open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عەقیدەی مەرزیە

[300px|وێنۆک|وێنەی دەستنووسێکی عەقیدەی مەرزییەی مەولەوی کە لە ئەرشیڤی کۆمیتەی کەلەپووری [ناوەندی فەرھەنگی ھونەریی ڤەژین|ڤەژین وەرگیراوە. دەستنووسەکە لە ساڵی ١٨٦٤دا نووسراوە.]]
**عەقیدەی مەرزییە** (بە عەرەبی: اَلْعَقِیدَةُ الْمَرْضِیَّة) کتێبێکی شێعری کوردیی ناوەندی نووسراوەی مەولەوی کە لە سەر عەقیدە و کەلام نووسراوە. ئەم پەرتووکی ٢٤٥٢ شیعری کوردی تێدایە و لە ساڵی ١٣٥٢ی کۆچی مانگی لەلایەن محیددین سەبری ئەنەعیمی (محي الدّین صبري النّعيمي) لە میسر لە چاپ دراوە. مەلا عەبدولکەریم مودەریس شرۆڤەی لە سەر نووسیوە. شێعرەکانی بە کوردیی ناوەندی لە قاڵبی مەسنەویدا لەسەر وەزنی بڕگەیی نووسراون. عەقیدەی مەرزییە ئاوەھا دەست پێ دەکات:

کتێبەکە لە چەندین بابەتی جۆراوجۆری عەقیدە پێک ھاتووە. نموونەی ئەو بابەتانە بریتین لە ئیمان، ناوەکانی خودا، فریشتەکان، عیلم، قەزا و قەدەر، شەفاعەت و میعراج. یەکێک لە بەیتە بەناوبانگەکانی عەقیدەی مەرزییە دەربارەی ڕووداوی میعراجە کە دەڵێت:

## سەرچاوەکان
* مەولەوی لە ڕادیۆی سۆرانیی ئێراندا
* عەبدولرەحیم مەولەوی تاوگۆزی، *عەقیدەی مەرزییە*، بە شەرحی مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس، بەغدا، ١٩٨٨.
* عەبدولرەحیم مەولەوی تاوگۆزی، *دیوانی مەولەوی*، کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس، سنە، بڵاوکردنەوە کوردستان، ١٣٨٩ هەتاوی.

پۆل:نووسراوەکانی مەولەوی
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە ئایینییەکان
پۆل:نووسراوەکانی مەلا عەبدولکەریم مودەریس
وێنجە

وێنۆک|چەپ|ھەنگێک لە سەر گوڵی وێنجە نیشتوەتەوە
وێنۆک|چەپ|گیای وێنجە، تۆوەکەی و گوڵەکەی
وێنۆک
**وێنجە** یان **ھەسپست** (بە لاتین: medicago sativa) ڕوەکێکە لە دەستەی شەوەرییەکان، کە جووتیاران لە زەویدا دەیچێنن و وەکوو تفاقی ئاژەڵان بە کاری دێنن. مادەکان بۆ یەکەم جار وێنجەیان وەکوو گیایەکی خۆماڵی بۆ تفاقی ئەسپەکانیان سەوز کرد. وێنجە ئەگەر لە زەویی باشدا بچێنرێ ٤ تا ١٠ ساڵ دەڕوێتەوە و ھەر ساڵیش ٤ یان ٥ بەر دەدووردرێتەوە. لە بەر ئەوەی کە پرۆتینی زۆری تێدایە وەکوو باشترین خواردن بۆ ئاژەڵان بە کار دێت. لە کوردەواریدا تەنیا وەکوو تفاق کەڵکی لێ وەردەگیرێ، بەس خەڵک لە زۆرێک لە وڵاتاندا وەکوو سەوزی دەیخۆن.

## سەرچاوە
*  گوڵنامەی کوردی

پۆل:گژوگیاکانی لوبنان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە ئایورڤێدا
پۆل:سەوزەوات
پۆل:تفاقەکان
سووڕەتی نیسا

**[[سوورەت]]ی نیسا** () چوارەم سوورەتی قورئانە و ١٧٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی ئالی عیمران دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام و ژنان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:جیھاد
پۆل:شەریعەتی ئیسلامی
سووڕەتی ئەعراف

**[[سوورەت]]ی ئەعراف** () سوورەتی ٧ی قورئانە و ٢٠٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئەنعام دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ئادەم و حەوا
پۆل:شەیتان
سووڕەتی یوونوس

**[[سوورەت]]ی یوونوس** () سوورەتی ١٠ی قورئانە و ١٠٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی تەوبە دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ھوود

**[[سوورەت]]ی ھوود** () سوورەتی ١١ی قورئانە و ١٢٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی یوونوس دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی یووسوف

**[[سوورەت]]ی یووسوف** () سوورەتی ١٢ی قورئانە و ١١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ھوود دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ڕەعد

**[[سوورەت]]ی ڕەعد** () سوورەتی ١٣ی قورئانە و ٤٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی یووسوف دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئیبراھیم

**[[سوورەت]]ی ئیبراھیم** () سوورەتی ١٤ی قورئانە و ٥٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ڕەعد دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی مائیدە

**[[سوورەت]]ی مائیدە** () سوورەتی ٥ی قورئانە و ١٢٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی نیسا دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئەنعام

**[[سوورەت]]ی ئەنعام** () سوورەتی ٦ی قورئانە و ١٦٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی مائیدە دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی حیجر

**[[سوورەت]]ی حیجر** () سوورەتی ١٥ی قورئانە و ٩٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئیبراھیم دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی نەحل

**[[سوورەت]]ی نەحل** () سوورەتی ١٦ی قورئانە و ١٢٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی حیجر دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ھەنگەکان
سووڕەتی ئیسرا

**[[سوورەت]]ی ئیسرا** () سوورەتی ١٧ی قورئانە و ١١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نەحل دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی کەھف

**[[سوورەت]]ی کەھف** () سوورەتی ١٨ی قورئانە و ١١٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئیسرا دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:مووسا
سووڕەتی مریەم

**[[سوورەت]]ی مریەم** () سوورەتی ١٩ی قورئانە و ٩٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەیییە و دوای سوورەتی کەھف دابەزیوە.

## ھۆکاری دابەزینی ھەندێک لە ئایەتەکانی
### ئایەتی ٥٦ و ٥٧

ئەم ئایەتەی سەرەوە باسی فەزڵ و گەورەییی پێغەمبەر ئیدریس دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی حەج

**[[سوورەت]]ی حەج** () سوورەتی ٢٢ی قورئانە و ٧٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی ئەنبیا دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:حەج
سووڕەتی موئمنوون

**[[سوورەت]]ی موئمنوون** () سوورەتی ٢٣ی قورئانە و ١١٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی حەج دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی نوور

**[[سوورەت]]ی نوور** () سوورەتی ٢٤ی قورئانە و ٦٤ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی موئمنوون دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:شەریعەتی ئیسلامی
سووڕەتی فورقان

**[[سوورەت]]ی فورقان** () سوورەتی ٢٥ی قورئانە و ٧٧ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نوور دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی شوعەرا

**[[سوورەت]]ی شەعورا** () سوورەتی ٢٦ی قورئانە و ٢٢٧ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی فورقان دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
سووڕەتی نەمل

**[[سوورەت]]ی نەمل** () سوورەتی ٢٧ی قورئانە و ٩٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی شەعەرا دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:سولەیمان
پۆل:مووسا
سووڕەتی تاھا

**[[سوورەت]]ی تاھا** () سوورەتی ٢٠ی قورئانە و ١٣٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی مریەم دابەزیوە.

## گەورەی سووڕەتەکە
لە ئەبی ئەمامە لە پێغەمبەرەوە (سەلامی خوای لەسەر بێت) دەگێڕێتەوە:هەموو قورئانێک لەسەر خەڵکی بەهەشت دائەنرێ، بۆیە هیچ شتێکی لێ ناخوێننەوە جگە لە تاها و یاسین چونکە لە بەهەشتدا دەیانخوێننەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:مووسا
سووڕەتی قەسەس

**[[سوورەت]]ی قەسەس** () سوورەتی ٢٨ی قورئانە و ٨٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نەمل دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی عەنکەبووت

**[[سوورەت]]ی عەنکەبووت** () سوورەتی ٢٩ی قورئانە و ٦٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی قەسەس دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ڕووم

**[[سوورەت]]ی ڕووم** () سوورەتی ٣٠ی قورئانە و ٦٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی عەنکەبووت دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی لوقمان

**[[سوورەت]]ی لوقمان** () سوورەتی ٣١ی قورئانە و ٣٤ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ڕووم دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئەنبیا

**[[سوورەت]]ی ئەنبیا** () سوورەتی ٢١ی قورئانە و ١١٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی تاھا دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ئیسحاق
پۆل:یەعقووب
پۆل:نووح
پۆل:سولەیمان
سووڕەتی سەجدە

**[[سوورەت]]ی سەجدە** () سوورەتی ٣٢ی قورئانە و ٣٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی لوقمان دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئەحزاب

**[[سوورەت]]ی ئەحزاب** () سوورەتی ٣٣ی قورئانە و ٧٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی سەجدە دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ئیسلام و ژنان
پۆل:جیھاد
سووڕەتی سەبا

**[[سوورەت]]ی سەبا** () سوورەتی ٣٤ی قورئانە و ٥٤ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئەحزاب دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:سولەیمان
سووڕەتی فاتر

**[[سوورەت]]ی  فاتر** () سوورەتی ٣٥ی قورئانە و ٤٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی سەبەئ دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی یاسین

**[[سوورەت]]ی یاسین** () سوورەتی ٣٦ی قورئانە و ٨٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی فاتر دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی سافات

**[[سوورەت]]ی سافات** () سوورەتی ٣٧ی قورئانە و ١٨٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی یاسین دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ساد

**[[سوورەت]]ی ساد** () سوورەتی ٣٨ی قورئانە و ٨٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی سافات دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:سولەیمان
پۆل:شەیتان
سووڕەتی زومەر

**[[سوورەت]]ی زومەر** () سوورەتی ٣٩ی قورئانە و ٧٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ساد دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:میتۆلۆژیای ئیسلامی
سووڕەتی غافر

**سوورەتی غافر** () سوورەتی ٤٠ی قورئانە و ٨٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی زومەر دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی فوسلەت

**[[سوورەت]]ی فوسلەت** () سوورەتی ٤١ی قورئانە و ٥٤ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی موئمن دابەزیوە.

حمٓ (فصلت :١)

سه‌رنجی سه‌ره‌تای سووره‌تی (البقرة) بده‌.

تَنزِيلٞ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ (فصلت :٢)

ئه‌م قورئانه‌ دابه‌زێنراوه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاری خاوه‌ن به‌زه‌یی و میهره‌بانه‌وه‌.

كِتَٰبٞ فُصِّلَتۡ ءَايَٰتُهُۥ قُرۡءَانًا عَرَبِيّٗا لِّقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ (فصلت :٣)

کتێبێکه‌؛ ئایه‌ت و فه‌رمانه‌کانی به‌ش کراوه‌ و جیاکراوه‌ته‌وه‌ (ئیمان وکوفر، حه‌ڵاڵ وحه‌رام چاکه‌ وخراپه‌...هتد)، قورئانێکه‌ به‌ عه‌ره‌بیه‌کی ڕه‌وان بۆ که‌سانێک که‌ ده‌یزانن و شاره‌زاییان هه‌یه‌ (له‌ زمانه‌وانی و زانسته‌کان).

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی شوورا

**[[سوورەت]]ی شوورا** () سوورەتی ٤٢ی قورئانە و ٥٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی فوسلەت دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی جاسیە

**[[سوورەت]]ی جاسیە** () سوورەتی ٤٥ی قورئانە و ٣٧ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی دوخان دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئەحقاف

**[[سوورەت]]ی ئەحقاف** () سوورەتی ٤٦ی قورئانە و ٣٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی جاسیە دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:سوورەتی مەککی
سووڕەتی محەممەد

**[[سوورەت]]ی محەممەد** () سوورەتی ٤٧ی قورئانە و ٣٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی ئەحقاف دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:جیھاد
سووڕەتی فەتح

**[[سوورەت]]ی فەتح** () سوورەتی ٤٨ی قورئانە و ٢٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی محەممەد دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:جیھاد
پۆل:حەج
سووڕەتی حوجورات

**[[سوورەت]]ی حوجورات** () سوورەتی ٤٩ی قورئانە و ١٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی فەتح دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی قاف

**[[سوورەت]]ی قاف** () سوورەتی ٥٠ی قورئانە و ٤٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی حوجورات دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی دوخان

**[[سوورەت]]ی دوخان** () سوورەتی ٤٤ی قورئانە و ٥٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی زوخروف دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی زوخروف

**[[سوورەت]]ی زوخروف** () سوورەتی ٤٣ی قورئانە و ٨٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەیییە و دوای سوورەتی شوورا دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی زاریات

**[[سوورەت]]ی زاریات** () سوورەتی ٥١ی قورئانە و ٦٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی قاف دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی قەمەر

**[[سوورەت]]ی قەمەر** () سوورەتی ٥٤ی قورئانە و ٥٥ ئایەتە.له‌ جوزئی(٢٧). به‌ كاری ڕابردو ده‌ستی پێكردوه‌،به‌باسكردنی دیارده‌ی كه‌رتبونی مانگ: {اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ} سوورەتێکی مەککەییشە و دوای سوورەتی ‏النجم دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ڕەحمان

**[[سوورەت]]ی ڕەحمان** () سوورەتی ٥٥ی قورئانە و ٧٨ ئایەتە. له‌جوزئی (٢٧).سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی قەمەر دابەزیوە.وه‌{فَبِأَيِّ آَلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}(٣١)جار له‌م سوره‌ته‌داهاتوه‌.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی واقیعە

**[[سوورەت]]ی واقیعە** () سوورەتی ٥٦ی قورئانە و ٩٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ڕەحمان دابەزیوە. له‌ جوزئی(٢٧) قورئاندا هاتوه‌. به‌شێوا‌زی‏(شرط)ده‌ستی پێكردوه‌ كه‌ خودای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمێتج{إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ}.له‌م سوره‌ته‌دا ‏لفظ الجلاله باس نه‌كراوه‌،‏الواقعة یه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌كانی ڕۆژی دوایی له‌ئاینی ئیسلام.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی حەدید

**[[سوورەت]]ی حەدید** () سوورەتی ٥٧ی قورئانە و ٢٩ ئایەتە. كۆتا سوره‌ته‌ له‌ جوزئی(٢٧)،وه‌یه‌كێكه‌له‌"المُسبِّحات"كه‌ ئه‌وسوروتانه‌ن كه‌به‌ ته‌سبیحكردن یادكردنه‌وه‌ی خوای په‌روه‌ردگار ده‌ست پێده‌كه‌ن. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی واقیعە دابەزیوە. ئه‌م سوره‌ته‌ پله‌كانی باوه‌ڕداران له‌خۆده‌گرێت له‌نێوان ‏ايمان و باوه‌رپێ كردن و جیهاد.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی موجادەلە

**[[سوورەت]]ی موجادەلە** () سوورەتی ٥٨ی قورئانە و ٢٢ ئایەتە. یه‌كه‌م سوره‌تی جوزئی(٢٨)ته‌،‏به‌شێوازی توكيد ده‌ستی پێكردوه‌ خودای گه‌وره‌ده‌فه‌رمێت«قَدْ سَمِعَ».وه‌ له‌ هه‌مو ئایه‌ته‌كانیدا ‏لفظ الجلاله باسكراوه.سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی حەدید دابەزیوە. وه‌به‌ناوی(‏المجادلة)ناونراوه‌ له‌ژێر ڕۆشنای ئه‌و چیرۆكی ئه‌و ئافره‌ته‌ی كه‌ ده‌مه‌قاڵێی له‌گه‌ڵ پێغمبه‌ر (د.خ) به‌ناوی ‏خوله بنت ‏ثعلبة.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی حەشر

**[[سوورەت]]ی حەشر** () سوورەتی ٥٩ی قورئانە و ٢٤ ئایەتە. له‌ جوزئی(٢٨)داهاتوه‌، وه‌یه‌كێكه‌ له‌"المُسبِّحات"كه‌ ئه‌وسوره‌تانه‌ن كه‌ به‌یادوته‌سبیحی خوایپه‌روه‌ردگار ده‌ستپێ ده‌كه‌ن به‌كار ڕابردوی  " سَبَّحَ "یه‌كێكه‌ له‌شێوازه‌كانی ‏ثناءوتسبيح  سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی موجادەلە دابەزیوە. ‏والحشریه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌كانی ڕۆژی دوایی له‌ئاینی ئیسلامدا.

## هۆكاری دابه‌زین

ئه‌م سوره‌ت له‌ڕوداوی ‏بني النضير-كه‌گه‌ڕه‌كیك بووله‌ گه‌راكه‌كانی(یه‌هود)له‌ساڵی٤ی كۆچی.كه‌ باسله‌ چۆنیاتی ڕودانه‌كه‌ وه‌بۆ چی بوو وه‌چی سزاكه‌بو.

هۆی ناونان

به‌وناوه‌وه‌ ناونراچونكه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌و كه‌سه‌بو كه‌ یه‌هودی حه‌شركرد له‌ده‌ره‌وه‌ی شار. وه‌هه‌رئه‌وه‌ كه‌ ته‌واوی خڵكی حه‌شر ده‌كات له‌ڕۆژی دوایی بۆمه‌به‌ستی لێپچینه‌وه‌
## سەرچاوەکان



پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی توور

**[[سوورەت]]ی توور** () سوورەتی ٥٢ی قورئانە و ٤٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی زاریات دابەزیووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەدیەن
پۆل:مووسا
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:کێوە پیرۆزەکان
سووڕەتی نەجم

**[[سوورەت]]ی نەجم** () سوورەتی ٥٣ی قورئانە و ٦٢ ئایەتە. له‌ جوزئی (٢٧)داهاتوه‌.ده‌ستی پێكردوه‌ به‌ شێوازی(قسم)  كه‌ خودای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمێت{وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى} .سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ‏الإخلاص دابەزیوە.

## هۆكاری دابه‌زین

ابن عطية الأندلسي:ده‌فه‌رمێت... هۆكاری دابه‌زینه‌كه‌ی ئه‌وه‌بووكه‌ بێباوه‌ران ده‌یانگوت موحه‌مه‌د  قورئان دفه‌رمێت وه‌ قسه‌كانی ناویشی به‌خۆی ده‌یانخوڵقێنێت پاشان ئه‌م سوره‌ته‌ دابه‌زی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی مومتەحنە

**[[سوورەت]]ی مومتەحنە** () سوورەتی ٦٠ی قورئانە  له‌جوزئی(٢٨)و ١٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی حەشر دابەزیوە.به‌ شێوازی‏(نداء)ده‌ستی پێكردوه‌ كه‌خودای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رمێت﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾. ئایه‌تی یه‌كه‌می ئه‌م سوره‌ته‌ به‌درێژترین ئایه‌تی ده‌سپێكی سوره‌ت داده‌نرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی سەف

**[[سوورەت]]ی سەف** () سوورەتی ٦١ی قورئانە و ١٤ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی مومتەحنە دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی جومعە

**[[سوورەت]]ی جومعە** () سوورەتی ٦٢ی قورئانە و ١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی سەف دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ھەینی
سووڕەتی مونافقوون

**[[سوورەت]]ی مونافقوون** () سوورەتی ٦٣ی قورئانە و ١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی جومعە دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی تەغابون

**[[سوورەت]]ی تەغابون** () سوورەتی ٦٤ی قورئانە و ١٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی مونافقوون دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی تەڵاق

**[[سوورەت]]ی تەڵاق** () سوورەتی ٦٥ی قورئانە و ١٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی تەغابون دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ئیسلام و ژنان
سووڕەتی قەڵەم

**[[سوورەت]]ی قەڵەم** () سوورەتی ٦٨ی قورئانە و ٥٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی مولک دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی نووح

**[[سوورەت]]ی نووح** () سوورەتی ٧١ی قورئانە و ٢٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی مەعارج دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:نووح
سووڕەتی جن

**[[سوورەت]]ی جن** () سوورەتی ٧٢ی قورئانە و ٢٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نووح دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:میتۆلۆژیای ئیسلامی
پۆل:جنۆکە
سووڕەتی موزەمل

**[[سوورەت]]ی موزەمل** () سوورەتی ٧٣ی قورئانە و ٢٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی جن دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی مودەسر

**[[سوورەت]]ی مودەسر** () سوورەتی ٧٤ی قورئانە و ٥٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی موزەمل دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی قیامەت

**[[سوورەت]]ی قیامەت** () سوورەتی ٧٥ی قورئانە و ٤٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی مودەسر دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی تەحریم

**[[سوورەت]]ی تەحریم** () سوورەتی ٦٦ی قورئانە و ١٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی تەڵاق دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:جیھاد
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:ئیسلام و ژنان
پۆل:ژینی محەممەد
پۆل:خێزانەکانی محەممەد
سووڕەتی مولک

**[[سوورەت]]ی مولک** () سوورەتی ٦٧ی قورئانە و ٣٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی تەحریم دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئینسان

**[[سوورەت]]ی ئینسان** () سوورەتی ٧٦ی قورئانە و ٣١ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی قیامەت دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی مورسەلات

**[[سوورەت]]ی مورسەلات** () سوورەتی ٧٧ی قورئانە و ٥٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئینسان دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی نەبەء

**[[سوورەت]]ی نەبەء** () سوورەتی ٧٨ی قورئانە و ٤٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی مورسەلات دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی نازیعات

**[[سوورەت]]ی نازعات** () سوورەتی ٧٩ی قورئانە و ٤٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نەبەء دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ژیانی دوای مردن
سووڕەتی عەبەس

**[[سوورەت]]ی عەبەس** () سوورەتی ٨٠ی قورئانە و ٤٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نازعات دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ژیانی دوای مردن
پۆل:ژینی محەممەد
پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
سووڕەتی موتەفیفین

**[[سوورەت]]ی موتەفیفین** () سوورەتی ٨٣ی قورئانە و ٣٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئینفتار دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئینشقاق

**[[سوورەت]]ی ئینشقاق** () سوورەتی ٨٤ی قورئانە و ٢٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی موتەففین دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی بورووج

**[[سوورەت]]ی بورووج** () سوورەتی ٨٥ی قورئانە و ٢٢ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئینشقاق دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ژیانی دوای مردن
سووڕەتی تارق

**[[سوورەت]]ی تارق** () سوورەتی ٨٦ی قورئانە و ١٧ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی بورووج دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئەعلا

**[[سوورەت]]ی ئەعلا** () سوورەتی ٨٧ی قورئانە و ١٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی تارق دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی غاشیە

**[[سوورەت]]ی غاشیە** () سوورەتی ٨٨ی قورئانە و ٢٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئەعلا دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئینفتار

**[[سوورەت]]ی ئینفتار** () سوورەتی ٨٢ی قورئانە و ١٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی تەکویر دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی تەکویر

**[[سوورەت]]ی تەکویر** () سوورەتی ٨١ی قورئانە و ٢٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی عەبەس دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی فەجر

**[[سوورەت]]ی فەجر** () سوورەتی ٨٩ی قورئانە و ٣٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی غاشیە دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
سووڕەتی بەلەد

**[[سوورەت]]ی بەلەد** () سوورەتی ٩٠ی قورئانە و ٢٠ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی فەجر دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ژیانی دوای مردن
سووڕەتی شەمس

**[[سوورەت]]ی شەمس** () سوورەتی ٩١ی قورئانە و ١٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی بەلەد دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:قورئان
پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی دۆحا

**[[سوورەت]]ی دۆحا** () سوورەتی ٩٣ی قورئانە و ١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی لەیل دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی لەیل

**[[سوورەت]]ی لەیل** () سوورەتی ٩٢ی قورئانە و ٢١ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی شەمس دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی عەلەق

**[[سوورەت]]ی عەلەق** () سوورەتی ٩٦ی قورئانە و ١٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی تین دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:٦٠٩
پۆل:ژینی محەممەد
سووڕەتی قەدر

**[[سوورەت]]ی قەدر** () سوورەتی ٩٧ی قورئانە و ٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی عەلەق دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ڕەمەزان
سووڕەتی بەیینە

**[[سوورەت]]ی بەیینە** () سوورەتی ٩٨ی قورئانە و ٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی قەدر دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی زەلزەلە

**[[سوورەت]]ی زەلزەلە** () سوورەتی ٩٩ی قورئانە و ٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی بەیینە دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی عادیات

**[[سوورەت]]ی عادیات** () سوورەتی ١٠٠ی قورئانە و ١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی زەلزەلە دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی قارعە

**[[سوورەت]]ی قارعە** () سوورەتی ١٠١ی قورئانە و ١١ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی عادیات دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:ژیانی دوای مردن
سووڕەتی ئینشراح

**[[سوورەت]]ی ئینشراح** () سوورەتی ٩٤ی قورئانە و ٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی زوحا دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی تین

**[[سوورەت]]ی تین** () سوورەتی ٩٥ی قورئانە و ٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئینشراح دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی تەکاسور

**[[سوورەت]]ی تەکاسور** () سوورەتی ١٠٢ی قورئانە و ٨ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی قارعە دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی عەسر

**[[سوورەت]]ی عەسر** () سوورەتی ١٠٣ی قورئانە و ٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی تەکاسور دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ھومەزە

**[[سوورەت]]ی ھومەزە** () سوورەتی ١٠٤ی قورئانە و ٩ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی عەسر دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی فیل

**[[سوورەت]]ی فیل** () سوورەتی ١٠٥ی قورئانە و ٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ھومەزە دابەزیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی قورەیش

**[[سوورەت]]ی قورەیش** () سوورەتی ١٠٦ی قورئانە و ٤ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی فیل دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:قوڕەیش
سووڕەتی کافیروون

**[[سوورەت]]ی کافروون** () سوورەتی ١٠٩ی قورئانە و ٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی کەوسەر دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی نەسر

**[[سوورەت]]ی نەسر** () سوورەتی ١١٠ی قورئانە و ٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەدینەییە و دوای سوورەتی کافروون دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی مەسەد

**[[سوورەت]]ی مەسەد** () سوورەتی ١١١ی قورئانە و ٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی نەسر دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ئیخلاس

**[[سوورەت]]ی ئیخلاس** () سوورەتی ١١٢ی قورئانە و ٤ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سورەتی مەسەد دابەزیوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:داڕێژە ئیسلامییەکان
سووڕەتی فەلەق

**[[سوورەت]]ی فەلەق** () سوورەتی ١١٣ی قورئانە و ٥ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ئیخلاس دابەزیوە.

## دەقی سوورەتی فەلەق و وەرگێڕاوی مامۆستا هەژار
بسم الله الرحمن الرحيم
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ (1) مِن شَرِّ مَا خَلَقَ (2) وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ (3) وَمِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ (4) وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ (5)

وەناو خودا کە دەهندە و دلۆڤانە
بێژە: من خۆ دەپارێزم لە وەدیهێنی زا لە ماک (1)
لە وەزەنی هەرچی دوروستی کردووە (2)
لە ڕوشەی شەو، کاتێ تاریکایی دادێ؛ (3)
لە تۆشی جادۆگەرانی پف دەکەنە چەند گرێیەک؛(4)
لە گێچەڵی ئێرەیی بەر، وەختێ کە ئێرەیی دەبا(5)
'' 
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ناس

**[[سوورەت]]ی ناس** () سوورەتی ١١٤ی قورئانە و ٦ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی فەلەق دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی ماعوون

**[[سوورەت]]ی ماعوون** () سوورەتی ١٠٧ی قورئانە و ٧ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی قورەیش دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
سووڕەتی کەوسەر

**[[سوورەت]]ی کەوسەر** () سوورەتی ١٠٨ی قورئانە و ٣ ئایەتە. سوورەتێکی مەککەییە و دوای سوورەتی ماعوون دابەزیوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:فاتیمە
دراوی پیسبوو

توێژینەوە دەری دەخات کە ڕێژەیەکی زۆری کاغەزی دراو پاشماوەی کۆکاینی لەسەرە. لەگەڵ ڕێژەیەکی کەمتری دراوی پیسبوو بە مادەی هۆشبەری وەک هێرۆین، مۆرفین یاخود ڤایرۆسی جگەر. ئەم پیسبوونەش زیاتر بەهۆی ئاڵوگۆڕی دراو لەنێوان بەکارهێنەرانی مادەی هۆشبەر یاخود هەڵمژینی کۆکاین بەهۆی لوولکردنی کاغەزی دراوەوە دەبێت. وە پێچانەوە و تێکەڵکردنی دراو لەلای بانکەکان و هاوڵاتیان دەبێتە هۆی زیاتر گواستنەوەی ماددەی هۆشبەر، بەکتریا و ڤایرۆس.
کاغەزی دراو دەشێت ببێتە هۆی گواستنەوەی بەکتریا لەجۆری ستافیلۆکۆکەس ئۆریۆس یان نیومۆنیا بەڵام خۆشبەختانە کۆکاین لە دراوەکان نابێتەوە. سەرەڕای ئەوەش ڕێژەکەی هێندە کەمە کە هیچ زیانێکی تەندرووستی نییە.

## لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
لە توێژینەوەیەک کە لە گۆڤارێکی زانستی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەرچووە، دەرکەوتووە کە ٪٩٢ی دۆلاری ئەمریکی پیسبووە بە پاشماوەی کۆکاین. دراوەکان لە نێوان ٠.٠١ - ٩٩٢.٧٢ مایکرۆگرام پیسبوون بە مادەی کۆکاین. هێرۆینیش لە نێوان ٠.٠٣ - ١٦٨.٥ مایکرۆگرام لەسەر دراوەکان دۆزراونەتەوە.
لە توێژینەوەیەکی تر لە چیکاگۆ دەرکەوتووە کە لە هەر پێنج کاغەزی دۆلارێک، چواریان پاشماوەی کۆکاینی لەسەر بووە. توێژینەوەی تریش لە شارەکانی تر هەمان ئەنجامیان دەرخستووە. وە ئەوەشیان دەرخستووە کە ئەگەر چی ئەو دراوە پیسبووانە بە کۆکاین بە دەستەوە بگریت ئەوە هیچ پاشماوەیەکی کۆکاین بە دەستەوە جێ نامێنێ. مادەی کۆکاین دەنووسێت بە ڕەنگی سەوزەی سەر دراوەکانەوە و بە هیچ شێوەیەک لێنابێتەوە.

## لە شانشینی یەکگرتوو
٪٨٠ی دراوی بریتانیا ئەو جۆرە ماددانەی لەسەر بووە. توێژینەوەیەکی تر لە ساڵی ١٩٩٩ دەریخستووە کە ڕێژەیەکی زۆر لەوە زیاتر دراوی پیسبوو هەیە بەوەی کە ٥٠٠ دانە لەو کاغەزی دراوانەی پشکنراون، تەنها ٤ دانەیان پیسبوو نەبوون.

## لە وڵاتانی تر
پیسبوونی دراو وای لە هەندێ وڵاتی وەکو ئۆسترالیا کردووە کە دراوی پلاستیکی چاپ بکات لە ساڵی ١٩٨٨. ئەم جۆرە دراوانە نابنە هۆی کۆبوونەوەی پاشماوەی مادەی هۆشبەر. ئێستا وڵاتانی ئۆسترالیا، ئیسرائیل، مالیزیا، مەکسیک، ڕۆمانیا دراوی پۆلیمەری درووست دەکەن.

پۆل:دراو
پۆل:تاوان
پۆل:ئەفسانە شارییەکان
گوڵ

وێنۆک|چەندین گوڵ

**گوڵ** یان **کولیلک** بەشی زایەندی ڕووەکەکانە. ئەرکی ژینناسییانەی گوڵ بەرھەم ھینانی نەسڵە داھاتووەکانی ژیانی ڕووەکە. گوڵ جگە لە ئەو ڕۆڵەی کە لە ژینی ڕووەکاندا بوویەتی، لە مێژووی مرۆڤیشدا ڕۆڵیکی گرنگی بووە و ھەموو کات سەرچاوەیەک بۆ دەربڕینی ھەستی جوانیناسی و خۆشەویستیی مرۆڤ بووە.

## بەشەکانی گوڵ
وێنۆک|چەپ|بەشەکانى گوڵێکى پێگەیشتوو

ڕووەکزانان وایدادەنێن کە گوڵەکان لقی یەکجار تایبەتمەندن. بەشەکانی گوڵ بریتین لە گەڵای تایبەتمەند، کۆتایی سەرەوەی ئەو لقەی کە گوڵ ھەڵدەگرێت ھەڵدەئاوسێت بە تەخت (Receptacle) ناودەبرێت.
بەشەکانی گوڵ بەشێوەی چوار بازنەی ھاوچەقن، کاسەکان (Sepals) بازنەی دەرەوە پێکدێنن دوورترین بازنەی گوڵە. کە بەشەکانی دیکەی گۆپکەی گوڵ دەپارێزێت پێش کردنەوەیان، پەڕەکانی گوڵ (Petals)، بازنەی دووەم دەگرێتەوە. زۆربەی ئەو گوڵانەی کە پەڕینیان بەھۆی گیانەوەرانەوە تێدا ڕوودەدات پەڕەی گوڵی ڕەنگاوڕەنگ و بریقەداریان ھەیە بەڵام ئەو دوو بازنەیەی کە نزیکترن لە ناوەوەی بەشەکانی گوڵ، پێکھاتووی زۆر بوونیان تێدایە. پێکھاتووی نێرینە کە بە نێرەک (Stamens) ناودەبرێت و پێکدێت لە پۆرگ (Anther) و دەزوولە(Filament)، پۆرگ سپۆڕدانی سپۆری نێرینەی تێدایە کە دەگۆڕێت بۆ دەنکە ھەڵاڵە. وە ئەو دەزوولەیەی کە لە قەدۆکە دەچێت و پۆرگ ھەڵدەگرێت. نزیکترین بازنە، لە ڕووی ناوەوە ئەو زۆربوونە پێکھاتە مێیانەی تێدایە کە پێیان دەڵێن کاریلەکان Carpels. یەک کارپل یان چەند کارپلێک پێکەوە یەکدەگرن بۆ پێکھێنانی ئەو پێکھاتەیەی ناودەبرێت بە مێیەک (Pistil). وە بنکە فراوانەکەی مێیەک پێی دەڵێن ھێلکەدان (Ovary).
قەڵەم (Style) کە لە قەدۆکە دەچێت، لە ھێلکەدانەوە پەیدا دەبێت و لوتکەی کە بە کۆسپ (Stigma) ناو دەبرێت کە لینج و کوڵکدارە بۆ ئەوەی دەنکە ھەڵاڵەکانی پێوە بنووسێت. زۆربەی جۆرەکانی ڕووەکە گوڵدارەکان گوڵێک ھەڵدەگرن نێرەک و مێیەکی پێکەوە تێدایە بەڵام ھەندێ جۆری دیکە گوڵکانیان تەنھا نێرەکی تێدایە ( گوڵەکانیان نێرەکین ) یان تەنھا مێیەکی تێدایە (گوڵەکانیان مێیەکین).

## سەرچاوە
کتێبی زیندەزانی، پۆلی یانزە، وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی  کوردستان

پۆل:ڕوەکە باخییەکان
پۆل:ڕوەکەکان
پۆل:گوڵەکان
پۆل:ھێماکان
نیسک

وێنۆک|سێ جۆر نیسک

**نیسک** یان بە کوردی باشوور و له‌کی **نوژی**(بە لاتینی: *lens culinaris*) دانەوێڵەیەکی بەری گیای نیسک و لە بنەماڵەی فاباسیایە. نیسک بە کوڵاوی بۆ خواردن بە کار دێت و چێشتی لێ ساز دەکرێ. قازانجی زۆری بۆ لەش ھەیە، سەرچاوەیەکی زۆر دەوڵەمەندی پرۆتین و ڤیتامینەکانەکانی گرووپی بی و سییە.

## سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی 

پۆل:دانەوێڵەکان
پۆل:ڕوەکەکان
چنار

وێنۆک|دارەچنارێک لە کوردستان

**چنار** دارێکی باڵابەرزی توێکڵ چەرمووە لە تیرەی **چنارەکان**. داری چنار زۆر بەکەڵک و خۆڕاگرە و بۆ سازکردنی ماڵ، درگا و کەرەستەی ناو ماڵ و شتی دیکە کەڵکی لێ وەردەگیرێ. بە پێی دابەش کردن، چنار ١٥ جۆری ھەیە و ئەم جۆرانەی چنار لە کوردەواریدا ناسراون: تەبرێزی، سپی چنار، سوورەچنار، چناری جەوھەردار، کوڵکەچنار یان کۆڵکەچنار (ئەمەیان جۆرێکی خراپی چنارە).

## قازانجی دەرمانی
توێکڵی دارچنار بۆ دەرمانی پەڵەی سەر پێستی لەش کە زۆرتر لە دەوری ملدا پەیدا دەبێ و ھەروەھا گەڵاکەی بۆ نەخۆشیی قوڕگ (گەروو) و دەنگ نووسان بە کەڵکە. دارەکە، کوڵێندراوی توێکڵی چنار لە نێو سرکەدا بۆ دەرمانی سڵچوون دەبێ. لە ھێندێک ناوچەدا ڕیشووەکەی بۆ دەرمانی پێوەدان بە کار دێنن.

## سەرچاوەکان
گوڵنامەی کوردی

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور
پۆل:دارە ڕازاوەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
گۆیژ

وێنۆک|جۆرەکانی گوێژ

**گۆیژ**، **گۆیژ** یان **بلچ**  بەری دارگۆیژە. دارگۆیژ دارێکی خۆڕسکە لە تیرەی گوڵ سوورەکان و بە پاییزاندا بەرەکەی پێ دەگات. لە کوردستاندا دوو جۆری هەیە، گۆیژە سوورە (بلچە سوور) و گۆیژە زەردە (بلچە زەرد) بوونیان ھەیە. دارگۆیژ دارێکی دڕکنە و گوڵەکانی چەرموون و لق و پۆشی دڕکنە. بەرێک دەگرێت تۆزێک لە نۆک گەورەترە. پاییز درەنگان پێ دەگا و بە ڕەنگی زەرد و سوور و ڕەشیش ھەیە. لە نێو بەرەکەشیدا چەند دانە ناوکی ڕەق ھەیە. لە وەرزی پاییزاندا بلچ یەکێک لە بەرخۆشەکانە کە خەڵکی حەزی لێ دەکەن و منداڵن دەڕۆن دیھێنەوە.

وێنۆک|داری گۆیژە زەردە
وێنۆک|گوڵی داری گۆیژە زەردە لە بەهاردا

## سەرچاوەکان
* بلچ لە گوڵنامەی کوردیدا
* بلچەسوور لە گوڵنامەی کوردیدا


پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکانی خوڕۆکیی
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:ڕوەکە خۆرەنییەکان
سادق زیباکەلام

وێنۆک|سادق زیباکەلام لە ساڵی ٢٠١٣دا

**سادق زیباکەلام مۆفرەد** (لەدایکبووی ١٩٤٨ لە تاران) لێکۆڵەر، مامۆستای زانکۆ و نووسەری ئێرانیە. زیباکەلام خاوەنی بڕوانامەی دوکتورا لە زانکۆی برادفۆردی ئینگلستانە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
حافز نازری

**حافز نازری** مۆسیقار و گۆرانیبێژی کوردی خەڵکی شاری کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و کوڕی شارام نازری گۆرانیبێژی بەناوبانگی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

ئەو لە ساڵی ٢٠١٤دا لەگەڵ باوکی لە چەند شاری ئەمریکا دا کۆنسێرتی بەڕێوە برد. ھەروەھا لە ئەلبۆمێکی بە ناوی untold (واتە نەوتراوە) بڵاو کردەوە کە سەرنجی زۆری ڕاکێشا. حافز نازری وتوویەتی بۆ ئەوەی کە بگاتە ئەم پلەیە لە مۆسیقا وەکوو جەنگاورێکی کورد خەباتی کردوە.

## سەرچاوەکان
* کۆنسێرتی نازرییەکان لە ئەمریکا
* واشینتۆن پۆست
* وتووێژ لەگەڵ حافزی نازری NNS ROJ

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:ژەنیارانی کورد
ھێرۆ

وێنۆک|گوڵی ھێرۆ

**ھێرۆ**، **گوڵە ھێرۆ**، **ھەڵمەڵە** یان **ھەرمەڵە**، ڕووەکێکە لە تیرەی ھەرمەڵەیەکان (Malvaceae) و لە بنەماڵەی ئالسیا. ئەم گوڵە لە کوردستاندا بە چەندین رەنگ لە دەست پێکردنی بەھاردا شین دەبێ، گوڵێکی ناسک و گەورە دەگرێ. سێ ڕەنگی سەرەکی مۆر، سپی و زەردی ھەیە و باڵای تا یەک تا دوو مەتر بەرز دەبێ. تەمەنی گوڵەکەی نزیکی ٢٥ ڕۆژە. ھێرۆ بۆ دەرمانی ھەڵامەت و کەمکردنەوەی ژان دەشێ. ئەم گوڵە ڕەنگ و ڕەواڵەتێکی جوانی ھەیە، بەس بۆنی نیە، نالی لە بەیتێکدا دەڵێ:



نەمبیستووە ھەرگیز  لەدەمت بێنی وەفایێ
ھەرچەندە سەراپا گوڵی، ئەمما گوڵی ھێرۆ



## جۆرەکانی گوڵە هێرۆ
گوڵى هێرۆجۆرى زۆرەلە كوردستاندا: 
#ھێرۆى كوردى جۆرى قوڵ—خطمية الكردية نويع العمقية–Alcea kurdica subsp.coelesyiraca
#ھێرۆى كوردى جۆرى قەلەمونى –خطمية الكردية نويع القلمونية –Alcea kurdica subsp. antilibanotica
#ھێرۆى پزيشكى –الخطمي المخزني —Alcea officinalis
#ھێرۆى گوڵباخى –الخطمية الوردية   — Alcea rosea
#ھێرۆى جووتساڵان(دووساڵانە)–الخطمية ثنائية الحول —Alcea biennis
## پێشانگا
پەڕگە:Hollyhock - Kolkata 2011-02-25 1734.JPG| .
پەڕگە:Alcea rosea3 ies.jpg|
پەڕگە:Alcea rosea nigra.JPG|
پەڕگە:Alcea Rosea Hollyhocks flower plant.jpg|
پەڕگە:Alcea Rosea Hollyhocks flower plant - Closer look.jpg|
پەڕگە:Alcea Flower Seed Under Microscope.png|تۆوی گوڵە ھێرۆ لەژێر وردبین

## سەرچاوەکان
* گوڵنامەی کوردی 
* دیوانی نالی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریم مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦
* فەرھەنگى گيا دەرمانيەكانى كوردستان فارسى –كوردى سەيد شەهاب خزرى
* سروشت وتەندروستى، صالح عبداللة ابراهيم

پۆل:ڕوەکە باخییەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گوڵەکان
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
جۆرج کلونی

**جۆرج کلۆنی** (). لە ڕێکەوتی ٦ ئایاری ساڵی ١٩٦١ لە لێکسنگنتۆن - کێنتەکی لە بنەماڵەیەکی ناودار لە دایک بووە. کوڕی ڕۆژنامەنوس نیک کلونی و خاتونی نمایشکاری پۆشاک نینا کلونی یە و خێزانێکی کاسۆلیکین. بەھۆی پیشەکەی باوکییەوە جۆرج ناچار چەند جارێک لەگەڵ خوشکە گەورەکەیدا (ئادا) بۆ جەند ناوچەیەک دەڕۆن و لەوێ دەمێننەوە. لە ساڵی ١٩٧٤ بە یەکجاری لە ناوچەی (ئابا) لە کێنتەکی نیشتە جێ دەبن. جۆرج پاش ماوەیەک خولیای یاری پەیسبۆڵ دەبێت، بەڵام زۆر ناخایەنێت کە خۆی لە بواری فیلم و درامادا دەبینێتەوە. یەکەم دەرکەوتنی جۆرج لە کورتە فیلمێک بوو بە ناوی سێنتێنیاڵ(Centennial) لە ساڵی ١٩٧٨. پاشان وردە وردە ھەنگاوی نا بۆ پێشەوەو لە چەندین کاری تردا بەشداری کردوو بووە یەکێک لە ئەستێرە ناودارەکانی ھۆڵیود. لە ساڵی ١٩٨٩–١٩٩٣ جۆرج ھاوسەرگیری کرد لەگەڵ خاتونی ئەکتەر (تالیا بالسام) بەڵام جیا بوونەوە. پاشان چەند جارێک کەوتووەتە داوی خۆشەویستی جەند کەسێکی ترەوەو دواترینیان پارێزەرێکی بەڕەچەڵەک لوبنانی بەریتانییە بەناوی (ئەمەل ئەلامودین) ڕێکەوتی ٨ی نیسانی ٢٠١٤ لە میدیاکانەوەی ڕای گەیاند کە ئێستا دەستگیراندارە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی بۆ کۆنترۆڵکردنی دەمانچە
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
پۆل:بەرھەمھێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە ویلایەتی کێنتەکی
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو
کۆڕەک

**چیای کۆڕەک** یان **کوڕەک**  یەکێکە لە چیاکانی ڕەواندز لە دەڤەری سۆران ، باشووری کوردستان. بەرزییەکەی ٢١٢٧ مەترە.

لەسەر چیای کۆڕەک ڕوانگەیەکی ئاسمانی و ناوچەیەکی گەشتیاری ھەن.

## سەرچاوەکان
چیای کۆڕەک - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر

پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:سۆران
پۆل:ڕەواندز
پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:چیاکان
ڕوانگەی ئاسمانیی ھەولێر

250px|وێنۆک|ڕوانگەی هەولێر
**ڕوانگەی ئاسمانیی ھەولێر** یان **ڕوانگەی ئاسمانیی چیای کۆڕەک** () ڕوانگەیەکی ئاسمانیی لەکارکەوتووە لەسەر چیای کۆڕەک، لە باکووری پارێزگای ھەولێر، باشووری کوردستان.

## مێژوو
ئەم ڕوانگەیە لە ساڵی ١٩٧٣ لەلایەن سەرۆکی پێشووی عێراق ئەحمەد حەسەن بەکر بڕیاری دروستکردنی درا.
ئەو ڕوانگەیە لە ٣ تەلیسکۆبی گەورە و مامناوەند پێک دێت، ئەو ڕوانگەیە بە مەبەستی ڕوانگەکردن و ئاگادار بوون و گوێبستنی گەردوون،
لە ساڵی  ھەشتایەکان نزیکەی ٤٠٠ کارمەند لە ١٠ وڵاتی جیاوازەوە ھەر یەک لە کۆمپانیاکانی Baresel، Epple، Krupp، Liebher و Zeis کاریان تێکردوە، ئەو کاتەی تەلیسکۆبەکان تەواو نەبوونە عێراق کەوتۆتە جەنگ لەگەل وڵاتی ئێران بەڵام لە ساڵی ١٩٨٣ ئەو ستافە توانیان بچووکترین تەلیسکۆبی نێو ڕوانگەکە تەواو بکەن و بەکاریشی بھێنن و ھەر لەو کاتەشدا ناوچەکە بوە ناوچەی جەنگی و کارمەندەکانی ئەو روانینگەیە لە وەرزی زستاندا بۆ پشوو ئەبوایە بە رێوشوێنی تووند ھاتبانە خوارەوە بە فرۆکە لەسەر چیای کۆڕەک، بەڵام لە کاتی جەنگی نێوان عێراق و ئێران وڵاتی ئێران بە گوومانی سیخوریکردن بە تۆپ تەلیسکۆبەکانی پێکاو و لەو کاتەوە ئەو ڕوانگەیە تەواو نەکراو و بەجێھێڵرا. 

## گالێری

|وێنۆک|تەلیسکۆبی رادیۆیی روانگەی چیای کۆرەک
پەڕگە:تەلیسکۆبی جۆری ئای ئێن ئەی ئۆ.jpg|وێنۆک|تەلیسکۆبی جۆری ئای ئێن ئەی ئۆ لە ڕوانگەی چیای کۆرەک
پەڕگە:قەبارەی تەلیسکۆب.jpg|وێنۆک|قەبارەی ژوورەوەی نێو تەلیسکۆبێکی ڕوانگەکە
پەڕگە:تەلیسکۆبی ڕادیۆیی چیای کۆرەک.jpg|وێنۆک|تەلیسکۆبی ڕادیۆیی چیای کۆرەک
پەڕگە:Telescobe.jpg|وێنۆک|تەلیسکۆبەکان لەسەر رووی چیایەکە
پەڕگە:کەرەستەکانی تەلیسکۆبەکانی کوردستان.jpg|وێنۆک|کەرەستەکانی تەلیسکۆبەکانی کوردستان
|وێنۆک|دیمەنی تەلیسکۆبەکان لە دوورەوە
 

## سەرچاوە

پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
خەرەندی ڕەواندز

**خەرەندی ڕەواندز** یان **دۆڵی ڕەواندز** دۆڵێکی گەورە و سەرنج ڕاکێشی باشووری کوردستانە کە دەکەوێتە باکووری شاری ڕەواندز و باشووری شاری سۆران، ھەروەھا ئەو دۆڵە کە لە دوو بەش پێک ھاتوە و دەورەی شارەی ڕەواندزیان داوە دەکەوێتە داوێنی چیای کۆڕەک و لە لایەکەوە واتا ڕۆژاوای شارەکە ئاوی ڕووباری باڵەکایەتی پێدا دەڕوا و لە کۆتاییدا دەگاتە ھاوینە ھەواری بێخاڵ، و لە لای ڕۆژھەلاتی شارەوە دڕێژەی ھەیە بەرەوە ھەوارگەی بەھاری بێرۆیان

ئەو دۆڵە کە یەکێکە لە دۆلە ھەرە جوانەکانی کوردستان و ناوچەکەش بە ھۆی جوانی و سەرنج ڕاکێشیەکەی بۆتە ھۆی ڕاکێشانی گەشتیارێکی زۆر بۆ ناوچەکە.

## سەرچاوەکان
قەزای ڕەواندز - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر
hawlergov.org

پۆل:سۆران
پۆل:ڕەواندز
کۆلارە (کایەکلێ)

**کۆلارە** یەکێکە لە داھێنانە کۆنەكانی چینیەکان و مێژوویەکی کۆنی ھەیە.

لە کتێبە کۆنەکان دا نووسراوە کە ٤٠٠ ساڵ پێش زایین، **موو زی** زانای بە ناوبانگ و **لوو بان** وەستای دارتاشی لە چین  بە کەڵک وەرگرتن لە **حەیزەران** و دار باڵندەی دارینیان درووست کرد. ئەو باڵندانە کە ناویان نرابوو **موو یوان** دەیانتوانی لە ھەوادا بفرن. ئەوە یەکەم کۆلارەی جیھان ھەژمار دەکرێ.

دواتر خەڵک بە حەیزەران و ئاورێشم کۆلارەیان درووست کرد، دواتر کەڵکیان لە **کاغەز** وەرگرت و کۆلارەیان پێ درووست کرد کە ناوی نرا **جیر یوان** (**جیر** لە زمانی چینی دا مانای کاغەز دەدا).

لە کۆتای خانەدانی تانگ (ساڵی ٦١٨ تا ٩٠٧ی زایینی) خەڵک فیت فیتەیان بۆ **جیر یوان** دادەنا و بە چوونە ژووری با بۆ ناو فیت فیتەکە دەنگی لێوە دەھات.

کۆلارە پێشتر ئامرازێکی سەربازی بوو. بۆ نموونە بۆ پێوانی نێوانی بەشە سەربازیەکانی دوو وڵات و ھەروەھا بۆ گەیاندنی زانیاری کەڵکی لێ وەردەگیرا.

لە درێژایی حەکمی خانەدانی تانگ، خەڵک وردە وردە کۆلارەیان بۆ خۆشی دە ھەوا دەکرد. لە خانەدانی **سوون** لە سەدەی ١٠ی زایینی دا، کۆلارەی چین لە ناوچەکانی جیاجیای جیھان وەکوو وڵاتە ئاسیایەکان، کۆریای باکووڕ، ژاپۆن، مالیزیا، وڵاتە ئەورووپیەکان و ئەمریکا دا بڵاو بۆیەوە.

کۆلارەی چین لە ناوچە ئەورووپیەکان و کیشوەری ئەمریکا بوو بە ئامرازێکی فرین. دواتر **برایانی ڕایت** یەکەمین فڕۆکەی نەفەر ھەڵگریان بەرھەم ھێنا. بەو ھۆیەشەوە لە ساڵۆنی پێشانگای ئاسمانگەڕی واشینگتۆنی ئامریکا، کۆلارەیەکی چینی دەبینرێ کە لەسەری نووسراوە: یەکەم ئامێری فڕینی مرۆڤ کۆلارە و مووشەکی چینە.

## ئەمانەش ببینە
مولان (فیلمی ١٩٩٨)

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11861542 ویکیپیدیای فارسی - بادبادک]
* [//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=611374032 ویکیپیدیای ئینگلیزی - Kite]
کوڕە میانە

**کوڕە میانە** یان **کوڕەی میانە** ناوی لوتکەیەکە لە زنجیرەچیای زاگرۆسدا بە بەرزایی ٢٩٥٠ مەتر. کوڕە میانە لە بەین مەریوان و سەوڵاوادایە.
## سەرچاوە
ماڵپەڕی زانکۆ کوردستان

پۆل:لوتکەکانی مەریوان
پۆل:لوتکەکانی زاگرۆس
پیازە

**پیازە** ناوی لوتکەیەکی چیای قەلەبەرد لە زنجیرەچیای زاگرۆسدایە بە بەرزایی ٢٩٥٣ مەتر. پیازە لە نزیکیی گوندی ئەڵمانە و لە مەودای ٢٤ کیلۆمەتریی شاری مەریواندایە. 

## سەرچاوە
ماڵپەڕی زیست بوم
پۆل:لوتکەکانی مەریوان
پۆل:لوتکەکانی زاگرۆس
قەڵاتە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **قەڵاتە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** قەڵاتە، ماوەت، ناوی گوندێکی شارەدێی ماوەتە لە قەزای ماوەت.

## چیا
* **قەڵاتە** چیایەکە.
** قەڵاتە، ناوی چیایەکە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە کوردستانی ڕۆژھەڵات.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
حکوومەتی سەربازی

**حکوومەتی سەربازی** بارودۆخێکە کە تیایدا ئەرتەش چ بە فەرمانی دەوڵەت یان دوای کودەتا، بەڕێوەبردنی کار و باری وڵات لە ئەستۆ دەگرێ و ھەندێک یاسای باو ڕادەگرێت. ھەندێک جار حکوومەتی سەربازی یاسای قەدەغە کردنی ھاتووچۆ و دادگای سەربازیشی تێدایھ.

لەکاتی قەدەغە کردنی ھاتووچۆ، خەڵک ناچارن لە کاتێکی دیاریکراودا بگەڕێنەوە ماڵەکانیان. ئەو فەرمانھ زیاتر بۆ سەرکوت کردتی گرووپێکی دیاریکراو یان بە مەبەستی پاراستنی ڕەوشی ئەمنی دەردەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای سەربازی
پۆل:سەربازی
کوودەتا

**کوودەتا** کردەوە و فێڵێکی سیاسی و ھەوڵێکە لە لایەن ڕێکخراوێکی نایاسایی، بۆ ڕوخاندن و وەلانانی ڕێبەرانی حکوومەت، کە لە ڕێگای توندوتیژی یان ھەڕەشە ئەنجام دەدرێ.

ئەم توندوتیژیە زۆرکات کورت و لەپڕ ڕایە و لە لایان کەسانێکی کەم (بە پێچەوانەی شۆڕش کە لە لایان زۆربەی خەڵک دەکرێ) بە کاردێ.

بەڕێوەبەرانی کوودەتا لەوانەیە کۆنترۆڵی ھێزە سەربازیەکانیان لە دەست دابێ.

## وشە ناسی
وشەی «کوودەتا» (فەڕەنسی:coup d'état) و (کوردی:وەچەرخان) لە زمانی فەڕەنسی ھاتۆتە ناو زمانی فارسی و لە زمانی فارسیش ھاتۆتە ناو زمانی کوردی ئەمیش بەھۆی چالاک نەبوونی ئەکادیمیای کوردی و کاریگەری زمانی فارسی بەسەر زمانی کوردی، ئەم وشەیە لە زمانی کوردی پێی دەوترێت (وەچەرخان) بە مانای وەشاندنی گورزی لەناکاو و بەرھەڵست بوونی حکوومەتە.

## ھۆکارەکانی سەرکەوتنی کوودەتا
لە تێڕوانینی ساموێل ھانتینگتۆن زانای زانستە ڕامیاریەکان، کوودەتایەک تەنیا بە دوو جۆر سەرکەوتوو دەبێ.
* یان چالاکیە ڕامیاریەکان لە کۆمەڵگا دا کەم بن،
* یان دەبێ زۆربەی چالاکە ڕامیاریەکان لەگەڵ کوودەتاکە ھاوڕا بن
یەکگرتنی زۆربەی چالاکیە ڕامیاریەکان ئەگەری زۆر کەمە، ھەر بۆیەش تێڕوانینی دووھەم کەم ڕوو دەدا.

دابەش کردنی ھێزیش لە ناو کوودەتا و لە نێوان گرووپە ڕامیاریەکان زۆر بە دەگمەنی ڕوودەدا.

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/کودتا ویکی فارسی - کودتا]
* [//en.wikipedia.org/wiki/Coup_d'état ویکی ئینگلیزی - Coup d'état]
سوپا

[وێنۆک|ھێرشی [پیادە نیزامی پرۆس بۆ سەر ھێزەکانی ئۆتریش - ١٧٤٥|400px|left]]

**سوپا** یان **سپا** بەو ھێزە دەڵێن کە چالاکییەکانی سەربازی لەسەر زەوی ئەنجام دەدا، ھەر سوپایەک لە سێ ھێزی وشکانی، ئاسمانی و دەریایی پێکدێت، کە لەلایەن دەستەی ھاوبەش بە شێوەیەکی ھاوھەنگاو و پێکەوە کاردەکەن. ھێزی وشکانی خۆی لە چەند بەشی جیاواز پێکدێت وەکوو سەربازی پیادە، تیپە زرێیەکان و ھەتا دوایی.

ھەروەھا وشەی *ئەرتەش* یان *ئارتەش* لە زمانەکانی کوردی و فارسی بۆ ئاماژە بە ھێزی سەربازی بە کار دێت.

وێنۆک|ئەرتەشی ئەمریکا لە کاتی مارشی سەربازی|350px|left

## ئەمانەش ببینە
* ھێزی ئاسمانی
* ھێزی دەریایی
* ھێزی سەربازی
* سەرباز

## سەرچاوەکان
* ویکی فارسی - نیروی زمینی

پۆل:سپا
سەربازی پیادە

**سەربازی پیادە** بە پۆلێک سەرباز دەوترێ کە بە چالاکی سەربازی ڕاسپێردراون لە وشکانیدا.

ئەو چالاکیانەی کە ئەو گرووپە دەیانکات بریتین لە:
* ھێرش کردن
* بەرگری
* ڕاوەدوونان و وەدوا کەوتن
* گەڕان و پاراستن
* سکۆرت کردن و پاراستن دژ بە بە دیل گرتن
* ماڕشی سەربازی

## پێشانگا

Image:2june 2007 196b.jpg|ماڕشی سەربازی سەربازانی ئەڕتەشی ئیتالیا لە ساڵی ٢٠٠٧ 
Image:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|هێرشی پرۆس بۆ سەر هێزەکانی زاکسن و ئۆتریش
Image:US Navy SEALs with laser designator closeup.jpg| دوو سربازی یەکەی تایبەتی  هیزی دەریایی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا
Image:Woodville Richard Caton Napoleon Croix dHonneur 1912 Oil On Canvas.jpg|وێنەی کێشراوەی ناپۆلیۆن بۆناپارت وێڕای هێزەکانی پیادە نیزامی ئەرتەشی فەڕەنسا


## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی - Infantry
* ویکی فارسی - پیادە نظام
سەرباز

**سەرباز** بەو کەسە دەوترێ کە سەر و گیانی خۆی لە ڕێی ئامانجێک فیدا بکات و ھیچ خەمێکی نەبێت، بەڵام بە کار بردنی گشتی ئەم وشەیە بۆ پیشەی کەسێکی میلیتاری (سەربازی) ھەبێ و لە سپا خزمەت بکا بە کار دێت، ئەو وشەیە بە ھۆی نەبوونی سپایەکی سەربەخۆی کوردان، کەمتر بەکارھاتووە، بەڵام لە کوردەواریدا لە جیاتی ئەم وشەیە وشەی «پێشمەرگە» بۆ ھەمان مەبەست بەکارھاتووە.

## ئەمانەش ببینە
* ئەرتەش
* ھێزی ئاسمانی
* ھێزی دەریایی

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/سرباز ویکی فارسی - سرباز]
* [//en.wikipedia.org/wiki/Soldier ویکی ئینگلیزی - Soldier]

پۆل:سەربازەکان
ھێزی ئاسمانی

**ھێزی ئاسمانی** ئەو ھێزەیە کە لە ڕێی ئاسمانەوە و بە چەشنی جۆراوجۆر بەرگری و خزمەت بۆ وڵاتەکەی دەکات و یەکێکە لە ھێزە سەربازییەکانی ھەر وڵاتێک.

لە زۆربەی وڵاتەکاندا بەشێکە لە ھێزە چەکدارەکان کە ئەرکی بەرگری ئاسمانی و ئەو چالاکیانەی کە لە ڕێگای ئاسمانەوە دەبنە ھۆی پێشکەوتی وڵات بە ئەستۆی ئەوانە.

ھێزی ئاسمانی زۆرکات و بە مەبەستی جۆراوجۆر کەڵک لە فڕۆکە و ئامێرە ئاسمانیەکان وەر دەگرێ، وەکوو  فرۆکەی جەنگی، ھەلیکۆپتەر، فرۆکەی بار ھەڵگر، مانگی دەستکردی سیخووڕی و ھتد.

لە ھەندێ وڵات ئەرکە سەربازیەکانی پەیوەست بە ئاسمان (دەرەوەی زەوی) وەکوو ناردن و بەڕێوە بردنی مانگی دەستکردی سیخووڕی یان مووشەک و ساڕووخی کیشوەر پێو و زۆر ئەرکی ئاسمانی تریش ھەر بە ئەستۆی ھێزی ئاسمانی ئەو وڵاتەیە.

## ھەروەھا بڕوانە
* سپا
* ھێزی دەریایی

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Air_force ویکی ئینگلیزی - Air force]
* [//fa.wikipedia.org/wiki/نیروی_هوایی ویکی فارسی - نیروی ھوایی]
ھێزی دەریایی

وێنۆک|INS Vikramaditya R33 لەگەڵ Sea Harrier aircraft لە کەنداوی (فارسی_عەرەبی)|300px

**ھێزی دەریایی** بە بەشێک لە پەیەکەری ھێزی سەربازی وڵاتان دەوترێ کە ئەرکی شەڕ و بەرگری و خزمەت لەسەر ئاویان بە ئەستۆیە، ھێزی دەریایی زۆرتر لە کەشتییە جەنگییەکان، ژێر دەریایی، کەشتی فڕۆکە ھەڵگر (ناو) پێک ھاتوە.
وێنۆک|کەشتییەکی جەنگی ڕووبار پێو لە کەنداوی (فارسی_عەرەبی)|300px

ھەندێ وڵات ھەن کە ھێزی دەریاییان نییە و ئەوەش دەگەڕێتەوە سەر ھەڵکەوتەی جوگرافی ئەو وڵاتە کە لەوانەی لە ھێچ لایەکەوە سنووری ئاوی و دەریایی نەبێت و ھەروەھا دەریاچەی گەورەی لە ناوخۆ دا نەبێ.
وێنۆک|ئاڵووگۆڕیک لە دەریا دا لە کەنداوی (فارسی_عەرەبی)|300px|چەپ

## مێژوو
لە سەردەمە زۆر کۆنەکان داو لەگەڵ بەرھەم ھاتنی کەشتییەکانئەو ھێزەش وەدی ھات و دواتر دوای بەرھەم ھاتنی کەشتی بە مۆتۆری ھەڵمی، کەشتییەکان خێراییان زۆرتر بوو و وردە وردە ئە ھێزە بوو بە یەکێک لە سەرەکیترین ھێزە سەربازییەکان لە ھەر وڵاتێ.

## ھەروەھا بڕوانە
* ھێزی ئاسمانی
* سپا

## پێشانگای وێنە

File:Stern of USS Houston (CL-81), circa in 1945.jpg|
File:D36 HMS Defender (11157430224).jpg
File:Typhoon3.jpg
File:PT-76 moves down the ramp of a soviet hovercraft.JPEG
File:Orca55gulfislands.jpg
File:Shivalik Maiden Sortie.jpg
File:ROKS Sejong the Great (DDG 991).jpg
File:HMS Invincible sideview.jpg
File:USS Nimitz (Nov. 3, 2003).jpg
File:Victory Portsmouth um 1900.jpg
File:Hochseeflotte 1.jpg
File:Invincible Armada.jpg
File:Chinese sailors qingdao.jpg
File:US Navy 020524-N-1026B-013 Throw of hats into the air.jpg
File:Commando jauber3.jpg
File:Harrier IN Malabar 07.jpg


## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی - Navy
* ویکی فارسی - نیروی دریایی
ﻋﻪﺑﺪوڵڵا ﺋﯿﺴﺤﺎﻗﯽ

**عەبدوڵڵا ئیسحاقی** ناسراو بە **ئەحمەد تۆفیق** (١٩٣١ لە مەھاباد - ١٩٧٣ لە بەغدا)، سیاسەتوانی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئەندامی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بوو کە بە دەستی ڕژێمی بەعسی عێراق لە زیندانی ئەبووغرێب لەژێر ئەشکەنجەدا کوژرا.

## ژیان
عەبدوڵڵا ئیسحاقی کورِی سەید حەمەدەمینی ئیسحاقی، لە ساڵی ١٩٣١ لە گەڕەکی ھەرمەنیانی مەھاباد لەدایک بوو. لە ساڵی ١٩٣٨ لە خوێندنگای سەرەتایی پەھلەوی لە مەھاباد، دەخرێتە بەر خوێندن. ڕووداوەکانی ١٩٤١–١٩٤٦ی مەھاباد، کاریگەریی گەورەی لەسەر دادەنێت و ئەم ساڵانە وەک دەسپێکی تێکۆشانی سیاسی ئەحمەد تۆفیق دەژمێردرێن و خۆیان لە ڕێکخستنەکانی لاوانی ئەوکاتدا دەبینێتەوە.

ئەحمەد تۆفیق لاوترین ئەندامی کۆمیتەی مەھابادی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران دەبێت و لە سەرجەم چالاکییەکانی حزب لەو شارەدا لە ڕیزی پێشەوە دەبێت و خۆی دەنوێنێ.

پاش ھەڵگیرساندنی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٦١ بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی و پەیوەستبوونی ئەحمەد تۆفیق بەو شۆڕشە، ناوبراو داوای لە خزمانی کرد بۆ بەشداریکردن لە شۆڕش خۆیان بگەیەننە باشووری کوردستان. ئەوە بوو سەید حەسەن کوڕی سەید حوسێنی برای و دوو خوشکەزای دیکەی بە ناوەکانی مەلا غەفوور و حەسەن ئیبراھیمی بۆ پێشمەرگایەتی ڕوویان لە باشووری کوردستان کرد.

ئەحمەد تۆفیق تا ئەو کاتەی گیان لەدەست دەدات، بە ڕەبەنی دەمێنێتەوە و ژن ناھێنێت.

ڕۆژنامەنوسێک بەناوی شمیت دەڵێت: «لەژیانیدا زۆر کەس پێیان خۆش بوو خزمایەتی لەگەڵدا بکەن، بەڵام ئەحمەد بڕیاری ھاوسەرگیری ھەمیشەیی لەگەڵ وڵاتەکەی دابوو».

ساڵی ١٩٧٣ ئەندامانی ڕژێمی بەعس و بە فەرمانی نازم گزاری بەرِێوەبەری دەزگای ئەمنی عێراق دەستبەسەر کراو لە زیندانی (ئەبوغرێب) لەژێر ئەشکەنجەدا کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان