مێژووی تاران

لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٣ ئێسکەپەیکەرێکی مرۆڤ کە سەر بە نزیکەی ٧٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر بوو لە ناوچەی مۆلاوی تاران دۆزرایەوە. ئێسکەپەیکەری ژنێک کە تەمەنی حەوت ھەزار ساڵە و لە ھەڵکۆڵینێکی ئاوەڕۆدا لە گەڕەکی مۆلڤی تاران دۆزرایەوە و بە کۆمپیوتەرێک بینرا، گریمانەکانی سەبارەت بە **مێژووی تاران** گۆڕی.

دوای ماوەیەک، لە مانگی نیسانی ٢٠١٤، ئێسکەپەیکەری دووەمی مرۆڤ لە نزیک ھەمان شوێن دۆزرایەوە لەگەڵ ئامێری بەرد.

بە گوتەی سەرۆکی گرووپی شوێنەوارناسی، دوای ئەم دۆزینەوە، دۆزینەوەی کەرەستەی بەرد لەوانەش فلایل و مشت و چپس لەگەڵ پاشماوەی زەوی و پێکھاتەی گەرمی، و ناشتنی مرۆڤی دووەم لە تەنیشتی، پشتڕاستکردنەوەی بوونی ئەو ئامێرە لە ناوچەیەکی گەورەی کۆن کە لە نزیک چوارڕێیانی مۆلڤی تاران نێژراوە.

پێشتریش لە ئەنجامی گەڕانە زانستییەکانی سەیفوڵڵا کەمباخشفەرد، لە ساڵی ١٣٤٨، لە بەرزایییەکانی قەیتارییە، دووەم گەورەترین دۆزینەوەی شوێنەواری تاران لە دوای ڕەی بەدەست ھات، ئەمەش تەمەنی شارستانیەتی لەم شارەدا دەگەیەنێتە سێ ھەزار و دوو سەد ساڵ پێشتر کە.
[وێنۆک|350x350پیکسڵ|در این ویدئو گسترش تھران از زمان بارو و دروازەھای شاە طھماسبی (ساختە شدە در زمان [شا تەھماسبی یەکەم|شاە طھماسب صفوی)، گسترش آن بە باروی ناصری (در زمان ناصرالدینشاە قاجار) و سرانجام محدوددە امروزی شھر بە نمایش درآمدەاست.]]

## مێژووی سیاسی
لە سەردەمێکدا ئەو کاروانە گەورانەی کە بەو تەقەمەنیانەدا تێدەپەڕین کە باسی لێوە دەکرا، ڕاوکردنی بەسوود بوون و ھەندێکجاریش لەلایەن ژنە دزەکانەوە ھێرشیان دەکرایە سەر. لەم نێوەندەدا بەشێک لە گوندی تاران ناوەندێکی تاڵانچی و حەشارگەی کەلوپەلی دزراو بووە و ئەم دۆخە تا سەردەمی شا تەھماسبی یەکەم بەردەوام بوو کە قەزوینی وەک پایتەختی خۆی ھەڵبژارد. 

تاران بەرەنگاری ھێرشی ئەفغانییەکان (پەشتوونەکان) بووەوە و ھەر بۆیەش دوای گرتنی تاران ئەم شارەیان وێران کرد و باخ و باخەکانی ترێیان وێران کرد. لە سەردەمی نادر شا، تاران جارێکی تر ناو و ناونیشانی خۆی وەرگرتەوە و ھەر لەم شارەدا بوو کە نادر شا سەرکردە گەورەکانی شیعە و سوننەی کۆکردەوە و یەکگرتوویی ئیسلامی و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی پێشکەش کرد.

پێش دۆزینەوەی شارستانییەتی قەیتەری و دۆزینەوەی شوێنەوار لە گردەکانی عەباسباد وا بیر دەکرایەوە کە پاشخانی مێژوویی ناوچەی دەوروبەری ئەم شارە سنووردارە بەو شوێنەوارانەی لە شاری ڕەی دۆزراونەتەوە، بەڵام دۆزینەوە شوێنەوارییەکان لە گردەکاندا لە عەباسباد، پارکی پێنجەمی پاسداران و شەقامەکانی داروس، نیشانیان داوە کە نیشتەجێبوونەکانی ناوچەکە لە ڕووی مێژوویییەوە، کۆشکەکان قۆناغێکی درەوشاوەی نیشتەجێبوونی گەلانی کۆن و دروست کراوە کولتوورییەکانیان تێپەڕاندووە. لە فارسنامەی ئیبن بەلخی، کە پەیوەندی بە ساڵانی ٥٠٠ تا ٥١٠ی کۆچییەوە ھەیە. تاران بە ھەناری کوالیتی بەرز ناسراوە. ھەرچەندە پێش ئیسلام لە بەرھەمە نووسراوە کۆنەکاندا باس لە تاران نەکراوە، بەڵام ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکانی ساڵی ١٣٢١ی زایینی لە گوندی داروس شێمیران نیشان دەدات کە خەڵکی شارستانی لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین لەم ناوچەیەدا ژیاون. لە ڕۆژانی کۆن تاران گوندێکی تاڕادەیەک گەورە بوو کە دەکەوێتە نێوان شاری گەورە و بەناوبانگی ئەو سەردەمە، شەھر ڕەی و دامێنی گردەکانی ئەلبۆرز. یەکەم جار لە ژیاننامەی ئەبو عەبدوڵڵا حافز تارانی، لەدایکبووی ساڵی ١٨٤ی کۆچی ناوی ھاتووە. ھاتن. دوای ئەوەی مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر ڕەی و ئەم شارەیان وێران کرد، تاران ھێندەی تر گەشەی کرد و بەشێک لە خەڵکی ئاوارەی ڕەی لەخۆگرت و ڕووبەرەکەی گەیشتە ١٠٦ ھێکتار لەم ماوەیەدا.

لە ساڵی ٨٠٥ کۆچی (١٤٠٤ی زایینی) کلاڤیجۆ باڵیۆزی پاشای کاستیل لە ڕێگای سەمەرقەند بە مەبەستی بینینی ئەمیر تەیمووری لەنگ بە تاراندا تێپەڕی. بەگوێرەی ئەو: ". . . تاران شارێکی زۆر گە ورە و بێ دیوار و دیوارە. خانووەکە زۆر خۆشە بە ھەموو ئاسوودەیییەکانەوە. دەوترێت کەشوھەوای باش نییە بۆ تەندروستی و ھاوینەکانی زۆر گەرمە…" ئەم ناوچەیە لە سەردەمی شانشینی سەفەویدا، بەھۆی ئەوەی کە گۆڕستانی سەید حەمزە، باپیرەی شانشینی سەفەوی، بووە کە دەکەوێتە نزیک مەزارگەی شازادە عەبدولعەزیم و تاران ھەروەھا باخچەی خۆشی ھەبوو، گرنگی پێدرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان