open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خەڵووزی بەردین

**خەڵووز** بەردێکی ڕەش یان قاوەیی-ڕەشی نیشتووی سووتێنەرە، کە وەک چینە بەردەکان دروست دەبێت کە پێی دەوترێت درزی خەڵوز. خەڵوز زیاتر کاربۆنە لەگەڵ ڕێژەی گۆڕاو لە توخمەکانی تر کە بە شێوەیەکی سەرەکی ھایدرۆجین و گۆگرد و ئۆکسجین و نایترۆجین. خەڵوز جۆرێکە لە سووتەمەنی بەردینی، کاتێک دروست دەبێت کە مادەی ڕوەکی مردوو دەشکێت و دەبێتە توو و بەھۆی گەرمی و فشاری ناشتنی قووڵەوە لە ماوەی ملیۆنان ساڵدا دەگۆڕێت بۆ خەڵوز. نەوتە بەرفراوانەکانی خەڵوز لە ناوچەکانی پێشووەوە سەرچاوە دەگرێت کە پێیان دەوترێت دارستانی خەڵوز کە زۆربەی ناوچە گەرمەکانی زەوی گرتەوە لە سەردەمی کۆتایییەکانی کاربۆنیفرۆس (پێنسیلڤانیا) و پێرمیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەردە نیشتەنییەکان
پۆل:سووتەمەنییەکان
چین (زەویناسی)

لە جیۆلۆجی و بوارە پەیوەندیدارەکاندا، **چین** نھۆمێکە لە بەرد یان نیشتوو کە بە ھەندێک تایبەتمەندی بەردناسی یان دیاریکردن تایبەتمەندە کە جیای دەکاتەوە لە چینە تەنیشتەکان کە بە ڕووکاری بینراو لێیان جیا دەکرێتەوە کە بە *ڕووکاری جێگا* یان *تەختەی جێگا* ناسراون.

## سەرچاوەکان

*
نیشتوو

[وێنۆک| نیشتوو لە [کەنداوی مەکسیک]]
**نیشتوو** ماددەیەکی سروشتییە کە بەھۆی پرۆسەی کەشوھەوا و وەرینی زەوییەوە دەشکێت، و دواتر بەھۆی کارکردنی با، ئاو، یان سەھۆڵ یان بەھۆی ھێزی کێشکردنەوە کە کاردەکاتە سەر تەنۆلکەکان دەگوازرێتەوە. بۆ نموونە، خۆڵ و قوڕ دەتوانرێت بە شێوەی ھەڵواسراو لە ئاوی ڕووبارەکاندا ھەڵبگیرێت و لە کاتی گەیشتن بە بنی دەریا کە بەھۆی نیشتنەوە نیشتووەتەوە؛ ئەگەر بنێژرێن، لەوانەیە لە کۆتاییدا ببنە بەردی شنی و بەردی سیلت (بەردی نیشتوو) لە ڕێگەی بەردبوونەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەردناسی
پۆل:نیشتووناسی
لیتە

**لیتە** مادەیەکی دانەدانەیە کە قەبارەکەی لە نێوان خۆڵ و گڵدایە و زیاتر لە دانەدانەی شکاوی کوارتز پێکھاتووە. ڕەنگە لیتە وەک خاکێک (زۆرجار تێکەڵ بە خۆڵ یان گڵ)یان وەک نیشتووێک کە بە شێوەی ھەڵواسراو لەگەڵ ئاودا تێکەڵ دەکرێت ڕووبدات. بەزۆری لیتە ھەستێکی ئاردی ھەیە کاتێک وشک دەبێتەوە، و کاتێک تەڕ دەبێت نەرمی نییە. ھەروەھا دەتوانرێت ھەست بە لیتە بکرێت لەلایەن زمانەوە وەک دانەدانە کاتێک دەخرێتە سەر ددانی پێشەوە (تەنانەت کاتێک لەگەڵ گەردیلەکانی گڵ تێکەڵ دەکرێت).

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:نیشتووناسی
پۆل:خۆڵ
کوارتز

**کوارتز** () کانزایەکی ڕەق و بلوورییە کە لە سیلیکا (دووەم ئۆکسیدی سیلیکۆن) پێکھاتووە. ئەتۆمەکان لە چوارچێوەیەکی بەردەوامی چوارگۆشەی سیلیکۆن-ئۆکسجینی SiO4دا بەیەکەوە گرێدراون، ھەر ئۆکسجینێک لە نێوان دوو چوارگۆشەدا ھاوبەشە، کە فۆرمولەیەکی کیمیایی گشتیی SiO2 دەدات.

## سەرچاوەکان

*
سیستمی خۆراک

وێنۆک|350x350پیکسڵ| نەخشەی بەرھەمھێنانی گەنمی جیھانی
زاراوەی **سیستەمی خۆراک** **باس لە** پرۆسەی بەیەکەوە بەستراو دەکات کە کاریگەرییان لەسەر ژیواندن، خۆراک، تەندروستی، گەشەپێدانی کۆمەڵگا و کشتوکاڵ ھەیە. سیستەمی خۆراک ھەموو پرۆسەکان و ژێرخانی پەیوەست بە خۆراکدانی دانیشتووانێک لەخۆدەگرێت و گەشەکردن، دروێنەکردن، پرۆسێسکردن، پاکەتکردن، گواستنەوە، بازاڕکردن، بەکارھێنان، دابەشکردن و فڕێدانی خۆراک و شتومەکی پەیوەندیدار بە خۆراک لەخۆدەگرێت. ھەروەھا سیستەمی خۆراک ئەو زانیاری و بەرھەمە پێویستانە لەخۆدەگرێت کە لە ھەریەکێک لەم ھەنگاوانەدا بەرھەم دەھێنرێن. سیستەمی خۆراک لەناو سیستەمی خۆراکی کشتوکاڵی دا جێگیرکراوە کە کۆمەڵێک ئەکتەر و چالاکییە بەھا زیادکراوەکانی پەیوەندیداریان لە بەرھەمھێنانی سەرەتایی خۆراک و بەرھەمە کشتوکاڵییە غەیرە خۆراکییەکان، ھەروەھا لە ھەڵگرتنی خۆراک، چەسپاندن، بەڕێوەبردنی دوای دروێنەکردن لەخۆدەگرێت. ھەروەھا گواستنەوە، پرۆسێسکردن، دابەشکردن، بەبازاڕکردن، فڕێدان و بەکارھێنان لەخۆدەگرێت. سیستەمی خۆراک لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری و ژینگەیی کاردەکات و لەژێر کاریگەریدایە. ھەروەھا سیستەمی خۆراک پێویستی بە سەرچاوەی مرۆیی ھەیە بۆ دابینکردنی ھێزی کار و لێکۆڵینەوە و پەروەردە.

بەپێی دەستەی نێوحکوومەتیی گۆڕانی ئاووھەوا، **سیستەمی خۆراکی جیھان**, بە ھەموو پیشەسازییە جیاوازەکانی بەشدار لە سیستەمی خۆراکی بەردەوام و ئاسایی، ھەلی کار بۆ یەک ملیار کەس دابین دەکات. سیستەمی خۆراکی جیھانی بەھۆی کێشەکانی ئاسایشی خۆراکی جیھانی کە بەھۆی گۆڕانی کەشوھەوا و فشارە نا کەشوھەوایییەکان لەسەر سیستەمەکە دروست بووە، ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاستەنگ دەبێتەوە. نزیکەی ٣٤٪ی کۆی دەردانی گازی گەرمخانەیی پەیوەندی بە سیستەمی خۆراکی جیھانییەوە ھەیە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، پێداچوونەوەیەک بە بەڵگەکان لە یەکێتی ئەورووپادا دەرکەوت کە دەردانی گازی ژەھراوی لە سیستەمی خۆراکدا لەسەر ڕێڕەوی زیادبوونە بە ڕێژەی ٣٠–٤٠٪ تا ساڵی ٢٠٥٠ بەھۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان و گۆڕانی خۆراک. بەپێی ڕێکخراوەی خۆراک و کشتوکاڵ, بنیاتنانی خۆڕاگری لە سیستەمی کشتوکاڵی دا زۆر گرنگە. بە تێپەڕبوونی کات، ئەم سیستێمانە دەبێت توانای گەرەنتی و بەردەوامیان ھەبێت بۆ دڵنیابوون لە بەردەستبوون و دەستڕاگەیشتن بە خۆراکی پێویست و سەلامەت و خۆراکی بۆ ھەمووان لە بەرامبەر ھەر پەککەوتنێکدا و ئەم سیستێمانە دەبێت پارێزگارییان لێبکرێت. ھەروەھا دەبیت بژێوی چالاکوانان لە سیستمی کشتوکاڵی دا بپارێزرێت.

گواستنەوەی جیھان بۆ سیستەمێکی خۆراکی بەردەوام زۆر گرنگە بۆ چارەسەرکردنی ئاستەنگە جیھانییەکانی وەک گۆڕانی کەشوھەوا، برسێتی، لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو و دارستانبڕین. چارەسەرکردنی کێشەکان لە ھەر قۆناغێکی سیستەمەکەدا دەتوانێت کاریگەری ھەبێت لەسەر ئاستی ئەم سیستەمەی ئێستا (سیستەمێک کە ٣٠–٤٠٪ی خۆراکی بەرھەم ھێنراو لە دوای دروێنەکردنەوە بۆ فرۆشتنی تاکەکەسی و بەکاربەر لەدەست دەچێت) کەمکردنەوەی بەفیڕۆدانی خۆراک لە دوای دروێنەکردن باشتر دەبێت کاریگەرییە ژینگەیییەکانی کشتوکاڵی وەک کاریگەرییەکانی بەکارھێنانی زەوی، و نرخی خۆراک کەمدەکاتەوە یان ڕێگری لە کەمیی دەکات. سیاسەتی نێودەوڵەتی زیاتر لە ڕوانگەی سیستەمی خۆراکییەوە لە سیاسەت نزیک بووەتەوە. ئامانجی دووەمی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەکگرتووەکان: برسێتی سفر و ئامانجی گەشەپێدانی بەردەوام ١٢ ''':''' "بەکارھێنان و بەرھەمھێنانی بەرپرسیارانە" جەخت لەسەر گرنگیدان بە سیستەمی خۆراکی بەردەوام دەکەنەوە. لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢١، نەتەوە یەکگرتووەکان میوانداری یەکەمین لووتکەی سیستەمی خۆراکی کرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:خۆراک و ژینگە
پۆل:پیشەسازیی خۆراک
مرۆڤایەتی

**مرۆڤایەتی** ئاکارێکە پەیوەستە بە ڕەوشتی خۆبەخشییەوە، کە لە بارودۆخی مرۆڤەکانەوە سەرچاوەی گرتووە. ئاماژەیە بە خۆشەویستی و بەزەیی مرۆڤ بەرامبەر بە یەکتر. مرۆڤایەتی جیاوازە لە دادپەروەری تەنھا لەبەر ئەوەی ئاستێکی خۆبەخشی ھەیە بەرامبەر بەو تاکانەی کە لە مرۆڤایەتیدا جێگیرکراون زیاتر لەوەی کە لە دادپەروەریدا دەبینرێت.

## خاڵەکانی مرۆڤایەتی
### خۆشەویستی
خۆشەویستی چەندین پێناسەی جیاوازی ھەیە لە کۆمەڵێک پرۆسەی پاکی زیندەیی و کیمیاییەوە تا چەمکێکی ئایینی. وەک ھێزی کارەکتەر، خۆشەویستی ھەستێکی ھاوبەشە لە نێوان دوو کەسدا کە بە وابەستەبوون و ئاسوودەیی و بە گشتی ھەستی ئەرێنی تایبەتمەندە. دەتوانرێت بۆ سێ بەش دابەش بکرێت: خۆشەویستی نێوان منداڵ و باوان، خۆشەویستی ھاوڕێیەتی، خۆشەویستی ڕۆمانسی.

### میھرەبانی
ھێزی میھرەبانی یان بەزەیی، شتەگەلێکی وەکو خۆبەخشی، بەخشندەیی، یارمەتیدەربوون و خواستی گشتی بۆ یارمەتیدانی خەڵک لەخۆدەگرێت؛ ھەندێک کات پاڵنەر بۆ میھرەبانیبوون، لە دژبەری خۆپەرەستییەوە (Egoistic/ئیگۆیستی) سەرچاوە دەگرێت.

### زیرەکی کۆمەڵایەتی
زیرەکی کۆمەڵایەتی لەم دواییانەدا لە سێ خاڵە بەھێزەکەی پەیوەست بە مرۆڤایەتییەوە دەستنیشان کراوە. ھەڵسەنگاندنی دەروون بەھێزی و تایبەتمەندیی کەسەکان، زیرەکی کۆمەڵایەتی بەم شێوەیە پێناسە دەکات، کە توانای تێگەیشتنە لە «پەیوەندییەکان لەگەڵ کەسانی دیکە، وە لەوانەش پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی پەیوەست بە ھۆگری، متمانە، ڕازیکردن، ئەندامییەتی گرووپ و دەسەڵاتی سیاسی».

## سەرچاوەکان

پۆل:مرۆڤ
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:مرۆڤایەتی
پۆل:مرۆڤدۆستی
ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا

**ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا** یان **ئەنجومەنی نیشتمانی گەورەی تورکیا** (، بە کورتە TBMM)، ھەروەھا ناسراو بە **مەجلیس** یان **پەرلەمان** ( یان *Parlamento*)، یەکەم دەسەڵاتی یاسادانان لە کۆماری تورکیایە. ئەنجومەنی باڵای نیشتمانی تاکە دەزگایە کە لەلایەن دەستووری تورکیاوە مافی تەواوی یاسادانانی پێدراوە. لە ٢٣ی نیسانی ١٩٢٠، لە ئەنقەرە لە سەردەمی شەڕی نیشتمانیدا دامەزرا.

## زمانەکان
خولەکەکانی پەرلەمان وەردەگێڕدرێنە سەر چوار زمانی عەرەبی، ڕووسی، ئینگلیزی و فەڕەنسی، بەڵام بە زمانی کوردی کە دووەم گەورەترین زمانە لە تورکیا وەرناگێڕدرێت. ھەرچەندە ڕێگە بە ھەندێک دەستەواژەی کوردی دەدرێت، بەڵام قسەکردنی تەواو بە زمانی کوردی قەدەغە کراوە.

## لیژنەکان
### لیژنە تایبەتمەندەکان
# لیژنەی دادپەروەری (٢٧ ئەندام)
# لیژنەی دەستوور (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی ھاوئاھەنگی لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا (٢٧ ئەندام)
# لیژنەی کارە گشتییەکان، ناوچەیی، گواستنەوە و گەشتیاری (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی ژینگە (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی کاروباری دەرەوە (٢٥ ئەندام)
# لیژنەی دیجیتاڵ میدیا (١٧ ئەندام)
# لیژنەی داواکارییەکان (١٢ ئەندام)
# لیژنەی ئاسایش و ھەواڵگری (١٧ ئەندام)
# لیژنەی کاروباری ناوخۆ (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی پشکنینی مافی مرۆڤ (٢٥ ئەندام)
## لیژنەی لاوەکی بۆ پشکنینی ئیسلامۆفۆبیا و ڕەگەزپەرستی (١٠ ئەندام)
## لیژنەی لاوەکی بۆ پشکنینی مافی سزادراوان و دەستبەسەرکراوان
## لیژنەی لاوەکی کۆچ (١٠ ئەندام)
## لیژنەی لاوەکی مافی منداڵان (١٠ ئەندام)
# لیژنەی یەکسانی بۆ ژنان و پیاوان (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی کۆمپانیا حکوومییەکان (٣٥ ئەندام)
# لیژنەی نیشتمانی پەروەردە، ڕۆشنبیری، لاوان و وەرزش (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی بەرگری نیشتمانی (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی پلاندانان و بوودجە (٣٠ ئەندام)
# لیژنەی تەندروستی، خێزان، دامەزراندن و کاروباری کۆمەڵایەتی (٢٧ ئەندام)
# لیژنەی پیشەسازی، بازرگانی، وزە، سامانە سروشتییەکان، زانیاری و تەکنەلۆژیا (٢٦ ئەندام)
# لیژنەی کشتوکاڵ و دارستان و کاری گوندنشینەکان (٢٦ ئەندام)

### لیژنەکانی لێکۆڵینەوەی پەرلەمان
ئەم لیژنانە دادەمەزرێن ئەگەر ھەر داواکارییەکی لێکۆڵینەوە بدرێتە سەرۆک و جێگری سەرۆک و وەزیرەکان، و لەلایەن ئەنجومەنی گشتی لە ڕێگەی دەنگدانی شاراوە پەسەند بکرێت.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

تورکیا
پۆل:سیاسەتی تورکیا
ھەڵبژاردنی ناوچەیی باکووری کوردستان و تورکیا (٢٠٢٤)

ھەڵبژاردنی ناوچەیی لە باکووری کوردستان و تورکیا لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٤ لە سەرانسەری ٨١ پارێزگای وڵاتەکەدا ئەنجامدرا. بەگشتی ٣٠ سەرۆکی شارەوانی شارە گەورەکان و ١٫٣٦٣ شارەوانی ناوچەیی، شانبەشانی ١٢٨٢ ئەنجومەنی پارێزگا و ٢١٫٠٠١ ئەنجومەنی شارەوانی ھەڵبژێردران، جگە لە چەندین پۆستی ناوخۆیی بێلایەنی وەک نوێنەرانی موختارەکان و ئەنجومەنی پیران.

ھەڵبژاردنەکان دوای ١٠ مانگ لە ھەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٢٣ ئەنجامدرا کە ھاوپەیمانی نەتەوەیی ئۆپۆزسیۆن تووشی شکستێکی چاوەڕواننەکراو بوو بەرامبەر بە حوکمڕانی ھاوپەیمانی گەلی سەرۆککۆماری ئەردۆغان. ئەمەش سەرەڕای قەیرانی ئابووری بەردەوام و بەرزبوونەوەی خێرای ھەڵاوسان بوو. دوای شکستەکە، ھاوپەیمانی شەش حزبی ئۆپۆزسیۆن ھەڵوەشایەوە و پارتە سەرەکییەکانی ئۆپۆزسیۆن پارتی کۆماریی گەل (جەھەپە) و پارتی باش (ئییە پارتی) کاندیدی جیاوازیان بۆ سەرجەم پۆستەکانی سەرۆکایەتی شارەوانی بە شێوەیەکی کاریگەر ڕاگەیاند. ئەمە یەکەم ھەڵبژاردنی سەرتاسەری بوو کە ئۆزگور ئۆزێل سەرۆکی نوێی جەھەپە بەشداریی تێدا کرد، کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣دا سەرکەوت بەسەر کەمال کلچدارئۆغلوی پێش خۆی بۆ ئەو پۆستە.

پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) کە شوێنی پارتی دیموکراتی گەلان (ھەدەپە) وەک پارتی سەرەکی کوردەکانی تورکیا گرتەوە، لە زۆرێک لە شارە گەورەکانی ڕۆژاوا کاندیدەکانی خۆی ڕاگەیاند، سەرەڕای ئەوەی پێشتر بۆ پارتە ھاوپەیمانەکانی تر کاندیدەکانی کشاندەوە.

## ئەنجامەکان
### نەخشە
}
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

### بەراوردی ئەنجامەکان

## کاردانەوەکان
ئەردۆغان دانی بە زیانەکانی ئاکەپەدا نا لە ھەڵبژاردنەکاندا بەڵام ڕای گەیاند کە ئەوە «کۆتایی نییە بۆ ئێمە بەڵکو خاڵی وەرچەرخانە»، ئاماژەی بەوەشکرد، ڕێز لە ئەنجامەکە دەگرێت و «ھەڵەکانمان چاک دەکەینەوە و کەموکوڕییەکانمان لادەبەین». ئۆزگور ئۆزێل، سەرۆکی جەھەپە، ستایشی دەنگدەرانی کرد و ڕای گەیاند، ئەوان «ئەزموونی نوێی سیاسییان» لە تورکیا دامەزراندووە. مەرال ئاکشەنەر، ڕێبەری ئییە پارتی، داوای کۆنگرەی نائاسایی حیزبی کرد، لەکاتێکدا داوای دەست لەکارکێشانەوەی کرابوو

## شیکاری
ئەمە یەکەم ھەڵبژاردن بوو لە دوای دامەزراندنی پارتی داد و گەشەپێدانی حوکمڕان لە ساڵی ٢٠٠١ەوە کە لە ھەڵبژاردنێکی نیشتمانیدا پلەی یەکەمی بەدەست نەھێنابێت، جەھەپە ٣٧٫٨٪ی دەنگەکانی مسۆگەر کرد لەکاتێکدا ئاکەپە ٣٥٫٥٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا. ئەوە یەکەم ھەڵبژاردنی سەرتاسەری بوو لە ساڵی ١٩٧٧ەوە کە جەھەپە پلەی یەکەمی تێدا ھێنابێت. شرۆڤەکاران دەنگدانەکەیان بەراورد کرد بە ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی ساڵی ١٩٨٩، کە ئۆپۆزسیۆنی چەپی ناوەڕاست لەو کاتەدا سەرکەوتنی بەرچاوی لە بەرامبەر حکوومەتی ڕاستڕە بەدەستھێنا بوو و لە دەنگی گشتیدا پلەی یەکەمی بەدەستھێنا.

## بەتاڵکردنەوەی ھەڵبژێردراوان
لە ٢ی نیساندا دەسەڵاتداران سەرکەوتنی عەبدوڵڵا زەیدان، ئەندامی دەم پارتی ھەڵوەشاندەوە، کە زیاتر لە ٥٥٪ی دەنگەکانی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی شارەوانی لە شاری وان بەدەستھێنا و ڕکابەرەکەی، عەبدوڵڵا ئارواس لە ئاک پارتی، بە براوە ڕاگەیاندرا سەرەڕای ئەوەی تەنھا ٢٧٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا بوو. ئەم بڕیارە بووە ھۆی ناڕەزایەتی دژ بە حکوومەت لە وان و ئەستەمبوڵ، ھەروەھا گردبوونەوەیەک لە ئەنقەرە ڕێکخرا. جەھەپە بۆ پشتیوانی، ئەندامانی نارد بۆ شاری وان. ڕۆژی دواتر دەستەی باڵای ھەڵبژاردنەکان گوێی لە تانەکەی زەیدان گرت و وەک براوە زەیدانی ڕاگەیاند.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکیا
پۆل:ھەڵبژاردنەکان
پاکەتکردنی خۆراک

وێنۆک| تاقیکردنەوەیەک لەناو کیسەیەکی نایلۆن گێزەردا
**پاکەتکردنی خۆراک** سیستەمێکی پاکەتکردنە کە بە تایبەتی بۆ خۆراک داڕێژراوە و نوێنەرایەتی یەکێک لە گرنگترین لایەنەکان دەکات لەنێو ئەو پرۆسانەی کە لە پیشەسازی خۆراکدا بەشدارن، بەو پێیەی پارێزگاری لە گۆڕانکارییە کیمیایی و بایۆلۆژی و فیزیایییەکان دەکات. ئامانجی سەرەکی پاکەتکردنی خۆراک دابینکردنی ئامرازێکی پراکتیکییە بۆ پاراستن و گەیاندنی کاڵای خۆراک بە تێچووی گونجاو لە ھەمان کاتدا دابینکردنی پێداویستی و چاوەڕوانییەکانی ھەردوو بەکارھێنەر و پیشەسازییەکان. سەرەڕای ئەوەش، ڕەوتەکانی ئێستا وەک بەردەوامیی، کەمکردنەوەی کاریگەرییە ژینگەیییەکان، و درێژکردنەوەی تەمەنی ڕەفە وردە وردە بوونەتە لە گرنگترین لایەنەکان لە دیزاینکردنی سیستەمی پاکەتکردندا.

## مێژوو
پاکەتکردنی بەرھەمە خۆراکییەکان گۆڕانکارییەکی بەرفراوانی لە بەکارھێنان و ئەپلیکەیشنی تەکنەلۆژیادا بەخۆیەوە بینیوە لە سەردەمی بەردەوە تا شۆڕشی پیشەسازی:

٧٠٠٠ پێش زایین: وەرگرتنی کۆفە و شووشە کە پیشەسازیی لە دەوروبەری ١٥٠٠ پێش زایین بەخۆیەوە بینی.

ساڵانی ١٧٠٠: یەکەم بەرھەمھێنان لە ئینگلتەرا (١٦٩٩) و لە فەرەنسا (١٧٢٠) ناسێندرا. دواتر ھێزی دەریایی ھۆڵەندا دەست دەکات بە بەکارھێنانی ئەو جۆرە پاکەتانە بۆ درێژکردنەوەی پاراستنی بەرھەمە خۆراکییەکان.

١٨٠٤: نیکۆلاس ئاپەرت لە وەڵامی پرسیارەکانی درێژکردنەوەی تەمەنی ڕەفەی خۆراک بۆ سوپای فەرەنسا، شووشەی بەکارھێنا لەگەڵ چارەسەرکردنی خۆراکی گەرمی. لەم ئەپڵیکەیشنەدا شووشە بە دەبە کانزایییەکان گۆڕدراوە. بەڵام ھێشتا مشتومڕێکی بەردەوام ھەیە لەسەر ئەوەی کێ بۆ یەکەمجار بەکارھێنانی تینپلەیتی وەک پاکەتێکی خۆراک ناساندووە.

١٨٧٠: بەکارھێنانی تەختەی کاغەز دەستیپێکرد و کەرەستەی شەپۆلاوی تۆمار کرا.

ساڵانی ١٨٨٠: یەکەم دانەوێڵە کە لەلایەن کۆمپانیای کواکەر ئۆتسەوە لەناو سندوقێکی تاشراودا پاکەت کرا.

ساڵانی ١٨٩٠: کەپڵی تاجی بۆ شووشە لەلایەن ویلیام پێینتەرەوە تۆمار کرا.

نەوەدەکان: بەکارھێنانی چاپی دیجیتاڵی لەسەر پاکێجی خۆراک بە شێوەیەکی بەرفراوان پەسەندکرا.

پاکەت و بەستەری پلاستیکی لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا یەکەمجار بەکارھێنانی بەخۆیەوە بینی، ھەرچەندە ئەو مادانەی کە لە بەرھەمھێنانیدا بەکاردەھێنران (وەک نیتراتی سێلولۆز، ستیرین و کلۆرایدی ڤینێل) لە ساڵانی ١٨٠٠دا دۆزرایەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 errors: periodical ignored
پۆل:زانستی خۆراک
دژە ڕەگەزپەرستی

**دژە ڕەگەزپەرستی** کۆمەڵێک بیرۆکە و کردەوەی سیاسی لەخۆ دەگرێت، کە مەبەست لێی بەرەنگاربوونەوەی جیاکاری ڕەگەزی، ڕەگەزپەرستی بەئەنقەست و چەوساندنەوەی گرووپە ڕەگەزییە تایبەتەکانە. دژە ڕەگەزپەرستی بە زۆری لە ھەوڵی ھۆشیارانە پێکھاتووە کە مەبەست لێی دروستکردنی دەرفەتی یەکسانە بۆ ھەموو خەڵک ھەم لەسەر ئاستی تاکەکەسی و چ لەسەر ئاستی کۆمەڵگە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جیاکاری
پۆل:ڕەگەزپەرستی
پۆل:ڕەگەزپەرستی بەپێی وڵات
پۆل:بیردۆزە کۆمەڵایەتییەکان
شێوگی کیمیایی

لە کیمیادا **شێوگی کیمیایی** ڕێگایەکە بۆ پێشکەشکردنی زانیاری دەربارەی ڕێژەی کیمیایی ئەتۆمەکان کە پێکھاتەیەکی کیمیایی یان مۆلیکولێکی تایبەت پێکدەھێنن، بە بەکارھێنانی ھێماکانی توخمە کیمیایییەکان، ژمارەکان، و ھەندێکجاریش ھێماکانی تر، وەکو کەوانە، بۆشایی، کۆما و نیشانەکانی *زیادکردنی* (+) و *کەمکردنەوەی* (−). ئەمانە سنووردار دەبن بە یەک ھێڵی تایپۆگرافی ھێماکان، کە لەوانەیە ژێرنووس و سەرنووسراو لەخۆ بگرێت. شێوگی کیمیایی ناوێکی کیمیایی نییە بەو پێیەی ھیچ وشەیەکی تێدا نییە. ھەرچەندە شێوگی کیمیایی ڕەنگە ئاماژە بە ھەندێک پێکھاتەی کیمیایی سادە بکات، بەڵام ھەمان شێوگی پێکھاتەی کیمیایی تەواو نییە. شێوگی کیمیایی دەتوانێت بە تەواوی پێکھاتەی تەنھا سادەترینی مۆلیکولەکان و ماددە کیمیایییەکان دیاری بکات، و بەگشتی لە ھێزدا سنووردارترە لە ناوی کیمیایی و شێوگی پێکھاتەیی.

## سەرچاوەکان

*
عەلی زەندی

**محەممەدعەلی زەندی** ناسراو بە **عەلی زەندی** (١٩٥٦ لە سنە - ٥ی نیسانی ٢٠٢٤ لە تۆرۆنتۆ) گۆرانیبێژ و ژەنیاری کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. عەلی زەندی باوکی دیمەن زەندی ئەکتەری کوردی شانۆ و سینەما بوو.

## ژیان
عەلی زەندی لە ساڵی ١٩٥٦ لە شاری سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بوو. لە قۆناغی منداڵی لەگەڵ ناسر ڕەزازی ھاوڕێ بوو و پێکەوە دەستیان کرد بە چالاکی لە بواری ھونەری مۆسیقادا. ئەو لە لای حەسەن کامکار فێری مۆسیقا بوو. زەندی زیاتر لە ٢٠ ساڵ لەو بوارە چالاک بوو و کاری مۆسیقا و ئاواز و گۆرانی وتنی کردەوە. عەلی زەندی یەکەم ھونەرمەندێک بوو کە شیعری *ئەرمەنی* لە پەرتەو کرماشانی بە شێوەی گۆرانی خوێند و لەسەر کاسێت تۆماری کردەوە.

عەلی زەندی بەدوای تووشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجە لە ٥ی نیسانی ٢٠٢٤ لە نەخۆشخانەیەکی شاری تۆرۆنتۆی کەنەدا کۆچی دواییی کرد.

## بەرھەمەکان
* *ئەرمەنی*
* *خاڵۆ ڕێبوار*
* *باوەیاڵ*
* *زارا و ڕێحان*
* *بە جێت دیلم*
* *بۆ تۆ*
* *زارا گیان*
* *مامە کڕنوو*
* *دەردی ھیجران*
* *گوڵی زەرد و سوور*
* *بەھار ھاتەوە*

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
ناولێنانی کیمیایی

**ناونانی کیمیایی** کۆمەڵێک یاسایە بۆ دروستکردنی ناوی سیستماتیکی بۆ پێکھاتە کیمیایییەکان. ئەو ناونانییەی کە زۆرترین جار لە سەرانسەری جیھاندا بەکاردەھێنرێت، ئەو ناونانەیە کە لەلایەن یەکێتی نێودەوڵەتی کیمیای پاک و کارپێکراو (IUPAC)ەوە دروست کراوە و پەرەی پێدراوە.

## سەرچاوەکان

*
یەکێتیی نێونەتەوەییی کیمیای پەتی و کارپێکراو

**یەکێتیی نێونەتەوەییی کیمیای پەتی و کارپێکراو IUPAC** فیدراسیۆنێکی نێودەوڵەتی ڕێکخراوە نیشتمانییە پابەندەکانە کە کاردەکات بۆ پێشخستنی زانستە کیمیایییەکان، بەتایبەتی بە پەرەپێدانی ناونانی و زاراوە. ئەندامی ئەنجومەنی نێودەوڵەتی زانستە (ISC). IUPAC لە شاری زیوریخ لە سویسرا تۆمارکراوە و نووسینگەی کارگێڕی کە بە "سکرتارییەتی IUPAC" ناسراوە، لە پارکەکەی سێگۆشەی توێژینەوە لە ویلایەتی کارۆلینای باکووری ئەمریکایە. ئەم ئۆفیسە کارگێڕییە لەلایەن بەڕێوەبەری جێبەجێکاری IUPAC, لە ئێستادا گرێتا ھایدنریچ سەرۆکایەتی دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی زانستی نێودەوڵەتی
ئەنجوومەنی زانستی نێونەتەوەیی

**ئەنجومەنی زانستی نێودەوڵەتی** (**ISC**) ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی ناحکومییە کە دەزگا زانستییەکان لە ئاستە جیاوازەکاندا لە سەرانسەری زانستە کۆمەڵایەتی و سروشتییەکان یەکدەخات. ISC لەگەڵ یەکەمین کۆبوونەوەی گشتی لە ٤ی تەممووزی ٢٠١٨ بە یەکگرتنی ئەنجومەنی نێودەوڵەتی پێشووی زانست (ICSU) و ئەنجومەنی نێودەوڵەتی زانستە کۆمەڵایەتییەکان (ISSC) پێکھێنرا، ئەمەش وای کردووە کە ببێتە یەکێک لە گەورەترین ڕێکخراوەکانی ئەم جۆرە.

## سەرچاوەکان
ڕێکخراوەی ناحکوومیی نێونەتەوەیی

**ڕێکخراوی ناحکومی نێودەوڵەتی** (**INGO**) ڕێکخراوێکە کە سەربەخۆیە لە بەشداریکردنی حکوومەت و چەمکی ڕێکخراوێکی ناحکومی (NGO) درێژدەکاتەوە بۆ پانتایی نێودەوڵەتی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ڕێکخراوە ناحکومییەکان
کانزایی

وێنۆک|250x250پیکسڵ| جۆرەکانی کانزاکان
**کانزایی** یان **ماددەی کانزایی** مادەیەکی سروشتی و ڕەق و بلورییە کە پێکھاتەیەکی کیمیایی تاڕادەیەک جێگیری ھەیە و لە پێکھاتەی بەردەکانی توێکڵی زەویدا ھەیە و فۆرمولەی کیمیایی تایبەت و پێکھاتەی ئەتۆمی ھەیە و وایە لە پیشەسازییە جیاوازەکانی وەک مەعجونی ددان و کاتژمێرسازی و مۆلیکولەکاندا بەکاردەھێنرێت، بەو جیاوازییەی کە کانزایەک ناتوانێت ھەمیشە لە یەک توخم پێکھاتبێت، ھەروەھا ناتوانێت پێناسەی مۆلیکولێکی بە تەواوی ھەبێت؛ بەڵکو کانزایی بچووکترین بەشە لە کانزایەک کە بەھۆی تایبەتمەندییە ناوازەکانی (واتە پێکھاتەی ئەتۆمی و جۆری پێکھاتەی گەردیلەیی یان کیمیایی) کە ھەیەتی، ئەو کانزایە جیاواز دەکات لە کانزاکانی تر. بۆ نموونە ئەگەر گڵ لەبەرچاو بگرین، کانزا پێکھێنەرەکانی (کاولینایت، مۆنتمۆریلۆنایت، ئیلیت) بوونەتە ھۆی ئەوەی گڵەکە تایبەتمەندییەکی ناوازەی ھەبێت، کە لێیەوە وەک گڵ دادەنرێت؛ واتە ئەگەر کانزاکانی تر بە قەبارەی گڵ بەکاربھێنین (وەک ئەو خاکەی کە لە ئامێری بڕینەوە دەڕژێت بەھۆی وردکردن و پۆلیشکردنی بەردەکە بە مایکرۆن)، ھەرگیز تایبەتمەندی کانزای گڵەکەی نابێت؛ چونکە کانزای گڵ ڕێکخستنی ئەتۆمی و پێکھاتەی کیمیایی ناوازەی ھەیە، کە لە زانستی جیۆلۆجیدا بە کانزا ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کانناسی
پۆل:ماددە سروشتییەکان
داڕشتنی کیمیایی

**پێکھاتەی کیمیایی** ناسنامە و ڕێکخستن و ڕێژەی ئەو توخمە کیمیاییانەی کە ئاوێتەیەک پێکدەھێنن لە ڕێگەی پەیوەندی کیمیایی و ئەتۆمییەوە دیاری دەکات.

## سەرچاوەکان

*
بەرگریکاری مافی مرۆڤ

**بەرگریکاری مافی مرۆڤ** یان **چالاکوانی مافی مرۆڤ** ئەو کەسەیە کە بە تاک یان لەگەڵ کەسانی دیکەدا بۆ پێشخستنی مافەکانی مرۆڤ یان پاراستنی مافەکانی مرۆڤ کاردەکات. دەتوانن ڕۆژنامەنووس، ژینگەپارێز، زانیاریدەر، سەندیکاکان، پارێزەر، مامۆستا، ھەڵمەتی نیشتەجێبوون، بەشداربووان لە کردەی ڕاستەوخۆ ببن، یان تەنھا تاکەکان کە بە تەنیا مامەڵە دەکەن. دەتوانن وەک بەشێک لە کارەکانیان یان بە شێوەیەکی خۆبەخشانە بەرگری لە مافەکان بکەن. لە ئەنجامی چالاکییەکانیاندا، زۆرجار بەرگریکارانی مافی مرۆڤ (HRDs) تووشی تۆڵەسەندنەوە دەبن لەوانە چەواشەکاری، چاودێری، ھەراسانکردن، تۆمەتی درۆ، دەستبەسەرکردنی ئارەزوومەندانە، سنووردارکردنی مافی ئازادی کۆبوونەوە، ھێرشی جەستەیی و تەنانەت کوشتن. لە ساڵی ٢٠٢٠دا لانیکەم ٣٣١ کەسی HRD لە ٢٥ وڵاتدا کوژراون. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ھەندێک لە حکوومەتە نیشتمانییەکان ھەوڵیان داوە لە ڕێگەی پاراستنی جۆراوجۆرەوە وەڵامی ئەم توندوتیژییە بدەنەوە، بەڵام توندوتیژییەکان دژی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بەردەوامە لە بەرزبوونەوە. ژنانی داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ و پارێزەرانی مافی مرۆڤی ژینگەیی (کە زۆرجار خەڵکی ڕەسەنن) ڕووبەڕووی سەرکوت و مەترسیی گەورەتر دەبنەوە لە چاو ئەو داکۆکیکارانەی مافی مرۆڤ کە کار لەسەر پرسەکانی تر دەکەن.

لە ساڵی ١٩٩٨ نەتەوە یەکگرتووەکان بەیاننامەی خۆیان سەبارەت بە داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ دەرکرد بۆ شەرعییەتدان بە کاری داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ و درێژکردنەوەی پاراستن بۆ چالاکییەکانی مافی مرۆڤ. دوای ئەم بەیاننامەیە، ژمارەیەکی زیاتر لە چالاکوانان ناوی HRD یان گرتووەتەبەر؛ ئەمە بە تایبەتی بۆ کارمەندانی پیشەیی مافی مرۆڤ ڕاستە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ
زانیاریدەر

**زانیاریدەر** بریتییە لە چالاکیی کەسێک، زۆرجار کارمەندێک، کە زانیاری دەربارەی چالاکییەکانی ناو ڕێکخراوێکی تایبەت یان گشتی ئاشکرا دەکات کە بە نایاسایی، بێ ئەخلاقی، ڕێگەنەدراو، ناپارێزراو یان ساختە دادەنرێت. زانیاریدەرەکان دەتوانن چەندین کەناڵی ناوخۆیی یان دەرەکی بەکاربھێنن بۆ گەیاندنی زانیاری یان تۆمەتەکان. زیاتر لە ٨٣٪ی زانیاریدەرەکان لە ناوخۆدا ڕاپۆرت دەدەن بە سەرپەرشتیار، سەرچاوە مرۆیییەکان، پابەندبوون، یان لایەنی سێیەمی بێلایەن لەناو کۆمپانیاکەدا، بەو ھیوایەی کۆمپانیاکە چارەسەری کێشەکان بکات و ڕاستیان بکاتەوە. ھەروەھا زانیاریدەر دەتوانێت تۆمەتەکان بخاتە ڕوو بە پەیوەندیکردن لەگەڵ لایەنە دەرەکییەکان، وەک میدیا، حکوومەت، یان جێبەجێکردنی یاسا. زانیاریدەر دەتوانێت لە کەرتی تایبەت یان کەرتی گشتیدا ڕووبدات.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:یاسای کار
پۆل:ئازادیی قسەکردن
میدیا (ڕاگەیێنی)

لە پەیوەندیدا، **میدیا** ئەو دەروازە یان ئامرازانەن کە بۆ ھەڵگرتن و گەیاندنی ناوەڕۆک بەکاردەھێنرێن؛ زانیاری مانادار یان بابەتێک کە میدیا لەخۆدەگرێت. ئەم زاراوەیە بەگشتی ئاماژەیە بۆ پێکھاتەکانی پیشەسازی پەیوەندییەکانی میدیای گشتی، وەک میدیای چاپکراو، بڵاوکردنەوە، میدیای ھەواڵ، فۆتۆگرافی، سینەما، پەخش (ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن)، میدیای دیجیتاڵی و ڕیکلام.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاگەیێنی
وەشاندنی ڕادیۆیی

**وەشاندنی ڕادیۆیی** جۆرێکە لە گواستنەوەی شەپۆلی ڕادیۆیی پەیوەندی بێ تەلی یەک ئاراستەیی کە بەکاردێت بۆ دابەشکردنی شەپۆلی ڕادیۆیی بەسەر بینەران. ھەروەھا دەتوانرێت وێستگەکانی پەخش لە تۆڕە ڕادیۆیییە پەیوەندیدارەکاندا بە فۆرماتێکی ڕادیۆیی بۆ دابەشکردنی زانیارییەکان یەکبخرێن. پەخشی دەنگی ئەم میدیایە دەتوانرێت لە ڕێگەی ڕادیۆی کەیبڵ و تۆڕی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆیی و ڕادیۆی مانگی دەستکرد و ڕادیۆ و ئینتەرنێتەوە ئەنجام بدرێت. جۆرەکانی سیگناڵی ئەم میدیایە دەتوانن دەنگی ئەنالۆگ یان دەنگی دیجیتاڵی بن.

## سەرچاوەکان

*
بەبەڵگەکردنی نەزانی

**بەبەڵگەکردنی نەزانی** (argument from ignorance) یا **پەنابردن بۆ نەزانی** یا **ھانا بۆ نەزانی بردن** یا **دەستەودامێنی نەزانی بوون** (appeal to ignorance) چەشنێک بەھەڵەبردنی لۆژیکییە. کاتێک ڕوو دەدا کە کەسێک قسەیەک بە دروست دابنێ تەنیا لەبەر ئەوەی کە ھێشتا نادروستییەکەی ئیسپات نەبووە، یا بە نادروستی دابنێ تەنیا لەبەر ئەوەی کە ھێشتا دروستییەکەی ئیسپات نەبووە. لێرە، مەبەست لە «نەزانی» نەناسین و نەزانینی بەڵگەی سەلمێنەری پێچەوانەی قسەکەیە. بە زمانێکی تر، مادام کە نازانین و ناتوانین بیسەلمێنین قسەکە نادروستە، ھەر ئەم نەزانینە بکەین بە بەڵگەیەک بۆ نیشاندانی ئەوە کە قسەکە دروستە. لە بیرگۆڕکێدا، ھەندێ جار بەبەڵگەکردنی نەزانی ھەوڵدانە بۆ گوێزانەوەی باری ئیسپات.

### نموونەکان
لەوە ئەچێ وتارەکەی زۆر زانایانە بێ، چونکە ھەتا ئێستا تاقە ڕەخنەیەکیشی لێ نەگیراوە.

فڵانە کەس دزە، چونکە نەیتوانیوە دز نەبوونی خۆی بسەلمێنێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەزانی
سیگناڵی دەنگی

**سیگناڵی دەنگی** نوێنەرایەتی دەنگە، بە شێوەیەکی گشتی یان ئاستی گۆڕانی ڤۆڵتییەی کارەبایی بۆ سیگناڵە ئەنالۆگەکان بەکاردەھێنێت، یان زنجیرەیەک ژمارەی دووانەیی بۆ سیگناڵە دیجیتاڵییەکان. سیگناڵە دەنگییەکان فرێکوێنسییان لە مەودای فرێکوێنسی دەنگیدا ھەیە کە نزیکەی ٢٠ بۆ ٢٠ ھەزارە ھێرتز، کە ھاوتایە لەگەڵ سنووری خوارەوە و سەرەوەی بیستنی مرۆڤ. ڕەنگە سیگناڵە دەنگییەکان ڕاستەوخۆ سینتسایزەر بکرێن، یان لەوانەیە لە گۆڕینی وەک مایکرۆفۆن، وەرگرتنی ئامێری مۆسیقا، کارتێژی فۆنۆگراف، یان سەری شریتەوە سەرچاوە بگرن. بڵندگۆ یان ھێدفۆن سیگناڵێکی دەنگی کارەبایی دەگۆڕنەوە بۆ دەنگ.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەندازیاریی دەنگ
پۆل:تەکنۆلۆژیای بەرھەمھێنانی دەنگ
پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
لوولەکی فۆنۆگراف

**لوولەکی فۆنۆگراف** سەرەتاییترین میدیای بازرگانییە بۆ تۆمارکردن و بەرھەمھێنانەوەی دەنگ. بە شێوەیەکی باو بە سادەیی بە «تۆمارکردن» ناسراون لە سەردەمی گەشەسەندنیان (نزیکەی ١٨٩٦–١٩١٦)ە، ئەم شتە ستوونییە کونانە تۆمارێکی دەنگییان لەسەر ڕووی دەرەوەی ھەڵکەندراوە، کە دەتوانرێت دووبارە بەرھەمبھێنرێتەوە کاتێک لەسەر فۆنۆگرافی لوولەکی میکانیکی دەژەنرێن. لە ساڵانی ١٩١٠دا سیستەمی تۆمارکردنی دیسکی کێبڕکێکار لە بازاڕدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا و بوو بە میدیای دەنگی بازرگانی باڵادەست.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەلێکساندەر گراھام بێڵ
پۆل:تۆماس ئێدیسۆن
تۆمارکردن و بەرھەمھێنانەوەی دەنگ

وێنۆک| فرانسیس دێنسمۆر و سەرۆکی بلاکفۆت، سەرۆکی شاخ کە کار لەسەر پڕۆژەیەکی تۆمارکردنی نووسینگەی ئێتنۆلۆژی ئەمریکی دەکەن (١٩١٦).
**تۆمارکردن** و **بەرھەمھێنانەوەی دەنگ** بریتییە لە کارەبایی، میکانیکی، ئەلیکترۆنی، یان دیجیتاڵی و دووبارە دروستکردنەوەی شەپۆلی دەنگی، وەک دەنگی قسەکراو، گۆرانی، مۆسیقای ئامێر، یان کاریگەریی دەنگی. دوو پۆلی سەرەکی تەکنەلۆژیای تۆمارکردنی دەنگ بریتین لە تۆمارکردنی ئەنالۆگ و تۆمارکردنی دیجیتاڵی.

## ئەمانەش ببینە
* تێکەڵکردن (مۆسیقا)
* ماستەرکردن (دەنگ)

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:تەکنۆلۆژیای بەرھەمھێنانی دەنگ
پۆل:ئەندازیاریی دەنگ
دەنگی دیجیتاڵ

**دەنگی دیجیتاڵی** نوێنەرایەتی دەنگێکە کە لە فۆڕمی دیجیتاڵیدا تۆمارکراوە، یان گۆڕدراوە بۆ فۆڕمی دیجیتاڵی. لە دەنگی دیجیتاڵیدا، شەپۆلی دەنگی سیگناڵی دەنگی بە شێوەیەکی گشتی وەک نموونەی ژمارەیی بە ڕێکوپێکییەکی بەردەوام کۆد دەکرێت. بۆ نموونە لە دەنگی سی دیدا، نموونەکان ٤٤٬١٠٠ جار لە چرکەیەکدا وەرگیراون، ھەریەکەیان قووڵی نموونەی ١٦ بیتی ھەیە. ھەروەھا دەنگی دیجیتاڵی ناوی تەواوی تەکنەلۆژیای تۆمارکردن و بەرھەمھێنانەوەی دەنگە بە بەکارھێنانی سیگناڵە دەنگییەکان کە بە شێوەی دیجیتاڵی کۆد کراون. دوای پێشکەوتنی بەرچاو لە تەکنەلۆژیای دەنگی دیجیتاڵی لە ساڵانی حەفتاکان و ھەشتاکان، وردە وردە جێگەی تەکنەلۆژیای دەنگی ئەنالۆگی گرتەوە لە زۆر بوارەکانی ئەندازیاری دەنگ و بەرھەمھێنانی تۆمار و دوورپەیوەندییەکان لە ساڵانی نەوەدەکان و دووھەزارەکاندا.

## سەرچاوەکان

*
تۆماری فۆنۆگراف

**تۆماری فۆنۆگراف** () کە بە تۆماری ڤینێل یان بە سادەیی تۆمار ناسراوە، ناوەندێکی ھەڵگرتنی دەنگی ئەنالۆگە لە شێوەی دیسکێکی تەختە. بە شێوەیەکی گشتی لە ڤینێل دروست دەکرێت و لەسەر ئامێری سووڕانەوە یان ئامێری تۆمارکردن دەژەنرێت. تۆمارە فۆنۆگرافییەکان بۆ زۆربەی سەدەی بیستەم میدیای سەرەکی بەرھەمھێنانەوەی مۆسیقا بوون پێش ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو بە فۆرماتە دیجیتاڵییەکانی وەک سی دی و خزمەتگوزارییەکانی ستریمینگ جێگەی بگرنەوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مۆسیقا تۆمارکراوەکان
ڕەشاشی ئاڕ پی دی

**ئاڕ پی دی** ( , ئینگلیزی: Degtyaryov) قەبارەی 7.62x39mm کە لە یەکێتی سۆڤیەت لەلایەن ڤاسیلی دیکتارۆڤ بۆ کارتێژی نێوان M43 7.62×39mm پەرەی پێدراوە ھەمان فیشەکی کڵاشینکۆف لەخۆ دەگرێت بڵام شریتە و مەخزەنی نییە وەک جێگرەوەیەک بۆ ڕەشاشی 27-DP دروست کراوە کە لولەی بۆ گوللەی بیکەیسی دروست کراوە. چەکێکی مۆدێرن و سووکە و دەنگی کەمە زۆر دەڕوات لەزۆرینەی شەڕەکاندا بەکار ھێنراوە بەڵام تەمەنی کورت بوو لەلایەن میخایل کڵاشنیکۆف چەکێکی نوێی ھاوشێوێوەی دروست کرد کە ناوی RPK یان ئاڕ بیکە کە ئەم چەکە شریت نییە و مەخزەنە ھەوشیوەی کڵاشینکۆف

## سەرچاوەکان

*
پارێزگای پەنەما

**پەنەما** () پارێزگایەکی پەنەمایە. شوێنی پایتەختی نیشتمانی پەنەما سیتییە کە وەک پایتەختی پارێزگاکەش خزمەت دەکات. پارێزگاری ئەم شوێنە جودی میانایە کە لەلایەن سەرۆک لۆرانتینۆ کۆرتیزۆوە دەستنیشانکراوە و لە ١٦ی نیسانی ٢٠٢٠ سوێندی یاسایی خواردووە.

## سەرچاوەکان
ماددەی کیمیایی

وێنۆک| ئاوی شلە و ھەڵم دوو جۆری جیاوازن لە ھەمان مادەی کیمیایی پاک کە ئاوە.
**ماددەی کیمیایی** جۆرێکی ناوازەی ماددەیە کە پێکھاتەی کیمیایی بەردەوام و تایبەتمەندی ھەیە. ماددە کیمیایییەکان لەوانەیە لە شێوەی تاکە توخمێک یان پێکھاتەی کیمیاییدا بن. ئەگەر دوو مادەی کیمیایی یان زیاتر بتوانرێت بەبێ کارلێککردن تێکەڵ بکرێت لەوانەیە تێکەڵەیەکی کیمیایی دروست بکەن. ئەگەر تێکەڵەیەک جیا بکرێتەوە بۆ جیاکردنەوەی یەک مادەی کیمیایی تا ڕادەیەکی خوازراو، دەوترێت مادەی دەرھاویشتوو لە ڕووی کیمیایییەوە پەتییە.

ماددە کیمیایییەکان دەتوانن لە چەندین حاڵەت یان قۆناغی فیزیایی جیاوازدا ھەبن (بۆ نموونە ماددە ڕەقەکان، شلەکان، گازەکان، یان پلازما) بەبێ گۆڕینی پێکھاتەی کیمیایی خۆیان. مادەکان لە نێوان ئەم قۆناغانەی ماددەدا دەگوازرێنەوە لە وەڵامی گۆڕانکاری پلەی گەرمی یان پەستاندا. دەتوانرێت ھەندێک ماددە کیمیایییەکان بە ڕێگەی کارلێکی کیمیایی تێکەڵ بکرێن یان بگۆڕدرێن بۆ مادەی نوێ. دەوترێت ئەو ماددە کیمیاییانەی کە خاوەنی ئەم توانایە نین، بێھێزن.

ئاوی پاک نموونەی ماددەیەکی کیمیایییە، کە پێکھاتەیەکی بەردەوامی دوو ئەتۆمی ھایدرۆجینی ھەیە کە بە یەک ئەتۆمی ئۆکسجین (واتە H 2 O) بەستراوەتەوە. ڕێژەی ئەتۆمی ھایدرۆجین بۆ ئۆکسجین ھەمیشە لە ھەموو مۆلیکولێکی ئاودا ٢:١ دەبێت. ئاوی پاک مەیلی کوڵانی دەبێت لە نزیک ، نموونەی یەکێک لەو تایبەتمەندانەیە کە پێناسەی دەکەن. ماددە کیمیایییە دیارەکانی دیکە بریتین لە ئەڵماس (جۆرێک لە توخمە کاربۆنەکان)، خوێی سەر مێز (NaCl؛ پێکھاتەیەکی ئایۆنی)، و شەکری پاڵاوتە (C 12 H 22 O 11؛ پێکھاتەیەکی ئۆرگانی). تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

## پێناسەکان
وێنۆک| ڕەنگەکانی تاکە ماددەیەکی کیمیایی (Nile red) لە توێنەرە جیاوازەکاندا، لەژێر تیشکی بینراو و سەروو بنەوشەیی، کە نیشان دەدات چۆن ماددە کیمیایییەکە کارلێکی داینامیکی لەگەڵ ژینگەی توێنەرەکەیدا دەکات.
جگە لەو پێناسە گشتییەی کە لە سەرەوە پێشکەش کراوە، چەندین بواری تایبەت ھەن کە زاراوەی «ماددەی کیمیایی» لەوانەیە بەکارھێنانی جێگرەوە وەربگرێت کە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەرگیراون، ھەندێکیان لە بەشەکانی خوارەوەدا خراونەتەڕوو.

### کیمیای نائۆرگانیک
خزمەتگوزاری کورتە کیمیایییەکان (CAS) چەندین داڕشتەی پێکھاتەی نادیار لەناو پێوەرەکانی ماددە کیمیایییەکانیاندا دەخاتە ڕوو. لەکاتێکدا کە دەتوانرێت داڕشتە لە نزیکەوە وەک تێکەڵەیەک پێناسە بکرێت، ئاماژەکردنیان لە پێوەرەکانی ماددە کیمیایییەکان ڕێگە بە CAS دەدات ڕێنمایی تایبەت پێشکەش بکات سەبارەت بە ناونانی ستانداردی پێکھاتەکانی داڕشتە. پێکھاتە نا-ستۆکیۆمێترییەکان حاڵەتێکی تایبەتی دیکەی کیمیای نائۆرگانیکن، کە پێشێلی مەرجی پێکھاتەی بەردەوام دەکەن. بۆ ئەم ماددانە، ڕەنگە کێشانی ھێڵی نێوان تێکەڵەیەک و ئاوێتەیەک قورس بێت، وەک لە حاڵەتی پالادیۆم ھایدریددا. پێناسەی فراوانتر بۆ کیمیایییەکان یان ماددە کیمیایییەکان دەتوانرێت بدۆزرێتەوە، بۆ نموونە: «زاراوەی 'ماددەی کیمیایی' بە واتای ھەر ماددەیەکی ئۆرگانی یان نائۆرگانیک کە ناسنامەیەکی گەردیلەیی دیاریکراوی ھەبێت، لەوانە – (i) ھەر پێکھاتەیەکی ئەو جۆرە ماددانە کە بە تەواوی یان بەشێکی وەک لە ئەنجامی کارلێکی کیمیایی یان ڕوودانی لە سروشتدا».

## سەرچاوەکان

پۆل:ماددە کیمیایییەکان
تایبەتمەندیی کیمیایی

**تایبەتمەندییە کیمیایییەکان** بەو تایبەتمەندییانەی ماددە دەڵێن کە بە ھۆی کاردانەوەیەکی کیمیایییەوە (لە ماوەی کاردانەوەکە، یان دوایی) ئاشکرا دەبن. تایبەتمەندیی کیمیایی چۆنێتییەکە کە تەنیا گۆڕاندنی ناسنامەی کیمیاییی ماددەکە دەتوانێ دەری بخا و، بە سەیرکردن و دەست پیاھێنان خۆی ئاشکرا ناکا.  دەبێ پێکھاتەی ناوەکیی ماددەکە گەلێک کاری لەسەر بکرێ و بگۆڕدرێ، تا تایبەتمەندییە کیمیایییەکانی دەر بکەون و بتوانرێ تاوتوێ بکرێن. بۆ وێنە، ژەھراویبوون، ترش یا تفت بوون و، گڕگرتەنیبوون تایبەتمەندیی کیمیایین.

## سەرچاوەکان
پێکھاتەی کیمیایی

وێنۆک|302x302پیکسڵ| پێکھاتەی کیمیایی پێنتۆکسایدی فسفۆر بە شێوەی دوو ڕوویی
**پێکهاتەی کیمیاییی مۆلیکول** شێوەی داچنراویی ئەتۆمەکانیەتی لە بۆشاییدا، وێڕای بەندەکانی نێوانیان. دیاریکردنی پێکھاتە دەتوانرێت بۆ کۆمەڵێک ئامانج بەکاربھێنرێت لە مۆلیکولە زۆر سادەکانەوە (بۆ نموونە، ئۆکسجینی دوو ئەتۆمی یان نایترۆجین) تا زۆر ئاڵۆز (بۆ نموونە، وەک پڕۆتین یان دی ئێن ئەی).

## سەرچاوەکان

*
محەممەد مستەفا (حەمەبۆر)

وێنۆک|محەممەد مستەفا (حەمەبۆر)
**محەممەد مستەفا (حەمەبۆر):**(١٩٢٠) نووسەر، شاعیر، وەرگێڕ، پێشکەشکار، لەنەتەوەی کورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
محەممەد مستەفا (حەمەبۆر) ١٩٢٠ لە سلێمانی لەدایک بووە. یەکەم جار خوێندنی لە حوجرە دەست پێ کردووە، دواتر قۆناغەکانی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەییی لە سلێمانی و ھەولێر و بەغدا تەواوکردووە. ١٩٤٠ بووە بە برینپێچ (مضمد) لە سلێمانی. ١٩٤٧ چووەتە بەغدا و لەوێ بووە بە برینپێچی بەیتاڵخانە و موعاوینی بەیتاڵی.

## ڕادیۆی کوردیی بەغدا
١٩٦٠–١٩٦٧ لەتەک کارەکەی خۆی، لە ڕادیۆی کوردیی بەغدا کاری کردووە و چەند بەرنامەیەکی پێشکەش کردووە. لەو مێژووە بەدواوە بە وەرگێڕ و پێشکەشکەر لە ڕادیۆی بەغدا دامەزراوە. پاشان لە ئاژانسی دەنگوباسی عیراقیدا کاری کردووە تا ١٩٨٢، کە بە داوای خۆی خانەنشین بووە. ١٩٩٨ ماڵەکەیی لە بەغداوە ھێناوەتەوە بۆ سلێمانی، ماوەیەک لە ئەرشیڤی ڕۆژنامەکانی "کوردستانی نوێ" و "الاتحاد"دا کاری کردووە.

## بەرھەمەکانی
حەمەبۆر، زمانەکانی عەرەبی و فارسی و تورکیشی زانیون. شارەزای مشت و ماڵدانی دەستنووسی کۆن و دەستی شیعریشی ھەبووە، ناسناوی «ھۆشەنگ» بووە. نووسینی لە (گەلاوێژ، ھەتاو، بەیان، ڕەنگین، ھاوکاری) بڵاوکردووەتەوە. سەروبەندی دەرچوونی «ھەتاو»یش، بریکاری فرۆشی گۆڤارەکە بووە.

**بەرھەمەکانی:**
* ھەمیشەبەھار، چاپخانەی نەجاح و ژین، ١٩٤١،
* کەڵدانی دەستکردی (التلقیح الاصطناعی)،
* ساغکردنەوە و لەسەرنووسین و لێ زۆرکردنی شیعری دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی،
* چەوەندەری شەکر،
* دیوانی مستەفا بەگی کوردی، دوو بەرگ، دەزگای ئاراس- ھەولێر، ٢٠١٣،
* دیوانی مەلا حەمدوون.

**نزیکەی پەنجا دەستنووسی ھەمەجۆری لە پاش بەجێماوە، لەوانە:**
* ساڵنامە
* دەرمان لە کوردەواریدا
* حسەینییە: دانراوی عەبدوللەتیفی مەردۆخی کە فەرھەنگی عەرەبی- کوردییە بە شیعر،
* دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی
* لێکۆڵینەوە لە شەرەفنامە
* بەرنامەکانی ئیزگەی ڕادیۆی بەغدا
* نەخۆشییەکانی ئاژەڵ (بە کوردی و عەرەبی)
* بەرنامەی ھەمەچەشنە
* دیوانی شیعرەکانی خۆی
* فەرھەنگی پەھلەوی- کورد و فارسی
* فەرھەنگی مازیندەران بۆ کوردی و فارسی
* بیرەوەرییەکانی
* ژن لە ژیانمدا
* حەمەبۆریان کوشت
* شێخ مەحموودی حەفید
* زێوەر

## سەرچاوەکان
ھاوسەرگیریی بە مەبەستی جیابوونەوە

**ھاوسەرگیری بە مەبەستی جیابوونەوە** یان **زەواج بە نییەتی تەڵاقدان** () ئەو کاتەیە کە پیاوێک ھاوسەرگیری بکات بە نییەتی تەڵاقدانی ئەو ژنەی کە حەز دەکات ھاوسەرگیری لەگەڵ بکات دوای ماوەیەکی دیاریکراو، وەک کەسێکی دوور لە وڵات کە دوای کۆتایی ھاتنی ماوەکەی لەوێ بەنیاز بێت لە ژنەکەی جیابێتەوە، و زانایان لە حوکمەکەیدا جیاوازییان ھەبووە، ھەندێکیان حەرامیان کردووە چونکە لە ھاوسەرگیری کاتی دەچێت، و ھەیە بە حەڵاڵی زانیوە، بەڵام حەرام دەبێت گەر لەسەر فێڵکردن بنیاد نرابێت. بەڵام زۆرینە لەگەڵ ئەوەدان کە ڕێگەپێدراوە.
## حوکم
دوو بۆچوونی زانایان ھەیە، یەکەمیان ئەوەیە کە ھاوسەرگیرییەکە بەبێ دوو حاڵەت ڕوونادات: یان لە گرێبەستەکەدا مەرجی بۆ داناوە کە بۆ ماوەی مانگێک یان ساڵێک ھاوسەرگیری لەگەڵ دەکات یان تا خوێندنەکەی تەواو دەکات. ئەمە ھاوسەرگیری کاتییە و حەرامە، گرێبەستەکەش پووچەڵ دەبێتەوە. بەڵام گەر نیازی ھەیە بەبێ ئەوەی ئەو مەرجەی بۆ دابنێت ئەوا مەزھەبی جومھوور قەدەغەی نەکردووە و لە مەزھەبی حەنبەلیدا بەناوبانگە کە حەرامە و گرێبەستەکە پووچەڵە با لە گرێبەستەکەش نەشھاتبێت چونکە دەڵێن: نیاز وەک مەرجدانانە. بۆچوونی دووەم ئەوەیە کە بۆی دروستە ژنێک بە مەبەستی جیابوونەوەی لە ئەگەری جێھێشتنی وڵات، وەک کەسانێک کە بۆ خوێندن دەچن بۆ دەرەوە و ھاوشێوەکانی، چونکە مەرجی بۆ دانەنراوە، و جیاوازی نێوان ئەمە و ھاوسەرگیری کاتی (سیغە) ئەوەیە کە سیغە ئەگەر کاتی بۆ دانرا ئەوا جیابوونەوەکە ڕوودەدات جا مێردەکە پێی خۆش بێت یان نا  بەڵام ھاوسەرگیری بە نییەتی تەڵاق ڕەنگە حەزی لە ژنەکەی بێت و ھەر لای بمێنێتەوە (تەڵاقی نەدات) ئەمەش وتەی ئیبن تەیمییەیە.

## سەرچاوەکان
تایبەتمەندی

**تایبەتمەندی** دەتوانێ بچێتەوە سەر یەکێک لەمانەی خوارەوە:

* تایبەتمەندی (فەلسەفە)
* تایبەتمەندیی فیزیکی
* تایبەتمەندیی کیمیایی
شەڕی كیمیایی

**شەڕی کیمیایی** (**سی دەبلیو**) بریتییە لە بەکارھێنانی تایبەتمەندییە ژەھراوییەکانی ماددە کیمیایییەکان وەک چەک. ئەم جۆرە شەڕە جیاوازە لە شەڕی ناوکی، شەڕی بیۆلۆژیک و شەڕی تیشکی، کە پێکەوە سی بی ئاڕ ئێن پێکدەھێنن، کورتکراوەی سەربازی بۆ کیمیایی، بایۆلۆجی، تیشکدانەوەیی، و ناوکی (شەڕ یان چەک)، کە ھەموویان بە «چەکی کۆمەڵکوژ» (دەبلیو ئێم دی) دادەنرێن، زاراوەیەک کە پێچەوانەی چەکە نەریتییەکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
شەڕی بیۆلۆژیک

**شەڕی بیۆلۆژیک**، ھەروەھا ناسراوە بە **شەڕی میکرۆب**، بریتییە لە بەکارھێنانی ژەھرە بایۆلۆجییەکان یان بریکارە گوازراوەکان وەک بەکتری، ڤایرۆس، مێروو، و کەڕوو بە مەبەستی کوشتن، زیانگەیاندن یان لەکارخستنی مرۆڤ، ئاژەڵ یان ڕوەک وەک کردارێکی شەڕ. چەکە بایۆلۆجییەکان (زۆرجار پێیان دەوترێت "چەکە-بایۆ"، "بریکارە ھەڕەشەئامێزە بایۆلۆجییەکان"، یان "بریکارە-بایۆ") زیندەوەری زیندوون یان بوونەوەری دووبارەبووەوەن (واتە ڤایرۆسەکان، کە بە گشتی وەک "زیندوو" دانانرێن). شەڕی مێروویی (حەشەرات) ژێرپۆلێکی شەڕی بایۆلۆجییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
چەکی میکرۆبی

چەکی **میکرۆبی** یان **ژینناسی** ھەر جۆرە پێکھاتەیەکی نەخۆشخەرە کە بریتییە لە بەکتریا،  ڤایرۆس، پرۆتۆزۆن، مشەخۆر یان قارچک کە دەتوانرێت وەک چەک بەکاربھێنرێت بە ئامانجی زیانگەیاندن بە دوژمن.

تا ئێستا زیاتر لە ١٢٠٠ جۆر مادەی ژینناسی کە توانای بەکارھێنانیان ھەیە وەک چەک دەستنیشانکراون و لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە. ڕێککەوتننامەی چەکی ژینناسی (١٩٧٢) پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتییە کە بەکارھێنان و کۆکردنەوەی ئەو چەکانە قەدەغە دەکات. ١٦٥ وڵاتی جیھان ئەم پەیماننامەیەیان واژوو کردووە؛ بەڵام زۆرێک لە وڵاتانی جیھان بۆ مەبەستی بەرگری لێکۆڵینەوە لەو چەکانە دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکی زیندەیی
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
بەرنامەی چەکە بیۆلۆژیکەکانی ئەمریکا

**بەرنامەی چەکە ژینناسییەکانی ئەمریکا** () دەستپێشخەرییەکی مێژوویی بوو لەلایەن حکوومەتی  ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بۆ پەرەپێدانی چوکی ژینناسی بۆ مەبەستی سەربازی. ئەم بەرنامەیە لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمەوە دەستی پێکرد و تا سەردەمی شەڕی سارد بەردەوام بوو تا ڕیچارد نیکسن بە فەرمی کۆتایی بە پەرەپێدان و بەکارھێنانی چەکی ژینناسی لە ساڵی ١٩٧٢ ھێنا، لەوانەش کۆکە، تولاریمیا، ژەھری بۆتولینیۆم و ئەوانی تر.

## سەرچاوەکان

*
ھێنری ئێڵ ستیمسن

**ھێنری لویس ستیمسن** (بە ئینگلیزی: Henry Lewis Stimson، لە ٢١ی ئەیلوولی ١٨٦٧–٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٠)، پیاوێکی دەوڵەتمەدار و پارێزەر و سیاسەتمەداری پارتی کۆمارییەکانی ئەمریکا بووە. لە ماوەی کارکردنی درێژخایەنیدا، وەک کەسایەتییەکی پێشەنگ لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکادا دەرکەوت بە خزمەتکردن لە ھەردوو ئیدارەی کۆماری و دیموکرات. وەک وەزیری جەنگ (١٩١١–١٩١٣) لە سەردەمی سەرۆک ویلیام ھاوارد تافت، وەزیری دەرەوە (١٩٢٩–١٩٣٣) لە سەردەمی سەرۆک ھێربێرت ھوڤەر، و دیسانەوە وەزیری جەنگ (١٩٤٠–١٩٤٥) لە سەردەمی سەرۆک فرانکلین دی ڕۆزڤێڵت و ھاری ئێس. ترومان خزمەتی کردووە، کە سەرپەرشتی ھەوڵە سەربازییەکانی ئەمریکای دەکرد لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:مردووانی ١٩٥٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧
مێژووی سەربازیی ئەمریکا لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەم

**مێژووی سەربازی ئەمریکا لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانی دووەمدا]]** ڕۆڵی نەتەوەکە وەک یەکێک لە ھاوپەیمانە سەرەکییەکان لە سەرکەوتنیان بەسەر زلھێزەکانی میحوەردا دەگرێتەوە. بەگشتی ئەمریکا بە ھێرشی لەناکاوی ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤١ بۆ سەر پیرل ھاربەر لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆنەوە ھاتووەتە ناو ململانێکانەوە و بە تەسلیمبوونی ژاپۆن لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥ لێی دەرچووە. لە ماوەی دوو ساڵی یەکەمی جەنگی جیھانی دووەمدا ئەمریکا بێلایەنی فەرمی پاراست، کە بە فەرمی لە وتارەکەی کەرەنتینەدا ڕاگەیەندرا کە لەلایەن سەرۆکی ئەمریکا فرانکلین دی ڕۆزڤێڵتەوە لە ساڵی ١٩٣٧ پێشکەشکرا. لەکاتێکدا بە فەرمی بێلایەن بوو، ئەمریکا لە ڕێگەی یاسای قەرز-بەکرێدان کە لە ١١ی ئازاری ١٩٤١ واژووکرا و بوو بە یاسا، مادەی جەنگی بۆ بەریتانیا و یەکێتی سۆڤیەت و چین دابین کرد، و سوپای ئەمریکای جێگیرکرد بۆ جێگرتنەوەی ھێزەکانی بەریتانیا کە لە ئایسلەندا جێگیر بوون. دوای ڕووداوی گریر لە ٤ی ئەیلوولی ١٩٤١ کە ژێردەریایی ئەڵمانی تێدابوو، ڕۆزڤێڵت بە ئاشکرا فەرمانی "ھێرشبردنی" لە ١١ی ئەیلوول پشتڕاستکردەوە، کە بە شێوەیەکی کاریگەر شەڕی دەریایی لەسەر ئەڵمانیا و ئیتالیا لە شەڕی زەریای ئەتڵەسیدا ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٩٤٠
پۆل:Harv and Sfn no-target errors
بەورە ھەڵفڕەکان

**بەورە ھەڵفڕەکان** () کۆمەڵێک فڕۆکەوانی خۆبەخشی ئەمریکی بوون کە لە جەنگی جیھانی دووەمدا دژی ھێزەکانی ژاپۆن شەڕیان بۆ چین کردووە. ئەم گرووپە بە فەرمی بە گرووپی یەکەمی خۆبەخشی ئەمریکی (AVG) ناسراوە، لە ساڵی ١٩٤١ بە سەرکردایەتی کلێر لی چێنۆلت، ئەفسەرێکی خانەنشینکراوی فەیلەقی ئاسمانی سوپای ئەمریکا پێکھێنراوە.

پڵنگە فڕیوەکان بە ئازایەتی و کاریگەری شەڕکردنیان بەناوبانگ بوون، تۆمارێکی سەرنجڕاکێشی سەرکەوتنیان بەدەستھێنا لە بەرامبەر ھێزە باڵاکانی ژاپۆن. بە فڕینی فڕۆکە ئایکۆنییەکەی کەرتیس پی-٤٠ وارھۆک، گرووپەکە ھێرشی ئاسمانی بوێرانەیان ئەنجامدا و پشتگیرییەکی ئاسمانی گرنگیان پێشکەش بە ھێزەکانی زەمینی چین کرد.

## سەرچاوەکان

*
ھێزی ئاسمانیی تایوان

**ھێزی ئاسمانی کۆماری چین (تایوان)** (ROCAF) لقی ئاسمانی کۆماری چین یان سوپای تایوانە و ئەرکی سەرەکی بەرگریکردنە لە ئاسمانی و سنوورەکانی تایوان. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

ئەولەوییەتی سەرەکی بۆ ROCAF بریتییە لە زیادکردنی مەودای دۆزینەوە و ڕێگریکردنی فڕۆکە جەنگییەکانی و تێکەڵکردنی سیستمی ڕادار و دژە فڕۆکە لەسەر بنەمای خاکی تایوان و زیادکردنی چەکی ھێرشبەر، دامەزراندنی شەڕکەری ھاوچەرخ و بەھێزکردنی فڕۆکەخانە و دامەزراوەکانی دیکەی لە بەرامبەر ھێرشە کتوپڕەکان لەلایەن دوژمن.

ساڵی ٢٠٠٥ بەپێی بڕیاری فەرماندەیی ھێزە چەکدارەکانی تایوان، فەرماندەیی سەرجەم سیستەمە مووشەکییە ھێرشبەرەکانی تایوان کەوتە ژێر فەرماندەیی ھێزی ئاسمانی تایوان. دوای ئەم گۆڕینی فەرماندەیییە، ھەموو یەکەکانی سام مەودای کورت و مامناوەندی سوپای تایوان کەوتنە ژێر فەرماندەیی ھێزی ئاسمانی تایوان.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
ھێزە چەکدارەکانی تایوان

**ھێزە چەکدارەکانی کۆماری چین** () ھێزی سەربازی کۆماری چین یان تایوان بووە لە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٢٤ تا ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧.

## سەرچاوەکان

*
سوپای کۆماری چین

**سوپای کۆماری چین** () گەورەترین لقی ھێزە چەکدارەکانی تایوانە. بە مەزەندەکردن ٨٠٪ی سوپای کۆماری چین دەکەوێتە سەر تایوان، لەکاتێکدا ئەوانەی کە ماونەتەوە لە دوورگەکانی پێنگو، کینمێن، ماتسو، دۆنگشا و تایپینگ جێگیرن.

## سەرچاوەکان

*
شەڕی دووژینە

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|تانکێکی کروسادەر لە [پێڕاگوێزی نیشتنەوەی تانک|کەشتیی دابەزاندنی تانکەوە لە تاقیکردنەوەیەکی ساڵی ١٩٤٢دا لە کەنار دەریا دادەبەزێت]]

**شەڕی دووژینە** جۆرێکە لە ھێرشی ئۆپەراسیۆنی سەربازی کە ئەمڕۆ کەشتیی دەریایی بەکاردەھێنێت بۆ پرۆژێکتکردنی ھێزی وشکانی و ئاسمانی بۆ سەر کەنارێکی دوژمنکارانە یان ئەگەری دوژمنکارانە لە کەنارێکی دابەزینی دیاریکراودا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
یاسای شەڕ

**یاسای شەڕ** پێکھاتەیەکە لە یاسای نێودەوڵەتی کە مەرجەکانی دەستپێکردنی شەڕ (*jus ad bellum*) و بەڕێوەبردنی کردەوە دوژمنکارییەکان (*jus in bello*) ڕێکدەخات. یاساکانی شەڕ پێناسەی سەروەری و نەتەوەبوون، دەوڵەت و خاکەکان، داگیرکاری، و زاراوە گرنگەکانی تری یاسا دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
جێگای نەبەرد

**جێگای نەبەرد** زاراوەیەکە بۆ ئاماژەدان بە ستراتیژییەکی سەربازی کە چەندین ھێزی چەکدار تێکەڵ دەکات بۆ شانۆی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، کە ئاسمان، زانیاری، وشکانی، دەریا، سایبەر و بۆشایی ئاسمان دەگرێتەوە بۆ بەدیھێنانی ئامانجە سەربازییەکان. ئەمە ژینگە، چوارچێوەی کاتی و ھۆکارەکانی تر، و ئەو بارودۆخانە دەگرێتەوە کە دەبێت لێیان تێبگەیت بۆ ئەوەی بە سەرکەوتوویی ھێزی شەڕکردن بەکاربھێنیت، ھێزەکە بپارێزیت، یان ئەرکەکە تەواو بکەیت. ئەمە ھێزە چەکدارەکانی دوژمن و دۆست، ژێرخان، کەشوھەوا، زەوی، و شەبەنگی کارۆموگناتیسی لەناو ناوچە ئۆپەراسیۆنییەکان و ناوچە جێی بایەخەکاندا دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
تاکتیکی سەربازی

**تاکتیکی سەربازی** هونەری ڕێکخستن و بەکارهێنانی هێزە شەڕکەرەکان لەسەر یان نزیک گۆڕەپانی شەڕ دەگرێتەوە. ئەوان بریتین لە جێبەجێکردنی چوار فرمانی گۆڕەپانی شەڕ کە پەیوەندییەکی نزیکیان بەیەکەوە هەیە – جووڵەیی یان هێزی ئاگر، جووڵە، پاراستن یان ئاسایش، و کردەی شۆک.

## سەرچاوەکان
ڕێکخراوەی سەربازی

وێنۆک|نەخشەی ڕێکخراوەیی سوپای شاهانەی دانیمارک، نیسانی ١٩٤٠

**ڕێکخراوەی سەربازی** بریتییە لە پێکهاتەسازیی هێزە چەکدارەکانی دەوڵەتێک بۆ ئەوەی توانای سەربازیی وا پێشکەش بکات کە لەوانەیە سیاسەتێکی بەرگریی نیشتمانی پێویستی پێی بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
ئاستی ئۆپەراسیۆنیی شەڕ

وێنۆک|نەخشەی پلاندانانی ئۆپەراسیۆنی جەنگی جیھانیی دووەم لە ژووری جەنگی فیرقەی یەکەمی ئاسمانی (بەشێک لە ھێزی ھەشتەمی ئاسمانی) لە برامتۆن گرەینج

لە بواری تیۆریی سەربازیدا، **ئاستی ئۆپەراسیۆنی شەڕ** (ھەروەھا پێی دەوترێت **ھونەری ئۆپەراسیۆنی**، وەک لە  وەرگیراوە، یان **شەڕی ئۆپەراسیۆنی**) نوێنەرایەتیی ئەو ئاستەی فەرماندەیی دەکات کە وردەکارییەکانی تاکتیکەکان بە ئامانجەکانی ستراتیژییەوە دەبەستێتەوە.

## سەرچاوەکان
```

پۆل:زانستی سەربازی
تیۆریی سەربازی

**تیۆریی سەربازی** بریتییە لە لێکۆڵینەوەی ئەو تیۆرییانەی کە شەڕ و شەڕکردن پێناسە دەکەن، ئاگاداری دەکەن، ڕێنمایی دەکەن و ڕوونی دەکەنەوە. تیۆریی سەربازی شیکاریی دیاردە ڕەفتارییە نۆرماتیڤییەکان و لایەنە ھۆکارییە ڕوونکەرەوەکان دەکات بۆ باشتر تێگەیشتن لە شەڕ و چۆنیەتیی ئەنجامدانی. ئەو شەڕ و ڕەوتەکانی شەڕکردن لە دەرەوەی تەنھا وەسفکردنی ڕووداوەکانی مێژووی سەربازی دەکۆڵێتەوە. لەکاتێکدا تیۆرییە سەربازییەکان لەوانەیە ڕێبازی زانستی بەکاربھێنن، تیۆری لە زانستی سەربازی جیاوازە.

## سەرچاوەکان
ستراتیژیی سەربازی

**ستراتیژیی سەربازی** کۆمەڵێک بیرۆکەیە کە لەلایەن ڕێکخراوە سەربازییەکانەوە جێبەجێ دەکرێت بۆ بەدیھێنانی ئامانجە ستراتیژییە خوازراوەکان. زاراوەی ستراتیژی، کە لە وشەی یۆنانی *strategos*ەوە وەرگیراوە، کاتێک بۆ یەکەم جار لە سەدەی ١٨دا بەکارھێنرا، بە واتایەکی تەسک وەک "ھونەری ژەنەڕاڵ"، یان "ھونەری ڕێکخستنی" سەربازەکان سەیر دەکرا، و مامەڵە لەگەڵ پلاندانان و بەڕێوەبردنی ھەڵمەتەکان دەکات.

## سەرچاوەکان
مارە بە جاش

**مارە بە جاش** یان **ھاوسەرگیری تەحلیل** () مەبەست لێی ئەو ژنەیە کە سێ جار تەڵاق دراوە و ھاوسەرگیری دەکاتە تا بۆ مێردی یەکەمی حەڵاڵ بێتەوە، و بابەتێکی ناشەرعییە لەسەر بنەمای بەڵگەکانی سوننەت و ئیجماع، بە پشت بەستن بە وتەی پێغەمبەر (د. خ) کە فەرموویەتی: «خودا نەفرەت دەکات لە حەڵاڵکار (موحەلیل) و لەوەی بۆی حەڵاڵ دەکات»، کە بابەتێکە ناکۆکی تێدا نییە.

## مارە بە جاش لای شیعەکان
شەرعزانە شیعەکان ڕێگە بەم ھاوسەرگیرییە دەدەن تەنانەت ئەگەر کەسی جیابووەوە لەگەڵ کەسێکی تر ڕێکبکەوێت بۆ ئەوەی ژنەکەی بۆ حەڵاڵ بکات، شێوازەکەش ئەوەیە کە پیاوی جیابووەوە لەگەڵ پیاوێکدا ڕێک دەکەوێت بۆ ئەوەی ھاوسەرگیری لەگەڵ ژنی پێشوویدا بکات و لەگەڵیدا جووت ببێت، دواتر چاوەڕێ دەکات تا تووشی سووڕی مانگانە دەبێت و دواتر پاک دەبێتەوە، پاشان لە کاتی پاکبوونەوەیدا لێی جیا دەبێتەوە، و واجب نییە ئەو پیاوە لێی جیاببێتەوە، دەتوانێت ژنەکە بۆ خۆی ببات با مێردی یەکەمیش پێی ناخۆش بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
مێژووی سەربازی

[وێنۆک|[سەربازی پیادە|پیادە یەکەم ھێزی سەربازی بوون لە مێژوودا. ئەم پەیکەرە جەنگاوەرە نیشانی دەدات کە کەلتووری سەربازی بەشێکی گرنگی کۆمەڵگا مێژوویییەکان بووە، نزیکەی ٤٨٠ی پێش زایین، شتاتلیشە ئانتیکنساملونگێن.]]

**مێژووی سەربازی** بریتییە لە لێکۆڵینەوەی ململانێی چەکداری لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، و کاریگەرییەکەی لەسەر کۆمەڵگا، کەلتوور و ئابوورییەکانیان، ھەروەھا ئەو گۆڕانکاریانەی کە لە ئەنجامدا لە پەیوەندییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکاندا ڕوودەدەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن
پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:مێژووی سەربازی
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
لەشکرگێڕیی سەربازی

**لەشکرگێڕیی سەربازی** بریتییە لە دیسیپلینی پلاندانان و جێبەجێکردنی جووڵە، دابینکاری، و چاککردنەوەی ھێزە سەربازییەکان. بە فراوانترین واتای خۆی، ئەو لایەن یان ئۆپەراسیۆنە سەربازییانەیە کە مامەڵە دەکەن لەگەڵ:
* دیزاین، پەرەپێدان، بەدەستھێنان، ھەڵگرتن، دابەشکردن، چاککردنەوە، چۆڵکردن، و ڕزگاربوون لە کەرەستەی سەربازی.
* گواستنەوەی کارمەندان.
* بەدەستھێنان یان دروستکردن، چاککردنەوە، کارپێکردن و ڕزگاربوون لە دامەزراوەکان.
* بەدەستھێنان یان دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان.
* پشتیوانیی خزمەتگوزاریی پزیشکی و تەندروستی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
پۆل:زانستی سەربازی
شەڕی سایبێری

**شەڕی سایبێری** بریتییە لە بەکارھێنانی ھێرشی سایبەری دژی دەوڵەتێکی دوژمن، کە زیانێکی ھاوشێوەی شەڕی ڕاستەقینە دەگەیەنێت و/یان سیستەمە کۆمپیوتەرییە گرنگەکان تێکدەدات. ھەندێک لە دەرئەنجامە مەبەستدارەکان لەوانەیە سیخوڕی، تێکدان، پرۆپاگەندە، دەستکاریکردن یان شەڕی ئابووری بن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاسایشی نیشتیمانی
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
شەڕی زانیاری

**شەڕی زانیاری** (**ئای دەبلیو**) بریتییە لە بەکارھێنان و بەڕێوەبردنی تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندی (ئای سی تی) لە جێگای نەبەرددا بە مەبەستی بەدەستھێنانی سوودێکی ڕکابەرانە بەسەر دژبەرێکدا. جیاوازە لە *[[شەڕی سایبێری]]* کە ھێرش دەکاتە سەر کۆمپیوتەرەکان، نەرمامێر، و سیستەمەکانی فەرمان و کۆنترۆڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢١ەم
شەڕی ڕووەکی

**شەڕی ڕووەکی** شەڕێکی دەریایییە کە کەشتییە سەرزەوییەکان دەگرێتەوە. یەکێکە لە چوار بوارە ئۆپەراسیۆنییەکەی شەڕی دەریایی، ئەوانی تر بریتین لە شەڕی ژێردەریا، شەڕی ئاسمانی، و شەڕی زانیاری. شەڕی ڕووەکی کۆنترین و بنەڕەتیترین جۆری شەڕی دەریاییە، هەرچەندە ڕێبازی شەڕی ڕووەکی مۆدێرن لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا سەریهەڵدا.

## سەرچاوەکان
ھێزی دەریاییی ئاوی سەوز

وێنۆک|کەشتییەکی پاترۆڵی پۆلی ماکای ھێزی دەریاییی بەڕازیل لە کەناراوەکان

**ھێزی دەریاییی ئاوی سەوز** ھێزێکی دەریایییە کە توانای کارکردنی ھەیە لە ناوچە کەنارییەکانی دەوڵەتەکەیدا و لێھاتوویی سنوورداری ھەیە بۆ کارکردن لە دەریا پەراوێزییەکانی دەوروبەریدا. زاراوەیەکی تا ڕادەیەک نوێیە، و بۆ باشتر جیاکردنەوە، و زیادکردنی وردەکاری، لە نێوان دوو وەسفکەری دێریندا دروست کراوە: ھێزی دەریاییی ئاوی شین (ئاوە قووڵەکانی ئۆقیانووسە کراوەکان) و ھێزی دەریاییی ئاوی قاوەیی (ئاوە ناوخۆیییەکان، کەناری و دەریا تەنکەکان).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھێزی دەریاییی ئاوی شین

**ھێزی دەریاییی ئاوی شین** ھێزێکی دەریایییە کە توانای کارکردنی لە ئاستی جیھانیدا ھەیە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە سەرانسەری ئاوە قووڵەکانی ئۆقیانووسە کراوەکاندا. لەکاتێکدا پێناسەکانی ئەوەی کە لە ڕاستیدا چی ھێزێکی لەو جۆرە پێکدەھێنێت جیاوازن، پێویستییەک ھەیە بۆ توانای جێبەجێکردنی کۆنترۆڵی دەریا لە مەودای دووردا.

## سەرچاوەکان
```
ھێزی دەریاییی ئاوی قاوەیی

**ھێزی دەریاییی ئاوی قاوەیی** یان **ھێزی دەریاییی ڕووباری**، بە فراوانترین واتای خۆی، ھێزێکی دەریایییە کە توانای ئۆپەراسیۆنی سەربازیی ھەیە لە ئاوە ناوخۆییەکان (ڕووبارەکان، دەریاچەکان و دەریا ناوخۆییەکان) و کەناراوە نزیکەکان.

## سەرچاوەکان