open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان

**شانشینی ئەرمەنیی کیلیکیا**، کە هەروەها بە **ئەرمەنستانی بچووک** یان **ئەرمەنستانی نوێ** ناسراوە، و پێشتریش بە میرنشینی ئەرمەنیی کیلیکیا دەناسرا، دەوڵەتێکی ئەرمەنی بوو کە لە سەدەکانی ناوەڕاستی باڵادا لەلایەن ئەو پەنابەرە ئەرمەنییانەوە پێکهێنرا کە لە دەست داگیرکاریی سەلجووقییەکان بۆ سەر ئەرمەنستان هەڵاتبوون. ئەم شانشینە کەوتبووە دەرەوەی بەرزایییەکانی ئەرمەنستان و جیاواز بوو لە شانشینی ئەرمەنستانی سەردەمی دێرین، و چەقەکەی لە ناوچەی کیلیکیا بوو لە باکووری ڕۆژاوای کەنداوی ئەسکەندەروونە.

بنەچەی ئەم شانشینە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو میرنشینەی کە لە دەوروبەری ساڵی ١٠٨٠ لەلایەن شانەدانی ڕووبینییەکانەوە دامەزرا، کە پێدەچێت لقێک بن لە شانەدانی گەورەتری باگراتوونی کە لە کاتە جیاوازەکاندا تەختی ئەرمەنستانیان بەدەستەوە بووە. پایتەختەکەیان لە سەرەتادا لە تەرسووس بوو، و دواتر گواسترایەوە بۆ سیس. کیلیکیا هاوپەیمانێکی بەهێزی خاچپەرستە ئەورووپییەکان بوو، و خۆی وەک قەڵایەکی مەسیحییەت لە ڕۆژهەڵاتدا دەبینی. هەروەها وەک خاڵێکی ناوەندیی بۆ بەرهەمهێنانی چاندی ئەرمەنی خزمەتی دەکرد، چوونکە خودی ئەرمەنستانی ڕەسەن لەو کاتەدا لە ژێر داگیرکاریی بێگانەدا بوو. گرنگیی کیلیکیا لە مێژوو و دەوڵەتداریی ئەرمەنیدا هەروەها بە گواستنەوەی بارەگای کاتۆلیکۆسی کڵێسای نێردراوی ئەرمەنی (ئەپۆستۆلیک)، کە سەرکردەی ڕۆحیی گەلی ئەرمەنییە، بۆ ئەو ناوچەیە دەسەلمێنرێت.

لە ساڵی ١١٩٨، بە تاجیگارکردنی لیۆی یەکەم، پاشای ئەرمینیا لە شانەدانی ڕووبینی، ئەرمەنستانی کیلیکیا بوو بە شانشینێک. لە ساڵی ١٢٢٦، تاجەکە گواسترایەوە بۆ شانەدانی ڕکابەری هێتوومی لە ڕێگەی دووەم مێردی ئیزابێلای کچی لیۆ، کە هێتوومی یەکەم بوو. کاتێک مەغۆلەکان ناوچە بەرفراوانەکانی ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان داگیرکرد، هێتووم و فەرمانڕەوا یەک لە دوای یەکەکانی هێتوومی هەوڵی دروستکردنی هاوپەیمانییەکی ئەرمەنی-مەغۆلییان دا دژی دووژمنە هاوبەشە موسڵمانەکان، کە دیارترینیان مەمالیکەکان بوون. لە سەدەکانی سێزدە و چواردەدا، دەوڵەتە خاچپەرستەکان و ئیلخانییەکانی مەغۆل لێک هەڵوەشانەوە، و شانشینی ئەرمەنستانیان بێ هیچ هاوپەیمانێکی ناوچەیی بەجێهێشت. دوای هێرشە بێوچانەکانی مەمالیکەکانی میسر لە سەدەی چواردەدا، شانشینی ئەرمەنیی کیلیکیا، کە ئەوکات لەژێر فەرمانڕەوایی شانەدانی لوزینان بوو و تێوەگلاو بوو لە ململانێیەکی ناوخۆییی ئایینی، لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٣٧٥دا ڕووخا.

کارلێکە بازرگانی و سەربازییەکان لەگەڵ ئەورووپییەکاندا کاریگەرییە ڕۆژاوایییە نوێیەکانی هێنایە ناو کۆمەڵگەی ئەرمەنیی کیلیکیاوە. زۆرێک لە لایەنەکانی ژیانی ئەورووپای ڕۆژاوا لەلایەن چینە خانەدانەکانەوە وەرگیران، لەوانە سوارچاکی، مۆدەکانی جلوبەرگ، و بەکارهێنانی نازناو، ناو و زمانی فەڕەنسی. سەرەڕای ئەوەش، ڕێکخستنی کۆمەڵگەی کیلیکیا لە سیستمە نەریتییەکەیەوە گۆڕا بۆ ئەوەی لە دەرەبەگایەتیی ڕۆژاوایی نزیکتر بێتەوە. خودی خاچپەرستە ئەورووپییەکان شارەزایییەکانیان خواست، وەک توخمەکانی دروستکردنی قەڵای ئەرمەنی و نژیاروانیی کڵێسا. ئەرمەنستانی کیلیکیا لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەی کرد، بە جۆرێک کە بەندەری ئایاس وەک ناوەندێک بۆ بازرگانیی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا خزمەتی دەکرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی
میر عەلی بەگی دووەم

**میر عەلی بەگ کوڕی حوسێن بەگ کوڕی عەلی بەگ** یەکێک بوو لە سەرکردەکانی ئێزیدییەکان. شازادەی یازدەھەمی شێخان و ھەموو ئێزیدییەکان بوو. ھاسەرەکەی ناوی مەیان خاتوون بوو. منداڵەکانی ناویان میر سەعید بەگ  و سلێمان و بەدر و ھادی و حەسەنییە. بۆ ماوەی ساڵانی ١٨٩٩–١٩١٢ یان ١٩١٣ لە شوێنی میر حوسێن بەگی سێیەمی برای بووە سەرکردەی ئێزیدییەکان. لە ساڵی ١٩١٣ کوژرا، لە کاتێکدا عەلی بەگی یەکەمی باپیری لە ساڵی ١٨٣٣ لە ناوچەی تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ لە چیای ڕەواندز کوژرا و ئەم تاڤگەیە ناوی ئەوی ھەڵگرتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩١٣
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی
شەڕی شارەکان

**شەڕی شارەکان** ئاماژەیە بۆ پێنج قۆناغی بۆردوومانی ئاسمانی و مووشەکی و تۆپخانە کە لەکاتی شەڕی ئێران و عێراقدا ڕوویدا، لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٨. پاڵنەری عێراق بۆ دەستپێکردنی ئەم شەڕە ئەوە بوو تا ئێران ناچار بکات ئەو ئاگربەستە قبوڵ بکات کە نەتەوە یەکگرتووەکان داوای کردبوو. چوار ھەڵمەتی یەکەم ھیچ دەرەنجامێکی بەرجەستەیان لە کۆتایی ھێنان بە شەڕدا بەدەست نەھێنا، جگە لە ھەڵمەتی پێنجەم کە جیاواز بوو و توندوتیژتر بوو لە قووڵایی ناو ئێراندا. لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٨٨ دەستی پێکرد و بۆ ماوەی پەنجا ڕۆژ بەردەوام بوو، بە پلەی یەکەم تارانی پایتەختی ئێرانی کردە ئامانج و بووە ھۆی ئەوەی چارەکێکی دانیشتووانەکەی ھەڵبێن. ئەم ھەڵمەتە یەکێک بوو لە ھۆکارە ڕاستەوخۆکانی پشت قبووڵکردنی حکوومەتی ئێران بڕیاری ژمارە ٥٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە مەرجی «وەستانی کتوپڕی شەڕی نێوان عێراق و ئێران و گەڕاندەوەی دیلەکانی جەنگ بۆ وڵاتیان، و کشانەوەی ھەردوولا بۆ سەر سنووری نێونەتەوەیی» تێدابوو.

## پێنج قۆناغەکە
لە ماوەی پێنج قۆناغەکەدا سوپای عێراق ھێرشی کردە سەر شارە گەورەکانی ئێران لە نیوەی ڕۆژاوای ئێران. ھێرشە مووشەکی و ئاسمانییەکانی عێراق تارانی پایتەختی ئێران و ھەروەھا ئەسفەھان و شیراز و تەورێزی پایتەختی ھەرێمی ئازەربایجانیان کردە ئامانج. شارە سنوورییەکان (نزیک ھێڵەکانی پێشەوە) زۆرجار ئامانج بوون و بە تۆپ تۆپباران دەکران. لە لایەکی دیکەوە زۆربەی ھێرشەکانی سوپای ئێران بەغدای پایتەختی عێراق و شارەکانی بەسرە و کەرکووکی بەرھەمھێنەری نەوتی کردە ئامانج.

### خشتەی پێنج قۆناغەکە
* قۆناغی یەکەم: لە ٧ی شوباتی ١٩٨٤ تا ٢٢ی شوباتی ١٩٨٤ (١٥ ڕۆژ).
* قۆناغی دووەمی وەڵامدانەوەی ئۆپەراسیۆنی بەدری ئێران: لە ٢٢ی ئازاری ١٩٨٥ تا ٤ی نیسانی ١٩٨٥ (١٧ ڕۆژ).
* قۆناغی سێیەمی وەڵامدانەوەی شەشەمین ئۆپەراسیۆنی کەربەلای ئێران: لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧ تا ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧ (ھەشت ڕۆژ).
* قۆناغی چوارەم: لە شوباتی ١٩٨٧ تا نیسانی ١٩٨٧ (٩٠ ڕۆژ). (درێژترین ماوەی)
* قۆناغی پێنجەم: لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٨٨ تا شوباتی ١٩٨٨ (٥٠ ڕۆژ). (توندوتیژترین قۆناغ)

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٨٩
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران
پۆل:مێژووی کووەیت
پۆل:شەڕی ناو شار
ھەستە ئەقەلیەت

**ھەستە ئەقەلییەت** (بە فارسی: ھستە اقلیت) گرووپێکی سیاسییە کە مەیلی کۆمۆنیستییە و وەک ڕێکخراوێکی ئۆپۆزسیۆن دژی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران کاردەکات. گرووپەکە ئەندامی ئەنجومەنی ھاوکاری ھێزە چەپ و کۆمۆنیستەکانە.

## ستراتیژی
گرووپەکە خۆی وەک کۆمەڵەیەکی بچووک لە چالاکانی کۆمۆنیستی ناساندووە کە کار بۆ خۆئامادەکردن بۆ شۆڕشێکی سۆسیالیستی دژ بە پەیوەندییەکانی کۆمەڵگەی چینایەتی سەرمایەداری دەکەن بە ئامانجی کۆتایی دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی بێ دەوڵەت و چین و توێژ و ھەژموون و چەوساندنەوە و بەکارھێنان. ناوەڕۆکی گرووپەکە مەرجی پێشوەختە بۆ ئەوەی کۆمەڵگایەکی لەو شێوەیە بە قۆناغێکی ئینتقالیدا تێدەپەڕێت کە تێدا کرێکاران دەبێت ھێزی پێشەنگی شۆڕشی دەوڵەتی کرێکاری بن و بە ڕووخاندنی دەوڵەتی سەرمایەداری، ماشێنی دەوڵەتی ئەم سیستمە لەناو ببەن. بەگوێرەی ھەستەی ئەقەلییەت، دەوڵەتی کرێکاری پێویستە پشت بە دیموکراسی ڕاستەوخۆ و سۆڤیەت ببەستێت و بەبێ مەرج ئازادییە سیاسییەکان دابین بکات، بەڵام نابێ دەوڵەتی حیزبی بێت؛ بەڵکو لەسەر بنەمای دەسەڵاتی ئەنجوومەنەکانی گەل بێت و ھەم یاسادانان و ھەم جێبەجێکردنی لە ڕێگەی ئەنجومەنەکانەوە و ھەم دیموکراسی ڕاستەوخۆ ئەنجام بدات. ھەروەھا دەوڵەتی کرێکاری خاوەندارێتی تایبەتی لە ئامرازەکانی بەرھەمھێنان وەک سەرچاوەی سەرەکی بەکارھێنان، دابەشکردنی کۆمەڵگا بەسەر چین و توێژ و ھەژموون لە کۆمەڵگادا ھەڵبوەشێنێتەوە و لەبری ئەوە ئامرازەکانی بەرھەمھێنان بە کۆمەڵایەتی بکات. دەوڵەتی کرێکاری ھەرگیز نابێت ئیستغلالکردنیمرۆڤ وەک مافێکی تاکەکەسی یان کۆمەڵایەتی بناسێت و بەگشتی پێویستە مەرجەکانی نەھێشتنی ئیستغلال و ھەژموون و بەدیھێنانی ئازادی و سەروەری ئەندامانی کۆمەڵگا بەسەر چارەنووسی خۆیاندا دابین بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبە سۆشیالیستەکان لە ئێران
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران
پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٨٠
پۆل:ڕێکخراوەی چریکەکانی فیداییی گەلی ئێران
پۆل:لێژنەی ھاوکاریی ھێزە چەپ و کۆمۆنیستەکان
پۆل:وێبگەی فەرمی لە ویکیدراوە و ویکیپیدیا جیاوازە
فیرقەی یەکەم (عێراق)

وێنۆک
**فیرقەی یەکەم** (IFF) فیرقەیەکی پیادەی میکانیکییە لە ھێزەکانی زەمینی عێراق کە بارەگاکەی لە کەمپی فەلووجەیە. ئەم فیرقەیە لەگەڵ بەشێکی زۆری ھێزەکانی زەمینی عێراق، چەک و کەرەستە و ئۆتۆمبێلی دابینکراوی ئەمریکا دابین کراوە. لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی لە شەڕی ٢٠١٣–٢٠١٧دا فیرقەکە زیانێکی زۆری گیانی پێگەیشت بەڵام لە چەند ساڵی ڕابردوودا ھێزی خۆی وەرگرتەوە.

## مێژوو
لە بنەڕەتدا فیرقەی یەکەم یەکێک بوو لە چوار فیرقەی سەرەتایی ھێزی زەمینی عێراق، چالاک بوو تا ساڵی ١٩٤١. دواتر بوو بە فیرقەی یەکەمی میکانیزەکراو، و لە ساڵی ١٩٧٨دا، بەپێی ڕاپۆرتەکانی ھاوپەیمانی سەربازیی بەریتانیا لە بەغدا، بەشێک لە فەیلەقی ٣ی پێکھێنا، و بارەگا سەرەکییەکەی لە دیوانیە بوو، لەگەڵ فیرقەی یەکەم (دیوانییە)، ٣٤ (ناسریە) و لیوای ٢٧ (کووت). لە شەڕی ئێران-عێراقدا شەڕی کردووە، لەنێویاندا ئۆپەراسیۆنی فەتحولموبین کە تێدا فیرقەکە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە و لە شەڕی دووەمی فاودا. لەکاتی شەڕی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ لە کووەیت بووە، لە شەڕی خەفجیدا بەشداری کردووە، لە ساڵانی نەوەدەکاندا چالاک بووە. لە سەرەتای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ بەشێک بوو لە فەیلەقی ٥ لە ناوچەی مووسڵ،  کە لە لیوای ١ و ٢٧ی میکانیزە و لیوای ٣٤ی زرێپۆش پێکھاتبوو. لەگەڵ باقی ھێزە زەمینییەکانی عێراق لە مانگی ئایاری ٢٠٠٣ بە فەرمانی ٢ی دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان ھەڵوەشایەوە.

دابەشبوونەکە چاکسازی کرا لە ٢٠٠٥–٢٠٠٧ لەگەڵ باقی ھێزە زەمینیەکانی عێراق. فیرقەی یەکەم لە بنەڕەتدا لە کەتیبەکانی ھێزی دەستێوەردانی عێراقی (IIF) پێکھاتبوو.ئەیاد عەلاوی، سەرۆکوەزیرانی حکوومەتی کاتیی عێراق، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ لە بەغدا، گۆڕانکاریی ڕێکخراوەیی بۆ ھێزە ئەمنییەکانی وڵاتەکەی ڕاگەیاند، لەگەڵ پلانێک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دووژمنانی عێراق. عەللاوی پێشبینی دەکات ھێزەکانی دەستێوەردانی خێرای عێراق توخمە تێکدەرەکان پووچەڵ بکەنەوە، «بەتایبەت ئەوانەی کە خۆیان لە پشت عێراقییە بێتاوانەکانەوە لە شار و گوندەکانماندا ھەڵبژاردووە».وەک فەرمانی یەکەمی وەزارەتی بەرگری نوێی عێراق، ھێزەکانی دەستێوەردانی سەرتاسەری عێراق لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ دەستیان کرد بە دەوریەی شەقامەکانی بەغدا.

دوو کەتیبەی فیرقەی یەکەم لە نێوان ئەیلوول و کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤ ئۆپەراسیۆنەکانیان لە نەجەف ئەنجامدا. ھەمان ئەو دوو کەتیبە لەگەڵ کەتیبەیەکی دیکەی فیرقەی یەکەم، لەگەڵ یەکەکانی دیکەی عێراق، لە کاتی شەڕی دووەمی فەلووجەدا ھەر زوو دوای ئەوە ئامادە بوون. بەرچاوی ھێزی سەربازی بۆ فیرقەی یەکەم لە ساڵی ٢٠٠٥ دەرچووی ٦٧٠ سەرباز بوو لە بنکەی *مەشقی* سەربازی تاجی لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥.

تا مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٥، فیرقەی یەکەم دوازدە لە کۆی ٢٧ کەتیبەی سوپای پێکھاتبوو و وەک فیرقەی یەکەم یەکخرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:وتارەکان بە وەسف
لەحی

**لەحی** (، ھەندێک جار کورتکراوەی «LHI»)، بە فەرمی **خەباتکارانی ئازادی ئیسرائیل** () و زۆرجار بە شێوەیەکی سووکایەتیپێکردن بە **باندی ستێرن** ناسراوە، ڕێکخراوێکی چەکداری نیمچە سەربازی زایۆنیستی بوو کە لەلایەن ئەڤراھام («یایر») ستێرن لە فەلەستینی ژێرفەرمانی دامەزرا. ئامانجی دانپێدانراوی دەرکردنی دەسەڵاتدارانی بەریتانیا بوو لە فەلەستین بە بەکارھێنانی توندوتیژی، ڕێگەدان بە کۆچی بێ سنووری جوولەکەکان و پێکھێنانی دەوڵەتێکی جوو. سەرەتا ناوی **ڕێکخراوی سەربازی نیشتمانیی لە ئیسرائیل** بوو، لەگەڵ دامەزراندنی لە ئابی ١٩٤٠، بەڵام دوای مانگێک ناوی لێ گۆڕدرا. گرووپەکە ئەندامەکانی بە تیرۆریست ناوبرد و دانیان بەوەدا ناوە کە کردەوەی تیرۆریستییان ئەنجامداوە.

لەحی لە ساڵی ١٩٤٠ لە گرووپی چەکداری ئیرگون جیابووەوە بۆ ئەوەی لە جەنگی جیھانیی دووەمدا بەردەوام بێت لە شەڕکردن لەگەڵ ئینگلیزەکان. سەرەتا بەدوای ھاوپەیمانییەکدا بوو لەگەڵ ئیتاڵیا فاشیست و ئەڵمانیای نازی. لەحی پێیوابوو کە ئەڵمانیای نازی دووژمنێکی کەمتری جوولەکەکانە لە بەریتانیا، دووجار ھەوڵیدا ھاوپەیمانی لەگەڵ نازییەکان دروست بکات، پێشنیازی دەوڵەتێکی جوولەکە دەکات کە لەسەر بنەمای «بنەما ناسیۆنالیست و تۆتالیتارییەکان بێت، و بە ھاوپەیمانییەک بەستراوەتەوە بە ڕایشی ئەڵمانییەوە». دوای مردنی ستێرن لە ساڵی ١٩٤٢، سەرکردایەتی نوێی لەحی دەستی کرد بە ھەنگاونان بەرەو پشتیوانی لە یەکێتی سۆڤیەتی جۆزێف ستالین و ئایدۆلۆژیای بەلشەڤیزمی نیشتمانی کە بە تێکەڵەیەک لە ھەردوو ڕاست و چەپ دادەنرا. بە سەیرکردنی خۆیان وەک «سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ»، لەحی نوێ ئایدۆلۆژیایەکی زۆر ڕەسەنیان پەرەپێدا کە باوەڕێکی «نزیکەی عیرفانیی» لە ئیسرائیلی گەورە لەگەڵ پشتیوانی لە خەباتی ڕزگاری خوازی عەرەب تێکەڵ دەکرد. ئەم ئایدۆلۆژیا ئاڵۆزە نەیتوانی پشتیوانی گشتی بەدەستبھێنێت و لەحی لە یەکەم ھەڵبژاردنەکانی ئیسرائیلدا بە خراپی دەرکەوت.

لە نیسانی ساڵی ١٩٤٨دا، لەحی و ئیرگون بە ھاوبەشی بەرپرسیار بوون لە کۆمەڵکوژی لایەنی کەم ١٠٧ گوندنشینی عەرەبی فەلەستینی لە دێر یاسین کە ژن و منداڵیشیان تێدابوو. لەحی لۆرد مۆین، وەزیری بەریتانیای نیشتەجێی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی تیرۆر کرد و چەندین ھێرشی دیکەی کردە سەر ئینگلیزەکان لە فەلەستین ئەنجامدا. لە ٢٩ی ئایاری ١٩٤٨، حکوومەتی ئیسرائیل، دوای ئەوەی ئەندامانی چالاکوانەکانی خستە ناو ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیلەوە، بە فەرمی لەحی ھەڵوەشاندەوە، ھەرچەندە ھەندێک لە ئەندامەکانی یەک کردەوەی تیرۆریستی دیکەیان ئەنجامدا، تیرۆرکردنی فۆلکە بێرنادۆت چەند مانگێک دواتر، کردەوەیەک کە لەلایەن نێوەندگیری جێگرەوەی بێرنادۆتەوە، ڕالف بوونچەوە ئیدانە کرا. دوای تیرۆرکردنەکە، حکوومەتی نوێی ئیسرائیل لەحی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناساند و نزیکەی ٢٠٠ ئەندامی دەستگیرکرد و ھەندێک لە سەرکردەکانیشی سزادا. تەنھا پێش یەکەم ھەڵبژاردنی ئیسرائیل لە کانوونی دووەمی ١٩٤٩، لێبوردنێکی گشتی بۆ ئەندامانی لەحی لەلایەن حکوومەتەوە درا. لە ساڵی ١٩٨٠ ئیسرائیل دیکۆراتێکی سەربازی دامەزراند، کە «خەڵاتی چالاکییە لە خەبات بۆ دامەزراندنی ئیسرائیل»، نیشانی شریتی لەحی بوو. یتزاک شامیر سەرۆکی پێشووی لەحی لە ساڵی ١٩٨٣ بووە سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوە ڕزگاری خوازە ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
ئۆلێی ھەگاردۆم

**ئۆلێی ھەگاردۆم** (، lit. «ئەوانەی بەرز بوونەوە بۆ سەر پەتی سێدارە») ئاماژەیە بۆ ئەندامانی دوو ڕێکخراوی تیرۆریستی پێش دەوڵەتی پێداچوونەوەخوازی جوولەکە، ئیرگون و لەحی، کە زۆربەیان لە دادگا سەربازییەکانی ئیدارەی بەریتانیا دادگایی کراون و بە ھەڵواسین سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە. زۆربەی لەسێدارەدانەکان لە زیندانی عەکا ئەنجامدراون. ١٢ *ئۆلێی ھەگاردۆم* ھەبوون. 

ئەم زاراوەیە کە لەلایەن ئیرگونەکانەوە بۆ وەسفکردنی ئەو چەکدارە ژێرزەمینییانەی کە لەلایەن حکوومەتی ژێرفەرمانییەوە لەسێدارە دران، ئەندامانی ڕێکخراوی نیلی ناگرێتەوە کە لەلایەن حکوومەتی عوسمانییەوە لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا لەسێدارە دران.  زمانی ھەڵبژێردراو دەنگ دەداتەوە لەگەڵ ھەڵسەنگاندنێکی ئەخلاقی ئەرێنی: *ئۆلێی* بە واتای 'ئەو کەسە دێت کە بەرز دەبێتەوە'، لە کاتێکدا *گاردۆم* (درەس) زاراوەیەکی نەریتی بووە بۆ ئەو جوولەکانەی کە لە پۆگرۆم و ھۆلۆکۆست و ھاوشێوەکانیدا کوژران.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:Harv and Sfn no-target errors
شانشینی گورجستان

**شانشینی گورجستان؛** (بە گورجی: საქართველოს სამეფო) ھەروەھا بە **ئیمپراتۆریەتیی گورجستان** ناسراوە، پاشایەتییەکی ئۆراسیایی بوو لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کە نزیکەی ساڵی ١٠٠٨ی زایینی سەریھەڵدا. لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتیی پاشا دەیڤدی چوارەم و شاژنە تاماری مەزن لە سەدەی یازدەھەمەوە تا سەدەی سێزدەھەم گەیشتە سەردەمی زێڕینی ھێزی سیاسی و ئابووریی خۆی. گورجستان بووە یەکێک لە دیارترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی مەسیحی، و ئیمپراتۆرییەتەکەی بەناو قەوقازدا، لەوپەڕی فراوانبوونیدا، لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات و باکووری قەوقازەوە تاوەکوو بەشی باکووری ئێران و ئەنادۆڵ درێژ بووەوە، لەگەڵ پاراستنی موڵکە ئایینییەکانی لە دەرەوەی وڵات، وەک دێری خاچ لە ئورشەلیم و دێری ئایڤیرۆن لە یۆنان. ئەمەش پێشەنگە مێژوویییە سەرەکییەکەی جۆرجیای سەردەم بوو.

پاشایەتییەکە، کە بۆ چەندین سەدە بەردەوام بوو، لە سەدەی سێزدەھەمدا بەھۆی لەشکرکێشییەکانی مەغۆلەکانەوە ڕووخا، بەڵام توانی تا دەیەی ١٣٤٠ەکان سەروەریی خۆی دووپات بکاتەوە. دەیەکانی دواتر بە بڵاوبوونەوەی مەرگی ڕەش (تاعوون)، و ھەروەھا چەندین لەشکرکێشی بە سەرکردایەتیی تەیموور ناسران، کە بوونە ھۆی وێرانکردنی ئابووریی وڵاتەکە و کەمبوونەوەی دانیشتووان و لەناوچوونی ناوەندە شارییەکانی. دۆخی جیۆپۆلەتیکیی پاشایەتییەکە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و پاشان ئیمپراتۆریەتیی ترابزۆن زیاتر تێکچوو. لە ئەنجامی ئەم پڕۆسەیانەدا، تا کۆتایییەکانی سەدەی پازدەھەم، جۆرجیا گۆڕا بۆ قەوارەیەکی پارچەپارچەبوو. ھێرشە دووبارەبووەکانی تەیموور لە ساڵی ١٣٨٦ەوە، و لەشکرکێشییەکانی دواتری قەرەقۆینلۆ و ئاق قۆینلۆ بوونە ھۆی داڕمانی کۆتایی پاشایەتییەکە بۆ ناو ئاژاوەیەکی گەورە لە ساڵی ١٤٦٦ و داننانی یەکتری بە پاشایەتییەکانی کارتلی، کاخێتی و ئیمێرێتی کە پێکھێنەری بوون وەک دەوڵەتی سەربەخۆ لە نێوان ساڵانی ١٤٩٠ بۆ ١٤٩٣ کە ھەر یەکێکیان لەلایەن لقێکی ڕکابەری بنەماڵەی باگراتیۆنییەوە سەرکردایەتی دەکرا، لەگەڵ پێنج میرنشینی نیمچە سەربەخۆ ئۆدیشی، گۆریا، ئەبخازیا، سڤانێتی و سامتسکێ کە لەلایەن عەشیرەتە دەرەبەگەکانیانەوە کۆنترۆڵ کرابوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ١٤٩٠
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
پلورالیزم

**پلورالیزم** لەوانەیە بچێتەوە سەر یەکێ لەمانەی خوارەوە:

* پلورالیزم (فەلسەفە)
* پلورالیزمی دینی
* پلورالیزمی سیاسی
مێیر فاینشتاین

**مێیر فاینشتاین** (، ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٧ – ٢١ی نیسانی ١٩٤٧) ئەندامی ئیرگون بووە لە فەلەستینی ژێرفەرمانی، لەکاتی یاخیبوونی جوولەکەکان لە فەلەستینی ژێرفەرمانی. فاینشتاین کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەریتانیاوە سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا، بەھۆی خۆکوشتنی لەگەڵ مۆشێ بارزانی ئەندامی گرووپی لەحی، کاتێک باوەشیان بەیەکدا کرد و بە نارنجۆکێک کە لە باوەشی خۆیاندا جێگیریان کردبوو، چەند کاتژمێرێک پێش سزای لەسێدارەدانیان. ئەمڕۆ لە ئیسرائیل وەک یەکێک لە ١٢ ئۆلێی ھەگاردۆم یادی دەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان
١. ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:خەڵکی ئورشەلیم
پۆل:مردووانی ١٩٤٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پلورالیزم (فەلسەفە)

**پلورالیزم** زاراوەیەک لە زاراوەکانی فەلسەفەیە کە بۆ ھەر جیھانبینییەک کە باوەڕی بە زۆرێتی ھەبێ، بە کار دەڕوا. زۆربەی جارەکان دژایەتیی مۆنیزم (باوەڕ بە یەکیەتیی ھەموو) و دوالیزم (باوەڕ بە دوویەتیی ھەموو) دەکا و، لە مێتافیزیک و ئۆنتۆلۆژی و ئیپیستیمۆلۆژی و لۆژیکدا مانای جیاجیای ھەیە. لە مێتافیزیکدا، ئەو بیر و بۆچوونەیە کە دەڵێ گەلێ جەوھەری لێکجیاواز لە سروشتدا ھەن کە واقیع لەوانە پێک ھاتووە. لە ئۆنتۆلۆژیدا، پلورالیزم دەچێتەوە سەر شێوازەکان و حاڵەتە جۆراوجۆرەکانی بوون. بۆ نموونە،  مرۆڤەکان و ئۆتۆمبیلەکان و ژمارەکان، شێوازی ھەبوونیان زۆر لە یەکتر جیاوازە؛ بەراورد و پێکگرتنی ئەم شێوازانە کاری پلورالیزمی ئۆنتۆلۆژیکە.

لە ئیپیستیمۆلۆژیدا، پلورالیزم ئەو ھەڵوێستەیە کە دەڵێ ڕێگاکان زۆرن بۆ نزیکبوونەوە لە ڕاستییەکانی جیھان. پراگماتیزم و ڕێژەییخوازی ئەم ھەڵوێستەیان ھەیە.

لە لۆژیکدا، پلورالیزم تا ڕادەیەک نوێیە. ئەویش ئەوەیە کە پێی وایە زیاتر لە یەک لۆژیکی ڕاست و دروستمان ھەیە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا لۆژیکی کلاسیک بەکەڵکە، بەڵام بۆ چارەکردنی ھەندێک لە پارادۆکسەکان دەبێ لۆژیکگەلی نوێ بە کار بگیرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
یۆکای

[وێنۆک|وێنەیەکی یۆکای نەخشێندراوی [کاوانابێ کیۆسای]]
**یۆکای** (بە ژاپۆنی: 妖怪) جۆرە بونەوەرێکی ئەفسانەیین کە لە فۆلکلۆری ژاپۆنیدا بایەخیان پێدەدرێت. ئەم گروپە بوونەوەرە پێکدێن لە چەند جۆرێکی جیاواز لە (شەیتانەکان، خۆگۆڕەکان، جنۆکە، و بوونەوەرە فێڵبازەکان.) بەپێی ئەفسانەکان ئەم بوونەوەرانە دەتوانن یاریدەدەر بن یاخود زیان پێگەیەنەر و توانایان هەیە وەکو ئاژەڵەکان یان کەلوپەلی ناوماڵ خۆیان دەربخەن. 

## سەرچاوە
١. ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چاندی ژاپۆنی
پۆل:گرێ و دەستەواژە ژاپۆنییەکان
پۆل:یۆکای
یەکەم دەوڵەتی عەرەبستانی سعوودی

**یەکەم دەوڵەتی عەرەبستانی سعوودی** ()، بە فەرمی **میرنشینی دیرعیە** ()،  دەوڵەتێکی سیاسی بوو لە نێوان ساڵانی ١٧٤٤–١٨١٨ لە نیمچەدوورگەی عەرەبی.   ئەمیری شارۆچکەیەکی نەجدی بە ناوی دیرعیە و محەممەد بن سعوود ئەلموقرین و سەرکردەی ئایینی محەممەدی کوڕی عەبدولوەھاب پەیماننامەیەکیان واژوو کرد کە بزووتنەوەیەکی چاکسازی کۆمەڵایەتی-ئایینی دامەزراند و تێدا ئایینی وەھابی بڵاوکردەوە لەژێر سەرکردایەتی سیاسی ئەنجومەنی سعوودیە.
## میرات
لە ساڵی ٢٠٢٢ حکوومەتی سعوودیە ساڵی ١٧٢٧، ئەو ساڵەی محەممەدی یەکەم سەرکردایەتی سەرۆکایەتی میرنشینی دیرعیەی گرتە ئەستۆ، وەک سەرەتای فەرمی یەکەم دەوڵەتی عەرەبستانی سعوودی دیاریکرد. ھەروەھا ٢٢ی شوباتیان وەک ڕۆژی دامەزرانی سعوودیە دیاریکرد، کە پشووی ساڵانەیە بۆ ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی دامەزراندنی دەوڵەتەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
ئەنجومەنی ڕاگوزەری باشوور

**ئەنجومەنی ڕاگوزەری باشوور** ھەییە و ڕێکخراوێکی سیاسی و سەربازی بوو لە یەمەن کە لە ١١ی ئایاری ٢٠١٧ەوە بوونی ھەبووە تا لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا، وەک فراکسیۆنێکی بزووتنەوەی باشوور پێکھێنرا و بانگەشە بۆ جیابوونەوەی دەوڵەتێکی فیدراڵی پێشنیازکراو لە باقی وڵاتەکە دەکرد بەدرێژایی سنوورەکانی پێشووی باشووری یەمەن، ناوەکەی لە فیدراسیۆنی باشووری عەرەبستان وەرگرتبوو لەلایەن بەریتانیاوە دامەزرابوو.  ئەنجومەنەکە پشتگیری لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی وەرگرت. 

ئەنجومەنەکە لەلایەن عیدرۆس ئەلزوبەیدی پارێزگاری پێشووی عەدەن سەرۆکایەتی دەکرا وەک سەرۆک، لەگەڵ وەزیری پێشووی دەوڵەت ھانی بن برێک وەک جێگری سەرۆک کۆمار.   پێکھێنانی ئەنجومەنەکە هەفتەیەک پێشتر بە "بەیاننامەیەکی مێژوویی" لە گردبوونەوەیەکدا ڕاگەیەندرا بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە دوورخستنەوەی ئەلزوبەیدی لە پۆستی پارێزگار. ئەنجومەنی ڕاگوزەری باشوور   یاریزانێکی سەرەکی شەڕی ناوخۆی یەمەن بوو تا سەرەتای مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی یەمەن
پۆل:ڕێکخراوە جیاییخوازەکان
دەربەستی

**دەربەستی** یا **دەربایستی** بە مانای پابەندی و لە قەید و بەنددا بوونە. ئەوەیە کە مرۆڤ لە ڕووی کار و کردەوە بخاتە ناو تەنگەبەرییەوە و، ناچار بە کردن یا نەکردنی کارێکی بکا. دەربەستی سنوور بۆ ئازادیی مرۆڤ دیاری دەکا. ھەموو کەس وەکوو یەکتر دەربەست نین. دەربەستییەکان لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێن. بۆ نموونە، مناڵ کەمتر دەربەستە لە گەورە، یا نوێنەری حکوومەت زۆرتر دەربەستە هەتا کەسێکی ئاسایی.

لە بواری یاسادا، دەربەستی پەیوەندییەکی نێوان دوو کەسە کە بە ھۆیەوە کردن یا نەکردنی کارێک بۆ یەکیان، واجب دەبێ لەسەر ئەوی دیکەیان.

لە فەلسەفەی ئەخلاقدا، دەربەستی یەکێک لە پرسە زۆر گرنگەکانە. زۆرێک لە فەیلەسووفە ئیسلامییەکان ئەقڵ بە سەرچاوکەی دەربەستییە ئەخلاقییەکان دەزانن و دەڵێن ئەقڵ پشتیوانی لە حوکمەکانی ئەخلاق دەکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی یاسا
پۆل:فەلسەفەی ژیان
هاردیز

**خواردنگەکانی هاردیز ئێڵ ئێڵ سی** زنجیرەیەک خواردنگەی خواردنی خێرای ئەمریکاییە کە لەلایەن کۆمپانیای CKE Restaurants Holdings, Inc. ("CKE") بەڕێوەدەبرێت و شوێنەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە باشوور و ناوەڕاستی ڕۆژئاوای ئەمریکایە. کۆمپانیاکە لە ڕێگەی خاوەندارێتی چەندین دامەزراوەوە پەرەی سەندووە کە لە ساڵی 1960 لە کارۆلینای باکوور دامەزراوە.
وێنۆک|لۆگۆی هاردیز لە ساڵی ١٩٧٥ تا ١٩٩٨ بەکارهاتووە، لە ساڵی ٢٠١٨ وەک بەشێک لە هەڵمەتێکی بازرگانی نوێ کرایەوە، شانبەشانی لۆگۆی ئێستای "ئەستێرەی دڵخۆش".
ڕاست|وێنۆک|یەکەمین فرەنچایزی هاردی، لە ڕۆکی ماونت، کارۆلینای باکوور, هەشتاکانی سەدەی بیست
وێنۆک|لقێکی هاردیز لە هۆنگ کۆنگ

پۆل:یەکگرتن و بەدەستھێنانەکانی ساڵی ١٩٩٧
مەھدی مەشات

**مەھدی مەشات** () (لەدایکبووی ١٩٨٦) سیاسەتوان و ئەفسەرێکی سەربازی یەمەنە و وەک سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای سیاسی کە دەستەی بەڕێوەبەری حوسییەکانە، کاردەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی یەمەن
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
ڕەشاد عەلیمی

**ڕەشاد محەممەد عەلیمی** (، لەدایکبووی ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٥٤) سیاسەتوانێکی یەمەنە، و لە نیسانی ٢٠٢٢ەوە سەرۆکی ئەنجومەنی سەرکردایەتی سەرۆکایەتییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی یەمەن
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
ئەنجومەنی سەرکردایەتی سەرۆکایەتی

**ئەنجومەنی سەرکردایەتی سەرۆکایەتی** دەستەیەکی باڵای جێبەجێکارییە لە یەمەن کە لەلایەن عەبد ڕەببە مەنسوور ھادی سەرۆکی پێشووی یەمەنەوە بە فەرمانی سەرۆکایەتی لە ٧ی نیسانی ٢٠٢٢ پێکھێنراوە، وەک بەشێک لە چارەسەرێکی سیاسی گشتگیر بۆ شەڕی ناوخۆییی یەمەن. بەپێی فەرمانەکە، دەستبەرداری ھەموو دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتی و جێگری سەرۆکایەتی بوو بۆ ئەنجومەنەکە، کە بە سەرۆکایەتی ڕەشاد محەممەد عەلیمی پێکھێنرا و حەوت ئەندامی بە پلەی جێگری سەرۆک کۆماری لەخۆگرتبوو. ئەنجومەنەکە ئەرکی «بەڕێوەبردنی یەمەن لە ڕووی سیاسی و سەربازی و ئاسایشەوە بە درێژایی قۆناغی ڕاگوزەری»ی پێدرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی یەمەن
شووشەی یۆرانیۆم

وێنۆک|نموونەیەک لە شووشەی یۆرانیۆم
**شووشەی یۆرانیۆم** ناسراویش بە شوشەی کەناری، بریتییە لە هەر شووشەیەک کە ڕێژەیەکی کەم لە یۆرانیۆمی تێکەڵ کرابێت پێش تووانەوەی و دروستکردنی وەک کاڵایەک. ڕێژەی یۆرانیۆمەکە لە سەدا ٢ کەمترە بەڵام هەندێک لەو شووشانەی لە سەدەی بیستەمدا بەرهەم هێنراون نزیکەی لە سەدا ٢٥ یۆرانیۆمیان تێکەڵ کراوە.

## نیگەرانییە تەندروستییەکان
بە پێی سەرچاوە تایبەتەکان، هەبوونی هەر کاڵایەکی شووشەیی یۆرانیۆم لە ناو ماڵدا بە سەلامەت دەخەمڵێندرێت و هەموو ئەو ترسە دەرەکییانەی لە تیشک دانەوە هەیە بێ بنەمان بە تایبەتی لە کاتێکدا ئامێرە ئەلیکتۆرنییەکان تیشکێکی بەهێزتر دەدەنەوە بە بەراورد لەو ڕێژە کەمەی شووشەی یۆرانیۆمی دەیدات.  

## سەرچاوە
١. ویکیپیدیای ئینگلیزی

٢. شووشەی یۆرانیۆم چییە (ئایا خەتەرناکە؟) نووسینی کێڵسی دیمبێرگ ٢٠٢٥ 

پۆل:یورانیۆم
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆمۆ کینیاتا

**فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆمۆ کینیاتا** (IATA: NBO, ICAO: HKJK) فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە خزمەت بە نایرۆبی دەکات، کە پایتەخت و گەورەترین شاری کینیایە. سێ فڕۆکەخانە نێودەوڵەتییە گرنگەکەی تری کینیا بریتین لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی کیسومو، فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی مۆی و فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ئێلدۆرێت؛ کە لە گەڕەکی ئیمباکاسی لە دووری  لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەی بازرگانی ناوەندی نایرۆبی ھەڵکەوتووە، فڕۆکەخانەکە گەشتی ڕێکخراوی بۆ شوێنە جیاجیاکانی زیاتر لە ٥٠ وڵات ھەیە.

لە بنەڕەتدا ناوی **فڕۆکەخانەی ئیمباکاسی** بووە، ناوی فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ١٩٧٨ گۆڕدرا بۆ ڕێزلێنان لە جۆمۆ کینیاتا، کە یەکەم سەرۆک و سەرۆک وەزیرانی کینیا بوو. فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ٢٠٢٤دا خزمەتی بە زیاتر لە ٩ ملیۆن سەرنشین کردووە، ئەمەش وای کردووە ببێتە شەشەم قەرەباڵغترین فڕۆکەخانە لە ڕووی ھاتوچۆی سەرنشینان لە کیشوەرەکەدا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیاتر لە ٣٦٤٬٠٠٠ تۆن کاڵا و پۆستەی گواستووەتەوە، ئەمەش وای کردووە ببێتە یەکەم فڕۆکەخانە لە ڕووی ھاتوچۆی بارھەڵگر لە کیشوەرەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ڕووداوی دەریای ڕەش، ١٩٨٦

لە ١٣ی ئازاری ١٩٨٦دا، کەشتیی جەنگیی ئەمریکی USS Yorktown و تێکشکێنەری USS Caron مافی تێپەڕبوونی بێوەییان بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی ئاوگەلی سەرزەمینی سۆڤیەت لە دەریای ڕەش لە نزیک باشووری نیوەدوورگەی کریمیا پیادە کرد. ئەوان لەلایەن کەشتیی فرێگایەتی سۆڤیەتی لادنی و کەشتییەکانی پاسەوانی سنوور *Dozorny* و *Izmail* ڕووبەڕوویان بوونەوە.

*یۆرکتاون* و *کارۆن* بۆ ماوەی نزیکەی دوو کاتژمێر لە ئاوە سەرزەمینییەکانی سۆڤیەتدا مانەوە. بارودۆخەکە ھێوربووەوە کاتێک کەشتییە ئەمریکییەکان ناوچەکەیان جێھێشت؛ لێکەوتە دیپلۆماسییەکان بۆ چەند ھەفتەیەک بەردەوام بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٦
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
دوورگەی خارگ

**دوورگەی خارگ** ()، ھەروەھا **بە دوورگەی خارک** دەنووسرێت و زۆرجار بە «دوورگەی قەدەغەکراو» ناودەبرێت، دوورگەیەکی کیشوەریی ئێرانە لە کەنداوی فارس. دوورگەکە ٢٥ کم لە کەناراوەکانی ئێران و ٤٨٣ کم لە باکووری ڕۆژاوای گەرووی ھورمز. کۆی ڕووبەرەکەی ٢٠ کم٢ە، و سەرچاوەی تایبەتی خۆی ھەیە لە ئاوی شیرین. دوورگەی خارگ کە لەلایەن پارێزگای بووشێھر بەڕێوەدەبرێت، بەندەرێکی دەریایی بۆ ھەناردەکردنی تا ٩٠٪ی بەرھەمە نەوتییەکانی ئێران دابین دەکات، ھەربۆیە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە.

دوورگەکە چەندین شوێنەواری مێژوویی گرنگی تێدایە، لەوانە وێرانەی دێرێکی مەسیحی کە پێدەچێت مێژووەکەی بگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەوتەم. ھەروەھا گۆڕ، پەرستگا و نووسراوەی بزماریی ھەخامەنشی تێدایە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی نێوان ٥٥٠ و ٣٣٠ی پێش زایین. ئەم دوورگەیە بۆ چەندین سەدە بنکەیەکی بازرگانیی گرنگ بووە، و لە سەدەی ھەژدەھەمدا بەشێک بووە لە ئیمپراتۆرییەتیی داگیرکاری ھۆڵەندا. بۆ یەکەم جار لە ساڵانی شەستەکاندا لە سەردەمی شادا، بە ھاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای نەوتی ئەمریکی ئامۆکۆ، وەک تێرمیناڵێکی نەوتی پەرەی پێدرا.

## مێژوو
خارگ لە کتێبی حودوودوولعالەمدا وەک سەرچاوەیەکی باشی مرواری لە دەوروبەری ساڵی ٩٨٢ی زایینیدا ئاماژەی پێکراوە. لەلایەن ئەبوو ئیسحاق ئەستەخرییەوە بە بەشێک لە ناوچەی ئەردەشیر خوڕە ھەژمار دەکرا، و وێستگەیەکی گرنگ بوو بۆ ئەو کەشتییە بازرگانییانەی لە نێوان ھیندستان و بەندەری باشووری بەسرەدا گەشتیان دەکرد. لە ساڵی ١٢١٨دا، جوگرافیناس و کتێبناس شەھابەددین ئەبوو عەبدوڵڵا یاقووت سەردانی دوورگەکەی کردووە. لەو کاتەدا، چاندنی میوە و دارخورما بۆ سەر بەرھەمە بازرگانییەکان زیاد کرا.

لە ساڵی ١٦٤٥دا، دەریاوانە ھۆڵەندییەکان لە کەشتیگەلێکی تێپەڕبوودا ناوی دوورگەکەیان نا «دێڵفت»، کە بە ناوی یەکێک لە بارەگاکانی کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستانی ھۆڵەندییەوە ناونرا بوو. گەشتیاری فەڕەنسی ژان دێ تێڤێنۆت لە ساڵی ١٦٦٥ سەردانی خارگی کرد، و ئاماژەی بە بازرگانیی ئەو کاتە لەگەڵ ئەسفەھان و بەسرە کردووە.

لە ساڵی ١٧٥٣دا، ئیمپراتۆریەتیی داگیرکاری ھۆڵەندا دوای دەستەبەرکردنی خاوەندارێتیی ھەمیشەیی دوورگەکە لە میر ناسر، فەرمانڕەوای عەرەبی بەندەری ڕیگ، لە بەرامبەر دیارییەکی ٢٠٠٠ ڕووپییەییدا، بنکەیەکی بازرگانی و قەڵایەکی (مۆسێلشتاین) لە دوورگەکەدا دروست کرد. لە ساڵی ١٧٦٦دا، قەڵا ھۆڵەندییەکە لەلایەن میر مەھەننا، حاکمی بەندەری ڕیگەوە دەستی بەسەردا گیرا؛ کە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستانی ھۆڵەندی وەک وێستگەیەکی بازرگانی بەکاری دەھێنا.

دوورگەکە بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٨٣٧ لەلایەن بەریتانییەکانەوە داگیرکرا بۆ ڕێگریکردن لە گەمارۆدانی ھیرات (١٨٣٨)، بەڵام زۆری نەخایاند گەڕێندرایەوە. پێش جەنگی ئینگلیز-فارس لەلایەن فارسەکانەوە چۆڵ کرا، و لە کانوونی یەکەمی ١٨٥٦دا جارێکی دیکە لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیاوە داگیرکرایەوە. لە دەوروبەری ساڵی ١٩٠٠دا، دانیشتووانی دوورگەکە ملکەچی فەرمانڕەوای گەلی حەیات-داوودی بوون، کە بارەگاکەی لە بەندەری ڕیگ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:دوورگەکانی ئێران
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
ئەمریکییە سپیپێستەکان

**ئەمریکییە سپیپێستەکان** (ھەروەھا دەکرێت وەکو: ئەمریکییە ئەورووپییەکان یان ئەمریکییە بەڕەچەڵەک ئەورووپییەکانیش ئاماژەیان پێ بکرێت) ئەوانە ئەو ئەمریکییانەن کە خۆیان بە سەر بە ڕەگەزی سپیپێست دەناسێنن. ئەم گرووپە زۆرینەی دانیشتووانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێکدەھێنن. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠، تێدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی و تێکەڵ لە ئەمریکادا دەگاتە ٢٣٥٬٤١١٬٥٠٧ کەس (بە ڕێژەی ٧١٫٠٢٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، و ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی دەگاتە ٢٠٤٬٢٧٧٬٢٧٣ کەس (بە ڕێژەی ٦١٫٦٣٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، لەکاتێکدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی تێکەڵ دەگاتە ٣١٬١٣٤٬٢٣٤ کەس (بە ڕێژەی ٩٫٣٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووان). ئەمەش دابەزینێکی دیمۆگرافیی گەورەیە بۆ ڕەگەزی سپیپێست لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، چونکە پێشتر بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠، ڕەگەزی سپیپێستی پەتی ڕێژەی ٧٢٫٤٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا.

ھەر لە ١ی تەممووزی ٢٠٢٣ەوە، نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مەزەندەی ئەوە دەکات کە ٧٥٫٥٪ی دانیشتووانی ئەمریکا سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن، لەکاتێکدا ئەوانەی سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن و ئیسپانی نین ڕێژەی ٥٨٫٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا. سەبارەت بەم مەزەندە دانیشتووانییانە، ئەو ١٥٫١٪یەی کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا خۆیان وەک «ھەندێک لە ڕەگەزەکانی تری وەک ڕەشپێستەکان و ئاسیاییەکان» دیاری کردبوو، دابەشکراونەتەوە سەر پۆلێنە ڕەگەزییەکانی تر، و زۆرینەیان تەنھا وەک سپیپێست ھەموار کراونەتەوە. ئەمریکییە ئەورووپییەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیی ئەمریکییە سپیپێستەکانن، و لە کاتی دامەزراندنی وڵاتەکەوە زۆرینەی دانیشتووانی ئەمریکایان پێکدەھێناوە.

دەیڤید ڕۆدیگەر ئیدیعای ئەوە دەکات کە دەرکەوتنی ئەوەی پێی دەوترێت ڕەگەزی سپیپێست لە ئەمریکادا، ھەوڵێک بووە بۆ جیاکردنەوەی کەسە ئازادکراوەکان لە کۆیلەکان. زۆرجار پرۆسەی پێناسەکردنی سپیپێست بە شێوەیەکی فەرمی بەپێی یاسا، لەو کێشە و ململانێ دادگاییانەدا ڕووی دەدا کە لەسەر ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی ھاووڵاتینامەی ئەمریکی دروست دەبوون.

## سەرچاوەکان
دیتەرمینیزم

**دیتەرمینیزم** باوەڕی مێتافیزیکییە بەوە کە ھەموو ڕووداوەکانی گەردوون تەنیا بە یەک شێواز دەکرێ ڕوو بدەن. بە گوێرەی دیتەرمینیزم، ھەر چی کە ڕوو دەدا و ھەر بارودۆخ و ھەلومەرجێ کە ھەیە تەنیا و تەنیا ئاکامی ڕووداوەکان و بارودۆخەکانی پێشووتریەتی. بە واتایەکی تر، ئەوانەی پێشوو ئەمەی ئێستایان بەتەواوی جێگیر کردووە. بەم پێیە، ئازادیی خواست و ئیرادەی ئینسانەکان ڕەت دەبێتەوە. ھەر ڕووداوێ خاوەنی ھۆکارگەلی خۆیەتی و، ئەو ھۆکارانەش ھێندەیان پێوەیە کە لە پێشھاتنی ڕووداوەکە دڵنیامان بکەن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆدارێتی
لافاوەکانی کینیا، ٢٠٢٦

لە سەرەتای ئازاری ٢٠٢٦دا، لافاوی کتوپڕ کە بەھۆی بارانی خوڕەوە دروست بوو، کاریگەری کردە سەر بەشێک لە کینیا، بەتایبەتی نایرۆبیی پایتەخت، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی لانی کەم ٤٣ کەس. ئاوی لافاوەکە ڕێگاکانی سەرتاسەری شارەکەی داپۆشی دوای ئەوەی بارانی چڕی شەوانە بووە ھۆی سەرڕێژبوونی ڕووبارەکان، کە ئۆتۆمبێلەکانی ڕاماڵی و شۆفێرانی پەکخست. قوربانییەکان زیاتر بەھۆی خنکان یان کارەبا لێدانەوە گیانیان لەدەستداوە.

لافاوەکە بووە ھۆی پەککەوتنی بەرفراوانی گواستنەوە و ژێرخان لە نایرۆبی، لەوانە داخستنی ڕێگا سەرەکییەکان و پچڕانی کارەبا لە چەندین گەڕەکدا. گەشتە ئاسمانییەکان لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی جۆمۆ کینیاتا پەکخران، ھەندێک لە فڕۆکەکانیش ئاراستەیان گۆڕدرا بۆ شاری مومباسای کەناراوەکان. تیمەکانی فریاگوزاری، لەوانە سوپا و ئاژانسە مرۆییەکان، بۆ ھاوکاریکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی ڕزگارکردن و گەیاندنی فریاگوزاری بە دانیشتووانە زیانلێکەوتووەکان نێردران.

## سەرچاوەکان
کراسوو

وێنۆک|وێنەیەکی نەخشێندراوی کراسووی ٢٠١٢
**کراسوو** (بە تایلەندی: กระสือ، ئیندۆنیزی: Kuyang، ڤیێتنامی: Mai La) بوونەوەرێکی مێینەی شەوانەییە کە لە فۆلکلۆری وڵاتانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیادا ناوبانگی هەیە. ئەم بوونەوەرە یاخود دێوە ڕووکەشی وەکو سەری کچێکی جوان کە جەستەی پێوە نییە و ناوجەرگی لەدەرەوەیە دەردەکەوێت و بە فڕیین ناسراوە.

## تایبەتمەندییەکان
هەرچەندە ناوەکانی ئەم بوونەوەرە بە پێی زمان جیاوازن، بەڵام تەیبەتمەندییەکانی هەموویان لەیەک دەچن. کراسوو لە ڕۆژدا ئاسایی دەردەکەوێت؛ بەڵام کاتێک خۆر ئاوا دەبێت، سەری لە باقی جەستەی جیا دەبێتەوە و ئەندامەکانی ناوەوەی لە ژێرەوەیدا بە هەڵواسراویی دەمێننەوە، لە هەمان کاتدا درەوشاوەیییەکی جنۆکەیی لە ڕووخساری دەردەکەوێت.

## سەرچاوە
١. ویکیپیدیای ئینگلیزی

٢. https://www.craftedlore.com/krasue

پۆل:خوێنمژەکان
مستەفا بەگ

**میر مستەفا بەگ کوڕی میر ئۆغووز بەگی بچووکی کوڕی میر ئەحمەدە** ( ؟ – ١٨٢٦، میرنشینی سۆران) **مستەفا بەگ** یان **مستەفا پاشا** یەکێک بوو لە میرەکانی میرنشینی سۆران. لە دوای باوکی میر ئۆغووز بەگی بچووک بووە میری میرنشینی سۆران. بە نزیکەیی لە دەیەی ١٧٨٠ تاوەکوو ١٨١٣ لە ڕەواندزەوە حکومڕانیی سۆرانی کردووە. لە سەردەمی ئەودا بوو کە لە دوای شەڕی بابان و سۆران لە سەردەمی عەلی بەگی برازای میر خانزاد، دووبارە شەڕی بابان دەستی پێکردەوە. میر مستەفا چەند برایەکی ھەبوو بە ناوەکانی تەمەرخان *(تەیموورخان)*، یەحیا بەگ، بایز بەگ، ئەحمەد بەگ. میر مستەفا لەگەڵ براکانیدا کێشەی ھەبوو، بەو شێوەیەی کە براکانی لە دژی مستەفا بەگ دەوەستانەوە و دەیانویست مستەفا بەگ لە میرایەتی دووربخەنەوە. ئەوە بوو کە براکانی لەگەڵ بابانەکان ڕێککەوتن و بابانەکان ئەم شەڕەی برایەکانیان بە دەرفەت زانی و بەم شێوەیە ھەریر و کۆیە و ڕانیە و چەند ناوچەی دیکەی ھەولێریان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. بە نزیکەیی تەنھا شاری ڕەواندز و چەند ناوچەیەکی دیکە لەژێر دەسەڵاتی مستەفا بەگ مانەوە. لەشکری بابان ھەردەھات بەرەوپێش دەچوون، فراوانبوونەکەی بابان ھەڕەشەی لە ڕەواندزی پایتەخت دەکرد. مستەفا بەگیش بە ناچاری لەگەڵ بابانەکان ڕێککەوت.

براکانی میر مستەفا نەدەوەستان و دووبارە لەشکری بابانیان ھێنایەوە سەر سۆران و میر مستەفا توانی لەشکرەکەی بابان بشکێنێت و پاشەکشەی بە لەشکرەکەی بابان کرد. چەند ساڵێکی تریش مستەفا بەگ حکومڕانیی کرد و دواتر بەھۆی گێژاوەکانی نێوخۆی سۆران دەستی لە کار کێشایەوە. دەگوترێ ویستوویەتی حوکم بۆ براکانی جێبێڵێت، بەڵام بەھۆی کاریگەریی ھاوسەرەکەی *(بووک شازەمان)* حوکمی بۆ کوڕە گەورەکەی میر محەممەد جێھێشتووە و میر محەممەد لە ساڵی ١٨١٣ جێگای باوکی گرتەوە. میر مستەفا پێنج کوڕی ھەبووە: میر محەممەد، ڕەسووڵ بەگ، سلێمان بەگ، ئەحمەد بەگ و تەیموورخان. ھەر کە میر محەممەد ھاتە سەر حوکم، یەحیا بەگ و تەمەرخانی مامی و ئامۆزاکانی لەسێدارەدا. میر مستەفا لە ساڵی ١٨٢٦ کۆچی دواییی کرد.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:میرەکانی سۆران
پۆل:مردووانی ١٨٢٦
پۆل:لەدایکبووانی ?
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
زمانی خوارزمی

**زمانی خوارزمی** زمانێکی لەناوچووی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە کە پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانی سۆگدییەوە ھەبوو و زمانی باڵادەست بووە لە ناوچەی خوارزم کە ناوەندەکەی لە بەشی خوارەوەی ڕووباری ئۆکسوس لە باشووری دەریای ئاڕاڵ (بەشی باکووری ئۆزبەکستانی مۆدێرن و ناوچەکانی تەنیشت کازاخستان، تورکمانستان).

زانینی زمانی خوارزمی لە ناوچەکانی ناوەڕاستی ئێراندا سنووردارە و وەک زمانی سوجدیان، زانیارییەکی کەم لەبارەی شێوە کۆنەکەیەوە ھەیە. لە نووسینی زانایانی گەورەی خوارزمی، وەک بیروونی و ئەلزەماخشاری، دەتوانین دەرەنجامی ئەوە دەربخەین کە زمانەکە لایەنی کەم تا سەدەی ١٣ بەکارھاتووە، کە وردە وردە لە زۆربەی بوارەکاندا زمانی فارسی جێگەی گرتەوە، ھەروەھا بە شێوەزاری جۆراوجۆری تورکی. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
٢٣ کەس

**٢٣ کەس** ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک ھەرزەکاری ئێرانی کە لە ساڵی ١٩٨٢ لەکاتی شەڕی ئێران و عێراق لەلایەن ھێزە عێراقییەکانەوە دەستگیرکراون. تەمەنیان لەو کاتەدا لە نێوان ١٣ بۆ ١٧ ساڵدا بووە و ئەندامی لیوای تاروڵای کرمان بوون. کتێبێکی بەناوبانگ لەسەر ئەو بابەتە نووسرا و لەسەر بنەمای بیرەوەرییەکانی ئەحمەد یووسفزادە (یەکێک لە دیلەکان)، *ئەو ٢٣ کەسە* لەلایەن چاپخانەی سوور مێھرەوە چاپ و بڵاوکرایەوە.

فیلمێک لەسەر بنەمای ڕووداوەکان و کتێبی ئەحمەد یووسفزادە بە ناوی *٢٣ کەس* لە ساڵی ٢٠١٩دا بڵاوکرایەوە، بەرھەمی مەھدی جەعفەری و بە سپۆنسەری ڕێکخراوی ھونەر و ڕاگەیاندنی ئەوج لە تاران. لەم فیلمەدا ئەکتەرانی وەک مەجید پۆتکی، ڕەزا نووری و ئەبوولفەزل ئەمیری (کە لەم فیلمەدا وەک ستۆنتمانێک بە سەرپەرشتی کاک بەھمەنی ئامادەبووە) بەشدارن.

## پێشھات
ئەو ٢٣ ھەرزەکارە لەکاتی ئۆپەراسیۆنی بەیتوولموقەدەس لە ناوچە جیاوازەکانی بەرەکە گیراون. لە ٢٤ی ئایاری ١٩٨٢ لەگەڵ ڕزگارکردنی خوڕەمشار، سەددام حوسێن ھەوڵیدا بۆ بەرژەوەندی خۆی بەکاریان بھێنێت. ھەرزەکارەکانی لە دیلەکانی تری ئێرانی جیاکردەوە و ھێنای بۆ کۆشکەکەی خۆی، لەوێ دەوترێت ھاوسۆزی لەگەڵیان بووە، و کچەکەی بەناوی حەلا حوسێن گوڵی بەوان دەدا. حوسێن وتی بە ڕەزامەندی خاچی سوور ئازاد کراون. چاپەمەنی عێراقی ڤیدیۆ و وێنەی ئەو ھەرزەکارانەیان بەرھەم ھێنا و شانبەشانی قسەیەکی بەناوبانگی سەددام حوسێن، «کل اطفال العالم اطفالنا» (ھەموو منداڵانی جیھان منداڵی ئێمەن) بڵاویان کردەوە. تا ٢٦ی ئابی ١٩٩١ لە دیلدا مانەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ماوەرائەننەھر

**ماوەرائەننەھر** ناوچەیەکی مێژووییە و بەشێکە لە ئاسیای ناوەڕاست، ئۆزبەکستان و بەشی باشووری ڕۆژاوای کازاخستان و بەشی باشووری قرغیزستان لەخۆدەگرێت.

تا سەرەتای سەدەی بیستەم ئەورووپییەکان ئەم ناوچەیەیان بە **ترانسۆکسیانا** دەناسی ()  ئەمە وەرگێڕانێکی لاتینییە بۆ ناوی یۆنانی کۆن بە واتای «لەودیو ڕووباری ئۆکسوس»، عەرەبی موسڵمان ئەو ناوچەیەیان بە «بیلاد ماوەرائەننەھر» (زەوی ئەودیوی ڕووبار) ناوبرد کاتێک لە سەدەی یەکەمی کۆچیدا ئەو ناوچەیەیان داگیرکرد، ئاماژەیان بەو دوو ڕووبارە گەورەیە دەکرد کە لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا ھاوسنوورن: ڕووباری سیر دەریا (٢٢١٢ کم) و ڕووباری ئۆکسوس (١٤١٥ کم).

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
پۆل:جوگرافیای ئاسیای ناوەندی
پۆل:مێژووی ئاسیای ناوەندی
خوارزم

**خوارزم**  یان **چۆراسمیا**  ناوچەیەکی گەورەی خەمرک لەسەر دەلتای ڕووباری ئامو دەریا لە ڕۆژاوای ئاسیای ناوەڕاست، لە باکوورەوە لەگەڵ دەریای ئاڕاڵ، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ بیابانی کیزیلکوم، لە باشوورەوە بە بیابانی قەرەقووم، و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گردی ئوستیوورت. تا سەدەی نۆیەم ناوەندی شارستانییەتی ئێرانی  خوارزمیان بووە، کە ھۆزە تورکەکان کۆچکردنی تورک ڕوویان لەو خاکە کردووە و حوکمڕانییان کردووە. ئەمڕۆ خوارزم بەشێکی سەر بە ئۆزبەکستانە و بەشێکی سەر بە تورکمانستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ناوەڕاستی ئاسیا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
ئەنجومەنی وەزیرانی میسر

**کابینەی میسر** یان **حکوومەتی میسر** بەرزترین دەزگای جێبەجێکردن و کارگێڕییە لە کۆماری میسر. پێکھاتووە لە **سەرۆکوەزیران و جێگرەکانی و وەزیرەکان** و ** جێگرەکانیان**. پڕۆسەی دەستبەکاربوون بەوە دەست پێدەکات کە سەرۆکی کۆمار ئەرکی پێکھێنانی حکوومەت بە سەرۆکوەزیران دەسپێرێت و بەرنامەکەی پێشکەش بە ئەنجومەنی نوێنەران دەکات. ئەنجومەنی وەزیران چەندین ئەرکی جەوھەری بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت ئەنجام دەدات، لەوانە بەشداریکردن لە دانانی سیاسەتی گشتی دەوڵەت و سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی، ئامادەکردنی ڕەشنووسی یاسا و فەرمانەکان، ئامادەکردنی ڕەشنووسی بودجەی دەوڵەت، پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی و پاراستنی مافی ھاووڵاتیان و بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت. حکوومەت بەرپرسیارە تەنھا لە پەرلەمان، بە تایبەتی ئەنجومەنی نوێنەران, کە مافی ئەوەی ھەیە متمانە لە سەرۆکی حکوومەت، ھەر جێگرێکی، یان ھەر وەزیرێک وەربگرێت. ئەگەر متمانە لە سەرۆک وەزیران وەربگیرێتەوە، دەبێت ھەموو حکوومەت دەست لەکار بکێشێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی میسر
پۆل:سەرۆک وەزیرانی میسر
قەزاکانی عێراق

جگە لە دابەشبوونی کارگێڕی بەسەر ١٩ پارێزگادا، عێراق بەسەر یەکە ئیدارییە بچووکەکانیشدا دابەشکراوە کە پێیان دەوترێت **[[قەزا]]**. لە ئێستادا زیاتر لە ١٣٠ قەزا لە عێراقدا ھەن، کە زیاتر دابەشکراون بەسەر یەکەیەکی بچووکتردا کە پێیان دەوترێت شارەدێی لاوەکی.

## [[پارێزگای ئەنبار]]
وێنۆک

## [[پارێزگای بابل]]

## [[پارێزگای بەغدا]]
وێنۆک
- **لایەنی [[ڕەسافە]]**

* قەزای ڕەسافە
* قەزای ئەعزەمیە
* قەزای شەعب 
* قەزای سەدری یەکەم
* قەزای سەدری دووەم
* قەزای مەداین
* قەزای ئەلحوسێنیە (بە فەرمی لە ساڵی ٢٠١٣) 
* قەزای ئەلزەورا، پێشتر ناوچەی ئەلمەعمەل،  (لە ساڵی 2018ەوە)  

- **لایەنی [[کەرخ]]**

* قەزای کەرخ
* قەزای کازمیە
* قەزای محموودیە
* قەزای ئەبووغرێب
* قەزای تارمیە
* قەزای شوعلە

## [[پارێزگای بەسرە]]
وێنۆک

* قەزای بەسرە
* قەزای ئەلھارتە
* قەزای ئەبوو ئەلخەسیب
* قەزای ئەلزووبەیر
* قەزای قوڕنە
* قەزای ئەلفاو
* قەزای شەت ئەلعەرەب
* قەزای مەدینە
* قەزای سەفوان
* قەزای دێر 

## [[پارێزگای دیالە]]
وێنۆک

* قەزای بەعقوبە
* قەزای شارەبان
* قەزای خالیس
* قەزای خانەقین (دیالە)
* قەزای بەلەدرووز
* ناحیەی خان بەنی سەعد
* قەزای مەندەلی  
* قەزای قەرە تەپە. 

## [[پارێزگای کەربەلا]]
وێنۆک

* قەزای کەربەلا
* قەزای عەین تەمر
* قەزای ھیندییە
* قەزای حور
* قەزای ئەلحوسێنیە

## [[پارێزگای کەرکووک]]

* قەزای کەرکوک
* قەزای حەویجە
* قەزای داقوق
* قەزای دوبز

## [[پارێزگای میسان]]
وێنۆک

* قەزای عەمارە
* قەزای عەلی غەربی
* قەزای مەیمونیە
* قەزای قەڵعەت سالح
* قەزای مەجر کەبیر
* قەزای ئەلکەحلا

## [[پارێزگای موسەنا|پارێزگای موسەننا]]
وێنۆک

## [[پارێزگای نەینەوا]]
وێنۆک|پارێزگای نەینەوا

* قەزای مووسڵ
* قەزای ئەلحەمدانییە
* قەزای تلکەیف
* قەزای شنگال
* قەزای تەلەعفەر
* قەزای حەزر
* قەزای بەعاج
* قەزای مەخموور

## [[پارێزگای قادسیە|پارێزگای قادیسیە]]
وێنۆک

* دیوانیە (ناوەندی پارێزگا)
* قەزای عەفک
* قەزای شامیە
* قەزای حەمزە
* قەزای ئەلبودیر
* قەزای سۆمەر
* قەزایدەغارە
* قەزای نەفەر
* قەزای سونیە
* قەزای شافیعیە

## [[پارێزگای سەلاحەددین|پارێزگای سەڵاحەددین]]
وێنۆک

* قەزای تکریت (ناوەند)
* قەزای تووز خورماتوو
* قەزای سامەڕا
* قەزای بەلەد
* قەزای بێجی
* قەزا دۆر
* قەزای ئەلشرقات
* قەزای دوجەیل
* قەزای ئامرلی 

## [[پارێزگای زیقار]]
وێنۆک

* قەزای ناسریە
* قەزای ڕەفاعی
* قەزای سوق ئەلشیوخ
* قەزای ئەلجەبایش
* قەزای ئەلشەترە
* قەزای ئەلدەوایە
* قەزای ئەلفەھود 
* قەزای فەجر
* قەزای ئەلنەسر
* قەزای غەراف
* قەزای قەڵعەت سەکر
* قەزای ئەلبەتحا
* قەزای کەرمە بەنی سەعید

## [[پارێزگای واسیت|پارێزگای واست]]
وێنۆک|دابەشکردنەکانی پێشووی پارێزگای واست

* قەزای کوت
* قەزای سوێرە
* قەزای ئەلعەزیزیە
* قەزای حەی
* قەزای النوعمانیە
* قەزای بەدرە
* قەزای ئەلزوبەیدیە
* قەزای ئەلمۆفەقیە
* قەزای ئەحرار

## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق
پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
پۆل:حکومەتی عێراق
پۆل:پێڕستە پەیوەندیدارەکان بە جوگرافیای عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
ئێرگون

**ئێرگون** (بە عیبری: ארגון)، بە فەرمی **ڕێکخراوی سەربازیی نەتەوەیی لە خاکی ئیسرائیل**، زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ **ئێتزێل** یان **ئیزێل** (אצ״ל)، ڕێکخراوێکی نیمچە سەربازیی زایۆنی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٣١ بۆ ١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێرفەرمانیدا چالاک بوو. ئەمە لقێک بوو لە ڕێکخراوە نیمچەسەربازییە جوولەکەییە کۆنتر و گەورەترەکە کە ناوی ھاگانا بوو.

سیاسەتی ئێرگون لەسەر بنەمای ئەوە بوو کە ئەوکات پێی دەگوترا زایۆنیزمی پێداچوونەوەخواز کە لەلایەن زێڤ ژابۆتینسکییەوە دامەزرابوو. دوو لە بەدناوترین ئۆپەراسیۆنەکان کە ئێرگون پێی ناسرابوو بریتین لە؛ بۆردوومانکردنی بارەگای کارگێڕیی بەریتانیا لە فەلەستینی ژێرفەرمانی لە ئورشەلیم لە ٢٢ی تەممووزی ١٩٤٦ و کۆمەڵکوژیی دێر یاسین کە تێدا لایەنی کەم ١٠٧ گوندنشینی عەرەبی فەلەستینی کوژران، لە نێویاندا ژن و منداڵ ھەبوون، کە بە ھاوبەشی لەگەڵ لەحی لە ٩ی نیسانی ١٩٤٨ ئەنجام درا.

ڕێکخراوەکە کردەوەی تیرۆریستیی دژی عەرەبە فەلەستینییەکان و ھەروەھا دەسەڵاتدارانی بەریتانیا ئەنجام دا، کە وەک داگیرکەری نایاسایی سەیر دەکران. بەتایبەتی ئێرگون وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و حکوومەتەکانی بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە وەسف کرابوو؛ لە ڕاگەیاندنەکانیشدا وەک ڕۆژنامەی نیوویۆرک تایمز؛ ھەروەھا لەلایەن لیژنەی لێکۆڵینەوەی ئەنگلۆ-ئەمریکی، کۆنگرەی زایۆنیی ساڵی ١٩٤٦ و ئاژانسی جوولەکەکانەوە. ھانا ئارێنت و ئەلبێرت ئاینشتاین، لە نامەیەکدا بۆ نیوویۆرک تایمز لە ساڵی ١٩٤٨، ئێرگون و پارتی حێروتی جێنشینیان بە «پارتە نازی و فاشیستەکان» چواند و وەک «ڕێکخراوێکی تیرۆریستی، باڵی ڕاست، شۆڤێنی» وەسفیان کرد.

دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لەکاتی جەنگی فەلەستینی ساڵی ١٩٤٨، ئێرگون دەستی کرد بە تێکەڵبوون بە ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل کە تازە دروست کرابوون. ململانێی نێوان ئێرگون و ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل پەرەی سەند و گۆڕا بۆ ڕووداوی ئالتالێنا لە ساڵی ١٩٤٨، و ئێرگون بە فەرمی لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٩ ھەڵوەشایەوە. ئیرگون پێشەنگێکی سیاسی بوو بۆ پارتی ڕاستڕەوی حێروتی ئیسرائیل (یان «ئازادی»)، کە بووە ھۆی دروستبوونی پارتی لیکودی ئەمڕۆ. لیکود سەرکردایەتی کردووە یان بەشێک بووە لە زۆربەی حکوومەتەکانی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٧ەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
ھاگانا

**ھاگانا** (بە عیبری: הַהֲגָנָה ھا-ھاگانا، بە واتای «بەرگری») ڕێکخراوی سەرەکیی نیمچە سەربازیی زایۆنی بوو کە بۆ کۆمەڵگەی جوولەکەکان لە فەلەستینی ژێرفەرمانیدا چالاک بوو. لە ساڵی ١٩٢٠ بۆ بەرگریکردن لە بوونی ییشوڤ (کۆمەڵگەی جوولەکەکان) لە ناوچەکەدا دامەزرا، و بە فەرمی لە ساڵی ١٩٤٨ ھەڵوەشایەوە، کاتێک بوو بە ھێزی ناوەندی و تێکەڵ بە ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل کرا کەمێک دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل.

ھاگانا کە لەسەر بنەمای میلیشیاکانی پێشتر پێکھاتبوو، ئامانجی سەرەکیی بەرگریکردن بوو لە نشینگە جوولەکەیییەکان لە دژی ھێرشەکانی عەرەب؛ ئەمەش لە کاتی پشێوییەکانی یافا لە ساڵی ١٩٢١، پشێوییەکانی فەلەستین لە ساڵی ١٩٢٩، پشێوییەکانی یافا لە ساڵی ١٩٣٦ و شۆڕشی عەرەبی لە فەلەستین لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦–١٩٣٩، و چەندانی تردا ڕووی دا. ئەم ھێزە نیمچە سەربازییە لەژێر کۆنترۆڵی ئاژانسی جوولەکەدا بوو، کە دەزگایەکی فەرمیی حکوومی بوو و بەرپرسیار بوو لە کۆمەڵگەی جوولەکەکانی فەلەستین لە سەردەمی دەسەڵاتی بەریتانیادا. تا کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەم، چالاکییەکانی ھاگانا مامناوەند بوون، بەپێی سیاسەتی ستراتیژیی ھاڤلاگا (بە واتای «خۆگرتن»)، کە ئەمەش بووە ھۆی جیابوونەوەی ھێزە نیمچە سەربازییە توندڕەوەکان: ئێرگون و لەحی. ھاگانا پشتیوانیی سەربازیی نھێنی لە پۆڵەندا پێگەیشت و لە ئەگەری ھێرشی ھێزەکانی تەوەر بۆ سەر فەلەستین لە ڕێگەی باکووری ئەفریقاوە ھەوڵی ھاریکاری دەدا لەگەڵ شانشینی یەکگرتوو، کە ئەمەش بووە ھۆی دروستکردنی پالماخ، کە ھێزێکی شەڕکەری بژاردەیان بوو، لە ساڵی ١٩٤١.

دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم، بەریتانییەکان ڕەتیان کردەوە ئەو کۆتوبەندانەی سەر کۆچی جوولەکەکان ھەڵبگرن کە لە ڕێگەی پەڕاوی سپیی ساڵی ١٩٣٩ەوە سەپاندبوویان. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ھاگانا سەرکردایەتیی یاخیبوونێکی جوولەکەکان بکات لە دژی دەسەڵاتدارانی بەریتانیا لە فەلەستین؛ ھەڵمەتەکە لەلایەن ھێزە نیمچە سەربازییەکانەوە بریتی بوو لە بۆردومانکردنی پردەکان، ھێڵەکانی ئاسن، و ئەو کەشتیانەی کە بۆ دەرکردنی کۆچبەرە نایاسایییە جوولەکەکان بەکاردەھێنران، ھەروەھا یارمەتیدان لە ھێنانی زیاتری جوولەکەکانی تاراوگە بۆ فەلەستین وەک بەرەنگاربوونەوەیەک بۆ سیاسەتەکانی بەریتانیا. دوای پەسەندکردنی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دابەشکردنی فەلەستین لە ساڵی ١٩٤٧، ھاگانا بە ئاشکرا وەک گەورەترین ھێزی شەڕکەر لە نێو جوولەکەکانی فەلەستیندا دەرکەوت، و بە سەرکەوتوویی بەسەر میلیشیا عەرەبییەکاندا زاڵ بوو لەکاتی شەڕی ناوخۆی فەلەستیندا. دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی دەوڵەتی ئیسرائیل، ھاگانا بوو بە ھێزی سەربازیی نەتەوە نوێیەکە. کەمێک دوای سەربەخۆیی ئیسرائیل و دەستپێکردنی شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)، ھاگانا لەگەڵ گرووپە نیمچە سەربازییەکانی تردا یەکی گرت و وەک ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل (IDF) سەرلەنوێ ڕێکخرایەوە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
پۆل:ئیسرائیل لە دەیەی ١٩٤٠
پۆل:مێژووی زایۆنیزم
پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان
پۆل:بزووتنەوە ڕزگاری خوازە ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
گەرووەکانی تیران

**گەرووەکانی تیران** یان **تەنگاوەکانی تیران** ( **) ڕێڕەوە دەریایییە تەسکەکانن لەنێوان نیمچەدوورگەکانی سینا و عەرەبی کە کەنداوی عەقەبە و دەریای سوور بەیەکەوە دەبەستنەوە. دووری نێوان ھەردوو نیمچەدوورگەکە نزیکەی ە. ھێزی فرەنەتەوەیی و چاودێرەکان چاودێری پابەندبوونی میسر دەکەن لە پاراستنی ئازادیی کەشتیوانی لە تەنگاوەکاندا، وەک لە پەیماننامەی ئاشتیی نێوان میسر و ئیسرائیلدا ھاتووە.

ئەم پانتایییە ئاوییە بەناوی دوورگەی تیرانەوە ناونراوە، کە لە دەروازەکەیدا لە دووری  لە سیناوە ھەڵکەوتووە. دوورگەی سەنافیر لە ڕۆژھەڵاتی تیران، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەو تەنگاوە کەمقووڵەی نێوان تیران و عەرەبستانی سعوودیدایە.

تەنگاوەکان ڕێگە بۆ دەستڕاگەیشتن بە ئیلات دەکەنەوە، کە بەندەرێکە لە لووتکەی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئیسرائیل. گەمارۆدانی تێپەڕبوونی ئیسرائیل لە ڕێگەی نۆکەندی سوێس و تەنگاوەکانی تیرانەوە بووە ھۆی دوو شەڕ، لە ساڵانی ١٩٥٦ و ١٩٦٧دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:کۆما ئاوییەکانی میسر
پۆل:تەنگاوە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:تەنگاوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:دەربەندەکانی ئاسیا
پۆل:دەربەندەکانی ئەفریقا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ئای ئۆ ئێس ٢٦

**ئای ئۆ ئێس ٢٦** نۆزدەھەمین وەشانی سەرەکیی سیستەمی کارپێکردنی ئای ئۆ ئێسی ئەپڵە بۆ ئایفۆن. لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لە کۆڕی جیھانیی پەرەپێدەرانی ٢٠٢٥ (دەبلیو دەبلیو دی سی) ڕاگەیەندرا، و لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ بڵاوکرایەوە. وەک جێگرەوەی ئای ئۆ ئێس ١٨، ژمارەی وەشانەکەی بۆ ٢٦ پێشخرا بەھۆی ئەوەی ئەپڵ بۆ گونجاندن لەنێوان سیستەمە کارپێکردنەکانیدا شێوازێکی ناونانی لەسەر بنەمای ساڵ گرتەبەر.

ئای ئۆ ئێس ٢٦ زمانی دیزاینی لیکوید گڵاس دەناسێنێت کە لە ھەموو پلاتفۆرمەکانی تری ئەپڵدا ھاوبەشە، ئەمەش یەکەم دیزاینکردنەوەی سەرەکیی نێوانەڕووی بەکارھێنەرە لە دوای ئای ئۆ ئێس ٧ەوە. ئەپی واڵێت کارتی سواربوونی فڕۆکەی پەرەپێدراو دەناسێنێت کە توانای شوێنپێھەڵگرتن و ھاوبەشکردنی دۆخی گەشتەکانی ھەیە بە بەکارھێنانی لایڤ ئاکتیڤیتیز. تایبەتمەندییە نوێیەکانی ژیریی دەستکردی ئەپڵ ئینتێڵێجێنس بریتین لە یەکخستنی زیاتری چات جی پی تی لە ڤیژوەڵ ئینتێڵێجێنسدا، کە ئێستا لە کاتی وێنەگرتنی شاشەدا بەکاردێت، و توانای ئەپە لایەنە سێیەمەکان بۆ یەکخستنی چوارچێوەی ئەپڵ ئینتێڵێجێنس.

ئەم وەشانە بە شێوەیەکی بەرفراوان پێشوازییەکی تێکەڵی لەلایەن ڕەخنەگران و بەکارھێنەرانەوە لێکرا، کە تێیدا پێداچوونەوەکاران و بەکارھێنەران ڕەخنەیان لە نێوانەڕووی مشتومڕاویی لیکوید گڵاس، کێشەکانی کارکردن، ڕێژەی خاوی بەکارھێنان، و سکاڵای بەرفراوان دەربارەی تەمەنی پاتری و ئاسانیی بەکارھێنان گرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مۆبایل
پۆل:ئای ئۆ ئێس
ئەپڵ ئەی ١٩

**ئەپڵ ئەی ١٩** و **ئەپڵ ئەی ١٩ پرۆ** جووتێک سیستەمی سەر چیپن (ئێس ئۆ سی) لەسەر بنەمای ئەی ئاڕ ئێمی ٦٤ بیتی کە لەلایەن ئەپڵ ئینکۆ دیزاین کراون، وەک بەشێک لە زنجیرەی ئەپڵ سیلیکۆن. ئەی ١٩ لە ئایفۆن ١٧ و ئایفۆن ١٧ ئی بەکارھێنراوە، لەکاتێکدا ئەی ١٩ پرۆ لە ئایفۆن ١٧ پرۆ، ئایفۆن ١٧ پرۆ ماکس، و ئایفۆن ئێر بەکارھێنراوە. ھەردوو چیپەکە لەلایەن تی ئێس ئێم سی بە بەکارھێنانی جۆری ئێن ٣ پی لە پرۆسەی ٣ نانۆمەترییەکەیان بەرھەم ھێنراون. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ڕاگەیەندران، ئەوان جێگرەوەی پڕۆسێسەرەکانی ئەپڵ ئەی ١٨ و ئەپڵ ئەی ١٨ پرۆن بە ڕیزبەندی.

## دیزاین
### سی پی یو
ھەردوو ئەی ١٩ و ئەی ١٩ پرۆ خاوەنی تەلارسازییەکی ٦ ناوەکیی سی پی یون لەگەڵ دوو ناوەکی کارایی و چوار ناوەکی چالاکی، کە لە فریکوێنسەکانی تا ٤٫٢٦ گێگاھێرتز بۆ ناوەکەکانی کارایی و ٢٫٦٠ گێگاھێرتز بۆ ناوەکەکانی چالاکی کار دەکەن. جۆری ئەی ١٩ پرۆ پێکھاتەی کاشی بەھێزکراو و باندویسی پێشەوەی باشترکراو و پێشبینی لقی لەسەر ناوەکەکانی کارایی لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە