ماسیی تیمساحی

**ماسیی تیمساحی** (بە ئینگلیزی: Alligator Gar، ناوی زانستی: Atractosteus spatula) یەکێکە لە گەورەترین و دێرینترین ماسییەکانی ئاوی شیرینی ئەمریکای باکوور. ئەم زیندەوەرە بەھۆی شێوە سەرەتاییەکەیەوە، کە لە سەردەمی دایناسۆرەکانەوە (زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن ساڵ) گۆڕانکارییەکی کەمی بەسەردا ھاتووە، زۆرجار بە "بەردبووی زیندوو" ناودەبرێت. ناوەکەشی لە دەمە پان و درێژەکەیەوە وەرگیراوە کە دوو ڕیز ددانی تیژی تێدایە و شێوەی دەمی تیمساحی ئەمریکی (Alligator) دەھێنێتەوە یاد.

ئەم ماسییە نەک تەنھا بە قەبارە زەبەلاحەکەی، بەڵکو بە توانای ناوازەی بۆ ھەناسەدان لە ھەوا و پێستە زرێپۆشەکەی ناسراوەتەوە، کە وای لێکردووە ببێتە یەکێک لە خۆڕاگرترین زیندەوەرەکانی ژینگەی ئاوی.

## ناو و بنەچە

وێنۆک|ماسیی تیمساحی. زەریاچەی موون، میسیسیپی. ئازاری ١٩١٠.
ناوی "ماسیی تیمساحی" (Alligator Gar) بە شێوەیەکی سەرەکی لەبەر دوو ھۆکار لێنراوە:

**یەکەم**، دەمە درێژ و پانەکەی کە زۆر لە ھی تیمساح دەچێت. 

**دووەم**، دوو ڕیز ددانی گەورە و تیژی لە شەویلگەی سەرەوەیدا ھەیە، کە ئەمەش تایبەتمەندییەکی ناوازەیە لەنێو ماسییەکاندا.

ئەم ماسییە سەر بە خێزانێکی زۆر کۆنە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کریتاسیۆس. بوونیان لەسەر زەوی بۆ زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا، لەو ماوە درێژەدا گۆڕانکارییەکی زۆر کەمیان بەسەر شێوە و پێکھاتەیاندا ھاتووە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
ماسیی تیمساحی خاوەنی چەندین تایبەتمەندیی جەستەیی ناوازەیە کە لە ماسییەکانی تر جیای دەکاتەوە.

### قەبارە و کێش
وێنۆک|ماسیی تیمساحی (Atractosteus spatula)، سیستمی ڕووباری برازۆس، تێکساس (تشرینی دووەمی ٢٠٠٤).
ماسیی تیمساحی گەورەترین جۆری خێزانی "گار"ە و یەکێکە لە گەورەترین ماسییەکانی ئاوی شیرین لە ئەمریکای باکوور. درێژییەکەی بە ئاسانی دەگاتە ٢ مەتر و کێشی دەتوانێت لە ٤٥ کیلۆگرام زیاتر بێت. نموونەی زەبەلاحی تۆمارکراون کە درێژییان گەیشتووەتە نزیکەی ٣ مەتر و کێشیان نزیکەی ١٥٩ کیلۆگرام بووە.

### پێست و پوولەکە: زرێپۆشێکی سروشتی
وێنۆک|پێستی ماسیی تیمساحی، کە لە پوولەکەی گانۆیدی ئەڵماسیی ڕەق پێکدێت.

یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی ئەم ماسییە، پێستە زرێپۆشەکەیەتی. جەستەی بە چینێکی ئەستوور لە پوولەکەی گانۆید (ganoid scales) داپۆشراوە. واتە، ئەم پوولەکانە وەک پوولەکەی ئاسایی ماسی تەنک و نەرم نین، بەڵکو لە شێوەی چوارگۆشەی ئەڵماسیدان و لە ماددەی ئێسکئاسای زۆر پتەو دروست بوون کە بە چینێکی مینا-ئاسا داپۆشراوە. ئەم پوولەکانە بە شێوەیەکی توند پێکەوە بەستراون و زرێپۆشێکی سروشتیی نزیکەی تەواو دروست دەکەن کە پارێزگاریی لێدەکات لە ھێرشی ڕاوکەرەکانی تر، تەنانەت لە گازگرتنی تیمساحەکانیش.

### خۆگونجاندنێکی ناوازە: ھەناسەدان لە ھەوا
ماسیی تیمساحی توانایەکی سەرسوڕھێنەری ھەیە کە دەتوانێت ھەناسە لە ھەوا وەربگرێت. جگە لە ئاوسییەکانی (gills)، مەسانەی مەلەکردنی خوێنبەرداری (vascularized swim bladder) ھەیە. واتە، مەسانەی مەلەکردنەکەی (ئەو ئەندامەی یارمەتی ماسی دەدات لە ئاودا ھەڵواسراو بمێنێتەوە) بە تۆڕێکی چڕ لە لوولەی خوێن دەوڵەمەندە و ڕاستەوخۆ بە گەروویەوە بەستراوەتەوە. ئەمە ڕێگەی پێدەدات کە بێتە سەر ڕووی ئاو، ھەوا ھەڵمژێت، و ئۆکسجین ڕاستەوخۆ لە ھەواوە وەربگرێت، ھاوشێوەی سییەکی سەرەتایی. ئەم خۆگونجاندنە وا دەکات بتوانێت لەو ئاوە گەرم و کەم ئۆکسجینانەدا بژی کە بۆ زۆربەی ماسییەکانی تر کوشندەیە.

## ژینگە و بڵاوبوونەوە
زێدی سەرەکیی ماسیی تیمساحی بریتییە لە حەوزی ڕووباری میسیسیپی لە ئەمریکا، ھەروەھا لە ڕووبار و زەریاچەکانی تری ویلایەتەکانی کەنداوی مەکسیک، لە فلۆریداوە تا تێکساس و باشووری مەکسیک. ئەوان حەز بە ئاوە ھێواش و گەرمەکان دەکەن، وەک زەریاچەکان، زۆنگاوەکان، و ڕووبارە گەورەکان. ھەروەھا دەتوانن لە ئاوی سوێر و شیرین (brackish water)، واتە ئاوی کەم سوێر، بژین.

## خۆراک و شێوازی ڕاوکردن

وێنۆک|نمایشێکی پارێزراوی سەری ماسییەکی تیمساحی کە دوو ڕیزە ددانەکەی پیشان دەدات.

ماسیی تیمساحی ڕاوکەری لووتکەیە (apex predator)، واتە لە زنجیرە خۆراکییەکەیدا لە لووتکەدایە. بە شێوەی بۆسەدانان (ambush predator) ڕاو دەکات. زۆربەی کات بە ھێواشی لە نزیک ڕووی ئاو خۆی مەڵاس دەدات و چاوەڕێی نێچیر دەکات. کاتێک ماسییەک یان زیندەوەرێکی تر نزیک دەبێتەوە، بە جووڵەیەکی زۆر خێرا ھێرش دەکاتە سەری. خۆراکی سەرەکیی بریتییە لە:

جۆرەھا ماسی

کیسەڵ

باڵندە ئاوییەکان

شیردەرە بچووکەکان

سەرەڕای شێوە ترسناکەکەی و چیرۆکە ھەڵبەستراوەکان، ھیچ ھێرشێکی پشتڕاستکراوەی ئەم ماسییە بۆ سەر مرۆڤ تۆمار نەکراوە.

## سووڕی ژیان و زاوزێ
مێینەکان لە وەرزی بەھاردا، کاتێک ئاوی ڕووبارەکان بەرز دەبێتەوە و زەوییەکان دادەپۆشێت، لە ئاوە تەنکەکان و لەناو گژوگیا ژێرئاوکەوتووەکاندا ھێلکە دادەنێن. ژمارەی ھێلکەکانیان زۆرە. یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانیان ئەوەیە کە ھێلکەی ماسیی تیمساحی ژەھراوییە بۆ مرۆڤ و زۆربەی ئاژەڵەکانی تر ئەگەر بخورێت. ئەمە میکانیزمێکی بەرگریی سروشتییە بۆ پاراستنی نەوەکانیان لە خواردن.

## پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤ و دۆخی پاراستن
بۆ ماوەیەکی زۆر، ئەم ماسییە وەک "ماسییەکی بێکەڵک" (trash fish) و زیانبەخش سەیر دەکرا و لەلایەن ماسیگرانەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕاو دەکرا، چونکە پێیان وابوو کە ماسییە بەنرخەکانی تر دەخوات. ئەمە بووە ھۆی کەمبوونەوەی ژمارەیان لە زۆر ناوچە و لەناوچوونیان لە بەشەکانی باکووری مەودای ژیانیاندا.

بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا، گرنگیی ئەم زیندەوەرە بۆ پاراستنی ھاوسەنگیی ژینگەی ئاوەکان دەرکەوتووە. ئێستا وەک ماسییەکی وەرزشیی (sport fish) بەنرخ سەیر دەکرێت و لە زۆر شوێن پارێزگاریی لێدەکرێت. بەپێی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، دۆخی پاراستنی بە گشتی وەک "کەمترین نیگەرانی" (Least Concern) پۆلێن کراوە، بەڵام لە ئاستی ناوچەییدا لە زۆر شوێن ھێشتا پێویستی بە پاراستن ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماسییەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:ماسییە ئاو شیرینەکان
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٨٠٣