
کۆئەندامی کوێرەڕژێنە

** کۆئەندامی کوێرەڕژێن/ناوده‌ڵێن** (بە ئینگلیزی: Endocrine System) کۆمەڵێک ئەندام و خانەن ئەو ھۆرمۆنانە دەردەدەن کە گەشە و پەرەسەندن و ھاوسەنگی ناوەکی ڕێکدەخەن. ژێرمێشکە ڕژێن و تایرۆیدە ڕژێن و ھاوسێی تایرۆیدە ڕژێن و ڕژێنی ئەدرینال و ژێر لانک و ڕژێنی کاژیی و توخمە ڕژێنەکان دەگرێتەوە.

پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
واڵت دیزنی

[چەپ|thumb|واڵت دیزنی لە ١ی ١ی [١٩٥٤]]
**واڵت دیزنی** (بە ئینگلیزی: Walt Disney) لەدایک بووی ٥ ی ١٢ ی ١٩٠١ پیاوێکی ئەمریکی دەرھێنەر، سەرپەرشتیاری فیلم، نووسەری شانۆ، ئەکتەری دەنگ، داھێنەر وروژێنەری بواری ئەنیمەیشن لە سەدەی بیستەم لەگەڵ براکەی (ڕۆی ئۆلیڤەر دیزنی) کۆمپانیای دیزنیان دروست کرد پاشان بۆیە کۆمپانیایەکی وەبەرھێنی گەورەی وێنەی جوڵاو. ئێستا ساڵانە ١٠یان ھەزار دۆلار فرۆشیاری ھەیە. ئێستاش دوای ئەوەی کۆمپانیایەکیان دروست ئەو کۆمپانیایە ھەر بەردەوامە لە کارکردن بەناوی (کۆمپانیای واڵت دیزنی) ئەو پیاوە کاری ئەکرد بۆ بەرھەم ھێنانی فیلم کارتۆن بە شێوەی ڕاستەوخۆ و ڕاستی.

دواتر کۆمپانیاکە پەرەی سەند و بەتایبەتی بەھۆی میکی ماوسەوە و دواتر کاریکاتێری پشیلە و کە دیزنی بەدەنگی خۆی ئادای کردوە و دۆناڵد قاز و گۆفی بەدرێژای ڕێچکە دورودرێژە سەرکەوتوەکەی.  ئەو ستافە چەند کاراکتەرێکی سەرنج ڕاکێشیان دروست کرد لەوانە میکی ماوس کە بیرۆکەی خودی خۆی بو، چەندین ئاکادیمیایان کردوە کە دواتر بیرۆکەکانیان کردە کۆمەڵێک کاراکتەری تر، ئێستا چەندین پارکی گەورە ھەن لەوانە Disneyland و Walt Disney World Resort لە ئەمەریکاو Disney Resort لە تۆکیۆ و Disneyland لە پاریس کە لەخوارەوە وێنەکانیمان داناوە وە Disneyland لە ھۆنک کۆنگ، واڵت دیزنی لە بربانک کالیفۆرنیا ١٥/١٢/١٩٦٦ کۆچی دوای کرد بەھۆی شێرپەنجەی سینگەوە. جگە لە دروستکردنی ئەنیمەیشنەکان واڵت دەنگی هەنێک لە ئەکتەرەکان بووە.

**دەستکەوتەکانی:**
* دیزنی خاوەن ٢٦ خەڵاتی ئۆسکارە لە ئەزەڵدا ٥٩ پاڵێورانی ھەیە بەدرێژای ژیانی.
* وە خاوەن ٤ خەڵاتی شانازی ترە بە کەسێک دادەنرێ کە خاوەن زۆرترین خەڵاتی ئەو ئەکادیمیایەیە.
* لەگەڵ ئەوەشدا خاوەن ٧ (خەڵاتی ئێمی)ە.
*خاوەنی ٣ گۆڵدن گلۆب

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:واڵت دیزنی
پۆل:مردووانی ١٩٦٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی
پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل)
پۆل:خێرخوازان لە ئیلینۆی
پۆل:سیناریۆنووسانی ئێڵەنۆی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمەریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ئێڵەنۆی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە ئێڵەنۆی
پۆل:مێژووی ئەنیمەیشن
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکان
تۆشیبا

**تۆشیبا** کۆمپانیایەکە بۆ بەرهەم هێنانی ئامێری کارەبایی و ئەلیکتڕۆنی ، کۆمپانیاکە لەساڵی ١٩٣٩ لە ژاپۆن دامەزراوە بنکەی سەرەکیش لە تۆکیۆ یە

## باشترین بەرهەم
*تەلەفزیۆن (سێ ڕەهەندی) 
*دیڤیدی (سێ ڕەهەندی)+(ئێچ دی)
*لاپتۆپی جۆری ساتەلایت
*جلشۆر
*فێنکەرەوە
*گسکی کارەبایی
*فڕنی مایکڕۆیی

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٣٩
پۆل:تۆشیبا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٣٩ لە ژاپۆن
پۆل:کۆمپانیاکانی ئاسیا
پۆل:کۆمپانیاکانی ژاپۆن
پۆل:تۆپیکس ١٠٠
پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان
پۆل:پێشکەشکردنە سەرەتایییە گشتییەکانی دەیەی ١٩٤٠
یاریگای نیشتیمانی وارسۆ

چەپ|300px|وێنۆک|یاریگای نیشتیمانی وارسۆ
**یاریگای نیشتیمانی وارسۆ** بە (ئینگلیزی: warsaw national stadium). یاریگایێکی نیشتیمانی وڵاتی پۆڵەندایە، یاریگایەکە پێشوازی لە یەکەم یاری (پاڵەوانیێتی یۆڕ)ی تۆپی پێکرد، کە لەو وڵاتە بە ابەشی لەگەڵ وڵاتی (کڕواتیا) ئەنجام درا، دواتر دوو یاری لە ھەمان قۆناغی کۆمەڵەکانی لەسەر ئەنجام دراو دواتر یارییەکی کوارتێر فایناڵ و یارییەکی پێش کۆتایی،یەکەم یاری لەسەر یاریگاکە لە نێوان ھەڵبژاردەکانی پۆڵاند و پۆرتوگال ئەنجامدرا، کە یارییکە  بە بێ گۆڵ بەکۆتا ھات.

## زانیاری نامە
*ناوی تەواو : ستادیۆن نارۆدۆڤی ڤێرشاڤیێ
*ژمارەی ئەستێرە : پێنج ئەستێرەیی
*شوێن : ئەی ئێڵ ، ژیلینیێسکا ، واڕسۆ ، پۆڵاند
*کاتی دەست پێکردن : ٢٠٠٨
*ماوەی دروست کردن : ٢٠٠٨ -٢٠١١
*ڕێکەوتی کرانەوە : ٢٩ـی یەناییری ساڵی ٢٠١١
*خاوەنی پڕۆژە : ترێژەری ستەیت
*کارپێکەر : نارودۆ سێنتراڵ سپۆڕتس
*بڕی تێچوو : ٥٠٠ ملیۆن یۆڕۆ
*ئەندازیار : گێرکان ، ماڕگ و ھاوپشکەکانی
*سەرپەرشتیاری پڕۆژەکە : ماریۆس ڕوتز و زبگنیێو پشولنیێ
*توانایی لە خۆگرتنەوە : ٧٢.٩٠٠ ھاندەر
*(دووری یاریگاییەکە : ١٠٥× ٦٨.

## سەرچاوەکان

* یاریگای نیشتیمانی وارسۆ 

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠١٢ لە پۆلەندا
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئەمریکی لە پۆڵەندا
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی وارساو
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی پۆڵەندا
پۆل:وەرزشی وارساو
پۆل:یانە وەرزشییەکان، تەواوبوونی ٢٠١١
پی جی ئی ئارێنا گدانسک

یاریگای پی جی ئارێنا یەکێکە لەو یاریگاییانەی کە سێ یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی کۆمەڵەی سێیەمی تێدا ئەنجام دەدرێت و یەک یاری کوارتێر فایناڵیش.
thumb|یاریگای پی جی ئی ئارێنا لە شاری گدانسک

## زانیاری نامەی یاریگا

* ناوی تەواو : پی جی ئارێنا گدانسک
* ناوی پێشوو : بالتیک ئارێنا
* ژمارەی ئەستێرە : چوار ئەستێرەیی
* شوێن : پۆکۆلین لیشێ ،گدانسک،پۆڵاند
* کاتی دەست پێکردن : ٢٠٠٨
* ماوەی دروست کردن : ٢٠٠٨ -٢٠١١
* ڕێکەوتی کرانەوە : ١٤ـی ئاب-ئۆگەست ـی ساڵی ٢٠١١
* خاوەنی پڕۆژە : شاری گدانسک
* کارپێکەر : لێشیێا گدانسک ئۆپێرەیتۆر
* بڕی تێچوو : ١٧٧ ملیۆن یۆڕۆ
* ئەندازیار : ئاڕ کەی دەبلیو ڕۆدی کیلێرمان واڤڕۆڤێسکی
* سەرپەرشتیاری پڕۆژەکە : بۆلینگێر – گڕۆھمان
* توانایی لە خۆگرتنەوە : ٤٣،٦١٥ ھاندەر
* ژمارەی پێوانەیی لە خۆگرتنەوەی ھاندەران : ٣٨ ھەزار ھاندەر لە یاری نێوان پۆڵاند و ئەڵمانیا لە ٦ـی سێپتێمبێرـی ٢٠١١
* دووری یاریگاییەکە : ١٠٥× ٦٨

## سەرچاوەکان
پی جی ئی ئارێنا  

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی گدانسک
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی پۆڵەندا
پۆل:وەرزشی گدانسک
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی پارێزگای پۆمۆرسکێ
پۆل:یانە وەرزشییەکان، تەواوبوونی ٢٠١١
ستادیۆن میەیسکی (ڤرۆتسواف)

## یاریگای ستادیۆن میەیسکی (ڤرۆتسواف)
thumb|یاریگای مونیسیپال (شارەوانی) لە شاری ڤرۆتسواف
* ناوی تەواو : ستادیۆن میسکیێ ڤا ڤڕۆسلاڤیو
* ژمارەی ئەستێرە : چوار ئەستێرەیی
* شوێن : ئالێیا شلانسکا ، ڤرۆتسواف، پۆڵاند
* کاتی دەست پێکردن : ٢٠٠٩
* ماوەی دروست کردن : ٢٠٠٩ -٢٠١١
* ڕێکەوتی کرانەوە : ١٠ـی سێپتێمبێر-ئەیلول ـی ٢٠١١
* خاوەنی پڕۆژە : شاری فڕۆسلاڤ
* کارپێکەر : ئێس ئێم جی
* بڕی تێچوو : ١٦٦ ملیۆن یۆڕۆ
* ئەندازیار : کۆمەڵەی جەی ئێس کەی
* توانایی لە خۆگرتنەوە : ٤٢،٧٧١ ھاندەر
* ژمارەی پێوانەیی لە خۆگرتنەوەی ھاندەران : ٤٠ ھەزار ھاندەر لە یاری نێوان شلاسک ڤڕۆسلاڤ و ویسلا کڕاکۆڤ لە ٢٥ـی نۆڤێمبێرـی ٢٠١١
* دووری یاریگاییەکە : ١٠٥× ٦٨

## یاریەکانی جامی نەتەوەکانی ئەرووپا
ھەموو یارییەکانی کۆمەڵەی یەکەم لە قۆناغی کۆمەڵەکان لەسەر یاریگای مونیسیپال بەڕێوە ئەچێت.

## سەرچاوەکان
یاریگا 

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ڤرۆتسواف
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی پۆڵەندا
پۆل:وەرزشی ڤرۆتسواف
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئەمریکی لە پۆڵەندا
پۆل:یانە وەرزشییەکان، تەواوبوونی ٢٠١١
ستادیۆن میەیسکی (پۆزنان)

thumb|ستادیۆن میەیسکی (پۆزنان)

## زانیاری یاریگا
* ناوی تەواو : ستادیۆن میەیسکی
* ژمارەی ئەستێرە : چوار ئەستێرەیی
* شوێن : یو ئێل.بۆلگارسکا ، پۆزنان ، پۆڵاند
* کاتی دەست پێکردن : ١٩٦٨
* ماوەی دروست کردن : ١٩٦٨ – ١٩٨٢
* دووبارە چاککردنەوەی : ٢٠٠٣ – ٢٠١٠
* خاوەنی پڕۆژە : شاری پۆزنان
* کارپێکەر : لیخ پۆزنان
* بڕی تێچوو : ١٨٠ ملیۆن یۆڕۆ
* ئەندازیار : مۆدێرن کۆنستڕەکشن دیزاین
* توانایی لە خۆگرتنەوە : ٤٣،٢٦٩ ھاندەر
* ژمارەی پێوانەیی لە خۆگرتنەوەی ھاندەران : ٤٥ ھەزار ھاندەر لە یاری نێوان لیخ پۆزنان و ویدزیڤ لۆدز لە ٨ـی ئەپریلی ساڵی ١٩٨٤
* دووری یاریگاییەکە : ١٠٥× ٦٨

## یاریکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢
یاریگای شارەوانی لە شاری پۆزنان کە یەکێکە لەو یاریگاییانەی کە یارییەکانی قۆناغی کۆمەڵەکانی لەسەر ئەنجام دەدرێت،سێ یاری لە کۆمەڵەی سێیەم لەسەر ئەم یاریگاییە ئەنجام دەدرێت کە ھەڵبژاردەکانی ئیتاڵیا،کڕۆاتیا،ئێرلەندا یاری لەسەر دەکەن.

پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی پۆڵەندا
یاریگای ئۆڵمپیسکی

**یاریگای ئۆڵمپیسکی** ئەو یاریگایەیە دەکەوێتە شاری کیێڤ کە پایتەختی ئوکراینا یایە ، گرنگترین ئەو پاڵەوانیەتیەی کە لێوەی ئەنجام دراوە ئەوا بێ یەک و دوو پاڵەوانیەتی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢ بووە . 
## زانیاری لەسەر یاریگا

* ناوی تەواو : ئۆڵێمپیێسکی ستادیۆم
* ژمارەی ئەستێرە : پێنج ئەستێرەیی
* شوێن : کیێڤ ، ئوکراینا
* ڕێکەوتی کرانەوە :١٢ ـی ئاب ـی ساڵی ١٩٢٣
* گەورە کردن : ١٩٦٦ ، ١٩٧٨
* دووبارە دروستکردن : ١٩٤٢ ، ١٩٩٩ ، ٢٠١١
* خاوەنی پڕۆژە : سپۆڕتس ئارێنا ئۆف یۆکڕاین
* بڕی تێچوو : ٥٥٠ ملیۆن یۆڕۆ
* ئەندازیار : جی ئێم پی لە ووڵاتی ئەڵمانیا
* سەرپەرشتیاری پڕۆژەکە : کیێڤ میسیک بود
* توانایی لە خۆگرتنەوە : ٦٥.٤٠٠ ھاندەر
* ژمارەی پێوانەیی لە خۆگرتنەوەی ھاندەران : ٥٧ ھەزار ھاندەر لە یاری نێوان پۆڵاند و پۆرتوگال لە ٢٩ـی فێبرایری ئەمساڵ
* دووری یاریگاییەکە : ١٠٥× ٦٨

## یاریەکانی جامی نەتەوەکانی ئەرووپای ساڵی ٢٠١٢
یاریگای ئۆڵمپیسکی کە یەکێکە لە گەورەترین یاریگاییەکانی ئەوروپا سێ لە یارییەکانی کۆمەڵەی چوارەمی یۆڕۆی ٢٠١٢ لە خۆ دەگرێت کە ھەڵبژاردەکانی ئینگلتەرا،فڕانسا،سوید و یۆکڕاین لە خۆ دەگرێت سەرباری ئەمەش یارییەکی کوارتێر فایناڵ و یاری فایناڵیش ھەر لەسەر ئەم یاریگاییە دەبێت.

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی کیێڤ
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئوکراینا
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئۆڵمپیک
پۆل:وەرزشی کیێڤ
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی ئوکراینا
دۆنباس ئارێنا

**دۆنباس ئارێنا** (بە ئۆکڕانی:Арена Донбас) یەکێکە لەیاریگاکانی تۆپی پێی ووڵاتی ئوکراینا ، ئەم یاریگایە لە ٢٩ی ئابی ساڵی ٢٠٠٩ کراوەتەوە لە شاری  دۆنێتسک

## زانیاری یاریگا

* ناوی تەواو : دۆنباس ئارێنا
* ژمارەی ئەستێرە : چوار ئەستێرەیی
* شوێن : دۆنێتسک – یۆکڕاین
* کاتی دەست پێکردن : ٢٧ـی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٦
* ڕێکەوتی کرانەوە : ٢٩ـی ئابی ساڵی ٢٠٠٩
* خاوەنی پڕۆژە : شاختار دۆنێتسک
* کارپێکەر : دۆنباس ئارێنا
* بڕی تێچوو : ٤٠٠ ملیۆن یۆڕۆ
* ئەندازیار : ئاروپ سپۆڕت
* سەرپەرشتیاری پڕۆژە : ئی ئێن کەی ئەی
* توانایی لە خۆگرتنەوە : ٥١،٥٠٤ ھاندەر
* دووری یاریگاییەکە : ١٠٥× ٦٨

## یاریەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا
دۆنباس ئارێنا کە ئەم یاریگاییە تایبەتە لە یانەی شاختار دۆنێتسک ـی زلھێزی ئەو ووڵاتە و دووەم گەورەترین یاریگاییە لە ووڵاتی یۆکڕاین،سێ یاری لە کۆمەڵەی چوارەم لەسەر ئەم یاریگاییە ئەنجام دەدرێت لەوانە یاری کرانەوەی کۆمەڵە لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ئینگلتەرا.

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی دۆنێتسک
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئوکراینا
پۆل:وەرزشی دۆنێتسک
پۆل:یانە وەرزشییەکان، تەواوبوونی ٢٠٠٩
یاریگای مێتالیست

**مێتالیست** (بە ئۆکڕانی: Обласний спортивний комплекс «Металіст)، یاریگایەکی تۆپی پێیە لەووڵاتی ئوکراینا لە شاری خارکێڤ، یاریگاکە میواندی پاڵەوانیەتی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢ کردووە.

## یاریگای متالیست لە شاری خارکیێڤ لە ووڵاتی یۆکڕاین

* ناوی تەواو: ئۆبلاست سپۆڕتس کۆمپلێکس میتالیست
* ناوی پێشوو: تراکتۆر ستادیۆم، دزێرژینێسک ستادیۆم
* ژمارەی ئەستێرە: چوار ئەستێرەیی
* شوێن: خارکیێڤ – یۆکڕاین
* کاتی دەست پێکردن: ١٩٢٥
* ڕێکەوتی کرانەوە: ١٢ـی سێپتێمبێری ساڵی ١٩٢٦
* دووبارە چاک کردنەوە: ٥ـی دیسێمبێری ساڵی ٢٠٠٩
* خاوەنی پڕۆژە: میتالیست خارکیێڤ
* بڕی تێچوو: ٤٧٠ میلیۆن یۆڕۆ
* ئەندازیار: زێد ڤی پێرمیلۆڤیسکی
* سەرپەرشتیاری پڕۆژە: ئی ئێن کەی ئەی
* توانایی لە خۆگرتنەوە: ٣٨٬٦٣٣ ھاندەر
* دووری یاریگاییەکە: ١٠٥× ٦٨

## یاریەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢
یاریگای میتالیست کە مێژووێکی کۆنی ھەیە و سەرەتاییەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتایی ٣٠ـیەکانی چەرخی ڕابردوو، ئەم یاریگاییە سێ یاری لە کۆمەڵەی دووەم کە ھەڵبژاردەکانی ھۆڵەندا، دانیماڕک، ئەڵمانیا و پۆرتوگال لە خۆ دەگرێت بەڕێوەدەچێت و یارییەکی تری ئەم کۆمەڵەیە لەسەر یاریگای ئارێنا لڤیڤ بەڕێوەدەچێت.

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی خارکیڤ
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئوکراینا
پۆل:وەرزشی خارکیڤ
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
ناوپەنچک

**ناوپەنچک** () ماسوولکەیەکە بە شێوەی گومبەز (گومبەت) بە پەراسووەکانی خوارەوە بەندە، وەک ماسوولکەیەکی سەرەکی لە ھەناسەدان کاردەکات.

گرژبوونی ئەم ماسوولکەیە ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە ئەنجامدانی ناویستەکی ھەناسەداندا. ئەم ماسوولکەیە سنگ لە ورگ جیا دەکاتەوەو لەبەشی ناوەندی خۆیدا پێکھاتەیەک لە شێوەی ژێ بەخۆی دەدات. لکانی ئەم ماسوولکەیە بە کۆتایی بوونیادی سنگەوە سێ بەش لەخۆ دەگرێت: کەمەری- پەراسوویی- چەڵەمەیی.

لەسەرەوەی ناوپەنچک سییەکان و دڵ ھەن، لەخوارەوەیدا کۆمئەندامی ھەرس، جەرگ، سپڵ و کۆئەندامی میز ھەن. ھەندێ کات بەھۆی لاوازیی یان کەموکورتی ماسوولکەی ناوپەنچک قۆڕیی (فدق) ناوپەنچکی ڕوو دەدات.

سەرچاوە: ویکیپیدییای ئینگلیزی 
https://en.wikipedia.org/wiki/Thoracic_diaphragm

پۆل:ناوپەنچک
پۆل:سینگ