open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
برۆنوین بانکرۆفت

**برۆنوین بانکرۆفت** (لە دایکبووی ١٩٥٨) ھونەرمەندێکی ئوسترالییە، و لە نێوان یەکەم دیزاینەرانی مۆدی ئوسترالی کە بانگھێشت کراون بۆ نمایشکردنی کارەکانی لە پاریس. لە تایمەرفیڵد لە نیو ساوت وێڵز لەدایک بووە و لە کانبێرا و سیدنی ڕاھێنراوە، بانکرۆفت وەک دیزاینەری فاشیۆن کاری کردووە و ھونەرمەند و وێنەگر و بەڕێوبەری ھونەرە.

لە ساڵی ١٩٨٥، بانکرۆفت دوکانێکی دامەزراند بە ناوی دیزاینەر ئەبۆریجیناڵس، دەستی کرد بە فروشتنی ئەو قوماشانەی کە لەلایەن ھونەرمەندانی ئەبۆریجیناڵەوە دروست کرابوون بە ئەوانەی خویشییەوە. ئەو ئەندامی دامەزرێنەری کۆمپانیای ھونەرمەندانی بومالی ئەبۆریجیناڵ بوو. کاری ھونەریی بانکرۆفت لەلایەن گەلەری نەتەوەیی ئوسترالیا و گەلەری ھونەری نیو ساوت وێلز و پێشانگای ھونەری ئوسترالیای ڕۆژاوا بەڕێوەدەچێت.

کاری ھونەری بۆ زیاتر لە ٢٠ کتێبی منداڵان دابین کردووە، لەوانە سترادبرۆک دریمتایم لەلایەن نووسەر و چالاکوان ئۆدگێرۆ نۆنۆکۆکال و کتێبەکانی ھونەرمەند و نووسەر سالی مۆرگان ئەو لیژنەی دیزاینی وەرگرتووە، لەوانە یەکێک بۆ دەرەوەی سەنتەرێکی وەرزشی لە سیدنی.

بانکرۆفت مێژوویەکی دوورودرێژی ھەیە لە تێوەگلانی لە بەڕێوەبەرایەتیی چالاکی و ھونەری کۆمەڵگە و وەک ئەندامی تەختەی گەلەری نەتەوەیی ئوسترالیا خزمەتی کردووە. لە ھەڵمەتێکدا بۆ ھۆشیارکردنەوەی نەخۆشی ئایدز لە ئوسترالیا لە وێنەکێشانی نەخۆشی ئایدز (١٩٩٢) بەکارھاتووە. بانکرۆفت خزمەتی کردووە لە بۆردەکانی دەزگای کۆکردنەوەی مافی چاپ ڤایسکۆپی و کۆلێژی ترانبی ئابۆریجیناڵ و بۆردی ھونەرمەندان لە مۆزەخانەی ھونەری ھاوچەرخ، سیدنی.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:زیندووان
پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک سکۆتلاندی
ڕیچارد ھاریس

**ڕیچارد جۆن فرانسیس ھاریس** (؛ ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٠ – ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢) ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئیرلەندی بوو. لەسەر ستەیج و لە چەندین فیلمدا دەرکەوتووە، وەک کۆرادۆ زێللەر لە بیابانی سووری میکلانگێلۆ ئەنتۆنیۆ، فرانک ماچین لەم ژیانە وەرزشییەدا، کە پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر، ھەروەھا وەک پاشا ئارسەر لە فیلمی کامیلۆتی ساڵی ١٩٦٧.

ڕیچارد ڕۆلی ئەرستۆکراتی گێرا کە لەلایەن ئەمریکییە ڕەسەنەکانەوە تۆمارکرابوو لە فیلمی پیاوێک پێی دەگوترا ئەسپ (١٩٧٠)، شەڕکەڕێک بە چەکەوە لە فیلمی ڕۆژاوایی کلینت ئیستوود نەبەخشراو (١٩٩٢)، و ڕۆلی ئیمپراتۆری ڕۆمانی مارکۆس ئۆرلیوس لە فیلمی جەنگاوەر (٢٠٠٠)، فیلمی ھەژمارکردنی مۆنتی کریستۆ (٢٠٠٢) وەک دەبێ فاریا، و ئەڵبەس دەمبڵدۆر لە دوو فیلمی یەکەمی ھاری پووەتەر: ھاری پووەتەر و بەردی فەیلەسووف (٢٠٠١) و ھاری پووەتەر و ژووری نھێنی (٢٠٠٢) دواترینیان ڕۆڵی کۆتایی فیلمەکەی بوو ھاریس لە ئوسترالیا و جامایکا و کەنەدا یەکێک بوو لە یەکەمەکان لە بەریتانیا و ئیرلەندا و ویلایەتە یەکگرتووەکان بە تۆمارکردنی گۆرانی جیمی وێب لە ساڵی ١٩٦٨دا لە پارکی ماک ئارثۆر لە ساڵی ٢٠٢٠ لە ڕیزبەندی ژمارە ٣ لە لیستی تایمزی ئیرلەندی لە گەورەترین ئەکتەرەکانی فیلمی ئیرلەندی تۆمار کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمۆگرافیی دەرھێنەرەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فێستیڤاڵی فیلمی کان بۆ باشترین ئەکتەر
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
محەممەد حەلبووسی

**محەممەد ڕیکان حەدید حەلبووسی** (؛ لەدایکبووی ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨١) سیاسەتوانێکی عێراقی و سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەرانە، کە لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھەتا ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ئەو پۆستەی پێبووە. حەلبووسی پێشتر لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٧ ھەتا ئەوەی بووە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران، پارێزگاری ئەنبار بوو. ئەو سەرۆکی حیزبی تەقەدوومە.

حەلبووسی لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٤، کورسییەکی بەدەستھێنا. لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٧، ئەنجومەنی پارێزگای ئەنبار بە زۆرینەی دەنگ حەلبووسی  کردە پارێزگار.

## ژیاننامە
محەممەد حەلبووسی لە ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨١ لە کەرمە، شارۆچکەیەکی پارێزگای ئەنبار، عێراقی بەعسی لەدایکبوو. ئەو لە بازرگانی چالاک بوو ھەتا ئەوەی کە لە ساڵی ٢٠١٤ چوو ناو جیھانی سیاسەتی عێراق.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
ئێدوارد میشێل بانیستەر

وێنۆک
**ئێدوارد میشێل بانیستەر** (٢ی تشرینی دووەمی ١٨٢٨ تا ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٠١) وێنەکێشێکی قوتابخانەی باربیزۆنی ئەمریکا بوو. لە کەنەدا لە دایک بووە، ئەندامێکی دیاری کۆمەڵگەی کلتوری و سیاسی ئەفریقی- ئەمریکی بوو، وەک بزووتنەوەی ھەڵوەشانەوەی بۆستن. بانیستەر ناسینەوەی نەتەوەیی وەرگرت دوای ئەوەی خەڵاتی یەکەمی لە وێنەکێشان لە پێشانگای سەدە ساڵی ١٨٧٦ی فیلادلفیا بەدەستھێنا. ئەو ھەروەھا ئەندامی دامەزرێنەری یانەی ھونەری پرۆڤیدنس و دیزاینەری قوتابخانەی ڕۆد ئایلاند بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨
پۆل:مردووانی ١٩٠١
پۆل:وێنەکێشە کوڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:کوڕە وێنەکێشە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییە وێنەکێشەکانی سرووشت
پۆل:ئەمریکییە وێنەکێشەکانی سەدەی ١٩یەم
گوندی شێرز

**گوندی شێرز**، دەکەویتە شاری ھەرسین، پارێزگای کرماشانی، ئێران. ئەم گوندە کەوتووەتە ناحیەی بیستون و بەپێی سەرژمێریی ناوەندی ئاماری ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥ ھەزار و ١٢٩ کەسی بووە (لە ١٤٠٠ خێزاندا).

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندستانەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارستانی ھەرسین
باباعەلی (ھەرسین)

**باباعەلی (ھەرسین)**، گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ناوەندی شاری ھەرسین، لە پارێزگای کرماشانی ئێران.

## دانێشتوان
ئەم گوندە کەوتووەتە ناحیەی چێشمەی کەبود و بەپێی سەرژمێریی ناوەندی ئاماری ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٥٢ کەس بووە (٣٤ خێزان).

## سەرچاوەکان
حاکم زاملی

**حاکم عەباس مووسا زاملی** (؛ لەدایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٦٥) سیاسەتوانێکی شیعەی عێراقییە کە وەک جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق خزمەت دەکات. ئەو ئەندامی ڕەوتی سەدرە و لە ئایاری ٢٠٠٦ەوە ھەتا نیسانی ٢٠٠٧ جێگری وەزیری تەندروستی عێراق بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
زمانی ھەوسە

**ھاوسا یان ھەوسە** (; /; عەجەمی: ) بریتییە لە زمانێکی چادیکی قسەی پێدەکرێ لەلایەن گەلی ھاوسا، بە زۆری لە باکور و نیوەی نێجیریا و باشور و نیوەی نیجەر، لەگەڵ ژمارەیەکی کەم لە چاد، بێنین، و کامیرۆن.

ھاوسا یەکێکە لە بەربڵاوترین زمانەکانی سەر بەخێزانی چادیک کە لەلایەن ٤٧ ملیۆن کەسەوە وەک زمانی یەکەم و ھەروەھا ٢٥ ملیۆن کەسی دیکەش وەک زمانی دووەم قسەی پێدەکەن، بەمەش ڕێژەی قسەکەرانی زمانی ھاوسا دەگاتە ٧٢ ملیۆن وە بەپێی دوایین خەمڵاندنەکان ڕێژەی قسەپێکەرانی ھاوسا ١٠٠ بۆ ١٥٠&nbsp;ملیۆن کەسن.

## دابەشبوونی جوگرافی
وێنۆک|لیستی زمانەکانی نێجیریا لە ساڵی ١٩٧٩
قسەپێکەرانی ڕەسەنی ھاوسا، کە بریتین لە گەلی ھاوسا، زیاتر نیشتەجێی نیجەر و باکوری نێجیریا، باکوری کامیروون و چادن. 

## سیستەمی نووسین

### ''بۆکۆ'' (لاتین)
سیستەمی نووسینی ھاوچەرخی زمانی ھاوسا بە شێوە نووسینی لاتین کە بە *بۆکۆ* ناودەبرێ لە ساڵانی ١٩٣٠ دا لەلایەن ئیدارەی بەرێوەبەری بەریتانیاوە پێشکەش کرا.

### ''عەجەمی'' (عەرەبی)
زمانی ھاوسا لە کۆندا بە *عەجەمی* و ئەلفوبێی عەرەبی نووسراوە ھەتا سەدەی ١٧ ھەمین، یەکەمین نووسراوی ھاوسا بریتیی بووە لە ڕیوایەتی نەبی موسا لە لایەن عەبدوڵاھی سوکا.

لە شێوە نووسینی عەرەبی زمانی ھاوسادا چەندین پیتی زیادە و بزوێن بوونیان ھەیە کە لە زمانی عەرەبیدا زۆربەیان بەکار ناھێنرێن.

## کتێبناسی

* 
* 
* 
*  (Now in the public domain).

## سەرچاوەکان
 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زمانەکانی کۆتدیڤوار
پۆل:زمانەکانی تۆگۆ
پۆل:زمانەکانی سوودان
پۆل:زمانەکانی نێجیریا
پۆل:زمانەکانی نیجەر
پۆل:زمانەکانی گانا
پۆل:زمانەکانی کامیروون
پۆل:زمانەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:زمانەکانی بێنین
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانەکانی چاد
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
جۆزێف باربارا

وێنۆک
**جۆزێف باربارا** (٢٤ی ئازاری ١٩١١ تا ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦) سینەماکار، دەرھێنەر، بەرھەمھێنەری ئەمریکی بوو، کە ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی ھانا-باربارای دامەزراند.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی نیویۆرکی
پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:دەرهێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
پۆل:بەرهەمهێنەرانی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمەریکی
پۆل:دەرهێنەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەنیمەیشن
پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل)
پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمەریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:دەرھێنەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئیتاڵی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی لە نیویۆرک
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکان
پۆل:کەسایەتییەکانی نێو کارتۆن نێتوۆرک
سەراوی بێستوون

وێنۆک|250px|وێنەیەکی سەرای بێستوون
**سەراوی بێستوون** دەکەوێتە بێستوون لە پاڕێزگای کرمانشان و شوێنەواریکی مێژوویی و کولتووریی بێستوونە. ئەم سەراوە لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٢ەوە تۆمارکردنی ژمارەی ٥٠٢٠ وەک یەکێک لە شوێنەوارە نیشتمانییەکانی ئێران تۆمارکراوە. ئەم سەراوە دەکەوێتە سی کیلۆمەتری باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری کرماشان و لە بناری چیای بێستوونە. کێڵگەکانی بێستوون بۆ ئاودێران سوودی لێ وەردەگرن.

سەراوی بێستوون بە ٦٦ەمین ئاساری سروشتی دانراوە  کە لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ لە لایەن ڕێکخراوەی کەلەپووری کولتوورییەوە تۆمار کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان
جۆن باربیرۆلی

**جۆن باربیرۆلی** (؛ ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٩ – ٢٩ی تەممووزی ١٩٧٠) ڕابەر و  مۆسیقاژەنێکی بەریتانی بوو. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٦١ ھەتا ١٩٦٧ ڕابەری سەرەکیی سەمفۆنیای ھیووستن بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:مردووانی ١٩٧٠
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەیی مۆسیقا
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئەکادیمییەکانی ئەکادیمیای شاھانەی مۆسیقا
پردی خەسرەو

**پردی خەسرەو** پردێکی مێژووییی سەردەمی ساسانییەکانە کە دەکەوێتە بێستوون و لە شوێنەوارەکانی مێژوویی و کولتووریی ئەم شوێنە ھەژمار دەکرێت. ئەم پردە لە ١٠ی ئازاری ٢٠٠٢، بە تۆمارکردنی ژمارەی ٤٨٩٠ وەک یەکێک لە ئاسەوارەکانی نیشتمانیی ئێران تۆمار کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان
ڕوانگەی ئاسمانی

[وێنۆک| وێنەیەکی ڕوانگەی زەواهیری ئاسمانی لە کاتی سەردانی [فارووقی یەکەم]]

**ڕوانگەی ئاسمانی** یاخوود **وێستگەی چاودێری ئاسمانی** وێستگە یاخوود ناوەندێک و بارەگاییەکە بەکاردێت بە ئامانجی سەیرکردن و چاودێریکردنی ئاسمان لەسەر وشکایی بێت یاخوود لە زەریا و دەریاکان، ڕوانگە ئاسمانییەکان چاودێری و زانیاری وەردەگرن لەسەر ئاووھەوا و کەشوھەوا و بەرگە هەوای زەوی، چاودێری و زانیاری دەربارەی پلەی گەرمی و پەستانی کەش و شێ خێرایی با  

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
ئەلبێن ویلیام بارکلی

**ئەلبێن ویلیام بارکلی** (؛ لەدایکبووی ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ تا ٣٠ی نیسانی ١٩٥٦) پارێزەر و سیاسەتوانێکی ئەمریکی بوو کە لە ھەردوو ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیراندا خزمەتی کرد. ئەو لە ساڵی ١٩٤٩ ھەتا ١٩٥٣، وەک ٣٥ەمین جێگری سەرۆک کۆماری ئەمریکا لە دەوڵەتی ھاری تروومەن بوو.

لە ساڵانی ١٩٢٧ ھەتا ١٩٤٩ و ١٩٥٥ ھەتا ١٩٥٦ سیناتۆری ویلایەتی کنتاکی لە ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧
پۆل:مردووانی ١٩٥٦
پۆل:سیاسەتوانانی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:چالاکوانان لە ویلایەتی کێنتەکییەوە
ئەلێکساندەر بانزا

**ئەلێکساندەر بانزا** (١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ تا ١٢ی نیسانی ١٩٦٩ ژیاوە) ئەفسەرێکی سەربازی و سیاسەتمەداری کۆماری ئەفریقای ناوەند بوو.

## سەرچاوەکان



پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
ئان بانۆن

**ئان وێلدی** (لە دایکبووی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٢) نووسەرێکی ئەمریکییە، کە لە ساڵی ١٩٥٧ تا ١٩٦٢ شەش ڕۆمانی نووسیوە، بەھۆی نووسینی شەش ڕۆمانی لەسەر بابەتی لێسبیانی خەیاڵی ناسراوە، کتێبەکان لەبارەی ناسینەوە و ناسنامەی لێسبیان بوو، و ئەو وەک «شاژنی لێسبیانی خەیاڵی» ناسرابوو.

## سەرچاوکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:زیندووان
پۆل:لێزبیانە فێمێنیستەکان
پۆل:نووسەرانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:زمانەوانانی ئەمریکی
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
قەڵای مریەم

**قەڵای مریەم** یان **قەڵای شەکربانوو** یەکێکە لە شوێنەوارە مێژوویییەکانی پارێزگای کرماشان کە دەکەوێتە شارستانی سەرپێڵی زەھاو لە گوندی شێخ موراد.

سەرپێڵی زەھاو کۆنترین شاری پارێزگای کرماشانە و ھەشتەمین شاری مێژووییی جیھانە و چەندین شوێنەواری مێژوویی ھەیە کە قەڵای مریەم یەکێکە لەو شوێنەوارانە.

ئەم قەڵا مێژوویییە دەکەوێتە سەرو سەرچاوەی ڕووباری قەرەبولاخ و لەسەر گردێکی ١٠٠ مەتری دروست کراوە. ناکرێت بە وردی لێدوان لەسەر مێژووی بیناکە بدرێت، بەڵام دیارە ئەم کارە ھی سەردەمی ساسانییەکانە و ئەم قەڵایەی خەسرەو پەرویز بۆ شەکربانووی ھاوسەری دروست کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:قەڵاکان لە ئێران
ویلیام بارلی

وێنۆک|بەرگی شانۆنامەی نەناسراو، تراژیدیی ڕاستەقینەی ڕیچاردی سێیەم (١٥٩٤) کە بەڵێن بوو لەلایەن ویلیام بارلی لە دووکانەکەی بفرۆشرێت
**ویلیام بارلی** (١٥٦٥ – ١٦١٤) کتێبفرۆش و بڵاوکەرەوەیەکی بەریتانی بوو. ئەو ڕۆڵێکی بەرچاوی لە مۆسیقای سەردەمی ئێلیزابێتدا بینی. ھاودەمەکانی ڕەخنەی توندیان لە کوالێتی دوو بەرھەمی یەکەمی مۆسیقا گرت کە بڵاوی کردووەتەوە، بەڵام لە بواری خۆیدا کاریگەری ھەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٥
پۆل:مردووانی ١٦١٤
سید بارنز

**سیدنی جۆرج بارنز** (٥ی حوزەیرانی ١٩١٦ – ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) یاریزانی یاری کریکێت و وەرزشکاریکی کریکێتی ئوسترالی بوو، کە ١٣ یاری ئەنجامداوە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٨ ھەتا ١٩٤٨.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:کەسایەتییە سەربازییەکانی جەنگی جیھانیی دووەم
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە
شێخ موراد

**شێخ موراد** گوندێکە لە گوندستانی حەومەی سەرپێڵ، ناوچەی ناوەندی، شارستانی سەرپێڵی زەھاو، پارێزگای کرماشان، ئێران. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە ٢١٤ کەس لە ٤٢ خێزاندا بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارستانی سەرپێڵی زەھاو
ناتالی کلیفۆرد بارنی

**ناتالی کلیفۆرد بارنی** (٣١ی تشرینی یەکەمی ١٨٧٦ – ١ی شوباتی ١٩٧٢) شانۆنووس، شاعیر و ڕۆماننووسێکی ئەمریکی بوو کە وەک ئاوارەیەک لە پاریس دەژیا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦
پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا
پۆل:ژنانی شاعیری خەڵکی ئەمریکا
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینەی خەڵکی ئۆھایۆ
ڕیچارد باری

**ڕیچارد باری** (١١٣٠تا ژیاوە ١٢٠٢) دادپەروەری ئایینی و زانای ئینگلیز بوو. ئەو لە قوتابخانەی یاسای بۆلۆنیا پەروەردەکرا و چووە خزمەتی پاشایەتی لەژێر دەسەڵاتی پاشای ھێنری دووەم لە ئینگلتەرا، دوای مردنی پاشا ھێنری، لە سەردەمی ڕیچارد بوو بە دادگەری شاھانە و لە ماوەی ١١٩٤ تا ١١٩٩ یەکێک بوو لە دادوەرە سەرەکییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی دەیەی ١٢٠٠
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٣٠
جۆن باریمۆر

وێنۆک
**جۆن باریمۆر** (١٤ یان ١٥ی شوباتی ١٨٨٢–٢٩ی ئایاری ١٩٤٢) ئەکتەرێکی ئەمریکی بوو لەسەر شانۆ و شاشە و ڕادیۆ. ئەو لە سەردەمی فیلمی بێدەنگدا ڕۆڵی بینیوە ئەو باپیری ئەکتەری ھۆلیوود درو باریمۆرە .

## فیلمۆگرافی

١٩١٥- دووکین (دورکین)

١٩١٦- زاوای ونبوو (کیرکوود)

١٩١٦-بێوەژنی سوور (دورکین)

١٩١٧- بورگلەری نەشارەزا (ئێرڤینگ)

١٩١٩- بووک دەگاتە (ڕۆبێرتسۆن)

١٩٢٠- دکتۆر جێکیڵ و کاک ھاید (ڕۆبێرتسۆن)

١٩٢١- تین پەروەر (نیلان)

١٩٢٢- شێرلۆک ھۆڵمز (ئەلبێرت پارکەر)

١٩٢٤- بۆ برامال (بومانت)

١٩٢٥- ئاژەڵی دەریایی (وێب)

١٩٢٦- دۆن خوان (کرۆسلاند)

١٩٢٧- کاتێک پیاوێک حەزی لە (کرۆسلاند) دەبێت

١٩٢٨- گەردەلوول (تیلەر)

١٩٢٩- خۆشەویستی ھەتاھەتایی (لوبیچ)

١٩٣٠- مۆبی دیک (باکۆن)

١٩٣١- سۆنگالی (مایۆ)

١٩٣١- شێت بلیمەتی (کورتیس)

١٩٣٢ - ئارسین لێ پێن (کۆنوەی)

١٩٣٢- تەڵاق (کیکر)

١٩٣٣- تۆپاز (داراس)

١٩٣٣- ئێوارە کاتژمێر ٨:٠٠ (کیکێر)

١٩٣٣- فڕینی شەو (کەی براون)

١٩٣٣- ڕاسپۆتین و شاژن (بۆلسلاڤسکی)

١٩٣٣- ڕینیۆن لە ڤییەننا (فرانکلین)

سەدەی ١٩٣٤–٢٠ (ھاوکس)

١٩٣٦- ڕۆمیۆ و جوولیێت (کیکێر)

١٩٣٧- دانپێدانانی ڕاستەقینە (ڕاگلس)

١٩٣٧- ئایار (لینارد)

١٩٣٨- ماری ئەنتوانێت (ڤان دایک)

١٩٣٨- خۆشەویستی لە تاریکیدا (پووەتەر)

١٩٣٨- ماسیگرەکانی باکوور (ھاثاوی)

١٩٣٩- نیوەشەو (لیسۆن)

١٩٣٩- دەنگی پیاوی گەورە (کانین)

١٩٤٠ - ڕووی گەورە (ڤی درێژ)

١٩٤١- جیھانی پریمایر (تێتسلاف)

١٩٤١- ھاو-ئەستێرەکان (بەتلەر)

## سەرچاوەکان



## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٢
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:مردووان بەھۆی تەشەنەکردن لە کالیفۆرنیا
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
باسیلیسکوس

وێنۆک
**فلاڤیوس باسیلیسکوس** (یۆنانی: Βασιλίσκος, *Basilískos*؛ لە 476/477 مرد) لە ۹ی کانوونی دووەمی ٤٧٥ تا ئابی ٤٧٦ ئیمپراتۆری ڕۆمای ڕۆژهەڵات بوو.  توانی ئەم پۆستە بە کودەتا لە دژی زینۆن، ئیمپراتۆری ئەوکات بەدەست بهێنێت و تەختی پاشای لێ وەربگرێت. ئەو لە کۆتاییدا لەلایەن زینۆنەوە لادرا و لە تاراوگە لە برسیەتی مرد.
## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی
پۆل:مردووانی دەیەی ٤٧٠
ئامێری درومان

وێنۆک**ئامێری درومان** ئامێریکە بوو دورینی قوماش لەگەڵ کەرەستەی دەزوو پێکەوە بە کاردێت. ئامێری درومانەکان لە مەودای شۆڕشی پێشەسازی یەکەم بەرھەم ھات تائەو بەرھەمەی کەبە دورینی دەست لە کومپانیاکانی پۆشاک دەکرا بەرز بکاتەوە. کاتی یەکەم داھێنانی ئامێری درومان بە گشتی کاری توماس سینتی ئینگلیزی لە سالی١٧٩٠ دادنریت،

ئامێری درومان بە ڕادەییەکی زۆر بووە ھۆی گەشەکردن و پەرەسەندنی بەھرەکانی تایبەت بە پیشەی پووشاک.

ئامێری درومانەکانی ماڵەوە بە شێوازێک بەرھەمھاتبوون کە تاکە کەسێک دەیتوانی بە کەرستەی جیا لە کاتێکدا تەنھا یەک شێواز بە کار بێنیت و درومان بکات

لە ئامێری درومانی مودێرندا پرۆسەی دورینەکە خۆکارانە دەبێت تا قوماش با ئاسانی بەبێ پێوەکردنی دەرزی، مەکۆ و ئەو کەرستانە کە لە دورینی دەستی داھەبوو.

ئامێرە درومانە سەرەتایەکان یان بە خولانەوەی بەردەوامی دست بوو یا خود با مکانیزمیکی پایدەر ئاسا بە پێ دەسورانەوە. ئامێرە کارەبایەکان دواتەر ھاتنە کایەوە.

ئامێرە درومانە پێشەیەکان بە پێچەوانەی ئامێرە درومانە ماڵییەکان لە ڕووی قەبارە نرخ شێوە و کاریان گەورەتر، خێراتر و ھەمە چشن بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان
پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم
پۆل:ئامێری ناوماڵ
پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
سیریل رۆیستۆن

وێنۆک
**سیرل ڕۆیستۆن گویتۆن باسێت** (٣ی کانوونی دووەمی ١٨٩٢ تا ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣) سەربازێکی نیووزیلەند بوو. لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣ لە ستانلی پۆینت کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩٨٣
ئارنۆلد باکس

وێنۆک
**ئارنۆلد ئێدوارد ترێڤۆر باکس**، (٨ی تشرینی دووەمی ١٨٨٣–٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٣) ئاوازدانەر و شاعیر و نووسەرێکی ئینگلیز بوو. ئارنۆلد زیاتر بە مۆسیقای ئۆرکێسترالی دە ناسرێت. حەوت سەمفۆنیای نووسیوە و بۆ ماوەیەکی زۆر بە سەمفۆنیستەی پێشەنگی بەریتانی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

*  کە لەلایەن Jonathan Powell ژەنراوە
* 
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:مردووانی ١٩٥٣
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەیی مۆسیقا
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
نیکی بار

وێنۆک
**ئاندریو ویلیام نیکی بار**، بە ئینگلیزی (Nicky Barr)(١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩١٥ تا ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٦) ئەندامی تیمی یەکێتی نەتەوەیی ڕاگبی ئوسترالی بوو، و ھەروەھا لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا بوو بە شەڕکەر لە ھێزی ئاسمانی ئۆسترالیا. لە نیووزلەندا لە دایک بووە، لە ڤیکتۆریا گەورە بووە؛ و ئەو لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ لە لە ئوسترالیا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
دەنگۆ

**دەنگۆ** () بڵاوکردنەوەی ئاڵوگۆڕی ھەواڵی بێبنەمایە بەشێوەی دەماودەم، نە سەرچاوەی ئاشکرای ھەیە و نە بەڵگەی سەلمێنەر، وردەکاری و زانیارییەکانی لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پرۆپاگەندە
پۆل:ئەخلاق
پۆل:مافەکانی مرۆڤ
پۆل:ئاکار
پۆل:ئەفسانە شارییەکان
پۆل:پەیوەندیی مرۆیی
تۆماس فرانسیس بایارد

**تۆماس فرانسیس بایارد** (؛ ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٨٢٨ – ٢٨ی ئەیلوولی ١٨٩٨) پارێزەر، سیاسەتوان و دیپلۆماتکارێکی ئەمریکی خەڵکی ویلمینگتۆن بوو. سێ خول وەک سیناتۆری ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دلاوێر خزمەتی کردووە و سێ پێشنیاری ناسەرکەوتووی کردووە بۆ پاڵاوتنی لەلایەن پارتی دیموکراتەوە بۆ سەرۆک کۆماری ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨
پۆل:مردووانی ١٨٩٨
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان
تۆماس بیدل

**تۆماس ھیوو ویلیام بیدل** (٦ی شوباتی ١٩٠٥ – ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٠) پارێزەر، سیاسەتوان و دادوەرێکی ڕۆدسی بوو کە لە مانگی ئازاری ١٩٦١ ھەتا تشرینی دووەمی ١٩٦٥ وەک سەرۆکی دادوەری ڕۆدسیا خزمەتی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
فیلیچ بیتۆ

**فیلیچ بیتۆ** (١٨٣٢ – ١٩٠٩) وێنەگرێکی ئیتالی-بەریتانی بوو. ئەو یەکێک بوو لە یەکەم کەسەکان کە وێنەی گرت لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و یەکێک بوو لە یەکەم وێنەگرەکانی جەنگ. ناسراوە بەھۆی کارەکان و وێنەکانی، دیمەن، پانۆراما و وێنەکانی سرووشت و تەلارسازی گەشتەکانی بیاتۆ بۆ وڵاتان ھەلی ئەوەی بەخشی بتوانێت تۆماری وێنەی خەڵک، بۆنەکانی ئەو سەردەمە بکات کە نەناسراو بوون و نزیک نەبوون بۆ زۆربەی خەڵکی ئەوورپا و ئەمریکای باکوور، لە نموونەی کارەکانی وەک کوودەتا و ھەڵگەرانەوەی ھیندستان لە ١٨٥٧ و دووەم جەنگی ئۆپیوم. کارەکانی و بەرھەمەکانی کاریگەری خستە سەر فۆتۆگرافەکانی تریش، و ھەروەھا کاریگەریشی ھەبوو لە ژاپۆن کە لەوێ فێربوو و لەگەڵ چەنەھا فۆتۆگرافەر و ھونەرمەندی تر کاری کرد و کارەکانی قووڵ و درێژ بوون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٢
پۆل:مردووانی ١٩٠٩
شازادە بیاتریسی شانشینی یەکگرتوو

**شازادە بیاتریسی شانشینی یەکگرتوو** (؛ ١٤ی نیسانی ١٨٥٧ – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤) پێنجەم منداڵی کچ و بچووکترین منداڵی شاژن ڤیکتۆریا و شازادە ئەلبێرت بوو. ھەروەھا دوایین منداڵی زیندووی شاژن ڤیکتۆریا بوو لە کاتی مردنیدا. منداڵی ئەو ھاوکات بوو لەگەڵ پرسەی شاژن بۆ کۆچی دواییی شازادە ئەلبێرت و بەھۆی ئەوەوە شاژن ڤیکتۆریا ھوگربونێکی تایبەتی بە بیتریسەوە ھەبوو، بۆ ماوەیەکی درێژ ھەر پێشنیارێکی ھاوسەرگیری ڕەت دەکردەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧
کێڤن بیتی

**تۆماس کێڤن بیتی** (١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣ – ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨) یاریزانی تۆپی پێی ئینگلیزی بوو. لە ھەردوو ئاستی پیشەیی و نێودەوڵەتیدا یاری کردووە، لە ١٦ی نیسانی ١٩٧٥ یەکەم یاریی نەتەوەیی خۆی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قوبرس کرد و لە ١٢ی تشرینی ساڵی ١٩٧٧ کوتا یاریی نەتەوەیی خۆی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی لۆکزامبۆرگ کرد یاریزانێک بوو کە تەنھا ١ گۆڵی لەیاریی نەتەوەییدا تۆمارکردووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە سوێد
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
ئۆتۆ بێچەر

**ئۆتۆ ھەمفری بێچەر** (١٣ی ئەیلوولی ١٩٠٨ – ١٥ی حوزەیرانی ١٩٧٧) ئەفسەرێکی پایەبەرزی ھێزی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا بوو. بێچەر لە ھارڤی لە ڕۆژاوای ئوسترالیا لە دایکبووە، لە ساڵی ١٩٢٢ چوو ناو کۆلێژی دەریاییی شاھانەی ئوسترالیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٧
پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی
جامی سووپەری ئیسپانیا

**جامی سووپەری ئیسپانی** () پاڵەوانێتییەکی ساڵانەیە بۆ جامێکی تایبەت لە تۆپی پێی ئیسپانیدا، کە لە ساڵی ١٩٨٢ەوە ئەنجام دەدرێت لە نێوان پاڵەوانی ساڵی ڕابڕدووی لا لیگا و جامی شای ئیسپانیا، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٩ەوە دوو تیپی تر زیادکران بۆ بەشداریکردن لە جامەکە، ئەوانیش ئەو تیمانەن پلەی دووەمی ساڵی ڕابڕدووی پاڵەوانێتی جامی شای ئیسپانیا و لا لیگا یان بەدەستھێناوە، یانەی بارسێلۆنا لە ئێستادا ھەڵگری نازناوەکەیە دوای بردنەوەی یاری کۆتایی لە ڕیاڵ مەدرید لە وڵاتی سعوودیە بۆ جاری پازدەھەمین لە مێژوویدا بە ئەنجامی ٥–٢.

## کۆی نازناوی براوەکان

## گۆڵکاری جامی سووپەری ئیسپانیا
[وێنۆک|[لیۆنێل مێسی لەمیانەی یاریکردن لە جامی سوپەری ئیسپانیا دژی یانەی ڕیاڵ بەلەدوەلید]]
ئەو یاریزانەی بە **تۆخ** دیاریکراوە واتا ھێشتا بەردەوامە لە یاریکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
بەنی نەزیر

**بەنی نەزیر** (), (بە عیبری בני נצ'יר) ھۆزێکی عەرەبی جوولەکە بوون کە تا سەدەی ٧ەم لە لە باکووری نیمچەدوورگەی عەرەبی نیشتەجێ بوون. ھۆزەکە ڕەتی کردەوە کە بگۆڕن بۆ ئیسلام ئەوەی محەممەد فەرمانی کردبوو و لە ئەنجامدا لە شاری مەدینە دەرکران. ئینجا بەنی نەزیر لەگەڵ قورەیش پیلانی شەڕی خەندەقیان دانا. دواتر بەشدارییان لە شەڕی خەیبەردا کرد.

## ڕەچەڵەک
بە وتەی ئەلسەمعانی مێژوونووسی عەرەب، ئەندامانی ھۆزی بەنی نەزیر نەوەی ئەلنەزیرن، کە پیاوێکی جوولەکە بوو کە لە جوودیاوە بۆ عەرەبستان کۆچیان کردبوو.
لەوانەیە ناوی ئەلنەزیر لە ناوی حەنەزیرەوە وەرگیرابێت. بەپێی مێژوونوسی عەرەب (ئیبن حازم)، ئەوان ڕاستەوخۆ نەوەی پاتریالی ھارونی ئینجیلن.

## سەرەتای مێژووی
سەرەتا لە مەدینە، جگە لە بەنی نەزیر، دوو ھۆزی گەورەی دیکەی عەرەب ھەبوون: بەنی ئەوس و خەزرەج. پێشتر دوو ھۆزی عەرەبی جوولەکە بە ناوەکانی بەنی قورەیزە و بەنی قەینوقەوە گەیشتبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:جووەکان
ئەستیگماتیزم

**ئەستیگماتیزم** (بە ئینگلیزی: Astigmatism) هەڵەیەکی شکێنەرە لە چاودا کە بەهۆی ناتەواوەیی خولانەوە لە هێزی شکانەوەی چاودا دروست دەبێت. ئەمە دەبێتە ھۆی شێواندن یان تاریککردنی بینین لە ھەر مەودایەک. نیشانەکانی تر دەتوانن ماندوویی چاوەکان، سەرئێشە و کێشەی لێخوڕین لە شەواندا لەخۆ بگرێت. ئەستیگماتیزم زۆرجار لەدایکبووندا ڕوو دەدات و دەتوانێت دواتر لە ژیاندا بگۆڕێ یان گەشە بکات. ئەگەر لە ژیانی زوودا ڕوو بدات و نەتوانرا مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، ئەوا دەبێتە ھۆی نەخۆشی ئەممبلیۆپی کەم و زۆر.

ھۆکاری ئاستیگماتیزم نادیارە، ھەرچۆنێک بێت، وا بڕوا دەکرێت کە بەشێکی پەیوەندی بە ھۆکاری بۆماوەیییەوە ھەبێت. میکانیزمی ژێرھێڵی بریتییە لە چەماوەیەکی نا ڕێکی کۆرنیە یان نا ئاسایی لە لێنزی چاودا. دەستنیشانکردن بە تاقیکردنەوەی چاو.

سێ بژاردەی چارەسەر بەردەستن:
* چاویلکە
* لێنزی پەیوەندی
* نەشتەرگەریی چاو
چاویلکە سادەترینە و لێنسەکانی پێوەند دەتوانن بوارێکی فراوانتری بینین دابین بکەن. نەشتەرگەری شکانەوە بۆ ھەمیشە شێوەی چاو دەگۆڕێت.
لە ئەورووپا و ئاسیادا، ئەستیگماتیزم کاریگەری ھەیە لە نێوان ٣٠ بۆ ٦٠٪ ی پێگەیشتووان خەڵکی ھەموو تەمەنەکان دەتوانن لەژێر کاریگەری ئاستیگماتیزمدا بن. ئاستیگماتیزم بۆ یەکەم جار لەلایەن تۆماس یۆنگەوە لە ساڵی ١٨٠١دا ڕاپۆرت کرا.
وێنۆک|upright=١٫٣|وێنەکێشانی ئەستیگماتیزم

## نیشانەکان
ھەرچەندە ئەستیگماتیزم لەوانەیە بێ نیشانە بێت، بەڵام پلە بەرزەکانی ئاستگماتیزم لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانەکانی وەک دیمەنی تاریک، دوو بینین، چاوبکە، فشارەکانی چاو، ماندوویی، یان سەرئێشە. ھەندێک لە توێژینەوەکان ئاماژەیان بە پەیوەندی نێوان ئاستگماتیزم و بڵاوبونەوەی زیاتری سەرئێشەی میگرین کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پزیشکی
پۆل:بینایی
پۆل:چاو
کورتبینی

**کورتبینی** یان **میۆپیا** کە (بە ئینگڵیزی: Myopia) نەخۆشییەکی چاوە کە ڕووناکی تیشک دەخاتە سەر پێشەوەی ڕیتینا لە جیاتی ئەوەی سەرنج بخاتە سەر ڕیتینا. ئەمە وا لە شتە دوورەکان دەکات کە تاریک دەردەکەون لەکاتێکدا شتە نزیکەکان ئاسایی دەردەکەون. نیشانەکانی تر لەوانەیە سەرئێشە و پەستانی چاو لەخۆ بگرێت. میۆپیای توند پەیوەندی ھەیە بە زیادبوونی مەترسی لەتبوونی ڕیتیناڵ، ئاوی سپی  و گلاوکۆما.
ھۆکاری بنچینەیی وا بڕوا دەکرێت کە تێکەڵەیەک بێت لە ھۆکاری بۆماوەیی و ژینگەیی. فاکتەری مەترسی بریتییە لە:
* ئەنجامدانی کار کە تێیدا تیشک خستنە سەر ئامانجە نزیکەکان
* کاتی گەورەتری سەرف دەکرێت لە ناوەوە
* مێژووی خێزانی دۆخەکە
میکانیزمی ژێرەوە درێژی تۆپی چاو لەخۆ دەگرێت کە زۆر درێژ دەبێت یان عادەتەن زۆر بەھێزە. ئەمە جۆرێکە لە ناتەواوی شکان. دیاریکردن لەگەڵ تاقیکردنەوەی چاودایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکی
پۆل:کەمتوانی
پۆل:بینایی
سام

**سام** بە عیبری: שֵׁ ם. عەرەبی: سام، ڕۆمانی: Sām)یەکێک بوو لە کوڕەکانی نوح لە ئینجیلی عیبری ناوی ھاتوە. مناڵەکانی سام جگە لە کچانی

، ئیلام و ئاشوور و ئەرفخشاد و لود و ئارام بوون. ئیبراھیم، باوکی جوولەکەکان، مەسیحییەکان و موسڵمانەکان، یەکێک بوو لە نەوەکانی ئەرفخشاد.

ئەدەبی ئیسلامی سام بە یەکێک لە ڕۆڵە باوەڕدارەکانی نوح وەسف دەکات ھەندێک لە سەرچاوەکان تەنانەت سامیش وەک پێغەمبەرێک لە مافی خۆیدا دەناسێنن و ئەو پێغەمبەری دواتری پاش باوکی بووە.

سام چەند جارێک لە جینێسدا ھاتووە 5-11 ھەروەھا ١ ڕیکلۆس ١:٤.

## خێزان
دارە خێزانییەکەی خوارەوە زانیاری لە ئینجیلی عیبری تێدایە،
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shem,_Ham_and_Japheth.jpg|وێنۆک|سام و ''ح''ام و یافێت لەلایەن جەیمس تیسۆت ١٩٠٤
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Josephustable3.jpg|وێنۆک|ناسنامەی جوگرافی فلاڤیوس جۆزێفوس، ١٠٠ی زایینی؛ کوڕەکانی یافێث بە سووری، کوڕەکانی حام بە شین، کوڕەکانی سام بە سەوزی نیشانیان دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:مناڵەکانی نووح
لیدۆکاین

**لیدۆکاین** (بە ئینگلیزی: Lidocaine) ھەروەھا وەک (Lignocaine) ناسراوە، دەرمانێکی بێھۆشکەری ناوخۆیییە لە جۆری ئامینۆ ئامید کە شێوەی دەرمانی جۆراوجۆری ھەیە وەک ڤیال، ئەمپۆل، مۆر، سپرای و جیڵ. ھەروەھا لە چارەسەری لێدانی توندی دڵ بەکاردێت.

## بەکارھێنانەکان
لیدۆکاین وەک بێھۆشکەری ناوخۆیی بەکاردێت لە نەشتەرگەری بچووک و پزیشکیی ددان. ئەم دەرمانە، لەگەڵ کۆکایین، بە شێوەیەکی بەربڵاوترین دەرمانە کە لە پزیشکی دداندا بەکاردێت وەک بێھۆشکەرێک. پەتاتەی لیدۆکایین بەکاردێت لە چارەسەری ئازارە ناوخۆیییەکاندا وەک سووتان و گازلێدانی مێروو و مایەسیری (ھەندێ جار لە تێکەڵبوون لەگەڵ ھایدرۆکۆرتیسۆن). ھەروەھا لیدۆکایین دەرزی لێدراوە بۆ بێھۆشی بڕبڕە لە دەوروبەری شەمەی ڕەقکراو یان لەژێر دڕکاوی بڕبڕە.

## میکانیزمی کاریگەری
لیدۆکایین پێشبڕکێ لەگەڵ کالسیۆم دەکات لە دانیشتن لەسەر ڕیسپتەرەکانی پەردەی دەمار بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوی سۆدیۆم لە سەرووی پەردەی خانە و کەمکردنەوەی قۆناغی دیپۆلاریزەکردنی توانای کردار. ئەم کاریگەریانە دەست پێ دەکەن و ڕێنیشاندەری شەپۆلە دەمارییەکان دەکەن بە جێگیرکردنی پێچەوانە لە ھەوکردنی دەمارەکان لە ئەنجامی کەمکردنەوەی جێگیربوونی ئەم پەرژینە بۆ ئایۆنەکانی سۆدیۆم. لە ئەگەری ھەڵمژینی بڕێکی زۆر لە لیدۆکایین، سەرەتا دەتوانێت کاریگەری دەرزی ھەبێت و پاشان سیستەمی دەماری ناوەندی لاواز بکات. 

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
ئەمپۆل

**ئەمپۆلەکان** (بە فەڕەنسی: Ampoule) کەپسولێکی شووشەیی یان پلاستیکێکی بێ کونە کە یەک یان چەن دەرمان یان ڤاکسینی تێدایە بە شێوەی چارەسەری ستریل. ھەروەھا دەرزی بە دوو شێوەی لێدان ناو ڕەگ یان لێدان ژێر پێس بە کار دەهێنرێت. بە دڵنیاییەوە، شێوازی نافەرمی هەیە وەک دەرزی ناوەوەیی، ژێرپێتۆیی و ناو دەماریی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:پزیشکی
تۆماس بێچام

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sir-Thomas-Beecham-US-1948.jpg|وێنۆک| '''تۆماس بێچام لە ١٩٤٨'''ب**ەڕێز تۆماس بێچام، بارۆنیت دووەم** بە ئینگلیزی :(Sir Thomas Beecham, 2nd Baronet)(لە دایک بووی٢٩ی نیسانی ١٨٧٩مردنی لە ٨ی مارسی ١٩٦١) ڕابەرێکی
ئورکستاری ئینگلیزی بوو. کە زیاتر ناسراوە بە پەیوەندی لەگەڵ ئۆرکێستراکانی فیلارمۆنیکی لەندەن و ئۆرکێسترای شاھانەی فیلارمۆنیک. ئەو ھەروەھا لە نزیکەوە پەیوەندی ھەبوو لەگەڵ ئۆرکێستراکانی فیلارمۆنیکی لیڤەرپولەوە؛ و سەرەتای سەدەی بیستەمەوە تا مردنی. کاریگەرییەکی سەرەکی بوو لەسەر ژیانی مۆسیقایی بەریتانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:مردووانی ١٩٦١
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
ئەرکفەخشاد

**ئەرکفەخشاد** (، ) ھەروەھا ناسراو بە **ئەرفاکساد** یان **ئەرفاکساد** یەکێکە لە کوڕەکانی سامی کوڕی نووح. ناوەکە لە کتێبی تەوراتی عیبری (یان پەیمانی کۆنی ئینجیلی مەسیحی) تۆمار کراوە و دواتر لە کتێبی ئینجیلی جیاوازدا کۆپی کراوە، لەوانە ئینجیلی لۆقا لە پەیمانی نوێدا. ئەرکفەخشاد دوو ساڵ دوای زریانەکەی نووح لەدایکبوو. براکانی ئەرکفەخشاد، ئیلام، ئاشوور، لوود و ئارام بوون.  کوڕەکەی یەکەمی ئەرکفەخشاد ساڵح یان شاڵح بوو، کوڕی دووەمی کینان و کوڕەکەی دیکەی مەکران بوو. لە کتێبی یووبیلدا، ئەرکفەخشاد وەک باپیری ھۆزەکانی ئوور و کێشان ھاتووە. ئەرکفەخشاد قەڵای ئۆرکەلدانی لە کەناری باشووری فورات دامەزراند. ئەرکفەخشاد چوارسەد و سی و ھەشت ساڵ ژیا. ناوی لە ڕەچەڵەکەکەی داوود، عیسا و محەممەد ھاتووە. شاری ئەرکفەخشاد لە ئێستادا دەکەوێتە باشووری عێراق.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:نووح
وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزارەتی دارایی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** یان **وەزارەتی خەزێنەی ویلایەتە یەکگرتووەکان** (بە ئینگلیزی: United States Department of the Treasury)یەکێکە لە ١٥ وەزارەتەکەی حکوومەتی فیدڕاڵی ئەمریکا بەشەکە لە ساڵی ١٧٨٩ زایینی لەژێر پڕۆژە یاسایەکی کۆنگرێسدا دامەزراوە بۆ بەڕێوەبردنی دەستکەوتە دارایییەکانی حکوومەت و لەلایەن سکرتێری دارایی کە ئەندامی کابینەی ئەمریکایە بەڕێوەدەبرێت. بارەگای ڕێکخراوەکە لە واشنتن دی سیدایە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  
*

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئیزابێلا بیتۆن

**ئیزابێلا ماری بیتۆن** (؛ ١٢ی ئازاری ١٨٣٦ – ٦ی شوباتی ١٨٦٥) ناسراو بە **خاتوو بیتۆن** ڕۆژنامەنووس، سەرنووسەر و نووسەرێکی بەریتانی بوو. ناوی ئەو بە تایبەتی پەیوەندی ھەیە بە یەکەم کتێبی کە لە ساڵی ١٨٦١ بڵاوی کردەوە، بە ناوی «خاتوو بیتۆن بۆ بەڕێوەبردنی ماڵ». ئەو لە لەندەن لەدایکبووە و دوای قوتابخانە لە ئیسلینگتۆن لە باکووری لەندەن و ھایدلبێرگی ئەڵمانیا ژیانی بەسەربرد. ھاوسەرگیری لەگەڵ ساموێل ئۆرچارت بیتۆن کرد کە بڵاوکەرەوەیەکی بە پەرۆش و سەرنووسەری گۆڤار بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٦
پۆل:مردووانی ١٨٦٥
پۆل:مردنەکان لەکاتی مناڵبوون
وەزارەتی پەروەردەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزارەتی پەروەردەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** () یەکێکە لە پازدە وەزارەتەکەی حکوومەتی فێدراڵی ئەمریکا. ڕێکخراوەکە لە واشنتن دی سی دایە، کە ئەرکی چاودێریکردنی پەروەردە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دایە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  
* 
* 
* 

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٧٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەزارەتەکانی پەروەردە
پۆل:بریکارەکانی حکوومەت کە لە ١٩٧٩ دامەزراون
پۆل:وەزارەتی پەروەردەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئاشوور کوڕی سام

**ئاشوور** () دووەم کوڕی سامی کوڕی نووح بوو. براکانی ئاشوور، ئیلام، ئەرکفەخشاد، لوود و ئارام بوون.

پێش دۆزینەوەی ئاسەواراکانی دەریای مردوو، ناکۆکی لە بازنەی ئەکادیمیدا ھەبوو سەبارەت بەوەی کە ئایا ئاشوور یان نیمرۆد شارەکانی ئاشوور، نەینەوا، ڕێسن، ڕێھۆبۆس-ئیر و کالایان بنیادنا، چونکە ناوی ئاشوور دەتوانێت ئاماژە بە ھەردوو کەسەکە و وڵات بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
زمانی ئیگبۆ

**ئیگبۆ** ( , یان ; Igbo: Ásụ̀sụ́ Ìgbò  [ásʊ̀sʊ̀ ìɡ͡bò] (بیستن) بریتییە لە زمانی سەرەکی و ڕەسەنی گەلی ئیگبۆ، کە گرووپێکی ڕەگەزی نیشتەجێی ڕۆژھەڵاتی نێجیریان.

## ئەمانەش ببینە
 

* Delta Igbo
* Igbo mythology
* Igbo music
* Igbo-Ukwu
* List of Igbo people
* Ukwuani 

## سەرچاوەکان

* Awde, Nicholas and Onyekachi Wambu (1999) *Igbo: Igbo–English / English–Igbo Dictionary and Phrasebook* New York: Hippocrene Books.
* Emenanjo, 'Nolue (1976) *Elements of Modern Igbo Grammar*. Ibadan: Oxford University Press. 
* Emenanjo, Nolue. *A Grammar of Contemporary Igbo: Constituents, Features and Processes.* Oxford: M and J Grand Orbit Communications, 2015.
* Green, M.M. and G.E. Igwe. 1963. *A Descriptive Grammar of Igbo.* Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin: Institut für Orientforschung.
* 
* Nwachukwu, P. Akujuoobi. 1987. The argument structure of Igbo verbs. *Lexicon Project Working Papers 18*. Cambridge: MIT.
* Obiamalu, G.O.C. (2002) *The development of Igbo standard orthography: a historical survey* in Egbokhare, Francis O. and Oyetade, S.O. (ed.) (2002) *Harmonization and standardization of Nigerian languages*. Cape Town : Centre for Advanced Studies of African Society (CASAS). 
* *Surviving the iron curtain: A microscopic view of what life was like, inside a war-torn region* by Chief Uche Jim Ojiaku, ;  (2007)

## بەستەری دەرەکی
Nkowaokwu Online Interactive Igbo-English dictionary

پۆل:زمانەکانی گینێی ئیستوایی
پۆل:زمانەکانی نێجیریا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیگبۆ
پۆل:زمانی ئیگبۆ
حام

**حام** (بە عیبری: חָם) بەپێی خشتەی نەتەوەکان لە کتێبی پەیدابوون، کوڕی دووەمی نوح بوو، باوکی کوش و میزرائیم و فوت و کەنعان بوو.

لە ئینجیلدا میسر بە خاکی حام ناودەبرێت.

## خێزان

## سەرچاوەکان

پۆل:مناڵەکانی نووح
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:پێغەمبەران
وەزارەتی تەندروستیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزارەتی تەندرووستی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** (بە ئینگلیزی: United States Department of Health and Human Services)یەکێکە لە پازدە وەزارەتەکەی حکوومەتی فیدڕاڵی ئەمریکا. ڕێکخراوەکە لە واشنتن دی سیدایە، کە ئەرکی چاودێریکردنی پەروەردە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دایە.

بەڕێوبەرایەتی خۆراک و دەرمانی و پەیمانگا نەتەوەییەکانی تەندروستی (NIH)یەکێکە لە لقەکانی ئەم وەزارەتە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٣ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:بریکارەکانی حکوومەت کە لە ١٩٥٣ دامەزراون
پۆل:وەزارەتی تەندرووستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
بیکس بێدەربێک

وێنۆک
**لیۆن بیسمارک "بیکس" بێدەربێک** (بە ئێنگلیزی **Leon Bismark** "**Bix**" **Beiderbecke** لە دایکبووی ١٠ی ئازاری ١٩٠٣ مردنی لە ٦ی ئابی ١٩٣١) کۆرنێتێستی جاز و پیانۆژەن و ئاوازدانەری ئەمریکی بوو. بێدربکی یەکێک بوو لە کاریگەرترین تاکژەنانی جاز لە ساڵانی دەیەی ١٩٢٠.

مێژووناسان وا بیردەکەنەوە کەوا دایک و باوکی دژی موزیکژەنی ئەو بوون و ناردیان بۆ قوتابخانەیەکی سەربازی لە کەنار شاری شیکاگۆی ئیلینۆس بۆ ئەوەی دووریبخەنەوە لە جاز. ھەنێکی بیرکردنەوەی تریان ھەیە ھەرچۆنێک بێت خوولیا و حەزەکانی بیکس ھەر لە میوزیک و وەرزشدا بینراوە، وە لە قوتابخانە و شێوازی خوێندنی ئەوسا باش نەبووە و چەندین جار شکستی ھێناوە، تا ئەوکاتەی نامەییەکی ئاگاداری لە قوتابخانەوە دەگات بە باوانی بیکس باس لە  دەرکردن و دوورخستنەوەی لە قوتابخانە دەکات بەھۆی ئەو شکست و شتانەی دەیکات لە قوتابخانە پەسەند نین لەناویان ھێنانی خواردنەوە بۆ قوتابخانە، دوای ئەمە بیکس دەست دەکات بە کارکردن لە مویزیک

لەگەڵ چەندین ئۆرکێسترای جاز کاری دەکرد. زۆر خواردنەوەی شەراب زیانی بە پیشەکەی گەیاند. دوایین ئۆرکێسترای کە پێشکەش کرد، کە ناوی لێ نابوو «جۆرجیا لە بیرکردنەوەمدا» کە ھاوڕێکەی بە ناوی ھوگی کارمیشائیل، کە یەکێک لە باشترین گۆرانینووسان و پیانۆژەنانی ساڵانی بیست و سییەکان بوو، ھاوکاری کرد.

بیکس لە ساڵی ١٩٣١ لە تەمەنی ٢٨ ساڵیدا مرد.

## تێبینیەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٣١
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
بەڕێوەبەرایەتیی خۆراک و دەرمان ویلایەتە یەکگرتووەکان

**بەڕێوەبەرایەتی خۆراک و دەرمان ویلایەتە یەکگرتووەکان** (بە ئینگلیزی: Food and Drug Administration) ئۆفیسی سەرەکی بەشی تەندروستی و خزمەتگوزاری مرۆیی ئەمریکایە.

ئێف دی ئەی (FDA) بەرپرسیارە لە پاراستن و بەرزکردنەوەی تەندروستی کۆمەڵگا لە ڕێگەی ڕێکخستن و چاودێری سەلامەتی خۆراک، بەرھەمی توتن، کۆکراوە خۆراکییەکان، ڤاکسینەکان، گواستنەوەی خوێن، ئامێرە پزیشکییەکان، ئامێرەکانی تیشکدانی کارەبایی (ERED)، بەرھەمە ڤێتێرنەرییەکان و جوانکاری.

بڕوانامەی ئێف دی ئەی بڕوانامەیەکی نێودەوڵەتییە کە لە ڕێگەی بەڕێوبەرایەتی خۆراک و دەرمانی ئەمریکاوە دەرکراوە بۆ بەرھەمھێنەرانی خۆراک و دەرمان و بەرھەمە پزیشکییەکان لە جیھاندا. ئەم دۆکیومێنتە دانپێدانانی ئێف دی ئەی بۆ تەندروستیی پیشەگەر و تەندروستی گشتی بەرھەمەکانی ئەو بەرھەمھێنەرانەیە و مۆڵەتی پێ دەدا کە بەرھەمەکانی بھێنێتە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکان.

ھەروەھا ئەم بڕوانامەیە بەھۆی ناوی ناسراوی ڕێکخراوی FDAی ئەمریکا بۆ ھەموو وڵاتانی جیھان و پێگەی ئەو ڕێکخراوە لەڕوونکردنەوەو دابینکردنی ستانداردەکانی پەیوەست بەبەرھەمەکانی خۆراک و دەرمانسازی دەتوانێت ڕۆڵێکی بەرچاو ببینێت لەڕاکێشانی کڕیاری بیانی و ناوخۆ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  
*

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:بریکارەکانی حکوومەت کە لە ١٩٠٦ دامەزراون
پۆل:بەڕێوەبەرایەتیی خۆراک و دەرمان
پۆل:لێکۆڵینەوەی پزیشکیی ئەمریکی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
جەی سی دەبلیو بێکام

وێنۆک
**جۆن کریپس ویکلیف بێکام** (لە دایکبوی ٥ی ئابی ١٨٦٩ – مردنی لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٠) پارێزەرێکی ئەمریکی بوو کە وەک سی و پێنجەمین پارێزگاری کنتاکی و سیناتۆری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە کنتاکی خزمەت دەکرد. ئەو یەکەم سیناتۆری ھەڵبژێردراوی بەناوبانگی ویلایەتەکە بوو دوای تێپەڕبوونی حەڤدەھەمی ھەموارکردنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩
پۆل:مردووانی ١٩٤٠
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
ئیلام کوڕی سام

**ئیلام** () لە ئینجیلی عیبری (پەیدابوون: ١٠:٢٢، عەزرا ٤: ٩) یەکێکە لە کوڕەکانی سامی کوڕی نووح. ھەروەھا ناوی (لە ئەکدی) بۆ شارستانییەتی  دێرینی ئیلام بەکارھاتووە کە ئێستا دەکاتە باشووری ئێران، کە عیبرییەکان بڕوایان وابوو کە خەڵکەکەی ئەوەیە نەوەی ئیلامی کوڕی سامن. (تەورات ١٠:٢٢). ئەمە وا دەریدەخات کە ئیلامییەکان لەلایەن عیبروییەکانەوە بە سامییەکان دادەنرێن. زمانەکەیان یەکێک نەبوو لە زمانە سامییەکان، بەڵکو بە دابڕانێکی زمانەوانی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
ژان بێلێت

**ژان بێلێت** (؛ ٢٥ی ئازاری ١٩٠٨ – ١٦ی ئازاری ١٩٩١) ھونەرمەندێکی ئوسترالی بوو. ئەو لە تاسمانیا لەدایکبوو، لە ھۆبارت و لە قوتابخانەی ھونەری جوولیان ئاشتۆن لە سیدنی خوێندوویەتی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:خەڵکی ھۆبارت
١

## ڕووداوەکان

### بەپێی شوێنەکان

#### ئیمپراتۆری ڕۆمانییەکان

* تایبیریەس بە فەرمانی ئیمپراتۆر ئەگوستوس، ڕاپەڕینەکان لە ئەڵمانیا هەڵگیرسا (١-٥ ی زایینی) .

#### ئاسیا

* کۆنفۆشیۆس یەکەم نازناوی شاهانەی پێدەدرێت (ناوی دوای مردنی) کە ناوی باوچێنگ شوان نی گۆنگە.

### بابەت

#### ئاین

* لەدایکبوونی یەسووع، وەک لەلایەن دیۆنیسیۆس ئێکسیگووسەوە لە سەردەمی ئانۆ دۆمینی خۆیدا بەپێی لانیکەم یەک زانا دیاری کراوە. بەڵام زۆربەی زانایان پێیان وایە دیۆنیسیۆس لەدایکبوونی عیسای لە ساڵی پێشوودا داناوە، واتە ١ی پێش زایین. جگە لەوەش زۆربەی زانایانی نوێ لێکدانەوەی دیۆنیسیۆس بە دەسەڵاتدار نازانن، ڕووداوەکە چەند ساڵێک پێشتریان داناوە (بڕوانە کرۆنۆلۆجی یەسووع).

## لەدایکبوونەکان

* سێکستۆس ئەفرانیۆس بوروس، پارێزگاری ڕۆمانی (٦٢ ی زایینی)

* ئیزاتێسی دووەم، پاشای ئادیابین (٥٤ ی زایینی کۆچی دوایی کردووە)

## مردنەکان

* ئەمانیشاخێتۆ، شاژنی کوش (نوبیا)

## پێشەنگا

## سەرچاوەکان


پۆل:ساڵەکان
١٠ (ڕوونکردنەوە)

* ١٠: ساڵی زایینی
* ١٠ (پ.ز): ساڵی پێش زایین
* ١٠ (کوردی): ساڵی کوردی
* ١٠ (ھەتاوی): ساڵی ھەتاوی
* ١٠ (مانگی): ساڵی مانگی
* ١٠ (ژمارە): ژمارە

## پرسە ھاوپیشەکان
* بڕیارنامەی ١٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
١٠٠ (ڕوونکردنەوە)

* ١٠٠: ساڵی زایینی
* ١٠٠ (پ.ز): ساڵی پێش زایین
* ١٠٠ (کوردی): ساڵی کوردی
* ١٠٠ (ھەتاوی): ساڵی ھەتاوی
* ١٠٠ (مانگی): ساڵی مانگی
* ١٠٠ (ژمارە): ژمارە

## پرسە ھاوپیشەکان
* بڕیارنامەی ١٠٠ی ئەنجومەنی ئاسایش
پەیمانگا نەتەوەییەکانی تەندروستی ولایەتە یەکگرتووەکان

**پەیمانگا نەتەوەیییەکانی تەندروستی ولایەتە یەکگرتووەکان** (بە ئینگلیزی: National Institutes of Health) (NIH) لقێکە لە بەشی تەندروستی و خزمەتگوزارییە مرۆیییەکانی ئەمریکا. سەنتەرەکە ئەرکی سەرەکی و سەرپەرشتی توێژینەوەی بایۆمەدیکال لە ویلایەتە یەکگرتووەکانە.

ئێن. ئای. ئێچ لە ٢٧ دامەزراوەی جیای نەتەوەیی پێکھاتووە کە ساڵانە نزیکەی ٢٨ بلیۆن دۆلار لە توێژینەوەی پزیشکی خەرج دەکەن. نزیکەی ھەموو ئۆفیسەکانی پەیمانگاکە لە باشووری ماریلاندن.

کتێبخانەی نەتەوەیی ئەم پەیمانگایە (NLM) بۆ نموونە کۆمەڵێک کتێبی پزیشکیی نایاب لە ڕابردووی ئیسلامی تێدایە.

## پەیمانگا و سەنتەرەکانی ئەندامی ئێن ئای ئێچ
وێنەی بچووک|200px|چەپ| بینای ژمارە 10 NIH
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* پەیمانگای نەتەوەیی ئەمریکی بۆ توێژینەوەی ددان (NIDCR)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* سەنتەری نەتەوەیی فۆگارتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
* سەنتەری نەتەوەیی بۆ ڕێکارە لاوەکییەکان لە پزیشکی ئەمریکا
* سەنتەری سەرچاوەی توێژینەوەی نەتەوەیی ئەمریکا
* ناوەندی ھەڵسەنگاندنی کوالێتی پزیشکی ئەمریکا (Quality Assurance Review Center)
* سەنتەری فیزیای تیشکدانی ئەمریکا(Radiological Physics Center)
* سەنتەری کلینیکی وارن گرانت ماگنوسن (Warren Grant Magnuson Clinical Center) 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* www.nih.gov ماڵپەر ئافیشاڵ 

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ماری بێڵ

وێنۆک
**ماری تێستۆن لویس بێڵ** (بە ئێنگلیزی: **Mary Teston Luis Bell** لە دایکبوی٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣- مردنی لە ٦ی شوباتی ١٩٧٩) فڕۆکەوانێکی ئوسترالی و سەرۆکی دامەزراندنی ھێزی ڕاھێنانی ئاسمانی ژنان (WATC) بوو، کە ڕێکخراوێکی خۆبەخشە کە پشتگیری ھێزی ئاسمانی ڕۆیال ئۆسترالی (RAAF) دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:ژن لە سەربازی ئوسترالیا
پۆل:ژنە ئوستڕالییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ژنە فڕۆکەوانە ئوستڕالییەکان
لودی کوڕی سام

وێنۆک|نەخشەی نەوەی نوح، لە لیدیا، بە دوای یوسف**لود** (عیبری:לוּד *Lūḏ*) کوڕی سام و نەوەی نوح بوو، بەگوێرەی تەورات.

نەوەی لود، زۆربەی کات بە شوێن یوسفوس دەکەون، پەیوەندیدارن بە گەلانی جۆراوجۆری ئەنادۆڵەوە، بە تایبەتی لیدیا (لودۆی ئاشووری) و پێشینیانیان، لوویییەکان پەیوەندیان ھەیە. بروانە مێژووی ھێرۆدۆتوس (مێژووەکانی یەکەم، ٧) کە لیدیا یەکەم جار بە ناوی پاشایی خویان لێدوس (Λυδός) ناونران. ھەرچۆنێک بێت، بە پێی مێژووی ھیپۆلیتوسی ڕۆما (پێش ٢٣٤ی زایینی) نەوەی لود لەگەڵ لازۆنس یان ئەلازۆنی دیاری دەکات. (ئەو ناوانەی کە زۆربەی کات وەک جیاوازی «ھەڵیزۆنەکان» گیراون کە لەلایەن سترابۆوە دەوترێت. کە بە درێژایی کەنارەکانی ھاڵیس ژیاون) لەکاتێکدا لێدییەکان لە لودیمی ناوبراوەوە وەرگیراوە، کە لە کوڕی میزرایمن.

## سەرچاوەکان


پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
شێڵتۆن بنجامین

وێنۆک
**شێڵتۆن جەیمس بنجامین** (بە ئینگلیزی **Shelton James Benjamin** لە دایکبووی ٩ی تەممووزی ١٩٧٥) زۆرانبازێکی بەناوبانگی ئەمریکیە، لە کارۆلینای باشوور لە ١٩٧٥ لەدایکبووە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:زیندووان
پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە ئەمریکییەکان
جودا پی بنیامین

وێنۆک
**جودا فلیپ بنیامین** (بە ئینگلیزی Judah Philip Benjamin لەدایکبوی ٦ ی ئابی ١٨١١مردنی لە ٦ی ئایاری ١٨٨٤) سیناتۆری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو لە لویزیانا، بنیامین یەکەم جوولەکە بوو کە پۆستی لە ئەمریکای ھەبوو و یەکەم کەس بوو کە ھەڵبژێردرا بۆ ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨١١
پۆل:مردووانی ١٨٨٤
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز

پۆل:قەیرانی جیابوونەوە لە ١٨٦٠-١٨٦١
پۆل:خاوەن کۆیلە ئەمریکییەکان
ویلیام سترندیل بینێت

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:William_Sterndale_Bennett_-_engraving_after_a_portrait_by_John_Everett_Millais,_1873.JPG|alt=engraving of portrait of middle aged man sitting at desk, wearing doctoral robes, clean shaven but with long sideboards, looking out at viewer,|وێنۆک**ویلیام سترندیل بینێت** (بە ئینگلیزی William Sterndale Bennett لە دایکبونی١٣ی نیسانی ١٨١٦– مردنی١ی شوباتی ١٨٧٥) ئاوازدانەر، پیانۆژەن، ڕابەر و فێرکەری مۆسیقای
ئینگلیزی بوو. لە تەمەنی دە ساڵیدا لە ئەکادیمیای مۆسیقای شاھانەی لەندەن بوو، کە بۆ ماوەی دە ساڵ لەوێ مایەوە. لە بیست ساڵیدا دەستی کرد بە پیانۆژەنی لە کۆنسێرت و ئاوازەکانی ستایشی بەرزیان وەرگرت.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٦
پۆل:مردووانی ١٨٧٥
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەیی مۆسیقا
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:ئەکادیمییەکانی ئەکادیمیای شاھانەی مۆسیقا
١٠٠٦

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان


پۆل:ساڵەکان
بێورتولف

**بێورتولف** (ئینگلیزی **Beorhtwulf** ھەروەھا **بێرتووڵف** دەنوسریت کرد، لە ٨٥٢ مردوە) پاشای مێرسیا بوو، لە پاشایەتی ئەنگلوساکسۆنی ئینگلتەرا. لە ٨٣٩ یان ٨٤٠ بۆ ٨٥٢ فەرمانرەوای کردوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٨٥٢
١٠٢١ (ڕوونکردنەوە)

* ١٠٢١: ساڵی زایینی
* ١٠٢١ (پ.ز): ساڵی پێش زایین
* ١٠٢١ (کوردی): ساڵی کوردی
* ١٠٢١ (ھەتاوی): ساڵی ھەتاوی
* ١٠٢١ (مانگی): ساڵی مانگی
* ١٠٢١ (ژمارە): ژمارە

## پرسە ھاوپیشەکان
* بڕیارنامەی ١٠٢١ی ئەنجومەنی ئاسایش
دینی بابی

**بابیزم** کە بە  **ئایینی بابی** یان **باوەڕی بابی** (فارسی: بابی) ناسراوە، ئایینێکی یەکتاپەرستیە کە پیشەی ئەوە دەکات کە خودایەکی ناتەواو و نەناسراو و بێ تێگەیشتن ھەیە کە ئیرادەی خۆی لە زنجیرەیەکی نەبڕاوەی تیۆپانیی (ھەڵسانی خودا بۆ مرۆڤ) دەردەخات کە پێی دەوترێت مانیفێستی خودا بەپێی خەمڵاندنەکانی ئێستا کە زۆربەیان لە ئێران چڕن، زیاتر لە چەند ھەزار پابەندی نییە.
لەلایەن عەلی محەممەد شیرازی دامەزراوە کە سەرەتا ناوی بابی (دەروازە) بە دەست ھێنا کە ناوی ئایینەکەی لێ وەردەگرێت، بە پێ ئەوە کە ئەو دەروازەیە بۆ ئیمامی دوازدەیەم.
لە ساڵی ١٨٤٤ دامەزراوە، باوەڕی بابی تا ساڵی ١٨٥٢ لە ئێران گەشەی کرد، پاشان لە تاراوگە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و بە تایبەتی قوبرس و ھەروەھا ژێرزەمینی لە ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان
پۆل:ئایین لە ئێران
پۆل:دینە ئیبراھیمییەکان
پۆل:دین لە ئێران
١١ (ڕوونکردنەوە)

* ١١: ساڵی زایینی
* ١١ (پ.ز): ساڵی پێش زایین
* ١١ (کوردی): ساڵی کوردی
* ١١ (ھەتاوی): ساڵی ھەتاوی
* ١١ (مانگی): ساڵی مانگی
* ١١ (ژمارە): ژمارە

## پرسە ھاوپیشەکان
* بڕیارنامەی ١١ی ئەنجومەنی ئاسایش
١٢ (ڕوونکردنەوە)

* ١٢: ساڵی زایینی
* ١٢ (پ.ز): ساڵی پێش زایین
* ١٢ (کوردی): ساڵی کوردی
* ١٢ (ھەتاوی): ساڵی ھەتاوی
* ١٢ (مانگی): ساڵی مانگی
* ١٢ (ژمارە): ژمارە

## پرسە ھاوپیشەکان
* بڕیارنامەی ١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش
ئاڵبینیزم

وێنۆک|پەنگوینێک کە حاڵەتەکەی ھەیە
**ئاڵبینیزم** حاڵەتێکە کە ھەندێک لە خەلک، گیانلەبەر، ڕوەک ھەیانە. حاڵەتەکە بەھۆی کەمی یان نەبوونی بۆیەی میلانین لە قژ، چاو، پێست ڕوودەدات.

## جۆرەکان
# ئۆکیولۆکەتێنییەس: کە باوترین جۆرە وکار لە پێست و قژ و چاو دەکات.
# ئۆکیولەر: کە تەنھا کار لە چاو دەکات و قژ و پێست ئاسایییە یان نزیک لە ئاسایییە.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نەخۆشییە پێستییەکان
فرانک بێریمان

وێنۆک
**فرانک هۆرتۆن بێریمان** ( بە ئینگلیزی **Frank Horton Berryman** لە دایکبووی ١١ی نیسانی ١٨٩٤، مردنی لە ٢٨ی ئایاری ١٩٨١) ئەفسەرێک بوو لە سووپای ئوسترالیا کە لە ماوەی جەنگی جیهانی دووەمدا وەک جەنەراڵ خزمەتی دەکرد.  لە ساڵی ١٩١٣چووە ناو دونترۆن. دوای هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەم، ئەو لە بەرەی ڕۆژئاوا بە  لە تۆپخانەکان خزمەتی کرد. دوای جەنگ، نزیکەی بیست ساڵ وەک سەروکی مایەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤
پۆل:مردووانی ١٩٨١
پۆل:ژەنەڕالە ئوسترالییەکان
پۆل:کەسایەتییە سەربازییە ئوسترالییەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم
پۆل:کەسایەتییە سەربازییەکانی جەنگی جیھانیی دووەم
ئاشتی دروستکەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

***ئاشتی دروستکەر*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی سەر ئینتەرنێتی سووپەرهیرۆیە لەلایەن جەیمس گان بۆ ماڵپەڕی پەخشکردنی ئێچ بی ئۆ ماکس لەسەر کەسایەتی ئاشتی دروستکەری دی سی کۆمیکس دروستکراوە. زنجیرەکە یەکەم زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی گەردوونی فراوانکراوی دی سییە (DCEU)، و نمایشێکی لاوەکی فیلمەکەی ٢٠٢١ *[[دەستە خۆکوژییەکە (فیلم)|دەستە خۆکوژییەکەیە]]*. ڕووداوەکانی دوای فیلمەکە ڕوودەدات، و لە ڕەچەڵەکی ئاشتی دروستکەر قووڵ دەبێتەوە کە باوەڕی بە بەدەستهێنانی ئاشتی هەیە بە هەر ڕێگایەک. لەلایەن ترۆڵ کۆرت ئینتەرتەینمەنت و کۆمپانیای سەفران بەهاوکاری لەگەڵ دی سی ئینتەرتەینمەنت و تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕازەرز بەرهەمهێنراوە، و گان وەک شۆڕەنەر خزمەتی کردووە.

## پێشەکی
دوای چاکبوونەوە لەو برینانەی لە کاتی ڕووداوەکانی *[[دەستە خۆکوژییەکە (فیلم)|دەستە خۆکوژییەکە]]* (٢٠٢١) تووشی بوو، کریستۆفەر سمیس/ئاشتی دروستکەر ناچار دەکرێت بچێتە ناو تیمێکی ڕەشی ئارگوس بەناوی «پڕۆژەی پەپوولە». ئەوان لە ئەرکێکدان بۆ دیاریکردن و لەناوبردنی بوونەوەی مشەخۆری شێوە پەپولە لە لاشەی مرۆڤدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس
پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە سووپەرھیرۆییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکان دەربارەی حکوومەت
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە سووپەرھیرۆییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وریاییەکان
پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە حکوومەت
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٢
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە مشەخۆران