open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کلاری ئۆیدراوگۆ

وێنۆک|کلاری ئۆیدراگۆ لە ساڵی ٢٠٢٠.
**کلاری ئۆیدراوگۆ** چالاکوانی مافەکانی ژنانی بورکینافاسۆیە، چالاکییەکانی بەتایبەتە دژ بە خەتەنەکردنی مێیننە. کلاری دامەزرێنەری ڕێکخراوێکە بەناوی (*Songmanegre*) کە کار بۆ گەشەپێدانی ژنانی وڵاتەکەی دەکات لەڕێگای خستەسەر کاریان، ڕاھێنان و پەروەردەکردن. لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر بوێری و چالاکییەکانی.

## ژیان
کلاری لە بورکینافاسۆی لە خێزانێکی کریستیان گەورەبوو، کە ساڵانە دەچوونە ڕێوەڕەسمی حەج. لەسەرەتای ژیانییەوە بڕیاریدابوو لەژیانێکی کریستیانانە بژی، لە ساڵی ٢٠٠٥، چوو بۆ خوێندنی ئینجیل بەگرووپ، لەوکاتەدا ژیانی ئەو گۆڕا بەوەی نەدەبوو ھاوسەرگیری بکات. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦ کلاری گەشتیکرد بۆ تۆگۆ، لەوی لەگەڵ ڕاھیبەکان چەند حەفتەیەکی بەسەربرد. لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣، خۆشی بوو بە ڕاھیبە لە یائوندێ لە کامیڕۆن.

لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن سەرۆکوەزیرانی وڵاتەکەی بورکینافاسۆی وەک باڵیۆزی ئاشتی دیاریکرا، بەھۆی چالاکییە بەردەوامییەکانی لەھەرێی بام کە ناوچەیەکەی ترسناکە بەبوونی گرووپی تیرۆری.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی ژنان لە بورکینافاسۆ
پۆل:ژنانی بورکینافاسۆ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
مارینی دی لیڤێرا

**مارینی دی لیڤێرا** پارێزەر و چالاکوانی کۆمەڵایەتی سریلانکییە، ھەروەھا پێشتر سەرۆکی منداڵپارێزانی سریلانکا بووە. لە ساڵی ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
مارینی دی لیڤێرا بڕواننامەی لە دەربڕین و دراما لە کۆلێجی ترینتی لە لەندەن بەدەستھێناوە، ھەروەھا دوای خوێندنی زانکۆ ئەوا دبلۆمی لە مافەکانی مرۆڤ بەدەستھێناوە. مارینی ناسراوە بەھۆی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی لە سریلانکا، ناوبراو یارمەتی ئەو ژن و منداڵانەی داوە کە بوونەتە قوربانی تاوان و جەنگ، ھەروەھا ناوبراو خوولی کورت و چڕی ڕاھێنانی لەبواری مافەکانی مرۆڤ بۆ سوپای سریلانکا کردۆتەوە.

لە نیسانی ٢٠١٧، مارینی بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەی منداڵپارێزانی نەتەوەیی لە سریلانکا ئەمەش دوای ئەوەی شوێنی ناتاشا بالیندرانی گرتەوە کەناوبراو بەھۆکاری کەسی خۆی دەستیلەکارکێشابوویەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی ژنان لە سریلانکا
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی منداڵان لە سریلانکا
پۆل:ژنانی سریلانکا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە دیبلۆماتکارەکانی سریلانکا
پۆل:چالاکوانە ژنەکانی سریلانکا
پۆل:پارێزەرانی سریلانکا
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
ڕازیە سوڵتانە

**ڕازیە سوڵتانە** (لەدایکبووی ١٩٧٣ لە میانمار) ژنە چالاکوانێکی مافەکانی مرۆڤ و پارێزەرێکی بەنگلادیشییە. براوەی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتییە.

## ژیان
ڕازیە لەدایکبووی ١٩٧٣، لە میانمار، ڕازیە خەڵکی ڕۆھینگیایە. ڕازیە لە بەنگلادیش گەورەبوو.

چالاکییەکانی ڕازیە بۆ خەڵکی. جگە لەوانیش ئەوا بۆ خەڵکی ڕۆھینگیا دیکەی مینانماریش کاری کردووە. ڕازییە پارێزەر، فێرکەر و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە. زیاتر بۆ کچ و ژنانی ڕۆھینگیا کاری کردووە. ڕازیە ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە لەدوای چاوپێکەوتنی سەدان کەس لە ڕۆھینگیا. بڵاوکراوەکەی ڕازیە بەناوی «شایەتیدانی ترسناک و دەستدرێژی بەفرمان»، لە ڕاپۆرتەکەیدا ڕازیە ئاماژەی بە تووندووتیژی دەستدرێژی سێکسیدا لەسەر کچان و ژنانی ڕۆھینگیا لەلایەن ھێزەکانی بۆڕما. ھەروەھا بەشداربوو لەنووسینی ڕاپۆرتی «لەناوبردنی کێڵگەکانی ئەلیتانکیاو» کەلەلایەن دەزگای کالادان بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە بەنگلادیش
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە میانمار
پۆل:ژنانی بەنگلادیش
پۆل:مووسڵمانە بەنگلادیشییەکان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
ناو کنیاو پاو

وێنۆک|ناو کنیاو پاو
**ناو کنیاو پاو** کچە چالاکوانێکی ئاشتییە لەبواری مافەکانی ژنان کاردەکات. میانمار. ناو سکرتێری گشتی ڕێکخراوی ژنانی کارین. لە ئازاری ٢٠١٩، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ناو کنیاو پاو لەدایکبووی تایلەند، لەتەمەنی بچووکیدا ژیانی لەکەمپی پەنابەران بەسەربردووە. خێزانەکەی ناچاربوونە ماڵباتی خۆیان جێبھێڵن و ڕابکەن لەترسی چەوساندنەوە. خێزانی ناو، لەپال ١١٠ ھەزار لە خەڵکی نەتەوەی کارین لە ئێستادا لەیەکێک. لەحەوت کەمپی پەنابەران دەژین کە بەدرێژایی سنووری تایلەند-بۆڕما ڕایانکردووە.

لە ساڵی ١٩٩٩، ناو دەستیکرد بە کارکردن بۆ ڕێکخراوی ژنانی کارین (KWO)، کە کۆمەڵەیەکبوون کاریان لەسەر گەشەپێدان و ژیاندنەوەی ژنانی ناو کامپ دەکرد لەسەر سنووری تایلەند. لە شووباتی ٢٠١٣، لە ٦ەمین کۆنفڕانسی ڕێکخراوەکە ئەوا ناو کنیاک پاو کرایە سکرتێری گشتی. ناو چەندین خوولی لەبواری مافەکانی مرۆڤ، مافەکانی ژنان و دیموکراسی بە ئەندامانی ڕێکخراوەکەی گوتەوە. ناو ھەوڵی جیددی دا لەپێناو گەیاندنی دەنگی ئازارەکانی خەڵکی کارین بۆ کۆمەڵگای نێودەوڵەتیی، ناوبراو بوو بەپارێزەر و دەنگی خەڵکی کارین.

ناو لە کۆبوونەوەیەکی ڕێکخراوی نەتەوەیەگرتووەکان لەکونسڵی مافەکانی مرۆڤ بەشداربوو، ئامانجی کۆبوونەوەکە گەیاندن و زانینی باروودۆخی ژنانی نێو کەمپەکان و ڕەوشی مافەکانی مرۆڤە لە بۆڕما و بەدرێژایی سنوورەکانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە بۆڕما
پۆل:ژنانی بۆڕما
پۆل:ژنانی تایلەند
پۆل:ژنانی کارین
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
موئمینە حوسێن دەرار

**موئمینە حوسێن دەرار** (لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٩٠ لە عەلی سەبیح، جیبۆتی) ئەفسەری لێکۆڵینەوەی دژە تیرۆری جیبۆتییە. لە ٧ی ئازاری ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
موئمینە حوسێن منداڵی گەورەی خێزانەکە ٨ منداڵییەکەی بوو. دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٢، خوێندنی لەزمانی ئینگلیزی تەواوکرد ئەوا لە ٢٠١٣ پەیوەندی بە یەکەکانی پۆلیس کرد. دواتر لەڕیزەکانی پۆلیس، ھەرزوو ئەرکی لێکۆڵەکاری گەورەی پێدرا لە لێکۆڵینەوە و دژە تیرۆریی. موئمینە بەشداریکرد لە لیکۆڵینەوەیەکی گەورەی تیرۆری لەسەر بزووتنەوەی شەبابی موجاھیدی کە گرووپێکی تووندڕەوی تیرۆریستین، ئەمەش وایکرد کە چەندین ھێرشی گەورەی تیرۆریستی لە جیبۆتی پووچەڵبکرێتەوە لە ساڵی ٢٠١٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی جیبووتی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ماجی جبران

وێنۆک|ماما ماجی
**ماجی جبران** یان **ماما ماجی** (لەدایکبووی ١٩٦٩، لە قاھیرە) ژنێکی قیبتی-ئۆرتۆدۆکسی میسڕییە، دامەزرێنەر و بەڕێوبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی خێرخوازی منداڵانی ستیفانە لە قاھیرە، میسڕ. جگە لەوەش مامۆستای زانکۆ بووە لەبەشی زانستی کۆمپیوتەری زانۆی ئەمریکی لە قاھیرە. ماجی شوویکردووە و خاوەنی کوڕ و کچێکە. لە ساڵی ٢٠١٢، پاڵێوراوبوو بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی.

زۆرجار ناوی ماجی بە مادەر تیرێسای قاھیرە دەھێنرێت. ماجی لە ساڵی ١٩٨٩، وازی لە ژیانی ئەکادیمی ھێنا و ڕوویکردە کڵێسای ئۆترۆدۆکسی-قیبتی لە ئەسکەندەریە لەوێوە دەزگای خێرخوازی منداڵانی ستیفانی دامەزراند، کە ئامانجی کە یارمەتی منداڵە کریستیانیەکان و خێزانەکانیان بدات کە لە کەلاوەکانی قاھیرە دەژین، ھەروەھا باشترکردنی ڕەوشی ئەو کۆمەڵگایانە. جگە لەوانیش ئەوا ماجی یارمەتی موسڵمانان و پەیڕەوانی ئایینی بەھایی دەکات.

لە ئازاری ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی میسڕی
پۆل:کریستیانەکانی میسڕ
پۆل:قیبتییەکانی میسڕ
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
خالیدە خەلەف حەنا

**خالیدە خەلەف حەنا** ژنە ئەفسەری ئەردەنییە، لە ئێستادا لەبەرزترین پلەی ژنان لە ئاسایشی ئەردەن کاردەکات.

لە ئێستادا سەرۆکی بەشی پۆلیسی ژنانە، ھەروەھا ئەندامە لە کۆمسیۆنی باڵای ژنانی نەتەوەیی ئەردەن. خالیدە ناسراوە بە ھەوڵەکانی بۆ بەھێزکردنی مافەکانی ژنان و سەلامەتییانن لە ئەردەن. لە ساڵی ١٩٩١، پەیوەندی کردووە بە بەڕێوبەرایەتی پۆلیس و وەک خۆبەخشێک لە کارووباری کەمپەکان کاری کردووە ھەروەھا ھاوکاربووە لە کێشە و قەیرانەکانی سووریا، پێش ئەوانەش وەک سەرنووسەری ھەواڵ، پڕدیوسەر و نووسەر لەبەشی پۆلیس کاری کردووە. لە ٧ی ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەردەن
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئەرلا تریسی

**ئەرلا تریسی** (لەدایکبووی ١٩٧٣ لە ئێرلەندا) یەکێک بووە لە خوشکانی لۆریتۆ، کە کۆمەڵە ژنێکی کریستیانن خۆیان تەرخانکردووە بۆکارکردن لەبواری پەروەردەیی و خوێندن. ئەرلا بەڕێوبەری قوتابخانەیەکی باشووری سوودانبووە لەکاتی جەنگدا. لە ئازاری ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

لە ساڵی ٢٠١٧، خەڵاتی مرۆڤایەتی نێودەوڵەتی پێدرا لەلایەن شارەوانی کیلارنی لە ئێرلەندا. ئەرلا لە ئێرلەندا خوێندنی زانکۆی تەواوکردووە و بووەتە مامۆستای قوتابخانە. لە ساڵی ٢٠٠٥، دەچێتە ناو کۆمەڵەی خوشاکانی لۆریتۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئێرلەند
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئۆلیڤێرا لاکیچ

**ئۆلیڤێرا لاکیچ** ڕۆژنامەنووسی لێکۆڕەوە و چالاکوانی مۆنتینیگرۆییە، لە ئایاری ٢٠١٨، لەلایەن تەقەکەرێکەوە بەگولە برینداردەکرێت لەدوای ئەوەی ناوبراو لێکۆڵینەوەکانی دەستیپێکردبوو لەسەر گەندەڵی لە مۆنتینیگرۆ. لە ئازاری ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی مۆنتینیگرۆ
پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی مۆنتینیگرۆ
پۆل:چالاکوانەکانی مۆنتینیگرۆ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
خاوەنداریی تایبەت

160px|وێنۆک|خاوەنداریی تایبەت نیشانە دانەری ماوەی بەریتانی لە سان مارتن، پیاوچاک پۆڵی بێی، مۆلتە
**خاوەنداریی تایبەت** دەستنیشانکردنێکی یاسایییە بۆ خاوەنداریی تایبەتمەند لەلایەن قەوارەی یاسایییەوە.
خاوەنداریی تایبەت دەتوانێت خاوەنداریی کەسی بێت (کاڵای بەکارھێنان)یان کاڵای سەرمایەیی. خاوەنداریی تایبەت چەمکێکی یاسایییە و لەلایەن سیستەمی سیاسی وڵاتەکان پێناسە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابووری سیاسی
فلۆر دی ماریا ڤێگا زاپاتا

**فلۆر دی ماریا ڤێگا زاپاتا** چالاکوان و پارێزەری پێرۆییە، کە لەدژی پڕۆسەی مەعدەنکردن (دۆزینەوەی کانزا) و بڕینەوەی درەخت بەشێوەی نایاسایی لە وڵاتەکەی وەستایەوە. لە ٧ی ئازاری ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
زاپاتا بەشی یاسای تەواوکردووە لە ساڵی ١٩٨٤، لە فالکەڵتی زانستە سیاسییەکانی زانکۆی ناسیۆنال فێدریکۆ ڤیاریاڵ. زاپاتا بووە نوێنەری یاسایی لە ناشناڵ کۆردینەتەر بۆ ژینگەی پێڕۆ. ئەو تیمێکی یاسایی پێکھێنا بۆ درووستکردنی کەیسی لەدژی ئەو ڕێکخراوە تاوانبارانەی کە بەشێوەی نایاسایی کاری مەعدەنی و بڕینەی درەختەکان لە پێرۆ دەکەن. زاپاتا ٥٠٠ کەیسی درووستکرد لەسەر ئەو دەزگایانەی کەکاری مەعدەنکردنی نایاسایی و دۆزینەوە زێڕ دەکەن لە پێڕۆ. یەکەم کەیسی سەرکەوتووی زاپاتا لە ساڵی ٢٠١٩ بوو، کەتوانیان دەستبگرنەوە بەسەر بەھای ١٫٦ میلیۆن دۆلار لە درەختی بڕاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی پێڕۆ
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی پێڕۆ
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
ئانا ئالیۆس ھەنگا

**ئانا ئالیۆس ھەنگا** پارێزەر و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی تانزانیاییە، چالاکییەکانی زیاتر لەبواری خزمەتگووزاری کۆمەڵایەتی بووە، لەوانەش بەھێزکردنی توانستی ژنان و دژایەتیکردنی خەتەنەکردنی مێینە لە تەنزانیا. لە ساڵی ٢٠١٨ ئانا بوو بە بەڕێوبەری سەنتەری مافەکانی مرۆڤ لە تەنزانیا.

## ژیان
دایک و باوکی ئانا فەرمانبەری حکوومەتبوون، ئانا یەکێبوو لە شەش منداڵی خێزانەکەی. ئانا وەک خۆی ئاماژەی بەوەکردووە کاتێک منداڵبووە ئەوا لەبارەی جیاکاری ڕەگەزی نەزانیوە. ئانا کەمپەینی کرد لەپێناو کەمکردنەوەی خەتەنەکردنی مێینە، گەرچی لە تەنزانیا لەوەتەی ١٩٩٨، خەتەنەکردنی مێینە قەدەغەیە بەڵام ھێشتا ١٠٪ کچانی ئەو وڵاتە خەتەنە دەکرێن.

لە ساڵی ٢٠١٥، خۆی ھەڵبژارد بۆ ھەڵبژاردنی گشتی لە تەنزانیا، ھەروەھا ھانی ژنانی دیکەشی دا تاکوو بێنە ناو کایەی سیاسییەوە. ئانا چالاکوانی مافەکانی مرۆڤیشە، ناوبراو بوو بە بەڕێوبەری جێبەجێکاری سەنتەری یاسا و مافەکانی مرۆڤ (LHRC)، لە ساڵی ٢٠١٨.

لە ئازاری ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لەو ساڵەدا لەگەڵ سێ کەس لە ئەفریقا ئەو خەڵاتەیان بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی تەنزانیا
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی تەنزانیا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
سندووقی بەشداری نێونەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکان

**سندووقی بەشداری نێونەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکان** () لە ساڵی ١٩٩٨ دا مەزرێنرا تا ھەروەک ناوبەست لەنێوان ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان و دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان خزمەت بکات. کاری سندوقی بەشداری نێونەتەوەیی لەلایەن لێژنەی ڕاوێژکاری، کە لەلایەن جێگری سکرتێری گشتیی بەڕێوە دەچێت چاودێری دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
ئاھەنگی ئەستێرەیی

[وێنۆک| [تەلیسکۆبی نیوتن|تەلیسکۆبەکی نیوتنی جێگیر لە کاتی رووماڵکردنی خۆر لە رۆژی ئاھەنگی ئەستێرەیی لە ڕوانگەی ستێڵفان لە ڤێرمۆنت]]

**ئاھەنگی ئەستێرەیی** ئەو ئاھەنگە گووزارشت لە کۆبوونەوەی زانایان و ئارەزوومەندانی بواری فەلەکناسی دەکا بە ئامانجی نیشاندان و رووماڵکردنی ئاسمان و رووداوەکان لە ئاسماندا، ئەو ئاھەنگە ناوچەییە و تەنھا یەک شەو ئەنجام دەدرێ، بەڵام ئەگەر بێت و رووداوەکی گەورە نێزیک بی رووبدا ئەوە دەکرێ درێژ بکرێتەوە بۆ ھەفتەیەک یان زیاتریش، رێژەی بەژداریش زۆرجارە دەگاتە سەدان و ھەزاران کەس، ئاھنەگی ئەستێرەیی ئاھەنگێکی گەورەی ھەرێمیە بەشێکە لە کاری بەشێک لە زانایانی ئەو بوارە،

ئەو کەسانەی بەژداری لەو ئاھەنگە دەکەن لە رێگای چەندین تەلیسکۆبی جیاوازەوە لە رووی قەبارە و ھێزەوە سەیری تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر دەکەن وەک: کلکدار و ھەسارۆکە و ھەتا ئەستێرەش،

## چالاکیەکان
لە ئاھەنگی ئەستێرەیی گەورە چەندین چالاکی تێدادەکرێ وەک چالاکیەکانی (کۆبوونەوە و کۆڕ و سیمینار و نمایشکردنی ئەو تەلیسکۆبانەی کە دروستکراوەی شوێنەکەن بە دەست و ھەروەھا پێشبرکێی زانستی و گەڕان و گەشتی زانستی، ھەروەھا بەشێک لە بازرگانانی بواری کەل و پەلی زانستی دەکرێ کەل و پەلی زانستی خۆیان تێیدا نمایشبکەن و بیفرۆشن.

## مێژوو
بیرۆکەی ئاھنەگی ئەستێرەیی تازە نیە لە کۆنەوە ھەیە، ھەر وەک باس دەکرێ لە سەردەمی جۆرجی سێیەم مەلیکی شانشینی یەکگرتوو کە خۆشەویستیەکی تایبەتی ھەبوە لۆ زانستی فەلەک و بیرکاری، ھەستاوە لە شەوانی کەشوھەوا گوونجاو نیە خەڵکی کۆکردیتەوە و داوای کردیە کە کاغەزێک کە وێنەی لەسەر کێشراوە لە دارەکانی دەور و بەری کۆشک بدەن و مێوانان بفەرموون لۆ تەماشێکردنی تەلیسکۆبەکەی.

## سەرچاوەکان
* ساڵنامەی کرداری زانستی فەلەکناسی لە ماڵپەری Sky and Telescope
* [لیستی ئاھەنگەکانی ئەمریکای باکوور لەگەر پێشبینی کەشوھەوای فەلەکی](https://web.archive.org/web/20160303175537/http://cleardarksky.com/cgi-bin/find_clock.py?keys=%22%5C(starparty%5C%7Cstar+party%5C)%22&type=text&doit=Find)

پۆل:ڕووداوەکانی ئەستێرەناسی
تەلیسکۆپی نیوتنی

وێنۆک| تەلیسکۆپی نیوتن
وێنۆک| نموونەیەکی تەلیسکۆپی نیوتن

**تەلیسکۆپی نیوتن** () تەلیسکۆپێکی ڕەنگدانەوەیە. لەلایەن زانای بەریتانی ئایزک نیوتنەوە پێشکەش کرا، کە پەیڕەوی ئاوێنەیی لێ بەکار دەھات. یەکەم تەلیسکۆپ کە نیوتن دروستی کرد لە ساڵی ١٦٦٨ بوو، کە بە پێشکەوتووترین تەلیسکۆپی ڕەنگدەرەوەی کرداری بەناوبانگە. شایانی باسە دیزاینی سادەی تەلیسکۆپەکە، ھۆکارێک بوو بۆ بڵاوبوونەوەی زیاتری تەلیسکۆپەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
لە ئاوێنەی ئاسماندا

**لە ئاوێنەی ئاسماندا** ئەلبۆمێکی مۆسیقای کوردی و ڕەدیفییە کە کەیھان کەڵھوڕ و عەلی ئەکبەر مورادی لە ساڵی ٢٠٠٤دا تۆماریان کردووە. مۆسیقاکە بەزۆری لە حاڵ و ھەوای مەقامەکانی تەموورەدایە. کەڵھوڕ کەمانچە دەژەنێت و مورادی تەموورە. ھەروەھا مورادی شێعرێکی مەولەویش لە مەقامی گڵ وە دەرەدا دەچڕێت. پژمان حەدادی تۆمبەک لێ دەدات. 

## تراکەکان

# دەستپێک (بە فارسی سرآغاز)
# شەوق
# مەقامی گڵ وە دەرە، ئاواز: مورادی،  شێعر: مەولەوی
# مەقامی گوڵ وە خاک
# مەقامی گڵ وەدەرە، فروود
# مەجنوونی
# ئەڵوەن، ئاواز: مورادی
# فروود
# چۆپی (سەما)
## لیریک
بەشێک لە لیریکی ئەم ئەلبۆمە لەسەر شێعرێکی مەولەوییە بەم جۆرە:

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبۆمەکانی کەیھان کەڵھوڕ
پۆل:مۆسیقای کوردی
پۆل:ئەلبومە کوردییەکان
ڕۆیا سادات

**ڕۆیا سادات** (لەدایکبووی ١٩٨٣، ھەرات لە ئەفغانستان) بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری فیلمی ئەفغانییە. ڕۆیا یەکەم ژنە دەرھێنەربووە کە بەردەوام کاربکات لەدوای ھاتنی تاڵیبانیش بۆ وڵاتەکەی. ئەو فیلم و دۆکیومێنتاری لەسەر نادادپەروەری و دانانی یاسای تووند لەسەر ژنان سازدەکرد. لەدوای کەوتنی تاڵیبان لەوڵاتەکەی، ڕۆیا یەکەم فیلمی سینەمایی خۆی دەرھێنا بەناوی سێ خاڵ (*Three Dots*), بۆ ئەو فیلمە شەش خەڵاتی لەکۆی نۆ پاڵێوراوبوون بردەوە لەنێویشیاندا خەڵاتی باشترین دەرھێنەر و فیلم ھەبوون. لە ساڵی ٢٠٠٣، لەگەڵ خووشکەکەی ئەلکا سادات بەیەکەوە ماڵی فیلمی ڕۆیا دامەزراند، لەژێر ئەو ناوە ٣٠ بەرھەمی فیلم و دۆکیومێنتاریان بەرھەمھێنا، ھەروەھا زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنیش بەناوی بەھەشتی بێدەنگ (*Bahasht Khamosh*) بەرھەمھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەفغانستان
پۆل:دەرھێەرانی فیلمی ئەفغانی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ئەفغانستان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئورا ئیلیا فەرفان

**ئورا ئیلیا فەرفان** چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی گواتیمالاییە. ئورا دامەزرێنەر و بەڕێوبەری جێبەجێکاری (*FAMDEGUA*)، کە کاردەکات بۆ یارمەتیدانی ئەو خێزانانەی کە ئەندامێکی خێزانەکەیان لەلایەن حکوومەتەوە شوێنبزرکراون. ڕێکخراوەیەکە یەکێکە لە کۆنترین ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ لەو وڵاتە. فەرفان بەھۆی چالاکییەکانییەوە چەندجارێک تووشی ھەڕەشی مردن بۆتەوە. جارێکیش لەگەڵ شوفێرەکەی لە ٤ی ئایاری ٢٠٠١ ڕفێندران.

لە ئازاری ٢٠١٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی گواتیمالا
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
جولیسا ڤیلانوڤا

**جولیسا ڤیلانوڤا** لەدایکبووی ١٢ی ئایاری ١٩٧٢، بەڕێوبەری نووسینگەی پزیشکی دادە لە ھۆندووراس.

## ژیان
جۆلیسا لەدایکبووی ١٩٧٢ لە ھۆندووراس، لە بەشی پزیشکی خوێندوویەتی دوای ئەوەی باوکی دیت بەنەخۆشی دەردەکۆپان دەیناڵاند، لەئێستادا ناوبراو شارەزایە لەبەشی پزیشکی پاتۆلۆجی. ناوبراو ئەو بەشەی ھەڵبژارد دوای ئەوەی زانیبووی لەوڵاتەکەی کەسی شارەزا لەبواری پزیشکی داد کەمە. لە ساڵی ٢٠١٥، گۆڤارێکی زانستی لەسەر پزیشکی دادی بڵاوکردەوە.

جولیسا کاری کردووە لەسەر پاراستنی ژنان و منداڵان لە تاوان و تووندووتیژییەکانی ھۆندووراس. بەکارکردن لەگەڵ ئیسپانیا، ڤیلانوڤا پڕۆگرامێکی داڕشت بەناوی دی ئێن ئەی پڕۆکیدز. لەڕێگای کارکردنی لە نووسینگەی پزیشکی دادی وڵاتەکەی ئەوا مەشقی بە پزیشکەکان دەداتەوە تاکوو مۆڵەتی پزیشکی داد وەربگرن. ڤیلانونڤا لەگەڵ حکوومەتی ئەمریکا کاری کردووە، بۆ ناسینەوەی دی ئێن ئەی کۆچبەرەکان.

پڕۆژەی پڕۆگرامێکی داتابەیزی ناساند بۆ ھەڵگرتنی زانیاری لەسەر ئەو مردووانەی لە توێکاری مردووخانەکانی نەخۆشخانەن، ھەروەھا تۆمارێکی نەتەوەیی داھێنا کە کەیی کووشتنە چارەسەنەکراوەکان پشانبدات لە ھەموو وڵات. ھەروەھا ڕێکارێکی داھێنا کە یارمەتی قوربانییان دەستدرێژی سێکسی دەدات کە شایەتی خۆیان بدەن بۆ دادگا بەبێ ئاشکراکردنی ناسنامەی خۆیان.

لە ساڵی ٢٠١٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا بەدەستی مێلانیا ترامپ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ھۆندووراس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢١
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ماریا ئێلینا بێرینی

**ماریا ئێلینا بێرینی** (لەدایکبووی ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤، سۆندریۆ لە ئیتالیا) ڕاھیبە و بانگخوازی کاتۆلیکییە. لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ماریا چووەتە پاڵ خووشکانی سانت جان ئەنتید کە کۆمەڵەیەکی ئایینی بوون بۆ یارمەتیدانی منداڵان و نەخۆشان. مارینا لەساڵانی ١٩٦٣ بۆ ١٩٦٩ وەک ڕاھێنەرانی وەرگرت بۆ بوون بە مامۆستا. لە ساڵی ١٩٧٢، چووەتە وڵاتی چاد، بۆ کارکردن لە قوتابخانەی گوندەکان. لە ساڵی ٢٠٠٧، دامەزراوەکەی دەینێرێنە وڵاتی کۆماری ئەفریقای ناوەندی. لە ساڵی ٢٠١٧ یارمەتی پەنابەرەکانی دەدا لەکاتی ئەرکە ئاینییەکەی، ئەوا لەلایەن چەکدارە یاخیبووەکان ھێرشیان کرایەسەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:ژنانی ئیتالیا
پۆل:کریستیانەکانی ئیتالیا
پۆل:کاتۆلیکەکانی ئیتالیا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئیمان عومەرۆڤا

**ئیمان عومەرۆڤا** پارێزەر و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی کازاخستانییە. لە ساڵی ٢٠١٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ئیمان عومەرۆڤا وەک پارێزەر و بەریگرکار لە یەکێتیی پارێزەرانی ھەرێمی ئەلماتی کاری کردووە. پارێزەری کاندیدی سەرۆککۆماری کازاخستان ڤلادمیر کۆزلۆڤ بووە. ناوبراو کاری لەسەر ئەو ژنانە کردووە کەپەیوەندیان بەگرووپە تیرۆریستییەکانەوە ھەبووە، لەسەر ھۆکاری کارکردنی لەو بوارەش ئیمان دەڵێت:

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کازاخستان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی کازاخستان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
فەریدە ڕوشیتی

وێنۆک|فەریدە ڕوشیتی
**فەریدە ڕوشیتی** چالاکوان و پزیشکی کۆسۆڤۆییە، لەسەنتەری چارەسەری ڕزگاربووانی دەستی ئەشکەنجە کاردەکات. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

فەریەدە بەشی پزیشکی خوێندووە لە شاری تیرانا ،ئەلبانیا وە لە ساڵی ١٩٩٧ توانی پسپۆڕی لە زانستی سیستمی ھەرس بەدەستبھێنێت. لەدەرەنجامی شەڕی کۆسۆڤۆ، لەساڵانی ١٩٩٨–١٩٩٩، ئەوا فەریدە لەگەڵ ٤٥ پسپۆڕی دیکەی پزیکشی تیمێکیان پێکھێنا بۆ چارەسەری ئەو کەسانەی لەکاتی جەنگەکە تووشێ ئەشکەنەجە بوونەتەوە.

دوای زیاتر لە دەیەک لە لۆبیکردن بۆ ژنان و کارکردن وەک چالاکوانی ژنان، ڕزگاربووەکان دەرماڵەیەکیان پێدرا لەلایەن حکوومەتەوە. فەریدە لەگەڵ بەدری حەمزە وەزیری دارایی کۆبوویەوە، کاتێک دەنگۆی ئەوە بڵاوبوویەوە کە دەرماڵەکە بڕێکی کەمدەبێت. دواتر لە شووباتی ٢٠١٨، دەستکرا بەپێدانی دەرماڵەکان و ڕزگاربووانی دەست دەستدرێژی سێکسی مانگانە ٢٢٨ یۆڕۆ (٢٨٠ دۆلاری ئەمریکی) یان بۆ بڕایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کۆسۆڤۆ
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی کۆسۆڤۆ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
مەعلوومە سەعید

**مەعلومە سەعید بیلال** (لەدایکبووی ١٩٧٢) کەسایەتی سیاسیی و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە لە مۆریتانیا،

## ژیاننامە
مەعلومە بەچالاکییەکانی دژ بە کۆیلایەتی ھەروەھا کارەکانی بۆ باشترکردنی دۆخی زیندانییەکان ناوبانگی دەرکردووە. لە ساڵی ٢٠٠٦، بووە یەکەم ژن لەوڵاتەکەی ببێتە ئەندام پەرلەمان، دواتر لە ٢٠١٣ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. لە ئازاری ٢٠١٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، دواتریش بانگێشتی ئاریزۆنا کرا.

مەعلوومە ئەوکاتەی تەمەنی حەڤدە ساڵان بووە، بووەتە چالاکوان بۆ داواکردنی مافەکانی خەڵکی حەراتین. لە ١٩٩٠ دەبێتە ئەندامی ڕێکخراوی ئازادی حەراتین. لەوکاتە دەبێتە ئەندامی بەرەی ئۆپۆزسیۆن لەدژی حکوومەت. مەعلومە ئەندامی دامەزرێنەری (SOS Esclaves) بۆ دژایەتیکردنی کۆیلایەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی مۆریتانیا
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مۆریتانیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
عالیە خەلەف ساڵح

**عالیە خەلەف ساڵح** ناسراو بە **دایکی قوسەی** (لە دایکبووی ١٩٥٦ لە سەلاحەددین، عێراق) کەسایەتی مرۆڤدۆستی عێراقییە کە بەیەکێک لە پاڵەوانانی نەتەوەیی لە عێراق دەناسرێت.

## ژیان
عالیە لە نزیک تکریت، لە خێزانێکی سوننە لە ساڵی ١٩٥٦ لەدایکبوو. لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا ھاوسەرگیری کرد، ھەرگیز ھەلی ئەوەی نەبووە بچێتە قوتابخانە. لە ھێرشە تیرۆریستییەکانی داعش، ھاوسەر و کوڕ و برازاکانی لەدەستدا، ئەمەش لە ڕووداوەکانی سەربازگەی سپایکەر ڕوویدا. عالیە توانی زیاتر لە ٥٠ سەربازی عێراقی بە قاچاغ ڕزگاربکات کە لەنێویاندا کورد، شیعە، ئێزدی و کریستیان ھەبوون. عالیە جلی ژنانی دەدایە کوڕ و پیاوەکان بۆئەوەی خۆیان بشارنەوە لە گەڕەکی ژنان و کێڵگەی خۆی. لەبەرئەوەشی کە داعشەکان بەدوای کەسە ڕاکردووەکان دەگەڕان ئەوا عالیە کارتی زانکۆی بۆ کەسە ڕزگاربووەکان درووستدەکرد، ھەروەھا ناوی خەڵکی ناوچەکەی لێدەنان. ھەروەھا ئەوانەشی کە شیعەبوون فێری دەکردن کە چۆن وەک سوننەکان نوێژ بکەن بۆئەوەی بەسەلامەتی بمێننەوە. دوای پێنج مانگ توانی لەڕێگای بارھەڵگرێکەوە ڕزگاریان بکات بەرەو شاری کەرکووک، عالیە ڕزگاربووەکانی لەنێو کۆمەڵێک لە ژنە خزمەکانی تێکەڵکرد. دوای ئەو کارەی عالیە، ئەوا ٢٥ لە ئەندامانی خێزانی عالیە بەپێ لەدەست داعش ڕایانکرد.

## ڕێزلێنان
لە تەممووزی ٢٠١٥، لەلایەن سەرۆکوەزیرانی عێراق حەیدەر عەبادی خەڵاتی مێدلیای وڵاتی پێبەخشرا. دواتر لە ئازاری ٢٠١٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٩، لەلایەن وەزیری ڕۆشەنبیری عێراق عەبدولئەمیر حەمدانی خەڵاتێکی پەیکەری بڕۆنزی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:ژنانی عێراقی
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
گۆدیلیڤ موکاساراسی

**گۆدیلیڤ موکاساراسی** (لە دایکبووی ١٩٥٩) چالاکوانی کۆمەڵایەتی، ڕزگاربووان جینۆساید ھەروەھا گەشەپێدەری ناوچە گوندنشینەکانە لە ڕواندا، گۆدیلیڤ ڕێکخراوێکی دامەزراند، بۆ پاڵپشتیکردنی ژنان و منداڵەکانیان لەدوای جینۆساید. لە ئازاری ٢٠١٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی.

## ژیان
گۆدیلیڤ لەدایکبووی گیتاراما، لە ناوچەی موھانگا لە ڕواندا، لەوێوە دەستیکرد بە کارکردن وەک توێژەری کۆمەڵایەتی. لەدوای جینۆسایدی ڕواندا لە ساڵی ١٩٩٤، گۆدیلیڤ گرووپێکی دەمەزراند بەناوی "SEVOTA"، بۆ یارمەتیدان و پاراستنی مافەکانی ژنان و ھەتیوەکان، ئەو ڕێکخراوە ژینگەیەکی پارێزراوی بۆ درووستکردنی وتووێژ و چارەسەری جەستەیی بۆ منداڵەکان ڕەخساند.

لە ساڵی ١٩٩٦، ھاوسەرەکەی (ئیمانوێل)، لەگەڵ کچەکەی لەلایەن باندێکی چەکدارەوە کووژران. لە شایەتیدانی گۆدیلیڤ بۆ لێکۆڵەرەوەکانی مافەکانی مرۆڤ وتوویەتی کە ھاوسەرەکەی لەلایەن خەڵکی ھوتو ھێرشی کراوەتە سەر دوای گەڕانەوە لە ناوچەی زایرە، ئەمەش لە تۆڵەی قسەکردنی ھاوسەرەکەی بوو دوای ئەوەی مێردەکەی قسەی بۆ نوێنەری دادگای تاوانی نێودەوڵەتی لە ڕواندا کردبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:ژنانی ڕواندا
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
شەرمین ئەکتەر

**شەرمین ئەکتەر** (لەدایکبووی ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٥) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و ژنانی بەنگلادیشییە کەدژی ھاوسەرگیری بەزۆر کاری کردووە. شەرمین لەدژی خواستەکانی دایکی وەستاوەتەوە، کاتێک ویستوویەتی بەزۆر بەشووی بدات بەپیاوێکی ٥٢ ساڵان کاتێکی خۆی تەنیا ١٥ ساڵان بوو، ھەروەھا جەنگاوە لەگەڵ ماڵەوەیان تاکوو خوێندوویەتی. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدەدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:ژنانی بەنگلادیش
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی بەنگلادیش
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڤیرۆنیکا سیمۆگون

**ڤیرۆنیکا سیمۆگون** (لە دایکبووی ١٩٦٢) ژنە چالاکوانێکی مافەکانی ژنانە و لە دژی تووندووتیژی کاردەکات لە وڵاتی پاپوا گینێی نوێ. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، ئەمەش دوای ئەوەبوو لەلایەن باڵیۆزی ئەمریکی کارتین ئیبەرت گرەی لەوڵاتی پاپوا گینێی نوێ کاندیدکرا بۆ وەرگرتنی ئەو خەڵاتە.

## ژیان
ڤیرۆنیکا لەدایکبووی گوندی ئوریپ، لە ساڵی ١٩٦٢. ڤیرۆنیکا بڕواننامەی لە فڕۆکەوانی مەدەنی بەدەستھێنا، دوای خوێندنی لە کۆلێژی مەشقی فڕۆکەوانی مەدەنی. بۆماوەی شەش ساڵان لە کەرتی فڕۆکەوانی مەدەنی کاری کرد. کاتێک گەڕایەوە گوندەکەی ئەوا ھەوڵیدا کۆمەڵگاکەی بگۆڕێت، دەستیکرد بە درووستکردنی کەمپەینی دژ بە تووندووتیژی لە کۆمەڵگاکەیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:ژنانی پاپوا گینێی نوێ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ناتالیا پۆنس دی لیۆن

**ناتالیا پۆنس دی لیۆن** (لەدایکبووی ٨ی ئابی ١٩٨٠ لە بۆگۆتا) ژنێکی کۆڵۆمبییە، ناتالیا قوربانییەکی دەستی ئەسیدە، بەڵام توانی کەمپەینێک سازبکات کە بووە دانانی یاسایەک لە کۆڵۆمبیا دژی ئەو تاوانبارانەی کە ئەسید دەپڕژێننە خەڵک. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن تۆڕی بی بی سی لەلیستی ١٠٠ ژنی جیھان ھەڵبژێردرا. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ناتالیا بڕواننامەی لە فیلم ھەیە لە زانکۆی پۆلیتیکنیکۆ گرانکۆلۆمیانۆ لە بۆگۆتۆ، کۆڵۆمبیا.

## ھێرش
ناتالیا دی لیۆن، دەگەڕێتەوە بۆ پایتەخت، دوای ئەوەی ماوەیەک لە لەندەن ژیا بەمبەستی خوێندنی زمانی ئینگلیزی ھەروەھا لەوێ لە ڕێستوورانتێک کاری گارسۆنی دەکرد. کاتێک گەڕایەوە بۆ کۆڵۆمبیا، لەگەڵ دایکی دەستیکرد بەکارکردن، کە درووستکردنی جلی فەرمی قوتابخانەکان بوو. بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو، لە ڕۆژی ٢٧ی ئازاری ٢٠١٤، لەلایەن جۆناتان ڤێگا لیترێک لە ئەسید دەپرژێتە سەر ڕووخساری ناتالیا، ئەمەش لەوکاتەی کە ناتالیا سەردانی دایکی دەکرد لە سانتا باربارا. جۆناتان ڤێگا، دراوسێیەکی کۆنی ناتالیا بووە، کەبەپێی ڕاپۆرتەکان ناوبراو ئەو کارەی کردووە لەدوای ئەوەی ناتالیا داواکاری ئەوی ڕەتکردۆتەوە بۆ درووستکردنی پەیوەندی خۆشەویستی. ٢٤٪ جەستەی ناتالیا سووتا لەکاتی ھێرشەکە. ناتالیا ٣٧ نەشتەرگەری کردووە بۆ ڕووخسار و جەستەی لەوەتەی ھێرشەکەی کراوەتەسەر.

## یاسای نوێ
وێنۆک|ناتالیا لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی، ٢٠١٧.
کەیسەکەی ناتالیا یەکەم کەیسی وڵاتەکە نەبوو، بەپێی ڕاپۆرتەکان ئەوا کۆلۆمبیا یەکێکە لەو وڵاتانەی کەزۆرترین ھێرشی ئەسیدی تێدا ڕوودەدات لەجیھان. لەگەڵ ئەوەشدا، یاسایەکی کاریگەر نەبووە ھەتاکوو ناتالیا کەمپەینێکی سازکرد ڕێک دوای مانگێک لە ھێرشەکە. یاسا نوێیەکە کە ھەر بەناوی ناتالیاوە کراوە، کە ھێرشکردن بە ئەسید وەک تاوانێکی تایبەت ھەژمار دەکرێت کە سزای بەندکردنی ھەیە تاکوو سنووری٥٠ ساڵ لە زیندان. ھەروەھا یاساکە قەرەبووی بۆ کەسی قوربانی تێدایە، بۆ چارەسەری پزیشکی و نەشتەرگەری و چارەسەری دەروونی. ناتالیا دوای دەرچوونی یاساکە، ھیوای ئەوەی ئەوەی خواست کە یاساکە ببێتە ڕێگرێک لەبەردەم ئەوانەی کە دەیانەوێت ھێرشی ئەسید بکەن.

## ڕووماڵی میدیایی
ناتالیا دی لیۆن ئازایانە قسەی بۆ میدیا و ڕای گشتی دەکرد لەکاتی درووستکردنی کەمپەینەکەی ئەوا بە ماسکێکەوە دەرکەوت، دواتر بڕیاریدا کە ڕووخساری خۆی نیشانبدات کاتێک لە نیسانی ٢٠١٥، کتێبێک لەسەر ژیانی خۆی بەناونیشانی ژیانەوەی ناتالیا پۆنس دی لیۆن "renacimiento de Natalia Ponce de León" بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:ژنانی کۆلۆمبیا
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی کۆلۆمبی
پۆل:ژنانی خاوەنکاری کۆلۆمبی
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
جەنەت غەزی

**جەنەت غەزی** ژنە چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی عێراقییە، جێگری بەڕێوبەری ڕێکخراوی ئازادی ژنانی عێراقییە. جەنەت و ڕێکخراوەکەی یارمەتی ئەو کەسانە دەدەن کەکەوتوونە ژێر کاریگەری شەڕی ناوخۆیی عێراق (٢٠١٤–٢٠١٧)، ئەوان یارمەتی کچانی ئێزیدی و ئەو ژنانەشی ڕایانکدووە لە ژێردەستی چەکدارانی داعش دەدەن. ڕێکخراوەکەیان وێڕای ئەو ھەڕەشە و مەترسییانەی کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە بەڵام لەکارەکانیان بەردەوامن، جگە لەوانەش یارمەتی ئەو ژنانەش دەدەن کە لە ناوخۆی عێراق تووشی تووندووتیژی دەبنەوە، جەنەت خۆشی یەکێکە لە قوربانییانی دەستی تووندووتیژی چونکە بنەماڵەکەی پێیان وایە ناوبراو شەڕەفی ئەوانی لەکەدارکردووە. لە ساڵی ٢٠١٧، جەنەت لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. دوای بردنەوەی خەڵاتەکەی لەگەڵ ھاوبەشێکی خەڵاتەکە، سیستەر کارۆڵ بەیەکەوە سەردانی مینیسۆتا کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانە عێراقییەکان
پۆل:ژنانی عێراقی
پۆل:ژنان بە پێی پیشە
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ئافرەتە چالاکوانە عێراقییەکان
پۆل:چالاکوانە عێراقییەکانی مافەکانی مرۆڤ
ساندیا ئەکنیلیگۆدا

**ساندیا ئەکنیلیگۆدا** چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی سریلانکییە، ژنی ڕۆژنامەنووسی ونبوو پراگیت ئەکنیلیگۆدا. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا ئەمەش دوای ئەوەی کەمپەینی بۆ ونبوونی ھەزاران کەس لە سری لانکا سازکرد.

ھاوسەرەکەی ھەڕەشەی لێکرا بۆ وەستاندنی نووسینەکانی، ئەمەش دوای ئەوەبوو کە ناوبراو لەبارەی گەندەڵی وڵاتەکەی دەینووسی، ھاوسەرەکەی لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٩ ڕفێندراوە. لە ٢٠١٠ەوە، ساندیا بۆتە چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ، ساندیا لێکۆڵێنەوەکانی دەستپێکرد لەبارەی بەکارھێنانی چەکی کیمیاوی لەلایەن سوپای سری لانکا لەدژی خەڵکی سڤیل بەبیانووی شەڕ لەدژی بەورەکانی تامیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی سریلانکا
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانە ژنەکانی سریلانکا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
ئەیووب عەلی

**ئەیووب عەلی** (لە دایکبووی ١٩٧٣، سەنگاو، چەمچەماڵ) گۆرانیبێژێکی کورد، بە زاراوەی سۆرانی گۆرانی دەڵێت، چەند بەرھەمێکیشی ھەیە بەزاری کرمانجی.
وێنۆک|ئەیووب عەلی
## خوێندن و ھونەر
ئەیووب عەلی قۆناغی خوێندن سەرەتایی لە شارۆچکەی سەنگاو تەواوکردووە، دواتر چۆتە سلێمانی خوێندنی ئامادەیی تەواوکردووە. دواتر لە ساڵی ١٩٩٣ دەچێتە زانکۆ، ئەیووب بڕواننامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری میکانیک بەدەستھێناوە لە زانکۆی سەلاحەدین لە ساڵی ١٩٩٨. ئەیووب عەلی لە قۆناغی زانکۆدا چالاکییەکانی لەبواری میوزیک و گۆرانی دەستپێکرد بەبەشداریکردن لە چالاکی و گرووپەکانی نێو زانکۆ، دواتریش لە ساڵانی ١٩٩٥ بۆ ١٩٩٨ لە ڕادیۆ کوردییەکان گۆرانی تۆمارکرد.

لە ساڵی ١٩٩٩، کوردستانی بەجێھێشت و ڕوویکردە ئینگلتەرا و ئێستاش لەوێ دەژی. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٣، گۆرانی «دڵم مەشکێنە» ی بڵاوکردەوە بەدەنگی خۆی کە ئاواز و تێکستی خۆی دایڕشتبوو. لە ساڵانی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٦ دوو ئەلبوومی گۆرانی بەناوەکانی «خە‌مێکی بێ کۆتایی» و «ماڵاوایی» بڵاوکردەوە. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٩، لەگەڵ ئاوازدانەر ھەڵکەوت زاھیر ئەلبوومی سێیەمی بەناوی مۆم بڵاوکردەوە، یەکەمجار بوو ئەیووب کار لەگەڵ ئاوازدانەرێک بکات. دواتر لە ساڵی ٢٠١١، ئەلبوومێکی دیکەی بەبێ ناونیشان بڵاوکردەوە.

## بەرھەمەکان
### ئەلبووم
* خەمێکی بێ کۆتایی (ئەلبووم)، ٢٠٠٤
* ماڵاوایی (ئەلبووم)، ٢٠٠٦
* مۆم (ئەلبووم)، ٢٠٠٩
* ئەلبوومێکی بێ ناونیشان، ٢٠١١
* بێ سنوور، ٢٠١٤

### تاک گۆرانی
* دڵم مەشکێنە، ٢٠٠٣
* کوردم، ٢٠١٥
* تریفەی پێکەنین، ٢٠١٥
* بەڵێ عاشقم، ٢٠١٩ (دوێت لەگەڵ بڵند عەبدولڵا)
* نامەکانت، ٢٠٢٠

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی سەنگاو
پۆل:خەڵکی چەمچەماڵ
فادیە نەجیب سابت

**فادیە نەجیب سابت** (لە دایکبووی ١٩٨٥) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و منداڵانی یەمەنییە، لە ئەمریکا خوێندوویەتی. لە ساڵی ٢٠١٧، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، بەھۆی ئەوەی شەش ساڵ کاری کردووە بۆ لەمنداڵپارێزانی یەمەن و کارەکانی زیاتر بۆ ئەو منداڵانە بووە کە تووشی دەروونبرینداری بوون. فادیە ڕێگری لەمنداڵەکان دەکرد بۆئەوەی نەچنە ناو گرووپە چەکدارییەکانی وەک حووسییەکان، ئەلقاعیدە و ئەنسار شەریعە و ئەمەش بۆئەوەی منداڵەکان بەشدارنەبن لە شەڕی ناوخۆیی یەمەن. فادیە چەندین بەڵگەی تووندووتیژی بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان دەربارەی تووندووتیژییەکانی یەمەن ناردووە، کە لەلایەن گرووپی جۆراوجۆرەوە ئەنجامدراوە.

لە ساڵی ٢٠١٦ فادیە لەڕێگای پڕۆگرامێکی خوێندنەوە چووە ئەمریکا، دواتر بڕیاریدا ھەر لە ئەمریکا بۆ ماستەر بخوێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:ژنانی یەمەن
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی یەمەن
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئەنجومەنی سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان

**ئەنجومەنی سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان** () یەکێک لە شەش ئەندامی بنەڕەتی نەتەوە یەکگرتووەکانە، بەرپرسە بۆ یارمەتی و متمانە لە گەیشتن بە زیاترین بەرژەوەندیی دانیشتوان، ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی ئەو ناوچانە سەربەخۆ نین دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
سیندی ئەرلیت باوتێستا

**سیندی ئەرلیت باوتێستا** (لە دایکبووی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٩٠، ئایاکوچۆ) پارێزەر و چالاکوانی مافەکانی ژنانی پێروو. سیندی لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی پێدرا، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٨، لەلایەن تۆڕی بی بی سی ناوی لە لیستی ١٠٠ ژنی ساڵ ھات، لەلایەن گۆڤاری تایم ناوی لەنێو ١٠٠ کاریگەرترین کەسی ساڵ بۆ ساڵی ٢٠١٧ ھات.

## ناوبانگ
سیندی ناسرا کاتێک لە ڕۆژی ١٥ی تەممووزی ٢٠١٥، لە ھوتێلێکی ئایاکوچۆ لەلایەن کوڕە ھاوڕێکەیەوە (ئەدریانۆ پۆزۆ ئەریاس) ھێرشی کرایە سەر. بەپێی گرتەیەکی تۆمارکراوی ھۆتێلەکە، ناوبراو تووشی ھێرشی جەستەیی و قژڕاکێشان دەبێتەوە، ھەروەھا بووە ھۆی زیانگەیاندن بەیەکێک لە قاچەکانی سیندی. وێڕای ئەوەی بەڵگەکان لەدژی تاوانبارەکە ڕوون بوو، بەڵام دادگا لە تەممووزی ٢٠١٦، لەلایەن سێ دادوەرە بڕیاریدا کە سزاکە بۆکاتێکی دیکە ھەڵبگیرێت. بڕیارەکە بووە ھۆی ناڕەزایی گەورە لەئاستی وڵات، بەتایبەت لە لیمای پایتەختی پیروو. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦، دادگای باڵا بڕیارێکی نوێی دا بە سزادانی تاوانبار بە تاوانی ھەوڵدان بۆ کووشتن و دەستدرێژی سێکسی. لە ٨ی تەممووزی ٢٠١٩، تاوانبار بە زیندانیکردن بۆ ماوەی ١١ ساڵ لەزیندان بەتاوانی ھەوڵدان بۆ کووشتنی ژن وە دەستدرێژی سێکسی ڕوون سزادرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:ژنانی پیروو
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی پیروو
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
شێری ئەشکەوتی ئەورووپی

[وێنۆک|[ئێسکبەندێک لە مۆزەخانەی مێژووی سرووشتی، ڤیێنا]]
**شێری ئەشکەوتی ئەورووپی** (ناوی زانستی: Panthera leo spelaea) شێرێکە کە لە چاخی بەفرین لە ناوچەکانی باکوور لە ئاسیا و زۆربەی بەشەکانی ئەورووپا ژیاوە. قەبارەکەی لە قەبارەی شێری ئێستا گەورەترە، و ھەندێک لە ئێسکەکانی ئەم شێرە لە ئەشکەوتەکانی ئەورووپا دۆزراونەتەوە.

## خواردن
وێنۆک|چەپ|شێرێكی ئەشكەوت لەگەڵ ئاسكی ڕەنە، كێشانی هاینریش هاردەر

خواردنی شێری ئەشکەوتی ئەورووپی ئاسک و ئەو گا گەورانە بوون کە لە ھەمان سەردەمدا ژیاون.

## ھۆکاری لەناوچوون
زانایان وای بۆ دەچن کە ھۆکاری لەناوچوونی شێری ئەشکەوتی ئەورووپی گۆڕانی ئاو و ھەوایە کە پێش ١٢٠٠٠ ساڵ بە نزیکەیی ڕوویداوە، کاتێک زەوی ڕووبەڕووی شەپۆلێکی ساردی توند بۆوە کە بووە ھۆی مردنی چەندین جۆر لە گیانداران دواتر دوای تێپەڕبوونی چەند ھەزارێک لە سەدە زەوی ڕووبەڕووی شەپۆلێکی گەرمی توند بۆوە، کە بووە ھۆی ئەوەی ھەندێک لە ڕووبەری زۆر لە گیا بگۆڕێن بۆ بیابان، ئاژەڵە گیایەکانیش خواردنیان نە دۆزیەوەو مردن ئەمەش بووە ھۆی مردنی شێری ئەشکەوتی ئەورووپی لەبەرئەوەی گیا خۆرەکان بە سەرچاوەیەکی بنەڕەتی دادەنرێن بۆ ئەو.

## سەرچاوەکان
*
ڕێبیکا کابوگۆ

**ڕێبیکا کابوگۆ** (لە دایکبووی ٤ی ئەیلوولی ١٩٩٤، لە گۆما)، کچە چالاکوانی کۆنگۆییە کە لەلایەن حکوومەتی ئەو وڵاتە دەستگیرکرابوو. لە ساڵی، ٢٠١٧ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## چالاکییەکان
ڕێبیکا ئەندامی کۆمەڵەی (LUCHA)، کە لە ساڵی ٢٠١٢ دامەزرا، کۆمەڵەکە کاری بۆ گۆڕانکاری دەکرد لەوڵات بەبێ تووندووتیژی. کۆمەڵەکە دژایەتی دەکرا لەلایەن دەزگای ھەواڵگری کۆنگۆ، بەوەی لەلای ئەوان وەک کۆمەڵەیەکی شەڕانگێز دیاری کرابوو. ڕێبیکا یەکێکبوو لەو شەش ئەندامەی ڕێکخراوەکە کە دەستگیرکرا، ئەمەش لەدوای ئەنجامدانی چەند گردبوونەوەیەکی ئاشتیانە لەژێرناوی شاری مەرگ. ڕێبیکا و ئەندامانی دیکەی کۆمەڵەکەی بەتۆمەتی ھەوڵدان بۆ شۆڕشی مەدەنی دژی سەرۆک جۆزێب کابیلا، وەک تاوانێکی دژ بە دەستیوور وڵات سزادران. ڕێبیکا ماوەی شەش مانگ لە زیندان مایەوە، لەئاستی ناوخۆ، نێودەوڵەتی و میدیاکان باسەکە دەنگی دایەوە، ناوبراو بەیەکێک لە بچووکترین زیندانیانی جیھان بۆ ئەم کەیسانە دانرا.

لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، ڕێبیکا لەگەڵ ١٩ چالاکوانی دیکە دەستگیرکرانەوە، بەھۆی ناڕەزاییبونیان لەدژی حکوومەت و ناوھێنانی بەحکوومەتێکی نادەستووری. دوای حەفتەیەک، ڕێبیکا ئازادکرا بەڵام لەڕێگای خەباتی ئاشتیانە لەکۆنگۆ بەردەوامە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:ژنانی کۆنگۆ
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی کۆنگۆ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی دەریاوانی

**ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی دەریاوانی** ئاژانسێکی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکانە بەرپرسە بۆ ڕێک خستنی کەشتیوانی.
ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی دەریاوانی بەدوای ڕێککەوتنی کۆنگرەیێکی نەتەوە یەکگرتووەکان لە جنێڤ لە
ساڵی ١٩٤٨ و دە ساڵ دواتر ڕێکخراوەی دەریاییی نێونەتەوەیی ھات بۆ بوون، یەکەم جار کۆبوونەوە لە ١٩٥٩ دانرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
مالیبۆگۆ مۆلیفی

**مالیبۆگۆ مۆلیفی** (لە دایکبووی ١٩٨٠) ژنە یاریزانی پێشووی یاری باسکە و چالاکوانی مافەکانی ژنانە دژی تووندووتیژی مێینە لە بۆتسوانا، مالیبۆگۆ دوای ھەشت جار تەقەلێکردن لێی ئەوا مالیبۆگۆ بوو بە چالاکوان. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، ناوبراو بووە یەکەم ژنی وڵاتەکەی کە ئەم خەڵاتە بباتەوە.

## ژیان
مالیبۆگۆ لەدایکبووی ١٩٨٠، لە شاری مانایا دەژی. لەتەمەنی ١٨ ساڵیدا دەستیکرد بەیاری باسکە و بووە یاریزانێکی پیشەگەر لە وڵاتەکەی، دواتر لەتەمەنی ٢٩ ساڵی کەم ئەندام بوو، ئەمەش بەھۆی ئەوەی مالیبۆگۆ لەلایەن کوڕە ھاوڕێیەکەیەوە ھێرشی کرایە سەر و ٨ گولەی لێدرا، دوای وەرگرتنی چارەسەر ئەوە بە کورسی دەرۆیشت، بەھۆی کێشەی لە دڕکەپەتکەکانی. کوڕە ھاوڕێکەشی بەھۆی ڕووداوەکانەوە خۆی کووشت.

مالیبۆگۆ بووە یەکێک لە چالاکوانی وڵاتەکە دژی تووندووتیژی جێندەری (GBV)، چالاکییەکانی لە ڕادیۆی بۆتسوانا. ناوبراو چەندین کۆڕ و وۆرکشۆپی بەیارمەتی ڕێکخراوە ناحکومییەکان سازکرد لە وڵاتەکەی. مالیبۆگۆ ھەستی کردبوو لە وڵاتەکەی ڕێگریکردن لە تووندووتیژی مێینە لاوازە، ھەربۆیە ھەوڵەکانی چڕکردەوە بۆ درووستکردنی ھۆشیار لەم بابەتە. بەپێی ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دوو لەسەر سێی ژنانی ئەو وڵاتە بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕووبەڕووی تووندووتیژی دەبنەوە. مالیبۆگۆ لەگەڵ وەزارەتی پەروەردە، پڕؤگرامێکیان بۆ منداڵان درووستکرد بۆ زیادکردنی ھۆشیاری لەسەر تووندووتیژی جیندەری و فێرکردنیان لەماڵەوە، جگە لەوانەش مالیبۆگۆ ھانی کچان و ژنانی داوە بۆ بوون بەیاریزان و وەرزشکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:ژنانی بۆتسوانا
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی بۆتسوانا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
عائیشە عوسمان عیساکا

**عائیشە عوسمان عیساکا** جێگری بەڕێوبەری کارووبەری کۆمەڵایەتی لە نەخۆشخانەی سەربازی شاری نیامەی، نێجیریایە. عائیشە یەکێکە لە یەکەمین ژنانەی کە لە سوپای نێجیریا کاربکات.

## چالاکی و خەڵاتەکان
عائیشە لە ساڵی ٢٠١٦، لە ساڵی ٢٠١٦ خەڵاتی پارێزەری جێندەری سەربازی ساڵی نەتەوەیەکگرتووەکان وەرگرت بەھۆی چالاکییەکانی ٢٠١٤–٢٠٥، لەگەڵ ھێزەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان لەشاری گاو لە مالی. لە کارەکەیدا، عائیشە یارمەتی ھاوڕێیە ئەفسەرەکانی دەدا لەڕووی سەربازییەوە ھەروەھا بۆ گەیشتن بە ژنانی ناوچەکە، چالاکییەکە لەژێر بڕیارنامەی ١٣٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایش بوو بۆ زیاترکردنی چالاکی و بەشداری ژنان. لەلایەکی دیکەشەوە کاری بۆ پیاواندەکرد کە کاتی زیاتر بۆ ژن و منداڵەکان تەرخان بکەن.

عائیشە لە ئازاری ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی نێجیری
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی نێجیریا
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
کارۆلین تەحان

**کارۆلین تەحان فەشەخ** یان **کارۆلین سیستەر** (لە دایکبووی ١٩٧١، حەلەب) ڕاھیبەیەکی سوورییە، لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا ئاگاداری ژن و منداڵانی دیمەشق بووە. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
کارۆلین لە حەلەب لەدایکبووە. چووەتە پاڵ قوتابخانەی سالیزان سیستەرزی دۆنن بۆسکۆ بۆ ئەوەی ببێتە یەکێکە ل خووشکەکانی (سیستەر) کڵێسا. کارۆلین یەکێک لەفێرگەکان بەڕێوەدەبرد لە دیمەشق، تەنانەت لەکاتی شەڕی ناوخۆیی سووریاش کارەکانی ئەو فێرگەیە بەردەوام بووە، کارەکانی فێرگەکە بۆ ھەموو ژنان و منداڵانێک بووە بەبێ پرسینی پابەندبوونیان بە چ ئاینێک. لە فێرگەکە ژنان و دایکانیان فێری دوورمانیش دەکرد.

لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، دوای کاندیکردنی لەلایەن ڤاتیکان کاتێک کە ئۆباما سەرۆککۆماربوو، کارۆلین خەڵاتەکەی پیدرا سەرباری ئەوەی ڕەخنەی لە بڕیارەکانی ترەمپ گرتبوو دەربارەی سووریا وە ناوبراو یەکێکە لە لایەنگرانی بەشار ئەسەد. کارۆلین گومانی لەوەھەبوو کە بەشار چەکی کیمیایی لە خان سیخۆن بەکارھێنابێت، لە چاوپێکەوتنێکی ئەوەی ڕاگەیاندبوو کە ترەمپ بەھێرشی فڕۆکەکانی بۆ سووریا ئەوا ھەنگاوێک لە ئاشتی دوورکەوتۆتەوە، ھەروەھا ئەوەشی وت کە ئەو سەرۆکی سوریا (بەشار ئەسەد) ی بەدڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:ژنانی سووریا
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی سووریا
پۆل:خەڵکی حەلەب
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕێکخراوی گەشتیاریی جیھانی

**ڕێکخراوی گەشتیاریی جیھانی** () نەتەوە یەکگرتووەکان ئاژانسی تایبەتی بەرپرسە بۆ بەرەو پێشبردنی گەشتیاریی بەرپرس، بەردەوام و بەردەستی جیھانیانەی بەردەست و ئاسان پەیدابوو.

## ئەندامان
ئەندامەتیی ڕێکخراوی گەشتیاریی جیھانی ١٥٨ وڵات، شەش ناوچە و دوو چاودێریی ھەمیشەیی دەگرێتەوە.
وێنۆک|250px|

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٧٤
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
نیھال عەلی عەولەقی

وێنۆک|نیھال عەولەقی، لە ساڵی ٢٠١٦ لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**نیھال ناجی عەلی عەولەقی** (لە دایکبووی ١٩٧٧) پارێزەری یەمەنییە، وەزیری کارووباری یاسایە لە یەمەن. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
نیھال عەلی لەدایکبووی پارێزگای شبوەیە، لە یەمەن لە ساڵی ١٩٧٧. ئەو بەکالۆریۆسی لە زانستی یاسا بەدەستھێناوە، ھەروەھا ماستەر و دکتۆری لە زانکۆی محەممەدی پێنجەم لە مەغریب بەدەستھێناوە. نیھال دەتوانێت بەزمانەکانی عەرەبی، ئینگلیزی و فەڕەنسی قسەبکات.

نیھال بوو بە پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لەبەشی یاسای زانکۆی عەدەن، ھەر لەوێوە کاری دەکرد لەسەر تووێژینەوە و ڕاھێنانکردن لەسەر ژنان. لە ساڵانی ٢٠١٣–٢٠١٤ ئەندامی گرووپێکبووە لە کۆنفڕانسی دیالۆگۆی نەتەوەیی لە یەمەن. لە ئازاری ٢٠١٣، بووە یەکێک لە ئەندامانی نووسینەوەی ڕەشنووسی دەستووری یەمەن. نیھال ئەندامی دەستەی دانووساندنی حکوومەتی یەمەن بووە لە جێنەوا، سوویسرا. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٦م وەک وەزیری کارووباری یاسا ڕاگەیەندرا. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦، لەلایەن سەرۆکی یەمەن عەبدرەبە مەنسوڕ ھادی، بەفەرمی نیھال پۆستی وەزیری کارووباری یاسایی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:ژنانی یەمەن
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی یەمەن
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
شێری ئەمریكی

وێنۆک|چەپ
**شێری ئەمریکی** (Panthera leo atrox یان P. atrox) (بە ئینگلیزی:American lion) ھەروەھا بە **شێری ئەمریکای باکوور** یان **شێری ئەشکەوتی ئەمریکی** ناسراوە. شێرێکی لەناوچووە و لە خێزانی پشیلە بووە. لە ئەمریکای باکوور و باکووری ئەمریکای باشوور نیشتەجێ بووە لە ماوەی چاخی پلایستۆسین کە ٣٤٠٬٠٠٠ بۆ ١١٬٠٠٠ ساڵی خایاندووە کە ماوەی ٠٫٣٣ میلیۆن ساڵ بەنزیکەیی بوونی ھەبووە، وە لە ئەنجامی شیکردنەوەیەکی بۆماوەیی دەرکەوتووە کە نزیکی ڕەگەزی شێری ئەشکەوتی ئەورووپییە (Panthera leo spelaea یان P. spelaea)، وە بەشێک بووە لە مێگافوانای پلایستۆسین کە بەشێکی گەورەن لە مەمکدارەکان کە لەو سەردەمەدا ژیاون، وە زۆربەی پاشماوەکانی لە چاڵە قیڕەکانی لایبریاوە ھاتووە.

وێنۆک|چەپ|بنیادنانەوە
شێری ئەمریکی یەکێک بووە لە گەورەترین جۆرەکانی پشیلە کە دۆزراوەتەوە، و کەمێک گەورەتر بووە لە شێری ئەشکەوتی پلایستۆسینی ناوەڕاستی سەرەتایی، وە بە نزیکەیی ٪٢٥ گەورەترە لە شێری ئەفریقی ئێستا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێرەکان
پۆل:ئاژەڵە لەناوچووەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پەیمانگای ڕاھێنان و توێژینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان

**پەیمانگای ڕاھێنان و توێژینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان** () باڵی ڕاھێنانی دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکانە. پەیمانگای ڕاھێنان و توێژینەوە ڕاھێنان و چاڵاکیی پەرەسەندنی توانا دابین دەکات تا بەشێوەیەکی سەرەکی یارمەتی وڵاتی پەرەئەستێن لەگەڵ سەرنجی تایبەتی بۆ وڵاتی کەمتر پێشکەوتوو، دەوڵەتانی بچووک دوورگە، و گرووپ و کۆمەڵگای دیکە کە زۆر لاوازن، بریتی لە ئەوانە بارودۆخی ناکۆکیان ھەیە بدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٦٣
پۆل:یوونێسکۆ
زمانی مالاگاسی

**زمانی مالاگاسی** زمانی ئاوسترۆنێسیانی و زمانی نەتەوەییی ماداگاسکارە. زۆربەی خەڵک لە ماداگاسکار بە زمانی مالاگاسی ھەروەک یەکەم زمان قسە دەکەن. دوو شێوە زمانی سەرەکیی مالاگاسی ھەیە ئەم شێوە زمانانە دابەش دەکرێن بۆ ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، شێوە زمانی ڕۆژھەڵاتی مێرینا و شێوە زمانی ڕۆژاوایی ساکالاڤا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکان
پۆل:زمانەکانی ماداگاسکار
پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی قەمەر
پۆل:زمانی مالاگاسی
ورچی چارەکورت

وێنۆک|چەپ

**ورچی ڕووخسار کورت** () لە مەمکدارە لەناوچووەکانە کە لەماوەی چاخی بەفرین نیشتەجێی ئەمریکای باکوور بووە. کاتێک کە ڕادەوەستێت درێژییەکەی دەگاتە ٦ پێ لە شانەکانییەوە، و ١٣ پێ لە قاچەکانییەوە، گەورەترینیان لە قەبارە کێشی زیاتر لە تەنێکە، وە گەورەترین جۆرە لە ورچ کە لەسەر زەوی ژیابێت.
 
وێنۆک|چەپ

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵە لەناوچووەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
زوزانا ستیڤولۆڤا

**زوزانا ستیڤولۆڤا** (لە دایکبووی ١٩٨٣) پارێزەری سلۆڤاکی، لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، بووە یەکەم ژنی سلۆڤاکی ئەو خەڵاتەی پێبدرێت.

## ژیان
زوزانا لە ساڵی ١٩٨٣ لە سلۆڤاکیا لەدایکبووە. ئەو ئێستا مامۆستای زانکۆیە لە زانکۆی ترناڤا. ناوبراو بەشداربوو لە درووستکردنی ڕێسای کۆچبەری لە کۆماری سلۆڤاکیا. لە ساڵی ٢٠١٦، زوزانا کەمپەینێکی بۆ مافەکانی پەنابەران و کۆچبەرە ھاتووەکانی ئەوورپا سازکرد. زوزا چەند کەیسێکی گرنگی بردەوە، لەسەر ڕەتکردنەوەی ژمارەیەک لە پەنابەرانی ڕەتکراوە، کە دواتر بەھۆی چالاک و پاڵپشتی زوزاناوە قبوڵکران وەک پەنابەری سیاسیی لە سلۆڤاکیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی سلۆڤاکیا
پۆل:ژنەن چالاکوانەکانی سلۆڤاکی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
نیشا ئەیووب

**نیشا ئەیووب** (لە دایکبووی ٥ی نیسانی ١٩٧٩) چالاکوانی مافەکانی ترانسجێندەرە لە مالیزیا، ھەروەھا ھاودامەزرێنەری کۆمەڵەی (SEED) بۆ پشتیوانیکردن لە ترانسجێندەرەکانی ئەو وڵاتە. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
نیشا لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٩ لە شاری مەلاکا، لە مالیزیا، لە بنەماڵەیەکی تێکەڵی ھیندی، سریلانکی و مالایی (مالیزی). ھەر لەمنداڵییەوە نیشا بە شاڵێکەوە لەگەڵ گۆرانییەکانی بۆلیوود سەمای کردووە. ئەوکاتەی تەمەنی شەش ساڵانبوو ئەوا باوکی کۆچی دوایی کرد، نیشا ھەر لەلایەن دایکییەوە گەورەکراوە، دایکیشی لەخێزانێکی کریستیانە کە خۆی دواتر بووەتە موسڵمان. لەتەمەن نۆ ساڵیدا، نیشا بەشداریکردووە لە پێشبڕکێی جلووبەرگ و سەمای بالێ، ئەوا ھەستیکردووە ئەو نیشایە.

لەبەر ئەوەی نیشا لە وڵاتێکی موسڵمان (مالیزیا)، ئەوا پۆشینی جلووبەرگی ژنان لەشوێنە گشتییەکان لەبەر پیاوێکدا حەرامکراوە بەپێی شەریعەتی ئیسلام، سەرپێچیکردی ئەو یاسایەش ئەوا دەبێت ١٠٠٠ ڕینگتی مالیزی (٢٥٧ دۆلار) بدات لەگەڵ سزای زیندانیکردنی کاتی بۆ ماوەی شەش مانگ بۆ یەک ساڵ. لەژێر ئەو یاسایانە، ئەیووب لە ساڵی ٢٠٠٠ بۆ ماوەی سێ مانگ زیندانیکرا. نیشا لە زیندانییەکی پیاوان زیندانیکرا، ئەمەش وایکرد لەلایەن پیاوە زیندانییەکانی دیکەوە سووکایەتی سێکسی پێبکرێت. نیشا لەمبارەیەوە گوتوویەتی «ئەوان داوایان لێدەکرم، کە لەبەردەم ھەموویان بەجلی ژێرەوەبم، ئەوان گاڵتەیان بەمن دەکرد، چونکە جەستەی من وەک ژن و پیاوانی دیکە نییە.»

## خەڵاتەکان
نیشا یەکەم ژنە ترانسجێندەری ئاشکرایە کە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پیبدرێت، ھەروەھا یەکەم ژنی مالیزیایە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێبدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:ژنانی مالیزی
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی ترانسجێندەر
پۆل:ترانسجێندەرەکانی مالیزیا
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مەلاکا
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنی ترانسجێندەر و ترانسێکشوال
تیلما ئالدانا

**تیلما ئالدانا** (لە دایکبووی ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٥٥) کەسایەتی دادوەر و سیاسیی گواتیمالاییە، سەرۆکی پێشووی دادگای باڵای گواتیمالا ھەروەھا ڕاوێژکاری باڵای یاسایی گواتیمالا بووە. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
تیلما لە گوالان لە گواتیمالا، ساڵی ١٩٥٥ لەدایکبووە. لە زانکۆی سان کارلۆس خوێندنی تەواوکردووە لە گواتیمالا. ماستەری لە شارستانی و یاسا بەدەستھێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٩، بووەتە دادوەر لە دادگای باڵا. لە ماوەی ٢٠١١–٢٠١٢ بووەتە سەرۆکی دادگای باڵا. لە ساڵی ٢٠١٤، بووەتە ڕاوێژکاری باڵای یاسایی گواتیمالا.

### دادگا لە دژی تووندووتیژی مێینە
لە ساڵی ٢٠١١، کاتێک کە بووبە سەرۆکی دادگای باڵا، تیلما دادگایەکی تایبەتی دامەزراند لەسەر کووشنی مێینە. کووشتن و تووندووتیژی دژی مێینە، لە گواتیمالا شتێکی باوە؛ ساڵانە بەتێکڕای ٥٦٬٠٠٠ سکاڵا لەسەر تووندووتیژی مێینە تۆماردەکرێت. لە ئێستادا لەو وڵاتە، لە یانزدە ناوچە دادگای تایبەت ھەیە. دادوەر و ئەفسەرانی پۆلیس مەشقی تایبەتیان لەسەر تاوانی جێندەر پێدراوە.

### دژی گەندەڵی
لە ساڵی ٢٠١٥، تیلما ئالدانا سەرکردایەتی لێکۆڵینەوەیەکی کرد لەدژی گەندەڵییەکانی حکوومەت. ئەم کارەش بەنزیکی و ھەماھەنگی تایبەتی لیژنەی نێودەوڵەتی لەدژی پارێزبەندی گواتیمالا بوو. لە ئەنجامی بەدواداچوونەکان، سەرۆککۆماری گواتیمالا ئۆتۆ پیرێز مۆلینا، ناچارکرا بە دەستلەکارکێشانەوە.

## خۆکاندیدکرد بۆ سەرۆکایەتی
لە ساڵی ٢٠١٩، تیلما خۆی ھەڵبژارد بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی وڵات، بانگەشەی ناوبراو لە دژی گەندەڵی بوو و بەحیزبێکی نوێ (حیزبی سیمیلا) خۆی پاڵاوت. بەڵام لە ١٥ی ئایار، دادگای دەستووری وڵات داواکاری کاندیدبوونی تیلمای ڕەتکردەوە، تەمەت و سزای گەندەڵی بەسەر ئەودا سەپاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:ژنانی گواتیمالا
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە