open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڤەنێسە کیربی

**ڤەنێسە کیربی** (؛ لەدایکبووی ١٨ی نیسانی ١٩٨٨ لە لەندەن) خانمەکتەرێکی ئینگلیزە.
بۆ ڕۆڵەکەی وەک شازادە مارگرێت لە زنجیرە درامای تاج (٢٠١٦–٢٠١٧) لە تۆڕیی نێتفلیکس خەڵاتی تەلەڤیزیۆنی ئەکادیمیای بەڕیتانی بردەوە بۆ باشترین ڕۆڵگێڕانی و پاڵاوتنی بۆ خەڵاتی ئێمی لە زنجیرە درامایەک. ھەروەھا لە چەند قۆناغێکی بەرھەمھێناندا ڕۆڵی گێڕاوە. سێ جار پاڵاوتنی بۆ خەڵاتی Ian Charleson بەدەست ھێناوە.

## ژیانی سەرەتایی
کیربی لە ١٨ی نیسانی ١٩٨٨ لە لەندەن لەدایکبووە.  جەین کیربیی دایکی سەرنووسەری پێشووی گۆڤاری *کانتری لیڤینگ* و ڕۆجەر کیربیی باوکی ئورۆلۆجیست بوو. ئەو خوشک و برایەکی ھەیە، براکەی ناوی جۆیە خوشکەکەی جولیێت. ڤەنێسا ڕێدگرەیڤ و کۆرین ڕێدگرەیڤ، کە ھەردوو ئەکتەرن، ھاوڕێی خێزانەکەی بوون. دوای ئەوەی کە قوتابخانەی تیاتری بریستۆڵ ئۆڵد ڤیک قەبووڵی نەکرد، ساڵێک دەستی لە خوێندن ھەڵگرت و سەفەری کرد. ئەمە پێش دەستپێکردنی خوێندنی ئینگلیزی بوو لە زانکۆی ئێکسەتەر.

## ژیانی تایبەتی
کیربی لە پەیوەندییەکی درێژخایەندا بوو لەگەڵ ئەکتەر کالوم تێرنەر، لەگەڵ ئەودا کە ئەو ھاوئەستێرە بوو لە فیلمی *شاژن و وڵاتدا*. ئەو پەیوەندییە لە شوباتی ٢٠٢٠دا کۆتایی ھات.

## فیلمسازی
### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

### شانۆ

### ڤیدیۆکانی مۆسیقا

## خەڵات و پاڵێوراوەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:ئەکتەرەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن
پۆل:خانمەکتەرانی ئینگلیزی شکسپیر
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
پۆل:کوپی ڤۆلپی بۆ باشترین خانمەکتەران
کۆمەڵی ھونەرە جوانەکان

وێنۆک|ئەندامانی کۆمەڵی هونەرە جوانەکان، ساڵی ١٩٦١.
**کۆمەڵی ھونەرە جوانەکان** ساڵی ١٩٥٧ لەلایەن ڕەفیق چالاک و نووری وەشتی لە سلێمانی دامەزرا. بیرۆکەی دامەزراندنی کۆمەڵ دەگەڕێتەوە بۆ شانۆی *پیسکەری تەڕ پیر* کە لە عەرەبییەوە کرابوو بە کوردی و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست ھێنا. سەعید قەزاز وەزیری ناوخۆی عێراق مۆڵەتی فەرمی بەو کۆمەڵە داوە و بۆ ئەوەی لەلایەن حوکمەتەوە قەبووڵ بکرێ بە (جمیعە ذوالمنفعة العامة) ناوی بردووە. ساڵی ١٩٦٣ سەرھەڵدانی شۆڕشی ئەیلوول بوو بەھۆی فشاری ڕژیمی بەعس و کوتایی بە چالاکییەکانی ئەو کۆمەڵە ھات.

## ئەندامان
# ڕەفیق چالاک
# نووری وەشتی
# قادر دیلان
# ولیەم یوحەننا
# نەجات عەبدە
# ڕەئووف یەحیا
# جەماڵ بەختیار
# ھادی عەنبەر
# مستەفا ساڵح کەریم
# حاتم سەعید
# مەحموود حەمە ئەولی
# سمکۆ عەزیز
# ئەمین میرزا کەریم
# کامەرانی شاعیر
# حەمەی نێرگز

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمە شانۆیییەکانی کۆمەڵەی ھونەرە جوانەکان:
# بووکی ژێر دەواری ڕەش
# ھەوری
# گڵکۆی تازەی لەیلی ئەحمەد بەگی کۆماسی
# ئۆتێلۆ
# بازرگانی ڤینێسیایی
# بێدەرەتانان

## سەرچاوەکان

*کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی
*چۆن شانۆمان لە کوردستان بووژاندەوە
تیپی مۆسیقای شنروێ

**تیپی مۆسیقای شنروێ** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە لە ٢٦ی نیسانی ١٩٧٣ بە ئامانجی پەرەی ھونەر و مۆسیقا و دەوڵەمەندکردنی فۆلکلۆری کوردی لە ھەڵەبجە دامەزرا. ئەم تیپە یەکەمین تیپی مۆسیقای ئەم شارە لە ئەژمار دێ. لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٣ چالاکی گرووپەکە دەست پێ دەکات و لەگەڵ تیپی شانۆی ھەڵەبجە دەردەکەوێت و بۆ ماوەی پێنج شەو، حەوت گۆرانی پێشکەش دەکا، ئەم ئاھەنگە لە ناوچەکانی خورماڵ و پێنجوێن و تەوێڵەیش ئاراستە دەکرێ. لە ساڵی ١٩٧٤ ڕا ئافرەتان بە شێوەی کۆرس یان گۆرانیبێژ ڕۆلێکی بەرچاویان لەو تیپەدا ھەبووە. بۆ ماوەیەک گرووپ لە کار کردن دەوەستێ و ھەندێک لە ئەندامان لەگەڵ تیپی مۆسیقای سلێمانی بەردەوام دەبنەوە.

## ئەندامەکان
دەستەی دامەزرێنەران:
# ئازاد ساڵح
# ئومید نووری
# مستەفا کەماڵ

بەشێک لە ئەندامان:
# حیکمەت تۆفیق
# ھەڵکەوت محەممەد
# عەزیز حەمە کەریم
# فواد محەممەد
# عەزیز بابان
# شازاد نەقشبەندی

بەشێک کۆرسەکان:
# بەختیار محەممەد مەحموود
# ئیبراھیم شێخ ساحب
# کامەران کەماڵ خەفاف
# واحید مەلا ئەحمەد
# سەرکەوت ئەحمەد مەحموود

بەشێک لە گۆرانیبێژان:
# ھوشیار حەمەفەرەج
# محەممەد ئیبراھمیم عەبدول (حەمە قوتو)
# ئازاد کەریم (ئازادە ڕەش)
# سیروان عەلی
# نجم محەممەد

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپی مۆسیقای شنروێ:
# شیرین و کابان
# شیرین گیان
# کاڵێ
# کۆچ
# دێوانە

## سەرچاوەکان
*تیپی مۆزیکی شنروێ کوردیپێدیا
*ئازاد ساڵح مۆزارتەکەی ھەڵەبجە
*ھەڵەبجە ئامێز بۆ تیپی مۆسیقای شنروێ دەکاتەوە  کوردستانی نوێ
*ئازادە ڕەش باران دەباتە گوڵان 

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
چزوو

[وێنۆک|چزووی جۆرێک [زەردەواڵە کە دڵۆپێک ژاری لێ دەتکێت.]]
**چزوو**، **چز** یان **چزە** ئەندامێکی جەستەی بڕێک لە گیانلەبەرانە کە بە کەڵکگرتن لێی گیانلەبەرانی تر دەچزن، واتە دەیدەن پێیانەوە. چزوو لە زۆرێک لە مێرووەکاندا ژار دەگوێزێتەوە، بەڵام بڕێک لە چزووەکان ژاراوی نین. چەند نموونە لەو گیانلەبەرانەی چزوودارن و دەتوانن بیدەن بە خەڵکەوە بریتین لە دووپشک، ھەنگ، زەردەواڵە و شەنگەسوورە. بڕێک لە گیانلەبەرەکان، وەک ھەنگ، چزەکەیان لە جەستەی گیانلەبەرە پێوەدراوەکەدا دەمێنێتەوە، بۆیە دوای گەزین خۆیان تووشی خەساری جەستەیی دەبن یان دەمرن، بەڵام بڕێکی تر وەک ھەنگەبۆڵە یا زەردەواڵە دەتوانن چەند جار کەسێک یان شتێک بگەزن.

## سەرچاوەکان

پۆل:توێکاریی گیانلەبەر
ھێراکلیتوس

**ھێراکلیتوس** (بە یۆنانی: Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος ,Hērákleitos ho Ephésios؛ ٥٣٥ ھەتا ٤٧٥ی پێش زاینن) فەیلەسووفێکی یۆنانیی خەڵکی شاری ئێفێسوس لە یۆنیا بوو کە وەکوو کاریگەرترین فەیلەسووفی سەردەمی پێش سوقرات ناوی لێ دەبرێت. ئەو شازادەی ئێفێسوس بوو و مەشیا ببوای بە فەرمانڕەوای ئێفێسوس، بەڵام پلەوپایەکەی جێ ھێشت بۆ براکەی. ڕقی بوو لە ھاوشارییەکانی و سووکی دەکردن. تەنانەت ھۆمەر و فیساگۆرسی لە ڕەخنە و سووکایەتی بێبەش نەدەکرد و بڕوای وا بوو کە دەبێ ھۆمەر لە نێوان لاپەڕەکانی کتێب دەربھێنرێت و لێی بدرێت. ھەر بە ھۆی ئەم ڕق و بێزارییەی لە خەڵک، نیشتمانی جێ ھێشبوو و لە دەشت و کێوان دەژیا. لەو ماوەیەشدا گیا کێویلەی کردبوو بە بژیو و ئەمەش وای لێ کرد تووشی نەخۆشیی زگاوسان (ئیستیسقا) بێت و، ھەر ئەوەش کوشتی.

ھێراکلیتوس ڕاوەستاوی و پێوەجێیی لە جیھاندا ڕەت دەکردەوە و پێی وا بوو کە ھەموو شت ڕەوان و لە حاڵی گۆڕانە، ئەمە قسەی ئەوە کە «کەس ناتوانێت دوو جار پێ بخاتە ناو یەک ڕووبارەوە». وێڕای گۆڕان و ڕەوانییەک کە ھێراکلیتوس بڕوای وا بوو لە گشت شتەکاندا ھەیە، ئەو لۆگۆسی بە تەنیا شتی پاوەجێ و نەگۆڕی جیھان دەزانی. لیکۆڵەران پیان وایە ھێراکلیتوس مەبەستی لە لۆگۆس «یاسای زاڵ بە سەر جیھانەوە»یە. یاسایەک کە دژایەتی، بەرچاوترین تایبەتمەندییەتی. شەڕ و ململانێی نێوان دژبەران تاقە ڕاستەقینە و عەداڵەتی جیھانییە.

پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:واقیع
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:مێژووی زانست
گایوس موسۆنیوس ڕوفوس

**گایوس موسۆنیوس ڕوفوس** () فەیلەسوفێکی ستۆیکی سەردەمی ڕۆم بوو، لە ساڵی ١ی دوای زاین، لە سەردەمی ئیمپراتۆر نێرۆ لە ڕۆم فێری فەیلەسووفی بوو، و سزای دوورخرانەوەی بەسەر سەپێنرا لە ٦٥ی دوای زاین، دواتر و لەسەردەمی ئیمپراتۆر گالبا توانی بگەڕێتەوە ڕۆم و ڕێگەی پێدرا لە ڕۆم بمێنێتەوە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١ەم
پۆل:رۆمانی سەدەی یەکەم
پۆل:فەیلەسووفەکانی سەدەی یەکەم
کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی

**کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی** مەڵبەندێکی ھونەری و ئەدەبی و ڕۆشەنبیری بوو کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٩ لقە سەرەکییەکەی لە سلێمانی دامەزرا و ھەموو بەشەکانی ھونەر و وێژە یشی لەخۆ گرتبوو، بیرۆکەی دروست کردنی کۆمەڵ دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵی ھونەرە جوانەکان و ئامانجیشی خزمەت بە ھونەر و کلتوری کوردی بوو. ساڵی ١٩٧١ بە یارمەتی دەستەیەک ڕۆناکبیر لقی بەغدا دامەزرا و ڕەفیق چالاک ئەندامی دەستەی دامەزرێنەرانی بوو، ساڵی ١٩٧٢ لقی ھەولێر بە سەرۆکایەتی تەڵعەت سامان دامەزرا، لقی ڕەواندز وەکوو بەشێک لە لقی ھەولێر لە ١٦ی ئابی ١٩٧٧ دەستی بە کار کرد و لقی ھەڵەبجە ش ساڵی ١٩٩٨ بە یارمەتی ڕێبوار ئەحمەد غوڵام مۆڵەتی کاری لە لقی ھەولێر وەرگرت. لە سەرەتای حەفتاکان بەھۆی ئارامی نێوان کورد و ڕژیمی بەعس مەودای چالاکی فراوانتر بوو و کۆمەڵ بەھێزتر دەرکەوت. یەکەمین پەیکەر لە شاری سلێمانی پەیکەری پیرەمێرد ی شاعیر بوو کە ساڵی ١٩٧٠ لە سەرەتای شەقامی سالم نزیک بە باخی گشتی دانردابوو کە بە دەستی عەتا قزاز، ئەندامی کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی ساز کرابوو. زۆرینەی شاعیر و نووسەر و ژەنیار و گۆرانیبێژ و ئەکتەر و پەیکەرسازی ئەو سەرەدەمە ئەندامی کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی بوون کە ئێستا بە کۆمەڵی ھونەرە جوانەکانی کورد دەناسرێ.

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی لقی سلێمانی:
# نووری وەشتی
# محەممەد سەدیق مەحموود
# عەبدوولقادر نووری
# جیھان عومەر
# مەحموود زێوەر
# ڕەئووف یەحیا
# تەھا خەلیل
# ئەحمەد سالار
# شەوکەت ڕەشید
# سەلاح ڕەشید
# نامدار قەرەداغی
# شێرکۆ بێکەس
# عوسمان عەلی
# حەمەی نێرگز
# ئەنوەر قادر ڕەشید
# حەمە ڕەشید ھەرەس
# فوئاد حەمەدەمین ئاغای حاجی

## سەرچاوەکان

*کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی
بۆمب

250px|وێنۆک|بۆمبی ئەمریکی مۆئاب
**بۆمب** () جۆرێک چەکە کە لە تێرێکی پڕ لە تەقینەوە سازکراوە کە لەدوای ھەڵدان و کەوتن بە نیشانە دەتەقێتەوە. وشەی بۆمب زۆر کەم بە تەقینەوەکانێک وەکوو تەقینەوە لە مەعدەن یان تەقینەوە لە سازکردندا بەکاردێت و زیاتر لە تەقینەوەکانی ھێزە سەربازییەکان بەکاری دەھێنن.

## ناو
بۆمب لە وشەی یونانی (βόμβος) لە کوردیدا بە مانای بۆمبووس وەرگیراوە.
[وێنۆک|180px|بۆمبێک لە کتێبی Huolongjing لەکاتی [خانەدانی مینگ کێشراوەتەوە.]]

## مێژوو
وێنۆک|180px|چەپ|بۆمبە بریسکەکان
بۆمبە تەقینەوەکان لە ساڵی ١٢٢١ لەلای ئەرتەشی جوورچێن بەدژایەتی یەک شاری چین لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بەکارھێندرا. بۆمبە سازکراوەکان بە بەکارھێنانی لوولەکانی بامبۆ لە سەدەی یازدەھەمەوە دەبیندرێت. بۆمبە سازکراوەکان لە پێستەکانی چەدێن و پێکھاتوو لە بارووت بە سەدەی سێزدەھەم لە چین دەگەڕێتەوە. ئەم وشەیە بە ئەم بۆمبە (بەناو: بۆمبی بریسکە) لەدرێژایی یەک شەڕی دەریایی خانەدانی جین (١٢٣٤–١١١٥) لە ساڵی ١٢٣١ بەدژایەتی مەغۆلەکان سازکراوە.

## بەھێزترینەکان
بەھێزترین بۆمبی جیھان کە لە شەڕدا بەکارھاتووە، ئەم دوو بۆمبە ئەتۆمییانە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەسەر ناگازاکی و ھیرۆشیمای ژاپۆن ھەڵیدان. ھەتا ئەمڕۆ MOAB بەرھەمی ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ATBIP بەرھەمی ڕووسیا بەھێزترین بۆمبەکانی غەیری ئەتۆمی لە جیھاندان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  MakeItLouder.com جۆری کارکردنی یەک بۆمب و لێکۆڵینەوەی ھێزەکانی

پۆل:چەکەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:داھێنانە چینییەکان
تیپی مۆسیقای کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی

**تیپی مۆسیقای کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی سەر بە کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٦٩ لە سلێمانی دامەزرا. لە سەرەتادا شەوکەت ڕەشید بەرپرسی گرووپەکە بوو بەڵام دوای چەند ساڵێک نامدار قەرەداغی بوو بە لێپرسراوی تیپ و ئەندامی دەستەی دامەزرێنەران. گرووپ تا ساڵی ١٩٧٧ بەردەوام بەو ناوە چالاک بوو و دواتر بڕیار درا وەک بەشێکی سەربەخۆ لە کۆمەڵ کە ھەر مۆسیقا لەخۆ دەگرێ کار بکا و بەم شێوەیە تیپی مۆسیقای مەولەوی یان دامەزراند.

## ئەندامان
ھەندێک لەو گۆرانیبێژانەی نامدار قەرەداغی کاری دابەش کردنی بۆ کردوون:
# حەمەی نێرگز
# عوسمان عەلی
# سەلاح مەجید
# ئەحمەد محەممەد ڕەشید (ئەحمەد شووشەچی)
# دارا ھەورامی
# ئیبراھیم خەیات
# پرتەو عەبدولعەزیز
# محەممەد جەزا زەنگەنە
# مەحموود محەممەد سەعید
# ئاوات فایق
# حەمەجەزا عەلی
# عوسمان شارباژێری

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپ:
# شەوی بەرات
# شایییە زەماوەندە
# گوڵی زەرد و سوور
# کەومل
# کچە شۆخەکە
# شەوانی شوانی
# سەزوە
# بیبی خانم
# لێوت خوێنی گەشمە
# پەلە مەکە
# لەرزانە
# بەناز
# ئامین
# ڕازیانە

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ڕەگەزپەرستی لە تورکیا

250px|وێنۆک|چەپ|'بژی نەژادپەرستی تورکیا' سپرای نوسراو لەلایەن خەڵکی نەناسراو لەسەر دیواریێکی کڵێسا ئەرمەنی لە ئیستانبووللە تورکیا، ڕەگەزپەرستی و دووچاوەکیی ڕەگەزی ھەر وەک ڕەگەزپەرستی دامەزراوەییی دژی کەمینە ناموسوڵمان و ناسوننییەکان، بە درێژاییی مێژوو ھەتا ئێستا بوونی ھەیە.
ئەمە بەشێوەیەکی سەرەکی لە شێوەی نەرێنی ھەڵوێست و کار دەر دەکەوێت لەلایەن تورکەکان بەرەو خەڵکێک کە بەنەژادیی تورک ڕەچاو ناکرێن.
بەشێوەیەکی سەرەکی وەکو جیاکاری بەرەو کەمینەیە ڕەگەزی نا- تورکەکان وەکو کورد، ، ئەرمەنی، ئاشووری، یۆنانی، و جوولەکە، ھەروەھا دژایەتی کەمینەکانی ئیسلام وەکو عەلەوی، سۆفی، و شیعەکان.

لە ساڵانی دووایی، ڕەگەزپەرستی لە تورکیا گۆڕیووە بەرەو پەنابەرانی سووری و عەرەب بەگشتی.

## تاوتوێیەکی خێرا

ڕەگەزپەرستی و دووچاوەکیی ڕەگەزی لە تورکیا دەتوانێت بگەڕدرێتەوە بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ١٨٦٠کان ھەندێک ڕۆشنبیری تورکی عوسمانی وەکو عەلی سواڤی ڕایان گەیاند کە:
# تورک لە بواری سیاسی، سەربازی و کەلتووری سەرترن لە نەژادانی دیکە.
# زمانی تورکی زمانە ئەوروپی لەی چەوری و نایابی تێدەپەڕێنێت.
# تورکەکان شارستانێتی ئیسلامیان دروست کرد.

لەگەڵ بنیاتنانی کۆماری تورکیا، ھاووڵاتییە ناموسوڵمانەکانی وڵات بەر زۆر حالەتی جیاکاری لایەنگری کراو لە لایان دەوڵەت کەوتوون. بۆ نموونە، زۆرێک لە ناموسڵمان لە کار دەرکران و دامەزراندنیان لە دام و دەزگای ئیداری قەدەخە کرا.
یاسای فەرمانبەرانی دەوڵەت لە ١٩٢٦ دەر کرا بە مەبەستی تورکی کردنی ژیانی کاری لە تورکیا.
ئەم یاسا تورک بوونی ھەروەک مەرجێک کە پێویستە بۆ ھەر کەسێک کە خوازیاری بوون بە فەرمانبەری دەوڵەتە پێناسە کرد.
نەژادپەرستانی سەرە‌تایی لە تورکیا نیھال ئاتسیز و ڕەھا ئۆگوز تورککان بوون، کە ھەردوو لە ڕێگای جیا پێشبڕکێیان دەکرد لە بەکار ھێنانی ناساندنی تورک بوون دەکرد.

بزووتنەوە ئارمانجخوازی تورکی لەژێر کاریگەری ڕوانینی ڕەگەزپەرستی لەلایەن ئەدۆڵف ھیتلەرە.
کتێبی نەبەردی من (تورکی: Kavgam)، لەنێو سیاسەتمەدارانی باڵی ڕاست زۆر بەناوبانگە، و ئەوکاتەی بولەنت ئەجەڤت ویستی فرۆشتنی لە تورکیا قەدەغە بکا، ئەوان ڕێیان گرت.

## بەدژایەتی کوردان
مەحمووت عەسات بوزکورت، وەزیری پێشووی دادگای تورکیا لە ساڵی ١٩٣٠ نەژادی تورکی بە کوردەکان نیسبەتدا و بە غەیری تورکەکان تەنیا مافی خزمەتکردن و نۆکەری دەدا.
کۆمەڵکوژیی زیلان لە ساڵی ١٩٣٠ لە ڕاپەڕینی ئاگریدا کە ٨٠٠ ھەتا ١٥٠٠ کەسی چەکدار تێیدا بەشدار بوون، یەک کۆمەڵکوژی بەرامبەری کوردانی دانیشتوو لە تورکیا بوو. بە بڵاوکراوەی ڕۆژنامەی کۆمارییەت لە ١٦ی تەممووزی ساڵی ١٩٣٠، دەوروبەری ١٥٫٠٠٠ کەس کوژران و ڕووباری زیلان پر لە مردوو کرا. لە ٣١ی ئابی ١٩٣٠، ڕۆژنامەی میلییەت قسەکانی سەرۆک وەزیرانی تورکیا، عیسمەت ئینۆنوی بڵاوکردەوە: تەنیا نەتەوەی تورک مافی نەژادی و نەتەوەیی لەو وڵاتەی ھەیە. ھەر نەتەوەیەکی تر ئەم مافەی نییە ئەوان تورکەکانی ڕۆژھەڵاتین کە کەوتوونە داوی ڕیکلامەکانی بێ بنەما و ڕێگەی خۆیان ون کردووە.
کوردەکان مێژووی درێژی دووچاوەکیی ڕەگەزی و ڕەشەکوژیان ھەبووە کە لەلایەنی حکوومەتی تورکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەگەزپەرستی لە ئەورووپا
پۆل:ڕەگەزپەرستی لە تورکیا
پۆل:ڕەگەزپەرستی بەپێی وڵات
پۆل:مافی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
جێرمی نۆرسام

**جێرمی فیلیپ نۆرسام** (؛ لەدایکبووی ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٦١) ئەکتەرێکی ئینگلیزە. دوای ژمارەیەک لە ڕۆڵی تەلەڤیزیۆنی، وەک بەڕێز نایتلی سەرنجی ڕاکێشا لە فیلمی ١٩٩٦ی گونجاندنی جەین ئۆستن ئیما. لە چەند فیلمێک دا دەرکەوتووە وەک:An Ideal Husband, Gosford Park, Amistad, The Winslow و Martin and Lewis لە نێوان ئەوانی تردا. ھەروەھا لە زنجیرەی شۆتایم تودۆرس، ڕۆڵی تۆماس مۆڕی گێڕا. لە ساڵی ٢٠١٦ تا ٢٠١٧ وەک ئەنتۆنی ئێدن، لە زنجیرەی نێتفلیکس تاجی تاج دەرکەوت.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:ئەکتەرانی نمایشنامەکانی شێکسپیر
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر
پاڵتۆک

**پاڵتۆک** () بەرنامەیەکی چاتکردنی خێرایە لەسەر ئینتەرنێت و تێیدا دەتوانیت قسە بکەیت و خەڵکی تر ببینیی کە ھەمان بەرنامە بەکاردەھێنن و دەتوانیت پەیوەندی بە ھەموو ژوورێکی ئەم بەرنامەیەوە بکەیت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*

پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٨
پۆل:نەرمامێرەکانی بلاکبێری
بیرەوەری، دڵەکە

وێنۆک|وێنەی تابلۆی بیرەوەری، دڵەکە.
**بیرەوەری، دڵەکە** تابلۆیەکە لە ساڵی ١٩٣٧، لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی-سوریالیستی، فریدا کالۆ کێشراوە. تابلۆکە دەربڕینە بۆ پەرێشانی و ئازارەکانی فریدا، کاتێک بە پەیوەندی نێوان ھاوسەرەکەی، دیێگۆ ڕیڤێرا و خووشکەکەی، کریستینا کالۆی زانی. لە تابلۆکە، فریدا بە قژێکی کورت دەردەکەوێت، ھیچ ھەست و دەربڕین لە ڕوخساریدا نییە بەڵام فرمێسک لە چاوانیدا دێنە خوارەوە.

ھەندێکجار بە تابلۆکە دەگوترێت ڕیکوێردۆ (بیرەوەری). تابلۆکە کارێکی زەیتییە بە پێوانەی ٤٠ * ٢٨ سم. لە ساڵی ١٩٣٨، ئەم تابلۆیە لە یەکەمین پێشانگای کەسیی فریدا لە گالێریی جولیەن لێڤی لە نیویرۆک ستی نمایشکرا. لە ئێستادا تابلۆکە لە پاریس لە کۆکراوەکانی مایکڵ پیتیتژان ھەڵگیراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
پۆل:ئاو لە ھونەر
ماکۆتۆ سنەکاوا

**ماکۆتۆ سنەکاوا** (砂川 誠، لەدایکبووی: ١٠ی ئابی ١٩٧٧) یاریزانێکی تۆپی پێی ژاپۆنییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ژاپۆنی
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
کومیکۆ ئۆکومورا

**کومیکۆ ئۆکومورا** (لەدایکبووی ١٢ی شوباتی ١٩٦٦ لە کانازاوا) ژنە مۆسیقازانێکی ژاپۆنییە کە لە باری مۆسیقای کوردی شارەزایە و لە سلێمانی لە باشووری کوردستاندا دەژێت و وانەی مۆسیقا دەدات. کومیکۆ ئۆکومورا دامەزرێنەر و ڕێبەری گرووپی کۆرسی کچانی کوردی تەوار و ھەروەھا ئەندامی ئۆرکێسترای ئامێرە ژێدارەکانی سلێمانییە.

## ژیان
کومیکۆ ئۆکومورا لە ١٢ی شوباتی ١٩٦٦ لە کانازاوا لە پارێزگای ئیشیکاوای وڵاتی ژاپۆن لە دایل بوو. ئەو لە تەمەنی ١١ ساڵی دەستی کرد بە فێر بوونی مۆسیقا و ئامێری ئۆرگنی ھەڵبژارد. ئەو ھات و چین لە قوتابخانەی باڵای نیسویی کانزاوا دەکرد و پاشان دەستی کرد بە خوێندنی چڕینی کلاسیک لە ئەکادیمیای مۆسیقای موساشینۆ لە شاری تۆکیۆ و لە کۆلێجی مۆسیقای شۆبی بڕوانامەی ماستەری بە دەست ھێناو. کومیکۆ ئۆکومورا ھەروەھا لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ ھەتا ١٩٩٤ چوو بۆ نەمسا و لە شاری ڤیێنا ئۆپێرای خوێند.

چالاکیی ئۆکومورا لە ساڵی ١٩٩٥ بەشێوەیەکی حرفەیی دەستپێکرا و لە کاتە ھەتا ساڵی ١٩٩٩ ئۆکومورا بوو بە ڕێبەری گرووپی کۆرسی ژنانی کانزاوا و گرووپی کۆرسی کچانی ھونەرستانی کانزاوا. کومیکۆ ئۆکومورا لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٠ ھەتا ٢٠٠٤ وەکوو دەنگچرێ ئۆراتۆریۆ لە وڵاتانێک وەکوو ئەڵمانیا کونسێرتی بەڕێوەبرد. ڕیپورتواری ئەو بریتی لە ئۆراتۆریۆکان و کانتاتاکانێک لە یۆھان سباستیان باخ، ئۆراتۆریۆکانێک لە کامی سەن-سانس، و ھەروەھا کارەکانێک لە شووبێرت، شومان، برامز، مۆتسارت، شتراوس، مالەر، بێرگ، شۆنبێرگ و ھتد بوو.

کومیکۆ ئۆکومورا لە ساڵی ٢٠٠٤ لە ئینستیتیوتی ھونەرە جوانەکانی سلێمانی لە ھەرێمی کوردستانی عێراق، وانەی دەنگچڕینی کلاسیکی تەکنیکی، پیانۆ و کۆرس دەدات. ئەو ھەروەھا ئەندامی ئۆرکێسترای ئامێرە ژێدارەکانی سلێمانییە. کومیکۆ ئۆکومورا لە مانگی نیسانی ٢٠٠٧ گرووپی کۆرسی کچانی کوردستانی تەواری دامەزراند کە ھێشتا ڕێباری ئەو کۆرسەکەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ژاپۆنی
پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی ژاپۆنی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
گرووپی کۆرسی کچانی کوردی تەوار

**گرووپی کۆرسی کچانی کوردی تەوار** گرووپێکی کۆرسی مۆسیقایە کە لە باشووری کوردستان چالاکی دەکات و لە کچانی کورد پێک ھاتووە. ئەم گرووپە لە ساڵی ٢٠٠٧ بە ڕێبەریی کومیکۆ ئۆکومورا دامەزراوە.

گرووپی کۆرسی کچانی کوردی تەوار کچە مۆسیقازانەکانی گەنج لە ھەموو بەشەکانی ھەرێمی باشووری کوردستان لە خۆ دەگرێت، کە زۆربەیان خوێندکارانی ئینستیتیوتی ھونەرە جوانەکانی سلێمانین.

یەکەمین کونسێرتی ئەم گرووپە لە ڕۆژەکانی ٤ و ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ لە شاری سلێمانی و شارەکانی دیکەی باشووری کوردستان بەڕێوەچوو. ڕیپورتواری گرووپەکە بریتی لە کارەکانی گابریێل فۆرێ، ھێنری پێرسێل، مێس باس و ھەروەھا ھەندێک گۆرانیی کوردی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
کوردانی شانشینی یەکگرتوو

**کوردانی شانشینی یەکگرتوو** یان **کوردانی بەریتانیا** (بە ئینگلیزی:Kurds in the Great Britain، بە کوردیی باکووری:Kurdên li Brîtanya) مەبەست لە ئەو کۆمەڵەیە کە دانیشتوو، لەدایکبوو یان کۆچکردوو بە شانشینی یەکگرتوون و لە بنەچەدا کوردن.
## ژمارە وردەکانی سەرژمێری

## مێژوو
ژمارەیەکی زۆر لە کوردەکان بە یەکەم جار لە دەھەی ١٩٨٠ بە بریتانیا کۆچیان کرد. زۆر یەک لەو کوردانە لە ناوچە کوردنشینەکان (عێراق، تورکیا، ئێران و سووریا) کە لەوێ لەژێر فشار و پەستان دابوون بە بریتانیا ھاتن.

## کەسانی ناودار
* نازم زەھاوی: سیاسەتوان و وەزیری پێشووی پەروەردەی بەریتانیا.
* کۆچەر بیرکار: ماتماتیکزان و مامۆستای زانکۆی کامبریج.
* دلاوەر عەبدولعەزیز عەلائەدین: پزیشک و سیاسەتوان.
* ھۆزان مەحموود: چالاکی دژی شەڕ و مافەکانی ژنان.
* لۆرنس شەھلایی: بەھێزترین پیاوی ئینگلتەرا.
* تارا جاف: گۆرانیبێژ و مۆسێقازان.

## ئەمانەش ببینە
* کوردانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
* کوردانی ئوسترالیا

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:بریتانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
تیپی مۆسیقای مەولەویی کۆن

**تیپی مۆسیقای مەولەویی کۆن** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٥٥ لە سلێمانی بە سەرپەرشتیی قادر دیلان دامەزرا.  ،. ئەم تیپە تا نەورۆزی ساڵی ١٩٦٣ بەردەوام چالاک بوو.

## ئەندامان

#### دەستەی دامەزرێنەران:
# قادر دیلان
# بەھجەت ڕەشید سەعاتچی
# حاتەمەڕەش
# ولیەم یوحەننا
# نەجاتی عەبدە
# ھادی عەنبەر
# سەردار ڕەمزی فەتاح
# قالە عەروس
# ئومید مەدحەت موبارەک
# حازم حەداد
# نووری بەدەوی
# ساجید ڕەشەفیق
# حەمە فەرەج

#### بەشێک لە گۆرانیبێژەکان:
# ڕەشۆڵ
# حەمەساڵح دیلان
# حەمەی بەکر
# باکووری
# شەماڵ سائیب
# قادر حاجی حسێن
# عەلی مەردان
# محەمەد ماملێ
# سێوە
# ئیبراھیم محەممەد
# ڕەفیق چالاک
# عومەر ڕەزا
# حەسەن زیرەک
# فەرەج حاجی ڕەشید
# عوسمان سابوونچی
# خلیل سدیقی
# بەختیار عەبدوڵڕەحمان

## سەرچاوەکان

* ھونەرمەندی گەورەی کورد د. قادر دیلان
*تیپی مۆسیقای منداڵانی بێخود
*لەگەڵ شەماڵ سائیب خاک تیڤی
*یاد و وەفایەک بۆ ھونەرمەندی موزیکژەن ولیەم یۆحەننا

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
دیێگۆ ڕیڤێرا

**دیێگۆ ڕیڤێرا** (٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٨–٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧) وێنەکێشێکی مەکسیکی بوو. کارە دیارەکانی وایان کرد کە بزووتنەوەی ھونەری سەردیوار لە ئاستی مەکسیک و جیھان پەرە بسێنێت.

دیێگۆ لە ماوەی ژیانیدا چوارجار ھاوسەرگیری کرد، دیارترینیان لە ساڵی ١٩٢٩ بوو، کاتێک ھاوسەرگیری لەگەڵ وێنەکێشی مەکسیکی فریدا کالۆ کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریدا کالۆ
پۆل:کۆمۆنیستە مەکسیکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦
پۆل:مردووانی ١٩٥٧
پۆل:وێنەکێشە مەکسیکییەکان
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان
پۆل:ھونەرمەندانی مەکسیکۆ سیتی
تیپی مۆسیقای مەولەوی

**تیپی مۆسیقای مەولەوی** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٧٧ بە سەرپەرەشتی نامدار قەرەداغی بە یادی تیپی مۆسیقای مەولەوی کۆن لە سلێمانی دامەزرا. ئەم تیپە ھەمان تیپی مۆسیقای کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی بوو کە لە کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی جیا بۆوە تا تیپێکی سەربەخۆ ساز بکا کە ھەر مۆسیقا لەخۆ دەگرێ. ئەم گرووپە چەند ئاھەنگی بۆ نەخۆشخانەی سیل، خانەی بێ دایک و باوکان و جوتیاران لە ناوچەی قەرەداغ لە جافەران و دەورووبەری ئەنجام داوە. تیپ تا ساڵی ١٩٨٢ کە نامدار قەرەداغی ڕووی لە ھەندەران کرد بەردەوام بوو. گۆرانییە بەناوبانگەکەی حەمەی نێرگز بە ناوی (خەو) بەرھەمی ئەم تیپەیە.

## ئەندامان
# نامدار قەرەداغی
# عەلی حەمە ڕەزا
# حەمە سەعید
# سەلاح مەجید
# حەمەی نێرگز
# دارا ھەروامی
# شەماڵ محەممەد
# ھیوا عەبدوڵڵا
# حسێن حەمە خدر
# مەحموود محەممەد سەعید
# ئیبراھیم خەیات

## سەرچاوەکان

*تیپی مۆسیقای بێخود
*ھونەرمەندێکی ناسراوی کورد جەڵتە لێی دا

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
نیشتمانی ھاوبەش (یاداشت)

**نیشتمانی ھاوبەش** کتێبێکیساڵی ٢٠١٤ی جەستن تروودۆوی سەرۆک وەزیرانی ئێستای کەنەدایە. کاتێک ئەم یاداشتەی چاپ کرد سەرۆکی پارتی لیبراڵی کەنەدا بوو، نیشتمانی ھاوبەش یادگاری و ئەو ئەزموونانەی تروودۆوە کە لەمنداڵییەوە بینیویەتی یاداشتی کردوون.

## پێشینە و پوختەی یاداشتەکە
پەرتوکەکە لەلایەن CBC ەوە بە " زۆر بەھەوڵی خۆی بۆ پێناسەکردنی خۆی پێش ئەوەی ڕکابەرە سیاسییەکانی بۆی بکەن " وەسفکراوەو ھەم یادێکی ڕامیاری و کەسییە. ترودۆوو ناونیشانی منداڵی خۆی، تێکشکانی ھاوسەرگیری دایک و باوکی، خەباتی دایکی لەگەڵ کێشەی تەندروستی دەروونی، مردنی براکەی و بڕیاری خۆپێگەیاندنی بۆ نووسینگەی گشتی.

## پێشوازی
لە سەربەرگی پەرتوکەکە کرافۆرد کیلیان شتێکی نووسیوە کە دەڵێت «پەرتوکێکی ڕوونە، دەبێت بخوێندرێتەوە، ھەر چ بۆچوونێکی سیاسیت ھەیە» ھەروەھا ناوی ناوە «بیلدنگسڕۆمانی»، دەڵێت «ئەوکەسەی ئەم پەرتوکەی نووسیوە کە ژیاننامە و یاداشتن کەسێکی زۆر زیرەک و چاولێکەرێکی چاکە ھەروەھا لە ڕووی سیاسییەوە لە باوکی زیرەکترە».

## سەرچاوەکان
ڕەمزی یووسف

**ڕەمزی یووسف** () تیرۆریستێکی تۆمەتباری پاکستانییە کە یەکێک بوو لە تاوانبارانی سەرەکی تەقینەوەی ساڵی ١٩٩٣ی سەنتەری بازرگانی نێونەتەوەیی و تەقینەوەی گەشتی ٤٣٤ی ئاسمانی فلیپین و ھەروەھا ھاوئاھەنگێکی ھێرشی بۆجینکا بوو. لە ساڵی ١٩٩٥دا لەلایەن دەزگای ھەواڵگری پاکستان و بەشی سەربازی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکاوە لە میوانخانەیەک لە ئیسلام ئابادی پاکستان دەستگیر کرا لەکاتێکدا ھەوڵی دەدا بۆمبێک لە بووکەڵەیەکدا دابنێ و دواتر ڕادەست بە ئەمریکا کرا.

ڕەمزی لە دادگایەکی نیویۆرک لەگەڵ دوو ھاودەستیدا دادگایی کرا و بە پیلان دانان بۆ ھێرشی بۆجینکا تاوانبار کرا. ڕەمزی دوو سزای زیندانی ھەتا ھەتایی بەسەردا درا لەگەڵ سزایەکی دیکە بۆ ماوەی ٢٤٠ ساڵ بۆ بەژداری تەقینەوەی ساڵی ١٩٩٣ی سەنتەری بازرگانی نێونەتەوەیی و ھێرشی بۆجینکا.

خالید شێخ محەممەدی ئەندامی باڵای ئەلقاعیدە پلان داڕێژەری ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ خاڵی ڕەمزییە و باوەڕ وایە پێکەوە پلانی ھێرشی بۆجینکایان دانابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:زیندووان
ڤیکتۆریا ھامیلتۆن

**ڤیکتۆریا ھامیلتۆن** (؛ لەدایکبووی ٥ی ئایاری ١٩٧١) ئەکتەرێکی ئینگلیزە.

دوای ڕاھێنان لە London Academy of Music and Dramatic Art ھامیلتۆن دەستی بە کاری شانۆ کرد لە بواری کلاسیکدا، لە بەرھەمەکان دەردەکەوێت لەگەڵ Royal Shakespeare Company و National Theatre ساڵی ٢٠٠٢ لە شانۆگەری لەندەن دەرکەوت A Day in the Death of Joe Egg و Clive Owen دواتر Eddie Izzard.

ئەو یەکەم دەرکەوتنی خۆی کرد لە شانۆی Broadway لە ساڵی ٢٠٠٣ کاتێک بەرھەمەکەی گواستییەوە بۆ نیویۆرک. کە تێیدا خەڵاتی Tony بەدەستھێنا. خەڵاتی Critics' Circle Theatre و خەڵاتی Evening Standard Theatre بۆ نمایشەکەی لە پڕێکدا لە ھاوینی ڕابردوو لە ساڵی ٢٠٠٤ لە شانۆی لیسیۆم دا بە دەست ھێنا.

ھامیلتۆن زۆر جار کاری لە costume drama کردووە. لە ماوەی دەیەی ١٩٩٠ دا لە سێ ڕۆڵگێڕانی Jane Austen دا ڕۆڵی پشتگیری ھەبوو: زنجیرەی Pride and Prejudice و فیلمی ١٩٩٥ ی پێرسۆسیۆن و پارکی مانسفیلدی فیلمی ١٩٩٩.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١

پۆل:خانمەکتەرانی ئینگلیزی شکسپیر
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر
پۆل:ئەکتەرانی لەندەن
پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن
پۆل:خانمەکتەرانی ساری
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
شارستانی ئێسفەرایێن

[وێنۆک|چەپ|270px|جێگەی شارستانی ئێسفەرایێن لە [پارێزگای خۆراسانی باکووردا بە ڕەنگی شین نیشان دراوە]]
**شارستانی ئێسفەرایێن** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکووری ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئێسفەرایێنە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خۆراسانی باکوور
* ئێسفەرایێن

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور
پۆل:شارستانی ئێسفەرایێن
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی نەیشابوور

[وێنۆک|چەپ|300px| جێگەی شارستانی نیشابوور لە [پارێزگای خۆراسانی ڕەزەویدا بە ڕەنگی وەنەوشەیی نیشان دراوە]]
**شارستانی نەیشابوور** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەویی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری نەیشابوورە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
* نەیشابوور

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
پۆل:شارستانی نەیشابوور
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:نەیشابوور
جانێت گەینۆر

**لۆرا ئۆگەسا گەینۆر** (؛ ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٦ — ١٤ی ئەیلوولی ١٩٨٤) فلیمساز و نمایشکاری فلیم، شانۆ، و تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی بوو.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:مەرگەکان بە سیەسۆ
پۆل:ژنە ھونەرمەندە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠یەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی فیلمی بێدەنگ
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
١٠ شت دەربارەی تۆ کە ڕقم لێیانە

***١٠ شت دەربارەی تۆ کە ڕقم لێیانە*** فیلمێکی ١٩٩٩ی کۆمیدی ڕۆمانسی ئەمریکییە کە لەلایەن گیڵ یەنگەرەوە دەرھێندراوە و جولیا ستایڵز، ھیت لێجەر، جۆسێف گۆردن-لێڤیت، و لەریسا ئۆلینیک ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. سیناریۆکە، نووسراو لەلایەن کارن مەککولا و کریستن سمیت، ھاوچەرخکردنێکی کۆمیدی کۆتایییەکانی سەدەی ١٦یەمی *ڕامکردنی ژنە سەرکێشەکە*ی ویلیام شەیکسپیرە، کە وتراوەتەوە لە ناوچە و کاتی دوا ناوەندییەکی ئەمریکی کۆتایییەکانی ١٩٩٠ەکان. لە چیرۆکەکەدا، قوتابییەکی تازە بەناوی کامیرۆن (جۆسێف گۆردن-لێڤیت) دەکەوێتە داوی خۆشەویستی لەگەڵ بیانکا (لەریسا ئۆلینیک) و، بۆ ئەوەی ڕزگاری ببێت لە یاسا توندەکانی باوکی لەسەر خۆشەویستی، ھەوڵ دەدات کە وا لە کوڕ خراپ پاتریک (ھیت لێجەر) بکات کە ژوان لەگەڵ خوشکە توڕەکەی بیانکادا ببەستێت (جولیا ستایڵز). فیلمەکە ناونراوە دوای شیعرێک کە لەلایەن کاتەوە نووسراوە دەربارەی خۆشەویستییە شێواوەکەی لەگەڵ پاتریک. زۆرینەی وێنەگرتنەکە لە سیاتڵ ناوچەی مێترۆپۆلیتان بوو، لەگەڵ زۆرینەی دیمەنەکان لە دوا ناوەندی ستەیدیەم لە تاکۆما.

بڵاوکراوە لە ٣١ی ئازاری ١٩٩٩، *١٠ شت دەربارەی تۆ کە ڕقم لێیانە* ژمارە دوو بوو لە بۆکس ئۆفیسی باکووری ئەمریکا لە کۆتایی ھەفتەی بڵاوبوونەوەی، لە پشت *[[مەیتریکس (فیلم)|مەیتریکس]]*، و سەرکەوتنێکی دارایی و ڕەخنەیی بوو. فیلمەکە ڕۆڵێکی بەناوبانگ بوون بوو بۆ ستایڵز، لێجەر، و گۆردن-لێڤیت، کە ھەموویان بۆ خەڵاتەکانی ھەرزەکاران پاڵێوراون. دوای دە ساڵ، فیلمەکە زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەسەر دروستکرا بەھەمان ناوەوە، کە بۆ ٢٠ ئەڵقە بەردەوام بوو و لاری میڵەریش تێیدا بەژداربوو کە دووبارە ڕۆڵی واڵتەر سترادفۆڕدی ئەگێڕا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٩
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە فێمینیستەکانی ئەمریکا
پۆل:فیلمە کۆمیدییە گەنجانەکانی ئەمریکا
پۆل:فیلمە ڕۆمانسییە ھەرزەکارە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کچ
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمەکان بە مۆسیقای ڕیچارد گیبس
دوو فریداکە

وێنۆک|تابلۆی دوو فریداکە.
**دوو فریداکە** (بە ئیسپانی: *Las dos Fridas*) تابلۆیەکی زەیتییە لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی فریدا کالۆ لە ساڵی ١٩٣٩ کێشراوە. تابلۆیەکە یەکەم وێنەی کالۆ بووە کە بەقەبارەیەکی گەورە کاری لەسەر کردبێت، ھەروەھا بەیەکێک لە دیارترین کارەکانی ئەو دادەنرێت. لە تابلۆکە دوو فریدای جیاواز دەردەکەون کە بەیەکەوە دانیشتوون، یەکێکیان بە جلێکی سپی ئەورووپی بە ستایلی ڤیکۆرییەکانە، ئەوەی دیکەش جلێکی مەکسیکی تێھواناکانە.

لە ئێستادا تابلۆکە لە مۆزەخانەی ھونەری ھاوچەرخی مەکسیک لە شاری مەکسیکۆ سیتی ھەڵگیراوە.

## مێژوو
کالۆ وێنەی دوو فریداکەی لە ساڵی ١٩٣٩ کێشاوە، ئەمەش ھەمان لەو ساڵەدابوو کە لەگەڵ ھاوسەرەکەی دیێگۆ ڕیڤێرا جیابوونەوە، ئەمەش ھەرچەند دوای چەند ساڵێک دووبارە ھاوسەرگیرییان کردەوە. بەقسەی فێرناندۆ گامبۆوا، فریدا ئیلھامی ئەم تابلۆیەی لە تابلۆی *دوو خووشکەکە*، لە وێنەکێشانی ھونەرمەندی فەڕەنسی تیوۆدۆر کاسیریۆ وەرگرتووە، کالۆ ئەم تابلۆیەی لە مۆزەخانەی لووڤر بەرچاو کەوتووە.

لە کانوونی دووەمی ١٩٤٠، تابلۆکانی دوو فریداکە و مێزە بریندارەکە بەیەکەوە لە پێشانگای نێونەتەوەیی سووریالیست لە مەکسیکۆ سیتی نمایشکران. تابلۆکە ھەر لای کالۆ بووە تاکوو لە ساڵی ١٩٤٧ لەلایەن پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی مەکسیکۆ سیتی کڕاوەتەوە، دواتریش گواستراوەتە بۆ مۆزەخانەی ھونەری ھاوچەرخی مەکسیک و لەوەتەی ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦، نمایشدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
پۆل:تابلۆکانی ١٩٣٩
خەمین

**مەلا عەلی سەعدی** ناسراو بە **خەمین** (لەدایکبووی ١٩٢١ لە سەقز، ئێران) شاعیر و مامۆستایەکی ئایینییە کە لە بواری ئەدەب و کلتوردا خزمەتی بە زمانی کوردی کردووە.

## ژیاننامە
مەلا عەلی سەعدی یەکێکە لەو ھۆزانەوانە کلاسیکەکانی کورد، لە ساڵی ١٣٠٠ کۆچی ھەتاوی لە گوندی سڵێمان کەنی ناوچەی فەیزوڵڵابەگیی سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لەدایک بووە.
مەلا عەلی لە تەمەنی ٥ ساڵی لە نازی باوک و دایک بێ بەش دەبێ و لە تەمەنی ٧ ساڵی له گوندی کەس نەزان دەچێتە حوجرە و کتێبە باوەکانی سەردەم دەخوێنێت و پاشان لە حوجرەی مامۆستایان ئایینی و زانا وەک حاجی سەیف الدین خانی یۆرقوڵ، پلە و پایەکانی خوێندن و زانستی تەواو کرد.

پاش چەند ساڵ خزمەت لە ئاوایییەکانی سەقز وەک سونەتە، باژبڵاخ، زێویە، قۆزڵوو و ساڵی ١٣٦٢ کۆچی ھەتاوی لە گەڕەکی شانازی شاری سەقز ئەگیرسێتەوە و مزگەوتی سەلاحەدینی ئەییووبی دروست دەکات.
ئەم شاعیرە کوردە لە زستانی ساڵی ١٣٦٣ کۆچی ھەتاوی تووشی نەخۆشی شێرپەنجەی گەدە دەبێت و لە گەڕانەوەدا لە شاری تەورێز بۆ سەقز، لە شاری بۆکان دڵی لە لێدان کەوت و کۆچی‌دوایی دەکات و تەرمەکەی لە سەقز ئەسپەردەی خاک ئەکرێت.

## بەرھەمەکان
لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا یەکەم ھۆنراوەی چڕییەوە و لە تەمەنی ١٨ ساڵی کتێبی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی:
* یووسف و زوڵەیخا وەرگێڕاو لە فارسی بە کوردی
* دیوانە شیعری خەمین کە شیعرەکانی خەمین پتر لە ١٠ ھەزار دێڕن کە زۆربەیان کوردین و چەند شیعرێکی بە زمانی فارسی و عەرەبی نووسیوە.

## نموونە شیعر
**دامی عیشق**

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* مەلا عەلی سەعدی (خەمین)، کوردپدیا

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە
خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت لە زنجیرەیەکی درامی

ئەمە لیستێکی براوە و پاڵێوراوەکانی **[[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]] بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت لە زنجیرەیەکی درامی**یە. لە بۆنە سەرەتایییەکانی خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم، پۆلە پاڵپشتەکان ھەمیشە بەشێک نەبوون، یان ڕەگەزیش، بەڕێکی. دەستپێکردن بە ٢٢ەم خەڵاتەکانی ئێمی پڕایم تایم، خانمەئەکتەرە پاڵپشتەکانی ناو دراما بەزۆری بەتەنیا پێشبڕکێیان ئەکرد. ھەرچۆنێک بێت، ئەم نواندنە درامییانە زۆرینەی جار پێک دەھات لە خانمەئەکتەرەکان لە کورتە زنجیرەکانەوە، فیلمە تەلەڤیزیۆنیەکانەوە، و نواندە میوانییەکانەوە کە دژی کێبڕکێ کارەکانی کاستی سەرەکی کێبڕکێیان ئەکرد. ئەم جۆرە دۆخانە لە خوارەوە دیاریکراوە:

* **#** – نیشانی دەدات کە نواندێکە لە کورتە زنجیرەیەک یان فیلمێکی تەلەڤیزیۆنی، پێش دروستبوونی پۆلەکە.
* **§** – نیشانی دەدات کە نواندێکە لەلایەن میوانێکەوە، پێش دروستبوونی پۆلەکە.

پۆل:خانمەکتەرانی پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئێمی بۆ پێشکەرکردنی ناوازە
ئەردەوان زاخۆیی

**ئەردەوان عەلی محەممەد تەھا** ناسراو بە **ئەردەوان زاخۆیی** (Erdewan Zaxoyî) گۆرانیبێژێکی کوردی باشووری کوردستان بوو.

## ژیان
ئەردەوان زاخۆیی لە ساڵی ١٩٥٧ لە گەڕەکی جولەکانی زاخۆ لەدایکبووە. لە خێزانێکی داھات مامناوەند ژیاوە.

ئەردەوان لە منداڵییەوە خولیای ھونەری ھەبووە. دایکی دەڵێت «پاش ماوەیەکی زۆر زانیمان ناچێتە قوتابخانە، دەستی کردبوو بە گۆرانی گوتن، پێمان ناخۆش بوو، بەڵام دواتر ئاسوودەی کردین». لە ساڵی ١٩٧٧ یەکەم بەرھەمی بڵاوکردەوە، لە ماوەی ژیانیدا توانی زیاتر لە ٢٠٠ گۆرانی تۆمار بکات.

ساڵی ١٩٧٩ ھاوسەرگیری کردووە و لە ھەمان ساڵیش دەچێتە شاخ. بۆ ماوەی دوو ساڵ پێشمەرگە دەبێت، دواتر لە ١٩٨١ دەچێتە جزیری بۆتان تا ئەو کاتەی بەعس لێ خۆشبوونی بۆ دەردەکات. لە ١٩٨٤ بۆ ماوەی دوو ساڵ دەچێتەوە شاخ، دواتر دەچێت بۆ شاری دھۆک. دوای دوو ساڵ ڕژێمی بەعس لە شەوی ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦ ئەردەوان لە بەغدا دەڕفێنن و بێسەروشوێنی دەکەن.

## بەرھەمەکان
* 1978:&nbsp;Hewar 100 hewar
* 1978: Dorêt Zaxo perî dirûnin 
*1978: Zalim Ewan
* 1978: Zaxo Şeng û Şirînê
* 1979: Xozîka mîn zanîba
* 1979: Xatira di xwazî
* 1979: Ez çî pisyarbikim
* 1979: Zaxoka rengîn
* 1980: Dayika Kurdistan
* 1980: Xwedê gelek derdanê
* 1981: Bîrindaro bilbilo
* 1981: Ne carek hizar caran
* 1981: Ezê herim
* 1981: Silava me bikin
* 1982: Birîndarim
* 1983: Lêlê dayikê
* 1983: Bîhara Kûrdistanê
* 1983: Dîjmin ji warê me here
* 1983: Peşmergekê çelengim
* 1984: Urmiyê Urmiyê
* 1984: Hey lolo
* 1985: Çuxkê hingo
* 1985: Ormiyê Ormiyê
* 1985: Delala min Zaxoyê
* 1986: Rabe me bi revîne
* 1986: Erê dayikê
* 1986: Babo bira xurtiyê nekin

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:خەڵکی زاخۆ
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران

**ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران** یان **موجاھیدینی خەلق** () ڕێکخراوێکی سیاسی و چەکداری ئێرانە. ڕێکخراوەکە پشتیوانی لە ڕووخاندنی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی ئێران و دامەزراندنی حکوومەت بە سەرۆکایەتی خۆی دەکات. لێکدانەوەی شۆڕشگێڕانەی ڕێکخراوەکە بۆ ئیسلام لەگەڵ ئەو بیروباوەڕە کۆنەپەرستییەی حکوومەتی ئێران یەکناگرێتەوە لەگەڵ ئەو ئیسلامەی لەلایەن ڕووحوڵڵا خومەینییەوە بناغەی دانرا لە دەیەی ١٩٧٠یەکان. ڕێکخراوەکە ھەروەھا بە گەورەترین و چالاکترین گرووپی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسی لە ئێران دادەنرێت.

موجاھیدینی خەلق لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٦٥ لەلایەن خوێندکارانی چەپڕەوی ئێرانی سەر بە تەڤگەری ئازادیی ئێرانەوە بۆ دژایەتیکردنی شا محەممەدڕەزا پەھلەوی، کە لەلایەن ئەمریکاوە پشتگیری دەکرا، دامەزرا.

ڕێکخراوەکە لە دەیەی ١٩٧٠دا لەگەڵ دەسەڵاتی پەھلەویدا کەوتە ململانێی چەکداری و لە سەردەمی شۆڕشی ئێراندا بەشداری لە ڕووخاندنی ڕژێمی شادا کرد. ڕێکخراوەکە لە دوایدا ھەوڵی دامەزراندنی دیموکراسی لە ئێران دا و بە تایبەتی توانی پشتگیری لە چینی ھۆشمەندان و توێژەرانی ئێران کۆبکاتەوە. دوای ڕووخانی پەھلەوی، ڕێکخراوەکە ڕەتی کردەوە بەشداری لە ڕیفراندۆمی دەستووریی حکوومەتی نوێدا بکات کە بووە ھۆی ئەوەی کە مەسعوود ڕەجەوی و ئەندامانی دیکەی ڕێکخراوەکە لەلایەن خومەینییەوە ڕێگەیان پێنەدرا لە حکوومەتی نوێدا خۆیان بۆ بەڕێوەبردنی کار و بەڕێوەبردنی خۆیان کاندید بکەن. ئەمە ناکۆکی لەگەڵ ئایەتوڵا خومەینی دروست کرد و لە سەرەتای ساڵی ١٩٨١ دەسەڵاتدارانی ئێران چالاکی ڕێکخراوەکەیان قەدەغە کرد و ئەمەش سەرکوتکردنی ئەندامان و لایەنگرانی ڕێکخراوەکەی بەدوادا ھات و ناچاربوون دەست بە خۆحەشاردان بکەن.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئێران
پۆل:سەددام حوسێن
پۆل:حیزبە سۆشیالیستەکان لە ئێران
پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
تیپی مۆسیقای ئاوارە

**تیپی مۆسیقای ئاوارە** گرووپێکی ھونەریی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٢ لە ئەمستەردامی ھۆڵەند بە سەرپەرشتیی نامدار قەرەداغی و سالار قەرەداغی دامەزرا. ئەم تیپە لە ناساندنی کلتوور و ناسنامەی کورد لە ڕێگەی جل و بەرگ و ھەڵپەڕکێ و مۆسیقای کوردی چالاکییەکی بەرفراوانی ھەبوو. ساڵی ١٩٨٣ کاسێتێکی ھونەری و نیشتمانیی پێشکەش کرد، ھەر ھەمان ساڵ لە یادی کۆماری کوردستان ئاھەنگێکی بەڕێوە برد، دوای ماوەیەک لەگەڵ گرووپی ھۆڵەندیی (ز. ئێکس) بەرھەمێکی ھاوبەشی بڵاو کردەوە، لە زۆربەی فێستیڤاڵە جیھانییەکان بەشدار بوو و ھەروەھا توانیی چالاکیی شەوانی کوردی ساز بکا و لە ڕادیۆ و تەلەڤیزۆنەکانی وڵاتی ھۆڵەند دەربکەوێ.

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپی مۆسیقای ئاوارە:
# شۆڕش قەرەداغی
# کاروان قەرەداغی
# کارزان قەرەداغی
# شۆڕش عومەر
# سالار سەلمان
# جۆرج عاشوتی

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکان:
# کوردایەتی
# یەکێتی
# داستانی شەھیدێک
# زۆران
# کاکی برا ھۆ خوشکی کورد
# ھەر دێینەوە
# ھیوا سەرکەوتنمانە

## سەرچاوەکان

* نامدار قەرەداغی کوردیپێدیا

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ئاو چیی پێ بەخشیم

وێنۆک|تابلۆی ئاو چیی پێ بەخشیم
**ئاو چیی پێ بەخشیم** (بە ئیسپانی: *Lo que el agua me dio)* تابلۆیەکی زەیتی ھونەرمەندی مەکسیکی فریدا کالۆ کێشراوە، لە ساڵی ١٩٣٨ تەواو بوو. ھەندێکجار ناوی بە تابلۆی ***چی لەناو ئاو دەبینم*** دەھێنرێت. تابلۆکە لە تشرینی دووەمی ١٩٣٨، لەیەکەم پێشانگای تاکەکەسی فریدا لە پێشانگای جولیەن لێڤی لە نیویۆرک نمایشکرا.

لە ئێستادا تابلۆکە یەکێکە لە موڵکەکانی کۆکرەوەی ھونەری سوریالی دانیەل فیلپاچییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
ڕاپەڕینی ئاگری

**ڕاپەڕینی ئاگری**، ھەروەھا ناسراو بە **ڕاپەڕینی ئارارات**، یەکێک لە ڕاپەرینییەکە کوردەکانی پارێزگای ئاگری، لە ڕۆژھەڵات تورکیا، دژی حکوومەتی تورک لە ١٩٣٠ بوو.
سەرکردەی ھێزە چەکدارەکان لەکاتی ڕاپەڕین ئیحسان نووری پاشا لە ھۆزی جیبران بوو.

## پشت ڕووداوەکان
لە ساڵی ١٩٢٦، پێش ڕاپەڕینی ئارارات، ئیبراھیم حەسکی سەرکردایەتی ھۆزەکانی حەسەنان، جەلالی و حەیدەرانی کرد لە یاخیبوونێکدا (١٦ی ئایار-١٧ی حوزەیرانی ١٩٢٦). لە ١٦ی ئایار، ھێزە کوردییەکان لە ناوچەی دەمیرکاپی لە دژی تیپەکانی ٢٨ی بەشی ٩ی پیادەی سوپای تورکیا و تیپێکی ژەندرمە شەڕیان کرد. ھێزەکانی تورکیا شکستیان ھێنا و تیپی ٢٨ پەرشوبڵاو بوون، ناچار بوون بەرەو بازید پاشەکشە بکەن. لە ١٦/١٧ی حوزەیران، حەسکی و ھێزەکانی لەلایەن تیپەکانی ٢٨ و ٣٤ی سوپای تورکیاوە گەمارۆدران و ناچاربوون بەسەر یوکاری دەمیرکاپدا پاشەکشە بکەن بەرەو ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد
پۆل:ڕەگەزپەرستی لە تورکیا
پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
پۆل:یاخیبوونی ئارارات
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
بۆ مێژوو

**بۆ مێژوو** کتێبێکی نووسراوەی مەسعوود بارزانییە کە لە ساڵی ٢٠٢٠ چاپ کراوە.
## پێشەکی
کتێبەکە بەکورتی باسی مێژووی کوردستان دەکا و چۆن دابەشکراوە، دواتر بە کورتی باسی شۆڕشە یەک لەدوای یەکەکانی کورد دەکا لە باشووری کوردستان دژی دەسەڵاتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق ھەر لە شۆڕشی یەکەمی بارزان و شۆڕشی شێخ مەحموود و شۆڕشی دووەمی بارزان و شۆڕشی ئەیلوول وگوڵان. تا دەگاتە باسی ڕاپەڕین لە ساڵی ١٩٩١. دواتر کتێبەکە باسی دووبارە بنیاتنانەوەی عێراق دەکا و چۆن کورد ڕۆڵی سەرەکی لە بنیاتنانەوەی عێراقی نوێدا بینیوە.

## ناوەڕۆک
بابەتی سەرەکیی کتێبەکە ئەوەیە کە کورد چۆن لە عێراق ھەوڵی داوە بە ئاشتی لە عێراقدا بژی وەک چۆن پێشتر خۆیان ھەڵیان بژاردووە لەگەڵ عێراق بن. بەڵام دەسەڵاتەکانی عێراق ئەو ھابەشییەی کوردیان نەویستوە و ھەمیشە بە ھاوڵاتی پلە دوو سەیریان کردووە. بۆیە کورد بە کۆی دەنگ بڕیاریدا لە ڕۆژی بیست و پێنجی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٧ گشتپرسی سەربەخۆیی ئەنجام بدا. دواتر کتێبەکە باسی ڕوداوەکانی دوای گشتپرسی دەکا، چۆن عێراق گومرگ و فرۆکەخانەکانی ھەرێمی داخست ئابڵۆقەی خستە سەر ھەرێمی کوردستان دواتر. باسی ڕوداوەکانی شازدەی تشرینی یەکەم دەکا چۆن حەشدی شەعبی و سوپای عێراق بە یارمەتی سوپای پاسداران و بە یارمەتی باڵێک لە یەکێتی ھێرشیان کردە سەر کەرکووک و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم و داگیریان کردن. دواتر بەوەوە نەوەستان و بوونە ھەڕەشە بۆسەر قەوارەی ھەرێمی کوردستان ھەر لەبەرئەوە پێشمەرگە لە پردێ پێشرەویەکانی حەشد و سوپای عێراقی ڕاگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:کتێبە مێژوویییەکان
پۆل:مێژووی کوردستان
مستەفا نەییێری سەقز

**مستەفا نەییێری سەقز** (١٩٣٦ لە سەقز، ئێران - ٢٠١٣ لە سنە، ئێران) یەکەم پسپۆر لە پزیشکی و نەشتەرگەری چاو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە ماوەی چوار دەیە ئیشی پزیشکی کرد و لە نێوان خەڵکدا ناودار بوو.

## ژیان
مستەفا نەییێری سەقز کوڕی محەممەد ئەمین، لە شاری سەقز لە دایک بوو و ھەر لەو شارەدا خوێندنی سەرەتایی تەواو کرد و دیپڵۆمی وەرگرت. پاشان بوو بە مامۆستا لە قۆتابخانەکانی سەرەتایی و لە ماوەیێکی کەمدا، لە ساڵی ١٩٦١ لە زانستگای تاران بڕوانامە بەکالۆریۆس لە بایۆلۆژی (Biology) وەرگرت و دووبارە لە قۆتابخانەکانی سەقز پێشەی مامۆستایی درێژەدا.
بەڵام بە بۆنەی ناکۆکی لە نێوانی ئەو و سەرۆکی ئیدارەی فێرکاری و پەروەردەی سەقز، بە ناچار کۆچی کرد بۆ شاری تەورێز و لەوێ بوو بە مامۆستا.

لە ساڵی ١٩٦٦ بە بۆنەی ئیلاقەی زۆر بە پزیشکی، لە زانستگای تەورێز و لەو بوارەدا خوێندنی دەس پێ کرد. لە دوای تەواوبوونی دەرسەکەی، چوو بۆ سنە و لە نەخۆشخانەی ئەو شارە دەستی بە ئیش و کاری پزیشکی کرد. پاش چەن ساڵ ئیشی پزیشکی لە سنە، لە ساڵی ١٩٨٠ بڕوانامەی پسپوڕی لە پزیشکی و نەشتەرگەری چاو لە نەخۆشخانەی فارابی تاران وەرگرد.

مستەفا نەییێری ئەم جار وەک یەکەم پسپۆر لە پزیشکی چاو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لە نەخۆشخانەی تەوحیدی شاری سنە دەرکەوت و ھەتا دوایین کاتەکانی ژیانی بە ئیشی پزشکی چاو درێژەی دا.

بە بروای خەڵک بە تایبەت خەڵکی شاری سنە نەییێری بە نەخۆشە ھەژارەکان و خەڵکانی ھەژار و فەقیر یارمەتی ئەدا و بە بێ ھیچ برانبەر و پارەیێک  نەخۆشینەکانیانی چارەسەر دەکرد.

دوکتور نەییێری لە دوای ساڵانێکی زۆر ئیشی پزیشکی و دەڕمانی خەڵکی کوردستان و دەرەوەی کوردستان، لە ساڵی ٢٠١٣ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بانک پزشکان ایران
* بانک جامع پزشکان متخصص ایران

پۆل:پزیشکانی کورد
پۆل:پزیشکی
پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
گوندستانی بەریاجی

**گوندستانی بەریاجی** () گوندستانێک لە ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت لە پارێزگای ورمێ ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## دانیشتووان
دانیشتووانی ئەو شارە لە ساڵی ٢٠٠٦دا بەرامبەر لەگەڵ ١١٬٦٥٨ کەس بووە، کە ھەموو دانیشتووانی ئەم ناوچەیە کوردن و پەیڕەوی مەزھەبی سوننەن.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* پارێزگای ورمێ
* شارستانی سەردەشت
* ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی سەردەشت
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
ئۆپەراسیۆنی مێرساد

**ئۆپەراسیۆنی مێرساد** (, *ئۆپەراسیۆنی بۆسە*) ھەروەھا ئاماژەیە بۆ **فرووغی جاویدان** , (, *ئۆپەراسیۆنی ڕووناکیی نەمر*) دوایین ئۆپەراسیۆنی سەرەکیی سەربازی لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراقدا بوو، کە لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە بەمەبەستی وەڵامدانەوەی ھێرشی موجاھیدینی خەلق ئەنجام درا و بە سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەی ئێران کۆتایی پێھات. ئەم ئۆپەراسیۆنە بەشێوەی ھێرشێکی پێچەوانەی سەرکەوتوو، دژی پەلاماری سەربازیی تەممووزی ١٩٨٨ی عێراق بە بەشداریی ھێزێکی سەربازی نزیکەی ٧٬٠٠٠ چەکداری ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران بەڕێوەچوو. چەکدارانی موجاھیدینی خەلق لەلایەنی سوپای عێراقەوە پڕچەک و پشتگیری کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
پۆل:ئێران لە ١٩٨٨
پێناسەی بازنەیی

**پێناسەی بازنەیی** پێناسەیەکە کە ئەو زاراوەیەی دەبێ بناسێنرێ خۆی بەشێک لە پێناسەکە بێ، یان پێناسەکە وای دابنێ کە مرۆڤ پێشتر ئاشنایەتییەکی لەگەڵ زاراوەکە ھەیە. پێناسەی بازنەیی یەکێک لە شێوازەکانی ھەڵەوێژییە کە تێیدا بەردەنگ بۆ تێگەیشتن لە مانای شتێ دەسپێردرێتە دەست شتێکی تر، لە حاڵێکدا کە بۆ تێگەیشتن لە شتە دووەمەکە دەبێ شتە ئەوەڵەکە بناسێت. لێرەدا مرۆڤ لە جیاتیی ناساندنی زاراوەکە تەنیا وشەکە دەگۆڕێ، بۆ نموونە ئەگەر کەسێ لە ناساندنی خۆردا بڵێ: «خۆر ئەستێرەیەکە بە ڕۆژدا ھەڵدێ» و، یەکێک بپرسێ ئەی ڕۆژ چییە؟ ئەویش بڵێ «ڕۆژ مەودای نێوان ھەڵاتن و نیشتنی خۆرە»، ئەمە پێناسەیەکی بازنەیییە. چونکە ناسینی «خۆر» ڕاگیراوە ھەتا «ڕۆژ» بناسرێت، ناسینی «ڕۆژ»یش ڕاگیراوە ھەتا «خۆر» بناسرێت.

## ئەمانەش ببینە
* پێناسەی پەیڤی
* بەڵگەھێنانەوەی بازنەیی

## سەرچاوەکان

پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پێڕستی بیابانەکان بەپێی ڕووبەر

ئەم پێڕستە ڕیزبەندییەکە لە گەورەترین بیابانەکانی جیھان کە بەپێی ڕووبەر ھەموو بیابانەکانی سەرووی ٥٠ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٩٣٠٠ میلی چوارگۆشە) دەگرێتەوە.

thumb|819px|none|ھەندێک لەبیابانەکانی گۆی زەوی.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
ئەو شارانەی دەکەونە سەر ڕێگای ئاوریشم

ئەم وتارانە ڕێزبەندی ئەو شارانە دەکات کە دەکەونە سەر ڕێگای ئاوریشم. ڕێگای ئاوریشم ڕایەڵێک بوو لە ڕێگا بازرگانییە دێرینەکان کە ئەوروپایان بە ڕۆژھەڵاتی دوورەوە گرێدا، لە دەریای سپی ناوەڕاستەوە تا نیمچە دورگەی کۆریا و کانگاروسینا و کیشوەری ئەفریقای گرتەوە. ڕێگای ئاوریشم لە زۆر شار پێکھاتبوو بۆ ئەوەی گونجاو بێت ئەفریقا و شارەکانی تێدا زیادکرا کۆتایی ڕۆژھەڵاتی ڕێگای ئاوریشم لە ئێستای چیندایە و کۆتایییە سەرەکییەکەی ڕۆژئاوایە ئانتیوخ ڕێگای ئاوریشم سەبارەت بە سەردەمی بنەماڵەی ھان دەستی پێکرد، کە ئیمپراتۆربوو و و حوکمی ئاسیای ناوەڕاستی دەکرد.

## بەدرێژایی دەڤەر و ڕێگاکانی ئاوریشم
ناوی شارە سەرەکییەکان، لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە بۆ باشووری ئاسیا ھەروەھا لە ڕۆژئاواوە بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ئەم ڕێزبەندییە بەپێی ناوی وڵاتانی مۆدێرنی ئەوڕۆ ڕێک خراوە.

### ڕێگای ئاوریشم بە درێژایی خۆرھەڵاتی ناوەڕاست و خۆڕئاوای ئاسیا

#### [[تورکیا]]
* کۆنستانتینۆپ، بیزنتیومی دێرین، (ئێستا ئەستەمبوڵ)، ئیمپراتۆرییەتی ڕۆم، ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی & ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* بورسا
* بیپازاری
* مودورنو
* تەراکلی
* کۆنیا
* ئەدەنە
* ئانتیۆچ
* ئیزمیر
* ترابسن

##### [[ئازەربایجان]]
* باکو
* شەماخی
* باردا

##### [[گورجستان|جۆرجیا]]
* تبلیسی
* باتۆمی
* پۆتی

##### [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]]
* یەریڤان

##### [[لوبنان]]
* تیری

##### [[سووریا]]
* حەلەب (ئەلیپۆ)
* تەرتوس
* حەمس
* دیمەشق
* پالمیرا
* ڕەققە
* جەزیرە

##### [[عێراق]]
* ھەولێر
* موسڵ
* سامەرا
* فەلوجە
* بەغدا
* باقوبە

##### [[ئێران]]
* تەورێز
* زەنجان
* ڕەشت
* کرماشان
* ھەمەدان
* ڕەی
* دەمگان
* سەوزەوار
* نیشاپور
* مەشھەد
* توس
* بام
* یەزد
* قەزوین
* قوم

### [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]

#### [[تورکمانستان]]
* نیسا
* مەرڤ
* ئورگەنچ
* ئاموور

#### [[ئۆزبەکستان]]
* بوخارا
* شەھری سەبز
* سەمەرقەند
* تەشقەند
* کۆکەند
* ئەندیجۆن

#### [[تاجیکستان]]
* خوجەند
* ئیستەرەڤشان

#### [[کازاخستان]]
* ئۆترار
* ئیسپیتجاب
* تاراز
* حەزرەتی تورکستان
* ئەلماتی

#### [[قرغیزستان|قیرغیزستان]]
* ئیسیک کول
* تۆکمۆک
* بیشکەک
* ئۆش

### ڕێگای باشوور و باشووری ئاسیا

#### [[ئەفغانستان]]
* باکترا
* حیرەت
* ئەسکەندەرییە
* بامیان
* کابول

#### [[پاکستان]]
* قویتا
* پوشەکڤەلاتی
* تاکسیلە
* مەلتان
* دەبال

#### [[ھیندستان]]
* تاملۆک
* لەھ
* جایسەلمەر
* ماتورا
* ڤارەناسی
* پەتالیپوترا

#### [[نیپال|نیپاڵ]]
* کەسماندوو
* بەختاپوور

#### [[بەنگلادێش|بەنگلادیش]]
* باتیشوار
* پەندراناگارا
* ڤاکرامپورا
* سۆماپورا
* بھیتارگارا
* سۆنارگاون
* چاتەگرام
* کۆمیلە
* جەھانگیر

#### بۆتان
* جاکار
* پارۆ

### [[کۆماری گەلی چین|چین]] :ڕێگای باکووری [[بیابانی تەکلەمەکان]]
* کەشگەر
* لقیان
* ئاکسو
* کوچە
* کۆرلە
* لەولان
* کارەسەھر
* تورپانژیۆھی ڕەینس
* ڕێرەوی کارێزە ئاو
* گاوچانگ
* بەزەکلیک (ئەشکەوتی بووزیان)
* چەنگان
* کومول
* ئورومقی
* یومێن پاس
* ئانکسی

### [[کۆماری گەلی چین|چین]]:ڕێگای باشووری [[بیابانی تەکلەمەکان]]
* کاشگەر
* یارکەند
* پیشان
* خۆتان
* نیا
* مینگفەنگ
* ئەندەرە
* چارچەن
* وەخاری
* ڕوویقیانگ
* میران
* یانگوانگ
* دەنھوانگ
* ئانکسی

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
پۆل:پێرستەکانی شارەکانی ئاسیا
ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢١)

لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢١، **ھێرشێکی مووشەکی بۆ سەر [[ھەولێر]]** کرا. مووشەکەکان لە شوێنێکی نزیک ھەولێر بەرەو بنکەی ھێزە ئەمریکییەکانی نێو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ھەولێر ھاوێژران. بەھۆی ھێرشەکە کەسێک کوژرا و ھەشت کەسیش بریندار بوون.
گرووپێک بە ناوی سەرایا ئەولیای دەم «سرايا أولياء الدم» بەرپرسیارەتیی ھێرشەکەی گرتەئەستۆ.

## وردەکاری
### ڕووداوەکە
ھێرشەکە لە کاتژمێر ٩:٣٠ی شەوی ١٥ی شوباتی ٢٠٢١ کرا. لە ھێرشەکە ١٤ مووشەکی کاتیۆشی ١٠٧ بەرەو بنکەی ئەمریکییەکان لەنێو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ھەولێر ھاوێژران. چەند مووشەکێکیان کەوتبوونە نێو گەڕەکەکانی نزیک فڕۆکەخانە. مووشەکەکان لەسەر بارھەڵگرێکەوە تەقێنراون کە لە نزیک عەلوەی ھەولێر وەستێنرا بوو.

### زیانەکان
مووشەکەکان بوونە ھۆی زیانی گیانی و ماددی. بەپێی گوتەی ھێزەکانی ھاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بەڵێندەرێکی مەدەنی کوژراوە و ھەشت کەسی دیکەش بریندار بوون لەنێویان سەربازێکی ئەمریکی.

## کاردانەوەکان
*  مستەفا کازمی، سەرۆکوەزیرانی عێراق لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق گوتی: «ئەو ھێرشە تیرۆریستییەی ھەرێمی کوردستانی کردە ئامانج بۆ دروستکردنی پشێوی و تێکەڵکردنی کارتەکانە. لەگەڵ ھەرێمی کوردستان لیژنەیەکی ھاوبەشی لێکۆڵینەوە دروست دەکەین. پێویستیشە تاوانکارانی ھێرشەکەی ھەولێر دەستگیربکرێن.»
*  نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان ھێرشە مووشەکییەکەی سەر ھەولێری بە ھێرشێکی تیرۆریستی ناو برد و بەتوندی سەرکۆنەی کرد. ھەروەھا داوای کرد بەپەلە لیژنەیەکی ھاوبەشی لێکۆڵینەوەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵ دەستبەکار بێت و بە زووترین کات ھێرشکاران بدۆزرێنەوە و بە سزای یاسایی بگەیێندرێن.
*  جێنین پلاسخارت، نوێنەری سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق لە تویتێکدا نووسیبووی: «پێویستە عێراق لە ڕکابەریی دەرەکی بپارێزرێت. ئێمە داوای دانبەخۆداگرتن و ھاوئاھەنگیی چڕی نێوان ھەولێر و بەغدا دەکەین بۆ پەلکێشکردنی تاوانباران بۆ بەردەم دادگە.»
*  ئانتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا پەیوەندی بە مەسروور بارزانی، سەرۆکوەزیرانی ھەرێمی کوردستان کرد و گوتی: «زۆر تووڕەین لە ھێرشی مووشەکی سەر ھەرێمی کوردستانی عێراق. ھێرشەکە کردەیەکی توندوتیژی دڕندانەیە. پاڵپشتیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دەکەن بۆ لێکۆڵینەوە لە ھێرشەکە و سزادانی ئەوانەی لە ھێرشەکەدا دەستیان ھەبووە.» بلینکن ھاوخەمی بۆ خێزانی بەڵێندەرە کوژراوەکە و کەسوکاری برینداران دەربڕی.

## ئەمانەش ببینە
* ھێرشە تێرۆرستییەکانی ١ی شوبات
* تەقینەوەکانی ٢٠٢١ی بەغدا
* ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێرشە مووشەکییەکان بۆ سەر ھەولێر
پۆل:سەرۆکایەتیی جۆ بایدن
پۆل:ھەولێر
پۆل:٢٠٢١ لە باشووری کوردستان
پۆل:ھێرشەکان لە عێراق
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق
پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق
حوسێن سەلامی

**حوسێن سەلامی** (؛ ١٩٦٠ – ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانی بە پلەی سالاری پاسدار بوو کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە ھەتا کاتی مردنی لە ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە ٢٠٢٥دا، وەکوو فەرماندەی گشتیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی کاری کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:خەڵکی گوڵپایەگان
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:دوایین مردنەکان