open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چارەسەری دوو دەوڵەت (قوبرس)

وێنۆک|دۆخی ئێستای قوبرس
زاراوەی **چارەسەری دوو دەوڵەت**  لە ململانێی قوبرسدا ئاماژەیە بۆ پێشنیازێک بۆ دابەشکردنی ھەمیشەیی دوورگەی قوبرس بۆ دەوڵەتێکی قوبرسی تورکی لە باکوور و دەوڵەتێکی قوبرسی یۆنانی لە باشوور، بە پێچەوانەی ئەو پێشنیازە جۆراوجۆرانەی بۆ یەکگرتنەوە کە پێشنیاز کراون لە دوای دابەشبوونی دوورگەکە بۆ دوو بەشە دوای لەشکرکێشی تورکیا لە ساڵی ١٩٧٤. چارەسەری دوو دەوڵەتی پێویستی بە شەرعیەتدان بە دۆخی ئێستا ھەبوو، قوبرسی یۆنانی حوکمڕانی بەشی باشووری دوورگەکەیان دەکرد و قوبرسی تورکەکان حوکمڕانی بەشی باکووریان دەکرد کە ئەم بەشە لە ئێستادا لەلایەن ھیچ وڵاتێکی ترەوە جگە لە تورکیا دانپێدانانیان پێدا نییە.

لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، قودرەت ئۆزەرسای، وەزیری دەرەوەی قوبرسی باکوور ڕای گەیاند، چارەسەری دوو دەوڵەتی بۆ پرسی قوبرس نزیکە. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٠، ئێرسین تاتار سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتەی قوبرسی باکوور و دوای ھەشت مانگ سەرۆک کۆماری ھەڵبژێردرا، ڕای گەیاند کە «ھاوسەرگیری زۆرەملێ سەرکەوتوو نابێت»! ڕوونیشی کردەوە: «ئێمە جیاوازین، ئێمە بە تورکی قسە دەکەین و ئەوانیش بە یۆنانی قسە دەکەن . ئێمە موسڵمانین و ئەوانیش مەسیحین. نەوەی نوێ بە ھیچ شێوەیەک یەکتر ناناسن. ئەو منداڵەی لە ساڵی ١٩٧٤ تەمەنی ١٠ ساڵ بوو، ئێستا تەمەنی ٥٥ ساڵە و خاوەنی نەوەیە. ئێمە جیاین».

## سەرچاوەکان
تەقینەوەی کەرکووک ٢٠٠٩

**تەقینەوەکەی کەرکووک لە ساڵی ٢٠٠٩** تەقینەوەیەکی خۆکوژی ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو بوو کە لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ لە ناحیەی شۆرجەی ناوەڕاستی کەرکووک ڕوویدا. لە ھێرشەکەدا ٤٠ کەس کوژران و نزیکەی ١٣٦ کەسی دیکەش بریندار بوون. تەقینەوەکە لە گەڕەکێکی قەرەباڵغدا ڕوویداوە کە ماوەیەکە شایەتی گرژیی نێوان کورد و عەرەب بووە، لە کاتێکدا ھێزەکانی ئەمریکا لە شارە گەورەکانی عێراق دەکشانەوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
چارەسەری سفریی دەوڵەت

لە چوارچێوەی ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین **چارەسەری دەوڵەتی سفر** کە لەلایەن ناوەندی ئاریێل بۆ لێکۆڵینەوەی سیاسەت (ACPR) پێشنیاز کراوە، گریمانە دەکات کە ھیچ ناسنامەیەکی فەلەستینی تایبەت نییە و فەلەستینییەکان لە کەناری ڕۆژاوا دەبێ «ڕەگەزنامەی ئوردنی بەدەستبھێننەوە (واتە ھاوشێوەی دۆخی پێش جیابوونەوەی نێوان شانشینی ھاشمیی ئوردن و کەناری ڕۆژاوا)» لەکاتێکدا میسر دەبێ بەرپرسیار بێت لە کەرتی غەززە. بۆیە ئیسرائیل ھیچ ھۆکارێکی نییە بۆ ئەوەی ڕازی بێت بە وەرگرتنی ئەوان یان دەوڵەتێکیان بۆ دابین بکات، چونکە ئەوان بەشێک بوون لەو دەوڵەتانە تا ئەو کاتەی لە جەنگی شەش ڕۆژەدا لە ساڵی ١٩٦٧ دا زەوییەکانیان داگیرکرا. ئەم پێشنیازە زۆر لە چارەسەری سێ دەوڵەتی دەچێت کە ھەندێک لە شرۆڤەکاران بانگەشەیان بۆ دەکەن.

لێکدانەوەیەکی جێگرەوەی تەواو جیاواز بۆ «چارەسەری دەوڵەتی سفر» لەلایەن تۆڕی ئایزۆکراتەوە (مافی ھەمووان بۆ حوکمڕانی دەوڵەت) خرایەڕوو، چەند ساڵێک پێش پێشنیازی ناوەندی ئاریێل بۆ لێکۆڵینەوەی سیاسەت (ACPR). ئەم ڕووانگەی ئەنارکیستییە زیاتر لە ڕووانگەی چارەسەری یەک دەوڵەت دەچێت، تەنھا ئەوە نەبێت کە لەبری ئەولەوییەتەکانی دەوڵەتەکان، ئەولەوییەت دەدرێت بە مافە بەدەست و جەوھەرییەکانی تاکەکان. «چارەسەری دەوڵەتی سفر» و ئایزۆکراسی پێشنیازی چارەسەری دوو دەوڵەتی بە بژاردەیەکی مەعقول نازانن، «لە نزیکەوە ھیچ ئەگەرێک نییە کە نیو ملیۆن دانیشتووی ئیسرائیلی پێویستیان بە گواستنەوەی لە قودسی ڕۆژھەڵات یان کەناری ڕۆژئاواوە ھەبێت.» ھیچ چانسێک نییە کە دەوڵەتێکی فەلەستینی کە سنووری یەک لە دوای یەک نەبێت، ھەرگیز بتوانێت بژی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھێرشەکانی باکووری سینا (تشرینی یەکەمی ٢٠١٤)

**ھێرشی کەرەم قەوادیس** زنجیرەیەک دوو ئۆپەراسیۆنی تیرۆریستی بوو کە لەلایەن گرووپی ئەنسار بەیت ئەلمەقدیس سەر بە داعش لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەنجامدرا. ئەم ھێرشە بە کوشندەترین ھێرشی تیرۆریستی دادەنرێت کە سوپای میسری کردووەتە ئامانج.  یەکەم ئۆپەراسیۆن لە شێخ زووەید ٣٠ سەرباز گیانیان لەدەستدا و لە ئۆپەراسیۆنێکی دیکەدا لە عەریش سێ سەرباز کوژران. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
حیزبی گەلی عێراق

**حیزبی گەلی عێراق** یان **حیزبی ئوممەتی عێراق** حیزبێکی سیاسی لیبراڵی ڕیفۆرمخوازی عێراقە و لەلایەن میسال ئەلئەلوسییەوە دامەزراوە. ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی عێراقی مەدەنییە کە لەسەر بنەمای ھاووڵاتیبوونی باش و لەسەر دەستوور و یاسا دامەزرابێت، ھەروەھا دابینکردنی کەرامەت و خۆشگوزەرانی بۆ خەڵک. تاکی عێراقی بەھایەکی باڵایە، نەک لایەنگری، ناوچەگەری، عەشایەری، تایفەگەری، یان نەتەوەیەک لەو بەرزتر بێت، لە ھەمان کاتدا زامنی ئازادییە کەسی و گشتییەکان و چەسپاندنی کولتوور و پرەنسیپەکانی مافەکانی مرۆڤ و بڵاوکردنەوەیان لە کۆمەڵگەی عێراقدا و پاراستنی یەکگرتوویی و یەکگرتوویی جوگرافیای خاکی عێراق.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دەسەڵاتی یاسادانان

**دەسەڵاتی یاسادانان** دەزگایەکی ڕاوێژکارییە و دەسەڵاتی دانانی یاساکانی ھەیە.   ھەیئەکانی یاسادانان بە چەندین ناو ناسراون، لەوانە: پەرلەمان، کۆنگرێس، و ئەنجومەنی نیشتمانی. لەو حکوومەتانەی کە سیستمی پەرلەمانییان ھەیە، دەسەڵاتی یاسادانان باڵاترین دەسەڵاتی فەرمییە و بەرپرسان لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن دادەنێت. بەڵام لە سیستمی سەرۆکایەتیدا، دەستەی یاسادانان پێکدێت لەو ئەندامانەی کە لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێن و سەربەخۆن لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن. ئەرکی تاوتوێکردن و دەرکردنی یاساکانە، لەگەڵ ئەگەری پێشنیازکردنی ئەو یاسایانە لەلایەن دەسەڵاتی جێبەجێکردنەوە. جگە لە دەرکردنی یاسا، دەزگاکانی یاسادانان دەسەڵاتی تایبەتیان ھەیە بۆ بەرزکردنەوەی باج و پەسەندکردنی بودجەی دەوڵەت و بەڵگەنامە داراییەکانی دیکە. ھەروەھا بۆ بەستنی پەیماننامە و ڕاگەیاندنی شەڕ ڕەزامەندی یاسایی پێویستە. ئەم دەسەڵاتە تایبەتانە لە دەستوورێکەوە بۆ دەستوورێکی تر جیاوازن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان
کۆنگرێس

**کۆنگرێس** بریتییە لە کۆبوونەوەیەکی فەرمی نوێنەرانی دەوڵەتان، وڵاتانی پێکھێنەر، ڕێکخراوە سەربەخۆکان (وەک سەندیکاکانی کرێکاران)، یان گرووپە جیاوازەکان. 

ئەم زاراوەیە لەلایەن کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە ھەڵبژێردرا بۆ جەختکردنەوە لەسەر پێگەی ھەر ویلایەتێک کە وەک یەکەیەکی خۆبەڕێوەبەر نوێنەرایەتی دەکرێت. دوای ئەوەی دەسەڵاتی یاسادانانی ئەمریکا زاراوەی *کۆنگرێسی* بەکارھێنا، زۆرێک لە وڵاتان ئەم زاراوەیەیان *لەناو* سەندیکاکان بەکارھێنا، ھەروەھا دەوڵەتە نەتەوەییە یەکگرتووەکان لە ئەمریکا، بۆ ئاماژەکردن بە دەسەڵاتە یاسادانانەکانی خۆیان. بە تێپەڕبوونی کات سەلمێنراوە کە پەیوەندییەکانی ناو کۆنگرێس لە ھەر وڵاتێکدا جێی مشتومڕن و نموونەیەکی ڕوونی ئەمەش لە ساڵانی ڕابردوودا لە نێوان باراک ئۆباما سەرۆکی ئەمریکا و جۆن بۆینەر سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا ناسراوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان
پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان
پۆل:کۆبوونەوەکان
کۆشکەکانی سەرۆکایەتی لە تکریت

**کۆشکەکانی سەرۆکایەتی لە تکریت** یان کۆمەڵەی کۆشکەکانی سەرۆکایەتی، کۆمەڵێک کۆشکن کە لەلایەن سەددام حوسێن لە سەردەمی دەسەڵاتی خۆی بەسەر عێراقدا لە شاری تکریت دروستکراون. دوای ڕووخانی ڕژێمەکەی، کرانە فەرمانگەی حکوومی و ماڵی بەرپرسانی حکوومەت.

## سەرچاوەکان
دانوستانەکانی خۆبەڕێوەبەری فەلەستین

**دانوستانەکانی خۆبەڕێوەبەری فەلەستین** دەرئەنجامی پەیمانی ئاشتی میسر و ئیسرائیل بوو و ئامانجیان گەیشتن بە چارەسەرێک بوو بۆ پرسی فەلەستین لە کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە. بەپێی چوارچێوەی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بەشێک لە ڕێککەوتنەکانی کامپ دەیڤید لە ساڵی ١٩٧٨، میسر و ئیسرائیل دەبوو لە ماوەی ساڵێکدا ڕێکبکەون بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردن بۆ «دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەری» فەلەستینی.  بیرۆکەکە ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە بیرۆکەی ئۆتۆنۆمی فەلەستین، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، مێناخم بیگین.

سەرۆک جیمی کارتەر ڕۆبەرت شوارز ستراوسی وەک نوێنەری خۆی بۆ دانوستانەکانی ئۆتۆنۆمی دەستنیشان کرد. نە ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین و نە ھیچ ڕێکخراوێکی دیکەی فەلەستینی ڕاستەوخۆ بەشدارییان لەو وتووێژانەدا نەکرد.

دانوستانەکان لە ٢٥ی ئایاری ١٩٧٩ لە شاری بیری سەبع لە ئیسرائیل دەستی پێکرد. خولی دووەم لە شاری ئەسکەندەریەی میسر لە ١١-١٢ی حوزەیرانی ١٩٧٩ بەڕێوەچوو. خولی سێیەمی دانوستانەکان لە ھەرتسیلیای ئیسرائیل لە ٢٥-٢٦ی حوزەیرانی ١٩٧٩ بەڕێوەچوو، دواتر لە ئەسکەندەریە (٥-٦ی تەممووز) و حەیفا (٥-٦ی ئاب) دانوستانەکان بەڕێوەچوو. شاندەکان بە سەرۆکایەتی مستەفا خەلیل (میسر)، وەزیری ناوخۆ یوسف بۆرگ (ئیسرائیل) و باڵیۆز جەیمس لیۆنار (ئەمریکا) بوون. میسر ڕای گەیاندووە کە بە ناوی فەلەستینییەکان قسە ناکات بەڵکو ھەوڵ دەدات ھەڵبژاردنی فەلەستین بۆ ئەنجومەنێک ئەنجام بدات کە نوێنەرایەتی فەلەستینییەکان بکات. 

نوێنەران لە ٣١ی کانوونی دووەمی تا ١ی شوباتی ١٩٨٠ لە ھرتسیلیا و لە ٢٧ تا ٢٨ی شوباتی ١٩٨٠ لە ھۆڵەندا کۆبوونەوە.

لە ٨ی ئایاری ١٩٨٠ محەمەد ئەنوەر سادات تاکلایەنە دانوستانەکانی ھەڵپەسارد. لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ گفتوگۆکان دەستیان پێکردەوە بەڵام جارێکی دیکە لەلایەن میسرەوە ڕاگیران. تا ئەم کاتە نێوەندگیری ئەمریکی ساول لینۆڤیتز بوو.  تا کۆتایی ئیدارەی کارتەر، لینۆڤیتز ئیدیعای کرد کە ٨٠٪ی کەیسەکان چارەسەر کراون. دواتر وات تی ڕوونیکردەوە،کلوڤێریۆسی چوارەم کە لە تیمی لینۆڤیتز کاردەکات، وتی ھەرچەندە قورسترین کێشەکان چارەسەرنەکراون، بەڵام «ئێمە کاری زۆرمان کردووە بۆ ئەنجامدانی دانوستانێکی جددی لەسەر قورسترین پرسەکان- کەناری ڕۆژاوا و قودس. بۆیە شتێک ھەبوو کە دەبوو بدرێتە دەست ئیدارەی داھاتووی ڕیگان.»

ئەمریکا لە ساڵی ١٩٨٢ ھەوڵیدا دانوستانەکانی سەربەخۆیی دەستپێبکاتەوە، بەڵام ئەو ھەوڵە بەھۆی سەرھەڵدانی جەنگی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢ لە ڕێڕەو دەرچوو. لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٨٢، ئەلێکساندەر ھایگ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە ھەوڵێکدا بۆ زیندووکردنەوەی گفتوگۆکان چووە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. دوا لێدان لە دانوستانەکانی ئۆتۆنۆمی لە ١٦ی ئابی ١٩٨٢ ھات، کاتێک حکوومەتی میسر وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە شەڕی ئیسرائیل لە لوبنان ڕایانگرت. 

دانوستانەکان پێشکەوتنی دەستبەجێیان بەدەست نەھێنا، بەڵام ھتندێک بیرۆکە- قۆناغێکی ئینتقالی پێنج ساڵە لەگەڵ دواکەوتنی دانوستانەکان لەسەر دۆخی کۆتایی کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە- لە ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆدا جێگیرکران.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٧٩
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٠
شەھرام سەردار

**شەھرام سەردار** (لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠) گۆرانیبێژی کوردی باشووری کوردستانە. بە شێوازی سەربەخۆی ئاواز و مۆسیقای کوردی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:ئاوازدانەرانی کورد
پۆل:زیندووان
کۆماری گەلی مەنگۆلیا

**کۆماری گەلی مەنگۆلیا** (بە مەنگۆلی: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс) دەوڵەتێکی سۆسیالیستی یەکگرتووی سەروەر بوو کە لە ساڵی ١٩٢٤ تا ١٩٩٢ بوونی ھەبووە، تەنیشت مەنگۆلیای ئێستا بوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. پارتی شۆڕشگێڕی گەلی مەنگۆلیا حوکمڕانی دەکرد و بە درێژایی مێژووی خۆی پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەتدا پاراست. لە ڕووی جوگرافیاوە لە باشوورەوە لەگەڵ چین و لە باکوورەوە لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت (لە ڕێگەی کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا)ەوە ھاوسنوور بووە. کۆمارەکە تا ساڵی ١٩٤٤ ھاوسنوور بوو لەگەڵ کۆماری گەلی توڤان، کە دەوڵەتێکی سەر بە سۆڤیەت بوو و تەنھا لەلایەن مەنگۆلیا و یەکێتیی سۆڤیەتەوە دانپێدانرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٤
پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
ڕاپەڕینی ھامبورگ

**ڕاپەڕینی ھامبۆرگ** یاخیبوونێکی کۆمۆنیست بوو کە لە شاری ھامبۆرگی  ئەڵمانیا لەژێر دەسەڵاتی کۆماری ڤایمار لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ ڕوویدا. گرووپێک لە حیزبی کۆمۆنیستی ئەڵمانیا لە ھامبۆرگ ڕاپەڕینیان کرد تا بوو بە بەشێک کە بە تشرینی یەکەمی ئەڵمانیا ناسراوە. یاخیبووەکان ھێرشیان کردە سەر ٢١ بنکەی پۆلیس، ١٧یان لە ھامبۆرگ و ٧یان لە پارێزگای شڵێزفیگ ھۆڵشتاین لە ڕووسیا و بەربەستیان لە دەوروبەری شارەکە دانا. ڕاپەڕینی کۆمۆنیستی لە ھامبۆرگ شکستی ھێنا و بە ئامانجەکەی نەگەیشت، چونکە پشتیوانی لە ھەموو ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت نەبوو، بۆیە لە یەک ڕۆژدا تێکشکێنرا. نزیکەی ١٠٠ کەس لە ڕاپەڕینەکە کوژران و وردەکارییەکانی ڕووداوەکە و ھەروەھا ھەڵسەنگاندنی شوێنەوارەکەی ھێشتا جێگەی مشتومڕن.
## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمۆنیزم لە ئەڵمانیا
تیرۆریزم لە عەرەبستانی سعوودی

تیرۆریزم لە عەرەبستانی سعوودی. ئەو تیرۆرەیە کە چەکدارانی سەر بە قاعیدە کە بانگەشەی موسڵمان بوون دەکەن، بۆ مەبەستی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ماددی بەکاریدەھێنن، وەک ھێرشکردنە سەر حکوومەت و ھێزە ئەمنییەکانی سعوودیە، چونکە دژایەتیان دەکەن. ھێرشەکانی دژە ڕۆژاوا لە سعوودیە لە ساڵی ١٩٩٥ەوە ڕوویانداوە. چوار دەزگا بەشدارییان لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە سعوودییەدا کرد: وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی ناوخۆ، پاسەوانی نیشتمانی، و سەرۆکایەتی ھەواڵگری گشتی. ماوەی ساڵانی ٢٠٠٣ تا ٢٠٠٦ بە توندوتیژترین و خوێناویترین ماوەی ململانێکان دادەنرا.

سعوودیە سەرەڕای پێگەی شانشینی سعوودیە وەک سەرۆکی ھاوپەیمانی ئیسلامی بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، بەردەوام بووە لە بەرەنگاربوونەوەی پارەدارکردنی تاقمە تیرۆریستییەکان و سەپاندنی ڕێسای ئەمنی بۆ ڕێگریکردن لە چالاکییە خوێناوییەکانیان. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٩ دا، سعوودیە کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ١٢ چالاکیی داراییدا ڕاگەیاند کە بە نھێنی بەکاردەھێنرێن بۆ پشتگیریکردنی گرووپە تیرۆریستییەکان بە پارە. ئەم چالاکییانە بریتین لە چالاکییە خێرخوازیەکان، خزمەتگوزارییەکانی پێشکەشکراو لە کەرتی قەرزدان و دارایی، ھەروەھا بانکی و کەرتەکانی پەیوەندیدار، وەک گواستنەوەی پارە، دەرکردنی کارتی بانکیی، و ئاڵوگۆڕی دراوی بیانی.  ڕۆژی ھەینی ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩، سعوودیە وەک یەکەم وڵاتی عەرەبی پەیوەندی بە ھێزی کۆمەڵەی کاری داراییەوە کرد. وەک ڕێزلێنانێک بۆ ھەوڵەکانی لە بەرەنگاربوونەوەی پارەدارکردنی تیرۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢١ەم
ڕاپەڕینی شیعە لە عێراق ١٩٩٩

**ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩٩ی عێراق** کە بە ** ڕاپەڕینی سەدر** یان **ڕاپەڕینی کاتژمێری سفر** ناسراوە، زنجیرەیەک خۆپیشاندان و نائارامی توندوتیژانە بوو کە دوای تیرۆرکردنی دەسەڵاتی ئایینی شیعە سەید محەممەد ئەلسەدر لە ١٩ی شوباتی ١٩٩٩ لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بە سەرۆکایەتی سەددام حوسێن ھات. ڕاپەڕینەکان لەلایەن لایەنگران و شوێنکەوتوانی موقتەدا سەدر لە پارێزگا جۆربەجۆرەکانی عێراق سەرکردایەتی کران و ئامێرە ئەمنی و سەربازییەکانی ڕژێم و ڕێکخراوەکانی حیزبی بەعسیان کردە ئامانج.
لە ١٥ی ئایاری ١٩٩٩ حکوومەتی عێراق دان بە بوونی نائارامی دژە حکوومەت لە باشووری عێراق و بەتایبەتی لە بەسرە ڕاگەیاند. بەڵام حکوومەت ڕەتیکردەوە کە کوشتنی بەرفراوانی خۆپیشاندەرانی ئەنجامدابێت، پێشنیازیشی کرد کە ڕاپەڕینەکە لەلایەن دزەکارانی ئێرانەوە (یەکێک لەو وڵاتانەی دژایەتی ڕژێمی سەددام لەو کاتەدا) ئەنجامدرابێت.  حکوومەتی عێراق ھەڵمەتێکی بەرفراوانی دژی نەیارانی ئەنجامدا، و تەنھا لە بەسرە لەسێدارەدانی زیاتر لە ٥٠٠ دەستگیرکراوی ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ١٩٩٩
پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ململانێکانی ١٩٩۹
ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتی میسیسیپی

**ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتی میسیسیپی** () ئەنجومەنی باڵای ئەنجومەنی یاسادانانی میسیسیپییە، ئەنجومەنی یاسادانانی ویلایەتی میسیسیپی ئەمریکایە. ئەنجومەنی پیران لەگەڵ ئەنجومەنی نوێنەرانی خوارووی میسیسیپی لە پایتەختی ویلایەتی میسیسیپی لە جاکسۆن کۆدەبنەوە. جێگری پارێزگاری میسیسیپی وەک سەرۆکی ئەنجومەنی پیران کاردەکات. ئەنجومەنی پیران لە ٥٢ سیناتۆر پێکھاتووە کە نوێنەرایەتی ژمارەیەکی یەکسان لە بازنەی پێکھێنەر دەکەن، کە ٥٦ ھەزار و ٩٤٧ کەس لە ھەر بازنەیەکدا (سەرژمێری ٢٠٢٠). لە خولی یاسادانانی ئێستادا پارتی کۆمارییەکان ٣٦ کورسییان ھەیە لە کاتێکدا پارتی دیموکرات ١٦ کورسی بەدەستھێناوە، ئەمەش سێ لایەنی کۆمارییەکان لە حکوومەتی ویلایەتەکەدا دروستکردووە.
ئەنجومەنی پیران دەتوانێت دامەزراندنی پارێزگارەکان بۆ کابینەی ویلایەتەکە و لیژنەکان و دەستەکان پشتڕاست بکاتەوە یان ڕەتی بکاتەوە و دەتوانێت پڕۆژە یاسا دروست بکات و ھەموار بکاتەوە.

## سەرچاوەکان
پەیوەندییەکانی عێراق و ئەمریکا

**پەیوەندییەکانی عێراق و ئەمریکا** پەیوەندییە فەرمییەکانی نێوان ھەردوو وڵاتی عێراق ومئەمریکایە. ئەمریکا باڵیۆزخانەی لە بەغدا ھەیە کە بە گەورەترین باڵیۆزخانەی جیھان دادەنرێت، ھەروەھا کونسوڵخانەی لە ھەولێر و بەسرە و کەرکووک ھەیە. عێراق باڵیۆزخانەی لە واشنتۆن و کونسوڵخانەی لە دیترۆیت و لۆس ئەنجلۆس ھەیە. ھەروەھا نزیکەی ١٤٥ بۆ ١٧٤ ھەزار کەس بە ڕەچەڵەک عێراقی لە ئەمریکا ھەن.

## سەرچاوەکان
بڕیارنامەی ٢٢١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

**بڕیارنامەی ٢٢١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان** کە لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٥ پەسەندکرا. لە بڕیارنامەکەدا سزای سەپاندووە، لەوانەش بەستنی سەروەت و سامان و قەدەغەکردنی گەشتکردن، بەسەر عەبدولمەلیک ئەلحوسی سەرۆکی حوسییەکان، ئەحمەد عەلی عەبدوڵڵا ساڵح، کوڕی سەرۆکی پێشووی یەمەن و فەرماندەی پێشووی پاسەوانی کۆمارییەکانی یەمەن کە تۆمەتبارن بە «تێکدانی ئاشتی و ئاسایش و سەقامگیری» لە یەمەن. جێگای سەرنجە کە ئەنجومەنی ئاسایش لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ دا عەلی عەبدوڵڵا ساڵح و دوو سەرکردەی حوسییەکان بە ناوەکانی عەبدولخالیق ئەلحوسی و عەبدوڵڵا یەحیا ئەلحەکیم لە لیستی سزا نێونەتەوەیییەکان خستبووە نێو لیستی سزا نێونەتەوەیییەکان.

بڕیارنامەکە بە زۆرینەی دەنگی ١٤ دەنگ پەسەندکرا و بە بێلایەنی ڕووسیا پەسەندکرا. قەدەغەکردنی دابینکردنی چەک و کەرەستە و گواستنەوەی سەربازی بە عەلی عەبدوڵڵا ساڵح و ئەحمەدی کوڕی و عەبدولمەلیک حوسی و عەبدولخالق ئەلحوسی و عەبدوڵڵا یەحیا حەکیم (ناسراو بە ئەبوو عەلی حەکیم) و ھەموو ئەو لایەنانەی کە کاریان بۆ دەکەن یان ڕێنماییەکانیان لە یەمەن جێبەجێ دەکەن، ئاماژەیە بۆ لایەنگرانی بزووتنەوەی حوسییەکان و سەربازانی دڵسۆز بۆ ساڵح. لە بڕیارنامەکەدا داوا لە وڵاتانی دراوسێ دەکات ئەگەر گومانیان لە بوونی چەک ھەبێت، پشکنینی ئەو بارھەڵگرانە بکەن کە بەرەو یەمەن دەڕۆن. ھەروەھا داوای لە حوسییەکان کردووە شەڕ ڕابگرن و ھێزەکانیان لەو ناوچانە بکشێننەوە کە دەستیان بەسەردا گرتووە، لەنێویاندا سەنعا. دەقی بڕیارنامەکە داوا لە ھەموو لایەنەکانی یەمەن دەکات بەشداری لە کۆنفرانسێکدا بکەن کە بڕیارە لە ڕیازی پایتەختی سعوودیە بە سەرپەرشتی ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو بەڕێوەبچێت. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ململانێی ئێران و عێراق ١٩٧٤–١٩٧٥

**ململانێی ئێران و عێراق لە ساڵانی ١٩٧٤–١٩٧٥** ئاماژەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران و عێراق لە ڕێڕەوی ئاوی شەتولعەرەبی کەنداوی فارس لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا. لە تێکھەڵچوونەکان لە ماوەی ١١ مانگدا ھەزار کەس کوژران. ئەمەش گرنگترین ناکۆکی نێوان عێراق و ئێران بوو لەسەر ڕێڕەوی ئاوی شەتولعەرەب لە سەردەمی ھاوچەرخدا، پێش شەڕی ئێران و عێراق لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا.

## ڕووداوەکان

لە مانگی ئازاری ١٩٧٤ تا ئازاری ١٩٧٥، ئێران و عێراق شەڕی سنوورییان کرد لەسەر پشتیوانی ئێران لە کوردەکانی عێراق. لە ساڵی ١٩٧٥ عێراقییەکان بە بەکارھێنانی تانک ھێرشیان کردە سەر ئێران، ھەرچەندە ئێرانییەکان شکستیان پێھێنا. چەندین ھێرشی دیکەش ڕوویان دا؛ بەڵام ئێران لەو کاتەدا پێنجەم بەھێزترین سوپای جیھان بوو، کە بە ئاسانی بە ھێزی ئاسمانی عێراقییەکان شکستیان ھێنا. لە شەڕەکانی ساڵی ١٩٧٤–١٩٧٥ لە شەت ئەلعەرەب نزیکەی ھەزار کەس کوژران.

لە ئەنجامدا عێراق بڕیاریدا درێژە بە شەڕەکە نەدات، لەبری ئەوە ئیمتیازاتی بۆ تاران ھەڵبژارد بۆ کۆتاییھێنان بە بەرخۆدانی کوردەکان. لە ڕێککەوتنامەی جەزائیر لە ساڵی ١٩٧٥، عێراق ئیمتیازاتی خاکیی دا - لەوانەش ڕێڕەوی ئاوی شەت ئەلعەرەب لە بەرامبەر پەیوەندییە ئاساییەکاندا. لەبەرامبەر دانپێدانانی عێراق بەوەی کە سنووری سەر ڕێڕەوی ئاوەکە بە درێژایی تەواوی درێژیی ڕووباری ھێڵی قعر درێژ دەبێتەوە، بەم شێوەیە ئێران کۆتایی بە پشتیوانییەکانی بۆ چەکدارانی کوردی عێراق ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنووری ئێران–عێراق
پۆل:پارێزگای خووزستان
پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:شەڕەکانی عێراق
مانچوکوو

**مانچوکوو** (بە چینی: 满洲国، بە ژاپۆنی: 满洲国)، بە فەرمی **دەوڵەتی مانچوریا** پێش ساڵی ١٩٣٤ و **ئیمپراتۆریەتیی مانچوریا** لە دوای ساڵی ١٩٣٤، دەوڵەتێکی بوکەڵەیی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن بووە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چین و مەنگۆلیای ناوەوە لە ساڵانی ١٩٣٢ تا ١٩٤٥. مانچوکوو لە ساڵی ١٩٣٢ دوای لەشکرکێشی ژاپۆن بۆ سەر مانچوریا دامەزراوە، و لە ساڵی ١٩٣٤ بووەتە پاشایەتییەکی دەستووری. مانچوکوو لەژێر کۆنترۆڵی دیفاکتۆی ژاپۆن دانپێدانانی دیپلۆماسی سنوورداری وەرگرت.

ناوچەکە شوێنی خەڵکی مانچو بوو، لەنێویاندا بنەماڵەی چینگ کە دەسەڵاتدار بوو. ژاپۆن لە ساڵی ١٩٣١ دوای ڕووداوی موکدن دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرت. دوای ساڵێک حکوومەتێکی لایەنگری ژاپۆن دامەزرا، پویی -دوا ئیمپراتۆری چینگ- بووە حاکمی ناویی و دواتر ئیمپراتۆریی ناوچەکە.  حکوومەتی مانچوکوو لە ساڵی ١٩٤٥ دوای تەسلیمبوونی ئیمپراتۆریەتی ژاپۆن لە کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەمدا ھەڵوەشایەوە. ئەو خاکەی کە بۆ یەکەمجار مانچوکوو داوای کردبوو لەلایەن سۆڤیەتەکانەوە لە کاتی داگیرکردنی سۆڤیەت بۆ سەر مانچوریا لە ئابی ١٩٤٥ دەستی بەسەردا گیرا، و ساڵی دواتر بە فەرمی گواسترایەوە بۆ ئیدارەی چین.

مانچوسەکان لە مانچوکوو کەمینەیەکیان پێکھێنا، لە کاتێکدا چینییەکانی ھان گەورەترین نەتەوە بوون. ژمارەی دانیشتوانی کۆریا لە ماوەی بوونی مانچوکوودا زیادی کرد و ژاپۆنییەکان و مەنگۆلییەکان و کۆچبەرانی سپی پێست و کەمینەکانی دیکەش لەوێ دەژیان. ناوچە مەنگۆلییەکان لە ڕۆژاوای مانچوکوو بە سیستمێکی کەمێک جیاوازەوە حووکمڕانی دەکران سەبارەت بە داننان بە نەریتی مەنگۆلییەکان لەوێ. لایەنی باشووری نیمچە دوورگەی لیاودۆنگ (ئەمڕۆ بە دالیان ناسراوە) بەردەوام بوو لەژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی ژاپۆن وەک خاکی بەکرێگیراوی کوانتونگ.
[وێنۆک|[پویی|ئیمپراتۆر پویی، ئیمپراتۆری مانچوریا.]]

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢
پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
ئەمریکییە عێراقییەکان

**ئەمریکییە عێراقییەکان** () ھاووڵاتی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک عێراقین. بەپێی ئامارەکانی نووسینگەی سەرژمێریی ئەمریکا، تا ساڵی ٢٠٢٣، نزیکەی ١٥٥،٠٥٥ ھاووڵاتی عێراقی-ئەمریکی ھەن. بەپێی ئامارەکانی خزمەتگوزاری ڕەگەزنامە و کۆچبەری ئەمریکا، لە نێوان ساڵانی ١٩٨٩ بۆ ٢٠٠١ ٤٩ ھەزار و لەدایکبووی بیانی عێراقی کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا و ٢٥ ھەزار و ٧١٠ کۆچبەری بە ڕەچەڵەک عێراقی لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠١ بوونەتە ھاووڵاتی ئەمریکی. بەڵام سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ئەمریکا باس لەوە دەکات کە نزیکەی ٩٠ ھەزار کۆچبەری لەدایکبووی عێراق لە ئەمریکا نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی عێراقی-ئەمریکی
کارۆلین لیڤات

[وێنۆک|275x275پیکسڵ|نوێنەرانی ویلایەتی [ئەنتۆنی ساباتینی و کارۆلین لیڤات و چارلی کیرک لەگەڵ ئامادەبووان لە لوتکەی چالاکیی خوێندکاران لە ساڵی ٢٠٢٢ لە ناوەندی کۆنفرانسی تامپا لە تامپا، فلۆریدا قسە دەکەن.]]
**کارۆلین کلێر لیڤات** (لەدایکبووی ٢٥ی ئابی ١٩٩٧) یاریدەدەری سیاسی و بەرپرسێکی حکوومەتی ئەمریکییە و لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٥ەوە وەک وەزیری ڕۆژنامەوانی کۆشکی سپی لە سەردەمی سەرۆک دۆناڵد ترەمپدا کاری کردووە. ئەو ٣٦ھەمین و بچووکترین سکرتێری ڕۆژنامەوانی کۆشکی سپییە لە مێژوودا.
وێنۆک|لەگەڵ مێرسیدس شلاپ لە کۆنفرانسی ٢٠٢٥ی کۆنفرانسی کردەوەی سیاسی پارێزگاران (CPAC) لە ھاوینەھەواری نیشتمانی گەیلۆرد و ناوەندی کۆنفرانسەکان لە ناشیۆنال
کانان لیڤیت نووسەری سەرۆکایەتی و یاریدەدەری سکرتێری ڕۆژنامەوانییە لە سەردەمی یەکەم ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ. لە ساڵی ٢٠٢٢ خۆی بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا لە ناوچەی یەکەمی نیو ھامپشایر کاندید کرد، کاندیدی کۆمارییەکانی بەدەستھێنا پێش ئەوەی لە ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا بەرامبەر کریس پاپاسی دیموکرات دۆڕا. ئەو وتەبێژی کۆمپانیای MAGA Inc بوو.لیژنەیەکی کاری سیاسی لایەنگری دۆناڵد ترەمپ،  و وەک سکرتێری ڕۆژنامەوانی نیشتمانی بۆ ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ لە ساڵی ٢٠٢٤دا کاری کردووە. 

## ژیانی کەسی

ھاوسەرگیری لەگەڵ نیکۆڵاس ڕیچیۆ کرد کە گەشەپێدەرێکی خانووبەرە و ٣٢ ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو. لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ دەستگیرانی خۆیان ڕاگەیاند و لە مەراسیمێکی تایبەتدا ھاوسەرگیریان کرد.

ئەو کچە لە ١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤ کوڕەکەیان لەدایک بووە، پلانی دانابوو بچێتە مۆڵەتی منداڵبوون، بەڵام دوای بینینی ھەوڵی تیرۆرکردنی دۆناڵد ترەمپ لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤، بیرۆکەکەی گۆڕی و دەستی بە ئەرکە پیشەییەکانی کردەوە. ئەو خوێندنی کاسۆلیکی خۆی بە چاندنی بەھاکانی لایەنگری ژیان و ڕێکوپێکی و گرنگی خزمەتکردنی گشتی دەزانێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
ھێرشەکانی مووشەکی کرووز بۆ سەر عێراق (١٩٩٣)

عێراق لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٣ لەسەر فەرمانی بیل کلینتۆن سەرۆکی ئەمریکا بۆردوومان کرا وەک وەڵامێکی تۆڵەسەندنەوە و ھۆشداری دوای ئەوەی کارمەندانی ھەواڵگری عێراق تۆمەتبار کران بە ھەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا جۆرج ئێچ دبلیوو بوش لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ کوێت لە ١٤-١٦ی نیسانی ١٩٩٣. لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣ ٢٣ مووشەکی تۆماھۆک لەلایەن دوو کەشتی جەنگی ھێزی دەریایی ئەمریکاوە بەرەو ناوەڕاستی بەغدا ھەڵدرا. ئەم مووشەکانە بەر باڵەخانەیەک کەوتوون کە پێدەچێت بارەگای دەزگای ھەواڵگری عێراق بێت لە قەزای مەنسووری بەغدا. عێراق بانگەشەی ئەوەی کرد کە بەھۆی ھێرشەکەوە نۆ ھاووڵاتی مەدەنی کوژران و سێ ماڵیش خاپوورکران.

## پلانی تیۆرکردنی جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش

شەوی ١٣ی نیسانی ١٩٩٣، ڕۆژێک پێش ئەوەی بڕیاربوو جۆرج ئێچ دبلیوو سەردانی شاری کووەیت بکات بۆ ئاھەنگ گێڕان بەبۆنەی سەرکەوتنی ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی عێراق لە جەنگی کەنداو، دەسەڵاتدارانی کووەیت ١٤ کەسیان دەستگیرکرد کە گومانیان لێدەکرا دەستیان لە پیلانی کوشتنی بوشدا ھەبووبێت بە بەکارھێنانی تەقەمەنی کە لەناو ئۆتۆمبێلێکی تۆیۆتا لاندکرۆزەردا شاراوەتەوە.

دەسەڵاتدارانی کووەیت ئۆتۆمبێلەکەیان دۆزیوەتەوە، کە لە نێوان ٨٠ بۆ ٩٠ کیلۆگرام تەقەمەنی پلاستیکی تێدابووە کە زۆربەیان ئاڕ دی ئێکس بوون و بە فیوزێکەوە بەستراوەتەوە (لە ڕاپۆرتی تاقیگەی ئێف بی ئایدا پێی دەوترێت «ئامێری بوش»). ھەروەھا دە ئامێری تەقینەوەی پلاستیکی شێوە چوارگۆشە لەگەڵ فیوزێک (کە لە ڕاپۆرتی تاقیگەی ئێف بی ئایدا پێی دەوترێت «بۆمبی چوارگۆشە») لە ئۆتۆمبێلەکە دەرھێناوە.

لێکۆڵەرانی ئێف بی ئای و دەزگای نھێنی و دەزگاکانی دیکە ڕاستەوخۆ دوای ڕاگەیاندنی دەستگیرکردنەکان گەشتیان کرد بۆ کووەیت. ئیدارەی کلینتۆن ڕای گەیاندووە، ئەگەر بەڵگەی یەکلاکەرەوەی ھەبێت لەسەر تێوەگلانی عێراق لە ھەوڵی تیرۆرکردنەکەدا، بیر لە گرتنەبەری ڕێوشوێن لە دژی عێراق دەکەنەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ١٩٩٣
سزا نێونەتەوەیییەکان

**سزا نێونەتەوەیییەکان** کۆمەڵێک بڕیاری سیاسی و ئابوورییە کە بەشێکی دانەبڕاو لە ھەوڵە دیپلۆماسییە حکوومییەکان پێکدەھێنن کە وڵاتانی فرەلایەن و ڕێکخراوە ناوچەییەکان دژی دەوڵەتان و ڕێکخراوەکان ئەنجامی دەدەن.    یان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئاسایشی نەتەوەیی یان پاراستنی یاسا نێونەتەوەییەکان و بەرگریکردن لە جۆرەھا ھەڕەشە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەیی. ئەم بڕیارانە بە پلەی یەکەم بریتین لە سەپاندنی کاتی سنووردارکردنە ئابووری، بازرگانی، دیپلۆماسی و جگە لە (ڕێوشوێنی سزادان) کە کاتێک ھەڵدەگیرێن کە نیگەرانییە ئەمنییە پاڵنەرەکان چیتر جێبەجێ نەبن و کاتێک ھیچ ھەڕەشەیەکی نوێ سەرھەڵنادات.

بەپێی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، تەنھا ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان مافی ئەوەی ھەیە دەسەڵات بدات بە کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی بۆ جێبەجێکردنی سزاکان (ماددەی ٤١) کە دەبێت ھەموو وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پابەندبن پێیەوە (ماددەی ٢.٢). وەک کاریگەرترین ئامرازی ئاشتیانەی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی بۆ ڕێگریکردن یان چارەسەرکردنی ھەڕەشەکان بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێونەتەوەییی کاردەکات. سزاکان بەکارھێنانی ھێزی سەربازی ناگرێتەوە، بەڵام ئەگەر سزاکان نەبنە ھۆی یەکلاییکردنەوەی دیپلۆماسیانەی ناکۆکییەکە، ئەنجوومەنی ئاسایش دەتوانێت بەپێی ماددەی ٤٢ بە جیا ڕێگە بە بەکارھێنانی ھێز بدات.

سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ناتوانرێت تێکەڵ بە سزا تاکلایەنەکان بکرێت کە بەسەر دەوڵەتاندا سەپێنراون بۆ بەرەوپێشبردنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانیان.  بەزۆری ئامانجیان فشاری ئابووری پتەو و ڕێوشوێنی جێبەجێکراو لەژێر سزا تاکلایەنەکاندا دەتوانێت لە ھەوڵی دیپلۆماسی زۆرەملێیەوە دەست پێبکات تا شەڕی ئابووری یان وەک پێشەکییەک بۆ شەڕی نێوان دوو دەوڵەت یان زیاتر.

چەند جۆرێکی سزا ھەیە:

* گەمارۆ ئابوورییەکان: بەزۆری قەدەغەکردنەکە بەسەر بازرگانیدا دەسەپێندرێت و لەوانەیە سنووردار بێت بە ھەندێک کەرت وەک چەک و کەرەستەی سەربازی، یان ھەندێک ئیستسنای وەک (خۆراک و دەرمان). 
* سزا دیپلۆماسییەکان: بریتین لە سنووردارکردن یان نەھێشتنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، وەک باڵیۆزخانەکان.
* سزا سەربازییەکان: دەستێوەردانی سەربازی لەخۆدەگرێت.
* سزای وەرزشی: ئەمانە ڕێگری دەکەن لە کەسان و تیپەکانی ناو وڵاتێک لە ڕکابەریکردن لە ڕووداوە نێونەتەوەییەکان.
* سزای ژینگەیی: لە دوای ڕاگەیاندنی کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ژینگەی مرۆڤ، ھەوڵە نێونەتەوەییەکان بۆ پاراستنی ژینگە وردە وردە زیادیان کردووە.

سزا ئابوورییەکان لە سزای بازرگانی جیا دەکرێنەوە، کە بە ھۆکاری تەنھا ئابووری جێبەجێ دەکرێن و بەزۆری لە شێوەی باج یان ڕێوشوێنی ھاوشێوەدا دەگرنەبەر نەک سزا و قەدەغەکردنی بازرگانی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
داخستنی حکوومەت

**داخستنی حکوومەت** کاتێک ڕوودەدات کە دەسەڵاتی یاسادانان شکست بھێنێت لە دەرکردنی پڕۆژە یاسا گەورەکان کە پارە بۆ کارەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەدەن یان ڕێگە بە کارەکانی دەسەڵات دەدەن، ئەمەش بەشێک یان ھەموو کارەکانی حکوومەت ڕادەگرێت.

لە ساڵی ١٩٨٠ەوە داخستنی حکوومەت لە ئەمریکادا بە شێوەیەکی وەرزی ڕوودەدات، ئەمەش لە ئەنجامی پەسەندنەکردنی پڕۆژە یاسای تەرخانکردنەکان پێش ئەوەی پڕۆژە یاساکانی پێشوو بەسەر بچێت. داخستنی کارەکان لەو جۆرەی کە لە ئەمریکادا ئەزموون کراوە، لە شێوەکانی تری حکوومەتدا نزیکە لە مەحاڵەوە. دوایین داخستنی لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ڕوویدا.

* بەپێی ئەو سیستەمە پەرلەمانیانەی کە لە زۆربەی وڵاتانی ئەورووپادا بەکاردەھێنرێن، ئەگەری خراپبوونی حکوومەت کەمترە، بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەبێت ڕەزامەندی دەسەڵاتی یاسادانان بپارێزێت بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە (پشتگیری)، و بەزۆری ھەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت ئەگەر بودجە پەسەند نەکرێت (لەدەستدانی تەرخانکردنەکان).
* لە سیستەمەکانی تری سەرۆکایەتیدا، دەسەڵاتی جێبەجێکردن بە شێوەیەکی گشتی دەسەڵاتی پاراستنی کارکردنی حکوومەت ھەیە تەنانەت بەبێ بودجەیەکی پەسەندکراو. 
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ئایین لە ئیرلەندای باکوور

ئایینی مەسیحی گەورەترین ئایینە لە ** ئیرلەندای باکوور**. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا ئایینە سەرەکییەکان بریتی بوون لە: ئایینی کاسۆلیکی (لەسەدا ٤١)؛ پرێسبیتێری (لەسەدا ١٩)؛ کڵێسای ئیرلەندا (لەسەدا ١٤)؛ میتۆدیست (لەسەدا ٣.٠)؛ ئایینەکانی سەر بە مەسیحییەت یان بە مەسیحییەتەوە پەیوەستە (لەسەدا ٥.٨)؛ ئایین و فەلسەفەکانی تر (٠.٨٪) و ئەوانەی ھیچ ئایینێک یان ھیچ ئایینێکیان ڕاگەیاندووە ١٦.٩٪.  کڵێسای کاسۆلیکی لەم دواییانەدا کەمێک گەشەی ئەندامەکانی بەخۆیەوە بینیوە، لە کاتێکدا ئایینەکانی دیکەی مەسیحی دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە.
ھەروەھا کۆمەڵگەی بچووکی ھیندۆسی، سیخ، موسڵمان، بودایی و جوولەکە بوونی ھەیە. بێلفاست کەنیسە ھەیە و گوردوارە (شوێنێکی پەرستنی سیخەکان) و مزگەوتێک و دوو پەرستگای ھیندۆسی ھەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دادگای باڵای کەنەدا

**دادگای باڵای کەنەدا** باڵاترین دەسەڵاتی دادوەرییە لە کەنەدا و دوا دادگای تێھەڵچوونەوەیە لە سیستمی دادوەری کەنەدا. ئەم دادگایە ساڵانە دەسەڵات دەدات بە نێوان ٤٠ بۆ ٧٥ داواکار بۆ تانەدان لەو بڕیارانەی کە لەلایەن دادگاکانی تێھەڵچوونەوەی ناوخۆیی و ناوچەیی و فیدراڵیەوە دەرکراون.
دەسەڵاتی یاسادانان مافی ئەوەی ھەیە کاریگەری بڕیارەکانی دادگای یاسای گشتی لەسەر لێکدانەوەی یاساکان ھەڵبوەشێنێتەوە، مەگەر بڕیارەکانی دادگا پەیوەندی بە جێبەجێکردنی دەستووری کەنەدا ھەبێت، لەم حاڵەتەدا دەسەڵاتی یاسادانان پابەندە بە بڕیاری دادگا لە زۆربەی حاڵەتەکاندا. ئەمە بە تایبەتی بڕیارەکانی دادگا دەگرێتەوە کە پەیوەندییان بە میساقی ماف و ئازادییەکانی کەنەدا ھەیە، چونکە دەسەڵاتی یاسادانان تەنھا دەتوانێت بڕگەکان ھەموار بکاتەوە کە لەسەر بنەمای ئەم جاڕنامەیە بەپێی بەشی ٣٣ی جاڕنامەی ماف و ئازادییەکانی کەنەدا، کە ڕێگە بە پووچەڵکردنەوەی بڕگەکان دەدات بەپێی ھەندێک مەرج.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھەڵبژاردنی ماوە دیاریکراو

**ھەڵبژاردنی ماوە دیاریکراو** بریتییە لە ھەڵبژاردنێک کە لە ڕێکەوتێکی دیاریکراودا ئەنجام دەدرێت و ھیچ سیاسەتمەدارێک کە ھەر پۆستێکی ئێستای بەدەستەوە بێت ناتوانێت بیگۆڕێت.

ھەڵبژاردنی ماوەی دیاریکراو بەزۆری بۆ سەرۆکی شارەوانی و پارێزگار و سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکانی ڕاستەوخۆ بەکاردەھێنرێت و کەمتر بۆ سەرۆکوەزیران و پەرلەمانەکان لە حکوومەتەکانی پەرلەماندا بەکاردەھێنرێت.

## نموونە
* ھەڵبژاردنی کۆنگرێس لە ئەمریکا دوو ساڵ جارێک لە سێشەممەی دوای یەکەم دووشەممەی مانگی تشرینی دووەم بەڕێوەدەچێت؛ لەکاتێکدا ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بە یەکەوە لەگەڵ ھەڵبژاردنی کۆنگرێسدا دەگۆڕێت.
* ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەورووپا ھەر پێنج ساڵ جارێک لە مانگی حوزەیران بەڕێوەدەچێت. وادەی دیاریکراوی ئەم ھەڵبژاردنانە بەندە بە داب و نەریتی ھەر وڵاتێکەوە.
* نەرویژ و سویسرا لەو حاڵەتە دەگمەنانەن کە پەرلەمان کە کابینەی حکوومەت ھەڵدەبژێرێت، ماوەیەکی دیاریکراو (نەگۆڕ)ی ھەیە؛ بەڵام پەرلەمانی سویسرا جیاوازە لە پەرلەمانی نەرویژ، بەوەی ناتوانێت لە ناوەڕاستی خولدا حکوومەتی جێبەجێکار بە لێسەندنەوەی دەنگدان متمانە لاببات (بەڵام لێرەدا ھاوشێوەی کۆنگرێسی ئەمریکایە).
* لە کەنەدا حکوومەتی فیدراڵی و پارێزگا جیاوازەکان ھەڵبژاردنی ماوەیەکی دیاریکراو ئەنجام دەدەن، بەڵام یاسای فیدراڵی، و یاسای ھەندێک لە پارێزگاکان، ھێشتا ڕێگە دەدات ھەڵبژاردن پێش کۆتایی ھاتنی خولەکە ئەنجام بدرێت ئەگەر پەرلەمان متمانە لە حکوومەت بکێشێتەوە، یان ئامۆژگاری پارێزگاری گشتی بکرێت پەرلەمان ھەڵبوەشێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان بەپێی جۆر
زمانی کۆرنی

**زمانی کۆرنی** (بە کۆرنی: Kernewek یان Kernowek) زمانێکی سێلتیکە کە بۆ ماوەیەک بە زمانێکی مردوو دادەنرا، بەڵام بوژانەوەی زمانەکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕوویدا، لە ئەنجامدا لە ساڵی ٢٠٠٨ دا ٢٠٠٠ قسەکەری ڕەوانی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی کۆرنی
پۆل:زمانەکانی شانشینی یەکگرتوو
ئازادی جووڵەی فەلەستین

alt=|وێنۆک|خاڵی پشکنینی قەلەندیە، ئابی ٢٠٠٤
[alt=|وێنۆک|خاڵی پشکنینی حەوارە، باشووری [نابلوس]]
**ئازادی جووڵەی فەلەستین** () سنووردارکردنی جووڵەی لەو خاکانەی کە ئیسرائیل کۆنترۆڵی کردووە کێشەیەکە لە ململانێ لەگەڵ ئیسرائیلدا. بەپێی بیتیسلیم دوای جەنگی ساڵی ١٩٦٧، ئەو ناوچەی ئیسرائیل داگیری کرد وەک ناوچەی سەربازی داخراو ناسێندرا. لە ساڵی ١٩٧٢ فەرمانی دەرچوونی گشتی دەرچوو کە ڕێگەی بە دانیشتووانی ئەو ناوچانە دا بە ئازادی لە نێوان کەناری ڕۆژاوا و ناوچە داگیرکراوەکان و غەززەدا بجووڵێن. دوای یەکەم ئینتیفادەی فەلەستینی لە ساڵی ١٩٩١، ئەم فەرمانە گشتیانەی دەرچوون ھەڵوەشێنرانەوە و مۆڵەتی دەرچوونی کەسی پێویست بوو. بە گوتەی بتسێلم، ڕێوشوێنی داخستنی گشتگیر بۆ ناوچە داگیرکراوەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٣ دەرچووە، و دەبێتە ھۆی داخستنی تەواوەتی دوای پەرەسەندنی توندوتیژییە سیاسییەکانی فەلەستین.

لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکاندا، بە جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ و دابەشکردنی کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە بۆ سێ دابەشکردنی ئیداریی جیاواز، ھیچ گۆڕانکارییەکی بەرچاو لەم سنووردارکردنانەدا ڕووی نەدا. داخستنی ھەمەلایەنەی دوای سەرھەڵدانی ڕاپەڕینی دووەم بووە ھۆی قەدەغەکردنی نزیکەی تەواوەتی جووڵەی فەلەستینییەکان بۆ چەند مانگێک لە چوارچێوەی دیواری جیاکردنەوە و لە نێوان کەرتی ڕۆژاوا و کەرتی غەززە. پاشان داگیرکارییەکە ڕێگەی بە گەشتێکی سنووردار بۆ فەلەستینییەکان دا بۆ ناو ناوخۆ (ناوچەکانی ساڵی ١٩٤٨) بۆ چارەسەری پزیشکی و بازرگانی و پێداویستییەکانی دیکە و ژمارەیەکی سنووردار لە کرێکاران ڕێگەیان پێدرا لە ناوخۆی داگیرکراودا کار بکەن. ئەم دۆخە تا ساڵی ٢٠١٠ ٦ێشتا لە کاردا بوو. لە ھەندێک کاتدا، ئیسرائیل ھێشتا داخستنی گشتگیر دەسەپێنێت و مۆڵەتەکان ھەڵدەوەشێنێتەوە دوای چالاکییەکانی بەرخۆدان بە سەرکردایەتی فەلەستین و لەکاتی جەژنەکانی ئیسرائیلدا.  ئیسرائیل دەڵێت کە سیستمی سنووردارکردن پێویستە بۆ پاراستنی ئەو کەسانەی لە ئیسرائیل و نیشینگەکانی ئیسرائیلدا دەژین.  
alt=|وێنۆک|بەربەستی ڕێگاوبانی چیمەنتۆی مەتر چوارگۆشە بەکاردەھێنرێت بۆ سنووردارکردنی چوونە ژوورەوە. تەممووزی ٢٠٠٦
ئیسرائیل سنووردارکردن بەسەر ئازادی ھاتوچۆی فەلەستینییەکان لە کەناری ڕۆژاوا لە ڕێگەی سیستمی خاڵە پشکنینی دائیمی و کاتی و ھەڕەمەکی و دیواری ئاپارتاید و قەدەغەکردنی بەکارھێنانی ڕێگاوبانەکان لەلایەن فەلەستینییەکانەوە دەسەپێنێت. ڕاپۆرتێکی بانکی نێونەتەوەیی لە ساڵی ٢٠٠٧دا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە کەرتی ڕۆژاوا «بەدەست سنووردارکردنی توند و بەربڵاوی جووڵە و دەستڕاگەیشتن و ئاستی بەرزی پێشبینینەکردن و ئابوورییەکی لەرزۆکەوە دەناڵێنێت».  بەربەستە فیزیکییە بێ نشین بۆ داخستنی ڕێگا و ڕێگاکان لەوانەیە بریتی بن لە تەپۆڵکەی خۆڵ، بلۆکی کۆنکرێتی، بەردی گەورە، بەربەست، خەندەق و دەروازەی کانزایی. ڕەنگە بەربەستە فیزیکیەکان زۆرجار بگۆڕدرێن، بە پشتبەستن بە بارودۆخی سیاسی و ئەمنی.

بە گوتەی دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل، لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٨–٢٠٠٩، ژمارەیەکی زۆر لە بازگەکان لابراون. تا مانگی تەممووزی ٢٠٠٩، دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل ڕاپۆرتیان دا کە ٢٧ خاڵی پشکنین و ١٤٠ بەربەستی ڕێگایان لابردووە بۆ ئاسانکردنی سنووردارکردنە ئەمنییەکان لە کەناری ڕۆژاوا. بەپێی زانیارییەکان لە ساڵی ٢٠٠٨دا ١٤٠ بەربەستی دیکە بەڕووی ھاتوچۆدا کراوەتەوە. تا ساڵی ٢٠٠٩ ٥٠٤ تەپۆڵکەی خاکیی و ١٤ خاڵی پشکنین لە کەناری ڕۆژاوا ھەبووە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
دەوڵەتی سۆسیالیستی

**دەوڵەتی سۆسیالیستی** یان **کۆماری سۆسیالیستی** یان **وڵاتی سۆسیالیستی** ھەندێکجار بە دەوڵەت یان کۆماری کرێکاری ناودەبرێت، دەوڵەتێکی سەروەرە کە لە ڕووی دەستوورییەوە تایبەتە بە دامەزراندنی سۆسیالیزم. زاراوەی «دەوڵەتی کۆمۆنیستی» زۆرجار لە ڕۆژاوا بە شێوەیەکی گۆڕاو بەکاردێت کاتێک ئاماژە بە دەوڵەتە سۆسیالیستیەکان دەکرێت کە سیستمێکی تاک حیزبییان ھەیە لە مەیلی مارکسی-لینینیست، یان تیتۆ لە حاڵەتی پارتە سیاسییەکانی یوگۆسلاڤیادا.

ھەرچەندە ئەم وڵاتانە بە فەرمی وڵاتی سۆسیالیستین لە پرۆسەی بنیاتنانی سۆسیالیزمدا، بەڵام خۆیان بە کۆمۆنیست وەسف ناکەن و کۆمەڵگەیەکی کۆمۆنیستی جێبەجێ ناکەن. جگە لەوەش کۆمەڵێک وڵات کە سیستمی تاک حیزبی لەسەر بنەمای مارکسیزم -لینینیزم پەیڕەو ناکەن لە دەستوورەکانیاندا ئاماژە بە سۆسیالیزم دەکەن؛ لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ئەم ئاماژانە دەستووریانە ئاماژەن بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی کە کاریگەرییەکی کەمی لەسەر پێکھاتە و ڕێڕەوی گەشەسەندنی سیستمی سیاسی و ئابووری ئەو وڵاتانە ھەیە.  

بیرۆکەی سۆسیالیزمی دەوڵەتی لە چەمکی فراوانتری سۆسیالیزمی دەوڵەتییەوە سەرچاوە دەگرێت، کە ئەو دیدگایە سیاسییە کە چینی کرێکار پێویستی بە بەکارھێنانی دەسەڵاتی دەوڵەت و سیاسەتی حکوومەت ھەیە بۆ دامەزراندنی سیستمێکی ئابووری سۆسیالیستی. چەمکی دەوڵەتی سۆسیالیستی بە پلەی یەکەم لەلایەن لینینیستەکان و مارکسیست-لینینیستەکانەوە پشتیووانی دەکرێت و زۆربەی دەوڵەتە سۆسیالیستیەکان لەلایەن پارتە سیاسییەکانی پابەندبوون بەم ئایدۆلۆژییە سیاسییە جۆراوجۆرانە دامەزراوە. 

چەمکی دەوڵەتی سۆسیالیستی بە ناپێویست یان دژە بەرھەم دادەنرێت و ھەربۆیە لەلایەن بەشێک لە مارکسیستەکان و سۆسیالیستە ئازادیخوازەکان و بیرمەندانی سیاسییەوە ڕەتدەکرێتەوە، کە دەوڵەتی مۆدێرن وەک بەرھەمێکی لاوەکی سەرمایەداری دەبینن و بەم پێیەش ھیچ ڕۆڵێکیان لە سیستمێکی سۆسیالیستیدا نییە.سۆسیالیستە ئازادیخوازەکان و ئەنارکیستە سۆسیالیستەکان ئەو بیرۆکەیە ڕەتدەکەنەوە کە دەوڵەت دەتوانرێت بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی بەکاربھێنرێت، ئەمەش بەھۆی سروشتی پلەبەندی و ئەگەری زۆرەملێیەوە. دەوڵەتە سۆسیالیستیەکان بە مانا مارکسیستی لینینیستییەکان دەوڵەتانی سەروەرن لەژێر کۆنترۆڵی پارتێکی پێشەنگدا کە گەشەسەندنی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی وڵات ڕێکدەخات، بەرەو بەدیھێنانی سۆسیالیزم.لە ڕووی ئابوورییەوە ئەمە پەرەپێدانی ئابوورییەکی سەرمایەداریی دەوڵەت بە کەڵەکەبوونی سەرمایەی ئاراستەکراوی دەوڵەت دەگرێتەوە، بە ئامانجی درێژخایەنی بنیاتنانی ھێزی بەرھەمھێنەری وڵات، لە ھەمان کاتدا پێشخستنی شۆڕشی سۆسیالیستی لە سەرانسەری جیھاندا.  

دەوڵەتی سۆسیالیستی دەبێت جیا بکرێتەوە لە دیموکراسی لیبراڵی فرە حیزبی، کە حیزبێک پرەنسیپە سۆسیالیستییەکانی خۆی ڕادەگەیەنێت، لەو حاڵەتەدا دەوڵەت لە ڕووی دەستوورییەوە پابەند نییە بە بنیاتنانی سۆسیالیزم. سیستمی سیاسی و ئامێری حکوومەت بە تایبەتی بۆ شوێنکەوتنی گەشەسەندنی سۆسیالیزم ڕێکخراو نین.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆشیالیزم
پۆل:دەوڵەتە سۆسیالیستەکان
عه‌شیڕه‌تی ئۆمه‌ری

عەشیرەی ئۆمەربل (بە عەرەبی: الؤمري) یەکێکە لە عەشیرە گەورەکان و نەتەوەییەکانی دەکەوێتە پارێزگای دهۆک چیای مەقلوب و دەوربەری 

**مێژوو و ئاغایەتی**

* ئاغای کۆچ کردو: خالد عبدالرحمن جمعە اغا، لەدایکبووی ساڵی 1946، کۆچی دوایی کرد لە ساڵی 2025 بەهۆی نەخۆشی پەنکریاس.
* ئاغای ئێستا: فەرحان خالد عەبالرحمن اغا، کە دوای باوکی شوێنی بەدەست هێناوە بۆتە چێگرەوەی باوکی .

**بەشداربوون لە ڕووداوە مێژووییەکان**

عەشیرەی ئۆمەربل رۆڵی گرنگیان هەبوو لە راپەرینی گشتیی کورد لە ساڵی 1991، لە دژی رژێمی بەعس و حوکمەرانی دیکتاتۆری صەدام.

## سەرچاوەکان

* * زانیارییە تایبەتییەکان، گەڕان و گۆڤارە سەنتەری ناوچەی مەقلوب و خێزانی ئەغای ئۆمەری.
مێنۆنایت

***'مێنۆنایت (***') کۆمەڵێک مەسیحین کە شوێنکەوتووی کەنیسەی ئەناباپتیستین. ئەوان پێیان وابوو کە مارتن لوتێر و ئۆلریچ زوینگلی بە ڕادەی پێویست پابەند نەبوون بە بیرۆکە چاکسازیخوازەکانیانەوە و دەستپێشخەری و خێرایییان نییە بۆ ئەوەی بیرۆکە چاکسازیخوازەکانیان بخەنە بواری جێبەجێکردنەوە.

## منابع

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:سادەژیانی
شاری یاری

**شاری یاری** () پارکێکە کە چەندین جۆری سەرگەرمی تێدایە، وەک سواربوون و یاریەکان، و بۆنە جۆراوجۆرەکان بۆ مەبەستی خۆشی و سەرگەرمی.

## سەرچاوەکان
ئیسلام لە ئەفغانستان

ئیسلامی سوننە (حەنەفی / دەیوبەندی) گەورەترین و ئایینی دەوڵەتی میرنشینی ئیسلامی ئەفغانستانە. ئیسلام لە ئەفغانستان لە دوای فەتحی ئیسلام لە سەدەی حەوتەم تا سەدەی دەیەم دەستی بە شوێنکەوتنی ئیسلام کرد. بەگشتی لەلایەن کۆمەڵگا ناوخۆییەکانەوە وەک جێگرەوەی ئایینی زەردەشتی و بودا وەرگیرا، ھۆزە ناوخۆییەکان دەستیان کرد بە گۆڕینی ئایینی نوێ. ئیسلام ئایینی فەرمی دەوڵەتی ئەفغانستانە و نزیکەی ٩٩٫٧٪ی دانیشتووانی ئەفغانستان موسڵمانن. نزیکەی ٨٥٪ سوننە و نزیکەی ١٠٪ شیعەن. زۆربەی شیعەکان سەر بە لقی دوازدە ئیمامین و ژمارەیەکی کەمیانئیسماعیلین.

دوای تەواوبوونی فەتحی ئیسلامی لە فارس، دواتر عەرەبە موسڵمانەکان دەستیان کرد بە جووڵە بەرەو خاکەکانی ڕۆژھەڵاتی فارس و لە ساڵی ٦٥٢دا ھەراتیان گرت. تا کۆتایی سەدەی ١٠ی زایینی غەزنەوییەکانی تورک پاشاکانی کابولشاھییان خستە ژێر ڕکێفی خۆیان.
## ئەمانەش ببینە
* ئیسلام بەپێی وڵات
* ئیسلام لە باشووری ئاسیا
* پەروەردە لە ئەفغانستان
* لیستی مزگەوتەکانی ئەفغانستان
* ئایین لە ئەفغانستان
* ژن لە ئیسلامدا

## سەرچاوەکان
 

پۆل:ئیسلام بەپێی وڵات
پۆل:ئیسلام لە ئەفغانستان
سەلەف

**سەلەف** (، "باپیران" یان "پێشتر")، ھەروەھا زۆرجار بە دەربڕینی **سەلەف ساڵح** ( ئاماژەی پێدەکرێت، "پێشینە چاکەکان")، ئاماژەیە بۆ سێ نەوەی یەکەمی موسڵمانان.کە بریتین لە ئەمەش لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد و شوێنکەوتووانی ئەوان (تابعین) و شوێنکەوتوانی شوێنکەوتووان (تابعی تابعی) پێکدێت. پێغەمبەر دەربارەیان دەفەرموێت

، قۆناغێک کە نموونەی پاکترین فۆڕمی ئیسلامە. نەوەکانی موسڵمانان دوای سێیەم نەوە بە **خەلەف** ناودەبرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:سەلەفی
پۆل:پێڕستەکانی موسڵمانان
پۆل:سەلەف
ئێمیل چۆران

**ئێمیل چۆران** (بە ڕۆمانی: Emil Cioran) (١٩١١ – ١٩٩٥)، فەیلەسووف و نووسەری ڕۆمانییە و بەرھەمەکانی بە زمانەکانی فەڕەنسی و ڕۆمانی بڵاوکردووەتەوە. لە گوندی ڕازیناری لەدایکبووە، کە یەکێکە لە گوندەکانی ترانسیلڤانیا لە ڕۆمانیا کە لەو سەردەمەدا بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجارستان. باوکی قەشەیەکی ئۆرتۆدۆکس بوو لە گوندەکەدا و دایکی گومانەکانی خۆی لەبارەی ھەموو شتێکەوە نەئەشاردەوە کە پەیوەندی بە ئایین و خواناسییەوە ھەبوو. بەڵام سەرەڕای ئەوەی ئێمیل لەژێر سێبەری ئەم جیاوازییە سەیرەدا دەژیا، بەڵام ھێشتا کاریگەرییەکی بەھەشتییانەی منداڵیی خۆی ھەڵگرتبوو. ئەو قۆناغەی بە ڕیتمی سروشت دەژیا و بە سەوزاییەکانەوە دەیڕووانی و گوێی لە چیرۆکی شوانەکان دەگرت.جگە لەو دەستنووسانەی کە دوای مردنی دۆزراونەتەوە، ١٥ کتێبی نووسیوە.

لە ساڵی ١٩٢١ ناچار بوو بچێتە شاری دراوسێی سیبیو و لەوێ خوێندنی ئامادەیی تەواو کردووە و باوکی بووەتە سەرۆکی کڵێساکە.ناچار بوو جارێکی تر بەرەو بوخارێست بڕوات بۆ خوێندنی فەلسەفە و لەوێ بۆ یەکەمجار یەکەم نیشانەکانی ئەو نەخۆشییەی کە زۆرجار لەگەڵیدا دەبوو ئەزموون کرد: کەمخەوی.ئەوەندە بەدەست ئەمەوە دەناڵێنێت کە بیری لە خۆکوشتن کردەوە، بەڵام زۆری نەخایاند ئەو شەو بێخەوانەی کردە ئامرازێکی زانین. کاتێک تەمەنی بیست و دوو ساڵ بوو، یەکەم کتێبی خۆی بە ناوی «لەسەر بەرزاییەکانی نائومێدی» نووسی کە لە ساڵی ١٩٣٤دا بڵاوکرایەوە.

دوای سیبیو ڕووی لە بەرلین کرد، لەوێ ماوەیەک بە خوێندن بەسەر برد و دواتر خۆی تەرخان کرد بۆ فێرکردنی فەلسەفە لە پەیمانگای براسلۆڤ. چەندین بابەتی بڵاوکردووەتەوە، جگە لە کتێبی دووەمی (کتێبی فێڵەکان) بە زمانی ڕۆمانی. بەڵام لە کۆتایی ساڵی ١٩٣٧، پێش بڵاوبوونەوەی کتێبەکەی (فرمێسک و قەشەکان)، یارمەتییەکی لە پەیمانگای فەڕەنسی لە بوخارێست وەرگرتووە و دەستبەجێ لەو کاتەدا ڕۆیشتووە.لە ساڵی ١٩٤٧ دەستنووسی کتێبەکەی (نامەیەک سەبارەت بە ھەڵوەشاندنەوە) پێشکەشی دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی گالیمارد دەکات، کە چاپکردنی قبووڵ دەکات. بەڵام دەستنووسەکەی وەرگرتەوە و دەستیکردەوە بە کارکردن لەسەر کتێبەکە، و تا دوو ساڵ دواتر چاپی نەکرد. کتێبەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێشوازییەکی باشی لێکرا، بەڵام دابەشکردنی زۆر سنووردار بوو. ئەمەش بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ کتێبەکانی بەو شێوەیە مایەوە، ڕەنگە لەبەر ئەوەی ئەو پێچەوانەی سارتەر بووبێت کە لەو کاتەدا زاڵ بوو بەسەر دیمەنەکەدا.پاشان دۆخەکە لە ساڵی ١٩٦٥ گۆڕا کاتێک کتێبی (نامەیەک لەسەر ھەڵوەشاندنەوە) وەک بەشێک لە زنجیرە کتێبی گیرفان کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوکرایەوە.ئەو بەردەوام بوو لە دوورکەوتنەوە لە خەڵک، ڕەتکردنەوەی خەڵاتەکان، و دوورکەوتنەوە لە میدیا، تەنھا بە نووسین ڕازی بوو و لای بەس بوو.بەڵام شتێک ھەیە کە کاریگەری لەسەر نووسینەکانی چۆران و ژیانی و تێڕوانینی بۆ جیھان و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەوانی تردا ھەبووە و بە نھێنی و نکۆڵییەکی زۆرەوە بەرەوڕووی بووەتەوە، ئەویش پەیوەندییەکەی لەگەڵ فاشیزم و لەگەڵ خودی ھیتلەردا.کاتێک تەمەنی بیست و دوو ساڵ بوو، لە زیاتر لە بۆنەیەکدا، وەک پەلە و ناپێگەیشتن، پاساو بۆ کارەکانی ھێنابووەوە. بەڵام دەقەکانی کە دوای مردنی بڵاوکراونەتەوە، ئاماژە بە پێچەوانەوە دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
میرزا جەعفەرخان موشیرئەلدەولە

**میرزا سەید جەعفەر** ناسراو بە موھەندس باشی، سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکارێکی ئێرانیی سەردەمی قاجار بووە. باوکی میرزا محەممەد تەقی وەزیر بە ڕەچەڵەک فەراھانی بووە و لەژێر دەستی میرزا بۆزۆرقی قایممەقام لە تەورێز کاری کردووە. لە لێژنەکانی سنووری نێوان ئێران و عوسمانی نێوان ١٨٤٨ تا ١٨٥٣ بەشدار بووە. ئەم لێژنەیە سەرەتایێک بوو بۆ دابڕینی ھەردوو بەشی کوردستان و سەختکردنی پەڕینەوەی ھۆز و بنەماڵەی کوردان لە ھەردوو دیوی سنوورەوە.

یەکێک بووە لەو (٤٠) کەسەی ساڵی ١٨١٥ی زایینی (١٢٣٠ی کۆچی) لەلایەن عەباس میرزا بۆ خوێندنی زانست ڕەوانەی ئەورووپا کراون. دوای گەڕانەوەی بۆ ئێران، ڕاسپێردرا بۆ فێرکردنی بیرکاری و تەکنیکەکانی ئەندازیاری. بەھۆی خزمەتە باشەکەیەوە، نازناوی **موھەندس باشی (سەرۆکی ئەندازیارانی)** پێدرا. دوای ماوەیەک بە نازناوی **موشیر ئەلدەوڵە** ڕێزی لێگیرا. پاشان لە وەزارەتی دەرەوە کاری کردووە. لە ساڵی ١٨٣٦ وەک باڵیۆز لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی نێردراوە و تا ساڵی ١٨٤٢ لەو پۆستەدا بووە. دوای ئەوە بە فەرمانی ئەمیری کەبیر وەک نوێنەر ڕەوانەی ئازەربایجان کرا و چەند مانگێک دواتر لە لێژنەی چوارقۆڵی (ئێران و بەریتانیا و ڕووسیا و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی) دانرا بۆ دیاریکردنی سنوورەکانی ئێران و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی. دوای گەڕانەوەی بۆ ئێران لە ساڵی ١٨٥٣ لەلایەن میرزا ئاغا خان نوری جێنشینی ئەمیری کەبیر لادراو و تا ساڵی ١٨٥٨ ھیچ پۆستێکی پێ نەدرا.

دوای دوورخستنەوەی میرزا ئاغاخان نوری و ھەڵوەشاندنەوەی پۆستی صدرات عظمی (ڕاوێژکاری گەورە) و پێکھێنانی ئەنجومەنی شوورای دەوڵەت، بە فەرمانی ناسرەدین شا وەک سەرۆکی ئەنجومەن (شوورا)ی دەوڵەت دەستنیشانکرا.

لە ساڵی .١٨٥٩ ڕەوانەی بەریتانیا کرا و پۆستەکەی وەک باڵیۆزی نائاسایی و دەسەڵاتدار ھێشتەوە و لە ساڵی ١٨٦٠ گەیشتە لەندەن. پۆستی سەرۆکی شوورای دەوڵەت پۆستێکی تەشریفاتی بووە و دەسەڵاتی سەرۆک وەزیرانی پێشووی نەبووە.

فێرێدون ئادەمیت دەنووسێت: موشیر الدەوڵە پیاوێکی ژیر و زانا و خێرخواز بوو- بەڵام لە ئاست کەسایەتی میرزا تەقی خان (ئەمیری کەبیر) نەبوو، نە تەکتیک و لێھاتوویی لە ھونەری وتووێژی سیاسیدا نەبوو، نە دیدگای بۆ داھاتوو، نە خۆڕاگریی بەرامبەر عوسمانییەکان، ئینگلیزەکان، ڕووسەکان، تەنانەت خودی دەرباری ئێرانیشی نەبوو.

## دانراوەکانی
* نامەی توێژینەوەی سنوورەکان
* کتێبی پوختەی بیرکاری

## سەرچاوەکان

* گویتی نەشات، سەرچاوەی چاکسازی مۆدێرن لە ئێران، ١٨٧٠–١٨٨٠، چاپخانەی زانکۆی ئیلینۆیس، ١٩٨٢، ، ل٢١
* ئەمیر کەبیر و ئێران، دکتۆر فێریدوون ئادەمیات، چاپخانەی خەرازمی، چاپی ٩: ٢٠٠٦.
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٧٩٠
پۆل:مردووانی ١٨٦٢
کارنامەی ٤٧

**کارنامەی ٤٧** بەیاننامەیەکە لەلایەن دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ھەڵبژێردراوی کۆمارییەکان ڕاگەیەندراوە، کە تێیدا ئەو سیاسەتانە دەخاتە ڕوو کە بەنیازە لەگەڵ دەستبەکاربوونی پۆستی ٤٧ھەمین سەرۆکی ئەمریکا جێبەجێی بکات. ئەجندەی ٤٧ لە کۆمەڵێک پلانی فەرمی سیاسەت پێکدێت، کە تیایدا ترەمپ زۆر پشت بە فەرمانی جێبەجێکردن دەبەستێت، ھەوڵدەدات دەسەڵاتەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بکات. 

کارنامەکە ڕووبەڕووی چەندین ڕەخنە بووەتەوە کە پەیوەندییان بە ڕێبازەکەیەوە ھەیە بۆ گەرمبوونی جیھان  و تەندروستی گشتی،  ھەروەھا پرسیار سەبارەت بە یاساییبوون و جێبەجێکردنی،  و نیگەرانییەکان سەبارەت بە کاریگەرییە ئەگەرییەکانی لەسەر زیادبوونی ھەڵاوسان. ھەندێک لە نووسەران بە خاوەنی مەیلی فاشیستی   یان پاوانخوازانە وەسفیان کردووە.  لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢٤ کەمپینی ترەمپ گەشتێکی بە ناوی «گەشتی سیاسەتی تیمی ترەمپ دەربارەی کارنامەی ٤٧» دەستپێکرد بۆ پێشخستنی ئەم ئەجندەیە. 

## سەرچاوەکان
تەقینەوەکانی عاشوورا لە عێراق ٢٠٠٤

**کۆمەڵکوژیی عاشوورا** لە ٢ی ئازاری ٢٠٠٤ لە عێراق زنجیرەیەک تەقینەوەی تیرۆریستی پلان بۆ داڕێژراو بوو کە لە یادی ڕۆژی عاشورادا لانیکەم ١٧٨ کەس کوژران و لانیکەم ٥٠٠ موسڵمانی شیعەی عێراقی بریندار بوون. تەقینەوەکان بووە ھۆی خراپترین ڕۆژەکانی داگیرکردنی عێراق دوای شەڕی عێراق بۆ ڕووخاندنی سەددام حوسێن.
## سەرچاوەکان
هێنری ڕاولینسۆن

سێر **هێنری ڕاولینسۆن**     (١٨١٠ - ١٨٩٥ ز) ئەفسەر و سیاسەتمەدار  و ڕۆژهەڵاتناسێکی ئینگلیزە. بۆ یەک سالیش نوێنەرى دەوڵەتى بەریتانیا بوو لە ئێران بە پلەى وەزیرى هەڵبژاردە. 
وێنۆک|وێنەى راولینسون ١٨٦٥

لە ساڵی ١٨٥٧ی زایینی توانى نهێنى ئاماژەکانى  نووسینی مێخی بدۆزێتەوە و یەکەم کەس نەقشی بەردى بێستوونى کرماشان بخوێنێتەوە . لە بەرهەمەکانی: “مێژووى ئاشوور” (١٨٥٢ی زایینی).  راولینسون بۆ بینینى کێلەشین ساڵى ١٨٣٩ دێتە شارى شنۆ و لەوێوە بە بنارى چیاى شەکیو و رێڕەوى کۆنى مساسەر (مجێسەر) دێتە رەواندز  لە رێگەیدا  بەرەو ئاسەوارى نەینەوا و نەمروود. ئەوسا تازە میرىگەورە سەفەرى ئەستەنبؤلێ کردبوو و خەڵکى رەواندز چاوەڕوانى گەڕانەوەى بوون> 'گەڕیدەى ناودارى ئینگلیز مونسیل خاوەن نەخشەى کوردستانى گەورە ١٨٩٢  بەشێکى گەشتەکەى راولینسونى لە بارەى رەواندز لە کتێبەکەى خۆیدا باس کردووە..

## بەستەری دەرەکی

* 

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
پۆل:مردووانی ١٨٩٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
میقداد موراد

**میقداد محەممەد موراد** (١٩٤٦ – ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢) پەخشکەرێکی تەلەڤیزیۆنی عێراقی بوو بە ڕەچەڵەک کوردی فەیلی  کە بە دەنگی ئاوازدار و تۆنی جیاواز و بەھێزی ناسرابوو.

## ژیاننامە

میقداد موراد لە شاری کووت - باشووری بەغدای پایتەختی عێراق- لە ساڵی ١٩٤٦ لەدایک بووە. لە قوتابخانەکانی قایمقامییەتی واسیت خوێندوویەتی تا خوێندنی ناوەندی تەواو دەکات، پاشان خوێندنی ئەکادیمی لە زانکۆی بەغدا تەواو کردووە. دوای تەواوکردنی خوێندن، وەک پەخشی تەلەڤیزیۆنی لە کەناڵی فەرمی عێراقی ژمارە ٩ کاری کردووە، لە کاتی کارە ڕادیۆییەکانیدا بە دەنگە ئاواز و دەنگدارەکەی و کەسایەتییە قەناعەتپێکەرەکەی و ڕەنگینییەکەی جیا دەکرایەوە، لەگەڵ پیشەیی بوونی بەرز لە پێدانی شایستەی خۆی بە ھەر وشەیەک بە دەنگە جیاوازەکەی کاتێک بولیتینی ھەواڵ یان بەیاننامە پەخشکراوەکانی دەخوێندەوە. بۆیە ئیدارەی تەلەڤیزیۆنی عێراق پشتی پێ بەست بۆ پەخشکردنی بەیاننامە گرنگە حکوومی و سەربازییەکان. لە گرنگترین لێدوانەکانی کە پەخشی کردبوو (بەیاننامەی لێدوانەکان) بوو لە ٨ی ٨ی ١٩٨٨ کە کۆتایی ھاتنی شەڕی ئێران و عێراقی ڕاگەیاند کە ٨ ساڵی خایاند. و بەیاننامەیەک سەبارەت بە ھاتنە ناوەوەی ھێزەکانی عێراق بۆ ناو کووەیت لە ٢ی ئابی ١٩٩٠.

## کارەکانی لە تەلەڤیزیۆن

موقداد موراد لە ساڵی ١٩٦٨ دەستی بە کاری پەخشی ڕادیۆیی کردووە، دواتر ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە پەخشکەر لە تەلەفزیۆنی عێراق تا پێشکەوتنی بەدەستھێنا و بوو بە باشترین پەخشی تەلەفزیۆنی کە بولیتینی ھەواڵ پێشکەش دەکات. ئیدارەی تەلەفزیۆنی عێراق ھەمیشە بۆ خوێندنەوە و پەخشکردنی ھەواڵی گرنگ ڕاسپێردرابوو، بەتایبەتی لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراق لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا. ھەروەھا لێدوانی لەسەر بەشی (وێنەکان لە شەڕەوە) دا کە لە تەلەڤیزیۆنی عێراق سەردەمی شەڕی ئێران و عێراق نمایشکرا.

## مردن
ڕۆژی چوارشەممە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢، لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا، دوای ململانێیەکی کورت لەگەڵ شێرپەنجەی قوڕگ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
ئاسۆ کۆیی

**ئاسۆ کۆیی** (لەدایکبووی ؟، کۆیە) گۆرانیبێژێکی باشووری کوردستانە و خەڵکی کۆیەیە، خاوەنی ئەلبوومێکە لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ەکان و بەناوبانگ بوو بە گۆرانی *ھاوارم* لە سەرەتاکانی ساڵانی ٢٠٠٧.

## سەرچاوەکان
دووەمین کۆماری عێراق

**دووەمین کۆماری عێراق** بە فەرمی بە **کۆماری عێراق** دەناسرا**،** ناوێکە کە ئاماژەیە بۆ دەوڵەتی عێراق لە دوای کودەتاکەی مانگی شوبات (شۆڕشی ڕەمەزان) و باڵادەستیی بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکان بەسەر دەسەڵات لە عێراق لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣. خوولەکەی بە کوودەتایەکی سەربازی کۆتایی ھات، کە حیزبی بەعسی لە ١٧ی تەمموزی ١٩٦٨ ھێنایە سەر دەسەڵات.

## ئەمانەش ببینە

* یەکەمین کۆماری عێراق
* عێراق لە سەردەمی دەسەڵاتی پارتی بەعسدا

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق
پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٦٠
پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٥٠