open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕۆم (ڕوونکردنەوە)

* ڕۆما، پایتەختی وڵاتی ئیتالیا
* ڕۆمای کۆن، ناوی شارستانیەتییەکی مێژووی کەونار
* ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی (٢٧ی پ.ز–٣٩٥)، پێشترین ئیمپراتۆریەتی بە ڕێبەرایەتیی ئەگوستوس
* ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی (٣٣٠–١٤٥٣)، ھەروەھا ناسراو بە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات
* [[تورکیا)باکوری کوردستان
میزنی

**میزنی** (بە کوردی لاتینی: *Mîzinî*) یا **میزەکی** یا **فرەجار میزتن** () بریتییە لە ڕادە دەرچوونی جارەکانی میز کردن. میزنی لە میزەچۆڕکێ و فرەمیزی جیاوازە، ھەرچەن زۆربەی کات پێکەوەن.

ھۆکاری جۆراوجۆر لە ئارادایە: شەکرە، سیستیتیس، کێشەکانی پرۆستات، دووگیانی، شێرپەنجەی میزەڵدان و جەڵتەی مێشک. تەشەنای میزی دەبێتە ھۆی میزەکزە و میزنی.

## ھەروەھا بڕوانە
* میزەڵی
* میزەکزە

## سەرچاوە
* [//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11851572 ویکی فارسی]

پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز
پۆل:خۆڕانەگرتن
ھەوکردنی پرۆستات

وێنۆک|ھەوکردنی پرۆستات (وێنەی ژێر مایکڕۆسکۆپ)

**ھەوکردنی پرۆستات** یان **پرۆستاتایتیس** حاڵەتی تووشبوونی پرۆستات بە ھەوکردنە. ئەم حاڵەتە بەھۆی چڵک کردن و چەندین ھۆکاری تر ڕوو دەدات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەوکردنەکان
میزناسی

چەپ|وێنۆک|282x282پیکسڵ|<center></center>
**میزناسی** (ھەروەھا **بۆریناسی**، **یووراڵجی**، **میززانی**) لقێکە لە پزیشکی کە بە شێوازێکی پسپۆڕانە باس لە نەخۆشیەکانی سیستمی زاوزێی نێرینە و مێیینە دەکات کە ئەم کۆئەندامە بریتیە لە گورچیلەکان، ئاڵگی ئەدرینال، میزبۆری، میزەڵدان، میزەڕۆ و بەشەکانی تایبەت بە زاوزێ وەکوو گون، کێر، پرۆستات و تۆودان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری
پۆل:تایبەتمەندییەکانی پزیشکی
میزەچۆڕکێ

**میزەچۆڕکێ** حاڵەتی لە دەست چوونی توانایی ڕاگرتنی میزە. ئەم حاڵەتە زۆربەی جاران دەرمانی ھەیە.

## پەراوێزەکان


پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز
پۆل:خۆڕانەگرتن
ماکرۆفەیج

وێنۆک|وێنەی ماکرۆفەیج

**ماکرۆفەیج** خانەگەلێکن کە لە شانەکانی لەشی بڕبڕەداراندا دەژین و لەشی ئەوان لە ئۆرگانیزمە دەرەکیەکان وەک بەکتریاکان دەپارێزن. وشەی ماکرۆفەیج لە بە واتای زل خۆرە، واتە شتێک کە کە شتی زل دەخوات.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پۆل:کۆئەندامی لیمف
پۆل:خانە
پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:ژینناسیی خانەیی
میزەڵی

**میزەڵی** یا **خەومیزی** بریتییە لە دۆخێ کە تێیدا نەخۆش لە تەمەنێکدایە کە دەتوانێ خۆی ڕاگیر بکا، بەڵام بە شێوەی ناویستەکی لە خەودا میز دەکا.

ئەگەر لە سەرەتای لە دایکبوونەوە، منداڵ لە شەودا خۆی تەڕ بکا، بەمە دەڵێن میزەڵیی سەرەتایی (PNE). ئەگەر منداڵ شەومیز نەبێ و دوایی تووشی بێ، پێی دەڵێن میزەڵیی دوایی(SNE). زۆربەی کچان تا تەمەنی ٦ ساڵی و زۆربەی کوڕان تا تەمەنی ٧ ساڵی لەم دۆخە ڕزگاریان دەبێ. تا تەمەنی ١٠ ساڵی نزیک بە ٩٥٪ منداڵان چاک دەبنەوە. دەوروبەری ٠٬٥٪ تا ٢٬٣٪ لە گەورەکان تووشی میزەڵین.

## تەمەن
ڕێژەی میزەڵی بە گوێرەی تەمەن:
* ٥ ساڵی: ٢٠٪
* ٦ ساڵی: ١٠٪ تا ١٥٪
* ٧ ساڵی: ٧٪
* ١٠ ساڵی: ٥٪
* ١٥ساڵی: ١٪ تا ٢٪
* ١٨ تا ٦٤ ساڵی: ٠٬٥٪ تا ١٪

## ھۆکارەکان
بڕێک لە ھۆکارەکان:
* خۆڕانەگری میزەڵدان
* دواکەوتنی گوورانی مێشک
* جینیتیکی: ئەگەر دایک و باوک، ھەردوو تووشی میزەڵی بووبن، منداڵ لەوانەیە  ٧٧٪  و ئەگەر یەکیان تووشیار بووبێ منداڵ لەوانەیە  ٤٤٪ تووشی میزەڵی بێ.
* خەوی قورس
* دەروون شێواوی
* ھۆکاری ئەندامی

## دەرمان
میزەڵدانی ناسایی، چڵک و تەشەنا یا شەکرە نیشانەگەلێکی پزیشکین، کە پێویستیان بە دەرمانە. ڕێژەیەکی کەم لە میزەڵییەکان  بە ھۆی نەخۆشیەوەیە. لە ڕاپرسییەکی لێکۆڵەرانەدا، ئەم پرسیارە کرابوو کە: لە چ تەمەنێکەوە دەبێ منداڵ خۆی تەڕ نەکا، دایک و باوکان وەڵامیان دابووەوە ٢٬٧٥ ساڵی و وەڵامی پزیشکانیش  ٥٬١٣  ساڵی بوو. بەکار ھێنانی دۆشەکی ھەستیار بە تەڕی، کە ئاژیر لێدەدا، لە ٥٠٪ میزەڵیk,یەکاندا ئەنجامی باشی بووە.
ئەم چارەسەرانەش بەسوودن:
* دەرمانی میزڕاگر
* دەرمانی دژەخەمۆکی
* چارەسەر بە بێ دەرمان
* چارەسەر بە نەشتەرگەری

## سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11880416 ویکی فارسی]

پۆل:مناڵی
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز
پۆل:میز
پۆل:پەشێوییەکانی خەو
شەومیزی

**شەومیزی** () بریتییە لە فرە میزتنی شەوانە، واتە فرە بوونی جارەکانی ھەستان لە خەو بۆ میزکردن، کە دەبێتە ھۆی گلە و گازندەی نەخۆش. ئەم دیاردەیە چەن پاڵووە و ھۆکارەکەشی لە زۆربەی نەخۆشەکاندا نادیارە.

بۆ ناسینەوەی شەومیزی، دەبێ بارستی میزی شەوانەی نەخۆش (NUV) دەسنیشان بکرێ. بارستی میزی شەوانە بریتیە لە «کۆی گشتی میزی نەخۆش لە کاتی چوونە سەرجێ تا کاتی لە خەو ھەستان».

## سەرچاوە
[//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=593260032 ویکی ئینگلیسی]

پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز
فرەقامکی

وێنۆک|پڕقامکی لە دەستدا

**پڕقامکی** یان **پۆلیداکتیلی** حاڵەتی زۆربوونی ژمارەی قامکەکانە کە لە ڕادە بە دەر بووە، بۆ وێنە دەستی کەسێک زۆرتر لە پێنج قامکی ببێت، ئەم کەسە تووشی پڕقامکیە. ئەم حاڵەتە تایبەت بە مرۆڤ نیە و زۆرجار حەیوانگەلێک وەکوو سەگ و پشیلەیش تووشی دەبن.

## سەرچاوەکان


پۆل:پەنجەکان
دی فاکتۆ

***دی فاکتۆ*** (بەئینگلیزی و لاتینی: *De facto*، بە عەرەبی: حكم الأمر الواقع) دەربڕینێکی لاتینییە بەواتای "پەیوەندیدار بە ڕاستەقینە" ـوە دێت. لەیاسادا، زۆربەی جاران بەواتای "بەکرداریی بەڵام بەبێ ئاماژەکاریی یاسایی" یان "بەکرداریی یان لەڕاستیدا، بەڵام بەفەرمیی دانەمەزراوە" ـدێت. بەشێوەیەکی باو، وەک پێچەوانەیەک بۆ دەستەواژەی دێ جۆری دێت ( کەمانای "پەیوەندیدار "بەیاسا"ـوە دێت). پێناسەیەکی تر بۆ دی فاکتۆ بریتییە لەوەی کە شتێک لەسەر زەمینی ڕاستەقینەیی جێبەجێ بکرێت بەڵام مەرج نییە بە یاسایەکی هەنووکەیی باسی لێوەکرابێت یان بەڕێوە ببرێت.نموونەی ئەمەش بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان بوو لەلایەن پارتە کوردییەکانەوە لەناوچەیەکی ئۆتۆنۆمیدا لەدوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ی کوردان کە لەسەر زەمینی ڕاستەقینەیی ئەو کارە جێ بەجێ دەکرا بەڵام هەرگیز نە دەستووری عێراقیی نە هیچ یاسایەک لەو کاتەدا باسی لەوە نەکردبوو و ئەو کارە لەچوارچێوەی هیچ یاسایەکدا جێ بەجێ نەدەکرا. 

## ئەمانەش ببینە
*دێ جۆری
## سەرچاوەکان
دی یورێ

**دی یورێ** یان ***دێ جۆری*** (بەئینگلیزی و لاتینی: De jure، بە لایتینیی کلاسیکی: *de iure*) دەربڕینێکە بەواتای "پەیوەندیدار بەیاسا" ـوە دێت و پێچەوانەی دێ فاکتۆیە کە بەواتای "پەیوەندیدار بەڕاستەقینە" ـوە دێت. بەجۆرێکی تر، دەستەواژەی "*de jure*" لەبری دەستەواژەی "بەیاسایی" و دەستەواژەی "*de facto*" بەواتای "بەکرداریی" بەکاردێت، بەتایبەتیی کاتێک کە وەسفی بارێکی یاسایی یان سیاسیی بکرێت. پێناسەیەکی تر بریتییە لەوەی کە شتێک یاسا بەڕوونیی و ئاشکرایی دانی پێدانابێت و شایەنی لێ گەڕاندنەوە نەبێت. نموونەی ئەمە، سەربەخۆیی هەرێمی کوردستانە لەدوای پڕۆسەی ئازادیی عێراقەوە کە بەفەرمیی لە دەستووری عێراقدا داننراوە و ئاماژەکراوە بە هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی ئۆتۆنۆمیی خۆبەرەبەڕێوە لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە دوور لە حکوومەتی مەرکەزی.

## ئەمانەش ببینە
*دێ فاکتۆ
## سەرچاوەکان
بانگی کوردستان

**ڕۆژنامەی بانگی کوردستان** ڕۆژنامەیەکی ئەدەبی، زانستی، کۆمەڵایەتی، نەتەوەیی و سەربەخۆ بووە. حەفتانە لە شاری سلێمانی دەردەچوو. یەکەم ژمارەی لە ڕۆژی ٢ی ئابی ١٩٢٢ چاپکراوە. خاوەنی ئیمتیاز، بەڕێوبەری بەرپرس و سەرنووسەر مستەفا پاشا یا موڵکی. دوای چاپکردنی چواردە ژمارە لە سلێمانی، بەشێک لە ژمارەکانی ڕۆژنامەکە لە بەغدا چاپکران. ناوەڕۆکی ڕۆژنامەکە بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی و تورکی بوون. لە ساڵی ١٩٢٦، ڕۆژنامەکە ڕاگیرا.

لەدوای گەڕانەوەی شێخ مەحموود لە ھیندستان، ڕۆژنامەکە بووە زمانحاڵی حکوومەتەکەی شێخ مەحموود.

## وردەکارییەکانی سەر ڕۆژنامە
لە خوارەوەی ڕۆژنامەکە نووسرا بوو ڕیکلام بە دێرێک، سێ عانە دەسێنرێ. ھەروەھا ئەوەش نووسرابوو بۆ ھەموو شتێ مراجەعەت بە خاوەنی ئیمتیاز دەکرێ. لە لای چەپی لۆگۆکەی نووسرابوو، موحەڕیری (سەرنووسەر) کوردیی و فارسیی «عەلی کەمال» و «م. نوری». ھەروەھا بۆ بەشداریی لە ئابوونەی مانگانە، سێ مانگ و شەش مانگ جارێ، ساڵێ بە ھەشت ڕوپێیە.

لە ژێر لۆگۆی ڕۆژنامەکە ئەم شیعارە نووسراوە: «زەمانی گورز و ڕم ڕابورد ئێستا پاڵەوان عیلمە چەک دەستە و سنعەت بارقە تیغ و سنان عیلمە»

## سەرچاوەکان

## کتێبناسی
* *بانگی کوردستان*، کۆکردنەوە و لەسەر نووسینی جەمال خەزنەدار وەرگیراون، بەڕێوەبەرێتیی گشتیی ڕۆشنبیریی کوردی، ١٩٧٤.

پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
کورد، مەجارستان

**کورد** ناوی شارۆچکەیەکە لە ھەرێمی تۆلنای مەجارستان. 
بەشداریکردنی کوردەکان لە بەڕێوەبردنی مەجارستان لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەتوانرێ بدۆزرێتەوە لە دوو سەرچاوەدا: کەسایەتییە سەربازی و ڕامیارییەکانی کە بنەچە کوردییەکانیان ناسراون و کەسانێک کە ھەڵگری ناوی (کورد/کورت/کورث) ن و دەکرێ بە ڕەگەز کوردبوبێتن یا نا.

یەکێ لە سەرەکیترین و بایەخدارترین نوسراوە وێژەیییەکانی سەدەی نۆزدەی مەجارستان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ باس لە کوردەکان دەکات لە میانەی باسی عوسمانییەکاندا. گێزا گەردۆنی (بە مەجاری: Gárdonyi Géza) (١٨٦٣–١٩٢٢) یەکێ بووە لەو نووسەرانەی کە بەشداریکردووە لەوەی کە ئەندەرسۆن باسیدەکات وەک 'بەئاگاھاتنەوە لە خەو'، یان ھەوڵە ڕۆشنبیرییەکان بۆ گەڕان بەدوای پێناسە مێژوویی و زمانەوانییەکانی بۆ دڵنیابونەوە لە ناسنامەی مەجاری. ئەو کوردەکانی وەک پاڵەوان تێوەگلاندووە لە ڕۆمانەکەیدا بە ناوی گیرانی مانگی یەک شەوە (ئەستێرەکانی ئگیر) (بە مەجاری: Egri csillagok).

ھەرچەندە ناتوانرێ بەبێ گومانەوە بوترێ کە شارۆچکەی کورد لە باشووری مەجارستان پەیوەندە بە **کورد پاشا**و، کە سەرکردەیەکی سەربازی ئەفسانەیییە و گۆڕەکەی دەکەوێتە ئەو نزیکانە. سەرەڕای ئەوە، ئەو ڕاستییەی کە دانیشتووانی شارۆچکەی کورد گرنگی و سەرنج دەدەن بە کاروبار و بابەتی کورد شایەنی سەرنجن. ناوەکە دەردەکەوێ وەک کورتو لە نامەی باج سەندنی تۆمۆسی و ھەروەھا دەتوانرێ بە فۆڕم یان قاڵبێکی ھاوشێوەوە بدۆزرێتەوە لە دواترا. شارۆچکەکە سەر بە کاپۆسمێنت بوو لە ١٥٤٢دا، بەڵام نەشێکی دانیشتووانی بەجێیانھێشت لە ١٥٤٣دا. زۆری دانیشتووانەکەی گەڕانەوە لە ١٥٥٩–١٥٦٠. ئەوانەی کە لە شوێنەکانی تر مانەوە ناوی خێزانییان بە کوردی ھێشتەوە، و ئێستا یەکێ لە ناسراوترین نووسەرە مەجارییەکان ھەڵگری ناوی ئیمری کوردییە.

دەیەھا ساڵ دوای کشانەوەی عوسمانییەکان لە ١٧٣٠دا، ناوی کورد دەتوانرا بدۆزرێتەوە لە سەرچاوەیەکدا کە نیشانەی دەدا بە 'neopopulata possessio Kurd'. باڵام لە ١٧٢٩وە، کۆچەری تازە لە ناوەڕاستی مەجارستانەوە ھاتن و زۆربەیان بنچینەی ڕەگەزیان سلاڤ، سڕبی، سلۆڤاکی و مەجاری بوون. لە ناوەڕاستی سەدەی ھەژدە و ھەتا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم، زۆرینەی دانیشتووانەکەی ئاڵمانی ڕاینلاند بوون، لە ئێستادا تێکەڵە: ئەڵمان، ھەنگاری و دۆم. ھەرچی ئەو ٢٠٠٠ کەسەی کە لەوێ نیشتەجێن بە شانازییەوە خۆیان دەناسێنن وەک کوردی، کە پێناسێکی خۆماڵی نیشتیمانییە کە ھەموو پەیوەندییەکی لەدەستداوە لەگەڵ پاشای ئەفسانەیییەکەدا کە کورد پاشایە.

ئەمەش دەتوانێ نموونەیەکبێ: ڕاستەوخۆترین نیشانە لەسەر کاریگەری کوردی لە مەجارستان بریتییە لە شارۆچکەی کورد لە ھەرێمی تۆلنا. شارۆچکەکە، ئستڤان کسر کە سەرۆکی شارۆچکەکەیە و دانیشتووانی تری ئەو شارۆچکەیە گەیشتنە ئەو باوەڕەی: ئەگەر تەنانەت دەرکەوێ کە ناوەکەش وەرنەگیراوە لە ناوی نەتەوەی کوردەوە، تەنھا ئەگەری بوونی پەیوەندییەکی وەھا لە بیرکردنەوەی خەڵکدا شتێکی بێوێنەیە. لەمە سەرنجڕاکێشتر وشەکانی مامۆستای قوتابخانەی ئەو شارۆچکەیەبوو. للۆنا تار لە لێدوانێکی تایبەتیدا باسی بابەتە ئابڕووبەر و ناوزڕێنەکەی فڕاندنی ئۆجەلانی کرد: "سەرەڕای ئەوەی ئێمە کورد نین- ئێمە وەکدانیشتوانی شارۆچکەی کورد- شوێن بابەتەکەی ئۆجەلان کەوتین. وەک بابەتێکی خۆمان مامۆڵەمان لەگەڵ کرد، خوا ئەزانێ بۆ!"

دوای ٢٠٠ ساڵ لە نیشتەجێبوون لەم شارۆچکەیە، دانیشتووانە دۆن ئاوسشغابنە ئەڵمانەکان نیشتگەکانیان لێسەندرایەوە و بە زۆر نێردرانەوە بۆ ئەڵمانیا دوابەدوای کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم.

## بەستەرە دەرەکییەکان
میزگیران

**میزگیران** بریتییە لە میز بۆ نەکران. گرنگترین ھۆکاری میزگیران، زل بوونی خۆش خیمی پرۆستاتە. ھۆکارەکانی تر بریتییە لە: چڵک و تەشەنا، کێشەی دەماری، قەبزی و کاریگەری بڕێ دەرمان و ئامفەتەمین.

لەم تێکچوونەی کۆئەندامی میز، میزەڵدان بە تەواوی خاڵی نابێت. جاری وایە ماسوولکە و سفینکتێری میزەڵدان خاو نابنەوە و ڕێگە بە ڕۆشتنی میز نادەن و دەبنە ھۆی مانەوەی ڕێژەیێک میز لە میزەڵدان و تەشەنا کردنی میزەڵدان.

## سەرچاوە
* [//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=9622474 ویکی فارسی]

پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی میز
ئەنفلۆنزا

**ئەنفلۆنزا** یان **ئەنفلوەنزا**()،  نەخۆشییەکی گیرۆیە کە بە ھۆی ڤایرووسی ئار ئێن ئەیەوە (لە خێزانی Orthomyxoviridae) تووشی مرۆڤ دەبێ. ئەم جۆرە ڤایرووسانە لە پەلەوەران و گواندارانیشدا کاریگەرە. ئەم نەخۆشییە دەبێتە ھۆی چڵک و تەشەنای تووشی کۆئەندامی ھەناسە، کە بە سەرێشە، ئێشی ماسوولکەکان، تا، بێ ھێزی و بێ حاڵی توندەوە دەردەکەوێت.
ئەنفلۆنزای تووش، بەتایبەت لە مناڵاندا، لەوانەیە ببێتە ھۆی نەکسۆ (ذات الریە).
سێ جۆر ڤایرووسی ئەنفلۆنزا بە ناوەکانی A B C ھەیە. لە دۆخی ئاساییدا ماوەی نەخۆشی ٣ تا ٤ ڕۆژە.

## ڕابردەی نەخۆشی
لە سەدەی بیستەم، لە ساڵی ١٩٨١ (ز)، ڤایرووسی ئەنفلۆنزا تەشەنای کرد و تا ئەمڕۆش  بەردەوامە. سەرەتا ٤٠ میلیۆنی لە ساڵێکدا قڕ کرد، بەڵام ئەم ئامارە نەختە نەختە ڕووی لە کەمی نا. ئەمڕۆکە جۆرەکانی تازەتری ئەم ڤایروسە؛ وەک ئەنفلۆنزای پەلەوەر یا ئەنفلۆنزای بەراز سەری ھەڵداوە.

## ئەوانەی لە بەر ھێرشی ئەنفلۆزادان
نەخۆشییەکانی دڵ، کۆئەندامی ھەناسە، گورچیلە، شەکرە، دووگیانی و پیری، شیمانەی تووش بون بە ئەنفلۆنزا بەرز دەکەنەوە. منداڵان بەھۆی لاوازی کۆئەندامی بەرگری  پتر مەترسییان لە سەرە. لەبەر گیرۆ بوونی ئەم نەخۆشییە، مەترسی تووش بوون لە شوێنە گشتییەکاندا زۆرترە.

## نیشانەکانی نەخۆشی
تاو لەرز، سەرێشە، ئێشی ماسوولکەکان بەتایبەت کەمەر، کۆکە (لەوانەیە خڵتی بێ)، گەروو ئێشە، دەنگ گیران، ڕشانەوە، خورین و کوتراوی لەش لە نیشانە ناسراوەکانی ئەنفلۆنزایە. ئەنفلۆنزا لە ھەموو تەمەنێک، بێجگە ساوایی، ڕوو دەدات. ئەو کەسانەی پێشتر تووشی ئەنفلۆنزا نەبوون، پتر لە مەترسیدان. ھەر زستانێک چەندین جۆر ئەنفلۆنزا بڵاو دەبێتەوە کە توندی و تووشییان جیاوازە.

## مەترسی
ئەم نیشانانە مەترسیدارن و پێویستیان بە چاودێریی پزیشکی ھەیە:
* زۆربوونی تا یا کۆکە
* بوونی خوێن لە خڵتدا
* ئێشی گوێ
* ھەناسەسواری یا ئێشی سینگ
* دەرداوەی خەست لە لووت، ساینووسەکان یا گوێکان
* ئێشی ساینووس
* ئێش و ڕەپی مل

## لێکەوتەکانی نەخۆشی
ھەرچەن ماوەی ئاسایی نەخۆشی ئەنفلۆنزا ٣ تا ٤ ڕۆژە، بەڵام بەھۆی دەرفەت ھێنانی میکرۆبەکان، چڵک و تەشەنای تر کۆئەندامی ھەناسە دەگرێتەوە. ھۆی سەرەکی ئەمەش، لاواز بوونی کۆیەندامی بەرگری لەش بەھۆی نەخۆشی ئەنفلۆنزایە. بەکار ھێنانی ماسک، دژگەن کردنی ھەوای ژووری نەخۆش و جیاکردنەوەی خێرای نەخۆش لە کەسانی ساخ، تا ڕادەیەکی ڕێگا لە تەشەناکردنی نەخۆشی دەگرێت.

## پەراوێز


## سەرچاوە
[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11507426 ویکی فارسی]


پۆل:نەخۆشییەکانی گیانلەبەران
پەرکەم

220x440px|وێنۆک|ھێڵێکی کارەبایی کەسێک کە نەخۆشی پەرکەمی نەبوونی ھەیە کە گرژبوونەکەی پیشان دەدات. لەو شوێنەی کە شەپۆلی کارەبایی ڕەش لەسەر پاشبنەمایەکی سپی دەردەکەون
**نەخۆشیی پەرکەم** یان **خوو** یان **فێ** کۆمەڵێک نەخۆشی دەمارییە کە بەھۆی پچڕانی نیشانە کارەبایییەکانی مێشک لە شێوەی لێدانی دووبارەبوونەوەی یەک لەدوای یەک دەردەکەون. ئەم لێدانانە لەشێوەی شەپۆڵێک تەزووی ناڕێکن کە دەکرێت شەپۆڵە تەزووی کورت بواربن یانیش تا ڕادەیەکی باش درێژبن لەبەر خێرایییەکەی ئەستەمە دیاری بکرێن. ئەم لێدانە شەپۆلییانە دەبێتە ھۆی دروستبوونی گرژییەکی زۆر لە ماسولکەکان زۆر جاران دەبێتە ھۆی شکانی ئێسک یاخود برینداری ناوەکی کە سەرجەم تووشی ھەوکردنێکی زۆر دەبنەوە. جگە لەوەی کەسانی تووش بوو بەدەست کەموکوڕی کۆمەڵایەتی دەناڵێنن لەسەرانسەری جیھان جگە لەوەی ھیچ ھۆکارێک یان ڕێگە چارەیەک نییە بۆ ڕێگری لێکردنی لە ڕوودانی. ھۆکاری زۆربەی بارودۆخەکانی ئەم نەخۆشییە بریتییە لە ھەوکردن، ھەندێک بارودۆخیش لە ئەنجامی برینی مێشک و جەڵدەی مێشک و تومۆی مێشک یاخود ھۆکارە بۆماوەیییەکان ڕوودەدەن. زۆر کەم ڕێککەوتووە کە ڕێی لێ بگیرێت ئەمەش لە ئەنجامی چالاکی دەماری زۆر و نائاسایی لە کۆرتێکسی مێشکدا. دەستنیشانکردنەکە بەدەرکردنی مەرجەکانی تر دەگرێتەوە کە لەوانەیە نیشانەی ھاوشێوە دروست بکات، وەک کاڵبوونەوە و دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا ھۆکارێکی تری دەستبەسەرداگرتن ھەیە، وەک نەخۆشی کشانەوەی کحول یان کێشەی ئەلکترۆلیت. ئەمە لەوانەیە لە بەشێکیدا ئەنجام بدرێت بە وێنەگرتنی مێشک و تاقیکردنەوەی خوێن و نەخۆشیی زۆر جار دەتوانرێت پشتڕاست بکرێتەوە بە بەکارھێنانی پلانی شەپۆلی مێشک (EEG)، بەڵام تاقیکردنەوەی سروشتی مەرجەکە ناھێڵێتەوە.
ئەو نەخۆشییە ڕەنگە بەھۆی گرفتەکانی تر ڕووبدات، لەو بارەدا دەتوانرێت ڕێگری لێ بکرێت و دەستی بەسەردابگیرێت و بە دەرمانەکان کۆنترۆڵ بکرێن کە نزیکەی ٧٠٪ ی حاڵەتەکان، زۆرجار بەردەستن. بۆ ئەو کەسانەی کە دەستبەسەرداگرتنەکانیان بە دەرمان ناکرێت، دەکرێت بە کرداری نەشتەرگەری، خاوکردنەوەی دەمار یان گۆڕانکاری خۆراکی بێت. ھەموو حاڵەتەکانی پەرکەم تەمەنێک ناخایەنێت، چونکە خەڵکێکی زۆر باشتر دەبن تا ئەو ئاستەی کە چارەسەریان بۆ بکرێت.

## سەرچاوەکان
ئێزیدییەکان لە ئەرمەنستان

**[[ئێزیدی|ئێزیدییەکان]]** (بە ئەرمەنی: Եզդիներ *یەزدینەر*) گەورەترین کەمینەی ئایینی و ڕەگەزیین لە ئەرمەنستان. ئازادیی ئایینیان ھەیە و دەست ناخرێتە ناو دابونەریت و کەلتوریانەوە.

## مێژوو
### سەرەتای سەدەی ٢٠
ئێزیدییەکی زۆر ھەڵھاتن بۆ ئەرمەنستان و گورجستان لە سەدەی ١٩ و ٢٠دا لەدەست چەوساندنەوەی ئایینیان لەلایەن ئەو تورکە عوسمانی و کوردە سوننیانەی کە دەیانویست بیانکەن بە موسوڵمان. یەزیدییەکانیش توشی گەلەکوژی و قەڵاچۆکردن ھاتن لەگەڵ ئەرمەنەکاندا لە جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا، ئەمەش وای کرد کە زۆرینەیان ھەڵبێن بۆ ئەو بەشەی ئەرمەنستان کە لەژێر دەستی ڕووسیادا بوو. یەکەمین خوێندنگای ئێزیدی لە ئەرمەنستان کرایەوە لە ١٩٢٠.

### شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ
بەھۆی ئو گرژییە ڕەگەزییەی کە ئەنجامی شەڕ لەگەڵ ئازەربایجاندا دروستبوو، ئێزیدییەکان پەیوەندییەکانی بە کوردە موسوڵمانانە ھەڵھاتوەکانەوەکانەوە ھەڵەوشاندەوە و ۆاشگەست بووەوە لێی، ھەوڵیاندا خۆیان وەک نەتەوەیەکی جیا دامەزرێنن. ئێزیدییەکان ھاونیشتیمانیبوونی خۆیان وەک ئەرمەنستانییەک نیشاندا لە شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغدا کە زۆریان مردن لە خزمەتی سەربازیدا.

### بارودۆخی ئێستا
بەپێی سەرژمێری ٢٠٠١، نزیکەی ٤٠٬٦٢٠ ئێزیدی لە ئەرمەنستان ھەن.

ڕاپۆڕتەکان لەسەر پەیوەندی نێوان ئێزیدییەکان و حکوومەتی ئەرمەنیدا جۆراوجۆر بوون.

بەپێی ڕاپۆرتێکی ٢٠٠٤ی بەڕێوربەرایەتی دۆخی مافی مرۆڤی ئەمریکی، ئێزیدییەکان ھەراسانکراون لە ئەرمەنستان. ڕێژەیەکی بەرز لە منداڵی ئێزیدی ناچن بۆ خوێندنگە بەھۆی نەبوونی و نەبونی مامۆستا کە بە زمانی زگماکیان بدوێ.

بەپێی ڕاپۆرتێکی ٢٠٠٧ی بەڕێوربەرایەتی دۆخی مافی مرۆڤی ئەمریکی، «سەرۆکە ئێزیدییەکان ناڕەزایی ئەوەیان نەبوو کە پۆلیس و لێپرسراوانی ناوخۆیی کۆمەڵگاکەیان دەچەوسێننەوە، وەک لە ساڵانی پێشودا ڕوویدابوو».

## دابەشبوونیان
٢٢ نیشتگەی دەرەوەی شارەکان ھەیە لە ئەرمەنستاندە کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی ئێزیدی بێت. ڤێرین ئەرتەشات لە پارێزگای ئارارات گەورەترین شارۆچکەی ئێزیدییە لە ئەرمەنستاندا و ژمارەی دەنیشتوانی ٤٬٢٧٠یە.

### پارێزگای ئارەگاتسۆتن
١٩ گوندی ئێزیدی-نشین لەم پارێزگایە ھەیە.

### پارێزگای ئارمەڤییەر
دوو گوندی ئێزیدی ھەیە لەم پارێزگایە. گوندی یاراسکاون و فێریک لە قەزای ئیجمیاتسن.

لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٢دا، ئێزیدییەکان یەکەم پەرستگایان کردەوە لە دەرەوەی نیشتیمانی خۆیان لالش - پەرستگای «زەریات» لە پارێزگای ئارمەڤیەری ئەرمەنستان.

### پارێزگای ئارارات
تەنیا گوندی ئێزیدی ڤێرین ئەرتەشاتە نزیک ئەرتەشات.

## دیارترین کەسایەتییە ئێزیدییە ئەرمەنستانییەکان
* فەیزۆ پۆلەتۆڤ
* ئەمار سولۆڤ
* ڕۆمان ئەمۆیەن
* ئەسلان ئۆسۆیان
* حەجی جندی
* عەرەبی شەمۆ
* قەناتی کوردۆ

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:کورد
پۆل:ئێزیدی
پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:ئێزدییەکانی عێراق
پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان
ئەنجومەنی ناوەندی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان

**ئەنجومەنی ناوەند** یان **ئەنجومەنی ناوەندیی**، ئەنجومەنێکە لەنێو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا کە ڕۆڵی پەرلەمانی حیزبەکە دەبینێت و وەک ئەنجومەنێکی لێپرسینەوە و ڕاوێژکاریی کاردەکات. ئەگەرچی ئەنجومەنی ناوەند باڵاترین ئەنجومەنی حیزبەکە نییە و هەردوو مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و ئەنجومەنی سەرکردایەتیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پلەیەکی باڵاتر و دەسەڵاتێکی فراوانترییان هەیە، بەڵام ئەنجومەنەکە توانای لێپێچینەوەی لەهەردوو ئەو ئەنجومەنە هەیە و لە قەیرانەکانی یەکێتییدا وەک لایەنێکی کارا کار دەکات. یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی ئەنجومەنەکە پاسادان و ڕەزامەندیی کردنە لەسەر بڕیارەکانی مەکتەبی سیاسیی و ئەنجومەنی سەرکردایەتی، بەجۆرێک بۆ پەسەندکردنی بڕیارێک پێویستە ٢ لەسەر ٣ی ئەندامانی ئەنجومەنەکە ڕەزامەندیی لەسەر بکەن بۆ ئەوەی بڕیارەکە کاری پێ بکرێت. ئەنجومەنی ناوەند لەسێیەمین کۆنگرەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا دەمەزرا و ژمارەی ئەندامەکانی ١٠١ ئەندامە. و سکرتێری هەنووکەیی ئەنجومەنەکە عادل موڕادە. ئەنجومەنەکە ١١ کۆمسیۆن لەخۆ دەگرێت کە ئەرکی تایبەت و جیاواز لەیەکییان هەیە.

## ئەرک و دەسەڵات
ئەنجومەنەکە ئەرکی چاودێریکردنی هەڵسوڕانی ئیش و کاری ئۆرگانەکان و دەرکردنی ڕێسای تایبەت بۆ چۆنییەتی ڕێکخستنی کاروبارەکانی لە ئەستۆدایە. هەروەها ڕازامەندیی یان ناڕەزامەندیی لەسەر بوونی هەر ئەندامێک بە ئەندام مەکتەب دەدات. ئەنجومەنی ناوەند ڕەزامەندیی یان ناڕەزامەندیی لەسەر ناوی پاڵێوراوان بۆ هەڵبژاردنە ناوخۆیی و هەرێمییەکانی حیزبەکە دەردەبڕێت. هاوکات، ئەن
## سەرچاوەکان
ڕۆشانی

**ڕۆشانی** (بە عەرەبی: نورانی) بزوتنەوەیەکی چاکسازی سۆفیزمی سەدەی ١٦بوو لە ئەفغانستان. خاوەنی کتێبی (تاریخ الجماعات السریه‌) واتای ووشەکەی بە 'ڕوناکی' داناوە، و ئەگەر سەرنج بدەین ووشەی 'ڕۆشن' لە زمانی کوردیشدا مانای ڕوناکی هەیە.

سەرەتا ئەم کۆمەڵەیە لەو خوێندنگایەوە دەست پێ دەکات کە پیر ڕۆشان کردیەوە، و توانی ٥٠ فێرخوار پەروەردە بکات لە ماوەی ٣ ساڵدا و تا دەهات شوێنکەوتوانی ئەم قوتابخانەیە ڕووی لە زیادبوون دەکرد و ئەمەش ترس دەخاتە دڵیدەسەڵاتدارانی ئەفغانستانەوە. بەپێی ئەو نامانەی لەلایەن ئەم کۆمەڵەیەوە نوسراون، ئامانجیان سەرلەنوێ دانانەوەی سیستمی کۆمەڵایەتی جیهان بووە لە ڕێگای گرتنەدەستی دەسەڵات بووە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر، تا هەموو جیهان بخەنە ژێر دەسەڵات و فەرمانڕەوایی خۆیانەوە. (مافوق الطبیعه‌) یەکێ لەو وانانەبوو کە خۆیان پێوە سەرقاڵکردبوو. 
تیۆریدانەرانی پیلانگێڕی بەبێ دودڵی  پەیوەندیانکرد بە حەشاشەکان و ڕێکخستنەوەی نوێی جیهان، و پشتگیری ئەو بیروڕایانە دەکەن کە دەڵێن کاریگەری هەبووە لەسەر دامەزراندنی ئیلۆمیناتیەکانی باڤاریا لە سەدەی ١٨دا. ڕاستی بابەتەکە زۆر بە سانایی ڕوندەبێتەوە لە پیر ڕۆشاندا کە ناوبانگی دەرکرد بەهۆی باسی خۆئازادکردن لە نەزانی خۆیی و زۆرداری و بۆماوەیی دەسەڵاتی دەسەڵاتداران/زۆرداران ئەکرد. ئازادبونی مرۆڤایەتی لە کۆتوبەندی لەیەکتریخۆشنەبوون و یەکتریپەسەندنەکردن پەیامەکەی ئەوبوو، و فێرکردنی مافی هەر مرۆڤێ بۆ گەڕان بەدوای زانیندا(بە ئافرەتانیشەوە). 

پیر ڕۆشان چەند هەوڵێکی سەرنەکەوتو دەدات بۆ هەنگاونان بەرەو سەربازیکردنی ڕێکخراوەکە. یەکێ لە هەنگاوەکانی دروستکردنی قەڵایەکی گەورەیە لە چیاکاندا وەک بنکەیەکی بەڕێوەبردنی هەڵمەتە سەربازیەکانی کە پاڵپشتی کەم بەدەست دێنێ. پاش بەندبوونی پیر ڕۆشان بۆ ماوەیەک، دوای ئازادکردنی جارێکی تر دەکەوێتەوە هەڵپەی سەرباز و کەرەستەی جەنگ کۆکردنەوە بۆ تێکشکاندنی وڵاتی هیند و فارس. دوای چەندین شەڕ و پەلاماردانی یەک لەدوای یەک، سەرئەنجام ئەم کۆمەڵەیە بۆ دوو تاقم دابەشدەبێ: تاقمی شەڕکەر کە زوو دەپوکێتەوە و تاقمی بانگەشەکەری ڕێباوەڕی ڕۆشان.

لە سەدەی نۆزدەدا،لێکۆلەرێکی ئەفغانی کە تا ڕادەیەک لەژێر کاریگەری ئم گروپەدا بووە کتێبێکی لەسەر ئەم هێزە نوسیوە و تیایدە جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە کە ئامانج و کەری ئەم هێزە دژایەتیکردنی مەغۆلەکان بووە، و هەموو ئەو کارە خوێناوی و شەڕانگێزانانەی کو بە مێژوویانەوە لکاوە بە درۆ دەخاتەوە و پێی وایە ئەم گروپە تیرۆرست و پیاوکوژ نەبوون.

چونکە هەوڵەکەی پیر ڕۆشان سەرکەوتو نەبوو، پەیامەکەی شێوێندرا و کرا بە پەیامێکی شەیتانی لەلایەن ئەو هێزانەی کە دەیانویست باری باو بهێڵنەوە. بیرۆکەکانی هاوشێوەی بیرۆکەکانی سەردەمی ڕووناکبیری ئەوروپا بوو. وا دەردەکەوێ کە هەندێ ئایدۆلۆژیای جۆری فاشیست بانگەوازی 'مردن یان ئازادی'ی پیر ڕۆشان بۆ  زۆردارەکان بە دروستیی نەنرخێنن.
     
## پلەبەندی پەیوەندیکردنی ئەندامەکان
*یەکەم/ (السالک)
*دووەم/ مورید(المرید)
*سێیەم/ هەژار(الفقیر)
*چوارەم/ (العارف)
*پێنجەم/ (الخواجه) یان(السید)
*شەشەم/ میر (الامیر)
*حەوتەم/ پێشەوا(الامام)
*هەشتەم/ پادشا(الملک)

## سەرچاوەکان
 
پۆل:تەریقەتەکان
ھەوکردنی ئێسک و مۆخی ئێسک

وێنۆک|alt=کێشانێک بە ڕەنگی ئاوی و مەرەکەب بۆ بەشێک لە شانە چەپەکان کە تووشی ھەوکردنی ئێسک و پروسک بووە. خوێنبەرەکانی بە درێژایی زیاد دەکات. لە کوڕێکی تەمەن ھەشت ساڵەوە کە بەھۆی ھەوکردنی توندی ئێسکی لاق و بەھۆی ھەوکردنەوە گیانی لەدەستداوە.|کێشانێک بە ڕەنگی ئاوی و مەرەکەب ھی کوڕێکی تەمەن ھەشت ساڵە کە بەھۆی ھەوکردنی توندی ئێسکی لاق و بەھۆی ھەوکردنەوە گیانی لەدەستداوە.
**ئۆستیۆمایێلایتیس** (لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە: *ئۆستێۆن*: ئێسک، *میێلۆ*: مۆخی ئێسک و *ئیتیس*: ھەوکردن) ھەوکردن و چڵک کردنی ئێسک و مۆخی ئێسکە. نیشانەکان لەوانەیە ئازارێک لە ئێسکێکی دیاریکراو بێت، تای و بێ ھێزی. لە منداڵان بە زۆری لە ئێسکە درێژەکانی باسک و قاچ و بەدیاردەکەوێت، و لە گەورەکان بە زۆری قاچ (پێ)، بڕبڕەی پشت، ڕان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

* 

پۆل:نەخۆشییە بەکترییەکان
کینگز ئۆڤ لیۆن

**کینگز ئۆڤ لیۆن** (بەئینگلیزی: Kings of Leon) باندێکی ڕۆکی ئەمەریکییە کە ساڵی ١٩٩١ لە ناشڤیڵ، تێنەسی دروست بووە.

پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٩٩
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
مالیکی (ڕوونکردنەوە)

*مالیکی -  یەکێک لە چوار مەزھەبە سەرەکییەکەی سووننە لە ئیسلامدا
*مالیک کوڕی ئەنەس - یەکێک لە پێشەواکانی ئیسلام و دامەزرێنەری مەزهەبی مالیکی
*نووری مالیکی - سەرۆک وەزیرانی عێراق
بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

**بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان** (, IMDb) بنکەدراوەیەکی سەرھێڵی گەورەیە تایبەت بە فیلمەکان لە ئینتەرنێت. بەشێوەیەکی گشتی پێکھاتووە لە کۆمەڵێکی زۆر زانیاری لەبارەی ئەکتەرەکان، فیلمەکان، زنجیرە تەلەڤیزیۆنیەکان وە یاری ڤیدیۆییەکان.

لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ دروستکراوە، وە لە ساڵی ١٩٩٨ەوە موڵکی کۆمپانیای ئەمازۆن.کۆمە ھەتا ئێستا.

بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان بە گرینگتری سایتی کات بەسەربردن دادەنرێت لە ئینتەرنێت، مانگانە زیاتر لە ١٠٠ میلیۆن بەکارھێنەری ھەیە، لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٣ ژمارەی ناونیشانەکانی گەیشتە ٢٬٥٠٣٬٧٨٣ (زنجیرەی دراماکان دەگرێتەوە) وە زانیاری دەربارەی ٥٬١٩٢٬٤٩٣ کەس وە ٤٣ میلیۆن بەکارھێنەر لە سایتەکە.

## ئامارەکان
تا کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، ئامارەکانی ماڵپەڕەکە بەمشێوەیەبوون:

## سەرچاوەکان

پۆل:ماڵپەڕی ئەمازۆن
پۆل:کۆمپانیاکانی کاتبەسەربردن کە لە ساڵی ١٩٩٠ دامەزراون
پۆل:سیستەمە پەسەندکەرەکان
پۆل:بی بی سی
پۆل:بنکەدراوە سەرھێڵییەکانی فیلم
پۆل:وێبسایتەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:براوەکانی خەڵاتی وێبی
شێخ زەکەریا

**شێخ زەکەریا** زانا و خواناسی سەدەی سیانزەھەمە کە لە مەریوان ژیاوە و لەوێش کۆچی دوایی کردوە. شێخ زەکەریا بۆ یەکەم جار ڕێبازی قادری و تەیفوورییەی ھێناوەتە نێوان کوردستان. پیریۆنس کوڕی شێخ زەکەریا و شا نیعمەتوڵڵای وەلیش لە نەتەوەی ئەوە. 

## سەرچاوەکان

1- بنەمالەی زانیاران، عەبدولکەریم مودەریس، چاپەمەنیی ئانا، ١٣٩١ی ھەتاوی؛ ISBN:978-964-6876-59-0 

2-دەقەکانی ئەدبی کوردی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی کۆڕی زانیاریی کورد، بەغدا، 1978

3- «کاروانی پێنووس، شاعیران و نووسەرانی مەریوان و ھەورامان» - نووسراوەی فاتێح مستەفایی - بڵاوکردنەوەی ئاراس - سنە - ٢٠١١

پۆل:کوردەکانی سەدەی سیانزە
پۆل:خواناسانی کورد
پۆل:ئەولیا
خابوور (فورات)

وێنۆک|271x271پیکسڵ|ڕووباری خابووری لقی فورات لە حەسەکە
وێنۆک|ڕووباری خابوور لەسەر نەخشەی سووریا

**ڕووباری خابوور** (،  *خابوور/ھابوور*، ‎) لقی ھەمیشەیی فوڕاتە لە خاکی سووریادا. ئەگەرچی خابوور لە تورکیاوە سەرچاوە دەگرێت، کانیاوەکانی دەورووبەری سەرێکانی سەرچاوەی سەرەکیی ئاوی ڕووبارەکەن. چەندین دۆڵ تێکەڵ بە خابوور دەبێت لە باکووری حەسیچەدا، کە پێکەوە ئەوە پێک دێنن کە پێی دەوترێت: سێگۆشەی خابوور، یان ناوچەی خابووری سەروو. لە باکوورەوە بۆ باشوور، ڕادەی بارانبارینی ساڵانە لە حەوزی خابووردا کەم دەکات لە سەروو ٤٠٠ میلیمەترەوە بۆ کەمتر لە ٢٠٠ میلیمەتر، کە وادەکات ڕووبارەکە سەرچاوەیەکی سەرەکیی کشتوکاڵ بێت بەدرێژایی مێژوو. خابوور تێکەڵ بە فوڕات دەبێت لە نزیک شارۆچکەی بووسەیڕە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی سووریا
پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:فورات
پۆل:جوگرافیای باکووری کوردستان
پۆل:شام
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
ڕادیۆ سوید

**ڕادیۆ سوید** (بە سویدی: *Sveriges Radio International*) وێستگەی فەرمی ڕادیۆی سویدە. ئەم ڕادیۆیە لە ساڵی ١٩٣٨ەوە دامەزراوە و سەرەتا تەنیا بە زمانی سویدی بڵاو دەکراوە، دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ زمانی ئینگلیزیشی پێ زیاد کرا و پاشان زمانی ئاڵمانی.

## زمانەکان
تا ساڵی ۲۰۱۲، ڕادیو سوید بەرنامە بەم زمانانە بڵاو دەکاتەوە:
*عەرەبی – پێگە
*ئینگلیزی – پێگە
*ئاڵمانی – پێگە
*کوردی – پێگە
*فارسی – پێگە
*ڕۆمانی – پێگە
*ڕووسی – پێگە
*سۆمالی – پێگە

پۆل:میدیای دەوڵەتی
کارێزە، سەقز

230px|وێنۆک|چەپ|دەشتی کارێزە
**کارێزە** (Karêze، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٧٤ کەس لە ١٥١ بنەماڵەدا بووە. کارێزە زۆر لە ناوەندی شاری سەقزەوە نزیکە و بەشێک دانیشتوانی لە سەقز کار دەکەن و بەشێکی( بە زۆری بنەماڵە سەرەکییەکان ) خەریکی جووتیارین.

کێوەکانی کارێزە:

نێوی هەندێ لە کێوەکانی کارێزە بریتین لە "خۆرەتاوە گەورە" ( باکووری رۆژهەڵاتی دێیەکە)، سوڵتان سوورێجە( باکووری ڕۆژهەڵات)، کونە ورچ ( ڕۆژهەڵات) 

نێوی هەندێ لە کانییەکانی کارێزە: 

بە گشتی کارێزە هەروا کە بە نێوەکەیشیدا شیمانە دەکرێ مەنزڵگای کارێز و کانی بووە . لانیکەم تاکو ساڵانی 80ی کۆچی هەتاوی چەند کانییەک ئاوی لە بەر ڕۆشتووە و لە لایەن خەڵکی نێودێکەوە بۆ خواردنەوە، بە ڕێگای چەن شێرێکی ئاوەوە، کەڵکی لێ وەرگیراوە. نێوی هەندێ لە کانیاوەکانی بریتین لە "کانی سەری"( سەرچاوەی سەرەکی ئاوی ناودێ لە ساڵانی زووتر)، "کانی کوێرە"( خواری ناودێ)، حەوزی ناودێ.

ناوی هەندێ لە پێدەشتەکانی کارێزە: 

ئەو پێدەشتانەی کە بە مەبەستی جووتیاری لە لایەن خەڵکی ناودێ کەڵکی لێ وەردەگیرێ بریتین لە :             ( باشووری ڕۆژئاوا) کەیلەتوو یان بەربنەی کانیکەوە، فەقێ عەوڵا، بەر ئەسێر، زەلەورە( یان زەلە گەورە) بەر تەپەکە، دارشەریف، کانی سەرچاوە، بەرباخ ( جێگای فڕۆکەخانەی هەنووکەیی شاری سەقز)، خوالە، تریشکایی و ...

(ڕۆژئاوا) : کونە ڕێویی، لادێ، قاوەخانە، کۆشکەڵە( جێگای هەنووکەیی نەخۆشخانەی شفای سەقز)و ...

( باکوور) : هیممەو بەو، کانی ڕەجەو، چەرداخ و...

کارێزە هەروەها سێ رێگای سەرەکی لە کۆنەوە هەبووە: 

ڕێگای قاوەخانە(بەرەو پۆلیسڕا) ، ڕێگای شار (بەرەو حەماڵاوای سەقز) ، سێ رێیان یا زیخەڵانی 

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی سەرا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کەرێزە (ڕوونکردنەوە)

*کەرێزەی ئاڵی باییز، ناوی گوندێکی شارستانی مەھاباد
*کەرێزەی شێخان، ناوی گوندێکی شارستانی مەھاباد

## ئەمانەش ببینە
* کارێزە (ڕوونکردنەوە)
* کارێز (ڕوونکردنەوە)
شافعی (ڕوونکردنەوە)

* شافعی - یەکێک لە چوار مەزھەبە سەرەکییەکەی ئیسلامی سووننە
* ئیمام شافعی - یەکێک لە دیارترین ئیمامەکانی ناو ئیسلامی سووننە و دامەزرێنەری مەزھەبی شافعییە
جوو (ڕوونکردنەوە)

*ئایینی جوولەکە - ئایینێکی دێرینی سەر زەوییە و زۆرینەی شوێنکەوتووەکانی لە ئیسرائیل و ئەمەریکا نیشتەجێن.
*جوو - بە شوێنکەوتووانی ئایینی جوولەکە دەوترێت.
ئەیتۆپی

وێنۆک|هەوکردنی پێست لە نیشانەکانی ئەیتۆپی

وشەی **ئەیتۆپی** بە واتای نابەجێییە، لە پزیشکیدا ئەیتۆپی حاڵەتی کاردانەوەی لە ڕادە بە دەری کۆئەندامی بەرگری لە دژی ئالێرجنێکە.

## سەرچاوەکان
ئەلێرجین

**ئالێرجن** مادەێکە کە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کۆئەندامی بەرگریدا دەبێتە هۆی وەڵامی لە ڕادە بەدەری ئەم کۆئەندامە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ھەستۆکی
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
تیرۆری سێ چالاکی کورد لە پاریس

**ڕووداوی تێرۆرکردنی سێ کچەچالاکەوانی کورد لە پاریس** کە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا لە پاریس، فەڕەنسا ڕوویدا، تیایدا هەریەک لە سەکینە جانسز، فیدان دۆغان و لەیلا سۆیلەمەز، کە سێ چالاکەوانی پارتی کرێکارانی کوردستان بوون، تێرۆر کران و بەکوژراویی لە ناوەندی زانیاریی کوردستان لە پاریس دۆزرانەوە. توێکاریکاری لاشە ئەوە دەردەخات کە ئەو سێ ئافرەتە لە کاتێکدا لەنێوان ٦ی پاش نیوەڕۆ بۆ ٧ی پاش نیوەڕۆی ڕۆژی پێش دۆزینەوەیان بەکوژراویی، گیانیان لەدەست داوە. 

ئەو ڕووداوە لەکاتێکدا هاتەبوون کە حکوومەتی تورکی لە دانووستاندا بوون لەگەڵ سەرکردەکانی پەکەکەدا کە لەنێویاندا عەبدوڵڵا ئۆجەلان هەبوو. چالاکەوانانی پەکەک لە پاریس ئەو ڕووداوەیان وەک هەوڵێک لەلایەن "هێزە تاریکەکان" ی حکوومەتی تورکییەوە بۆ بەربەست خستنە بەردەم ئەو دانووستانانە لەبەرچاو گرت. بەپرسە تورکەکانیش، لەلایەکی ترەوە، دەستی تۆمەتییان بۆ ناکۆکییە نێوخۆییەکانی نێو پەکەکە ڕاکێشا، بەجۆرێک کە ڕۆژنامەی حورییەتی ڕۆژانەی نیشتمانی تورکیی لەڕاپۆرتێکدا ئاماژە بە پێکدادان و ناکۆکیی جانسز دەکات لەگەڵ حووسەین فەرمانی سووری و فەرماندەی بانگەشەبۆکراوی باڵی سەربازیی پەکەکە. وەزیری ناوخۆی فەڕەنسا مانوێڵ ڤاڵس ڕایگەیاند کە سێ ئافرەتەکە بەشێوازی سێدارەیی کوژراون.

پۆل:پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
کارێزە، دیواندەرە

**کارێزە** یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣٦ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٢٧ کەسە.

## مێژوو

## ڕێژەی خوێندەواریی

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری دیواندەرە 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
کەرێزەی ئاڵی باییز

**کەرێزەی ئاڵی باییز** (Kerêzey allî bayîz، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە ٣ بنەماڵە بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی موکریانی ڕۆژھەڵات
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
مارسێڵ برۆیەر

وێنۆک|مارسێڵ برۆیەر

**مارسێڵ لایوس برۆیەر** () (٢١ی ئایاری ١٩٠٢ - ١ی تەمموزی ١٩٨١) نژیاروان و دیزاینکەری مۆبلمان نوێخوازی مەجارستانیە کە لە کەمایەتیی جۆڵەکە بووە. برۆیەر یەکێک لە ماموستائەکانی ھونەری نوێخواز بووە کە لە کارگەیی دارتاشی لە قوتابخانەیی باوھاوس دەستی بە کار کردووە و پاشان بووە یەکێک لە نژیاروانە گەورە و ناسراوەکانی جیھان لە سەدەیی بیستەم دا.

## پەراوێز

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢
پۆل:مردووانی ١٩٨١
پۆل:جووە مەجارییەکان
پۆل:نژیاروانانی ئەمریکی
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ھەنگاری-جولەکە
پۆل:تەلارسازەکانی جوولەکە
ئۆجەلان (ڕوونکردنەوە)

*عەبدوڵڵا ئۆجەلان - سەرۆکی زیندانیکراوی پارتی کرێکارانی کوردستان
*عوسمان ئۆجەلان - ئەندامی پێشووی سەرکردایەتی پارتی کرێکارانی کوردستان و برای عەبدولڵا ئۆجەلان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پارانۆیا

وێنۆک|200px|چەپ
**پارانۆیا** (بە ئینگلیزی: Paranoia، ئاوەڵناو: پارانۆیی یان **پارانۆید** - بە ئینگلیزی: paranoid) سیستمێکی بیرکردنەوەیە کە کاریگەرە بە دڵەڕاوکێ و ترس، زۆربەی کات تاڕادەی نائاوەزمەندی (ناعەقڵانییەت) و وڕیمە. بیرکردنەوەی پارانۆیی یان پارانۆید زۆربەی کات بیروباوەڕی چەوساندنەوەیی یان پلانی ھێنی لەخۆی دەگرێت دەربارەی ھەڕەشەیەکی ھەستپێکراو لەسەر خوود (بۆ نموونە: ھەموو کەس ئەیەوێت من لەناوبەرێت). پارانۆیا جیاوازە لە فۆبیا، کە جۆرێکی ترە لە ترسی نائاوەزمەند بەڵام زۆربەی کات بەبێ سەرزەنشتکاریی کۆتایی دێت. بەھەڵە تۆمەتبارکردن و بێ متمانەیی گشتیی بە دەوروبەر زۆربەی کات پەیوەندیدارە بە پارانۆیاوە. بۆ نموونە، ڕووداوێک کە زۆرینە خەڵک وا تێدەگەن کە بە ڕێکەوتە ڕووی داوە، کەسێکی پارانۆید دەشێت وا تێبگات کە بە مەبەست ڕووی داوە.

## مێژوو
وشەی پارانۆیا لە وشەی گریکی παράνοια (پارانۆیا) «شێتی» ـوە دێت. دەستەواژەکە بۆ وەسفکردنی پەشێوییەکی دەروونی بەکاردەھات کە وڕیمە دیارترین تایبەتمەندیی بوو تێیدا. لەم پێناسەیەدا، ھەستی چەوساندنەوە لەبەرچاو نەدەگیرا بۆ پۆڵێنکردنی دۆخێک وەک پارانۆیا، بۆیە ھەر ژمارەیەک لە وڕیمە دەشێت پۆڵێن بکرێت وەک پارانۆیا. بۆ نموونە، کەسێک کە باوەڕی وایە ئەو کەسایەتییەکی گرنگی ئایینییە، دەشێت پۆڵێن بکرێت وەک «پارانۆیای پاراو».

بەپێی وتەی زانایان پارانۆیا و پارافرینیا دوو کیانی لێدوان لەسەر کراون کە جیاکراونەتەوە لە دێمێنشا پرێیکاکس لەلایەن کڕایپێڵین، کە پارانۆیای وەسف کرد وەک وڕێمەیەکی بەردەوامی بەسیستەمبوو. تەنانەت لەئێستاشدا، وڕیمە مەرج نییە گوومڕایانە یان ترسنۆکانە بێت تا پۆڵێن بکرێت وەک پارانۆیا. کەسێک دەشێت وەک شیزۆفرینییەکی پارانۆیی چاو لێ بکرێت بەبێ ورێمەی چەوساندنەوە، ئەمەش بەسادەیی بەھۆی ئەوەی کە وڕیمەکەیان بەشێوەیەکی سەرەکی بۆخۆیان دەگەڕێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* دڵەڕاوکێ
* تیۆری پلانی نھێنی
* ورێمەکانی ژێدەر
* بێ متمانەیی
* مۆنۆمانیا
* گرێی نەرجسییەت / نارسیسیزم
* شیزۆفرینیا
* پارانۆیای ئایینی

## پەڕاوێزەکان

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:پارانۆیا
دڵەڕاوکێ

وێنۆک|212x212پیکسڵ|کچێک کە دەترسێت، تووشبووی دڵەڕاوکێ
**دڵەڕاوکێ** () دۆخێکی ناخۆشی پەشێویی ناوەکییە، کە زۆرینەی کات بە ھەڵسوکەوتی پەشۆکاوەوە دەبەسترێتەوە، وەک خێرا جووڵەکردن بۆ پێشەوە و پاشان گەڕانەوە و بیرکردنەوەی قووڵ. ئەم ھەستە، ھەستێکی تاکەکەسییە لە ترس لەشتێک کە ئەگەر ڕوودانی کەمە، بۆ نموونە دڵەڕاوکێ بۆ مردنێک کە لە داھاتوویەکی نزیکدا ڕوودەدات. دڵەڕاوکێ جیاوازە لە ترس، کە ھەستە بەرامبەر شتێکی ڕاستەقینەیی ترسناک یان مەترسیدار و وەڵامێکی گونجاوە بۆ مەترسییەکی درک پێکراو. دڵەڕاوکێ ھەستکردنە بە ترس و پەشۆکاویی و بێھێزیی و زۆرینەی کات کاردانەوەیەکی لەڕادەبەدەر و گشتگیرکراوە بۆ شتێک کە تاکەکەس پێی وایە مەترسیدارە. زۆرینەی جار بەستراوەیە بە نائارامیی، ماندووێتی و کێشە لە پەیتکردنەوە و کەشەنگیی لە ماسوولکەدا. دڵەڕاوکێ بە کاردانەوەیەکی ئاسایی بۆ سترێسی درک پێکراو لەبەرچاو دەگیرێت، ئەگەرچی کەسانێک جار جارە ئەم ھەستەیان لا دروست دەبێت.

## سەرچاوەکان

*ویکیپیدیای ئینگلیزی
*دڵەڕاوکێ 

پۆل:سۆزەکان
پۆل:دڵەڕاوکێ
پەیتکردنەوە

**پەیتکردنەوە** یان **ئاورجەمی** یان **هۆشجەمی** یان **دەستبەسەرداگرتنی هۆش** (بەئینگلیزی: Concentration یان Attentional control، بەعەرەبی: ) ئاماژەیە بۆ توانای تاک لە هەڵبژاردنی ئەوەی کە هۆشی دەدەنێ و ئەوەی پشت گوێی دەخەن. پێناسەیەکی دیکە بریتییە لە توانای تاک بۆ هۆشدانە شتێک و ڕووناکی خستنەسەر شتێک بەوردیی. ئەم کارە لە ناوچەکانی پێشەوەیی مێشکەوە سەرچاوە دەگرێت و جێبەجێ دەکرێت.

## سەچاوەکان
لۆلۆبی

وێنۆک|یەکێک لە ئاسەوارەکانی بەجێماو لە لۆلۆبیەکان

**لۆلۆبی** کۆمەلێک لە چەندین هۆز بوون کە هەزار ساڵ پێش لە دەرکەوتنی ماد لە ناوچەکانی زنجیرە چیای زاگرۆس و دەوروبەری شارەزوور دەژیان.

## سەرچاوەکان


پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:ئەکەد
پۆل:زمانە کۆنەکان
ئەیڵین گرێی

وێنۆک|ئەیڵین گرێی
**کاتڵین ئەیڵین مۆرەی گرێی** (بەئینگلیزی:Kathleen Eileen Moray Gray)(٩ی ئابی ١٨٧٨ - ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨) دیزاینکەر و نژیاروانی ئیرلەندی و یەکێک لە پێشرەوانی بزوتنەوەی ھونەری نوێخواز بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:نژیاروانانی ژن
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان
پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز
پۆل:ژنە ھونەرمەندە بەریتانییەکان
نالین پەکگوڵ

**نالین پەکگوڵ** (لەدایکبووی ٣٠ نیسانی ١٩٦٧، باتمان، باکووری کوردستان)، ژنە سیاسەتمەدار کوردی سۆشیال دیموکراتە. نالین پەکگوڵ لە ساڵانی ١٩٩٤ ھەتا ٢٠٠٢ زایینی دا، ئەندامی پارڵمانی سوید بووە. پەکگوڵ ھەروەھا لە ساڵانی ٢٠٠٣ تا ٢٠١١، سەرۆکی ڕێکخراوەی ژنەکانی سۆشیال دیموکراتی سوید بوو.

نالین پەکگول لە ساڵی ١٩٨٠ زایینی دا لەگەل خیزانەکەی کۆچی کرد بە وڵاتی سوید و لە ساڵی ١٩٨٢یش بوو بە ئەندامی یەکیەتیی گەنجانی سۆشیال دیموکراتیکی سوید. پەکگوڵ بەر لە ئەمە کە بێتە سیاسەتوان، لە زانستگە وانەیی تیمارکەریی خوێندووە.
نالین پەکگوڵ خویشکی کوردۆ باکسی، نووسەر و رەخنەکەری کۆمەڵایەتی و ھەروەھا، خویشکەزایی مەحموود باکسی نووسەریش ھەیە.

## پەڕاوێز

## بەستەرەکانی دەرەکی
* پرۆفایلی نالین پەکگوڵ لە ماڵپەڕی پارتی سۆشیال دیموکراتیکی سوید. 

پۆل:موسڵمانانی سویدی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پایێلۆنێفرایتیس

وێنۆک|وێنەی ژێر مایکڕۆسکۆپی پایێلۆنێفرایتیس

**هەوکردنی گورچیلە و لەگەنەی گورچیلە** یان **پایێلۆنێفرایتیس** حاڵەتی هەوکردنی گورچیلە یان لەگەنەی گورچیلەیە. هۆکاری پایێلۆنێفرایتیس لە زۆربەی جاراندا چڵک کردنی بە هۆی هێرشی بەکتریاکانەوەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ھەوکردنەکان
لەگەنەی گورچیلە

وێنۆک|ژمارە ٦، لەگەنەی گورچیلەیە

**لەگەنەی گورچیلە** بەشێک لە گورچیلەیە کە میز دوای تێپەڕاندنی پڕۆسەکانی نێو گورچیلە، لەوێدا کۆ دەبێتەوە و لەوێوە ڕوانەی میزبۆری و میزەڵدان دەکرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی میز
پۆل:توێکاریی گورچیلە
کامکار (ڕوونکردنەوە)

**کامکار** ناوێکی فارسییە. ناوەکە پێک ھاتووە لە دوو بڕگە، *کام* کە بەواتای "سەرکەوتن" یان "بەخت" ـدێت و *کار* کە بەواتای "کار" یان "ئیش" ـدێت. واتای وشەکە بەسەریەکەوە بەواتای "سەرکەوتوو" دێت، بەڵام دەکرێت وەک "سەرکەوتوو لە کردار یان ئیش"  ـیشدا لێک بدرێتەوە

## [[گرووپی کامکاران]]
* ھۆشەنگ کامکار - سەرپەرشتیاری گرووپی مۆزیکیی کامکارانە.
* بیژەن کامکار - ئەندامی گرووپی مۆزیکیی کامکارە و یەکێک لە گۆرانیبێژە ناودارەکان لەسەر ئاستی جیھانی مۆزیکی کوردی. ھەروەھا دەفژەن، ڕەبابەژەن، تارژەن، توومبەکژەن و دەھۆڵژەنە لەھەمان گرووپ.
* پەشەنگ کامکار - سەنتوورژەن
* قەشەنگ کامکار - سێتارژەن
* ئەرژەنگ کامکار - توومبەکژەن
* ئەرسەلان کامکار - عودژەن و ڤیۆڵۆنژەن و بەربەتژەن
* ئەردەشیر کامکار  - کەمانچەژەن و ڤیۆڵۆنژەن
* ئەردەوان کامکار - سەنتوورژەن
* ھانا کامکار  - دەفژەن
* سەبا کامکار - گۆرانیبێژ
* سیاوەش کامکار - ئاوازدانەر و سەنتوورژەن

## خەڵکی تر
* سامی کامکار - درووستکەری ئەو ڤایرۆسەی کە بەزووترین کات بڵاو دەبێتەوە، بۆ یەکەم جار لە مێژوودا.

## پەراوێزەکان
ئەساسنز کرید ٤: بلاک فلاگ

**ئەساسینز کرید IV: بلاک فلاگ** () (**ڕێبازی بکوژان IV: ئاڵای ڕەش**) یارییەکی ڤیدیۆیە لە جۆری ئاکشن-سەرکێشی و جیھانی کراوە، بەشی شەشەمی زنجیرەی سەساسینز کریدە و ڕوداوەکانی ناو ئەو یارییە پێش ئەساسینز کرید ٣ڕوویانداوە کە لە ساڵێ ٢٠١٢ دەرچوبوو، لەلایەن  یوبی سۆفت مۆنتریاڵ گەشەی پێدراوە و لەلایەن یوبی سوفت بڵاوکراوەتەوە، لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی یەکەم ٢٠١٣ لە ئەمریکای باکوور و لە ١ی تشرینی دووەم ٢٠١٣ لە ئەورووپا بڵاوکراوەتەوە، بۆ ئامێرەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠ و ئێکس بۆکس وان و پلەی ستەیشن ٤ و پلەی ستەیشن ٣ و ویندۆز و وی یو.  وە کۆمپانیای یوبی سۆفت ئەوەش ڕاگەیاندوە کە ئەویاریە لەلایەن ٧ ستۆدیۆوە گەشەیپێدراوە بۆئەوەی لەکاتیخۆیدا بۆ ھەموو ئامێرەکان بڵاوبکرێتەوە.

## چیرۆکی یاریەکە
روداوی یاریەکە باس لە ساڵی ١٧١٥ دەکات،  لە دەریای کاریبی لەجێگەی سێ ئیپراتۆریەتەکە، کۆمەڵێک لە شەڕانگێزان دەستبەسر گرینگترین ڕێگەی پەڕێنەوەی بازرگانی جیھاندا دەگرن، وە بەوھۆیەشەوە کاریبی دەکەوێتە ژێرە دەسەڵاتی چەتەدەریایەکان، ئەوشوێنە دەکەوێتە ناو گەندەڵی و چڵێسی و خراپەکاریەکی زۆرەوە، یەکێک لەدەریاوانەکان ناوی (ئێدوارد کینوای)یە، جەنگاوەرێکی ئازایە و ناوبانگی لەناوی چەتەدەریایەکان بڵاودەبێتەوە، وردە ودە دەکەوێتە نێوان سەرکەشیەکی زۆرەوە و خۆی لەناو شەڕێ نێوان بکوژان و سوارچاکانی پەرسگا دەدۆزێتەوە، کە بۆتە ھەڕ‌ەشە بۆسەر ئەوشتانەی کە چەتە دەریایەکان بنیاتیانناوەی.

## بەستەری دەرەکی
سایتی ف‏‏‏ە‏‏‏رمی

## سەرچاوەکان
[//ar.wikipedia.org/wiki/أساسنز_كريد_IV:_بلاك_فلاغ ویکیپیدیای ع‏‏‏ە‏‏‏ر‏‏‏ە‏‏‏بی]

پۆل:ئەساسنز کرید
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی ٢٠١٣
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:یارییەکانی وی یو
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٣
پۆل:گەمەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:یارییە ڤیدیۆییە دزێوەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان سەبارەت بە کۆیلایەتی
گەڕووس (ڕوونکردنەوە)

* گەڕووس، کوردستانی ئێران : ناوی ناوچەیەکە لە کوردستانی ئێران
*گەڕووس (با) : ناوی جۆرێک بایە
گەڕووس

چەپ|وێنۆک|ویلایەتی گەڕووس، دەوروبەری ١٨٣٥

**گەڕووس** ناوی ناوچەیەکە لە پارێزگای کوردستان لە کوردستانی ئێران.
ئەم ناوچەیە لە کۆندا زۆربەی کوردستان، ھەمەدان، زەنجان و قەزوینی دەگرتەوە. ئەم ناوە پێش ساڵی ١٣١٦ (ک. ە)، واتە پێش دابەش بوونی ئێران بە پارێزگاکان، ناوی یەکێک لە ویلایەتەکانی ئێران بوو. ناوەندی ناوچەی گەڕووس شاری بیجاڕ، ناوەندی شارستانی بیجاڕە. ئێستاکە بیجاڕ یەکێک لە شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی پارێزگای کوردستانە.
ئەمیر نیزامی گەڕووسی لە ناودارانی بەناوبانگی ئەم ناوچەیە.

## سەرچاوە
* [//fa.wikipedia.org/wiki/گروس  ویکی فارسی]

پۆل:پارێزگای کوردستان
شاخوێنبەر

چەپ|وێنۆک|ئائۆرت
**شاخوێنبەر** یان **ئائۆرت** (بە ئینگلیسی : Aorta) ناوی گەورەترین  ڕەگی خوێنبەری لەشی بڕبڕەدارانە. 
گرنگترین شاڕەگی لەش، ئائۆرتە، کە خوێنی پاڵفتە لە سکۆڵەی چەپی دڵەوە دەگوازێتەوە بۆ هەموو ئەندامەکانی لەش.
ئائۆرت لە سێ لۆی ناوەکئ، نێوانی و دەرەکی پێک هاتووە کە لە کۆڵەجێن ، ئێلاستین و لووسەماسوولکە دروست بووە.  لە دەرگانەی دەرهاتنی ئائۆرت لە سکۆڵەی چەپی دڵ، دەریچەیەکی دوولەتی هەیە کە لە کاتی کرانەوەی سکۆڵەی چەپ، دادەخرێ و لە هەڵگەڕانەوەی خوێن لە ئائۆرتەوە بۆ ناو دڵ بەرگری دەکا.
## سەرچاوە
* ویکی فارسی

پۆل:توێکاری
پۆل:توێکاریی دڵ
پۆل:شاخوێنبەر
سکۆڵە

چه‌پ|وێنۆک|سکۆڵه‌کان به‌ ڕه‌نگی سوور نیشان دراون.

**سکۆڵە** دوو کەلێنی ژێرووی دڵە کە بەھۆی دیوارێکی ئەستوور و پتەوی ماسوولکەییەوە لێک جیاوە بوون.
قەبارەی سکۆڵەکان لە دالووەکان گەورەترە؛ ئەرکی سەرەکی سکۆڵەکان بریتییە لە ترومپا کردنی خوێن لە دڵەوە بۆ ئەندامەکانی لەش.

ھەر سکۆڵەیێ، دوو دەریچەی ھەیە کە لە یەکیانەوە خوێن لە دالووەکان دێتە ناو سکۆڵەکان و لەوی دیکەیانەوە خوێن لە دڵ دەردەچێ. سکۆڵەی ڕاست  لە دەریچەی سێلەتییەوە خوێن لە دالووی ڕاست وەردەگرێت؛ و لە دەریچەی سیپەلاکییەوە دەینێرێ بۆ سییەکان. سکۆڵەی چەپی دڵ، خوێنی پاک و ئۆکسجیندار لە ڕۆچنی دوولەتییەوە لە دالووی ڕاست وەردەگرێ و لە ڕێگای دەریچەی ئائۆرتییەوە، دەیڕێژێتە ناو ئائۆرت تا بە ھەموو ئەندامەکانی لەش بگا.

دیواری سکۆڵەکان زۆر ئەستوورتر و پتەوترن،  بەو بۆنەوە کە خوێن بە فشارێکی یەکجار زۆر دەڕژێتە ناو سکۆڵەکان و لێی دەردەچێت.

## ئەمەش ببینە
*گوێچکەڵە

## سه‌رچاوه‌
*[ ویکی فارسی](https://web.archive.org/web/20140408043444/http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B7%D9%86_(%D9%82%D9%84%D8%A8))

پۆل:توێکاریی دڵ
دالوو، سەقز

**دالوو** (Dalû، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٤ کەس لە ٣١ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی کوڵتەپە
ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
سەردەمی بەستەڵەک (فیلم)

**چاخی بەستەڵەک** (بە ئینگلیزی: Ice Age) فلیمێکی ئەنیمەیشن و سەرکەشییە، لەلایەن ستۆدیۆی Blue Sky بەرھەم ھێنراوە و 20th Century Fox بڵاوی کردووەتەوە. دەرھێنەری فلیمەکە کارلۆس سالدانھا و کریس ویدج. ئەستێرەکانی فلیمەکە ڕای ڕومانۆ، جۆن لیگویزامۆ، ودێنیس لییەری.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٢
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە فانتازیاکانی مناڵان لە ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ٢٠٠٢
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمریکی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی ئەمریکی
پۆل:فیلمب ئەنیمەیشنی دەربارەی ئاژەڵان
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشن سەبارەت بە گیانلەبەران
شێتی

[چەپ|260px|وێنۆک| شێت، بەرهەمی [چارڵز بێل (١٨٠٦)]]
**شێتی** یان **دێوانەیی** (بەئینگلیزی: Insanity، Madness، Craziness) زنجیرەیەکە لە ھەڵسووکەوت کە جیادەکرێتەوە بەوەی کە لەسەر شێوازی و بنەمای ئاوەز یان دەروون یان ھەڵسووکەوتێکی نائاسایی ئەنجام دەدرێت. بەواتایەکی تر، شێتیی بریتییە لە نەتوانینی کۆنترۆڵکردنی ئاوەز. ھەڵسووکەوتەکانی شێتیی ھەڵسووکەوتی نامۆن بە پێوانە کۆمەڵایەتییەکان بەجۆرێک ئەوانەی کە ئەنجامی دەدەن مەترسی لەسەر خۆیان و ئەوانی دەوروبەریشییان درووست دەکەن. 
## ئەمانەش ببینە

*سایکۆز

## سەرچاوەکان


پۆل:شێتی
ئاولیمۆ

**ئاولیمۆ** یان **لیمۆیاو** (بەئینگلیزی: Lemonade) بریتییە لە ئاوی لیمۆی ترش.
## ناوەکان
ناوەکانی تری ئاولیمۆ لە زمانی کوردیدا بریتییە لە: لیمۆگڤاش، ئاوی لیمۆترش
## سوود
سۆمای چاو بەهێز دەکا. لە تاس بوونی سەر بەرگری دەکا و مووەکان بەهێز دەکا.
## سەرچاوە
 ویکی فارسی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئاودێری

350px|چەپ|وێنۆک|ئاودێری بە شێوەی میکانیزە
*'ئاودێری*، ئاویاری، ئاودارەی (بە ئینگلیسی: Irrigation) بریتییە لە گەیاندنی ئاو بە زەوییە کشتوکاڵییەکان بە شێوازی دەسکرد.
بە وتەیەکی تر ئاودێری بریتییە لە بەکار ھێنانی دەسکردیی ئاو لە خاک و زەوی. واتە بەشینەوەی ئاو لە سەر زەوی بە مەبەستی ھەڵمژرانی بۆ بەرھەم ھێنانی بەروبووی کشتوکاڵی. ھەرچەن لە جیھاندا ١٥لەسەدی مەزراکان لە ژێر ئاودێریدان و ٨٥٪ بە شێوەی دێمە، بەڵام نیوەی بەروبووی کشتوکاڵی خەڵکی جیھان لەم زەوییە ئاوییانەدا بەرھەم دێت و ئەمە بۆ خۆی گرنگی بابەتی ئاودێری لە کشتوکاڵدا نیشان دەدات.

## پەراوێزەکان

پۆل:کشتوکاڵ
پۆل:بەڕێوەبردنی ئاو
ئەپارتمان

300px|چەپ|وێنۆک|ئەپارتمانێک لە وڵاتی چین
**ئەپارتمان**، **شوقە**، **وارخان** (بە ئینگلیزی : Apartment) بریتییە لە بینایەکی چەن نهۆمی بە چەند چاوە خانووی لێک جیاوازەوە. هەروەها بە هەرکام لەو چاوە خانووانەش دەگوترێت.
## سەرچاوە
تاولەمە

چەپ|وێنۆک|تاولەمە
چەپ|وێنۆک|لە کاتی گەشاندنەوەی خەڵووز بە تاولەمە
**تاولەمە** ، پۆل گەشێن، پن چەرخێن، کوورێ (بە فارسی: آتش گردان) بریتییە لە دەفرێک لە تٶری سیمی کە دەسکێکی هەیە، خەڵووزی تێدەکەن و ئاوری دەدەن و هەڵی دەسووڕێنن تا خەڵووزەکە بگەشێتەوە. ئەم ئامێرە بەزۆری لە ساز کردنی خەڵووزی قلیان بەکار دێت.
بەکار هێنانی ئەم ئامێرە، مەترسی هەڵپڕشانەوەی خەڵووز و ئاوری بۆ سەر دەموچاو هەیە. 
## سەرچاوە
تاجیلۆکە

**تاجیلۆکە**، **تاژیلە** ، **بالووکە**، **کوولەحاجی**، **دۆریش**، **مەھینکا**، کۆشکار (بە ئینگلیسی: Mantis و بە فارسی: آخوندک) ناوی کۆمەڵێک مێرووە لە تۆرەمەی تاجیلۆکان (Mantodea).

تاژیلە مێروویەکە ئاماڵ سەوز، کوللەئاسا، باریک و درێژ و پێ درێژ، سەرزل و جووتباڵ، لە کاتی ئۆقرە گرتندا لاقەکانی دەھێنێتە بەرەوە وەک بڵەی خەریکی  دوعا و نزا کردن بێ، بەم بۆنەوە لە زۆربەی زمانەکانی دنیا، ناوێکی ئایینییان لێناوە؛ لە زمانەکانی ڕۆژاوادا بە Mantis، Mantodea یا شتی وا ناوی دەبەن؛  Mantis وشەیەکی یۆنانییە بە مانای پێغەمبەر . لە زمانی کوردیشدا وشەی کولەحاجی بۆ ئەم مەبەستە دەگەڕێتەوە.

تاژیلەی مێ  بەوە بەناوبانگە کە دوای جووت بوون، ھاوسەرەکەی خۆی دەخوا. ئەم مێرووە بۆ ماوەیەکی زۆر دەتوانێ بەبێ ئاو و خۆراک ھەڵکا. بڕێکیان دەتوانن سەریان ١٨٠ پلەک بسووڕێنن. زۆرتر لر سەر لق وپۆی دارەکان دەژی و بۆ فریودانی نێچیرەکانی، خۆی وەک لقێک لە دارەکە لێ دەکا. ھەرکات مێشێک بەلایدا بێ، بە دەست دەیگرێ و دەیخوا. 
تاژیلەکەکان چون مێرووەکانی مێمڵی باخ و مەزراکان دەخۆن، بۆ باخداری و کشتوکاڵ بەسوودن. ئەم مێرووە ٨٠٠جۆری لە دنیادا ھەیە.
## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا ئەمانەشی پێ دەڵێن: 
*تاژیلۆکە، حوشترخوا، بالوک، ئەسپی ئەحمەد ڕاوکەرە، تانجی پێغەمبەر*
## وێنەخانە

پەڕگە:Mantis religiosa MHNT entière.jpg|
پەڕگە:Large brown mantid close up nohair.jpg|
پەڕگە:Praying mantis feeding.jpg|لەکاتی خواردنی مێش
پەڕگە:Australian Praying Mantis.jpg|تاژیلەی ئۆسترالیایی


## سەرچاوە
جمگەپێیان

**جمگەپێیان** () کۆمەڵێک گیانەوەری بێ بڕبڕەن، کە ئێسکبەندی دەرەکییان ھەیە و لەشیان گرێ-گرێیە. ئەم لقە لە گیانەوەران، مێرووان ، جاڵجاڵووکان و ڕەقپێستان و... دەگرێتەوە.

ئەندامی جومگەدار، گرێ-گرێ و توێخی ڕەق، گرنگترین پێناسەی گرێپاکانە.

## ئەمانەش ببینە
* مێرووان
* گیانەوەر
* پۆلێنی زانستی گیانداران

## سەرچاوە

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:جومگەپێیان
پاندای کۆنگ فو

**کۆنگ فو پاندا** () فیلمێکی ئەنیمەیشنی ئاکشن و سەرکەشییە، دەرھێنەری فیلمەکە جۆن ستییڤەنسەن و مارک ئۆزبۆنە. ھەروەھا بەرھەم ھێنراوە لەلایەن دریم وۆرکس ئەنیمەیشنەوە و پاراماونت پیکچەرز بڵاویکردووەتەوە. مۆزیکی فیلمەکە لەلایەن ئاوازدانەر ھانس زیمر وجۆن پۆڵەوە داڕێژراوە. لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ لە وڵاتە یەکگرتووەکان نمایشکرا.
داھاتی فیلمەکە لە یەکەم ڕۆژی نمایشکردنی ٢٠٫٣$ ملیۆن دۆلار و لە ھەفتەیەکدا ٦٠٫٢$ ملیۆن دۆلار و کۆی داھاتی ٦٣١٫٧$ ملیۆن دۆلار بوو.
ئەستێرەکانی فیلمەکە بریتیین لە جاک بلاک، داستن ھۆفمان، ئیان ماک شاین، ئەنجلینا جۆولی، جاکی شان، لوسی لیو، دەیفید کڕۆس، سێت ڕۆگین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨
پۆل:فیلمەکانی پاندای کونگ فو
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ٢٠٠٨
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی
پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمریکی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠٠٨
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی-کۆمپیوتەری ساڵی ٢٠٠٨
پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی
پۆل:فیلمب ئەنیمەیشنی دەربارەی ئاژەڵان
پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن هانس زیمەر تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمەکانی کۆنگ فو
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی پاراماونت پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشن سەبارەت بە گیانلەبەران
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی سەبارەت بە تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ھونەرە جەنگییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە پشیلە گەورەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ڕێکخراوەکانی چین
پۆل:فیلمەکانی سیناریۆی جۆناتان ئایبڵ و گلێن بێرگەر
پۆل:فیلمەکانی وشیا
شا نیعمەتوڵڵای وەلی

[230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی قەبری شا نیعمەتوڵڵا لە سەردەمی [قاجاڕەکاندا]]

**شا نیعمەتوڵڵا وەلی** لە کەسایەتییە ئایینییەکانی سەدەی ھەشت و نۆی کۆچییە. مەلا عەبدولکەریم مودەریس لە کتێبی بنەماڵەی زانیاراندا ئەم کەسایەتییەی بە کورد و لە نەتەوەی شێخ زەکەریا داناوە. 
## ژیان و میراتی
لە سەر شوێنی لە دایکبوونی قسە و باسی زۆر ھەیە. کۆمەڵێک شوێنی لە دایکبوونیان لە کرمان داناوە. ئەو کۆمەڵێک شێعری فارسیی لێ بە جێ ماوە. ئەو ھەروەھا کۆمەڵێک شوێنکەوتووی تایبەتی لە ئێراندا ھەیە کە بە نیعمەتوڵڵاییەکان ناویان دەرکردوە.

## سەرچاوەکان
1- مودەڕیس، عەبدولکەریم، "بنەماڵەی زانیاران،" چاپەمەنیی ئانا، ١٣٩١ی ھەتاوی؛ ISBN:978-964-6876-59-0

٢- ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٣٣٠
پۆل:مردووانی ١٤٣١
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:سۆفیەکانی ئێران
پۆل:ھاشمیەکان