open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لەدایکبوونی پاکیزانەی یەسووع

[thumb|left|250px|[مزگێنی پێدان بە مریەم، لەلایەن گویدۆ رێنی، ١٦٢١ز.]]
**لەدایکبوونی پاکیزانەی یەسووع** (بەئینگلیزی: Virgin Birth of Jesus)، یەکێکە لە باوەڕە بنچینەییە گشتییەکان لە مەسیحییەتدا، بەجۆرێ کە مەسحییەکان باوەڕییان وایە کە مریەمی پاکیزە، سکی پڕبووە بە یەسووع بەهۆی هێزی رۆحی پیرۆزەوە بەبێ ئەوەی هیچ مرۆڤێک لەگەڵیدا خەوتبێت یان سێکس روویدا بێت. لەسەرهەمان بنەما، مەسیحییەکان پێیان وایە ئەم لەدایکبوونە هێنانەدی پێشگوێیەکەی پێغەمبەر ئەشیعایە کەلە پەڕتووکەکەی خۆیدا لە پەیمان کۆندا لە ١٤:٤٧ دا باس لە لەدایکبوونی ماشیح دەکات لە پاکیزەیەک.

هەردوو مەسیحییەکان و موسوڵمانەکانیش لەسەر لەدایکبوونی یەسووع لە پاکیزە، کۆکن، بەڵام بەجیاوازی لەسەر لێکدانەوەی رۆحی و عەقیدی ئەم لەدایکبوونە.

## سەرچاوەکان


پۆل:موعجیزەکانی یەسووع
پۆل:پێشبینییە هاتووەدییەکانی ئەشعیا
پۆل:مریەم لە کتێبی پیرۆزدا
مەلا محەمەدی خاکی

**مەلا محەمەدی خاکی** (١٨٤٠ لە برندە، شارەزوور — ١٩٠٨)یەکێکە لە شاعیرە ھەڵکەوتووەکانی کورد، سەر بە ڕێبازی نەقشبەندی بووە. لە شیعردا زۆر باڵا دەست و بەھرەمەند بووە، زۆرترین شیعرەکانی بە زمانی فارسی نوسیووە. بەڵام چەکامەیەکی ١٦٩ شیعری ھەیە بە کوردی لە باسی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانی. (چەکامە) بە قەسیدەیەک دەڵێن کە لە ھەژدە شیعر زیاتر بێت، ھەروەک (چامە) بە قەسیدەیەک دەڵێن کە لە حەڤدە شیعر تێپەڕ نەبێت.
ئەم چەکامەی خاکی پێی دەڵێن (چەکامەی نوور)، وا دەردەکەوێت خاکی وێنەیەکی ئەم چەکامەی ناردووە بۆ مەلا محەممەدی مەحوی، ئەویش دەیخوێنێتەوە و زۆر پێی جوان دەبێت و بەم دوو شیعرە فارسییە پەسەندی دەکات و دەڵێت:

::*"ز خاک طینت (خاکی) بحکم طبع روان*
::*چو سر زد گل و نسرین سنبل و ریحان*
::*ھرانکە دید بە دیدە (جزاک خیرا) گفت*
::*شنید ھر کە بە (أخسنت) وا گشاد زبان*"

**خاکی** بێجگە لە بەھرەی شیعر، کەسێکی خۆشنووس بووە و نووسینەکانی وەکو کارێکی ھونەری جوان لە ماڵاندا ھەڵدەواسرا.

## ژیان
محەممەد کوڕی ئەحمەد، خەڵکی دێی (ئەحمەد بڕندە)ی شارەزوورە، لە ساڵی (١٢٥٥)ی کۆچی بەرامبەر (١٨٣٩) زایینی لەدایکبووە. لە تەمەنی حەوت ساڵیدا دەستی کردووە بە خوێندن تا قورئان و چەند کتێبێکی فارسی خوێندووە، پاشان ھاتووەتە شاری سلێمانی و لای مەلا محەممەدی مەحوی و چەند مەلایەکی تر خوێندوویەتی. دواتر دەچێتە سنە و خوێندن لەو شارە تەواو دەکات و ئیجازەی مەلایەتیی وەردەگرێت. ئینجا دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و دەست دەکات بە وانە وتنەوە بە قوتابیان، زۆربەی قوتابییەکانی مەلا محەممەدی خاکی شاعیر دەردەچوون، چونکە لەگەڵ وانە وتنەوەدا دەستکاریی ھەست و بیری ئەوانی کردووە و ئەوانیش ئیلھامی شیعریان لەو وەرگرتووە. ئەم شاعیرە لە سلێمانی دەمێنێتەوە تا لە ساڵی (١٣٢٦) کۆچی بەرامبەر بە ساڵی (١٩٠٦) زایینی بە نەخۆشی کۆچی دوایی دەکات.

## سەرچاوەکان
* کتێبی (گوڵستانی ئیرەم لە وصفی فەخری عالەم)، نووسینی (عوسمان سەنگاوی).
* مەلا محەممەدی خاکی، بەغدا - ١٩٨٧.
* شیعر و ئەدەبیاتی کوردی، ڕەفیق حیلمی، لاپەڕە ١١٠ تا ١١٣، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر، چاپی دووەم – ٢٠١٠.
* مێژووی ناودارانی کورد، بابە شێخی مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووەم، لاپەڕە ٥٤٢ تا ٥٤٣، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر – ٢٠١١.
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی چوارەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕە ٥٠٩ تا ٦٠١، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر - ٢٠٠٤.
* مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی دووەم، سدیق بۆرەکەیی، لاپەڕە ٦٧٣ تا ٦٧٩، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر - ٢٠٠٨.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
مریەم

**مریەمی پاکیزە** (بەعیبری: מרים، Miriam; بەئارامی: Maryām; بەعەرەبی:مريم، Maryam)، کەسایەتییەکی مەزنە لەنێو پەیمانی نوێ و قورئاندا وەکوو دایکی یەسووعی ناسڕی بەسکپڕبوونێک و لەدایکبوونێکی پاکیزانە بەبێ هەبوونی رەگەزی نێر، بەپێی باوەڕی مەسیحییەت و ئیسلام.

بەپێی بیروباوەڕی مەسیحییەت، مریەم دەزگیرانیدار بووە لەگەڵ یوسفی دارتاشدا کاتێ کە فریشتە جبرائیل مزگێنی دەداتێ بە لەدایکبوونی یەسووع. مریەم لەگەڵ یەسووعدا تا کاتی لەخاچدانەکەی دەمێنێتەوە. پەڕتووکە ئەپۆکریفییەکان و نووسراوەکانی باوکانی کڵێسا، باس لەژیانی دەکەن لە سەرەتاکانی ژیانیەوە هەتا دەستپێکردنی بانگهێشتە ئاشکراکەی یەسووع، ئەو پەڕتووکانەش بە رێژەیەکی نیوەیی پەسەندکراون لەلایەن کڵێسا جیاوازەکانی مەسیحییەتەوە. لێرە بەدواوە کۆمەڵێک باوەڕی جیاواز لەمەسیحییەتدا درووست دەبن ناو دەبرێن بە **بیروباوەڕە مریەمییەکان**، کە باس لە مریەمی پاکیزە و رۆڵی دەکەن، لێرەدا کڵێسا کۆمەڵێک نازناوی بەسەر مریەمدا رژاندووە، وەکوو شاژن، پیرۆز، شەفیعە و هتد. لەو نازناوانەی کە دانراون بۆ بەرز راگرتنی مریەم. لەم رێیەدا، کۆمەڵێکی زۆر لە یاد و بۆنە هەیە کە وەک رێزێک لەشکۆمەندی مریەم دانراون. زانستی لێکۆڵینەوە لەسەر مریەم و رۆڵێ ئەو لە کتێبی پیرۆز و مەسیحییەتدا، ناو دەبرێت بە ماریۆلۆجیا.

لەئیسلامدا، مریەمی پاکیزە رێز و پلە و پایەیەکی بەرزی هەیە، و باشترینی نێو ژنانە و سورەتێکیش لەنێو قورئاندا بەناوییەوە ناو نراوە، هاوکات سورەتی ئالی عیمرانیش کە دەربارەی کەسووکارەکەی ئەوە، پەیوەندیدارە پێوەی. ناوی مریەم کە لە زمانی عیبرییەوە دێت، بەواتای تاڵی و ناخۆشی دێت، ناوێکی بەربڵاویش بووە لەنێو کۆمەڵگەی یەهوودی کۆندا.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١ەمی پ.ز
پۆل:مردووانی سەدەی ١ەم
گەردنم ئازاد بکە

**گەردەنم ئازاد بکە** (بە تورکی: Hakkını Helal Et) زنجیرەیەکی کۆمەڵایەتی تورکییە باس لە گەنجێک بەناوی موراد یەلنیز دەکات دوای بەسەربردن و بەھەدەردانی کاتێکی زۆر بە یاریکردن بە قومار و مەی خواردنەوە و دزی کردن دەگەڕێتەوە لای پەروەردگار و ھەوڵی ئەوە دەدات گشت مافی ئەوکەسانە بداتەوە کە لێی خواردوون.
## سەرچاوەکان
ڕۆحی پیرۆز (ڕوونکردنەوە)

* ڕۆحی پیرۆز
** ڕۆحی پیرۆز (مەسیحییەت)
** ڕۆحی پیرۆز (یەھوودییەت)
** ڕۆحی پیرۆز (ئیسلام)
* کڵێسای ڕۆحی پیرۆز (ڕوونکردنەوە)

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆحی خودا (ڕوونکردنەوە)
ڕۆحی پیرۆز

[thumb|210px|رۆحی پیرۆز وێنەکراوە وەک [کۆترێک کە بە فریشتە دەورە دراوە، لەلایەن گیاکوینتۆ، 1750s.]]
**رۆحی پیرۆز** (بەئینگلیزی: Holy Spirit) زاراوەیەکە کە لەڕێگەی وەرگێڕانی دەقی کتێبی پیرۆزی عیبرییەوە هاتە ئاراوە، بەڵام ڕووانگەکان لەسەر ئەو زاراوەیە جیاوازن لەئایینە ئیبراهیمییەکاندا. 

چەمکی "رۆح" بەگشتی لەنێو ئایینە جۆراوجۆرەکاندا بەکارهاتووە (نموونە وەک براهامان، هیندۆس و تائو لە تاوۆیزمدا)، بەڵام زاراوەی "رۆحی پیرۆز" زۆر بەتایبەتی؛ لەنێو ئایینە ئیبراهیمییەکاندا بەکارهاتووە.

بۆ زۆرینەی زۆری مەسیحییەکان، باوەڕبوون بە سیانێتی پیرۆز واتای هەبوونی سێ کەسێتی نایاب دەگەیەنێت کە بریتیین لە: خودای باوک، خودای کوڕ و خودا رۆحی پیرۆز وەک یەک خودای سیانەیی هەمیشەیی و ئەبەدی. بەهەرحاڵ، ئەم باوەڕەی مەسیحییەکان بەسەر هەموو مەزهەبەکانی نێو مەسیحییەت و هەموو ئایینە ئیبراهیمییەکاندا ناسەپێ.

## سەرچاوەکان


پۆل:سیانێتی خودایی پیرۆز
پۆل:خواناسی
مەسیح

thumb|چەپ|200px|کۆنترین ھێما بۆ پانتۆکرەیتۆری مەسیح - خەڵوەتگای سەینت کاترین.
**مەسیح** (بەئینگلیزی: Christ) زاراوەیەکە بەکاردێت بەرامبەر بە وشەی «Χριστός» (خوێندنەوەکەی: خریتۆس)ی گریکی کە بەواتای کەسی چەورکراو بەڕۆن دێت. ھاوکات وەرگێرانێکە بۆ (מָשִׁיחַ-ماشیح)ی عیبری. زۆربەی جارەکان وشەی مەسیح ئەگەڕێتەوە بۆ یەشوای ناسڕی. وەکو کەسایەتییەک و ناوێک لەنێو ھەموو ئایینە ئیبراھیمییەکاندا کەسایەتییەکی گرنگە و سەرەکییە. واتای ناوەکە بەگشتی بریتییە لەو کەسەی کە بە ڕۆنێکی پیرۆز لەلایەن پەیامبەرێکەوە دەشۆردرێتەوە.

## ڕوانگەی ئایینەکان

### جوولەکە
لەلای جوولەکەکان مەسیح بە پێشەوای چاوەڕوانکراوی بەنی ئیسرائیل دەدانرێت و بڕوایان وایە کە ئەوە رزگاریان دەکات لە ئازار پەرتەوازەیی و دەیان گەڕێنێتەوە بۆ خاکی سەرەکی و نیشتمانیان، بەپێی باوەڕی جوولەکەکان، ھەتا ئێستا ھاتنی مەسیح چاوەڕوانکراوە.

### کریستیان
کریستیانەکان پێیان وایە پەیمانی نێو پەیمانی کۆنی پەرتووکی پیرۆز بۆ بەنی ئیسرائیل ھاتووەتە دی بە دەرکەوتن و ھاتنی یەسووعی لەخاچدراو لەپێناو رزگارکردنی مرۆڤایەتی لە گووناھەکانیان. یەسووع ناسراوتریشە بەناوی مەسیحەوە (بەئینگلیزی: Christ). بەپێی باوەڕی مەسیحییەت، یەسووع خودایە و لەجەستەی مرۆڤدا و پەیمانی ئەویش بریتییە لە پەیمانی نوێ کە کۆتایی دێت بە گەڕانەوەی جارێکی تر.

### ئیسلام
لەئیسلامدا، مەسیح عیسای کوڕی مریەمە، لەنێو باوەڕی ئیسلامدا، عیسا پێغەمبەر و بەندەی خودا بووە و خودا بەھەمان نامەی پێغەمبەرانی پێش خۆی بۆ قەومەکەی خۆی ناردووە. بەپێی قورئان عیسا داوای لەو گەلەکردووە کە نێردراوە بۆی کە اللە بپەرستن و ھاوەڵی بۆ پەیدا نەکەن، بۆیە ململانێیان لەگەڵ کرد و بەشێکی زۆر کەمیان باوەڕییان پێ ھێنا و کاتێک ھەوڵیاندا بیکوژن، اللە بەرزی دەکاتەوە بۆ ئاسمان و رۆژێک دەگەڕێتەوە بۆ سەر زەوی و ھەموو ئەوانە شوێنی دەکەون کە باوەڕییان بە یەک خودا ھەیە و ھاوەڵی بۆ پەیدا ناکەن.

## سەرچاوەکان
٢٧

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان


پۆل:ساڵەکان
سپێدە

**سپێدە** () کەناڵێکی ئاسمانی و دەزگایەکی ڕاگەیاندنی کوردییە. گرنگی بە ڕووداو و ھەواڵ و کێشەکانی خەڵک و کولتوری کوردیی و پاراستنی ناسنامەی نیشتیمانی و نەتەوەیی خەڵکی کوردستان دەدات. سەر بە یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستانە، بارەگای سەرەکیی کەناڵی سپێدە لە ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستانە و لە زۆربەی شار و شارۆچکەکانی ھەرێمی کوردستان نووسینگە و ستافی ھەیە.

## دروشمەکانی کەناڵ
(ڕاستگۆیی - ھاوسەنگی - پیشەیی)

## ئامانج و ئەرکەکانی کەناڵ
# گەیاندنی ھەواڵ و زانیاری دروست بەشێوەی بابەتیانە
# برەودان بە پەیامی چاکسازی ھەمەلایەنە و گرنگی دان بە کێشەکانی خەڵک و خستنە ڕووی داواو گرفتەکانیان لە بوارە جیاجیاکاندا
# پاراستنی ناسنامەی نیشتیمانیی و نەتەوەیی و ئایینی و فەرھەنگی کۆمەڵگای کوردستانی
# خستنەروی کیشەی عادیلانەی گەلی کوردو ھەوڵدان بۆ چەسپاندنی مافەڕەواکانی گەلی کوردستان
# بایەخدان بە زمان و ئەدەب و ھونەر و فۆلکلۆر و کەلەپوری کوردی
# برەودان بەگیانی فرەیی و پێکەوە ژیان و لێبوردەیی و ھزری ئاشتی خوازی
# گەشەپێدانی بەھا جوان و باڵاکان و پاراستنی بەھاکانی خێزان
# ھۆشیار کردنەوەی ھاووڵاتیان بە ماف و ئەرکەکانیان
# بایەخدان بە ڕەوەندی کوردی لە تاراوگە، لە ڕووی پاراستنی ناسنامەی ئایینی و نەتەوەیییەوە
١٠-پێشکەش کردنی ڕۆشنبیری گشتی لە بوارە جیا جیاکاندا.

## سپێدە دراما
*سپێدە* کەناڵێکی تری بە ناوی *سپێدە دراما* ھەیە کە دراماکان بە دۆبلاژی کوردیی ناوەندی و باکووری پەخش دەکات لەوانەش وەک زنجیرە دراما ئایینی و کۆمەڵایەتییە فارسییەکان وەک *چێشتلێنەری بەتوانا*، *ترش و شیرین*، *[[سێ بە چوار]]*، *ژیانەوە*، *[[یووسفی پێغەمبەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|یووسفی پێغەمبەر]]*، *[[ستایش (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|ستایش]]*، *[[پیاوی ھەزارڕوو]]*، *ھیوایەک لە تاریکیدا*، *ڤێلاکەی من*، *بەرەو ھیواکان*، *ژیان بەشەرتی خەندە*، *دەردەسەری* و، لە تورکییەکانیش وەک *[[گەردەنم ئازاد بکە]]* و *ڕەھەندی پێنجەم* و *تیمی خێرا*.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کۆمپانیاکانی میدیای بەکۆمەڵ لە عێراق
بێخود

**مەلا مەحموودی موفتی** ناسراو بە **بێخوود** (١٨٧٩ سلێمانی – ٢٥ی ئابی ١٩‌٥٥) موفتی و مامۆستای ئایینی و شاعیرێکی بەناوبانگی کورد بووە. بێخوود لە بنەماڵەی بەناوبانگ عەللامە مامۆستا مەلا ئەبووبەکری مووسەنیفی چۆڕییە.

## ژیان
بێخود ناوی مەحموود بووە و کوڕی موفتی «حاجی مەلا ئەمین» کوڕی موفتیی گەورە «حاجی مەلا ئەحمەدی چاومار» ناسراو بە (پیر حەسەن)ە. لە ساڵی ١٨٧٩ زایینیی بەرامبەر (١٢٩٦ کۆچی)ی لە دایک بووە. لای زانایانی ناوداری ئەو سەردەمەی سلێمانی خوێندنی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٠٠ کراوە بە حاکمی ھەڵەبجە، دوای ئەوە مامۆستای قوتابخانەی سەرەتاییی بووە لە سلێمانی لەگەڵ مامۆستایان ڕەفیق حیلمی و زێوەردا مامۆستایەتیی کردووە، بێ ئەوەی بەرامبەر بەوە ھیچ مانگانەیەک وەربگرێت. لە پاش ماوەیەک لەم کارە دوورکەوتۆتەوە و بە درێژایی ژیانی لە کاروباری میریی نزیک نەکەوتۆتەوە. ھەموو ژیانی لە سلێمانی بردووەتە سەر.

پێش مردنی «مەلا عەبدولعەزیزی موفتی» کاکی، چەند ساڵێکی لە ھەڵەبجە بەسەر بردووە. ئەوجا گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و تا مردنی لە جێگاکەی ئەودا موفتی بووە.

## مردن
پاش نیوەڕۆی ٢٥ی ئابی ١٩٥٥ بەرامبەر (١٣٧٥ی کۆچی) لە سلێمانی کۆچی دوایی کردووە و لە گردی سەیوان نێژراوە.

## ھۆنراوە
وێنۆک|بێخود لە ساڵی ١٩٥١.
شیعری چوارینە بەندی «**لەو ڕۆژەوە ڕۆیشتووە**» لە نێوەندی ئەدەبیدا بەناوبانگ و دڵگیرە. بێخود لەم شیعرەدا باس لە دووری پێغەمبەر دەکات کە ماوەیەکی زۆر بوو لە خەودا نەیبینیبوو.

لەو بەندانەدا **بێخود** تەواو بێتاقەتی خۆی بۆ دووری پێغەمبەر دەر دەبڕێت.

لێرەدا شاعیر باسی دڵی دەکا کە بە دوای دەگەرێ نەیدۆزێتەوە بۆیە وا دەزانێت فەوتاوە دڵی بەڵام دواتر دەڵێ: نەفەوتاوە دڵی من.

بێخود دڵی بەوە خۆشە کە داڵدە و پەنای لە پێغەمبەردا دۆزیوەتەوە، دڵی کە ھەمیشە لەگەڵ جوانەمەرگ دایە ھەردووکیان چوون بۆ خزمەتی سالاری شاری مەدینە. ئیتر شاعیر دەکەوێتە ستایش و پێدا ھەڵدانی پێغەمبەر. بەوە زۆر بەختیارە کۆچ کردوو جارێکی دیکە ناگەڕێتەوە، ئەوەی بە دیدەنی پێغەمبەر شادبێ لە شاری مەدینە چۆن لەو خاکە پیرۆزە دووردەکەوێتەوە!؟.

## سەرچاوەکان

* دیوانی بێخود، ھۆنراوەی: مەلا مەحموودی موفتی (بێخود)، کۆکردنەوە و ڕێکخستن و لەسەر نووسینی: محەممەدی مەلا عەبدولکەریم. سنە: بڵاوکردنەوەی کوردستان، ٢٠٠٧.
* مێژووی ناودارانی کورد، بابە شێخی مەردۆخ ڕۆحانی، بەرگی دووەم، لاپەڕە ٧٨١.
* مێژووی ئەدەبی کوردی، مارف خەزنەدار، بەرگی شەشەم، لاپەڕە ٧٣ تا ٩٢، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر – ٢٠٠٦.
* کتێبی: گوڵستانی ئیرەم لە وەصفی فەخری عالەم، ئامادەکردنی:عوسمان سەنگاوی.
* مێژووی وێژەی کوردی، سدیق بۆرەکەیی، بەرگی دووەم، لاپەڕە ٧٣٧ تا ٧٤٥، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر – ٢٠٠٨.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٥٥
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:شاعیرە کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
ھەمزە عەبدوڵڵا

مامۆستا **ھەمزە عەبدوڵڵا** ساڵی ١٩١٤ لەناحیەی (باشقەڵا) لە شاری وان لەدایکبووە. باوکی ئەفسەری عوسمانی بووە ، لەشەڕی دژی روسیای قەیسەری دا شەھیدکراوە. بەھۆی محەمەدی برایەوە کە ئەفسەری سوپای عوسمانی‌ و پاشان ئەفسەری سوپای دەوڵەتی تازە دامەزراوی عێراق بووە، لە زاخۆ نیشتەجێ بووە. ساڵی ١٩٣٧ کۆلیژی (حقوق)ی لەزانکۆی بەغداد تەواوکردووە.

ھەر ئەو سەردەمەش تێکەڵی چالاکییە سیاسییەکان بووەو پەیوەندیکردووە بە حزبی شیوعی عێراقەوە. ساڵی ١٩٣٨ ناسنامەی عێراقی لێسەندراوەتەوە و ماوەیەک بەنھێنی لەخانەقاکەی سەیید ئەحمەد دا لە کەرکوک ژیاوە. سەرەتای چلەکانیش بەنھێنی لەگوندەکانی گۆپتەپە و عەسکەر درێژەی بەکاری سیاسی داوە، ئەو تێکەڵاوییەی لەگەڵ دانیشتوانی ناوچەکەدا بواریان بۆ رەخساند شارەزاییەکی زۆر لەسەر رێبازی (ھەقە)کان پەیدا بکات.

ساڵانی ١٩٤٣-١٩٤٤ پەیوەندی دۆستانەی لەگەڵ ھەردوو حزبی (شۆڕش ) و(رزگاری) پەیداکردووە، ساڵی ١٩٤٦ لەسەر داوای ھەردوو حیزب چۆتە مەھاباد و بەنیازی دامەزراندنی پارتێکی پێشڕەوی دیموکراتی شۆڕشگێڕ پەیوەندی بە سۆڤێتییەکانەوە کردووە. لە گەشتێکدا بۆ تەورێز ھاوڕێ لەگەڵ شەھید مستەفاخۆشناو و چەند کەسێکی تردا پڕۆژەی پەیڕەو و پرۆگرامی (پارتی دیموکراتی کوردی عێراق)ی نیشانی لێپرسراوانی سۆڤیەت داوەو ئەوانیش پەسەندیانکردووە. کە راگەیاندنی دامەزراندنی پارتی بڵاوکرایەوە، گەڕایەوە کوردستانی عێراق‌ و لە ‌یەکەمین کۆنگرەی پارتیدا پڕۆژەکەی پێشکەشکرد. لەو سەردەمەوە تاکۆتایی ساڵی ١٩٤٩ سکرتێری پارتی بوو. ئەم سەرکردە سیاسییە گەورەیە،‌ نووسەرێکی کەمھاوتا بوو، بەتایبەت لەزمانی عەرەبی دا.

ساڵی ١٩٥٨ ناسنامەی عێراقی پێدرایەوە. تێکچوونی باری تەندروستی وای لە مامۆستا ھەمزە کرد نەتوانێ وەکو جاران چالاکی سیاسی بنوێنێ، بەڵام ھەمیشە بەھەڵوێست‌و نیشتمانپەروەرو رێنیشاندەری نەوەی نوێ بوو.
دوو ساڵی کۆتایی ژیانی لە سلێمانی بەسەر بردو رۆژی ١٩٩٨/١٢/١٣ کۆچیدوایی کرد و لە رێورەسمێکی شکۆداردا لەسەر وەسێتی خۆی لەگۆڕستانی گوندی (سیتەک) بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوە
*https://web.archive.org/web/20170920052709/http://kurdsat.tv/
مزگەوتی گەورەی سلێمانی

**مزگەوتی گەورەی سلێمانی** دروستکەری ئیبراھیم پاشای بابان بووە کە دروستکەری شاری سلێمانی بووە گەورەترین و بەناوبانگترین مزگەوتی سلێمانی بووە، یەکەم مامۆستای ئەم مزگەوتە شێخ مارفی نۆدێ بووە، پاش کاک ئەحمەدی شێخ سەید غەوسە و شێخ محێدینی سەید غەوسە خەتیبی بوو، لە زەمانی کاک ئەحمەد دا حاجی مەلا عەزیزی دێلێژەیی کراوە بە واعیز، لە سەردەمی شێخ مەحموودی نەمردا شوێنی کڵپەسەندنی جۆشی نیشتمانپەروەریی بووە، تەرمی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخ مەحموودی نەمر لەوێ نێژراون. یەکەم مزگەوت بووە کە نوێژی ھەینی تیا کراوە و گۆڕی پاشاکانی بابان لەوێیە. یەکەم منارە لە سلێمانی لەم مزگەوتەدا دروست کراوە لەسەر بڕیاری سوڵتانی عوسمانی سوڵتان عەبدولحەمید لە ساڵی ١٣٠٨ی کۆچی، لە ساڵی ١٩٩٨دا لەسەر ئەرکی ھەڤاڵ مام جەلال مەرقەدی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخ مەحموودی نەمر تەعمیر کرا و قوببەیەکی جوان و قەشەنگی بۆ دروست کرا.

## ئەلبووم

Sulaymaniyah Grand Mosuqe Courtyard.jpg|حەوشەی مزگەوتی گەورە
Kurdish Dervishes practice sufism (Dhikr).ogv|زیکری دەروێشان لە مزگەوتی گەورە (ڤیدیۆ)
مزگەوتی گەورە- سلێمانی 1.jpg|مزگەوتی گەورە لە ساڵی ١٩٥٤


## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20160314091807/http://slaemany.com/

پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان
پۆل:مزگەوتەکانی عێراق
مزگەوتی خانەقای سلێمانی

**مزگەوتی خانه‌قای سلێمانی** له‌ ساڵی‌ (١٢٣٨)ی كۆچی‌ به‌رامبه‌ر (١٨١٨)ی‌ زایینی، مه‌حمود پاشای بابان بۆ مه‌ولانا خالیدی دروستكردووه‌، هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ خانه‌قا بووه‌ به‌ خاڵی‌ ناسه‌ره‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌. به‌ر خانه‌قاكه‌ش بووه‌ته‌ شوێنێكی بازرگانی‌و له‌ لای‌ راسته‌وه‌ حه‌مامی حاجی‌ ئه‌وڵا‌و له‌ لای راسته‌وه‌ حه‌مامی حاجی غه‌نی لاوه‌ بووە.

## گالەری

پەڕگە:  | مزگەوتی خانەقا لە ڕووی دەرەوە
پەڕگە:|ناوەوەی مزگەوتی خانەقا


پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان
تەلەسکۆپ

[چەپ|230px|وێنۆک|وێنەی ''تەلەسکۆپ''ێکی ھووکەری (١٠٠) ئینج یان (٢٫٥)م ی لە [لۆس ئەنجلس لە کالیفۆرنیا]]
**تەلەسکۆپ**، **چاوگێڕ** یان **زیراڤدۆز** () ئامێرێکە بەکار دێت بۆ بینین و شیکارکردنی تەنەکان بە کۆکردنەوەی ڕەنگەکانی. بۆ نموونە، ڕەنگە بینراوەکان تەلەسکۆپ لە سەرەتاکاندا سەیرکردن و بینینی ئەستێرەکان و دیمەنە گەردوونییەکان تەنھا بە چاوی ئاسایی بوو. پاشان مرۆڤ توانیی تەلەسکۆپی سادە بەکار بھێنێت. دواتر ئەم تەلەسکۆپانە پەرەیان سەند و دوای پێشکەوتن، تەلەسکۆپی زۆر مەزن دروست کران. دەتوانین بۆ چوار جۆر پۆلێنیان بکەین:

## تەلەسکۆپی چاوی
پشت دەبەستێت بە تەماشاکردن بە چاو؛ و لە ناودارترینیان:

# تەلەسکۆپ چیای پالۆمار لە کالیفۆرنیا، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. تیرەی ھاوێنەکەی ٥ مەترە. دەتوانێت سەیری ھەر دیمەنێک بکات لە گەردوون بە توانایەک کە ٧٥٠٠٠٠ جار لە چاوی مرۆڤ گەورەترە.
# تەلەسکۆپی چیای سیمرۆد لە چیاکانی قەوقاز، لە یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو. تیرەی ھاوێنەکەی ٦ مەترە. کێشی ٧٠ تۆنە؛ و دەتوانێت سەیری ھەر دیمەنێک لە گەردوون بکات بە توانایەک کە ١٠٠٠٠٠٠ جار لە چاوی ئاساییی مرۆڤ گەورەترە.

مرۆڤ بەھۆی ئەم دوو یەکێتیی سۆڤیەت مەزنە دەتوانێ بازنەیەک سەیر بکات لە گەردوون کە نیوەتیرەکەی یەک ملیار و نیو ساڵی ڕووناکییە.

## تەلەسکۆپی فۆتۆگرافی
تەماشاکردن بەھۆی تەلەسکۆپی چاوی، زۆر ئەستەمە بۆ تەماشاکردنی ئەو تەنە ئاسمانییانەی کە زۆر دوورن و ڕووناکییەکانیان تا دەگاتە زەوی، زۆر بێھێز دەبێت، چونکە لەڕادەبەدەر دوورن. بۆیە تەلەسکۆپی چاوی ناتوانێت بەوردی چاودێرییان بکات. لەبەر ئەم ھۆیە چاودێرێک داھێنرا کە بەھۆیەوە دەتوانێت وێنەی فۆتۆگرافیی دوور و درێژ بگرێت، دەتوانێت ڕووناکی تۆمار بکات ھەرچەندە بێھێز بێت؛ و بەھۆی ئەم جۆرە تەلەسکۆپە مرۆڤ توانیی سەیری بازنەیەک بکات لە گەردوون کە نیوەتیرەکەی ٧ ملیار ساڵی ڕووناکییە.

## تەلەسکۆپە مانگە دەستکردەکان و کەشتییە ئاسمانییەکان
لە ھەندێک لە مانگە دەستکردەکان و کەشتییە ئاسمانییەکان کەشتیوانی ئاسمانی ھەیە و لە ھەندێکیشیاندا نییە؛ و تەلەسکۆپە بارکراوەکانی سەر مانگە دەستکردەکان و کەشتییە ئاسمانییەکان زانیارییەکی ئێجگار زۆر و گرنگیان پێشکەش کردووە لەم گەردوونە سەرسووڕھێنەرە. ئاشکرایە ئەم تەلەسکۆپە لە دەرەوەی بەرگەھەوای زەویدا کار دەکەن. لە ناودارترینی ئەم تەلەسکۆپە:

# تەلەسکۆپی (ھابڵ)ی ئەمریکیی بارکراو لەسەر کەشتیی ئاسمانی. بە ناوی زانای ئەسترۆنۆمی ھابڵ کراوە. زانیارییەکی ئێجگار زۆر و گرنگی پێشکەش کردووە. چەند کۆمەڵە خۆری (Solar System)ی دیکەی دۆزییەوە لە دەوری ئەستێرەی تر لەو کاکێشانەی کە کۆمەڵەی خۆریی خۆمانی تێدایە (Milky Way Galaxy).
# دوو کەشتییە سۆڤیەتییەکە (پێش ڕووخانی یەکیێتی سۆڤیەت): ڤیرا ٩ و ڤیرا ١٠. ئەم دوو کەشتییە ئاسمانییە زانیاریی زۆر گرنگیان تۆمار کرد لەسەر ھەسارەی ڤێنووس
# وێستگەی بۆشاییی گەردوونیی ئەمریکی، مارنیر، مارس، ڤیکونگ. ئەم وێستگانە زانیاریی زۆر گرنگیان لەسەر ھەسارەی مەریخ نارد بۆ سەر زەوی.
# کەشتیی (ڤۆیاگیر ٢) لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئابی ١٩٧٧ لەسەر زەوی هەڵدرا و لە کۆتایییەکانی ئابی ١٩٨٩ گەیشتە ھەسارەی نیپتۆن. زانیارییەکی لەڕادەبەدەر گرنگ و زۆری بۆ سەر زەوی نارد دەربارەی ھەسارەی موشتەری، زوحەل، ئۆرانۆس و نیپتۆن. کە چەند ساڵێکی زۆری پێویستە تەنھا بۆ پشکنینی وێنە ناردراوەکان لەلایەن ئەم کەشتییەوە بۆ لێکۆڵینەوە و دۆزینەوەی شتی نوێ لێیان.

## سەرچاوەکان
* http://en.wikipedia.org
* ماڵپەڕی کوردژین

تەلیسکۆپەکان
پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:گەردوون
لیۆن ترۆتسکی

**لیۆن ترۆتسکی** (ناوی ڕاستەقینە: **لیڤ داڤیدۆفیچ برونشتاین**؛ ٧ی تشرینی دووەمی ١٨٧٩–٢١ی ئابی ١٩٤٠) شۆڕشگێڕێکی ڕووسی مارکسیست بوو، سیاسەتوانێکی سۆڤیەت و دامەزرێنەر و یەکەم سەرکردەی ئەرتەشی سوور بوو. یەکێک بوو لە سەرکردە دیارەکانی شۆڕشی تشرینی یەکەم لە ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ و یەکێکە لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی جیھانی لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوو، ھەروەھا ئەندامی مەکتەبی سیاسی بۆلشێڤیک بوو لە سەردەمی فەرمانڕەوایی لێنین.

## مردنی ترۆتسکی
لە ٢١ی ئابی ساڵی ١٩٤٠ بەنھێنی دەکووژرێت و لە دوورگەیەکی شاری مەکسیکۆ کە پایەتەختی وڵاتی مەکسیک بووە

پەڕگە:Trotsky grave.jpg|وێنەی گۆڕی تڕۆتسکی کە ناو و  ھێمای پارتی کۆمۆنیستی لەسەرە


## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:جووە ئوکراینییەکان
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ڕووسیا
پۆل:مێژووناسانی کۆمۆنیزم
پۆل:لیۆن ترۆتسکی
پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان
پۆل:مردووانی ١٩٤٠
پۆل:بێدینەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:کۆلکە
پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ڕووس لە مەکسیک
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان
پۆل:کۆمیساری گەل و وەزیرانی یەکێتی سۆڤیەت
ڕووسین

200px|thumb|left|جل وب‏‏‏ە‏‏‏رگى نه‌ت‏‏‏ە‏‏‏وه‌يي رووسين

**رووسین** بە‌ رووسی (Русины)  بە‌ ئینگلیزی (Rusyn) یاخود ھە‌نێکجار بە‌ (روسناک)  ناو دە‌برێن. کە‌مینە‌یە‌کی بچووکی بە‌ رە‌چە‌لە‌ک روثین (Ruthen)ن و سلاڤن کە نە‌خزاونە‌تە‌ نێو ناوی تازە‌ داھێنراوی (ئوکران).‌   زمانیان سلاڤی یە‌و شێوە‌زارێکی ئۆکرانیە‌ و دانیشتووی بناری زنجیرە‌ چیای کارپاتن کە‌ لە‌ خاکی (چییک)ە‌وە‌ تا ئوکراینا درێژ بۆتە‌وە‌.  لە‌ رۆژگاری ستالین ناوە‌کە‌یان قە‌دە‌غە‌کرابوو . زۆربە‌یان لە‌ ھە‌ندە‌ران دە‌ژین.  لە‌و ملیۆن و دووسە‌د ھە‌زار کە‌سە‌ی بە‌ رە‌سە‌نە‌ روسیناکن. تە‌نھا نیو ملیۆنیان خۆیان وە‌ک نە‌تە‌وە‌یە‌کی جیاواز ناساندووە‌.  ئۆکرانە‌کان ئە‌م کە‌مینە‌یە‌ بە‌ لقێکی سە‌ر بە‌ نە‌تە‌وە‌ی ئۆکرانی دە‌زانن. بە‌ رە‌سمیش دانیان پێ نە‌نراوە‌ وە‌ک کە‌مینە‌. تە‌نھا لە‌ (ئە‌نجومە‌نی میللی زاکارپاتیا) نە‌بێت.
لە‌ دوای جە‌نگی جیھانی یە‌کە‌م لە‌ ساڵی ١٩١٨ کۆماری لیمکی-روسین راگە‌یە‌نرا کە‌ بە‌ (Ruska Narodna Respublika Lemkiv) ناسرا و پایتە‌ختە‌کە‌ی گوندی فلۆرینکا بوو. ھە‌روە‌ھا کۆماری بچووکی کۆمانجکا.
بە‌شە گرینگە‌کانی گە‌لی روسین بریتین لە‌:

** **دۆلین**: پێکھاتون‌ لە‌ 
* لیماکس لە‌ بێرگ و ئونگ 
* لیشاکس لە‌ مە‌رمە‌رۆس و ئوگاکسا
* ڤێرخۆڤین  لە‌ دە‌ڤە‌ری ڤە‌لیکی بریزنی و دە‌ڤە‌ری ڤۆلڤڤیت 
** **پریشۆڤ** ، پێکھاتوون لە‌:
* سۆتاکس زە‌کپلیم رووسین
* چۆپاکس کە‌ سپیش رووسین
* کراینیکاس
* لیمکۆس
* بۆیکۆس
* بۆکۆڤین 
‌
## لینک
*[کە‌مبنە‌ی کارپاتۆ-روسین https://web.archive.org/web/20141217002802/http://carpathorusynsociety.org/ The Carpatho-Rusyn Society]
*[بنکە‌ی زانیاری کارپاتۆ-روسین https://web.archive.org/web/20170919080330/http://carpatho-rusyn.org/ Carpatho Rusyn Knowledge Base ]
*[ئە‌مریکایی بە‌ رە‌چە‌لە‌ک‌ روسین https://web.archive.org/web/20170918173716/http://acrod.org/ American Carpatho-Russian Diocese]

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گەلان
جوویەتی

**جوویەتی** یان **جوولەکایەتی** (، )، لە وشەی *Iudaismus*ی لاتینییەوە، کە داتاشراوە لە وشەی *Ioudaïsmos*ی گریکییەوە، دواجار لە وشەی (יהודה-یەھوداھ)ی عیبرییەوە "یەھوودا")، ئایین، فەلسەفە و ڕێگای ژیانی جوولەکەکانە. وەک لە پەرتووکی پیرۆزی عیبری (ھەروەھا ناویش دەبرێت بە تەناخ) سەرچاوەی گرتووە و دەقەکانی تری دوایی وەکو تەلموود ڕوونی دەکەنەوە، جوویەتی لەلای پیاوانی ئایینی پێناسە دەکرێت بە پەیوەندییەکی پشتاوپشتی لەنێوان خودا و نەوەکانی ئیسرائیلدا. جوویەتی ڕەبانییەت پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت کە خودا فەرمایشتەکانی خۆی بە مووسا لەسەر چیای سینای بەھەردوو ڕێگەی تەوراتی نووسراو تەوراتی زارەکی ڕاگەیاندووە. ئەم جەختکارییە بەدرێژایی مێژوو لەلایەن قەڕاییتەکان و کێبڕکێ کراوە، ئەویش جووڵەیەک بوو کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەرکەوت، کە لەئێستادا ھەزاران شوێنکەوتوویان ھەیە، پێشیان وایە کە تەنیا تەوراتی نووسراو دروستە.

## مێژووی جوویەتی
### سەردەمی مووسا
بەنی ئیسرائیل لە سەردەمی مووسادا لە میسر ڕزگار دەکرێن. دەگەنە بیابانی سینا  و تا کۆتایی ژیانی مووسا لەوێ سەرگەردان دەبن.

### سەردەمی داوود و سولەیمان
لە سەردەمی پێغەمبەرایەتی داووددا جوولەکەکان خاوەن دەوڵەت و پاشایەتییەکی سەربەخۆ دەبن. دوای داوود سولەیمانی کوڕی کوڕی دەبێتە پێغەمبەر و پاشا. لەم کاتەدا ھەیکەلی سولەیمان دادەمەزرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەورات
پۆل:مووسا
پۆل:ئایینە ئاسمانییەکان
پۆل:جوولەکە
پۆل:ئیسرائیل
پۆل:جوویەتی
پۆل:ئیبراھیم
پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان
پۆل:دینە ئیبراھیمییەکان
جوگرافیا

[چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی [نەخشەی جیهان]]
**زانستی جوگرافیا** (بە ئینگلیزی: *Geography* لە یۆنانییەوە وەرگیراوە: γεωγραφία - geographia) ئەو زانستەیە کە لە دیاردە سروشتی و مرۆییەکان دەکۆڵێتەوە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر و لەکاتێک بۆ کاتێکی تر. گەر واتای وشەی **جوگرافیا** لێکبدەینەوە ئەوا دەکاتە وەسفکردن یان نواندن و نەخشاندن یاخود نووسینەوەی زەوی. یەکەم کەس کە وشەی "جوگرافیا"ی بەکاربردێت، زانای بەناوبانگی یۆنانی "ئەراتۆستێن" (٢٧٦-١٩٤ پ.ز) بوو.

## سەرچاوەکان
* ویکیپێدیای ئینگلیزی

پۆل:زانستەکانی زەوی
پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان

پۆل:ھەسارەناسی
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
برادۆست (چیا)

**چیای برادۆست** کەوتووەتە باکووری شاری ھەولێر لە نزیک ڕەواندز و سۆران (دیانا). سەرەتاکەی لێواری ڕۆژاوای خەرەندی ڕەواندز ناسراو بە (گەلی عەلی بەگ) پێک دێنێت و بە **ناواخین** ناو دەبرێت لە بەرامبەر چیای کۆڕەک و ترۆپکە بەرزەکەی پێی دەگوترێت **گۆڕەز** کە (٢٠٥٨)مەتر بەرزە، ناوی گۆڕەز بە گشتی چیاکەش دەگوترێت.

ئەم چیایە بەشی ڕۆژاوای ناوچەکە پێکدێنێت، درێژبوونەوەی چیای برادۆست (٢٠٥٨) مەتر دەبێ، لە باشووری ڕووباری ڕەواندز درێژییەکەی دەگاتە ١٥٩٦ مەتر، بەشەکانی ڕۆژاوای چیاکە لیژاییەکەی بەھێزە بە بەراورد لەگەڵ بەشەکانی تری، بەشێک لە دۆڵەکە ھەندێک لە ڕوباری ڕەواندز پێکدەھێنێت. قەدپاڵی ڕۆژئاوای لێژییەکەی بەھێزە کە دەڕوانێت بەسەر ڕوباری ڕەواندز، لێژایی دەگاتە ٦٠٪، بەشەکانی ڕۆژھەڵات لێژایی کەمترە بەبەراورد لەگەڵ بەشەکانی تر، و دەڕوانێت بەسەر ڕووباری باڵەکیان.

سەرەکەی تری دەگاتەوە چیای پیرەفات لە سنووری قەزای مێرگەسۆر. کۆنترین ئەشکەوتی جیھان لە چیای برادۆست ھەڵدەکەوێ و بە **[[ئەشکەوتی شانەدەر]]** دەناسرێت. لەم ئەشکەوتەدا ئێسک و پروسکی نێژراوی یەکەم مرۆڤی **[[نیاندەرتاڵ]]** دۆزراوەتەوە کە تەمەنی بە گوێرەی لێکۆلینەوەکانی ڕالف سولکی لە زانکۆی کۆلۆمبیای ئەمریکایی (١٩٥١–١٩٦١) دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠ تا ٨٠ ھەزار ساڵ.

ناوی چیای برادۆست لە ناوی ھۆزی ناسراوی برادۆستەوە ھاتووە؛ بەڵام مێژووی ناونانی دیارنییە. بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوەی زارەکی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژگاری پاشا کۆرەی ڕەواندز (١٨٢٠–١٨٤٠) و شەڕی سەختی لە دژی میرانی برادۆست لە سیدەکان.

گرنگترین گوندەکانی بناری چیای برادۆست: گوندی بالەکیان و ھاودیانن. ڕێگەی خەلان - سارداو لە ڕێگە گرنگەکانە کە قەدی ناوەندی چیای برادۆست دەبڕێت و دیوی ھاودیان بە دیوی زێ (خەلان) دەگەیەنێت.

## ئەمانەش ببینە
* برادۆست

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
ئۆرتەلیوس

**ئەبراهام ئۆرتەلیوس** ( بە ئینگلیزی: *Abraham Ortelius* ) نەخشەساز و جوگرافیناس کە بە یەکەم دانەری نەخشەی مۆدێرن دەناسرێتەوە کە پێی دەڵێن (Theatre Of The World) واتە شانۆی جیهان. هەروەها دەوترێت کە یەکەم کەس بووە کە پێشنیاری ئەوەی کردووە کە قاڕەکانی جیهان پێشتر یەک پاڕچە بوون و پاشان هاتوونەتە ئەم حاڵەتەی ئێستایان.

چەپ|250px|وێنۆک|نەخشەی (Typus Orbis Terrarum) ، ساڵی ١٥٦٤ز
لە ساڵی ١٥٦٤ز دا یەکەم نەخشەی خۆی بڵاوکردەوە کە ناسراوە بە (Typus Orbis Terrarum).

## سەرچاوە
*http://en.wikipedia.org

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢٧
پۆل:مردووانی ١٥٩٨
چروستانی

**چروستانی** ناوی **مەلا محەممەدی عەبدولڕەحیمی چروستانییە** لە ساڵی لە گوندی ئابڵاخ کە ئێستا گەڕەکێکە لە شاری سلێمانی لە دایکبوون، وەک فەقێیەکانی سەردەمی خۆی دەستی کردووە بە خوێندن، بۆ ئەم مەبەستە چەندین ناوچەی کوردستان گەڕاوە و لە زۆر مزگەوتەکان مەلایەتی کردووە. دواجار لە مزگەوتی نەقیب دەبێت بە مەلا. ئەم شاعیرە لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٦٤ز کۆچی دوایی دەکات و لە گۆڕستانی گردی جۆگە بە خاکی دەسپێرن.

## سەرچاوەکان
*کتێبی : گوڵستانی ئیرەم لە وەصفی فەخری عالەم ، نووسینی : عوسمان سەنگاوی
## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
تەقینەوە گەورەکە

[چەپ|300px|وێنۆک|بە پێی [بیردۆزی تەقینەوە گەورەکە گەردوون لە تەنێکی زۆر گەرمەوە دروست بووە و پاشان بە خێراییەکی زۆر کشاوە و تا ئەمڕۆشمان بەردەوامە لە فراوان بوون]]

**تەقینەوە گەورەکە**، **مێژگرمە** یان **بیگ بانگ** (بە ئینگلیزی: *Big Bang*) بریتییە لە ئەو بیردۆزەی کە باس لە دروست بوونی گەردوون دەکات لە سەرەتادا کە بە تەقینەوەیەک دەستی پێ کردووە. بە پێی بیردۆزی تەقینەوە گەورەکە گەردوون لە سەرەتادا تەنێک بووە لە دۆخێکی زۆر گەرمدا و پاشان بە خێراییەکی زۆر کشاوە. ئەو کشانە خێرایە وای لە گەردوون کردووە کە بەرەو سارد بوونەوە بڕوات و وەکو ئەم بارەی ئێستای لێبێت کە بەردەوامە لە کشان. بە پێی دوایین لێکۆڵینەوە ئەم بار و دۆخەی گەردوون دەگەڕێتەوە بۆ نێزیکەی(١٣.٨) میلیارد ساڵ پێش ئێستا، کە دانراوە بە تەمەنی گەردوون و ئەو کاتەی کە تەقینەوە گەورەکە ڕوویداوە.
دوای ئەو کشانە ناوخۆییەی کە تێیدا ڕوویدا گەردوون سارد بووەوە بۆ گۆڕینی وزە بۆ توخمە کیمیایی و بەشە گەردیلەکان. ئەمە ھەزاران ساڵی دەوێت تا (پرۆتۆن و نیوترۆن و ئێلەکترۆن) یەک بگرن و گەردیلە پێک بھێنن کە یەکەی درووست بوونی ماددەن. یەکەم توخمی کیمیایی کە دروست بوو (ھایدرۆجین) بوو بە دواشیدا (ھێلیوم و لیسیۆم) پێکھاتن.

زاناکان دەڵێن سەرەتای درووست بوونی بوونەوەر بە تەقینەوەیەکی مەزن دەستی پێکرد، پاشان ئەستێرە و گەلە ئەستێرەکان دەستیان بە پێکھاتن کردووە، بەڵام لەلای زاناکان درکیان بە بوونی گرفتێک کرد، دەبوو تەقینەوە مەزنەکە بونەوەر ڕوناک بکاتەوە و پاشان بەدوایدا بونەوەر بەردەوام بەرەو ڕووناک بوونەوە بچێت، بەڵام دۆزینەوە نوێیەکان ئەوەیان دەرخست کە بونەوەر لەسەرەتادا بە چەند چاخێکی تاریکیدا تێپەڕ بووە کە ملیۆنان ساڵی خایاندووە! دوای ئەوە ئەستێرەکان و گەلە ستێرەکان دەستیان بە درووست بوون کردووە کە بۆتە ھۆی کۆتایی ھێنانی چاخی تاریکی و دەستپێکردنی چاخی ڕووناکی.

## خێراییی فراوانبوونی گەردوون
لە گرنگترین نھێنیەکانی ئەم تەقینەوە گەورەیە خیراییەکی مۆلەقە کە فراوانبوونە گەردوونییەکە ھەیەتی لەو ساتەوەی تەقینەوەکە ڕوویداوە، لەم ڕووەوە پۆل دیفز زانای بەریتانی ناسراو دەڵێ: ھەڵسەنگاندنەکان سەلماندوویانە خێرایی فراوانبوونی گەردوون ڕێڕەوێکی ھاوسەنگی ھەیە ئەگەر فراوانبوونی گەردوون کەمێک ھیواشتر بووایە لەو خێراییەی ئێستا ئەوە دەبووە ھۆی داڕمانی ناوەکی بەھۆی ھێزی کێشکردنەوە، ئەگەر ئەو خێراییە کەمێک زیاتر بوایە لەو خێراییە کەمێک زیاتر بوایە لەو خێراییەی ئێستا ئەوا ماددەکانی گەردوون بڵاو دەبوونەوە و گەردوون ھەڵدەوەشایەوە، ھەروەھا ئەگەر خێرایی تەقینەوەکە جیاواز بێت لەو خێراییەی ئێستا بە بڕی بەشێک لە میلیاردێک*میلیاردێک بەش، ئەوە بەسە بۆ تێکدانی ھاوسەنگی پێویست، چونکە تەقینەوە گەورەکە ئاسایی نییە، بەڵکو ڕووداوێکی نەخشە بۆ کێشراوە زۆر بە وردی لە ھەموو ڕووەکانەوە کردارێکی ڕێکخراوە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* http://en.wikipedia.org
* گۆڤاری زانستی سەردەم، ژمارە ٤٦.

پۆل:تەقینەوە گەورەکە
پۆل:گەردوون
پۆل:سەرەتاکان
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:بنەڕەتەکان
پۆل:گەردوونناسی فیزیایی
پۆل:ڕووداوە ئەستێرەناسانەکان
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
زانستی زەوی

[چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی دیاردەی [بورکان کە پەیوەستە بە زانستی زەمینییەوە]]
**زانستی زەوی** (بە ئینگلیزی: *Earth Science*) بریتییە لە هەموو ئەو زانستانەی کە پەیوەندییان هەیە بە هەسارەی زەوییەوە. لە زانستی زەویدا زانایان زانستەکانی وەک (فیزیک ، کیمیا ، زیندەزانی ، بیرکاری ..هتد) بەکار دەهێنن بۆ سوود وەرگرتن بۆ لێکۆڵینەوە لە زانستی زەوی.

## سەرچاوە
*http://en.wikipedia.org

پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە زانست

پۆل:ھەسارەناسی
پۆل:زانستە فیزیکییەکان
پۆل:پێڕستەکانی پەیوەندیدار بە زانست
نەخشەی جیھان

[چەپ|300px|وێنۆک|نەخشەیەکی کۆنی [جیهان دانراوی زانا ئۆرتەلیوس]]
**نەخشەی جیهان** ( بە ئینگلیزی: *World Map* ) بە مانای نەخشەی سەر ڕووی زەوی دێت ، ئەویش بە چەندین شێوازی جۆراو جۆر. نەخشەکانی جیهان بە زۆری لە جۆرەکانی ( سیاسی و فیزیایی )ن. مەبەست لە نەخشەی سیاسی واتە دیاریکردن و پیشاندانی سنووری وڵاتانی جیهان و مەبەستیش لە نەخشەی فیزیایی واتە دیاریکردنی ( بەرزایی و شاخ و دۆڵ و جۆری خاک و ..هتد ).

## سەرچاوە
*ویکیپێدیای ئینگلیزی

پۆل:نەخشەکانی جیھان
ئیلیا

چەپ|thumb|ئیلیای پێغەمبەر
**ئیلیا** (بە ئینگلیزی: Elijah، بە عیبری: אליהו، خوێندنەوە: *ئێڵییاھوو*) واتە یاھووا خودامە؛ بە عەرەبی: إلیاس، Ilyās) یەکێکە لە پێغەمبەرانی ناو پادشایەتی سامەریا، لەسەردەمی پادشایەتی ئەحابدا (٩ سەدە پێش زایین)، بەپێی پەڕتووکەکانی پادشاکانی کتێبی پیرۆز.

پۆل:پێغەمبەرانی تەناخ
پۆل:پێغەمبەرانی قورئان
پۆل:پێغەمبەرانی کتێبی پیرۆز
پۆل:پێغەمبەران لە ئایینی درۆز
پرۆتێستانت

وێنۆک|ناڕەزاکان
**پڕۆتێستانت** یان **ناڕەزاکان** (بە ئینگلیزی: *Protestant*) ئەو کۆمەڵەیە بوو کە مارتن لووتر دایمەزراند دوای ئەو چەوساندنەوە زۆرەی لەلایەن کڵێساوە تووشی خەڵک ببوو.
ھەروەھا مارتن لووتەر دژی ئەو بیروباروەرەی پاپای کاسۆلیکی بوو کە پاپا دەتوانێت بەلگەنامەی لێخۆشبون بۆ ھەرکەسێک بەدەست بھێنێت بەرامبەر بڕێک پارە یان زێڕ.

## سەرچاوەکان

پۆل:پرۆتێستانتیزم
یەحیا عەلەوی فەرد

**یەھیا ئەلەوی فەرد** (١٩٧٣، بۆجنوورد خۆراسانا باکور) یە‌ک ژ ھە‌لبە‌ستڤان ، ڕۆژنامە‌گە‌ر و نڤیسکارێن کوردێن کورمانج ئێ ل ئیرانێ یە‌. د سالا ١٩٧٣یان دە‌، ل گوندێ باغچق ئا کو ل شە‌ر بۆجنوورد ل پارێزگە‌ھا خۆراسانا باکورێ ل ئیرانێ ژ داییک بوویە‌.
ئە‌ڤ ٢٠ سال ئن ھە‌لبە‌ستێن زارۆکان ب زمانێ فارسی و کورمانجی دنڤیسینە‌. وی بێھتری ١٠ خە‌لاتێن ھە‌لبە‌ستان ل ئیرانێ ھلگرتیە‌. ھە‌تا نکا بێھتری دە‌ە پرتووکێن وی ل ئیرانێ ، ئینگلستانێ ، ئراقێ و تاجیکستانێ ھاتنە‌ چاپکرن.
## بە‌رھە‌م
* دە‌مسال بالکێش ئن ٢٠٠٥
* بھارا بێداوی ٢٠٠٨
* ئە‌ڤا نووتی یە‌ ٢٠٠٨
* وە‌رە‌ ببینە‌ ٢٠١٠
* دۆرە‌گە‌ردان ٢٠١٠
* موھە‌ممە‌د دیسا تێ ٢٠١٠
* شە‌رێ چووچکان ٢٠١٠
* خوە‌دێ کە‌ ھە‌ر ڕۆژ جە‌نگ بێ ٢٠١٠
* ڕۆژە‌ک دوومە‌قە‌سکە‌کێ ٢٠١١
* مینا بووکان ٢٠١١
* شە‌لپە‌ و سێڤ ب کوردییا کورمانجی - ٢٠١٢
* ئە‌ڤا نووتی یە‌ ب کوردییا کورمانجی - ٢٠١٢

## خە‌لاتێن وە‌رگرتی
* جە‌ژنڤارە‌یا کۆڤارێن زارۆکان و نووجوانان، خە‌لاتا یە‌کێ، ٢٠٠١
* جە‌ژنڤارە‌یا خوە‌ندە‌کاران، خە‌لاتا دویێ یا بە‌شا ھە‌لبە‌ستێ، ٢٠٠٢
* جە‌ژنڤارە‌یا نڤیسکارێن باشتر ل [IRIB]، خە‌لاتا یە‌کێ، ٢٠٠٤
* جە‌ژنڤارە‌یا ھونە‌رێن ئاسمانی،ل ھۆوزە‌ھێن ئران، خە‌لاتا یە‌کێ یا بە‌شا ھە‌لبە‌ستێ، ٢٠٠٩
* پرتووکا دە‌مسالا ئرانێ، خە‌لاتا یە‌کێ، ٢٠٠٩
* جە‌ژنڤارە‌یا نە‌تە‌وە‌ییا باھار ل زانینگە‌ھێن ئرانێ، خە‌لاتا یە‌کێ یا بە‌شا ھە‌لبە‌ستێ،٢٠٠٩
* جە‌ژنڤارە‌یا نە‌تە‌وە‌ییا سە‌قە‌لین ل زانینگە‌ھێن ئرانێ، خە‌لاتا دویێ، ٢٠٠٩
* پرتووکا سالا پاریزگە‌ھا قۆم، خە‌لاتا یە‌کێ، ٢٠٠٩
* جە‌ژنڤارە‌یا نە‌تە‌وە‌ییا قوران ل زانینگە‌ھێن ئرانێ، خە‌لاتا سسێ یا بە‌شا ھە‌لبە‌ستێ،٢٠١٠
* جە‌ژنڤارە‌یا مالپە‌ران لبارە‌ی ئاشوورا، خە‌لاتا یە‌کێ، ٢٠١٠
* جە‌ژنڤارە‌یا نە‌تە‌وە‌ییا پرتووکا زارۆکان، خە‌لاتا یە‌کێ، ٢٠١١
* جە‌ژنڤارە‌یا ھە‌لبە‌ستا ئشراق، خە‌لاتا یە‌کێ، ٢٠١٢

## بەستەری دەرەکی
* پێگەی شاعیری گەورەی کورد و فارس و عەرەب یەحیا عەلەوی فەرد
* پێگەی شاعیری گەورەی کورد یەحیا عەلەوی فەرد

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کۆلکە
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
دەوڵەتی بوەیھی

230px|وێنۆک|شوێنی دەسەڵاتی دەوڵەتی بوەیھی
**بوەیهیەکان** لە سەرەتاکانی سەدەی چوارەمی کۆچی لە شانۆی ڕووداوەکاندا دەرکەوت. ئەو خێزانە کە لە وڵاتی دەیلەم لە باکوور کۆچیان کردبوو لە ژێر سایەی سێ برادا کە لە ژێر سەرکردایەتی (مرداویجی زیاریدا) ئیشیان دەکرد سەریان هەڵداو لەسەر دەستی (عەلی کوڕی شوجاعی کوڕی بوەیهیش) کە لەگەڵ مرداویج ناکۆکی بۆ درووست بوو و دەستی بەسەر ئەسفەهان و فارسدا گرت ، ناوبانگیان دەرکرد. خەلیفە نەیتوانی بەرگری لەو دوو ناوچەیە بکات و دانی بە دەسەڵاتی عەلیدا بەسەر ئەو دوو ناوچەیە دانا ، ئەویش شاری شیرازی کرد بە بنکەی دەسەڵاتی خۆی.

## سەرچاوە
* کتێبی : پوختەی مێژووی ئیسلام ، وەرگێڕانی : نهاد جەلال حبیب اللە.

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩٣٤
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە
ژۆزێفین بۆھارنێ

**جۆزفین دی بوهارنی** (بەئینگلیزی Joséphine de Beauharnais)(*لەدایکبوون*: ٢٣ی حوزەیرانی ١٧٦٣ - *کۆچی دوایی*: ٢٩ی مایسی ١٨١٤) هاوسەری یەکەمی یەکەمین ئیمپراتۆری فەرەنسیەکان ناپۆلیۆن بۆناپارت بوو وە پێشووتر هاوسەری ئەلیکساندەر دی بوهارنی بووە .

توانای منداڵ خستنەوەی نەبووە . لە ساڵی ( ١٨١٠ز ) ناپۆلیۆن کچێکی نەمساوی بە ناوی ماری لویس ئەهێنێ کە منداڵێک بە ناپۆلیۆن دەبەخشێ.

چەندین نامەی خۆشەویستی کە لە لایەن ناپۆلیۆن بۆی نێردراون تا ئێستا ماون و پارێزراون .

پۆل:ناپۆلیۆن بۆناپارت
پۆل:مردووانی ١٨١٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٣
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
ئەستێرەناسی

وێنۆک|بەشێکی گەردوون
**ئەستێرەناسی** یان **ئەسترۆنۆمی** (، ، *ئەسترۆنمی*) زانستێکی سروشتییە کە لە تەنە ئاسمانییەکان و دیاردەکانیان دەکۆڵێتەوە. بیرکاری و فیزیک و کیمیا وەک ھەوڵێک بەکاردەھێنرێن بۆ لێکۆڵینەوە لەو تەنە ئاسمانیانە و دیاردەکانیان و گەشەسەندنیان. تەنە ئاسمانیەکانی وەکو ھەسارەکان و مانگەکان و ئەستێرەکان وکاکێشانەکان و ھەروەھا ئەستێرەکلکدارەکان؛ و دیاردەکان لەنێویاندا تەقینەوەی سوپەرنۆڤاکان و تەقینەوەکانی تیشکی گاما و وردە شەپۆلی گەردوونی تیشکدانی پێشینەیی. بە شێوەیەکی گشتی، ھەموو ئەو دیاردانەی لە دەرەوەی بەرگەھەوای زەوی پێکھاتوون لە چوارچێوەی پسپۆڕیەتی ئەستێرەناسییە. ھاوبەش بەڵام بابەتێکی سەربەخۆ (فیزیای گەردوونی)ە کە تایبەتمەندە بە لێکۆڵینەوە لە کۆی گەردوون.

ئەستێرەناسە پرۆفیشناڵەکان دابەشبوونە بۆ ھەردوو لقی چاودێریکەر و بیردۆزگەر. ئەستێرەناسی چاودێریکەر جەختەکاتە سەر بەدەستھێنانی زانیاری لە چاودێریکردنی تەنە ئاسمانیەکان، کە لە دوایدا شیدەکرێتەوە بە بەکارھێنانی بنەما سەرەکیەکانی فیزیا.  ئەستێرەناسی بیردۆزی ڕوودەکاتە پەرەپێدانی کۆمپیوتەر و مۆدێلەکانی شیکاری بۆ وەسفکردنی تەنە ئاسمانیەکان و دیاردەکانیان. ھەردوو بوارەکە (لقەکە) یەکتری تەواودەکەن، بواری بیردۆزی ھەوڵی شیکردنەوەی دەرئەنجامە بینراوەکان دەدات و بواری چاودێریش ھەوڵی سەلماندنی دەرئەنجامە بیردۆزیەکان دەدات.

ئەستێرەناسی یەکێکە لەو زانستە کەمانەی کە تائێستا ھەواداران ڕۆڵێکی گرنگی تێدادەگێڕن، بەتایبەتی لە دۆزینەوە و چاودێریکردنی دیاردە زوو گوزەرەکان. ئەستێرەناسە ھەوادارەکان دەستیان ھەبووە لە زۆر دۆزنەوەی ئەستێرەناسی گرنگدا، وەکو دۆزینەوەی ئەستێرەکلکدارە تازەکان.

## سەرچاوەکان
* http://en.wikipedia.org

پۆل:ئەستێرەناسی
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:زانستە فیزیکییەکان
پۆل:سیستمی خۆری
مۆرکردنەکانی لێ خۆش بوون

مۆرکردنەکانی لێ خۆش بوون بەو مۆرکردنانە دوترێ کە لە لایەن کڵێسا و پاپا دەریدەکرد . بانگەوازی ئەوەی دەکرد کە بەم نامە مۆرکراوە مرۆڤ دەتوانێ لە گوناهەکانی پاکبێتەوە و بچێتە بەهەشتەوە . لە بەرامبەردا کڵێسا و پاپا بڕێکی زۆر پارە یان موڵک ... دەسەند لە کەسی کڕیاڕ . بەڵام مارتن لوسەر لە ساڵی ( ١٥٠٥ ز ) دا دژایەتی ئەم نامەیەی دەکرد و دەیگوت **ڕزگاربوون بە هۆی باوەڕەوەیە و بە دەروازەی دانا بۆ ڕزگاربوونی مرۆڤ و چونە بەهەشت ( واتا مرۆڤ لە خوا نزیک دەبێتەوە و بە باوەڕبوونی ڕەها بە خوا نەک بەو کارانەی کە کڵێسە لە سەری دەیسەپێنێت )** .
پسمارک

**ئۆتۆ ڤۆن پسمارک** (بەئینگلیزی Otto Eduard Leopold)(*لەدایکبوون*: ١ی نیسانی ١٨١٥ - *کۆچی دوایی*: ٣٠ی تەمموزی ١٨٩٨) لە خێزانێکی پروسی دەرەبەگی خانەدانی پابەند بە کۆنەوەیە . لە سەردەمی لاویەتیدا بە لای وانە و خوێندندا نەچووە ، بەڵکو لەگەڵ ڕابواردن و بایەخدان بە ناوچە کشتوکاڵیەکانەوە خەریک بووە . زۆر توندڕەوبوو بۆ پروسیا .لە پەشێویەکانی ساڵی ( ١٨٤٨ز - ١٨٤٩ز ) لە پێشەنگی بانگ ڕاهێڵە کۆنەپەرستەکانەوە بوو ، کە باوەڕی بە گەل و دیموکراسیەت نەبووە . بیروڕاکانی بریتی بوون لە : حوکمی پادشایەتی موتڵەق چاکترین ڕژێمە بۆ حکومەت ، پێویست بەوە ناکا گەل داوای دەستوور بکات  و بیروباوەڕی ئەنجومەنی فرانکفۆرت پڕ و پوچە و ئەگەر هاتوو یەکێتی ئەڵمانیا لە دوا ڕۆژ بێتەدی ئەوا دەبێت لە ژێر دەستی پادشای پروسیادا بێت وە دەبێ خانەدان و چینی فەرمانبەرانی مەدەنی و سەربازی و کڵێسەی پرۆستانتی پشتیوانی بکەن . واتا ئەڵمانیا دەبێت شێوازی پروسیا وەربگرێت، لە ساڵی ١٨٥٩ بوو بە باڵیۆزی رووسیا و لە ساڵی ١٨٦٢ بوو بە بالیۆزی فەڕەنسا و هەر لە ساڵی ١٨٦٢ بوو بە سەرۆک وەزیران و بانگکرا بۆ کۆنگرەی بەرلین.
میرنشینی بادینان

**میرنشینی بادینان** میرنشینێکی کوردستانە لە ساڵی ١٢٦٢ی زایینی دامەزراوە لەلایەن شێخ بەھاددین شێخ سەیفەدین لە ناوچەی ئامێدی، پاشان بەرەو ناوچەکانی دھۆک، ئاکرێ و زاخۆ کشاوە، دوای ئەوە گەورەتر بوو، گەلێک ناوچە لە ناوچە شاخاوییەکانی ناوچەی حەکاری ھاتووەتە سەر. لە پاش شەڕی چاڵدێرانی نێوان عوسمانییەکان و سەفەوییەکان لە ساڵی ١٥١٤ میرنشینی بادینان بووە بەشێک لە دەوڵەتی عوسمانی تورکەکان، وەکو سەرجەم میرنشینەکانی تر سەیر دەکرا و دانی پێدانرا. لە سەرەمی سوڵتان سەلیمی یەکەم (١٥١٢–١٥٢٠) سوڵتان سلێمان، میری کرد بە میری میرنشینی بادینان، ئەم میرنشینە کوردییە تا ساڵی ١٨٤٢ مایەوە واتە لەو ساڵە بە دواوە میرنشینی بادینان لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە لەناوبرا بەپێی پەیماننامەی ئەرزڕوومی دووەمی ساڵی ١٨٤٨ نێوان ھەردوو دەوڵەتی قاجاڕی ئێران و دەوڵەتی عوسمانی بە ناوبژیی ھەردوو دەوڵەتی زلھێزی ئەو کاتەی جیھان، ڕووسیای قەیسەری و بەریتانیا. کەنزیکی ٢٥ میر فەرمانڕەوایان لەم میرنشینەدا کردووە؛ کە دوا میریان میر مەسعوودە، کە بەرەو ناوچەی بارزان ھەڵھات، دواتر ناوچەکە ڕاستەوخۆ لەلایەن عوسمانییەکانەوە بەڕێوەبرا.

## سەرچاوەکان

*ماڵپەڕی کوردژین

پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:پارێزگای دھۆک
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
حەسەنوویە

**ئەبولفەوارەسی حەسەنوویە کوڕی حوسێن** (٣٦٩ی کۆچیی مانگی - ) دامەزرێنەری دەوڵەتی حەسەنووئییەکان و کوردێک لە ھۆزی بەرزیکانی بوو کە لە نێوەی دووەمی سەدەی ٤ی کۆچیی مانگی لەسەر ناوچەکانێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لوڕستان حکوومەتی دەکرد.

## مێژوو
مێژووی دامەزراندنی میرنشینی حەسەنوویی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٩٥٩ (کە دەکاتە ٣٤٨ی کۆچی). شاری (شاپورخواست) لە ناوچەی (لوڕستان) پایتەختی میرنشینەکە بووە.

میر حەسەنوویە ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەوایی کردووە و زۆر ژیرانە ئاگای لە دەسەڵاتی خۆی بووە و زۆر ناوچەی ھێناوەتە سەر دەسەڵاتەکەی میر بەدر کوڕی حەسەنوویی کە دوای باوکی دەسەڵاتی گرتووەتە دەست؛ میرێکی ھێژا و بەکار بووە و قۆناغەکانی دوای باوکی تەواو کردووە کە زیاتر لە ٣٥ ساڵ فەرمانڕەوایی کردووە و پیاوێکی خێرخواز بوو کە زۆرترین ناوچەی ھێناوەتە سەر میرنشینەکەی و زۆرترین سەیرکردنی بە سکاڵای لێقەوماوانەوە کردووە. میر بەدر زۆر بەدەم جووتیاران و وەرزێرانەوە بووە و پارە و پوولی بەسەردا دەبەخشینەوە. میر بەدر ھەرگیز ڕێگەی نەدەدا سەربازانی ستەم لە کەس بکەن و زۆرترین پاشماوەی مێژووییی لێ بەجێماوە. بەڵام میر بەدریش خۆی ھۆکارێک بوو بۆ لەناوچوونی میرنشینەکە بەھۆی تەماحی سیاسی لەگەڵ ھیلالی کوڕی لەدوای میر بەدر دەسەڵاتی میرنشینەکە بەرەو لاوازی چوو و دوایین میر، تاھیری کوڕی ھیلال بوو، کە تەنیا بۆ ماوەی یەک ساڵ فەرمانڕەوایی کردووە تا لە ساڵی ٤٠٦ی کۆچی میرنشینەکە کۆتایی ھات و میرنشینی عەنازی (یان عەیاری) شوێنەکەی گرتەوە.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20170912050040/http://kurdzhin.net/

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:میرەکانی سەدەی ١٠یەم لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
زانکۆی نێونەتەوەییی تیشک

**زانکۆی نێونەتەوەییی تیشک** (پێشتر: زانکۆی ئیشک) () زانکۆیەکی تایبەتییە، کە دەکەوێتە شاری ھەولێر و سلێمانی لە باشووری کوردستانی گەورە و باکووری عێراقدا. ئەم زانکۆیە لە ساڵی (٢٠٠٨) بە مۆڵەتی وەزارەتی خوێندنی باڵای ھەرێمی کوردستان کرایەوە. زانکۆیەکە لە کۆتایییەکانی ٢٠١٤ بۆ خوێندنی وەرزی ٢٠١٤–٢٠١٥ لقی سلێمانی کردەوە.
وێنۆک|400x400پیکسڵ|زانکۆی تیشک، پێشتر ناوی ئیشک بوو.

## کۆلێژەکان
### ھەولێر
* کۆلێژی پزیشکی بەشی (ددان و دەرمانسازی).
* کۆلێژی ئەندازیاری (کۆمپیوتەر، شارستانی (سڤیل)، تەلارسازی، دیزاینی ناوخۆ، ڕووپێوان و جیۆماتیک، نەوت و کانزاکان، مێکاترۆنیکس، فڕۆکەوانی).
* کۆلێژی زانستی کرداری (تەکنەلۆژیای زانیاری، شیکاری نەخۆشییەکان، سایبەرسیکیوریتی، چارەسەری سروشتی، نیوترشن و دایەتێتێکس، تەکنیکی پزیشکی تیشک)
* کۆلێژی زانستە ئابووریییەکان و بەڕێوەبردن (بازرگانی و بەڕێوەبردن، دارایی و بانک، ژمێریاری، گەشت و گوزار).
* کۆلێژی پەروەردە (زمانی ئینگلیزی، بیرکاری، زیندەزانی، فیزیک، کۆمپیوتەر).
* کۆلێژی یاسا.
* پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان و دیپلۆماسی.

### سلێمانی
* کۆلێژی ئەندازیاری بە بەشەکانی تەلارسازی، شارستانی
* کۆلێژی زانستی کارگێڕی بە بەشەکانی زانستە نێونەتەوەیییەکان، دارایی و بانک، کارگێڕیی کار، ژمێریاری

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
شەڕی ڤیێتنام

چەپ|300px|وێنۆک|دیمەنێک لە جەنگی ڤێتنام
**جەنگی ڤێتنام** (بە ئینگلیزی: *Vietnam War*) ساڵی‌ ١٩٥٤ز و ، شکستی‌ سەربازی‌ فەڕانسە لە شەڕی‌ ھیندۆچینی‌ (١٩٤٦-١٩٥٤) بۆ گێرانەوەی‌ ڤیەتنام ، زلھێزەکان لە جنێڤ لەگەڵ نوێنەرانی‌ ھەریەک لە ڤیێتنام و لاوس و کەمبۆدیا کۆبوونەوە بۆ وتوێژکرن بۆ کۆتایی‌ ھێنان بەم ململانێیە. لە ناو بەندەکانی‌ تردا، ڕێکەوتنامەکە کە بە ڕێکەتننامەی‌ جنێڤ ناسرا دابەشبوونێکی‌ کاتی‌ ڤیێتنام بۆ دوو بەشی‌ باکوور و باشوور دابین دەکات: لەبەشی‌ باکوری‌ دا ڤیت مین کە گروپیێکی‌ کۆمۆنیستی‌ بوون و داوای‌ سەربەخۆیی‌ ڤیێتنامیان دەکرد ھەبوون و لەبەشی‌ باشوریشیدا فەڕانسییەکان و ڤیێتنامی یە لایەنگرەکانیانی‌ تێدابوون.
بۆ ڕێگەگرتن لە دابەشبوونی‌ ھەمیشەیی‌ ئەو وڵاتە ڕێکەوتنەکە پێشنیازی‌ ئەنجامدانی‌ ھەڵبژاردنی‌ نیشتمانی‌ دەکرد لەساڵی‌ ١٩٥٩ز بە مەبەستی‌ یەکخستنەوەی‌ وڵاتەکە‌. کاتێکیش ڤیێتنامییەکانی‌ باشوور ئەنجامدانی‌ وەھا ھەڵبژاردنێکیان ڕەتکردەوە چونکە ھەر لەسەرەتاوە دەزانرا کە گروپی‌ ڤیت مینە ئەیباتەوە، ڤیێتنامییەکانی‌ باکوور دەستیان کرد بە لە کارخستنی‌ ڤیێتنامی‌ باشوور.ساڵی‌ ١٩٥٩ز جەنگی‌ ڤیێتنام ، ڤیێتنامی‌ باکووری‌ کۆمۆنیست و بەرەی‌ ڕزگاریخوازی‌ ڤیێتنامی‌ -کە گروپێکی‌ ناسیۆنالیستی‌ بوون و بنکەکەیان لە باشوری‌ ڤیێتنام بوو-خستە یەکبەرەوە دژبە ڤیێتنامی‌ باشوور. ساڵی‌ ١٩٦٥ز ئەمریکا ھێزی‌ سەربازی‌ ڕەوانەی‌ ڤیێتنام کرد بۆ یارمەتیدانی‌ باشوورە ڤیێتنامی‌ باشوور. ململانێیەکی‌ درێژ خایەن و خوێناوی‌ کە بە جەنگی‌ ڤیێتنام ناسرا ڕوویدا و تا ساڵی‌ ١٩٧٥ی‌ خایاند. پێش کۆتایی‌ ھاتنی‌ بە وڵاتانی‌ دراوسێ (لاوس و کەمبۆجیا)دا بڵاو بووەوە و تا درەنگانێک دوای‌ ١٩٧٥ز درێژەی‌ کێشا. لە کەمبۆدیا جەنگەکە بزووتنەوەی‌ کۆمۆنیستی‌ ناسراو بە "خمێر رۆگ" بە سەرکردایەتی‌ پۆل پۆتی‌ گەیاندە دەسەڵات کە ڕژێمەکەی‌ ڕەشە کوژی‌ (جینۆساید)ێکی‌ بەسەر گەلەکەی‌ ھێنا. لەم کاتانەدا ، لەناوەڕاستی‌ شەستەکان جیھانی‌ کۆمۆنیزم دووبارە خۆی‌ بەشێوەیەکی‌ کاریگەر تەشکیلە کردەوە لە ئەنجامی‌ دابەشبوونی‌ تاڵ و ئاشکرای‌ بەرەو زیادچووی‌ نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و چین.
وێنۆک|نەخشەی ڤێتنامی باشوور-ناوچە سەربازیەکان لە ١٩٦٧ز دا

## ئەمانەش ببینە
مێژووی ڤیێتنام

ڤیێتنام
## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20170912050040/http://kurdzhin.net/
* https://web.archive.org/web/20160112164000/http://www.en.wikipedia.org/

پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مێژووی ڤیێتنام
پۆل:شەڕی ڤیێتنام
پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا
پۆل:شەڕەکانی نیوزیلاند
پۆل:شەڕەکانی ئیسپانیا
پۆل:شەڕەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:دەیەی ١٩٥٠
پۆل:ڤیێتنام لە ١٩٥٩
پۆل:دەیەی ١٩٦٠
پۆل:ڤیێتنام لە ١٩٦٤
پۆل:دەیەی ١٩٧٠
ئەندامۆچکە

[چەپ|350px|وێنۆک|ئەندامۆچکەکان:<br />
(١) [ناوکیلە
(٢) ناوکەخانە
(٣) ڕایبۆسۆم 
(٤) ڤێزیکل
(٥) ناوە پلازمە تۆڕی زبر
(٦) دەزگای گۆلجی (خانە)
(٧) پەیکەری خانەیی
(٨) ناوە پلازمە تۆڕی لووس
(٩) مایتۆکۆندریا
(١٠) ڤاکۆئێل
(١١) سایتۆسۆل
(١٢) لایسۆسۆم
(١٣) سانتریۆلەکان لە ناو سانترۆزۆم]]
**ئەندامۆچکە** (بە ئینگلیزی: *Organelle*) یەکێکە لە پێکهاتووەکانی خانە کە فەرمانی تایبەتی ئەنجام دەدات هەروەک چۆن ئەندامەکانی لەشی زیندەوەر کار دەکەن بۆ ئەنجامدانی زیندە کردارەکان ئاوەهاش ئەندامۆچکەکانی ناو خانە پارێزگاری مانەوەی خانەکە بە زیندوویی دەکەن.

## سەرچاوە
*http://en.wikipedia.org
*Holt : Modern Biology

پۆل:توێکاریی خانە
پۆل:ئەندامۆچکەکان
کۆئەندام

چەپ|250px|وێنۆک|نموونەیەک لە کۆندام
**کۆئەندام** (بە ئینگلیزی: *Organ System*) لە ژمارەیەک ئەندام پێک دێت کە پێکەوە کاردەکەن بۆ ئەنجام دانی کارێک کە پەیوەندییان بە یەکەوە هەبێت ، بۆ نموونە دەم و سورێنچک و گەدە و ڕیخۆڵە و چەند ئەندامێکی دی هەموویان بەیەکەوە کۆندامی هەرس پێک دەهێنن. کە هەر یەکێک لەم ئەندامانە فەرمانێکی دیاری کراو ئەنجام دەدات لە کردارێکی ئاڵۆزدا کە ئەویش هەرسی خۆراکە.

## سەرچاوە
*http://en.wikipedia.org
*Holt : Modern Biology

پۆل:کۆئەندامەکانی لەش
توخمی کرۆمۆسۆم

چەپ|300px|وێنۆک|دوو توخمی جیاواز
**توخمی کرۆمۆسۆم** (بە ئینگلیزی: *Sex Chromosome*) توخمی زیندەوەر دیاری دەکات دەشتوانێت ئەو بۆهێڵانە هەڵبگرن کە دەست بەسەر سیفەتی دیکەدا دەگرێت. توخمە کرۆمۆسۆمەکانی مرۆڤ بریتین لە کرۆمۆسۆمی (X) و کرۆمۆسۆمی (Y). لە مێیەی ئاساییدا دوو کرۆمۆسۆمی X هەیە واتە XX , بەڵام لە نێرەی ئاساییدا یەک کرۆمۆسۆمی X و یەک کرۆمۆسۆمی Y هەیە واتە XY. هەموو ئەو کرۆمۆسۆمانەی دەمێنێتەوە پێیان دەڵێن لەشە کرۆمۆسۆمەکان ، لە مرۆڤدا دوو توخمە کرۆمۆسۆم هەیە و ئەو کرۆمۆسۆمانەی دەمێننەوە پێیان دەلێن لەشە کرۆمۆسۆم.

## سەرچاوە
*http://en.wikipedia.org
* Holt : Modern Biology

پۆل:کرۆمۆسۆم
منارەی چۆلی

وێنۆک|وێنەی منارەی چۆلی
وێنۆک|چەپ|وێنەی منارەی چۆلی لەدوورەوە

**منارەی چۆلی** یان **منارەی مزەفەریە** یەکێکە لە شوێنەوارە دێرینەکانی شاری ھەولێر دەکەوێتە باشووری رۆژاوای قەڵای ھەولێر. لە کاتی فەرمانڕەوایی سوڵتان موزەفەرەدین کۆکبری  لە دەورانی دەوڵەتی بەکتکینی دروستکراوە و مەزندە دەکرێ ئەم منارەیە پاشکۆی مزگەوتێکی گەورە بێت کە لەو سەردەمەدا دروستکراوە. بەرزییەکەی ٢٢ مەتر لە رووی زەوییە.

لە سەردەمی سوڵتان موزەفەر بەھۆی گەشەسەندنی شار و ئارامی و دڵنیایی ھاووڵاتیان، بۆ یەکەم جار خەڵک لە دەرەوەی قەڵات جێگر دەبن و سوڵتان بەم مەبەستەش دوو قوتابخانە و مزگەوتێک و بازاڕی قەیسەری لە خوارووی قەڵات دروستکردووە، بەڵام دوای کۆچی دوایی سوڵتان و ھێرشەکانی مەغول و جەلائیری و ئیلخانی و تورکمانی و سەفەوی بۆ سەر ھەولێر ئەم بەشەی شار لە دەرەوەی قەڵات تووشی ڕووخان و کاوڵبون ھاتووە. شوێنی منارە تا سەرەتای سەدەی ڕابردوو چۆڵەوانی بووە و کەسی لێ نەژیاوە بۆیە ناونراوە «مناری چۆلی» و ھەر لەبەر ئەم ھۆیەش دەستکاری و فەرامۆشی کردووە تاوەکوو لە ساڵی ١٩٣٥ حکومەتی عێراق بە فەرمی بە شوێنەواری داناوە و دواتر لە ساڵی ١٩٦٠ بەڕێوەبەرایەتی گشتیی شوێنەواری عێراقی شورای بۆ دروستکرد و کاری نۆژەنکردنەوەی بۆ ئەنجامدا.

## شێوەی منارە
بناغەی دیواری مزگەوتەکە نزیکەی ١٤٥ سانتیمەتر پانییەتی. منارەی چۆلی لە گەچ، کەرپوچ و قسڵ دروست کراوە. لە لایەن وەستا «مەسعوود مراد» شێوەی نەخش نیگاری ڕەنگاو ڕەنگی بۆ دروستکراوە.

منارەی چۆلی لە دوو بەشی پێک دێت:

**بنکەی منارە**: بریتیە لە بەشی خوارەوەی منارە کە بە شێوازی ئەندازیاری دیار ناکەویت چونکە شێوەی ٧ پاڵووە لەوانەشە لەسەرتای خۆی ٨ پاڵوو بووبێت بەڵام بە ھۆکاری دروستکردنی لەپال دیواری مزگەوت بەم شێوازە دروستکراوە چونکە دوای ٧ مەتر دیوارەکە دووبارە دەبێتەوەشێوەیەکی ھەشت پاڵوی رێک. ئەم بەشە کە درێژیەکەی بریتی یە لە ١٥ مەتر دوو دەرگای ھەیە یەکیان ڕۆژاوا و ئەوەی تر رووە و رۆژھەڵات کە ھەر یەکیان پلیکانەیەکی ھەیە بۆ سەرکەوتن بۆ سەرەوەی منارەکە بەشێوازی پێچاو پێچ کە یەکتری نابڕن و ئەوەی لە دەرگایەک سەرکەوتبێت تا کۆتایی منارەکە ئەوی تر نابینێت.
سەرجەم نەخشەکانی ئەم بەشە لە خشتەو تاق و پەنجەرەی داخراو پێک دێت و دوو شریتی ھەیە بە شێوازی پیتەکانی X و W.

**لوولەی منارە**: بریتییە لە بەشی سەرەوەی منارەکە و بە تیرەی ٢١ پێ و بەرزایی ٢٢٫١٠ م راستەوخۆ دەکەوێتە سەر بەشی دووەم و لە شێوەی لوولەیی دایە و لە وانەیە لە کاتی دروستکردن بەرزتر بێت، بەڵام بەھۆی کەشوھەوا و چاکنەکردنەوەی بەشی سەرەوەی رووخا بێت.

## ئەمانەش ببینە
* قەڵای ھەولێر

## سەرچاوەکان

پۆل:نژیاروانیی عەرەبی
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
پۆل:شوێنە مێژووییەکان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
تەورات

**تەورات** (بەئینگلیزی: Torah، بەعیبری: תּוֹרָה؛ *واتا* "فێرکردن")، وشەی تەورات بەعیبری بەواتای فێرکردن یان ئاڕاستەدان دێت (بە وەرگێرانی وشەیی) بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیدارە بە فێرکاری و ئاڕاستەدانی یاساییەوە. تەورات ناوی پێنج پەرتووکی یەکەمی پەرتووکیی پیرۆزی عیبیری (تەناخ) و پەیمانی کۆنە. پەرتووکی پیرۆزی عیبری دابەش دەبێت بۆ سێ بەش، تەورات بەشی یەکەمییەتی، نیڤیئیم (پێغەمبەران) بەشی دووەمییەتی و کیتۆڤیمیش (یان پەڕتووکەکان بەکوردی) بەشی سێیەمییەتی کە بریتییە لە بەشی وێژەیی جوولەکایەتی. 

پۆل:تەورات
پۆل:دەقە ئایینییەکانی یەهوودییەت