open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پۆلێنزانی (ژینناسی)

بۆ ناسین و لێکۆڵینەوەی ئاسانتری گیانداران، ناچارین بەپێی تایبەتمەندی و لێکچوونەکانیان پۆلێنیان بکەین.
بەم شێوەیە ھەر گیاندارێک لە شوێنێکی تایبەتدا دادەنرێت.

پۆلێنی زانستی گیانداران یا دابەشاندنی بایۆڵۆجیکی، لە ڕاستیدا ژێرماڵەی زانستی پۆلێنی ژیانە

پۆلێنی زانستی گیانداران، شێوازێکە لە پۆلێنی زانستی (تاکسۆنۆمی زانستی) کە لەگەڵ ئەو جۆرە دابەشکردنەی لە ناو خەڵکدا باوە، جیاوازە.
ھەر پۆلێک بە ناوێک دەناسرێت، ئەم زاراوانە ئەگەرچی تا ڕادەیەک ھاوتای یەکن، بەڵام ھەرکام لێکدانەوەی جیاواز و تایبەتیان ھەیە.

پۆلێنی زانستی نوێ، بەرھەمی کار و چالاکییەکانی کارلۆس لینایۆسە، کە دواتر کەوتووەتە ژێر کاریگەری بەرھەمەکانی چارڵز داروینەوە.

## مێژوو
یەکەم پۆلێنەکانی زیندەوەران زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەسەر دەستی فەیلەسووفی یۆنانی ئەرستۆ کراوە، کە زیندەوەرانی پۆلێنکرد بۆ ڕووەک و گیانەوەران، وە گیانەوەرانیشی دابەش کرد بۆ سێ کۆمەڵە، کۆمەڵەی نیشتەجێی وشکایی و نیشتەجێی ئاوی و هەوایی، وە ڕووەکەکانی دابەشکرد بەپێی جیاوازی قەدەکانیان بۆ سێ کۆمەڵ کە درەخت و دەوەن و گیاکانە. وە دواتر لە گەڵ دۆزینەوەی زیندەوەری نوێ زیندەزانان بۆیان دەرکەوت کە سیستەمەکەی ئەرستۆ ناتوانێت هەندێک لەو زیندەوەرانە لە خۆبگرێت، بۆیە دواتر چەند سیستەمێکی تر داهێنران لەوانە زانا کارلۆس لینایۆس سیستەمێکی داهێنا بەناوی سیستەمی لینایۆس، کە لە ٧ ئاست پێکهاتبوو بۆ پۆڵێنکردنی زیندەوەران.

## سیستەمی نوێ
دوو ساڵ دوای مەرگی سروشتوانی ئینگلیسی *جان ڕەی*، کارلۆس لینایۆس لە دایک بوو. کارلۆس لینا لە کتێبی مەزنی سیستەمی سروشتدا، سروشت بە سێ میران دابەش دەکات: کان، ڕوەک، گیانەوەر و لە پێنج پۆلدا وردیان دەکاتەوە:
چین(Class)، تۆرەمە(Order)، خێزان(Family)، جنس(Genus) و جۆر(Species)

## پێکھاتەی پۆلێن
پۆلێنی زانستی گیانداران ھەشت پۆلی سەرەکی ھەیە، کە لە گەورەوە بۆ بچووک بریتییە لە:
* Domain: قەڵەمڕەو یا مەڵبەند
* Kingdom: پادشایەتی (زنجیرە)
* Division: لق (بۆ گیانەوەران)، ھۆز: Phylum (بۆ ڕوەکان)
* Class: چین
* Order: ڕێزە
* Family: خێزان (بە شێوەیەکی گشتی)، تیرە (زۆرتر بۆ ڕوەک و باڵندە)
* Genus: جنس
* Species: جۆرە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەەکان

پۆل:پۆلێنزانی
ھۆشەنگ شگرف

**ھۆشەنگ شگرف** (بە فارسی: *ھوشنگ شگرف*، لەدایکبووی ١٩٥٠ لە سنە) گۆرانیبێژێکی کوردە. 
لەلای حوسێن کامکار فێری مۆسیقا بووە و تا ئێستا ٥ ئەلبۆمی بڵاو کردووەتەوە. 

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
*کوردیپێدیا

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
یاریگای دھۆک

**یاریگای نێودەوڵەتی دھۆک** یاریگایەکی نێودەوڵەتییە لە شاری دھۆک تایبەت بە یانەی وەرزشی دھۆکە لە ساڵی ١٩٨٦ یاریگاکە دروست کراوە و لە ساڵی ٢٠٠٨ یاریگاکە نۆژەن کراوەتەوە و جێگای ٢٠ ھەزار سەیرکەر لە خۆ دەگرێ تیپی تۆپی پێی یانەی دھۆک لەو یاریگایە یارییەکانی ئەنجام دەدات، چەندین پاڵەوانێتی و یاری گرنگی تیادا بەڕیوە چووە وەکو یارییەکانی جامی یەکێتی ئاسیا و پاڵاوتنی جامی ئاسیا بۆ تازەپێگەیشتوان لە ساڵی ٢٠١١ و جامی جیھانی ھەرێمەکان (ڤیڤا) ٢٠١٢ و یارییەکانی یانەی دھۆک لە خولی نایابی عێراقی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دھۆک
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی عێراق
نەجمەددین غوڵامی

**نەجمەددین غوڵامی** یان **نەجمەی غوڵامی** (لەدایکبووی ٢١ی ئازاری ١٩٥٨ لە شاری سنە) گۆرانیبێژێکی کوردە.

## ژیان
نەجمەددین غوڵامی لە ٢١ی ئازاری ١٩٥٨ لە گەڕەکی گوڵشەنی شاری سنە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایکبووە. لە تەمەنی ھەژدە ساڵییەوە لەڕێگەی ڕادیۆی سنە و کرماشانەوە دەستی کردووە بە گۆرانیوتن. لەکاتی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لەگەڵ حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران ھاوکاریی کردووە و بۆ ماوەی ھەشت ساڵ پێشمەرگە بووە. پاشان لە ئەورووپا نیشتەجێ بووە و لەوێ ٧ ئەلبومی بڵاوکردووەتەوە. نەجمەددین لەگەڵ کچێکی خاڵیدا ژیانیان پێکھێناوە و ماوەی ٣٠ ساڵە پێکەوە دەژین و خاوەنی دوو کوڕن بە ناوەکانی ھێرش و ھێژا.
## ژیانی ھونەری
نەجمەددین ھەر لە منداڵییەوە خولیای گۆرانیوتن بووە و لەژێر کاریگەری گۆرانییەکانی باوکی و مامیدا کە ھەردووکیان دەنگخۆشی سەردەمی خۆیان بوون، چووەتە ناو دوونیای ھونەرەوە و وەک خۆی دەڵێت زۆر منداڵ بووە کە لە مەیدانی وەرزشیی گەڕەکی گوڵشەن دارچنارێکی لێبووە، زۆرجار چووەتە سەر ئەو دارچنارە و دەستی بە گۆرانیوتن کردووە و خەڵک گوێیان بۆ دەنگی ڕاگرتووە. لە تەمەنی ١٠  بۆ ١٢ ساڵیدا لەگەڵ ھەریەک لە گۆرانیبێژان (حەمە کەچەڵ) و (مەلێ دۆم) و (ھوشەنگ)دا گۆرانی گەڕیانی وتووەتەوە.

بەیارمەتی ھونەرمەندی مەزن و کۆچکردووی نەتەوەی کورد (عەباسی کەمەندی)، لە کۆشکی لاوانی سنە یەکەم بەرھەمی خۆی تۆمارکردووە. ناوبراو لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا و پێش ڕووخانی سیستمی پادشایەتی، دوو شریتی کە کۆمەڵێک گۆرانیی سۆزداری لەخۆ گرتووە، بە شێوازی جاز لە کۆمپانیای ئاونگ لە شاری تاران تۆمارکردووە و بڵاوی کردووەتەوە و پێشوازییەکی یەکجار زۆری لێکراوە.

لەگەڵ دەستپێکی شۆڕشی گەلانی ئێران، بە نھێنی چەندین سروودی شۆڕشگێڕانەی لە شاری سنە تۆمارکردووە، کە لەماوەی خەباتی ڕزگاریخوازنەی کورد دژ بە کۆماری ئیسلامی لەسەر زمانی خەڵک و پێشمەرگە و گەنج و لاوان بوون، کاریگەری و دەنگدانەوەیەکی زۆریان ھەبووە. دوای ڕووخانی سیستمی پادشایەتی و ھاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامیی ئێران، ھونەرمەند (نەجمەددین غوڵامی) چەکی پێشمەرگایەتی دەکاتە شان و تێکەڵ بە بزووتنەوەی سیاسی دەبێت، لە پێشمەرگایەتیشدا جگە لە ڕاپەڕاندنی ئەرکی ڕامیاری و پێشمەرگانەی، وەک مرۆڤێکی شۆڕشگێڕ لە (کۆڕی بانگەواز) لەگەڵ ھەریەک لە ھونەرمەندان: (ناسر ڕەزازی، غوڵامعەلی ئاتەشی ناسراو بە کاڵێ، مەرزیە فەریقی، ڕەزا یووسف بەیگی، سابیر محەممەدی، فەریبۆرز فەخاری) درێژەی بە کاری ھونەری داوە. ئەو ھونەرمەندە مەزنە لە یەکەم گۆرانیبێژانی کورد بووە کە سروودی شۆڕشگێڕانە و گۆرانی نەتەوەیی وتووە، جگە لە کۆنسێرت و بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی و ڕادیۆییەکان زیاتر لە ٢٥ شریت و سیدی و ئەلبوومی بڵاوکردووەتەوە و نزیکەی ١٥ بەرھەمی تری بڵاوکردووەتەوە.

## ژیانی تایبەتی
ھونەرمەند (نەجمەددین غوڵامی) پێش ڕووخانی سیستمی پادشایەتی لە ئێران، لەگەڵ کچە خاڵی خۆی واتە خاتوو (شەرافەت خالیدیان)، ژیانی ھاوبەشی پێکھێناوە و بەرھەمی ئەو ژیانە ھاوبەشەشیان دوو کوڕ بە ناوەکانی ھێژا و ھێرشە.

## ئەلبومەکان
نەجمەددین غوڵامی تا ئێستا ٢٣ ئەلبوومی بڵاوکردووەتەوە ھەندێکیان ئەمانەن:
* *شەتاو* (١٩٩٥)
* *پیری موغان* (١٩٩٧)
* *خان و مان* (١٩٩٨)
* *من و تۆ* (٢٠٠١)
* *نیشتمان* (٢٠٠٥)
* *ھاژەی خۆزگە* (٢٠٠٧)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:بانگەواز
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:مۆسیقای کوردی
شەھریبانا کوردی

**شەھریبانا کوردی**  (بە لاتینی: *Şehrîbana Kurdî*) (لەدایکبووی ١٩٧٣) گۆرانیبێژێکی کوردە.

## ژیان
شەھریبان ساڵی ١٩٧٣ لە بنەماڵەیەکی کورددا لە شاری ئیزمیری تورکیا لە دایک بووە. یەکەم ئەلبۆمی خۆی لە ١٩٩١دا پێشکەش کردووە.
## ژیانی ھونەری
لە تەمەنی ١٣ ساڵی لە ساڵی ١٩٨٣ لە کێبەرکێی موزیکی ساڵانەدا لەناو ھەموو خوێندکارانی شاری ئیزمیر پلەی یەکەمی بەدەست ھێنا. کێبەرکێکە لەلایەن موزیکی گەلی تورک (Turk Halk Müziği) بەڕێوەدەچوو. ئەو سترانەی لەم ڕۆژەدا پێشکەشی کرد بە زمانی تورکی بوو ناوی سترانەکە 
(Ben Dogarken Aglamişim) واتە کاتێک ھاتمە دونیا، گریام. بەڵام بەشێوەی پرۆفێشناڵ لە ساڵی ١٩٩١ دەستی بە تۆمارکردنی گۆرانییەکانی کرد، و لە ساڵی ١٩٩١ یەکەم کاسێتی خۆی بەناوی **ئەز کەچم کەچا کوردانم**، بڵاو کردەوە.

## ئەلبۆمەکان
* *ئەز کەچم کەچا کوردانم*، ١٩٩١، تورکیا
* *سۆر گولا من*، ١٩٩٢، تورکیا
* *یەک، دو، سێ*، ١٩٩٣، تورکیا
* *[[ئەم ھاتن (ئەلبوم)|ئەم ھاتن]]*، ١٩٩٥، ئەڵمانیا
* *[[ئەڤینا سترانان (ئەلبوم)|ئەڤینا سترانان]]*، ٢٠٠٥، ئەڵمانیا (ئاوازدانەر و ڕێکخەری ئەم ئەلبۆمە دڵشاد سەعید بووە)

## سەرچاوەکان

* https://web.archive.org/web/20170218131729/http://www.sehribana-kurdi.com/index2.htm
* https://web.archive.org/web/20110928175614/http://www.yek-dem.com/weje%20u%20huner1-27-2-2006.htm

پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:خەڵکی ئیزمیر
دارستان

وێنۆک|دارستان
هەرێمێک کە بە دار و درەخت داپوشرابێت پێی دەوترێ دارستان.
لە دارستانی تەبیعی و ئاسایی دا, داری چووک و گەورە و بەهێز بە شێوەێکی ناڕێک دیارن وە هەر وەها گیا و ئاڵفە خۆرستەکان بە فراوانی بەدی دەکرێن.
**دارستان** کۆکراوەێکە لە دارەکان,دەوەن,گژ و گیا, گیان لەبرەکان و مایکڕۆئۆرگانیزمەکانە ( قارچک,بەکتری,وایرۆس ) کە لەگەڵ چەند هۆکاری دیکە وەک خاک , ئاو , پلەی گەرمی و هەوا **دارستان** پێک دێنن.

## زانیاریەکان
*دارستانەکان نیوەی ئۆکسیژنی خەڵقی جیهان دابین دەکەن.
*هەر 1000 مەتر لە دارستان ئۆکسیژنی 1ساڵی 1کەس دابین دەکات.
*66% دارستانەکانی جیهان لە 10 وەڵات ڕاخراون: ڕووسیا,بەڕازیل,کەنادا,ویلایەتە یەکگرتوەکان,چین,ئوسترالیا,کۆنگۆ,ئیندۆنێزیا,پێروو,هیندستان
## سه‌رژمێری دارستانه‌کانی جیهان

## جۆرەکانی دارستان لە ھەرێمی کوردستانی باشوور

*یەکەم: **دارستانی سروشتی** 

*دووەم: **دارستانی دەستکرد**

## سه‌رچاوه‌کان
*سایتی جیهانی خوراک و کشتوکاڵ فائۆ
*AFRAN Study and Research Institute Africa & Iran)

## سەرچاوەکان

پۆل:دارستانەکان
پۆل:دارەکان
دڵشاد سەعید

**دڵشاد سەعید** (لەدایکبووی ١٩٥٨) مۆسیقاژەن، ئاوازدانەر و ژەنیارێکی کوردە.

## ژیان
وێنۆک|alt=دڵشاد سەعید|دڵشاد سەعید
دڵشاد محەممەد سەعید ساڵی ١٩٥٨ لە دھۆک لە دایک بووە. پاش ئەوەی خوێندی مۆسیقای لە بەغدا تەواو کردووە لەگەڵ ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا ھاوکاریی کردووە. دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٧ بە پلەی نایاب پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی لە بەغدا تەواو کردووە، لە ئۆرکێسترای تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆ وەک ڤیۆلۆنیست و یاریدەدەری ئۆرکێسترا کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٧٩ تیپی مۆسیقای دھۆکی دامەزراندووە کە بە فۆڕمێکی جیاواز لە ڕێگەی تێکەڵکردنی میوزیکی نەریتی کوردی و شێوازی ڕۆژئاوایی کاریکردووە. لە ساڵانی ١٩٨٤ تا ١٩٨٨ لە زانکۆی وێڵز ماستەری مۆسیقای وەرگرتووە. ئێستا لە نەمسا دەژیت و لەوێ مامۆستای مۆسیقایە.

## بەرھەمەکان
* ئەلبۆمی *ئاوازێ کوردی* میلۆدیی کوردی بۆ کەمان
* ئەلبۆمی ئەڤینا سترانان بە دەنگی شەھریبانا کوردی
* پێشمەرگە و شنگال (٢٠١٥)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* ڕووداو، چۆن سیمفۆنیا و کۆڕاڵی «پێشمەرگە و شنگال» بەرھەم ھاتن؟

پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەیی مۆسیقا
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:خەڵکی دھۆک
نیوتایپ

**نیوتایپ** گۆڤارێکی ژاپۆنی مانگانەیە کە تایبەتە بە ھەواڵ و زانیاری لەسەر ئەو ئەنیمەیشنانەی لە وڵاتی ژاپۆن بڵاو دەکرێتەوە.

مانگانە بە شێوەیەکی ھونەری زۆر جوان دەکەوێتە بەردەست عاشقانی ئەنیمێ. یەکەم ژمارەی لە مانگی ئازاری ١٩٨٤ دا بڵاو کرایەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:گۆڤارەکان
پۆل:خەڵاتەکانی ئەنیمێ و مانگا
جەلال ئیبراھیم

وێنۆک|جەلال ئیبراھیم

**جەلال ئیبراھیم** (١٨٨٤-٢١ی ئازاری١٩١٧) یاریزانی کوردە کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی یانەی تۆپی پێی تورکی "گەلاتەسەرای". ئەو تەواوی ژیانی وەرزشی خۆی ھەر لە یانەی گەلاتەسەرای بەسەر برد. جەلال ئیبراھیم لە شەڕی جیھانیی یەکەمدا و لە شەڕێک کە لە سەر شاری بەغدا ئەنجام درا  بوو کوژرا. ، جەلال ئیبراهیم لەکاتی یاریکردنی بۆ یانەی گەلاتەسەرای تورکی سێ جار خولی تۆپی پێیی ئیستەنبۆلی بەدەستهێناوە ، لە ١٢ی شوباتی ١٩١١ توانی لەیەک یاریدا ٤ گۆڵ واتە سوپەر هاتریک تۆماربکات ئەمەش بەرامبەر یانەی فنەرباخچەی تورکی بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی تورک
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:مردووانی ١٩١٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
یاریگای سلێمانی

**یاریگای سلێمانی** ناسراو بە **مەلعەبەکە** یاریگایەکی تایبەتە بە تۆپی پێ، و یاریگای تایبەتیی یانەی وەرزشیی سلێمانی و یانەی وەرزشیی نەورۆزە، ھاوکات چەندین یاری و پاڵەوانییەتی تری تێدا ئەنجام دەدرێت وەک یارییەکانی تیروکەوان، گۆڕەپان و مەیدان، یاریگاکە جێگای نزیکەی ١٥ ھەزار ھاندەر لە خۆدەگرێت.

لە ساڵی ٢٠١٧ شاسوار عەبدولواحید سەرمایەداری شارەکە، ھەڵستا بە نۆژەنکردنەوەی یاریگاکە و چاککردنەوەی کێشەکان و بەردەست خستنی پێداویستییەکان بۆ یاریگاکە، بەشێوەیەک کە لە مەرجەکانی یەکێتیی تۆپی پێی غێراق پەسەند بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێ
پۆل:یاریگاکان
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی عێراق
پۆل:سلێمانی
ئۆسڤالد شپێنگلەر

وێنۆک|ئۆسڤالد شپێنگلەر

**ئۆسڤالد شپێنگلەر** () فەیلەسووف و مێژوونووسێکی ئەڵمانی بوو. شپێنگلەر بە کتێبی «داڕمانی خۆراوا» ١٩١٨ (بە ئەڵمانی: Der Untergang des Abendlandes) () ناوبانگی بەرینی دەرکرد. ئەم بەرھەمە دوو بەرگە پاش کۆتابوونی جەنگی جیھانیی یەکەم پەخشان کرا و جۆشانێکی گەورەی پەیدا کرد و بوو بە مایەی ڕاھێزانی ئەو ڕەشبینییە فەرھەنگییەی ئەو دەمە ئەڵمانیای گرتبۆوە.

لە ڕوانگەی شپێنگلەرەوە ژیاری مەزن: بۆ نموونە چینی، ھیندی، میسری، یۆنانی کۆن و… ھتد – بریتین لە دیاردەی زیندەڵی خاوەن ھزری جیاواز. گشت ژیارێک بە بازنەیەکی دیاریکراودا دەچەرخێ؛ سەرھەڵدان، گەشەکردن، ژاکان و ڕمان. ژیاری خۆراواش پاش ھەزار ساڵ سەرھەڵدان و گەشەکردن، لەم ڕوانگەیەوە ھەمان ئەنجامی دەبێت: ژاکان و ڕمان.

بۆچوون ھەیە شپێنگلەر بە دامەزرێنەری جیھانبینیی نازیستانە دادەنێت، بەڵام ڕێبەرانی نازیزم کە ھەوڵیان دەدا سپێنگلەر بە ھاودیدی خۆیان بزانن، لە بەرھەمەکانی ڕاڕا بوون، بەتایبەتیش لە لە کتێبی «ساڵانی دابڕ» ١٩٩٣ (Jahre der Entscheidung) ھەبوو.

## ڕاگواستە لە کتێبی «داڕمانی خۆراوا» ەوە
 (چاپتەری: گەل و شار)


 (چاپتەری: گەل و شار)


## سەرچاوەکان

تەرجەمە لە  Nationalencyklopedin

## بەستەرە دەرەکییەکان
https://web.archive.org/web/20130520200025/http://modernism.research.yale.edu/wiki/index.php/Oswald_Spengler

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مێژووناسانی ئاڵمانی
پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمەڵناسانی ئاڵمانی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
سارە پالین

**سارە پالین** لەدایکبووی ١١ی شوباتی ١٩٦٤ ، کەسایەتی سیاسەتوانی ئەمریکی و حاکمی ویلایەتی ئالاسکا بوو لەساڵانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠٠٩ کە پاڵێوراوێکی حیزبی کۆماری ئەمریکایە.

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی
پۆل:شارەوانانی واسیلا، ئەلاسکا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان
جۆن کێری

**جۆن کێری** لەدایکبووی ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٣، کەسایەتی سیاسیی ئەمریکایە لەوەتەی ١ی شوباتی ٢٠١٣ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا و لەجێگای ھیلاری کلینتۆن ئەو پۆستەی پێدرا و لەساڵانی ١٩٨٥ تاکوو ٢٠١٣ سیناتۆری ویلایەتی ماساچووسیتس بووە لە ئەمریکا، جۆن کێری لەھەڵبژاردنی ئەمریکای ٢٠٠٤ کاندندیدی دێموکراتەکان بووە و بە جۆرج دەبلیوو بوش دۆڕا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆن کێری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:خێزانی وینترۆپ
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی دژە جەنگی ڤێتنام
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ھەنگاری-جولەکە
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
ئەیاد عەلاوی

**ئەیاد عەلاوی** (٣١ی ئایاری ١٩٤٥) کەسایەتی سیاسیی عێراقییە و دەرچووی کۆلێژی پزیشکییە لە زانکۆی بەغدا ناوبراو لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ تا ٦ی نیسانی ٢٠٠٥ سەرۆک وەزیرانی عێراق بووە بەشێوەیەکی کاتی.

## بڕوانامەی ئەکادیمی
دەرچووی ئامادەیی کۆلێژی بەغدا لە عێراق و دەرچووی کۆلێژی پزیشکی لە زانکۆی بەغدا لە ساڵی ١٩٧٠، دواتر بڕوانامەی ماستەری لە زانکۆی لەندەن لە ساڵی ١٩٧٥ و دکتۆرای لە ھەمان زانکۆ لە ساڵی ١٩٧٩ بەدەستھێناوە، لە ساڵی ١٩٧٩ تا ١٩٨١ وەک ڕاوێژکار لە بواری پەتا و تەندروستی ژینگە لە یوونیسێف کاری کردووە.

## چالاکی سیاسی
### لەناو حیزبی بەعسدا
ئەندامی حیزبی بەعس و ئەندامی فەرماندەیی ھەرێم بووە. بەڵام لەگەڵ سەرۆک و جێگری سەرۆک کۆمار کێشە و لە ساڵی ١٩٧١ بەرەو بەیرووت دەچێت، لە ساڵی ١٩٧٢ بۆ تەواوکردنی خوێندنی باڵا بەرەو لەندەن بەجێدەھێڵێت. لە ساڵی ١٩٧٣ لە ئەورووپای ڕۆژاوا و بەشێک لە وڵاتانی کەنداو بە سەرۆکی ڕێکخراوی نەتەوەیی حیزبی بەعس ھەڵبژێردرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٥ بە فەرمی دەستی لە حیزبی بەعس کێشایەوە.

### لە دەرەوەی حیزبی بەعس
لەساڵی ١٩٧٤ لەگەڵ ژمارەیەک عێراقی ڕێکخراوێکی نھێنی دامەزراند، لەوانە دکتۆر تەحسین موعلە، ھانی ئەلفەکیکی، لیوا حەسەن ئەلنەقیب، عەقید سەلیم شاکر، موقەدەم سەلاح شەبیب. ساڵی ١٩٩٠ بە ئاشکرا ئەو ڕێکخراوەی لە بەیرووت ڕاگەیاند و ناوەکەی گۆڕی بۆ بزووتنەوەی ڕێککەوتنی نیشتمانیی عێراق. لە ساڵی ١٩٩١ بە سکرتێری گشتی ھەڵبژێردرا و لە ساڵی ١٩٩٣ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە.
لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٧٨ لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن ڕزگاری بووە، لەو ماوەیەدا بریندار دەبێت و زیاتر لە ساڵێک لە نەخۆشخانە ماوەتەوە و چارەسەری وەرگرتووە.

### گەڕانەوە بۆ عێراق
عەللاوی ئەندامی لیژنەی بەدواداچوون و ھەماھەنگی بووە، کە لە ساڵی ٢٠٠٢ کۆنفرانسی لەندەنی ئۆپۆزسیۆنی عێراق پەسەندی کرد، ئامانجی ئەو لیژنەیە ئامادەکاری بوو بۆ حووکمڕانی عێراق لە دوای سەددام حوسێن، بەو پێیەی ئەمریکا ئامادەکاریی دەکرد بۆ گۆڕینی ڕژێم لە عێراق. دوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ کرایە ئەندامی ئەنجومەنی حووکمڕانی عێراق کە لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانی نێونەتەوەیییەوە دامەزرا. سەرۆکایەتی یەکێک لە دانیشتنەکانی ئەنجومەنەکەی کردووە لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٣ و ماوەی سەرۆکایەتییەکەی بۆ ماوەی یەک مانگ بەردەوام بووە وەک لە سەرەتادا بڕیار بوو.

## ھەڵوەشاندنەوەی پۆستەکەی
لە ٩ی ئابی ٢٠١٥، حەیدەر عەبادی زنجیرەیەک بڕیار و چاکسازی ڕاگەیاند، دیارترینیان ھەڵوەشاندنەوەی پۆستەکانی جێگرانی سەرۆک (نووری مالیکی، ئوسامە نوجەیفی، و ئەیاد عەلاوی) و جێگری سەرۆک وەزیران (بەھا ئەعرەجی، ساڵح موتڵەک، و ڕۆژ نووری شاوەیس) بوو لە وەڵامی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکاندا. ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق ئەو بڕیارانەی پەسەند کرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن
پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:چالاکوانە عێراقییەکان
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
شیعەی دوازدە ئیمام

**شیعەی دوازدە ئیمام**، **جەعفەری** یان **شیعەی ئیمامی** (، ) کۆمەڵەیەکن لە ئایینی ئیسلام و مەزھەبی شیعە. شیعەی دوازدە ئیمام لە ئەمڕۆدا زۆرترین ژمارەی شیعە پێکدەھێنن لە جیھاندا، لەبەر ئەوە ھەر کاتێک وشەی شیعە بە تەنیایی بەکارھات ئەوە مەبەست لێی شیعەی دوازدە ئیمامییە، ئەوان بڕوایان وایە کە پێغه‌مبه‌ر محمدﷺ دوای خۆی عەلی کوڕی ئەبووتالیبی بۆ ڕێبەرایەتیی موسڵمانان ھەڵبژاردووە و لە دوای ئەویش ھەتا دوازدە نەوەی دیکە ھەر کوڕەکانی عەلی، یەک لە دوای یەک بوون بە پێشەوای موسڵمانان.

## ناو
بەھۆی گرینگایەتی ئیمامەت (پێشەوایەتی) لەلایان، کۆڵەکە و بنەمای سەرەکی ئایینە، دەبێت لەلایەن خوداوە ئیمام دیاریبکرێت، مرۆڤەکان دەسەڵاتیان نییە لەو دیاریکردنەدا پێیاندەوترێت ئیمامی.

ھەروەھا بە دوازدە ئیمام ناودەبرێن، لەبەر ئەوەی باوەڕیان بە شەرعییەتی دوانزە ئیمام ھەیە بۆ پێشەوایەتی موسوڵمانان، کە بریتین لە:
# عەلی کوڕی ئەبووتالیب
# حەسەن کوڕی عەلی
# حوسێن کوڕی عەلی
# عەلی کوڕی حوسێن زەین ئەلعابدین (سەججاد)
# محەممەدی باقر
# جەعفەر کوڕی محەممەد
# مووسا کوڕی جەعفەر
# عەلی کوڕی مووسا
# محەممەد جەواد کوڕی عەلی ڕەزا
# عەلی ھادی کوڕی محەممەد جەواد
# حەسەنی عەسکەری کوڕی عەلی ھادی
# محەممەد مەھدی کوڕی حەسەنی عەسکەری

## بیروباوەڕ
شیعەی ئیمامی بەگشتی لەگەڵ سەرجەم گرووپە ئیسلامییەکانی تردا ھاوڕان لەسەر مەسەلە بنەڕەتییەکانی بیروباوەڕی ئیسلامی، وەک: باوەڕبوون بە تاکوتەنھایی خودا، باوەڕبوون بە پێغەمبەران، بە کتێبە ئاسمانییەکان، بە ڕۆژی دوایی. بەڵام لە وردەکارییەکانی ئەم مەسەلانە و ھەندێک بابەتی لاوەکیدا، یان لەگەڵ موعتەزیلەکاندا ھاوڕان، یان لەگەڵ ئەشعەری و ماتوریدییەکاندا، ھاوکات لە ھەندێک بوواردا ڕای تایبەتی خۆیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ئیمامانی شیعە
پۆل:شیعە
پۆل:ئیسلام لە بەحرەین
پۆل:ئیسلام لە ئێران
پۆل:ئیسلام لە عێراق
پۆل:ئیسلام لە لوبنان
پۆل:شیعەکان
مەلای باتەیی

**مەلای باتەیی** (١٦٧٥ لە باتە، ھەکاری – ١٧٦٠ باتە) (بە کرمانجی: Melayê Bateyî) ناوە ڕاستییەکەی **مەلا حوسێنی باتە**یە. ئەو شاعیر و نووسەری کلاسیکی کوردی سەدەی حەڤدە و ھەژدەیە. ناوی بە ئەحمەدیش تۆمار کراوە. باتەیی لەدایکبووی گوندی باتەیە سەر بە پارێزگای ھەکاری. باتەیی غەزەل و قەسیدە و مەسنەوی لێ بە جێ ماوە. غەزەلەکانی غەنایین و بەناوبانگترین مەسنەوییەکەی مەولوونامەی پێغەمبەرە.

## بەرھەم
بەرھەمی شیعری باتەیی دەکرێت بە دوو بەشەوە:
١- لیریک (غەزەل و قەسیدە).
٢- ئیپیک (چیرۆکی شیعری = مەولوودنامە).

## مەولوودنامە بە کورمانجی
یەکێ لە کارە ناوازەکانی مەلای باتەیی بریتییە لە مەولوودنامە بە کورمانجی کە باس لە لەدایکبوونی پێغەمبەری موسڵمانان محەممەد دەکات لە ١٩ بەش.
لەبەر گرنگی ئەم بەرھەمە ئەدەبییە گەلێک دەستنووسی کەوتووەتە ناوەوە، لە کوردەواریدا دانەی زۆرە، ھەندێکیشی کەوتووەتە نامەخانەکانی ئەورووپا و لەوێ پارێزراون. چەند جارێکیش چاپکراوە.
ڤۆن لۆکۆک لە ساڵی ١٩٠٣ لە بەرلین بەزەنگوگراف وێنەی تەواوی دەستنووسێکی مەولوودنامەی بڵاوکردووەتەوە، جگە لەوە زیاتر لە دە جار بە چاپ گەیێنراوە: لە قاھیرە، ١٣٢٤ک/١٩٠٦ز؛ لە شام ١٩٣٣ز؛ لە ئەستەمبوڵ، ١٣٥٠ک/١٩٣١ز؛ لە ھەولێر، ١٩٦٦ز؛ لە بەغدا، ١٩٨٢؛ لە دھۆک، ١٩٩٦ز و لە جێی تریش.<br
باتەیی ھونەری مەسنەوی (جووت قافیە)ی بەکارھێناوە بۆ ھۆنینەوەی ئەم یادگارە . ھەمووی بریتییە لە شەش سەد دێڕە شیعر (مەسنەوی = دوو نیوە دێڕ). پێشەکی مەولوودنامە بەم ناونیشانەیە 
«ھذا مولد النبي الھاشمي بلغة الکردي أھل العراق».

## نەعتی باتەیی

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٤١٧
پۆل:مردووانی ١٤٩١
پۆل:مردووانی ١٤٩٥
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:چاندی ئێزیدی
پۆل:خەڵکی پارێزگای شرنەخ
زانکۆی جیھان

**زانکۆی جیھان** زانکۆیەکی تایبەتییە (کەرتی ناحکومی) لە شاری ھەولێر و سلێمانی، دھۆک لقی ھەیە.
وەک ھەموو زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان کۆلێژەکانی بە زمانی ئینگلیزین جگە لە کۆلێژی یاسا کە بە زمانی عەرەبییە، لەگەڵ وەرگیریان لەھەر بەشێک کۆڕسی فێربوونی کۆمپیوتەر و زمانی ئینگلیزی و بیرکاری و قوتابیانی کوردستان دەخوێندرێت وە ھەروەھا خوێندکاران ماوەی چوارساڵ دەخوێنن بۆ بەدەستھێنانی بڕواننامەی بەکالۆریۆس لە ھەموو بەشەکۆلێژەکان جگە لە ئەندازیاری تەلارسازی کە پێنج ساڵە.

## بەشەکان
### زانکۆی جیھان-ھەولێر
وێنۆک|تەلاری زانکۆی جیھان لە ھەولێر

#### کۆلێژی ئەندازیاری
# ئەندازیاری تەلارسازی
# ئەندازیاری شارستانی
# ئەندازیاری کۆمپیوتەر و گەیاندن

#### کۆلێژی یاسا و پەیوەندییە نێودەوڵەتیەکان
# یاسا
# پەیوەندییە نێودەوڵەتی ودبلۆماسییەکان

#### کۆلێژی تەکنیکی تەندرووستی
# شیکاری کیمیایی تەندرووستی
# نیوتریشن
# تەندرووستی کۆمەڵ
# چارەسەری سرووشتی

#### کۆلێژی زانست
# زیندەزانی (بایۆلۆجی)
# زیندەزانی پزیشکی
# زانستی کۆمپیوتەر

#### کۆلێژی پەروەردە
# پەروەرەی وەرزشی
# پەروەرەی گشتی

#### کۆلێژی ئاداب و ھونەر
# دیزایینی ناوخۆ
# زمانی ئینگلیزی
# وەرگێڕان
# ڕاگەیاندن

#### کۆلێژی کارگێڕی و داراییەکان
# کارگێری کار
# ژمێریاری
# زانستە دارایی وبانکیەکان
# کارگێڕی گشتی

## زانکۆی جیھان-سلێمانی
# زانستی کۆمپیوتەر
# ژمێریاری بە تەکنەلۆژیای زانیاری
# ژمێریاری
# بەڕێوبردن و کار
# یاسا
# ئینگلیزی

## زانکۆی جیھان-دھۆک
* زانستی کۆمپیوتەر
* زمانی ئینگلیزی
* ژمێریاری
* بانک و زانستی دارایی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*بەشە کۆلێژەکانی خیھان
*ماڵپەری زانکۆی  جیھان

پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٧
پۆل:ھەولێر
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ٢٠٠٧ لە باشووری کوردستان
کەمانچە

چەپ|200px|وێنۆک|کەمانچە، کە لەباشووری کوردستان پێی دەوترێت جۆزە.

**کەمانچە** یان **جۆزە** ئامێرێکی ڕۆژھەڵاتییە. ئەم سازە بێجگە سک، دەسک و سەر، لە بنەوە پێیەکی ھەیە کە لەسەر زەوی یان چۆکی ژەنیار دادەنرێت. ئەم سازە چوار تاڵ ژێی ھەیە و لە بنەڕەتدا تایبەتی ناوچەکانی لۆڕستان بووە و لەوێوە ھاتووەتە ناو مووسیقای ئێران و ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتەوە.

## ناوەکان
ناوەکانی تری کەمانچە:
* جۆزە
* کەماچە
* تاڵ
* مووزەن
* میکەش

## مێژوو
یەکەمین شوێنەواری سازی کەمانچە لە مێژوودا دەگەڕێتەوە بۆ کتێبی (موسیقی الکبیر بەرھەمی ئەبوو نەسری فارابی /سەدەی چوارەمی کۆچی)، کە بە ڕوباب ناوی لێبراوە. کەمانچە لە سەردەمی سەفەوی و قاجاردا دەبێتە بەشێک لە دەزگای مووسیقای ئێرانی. کۆنترین دەنگی ھەڵگیراوی کەمانچە بۆ سەرەتاکانی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە.

## شێوەی ژەندن
ژەنیار بە دانیشتنەوە پێی کەمانچەکە لەسەر زەوی (یا کورسی)یان چۆکی خۆی دادەنێت. ئامێر لە کاتی ژەندندا نەختێک دەسووڕێت و بەم کارە ئارشە ئاسانتر ژێکان دەلاوێنێت. ژەنیار، سازەکە بەقیتی بە دەستی چەپەوە دەگرێ و قامکەکانی لەسەر دەسکەکە ڕادەخشێنێت و ئارشەش بە دەستی ڕاستەوە دەگرێ و بە سەر ژێکانیدا دەھێنێت.

## ژەنیاران
ژەنیارانی بەناوبانگی کەمانچە بریتین لە:
* ئەردەشێر کامکار
* سەعید فەرەجپووری
* کەیھان کەڵھوڕ
* فەرەج عەلیپوور
* شەھریار جەمشیدی
* فەخرەدین مامەد
* نەعمەت بەھاروەند
* عەلی ئەکبەر شیکارچی
* موجتەبا میرزادە

## پێشانگا


پەڕگە:Kamanjeh, and performer on it, p. 578 in Thomson, 1859.jpg|
پەڕگە:Azerbaijani playing kamancha.jpg|
پەڕگە:Sayat-Nova_1.jpg|
Image:Kamancheh.jpg|لادیمی کەمانچە 

## سەرچاوەکان
:fa:کمانچه

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:پارێزگای لوڕستان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
پۆل:ئامێرە ژێدارەکان
ئەینار ئاف ڤیرسێن

وێنۆک| ئەینار ئاف ڤیرسێن
**ئەینار ئاف ڤیرسێن** (؛ ١٨٧٥–١٩٤٦) ئەفسەر و دیپلۆماتێکی سوێدییە لە ساڵانی جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە ئەستەمبوڵ سەربازی سوپا بووە.

## سەرچاوەکان

* (Einar af Wirsén, Minnen från fred och krig (Bonniers, 1942
* (Falkman. Turkiet - Gränsfursten: utsikter från Svenska palatset i Istanbul (Atlantis 1999
*Kaj Falkman «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

پۆل:دیپلۆماسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥
پۆل:مردووانی ١٩٤٦
ئولۆف پاڵمە

وێنۆک|ئولۆف پاڵمە
**ئولۆف پاڵمە** (، ١٩٢٧–١٩٨٦) سیاسەتمەداری سۆسیالدیمۆکراتی سویدی، ساڵانی ٧٦-١٩٦٩ و پاشان لە ساڵی ١٩٨٢ ەوە ھەتا ڕۆژی کوشتنی، سەرۆکوەزیران بوو.

پاڵمە لە خێزانێکی بەرزەبۆرژوای کۆنەواردا ژیاوە. ئەم ھەفت ساڵان بوو باوکی مردوە. لە ساڵانی خوێندنی یاسانناسیدا بووە ئەندام لە یانەی فێرخوازانی سۆسیالدێمۆکراتدا. ساڵی ١٩٥٢-٥٣ خوێندنی تەواو کرد و ھەر بە سەکرەتێر لای تاگە ئەرلاندەر (Tage Erlander (1901-1985 ھاتە دامەزران [تاگە ئێرلاندەر سیاسەتمەدارێکی ناوداری سۆسیالدێمۆکرات سویدە، لە نێوان ٦٩-١٩٤٦ سەرۆکوەزیرانی سوید بوو.

پاڵمە ساڵی ١٩٦١ بووە سەرۆکی دەفتەری سەروەزیران، ساڵی ١٩٦٣ وەزیری ڕاوێژکار، ساڵی ١٩٦٥ وەزیری دانوستان و ھەروەھا ساڵی ١٩٦٧ وەزیری فێرکاری و دواتر ساڵی ١٩٦٩ بە کۆی دەنگ ھەڵبژێردرا بە دەمڕاستی پارتی سۆسیال دێمۆکرات لە جێی تاگە ئەرلاندەر (Tage Erlander) و بەوەش وەک سەرۆکوەزیرانیش جێی گرتەوە.

ساڵی ١٩٧٦ ڕاستڕەوەکان ھەڵبژاردنیان بردەوە، پاڵمە و پارتی سۆسیالدێمۆکرات بۆ ماوەی شەش ساڵ کەوتنە بەرەی بەرھەڵستکارانەوە. لە ھەڵبژاردنی ١٩٨٢ دا سەرلەنوێ سۆسیالدێمۆکرات فەرمانی گرتە دەست و پاڵمە بۆوە سەروەزیران ھەتا ڕۆژی کوشتنی. پاڵمە لە ستۆکھۆڵم، ساڵی ١٩٨٦، بە دەست کەسێکی ھەتا ئێستا نەناس، کوژرا.

## سەرچاوەکان
* Nationalencyklopedin زانیارستانی سویدی
* Kaj Falkman 75-76 «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

## بەستەری دەرەکی
* Olof Palme

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:سەرۆک وەزیرانی سوید
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:سەرۆکی حکوومەتە تیرۆرکراوەکان
یان ئەلیاسۆن

وێنۆک|ان ئەلییاسۆن

**یان ئەلیاسۆن** (، ١٩٤٠– ) دیپلۆمات و سیاسەتمەداری سویدی، ساڵی ١٩٦٥ لە وەزارەتی ھەندەرانی سوید دامەزرا و لەو دەمەوە چەندین پێگەی دیپلۆماسیی پێ سپێردراوە. ئەلیاسۆن ماوەیەک لە شارانی وەک پاریس، بۆن و واشینگتۆن کاری کردووە. ساڵانی ١٩٨٢-٨٣ ڕاوێژکاری سیاسی بووە لە وەزارتی ھەندەران و لە نێوان ١٩٨٣-٨٧ بووە سەرۆکی ھۆبەی سیاسی.

ئەلیاسۆن لە نێوان ٩٢-١٩٨٨ پێگەی باڵیۆزی سویدی درایە لە UN. لەو پێگەیەدا و لە ناکۆکیی ئێران و عیراقدا ئەم نوێنەری کەسەکیی سکرتێری گشتیی UN بوو. ئەلیاسۆن لە ساڵانی ١٩٩٤-٢٠٠٠ پێگەی یەکەم یاریدەری وەزیری ھەندەرانی درایە و ٠٥-٢٠٠٠ کرایە باڵیۆزی سوید لە واشینگتۆن.

سالانی ٠٦-٢٠٠٥ ئەلیاسۆن لە UN دا بووە سەرۆکی ئەنجومەنی گشتیی President of the United Nations General Assembly. ساڵی ٢٠٠٦ کرایە وەزیری ھەندەرانی سوید. ساڵانی ٠٨-٢٠٠٦ ئەلیاسۆن «باڵیۆزی ڕاسپاردە» Envoyé بوو لە کێشەی دارفووردا.

ساڵی ٢٠١٠ لە لایەن Ban Ki Moon ی سکرتێری گشتیی UN ـەوە ئەلیاسۆن کرایە باڵیۆزی یەک لە ئامانجەکانی فراژووتنی ھەزارە(Millennium Development Goals (MDGs و ساڵی ٢٠١٢ پێگەی جێگری سکرتێری گشتیی UN پێ سپێردرا.

## پەراوێزەکان


## سەرچاوەکان
*  Nationalencyklopedin
* Kaj Falkman 94 «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
مۆلتکە

وێنۆک| هێلموت ڤۆن مۆلتکە

مۆلتکە (Helmuth von Moltke (1800-1891 سوپاسالاری پرووسی، ھەر بە لاوی، ساڵی 1835 وەک ئەفسەری فەرماندەی گشتی لە لایەن قەیسەر Friedrich Wilhelm III بە مەبەستی ھاریکاریی سوڵتان بۆ ڕێکخستن و ڕاھێنانی ئەرتەشەکەی بە شێوازی ئەرووپایی، نێردرایە ستەنبول. مۆلتکە چوار ساڵ لەوێ مایەوە و نامەی بیرەوەرییەکانی خۆی «لە سایەی نەومانگدا» Unter dem Halbmond تۆمار کرد‌ووە.	

## لەشکرکێشی دژ بە کورد
لە نێوان بەھاری 1838 و ھاوینی 1839 دا مۆلتکە بەشداری ھێرشێکی تورکی بوو دژ بە کوردی یاخی لە ناوچەی نێوان دوو دەوڵەتی عوسمانی و فارس. لە دۆڵێکی نێو چیادا لەشکرەکەی ئەم تووشی ڕەشماڵی کوردان دەبن:


ئاغا لە گەورەترین ڕەشماڵدا پێشوازی لە میوان دەکات، پیرەپیاوێکە بە ڕدێنێکی ماشوبرنجی جوانەوە. چادرەکە بە تەیمان کراوەتە چەند ھۆبەیەک تێیدا میوان، ژنان، ئەسپ، ھوشتر، مانگا و بزن شوێنی تەرخانی خۆیان ھەیە. ئاگرێکی گەورە لە نێوەنددا بڵێسەی دێت. ئاغا داوەتی نان، شیر، ھەنگوین و پەنیرم دەکات. خۆی نە دەخوات و نە دەخواتەوە ھەتا من داوای لێ نەکەم. ئەم ئاغایە فەرمانی بەسەر 600 خێزاندا ڕەوایە. فەرمانیشی ناگەڕێتەوە. گەر بەڵگەی تاوان ئاشکرا بێت، پاش ڕاوێژ بە پیرانی خێڵ، ئەم بۆی ھەیە فەرمانی مەرگ بەسەر ئەندامێکی خێڵەکەدا بسەپێنێت. دەسەڵاتی تورکی بەپارێزە لە دەست خستنە کاروباری نێوخۆی کوردەوە. جێنشینی ئاغا ھەمیشە لە نێو ھەمان خێزاندا دێتە ھەڵبژاردن.


مۆلتکە لەو کتێبەیدا زۆر جار ڕەخنەگرانە بەرانبەر بڕیار و ڕەفتاری ئەفسەرە تورکەکان دێتە گۆ. بێھودە ھەوڵ دەدات ڕێ بگرێت لە سووتاندنی گوند و خەرمانی کوردەکان:


ھێرشی تورکەکان ژیانی ھەزاران کەسی کوژاندەوە، ژیانی نەک تەنێ چەکدار بگرە ژن و منداڵی بێدەرەتانیش، ھەزاران گوند و کێڵگەی وێران کرد و ڕەنجی چەندین ساڵی فەوتاند. مرۆڤ خەم دای دەگرێت لەوەی ئەمانە [تورک] وەک زۆر جاری پێشووتر داگیرکەری کاتەکین، لە پاش خۆیان فەرمانڕەواییەک جێ ناھێڵن باشتر بێت لەو خۆفەرمانییەی کورد خۆی ھەیەتی.


## جەنگی میسرییەکان
پاشان، ساڵی 1839 مۆلتکە ھاوکاریی دەوڵەتی عوسمانی دەکات دژ بە لەشکری میسری بە فەرمانداریی ئیبراھیم پاشا. میسرییەکان دەیانویست خۆیان لە دەست دەوڵەتی عوسمانی ڕزگار بکەن و لەشکرێکی 45 ھەزار کەسییان ساز دا بۆ پەلاماردانی تورک. لەشکری سوڵتان جەنگاوەری زیادتر بوو، نێزیکەی 70 ھەزار کەسی ھەبوو، بەڵام بە تۆپخانەی لاوازتر. ورەی جەنگاوەرانە لە ھەردوو لا کز بوو، سەرباز و ئەفسەرێکی زۆر ھەڵدەھاتن.

مۆلتکە دەربارەی سەربازگیریی بەزۆری کورد دەنووسێت:


تەنانەت کە سەربازیش بوون ئەمانە ھەر وەک زیندانی ڕەفتاریان لەگەڵ دەکرا، زمانی فەرماندەکان تێنەدەگەیشتن. شەوانی وەھا ھەبوو 50 کەس بە ئەسپ و چەکەوە لە بەرەی جەنگ ھەڵدەھات. ھیچ کوردێک، تەنانەت خۆراکی باش و پۆشاکی گەرمیشی بدرایە‌، لە دوو ساڵ زیادتر لە لەشکردا نەدەما. دەھاتە نەخۆشخانە، یان دەمرد یان خۆی دەرباز دەکرد.


## پەراوێز


## سەرچاوە
Falkman. Turkiet - Gränsfursten: utsikter från Svenska palatset i Istanbul. Atlantis 1999

Kaj Falkman «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

## بەستەری دەرەکی‌
Unter dem Halbmond

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٠
پۆل:مردووانی ١٨٩١
پۆل:نووسەران
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
ھایکوو

وێنۆک
**ھایکوو** Haiku شێوازێکی ژاپۆنییە بۆ داڕشتنی ھۆنراوە، پێک دێت لە ١٧ «مۆرا». ھایکو بەگشتی بریتییە لە دوو ڕیز و سێ دێڕ و ٥+٧+٥ مۆرا. مۆرا واتە بڕگەدەنگ کە دەکاتەوە یەک ڤوکال (بزوێن) یان یەک ڤوکال و یەک کۆنسونانت (بێدەنگ، نەبزوێن).

لەبەر ئەوەی گشت وشە یان دەربڕینی ژاپۆنی بە ڤوکال یان بە «ن» تەواو دەبن، ھونەری «قافیە» جۆرایەتی زۆری بەدەمەوە نامێنێت و لە داڕشتنی ھۆنراوەدا نابێتە ئامرازێکی سوودبەخش. بەڵام داڕشتنی ھۆنراوەی پێنج یان ھەفت مۆرا ھەم ئاوازبەخشن و ھەم بۆ زمانی ئەدەبیی زارەکی، خۆشتر لەبیران دەچەسپن.
((ماتسۆ باشۆ)) کە ھۆنەرێکی دیاری ژاپۆنییە و چەندان ھایکۆی بەنرخی لە دوای خۆی بەجێھایشتووە لە ھایکۆیەکی دا دەڵێت:
ئەوکەسەی
کە لە جگەرگۆشەکەی توڕەدەبێت
بێگومان ھێشتا گوڵی نەناسیوە

## سەرچاوەکان
*  ”Nationalencyklopedin”
* Kaj Falkman 97 «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

پۆل:ھایکوو
پۆل:فۆرمەکانی شیعر
داگ ھاممەرشوێلد

**داگ ھاممەرشوێلد** (، ١٩٠٥–١٩٦١) دیپلۆماتی سویدی لە ساڵی ١٩٥٣وە ھەتا ڕۆژی مردنی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو. ساڵی ٤٥-١٩٣٦ پێگەی یاریدەری وەزیر Secretary of State پی درا لە وەزارەتی دارایی و ساڵی ١٩٤٦ چووە وەزارەتی ھەندەران. ساڵانی ٤٨-١٩٤٧ نوێنەری سوید بوو لە گفتوگۆی OEEC دا و ساڵانی ٥١-١٩٤٩ یاریدەری وەزیر بوو لە وەزارەتی ھەندەران. ھاممەرشوێلد ساڵانی ٥٣-١٩٥١ بووە وەزیری ڕاوێژکار (وەزیری بێ وەزارەت).

لە ساڵی ١٩٥٣ وە و پاش ماوەیەک بەرھەڵستی لە لایەن سۆڤیەتەوە، ھاممەرشوێلد بە سکرتێری گشتیی UN ھاتە ھەڵبژاردن. لە ساڵی ١٩٥٤ ەوە بووە ئەندامی ئەکادێمیی سویدی(Swedish Academy (Svenska Akademien. ھممارشوێلد وەک سەکرتێری گشتیی UN خزمەتی جێگرتووی کرد و سالارییەکی تەواو نوێی بەم پێگەیە بەخشی. ھەر بۆ نموونە لە تەنگژەی سوێسدا، ساڵی ١٩٥٦ ھەڵوێستی ھاممەرشوێلد بووە ھۆی ساز کردنی ھێزێکی ئاشتیپارێزی UN بۆ ئەو ناوچەیە و پاشان بووە دەستاوێژێکی کاریگەر بۆ نێوبژی لە ناکۆکیی چەکدارانەدا.

## تەنگژەی کۆنگۆ
لە تەنگژەی کۆنگۆدا، ساڵی ١٩٦٠، ھاممەرشوێلد نۆرەیەکی چالاکی بینی و ھەوڵی دا چارەیەک بگرێتە بەر یەکبوونی کۆنگۆ بپارێزێت. ھاوکات خەباتی دەکرد بۆ سەرفەرازبوونی پێگەی سەکرتێری گشتی. بەڵام ئەم ھەوڵانەی تووشی بەربەست بوون لە لایەن سۆڤیەتەوە، ئەمان ھەم ڕەخنەیان لە ڕێبازەکەی ھاممەرشوێلد ھەبوو بۆ چارەسەری کێشەی کۆنگۆ، ھەم دژی ئەم چالاکی و سەرفەرازییەی UN بوون لە سەختانگی نێودەوڵەتیدا.

مانگی سێپتەمبەری ١٩٦١ لە ناوچەی Ndola لە وەڵاتی زامبیای ئێستا فڕۆکەکەی ھاممەرشوێلد بەربۆیەوە و ئەمیش کوژرا.

## کێلەڕێ
فرەلایەنیی کەسایەتیی ھاممەرشوێلد بە تایبەتی لەو بەرھەمانەدا خویا دەبن کە پاش مردنی خۆی، ساڵی ١٩٦٣ بە ناوی «کێلەڕێ» Vägmärken بڵاو کرانەوە.

## پەراوێزەکان


## سەرچاوەکان
* Nationalencyklopedin
* Kaj Falkman 96-97 «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

## بەستەری دەرەکی
* Dag Hammarskjöld

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٦١
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:دیپلۆماسی
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا
پۆل:خەڵکی قەیرانی کۆنگۆ
گوننار ھێگلوێف

**گوننار ھێگلوێف** (١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٤ - ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤) دیپلۆماتی سوێدی چەندین پێگەی گرینگی دیپلۆماسیی ھەبووە، سەرۆکی ھۆبەی بازرگانی لە وەزارەتی ھەندەران (١٩٣٩-١٩٤٤)، وەزیری ڕاوێژکار (بێ وەزارەت) (پاییزی ١٩٣٩)، باڵیۆزی ڕاسپاردە (ئەنڤۆی) لە ھاگ (١٩٤٤-١٩٤٦). لە مۆسکۆ (١٩٤٦-١٩٤٧)، لە نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٤٧-١٩٤٨)، باڵیۆز لە لەندەن (١٩٤٨-١٩٦٧) و لە پاریس (١٩٦٧-١٩٧١). 

ساڵانی جەنگی دووەمی جیھانی ھێگلوێف نۆرەیەکی بەرچاوی دی لە بورای سیاسەتی بازرگانیی جەنگدا. زیرەکانە و سەرکەوتوو سەودای بازرگانیی لەگەڵ ئەڵمانیا و پاشان لەگەڵ بریتانیا و ئەمەریکاشدا بەڕێوە برد. 

## بەرھەمەکانی
ھێگلوێف بەسەرھاتی ئەو ساڵانەی لە ٣ کتێبدا تۆمارکرووە:
* (Svensk krigshandelspolitik under andra världskriget (1958.

* (Det kringrända Sverige (1983.

* (Vägen ut (1984.

جگە لەوە ھێگلوێف بیرەوەریی خۆی لە پێنج بەرگدا بڵاو کردۆتەوە (١٩٧١-١٩٧٥)، ھەروەھا چەندین بەرھەمی دیکەی ھەیە دەربارەی مێژووی ھاوچەرخ.

## سەرچاوە
* Nationalencyklopedin
* Kaj Falkman 87 «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مردووانی ١٩٩٤
پۆل:دیپلۆماسی
مارتین بوبەر

چەپ|وێنۆک
**مارتین بوبەر** (١٨٧٨-١٩٦٥) فەیلەسووف و دینناسی ئیسرائیلی لە نێوان (١٩٣٠-١٩٣٣) پرۆفیسۆری دینناسی بووە لە فرانکفۆرت.
بوبەر ساڵی ١٩٣٨ پاش ئەوەی ھیتلەر دەسەڵاتی گرتە دەست، بوبەر مافی وانەگوتنەوەی نەما و کۆچی فەلەستینی کرد و ھەر ئەو ساڵە بووە پرۆفیسۆری فەلسەفەی جڤاکی لە زانکۆی عیبری لە ئۆرشەلیم.

## بنەمای دیالۆگبەندی
وەک فەیلەسووف، بوبەر بە «بنەمای دیالۆگبەندی» ناسراوە. یەکەم جار ئەم دیدە لە کتێبی «من و تۆ» (Ich und Du (1923 ھاتە دەربڕین. بوبەر لەوێدا باس لە دوو «وشەی بنەما» یان جووت-وشە دەکات: «من-تۆ» و «من- بابەت [ئەو بابەتە]». ئەم «من» ـە دێتە گۆڕین و پەیوەندە بە دیالۆگی «من» ئایە لەگەڵ «تۆ» دایە یان ڕامان و نۆڕینی «من» ـە لە «ئەو بابەتە».

گشت «تۆ» یەک بەرھەڕەشەیە بکرێتە «بابەت». گشت «دیالۆگ» ێک بەرھەڕەشەیە بگۆڕدرێت بە «نۆڕین لە بابەت». «پەیوەندی من-تۆ» پەیوەندییەک نییە تەنھا لە نێوان مرۆڤ-مرۆڤ و مرۆڤ-خودادا ھەبێت، بگرە دەشێ لە نێوان مرۆڤ لە لایەک و گیانەوەر، ڕوەک و تەنانەت بابەتی بێگیانیش، لە لایەکی دیکە پەیدا ببێت.

## سەرچاوەکان
*  ”Nationalencyklopedin”
* Kaj Falkman 98-99 «ھەشتەوانەی دیپلۆماسی»

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  Buber

پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جووە نەمسایییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی نەمسایی
پۆل:جووە ئاڵمانییەکان
پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
ئێوۆغلی

**ئێوۆغلی** لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوای ئێران و شارستانی خۆیە.

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی خۆی
قەرەموسالیان

**قەرەموسالیان** یان **قەرەموسالی** لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران و شارستانی بۆکانە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
بازەرگان (شار)

**بازەرگان** یان **بازرگان** شارەدێیەکە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا دەکەوێتە باکوری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران و ناوەندی ناوچەی بازەرگانە.

بە دووری (١کم) لە سنوری تورکیاوە دوورە و بە دووری (١٥کم) لە شارۆچکەی ماکۆوە دوورە.

## ناو

## جوگرافیا

## مێژوو
* لە ساڵی (١٩٨٦ز)دا کرایە شارەدێ و شارەوانی تیادا دامەزرا و سەر بە شارەوانی ماکۆیە.

## پێکھاتەی دانیشتوان
* دانیشتوانی بازەرگان (٩٠٤٧)کەسن، پێکھاتەی ئەم شارەدێیە ئاڵۆزە و لە دوو نەتەوەی سەرەکی پێکدێت کە ئەوانیش کورد و ئازەرین:.
  

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ
* ناوچەی بازەرگان

## پەراوێزەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانی ماکۆ
تازەشار

**تازەشار** یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران و شارستانی سەڵماسە.
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی سەڵماس
مەحمودچغ

**مەحمودچغ** یان **مەحموداوا** شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندستانی مەحمودچغ، ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

**مەحمودچغ** ناوەندی گوندستانی مەحمودچغە، مەحمودچغ بە دووری (٥کم) دەکەوێتە باکوری ڕۆژاوای شارۆچکەی ساینقەڵاوە، دانیشتوانی ئەم شارەدێیە کوردن لە ئێڵی کەڵھوڕی و بە کوردیی کەڵھوڕی لەھجەی چەوداڕۆیی دەدوێن.

## ناو

## جوگرافیا

**مەحمودچغ** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی عەباس بڵاغی و لە باشوور لەگەڵ گوندی مەستاناوا و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ماماڵی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی داش کەسان.

## مێژوو
تیرەی چەرداوڕۆکان یەکێکن لە تیرەکانی خێڵی ڕیزوەندی و مێژوویەکی کۆنیان ھەیە، خێڵی ڕیزوەندی لە سێ تیرە پێک ھاتووە: تیرەی ریزوەندی و عالی بەگی و سورمێری. خۆیان بە نەوەی بارامی پێنجەم یان **بارامی گوور** کە شای ئیمپراتۆریەتیی ساسانیەکان بووە دەزانن، ھەندێک لە ڕیزوەندەکان کۆچیان کردووە بۆ ناوەڕاستی ئێران و ناوی ناوچەکەیان ناوە چەرداوڕۆ یان **چھاردولی**، کاتێک ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ چووە ساری ئەسفەھان بۆماوەی دوو مانگ، سەرانەی لە خێڵی ڕیزوەندی وەگرت و بووە ھۆی ئەوەی ماڵەکان و گوندەکانیان چۆڵ بکەن و ڕووبکەنە مازندەران و کرماشان. پێش مەرگی ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ سەرۆکی ھۆزی چەرداوڕۆکان، (نەورۆزخان) ھۆزەکەی بەرەو باکووری ڕۆژاوای ئێران کۆچ پێکرد. لە سەدەی نۆزدەدا ئەم ھۆزە جارێکی کە کۆچیان کرد بەرەو ناوچەی ساینقەڵا و ڕۆخی ڕووباری زرینە (زرینەرود).

## دانیشتوان
* پێکھاتەی دانیشتوانی شارەدێی مەحمودچغ زۆرینەی لە ھۆزی کوردە چەرداوڕۆکانە و کەمینەیەک لە کوردە زاخۆرانی و کوردە کرمانجیەکانی تیادایە، ژمارەی دانیشتوانی بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارەدێیە (٧٨٩٩) کەس و (١٧٤١) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە تەواوی کوردن و لە کوردە چەرداوڕۆکانن.
* بە زمانی کوردی شێوەزاری کەڵھوڕی دەدوێن.

## ناوچەی گەشتیاری

* حەمامی خوار (حەمامی بەھادور مولوک).
* قۆپی.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی ساینقەڵا

## پەراوێزەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا
کەشەور

**کەشەور** شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندستانی کشاوەرز، ناوچەی کشاوەرز، شارستانی ساینقەڵا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

**کەشەور** ناوەندی گوندستانی کەشەورە.

## ناو

## جوگرافیا

**کەشەور** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی نەجار و لە باشوور لەگەڵ گوندی قازانلی و لە ڕۆژھەڵات 
لەگەڵ گوندی قەرەبڵاغی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی کوزەڵە.

## مێژوو

## دانیشتوان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٣٥٣٨) کەس و (٩٤٠) خێزان بووە. 
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە ئازەری و کورد ن
* بە ئازەری و کوردی دەدەوێن.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی ساینقەڵا

## پەراوێزەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانی ساینقەڵا
چواربورج

**چواربورج** یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران و شارستانی میاندواوە.

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
محەممەدیار

**محەممەدیار** شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندستانی مەھدی، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**محەممەدیار** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بارانی کورد و لە باشوور لەگەڵ گوندی تازەکەندی جەبەل و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ 
گوندی داش دورگە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاقابیگلو.

## پێکھاتەی دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٨٠١٨) کەس و (١٩٥٣)خێزان بووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی نەغەدە

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی نەغەدە
نەغەدە
نەغەدە
پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
سێرۆ

**سێرۆ** شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری برادۆست، ناوچەی سۆما و برادۆست، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
ئەم شارەدێیە ناوەندی ناوچەی سۆما و برادۆستە.

ئەم شارەدێیە لەبەرئەوەی لە سەرسنوری دەستکردی نێوان ئێران(ڕۆژھەڵاتی کوردستان) و تورکیا(باکووری کوردستان) ھەڵکەوتووە جێگەی بازرگانییەکی گرنگە بەتایبەت بووەتە جێگەی ساخکردنەوەی جلی تورکی، لەبەرئەوەش ئەم شارەدێیە گەشتیارێکی زۆر ڕووی تێدەکات لە سەرانسەری وڵاتی ئێرانەوە بۆ بازاڕکردنی کاڵای تورکی، شارەدێی سێرۆ (٥٥کم) دەکەوێتە باکوری ڕۆژاوای شاری ورمێوە،

## ناو

## مێژوو
لە ساڵی (٢٠٠٠ز)دا لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی دەوڵەتی ئێرانەوە بە فەرمی بووە شارەدێ و لەساڵی (٢٠٠١ز)دا شارەوانی تیاکرایەوە. ئەم شارەدێیە دروستکرا لە یەکگرتنی گوندەکانی (سێڕۆ و ناوجھان و بھیک و کۆراوە).

## جوگرافیا

**سێرۆ** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی گەنگەچین. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی خانک.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی کووڕانە. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی باژێڕگامەزن لە باکووری کوردستان.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارەدێیە (١،٥٠٨) کەس و (٢٧٩) خێزان بووە.
* دانیشتووانی شارەدێکە کوردن.
* بە کوردی و زاری کرمانجی دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم شارەدێیە ئیسلام (سوننە)یە.

## بەروبوومی کشتوکاڵ
ھەبوونی زەوی کشتوکاڵی بەراو و دێمی بەپیت و بوونی ئاوی زۆری سەرزەوی و ژێر زەوی و ئاوھەوای کوێستانی و دابارینی بارانی گونجاو ساڵانە، ئەمانە ھەمووی ھۆکارن بۆ ئەوەی کە بەرووبوومێکی باش بەرھەم بێت لە گەنم و جۆ و نۆک و نیسک و ماش و پەتاتە و تووتن و ھتد لەم شارەدێیەدا.

ھەروەھا کەشوھەوای گونجاوی ئەم شارەدێیە وەھایە کە دەست بدات بۆ رەز و باخ کە لە باخەکانی سێو و ھەرمێ و قەیسی و گێلاس و ھەڵوژە و قۆخ و ...ھتد. وەچەندەھا دارو درەختی خۆڕسکی بەردار و بێبەر لە ناوچەکەدا ھەیە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
کۆتۆل

**کۆتۆل** یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ورمێ ئێرانە و لە نزیکەی سنووری ڕازی خۆی لە شارستانی خۆی ھەڵکەوتووە. خەڵکی شاری کۆتۆل کوردن و بە زمانی کوردیی کورمانجی قسە دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی خۆی
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٧ لە ئێران
قۆچی

**قۆچی** شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.
ئەم شارەدێیە ناوەندی ناوچەی ئەنزەلە. قۆچی دەکەوێتە دووری (٥٢کم)ی باکوری شاری ورمێوە،

## ناو

## جوگرافیا

**قۆچی** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی ئاغزیارەت. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی کۆلتەپە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی شەریفاوا.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارەدێیە (٢,٨٣٢) کەس و (٨٢٨) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی ئازەری و کوردن.
** ژمارەی کورد: (٤٢٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٥,١٪)ی دانیشتوانی شارەدێی قۆچی.  
** ژمارەی ئازەری: (٢,٤٠٧)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٨٤,٩٪)ی دانیشتوانی شارەدێی قۆچی.

## ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە ئیسلام(شیعە و سوننە)ن.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
لیدمان

وێنۆک|سڤێن - ئێرک لیدمان
سڤێن - ئێرک **لیدمان** (لەدایکبووی ١٩٣٩) نووسەر و بیرمەندێکی سویدییە، پسپۆری مێژووی بیرە. لیدمان لە شاری کارلسکرونای سوێد، ساڵی ١٩٣٩ ھاتۆتە دونیا، لە زانستگەی لوند و پاشان لە یۆتەبۆری خوێندوویەتی. لیدمان ساڵی ١٩٦٦ بڕوانامەی دوکتۆرای وەرگرتووە و بووەتە دۆسێنت لە زانستگەی یۆتەبۆری.

لیدمان لە نێوان ١٩٦٦-١٩٦٨، لە شاری مالموێ بووەتە جێگری سەرۆکی بەشی فەرھەنگیی ڕۆژنامەی Sydsvenska Dagbladet Snällposten.

لە شاری لوند ١٩٦٨-١٩٧٠ و لە شاری یۆتەبۆری ١٩٧١-١٩٧٩ بووەتە دۆسێنت لە مێژووی بیر و زانیاردا. ساڵانی ١٩٧٩-٢٠٠٦ لە یۆتەبۆری پرۆفیسۆری مێژووی بیر و زانیار بووە.

لیدمان تۆژینەوەی وردی ھەیە لەسەر «تیۆریی زانیار»، لە ڕوانگەیەکی مارکسیانەوە وردبۆتەوە لەوەی چۆن زانیار دەکەوێتە بەرتاوی ھەلومەرجی دامودەزگە زانستییەکان و شێوازی ھەڵسوکەوتیان لەگەڵ ئەو زانیارە. لەوەش بترازێت میتۆدی نوێی داڕشتوە بۆ شرۆڤەی ئایدیۆلۆژی.

لیدمان لە بواری فەرھەنگیی سوێددا نووسەرێکی چالاکە. یەک لە کتێبە ناودارەکانی لە ژێر سەرناوی «ڕێگوزەری بیری سیاسی» تەرجەمەی کوردی کراوە.

## پەراوێز


## سەرچاوە
Nationalencyklopedin

 Från Platon till kommunismens fall - De politiska idéernas historia. Sven-Eric Liedman. «ڕێگوزەری بیری سیاسی»

## بەستەری دەرەکی‌
ماڵپەڕی کەسیی

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:نووسەرانی سویدی
پۆل:نووسەران
ئارام شەیدا

**ئارام موحەممەد موستەفا** ناسراوە بە **ئارام شەیدا** (لەدایکبووی ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢) گۆرانیبێژێکی میللیی باشووری کوردستانە.

## ژیاننامە
ئارام شەیدا لەساڵی ١٩٨٢ لە پێنجوێن لەدایکبووە و ئێستا لەشاری سلێمانی نیشتەجێیە و یەکێکە لەگۆرانیبێژە میللییەکانی ئەو شارە خاوەن ناوبانگێکی زۆرە. لەگەڵ یەکەم دەرکەوتنیدا توانیویەتی بەندێکی یەک کاتژمێری بەبێ پچڕان تۆمار بکات و گوتی «لەساڵی ٢٠٠٤ یەکەم سێدیم خستە بازاڕەوە، لەبەندێک پێکھاتبوو بەناوی (مەھتاب)، بۆ ماوەی یەک کاژێر بەبێ بچڕان، دوای ئەوە بەندێکی ترم تۆمارکرد بۆ ماوەی دوو کاتژمێر بەبێ بچڕان» 
ئارام شەیدا زیاتر لە ١٠٠ ئاوازی ھەیە. له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ژه‌نیاران (هاوژین عطا ، سه‌رخێڵ جه‌زا، ئه‌یووب رۆژهه‌ڵاتی، ئاری فارووق) كاری كردووه‌ ، خاوه‌نی سێ مناڵه‌.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ئەپی ئارام شەیدا لە گووگڵ پلەی
*پەڕەی فەرمی
*ئینستاگرامی فەرمی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
نوو دەم (ڕۆژنامە)

**نوو دەم** (سەردەمی تازە) ڕۆژنامەیێکە بە زمانی کوردی کە لە شاری قامیشلۆ دەردەچێت. نوو دەم یەکەمین ڕۆژنامەی کوردیە کە لە سووریا لە چاپ درابێت. نوو دەم لە مانگی مەیی ساڵی ٢٠١٣ەوە دەستی بە وەسان کردووە و لەم دەورەدا ڕۆژانە ٣٠٠٠ ژمارەی لێ چاپ کراوە. لە مانگی ئۆکتۆبری ٢٠١٣دا قادر ئەگید سەرپەرشتیار و مەسعوود حەمید بەڕێوەبەری ئەم ڕۆژنامەیە بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٣ لە سووریا
فاسۆلیا

وێنۆک|چێشتێ کە فاسۆلیای تێکراوە
**فاسۆلیا** یەکێکە لە خۆراکە ڕووەکییەکان.

## سوودەکان
فاسۆلیا سەرچاوەیەکی گرنگی پڕۆتینە. ٩٠ گرام لە فاسۆلیا نزیکەی ٧، ٩ گرام پرۆتینی تێدایە، بەڵام تەنھا ٣ گرام چەوری تێدایەو ٣، ٣ گرام ڕیشاڵی خۆراکی و ٥٥ مایکرۆگرام لە ڤیتامین بی ٢، و ١٢٩ مایکرۆگرام لە فۆڵەیت و ١٠٣ میلیگرام کالسیۆم و ٧، ٩٣ میلیگرام لە تۆتیاو ٢، ٢٥ میلیگرام ئاسنی تێدایە. سەرەڕای ئەمانەش سەرچاوەیەکی باشی پۆتاسیۆمیشە.
فاسۆلیا جێگرەوەیەکی باشی گۆشتە، چونکە دەوڵەمەندە بە پرۆتین و تۆتیا و ئاسن کە لە گۆشتی سوور و سپی و ماسیدا ھەیە. پتر لەوە چەوری زۆر کەم تێدایەو ئەمەش وادەکات خواردنێکی زۆر باش بێت بۆ دڵ.
فاسۆلیا سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی ڕیشاڵی خۆراکییە، ٩٠ گرام لە فاسۆلیا %٣٨ی پێویستی لەش لە ڕیشاڵە خۆراکییەکان دابین دەکات. بوونی ئەم ڕیشاڵانەش جوڵەی ڕیخۆڵەکان چالاکتر دەکات و قەبزی کەمدەکاتەوە. ھەروەھا ھەرس کردنی خۆراک دوا دەخات بەمەش کۆنترۆڵی برسێتی دەکات و دژ بە قەڵەوبوونە. پتر لەوە یەکێکە لە باشترین خۆراکەکان بۆ ئەو کەسانەی نەخۆشی شەکرەیان ھەیە.

فاسۆلیا سەرچاوەیەکی باشی کانزا و فیتامینیشە، ماگنسیۆم و پۆتاسیۆمی تێدایە کە کۆنتڕۆڵی پەستانی خوێن دەکەن، فۆسفۆر و کالسیۆم کە ئێسکەکانمان بەھێز دەکەن، فۆڵەیتیش زۆر گرنگە بۆ دروست کردنی خڕۆکەکانی خوێن.
باشتر وایە لەگەڵ فاسۆلیادا برنجی قاوەیی بخۆن وەک لە برنجی سپی، چونکە برنجی سپی بە تەواوی سروشتی نییە و کاتێک کە ئامادە دەکرێت ھەندێک لە پێکھاتە خۆراکییە گرنگەکانی لە دەست دەدات وەک ئاسن و ڤیتامین بی و ئەو ڕیشالە خۆراکییانەی تێیدایە. سەرەڕای ئەوەش زۆر گرنگر برنجەکە چەور نەبێت و خوێی کەم بێ چونکە نابێ لە ڕۆژێکدا زیاتر لە ١٥٠٠ میلیگرام خوێ بخۆن.
فاسۆلیا بە سروشتی خوێی تێدا نییە بەڵام ئەگەر فاسۆلیای لە قتوونراوتان کڕی پێوسیتە ئەوە بکڕن کە کەمترین ڕێژەی خوێی تێدایە.

## توێژینەوەکان لەسەر فاسۆلیا
توێژینەوەیەکی نوێی پزیشکی گرنگییەکانی فاسولیای دەرخست  پزیشکەکان ئەوەیان روون کردەوە کە فاسۆلیا یەکێکە لەو مادە بەسودانەی کە دەبێتە ھۆی پارێزگاری کردن لە لەشی مرۆڤ دژی نەخۆشیەکان و ھەروەھا ئەبێتە چارەسەر بۆ زۆرێک لە نەخۆشیەکان و سودێکی زۆری ھەیە بۆ تەندروستی مرۆڤ

بەپێی دواین توێژینەوە دەرکەوتووە کە فاسۆلیا ئەبێتە ھۆی چارەسەرکردنی ھەوکردن و نەخۆشیەکانی سنگ و خاوێنکردنەوەی گورجیلەکان و کۆئەندامی میز و ھەروەھا ئەبێتە ھۆی کەم کردنەوەی ڕێژەی شەکر لە خوێن و چارەسەر بۆ نەخۆشی شەکرە

ھەروەھا پزیشکەکان ئەوەیان روون کردەوە کە فاسۆلیا ئەبێتە ھۆی چارەسەر بۆ نەخۆشیەکانی ئێسک و جومگەکان و نەخۆشی رۆماتیزم و حەساسیەتی پێست ناھێلێت و ئازارەکانی بڕبڕەی پشت کەم دەکاتەوە و سەرچاوەیەکی چالاکە بۆ بەھێزبوونی توانای سێکسی.

## فاسۆلیا و نەخۆشی شێرپەنجە
بە گوێرەی توێژینەوەیەکی زانستی خواردنی فاسۆلیا بۆ فشاری خوێن بەسوودە، ھاوکات وەک گیایەکانی تر سوودی بۆ دڵ ھەیە.
بە گوێرەی ئەو توێژینەوەی لەسەر سوودەکانی فاسۆلیا ئەنجامدراوە دوای ئامادەکردنی فاسولیا و خواردنی، تەواوی فاسولیایەکە رکێشی جەستە نابێت و بەشێکی لەناو ریخۆڵە دەمێنێتەوە پاشان باکتریاکانی ناو ریخۆڵە لەگەڵ ئەو بەشەی کەر کێشی جەستە نەبووە ماددەیەکی کیمیای تایبەت دروست دەکەن کە رکێشی جەستە دەبێت و دەبێتە ھۆی کەم بوونی کۆڕسترۆڵی خوێن و بەم ھۆیەوە مەترسی توشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ کەمدەبێتەوە.
ھەر بە گوێرەی ئەو توێژینەوەیە بە ھۆی ئەو گۆڕانکارییانەی لەناو ریخۆڵە دروست دەبێت، چەند ماددەیەکی دژی شێرپەنجە دروست دەبێت و ڕێژەی
(٪٥ بۆ ٪٦) فشاری خوێن کەم دەبێتەوە.

پۆل:دانەوێڵەکان