شەڕی دووەمی فاو

**دووەمین شەڕی فاو** (ھەروەھا ناسراو بە **ئۆپەراسیۆنی ڕەمەزانی پیرۆز**)، کە لە ١٧ی نیسانی ١٩٨٨ ڕوویدا، شەڕێکی گەورەی شەڕی ئێران و عێراق بوو. دوای شکستەکەیان لە یەکەم شەڕی فاو لە دوو ساڵ پێشتردا، سوپای تازە ڕێکخراوەی عێراق ئۆپەراسیۆنێکی گەورەی ئەنجامدا بۆ دەرکردنی ئێرانییەکان لە نیمچەدوورگەی فاو.

عێراقییەکان زیاتر لە ١٠٠ ھەزار سەربازیان لە پاسەوانی کۆماریی شەڕدیتوو کۆکردەوە. بەکارھێنانی چڕی چەکی کیمیایی بە خێرایی بەرگرییەکانی ئێرانی تێکدا، کە پێکھاتبوون لە ١٥ ھەزار خۆبەخشی بەسیجی ئێرانی. باڵی باشووری ھێرشەکە پێکھاتبوو لە فیرقەکانی مەدینە و بەغدای پاسەوانی کۆماری، کە ھێرشیان کردە سەر ھێڵەکانی ئێران و پاشان ڕێگەیان بە فیرقەی زرێپۆشی حەمورابی دا تێپەڕن و بەدرێژایی کەناراوەکانی باشووری نیمچەدوورگەکە بڕۆن و بچنە ناو خودی فاوەوە.

لە ھەمان کاتدا، فەیلەقی حەوتەمی سوپای ئاسایی عێراق بە فیرقەی ٧ی پیادە و فیرقەی ٦ی زرێپۆش ھێرشیان کردە سەر کۆتایی باکووری ھێڵەکە. لەکاتێکدا ھێرشی فیرقەی ٧ی پیادە گیری خوارد، فیرقەی ٦ی زرێپۆش ھێڵەکانی ئێرانیان بڕی، فیرقەی ١ی ئامێرساز (میکانیزە) پێشڕەویی کرد، و دواتر لە دەرەوەی فاو لەگەڵ فیرقەکانی پاسەوانی کۆماری یەکیان گرت. بەم شێوەیە نیمچەدوورگەکە لە ماوەی سی و پێنج کاتژمێردا کۆنترۆڵکرا، لەگەڵ دەستبەسەرداگرتنی بەشێکی زۆری کەرەستە و کەلوپەلەکانی ئێرانییەکان بە ساغی. لەم شەڕەدا عێراقییەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان چەکی کیمیاییان دژی ئێرانییەکان بەکارھێنا.

## پێشھاتەکان
دوای ھەڵمەتەکانی کەربەلا لە ساڵی ١٩٨٧، بەڵام پێش کۆتایی ھاتنی ھاوین، سوپای عێراق بە نھێنی دەستی کرد بە مەشقی مانۆڕەکان لە بیابانی پشت بەسرە. مەشقەکان چەندین فیرقەی سوپا و پاسەوانی کۆماری و مۆدێلی دروستکراوی زەبەلاحی ئەو ئامانجانەیان لەخۆگرتبوو کە عێراق بەتەمابوو لە ئێران وەریانبگرێتەوە.

شکستی ئێرانییەکان لە ھەڵمەتی کەربەلای ساڵی پێشتر، زیانی بە ھێزی مرۆیی، پێداویستییەکان و ورەی سوپای ئێران گەیاندبوو، لە ئەنجامدا ژمارەیەکی زیاتری ئێرانییەکان دژی شەڕەکە دەوەستانەوە. ئەمەش بەو مانایە بوو کە ھەوڵی کۆکردنەوەی ھێزەکانی سوپای ئێران بۆ ھێرشێکی نوێ دژی عێراق لە ساڵی ١٩٨٨دا شکستی ھێنابوو. ھەروەھا سەرکردایەتی سەربازی ئێران لە کۆنفرانسێکی گەورەی ستراتیژیدا بڕیاریان دابوو کە سوپای ئێران پێویستە دەست بکات بە مەشقپێکردنەوە و پڕچەککردنەوەی بەرفراوان بۆ ئەوەی شکستی بە عێراق بھێنێت، کە ئەمەش ڕەنگە تا ٥ ساڵ بخایەنێت. لە ئەنجامدا سوپای ئێران لە ساڵی ١٩٨٨دا ھەوڵی ھێرشکردنە سەر عێراقی نەدا. لە ھەمان کاتدا، بەھۆی دابینکردنی پێداویستییەکی زۆر لەلایەن ئەورووپا و یەکێتیی سۆڤیەتەوە، سوپای عێراق بە شێوەیەکی بەرفراوان خۆی پڕچەک کردبووەوە، و بووبوو بە چوارەم گەورەترین سوپای جیھان. سەرەڕای ئەوەش، ئەوان بڕیاریاندابوو لە دۆخی بەرگریدا بمێننەوە و بھێڵن ئێران خۆی لە ھێرشە تێچووزۆرەکاندا خوێنی لێبڕوات، کە تێیدا زۆربەی ئۆپەراسیۆنەکان بە شکست یان بنبەستبوونی شەڕ کۆتاییان دەھات و بەو ھۆیەوە نەیاندەتوانی ئەنجامی دڵخواز بەدەستبھێنن.

نیمچەدوورگەی فاو لە ساڵی ١٩٨٦ەوە لەژێر کۆنترۆڵی ئێرانییەکاندا بوو، کاتێک وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی گەورەی فەجری ٨، ھێرشێکی لەناکاویان کردە سەر نیمچەدوورگەکە.

گرتنی نیمچەدوورگەکە لەلایەن ئێرانییەکانەوە گورزێکی بەھێز بوو لە ناوبانگی عێراق، لەکاتێکدا ھەڕەشەی لە بەسرەش دەکرد لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە. سەددام حوسێن وەرگرتنەوەی نیمچەدوورگەکەی وەک پێشینەیەکی زۆر گرنگ دەبینی، و ژەنەڕاڵی عێراقی، ماھر عەبدولڕەشید بەڵێنی دا کە نیمچەدوورگەکە بگرێتەوە، تەنانەت تا ئەو ڕادەیەی کچەکەی خۆی بەناوی سەحەر پێشکەش بە قوسەیی کوڕی سەددام کرد بۆ ئەوەی دڵنیایی خۆی نیشان بدات. پلاندانان بۆ وەرگرتنەوەی نیمچەدوورگەکە زۆری نەخایاند پاش گرتنی لەلایەن ئێرانییەکانەوە دەستیپێکرد، و تا ڕادەیەکی زۆر بە نھێنی لەلایەن گرووپێکی بچووکی ٦ کەسییەوە ئەنجامدرا، کە خودی سەددام حوسێن بەشدارێکی سەرەکی بوو لە پرۆسەی پلاندانانەکەدا.

بۆ شەڕی دووەم، عێراقییەکان زیاتر لە ١٠٠ ھەزار سەربازیان کۆکردبووەوە، کە نزیکەی ٦٠٪یان لە پاسەوانی کۆماری بوون، لە بەرامبەر نزیکەی ١٥ ھەزار خۆبەخشی بەسیجی ئێرانی. فەرماندەیی عێراق پێشبینی ئەوەی دەکرد کە شەڕەکە چەند ھەفتەیەک بخایەنێت، بەڵام عێراق توانی تەنھا لە یەک ڕۆژدا و بە کەمترین زیان دەست بەسەر نیمچەدوورگەکەدا بگرێت، ئەمەش بەھۆی داڕمانی ھێزەکانی ئێرانەوە بوو. ئەم سەرکەوتنە سەرسووڕھێنەرە وای لە فەرماندەیی عێراق کرد بڕیار بدات شەڕە سەرەکییەکە فراوانتر بکات بۆ ھەڵمەتێکی ھێرشبەری گەورەتر دژی ئێران.

## شەڕەکە
پێش ھێرشکردنە سەر فاو، لەلایەن عێراقەوە ھێرشی چەواشەکاری لە باکووری عێراق ئەنجامدرا، بە بەکارھێنانی گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی، موجاھیدینی خەڵق، کە پشتیووانی لە عێراق دەکرد.

کاتی ھێرشەکە بە شێوەیەک ڕێکخرابوو کە ھاوکات بێت لەگەڵ سەرەتای مانگی پیرۆزی ڕەمەزان، و لەو کاتەدا کە ئێرانییەکان ھێزەکانیان ئاڵوگۆڕ پێدەکرد. کاتژمێر ٥:٠٠ی بەیانی، عێراق ھێرشێکی بەرفراوانی تۆپخانە و ئاسمانی بۆ سەر ھێڵەکانی پێشەوەی ئێران دەستپێکرد. بە یارمەتی وێنەی مانگە دەستکردەکانی ئەمریکا، ناوچە سەرەکییەکانی وەک ھێڵی دابینکردن، بنکەکانی فەرماندەیی، و کۆگاکانی تەقەمەنی، کەوتنە بەر زریانی غازی خەردەل و غازی دەماری سارین، ھەروەھا تەقەمەنییە باوەکان. بە بەکارھێنانی کۆپتەر، فەیلەقی ٧ی عێراق بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ ماھر ڕەشید بەرەو خوارەوەی ڕێڕەوی ئاوی شەتولعەرەب ڕۆیشتن و ڕێگای پشتەوەی ئێرانییەکانیان لە نیمچەدوورگەکەدا گرت.

یەکەکانی پێشڕەوی پاسەوانی کۆماری ھێرشەکەیان دەستپێکرد، و بەرەو خوارەوەی نیمچەدوورگەکە ڕۆیشتن لە دووری ٢١ میل لە باشووری ئوم قەسر. پێش ھێرشەکان چەندین بۆردوومانی چەکی کیمیایی کرابوون، کە بووە ھۆی کوشتن و/یان نەخۆشخستنی زۆربەی ھێزە ئامادەنەکراوەکانی ئێران لە نیمچەدوورگەکەدا. مەزەندە دەکرێت زیاتر لە ١٠٠ تۆن ماددەی کیمیایی بەکاربھێنرابێت. فەیلەقی سێیەم بەرەو خوارەوەی نیمچەدوورگەی فاو ڕۆیشتن، لەکاتێکدا ھێزە تایبەتەکانی عێراق بەناو زۆنگاوەکاندا پێشڕەوییان دەکرد. لە ھەمان کاتدا، پیادەی ھێزی دەریایی عێراق ھێرشی ئاوی و وشکانییان کردە سەر نیمچەدوورگەکە و لە پشتی ھێڵەکانی بەرگریی ئێرانەوە دابەزین. بە خێرایی بەربەستە ئاوییە ئاڵۆزەکانی ئێران و تەلبەندە دڕکاوییەکانیان تێکشکاند. عێراق لەکاتی پاککردنەوەی کێڵگە مینەکانی نیمچەدوورگەکەدا ھەندێک زیانی گیانی بەرکەوت، بەڵام دوای ٣٥ کاتژمێر لە ھێرشەکە، شارۆچکەی فاوی کۆنترۆڵ کرد.

لەکاتی شەڕەکەدا ئێرانییەکان بە تەواوی تووشی سەرسووڕمان بوون، و نەیانتوانی ھێزەکانیان کۆبکەنەوە بۆ ھێرشی پێچەوانە. لەڕووی ژمارەی پیادەوە ٦ بەرامبەر ١ لە کەمی نەدا بوون و بە کردەوە ھیچ زرێپۆشێکیان نەبوو. زۆربەیان، ئەگەر ھەمووشیان نەبن، بەھۆی بۆردومانی بەکۆمەڵی چەکی کیمیایی عێراقەوە کوژران یان نەخۆش کەوتن. لە سەرەتادا بە سەرسەختی شەڕیان کرد، بەڵام دواتر دەستیان بە پاشەکشە کرد. فڕۆکە جەنگییەکانی عێراق دوو پردی سەرئاوکەوتوویان لە کۆی سێ پرد بۆمبەباران کرد کە بەسەر شەتولعەرەبدا دەپەڕینەوە، ئەمەش پشێویی لەنێو ئێرانییەکاندا دروست کرد. کەمتر لە دوو ڕۆژ دوای ھێرشەکە، ئێرانییەکان لە نیمچەدوورگەی فاو دەرکران.

## دەرئەنجامەکان
لە ماوەی ٣٥ کاتژمێر لە شەڕەکەدا، ئاڵای عێراق لەسەر شارۆچکەی فاو ھەڵکرا. لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا، سەرجەم ھێزەکانی ئێران کوژران یان لە نیمچەدوورگەی فاو دەرکران، و ڕزگاربووەکان لە ڕێگەی تەنھا یەک پردی سەرئاوکەوتووی ماوەوە پاشەکشەیان کرد. ئەم ڕۆژە لە سەرتاسەری دەسەڵاتی سەددامدا لە عێراق وەک ڕۆژی ڕزگارکردنی فاو ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرا. عێراقییەکان زۆر بە باشی پلانیان بۆ ھێرشەکە دانابوو. پێش ھێرشەکە سەربازە عێراقییەکان دژەژەھریان بۆ غازی ژەھراوی بەخۆیان دا بۆ ئەوەی خۆیان بپارێزن لە کاریگەریی چڕیی غازەکە. بەکارھێنانی قورس و جێبەجێکردنی باشی چەکی کیمیایی ھۆکاری یەکلاکەرەوە بوو لە سەرکەوتنی عێراقدا. زیانەکانی عێراق کەمێک زیاتر بوو لە ١٠٠٠ کەس.

ھێرشەکە ھاوکات بوو لەگەڵ ھەمان ڕۆژ کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (کە لەو کاتەدا بە شێوەیەکی نافەرمی ھاوپەیمانی عێراق بوو) ئۆپەراسیۆنی «پرەینگ مانتیس»ی بۆ سەر ئێران دەستپێکرد، و ھێزی دەریایییەکەیانی لەناوبرد. ئەم لێدانە دوو لایەنەیە کاریگەرییەکی سەختی لەسەر ئێران ھەبوو.

بۆ سەرسووڕمانی ئێرانییەکان، لەباتی ئەوەی عێراقییەکان ھێرشەکە ڕابگرن، بەردەوام بوون لە پێشڕەوییەکانیان و ھێزێکی نوێ ھێرشی کردە سەر پێگە ئێرانییەکانی دەوروبەری بەسرە. دوای ئەمە، بە ھەستکردن بە لاوازیی ئێرانییەکان، عێراقییەکان ھێرشێکی بەردەوامیان دەستپێکرد بۆ دەرکردنی ئێرانییەکان لە سەرتاسەری باشووری عێراق.

یەکێک لە سەرکەوتووترین تاکتیکەکانی عێراق، ھێرشی «یەک-دوو» بوو بە بەکارھێنانی چەکی کیمیایی. لە ڕێگەی تۆپخانەوە، ھێڵەکانی پێشەوەی ئێرانیان پڕ دەکرد لە غازی سیانید و غازی دەمار کە بە خێرایی بڵاو دەبوونەوە، لەکاتێکدا غازی خەردەل کە کاریگەرییەکەی زیاتر دەمایەوە لە ڕێگەی فڕۆکەی جەنگی و مووشەکەوە ئاراستەی ھێڵەکانی دواوەی ئێران دەکرا، بەمەش «دیوارێکی کیمیایی»یان دروست دەکرد کە ڕێگەی لە گەیشتنی ھێزی پاڵپشتی دەگرت.

ئەم جەنگە سەرەتای کۆتایی ھاتنی شەڕی ئێران و عێراق بوو. تا کۆتایی شەڕەکە، عێراقییەکان توانیبوویان شکستی گەورە بە ھێزەکانی ئێران لە ناوخۆی عێراقدا بھێنن، و سەلماندیان کە دەتوانن جارێکی دیکە ھێرش بکەنە سەر ئێران، کە بەڵگەش بۆ ئەوە دوایین ھێرشیان بوو کە شارۆچکەی دێھلۆرانیان گرت کە ٣٠ کیلۆمەتر لە سنوورەوە دوورە و دەکەوێتە ناو پارێزگای ئیلامی ئێرانەوە. سەرکردایەتی ئێران درکیان بەوە کرد کە ناتوانن لە شەڕەکەدا سەرکەون و لە ئەگەری دووبارەبوونەوەی ھێرشێکی گەورەی عێراقدا ناتوانن بەرگری لە خاکی ئێران بکەن کە تێیدا دەرکردنی عێراقییەکان بۆ جاری دووەم مەحاڵ دەبێت، و زانیان کە زیانێکی زۆری ئابووری و ماددییان بەرکەوتووە، بۆیە ئاگربەستیان قبوڵ کرد.

## سەرچاوەکان