open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جولی کریستی

**جولی فرانسیس کریستی** (بە ئینگلیزی:Julie Christie؛ لە دایکبووی ١٤ی نیسانی ١٩٤٠) خانمەنواندکارێکی بەریتانی-لەدایکبووی ھیندستانە. ئەو لە ماوەی ژیانی ھونەریدا چەندین خەڵاتی بەدەست ھێناوە، لە نێویاندا یەک جار خەڵاتی ئۆسکار، یەک جار خەڵاتی سکرین ئەکتەرز گیلد، یەک جار خەڵاتی گۆڵدن گلۆب، ھەروەھا یەک جاریش خەڵاتی خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بریتانی ناسراو بە بافتا. جولی لە شەش فیلم بەشداربووە کە لە پێرستی ١٠٠ باشترین فیلمەکانی سەدەی بیستەمی پەیمانگای فیلمی بەریتانی دیاریکراوە.

لە ساڵی ١٩٦٣، بۆیەکەمینجار جولی لە فیلمی (*Crooks Anonymous)* دەرکەوت. دوایر لە ساڵی ١٩٦٥، بەبۆنەی دەرکەوتنی لە فیلمێکی بەریتانی بەناوی (*Darling*) بووە براوەی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەنواندکار. ھەر بەھۆی ئەم فیلمەوە خەڵاتی بافتای بەدەستھێنا و بووە پاڵێوراوی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب. لە ساڵی ٢٠٠٦، بەدەرکەوتنی ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی *دوور لە ئەو* (*Away from Her)،* بووە براوەی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب بۆ باشترین خانمەنواندکار لە ڕۆڵی دراما.

لە دەرکەوتنە دیارەکانی دیکەی جولی کریستی لە ھەریەکە لە فیلمەکانی (*Billy Liar)،* ھەروەھا *دکتۆر ژیڤاگۆ (Doctor Zhivago)* بوون لە ساڵانی ١٩٦٣ و ١٩٦٥.

## سەرچاوەکان

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری مێ لە ڕۆڵێکی پێشەنگ
فەرموودەی مەتڕوک

**فەرموودەی مەتڕوک** بریتییە لەو فەرموودەیەی کە ڕشتەکەی کەسێکی تۆمەتبار بە درۆی تێدابێت.

ھۆکارەکانی تۆمەتبارکردن بە درۆ بریتین لە:

●ئەو فەرمودەیەیە تەنیا ئەو کەسە بیگێڕێتەوە و پێچەوانەی بنەما ناسراوەکانی شەرع بێت.

●ئەو کەسەی فەرموودەکە دەگێڕێتەوە لە ژیانی ئاسایدا ناسرابێت بە درۆکردن بەڵام درۆی لە فەرموودەدا لێ نەبیستراوە.

ئیمامی بوخاری لە تاریخ الکبیر دەڵێ حدثنا حامد بن داود، قال حدثنا أسید بن زید، ھن عمرو بن شمر الجعفی الکوفی، عن جابر، عن أبی الطفیل، عن علی وعمار قالا «کان النبی صلی اللە علییە وسلم یقنت فی الفجر، ویکبر یوم عرفة من صلاة الغداة، ویقطع صلاة العصر آخر أیام التشریق» واتا «پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم قونوتی لە نوێژی بەیانیاندا دەخوێند، و لە دوای نوێژی بەیانی ڕۆژی عەرەفەوە دەستی بە اللە أکبر کردن دەکرد، و لە ئەییامی تەشریقدا _سێ ڕۆژی دوای چەژنی قوربان_ نوێژی عەسر کورت دەکردەوە» لە ڕشتەی ئەم فەرموودەیەدا عەمری کوڕی شەمیری جوعفی ھەیە کە ھەریەک لە ئیمامی نەسائی و دارەقوتنی پێیان گوتووە (متروک الحدیث). بەم ھۆیەوە فەرموودەکە بووە بە فەرموودەیەکی مەتڕوک.

## حوکمی فەرموودەی مەتڕوک
فەرموودەی مەتڕوک دوای فەرموودەی مەوزوع خراپترین جۆری فەرموودەیە، و بەھیچ شێوەیەک کاری پێناکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:فەرموودە
بەفر

280px|وێنۆک|چەپ|شەمەندەفەرێک کە ڕێگای بەفری خاوێن دەکاتەوە
**بەفر** شلەیەکی سەھۆڵییە کە لە ئەتمۆسفیردا ساز دەبێت و لە ناو ھەوردا بە خوارەوە دەبارێت.

## ئەمانەش ببینە
* زستان
* فریشتەی بەفر
* سەھۆڵ
* ھەور
* باران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:بارین
پۆل:جۆرەکانی ئاو
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
پۆل:شەختە
نەخۆشیی زگی

**نەخۆشیی زگی** یان **نەخۆشیی سلیاک** () جۆرێکە لە نەخۆشیی بەرھەمی کاردانەوەی کۆئەندامی بەرگری کە دەزگای بەرگریی لەش ھێرش دەکاتەوە سەر خانەکانی لەش، بەھۆی پڕۆتینێک کە بەرگری لەش بە بێگانە دەیناسێنی کە لە گەنم و جۆ و ھەرزندا ھەیە بە ناوی *گلووتن* کە دەبێتە ھۆی تێکچوونی ناوپۆشی ڕیخۆڵە.
ڕیخۆڵەکان دەپوکێنەوە و کورت دەبنەوە و ساف دەبن.
ئەم نەخۆشییە زیاتر و بەتایبەت لە منداڵی شەش مانگ بەرەو سەرەوە دەست پێدەکات. ھەندێک جاریش مرۆڤی گەورە تووشی دەبێت لە تەمەنێکی مام ناوەندەوە.

## نیشانەکان
# سکچوون و ھەڵئاوسانی سک
# کەمبوونی ماددەی ئاسن
# داخورانی ئێسکەکان
# شکانی بێ ھۆکاری ئیسکەکان
# کەمبوونی کالیسیۆم و ڤیتامینەکان
# لاوازی و ھیلاک بوونی بەردەوام
# تێکچوونی سووڕی مانگانەی خانمان
# خەمۆکی

## دەستنیشانکردن
* پشکنینی خوێن بۆ دیاری کردنی دژە تەنی گلووتین، ھەندێ جار بە زۆری لە منداڵی ژیر تەمەن ٢ ساڵ ئەم پشکنینە نەخۆشییەکە دەست نیشان ناکات.
* نازووری ڕیخۆڵە کە زۆربەی جار بەم نازوورە نەخۆشییە دەست نیشان دەکرێت.

## چارەسەر
# ئەم نەخۆشییە نەخۆشییەکی بەرگری لەشە و ھەروەھا بۆماوەیییە بۆیە ھیچ چارەسەرێکی نییە، تەنیا چارەسەر خۆپاراستنە لەو خواردنانەی کە پڕۆتینی *گلووتنی* تێدایە. وەک گەنم و جۆ و ھەرزن.
# وەرگرتنی ڤیتامینەکان، بەزۆری ڤیتامین (E, B١٢, D, B٩,) لەگەڵ کالیسیۆم و ماددەی ئاسن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەدخۆراکی
ھان ھێ جین

**ھان ھێ جین** (بە کۆری: 한혜진؛ لەدایکبووی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١) خانمەئەکتەرێکی کۆرییە. ھان لە ساڵی ٢٠٠٥دا ناوبانگی دەرکرد کاتێک لە بیستەکانی تەمەنیدا بوو بە دەرکەوتنی وەک بێوەژنێکی سەرتاشی گەنج لە درامای *بەھێز بە، گیوم سون!*. ڕۆڵبینینە بەرچاوەکانی بریتین لە دەرکەوتنی وەک سۆسۆنۆ لە زنجیرە داستانی مێژوویی *[[جومۆنگ (زنجیرەی تەلەفزیۆنی)|جومۆنگ]]*، یەکەم دکتۆری ئافرەتی کۆری بەکارھێنەری چارەسەری ڕۆژاوایی لە *جێنگونگون*، و تەقەکەرێکی کارامە لە فیلمی *٢٦ ساڵ*.

## ژیانی کەسی
ھان لە ساڵانی ٢٠٠٣ تا ٢٠١٢ لە پەیوەندیی سۆزداری بوو لەگەڵ گۆرانیبێژی کۆری ناول. ھان لە مانگی ئازاری ٢٠١٣ دا دووپاتی کردەوە کە لە پەیوەندی دایە لەگەڵ کی سونگ یونگی یاریزانی ھێڵی ناوەڕاستی یانەی ڕیال مایۆرکا، و دوو مانگ دواتر ڕایگەیاند کە دەستگیرانی یەکن. ھان ھەشت ساڵ لە مێردەکەی بەتەمەنترە.

ھەردووکیان باوەڕداری توندی مەسیحییەتن. لە ڕۆژی ١ی تەممووزی ٢٠١٣ لە ئۆتێلێکی شاری سێئول ھاوسەرگیری نێوانیان بەڕێوەچوو و پێکەوە کچێکیان ھەیە کە لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لەدایکبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:دەرچووانی پەیمانگای ھونەرەکانی سێئول
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:پێشکەشکارانی تەلەڤیزیۆن لە کۆریای باشوور
پۆل:ژنە پێشکەشکارەکانی تەلەڤیزیۆن لە کۆریای باشوور
پۆل:خەڵاتی نایاب بۆ براوەکان لە خەڵاتی ئێس بی ئێس ئینتەرتەینمێنت
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
فەرموودەی مونقەتیع

**فەرموودەی مونقەتیع** بریتییە لەو فەرموودەیەی کە پچڕانێک لە ڕشتەکەیدا ھەبێت، پچڕانەکە بە ھەر شێوەیەک بێت. بە مەرجێک پچڕانەکە فەرموودەکە نەکات بە فەرموودەی موعەلەق یان فەرموودەی موڕسەل یان فەرموودەی موعزەڵ.

بۆ نموونە ئیمامی حاکم دەڵێت (حدیثا أبوو النضر محمد بن یوسف الفقییە، ثنا محمد بن سلیمان الحضرمی، حدثنا محمد بن سھل، حدثنا عبدالرزاق، قال ذکر الثوری عن أبی إسحاق عن زید بن یثیع عن حذیفة قال، قال ڕسول اللە صلی اللە علییە وسلم «إن ولیتموھا أبا بکر فقوی أمین، لا تأخذە فی اللە، وإن ولیتموھا علیا فھاد مھدی، یقیمکم علی طریق مستقیم»). واتا پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم دەفەرموێت «ئەگەر خیلافەت بدەنە دەست ئەبوبەکر ئەوا کەسێکی بەھێز و جێمتمانییە، و لەبەر خاتری خوای گەورە لە لۆمەی لۆمە کار ناترسێت. خۆ ئەگەر خیلافەت بدەنە دەست عەلی ئەوا کەسێکی ڕێنوێنیکراو و ڕێنوێنیکەرە، دەتانخاتە سەر ڕێی ڕاست.» لە ڕشتەی ئەم فەرموودەیەدا پچڕانێک ھەیە لە نێوان سەوری و ئەبو ئیسحاقدا.

حوکمی فەرموودەی مونقەتیع

زانایان کۆدەنگن لەسەر ئەوەی فەرموودەی مونقەتیع فەرموودەیەکی زەعیفە و کاری پێناکرێت بەھۆی لەدەستدانی یەکێک لە مەرجەکانی فەرموودەی سەحیح.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
ئالیس پۆڵ

**ئالیس پۆڵ** (؛ ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٥–٩ی تەممووزی ١٩٧٧) ژنە چالاکوانێکی مافەکانی مرۆڤ، فێمێنیست و داکۆکیکار بۆ مافی دەنگدانی ئەمریکی بوو. ئەو یەکێک بوو لەو کەسانەی کە ڕێبەرایەتی لە کەمپەینێک کرد بۆ ھەموارکردنەوەی نۆزدەمینی دەستووری ئەمریکا، کە تێیدا ڕێگری لە مافی دەنگدان دەکرد لەسەر بنەمای ڕەگەزیی.

## چالاکییەکان بۆ مافی دەنگدان
لە ساڵی ١٩١٦، ئالیس پۆڵ حیزبی ژنانی نەتەوەیی دامەزراند (NWP), کە کۆمەڵەیەکی تێکۆشەر بوون جەختیان دەکردەوە لە تێپەڕاندنی ھەمواری مافی دەنگدانی نەتەوەیی. زیاد لە ٢٠٠ لایەنگری حیزبەکە بە ناوی (پاسەوانە بێ دەنگەکان) دەستبەسەرکران لە ساڵی ١٩١٧ دا بەھۆی مانگرتنیان لە کۆشکی سپی و ھەندێکیان مانییان گرت لە خۆراک و دوای ڕەوانەکردنیان بۆ بەندینخانە دووچاری خۆراک پێدانی بەزۆر بوونەوە. بە سەرکردایەتی کاری چاپمەن کات و دوو ملیۆن ئەندامی (کۆمەڵەی نەتەوەیی مافی دەنگدانی ژنانی ئەمریکی - NAWSA) ھەمواری ئازادی مافی دەنگدانی نەتەوەییان کردە ئامانجی سەرەکی و ژمارە یەکیان. دوای چەند ملمڵانێ دەنگدانێکی سەختی یەک لەدوای یەک لە ئەنجومەنی پیران (کۆنگرێس) و ناوەندی یاسادانانی ویلایەتەکان ھەمواری نۆزدەھەم بوو بە بەشێک لە دەستووری ئویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٨ ئابی ١٩٢٠ و دەڵێت «مافی دەنگدان بۆ ھاوڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکان نابێت ڕەت بکرێتەوە یان سنوورداربکرێت بەھۆی ڕەگەزەوە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان یان ھەر ویلایەتێکی دی.»

## سەرچاوەکان

پۆل:مافی بەرابەری
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
پۆل:مردووانی ١٩٧٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پێنسلڤانیا
ئەندریا گیز

**ئەندریا ئێم گیز** (لە دایکبووی ١٦ی حوزەیرانی ١٩٦٥) فەلەکناس و پڕۆفیسۆری ئەمریکییە لە بەشی فیزیا و ئەستێرەناسیی زانکۆی کالیفۆرنیا. توێژینەوەکانی ئەو دەربارەی ناوەندی/سەنتەری کاکێشانە. لە ساڵی ٢٠٢٠، بووە چوارەم ژن کە ببێتە براوەی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیا، ئەو خەڵاتەکەی بەهاوبەشی لەگەڵ ڕێینھارد گنزیل بوونە نیوە براوەی خەڵاتەکە، نیوەکەی دیکە لە خەڵاتەکە درا بە ڕۆجە پێنرۆز. گیز و گەنزەل خەڵاتی نۆبێلیان پێدرا لەمەڕ دۆزینەوەکەیان لەبارەی بوونی ماددەی زۆر گەورە لە چاڵە ڕەشەکە.

لە ماوەی ژیانیدا، ئەندریا ئێم گیز چەندین جار خەڵات کراوە لەمەڕ کارەکانی لە بواری فیزیا و زانستی فەلەک، لە ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن زانکۆی ئۆکسفۆرد بڕواننامەی دکتۆرای شانازی پێدرا.

## ژیان
ئەندریا ئێم گیز لە ساڵی ١٩٦٥ لە نیویۆرک سیتی لە دایک بووە، ئەو کچی سوزان (گەیتۆن) و گیلبێرت گیزە. باوکی جوولەکە بوو، لە ڕۆما، ئیتالیا لەدایکبوو بەڵام لەبنەچەدا لە خێزانێکی تونسی و فرانکفۆرت، ئەڵمانیایی بوو. دایکیشی کاتۆلیکێکی ئێرلەندی بوو.

گیز لەگەڵ جیۆلۆجیست تۆم لاتۆرێتی هاوسەرگیری کرد، ئەویش لێکۆڵەر و زانایە. ئەوان بەیەکەوە دوو کوڕیان هەیە. گیز مەلەوانێکی لێزانە و چالاکە لە یانەیەکی مەلەوانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:زیندووان
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
فرانسیس ئارنۆڵد

**فرانسیس ئارنۆڵد** (لە دایکبووی ٢٥ی تەممووزی ١٩٥٦) ئەندازیاری کیمیای ئەمریکییە، یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی نۆبێل. ئەو مامۆستای زانکۆیە لە بەشی ئەندازیاری کیمیا، ئەندازیاری زیندەوەرزانی و کیمیای ژیان لە پەیمانگای تەکنەلۆژیی کالیفۆرنیا. لە ساڵی ٢٠١٨، خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا پێدرا بۆ بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەکی نوێ لە بەکارھێنانی پەرەسەندنی ئاراستەکراو بۆ ئەندازیاری ئەنزیمەکان، ئەو بووە پێنجەمین ژن و یەکەمین ژن لە ئەمریکا ئەم خەڵاتە بباتەوە، ئەمەش لە کۆی ئەو ١١٧ ساڵەی بوونی خەڵاتەکە بوو. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، لەدوای بردنەوەی ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکا لەلایەن جۆ بایدن، فرانسیس کرایە ھاوسەرۆکی ئەنجومەن ڕاوێژکاری سەرۆککۆماری ئەمریکا لە بابەتەکانی زانست و تەکنەلۆژیا. ئەم پۆستەش یەکەمجار بوو دابنرێت.

ئەو لە ساڵی ١٩٨٦، بڕواننامەی دکتۆری لە ئەندازیاری کیمیا بەدەستھێنا لە زانکۆی کالیفۆرنیا. لە ساڵی ١٩٩٦، بووەتە پرۆفیسۆر. فرانسیس لەماوەی ژیانیدا چەندین خەڵاتی پێدراوە، لە نێویاندا لە ساڵی ٢٠١٣ و ٢٠١٩، لەلایەن زانکۆی ستکۆھۆڵم و زانکۆی تەکنیکی دانیمارک دکتۆرای شانازی پێدرا.

فرانسیس لە یەکێک لە ئەڵقەکانی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی *زە بینگ بانگ تیوۆری* (*The Big Bang Theory*) وەک کەسایەتی خۆی دەرکەوت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:وەرگرانی مێدالیای نەتەوەیی تەکنۆلۆژیا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:وتارەکان بە hCard
پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
تو یویو

**تو یویو** (بە چینی: 屠呦呦؛ لە دایکبووی ٣٠ی کانووننی یەکەمی ١٩٣٠) کیمیاگەرێکی دەرمانیی چینییە. ئەو دەرمانەکانی ئەرتێمیسینننین ھەروەھا دایھایدرۆوارتێمیسینین دۆزییەوە بۆ چارەسەرکردنی مەلاریا، بەھۆیەوە ژیانی ملیۆنەھا کەسی لە باشووری چین و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریکای باشوور ڕزگار کرد.

تو یویو لە ماوەی ژیانیدا بەھۆی کارەکانییەوە کۆمەڵێک جار خەڵاتکراوە. ئەو لەبەرامبەر کارەکانیدا، لە ساڵی ٢٠١١ خەڵاتی لاسکەری پێدرا لە بابەتی کلینیکی پیزشیکی. ئەو یەکەم ژنە چینییە ئەم خەڵاتەی وەرگرتبێت. لە ساڵی ٢٠١٥، خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی وەرگرت، ئەمەش بەھاوبەشی بوو لەگەڵ ھەریەکە لە ویلیام سی کامپێل و ساتۆشی ئۆمورا. تو یەکەم چینییە کە خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی وەربگرێت، ھەروەھا یەکەم ژنە چینییە کە خەڵاتی نۆبێلی بە گشت پۆلینەکان وەرگرتبێت. لە ساڵی ٢٠١٦، بەرزترین خەڵاتی ڕێزلێنانی لەلایەن حکوومەتی چینییەوە پێبەخشرا. لە ساڵی ٢٠١٩، خەڵاتێکی دیکەی ڕێزلێنانی لەلایەن دەوڵەتی چینەوە پێدرا.

تو لە ماوەی ساڵانی ١٩٥١ بۆ ١٩٥٥، لە زانکۆی پەکین لە بەشی دەرمان سازی پزیشکی خوێندوویەتی. دوای تەواوکردنی خوێندن لە ساڵی ١٩٥٥، بەردەوام بووە لە تووێژینەوەکانی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:زاناکانی ژینناسی ژێجیانگ
پۆل:کیمیازانەکانی ژێجیانگ
پۆل:کیمیازانە ژنە چینیەکان
پۆل:فێرکارەکانی نینگبۆ
پۆل:زاناکانی مەلاریا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پێکینگ
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:زانستخوازەکانی نینگبۆ
پۆل:داھێنەرە چینییەکان
پۆل:کیمیازانانی ژن
مەی بریت مۆزەر

**مەی بریت مۆزەر** (لە دایکبووی ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٣) کەسایەتی زانای مێشک و دەروونناسی نەرویژییە. ئەو مامۆستای زانکۆیە لە بەشی دەروونناسی لە زانکۆی نەرویژ بۆ زانست و تەکنەلۆژیا. ئەو مامۆستای زانکۆیە لە بەشی دەروونناسی لە زانکۆی تەکنەلۆژیا و زانست لە نەرویژ. لە ساڵی ٢٠١٤، بەھاوبەشی لەگەڵ ھاوسەرەکەی ئێدوار موزەر، بەیەکەوە بوونە براوەی خەڵاتی خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی، ئەمەش لەپای ئەو توێژینەوە و کارانەی کردیان لە بابەتی گرید سێڵ و سیستمی مێشک. مەی و ئیدوارد، لە ساڵی ٢٠١٢ سەنتەرێکی توێژینەوەیان دامەزراند.

مەی لە خوێندنی لە بەشی دەروونناسی لە زانکۆی ئۆسلۆ تەواو کردووە، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٥ بڕواننامەی دکتۆراشی لە فیزیۆلۆجیای مێشک وەرگرتووە. لە ساڵی ١٩٩٦، بووە مامۆستای زانکۆ (پڕۆفیسۆری یاریدەدەر) لە دەروونناسی بایلۆجی لە بەشی دەروونناسی زانکۆی نەرویژ بۆ زانست و تەکنەلۆژیا. لە ساڵی ٢٠٠٠، پلەکەی بەرزکرایەوە بۆ پڕۆفیسۆر.

لە ماوەی ژیانیدا مەی بریت مۆزەر چەند جارێک خەڵاتکراوە، لە ساڵی ١٩٩٩، خەڵاتی زانای لاوی پێدرا لەلایەن ناوەندی شاھانەی نەرویژ بۆ زانست و ئاداب. لە ساڵی ٢٠١٨ لەبەرامبەر کار و توێژینەوەکانی، خەڵاتی مێدالیای ڕێزلێنانی (Order of St. Olav)، لەلایەن حکوومەتی نەرویژەوە پێدرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
چاویلکە

وێنۆک|چاویلکەیەکی مۆدێرن
**چاویلکە** یان **عەینەک** بە قاڵبەکانی لێنزداری شووشەیی یان پلاستیکی دەڵێن کە بە دوو دەستە لەسەر گوێیەکان دادەندرێت و لە پێش چاوەکانی مرۆڤ جێ دەگرێت. چاویلکە بە ئاگاداری لە چاو و باشترکردنی بینایی چاوەکان و ھەندێک جاریش تەنانەت لەبەر جوانی بەکاردەھێندرێت. چاویلکەکانی تایبەتیش ھەن کە لەبەر بینینی دیمەنە سێ ڕەھەندییەکان یان واقعییەتی مەجازی بەکاردێن.

## ئەمانەش ببینە
* چاویلکەی بەفری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئامرازەکان
پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
لیما گبۆوی

**لیما گبۆوی** (لە دایکبووی ١ی شوباتی ١٩٧٢) چالاکوانی ئاشتیی لیبێریاییە. لیما پێشەوایەتی لە گرووپی ژنانی لێبریا دەکرد بۆ کارکردن لە پێناو ئاشتی. ئەم ھەنگاوەش وایکرد لە ساڵی ٢٠٠٣، کۆتایی بە شەڕی دووەمی ناوخۆیی لیبێریا بھێندرێت. کۆششەکانی لیما لەگەڵ ئەلن جۆنسن سیرلیف بۆ کۆتایی ھێنان بە شەڕ وایانکرد کە ھەڵبژاردنێکی ئازادانە لە ساڵی ٢٠٠٥ بەڕێوەبچێت، کە تێیدا سیرلیف براوەبوو. لە ساڵی ٢٠١١، لیما و سیرلیف لەپاڵ تەوەکەل کەرمان بەیەکەوە خەڵاتی نۆبێلیان پێدرا بۆ ئاشتی، ئەمەش لەپای ھەوڵە ئاشتیخوازەکانیان بۆ پاراستنی مافی ژنان و گەیاندنیان بە بارێکی ئاشتی.

لیما لە ساڵی ٢٠٠١، بڕواننامەی لە توێژینەوەی کۆمەڵایەتی وەرگرتووە، ھەروەھا دواتر لە ساڵی ٢٠٠٧ ماستەری تەواوکردووە لەسەر قۆناغی گواستنەوە لەکاتی کێشە و ناکۆکییەکان لە زانکۆی ئێستەرن مێنۆنیتی لە ڤیرجینیا، ئەمریکا.

لیما گبۆوی یەکێکە لە بەشداربووانی دەزگای میدیایی زە دەیلی بیست. ئەو لە ماوەی ژیانیدا لەبەرامبەر چالاکییەکانی، کۆمەڵێک جار خەڵاتکراوە، لە نێویاندا لە ساڵی ٢٠٠٧، قردێلەی شینی ئاشتی لەلایەنن سکووڵی جۆنن کێنەدی لە زانکۆی ھارڤارد ھەروەھا خەڵاتی پڕۆفایلی ئازایەتی جۆن لە ساڵی ٢٠٠٩. لە ساڵی ٢٠١٢ و ٢٠١٨، لەلایەن زانکۆی ئەمریکی و زانکۆی ڕۆدیس بڕواننامەی دکتۆرای ڕێزلێنانی پێبەخشراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:مافەکانی ژنان لە ئەفریقا
ئەلن جۆنسن سیرلیف

**ئەلن جۆنسن سیرلیف** (لە دایکبووی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٨) کەسایەتی سیاسیی لێبێریایە، ئەو ٢٤ەمین سەرککۆماری لیبێریا بوو لە ماوەی ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ تاکوو ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨. ئەلن یەکەم ژنە سەرۆکی ھەڵبژێردراوە لە تەواوی ئەفریقا. ئەو یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی نۆبێل.

ئەلن لە زانکۆی ھارڤارد خوێندوویەتی. ئەو بەر لەوەی ببێتە سەرۆک ئەوا لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٠ بۆ ١٩٧٤، جێگری وەزیری ئابووری وڵاتەکەی بوو، دواتر ١٩٧٩ بۆ ١٢ی نیسانی ١٩٨٠ بوو بە وەزیری ئابووری. ئەو چەند ساڵێک لە بانکی جیھانی لە ناوچەی کاریبیان و ئەمریکای لاتین کاری کردووە.

دوای ئەوەی ساموێل دۆی لەڕێی کودەتایەکی سەربازییەوە دەستی گرت بەسەر دەسەڵاتی وڵاتی لیبێریا، ئەلن جۆنسن سیرلیف وڵاتەکی جێھێشت بەرەو ئەمریکا، لەوێ لە سایتبانک و ئکواتۆر بانک کاری کرد. دواتر لە ساڵی ١٩٨٥ گەڕایەوە وڵاتەکەی. لەگەڵ ھاتنەوەشی ئەوا بەردەوام بوو لە چالاکییە سیاسییەکانی، لە ھەڵبژاردنەکانی ١٩٩٧ی سەرۆکایەتی بەشداربوو، بەڵام پلەی دووەمی بەدەستھێنا دوای چارڵز تایلۆر. دواتر لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ٢٠٠٥ بەشداریی کردەوە، ئەمجارەیان براوە بوو، لە ١٦ی کاننوونی دووەمی ٢٠٠٦ دەسەڵاتی گرتە دەست. دوا ئەوە لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١١، جارێکی دیکە بە سەرۆککۆمار ھەڵبژێردرایەوە.

لە ساڵی ٢٠١١ لەپاڵ ھەریەکە لە لیما گبۆ و تەوەکەل کرمان خەڵاتی نۆبێل بۆ ئاشتی وەرگرت، ئەمەش لەپایەی ئەو کار و چالاکییانەی ئەنجامیدا بوون بۆ ئاشتی و وەرگەڕخستنی توانای ژنان لەو پڕۆسەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:خانمە سەرۆکەکان
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
جۆون بێنۆیت

**جۆون بێنۆیت** (؛ لە دایکبووی ١٦ی ئایاری ١٩٥٧، لە کەیپ ئیلیزابێت، ماینەیە لە ئەمریکا) کەسایەتی ژنە وەرزشکار و ماراتۆنی ئەمریکییە، ئەو یەکەمین ژنە لە یارییەکانی ئۆلۆمپیاد ببێتە پاڵەوانی یاری ماراتۆن، ئەمەش کاتێک بوو کە لە ئۆلەمپیادی هاوینەی ١٩٨٤ لە لۆس ئەنجەلۆس توانی مێدالیای زێڕ بباتەوە.

## ئۆلەمپیادی ١٩٨٤
پێش بەڕێوەچوونی یارییەکە لە ئازاری ١٩٨٤، چەند جارێکی تووشی پێکان بوو لەکاتی مەشقەکانی لە ڕاکردنی ٢٠ مایلدا، ئەمەش وایکرد بە ناچاری ١٧ ڕۆژ بەر لە یارییەکانی ئۆلەمپیادی ماراتۆنی ئەمریکا نەشتەرگەری بۆ ئەژنۆی بکات. دواتر بە ماوەیەکی کەمتر لەوەی چاوەڕێ دەکرا گەڕایەوە، لە کاتی بەڕێوەچوونی یارییەکەی ئەوا ٣٠ چرکە پێش ڕکابەرەکەی جولی براون توانی پێشبڕکێیەکە بباتەوە.

سێ مانگ دواتر لە ئۆلەمپیادی هاوینی لۆس ئەنجەلۆس بەشداری کرد، لەو ئۆلەمپیادە مێدالیای زێڕیی بردەوە وەک یەکەمین ژن لە یاری ماراتۆن، ئەو بە چەند سەد مەترێک پێش ڕکابەرەکانی گریتی سایتز، ڕۆزا مۆتا و ئنگرید کریستیانسینی دایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
ئۆلگا تۆکارچوک

**ئۆلگا ناوۆجا تۆکارچوک** (لە دایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢) نووسەر، چالاکوان و ڕۆشەنبیری پۆلەندییە، لە پۆلەندا بەیەکێک لە دیارترین و سەرکەوتووترین نووسەرانی سەردەمی خۆی دادەنرێت. خەڵاتی بووکەری نێونەتەوەیی پێدرا بەھۆی نووسینی ڕۆمانی *گەشتەکان (Flights).* لە ساڵی ٢٠١٩، ئۆلگا خەڵاتی نۆبێلی لە وێژە بۆ ساڵی ٢٠١٨ پێدرا.

شێوازی نووسینی میتۆلۆژیایی لە نووسینەکانی ئۆلگا ھەستی پێدەکرێت، ئەو وەکو دەرووناسێک لە زانکۆی وارشۆ ڕاھێنانی پێ کراوە. لەماوەی ژیانیدا چەند کتێبێک، ڕۆمان، شیعر و پەخشانی نووسیوە. ڕۆمانی گەشتەکانی ئۆلگا خەڵاتی نایکی پێدراوە، کە بەرزترین خەڵاتی وێژەیە لە پۆلەندا.

ئۆلگا کەسێکی چەپ، سەوزەخۆر، بێدین و ھەروەھا فێمێنیستە. ئەو لەلایەن گرووپێکەوە تۆمەتبارکراوە بە دژە کریستیان و دژە نیشتماپەروەری ھەروەھا تۆمەتبارکراوە بە ڕێگەخۆشکردن بۆ دامەزراندنی ژینگەیەکی تیرۆر. ئۆلگا لەبەرامبەر ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردووەتەوە و وتوویەتی کە ئەو کەسێکی تەواو نیشتمانپەروەرە، ھەروەھا ڕەخنەی لەو گرووپانە گرتووە بەوەی ئەم کارانەیان دەبێتە ھۆی ترساندنی خەڵکی بیانی بۆ پۆلەندییەکان و بەمەش ناوبانگی پۆلەندا لە ئاستی نێونەتەوەیی ناشرین دەبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:براوەکانی خەڵاتی نێونەتەوەیی مەن بووکەر
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
ھێرتا مولەر

**ھێرتا مولەر** (لە دایکبووی ١٧ی ئابی ١٩٥٣) نووسەر، ڕۆماننووس و شاعیری ئەڵمانییە، ئەو لە دایکبووی ڕۆمانیایە. لە ساڵی ٢٠٠٩، خەڵاتی نۆبێلی لە وێژە پێدرا. ئەو لە نەوەدەکانەوە لە ئاستی نێونەتەوەیی ناودەنگی دەرکردووە، کار و بەرھەمەکانی بۆ زیاتر لە بیست زمان وەرگێڕانیان بۆکرا. مولەر زیاتر بەو کارانە ناسراوە کە وێنای دڵڕەقی، تووندووتیژی و تیرۆری کردووە لە کۆماری سۆسیالیستیی ڕۆمانیا لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمی نیکۆلای چاوشێسکوو، کە خودی خۆشی ئەزموونی کردبوو، زۆرێک لە ڕوانین و کارەکتەرەکانی دەربارەی کەمینە ئەڵمانییەکانی ڕۆمانیان. ھەروەھا وێنای مێژووی ھاوچەرخ/نوێی ئەڵمانییەکان دەکات لە بانات و ترانسلڤانیا. لە دیارترین ڕۆمانەکانی ئەو بەم دواییانە *فریشتەی برسییەکە* (*The Hunger Angel)* بووە*.*

لە ماوەی ژیانیدا، زیاتر لە بیست خەڵاتی وەرگرتووە لەوانە لە ساڵی ١٩٩٤ خەڵاتی کلایست، لە ساڵی ١٩٩٥ خەڵاتی ئەریستیۆن، لە ساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی وێژەی دوبلنی نێونەتەوەیی وەرگرتووە. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩، ئەکادیمیای سوێدی ڕایگەیانند کە ئەو بووە براوە و ھەڵگری خەڵاتی نۆبێل لە وێژە (ئەدەبیات).

ئەو لە ساڵی ١٩٧٦، لە کارگەیەکی ئەندازیاری وەک وەرگێڕێک دەستبەکار بوو، لە ساڵی ١٩٧٩ لەکارەکەی دوورخرایەوە ئەمەش لەدوای ئەوەی کە ڕەتی کردەوە کار بۆ پۆلیسی نھێنی لە ڕژێمی کۆمۆنیستی وڵاتەکەی بکات، دواتر بۆ گوزەرانی ژیانی کاری مامۆستایەتی دەکرد لە باخچەیەکی ساوان و ھەروەھا وانەی تایبەتی بۆ زمانی ئەڵمانی دەگووتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
عادا یۆنات

**عادا یۆنات** (بە عیبری: עדה יונת‎؛ لە دایکبووی ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٣٩ لە ئوورشەلیم) کریستالۆگرافیستێکی ئیسرائیلییە. ئەو بەکار و دۆزینەوەکانی دەناسرێتەوە کە لەبارەی پێکھاتەکانی ڕایبۆسۆم کردبوونی. لە ساڵی ٢٠٠٩، لەپاڵ ھەریەکە لە ڤینکاترامان ڕاماکریشنان و تۆماس ئەی ستایتز بووە براوەی خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا، ئەو بووە یەکەم ژنە ئیسرائیلی کە خەڵاتی نۆبڵ بباتەوە، لەوکاتەی ئیسرائیلییەکان ١٠ جار ئەو خەڵاتەیان وەرگرتووە. ھەروەھا بووە یەکەم ژن لە ڕۆژھەڵاتی ناوین کە خەڵاتی نۆبل لە بوارێکی زانستی بباتەوە، ھەروەھا یەکەم ژن بوو لەدوای ٤٥ ساڵ خەڵاتی نۆبڵ لە کیمیا بەدەست بھێنێت.

لەماوەی ژیانیدا کۆمەڵێک خەڵاتی پێدراوە، لەوانە لە ساڵی ٢٠٠٨، عادا یۆنات خەڵاتی ئەلبەر ئەنیشتاینی بۆ زانست پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٨، ئەو لەلایەن زانکۆی کارنیگی مێلۆن دکتۆرای شانازی پێبەخشکرا.

عادا لە منداڵییەوە خولیای زانستی ھەبوو، سەرچاوەی ئیلھامەکەشی بۆ ژنە زانای پۆلەندی ماری کوری گێڕایەوە. ئەو لە ساڵی ١٩٦٢، لە زانکۆی عیبری ئورشەلیم بڕواننامەی بەکالۆریۆسی لە کیمیا بەدەست ھێنا. دواتر لە ساڵی ١٩٦٤، بڕواننامەی ماستەری لە کیمیای ژیان وەرگرت. دواتر ھەر لە ئیسرائیل، لە پەیمانگای زانستیی وایزمان، بڕواننامەی دکتۆرای لە تیشکی ئێکسی کریستالۆگرافیک بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:زانایانی ژن
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامی ڕێکخراوی ئەوروپی زیندەزانی گەردیلەیی
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی وۆلف لە کیمیا
پۆل:ژنە ژینناسەکان
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢١
پۆل:زانا جووەکان
پۆل:ئیسرائیلییەکانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
کارۆل گریدەر

**کارۆلین وایندی گریدەر** ناسراو بە **کارۆل گریدەر** (بە ئینگلیزی: Carol W. Greider؛ لە دایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٦١ لە سان دیێگۆ، کالیفۆرنیا) زانای مۆلیکولار بایۆلۆجی ئەمریکییە و یەکێکە لە وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل. لەوەتەی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ وەک پڕۆفیسۆرێکی دیار لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە سانتا کروز کاردەکات لە بەشی گەردیلە، خانە و گەشەپێدانی بایلۆجی.

لە ساڵی ١٩٨٤، کارۆل تێلۆمێرازی ئەنزیمی دۆزییەوە، ئەمەش لەوکاتەی کە دەرچووی زانکۆی کالیفۆرنیای بەرکێلی بوو، ھەروەھا قوتابی ئیلیزابێت بلاکبێرن بوو. ئەو توێژینەوەی لەسەر پێکھاتەکانی تێلۆمێرازی کرد، لە کۆتایی کرۆمۆسۆمەکان. لە ساڵی ٢٠٠٩، لەپاڵ بلاکبێرن و جاک سزۆستاک بەیەکەوە بوونە ھەڵگری خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی.

## خوێندن
کارۆل گریدەر لە ساڵی ١٩٧٩، قۆناغی ئامادەیی لە دواناوەندی داڤیس سێنیۆر تەواو کرد. لە ساڵی ١٩٨٣، بەکالۆریۆسی لە بایۆلۆجی بەدەست ھێنا دوای خوێندنی لە کۆلیجی کرێیتیڤ ستەدیس لە زانکۆی کالیفۆرنیا، سانتا باربارا. ھەر لەوکاتەشدا لە زانکۆی جۆرج ئۆگەست گوتینگن خوێندنی دیکەشی دەکرد، زۆربەی توێژینەوە و دۆزینەوەکانی لەو زانکۆیە بوون.

## ژیانی کەسی
لە ساڵی ١٩٩٢، ھاوسەرگیری لەگەڵ ناتانییەل سی کۆمفۆرت ئەنجامدا، ھاوڕێیەکی ئەکادیمی یەکدی بوون، بەیەکەوە بوونە خاوەنی دوو منداڵ. دواتر لەیەکتری جیابوونەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دیسلێکسیان هەیە
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئیلیزابێت بلاکبێرن

**ئیلیزابێت هێلین بلاکبێرن** (بە ئینگلیزی: Elizabeth Helen Blackburn؛ لە دایکبووی ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٨) زانای مۆلیکولار بایۆلۆجی ئوسترالی-ئەمریکییە و یەکێکە لە وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل. سەرۆکی پێشووی پەیمانگای سالک بۆ خوێندنی بایلۆجی بوو. هەروەها پێشتر توێژەری بایلۆجی بووە لە زانکۆی کالیفۆرنیا، سان فرانسیسکۆ، ئەو لە بارەی تێلۆمێرازی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی دەکرد. لە ساڵی ١٩٨٤، ئیلیزابێت تێلۆمێرازی ئەنزیمی دۆزییەوە لەگەڵ قوتابییەکەی کارۆل گریدەر. بەهۆیەوە لە ساڵی ٢٠٠٩، خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی بەهاوبەشی وەرگرت لەپاڵ هەریەکە لە کارۆل و  جاک سزۆستاک. بەمەش ئیلیزابێت بووە یەکەم ژنە ئوسترالی ببێتە هەڵگری خەڵاتی نۆبێل. ئیلیزابێت ماوەیەکیش کاری لەسەر بابەتی ئاکار و ڕەوشتی پزیشکی کردووە.

## ژیان
ئیلیزابێت لە ساڵی ١٩٤٨ لە لە ھۆبارت، ئوسترالیا لەدایکبووە، ئەو لە خێزانێک بووە کە دایک و باوکیشی پزیشک بوون. کاتێک تەمەنی چوار ساڵان بووە، خێزانەکەیان ماڵیان گواستۆتەوە بۆ لانسێستن، تاسمانیا. دوای ئەوەی کە تەمەنی بۆتە شانزدە ساڵ، ئەوا خێزانەکەی ئەمجارە چوونەتە شاری مێلبۆرن. ئیلیزابێت خوێندنی ئامادەیی بە نمرەیەکی بەرز تەواو کردووە. ئەو لە ساڵی ١٩٧٠، لە زانکۆی مێلبۆرن بڕواننامەی بەکالۆریۆسی بەدەست هێناوە، دواتر لە ساڵی ١٩٧٢ هەر لە هەمان زانکۆ، بڕوانننامەی ماستەریشی بەدەستهێناوە لە بواری زیندەکیمیا. دوای ئەوەش، لە ساڵی ١٩٧٥، بڕواننامەی دکتۆرای لە زانکۆی کامبریج بەدەست هێناوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ئەندامی ڕێکخراوی ئەوروپی زیندەزانی گەردیلەیی
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:خەڵکی ھۆبارت
گلۆریا ستاینەم

**گلۆریا ماری ستاینەم** (؛ لە دایکبووی ٢٥ی ئازاری ١٩٣٤) کەسایەتی ژنە ڕۆژنامەنووسی فێمێنیست و چالاکوانی سیاسیی کۆمەڵایەتییە، ئەو لە کۆتایی شەست و حەفتاکان بە سەرکردەی بزووتنەوەی فێمێنیستی لە ئەمریکا دادەنرا.

گلۆریا ستوونووس بووە لە گۆڤاری نیویۆرک، ھەروەھا ھاودامەزرێنەرە لە گۆڤاری خاتوون (Ms.). ئەو لە ساڵی ١٩٦٩، وتارێکی بە ناونیشانی «دوای ھێزی ڕەش، ئازادی ژنان.»، بەھۆی ئەم وتارەوە ئەوا ناوبانگی بەربڵاوبوو و بووە سەرکردەی فێمینیستەکان.

لە ساڵی ٢٠٠٥، گلۆریا لەگەڵ جەین فۆندا و ڕۆبن مۆرگن بەیەکەوە سەنتەری میدیای ژنانیان دامەزراند، ئەو دەزگایە کاری بۆئەوە دەکرد کە ژنان زیاتر پشان بدات و کاریگەرییان دەربخات لەڕێی ڕاگەیاندنەوە. تا ئێستاش گلۆریا لە چالاکییەکانی بەردەوامە، گەشتی کردووە بۆ چەند وڵاتێک لە پێناو کاری ڕێکخراوەیی و بەستنی کۆڕ دەربارەی پرسی یەکسانیی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:سۆسیالیستە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:فێمینیستە جووەکان
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
بێتی فریدن

**بێتی فریدن** (؛ ٤ی شوباتی ١٩٢١ - ٤ی شوباتی ٢٠٠٦) ژنە چالاکوان و نووسەری فێمێنیستی ئەمریکی بوو. ئەو یەکێک بوو لە پێشەوایانی بزووتنەوەی ژنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ئەو لە ساڵی ١٩٦٣ کتێبێکی بەناوی ڕازی ژنان (*The Feminine Mystique)* بڵاوکردەوە، کە زۆرجار بە ھۆکاری تەوژمی شەپۆڵی دووەمی فێمێنیزمی ئەمریکا دادەنرێت لە سەدەی بیستەم. بێتی ھاودامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی ڕێکخراوی نیشتمان بوو بۆ ژنان (*NOW*)، کە ئامانجی ڕێکخراوەکە کە ژنان لە نێو کۆمەڵگای ئەمریکی تەواو یەکسانبن لەگەڵ پیاوەکان.

بێتی دەرچووی بەشی دەروونزانی بوو لە زانکۆی کالیفۆرنیا.

لە ڕۆژی ٤ی شوباتی ٢٠٠٦، لە یادی لەدایکبوونی ٨٥ ساڵیدا بە نەخۆشی دڵ کۆچی دواییی کرد.

## ژیانی کەسی
لە ساڵی ١٩٤٧، ھاوسەرگیری لەگەڵ کارل فریدنی بەرھەمھێنەری شانۆ کرد، دواتر لە ساڵی ١٩٦٩ جیابوونەوە. ئەوانن بەیەکەوە سێ منداڵیان بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرانی فێمینیست
پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان
پۆل:فێمینیستە جووەکان
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ھەنگاری-جولەکە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
فرانسواز باری سینۆسی

**فرانسواز باری سینۆسی** (بە فەڕەنسی: Françoise Barré-Sinoussi؛ لە دایکبووی ٣٠ی تەممووزی ١٩٤٧ لە پاریس، فەڕەنسا) زانای ڤاریۆلۆجی فەڕەنسییە. ھەروەھا پڕۆفیسۆرە لە پەیمانگای پاستویر لە پاریس، فەڕەنسا. ئەو چەند کارێکی بنچینەیی کرد لەسەر ناسینەوەی ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ (HIV) کە دەبێت ھۆی تووشبوون بە ئایدز. لە ساڵی ٢٠٠٨، فرانسواز باری سینۆسی بەھاوبەشی لەگەڵ مامۆستاکەی لوک مۆنتانییە بووە ھەڵگری خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی، ئەمەش لە پای دۆزینەوەکەیان بوو دەربارەی ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ.

فرانسواز باری سینۆسی لە ئایاری ٢٠٠٩، بڕواننامەی دکتۆری شانازی پێدرا لەلایەن زانکۆی تولەن. لە تەممووزی ٢٠١٩، لەلایەن زانکۆی نیو ساوز وەیڵز بڕواننامەی دکتۆرای شانازی لە پزیشکی پێدرا. ئەو لە ساڵانی ٢٠٠٦، ٢٠٠٩ ھەروەھا ٢٠١٣، لەلایەن حکوومەتی فەڕەنسا مێدالیای ڕێزلێنانی پایەبڵندی پێبەخشرا.

فرانسواز باری سینۆسی لە ساڵی ٢٠٠٦، وەک کونسلی بەڕێوەبردنی یەکێتیی کۆمەڵگای ئایدزی نێونەتەوەیی ھەڵبژێردرا، دواتر لە ماوەی سالانی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٦ وەک سەرۆکی یەکێتییەکە کاری کرد.

لە ھەشتاکان لەگەڵ بەربڵاوبوونەوەی ئایدز، زانایان وێڵ ببون بەدوای ھۆکارەکان، دواتر فرانسواز بووە دەستپێشخەرییەکی گەورە بۆ دۆزینەوەی ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ (HIV).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:ئەندامی ڕێکخراوی ئەوروپی زیندەزانی گەردیلەیی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
لیندا بڕاون باک

**لیندا بڕاون باک** (؛ لە دایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧) بایۆلۆجیستێکی ئەمریکییە، ئەو بەکارەکانی لەبواری ھەستی تامکردن ناسراوە. ئەو یەکێکە لە ھەڵگرانی خەڵاتی نۆبل. ئەو لە ئێستادا لە سەنتەری توێژینەوەی شێرپەنجەی فێرد ھەتچینسۆن کاردەکات.

لیندا لە ساڵی ٢٠٠٤، بەھاوبەشی لەگەڵ ڕیچارد ئەکسل خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی وەرگرت، ئەمەش لە پای کارەکانیان لە بواری ھەستی تامکردن بوو.

## ژیانی کەسی
لیندا باک لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧ لە سیتل، واشینگتن لە دایکبووە. باوکی ئەندازیاری کارەبایی بوو، لەماوەی ژیانی خەریکی کاری دروستکردن و داھێنان بوو، دایکی ژنی ماڵەوە بوو کە کاتەکانی لەماڵەوە بە شیکارکردنی مەتەڵی وشەکان بەسەر دەبرد. لیندا دووەم منداڵی ماڵەوەیان بوو لە کۆی سێ منداڵ، کە گشتیان کچن. خێزانەکەیان منداڵەکانیان سەرپشک کرد بۆئەوەی بواری کارکردنی ژیانیان بدۆزنەوە، لەوکاتەوە لیندا بواری کارکردنی لە زانست بۆخۆی ھەڵبژارد.

لە ساڵی ١٩٩٤، لیندا ئاشنایەتی لەگەڵ ڕۆجەر برێنت پەیداکرد، ئەوان لە ساڵی ٢٠٠٦ ھاوسەرگیریان کرد.

## خوێندن
لە ساڵی ١٩٧٥، لیند بەکالۆریۆسی بەدەستھێنا لە دەروونناسی و مایکرۆبایۆلۆجی لە زانکۆی واشینگتن. دواتر لە ساڵی ١٩٨٠، بڕواننامەی دکتۆرای لە زانستی بەرگری بەدەستھێنا لە زانکۆی سەنتەری پزیشکی باشووری ڕۆژاوای تێکساس لە داڵاس، ئەمەش لەژێر سەرپەرشتی پڕۆفیسۆر ئێلن ڤیتیتا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ستافەکانی زانکۆی ھارڤارد
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
وانگاری ماتای

**وانگاری موتا ماتای** (؛ ١ی نیسانی ١٩٤٠–٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١١) چالاکوانێکی سیاسی، ژینگەدۆست و کۆمەڵایەتی کینیایی بوو، کە یەکەم ژنە ئەفریقییە خەڵاتی نۆبێلی وەرگرتبێت.

لە ساڵی ١٩٧٧، ماتای بزووتنەوەی پشتێنەی سەوزی دامەزراند، ئەم ڕێکخراوە ناحکومییە زیاتر کاری لەسەر چاندنی دار، گرنگیدان و پارێزگاریکردن لە ژینگە و پاراستنی مافەکانی ژنان دەکرد. لە ساڵی ١٩٨٤، خەڵاتی ڵیڤڵھوود ڕایتی پێدرا. دواتر وانگاری ماتای بە ئەندام پەرلەمانی کینیا ھەڵبژێردرا، ھەروەھا لە ماوەی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣ بۆ تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ وەک یاریدەدەری وەزیری ژینگە و سەرچاوە سرووشتییەکان خزمەتی کردبوو.

لە ساڵی ٢٠٠٤، خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی پێدرا، ئەمەش بۆ «بەشدارییەکانی لەپێناو گەشەپێدانی جێگیریی، دێموکراسی و ئاشتی.»

ماتای لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١١ بەنەخۆشی شێرپەنجە لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.

## خوێندن
لەڕێی پڕۆگرامی زە کێنەدی ئێرلیفت چووە ئەمریکا بۆ خوێندن، لەوێ بەکالۆریۆسی لە زانکۆی ماونت سەنت سکۆلاستیکا بەدەستھێنا، ھەروەھا ماستەریشی لەزانکۆی پیتسبێرگ وەرگرت. ئەو یەکەم ژنە لە ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، بڕواننامەی دکتۆر بەدەستبھێنێت، دکتۆراکەی لە زانکۆی نایرۆبی لە کیننیا وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
ئێلفرێدە ئیلینێک

**ئێلفرێدە ئیلینێک** (؛ لە دایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦) ڕۆماننووس و شانۆنووسێکی فێمێنیستی نەمسایییە، و یەکێکە لە ھەڵگرانی خەڵاتی نۆبێل.

ئێلفرێدە ئیلینێک لە ڕۆژی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٧٤، ھاوسەرگیریی لەگەڵ گۆتفرێد ھەننگسبێرگ ئەنجامدا.

## خەڵاتی نۆبێل
ئێلفرێدە لە ساڵی ٢٠٠٤، بووە براوەی خەڵاتی نۆبێل لە وێژە (ئەدەبیات). لەکاتی بردنەوەی خەڵاتەکە ئیلینێک ئەوەی درکاند لەنێو نووسەرە زمان ئەڵمانییەکان، پیتەر ھاندکی شایستەترین کەسە کە بووبێتە براوەی خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی. لەکاتی دابەشکردنی خەڵاتەکە ئەوا خودی خۆی ئامادەنەبوو، بەڵام بە کورتە پەیامێکی ڤیدیۆیی بەشداربوو.

لە ساڵی ٢٠٠٥، نووسەری سوێدی و ئەندام لە ئەکادیمیای سوێدی نوت ئەھنلوند، لە مەڕ ناڕەزایی خۆی لەسەر دەستنیشانکردنی ئێلفرێدە ئیلینێک، دەستی لەکار کێشایەوە لە کارەکەی لە ئەکادێمیای سوێدی، ناوبراو ڕەخنەی لە پێدانی خەڵاتەکە بە ئێلفرێدە ئیلینێک ھەبوو بەوەی پێی وابوو کە ئەو نووسەرێکی بێسەرووبەر و پۆرنۆگرافییە. بەھۆی ئەندامێتییە ھەمیشەیییەکەوە ئەوا نوت ئەھنلوند نەیتوانی بەشێوەیەکی فەرمی دەستبەرداری کارەکەی بێت بەڵام لە ھیچێک لە چالاکییەکان ئامادەیی نەبوو، کورسییەکەشی تاکوو مردنی لە ساڵی ٢٠١٢ بە بەتاڵی مایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆماننووسانی جوو
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:فێمینیستە جووەکان
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
جۆدی ویلیامز

**جۆدی ویلیامز** (؛ لەدایکبووی ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٠) چالاکوانێکی سیاسیی ئەمریکییە، کە بە کارەکانی لە دژی بەکارھێنانی مین بۆ مرۆڤ و بەرگرییەکانی لە مافەکانی مرۆڤ (بەتایبەتیش بۆ ژنان) ناسراوە. لە ساڵی ١٩٩٧، لەپای کارەکانی بۆ پاککردنەوە و قەدەغەکردنی بەکارھێنانی مین لە دژی مرۆڤ ئەوا خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی پێبەخشرا.

جۆدی ویلیامز لە ماوەی چالاکییەکانی چەندین وتار و کتێبی نووسیوە، وتارەکانی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی وەک وۆڵ ستریت جۆرناڵ، زە ئیندیپێندێت (بەریتانیا)، زە ئایریش تایمز، زە تۆرنتۆ گڵۆب ئەند مەیڵ، زە ئێڵ ئەی تایمز، ھەروەھا لا جۆرنادا (مەکیسک) بڵاوکراونەتەوە. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٤، لەلایەن گۆڤاری فۆربیس بەیەکێک لە ١٠٠ بەھێزترین ژنانی جیھان ناوی ھات.

لە ئازاری ٢٠١٣، کتێبێکی لەسەر ژیان و بیرەوەرییەکانی خۆی لەژێر ناونیشانی ناوم جۆدی ویلیامزە: کچێکی ڤێرمۆنتم کە ڕێگای بڕی بۆ گەیشتن بە خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی (*My Name Is Jody Williams: A Vermont Girl's Winding Path to the Nobel Peace Prize)* بڵاوکردەوە.

## خوێندن
جۆدی ویلیامز لە ساڵی ١٩٧٢، بڕواننامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی ڤێرمۆنت بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٧٦، ماستەری لە وانەبێژی زمانەکانی ئیسپانی و ئینگلیزی بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٨٤، بڕواننامەی ماستەر لە پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان بەدەستھێناوە لە زانکۆی جۆنز ھۆپکینز لە واشینگتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
دێلەدەرە

**دێلەدەرە** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا نشیو، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
## ناو

## جوگرافیا

**دێلەدەر** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی ھەرمووە. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی پیرگل.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی کوورا ئەڤراز. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی نورەدیناوا.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٥٦١) کەس و (٩١) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە لە کورد پێکھاتووە.
* بە کوردی (کرمانجی) دەدوێن.

## ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام(سوننە) پێکھاتووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ڤیسواڤا شیمبۆرسکا

**ماریا ڤیسواڤا ئانا شیمبورسکا** ناسراو بە **ڤیسواڤا شیمبۆرسکا** (شێوازی گۆکردنی پۆلەند: [viˈswava ʂɨmˈbɔrska]؛ ٢ی تەممووزی ١٩٢٣–١ی شوباتی ٢٠١٢) وەرگێڕ، نووسەر و شاعیری پۆلەندییە، یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی نۆبێل. بەشێک لە ھۆنراوەکانی کراونەتە گۆرانی بە زمانی پۆلەندی. کار و بەرھەمەکانی بۆ زمانی ئینگلیزی، زۆرێک لە زمانە ئەوروپییەکان، ھەروەھا زمانەکانی عەرەبی، عیبری، ژاپۆنی، فارسی و چینی وەرگێڕدراون.

ڤیسواڤا شیمبۆرسکا لە ساڵی ١٩٩٦، خەڵاتی نۆبێلی لە وێژە (ئەدەبیات) وەرگرت. لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی پۆلەندا مێدالیای ڕێزلێنانی ھەڵۆی سپی (*Order Orła Białego)* پێدرا.

## مردن و دوایین بەرھەم
ڤیسواڤا شیمبورسکا لە ساڵی ٢٠١٢ لەتەمەنی ٨٨ ساڵیدا بە شێرپەنجەی سیی کۆچی دواییی کرد، لەساتەوەختی مردنیدا ئەوا لەلایەن خزم و ھاوڕێکانی دەورە درابوو. ماوەیەک نزیک لە مردنی، دەستی دایە کۆمەڵێک شیعر بەڵام بەوە ڕانەگەیشت کە تەواویانن بکات و ئامادەی چاپبن، دواتر لە کۆتایییەکانی ٢٠١٢ ئەم شیعرانەشی وەک خۆی بڵاوکرانەوە. ئەو لەماوەی ژیانیدا شیعرێکی بە ژمارە کەم و ھەروەھا کورتی بڵاوکردەوە، لە پرسیاری ئەوەی کە بۆچی شیعری کەم بڵاودەکاتەوە، ڤیسواڤا شیمبورسکا وتوویەتی «لەماڵەوە تەنەکەی خۆڵم ھەیە».

لەدوای مردنی، خەڵاتێک لەژێر ناوی خەڵاتی ڤیسواڤا شیمبورسکا لەبواری ئەدەب و لە ئاستی نێودەوڵەتیی دابەشدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پۆڵەندییە وەرگێڕەکان
ڕوودابە بەختیار

**ڕودابە بەختیار** () ڕۆژنامەنووس و بەرھەمێنەری تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە. ڕودابە بەرھەمھێنەری ئاژانسی ڕۆیتەرزە لە واشینگتن. ئەو ناسراوە بە پێشکەشکردنی ھەواڵی شەوانە لە کەناڵی سی ئێن ئێن و پڕۆگرامی ئەندرسن کوپەر ٣٦٠ و دەنگی ئەمریکا و ڕۆیتەرز.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ڕودابە لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٦٦ لە شاری فرێسنو لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا لەدایکبووە و ناوی تەواوی ڕودابە کارلین بەختیارە و لە کۆچبەرانی تیرەی بەختیارین. باوکی لە ساڵی ٢٠٠٥ بەھۆی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد. ڕودابە خوشک و برایەکی بچووکتر لەخۆی ھەیە. شاپور بەختیار، کە کۆتا سەرۆک وەزیرانی پێشووی ئێران بوو لە سەردەمی محەممەدڕەزا پەھلەوی، مامی باوکی ڕودی بەختیارە، و دووەم ژنی شا پەھلەوی، سورایا، پوری ڕودابە بوو.

لە تەمەنی ٢ ساڵیدا، خێزانەکەی لە شاری فرێسنۆی کالیفۆرنیاوە بەرەو لۆس ئانجلەس چوون. کاتێک ٥ ساڵان بوو خێزانەکەی گەڕانەوە بۆ ئێران و لەوێ پەروەردە کرا تا شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران. خێزانەکەی گەڕانەوە ئەمریکا کاتێک ڕودابە ١٧ ساڵان بوو. ئەو حەزی لە ئەسپ سواری بوو کە منداڵ بوو. خولیاکانی تر بریتی بوون لە: خلیسکانی سەر ئاو، شەختەی سەر بەفر، تێنس، یۆگا، تای کوان دو، و بۆیەکردن لە کاتە حەسانەوەیدا.

ڕودابە چووە زانکۆی کالیفۆرنیا لە لۆس ئانجلەس و تێیدا لە ساڵی ١٩٩٠ بەکالۆریۆسی زانستی لە زیندەزانی وەرگرت وەک سەرەتایەک بۆ بوون بە پزیشکی ددان. ئەو لە کۆلێژی ددانی زانکۆی نیویۆرک وەرگیردرا بەڵام وەک جاران مەیلی لێی نەبوو. دواتر لە بەشی بیناسازی زانکۆی ھارڤارد خوێندی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:بەختیاری
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
ئینید بلایتن

**ئینید بلایتن** (؛ ١١ی ئابی ١٨٩٧–٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٨) ژنە شاعیر، چیڕۆکنووس و نووسەری ئینگلیز بوو، کتێبەکانی زیاتر بۆ منداڵان بوون. بەرھەمەکانی لە پڕفرۆشترینەکانن لەوەتەی دەیەی سییەکان لە سەدەی بیستەم، تا ئێستا زیاتر لە ٦٠٠ ملیۆن لە کتێبەکانی ئەو فرۆشراون. ناوبانگی ئەو ھێشتا ماوەتەوە، کتێبەکانی بۆ ٩٠ زمان وەرگێڕانیان بۆ کراوە، تاکوو ئامارەکانی تەممووزی ٢٠١٨، بلایتن چوارەم نووسەرە کە کتێبەکانی بۆ زۆرترین زمان وەرگێڕانیان بۆ کرابێت. کتێبەکانی ئینید جۆراوجۆربوون، زیاتر لە بواری پەروەردەیی، مێژووی سرووشت، خەیاڵ، نھێنی و گێڕانەوەی ئینجیل بوون.

لە ساڵی ١٩٢٢، یەکەم کتێبی بەناوی چرپەی منداڵ (*Child Whispers)* بڵاوکردەوە، ئەم کتێبە ٢٤ لاپەڕەیی بوو کە چەند شیعرێکی لەخۆ گرتبوو.

کتێبەکانی ئینید ڕەخەیان لێگیراوە کە بابەتی خانەدان و نوخبەیی، سێکسیزم، ڕەگەزپەرستی ھەروەھا ترسان لە کەسانی بیانی و بێگانە لەخۆگرتووە. ھەموو ئەوانەش لەوکاتەبوون کە ژینگەری بەریتانیا لەدوای جەنگی جیھانیی دووەم پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینیبوو بەڵام کتێبەکانی ئینید بە بەردەوامیی لە پڕۆفرۆشترینەکان بووە تاکوو مردنی لە ١٩٦٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز
پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە ئینگلستان
پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧
کریستیانە نوسلاین ڤۆلھارد

**کریستیانە (جانی) نوسلاین ڤۆلھارد** (Christiane Nüsslein-Volhard؛ لە دایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٢) زانای گەشەپێدەری بایۆلۆجیی ئەڵمانییە، یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی نۆبێل. ئەو لە ساڵی ١٩٧٤ لە زانکۆی تونبنگین بڕواننامەی دکتۆرای وەرگرتووە، لەوێ لەسەر بابەتی کاریگەریی و بەرکەوتنی دی ئێن ئەی و پڕۆتین دەیخوێند. ئەو لە ماوەی ژیانیدا، کۆمەڵێک دکتۆرای شانازیشی پێبەخشرا لەلایەن کۆمەڵێ زانکۆوە، لەوانەش لە ساڵی ١٩٩٣ بوو لەلایەن زانکۆی ھارڤارد، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن زانکۆی پرینستۆن.

ئەو لە ساڵی ١٩٩١، خەڵاتی ئەلبەرت لاکسەری بۆ توێژینەوەی سەرەتایی پزیشکی بەدەستھێنا. دواتر لە ساڵی ١٩٩٥، لەپاڵ ھەریەکە لە ھەردوو زانای ئەمریکی ئیریک فیشاوس و ئێدوار لویس خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی وەرگرت، ئەمەش لە پای ئەو کار و توێژینەوەیان لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی جێنەتیکی لەسەر گەشەکردنی ئاولەمە.

لە ئیستادا کریستیانە لە بێبینھاوسن، بادن-ڤویرتمبێرگ لە ئەڵمانیا دەژی.

## سەرەتای ژیان
کریستیانە نوسلاین ڤۆلھارد لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٢ لە شاری ماگدێبورگ واتە پایتەختی پارێزگای ساکسۆنیا-ئەنھالت لە ئەڵمانیا لە دایکبوو. خێزانەکەیان لە سێ خووشک و برایەک پێکھاتبوون. باوکی کریستیانە تەلارساز بوو. سەرەتای ژیانی لە ناو ھونەردا گەورەبوو بەجۆرێک پەروەردە دەکرا کە تاکاوو «سەیری شتەکانی دەکرد و دەیانی ناسییەوە».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ئەندامی ڕێکخراوی ئەوروپی زیندەزانی گەردیلەیی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ
پۆل:ژنانی پسپۆڕ لە بۆماوەزانی
نۆرا ڕۆبێرتس

**نۆرا ڕۆبێرتس** (؛ لە دایکبووی ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٠) نووسەرێکی ئەمریکییە، زیاتر لە ٢٢٥ ڕۆمانی ڕۆمانسی نووسیوە.

نۆرا ناوی لە ٨٦١ حەفتە لە دە پڕفرۆشترین کتێبەکانی نیویۆرک تایمز ھاتووە، لە نێوانیادا ١٧٦ حەفتە ڕیزبەندی یەکەمینی وەک پڕۆفرۆشترین وەرگرتووە. تەنیا لە ساڵی ٢٠٠٥، دوانزدە ملیۆن لە کتێبەکانی فرۆشران. تا ئیستا ڕۆمانەکانی زیاتر لە ٥٠٠ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراون، ھەربۆیە بەیەکێک لە پڕۆفرۆشترین نووسەرانی جیھان دادەنرێت. بەشێک لە بەرھەمەکانی ئەو کراونەتە بەرھەمی فیلمی تەلەفزیۆنیی و شانۆ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:نووسەرانی ژنی خەیاڵی زانستی و فەنتازی
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی خەیاڵی زانستیی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:خەڵکی شاری سیلڤەر سپرینگ لە ویلایەتی میریلاند
دۆریس لێسینگ

**دۆریس مەی لێسینگ** (بە ئینگلیزی: Doris Lessing؛ ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩١٩ - مردووی ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣) ڕۆماننووسێکی بەریتانی-زیمبابۆیی بوو. یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی نۆبێل.

لە دیارترین ڕۆمانەکانی دۆریس بریتین لە *گژوگیاکە گۆرانی دەڵێ* (*The Grass Is Singing)* لە ساڵی ١٩٥٠*،* کۆڕۆمانی پێنج بەرگی *منداڵانی تووندووتیژی (Children of Violence)* لە ماوەی ساڵانی (١٩٥٢–١٩٦٩)، *کتێبی یادەوەرییە زێڕینەکە* (*The Golden Notebook)* لە ساڵی ١٩٦٢، تیرۆریستە باشەکە (*The Good Terrorist)* لە ساڵی ١٩٨٥، کۆڕۆمانی پێنج بەرگی (*Canopus in Argos)* لە ماوەی ساڵانی (١٩٧٩–١٩٨٣).

لە ساڵی ٢٠٠٧، لەلایەن ئەکادیمیای سوێدییەوە خەڵاتی نۆبێلی لە وێژە (ئەدەبیات) ی وەرگرت. ئەو بووە بەتەمەنترین کەس کە خەڵاتی نۆبێل لە وێژە وەربگرێت.

## ژیان
ئەو لە خێزانێکی بەریتانی لە کرماشان لە ساڵی ١٩١٩ دایکبووە. باوکی لە کاتی خزمەتەکانی لە سەردەمی جەنگی جیھانیی یەکەم، قاچێکی لە دەست دابوو، ھەر لەوکاتەدا لە لەندەن باوکی ئاشنای ژنی داھاتووی دەبێتە کە دایکی دۆریس بوو، دایکی پەرستیار بوو، لە کاتی پێکانەکەی باوکی ئەوا یەکتریان ناسیوە و بەھۆی تیمارەکانی ئەوەوە حاڵی باشتر بوو. دواتر دایک و باوکی چوونەتە ئێران، بۆ کارکردن لە بانکی شاھانەی ئێران. دۆریس تاکوو ساڵی ١٩٢٥ لە ئێران ژیاوە، ئەمەش دوای ئەوە خێزانەکەی ماڵیان گواستەوە بۆ ڕۆدسیای باشوور (زیمبابۆی ئێستا)، دۆریس تا ساڵی ١٩٤٩ لەوێ مایەوە، دواتر چووە لەندەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی بریتانی
پۆل:نووسەرانی ژنی خەیاڵی زانستی و فەنتازی
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز
پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
ڕیگۆبەرتا مەنچو

**ڕیگۆبەرتا مەنچو توم** (؛ لە دایکبووی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٥٩) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و فێمێنێستێکی گواتیمالایییە، یەکێکە لە ھەڵگرانی خەڵاتی نۆبێل. ئەو بە کار و چالاکییەکانی دەناسرێتەوە کە ژیانی خۆی تەرخانکرد بۆ بڵاوکردنەوە ھۆشیاریی لەبارەی مافەکانی خەڵکی ڕەسەن لە گواتیمالا لەکاتی شەڕی ناوخۆیی گواتیمالا (١٩٦٠ بۆ ١٩٩٦)، ھەروەھا بانگەشەی بۆ مافەکانی خەڵکی ڕەسەن دەکات لە ئاستی نێونەتەوەیی.

لە پای کارەکانیدا، ڕیگۆبەرتا مەنچو لە ساڵی ١٩٩٢ خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی وەرگرت بۆ ئەوکارانەی کە بۆ خەڵکی ڕەسەن کردبوونی، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی شازادەخاتوون ئەستوریازی ئیسپانی پێدراوە. لە پاڵ کارەکانی ئەوا بووەتە باڵیۆزی چاکەخوازی ڕێکخراوی یوونیسکۆ. ئەو بۆ ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی گواتیمالا لە ساڵانی ٢٠٠٧ و ٢٠١١ خۆی پاڵاوت، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٧ حیزبێکی چەپی سۆسیالیستی بەناوی ویناک دامەزراند، کە بە یەکەم حیزبی خەڵکی ڕەسەنی گواتیمالا دادەنرێت.

لە ساڵی ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی مەکسیک خەڵات و مێدالیای ڕێزلێنانی *ھەڵۆی ئەزتیک (Order of the Aztec Eagle)* پێبەخشرا لەپای کار و خزمەتەکانی. لە ساڵی ١٩٨٣، کتێبێکی لەسەر ژیانی خۆی لەژێر ناونیشانی *من، ڕیگۆبەرتا مەنچو* بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:فێمینیزم و مێژوو
پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
فەرموودەی مونکەڕ

**فەرموودەی مونکەڕ** بریتییە لەو فەرموودەیەی کە لە ڕشتەکەیدا کەسێک ھەبێت ھەڵەی بێمانا بکات، یان زۆر بێئاگا بێت، یان خراپەکاری لێدەرکەوتبێت. یان فەرموودەی مونکەڕ ئەو فەرمودەیەیە کە کەسێکی لاواز فەرموودەیەک بگێڕێتەوە بە پێچەوانەی کەسێکی جێی متمانە.

نموونە بۆ پێناسەی یەکەم: ئیمامی نەسائی و ئیبن ماجە دەڵێن (حدثنا أو زکیر یحیی بن محمد بن قیس، عم ھشام بن عروة، عن أبییە، عن عائشة رضی اللە عنھا قال: قال ڕسول اللە صلی اللە علییە وسلم "کلوا البلح بالتمر، فإن ابن آدم إذا أکلە غضب الشیطان"). واتا پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم دەفەرموێت «خورمای خراپ بە خورمای چاکەوە بخۆن، چونکە ئەگەر مرۆڤ وایکرد شەیتان توڕە دەبێت». ئیمامی نەسائی دەربارەی ئەبو زوکەیر دەڵێت (منکر الحدیث) بەم ھۆیەوە فەرموودەکە بووە بە فەرموودەیەکی مونکەڕ.

نموونە بۆ پێناسەی دووەم: ئیبن ئەبو حاتەم دەڵێت (حدثنا حُبَیِّب بن حبیب الزیات، عن أبی إسحاق، عن العیزار بن حریث، عن ابن عباس، عن النبی صلی اللە علییە وسلم قال "من أقام الصلاة، وآتی الزکاة، وحج البیت، وصام، وقری الضیف دخل الجنة"). واتا پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم دەفەرموێت "ھەر کەسێک نوێژەکانی بکات، و زەکاتی ماڵەکەی بدات، و حەجی ماڵی خوا بکات، و ڕۆژوەکانی بگرێت، و ڕێزی میوان بگرێت ئەوا دەچێتە بەھەشتەوە" ئەبو حاتەم دەربارەی ئەم فەرموودەیە دەڵێت" فەرموودەیەکی مونکەڕە، چونکە کەسانی جێی متمانە فەرموودەکەیان وەک فەرموودەیەکی مەوقوف لە ئەبو ئیسحاقەوە گێڕاوەتەوە. نەک وەک فەرموودەیەکی مەڕفوع."

= حوکمی فەرموودەی مونکەڕ =
فەرموودەی مونکەڕ یەکێکە لە فەرموودە زەعیفەکان. لەدوای فەرموودەی مەوزوع و فەرموودەی مەتڕوک خراپترین جۆری فەرموودەی زەعیفە. بەھیچ جۆرێک حوکمی شەرعی لە فەرموودەی مونکەڕ وەرناگیرێت.

= سەرچاوەکان =

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە