open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئانا ئاخماتۆڤا

**ئانا ئاخماتۆڤا** (؛ ٢٣ی حوزەیرانی ١٨٨٩–٥ی ئازاری ١٩٦٦) ناوی تەواوی **لانا ئەندریڤنا گۆرنکۆیە**، شاعر و نووسەری خەڵکی ڕووسیایە. ئانا زۆرتر سەبارەت بە دژواری ژیان لەژێر دەسەڵاتی ستالین و یەکێتیی سۆڤیەتدا شعری وتووە.

## ژیان
شاعیرێکی ڕووسی بووە، بە ناودارترین شاعیرەکانی ڕووسیای سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەت بووە، شیعرەکانی گەورەترین کاریگەری ھەبووە بەسەر شیعری ڕووسییەوە و لەناودارتین شاعیرەکانی ڕووسیایە لە سەدەی بیستەم و شیعرەکانی بۆ زۆربەی زۆری زمانەکانی جیھان وەگێڕدراوە.
ئانا ئەخماتۆڤا لە ٢٣ یۆلیۆی ساڵی ١٨٨٩ لە ڕووسیا لەدایک بووە، دوای دوو ساڵ لەدایک بوونی خێزانەکەی ڕۆشتوون بۆ بترسبۆرگ، ساڵی ١٩٠٥ دوای ئەوەی دایکی لەباوکی جیابووەتەوە لەگەڵ دایکیا ڕۆشتوون بۆ یڤباتۆریا و کێیف و ھەر لەو دوو شوێنە قۆناغەکانی خوێندنی تەواوکردووە و نیقۆڵای گۆمیلۆڤی ناسیوە و ساڵی ١٩١٠ ھاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە و کوڕێکیان بووە، ساڵی ١٩١٨ مێردەکەی تەڵاقی داوە و شویکردووە بە ڤلادیمیر شلیکۆی زانای ئاشوورییەکان، ساڵی ١٩٢٢ لە ڤلادیمیر جیابووەتەوە و بۆ جاری سێیەم ھاوسەرگیری لەگەڵ نیکۆڵای پۆنین کردووە.
ئانا ئەخماتۆڤا حەزی لە زمانی فەرەنسی بووە و خۆی فێری ئەم زمانە کردووە و بەجوانی قسەی پێکردووە و نوسیوێتی، ھۆگری مێژوو و وێژە بووە و ئاشنایەتی لەگەڵ وێژەی ئەوروپی و ڕۆسی پەیدا کردووە، زۆرترین شت سەرنجی ڕاگێشابێت شیعر بووە کە تا دوا ساتەکانی ژیانی لەگەڵیا بووە.
ئانا ئەخماتۆڤا لەتەمەنی ١١ ساڵیدا دەستی کردووە بە شیعر نووسین، لە ساڵی ١٩١٠ بەشێوەیەکی بەرچاو بەرھەمەکانی زیادی کردووە، ساڵی ١٩١١ لەگەڵ کەڵە شاعیرانی ڕووسیا کۆڕی گێڕاوە و بووەتە یەکێک لە شاعیرە ناودارەکانی ڕووسیا، ساڵی ١٩١٢ یەکەم دیوانی شیعری خۆی بڵاوکردووەتەوە و دوابەدوای ئەوە چەندەھا دیوانی دیکەی بڵاوکردووەتەوە.
ئانا ئەخماتۆڤا لە ٥ی ئازاری ساڵی ١٩٦٦ لەتەمەنی ٧٦ ساڵیدا لە مۆسکۆ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شاعیرانی ژن
پۆل:شاعیرانی سۆڤیەت
پۆل:مردووانی ١٩٦٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
چێکۆسلۆڤاکیا

**چیکۆسلۆڤاکیا** وڵاتێک لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا بوو کە لە ١٩١٨، لە دوای کۆتایی ھێنانی شەڕی یەکەمی جیھانی سەری ھەڵدا و ھەتا ١٩٩٢ بوونی ھەبوو. لە ساڵی ١٩٩٢ چیکۆسلۆڤاکیا ھەڵوەشایەوە و بوو بە دوو وڵاتی نوێ بە ناوی: چیک و سلۆڤاکیا.

## سەرچاوەکان


پۆل:چێکۆسلۆڤاکیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات
پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
تسیپی لیڤنی

thumb|لیڤینی
**تسیپی لیڤینی** لەدایکبووی ٨ی تەمموزی ١٩٥٨ لە تێل ئاڤیڤی ئیسرائیل ، ژنە سیاستەوانی ئیسرائیلییە وە چەندین پلەی وەزیری ئیسرائیلی وەرگیری وە لەئێستادا وەزیری دادی ئیسرائیلە وە پێشتریش وەزیری کشتوکاڵ (وەرزێڕی) و وەزیری دەرەوەش بووە ، پێشتر لە حیزبی لیکودی ئیسرائیلی کاریکردووە بەڵام ئێستادا خۆی سکرتێر و دامەزرێنەری حیزبی هتنواهە کەحیزبێکی سۆشیال لیبرالییە.

پۆل:پارێزەرانی ئیسرائیلی
پۆل:زیندووان
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل
پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
پۆل:سیخوڕانی ئیسرائیلی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم
سەفیەددین ئەردەبیلی

thumb|مەزاری شێخ سەفیەدین
**شێخ سەفیەددین ئەردەبیلی** (١٢٥٢–١٣٣٤) کەسایەتییەکی کوردی بەناوبانگی سۆفی بووە کە دەبێتە باپیری شاکانی حکوومەتی سەفەوی. ھاوکاری یان شاگردی شێخ زاھید گەیلانی بوو کە دامەزرێنەری تەریقەتی زاھیدی بووە. شێخ سەفیەدین جگە لەوەی زانایەکی ئاینی بوو، شێعریشی دەنووسی کە شیعرەکانی بەزمانی ئازەری بوون ڕۆژھەڵاتناس ڤلادیمیر مینۆرسکی دەربارەی شێخ سەفیەدین ئەردەبیلی وتوویەتی کە شێخ سەفییەدینی کەسێکی دەوڵەمەند و خاکی بوو واتا لەنێو خەڵکی ناوچەکە بوو. ئەو لە بنەڕەتدا کورد بووە، ئەم خاڵە لە یەکەمین نوسخەکانی کتێبی سەفوەتوسەفادا ئاماژەی پێ کراوە، بەڵام دواتر لە سەردەمی شاکانی سەفەویدا ئەسڵی کوردیی شێخ سەفییەدین کوژێنراوەتەوە و شەجەرەی سەفەوییەکان بەستراوەتەوە بە ئیمامەکان و شاکانی ساسانییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:ئەردەوێڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٥٢
پۆل:مردووانی ١٣٣٤
پۆل:سۆفییە کوردەکان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:شافعییەکان
گەلی ئەمازیغی

وێنۆک|بڵاوبونەوەی زمانە ئەمازیغییەکان لە باکووری ئەفریقا
وێنۆک|ئاڵای گەلی ئەمازیغی

گەلی **ئەمازیغ** یان **بەربەر** کۆمەڵێک خەڵکی نیشتەجێی باکووری ئەفریقان کە لە وڵاتانی جەزائیر، مەغریب، لیبیا و توونس دەژین، گەلی بەربەر زمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە بە ناوی ئەمازیغی، زۆرینەی بەربەرەکان مسوڵمانی سوننەن، لە ئێستادا ژمارەی ئەو کەسانەی لە باکووری ئەفریقا بە زمانی ئەمازیغی قسە دەکەن نزیکەی ٢٥ ھەتا ٣٠ ملیۆن کەسن، بەڵام ژمارەی ئەو کەسانەی کە خۆیان بە بەربەری دەزانن و بە زمانێک جگە لە ئامازیغ قسە دەکەن، زۆر زیاترە لەم ڕێژەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی جەزائیر
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی میسر
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی لیبیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی مالی
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی مۆریتانیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی مەغریب
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی نیجەر
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی توونس
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سەحرای ڕۆژاوا
پۆل:مێژووی ئەفریقای باکوور
پۆل:مێژووی نوومیدیا
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:خەڵکی دێرین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کۆمکاری عەرەبی
ڕسق

**ڕسق** یان **بانبانک** () گیانەوەرێکی گۆشتخۆری پشیلە ئاسایە کە لە زۆربەی دەڤەرەکانی کوردستاندا دەژی و بە مێمڵ و ئافاتی باڵندەکان دەناسرێت (بە تایبەت مریشک و جووچکە).

ئەم جانەوەرە بە دژمنی سەرەکی مار بەناوبانگە و لەو شوێنانەدا کە مار لە زۆربووندایە بەڕەڵای دەکەن. بژیوی ئەم گیانەوەرە بێجگە لە مار، باڵندە، ھێلکەی باڵندە، ئاژەڵی بچووک و تەنانەت ڕیشەی گژ و گیایشە.

ڕسق لەو شوێنانە کە مریشک و جووچک ڕادەگرن بە ئافەتێکی گەورە دەناسرێت. لە ھەموو وەرزەکانی ساڵدا زاوزێ دەکا، بۆیە ھەژماریان لە کەمبوونەوەدا نییە.

دوو جۆری گەورە و بچووکی ناسراوە.

پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
عیسمەت ئینۆنو

**عیسمەت ئینۆنو** (٢٤ی ئەیلوولی ١٨٨٤ – ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) ژەنەڕاڵێکی سوپای تورکیا و سەرۆککوەزیرانی تورکیا و دووەم سەرۆککۆماری تورکیا بووە، لەبەر ئەوەی لەماڵباتێک لە مەلەدی لەدایک بووە بۆیە بە تورکێکی ڕەچەڵەک کورد دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

عیسمەت ئینۆنو
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی تورکیا
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا
پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
یاشار کەمال

**یەشار کەمال** (لەدایکبووی ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ لە گوندی گۆگچەلی - ٢٨ی شووباتی ٢٠١٥)، نووسەر و ھەیڤەپێنەر و وتارنووس و ڕۆماننووسێکی کوردە و ئەو بە یەکێ لە پێشەوا و ڕابەرەکانی نووسەرەکانی تورکیا دادەنرێت. , یاشار کەمال کاندیدکراوە بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبێل لە ئەدەب. لەسەرەتای لاوی یاشار کەمال چالاکوانێکی کۆمۆنیزم بووە. لە ساڵی ١٩٩٥ لەلایەن ناسیۆنالیستە تورکەکان تۆمەتباری دەکەن بە خووداخوازی کورد ھەر بەھۆی ئەم بابەتەشەوە دادگایی دەکرێت.. یاشار کەمال لەماوەی ژیانی دووجار ھاوسەرگیری کردووە یەکەمیان لە ساڵی ١٩٥٢ لەگەڵ سیلدا سێرێرۆ کە کچی جولەکەیەکی تورکیا بوو وە دووەم ھاوسەرگیری لەگەڵ عایشە بابان بوو لە ساڵی ٢٠٠٢ کە مامۆستای زانکۆی بیلگییە بوو لە ئەستەمبوڵ.

## بەرھەمەکان
### چیڕۆک
* زەردی گەرم ١٩٥٢
* سەرجەمی چیڕۆکەکان

### ڕۆمان
* دەستماڵی سپی*تەنەکە
* چینی ناوەند
* حەمەدۆک
* ڕووی دیکەی شاخ ١
* ڕووی دیکەی شاخ ٢
* گیای نەمری
* دەریا تۆرا
* دەرگای قەڵا
* دەنگی خوێن
* بڕوانە فورات خوێناوییە
* ئاوخواردنەوەی مێروولە
* دەریای ڕووت، دوورگەی ڕووت
* باڵندەی یەکباڵ
* باڵندەی باران
* دارھەنارەکەی ھویوک
* یوسفیلەی یوسف
* باڵندەکانیش کۆچییانکرد

### بەرھەمی دی
* زەوی ئاسن
* ئاسمانی زیو
* ئەفسانەی چیای ئاگری
* ئەفسانەی گلگامێش
* سێ ئەفسانەی ناو ئەنادۆڵ

## خەڵاتەکان
* خەلاتی نێودەولەتی کەتالۆنیا
* خەلاتی دکتۆرای لەلایەن زانکۆی بەرلین
* خەلاتی ئازایەتی بەگژداچونەوەی لەلایەن رێکخراوی مافی مرۆڤی جیھانی

## سەرچاوەکان
* ڕۆژنامەی ڕووداو / ژمارە ٣٤٩ / ئەدەب و کولتوور / یەشار کەمال بەدەم بۆنکردنی گوڵی کولتوورە جیاوازەکانەوە "مرد!" / فەرھاد چۆمانی

پۆل:ڕۆماننووسانی تورک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:سانسۆر لە تورکیا
پۆل:کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کوردەکانی تورکیا
ھۆڤانێس ئادامیان

thumb
**ھۆڤانێس (ئیڤان) ئابگاری ئادامیان** ( - ٥ی شوباتی ١٨٧٩ (باکوو) – ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ سەنت پیتەرزبورگ)، ئەندازیارێکی ئەرمەنی بوو کە خاوەنی زیاتر لە ٢٠ داھێنانە. یەکەمین تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ بۆ تاقیکردنەوە پیشان درا لە شاری لەندەن لە ساڵی ١٩٢٨ کە لەسەر بنچینەی یاسای سێ ڕەنگی ئادامیان دانرابوو. وە ھەروەھا ئادامیان بە یەکێک لە دۆزەرەوەکانی تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ ناسراوە لە جیھاندا.

## ژیاننامە
ئادامیان لە خێزانێکی ئەرمەنی لەدایکبوو کە باوکی بازرگان بوو. لە ساڵی ١٨٩٧ قوتابخانەی لە شاری باکوو تەواو کرد وە پاشان کۆچی کرد بۆ سویس. لە ھەردوو زانکۆی زوریخ و بەرلین درێژەی بە خوێندن داوە.

## پەراوێز

## سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/ ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:ئەندازیارانی سۆڤیەت
پۆل:زانایانی سۆڤیەت
پۆل:ئەندازیارانی ئەرمەنی
پۆل:ئەرمەنیەکانی سۆڤیەت
پۆل:داھێنەرانی ڕووس
ڕۆبێرت ئادلەر

**ڕۆبێرت ئادلەر** (بە ئینگلیزی: *Robert Adler*) لەدایکبووی نەمسایە و داهێنەرێکی ئەمریکییە، کە خاوەنی چەندین داهێنانە لە بواری ئێلکرۆنیدا.

## دەستکەوتەکان
ئادلەر لە ساڵی ١٩١٣ز لە ڤیەننای پایتەختی وڵاتی نەمسا لەدایکبووە. ئادلەر لە ساڵی ١٩٣٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە فیزیادا بەدەست هێناوە. لە دوای داگیرکردنی نەمسا لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە لە ساڵی ١٩٣٩، دکتۆر ئادلەر کە جولەکە بوو وڵاتەکەی بەجێهێشت. یەکەم جار گەشتی کرد بۆ بەلجیکا و پاشان بۆ ئینگلتەرا کە لەوێ بەهۆی ئامۆژگاری چەند هاوڕێیەکیەوە کۆچی کرد بۆ ئەمریکا. دوای کۆچ کردنی بۆ ئەمریکا دەستی بە کار کردن کرد لە زێنیس ئێلەکترۆنیکس لە بەشی توێژینەوە.

## سەرچاوە
ویکی ئینگیزی- ڕۆبێرت ئادلەر
## پەراوێزەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی
پۆل:داهێنەران
پۆل:داھێنەرە ئەمریکییەکان لە سەدەی ٢٠می زایینی
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی
ئەبووبەکر ڕازی

**ئەبوبەکر ڕازی** ناوی تەواوی **ئەبوبەکر محەممەد کوڕی یەحیا کوڕی زەکەریا ڕازی** (بە ئینگلیزی ناسراوە بە Rhazes) زانایەکی فارسی موسوڵمان بوو و زانایەکی دیاری سەردەمی زێڕینی ئیسلام بوو.
لە بوارەکانی فیزیا و کیمیا و فەلسەفەدا دەستێکی باڵای ھەبووە. ڕازی بەشداری گەورە و بنچینەیی کردووە لە بوارەکانی دەرمان و کیمیا و مۆسیقا و فەلسەفەدا کە لە زیاتر لە (٢٠٠) کتێبدا پێشکەشی کردوون لە چەندین بواری جیاواز لە زانستدا. زانیارییەکی باشی ھەبووە دەربارەی دەرمان سازی فارسی کۆن و یۆنان و ھیندستانی کۆن، چەندین پێشکەوتنی کردووە لە دەرمانسازیدا بەھۆی تاقیکردنەوە و دۆزینەوەکانییەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:داھێنەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ٨٥٤
پۆل:مردووانی ٩٢٥
پۆل:پزیشکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی ٨٦٥
پۆل:مردووانی ٩٣٥
پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:سەردەمی زێڕینی ئیسلام
پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:داھێنەرە موسڵمانەکان
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:ڕەخنەگرانی دینەکان
ڕوەکناسی

چەپ|300px|وێنۆک|٥ بواری لێکۆڵینەوە لە کارئەندامناسی ڕوەکدا

**ڕوەکناسی** یان **گیاناسی** لقێکی ژینناسییە کە لە ژیان و گەشەی ڕوەکەکان دەکۆڵێتەوە.

ڕوەکناسی لەخۆگری چەندین لق لە زانستی ژیانە کە دەپەرژێتە سەر گیا، جلە و قارچکەکان. ژێر لقەکانی ڕوەکناسی بریتین لە: مۆرفۆڵۆجی، کارئەندام ناسی، پۆڵێنزانی، گەردناسی ھتد...

## مێژوو
[thumb|left|upright|[Heinrich Johann Nepomuk von Crantz|Crantz's *Classis cruciformium*, 1769]]
یەکەمین ھەنگاوەکانی ڕوەکناسی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ساڵ پێش زایین و لە تۆی دوو نامیلکەی گەورەی تیۆفرەستووسدا بەدی دەکرێت: سەبارەت بە مێژووی ڕوەک (Historia Plantarum) و مەبەستەکانی ڕوەک.
ئەم دوو کتێبە بەش بە حاڵی خۆ، کاریگەری زۆریان لە سەر زانستی ڕوەکناسی لە سەردەمی کۆندا ھەبووە.
(Dioscorides) نووسەری ڕۆمی بەڵگەی زۆر گرنگی لە سەر زانستی یۆنانی و ڕۆمییەکان لە سەر گیا دەرمانییەکان ڕوو کردووە.

ڕۆبێرت ھوک لە ساڵی ١٦٦٥ بە یارمەتی ئامێرێکی وردبین توانی سەرەتا خانەکان لە تەپەدۆر و پاشان لە شانەیەکی زیندووی گیادا ببینێ. کاتێک لە چاویلکەی وردبینەکەیەوە سەیری کاژێکی ناسکی تەپەدۆری کردبوو، دەنووسێ: «من توانیم ژمارەیەکی زۆر کون و کەلێن ببینم کە لە شانەی ھەنگوین دەچن».
ئەم خانانە زۆر قووڵ نەبوون، بەڵام لە ژمارەیەکی زۆری باکس دەچوون.

(Leonhart Fuchs) نووسەری ئەڵمانی، (Conrad Gessner) نووسەری سویسی و (Nicholas Culpeper) و (John Gerard) نووسەرانی بریتانیایی کتێبێکیان لە سەر ڕوەک بڵاو کردەوە کە زانیاری باشی لە مەڕ گیادەرمانییەکان تێدا بوو.

## زاراوەناسی
چەپ|250px|وێنۆک|جینیتیکی ڕوەک
* پۆڵێنزانی (Taxonomy): دەپەرژێتە سەر دابەش کردن و پۆلێن کردنی ڕوەکەکان.
* مۆرفۆڵۆجی ڕوەک: دەپەرژێتە سەر توێکاری، خانەناسی و تۆلناسی ڕوەک.
* ئازارناسی ڕوەک: لە سەر نەخۆشییەکانی ڕوەک دەکۆڵێتەوە.
* ئێکۆڵۆجی: لێکدانەوەی پێوەندییەکانی گیاندار لەگەڵ ژینگەدا.
* جینیتیکی ڕوەک: ھەڵگری بابەتی بۆماوەیی لە ڕوەکدایە.
* قارچک ناسی: زانستی لێکۆڵینەوە لە قارچک.
* جلەناسی: زانستی لێکۆڵینەوە لە جلەکان

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20170712120000/https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕوەکناسی
فیزیۆلۆژی

[وێنۆک|300px|شێوەکاری [پیاوی ویترۆڤیەنۆ، بەرھەمی لیۆناردۆ دا ڤینچی]]
**فیزیۆلۆژی** یان **کارئەندامناسی** () بریتییە لە زانستی لێکۆڵینەوە لەسەر کار و ئەرکەکانی ئەندامانی سیستەمێکی زیندوو.

فیزیۆلۆژی یەکێکە لە گرنگترین لقەکانی ژیناسی کە دەپەرژێتە سەر خوێندنەوەی چالاکییە زیندەیییەکانی گیاندار، ئەندامەکان، شانەکان، خانەکان و پێکھاتەکانی ناو خانە.

**فیزیۆلۆژی** زانستی لێکدانەوەی چۆن کارکردنی ئەندامەکانی لەشە و بەم لقانەی ژێرەوە دابەش دەبێت:
* فیزیۆلۆژیی گیانەوەری
* فیزیۆلۆژیی ڕوەک
* فیزیۆلۆژیی خانە
* فیزیۆلۆژیی پزیشکی
* فیزیۆلۆژیی دەمار

فیزیۆلۆژی، باس لە ئیش و کاری ئەندامەکانی لەش بە یارمەتی زانستی بیرکاری و فیزیک دەکات، بۆ بنوونە دڵ، کاری گورچیلە لە لەش، کاری سییەکان لە لەش و … ھتد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:لقەکانی ژینناسی
شانە (ڕوونکردنەوە)

* شانە (ژیناسی)
* شانە (توێکاری)
* شانەی ھەنگوین
* شانە (ئامێر)
* شانەی ھێلکە
حەجاج کوڕی یووسف کوڕی مەتەر

**حەجاج کوڕی یووسف کوڕی مەتەر** لە ساڵی (٧٨٦ز) لەدایکبووە و لە ساڵی (٨٣٣ز) کۆچی دوایی کردووە. حەجاج بیرکاریزان و وەرگێڕێکی عەرەب بووە. حەجاج یەکێکە لە زانایانی شاری بەغدا کە پایتەختی دەوڵەتی عەبباسی بووە.

## سەرچاوەکان
ویکی ئینگلیزی - حەجاجی کوڕی یوسف کوڕی مەتەر

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧٨٠
پۆل:مردووانی ٨٣٣
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
شانە (ژینناسی)

**شانە**، (بە کوردیی باکووری Şane) بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك خانه‌ی هاوشێوه‌ له‌ پێكهاته‌دا و به‌یه‌كه‌وه‌ كارده‌كه‌ن بۆ به‌ جێهێنانی فه‌رمانێكی دیاریكراو
## شانەی ڕوەکی
thumb|220px|کاژێک له‌ شانه‌ی کۆڵانچیم
ھەموو ئەندامەکانی ڕوەک ( وەک: ڕیشە ، لاسک ، گەڵا ، میوە ، تۆم ) شانەی تایبەت بە خۆیان ھەیە، شانەکان بە پێی کار، چنمان و پێکھاتەی خانەییان بەم جۆرانە دابەش دەبن:
* ١.شانەی پۆشەر (Epidermis)
* ٢.شانەی ئاوەندی (Vascular tissue): پێکھاتەی سەرەکی ئەم شانە لە چێو و ڕیشاڵە ، کە ئاو و بژیو لە ڕیشەوە بۆ ئەندامەکان ھەڵدەمژێت.
* ٣.Parenchyma
* ٤.Collenchyma
* ٥.Sclerenchyma
## شانەی ئاژەڵی
لەشی مرۆڤ چوار جۆری سەرەکی شانەی تێدایە، بریتین لە:
*بەستەرەشانە
*ڕووکەشەشانە
*ماسوولکەشانە
*دەمارەشانە

## سه‌رچاوه‌
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%81%D8%AA_%28%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%29

*كتێبی زانست بۆ هه‌موان-زینده‌زانی-پۆلی 12ی زانستی

پۆل:توێکاری
پۆل:شانەکان (ژینناسی)
ھاوسەرگیری

[وێنۆک|324x324پیکسڵ|وێنەیەکی کێشراو کە ئاماژە بە هاوسەرگیری کردن دەکات ([ئایین|ئایینی).]]
**هاوسەرگیری** یان **زەماوەند** بریتییە لە گرێبەستێک کە دوو کەس (بە شێوەیەکی گشتی و بە شێوەیەکی نەریتی ژن و پیاو) ڕێکدەکەون لەسەر ئەوەی وەک ژن و مێردێک بۆ ماوەیەکی درێژ یان بۆ تەمەنێک پێکەوە بژین بۆ ئەوەی منداڵیان هەبێت و خێزانێک دروست بکەن. دەتوانرێت بە واژۆکردنی گرێبەستێک لەبەردەم دەسەڵاتێکی مەدەنی (هاوسەرگیری مەدەنی) یان بە ڕێوڕەسمێک کە دەسەڵاتێکی ئایینی بەڕێوەی دەبات، لە حاڵەتی مەسیحییەکان قەشە، لە حاڵەتی جولەکەکاندا حاخام, ئیمام لە حاڵەتی موسڵماناندا. 

## چاندی ھاوسەرگیری
### ھاوسەرگیری لە ئیسلامدا
لە ئیسلام دا ھاوسەرگیریکردن پڕۆسەیەکی گەورەی ژیانە و بەپێی ئایینی ئیسلام ئەو پڕۆسەیە تەواوکردنی نیوەی باوەڕی شوێنکەوتووەکانی ئیسلامە، لە ئیسلامدا بۆ ڕەگەزی مێینە مافی مارەییدان دراوە.

### ھاوسەرگیری ھیندووەکان

### ھاوسەرگیری لە مەسیحیەتدا

### چاندی چینی

### ھاوسەرگیری جوو

## بەستەری دەرەکی
* پەرتووکێک لەسەر ھاوسەرگیری لەئیسلام دا (کوردی)

پۆل:دانیشتووناسی
پۆل:خێزان
پۆل:دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەلسەفەی ئەوین
پۆل:ھاوسەرگیری
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
ئێکسۆن مۆبیل

thumb|لۆگۆی ئیکسۆن مۆبیل
**ئیکسۆن مۆبیل** کۆمپانیایەکی ئەمریکییە و  یەکێکە لەگەورەترین کۆمپانیا لەبواری دەرھێنان و وەبەرھەمھێنان لە نەوت و گاز لەئاستی جیھان، کۆمپانیای ئیکسۆن مۆبیل لەئەنجامی یەکگرتنی کۆمپانیای ئیکسۆن لەگەڵ کۆمپانیای مۆبیل ھات ئەم یەکگرتنە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩ بوو , بنکەی سەرەکی کۆمپانیای ئیکسۆن مۆبیل لە تەکساسە لە ئەمریکا ، داهاتی کۆمپانیایەکە ساڵ بەساڵ زۆر دەبێت لەساڵی ٢٠٠٨ داهاتی کۆمپانیاکە نزیکەی ٣٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە.

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی فەرمی ئیکسۆن مۆبیل

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئابووری ئەلاسکا
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٩٩
پۆل:براندە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە
پۆل:پێکھاتەکانی پێشووی تێکڕای پیشەسازی داو جۆنز
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
ڕەمەزان ئۆزتورک

**ڕەمەزان ئۆزتورک** لەدایکبووی ٥ی ئازاری ١٩٥٦ ، ڕۆژنامەنووس و وێنەگری کوردە و خەڵکی باکووری کوردستانە ،ڕەمەزان لە دوای دوو ڕۆژ لە کیمیابارانی ھەڵەبجە هاتۆتە هەڵەبجە و ڕووماڵی کیمابارانەکەی کردووە و ئەو خاوەنی وێنەی عومەری خاوەرە کە ئەم وێنەیەی ڕەمەزان ئۆزتورک بوەتە سیمبوڵی ئەو کارەساتە.

## سەرچاوەکان
فرێد ئەستێر

**فرێد ئەستێر** () ئەکتەر و مۆسیقاژەن و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە. ماوەی ژیانی ئەکتەری و گۆرانیبێژی و چوونە سەر شانۆی دەگاتە ٧٦ ساڵ، کە لەم ماوەیەدا ٣١ فیلمی مۆسیقایی نمایش کردووە و چەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی کە خەڵاتیان وەرگرتووە، و ھەروەھا چەندین تۆماری دەنگیشی ھەبووە. لە لایەن پەیمانگای فیلمی ئەمریکییەوە بە پێنجەمین ئەستێرەی سینەمایی «نێر»ی ھەموو کات ھەڵبژێردراوە.

## فیلمە مۆسیقاییەکان

* *Dancing Lady* (١٩٣٣)
* *Flying Down to Rio* (١٩٣٣)*
* *The Gay Divorcee* (١٩٣٤)*
* *Roberta (١٩٣٥ film)|Roberta* (١٩٣٥)*
* *Top Hat* (١٩٣٥)*
* *Follow the Fleet* (١٩٣٦)*
* *Swing Time (١٩٣٦ film)|Swing Time* (١٩٣٦)*
* *Shall We Dance (١٩٣٧ film)|Shall We Dance* (١٩٣٧)*
* *A Damsel in Distress (RKO)|A Damsel in Distress* (١٩٣٧)
* *Carefree (film)|Carefree* (١٩٣٨)*
* *The Story of Vernon and Irene Castle* (١٩٣٩)*
* *Broadway Melody of ١٩٤٠* (١٩٤٠)
* *Second Chorus* (١٩٤٠)
* *You'll Never Get Rich* (١٩٤١)
* *Holiday Inn (film)|Holiday Inn* (١٩٤٢)
* *You Were Never Lovelier* (١٩٤٢)
* *The Sky's the Limit (١٩٤٣ film)|The Sky's the Limit* (١٩٤٣)
* *Yolanda and the Thief* (١٩٤٥)
* *Ziegfeld Follies (MGM)|Ziegfeld Follies* (١٩٤٦)
* *Blue Skies (film)|Blue Skies* (١٩٤٦)
* *Easter Parade (١٩٤٨ film)|Easter Parade* (١٩٤٨)
* *The Barkleys of Broadway* (١٩٤٩)*
* *Three Little Words (film)|Three Little Words* (١٩٥٠)
* *Let's Dance* (١٩٥٠)
* *Royal Wedding* (١٩٥١)
* *The Belle of New York* (١٩٥٢)
* *The Band Wagon* (١٩٥٣)
* *Daddy Long Legs (film)|Daddy Long Legs* (١٩٥٥)
* *Funny Face* (١٩٥٧)
* *Silk Stockings (film)|Silk Stockings*
* *On the Beach (١٩٥٩ film)|On The Beach*  (١٩٥٩) (* not a musical)
* *Finian's Rainbow (film)|Finian's Rainbow* (١٩٦٨)
* *That's Entertainment, Part II* (١٩٧٦) (narrator and performer)

*بەشدارییەکانی لەگەڵ گینگەر ڕۆگەرز

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:سەماکەرە ئەمریکییە کوڕەکان
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:هونەرمەندان لە کۆمپانیای دیکا ریکۆردز
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بافتا
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:ھونەرمەندان لە کۆمپانیای دیکا ریکۆردز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری سەرەکی لە کورتەزنجیرەیەک یان فیلمێک
برووس لی

**لی جون-فان** (؛ ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠&nbsp;– ٢٠ی تەممووزی ١٩٧٣)، ناسراو بە **برووس لی** ()، یاریزانی هونەری جەنگی، ئەکتەر، دەرهێنەر، مامۆستا و فەیلەسووفی هونەرە جەنگییەکانی چینی-ئەمریکی بوو. لی لەلایەن بێژەرەکان، ڕەخنەگران، میدیا، و یاریزانی هونەری جەنگییەکانی تر بە دیارترین یاریزانی هونەری جەنگیی مێژوو و ئامرازی کلتووریی سەدەی بیستەم دادەنرێت، کە بۆشایی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوای پڕکردۆتەوە. دیارە بە گۆڕینی پیشاندانی ئاسیاییەکان لە فیلمە ئەمریکییەکاندا.

## سەرەتای ژیان
جان فان) ناوی بروس لییە بە زمانی چینی لە کاتژمێری ئەژدیها لە دایکبووە (٦بۆ٨) بەیانی چینییەکان بەو کاتە دەڵێن کاتژمێری ئەژدیها،لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ١۹٤٠ لە نەخۆشخانەی چینی لە گەڕەکی چینی سانفرانسیسیکۆ لە دایکبوو.باوکی بروس لی گەڕاوە بۆ هۆنگ کۆنگ کاتێ تەمەنی بروس 3 مانگان بوو، برووس جەوازێکی (پاسپۆرت) ئەمریکی هەبوو دوای سوودی لێبینی پاش ئەوەی لەگەڵ مافیایەکی چین تووشی کێشە هات.

## ئەمانەش ببینە
* ئیپ مان

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ھۆنگ کۆنگی
پۆل:فەیلەسووفە چینییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی هۆنگ کۆنگ لە سەدەی بیستەم
پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی سینەما لە ھۆنگ کۆنگ
پۆل:کەسانی کارامەیی هونەری کۆنگ فو لە هۆنگ کۆنگ
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی هۆنگ کۆنگ
پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە هۆنگ کۆنگ
پۆل:شارەزایانی ھونەری جەنگی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:سیناریۆنووسانی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:نمایشکارانی ستانت لە هۆنگ کۆنگ
پۆل:کەسانی کارامە لە هونەری ووشو
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی ھۆنگ کۆنگ لە سەدەی بیستەم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:کەسانی کارامەیی ھونەری کۆنگ فو لە ھۆنگ کۆنگ
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە ھۆنگ کۆنگ
پۆل:نمایشکارانی ستانت لە ھۆنگ کۆنگ
پۆل:کەسانی کارامە لە ھونەری ووشو
پۆل:دەرچووانی زانکۆی واشنتن
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کوریۆگرافەرانی ئەکشن
پۆل:بێخوایانی ئەمریکی
تۆم ھەنکس

**تۆماس جێفری ھانکس** ناسراوە بە **تۆم ھانکس** () ئەکتەر و دەرھێنەر و سیناریۆنووس و ئەکتەری دەنگی و نووسەرە. لە ژیانیدا چەندین خەڵاتی بەنرخی بەدەستھێناوە لەوانە ٢ جار خەڵاتی ئۆسکار و خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب و خەڵاتی گیڵت و خەڵاتی پیپڵ چۆیز وە چەندین خەڵاتی تر. لە ساڵی ٢٠١٢دا فیلمەکانی ھەنکس تێکڕای بۆکس ئۆفیسی گەییشتە ٤٫٢ میلیارد دۆلار بە تەنھا لە ئەمریکا و ٨٫٥ میلیارد دۆلار لە جیھاندا، کە ئەمەش ھەنکس دەکاتە خاوەنی بەرزترین بۆکس ئۆفیسی ھەموو کات.
وێنۆک|چەپ|ھەنکس لە ساڵی ١٩٨٩
وێنۆک|چەپ|ھانکس لە فیلمی (Forrest Gump) -١٩٩٤

## پەراوێز

## سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/Tom_Hanks ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:پارێزەرانی بۆشایی ئاسمان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە لۆس ئانجلەس
پۆل:براوەکانی خەڵاتی نمایشی نایاب لەلایەن ئەکتەری پیاو لە ڕۆڵێکی پێشەنگی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە
پۆل:براوەکانی ورچی زیوین بۆ باشترین ئەکتەر
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی کالیفۆڕنیا
مارلۆن براندۆ

**مارلۆن براندۆ** (بە ئینگلیزی: Marlon brando) (٣ی نیسانی ١٩٢٤-١ی تەمموزی ٢٠٠٤) ئەکتەرێکی ئەمریکی بوو. بە زۆری بەوە دەناسرێتەوە کە کاریگەری گەورەی ھەبووە لەسەر ھونەری نمایش کردنی فیلم.بەهێزترین نواندنیشی لە فیلمی سەرۆک خێزان (The Godfather) بوو لەساڵی ١٩٧١ کە دواتر خەڵاتێکی ئۆسکاریشی بردەوە بۆ ڕۆڵەکەی. وە ھەروەھا بە یەکێک لە مەزنترین و  کاریگەرترین ئەکتەرەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت.

**هەندێک لەو فیلمانەی ڕۆڵی تێدا گێڕاوە :-**

A street Car Named Desire 1951

The Wild One 1953

On The Waterfront 1954

Guys and Dolls 1955

Superman 1978

## سەرچاوە
http://en.wikipedia.org/wiki/Marlon_Brando

## پەراوێزەکان


پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ئێڵەنۆی
پۆل:ئەکتەرانی دووڕەگەزخوازی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری بیانیی بافتا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فێستیڤاڵی فیلمی کان بۆ باشترین ئەکتەر
پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری پاڵپشتەوە لە کورتەزنجیرە یان فیلمێک
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
مستەفا عەقاد

**مستەفا عەقاد** (ماوەی ژیان:١ی تەمموزی ١٩٣٠ تاکوو ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥) فلیمساز و دەرھێنەری ئەمریکی-سوری، مستەفا
عەقاد لە زنجیرەدرامای ھاڵۆوین ناسرابە ئەورووپاییەکان، لەجیھانی ئیسلامیش بەدەرھێنانی ھەردوو فیلمی محەممەد، پێغەمبەری خودایە (Mohammad, Messenger of God) کەلەسەر ژیانی پەیامبەری موسڵمانان محەممەد بوو وە فیلمی شێری بیابان (Lion of the Desert) کەلەسەر ژیانی عومەر موختار بوو، مستەفا لەڕۆژی ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ لەگەڵ کچەکەی ڕیما عەقاد لە عەممان ی ئەردەن تیرۆرکرا.

## سەرچاوە

پۆل:موسڵمانانی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:خەڵکی حەلەب
پۆل:موسڵمانانی سووری
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
نیرڤانا

**نیرڤانا** (سانسکریت: *निर्वाण*؛ پالی: *निब्बान*) وشەیەک بە زمانی کۆنی سانسکریتە. بوداییەکان باوەڕیان بە نیرڤانا هەیە و بودا بە کەسێک دەوترێت کە بە نیرڤانا گەیشتبێت.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:بودیزم
پۆل:زاراوەکانی بودیزم
پۆل:چەمکە فەلسەفیەکانی ھیندۆسی
کارما

**کارما** (بە سانسکریت:कर्म) واتە کردار یان کردەوە.  باوەڕێکە لە ئایینەکانی ھیندوویزم، بودیزم، جەینیزم و سیکیزم بە واتای کردەوە دێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
*'''کارما''' 

پۆل:بودیزم
کارما
پۆل:چەمکە فەلسەفیەکانی ھیندۆسی
جۆن وەین

250px|وێنۆک|چەپ|جۆن واین
**جۆن وەین** ناوی تەواوی **ماریۆن میتچێل مۆریسن** (بە ئینگلیزی: Marion Mitchell Morrison) (لەدایکبوون: ٢٦ی ئایاری ١٩٠٧- مردن: ١١ی حوزەیرانی ١٩٧٩) ئەکتەر و دەرھێنەر و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە.جۆن واین کە خاوەنی خەڵاتێکی ئۆسکارە فیلمەکانی لە بۆکس ئۆفیسیدا بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ بەرزترین بوون.

## ژیان
جۆن وین ناسراو بە دۆق، ھونەرمەندێکی ئەمریکی بووە و خەڵاتی ئۆسکاری وەرگرتووە، لە ٢٦ ئایاری ساڵی ١٩٠٧ لەدایک بووە، لەسەرەتای دەرکەوتنی فیلمە بێدەنگەکان لە ساڵانی بیستەکان کاری نواندنی کردووە و لەنێوان ساڵانی چلەکان و حەفتاکاندا بووەتە ئەستێرەیەکی ناودار و ناوبانگی بە فیلمەکانی ۆسترن دەرکردووە بەڵام لەفیلمی دیکەشدا ڕۆڵی گێڕاوە وەکو فیلمی ڕۆمانسی و کۆمیدی و پۆلیسی و دراما، ساڵی ١٩٩٩ لە لیستی پەیمانگای فیلمی ئەمریکی بۆ ١٠٠ ساڵ و ١٠٠ ھونەرمەمد پلەی ١٣ مینی بەدەستھێناوە. ناوە ڕاستەقینەکەی جۆن وین… ماریۆن مۆریسۆنە.. ھەر بەمنداڵی سییەکانی تووشی نەخۆشیبووەتەوە و بەم ھۆیەشەوەی خێزانەکەی لە باشووری کالیفۆرنیا جێگیربوون جونکە کەشوھەوای ئەو ناوچەیە بۆ تەندروستی جۆن لەبار بووە، گێڵگەیەکیان لە بیابانی مۆییف لە کالیفۆرنیا دروستکردووە و ئەویش خەریکی ئاودانی گێڵگەکەبووە و بەسواری ئەسپ ڕۆشتووە بۆ قوتابخانە، دوای ئەوەی گێڵگەکەیان شکستیھێناوە دەستی کردووە بە فڕۆشتنی ڕۆژنامە.. سەگێکیشی ھەبووە بەناوی الدۆق ناوی سەگەکەی بووەتە نازناوی خۆی. جۆن وین لە ساڵی ١٩٣٠ بۆ یەکەم جار بەشداری لە فیلمی پیاوانی بێئافرەتاندا کردووە پاشان زیاتر لە ٧٠ فیلمی دیکەی دەرکردووە بەڵام دوای بەشداریکردنی لە فیلمی ستکوج لە ساڵی ١٩٣٩ ناوبانگی دەرکردووە بووەتە ئەستێرە، نزیکەی ٢٥٠ فیلمی دەکردووە و بەدرێژایی تەمەنی باری تەندروستی باش نەبووە و ساڵی ١٩٦٤ یەکێک لەسییەکانی دووچاری شێرپەنجە بووەتەوە و نەشتەرگەریان بۆ کردووە، لە ساڵی ١٩٧٨ یەکێک لە سەمامەکانی دڵیان گۆڕیوە، ساڵی ١٩٧٩ گەدەیان فڕێداوە. جۆن وین ساڵی ١٩٦٩ خەڵاتی ئۆسکاری وەرگرتووە و لە ١١ حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٩ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* http://www.johnwayne.com
* John Wayne Cancer Foundation
* John Wayne Cancer Institute
* FBI file on John Wayne
* Birthplace of John Wayne official website

پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە لۆس ئانجلەس
گەری کووپەر

[thumb|چەپ|گاری کووپەر لە ساڵی [١٩٤١]]
**گاری کووپەر** ناوی تەواوی **فرانک جەیمز کووپەر** (بە ئینگلیزی: Frank James Cooper) (لەدایکبوون: ٧ی ئایاری ١٩٠١- مردن: ١٣ی ئایاری ١٩٦١) ئەکتەرێکی ئەمریکی بوو. ماوەی کارکردنی کووپەر لە ساڵی ١٩٢٥ەوە دەست پێدەکات تا مردنی کە لەم ماوەیەدا زیاتر لە ١٠٠ فیلمدا بەشداری کردووە. کووپەر بە هۆی فیلمەکانی  (High Noon), کوشتن (City Streets), کۆمیدی (Mr. Deeds Goes to Town) و دراما (The Pride of the Yankees) ناوبانگی دەرکرد. گاری کووپەر ٥ جار کاندید کراوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار و ٢ خەڵاتی ئۆسکاری بەدەستهێناوە لە فیلمەکانی (Sergeant York و High Noon) هەروەها لە ساڵی ١٩٦١دا خەڵاتێکی ڕێزی پێبەخشراوە.

## سەرچاوە
http://en.wikipedia.org/wiki/Gary_cooper

## پەراوێز

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:مردووانی ١٩٦١
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان
پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ڤاجرایانا

**ڤاجرایانا** یەکێکە لە لقە سەرکیەکانی بودیزم. بە ڤاجرایانا **بودیزمی تانترایی**ش دەوترێت. وشەی ڤاجرایانا بە واتای **ڕێگەی ئەڵماس** دێت. بودیزمی تەببەتی لە گرنگترین مەزهەبەکانی ڤاجرایانایە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:بودیزم
ماھایانا

**ماھایانا** یەکێکە لە لقە سەرکیەکانی بودیزم. **یانا** لە سانسکریتا بە مانای "ڕێگە" دێت. ماھایانا واتە **ڕێگەی مەزن**. گرنگترین مەزهەبی ماهایانا **زن**ە. دامەزرێنەری مەکتەبی **زن** بۆدیدارمایە. زن زۆر لایەنگری هەیە لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و ئەورووپا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:بودیزم
پۆل:مێژووی ھیندستان
پۆل:چاندی ھیندی
پۆل:مێژووی بودایی لە ئاسیا
تراڤادا

**تراڤادا** یەکێکە لە لقە سەرکیەکانی بودیزم. تراڤادا یانی **ئامۆژگارییەکانی گەوران**. تراڤادا ئایینی سەرەکیی وڵاتانی سریلانکا، کەمبۆدیا،لائۆس،میانمار و تایلەندە. ترەڤادە کۆنترین لقی بودیزمە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:بودیزم
پۆل:قوتابخانە سەرەتاییەکانی بودایی
پۆل:مێژووی بودایی لە ئاسیا
پۆل:تراڤادا
بۆدیدارما

**بۆدیدارما** ڕاھیبێکی بودایی بوو کە لە سەدەی پێنجەم یان شەشەمی زایینی دەژیا. بۆدیدارما دامەزرێنەری مەکتەبی زنی بودیزمە. هەروەها بە باوەڕی پێڕەوانی، بیست و هەشتەمین جێگری گاوتاما بودا بووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەم
پۆل:بودیزم
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
سەید ئەحمەد پێنجوێنی

**سەید ئەحمەد پێنجوێنی** ناوی تەواوی **سەید ئەحمەد عەبدولوەھاب**ە، لە ساڵی ١٩٥٣ لە شارۆچکەی پێنجوێنی سەر بە پارێزگای سلێمانی لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی ھەر لە شارۆچکەی پێنجوین تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٧٤ – ١٩٧٥ خوێندنی دواناوەندی لە پەیمانگای ئیسلامی سلێمانی تەواو کردووە. بە پلەی یەکەمی ناوچەی حوکمی زاتی خوێندنگا ئیسلامییەکان. ساڵی ١٩٧٨ - ١٩٧٩ کۆلێژی شەریعەی لە بەغداد تەواو کردووە بە پلەی "نایاب". لە ساڵی ٢٠٠٦  بروانامەی ماستەری لە زانستی قورئانی پیرۆز، بە پلەی "زۆر باش"‌ بەدەستھێناوە. دواجاریش لە ساڵی ٢٠١٠ بڕوانامەی دکتۆرای لە پەیامی قورئانی پیرۆز، بە پلەی "نایاب"‌ بەدەستھێنا. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە تا ئێستا پێش نوێژ و وتارخوێنی دەکات، لەگەڵ ئەوەی کە چەندینجار لەسەر کاری وتار خوێنی لابراوە، جارێک لە بەغداد لە ساڵی ١٩٨٧، چەند جارێکیش لە ھەرێمی کوردستان، جگە لەوەی تووشی ڕاونان و ئەشکەنجەی زۆر ھاتووە لە ژیانیدا. سەید ئەحمەد ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتیی زانایانی ئیسلامی جیھانییە، کە مەڵبەندەکەی لە وڵاتی بەریتانیایە. ھەمیشە و بەردەوام لە زۆرێک لە کۆڕ و کۆبوونەوەی ئیسلامی لە ناوەوە و لە دەرەوەی عێراق بەشداری کردووە و ڕۆڵی کارا دەبینێت. ئەندامی پێشووی کۆمەڵەی نیشتمانی عێراقی بووە، ئەندامی لیژنەی نووسینەوەی دەستوریش بووە. سەدان کاسێت و سیدی لە بواری وتاری ھەینی و محازەرەی ھەمەچەشنەدا بڵاوبووەتەوە. دەیان وتاری بە عەرەبی و بە کوردی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی یەکگرتوودا ھەیە. ھەروەھا لە: «الرسالە السلامیە و التربیة الاسلامیة و الرباط»دا. چەند کتێب و نامیلکەی ھەیە، و دووانیان لە چاپ دراون ئەوانیش بۆ ھەڵدەگەڕێن. سەید ئەحمەد باوکی «بیلال، عەبدولڕەحمان، شەیما، عەبدولباست، ئەسما و ڕوونی»یە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
پێگەی فەرمی مامۆستا سەید ئەحمەد

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
دارما

**دارما** (بە سانسکریت: دارما، بە پالی: دامما) لە ئایینی بودا بە واتای ئەم شتانە دێت: دروستکەری سروشتی هەر شت، یاسا، ئایین، ئامۆژگاری، ڕاستی، چۆنیەتی و...هتد
دارما لە مەفهوومە سەرەکییەکانی فەلسەفەی هیندە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:بودیزم
پۆل:چەمکە فەلسەفیەکانی ھیندۆسی
جاینیزم

وێنۆک|ئاڵای جاینیزم
وێنۆک|ھێمای جاینیزم
**جاینیزم** یەکێکە لە ئایینە دارماییەکان کە شێوازێکی فەلسەفیی ھەیە و لە ھیندی دێرین دامەزراوە بە پێی وەسییەتەکانی ماھاڤێرا لە سەدەی شەشی پیش زایین، شوێنکەوتووانی ئەم ئایینە ئێستا کەمینە پێک دەھێنن لە ھیند ھاوکات لەگەڵ چەندین کۆمەڵی کۆچکردوو لێیان بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:جاینیزم
پۆل:مێژووی ھیندستان
پۆل:ئاستیکا
پۆل:ئایینە هیندییەکان
پۆل:ئایینە ھیندییەکان
سیکیزم

وێنۆک|ھێمای سیکیزم

**سیکیزم** ئایینێکە دامەزرا لە باکووری ھیند لە ماوەی سەدەی پانزدە بە بانگەواز بۆ ئامۆژگارییەکانی گووروو نانەک و نۆ جێنشینەکەی. ئەوانەی شوێنی ئەو ئاینە کەوتوون پێیان دەوترێت 'سیکییەکان' وە کتێبی پیرۆزەکەیان بەناوی گورو گرانت ساحیب. سیکیزم بڕوای بەبوونی یەک خودا هەیە. ژمارەی شوێنکەوتووەکانییان ٢٥ بۆ ٢٨ ملیۆن کەسە و بەمەش نۆیەمەین ئایینی جیهانن. زۆرینەی شوێنکەوتووەکانییان لەئاسیان بەتایبەت لە پەنجاب. پیاوە سیکییەکان بەزۆری پەڕۆ (عەمامە)ەیەک لەسەرییان دەکەن.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:سیکیزم
پۆل:یەکپەرستی
پۆل:ئایینە هیندییەکان
سانگا

**سانگا** (بە سانسکریت: सङ्घ، بە پالی:  संघ) ئەم وشەیە بە واتای ئەنجومەن یان کۆمەڵگا دێت. مەبەست لە وشەی سانگا کۆمەڵگا و ئەنجومەنی ڕاهیب و ڕاهیبەکانی بوداییە. بە سانگای ڕاهیبەکان دەوتڕێت: بیکوو-سانگا وە بە سانگای ژنە ڕاهیبەکان دەوترێت: بیکوونی-سانگا. 

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:بودیزم
پۆل:ناسنامەی ئایینی
پیتەر ئاشەر

**پیتەر ئاشەر** لەدایکبووی ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤٤ لە لەندەنی ئینگلستان، کەسایەتی گیتارژەن و گۆرانیبێژی بەریتانی ، لەساڵی ١٩٥٢ تێکەڵ بوو بە هونەر تاکوو ئێستاش لەگەڵ هونەر بەردەوامە ، پیتەر زۆرتر بە گۆرانی (Love, always comes as a surprise) بەجیهان ناسرا.

پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی

**ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی** (بە ئینگلیزی:Socialist International) ڕێکخراوی سیاسیی جیھانییە کە کۆمەڵەیەکی زۆری لە سۆسیالدیموکراسییەکان یان سۆسیالیستەکانی جیھان لەخۆ کۆکردۆتەوە، داھاتی ڕێکخراوەکە لەساڵی ٢٠١١ بریتیبوو لە ١.٤ میلیۆن پاوەندی ستەرلینگی. 

لەنێو حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران و لەنێو حیزبەکانی باشووری کوردستان یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و حیزبی دیموکراتی کوردستان ئەندامی ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستین.

## سەرچاوە

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥١
پۆل:مێژووی سۆسیالیزم
پۆل:سۆشیالیزم
پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:رێکخراوە سۆسیالیستە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:نێودەوڵەتی جیھانی
کاربۆھیدرات

[چەپ|240px|وێنۆک|پێکهاتەی [لاکتۆس کە لە کۆمەڵەی جووتە شەکرەکانە]]
**کاربۆھیدرات** یان **کاربۆھایدراتەکان** () ئاوێتەی ئەندامین لە کاربۆن و ھایدرۆجین و ئۆکسجین پێک دێن بە ڕێژەی دوو گەردیلەی ھایدرۆجین بۆ یەک گەردیلەی ئۆکسجین، بەڵام ژمارەی گەردیلەکانی کاربۆن لە کاربۆھایدریتەکاندا جیاوازە.

## پۆلێنکردنی کاربۆهایدریتەکان
کاربۆهایدریتەکان بەپێی پێکهاتەیان پۆلێندەکرێن بۆ سێ جۆر:

**تاکە شەکرەکان**
 
بەیەکی پێکهاتنی "کاربۆهایدرات"دەڵێن"' تاکە شەکرەکان"'، کە ساکارترین جۆری کاربۆهیدرەیتن وەک شەکرەکانی ڕایبۆز و گلوکۆز و فرەکتۆز و گالاکتۆز هتد... .

**جوتە شەکرەکان**

لە دوو تاکە شەکر پێکهاتوون وەک:

سوکەرۆز: لە گلوکۆز و فرەکتۆز پێکاتووە.

لاکتۆز : لە گلوکۆز و گالاکتۆز پێکهاتووە.

مالتۆز : لە گلوکۆز و گلوکۆز پێکهاتووە.

** فرە شەکرەکان **

ئەوانە پێکهاتەی ئاڵۆزن، لە ژمارەیەکی زۆر شەکر پێکاتوون، بە زۆری لە ئاودا ناتوێنەوە وەک نیشاستە و گلایکۆلۆجین و سلیلۆز.

## سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی

بنەماکانی فسیۆلۆژی مرۆڤ، ئەکرەم قەرەداغی

پۆل:خۆراک
پۆل:کاربۆھیدراتەکان
حاجی کاروان

**کەنعان نەجمەددین ئەحمەد** ناسراو بە **حاجی کاروان** (لەدایکبووی ١٩٧٠ لە گەڕەکی ئیمام قاسمی کەرکووک) پێشکەشکار و سیاسەتوانێکی کوردە. ئەو ھەروەھا ئەندامی پەرلەمانی کوردستان بووە.

## ژیاننامە
کەنعان نەجمەددین ئەحمەد لە ساڵی ١٩٧٠ لە گەڕەکی ئیمام قاسمی شاری کەرکووک لەدایک بوو. ئەوقۆناغەکانی خوێندنی بەسەرکەوتوویی بڕیوە، لە ساڵی ١٩٩١ی زایینی شاری کەرکووک جێدەھێڵێت و ڕوو لە شاری ھەولێر دەکات لەگەڵ ڕێکخراوی خێرخوازی ڕابیتەی ئیسلامی کورد دەست بەکاری خێرخوازی دەکات، لە ٤ی نیسانی ١٩٩٤ حاجی کاروان بەیاریدەدەری ھەریەک لە عەبدولڕەحمان سدیق و ئوسامە جەمیل ڕادیۆی دەنگی یەکگرتوویان دامەزراند، لە ساڵی ١٩٩٧ بووەتە بەڕێوبەری ھەمان ڕادیۆ، لە ساڵی ١٩٩٩ بەمەبەستی کاری بانگەواز سەردانی ئەورووپا دەکات و لەوێوە کاری بانگەوازی ئەو دەست پێدەکات، و لە ساڵی ٢٠٠٣ گەڕایەوە کوردستان و درێژەی بەکاری خێرخوازی و بانگەواز کردن دایەوە، و لە ساڵی ٢٠٠٤ بەھاوکاری سوھەیب جەمیل ھەستا بەدامەزراندنی ڕێکخراوی بەختەوەری، لە ساڵی ٢٠١٠ لە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق خۆی پاڵاوت لە لیستی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان بەڵام دەنگی پێویستی نەھێنا و دەرنەچوو و بەمەش درێژەی بە کار و چالاکییە خێرخوازییەکانی دا و لەئێستاشدا خاوەن ئیمتیازی گۆڤاری بەختەوەرییە کە گۆڤارێکی ئایینی و گەشەپێدانی مرۆیییە و ھاوکات خاوەنی دەزگای بەختەوەریی خێرخوازییە و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنیشە لەکەناڵی سپێدە و چەند کەناڵێکی ناوخۆیی کوردستان، بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان خولی چوارەمی پەرلەمانی کوردستانی ٢٠١٣ لەلایەن یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان ھەڵبژێردرایەوە و لەدوایشدا کە ئەنجامەکانی دەرچوو ناوبراو ئەمجارەیان سەرکەوتنی بەدەست ھێنا بووە ئەندامی پەرلەمانی کوردستان لەسەر لیستی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی بەختەوەری پێگەی تایبەتی حاجی کاروان
* ژیانی حاجی کاروان
* بەرنامەکانی حاجی کاروان لەکەناڵە ڕاگەیاندنەکان
* حاجی کاروان لەڕایەڵەی کۆمەڵایەتی فەیسبووک

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسییەکانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
ئەندریا نالیس

thumb|ئەندریا نالیس
**ئەندریا نالیس** لەدایکبووی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٠، ژنە سیاسەتوانی ئاڵمانییە و سکرتێری گشتی حیزبی سۆسیالدیموکراسی ئاڵمانیایە.

## بەستەر بۆ دەرەوە
*ماڵپەڕی فەرمی ئەندریا نالیس

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
کاربۆن دی ئۆکسید

[وێنۆک|[گەردی کاربۆن دی ئۆکسیدی]]

**کاربۆن دی ئۆکسید** یان **دوانۆکسیدی کاربۆن** (، فورمووڵی کیمیایی: CO2، سی ئۆ توو) گازێکە لە تێکەڵ بوونی کاربۆن لەگەڵ ئۆکسجین پێک دێت. گازی کاربۆنیک بەھۆی سووتانی خەڵووز و ماکی زیندەڵ (ئالی) لە نزیک ئۆکسجین، ترش ھەڵگەڕانی شلەمەنی، ھەناسەدانی ئاژەڵ و ڕوەک و … ھتد بەرھەم دێت.

دوو ئۆکسیدی کاربۆن گازێکە بێڕەنگ، بە تامێکی ترش ئاساوە کە کێشی تایبەتی ١٫٥٢ ی بۆ تۆمار کراوە. لە بەر ئەوەی ئەم گازە لە ھەوا قورسترە، ھەمیشە لای ژێرووی ھەوا دەگرێ و حەزی لە نیشتنە.

ڕوەکەکان لەم گازە بۆ بەرھەم ھێنانی کاربۆھایدریت لە ڕەوتانەی فۆتۆسەنتێزدا کەڵک وەردەگرن و بە گرتنی ئەم گازە، لە خۆیانەوە ئۆکسجین بەرەڵا دەکەن. CO2ی ناو بەرگە ھەوا وەک ئەسپەرەیەکی گەرمایی زەوی دەپارێزێت و لە سارد بوونەوەی بەرگری دەکا، گەرچی خەست بوونەوەی ئەم گازە لە ھەوادا بە یەکێک لە ھۆکارەکانی پیس بوونی ژینگە دێتە ھەژمار.

گازی گوڵخانەیی کە دوو ئۆکسیدی کاربۆنیش یەکێکە لەوان دەبێتە ھۆی تێپەڕبوونی تیشکی تاوی درێژ شەپۆل لە ھەورەکان و پاش وێکەوتن لە زەوی ھەڵدەگەڕێتەوە و درێژایی شەپۆلەکەی کورت دەبێتەوە و لە تیشکی ژووربنەوشەوە دەبێتە تیشکی ژێرسوور.

تیشکە ژێرسوورەکان جێگەی مەترسی نین و دوای وێکەوتن لە گازە گوڵخانەیییەکان لێی دەرباز نابن ھەڵدەگەڕێنەوە و دەبنە ھۆی گەرم بوونی گۆی زەوی.

## دۆزینەوە
گازی دوو ئۆکسیدی کاربۆن یەکەم جار لەلایەن زانای سکۆتلاندی، جۆزێف بلەک، لە ساڵی ١٧٥٠ زایینی لە زانکۆی گلاسکۆ دۆزرایەوە.

## سەرچاوەکان
* :fa:کربن دی‌اکسید

پۆل:گەردوون
پێ تەختی

350px|وێنۆک|پێ تەختی
٣٠٠px|وێنۆک|
٣٠٠px|وێنۆک|
**پێ تەختی** جۆرێک نەخۆشییە کە لەودا بەری پێ کۆم نییە و تەختە.

کەوانەی ژێر پێ زەختی ئەو ھێزانە کەم دەکاتەوە کە زەوی دەیخاتە سەر لەش و ناھێڵێ ئەو ھێزانە لەشی مرۆڤ ئازار بدەن، بەڵام لە کەسانی پێ تەختدا ئەم ھێزانە بەھۆی نەبوونی کەوانەی ژێر پێ، دەبنە ھۆی سەرھەڵدانی زنجیرە ئازارێک لە جومگەکانی لەش بەتایبەت بڕبڕاگەدا.

تەختی بەری پێ زۆرتر زکماکییە و بە جومگەی شلیش دەناسرێت. شل بوونی جومگەی بەری پێ دەبێتە ھۆی لاچوونی کەوانەی ژێر پێ (کاتێک نەخۆش بەسەر پێوە دەوەستێت)؛ ھەروەھا کەموکووڕی لە پێکھاتنی یەک یا دوو ئێسک لە مەچەکی پێ و بەری پێ، یا پێکەوەنووسانی زکماکی ئێسکەکان لە فەوتانی کەوانەی پێدا کاریگەرە.

## نیشانەکان
نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە بریتییە لە: ڕواڵەتی تەختی یەک یا ھەردوو پێ، وەرچەرخاوی پێڵاو بۆ ناوەوە، ئێش لە ئەندامەکانی پێ، ئێشی مەچەکی پێ، ماسین و ھەوکردنی دیوی ناوەوەی مەچەک.

ئەگەر لە دواوە سەیری پێی تەخت بکەن، پاژنەی پێ بە وەرچەرخاوی دەبینن.

بەری پێی تەخت لە درێژایی تەمەندا دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی دڕکەپاژنە، ئێشی ئەژنۆ، کەمەر ئێشە و ژانە سەر.

پێ تەختی بە دوو شێوەی پێکھاتەیی (Stractural) و کارکردی (Functional) ڕوودەدات.

## لێکەوتەکان
تەختی بەری پێ دەتوانێ لێکەوتەی زۆری بە دواوەوە بێت: سەرھەڵدانی ھەو لە بەندۆکەکانی ژێر پێ، ھەوکردنی ڕەفیسکەی ئاشیڵ و ڕەفیسکەی ماسوولکەی پشت بەلەک، شکان، قەڵشان و پێست ھەڵخستنی ژێرپێ، ھەروەھا چۆن تەخت بوونی ژێر پێ دەتوانێ لەسەر ئێسکەکانی دیکەی لەش کاریگەر بێ دەبێتە ھۆی دەرکەوتنی ئێش لە مەچەکەکانی پێ، ئەژنۆکان و سمت.

## ھۆکارەکانی تر
* زۆر لەسەر یەک پێ وەستان
* قەڵەوی
* ئازار و زەربەی سەر مەچەک و بەری پێ
* ھەو کردنی جومگە و ڕوماتیسم
* نەخۆشی شەکرە

## سەرچاوھ
https://web.archive.org/web/20170518054359/https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D9%81%DB%8C_%DA%A9%D9%81_%D9%BE%D8%A7
مۆرگن فریمن

**مۆرگان فریمان** (؛ لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٣٧)ئەکتەر و دەرھێنەر و بێژەرێکی ئەمریکییە. بەھۆی دەنگە جیاوازە گڕەکەیەوە ناسراوە، و لە ژمارەیەکی زۆری فیلمدا ڕۆڵی کەسایەتی گێڕاوە. فریمان چەندان خەڵاتی بردووەتەوە، لەوانە خەڵاتی ئۆسکار، خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب و خەڵاتی سکرین گیڵد ئاکتەرس.

## فیلمسازی
### فیلم

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:فڕۆکەوانانی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی تێنێسی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕۆحی سەربەخۆ بۆ باشترین ئەکتەری پشتگیریکاری پیاو
پۆل:نمایشکردنی نایاب لەلایەن ئەکتەرە پیاوەکان لە ڕۆلی پشتگریکار لەسەر شاشە و براوەی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەران
پۆل:خەڵاتی دەستکەوتی ژیانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە
کاتھێڵی ڕاپەڕینی کوردەکان

ئەمە پێڕستێکی کاتھێڵیی ڕاپەڕین و ململانێیەکانە لەلایەن نەتەوەی کورد، ئەم پێڕستە ھێشتا ناتەواوە.

## پێڕستی ململانێ و ڕاپەڕینەکان

## ئەمانەش ببینە
* مێژووی کوردستان
** ڕۆژھەڵاتی کوردستان
** باکووری کوردستان
** باشووری کوردستان
** ڕۆژاوای کوردستان
* سەرەتاکانی ناسیۆنالیزمی کوردی
* ڕاپەڕینەکانی کورد لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:جیاییخوازی لە تورکیا
پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
ڕۆبێرت ڕێدفۆرد

**ڕۆبێرت ڕێدفۆرد** ناوی تەواوی **چارڵز ڕۆبێرت ڕێدفۆرد** (؛ ١٨ی ئابی ١٩٣٦ – ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥) ئەکتەر، دەرھێنەر، بەرھەمھێنەر، بازرگان و ژینگەناسێکی ئەمریکی بوو. ئەو ھەروەھا دامەزرێنەری ڤیستیڤاڵی فیلمی سەندانس بوو. ڕێدفۆرد لە ماوەی ژیانیدا دوو جار خەڵاتی ئۆسکاری وەرگرت، یەکێکیان لە ساڵی ١٩٨١ بۆ دەرھێنانی فیلمی *Ordinary People* و ئەوەی تریشیان بۆ بەدەستھێنان ھەموو ژیانی لە ساڵی ٢٠٠٢. ئەو ھەروەھا کاری نواندنیشی دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:وەرگری خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەکادیمیا
پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری بافتا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە لۆس ئانجلەس
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی کالیفۆڕنیا
پۆل:خەڵاتی دەستکەوتی ژیانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لۆس ئانجلەس
ھەمفری بۆگارت

**ھەمفری بۆگارت** (بە ئینگلیزی: Humphrey Bogart) ناوی تەواوی **ھەمفری دیفۆرست بۆگارت** (٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٩ – ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٥٧) نواندکارێکی ئەمریکی بوو و بە ئامرازی چاندی ئەمریکی ناسرابوو. لە ساڵی ١٩٩٩ پەیمانگەی فیلمی ئەمریکی بۆگارتی بە مەزنترین نواندکاری نێر لە مێژووی سینەمای ئەمریکیدا دیاریکردووە.

## فیلمنامە
### ١٩٢٨–١٩٤٠

### ١٩٤١–١٩٥٠

### ١٩٥١–١٩٥٦

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:مردووانی ١٩٥٧
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل)
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
مایکڵ کەین

200px|وێنۆک|چەپ|مایکڵ کەین - ٢٠١٢
**بەڕێز مایکڵ کەین** (بە ئینگلیزی: Sir Michael Caine) (لەدایکبووی ١٤ی ئازاری ١٩٣٣ لە ئینگلتەرا) ئەکتەر و نووسەرێکی ئینگلیزە. کەین لە زیاتر لە ١١٥ فیلمدا بەشداری کردووە و یەکێکە لە هەرە ئەکتەرە دیارەکانی ئینگلتەرا. کەین دەستی کرد بە کاری نواندن لە ساڵەکانی (١٩٦٠)کاندا لەوانە لە فیلمەکانی  Zulu (١٩٦٤)، The Ipcress File (١٩٦٥)، Alfie (١٩٦٦)، The Italian Job (١٩٦٩)، و Battle of Britain (١٩٦٩).

## فیلمنامە
### فیلم

## تەلەڤیزیۆن

## سەرچاوە
http://en.wikipedia.org/wiki/Michael_Caine

## پەراوێز

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری یارمەتیدەر
پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئەکتەرەکان کە خەڵاتی شوڕشگێڕیان پێبەخشراوە
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری بافتا
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیلمی ئەورووپی بۆ باشترین ئەکتەر
پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران
پۆل:نمایشکردنی نایاب لەلایەن ئەکتەرە پیاوەکان لە ڕۆلی پشتگریکار لەسەر شاشە و براوەی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەران