open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عەمر کوڕی عاس

**عەمر کوڕی عاس سەھمی** (بە عەرەبی: عمرو بن العاص السھمی) فەرماندەیەکی عەرەب بوو کە سەرکردایەتی داگیرکردنی میسری موسڵمانانی دەکرد و لە ساڵانی (٦٤٠–٦٤٦) و (٦٥٨–٦٦٤) وەک حاکم کاری کردووە. عەمر کوڕی قوڕەیشییەکی دەوڵەمەند بوو، لە 629 ز بووە موسڵمان و لەلایەن پێغەمبەری ئیسلامی محەممەدەوە ڕۆڵی گرنگی لە کۆمەڵگەی موسڵمانی لەدایکبوودا پێسپێردرا. خەلیفەی یەکەم ئەبوبەکر (ڕ. ٦٣٢–٦٣٤) عەمری وەک فەرماندەی فەتحی سوریا دەستنیشان کرد. زۆربەی فەلەستینی داگیرکرد، کە بۆی کرا بە حاکم، موسڵمانانی بەرەو سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە بەسەر بیزەنتینییەکان برد لە شەڕەکانی عەجنەداین و یەرموک لە ساڵانی ٦٣٤ و ٦٣٦.

عەمر لە کۆتایی ساڵی ٦٣٩ بە دەستپێشخەری خۆی دەستی بە داگیرکردنی میسر کرد، لە زنجیرەیەک سەرکەوتندا شکستی بە بیزەنتینییەکان ھێنا کە بە تەسلیمبوونی ئەسکەندەرییە لە ساڵی ٦٤١ یان ٦٤٢ کۆتایی ھات، خێراترین فەتحی سەرەتایی موسڵمانان بوو. دواتر پێشڕەوییەکانی عەمر بەرەو ڕۆژاوا تا تەرابلوس لە لیبیای ئێستادا ھات. عەمر لە پەیماننامەیەکدا کە لەگەڵ مەقموسی حاکمی بیزەنتین واژوو کردبوو، ئاسایشی دانیشتووانی میسری گەرەنتی کرد و باجی ڕاپرسی لەسەر نێرە پێگەیشتوەکانی غەیرە موسڵمان سەپاند. بیرۆکراسی زاڵ بەسەر قیبتییەکان و پەیوەندییە دڵسۆزەکانی لەگەڵ بنیامین باوکسالاری قبطییەکان پاراست. فوستاتی وەک پایتەختی پارێزگاکە دامەزراند و دواتر مزگەوتەکە لە ناوەندەکەیدا بە ناوی خۆیەوە ناونرا. عەمر تاڕادەیەک سەربەخۆ فەرمانڕەوایی دەکرد، سامانێکی بەرچاوی بەدەستھێنا و بەرژەوەندی فەتحکەرانی عەرەبی بەرز دەکردەوە کە گارنیۆنی فوستەتیان لە پێوەندی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ناوەندی لە مەدینە پێکھێنا. دوای ئەوەی وردە وردە دەسەڵاتی عەمری کەمکردەوە، خەلیفە عوسمان (ڕ. ٦٤٤–٦٥٦) لە ساڵی ٦٤٦دا لە کارەکەی دوورخستەوە دوای تۆمەتبارکردنی بە بێتوانایی لەلایەن عەبدوڵڵای کوڕی سەعدی جێنشینی.

دوای ئەوەی یاخیبووان لە میسرەوە عوسمانیان تیرۆرکرد، عەمر خۆی لە دۆسیەکەیان دوور خستەوە، سەرەڕای ئەوەی پێشتر دژایەتی دژی عوسمان ھاندەدا. لە جەنگی ناوخۆیی یەکەمی موسڵمانان کە بەدوایدا ھات، عەمر پەیوەندی بە موعاوییەی کوڕی دەبی سوفیانەوە کرد دژی خەلیفە عەلی (ڕ. ٦٥٦–٦٦١) بەھۆی بەڵێنەکانی پارێزگاری میسر و داھاتی باجەکانی. عەمر وەک نوێنەری موعاوییە لە دانوستانەکانی ناوبژیوانی لەباربردن بۆ کۆتایی ھێنان بە جەنگەکە کاری کردووە. دواتر کۆنترۆڵی میسری لە دڵسۆزانی عەلی سەندەوە و محەممەدی کوڕی دەبی بەکر حاکمی میسری کوشت و لەبری ئەوە پۆستی پارێزگاری گرتە ئەستۆ. موعاوییە دوای دامەزراندنی خەلافەتی ئەمەوی لە ساڵی ٦٦١ لە پۆستەکەیدا ھێشتەوە و عەمر تا مردنی حوکمی پارێزگاکەی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٥٧٣
پۆل:مردووانی ٦٦٤
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:ھاوەڵەکان
لەگەڵ ڕیتم (فیلمی ٢٠٢٠)

**لەگەڵ ڕیتم** کۆمیدیای درامای سەمایی خێزانییە کە لە ساڵی ٢٠٢٠ لە دەرھێنانی ئەلیسا داونە، و لە نووسینی مایکل ئارمبرۆستەر و شۆن کوە و ئەستێرەکانی سۆفیا کارسۆن و ئێنریکۆ کۆلانتۆنی و ڤۆڵفگانگ نۆڤۆگراتز کە ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن.

## سەرچاوەکان

## ب<nowiki/>ەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:فیلم دەربارەی خەڵکی نابیست
پۆل:فیلمەکانی نێتفلێکس بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە سەماییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری تۆرنتۆ وێنەیان گیراوە
مستەفا مەحموود

**دکتۆر مستەفا مەحموود**  پزیشک و فەیلەسوف و نووسەری میسری.  لە شاری شیبین ئەلکۆم لە پارێزگای مۆنۆفیای میسر لەدایک بووە. وەک پزیشک ڕاھێنانی کردووە، بەڵام دواتر پیشەیەکی وەک ڕۆژنامەنووس و نووسەر ھەڵبژاردووە، گەشتی کردووە و لەسەر زۆر بابەت دەنووسێت. ٨٩ کتێبی لەسەر زانست و فەلسەفە و ئایین و سیاسەت و کۆمەڵگە و ھەروەھا شانۆنامە و چیرۆک و گەشتنامە نووسیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:نووسەرانی میسری
پۆل:نوێکەرەوەکان
کالمیکیا

وێنۆک|شوێنی کالمیکیا لە ناوخۆی ڕووسیا.
[وێنۆک|right|[ئاڵای کالمیکیا.]]

**کالمیکیا** (بە ڕووسی: Калмыкия) بە فەرمی کۆماری کالمیکیا کۆمارێکی ڕووسیایە و دەکەوێتە باکووری باکووری قەفقاز لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. کۆمارەکە بەشێکە لە ناوچەی فیدراڵی باشوور، و لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ داغستان و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ستاڤرۆپۆل کرای؛ لە باکووری ڕۆژاوا و باکوورەوە ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد و لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە ئۆبلاستی ئەستراخان؛ لە ڕۆژاواوە ئۆبلاستی ڕۆستۆڤ و لە ڕۆژھەڵاتەوە دەریای خەزەر. کالمیکیا تاکە ناوچەیە لە ئەورووپا کە ئایینی بودایی تێیدا باڵادەستە.

وێنۆک|پەرستگای زێڕین لە شاری ئێلیستا.
ڕووبەرەکەی ئەم کۆمارە ٧٦ ھەزار و ١٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٢٩ ھەزار و ٤٠٠ میل چوارگۆشە)، ژمارەی دانیشتووانی کەمی نزیکەی ٢٧٥ ھەزار کەسە کۆمارەکە شوێنی نیشتەجێبوونی کالمیکەکانە، کە گەلێکی بە ڕەچەڵەک مەغۆل و بە پلەی یەکەم لە ئایینی بووداین. پایتەختی کۆمارەکە شاری ئیلیستایە کە ناوبانگێکی زۆری لە شەترەنجی نێودەوڵەتیدا بەدەستھێناوە.

## ئابوری
کالمیکیا کەرتێکی کشتوکاڵی پێشکەوتووی ھەیە. پیشەسازییە پێشکەوتووەکانی دیکە بریتین لە پیشەسازییەکانی پرۆسێسی خۆراک و نەوت و گاز.

بەو پێیەی زۆربەی کالمیکیا وشکە، ئاودێری پێویستە بۆ کشتوکاڵ. پلانی ئاودێری چێرنی زێملی (Черноземельская оросительная система) لە باشووری کالمیکیا ئاو لە ڕووبارەکانی قەفقازی تێریک و کوما لە ڕێگەی زنجیرەیەک کەناڵەوە وەردەگرێت: ئاو لە تێرێکەوە بۆ کوما لە ڕێگەی کەناڵی تێرێک-کوما دەڕوات، پاشان بۆ کۆگای چۆگرای لەسەر ڕووباری ڕۆژھەڵاتی مانیچ لە ڕێگەی کەناڵی کوما-مانیچەوە، و لە کۆتاییدا دەچێتە ناو چەمی کالمیکیاوە بەسەر کەناڵی سەرەکی چێرنی زێملی، کە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دروست کراوە

حکوومەتی کالمیکیا ساڵانە نزیکەی ١٠٠ ملیۆن دۆلار خەرج دەکات. بەرھەمی ساڵانەی نەوتی نزیکەی ١٬٢٧٠٬٠٠٠ بەرمیلە.

## ئەمانەش ببینە
* یەرگێنی
## سەرچاوەکان

پۆل:کالمیکیا
کالمیکیا
ئیلیستا

وێنۆک|ئیلیستا
**ئیلیستا** پایتەختی کۆماری کالمیکیای ڕووسیایە. لە ساڵی ١٩٤٤ تا ١٩٥٧ بە ستێپنۆی ناسرابوو.

## جوگرافیا
ئەم شارە دەکەوێتە ناوچەی گردەکانی یەرگێنی، لە بەشی سەرەوەی دۆڵی ئیلیستا. سەرچاوەکانی ڕووبارەکە دەکەونە بەشی ڕۆژاوای شارەکە. ئیلیستا لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات ناوچەی شارەکان دەبڕێت و بەسەر دوو بەشدا دابەشی دەکات، بەشێکی باکووری گەورەتر و بەشێکی بچووکتر لە باشوور.

## باری کارگێڕی و شارەوانی
ئیلیستا پایتەختی کۆمارەکەیە. لە چوارچێوەی دابەشکردنی کارگێڕیدا، لەگەڵ چوار ناوچەی گوندنشین، وەک شاری ئێلیستا جێگیرکراوە- یەکەیەکی کارگێڕی کە پێگەی یەکسانە بە پێگەی قەزاکان وەک بەشێکی شارەوانی، شاری ئێلیستا بە ناوی ئێلیستا ئۆربان ئۆکرۆگ دامەزراوە

## سەرچاوەکان

پۆل:کالمیکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٦٥
ئاڵای کالمیکیا

وێنۆک|ئاڵای کالمیکیا ١٩٩٢–١٩٩٣
**ئاڵای [[کالمیکیا]]** لە کێڵگەیەکی زەرد پێکھاتووە کە بازنەیەکی شین ئاسمانی لە ناوەڕاستدا ھەیە کە نیلوفەرێکی تێدایە. زەرد واتای خۆر و گەل و باوەڕی ئایینی میللەتە. شینەکە نوێنەرایەتی ئاسمان و ئەبەدییەت و جێگیری دەکات. نیلوفەر ھێمای پاکی و لەدایکبوونەوەی ڕۆحی و بەختەوەرییە. پێنج گەڵای سەرەوەی نوێنەرایەتی کیشوەرەکان دەکەن و چوار گەڵاکەی خوارەوەش بۆ چارەکەکانی گۆی زەوی وەستاون. پێکەوە ھێمای ئیرادەی کالمیکەکانن بۆ ژیان لە دۆستایەتی و ھاوکاری لەگەڵ ھەموو گەلانی جیھان.

یەکەم ئاڵای پۆست سۆڤیەت لە کالمیکیا (١٩٩٢–١٩٩٣) بە یاسای ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢ پەسەند کرا. (سەرچاوە: حکوومەتی کۆماری کالمیکیا)

مادەی ١٥٨: ئاڵای نیشتمانی کۆماری کالمیکییە — خاڵمگ تانگچ پانێڵێکی چوارگۆشەیە کە لە سێ ھێڵی ئاسۆیی پێکھاتووە: سەرەوەی شینێکی ئاسمانییە، ناوەڕاستەکەی زەردی زێڕین و خوارەوەی سوورە. لە ناوەڕاستی ھێڵە زێڕین-زەردەکەدا، لە بازنەیەکدا کە تیرەکەی یەکسانە بە ١/٤ ی پانایی ئاڵاکە، نیشانەیەک لە شێوەی بڵێسەی ئاگر بەسەر دوو ھێڵە شەپۆلدارەکەدا ھەیە. نیشانە و دەوری سوورە. ڕێژەی پانایی ھێڵە شین و سوورە سووکەکان بە پانی ھێڵە زێڕین-زەردەکە ١:٢ یە. ڕێژەی پانایی ئاڵاکە بە درێژییەکەی ١:٢ یە.

## ئاڵا مێژوویییەکان

Flag of the Kalmyk Khanate.svg|ساڵی ١٦٣٠-١٧٧١
Flag of Kalmyk ASSR (1937—1938).svg|ساڵی ١٩٣٧-١٩٣٨
Flag of Kalmyk ASSR (1938—1943).svg|ساڵی ١٩٣٨-١٩٤٣
Flag of the Kalmyk ASSR.svg|ساڵی ١٩٥٨-١٩٩٢
Flag of Kalmykia (1992–1993).svg|ساڵی ١٩٩٢-١٩٩٣


## سەرچاوەکان

پۆل:کالمیکیا
پۆل:ئاڵاکانی ڕووسیا
ئێپیکۆرییەت

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Epikouros_BM_1843.jpg/220px-Epikouros_BM_1843.jpg|وێنۆک|فەیلەسووف ئیپیکۆرس
**ئێپیکۆرییەت** یاخوود ئیپیکۆرییزم بریتییە لە قوتابخانەیەکی فەلسەفی لە دەورو بەری ساڵی ٣٠٧ پێش زایینی دۆزراوەتەوە لەسەر دەستی فەیلەسووف ئیپیکۆریۆس. ئێپیکۆریزم قوتابخانەیەکە گرینگی بە چێژی ڕاستەقینە دەدات و پێیان وایە ھونەر و ئەدەب و فەلسەفە ھیچ چێژێک و خۆشبەختییەک ناھێنێ بەڵکوو چێژ و خۆشبەختی لە گفتوگۆی ھاورێیانە دایە.

## مێژوو
دەگوترێت ئێپیکۆرییەکان لە دەوری ساڵانی ٣٠٠ پێش زایانی باخچەیەکی تایبەت بە خۆیان ھەبوو بۆیە پێیان دەوترێت فەیلەسووفە باخچەیەکان. لە دەروازەی باخچەکە وتەیەک نووسرابوو *"ئەی میوان، تۆ لێرەدا بەخۆشی دەژیت، چونکە لێرەدا بەختەوەری باشترین فەزیلەتە".*

## سەرچاوەکان
# کتێبی ڕامنێکی فەلسەفی بە مێژوودا.
# ویکیپیدیایی ئینگلیزی.
## بەستەرە دەرەکییەکان

* ئەپیکۆرییەکان لەسەر فیڵپاپەر
* فەلسەفەی ئیپۆکوری ئۆنلاین
* ئایپۆکۆرس و فەلسەفەی ئایپۆکۆریا 
* تێبینیەکانی کارل مارکس لەسەر فەلسەفەی ئیپۆکۆری
* وتاری دکتۆرای مارکس لەسەر جیاوازی نێوان فەلسەفەی دیموکراتی و ئیپیکۆریای سروشت

پۆل:فەلسەفەیەکی یۆنانی کۆن
پۆل:فەلسەفەی ژیان
پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
پۆل:ئەتۆمیزم
پۆل:ماتریالیزم
ڕاھێنانی دایک و باوک

**ڕاھێنانی دایک و باوک** (**PMT**)، ھەروەھا ناسراوە بە **ڕاھێنانی ڕەفتاری دایک و باوک،** کۆمەڵە پرۆگرامێکی چارەسەرییە کە ئامانج لێی گۆڕینی ڕەفتاری دایکان و باوکانە، فێرکردنی شێوازە ئەرێنییەکانی بەھێزکردنی باوان بۆ باشترکردنی کێشەکانی ڕەفتاری منداڵانی تەمەنی پێش قوتابخانە و تەمەنی قوتابخانە (وەک توندوتیژی، زیادەجوولەیی، غەزرین، و بەگوێ نەکردنی باوان و مامۆستا).

## سەرچاوەکان
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤییەتی خۆسەری کالمیک

وێنۆک|ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤییەتی خۆسەری کالمیک
**کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری کالمیک** (بە ڕووسی: Калмыцкая Автономная Советская Социалистическая Республика) کۆماری سۆسیالیستی ئۆتۆنۆمی سۆڤیەت بوو لەناو کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤییەتی ڕووسیا کە لە دوو قۆناغدا بوونی ھەبوو. ناوەندی کارگێڕییەکەی ئیلیستا بوو.

کۆماری سۆسیالیستی سۆڤییەتی خۆسەری کالمیک بۆ یەکەمجار کاتێک دامەزرا کە ئۆبلاستی خۆسەری کالمیک (لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٢٠ دامەزرا) لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٥دا پێگەی خۆی بەرزبووەوە. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٣ بە ھاوبەشی لەگەڵ دیپۆرتکردنەوەی زیاتر لە ٩٣ ھەزار کالمیک بۆ شوێنە جیاوازەکانی ئاسیای ناوەڕاست و سیبیریا، کۆماری سۆسیالیستی سۆڤییەتی خۆسەری کالمیک ھەڵوەشایەوە و خاکەکەی لە نێوان ئۆبلاستەکانی ئەستراخان، ڕۆستۆڤ و ستالینگراد و ستاڤرۆپۆل کرای تەنیشت یەکتر دابەشکرا. دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت ناوی شار و گوندەکانی کۆماری پێشوویان گۆڕی.

کۆماری سۆسیالیستی سۆڤییەتی خۆسەری کالمیک کاتێک ئۆبلاستی ئۆتۆنۆمی تازە پێکھێنراوی کالمیک (دوای نۆژەنکردنەوەی کالمیکەکان لە ژانویەی ١٩٥٧ دامەزرا) لە ٢٩ی تەممووزی ١٩٥٨دا پێگەی خۆی بەرزبووەوە. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠، ڕاگەیاندنی سەروەری و گۆڕینی کالمیکیا بۆ یەکێک لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت لەلایەن سۆڤییەتی باڵای کالمیکەوە لە ٢٤ی ئایاری ١٩٩١ لەلایەن کۆنگرەی جێگرانی گەلی کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤییەتی ڕووسیاوە قبوڵکرا، تا ٣١ی ئازاری ١٩٩٢ بوونی ھەبوو، کاتێک پێگەی گۆڕدرا بۆ کۆمارێک لەناو فیدراسیۆنی ڕووسیادا.

ھەسارەیەکی بچووک بە ناوی (٢٢٨٧ کالمیکیا) کە لە ساڵی ١٩٧٧ لەلایەن فەلەکناسی سۆڤیەت نیکۆلای ستێپانۆڤیچ چێرنیخەوە دۆزرایەوە، ناوی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤییەتی ئۆتۆنۆمی کالمیکی لێنراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کالمیکیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٥
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩٢
بەرەباب

**بەرەباب** لەڕووی جینالۆجییەوە لە کۆمەڵگای کوردیدا بە سێیەم چین دادەنرێت دوای بنەماڵە، پێناسەیەکی کورتی بەرەباب؛ بەرەباب لە یەکگرتنی یان کۆبوونەوەی چەند بنەماڵەیەکە، کە بەھۆی خوێنەوە یان ژن و ژنخوازییەوە ڕەچەڵەکیان دەچێتەوە سەر یەک، لە بەرەبابدا خزمایەتی ڕۆڵ دەبینێت. وە یەکگرتنی چەند بەرەبابێک بناغەی دروستکردنی تیرەیەکە.

بەرەباب یان باپیران بریتین لە دایک و باوک (بە شێوەیەکی دووبارە) یان دایک و باوکی باپیر (واتە باپیر، باپیرە گەورە، باپیرە گەورە و ھتد). باپیر بریتییە لە “ھەرکەسێک لێی ھاتبێتە خوارەوە. لە یاسادا ئەو کەسەیە کە وەسیەت دەکات بۆ میرات”. باپیر "ھەر یەکێک لە باوک و خزمەکانتە کە لە تەمەن یان فەزیلەتدا پێش تۆ ھاتوون" و "ئەو گەلانەی مرۆڤە کە لێیەوە دێنە خوارەوە و نەوەکانی کە لێیەوە دێنە خوارەوە"، بەپێی فەرھەنگی گشتگیری ماناکان.

ھەر دوو مرۆڤێک پەیوەندییەکی بۆماوەیی ھەیە ئەگەر یەکێکیان باپیرەی ئەوی دیکە بێت، یان ئەگەر پشکی باپیرێکی ھاوبەش لە ڕابردوو بێت.

## پلەبەندی چینەکان
کەواتە پلەبەندی چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچەڵەکی ھۆز و تیرەکانی کورد دابەشی دەکەینە سەر حەوت بەش:
* خێزان
* بنەماڵە
* بەرەباب
* تیرە
* ھۆز
* ئێڵ
* گەل

بەڵام لای کورد دابەشکردنی چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچەڵەک بەو شێوە نییە کەلای عەرەبە، تەنانەت ھیچ سەرچاوەیەکی نووسراومان بەر دەست نەکەوتووە کە پلە بەندی چینەکانی ڕێکخسبێت، تەنانەت ئەو سەرۆک ھۆز و تیرە بەڕێزانەی کە بە فەرمی خۆیان ناساندووە وەک (سەرۆک ھۆز) لە لای دەسەڵاتداران و خەڵکەکانییەوە ھیچ بەرھەمێک وەھایان دانەھێناوە چینەکانی ڕەگەز و نەژاد و ڕەچڵەک ڕێکخستبێت و دەریانخستبێ وەک زانستێی سەربەخۆ، تەنانەت ھەندێ ھۆز ھەیە جارێک بە عەشیرەت ناو خۆی دەێنێت و جارێک بە تایفە وجارێک بە ھۆز وجارێک بە تیرە یان خێڵ و ئێل.

## سەرچاوەکان

پۆل:خێزان
پۆل:کۆمەڵگا
پۆل:کورد
پۆل:کوردستان
درۆزنە بچووکە جوانەکان: تەواوکەرەکان

***درۆزنە بچووکە جوانەکان: تەواوکەرەکان*** زنجیرەیەکی درامایی ھەستبزوێنی تاوانکاریی ئەمریکییە کە لەلایەن ئای. مارلین کینگەوە دروست کراوە. ئەم زنجیرەیە پاشھاتی *[[شۆخە بچووکە درۆزنەکان]]*ە و بە کەمی لە ڕۆمانی *تەواوگەری*ی ٢٠١٤ی سارا شێپاردەوە وەرگیراوە. زنجیرەکە بۆ یەکەم جار لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٩ لە فریفۆرم پەخش کرا و لە ٢٢ی ئایاری ٢٠١٩ کۆتاییی ھات.

ئەمە دووەم زنجیرەی لابەرھەمی *شۆخە درۆزنە بچووکەکان* و سێیەم زنجیرەیە لە *بەرھەمەکانی شۆخە درۆزنە بچووکەکان*. زنجیرەکە لە سیانەیەکی سەرەکی پێکدێت، و بریتین لە سۆفیا کارسۆن بە ڕۆڵی ئەیڤا جەلالی، سیدنی پارک بە ڕۆڵی کەیتلن پارک-لویس و ئێڵی بڕاون بە ڕۆڵی دیلان واڵکەر. ساشا پیتەرسە و جانێڵ پاریشیش بە ڕۆڵی سەرەکی بەشدارن، و دووبارە ڕۆڵی کەسایەتییەکانیان لە زنجیرە ڕەسەنەکەوە ئاڵیسن دی لۆرێنتیس و مۆنا ڤاندەرواڵ دەگێڕنەوە.

لە ئەیلوولی ٢٠١٩دا، زنجیرەکە دوای یەک وەرز ھەڵوەشێندرایەوە.

## چیرۆک
لە شارۆچکەی بیکۆن ھایتس، واشنتن، کە ھەموو شتێک نایاب دیارە، لە کۆلێژە پێشەنگەکەی خۆیانەوە بۆ دانیشتووانە زیادەڕەوەکانیان و فشارەکانی بوون بە بە کەسێکی تەواو دەبێتە ھۆی یەکەم کوشتاری شارۆچکەکە.

## کارەکتەرەکان
### کارەکتەرە سەرەکییەکان
* ساشا پیترسی بە ڕۆڵی ئالیسن دەلترۆس
* سۆفیا کارسۆن بە ڕۆڵی ئاڤا جەلالی کە بەھرەمەندە لە دیساین کردن و ھاکردن و کۆدین
* جەنێل پەریش بە ڕۆڵی مۆنا ڤاندەرواڵ پسپۆری دەروونی و کۆمەڵایەتی لە (بی ئێج یو)
* سیدنی پاڕک بە ڕۆڵی کەیتلن پارک کچێکی بلیمەتە کە کچی دوو دایکە
* ئیلی براون بە ڕۆڵی دەیلان واڵکەر کە بلیمەتە لە چەلۆ لێدانە
* ھویلی ئیرن بە ڕۆڵی تایلەر ھۆچنکس کە خوشی بچووکی نۆلانە و کە مامۆستا بووە لە (بی ئێج یو) کە مردنی خۆی ساختە کردووە
* جێرمی تۆماس کین بە ڕۆڵی جێرمی باکێت کە کوڕێکی قۆزە و خۆشەویستی کەیتلنە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٩
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
شارستانی کۆچنار

**شارستانی کۆچنار** (، ) یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای فارس، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە وڵاتی ئێران. ناوەندی ئەم شارستانە شارۆچکەی چنارشاھیجانە.

## ناو
کۆچنار تێکەڵەیەک لە دوو ناوی "چنارشاھیجان" و "کۆمێرا نۆدان".

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە بە پێی سەرژمێری ژمارەی دانیشتووان و خانووبەرە لە ساڵی ٢٠١٦دا ٥٤ ھەزار و ٨٧٦ کەسە و بە ٢٠ھەمین شارستان لە پارێزگای فارس ھەژمار دەکرێت. شارۆچکەی قائیمیە (کە تا ئێستاش خەڵک پێی دەڵێن چنارشاھیجان) ھەروەھا بیستھەمین شارۆچکەیە لە پارێزگای فارس و سێیەمین شارۆچکەیە لە ڕۆژئاوای ئەو پارێزگایە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٦ ھەزار و ٩١٨ کەسە (١٣٩٥).

## جوگرافیا
ئەم شارستانە لە میحوەرەکانی گواستنەوەی پارێزگای فارس، پارێزگای بووشێھر، پارێزگای خوزستان، پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد و یەکتربڕینی شارەکانی شیراز، بووشێھر، یاسووج، ئەھواز و کازیرون ھەڵکەوتووە.

## مێژوو
دامەزراندنی ئەم شارستانە یەکێک بوو لە بەڵێنەکانی ھەڵبژاردنی (حوسێن ڕەزازادە) نوێنەری کازیرون لە (ئەنجومەنی ئیسلامی) و دوای ئەوەی شایستەی دەیەمین خولی مەجلیس بوو، ھەوڵیدا ئەم شارستانە دابمەزرێنێت. ئەم پلانە لە لایەن خەڵکی چنارشاھیجانەوە پاڵپشتی دەکرێت، بەڵام لە کازیرون خەڵک دژایەتی دەکەن و ناڕەزایەتییان لەو بارەیەوە وروژاند. یەکێک لە ھۆکارەکانی ناڕەزایەتییەکان ئەوە بوو کە بیشاپور و ئیمام زادە سەید حوسێن و دارستانەکانی دەشت بارام بە بەشێک لە ناسنامەی کازیرون دادەنران. وەزارەتی ناوخۆ رایدەگەیەنێت، پێداچوونەوەی ئاسایی پسپۆڕان بنەمای ئەم پلانە بووە.

## زمان
خەڵکی شارستانی کۆچنار لوڕن و بە زمانی لوڕیی باشووری قسە دەکەن. ئەم زاراوەیە ھاوشێوەی زاری بەختیاریە. لەگەڵ زمانی تورکی قاشقایی.

## دابەشی کارگێڕی
شارستانی کۆچنار ئەم دوو ناوچەیەی خوارەوەی ھەیە:
* ناوچەی ناوەند
** گوندەواری سمغان
** گوندەواری چنارشاھیجان
شارۆچکە: چنارشاھیجان
* ناوچەی کۆھمەرە و نۆدان
** گوندەواری کۆھمەرە
** گوندەواری ئەبولحەیات
شارەدێ: نۆدان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
پۆل:شیراز
پۆل:شارستانی شیراز
پۆل:شارەکانی ئێران
ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد

وێنۆک|ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد
[وێنۆک|[ئاڵای ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد]]
**ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد** (بە ڕووسی: Волгогра́дская о́бласть، ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگرادسکایا)یەکێکە لە بابەتەکانی فیدراڵی (ئۆبلاستێک)ی ڕووسیا، دەکەوێتە ناوچەی ڤۆلگا لە باشووری ڕووسیا. ناوەندی کارگێڕییەکەی بریتییە لە ڤۆڵگۆگراد. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠دا ٢٬٦١٠٬١٦١ کەس بووە.

پێشتر بە ئۆبلاستی ستالینگراد ناسرابوو، لە ساڵی ١٩٦١ ناوی ئێستای لێنرا، کاتێک شاری ستالینگراد ناوی گۆڕی بۆ ڤۆڵگۆگراد وەک بەشێک لە ستالینکردن. ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد لە باشووری ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئۆبلاستی ڕۆستۆڤ، لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ ئۆبلاستی ڤۆرۆنژ، لە باکوورەوە لەگەڵ ئۆبلاستی ساراتۆڤ، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ ئۆبلاستی ئەستراخان و کۆماری کالمیکیا ھاوسنوورە و لە ڕۆژھەڵاتەوە سنوورێکی نێودەوڵەتی لەگەڵ کازاخستان ھەیە. دوو ڕووباری سەرەکی لە ڕووسیای ئەورووپا، دۆن و ڤۆلگا، بەناو ئۆبلاستەکەدا تێدەپەڕن و بە کەناڵی ڤۆلگا-دۆن بەیەکەوە دەبەسترێنەوە. ڕێڕەوی ئاوی ستراتیژی ئۆبلاستی ڤۆلگۆگراد وای کردووە کە ببێتە ڕێڕەوێکی بەناوبانگ بۆ کەشتیوانی و بۆ بەرھەمھێنانی کارەبای ئاو.

ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد شوێنی سەرەکی شەڕی ستالینگراد بوو لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، زۆرجار وەک یەکێک لە گەورەترین و خوێناویترین شەڕەکان لە مێژووی جەنگدا سەیر دەکرا.

## مێژوو
وێنۆک|بینای دومای ئۆبلاست و حکوومەتی ئۆبلاست
ئۆبلاستی ستالینگراد (Сталинградская область) لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦ لەسەر خاکی کرای پێشووی ستالینگراد دامەزراوە ئۆبلاستەکە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٦١ ناوی ئێستای لێنراوە

## ئایین

بەپێی ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٢ ٥٤٫٥٪ی دانیشتووانی ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد پابەندن بە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسیا، ٤٪ مەسیحی گشتی بێ پەیوەندین، ٢٪ باوەڕداری مەسیحی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتن کە سەر بە ھیچ کەنیسەیەک نین یان ئەندامی کەنیسەی نا -کەنیسەکانی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی ڕووسیا، ٣٪ موسڵمانن. جگە لەوەش، ١٨٪ی دانیشتووان بە «ڕۆحی بەڵام ئایینی نین» ڕادەگەیەنن، ١٢٪ بێدینن و ٦٫٥٪ شوێن ئایینەکانی دیکە دەکەون یان وەڵامی پرسیارەکەیان نەداوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦
یاساکانی یاری (کۆمەڵەی تۆپی پێ)

**یاساکانی یاری** یاسا ڕێکخراوەکانی تۆپی پێیە. یاساکان ئاماژە بە ژمارەی یاریزانەکان دەکەن کە تیمەکە دەبێت ھەیبێت، درێژی یارییەکە، قەبارەی یاریگاکە و تۆپەکە، جۆری و سروشتی ئەو ھەڵانەی کە árbitros دەتوانن سزا بدەن، یاسای دەرەوەی یاری، و چەندین یاسای تر کە وەرزشەکە پێناسە دەکەن.

لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا ھەوڵێکی جۆراوجۆر بۆ کۆدکردنی یاسا لەنێوان جۆرەکانی تۆپی پێ ئەنجامدرا. یاساکان دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی ١٨٦٣ کە یاساکان بە فەرمی لەلایەن ڕێکخراوی تۆپی پێ کە تازە دامەزرابوو پەسەند کرا. بە تێپەڕبوونی کات، یاساکان گۆڕدراون، و لە ١٨٨٦ەوە لەلایەن ئەنجومەنی ڕێکخراوی تۆپی پێی نێودەوڵەتی (IFAB) پارێزراون.

یاساکان تاکە یاساکانی تۆپی پێی یەکێتین فیفا ڕێگە بە ئەندامەکانی دەدات بەکاری بھێنن. یاساکان لە ئێستادا ڕێگە بە ھەندێک گۆڕانکاری بچووکی ئیختیاری دەدەن کە دەتوانرێت لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی نیشتمانییەوە جێبەجێ بکرێت، لەوانە ھەندێکیان بۆ یاریکردن لە نزمترین ئاستەکاندا، بەڵام ئەگەرنا نزیکەی ھەموو تۆپی پێی ڕێکخراو لە سەرانسەری جیھاندا لەژێر ھەمان یاسادا یاری دەکرێت. لە ناوخۆی ئەمریکادا، تۆپی پێی خولی گەورە لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا یاسایەکی جیاوازی بەکارھێنا و فیدراسیۆنی نیشتمانی کۆمەڵەکانی ئامادەیی ویلایەتی و کۆمەڵەی وەرزشی نیشتمانی کۆلێژەکان ھێشتا یاساگەلێک بەکاردەھێنن کە بەراورد دەکرێن لەگەڵ یاساکانی IFAB، بەڵام جیاوازن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ
پۆل:یاساکانی تۆپی پێ
ئاڵای ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد

**ئاڵای [[ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد]]**، کە بابەتێکی فیدراڵی ڕووسیایە، لە حوزەیرانی ٢٠٠٠ پەسەند کرا، ئاڵاکە کێڵگەیەکی سوورە (نوێنەرایەتی ورە و خوێنی ئەو کەسانە دەکات کە شەڕیان بۆ ڕووسیا و ئۆبلاستەکە کردووە) بە دوو ھێڵی ڕاست و شین (نوێنەرایەتی ڤۆلگا و ڕووبارەکانی دۆن) لە شوێنی بەرزکردنەوەکەدا، و بارگاوی کراون بە وێنەیەکی پەیکەری بانگی نیشتمانی دایک. ڕێژەی ئاڵاکە ٢:٣ یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد
ڤۆڵگۆگراد
پان عەرەبیزم

**پان عەرەبیزم** بزووتنەوە و سیستەمێکی بیروباوەڕی سیاسییە کە پەرە بەو بیرۆکەیە دەدات کە پێویستە ھەموو عەرەبەکان یەکبگرن بۆ پێکھێنانی یەک وڵات یان دەوڵەت. بیرۆکەی پان عەرەبیزم بۆ یەکەمجار لە کۆتایییەکانی ١٨٠٠ و سەرەتای ١٩٠٠ دروست بووە.جەماوەریی پان عەرەبیزم بە درێژایی سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠ پەرەی سەند و لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا سەرکردەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لەنێویاندا جەمال عەبدولناسر سەرۆکی میسر، بوونە لایەنگری سەرەکی بزووتنەوەی پان عەرەبی. پان عەرەبییەکان بەگشتی پێیان وایە کە ھەموو ئەو وڵاتانەی کە ژمارەی دانیشتووانی عەرەبیان ھەیە پێویستە کۆببنەوە یان یەکبگرن و زلھێزەکانی ڕۆژاوا وەک ئەمریکا یان بەریتانیا نابێت ھیچ دەسەڵات و کاریگەرییەکی سیاسییان ھەبێت لە باکووری ئەفریقا تاکوو نیمچە دوورگەی عەرەبی.
link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:League_of_Arab_States.png|وێنۆک|کۆمکاری وڵاتانی عەرەبی

## سەرچاوە و گەشەپێدان
لە کۆتایییەکانی ساڵانی ١٨٠٠دا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زۆربەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی کۆنترۆڵ کرد. ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لەو کاتەدا، زۆر ھەمەچەشن بوو. لە ناوچەکەدا چەندین گرووپی نەتەوەیی و کولتووری جیاوازی خەڵک دەژیان. تا ساڵی ١٩٠٠ ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە لاوازبوون بوو و زۆرێک لە گرووپە جیاوازەکانی خەڵکی دانیشتووی ئیمپراتۆرییەت دەیانویست حکوومەتی سەربەخۆ پێکبھێنن کە لەلایەن کەسانێکەوە بەڕێوەدەبرێن کە لەناو پێکھاتەکانی خۆیاندا دەژین.

یەکێک لەو گرووپانەی کە دەستیان کرد بە پێکھێنانی بیرۆکەی تایبەت بە خۆیان سەبارەت بە کۆمەڵگەیەکی خۆبەڕێوەبەر یاخود خۆبڕیارە عەرەبەکان بوون. زۆرێک لە خوێندکار و مامۆستای عەرەبی خوێندەوار کە لە زانکۆکان کاردەکەن، وەک زانکۆی ئەزھەر دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی گۆڤار و پێکھێنانی یانەکان کە بیرۆکەی کۆمەڵگە یان نەتەوەیەکی یەکگرتووی عەرەبی بەرەوپێش دەبرد. ئەم بیرۆکانە لە سەرانسەری ناوچە عەرەبییەکانی ئیمپراتۆرییەتی پێشووی عوسمانیدا زۆر بەناوبانگ بوون. تا ساڵی ١٩١٢ ڕێکخراوە عەرەبییەکان لە ھەموو ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کۆبوونەوە و یەکەم کۆنگرەی عەرەبی لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا پێکدەھێنن. لە کۆنگرەکەدا، عەرەب لە دەوروبەری ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا باسیان لە ئەگەری ڕزگارکردنی خۆیان لە دەوڵەتی عوسمانی و دامەزراندنی وڵاتانی بەڕێوەبەری عەرەب کرد.

ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە سزادانی ناسیۆنالیستە عەرەبەکان وەڵامی کۆنگرەی عەرەبی دایەوە. لە ھەندێک لە خاکی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا ناسیۆنالیستە عەرەبەکان خراونەتە زیندانەوە و تەنانەت بەھۆی چالاکییەکانیانەوە کوژراون.

لە کاتی جەنگی جیھانی یەکەمدا زۆرێک لە گرووپە عەرەبییەکان پشتگیری لە ھەڵمەتی سەربازی زلھێزەکانی ھاوپەیمانان دەکەن دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە کۆتایی جەنگی جیھانی یەکەمدا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ڕووخا و زلھێزەکانی ھاوپەیمانان کۆبوونەوە و بڕیاریاندا چی بەسەر ئەو خاکەدا دێت کە پێشتر لەژێر کۆنترۆڵی عوسمانیدا بوو. سەرەڕای پشتیوانی لە ھاوپەیمانان لە کاتی جەنگدا، زۆرێک لە وڵاتانی عەرەبی لەلایەن ھاوپەیمانانەوە ئازادییان پێ نەدرا. ھێشتا بە تامەزرۆیییەوە تامەزرۆی بەدەستھێنانی سەربەخۆیی بوون، عەرەبەکانی دانیشتووی وڵاتانی داگیرکراو دەستیان کرد بە پێکھێنانی بیرۆکە سەبارەت بەوەی کە دەوڵەتێکی ئازادی عەرەبی چۆن دەبێت. ئەم بیرۆکانە لە کۆتاییدا دەبوونە بڕبڕەی پشتی پان عەرەبیزم.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل
پۆل:بزاڤە سیاسییەکان
نیکۆلای چێرنیخ

**نیکۆلای ستێپانۆڤیچ چێرنیخ** (بە ڕووسی: Никола́й Степа́нович Черны́х) (٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١–٢٥ی ئایاری ٢٠٠٤) فەلەکناسێکی سۆڤیەت لەدایکبووی ڕووسیا و دۆزینەوەی ھەسارە بچووکەکان و دوورەپەرێزەکان بوو لە ڕوانگەی فیزیای فەلەکەکانی کریم لە ناوچنی، تاوان

## ژیاننامە و کار
چێرنیخ لە شاری عوسمان لە ڕووسیا لە ئۆبلاستی ڤۆرۆنژ،

لە ئۆبلاستی لیپێتسکی ئێستا لەدایکبووە. تایبەتمەند بووە لە بواری ئەستێرەپێوانی و داینامیکی تەنە بچووکەکان لە کۆمەڵەی خۆردا و لە ساڵی ١٩٦٣ەوە لە ڕوانگەی فیزیکی ئەستێرەیی کریما کاری کردووە.

چێرنیخ دوو دوورەپەرێزی دەوری 74P/Smirnova–Chernykh و 101P/Chernykh دۆزییەوە. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر گەورەی ئەستێرەی دۆزییەوە، لەوانە بە تایبەتی ٢٨٦٧ Šteins و ئەستێرەی ترۆجان 2207 Antenor. چێرنیخ لەگەڵ ھاوسەر و ھاوکارەکەی لیودمیلا چێرنیخ کاریان کردووە. ئەستێرەی 2325 Chernykh کە لە ساڵی ١٩٧٩ لەلایەن فەلەکناسی چیکی ئەنتۆنین مرکۆسەوە دۆزرایەوە، وەک ڕێزێک بۆ ئەوان ناونراوە

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:ئەستێرەناسەکانی سۆڤیەت
ئیبراھیم لە ئیسلامدا

**ئیبراهیم** (بە عەرەبی: إِبْرَاهِيْمُ) پێغەمبەر و پێغەمبەری خودا بووە، هەروەها باپیرەی عەرەب و ئیسرائیلی ئیسماعیلی بووە،ئیبراهیم ڕۆڵێکی دیار دەگێڕێت وەک نموونەیەک لە باوەڕ بە ئایینی جوولەکە و مەسیحی و ئیسلام.  لە بیروباوەڕی موسڵماناندا ئیبراهیم هەموو ئەو فەرمان و تاقیکردنەوانەی جێبەجێ کرد کە خودا بە درێژایی ژیانی پەروەردەی کردبوو. لە ئەنجامی باوەڕێکی نەگۆڕی بە خودا، ئیبراهیم لەلایەن خوداوە بەڵێنی پێدرا کە ببێتە سەرکردەیەک بۆ هەموو گەلانی جیهان.  قورئان ستایشی ئیبراهیم دەکات وەک سەرکردەیەک، نموونەیەک، گوێڕایەڵ و نەک بتپەرست.  بەم مانایە ئیبراهیم وەک نوێنەرایەتی "مرۆڤی سەرەتایی لە تەسلیمبوونی گشتگیردا بە واقیعی خودایی پێش ئەوەی پارچە پارچە بێت بۆ ئایینەکان کە بەهۆی جیاوازی فۆرمەوە لە یەکتر جیاکراونەتەوە" وەسف کراوە. موسڵمانان پێیان وایە کەعبە لە مەککە لەلایەن...  ئیبراهیم و ئیسماعیلی کوڕی وەک یەکەم ماڵی پەرستن لەسەر زەوی.  ڕۆژی پیرۆزی ئیسلامی جەژنی قوربان لە یادی ئامادەیی ئیبراهیم بۆ قوربانیکردنی کوڕەکەی بە فەرمانی خودا، هەروەها کۆتایی هاتنی زیارەتی حەج بۆ کەعبە بەڕێوەدەچێت.

هەروەها بە خەلیلوڵڵا ناسراوە (بە عەرەبی: خليل الله: دۆستی خودا)، بووە سەرکردەی چاکەکاران لە سەردەمی خۆیدا و کە لە ڕێگەی ئەوەوە بووە کە عەدنانی عەرەبەکان و ئیسرائیلییەکان هاتوون.  ئیبراهیم، ​​بە باوەڕی ئیسلام، ڕۆڵی سەرەکی هەبووە لە پاککردنەوەی جیهان لە بتپەرستی لەو سەردەمەدا.  بتپەرستی لەلایەن ئیبراهیمەوە لە هەردوو نیمچە دوورگەی عەرەبی و کەنعان پاککرایەوە.  لە ڕووی ڕۆحییەوە هەردوو شوێنەکەی پاککردەوە و هەروەها لە ڕووی جەستەییەوە ماڵەکانی پەرستنەکانی پیرۆز کرد.  ئیبراهیم و ئیسماعیل زیاتر ڕێوڕەسمی زیارەتیان دامەزراند، یان حەج ('زیارەت')، کە تا ئەمڕۆش موسڵمانان پەیڕەوی لێدەکەن.  موسڵمانان پێیان وایە ئیبراهیم زیاتر داوای لە خودا کرد کە هەم هێڵی نەوەکانی، لە ئیسماعیل و ئیسحاق بەرەکەتدار بکات و هەموو نەوەکانی لە پاراستنی خودادا بهێڵێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:میتۆلۆژیای ئیسلامی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
ویسلی فۆفانا (یاریزانی تۆپی پێ)

**ویسلی فۆفانا** (لەدایکبووی ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠)یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری فەڕەنسییە کە وەک بەرگریکار یاری دەکات لە خولی پرێمییەرلیگدا بۆ یانەی لیستەر سیتی.

## ژیانی سەرەتایی و کەسی
فۆفانا لە مارسێلیا لە شاری بۆش-د-رۆن لە فەڕەنسا لەدایکبووە. باوکی ئیڤۆریایە، لەکاتێکدا دایکی فەڕەنسییە. یەکێکە لە شەش منداڵی خێزانەکە، لە تەمەنی شەش ساڵیدا دەستی بە یاری تۆپی پێ کرد و لەو کاتەدا یاری دەکرد بۆ یانەی ڕیپۆس ڤیتڕۆڵز.

فۆفان لە ڕوویی دینییەوە موسوڵمانە. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢١، لە دوای کاتژمێرێک یاریکردن دانیشت لە کاتی بردنەوەی ٣–٠ی لیستەر بەرامبەر یانەی وێست برۆمیچ ئەلبیۆن، لەکاتێکدا فۆفانا بەڕۆژوو بوو بۆ مانگی ڕەمەزان. لە یاریی دواتردا بەرامبەر کریستاڵ پاڵاس، یارییەکە وەستێنرا دوای نیو کاتژمێر بۆ ڕێگەدان بە فۆفانا و شێخۆ کوایەتێ بۆ ئەوەی ڕۆژووەکەیان لە مانگی ڕەمەزاندا بشکێنن.

## کاروانی یانە
### ساینت ئیتیان
لە ساڵی ٢٠١٥ ەوە لە سیستەمی لاوانیان بووە، فۆفانا یەکەمین گرێبەستی پیشەگەری خۆی لەگەڵ ساینت ئیتیان واژوو کرد لە ١٥ی ئایاری ٢٠١٨. یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە بردنەوەی ٣–٠ لە خولی ناوخۆی فەڕەنسیدا (لیگ١) بەرامبەر نیس لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٩.

### لیستەر سیتی
فۆفانا لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ گواسترایەوە خولی پرێمیەرلیگ بۆ یانەی لیستەر سیتی ئینگلتەرا و گرێبەستێکی بۆ ماوەی پێنج ساڵ واژوو کرد. تێچووی گواستنەوە کە درا بە ساینت ئیتیان گەیشتە ٣٦٫٥ ملیۆن پاوەند. لە ٢١ی ئایاری ٢٠٢١، فۆفانا خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی لیستەر سیتی بردەوە دوای ئەوەی لەلایەن ھاندەرانی یانەکەوە دەنگدرا.

لە ٤ی ئابی ٢٠٢١، لە کاتی یارییەکی دۆستانەی پێش وەرز بەرامبەر ڤیاڕیال، فۆفانا قاچێکی شکا دوای ئەوەی لە ھەڵێکدا لەلایەن فێر نینۆ بەر لێدان کەوت لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٢، فۆفانا یەکەم یاری خۆی ئەنجامدا لەدوای پێکانەکەی، گۆڵێکی تۆمار کرد لە دۆڕاندنیان بەرامبەر ستەید ڕێنسی فەڕەنسی لە خولی کۆنفڕانسی ئەورووپا کە وای کرد لیستەر بگاتە قۆناغی داھاتوو بە ئەنجامی ھەردوو یاری ٣–٢. لە سەرەتای وەرزی ٢٠٢٢–٢٣ دا لیستەر سیتی فۆفانای نارد بۆ تیمی خوار ٢٣ ساڵان بۆ ڕاھێنان بەھۆی ویستی یاریزانەکە بۆ ڕۆیشتن.

## ئاماری کاروانی وەرزشی



## خەڵاتەکان
**ساینت ئیتیان**
* دووەم لە جامی فەڕەنسا: ٢٠١٩–٢٠

**لیستەر سیتی**
* جامی تۆپی پێی ئینگلتەرا (ئێف ئەی): ٢٠٢٠–٢١

**تاکەکەسی**
* تیمی جیھانیی لاوان خوار ٢٠ ساڵان IFFHS: 2020

## سەرچاوەکان

پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لێستەر سیتی
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
میدیان

**میدیان**، بەپێی تەورات چوارەم کوڕی ئیبراھیمە لە قەتوورەی ھاوسەری کە دوای مردنی سارا ھاوسەری یەکەمی ھاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە، لەنێو براکانیدا: زیمران، یۆقشان، مەدان، یەشباق، شوەح و بنەڕەتی دەگەڕێتەوە بۆ نەوەکانی پێغەمبەر شوعەیب. 

## ئەمانەش ببینە

* ئیبراھیم

* زیمران

* مەدان

* یەشباق

* شوەح

* یۆقشان

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:مەدیەن
پۆل:مناڵەکانی ئیبراھیم
نازیزم

**نازیزم** (یان ناسیۆنال سۆسیالیزم؛ ئەڵمانی: Nationalsozialismus) کۆمەڵێک بیروباوەڕی سیاسییە کە پەیوەندی بە حیزبی نازی ئەڵمانیاوە هەیە. لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد، بەڵام حیزبی نازی لە ساڵی ١٩٣٣ دەسەڵاتی بەدەست هێنا و لە ئەڵمانیا دەستیان کرد بە جێبەجێکردنی بیرۆکەکانیان، کە ناویان دەنا ڕایخی سێیەم. ئەوان تا ساڵی ١٩٤٥ لە ئەڵمانیا لە دەسەڵاتدا مانەوە، لە جەنگی جیھانیی دووەم دۆڕان.

سەرکردەی نازییەکان ئەدۆڵف ھیتلەر دەیویست وڵاتێک دروست بکات کە هەموو ئارییەکان بە یەکسانی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. ئەوان خەرجیەکی زۆریان بۆ خەڵکی هەژار کرد و دەستیان بە چەندین بەرنامەی گەورەی حکومەت کرد بۆ یارمەتیدانی ئەڵمانیا لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو قەیرانە بێکاری و ئابوورییەی کە بەهۆی کەوتنی وۆڵ ستریت لە ساڵی ١٩٢٩ و خراپیی ئابووریی گەورە بەدوایدا هاتە ئاراوە. بەشێک لە نازیەكان وەک ئێرنست رۆم دەیانویست چاكسازیەكان زیاتر بڕۆنە پێش و داوای شۆڕش و نەهێشتنی چینە ئابوورییەكانی ئەڵمانیا و كۆنترۆڵی بازرگانە گەورەكانیان كرد. زۆرێک لەو نازییانە بە فەرمانی هیتلەر لە شەوی چەقۆ درێژەکاندا کوژران، چونکە هەڕەشە بوون بۆ سەر سەرکردایەتییەکەی لە حیزبی نازی.

هیتلەر تۆمەتبار کرا بە وازهێنان لە بیرۆکەی سۆسیالیزمی نەتەوەیی بەهۆی هاوکاری لەگەڵ سەرمایەدارەکان. واتە هیتلەریزم بە ناکۆکی لەگەڵ سۆسیالیزمی نەتەوەیی تۆمەتبار کرا ستالینیزم بە دژی سۆسیالیزمی نێودەوڵەتی تۆمەتبار کرا.

## سەرچاوەکان

In a September 18, year 1939 editorial, *[[The New York Times]]* reacted to the signing of the Molotov–Ribbentrop Pact by declaring that "Hitlerism is brown communism, Stalinism is red fascism" The editorial further opined:
The world will now understand that the only real 'ideological' issue is one between democracy, liberty and peace on the one hand and despotism, terror and war on the other.

پۆل:نازیزم
پۆل:فاشیزم
پۆل:حیزبی نازی
پۆل:دەسەڵاتخوازی
پۆل:ھۆلۆکۆست
پۆل:جینۆساید
شەوی چەقۆ درێژەکان

**شەوی چەقۆ درێژەکان** (بە ئەڵمانی: ) یان "ئۆپەراسیۆنی باڵندەی کۆتر" پاککردنەوەیەک بوو کە لە ئەڵمانیای نازیدا ڕوویدا. لە نێوان ٣٠ی حوزەیران بۆ ٢ی تەمووزی ١٩٣٤ ڕوویدا کە ڕژێمی نازی بە هۆکاری سیاسی لانیکەم ٩٠ کەسی لە سێدارە دا. زۆربەی ئەوانەی کوژران ئەندامی "سەربازانی زریان"  بوون (بە ئەڵمانی: Sturmabteilung).

پۆل:ئادۆڵف ھیتلەر
جدە

**جدە**، **جیددە** یان **جددە** () پارێزگایەک و گەورەترین شارە لە پارێزگای مەککە لە عەرەبستانی سعوودی، و دووەم گەورەترین شاری وڵاتە لە دوای ڕیاز، و دەکەوێتە سەر کەناری دەریای سوور لە ناوچەی حیجاز. جیددە ناوەندی بازرگانیی وڵاتە. دیار نییە کەی جیددە دامەزراوە، بەڵام گرنگیی جیددە لە ساڵی ٦٤٧ی زایینیدا زیادی کرد کاتێک خەلیفە عوسمان کردییە ناوەندێکی گەشتیاری بۆ ئەو موسڵمانانەی کە بۆ حەج سەردانی شاری پیرۆزی مەککەیان دەکرد. لەو کاتەوە، جیددە وەک دەروازەیەک خزمەتی بە ملیۆنەھا حاجی کردووە کە گەیشتوونەتە عەرەبستانی سعوودیە، کە بە شێوەیەکی نەریتی لە ڕێگەی دەریاوە و لەم دواییانەشدا لە ڕێگەی ئاسمانەوە بووە.

بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٢، ژمارەی دانیشتووانی جیددە نزیکەی ٣٬٧٥١٬٧٢٢ کەسە، بەمەش دەبێتە گەورەترین شار لە پارێزگای مەککە، گەورەترین شار لە حیجاز، دووەم گەورەترین شار لە عەرەبستانی سعوودیە (لە دوای پایتەخت ڕیاز)، و نۆیەمین گەورەترین شار لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. ھەروەھا وەک ناوەندی ئیداریی ڕێکخراوی ھاریکاریی ئیسلامیی (OIC) کاردەکات. بەندەری ئیسلامیی جیددە، لەسەر دەریای سوور، سی و شەشەمین گەورەترین بەندەری جیھانە و دووەم گەورەترین و دووەم قەرەباڵغترین بەندەری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە (لە دوای بەندەری جەبەل عەلی دووبەی).

جیددە دەروازەی سەرەکییە بۆ مەککەی پیرۆز، پیرۆزترین شاری ئیسلام، کە ٦٥ کیلۆمەتر (٤٠ میل) دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتییەوە، لەکاتێکدا مەدینە، دووەم پیرۆزترین شار، ٣٦٠ کیلۆمەتر (٢٢٠ میل) دەکەوێتە باکوورییەوە. لە ڕووی ئابوورییەوە، جیددە تیشکی خستووەتە سەر زیاتر پەرەپێدانی وەبەرھێنانی سەرمایە لە بواری سەرکردایەتیی زانستی و ئەندازیاریدا لەناو عەرەبستانی سعوودیە و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. جیددە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕیزبەندی چوارەمی ناوچەی ئەفریقا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی 'ستان'دا بوو لە پێوەرەکانی شارە داھێنەرەکاندا.

جیددە یەکێکە لە شارە گەشتیارییە سەرەکییەکانی عەرەبستانی سعوودیە و لەلایەن تۆڕی توێژینەوەی جیھانگیری و شارە جیھانییەکانەوە (GaWC) وەک شارێکی جیھانیی پلە بێتا (Beta world city) ناوزەد کراوە. بەھۆی نزیکی شارەکە لە دەریای سوور، ماسیگرتن و خواردنی دەریایی زاڵە بەسەر کولتووری خۆراکیدا، بە پێچەوانەی ناوچەکانی تری وڵاتەکەوە. بە زمانی عەرەبی، دروشمی شارەکە «جدة غیر»ە، کە بە واتای «جیددە جیاوازە» دێت.

## ڕیشەی ناو
بەپێی وتەی جیددە ئیبن ئەلقوداعی، سەرۆکی ھۆزی قوداعە، لایەنی کەم دوو ڕیشەناسی بۆ ناوی جیددە ھەیە. باوترین گێڕانەوە ئەوەیە کە ناوەکە لە وشەی «جدة» وەرگیراوە، کە وشەیەکی عەرەبییە و بە واتای «داپیرە» دێت. بەپێی باوەڕی میللی، گۆڕی حەوا، کە بە داپیرە مرۆڤایەتی دادەنرێت، دەکەوێتە جیددەوە.

گەشتیارە مەغریبییەکە، ئیبن بەتووتە، لە کاتی گەشتە جیھانییەکەیدا لە دەوروبەری ساڵی ١٣٣٠ سەردانی جیددەی کردووە. ئەو ناوی شارەکەی لە یاداشتنامەکەیدا بە «جیددە» نووسیوە.

وەزارەتی دەرەوە و کۆمۆنوێلسی بەریتانیا و لقەکانی تری حکوومەتی بەریتانیا پێشتر ڕێنووسی کۆنتری «جیددە»یان بەکاردەھێنا، بە پێچەوانەی بەکارھێنانەکانی تری زمانی ئینگلیزییەوە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧دا، ڕێنووسەکەیان بۆ «Jeddah» گۆڕی.

تی ئی لۆرێنس پێی وابوو کە ھەر وەرگێڕانێکی ناوە عەرەبییەکان بۆ زمانی ئینگلیزی شتێکی ھەڕەمەکییە. لە کتێبەکەیدا بە ناوی «شۆڕش لە بیاباندا»، ناوی جیددە تەنھا لە لاپەڕەی یەکەمدا بە سێ شێوازی جیاواز نووسراوە.

لەسەر نەخشە و بەڵگەنامە فەرمییەکانی سعوودیە، ناوی شارەکە بە «جیددە» نووسراوە، کە ئێستا بەکارھێنانی باوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جەدە
پۆل:شارەکانی بەندەری عەرەبی
پۆل:جوگرافیای عەرەبستانی سعوودی
پۆل:دەریای سوور
پۆل:شارەکانی عەرەبستانی سعوودی
ئۆبلاستی ئەستراخان

وێنۆک|ئۆبلاستی ئەستراخان
**ئۆبلاستی ئەستراخان** (بە ڕووسی: Астраха́нская о́бласть، ئۆبلاستی ئەستراخانسکایا)یەکێکە لە بابەتەکانی فیدراڵی ڕووسیا (ئۆبلاستێک) کە دەکەوێتە باشووری ڕووسیا. ناوەندی ئیدارییەکەی شاری ئەستراخانە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٠١٠٬٠٧٣ کەس بووە.

## پرۆژەی ڤێگا
[وێنۆک|نیمچە بیابان لە [قەزای ناریمانۆڤسکی|ناوچەی ناریمانۆڤسکی لە ئۆبلاستی ئەستراخان]]
[وێنۆک|ڕاست|بینای ئیدارەی ئۆبلاستی ئەستراخانی پارێزگار و حکوومەتی ئەستراخان لە [شەقامی سۆڤێتسکایا]]
لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠ تا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٤ و لەژێر سەرکردایەتی نیکۆلای بایباکۆڤ. یەکێتی سۆڤیەت پازدە تاقیکردنەوەی ئەتۆمی قووڵی ژێرزەمینیی بۆ تەقینەوەی ئەتۆمی بۆ ئابووری نیشتمانی لە شوێنی ڤێگا لە بیابانی ڕین لە ڕۆژھەڵات. کەمتر لە ٥٠ کم لە ناوەندی شاری ئەستراخانەوە دوورە بۆ دروستکردنی کۆگا بۆ ھەڵگرتنی غازی سروشتی بەھۆی قووڵی تەقینەوەکە (٩٧٥ بۆ ١١٠٠ مەتر) و بەرھەمی تاڕادەیەک کەم (٣٫٢ بۆ ١٣٫٥ کیلۆتۆن)، ھیچ تیشکێک بۆ ژینگە دەرنەچوو.[١٦] ئەم تەقینەوەیانە بەرھەمێکی کەمتریان ھەبووە لە تەقینەوەکانی پڕۆژەی یاقوت کە ٤٠ کم باشووری باشووری ڕۆژاوای ئۆرنبێرگ بوون، بۆ کەمکردنەوەی ھەر وێرانکارییەکی بوومەلەرزەیی بۆ شارۆچکەکانی نزیک لە دێڵتای ڤۆڵگا لەوانەش ئەستراخان. لەو کاتەدا کێڵگەکانی گازی سروشتی لە نزیک ئەستراخان کە لە قووڵایی ٣٩٠٠ بۆ ٤١٠٠ مەتردان، دەیانتوانی ٦ ترلیۆن مەتر سێجا لەخۆبگرن، کە ڕێژەیەکی ھاوشێوەی ئورینگۆیە. لە ساڵی ٢٠١٧دا کێڵگەی ئەستراخانسکۆیە کە ڕووبەرەکەی ١٠٠ کم لە ٤٠ کم لە ناوەڕاستی کەوانەکەی ئەستراخانە و ٦٠ کم لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەستراخانەوە دوورە، نۆیەمین گەورەترین کێڵگەی ڕووسیایە و گەورەترین کێڵگەی ڕووسیای ئەورووپایە کە غازێکی لە شوێنی خۆیدا مەزەندە دەکرێت لە ١٠٢ تریلیۆن پێی سێجا (٢٫٩ تریلیۆن مەتر سێجا). ئەم وەبەرھێنانە لەلایەن کۆمپانیای گازپرۆم دۆبیچا ئەستراخانەوە بەڕێوەدەبرێت کە کۆمپانیایەکی لقێکی تەواوی کۆمپانیای گازپرۆمە. کێڵگەکە بڕێکی زۆر گۆگردیش بەرھەم دەھێنێت.

## مێژووی مۆدێرن
لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧دا، ئەستراخان شانبەشانی کیرۆڤ، مورمانسک، ئولیانۆڤسک و یارۆسلاڤل ڕێککەوتنێکی ھاوبەشی دەسەڵاتیان لەگەڵ حکوومەتی ڕووسیا واژوو کرد و ئۆتۆنۆمی پێبەخشی. ڕێککەوتنەکە لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ ھەڵدەوەشێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆبڵاستی ئەستراخان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٣
قەزای ناریمانۆڤسکی

وێنۆک|دیمەنی ناوچەی ناریمانۆڤسکی
**قەزای ناریمانۆڤسکی** (بە ڕووسی: Нарима́новский райо́н) قەزایەکی ئیداری و شارەوانییە (ڕایۆن)، یەکێکە لە یازدە ناوچە لە ئۆبلاستی ئەستراخان لە ڕووسیا. دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای ئۆبلاستەکە. ڕووبەری قەزاکە ٦١٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٢٤٠٠ میل چوارگۆشە) ناوەندی کارگێڕییەکەی شارۆچکەی ناریمانۆڤە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠، ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٤٥٤٥٧ کەس بووە، ژمارەی دانیشتووانی ناریمانۆڤ ٢٥٫٣٪ی ئەو ژمارەیە پێکدەھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆبڵاستی ئەستراخان
عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود

**عەبدوڵڵا کوڕی مەسعوود** () یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر *محەممەد* کە بە گەورەترین موفەسیری قورئان لە سەردەمی خۆی و بە دووەم موفەسیری تا ئێستا دادەنرێت. ھەروەھا بە *کونیا ئەبوو عەبدولڕەحمان* ناسرابوو.

عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود لە نزیکەی ساڵی ٥٩٤ لە مەککە لەدایکبووە، کوڕی مەسعوود کوڕی غەفیل و ئوم عەبد کچی عەبدوەد بووە، کە ھەردووکیان لە ھۆزی حوزەیل بوون، پێیان وایە کۆیلە بوون، یان بە شێوەیەکی تر کە پێگەی کۆمەڵایەتی نزمیان ھەیە. بەڵام دایکی ئوم عەبد بە ناوی ھیند کچی حەریت لە خێڵی زوحرای قوڕەیش بووە و مەسعوود لەگەڵ براکەی ھاوپەیمانیی بەستووە.

عەبدوڵڵا لە تەمەنی محەممەددا برایەکی بە ناوی ئوتبە و لانیکەم دوو ژنی ھەبووە. یەکێکیان ڕەیتا کچی عەبدوڵڵا بوو کە پیشەوانێک بوو لە ڕێگەی پیشە دەستییەکانییەوە پاڵپشتی عەبدوڵا و منداڵەکەیان دەکرد. ئەوی تریان زەینەب کچی عەبدوڵڵا بوو لە ھۆزی تەقیف چەند کچێکی لەگەڵدا بوو. لە وەسیەتنامەکەیدا نیشانی کردووە کە نابێت ھیچ کام لە کچەکانی بەبێ ئاگاداریی خۆیان ھاوسەرگیرییان لەگەڵدا بکرێت. ھەروەھا کوڕێکی ھەبوو بە ناوی عەبدوڕەحمان

بە پیاوێکی تەنک و کورت وەسف دەکرێت کە پێستێکی زۆر ڕەش بوو، قژی نەرم دەگاتە شانەکانی. عەبدوڵا جلی سپی لەبەردا بوو، و دەتوانرا لە تاریکیدا بە بۆنە جیاواز و کوالیتی بەرزەکەی بناسرێتەوە. ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە ئەو کۆمەڵایەتییە و ئامادەیە قسە بکات بۆ ئەوەی خەڵک ئارام بکاتەوە. لە کارەکتەری و ئامانجەکانیدا دەوترێت ئەو کەسەیە کە زۆر لە محەممەد دەچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام
پۆل:خەلافەتی ڕاشدین
پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٤
پۆل:مردووانی ٦٥٣
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:نێژراوانی بەقیع
مەدان

**مەدان** () سێیەم کوڕی پێغەمبەر ئیبراھیمە لە ژنەکەی قەتوورە لە دوای مردنی سارای ھاوسەری یەکەمی ھاوسەرگیریی لەگەڵ کردووە، براکانی تری: یۆقشان، زیمران، یەشباق، میدیان، شوەح.

## ئەمانەش ببینە

* ئیبراھیم

* میدیان

* زیمران

* یەشباق

* شوەح

* یۆقشان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیبراھیم
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:مناڵەکانی ئیبراھیم
ئەستراخان

وێنۆک|ئەستراخان
**ئەستراخان** گەورەترین شار و ناوەندی ئیداری ئۆبلاستی ئەستراخانە لە باشووری ڕووسیا. شارەکە دەکەوێتە دوو کەناری ڕووباری ڤۆڵگا، لە بەشی سەرەوەی دێڵتای ڤۆڵگا، لە یازدە دوورگەی خەمۆکی خەزەر، ٦٠ میل (١٠٠ کم) لە دەریای خەزەرەوە دوورە، ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاتر لە ٥٢٩٧٣٩ کەسە. لە بەرزییەکەی ٢٨ مەتر (٩٢ پێ) لە خوار ئاستی دەریاوە، نزمترین شارە لە ڕووسیا.

ئەستراخان پێشتر پایتەختی خانەیی ئەستراخان بووە (پاشماوەی ھۆردی زێڕین)، و دەکەوێتە کەناری بەرزی ڕاستی ڤۆلگا، ٧ میل (١١ کم) لە شارەکەی ئێستاوە دوورە. دەکەوێتە سەر ڕێڕەوی کاروان و ئاو، لە گوندێکەوە گەشەی کرد بۆ ناوەندێکی بازرگانی گەورە، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٣٩٥ لەلایەن تەیمورەوە داگیر بکرێت و لەلایەن ئیڤانی ترسناکەوە (کە پێیوابوو شوێنی کانیاوی گەنجانە) لە ساڵی ١٥٥٦دا گیرا. لە ساڵی ١٥٥٨ گواسترایەوە بۆ شوێنی ئێستای.

کۆنترین ناوەندی ئابووری و کولتووری ڤۆڵگای خوارەوە، زۆرجار پێی دەوترێت باشووریترین بنکەی ڕووسیا. و پایتەختی خەزەر ئەم شارە ئەندامی نووسینگەی ناوچەیی ئۆراسیای ڕێکخراوی جیھانی «شارە یەکگرتووەکان و حکوومەتە ناوخۆیییەکان»ە ھەمەجۆریی گەورەی نەتەوەیی دانیشتووانەکەی سیمایەکی جۆراوجۆر بە ئەستراخان دەبەخشێت.

## خوێندن
وێنۆک|زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی ئەسترخان
ئەستراخان خاوەنی پێنج دامەزراوەی خوێندنی باڵایە. لە نێو ئەمانەدا دیارترینیان زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی ئەسترخان و زانکۆی ویلایەتی ئەستراخانن.

## کەسانی خەڵکی ئەستراخان
* بۆریس کوستۆدیێڤ
* جۆزێف دێنیکەر
* ئیلیا ئولیانۆڤ
* مەرزیە داودۆڤا
* ڤێلیمیر خلێبنیکۆڤ
* ڤاسیلی ترێدیاکۆڤسکی
* ماریا پترۆڤنا ماکساکۆڤا

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆبڵاستی ئەستراخان
پۆل:ئەستراخان
ئارنۆڵد ج. تۆیمبی

وێنۆک
**ئارنۆڵد جۆزێف تۆینبی** (لە دایکبووی ١٤ی نیسانی ١٨٨٩ – ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥) مێژوونووسێکی ئینگلیز، فەیلەسوفێکی مێژوو، نووسەری چەندین کتێب بووە و مامۆستای توێژینەوەی مێژووی نێودەوڵەتی بووە لە قوتابخانەی ئابووری لەندەن و کۆلێژی کینگ لەندەن. لە ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٥٠، تۆینبی بە پسپۆڕێکی پێشەنگی کاروباری نێودەوڵەتی دادەنرا؛ لە ساڵی ١٩٢٤ تا ١٩٥٤ بەڕێوەبەری توێژینەوە بووە لە چاتام ھاوس، لەو پۆستەدا ٣٤ بەرگی ڕاپرسی کاروباری نێودەوڵەتی بەرھەمھێنا، بۆ پسپۆڕانی نێودەوڵەتی لە بەریتانیا.

**چاو پێکەوتن لەگەڵ ھیتلار**

تۆینبی لەکاتێکدا کە لە ساڵی ١٩٣٦ سەردانێکی بەرلینی کرد بۆ قسەکردن لەسەر کۆمەڵگای یاسا نازی، لەسەر داوای ھیتلەر بانگھێشتی چاوپێکەوتنێکی تایبەتی لەگەڵ ئەدۆلف ھیتلەر کرا. لەم چاوپێکەوتنەدا کە ڕۆژێک پێش پێشکەشکردنی وتارەکەی تۆینبی بەڕێوەچوو، ھیتلەر جەختی لەسەر ئامانجی فراوانخوازی سنوورداری خۆی لە بنیاتنانی نەتەوەیەکی گەورەتری ئەڵمانیا کردەوە، ھەروەھا خواستی خۆی بۆ لێکتێگەیشتن و ھاوکاریی بەریتانیا لەگەڵ ئەڵمانیای نازی دا دەربڕی. ھەروەھا ھیتلەر پێشنیاری کرد کە ئەڵمانیا دەتوانێت ببێتە ھاوپەیمانی بەریتانیا لە ناوچەی ئاسیا و زەریای ھێمن ئەگەر ئیمپراتۆرییەتی کۆلۆنیالیزمی زەریای ھێمن بۆ ئەڵمانیا بگەڕێنرێتەوە. تۆینبی پێی وابوو کە ھیتلەر دڵسۆزە و لە یاداشتێکی نھێنیدا بۆ سەرۆک وەزیران و وەزیری دەرەوەی بەریتانیا پشتگیری لە پەیامەکەی ھیتلەر کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:مردووانی ١٩٧٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
بۆریس کوستۆدیێڤ

وێنۆک|خۆ پۆرترێتی کوستۆدیێڤ
**بۆریس میخایلۆڤیچ کوستۆدیێڤ** (بە ڕووسی: Бори́с Миха́йлович Кусто́диев؛ ٧ی ئازار (٢٣ی شوباتی کاتی جوولیانی) ١٨٧٨ – ٢٨ی ئایاری ١٩٢٧) نیگارکێش و دیزاینەری شانۆی ڕووسی و سۆڤیەت بووە.

## سەرەتای ژیان
بۆریس کوستۆدیێڤ لە ئەستراخان لە بنەماڵەی پرۆفیسۆری فەلسەفە و مێژووی ئەدەب و لۆژیک لە مەدرەسەی ئیلاھیاتی ناوچەکە لەدایکبووە. باوکی بە گەنجی کۆچی دوایی کرد و ھەموو بارگرانییە دارایی و مادییەکان کەوتە سەر شانی دایکی. بنەماڵەی کوستۆدیێڤ لە ماڵی بازرگانێکی دەوڵەمەند باڵێکی بچووکیان بە کرێ گرت. ھەر لەوێدا بوو کە یەکەم سەرنجی کوڕەکە لەسەر شێوازی ژیانی چینی بازرگانی پارێزگا دروست بوو. دواتر ھونەرمەندەکە نووسیویەتی «ھەموو تێنۆری شێوازی ژیانی بازرگانی دەوڵەمەند و زۆر لەوێ بوو ڕاست لەژێر لووتمدا بوو وەک شتێک بوو لە شانۆگەرییەکی ئۆسترۆڤسکی دەرچووبێت.» ھونەرمەندەکە ئەم تێبینیانەی منداڵی بۆ ساڵانێک پاراستووە، دووبارە دروستکردنەوەیان دواتر لە ڕۆن و ڕەنگی ئاودا.

کوستۆدیێڤ لە ساڵی ١٩٢٣ پەیوەندی بە کۆمەڵەی ھونەرمەندانی ڕووسیای شۆڕشگێڕەوە دەکات. بەردەوام بوو لە نیگارکێشان، دروستکردنی نەخشاندن، وێنەکێشانی کتێب و دیزاینکردن بۆ شانۆکە تا مردنی بە نەخۆشی سیل لە ٢٨ی ئایاری ١٩٢٧، لە لینینگراد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨
پۆل:مردووانی ١٩٢٧
پۆل:نیگارکێشانی سۆڤیەت
پۆل:کەسانی خەڵکی ئەستراخان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
پۆل:ھونەرمەندانی خاوەن پێداویستیی تایبەت
ئیمپراتۆر گانگشی

**ئیمپراتۆر گانگشی** (چینی:更始帝، خوێندنەوە: گێنگی دی: مردووی ٢٥ی زایینی) یەکێک بوو لە ئیمپراتۆرەکانی زنجیرە فەرمانڕەوایی ھان، ئیمپراتۆرییەتەکەی دووبارە ھێنایەوە سەر پێی خۆی لەدوای ئەوەی لەلایەن وانگ مانگ دەستی بەسەردا گیرابوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١ەمی زایینی
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی پازدەیەمی ھاوینە، کە لە ١٩ی تەممووز تا ٣ی ئابی ١٩٥٢ لە ھێلسینکیی پایتەختی فینلاند بەڕێوە چوو.لەم خولەدا ٤٬٩٥٥ (٤٬٤٣٦ پیاو، ٥١٩ ژن) لە ٦٩ نەتەوەی جیاواز لەم خولەدا بەداریان کرد. وەرزشوانانی ئەمریکا بۆ جاری نۆیەم لە مێژوودا پلەی یەکەمیان بەدەست ھێنا لە کۆکردنەوەی زۆرترین مەدالیای زێر، وەرزشوانانی سۆڤیەت و مەجەرستان پلەی دووەم و سێیەمیان وەرگرت.

## پێرستی مەدالیاکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی شازدەیەمی ھاوینە، کە لە ٢٢ی تشرینی دووەم تا ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦ لە شاری مێلبۆرن لە ویلایەتی ڤیکتۆریا لە ئوسترالیا بەڕێوە چوو. لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٥٦دا بەگشتی ٦٧ وڵات بەشدارییان تێدا کردووە. ھەشت وڵات یەکەم جار لەم ئۆڵۆمپیادەدا بەشدارییان کرد: کەمبۆدیا، ئیتیۆپیا، فیجی، کینیا، لیبێریا، فیدراسیۆنی مالایا، بۆرنێۆی باکوور (مالیزیا) و ئۆوگاندا. ھەریەکە لە ھۆلەندا و ئیسپانیا و سویس (بەھۆی لەشکرکێشی سۆڤیەت بۆ سەر مەجەرستان) و میسر و عێراق و لوبنان (بەھۆی قەیرانی سوێس) و کۆماری گەلی چین (بەھۆی بەشداری تایوان) بایکۆتی ئەم خولەیان کرد، بەڵام بەشێکیان بەشدارییان لە یارییە سوارچاکییەکان کرد لە ستۆکھۆڵم. بەھۆی بڵابوونەوەی ڤایرۆسی ناو دەمی ئاژەڵان لە بەریتانیا و یاسا توندەکانی کەرەنتینەکردن لە ئوسترالیا، چالاکییەکانی ئەسپسوار لە ستۆکھۆڵم بەڕێوەچوو.

## پێرستی مەدالیاکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦
نەجران

**نەجران** (بە عەرەبی: نَجرانْ Najrān)، شارێکە لە باشووری ڕۆژاوای سعودیە لە نزیک سنووری وڵاتی یەمەن. پایتەختی پارێزگای نەجرانە، یەکێکە لەو شارانەی بەخێرایی گەشەی سەندووە، ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ١٩٧٤، ٤٧٫٥٠٠ کەس بوو، بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٧، ژمارەی دانیشتووانەکەی بەرزبووەتەوە بۆ ٥٠٥٫٦٥٢ کەس. نەجرانییەکان لە زۆرینەی موسڵمانی شیعەی ئیسماعیلی پێکدێن، سوننەکانی حەنبەلی و شافعی و مالیکی دووەم گەورەترین گرووپی ئایینین لە شارەکەدا، شیعەکانی زەیدیش بچووکترین گرووپی ئایینی پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

https://www.britannica.com/place/Najran-Saudi-Arabia

پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:شارە عەرەبییەکان
پۆل:شارەکانی عەرەبستانی سعوودی
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٠، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی حەڤدەھەمی ھاوینە. کە لە ڕۆما، ئیتاڵیا لە ٢٥ی ئابی ١٩٦٠ تا ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٠ بەڕێوەچوو. کۆی گشتی ٥٬٣٣٨ وەرزشوان لە ٨٣ وڵاتەوە بەشدارییان لەم خولەدا کرد.وەرزشوانانی ٤٤ وڵات لانیکەم یەک مەدالیایان بردەوە یەکێتیی سۆڤیەت زۆرترین مەدالیای زێڕ (٤٣) و مەدالیای گشتی (١٠٣) بردەوە. ھیندی ڕۆژاوای بەریتانی، کۆماری چین، ئەسیوپیا، گانا، عێراق، مەغریب و سەنگاپورە یەکەمین مەدالیایان بردەوە لە مێژووی ئۆڵۆمپیادیاندا.

## پێرستی مەدالیاکان
ڕیزبەندی ئەم خشتەیە لەسەر بنەمای زانیارییەکانی کۆمیتەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی دانراوە، ھەرچەندە ئەو ڕێکخراوە بە فەرمی دان بە ڕیزبەندی جیھانیدا نانێت بۆ ھەر وڵاتێک.وڵاتان بەگوێرەی ژمارەی مەدالیای زێڕ کە وەرزشوانانی ئەو وڵاتە بردیانەوە پۆلێن دەکرێن. ئەگەر وڵاتان یەکسان بن، سەرەتا ژمارەی مەدالیای زیو و پاشان ژمارەی مەدالیاکانی بڕۆنز ڕەچاو دەکرێت. ئەگەر، دوای ئەمانەی سەرەوە، وڵاتان ھێشتا یەکسان بن، ئەوە بەپێی ئەلف و بێ ڕیزبەند دەکرێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
ئیلێنا لە ئەڤالۆرەوە

**ئیلێنا لە ئەڤالۆر** زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنی ڕۆمانی سەرکێشی ئەمریکییە کە بە ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەری کراوە و لە ٢٢ی تەمموزی ٢٠١٦ بۆ یەکەمجار لە کەناڵی دیزنی نمایشکرا، لە ١٤ی تەمموزی ٢٠١٨ ڕووی لە دیزنی جونیۆر کرد، زنجیرەکە ئایمی کارێرۆ وەک دەنگی ئیلێنا، شازادەیەکی لاتینی هەرزەکار دەبینرێت.

لە مانگی تەمموزی ٢٠٢٠، کۆمپانیای دیزنی ڕایگەیاند کە ئیلێنا ئۆف ئەڤالۆر دوای سێ وەرز کۆتایی دێت. کۆتایی زنجیرەکە، "ڕۆژی تاج" لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٠ پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی دەربارەی هەرزەکاران


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەکشنییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان