open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەیالەتی شیروان

**ئەیالەتی شیروان** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت شیروان* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Shirvān*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.

ئەیالەتێکی مێژووییە لە ئازەربایجان، هەروەها لە سەرچاوەکاندا وەک وڵاتێک ئاماژەی پێکراوە. لە کۆندا زەویەکانی نێوان ڕووباری کورە و شابران و دەریای خەزەر و گابالا لەخۆدەگرت. لەگەڵ بەهێزبوونی دەوڵەتی شیروانشان، زەوییە گەورەکان ناویان لێنرا شیروان. دوای ئەوەی دەوڵەتی شیروانشان لەلایەن سەفەوییەکانەوە لە ساڵی ١٥٣٨ لەناوچوو، شیروان بەیلەربەیلیک دامەزرا. ماوەیەک لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا مایەوە. دوای کۆچی دوایی نادر شا، شاماخی (شیرڤان)ی سەربەخۆی دیفاکتۆ، باکو، قوبا و شێکی خانەنشینی لە ناوچەکەدا دامەزران.

## سەرچاوەکان

شیروان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
شیروان
پۆل:مێژووی داغستان
باخی میکائیل

**باخی میکائیل** (بە فەرمی: پارکی میللەت) پارکێکە دەکەوێتە شاری مەھاباد، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، پارکەکە لە نزیک بەنداوی مەھابادە. پردی سوور کە یەکێکە لە سیمبۆلەکانی مەھاباد دەکەوێتە ئەو پارکەوە. پارکەکە بە ناوەندێکی گرنگی گەشتیاریی دادەنرێت لە شارەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارکەکانی مەھاباد
مەحموود مەبحوح

**مەحموود عەبدولڕەئوف مەبحوح** ( ١٤ی شوباتی ١٩٦٠ – ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠) سەرۆکی لۆجستی و دابینکردنی چەک بووە بۆ باڵی سەربازی حەماس، کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام. ناوبراو بەھۆی تیرۆرکردنی لە دوبەی یاد دەکرێت (بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ئۆپەراسیۆنێک لەلایەن مۆسادەوە سەیر دەکرێت) و ئەو قەیرانە دیپلۆماسییەی کە تیرۆرەکەی سەریھەڵدا دوای ئەوەی گوایە بریکارەکانی مۆساد پاسپۆرتی بیانی ساختەیان بەکارھێناوە بۆ ئەنجامدانی کوشتنەکە. وەک ئەفسەری لۆجستی حەماس، سەرپەرشتی گواستنەوەی چەکی پێشکەوتوو لە ئێرانەوە وەک مووشەکی دژە تانک و مووشەکی ڕێنماییکراو و موشەک بۆ حەماس لە غەززە بە مەبەستی کردنە ئامانجی ئیسرائیل دەکرد. ھەروەھا پلانی دانا بۆ ڕفاندنی دوو سەربازی ئیسرائیلی لە غەززە لە ساڵی ١٩٨٩.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئیشی دوبەی : تیرۆرکردنی مۆساد حەماس  Archived
* ژیاننامەی مەحموود مەبحوح لە فەرمانگەی ڕاگەیاندنی لیواکانی عیزەدین ئەلقەسام

پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس
پۆل:تیرۆرکردنەکانی مۆساد
پۆل:ئەندامانی قەسام
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
ئەمیری سێبەر ئەندازیارێک بەدەم ڕێگاوە

**ئەمیری سێبەر ئەندازیارێک بەدەم ڕێگاوە** کتێبێکە لەلایەن عەبدوڵڵا بەرغوسی سەرکردەی فەلەستینییەوە لە ژوورەکانی زیندانەکانی داگیرکاری ئیسرائیلەوە نووسراوە. ڕۆمانەکە بە وەڵامدانەوەیەک بۆ کچی نووسەر، "تالا" دەست پێدەکات، کە لە ساڵی ٢٠٠٣ دا شایەتحاڵی دەستگیرکردنی بووە، ئەویش دەپرسێت "تۆ کێیت؟ و بۆچی تۆ؟" پرسیار لەبارەی ئەو باوکە دەکات کە لە کاتی دەستگیرکردنیدا لەناو ئۆتۆمبێلەکەدا بەجێی ھێشتووە. چیرۆکەکە چیرۆکی خۆڕاگری لە بەرامبەر زیندانیوان و دە ساڵ زیندانی تاکەکەسیدا دەگێڕێتەوە، کە تێیدا بە وردی باسی چیرۆکی ژیانی خۆی و بەرەنگاربوونەوەی خۆی بەرامبەر داگیرکاری دەکات. لە ماوەی زیندانیکردنیدا، بەرغوسی توانی لە ناو زیندانەکەیەوە چەندین کتێب بنووسێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسراوەکانی زیندان
تەقینەوەکانی بەغدا ١٧ی ئایاری ٢٠١٦

زنجیرەیەک تەقینەوە بوو لە ١٧ی ئایاری ٢٠١٦ لە بەغدای پایتەختی عێراق ڕوویدا و بەھۆیەوە لایەنی کەم ١٠١ کەس کوژران و زیاتر لە ١٩٤ کەسیش برینداربوون.

## تەقینەوەکان
لە ئەنجامی تەقینەوەیەکی خۆکوژیدا لە ناوچەی باکووری بەغدا ٤١ کەس کوژران و زیاتر لە ٧٠ کەسی دیکە برینداربوون. بەدوایدا ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو لە نزیک شاری سەدر تەقییەوە و بووە ھۆی کوژرانی لانیکەم ٣٠ کەس و برینداربوونی ٥٧ کەسی دیکە. ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوی دووەم لە شەقامی ئەلڕەشید لە باشووری پایتەخت تەقییەوە و لە ئەنجامدا شەش کەس کوژران و ٢١ کەسیش برینداربوون.

بۆمبێک ئۆتۆمبێلێکی وەستاوی لە ناوەڕاستی بازاڕێکی میللی لە ناوچەی دۆرە لە باشووری بەغدا کردە ئامانج و بووە ھۆی کوژرانی ھەشت کەس و برینداربوونی ٢٢ کەسی دیکە. ھەروەھا خۆکوژێک چێشتخانەیەکی لە گەڕەکی حەبیبیە کردە ئامانج و لە ئەنجامدا نۆ کەس کوژران و ١٨ کەسی دیکە برینداربوون. دواتر بۆمبێک لە شەقامی ڕەشید لە باشووری بەغدا تەقییەوە و کەسێک کوژرا و یەکێکی دیکەش بریندار بوو. پێکدادانی دیکەش ڕوویدا و بووە ھۆی کوژرانی چوار سەربازی سوپا و برینداربوونی دوو سەربازی دیکە و سێ کارمەندی پۆلیس. پاشان بۆمبێک لە نزیک بازاڕێکی میللی لە گەڕەکی ئەمین لە ڕۆژھەڵاتی بەغدا تەقییەوە و بووە ھۆی کوژرانی دوو کەس و برینداربوونی حەوت کەسی دیکە.

پێش ھەموو ئەم ھێرشانە، تەقینەوەیەکی خۆکوژی دیکە کارگەیەکی غازی حکوومی لە تاجی لە باکووری بەغدا کردبووە ئامانج و لانیکەم ١٤ کەس کوژرابوون، ھەروەھا پایتەخت شەپۆلێکی دیکەی ھێرشی بەخۆیەوە بینی کە تێیدا زیاتر لە سەد کەس کوژران. دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) بەرپرسیارێتی خۆی لە ھەموو ئەو ھێرشانە ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان
سەردار عەبدوڵڵا

**سەردار عەبدوڵڵا مەحموود تایمز** (لەدایکبووی ١٩٦٧) نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی سەربەخۆی کوردی عێراقە. لەدایکبووی ساڵی ١٩٦٧ و لە مانگی ئەیلولی ٢٠١٨ کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان
محەممەد کوڕی ڕاشد ئال مەکتوم

**محەممەد کوڕی ڕاشد بن سەعید ئال مەکتوم** (لەدایکبووی ١٥ی تەممووزی ١٩٤٩) جێگری سەرۆکی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی و سەرۆک وەزیران و فەرمانڕەوای دوبەی و وەزیری بەرگرییە لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ دەسەڵاتی لە میرنشینەکەدا گرتە دەست و شوێنی براکەی شێخ مەکتوم بن ڕاشدی گرتەوە.

شێخ محەممەد، کوڕی سێیەمی شێخ ڕاشد بن سەعید ئال مەکتوم، لە ١٥ی تەممووزی ١٩٤٩ لەدایک بووە. لەلایەن بنەماڵەی ئال مەکتوم، بنەماڵەی دەسەڵاتداری دوبەی، لە ماڵەکەیان لە شینداغە پەروەردە بووە. لە منداڵیدا فێری ھونەرەکانی ڕاوکردن و فالکۆنری، ھەروەھا لێھاتوویی سەرەتایی شاسواری لە باوکییەوە بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
لەیلا سالح

**لەیلا سالح** (لەدایکبووی ١٩٧٥)، شوێنەوارناسێکی عێراقی. ئەو وەک سەرۆکی بەشی دێرینەکانی نەینەوا لە دەستەی دەوڵەتی عێراق بۆ دێرین و میراتەکان کاردەکات، ھەروەھا بەرپرسیار بووە لە چاودێریکردن و ڕزگارکردن و بەڵگەنامەکردنی ھونەر و تەلارسازی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن دوای ئەوەی لەلایەن داعشەوە لەناوچووە. بەناوبانگ بوو بە دۆزینەوەی یەکێک لە کۆشکەکانی پاشای ئاشووری ئەسارحەدۆن لە نەینەوا.

## ژیانی سەرەتایی
لەیلا ساڵح لە ساڵی ١٩٧٥ لە شاری مووسڵ لەدایکبووە، چوارەمی حەوت کوڕ و شەش کچ بووە. بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە شوێنەوارناسی لە زانکۆی بەغدا بەدەستهێناوە. لەکاتی شەڕی عێراقدا بڕوانامەی ماستەری لە شوێنەواردا تەواو کردووە. دواتر بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی مووسڵ بەدەستهێنا.

نازم برا گەورەکەی لەیلا لە شەڕی یەکەمی فاو لە ساڵی ١٩٨٦ کوژرا، دواتر برا بچووکەکەی بەهۆی تەقینەوەیەکی قاعیدە لە ساڵی ٢٠٠٧ لەدەستدا، لە ساڵی ٢٠١١ خوشکەکەی بە ناوی خەولە بەهۆی فیشەکێکی بێسەروشوێنەوە بریندار بوو. کاتێک داعش مووسڵی داگیرکرد، لەیلا و خێزانەکەی گواسترانەوە بۆ کەرکووک. ماوەیەک لە بەغدا ژیاوە پێش ئەوەی بچێتە هەولێر و لەوێ پەیوەندی بە قائیمقامییەتی نەینەوا کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
زللـە

وێنۆک|پیاوێک کە زللـەیەکی لێدەدرێت
**زللـە لێدان، چەپاڵە، شەپاڵە، شەقەزیلە، شەقازلە، شەپ، شەپڵاخە، شەپیلاغ، سلە، سیلە، شەق، شەقەزلە، سلاک، شەقەک** بریتییە لە لێدانی کەسێک بە لەپی کراوەی دەست، لە جووڵەیەکدا کە بە **زللـە** ناسراوە. ھەندێک جار پشتی دەست بەکاردەھێنێت لەبری لەپی دەست.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەڵکاژۆ
تەقاندنەوەی مەزاری ئیمام عەباس ٢٠٠٧

**تەقینەوەکەی ساڵی ٢٠٠٧ لە مەزارگەی ئیمام عەباس** لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٧ ڕوویدا، کاتێک خۆکوژێک ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوی لەبەردەم مەزارگەی ئیمام عەباس لە کەربەلا لە عێراق تەقاندەوە. لە تەقینەوەکەدا لایەنی کەم ٦٨ کەس گیانیان لەدەستدا و نزیکەی ١٧٠ کەسی دیکەش برینداربوون. بەپێی سەرچاوە ئەمنییەکان، ئۆتۆمبێلە بۆمبڕێژکراوەکە لە نزیک بەربەستە کۆنکرێتییەکان وەستابوو کە مەبەست لێی ڕێگریکردنە لە ھاتوچۆ لە نزیک مەزارەکانی ئیمام عەباس و ئیمام حوسێن، کە ھەزاران حاجی شیعە لە ئێران و وڵاتانی دیکەوە بۆ خۆیان ڕادەکێشن.

## سەرچاوەکان
مەحموود حەسەنات

**مەحموود سەلمان جبریل حەسەنات** بانگخواز و وتارخوێن و نووسەرێکی فەلەستینییە (لەدایکبووی کەمپی جەبالیا، ١٩٨٩)، نیشتەجێی تورکیایە. لە کەرتی غەززە گەورە بووە و بە یەکێک لە بەناوبانگترین یوتیوبەرەکانی جیھانی عەرەبی دادەنرێت. تا ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ زیاتر لە ٥ ملیۆن فۆڵۆوەری ھەیە و زیاتر لە ٦٫٣ ملیۆن فۆڵۆوەری لە فەیسبووک و نزیکەی ١٩٦ ھەزار فۆڵۆوەری لە تویتەر ھەیە. لە ٢٠٠٦ پلەی یەکەمی لە فەلەستین لە پێشبڕکێیەکی قسەکردنی گشتیدا بەدەستھێنا. ڕۆژی ٢٧ی نیسانی ٢٠١٨ شێخ مەحموود حەسەنات خەڵاتی «بانگخوازی ھەژاران»ی پێبەخشرا وەک باشترین بانگخوازی جیھانی عەرەبی و ئیسلامی. حەزی لە وەرزش و تۆپی پێیە، وەک گۆڵپارێز بۆ یانەیەکی ناوخۆیی غەززە یاری دەکات و وەک وتارخوێنی ھەینی خزمەت دەکات. ئەو حەزی لە پشتیوانیکردنی ستەملێکراوان و پشتیوانی گەلی سووریا بوو لە شۆڕشەکەیان دژی ڕژێمی بەشار ئەسەد.

## کتێبەکان
خاوەنی چەندین کتێبە لەوانە:
* تغارید ١، ٢٠١٤
* جواز سفر، 2019.

## دەستگیرکردن لە سوودان
دوای ئەوەی نزیکەی سێ ساڵ لە سوودان ژیاوە بۆ تەواوکردنی خوێندن، لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠ دەسەڵاتدارانی سودان بۆ ماوەی چەند ھەفتەیەک دەستگیریان کرد بە بیانووی ئەوەی بەشداری لە خۆپیشاندانەکاندا کردووە، ئەوەش ڕەتیکردەوە. دەسەڵاتداران ھیچ بەڵگەیەکیان نەخستەڕوو و ئازادیان کرد، ئەمەش کاردانەوەی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا. دواتر و دوای ئازادبوونی، مەحموود حەسەنات سوودانی بەجێھێشت و بەرەو تورکیا ڕۆیشت بۆ تەواوکردنی خوێندن.

## سەرچاوەکان

پۆل:یوتیووبەرەکان
پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین
پۆل:بانگخوازە فەلەستینییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
خەرنووب

**خەرنووب** یان **خڕنووک** (،  دارێکی ھەمیشە سەوزە بە شێوەیەکی سروشتی لە ناوچەکانی کەناری دەریای ناوەڕاست و کوردستان و شوێنی تردا دەڕوێ. لە قوبرس و کریت و یۆنان و بۆسنە بە شێوەیەکی بەرفراوان دەچێنرێت. شەربەتە دۆشاوێکی تامی شیرینی لێی دروست دەکرێت، بە چێژ و تام دەخرێتە ناو شۆرباوە.
وێنۆک|386x386پیکسڵ|نیگاری لقێکی دار خەرنووب، تێبینیی شێوە و شوێنی گەڵا و تۆو و پۆد و گوڵەکەی بکە.
لە یۆنان لە ناو چەندین جۆری خۆراک بەکاردێت، لەوانە نان و مەعکەرۆنی و ئارد، تۆوی خەرنووب لە قەبارە و کێشدا تا ڕادەیەکی زۆر یەکسانە بە یەکتر: ٠٫٢ گرام بۆ ھەر تۆوێک، یان یەک عەیار. ئەمەش وای لێکردووە کە وەک سەنگی تەرازوو بەکاربھێنرێت بەر لە پەیدابوونی تەرازووی مۆدێرن.

## سوودەکانی  خەرنووب
وێنۆک|دار خەرنووب.
بەری خڕنووک کە پێی دەڵێن مەحچەچە لە بواری دەرمانسازیدا بە یەکێک لە موعجیزە ھەرە گەورەکانی ڕوەکی ھەژمار دەکرێت کە تا ئێستا لەو بوارەدا ھیچ ڕوەکێک ھاوشێوەی نەبووە، بۆیە پسپۆڕانی ئەو بوارە زۆر سەرسامن پێی.
وێنۆک|کەلی خەرنووب و ناوکە تۆوەکانی.
# بەری خڕنوک وەکو چارەسەرێکی گرنگ دادەنرێت بۆ نەخۆشییەکانی گەدە، وەک ھەوکردن و برینی گەدە.
# خاوێنکردنەوەی دەمارەکانی خوێن و ڕێکخستنی جووڵە.
# نەھێشتنی مادە ژەھراوییەکان لەناو دەمارەکانی خوێن
# باشکردنی ڕێژەی شیری دایک
# نەھێشتنی ئازارەکانی میزکردن و ھەروەھا چارەسەری میزگیران دەکات
# دابەزاندنی ئاستی شەکرە لە خوێن
# دابەزاندنی کۆلیسترۆل و ھەرسێ جۆرە چەورییەکانی خوێن
# بەھێزکردنی بەرگری لەش.
# دەردانی کرمی لەش
# دژە ترشەڵۆکی گەدەیە
# دابەزاندنی ڕێژەی فشاری بەرزی خوێن
# یەکێک لە موعجیزەکانی ئەم ڕوەکە بریتییە لە پاراستنی لەش لە جۆرەکانی شێرپەنجە.
# پتەوکردنی ئێسک و چارەسەری نەخۆشی ئێسکە نەرمە
# چالاکی سووڕانی خوێن زیاد دەکات
# چارەسەرە بۆ ڕەوانیی - ئیسھالی 
# کۆتایی بە ھەوکردنی دەمارەکانی خوێن 
# ئاوی زیادەی لەش دەردەدات
# خوێنبەربوون ڕادەگرێت «خوێن بەربوونی گەدەو ڕیخۆلە»
# چارەسەری نەخۆشیی قۆلۆن دەکات
# چارەسەری ئازاری ددان و پدوو دەکات
# چارەسەری نەخۆشی تەنگەنەفەسی دەکات و ھەروەھا کۆتایی بە ھەستیاری گەروو دێنێت
# چارەسەری جیوب لووت دەکات (بەشێوەی ھەڵم کردن)
# دەبێتە ھۆی بەھێزکردنی پەتەکانی دەنگ، دەنگە ژێ

## چۆنییەتی بەکارھینانی خرنوک
خەرنووب بەکاڵی دەخورێت بەلام توێکڵیکی لاستیکی ھەیە و ئاسان لادەدرێ و بەھۆی یاریدەدەرێک دەخورێ وەک ئاو یان ھەر شتێکی تر ئاسان بێت. بە وشککراوەیی ئاسانترە خواردنی لەگەڵ شەکر تامێکی زۆر خۆش دەدات و دەشکرێت لە ئاودا بیکوڵێنن و ئاوەکەی بپاڵێون و بیخۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:گژوگیاکانی لوبنان
پۆل:گژوگیاکانی فەڕەنسا
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەفریقا
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی تورکیا
پۆل:گژوگیاکانی ئێران
پۆل:گژوگیاکانی یۆنان
پۆل:گژوگیاکانی عێراق
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی جەزائیر
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:دارە ڕازاوەکان
عیکریمە سەبری

**عیکریمە سەعید عەبدوڵڵا سەبری** (١٩٣٩-) وتارخوێنی مزگەوتی ئەقسا، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی لە قودس و موفتی پێشووی قودس و خاکەکانی فەلەستینە. لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٤ تا خانەنشین بوونی لە ٢٠٠٦ بەھۆی ھەڵوێستە توندەکان و پشتیوانی نەکردنی دەسەڵاتی فەلەستین وەک موفتی دەستنیشانکرا.

## بڵاوکراوە و کتێب
لە نووسینەکانی:
* الوقف الإسلامی بین النظریة والتطبیق.
* التنویر فی العقیدة والتفسیر.
* الوجیز فی علم أصول الفقە.
* أضواء علی إعجاز القرآن الکریم.
* الدعوة الإسلامیة ضرورة واجبة.
* الإسلام والتحدیث.
* التمریض فی التاریخ الإسلامی.
* التربیة فی الإسلام.
* کیفیة الوضوء والصلاة.
* العلم طریق الإیمان.
* ارحموا أھل الأرض.
* مذکرات فی الحدیث الشریف (ثلاثة أجزاء).
* الوجیز فی علم مصطلح الحدیث.
* حقنا فی فلسطین.
* المنتقی من أحادیث المصطفی.
* فتاوی فی شؤون صحیة.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمی 

پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
موفتیی قودس

وێنۆک|محەممەد ئەحمەد حوسێن، موفتیی قودس (٢٠٠٦–ئێستا)
**موفتیی قودس** ئەو پیاوە ئایینییە موسڵمانە سوننەیەیە کە بەرپرسی شوێنە پیرۆزە ئیسلامییەکانی قودسە، لەنێویاندا ئەقسا. ئەم پۆستە لەلایەن حکوومەتی سەربازیی بەریتانیا بە سەرۆکایەتیی ڕۆناڵد ستۆرس لە ساڵی ١٩١٨ دروست کرا. لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ئەم پۆستە لەلایەن محەممەد ئەحمەد حوسێنەوە بەڕێوەدەبرێت کە لەلایەن سەرۆکی فەڵەستین، مەحموود عەبباسەوە دەستنیشانکراوە.

## پێڕست
* کامیل حوسێنی لە دروستکردنی ڕۆڵەکە لە ساڵی ١٩١٨ تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٢١
* ئەمین حوسێنی لە ٨ی ئایاری ١٩٢١ تا ١٩٤٨؛ لە ساڵی ١٩٣٧ لەلایەن ئینگلیزەکانەوە دەربەدەر کرا بەڵام وەک موفتی لە کارەکەی دوورخرایەوە
* حیسامەدین جارەڵڵا لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ تا ٦ی ئازاری ١٩٥٤
* سەعد عەلەمی لە ساڵی ١٩٥٣ تا ٦ی شوباتی ١٩٩٣
* سلێمان جەعبەری لە ١٧ی شوباتی ١٩٩٣ (ئوردن) / ٢٠ی ئازاری ١٩٩٣ (فەلەستین) تا ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤
* عەبدولقادر عەبدین (ئوردن) لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤ تا ١٩٩٨
* عیکریمە سەبری (فەلەستین) لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤ تا تەممووزی ٢٠٠٦
* محەممەد ئەحمەد حوسێن لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٦ تا ئێستا

## سەرچاوەکان

## کتێب
*
ئەیالەتی قەنیژە

**ئەیالەتی قەنیژە** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت قنیژھ* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Ḳanije*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە ساڵی ١٦٠٠ پێکھات و تا پەیمانی کارلۆڤیتز لە ساڵی ١٦٩٩دا ھەبووە. بەشێک لە ھەنگاریا و کرواتیای ئێستای لەخۆگرتبوو.

## مێژوو
ئەیالەتی قەنیژە لە ساڵی ١٦٠٠ دامەزرا دوای ئەوەی شارۆچکەی قەنیژە لە دەستی ھابسبورگەکان دەستی بەسەردا گیرا. ئەم ناوچەیە تازە داگیرکراوە لەگەڵ خاکی ئەیالەتی زیگەتوار یەکگرتبوو کە لە ساڵی ١٥٩٦ لە ھەندێک سنجاقی ئەیالەتی بودین پێکھاتبوو(کە لە ئەنجامی دەستکەوتی خاکی عوسمانییەکان لە کاتی شەڕی درێژخایەندا فراوانتر بووبوو) و ئەیالەتی بۆسنە. ئەیالەتی قەنیژە تا گرتنی قەنیژە لەلایەن دەسەڵاتی پاشایەتی ھابسبورگ لە ساڵی ١٦٩٠ بوونی ھەبوو. بە فەرمی لە ساڵی ١٦٩٩دا بە پەیمانی کارلۆڤیتز درا بە دەسەڵاتی پاشایەتی ھابسبورگ.

## سەرچاوەکان

قەنیژە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
قەنیژە
ڕۆژە سپییەکان

[alt=The White Days of certain months such as Rajab, Sha'ban, and Ramadan, are considered more important, and are days of celebration. [Jamkaran Mosque, Qom.|وێنۆک| ڕۆژە سپییەکانی چەند مانگێکی دیاریکراو وەک ڕەجەب و شەعبان و ڕەمەزان، بە گرنگتر دادەنرێت، و ڕۆژانی ئاھەنگگێڕانن (بەپێی شیعە).]]
**ڕۆژە سپییەکان** () سێ ڕۆژی دیاریکراوی ھەر مانگێکی ئیسلامین؛ ڕۆژانی پیرۆزن بەپێی ئیسلام ڕۆژووگرتن تێیان دا سوننەتە. ئەم ڕۆژانە ڕۆژانی ١٣ و ١٤ و ١٥ی ھەموو مانگێکە بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. شیعە پێیان وایە *ڕۆژە سپییەکانی* مانگەکانی مانگی ڕەجەب و شەعبان و ڕەمەزان زۆر گەورەترن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵسوکەتە ئیسلامییەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:خواناسی ئیسلامی
عیرفان تەھماسبی

**عیرفان تەھماسبی** (لەدایکبووی ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٧ لە شووشتەر) ھۆنراوەنووس و گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرێکی ئێرانی بە ڕەگەز فارسە. لە بەرنامەی عەسر جەدید دەرکەوتووە و یەکەم کۆنسێرتی لە ساڵی ٢٠٢٤ ئەنجامداوە.

## پیشە
بەھۆی ئەوەی برا گەورەی عیرفان گۆرانی دەگوت و ژەنیاری دەکرد، عیرفانیش لە منداڵییەوە حەزی لە مۆسیقا بوو، بەڵام ھەرگیز خوێندنی ئەکادیمی لە بواری مۆسیقادا نەبووە. ناوبراو لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ میدیای «دۆیچەوێل»ی ئەڵمانیا ئاماژەی بەوەدا کە لە ھەرزەکاریدا دەستی بە نواندنی شانۆ کردووە لەلای مامۆستاکەی مەجید بەھداری، و دوای چەند ساڵێک وردە وردە حەزی بە «شانامەخوێندن» پەیدا کردووە. عیرفان تەھماسبی لە ساڵی ٢٠١٦ شێوازێکی نوێی لە شانامەخوێندن داھێنا و پێشکەشی کرد؛ خوێندنی شیعرەکانی فیردەوسی بە ئاوازی مۆسیقای پۆپ.

لە ٢٠٢٠، بەشداریکردنی لە وەرزی دووەمی پڕۆگرامی عەسری جەدید و پێشکەشکردنی گۆرانی «گوڵم گوڵم» بووە ھۆی ناساندنی زیاتری لە کۆمەڵگای ئێراندا. سەرنجی تایبەتی ڕەخنەگری ناسراوی مۆسیقای ئێرانی، ھومەن خەڵعەتەبەری، بۆ شێوازی پێشکەشکردنەکەی، بووە ھۆی ئەوەی کە کۆمەڵگای مۆسیقا بە وردبینی زیاترەوە سەیری بەرھەمەکانی بکەن. دوای ئەوەی سەرکەوتوو بوو لە بەدەستھێنانی نازناوی جێگری پاڵەوان لەم پڕۆگرامەدا، دەستی بە چالاکیی ھونەری کرد لەگەڵ کۆمپانیای بڵاوکردنەوەی کەلتووری و ھونەری «ئاوای ھونەر».

عیرفان تەھماسبی یەکەمین کۆنسێرتی خۆی لە مانگی ئایاری ٢٠٢٤ لە «ئەس پیناس پلاس»ی تاران بەڕێوەبرد کە بووە جێگەی سەرنجی ڕەخنەگران و بە گەرمی پێشوازی لێکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
ئەیالەتی کریت

وێنۆک|چەپ|دابەشبوونی کارگێڕی کریت تا ساڵی ١٨٢٧.

**ئەیالەتی کریت** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت کریت* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Girit*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە سەردەمی عوسمانیدا، ئەیالەتی کریت بەسەر سەنجاکەکانی چنیا، ئیسفەکییە، ڕێتیمنۆ، کەندییە و لاشیددا دابەش بوو. ناوەندی ئەیالەت شاری خانیا بوو. ناوەندەکانی سنجاق ئەو شارۆچکانەن کە ناویان ھاتووە. بەڵام ناوەندی کارگێڕی سنجاقی لاشید یەنیشەھیر بووە، ناوەندی ئیدارەی سنجاقی ئیسفەکییە شارۆچکەی ڤاموس بووە.

## مێژوو
دورگەی کریت لە کاتی جەنگی کریت (١٦٤٥-١٦٦٩) کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی. لە سەدەی ١٧دا دوورگەکە لە ژێر کۆنترۆڵی ڤێنیزدا بوو. بەگوێرەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، بۆ ئاسایشی دەریای ئیجە و دەریای ناوەڕاست دەبوو دوورگەی کریت بگیرێت. لە کاتێکدا کە (سونبول ئاغا)، سەرۆکی دادوەری دەرکراو و (مەھمەت ئەفەندی) کە وەک دادوەری مەککە دەستنیشانکرابوو، لە ڕێگادا بوون بۆ حەج، ئەو کەشتییەی کە تێیدا بوون، لەلایەن چەتەی دەریایی ماڵتا ھێرشی کرایە سەر. لە کۆی ٦٠٠ کەسی ناو کەشتییەکە، ٦٠ کەسیان ڕزگاریان بووە و ئەوانی دیکەش گیانیان لەدەستداوە. چەتەی دەریایی ماڵتا بەشێک لەو کەلوپەلانەی کە دەستیان بەسەردا گرتبوویان دا بە والی کریت. دوابەدوای ئەم ڕووداوە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی شەڕی لەگەڵ ڤێنیزەکان ڕاگەیاند. لە ساڵی ١٦٤٥ ھێزی دەریایی ٣٠٠ کەشتی بە فەرماندەیی (یوسف پاشا) و لەشکرێک ڕەوانەی کریت کران. قەڵای خانیا و بەشێکی زۆری دوورگەکە کەوتە دەستی دەوڵەتی عوسمانی. بەڵام ھێراکلیۆنی پایتەختی دوورگەکە نەیتوانی دەستی بەسەردا بگرێت. لە بەرامبەردا ڤێنیزییەکان ھێرشیان کردە سەر کەنارەکانی یۆنان. ڤێنیزییەکان دوورگەکانی بۆزکادا و لێمنۆسیان گەمارۆدا و داردانێلیان داخست. کۆپرولو مەھمەت پاشا گەشتێکی دەستپێکرد و گەرووەکانی لە گەمارۆکە ڕزگار کرد. لە ساڵی ١٦٦٦ کۆپرولو فازیل ئەحمەد پاشا سەرکردایەتی سوپاکەی کرد بۆ دورگەی کریت و ئامادەکاری پێویستی بۆ گرتنەوەی ھێراکلیۆن کرد. دوای گەمارۆیەکی توندی دوو ساڵ و نیو، ھێراکلیۆن کەوتە دەست ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. پاشان دورگەی کریت بوو بە یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

### دانیشتوان
دوای ئەوەی دوورگەی کریت کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی، بەشێکی زۆری دانیشتوانی ناوچەکە بوون بە موسڵمان. ئەوان زۆرینە بوون بە تایبەتی لە شارە گەورەکاندا. تا سەدەی نۆزدەھەم مەزەندە دەکرا نیوەی دانیشتوانی دوورگەکە موسڵمان بن، بەڵام لە دوای ساڵی ١٨٢١ بەھۆی توندوتیژی و کۆچەوە بە شێوەیەکی بەردەوام کەمی کرد. دوای موسڵمانەکان لە کاتی ئاڵوگۆڕی دانیشتوانی تورکیا و یۆنان دوورگەکەیان بەجێھێشت. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ١٦٠ مزگەوت و ٢٥٠ کڵێسا و ٣ کەنیسە لە دوورگەکەدا ھەبووە.

## سنجاقەکان
سنجاقەکانی ئەم ئەیالەتە پێکھاتبوو لە:

## سەرچاوەکان

کریت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
کریت
ئەیالەتی کەفێ

**ئەیالەتی کەفێ** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت کفھ* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Kefê*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ئەیالەتەکە بەسەر کەنارەکانی باکووری دەریای ڕەشدا درێژبووەوە و سنجاقی سەرەکی (سنجاقی پاشا) دەکەوێتە کەنارەکانی باشووری کریمیا. ئەیالەتەکە لە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی عوسمانیدا بوو، کە بە تەواوی لە خاناتی کریمیا جیا بووەوە. پایتەختەکەی لە کەفێ بوو، کە ناوی تورکییە بۆ کافێ (فیۆدۆسیای مۆدێرن لە کریمیا).

## مێژوو
شاری کەفێ و دەوروبەری بۆ یەکەمجار کرا بە حوکمڕانی عوسمانی دوای ئەوەی تورکەکان لە ساڵی ١٤٧٥دا دەستیان بەسەر جەنەوادا گرت، دوای ئەوە سنجاقێک کە سەنتەری کەفێ بوو دروست بوو. ئەیالەتی کەفێ لە ساڵی ١٥٦٨ وەک بەیلەربەیلیک پێکھات. بەپێی گێڕانەوەی سەدەی ١٧ی ئەولیا چەلەبی، سنجاقەکانی "لەلایەن ڤۆیڤۆداسەوە فەرمانڕەوایی دەکران کە دەستبەجێ لەلایەن سوڵتانی عوسمانیەوە دەستنیشانکرابوون نەک لەلایەن خانەکانەوە". ئەیالەتەکە لە ئەنجامی پەیماننامەی کوچوک کاینارکا لە ساڵی ١٧٧٤دا لکێندرا بە خانەیەکی سەربەخۆی کریمیاوە بۆ ماوەیەکی کورت. خودی خانات لە ساڵی ١٧٨٣ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیاوە دەخرێتە ژێر دەسەڵاتەوە.

## دابەشی کارگێڕی
بەگوێرەی ئەولیا چەلەبی، ئەیالەتی کەفێ لە سەدەی ١٧دا شەش سنجاقی ھەبووە:
# سنجاق ی بالیکلاغا (باڵەکلاڤا)
# سنجاقی کێرچ (کێرچ)
# سنجاقی تامان (تامان)
# سنجاقی چەرکێز شاگاکە (خێگایک چەرکەسییەکان لە ئەناپا)
# سنجاقی بالیسیرە ()
# سنجاقی ئەزاک (ئازۆڤ)

دابەشبوونە ئیدارییەکانی بەیلەربەیلیکی کەفێ لە نێوان ساڵانی ١٧٠٠ بۆ ١٧٣٠ بەم شێوەیە بوو:
# سنجاقی پاشا (*پاشا سنجاغی*، فیۆدۆسیا)
# سنجاقی ئاکرمان (*ئاکرمان سنجاغی*، بیلھورود-دنیسترۆڤسکی)
# سنجاقی بێندەر (*بێندەر سنجاغی*، بێندەر)
# سنجاقی قەڵای ئەتشو (*کالعەی ئاچو سنجاغی*، ئاچوێڤۆ)
# سنجاقی زانێ (*زانا سانجاغی*، ئازۆڤ)
# سنجاقی کینبورن (*کلبورن سنجاغی*، کینبورن)

### سنجاقی کەفێ
دابەشکردنی سەرەتایی
# کازا ئۆف مێنگوب (مەنگوپ)
# کازا سوغداک (سوداک)
# کازا ئۆف کێرچ (کێرچ)
# کازا ئۆف ئەزاک (ئازۆڤ)
# کازا ئۆف تامان (تامان)

* شارەکانی دۆخی تایبەت: بالیکلاگو (بالاکلاڤا) و ئینکەرمان (ئینکەرمان)

## سەرچاوەکان

کەفێ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
کەفێ
ئەیالەتی مۆرە

**ئەیالەتی مۆرە** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت موره* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i  Mōrâ*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ئەیالەتی ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو، کە ناوەندی نیمچە دوورگەی پێلۆپۆنێس بوو لە باشووری یۆنان.

## مێژوو
ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە نێوان ساڵانی ١٤٥٨ بۆ ١٤٦٠دا بەسەر پێلۆپۆنێسدا زاڵ بوو، دوایین پاشماوەی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی داگیرکرد، جگە لە قەڵای ڤێنیز، کە وردە وردە لە ماوەی دەیان ساڵ شەڕە پچڕپچڕەکانی عوسمانی و ڤێنیزدا وەرگیران. کۆرۆن و مۆدۆن لە ساڵی ١٥٠٠ کەوتنە خوارەوە و تا ساڵی ١٥٤٠ فەتحی عوسمانی لەسەر پێلۆپۆنێس بە گرتنی مۆنێمڤاسیا و ناوپلیۆن تەواو بوو.

لەگەڵ داگیرکردنیدا، نیمچە دوورگەکە کرا بە سنجاقی ئەیالەتی ڕوم ئەیلی، پایتەختەکەی سەرەتا لە کۆرینت (تورک. کۆردۆس یان گۆردێس)، دواتر لە لیۆنتاری (لۆنداری)، میستراس (مێزیسترێ یان میسیستیر) و دواجار لە ناوپلیۆن (تر. ئانابۆلی). لە سەدەی ١٦ەوە سنجاقی میستراس جیاوازی پێکھێنا، بەزۆری بە ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید گرێدرا نەک ئەیالەتی ڕوم ئەیلی.

لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧دا، وەک ئەوەی گەشتیار ئەولیا چەلەبی پشتڕاستی کردەوە، مۆرە بووە ناوەندی ئەیالەتێکی جیاواز، کە پاتراس (تورکی. بالیبادرا) پایتەختەکەی بوو. کۆماری ڤێنیزییەکان لە کاتی جەنگی مۆرە (١٦٨٤-١٦٩٩)دا تەواوی نیمچە دوورگەکەیان داگیرکرد، "شانشینی مۆریا" (Regno di Morea)یان دامەزراند بۆ ئەوەی حوکمڕانی وڵاتەکە بکات. دەسەڵاتی ڤێنیز تا داگیرکردنی عوسمانی لە ساڵی ١٧١٥ بەردەوام بوو، ئەمەش بووە ھۆی دامەزراندنەوەی ئەیالەت. پایتەخت یەکەمجار لە ناوپلیا بوو، بەڵام لە دوای ساڵی ١٧٨٦ لە تریپۆلیتزا (تورکی. Trabliçe).

مەسیحییەکانی مۆریۆت لە کاتی بەناو "ڕاپەڕینی ئۆرلۆڤ"ی ساڵی ١٧٧٠ بە یارمەتی ڕووسیا دژی عوسمانییەکان ڕاپەڕین، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی دڕندانە سەرکوت کرا. لە ئەنجامدا کۆی دانیشتوان لەم ماوەیەدا کەمی کرد، لە کاتێکدا ڕێژەی موسڵمانەکانی ناوی زیاد بوو. سەرەڕای ئەوەش، ئەو ئیمتیازاتانەی کە بە پەیمانی کوچوک-کاینارجی بە دانیشتوانی ئۆرتۆدۆکس درا، بە تایبەتی مافی بازرگانیکردن لە ژێر ئاڵای ڕووسیادا، بووە ھۆی گوڵکردنی ئابووری بەرچاوی یۆنانییە ناوخۆییەکان، کە لەگەڵ زیادبوونی پەیوەندییە کولتوورییەکان لەگەڵ ئەوروپای ڕۆژئاوا (ڕۆشنگەری یۆنانی مۆدێرن) و ئایدیاڵە ئیلھامبەخشەکانی شۆڕشی فەڕەنسا، زەمینەسازی بۆ شەڕی سەربەخۆیی یۆنانی دانا.

لە کاتی شەڕی سەربەخۆیی یۆنانیدا، زۆربەی نیمچە دوورگەکە لە ساڵانی ١٨٢١-١٨٢٢ کەوتە دەست یاخیبووانی یۆنان، بەڵام ململانێ ناوخۆییەکانی نێوان یاخیبووان و ھاتنی (ئیبراھیم پاشای میسر) لە ساڵی ١٨٢٥ نزیک بوو لە کوژاندنەوەی یاخیبوونەکە تا ساڵی ١٨٢٦. دەستێوەردانی سەربازە دەریاییەکانی بەریتانیا و فەرەنسی و ڕووسیا لە شەڕی ناڤارینۆدا سەربازانی عوسمانی و میسری ناچار کرد تا ١ی تشرینی یەکەمی ١٨٢٨ مۆرe چۆڵ بکەن، دواجار یۆنان بە پەیمانی ئێدیرنە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی سەربەخۆ بوو.

## سەرچاوەکان

مۆرە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
مۆرە
ئەیالەتی مەناستیر

**ئەیالەتی مەناستیر** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت مناستیر* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i  Monastir*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ھەروەھا گەورەترین ئەیالەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییە. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٤٦دا ڤیدین و نیش بوونە ئەیالەت. بە پەسەندکردنی ڕێسای ڕێکخستنی ویلایەتەکان کە لە ساڵی ١٨٦٤دا پەسەندکرا، ئەیالەتی مەناستیر کۆتایی ھات.

## مێژوو
مەناستیر تا ساڵی ١٨٢٦ سنجاقێکی ئەیالەتی ڕوم ئەیلی بووە. کاتێک ئەیالەتی ڕوم ئەیلی لە ساڵی ١٨٢٦دا ھەڵوەشایەوە، ڕوم ئەیلی دابەشکرا بەسەر چوار ئەیالەتی جیاوازدا کە بریتین لە ئەدیرنە، مەناستیر و سەلانیک.

## سنجاقەکانی
سنجاقەکانی ئەیالەتەکە:
# سنجاقی ئیشقۆدار
# سنجاقی ئۆھری
# سنجاقی مەناستیر
# سنجاقی قەسریە

## سەرچاوەکان

مەناستیر
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
مەناستیر
ولادیمیر فان ویلگنبێرگ

**ولادیمیر فان ویلگنبێرگ** (Wladimir van Wilgenburg) ڕۆژنامەنووس و نووسەرێکی ھۆڵەندییە کە زۆرتر سەبارەت بە کوردستان دەنووسێت. ئەو لە میدیاکانی ئەلمۆنیتۆر، کوردستان ٢٤، ئەلجەزیرە، و فارین پالیسی و چەندانی تردا وتاری نووسیوە. فان ویلگنبێرگ لە شاری ھەولێری باشووری کوردستاندا دەژێت.

## ژیان
ولادیمیر فان ویلگنبێرگ لە وڵاتی ھۆڵەندا لە دایک بووە. حەز و ئارەزووی بۆ کورد لە دەورانی قوتابخانە و لە سەرەتای قۆناغی ناوەندییەوە دەستی پێکردووە؛ ئەو لەو کاتە تێزێک سەبارەت بە ھەڵسەنگاندنی ئەرمەنییەکان و کوردەکان نووسیوە. ئەو لە درێژەدا بۆ ماڵپەڕەکانی پەیوەندیدار بە پرسی کورد وەکوو Azady.nl و Halwest.nl وتاری نووسیوە. ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕووداو لە باشووری کوردستان دەستی بە ڕاھێنان کردووە. فان ویلگنبێرگ لە ساڵی ٢٠١١ ماستەری لە بواری خوێندنەوەی ململانێیەکان لە زانکۆی ئۆترێخت وەرگرتووە و ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٣داش ماستەرێکی دیکەی لە خوێندنەوەی کوردی لە زانکۆی ئێکستەر وەرگرتووە.

ئەو ھەروەھا لە دامەزراوەی جەیمزتاون توێژەرە و بابەتەکانی لەلایەن ئەنجومەنی ئەتڵەنتیکەوە بڵاودەکرێنەوە. ئەو لە شاری ھەولێری باشووری کوردستاندا دەژێت.

## کتێبەکان
* *The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts* (with Harriet Allsopp), I.B. Tauris, London 2019
* *Accidental Allies: The U.S. -Syrian Democratic Forces Partnership Against the Islamic State* (with Michael Knights), I.B. Tauris, London 2021

## مشتومڕەکان
دووجار ڕێگری لێکرا بچێتە ناو تورکیاوە، جارێک لە ساڵی ٢٠٠٧ و جارێکی تر لە ساڵی ٢٠١٤. لە ساڵی ٢٠١٤ لە ڕێگایدا بۆ کۆڕبەندی سلێمانی کە لە زانکۆی ئەمریکی، کوردستانی عێراق میوانداری دەکرا، لە فڕۆکەخانەی ئەستەنبوڵ گەشتێکی بەستنەوەی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی ھۆڵەندی
پۆل:نووسەرە پیاوە ھۆڵەندییەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێکستەر
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆترێخت
کۆما ئامەد

**کۆما ئامەد** گرووپێکی مۆسیقای کوردییە، لە ساڵی ١٩٨٨ لە ئەنقەرە لەلایەن قوتابیانی بەشی پزیشکی دامەزرا. گرووپەکە لە پاڵ ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا چالاکی کردووە.

لە ساڵی ١٩٩٠، یەکەم بەرھەمیان بەناوی کولیلکا ئازادیێ بڵاوکردەوە. گرووپەکە کۆمەڵێک کۆنسێرتی لە وڵاتانی ئەورووپا وەک ئیتالیا، بەریتانیا، فەڕەنسا، سوویسرا و ئەڵمانیا ڕێکخستووە.

## ئەندامانی گرووپ
* سولەیمان چارنەوا
* فیکری کوتلای
* سەرحات کاراکاش
* مەمۆ (محەممەد) گول
* مەزڵووم ڕەوشەن

## دوورخران و گەڕانەوە
بەھۆی بڵاوبوونەوەی یەکەم بەرھەمیان و بەھۆی گوشار و قەدەغەکردن لەسەر چاند و زمانی کوردی ئەوا ئەندامانی گرووپەکە ناچار بوون باکووری کوردستان و تورکیا جێبھێڵن، بۆ ئەوەش زۆربەی ئەندامەکانی کەوتنە ئەڵمانیا. لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥، گرووپەکە ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە بۆ باکووری کوردستان و کۆنسێرتێکیان لە گۆڕەپانی نەورۆز لە ئامەد ڕێکخست، لە کۆنسێرتەکە بە سەدان ھەزار کەس ئامادەبوون و خەڵکی لە ئەورووپا و شارەکانی دیکەی باکووری کوردستان ڕۆشتن بۆ ئامەد بۆ ئامادەبوون لەم کۆنسێرتەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ئەیالەتی نۆگای

**ئەیالەتی نۆگای** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت نوگای* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i  Nogay*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ئیدارەیەکی ڕاستەقینەی دەوڵەتی عوسمانی ھەرگیز لەو ئەیالەدا دانەمەزرا؛ لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا مایەوە. لە ساڵی ١٥٤٨ دامەزراوە و لە ساڵی ١٥٥٥ داڕما.

## مێژوو
ئەیالەتی نۆگای لە ساڵی ١٥٤٨ دامەزرا کاتێک سلێمانی یەکەم نازناوی میری ئومێرای بەخشییە موسا بەیزادە یوسف بەی، بەی ھۆردی نۆگای، کە لە ناوچەی کیپچاک-ئەلی لە نێوان دەریای خەزەر و دەریای ئازۆڤدا دەژیا. یوسف بەی کە ھەم بەیلەربەیی و ھەم فەرمانڕەوای ھۆردی نۆگەی بوو، لە ساڵی ١٥٥٥ لەلایەن ئیسماعیل میرزای برایەوە کەوتە بۆسە و کوژرا، کە دوای داگیرکردنی خانای کازان لەلایەن تزاری ڕووسیەوە ھاوپەیمانی ڕووسەکان بوو. پاشان ھۆردی نۆگای دەسەڵاتی عوسمانییان بەجێھێشت و ئەیالەتی نۆگای کۆتایی ھات.  لە ساڵی ١٥٧٨دا ئوروس بەی نەوەکەی یوسف بەی جارێکی دیکە نازناوی حاکمی پێدرا کاتێک ملکەچی ڕووسەکان بوو، بە پێچەوانەی باوکی کە ملکەچی ڕووسەکان بوو. لەژێر فشاری ڕووسیا لە باکوورەوە، نۆگاییەکان دەستیان کرد بە کۆچکردن بەرەو باکووری قەفقاز و ھەرچەندە بەردەوام بوون لە بوونیان، ھەندێکجار لەژێر کۆنترۆڵی ڕووسەکان و ھەندێکجاریش عوسمانییەکان، تا ساڵی ١٦٥١، گرنگی خۆیان لەدەست دا.

## سەرچاوەکان

نۆگای
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
نۆگای
ئەیالەتی نیش

**ئەیالەتی نیش** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت نیش* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i  Nīş*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. دەکەوێتە خاکی باشووری سربیا و ڕۆژئاوای بولگاریای ئێستا. لە ساڵی ١٨٤٦ دروست بووە و ناوەندی کارگێڕییەکەی نیش بووە. ئەیالەتی نیش لە ساڵی ١٨٦٤دا خرایە ناو ویلایەتی دانووبەوە.

## مێژوو
ئەیالەتی نیش لە ساڵی ١٨٤٦ لە پارچە پارچەکردنی ئەیالەتی ڕوم ئەیلی دروست بووە کە سەردەمانێک گەورەترین و گرنگترین ئەیالەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بووە.

لە ساڵی ١٨٦١ مەدحەت پاشا کرایە بەرپرسی ئەیالەتی نیش. ئەو چاکسازیخوازێک بوو کە لە ژێر کاریگەری بیرۆکەکانی ڕۆژئاوادا بوو و ئەیالەت بوو بە نمایشێکی بزووتنەوەی چاکسازیخواز. ئەو مامەڵەی لەگەڵ کێشەکانی پەیوەندییەکان و ئاسایشدا کرد: سیستەمێکی خانووی بلۆکی دانا بۆ وەستاندنی دەستدرێژیی گروپە چەکدارەکان لە سربیا. بەپێی ژیاننامەی کوڕە ستایشکەرەکەی لەبارەیەوە، "جەندرمەیەکی ڕێکخست و کۆکردنەوەی ئاشتیانەی باجەکانی مسۆگەر کرد و کۆتایی بە ھەموو گۆشەگیرییەکی ئایینی ھێنا".

ھەروەھا قوتابخانە و نەخۆشخانەی بۆ ئەندامانی ھەموو گروپە ئاینیەکان بەبێ جیاوازی دامەزراندووە. چاکسازییەکانی مەدحەت ئەوەندە سەرکەوتوو بوون کە ئیلھامبەخش بوون بۆ دووبارە کارکردنەوە لە سیستەمی عوسمانی. لە ساڵی ١٨٦٤ ئەنجومەنی دەوڵەت بڕیاریدا کە ئەیالەتەکان بە ویلایەتە گەورەکان بگۆڕدرێن. لە ھەریەکێک لەم ئاستە سەرەکیانەی حوکمڕانیدا، ئەنجومەنی تێکەڵاوی موسڵمان و مەسیحی دەبوو.

یەکەم لە ویلایەتەکان بۆ ماوەیەک لەلایەن مەدحەت پاشا بەڕێوەدەبرا و ئەیالەتی نیشی پێشوو و بەشێکی زۆری بولگاریای لەخۆگرتبوو و ناوی لێنرا "ویلایەتی دانووب". لە سێ ساڵی داھاتوودا بەرنامەیەکی گەورەی دروستکردنی قوتابخانە و کارە گشتیەکانی دیکەی بەڕێوەبرد، ھەروەھا ناساندنی ڕۆژنامەیەکی پارێزگایی.

## دابەشی کارگێڕی
سانجاکەکانی ئەیالەتەکە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا:
* سنجاقی نیش (کورسی)
* سنجاقی سۆفیا
* سنجاقی سامۆکۆڤ
* سنجاقی کیوستێندیل

## سەرچاوەکان

نیش
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
نیش
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٦
ئەیالەتی ھەرسەک

**ئەیالەتی ھەرسەک** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت ھرسک* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i  Hersek*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە ساڵی ١٨٣٣ تا ١٨٥١. پایتەختەکەی مۆستار بوو.

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٣١ کاپودانی بۆسنی حوسێن گراداشچێڤیچ تراڤنیکی داگیرکرد و داوای ئۆتۆنۆمی و کۆتایی ھاتنی چاکسازییە سەربازییەکانی بۆسنەی کرد. لە کۆتاییدا بە ئیستغلالکردنی ڕکابەرییەکانی نێوان بەییەکان و کاپودانەکان، وەزیرە گەورەکە سەرکەوتوو بوو لە جیاکردنەوەی ھێزەکانی ھەرزەگۆڤین کە عەلی-پاشا ڕیزڤانبێگۆڤیچ سەرۆکایەتی دەکرد لە ھێزەکانی گراداشچێڤیچ. ڕاپەڕینەکە سەرکووتکرا و لە ساڵی ١٨٣٣دا ئەیالەتێکی نوێی ھەرزەگۆڤینا لە بەشی باشووری ئەیالەتی بۆسنە دروستکرا و وەک پاداشتێک بۆ بەشداریکردنی لە سەرکووتکردنی ڕاپەڕینەکەدا درایە عەلی ئاغا ڕیزڤانبێگۆڤیچ. ئەم قەوارە نوێیە تەنھا بۆ ماوەی ١٨ ساڵ بەردەوام بوو، واتە تا کۆتایی تەمەنی ڕیزڤانبێگۆڤیچ: ئەو لە سێدارە درا کاتێک پۆرتەکان بۆیان دەرکەوت کە بە نھێنی بنکەیەکی دەسەڵاتی سەربەخۆ دروست دەکات. دوای مردنی ڕیزڤانبێگۆڤیچ، دووبارە تێکەڵ بە ئەیالەتی بۆسنە کرایەوە.

## دابەشی کارگێڕی
ئەیالەتی ھەرسەک لەم قەزانەی خوارەوە پێکھاتووە: 

پریێپۆلجە، پلێڤلجا لەگەڵ کۆلاشین و شارانچی لەگەڵ درۆبنجاک، چیجنیچێ، نێڤێسینجە، نیکسیچ، لیوبینجە-ترێبینجە، ستۆلاک، پۆچیتێلج، بلاگاج، مۆستار، دوڤنۆ و نیوەی پارێزگای کۆنجیچ کە لە لای باشووری نێرێتڤایە.

## سەرچاوەکان

ھەرسەک
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
ھەرسەک
ئەیالەتی وارد

**ئەیالەتی وارد** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت وارد* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i  Vārad*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. ئەیالەتی وارد لە ڕۆژئاوا ھاوسنوور بوو لەگەڵ ئەیالەتی بودین عوسمانی، لە باشووری ڕۆژئاوا لەگەڵ ئەیالەتی تەمشوار، لە باکووری ڕۆژئاوا لەگەڵ ئەیالەتی ئەغری، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە میرنشینی ترانسیلڤانیا و لە باکوورەوە لەگەڵ پاشایەتی ھابسبورگ.

## مێژوو
وارد (ئێستا ئۆرادیا) لە ساڵی ١٦٦٠ کرایە کورسی حاکمێکی عوسمانی (بەیلەربەی). پێش پێکھاتنی ئەیالەت، ئەو زەوییە زیاتر بەشێک بووە لە میرنشینی وەسیلەی عوسمانی لە ترانسیلڤانیا کە بە پەیمانی سپێر لە ساڵی ١٥٧٠ وەک دەوڵەتی پێشووی شانشینی ھەنگاریای ڕۆژھەڵات دامەزرا. ھەروەھا ھەندێک خاک کە پێشتر سەر بە ئەیالەتی تەمشوار و ئەیالەتی ئەغری بوون، خراونەتە ناو ئەیالەتی وارد. 

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٦٩٢دا، خاکەکە لە ژێر سەرکردایەتی ھابسبورگەکاندا ئازادکرا، و لە ساڵی ١٦٩٩دا بە پەیمانی کارلۆڤیتز درایە دەستیان. دواتر خاکەکەی خرایە ناو شانشینی ھابسبورگ لە ھەنگاریا و میرنشینی ھابسبورگ لە ترانسیلڤانیا.

## دابەشکردنی کارگێڕی
سانجاکەکانی ئەیالەتی وارد لە سەدەی ١٧دا:
# سنجاقی وارد(ئۆرادیا)
# سنجاقی سالانتا(سالۆنتا)
# سنجاقی دێبریچن(دێبریچن)
# سنجاقی ھەڵماش (ناگای ھاڵاس)
# سنجاقی شەنکۆی(سانیۆب)

## سەرچاوەکان

وارد
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
وارد
ئەیالەتی یانیە

**ئەیالەتی یانیە** (بە تورکیی یانیە: *ایالت وارد* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Yānyâ*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. دەکەوێتە خاکی باشووری ئەلبانیای ئێستا و ناوەڕاست و باکووری یۆنان. لە ساڵی ١٦٧٠ دروست بووە و ناوەندی کارگێڕییەکەی یوانینا بووە. لە ماوەی ساڵانی ١٧٨٨-١٨٢٢، عەلی پاشا (سنجاق بەی تریکالا) دەستی بەسەر یانیەدا گرت و دوای ئەوەی زۆربەی تاڵدە ناوخۆییەکانی لە ژێر ئاڵای خۆیدا وەرگرت، سوودی لە حکومەتێکی لاوازی عوسمانی وەرگرت بۆ بەدەستهێنانی کۆنترۆڵی ئەیالەتی یانیە و زۆربەی ئەلبانیا و کیشوەری یۆنان، گۆڕینی بۆ پاشالیکی نیمچە سەربەخۆی یانیە. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٨٢٢ کوژرا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ئەیالەتی یانیەی دامەزراندەوە کە تا دامەزراندنی ویلایەتی یانیە لە ساڵی ١٨٦٧ بوونی هەبوو.

## دابەشی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئەیالەتی یانیە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا:
# سنجاقی بێرات
# سنجاقی ئەرگیری
# سنجاقی یوانینا
# سنجاقی ئارتا

## سەرچاوەکان

یانیە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
یانیە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧
ویلایەتی حەکاری

**ویلایەتی حەکاری**، ویلایەتی جۆلەمێرگ، سنجاقی حەکاری یان سنجاقی جۆلەمێرگ، ویلایەتێکی سەربەخۆی عوسمانی بوو. لە ساڵی ١٨٧٦ دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٨٨ ھەڵوەشاوەتەوە. ناوەندی ویلایەتەکە جۆلەمێرگە. سنوورەکانی ویلایەتەکە ھەموو پارێزگای حەکاری ئەمڕۆ و ناحیەی ئەلکێ و قلەبانی پارێزگای شرنەخ لەخۆگرتبوو.

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٦٤ بە پەیڕەوی دامەزراندنی ویلایەت، ئەیالەتی وان ھەڵوەشایەوە و ویلایەتی وان لەگەڵ سنجاقەکانی دامەزرا. بە ڕێسایەکی نوێ لە ساڵی ١٨٧٦ لە ویلایەتی وان دابڕاوە و بووە ویلایەتی حەکاری سەربەخۆ. لە ساڵی ١٨٨٨دا ویلایەتەکە ھەڵوەشایەوە و جارێکی دیکە بوو بە سنجاقێکی ویلایەتی وان. لەو ویلایەتەدا نەستۆری و ئاشوورییەکان زۆر بوون. دوای ھەڵوەشاندنەوەی ویلایەت لە ساڵی ١٩٠٢، ڕاپەڕینێکی نێستۆریەکان لە سنجاقی حەکاری دەستی پێکرد. دوای ئەم ڕاپەڕینە نەستۆری و ئاشوورییەکان لەلایەن دەوڵەتی عوسمانیەوە دەرکران و ھەرگیز نەگەڕانەوە.

ھەکاری ناوەندی میرنشینێکی کوردی بوو، میرنشینی ھەکاری بوو، کە دوا ئاغای نوروڵڵا بەی بوو، ھاوپەیمانی بەدرخان بەگی میرنشینی بۆتان بوو لە سەدەی نۆزدەھەمدا. دانیشتوانەکەی لە کورد و مەسیحی ئاشووری پێکھاتبوون. پاتریارکی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات شوێنی نیشتەجێبوونی لە قوچانس (کۆناک) بووە.

300px|وێنۆک|چەپ|نەخشەی ویلایەتی وان لە ساڵی (١٩٠٧)دا

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:مێژووی پارێزگای وان
پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری
ویلایەتی دەرسیم

**ویلایەتی دەرسیم** (بە تورکی عوسمانی: ولایت درسم) یەکێک بوو لە ویلایەتەکانی عوسمانی. لە ساڵی ١٨٧٩ دامەزراوە و ناوەندەکەی لە شاری خۆزات بووە.

## مێژوو
ویلایەتی دەرسیم کە لە ساڵی ١٨٧٩ لە ویلایەتی ئەرزڕۆم دابڕا و بوو بە ویلایەتێکی جیا، لە ساڵی ١٨٨٦ بۆ پۆستی موتەسەڕیف کەمکرایەوە و لە ساڵی ١٨٩٢دا جارێکی دیکە کرایەوە سنجاق و بەسترایەوە بە ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز.
300px|وێنۆک|چەپ|ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز لە ساڵی (١٩٠٧)دا، کە سنجاقی دەرسیمی تیادا دەرکەوتووە

ئەیالەتی دەرسیم دانیشتووانێکی زۆری کوردانی عەلەوی ھەیە کە بە زمانی زازاکی قسە دەکەن، زمانێک کە پەیوەندییەکی نزیک بە زمانی کوردییەوە ھەیە. بەڵام لە سەردەمی عوسمانییەکاندا زانیاری کەم لە سەر ئەم پێکھاتەیە ھەیە. سەرژمێرییەکانی عوسمانی تەنیا یەک پۆلی موسڵمانیان بە بێ جیاوازی زمان و لق ناساند، لە کاتێکدا زلھێزەکانی ئەوروپا کە لە نزیکەوە بەدواداچوونیان بۆ دۆخی پێکھاتە مەسیحییەکانی دەوڵەتی عوسمانی دەکرد، گرنگییەکی کەمیان بۆ لقە ناڕازییەکانی ئیسلام نیشان دەدا.

عەلەویەکان (کە بە ناوی تورکی خۆیان، قزڵباش ناودەبرێن) بۆ یەکەمجار لەلایەن پاتریارکی ئەرمەنی قوستەنتینیە لە کۆنگرەی بەرلین لە ساڵی ١٨٧٨دا باسی لێکرا. بە وتەی ناوبراو، پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ، کە دانیشتووانی ئەرمەنی زۆریان ھەیە (شەش ویلایەتەکە)، گرووپی کەمینەی دیکەشیان ھەیە: لە کۆی ٢ ملیۆن دانیشتوو، تەنیا ٣٢٠ ھەزار "تورک" ھەیە بە بەراورد بە ١٬٠٥٦٬٠٠٠ ئەرمەنی و ٤٥٠ ھەزار "کورد، قزڵباش و تورکمان". بەڵام ئەم ژمارانە جێی مشتومڕن، لەبەرئەوەی ھەر کۆمەڵگەیەک بە پەیڕەوکردنی پراکتیزەیەکی باو لەو کاتەدا، مەیلی زیادەڕەوی لە ژمارەی ئەندامەکانی و کەمکردنەوەی ژمارەی ئەندامەکانی کۆمەڵگە ڕکابەرەکانی ھەبووە. بە گوتەی کونسوڵی بەریتانیا لە ڕۆژھەڵاتی ئانادۆڵ، لە ساڵی ١٨٨٠دا، ویلایەتەکانی ئەرزڕۆم، وان، دیاربەکر و خەرپوت بە گشتی ٤٤٢ ھەزار و ٥٠٠ تورک و ٨٤٨ ھەزار کورد و ٢٠٠ ھەزار موسوڵمانی قزڵباش و ٦٤٩ ھەزار مەسیحی بوون. لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەم (١٨٧٦-١٩٠٩)، ئیدارەی عوسمانی نیگەران بوو لە ئەگەری نزیکبوونەوە لە نێوان ئەرمەنەکان و عەلەویەکان و، بۆ ڕێگریکردن لەوە، ھەوڵیدا سوننەنیزم لە نێو ئەم دووانەدا بە دروستکردنی مزگەوت و قوتابخانە سەرەتاییەکان بەرەوپێش ببات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:مێژووی پارێزگای خارپێت
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەرزڕۆم
ھۆلیزم

**ھۆلیزم** (Holism، وەرگێڕانەکان: گشتخوازی، ھاماوباوەڕی)، ئەگەر بمانەوێ بە سادەیی ڕوونی کەینەوە، باوەڕ بەم قسە نەستەقەی ئەرەستووە کە دەڵێ «کول لە کۆی جوزئەکانی گەورەترە.» بەو واتایە کە، گێڕانەوە و شرۆڤەی ھەموو بەشەکانی شتێک و پەیوەندییەکانی نێوانیان، ناتوانێ شرۆڤەیەکی قایلکەر بێ بۆ شتەکە و، بە ناتەواو دەردەچێ. بۆ نموونە، ئەگەر یەکێک بێت دانە بە دانە ھەموو بەشەکان و پارچەکانی کاتژمێر و چۆنیەتیی کارلەیەککردنیان شرۆڤە بکا، مادام کە دەرھەق بە کردەوەی خودی کاتژمێر لە گوێن کۆیەکی ساغ و یەکپارچە ھیچ نەڵێت، شرۆڤەکەی بەپێویست ناتەواو دەبێ. ھۆلیزم مانایەکی دیکەشی ھەیە. ئەویش ئەمەیە کە شرۆڤە یا ڕاڤەی «جوزء» بەبێ گەڕانەوە بۆ «کول» نەگونجاو یا ناتەواوە. «جوزء» تەنیا ئەو کاتە ڕوون دەبێتەوە کە لە شرۆڤەکەیدا ئاماژە بەو «کول»ە کرابێ کە ئەم بەشێکیەتی.

## لە زمانەوانیدا
ھۆلیزم لە زمانەوانیدا وا بە گوێدا دەخوێنێ کە واتای ھەر وشەیەک بەندە بە واتای وشەکانی ترەوە و، ئەمە تەونێکی پان و بەرین دروست دەکا لە تێکھاڵاویی وشەکان. بەگشتی، ھۆلیزم دەڵێ ئەو تایبەتمەندییانەی کە واتای وشەیەک دیاری دەکەن وەھا تێکەڵ بە یەکترن کە ئەگەر بێت و واتای یەک وشە بگۆڕدرێ، واتای ھەموو وشەکانی تری ناو تەونەکەش دەگۆڕدرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیۆرییە فەلسەفییەکان
پۆل:بیردۆزە کۆمەڵایەتییەکان
پێڕستی دوورگەکانی ئەوروپا بەپێی ڕووبەر

ئەم **پێڕستە دوورگەکانی ئەورووپا دەگرێتەوە بەپێی ڕووبەر ڕیزکراون** (بەبێ دوورگەکانی کەناری).

## دوورگەکان کە ڕووبەریان زیاتر لە ٢٠٠ <sup>کم٢</sup>

## دوورگەکان 100-200 <sup>کم2</sup>

## دوورگەکان 50-100 <sup>کم2</sup>
داتاکانی ھەندێک لە دوورگەکان نەماوە، بەتایبەتی بۆ ھەندێک لە دوورگەکانی جەمسەری باکوور لە ڕووسیا و سڤالبارد.

## دوورگەکان ٢٠–٥٠ کم <sup>٢</sup>

## دوورگە دەستکردەکان یان دوورگەکان کە بەزۆری بە دوورگە نازانرێن

## تێبینییەکان
* دوورگەکانی کەناری بە بەشێک لە ئەوروپا ھەژمار ناکرێت، لەکاتێکدا قوبرس … زۆرجار قوبرس بە بەشێک لە ھەردوو وڵاتی ئاسیا و ئەورووپا دادەنرێت.
* دوورگەکانی جەمسەری باکووری ڕووسیا بە بەشێک لە ئەوروپا دادەنرێت بە مەرجێک لە ڕۆژاوای نیمچە دوورگەی یەمالەوە بن. ئەمەش بەو مانایەیە کە فرانز جۆزێف لاند و نۆڤایا زێملیا و ھەروەھا دوورگەی کۆلگویڤ و ڤایگاچ بە بەشێک لە ئەوروپا دادەنرێت. سڤاڵبارد دەکەوێتە ھەمان پۆلەوە، لەکاتێکدا بۆ نموونە گرینلاند بە بەشێک لە ئەمریکای باکوور دادەنرێت.
* ژمارەکان بۆ بۆلشۆی بێرێزۆڤیێ، ستۆریای و والپێرۆگویا خەمڵاندنی نزیکە لە نەخشەکەوە.

## سەرچاوەکان

* گێزەر
* Suomen suurimat saaret (ھەروەھا دوورگەکانی ئاوی شیرینیش دەگرێتەوە)
* فینلاند، خاکی دوورگە و ئاوەکان
* https://wayback.archive-it.org/all/20080221215057/http://www.ub.ntnu.no/formidl/utgivelser/til_opplysning/to_nr16.pdf

پۆل:دوورگەکانی ئەورووپا
پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
والی

**والی**، وەعلی یان ڤالی (لە عەرەبی: والي) نازناوێکی ئیدارییە کە لە جیھانی ئیسلامی (لەوانەش خەلافەتی ڕاشیدون و خەلافەتی ئومەوی و خەلافەتی عەباسی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی) بۆ دیاریکردنی پارێزگاری دابەشکارییە ئیدارییەکان بەکارهاتووە. تا ئێستاش لە هەندێک وڵات کە لە ژێر کاریگەری کولتوری عەرەبی یان موسڵماندان بەکاردێت. ئەو دابەشبوونەی کە والییەک حوکمڕانی دەکات پێی دەوترێت ویلایە، یان ویلایەت (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی).

## زاراوەیەکی جەزائیری
لە جەزائیر والی "حاکم" و بەرپرسی کارگێڕی ھەریەک لە ٥٨ پارێزگای وڵاتەکەیە و لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە ھەڵدەبژێردرێت.

## زاراوەی ئێرانی
لە ئێراندا والی ئاماژەیە بۆ پارێزگاری گشتی یان ئاغای ناوخۆیی پارێزگایەکی گرنگ. لە سەردەمی دەسەڵاتی سەفەویدا ١٥٠١-١٧٢٢ فەرمانڕەواکانی پێشووی پارێزگاکانی ژێردەستەی ئەوکاتەی شانشینی کارتلی و کاخێتی جۆرجیا، میرنشینی کوردی ئەردەڵان، سەرۆکەکانی پارێزگای لوڕستان و پارێزگای خووزستان لە ڕۆژئاوای ئێران وەک پارێزگاری گشتی بۆماوەیی بە نازناوی والی یەکسان بە بەیلەربەیلیغ (فارسی سەفەوی) سەیر دەکران. ئەم "ئاغاکانی ڕێپێدراو" پێویستە سنوورەکانی ڕۆژئاوای ئێران لە بەرامبەر زلھێزە دەرەکییەکان بپارێزن. لە سەردەمی دەسەڵاتی قاجاردا ١٧٨٥-١٩٢٥ شانشینی جۆرجیا لەدەستی ڕووسیادا بوو و ئاغا بۆماوەییەکان بە بەرپرسانی دەسەڵاتی ناوەندی جێگیرکران. بە شێوەیەکی سەرەکی ئەم بەرپرسانە لە گروپی شازادە ئیمپراتۆریەکان و کەسایەتییە ناودارەکانی شاھانە ھاتبوون و کرابوونە والی پارێزگا گرنگەکان. بۆ نموونە شازادەی جێنشین بە شێوەیەکی نەریتی نازناوی والی ئازەربایجان (ئێران)ی ھەڵگرتبوو.

## زاراوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
والی (بە فەڕەنسی بە "gouverneur-général" وەرگێڕدراوە، وەک لە دەستووری عوسمانیدا) لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا نازناوی باوترین جۆری حاکمی عوسمانی بووە، بەرپرسی ویلایەتێک (بە تورکی عوسمانی)، زۆرجار ئەفسەرێکی سەربازی وەک پاشا؛ بڕوانە بەشە لاوەکییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. ئەو فۆرمەی کە لە ھەندێک ناوچەی ئیمپراتۆریەتدا بەکارھاتووە، والی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشەکان
پۆل:کارگێڕی
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:چاندی جەزائیری
ویلایەتی سیواس

**ویلایەتی سیواس**، کە بە ویلایەتی خارپوت (بە ئەرمەنی: Սեբաստիայի նահանգ (سێباستیا ناھانگ) ناودەبرێت بە تورکیی عوسمانی: *ولایت سیواس* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Sivas*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ویلایەتەکە لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی ئەرزڕۆم و لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز و لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی ترابزۆن و لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ ویلایەتی ئەنقەرە ھاوسنوور بووە.

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٣٢٣٠٨ میل چوارگۆشە بووە (٨٣٦٨٠ کیلۆمەتر دووجا)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانی بە ٩٩٦ ھەزار و ١٢٦ کەس بووە.

## مێژوو
ویلایەتی سیواس لە ساڵی ١٨٦٧ دروست بووە، کاتێک کە بەپێی "یاسای ویلایەت" (بە تورکی: Teşkil-i Vilayet Nizamnamesi) ئەیالەتەکان بە ویلایەت گۆڕدران، و لە ساڵی ١٩٢٢ بەھۆی ڕێکخستنەوەی ئەتاتورکەوە ھەڵوەشایەوە. 

لە ساڵی ١٩١٣ تا ١٩١٦ (ئەحمەد موعەمەر) والی(حاکم)ی ویلایەت بووە و تۆمەتبار کراوە بە ھاوبەشی لە کارەکانی دژی دانیشتوانی ئەرمەنستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:پارێزگای سێواس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
ویلایەتی ئەستەمبوڵ

**ویلایەتی ئەستەمبوڵ**،  بە تورکیی عوسمانی: *ولایت استانبول* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i İstanbul*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. کە پایتەختی ئیمپراتۆری قوستەنتینیە (ئەستەمبوڵ) دەگرێتەوە. سنوورەکانی پارێزگاکە بریتی بوون لە ئەستەنبوڵ، پارێزگای کۆجائێلی، پارێزگای ساکاریا و پارێزگای یالۆڤای ئەمڕۆ.

## میژوو
ڕێکخراوێکی تایبەتی ھەبوو، بەو پێیەی خراوەتە ژێر دەسەڵاتی دەستبەجێی وەزیری پۆلیس (زابتیە نەزیری)، کە ڕۆڵێکی ھاوتای پارێزگار (والی)ی لە ویلایەتەکانی تردا پڕکردەوە.

ئەستەمبوڵ(ناوەوەی شار، بە تورکی بە ئەستەنبوڵ ناسراوە) و گەڕەکەکانی ئەیوپ، کاسم پاچا، پێرا و گالاتا لەخۆگرتبوو، و ھەموو گەڕەکەکانی دەرەوەی شار لە سیلیڤری لە دەریای مەڕمەڕە تا دەریای ڕەش لە دیوی ئەوروپی و لە غیلیەوە لە دەریای ڕەش تا کۆتایی کەنداوی ئیزمیت لە دیوی ئاسیا.

لە ساڵی ١٨٧٨دا پێکھاتەیەکی ویلایەت، کە پارێزگار (والی) و ئەفسەرانی ویلایەتەکانی تێدابوو، دامەزرا بۆ ئەنجامدانی ھەمان ئەو ئەرکانەی لەناو قوستەنتینیەدا کە دەسەڵاتدارانی ویلایەتەکان لە شوێنەکانی دیکەی ئیمپراتۆریەتەکەدا ئەنجامیان دەدا.

## دابەشی کارگێڕی
سنجاق و قەزاکانی، نزیکەی ساڵی ١٨٧٧:
* سنجاقی ئەستامبول: قەزاکانی فاتیح-سوڵتان-مەھمەت، ئەیوپ، کارتال، دوورگەی شازادە.
* سنجاقی پێرا: قەزاکانی گەلاتا، یەنیکۆی.
* سنجاقی ئویسکودار: کازا لە بەیکۆز.
* سنجاقی بیوک چەکمەجە، قەزا لە چاتالکا.

## دیمۆگرافیا

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
ویلایەتی جەزائری بەحری سفید

**ویلایەتی جەزائری بەحری سفید**، بە تورکیی عوسمانی: *ولایت جزائر بحر سفید* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Cezair-i Bahr-i Sefid*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ساڵانی ١٨٦٧ تا ١٩١٢-١٣، لە نێویاندا، لە زۆرترین ڕادەی خۆیدا، دوورگەکانی ئیجەی عوسمانی، قوبرس و گەرووی داردانێل.

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، دەوترێت ڕووبەرەکەی ٤٩٦٣ میل چوارگۆشە بووە (١٢٨٥٠ کیلۆمەتر دووجا)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣٢٥٨٦٦ کەس بووە. وردی ژمارەکانی دانیشتووان لە "نزیکەیی"ەوە دەست پێدەکات تا "تەنھا گریمانەیی" بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە.

## مێژوو

لە ساڵی ١٨٦٧ وەک جێنشینی ھاوناوی "ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید" دامەزراوە، کە لە ساڵی ١٥٣٣ دامەزراوە. تا ساڵی ١٨٧٦/٧، کە گواسترایەوە بۆ ویلایەتی ئەستەمبوڵ، سنجاق(پارێزگای لاوەکی)ی بیگا پایتەختی (پاشاسنجاق) بوو، لەگەڵ کورسی والی لە چانکالا، لە کاتێکدا سنجاقەکقنی دیکە ڕۆدۆس (ڕودس)، میدیلی (لێسبۆس)، ساکیز (خیوس)، لیمنی (لێمنۆس) و کیبریس (قوبرس) بوون.

قوبرس کە لە ساڵی ١٨٦١ەوە وەکو موتەسەڕیفێکی سەربەخۆ لە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی پۆرتەدا حوکمڕانی دەکرا، لە نیسانی ١٨٦٨دا خرایە ناو ویلایەتەوە، تەنھا بۆ ئەوەی لە دوای ساڵی ١٨٧٠ جارێکی دیکە کرایەوە موتەسەڕیفێکی جیاواز. لە ساڵی ١٨٧٨ قوبرس کەوتە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا. دوای جیابوونەوەی بیگا، ڕودس بوو بە پاشا-سنجاق، پاشان بوو بە کیۆس لە ساڵی ١٨٨٠، پاشان ڕودس بوو بە جارێکی دیکە لە ساڵی ١٨٨٨.

دوورگەکانی دۆدیکانسا لە کاتی جەنگی ئیتالۆ-تورکیا لە ساڵی ١٩١١-١٩١٢ لەلایەن ئیتاڵیا داگیرکران و دوورگەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئیجە لە کاتی جەنگی یەکەمی بالکان (١٩١٢-١٣١٣) لەلایەن یۆنانەوە گیران، ئەمەش بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی ویلایەتەکە. لە دوورگەکانی ئیجە، ئیمبرۆس و تێنێدۆس دواجار بەپێی پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) لە ژێر دەسەڵاتی تورکیادا مانەوە، لەکاتێکدا دۆدیکانسا دوای جەنگی جیھانیی دووەم بۆ یۆنان مایەوە.

## دابەشی کارگێڕی
*[[سنجاق]]ەکان* تا ساڵی ١٨٧٦:
# سنجاقی بیگا (*پاشا-سنجاق*)
# سنجاقی ڕودس
# سنجاقی میدیلی
# سنجاقی ساکیز
# سنجاقی لێمنۆس
# سنجاقی قوبرس

## ئەمانەش ببینە
* ئەیالەتی جەزائری بەحری سفید

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
ویلایەتی قەرەسی

**ویلایەتی قەرەسی**،  بە تورکیی عوسمانی: *قرسی ولایتی* بە ڕۆمانی:*Hüdâvendigâr Qeresi*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ساڵی ١٨٨١ دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٨٨ ھەڵوەشایەوە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٨١ بە ڕێسایەکی نوێ، قەرەسی لە ویلایەتی خوداوەندکار جیا بووەوە و بوو بە ویلایەت. ناوەندی ویلایەتی قەرەسییە. سنجاقەکانی ویلایەتەکە بریتین لە حەمدی پاشازادە ڕێشات پاشا و مەھمەت عەتیف بەی. ویلایەتی قەرەسی کە بە زیادکردنی بیگا خاکەکەی فراوانتر بوو، دوو سنجاقی ھەبوو. یەکەمیان سنجاقی قەرەسی کە بەسەر ٧ قەزادا دابەشکراوە، دووەمیان سنجاقی بێگا کە بەسەر ٤ قەزادا دابەشکراوە. لە نیسانی ساڵی ١٨٨٨ ویلایەتی قەرەسی ھەڵوەشایەوە و خرایە ناو ویلایەتی خوداوەندکارەوە. بێھچەت پاشا، یەکێک لە کەسایەتییە بەرزەکانی ڕوم ئەیلی، بۆ ئیدارەی قەرەسی لە چوارچێوەی ویلایەتی خوداوەندکار دامەزرا.

## سنجاقەکانی

## دانیشتوان



## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨