open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سیسکا مۆسکۆ

thumb|هاندەرانی یانەکە لەنێو یاریگادا
thumb|یاریکەرانی یانەکە لەساڵی ٢٠١١
**سیسکا مۆسکۆ** (بەڕووسی:: Профессиональный футбольный клуб – ЦСКА) یانەیەکی ئەزموونداری ڕووسیە ، بنکەی سەرەکی یانەکە دەکەوێتە پایتەختی ڕووسیا لەشاری مۆسکۆ ، یانەکە لە ٢٧ی ئابی ١٩١١ دامەزراوە واتە تەمەنی یانەکە زۆرترە لە ١٠٠ ساڵان ،

## دەست کەوتەکان
*پاڵەوانی جامی ئەوڕووپا (UEFA Cup) یەک جار لەساڵی ٢٠٠٥
*پلەی دووەم لە جامی سووپەری ئەورووپای ٢٠٠٥
*خولی پلە نایابی ڕووسی سی جار
*جامی ڕووسیا ٦ جار
*٧ جار خولی یەکێتیی سۆڤیەت (لە ئێستا نەماوە ئەم پاڵەوانیەتیە)
*٥ جاریش جامی یەکێتیی سۆڤیەت (لە ئێستا نەماوە ئەم پاڵەوانیەتیە)

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی فەرمی یانەکە

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩١١
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی مۆسکۆ
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ڕووسیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١١ لە ڕووسیا
پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی

**شاری سلێمانی** لە ڕێڕەوی دامەزراندن و پەرەسەندن و پێدا چەسپاندنی خۆیدا لە کۆڕی شارستانێتی و پێشڕەویدا کۆمەڵێکی زۆر لە نووسەر و شاعیری باشی بۆ مێژوو هێشتۆتەوە. بۆ سەردەمی بابان و دامەزراندنی شار و ماوەیەکیش لە ساڵانی دەوڵەتی عوسمانی هەموو مەلا و زاناکان شاعیر و نووسەر بوون یان هەموو شاعیر و نووسەرەکان مەلا و زانا بوون. بۆ پاش ئەو سەردەمەش مزگەوت لە بەخشینی شاعیر و نووسەر نەکەوت و قوتابخانەی تازەش گەلێک بلیمەتی بەخشی و مەڵبەندێکی وەکو زانستی وایکرد کە زۆر لە نەخوێندەواران بچنە ڕیزی شاعیران.

## لیستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی
ئەم لیستە وەرگیراوە لە سەرچاوەی (کتێبی شاری سلێمانی ٢٠٠ ساڵ).

## سەرچاوە
*کتێبی: شاری سلێمانی ٢٠٠ ساڵ - نووسین و کۆکردنەوەی - ئەکرەمی ساڵحی ڕەشە /٢٠١١.

## پەراوێزەکان
نیل ئارمسترانگ

**نیل ئاڵدن ئارمسترانگ** (؛ ٥ی ئابی ١٩٣٠ لە واپاکۆنەتای ئۆھایۆ – ٢٥ی ئابی ٢٠١٢ لە سنسیناتی ئۆھایۆ) ئاسمانگەڕێکی ئەمریکی بوو. یەکەم مرۆڤ بوو کە لە گەشتی ڕاسپاردەی ئاپۆلۆ١١ لە٢٠ی کانوونی دووەمی١٩٦٩، ھەنگاوی نایە سەر مانگ. ئەو ئاسمانگەڕی ناسا، فڕۆکەوانی تاقیکردنەوە، ئەندازیاری ھەوافەزا، مامۆستای زانکۆ و فڕۆکەوانی *ھێزی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا* بوو و لە شەڕی کۆریا خزمەتی کرد. نیل ئارمسترانگ یەکەم مرۆڤ بوو کە گۆی زەوی لە فەزاوە سەیر کرد. پاش کۆتایی پێ ھاتنی جەنگ، ئارمسترانگ بوو بە ئەندامی ھێزی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و پتر لە ٩٠٠ فڕینی کرد. ئەو دەرچووی زانکۆی پوردو بوو و خوێندنی باڵای خۆی لە زانکۆی کالیفۆرنیای باشووری تەواو کردبوو.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٦٦
پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٦٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:گەردوون
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:بازرگانانی بواری فڕۆکەوانی ئەمریکا
ئێسک

وێنۆک|ئێسکەکانی پێی مرۆڤ.
**ئێسک** *(بە [[ئینگلیزی]] Bone)* پێکھێنەری ئێسکە پەیکەرە، بەڕێگای جیاواز کاردەکەن. لەگەڵ زۆری ژمارە و گەورەیی قەبارەیان کەمتر لە ٢٠٪ کێشی لەش پێکدێنن وە هەروەها زیندوو و شێدارن وە لە لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوودا بە نزیکی ٢٠٦ ئێسک هەیە.

## پێکھاتە
ئێسکێکی درێژ لە چەقە کەلێنێکی کوندار پێکھاتووە، بەئەڵقەیەک لەماددەی چڕ دەوری داوە. ڕووی ئێسک پەردەیەکی بەھێز دای دەپۆشێت کە بەرگەئێسکی پێدەوترێت، ئەم پەردەیە تۆڕیک موولوولەی خوێنی تێدایە کە خۆراکە ماددەکان بەئێسک دەبەخشن، و دەمارەکانیشی ئێدایە کە ئازارە ڕاگەیاندنەکان دەنێرن.

بەو ماددە ڕەقەی کە لەژێر بەرگە ئێسکدا ھەیە پێی دەڵێن **ئێسکی پتەو**، چینە ئەستوورەکەی ئێسکی پتەو کە تەوەرەی درێژە ئێسکە، وا لەئێسک دەکات کە بەرگەی بڕێکی زۆر لەو ئەرکانە بگرێت کەپێی دەگات لەماوەی ھەڵسان بەڕاھێنانە وەرزشییەکان وەکو بازدان. ئێسکی پتەو لە لوولە پێکدێت، لوولەکانیش لە کریستاڵی خوێ و ڕیشاڵە پرۆتینەکان پێکدێن کەناودەبرێن بە *پەڕەکان*. لەناوەڕاستی ھەر لوولەیەکدا جۆگەیەکی تەسک ھەیە ناودەبرێت بە جۆگەی ھاڤەرس، لوولەکانی خوێن بەناو جۆگە ھاڤەرسە بەیەکداچووەکاندا درێژ دەبنەوە و تۆڕێک دروست دەکەن، و خۆراک دەگوازنەوە بۆ ئێسکەشانەی زیندوو، لەدەوری ھەر جۆگەیەکی ھاڤەرس چەند چینێک لە ڕیشاڵی پرۆتینی پێچ دەخۆن کە کەلێنیان تێدایە و ئێسکەخانەکانی لەناودایە.

لەناو ئێسکی پتەودا تۆڕێک لە بەستەرە شانە ھەیە کە بە ئێسکی ئیسفەنجی ناودەبرێت، ئێسکی ئیسفەنجیش لە کەلێنی فراوان پێکدێت کە ژمارەیەک ئێسکە پەڕەی تێدایە بەتەریبی ڕیزکراوەن لەگەڵ ھێڵی ھێزی پەستاندا، کە وا لەئێسک دەکات بەرگەی پەستانی گەورە بگرێت و کێشی کەم بکاتەوە.

## فەرمانەکەی
# بنکەیەکی ڕەق دابین دەکات و ماسوولکەکانی لەسەر جێگیردەبێت، کەڕادەبن بەڕاکێسانی ئێسکەکان.
# پاڵپشتی لەش دەکن و شێوە جیاکەرەوەکەی پیدەبەخشن.
# ئەندامە ھەستیارەکان دەپارێزن.
# خوێ کۆدەکەنەوە وەکو کالیسیۆم و فۆسفۆر کەڕۆڵی زیندەیی گرنگیان ھەیە لە کردارەکانی زیندە چالاکیدا.
# بەشەکانی ناوەوەی ئێسک و خرۆکە سوور و سپییەکان و پەڕەکانی خوێن بەرھەمدەھێنن.

## تەندروستی
### لاوازی ئێسک
چەن نیشانەیەک دەری دەخەن کە ئێسکەکان لە لاشەی مرۆڤ لاوازن وەک:
* ئازاری پشت، بەھۆی شکانی ئێسک یان داخورانی.
* لەدەستدانی باڵا بەپێی کات.
* ئێسک زووتر لەوە دەشکێت کەوا چاوەروان دەکرێت

ئەوانە دەکرێت نیشانەیەک بن بۆ پووکیی ئێسک ھەروەھا داخورانی پووک، کەمبوونەوەی ھێزی گرتن، زوو شکانی نینۆک نیشانەیەکی ترە

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی *زانست بۆ ھەمووان (زیندەزانی)* بۆ قۆناغی دوانزدەیەمی زانستی - وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان - چاپی یەکەم، ٢٠١٠ - لاپەڕە ١٠–١٣.

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:ئێسکەکان
پۆل:شانەی گرێدەر
دڕکەپەتک

**دڕکەپەتک**  یا **پەتەمازە** () پەتێکی سپییە، کە ٤٥ سانتیمەتر درێژە و لە کونی مەگنۆمەوە تا یەکەمین یان دووھەمین بڕبڕەی کەمەر درێژ دەبێتەوە. پەتە مازە، بە (پەتی شۆکی)یش دەناسرێت.
پەتەمازە لەڕاستیدا ستوونێکە لەدەمارە شانە، لە لاکێشەمۆخەوە دەست پێ دەکات بەرەو خوارەوە بە بڕبڕەی پشتدا درێژ دەبێتەوە، دەمارە ڕاگەیاندە ھاتوو و دەرچووەکان دەگوازێتەوە. دڕکەپەتک لە دەرەچینێک لەماددەیەکی سپی و ناوەچینێک لەماددەیەکی خۆڵەمێشی پێکدێت، کە پێکھاتووە لەلق و پۆپ و تەوەرە بێ مایلینەکان و لەشی دەمارە خانەکان.
300px|وێنۆک|چەپ

## بەشەکانی پەتەمازە
کۆتەی پەتەمازە لە پێنج بەش پێک ھاتووە:
# ملی یان سێرڤیکاڵ (Cervical)
# سینگی یان تووراسیک (Thoracic)
# کەمەری یان لومبار (Lumbar)
# سێبەندی یان ساکراڵ(Sacral)
# کلێجەیی یان کۆکسی جیاڵ (Coccygeal)

## ژمارەی دەمارەکانی مازە
دەمارەکانی مازە ٣١ جووتە کە لە پەتەمازە جیادەبنەوە:
* دەمارەکانی ملی: ٨ جووت
* دەمارەکانی سینگی: ١٢ جووت
* پێنج جووتی کەمەری
* پێنج جووتی سێبەندی
* جووتێک کلێجە

## [[کارەندامناسی]]ی پەتەمازە
پەتەمازە بەشێک لە کۆئەندامی دەماری ناوەندییە کە ھەست و جووڵەی ئەندامەکان دەگوێزێتەوە. ھەرجۆرە ئازارێ کە ڕووبەڕووی پەتەمازە ببێتەوە، چ لە ناو بڕبڕەدا وچ لە دەرەوە، دەبێتە ھۆی تێکچوونی کاری ھەست و جووڵەی ئەندامەکان. ئەم تێکچوونە بەپێی جۆر و ئەندازەی ئازار، لە سڕبوون و لاوازی ئەندامەوە، تا فەلەجی تەاوی ئەندام دەگۆڕێت.

## پێشانگا

 Image:Gray663.png|
 Image:Gray664.png|
 Image:Gray666.png|
 Image:Rabbitspinalcord100x1.jpg|
 Image:Sus barbatus 01 - Sagittal Section of Vertebral Column - sharp focus.jpg|
 پەڕگە:Slide12ee.JPG|


## ئەمانەش ببینە
* کۆئەندامی دەمار
* بڕبڕە

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی *زانست بۆ ھەمووان (زیندەزانی)* بۆ پۆلی دوانزدەیەمی زانستی - وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان—چاپی یەکەمی ساڵی ٢٠١٠ --- لاپەڕە ٧٥..
* ویکی فارسی

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
حەسەن کوڕی زەید

وێنۆک|ڕێڕەوی پەلاماری موفلح بۆ حەسەن کوڕی زەید
**حەسەن کوڕی زەید** ناسراو بە **داعیی یەکەم** شای عەلەویانی تەبەرستان بوو. حەسەن کوڕی زەید لە ساڵی ۲۵۰ ھەتا ۲۷۰ی کۆچی مانگی بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ شای تەبەرستان بوو.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:مردووانی ٨٨٤
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
عوسمان عەبدولعەزیز

چەپ|بێچوارچێوە
**مەلا عوسمان عەبدولعەزیز** ناوی تەواوی **عوسمان عەبدولعەزیز کوڕی محەممەد کوڕی مستەفا**یە، یەکێکە لە زانایانی ئایینی کوردستانی باشوور و بە تایبەتی شاری هەڵەبجە. دامەزرێنەری حیزبی بزووتنەوەی ئیسلامی کوردستانە لە ساڵی ١٩٨٧.

 

## ژیانی
مەلا عوسمان لە ساڵی ١٩٢٢ز لە گوندی پریسی سەروو لە ھەڵەبجە لە خێزانێکی دیندار لەدایکبووە. باوکی مەلا عەبدولعەزیز مامۆستای مزگەوتی گوندی پریس بووە و حوجرە و فەقێی ھەبووە. مەلا عوسمان سەرەتای خوێندنی لە گوندی پریس و لە حوجرەکەی باوکی دەست دەکات بە خوێندن و وانەی قورئان و زمانی عەرەبی و فارسی و چەندین وانەی تری وەک نەحو و سەرف لای باوکی و فەقێکانی باوکی دەخوێنێت. پاشان لە گوندەکەی خۆیانەوە دەڕوات بۆ گوندی تریفە و لای مامۆستا مەلا ساڵح عەبدولکەریم (مەلا ساڵحی گەورە)، کە ئامۆزای خۆی بوو ھەموو زانستە سەرەکییەکان دەخوێنێت.

مەلا عوسمان تا تەمەنی ١٨ ساڵی ھەموو زانستە دینی و زمانییەکانی تەواو کردووە، پاشان لە ساڵی ١٩٣٥ز لای مەلا عەبدولعەزیزی باوکی ئیجازەی مەلایەتی وەردەگرێت. مەلا عوسمان لە ژیانیدا زیاتر لە (٥٠) ساڵ دەرسی وتووەتەوە و خزمەتی مزگەوتەکانی کوردستان کردووە.

لە ڕێکەوتی ١٢ی ئایاری ١٩٩٩ دا لە دیمەشقی پایتەختی سووریا کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی بە قەرەباڵغیەکی نەدیدە ھێنایانەوە بۆ ھەڵەبجە لەلای (عەتیە)ی خێزانی و شەھید زوبەیری کوڕیدا بەخاک سپێردرا.

**بەرهەمەکانی**

١_تەفسیری قورئانی پیرۆز

٢_شەرحی فەرموودەکانی سەحیحی بوخاری

٤_شەرحی فەرموودەکانی سەحیحی موسلیم

٣_تحفة الإخوان في علوم القرآن

## سەرچاوە
*بەرنامەی لاپەڕەکانی تەمەن لە کەناڵی سپێدە- مەلا عوسمان عەبدولعەزیز 

## پەراوێز

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٩
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:زانایانی ئایینی باشووری کوردستان
پۆل:سەرکردەکانی کورد
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:لیکۆڵەرەوە ئیسلامییەکان
مالکۆم ئێکس

**مالکۆم ئێکس**، **مالکۆم لیتڵ** (، دواتر ناوی گۆڕی بە **حاجی مالیک شەباز**؛ ١٩ی ئایاری ١٩٢٥ – ٢١ی شوباتی ١٩٦٥) وەزیرێکی ئەفریقی-ئەمریکی، وتاربێژی خەڵک و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ بوو. لای شوێنکەوتووان و ڕێزلێگرانی پارێزەرێکی جەربەزەی مافەکانی ئەفریقییە ئەمریکییەکان بوو، ئەو پیاوەی کە ئەمریکییە سپی پێستەکانی بە ڕەقترین زاراوە تاوانبار کرد بۆ ئەو تاوانانەی کە دژ بە ئەمریکییە ڕەش پێستەکان ئەنجامیان دابوو. ڕەخنگرانی تاوانباریان کرد بەوەی کە ھەستاوە بە ھەوڵی ڕەگەزپەرستی و بە بەرز ڕاگرتنی ڕەش پێست و بەکارھێنانی زەبر و زەنگ. مالکۆم ئێکس بە یەکێک لە ھەرە مەزنترین و کاریگەرترین کەسایەتییە ئەفریقییە ئەمریکییەکان وەسف کراوە لە مێژوودا.

مالکۆم ئێکس لە ئۆماھا، نێبراسکا لەدایکبوو. ڕووداوەکانی ژیانی منداڵی کە لەوانە بریتی بوو لە وانەکانی باوکی کە بایەخی دەدا بە شانازیکردن بە ڕەش پێستی و پشت بەستن بەخۆ، و ھەروەھا ئەزموونەکانی خۆی کە گرنگی دەدا بە ڕەگەز، ڕۆڵێکی گرنگ و بەرچاویان بینی لە ژیانی مێردمنداڵی و گەنجێتی دواتری مالکۆم ئێکس. کاتێک کە گەیشتە تەمەنی ١٣ ساڵی، باوکی کۆچی دوایی کرد و دایکیشی خرایە نەخۆشخانەی دەروونی. دواتر کە لە زنجیرە خانووەکان کە شوێنێک بوو بۆ بەخێوکردن مایەوە، مالکۆم ئێکس تێوەگلا لەو کارە تاوانییانەی کە لە بۆستن و نیویۆرک ئەنجامدرا. لە ساڵی ١٩٤٦ مالکۆم ئێکس حوکم درا بە ٨ بۆ ١٠ ساڵ زیندانی.

کاتێک کە لە زیندان بوو، مالکۆم ئێکس بوو بە یەکێک لە ئەندامانی ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلام. لە دوای ئازادکردنی مەرجی لە ساڵی ١٩٥٢، بوو بە یەکێک لە سەرکردەکانی ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلام و وتەبێژی ڕەسمی ئەو ڕێکخراوییە. بۆ ماوەی نزیکەی ١٢ ساڵ بووە ڕووی گشتی و گەلی ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلام. دواتر جیاوازی لە نێوان مالکۆم ئێکس و ئێلیجاە محەممەد، سەرۆکی نەتەوەی ئیسلام، بووە ھۆی ئەوەی کە مالکۆم ئێکس واز لەو ڕێکخراوییە بھێنێت لە ئازاری ١٩٦٤.

لە دوای جێھێشتنی لە نەتەوەی ئیسلام، مالکۆم ئێکس بووە موسوڵمانێکی سوننی و چوو بۆ مەککە بۆ حەج کردن، کە دوایی بووە ھۆی ئەوەی کە وازی لە ڕەگەزپەرستی ھێنا و دەستی لێھەڵگرت. بە شێوەیەکی فراوان گەشتی کرد بۆ ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. ڕێکخراوی مزگەوتی موسوڵمانی دامەزراند، کە ڕێکخراوییەکی ئایینی بوو، و ھەروەھا ڕێکخراوییەکی تایبەت بە ھەموو ئەفریقا، کە ناوی یەکێتی ئەفریقی-ئەمریکی بوو دامەزراند. لە ماوەی کەمتر ساڵێک دوای ئەوەی کە ڕێکخراوی نەتەوەی ئیسلامی جێھێشت، مالکۆم ئێکس لەلایەن سێ ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە بە شێوەیەکی نھێنی کوژرا لەکاتێکدا کە وتاری دەدا لە نیویۆرک.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی ڕەسمی مالکۆم ئێکس
* ''Malcolm X: Make It Plain''
* malcolm-x.org
* Malcolm X: A Profile
* The Malcolm X Project at Columbia University 
* Malcolm X Reference Archive
* Malcolm X: A Research Site

*
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:سۆسیالیستە ئەمریکییەکان
پۆل:کەسایەتی ئەفریقی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:گاورە پێشووەکانی ئەمریکا
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پارمێنیدیس

**پارمێنیدس** فەیلەسووفێکی یۆنانیی سەر بە فێرگەی ئیلیایییەکانە کە لە سەدەکانی ٥ و ٦ی پێش زایینیدا ژیاوە. ئەو لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند و ناودار لە کۆلۆنیی یۆنانیی ئێلیا ھاتە دنیاوە. ڕێکەوتی لەدایکبوون و مردنی تەواو ڕوون نییە و یەکلایی نەبووەتەوە. دیۆژێنیس لائێرتیۆس دەڵێ بەر لە ۵۰۰ی پێش زایین گەورە و پێگەیشتوو بووە، کە ئەمە ساڵی لەدایکبوونی دەخاتە دەوروبەری ۵۴۰ی پێش زایینەوە. بەڵام، لە دیالۆگی پارمێنیدیسدا، ئەفلاتوون دەڵێ ئەو کاتەی پارمێنیدیس سەردانی ئاتینای کردووە ۶۵ ساڵی بووە، سوقراتیش لاو بووە، کە دەکاتە ۴۵۰ی پێش زایین. ئەگەر ئەمە ڕاست بێ، ساڵی بەدنیاھاتنی دەبێتە ۵۱۵ی پێش زایین. ھەر چۆنێک بووبێ، وا بیر دەکرێتەوە کە لە ۴۷۵ی پێش زاییندا زیندوو و چالاک بووە.

تاقە کاری ناسراوی پارمێنیدیس شیعرێکە کە ناونیشانە سەرەکییەکەی نەزانراوە، بەڵام، ئەغڵەب بە ناوی «لە بابەت سروشتەوە» دەناسرێ. تەنیا پارچەگەلێکیشی لێ ماوەتەوە. لەو شیعرەدا، پارمێنیدیس دوو ڕوانگە بۆ واقیع دەنوێنێ. یەکەم ڕوانگە لە ڕێگای ڕاستییەوە بۆی دەچێ و، دووەم ڕوانگە لە ڕێگای بیروڕاوە. لە ڕوانگەی یەکەمەوە، گشت واقیع یەکە و، گۆڕان دەستنەداوە و، ھەبوونیش ھەمیشەیی و یەکشێوەیە. لە ڕوانگەی دووەمەوە، جیھان جیھانی ڕواڵەتەکانە، کە تێیدا ھەستەکانی ئینسان بەرەو تێگەیشتنێکی ھەڵەی دەبەن و دەیخەڵەتێنن. 

پارمێنیدێس وەکوو بناخەدانەری ئۆنتۆلۆجی ڕەچاو دەکرێ و، بەھۆی ئەو کاریگەرییە کە لەسەر ئەفلاتوون ھەیبووە، کاریگەری لەسەر گشت مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوایی داناوە.

## فەلسەفەی پارمێنیدیس
پارمێنیدس بوون بە شتێکی ھەمەکی دادەنێت و پێی وایە نەگۆڕە و نەجووڵاوە. چونکە کاتێک بوون دەگۆڕێت، دەبێت لە فۆرمێکەوە بۆ فۆرمێکی تر بێت، وەک گەرمکردنی ئاو و بوونی بە ھەڵم. ئەگەر بێت و بوون بگۆڕێت دەبێت ببێت بە شتێک کە بەدەر بێت لە بوون. گریمان ببێت بە نەبوون، بەڵام ئەو باوەڕی بە نەبوون نییە، کەواتە گۆڕانەکە لە «بوون»ەوە بۆ «بوون»ە و، ئەمەش گۆڕان نییە. ئەو بوونەی کە پارمێنیدیس باسی دەکات ھەمەکییە و ھەموو بابەتێکی ھەمەکیش تەنیا لە ڕێگەی ئەقڵەوە پێ دەزانرێت و ھەست پەی پێنابات و نایدۆزێتەوە. چونکە ئەم فەیلەسووفە بە ھەموو شێوەیەک ھەستەکان ڕەت دەکاتەوە و بە بڕوای ئەو ھەبوون ھەیە و ناتوانیت بڵێیت نییە، نەبوونیش نییە و ناتوانیت بڵێیت ھەیە و بیری لێ بکەیتەوە.

پارمێنیدیس باوەڕی وایە بۆ زانین دوو ڕێگا ھەیە: یەکەمیان ھەستە کە ڕێگای گومانە و پێ ناوترێت زانین. دووەمیشیان ئەقڵە و یەقینە و دەتوانرێت پشتی پێببەسترێت. 

## سەرچاوە
ماڵپەڕی نووسین - پارمێنیدس

## پەراوێزەکان

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن
پۆل:مردووانی ٤٥٠ی پ.ز
پۆل:لەدایکبووانی ٥١٠ی پ.ز
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:واقیع
توودڕک

وێنۆک|چەپ|تووتڕک

**توودڕک** یان **تووتڕک**، جۆرە دارچکەیەکی دڕکاوییە کە میوەیەک بە ھەمان ناو دەگرێت. میوەکەی بۆ خواردن و خۆشاو و مرەبا بەکەڵک دێت. ھەر وەھا پەلەوەران و ئاژەڵانیش لێی دەخۆن.  تووتڕک بە شێوازی خۆرستە دەڕوێت و لە شاتوو یان تووفەرەنگی دەچێ و بە رەنگی زەرد یان سووری مەیلەو ڕەش دەست دەکەوێ. گوڵەکانی رەنگیان سپی، پەمەیی و بەکۆمەڵن و دووھەمین مانگی ھاوین تاکوو دوو مانگ دواتر بەرەکەی پێ دەگا.

## سەرچاوەکان
* فەرھەنگی کوردی-کوردی-فارسیی **[[ھەنبانە بۆرینە]]**، نووسراوەی ھەژاری موکریانی

پۆل:تووەکان
ڕیخۆڵەکوێرە

**ڕیخۆڵەکوێرە** یان **سێکۆم** () ئەندامێکی بچووکی شێوە پەنجەیییە، بە درێژیی ١٠ سم لە ڕیخۆڵە ئەستوورە جیابووەتەوە. خواردن و پاشماوەی خواردنی تێدەچێت و بەردەوام خۆی پاک دەکاتەوە بۆ ناو ڕیخۆڵە ئەستوورە، بەڵام لەبەر بچووکی ھەندێک کات ناتوانێت خۆی بە باشی پاک بکاتەوە، ئەمەش دەبێتە ھۆی ھەوکردنی.

ھەوکردنی ڕیخۆڵەکوێرە حاڵەتێکی کتوپڕە کە دەست بەجێ پێویستی بە چارەسەرە. بە پێچەوانەوە ئەگەر بێت و پشتگوێ بخرێت، دەبێتە ھۆی تەقینی ڕیخۆڵەکوێرە و سەرەنجام ھەوکردنی دیواری ناوەوەی بۆشایی سک. 

### نیشانەکانی
١- نەمانی ئارەزووی (ئیشتیهای) خواردن .
٢- هەڵئاوسانی سک.
٣- هەبوونی ئازار لەلای ڕاستی خوارەوەی سک .
٤- قەبزی یان سکچوون.
٥- هەستکردن بەئازار لە کاتی کۆکە ، ڕۆیشتن و جولەی لە ناکاو.
٦- دڵ تێکەڵهاتن یان ڕشانەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کۆئەندامی ھەرس
کۆلۆن

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|لەم وێنەدا ژمارەی ١،٢،٣،٤ پێکەوە دەکەنە کۆلۆن.
**کۆلۆن** بەشێکە لە بەشەکانی ڕیخۆڵە ئەستوورە. ڕیخۆڵە ئەستوورە خۆی سێ بەشی ھەیە(کۆلۆن، رێکتۆم، کۆم).

## بەشەکانی کۆلۆن
کۆلۆن خۆی لە چوار بەش پێک ھاتووە کە ئامانن:
* کۆلۆنی بەرەوژوور: لە سێکۆم ھەتا نزیکی جەرگ چووە، ئاپاندیس بەم بەشە لە کۆلۆن لکێندراوە.
* کۆلۆنی ڕاس: بە ژێری گەدە دا دەڕوات.
* کۆلۆنی بەرەوخوار: لە ژێری سپڵ ھەتا سەرەتای کۆلۆنی لار.
* کۆلۆنی لار: لە کۆتایی کۆلۆنی بەرەوخوار ھەتا ڕێکتۆم.

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20120905115940/http://www.colonfunction.com/

پۆل:کۆئەندامی ھەرس
پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆلۆن
جامی ئەورووپای ١٩٥٧-١٩٥٨

**جامی ئەورووپای ١٩٥٧-١٩٥٨** سێیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٤ی ئەیلوولی ١٩٥٧ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ١٩٥٨ لەیاریگای شا باودوینی شاری برۆکسلی بەلجیکا، لەنێوان یانەی ڕیال مەدرید و ئەی سی میلان ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بە ئەنجامی ٣-٢ لەکاتی زیادکراودا بەسەر ئەی سی میلانی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٥٨-١٩٥٩

**جامی ئەورووپای ١٩٥٨-١٩٥٩** چوارەم وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٦ی ئابی ١٩٥٨ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣ی حوزەیرانی ١٩٥٩ لەیاریگای مەرسیدس بێنز ئەرینای شاری شتووتگارتی ئەڵمانیا، لەنێوان یانەی ڕیال مەدرید و ستێد ڕێمز ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بە ئەنجامی ٢-٠ بەسەر ستێد ڕێمزی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٥٩-١٩٦٠

**جامی ئەورووپای ١٩٥٩-١٩٦٠** پێنجەم وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٦ی ئابی ١٩٥٩ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ١٨ی ئایاری ١٩٦٠ لەیاریگای ھامپدین پارکی شاری گلاسگۆی سکۆتلەندا، لەنێوان یانەی ڕیال مەدرید و ئینتراخت فرانکفرۆت ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بە ئەنجامی ٧-٣ بەسەر ئینتراخت فرانکفرۆتی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
تایمۆس

**تایمۆس** یەکێکە لە بەشەکانی کۆئەندامی بەرگری. ئەم ئاڵگە ھەروەھا بەشێکە لە کۆئەندامی سووڕان. تاقە ئەرکێک کە بۆ تایمۆس ناسراوە، پێگەیاندنی لیمفۆسیتگەلی تی-ە.

## سەرچاوەکان
* http://www.etymonline.com/index.php?term=thymus
* کتێبی ئاناتۆمی (لەشناسی) گرێی


پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پۆل:کۆئەندامی لیمف
ڕیخۆڵەئەستوورە

وێنۆک|ڕیخۆڵەئەستوورە
وێنۆک

**ڕیخۆڵەئەستوورە**، **زەبلەک**، **سوور** یان **ڕۆڤی ستوور** () بەشێکە لە کۆئەندامی ھەرس، دەکەوێتە نێوان ڕیخۆڵەباریکە و کۆم؛ لە سێ بەشی: ڕیخۆڵەکوێرە، کووڵۆن، ڕیخۆڵەی ڕاست پێک دێت.

درێژایییەکەی یەک میترو نیوە و پاشماوەی ھەرسی خۆراک بۆ دەرەوە ڕادەنێ، شلەی پاشماوەی ھەرس، پاش ھەڵمژرانی ئاو و خوێکانی لە ڕیخۆڵەگەورەدا، دەبێتە تڵتەیەکی سفت کە بە یارمەتی لینجاوێ (موکووس) کە لە خانەکانی ناوپۆشی ڕیخۆڵەوە دەڕژیت - و دەبێتە ھۆی خز بوونی ناو ڕیخۆڵە - بەئاسانی بەرەو دەر بەڕێ دەکرێت.

کاتێ پیسایی دەگاتە ڕیخۆڵەی ڕاست، ئەو بەشە خۆمەش کرژ دەبێت و ماسوولکەکانی دەور کۆمیش (واتە ئیسفەنگتری کۆم) شل دەبن و ھەستی دەسبەئاو پەیدا دەبێت.

سکچوون، قەبزی ،ھەوکردن، شێرپەنجەی کووڵۆن ،... باوترین جۆری نەخۆشییەکانی ڕیخۆڵەیە.

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی شێرپەنجەی وەزارەتی سڵامەتی ئەمریکا
*ماڵپەڕی کتێبخانەی سڵامەتی دەوڵەتی ئەمریکا

پۆل:کۆئەندامی ھەرس
پۆل:ئەندامەکان
جامی ئەورووپای ١٩٦٠-١٩٦١

**جامی ئەورووپای ١٩٦٠-١٩٦١** شەشەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٦٠ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣١ی ئایاری ١٩٦١ لەیاریگای وانکدۆرفی شاری بێرنی سویسرا، لەنێوان یانەی بێنفیکا و یانەی بەرشەلۆنە ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا بێنفیکا توانی بە ئەنجامی ٣-٢ بەسەر بەرشەلۆنەی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٥٦-١٩٥٧

**جامی ئەورووپای ١٩٥٦-١٩٥٧** دووەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١ی ئابی ١٩٥٦ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٥٧ لەیاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆی شاری مەدریدی ئیسپانیا، لەنێوان یانەی ڕیال مەدرید و فیۆرینتینا ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بە ئەنجامی ٢-٠ بەسەر فیۆرینتینای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.دوای سەرکەوتنی گەورەی پاڵەوانێتی یەکەم، شەش وڵاتی نوێ بەشداریان کرد: بولگاریا ، چیکۆسلۆڤاکیا ، ئینگلتەرا ، لۆکسمبۆرگ ، ڕۆمانیا و تورکیا . یەکێتی تۆپی پێی ئینگلتەرا ("FA") لە ساڵی ١٩٥٥ ڕێگەی نەدابوو چێڵسی بچێتە ناوەوە، بەڵام بەپێچەوانەی خواستی یەکێتی تۆپی پێی ئینگلتەرا، مانچستەر یونایتد وەک پاڵەوانی ئینگلتەرا هاتە نێو ڕکابەرییەکانەوە و بووە یەکەم یانەی ئینگلیزی کە لە ئەوروپا یاری بکات.  جێگەیەکی دیکە بەخشرایە ڕیاڵ مەدرید وەک پاڵەوانی وەرزی ڕابردوو،لەلایەکی دیکەوە ئیسپانیا بووە یەکەم وڵات دوو یانەی بەشداری بکات لە جامەکە.

## سەرچاوەکان
ئاڵمەڵوو

**ئاڵمەڵوو** ناوی کێوێکە لە ڕیزەچیاکانی زاگرۆس کە کەوتووەتە نزیکی شاری سەقز.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
جامی ئەورووپای ١٩٦١-١٩٦٢

**جامی ئەورووپای ١٩٦١-١٩٦٢** حەوتەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢١ی ئەیلوولی ١٩٦١ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢ی ئایاری ١٩٦٢ لەیاریگای ئۆڵۆمپیکی شاری ئەمستردامی ھۆڵەندا، لەنێوان یانەی بێنفیکا و ڕیال مەدرید ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا بێنفیکا توانی بە ئەنجامی ٥-٣ بەسەر ڕیال مەدریدی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٦٢-١٩٦٣

**جامی ئەورووپای ١٩٦٢-١٩٦٣** ھەشتەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٢ی ئەیلوولی ١٩٦٢ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٢ی ئایاری ١٩٦٣ لەیاریگای وێمبلیی شاری لەندەنی ئینگلتەرا، لەنێوان یانەی ئەی سی میلان و بێنفیکا ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەی سی میلان توانی بە ئەنجامی ٢-١ بەسەر بێنفیکای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٦٤-١٩٦٥

**جامی ئەورووپای ١٩٦٤-١٩٦٥** دەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٦٤ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٧ی ئایاری ١٩٦٥ لەیاریگای سان سیرۆی شاری میلانی ئیتاڵیا، لەنێوان یانەی ئینتەر میلان و بێنفیکا ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئینتەر میلان توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر بێنفیکای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٦٥-١٩٦٦

**جامی ئەورووپای ١٩٦٥-١٩٦٦** یانزەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٨ی ئەیلوولی ١٩٦٥ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ١١ی ئایاری ١٩٦٦ لەیاریگای شا باودینی شاری برۆکسلی بەلجیکا، لەنێوان یانەی ڕیال مەدرید و پارتیزان ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بە ئەنجامی ٢-١ بەسەر پارتیزانی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٦٦-١٩٦٧

**جامی ئەورووپای ١٩٦٦-١٩٦٧** دوانزەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٧ی ئەیلوولی ١٩٦٦ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٦٧ لەیاریگای نیشتمانیی شاری لیسبۆنی پورتوگال، لەنێوان یانەی ئینتەر میلان و سەلتیک ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا سەلتیک توانی بە ئەنجامی ٢-١ بەسەر ئیتەر میلانی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٦٧-١٩٦٨

**جامی ئەورووپای ١٩٦٧-١٩٦٨** سیانزەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٦٧ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٩ی ئایاری ١٩٦٨ لەیاریگای وێمبلیی شاری لەندەنی ئینگلتەرا، لەنێوان یانەی مانچستەر سیتی و بێنفیکا ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا مانچستەر سیتی توانی بە ئەنجامی ٤-١ لەکاتی زیادکراودا بەسەر بێنفیکای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
سپڵ

**سپڵ** (بە عەرەبی: طحال، بە ئینگلیزی: Spleen) بەشێکە لە کۆئەندامی سووڕان و ها لە چارەکی ژووری لای چەپی سک. ئەم ئەندامە بە هۆی لیگامانی گەدەیی لەگەڵ گەدە و بە هۆی لیگامانی گورچیلەیی لەگەڵ گورچیلە بەیەکەوە لکاون.
200px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سپڵ لە کتێبی لەشناسی مرۆڤی '''گرەی'''

## ئەرکەکان
سپڵ هەندێک ئەرکی گرینگی هەیە و لە ناوچوونی ئەم ئەندامە دەبێتە هۆی کێشەیێکی زۆر بۆ مرۆڤی پێگەیشتوو، ئەم ئەندامە ئەگەر لە منداڵدا لەناوبچێت دەبێتە هۆی مردن.
*چاودێری کردنی چۆنیەتی گلووبوولە سوورەکانی خوێن.
*درووست کردنی ئانتی بادی لە پاڵپی سپی دا.
*خاوێنکردنی خوێن لە بەکتریا و ئەو خانەگەلەی(سللوول) دیکە کە لە لایێن ئانتیبادیەکانەوە داپۆشراون.

200px|وێنۆک|چەپ|وێنەی شوێنی سپڵ لە لەشی مرۆڤ دا.

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی شێرپەنجەی وەزارەتی سڵامەتی ئەمریکا
*ماڵپەڕی کتێبخانەی سڵامەتی دەوڵەتی ئەمریکا

پۆل:زگ
پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆئەندامی لیمف
پۆل:لووەکان
جامی ئەورووپای ١٩٦٨-١٩٦٩

**جامی ئەورووپای ١٩٦٨-١٩٦٩** چواردەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٦٨ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ١٩٦٩ لەیاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆی شاری مەدریدی ئیسپانیا، لەنێوان یانەی ئەی سی میلان و ئەیاکس ئەمستەردام ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەی سی میلان توانی بە ئەنجامی ٤-١ بەسەر ئەیاکس ئەمستەردامی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٦٣-١٩٦٤

**جامی ئەورووپای ١٩٦٣-١٩٦٤** نۆیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٦٣ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٧ی ئایاری ١٩٦٤ لەیاریگای ئێرنست ھاپڵی شاری ڤیێنای نەمسا، لەنێوان یانەی ئینتەر میلان و ڕیال مەدرید ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئینتەر میلان توانی بە ئەنجامی ٣-١ بەسەر ڕیال مەدریدی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
زەردوویی

250px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ڕوخساری کابرایێکی تووش بە ئیکتێر

**زەردوویی** یان **بەزەک** یان **زەرتک** و **زەردی** (ئینگلیزی: Icterus یان Jaundice) نیشتنی هێمۆگلۆبینی زیادی خوێنە لە ناو شانە(تەون) و ئەندامەکانی لەشدا، بە هۆی ڕەنگی زەردی هێمۆگلۆبینەوە بە حاڵەتی تووشبوون بەم نەخۆشییە، زەردوویی یان زەردەیی دەگوترێت. لە ڕاستیدا ئەمە ھێمۆگلۆبین نییە کە لە شانەکاندا دەنیشێت بەڵکوو بیلیڕووبینە کە مادەیەکی ئەنجامی مێتابۆلیسمی ھێمۆگلۆبینە. ئەم مادەیە لە جەرگدا پێک دێت و لەڕێگەی ڕیخۆڵەکان و میزەوە لە لەش دەر دەکرێت.

## زەردوویی لە منداڵانی ساوا
منداڵی ساوا (تازە-لەدایکبوو) ئەنزیمگەلی پێویست بۆ لەناوبردنی ھێمۆگلۆبینی نییە، بەم ھۆیە زەرد دەبێت، ئەم حاڵەتە ھەتا ھەفتەیەک دوای لەدایکبوون لەناو دەچێت بەڵام ئەگەر زۆرتر لەم ماوە بمێنێتەوە مەترسیدارە و دەتوانێت کاریگەریی زۆر خراپی لەسەر دۆخی تەندروستیی منداڵ ھەبێت و دەبێتە ھۆی چەندین حاڵەتی نەخۆشی و تەنانەت دەتوانێت مێشکی منداڵ خراپ بکات.

## هۆکار
مرۆڤ بە هۆی چەشنێک لە سەرچاوەکان تووشی زەردوویی دەبێت. ئەمانەی لە خوارەوە دێن بەشێک لەو هۆکارانەن:
*ژمارەی ئەو خڕۆکە سوورانە کە وا لە جەرگدا لە ناو دەچێت زۆر بووبێت.
*جەرگ تووشی نەخۆشینی کەمکاری بووە یان شتێک بەری بە کاری ئاسایی ئەوی گرتبێت.
*بیلیڕووبین نەتوانێت بەجوانی لە کۆئەندامی هەرسەوە دەربچێت.

## سەرچاوەکان
* دیکشێنێری خۆڕایی
* ماڵپەڕی کتێبخانەی ناتەوەیی ئەمریکا، بەشی پزشکی

پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک
جامی ئەورووپای ١٩٦٩-١٩٧٠

**جامی ئەورووپای ١٩٦٩-١٩٧٠** پانزدەھمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢١ی ئابی ١٩٦٩ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٦ی ئایاری ١٩٧٠ لەیاریگای سان سیرۆی شاری میلانی ییتاڵیا، لەنێوان یانەی فیۆرێنتینا و سەلتیک ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا فیۆرێنتینا توانی بە ئەنجامی ٢-١ لەکاتی زیادکراودا بەسەر سەلتیکی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
تویوورەلجەننە

**تویوورەلجەننە** کەناڵیکی منداڵانەیە کە لە لە ژێر سەرپەرشتییی خالد مقداددایە ئەو کەناڵە سروودو گۆرانیی ئایینی پێشکەش بە منداڵان دەکات و.لە ساڵی ٢٠٠٨دا دامەزراوە.
## ئەکتەرەکانی کەناڵ
#خالید میقداد
#معتەسیم بیللا میقداد
#وەلید میقداد
#عومەر سەعیدی
#‌لین سەعیدی
#‌محەممەد بەشار
#رەغد وزان
#ئەشرەف یوسف
#بەرائ عەوید
#ئوسامە نەسعە
#دیمە بەشار
#مستەفا عزاوی
#ئيبراهيم سیلاوی

***عمرالصعیدی**:.لە ٣_٦_١٩٨٠لەدایکبووە. ناوی ژنەکەی:میس الحسن , منداڵەکانی:لین ومایا...

***دیمە بە شار**:دیمە بشار قدری عرفات.لە١٠_١٠_٢٠٠٠_لە دایکبووە وە خوشکی محەمە بەشارە لەوگۆرانیانەی کە لەگەڵ براکەیداوتویە تی..وە ک
*لما نستشهد
*وردتنا
*لا تنسى ذكر الله
*يسلمو يا دكتور
*اطفال وكل شيء حلو منهم

***محەمە بەشار**:لە ئە ردەن دەژێت ولەئەسڵداخەڵکی فەلەستینە..
لە دایکبووە لە١٣/٨/١٩٨٨ لە ئە ردە ن لە سەرەتادا لەگەڵ فرقەی یە رموک کاری دە کرد پاشان رۆیشته تیورلجنە وە لە گۆرانییەکانی عیش حلمک وانا مش مێدق وقد کفانی ویا راحلین إلی منی وو عیونی تشتاقلو ویسلموا یا دکتور وفتش فقلبک ووردتنا یا غزە معاکی اللە ولما نستشھد .........

***مصتفی العزاوی**:مصتفی ناصر عزاوی*...لە عیراق لە دایکبووە لەپارێزگای دیالە ...لە            
١٨_١١_١٩٧٩ لە دایکبووە..منداله كانى:
*عبداللە عزاوی
*ریماس عزاوی
*ماریا عزاوی

## ‌بەستەری دەرەکی
* پێگەی ڕە سمی کەناڵی طیورالجنە
دێسی-

**دێسی** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-١ یا ٠/١ بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **d**یە.
سانتی-

**سانتی** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-٢ یا ٠/٠١ بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **c**یە.

پۆل:١٠٠ (ژمارە)
یۆکتۆ-

**یۆکتۆ** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-٢٤ یا ٠/٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠١ بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **y**یە.
جامی ئەورووپای ١٩٧٠-١٩٧١

**جامی ئەورووپای ١٩٧٠-١٩٧١** شانزدەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٨ی ئابی ١٩٧٠ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢ی حوزەترانی ١٩٧١ لەیاریگای وێمبلیی شاری لەندەنی ئینگلتەرا، لەنێوان یانەی ئەیاکس ئەمستەردام و پاناسینایکۆس ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەیاکس ئەمستەردام توانی بە ئەنجامی ٢-٠ بەسەر پاناسینایکۆسی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
پیکۆ-

**پیکۆ** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-١٢ یا ٠/٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠١ بەرامبەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **p**یە.
جامی ئەورووپای ١٩٧٢-١٩٧٣

**جامی ئەورووپای ١٩٧٢-١٩٧٣** ھەژدەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٧٢ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٧٣ لەیاریگای ئەستێرەی سووری شاری بێلگرادی سربیا، لەنێوان یانەی ئەیاکس ئەمستەردام و یوڤێنتوس ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەیاکس ئەمستەردام توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر یوڤێنتوسی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٧١-١٩٧٢

**جامی ئەورووپای ١٩٧١-١٩٧٢** حەڤدەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٩ی ئابی ١٩٧١ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣١ی ئایاری ١٩٧٢ لەیاریگای دی کویپی شاری ڕۆتێردامی ھۆڵەندا، لەنێوان یانەی ئەیاکس ئەمستەردام و ئینتەر میلان ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەیاکس ئەمستەردام توانی بە ئەنجامی ٢-٠ بەسەر ئینتەر میلانی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٧٣-١٩٧٤

**جامی ئەورووپای ١٩٧٣-١٩٧٤** نۆزدەیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٩ی ئەیلوولی ١٩٧٣ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ١٧ی ئایاری ١٩٧٤ لەیاریگای شا باودوینی شاری برۆکسلی بەلجیکا، لەنێوان یانەی بایەرن میونخ و ئەتلەتیکۆ مەدرید ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا بایەرن میونخ توانی بە ئەنجامی ٤-٠ بەسەر ئەتلەتیکۆ مەدریدی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٧٤-١٩٧٥

**جامی ئەورووپای ١٩٧٤–١٩٧٥** بیستەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٧٤ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانییەتییەکە لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ١٩٧٥ لەیاریگای پارک دی پرێنسی شاری پاریسی فەڕەنسا، لەنێوان یانەی بایەرن میونخ و لیدز یوناتید ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا بایەرن میونخ توانی بە ئەنجامی ٢–٠ بەسەر لیدز یوناتیدی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٧٥-١٩٧٦

**جامی ئەورووپای ١٩٧٥-١٩٧٦** بیست و یەکەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٧ی ئەیلوولی ١٩٧٥ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ١٢ی ئایاری ١٩٧٦ لەیاریگای ھامپدینی شاری گلاسگۆی سکۆتلەندا، لەنێوان یانەی بایەرن میونخ و سانت ئێتان ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا بایەرن میونخ توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر سانت ئێتانی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
کۆئەندامی ھەرس

**کۆئەندامی هەرس** یەکێکە لە کۆئەندامەکانی لەشی مرۆڤ کە ئەرکی جاوین، هەرسکردن و مژینی خۆراکی هەیە. لە دواییشدا ئەوەی کە لە خۆراکەکە ماوەتەوە لە ڕێگای ئەم کۆئەندامەەوە دەردەچێت.

## ئەندامەکان
ئەم کۆئەندامە لە هەندێک ئەندام و بەشی جیاواز پێک هاتووە کە هەر یەک ئەرکی تایبەت بەخۆیان هەیە.
ئەندامەکان و بەشەکان:
*دەم
*گەروو
*سورێنچک
*گەدە
*ڕیخۆڵە باریکە
*ڕیخۆڵە ئەستوورە
*ڕێکتۆم
*کۆم
*جەرگ
*پەنکریاس
*ناوچەی زەرداو
*ئاڵگی لیک

پۆل:زگ
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
پۆل:مێتابۆلیزم
جامی ئەورووپای ١٩٧٧-١٩٧٨

**جامی ئەورووپای ١٩٧٧-١٩٧٨** بیست و سێیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٧٧ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ١٠ی ئایاری ١٩٧٨ لەیاریگای وێمبلیی شاری لەندەنی ئینگلتەرا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و کلەب برەگ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر کلەب برەگی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٧٨-١٩٧٩

**جامی ئەورووپای ١٩٧٨-١٩٧٩** بیست و چوارەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٥ی ئابی ١٩٧٨ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٧٩ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری میونخی ئەڵمانیا، لەنێوان یانەی تۆتنگھام فۆرست و ماڵمۆ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا تۆتنگھام فۆرست توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر ماڵمۆی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٧٦-١٩٧٧

**جامی ئەورووپای ١٩٧٦-١٩٧٧** بیست و دووەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧٦ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٧٧ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری ڕۆمای ئیتاڵیا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و بوڕووسیا مۆنشینگلابادخ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ٣-١ بەسەر بوڕووسیا مۆنشینگلابادخی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
ئاغاسوور

**ئاغاسوور** (Aẍasûr، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٧٩ کەس لە ٢٠ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مەنگوڕی ڕۆژھەڵات
* ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
جامی ئەورووپای ١٩٧٩-١٩٨٠

**جامی ئەورووپای ١٩٧٩-١٩٨٠** بیست و پێنجەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٩ی ئابی ١٩٧٩ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ١٩٨٠ لەیاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆی شاری مەدریدی ئیسپانیا، لەنێوان یانەی تۆتنگھام فۆرست و ھامبورگ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا تۆتنگھام فۆرست توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر ھامبورگی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨٠-١٩٨١

**جامی ئەورووپای ١٩٨٠-١٩٨١** بیست و شەشەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٦ی ئابی ١٩٨٠ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٧ی ئایاری ١٩٨١ لەیاریگای پارک دی پرێنسی شاری پاریسی فەڕەنسا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و ڕیال مەدرید ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر ڕیال مەدریدی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨١-١٩٨٢

**** بیست و حەوتەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٦ی ئابی ١٩٨١ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٦ی ئایاری ١٩٨٢ لەیاریگای دی کویپی شاری ڕۆتێردامی ھۆڵەندا، لەنێوان یانەی ئاستۆن ڤیڵا و بایەرن میونخ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئاستۆن ڤیڵا توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر بایەرن میونخی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨٢-١٩٨٣

**جامی ئەورووپای ١٩٨٢-١٩٨٣** بیست و ھەشتەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٢٥ی ئابی ١٩٨٢ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٨٣ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری ئەسینای یۆنان، لەنێوان یانەی یانەی ھامبورگ و یوڤێنتوس ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ھامبورگ توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر یوڤێنتوسی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨٣-١٩٨٤

**جامی ئەورووپای ١٩٨٣-١٩٨٤** بیست و نۆیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٨٣ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٨٤ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری ڕۆمای ئیتاڵیا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و ڕۆما ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ٤-٢ لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا بەسەر ڕۆمای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨٤–٨٥

**جامی ئەورووپای ١٩٨٤-١٩٨٥** سییەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٩ی ئەیلوولی ١٩٨٤ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٩ی ئایاری ١٩٨٥ لەیاریگای شا باودوینی شاری برۆکسلی بەلجیکا، لەنێوان یانەی یوڤێنتوس و لیڤەرپوول ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا یوڤێنتووس توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر لیڤەرپوولی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨٥-١٩٨٦

**جامی ئەورووپای ١٩٨٥-١٩٨٦** سی و یەکەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٥ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٧ی ئایاری ١٩٨٦ لەیاریگای ڕامۆن سانشیز پیزخوانی شاری سێڤیلیای ئیسپانیا، لەنێوان یانەی ستیوا بوخارست و بەرشەلۆنە ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ستیوا بوخارست توانی بە ئەنجامی ٢-٠ لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا بەسەر بەرشەلۆنەی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨٦-١٩٨٧

**جامی ئەورووپای ١٩٨٦-١٩٨٧** سی و دووەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٧ی ئەیلوولی ١٩٨٦ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی  ٢٧ی ئایاری ١٩٨٧ لەیاریگای ئیرنست ھاپێڵی شاری ڤیێنای نەمسا، لەنێوان یانەی پۆرتۆ و بایەرن میونخ ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا پۆرتۆ توانی بە ئەنجامی ٢-١ بەسەر بایەرن میونخی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
ئەسحاب

**ئەسحاب** (Esḧab، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٨ کەس لە ٢١ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مەنگوڕی ڕۆژھەڵات
* ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
کۆئەندامی سووڕان

**کۆئەندامی سووڕان** (بە ئینگلیزی: *Circulatory system*) ئەو کۆئەندامەیە کە خۆراکە ماددە و ھۆرمۆن و گازەکان و...ھتد دەگوازێتەوە و پاشەڕۆکان دەردەکات و پارێزگاری لە پلەی گەرمیی لەش دەکات.

## کۆئەندامی خوێنسووڕانی مرۆڤ
کۆئەندامی خوێن سووڕان یا کۆئەندامی خوێن (بە ئینگلیزی *Cardiovascular system*) پێک ھاتووە لە دڵ، لوولەکانی خوێن (خوێنبەر، خوێنھێنەر) و خوێن. ئەرکی سەرەکی ئەم کۆئەندامە بریتییە لە ھەڵسووڕاندنی خوێن لە لەشدا، بە مەبەستی گەیاندنی بژیو (ترشی ئەمینی، ئەلیکترۆلیت، لیمف، گازە پێویستەکانی لەش وەکوو ئۆکسجین) و دەرکردنی ماکە زیادەکانی بەرھەم ھاتوو لە پڕۆسەی مێتابۆلیزم (وەک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن) لە لەش.

دوو جۆر ھەڵسووڕانی خوێن لە لەشی مرۆڤدا بەدی دەکرێت:

***[[سییەسووڕ|سییە سووڕ]]**: لەم سووڕانەدا خوێن لە دڵەوە بۆ سییەکان بەڕێ دەکرێت، بە مەبەستی ئاڵوگۆڕ کردنی گازەکان (دەرکردنی co2 و وەرگرتنی ئۆکسجین)
***[[کۆئەندامە سووڕ]]**: خوێن لە دڵەوە بۆ ئەندامەکانی لەش بەڕێ دەکرێت، بە مەبەستی گەیاندنی خوێن بە ھەموو خانەکانی لەش.

لەشی مرۆڤێکی مامناوەندی ٤٫٧ تا ٥٫٧ لیتر خوێنی تێدایە. 

## سەرچاوەکان
*فەرھەنگی پزشکی دۆرلەند
*فیزیۆلۆژی مرۆڤ

پۆل:سیستمی سوڕان
جامی ئەورووپای ١٩٨٩-١٩٩٠

**جامی ئەورووپای ١٩٨٩-١٩٩٠** سی و پێنجەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٨٩ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٣ی ئایاری ١٩٩٠ لەیاریگای ئێرنست ھاپێڵی شاری ڤیێنای نەمسا، لەنێوان یانەی ئەی سی میلان و بێنفیکا ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەی سی میلان توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر بێنفیکای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
بەلجووان

**بەلجووان** شارۆچکەیەکی شارستانی بەلجووانە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٬٦٦٠ کەسە.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارۆچکەکانی تاجیکستان

## سەرچاوەکان


پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان
پۆل:پارێزگای خەتلان
جامی ئەورووپای ١٩٨٧-١٩٨٨

**جامی ئەورووپای ١٩٨٧-١٩٨٨** سی و سێیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٦ی ئەیلوولی ١٩٧٨ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٨٨ لەیاریگای مەرسیدس بێنز ئەرینای شاری شووتگارتی ئەڵمانیا، لەنێوان یانەی ئایندھۆڤن و بێنفیکا ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئایندھۆڤن توانی بە ئەنجامی ٦-٥ لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا بەسەر بێنفیکای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
جامی ئەورووپای ١٩٨٨-١٩٨٩

**جامی ئەورووپای ١٩٨٨-١٩٨٩** سی و چوارەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ٦ی ئەیلوولی ١٩٨٨ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٢٤ی ئایاری ١٩٨٩ لەیاریگای کامپ نۆی شاری بەرشەلۆنای ئیسپانیا، لەنێوان یانەی ستیوا بوخارست و ئەی سی میلان ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئەی سی میلان توانی بە ئەنجامی ٤-٠ بەسەر ستیوا بوخارستی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.
یووسفی پێغەمبەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**یووسفی پێغەمبەر**، **یووسفی ڕاستگۆ**، یان **یووزارسیف** بە کورتکراوەیی () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئێرانیی ساڵی ٢٠٠٨ە لە دەرھێنانی فەرەجوڵڵا سەلەحشوورە، کە چیرۆکی پێغەمبەر یووسف لە قورئاندا دەگێڕێتەوە. ھەروەھا باسێکی مێژوویی سەردەمی عەمارنەی میسری کۆن دەکات.

## ئەکتەران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨
بەڕوو

وێنۆک|چەپ|200px|بەڕوو
[وێنۆک|چەپ|200px|لق و پۆپی داری بەڕوو لە نیشانەی نەتەوایەتیی وڵاتی [ئەستۆنیادا]]

**بەڕوو**، **بەلوو** یان **بەری** ()، بەری دارێکی لێڕەوارە بە ناوی بەڕوو یان بەڕوار کە سەر بە تیرەی «بەڕووەکان» ە (Quercinées)، کە سەردەستەی تیرەیەکەی خۆیانە. داری بەڕوداری پێگەییشتوو تا دە مەتر بەرز دەبێت.

## کەڵکەکانی بەڕوو
* بەرەکەی کە ھەمان بەڕووە دەخورێ
* پەلووپۆی دارەکەشی دەبێتە ئاڵف بۆ ئاژەڵان
* توێکڵەکەی بۆ دروست کردنی ڕەنگ بە کار دێت
* بەرەکەی بۆ دەرمان کەڵکی لێ وەردەگیرێت

## سەرچاوەکان
*  گوڵنامەی کوردی 

پۆل:بەڕوو
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:چێو
حاجی خۆش

**حاجی خۆش** (Ḧacî xoş، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد و ھەروەھا ناوەندی گوندستانی مەحاڵی ڕۆژاوایە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٩٠٧ کەس لە ١٤٤ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی موکریانی ڕۆژھەڵات
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
قزڵجەی سەرێ

**قزڵجەی خوارێ** (Qizillcey xwarê، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ھەنووکە ئەم گوندە ئاوەدان نەماوە و چۆڵ بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مەحاڵی ڕۆژاوا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد
گوێک تەپە

**گوێک تەپە** (Gwêktepe، ) شارێکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٣٧٧ کەس لە ٨٧٧ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
نیما یووشیج

وێنۆک|چەپ|180px|نیما یووشیج
**نیما یووشیج** () (١٨٩٦–١٩٦٠)٬ شاعیری بەناوبانگی ئێرانی و یەکێک لە گرنگترین داھێنەرانی شێوازی شێعری نوێی فارسیە.

## ژیان
لە ساڵی ١٨٩٦ لە گوندی یووش سەر بە شاری نووری پارێزگای مازەندەرانی ئێران لە دایک بوو. لە تەمەنی دوازدە ساڵیدا لەگەڵ بنەماڵەکەیدا ڕوویان لە تاران کردووە و لەوێ نیشتەجێ بوون. ھەر لەوێدا دەستی بە شێعر گوتن کردووە و ناوی خۆی لە **عەلی ئیسفەندیاری**ەوە بۆ *نیما یووشیج* گۆڕیوە.

## سەرچاوەکان
* نیما یوشیج  ویکیپیدیای فارسی

## بەستەر بۆ دەرەوە
*  ماڵپەڕی نیما یووشیج

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:مردووانی ١٩٦٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
کۆئەندامی زاوزێ

**کۆئەندامی زاوزێ** ئامێری گیانەوەرانە بۆ درووست کردنی گیانەوەری نوێ، لە ھەمان شێوەی خۆیان. ئەم کۆئەندامە لە مرۆڤ دا بریتیە لە ''': سیستەمی زاوزێی ژنانە و سیستەمی زاوزێی پیاوانە. 
٢٠٠px|وێنۆک|چەپ|کۆئەندامی زاوزێ لە پیاو دا.

٢٠٠px|وێنۆک|چەپ|کۆئەندامی زاوزێی ژنانە:<br /> *١١: ھێلکەدان. <br /> *١٣: مناڵدان <br /> *٧: میتکە <br /> *١٨: کونی کوز

پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
پۆل:بەبەری
پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
سیامەند ڕەحمان

**سیامەند ڕەحمان** (٢١ی ئازاری ١٩٨٨، شنۆ – ١ی ئازاری ٢٠٢٠) کێشھەڵگرێکی کورد بوو. سیامەند ڕەحمان لە کێبەرکێکانی پارالیمپیکی ٢٠١٢ی لەندەن و ٢٠١٦ی ڕیۆ توانی خەڵاتی زێڕ مسۆگر بکات و ڕێکۆردی پارالیمپیک بشکێنێت.

سیامەند لە ١ی ئازاری ٢٠٢٠ بەھۆی جەڵدەی دڵ مرد.

## میداڵەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی شنۆ
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
دەسەڵاتی ڕەھاگەری

دەسەڵاتی ڕەھاگەریی، شێوازێکی بەڕێوەبردنی دەوڵەتە کە مەودای دەسەڵات تێیدا بەھیچ پپَوەرێکی دامەزراوەیی وەک کڵێسا و دەستوور و دابونەریتی کۆمەڵایەتی سنووردارناکرێت، ھەموو دەسەڵاتەکانی بەڕێوەبردنیش دەدرێتە دەست تاکە کەسێک یان کۆمەڵە کەسێکی دیاریکراو.

پۆل:مێژووی ئەورووپا
پۆل:پاشایەتی
پۆل:دەسەڵاتخوازی
خستنەپاڵ

**خستنەپاڵ**، **خستنەسەر** یان **لکاندن** ئەم زاراوایە لە بڕگەی nexusی لاتینیەوە وەرگیراوە کە بەمانای پێکەوەبەستن دێت، بەڵام لەرووی سیاسییەوە بەمانای خستنەپاڵی ھەرێمێک یان ڕووبەرێک دێت بۆ سەر ھەژموونێکی سیاسیی خاوەن جوگرافیا، کە لەباری ئاساییدا ھەمیشە ناوچەی لاواز و خاوەن دانیشتوانی کەم دەخرێتەسەر لایەنی بەھێز، بەکردەوەش ئەم ھەنگاوە نە بەڕێککەوتن دەکرێتو نە ھەردوولا داوایان لێدەکرێت، بەڵکو زیاتر کردەوەیەکی تاکلایەنانەیەو ناوچەیەکە لەلایەن دەوڵەتێکەوە دەستیبەسەردادەگیرێتو ھاوکات لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیشەوە دانیپێدادەنرێت، وەک ئەو حاڵەتەی لە پاش جەنگی دووەمی جیھانەوە بەسەر ھەندێک ناوچەدا ھات، لەوانە خستنەسەری ئۆگەندا لەلایەن ئەسیوپیا لە ساڵی ١٩٥٤، ھەرێمی تبت لەلایەن چین-ەوە لەسەرەتای ١٩٥٠-دا، ھەروەھا تەیموری ڕۆژھەڵات لەلایەن ئیندۆنیزیا لە ١٩٧٥.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:سەروەری
پۆل:جوگرافیای سیاسی
جاکارتا

جاکەرتا پایتەخت و گەورەترین شاری ئیندۆنیزیا یە. شاری جاکەرتا سەنتەری بازرگانی و سیاسی و کلتووری وڵاتی ئیندۆنیزیایە. قەرەباڵغترین شاری ئیندۆنیزیا یە و دووەم قەرەبالغترین شاری باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا یە و ١٠یەم گەورەترین شاری جیهانە.

پۆل:شارەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:جاکارتا
پۆل:ناوچە شارییەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پۆل:پارێزگاکانی ئیندۆنیزیا
ھۆنگ کۆنگ

ھۆنگ کۆنگ () ناوچەیەکی شاری و ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەرە لەنێو کۆماری گەلی چین. خەڵکی ھۆنگ کۆنگ نووسین و ئاخاوتنیان بە زمانی چینی کۆن و ئینگلیزییە. دانیشتووانەکەی ٧.٥ ملیۆن کەسە و یەکێکە لە قەرەباڵغترین ناوچەکانی دنیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ھۆنگ کۆنگ
پۆل:ناوچە شارییەکانی چین
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٤٢
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی چین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٧
شارلمان

**شارلمان** یان **چارلمان** (بە فەڕەنسی: Charlemagne)، یان **چارلی گەورە** (بە ئەڵمانی: Karl der Große)، پاشا و فەرمانڕەوای فرانکەکان بوو لە نێوان ساڵانی ٧٦٨ بۆ ٨٠٠ی زایینی.  ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز بوو لە نێوان ساڵانی ٨٠٠ بۆ ٨١٤ی زایینی، ھەروەھا کوڕە گەورەی شا پیپینی سێیەمی شانشینی کارۆلینجیانە. کە بە پێپینی کورت ناسراوە (لە نێوان ساڵانی ٧٥١ بۆ ٧٦٨ فەرمانڕەوایی کردووە) بە دامەزرێنەری شانشینی کارۆلینجی دادەنرێت، شارلمانی کوڕەی (کە لە نێوان ساڵانی ٧٦٨ بۆ ٨١٤ فەرمانڕەوایی کردووە) بە یەکەم «ئیمپراتۆری ڕۆمیی پیرۆز» دادەنرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٤٠
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٧٤٢
پۆل:مردووانی ٨١٤
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ

220px|وێنۆک|لۆگۆی ئەنجومەنی میراتی جیھانی یونێسکۆ
**میراتی جیھانی یونێسکۆ** (بە ئینگلیزی: World Heritage Site) بریتییە لە لیستی شوێنە گرنگەکان لە جیھاندا (وەک دارستان، شاخ، گۆم، بیابان، یادپەیکەر، بینا یان شار) کە لەلایەن ڕێکخراوی یونێسکۆوە دەستنیشان دەکرێت و دەپارێزرێت.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لە کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:یوونێسکۆ
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی
پۆل:ساڵی ١٩٧٢ لە ژینگە
پۆل:پێشەکییەکانی ساڵی ١٩٧٢
پۆل:کلتوری جیھانی
پۆل:ناوچە پارێزراوەکان
شنگ

**شنگ** یان **ئەسپنگ** گیایەکی خۆڕسکە کە لە بەھاردا سەوز دەبێت و تا دوو ساڵیش عومر دەکات. لە شوێنی باشدا ھەتا ٧٠ سانتیمەتریش بەرز دەبێت. شنگ یەکێک لە گیا خواردەمەنییەکانی وەرزی بەھارە و کەڵکی دەرمانیشی ھەیە.

## لە کلتووردا
چون گیای شنگ لە ناو خەڵکدا بەباشی ناسراوە لەڕووی ڕوەکناسیی ئیتنیکییەوە گرنگییەکی تایبەتی ھەیە و لە وێژەی کوردیدا، چ لە بەشی نووسراو و چ زارەکی، ڕەنگدانەوەی ھەبووە.

مەحوی لە شێعرێکدا ئاماژە بەم ڕوەکە دەکات و دەڵێت:

گەر ئەم ڕیش و سەرەی زاھید لەگەڵ بێ

دەبێ جەننەت بە دەشتی شنگ و پیشۆک

ھەروەھا لە فۆلکلۆری کوردیدا دەوترێت:

دیاریی شوان یان شنگە یان ئاڵەکۆکە.


## سەرچاوەکان
گوڵنامەی کوردی 

پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:گژوگیاکانی خوڕۆکیی
پۆل:ڕوەکە خۆرەنییەکان
نیل

٢٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی نیل.
**ڕووباری نیل** (بە عەرەبی: النیل، بە ئینگلیزی: Nile) ڕووبارێکی گەورەیە لە باکووری خۆرھەڵاتی ئەفریقا کە تەوژمەکەی ڕووەو باکوورە. بە شێوەیەکی گشتی بە درێژترین ڕووباری جیھان دادەنرێت. ٦٨٥٣ کم درێژە. وە ڕووبارێکی نێودەوڵەتیشە لەبەر ئەوەی یانزە وڵات تێیدا پشکدارن، لەوانە: تانزانیا، ئۆگاندا، ڕواندا، بوڕوندی، کۆنگۆ، کینیا، ئیتیۆپیا، ئێریتریا، سوودانی باشوور، سوودان وە میسر. ڕووبارەکە بۆتە شوێنێکی گرنگ بۆ کەرتی کووشتووکاڵی وە داھاتی ساڵانەی ھەیە لە مەبەستی گەشت و گوزاری وێڕای بوونی ھەڕەمەکان لەمیسر وە بۆتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ بەرھەمێنانی کارەبا.
نیل دوو زێی گەورەی دەڕژێتە ناو، ئەوانیش نیلی سپی و نیلی شینن. نیلی سپی درێژ ترە لە لقەکەی دیکە و لە ئەفریقای ناوەندی وە ھەڵدەقوڵێ و بەناو تانزانیا، دەریاچەی ڤیکتۆریا، ئووگەندا و سوودانی باشوور دا تێپەڕ دەبێت. نیلی شینیش لە دەریاچەی تانا لە ئێتیۆپیا دەست پێ دەکات و دەڕژێتە ناو سوودان لە باشووری خۆرھەڵاتەوە. ھەردوو زێیەکە لە نزیک خەرتوومی پایتەختی سوودان بەیەک دەگەن.*ڕووباری نیل لە باشوورە بۆ باکوور دەڕوات،چونکە زەوی باشوورەکەی بەرزترە لە بەشی باکوورەکەی و بەشی باکوورەکەی نزمترە و قوڵترە لە بەشی باشوورەکەی.*

٢٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی شوێنی نیل لە سەر نەقشە

بەشی باکووری ڕووبارەکە بەناو بیابانی سوودانی دا دەڕوات و دەچێتە میسر دواتر بە دێلتایەکی گەورە کۆتایی دێت و دەڕژێتە ناو دەریای ناوین. شارستانییەتە میسرییەکان و شانشینە سودانییەکان لە دێر زەمانەوە پشت بە ڕووبارەکە دەبەستن. زۆربەی شارە میسرییەکان، بە تایبەتی کۆنەکان، لە نزیک ڕووبارەکە بنیاتنراون.

## ئاڕاستە
لە سەرەوەی خەڕتووم نیل بە نیلی سپی ناسراوە. ئەو ناوە ھەندێک جار بۆ ئەو بەشەی ڕووباری نیل بەکاردێ کە دەکەوێتە نێوان دەریاچەی نۆ و خەڕتوومەوە. لە خەڕتووم نیلی سپی لەگەڵ نیلی شین یەکدەگرێت. نیلی سپی لە خۆرھەڵاتی ئەفریقای ئیستیوایی دەست پێ دەکات و نیلی سپیش لە ئیتیۆپیا ھەڵدەقوڵێت. ھەردوو لقەکەش دەکەونە خۆرئاوای درزی خۆرھەڵاتی ئەفریقا.

### 
سەرچاوەی نیل ھەندێک جار بە دەریاچەی ڤیکتۆریا دەدەنرێت. بەڵام دەریاچەکەش چەندین ڕووباری گەورەی دەڕژێتە ناو، لەوانە: ڕووباری کاجێڕا، کە لە نزیک شارێکی تانزانیا بە ناوی بوکۆبا دەڕژێتە ناو دەریاچەی ڤیکتۆریا، گەورەترین سەرچاوەی ئەو دەریاچەیەیە.

وە شاری گیش ئابەیی ئیتۆپیش بە سەرچاوەی نیلی شین دادەنرێت.

لە سەردەمانی کۆن دەریاچەی تانگانیکاش دەڕژایە ناو نیلی سپی و ڕووباری نیلی ١٤٠٠ کم درێژتر دەکردەوە، تا چەند میلیۆن ساڵێک پێش ئێستا کە بەھۆی تەقینەوەی گڕکانەکانی ڤیڕۆنگا ڕێگای ئاوی تانگانیکای گرت و چیتر نەیھێشت بڕژێتە ناو نیلی سپی.

## سەرچاوەکان

* کتێبی ئەتڵەسناسی ئەلبەلەدان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەفریقا
پۆل:ڕووبارەکانی میسر
پۆل:ڕووبارەکانی سوودان
پۆل:ڕووبارەکانی سوودانی باشوور
پۆل:ڕووبارەکانی ئووگاندا
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:ڕووبارەکانی ئەفریقا
خەلیل سەڤدا

**خەلیل سەڤدا** (لەدایکبوون ١٩٧٤) لە جزیرە، کوردستانی باکور. چالاکوانی مافی مرۆڤ و ناسراوە بەوەی نەچوو بەدەم خزمەتی سەربازیەوە لە تورکیا. ساڵی ١٩٩٠ گیراوە و ١٢ ساڵ زیندانی کراوە. لە شرناخەوە ئەچێت بۆ ئەنکەرە بۆ داواکردنی وەستانی شەڕ و چارەسەری ئاشتیانەی پرسی کورد لە تورکیادا. لە بەڵگەنامەیەکی لێبوردنی نێونەتەوەییدا ھاتوە کەوا لە ٢٠٠٤ەوە ماوەی ١٧ مانگ زیندانی کراوە لە تورکیا لەسەر ھەوڵەکانی دژی خزمەتی سەربازی لە تورکیا.

دوای ئەوەی بانگ کرا بۆ سەربازی نەچوو بە دەم داوای خزمەتەکەیەوەو بەو ھۆیەوە ماوەی ساڵێک و ٥ مانگ زیندانی کراوە.

## پەراوێزەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:زیندووان