ئاکێڵد

**ئاکێڵد** (بە ئینگلیزی: Akeld) گوند و دەڤەرێکی شارستانییە لە شارستانی نۆرسەمبەرلاند لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا. گوندەکە دەکەوێتە دووری نزیکەی ٢ میل (٣.٢ کم) لە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی بازاڕی وولەر، لە دۆڵی ڕووباری گلێن و لە دامێنی گردەکانی چیڤیەت. 

ناوچەکە بە مێژووە دوور و درێژەکەی ناسراوە کە پاشماوەی نیشتەجێبوونی مرۆڤی تێدایە لە چاخی بەردینی نوێوە تا دەگاتە سەردەمی پشێوی لەسەر سنووری ئینگلتەرا و سکۆتلاند.
## ناو
ناوی "ئاکێڵد" لە زمانی ئینگلیزیی کۆنەوە سەرچاوەی گرتووە. ناوەکە لە تێکەڵکردنی دوو وشەی "āc" بە واتای داری بەڕوو، و وشەی "helde" بە واتای لێژایی یان زەوییەکی لار، پێکدێت. بەم شێوەیە، ناوی ئاکێڵد بە واتای "لێژاییەکی داپۆشراو بە داری بەڕوو" دێت.
## مێژوو و شوێنەوار
ناوچەی ئاکێڵد بە ھەبوونی چەندین شوێنەواری گرنگ دەوڵەمەندە کە نیشاندەری قۆناغە جیاوازەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤن.
### سەردەمی پێش مێژوو
یەکێک لە گرنگترین و گەورەترین شوێنەوارەکانی ناوچەکە، پەرستگایەکی بازنەیی (henge) گەورەی چاخی بەردینی نوێیە کە لە ڕێگەی وێنەگرتنی ئاسمانییەوە دۆزراوەتەوە. ئەم پەرستگایە بازنەیەکی زەوییە کە تیرەکەی نزیکەی ٢٣٠ مەترە و لە خەندەقێکی فراوان و بەربەستێکی دەرەکیی نزم پێکدێت. 

قەبارە گەورەکەی وای کردووە کە بە یەکێک لە پەرستگا بازنەییە ھەرە گەورەکانی بەریتانیا دابنرێت، ھەرچەندە پێکھاتەکەی سادەترە لە شوێنەوارە بەناوبانگەکانی وەک ئەیڤبێری.

جگە لەوەش، پاشماوەی چاخی برۆنزی لە ناوچەکەدا بوونیان ھەیە، لەوانە بەردێکی وەستاو کە بە "بەردی شەڕ" (Battle Stone) ناسراوە، ھەروەھا چەندین گردی ناشتنی بازنەیی (round cairns) کە بۆ مەبەستی بەخاکسپاردن بەکارھاتوون.
### سەردەمی ڕۆمانی
ڕێگایەکی ڕۆمانی ناسراو بە "ڕێڕەوی شەیتان" (Devil's Causeway) بە نزیک ئاکێڵددا تێدەپەڕێت. ئەم ڕێگایە بەشێک بووە لە تۆڕی ڕێگاوبانی ستراتیژیی ڕۆمانەکان لە باکووری بەریتانیا، کە ئاکێڵدی بە باقیی ئیمپراتۆریەتەکەوە بەستووەتەوە.
### سەردەمانی ناوەڕاست
وێنۆک|قەڵای پتەوکراوی ئاکێڵد (Bastle)، لە سەرەتای سەدەی ١٦دا دروست کراوە
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئاکێڵد گوندێکی گەورەتر بووە لەوەی ئەمڕۆ دەیبینین. پاشماوەی گوندە کۆنەکە ھێشتا وەک شوێنەواری زەوی (earthworks) لە باشووری گوندە نوێکەوە دیارە، کە شوێنی خانووەکان (tofts) و باخچەکانیان (crofts) نیشان دەدات.

یەکێک لە باڵەخانە مێژووییە ھەرە دیارەکانی ئاکێڵد، قەڵایەکی پتەوکراوی جۆری "باستڵ"ە (Bastle House). ئەم خانووە بەرگرییانە لە سەرەتای سەدەی ١٦دا لە ناوچە سنوورییەکانی نێوان ئینگلتەرا و سکۆتلاند باو بوون. ئامانجی سەرەکییان پاراستنی دانیشتووان و ماڵاتەکانیان بوو لە ھێرش و تاڵانییەکانی پێڕە چەکدارەکانی ناسراو بە "بۆردەر ڕیڤەرز" (Border Reivers) کە لە ھەردوو دیوی سنوورەوە چالاک بوون.
### مێژووی ھاوچەرخ
وێنۆک|وێستگەی شەمەندەفەری پێشووی ئاکێڵد
لە سەدەی نۆزدەھەمدا، ھێڵێکی شەمەندەفەر بە ئاکێڵددا تێپەڕی کە بەشێک بوو لە ھێڵی ئاڵنویک بۆ کۆرنھیڵ. وێستگەی شەمەندەفەری ئاکێڵد لە ساڵی ١٨٨٧ کرایەوە، بەڵام خزمەتگوزارییەکانی بۆ گەشتیاران لە ساڵی ١٩٣٠ کۆتایی پێھات. دوای ئەوەی گواستنەوەی کەلوپەلیش لە ساڵی ١٩٥٢ ڕاگیرا، ھێڵەکە لە ساڵی ١٩٦٥ بە تەواوی داخرا.
## جوگرافیا و ئابووری
وێنۆک|دۆڵی جۆگەی ئاکێڵد (Akeld Burn)
ئاکێڵد لە دیمەنێکی سروشتیی گوندنشینی ئارامدا ھەڵکەوتووە و لەسەر ڕێگای سەرەکی A697 جێگیرە. ناوچەکە بە زەوییە کشتوکاڵییە بەپیتەکانی و لەوەڕگاکانی ناسراوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ بەخێوکردنی مەڕ بەکاردێت. جۆگەی ئاکێڵد (Akeld Burn)، کە لقێکی ڕووباری گلێنە، بە لای گوندەکەدا دەڕوات و دیمەنێکی جوانی بەخشیوە بە ناوچەکە.

جگە لە کشتوکاڵ، یەکێک لە چالاکییە ئابوورییە سەرەکییەکانی ئاکێڵد بریتییە لە کانێکی گەورەی لم و چەو کە لە ناوچەکەدا کار دەکات.
## کارگێڕی
ئاکێڵد دەڤەرێکی شارستانیی سەربەخۆیە، بەڵام ئەنجومەنەکەی لەگەڵ دراوسێکەی، کیرکنیوتن (Kirknewton)، ھاوبەشە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی پارێشەکە ٨٣ کەس بووە.
وێنۆک|مەڕ لە نزیک ئاکێڵد، نیشانەی سروشتی کشتوکاڵی ناوچەکە
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا