کۆشکی پالازۆ پییتی

وێنۆک|کۆشکی مێژووی پالازۆ پییتی
**پاڵازۆ پیتی** (بە ئیتاڵی: [paˈlattso ˈpitti])، لە زمانی ئینگلیزیدا هەندێک جار پێی دەوترێت کۆشکی پیتی، کۆشکێکی فراوانە، بە شێوەیەکی سەرەکی سەردەمی ڕێنێسانس، لە فلۆرانس لە ئیتاڵیا. دەکەوێتە لای باشووری ڕووباری ئارنۆ، بە مەودایەکی کورت لە پۆنتێ ڤێکیۆوە. ناوەکی کۆشکی ئێستا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٥٨ و لە بنەڕەتدا شوێنی نیشتەجێبوونی شارۆچکەی لوکا پیتی بووە، کە بانکدارێکی فلۆرانسی گەورەیە.کۆشکەکە لە ساڵی ١٥٤٩ لەلایەن بنەماڵەی مێدیچی کڕدرا و بووەتە شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی دوکایەتی گەورەی توسکانی. وەک گەنجینەیەکی گەورە گەشەی کرد، چونکە نەوەکانی دواتر تابلۆ و پلێت و زێڕینگەریی و کەلوپەلی لوکسیان کۆکردەوە.لە کۆتایی سەدەی ١٨دا، پاڵازۆ لەلایەن ناپلیۆنەوە وەک بنکەیەکی دەسەڵات بەکاردەهێنرا و دواتر بۆ ماوەیەکی کورت وەک کۆشکی شاهانەی سەرەکی ئیتالیا تازە یەکگرتووەکە کاری کرد. کۆشکەکە و ناوەڕۆکەکەی لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن شا ڤیکتۆر ئیمانوێلی سێیەمەوە بەخشرایە گەلی ئیتالیا.ئێستا پاڵازۆ گەورەترین کۆمەڵگەی مۆزەخانە لە فلۆرانس. بلۆکی سەرەکی پاڵازۆ کە زۆرجار لە بینایەکی بەم دیزاینەدایە کە بە فەیلەقی دی لۆجیس ناسراوە، ٣٢ هەزار مەتر چوارگۆشەیە. دابەشکراوە بەسەر چەندین گەلەری یان مۆزەخانەی سەرەکیدا کە لە خوارەوە بە وردی باسکراون.

## مێژوو
مێژووی كۆن:دروستکردنی ئەم بینا توند و قەدەغەیە لە ساڵی ١٤٥٨ لەلایەن بانکداری فلۆرانسی لوکا پیتی (١٣٩٨-١٤٧٢) کە لایەنگری سەرەکی و هاوڕێی کۆزیمۆ دی مێدیچی بوو، ڕاسپێردرا. مێژووی سەرەتایی پاڵازۆ پیتی تێکەڵەیەک لە ڕاستی و ئەفسانە. گوایە پیتی ڕێنمایی داوە کە پەنجەرەکان گەورەتر بن لە دەرگای چوونە ژوورەوەی پاڵازۆ مێدیچی. مێژوونووسی هونەری سەدەی ١٦ جۆرجۆ ڤاساری پێشنیاری کرد کە برۆنێلێسکی تەلارسازەکەی کۆشکەکە بووە، و شاگردەکەی لوکا فانسێلی تەنها یاریدەدەری ئەو بووە لەو ئەرکەدا، بەڵام ئەمڕۆ بە گشتی شانازی بە فانسێلی دەکرێت. جگە لە جیاوازییە ئاشکراکان لەگەڵ شێوازی تەلارسازێکی گەورە، برۆنێلێسکی ١٢ ساڵ پێش دەستپێکردنی دروستکردنی پاڵازۆکە کۆچی دوایی کرد. دیزاین و پەنجەرەسازی ئەوە پیشان دەدات کە تەلارسازێکی نەناسراو زیاتر ئەزموونی لە تەلارسازی ناوخۆیی سوودبەخشدا هەبووە وەک لە یاسا مرۆڤدۆستەکان کە ئەلبێرتی لە کتێبەکەیدا De Re Aedificatoriaدا پێناسەی کردووە.هەرچەندە سەرنجڕاکێش بوو، بەڵام کۆشکی ڕەسەن لە ڕووی قەبارە و ناوەڕۆکەوە هیچ ڕکابەرێکی شوێنی نیشتەجێبوونی مێدیچی فلۆرانسی نەدەبوو. تەلارسازەکەی پاڵازۆ پیتی هەرکەسێک بووبێت، دژی ڕەوتی هاوچەرخی مۆدە دەجووڵایەوە. بەردی لادێیی کەشێکی توند و بەهێز بە کۆشکەکە دەبەخشێت، کە بەهۆی زنجیرە سێ جار دووبارەبووەوەی حەوت دەرچەی سەر کەوانەیی بەهێزتر دەبێت، کە کانییەکی ئاوی ڕۆمانی بیردەخاتەوە. تەلارسازیی شێوازی ڕۆمانی سەرنجی خۆشەویستی فلۆرانسی بۆ شێوازی نوێی all'antica ڕاکێشا. ئەم دیزاینە ڕەسەنە بەرگەی تاقیکردنەوەی کات گرتووە: فۆرمولەی دووبارەبوونەوەی ڕووبەرەکە لە کاتی زیادکردنی دواتر بۆ پاڵازۆ بەردەوام بووە و کاریگەرییەکەی لە چەندین تەقلیدی سەدەی ١٦ و زیندووکردنەوەی سەدەی نۆزدەهەمدا دەبینرێت. دوای ئەوەی پیتی تووشی زیانێکی دارایی بوو دوای مردنی کۆزیمۆ دی مێدیچی لە ساڵی ١٤٦٤ کارەکان وەستا، لوکا پیتی لە ساڵی ١٤٧٢ کۆچی دوایی کرد و بیناکە تەواو نەکرابوو.بیناکە لە ساڵی ١٥٤٩ بە ئێلینۆرا دی تۆلیدۆ فرۆشرا. ئێلینۆرا لە دەرباری لوکس لە ناپۆلی گەورە بووە، هاوسەری کۆزیمۆی یەکەمی دی مێدیچی خەڵکی توسکانی بووە، دواتر دوکی گەورە بووە. لە کاتی گواستنەوەی بۆ ناو کۆشکەکە، کۆسیمۆ وای لە ڤاساری کرد کە پێکهاتەکە گەورە بکات بۆ ئەوەی لەگەڵ سەلیقەی خۆیدا بگونجێت؛ کۆشکەکە زیاتر لە دوو هێندە زیادکرا بەهۆی زیادکردنی بلۆکێکی نوێ بەدرێژایی دواوە. هەروەها ڤاساری ڕێڕەوی ڤاساری دروستکرد، کە ڕێڕەوێکی پیادە لە سەرووی زەویەوە لە کۆشکی کۆن و کورسی حکومەتەوە، پاڵازۆ ڤیکیۆ، لە ڕێگەی ئۆفیزییەوە، لە سەرووی پۆنتێ ڤیکیۆوە بۆ پاڵازۆ پیتی. ئەمەش وایکرد دوکی گەورە و خێزانەکەی بە ئاسانی و بە سەلامەتی لە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی خۆیانەوە بچنە پاڵازۆ پیتی. سەرەتا پاڵازۆ پیتی زیاتر بۆ جێگیرکردنی میوانە فەرمییەکان و بۆ ئاهەنگەکانی ناوبەناو دادگا بەکاردەهێنرا، لە کاتێکدا شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی مێدیسیەکان وەک پاڵازۆ ڤیکیۆ مابووەوە. تا سەردەمی فرانسیسکۆی یەکەمی کوڕی ئێلیۆنۆرا و یۆهانای هاوسەری نەمسایی بوو کە پاڵازۆ بە شێوەیەکی هەمیشەیی داگیرکرا و بووە شوێنی کۆمەڵە هونەری مێدیچیسەکان.زەوی لەسەر گردی بۆبۆلی لە پشتەوەی پاڵازۆکە بەدەست هێنرا بە مەبەستی دروستکردنی پارک و باخچەیەکی فەرمی گەورە، کە ئەمڕۆ بە باخچەی بۆبۆلی ناسراوە. ئەو تەلارسازەی دیمەنی سروشتی کە بۆ ئەمە دامەزرا هونەرمەندی دەرباری مێدیچی نیکۆلۆ تریبۆلۆ بوو کە ساڵی دواتر کۆچی دوایی کرد؛ بە خێرایی بارتۆلۆمیۆ ئەمماناتی شوێنی گرتەوە. دیزاینی ڕەسەنی باخچەکان سەنتەری شانۆیەکی ئامفی بوو، لە پشت فەیلەقی لۆجیسی پاڵازۆ. یەکەم شانۆگەری کە تۆمارکرا وەک ئەوەی لەوێ نمایشکرا، ئەندریا بوو لەلایەن تێرێنسەوە لە ساڵی ١٤٧٦. دواتر زۆر شانۆنامەی ئیلهامبەخشی کلاسیکی شانۆنامەنووسانی فلۆرانسی وەک جیۆڤان باتیستا سینی هات. بۆ کات بەسەربردنی دادگای کشتوکاڵی مێدیچی نمایشکرابوون، سێتی ورد و درشتیان تێدابوو کە لەلایەن تەلارسازەکەی دەرگاکە باڵداسار لانچی دیزاین کراون.بەهۆی ئەوەی پڕۆژەی باخچەکە بە باشی لە دەستدا بوو، ئەماناتی سەرنجەکانی خستە سەر دروستکردنی حەوشەیەکی گەورە ڕاستەوخۆ لە پشت ڕووبەری سەرەکییەوە، بۆ ئەوەی پاڵازۆکە بە باخچە نوێیەکەیەوە ببەستێتەوە. ئەم حەوشەیە ڕوستیکاسیۆنی کەناڵی قورسی هەیە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان کۆپی کراوە، بەتایبەتی بۆ کۆشکی پاریسی ماری دی مێدیچی، لۆکسمبۆرگ. هەروەها لە ڕووبەری سەرەکیدا ئەماناتی پەنجەرەی وردی ئینجینۆکیات (پەنجەرەی "ئەژنۆ"ی دروستکرد، بە ئاماژەدان بە لێکچوونی خەیاڵییان لەگەڵ پری-دیو، ئامێرێکی مایکل ئەنجێلۆ)، کە جێگەی کەنداوەکانی چوونە ژوورەوەی لە هەر کۆتایییەکدا گرتەوە. لە ماوەی ساڵانی ١٥٥٨-١٥٥٨-٧٠، ئەماناتی پلیکانەیەکی مۆنۆمێنتالی دروستکرد بۆ ئەوەی بە شانازییەکی زیاترەوە بەرەو ئاغای پیانۆ ببات، و باڵەکانی لە بەرەی باخچە درێژکردەوە کە حەوشەیەکی لە باوەش گرتبوو کە هەڵکەندرابوو بۆ ناو بناری بەرز و بەرز و بەرز لە هەمان ئاستی گۆڕەپانی پێشەوە ، کە لێیەوە لە ڕێگەی کەوانە ناوەندییەکەی ژێرزەمینەکەوە دیار بوو. لە لای باخچەی حەوشەکەدا ئامانناتی گرۆتۆیەکی دروستکرد، کە پێی دەگوترا "گرۆتۆی موسا" بەهۆی ئەو پەیکەری پۆرفیرییەی کە تێیدا نیشتەجێیە. لەسەر تەراسەکەی سەرەوەی کە هاوتا بوو لەگەڵ پەنجەرە ئاغاکانی پیانۆ، ئەماناتی نافورەیەکی دروستکرد کە ناوەندەکەی لەسەر میحوەرەکە بوو؛ دواتر فۆنتانا دێل کارسیۆفۆ ("فواوەی ئارتیشۆک") جێگەی گرتەوە، کە لەلایەن یاریدەدەری پێشووی جیامبۆلۆنیا، فرانسیسکۆ سوسینی دیزاین کراوە و لە ساڵی ١٦٤١ تەواو بووە.لە ساڵی ١٦١٦دا، پێشبڕکێیەک بۆ دیزاینکردنی درێژکردنەوەی ڕووبەری سەرەکی شارەکان بە سێ کەنداو لە هەر سەرێک بەڕێوەچوو. جولیۆ پاریگی کۆمیسیۆنەکەی بەدەستهێنا؛ کارکردن لە لای باکوور لە ساڵی ١٦١٨ دەستی پێکرد، لە لای باشووریش لە ساڵی ١٦٣١ لەلایەن ئەلفۆنسۆ پاریگی. لە ماوەی سەدەی ١٨دا دوو باڵی ڕاست لەلایەن تەلارساز جوزێپی ڕوگێریەوە دروستکراون بۆ بەرزکردنەوە و جەختکردنەوە لەسەر فراوانبوونی ڤیا ڕۆمانا، کە گۆڕەپانێک دروست دەکات کە سەنتەری ڕووبەرەکەیە، کە نموونەی سەرەتایی کۆرد دی هۆنەرە کە لە فەرەنسا کۆپی کراوە. زیادکردن و گۆڕانکاری بچووکی وردە وردە بۆ چەندین ساڵ دواتر لە ژێر دەستی فەرمانڕەوا و تەلارسازەکانی دیکەدا ئەنجامدرا.لە لایەکی باخچەکانەوە گرۆتۆی سەیر و سەمەرە هەیە کە لەلایەن بێرناردۆ بوۆنتالانتی دیزاین کراوە. ڕووبەری خوارەوە لەلایەن ڤاساری دەستی پێکردووە بەڵام تەلارسازی نهۆمی سەرەوە بەهۆی "دڵۆپ دڵۆپ"ی ستالاکتیتەکانی پومیسەوە کە ئاڵای مێدیچی لە ناوەڕاستدایە، تێکچووە. ناوەوەی بە هەمان شێوە لە نێوان تەلارسازی و سروشتدا ئامادەیە؛ ژووری یەکەم کۆپی چوار کۆیلەی تەواونەکراوی مایکل ئەنجێلۆی تێدایە کە لە گۆشەکانەوە دەردەکەون کە پێدەچێت خەزنەکە هەڵبگرن کە چاوێکی کراوەی لە ناوەڕاستیدا هەیە و وەکو کۆیلەیەکی لادێیی بە ئاژەڵ و فیگەر و ڕووەک نەخشێنراون. فیگەر و ئاژەڵ و دارەکان کە لە گچکە و پومیسی زبر دروستکراون دیوارەکانی خوارەوە دەڕازێننەوە. ڕێڕەوێکی کورت دەچێتە ژوورێکی بچووکی دووەم و بۆ ژوورێکی سێیەم کە نافورەیەکی ناوەندی هەیە کە ڤینۆسی جیامبۆلۆنیا لە ناوەڕاستی حەوزەکەدا هەیە، بە ترسەوە بەسەر شانیدا سەیری چوار ساتیرەکە دەکات کە لە لێوارەوە تفی ئاوی لێدەکەن.

## سەرچاوەکان