open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شەڕناو

***شەڕناو*** (**'ناوی جەنگی**') ناوێکی ساختە یان دەستکردە کە لەلایەن کەسێکەوە ھەڵدەبژێردرێت بۆ بەکارھێنانی کاتێک بەشداری چالاکییەکی دیاریکراو دەکات، بەتایبەتی لە شەڕدا.

*شەڕناو* بە ھۆکاری ئاسایشی، لەلایەن ئەندامانی خۆڕاگریی فەڕەنسا و بەرخۆدانی پۆڵەندا لە جەنگی جیھانیی دووەمدا پەسەند کرا. ئەم جۆرە ناوە ساختانە زۆرجار لەلایەن سەربازانی ھێزی تایبەتی سەربازییەوە وەرگیراون، وەک ئەندامانی یەکەکانی گەریلا. ئەم ناوە ساختەیە ناسنامە ڕەسەنەکانی بەکارھێنەرانی ناوەکە دەشارێتەوە و ڕەنگە خێزانەکانیان لە تۆڵەسەندنەوە بپارێزێت؛ ھەروەھا ڕەنگە جۆرێک بێت لە جیابوونەوە لە ژیانی بنەماڵەیی و خێزانەکەی خۆی.

## سەرچاوەکان
فارساندن

**فارساندن** یان **بەفارسکردن** () پرۆسەیەکی کۆمەڵناسی گۆڕانی چاندە، کە تێیدا کۆمەڵگایەکی نافارسی دەبێتە یان دەکرێتە «فارسی»، واتە ئەو کۆمەڵگایە یان ناڕاستەوخۆ زمانی فارسی، چاند، وێژە، ھونەر، مۆسیقا، ناسنامەی فارسی و ھەروەھا ھۆکارە کۆمەڵایەتی و فەرھەنگییەکانی دیکە وەردەگرێت یان بە کاریگەریی ڕاستەوخۆی بەمەبەست وای لێدێت. چەشنێکی تایبەتی توانەوەی چاندە کە زۆرجار گۆڕانی زمان بە پلەی یەکەم لەخۆ دەگرێت.

لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی باو بەکارھاتووە بۆ ئاماژەدان بە گۆڕانکاری لە چاندی گەلانی نائێرانی کە لە چوارچێوەی کایەی چاندی فارسدا دەژین، بەتایبەتی لە سەردەمی سەرەتا و ناوەڕاستی ئیسلامیدا، وەک عەرەب و گەلانی جۆراوجۆری قەوقاز (وەک جۆرجی، ئەرمەنی و داغستانی) و گەلانی تورک، لەوانەش سەلجووقییەکان، عوسمانییەکان و غەزنەوییەکان. ھەروەھا ئەم زاراوەیە بۆ گواستنەوەی لایەنەکانی چاندی فارس، لەوانەش زمان، بۆ گەلانی نافارس لە شوێنەکانی وەک ئەنادۆڵ و کیشوەری ھیندستان بەکارھاتووە.

## مێژوو
### سەردەمی پێش ئیسلام
بە پێچەوانەی یۆنانییە کۆنەکان و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم، ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیی فارسی کۆن، خەمی بڵاوکردنەوەی چاندەکەیان نەبووە بۆ ئەو گەلانەی کە داگیریان کردبوو. یەکەم ئەڵقەی تۆمارکراوی فارساندن دەگەڕێتەوە بۆ ئەسکەندەری مەزن، کە دوای داگیرکردنی ئیمپراتۆرییەتیی فارس لە سەدەی چوارەمی پێش زایین، جل و بەرگ و داب و نەریتی فارسی گرتەبەر؛ ھاوسەرگیری لەگەڵ شازادەیەکی فارس کرد، ستاتیرای دووەم.

### سەرەتای سەردەمی ئیسلامی تا سەدەی ١٥
دوای ڕووخانی خانەدانی ساسانی لە ساڵی ٦٥١، عەرەبانی ئەمەوی زۆرێک لە داب و نەریتی فارسیان بە تایبەت شێوازی کارگێڕی، گرتەبەر. پارێزگارانی ویلایەتە عەرەبەکان یان ئارامیی فارسێندراو بوون یان بە ڕەچەڵک فارس بوون؛ بە دڵنیایییەوە، زمانی فارسی وەک زمانی بازرگانی فەرمی خەلافەت مابووەوە تا پەسەندکردنی زمانی عەرەبی لە کۆتایی سەدەی حەوتەمدا. سکەی دراوە ئیسلامییە نوێیەکان لە لاساییکردنەوەی دراوی ساسانی و بیزەنتینەوە پەرەیان سەند و ڕێنووسی پەھلەوی لەسەر دراوەکە گۆڕا بە زمانی عەرەبی.

### سەدەی ١٦ تا ١٨
دوو زلھێزی گەورە لە ڕۆژاوای ئاسیا سەریان ھەڵدا، ئەوانیش سەفەوی و عوسمانی بوون. سەفەوییەکان چاند و ھەژموونی فارسیان بەسەر باشووری قەوقاز و ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵیا و مێزۆپۆتامیا و ناوچەکانی دیکەدا دووپاتکردەوە. زۆرێک لە خان و بەگ و فەرمانڕەواکانی تر داب و نەریت و جلوبەرگی فارسیان گرتەبەر و پاڵپشتی چاندی فارسیان دەکرد.

## سەردەمی نوێ
لە سەردەمی نوێ و مۆدێرندا زۆرجار ئەم زاراوەیە لە پەیوەندی لەگەڵ نا فارسی زمانەکانی وەک ئازەربایجانییەکان و کوردانی لوڕ و کوردەکان بەکاردێت.

باس لەوە کراوە کە ناسیۆنالیزمی مۆدێرنی ئێرانی لە سەردەمی پەھلەویدا دامەزراوە و لەسەر بنەمای ئامانجی پێکھێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ بووە. ئەوەی زۆرجار پشتگوێ دەخرێت ئەوەیە کە ناسیۆنالیزمی ئێرانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا پەرەی سەندووە نەک لە سەردەمی پەھلەویی نوێدا. لە سەروبەندی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، پڕوپاگەندەی پان تورکیزم لەسەر خاکە تورک زمانەکانی ئێران، قەوقاز و ئاسیای ناوەندی ھەبوو؛ ئامانجی لەمەش ڕازیکردنی دانیشتووانی تورک بوو بۆ جیابوونەوە لەو ھەژموونە سیاسییەی ئێران و پەیوەست ببن بە نیشتمانی نوێی پان تورکیزم. زۆرێک لە ئازەربایجانییەکانی ئێران، کە بە پێچەوانەی نیازی پان تورکیستن، تیایاندا کۆمەڵەیەکی بچووک لە ڕۆشنبیرانی ئازەربایجان ھەن کە بەبەھێزی داکۆکیکارن لە یەکپارچەیی خاکی ئێران و نایانەوێت ببینە بەشێک لە پان تورکیزم.

## ئەمانەش ببینە
* گەلانی ئێرانی
** فارسەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی فارسی
پۆل:لەخۆگرتنی کولتووری
یاخیبوونی کرۆنشتاد

**یاخیبوونی کرۆنشتاد** () یاخیبوونی دەریاوانان و سەربازان و خەڵکی مەدەنی سۆڤیەت بوو لە شاری بەندەری کرۆنشتاد دژی حکوومەتی بەلشەفیکی کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا. دوایین ڕاپەڕینی گەورە دژی ڕژێمی بەلشەفیک لە خاکەکانی ڕووسیا لە کاتی شەڕی ناوخۆیی ڕووسیا ڕوویدا کە وڵاتەکەی وێران کرد. یاخیبوونەکە لە یەکی ئازاری ساڵی ١٩٢١ لە قەڵای دەریایی شارەکە دەستیپێکرد کە دەکەوێتە دوورگەی کۆتلین لە کەنداوی فینلاند. کرۆنشتاد بە شێوەیەکی نەریتی بنکەی بەلەمی باڵتیکی ڕووسیا بوو، و وەک بەرگرییەک لە بەرامبەر نزیکبوونەوەکانی پترۆگراد کاری دەکرد، کە نزیکەی ٥٥ کم (٣٤ میل) لە دوورگەکەوە دوور بوو. بۆ ماوەی شانزە ڕۆژ، یاخیبووان دژی حکوومەتی سۆڤیەت ڕاپەڕین، کە پێشتر یارمەتی چەسپاندنی دەسەڵاتەکەیان دابوو.

لە ژێر سەرکردایەتی ستێپان پێتریچێنکۆ،  یاخیبووان لە نێویاندا زۆرێک لە کۆمۆنیستەکان بێھیوا بوون لە ئاراستەی حکوومەتی بەلشەفییەکان، داوای زنجیرەیەک چاکسازییان دەکرد، وەک ھەڵبژاردنی حکوومەتێکی نوێی سۆڤیەت، بەشداریکردنی پارتە سۆسیالیستەکان و گرووپە ئەنارکیستەکان لە حکوومەتی نوێی سۆڤیەت، کۆتایی ھاتنی قۆرخکاریی بەلشەفییەکان لەسەر دەسەڵات، ئازادی ئابووری بۆ جووتیاران و کرێکاران، ھەڵوەشاندنەوەی حوکمڕانی بیرۆکراتی کە لە کاتی شەڕی ناوخۆدا دروست بوون، و گەڕاندنەوەی مافە مەدەنییەکان بۆ چینی کرێکار. سەرەڕای کاریگەری ھەندێک لایەنی ئۆپۆزسیۆن، دەریاوانەکان بە تایبەتی پشتیوانی ھیچیان نەدەکرد.

دەریاوانەکانی کرۆنشتاد بە بڕوا بە جەماوەریی ئەو چاکسازیانەی کە خەباتیان بۆ دەکرد (و کە بەشێکیان ھەوڵیان دابوو لە کاتی شۆڕشدا جێبەجێی بکەن)، بێھودە چاوەڕێی پشتیوانی دانیشتوانی باقی وڵات بوون و یارمەتی کۆچبەرەکانیان ڕەتکردەوە. ھەرچەندە ئەنجومەنی ئەفسەران داوای ستراتیژی ھێرشبەرانەتریان کرد، بەڵام یاخیبووان بە ھەڵوێستێکی نەرێنی مانەوە و چاوەڕێی ئەوە بوون حکوومەت ھەنگاوی یەکەم لە دانوستانەکاندا بنێت، ئەمەش دواجار بووە ھۆی گۆشەگیرکردنی ھێزەکانی کیشوەری. لە بەرامبەردا دەسەڵاتداران ھەڵوێستێکی توندیان گرتەبەر و کۆتا ئاگادارکردنەوەیان پێشکەش کرد و داوای خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرجیان کرد لە ٥ی ئازاردا. کاتێک ماوەی خۆبەدەستەوەدان کۆتایی ھات، بەلشەفییەکان زنجیرەیەک ھەڵمەتی سەربازییان بۆ سەر دوورگەکە دەستپێکرد، بە سەرکەوتوویی ڕاپەڕینەکەیان لە ١٧ی ئازاردا سەرکوت کرد و لە ئەنجامدا چەند ھەزار ھاووڵاتی گیانیان لەدەستدا.

ئەو یاخیبووانە لەلایەن لایەنگرانیانەوە بە شەھیدی شۆڕشگێڕ دادەنران، لەلایەن دەسەڵاتدارانیشەوە بە «بریکاری ڕێککەوتنی سێیی و دژە شۆڕش» وەسف دەکران. وەڵامی بەلشەفییەکان بۆ شۆڕشەکە زۆر مشتومڕاوی بوو و زۆرێک لە لایەنگرانی ئەو ڕژێمەی کە لەلایەن بەلشەفییەکانەوە دامەزرابوو، وەک ئیما گۆڵدمان بێھیوا کرد. بەڵام سەرەڕای سەرکوتکردنی شۆڕش و جێبەجێنەکردنی داواکارییە سیاسییەکانی یاخیبووان، ئەمەش بووە ھۆی خێراتربوونی جێبەجێکردنی سیاسەتی ئابووریی نوێ، کە جێگەی "کۆمۆنیزمی جەنگ"ی گرتەوە.   

بە بڕوای لینین، ئەو قەیرانە جددیترین شت بوو کە ڕژێم لەو کاتەدا ڕووبەڕووی بووەوە، «بێ گومان لەوەی مەترسیدارترە لە دێنیکین و یودنیچ و کۆلچاک پێکەوە».

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ٢٠ەم
ڕووباری ئەڵوەند

**ڕووباری ئەڵوەند** یان **چەمی ئەڵوەن** ڕووبارێکە کە درێژییەکەی ١٥٠ کیلۆمەترە و لە چیای زاگرۆس لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران سەرچاوە دەگرێت. لە پارێزگای کرماشانەوە بەرەو ڕۆژئاوا دەڕژێت و بە شارستانی قەسری شیرین و حەڵواندا تێدەپەڕێت. پاشان ڕوو لە ڕۆژئاوا دەکات و لە خانەقین دەچێتە ناو باشووری کوردستان بۆ عێراق تاوەکو دەچێتە ناو ڕووباری دیالە، کە لە پاش ئەوەدا دەڕژێتە ناو دیجلە.

## ناو

بە گوتەی ڤلادیمر مینۆرسکی ناوی "ئەڵوەند" پەیوەندی بە ناوی شاری مێژووییی ھوڵوانەوە ھەیە کە لەسەر ڕووبارەکە لە نزیک شاری ئێستای سەرپێڵی زەھاب ھەڵکەوتبوو.
## سەرچاوەکان


پۆل:خانەقین
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
پۆل:ڕووبارەکانی پارێزگای کرماشان
چاندی ئەرمەنی

ئەرمەنییەکان ئەلفوبێ و زمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە. ئەلفوبێی ئەرمەنی لە ساڵی ٤٠٥ی زایینی لەلایەن سانت مەسرۆپ مەشتۆتسەوە داھێنراوە و لە سی و ھەشت پیت پێکھاتووە کە دوو پیتیان لە سەردەمی سیلیسیدا زیاد کراون. زمانی ئەرمەنی لە ٩٦٪ی دانیشتووانی وڵاتەکە قسە دەکەن، ھاوکات بە زمانی ڕووسی ٧٥.٨٪ قسەی پێدەکەن، ھەروەھا زمانی ئینگلیزیش تا دێت زیاتر باو دەبێت.

## سەرچاوەکان
مەسیحییەتی ڕۆژھەڵات

**مەسیحییەتی ڕۆژھەڵات** بنەماڵەی ئەو کەنیسانەیە کە لە دەرەوەی جیھانی ڕۆژاوا گەشەیان کردووە. ئەمڕۆ دابەش بووە بەسەر سێ بنەماڵەدا: کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات ، کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی مەشریقی، و کەنیسەی کاسۆلیکی ڕۆژھەڵات، جگە لە دوو کڵێسا کە لە کەنیسەی مێژوویی مەشریقەوە ھاتوون: کەنیسەی ئاشووری مەشریقی و کەنیسەی مەشریقی کۆنی. لە لایەکی ترەوە ڕووبەڕووی نەریتی مەسیحی ڕۆژاوا دەبێتەوە کە لەلایەن کەنیسەی کاسۆلیکی و پرۆتستانتی ڕۆژاواوە نوێنەرایەتی دەکرێت. ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ھەموو ئەو میرات و نەریتە مەسیحییانەی کە ئەم کەنیسانە بە درێژایی سەدەکان ھەڵیانگرتووە و بەردەوامیشیان ھەیە. کەنیسەکانی مەسیحی ڕۆژھەڵات پێکھاتوون لە نەریتی مەسیحی کە لە ماوەی چەند سەدەیەکدا بە شێوەیەکی جیاواز گەشەیان کردووە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکوور و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، ئاسیای بچووک، کەناری مالابار لە باشووری ھیندستان، و بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی دوور. ئەم زاراوەیە باس لە یەک ھاوبەش و مەزھەبی ئایینی ناکات. ھەرچەندە کەنیسەکانی ڕۆژھەڵات نەریتێکی ئایینییان ھەبوو بەڵام لە سەدەکانی یەکەمی ئایینی مەسیحیدا بەھۆی جیاوازی عەقیدەی و مەسیحی و تیۆلۆژی و ھەروەھا ھۆکاری سیاسییەوە دابەش بوون.

کڵێساکانی ڕۆژھەڵات بە شێوەیەکی نەریتی لە یۆنان و ڕووسیا و باڵکان و ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ئاسیای بچووک و ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا و باشووری ھیندستان و وڵاتانی شام و فارس و عێراق بڵاوبوونەتەوە. لە ئەنجامی ھەمەچەشنی گەلانی مەسیحی ڕۆژھەڵات، ھەر نەتەوەیەک زۆرجار ڕێوڕەسمی تایبەتی خۆی ھەیە، واتە کۆمەڵێک سروود، ئەدەبی مەسیحی، زمان کە لە نوێژدا بەکاردێت و جۆرێکی تایبەتی مۆسیقای کڵێسا، ھونەر، یان شێوازی تەلارسازی، کە بە "ڕێوڕەسم" دادەنرێت. ڕێوڕەسمی سەرەکی مەسیحییەکانی ڕۆژھەڵات بریتین لە ڕێوڕەسمی ئەسکەندەری، ڕێوڕەسمی ئەرمەنی، ڕێوڕەسمی ئەنتیکیا، ڕێوڕەسمی بیزەنتین، ڕێوڕەسمی ڕۆژھەڵاتی سووریا و ڕێوڕەسمی ڕۆژاوای سووریا.

## سەرچاوەکان
جینۆسایدی چەرکەسییەکان

**جینۆسایدی چەرکەسییەکان** پاکتاوکردنی نەتەوەیی و کوشتنی بەکۆمەڵ و ئاوارەبوونی زۆرەملێ  بوو لە نزیکەی ٨٠٠ ھەزار بۆ یەک ملیۆن و نیو موسڵمانی چەرکەس  (لانی کەم ٨٠–٩٧٪ی کۆی دانیشتوانی) و دوورخستنەوەی زۆرینەی چەرکەسەکان لە وڵاتی مێژوویی خۆیان کە لەئیمپراتۆریەتی ڕووسییە ناوچەیەک کە ڕووبەرێکی زۆری باکووری قەوقاز و کەنارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی دەریای ڕەش بوو. جینۆسایدەکە لە دوای جەنگی قەوقاز لە ماوەی چارەکی کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا.  تۆمارکراوە کە لە کاتی ڕووداوەکاندا سەربازانی ڕووسیا و کۆزاکەکان ڕێگەی جۆراوجۆری دڕندانەیان بەکارھێناوە بۆ سەرقاڵکردنی خۆیان، وەک دڕاندنی سکی ژنانی دووگیان و دەرھێنانی کۆرپەکانیان لێیان، و دواتر خۆراکدانی کۆرپەکان بە سەگەکان.  ژەنەڕاڵە ڕووسییەکانی وەک گریگۆری زاس چەرکەسەکانیان بە «قێزەونییەکی مرۆیی» وەسف کرد، پاساویان بۆ کوشتنیان ھێنایەوە، بەکارھێنانیان لە تاقیکردنەوە زانستییەکاندا و ڕێگەیان بە سەربازانی ڕووسیا دا دەستدرێژی بکەنە سەر کچانی چەرکەسی سەرووی تەمەنی ٧ ساڵ. زۆربەی چەرکەسەکان کۆچیان کرد بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

گەلانی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە، چەرکەسەکان، دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ڕووسیا و چەرکەس، تووشی پاکتاوکردنی نەتەوەیی  و دەربەدەری لە زێدی خۆیان بوون. دوورخستنەوەیان پێش کۆتایی ھاتنی جەنگ لە ساڵی ١٨٦٤ دەستی پێکرد و زۆربەیان تا ساڵی ١٨٦٧ تەواو بوون. چەرکەسەکان، ئوبیخەکان و ئەبازا کرانە ئامانج، بەڵام گرووپەکانی دیکەی وەک ئینگوشەکان ، چیچانییەکان، ئۆسێتییەکان و ئەبخازییەکان بە توندی کاریگەرییان لەسەر بوو.

زۆرێک لە موسڵمانە ڕەسەنەکانی باکووری ڕۆژاوای قەفقاز لە کۆتایی جەنگی قەوقازدا لەلایەن ڕووسیای سەرکەوتووەوە ناچار بوون دەربەدەر بن. 

تەنھا ڕێژەیەکی کەمیان قبوڵ کرد کە گۆڕینی ئایینی مەسیحی و نیشتەجێکردنیان لەناو ئیمپراتۆریەتی ڕووسیادا. بەم شێوەیە ئەو دانیشتووانەی چەرکەسی کە مابوونەوە کە ڕەتیانکردەوە خۆیان ڕادەست بکەن، بڵاوەیان پێکرا، نیشتەجێکران و ئەشکەنجە دران و زۆربەی کات بەکۆمەڵ کوژران.

لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا ژمارەیەکی نادیار دەربەدەران گیانیان لەدەستداوە. ھەندێکیان بەھۆی پەتاکانەوە لەناو ئەو قەرەباڵغییە دەربەدەرییەدا گیانیان لەدەستدا کە لە بەندەرەکاندا چاوەڕێی ئەوە بوون بەرەو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بڕۆن. ھەندێکی تریش بەھۆی نوقمبوونی کەشتییەکان لە کاتی زریانەکاندا گیانیان لەدەستدا.  ژماردنەکان لەوانەش ئەوانەی کە ژمارەکانی ئەرشیفی حکوومەتی ڕووسیا لەبەرچاو دەگرن، مردنی ٨٠–٩٧٪  لە نەتەوەی چەرکەس لەم پرۆسەیەدا دەخەمڵێنن.

لە ساڵی ٢٠٢١ەوە جۆرجیا تاکە وڵاتە کە دانی بە جینۆسایدی چەرکەسدا ناوە. بەڵام ڕووسیا جینۆسایدەکە ڕەتدەکاتەوە و ڕووداوەکان وەک کۆچێکی سادەی «گەلانی بەربەری گەشەنەکردوو» پۆلێن دەکات. ناسیۆنالیستە ڕووسییەکان لە قەوقاز بەردەوامن لە ئاھەنگگێڕان لە ٢١ی ئایار ھەموو ساڵێک وەک «ڕۆژی فەتحی پیرۆز»، کاتێک دوورخستنەوەی چەرکەسەکان دەستیپێکرد. چەرکەسییەکان ھەموو ساڵێک یادی ٢١ی ئایار دەکەنەوە وەک ڕۆژی ماتەمینی بۆ یادی جینۆسایدی چەرکاسییەکان. لە ٢١ی ئایاردا، چەرکسییەکان لە ھەموو جیھانەوە شەقامەکان پڕدەکەن و ناڕەزایەتییان بەرامبەر بە حکوومەتی ڕووسیا دەردەبڕن و لافیتە و ئاڵای چەرکەسییەکانیش لە ھەندێک ناوچەی شارەکانی ئەستەنبوڵ و عەممان لە کاتی ئەو ڕووداوانەدا دیمەنێکی باون.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان
ناوەڕاستی سڕبیا

وێنۆک
**ناوەڕاستی سڕبیا** (بە سڕبی: Централна) کە بە **سڕبیای مێژوویی** (*Ужа Србија/Uža Srbija*) ناودەبرێت، بەشێکە لە سڕبیا کە دەکەوێتە دەرەوەی پارێزگاکانی ڤۆیڤۆدینا لە باکوور و دوو پارێزگای ناکۆک لە کۆسۆڤۆ لە باشوور.  سڕبیاى ناوەڕاست دابەشکردنێکى کارگێڕی سڕبیا نییە و ھیچ جۆرە ئیدارەیەکى خۆسەرى نییە.

بەگشتی، ناوەڕاستی سڕبیا دڵی مێژوویی سڕبیای مۆدێرنە کە لە ڕاپەڕینی سڕبیا (١٨٠٤–١٨١٧) و شەڕەکانی دواتر دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی سەریھەڵدا. لە سەدەی دواتردا، سڕبیا وردە وردە بەرەو باشوور فراوانتر بوو، دەستی بەسەر باشووری سربیا، کۆسۆڤۆ، سەنجەق و ڤاردار مەقدۆنیادا گرت و لە ساڵی ١٩١٨دا دوای یەکگرتن و لکاندنی مۆنتینیگرۆ و یەکگرتنی پاشماوەی ناوچەکانی دانووب و ساڤا ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجارستان لەگەڵ ناوچەکانی دیکەی باشووری سلاڤیا تێکەڵ بوو و شانشینی یووگۆسلاڤیای پێکھێنا. سنوورەکانی ئێستای ناوەڕاستی سڕبیا دوای جەنگی جیھانیی دووەم دامەزراوە، کاتێک سڕبیا بووە بەشێک لە یوگۆسلاڤیا، لەگەڵ کۆسۆڤۆ و ڤۆیڤۆدینا وەک ناوچە سەربەخۆکانی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سیستمی پاداشتی زۆرینە

**سیستمی پاداشتی زۆرینە** () جۆرێکە لە سیستمی نوێنەرایەتی نیمچە ڕێژەیی. لە ھەندێک وڵاتی ئەورووپی بەکاردێت.تایبەتمەندە بە پێدانی پاداشت بە زۆرینە لە ڕێگەی ژمارەیەکی زیاتر لە کورسی یان نوێنەرایەتی لە ھەیئە (ئۆرگان)ی ھەڵبژێردراوی حیزبی براوە یان ھاوپەیمانی بە زۆرترین دەنگ بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیری حکوومەت.

ئەم سیستمە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠١٣ لە ئەرمینیا و سان مارینۆ و  ئیتاڵیا بەکارھاتووە. لە ئەرژەنتین بەکاردێت بۆ ھەڵبژاردنی ژووری نوێنەران لە سانتافی و چووبووت و ئینتری ڕیۆس. یۆنان ئەم سیستمە پێش ئەوەی دواجار لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٩دا بەکاربھێنرێت، کارا بوو.

## مێژوو

بێنیتۆ موسۆلینی یەکەم کەس بوو کە یاسایەکی خستەڕوو کە کورسی زیاتری بە حیزبی براوە بۆ دڵنیابوون لە سەرکەوتنی لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٢٤ی ئیتاڵیادا. پاداشتی زۆرینە دوای گەڕاندنەوەی دیموکراسی ھەرچەندە لە سنووری بنەڕەتیدا بەکارھات، لە ژمارەیەک کورسی کە سەقامگیری حکوومەتیان مسۆگەر دەکرد بەڵام ژمارەیەکی ئەوەندە گەورە نەبوو کە ڕێگە بە یەک لایەن بدات گۆڕانکاری دەستووری بکات. ئەم سیستمە لە ساڵانی ١٩٥٠ لە ھەڵبژاردنە ناوخۆییەکان بەکارھێنرا و لە ھەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ساڵی ١٩٩٩ و نیشتمانی ٢٠٠٦دا وەک جێگرەوەیەک بۆ سیستمی تێکەڵاوی سکۆربۆرۆ ناسێندرایەوە.

لە ماوەی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٣ی ئیتاڵیادا، پارتی دیموکرات توانی ٢٩٢ کورسی بەدەستبھێنێت و ھەشت ملیۆن و ٦٤٤ ھەزار و ٥٢٣ دەنگ بەدەستبھێنێت، بەڕێژەی ٢٩٦٠٤ ​​دەنگی ئیمتیاز بۆ ھەر کورسییەک. نزیکترین ڕکابەری پارتی ئازادیی گەلە کە ٩٧ کورسی بە ٧،٣٣٢،٩٧٢ دەنگ بەدەستھێناوە، بە تێکڕا ٧٥ ھەزار و ٥٩٧ دەنگ بۆ ھەر کورسییەک. ئەو میکانیزمەی کە لە ئیتاڵیا لە ساڵی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٣ بەکارھێنرا، ژمارەیەکی دیاریکراوی کورسی بە پارتی براوە بەبێ گوێدانە ڕێژەی دەنگەکانی بەخشی، تا ئەو کاتەی ئەم ڕێکارە لەلایەن دادگای دەستووری ئیتاڵیا بە نادەستووری دادەنرا. پاشان پێشنیازی ھەڵبژاردنی دووەم (لە نێوان یەکەم دوو ھاوپەیمانییەکە) کرا، بەڵام ئەمەش لەلایەن دادگاوە ڕەتکرایەوە. پاشان دەنگدانی ھاوتەریب لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٨ی ئیتاڵیا پەسەندکرا.

ھەروەھا سیستمی پاداشتی زۆرینە لەلایەن وڵاتانی دیکەی ئەورووپاوە پەسەند کراوە، بەتایبەتی یۆنان لە ساڵی ٢٠٠٤، سان مارینۆ لەسەر ئاستی نیشتمانی و فەڕەنسا لە ھەڵبژاردنی ناوچەیی و شارەوانییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:فاشیزم
حیزبی شیووعیی سووریا - مەکتەبی سیاسی

**حیزبی شیووعیی سووریا (مەکتەبی سیاسی)** درێژەپێدەری حیزبی شیووعیی سووریایە، کە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٢٤ دامەزرا، ئەو حیزبە لە ئەنجامی ناکۆکییەک لەگەڵ کوتلەی خالید بەکداش سەریھەڵدا، کە سەرکردایەتی جیابوونەوەیان کرد لە ٣ی نیسانی ١٩٧٢، دژی زۆرینەی کۆمیتەی ناوەندی و ئۆرگانی حیزبەکە. پرسەکانی ناکۆکی لەگەڵ بەکداش و سۆڤیەتەکان لە دەوری: یەکێتی عەرەب، فەلەستین، ھەڵوێست لەسەر حکوومەتی سووریا و سەربەخۆیی لە کۆنترۆڵی سۆڤیەت بەسەر ئەو حیزبەدا کۆبووەوە.

حیزبی شیووعیی سووریا (مەکتەبی سیاسی) باوەڕی بە دیموکراسی ھەیە لە دەرەوەی چەمکەکانی «دیموکراسی شۆڕشگێڕانە » و باوەڕی بە تێکەڵکردنی مارکسیزم لەگەڵ عەرەبیزم و ئیسلام ھەیە کە بە پێکھاتەی شارستانی نەتەوەی عەرەب دادەنرێت. حیزب دەستوەردان لە بابەتی ئایینی و ئیمانیدا ناکات و خۆی لە لێکدانەوەی سروشتگەرایی گەردوون بەدوور دەگرێت. بەڵکو سیاسەتەکەی سنووردارە بە لایەنە ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانەوە، وەک لە بەرنامە سیاسییەکەیدا ھاتووە.

## سەرچاوەکان
ڕاگواستن

[وێنۆک|303x303پیکسڵ|زیندانییەکان و دەسەڵاتدارەکان لەسەر ڕێگای [سیبیریا ، ١٨٤٥]]
**ڕاگواستن**، **دەرکردن** یان **دوورخستنەوە** بریتییە لە کارێک کە حکوومەتێک یان لایەنێکی دیاریکراو ئەنجامی دەدات کاتێک کەسێکی بیانی یان نابیانی **ناچار** دەکات **وڵات** بەجێبھێڵێت و بگەڕێتەوە بۆ ئەو شوێنەی کە لەدایک بووە یان تێیدا ژیاوە، یان شوێنێک بە ویستی حکوومەتەکە خۆی. لەوانەیە حکوومەتێک کەسێکی بیانی دووربخاتەوە، چونکە بە شێوەیەکی نایاسایی ھاتووەتە ناو وڵاتەوە یان لەبەر ئەوەی پێی وایە ئەو بیانییە -یان ژنە بیانییەکە- ڕەنگە بە جۆرێک لە جۆرەکان زیان بە بەرژەوەندییەکانی وڵاتەکە بگەیەنێت. لەوانەیە ئەمە ڕووبدات چونکە ئەم کەسە تاوانێکی گەورەی ئەنجامداوە.

دوورخستنەوە کارێکی کۆنە، وەک چۆن پاشای ساسانی فارس کیسرای یەکەم نزیکەی ٢٩٢ ھەزار ھاووڵاتی و کۆیلەی دوورخستەوە، و لە شارێکی نوێ بە ناوی تیسفۆن لە ساڵی ٥٤٢ نیشتەجێیان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوانەکان
موسحەف

[وێنۆک| ''موسحەفی تەجووید'', چاپکراوە بە پیتی ڕەنگاوڕەنگ بۆ ئاسانکاری خوێندنەوەی [قورئان لەگەڵ *[[تەجوید]]* .]]
***موسحەف*** ( ، ; فرەیی ) وشەیەکی عەرەبییە بۆ پەڕاو یان کۆمەڵێک لاپەڕە، بەڵام ئاماژەیە بۆ کۆپییەکی نووسراوی قورئان. بابەتەکانی قورئان کە موسڵمانان پێیان وایە لە ماوەی ٢٣ ساڵدا لە ژیانی پێغەمبەر محەممەددا دابەزیوە، لەسەر پارچە کاغەزی جۆراوجۆر لە سەردەمی پێغەمبەرایەتی نووسراون. دوای دوو دەیە ئەم نووسینەوانە لەسەر دەستی خەلیفە عوسمانی کوڕی عەفان لە یەک بەرگدا کۆکرانەوە، و ئەم نوسخەیەی قورئان بنەمای ھەموو نوسخە نووسراوەکانی قورئانە کە ئێستا دەخوێندرێنەوە.

لە زمانی عەرەبیدا *قورئان* بە واتای ' خوێندنەوە ' دێت و ئیسلام دەڵێت کە بە شێوەی زارەکی لەلایەن پێغەمبەرەوە خوێندراوەتەوە دوای ئەوەی لە ڕێگەی فریشتە جبریلەوە وەری گرتووە. وشەی *موسحەف* بۆ جیاکردنەوەی خوێندنەوە و نوسخەی نووسراوی قورئان بەکاردێ. ئەم زاراوەیە لە خودی قورئاندا دەرناکەوێت، ھەرچەندە لە زۆر ئایەتدا بە *کیتاب* (کِتَابٌ)، یان کتێب یان نووسینێک، (یَکْتُبُ)یان بۆ نووسین، ئاماژەی پێ کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:قورئان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
مەسیحییەت لە میسر

**مەسیحییەت دووەم ئایینی بەربڵاوە لە میسر** دوای ئیسلام، بەپێی خەمڵاندنە جیاوازەکان، شوێنکەوتووانی نزیکەی ١٠٪ی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن.         زۆرجار بە مەسیحییەکانی میسری پێیان دەوترێت قیبتی کە ناسنامەیەکی نەتەوەیی جیاوازیان پەرەپێداوە. زیاتر لە ٩٥٪ی مەسیحییەکانی میسر سەر بە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی قیبتین کە یەکێکە لە کەنیسەکانی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات، و گەورەترین تایەفەی مەسیحییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی قیبتی پێگەیەکی گرنگی لە کۆمەڵگەی میسردا ھەیە وەک کەنیسەی نەتەوەیی میسری.  لە سەدەی یەکەمدا لەلایەن مەرقۆسی نێردراوی خوداوە دامەزراوە.  دواتر قوتابخانەی لاھوتی ئەسکەندەری بوو بە کەسایەتییەکی گرنگ لە مێژووی ئایینی مەسیحیدا و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەرەپێدانی فەلسەفە و لاھوتی مەسیحیدا ھەبوو. کۆمەڵێک پیاوی ئایینی و فەقیھی مەسیحی لێی دەرکەوتن. 

میسر گەورەترین کۆمەڵگەی مەسیحی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا ھەیە و یەکێکە لە گەورەترین کۆمەڵگە مەسیحییەکانی جیھانیی ئیسلامی. میسر لە پێشەنگی ئەو وڵاتانەی ڕۆژھەڵات بوو کە ئایینی مەسیحی لە سەدەی یەکەمی زایینیدا دزەی کردە ناویەوە و وردە وردە لە سەدەی دووەمدا بە سەرتاسەری وڵاتەکەدا بڵاوبووەوە. ئەسکەندەریە لە سەردەمی سەرەتای ئایینی مەسیحیدا ناوەندێکی گرنگ بووە. مێژووی ئایینی مەسیحی لە میسر بە کۆچی بنەماڵەی پیرۆز بۆ میسر دەست پێدەکات، ھەڵھاتن لە ستەمی ھیرۆدسی یەکەم، پاشای جولەکە، بەپێی کتێبی پیرۆز. ساڵانێک دواتر ھەندێک لە نێردراوان ھاتنە میسر و داوای لە خەڵک کرد واز لە بتپەرستن بھێنن و خودا بپەرستن. مەرقۆسی نێردراوی خودا ھات و کڵێسای سانت مەرقۆسی لە ئەسکەندەریە دامەزراند، کە دواتر سەرکردایەتی ئایینی مەسیحی بۆی گواسترایەوە و ئینجیلەکەی تێدا نووسی.

## سەرچاوەکان
خاناتی قەرەباغ

**خاناتی قەرەباغ** () () خاناتێک بوو کە لە ساڵی ١٧٤٧ تا ١٨٠٥ لەو ناوچەیەی ئێستا پێی دەوترێت ئازەربایجان بوونی ھەبووە. دەوڵەتێکی تورکی دەوڵەتێکی فیۆداڵی (دەرەبەگایەتی) سەربەخۆ بوو و لەژێر دەسەڵاتی دیفاکتۆی قاجارەکانی ئێراندا بوو. جگە لەوەش، بوونی لە ناوچەی نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا، نزیک ناوچەی قەرەباغ بەردەوام بووە. لەلایەن پەناھ عەلی خانەوە دامەزراوە. ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا لە ساڵی ١٨٠٥دا لە ئێرانەوە دەستی بەسەر خاناتی قەرەباغدا گرت. ڕووسەکان نەیانتوانی بە فەرمی بیخەنە ژێر ڕکێفیان تا پەیمانی گوڵستان لە ساڵی ١٨١٣. لە کۆتایی شەڕەکانی ڕووسیا و ئێران لە ساڵانی ١٨٠٤–١٨١٣، فەتح عەلی شا حاکمی قاجار بە فەرمی قەرەباخی بەخشی بە حاکمی ڕووسی ئەلێکساندەر یەکەم و خانات لە ساڵی ١٨٢٢ کۆتایی ھات. پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، بەشێک بووە لە ئۆبلاستی خەزەر.

## سەرچاوەکان
ئیبراھیم مبایێ

**ئیبراھیم مبایێ** ؛ لەدایکبووی ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨) یاریزانێکی تۆپی پێی فەڕەنسییە کە لە ئێستادا بۆ یانەی پاریس سان جێرمان و ھەڵبژاردەی فەڕەنسای ژێر ١٨ ساڵ یاریی دەکات.

ھەروەھا ئەو پێشتر لە ھەڵبژاردەی نیشتمانیی ژێر ١٦ ساڵ و ژێر ١٧ ساڵ یاریی بۆ فەڕەنسا کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٨
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
عومەر کوردی

**عومەر محەممەد کوردی** (لەدایکبووی ١٩٣٩ –
١٤ی ئابی ٢٠٠٩)، شاعیر و دیپلۆماتکارێکی پێشووی سعوودیەیە. وەک باڵیۆزی شانشینی سعوودیە لە نەمسا کاری کردووە.

## ژیان

لە ساڵی ١٩٣٩ لە شاری مەدینە لەدایکبووە، سەر بە بنەماڵەیەکی پەیوەندیدارە بە ئەدەبەوە، بەو پێیەی عومەر کوردی گۆرانی باپیرەی لە سەرەتای سەدەی ڕابردوودا دادوەری مەدینە و موفتییە تایبەتەکەی بووە. شاعیرێکی ناسراویش بوو، دیوانێکی شیعری ھەبوو بەڵام ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر دیمەنی ئەدەبی ئەمڕۆ نەبووە.
## خوێندن

خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شارەکەدا وەرگرتووە، پاشان بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە یاسا لە زانکۆی قاھیرە لە ساڵی ١٩٤٦ بەدەستھێناوە. 
## مردن

عومەر کوردی لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە ڕۆژی ھەینی ١٤ی ئابی ٢٠٠٩ تەرمەکەی لە گۆڕستانی بەقیع لە شاری مەدینە بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
مەسیحییەت لە کووەیت

**ئایینی مەسیحی لە کووەیت** دووەم ئایینی بەربڵاوە لەنێو دانیشتوانی دوای ئیسلام، بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٠ ی سەنتەری توێژینەوەی پیو، ژمارەی مەسیحییەکان لە نێوان تاراوگە و بیانییەکان نزیکەی ٤٠٠ ھەزار مەسیحییە  ، یان نزیکەی ١٤.٣٪ی کۆی دانیشتووان.  ژمارەی مەسیحییەکان لەو وڵاتە لە زیادبووندایە. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨ ، دەسەڵاتی گشتی بۆ زانیاری مەدەنی ژمارەی مەسیحی تاراوگە و ھاووڵاتییان بە نزیکەی ٨٣٢،٤٧٥ کەس خەمڵاند، کە دەکاتە نزیکەی ١٨.٢٪ی کۆی دانیشتوانی کووەیت. ژمارەی ئەو ھاووڵاتییە مەسیحیانەی کە ڕەگەزنامەی کووەیتیان ھەیە لە نێوان ٢٩٠  بۆ ٤٠٠ کەسە.  

مەسیحییەکان لە کووەیت دابەش بوون بەسەر کەنیسەی کاسۆلیکی و ئۆرتۆدۆکس و پرۆتستانت. کەنیسەی کاسۆلیکی گەورەترین تائیفەی مەسیحییە لەڕووی ژمارەوە، کە ٢٣٠ ھەزار کەسی تێدایە، دواتر کەنیسەی ئۆرتۆدۆکس بە ١٣٠ ھەزار کەس، دواتر کڵێسا پرۆتستانتەکان بە ٣٠ ھەزار کەسەوە.  مەسیحییەکان لە کووەێت لە ڕووی نەتەوەییەوە دابەش بوون، ھەندێکیان لە ئاسیا، ئەورووپا، ئەمریکا، شام و میسرەوە دێن، جگە لە کەمینەیەکی کەمی عەرەبە ناوخۆییەکان.مەزھەبەکانی مەسیحی بە ئازادییەکی تەواوەوە ڕێوڕەسمە ئاینییەکانی خۆیان بەڕێوەدەبەن و جگە لە ھاووڵاتیانی مەسیحی کووەیتی، زیاتر لە ٧٠ نەتەوەیان ھەیە. ئەوان ھیچ گرفتێک لە ئەنجامدانی ڕێوڕەسمەکانیاندا نابینن، لەگەڵ ئەو کتێبە پیرۆزانەی کە وەرگێڕدراون بۆ زیاتر لە ٣٥ زمان بۆ ھەموو پێکھاتەکان، بەڵام کێشەکە لە تەسکی و سنوورداربوونی بەردەستبوونی شوێنەکانی پەرستندایە. لە کووەیت ھەشت یان نۆ کڵێسای دانپێدانراو ھەیە، لەنێویاندا کۆمەڵگەیەکی کڵێسا لە دڵی پایتەخت، کە خزمەت بە نزیکەی ٤٠٠ ھەزار مەسیحی دەکات. مەسیحییەکان لە کووەیت لە ڕۆژانی ھەینی و شەممەی ھەموو ھەفتەیەکدا ڕێوڕەسمی پەرستن ئەنجام دەدەن. 

## سەرچاوەکان
تەسبیح

وێنۆک|تەسبیحێکی ڕەش

***تەسبیح، دەسحێب، تەزبیح***()، ***سوبحە*** () (عەرەبی و ئوردو)، ***تەسبیح*** () (ئێران، ھیندستان، ئەفغانستان، تاجیکستان، بەنگلادیش، پاکستان، مالیزیا و ئەندەنوسیا), یان ***تەبیھ***(تورکی، بۆسنی و ئەلبانی) کۆمەڵێک دەنکۆڵەی نوێژن کە زۆرجار موسڵمانان بۆ تەسبیحات بەکاریدەھێنن، بۆ خوێندنەوەی دوعاکان، ھەروەھا بۆ ژماردنی زیکرەکان. لە *جاپامالا* دەچێت کە لە ئایینی ھیندۆسی و جاینیزم و سیخی و بودادا بەکارھاتووە یان ئەو تەسبیحەی کە لە ئایینی کاسۆلیکیدا بەکاردەھێنرێت.

## بەکارھێنان
تەسبیح ئامرازێکە کە وەک یارمەتیدەرێک بۆ ئەنجامدانی زیکر بەکاردێت بە ناوی خوداوە لە ئیسلامدا و دوای نوێژەکان. زۆرجار لە دار یان پلاستیک دروست دەکرێت، بەڵام لە تۆوی زەیتون و عاج و مرواری و قەزوان و بەردی نیمچە بەنرخی وەک کارنێلی و ئۆنیکس و کەھەبیش دروست دەکرێت.
وێنۆک|250x250پیکسڵ| قورئان و تەسبیحێک

## پێشانگا

پەڕگە:Tasbih1924.jpg|alt=Misbaha, dated 1909 (1327 AH)| تەسبیح، بەرواری ١٩٠٩ (١٣٢٧ی کۆچی)
پەڕگە:Tespih_(fcm).jpg|alt=Blue Misbaha| تەسبیحی شین
پەڕگە:Big_and_small_of_it_(306438345).jpg|alt=Colorful Misbaha| تەسبیحی ڕەنگاوڕەنگ
پەڕگە:Tasbih_of_Silver.JPG|alt=Tasbih of Silver| تەسبیحی زیو
پەڕگە:Hilya-i Sherif and Prayer Bead Museum Portraits on white beads in 2018 0340b.jpg|alt=Istanbul Prayer beads museum Portrait painted beads| ئیستەنبوڵ مۆزەخانەی دەنکۆڵەی نوێژ پۆرترێتی دەنکۆڵە ڕەنگاوڕەنگەکان
پەڕگە:Hilya-i Sherif and Prayer Bead Museum Beads made of Amberoid in 2018 0364.jpg|alt=Istanbul Prayer beads museum Amberoid beads| ئەستەنبوڵ مۆزەخانەی دەنکۆڵەی نوێژ دەنکۆڵەی ئەمبێرۆید


## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:چاندی ئیسلامی
جەمال مستەفا عەبدوڵڵا

**جەمال مستەفا عەبدوڵڵا سوڵتان** (١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤) ئەفسەرێکی عێراقییە و پلەی لیوای عەقیدی ھەیە. ناوبراو لە دەزگای ئەمنی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق دامەزرا، دواتر بووە سکرتێری دووەمی سەرۆک کۆمار و دواتر جێگری بەرپرسی کاروباری عەشایەری لە حکوومەتی عێراق. ھاوسەری حەلا سەددام حوسێنە. لە نزیک تکریت لەدایکبوون، ھەردووکیان لە خێڵی بەیکاتی ئەلبو ناسیرن.

ئەمریکا ناوی لە ڕیزبەندی ٢٢ی داواکراوی عێراقیدا تۆمارکراوە.  لە ٢١ی نیسانی ٢٠٠٣ دەستگیرکراوە.  ھەروەھا براکەی بەناوی کەمال مستەفا عەبدوڵڵا سوڵتان ئەلتکریتی لە لیستەکەدا ھاتووە.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە دەست بەسەر سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و ھەروەھا نوێنەرەکانیان گرت و دەست بەسەر سامانی ھەنووکەیی لە ٥٢ کەسایەتیی پێشووی ڕژێمی عێراقدا گیرا، لەنێویاندا جەمال مستەفا. 

لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ لە زیندانی ئەلحوت لە ناسریە ئازاد کرا. 

دوای ئازادبوونی لە زیندان، لە بەغداوە دەچێتە ھەولێر و لەوێ لەگەڵ مەسعود بارزانی، سەرۆکی ئەوکاتی ھەرێمی کوردستان کۆبووەوە. پاشان بەرەو دەوحەی قەتەر ڕۆیشت و لەوێ لەگەڵ ھاوسەرەکەی حەلا و خەسووی ساجیدە خەیرووڵا تلفاح مایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:زیندووان
کەمپی دادپەروەری (عێراق)

**کەمپی دادپەروەری** () بە (فیرقەی پێنجەم)یش ناسرابوو. بەڕێوەبەرایەتییەکی ھەواڵگری سەربازی بوو لە سەردەمی حکوومەتی پێشووی عێراق کە لەلایەن سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری عێراقەوە سەرۆکایەتی دەکرا.

بە یەکێک لە ناوەندەکانی دەستبەسەرکردن و ئەشکەنجەدان دادەنرا بۆ ھەر کەسێک کە سەرپێچی یاسای دەکرد.

## سەرچاوەکان
مەسیحییەت لە سوێد

[چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|[کاتدراڵی ئۆپسالا شوێنی نیشتەجێبوونی کەنیسەی لۆتەرانی سوێدە.]]
**ئایینی مەسیحی ئایینی سەرەکی و باڵادەستە لە سوێد** بەو پێیەی ئاماری (٢٠٢١–٢٠٢٣) ئاماژە بەوە دەکات کە ٥٩.٦٪ی سوێدییەکان سەر بە ئایینی مەسیحین. پرۆتستانتی لۆتەران گەورەترین مەزھەبی مەسیحییە لە وڵاتەکەدا، چونکە نزیکەی ٥٣.٢٪ی سوێدییەکان سەر بە کەنیسەی لۆتەرانی سوێدن. کەنیسەی نیشتمانییە لە سوێد کە بەپێی فێرکارییەکانی مارتن لۆتەر ئایینی پرۆتستانت پەیڕەو دەکات و نزیکەی ٦.٢ ملیۆن ھاووڵاتی سوێدی پەیڕەوی لێدەکەن.  بەڵام ڕێژەی ئامادەبوونی ئاسایی لە کڵێساکان لە ڕۆژانی یەکشەممەدا کەم دەبێتەوە بۆ تەنھا ٢٪. شایەنی باسە تا ساڵی ٢٠٠٠ سوێد کەنیسەی فەرمی ھەبووە، کەنیسەی لۆتەرانی سوێد و شا کارل شانزەھەم گوستاف سەرۆکی کەنیسەی لۆتەرانی سوێد بووە.

## سەرچاوەکان
زەعیم عەلی

**عومەر عوسمان ئیبراھیم** ناسراو بە **زەعیم عەلی** (لە دایکبووی ١٩٤٩ لە ھەولێر) سیاسەتمەدار و فەرماندەیەکی کوردە، لە ساڵی ١٩٦٢ پەیوەندیی بە پارتی دیموکراتی کوردستان کردووە و لە چەند کۆنگرەیەکدا وەک ئەندام کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراوە و پاشان بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان و لە ساڵی ٢٠١٠دا بە ئەندامی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی ھەڵبژێردراوە و دواتر بووەتەوە بە ئەندام مەکتەب سیاسی. لە چەند کابینەیەکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بووەتە وەزیری کاروباری پێشمەرگە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:ناودارانی کورد
پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان
شەڕی ڕووس-فارس (١٦٥١–١٦٥٣)

[وێنۆک|[شا عەباسی دووەم]] [وێنۆک|[ئەلێکسی یەکەم، قەیسەری ڕووسیا]]
**شەڕی ڕووس و فارس** (١٦٥١–١٦٥٣) شەڕێکی چەکداری بوو لە باکووری قەوقاز، پەیوەست بوو بە پلانی سەفەوییەکان بۆ بەھێزکردنی پێگەی خۆیان لە ناوچەکە و دوورخستنەوەی ڕووسیا. ھێزەکانی سەفەوی و ھاوپەیمانەکانیان (پارێزگاری داگستان و خانی دێربێنت) چەندین ھەڵمەتیان دژ بە خاکەکانی ژێر دەسەڵاتی ڕووسیا دەستپێکرد. لە ساڵی ١٦٥٣ تزار ئەلێکسی یەکەم و حکوومەتی ڕووسیا کە بیریان لە ناردنی ھێزی کۆزاکی زاپۆریژیای لایەنگری ڕووسیا کردبووەوە بەڵام نەیاندەویست ھێزەکانیان بڵاوە پێ بکەن، باڵیۆزخانەیەکیان نارد بۆ فارس بۆ ئەوەی بگەنە یەکلاییکردنەوەی ئاشتیانەی ململانێکان. شا عەباسی دووەم ڕازی بوو و ئاماژەی بەوەدا کە ململانێکان بەبێ ڕەزامەندی ئەو دەستی پێکردووە.

## دەرئەنجامەکان

ڕووخانی قەڵای سۆسینسکی پێگەی فارسی بەھێزتر کرد. شا فشاری لەسەر بەرزاییەکان زیاد کرد بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی و لە ساڵی ١٦٥٨دا دروستکردنی دوو قەڵای لەسەر خاکی کامیک ڕاگەیاند. ئەمەش ناڕەزایەتییەکی توندی لە نێوان خەڵکی بەرزاییەکان کە یاخیبوون لێکەوتەوە. دواتر قەوقاز شایەتی شەڕی زۆر لە نێوان فارس و ڕووس و عوسمانییەکان بۆ لکاندنی زەوی و زار و کۆنترۆڵکردنی دەریای خەزەر بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی داغستان
مارک بێڕنێس

**مارک نۆمۆڤیچ بێڕنێس** () ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ڕووسی یەکێتیی سۆڤیەت و ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا بوو.

## ژیانی
مارک بێڕنێس لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩١١ لە شاری نیژین لەدایکبووە و لە ١٦ی ئابی ١٩٦٩ لە مۆسکۆ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان



پۆل:ئەکتەرەکان
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:گۆرانیبێژان
پۆل:گۆرانیبێژانی جوو
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ستالین
پۆل:ئەکتەری پیاوی سۆڤیەت
پۆل:جووە ئوکراینییەکان
تانگۆ (بەرنامە)

**تانگۆ** () لایەنی سێیەمە، نەرمەکاڵا و بەرنامەیەکی پەیام ناردنی پلاتفۆرمی جیاوازە بۆ مۆبایلە زیرەکەکان کە لەلایەن TangoME, Inc لە ساڵی ٢٠٠٩ دروستکراوە. ئەپەکە بەخۆڕاییە و وەک یەکێک لە یەکەم دابینکەرانی پەیوەندی ڤیدیۆیی و دەنگی، نامەی کورت، ھاوبەشکردنی وێنە و یارییەکان لەسەر تۆڕی 3G دەستیپێکردووە.   

تا ساڵی ٢٠١٨ کۆمپانیای تانگۆ زیاتر لە ٤٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری تۆمارکراوی ھەیە.     گۆڤاری پی سی بە "سادەترین ئەپی چاتی مۆبایل، لەگەڵ کۆمەڵێک پشتگیری و یارمەتی باش" ھەڵسەنگاندووە. 

تانگۆ بە چەند زمانێک بەردەستە لەوانە ڕووسی، ئیسپانی، تورکی، ھیندی، و ڤێتنامی.

## سەرچاوەکان
ئەرمەنییەکان لە گورجستان

**ئەرمەنییەکان لە گورجستان** (بە ئەرمەنی: Վիրահայեր) ئەوان ھاووڵاتی ئەرمەنین کە لە چوارچێوەی وڵاتی گورجستان دەژین. کۆمەڵگەی ئەرمەنی زیاتر لە پایتەخت تەبلیس، کۆماری ئۆتۆنۆمی ئەبخازیا و ناوچەی جاواخێتی چڕبووەتەوە. ئامارە فەرمییەکانی گورجستان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەرمەنییەکان لە جاواخێتی نزیکەی ٥٤٪ی دانیشتووان پێکدەھێنن.  لە ئەبخازیا، ئەرمەنییەکان سێیەم گەورەترین نەتەوەی ناوچەکەن لە دوای زۆرینەی ئەبخاز و جۆرجییەکانەوە. 

## سەرچاوەکان
زمانی ئینگلیزی لە ئەورووپا

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/_of_English_EU_map.svg/300px-Knowledge_of_English_EU_map.svg.png|وێنۆک|307x307پیکسڵ|شارەزایی زمانی ئینگلیزی لە یەکێتیی ئەورووپا
**زمانی ئینگلیزی لە ئەورووپا** (بە ئینگلیزیکردنی ئینگلیزی Eurolish یان Eurish یان Eurlish ناسراوە)  بە پلەی یەکەم زمانی زگماکی شانشینی یەکگرتووە (کە ئێرلەندای باکوور، سکۆتلەندا و وێڵز لەخۆدەگرێت) و کۆماری ئێرلەندا. لە دەرەوەی ئەم وڵاتانە، ئینگلیزی لە ماڵتا و وابەستەییەکانی تاجی بەریتانیا (دوورگەی مان، جێرسی و گێرنسی) و جەبەل تاریق و ناوچە بنکەی سەروەرییەکانی ئەکرۆتیری و دێکێلیا (دوو خاکی دەرەوەی بەریتانیا) پێگەی فەرمی ھەیە. لە شانشینی ھۆڵەندا، ئینگلیزی پێگەی فەرمی وەک زمانێکی ناوچەیی لە دوورگەکانی سابا و سینت ئیوستاتیۆس (ھەردووکیان لە کاریبی ) ھەیە. لە ناوچەکانی تری ئەورووپا ئینگلیزی قسەکردن بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن ئەو کەسانەوە بەکاردەھێنرێت کە وەک زمانی دووەم فێری بوون.

بەپێی ڕاپرسییەک کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا بڵاوکراوەتەوە، ١٣٪ی ھاووڵاتیانی یەکێتیی ئەورووپا وەک زمانی زگماکی خۆیان بە ئینگلیزی قسەیان کردووە، ھەروەھا ٣٨٪ی دیکەی ھاووڵاتیانی یەکێتیی ئەورووپا ڕایان گەیاندووە کە توانای زمانی ئینگلیزییان بە ڕادەیەکی پێویست ھەیە بۆ ئەوەی گفتوگۆیەک ئەنجام بدەن، بەمەش کۆی ژمارەی زمانی ئینگلیزی قسەکەرانی یەکێتیی ئەورووپا گەیشتووەتە ٥١٪ی دانیشتوانی ئەو ساڵە. 

زمانی ئینگلیزی بووە بە دیارترین زمانی دووەم لە ئەورووپادا بەبێ ھەبوونی ھیچ مێژوویەکی کۆلۆنیالیزم یان ڕەوەنددا، بەڵکو وەک ھەوڵێکی ھاوبەش بۆ زیادکردنی زمان ڕەوانی زمانی ئینگلیزی ئەورووپییەکان لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی ئینگلیزی
پۆل:زمانەکانی ئەورووپا
تەقینەوەی ناسریە ٢٠٠٣

**تەقینەوەکەی ناسریە لە ساڵی ٢٠٠٣** ھێرشێکی خۆکوژیی بوو بۆ سەر بارەگای کارابینێری ئیتاڵی (MSU) لە ناسریە، شارێک لە عێراق دەکەوێتە باشووری بەغدا، لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣. خراپترین کارەساتی سەربازی ئیتاڵیا بوو لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە.

ئەم ھێرشە کە کارلۆ ئازگلیۆ سیامپی سەرۆکی ئیتاڵیا بە "کردەوەیەکی تیرۆریستی" وەسفی کرد، یەکێک بوو لە زنجیرە ھێرشەکان بۆ سەر ئامانجە سەربازییە نێونەتەوەییە نا ئەمریکییەکان لە عێراق کە دوای ماوەیەکی کەم لە کۆتایی ھاتنی ئۆپەراسیۆنە شەڕکەرە سەرەکییەکان ڕوویدا. لەوانەش باڵیۆزخانەی ئوردن و تورکیا، خاچی سووری نێونەتەوەیی، و دامەزراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان. 

## سەرچاوەکان
پاراسورام (دەرھێنەر)

**پاراسورام** دەرهێنەری فیلم و سیناریۆنووسی هیندییە و لە سینەمای تیلوگودا کاردەکات. پاراسورام کاری هونەری لە پیشەسازی فیلمدا وەک یاریدەدەری دەرهێنەر بۆ پوری جاگانادی ئامۆزاکەی و دواتر بۆ بەسکار دەستیپێکردووە. یەکەم دەرهێنانی لە ساڵی ٢٠٠٨ بە فیلمی یوڤاتا ئەنجامدا. پاشان، ڕۆیشت بۆ دەرهێنانی فیلمەکانی وەک ئەنجانێیولو (٢٠٠٩)، سۆلۆ (٢٠١١)، سریراستۆ سوبهاماستو (٢٠١٦)، گیتا گۆڤیندام (٢٠١٨)، و سەرکارو ڤاری پاتا (٢٠٢٢).

## ژیانی سەرەتایی
پاراسورام لە شاری چێرلۆپالم لە قەزای ڤیساخاپاتنام لە ویلایەتی ئەندرە پرادێش لەدایکبووە. خوێندنی لە زانکۆی جەواهار ناڤۆدایا ڤیدیالایا تەواو کردووە و بڕوانامەی MBA ی لە زانکۆی ئەندرە تەواو کردووە پێش ئەوەی کاری فیلم بکات. بە بوجی ناسراوە.

## پیشە
دوای تەواوکردنی بڕوانامەی MBA لە ساڵی ٢٠٠٢، پاراسورام دەستی بە کارکردن کرد وەک یاریدەدەری بەڕێوەبەری ئامۆزاکەی پوری جاگاناد. وەک یاریدەدەری دەرهێنەر بۆ فیلمی Puri Jagannadh لە فیلمەکانی وەک Itlu Sravani Subramanyam (2001)، Andhrawala (2004)، و 143 (2004) کاری کردووە. هەروەها وەک دەرهێنەری هاوبەش لە فیلمی Parugu لە ساڵی ٢٠٠٨ بۆ Bommarilu Bhaskar کاری کردووە.

یەکەم فیلمی فیلمی Yuvatha بوو کە نیخیل سیدارت ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕا لە ساڵی ٢٠٠٨، فیلمی داهاتووی Anjaneyulu کە فیلمێکی کۆمیدییە و ڕاڤی تێجا ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت لە ساڵی ٢٠٠٩ بڵاوکرایەوە و لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێداچوونەوەی جیاوازی لێکرا و بە تێکڕا داهاتێکی زۆری لە بۆکس ئۆفیسدا بەدەستهێنا.

لە ساڵی ٢٠١١ فیلمی سۆلۆی بە ڕۆڵی نارا ڕۆهیت دروستکرد و داهاتێکی باشی لە بۆکس ئۆفیسدا بەدەستهێنا. لە ساڵی ٢٠١٢ جارێکی تر هاوکاری لەگەڵ ڕاڤی تێجا کرد بۆ فیلمی سارۆچارو. فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێداچوونەوەی نەرێنی لێکرا و لە بۆکس ئۆفیسەکاندا شکستی هێنا.

لە ساڵی ٢٠١٨دا، کاری دەرهێنانی داهاتووی خۆی بەناوی **[[گیتا گۆڤیندام]]** کرد کە ڤیجای دیڤاراکۆندا و ڕاشمیکا ماندانا ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە زیاتر لەلایەن ڕەخنەگران و بینەرانەوە پێداچوونەوەی ئەرێنی وەرگرت و بووە یەکێک لە فیلمە سەرکەوتووەکانی تیلوگوی ساڵ.

## سەرچاوەکان

* وەرگێراوە لە ویکیپیدیای زمانی ئینگلیزی

پۆل:فیلم
پۆل:دەرهێنەرانی فیلمی هیندی
پۆل:نووسەر
پۆل:زیندووان
گۆڕستانی ئەلحەبیبیە

**گۆڕستانی ئەلحەبیبیە** گۆڕستانێکی جوولەکەکانە و دەکەوێتە شاری بەغدای عێراق بە تایبەتی لە ناوچەی ئەلحەبیبیە لە نزیک شاری سەدر. گۆڕستانەکە زیاتر لە چوار ھەزار گۆڕی تێدایە و لە ساڵی ١٩٧٥ بە فەرمانی سەددام حوسێن وەک جێگرەوەی گۆڕستانە کۆنەکەی قەزای نەھزە دروستکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
عاسم حافز

**عاسم حافز** (١٨٨٦–١٩٧٨) ھونەرمەندی سۆمایی و مامۆستا و نووسەری عێراقی بووە. یەکێک بوو لە یەکەمین ھونەرمەندەکانی عێراق کە بە شێوازی ئەورووپی کاری نیگارکێشانی خوێندووە و بەشێک بووە لە گرووپێک کە بە ھونەرمەندانی عوسمانی ناسراون. بەناوبانگە بە بڵاوکردنەوەی یەکەم کتێبی عێراقی سەبارەت بە ھونەرە جوانەکان، بە ناوی «یاساکانی وێنەکێشان لە سروشت» لە ساڵی ١٩٣٥.

## ژیان

عاسم حافز لە ساڵی ١٨٨٦ لە شاری مووسڵ لەدایکبووە، سەرەتای خوێندنی لە مووسڵ کردووە و دواتر پەیوەندی بە ئەکادیمیای سەربازی ڕەشیدییەوە کردووە لە بەغدا. پاشان پەیوەندی بە ئەکادیمیای سەربازییەوە دەکات لە ئەستەنبوڵ و بە پلەی مولازمی دووەم دەرچووە. ماوەی ١٢ ساڵ لە بواری سەربازیدا بووە تا ئەوکاتەی سوپا بەجێدەھێڵێت و گەشت دەکات بۆ پاریس و لەوێ لەژێر دەستی پرۆفیسۆر ئەنتوان ڕێنۆڵد کاری نیگارکێشی خوێندووە. چوار ساڵ لەوێ مایەوە و لە ساڵی ١٩٣١ خوێندنی تەواو کرد، دواتر گەڕایەوە بۆ مووسڵ و لەوێ ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی لە قوتابخانە حکوومییەکان وانەی نیگارکێشی بڵێتەوە. بۆ ماوەی ١٩ ساڵ لەوێ مایەوە، لەو ماوەیەدا توانی تایبەتمەند بێت لە ھەردوو زمانی عەرەبی و فەڕەنسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:ھونەرمەندانی بەغدا
پۆل:خەڵکی مووسڵ
عەبدولکەریم فەرحان

**عەبدولکەریم فەرحان** (١٩٢٢–٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥) سیاسەتمەدارێکی کۆچکردووی عێراقی ناسیۆنالیستی ناسرییە.

## ژیان

لە ساڵی ١٩٢٢ لە سوێرە لە قەزای کووت لەدایکبووە، ژیانی لە نێوان کەرتی سەربازی و مەدەنیدا بەسەربردووە و چەندین پۆستی گرنگی لە سوپای عێراق و وەزارەتی بەرگرییدا ھەبووە، دوایینیان پۆستی فەرماندەی فیرقەی یەکەم بوو. دەرچووی کۆلێژی سەربازی و کۆلێژی ئەرکان و کۆلێژی یاسایە.

## ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانیی

ئەندامی کۆمیتەی باڵای ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانیی بووە کە سەرکردایەتی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ی کردووە. ئەو لەو کاتەدا پلەی سەرھەنگ بوو، و بە دوا سەرکردەکانی ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانیی دادەنرێت کە مردووە.

وەک ئەمینداری گشتی حیزبی یەکێتیی سۆسیالیستی عەرەبی عێراق کە لقێکی حیزبی یەکێتیی سۆسیالیستی عەرەبییە و لەلایەن سەرۆک جەمال عەبدولناسرەوە لە میسر دامەزرا. ھاوکات وەک ئەندامی سەرکردایەتی سیاسی ھاوبەشی میسر و عێراق دەستنیشانکرا.

## دەستگیرکردن

دوو ھەفتە پێش کودەتاکەی ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨ دەستی لەکارکێشایەوە، بەڵام دوای شۆڕش چوار جار دەستگیرکرا و لە کۆشکی ئەلنیھایە و زیندانی ژمارە یەک لە بەغدا ئەشکەنجەی توندی بەسەردا ھات. عەبدولکەریم فەرحان باس لەوە دەکات کە لە کاتی دەستبەسەرکردنیدا لە دوای کودەتاکە وەک پلەی ئەندامی لیژنەی باڵای دابینکردن حکوومەت لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا کردووە لەسەر تۆمەتەکانی پەیوەست بە خۆ دەوڵەمەندکردنی نایاسایی لەسەر حیسابی گەلی عێراق، ئەمە جگە لەوەی ناوبانگی حکوومەتی عێراقی لەکەدار کردووە. بەڵام بە بڕوای ئەو ئەمە پڕوپاگەندەی بێ بنەما و بەدخوازانە بوو.

## کۆچ و مردن

دوای ئازادبوونی لە ساڵی ١٩٧٧ کۆچی کرد بۆ سوێد، لەوێ وەک ڕاوێژکار لە بەشی زمانە سامییەکان لە زانکۆی ئۆپسالا کاری کردووە و ناوی خۆی لە پرۆگرامی دکتۆرا لە زانکۆی لوند تۆمار کردووە. تێزەکەی لەسەر یاسای نێونەتەوەیی و دیلەکانی جەنگ بوو.

تا مردنی لە شاری ئۆپسالا لە سوێد لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە سوێد مایەوە.

## سەرچاوەکان
کەعبولئەحبار

**کەعب کوڕی ماتع کوڕی زی ھەجەن حیمیرەی، ئەبوو ئیسحاق** (نزیکەی ٧٢ پێش زایین - ٣٢ کۆچی / ٥٥١ زایینی - ٦٥٢ ز) مێژوونووسێکی شارەزا لە ژیاننامەی پێغەمبەران. جوولەکەیەکی دێرین بووە کە لە سەردەمی پێش ئیسلام و ئیسلامدا ژیاوە. لە سەردەمی خەلافەتی ئەبووبەکر موسڵمان بووە و لە سەردەمی عومەردا ھاتووەتە مەدینە. ھاوەڵان و ئەوانی تر زۆرێک لە ھەواڵی گەلانی ڕابردوو و زۆرێک لە “ ئیسرائیلیاتی ” لێیوە فێربوون. چووە شام و لە حومس نیشتەجێ بوو و لەوێ کۆچی دوایی کرد، لە تەمەنی سەد و چوار ساڵیدا.

## ئەمانەش ببینە
* ئیسرائیلیات

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کتێبخانەی ئیسلامی - Islamweb

پۆل:جوولەکەکانی ناو ھۆزە جوولەکەکانی عەرەبستان
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠
پۆل:سوننەکان
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:تابعین
ئیبن جورەیج

**ئەبوو وەلید عەبدولمەلیک کوڕی عەبدولعەزیز کوڕی جورەیج**. (80 کۆچی - ١٥٠ کۆچی) کونیەی **ئیبن جورەیج** بووە. عەبدولڕەزاق سەنعانی دەڵێت: دوو کونیەی ھەبوو: ئەبوو وەلید و ئەبوو خالید. یەکێکە لە زانایان و شەرعزان و قورئانخوێنان و گێڕەرەوەی فەرموودە. یەکێکە لە شوێنکەوتوانی تابیعین.

بەڕەچەڵەک ڕۆمانی بووە و جەریر (باپیری عەبدولمەلیک) کۆیلەی ئوم حەبیب بنت جوبەیر بووە. لەژێر دەسەڵاتی عەبدولعەزیز بن عەبدوڵڵا بن خالید بن ئەسید بن دەبی عیس بن ئومەیە بووە، بۆیە نەسەبی دراوەتە پاڵ ئەو. لە ساڵی جیحاف (لافاوێک کە لە مەککە ڕوویدا) لە ساڵی ٨٠ی کۆچی لە شاری مەککە لەدایک بووە، لەوێش کۆچی دوایی کردووە.

عەبدولڕەزاق سەنعانی و زەھەبی و ئەوانی تر باسیان لەوە کردووە کە ئیبن جورەیج یەکەم کەس بووە کە کتێبی لەسەر فەرموودە کۆکردووەتەوە.

لە ئیبن کەسیر مەککی فێری خوێندنی قورئان بووە و سەلام بن سلێمان و یەحیا بن سەعید ئەنساری و سوفیانی سەوری قیرائەتیان لێ گێڕاوەتەوە.

لە دە ڕۆژی یەکەمی زولحەججە لە ساڵی ١٥٠ی کۆچی لە تەمەنی ٧٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. بوخاری دەفەرموێت: «موقری فەرموویەتی: لە ساڵی پەنجادا مرد، یەحیا بن بەکریش فەرموویەتی: لە ساڵی پەنجا و یەکدا مرد.»» زەھەبی باسی لەوە کردووە کە لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. وتی: تەمەنی ئەو و تەمەنی ئەبوو حەنیفە وەک یەکن و لەدایکبوون و مردنیان وەک یەکن.

## بەرھەمەکانی
لێکۆڵەران باسیان لەوە کردووە کە کتێبێکی لەسەر فەرموودە و کتێبێکی لەسەر تەفسیری قورئان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی دەیەی ٧٦٠
پۆل:لەدایکبووانی ٦٩٩
پۆل:نووسەرەوانی فەرموودە
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
پۆل:شەرعزانان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:لەدایکبووانی مەککە
٢٣ی جومادولئوولا

**٢٣ی جومادولئوولا** یان **٢٣\٥ (بیست و سێھەمین ڕۆژی مانگی پێنج)** سەد و چل و یەکەم ڕۆژی (١٤١)ی ساڵ (یان سەد و چل و دووەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل و سێھەمین ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢١٣ یان ٢١٤ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٠٩ی کۆچی - ئەمین سەعید، ڕۆژنامەنووس و مێژوونووسی سوری.
* ١٣١٦ی کۆچی - تۆفیق حەکیم، نووسەر و ڕۆماننووسی میسری.
* ١٣٢٥ی کۆچی - محەممەد مەندوور یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ڕەخنەی ئەدەبی لە میسر.
* ١٣٢٦ی کۆچی - مەجدودین نەجەفی ئەسفەھانی، زانای موسڵمان و مامۆستای ئایینی و شاعیری ئێرانی.
* ١٣٣٨ی کۆچی - فاروقی یەکەم دوا پاشای میسر لە بنەماڵەی عەلەوییەکان.
* ١٣٥٥ی کۆچی - ئیبراھیم شەقنەقیری، دەرھێنەری میسری.
* ١٣٥٧ی کۆچی - دەنیز بایکال، سیاسەتمەداری تورک.
* ١٣٥٩ی کۆچی - محەممەد یونس ئابووریناسێکی بەنگلادیشی کە خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بەدەستھێنا.
* ١٣٦٧ی کۆچی - حەسەن ئەبوو سعوود، مۆسیقاری میسری.
* ١٣٧٢ی کۆچی - مەحموود حەمیدە، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٢ی کۆچی - جیھاد عەبدۆ, ئەکتەری سوری.
* ١٤٢٣ی کۆچی - کاگلا سیمسێک، ئەکتەری تورک.

## مردووان
* ١٣٤٦ی کۆچی - یوسف بن حەسەن سوڵتانی بیستەمی مەغریب.
* ١٣٥٤ی کۆچی - محەممەد ڕەشید ڕەزا زانای موسڵمانی لوبنانی و یەکێک لە پێشەنگەکانی چاکسازی لە جیھانی ئیسلامیدا.
* ١٣٦٤ی کۆچی - عەبدوڵڵا زەید، ڕۆژنامەنووس و شاعیری بەحرەینی.
* ١٣٦٦ی کۆچی - محەممەد سەبری ئەبوو عەلام، پارێزەری میسری.
* ١٤٢١ی کۆچی - سامی مونەیس، سیاسەتمەداری کوەیتی.
* ساڵی ١٤٢٤ی کۆچی -
** عودەی سەدام حسێن، سیاسەتمەداری عێراقی.
** قوسەی سەدام حسێن، سیاسەتمەداری عێراق.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٤ی جومادولئوولا

**٢٤ی جومادولئوولا** یان **٢٤/٥ (بیست و چوارەمین ڕۆژی مانگی پێنج)** سەد و چل و دووەم (١٤٢) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و چل و سێھەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل چوارەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. تا کۆتایی ساڵ ٢١٢ یان ٢١٣ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٢٧ی کۆچی - عەلی تەنتاوی، زانای موسڵمانی سوریا.
* ١٣٣٨ی کۆچی - شەفیق بەلبەع، سیاسەتمەدار و دەرمانسازێکی میسری.
* ١٣٥٧ی کۆچی - عەبدولفەتاح قەڵاجی، شانۆنامەنووس و کورتەچیرۆکنووس و شاعیری سوری.
* ١٣٥٩ی کۆچی - فەریدە فەھمی، ئەکتەر و گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٦٥ی کۆچی - عەلی بەدرخان، دەرھێنەری میسری.
* ساڵی ١٣٩٧ی کۆچی -
** نوور، خانمەکتەری لوبنانی.
** ڕەیا ئەبی ڕاشد، کەسایەتی میدیایی لوبنانی.
* ١٤٠٥ی کۆچی - کەریمە ئەدیب، ئەکتەری ئینگلیزی بە ڕەچەڵەک مەغریبی.

## مردووان
* ٦٣٥ی کۆچی - محەممەدی کوڕی یوسف کوڕی ھود متەوەکل، فەرمانڕەوای مورسیا لە ئەندەلوس.
* ٨٢٤ی کۆچی - محەممەدی یەکەم پێنجەمین سوڵتانی عوسمانی.
* ١٣٣٧ی کۆچی - حەفنی ناسیف یەکێک لە پایەکانی ڕێنێسانسی ئەدەبی لە میسر.
* ١٣٧٣ی کۆچی - محەممەد عەلی قەسام، بانگخواز و شاعیری ئایینی عێراقی.
* ١٣٨١ی کۆچی - سەلمان بن حەمەد ئال خەلیفە فەرمانڕەوای بەحرەین.
* ١٣٩٨ی کۆچی - ئارام خاچاتوریان، مۆسیقاری ئەرمەنی.
* ساڵی ١٤٠٠ی کۆچی
** محەممەد باقر ئەلسەدر، دەسەڵاتێکی شیعەی عێراق.
** ئامینە سەدر، خوشکی محەممەد باقر سەدر.
* ١٤٣٣ کۆچی - سەمیر سەعید، گۆڵپارێزی تۆپی پێی کوێت.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
عەبدولسەتار تاھیر شەریف

دکتۆر **عەبدولسەتار تاھیر شەریف** ئەکادیمیست و نووسەر و ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدارێکی کوردی عێراقە. لە ساڵی ١٩٣٤ لە شاری کەرکووک لە دایکبووە و لە ٥ی ئازاری ٢٠٠٨ لەوێ تیرۆر کراوە. 

لەگەڵ مستەفا بارزانی کاری کردووە و لە جەلال تاڵەبانی نزیک بووە. ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە و چەندین پۆستی ھەبووە، لەوانە سەرۆکی شارەوانی کفری و سەرۆکی شارەوانی کۆیە.

لە سەردەمی سەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر پۆستی وەزاری ھەبووە، و وەک وەزیری شارەوانی و وەزیری گواستنەوە کاری کردووە.   

پۆستی سەرکردایەتی پارتی شۆڕشی کوردستانی وەرگرتووە،  و لە ساڵی ١٩٩٩ عێراقی بەجێھێشتووە.

عەبدولسەتار تاھیر شەریف جگە لە ڕەگەزنامەی عێراقی، ڕەگەزنامەی نیوزلەندای ھەبووە. خێزاندار بووە و پێنج کچ و سێ کوڕی ھەبووە.  وەک مامۆستا لە زانکۆی کەرکووک کاری کردووە.

## سەرچاوەکان
مەغریبییەکان

**مەغریبییەکان** () ھاووڵاتیانی شانشینی مەغریبن. دانیشتووانی ئەو وڵاتە زۆرینەیان لە عەرەب و بەربەر (ئەمازیغ) پێکھاتوون. ھەروەھا ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بۆ ھەر گەلێک دەگونجێت کە خاوەنی کولتوور و ناسنامەیەکی ھاوبەشی مەغریبی بێت و ھەروەھا ئەوانەی کە بە شێوەیەکی ڕەسەن بە زمانی عەرەبی مەغریبی یان زمانەکانی دیکەی مەغریب قسە دەکەن.

جگە لە نزیکەی ٣٧ ملیۆن دانیشتووی مەغریب، ڕەوەندێکی گەورەی مەغریبییش ھەیە. دانیشتووانی مەغریبی بەرچاو دەتوانرێت لە فەرەنسا و ئیسپانیا و بەلجیکا و ئیتاڵیا و ھۆڵەندا بدۆزرێتەوە؛ لەگەڵ چڕبوونەوەی بەرچاوی بچووکتر لە دەوڵەتە عەرەبییەکانی دیکە و ھەروەھا ئەڵمانیا، بەریتانیا، ئەمریکا و کەنەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەغریبییەکان
پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:خەڵکی باکووری ئەفریقا
٢٥ی جومادولئوولا

**٢٥ی جومادولئوولا** یان **٢٥/٥ (بیست و پێنجەمین ڕۆژی مانگی پێنج)** سەد و چل و سێھەمین (١٤٣) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و چل و چوارەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل و پێنجەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢١١ یان ٢١٢ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣١٨ی کۆچی - مەحموود فەوزی جێگری سەرۆکی کۆماری میسر.
* ١٣٥٥ی کۆچی - ئیبراھیم خان، ئەکتەری سودانی بە ڕەچەڵەک میسری.
* ١٣٥٩ی کۆچی - ئاسیا جیبار، نووسەری جەزائیری.
* ١٣٦٥ی کۆچی - عەبدولعەزیز ئەلمەنسور ئەلئەرفاج، بەڕێوەبەری کوەیتی.
* ١٣٩٥ی کۆچی - بەسمە ئەحمەد، ئەکتەری میسری.
* ساڵی ١٤٠٠ی کۆچی -
** ھودا ئیبراھیم ئەکتەری ئوردنی دانیشتووی کوێتە.
** زاھۆ گۆرانیبێژێکی جەزائیرییە و لە کەنەدا دەژی.
* ١٤٠٤ی کۆچی - بەرەن سات، ئەکتەری تورک.
* ١٤٠٧ی کۆچی - حەفسییە حەرزی، ئەکتەری فەرەنسی بە ڕەچەڵەک جەزائیری.

## مردووان
* ١٠٣٨ی کۆچی - عەباسی یەکەمی سەفەوی پێنجەمین شای شانشینی سەفەوی.
* ساڵی ١٣٦٠ی کۆچی - ئەحمەد بەی بن عەلی بەی حەڤدەھەمین بەی حوسێنیدی تونس.
* ١٣٧٥ی کۆچی - خەلیل عەزمی عانی، نووسەر و شاعیر و ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەداری عێراقی.
* ١٤١٥ی کۆچی - شلۆمۆ گۆرن یەکەم حاخامی سەربازی سەربازی لە سوپای ئیسرائیل.
* ١٤٢٨ی کۆچی - عەبدولحەی ئەدیب، نووسەری میسری.
* ١٤٣٠ی کۆچی - عەدنان زەبن، شاعیر و مێژوونووسی ئیسلامی فەلەستینی- ئوردنی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ڕۆژنامەی ئەمڕۆ: لەم ڕۆژەدا ڕوویدا.
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٦ی جومادولئوولا

**٢٦ی جومادولئوولا** یان **٢٦/٥ (بیست و شەشەمی مانگی پێنج)** سەد و چل و چوارەم (١٤٤) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و چل و پێنجەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل شەشەم ئەگەر ھەردووکیان سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢١٠ یان ٢١١ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٩٧ی کۆچی - جۆرج ئەبییەز پێشەنگێکی شانۆ لە جیھانی عەرەبیدا.
* ١٣٢٤ی کۆچی - نادیرە، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٣٢ی کۆچی - محەممەد میفتاح قاریو، زانای موسڵمانی لیبی.
* ١٣٣٨ی کۆچی - لۆلا عەبدە، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٤ی کۆچی - مونا ئیبراھیم، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٦ی کۆچی - کەریم عەبدولجەبار، یاریزانی باسکەی ئەمریکی.
* ١٣٨٦ی کۆچی - کازم ساھر، گۆرانیبێژی عێراقی.
* ١٤٠٨ی کۆچی - ھالە سەباغ، گۆرانیبێژی سوری.
* ١٤٠٩ی کۆچی - نەدا عادل، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ٥٢٠ی کۆچی - ئەبوبەکر تەرتوشی، شەرعزانی مالیکی ئەندەلوس.
* ٦٨٣ی کۆچی - ئەحمەد تەکودار سەرۆکی ئیلخانات.
* ١٣٥٥ی کۆچی - محەممەد حسێن نائینی، دەسەڵاتدارێکی شیعە.
* ١٣٩٢ی کۆچی - تەلال بن عەبدوڵڵا دووەم پاشای ئوردن.
* ساڵی ١٤١٢ی کۆچی
** خەیرییە ئەبوو لەبەن، ئەکتەری سعودی.
** محەممەد عەلی یاریزانی تۆپی پێی سوری.
* ١٤١٨ی کۆچی - عەلی موراد فەرەشبەندی، ڕۆژنامەنووس و نووسەر و مێژوونووسی ئێرانی.
* ١٤٢١ی کۆچی - موتڵەق شەلیمی ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی کوێت.
* ساڵی ١٤٢٦ی کۆچی -
** فەھد بن عەبدولعەزیز ئال سعود پێنجەمین پاشای بنەماڵەی ئەلسعود.
** زوقان ھەنداوی، سیاسەتمەداری ئوردنی.
* ١٤٣٠ی کۆچی - ھەلن ئەلخال، نیگارکێشی لوبنانی.
* ١٤٣٧ی کۆچی - حەسەن تورابی، بیرمەند و سیاسەتمەداری سودانی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٧ی جومادولئوولا

**٢٧ی جومادولئوولا** یان **٢٧/٥ (بیست و حەوتەمی مانگی پێنج)** سەد و چل و پێنجەمین (١٤٥) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و چل و شەشەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل و حەوتەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٩ یان ٢١٠ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٨٢ی کۆچی - محەممەد ڕەشید ڕەزا زانای موسڵمانی لوبنانی و یەکێک لە پێشەنگەکانی چاکسازی لە جیھانی ئیسلامیدا.
* ١٣٤٤ی کۆچی - ئەحمەد شەملو، شاعیری ئێرانی.
* ١٣٦١ی کۆچی - موعەمەر قەزافی سەرۆکی لیبیا.
* ساڵی ١٣٦٤ی کۆچی -
** جەمال غیتانی، ڕۆماننووسی میسری.
** محەممەد تەوییان، ئەکتەری سعودیە.
* ١٣٨٦ی کۆچی - خالد ئەلنەبەوی، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ١٣٧٧ی کۆچی - ئەبوولحەسەن سەبا، مۆسیقاژەن و کەمانچەژەنی ئێرانی.
* ١٣٢٩ی کۆچی - عومەر پاشا محەممەد ئەندامی ئەنجومەنی کارگێڕی پارێزگای تەرابلوس لە ساڵی ١٩٠٩
* ١٣٩٢ی کۆچی - غەسان کەنەفانی، نووسەری فەلەستینی.
* ١٤٠٤ی کۆچی - تەھا باقر شوێنەوارناسێکی عێراقی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - محەممەد ڕەزا حوسێنی شیرازی، دەسەڵاتێکی ئایینی شیعە.
* ١٤٤٣ی کۆچی - جابر عەسفور , نووسەر و ئەکادیمی و وەزیری پێشوو و سیاسەتمەداری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی