open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەرۆکی دادوەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

[وێنۆک|ئێستا؛ [جۆن ڕۆبێرتس، لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە]]

**سەرۆکی دادوەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** سەرۆکی دادوەری دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و باڵاترین بەرپرسە لە دەسەڵاتی دادوەری فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.  

مادەی دووەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەسەڵاتی ڕەها دەدات بە سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ، بە ئامۆژگاری و ڕەزامەندی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ، بۆ دانانی سەرۆک دادوەرەکان بۆ خزمەتکردن تاوەکو دەستلەکارکێشانەوەیان، خانەنشین دەبن، یان کاری تریان لەگەڵ دەکرێت . 

## سەرچاوەکان

* 
 

پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
چەک شومەر

**چارڵز ئێلیس شومەر** ( ؛ لەدایکبووی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٠) سیاسەتمەدارێکی ئەمریکییە کە لە ساڵی ١٩٩٩ەوە وەک سیناتۆرێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نیویۆرکەوە خزمەت دەکات. وەک ئەندامێکی پارتی دیموکرات، لە ساڵی ٢٠١٧ەوە سەرکردایەتیی کۆمەڵەی دیموکراتەکانی ئەنجومەنی پیرانی کردووە و لە ساڵی ٢٠٢١ تا ٢٠٢٥ وەک سەرۆکی زۆرینەی ئەنجومەنی پیران خزمەتی کردووە. ئەو دوو خول وەک سەرۆکی کەمینەی ئەنجومەنی پیران خزمەتی کردووە، لە ٢٠١٧ تا ٢٠٢١ و لە ٢٠٢٥ەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئۆکراینی-جوولەکە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی بۆ کۆنترۆڵکردنی دەمانچە
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:Articles with hAudio microformats
جۆن ڕۆبێرتس

**جۆن گڵۆڤەر ڕۆبێرتس جونیۆر** (لەدایکبووی ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٥٥)یاساناسێکی ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە وەک ١٧ەمین سەرۆکی دادوەری ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەت دەکات. ھەرچەندە لە بنەڕەتدا دامەزراوەخوازە، بەڵام وەک خاوەنی فەلسەفەیەکی دادوەریی کۆنەپارێزی میانڕەو وەسف کراوە. ڕۆبێرتس کە لە ھەندێک کەیسدا وەک دەنگێکی یەکلاکەرەوە ھەژمار دەکرێت، سەرپەرشتی گۆڕانکارییەکی ئایدیۆلۆژی کردووە بەرەو دادوەریی کۆنەپارێزانە لە دادگای باڵادا، کە تێیدا بڕیارە سەرەکییەکانی نووسیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:Articles with hAudio microformats
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کلارنس تۆماس

**کڵارێنس تۆماس** (لەدایکبووی ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٤٨) پارێزەر و یاساناسێکی ئەمریکییە کە لە ساڵی ١٩٩١ەوە وەک دادوەری یاریدەدەر لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەت دەکات. سەرۆک جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش کاندیدی کرد بۆ ئەوەی جێگەی تورگود مارشال بگرێتەوە. دوای مارشاڵ، تۆماس دووەم ئەمریکیی ئەفریقییە کە لە دادگای باڵای یو ئێسدا خزمەت بکات و لە کاتی خانەنشینبوونی ئەنتۆنی کێنەدی لە ساڵی ٢٠١٨ەوە، درێژترین ماوەی خزمەتکردنی وەک دادوەر تێدا ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کاتۆلیکەکانی ئەفریقایی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:Articles with hAudio microformats
ساموێڵ ئەلیتۆ

**ساموێل ئەنتۆنی ئەلیتۆ جونیۆر** یاساناسێکی ئەمریکییە کە وەک دادوەری یاریدەدەر لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەت دەکات. ئەو لەلایەن سەرۆک جۆرج دەبلیوو بوش لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ بۆ دادگای باڵا کاندید کرا، و لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ەوە تێیدا خزمەت دەکات. دوای ئەنتۆنین سکالیا، ئەلیتۆ دووەم دادوەری ئیتالی-ئەمریکییە کە لە دادگای باڵای یو ئێسدا خزمەت بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:Articles with hAudio microformats
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سۆنیا سۆتۆمایۆر

**سۆنیا ماریا سۆتۆمایۆر** (لەدایکبووی ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٥٤) پارێزەر و یاساناسێکی ئەمریکییە کە وەک دادوەری یاریدەدەر لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەت دەکات. ئەو لەلایەن سەرۆک باراک ئۆباما لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٠٩ کاندید کرا، و لە ٨ی ئابی ٢٠٠٩ەوە خزمەت دەکات. ئەو یەکەم دادوەری ھیسپانی و سێیەم دادوەری ژنی دادگای باڵای یو ئێسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:Articles with hAudio microformats
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئێلینا کاگان

**ئەلینا کایگن** (لەدایکبووی ٢٨ی نیسانی ١٩٦٠) پارێزەرێکی ئەمریکییە کە وەک دادوەری یاریدەدەر لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەت دەکات. ئەو لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن سەرۆک باراک ئۆباماوە دامەزرا و چوارەم ژنە کە لەو دادگایەدا خزمەت بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکانی گۆڵدمەن ساکس
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:Articles with hAudio microformats
نیڵ گۆرسەچ

**نیڵ مەکگیڵ گۆرسەچ** (لەدایکبووی ٢٩ی ئابی ١٩٦٧) یاساناسێکی ئەمریکییە کە وەک دادوەری یاریدەدەر لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەت دەکات. ئەو لەلایەن سەرۆک دۆناڵد ترامپ لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ کاندید کرا، و لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٧وە خزمەت دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:Articles with hAudio microformats
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
برێت کاڤاناو

**برێت مایکڵ کاڤانۆ** (لەدایکبووی ١٢ی شوباتی ١٩٦٥) پارێزەر و یاساناسێکی ئەمریکییە کە وەک دادوەری یاریدەدەر لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان خزمەت دەکات. ئەو لەلایەن سەرۆک دۆناڵد ترامپ لە ٩ی تەممووزی ٢٠١٨ کاندید کرا، و لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨وە خزمەت دەکات. ئەو پێشتر دادوەری بازنەیی یو ئێس بوو لە دادگای تێھەڵچوونەوەی یو ئێس بۆ بازنەی ناوچەی کۆڵۆمبیا لە ٢٠٠٦ تا ٢٠١٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:Articles with hAudio microformats
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کێتانجی براون جاکسن

**کەتانجی ئۆنیکا براون جاکسۆن** (ناوی کچێنی **براون**؛ لەدایکبووی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٧٠) پارێزەر و یاساناسێکی ئەمریکییە کە دادوەری یاریدەدەرە لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان. جاکسۆن لەلایەن سەرۆک جۆ بایدن لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٢ بۆ دادگای باڵا کاندید کرا، و لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی یو ئێسەوە پەسەند کرا و لە ھەمان ساڵدا سوێندی یاسایی خوارد. ئەو یەکەم ژنی ڕەشپێست، یەکەم داکۆکیکاری گشتیی فیدراڵیی پێشوو، و شەشەمین ژنە کە لە دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکاندا خزمەت بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:Articles with hAudio microformats
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ماددەی سێی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**ماددەی سێی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** () ماددەی سێیەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لقی دەسەڵاتی دادوەریی فیدراڵی ئەمریکا دادەمەزرێنێت. بەپێی ماددەی سێ، لقی دادوەری لە دادگای باڵای ئەمریکا پێکدێت، ھەروەھا دادگاکانی تریش کە لەلایەن کۆنگرە دروستکراون.

## سەرچاوەکان

*
دادگا پیاچوونەوەکانی ئەمریکا

وێنۆک|نەخشەی سنووری جوگرافیای دادگا جۆراوجۆرەکانی پیاچوونەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (ژمارەدار و ڕەنگاوڕەنگ)، و دادگاکانی ناوچەکانی ئەمریکا (بە سنووری ویلایەتەکان یان هێڵی خاڵبەندی دیاریکراون)

**دادگا پیاچوونەوەکانی ئەمریکا** دادگاکانی پیاچوونەوەی نێوان دەسەڵاتی دادوەریی فیدراڵی ئەمریکان.

## سەرچاوەکان

*
دادگای بەشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

وێنۆک|نەخشەی سنووری دادگاکانی بەشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

**دادگای بەشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** دادگا بنەڕەتییەکانی دەسەڵاتی دادوەری فیدراڵی ئەمریکان. بۆ ھەر بەشێکی دادوەری فیدراڵی یەک دادگای بەش ھەیە.

## سەرچاوەکان

*
دادگای بازرگانیی نێونەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**دادگای بازرگانیی نێونەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** دادگایەکی فیدراڵی ئەمریکایە کە بڕیار لەسەر ئەو داوایە مەدەنیانە دەدات کە لە یاساکانی گومرگی و بازرگانی نێونەتەوەییی ئەمریکاوە سەرھەڵدەدەن.

## سەرچاوەکان

*
پشکێنەری ویلایەت

**پشکێنەری ویلایەت** ئەو ئەفسەرە داراییانەن کە لە لقەکانی جێبەجێکردن یان یاسادانانی حکوومەتەکانی ویلایەتی ئەمریکادا جێگیرکراون و وەک پشکێنەری دەرەکی، ھەڵسەنگێنەری بەرنامە، کۆنترۆڵکەری دارایی، کتێبپارێز، یان پشکنەری گشتی کاردەکەن لە پارەی گشتی.

## سەرچاوەکان

*
دادگای چاودێریی ھەواڵگریی دەرەکیی ئەمریکا

**دادگای چاودێریی ھەواڵگریی دەرەکیی ئەمریکا (FISC)** () دادگایەکی فیدڕاڵی تایبەتمەندە کە بەپێی یاسای چاودێریی ھەواڵگریی دەرەکی (FISA) لە ساڵی ١٩٧٨ دامەزراوە، ئامانجی سەرەکی دادگای فیسا سەرپەرشتیکردنی داواکارییەکانی فەرمانی چاودێریکردنە لە دژی سیخووڕە دەرەکییەکان و تیرۆریستان لە ناوخۆی ئەمریکا لەلایەن دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسا و ھەواڵگری فیدراڵی. دادگای فیسا بە نھێنی کاردەکات و دانوستانەکانی پۆلێن دەکرێن. دادگا پێداچوونەوە بە داواکارییەکانی چاودێری ئەلیکترۆنی، گەڕانی فیزیکی و جۆرەکانی تری کردەوەی لێکۆڵینەوەی پەیوەست بە ئاسایشی نیشتمانی دەکات و پەسەندی دەکات یان ڕەتیدەکاتەوە. ئەم دادگایە لە دادوەرە فیدراڵییەکان پێکھاتووە و لەلایەن سەرۆکی دادوەری دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە دەستنیشان دەکرێن.

## سەرچاوەکان

*
دادگای پێداچوونەوەی چاودێریی ھەواڵگریی دەرەکیی ئەمریکا

**دادگای پێداچوونەوەی چاودێریی ھەواڵگریی دەرەکیی ئەمریکا** دادگایەکی فیدڕاڵی ئەمریکایە کە تاکە ئامانجی پێداچوونەوەیە بە داواکارییە ڕەتکراوەکان بۆ فەرمانی چاودێری ئەلیکترۆنی (کە پێی دەوترێت فەرمانی FISA) لەلایەن دادگای چاودێریی ھەواڵگریی دەرەکیی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

*
دادگای لابردنی تیرۆریستانی بێگانە لە ئەمریکا

**دادگای لابردنی تیرۆریستانی بێگانە لە ئەمریکا** دادگایەکی تایبەتە لە ئەمریکا کە لە ساڵی ١٩٩٦ دروست کراوە. لە پێنج دادوەری مادەی سێیەم پێکدێت، کە لەلایەن سەرۆکی دادوەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەڵدەبژێردرێن.

## سەرچاوەکان

*
لیژنەی دادوەریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ دادگاییکردنی فرەناوچەیی

**لیژنەی دادوەریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ دادگاییکردنی فرەناوچەیی** () دەزگایەکی تایبەتە لە ناو سیستەمی دادوەریی فیدراڵی ئەمریکا کە دادگاییکردنی فرە ناوچەیی بەڕێوەدەبات.

## سەرچاوەکان

*
ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

وێنۆک|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ساڵی ٢٠١٦، بەپێی ناوچەکان

**ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** ھەڵبژاردنی سەرۆک و جێگری سەرۆکی ئەمریکا ھەڵبژاردنێکی ناڕاستەوخۆیە کە تێیدا ھاووڵاتیانی ئەمریکا کە ناویان تۆمارکراوە بۆ دەنگدان لە یەکێک لە پەنجا ویلایەتەکانی ئەمریکا یان لە واشینگتن دی سی، دەنگ دەدەن نەک ڕاستەوخۆ بۆ ئەو فەرمانگانە، بەڵکو لەبری ئەوە بۆ ئەندامانی کۆلێژی ھەڵبژاردنەکان.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:تشرینی دووەم
ھەڵبژاردنی خولی ناوینی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

وێنۆک|دەنگدانێکی هەڵبژاردنی گشتی ئۆکلاهۆما لە ساڵی ٢٠١٨، کە لیستی کاندیدەکانی بۆ ئۆفیسەکانی ویلایەت و ناوخۆیی تێدایە، هەروەها ئەوانەشی بۆ کۆنگرێسی ئەمریکا

**   ھەڵبژاردنی خولی ناوینی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا   ** ئەو هەڵبژاردنە گشتییەیە کە لە نزیک خاڵی ناوەڕاستی چوار ساڵەی سەرۆک کۆمار بەڕێوەدەچێت.
 

## سەرچاوەکان

*
ساڵی بێ ھەڵبژاردن

**ساڵی بێ ھەڵبژاردن** () لە  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی گشتی ئاماژەیە بۆ ھەڵبژاردنێکی گشتی کە لە ساڵێکی ژمارە تاکەکاندا بەڕێوەدەچێت کاتێک نە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی و نە ھەڵبژاردنی خولی ناوین ئەنجام نادرێت.

## سەرچاوەکان

*
ھەڵبژاردنی سەرەتایی

**ھەڵبژاردنی سەرەتایی** پرۆسەیەکی دەنگدانە کە دەنگدەران دەتوانن لە ھەڵبژاردنی گشتی داھاتوو، ھەڵبژاردنی ناوخۆیی، یان ھەڵبژاردنی لاوەکیدا بە ئارەزووی خۆیان ئاماژە بۆ کاندیدی پارتەکەیان، یان کاندیدێک بە گشتی یکەن.

## سەرچاوەکان

*
ھەڵبژاردنی سەرەتاییی سەرۆکایەتیی ئەمریکا

**ھەڵبژاردنی سەرەتاییی سەرۆکایەتیی ئەمریکا** ھەریەک لە ٥٠ ویلایەتەکانی ئەمریکا و ناوچەی کۆلۆمبیا و ناوچەکانی ئەمریکا یان ھەڵبژاردنی سەرەتایی یان کۆبوونەوە ئەنجام دەدەن بۆ یارمەتیدانی کاندیدکردنی تاکەکەسێک بۆ سەرۆکی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

*
ھەڵبژاردنەکان لە ئەلاباما

**ھەڵبژاردنەکان لە ئەلاباما** () ئەو ھەڵبژارنانە دەگرێتەوە کە بەشێوەیەکی فەرمی لە  ویلایەتی ئەلابامای ئەمریکا بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان

*
ھەڵبژاردنەکان لە ئەمریکا

[وێنۆک|300x300پیکسڵ| ئاھەنگی ھەڵبژاردنی [ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕیگان]]

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا فیدراسیۆنێکە کە بەرپرسەکانی لەسەر ئاستی فیدراڵی (نیشتیمانی) و ویلایەتی و ناوخۆیی لەلایەن ھاووڵاتیانی ئەم وڵاتە ھەڵدەبژێردرێن. لەسەر ئاستی نیشتمانی سەرۆک بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە لە ڕێگەی کۆلێژی ھەڵبژاردنەکانەوە ھەڵدەبژێردرێت. ئەمڕۆ زۆرجار ئەندامانی ئەم مەجلیسانە بەپێی دەنگی جەماوەری دەوڵەتەکەیان دەنگ دەدەن. ھەموو ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی نیشتمانی (کۆنگرێس) ڕاستەوخۆ ھەڵدەبژێردرێن. ھەروەھا لەسەر ئاستی ویلایەتەکان چەندین نووسینگەی ھەڵبژێردراو ھەن و ھەر ویلایەتێک پارێزگارێکی ھەڵبژێردراو و دەسەڵاتێکی یاسادانانی ھەیە. **سیستەمی ھەڵبژاردن لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** پرۆسەیەکە نزیکەی ساڵێک دەخایەنێت. ھەروەھا پۆستی ھەڵبژاردە لە ئاستی ناوخۆیی وەک شار و شارۆچکەکاندا ھەیە. بەپێی لێکۆڵینەوەکانی جێنیفر لاولێس، مامۆستای زانستە سیاسییە ئەمریکییەکان، ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٢دا ٥١٩ ھەزار و ٦٨٢ بەرپرسی ھەڵبژێردراوی ھەبووە.

## سەرچاوەکان
دادگا فیدراڵییەکان لە ئەمریکا

**دادگا فیدراڵییەکان لە ئەمریکا** ئەو دادگایانەن کە لەلایەن حکوومەتی فیدراڵی ئەمریکاوە بە مەبەستی چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکییانەی کە بەپێی یاسا فیدڕاڵییەکان سەرھەڵدەدەن، لەوانەش پرسیارەکان سەبارەت بە دەستووری بوونی ئەو جۆرە یاسایانە، دامەزراون.

## سەرچاوەکان

*
ھەڵبژاردنەکان لە ئالاسکا

**ھەڵبژاردنەکان لە ئالاسکا** () ئەو ھەڵبژارنانە دەگرێتەوە کە بەشێوەیەکی فەرمی لە   ویلایەتی ئالاسکای ئەمریکا بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان

*
دەیڤد لین

**سێر دەیڤد لین** (: لەدایکبووی ٢٥ی ئازاری ١٩٠٨ –کۆچی دوایی ١٦ی نیسانی ١٩٩١) دەرھێنەر، بەرھەمھێنەر، و فیلمنامەنووسی ئینگلیز بوو. لین بە یەکێک لە باشترین و کاریگەرترین کەسایەتییەکانی سینەمای بەریتانیایی دادەنرێت، بە درێژایی ژیانی پیشەگەری خۆی دەرھێنانی بۆ چەندەھا فیلمی مەزن و بەناوبانگ کردووە، ھەندێک لەوانە: دیداری کورت (١٩٤٥)، پردی سەر ڕووباری کوای (١٩٥٧)، لۆرانسی عەرەب (١٩٦٢)، دوکتۆر ژیواگۆ (١٩٦٥)، کچەکەی ڕایان (١٩٧٠)، ڕێڕەوێک بەرەو ھند (١٩٨٤)، و ھەردوو فیلمی ئارەزووە گەورەکان (١٩٤٦) و ئۆلیڤەر تویست (١٩٤٨) کە لە ڕۆمانەکانی چارڵز دیکنز وەرگیراون.

لە سەرەتادا لین مۆنتاژگەری فیلم بوو لە ١٩٣٠کان، دواتر یەکەم فیلمی خۆی لەژێر ناونیشانی «کە تیایدا خزمەت دەکەین» بڵاوکردەوە، کە ئەمەش یەکەم بەرهەمی بوو لەو چوار بەرھەمەی لەگەڵ نۆوێل کاوەرد ھەیبوو بەهاوکاری. دواتر لین دەستی بە بەرھەمھێنانی چەند فیلمێکی دیکە کرد بە پشتگیری کۆمپانیا گەورەکانی هۆڵیوود، یەکەم فیلمیشی لەگەڵ کۆمپانیاکانی هۆڵیوود فیلمی «هاوینان» بوو لە ساڵی ١٩٥٥. دوای بڵاوکردنەوە فیلمی «کچەکەی ڕایان» کاردانەوەی بەشێکی زۆر لە ڕەخنەگران ئەوسا نەرێنی بوو وە زیاتر بە شکست لە قەڵەم ئەدرا فیلمەکە، ئەمە وایکرد کە لین بۆ ماوەی چواردە ساڵ پشووی لە فیلمسازی وەرگرێ؛ لەو ماوەیەدا لین پلانی بۆ چەند پڕۆژەیەکی فیلم داڕشتبوو، بەڵام ھیچ کامیان بڵاونەکرانەوە. لە ساڵی ١٩٨٤، لین بە فیلمی «ڕێڕەوێک بەرەو ھیندستان» گەڕایەوە ناو فیلمسازی، فیلمەکە کۆتا بەرھەمی لین بوو، وە ھەڵسەنگاندێکی زێدە باشی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر
پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:دەرھێنەران لە بردنەوەی خەڵاتی گۆڵدن بێر
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
ھەڵبژاردنەکان لە نیوھەمپشیر

**ھەڵبژاردنەکان لە نیو ھەمپشیر** () ئەو ھەڵبژارنانە دەگرێتەوە کە بەشێوەیەکی فەرمی لە ویلایەتی نیو ھەمپشیری ئەمریکا بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان

*
ساتۆشی ئۆمورا

**ساتۆشی ئۆمورا** (  ; لەدایکبووی ١٢ی تەممووزی ١٩٣٥  لە ویلایەتی یاماناشی  ژاپۆن )  زانای کیمیایەکی بایۆلۆجییە و لە ساڵی ٢٠١٥ بە هاوبەشی لەگەڵ پرۆفیسۆری ئێرلەندی ویلیام کێمبڵ ، و تو یویو چینی خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی بەدەستهێناوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆکیۆ
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
ھەڵبژاردنەکان لە بەشی کۆلومبیا

ناوچەی کۆڵۆمبیا (بەشێکی سیاسی ھاوتەریب لەگەڵ واشینگتن دی سی) ھەر دوو ساڵ جارێک ھەڵبژاردنی گشتی ئەنجام دەدات بۆ پڕکردنەوەی ئۆفیسە جیاوازەکانی حکوومەتی دی سی، لەوانە سەرۆکی شارەوانی، داواکاری گشتی، ئەندامانی ئەنجومەنی دی سی، ئەندامانی دەستەی پەروەردەی ویلایەتی دی سی.

## سەرچاوەکان

*
ناتاشا ئەتڵەس

**ناتاشا ئەتڵەس** (لەدایکبووی ٢٠ی ئازاری ١٩٦٤) گۆرانیبێژێکی میسری–بەلجیکییە کە بەھۆی تێکەڵکردنی مۆسیقای عەرەبی و ڕۆژاوایی (بە تایبەتی ھیپ ھۆپ) ناوبانگی دەکردووە. ناتاشا سوودی لە چەند چەشنێکی مۆسیقا وەرگرتووە، وەک ھاندەرێک بۆ ھونەرەکەی، لەوانە: مۆسیقای مەغریبی، ھیپ ھۆپ، تەپڵ و بەیس، و ڕێگەی.

## ژیانی سەرەتایی
ناتاشا لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئازاری ١٩٦٤، لە شەیربیک، لە بروکسێلی پایتەختی بەلجیکا لەدایک بووە. ئەتڵەش لە منداڵی گوێی لە مۆسیقای کارەبایی ڕۆژھەڵاتی و ڕۆژاوایی دەگرت. دوای ئەوەی دایک و باوکی لێک جیابوونەوە، ناتاشە پەنای بردە نۆرتامپتن لە ئینگلتەرا، لەگەڵ دایکی.

ناتاشا لە کاتی گەورەبووندا بە فەڕەنسی و ئینگلیزی قسەی دەکرد، و دواتر فێری زمانەکانی عەرەبی و ئیسپانی بووە. ئەو بە چەند زمانێک گۆرانی دەڵێتەوە، لەوانە عەرەبی، گەرچی خۆی دان بەوە دادەنێت کە بە تەواوی ئاسوودە نییە لە قسەکردن پێی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆسیقا
پۆل:ھیپ ھۆپ
پۆل:میسر
پۆل:گۆرانیبێژان بەپێی نەتەوە
پۆل:گۆرانیبێژان
پۆل:بەلجیکا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب
پۆل:خەڵکی بەلجیکی بە ڕەچەڵەک جوولەکە
پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی
پۆل:زیندووان
کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانکۆکان

**کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانکۆکان** (کورتکراوە: **IAU**) ڕێکخراوێکی ناحکومییە و لە بواری خوێندنی باڵادا کار دەکات. زیاتر لە ٦٠٠ دامەزراوە و ڕێکخراوەی خوێندنی باڵا لە زیاتر لە ١٣٠ وڵات پێکدێت. IAU ھاوبەشێکی فەرمی یونسکۆیە. بەڕێوەبەرایەتیی IAU لە پاریسە و دەکەوێتە بارەگای سەرەکیی یوونێسکۆ.

## مێژوو
IAU لەژێر چاودێری یوونێسکۆ لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠ لە میانی کۆنفرانسی نێودەوڵەتی زانکۆکان لە لە شاری نیسی فەڕەنسا دامەزرا. ئامانجی ھاندان و ھاوکاری بوو لە نێوان دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا لە سەرانسەری جیھاندا.

## بەڕێوەبردن
دەستە بەڕێوەبەرییەکانی IAU بریتین لە ئەنجومەنی گشتی و دەستەی کارگێڕی. کۆنفرانسی گشتی کە پێنج ساڵ جارێک دەکرێت، دەنگ دەداتە دەستەیەکی کارگێڕی کە لە سەرۆک و ١٤ ئەندام پێکبێت.

## ئەندامان
تا ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، کۆمەڵەی نێودەوڵەتی زانکۆکان زیاتر لە ٦٠٠ ئەندامی (دامەزراوە، ڕێکخراو، لق و ھاوکار) لە زیاتر لە ١٣٠ وڵاتی جیھاندا ھەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕ
* بنکەدراوەی خوێندنی باڵای جیھانی
* دەروازەی جیھانی IAU بۆ پێشخستنی خوێندنی باڵا و توێژینەوە بۆ گەشەپێدانی بەردەوام

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥٠
پۆل:فێرکاری لە پاریس
پۆل:فەڕەنسا
پۆل:ڕێکخراوە ناحکومیەکان
پارتە سیاسییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

ئەمریکا یەکێکە لەو وڵاتانەی جیھان کە سیستەمی دوو پارتی بەکاردەھێنێت. لە کاتی واژووکردنی دەستووری ئەمریکادا، نەک ھەر ھیچ لایەنێکی سیاسی لە ئەمریکادا بوونی نەبووە، بەڵکو ھیچ وڵاتێکی جیھان ھیچ پارتێکی سیاسی نەبووە لەسەر بنەمای دەنگی جەماوەری، بەڵکو لە کۆتاییدا، پێویستی بەپەلەی تاکەکان بۆ سەرکەوتنی ناکۆکی سیاسییەکان وای کرد ئەمریکییەکان لە ساڵانی ١٧٩٠دا چەندین حزب دابمەزرێنن.

بیرمەندانی سیاسی مێژووی گەشەسەندنی سیستەمی دوو حزبی لە ئەمریکادا دابەش دەکەن بۆ پێنج قۆناغ سیستەمی دوو حزبی مۆدێرن (لە ئێستادا لە ئەمریکا بەکاردێت) دوو پارتی گەورەی ئەم وڵاتە لەخۆدەگرێت، ئەوانیش کۆماریخوازەکانن و دیموکراتەکان. بێگومان لایەنی سێیەمیش ھەن کە بە گشتی دەسەڵاتێکی ئەوتۆیان نییە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەڕێوەبردنی بەشە ناوخۆیییەکان چالاکن. لە بەھێزترین لایەنی سێھەمدا دەتوانین باسی پارتی ئازادی خواز بکەین.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:حیزبەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پارتی سێیەم (سیاسەتی ئەمریکا)

**پارتی سێیەم**، زاراوەیەکە لە سیستەمی دوو پارتی ئەمریکادا بۆ پارتە سیاسییەکانی تر جگە لە پارتی کۆماری و دیموکرات بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

*
پارتی ئازادیخواز (ئەمریکا)

**پارتی ئازادی خواز** (**LP**) پارتێکی سیاسییە لە ئەمریکا کە پەرە بە ئازادییە مەدەنییەکان و دەستێوەردان نەکردن و سەرمایەداریی بێلایەن و سنووردارکردنی قەبارە و مەودای حکوومەت دەدات. ئەم پارتە لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٧١ لە کۆبوونەوەکانی دەیڤید ئێف نۆلان لە وێستمینستەر لە ویلایەتی کۆلۆرادۆ بیری لێکرایەوە و لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٧١ لە کۆلۆرادۆ سپرینگز بە فەرمی پێکھێنرا. ڕێکخەرانی پارتەکە ئیلھامیان لە بەرھەم و بیرۆکەکانی ئابووریناسە دیارەکەی قوتابخانەکانی نەمسا، مۆرای ڕۆتبارد وەرگرت. دامەزراندنی ئەم پارتە بەشێکی بەھۆی نیگەرانییەکان لەبارەی ئیدارەی نیکسۆن و جەنگی ڤێتنام و وەرگرتنی سەربازی و ھێنانەکایەی پارەی فیات بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
جەنگی جیھانیی سێیەم

[وێنۆک|[شەڕی ناوکی ھێما و تەوەری ھاوبەشیی سیناریۆکانی جەنگی جیھانیی سێیەمە؛ ململانێیەکی لەو جۆرە گریمانەکراوە، کە  نزیک دەبێتەوە لە لەناوچوونی مرۆڤایەتی یان دەبێتە ھۆی لەناوچوونی مرۆڤایەتی.]]
**جەنگی جیھانیی سێیەم** یان **سێیەمین جەنگی جیھانی** ئاماژەیە بە ململانێیەکی جیھانی گریمانەکراو، لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەمەوە ناونراوە. ئەم زاراوەیە ھەر لە ساڵی ١٩٤١ەوە بەکارھاتووە. ھەندێک بە شێوەیەکی سنووردار یان بچووکتر وەک شەڕی سارد یان شەڕی تیرۆر ئەم ناوە بەکار دەھێنن. لە بەرامبەردا ھەندێکی تر وا گریمانە دەکەن کە ململانێیەکی لەو شێوەیە ھەم لە ڕووی پانتایییەوە و ھەم لە ڕووی کاریگەرییە وێرانکەرەکانەوە شەڕە جیھانییەکانی پێشوو تێدەپەڕێنێت.

بەھۆی پەرەپێدانی چەکی ناوکی لە پڕۆژەی مانھاتن، کە لە وێرانکارییەکانی ھێرۆشیما و ناگازاکی لە نزیک کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم بەکارھێنران، و دواتر بەدەستھێنان و جێگیرکردنیان لەلایەن زۆرێک لە وڵاتانەوە، مەترسی ئەگەری بەکارھێنانی چەکی ئەتۆمی دەبێتە ھۆی دروستبوونی لەناوبردنی بەکۆمەڵ و بەربڵاوی شارستانیەتی و ژیانی زەوی. یەکێکی دیکە لە نیگەرانییە سەرەکییەکان ئەوەیە کە شەڕی بیۆلۆژیک دەتوانێت ببێتە ھۆی قوربانیدانی گەورەی گەلانی جیھان؛ دەکرێ بە ئەنقەست یان بەبێ ئاگاداری ڕووبدات.

پێش دەستپێکردنی جەنگی جیھانی دووەم لە ساڵی ١٩٣٩، لە جەنگی جیھانی یەکەم (١٩١٤–١٩١٨) باوەڕ وابوو کە «جەنگی کۆتاییھێنانە بە ھەموو جەنگەکان». لەلایەن خەڵکەوە پێیان وابوو کە جارێکی دیکە ناتوانرێت ململانێیەکی جیھانی بەو قەبارە گەورەیە ڕووبدات. لە ماوەی نێوان جەنگەکاندا، جەنگی جیھانی یەکەم بە شێوەیەکی گشتی بە سادەیی بە «جەنگی گەورە» ناودەبرا. سەرھەڵدانی جەنگی جیھانی دووەم ئەو باوەڕەی پووچەڵکردەوە.

## پلانە سەربازییەکان
ستراتیژیستە سەربازییەکان، یاری و کایە جەنگییەکانیان بەکارھێناوە بۆ خۆئامادەکردن بۆ سیناریۆی جەنگی جۆراوجۆر و دیاریکردنی گونجاوترین ستراتیژییەکان. بەھەمان شێوە یارییە جەنگییەکان بۆ جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەم بەکاردەھێنران.

## بەکارھێنانی درێژخایەنی ئەم زاراوەیە
### جەنگی سارد
[وێنۆک|خاوەن کۆگا گەورەکانی [چەکی ناوکی|چەکی ئەتۆمی لە جیھاندا (شینی تۆخ)، کۆگا ناوەندییەکان (شینی ناوەند)، کۆگا بچووکەکان (شینی کاڵ)]]
لەگەڵ پەرەسەندنی پەیوەندییەکانی سۆڤیەت و ئەمریکا لە دوای جەنگی جیھانیی دووەم، ترسی ئەوەی کە گرژییەکان بەرەو جەنگی جیھانی گەورەتر ببرێت، ھەمیشە لە ئارادا بوو. ڕاپرسییەکی گالۆپ لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٠دا دەریدەخات کە زیاتر لە نیوەی ئەمریکییەکان بیریان لە جەنگی جیھانیی سێیەم کردووەتەوە لەوکاتەدا.

### شەڕی تیرۆر
[وێنۆک| [ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول]]
«شەڕی تیرۆر» کە بە ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول دەستی پێکرد، لەلایەن ھەندێکەوە بانگەشەی ئەوە کراوە کە جەنگی جیھانی سێیەمە.

#### شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی
لە ١ی شوباتی ٢٠١٥، ئیبراھیم جەعفەری، وەزیری دەرەوەی عێراق ڕای گەیاند، شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی بە شێوەیەکی کاریگەر «جەنگی جیھانیی سێیەمە». بەھۆی ئامانجەکانی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ خەلافەتێکی جیھانی، و سەرکەوتنەکانی لە بڵاوکردنەوەی ململانێکان بۆ وڵاتانی دەرەوەی ناوچەی شام. لە وەڵامی ھێرشەکانی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ی پاریس، پاشای ئوردن، عەبدوڵڵای دووەم ڕای گەیاند «ئێمە ڕووبەڕووی جەنگی جیھانی سێیەم دەبینەوە [لە چوارچێوەی ئیسلامدا]».

## ئەمانەش ببینە
* جەنگ
* جەنگی جیھانیی یەکەم
* جەنگی جیھانیی دووەم

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕ
پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
پۆل:ململانێکانی جیھانی
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:شەڕەکان
پارتی سەوزی ئەمریکا

**پارتی سەوزی ئەمریکا** (**GPUS**) فیدراسیۆنێکی پارتە سیاسییەکانی دەوڵەتی سەوزە لە ئەمریکا. پارتەکە سیاسەتی سەوز بە تایبەتی ژینگەپارێزی بەرەوپێش دەبات.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠١
پۆل:حیزبەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
شۆپپارێزی لە ئەمریکا

شۆپپارێزی لە ئەمریکا لەسەر بنەمای باوەڕبوون بە حکوومەتی سنووردار، تاکەکەسێتی، نەریتگەرایی، کۆماریخوازی و دەسەڵاتی سنوورداری حکوومەتی فیدراڵی لە پێوەندی لەگەڵ ویلایەتەکانی ئەمریکادا دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

*
لیبرالیزم لە ئەمریکا

**لیبرالیزم لە ئەمریکا** لەسەر بنەمای چەمکەکانی مافە بێبەشنەکراوەکانی تاک دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
لیبرالیزمی مۆدێرن لە ئەمریکا

**لیبرالیزمی مۆدێرن لە ئەمریکا** لە سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لیبرالیزمی مۆدێرن کە جۆرێکە لە لیبرالیزمی کۆمەڵایەتی، یەکێکە لە دوو ئایدیۆلۆجی سیاسیی گەورەی ئێستان.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لیبرالیزم
پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا

**پێشکەوتنخوازی لە ئەمریکا** فەلسەفەیەکی سیاسی و بزووتنەوەیەکی چاکسازییە. تا سەدەی بیست و یەکەم، بانگەشە بۆ ئەو سیاسەتانە دەکات کە بەگشتی بە دیموکراسیی کۆمەڵایەتی و بەشێک لە چەپی ئەمریکی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت
پۆل:مێژووی سیاسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ھەڵوەشاندنەوە لە ئەمریکا

**ھەڵوەشاندنەوە لە ئەمریکا** لە ئەمریکادا ھەڵوەشاندنەوە، ئەو بزووتنەوەیەی کە ھەوڵی کۆتاییھێنان بە کۆیلایەتی لەو وڵاتەدا دەدا، لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمەوە تا شەڕی نێوخۆییی ئەمریکا چالاک بوو، کە کۆتایییەکەی ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی ئەمریکای بەدوای خۆیدا ھێنا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا
پۆل:بنچینەکانی شەڕی نێوخۆیی ئەمریکا
دەستوورباوەڕی لە ئەمریکا

**دەستوورباوەڕی لە ئەمریکا** بەھایەکی بنەڕەتییە کە لەلایەن پارتە سیاسییەکان و گرووپە چالاکوانەکان و تاکەکانەوە لە سەرانسەری مەودای بەرفراوانی شەبەنگی سیاسیدا پشتگیری دەکرێت، کە دەسەڵاتەکانی حکوومەتە فیدراڵی و ویلایەت و ناوخۆیییەکان بەپێی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا سنووردارکراون و مافە مەدەنی و سیاسییەکانی ھاووڵاتیان نابێت پێشێل بکرێت.

## سەرچاوەکان
زگماکباوەڕی

**زگماکباوەڕی** یا **باوەڕ بە فیترەت** (innatism یا nativism) ئەو بیروڕا فەلسەفییەیە کە دەڵێ مرۆڤ کە لە دایک دەبێ، لەوەپێش، زەینی بە ھەندێ ئیدیا و ماریفەت و باوەڕی تایبەت تەیار کراوە. بەرامبەر بەمە، بۆچوونێکی ترە کە پێی وایە زەین لە سەرەتای لەدایکبوونا وەکوو پەڕەیەکی سپی وایە، دواتر، بەرە بەرە لە ڕێگای ئەزموونکردن و ھەستپێکردنەوە ماریفەت بە دەست دێنێ. 

ئەفلاتوون باوەڕی بە زگماکیبوونی ماریفەت بووە. ئەو لە نامیلکەی مینۆن -دا بەڵگەھێنانەوەیەک پێشکەش دەکا بۆ نیشاندانی ئەوەی  کە ماریفەتی ماتماتیکی زگماکە و ھەموو مرۆڤەکان لە زگی دایکەوە دەیھێنن. لەو نامیلکەیەدا، ئەفلاتوون لە زمانی سوقراتەوە ڕایدەگەیێنێ کە «فێربوون ھیچ نییە بێجگە وەبیرھێنانەوە». مینۆن داوا لە سوقرات دەکا ئەمە بە بەڵگە بسەلمێنێ. سوقرات کوڕێکی نۆکەری مینۆن کە نەخوێندەواریشە بانگ دەکا و ھەنگاو بە ھەنگاو بە پرسیارکردن لێی و بیستنی وەڵامەکانی و ڕێنوێنیکردنی، وا لەو کوڕە دەکا کە بۆ خۆی بتوانێ ڕوونی بکاتەوە کە بۆچی ڕووبەری چوارگۆشەیەک کە لە کۆتەرەی چوارگۆشەیەکی تر دروست دەکرێ، دوو ئەوەندەی چوارگۆشە سەرەتایییەکەیە. دوای ئەوە ئەمەی کرد، سوقرات دەڵێ «بینیتان ھەموو وەڵامەکانی زادەی فکری خۆی بوون، کەوایە دەبێ قبووڵ بکەین لە زەینی ئەودا ھەندێ ئیدیا [لە بابەت ڕاستییە ماتماتیکییەکانەوە] ھەیە.»

ڕێنێ دێکارت -یش، وێڕای فەیلەسووفانی ڕاسیۆنالیستی تر، ھەندێ ئیدیای بە زگماک دەزانی، وەکوو ئیدیای جەوھەر، یا بێکۆتاییبوون، یا تەسەوورێ کە لە خوا ھەمانە. 

زمانناس و فەیلەسووفی سەدەی بیستەم، نوام چۆمسکی، لە بابەت ئیدیاگەلی زگماکەوە بەم چەشنە بەڵگەی دەھێنایەوە: ئەوەی کە مناڵان ئاوا بەئاسانی و بەخێرایی، بە جۆرێ کە مرۆڤ سەری سووڕ دەمێنێ، فێری زمان دەبن، نیشانەی ئەوەیە کە دەبێ زەین لەخۆگری ئیدیاگەلی زگماک بێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشینی
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:ڕاسیۆنالیزم
ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان لە ئەمریکا

**ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان لە ئەمریکا** بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ سپێکتری سیاسیی چەپ-ڕاستدا ھاوتەریبن، و زۆربەی ئەمریکییەکان خۆیان وەک کۆنەپارێز، لیبراڵ، یان میانڕەو دەناسێنن. کۆنەپارێزیی ھاوچەرخی ئەمریکی کۆنەپارێزیی کۆمەڵایەتی و کۆنەپارێزیی دارایی لەخۆدەگرێت. ئایدیۆلۆجیی یەکەمیان وەک وەڵامێک بۆ کۆمۆنیزم و پاشان بزووتنەوەی مافە مەدەنییەکان پەرەی سەند، لە کاتێکدا دووەمیان وەک وەڵامێک بۆ "نیو دیڵ" پەرەی سەند. لیبرالیزمی مۆدێرنی ئەمریکی لیبرالیزمی کولتووری، لیبرالیزمی کۆمەڵایەتی و پێشکەوتنخوازی لەخۆدەگرێت، کە لە سەردەمی پێشکەوتنخوازی و بێبازاڕیی مەزندا پەرەی سەند. جگە لە کۆنەپارێزی و لیبرالیزم، ویلایەتە یەکگرتووەکان بزووتنەوەیەکی ئازادیخوازیی بەرچاوی ھەیە، کە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا وەک بوژانەوەیەکی لیبرالیزمی کلاسیک پەرەی سەند. بزووتنەوە سیاسییە مێژووییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لەلایەن ئایدیۆلۆژیای جۆراوجۆرەوە شێوەیان گرتووە وەک کۆماریخوازی، پۆپیولیزم، جیاخوازی، فاشیزم، سۆسیالیزم، پاشایەتیخوازی، و ناسیۆنالیزم.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان
بزاڤی ژینگەیی لە ئەمریکا

وێنۆک|مۆرێکی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ ژینگەپارێزی

**بزاڤی ژینگەیی لە ئەمریکا** بزاڤی ژینگەییی ڕێکخراو لەلایەن کۆمەڵێک ڕێکخراوەی حکوومی یان ڕێکخراوەی ناحکوومیەوە نوێنەرایەتی دەکرێت کە ھەوڵدەدەن کێشەکانی ژینگە لە ئەمریکادا چارەسەر بکەن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مێژووی کۆمەڵایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ئازادیخوازی لە ئەمریکا

وێنۆک|ئاڵای مێژوویی گادسدن زۆرجار بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئازادیخوازی لە ئەمریکا بەکاردەهێنرێت
**ئازادیخوازی لە ئەمریکا** لە ئەمریکا ئازادیخوازی فەلسەفەیەکی سیاسییە کە ئازادییە شارستانییەکانی تاک بەرەوپێش دەبات.

## سەرچاوەکان
پاشایەتی لە ئەمریکا

**پاشایەتی لە ئەمریکا** داکۆکیکردنە لە فۆڕمێکی حکوومەتی پاشایەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

*
پۆپیولیزم لە ئەمریکا

**پۆپیۆلیزم لە ئەمریکا** دەگەڕێتەوە بۆ سەرۆکایەتی ئەندروو جاکسن لە ساڵانی ١٨٣٠ و بۆ پارتی گەل لە ساڵانی ١٨٩٠.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پارێزخوازی لە ئەمریکا

**پارێزخوازی لە ئەمریکا** سیاسەتی ئابووری پارێزخوازەکانە کە باج و بەربەستی دیکە لەسەر کاڵا ھاوردەکراوەکان دادەنێت. لە ئەمریکا ئەم سیاسەتە لە سەدەی نۆزدەھەمدا زۆر باو بوو. لەو سەردەمەدا بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پاراستنی پیشەسازییەکانی باکوور بەکاردەھێنرا و لەلایەن ویلایەتەکانی باشوورەوە دژایەتی دەکرا کە دەیانویست بازرگانی ئازاد بۆ فراوانکردنی پەتاتە و ھەناردەکردنی کشتوکاڵی دیکە بکەن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت
ئەنارکیزمی تاکەکەسێتی لە ئەمریکا

**ئەنارکیزمی تاکەکەسێتی لە ئەمریکا** کاریگەری بەھێزی بنیامین تاکەر، جۆسیا وارن، ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن، لیساندەر سپۆنەر، پیێر جۆزێف پرۆدۆن، ماکس ستێرنەر، ھێربێرت سپێنسەر و ھێنری دەیڤید سۆرۆی لەسەر بوو.

## سەرچاوەکان

*
چاندی سیاسی لە ئەمریکا

چاندی سیاسی ئەمریکا لەژێر کاریگەری گەلە جیاوازەکانی ئەورووپا بووە کە لە سەدەی پازدەھەمەوە ئەمریکایان داگیر کردووە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چاندی سیاسی
پۆل:مێژووی سیاسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
جەمسەرگریی سیاسی لە ئەمریکا

وێنۆک|دوای ساڵێک لە هەڵبژاردنی دۆناڵد ترەمپ وەک سەرۆکی ئەمریکا، بەکارهێنەرانی فەیسبووکی ئەمریکی لە ڕاستی سیاسی و چەپی سیاسی نزیکەی هیچ بەرژەوەندییەکی هاوبەشیان نەبوو.

**جەمسەرگریی سیاسی لە ئەمریکا** جەمسەرگریی سیاسی پێکھاتەیەکی بەرچاوی سیاسەتە لە ئەمریکا. زانایان جیاوازی لە نێوان جەمسەرگیری ئایدیۆلۆجی (جیاوازی نێوان ھەڵوێستە سیاسەتییەکان) و جەمسەرگریی عاتفی (ناحەزی و بێمتمانەبوون بە گرووپە دەرەکییە سیاسییەکان) دەکەن، کە ھەردووکیان لە ئەمریکادا دیارن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
فیدراڵیزم لە ئەمریکا

لە ئەمریکا فیدراڵیزم بریتییە لە دابەشکردنی دەستووری دەسەڵات لە نێوان حکوومەتەکانی ویلایەتی ئەمریکا و حکومەتی فیدراڵی ئەمریکا. لە دامەزراندنی وڵاتەوە و بە تایبەتی لەگەڵ کۆتایی ھاتنی شەڕی ناوخۆی ئەمریکا، دەسەڵات لە ویلایەتەکان دوورکەوتەوە و بەرەو حکوومەتی نیشتمانی گۆڕا. پێشکەوتنی فیدراڵیزم فیدراڵی دووانە و ھاوکاری و نوێ لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

*
سەرزەوییەکانی ئەمریکا

**سەرزەوییەکانی ئەمریکا** بریتین لە دابەشکردنی کارگێڕی ژێر نیشتمانی کە لەلایەن حکومەتی فیدراڵی ئەمریکاوە سەرپەرشتی دەکرێن. ناوچە جیاوازەکانی ئەمریکا جیاوازن لە ویلایەتەکانی ئەمریکا و زەوییە زەوتکراوەکانی ھیندستان چونکە ئەوان یەکەیەکی سەروەر نین.  لە بەرامبەردا، ھەر ویلایەتێک سەروەرییەکی جیاواز لە حکوومەتی فیدراڵی ھەیە و ھەر ھۆزێکی ڕەسەنی ئەمریکی کە لەلایەن فیدراڵییەوە دانپێدانراوە، خاوەنی سەروەرییەکی سنوورداری خێڵەکییە. سەرزەوییەکان بەپێی یەکگرتن و ھەروەھا کە ئایا حکوومەتێکی «ڕێکخراو»یان ھەیە یان نا لە ڕێگەی یاسایەکی ئۆرگانیکەوە کە لەلایەن کۆنگرێسەوە پەسەند کراوە، پۆلێن دەکرێن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دابەشکارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
دەسەڵاتی یاسادانانی ویلایەت (ئەمریکا)

لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، دەسەڵاتی یاسادانانی ویلایەتەکان لقی یاسادانانە لە ھەریەک لە ٥٠ ویلایەتەکانی ئەمریکا. بەگشتی دەسەڵاتی یاسادانان ئەرکەکانی خۆی بەرامبەر بە ویلایەتەکە بە ھەمان شێوەی کۆنگرێسی ئەمریکا ئەرکە نیشتمانییەکانی خۆی لەسەر ئاستی نیشتمانی ئەنجام دەدات. بەگشتی ھەمان بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان کە لە ئاستی فیدراڵیدا ھەیە، لە نێوان دەسەڵاتی یاسادانانی ویلایەت، دەسەڵاتی جێبەجێکردنی ویلایەت (حاکم) و دەسەڵاتی دادوەری ویلایەتیشدا ھەیە. دەوڵەت دەتوانێت سیستمی پەرلەمانی، یان ھەر سیستمێکی تری حکوومەت، بەپێی خواستی خۆی بەکاربھێنێت.

لە ٢٧ ویلایەتدا دەسەڵاتی یاسادانان پێی دەوترێت دەسەڵاتی یاسادانانی ویلایەتەکان، لە ١٩ ویلایەتدا پێی دەوترێت ئەنجومەنی گشتی. لە ویلایەتی ماساشوستس و نیو ھامپشایر، لقی یاسادانان پێی دەوترێت دادگای گشتی، لە کاتێکدا لە داکۆتای باکوور و ئۆریگۆن پێی دەوترێت ئەنجومەنی یاسادانان.

## سەرچاوەکان

*
ئەنارکیزم لە ئەمریکا

**[[ئەنارکیزم]]** لە ئەمریکا، لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا، کاریگەرییەکەی دەستی بە زیادبوون کرد کاتێک لەگەڵ بزاڤە کرێکارییەکانی ئەمریکادا یەکتریان گرت، ئەمەش بووە ھۆی دامەزراندنی بزاڤێک. جگە لەوەی ناوبانگێکی خراپی بەدەستھێنا بەھۆی وروژاندنی کردەوەی توندوتیژی و بانگەشەی جۆراوجۆر و چاکسازییە کۆمەڵایەتییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٨٢٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
کۆماریخوازی لە ئەمریکا

**کۆماریخوازی لە ئەمریکا** فەلسەفەیەکی سیاسی ڕێنماییکارە لە ئەمریکا و لە سەرەتای دامەزراندنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بەشێکی گرنگی بیری مەدەنی ئەمریکا بووە.

## سەرچاوەکان

*
حکوومەتی خۆجێی لە ئەمریکا

حکوومەتی خۆجێیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە شێوەی جۆراوجۆر بەپێی یاسای تاکەکەسی  ویلایەتەکان پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

*
حکوومەتی بەشی کۆلومبیا

بەشی کۆڵۆمبیا حکومەتێکی سەرۆکی شارەوانی-ئەنجومەنی ھەیە کە بەپێی مادەی یەکەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یاسای حوکمڕانی ناوخۆیی ناوچەی کۆڵۆمبیا کاردەکات. یاسای حوکمڕانی ناوخۆ ھەندێک دەسەڵاتی کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەخاتە ئەستۆی حکوومەتی ناوخۆیی کە لە سەرۆکی شارەوانی و ئەنجومەنێکی ١٣ ئەندامی پێکھاتووە؛ بەڵام کۆنگرێس مافی پێداچوونەوە و ھەڵوەشاندنەوەی ئەو یاسایانەی ھەیە کە ئەنجومەنەکە دروستی کردووە و دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆییدا بکات.

## سەرچاوەکان

*
ئەنجومەنی بەشی کۆلومبیا

**ئەنجومەنی بەشی کۆلومبیا** لقی یاسادانانی حکوومەتی بەشی کۆلومبیایە. وەک لە دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا ڕێگەپێدراوە، ئەم شوێنە بەشێک نییە لە ھیچ ویلایەتێکی ئەمریکا و ڕاستەوخۆ لەلایەن حکوومەتی فیدراڵییەوە سەرپەرشتی دەکرێت.

## سەرچاوەکان

*
شارەوانیی بەشی کۆلومبیا

**شارەوانیی بەشی کۆلومبیا** سەرۆکی دەسەڵاتی جێبەجێکاری حکوومەتی ناوچەی کۆڵۆمبیایە. شارەوانی ئەرکی جێبەجێکردنی یاساکانی ناوچەکان (بەشەکان)ی ھەیە، ھەروەھا و دەسەڵاتی پەسەندکردنی ئەو پڕۆژە یاسایانەی ھەیە کە لەلایەن ئەنجومەنی کۆلومبیا دەدرێت.

## سەرچاوەکان

*
دادگای باڵای بەشی کۆلومبیا

**دادگای باڵای بەشی کۆلومبیا** شوێنی دادگاییکردنە بۆ بەشی کۆلۆمبیا، لە ئەمریکا. گوێ لە کەیسەکانی تاوان و مەدەنی دەگرێت، ھەروەھا کەیسی خێزان، خاوەن خانوو و کرێچی، وەسیەتنامە، باج و سەرپێچییەکانی شۆفێری.

## سەرچاوەکان

*
پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئەمریکا

ئەمریکا پەیوەندی دیپلۆماسی فەرمی لەگەڵ زۆربەی گەلان ھەیە. ئەمەش ھەموو ئەندامانی نەتەوە یەکگرتووەکان و وڵاتانی چاودێر دەگرێتەوە جگە لە بوتان و ئێران و کۆریای باکوور و سوریا و دەوڵەتی چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان لە فەلەستین کە دواھەمینیان ئەمریکا دانیان پێدا نانێت. سەرەڕای ئەوەش ئەمریکا پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ کۆسۆڤۆ و یەکێتی ئەورووپا ھەیە.

یاسا فیدراڵییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە پەیوەندییان بە دەرەوەی ئەمریکا ھەیە دەتوانرێت لە ناونیشانی ٢٢ی یاسای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا بدۆزرێتەوە. ئەمریکا زۆرترین پۆستی دیپلۆماسی لە ھەموو دەوڵەتێکدا ھەیە.

## سەرچاوەکان

*
پێویستیی ڤیزە بۆ ھاوڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**مەرجەکانی ڤیزە بۆ ھاووڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** بریتییە لە سنووردارکردنی چوونە ژوورەوەی کارگێڕی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ویلایەتەکانی دیکەوە کە بەسەر ھاوڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا دەسەپێندرێت.

لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە، خاوەن پاسپۆرتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەتوانن بەبێ ڤیزەی گەشتکردن، یان بە ڤیزە لە کاتی گەیشتنیان گەشت بکەن بۆ ١٨٨ وڵات و ناوچە. پاسپۆرتی ئەمریکا لە ئێستادا لە پلەی ٧ەمدایە  لە ڕووی ئازادی گەشتکردنەوە، بەپێی پێوەرەکانی پاسپۆرتی ھێنلی. ھەروەھا لەلایەن ڕیزبەندی ھێزی پاسپۆرتی جیھانییەوە لە پلەی حەوتەمدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
سیاسەتی ڤیزەی ئەمریکا

وێنۆک| جۆرێکە لە ڤیزەی ئەمریکی
وێنۆک| مۆری پاسپۆرتی چوونە ژوورەوە بۆ ھاووڵاتییەکی کەنەدی کە لەلایەن گومرگی و پاراستنی سنوورەکانی ئەمریکاوە لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی سانفرانسیسکۆ دەرچووە .

**سیاسەتی ڤیزەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** ئەو مەرجانە دەگرێتەوە کە ئەو ھاووڵاتییە بیانییانەی دەیانەوێت بچنە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەبێت ھەیانبێت بۆ ئەوەی ڤیزە وەربگرن، کە مۆڵەتی چوونە ژوورەوە و مانەوە لە ئەمریکایە. سەردانکەرانی ئەمریکا دەبێت ڤیزە لە نوێنەرایەتییەکی دیپلۆماسی ئەمریکا وەربگرن مەگەر لە وڵاتێکی بەرنامەی لێخۆشبوونی ڤیزە نەبن. ھەمان یاساکان بۆ سەردانەکانی پۆرتۆ ڕیکۆ و دوورگەکانی ڤێرجینی ئەمریکا دەگونجێت، ھەروەھا بۆ یاساکان بۆ گوام و دوورگەکانی ماریانا باکوور و ساموای ئەمریکی دەگونجێت.

## سەرچاوەکان
گرووپی حەوت

وێنۆک|سەرکردەکانی گرووپی حەوت لە میانی کۆبوونەوەیەک لە ساڵی ٢٠١٤
**گرووپی حەوت** (**G7**) ڕێکخراوێکی نێوان حکوومەتەکانە کە پێکھاتووە لە کەنەدا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، ژاپۆن، شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لەگەڵ یەکێتی ئەورووپا. ئەم ڕێکخراوە لە دەوری بەھا ھاوبەشەکانی فرەیی و دیموکراسی لیبڕاڵ و حکومەتی نوێنەرایەتی ڕێکخراوە. تا ساڵی ٢٠٢٠، ئەندامانی G7 گەورەترین ئابووری پێشکەوتووی سندوقی دراوی نێودەوڵەتین و زیاتر لە نیوەی سامانی پاکی جیھانی پێکدەھێنن (زیاتر لە ٢٠٠ تریلیۆن دۆلار)، ئەندامەکانی پەیوەندییەکی نزیکی دوولایەنەی سیاسی، ئابووری، دیپلۆماسی و سەربازییان ھەیە لە کاروباری جیھانیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییە ئابوورییەکان
پەیوەندییەکانی ڕووسیا و ئەمریکا

[وێنۆک| [جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا و ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕووسیا لە لووتکەی ڕووسیا و ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢١ لە جنێڤی سویسرا]]
ڕووسیا و ئەمریکا یەکێک لە گرنگترین و ڕەخنەگرانەترین و ستراتیژیترین پەیوەندییە دەرەکییەکان لە جیھاندا دەپارێزن. ھەردوو وڵات بەرژەوەندی ھاوبەشیان لە سەلامەتی و ئاسایشی ئەتۆمی و بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆمی و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و گەڕان بەدوای بۆشایی ئاسماندا ھەبووە. بەھۆی لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا پەیوەندییەکان زۆر ئاڵۆز بوون دوای ئەوەی ئەمریکا سزای بەسەر ڕووسیادا سەپاند. ڕووسیا ئەمریکای خستە لیستی «وڵاتانی نادۆست» لەگەڵ تایوان، کۆریای باشوور، ژاپۆن، سەنگافورە، ئەندامانی یەکێتی ئەورووپا، ئەندامانی ناتۆ (جگە لە تورکیا)، ئوسترالیا، نیوزلەندا، سویسرا، مایکرۆنیسیا، و ئوکراینا.

دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١، پەیوەندییەکە بە گشتی لە سەردەمی بۆریس یێڵسین، سەرۆکی ڕووسیا (١٩٩١–٩٩) گەرم بوو. لە ساڵانی سەرەتای سەرۆکایەتی یێڵتسیندا، ئەمریکا و ڕووسیا پەیوەندییەکی ھاوبەشیان دامەزراند و لە نزیکەوە کاریان کرد بۆ چارەسەرکردنی پرسە جیھانییەکانی وەک کۆنترۆڵکردنی چەک و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و ململانێی بۆسنە. لە ماوەی خولی دووەمی یێڵتسیندا، پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و ڕووسیا زیاتر ئاڵۆز بوون. دەستێوەردانی ناتۆ لە یوگۆسلاڤیا، بە تایبەتی دەستێوەردانی ناتۆ لە ساڵی ١٩٩٩ لە کۆسۆڤۆ، لەلایەن یێڵتسینەوە بە توندی دژایەتی کرا.
دوای ئەوەی ڤلادیمێر پوتین لە ساڵی ٢٠٠٠ بوو بە سەرۆکی ڕووسیا، سەرەتا ھەوڵیدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکا باشتر بکات. ھەردوو وڵات لە پرسەکانی وەک بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و کۆنترۆڵکردنی چەک ھاوکاریان کرد. پوتین لە نزیکەوە لەگەڵ جۆرج بوش سەرۆکی ئەمریکا کاریان کرد لەسەر شەڕی ئەفغانستان دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول. لەگەڵ زیاتر پاوانخوازی پوتین، گرژییەکان دەستیان بە بەرزبوونەوە کرد و ئەمریکا سیاسەتەکانی پەیڕەو کرد کە ڕووسیا بە ھەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی وڵاتەکەی سەیری دەکرد. ئەمریکا پشتگیری لە حکوومەتی لایەنگری ڕۆژاوا کرد لە جۆرجیا کە بووە ھۆی شەڕی ڕووسیا و جۆرجیا.

سیستەمی بەرگری مووشەکی ئەمریکا سەرچاوەیەکی تری گرژی دروست کرد. دوای ئەوەی پوتین لە ساڵی ٢٠١٢دا کۆنترۆڵی حکوومەتی ڕووسیای گرتەوە، پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات بەھۆی لکاندنی کریمیا لەلایەن ڕووسیا و دەستێوەردانی سەربازیی ڕووسیا لە ئوکراینا بە شێوەیەکی بەرچاو ئاڵۆز بوو. تێکچوونەکان بەردەوام بوو لەگەڵ دەستێوەردانی سەربازی ڕووسیا لە شەڕی ناوخۆی سووریا، ھەروەھا بەھۆی دەستوەردانی ڕووسیا لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٦ و ٢٠٢٠ی ئەمریکا.

دوای لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا لە ساڵی ٢٠٢٢، پەیوەندییەکان گەیشتە نزمترین خاڵ لە دوای قەیرانی مووشەکی کوبا. سزا نێودەوڵەتییەکان کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە سەپێنراون، بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانییەوە لە دوای لەشکرکێشییەکە فراوانتر کران، لەوانە چەندین بانکی دەوڵەتی و ئۆلیگارش.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی ڕووسیا
پەیوەندییەکانی چین و ئەمریکا

[وێنۆک| سەرۆکی چین [شی ژنپنگ|شی جینپینگ لەگەڵ سەرۆکی ئەمریکا جۆ بایدن لە ١٧ھەمین گرووپی ٢٠ لە بالی، تشرینی دووەمی ٢٠٢٢]]
پەیوەندی نێوان کۆماری چینی گەلی چین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (ئەمریکا) لە دوای دامەزراندنی کۆماری چین و پاشەکشەی حکوومەتی کۆماری چین بۆ تایوان لە ساڵی ١٩٤٩ەوە ئاڵۆز بووە و لە ھەندێک کاتدا مشتومڕاوی بووە. لە دوای ئاساییبوونەوەی پەیوەندییەکان لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، پەیوەندییەکانی ئەمریکا و چین بە چەندین ناکۆکی ھەمیشەیی بووە لەوانە پێگەی سیاسی تایوان، ناکۆکی خاکی لە دەریای باشووری چین و لەم دواییانەدا مامەڵەکردن لەگەڵ ئویغورەکان لە شینجیانگ. پەیوەندییەکی ئابووری بەرچاویان ھەیە و بە شێوەیەکی بەرچاو لەیەکتردا تێکەڵاون، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕکابەرییەکی جیھانی ھەژموونخوازانەی دەسەڵاتی گەورەیان ھەیە. لە ساڵی ٢٠٢٣، چین و ئەمریکا دووەم گەورەترین و گەورەترین ئابووری جیھانن بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی ناوەکی، ھەروەھا گەورەترین و دووەم گەورەترین ئابوورین بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی (PPP). بە کۆی گشتی، ئەوان ٤٤٫٢٪ی بەرھەمی ناوخۆیی ناوەکی جیھانی پێکدەھێنن، و ٣٤٫٧٪ی بەرھەمی ناوخۆیی جیھانی ڕێکخراو بە PPP.

## سەرچاوەکان
پەیوەندییەکانی ھیندستان و ئەمریکا

[وێنۆک| [نارێندرا مۆدی|نارێندرا مودی سەرۆک وەزیران لەگەڵ سەرۆک جۆ بایدن لە ئۆفیسی ئۆڤاڵ لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١]]
پەیوەندییەکانی نێوان ھیندستان و ئەمریکا دەگەڕێتەوە بۆ بزووتنەوەی سەربەخۆیی ھیندستان و دوای سەربەخۆیی لە شانشینی یەکگرتوو لە ساڵی ١٩٤٧دا زۆر بەردەوام بووە. لە ئێستادا ھیندستان و ئەمریکا پەیوەندییەکی نزیکیان ھەیە و ھاوکارییان قووڵتر کردووەتەوە لە پرسەکانی وەک بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و بەرەنگاربوونەوەی کاریگەرییەکانی چین لە ھیندستان و زەریای ھێمن.

## سەرچاوەکان
پاسپۆرتی ئەمریکا

وێنۆک|284x284پیکسڵ| کەڤەری پاسپۆرتی بایۆمەتری

**پاسپۆرتی ئەمریکی** بەڵگەنامەیەکی سەفەری نێودەوڵەتییە کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە دەرچووە و بەپێی داتاکانی ساڵی ٢٠٢٣ خاوەنەکانی دەتوانن بەبێ وەرگرتنی ڤیزا گەشت بکەن بۆ ١٨٦ وڵاتی تر. ئەم پاسپۆرتە لە ساڵی ٢٠٢٣ بەپێی پێوەرەکانی پاسپۆرتی ھێنلی پلەی حەوتەمی بەدەستھێناوە.

پاسپۆرتی ئەمریکی لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بۆ خەڵک و ھاووڵاتیانی ئەمریکی دەدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
شارۆمەندێتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

وێنۆک|پاسپۆرتی ھاووڵاتی ئەمریکی

**شارۆمەندێتیی لە ئەمریکا** ئەو کەسانەن کە ئیمتیاز و سوودەکانی ئەمریکایان ھەیە و مافی ژیان و کارکردنیان لە ئەمریکا ھەیە و ھاوکاری و خزمەتگوزاریی حکوومەت وەردەگرن. لە ڕێگەی وەرگرتنی ڤیزەی ھەمەچەشنی (تیروپشکی ساڵانە)، خەڵک دەتوانێت شارۆمەندێتیی ئەمریکی بەدەستبھێنێت دوای دەرچوون لە پرۆگرامەکە و نیشتەجێبوونی لە ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاساکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پەیوەندییەکانی کەنەدا و ئەمریکا

پەیوەندی درێژخایەن و ئاڵۆزی کەنەدا لەگەڵ ئەمریکا کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر مێژوو و ئابووری و کلتووری وڵاتەکەی ھەبووە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا
پەیوەندییەکانی بەڕیتانیا و ئەمریکا

[وێنۆک| [ڕیشی سووناک|ڕیشی سوناک، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا لە لووتکەی بالی ٢٠٢٢ی گرووپی ٢٠ لەگەڵ جۆ بایدن، سەرۆکی ئەمریکا]]
**پەیوەندییەکانی نێوان شانشینی یەکگرتوو و ئەمریکا** لە نەیارانی سەربازییەوە تا ھاوپەیمانی نزیک لە ساڵی ١٧٧٦ەوە دەست پێدەکات.

## سەرچاوەکان

*
پەیوەندییەکانی یەکێتیی ئەورووپا و ئەمریکا

پەیوەندی نێوان یەکێتی ئەورووپا و ئەمریکا لە ساڵی ١٩٥٣ دەستی پێکرد، کاتێک دیپلۆماتکارانی ئەمریکی سەردانی کۆمەڵگەی خەڵوز و پۆڵای ئەورووپییان کرد (پێشبینی یەکێتی ئەورووپا، لە ساڵی ١٩٥١ دروست کرا)، جگە لە حکوومەتە نیشتمانییەکانی شەش وڵاتی دامەزرێنەری (بەلجیکا، فەڕەنسا، ئیتاڵیا، لۆکسمبۆرگ و ھۆڵەندا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا). ھەردوو لایەن پەیوەندییەکی باشیان ھەیە کە بەھۆی ناتۆ (ھاوپەیمانییەکی سەربازی) و ھاوکاریکردن لە بواری بازرگانی و بەھا ھاوبەشەکاندا.

## سەرچاوەکان

*
پەیوەندییەکانی ئەمریکای لاتین و ئەمریکا

لە ڕووی مێژوویییەوە پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان وڵاتانی جۆراوجۆری ئەمریکای لاتین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا فرەلایەنە و ئاڵۆز بووە، ھەندێک جار بە ھاوکاری بەھێزی ناوچەیی پێناسە کراوە و ھەندێکی دیکەش پڕ بووە لە گرژی و ڕکابەری ئابووری و سیاسی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەمریکای لاتینی
لاریسا شێپیتکۆ

**لاریسا یەفیمۆڤنا شێپیتکۆ** (٦ی کانوونی دووەمی ١٩٣٨ - ٢ی تەممووزی ١٩٧٩) دەرهێنەر، سیناریۆنووس، و خانمەکتەری ئوکراینی بوو کە بەرهەمەکانی لە سینەمای یەکێتیی سۆڤیەت بوو. ئەو بە یەکێک لە باشترین دەرهێنەرە ژنەکانی مێژوو ناسراوە. فیلمی *[[سەرکەوتن]]* (١٩٧٧)ی لاریسا دووەم فیلم بوو لەلایەن دەرهێنەرێکی ژن کە خەڵاتی ورچی زێڕین بەدەستبێنێت، و سێیەم فیلم بوو لەلایەن دەرهێنەرێکی ژن کە خەڵاتێکی گەورە لە هەر سێ گەورەترین فیستیڤاڵەکانی فیلمی ئەورووپا بباتەوە (کان، ڤێنیز، بەرلین).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرھێنەران لە بردنەوەی خەڵاتی گۆڵدن بێر
پۆل:ڕووسییەکانی بە ڕەگەز ئوکراینی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی سۆڤیەتی
پۆل:خانمە سیناریۆنووسەکان
مێژووی شۆپپارێزی لە ئەمریکا

**مێژووی شۆپپارێزی لە ئەمریکا** دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەردەمی کۆمار و لە لایەن چەندین بزاڤی فکری و سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە لە قاڵب دراوە. شۆپپارێزی لە ئەمریکا زۆرجار پەیوەستە بە باوەڕبوون بە حکوومەتی سنووردار، بازاڕی ئازاد، ئازادی تاک، بەھا نەریتییەکان و بەرگرییەکی بەھێزی نیشتمانی. یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی گەشەسەندنی شۆپپارێزی ئەمریکی باری گۆڵد واتەری ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٩٦٤دا ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی نەوەی نوێی شۆپپارێزانی ھان دا و زەمینەی سەرھەڵدانی بزاڤی شۆپپارێزیی مۆدێرنی دانا. کتێبی «ویژدانی شۆپپارێزێک»ی گۆڵد واتەری بنەما سەرەکییە شۆپپارێزییەکانی خستەڕوو و یارمەتیدەر بوو لە پێناسەکردنی بزاڤەکە.

سەرۆکایەتی ڕۆناڵد ڕیگان لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا شۆپپارێزی وەک ھێزێکی سیاسی سەرەکی لە سیاسەتەکانی ئەمریکادا چەسپاند کە ڕیگان لە کەمکردنەوەی باج و ڕێکخستنەوە و ھەڵوێستێکی بەھێز دژی کۆمۆنیزم دەنگی دایەوە لە زۆرێک لە ئەمریکییەکان و یارمەتیدەر بوو لە داڕشتنی ئاراستەی پارتی کۆمارییەکان بۆ دەیان ساڵی داھاتوو. بەدرێژایی ساڵان، شۆپپارێزی لە ئەمریکا بەردەوام بووە لە پەرەسەندن و گونجاندن لەگەڵ گۆڕانی دیمەنە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان. لە سەرھەڵدانی ڕاستی ئایینی لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو تا بزاڤی پارتی چای لە ساڵانی ٢٠٠٠ شۆپپارێزی فۆرم و ڕوخساری جیاوازی وەرگرتووە بەڵام وەک ھێزێکی بەرچاو لە سیاسەتی ئەمریکادا ماوەتەوە. ئەمڕۆ شۆپپارێزی لە ئەمریکا زۆرجار پەیوەستە بە پارتی کۆمارییەوە، ھەرچەندە لەناو بزاڤی شۆپپارێزیدا چەندین ڕەگەز و لایەنی جیاواز ھەیە. بزاڤەکە بەردەوامە لە ململانێ لەگەڵ پرسەکانی وەک کۆچبەری، خەرجییەکانی حکوومەت، چاودێری تەندروستی و پرسە کۆمەڵایەتییەکان، لەکاتێکدا شۆپپارێزان ھەوڵدەدەن داھاتووی وڵاتەکە لەسەر بنەما و بەھاکانیان دابڕێژن.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت
پۆل:مێژووی سیاسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
شۆپپارێزیی ڕەش

**شۆپپارێزیی ڕەش** فەلسەفەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتییە کە ڕەگ و ڕیشەی لە کۆمەڵگاکانی بە ڕەچەڵەک ئەفریقیدا ھەیە و تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ ئایدۆلۆژیای شۆپپارێزانە لە سەرانسەری جیھاندا ھاوتەریبە

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:شۆپپارێزی
شۆپپارێزیی نوێ

**شۆپپارێزیی نوێ**  بزووتنەوەیەکی سیاسییە کە لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا لە ئەمریکا لە نێوان دیموکراتەکاندا سەریھەڵداوە کە لە سیاسەتی ناوخۆیی و بەتایبەتی دەرەوەی پارتەکە بێھیوا بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیوکنسێرڤتزم
پۆل:شۆپپارێزی
پۆل:پەیوەندییەکانی دەرەوەی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:مێژووی سیاسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
شۆپپارێزیی ڕەسەن

**شۆپپارێزیی ڕەسەن** بە پێچەوانەی "شۆپپارێزیی نوێ" زاراوەیەکە کە ئاماژەیە بۆ بزووتنەوەی ڕاستڕەوی دژی کۆمۆنیزم و پاوانخوازی کە لە ئەمریکا سەریھەڵدا و جەخت لەسەر نەریت و کۆمەڵگەی مەدەنی دەکاتەوە لە دژی فیدراڵیزم و ئایین و شوناسی ناوچەیی و نەتەوەیی و ڕۆژاوایی.

## سەرچاوەکان
شۆپپارێزیی کۆمەڵایەتی لە ئەمریکا

**شۆپپارێزیی کۆمەڵایەتی** ئایدۆلۆژیایەکی سیاسییە کە گرنگی بە پاراستنی بەھا و بیروباوەڕە نەریتییەکان دەدات.

## سەرچاوەکان

*
شۆپپارێزیی نەریتخواز لە ئەمریکا

**شۆپپارێزیی نەریتخواز لە ئەمریکا** فەلسەفەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و جۆرێکی شۆپپارێزییە لە ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەرەستوو
ئەمریکا و نەتەوە یەکگرتووەکان

**[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]** ئەندامی **[[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکانە]]** و یەکێکە لە پێنج ئەندامە ھەمیشەیییەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

*
پەیوەندییەکانی ژاپۆن و ئەمریکا

[وێنۆک|290x290پیکسڵ| [شینزۆ ئابێ|شینزۆ ئابێ، سەرۆکوەزیرانی ژاپۆن (چەپ) لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا (ڕاست) لە کۆشکی سپی، نیسانی ٢٠١٩.]]
**پەیوەندییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ژاپۆن** ئەم دوو وڵاتە لە لایەنی جیاوازەوە پەیوەندی دۆستانەیان ھەیە. تا ئێستا ٨٧٪ی خەڵکی ژاپۆن سەردانی ئەمریکایان کردووە. بۆردومانی ئەتۆمی ھیرۆشیما و ناگازاکی یەکێک بوو لە ڕووداوە جددییەکانی پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات لە جەنگی جیھانی دووەمدا. ئەم دوو وڵاتە لەم شەڕەدا دوژمنی یەکتر بوون. بەپێی ڕێککەوتنی سانفرانسیسکۆ, ھیچ وڵاتێک مافی ئەوەی نییە بنکەیەکی سەربازی لە ژاپۆن ھەبێت بەبێ مۆڵەتی ئەمریکا. پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان ئەم دوو وڵاتە لە ساڵی ٢٠١٥دا گەیشتە ٢٦٨ ملیار دۆلار. سوپای ئەمریکا بەرپرسیارە لە بەرگریکردن لە ژاپۆن. پەیوەندییەکانی نێوان ئەم دوو وڵاتە لە باشترین حاڵەتدایە.

## سەرچاوەکان

*
داواکاری گشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**داواکاری گشتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** سەرۆکی وەزارەتی دادی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و سەرۆکی جێبەجێکردنی یاسای حکومەتی فیدراڵی ئەمریکایە. داواکاری گشتی وەک ڕاوێژکاری سەرەکی سەرۆکی ئەمریکا لە سەرجەم بابەتە یاسایییەکان کاردەکات. داواکاری گشتی ئەندامێکی یاسایی کابینەی ئەمریکایە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
مێژووی جوڵانەوەی سۆشیالیستی لە ئەمریکا

**مێژووی بزووتنەوەی سۆشیالیستی لە ئەمریکا** دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم کە بیرۆکەی سۆشیالیستی لە نێو کرێکاران و ڕۆشنبیراندا دەستی کرد بە کێشکردن. پارتی سۆشیالیستی کرێکاری کە لە ساڵی ١٨٧٦ دامەزرا، یەکێک بوو لە سەرەتاییترین ڕێکخراوە سۆشیالیستییەکانی وڵات، بانگەشە بۆ ھەڵوەشاندنەوەی سەرمایەداری و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالیستی دەکرد. سەرەتای سەدەی بیستەم سەرھەڵدانی پارتی سۆشیالیستی ئەمریکای بەخۆیەوە بینی، کە کەسایەتییەکانی وەک یوجین ڤی دێبس سەرکردایەتی دەکرد، کە چەندین جار لەسەر بلیتی سۆشیالیستی خۆی بۆ سەرۆکایەتی کاندید کرد. حیزبی سۆشیالیست پشتیوانییەکی بەرچاوی بەدەستھێنا، بەتایبەتی لە نێو کرێکارانی شار و کۆچبەران و ڕۆڵی ھەبوو لە پاڵنانی مافەکانی کرێکاران و بەرنامەکانی چاودێری کۆمەڵایەتی و چاکسازییە پێشکەوتنخوازەکانی دیکە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مێژووی سۆسیالیزم