open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەلاحەددین خەدیو

**دوکتۆر سەلاحەددین خەدیو**، لە دایک بووی ساڵی ١٣٥٢ی هەتاوی لە شاری مەهابادە، دوکتۆرای دەرمان‌سازی لە ساڵی ١٣٨٢ لە زانستگای پزیشکی تەورێز تەواو کردووە. مودیر مەسئولی گۆڤاری خوێندکاری "ڕوانگە" بووە کە لە نێوان ساڵەکانی ١٣٧٩ تا ١٣٨٢ لە زانستگای پزیشکی تەورێز دەردەچوو هەروەها لە حەوتەنامەکانی پەیامی کوردستان و ڕۆژھەڵات بەشدار بووە.

دوکتۆر خەدیو وەک ڕەخنەگر و چاودێری سیاسی دەیان وتار و لێکدانەوەی لە ڕۆژنامە و سایتەکان‌دا بڵاو کردۆتەوە.

## سەرچاوە
* گۆڤاری فەرھەنگی، کۆمەڵایەتی و ئەدەبی ھەژێن، ساڵی شەشەم، ژمارەی ھەشتەم، جۆزەردانی ١٣٩٢ هەتاوی

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
کەمال سونال

**کەمال سونال** (بە تورکی : kamal sunal)(ماوەی ژیان:١١ی تشرینی دووەمی ١٩٤٤ تاکوو ٣ی تەمموزی ٢٠٠٠ لە گەشتی فڕۆکە لەنێوان ئەستەمبۆل و تڕابزۆن )، کەسایەتی ئەکتەری تورکی و مامۆستای کۆمێدیای تورکی بوو، لە زۆربەی فیلمەکانیدا سونال بە کارەکتەری شەعبان دەناسرێت، کەمال لە فیلمەکانی (Hababam Sınıfı) و (Davaro) و (Kapıcılar Kralı) بە جیھان و تورکیا ناسرا ، کەمال سونال کە لە مەلەدیی باکووری کوردستان لەدایکبووە بەڕەچەڵەک کوردە بەڵام زمانی کوردی نەدەزانی و بەرهەمەکانی بەزمانی تورکی بوون.کەمال خاوەنی کچێک و کوڕێ بوو بەناوەکانی  ئزۆ و عەلی کەعەلی وەک کەمال بوو بەئەکتەر.

پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری پرتەقاڵی زێڕین
میکانیزم

میکانیزم ئامێرێکە بۆئەوە دروستکراوە تا ھێزێکی داخڵکراو و جووڵەیەک بگۆڕێت بۆ کۆمەڵە ھێز و جووڵەیەکی خوازراو. میکانیزم بە گشتی لەم بەشانە پێکدێت:

# پێکھاتەی جووڵاوی وەکو میکانیزمەکانی ددانە و کۆمەڵە ددانە، پشتێن و زنجیر، کام و دواکەوتەکەی.
# پێکھاتەیەکی میکانیکی بۆ گواستنەوەی جووڵە کە بە ئینگلیزی پێی دەوترێت Linkage.
# ئامێری لێخشاندنی وەکو ئیستۆپ و کلاج.
# پێکھاتەی لەخۆگرتن وەکو چوارچێوە frame و بڕغۆ و بۆڵبرین و سپرینگ و چەورکەر و سەگڵاو.
# چەندین جۆری پێکھاتەی مەکینەیی تایبەت وەکو سپلاین و زمانە و دەرزی و کلیل.

زانای ئەڵمانی ڕێولیەوکس بەم شێوەیە پێناسەی میکانیزمی کردووە:
میکانیزم کۆمەڵە پێکھاتەیەکی پێکەوەلکاوە بۆ جێبەجێکردنی چەند کردارێک کە ئیشێک یان جووڵەیەکیان بە دوادادێت. میکانیزم بە زۆری لە نێوان دوو تەنی بەرگریکار لەژێر کاریگەری ھێزێکدا کە دەخرێتە سەریان ڕوودەدات. ھەندێک جار ئەم دەستەواژەی میکانیزمە لە بواری نازانستیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە کارلێککردنێک کە لە بابەتێکی تردا باسی دەکەین.

## سەرچاوەکان


پۆل:مەکینەکان
میکانیزمی جنێڤ

میکانیزمی جنێڤ یان مۆتۆڕی جنێڤ (بەئینگلیزی: Geneva drive) ھەندێ جاریش پێی دەوترێت خاچی ماڵتایی Maltes cross  میکانیزمێکی ددانەیی یە کە خولانەوەیەکی بەردەوام دەگوازێتەوە بۆ جووڵەیەکی خولانەوەی شارراوە. وییلە خولێنەرەوەکە دەرزیەکی ھەیە کە دەچێتە ناو قڵیشێکی وییلە خولێنراوەکەوە و بەمە یەک ھەنگاو دەیخولێنێتەوە. وییلە خولێنەرەوەکە دیسکێکی بلۆککردنی بازنەیی بەرزتریشی ھەیە کە وییلە خولێنراوەکە لە شوێنی خۆیدا جێگیر دەکات لە نێوان ھەنگاوەکاندا.

## مێژوو

ناونانی جیھازەکە بە میکانیزمی جنێڤ دەگەڕێتەوە بۆ نموونەی کاتژمێرێکی میکانیکی کە لە شاری جنێڤ لە سویسرا ھەبوو کە لەو کاتەدا جنێڤ پێشکەتنی لە پیشەسازی دروستکردنی کاتژمێردا ناوبانگی پەیدا کردبوو. میکانیزمی جنێڤ پێشی دەوترێت خاچی ماڵتایی میکانیکی بەھۆی ئەوەی شێوەکەی وەکو ئەو وایە (بەپێیەی خاچی ماڵتایی قەبارەکەی بچووکە) ئەمە وەیە کە لە میکانیزمی جنێڤدا بەدی دەکرێت کە پێکدێت لە وییلێکی بچووک کە چوار باڵی ھەیە و توانای بەرگەگرتنی ھێزی میکانیکی قورسی نیە، ھەر لەبەرئەوەیە کە لە دروستکردنی کاتژمێردا سوودی لێوەردەگیرێت.

## بەکارھێنان
ئەم میکانیزمە زۆر لە سینەمادا بەکاردێت، یەکێک لە بەکارھێنانەکان لێرەدا لە پرۆجێکتەری ڕووناکیدایە: فلیمەکە بەبەردەوامی بەناو پرۆجێکتەرەکەدا ناڕوات. لەجیاتی ئەوە فلیمەکە دیمەن بە دیمەن پێش دەخرێت، ھەر دیمەنێک لە پێش عەدەسەکەدا دەوەستێت بۆ ماوەی ٢٤/١ چرکە. میکانیزمی جنێڤ بۆ ژمێرەری میکانیکی و ژمێرەری ماوەی بڕڕاو وەکو پێوانی خێرایی سەیارە و ژمێرەری ئاو و کارەبا و غازیش سوودی لێوەردەگیرێت.

## بەستەری دەرەکی
* https://web.archive.org/web/20160314060327/http://kmoddl.library.cornell.edu/tutorials/10/
کەماڵە

**کەماڵە** (Kemalle، ) دێیەکە لە گوندستانی ھەورامان تەخت، لە ناوچەی ھەورامانی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی کەماڵە بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٦٦٦ کەس لە ١٦٠ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ھەورامان تەخت
* ناوچەی ھەورامان
* شارستانی سەوڵاوا

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
نسەنار

**نسەنار** (Nisenar، ) دێیەکە لە گوندستانی بێساران، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی نسەنار بە شێوەزاری ھەورامی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٣٥٤ کەس لە ١٢٠ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی بێساران
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا
* شارستانی سەوڵاوا

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
مەزرا (ڕوونکردنەوە)

* مەزرا، مەھاباد، ناوی گوندێک لە شارستانی مەھاباد
* مەزرا، ئالانی سەردەشت، ناوی گوندێک لە گوندستانی ئالانی شارستانی سەردەشت
* مەزرا، گەورکی نەڵێنی سەردەشت، ناوی گوندێک لە گوندستانی گەورکی نەڵێنی شارستانی سەردەشت
دێگە، سەردەشت

**دێگە** (Dêge، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠ کەس لە ١٧٩ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مڵکاری
* ناوچەی وەزنێ
* شارستانی سەردەشت

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
سەید قوڵی کشاوەرز

**سەید قوڵی کشاوەرز** (١٣١٧ لە گوندی لاڵەوەنی شارستانی مایەشتی ڕۆژھەڵاتی کوردستان- ) مامۆستای ئاوازی کوردیی ھۆرەیە. زۆربەی بەیتەکانی کە سەید قوڵی کشاوەرز دەچڕێت ھی خۆیە و کشاوەرز مامۆستای ھەڵبەستبێژش دێت بە ئەژمار. کشاوەرز ھێشتا لە ئاواییی باوانی خۆی دەژێت و بە وەرزێری ژیان دەکات.

## ژیان
سەید قوڵی کشاوەرز لە ساڵی ١٣١٧ لە گوندی لاڵەوەن لە شارستانی مایەشت سەر بە پارێزگای کرماشان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بووە. لە سەردەمی نوێگەنجی دڵبەستە بە ئاوازی ھۆرە بوو. ساڵ ١٣٣٩ چوو بۆ سەربازی و دوو ساڵ پاش لەوە دیسان ھات بە ئاواییی لاڵەوەن و سەرقاڵی کاری وەرزێریی خۆی بوو. سەید قوڵی ٧ منداڵی ھەیە کە یەکێکیان کچە و ئیستایش ھەر لە ئاواییی خۆی ژیان دەکات. لە ساڵی ١٣٨١ی ھەتاوی کتێبێک سەبارەت بە ژیان و ھەڵبەستەکانی سەید قوڵی چاپ کراو کە لە نێوی لەگەڵ سەید قوڵی وەتووێژ کراوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## کتێبناسی
* سادقی، ڕەحمەتوڵڵا، *ھاژە* (وەتوویژێک لەگەڵ مامۆستای ئاوازی ھوورەی کوردستان سەید قوڵی کشاوەرز) (بە فارسی)، تاران: پەخشانگەی گوفتمان، ١٣٨١.

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری
حەماس

**بزووتنەوەی بەرگریی ئیسلامی** () ناسراو بە **حەماس** () بزووتنەوەیەکە کە بە ناوی پاراستنی فەلەستینییەکان کارەکانیان بەڕێوە دەبەن. ئەم بزووتنەوەیە لەسەر دەستی شێخ ئەحمەد یاسین و کۆمەڵێک لە سەرکردەکانی تری کۆمەڵەی برایانی موسوڵمانی فەلەستینی و بەشێک لە بانگخوازانی جیھانی ئیسلامی کە لە ٦ی کانوونی یەکەم ساڵی ١٩٨٧ ڕایان گەیاند.
حەماس بزووتنەوەیەکی جیھادی و ھەڵگری بیری کۆمەڵەی برایانی موسوڵمانە و ئامانجی ڕزگارکردنی خاکی فەلەستینە لەژێر دەستی ئیسرائیل. چونکە ئەم بزووتنەوەیە پێ وایە جوولەکەکان ھیچ مافێکی مێژووییان نییە لەسەر خاکی فەلەستین ، بەڵکو پێیان وایە دروستکردنی دەوڵەتی ئیسرائیل ھەوڵێکە بۆ داگیرکردنی وڵاتانی عەرەبی.

ساڵی ١٩٨٧ دوای سەرھەڵدانی ئینتیفازەی یەکەم دژی ئیسرائیل، حەماس لەلایەن مەلا و چالاکوانی فەلەستینی ئەحمەد یاسین دامەزرا. لە موجامەی ئیسلامییەکەیەوە سەریھەڵدا کە لە ساڵی ١٩٧٣ لە غەززە وەک ڕێکخراوێکی خێرخوازی ئیسلامیی کە پەیوەندی بە ئیخوان موسلیمینەوە ھەبوو دامەزرابوو. حەماس لە کۆتایییەکانی نەوەدەکاندا زیاتر بەشداری لە ململانێی ئیسرائیل و فەلەستینی کرد؛ دژی نامەکانی دانپێدانانی یەکتری ئیسرائیل-فەلەستین و ھەروەھا ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ بوو، کە فەتح دەستبەرداری «بەکارھێنانی تیرۆر و کردەوە توندوتیژییەکانی دیکە» بوو؛ و دان بە ئیسرائیلدا بنێن لە پێناو چارەسەری دوو دەوڵەتیدا. حەماس بەردەوام بوو لە داکۆکیکردن لە بەرخۆدانی چەکداری فەلەستین، لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی فەلەستین لە ساڵی ٢٠٠٦دا سەرکەوتنی بەدەستھێنا، زۆرینەی دەنگی لە ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بەدەستھێنا، و دوای شەڕێکی ناوخۆ لە ساڵی ٢٠٠٧ کۆنترۆڵی کەرتی غەززەی لە فەتح وەرگرت. لەو کاتەوە غەززەی وەک دەوڵەتێک بە دەمری واقیع و بە خۆسەپاندن و بە شێوەی یەک حیزبی بەڕێوەیبردووە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## بەستەرە دەرەکییەکان

* سایتی جەزیرە نێت
* ناوەندی فەلەستینی بۆ ڕاگەیاندن
* ھەواڵەکان دەربارەی حەماس
* ماڵپەری فەرمی حەماس

پۆل:فەلەستین
پۆل:حیزبە ئیسلامیەکان
پۆل:حیزبەکانی فەلەستین
پۆل:ئیسلامیزم
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:گرووپە یاخییەکان کە چالاکانە ناوچەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن
پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:حەماس
پۆل:ئوسوڵیەتی ئیسلامی
شێخ حسامەدین نەقشبەندی

**شێخ محەممەدعەلی** ناسراو بە **شێخ حسامەدین** (١٨٦١، تەوێڵە - ١٩٣٩، باخەکۆن) کوڕی گەورەی شێخ محەممەدی بەھائەدین کوڕی شێخ عوسمان سیراجەدینی یەکەمی تەریقەتی نەقشبەندییە.
دایکی تەیبە خاتوونە کە لە بنەماڵەی مەلا ئەبووبەکری چۆڕییە. لە منداڵیدا لە تورجان وانەی ئایینی دەخوێنێت و لای شێخ بەھائەدین فێری عیرفان و دین دەبێت. ساڵی ١٨٨١ پاش مەرگی شێخ بەھائەدین زۆربەی خلیفەکانی شێخ سیراجەدین و شێخ بەھائەدین وەک جێنشین لەگەڵیدا بەیعەت دەکەن و شێخ حسامەدین دەگەڕێتەوە بۆ تەوێڵە و لەوێ ڕێبەرایەتی تەریقەتی نەقشبەندی لە ھەوراماندا دەکات.

## ئەمانەش ببینە
* نەقشبەندی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
پۆل:مردووانی ١٩٣٩
پۆل:نەقشبەندی
پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە
عوسمان سیراجەدینی یەکەم

**شێخ عوسمان سیراجەدینی یەکەم** (١٧٨١- ١٨٦٧) شێخی گەورەی تەریقەتی نەقشبەندی بووە لە ناوچەی ھەورامان. شێخ عوسمان جێنشینی مەولانا خالیدی نەقشبەندی بووە.

## کوڕەکانی
شەش کوڕی ھەبووە:
* عەبدولحەکیم
* مەعرووف
* محەممەد بەھائەدین
* عبدولڕەحمان
* عومەر
* ئەحمەد

## ئەمانەش ببینە
* نەقشبەندی

## سەرچاوەکان

پۆل:نەقشبەندی
مێھرداد فەلاح

**ئەحمەد باقێری پوور فەلاح** ناسراو بە **مێهرداد فەلاح** (١٩٦٠-لاهیجان) شاعیر، ڕخنەگر و وەرگێڕی ئێرانیە. هەتا ئێستا نۆ کتێبی لەچاپداوە.

## کتێبەکان
* کۆشێعری هاوبەش لەگەڵ جەعفەر خادم بێ ناومی (تعلیق-یادآوری ها) لە سالی ١٩٨٤
* "این خوابِ پر از پرتگاه" ١٩٨٩
* "در بهترین انتظار" ١٩٩٢
* "چهار دهان و یک نگاه" ١٩٩٧
* "دارم دوباره کلاغ می‌شوم" ١٩٩٩
* "از خودم" ٢٠٠١
* "بریم هواخوری" ٢٠٠٨
* وەرگێڕانی کتێبی "لوورە" بەناوبانگترین شێعری ئەلێن گینزبێرگ بە هاوکاری فەرید قەدەمی ٢٠١٠
* "مانیفست اسب" ٢٠١٤

## سەرچاوە
جوومپا لاھیری

**جوومپا لاھیری** ڕۆماننووسی بەناوبانگی ئەمریکی لە ڕەگەزی ھیندیە. لاھیری بە ھۆی نووسینی چەندین کورتەچیرۆک ناوی دەرکرد و لە ساڵی ٢٠٠٠ی زایینی بە خاوەنی خەڵاتی پولیتزەر بوو. تا ئێستا فیلمێک لە کتێبەکانی ئەو دەرھاتووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئەمریکی
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
بەرگەنەگرتنی لاکتۆز

**بەرگەنەگرتنی لاکتۆز** بریتییە لە نەتوانینی ھەرسکردنی لاکتۆز، کە ئەمیش شەکرێکە لە شیر و خۆراکەکانی تری وەک بەرھەمە شیرەمەنییەکاندا ھەیە، دەبێتە ھۆی دروستبوونی کاریگەری لاوەکی لە جەستەی مرۆڤدا.
نەتوانینی ھەرسکردنی لاکتۆز بەھۆی کەمی ئەنزایمی لاکتەیزەوە ڕوو دەدات، نەبوونی ئەم ئەنزایمە لە منداڵی شیرەخۆرەدا دەبێتە ھۆی ئەوەی خواردنەوەی شیری دایکی لێ قەدەغە بکرێت.

## نیشانەکان
نیشانەکانی بەرگەنەگرتنی لاکتۆز بریتین لە ھەڵئاوسانی ورگ، گازات، گرژبوونی ماسولکەکان، سکچوون، ھێڵنج و ڕشانەوە.

## ھۆکارەکان
ھۆکارەکانی بەرگەنەگرتنی لاکتۆز بەھۆی کەمی ئەنزایمی لاکتەیزەوە ڕوودەدات کە لەوانەیە بۆماوەیی یان ژینگەیی بن.

پۆل:شیر
پۆل:ھەستیارییەکان
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
لاکتۆز

وێنۆک|ساختمانی لاکتۆز

**لاکتۆز** یاخود **شەکری شیر** شەکرێکی دووانییە پێکهاتووە لە یەکگتنی هەردوو جۆر شەکری تاکی گلووکۆز لەگەڵ گالاکتۆز کە لە شیردا دەدۆزرێتەوە. لاکتۆز ڕێژەی ٪٢-٨ی کێشی شیر پێک دەهێنێت.

## پەڕاوێز

پۆل:شیر
پۆل:نیشاستە
پۆل:شەکرەکان
کوردستانی سوور

**کوردستانی سوور** (، ، ) وەک یەکەیەکی بەڕێوەبەرایەتیی کوردی لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٢٣ تا ١٩٢٩ دادەنرێت؛ زمانی سەرەکی کوردی زاراوەی کرمانجی بوو، و ناوەندەکەشی شاری لاچین بووە. لە ٣٠ی ئایار تا ٢٣ی تەممووزی ١٩٣٠ **ئۆکروگی کوردستان** بۆ ماوەیەکی کورت شوێنی گرتەوە.
 
## مێژوو
ئەو ناوچەیە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستانی گەورە. بەگوێرەی نەخشەی ئێستا دەکەوێتە نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان کە تاوەکو ئێستاش کێشەیەکی زۆری لەسەرە. شەڕێکی گەورە لەسەر ئەم ناوچەیە لە ساڵانی ھەشتاکان بۆ نەوەدەکان لە نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان دروست بوو کە ھەر یەکێک لەم وڵاتانە خۆی بە خاوەنی دادەنێت، لەم شەڕەدا زیاتر لە ٣٠ ھەزار سەرباز لە ھەردوولا کوژرا.

بە گوێرەی سەرژمێری ساڵی ١٩٢٦ لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە ژمارەی دانیشتووانی کوردستانی سوور ٥١٫٢٠٠ بووە. ڕێژەی دانیشتووانی کورد ٧٣٬٧٪ بووە و ڕێژەی ٢٦٬٣٪ ئازەربایجانی بووە. دوای ئەم سەرژمێرییە.

## ژیاندنەوە

لە ساڵانی ١٩٩١‒١٩٩٢ ھەندێک چالاکی بۆ دووبارە دامەزراندنەوەی کوردستانی سوور لەژێر ناوی **کۆماری کوردیی لاچین** ھاتە ئاراوە، بەڵام سەری نەگرت. وەکیل مستەفایێڤ کەسێک بوو کە لە ئەو سەردەمەدا لەلایەن ڕووسیا و ئەرمەنستانەوە بۆ دووبارە دامەزراندنی کوردستانی سوور دەستنیشان کرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٩
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٣
پۆل:یوزدەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پیریمیدین

وێنۆک|پیریمیدینێک

**پیریمیدین** (ئینگلیزی: Pyrimidine) بریتییە لە تفتی نایترۆجینیی پێکھاتە تاک ئەلقەیی، یەکێکە لە دوو جۆرە سەرەکییەکەی تفتە نایترۆجینییەکان، لە ئاڕ ئێن ئەی و دی ئێن ئەی ھەیە، ئەوانیش سایتۆسین و سایمین یان یۆراسیلن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
ئیبن وەحشیە

**ئیبن وەحشیە** یان **ئیبنو وەحشیە** () زانای موسڵمانی خەڵکی عێراقە کە لە سەدەی سێھەمی کۆچیدا ژیاوە. ئەو زانایە ھەندێک نووسراوەی لە کیمیا، ڕوەکناسی و مێژوودا لێ بە جێ ماوە. سەبارەت بە ژیانی ئیبنو وەحشیە زانیاری زۆر کەمە و تەنانەت کۆمەڵێک لە مێژووزانان لە بوونی ئەودا گومانیان کردووە.

## ئەلفوبێی کۆنی کوردی لە زمانی ئیبنو وەحشیەوە
ئیبن وەحشیە لە کتێبی *شوق المستھام فی معرفة رموز الأقلام*دا ئەلفوبێ کۆنەکانی وەکوو ھیندی، یۆنانی، کەلدانی و کوردی و فارسیی کۆ کردوەتەوە. لەم کتێبەدا ئەو ئەلفوبێیەک بە ناوی ئەلفوبێی کوردی دەناسێنێ کە سی و حەوت پیتی ھەیە و دەڵێ کە کوردان لە سەردەمانی کۆندا بەو ئەلفوبێیە نووسیویانە. ئەلفوبێی مادەکان ٣٦ پیت بووە و ئەوەی کە دڵنیای دەکات کە ئەم ئەلفوبێیە میدی/کوردی بووە ئەوەیە کە لە سەدەی نۆیەمی زایین و لە کتێبی ئیبن وەحشیە کە سەبارەت بە ئەلفوبێ دێرینەکانی جیھان دایناوە، لەوێدا ئاماژە بە ئەلفوبێی کوردی کراوە وەک یەکێک لە ئەلفوبێ دێرینەکان و شانبەشانی ئەلفوبێی یۆنانی و میسری کۆن خستوویەتە ڕوو. ئەو ئەلفوبێ کوردیە ٣٧ پیت بووە. واتە لە ڕووی ژمارەوە ئەلفوبێ کوردیەکەی سەدەی نۆیەمی زاینی ھاوبەشە لەگەڵ ئەلفوبێی میدەکان، لە کاتێکدا لە ھەمان کتێبدا ئەلفوبێی فارسەکان تەنھا ٢٨ پیتە، واتە ئەو ئەلفوبێیەی کە فارسی کۆنی پێ نووسراوە، لە ڕووی ژمارەوە لەگەڵ ئەلفوبێی فارسی سەدەی نۆیەمی زاینیدا نەگونجاوە.

## بەرھەمەکانی ئیبن وەحشیە
# کتاب طرد الشیاطین
# کتاب السحر الکبیر
# کتاب السحر الصغیر
# کتاب الأصول الکبیر
# کتاب الأصول الصغیر
# کتاب شوق المستھام فی معرفة رموز الأقلام
# وەرگێڕانی کتاب الفلاحة النبطیة وکاتب ھذا الکتاب یدعا قوثامی

## سەرچاوەکان
* [کەوانە](http://www.kawanakurd.com/(X(1)A(W35f5NDkzwEkAAAANWRmZDc3MmYtNjY5MS00OWU3LThjMWQtYjRiM2IwZDhmNzAzQmoNFWZr8_WuEd_i0GEFkfPIysQ1))/Article_Detail.aspx?articleid=218&autherid=138&AspxAutoDetectCookieSupport=1)
* ئافتاب

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:نووسەرانی عەرەب
پەرچەپێدانەوەی ئەرێنی

وێنۆک|پەرچەپێدانەوەی ئەرێنی

**پەرچەپێدانەوەی ئەرێنی** (ئینگلیزی: Positive feedback) لە زیندەزانیدا، میکانیزمێکە، دەرپەڕینی ھۆڕمۆنی یەکەمی دەرپەڕاندنی ھۆڕمۆنەکانی دیکە وریادەکاتەوە، یان ماددەکانی دیکە.  ئەوانیش دەبنە ھۆی بەردەوامبوونی دەرپەڕاندی ھۆڕمۆنی یەکەمی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
پەرچەپێدانەوەی نەرێنی

وێنۆک|پەرچەپێدانەوەی نەرێنی

**پەرچەپێدانەوەی نەرێنی** (ئینگلیزی: Negative feedback) لە زیندەزانیدا، میکانیزمی ھاوسەنگیی ناوەکییە، کە تێیدا ھەنگاوێک لە زنجیرە ڕووداوەکاندا، ھەنگاوی یەکەمی ئەو زنجیرەیە دەوەستێنێت.
بۆ نموونه‌ كاتێ خه‌ستی هۆرمۆنی ثایرۆیده‌ ڕژێن كه‌م ده‌كات ژێر لانك وریا ده‌بێته‌وه‌ هۆرمۆنێك ده‌رده‌دات پێی ده‌ڵێن هۆرمۆنی ده‌رپه‌ڕاندنی هانده‌ری ثایرۆیده‌ ڕژێن (TRH)ئه‌و هۆرمۆنه‌ ده‌ڕوات بۆ پلی پێشه‌وه‌ی ژێر مێشكه‌ ڕژێن هانیده‌دات بۆ ده‌ردانی TSH له‌ خوێندا.TSH سایرۆیده‌ ڕژێن هانده‌دات بۆ ده‌ردانی هۆرمۆنه‌كانی ثایرۆیده‌ ڕژێن ،كاتێ خه‌ستی هۆرمۆنی TSH زۆر ده‌بن له‌ خوێندا ،هه‌ردوو ئه‌ڵقه‌ی په‌رچه‌پێدانه‌وه‌ی نه‌رێنی كارده‌كه‌ن كه‌ كارده‌كاته‌ سه‌ر ژێر لانك بۆ وه‌ستاندنی TRH وه‌ كارده‌كه‌نه‌ سه‌ر پلی پێشه‌وه‌ی ژێر مێشكه‌ ڕژێن بۆ وه‌ستانی TSH به‌م شێوه‌یه‌ هاوسه‌نگی هۆرمۆنی ثایرۆیده‌ ڕژێن ده‌پارێزرێ 

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
پرد

وێنۆک|پردێک لە ژاپۆن

**پرد** یان **پێڵ** (بە ئینگلیزی: bridge) پێکھاتەیەکە کە بۆ تێپەڕین لە کۆسپ یان بەربەستێکی فیزیکی وەکوو چۆم یان شیو دروست دەکرێ. داڕشتن و دروست کردنی پرد کاری ئەندازیاریی شارستانی و بە تایبەت ئەندازیاریی پێکھاتەییە. لەبەر ئەوەی کە تەمەنی پردەکان لە پێکھاتە ئاساییەکان زیاترە و باری سەریشیان زۆرتر و مەترسیدارترە پردەکان پێویستیان بە بەڕێوەبەرایەتی و پاراستنێکی تایبەت ھەیە کە ناوەرۆک و باسی بەڕێوەبەرایەتیی سامان و بە وردیی زیاترەوە بەڕێوەبەرایەتیی پردە. یەکێ لە شێوازە ھەرە نوێکانی چاودێری و بەڕێوەبەرایەتیی پرد کە لە سەدەی بیست و یەکەمدا بە کار دێت تەکنیکی چاودێریی ساخیی پێکھاتەیە.

## جۆرەکانی پرد
بە پێی جۆری بنیات نان پردەکان دابەش دەکرێن بە چەن جۆری جیاوازەوە وەکوو:
* پردی تیری
* پردی ھەڵواسراو
* پردی یەکسەر جێگر یان کۆنسوول
* پردی کەوانی
* پردی کابلی

## سەرچاوەکان
* Sandak, Cass R. Bridges. An Easy-read modern wonders book. New York: F. Watts, 1983.
* Wenzel, H. (2009), Health monitoring of bridges, 1st Ed, John Wiley and Sons, Ltd, New York.

پۆل:پردەکان
پۆل:ژێرخان
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
ھۆڕمۆنی پێپتیدی

**ھۆڕمۆنی پێپتاید** یان **پێپتایدەھۆڕمۆن** (بە ئینگلیزی: Peptide hormone) ھۆڕمۆنێکە، لە ترشە ئەمینییەکان یان پێپتیدیەکان یان پڕۆتینەکان پێکدێت. زۆربەیان توانای توانەوەیان ھەیە، لە ئاودا، لە یەک ترشی ترشی ئەمینی گۆڕاو یان لە پڕۆتینێک پێکدێت کە لە ٣ بۆ ٢٠٠ ترشی ئەمینی پێکدێت.

## چۆنیەتی کارکردنیان
هۆرمۆنە پێپتیدیەکان بە وەرگری پڕۆتینی سەر پەردەی خانەوە دەبەسترێن لەبەرئەوەی توانای توانەوەیان لە چەوری نیە ، هۆڕمۆنەکە وەک نێردراوی یەکەم کاردەکات ،ئاوێتەی هۆڕمۆن-وەرگر پەیدادەبێت ،ئەویش ئەنزیمێک چاڵاک دەکات کە ATP(ئەدینۆسینی سێ فۆسفاتی) دەگۆڕێت بۆ APMی ئەلقەیی (ئەدینۆسنی تاک فۆسفاتی) ، AMPی ئەلقەیی ئەنزیمەکان و پڕۆتینەکانی دیکەی ناو خانە چاڵاک دەکات بۆیە وەک نێردراوی دووەم کاردەکات ،نێردراوی دووەم ئەو گەردەیە کە دەبێتە دەستپێکی گۆڕانەکانی ناو خانە بۆ وەڵامدانەوەی ماددەیەکی دیاریکراو لە وەرگرێکی دیاریکراو لە سەر ڕووی خانەکە. خانەکان سەرەڕای AMPی ئەڵقەیی نێردراوی دووەمی دیکەشیان هەیە.

## سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:پرۆتینەکان
پەلەپەیکەر

وێنۆک|پەلەپەیکەر (بە ڕەنگی سوور)

**پەلەپەیکەر** (بە ئینگلیزی: Appendicular skeleton) یەکێک لە دوو بەشە پێکھێنەکەی ئێسکەپەیکەرە.  ئێسکەکانی: دەست و لاق و دەفەی شان و چەڵەمە و ئێسکەکانی حەوز دەگرێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
خووگرتن بە دەرمان

**پشتبەستن** (ئینگلیزی: Dependence) بارێکە، تێیدا کەسێک پشت بە دەرمانێک دەبەستێت، بە پشتبەستنێکی لەشی یان دەروونی بۆ ئەوەی کارەکانی بەجێبھێنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
تەوەرەپەیکەر

وێنۆک|تەوەرەپەیکەر (بە ڕەنگی ئاوی)

**تەوەرەپەیکەر** (بە ئینگلیزی: Axial skeleton) یەکێکە لە دوو بەشە پێکھێنەکەی ئێسکەپەیکەر،  کەللەسەر و پەراسوو و بڕبڕەی پشت و ئێسکی کۆڵەی سنگ دەگرێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:توێکاریی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پیورین

وێنۆک|پیورینێک

**پیورین** (ئینگلیزی: Purine) بریتییە لە تفتی نایترۆجینیی پێکھاتە دوو ئەلقەیی، یەکێکە لە دوو جۆرە سەرەکییەکەی تفتە نایترۆجینییەکان، لە ئاڕ ئێن ئەی و دی ئێن ئەی ھەیە، ئەوانیش ئەدینین و گوانینن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
تۆوەبۆڕیچکە

وێنۆک|تۆوەبۆڕیچکە (ژمارەی ٢ و ٤)

**تۆوەبۆڕیچکە** (ئینگلیزی: Seminiferous tubule) یەکێکە لەو بۆڕیچکە زۆرانەی، کە تێیدا سپێرمەکان لە گوندا بەرھەمدێن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:گون
ڤیرۆلەنس

**توندڕەو** یان **ڤیرۆلەنس** () توانایی مشەخۆری ھەر پێکھاتەیەکە کە لە دەورەوە بچێتە ناو وجوودی ژینەوەرێک و نەخۆشی و ناخۆشی دروست بکات.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
لەزگوەستان

**لەزگوەستان**، **لەپشتوەستان** یا **لەپشتبڕان** (ئینگلیزی: Menopause) بریتییە لەو تەمەنەی کە سووڕی مانگانەی ئافرەتی تێدا دەوەستێت، ئەمەش لە نێوان ٤٥ تا ٥٥ ساڵی دایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:لەزگوەستان
پۆل:سووڕی مانگانە
پۆل:زانستی هەناو
پۆل:زانستی ھەناو
تیرە یەکڕەگ

**تیرە یەکڕەگ** (ئینگلیزی: True-Breeding) زاراوەیەکە، زیندەوەر یان بۆماوەبابەتی یەکڕەگ لە سیفەتێکی دیاریکراودا وەسف دەکات، واتە ھەمیشە نەوەکان بە ھەمان ڕووخسارەبابەتی سیفەتەکە بەرھەمدێنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
جێپەنجەی دی ئێن ئەی

**جێپەنجەی دی ئێن ئەی** (ئینگلیزی: DNA fingerprint) شێوازی ئەو ھێلانەن کە دەردەکەون کاتێک سامپڵێکی دی ئێن ئەی تیشکدەر لە کەسێک جیادەکرێتەوە و، دەدرێتە بەر تیشکی ئێکس، لەدوای ئەوەی دەبڕدرێت و دووھێند دەکرێت و لێکجیادەکرێتەوە.

ھەروەھا تەکنیکاریەکە بەکاردێت بۆ ناسینەوەی DNA کەسێک بە بەراورد کردنی سامپڵەکانی دەکرێت. لە بەشکانی کرۆمۆسۆمدا کە لە کەسێک بۆ کەسێکی دیکەدا جیاوازە

**ناسینەوەی DNA بۆ چەند ئامانجێک بەسودە**

# دیاری کردنی باوانی کەسێکی دیاریکراو
# ناسینەوەی بەشە بەجێماوەکانی کەسێک
# بەکاردێت وەک پێشکەش کردنی بەڵگە لە کێشەکانی تاوان

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:دی ئێن ئەی
پۆل:ژینناسیی گەردی
ئەمنیۆسێنتێزیس

**جیاکردنەوەی شلەی سەراو** (ئینگلیزی: Amniocentesis) بەجێھێنانێکە، بۆ دەسنیشانکردنی تێکچوونە بۆماوەیییەکانی کۆرپەلە، بە لێنۆڕینی سەراو لە منداڵدانی ئافرەتی دووگیان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:پشکنینەکانی ماوەی دووگیانی
جیانەبوونەوە(بۆماوەزانی)

**جیانەبوونەوە** (ئینگلیزی: Nondisjunction) لە بۆماوەزانیدا، سەرنەکەوتنی کڕۆمۆسۆمە لێکچووەکانە، لە جیابوونەوە لە کاتی دابەشبوونی یەکەمی کەمەدابەشبووندا، یان سەرنەکەوتنی کڕۆماتیدە براکانە لە جیابوونەوە لە کاتی دەزووەدابەشبوونی ئاسایی یان دابەشبوونی دووەمی کەمەدابەشبوون.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:بۆماوەزانی
ئێلێکترۆفۆرێزیسی جەلاتینی

وێنۆک

**ئێلێکترۆفۆرێزیسی جەلاتینی** یان **جیاکردنەوەی کارەباییی جەلاتینی** (ئینگلیزی: Gel electrophoresis) تەکنیککارییە بۆ جیاکردنەوەی ناوکەترشەکان یان پڕۆتینەکان بەکاردەھێنرێت، بەپێی درێژی و بارگەکانیان لە جەلاتینی ئەگارۆز یان ئەکریلامیددا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ژینناسیی گەردی
دیانا حەداد

**دیانا حەداد** گۆرانیبێژیکی لوبنانیە کە لە شارۆچکەی "بصالیم" لە جەببەل لوبنان لە ساڵی ١٩٧٦زایینی لەدایک بووە. دیانا حەداد یەکەمین بەرھەمی ھونەری خۆی ساڵی ١٩٩٦ بەناوی (ساکن) بڵاوکردەوە.

## ئەلبوومەکانی

لەئەلبومی (شاطر) دا ئاوازی یەکیک لەگۆرانیەکان کوردییە

## سەرچاوە

* ویکی پیدیای عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی لوبنانی
پۆل:خەڵکی باشووری لوبنان
جۆگەی ئۆستاکی

وێنۆک|توێکاری گوێی مرۆڤ.

**جۆگەی ئۆستاکی** (ئینگلیزی: Eustachian tube) جۆگەیەکە گوێی ناوەڕاست بە دەمەکەلێن دەگەیەنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:گوێ
جۆگەی کەوانەیی

وێنۆک|جپگە کەوانییەکان لە گوێی ناوی مرۆڤدا

**جۆگەی کەوانەیی** (بە ئینگلیزی: Semicircular canal) جۆگەیەکە لە گوێی ناوەوەدا، پڕە لە شلەیەک. بەشداری دەکات لە پارێزگاریی ھاوسەنگی و، دەستگرتن بەسەر جووڵەدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:گوێ
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
جۆگەی فاڵۆپ

230px|وێنۆک|جۆگەی فالووب (Fallopian tube)

**جۆگەی فالووب** (ئینگلیزی: Fallopian tube) بۆڕیێکە، لە ڕێگەیەوە ھێلکەکان لە ھێلکەدانەوە بۆ منداڵدان دەگوازرێنەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:لەگەنە
پۆل:کۆئەندامی زاوزێی ژنان
چەژەگۆپکە

وێنۆک|چەژەگۆپکە

**چەژەگۆپکە** (بە ئینگلیزی: Taste bud) کۆبوونەوەی کۆتاییی ھەستەدەمارەکانە، شێوە ھێلکەیییە و لەسەر زمان و بنمیچی دەم و گەروودا ھەیە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:زمان (ئەندام)
جووڵەدەمارەخانە

وێنۆک|جووڵەدەمارەخانە

**جووڵەدەمارەخانە** (ئینگلیزی: Motor neuron) دەمارەخانەیەکە، دەمارەڕاگەیاندن لە ناوەندەکۆئەندامی دەمارەوە بۆ ماسوولکەکان یان ڕژێنەکان دەگوازێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
سەیلم (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**سەیلم** () زنجیرەیەکی مێژوویی فانتازییە، کە لە لایەن ئادەم سیمۆن و برانۆن براگەوە دروست کراوە. لە کەناڵی (WGN America) پەخش دەکرێت. چیڕۆکی دراماکە لە ڕووداوی ڕاستەقینەی دادگاییی جادووگەرەکانی سەیلم وەرگیراوە. لە نیسانی ٢٠١٤ وەرزی یەکەمی پەخش کرا، دوو وەرزی لێ پەخشکراوە، بۆ وەرزی سێیەمیش نوێکراوەتەوە.

## ڕووداوەکان
سەیلم چیڕۆکێکی ئەفسوناوی ڕووداوێکی ڕاستەقینەی دادگاییی جادووگەرەکانی سەیلمی سەدەی حەڤدەھەمینە، لە کۆلۆنیالی ماساچووسیتس، لەو کاتەی سەرکردە پیوریتانیەکان باڵا دەست بوون لە حکوومەت. زنجیرەکە پرسیار دەکات کە ئاخۆ پیوریتانیەکان لە ئەشکەنجەدانی خەڵکی بێتاوان بە ناوی جادوگەری ڕاست بوون یان نا. جۆن (شەین وێست) و ماری (جانێت مۆنتگۆمەری) خۆیان لە ناو داستانێکی ڕۆمانسی دەدۆزنەوە، لە نێو ئەو ترس و دڵەڕاوکێ وھیستیریایەی کە پیوریتانیەکان لە ناو خەڵکدا بڵاویانکردبۆوە.

لە ڕووی مێژوویییەوە، لە شارۆچکەی سەیلم جۆرێک لە ملمانێ لە سەر زەوی و زار لە نێوان خەڵک و کڵێسادا ھەبوو. سەرکردە پیرویتانیەکان لە حکوومەت باڵادەست بوون. خەڵکەکە چەوسێندرابوونەوە لە لایەنیانەوە. پێدەچێت وشەی جادوگەر وەک نەفرێنکی ئاسان بووبێت بۆ ھەر کەسێک کە دژی دەسەڵاتداران وەستابێت یان ھەر کارێکی نائاسایی کردبێت.

## کاراکتەرە سەرەکییەکان
* جانێت مۆنتگۆمەری لە ڕۆڵی ماری سیبلی، جادوگەر وھاوسەری جۆرج سیبلی گەورەی سەیلم. ماری لە ڕابردوویدا منداڵی جۆن ئوڵدنی لە زگیدا ھەڵگرتبوو و ھێشتا ھەستێکی بەھێزی ھەیە بەرانبەری.
* شەین وێست لە ڕرۆڵی کابتن جۆن ئۆڵدن، ھەڵھاتوویەکی شەڕ و خۆشەویستی مارییە، کە گەڕاوەتەوە ماڵەوە وەک پارێزەری قوربانییە بێتاوانەکان خۆ دەنوێنێت.
* سەیس گابێل لە ڕۆڵی کۆتۆن مازەر، تێگەیشتوویەکی شارۆچەکە و ھاوڕێی جۆن ئالدنە. ڕاوکردنی جادووگەرەکانی سەیلمی ڕاگرت.
* تامزین میرچانت لە ڕۆڵی ئان ھالی، یاخیبووێک و ھونەرمەندێکی گەنجی بەھەرەدارە.
* ئاشلی مادیکوی لە ڕۆڵی تیتوبا، کە جادووگەرێکە ماری کۆنترۆل کردووە، وای لە ماری کرد کە منداڵەکەی لە جۆن ئۆڵدن ببەخشێت بە شەیتان.
* ئیلسا ئیبرلی لە ڕۆڵی مێرسی لویس، کچێکە لە سەرەتادا لە لایەن ماری سیبلی جادووی لێدەکرێت، پاشان ماری دەیکاتە جادووگەر.
* ئیدۆ گۆڵدبێرگ، داناترین کەسی سەیلم. لە بەرانبەر تاوانی زیناکردنی، بە خاوێن کردنەوەی شارۆچکەکە و لابردنی جەستە مردووەکان سزادەدرێت.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## بەستەرەکان بۆ دەرەوە
* پێگەی فەرمی
* لاپەڕەی دراما لە پێگەی imdb

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٤
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جادوو لە تەلەڤیزیۆندا
ھەڵلوشێنەر

وێنۆک|نۆتڕۆفیلێک لە کاتی هەڵلوشینی باکتریایێک

**ھەڵلوشێنەر** (بە ئینگلیزی: Phagocyte) خانەیەکە، ماددە نامۆکان یان وردە زیندەوەرەکان قووتدەدات و شییاندەکاتەوەو.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پۆل:خڕۆکەی سپی
خانەی تیی ژەھراوی

**خانەی تیی ژەھراوی** (ئینگلیزی: Cytotoxin T cell) جۆرێکە لە خانەکانی تی، خانە تووشبووەکان و خانە شێرپەنجەیییەکان دەناسێتەوە و تێکیان دەشکێنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:خانەکانی مرۆڤ
خانەی چیلکەیی

وێنۆک|خانەی چیلکەیی

**خانەی چیلکەیی** (بە ئینگلیزی: Rod cell) یەکێکە لەو دوو جۆرە خانەیەی، کە نوور دەناسنەوە لە چاودا، ئەم خانانە ڕۆشناییی کز دەناسنەوە و ڕۆلیان ھەیە لە بینینی شتی بێڕەنگ و، بینین لە تاریکیدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
پۆل:شانەناسی
خانەی قووچەکی

وێنۆک|خانەی قووچەکی

**خانەی قووچەکی** (بە ئینگلیزی: Cone cell) لە گیانەوەردا، وەرگری ڕۆشنایییە لە تۆڕەی چاودا، ڕەنگەکان جیادەکاتەوە و، زۆر ھەستیارە بۆ ڕۆشناییی درەوشاوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
زمانی سمەنی

**زمانی سمەنی** (بە سمنانی: سمەنی زێفوون) یەکێک لە زمانەکانی پارێزگای سمنان لە وڵاتی ئێرانە. سمەنی یەکێک لە زمانەکانی باکووری-ڕۆژاوای ئێرانە. ھەندێک لە زمانناسەکان بڕوایان وایە کە سمەنی لەگەڵ زمانەکانی دەوروبەری دەریای کاسپیەن پێوەندی ھەیە.

ڕستەیەک بە زمانی سمەنی: "سمەنی زێفوون یێ ناکێرێن." واتە: "زمانی سمنانی لە بیر مەکەن.

## نموونەیەک لە دەقی سمەنی
جوکە بی‌مەززا…!
ھەما رەفیقی ماتە: ئەگە ئی نەفەری ئییە جوکە تەرە باتش کو بی‌مەززا بیە، تا مزوون بەخەند. مزوون چرە؟
باتەن: نە… چرە؟
باتش: واسە ئنی کو مومکنە ئو فکر ھاکەرێ تو جوکە مولتەفت نەبیچێ، دوبارە تەرە بایێ!

## ئەلفوبێ

**ئەلفوبێی سمه‌نی** **:** له زمانی سمه‌نی ئەم ئەلفوبێیە لەلایەن تیمێک لە زمانزانەکانەوە دیزاین کراوە کە ئیلهامیان لە ئەلفوبێی زمانەکانی پەیوەست بە سێمنانیا وەرگرتووە، ئەوانیش تاباریان و تالیش. بەڵام بۆ بەکارهێنانی زمانی سێمنان پەرەی پێدراوە و جیاوازی هەیە لەگەڵ ئەلفوبێی تابەری، کوردی، تالیش و ئەلفوبێی دیکە کە جیای دەکەنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان
کۆڵەکە

وێنۆک|چەندین کۆڵەکە لە مزگەوتێک لە توونس

**کۆڵەکە**، **کۆڵەگە**، **ستوون** یان **ئەستوون** (بە ئینگلیزی: column) جۆرە پێکھاتەیەکە کە بە زۆری لە خانووەکان و تەلارەکاندا ڕاست و قنج دەوەستێ و ھێزی تەوەرەیی پەستانی (فشاری) ڕاگیر دەکات. کۆڵەکەکان چون بەزۆری دەکەونە ژێر پەستانەوە مەترسیی کەوانە کردنیان  ھەیە. بۆیە ھەمیشە ئەو مەترسییە لە کاتی داڕشتنیاندا دەبێ لە لایەن ئەندازیارانەوە لە بەرچاو بگیرێ.

## جۆرەکانی کۆڵەکە
کۆڵەکەکان لە ڕوانگەی ئەندازیاریی پێکھاتەییەوە دەکرێن بە دوو بەشی کۆڵەکەی قڵەو و کۆڵەکەی لاوازەوە. تەلارسازانیش پۆلبەندیی خۆیان لەسەر ستوونەکان داناوە: بۆ نموونە ئەستوونی دۆریکی و کرینتی.

## سەرچاوە
Charles G. Salmon, John E. Johnson, Faris A. Malhas, (2008) “Steel Structures: Design and Behavior,”  5th Edition,  Prentice Hall.

پۆل:ئەندازیاریی بوومەلەرزە
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی
خانەی بیرخەرەوەی بی

**خانەی بیرخەرەوە** یان **بیرخەرەوەخانە** (ئینگلیزی: Memory cell) خانەی بی (B) یان خانەی تی (T)یە لە بەرگرییە کۆئەندامدا، کاتێک ڕووبەڕووی دژەپەیداکەر یان خانەی ھێرشبەر دەبنەوە، ئەوا لە جاری یەکەم وەڵام نادەنەوە بەڵکو تەنھا دەیان ناسێتەوە، بەڵام لەماوەی تووشبوونەکانی داھاتوودا پەلاماری ھەردووکیان دەدات، ئەگەر ڕووبەڕوویان ببێتەوە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
لیمفۆسایتی تی

وێنۆک|لیفۆسایتی تی لە مرۆڤدا

**لیمفۆسایتی تی** (ئینگلیزی: T cell) خانەیەکە، لە سایمۆسەڕژێن پێدەگات، بەشداری دەکات لە وەڵامدانەوەکانی بەرگریی خانەییدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
ئاومیوە

وێنۆک|شەربەتی پرتەقاڵ

**ئاومیوە** شلەیەکە کە بە شێوازێکی سروشتی لە میوە و سەوزەدایە. زۆرجار مرۆڤ ئەم شلەیە دەردەھینێت، لەگەڵ شەکر تێکەڵاوی دەکات و دەیخواتەوە. ئاوی میوە زۆربەی ئەو مادانەی کە لە نێو خودی میوەکەدایە ھەیە بەڵام گشتیانی نا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاومیوە
پۆل:خواردنەوە ناکحولییەکان
قاوە

**قاوە** خواردنەوەیەکی دەمکراوە کە لە دانەی قاوەی برژێنراو دروستدەکرێت، کە دەنکی بەری جۆری تایبەتی *کۆفیا*ن. کاتێک بەرەکانی قاوە لە ڕەنگی سەوزەوە دەگۆڕێن بۆ سوورێکی تۆخ – کاتێک دەگەیێت – دەدوورێنەوە، پاکدەکرێنەوە، و وشکدەکرێنەوە. دەنکە وشکراوەکانی قاوە بە پلەی جیاواز دەبرژێنرێن، بەپێی تامی خوازراو. دانە برژاوەکان دەھاڕدرێن و دەم دەکرێن بە ئاوێکی کوڵھاتوو بۆ دروستکردنی خواردنەوەی قاوە.

قاوە تاریکە، تاڵە، کەمێک ترشاوییە و کاریگەریی وریاکەرەوەی ھەیە لەسەر مرۆڤەکان، بەھۆی کافاینەکەی کە تێیدایە. یەکێک لە بەناوبانگترین خواردنەوەکانە لە جیھاندا، و دەتوانرێت بە چەندان شێواز ئامادەبکرێت (وەک ئێسپرێسۆ، پرێسی فەڕەنسی، کافێ لاتێ، یان قاوەی قوتووکراوی دەمکراو). بە زۆری بە گەرمی ئامادەدەکرێت، بەڵام قاوەی ساردبووەوە و سەھۆڵاویش دەکرێت. شەکر، جێگرەوەی شەکر، شیر، یان کرێم زۆرجار بەکاردێن بۆ کەمکردنەوەی تامە تاڵەکەی.

## مێژوو

بەڵام دوای دۆزینەوەی داری قاوە، لەڕێگەی بازرگانییەوە گوازرایەوە بۆ وڵاتانی ئەورووپا. کە چەند وڵاتێکی عەرەبی و جامایکا بەو وڵاتانە دادەنرێن کە ڕۆڵیان لە بڵاوبونەوەی قاوەدا ھەبووە.
و ھۆکاری لێک نزیکی ھەموو جۆرەکانی قاوە لە جیھان دەگەڕێندرێتە بۆ بوونی یەک سەرچاوە کە لێی بڵاوبووەتەوە.
بەھۆی گوونجاوی کەشوھەوای تایبەت بە داری قاوە، وڵاتی بەڕازیل خاوەن گەورەترین کێڵگەی قاوەیە لە جیھان.

## تەندروستی
خواردنەوەی زیاتر چوار کوپ لە قاوە لە ڕۆژێکدا کاریگەری لاوەکی وەک سەرئێشە، کەم-خەوی، ناڕێکی لێدانی دڵ، قەلەقی زیاد دەکات

## سەرچاوەکان

* http://www.nrttv.com/media-video-detail.aspx?Cor=1&Jimare=3846 

*
پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:خواردنەوەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:خواردنەوە گەرمەکان
پۆل:خواردنەوە ناکحولییەکان
دەستپێک (زیندەزانی)

وێنۆک|دووهێندەبوونی دی ئێن ئەی

**دەستپێک** (بە ئینگلیزی: Primer) پارچەیەکی بچووکی ئاڕ ئێن ئەی یان دی ئێن ئەی تاک زنجیرەیە، کە پێویستە ھەبێت بۆ دووھێندبوونی دی ئێن ئەی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ژینناسیی گەردی
دووڕیانی دووھێندبوون

**دووڕیانی دووھێندبوون** (بە ئینگلیزی: Replication fork) خاڵێکی شێوە (Y)یە.  پەیدادەبێت کاتێک ھەردوو زنجیرەی لوولپێچی ھاوجووتی دی ئێن ئەی جیادەبنەوە، بۆ ئەوەی توانا بدات بە دی ئێن ئەی کە دووھێند ببێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
دووھێندبوونی دی ئێن ئەی

وێنۆک|دووھێندبوونی دی ئێن ئەی

**دووھێندبوونی دی ئێن ئەی** (بە ئینگلیزی: DNA replication) ئەو میکانیزمەیە کە تیایدا دی ئێن ئەی دووھێند دەبێت.

## ھاوبابەت
* دی ئێن ئەی
* دووڕیانی دووھێندبوون

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ژینناسیی گەردی
ماسوولکەی دڵ

وێنۆک|ماسوولکەی دڵ و بەشەکانی
**ماسوولکەی دڵ** یان **دڵەماسوولکە** (بە ئینگلیزی: Heart muscle یان Cardiac muscle) ئەو ماسوولکەیەیە کە دڵ پێکدێنێت و، ماسوولکەیەکی خۆنەویستە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:شانەناسی
پۆل:توێکاریی دڵ
پۆل:کۆئەندامی ماسوولکە
دەرمانی کاریگەریی دەروونی

**دەرمانی کاریگەریی دەروونی** (بە ئینگلیزی: Psychoactive drug) دەرمانێکە، کار لە گۆڕانی فرمانی ناوەندەکۆئەندامی دەمار دەکات.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.
پەیەگوێزەرەوە

وێنۆک|پەیەگوێزەرەوە

**پەیەگوێزەرەوە** (بە ئینگلیزی: Neurotransmitter) ماددەیەکی کیمیایییە، پەیەڕاگەیاندنەکان بە گەیەنکەی پەییدا دەگوازێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:زانستی دەماری
جۆن ناکس

وێنۆک|چەپ|پەیکەری جۆن ناکس
وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی کێشراوی جۆن نۆکس

**جۆن ناکس** (بە ئینگلیزی: John Knox) قەشەی سکۆتلەندی و ڕێبەری چاکسازیی پرۆتێستانتی لە سکۆتلەنددا بوو. ئەو ھاوچەرخی ماری شاژنی سکۆتلاند بوو و لەگەڵ ماریی کاتۆلیکدا تێک گیران و ناکۆکیی ھەبوو. 

## سەرچاوە
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 134- 160.

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥١٠
پۆل:مردووانی ١٥٧٢
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ست ئاندروس
پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
درووستبوونی پڕۆتین

وێنۆک|دروستبوونی پڕۆتین

دروستبوونی پڕۆتین (بە ئینگلیزی: Protein biosynthesis) بریتییە لە کرداری دروستبوونی پڕۆتین، بە بەکارھێنانی ئەو زانیارییانەی کە لە دی ئێن ئەیدا ھەن. و ئێم ئاڕ ئێن ئەی ھەڵی گرتوون.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:مێتابۆلیزم
پۆل:پرۆتینەکان
دژەپەیداکەر

وێنۆک|ئانتی جین و ئانتی بادی

**دژەپەیداکەر** (بە ئینگلیزی: Antigen) ماددەیەکە، وەڵامدانەوەی بەرگری چالاک دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:کۆئەندامی بەرگری
دڵەسووڕ

**دڵەسووڕ** یان **سووڕی کۆڕۆنەری** (بە ئینگلیزی: Coronary circulation) جووڵانەوەی خوێنە لە دڵدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:توێکاریی دڵ
پۆل:کاردیۆلۆژی
پۆل:دڵناسی
پەیەپێپتاید

وێنۆک|پەیەپێپتایدی Y

**پەیەپێپتاید** () ھۆڕمۆنێکە پەیەکۆئەندام پەیدای دەکات.

پەیەپێبتیدەکان ئەو ھۆرمۆنانان پەیەکۆئەندام دەریان دەدەن و جیاوازن بەوەی کاریگەرییان لەسەر ھەندێ پەیەخانەی کە پەیی پێپتایدەکەی دەردراوە ھەیە. دوو کۆمەڵەن ئەوانیش ئیندۆرفینەکان و ئینکیفالینەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسیی گەردی
درووستبوونی ئێسک

[وێنۆک|[مێتابۆلیسم|مێتابۆلیسمی ئێسک]]

**درووستبوونی ئێسک** (بە ئینگلیزی: Ossification) ئەو کادارەیە کە تێیدا کڕکڕاگە دەگۆڕێت بۆ ئێسک.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:ژینناسی
پۆل:شانەکان (ژینناسی)
دەریای قەزوین

**دەریای قەزوین**، **دەریای کاسپیەن**، **دەریای خەزەر**، **دەریای مازەندەران** یان **دەریای تەبەرستان** (، ، ، ) گەورەترین دەریاچەی جیھانە کە پێنج وڵاتی ڕووسیا، ئێران، ئازەربایجان، تورکمانستان و کازاخستان کەوتوونەتە لێواری ئەم دەریاچەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ناوەکانی دەریای قەزوین
* ھەرێمی دەریای قەزوین

پۆل:دەریای کاسپیەن
پۆل:سنووری ئێران–ئازەربایجان
پۆل:سنووری ئێران–تورکمانستان
پۆل:سنووری کازاخستان–تورکمانستان
پۆل:سنووری کازاخستان–ڕووسیا
پۆل:سنووری ئازەربایجان–ڕووسیا
پۆل:کۆما ئاوییەکانی ئێران
پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:فۆرمەکانی زەوی ئاسیای ناوەڕاست
پۆل:جوگرافیای ئاسیای ناوەندی
پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
ڕەقبوونی خوێنبەر

وێنۆک

**ڕەقبوونی خوێنبەر** (بە ئینگلیزی: Atherosclerosis) نەخۆشییەکە، جیادەکرێتەوە بە کەڵەکەبوونی ماددە چەورییەکان لە دیواری ناوەوەی خوێنبەرەکان.

### هۆکارەکان
هۆکار زۆرن بۆ دروستبوونی **ڕەقبوونی خوێنبەر**، دیارترینیان بریتین لە:
* پەستانی خوێن
* زۆریی کۆلیسترۆڵ لە خوێندا
* نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەکو شەکرە و نەخۆشییەکانی دڵ کە بۆیان هەیە خوێنبەرەکان تێکبدەن.
* وەرزش نەکردن و نەجوڵان

### سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ژینناسی
پۆل:ھەوکردنەکان
ڕژێنی جۆگەدار

وێنۆک|مەمک ڕژێنێکی جۆگەدارە

**ڕژێنی جۆگەدار/ده‌رده‌ڵێن** (بە ئینگلیزی: Exocrine gland) ئەو ڕژێنەیە کە دەردراوەکانی بە جۆگەدا دەگوازرێتەوە. نموونەی ئەم ئاڵگە، ئاڵگی مەمکییە کە شیر دروست دەکات و لە ڕێگای نووکی مەمکەوە دەریدەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ژینناسی
ڕایبۆز

وێنۆک|ڕاست|alt=ڕایبۆز|ڕایبۆز
**ڕایبۆز** (بە ئینگلیزی: Ribose) شەکرێکی پێنج کاربۆنییە، لە ئاڕ ئێن ئەی ھەیە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ژینناسی
ئار ئێن ئەی ڕایبۆسۆمی

وێنۆک|ڕایبۆسۆم

**ئاڕ ئێن ئەی ڕایبۆسۆمی** (بە ئینگلیزی: Ribosomal RNA یان rRNA) گەردێکی ئاڕ ئێن ئەی تاک زنجیرەیە، دەچێتە پێکھاتەی ڕایبۆسۆمەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئار ئێن ئەی
پۆل:ژینناسی
لووی کۆپەر

**ڕژێنی کووپەر** (بە ئینگلیزی: Bulbourethral gland یان Cowper’s gland) دوو ڕژێنی کۆئەندامی زاوزێی نێرەن، بەشێک لە شلەی تۆواو دەردەدەن، لە کاتی ڕژاندا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ژینناسی
پۆل:لووەکان
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
ڕووخسارەبابەت

وێنۆک|فێنۆتایپ لە چەند شێڵدا

**ڕووخسارەبابەت** (بە ئینگلیزی: Phenotype) ڕووخساری دەرەوەی زیندەوەرە یان سیفەتێکی ترە، کە لەوانەیە دەری بخات. لە بۆماوەبابەتی زیندەوەر و ژینگە پەیدادەبێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

پۆل:ژینناسی
پنتاگۆن

**پنتاگۆن** (بە ئینگلیزی: The Pentagon) بینای وەزارەتی بەرگری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و دەکەوێتە شاری ئارلینگتۆن لە ویلایەتی ڤێرژینیا، وەک ھێمایەک بۆ سوپای ئەمریکا زاراوەی پێنتاگۆن بە شێوەیەکی گشتی بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە خودی وەزارەتی بەرگری نەک بیناکە.

بیناکە بەھۆی شێوەی پێنجگۆشەییەکەیەوە ناوی پێنتاگۆنی لێنراوە، بیناکە لەلایەن دیزاینەر جۆرج ئێدوین دیزاین کراوە و لەلایەن بەڵێندەر جۆن مەکشەین دروستکراوە، بیناکە لە ١٥ی ١ی ساڵی ١٩٤٣ کرایەوە و بە یەکێک لە گەورەترین بینا نووسینگەییەکان دادەنرێت لە جیھاندا دەتوانێت نزیکەی ٢٣ ھەزار فەرمانبەری سەربازی و مەدەنی لەخۆبگرێت و نزیکەی ٣ ھەزار کارمەندی یاریدەدەر کە بۆ خودی وەزارەتی بەرگری کار ناکەن. بیناکە پێنج لا ھەیە و نھۆمەکانی لە سەرووی ئاستی زەوییەوە و دوو نھۆمی ژێر زەوی و پێنج ڕێڕەوی ئەڵقەیی لە ھەر نھۆمێکدا بوونی ھەیە، کە درێژی کۆی گشتی نزیکەی ٢٨ کم دەبێت. ھەروەھا ناوەندی بازرگانی و چێشتخانەیەکی گەورە و شوێنی ڕاگرتنی ئۆتۆمۆبیلی تاکسی و سەکۆیەکیشی تێدایە بۆ ھێلیکۆپتەر.

ئێستا پێنتاگۆن نووسینگەکانی سێ بەشی بەرگری سوپا، ھێزی دەریایی و ھێزی ئاسمانی و نووسینگەی وەزیری بەرگری ئەمریکای تێدایە. بە دەسەڵاتی جێبەجێکاری حکوومەتی ئەمریکا دادەنرێت. ئاڕاستە و چاودێری کاری ھێزە چەکدارەکان دەکات و ھاوکاری سەرۆکی دەوڵەت دەکات لە بابەتی ئاسایشی نیشتمانیدا. پنتاگۆن دابەش بووە بەسەر بەشە لاوەکییە سەرەکییەکاندا: نووسینگەی وەزیر، سەرۆکی ئەرکانی ھاوبەش، بەشە سەربازییەکان، فەرماندەییە یەکگرتوو و دیاریکراوەکان، ھەروەھا ئەنجومەنی سیاسی ھێزە چەکدارەکان و دەزگاکان. ئەرکانی نووسینگەی وەزیر کەسانی مەدەنین کە ڕاوێژکاری و ھاوکاری وەزیر دەکەن لە کارگێڕی لە بەرزترین ئاستدا.

لە ١١ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠١ ھێرش کرایە سەر باڵەخانەکە، کاتێک فڕۆکەیەکی ٧٧ی ھێڵی ئاسمانی ئەمریکی خۆی بە لای ڕۆژاوای باڵەخانەکەدا کێشا، کە دوای ڕفاندن و کۆنترۆڵکردنی فڕۆکەکە خۆی لە باڵەخانەکە دا و لە ئەنجامدا ١٢٥ کارمەند گیانیان لەدەستدا جگە لە سەرنشینانی فڕۆکەکە.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
*ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر

پۆل:کارەساتەکانی ڤیرجینیا
پۆل:پنتاگۆن
پۆل:ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر
مەلا عومەر

**محەممەد عومەر** ناسراو بە **مەلا عومەر** ناوی تەواوی عەبدول مەجید محەممەد عومەر ڕابەری ڕۆحی بزووتنەوەی تاڵیبانە لە ماوەی سالآنی ١٩٩٦ تا ٢٠٠١ یەکێکە لە گەورەترین دواکارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھاوشێوەی بنلادن.
مەلا عومەر لە گوندی نۆدەی نزیک لە قەندەھار لە ساڵی ١٩٥٩ لەدایک بووە لە نەتەوەی بشتۆنە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەشتوون
پۆل:تاڵیبان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
تەنی زەرد

وێنۆک|تەنی زەرد لە هێلکەداندا

**تەنی زەرد** یان **زەردەتەن** (بە ئینگلیزی: Corpus luteum) ئەو پێکھاتەیەیە کە لە چیکڵدانەی تەقیوی ھێلکەدان پێکدێت، لە دوای ھێلکەدانان. ھۆڕمۆنەکان دەردەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:پێکھاتەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:لەگەنە
پۆل:شانەناسی
زاڵی (بۆماوەزانی)

**زاڵی** (بە ئینگلیزی: Dominance) سیفەتێکی ئەو ئەلیلەیە کە بە شێوە دەردەبڕێت، ئەو کاتەی کە تەنھا لەلایەن یەک کڕۆمۆسۆم لە جووت کڕۆمۆسۆمە لێکچووەکان ھەڵدەگیرێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:بۆماوەزانی
زیندەزانیارییەکان

وێنۆک|نەخشەی کڕۆمۆسۆمی X، پڕۆژەی دیاریکرندی جینەکانی مرۆڤ، یەکێک بوو لە گەورەترین دەستکەوتەکانی زیندەزانیارییەکان

**زیندەزانیارییەکان** (بە ئینگلیزی: Bioinformatics) تەکنیککارییە، زیندەزانی و زانستە زانیارییەکان و تەکنۆلۆژیای زانیارییەکان «ئای تی» کۆدەکاتەوە، بۆ تواناپێدانی لە دۆزینەوەی زیندە نوێیەکان و لە یەکخستنی چەمکەکان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژینناسی
ئەندازیاری و بەڕێوەبەرایەتیی کردنەوە

**ئەندازیاری و بەڕێوەبەرایەتیی کردنەوە** یان **ئەندازیاری و بەڕێوەبەرایەتیی بنیات نان** () لقێکە لە ئەندازیاریی شارستانی کە مامەڵە لەگەڵ چۆنیەتیی کردنەوەی و بەڕێوەبەرایەتیی پرۆژە شارستانییەکان دەکات. بەڕێوەبەرانی کردنەوە ھەوڵی ئەوە دەدەن کە پێکھاتەکان لە ئەو کاتە و بە بووجەیەی کە بۆیان دابین کراوە بکرێنەوە و پووڵ و کات بە فیڕۆ نەچن.
## سەرچاوە
بەڕێوەبەرایەتیی پرۆژە لە بنیات ناندا، ھێندریکسۆن، ٢٠٠٣، کتێبی ئانلاین

پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:کردنەوە
پۆل:ئەندازیاریی بینا
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
پۆل:ئەندازیاریی گواستنەوە
زاڵبوونی تەواو

**زاڵبوونی تەواو** (بە ئینگلیزی: Complete dominance) پەیوەندیێکە، تێیدا ئەلیلێک زاڵبوونی تەواوی بەسەر ئەلیلێکی تردا ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
*زاڵ
*زاڵبوونی ناتەواو

## بەستەری دەرەکی
*[«زاڵبوونی تەواو»  لە ویکیپیدیای ئینگلیزی](https://en.wikipedia.org/wiki/Dominance_(genetics)#Complete_dominance)

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
ژێرلانک

ژێرلانک
**ژێرلانک** (بە ئینگلیزی: Hypothalamus) بەشێکی بچووکە لە مێشکی بڕبڕەدارەکان کە دەکەوێتە ژێر لانک (Thalamus). ئەم بەشە ژمارەیەکی زۆر لە ناوکەکان (Nuclei) لەخۆ دەگرێت کە ئەرکی جۆراوجۆریان هەیە. یەکێک لە گرنگترین ئەرکەکانی ژێرلانک بریتییە لە بەستنەوەی کۆئەندامی دەمار بە کوێرە ڕژێنەکانەوە لە ڕێگەی ژێرمێشکەڕژێن (Pituitary gland).

ژێرلانک بە بەشێک لە کۆئەندامی پەلەکان دادەنرێت و دەکەوێتە بەشی خوارەوەی ناوەڕاستی مێشک(Diencephalon). مێشکی هەموو گیانلەبەرە بڕبڕەدارەکان ژێرلانکی تێدایە. لە مرۆڤدا، قەبارەی ژێرلانک نزیکەی ئەوەندەی قەبارەی بادەمێک دەبێت

ئەرکی سەرەکیی ژێرلانک ڕاگرتنی هاوسەنگیی جەستەیە (Homeostasis). ئەم بەشە بەرپرسە لە جێبەجێکردنی چەندین فرمان، لەوانە:
* **ڕێکخستنی پلەی گەرمی:** کاتێک جەستە گەرم دەبێت یاخود سارد دەبێت، ژێرلانک فەرمان دەدات بە ئارەقکردنەوە یان لەرزین بۆ ڕاگرتنی پلەی گەرمیی ئاسایی.
* **برسێتی و تینوێتی:** هەستی تێربوون و پێویستی بە ئاو لەلایەن ئەم بەشەوە کۆنترۆڵ دەکرێت.
* **خەو:** ڕۆڵی هەیە لە دیاریکردنی کاتی خەوتن و بێداربوونەوە (Circadian rhythm).
* **کۆنترۆڵی هۆرمۆنەکان:** هۆرمۆنەکان دەنێرێت بۆ ڕژێنی ژێر مێشکەڕژێن (Pituitary gland) بۆ ئەوەی ئەویش هۆرمۆن بۆ بەشەکانی تری جەستە بنێرێت.
سکەکەلێن

وێنۆک|سکەکەلێن

**سکەکەلێن** (بە ئینگلیزی: Abdominal cavity) ئەو بەشە کلۆرەی لەشە، لە ژێر ناوپەنچک و لە سەرەوەی لەگەنەدایە. ئەندامەکانی ھەرس و دەرھاوێشتن و زۆربوونی تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:کەلێنەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:زگ
سنگەکەلێن

وێنۆک|سنگەکەلێن

**سنگەکەلێن** (بە ئینگلیزی: Thoracic cavity) ئەو کەلێنەیە کە دەکەوێتە نێوان مل و سک، دڵ و سورێنچک و ئەندامەکانی کۆئەندامی ھەناسەی تێدایە.

پۆل:ژینناسی
پۆل:کەلێنەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:سنگەکەلێن
سیکڵدانۆچکەی ھەوا

وێنۆک|توێکاری بۆریچەکانە هەوا

**سیکڵدانۆچکەی ھەوا** (بە ئینگلیزی: Alveolus) خانەی ھەوایییە، لە سییەکاندا. ئاڵوگۆڕی ئۆکسجین و دوانۆکسیدی کاربۆنی تێدا ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:توێکاریی سی
بی

وێنۆک|شۆڕە بی

**بی** یان **وی، ویلە**   (ناوی زانستی: Silax) دارێکە لە تیرەی (بییانە) (Salicinées). ئەم دارە بە زستاندا گەڵاکانی دەوەرێ و بەریشی نیە. بی دارێکە بە زۆری لە پاڵی ئاودا دەڕوێ و جۆری زۆری ھەیە، لەنیوەگۆی باکوری زەوی دا دەڕوێ لەزۆر لەناوچەکانی جیھاندا دەڕوێت، بی لەلقە شکاوەکانیەوەش دەڕوێتەوە، ھەندێک لەجۆرەکانی بی نێرو مێی جیاوازە، ھەندێک جۆری تابەرزی (٣٠) مەتر بەرز دەبێت، توێکڵی داری بی مادەی ئەسپرینی تێدایە کە جۆرێکە لە ئازار شکێنەکان، لەنوسینە کۆنەکانی سۆمەری یەکاندا ناوی ھاتوە.

ئەم ڕەگەزە (٤٠٠) جۆری ھەیە لەوانە:

* بی مروار (ناوی زانستی: Salix alba)
* ڕەشەبی (ناوی زانستی: Salix nigra)
*شۆڕەبی (ناوی زانستی: Salix babylonica)
* شابی، شاویرۆل، بیەمشکە، بیمیشک، بی شەکەر (ناوی زانستی: Salix aegyptiaca)
* قرچەبی، بیە کولەکە (ناوی زانستی: Salix fragilis)
* پەلەبی
* بیی ئێرانی
* زەردەبی

## سەرچاوەکان
* گوڵنامەی کوردی
* سروشت وتەندروستی  نوسەر: صالح عبداللە ابراھیم
* فەرھەنگی گیادەرمانی یەکانی کوردستان  نوسەر سەید شەھاب خزری
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:بی
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
سییەسووڕ

وێنۆک|سییەسووڕ

**سییەسووڕ** (بە ئینگلیزی: Pulmonary Circulation) دەرپەڕینی خوێنە لە سکۆڵەی ڕاستی دڵەوە بۆ سییەکان و، پاشان بۆ گوێچکەڵەی چەپی دڵ، لە ڕێی تۆڕێک لە سییەخوێنبەر و موولوولەی خوێن و خوێنھێنەرەکانەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
زاڵبوونی ناتەواو

**زاڵبوونی ناتەواو** (بە ئینگلیزی: Incomplete dominance) بارێکە تێیدا سیفەتی تاکێک مامناوەند دەبێت، لە نێوان دوو ڕووخسارەبابەتی باوانی تاکەکە، چونکە ئەلیلی زاڵ ناتوانێت بەتەواوی خۆی دەرببڕێت.

## ئەمانەش ببینە
*زاڵ
*زاڵبوونی تەواو

## بەستەری دەرەکی
*«زاڵبوونی ناتەواو»  لە ویکیپیدیای ئینگلیزی

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پنسە ترسناکەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**پنسە ترسناکەکان** یان **پێنی درێدفول** (بە ئینگلیزی: Penny Dreadful)، زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی-بەریتانییە، لە بەرھەمھێنانی تۆڕی شۆتایم بە ھاوبەشی تۆڕی سکایی بەریتانیە، لە لایەن جۆن لۆگان دروست کراوە. باس لە کۆمەڵێک تاوانی جیاواز ونادیار لە کەشێکی تەمومژاوییدا دەکات. بۆ یەکەم جار لە ١١ی مایسی ٢٠١٤ پەخشکرا.دوو وەرزی لێ پەخشکراوە و بۆ وەرزی سێیەم نوێکراوەتە. ئەلقەی یەکەم و دووەمی لە تۆڕی ئەنتەرنێتدا دزەی کرد پێش پەخشکردنی بە شێوەیەکی فەرمی.

ناوی زنجیرەکە لە ناوی چەند نامیلکەیەکی خەیاڵی کۆندا وەرگیراوە، کە لە سەدەی نۆزەدەھەمدا لە لەندەن بڵاودەکرایەوە. ھەموو ھەفتەیەک دانیشتوانی لەندەن چاوەڕێی دەرچوونی نامیلکەی نوێیان دەکرد چونکە ناوەڕۆکەکەی جیاواز و خەیاڵی بوو، باسی چەند دیاردەیەکی ناسروشتی و تاوانی نائاسایی دەکرد، کە پێشتر لە ھاوشیوەی نەبیسترابوو، تەنانەت بەخەیاڵی کەسیشدا نەھاتبوو. لە ڕاستیدا ئەو نامیلکانە بوونە ھەوێنی دروستکردنی چەند کەسایەتییەکی ناسراوی ئێستا، لەوانە دراکۆلا کە نووسەرەکەی لە چیڕۆکی (ڤارنیی خوێنمژ)دا وەرگرتووە کە پێشتر لە یەکێک لەو نامیلکانە بڵاو کرابوویەوە. 

## ڕووداوەکان
لە کۆڵانە تاریکەکانی لەندەنی سەردەمی فیکتۆری، کۆمەڵێک تاوانی نائاسایی ڕوودەدات، کە ترس و دڵەڕاوکێی دەخاتە سەر دڵی دانیشتوانەکانی. بەڕێز مالکۆم کە کچەکەی لەلایەن خوێنمژێکەوە ڕفێنراوە، لە ھەوڵی گەڕانەوەیدایە لەگەڵ ئەو دەستەی کە خۆی دروستی کردووە (ڤانیسیا ئیڤیز، ئیثان شاندڵەر، د.فیکتۆر فرانکشتاین لەگەل سیمپنی). 

## کاراکتەرەکان
*ئێڤا گرین لە ڕۆڵی (ڤانیسیا ئیڤیز)، کچێکی سەرنجڕاکێش و جوان و پڕ لە نھێنی. بەھرەیەکی ناسروشتی بەھێزی ھەیە، کە سوودبەخشە بۆ دەوروبەری، بەڵام ھەڵگری چەند گیانێکی شەرانگێزە، کە ھەڕەشەی لەدەستدانی ئەقڵ و ژیانی لێ دەکەن.
*تیمۆثی دالتۆن لە ڕۆڵی (بەڕێز مالکۆم)، دۆزەرەوەیەکی ئەفریقییە، ھەرچەندە ماڵەکەی پڕی شتومەکی گرانبەھای گەشتەکانیەتی، بەڵام خاڵییە لە خێزان و خزمان.
*جۆش ھارتنت لە ڕۆڵی (ئیثان شاندڵەر) گەنجێکی ئەمریکییە، خۆی لە ناو تاریکترین گۆشەی لەندەندا دەدۆزێتەوە، لەلایەن بەڕێز مالکۆم ھەڵدەبژردرێت، وەک یارمەتیدەری کەسی. ئیثان لەھەوڵداندایە لە ڕابردووی پڕ نھێنی ڕابکات.
*ھاری تریدوای لە ڕۆڵی (د. فیکتۆر فرانکشتاین) نوژدارێکی نەشتەرگەرییە، مەسەلەی ژیان و مردن سەرنجی ڕادەکێشی. ھەموو ژیانی لە گەڕان بە دوای چۆنیەتی زیندووبوونە تەرخان دەکات.
*ریف کارنی لە ڕۆڵی (دوریان گڕای) لاوێکی دەوڵەمەند و سەرنجڕاکێشە، بەڵام تەنیایە، دەیەوێت ھەر بە لاوی بمێنێتەوە.
*دانی سپانی لە ڕۆڵی (سیمپنی) پیاوێکی ئەفریقی و خزمەتکاری بەڕێز مالکۆمە.
*بێلی باپبەر لە ڕۆڵی (ڕۆنا کروفت) کچێکی ئێرلەندی کەمدەرامەتە، کۆچ دەکات بۆ لەندەن، تا لە ڕابردووە تاریک و قێزەوەنەکەی ڕابکات. پەیوەندیی سۆزداری لەگەڵ ئیثاندا ھەیە.
*ڕۆی کینەر لە ڕۆڵی (کالیبیان) گیانەوەری شێواوی یەکەم، کە لەلایەن (د. فکتۆر فرانکشتاین) دروست کراوە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## بەستەرەکان بۆ دەرەوە
* پێگەی فەرمی
* لاپەڕەی دراما لە پێگەی imdb

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٤
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە سەرووسروشتییەکانی بەریتانیا
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠١٠