open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کۆجیما پڕۆدەکشنز

وێنۆک
**کۆمپانیای کۆجیما پرۆداکشنز** ستۆدیۆیەکی پەرەپێدەری یاری ڤیدیۆیی ژاپۆنییە بە سەرۆکایەتی ھیدێیۆ کۆجیما، دیزاینەر و وتەبێژی پێشووی کۆمپانیای کۆنامی و دروستکەری زنجیرەی *Metal Gear*. ستۆدیۆکە کە بە لقێکی کۆمپانیای کۆنامی دادەنرا، لە یەکەمی نیسانی ٢٠٠٥ دامەزراوە و بارەگا سەرەکییەکەی لە ناوچەی ڕۆپۆنگی لە تۆکیۆیە. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ گرێبەستەکەی کۆجیما لەگەڵ کۆمپانیای کۆنامی بە فەرمی ھەڵوەشایەوە، ئەویش ڕای گەیاند کە *کۆمپانیای کۆجیما پرۆدەکشنی ڕێکخستووەتەوە* و ستۆدیۆی سەربەخۆی نوێی خۆی پێکھێناوە. ھەروەھا دووپاتی کردەوە کە بە ھاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای سۆنی سەرقاڵی پڕۆژەیەکی نوێن بۆ کۆنسڵی پلەیستەیشن ٤ و مایکرۆسۆفت ویندۆز، کە لە ئەنجامدا یاری Death Stranding، کە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بۆ پلەیستەیشن ٤ لەلایەن سۆنی ئینتەرئەکتیڤ ئینتەرتەینمەنتەوە و لە ١٤ی ١ی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە و ٢٠٢٠ بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز بڵاوکرایەوە.

## مێژوو
### سەرپەرشتی کۆمپانیای کۆنامی
ستۆدیۆکە لە ١ی نیسانی ٢٠٠٥ دامەزراوە و دوای ماوەیەک تیمی ھیدیۆ کۆجیما بووە بەشێک لە کۆمپانیای کۆنامی. دوای یەکگرتنەوە لەگەڵ کۆمپانیای کۆنامی، کۆجیما بوو بە جێگری سەرۆکی کۆمپانیای KCEJ و ڕای گەیاند کە بە تەواوی سەرنجی لەسەر پەرەپێدانی یارییەکان دەبێت.

### وەک کۆمپانیایەکی سەربەخۆ
دوای جێھێشتنی کۆمپانیای کۆنامی، کۆمپانیای کۆجیما لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ڕای گەیاند کە کۆمپانیای کۆجیما پرۆدەکشنز وەک ستۆدیۆیەکی سەربەخۆ دامەزراوەتەوە و بەپێی بەیاننامەیەکی ھاوبەش لەگەڵ کۆمپانیای سۆنی ئینتەرئەکتیڤ ئینتەرتەینمەنت، یارییە نوێیەکەی ستۆدیۆکە بەناوی *Death Stranding* لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە بۆ پلەیستەیشن ٤ لەلایەن کۆمپانیای سۆنی ئینتەرئەکتیڤ ئینتەرتەینمەنتەوە و لە ١٤ی ١ی ٢٠٢٠ بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز لەلایەن ٥٠٥ گەیمزەوە بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی لە ٢٠٠٥ دامەزراون
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ٢٠٠٥
پۆل:ھیدێیۆ کۆجیما
قاچ (لەشی مرۆڤ)

وێنۆک| ماسولکەکانی قاچ
**قاچ** بەشێکە لە بەشی خوارەوەی جەستە کە دەکەوێتە نێوان ئەژنۆ و پاژنەی پێ. دوو ئێسک، فیبولا و تیبیا، لە قاچدا ھەڵکەوتوون. زۆر دەمار و خوێنبەر و ماسولکە لە قاچدا ھەیە. ستوونی ناوەندی قاچ لە دوو ئێسک پێکھاتووە کە پێیان دەوترێت شانە و فیبولا. وەک لە ناوەکەوە دەردەکەوێت، شانە گەورەترین ئێسکی قاچە و زۆربەی ئەو ھێزانە ھەڵدەگرێت کە دەچنە ناو قاچەوە. فیبولا لە تەنیشت شانە و لەگەڵ شانەدا یەکدەگرێتەوە ھەم لە سەرەوە و ھەم لە نزیک ئەژنۆ و ھەم لە خوارەوە، ھەم لە سەرەوەی پاژنەی پێ.

## توێکاری
ماسولکەکانی دەوری قاچ بە کۆمەڵ ڕێکخراون، بەجۆرێک لە دەوری ھەر گرووپێک پەردەی شانە بەھێزەکانی جۆری فاسیا (fascia) ھەیە و ئەو گرووپە لە گرووپەکانی تر جیا دەکاتەوە. ھەریەکێک لەم پۆلانە پێی دەوترێت (کۆمپارتیمێنت)، قاچەکە چوار ژووری ھەیە:
* بەشی پێشەوە
* ژووری دەرەوە
* بەشی ڕووکەشی پشتەوە (دواوە).
* بەشی قووڵی پشتەوە

بەشی پشتەوە یان پشتەوەی قاچ دوو بەشە. بەشێکی ڕووکەشە و لەژێر پێستدایە. زۆربەی قەبارەی ماسولکەکانی پشتی قاچ لەم کۆمەڵە ماسولکەیە پێکھاتووە. گرووپی دووەمی ماسولکەکانی دواوەی قاچ بریتییە لە بەشی قووڵی پشتەوە کە دەکەوێتە ژێر بەشی ڕووکەشەوە. قەبارەی ئەم ماسولکانە بچووکترە لە پۆلی پێشوو.

### ماسولکەی پێشەوەی شانە
ماسولکەی پێشەوەی شانە (tibialis anterior) بەستراوەتەوە بە ڕووی دەرەوەی شانە، سەرچاوەکەی، و پەنجەی خوارەوەی بە یەکەم میتاتارسال و ئێسکی ناوەوەی میخیی لە بنی پێدا بەستراوەتەوە. بە گرژبوونی ئەم ماسولکەیە وا دەکات پێ پێی بچێتە پشتەوە و پێچەوانە بێتەوە (پێچەوانەکردنەوە واتە بنی پێ بەرەو ناوەوە دەچێتە خوارەوە).

## سەرچاوەکان

پۆل:توێکاریی پەلی خوارەوە
غەجینی (فیلمی ٢٠٠٨)

وێنۆک
***غەجینی*** فیلمێکی ئەکشن و ترسناکی ھیندییە و لە ساڵی ٢٠٠٨ دروست کراوە و پڕفرۆشترین فیلمی ئەوساڵە بووە. ئەکتەرانی وەک عامر خان، ئاسین، جایا خان، تینۆ ئاناند، پرادیپ ڕاوت، سونیل گرۆڤەر ڕۆڵیان لەم فیلمەدا بینیووە. عامر خان بۆ ماوەی ساڵێک بە بەردەوامی کاری لەسەر جەستەی خۆی کردووە بۆ ئەوەی لەم فیلمەدا ڕۆڵی تێدا ببینێت و جەستەیەکی ماسولکەیی دروست کردووە. ئەم فیلمە لە فیلمی یادگاری کریستوفر نۆلان وەرگیراوە.

## خەڵاتی فیلمفەیر
* براوەی باشترین تازەھاتوو
* براوەی باشترین ئەکشن
* کاندیدی باشترین ئەکتەر
* کاندیدی باشترین ئەکتەری کچ
* کاندیدی باشترین دەرھێنەر
* باشترین کاندیدی مۆسیقا
* کاندیدی باشترین شیعر
* کاندید بۆ باشترین سینەماتۆگرافی
* کاندید بۆ باشترین تۆمارکردن

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ھیندی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی
پۆل:فیلمە ھیندییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمە ھیندییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری مومبای وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە دراما ھیندییەکان
پۆل:فیلمە دووبارە دەرھاتووە ھیندیەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨
پۆل:فیلمەکان دەربارەی لەبیرچوونەوە
پۆل:ئەو فیلمە دووبارە دروستکراوە ھیندییانەی کە ئەمریکیین
پۆل:فیلمەکانی ڕێلیەنس ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمە وەرگێڕدراوەکان بۆ میدیاکانی تر
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری بەنگالۆر وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری چێنا وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان دەربارەی تاوانی ڕێکخراو لە ھیندستان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری حەیدەراباد وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە نامیبیا وێنەیان گیراوە
شاتل (کۆمپانیا)

وێنۆک|150px
**گرووپی پەیوەندی و تەکنەلۆژیای زانیاریی شاتڵ** کۆمپانیایەکی خزمەتگوزاریی ئینتەرنێتی ئێرانییە و تۆمارێکی گەورەی ئینتەرنێتی ناوخۆییە، کە بنکەکەی لە پایتەختی ئێرانە. شاتڵ یەکەم دابینکەری خزمەتگوزاری ADSL2+یە لە وڵاتەکەدا، و یەکەم بەڕێوەبەری تۆڕی بێ وایەری گێگابیتە لەسەر بنەمای فریکوێنسی مایکرۆوەیڤی تۆمارکراو.

## خزمەتگوزارییەکان
خزمەتگوزارییەکانی گرووپی کۆمپانیاکانی شاتل بریتین لەمانەی خوارەوە:
* ئینتەرنێتی خێرا (ADSL2+، VDSL2، PTMP)
* سیمکارتی تایبەت بە مۆبایلەکانی شاتل (4G-4.5G)
* مۆبایلی شاتل لە شێوەی ھێڵی زەمینی
* گفتوگۆی تەلەفۆنی نێودەوڵەتی (Voice over Internet Protocol VoIP)
* ئینتەرنێتی فراوان بە شێوەی (Wireless Bandwidth) و لە ڕێگەی وایەری مسەوە (DSL)
* چارەسەری تایبەت بۆ دامەزراندنی پەیوەندی خاڵ بە خاڵ یان تۆڕی تایبەتی خەیاڵیی (VPN)ی ڕێکخراوەکان
* ھۆستکردنی سێرڤەر (Co-Location)

گرووپی کۆمپانیاکانی شاتل لە یەکەم دابینکەرانی خزمەتگوزاری ھێڵی دیجیتاڵی ھاوبەشی ناھاوسەنگ (+ADSL2) لە ئێران و یەکەم بەڕێوەبەری تۆڕی ژێرخانی بێ تەل بە توانای گیگابیت بە تۆپۆلۆژی ئەڵقە لەسەر بنەمای تەکنەلۆژیای مایکرۆوەیڤ لەسەر فرێکوێنسی تایبەت وەرگرتووە.

### خزمەتگوزاری ئینتەرنێت
خزمەتگوزاری شاتل ADSL لە ٨٦٠ ناوەندی پەیوەندییەکان پێشکەش دەکرێت کە نزیکەی ١٢٠ ناوەندی لە تاران و ئەوانی دیکە لە شار و پارێزگاکانی دیکەی ئێران ھەڵکەوتوون. خزمەتگوزاری ئینتەرنێت دوو جۆر ھەیە: تایبەتمەند (براودباند) و بەشداریکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٩
کی

وێنۆک|چەپ
**کی** یان **چی** بوارێکی وزەی ناوەیە یان سەرچاوەیەکی ھێزە لە کلتووری چینیدا. پێی وایە کە بەشێکی ھێزی ژیانی ھەموو بوونەوەرێکی زیندوو بێت. ئەم وشەیە لە زمانی کۆریدا بە **gi** و لە زمانی ژاپۆنیدا بە **ki** دەخوێندرێتەوە. *چی* بەزۆری وەک وزەی ژیان یان بە سادەیی بە «وزە» وەرگێڕدراوە و وەرگێڕانی وشەیی وەک *ھەوا* و *ھەناسە و ھەڵم* بۆ کراوە. *چی* بنەمای بنەڕەتییە لە پزیشکیی نەریتی چینی و لە ھونەرە جەنگییەکانی چینیدا. پراکتیزەکردنی و ھاوسەنگکردنی چی پێی دەوترێت چی گۆنگ.

باوەڕدارانی چی وەک ھێزێکی ژیانی وەسفی دەکەن کە دەبێت ڕەوتی بێ بەربەست بێت بۆ تەندروستی. چی چەمکێکی ساختەی زانستی پشتڕاستنەکراوە و پەیوەندی بە چەمکی وزەی بەکارھێنراو لە زانستدا نییە (وزە خۆی چەمکێکی زانستی جێھێڵدراو). مێژوونووسی پزیشکی لە چین، پاوڵ یو. ئۆنسکۆڵد دەشڵێت «ھیچ بەڵگەیەک نییە بۆ چەمکی 'وزە'- چ بە مانای فیزیکی توند یان تەنانەت بە مانایەکی ئاخاوتنیتر- لە ھیچ شوێنێکی تیۆری پزیشکی چینیدا.»

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فەلسەفییەکان
پۆل:فەلسەفەی چینی
پۆل:ئایکیدۆ
پۆل:زڕزانست
دوحێل

وێنۆک
**دوحێل** ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە لە قەتەر و دەکەوێتە شارەوانی دەوحە، ڕووبەری دوحێل ٦٫٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی ٧٠٥٩ کەسە.ناوی قەزاکە لە «دەحال» وەرگیراوە، کە زاراوەیەکی عەرەبییە بۆ ئەشکەوت، و ناوی لێنراوە وەک ڕێزلێنانێک بۆ ئەشکەوتێکی گەورە کە لە ناوچەکەدا ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کۆمەڵگاکانی دەوحە
پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ (ئاسیا)

**پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢** بەبەشداری ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی یەکێتی تۆپی پێی ئاسیا بەڕێوەچوو. ئەم پێشبڕکێیانە بۆ ناساندنی ھەڵبژاردە و باشترین تیپەکانی ئەم کیشوەرە بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ بەڕێوەچوو. ٣٩ وڵات کێبڕکێیان کرد بۆ بەدەستھێنانی پشکی جامی جیھانیی ٢٠٠٢ لە ئاسیا. بەھۆی میوانداریکردنی ژاپۆن و کۆریای باشوور، فیفا بۆ ئەم ماوەیە ٢٫٥ پشکی بە کیشوەری ئاسیا دابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاڵاوتنەکانی مۆندیالی ٢٠٠٢ (ئاسیا)
پۆل:پاڵاوتن بۆ مۆندیالی فیفا (ئاسیا)
کۆمەڵەی کۆمۆنیست

**کۆمەڵەی کۆمۆنیست** (بە ئەڵمانی : *Bund der Kommunisten )* پارتێکی سیاسی نێودەوڵەتی بوو کە لە ١ی حوزەیرانی ١٨٤٧ لە لەندەن، ئینگلتەرا دامەزرا. کۆمەڵەکە لە ئەنجامی یەکگرتنی کۆمەڵەی دادپەروەران کە کارل شاپەر سەرۆکایەتی دەکرد و کۆمیتەی نووسەرانی کۆمۆنیست لە برۆکسل، بەلجیکا پێکهێنرا، کە تیایدا کارل مارکس و فریدریش ئەنگڵس کەسایەتی باڵادەست بوون. کۆمەڵەی کۆمۆنیست وەک یەکەمین حیزبی مارکسیستی دادەنرێت و هەر بە ناوی ئەم گرووپە بوو کە مارکس و ئەنگڵس *[[مانیفێستی کۆمۆنیست|مانیفێستی کۆمۆنیستیان]]* لە کۆتایی ساڵی ١٨٤٧ نووسی. کۆمەڵەی کۆمۆنیستەکان لە تشرینی دووەمی ١٨٥٢ بە فەرمی هەڵوەشایەوە، دوای دادگاییکردنی کۆمۆنیستەکانی کۆڵن.

## مێژوو
### پاشخان
لە ماوەی دەیەی ساڵانی ١٨٤٠دا، وشەی "کۆمۆنیست" بە شێوەیەکی گشتی بەکارهێنرا بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی کە گوایە لە باڵی چەپی یانەی جاکۆبینەکانی شۆڕشی فەرەنسا هاتوون. ئەم مەیلە سیاسییە خۆی وەک میراتگری بیردۆزی یەکسانیخوازیی ساڵی ١٧٩٥ بە سەرۆکایەتی گراکوس بابیوف دەبینی.

بیرمەندی فەرەنسی ئیتیان کابێت ئیلهامبەخش بوو بۆ خەیاڵ بە ڕۆمانێک سەبارەت بە کۆمەڵگایەکی یۆتۆپیایی کە لەسەر بنەمای بەرهەمهێنانی هاوبەش دامەزراوە بە ناوی *Voyage en Icarie* (١٨٣٩).  لویس ئۆگست بلانکیی شۆڕشگێڕ مشتوومڕی ئەوەی هێنایە باس کە زۆرینەی خەڵک کۆبکاتەوە لە دژی "دەوڵەمەندەکان"، دەست بەسەر حکومەتدا بگرێت لە کودەتایەکدا و دواتر سیستمێکی ئابووریی یەکسانیخوازی نوێ دابمەزرێنێت. 

کۆمەڵێک لە ئەڵمانییەکان لە پاریس بە سەرۆکایەتی کارل شاپەر, خۆیان لە شێوەی کۆمەڵگەیەکی نهێنیدا ڕێکخست کە بە کۆمەڵەی دادپەروەران *(Bund der Gerechten)* ناسراو بوو و بەشدارییان لە یاخیبوونێکی ئایاری ١٨٣٩ لە پاریس کرد لە هەوڵێکدا بۆ دامەزراندنی کۆمارێکی کۆمەڵایەتی. دوای شکستەکەی ڕێکخراوەکە ناوەندەکەی گواستەوە بۆ لەندەن، لە هەمان کاتدا ڕێکخراوە ناوخۆییەکانی لە زیوریخ و پاریس پاراست. 

شۆڕش لە ئاسمانی زۆرێک لە دەسەڵاتە پاشایەتییەکانی ئەوروپادا بوو.

## ئەندامە دیارەکان

* ماتیڵد فرانزیسکا ئانێکێ
* هاینریچ باوەر
* یۆهان بایر
* هێرمان هاینریچ بێکەر
* یۆهان فیلیپ بێکەر
* ئەدۆلف بێرمباخ
* فریدریش هاینریچ کارل بۆبزین
* کارل هاینریچ برۆگەرمان
* کارل ڤۆن بروهن
* هاینریچ بێرگەرز
* ڕۆلاند دانیێڵز
* ئۆسڤاڵد دیتز
* کۆلێت دۆبسۆن کۆلێت
* ئێرنست درۆنکە
* یۆهان ئێکاریۆس
* فریدریش ئێنگڵس
* کارل لودویگ یۆهان دی ئیستەر
* ئاگۆست هێرمان ئیڤەربێک
* فێردیناند فرێیلیگرات
* ئاگۆست گێبێرت
* ئەندرێاس گۆتشاڵک
* کارل تیۆدۆر فێردیناند گرون
* تیۆدۆر هاگن
* هێرمان ویلهێلم هاوپت
* یۆهان جۆزێف یانسن
* ئەلبێرت لیمان
* ویلهێلم لیبکنێخت
* کارل مارکس
* فریدریش ویلهێلم ئەڵمانی ماوەر
* جۆزێف مۆڵ
* پیتەر نۆثونگ
* کارل پفاندەر
* جاکۆب لوکاس شابێلیتز
* کارل شاپەر
* ئەلێکساندەر شیمێلپفێنیگ
* کۆنراد شرام
* سێباستیان سیلەر
* جۆرج وێرس
* ویلهێلم کریستیان وایتلینگ
* جۆزێف وایدێمایەر
* ئێدگار ڤۆن وێستفالین
* ئاگۆست ویلچ
* فێردیناند وۆڵف
* ویلهێلم وۆڵف


## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* کۆمەڵەی کۆمۆنیست، ١٨٤٧ - ١٨٥٠ ، بەڵگەنامەکانی کۆمەڵەکە لە ماڵپەڕی Marxists.org .
* ئاشکراکردنەکان سەبارەت بە دادگاییکردنی کۆمۆنیستەکان لە کۆڵن لە نووسینی کارل مارکس.
* Bund der Geächteten 

پۆل:مارکسیزم
پۆل:رێکخراوە سۆسیالیستە نێودەوڵەتییەکان
مۆزەخانەی کۆشکی سەعداباد

وێنۆک|کۆشکە سپییەکە
**کۆمەڵگەی کولتووری-مێژوویی سەعداباد** کۆمەڵگەیەکی ١١٠ ھێکتارییە لە باکووری تاران کە لەلایەن پاشاکانەوە لە سەردەمی قاجار و پەھلەویدا دامەزراوە و فراوانتر کراوە. ئەم کۆمەڵگە مێژوویییە چەند ھێکتارێک دارستانی سروشتی ھەیە، لەگەڵ چەندین کۆشک و مۆزەخانە و چەندین بینا و کانیاوی ئاو و باخچە و گەرمخانە و شەقامی تێدایە. ئەم کۆشکە لە ناوچەی شێمیران و نزیک دەربەند و لە بناری زنجیرە چیای ئەلبۆرز دروست کراوە.ئەم کۆشکە لە باکوورەوە بە چیای ئەلبۆرز و لە ڕۆژھەڵاتەوە گوڵب دارا و لە ڕۆژاوا و ڤێلەنجاک و لە باشوورەوە لەگەڵ تەجریش ھاوسنوورە. ڕووباری جەعفەر ئاباد بە ناوەڕاستی گۆڕەپانی کۆشکەکەدا تێدەپەڕێت. تێکڕای پلەی گەرمی ساڵانەی ئەم ناوچەیە بە ١٢٫٩ پلەی سەدی خەمڵێندراوە و دەکەوێتە بەرزی ١٦٥٠ بۆ ١٨٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە. لە سەردەمی ڕەزاشادا، تەواوی باخی سەعداباد لە ڕووباری دەربەندەوە دەخورایەوە، بەڵام لە سەردەمی محەممەد ڕەزا شادا دوازدە ئاوی کۆن و نوێ بەکاردەھێنرا بۆ ئەوەی نیوەی شەو و ڕۆژ بە خەڵک بدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:کۆشکەکانی ئێران
گراش

وێنۆک
**گراش** شارێکە لە باشووری پارێزگای فارس، دەکەوێتە ٣٥٥ کم باشووری ڕۆژھەڵاتی شیراز و ٢٧٠ کم لە باکووری ڕۆژاوا بەندەر عەباس. ئەم شارە ناوەندی شاری گێراشە. بەپێی دوایین سەرژمێری نیشتمانی، ژمارەی دانیشتووانی گێراش ٣٤٬٤٦٩ کەسە (بە ١٠٬٢٠٧ ماڵەوە). بەم مانایە ١٥ھەمین شاری پارێزگای فارس و ٢٤٣ھەمین شاری ئێرانە.
گێراش دەکەوێتە بەرزی ٩١٤ مەتر لە ئاستی دەریاوە لە ناوچەی ناودیسی زاگرۆس. ئەم شارە لە باکوور و باشوورەوە لە دەشتی گێراش بە چیای سوور و چیای ڕەش دەورە دراوە. بەرزترین لووتکە کە ڕووی لە شارەکە کردووە ناوی Bon-e-Morok، کە یەکێکە لە لووتکەکانی شاخی ڕەش لە باشووری ڕۆژاوای شارەکە. کەشوھەوا شاری گێراش گەرم و وشکە و لە ساڵی ٢٠١٨دا تێکڕای پلەی گەرمی ڕۆژ لە نێوان ١٧ بۆ ٢٦ پلەی سەدیدا گۆڕاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
تاوەری ئۆسکار ڤۆن میلەر

**تاوەری ئۆسکار ڤۆن میلەر** (بە ئەڵمانی: Oskar-von-Miller-Turm) تاوەرێکە بۆ پێوانەکردنی کەشناسی و دەکەوێتە شاری گارچینگ لە ئەڵمانیا. لە ساڵانی ٢٠٠٧–٢٠٠٩ دروست کراوە، ناوی ئۆسکار ڤۆن میلەر بووە و لەلایەن زانکۆی تەکنیکی میونشن بەڕێوەدەبرێت.

پێکھاتەیەکی کۆنکرێتییە و بە قاتێک لە شووشەی ئەکریلیک دەورە دراوە، تاوەری ئۆسکار ڤۆن میلەر بەرزییەکەی ٦٢ مەترە و ئامێری پێوانە بۆ ھەموو ئاراستەکانی ٥، ١٠، ٢٠، ٣٥ و ٥٠ مەتر لە سەرووی زەوییەوە دەگوازێتەوە. ١٣٥٠ ئێڵ ئی دی لۆگۆی زانکۆی تەکنیکی میونشن پیشان دەدەن، لەکاتێکدا ٣٧٥٠ داتای ڕاستەقینەی کەشوھەوا پیشان دەدەن. جێگەی مەستێکی گوڵاوی گرتەوە کە بۆ ھەمان مەبەست لەسەر ناوچەکە بەکاردەھێنرا.

## ئەمانەش ببینە
* تاوەری خۆری جوولیچ
* تاوەری تەلەڤیزیۆنی یەریڤان

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە ئەڵمانیا
کووزەکەنان

وێنۆک
**کووزەکەنان** () یەکێک لە شارەکانی شارستانی شەبەستەر، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات، ئێران. دوورییەکەی لە ناوەندی پارێزگای تەورێزەوە ٧٥ کم و لە ناوەندی شارەوە ١٢ کم. ئەم شارە لە باکوورەوە بەرەو چیاکانی مەیشوداغ و لە باشوورەوە بەرەو گوندی یوسفئاباد و لە ڕۆژاواوە بەرەو بەندەری شەرەفخانە و لە ڕۆژھەڵاتەوە بەرەو شاری خامنەیی دەڕوات. لە بناری شاخەکانی میشاب (میشوداغ)دا، لالەنگی عەباسی و گوڵی ڕوەکی لە کێوی و ئۆتۆدا ھەیە. لە باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکەیدا دەتوانرێت کانە خوێیەکان ببینرێت کە بەردی خوێی پاکی بەرزی تێدایە، کە لە ئێستادا سوودیان لێوەردەگیرێت. لە دەوروبەری ئەم کانانەدا دوو کانیاوی نزیک لە یەکتر ھەن. ژمارەی دانیشتووانی کوزەکان زیاتر لە پێنج ھەزار کەسە و پیشەی زۆربەی دانیشتووانەکەی کشتوکاڵە؛ بەڵام بەشێک لە دانیشتووانی ئەم شارەش کوزەچین. مزگەوتی جەما کە دەرگای چوونە ژوورەوە و مینبەرەکەی بەھای مێژوویی ھەیە، بە یەکێک لەو شوێنە دادەنرێت کە پێویستە بیبینیت. کار و پاشماوەی گۆزە و کۆزە کۆنەکان کە ھەندێکجار لەوێدا دەبینرێن، ئاماژەن بۆ پیشەی سەرەکی کۆنەکان و ڕەنگە ناوی ئەم شارە بێت. دامەزرێنەری کۆفەی مۆدێرن لەم شارەدا حاج ئیسماعیل عەباسغولیزادە ئازادە. ئەم شارە بە «کۆزە کەنان، لانکەی ھونەری کۆفەی ئێران» ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
کۆمپانیای کۆماک

وێنۆک
**کۆمپانیای فڕۆکەی بازرگانی چین لیندەد** (COMAC) کۆمپانیایەکی پیشەسازی فڕۆکەوانییە کە سەر بە دەوڵەتی چینییە و لە ١١ی ئایاری ٢٠٠٨ لە شاری شەنگەھای دامەزراوە. بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری پودۆنگ لە شاری شەنگەھایە. ئەم کۆمپانیایە سەرمایەی تۆمارکراوی ١٩ ملیار یوان (٢،٧ بلیۆن دۆلاری ئەمریکی)ی ھەیە تا مانگی ئایاری ٢٠٠٨). ئەم کۆمپانیایە دیزاین و دروستکردنی فڕۆکەی گەورەی نەفەر ھەڵگر بە توانای زیاتر لە ١٥٠ سەرنشین. یەکەم فڕۆکەی جێت کە لەلایەن کۆمپانیای کۆماک ئیندستریزەوە خرایە بازاڕەوە بریتی بوو لە کۆماک IRG21 کە لەلایەن کۆمپانیای پیشەسازی فڕۆکەوانی چین I پەرەی پێدرا، دواتر Comac C919 کە یەکەم گەشتی لە ساڵی ٢٠١٧ ئەنجامدا و سەرنجی ھێڵی ئاسمانی چین خرایە سەر. فڕۆکەی C919 کە توانای وەرگرتنی ١٦٨ سەرنشینی ھەیە، بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە لە بازاڕی فڕۆکەی جەستەی تەسک (تاکە ڕێڕەو) دا ڕکابەری بکات.

## ڕێکەوت
کۆمپانیای COMAC، کۆمپانیای فڕۆکەی بازرگانی چین، لە ١١ی ئایاری ٢٠٠٨ لە شاری شەنگەھای دامەزراوە. کۆمپانیاکە بە ھاوبەشی لەلایەن کۆمپانیای پیشەسازی فڕۆکەوانی چین، کۆمپانیای ئەلەمنیۆمی چین، کۆمپانیای باوستێل گرووپ، سینۆکۆم، کۆمپانیای شەنگەھای گووشینگ، و کۆمیسیۆنی چاودێری و کارگێڕی سەروەت و سامانی دەوڵەت (SASC) دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:لقەکانی چین
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە چین
ڕەئیسعەلی دڵواری

وێنۆک
**ڕەئیسعەلی دڵواری** (لە دەوروبەری ١٢٦١ - ١٢ ئەیلوولی ١٢٩٤ ) شەڕڤانێکی دەستووریخواز و سەرکردەی ڕاپەڕینی باشوور بوو لە تەنگستان و بوشێھر لە دژی ھێزەکانی بەریتانیا لە کاتی جەنگی جیھانی یەکەمدا.

## ژیاننامە
ڕەئیسعەلی دڵواری لە ساڵی ١٢٦١ی خۆر یەکسانە بە ساڵی ١٨٨٢ی زایینی لە گوندی دێلوار لە شارستانی تەنگێستان لەدایکبووە. ئەمڕۆ دڵوار شارێکە لە شاری تەنگستان، یەکێکە لە پارێزگاکانی بوشھێر. دایکی ڕەئیسعەلی بە ناوی شاھین خەڵکی تەنگستانە و باوکی ناوی زایر محمد خەڵکی کۆدخۆدایان خەڵکی دڵوارە، کە دواتر نازناوی «موین الاسلام»ی لێنراوە. لەگەڵ دەستپێکردنی بزووتنەوەی دەستووری، ڕەئیسعەلی لەکاتێکدا تەمەنی لە ٢٤ ساڵ زیاتر نەبووە، بووە یەکێک لە پێشەنگەکانی دەستوورگەری لە باشووری ئێران، ھەروەھا دەستی بە ھاوکاری نزیک لەگەڵ بازنەکانی شۆڕشگێڕ و توخمە دەستوورییەکان لە بوشێھر، تەنگستان و دەشتی دەستپێکرد. 

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩١٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مێژووی ھاوچەرخی ئێران
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
مێرک (کۆمپانیا)

وێنۆک
**مێرک** () کۆمپانیایەکی فرەنەتەوەیی ئەڵمانییە بۆ بواری کیمیایی و دەرمان و ئەلیکترۆنی. ئۆفیسی سەرەکی ئەم کۆمپانیایە دەکەوێتە شاری دارمشتات و ھەروەھا لەژێر ناوی EMD Chemicals لە ئەمریکای باکوور کاردەکات. کۆمپانیای مێرک لە ساڵی ٢٠١٥ کۆمپانیای سیگما ئەلدریچی کڕی. کۆمپانیای مێرک لەلایەن فریدریش جاکۆب مێرکەوە لە ساڵی ١٦٦٨ دامەزراوە و دواتر لەلایەن یەکێک لە نەوەکانییەوە بە ناوی ئیمانوێل مێرک لە ساڵی ١٨١٦ بەھێزتر بووە. کۆمپانیای مێرک کۆنترین کۆمپانیای کیمیایی و دەرمانسازییە لە جیھاندا. کۆمپانیای مێرک چوارەم گەورەترین کۆمپانیای دەرمانسازییە لە جیھاندا کە فرۆشی ساڵانەی نزیکەی ٣٥٫٤ ملیار دۆلارە. کۆمپانیای مێرک لە وڵاتانی ئەورووپا، ئەفریقا، ئاسیا، ئۆقیانووس و ئەمریکا کاردەکات. ناوەندە گەورەکانی توێژینەوە و پەرەپێدانی کۆمپانیای مێرک لە دارمشتات، بۆستن، تۆکیۆ و پەکین جێگیرن. کۆمپانیای مێرک لە سەدەی نۆزدەھەمدا پێشەنگ بوو لە بەرھەمھێنانی بازرگانی مۆرفین. لە کەرتی کیمیاییدا، کارکردن لەسەر ڕەنگە کاریگەرەکان لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی پێکرد. بۆ نموونە ڕەنگەکانی Alumina Effect Pigments لەژێر ناوی مارکەی Xirallic دەفرۆشرێت. دوای دە ساڵ ئەم کۆمپانیایە بەشدار بوو لە دروستکردنی کریستاڵە شلەکان و ئەمڕۆش ڕۆڵی سەرەکی ئەم بازاڕەی گرتووەتە ئەستۆ. ئێستا کریستاڵە شلەکان بەشێکی زۆری قازانجەکانی کۆمپانیای مێرک پێکدەھێنن. لە ئێستادا پێشەنگی جیھانییان ھەیە لە بەرھەمھێنانی کریستاڵە شلەکان بۆ تەلەڤیزیۆن و لە بواری کیمیای شیکاری دا کۆمپانیای مێرک ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پەرەپێدانی ماددە و شێوازەکانی کرۆماتۆگرافی.

## سەرچاوەکان
جەستن تیمبەرلێک

**جەستن ڕاندال تیمبەرلێک** گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژی پۆپی ئەمریکییە، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و ئاوازدانەر. یەکێکە لە مۆسیقاژەنە پۆپییە سەرەکییەکانی ئەمریکا. تیمبەرلێک زۆر بە خێرایی ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا بە بەشداریکردن لە پێشبڕکێی گەڕانی ئەستێرەکان. پاشان لە ساڵی ١٩٩٠ چووە کەناڵی دیزنی و لە بەرنامەی یانەی میکی ماوس دەرکەوت، ھەر لەم بەرنامەیەدا بوو کە جەستن یەکێک بوو لە گۆرانیبێژە سەرەکییەکان و گەنجترین ئەندامی گرووپی Ensync. جەستن تیمبەرلێک دوو خەڵاتی گرامی بەدەستھێنا بەھۆی ئەلبوومی Justification (2002) و گۆرانی Cry Me A River. لە نێو گۆرانییەکانی تری ئەم ئەلبومەدا دەتوانین ئاماژە بە (Move your body) بکەین کە سەرکەوتنێکی زۆری بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:سەماکەرە ئەمریکییە کوڕەکان
پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان
پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی خاوەنی چێشتخانەن
پۆل:براوەکانی خەلاتی بریت
پۆل:بازرگانەکانی تێنێسی
پۆل:میوزیکژەنە پۆپە مناڵەکان
پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی تێنێسی
پۆل:خەڵکی شارستانی شێلبی، تێنێسی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی ڕیکۆرد لە تێنێسی
پۆل:ئەو کەسانەی گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرن لە تێنێسی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
تاوەری خۆری جوولیچ

**تاوەری خۆری جوولیچ** تاوەرێکی وزەی خۆری چڕ و تاقیکارییە کە بەرزییەکەی ٦٠ مەتر (٢٠٠ پێ)ە، تاکە کارگەی ئەڵمانیایە کە ئەم جۆرە تەکنەلۆژیای وزەی خۆرە بەکاردەھێنێت. لە ئەیلوولی ٢٠٠٨ کارگەکە بە شێوەیەکی تاقیکاری خرایە بواری جێبەجێکردنەوە. زیاتر لە ٢٠٠٠ ئاوێنە دوو میحوەرییەکانی شوێنپێھەڵگرتنی خۆر ھەوا گەرم دەکەنەوە بۆ پلەی گەرمی ٧٠٠ پلەی سەدی، کە بەکاردێت بۆ دروستکردنی ھەڵم کە بەناو تۆرباینێکدا دەڕوات بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا. تانکە پۆڵا ئیزۆل کراوەکان ڕێگە بە ھەڵگرتنی گەرمی دەدەن بۆ ماوەی ١٫٥ کاتژمێر لە ئەگەری تێپەڕبوونی ھەورەکان بەسەریدا. کۆی بەرھەمی کارەبای وێستگەکە ١٫٥ مێگاواتە. لە ساڵی ٢٠١١ بە سەنتەری فڕۆکەوانی ئەڵمانیا فرۆشرا.

## ئەمانەش ببینە
* بیرپینسێل

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە ئەڵمانیا
بای وەرزی

**بای وەرزی** جۆرێکە لە با کە بەھۆی بارودۆخی پەستانی بەرگەھەواوە دروست دەبێت کە گۆڕانکاری گەورە لە نێوان وەرزی ھاوین و وەرزی زستاندا بەسەردا دێت.

بای وەرزی لە ھەندێک کاتدا بەسەر ئەو ناوچانەدا ھەڵدەکات کە لە ناوچە خولگەییەکاندا قەتیس کراون. بای وەرزی بە بارانبارینی زۆر لە ھاویندا و وشکبوونەوەی زۆربەی ھەڵکردنیان لە زستاندا و بە ئاراستە جیاوازەکانی لە ھەردوو وەرزەکەدا دەناسرێتەوە.

ھەڵکردنی بای وەرزی بە ئاراستەی جیاواز لە ناوچەی خولگەییدا زاڵە و گرنگترینی ئەو ناوچانەش باشوور و ڕۆژھەڵاتی ئاسیایە، بەو پێیەی ھەڵدەکات بەسەر ھیندستان، پاکستان، بەنگلادیش، عومان، چین، ژاپۆن، کۆریا و مەنچوریا. لە وەرزی ھاویندا پلەی گەرما لە ئاسیای ناوەڕاست زۆر بەرز دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی ناوچەیەکی پەستانی نزم، کە بای دراوسێی زەریای ھێمن و ھیندستان ڕادەکێشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لافاو
پۆل:مەترسییەکانی کەشوهەوا
پۆل:با
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
کاتی سەرکێشی: خاکە دوورەکان

***کاتی سەرکێشی: خاکە دوورەدەستەکان*** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشنی سنوورداری ئەمریکییە لەسەر زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشنی *[[کاتی سەرکێشی]]* بەندە، کە لەلایەن پێندڵتن وارد دروست کراوە و لە بنەڕەتدا لە ٢٠١٠ تا ٢٠١٨ لە کارتوون نێتوۆرک پەخش کرا. لە چوار ئەڵقەی تایبەتی یەک-سەعاتی پێک ھاتووە، لەلایەن ستۆدیۆکانی فرێدێرەیتۆر و ستۆدیۆکانی کارتوون نێتوۆرک بەرھەم ھێنراوە؛ یەکەم ئەڵقەی تایبەت لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ئێچ بی ئۆ ماکس بڵاو کرایەوە. ئەوانی تر لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢١ و ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ بڵاو کرانەوە.

زنجیرەکە بە شێوەیەکی گشتی شوێنی سەرکێشییەکانی کوڕێک بە ناوی فێن و باشترین ھاوڕێ و برا ھەڵگیراوەکەی جەیک، کەسەگێکە ھێزی جادوویی ھەیە دەتوانێت قەبارە و شێوەی بە ویستی خۆی بگۆڕێت دەکەوێت. فێن و جەیک لە خاکی ئووی پۆست-ئەپۆکالیپتیکدا دەژین، لەوێ لەگەڵ کەسایەتییە سەرەکییەکانی تری زنجیرەکە، لەوانە شازادە بنێشت، مارسێلین، بیمۆ و ئەوانی تردا تێکەڵاوییان دەبێت. *خاکە دوورەدەستەکان* سەرنج دەخاتە سەر کەسایەتییە گەڕاوە و نوێیەکانی ناوچە پێشتر نەگەڕاوەکانی گەردوونی *کاتی سەرکێشی*.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:کاتی سەرکێشی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییە زانستییە کۆمیکییە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییە زانستییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی سەگەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەکشنییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دوای-کارەساتە ئەمریکییەکان
تاوەری ئاتزلبێرگ

**تاوەری ئاتزلبێرگ** (بە ئەڵمانی: ئاتزلبێرگ تورم "تاوەری شاخی ئەتزێل")، کە بۆ ماوەیەکی زۆر بە تاوەری چاودێری ئاتزلبێرگ ناسراوە، تاوەرێکی چاودێری تۆڕی داری ئەڵمانی بوو کە بەرزییەکەی ٣٠٫٣٩ م بوو (٩٩٫٧ پێ). (١٬٦٦٢ پێ) شاخی ئاتزلبێرگ. تاوەری ئاتزلبێرگ ژمارەی نھۆمەکانی ٦ نھۆمی ھەبوو کە ھەردوو نھۆمی خوارەوە و سەرەوەی تێدابوو. نھۆمی سەرەوەی تاوەری ئاتزلبێرگ ٣٠٫٣٩ م (٩٩٫٧ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرز بووەتەوە. ھەروەھا تاوەرەکە سەقفێکی ھەبوو کە قەبارەکەی ٣١ م (١٠٢ پێ) لە زەوییەوە بوو. نھۆمی سەرەوەی تاوەری چاودێری تەنیا لە ڕێگەی پلیکانە ١٥٠ ھەنگاوییەکانییەوە دەتوانرێت بگاتە ئەو شوێنە. تاوەرەکە لە ساڵی دروستکردنییەوە، ١٩٨٠، تا ٥ی ئابی ٢٠٠٨ بەکارھاتووە، کاتێک بەھۆی ئاگرکەوتنەوە کە بەھۆی سووتاندنەوە بووە، وەک تاوەرێکی چاودێری لە لووتکەی ئاتزلبێرگ، کە شتێکی باشی بۆ بینەران و/یان چاودێران دابینکردووە دیمەنی ناوچەکانی دەوروبەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە ساڵی ١٩٨٠ تەواو بوون
پۆل:تاوەرەکان لە ئەڵمانیا
ھوجام سورچی

**هوجام عه‌بدولڕه‌حمان خدر** ناسراو بە **هوجام سورچی**  (١٩٧٠ - ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥) پێشمەرگەیەکی کوردستان بوو، لە شەڕی داعش لەلایەن چەکدارانی داعشەوە بە دیل گیرا. دواتر لە ۲٥ کانونی دووەمی ۲۰۱٥ لە شاری موسڵ بە ڤیدیۆ سەربڕینی ئەو لەلایەن چەند داعشێکی کوردەوە بڵاوکرایەوە.

هوجام لە دایکبووی  گوندی بەردەسوور،  شارۆچکەی رۆڤیای پارێزگای دهۆک بوو.

لە ئازاری ٢٠١٥، لە بەردەڕەش پەردە لەسەر پەیکەرێک بۆ هوجام سورچی لادرا، ئەم پەیکەرە وەک ڕێزێک لە نەبەردی ئەو درووستکرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
گاجگین

alt=نمایی از گجگین|وێنۆک| دیمەنێک لە گاجگین
**گاجگین** () گوندێکە لە بەشی ناوەندی شاری کرمان لە پارێزگای کرمان لە ئێران. گاجگین بە ناوی ئەسڵی گێزگین وشەیەکی تەواو فارسییە بە واتای شوێنی کۆبوونەوەی ئاو و گچکە (گێزگین)؛ ئەو گوندە ئەنجومەنی گوند و ئەنجومەنی ئیسلامیی ھەیە، و دەکەوێتە بەشی وڵاتی ناحیەی سەراسیاب فەرسەنگی بەشی ناوەڕاستی شاری کرمان، گاجگین بە دووری ٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری کرمان ھەڵکەوتووە. گاجێگین گوندێکی ٣٠٠٠ ساڵە و لە سەرەتای ھاتنی عەرەبەکان بۆ کرمان، نزیکەی ٣٥ ساڵ شەڕ لە شوێنی قەڵای زەردەشتی (دەخمێ) ڕوویدا و لەو ماوەیەدا چەندین شەڕ بۆ بەرگریکردن ئەنجامدرا شاری کرمان، و قەڵاکەشی بە ناوی دەخمێ گاجگین تا ئێستا وەستاوە، لە شوێنی خۆیدایە و لە بنی قەڵای ئاماژەپێکراودا گۆڕستانێکی عەرەب ھەیە، گاجگین ئەو شوێنەیە کە ئیمامزادە ئیبراھیم تێیدا نێژراوە، یەکێکە لە نەوەکانی ئیمام موسا کازم و ماڵی زۆرێک لە پیاوە بێ ئیدیعاکراوەکانە کە لە سەردەمی جیاوازدا بۆ پاراستنی نیشتمان، ئێرانی ئازیز، لە دژی باند و لە بەشەکانی دیکەی وڵاتەوە خەباتیان کردووە لەم ڕووەوە دواکەوتوو نین.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی کرمان
فیۆدۆسیا

**فیۆدۆسیا** یان **تیۆدۆسیا** شارێکە لە نیمچە دوورگەی کریمە لە ڕووسیا. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە (٢٠١٤) ٦٩ ھەزار و ١٤٥ کەسە. ئەم شارە لەگەڵ ناوچەکانی تری نیمچە دوورگەی کریمە لە ساڵی ٢٠١٤ پەیوەندی بە ڕووسیا کرد.

## پێشانگا

پەڕگە:Старовинне караїмське кладовище на Тепе-Оба 01.JPG|
پەڕگە:Theodosia_castle.JPG|
پەڕگە:Вид на Феодосійський порт з Тепе-Оба.JPG|
پەڕگە:Тепе-Оба 03.JPG|
پەڕگە:Карло Боссоли. Феодосия.jpg|
پەڕگە:Маяк на мисі Іллі-південна окінечність хребта Тепе-Оба.jpg|
پەڕگە:Феодосия-001.jpg|


## سەرچاوەکان


پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ڕووسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:ناوچەکانی کۆماری ڤێنیز
شانشینی غەزنەوی

وێنۆک| خاکی دەوڵەتی غەزنەوی لە ساڵی ١٠٠٠ی زایینیشانشینی **غەزنەوی** یان **غەزنەوییەکان** (٩٧٥–١١٨٧ ز) (٣٤٤ کۆچی. کۆچی - ٥٨٣ کۆچی. پ) خانەوادەیەکی زنجیرە فەرمانڕەوای بە ڕەچەڵەک تورک، فارسی زمان و موسڵمان لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانی گەورە، بە تایبەت فەرارۆد و خوراسانی گەورە. بەڵام وەک پەرەپێدەر و بڵاوکەرەوەی ئیسلام لەلایەن خەلافەتی عەباسییەوە سەرنجی درا و پەسەند کرا. ناوبانگی ئەم شانشینییە زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ ئەو فەتحانەی کە لە ھیندستان ئەنجامی داوە. لەوەتەی غەزنەوییەکان یەکەم بناغەکانی شەھریارییان لە شاری غەزنین دەستپێکردووە، بە غەزنەوییەکان ناسراون. دامەزرێنەری ئەم بنەماڵەیە سوڵتان مەحموود غەزناوی بوو. باوکەکانی کۆیلەی تورکی دەرباری سامانی لە خوراسان بوون کە ڕوویان لە خوراسان کردووە. بەناوبانگترین شازادەکانی ئەم بنەماڵەیە سوڵتان مەحموود و کوڕەکەی سوڵتان مەسعوود بوون. لەگەڵ شکستی غەزنەوییەکان لە سەلجوقییەکان لە شەڕی داندەنگان و دوای سوڵتان مەسعوود، ئەم شانشینییە لاواز بوو و بۆ ماوەیەک حوکمڕانییەکەی لە بەشێک لە ھیندستان و ئەفغانستانی ئێستادا سنووردار بوو. حکومەتی غەزنەوی ھیندستان لە ڕووی خۆشەویستی ھونەری و گرنگیدان بە شاعیرانی فارس و بڵاوبوونەوەی زمانی فارسی گرنگییەکی زۆری ھەیە. لە کۆتایی دەسەڵاتی سامانیدا، یەکێک لە ژەنەڕاڵە تورکمانەکانی ئەم شانشینە، بە ناوی ئەلپتەگین، بە ھاوپەیمانی ھەندێک کەسی دیکە، ھەوڵیدا ئەندامێکی بنەماڵەی سامانییەکان بە ناوی نەسر بن عەبدولمەلیک بن نوح بھێنێتە سەر دەسەڵات، بەڵام ئەو شکستی ھێنا، و ئامۆزاکەی، مەنسوور بن نوح، جێگەی خۆی لەسەر تەخت گرتەوە. دوای ئەم ڕووداوە ئەلباتکین چووە شاری غەزنین لە ئەفغانستانی ئێستا و لەوێ دەسەڵاتی گرتە ئەستۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی پارێزگای غەزنی
پۆل:مێژووی تورک
پۆل:مێژووی پاکستان
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١١٨٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٧٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩٦٣
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩٦٢
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١١٨٧
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
ئیمپراتۆریەتیی ماراتا

[وێنۆک|[ئاڵای ئیمپراتۆرییەتی ماراتا]]
وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆرییەتی ماراتا لە ساڵی ١٧٥٨
**ئیمپراتۆرییەتی ماراتا** یان **کۆنفیدڕاڵی ماراتا** () کۆمەڵێک دەوڵەتی ھیندستان بوون کە لە سەدەی ١٧ و ١٨دا زاڵ بوون بەسەر زۆربەی کیشوەری ھیندستان. ئیمپراتۆرییەتەکە بە فەرمی لە ساڵی ١٦٧٤ تا ١٨١٨ بوونی ھەبووە، بەشێکی زۆری شانازیی بە ماراتاکان دەدرێت بۆ کۆتاییھێنان بە دەسەڵاتی موغەکان لە ھیندستان.ماراتاکان گەلێکی جەنگاوەر بوون کە لە ڕۆژاوای فەلاتی دەکان (ماھاراشترای ئێستا) ھاتبوون. ئەوان بە دامەزراندنی «خۆبەڕێوەبەری گەلی ھیندۆسی/ھیندستان» لە ناوچەکەیاندا بۆ ناوبانگ بەرزبوونەوە ماراتاکان بوونە دیار بوو لە سەدەی ١٧ لەژێر سەرکردایەتی شیواجی کە دژی شانشینی عادلشاھی و ئیمپراتۆرییەتی موغەکان ڕاپەڕین و شانشینی پێکھێنا، کە ڕەیگاد پایتەختی بوو. ماراتاکان بە جووڵەی خۆیان ناسراون، توانیان خاکەکەیان لە کاتی شەڕەکانی موغەکان-مەراتادا چەسپێنن و دواتر بەشێکی زۆری کیشوەری ھیندستانیان کۆنترۆڵکرد کە لە پێشەوا لە باکوورەوە تا تانجاوور لە باشوور درێژبووەوە و پایتەختەکەیان لە پونە لە ساڵی ١٧٥٨دا.و باجیراوی یەکەم ھەروەھا ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە لەناوبردنی مەغۆلەکاندا لە کۆتاییدا دەسەڵاتی ئەوان بەھۆی ئەو زنجیرە شەڕانەی کە لە دژی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا ئەنجامدرا کۆتایی ھات. دوو جەنگی یەکەمی ئینگلیز و ماراتا سەرکەوتنی بۆ ماراتاکان بەدەستھێنا بەڵام سێیەم جەنگ بووە ھۆی شکستی ماراتاکان و لکاندنی ئیمپراتۆرییەتی ماراتا لە ماھاراشترا بە ھیندستانی بەریتانیا. ماراتاکان دەرفەتێکی دیکەیان بۆ ڕەخسا بۆ یاخیبوون لە دەسەڵاتی بەریتانیا و پێکھێنانی شانشینی خۆیان لە یاخیبوونی ھیندستانی ساڵی ١٨٥٧. بەڵام تا کۆتایی ساڵی ١٨٥٩ یاخیبوونەکە چەقێندرا و ھەموو سەرکردە یاخیبووەکانی ماراتا یان لەسێدارەدران یان چوونە دەرەوە و پەنایان بۆ نیپاڵ برد.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەکانی ١٦٧٤ لە ھیندستان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨١٨ لە ھیندستان
ئیلبە-ئیلستە

**ئیلبە-ئیلستە** ناوچەیەکە لە باشووری بەشی براندنبورگ لە ئەڵمانیا، ناوچەکە لەگەڵ مارکیش کرایس ھاوبەشی ھەیە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
فینستەوالدە

**فینستەوالدە** (بە ساکسۆنی خواروو: گرابین - Grabin) شارۆچکەیەکە لە ئیلبە-ئیلستە لە لوساتیای خواروو، لە ویلایەتی براندنبورگی ئەڵمانیا.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارۆچکەکانی براندنبورگ
پەیمان تالەبی

**پەیمان تالەبی** (لە دایکبووی ٨ی جۆزەردانی ١٩٨٧) پێشکەشکارێکی تەلەڤیزیۆنی خەڵکی تارانە لە ئێران. دەرچووی ئەندازیاری لە زانکۆی ھەمەدان، کە کاری پەیامنێریی لە تەلەڤیزیۆنی پارێزگاکان دەستیپێکردووە، پاشان چووەتە ڕادیۆ. لە مزگەوتەکانەوە دەستی پێکردووە تا لە ساڵی ٢٠٠١ کە تەمەنی ١٤ ساڵ بووە چووە پۆلەکانی کیبۆرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
مریەم ڕەجەوی

وێنۆک
**مریەم ڕەجەوی** () (لە دایکبووی ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٥٣) سیاسەتمەدار و سەرۆکی ھەڵبژاردەی ئەنجومەنی نیشتمانی بەرخۆدانی ئێرانە. ھەروەھا لەگەڵ ھاوسەرەکەی مەسعوود ڕەجەوی سەرۆکی ڕێکخراوی موجاھدینی گەلی ئێرانە. ئەنجومەنی نیشتمانی بەرخۆدانی ئێران کە قۆڵی سیاسی سازمانی موجاھدینی گەل و گرووپە ھاوپەیمانەکانییە، ڕەجەوی وەک "سەرۆکی ھەڵبژێردراوی بەرخۆدانی ئێران بۆ قۆناغی ئینتقالی" ھەڵبژاردووە. پلانی دە خاڵیی مریەم ڕەجەوی بۆ "ئێرانی سبەینێ" گوزارشت لە تێڕوانین و ستراتیژییەکانی ئەنجومەنی نیشتمانیی خۆڕاگری و پلاتفۆرمی کردەیی بەرخۆدانی ئێران بۆ ئێرانێکی ئازادی سبەینێ دەکات.

## ژیاننامە
مریەم قاجار ئازدانلوو لە بنەماڵەیەکی چینی-ناوەند لە تاران لە دایکبووە. دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی، دەرچووی زانکۆی تەکنەلۆجی شەریف لە بواری ئەندازیاری کانزایە. لە تەمەنی ھەرزەکارییەوە دەستی بە چالاکیی سیاسی کردووە و پەیوەندی بە سازمانی موجاھدینی گەلی ئێرانەوە کردووە. دوای سەرکەوتنی شۆڕش (١٩٧٨)، لەگەڵ ڕێکخراوی موجاھدین درێژە بە چالاکییەکانی دەدات و وەک یەکێک لە بەرپرسانی بەشی کۆمەڵایەتی ئەو ڕێکخراوە کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
کرۆماتۆگرافی

وێنۆک|150px
**کرۆماتۆگرافی** شێوازێکە لە کیمیادا بۆ جیاکردنەوەی پێکھاتەکانی تێکەڵەیەک بە تێپەڕاندنی قۆناغێکی جووڵاو بەسەر قۆناغێکی وەستاودا. لەم شێوازەدا بەزۆری تێکەڵەی شلە یان گازی بە بۆری یان تۆڕێکدا تێدەپەڕێت؛ خێرایی جووڵەی پێکھاتەکانی تێکەڵەی ناو بۆری یان تۆڕەکە جیاوازە (بەپێی توخمەکانی دیواری ناوەوەی بۆری یان تۆڕەکە)، لە ئەنجامدا تێکەڵەکە دابەش دەکرێت بەسەر پێکھاتەکاندا و ھەر پێکھاتەیەک بە جیا لادەبرێت. لە کرۆماتۆگرافیدا دوو قۆناغ ھەیە، قۆناغی وەستاو و قۆناغی جووڵاو، قۆناغی وەستاو لە ڕاستیدا پێکھاتەکانی ناو بۆرییەکە یان تۆڕی جیاکردنەوە، و قۆناغی جووڵاو پەیوەندی بەو مادەیەوە ھەیە کە دەیەوێت شیکاری بکرێت و پاک بکرێتەوە. قۆناغی وەستاو دەتوانێت شلە یان ڕەق بێت، کە دابەش دەکرێن بەسەر کرۆماتۆگرافی مژینی ڕووکار و کرۆماتۆگرافی دابەشکردن بە پشتبەستن بە ڕەق یان شلە. بنەمای جیابوونەوە لە کرۆماتۆگرافیدا جیاوازە، جیاکردنەوە لەسەر بنەمای کێشی گەردیلەیی و جیاکردنەوە لەسەر بنەمای نزیکایەتی لەگەڵ قۆناغی وەستاو گرنگترینی ئەم بنەمایانەن. کرۆماتۆگرافی زاراوەیەکی گشتییە کە لە تاقیگەکاندا بۆ جیاکردنەوەی پێکھاتەکان بەکاردێت. ئەم ئاوێتە لە شلەیەکدا دەتوێتەوە کە پێی دەوترێت قۆناغی جووڵاو و لەلایەن پێکھاتەیەکی دیکەوە دەگیرێت کە پێی دەوترێت قۆناغی وەستاو. پێکھاتە جیاوازەکانی ئەم پێکھاتەیە بە خێرایی جیاواز دەجوڵێن و ئەمەش دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی ئەم تەنۆلکانە. جیاکردنەوە لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی جیاوازی نێوان قۆناغی جووڵاو و جێگیرە. جیاوازی ورد لە بەھای دابەشکردنی ئاوێتەیەک لە قۆناغی وەستاودا دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی پێکھاتەکان. کرۆماتۆگرافی دەتوانێت سەرەتایی یان شیکاری بێت. مەبەست لە کرۆماتۆگرافی سەرەتایی جیاکردنەوەی پێکھاتەکانە بۆ بەکارھێنانی پێشکەوتوو. ئەمەش لە کاتێکدایە کە کرۆماتۆگرافی شیکاری بە شێوەیەکی ئاسایی لەسەر کۆمەڵەیەکی بچووک لە ماددە ئەنجام دەدرێت و بەکاردێت بۆ پێوانەکردنی ڕێژەی شیکارەکان لە تێکەڵەیەکدا. ئەم دووانە ڕێژەیین لەگەڵ یەکتر و دژایەتی یەکتر ناکەن.

## مێژوو
کرۆماتۆگرافی بە شێوەیەکی بەرفراوانترین شێوازی جیاکردنەوەی ماددە شیکارییەکان بەکاردێت، کە لە ھەموو لقەکانی زانستدا بەکارھێنانی ھەیە. کرۆماتۆگرافی کۆمەڵەیەکی ھەمەچەشن و گرنگ لە شێوازەکانی جیاکردنەوەی ماددە لەخۆدەگرێت و ڕێگە بە جیاکردنەوە و جیاکردنەوە و دەستنیشانکردنی پێکھاتە نزیکەکانی تێکەڵە ئاڵۆزەکان دەدات، زۆرێک لەم جیاکردنەوەانە بە ڕێگەی دیکە مەحاڵن. کرۆماتۆگرافی (کرۆماتۆس = ڕەنگ، گرافین = نووسین) تەکنیکێکی فرە ھەنگاوییە کە لەسەر بنەمای جیاوازی مادەکان لە ھەڵمژینی لەسەر پلێتێک یان توانەوەی لە فیلمێکی شلەی تەنکدا دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
پۆل:ئامرازەکانی پێوان
پۆل:ئامرازەکان و تەکنیکەکانی زیندەوەری
ڕامین ڕەزاییان

**ڕامین ڕەزاییان** لە دایکبووی ٢٧ی ئازاری ساڵی ١٣٦٨ یاریزانێکی تۆپی پێی ئێرانە و وەک بەرگریکاری ڕاست بۆ یانەی سێپاھان لە خولی نایابی کەنداوی فارس و ھەڵبژاردەی نیشتمانی تۆپی پێی ئێران یاری دەکات

مێژوویەکی ھەیە کە ئەندامی تیمەکانی سەبای قوم، ڕەھاھان، پەرسەپۆلیس، ڕیزە سپۆر، ئۆستێندە، ئەلشەھانییە، ئەلزەیل و ئەلسیلییە بووە.

## سەردەمی یانەکان
### سەبای قوم
سەرەتای یاری تۆپی پێی پیشەگەری بە ئەنجامدانی ٩٨ یاری فەرمی و تۆمارکردنی ٧ گۆڵ لە یانەی سەبای قوم دەستپێکرد.

### شەمەندەفەر
ڕامین ڕەزاییان لە ماوەی مانەوەی لەم تیپەدا ٥٤ یاری فەرمی بۆ یانەی شەمەندەفەر ئەنجامداوە و ١١ گۆڵی تۆمارکردووە. دوای چەند ئاستێکی سەرکەوتوو لە ھێڵی ئاسن (وەرزی ٢٠١٤–١٥) ڕامین ڕەزاییان لەلایەن کارلۆس کویرۆزەوە بانگھێشتی ھەڵبژاردەی ئێران کرا. ھەر لەو ساڵەدا ڕامین ڕەزاییان وەک بەرگریکاری گۆڵکاری ١٤ی خولی نایابی ئینگلیزی ناسێندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:زیندووان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
غوڵامڕەزا تەختی

وێنۆک
**غوڵامڕەزا تەختی** (٢٧ی ئابی ١٩٣٠ تا ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨) وەرزشوانێکی ئێرانی بوو لە زۆرانبازی ئازاددا. لە یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ساڵی ١٩٥٦ لە شاری مێلبۆرن توانی دووەم میدالیای زێڕی وەرزشوانانی ئێران لە یارییە ئۆڵۆمپیادەکاندا بەدەستبھێنێت دوای ئیمام عەلی حەبیبی. بە بردنەوەی ئەم میدالیایە، لەگەڵ دوو میدالیای زیو کە لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھێلسنکی ساڵی ١٩٥٢ و ١٩٦٠ی ڕۆما بەدەستی ھێنا، بەڕێزترین زۆرانبازی ئێرانییە لە ئۆڵۆمپیادەکاندا. ھەروەھا تەختی دوو پاڵەوانێتی و دوو جێگری پاڵەوانی پاڵەوانێتی زۆرانبازی جیھانی بەدەستھێناوە، ھەروەھا میدالیای زێڕی یارییەکانی ئاسیای تۆکیۆی ساڵی ١٩٥٨ لە ماوەی ژیانی وەرزشیدا بەدەستھێناوە. ھەروەھا لە زۆرانبازی و زۆرانبازیدا چالاک بوو و بۆ ماوەی سێ ساڵ لەسەریەک خاوەنی قۆڵبەستی زۆرانبازی ئێران بوو. ھەروەھا تەختی یەکێکە لە کەسایەتییە باو و بەناوبانگەکانی کولتوری جەماوەری ئێران و لە کولتوری وەرزشی ئێراندا زۆر کەس بە ھێمای " قارەمانێتی " و "سوارچاکی" دەزانن. دوای بوومەلەرزەکەی بۆین زەھرا، کە دەیان ھەزار کوژراو و برینداری لێکەوتەوە، چالاکییەکانی و چالاکییەکانی بەشێک لە شەڕڤانان بۆ دابینکردنی فریاگوزاری و ھاوکاری بۆ قوربانیانی بوومەلەرزەکە؛ شەپۆلێکی جۆش و خرۆش و یەکگرتوویی نەتەوەیی لە ئێراندا ھەڵگیرساند و ھاوکارییەکی زۆر بۆ لێقەوماوان ڕەوانەی لێقەوماوان کرا.

ھەروەھا چالاکی سیاسی و ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندی بەرەی نەتەوەیی ئێران بووە. تەختی لە ١٧ی ژانویەی ١٩٦٧ کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی لە ھۆتێل ئەتڵەنتیک لە تاران دۆزرایەوە، بەڵام پرسەکانی وەک پەیوەندییەکەی لەگەڵ بەرەی نیشتمانی بووە ھۆی ئەوەی دەنگۆی کوشتنی لەلایەن ساواکەوە بڵاوببێتەوە.

## ژیان
غوڵامڕەزا تەختی لە باشووری تاران، گەڕەکی خانی ئاباد لە دایکبووە. «ڕەجەب خان» (باوکی تەختی) ساڵی ١٢٧٥ لە گەڕەکی دەروازە غار لە تاران لە دایکبووە و دایکی لە بنەماڵەیەکی نەریتی تاران بووە.

### ساڵانی یەکەم
دوو برا و دوو خوشکی ھەبوو، ھەموویان لە خۆی گەورەتر بوون. خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی حاکم نیزامی سەرەتایی لە تاران تەواو کردووە و دوای تەواوکردنی قۆناغی ناوەندیی یەکەم وازی لە ئامادەیی مانۆچەھری تاران ھێناوە. تەختی سەرەتا لە زۆرخانە گەردانەوە دەستی بە وەرزشی زۆرخانە کرد و دوای ماوەیەک دەچێتە زۆرخانە پۆلاد لە گۆڕەپانی شاپور. سەرەتا تەختی لە پاوەرلیفتینگدا زۆر سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام بەھرەی زۆرانبازی لەلایەن عەبدولحسێن فیلییەوە ناسێندرا و لەژێر چاودێری ئەودا پەرەی سەند.

ساڵی ١٩٤٨ چووە خزمەتی سەربازی و لە ٢٥ مێھری ھەمان ساڵدا لە بەشی ھێڵی ئاسن دامەزرا. ھەروەھا پێشینەی کارکردنی لە کۆمپانیای نەوتی مەسجێد سولەیمان ھەبووە.

### گەنجی و ھاوسەرگیری
ڕۆژی پێنجشەممە ١٢ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٦ لەگەڵ شەھلا تەواکلی ھاوسەرگیری کردووە (لە ھەندێک ماڵپەڕدا بە ھەڵە باسی ڕێکەوتی ٣٠ی بەھمەن کراوە، ئەمەش بەھۆی لە دایکبوونی بابەک لە ئەیلوولی ١٩٦٧دا، قسە و باسێکی ھەڵەی لێکەوتووەتەوە). ئەنجامی ئەم ھاوسەرگیرییە کوڕێک بوو بە ناوی بابەک کە لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٧ لەدایکبووە. شەھلا تەواکولی ڕۆژی ٢٧ی خەرمانانی ٢٠١٤ لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا لە نەخۆشخانەی ئێرانمێھری تاران کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی فارس
پۆل:شیعە ئێرانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:خاوەن میدالیای ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ساڵی ١٩٦٠
پۆل:خاوەن میدالیای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٦٠
ناحیەی باوەخۆشێن

**ناحیەی باوەخۆشێن** یەکێکە لە دوو ناحیەی قەزای دەربەندیخان لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی دەربەندیخانە. 

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی باوەخۆشێنە، ناوی باوەخۆشێن تا ئێستا یەکلایی نەبوەتەوە کە ئایا ناوەکەی لە چیەوە وەرگیراوە و لەلایەن کێوە ئاوەدان کراوەتەوە.

## جوگرافیا
ناحیەی باوەخۆشێن ھاوسنوورە لەگەڵ؛ لە باکوورەوە ناحیەی زەڕایەن، لە باشوورەوە ناحیەی شێخ تەویل، لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی دەربەندیخان، لە ڕۆژاواوە ناحیەی سێوسێنان.

## مێژوو
* ناحیەی باوەخۆشێن مێژوویەکی کۆنی نییە، لە ساڵی ٢٠٠٨دا بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کراوەتە ناحیە لە قەزای دەربەندیخان بە دابڕانی ١٠ گوند لە ناحیەی دەربەندیخان(ناوەند). 
* شوێنەواری گردی باوەخۆشێن: ئەم گردە کەوتۆتە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی گوندی باوەخۆشێن لای بەشی باکووری  ڕۆژئاوای شاری دەربەندیخان. ئەم گردە کەوتۆتە ناو دۆڵێکی قوڵی نزیک چەمی دێوانە، لایەکی گردەکەتا ڕادەیەک بە دەستی مرۆڤی ئەو سەردەمە داتاشراوە و ئەو داتاشینەش تا ڕادەیەک بە دیار و ڕوونی ماوەتەوە، بە دوولای گردەکەوە کە ھەر لایەی بە دووری (٣٠ تا ٣٣) مەتر پاشماوەی کەڵەکێکی کۆن دیارە ، بەڵام دیارە کە دواتر بەھۆی ھەندیک جوتیاری ئەو خاوەن زەویانەوە بە ھۆی پاککردنەوەی زەویەکانیان لە بەرد دیسانەوە ڕێژەیەکی تر بەردیان گواستۆتەوە سەر ئەو کەڵەکە بەردەو تا ڕادەیەک شپرزەییەک بەسەر پاشماوەکەوە دروست بووە. لەدوای لیکۆلینەوەی ئەم پاشماوەیە کە کەوتۆتە سەر ئەو ڕێگای کە لە کۆندا ڕێگایەکی سەرەکی ھەبووە لە پەرستگای زەردەشتی سەر ڕۆخی ڕووباری سیروان و دواتر ئەو ڕێگایە ھاتۆتە سەر دەشتی کانی سارد و  دواتر ڕێگاکەش لەم جێگایەوە گەشتوەتە سەر پاشماوەی پردی دێوانە و لەوێشەوە ڕێگاکە براوەتەوە سەر پاشماوەی بەناوبانگی (ملەی پەیکوڵی)، بۆیە ئەم دەرکەوتەیە بەڵگەیەکە بۆ ئەوەی کە ئەم پاشماوە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ساسانیەکان، بەڵام ڕوون نییە کە ئەم گردە لە کۆندا جێگای چی بووە  و بۆچی بەکارھاتووە.
[450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کەرتەکانی [قەزای دەربەندیخان لە ساڵی ۱۹۷۱دا]]

## کارگێڕی
١٠ گوند سەر بە ناحیەی باوەخۆشێنە:

* باوەخۆشێن(ناوەند)
* ئیمام قادر
* چەمەرگە
* دێوانە
* فەقێ جنە
* گوڵانی حاجی کاک ئەوڵا
* گوڵانی حەمەی مەحموود
* گوڵانی وەستاکان
* مچەکوێری برا
* ناوتاق
* نەژوێنی

## ئەمانەش ببینە
* باوەخۆشێن
* قەزای دەربەندیخان
* ناحیەی دەربەندیخان
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* بەنداوی دەربەندیخان

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
حونەین کوڕی ئیسحاق

وێنۆک|ڕووناکی لە دەستنووسی ھونەین کوڕی ئیسحاق ئەلعیبادی لە ئیساگۆگێ
**حونەین کوڕی ئیسحاق** (٨٠٩ - ٨٧٣ز) زانستیار و وەرگێڕ و پزیشکی مەسیحی نەستۆریای سەدەی نۆی زایینی بووە، ھەروەھا یەکێک بوو لە پرۆفیسۆرەکانی بزووتنەوەی وەرگێڕان.

## ژیان
لە شاری بەغدا لەدایکبووە و خوێندنی سەرەتایی لە شاری شام تەواو کردووە. لە تەمەنی گەنجیدا گەڕاوەتەوە بەغدا و بە ئامادەبوونی یۆھانا ئیبن مەسویە پزیشک و وەرگێڕ لە دەرباری ھارون ڕەشید و بەڕێوەبەری بەیت ئەلحیکمە خوێندوویەتی. چونکە زۆر زیرەک بوو، زۆرجار لەگەڵ مامۆستاکەدا دەمەقاڵەی دەکرد، ئەمەش بووە ھۆی دەرکردنی. پاشان دەستی کرد بە فێربوونی زمانی یۆنانی و چووە بەسرە بۆ لای زمانزانە بەناوبانگەکەی خەلیل ئیبن ئەحمەد. لە ساڵی ٢١١ی کۆچی دا گەڕایییەوە بەغدا و پەیوەندی بە خزمەتی جبریل بن بەختیشوا پزیشکی مەعمون کرد. لەسەر داوای جبرێل و یۆحەنا ئیبن مەسویە، کتێبەکانی گالێن، لەوانە «ئەسنەف الحمییەت» و «کیتاب فی القاوی الطبع» لە یۆنانییەوە وەرگێڕاوە بۆ عەرەبی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەسیحییەکانی عێراق
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:مردووانی ٨٧٣
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:پزیشکەکانی سەدەی ٩یەم
وێمبڵی

وێنۆک|دیمەنێکی ئاسمانی وێمبڵی، کە بەشێک لە های ڕۆد و ناوچەی پیشەسازی و وێمبڵی ئارێنا و یاریگای وێمبڵی نیشان دەدات
**وێمبڵی** () شارۆچکەیەکی سەرەکییە لە گەڕەکی برێنت لە باکووری ڕۆژاوای لەندەن لە ئینگلتەرا، ٨ میل (١٣ کم)یش لە باکووری ڕۆژاوای چارینگ کرۆس. وێمبڵی لە ساڵی ١٨٩٤ەوە پەرستگایەکی مەدەنی جیاوازە و لە ساڵی ١٩٣٧دا وەک بەشی شارەوانی میدلێسێکس ھەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٦٥ ناوچەکە لەگەڵ ناوچەی ویلسدن تێکەڵکرا کە بەھۆی ڕووباری برێنت جیاکرایەوە، بۆ دروستکردنی ناوچەی برێنت لەندەن، لەو کاتەوە بەشێک لە لەندەنی گەورەی پێکھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
ئێرانی قاجاڕی

وێنۆک|نەخشەی ئێران لە سەردەمی شانشینی قاجار لە سەدەی نۆزدەھەمدا.
**ئێرانی قاجاڕی** نازناوێکە کە ئاماژەیە بۆ قۆناغێکی ١٣٠ ساڵەی مێژووی ئێران لە نێوان ساڵانی ١١٧٥ بۆ ١٩٢٥ ی زایینی (١٢١٠ بۆ ١٩٦٥ی زایینی) لەژێر دەسەڵاتی شانشینی قاجاڕدا. ناوە فەرمییەکانی ئێران لەم قۆناغەدا *دەوڵەتی ئێران* و *دەوڵەتە داخراوەکانی ئێران بوون* و لە جیھانی ڕۆژاواشدا ئێران وەک قۆناغەکانی پێشوو بە پارس ناودەبرا. دامەزرێنەری قاجار ئێران ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ. پاش داگیرکردنی قەوقاز و سەرکوتکردنی ھەموو فەرمانڕەوا و فەرمانڕەواکانی ناوخۆ، لە تاران نیشتەجێ دەبێت و ناوی لێنا پایتەخت. ئاشنابوون بە شارستانییەتی ڕۆژاوا و پەیماننامە گرنگەکان بووە ھۆی دەستپێکردنی شۆڕشی دەستووری. دوای ئەو شۆڕشە دەستوورییەی کە لە سەردەمی موزەفەرەدین شا محەممەد عەلی شا ڕوویدا، پاشای دواتر، محەممەد عەلی شا، دژی وەستایەوە و پەرلەمانی داخست. ململانێ ناوخۆیی و دەرەکییەکان بووە ھۆی نائارامی لە وڵاتدا و دوا پاشای قاجاریش ئەحمەد شا قاجار بوو کە لە ساڵی ١٩٢٥ لە دەسەڵات لادرا و ڕەزا پەھلەوی بوو بە شای ئێران.

## ھەوڵدان بۆ شانشین
دوای ڕاپەڕینی ئەفغانستان و ڕووخانی حکوومەتی سەفەوی، شا تەحمەسابی دووەم - پاشای دەربەدەری سەفەوی، پاش ماوەیەک ھەڵھات بۆ پارێزگای مازەندەران و فەتح عەلی خان قاجار خزمەتەکەی پەسەند کرد. فەتح عەلی خان قاجار بوو بە فەرماندەی دووەمی سوپای تەحمەساب و لە ڕاستیدا تەحماسب یارییەکی دەستی فەتح عەلی خان بوو؛ بەڵام کاتێک نادر شا پەیوەندی بە فەیلەقی تەحمەسابەوە کرد، فەتح عەلی خان پێگەی پێشووی لەدەستدا و بە ھاندانی نادر لە مەشھەد کوژرا. حوسێن گوڵی خان

## سەرچاوەکان

پۆل:قاجاڕەکان
پۆل:مێژووی قەوقاز
پۆل:مێژووی داغستان
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران
پۆل:ئێران لە سەدەی ١٨یەم
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٥
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:وڵاتە پێشووەکان
کەروێشکی ڕەش

وێنۆک|کەروێشکی ڕەشی ئەمریکی
**کەروێشکی ڕەش** کە بە **کەروێشکی ڕەشی ئەمریکی** ناسراوە () ناوی جۆرێک لە باڵندەیە لە خێزانی کەروێشکی نوێ کە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە تا ناوەندی چیلی و ئوروگوای لە ئەمریکای باشوور. سەرەڕای ئەوەی ژێر جۆری جیاوازی ھەیە، بەڵام دابەشبوونی ئەم جۆرە کەمترە لە کەروێشکی کەرە. ھەرچەندە ڕەنگ و دەرکەوتنی ھاوشێوەی جەی ڕەشە بەڵام ئەم دوو باڵندەیە جۆری جیاوازی کەروێرن. بە پێچەوانەی کەروێشکە کۆنەکان کە بەشێکن لە خێزانی ڕاپتۆر (باڵندەکانی وەک ھەڵۆ، پەپوولە، کۆرمۆران، باز و پەپوولەی پەرێگرین)، کەروێشکە نوێیەکان بە خێزانێکی جیاواز و سەربەخۆ دادەنرێت. کەروێشکی ڕەش تاکە جۆری ماوەتەوە لە ڕەگەزەکەیدا. کەروێشکی ڕەش لە ناوچە تاڕادەیەک کراوە و دارستانە پەرش و بڵاوەکان دەژی. درێژی باڵەکانی ئەم باڵندەیە نزیکەی ١٫٥ مەتر (٥ پێ)ە، بەمەش باڵندەیەکی بچووکە بە بەراورد بە کەروێشکەکانی دیکە.  ئەم باڵندەیە پەڕەکانی ڕەشە. سەر و ملی ئەم باڵندەیە ھیچ پەڕێکی نییە و ڕەنگی سەر و ملی خۆڵەمێشییە و دەنووکێکی کورتی وەک قەڵغان ھەیە.

## تایبەتمەندییە مۆرفۆلۆژییەکان
کەروێشکی ڕەش باڵندەیەکی تاڕادەیەک گەورەیە لە کۆمەڵەی باڵندەی نێچیر. درێژییەکەی بەزۆری ٦٥ سم و درێژی باڵەکانی ١٫٥ مەتر و کێشی لە نێوان ٢ بۆ ٢٫٧٥ کیلۆگرامە. بەرگی باڵەکانی ئەم باڵندەیە زیاتر ڕەش و بریقەدارە، سەر و ملی بێ پەڕ و پێستی خۆڵەمێشی تۆخ و چرچ و لۆچی ھەیە. ئیریسی ئەم ئاژەڵە قاوەیییە و دوو ڕیزی برژانگی ناتەواوی لە پێڵوی سەرەوەی چاو و دوو ڕیزی ناتەواوی لە پێڵوی خوارەوەی چاودا ھەیە. پێی ئەم باڵندەیە سپییەکی خۆڵەمێشییە و دوو پەنجەی پێی درێژە بەڵام کەمێک تۆڕدار لە پێشەوەی ھەر پێیەکدا ھەیە. قاچەکانی تەختن و تاڕادەیەک لاوازن و توانای گرتنی کەمیان ھەیە؛ بەجۆرێک کە چنگەکانی تاڕادەیەک خاو بن و بۆ گرتن دروست نەکراون. بەبێ پڕبوونی پێستی کەروێشکی ڕەش لە ناوچەی سەر و ملدا، دەکرێت پەیوەندی بە بڕینی گەرمی جەستەیەوە ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە قسەکراوەکان
پۆل:مەلەکان
پۆل:ئەو باڵندانەی لە ١٧٩٣ ناسێنراون
پۆل:مەلەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:داڵەکانی جیھانی نوێ
حەنانە شەھشەھانی

**ھانانە شەھشاھانی** (لەدایکبووی ٤ی ئازاری ١٩٨٩)، ئەکتەری فیلم و تەلەڤیزیۆنییە. خوێندنی مۆسیقای کردووە. پسپۆڕییەکەی کەمانچەژەنە. بۆ یەکەمجار لە تەمەنی ٤ ساڵیدا لە زنجیرەی " Final Shot " ڕۆڵی گێڕاوە و دوای ئەوە چەندین کاری منداڵانی لەگەڵ کاک شاپوور غەریب ھەبووە. دوای ئەم چالاکییانە چەند ساڵێک بۆ درێژەدان بە خوێندن چووە ئەمریکا و لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا گەڕایەوە بۆ ئێران و یەکەم بەرھەمی فیلمی زاگرۆس بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنیی ئێرانی
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
پشی-میاو

وێنۆک|دوو منداڵ لە کاتی پشی-میاو کردن؛ شێوەکاری کاری خۆرخیۆس جاکۆبیدس، ١٨٩٥.

**پشی-میاو**، **باو-باو** یان **تای تای** (بە ئینگلیزی: peek-a-boo) چەشنێک کایە لەگەڵ زارۆکانە کە یاریکەر خۆی دەشارێتەوە و دیسانەوە خۆی پیشانی دەدا و بۆ پێکەناندنی منداڵ دەڵێ *پشی میاو*، یان *باو باو*. منداڵان لەدەنگدانەوەی ئەم کایەیە بە شێوەیەکی سرۆشتی پێدەکەنن.

منداڵ ئەم یارییە زۆرتر دوای ٩ مانگی فێر دەبێت و دەروونناسانی منداڵ دەڵێن یاریی پشی-میاو لەسەر ژیری و توانی منداڵ بۆ پەیوەندیگرتن لەگەڵ کۆمەڵگا کاریگەرییەکی ئەرێنیی ھەیە.

ئەم یارییە لە ھەموو کۆمەڵگاکانی دونیا بابە و لە ئینگلیزی peek-a-booی پێ دەڵێن.

لە ناوچەی کرماشان بەم یارییە *تای تای* دەڵێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایەکانی مناڵان