open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
متمانەپێکراوی ویکیپیدیا

**بڕواپێکردن بە ویکیپیدیا** یان **متمانەپێکردن بە ویکیپیدیا** () ئاماژەیە بۆ متمانەپێکراوی، پشتڕاستکردنەوە، وردبینی ویکیپیدیا و مۆدێلی دەستکاریکردنی بەکارھێنەرەکەی، بەتایبەتی لە وەشانی زمانی ئینگلیزیدا. ئەمە یەکێکە لەو بابەتانەی کە لە سەرچاوە جیاوازەکاندا بە بەراورد لەگەڵ ئینسایکلۆپیدیاکانی تر یان سەرچاوە تایبەتمەندەکان و لە لایەنە جیاوازەکانەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە لەوانە ئامار، پێداچوونەوەی بەراوردکاری، شیکاری نەخشە مێژوویییەکان و خاڵە بەھێز و لاوازە سروشتییەکانی شێوازی نووسین.

ویکیپیدیا لەلایەن ژمارەیەکی زۆر بەکارھێنەرەوە نووسراوە، کە لەوانەیە لە ھەر شوێنێکی جیھان کەسانێک بن کە دەستیان بە ئینتەرنێت بگات و دەیانەوێت زانیارییەکانیان ھاوبەشی پێ بکەن. لەم نێوەندەدا خراپە یان ھەڵە تێکدان ڕوودەدەن، کە چاوەڕوان دەکرێت لەلایەن بەشداربووانی دواترەوە ڕاست بکرێنەوە. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە دۆزینەوەی ناسنامەی ڕاستەقینەی ئەو کەسانەی کە بەشدارن لە نووسینی ئەم ئینسایکلۆپیدیایە یان تەنانەت ھەوڵی تێکدان و بوختانکردنی کەسایەتییە زیندووەکان دەدەن، بەھۆی بوونی یاسای تایبەتمەندییەوە، ئەگەر مەحاڵیش نەبێت، ئەستەم بێت. بۆ ئەوەی لە ویکیپیدیادا مامەڵە لەگەڵ ئەم جۆرە کێشانەدا بکرێت، ڕێکخستنەکان بۆ ئاسانکاری پێداچوونەوە و ناسینەوەی دەستکارییە بێ یارمەتیدەرەکان کراوە؛ بەڵام بڕی ئەو ناوەڕۆکە کە لەم ئینسایکلۆپیدیایەدا ھاتووە ئەوەندە زۆرە کە چاودێران ناتوانن پێداچوونەوە بە ھەموویاندا بکەن. ھەروەھا پرسی پانتای ویکیپیدیا لە کاتی پشکنینی وردی زانیارییەکانیدا کێشەدارە، بەجۆرێک کە توێژەرێک مەحاڵە وردبینی تەواوی ناوەڕۆکەکانی بپشکنێت. بەڵام ھەندێک لە توێژەران سیستەمی ئێستای ویکیپیدیایان بە ورد و پێداچوونەوە بە ڕادەیەکی پێویست زانیوە.

لە ساڵی ٢٠٠٥ گۆڤاری سروشت ئەنجامی توێژینەوەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا زانیارییەکانی ژمارەیەک بابەتی زانستی لە ویکیپیدیا بەراورد کران لەگەڵ ناوەڕۆکی وتارە ھاوتاکانیان لە ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا. لەم لێکۆڵینەوەیەدا داوا لە پێداچوونەوەی ھاوتا کرا کە زانیارییەکانی بابەتەکان بپشکنن (بەبێ ئەوەی بزانن سەر بە کام ئینسایکلۆپیدیایە)، ھەرچەندە ڕەخنە لە شێوازی نووسینی ویکیپیدیا گیرا، بەڵام دەرەنجامەکە ئەوە بوو کە جیاوازییەکی کەم لە ڕووی وردی زانیارییەکان لە نێوان ئەو دووانەدا ھەیە. متمانەی ئەم توێژینەوەیە لەلایەن ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکاوە جێی مشتومڕ بوو و بریتانیکاش وێڕای بەرگریکردن لە پرۆسەی پێداچوونەوەکەی، ئاماژەی بە کێشەکانی توێژینەوەکانی سروشت و دەستنەکەوتنی دەستڕاگەیشتن بە داتا خاوەکانی کرد و بە جێی متمانە نەبوو ناوی برد. جگە لەوەش کۆمپانیای بریتانیکا ئەنجامی پێداچوونەوەی خۆی بە داتای بەردەست بڵاوکردەوە، کە بۆی دەرکەوتووە کە ھەڵەکانی ویکیپیدیا یەک لەسەر سێی زیاتر دەستنیشانکراون. ھەروەھا وەڵامی بریتانیکا بە وەڵامی سروشت پێشوازی لێکرا کە بە تەواوی بەرگری لە ناوەڕۆکەکەی کرد.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ویکیپیدیا
ویکیپیدیای فینلاندی

**ویکیپیدیای فینلەندی** () چاپی ویکیپیدیایە بە زمانی فینلەندی. بەپێی ژمارەی بابەتەکان،  گەورەترین ویکیپیدیایە کە نزیکەی ٥٥٢٬٠٠٠ وتاریان ھەیە تا نیسانی ٢٠٢٣. ویکیپیدیا تاکە ئینسایکلۆپیدیایە بە زمانی فینلاندی کە تا ئێستا نوێکراوەتەوە. پڕۆژەی زمانی فینلەندی لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٢ دەستی پێکردووە، بەڵام تا ساڵی ٢٠٠٣ لە قۆناغێکی زۆر سەرەتاییدا ماوەتەوە. خێرایی گەشەکردن تا ڕادەیەک بەرزبووەوە دوای ئەوەی نەرمەکاڵای میدیاویکی لە کۆتایییەکانی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ بەرزکرایەوە بۆ قۆناغی سێیەم، و تا ساڵی ٢٠٠٤ بەردەوام بوو لە زیادبوون. 

لە ساڵی ٢٠١٣دا لەلایەن ڕۆژنامەی *ھێلسینگین سانۆماتەوە* لێکۆڵینەوەی لەسەر متمانەپێکراوی ویکیپیدیای فینلەندی کرد. توێژەران بۆ ھەڵسەنگاندنی کوالیتی ١٣٤ بابەت کە بە شێوەیەکی ھەڕەمەکی ھەڵبژێردراون، کەسانی پسپۆڕیان بەکارھێناوە و بۆیان دەرکەوتووە کە ٧٠٪ی بابەتەکان نمرەی باشیان بۆ وردبینی بەدەستھێناوە.

## بناغەی وتارەکان
* ٥٠٠ ھەزار وتار - ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠
* ٤٥٠ ھەزار وتار - ١٢ی ١ی ٢٠١٩
* ٤٠٠ ھەزار وتار - ٢٩ی ئابی ٢٠١٦
* ٣٥٠ ھەزار وتار - ٩ی تەممووزی ٢٠١٤
* ٣٠٠ ھەزار وتار - ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢
* ٢٥٠ ھەزار وتار - ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٠
* ٢٠٠ ھەزار وتار - ١٢ی نیسانی ٢٠٠٩
* ١٥٠ ھەزار وتار - ٤ی شوباتی ٢٠٠٨
* ١٠٠ ھەزار وتار - ١١ی شوباتی ٢٠٠٧
* ٥٠ ھەزار وتار - ٢١ی شوباتی ٢٠٠٦
* ١٥ ھەزار وتار - ٩ی شوباتی ٢٠٠٥
* ٥ ھەزار وتار - ١٥ی نیسانی ٢٠٠٤
* ھەزار وتار - ئەیلوولی ٢٠٠٢
## سەرچاوەکان

پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان
پۆل:ئەو موڵکانەی ئینتەرنێت کە لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە دامەزراون
بۆتەکانی ویکیپیدیا

**بۆتەکانی ویکیپیدیا** () بریتین لە بووەتەکانی ئینتەرنێت (بەرنامەکانی کۆمپیوتەر) کە ئەرکی سادە و دووبارەبووەوە لە ویکیپیدیا ئەنجام دەدەن. نموونەیەکی دیار لە بۆتێکی ئینتەرنێت کە لە ویکیپیدیادا بەکاردەھێنرێت، Lsjbot ە کە ملیۆنان کورتە وتار لە سەرانسەری چاپە زمانییە جیاوازەکانی ویکیپیدیادا دروست کردووە.

## چالاکییەکان
بەرنامەکانی کۆمپیوتەر کە پێیان دەوترێت بۆت، زۆرجار بۆ ئۆتۆماتیکیکردنی ئەرکە سادە و دووبارەبووەکان بەکارھێنراون، وەک ڕاستکردنەوەی ھەڵە ڕێنووسی باو و کێشە ستایلییەکان، یان بۆ دەستپێکردنی بابەتەکان، وەک نووسینی جوگرافیا، بە فۆرماتێکی ستاندارد لە داتا ئامارییەکانەوە. سەرەڕای ئەوەش، بووەتەکان ھەن کە دیزاین کراون بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەستکاریکەران ئاگادار بکەنەوە کاتێک ھەڵەی باوی دەستکاریکردن دەکەن (وەک وەرگێڕانی ھاوتا نەکراو یان کەوانە ھاوتا نەکراوەکان).

بووەتەکانی دژە خراپکاری وەک ClueBot NG بەرنامە بۆ داڕێژراون بۆ ئەوەی بە خێرایی تێکدانەکان دەستنیشان بکەن و بیانگەڕێننەوە. بووەتەکان دەتوانن دەستکاریکردن لە ئەکاونتە تایبەتەکان یان مەودای ناونیشانی IP ئاماژە پێبکەن. بووەتەکانی ناو ویکیپیدیا دەبێت پێش چالاککردن پەسەند بکرێن.

جارێک بۆتێک لە ڕۆژێکدا تا ١٠ ھەزار وتار لە ویکیپیدیای سویدی دروست دەکرد. بەپێی ئەندرۆ لیھ، فراوانبوونی ئێستای ویکیپیدیا بۆ ملیۆنان وتار بەبێ بەکارھێنانی ئەم جۆرە بۆتانە ئەستەمە پێشبینی بکرێت. ویکیپیدیای سیبوانۆ و سویدی و وارای بە ژمارەیەکی زۆر ناوەڕۆکی دروستکراوی بووەتەکان ناسراون.

## ئەمانەش ببینە
* ویکیپیدیا:بۆت
* ویکیپیدیا:سیاسەتی بۆت
* ویکیپیدیا:مێژووی بۆتەکانی ویکیپیدیا
## سەرچاوەکان

پۆل:ویکیپیدیا
پۆل:بۆتەکانی ویکیپیدیا
توێژینەوە ئەکادیمییەکان سەبارەت بە ویکیپیدیا

**توێژینەوە ئەکادیمییەکان سەبارەت بە ویکیپیدیا** () ویکیپیدیا بە شێوەیەکی بەرفراوان لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠١ بۆ ٢٠١٠ توێژەران لانیکەم ١٧٤٦ بابەتیان بڵاوکردەوە کە لەلایەن ھاوتاکانیانەوە پێداچوونەوەی بۆ کراوە سەبارەت بە ئینسایکلۆپیدیای ئۆنلاین. ئەم جۆرە لێکۆڵینەوەیانە زۆر ئاسانکارییان بۆ دەکرێت بەھۆی ئەوەی کە دەتوانرێت بنکەدراوەی ویکیپیدیا بەبێ یارمەتی خاوەن ماڵپەڕەکە دابەزێنرێت.

بابەتەکانی توێژینەوە بریتی بوون لە متمانەپێکراوی ئینسایکلۆپیدیا و جۆرە جیاوازەکانی لایەنگری سیستەمی؛ لایەنە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی ویکیپیدیا (لەوانەش کارگێڕی، سیاسەت و دیمۆگرافی)؛ ئینسایکلۆپیدیا وەک بنکەیەکی زانیاری بۆ فێربوونی ئامێر؛ و دەکرێت ڕەوتەکانی ویکیپیدیا ڕەنگە پێشبینی ڕەفتاری مرۆڤ بکەن یان کاریگەرییان ھەبێت.

دۆزینەوە دیارەکان بریتین لە وردبینی ڕاستییەکان ھاوشێوەی ئینسایکلۆپیدیاکانی تر، بوونی لایەنگری کولتووری و جێندەری و ھەروەھا بۆشایی لە ڕووماڵکردنی باشووری جیھانی؛ کە کەمینەیەکی بچووکی سەرنوسەران زۆربەی ناوەڕۆکەکان بەرھەم دەھێنن؛ مۆدێلی جۆراوجۆر بۆ تێگەیشتن لە ململانێی ئۆنلاین؛ و پەیوەندییەکی سنووردار لە نێوان ڕەوتەکانی ویکیپیدیا و دیاردە جۆراوجۆرەکانی وەک جووڵەی بازاڕی بۆرسە یان ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویکیپیدیا
پۆل:ئەکادیمیا
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
کۆمەڵگەی ویکیپیدیا

**کۆمەڵگەی ویکیپیدیا** بە کۆمەڵ و تاک بە **ویکیپیدیا** ناسراوە () کۆمەڵگەیەکی ئۆنلاینە کە خۆبەخشانە ویکیپیدیا دروست دەکات و پارێزگاری لێدەکات کە ئینسایکلۆپیدیایەکی ئۆنلاینە. لە مانگی ئابی ٢٠١٢ەوە وشەی «ویکیپیدیا» بووەتە نووسراوێکی *[[فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد|فەرھەنگی ئۆکسفۆرد]]*.

ڕەنگە ویکیپیدیاکان خۆیان بە بەشێک لە بزووتنەوەی ویکیمیدیا بزانن کە تۆڕێکی جیھانییە لە بەشداربووانی خۆبەخش لە ویکیپیدیا و پڕۆژە پەیوەندیدارەکانی دیکە کە لەلایەن دامەزراوەی ویکیمیدیایەوە میوانداری دەکرێت. 

## ئامار
لە نیسانی ٢٠٠٨، نووسەر و وانەبێژ کلەی شیرکی و زانای کۆمپیوتەر مارتن واتنبێرگ کۆی گشتی ئەو کاتەی کە لە دروستکردنی ویکیپیدیادا بەسەریان بردووە بە نزیکەی ١٠٠ ملیۆن کاتژمێر خەمڵێنراوە. لە تشرینی دووەمی ٢٠١١، نزیکەی ٣١٫٧ ملیۆن ئەکاونتی بەکارھێنەری تۆمارکراو لە سەرانسەری ھەموو چاپە زمانەکاندا ھەبوون کە نزیکەی ٢٧٠٬٠٠٠یان «چالاک» بوون (لانی کەم مانگانە یەک دەستکارییان ئەنجام دەدرا).
وێنۆک|ئاماری سەرنووسەری ویکیپیدیا (٢٠٠٨)
توێژینەوەیەک کە لە ساڵی ٢٠١٠ بڵاوکراوەتەوە دەری خستووە کە بنکەی بەشداربووانی ویکیپیدیا «بەزەحمەت ١٣٪ ژن بوون؛ تێکڕای تەمەنی بەشداربوویەک لە ناوەڕاستی بیستەکاندا بووە». توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١١ لەلایەن توێژەرانی زانکۆی مینیسوتا دەری خستووە کە مێینەکان ١٦٫١٪ی ئەو ٣٨٤٩٧ سەرنووسەرەیان پێکھێناوە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٠٩ دەستیان بە دەستکاریکردنی ویکیپیدیا کردووە لە وتارێکی *[[نیویۆرک تایمز|نیویۆرک تایمزدا]]* لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١١دا، نوام کۆھین تێبینی ئەوەی کردووە کە بەپێی ڕاپرسییەکی دامەزراوەی ویکیمیدیا لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ١٣٪ی بەشداربووانی ویکیپیدیا لە ڕەگەزی مێن. سو گاردنەر، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری پێشووی دامەزراوەی ویکیمیدیا، ھیوای خواست تا ساڵی ٢٠١٥ بەشدارییەکانی ژنان بۆ ٢٥٪ زیاد بکات لیندا باش، سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ توێژینەوە لەسەر ژنان، ئاماژەی بە جیاوازیی ئەم ئامارانەی سەرنووسەری ویکیپیدیا کرد لەگەڵ ڕێژەی سەدی ئەو ژنانەی کە لە ئێستادا بڕوانامەی بەکالۆریۆس و ماستەر و دکتۆرا لە ئەمریکا تەواو دەکەن (ھەموویان بە ڕێژەی ٥٠٪ یان زیاتر).

## سەرچاوەکان

پۆل:ویکیپیدیا
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
مێژووی ویکیپیدیا

**مێژووی ویکیپیدیا** () بە فەرمی لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ لەلایەن جیمی ویلز و لاری سەنگەر دامەزراوە. 
## مێژوو
ھەرچەندە بناغەی تەکنیکی دروستکردنی ویکیپیدیا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم بابەتەکانی ئینسایکلۆپیدیای ئۆنلاین لە ساڵی ١٩٩٢ و نووسینەکانی ڕیگ گەیتس (یەکێک لە پێشەنگەکانی ئینتەرنێت)، بەڵام چالاکییەکانی ڕیچارد ستالمان لە ساڵی ٢٠٠٠دا دەتوانرێت بە خاڵی وەرچەرخان لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٢دا ھەژمار بکرێت بە نووسینی ئینسایکلۆپیدیای ئۆنلاین. ستالمان بە جەختکردنەوە لەسەر بەکارھێنانی ئازادی زانیاری و ناوەڕۆکی سەرچاوە کراوە و نەبوونی چڕبوونەوەی ڕێکخراوەیی، کاریگەری لەسەر بیرۆکەی پێکھێنانی ئینسایکلۆپیدیای ئۆنلاین بەخۆڕایی ھەبوو. لە ساڵی ٢٠٠٠ جیمی ویلز نیوپیدیای بڵاوکردەوە، کە ئینسایکلۆپیدیایەکی ئۆنلاینە و لەلایەن پسپۆڕانی تەکنیکییەوە دەستکاری دەکرێت. بە گۆڕینی مۆڵەتەکەی بۆ مۆڵەتی بەڵگەنامەی کراوەی GNU و بەکارھێنانی شێوازە تەکنیکییەکانی ویکی کە لەلایەن وارد کانینگھامەوە داھێنرا، ویکیپیدیا لەدایک بوو.

ھەندێک لە سەرنوسەرەکان دڵخۆش نەبوون کە نیوپیدیا بە شێوازی ویکی بەڕێوەدەبرێت و بەرەنگارییان بووەوە. سەنگەر پێشنیاری کرد کە پڕۆژە نوێیەکە ناوی " **ویکیپیدیا** " بێت و بەم زووانە بە بەستەری wikipedia.com لە ڕۆژی دووشەممە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ دەستی پێکرد. سێرڤەرەکانی لە شاری سان دیێگۆن و لەلایەن کۆمپانیای بۆمیسەوە دابین دەکرێن. لە ئابی ٢٠٠٢ جیمی ویلز ڕای گەیاند کە ڕێکلامە بازرگانییەکان لە ویکیپیدیادا ناخرێنە ناوەوە؛ بەم پێیە ناونیشانی ماڵپەڕەکەی گۆڕدرا بۆ Wikipedia.org.

بەپێی ئاماری ئەلێکسا، ویکیپیدیا لە ڕیزبەندی حەوتەمی زۆرترین بینەری ئینتەرنێتدایە و بەگوێرەی کۆمسکۆر، ئەم ماڵپەڕە مانگانە زیاتر لە ١١٧ ملیۆن جار تەنھا لە ئەمریکا بینراوە و ئامارە جیھانییەکانیش ١٨ ملیار جارە. دوای دروستبوونی دامەزراوەی ویکیمیدیا لە ساڵی ٢٠٠٢، یەکەمین پڕۆژەی خوشکێک بە ناوی ویکیفەرھەنگ دروست کرا و پڕۆژەی دیکە وردە وردە لە ساڵی ٢٠٠٣ دەستیپێکرد.

ویکیپیدیای کوردی لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ سازکرا، ویکیپیدیاکە وا ڕێک خرابوو کە بە کورمانجی و سۆرانی وتاری تێدا بڵاوبکرێتەوە. بەڵام بەھۆی ھەبوونی ئاستەنگی تەکنیکی و زمانەوانی، ئەو شێوازە سەری نەگرت کە هەردوو شێوەزارەکە لە ژێر زمانێکدا بەردەوام بن، ئەمە بووە ھۆی ئەوەی لە ١٢ی ئابی ٢٠٠٩ وەشانێکی نوێ بۆ کوردیی ناوەندی (بە کۆدی زمانیی ckb) سازبکرێت

## ئەمانەش ببینە
*متمانەپێکراوی ویکیپیدیا
*ویکیپیدیای کوردی
*ویکیپیدیا
*ویکیفەرھەنگ
*دامەزراوەی ویکیمیدیا
## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ویکیپیدیا
زمانی سێبوانۆ

**زمانی سیبوانۆ** ()یەکێکە لە زمانە ڕەسەنەکانی فلیپین و نزیکەی ٢٠ ملیۆن قسەکەری ھەیە. ئەم زمانە سەر بە بنەماڵەی زمانی نەمسایییە. سیبوانۆ لقێکە لە بنەماڵەی زمانە باوەکان لە ناوەڕاستی فلیپین کە پێی دەوترێت زمانەکانی ڤیسایان و زۆرترین ژمارەی قسەکەرانی لە نێو خێزانی زمانەکاندا ھەیە. ناوی ئەم زمانە لە زمانی سیبوانۆ وەرگیراوە کە بە واتای خەڵک یان زمانی دانیشتووانی دوورگەی سیبو لە ناوەندی فلیپین دێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فلیپین
پۆل:زمانەکانی فلیپین
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
کۆمیدیا

**کۆمیدیا** () چەشنێکی کات بەسەربردنە کە ئامانجی ئەوەیە خەڵک پێبکەنێت و ھەست بە خۆشی بکات. دەتوانرێت بە شێوەی جۆراوجۆر بدۆزرێتەوە، وەک بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی، فیلم، ستاند ئاپ کۆمیدیا، شانۆنامە و زۆر شتی تر. کۆمیدی بەشێکی گرنگی ژیانمانە بەو پێیەی ڕێگەیەکمان بۆ دابین دەکات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی فشار و دڵەڕاوکێ و یارمەتیمان دەدات ئارام بین. دەتوانرێت کۆمیدی پۆلێن بکرێت بۆ ژێر ڕەگەزە جیاوازەکانی وەک کۆمیدیای ترسناک، تەنز، چیرۆکی، کۆمێدیای ڕەش، کۆمیدیای ڕۆمانسی و زۆر شتی تر. ھەر ژێر ژانرێک شێوازی نوکتەی تایبەتی خۆی ھەیە کە سەرنجی بینەری جیاواز ڕادەکێشێت. یەکێک لە جۆرە بەناوبانگەکانی کۆمیدی ستاند ئاپ کۆمیدیایە. کۆمیدییە وەستاوەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەبەردەم بینەرێکدا نمایش دەکەن و نوکتە یان حیکایەت بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی خەڵک پێبکەنن. زۆرجار کۆمیدیکاران لە کردەوەکانیاندا باس لە بابەتەکانی وەک سیاسەت، ئایین، پەیوەندییەکان، یان بارودۆخی ژیانی ڕۆژانە دەکەن.

ھەروەھا دەتوانرێت کۆمیدی لە فیلم و بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بدۆزرێتەوە. زۆرێک لە کۆمیدیا ڕەسەنەکان بەدرێژایی ساڵان بوونەتە ئایکۆنی وەک فیلمەکانی براکانی مارکس یان کورتە فیلمەکانی سێ ستوج. ھەروەھا کۆمیدیای مۆدێرن لەمڕۆدا وەک بیردۆزی تەقینەوە گەورەکە یان بروکلینی نۆ-نۆ بەناوبانگن. بە گشتی کۆمیدی جۆرێکی گرنگی کات بەسەربردنە کە خۆشی و پێکەنین دەھێنێتە ژیانی خەڵکەوە. ڕێگەیەکی زۆر باشە بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەک کێشەکان لەبیر بکەیت و تەنھا لەگەڵ ھاوڕێکانت یان ئەندامانی خێزانەکەت کاتێکی خۆش بەسەر بەریت.

## میدیا و شوێنەکانی تر
کۆمیدیا چەندین سەدەیە و بە تێپەڕبوونی کات پەرەی سەندووە. لە یۆنانی کۆندا کۆمیدی بەشێک بوو لە نمایشە شانۆیییەکان و بۆ ڕەخنەگرتن لە کۆمەڵگا و سیاسەت بەکارھاتبوو. لە سەدەی ناوەڕاستدا گاڵتەجاڕ و گەمژەکان بە کردەوە گاڵتەجاڕییەکانیان میوانداری پاشا و ئاغاکانیان دەکرد. ئەمڕۆ کۆمیدیا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەناوبانگە و دەتوانرێت لە میدیای جۆراوجۆردا بدۆزرێتەوە وەک بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی، فیلم، شانۆگەری، ڤیدیۆی ئینتەرنێت، پلاتفۆرمی سۆشیال میدیا، پۆدکاست و زۆر شتی تر. دەتوانرێت بۆ چارەسەرکردنی پرسە کۆمەڵایەتییەکان یان بە سادەیی پێشکەشکردنی کات بەسەربردنی سووک بەکاربھێنرێت.

یەکێک لە فۆرمەکانی کۆمیدی کە زۆر بەناوبانگە تەنزێکە کە نوکتە بەکاردەھێنێت بۆ ڕەخنەگرتن یان گاڵتەکردن بە کەسەکان یان دامەزراوەکانی کۆمەڵگا. تەنز دەتوانرێت لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانی وەکو «شەممەی شەو یان بەرنامەی ڕۆژانە لەگەڵ ترێڤەر نوحدا» بدۆزرێتەوە. جۆرێکی تری کۆمیدیا بریتییە لە کارەساتییەکان کە بریتییە لە نوکتەی جەستەیی وەک کەوتن، ڕووداو یان کردارە زیادەڕەوییەکانی تر کە مەبەست لێی پێکەنینی خەڵکە. ئەم جۆرە کۆمیدیایە زۆرجار لە فیلمەکانی وەک «سێ پێکەنیناوییەک»یان مستەربین دەبینرێت. کۆمیدیای ڕۆمانسی یەکێکی ترە لە چەشنە بەناوبانگەکان کە تیشک دەخاتە سەر ھەوراز و نشێوی پەیوەندییە سۆزدارییەکان لە ھەمان کاتدا پێکەنین لە ڕێگەی بارودۆخە گاڵتەجاڕییەکانەوە دابین دەکات.

کۆمیدیا تەنھا پێکەنین نییە بەڵکو ڕێگەیەک بۆ چارەسەرکردنی پرسە جدییەکان بە شێوەیەکی سووکانە دەڕەخسێنێت. بۆ نموونە، نمایشەکانی وەک Black-ish نوکتە بەکاردەھێنن بۆ باسکردنی بابەتەکانی وەک پەیوەندییە ڕەگەزییەکان لە ئەمریکا. لە کۆتاییدا دەڵێین کۆمیدیا بەشێکی گرنگی ژیانمانە کە خۆشی و پێکەنین دەھێنێتە ناو ڕۆتینی ڕۆژانەمان لە ھەمان کاتدا وەک ڕێگەیەک بۆ چارەسەرکردنی پرسە جددییەکانی کۆمەڵگاش خزمەت دەکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆمیدیا
پۆل:داھێنانە یۆنانییەکان
شیعری گۆرانی

**شیعری گۆرانی** () جۆرێکە لە شیعر کە گوزارشت لە ھەست و بیری کەسی شاعیر دەکات. بەزۆری کورتە و بە شێوازێکی گۆرانی نووسراوە، لەگەڵ کوالیتییەکی مۆسیقا کە جەخت لەسەر ناوەڕۆکی سۆزداری شیعرەکە دەکاتەوە. زاراوەی "Lyric" لە وشەی یۆنانی "لیریکۆس"ەوە ھاتووە کە بە واتای "گۆرانی وتن بە لیر" دێت. لە یۆنانی کۆن، شیعری گۆرانی لەگەڵ مۆسیقادا بوو کە لەسەر ئامێرێکی تار کە پێی دەگوترا "لیر - Lyr" دەژەنرا.

شیعری گۆرانی دەتوانرێت دابەش بکرێت بەسەر ژێر ژانرە جیاوازەکانی وەک «سۆنێت، ئۆد، ئێلێجی و بالەدا». سۆنێت شیعرێکی ١٤ دێڕییە و پلانی قافیەیی توندیان ھەیە؛ ئۆدەکان ئەو شیعرانەن کە ئاھەنگ دەگێڕن یان ستایشی کەسێک یان شتێک دەکەن؛ ئێلێجییەکان ئەو شیعرانەن کە ماتەمینی مردنی کەسێک دەگێڕن؛ و بالەداکان شیعری گێڕانەوەن کە چیرۆکەکان بە شێوەی بەیت دەگێڕنەوە. ھەروەھا دەتوانرێت شیعری گۆرانی بەپێی باری دەروونی یان تۆنەکەی پۆلبەندی بکرێت. بۆ نموونە شیعری خۆشەویستی زۆرجار تەوەری ڕۆمانسییان ھەیە و ھەستی ئارەزو و سۆز دەردەبڕن. شیعرەکان سەبارەت بە سروشت ڕەنگە تۆنی ئارام یان تێڕامانیان ھەبێت، لەکاتێکدا شیعرەکانی تایبەت بە لەدەستدان ڕەنگە خەمناک بن. ھەندێک نموونەی بەناوبانگی شیعری گۆرانی بریتین لە سۆنێتەکانی ویلیام شکسپیر، ئۆدەکانی جۆن کیتس، بالەداکانی ئێدگار ئالان پۆ و بیرکردنەوەکانی ئێمیلی دیکنسۆن لەسەر ژیان و مردن. لە سەردەمی نوێدا شیعری گۆرانی بەردەوامە کە فۆرمێکی ئەدەبی گرنگە کە شاعیران لە سەرانسەری جیھان بۆ دەربڕینی بیر و سۆزی ناوەوەیان لە ڕێگەی وشەوە بەکاری دەھێنن.

## سەرچاوەکان
*
چیرۆکی پێگەیشتن (چەشن)

**چیرۆکی پێگەیشتن** یان **پێگەیشتوویی** () چەشنێکە لە ئەدەب و فیلم و تەلەڤیزیۆن کە گرنگی بە گەشەکردنی پاڵەوانێکی گەنج دەدات لەکاتێکدا بەناو دژایەتی و ئەزموونەکانی ھەرزەکاریدا دەڕۆن. ئەم چیرۆکانە زۆرجار بەدواداچوون بۆ بابەتەکانی وەک ناسنامە، سێکس، پەیوەندی، داینامیکی خێزان و چاوەڕوانییە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن. چیرۆکەکانی باڵغبوون بە شێوەیەکی گشتی پاڵەوانێک دەخاتە ڕوو کە لە تەمەنی ھەرزەکاری یان سەرەتای بیستەکانیدایە و لەگەڵ گواستنەوە لە منداڵییەوە بۆ گەورەیی دەجەنگێت. بە درێژایی گێڕانەوەکە تووشی ململانێ دەبن کە ناچاریان دەکەن ڕووبەڕووی بیروباوەڕ و بەھاکانی خۆیان ببنەوە لەکاتێکدا ھەوڵدەدەن جێگەی خۆیان لە جیھاندا بدۆزنەوە. ھەندێک نموونەی بەناوبانگی چیرۆکەکانی گەیشتن بە تەمەن بریتین لە "گریکەر لە جاجیم"ی جەی دی سالینگەر، "کوشتنی باڵندەیەکی گاڵتەجاڕ"ی ھارپەر لی، "سودەکانی گوڵی دیوار بوون" لە نووسینی ستیڤن چبۆسکی و "ھەڵەی ئەستێرەکانمان"ی جۆن گرین". ئەم چیرۆکانە دەنگدانەوەیان لەگەڵ خوێنەران ھەیە، چونکە تێڕوانینێک بۆ ئەزموونە گشتگیرەکان پێشکەش دەکەن کە زۆر کەس دەتوانن پەیوەست بن پێوەی. بە گشتی چیرۆکەکانی باڵغبوون گێڕانەوەی بەھێزن کە قەفەزی گەورەبوون و دۆزینەوەی مرۆڤ دەگرنەوە. ئەوان وانە بەنرخەکان سەبارەت بە ژیان و خۆشەویستی و گەشەکردنی کەسی پێشکەش دەکەن لە ھەمان کاتدا دەرفەتێک بۆ خوێنەران یان بینەران دەڕەخسێنن کە بیر لە گەشتەکانی خۆیان بکەنەوە لە ھەرزەکاریدا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:چەشنەکانی فیلم
چەشن

**چەشن** یان **ژانر** () ئاماژەیە بۆ پۆلێک یان جۆرێک لە دەربڕینی هونەری، وەک ئەدەب، مۆسیقا، فیلم، یان تەلەڤیزیۆن. شێوازێکە بۆ ڕێکخستن و پۆلێنکردنی بەرھەمە ھونەرییەکان لەسەر بنەمای تەوەری ھاوبەش، شێواز، یان پێکھاتەی گێڕانەوە. لە ئەدەبدا ژانرەکان دەتوانن بریتی بن لە چیرۆکی خەیاڵی (وەک ڕۆمانی ڕۆمانسی یان زانستی خەیاڵی)، ناخەیاڵی (وەک ژیاننامە یان کتێبی مێژوو)، شیعر، دراما و زۆر شتی تر. لە مۆسیقادا ژانرەکان دەتوانن ئاماژە بە شێوازە جیاوازەکان بکەن وەک جاز، ڕۆک، مۆسیقای کلاسیک یان ھیپ ھۆپ. لە فیلم و تەلەڤیزیۆندا ژانرەکان دەتوانن فیلمی ئەکشن، کۆمیدیا، دراما یان فیلمی ترسێنەر لەخۆ بگرن.

ژانرەکان یارمەتیدەرن بۆ ھەردوو داھێنەران و بەکاربەرانی هونەر چونکە چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن و لێکدانەوەی بەرھەمە ھونەرییەکان دابین دەکەن. دروستکەران دەتوانن ڕێکەوتننامەکانی ژانر بەکاربھێنن بۆ دروستکردنی کارەکانیان لەناو پێکھاتە دامەزراوەکاندا لە ھەمان کاتدا زیادکردنی خولگەی ناوازەی خۆیان. بەکارھێنەران دەتوانن پۆلێنکردنی ژانرەکان بەکاربھێنن بۆ دۆزینەوەی بەرھەمێک کە لەگەڵ بەرژەوەندی و چاوەڕوانییەکانیاندا بگونجێت؛ بەڵام ژانرەکان ھەمیشە پۆلی جێگیر نین، دەتوانن بە تێپەڕبوونی کات پەرەبسەنن لەگەڵ سەرھەڵدانی ستایلە نوێیەکان و کاڵبوونەوەی ستایلە کۆنەکان. تەنانەت ڕەنگە ھەندێک بەرھەم بە تێکەڵکردنی توخمەکانی ژانرە جیاوازەکان بە تەواوی پۆلێنکردن سەرپێچی بکەن. بە گشتی ژانر چەمکێکی گرنگە لە ھونەردا کە یارمەتیمان دەدات لە لێکچوون و جیاوازییەکانی نێوان فۆرمەکانی دەربڕینی جیاواز تێبگەین لە ھەمان کاتدا ڕێگە بە داھێنان و پەرەسەندنی ھونەریش دەدات بە تێپەڕبوونی کات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:خەیاڵ
پۆل:چەشنەکان
پۆل:چیرۆکگێڕی
تراژیدیا

**کارەسات** یان **تراژیدیا** () چەشنێکە لە ئەدەب، دراما، یان فیلم کە ڕووخان یان لەناوچوونی کەسایەتییەک نیشان دەدات. لە ئەدەبدا زۆرجار کارەسات بریتییە لە کەموکوڕی کەسایەتی سەرەکی یان ھەڵەیەکی کوشندە کە دەبێتە ھۆی ڕووخانیان. ھەروەھا دەتوانێت بارودۆخی دەرەکی لەدەرەوەی کۆنترۆڵی ئەوان لەخۆبگرێت کە بەشدارە لە چارەنووسی کارەساتباریان. تراژیدیا لە سەردەمی یۆنانی کۆنەوە ژانرێکی دیار بووە لە ئەدەبدا، نموونەی بەناوبانگی وەک «سۆفۆکلێس» و «ھاملێتی شکسپیر». زۆرجار پاڵەوانی کارەساتبار وەک کەسایەتییەکی بەڕێز و جێگەی ستایش وێنا دەکرێت کە دواجار بەھۆی کردار یان بارودۆخی خۆیانەوە کۆتایییەکی بەدبەختیان لەگەڵدا دەبێت.

جگە لە ئەدەب و دراما، کارەسات لە فیلم و جۆرەکانی تری میدیاشدا دەبینرێت. زۆرێک لە فیلمەکان توخم یان کۆتایی کارەساتباریان ھەیە، کارەکتەرەکان ڕووبەڕووی بەربەستی تێپەڕنەکراو دەبنەوە یان بڕیاری خراپ دەدەن کە دەبێتە ھۆی کۆتایی ھاتنیان. تراژیدیا دەتوانێت فۆرمێکی بەھێزی چیرۆکگێڕان بێت، چونکە بەدواداچوون بۆ بابەتەکانی ئازار و لەدەستدان و مردنی مرۆڤ دەکات. دەتوانێت ھەست و سۆزی بەھێز لە بینەردا وروژێنێت و کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر بینەر یان خوێنەر بەجێبھێڵێت. بە گشتی تراژیدیا ژانرێکە کە بەدواداچوون بۆ لایەنە تاریکەکانی سروشتی مرۆڤ و خودی ژیان دەکات. لە ڕێگەی گەڕان بەدوای ئەم بابەتانەدا، دەتوانێت تێڕوانینێک بۆ بارودۆخی مرۆڤ دابین بکات و وانە پێشکەش بکات لەسەر چۆنییەتی بەڕێوەبردنی دۆخە سەختەکانی ژیان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:داھێنانە دێرینەکان
پۆل:چەشنەکانی دراما
پۆل:داھێنانە یۆنانییەکان
پۆل:زانستە مرۆڤییەکان
پۆل:چەشنە شانۆییەکان
پۆل:تراژیدی
ویکیپیدیای سێبوانۆ

**ویکیپیدیای سێبوانۆ** (بە سێبوانۆ: Wikipedya sa Sinugboanon) وەشانی زمانی سیبوانۆی ئینسایکلۆپیدیای ویکیپیدیایە، کە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٣ دروست کراوە.

تا ١ی ئایاری ٢٠٢٠، ویکیپیدیای سێبوانۆ دووەم گەورەترین ویکیپیدیایە لە دوای ویکیپیدیای ئینگلیزی بە زیاتر لە ٥٬٣٧٨٬٦٠٠ وتار.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان
پۆل:پێڕستەکانی پێگەکان
قەڵای نۆیشڤانشتاین

**قەڵای نیوشوانشتاین** () قەڵایەکی مێژوویی و کۆنە کە دەکەوێتە بەرزایییەکانی ئەلبەکانی باڤاریا لە ئەڵمانیا. لەلایەن شا لودویگی دووەمی باڤاریا لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا وەک پاشەکشە و ڕێزلێنانێک بۆ ئاوازدانەری دڵخوازەکەی، ڕیچارد ڤاگنەر، دروست کراوە. دیزاینی قەڵاکە لە ڕۆمانسیزم و تەلارسازی سەدەی ناوەڕاستی ئەڵمانی وەرگیراوە، تاوەر و تاوەر و وردەکاری ئاڵۆزی تێدایە. دروستکردنی قەڵای نیوشوانشتاین لە ساڵی ١٨٦٩ دەستیپێکرد و زیاتر لە دوو دەیە بەردەوام بوو تا دواجار لە ساڵی ١٨٩٢ تەواو بوو، سەرەڕای گەورەیی و جوانییەکەی، شا لودویگی دووەم تەنھا چەند مانگێک لە قەڵاکەدا ژیاوە پێش مردنی لە کاتی خۆیدا لە ساڵی ١٨٨٦. دوای مردنی، قەڵاکە بەڕووی گشتیدا کرایەوە و بووە شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگ.

ئەمڕۆ قەڵای نیوشوانشتاین یەکێکە لە شوێنە گەشتیارییە بەناوبانگەکانی ئەڵمانیا، ساڵانە ملیۆنان سەردانیکەری وڵاتەکەی بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. شوێنی ھەناسەبڕکێی قەڵاکە لەسەر لووتکەی گردێک کە ڕووی لە دیمەنی دەوروبەری کردووە، سەرنجڕاکێشییەکەی زیاتر دەکات. سەردانکەران دەتوانن گەشتێکی ڕێنمایی بۆ ناوەوەی قەڵاکە بکەن بۆ بینینی ژوورە سەرسووڕھێنەرەکانی کە بە دیوارەکێشان ڕازاوەتەوە کە دیمەنەکانی ئۆپێراکانی ڤاگنەریان تێدایە. ھەروەھا قەڵای نیوشوانشتاین وەک ئیلھامبەخشێک بۆ زۆرێک لە قەڵا و بیناکانی دیکە لە سەرانسەری جیھاندا کاری کردووە، لەوانە قەڵای جوانی خەوتوو لە دیزنیلەند. جوانییە بێ کۆتایییەکەی بەردەوامە لە بردن بۆ خەیاڵ و ئیلھامبەخشین بە سەردانکەرانی سەرانسەری جیھان.

## سەرچاوەکان
*
زمانی وێژەیی

**زمانی ئەدەبی** کە بە **شێوازی ئەدەبیش** ناسراوە () جۆرێکە لە زمان کە لە ئەدەبدا بۆ دروستکردنی کاریگەریی ھونەری و جوانکاری بەکاردەھێنرێت. تایبەتمەندە بە بەکارھێنانی زمانی خەیاڵی، ڕستەسازی ئاڵۆز، وشەسازی دەوڵەمەند و ئامێرە شێواز جیاوازەکانی تر کە بە شێوەیەکی تایبەت لە قسەکردنی ڕۆژانەدا بەکارناھێنرێن. بەکارھێنانی زمانی ئەدەبی دەگەڕێتەوە بۆ شارستانییەتە کۆنەکان کە شاعیران و نووسەران بەکاریان دەھێنا بۆ دروستکردنی شیعری داستانی و شانۆنامە و بەرھەمی دیکەی ئەدەبی. لە سەردەمی نوێدا زمانی ئەدەبی بە شێوەیەکی باو لە ڕۆمان و شیعر و دراما و جۆرەکانی تری بەرھەمی ئەدەبیدا دەبینرێت.

یەکێک لە مەبەستە سەرەکییەکانی بەکارھێنانی زمانی ئەدەبی، گەیاندنی ھەست و بیرۆکەکانە بە شێوەیەک کە لە پەیوەندی سادە تێپەڕێت. نووسەران بە بەکارھێنانی دەربڕینی مێتافۆریک یان ئامێرە شیعرییەکانی وەک ئەلیتێراسیۆن یان ئاسۆنانس، دەتوانن وێنەی زیندوو لە مێشکی خوێنەردا دروست بکەن کە ھەست و سۆز بروژێنن یان وێنەیەک بکێشن. لایەنێکی گرنگی تری زمانی ئەدەبی توانای دەربڕینی بیرۆکە یان بیری ئاڵۆزە. نووسەران لە ڕێگەی بەکارھێنانی «مەتافۆری درێژکراوە»یان «ڕۆڵگێڕان» دەتوانن بە شێوەیەک لە بابەتگەلێکی ئاڵۆز وەک خۆشەویستی، مردن، یان سروشتی مرۆڤدا بگەڕێن کە لە ئاستێکی قووڵتردا لەگەڵ خوێنەراندا دەنگ بداتەوە.

بەڵام بەکارھێنانی زمانی ئەدەبی دەتوانێت تێگەیشتن لە نووسین بۆ ھەندێک خوێنەر کە ئاشنای ڕێکەوتنەکانی نییە، قورستر بکات؛ بۆیە پێویستی بە ئاستێکی دیاریکراوی لێھاتوویی ھەیە لەلایەن نووسەرەوە بۆ ھاوسەنگکردنی دەربڕینی ھونەری لەگەڵ ڕوونی و دەستڕاگەیشتن. لە کۆتاییدا، زمانی ئەدەبی توخمێکی زێڕینە لە ئەدەبدا کە ڕێگە بە نووسەران دەدات لە ڕێگەی ئامێرە شێواز جیاوازەکانەوە وەک دەربڕینی مێتافۆریک و وشەسازی دەوڵەمەندەوە بیرۆکەی ئاڵۆز دەرببڕن و ھەستەکان ورووژێنن. بەکارھێنانی پێویستی بە وردبینی لەلایەن نووسەرەوە ھەیە بۆ ئەوەی پەیوەندییەکی کاریگەر و لە ھەمان کاتدا پاراستنی دەربڕینی ھونەری مسۆگەر بکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وێژە
زمانی باڤاری

**باڤاری** (  زاراوەیەکی زمانی ئەڵمانییە کە لە ناوچەی باڤاریا قسەی پێدەکرێت، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا. یەکێکە لە چەند زاراوەیەک کە کۆمەڵە زاراوەی ئەڵمانی سەرەوە پێکدەھێنن، کە لە باشووری ئەڵمانیا و نەمسا و بەشێک لە سویسرا قسەیان پێدەکرێت.
باڤاری چەندین تایبەتمەندی جیاوازی ھەیە کە لە ئەڵمانی ستاندارد جیای دەکاتەوە. یەکێک لە جیاوازییە ھەرە دیارەکان، بێژەکردنییەتی. زمانی باڤاریان مەیلیان ھەیە وشەکان بە جەختکردنەوەیەکی بەھێزەوە لەسەر بزوێنەکان بڵێنەوە و زۆرجار لەبری تاکە بزوێن دوو دەنگی (دوو دەنگی بزوێن پێکەوە) بەکاردەھێنن. بۆ نموونە وشەی «بیێر» (بیرە) بە زمانی باڤاری بە «بۆر» دەخوێندرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی ترێنتینۆ ئەلتۆ ئەدیجێ
پۆل:زمانەکانی ئەڵمانیا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەڵمانی
پۆل:زمانی باڤاری
دراما

**دراما** () جۆرێکە لە بەرھەمی ئەدەبی کە مەبەست لێی نمایشکردنە لەسەر شانۆ یان لەبەردەم بینەرێکدا. دەکرێت لە شێوەی شانۆگەری، مۆسیقا، یان ھەر بەرھەمێکی شانۆیی تردا بێت. زۆرجار دراما ململانێ و گرژیی نێوان کارەکتەرەکان لەخۆدەگرێت، ھەروەھا گەڕان بەدوای بابەت و بیرۆکەکاندا کە پەیوەندییان بە ئەزموونی مرۆڤەوە ھەیە. 

دراما چەندین جۆری جیاوازی ھەیە، لەوانە تراژیدیا، کۆمیدیا، میلۆدراما. تراژیدیا جۆرێکە لە دراما کە بە شێوەیەکی تایبەت کەوتن یان مردنی کارەکتەری سەرەکی بەھۆی کەموکوڕی یان بارودۆخی دەرەکی خۆیانەوە دەگرێتەوە. لە بەرامبەردا کۆمیدیا بە مەبەستی گاڵتەجاڕانە و سووکایەتییە. میلۆدراماکان بە شێوەیەکی تایبەت بە ھەست و ھێڵەکانی چیرۆک زیادەڕەوییان تێدا دەکرێت، لەکاتێکدا مەسخەرە شانۆگەرییە کۆمیدییەکانن کە ناسنامەی ھەڵە و دۆخی بێمانا لەخۆدەگرن. دراما بۆ چەندین سەدە بەشێکی گرنگی کولتووری مرۆڤایەتی بووە. بە تایبەتی لە یۆنان و ڕۆمای کۆن بەناوبانگ بوو، کە شانۆنامەکان وەک بەشێک لە فێستیڤاڵە ئایینییەکان نمایش دەکرا. ئەمڕۆ دراما بەردەوامە لە فۆرمێکی گرنگی کات بەسەربردن و دەربڕینی چاندی لە سەرانسەری جیھاندا. دراما جگە لە بەھای کات بەسەربردن، دەتوانێت وەک ئامرازێکی بەھێزیش بۆ گەڕان بەدوای پرس و بیرۆکە ئاڵۆزەکاندا بێت. زۆرێک لە شانۆنامەنووسەکان کارەکانیان بۆ لێدوان لەسەر پرسە کۆمەڵایەتییەکانی وەک نایەکسانی، جیاکاری، شەڕ و سیاسەت بەکاردەھێنن. بە گشتی دراما ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە داڕشتنی کولتووری مرۆڤایەتی و تا ئێستاش وەک فۆرمێکی ھونەری ژیانی دەمێنێتەوە. 
## سەرچاوەکان

پۆل:دراما
شڤانگاو

**شوانگاو** گوندێکی بچووکە و دەکەوێتە بەرزایییەکانی باڤاریا لە ئەڵمانیا و تەنھا چەند کیلۆمەترێک لە قەڵای نیوشوانشتاینەوە دوورە. گوندەکە لە شوێنێکی سەرنجڕاکێشە کە بە شاخ و دەریاچە پاکەکان دەورە دراوە، ئەمەش وای کردووە ببێتە شوێنێکی بەناوبانگ بۆ ئەو گەشتیارانەی کە بەدوای چالاکییەکانی دەرەوە و جوانی سروشتیدا دەگەڕێن.

## سەرچاوەکان
*
شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری

**شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری** لە ساڵی ١٨٨٠ بە سەرکردایەتی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری دەستی پێکردووە. گوندی نەهری دەکەوێتە باشووری شەمزینان کە ١٦ کیلۆمەتر لێیەوە دوورە، لە دوای ساڵانی ١٨٥٠ ئەم گوندە بووە ناوەندی نەریتی نەقشبەندی، بنەماڵەی شێخ عوبەیدوڵڵا لە ڕوانگەی ئایینیەوە سەرکردایەتی خەڵکی ناوچەکەیان دەکرد. لە ساڵی ١٨٢٠ مەولانا خالیدی نەقشبەندی شێخ عوبەیدوڵڵای وەک خەلیفە داناوە. دوای ئەم ڕووداوە گوندی نەهری بوو بە یەکێک لە ناوەندە گرنگەکانی تەریقەتی نەقشبەندی لە کوردستان. زۆرێک لە قوتابخانەکانی کوردستان، وەک شێخەکانی مەنزیلە، شێخەکانی نۆرشین، مۆڵەتی خۆیان لە شێخەکانی نەهری وەرگرتووە. شێخ عوبەیدوڵڵا لە شەڕی عوسمانییەکان و ڕووسەکان لە ساڵی ١٨٧٧ چووە بەرە. لەلایەن عوسمانییەکانەوە وەک فەرماندەی هەموو هێزەکانی هۆزە کوردەکان دەستنیشانکرا. لەم شەڕەدا خەڵکی کوردستان کاریگەرییەکی گەورەیان دروستکرد. دوای شەڕ شێخ عوبەیدوڵڵا دەگەڕێتەوە بۆ نەهری. لێرەوە دەست بە بانگەواز دەکات. زانست بڵاودەکاتەوە بۆ خەڵکی دەوروبەر، دوای لۆرد کورزۆن ئەم کۆبوونەوانە ٥٠٠ بۆ ١٠٠٠ کەس بەشدارییان تێدا دەکرد. دوای ئەوەی د.کۆکران کە لەو کاتەدا وەک میسیۆنێر لە ناوەڕاستی کوردستان کار دەکات، دەڵێت شێخ عوبەیدوڵڵا ئەدەبیاتی عەرەبی و فارسی بە باشی دەزانی، هەروەها فۆلکلۆری کوردیشی دەزانی.

## سەرچاوەکان
فەریاد فازیل عومەر

فەریاد فازیل عومەر (١١ی ئەیلوولی ١٩٥٠) ئەکادیمیکار، نووسەر و زمانناسی کوردە و دامەزرێنەری ئینستیتووتی خوێندنی کوردیە لە بەرلین. بەکالۆریۆسی لە زمانە ئێرانیەکان لە بەغدا بەدەست هێناوە و هەروەها دکتۆرا لە زمانی کوردیدا و تا ساڵی ١٩٧٨ لە زانکۆی سلێمانی وانەبێژ بووە. هەر لەو ساڵەدا دەچێتە بەرلین بۆ توێژینەوە لە زمانی کوردیدا و لەوێش دەمێنێتەوە. لە ٢٠١٢ تا ٢٠١٧ سەرۆکی ڕێکخراوی "کۆمەڵگای خەڵکانی هەڕەشەلێکراو" بووە.

لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا خەڵاتی سەرۆکی ئەڵمانیای پێ بەخشراوە و لە کاتی پێشکەشکردنی خەڵاتەکەدا سیناتۆر گۆتە دەڵێت "ئەم خەڵاتە ڕێز لە پابەندبوونە ماندوونەناس و بەرفراوانەکانتان دەگرێتەوە وەک پێشەنگێک لە لێکۆڵینەوە و فێرکردنی زمان و کولتوور و مێژووی کوردی لە ئەڵمانیا، هەروەها خزمەتە ناوازەکانتان وەک پردێک لە نێوان کولتووری ئەڵمانی و کوردیدا." پاش وەرگرتنی ئەو خەڵاتە لەلایەن زانکۆی سەلاحەدینەوە دکتۆرای فەخری پێ بەخشراوە.

## دانراوەکانی

* فەرهەنگی کوردی ئەڵمانی
* ڕێزمانی کوردی بە ئەڵمانی
* وەرگێڕانی مەم و زین

## پەراوێزەکان


پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:زیندووان
دادڤان یووسف

**دادڤان یووسف** (لەدایکبووی ٩ی نیسانی ٢٠٠٠، زاخۆ) خاوەنکارێکی کوردە و خەڵکی باشووری کوردستانە و لە سویسرا دەژی.

## ژیان
یووسف لە ساڵی ٢٠٠٠ لە باشووری کوردستان لەدایکبووە. باوکی لەناو پێشمەرگەدا بووە و پێش لەدایکبوونی یووسف لە وڵاتەکەی بەرەو سویسرا ھەڵاتووە. دوای سێ ساڵ دایکی بە ھەمان شێوە وڵاتی بەجێھێشتووە، لەگەڵ سێ کوڕەکەیدا. لە ساڵی ٢٠٠٣ گەیشتوونەتە شاری نیوینبۆرگ لە سویسرا کە باوکی گواستبوویەوە بۆ ئەوێ. لە ساڵی ٢٠٠٤دا ئەو خێزانە پەنابەرییان پێدرا و ڕوویان لە ئیپساخ کرد. یووسف پێنج خوشک و برای بچووکی ھەیە کە لە سویسرا لەدایکبوون.

کاتێک بۆ یەکەمجار لە تەمەنی ١١ ساڵیدا ناوی بیتکۆینئ بیستبوو، یووسف ھەندێک لە یارییەکانی لە گەڕەکەکەی خۆی لە ئیپساخ لە شاری بێرن فرۆشت و پارەکەی بەکارھێنا بۆ وەبەرھێنان لە بیتکۆین. ١٠ دانە بیتکۆینی بە ١٥ یۆرۆ کڕیوە و لەو کاتەوە بازرگانی بە بیتکۆین دەکات.

لە ساڵی ٢٠١٢ ١٠٠٠ بیتکۆینی کڕیوە بە بڕی ١١ ھەزار و ١٢٦ یۆرۆ بۆ ھەر بیتکۆینێک. لە ساڵی ٢٠١٦ بۆ یەکەمجار وەبەرھێنانی لە کۆمپانیای ئێتێریوم کردووە و ١٦ ھەزار دانەی بە ١٣٤ ھەزار یۆرۆ کڕیوە

دامەزراوەی دۆھرنی لە شاری تزووگ دامەزراندووە کە سەرپەرشتی پەرەپێدانی نەرمەکاڵاکانی دراوی کریپتۆ دەکات. ھەروەھا لە مانگی ئازاری ٢٠٢١دا دراوی کریپتۆی خۆی بەناوی دۆھرنی ناساندووە. یووسف لە ڕێگەی بازرگانییەکانی دراوی کریپتۆوە بوو بە موڵتی-ملیۆنێر. بە گەنجترین سویسری دادەنرێت کە خۆی خۆی کردوە بە ملیۆنێر.

لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢١ یووسف بەشێک لە کۆمپانیای ستارت ئەپی سویسری کراودلیتۆکنی گرتە ئەستۆ و بووە بەڕێوەبەری جێبەجێکاریان کە کەوتۆتە ژێر چاودێری FMA. ئەم ستارتاپە بۆ پەرەپێدانی چارەسەر دامەزراوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە خەڵک بدات وەبەرھێنان لە خانووبەرەدا بکەن لە ڕێگەی پشکی دیجیتاڵی لە شێوەی تۆکن.

## مشتومڕ
لە مانگی شوباتی ساڵی ٢٠٢٢دا چەندین بابەتی ڕۆژنامەوانی ڕەخنەگرانە سەبارەت بە دادڤان یوسف و کارەکانی بڵاوکرانەوە. بۆ نموونە ھەندێک زانیاری لە سیڤییەکەیدا ڕازێنراوەتەوە. بەھۆی کارەکانی لە بواری کریپتۆدا، یوسف لە ئێستادا لە پەیوەندیدایە لەگەڵ دەزگای کاروباری ئابووری دەوڵەتی سویسری کە بە FINMA ناسراوە. بەپێی لێدوانەکانی کۆمپانیاکە خۆی، پابەندبوون بە ڕێنماییەکانی پێشکەشکردنی دراوی سەرەتایی، بەڵام ئەمە ناتوانرێت بسەلمێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:چیای ئێڤەرست
پۆل:بیتکۆین
پۆل:عێراق
پۆل:زاخۆ
پۆل:دارایی
پۆل:کۆمپانیا
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری
پۆل:نیپال
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی زاخۆ
پاڵەوانێتیی جیھانیی سنووکەری ٢٠٢٢

**پاڵەوانێتیی جیھانیی سنووکەری ٢٠٢٢** () پاڵەوانێتییەکی پیشەگەری سنووکەر بوو کە لە ١٦ی نیسان تا ٢ی ئایاری ٢٠٢٢ لە شانۆی کروسیبڵ لە شاری شێفیڵد لە ئینگلتەرا بەڕێوەچوو، کە ٤٦ ساڵە لەسەریەک پاڵەوانێتی جیھانی سنوکەر لەو شوێنە بەڕێوەدەچێت. پاڵەوانێتییەکە ١٦ھەمین و کۆتا ڕووداوی ڕیزبەندی وەرزی ٢٠٢١–٢٠٢٢ی سنوکەرە، پاڵەوانێتییەکە لەلایەن گەشتی جیھانی سنوکەرەوە ڕێکخرابوو و لەلایەن کۆمپانیای گرەوکردنی وەرزشی بێتفرێدەوە سپۆنسەرکرابوو. لە بەریتانیا لەلایەن بی بی سی و لە ئەورووپا (بە بەریتانیاشەوە) لەلایەن یۆرۆسپۆرتەوە و لە شوێنەکانی دیکەی جیھان لەلایەن ماچڕوم سپۆرت و میدیاکانی دیکەوە پەخشکرا. کۆی گشتی سندوقی خەڵاتەکان ٢٣٩٥ ھەزار پاوەند بووە، کە براوەی خەڵاتەکە ٥٠٠ ھەزار پاوەندی وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

*
ڕۆنی ئۆسلیڤان

**ڕۆناڵد ئەنتۆنیۆ ئۆسلیڤان** () یاریزانێکی پیشەگەری سنوکەرە و خەڵکی ئینگلتەرایە. لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥ لە شاری وۆردسلی لە ویلایەتی وێست میدلەندز لەدایکبووە. ئۆسلیڤان یەکێک بووە لە سەرکەوتووترین یاریزانەکانی مێژووی یاری سنوکەر، بە درێژایی ژیانی وەرزشی چەندین پاڵەوانێتی و خەڵاتی بەدەستھێناوە. ئۆسلیڤان لە ساڵی ١٩٩٢ بوو بە پیشەگەر و بە خێرایی خۆی وەک یاریزانێکی سەرەکی جێگیر کرد. یەکەم پاڵەوانێتی گەورەی لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا بەدەستھێنا کاتێک لە ستیڤن ھێندری بردەوە و پاڵەوانێتی بەریتانیای بەدەستھێنا. لەو کاتەوە تا ئێستا بە گشتی حەوت پاڵەوانێتی بەریتانیا و پێنج نازناوی ماستەرز و شەش پاڵەوانێتی جیھانی بەدەستھێناوە.

## ژیان و پیشە
جگە لەو سەرکەوتنە زۆرانەی لە پاڵەوانێتییەکاندا بەدەستھێناوە، ئۆسلیڤان بە درێژایی ژیانی وەرزشی چەندین ژمارەی پێوانەیی تۆمارکردووە. ئەو گەنجترین براوەی پاڵەوانێتی بەریتانیایە و زیاتر لە ھەزار Maximum Breakی سەدەی لە ڕکابەرییە پیشەگەرەکاندا بەدەستھێناوە - زیاتر لە ھەر یاریزانێکی دیکە لە مێژوودا. ئۆسلیڤان بە بەھرە سروشتییە باوەڕپێنەکراوەکەی و توانای خۆی لەسەر مێزەکە ناسراوە. زۆرجار بە "The Rocket" ناودەبرێت بەھۆی شێوازی یاریکردنی خێرا و توانای گۆڵکردنی خێرا. سەرەڕای ئەوەی ناوبەناو مشتومڕ لە دەرەوەی مێزەکە دروست دەبێت، بەڵام تا ئێستاش یەکێکە لە یاریزانە بەناوبانگ و بەڕێزەکان لە یارییەکانی سنوکەردا. لە ساڵانی ڕابردوودا ئۆسلیڤان لە بەرزترین ئاستدا بەردەوام بووە لە ڕکابەریکردن و تا ئێستاش وەک پاڵێوراوێکی بەھێز بۆ پاڵەوانێتییە گەورەکان دەمێنێتەوە. ھاندەرانی بە تامەزرۆیییەوە چاوەڕوانی ئاستەکانی دەکەن لە پاڵەوانێتییەکانیدا وەک لە پاڵەوانێتیی جیھانیی سنووکەری ٢٠٢٢.

ڕۆنی ئۆسلیڤان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە گەورەترین یاریزانانی سنوکەر لە ھەموو کاتێکدا دادەنرێت. کۆی گشتی ٣٧ نازناوی ڕیزبەندی بەدەستھێناوە، کە لە دوای ٣٦ نازناوەکەی ستیڤن ھێندری دووەمە. ھەروەھا ئۆسلیڤان کۆمەڵێک ژمارەی پێوانەیی بەرچاوی لەم وەرزشەدا بەدەستھێناوە. جگە لە ڕیکۆردی «پچڕانی سەدە» ئۆسلیڤان زۆرترین Maximum Breakی لە مێژوودا تۆمارکردووە، تەنھا ٥ خولەک و ٨ چرکەی خایاندووە بۆ تەواوکردنی ئەو تۆمارە لە پاڵەوانێتی جیھانی ساڵی ١٩٩٧. ھەروەھا لە ھەموو یاریزانێکی دیکە زیاتر لە زۆرترین ماکسیزم برێکی زۆرترین گۆڵ تۆمارکردووە و بە گشتی ١٥ گۆڵی تۆمارکردووە.

شێوازی یاریکردنی ئۆسلیڤان بە بەھرەی سروشتی و توانای نیشانەی لێدانەکان تایبەتمەندە. بە لێدانی شەڕانگێزی و توانای گۆڵکردنی خێرا ناسراوە، زۆرجار یاریزانانی بەرامبەری کێشەیان بۆ بەردەوامبوون لە ئاستێکی بەرزدا بەجێدەھێڵێت. ئاستەکانی وای کردووە شوێنکەوتوانی زۆری لە نێوان ھاندەرانی سنوکەردا ھەبێت لە سەرانسەری جیھاندا. لە دەرەوەی مێزەکە، ئۆسلیڤان لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا مامەڵەی لەگەڵ چەندین بابەتی کەسیدا کردووە، لەوانە ململانێ لەگەڵ ئالوودەبوون و پەشێوی گشتی خەمۆکی، کردووە. سەرەڕای ئەم تەحەدایانە، پابەندە بە وەرزشەکەیەوە و بەردەوامە لە ڕکابەریکردن لە بەرزترین ئاستیدا. بە گشتی ڕۆنی ئۆسلیڤان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە گەورەکانی سنوکەر ناسراوە لە ھەموو کاتێکدا. تێکەڵکردنی بەھرەی سروشتی و ماندووبوونەکەی وای کردووە ببێتە یەکێک لە سەرکەوتووترین یاریزانەکانی مێژوو، و میراتەکەی لەم وەرزشەدا بە دڵنیایییەوە بۆ چەندین ساڵ بەردەوام دەبێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
ھێرمینۆتیک

**ھێرمینۆتیک** تیۆری و میتۆدۆلۆژیی لێکدانەوەی مانایە، بەتایبەت لێکدانەوەی مانای دەقە دینی و فەلسەفییەکان. کاتێ لە مانای وتەیەک یا نووسراوەیەک تێ نەگەین، دەستەودامێنی ھێرمینۆتیک دەبین و پرەنسیپەکان و میتۆدەکانی لێکدانەوەی بە کار دەبەین تا ماناکەمان بۆ ڕوون بکەنەوە. بەڵام، ھێرمینۆتیک زیاترە لەو پرەنسیپ و میتۆدانە و، ھونەری تێگەیشتن و ڕاگەیاندنی پەیامەکانیش لە خۆ دەگرێت.

## ڕابردە
ھاوکات لەگەڵ تێپەڕبوون لە سەدەکانی ناوین و لەناوچوونی زاڵێتیی مەسیحییەتی کاتۆلیک، کتێبی پیرۆزیش لە ژێر سێبەری کڵێسە دەرچوو و ھاتە ناو خەڵک. لەم کاتەدا کە خەڵک بۆ خوێندنەوە و فامکردنی کتێبی پیرۆز بە ئازادی گەییبوون، قانوون و ڕێسایەکی پێدەویست تا بەر بە شپرزی و شێواویی تەفسیر بگرێت و بۆ فامکردنی دروست و تێگەیشتن لە مانای ڕاستەقینەی دەقە دینییەکان دەستی خوێنەران بگرێ. شلایەرماخەر و دیلتای دوو کەس لە زانایانی ئەو سەردەمە بوون کە بنەڕەتی یەکەم پرەنسیپەکانی زانستی تەفسیر یا ھێرمینۆتیک - یان لە سەدەی نۆزدەیەمدا دانا. ئەم دوو کەسە لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە مانایەکی دوایی یا تێگەیشتنێکی کۆتایی لە دەقدا ھەیە و ئەرکی لێکدەرەوە ئەوەیە کە بە ناسینی دەقەکە و چوونەوە بە نیشانەکانی ناو دەقەکە و گۆڕینی ڕێگاکانی تەفسیر، ھەوڵ بدات بەو مانا دواییە بگات. ھەروەھا دیلتای باوەڕی ئەوە بوو کە بۆ تێگەیشتنی باشتر لە دەقەکە، دەبێ بزانرێ قەست و نیەتی دانەرەکەی چی بووە.

لە سەدەی بیستەما، بارەوباربوونێکی گەورە لە ھێرمینۆتیکدا ڕووی دا و ئەم زانستە پێی نایە ناو گۆڕەپانێکی تازەوە. ھۆکارە سەرەکییەکانی ئەم بارەوباربوونە، کارەکانی زانایان و فەیلەسووفانێ وەک نیچە و ھایدەگەر و گادامێر بوون. لەم قۆناغەدا، لە باتیی ھەوڵدان بۆ دیاریکردنی میتۆدۆلۆژیی شێوازی تێگەیشتن، باسی چییەتیی تێگەیشتن ھاتە ئاراوە. فەیلەسووفانی ئەم سەردەمە دەیانویست ئەوە بسەلمێنن کە شتێ بە ناوی «مانای دوایی» و «نیەتی دانەر» لە کاردا نییە. تێگەیشتن ئەو شتەیە کە لە زەینی لێکدەرەوە و ڕاڤەکاردا دەنەخشێت. تێگەیشتنی ھەر ڕاڤەکار و لێکدەرەوەیەک ڕەگ و ڕیشەکەی وا لە کۆمەڵگا و کولتوور و سەردەم و شێوەی بارھاتنی ویدا و، ئەم هۆکارانە سنووری زەینی ڕاڤەکار پەرژین دەکا. ئەو ناتوانێ لە دەرەوەی ئەو پەرژینە بیر بکاتەوە و تێ بگات. کەوایە، تێگەیشتن شتێکی ھەڵکەوتە و پێشینەدارە و دەگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی ڕاڤەکار و ئەزموونەکانی ژیانی و وەکوو ڕووداوێک لە ناو زەینی ویدا شێوە دەگرێت و بە ھیچ لەونێ شیاوی دەستبەسەرداگرتن و دەسنیشانکردن لە قاڵبی میتۆد و ڕێکاردا نییە. ھەر خوێنەرێک تێگەیشتنێکی تایبەت بە خۆی ھەیە لە دەق. لەم بابەتەوە، دوو بەرھەمی ناسراوی سەدەی بیستەم «بوون و کات»ی ھایدگەر و «ڕاستی و میتۆد»ی گادامێرن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی کیشوەری
پۆل:ھێرمێنۆتیک
پۆل:ڕەخنەی ئەدەبی
پۆل:مارتین ھایدگەر
پۆل:زاراوە ئایینییەکان
پۆل:زاراوە دینییەکان
کۆمەڵەی جیھانیی پیشەگەری بلیارد و سنووکەر

**کۆمەڵەی جیھانیی پیشەگەری بلیارد و سنووکەر (WPBSA)** () دەستەی بەڕێوەبەردنی یارییەکانی سنووکەر و بلیاردە لە بریستۆڵ، ئینگلتەرا. لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزراوە و بەرپرسیارە لە ڕێکخستنی بۆنە و دانانی یاسا و ڕێساکان و بەرەوپێشبردنی وەرزشەکە و نوێنەرایەتیکردنی ئەندامەکانی. WPBSA بە درێژایی ساڵ کۆمەڵێک پاڵەوانێتی گەورە ڕێکدەخات، لەوانە پاڵەوانێتی جیھانی سنوکەر کە بە بەناوبانگترین ڕووداوی سنوکەر دادەنرێت. ھەروەھا ڕێکخراوەکە سەرپەرشتی سیستەمی ڕیزبەندی دەکات کە پێگەی یاریزانەکان لە پلەبەندی وەرزشەکەدا دیاری دەکات. جگە لە بەرپرسیارێتییەکانی وەک دەستەیەکی بەڕێوەبەر، WPBSA کاردەکات بۆ بەرەوپێشبردنی سنوکەر و بیلیارد لە سەرانسەری جیھان. ھاوبەشی لەگەڵ ڕێکخراوە نیشتمانییەکان لە زۆرێک لە وڵاتان ھەیە و پشتگیری لە بەرنامەکان دەکات کە ئامانجیان پەرەپێدانی گەنجە بەھرەمەندەکانە و زیادکردنی بەشداریکردن لە وەرزشەکەدایە.

ھەروەھا WPBSA پابەندبوونێکی بەھێزی ھەیە بە دەستپاکی لە یارییەکانی سنوکەردا. بەرنامەیەکی گشتگیری دژە گەندەڵی بەڕێوەدەبات کە بۆ ڕێگریکردن لە یەکسانکردنی یارییەکان و جۆرەکانی تری فێڵکردن داڕێژراوە. ڕێکخراوەکە لە نزیکەوە لەگەڵ دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسا لە سەرانسەری جیھان کاردەکات بۆ لێکۆڵینەوە لە ھەر تۆمەتێکی ھەڵەکردن. بە گشتی WPBSA ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە یارییەکانی سنوکەر و بیلیاردی پیشەگەردا. ھەوڵەکانی یارمەتیدەر بوون بۆ زیادکردنی ئارەزووی ئەم وەرزشانە لە ئاستی جیھانیدا لە ھەمان کاتدا دڵنیابوون لەوەی کە لە بەرزترین ئاستی دەستپاکیدا یارییان پێدەکرێت.

## سەرچاوەکان
*
تیم فۆرترێس ٢

**تیم فۆرترێس ٢** () یارییەکی ڤیدیۆیی ئەکشنە کە لەلایەن کۆمپانیای ڤاڵڤەوە پەرەی پێدراوە. یاریەکە لە ئۆکتۆبەری ٢٠٠٧ بۆ ویندۆز و ئێکس بۆکس ٣٦٠ بڵاوکرایەوە، ھەروەھا لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ بۆ پلەی ستەیشن ٣.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٧
پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم
پۆل:یارییە ڤیدیۆیییە خۆڕایییەکان
پۆل:کایەکانی لینوکس
پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەرەپێدراون
پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لەگەڵ کۆمیکەکان گونجێنراون
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایە سەرھێڵییە فرەیاریزانییەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەکارھێنانی ھاڤۆک
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠** یارییەکی پاڵەوانێتی تۆپی پێ بوو بۆ دیارکردنی یەکەم پاڵەوانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ .کە لە ٣٠ی تەمموزی ١٩٣٠ لە نێوان ھەڵبژاردەی ئوروگوای و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین لە یاریگای سێنتێناریۆی شاری مۆنتیڤیدۆ لە یارییەکەدا ڕکابەرییان کرد کە دووبارە یاریی میدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادی ساڵی 1928 بوو کە ئۆرۆگوای دوای دووبارەکردنەوەی یارییەکە بردنەوەی بەدەستهێنابوو بەڕێوەچوو.دەروازەکانی یاریگاکە لە کاتژمێر هەشتی بەیانی، شەش کاتژمێر پێش دەستپێکردنی یارییەکە کرانەوە و لە نیوەڕۆشدا یاریگاکە پڕ بوو،   بە فەرمی ٩٣ هەزار کەس ئامادەبوون بۆ بیننی یارییەکە.  لە کۆتاییدا یارییەکە بە ئەنجامی ٤-٢ لە بەرژەوەندی هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئورۆگوای کۆتایی هات.

## ئەنجامی یاری

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ١٩٣٠ یاری کۆتایی مۆندیالی فیفا fifa.com

پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠
یانەی تۆپی پێی لویس

**یانەی تۆپی پێی لویس** () یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەرە و بنکەکەی لە شاری لویس لە ڕۆژھەڵاتی ساسێکس لە ئینگلتەرایە. یانەکە لە ساڵی ١٨٨٥ دامەزراوە و لە ئێستادا لە خولی نایابی ئیستمیان یاری دەکەن کە پلەی حەوتەمی سیستمی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرایە. یانەی لویس بە شێوازی تۆپی پێ ناسراوە کە لەلایەن کۆمەڵگەوە بەڕێوەدەبرێت. تیپەکە یارییەکانی خۆی لە یاریگای The Dripping Pan ئەنجام دەدات کە توانای ٣٠٠٠ بینەری ھەیە. یاریگاکە شوێنێکی ناوازەی ھەیە چونکە دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ڕووی لە شارۆچکەی لویس کردووە. لەم ساڵانەی دواییدا تیپەکە لە یاریگادا سەرکەوتنی بەدەستھێناوە، لەنێویاندا سەرکەوتنی بەدەستھێنا بۆ خولی نایابی ئیستمیان لە ساڵی ٢٠١٧. ھەروەھا بوونە مانشێتی ڕۆژنامەکان بەھۆی ئەوەی بوونە یەکەم یانەی تۆپی پێی پیشەگەر یان نیمچە پیشەگەری لە جیھاندا کە پارەی تیپەکەی ژنان و پیاوان بە یەکسانی بدات. بە گشتی یانەی تۆپی پێی لیوس بە پابەندبوونی بە بەردەوامی و بەشداریکردنی کۆمەڵگا و یەکسانی لەناو تۆپی پێدا ناسراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان
زمانی مالایی

وێنۆک|قسەکەرێکی کیدا مالایی
وێنۆک|قسەکەرێکی ئیندۆنیزی
وێنۆک|قسەکەرێکی مالایی
**مالایی** یان **مالیزی** ( ؛  Malay:،بە جاوی :  ، ڕێجانگ :  ) زمانێکی سەر بەخێزانی ئاسترۆنیساییە و زمانی فەرمی ھەریەک لە وڵاتانی بروونای و ئیندۆنیزیا و مالیزیا و سینگاپوورە، ھەروەھا لە تیمۆری ڕۆژھەڵات و بەشێک لە فلیپین و ڕۆژھەڵاتی تایلەند، بەشێوەیەکی گشتگیر و بنچینەیی لەلایەن ٢٩٠ ملیۆن کەسەوە قسەی پێدەکرێت، لەو ڕێژەیە نزیکەی (٢٦٠ ملیۆن کەسیان بە زمانی " ئیندۆنیزی " قسە دەکەن) کە شێوازێکی مۆدێرنی زمانی مالاییە. 

## سیستەمی نووسین
[وێنۆک| ئەلفوبێی ڕێنکۆنگ کە سیستەمێکی نووسینی ڕەسەنە کە لە ناوەڕاست و باشووری سوماترا دەدۆزرێتەوە . دەقەکە دەڵێت (ڕێنووسی ڤۆرھۆڤ): "haku manangis ma / njaru ka'u ka'u di / saru tijada da / tang [hitu hadic sa]"، کە لەلایەن Voorhoeve وەرگێڕدراوەتەوە: "من دەگریم، بانگت دەکەم؛ ھەرچەندە بانگ دەکرێت، تۆ نایەیت" (hitu adik sa- باقی دێڕی ٤ یە.](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:Kerinci_MSS_detail.jpg)
وێنۆک| نووسراوی کێدوکان بوکیت, بە بەکارھێنانی ئەلفوبێی پالاڤا, کۆنترین نمونەی زمانی کۆنی مالای لە باشووری سوماترا لە ئەندەنوسیا کە لە ژیاندا ماوە.
لە ئێستادا زمانی مالایی بە بەکارھێنانی ڕێنووسی لاتینی دەنووسرێت، کە لە بروونای و مالیزیا و سینگاپوورە بە *ڕومی* ناسراوە یان لە ئیندۆنیزیا بە *لاتینی* ناسراوە، ھەرچەندە ڕێنووسی عەرەبی بە ناوی *عەرەبی مێلایو* یان جاوییش بوونی ھەیە، بەڵام ڕێنووسی لاتینی لە مالیزیا و سینگاپوورە و ئیندۆنیزیا فەرمیە، زمانی مالایی ژمارەکانی ھیندۆسی-عەرەبی بەکاردەھێنێت.
وێنۆک| لاپەڕەکانی کۆتایی تاج ئەلسەلاتین، ''تاجی پاشاکان'' ، " ئاوێنەیەکی مالای بۆ شازادەکان "، لەلایەن محەمەد بن عومەر سیاخ فەرید لە ٣١ی تەمموزی ١٨٢٤ی زایینی لە شاری پینانگ بە ڕێنووسی جاوی کۆپی کراوە. کتێبخانەی بەریتانی

## ئەمانەش ببینە

* بەراوردکردنی زمانی ستانداردی مالای و ئەندەنوسیا
* زمانی ئیندۆنیزی
* ڕێنووسی جاوی, ئەلفوبێیەکی عەرەبییە بۆ زمانی مالای
* زمانەکانی ئەندەنوسیا
* لیستی وشەکانی ئینگلیزی بە ڕەچەڵەک مالای
* مەلاجۆێ بەتاوی
* ئینگلیزی مالیزیا, ئەو ئینگلیزییەی کە بە فەرمی لە مالیزیا بەکاردەھێنرێت
* زمانی مالیزی

## تێبینی


## سەرچاوەکان




پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:زمانەکانی تایلەند
پۆل:زمانەکانی مالیزیا
پۆل:زمانەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانی مالایی
پۆل:زمانەکانی بروونای
پۆل:زمانی مالای
پۆل:زمانەکانی بەحرەین
پۆل:زمانەکانی ئێریتریا
پۆل:زمانەکانی ئوردن
پۆل:زمانەکانی لوبنان
پۆل:زمانەکانی مۆریتانیا
پۆل:زمانەکانی مەغریب
پۆل:زمانەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:زمانەکانی باشووری سوودان
پۆل:زمانەکانی سوودان
پۆل:زمانەکانی سووریا
پۆل:زمانەکانی توونس
سوپای ئەلیکترۆنیی سووریا

**سوپای ئەلیکترۆنی سووریا (SEA)** () گروپێکی بەناوبانگی ھاکەرە کە لە ساڵی ٢٠١١ لە کاتی شەڕی ناوخۆی سووریا سەریھەڵدا. ئەم گرووپە بە ھێرشە ئەلیکترۆنییەکانی بۆ سەر ڕێکخراو و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی جۆراوجۆر لە سەرانسەری جیھان ناسراوە، بە تایبەت ئەوانەی ڕەخنە لە حکوومەتی سووریا دەگرن. پێدەچێت SEA گرووپێکی لایەنگری ڕژێمی بەشار ئەسەد بێت و لە سووریاوە کاردەکات و بەرپرسیار بووە لە تێکدانی ئەکاونتەکانی سۆشیال میدیا و تێکدانی ماڵپەڕەکان و دزینی زانیاری نھێنی لەڕێگەی فێڵەکانی فیشینگەوە. گرووپەکە ڕێکخراوە ھەواڵییە گەورەکانی وەک سی ئێن ئێن، بی بی سی، ئەی پی و ئەلجەزیرە و ھەروەھا دەزگا حکومییەکان و کۆمپانیا تایبەتەکانی کردووەتە ئامانج.

ھەندێک لە ھێرشە بەناوبانگەکانیان بریتین لە ھاککردنی ھەژماری تویتەرەکەی «ئەسۆشێتد پرێس» لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ بڵاوکردنەوەی تویتێکی درۆ سەبارەت بە تەقینەوەیەک لە کۆشکی سپی کە بووە ھۆی داڕمانی کورتی بازاڕی بۆرسە. ھەروەھا ھەژماری تویتەری کەسایەتییە دیارەکانی وەک باراک ئۆباما و جێف بیزۆسیان کردە ئامانج. تاکتیکەکانی SEA بە شێوەیەکی گشتی بریتین لە ناردنی ئیمەیڵی فیشینگ بە بەستەری زیانبەخش یان ھاوپێچ بۆ ئامانجە گومانلێکراوەکان. کاتێک کرتەی لەسەر کرا، ئەم بەستەرانە یان ھاوپێچانە ڕێگە بە ھاکەرەکان دەدەن دەستیان بگات بە زانیارییە ھەستیارەکان یان کۆنترۆڵی ئەکاونتەکانی سۆشیال میدیا. سەرەڕای ئیدانەکردنی چالاکییەکانی نێودەوڵەتی، SEA بەردەوامە لە کارکردن و ھێرشی ئەلیکترۆنی دژی ئەو ئامانجانەی کە بە دوژمنایەتی دەزانێت بەرامبەر بە ڕژێمی ئەسەد.

## سەرچاوەکان
*
ھاککەر

[alt=A group of people working on laptop computers at a common table|وێنۆک|بەشداربووان لە [ھاکاتۆنی کۆدینگ دا ڤینچی، بەرلین، ئەڵمانیا، ٢٦–٢٧ی نیسانی ٢٠١٤]]

**ھاککەر** کەسێکە کە لە تەکنۆلۆژیای زانیاریدا لێھاتووە و بە ڕێگەی ناسەرەکی ئامانجەکانی بەدەست دەھێنێت و کێشەکان چارەسەر دەکات. دەستەواژەکە لە چاندی باودا پەیوەست کراوە بە ھاککەری ئاسایشکەسێک کە زانیاریی لەسەر بۆشاییەکان یان ئێکسپلۆیت ھەیە بۆ شکاندنی سیستەمە کۆمپیوتەرییەکان و دەستگەیشتن بەو داتایانەی کە ئەگەرنا بۆیان بەردەست نەدەبوو؛ بەڵام، بە واتایەکی ئەرێنی، ھاککردن دەکرێت لەلایەن کەسایەتییە شەرعییەکانەوە لە بارودۆخە یاساییەکاندا بەکاربھێنرێت. بۆ نموونە، دەزگای جێبەجێکردنی یاسا ھەندێک جار تەکنیکەکانی ھاککردن بەکاردەھێنن بۆ کۆکردنەوەی بەڵگە لەسەر تاوانباران و ئەکتەرە زیانبەخشەکانی تر. ئەمە لەوانەیە بەکارھێنانی ئامرازەکانی خۆشاردنەوە (وەک ڤی پی ئێن یان وێبی تاریک) بگرێتەوە بۆ شاردنەوەی ناسنامەیان لەسەر ئینتەرنێت و خۆنواندن وەک تاوانبار.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئاسایشی ئینتەرنێت
پۆل:بەرنامەسازی
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پێکھاتەی بەرنامەی ئەندرۆید (APK)

**پێکھاتەی بەرنامەی ئەندرۆید، پاکەیجی ئەندرۆید** یان **APK** جۆرێکی تایبەتی فایلە کە لەلایەن سیستەمی کارپێکەری ئەندرۆید و چەند سیستەمێکی تری کارپێکەری ئەندرۆیدەوە بەکاردێت، فایلەکە پێکھاتەی پێویست بە سیستەمەکەی تێدا جێگیرکراوە و بەشێوەی بەرنامە دادەمەزرێنرێتە ناو ئەو ئامێرانەی کە کار بە سیستەمی ئەندرۆید دەکەن، بەرنامە و یارییەکانی ئەم جۆرە فایلەی  مۆبایل و تابلێتەکانی ئەندرۆید، دەتوانرێ لەڕێی زمانەکانی بەرنامەسازی جاڤا و کۆتلین یان فلەتەر و چەندین پلاتفۆرمی ترەوە بنووسرێت.

دەتوانرێت فایلەکانی APK لەڕێی Android App Bundles ی گۆگڵەوە دروست بکرێت و تۆمار بکرێت بۆ بڵاوکردنەوە لە کۆگای گۆگڵ پلەی. 

## ئەمانەش ببینە

* داڕێژەری بەرنامەی ئەندرۆید
* .ipa

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندرۆید
پۆل:ویندۆز ١١
پۆل:سیستەمی کارپێکەر
پۆل:بەرنامەی مۆبایل
پۆل:فایلی ئەرشیف
تۆڕی تایبەتیی خەیاڵی

**تۆڕی تایبەتیی خەیاڵی** یان بە کورتکراوەیی **ڤی پی ئێن (VPN)** () تۆڕێکی پارێزراو و تایبەتە کە ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدات لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە زانیاری بنێرن و وەری بگرن وەک ئەوەی ڕاستەوخۆ پەیوەست بن بە تۆڕێکی تایبەتەوە. ڤی پی ئێن بە شێوەیەکی باو لەلایەن تاک و بازرگانی و ڕێکخراوەکانەوە بەکاردەھێنرێت بۆ پاراستنی نھێنی و ئاسایشی سەرھێڵیان.

کاتێک بەکارھێنەرێک پەیوەندی بە ڤی پی ئێن دەکات، ئامێرەکەی تونێلێکی کۆدکراو لە نێوان ئامێری بەکارھێنەر و سێرڤەری VPN دروست دەکات. ئەم تونێلە زانیارییە ھەستیارەکانی بەکارھێنەر دەپارێزێت لە ڕێگریکردن یان بینینی لەلایەن ھەر کەسێکی ترەوە لە ئینتەرنێت. ئەمەش واتە ئەگەر کەسێک ئەو زانیاریانەی کە لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە دەنێردرێت ڕێگری لێبکات، ئەوا ناتوانێت بیخوێنێتەوە چونکە کۆدکراوە. ڤی پی ئێن لەم ساڵانەی دواییدا زیاتر بەناوبانگ بووە بەھۆی نیگەرانییەکان سەبارەت بە پاراستنی نھێنی و ئاسایشی ئۆنلاین. بە شێوەیەکی باو لەلایەن کرێکارانی دوورەوە بەکاردەھێنرێن کە پێویستیان بە دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکانی کۆمپانیا ھەیە لەکاتی دەرەوەی ئۆفیس، ھەروەھا لەلایەن ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت چالاکییە ئۆنلاینەکانیان لە چاوی چاودێر بپارێزن.

لە ئێستادا چەندین دابینکەری جیاوازی ڤی پێ ئێن لە بازاڕدا بەردەستە، ھەریەکەیان تایبەتمەندی و سوودی تایبەتی خۆیان ھەیە. ھەندێک لە ڤی پی ئێنەکان تایبەتمەندی ئاسایشی زیادە پێشکەش دەکەن وەک پاراستنی بەرنامە زیانبەخشەکان یان ڕێگریکردن لە ڕێکلامەکان، لەکاتێکدا ھەندێکی تر خێرایی یان ئاسانکاری بەکارھێنان لە پێشی نەدان. بە گشتی ڤی پی ئێن دەتوانێت ئامرازێکی کاریگەر بێت بۆ پاراستنی نھێنی و ئاسایشی ئۆنلاین؛ بەڵام گرنگە بەکارھێنەران دابینکەرێکی بەناوبانگ ھەڵبژێرن و باشترینەکان پەیڕەو بکەن بۆ مانەوە لە سەلامەتی ئۆنلاین لەکاتی بەکارھێنانی ڤی پی ئێن.

## سەرچاوەکان
ئەو وڵاتەی کە نییە کەریم تاقانە

**ئەو وڵاتەی کە نییە** ناوی کۆمەڵەشیعرێکە، شاعیری سوێدی ئێدیت سوێدەرگران نووسیویەتی و ساڵی ١٩٢٥ چاپ و بڵاو کراوەتەوە. وەرگێڕ و نووسەری کورد **کەریم تاقانە** ئەم کتێبەی تەرجەمە کردووە و ناوەندی کەپر ساڵی ٢٠٢٣ چاپ و بڵاوی کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان
ھاککەری کڵاوی خۆڵەمێشی

**ھاککەری کڵاوی خۆڵەمێشی** (**گرێیھات** یان **گرەی ھات**) ھاککەرێکی کۆمپیوتەر یان پسپۆڕێکی ئاسایشی کۆمپیوتەرە کە لەوانەیە ھەندێک جار یاساکان یان ستانداردە ڕەوشتییە باوەکان پێشێل بکات، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی ئەو نیازە زیانبەخشەی نییە کە تایبەتە بە ھاککەرێکی کڵاو ڕەش.

## سەرچاوەکان