open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کۆمەڵکوژی دوجەیل

کۆمەڵکوژی ٨ی تەممووزی ١٩٨٢ لە دوجەیل. دوجەیل شارێکە کە ژمارەیەکی زۆر لە شیعەی تێدایە و لەکاتی ڕووداوەکەدا ٧٥ ھەزار کەسی تێدابوو، ٥٣ کیلۆمەتر لە بەغداوە دوورە و دەکەوێتە پارێزگای سەڵاحەدین کە زۆرینەیان سوننەن.

## مێژوو
دوجەیل قەڵای حیزبی دەعوەی شیعە بوو، ڕێکخراوێک کە لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراقدا بەشداریی لە یاخیبوونەکەی دژی سەددام حوسێن کرد کە لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرا. حیزبی دەعوە لەو سەردەمەدا وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی سەیر دەکرا، لە ساڵی ١٩٨٠ قەدەغە کرا و ئەندامەکانی لەلایەن ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشی عێراقەوە بە غیابی سزای لە سێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا.

## ڕووداوەکان
لە ٨ی تەمموزی ١٩٨٢ سەددام حوسێن سەردانی دوجەلی کرد بۆ پێشکەشکردنی وتارێک کە ستایشی ئەو سەربازە ناوخۆییانەی کرد کە لە شەڕی دژی ئێران خزمەتیان بە عێراق کرد. سەددام سەردانی چەند خێزانێکی کرد و دوای تەواوکردنی وتارەکەی خۆی ئامادە کرد بۆ گەڕانەوە بۆ بەغدا.  کاتێک کاروانەکەی لەسەر ڕێگای سەرەکی دەرکەوت، زیاتر لە دەیان چەکدار لەناو ئەو باخی دارخورمایانەدا خۆیان حەشاردابووەوە کە لە نێوان ڕێگاکەدا بوون، تەقەیان کرد و دوو پاسەوانی سەددام حوسێنیان کوشت پێش ئەوەی ھەڵبێن. و شەڕە تەقەیەکی چوار کاتژمێری بەدوای خۆیدا ھێنا و تێیدا زۆربەی ھێرشبەرەکان کوژران و ژمارەیەکیان دەستگیرکران.

سەددام حوسێن سەرەتا بە شێوەیەکی کەسیی چاوپێکەوتنی لەگەڵ دوو کەس لە دەستگیرکراوەکان ئەنجامدا، پێش ئەوەی فەرمان بە ھێزەکانی ئاسایش و سوپای تایبەت بدات ھەموو ئەو کەسانە دەستگیر بکەن کە گومانلێکراوی حیزبی دەعوەن و لەگەڵ خێزانەکانیان لە دوجەیل نیشتەجێن. دوای ئەوە فەرمانی بۆردوومانکردنی باخەکانی ھەردوو دیوی ڕێگاکەی دا لە ناحیەی بەلەدەوە بۆ دوجەیل بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی بۆسەیەکی تر. ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٢، فەرمانی گەڕاندنەوەی زەوییە کشتوکاڵییەکانی لای ڕێگاکەی دا بۆ وەزارەتی کشتوکاڵی و فەرمانیدا قەرەبووی زیانەکانی خاوەنەکانیان بکرێنەوە.

لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمدا ٣٩٣ پیاوی تەمەن سەرووی ١٩ ساڵ و ٣٩٤ ئافرەت و منداڵ لە دوجەیل و بەلەدی نزیکییەوە دەستگیرکران. لەکاتێکدا لە زیندانی ئەبووغرێب لە نزیک بەغدا، ژمارەیەکی نادیار ئەشکەنجە دران، لەگەڵ ١٣٨ دەستبەسەرکراوی پێگەیشتوو و دە نەوجەوان کە دوای ئەوەی دانیان بەوەدا ناوە کە بەشدارییان لە ھەوڵی تیرۆرکردنەکەدا کردووە، ڕەوانەی دادگای شۆڕش کراون بۆ دادگاییکردن. لە ماوەی چەند مانگێکدا ئەو زیندانییانەی کە مابوونەوە بۆ ناوەندەکانی دەستبەسەرکردن لە بیابانی ڕۆژاوا گواسترانەوە. زیاتر لە ٤٠ دەستگیرکراو لەکاتی لێپرسینەوە یان دەستبەسەرکردندا گیانیان لەدەستداوە. دواتر دانیشتوویەکی دوجەیل لە دادگاییکردنی سەددام لە ساڵی ٢٠٠٥ گەواھیدەری ئەشکەنجەدان و کوشتن بووە لەکاتی تۆڵەسەندنەوەکەی حکوومەت لەدژیان، لەنێویاندا کوشتنی حەوت لە ١٠ براکەی.  دوای نزیکەی دوو ساڵ لە دەستبەسەرکردن، ٤٠٠ دەستبەسەرکراو لە نێویاندا ئەندامانی بنەماڵەی پلە یەک لە ١٤٨ تۆمەتبار کە دانیان بە بەشداریکردنیان لە تیرۆرکردنەکەدا ناوە، و بۆ ناوچەیەکی دوورەدەست لە باشووری عێراق دوورخرانەوە. و ئەو دەستگیرکراوانەی کە مابوونەوە ئازادکران و گەڕێنرانەوە بۆ دوجەیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ١٩٨٢
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:سەددام حوسێن
چارەسەری دوو دەوڵەت

[ڕاست|وێنۆک|486x486پیکسڵ|[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە]]
[وێنۆک|475x475پیکسڵ|ئەو خاکانە لەژێر کۆنترۆڵی [ئیسرائیلدان]]
**چارەسەری دوو دەوڵەتی** چارەسەرێکی پێشنیارکراوی ململانێی عەرەب و ئیسرائیلە کە لەسەر بنەمای پاشەکشەی عەرەبەکان لە داواکاری ئازادکردنی ھەموو فەلەستین و لە چارەسەری یەک دەوڵەتی، ئەم چارەسەرە لەسەر بنەمای دوو دەوڵەتە لە فەلەستین و بەیەکەوە بژین، واتە دەوڵەتی فەلەستین لە تەنیشت دەوڵەتی ئیسرائیل، کە لە بڕیارنامەی ٢٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایشدا دوای شەڕی ساڵی ١٩٦٧ و کۆنترۆڵکردنی ئیسرائیل بەسەر خاکەکانی دیکەی فەلەستین پەسەندکرا. ھەندێک لە فەلەستینییەکان لە ساڵی ١٩٧٤ بە بەرنامەی کاتی ئەنجومەنی نیشتمانیی فەلەستین ئەم بنەمایانەیان پەسەند کرد، کە لەو کاتەدا لەلایەن ھەندێک لە لایەنە فەلەستینییەکانەوە دژایەتی دەکرا، و بەھۆیەوە بەرەی ڕەتکردنەوە پێکھێنرا. دواتر بووە پەنا بۆ دانوستانەکان لە ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ لە ساڵی ١٩٩٣ لە نێوان ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین و ئیسرائیل.
## سەرچاوەکان

پۆل:٢ (ژمارە)
ھائارێتز

**ھائارێتز** (بە عیبری: הארץ واتە: «زەوی») ڕۆژنامەیەکی ئیسرائیلییە بە زمانی عیبری و ڕۆژانە لە تەلئەبیب بابەت بڵاودەکاتەوە و لە سەرانسەری ئیسرائیلدا بوونی ھەیە. ھەروەھا وەرگێڕانی ئینگلیزی لە ھەڵبژاردنەکانی ڕۆژنامەکە بە ھاوکاری ڕۆژنامەی ئەمریکی ھیرالد تریبیوون بڵاودەکاتەوە. و بە یەکێک لە گرنگترین ڕۆژنامەکانی ئیسرائیل دادەنرێت.

لە ساڵی ١٩١٩ لە ئورشەلیم دامەزراوە، و سەر بە کۆمەڵەی ھائارێتزە. لە ساڵی ١٩٢٥ دەستەی نووسەران و دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوە ڕوویان لە تەلئەبیب کرد. لە ساڵی ١٩٣٩ لەلایەن زالمان شۆکن، بازرگانێکی ئەڵمانی-جوولەوە کڕدرا، کە کوڕەکەی گێرشۆم شۆکن وەک سەرنووسەری سەرەکی دەستنیشانکرد. گێرشۆم شۆکن بۆ ماوەی ٥١ ساڵ تا ساڵی ١٩٩٠ ئەم پۆستەی ھەبوو، بە پلەی یەکەم بەرپرسیار بووە لە دیزاین و شێوازی نووسین و شێوازی سەرنووسەری ڕۆژنامەکە. لە ساڵی ١٩٩٠ گێرشۆم شۆکن ھانۆچ مارماری وەک سەرۆکی سەرنووسەری دامەزراندووە، لەکاتێکدا کوڕەکەی بەناوی ئامۆس شۆکن خاوەندارێتی دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەکەی بۆ مایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٥دا دەیڤید لانداو وەک سەرنووسەر دەستنیشانکرا دوای ئەوەی مارماری دەستی لەکارکێشایەوە دوای ناکۆکی لەگەڵ ئەمۆس شۆکن سەبارەت بە شێوازی سەرنووسەری و شێوازی بازاڕکردن. 

ھائارێتز سەر بە ھێڵی سیاسی چەپی ئیسرائیلە. یەکێک لە ڕەوتەکانی ڕۆژنامەکە کشانەوەی بوو لە دەوڵەتی فەلەستین، ھەروەھا بەرگری لە ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشکەوتخوازی
لێپرسینەوە لە سەددام حوسێن

[وێنۆک|[سەددام حوسێن دوای دەستگیرکردنی لەلایەن سەربازانی ئەمریکا لە تکریت]]
لێپرسینەوەکانی سەددام حوسێن دوای ماوەیەکی کەم لە دەستگیرکردنی لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣ دەستیپێکرد، لەکاتێکدا لەلایەن ئەمریکاوە لە گرتنگەی کرۆپەر لە بەغدای پایتەختی عێراق ڕاگیرابوو. لە سەرەتای مانگی شوباتی ٢٠٠٤ دەزگای لێکۆڵینەوەی فیدراڵی دەستی کرد بە لێکۆڵینەوە لە سەددام و بەرنامەی لێکۆڵینەوەکە ناوی ئۆپەراسیۆنی دووپشکی بیابانی لێنرا. لە ساڵی ٢٠٠٩ دەزگای لێکۆڵینەوەی فیدراڵی تۆماری لێکۆڵینەوەکانی لەگەڵ سەددام بە پێی یاسای ئازادی زانیاری و لەسەر داوای ئەرشیفی ئاسایشی نیشتمانی بڵاوکردەوە. لە بەڵگەنامەکاندا، سەددام وەک دەستبەسەرکراوێکی بەھا بەرز #١ (بە ئینگلیزی: High Value Detainee #1)‏ ناسێنراوە، بە درێژایی دەستبەسەرکردنی، بیست چاوپێکەوتنی فەرمیی ئەنجامداوە، پاشان پێنج گفتوگۆی نافەرمیی. لێپرسینەوەکە پرسیاری ژیانی سیاسی خۆی لەخۆگرتبوو، و ژیانی لە ساڵی ٢٠٠٣ تا دەستگیرکردنی، ئەمە جگە لە ڕۆڵی لە کودەتا شکستخواردووەکەی ساڵی ١٩٥٩.

لێکۆڵینەوە وردەکان بریتی بوون لە پرسیار سەبارەت بە شەڕی ئێران و عێراق و بەکارھێنانی چەکی کیمیایی دژی ئێرانییەکان. لە میانەی لێپرسینەوەکانیدا، دووپاتی کردەوە کە ھەرگیز ھاوکاریی لەگەڵ قاعیدە نەکردووە، بە پێچەوانەی ئەوەی کە کارگێڕی جۆرج بووش سەرۆکی ئەمریکا بانگەشەی بۆ کرد بۆ پشتیووانی لە سیاسەتەکەی کە ئامانج لێی گۆڕینی ڕژێمی عێراق بووە. سەددام چەندین جار ڕەتیدەکردەوە کە خاوەنی چەکی کۆمەڵکوژی بێت، و ڕای گەیاند کە بانگەشەی ھەبوونی چەکی کۆمەڵکوژی دەکرد بۆ ئەوەی لەبەردەم ئێراندا لاواز دەرنەکەوێت. ھەروەھا ئاماژەی بەوەشکردووە کە لە قاعیدە دەترسێت و ئوسامە بن لادنی بە «کۆنەپەرست» وەسفکردووە.

سەددام لێکۆڵینەوەی ڕووبەڕووی لەگەڵ جۆرج پیرۆ، بریکاری ئێف بی ئای ئەنجامدا، کە بەڕەچەڵەک ئاشوورییە و یەکێکە لەو کەسە کەمانەی ناو ئێف بی ئای کە بە زمانێکی عەرەبی ڕەوان دەدوێت. پیرۆ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ بەرنامەی ٦٠ خولەک لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٨دا باسی لە پرۆسەی لێکۆڵینەوەکە کرد لەگەڵ سەددامدا.
## دیارترین وتەکان
### شەڕی ئێران و عێراق
«ئەگەر عێراق بوونی نەبووایە، خومەینی و ئێران ھەموو جیھانی عەرەبییان داگیر دەکرد».

### چەکی کیمیایی
«ئەگەر چەکی قەدەغەکراوم ھەبووایە، ئایا ڕێگەم دەدا ئەمریکا لە کوێت بمێنێتەوە بەبێ ئەوەی ھێرش بکەمە سەری؟».

«ئای خوایە، ئەگەر چەکی لەو جۆرەم ھەبووایە لە شەڕەکەمدا لە دژی ئەمریکا بەکارم دەھێنا».

## زنجیرەی کاتی
لە خوارەوە زنجیرەی کاتی چاوپێکەوتنەکانی جۆرج پیرۆ لەگەڵ سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٤دا دەخەینەڕوو:
* یەکەم چاوپێکەوتن، ٧ی شوبات
* چاوپێکەوتنی دووەم، ٨ی شوبات
* چاوپێکەوتنی سێیەم، ١٠ی شوبات
* چاوپێکەوتنی چوارەم، ١٣ی شوبات
* چاوپێکەوتنی پێنجەم، ١٥ی شوبات
* چاوپێکەوتنی شەشەم، ١٦ی شوبات
* چاوپێکەوتنی حەوتەم، ١٨ی شوبات
* چاوپێکەوتنی ھەشتەم، ٢٠ی شوبات
* چاوپێکەوتنی نۆیەم، ٢٤ی شوبات
* چاوپێکەوتنی دەیەم، ٢٧ی شوبات
* چاوپێکەوتنی یازدەھەم، ٣ی ئازار
* چاوپێکەوتنی دوانزەھەم، ٥ی ئازار
* چاوپێکەوتنی سێزدەھەم، ١١ی ئازار
* چاوپێکەوتنی چواردەھەم، ١٣ی ئازار
* چاوپێکەوتنی پانزەھەم، ١٦ی ئازار
* چاوپێکەوتنی شانزەھەم، ١٩ی ئازار
* چاوپێکەوتنی حەڤدەھەم، ٢٣ی ئازار
* چاوپێکەوتنی ھەژدەھەم، ٢٨ی ئازار
* چاوپێکەوتنی نۆزدەھەم، ٣٠ی ئازار
* چاوپێکەوتنی بیستەم، ١ی ئایار
*گفتوگۆی نافەرمی، ١٠ی ئایار
*گفتوگۆی نافەرمی، ١٣ی ئایار
*گفتوگۆی نافەرمی، ١ی حوزەیران
*گفتوگۆی نافەرمی، ١٧ی حوزەیران
*گفتوگۆی نافەرمی، ٢٨ی حوزەیران

## سەرچاوەکان

پۆل:سەددام حوسێن
کۆنفرانسی مەدرید ١٩٩١

**کۆنفرانسی مەدرید لە ساڵی ١٩٩١**، کۆنفرانسێکی ئاشتی بوو کە لە ٣٠ی تشرینی یەکەم تا ١ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ لە مەدرید بەڕێوەچوو، کە ئیسپانیا میوانداری دەکرد لەژێر چاودێری ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەت بەشێوەیەکی ھاوبەش. ھەوڵێکی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی بوو بۆ زیندووکردنەوەی پرۆسەی ئاشتی ئیسرائیل و فەلەستینییەکان لە ڕێگەی دانوستانەوە کە ئیسرائیل و فەلەستینییەکان و وڵاتانی عەرەبی لەخۆگرتبوو، لەوانە ئوردن و لوبنان و سووریا.

لە ٣ی تشرینی دووەم، لە کۆنفرانسەکەدا دانوستانی دوو قۆڵی لە نێوان ئیسرائیل و شاندی ھاوبەشی ئوردنی-فەلەستینی، لوبنان و سووریا بەڕێوەچوو. دواتر کۆبوونەوە دووقۆڵییەکان لە ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١ لە واشنتۆن بەڕێوەچوون و لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢دا دانوستانی فرەلایەنە سەبارەت بە ھاوکاریی ناوچەیی لە مۆسکۆ دەستیپێکرد، کە ئیسرائیل و شاندی ئوردنی-فەلەستینی و کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییش بەشدارییان تێدا کرد، بەڵام بەبێ لوبنان و سووریا.

## پاشخان
لە ٢٢ی ئایاری ١٩٨٩دا، جەیمس بیکەر، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بە ئامادەبووانی ئایپاکی گوت کە ئیسرائیل دەبێت دەستبەرداری سیاسەتی فراوانخوازی بێت؛ ئەم لێدوانە بە شێوەیەکی بەرفراوان بووە نیشانەیەک کە ساڵانی لایەنگری ئیسرائیل لەلایەن ڕیگانەوە کۆتایی ھاتووە. دوای شەڕی کەنداو لە ٦ی ئازاری ١٩٩١، سەرۆک جۆرج ئێچ دبلیو بووش لە وتارێکدا وتارێکی پێشکەش بە کۆنگرێس کرد کە زۆرجار وەک بەیاننامەیەکی سەرەکی دانرا لە سیاسەتی کارگێڕی بووش سەبارەت بە سیستمی نوێ لە ڕۆژھەڵاتی ناوین دوای دەرکردنی ھێزە عێراقییەکان لە کوەیت. جگە لە پاراستنی بوونی ھەمیشەیی ھێزی دەریایی ئەمریکا لە کەنداو و دابینکردنی بودجە بۆ پەرەپێدانی ڕۆژھەڵاتی ناوین و دامەزراندنی ڕێوشوێنی پارێزبەندی لە بەرامبەر بڵاوبوونەوەی چەکی نا نەریتی، مایکل ئۆرن ئاماژە بەوە دەکرد کە «ناوەندی بەرنامەکەی گەیشتن بە پەیماننامەیەکی عەرەبی-ئیسرائیلی بوو لەسەر بنەمای زەوی و بۆ ئاشتی و دڵسۆزی بۆ مافە فەلەستینییەکان».

## ئامادەکارییەکان
وەک یەکەم ھەنگاو، بووش نیازی خۆی بۆ ئەنجامدانی کۆنفرانسی ئاشتی نێونەتەوەیی لە مەدرید ڕاگەیاند. کارگێڕی بووش بڕوای وایە کە دەرفەتێک ھەیە بۆ ئەوەی ئەو سەرمایە سیاسییەی کە بە سەرکەوتنی ئەمریکا لە شەڕی کەنداودا بەدەستی ھێناوە بۆ بووژاندنەوەی پرۆسەی ئاشتی عەرەبی-ئیسرائیلی بەکاریبھێنێت. ئەم دەستپێشخەری ئاشتییە تیشکی خستە سەر بانگھێشتکردنی کۆنفرانسی نێونەتەوەیی فرەلایەنە، کە دابەش دەکرێت بەسەر ڕێڕەوی دوولایەن و فرەلایەنی جیاوازدا. جەیمس بیکەر وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ھەشت سەردانی دیپلۆماسی بۆ ناوچەکە ئەنجامدا بۆ بەدەستھێنانی پشتیووانی بۆ کۆنفرانسەکە.  چوارچێوەیەکی ئامانجەکان دامەزرا و ئەمریکا بە ھاوبەشی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت نامەیەکی بانگھێشتنامەیان لە بەرواری ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١ بۆ ئیسرائیل، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان نارد.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩١
پۆل:سووریا لە ١٩٩١
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٩١
کۆمەڵکوژیی دملماجە

**کۆمەڵکوژیی دملماجە**، کردەوەیەکی کۆمەڵکوژی بوو لە مووسڵ، لە دملماجە، ھەفتەیەک دوای شکستی کودەتاکەی شەواف لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٥٩، کە تێیدا حەڤدە کەسایەتی مووسڵ لە سێدارەدران، کە زۆربەیان ڕۆشنبیر و سەرباز و سەندیکاکان بوون. پاش ماوەیەک لیژنەیەکی لێکۆڵینەوە پێکھێنرا، بە سەرۆکایەتی سالم محەممەد عیزەت و محەممەد ئەحمەد نەزھەت،  بەڵام ئەوانەی تۆمەتبار بوون بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژییەکە لە سێدارە نەدران.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی مووسڵ (ئازاری ١٩٥٩)

**کۆمەڵکوژیی مووسڵ (ئازاری ١٩٥٩)**، ڕووداوێکی خوێناوی و ڕاکێشان و شێواندنی تەرم بوو کە لەدوای شکستی کودەتاکەی شەواف لە شاری مووسڵ ڕووی دا. دەیان ھاووڵاتی مەدەنی لە ژن و منداڵ و پیاو کوژران.

## سەرەتای کۆمەڵکوژی
لە ٩ی ئازاری ١٩٥٩ ژمارەیەک کۆمۆنیست لەگەڵ کۆمەڵە چەکدارە کوردییەکان ھاتنە مووسڵ. چەکدارەکان خەڵکی مەدەنییان لە شەقامەکاندا دەستگیرکرد و لەسێدارەیان دان و تەرمەکانیان ڕادەکێشان و شێواندیانن و بەشێکیان بە ستوونی کارەباوە ھەڵواسی، دوای شکستی کودەتاکەی شەواف. چەکدارەکان ھێرشیان کردە سەر بیناکانی مزگەوت و پیاوانی ئایینی. لەنێو قوربانییەکان کچێک بوو بەناوی حەفسە ئەلعومەری، کە بەناو کۆڵان و شەقامەکانی مووسڵدا ڕاکێشرا و دواتر بە ستوونی کارەباوە ھەڵواسرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:مێژووی عێراق
کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام

وێنۆک|ئاڵای حەماس
**کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام** () بە کورتی **کەتیبەکانی قەسام** (بە عەرەبی: كتائب القسام) باڵی سەربازیی بزووتنەوەی حەماسە لە فەلەستین. سەرکردەی کەتیبەکانی قەسام محەممەد سینوار و وتەبێژەکەی ئەبوو عوبەیدەیە.

قەسام بە یەکێک لە دیارترین گرووپەکانی تەوەری بەرگری لە فەلەستین دادەنرێت و ناوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ عیزەدین قەسام، کە زانا و موجاھیدێکی سووری بووە و لە ساڵی ١٩٣٥، بە دەستی ھێزەکانی بەریتانیا لە دارستانەکانی یەعبوود لە نزیک جەنین کوژرا. دەوترێت کە قەسام ٢٠ بۆ ٥٠ ھەزار ئەندامی ھەیە.  ئەم گرووپە لە ساڵی ١٩٨٤، بەناوی *موجاھیدانی فەلەستین* بەسەرکردایەتیی ئەحمەد یاسین دامەزرا و ئامانجی ئازادکردنی قودس و دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستینە. محەممەد زەیف لە تەمووزی ٢٠٠٢ ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ١٣ تەمووزی ٢٠٢٤، سەرۆکی کەتیبەکانی قەسام بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلەستین
پۆل:حەماس
پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان
محەممەد بەشقە

وێنۆک|529x529پیکسڵ|محمد بەشقە
**محەمەد بەشقە**:  محەممەد کوڕی سەعید و کوردێکی فەیلیی بەغدایە، ساڵی ١٨٩٠ لە گەڕەگی (عوێنە)ی شاری بەغدا ھاتووەتە دنیاوە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
محەمەد قوتابخانەی ئیلیانسی تەواوکردووە و فێری فەڕەنسی بووە، بە ھەوڵی خۆیشی فێری فارسی بووە لە کاتی قوتابخانەی سەردەمی عوسمانیدا، فێری تورکی ولە کۆمەڵی عەرەبی شارەکەدا فێری عەرەبی بووە لە١٩٢٠، لە یەکەم خولی حوکمی ڕاستەوخۆی ئینگلیز لە ناوچەی سلێمانی، کارمەندی ئیداری بووە و بووەتە مامۆستا و لەگەڵ محەمەدزەکی سڵێمانی مامۆستایەکی دیکەی کورد، (یەکەمین خوێندنەوەی کوردی)یان بە سەرپەرشتیی مێجەر سۆنی حاکمی سیاسیی پێشتری ناوچەی سلێمانی داناوە، کە بە ٣٠ لاپەڕەی قەبارە (١٢×١٨سم) لە چاپخانەکەی سلێمانی لەچاپدراوە و بووەتە کتێبی خوێندنی قوتابیانی قوتابخانەکانی ناوچەکە. ھەر ئەو ماوەیە عەرەبی و کوردیی فێری ئینگلیزەکان کردووە و خۆیشی ئینگلیزییان  لێیان فێربووە.

## مامۆستایەتی و کارمەندی حکوومەت
محەمەد بەشقە، ٣٨ ساڵ و تا ١٩٥٨ وەزیفەی حکوومەتیی دیوە، ھەر لە مامۆستایییەوە تا مودیری تەحریراتی موتەسەڕیفێتیی لیوای سلێمانی، بەڕێوەبەری تەموینی لیوای کەربەلا، بەڕێوەبەری چاپەمەنییەکانی بیانی لە وەزارەتی ناوخۆ و ھێندێ وەزیفەی‌تری وەک کارکردن لە بواری مەعاریفی لیوای کەرکووک (ناوەڕاستی ساڵانی سی) و پشکنێری لە وەزارەتی مەعاریف. لە ١٩٥٨ بە داوای خۆی خانەنشین بووە و لێ‌بڕاوە بۆ ژیانی تایبەتی خۆی و کاتی خۆی بە موتاڵا و خوێندنەوەوە بەسەربردووە.

## چالاکی سیاسی
شایانی وتنە، (بەشقە) خۆی لە بنەڕەت‌دا (باشەگە و بەشەگە) بووە، بۆ خۆشەویستی پێی گوتراوە و لەبەر نەبوونی پیتی (گ) لە عەرەبی‌دا، کراوە بە (بەشقە) و ھەر لەو کاتەوە ئەم ناسناوەی پێدراوە. جگە لەوە، یارمەتیی زۆری چالاکانی سیاسیی داوە و ھەڵوێستی جوامێرانەی بەرامبەریان نواندووە ؛ بۆ نموونە، لە ١٩٤٨ کە بڕیاری ودوورخستنەوەی لە وڵات دکتۆر جەعفەر محەمەد کەریمی ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کورد دراوە، چەند ڕۆژێک لە ماڵەکەی خۆیلە ماڵەکەی خۆی لە ناوچەی ئەرزڕۆملی سەر بە کەرخ داڵدەی داوەو بە ھاوکاریی دۆستانی لە خانەقینەوە ئاودیوی ئێرانی کردووە. لە ناوەڕاستی ھەمان ساڵ، عەزیز حاجی ئەندامێکی بەرزی حیزبی شیوعیی عیراقیش، کە پۆلیس بەدوایدا دەگەڕا، دوو حەفتە لە ماڵی ئەو خۆی شاردووەتەوە. لەتیفی برای عەزیز حاجیش لە ناوەڕاستی ساڵانی پەنجادا، چەند حەفتەیەک لە ماڵی ئەو خۆی خۆی حەشاردابوو. بەشقە ڕۆڵی لە 'یانەی سەرکەوتنی کوردان'یشدا گێڕاوە.

## مردن
وا ماوەتەوە تا لە ١ی تەمووزی ١٩٨٠دا لە بەغدا کۆچی‌دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
کۆمەڵکوژیی دھۆک

کۆمەڵکوژییەکە لە قەزای دھۆک ڕوویدا، دوای شکستی کودەتاکەی شەواف لە مووسڵ، کە تێدا سەرۆکی شارەوانی دھۆک، **عەبدوڵڵا جبووری**، و پزیشکەکەی، **سەعدەدین چەلەبی**، و سەرپەرشتیاری ناوەند، **قاسم خەشاب**، لە گازینۆیەکدا کوژران، و بە شەقامەکاندا ڕاکێشران و تەرمەکانیان شێوێندرا.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی تلکێف

**کۆمەڵکوژیی تلکێف** کۆمەڵکوژییەکە لە شارۆچکەی تلکێف لە دژی دادوەرێک بە ناوی ئەمجەد مووفتی و مامۆستایەک بە ناوی عومەر شەعار پاش کودەتای شەواف ڕوویدا، ئەندامەکانیان بڕدرا و سووتێنران و ڕێگاگلێنێک بەسەریاندا تێپەڕێندرا.

## پاشخان
بەرەبەیانی ٩ی ئازاری ١٩٥٩، ئەمجەد و عومەر دەڕۆنە دەرەوە بۆ ئەوەی ھەندێک لە پێداویستی ماڵ بکڕن دوای قەدەغەی ھاتووچۆ لە مووسڵ، بەھۆی ئەو ڕووداوانەی لەوێ ڕوودەدات، لەگەڵ گەیشتنیان کەسێک ھاواری لێکردن: «ئەمە بەعسییە!»  پاشان ھەڵاتن و پەنایان بردە بەر بنکەیەکی پۆلیس، بەڵام ھیچ سوودێکی نەبوو، ڕۆژی دواتر بە ئۆتۆمبێلێک بردرانە سەر لێوارێک، لەوێ تەقەیان لێکرا و پارچە پارچە کران و ڕێگاگلێنێک بەسەر تەرمەکانیان تێپەڕێندرا و سووتێنران.
## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی سێمێل

[وێنۆک|چەپ|«[کوردەکان ھێرش دەکەنە سەر ئاشوورییەکان و ٦٠٠ کەسیان دەکوژن»؛ ڕۆژنامەی لێسبریج ھیرالد،
 ١٨ی ئابی ١٩٣٣]]
**کۆمەڵکوژیی سێمێل** (بە سوریانی: ܣܘܪܝܝܐ) کۆمەڵکوژییەکە کە حکوومەتی عێراق لە سەردەمی فەیسەلی یەکەم و حکوومەتی ڕەشید عالی گەیلانی لە ئۆپەراسیۆنێکی پاکتاویکردنی ڕێکخراودا لە دژی کەمینە ئاشوورییەکانی باکووری عێراق ئەنجامدراوە، کە توندییەکەی لە نێوان ٨–١١ی ئابی ١٩٣٣ زیادی کرد. زاراوەی (کۆمەڵکوژی) بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەوەی کە لە شارۆچکەی سێمێل ڕوویدا کۆمەڵکوژیی و جینۆسایدی نەتەوەیی، لەگەڵ نزیکەی ٦٣ گوندی ئاشووری لە قەزای مووسڵ لەو کاتەدا (پارێزگای دھۆک و نەینەوای ئێستا)، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی نزیکەی ٦٠٠ کەس، بەپێی سەرچاوە بەریتانییەکان، و زیاتر لە ٣ ھەزار ئاشووری، بەپێی سەرچاوەکانی دیکە. کە گەلی ئاشوور تازە لە یەکێک لە خراپترین قۆناغەکانی مێژووی خۆی دەرچووبوو، بەھۆی ئەو کۆمەڵکوژیانەی کە لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی و ھەندێک لە ھۆزە کوردییەکانەوە لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا ڕوویدا کە تێیدا زیاتر لە نیوەیان لەناوچوون.

ئەم ڕووداوە کاریگەری گەورەی لەسەر دەوڵەتی عێراق، بەو پێیەی ئەم کۆمەڵکوژییانە وەک یەکەم سەرکەوتنی سەربازی بۆ سوپای عێراق وێنا دەکرا دوای ئەوەی نەیتوانی لە باشووری وڵاتەکەی یاخیبوونی شیعەکان دامرکێنێت و شکستھێنانی لە دامرکاندنەوەی ڕاپەڕینی بەرزنجی لە باشووری کوردستان، کە ئەم سەرکەوتنە بووە ھۆی گەشەسەندنی ڕۆحی نیشتمانپەروەری و زیادبوونی پشتیووانی بۆ سوپای عێراق. دەستەواژەی «جینۆساید» (بە کوردی: قڕکردن) بۆ وەسفکردنی ئۆپەراسیۆنی قڕکردنی ڕێکخراو بە ئامانجی قڕکردنی گەلێک کە لەلایەن ڕافایێل لێمکینەوە داڕێژراوە دوای لێکۆڵینەوە لەم کۆمەڵکوژییانە لە یەکێک لە پێشنیارەکاندا.
## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان
لیواکانی قودس

**لیواکانی قودس** باڵی سەربازی بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامییە لە فەلەستین.  
## ئایدۆلۆژیا
لیواکانی قودس و لە سەرووی ئەوانەوە بزووتنەوەی جیھاد ئاراستەیی ئیسلامیی دەگرنەبەر. ھەروەھا ھەوڵ دەدات فەلەستین لە دەستی ئیسرائیل ڕزگار بکات و گەڕانەوەی فەلەستینییە ئاوارەبووەکان بۆ زێدی خۆیان و بە تووندی دژایەتی ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
عەبدولوەھاب شەواف

**عەقید عەبدولوەھاب شەواف** (١٩١٦ – ٩ی ئازاری ١٩٥٩) (و دەوترێت لەدایکبووی ١٩١٨یە) فەرماندەیەکی سەربازی عێراقی و ئەفسەر و فەرماندەی لیوای مووسڵ بووە (لە ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ تا ٣ی ئابی ١٩٥٩). سەرکردەی کودەتاکەی دژی دەسەڵاتی عەبدولکەریم قاسم بوو لە ٨ی ئازاری ١٩٥٩ کە بە شۆڕشی شەواف یان کودەتای شەواف ناسراوە، لەو ماوەیەدا ڕۆژێک دواتر لە ٩ی ئازاری ١٩٥٩ کوژرا.

## لەدایکبوون و پەروەردە
لە بەغدا لە دایکبووە، لە بنەماڵەیەکی ئایینی، باوکی زانا و فەقێ بووە و لە بەغدا کاری دادوەری کردووە، و عەبدولوەھاب لەژێر ئەم پەروەردەیەدا گەورە بووە، خوێندنی ئامادەیی لە بەغدا تەواو کردووە، چووە کۆلێژی سەربازی و لەوێ پلەی مولازمی وەرگرتووە، دواتر پەیوەندی بە کۆلێژی ئەرکانی عێراقەوە کردووە، ھەروەھا پەیوەندی بە خوێندنگەی ئەفسەرانی باڵا کردووە لە ئینگلتەرا و تێیدا سەرکەوتوو بوو.

## ئاراستەی سیاسی
ئاڕاستە سیاسییەکانی ڕوون نەبوون، ھەندێک دەڵێن مەیلی بۆ حیزبی بەعس ھەبووە، و دەگوترا مەیلی بۆ کۆمۆنیزم ھەبووە، ھەروەھا دەوترێت دیموکرات بووە، بە وتەی مستەفا بارزانی سەرۆکی کوردان لەو کاتەدا.

## کودەتاکەی

لە ساڵی ١٩٥٣ پەیوەندی بە بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازادەوە کرد، بزووتنەوەیەک لە ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨دا دەسەڵاتی پاشایەتی لادا و بناغەی سیستمی کۆماری دابمەزراند، دەستبەجێ وەک پارێزگاری گشتی سەربازی دەستنیشانکرا بەڵام لە ١٥ی تەممووزدا دەستبەکاربوونی ھەڵوەشایەوە بە فەرمانی عەبدولسەلام عارف، و فەرمانێکی دیکە دەرچوو کە وەک فەرماندەی پارێزگەی مووسڵ دەستنیشانکرا، بەڵام ناکۆکی لە نێوان خۆی و ھەردوو سەرۆکی شۆڕش قاسم و عارف دروست بوو پاشان ناکۆکییەکە لە سەرەتای مانگی ئازاری ساڵی ١٩٥٩دا توندتر بوو کاتێک قاسم فەرمانی دا کە «فێستیڤاڵی ئەنسارولسەلام» لە مووسڵ بەڕێوەبچێت، کە مەترسی لەسەر بەرەی نیشتمانی دروستکرد کە دژی ئەو و حیزبی کۆمۆنیزمە، سەرەڕای ھۆشدارییەکانی شەواف و گەشتەکەی بۆ بەغدا و ھۆشداری دانی بە عەبدولکەریم قاسم لە دەرئەنجامەکانی ئەنجامدانی ئەم فێستیڤاڵە، بەڵام نەیتوانی بڕوا بە عەبدولکەریم قاسم بھێنێت، بۆیە لە دژی یاخی بوو و لەدژیدا لە ڕادیۆیەکی ناوخۆیی ڕاپەڕینی ڕاگەیاند، یەکەم لێدوانی ئەم کودەتایە ئەوە بوو قاسم دەستبەرداری دەسەڵات بێت، بەڵام کودەتاکە بە ھێزی سەربازی بەرەوڕوو بووەوە، عەبدولکەریم قاسم فەرمانی بە ھێزی ئاسمانی دا کە بۆردوومانکردنی پارێزگەی و ناوەندەکانی تری ڕاپەڕین بکەن، شەواف دوای ئەوەی بارەگاکەی لەلایەن فڕۆکەوان خالد سارە بۆردوومان کرا بریندار بوو و کاتێک گوازرایەوە بۆ نەخۆشخانە، بەشێک لە لایەنگرانی عەبدولکەریم قاسم ڕووبەڕووی دەبنەوە و دەیکوژن، لە گێڕانەوەیەکی تردا شەواف بە خۆکوژی گیانی لەدەستداوە، لە ٩ی ئازاری ١٩٥٩دا مرد و تەرمەکەی گواسترایەوە بۆ بەغدا، و لە گۆڕستانی غەزالی بەخاک سپێردرا، دوای کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣، ڕووفاتەکەی گواسترایەوە بۆ مزگەوتی ئوم تووبوول، لەوێدا گۆڕی بەشێک لە بەشداربووانی ئەم شۆڕشەی تێدابوو کە لە سەردەمی عەبدولکەریم قاسم لە سێدارە دراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ١٩٥٩
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:خەڵکی بەغدا
ڕەفعەت حاج سووریی

**ڕەفعەت بن حاج ئەحمەد سووریی بن سالح**، لە شاری بەغدا لە دایکبووە، فێری قورئان بووە، پاشان قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی تەواو کردووە، چووەتە کۆلێژی سەربازی و وەک ئەفسەر دەرچووە، پیاوێکی پابەند بوو بە ئادابی ئیسلامی، لە بنەماڵەیەکی عەرەبی خەڵکی مووسڵ بوو، باوکی بەناوی حاج سووریی یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی فەوجی مووسای کازم، یەکەم فەوج لە سوپای عێراقدا، ڕەفعەت لە ساڵی ١٩٤٩ دوای جەنگی فەلەستین ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانیی دامەزراند، و لە ڕێگەی ڕیزەکانی سوپای عێراقەوە بەرزبووەوە تا پلەی عەقید، ھەروەھا ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانی بەشداری شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨یان کرد کە دەسەڵاتی پاشایەتییان لە عێراقدا ڕووخاند.

جێگای سەرنجە کە عەقید عەبدولسەلام عارف لە ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی بە ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانییەوە کردووە، و ھەر ئەو کەسە بوو کە داوای کرد عەمید عەبدولکەریم قاسم بخاتە نێو ڕێکخراوەکە، بەڵام ڕێکخراوەکە لە سەرەتادا دوودڵ بوو لە ئەندامێتی ئەو.

دوای شۆڕش و سەرھەڵدانی کۆماری عێراق، ڕەفعەت کرا بە بەڕێوەبەری ھەواڵگری سەربازی، بەڵام دژی سیاسەتەکانی عەبدولکەریم قاسم و چالاکیی حیزبی شیووعیی بوو، بۆیە بڕیاریدا بۆ ڕزگاربوون لێی بەشداری لە بزووتنەوەی کودەتاکە بکات بەناوی کودەتای شەواف.

## مردن
عەبدولکەریم قاسم تۆمەتباری کرد بە بەشداریکردن و خۆئامادەکردن بۆ شۆڕشی شەواف لە مووسڵ لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٥٩، لە دادگای مەھداوی درایە دادگا و حووکمی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەگەڵ ھاوڕێ ئەفسەرەکانی کە ئەندامانی ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانی بوون، و سزای لەسێدارەدان لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٥٩، لە گۆڕەپانی ئوم تووبوول لە بەغدا ئەنجامدرا و تەرمەکەی گواسترایەوە بۆ بنەماڵەکەی لە ئەعزەمییە، و پرسەکەی لەلایەن خەڵکی ئەعزەمییەوە ئەنجامدرا. لە مزگەوتی گەورەی ئیمامی ئەعزەم نوێژیان لەسەر کرد، و لە گۆڕستانی خەیزەران لە نزیک مەزارگەی جەمیل مەدفەعی خاڵی بەخاک سپێردرا.

لە ئەنجامی لەسێدارەدانی و لەسێدارەدانی زۆرێک لە تۆمەتبارانی دیکە، لەوانە نازم تەبقەجلی، خۆپیشاندانی نیشتمانی لە عێراق و جیھانی عەرەبیدا ڕوویدا.
## سەرچاوەکان
عەبدوڵڵا کازم ڕووەید

**عەبدوڵڵا کازم ڕووەید فەندی مەشایخی ئەلمووسەوی** (١ی کانوونی دووەمی ١٩٢٥ – ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١١) بەرپرسێکی حیزبی بەعسی عێراقی بوو لە شاری دوجەیل لە پارێزگای سەڵاحەدین، و باوکی مەزھەر عەبدوڵڵا ڕووەیدە. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٠٥ دەستگیرکراوە و لە ھەمان ساڵدا لەبەردەم دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق دادگایی کرا و تۆمەتبارکرا بە نووسینی ڕاپۆرت؛ کە بووە ھۆی لەسێدارەدانی ژمارەیەک موسڵمانی شیعە، و لە ساڵی ٢٠٠٦دا سزای ١٥ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا.

## مردن
عەبدوڵڵا لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١١، ١٠ ساڵ پێش کۆتایی ھاتنی حووکمەکەی لە زیندان کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
توندوتیژیی سیاسیی فەلەستینی

**توندوتیژیی سیاسیی فەلەستینی** ئاماژەیە بۆ قۆناغی نێوان دەستپێکردنی داگیرکاریی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین لە ساڵی ١٩١٨ی زایینی تا ئەمڕۆ کە دیارترینیان شۆڕشی ١٩٣٦ و ڕاگەیاندنی مانگرتنی گشتییە، لە دوای ساڵی ١٩٤٨ و لەناوبردنی بەرھەڵستکاران و ئاوارەبوونی دانیشتووان، ئەو لایەنە فەلەستینییانەی کە سروشتێکی سیاسییان ھەبوو دەستیان کرد بە دەرکەوتن و بەکارھێنانی زاراوەی «خەباتی چەکداری» بۆ ئاماژەکردن بە شێوەکانی بەرخۆدانی چەکداری. دەستەواژەی «بەرخۆدانی فەلەستین» لە ئاستی نێونەتەوەیییدا بەکاردێت و لە وتاری فەلەستینیدا لەلایەن ڕێکخراوی ڕزگاریخوازەوە بەکارھێنراوە. دەستەواژەکە بووە بەشێک لە ناسنامەی لایەنە فەلەستینییەکان، تا ئەو ڕادەی بوو بە بەشێک لە ناوەکەیان، وەک بزووتنەوەی بەرخۆدانی ئیسلامی (حەماس) لە ساڵی ١٩٨٧.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
پۆل:ململانێی غەززە-ئیسرائیل
کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە

[وێنۆک|خاکی [دەوڵەتی فەلەستین بە ڕەنگی سەوز]]

کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە دوو ناوچەی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوون بۆ سەر فەلەستین کە لە دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧ەوە لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ڕووی سەربازییەوە داگیرکراوە: کەناری ڕۆژاوا (بە قودسی ڕۆژھەڵاتەوە) و کەرتی غەززە. دادگای نێونەتەوەیی ئاماژەی بە کەناری ڕۆژاوا و قودسی ڕۆژھەڵات کردووە وەک «خاکی داگیرکراوی فەلەستین» و ئەم زاراوەیە وەک پێناسەیەکی یاسایی لەلایەن دادگای نێونەتەوەیییەوە لە بۆچوونی ڕاوێژکاری تەممووزی ٢٠٠٤ بەکارھێنراوە. زاراوەی «زەوییە فەلەستینییە داگیرکراوەکان» لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی دیکە لە نێوان تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ و کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ بەکارھێنرا بۆ ئاماژەکردن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستینەوە کۆنترۆڵکراون، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٢ەوە فەلەستین وەک یەکێک لە دەوڵەتە چاودێرە نا ئەندامەکان پەسەندکرا.       
## سەرچاوەکان

پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:جوگرافیای فەلەستین
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:سیاسەت لە فەلەستین
دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین

**دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین** () ڕێکخراوێکی کارگێڕییە و لەژێر کۆنترۆڵی فەتحدایە، کە کۆنترۆڵی تەواوی ناوچەی (A)ی کەرتی ڕۆژاوا و ناوچەی (B)ی بە ھاوبەشی لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە، بەڵام ناوچەی (C) و قودسی ڕۆژھەڵاتەوە ھێشتا لەلایەن ئیسرائیلەوە کۆنترۆڵکراوە. ئەم حکوومەتە کەرتی غەززەی کۆنترۆڵکردبوو تا دوای ململانێی نێوان فەتح و حەماس لە ساڵی ٢٠٠٧، حەماس توانی بە کردەوە کۆنترۆڵی کەرتی غەززە بکات.

دەسەڵاتی فەلەستین لە ساڵی ١٩٩٤ دوای ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ لە نێوان ڕێکخراوی ڕزگاری خوازی فەلەستین و ئیسرائیل وەک حکوومەتێکی ئینتیقالی پێنج ساڵە دامەزرا تا بتوانرێت دانوستانی کۆتایی نێوان ھەردوولا لەم ماوەیەدا ئەنجام بدرێت.

## ناوچەکانی دەسەڵات
پێش ڕاگەیاندنی ڕێککەوتننامەی ئۆسلۆ کە لە ساڵی ١٩٩٣ لە نێوان ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین و ئیسرائیل واژوو کرا، حکوومەتی ئیسرائیل ڕای گەیاند کە نەخشەی پێکھاتەیی بۆ سەرجەم شار و شارۆچکە و گوندە فەلەستینییەکانی کەناری ڕۆژاوا خستووەتە ڕوو، کە لە ڕێگەیانەوە سنووری ناوچە ئاوەدانەکان لە ھەر یەک لەو کۆمەڵگە فەلەستینییانەدا دیاری کران.

ئەمەش وەک پێشەکییەک بوو بۆ ئەو پۆلێنانەی کە دواتر لە ڕێککەوتننامەی دووەمی «ئۆسلۆ» دا ھاتن کە لە ساڵی ١٩٩٥ واژوو کرا، کە بڕیاریدا بە دابەشکردنی کەناری ڕۆژاوا بۆ سێ بەش، کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٥٬٧٦٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە دەبێت، لە کۆی ٢٧٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ھەر یەکەیان ڕێوشوێن و دەسەڵاتی ئەمنی و کارگێڕی جیاوازیان ھەیە، بەم شێوەیەی خوارەوە:

### ناوچەی (ا)
سەرجەم ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووان لەخۆدەگرێت و لە ڕووی ئەمنی و کارگێڕییەوە بە تەواوی لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی فەلەستیندایە، ڕووبەرەکەشی دەگاتە نزیکەی ١٨٪ی ڕووبەری کەناری ڕۆژاوا کە نزیکەی ٩٨٢ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە.

### ناوچەی (ب)
پێکدێت لەو گوند و شارۆچکانەی کە لکاون بە شارەکانەوە و لەژێر کۆنترۆڵی مەدەنیی فەلەستینی و ئەمنیی ئیسرائیلیدان، کە ٢١٪ی ڕووبەری کەناری ڕۆژاوا پێکدەھێنن.

### ناوچەی (ج)
ئەمانە تاکە ناوچەی پێکەوەبەستراو و دانەبڕاون لە کەناری ڕۆژاوا، و لە ڕووی ئەمنی و کارگێڕییەوە بە تەواوی دەکەونە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلەوە و نزیکەی ٦١٪ی ڕووبەری کەناری ڕۆژاوا پێکدەھێنن.

## دابەشکاری کارگێڕی
کەناری ڕۆژاوا کە بەشێکی لەژێر دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین دایە، بەسەر ئەم پارێزگایانەدا دابەشکراوە:

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٤
جیل کارۆل

**جیل کارۆل** () ڕۆژنامەنووسێکی ئەمریکی بوو، لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ لە شاری دیترۆیت لە ئەمریکا لەدایکبووە.  لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ لەکاتی کارکردنی لە کۆمپانیای مۆنیتەر، لە عێراق ڕفێندرا و پشتگیری جیھانی بەدەستھێنا بۆ ئازادکردنی. جیل کارۆل لە ٣٠ی ئازاری ٢٠٠٦ ئازادکرا، دوای ئازادکردنی، زنجیرەیەک بابەتی بۆ مۆنیتەر نووسی لەسەر ئەزموونەکانی لە عێراق. بەشداری لە ھاوەڵی کردووە لە ناوەندی جوان شۆرنشتاین لە زانکۆی ھارڤارد بۆ ڕۆژنامەگەری و سیاسەتی گشتی و گەڕاوەتەوە بۆ کارکردن لە مۆنیتەر. دواتر لە کاری ڕۆژنامەگەری خانەنشین بوو و دەستی بە کاری ئاگرکوژێنەوە کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:دووانە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
تۆفیق تەمیمی

**تۆفیق محەممەد حەسەن عەتوان تەمیمی** (١٩٦٢ – لە ٩ی ئازاری ٢٠٢٠ ونبوو) ڕۆژنامەنووسێکی عێراقی بوو. لە شاری بەسرە لەدایکبووە. لە زانکۆی بەغدا کشتوکاڵی خوێندووە و لە ساڵی ١٩٨٥ دەرچووە، دواتر مەیلی بەرەو ڕۆژنامەگەری بردووە و لە ھەمان زانکۆ خوێندوویەتی و لە ساڵی ٢٠٠٤ دەرچووە، حەزی لە ڕۆژنامەگەریی بەڵگەنامەیی و بەدواداچوون بووە، ھەروەھا تۆمارکردنی یادەوەری عێراقی لە دامەزراندی عێراقی نوێوە. لە ژمارەیەک ڕۆژنامە و گۆڤاری دەورەی عێراقی و عەرەبیدا نووسیوویەتی، جگە لە پێشکەشکردنی بەرنامەی بەڵگەنامەیی. لە ٩ی ئازاری ٢٠٢٠ لە گەڕەکی ئوور لە ڕۆژھەڵاتی بەغدا، کاتێک دەچوو بۆ سەر کارەکەی لەلایەن کەسانی نەناسراوەوە ڕفێندرا. تا ئەمڕۆش چارەنووس و شوێنی نادیارە.

## ژیاننامە
تۆفیق محەممەد حەسەن عەتوان تەمیمی لە ساڵی ١٩٦٢ لە بەسرە لە سەردەمی کۆماری یەکەمی عێراق لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٥ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێنا لە کشتوکاڵ لە زانکۆی بەغدا، پاشان لە ساڵی ٢٠٠٤ ھەر لەوێ بەکالۆریۆسی لە ڕۆژنامەگەری بەدەستھێناوە.

## خەڵاتەکان
* ٢٠٠٥: باشترین ڕۆژنامەنووس لە عێراق بۆ ساڵی ٢٠٠٤ لە فێستیڤاڵی مەربەد.
* ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥: خەڵاتی یەکەمی گفتوگۆی ڕۆژنامەوانی لە یەکەمین کۆڕبەندی ڕۆشنبیری عێراق بۆ پێشبڕکێی دەوڵەت.
* ٢٠١٠: خەڵاتی باشترین ڕاپۆرتی ھەواڵ لە یەکەم پێشبڕکێی مانگی دەستکردی ئیتیجای یەکەم (الاتجاه الأولى).
* ٢٠١٠: خەڵاتی یەکەم لە پێشبڕکێی ناجی جەواد ساعاتی بۆ ئەدەبیاتی سەفەر بۆ پەرتووکی «مقاربات الأمكنة».
## سەرچاوەکان
بێسەرووشوێنکردنی زۆرەملێ لە عێراق

لە یاسای نێونەتەوەیی مافەکانی مرۆڤدا، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ کاتێک ڕوودەدات کاتێک کەسێک لەلایەن دەوڵەتێک یان ڕێکخراوێکی سیاسی یان لایەنی سێیەمەوە بە ڕێگەدان، پشتیووانی یان ڕەزامەندی دەوڵەت یان ڕێکخراوێکی سیاسی دەڕفێندرێت یان زیندانی دەکرێت، دواتر ڕەتکردنەوەی دانپێدانان بە چارەنووسی کەسەکە و شوێنەکەی، بە مەبەستی دانانی قوربانییەکە لە دەرەوەی پاراستنی یاسادا.

زۆرجار بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ بە واتای کوشتن دێت.  قوربانی لە دۆخێکی لەو جۆرەدا دەڕفێنرێت و بە شێوەیەکی نایاسایی دەستبەسەر دەکرێت، زۆرجار لەکاتی لێکۆڵینەوەدا ئەشکەنجە دەدرێت و دەکوژرێت و تەرمەکەی دەشاردرێتەوە.  بەگشتی کوشتنەکە بە نھێنی دەبێت، تەرمەکە فڕێ دەدرێت تا بکوژەکە ون دەبێت. لەم دۆخەدا ئەو لایەنەی کوشتنەکەی ئەنجامداوە تا ڕادەیەک نکۆڵییەکەی جێی متمانەیە، چونکە کەس ناتوانێت بەڵگەی ئەوە بخاتەڕوو کە قوربانییەکە مردووە.
## سەرچاوەکان
میلاد کی مەرام

ئەکتەری بە توانای فارسە، لە ڕێکەوتی ٢٤ ی نیسانی ١٩٨٥ لە شاری بەندەر ئەنزەلی ئێران لە دایکبووە. هونەرمەند سێهەم منداڵ و کۆتا منداڵی خێزانەکەیەتی و خوشکو برایەکەی لە خۆی گەورەتر هەیە. بڕوانامەی ماستەری لە  تەکنیکی کارەبادا و فەلسەفەدا هەیەو یەکێکە لە یاریزانە بەتواناکانی بالەی ناوچەکەیان. هونەرمەند خولیای زۆری بۆ نواندن هەیە یەکەم کاری بەشداری کردنی لە شانۆگەریەکدا بووە لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا. پاش تەواو کردنی بڕوانامەکانی بڕیار دەدات بچیتە تاران و لە وێ خولێکی تایبەت بە نواندن بخوێنێت. هوەرمەند چەندین خەڵاتی بردۆتەوە. تا ئێستا هاوسەرگیری نەکردووەو لە چەند چاوپێکەوتنێکدا ئاماژەی بەوە داوە کە هاوسەرگیری لە بەرنامەیدا نییە و دەیەوێت لەگەڵ باوانیدا بژی...

**فیلمەکانی**
----

**زنجیرە دراماکانی**
----

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی 1975
پۆل:ئێران
پۆل:ئەکتەر
ئیھاب شەریف

**ئیھاب سەلاحەدین ئەحمەد شەریف** (١٩٥٤ی ئازاری ٦ی تەممووزی ٢٠٠٥) باڵیۆزی میسر بووە لە عێراق تا ئەو کاتەی ڕفێنەرەکانی لە تەممووزی ٢٠٠٥ کوشتیان، پێشتر لە کاروباری باڵیۆزخانەی میسر لە ئیسرائیل کاری کردووە. جێگای سەرنجە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن، یەکەم باڵیۆزی وڵاتێکی عەرەبی بووە لە بەغدا.

## ڕفاندن
ئیھاب لە ڕۆژی شەممە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٥ کاتێک لە ئۆتۆمبێلەکەی دابەزی بۆ کڕینی ڕۆژنامەیەک ڕفێندرا.

لە ٦ی تەممووزی ٢٠٠٥ گرووپی قاعیدە لە عێراق بە سەرۆکایەتی ئەبوو موسعەب زەرقاوی لە ماڵپەری خۆیان بەیاننامەیەکیان بڵاوکردەوە و تێیدا ڕایان گەیاند کە ئیھاب شەریفیان کوشتووە، لە پەیامەکەدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ئیھاب شەریف کاری دیپلۆماتکاری دەکرد لە ئیسرائیل. لە بەیاننامەکەدا تۆمارێکی ڤیدیۆیی لەخۆگرتبوو کە تێیدا ئیھاب شەریف بە چاوبەستراوەیی دەردەکەوێت و باسی ناسنامە و شوێنی نیشتەجێبوونی دەکات لە میسر.

ھەروەھا لە ڕاگەیەندراوەکەدا ھاتووە: «دادگای شەرعی قاعیدە لە عێراق بڕیاریدا باڵیۆزی میسری لادەر کە ھاوپەیمانی جوولەکەکان و خاچھەڵگران بوو، ڕادەستی موجاھیدەکان بکات بۆ ئەوەی سزای لادەرایەتی جێبەجێ بکەن و بیکوژن».

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٥
فائیق تۆفیق

وێنۆک|'''فائیق تۆفیق'''**فائیق تۆفیق (موحامی)**: بازرگان و بەڕێوبەر و نووسەر، فائیق کوڕی تۆفیق کوڕی عەبدولعەزیز و خەڵکی خانەقین و دایکی «حەمدییە کچی عەبدولعەزیز کوڕی سڵێمان کوڕی مووسا زەھاوی»یە. باوک و دایکی لە گۆڕستانی (شێخ عەبدولقادری گەیلانی) نێژروان. خۆی ساڵی ١٨٩٠ لە خانەقین ھاتووەتە دنیاوە.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
خوێندنی تا ئامادەییی لە خانەقین و کۆلیجی حقووقی لە بەغدا تەواوکردووە. سێ خوشکی ھەبووە: نەزیمە، ژنی حەسەن فەھمی پاچەچیی پارێزەر بووە، دووەکەی دی، «ثەمینە»ی ژنی «حسێن جەمیل» و «بدوور»ی ژنی «نازم حەمید»؛ کاتی خۆی بۆ خوێندن چوونەتە بەیرووت. خۆی و خوشکەکانی بە باشی بە کوردی قسەیان کردووە. ماڵیان، لە تەنیشت ماڵی شازادە ساڵحەی خوشکی مەلیک فەیسەڵی یەکەم بووە. فائیق، ھاوپۆل و ھاوتەمەنی حەسەن تاڵەبانی بووە، پێکەوە خوێندنی حقووقیان تەواوکردووە.

## وەزیفەی حوکمەت
چەند ساڵێک قایمقامی ئامێدی، ھەڵەبجە و ڕەواندز بووە. پاشان خزمەتەکەی گواستراوەتەوە و کراوە بە (ناظر الخزينة). پێوەندییەکی توندوتۆڵی لەتەک مەلیک غازی ھەبووە. ساڵانێک، لەگەڵ «داود ئەلسەعدی»، پارێزەری «شەفیق عەدەس»ی جوولەکەی دەوڵەمەند بووە.  ڕۆژگارێک کۆمپانیایەکی گواستنەوەی نێوان ئێران و عیراقی دامەزراندووە، نووسینگەکەی لە نزیکی (القصر الأبيض) بووە و لە خانەقین لقی ھەبووە، کارمەندەکانی جوولەکە و شوفێرەکانی کورد بوون. سەرەتای ساڵانی پەنجا خۆی پاڵاوتووە بۆ نائیبیی شاری خانەقین. وتاری لە ڕۆژنامەکانی عیراق دا بڵاوبووەتەوە، لەوانە وتاری (خانقين ليست مطيّة للطامعين). دوو خانووی لە خانەقین ھەبووە، لە «ئیسحاق کرندلی»ی جوولەکەی کڕیون.

## گۆڤاری «گەلاوێژ»
لە ژمارە ٣ی مارتی ١٩٤٤ (ساڵی پێنجەم)ەوە تا دوا ژمارەی ساڵی شەشەم (١٩٤٥) مودیری مەسئوولی گۆڤاری «گەلاوێژ» بووە.

## گۆڤاری «دەنگی گێتیی تازە»
پاشان بووەتە خاوەنی ئیمتیازی خولی دووەمی گۆڤاری «دەنگی گێتیی تازە» کە یەکەم ژمارەی ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٤٥ (ساڵی سێیەم) تا ژمارە (٣)ی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ (ساڵی چوارەم) بە گۆڤار و لەوەبەدوایش کە بە ڕۆژنامە و یەکەم ژمارەی -کە درێژکراوەی گۆڤارەکەیە (واتە ٤)- ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٤٦ و دوا ژمارەی پارێزراوی (٣٤) ٢٥ی ئابی ١٩٤٧ دەرچووە.

## ڕۆژنامەی عەرەبیی سیاسیی گشتیی ڕۆژانە «الجھاد»
ئەوەی زانراوە، فائیق تۆفیق ھەر ئەو دەورانە ئیمتیازی ڕۆژنامەیەکی عەرەبیی سیاسیی گشتیی ڕۆژانەی بە ناوی «الجھاد»ەوە وەرگرتووە، کە یەکەم ژمارەی ڕۆژی پێنج شەممەی ڕێکەوتی ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لە بەغدا دەرچووە و -ئەوەندەی زانراوە- تا ساڵی ١٩٥٢ بەردەوام بووە.

## ژیانی هاوسەرگیریی
لە ئاخر و ئۆخریی تەمەنیدا ژنێکی مەسیحیی بەناوی «ماری» ھێناوە، دوو کچ (بوشرا و ذيكرا) و کوڕێکی «خالید» ناوی لێ بووە، ئێستا لە لەندەن دەژین.

## مردن
لە کۆتاییی ١٩٧٥دا، کاتێک بەڕێوەبەری ئەوقاف بووە، یەکێ لە فەرمانبەرەکانی سووکایەتیی پێ کردووە، ئەویش تووڕە بووە و کەوتووە، جەڵتە لێێ داوە و کۆچی دواییی کردووە. تەرمەکەی براوە بۆ شاری (نەجەف)، لەوێ نێژراوە.

## سەرچاوەکان
نافیع داوود

**نافیع بن داوود بن ئەحمەد مووسڵی** (١٩٣٠–١٩٥٩) ناسراو بە «نافیع داوود»، ئەفسەرێکی پێشووی عێراق بوو، و یەکێکە لە بەشداربووانی کودەتاکەی شەواف لە ساڵی ١٩٥٩ دژی عەبدولکەریم قاسم سەرۆکوەزیرانی عێراق، کە بەھۆیەوە بینایی لەدەستدا، و لە ٢٥ی ئابی ١٩٥٩ ڕەمی کرا.

## ژیان و پەروەردە
لەساڵی ١٩٣٠ لە بەغدا لەدایکبووە، ڕەچەڵەکی لە بنەماڵەیەکی عەرەبی خەڵکی مووسڵە، لە منداڵییەوە فێری قورئان بووە لە مزگەوتەکانی بەغدا، و خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی تەواو کردووە، دواتر چووەتە کۆلێژی سەربازی و دەرچووی ئەفسەر بووە، چەندین پلە بەرزکردنەوەی وەرگرتووە تا گەیشتووەتە پلەی سەرۆکی ئەرکان (نەقیبی ئەرکان)، و دەرچووی کۆلێژی ئەرکان بووە، ئەفسەرێکی زیرەک و دڵسۆز بووە بۆ خزمەتکردنی خەڵک، چەند ئەفسەرێکی دڵسۆزی وەک خۆی ناسیوە و سەر بە ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانیی بووە لە عێراق بە سەرۆکایەتی عەقید ڕەفعەت حاج سووریی.

## کودەتای شەواف
بەشداری لە ڕووداوەکانی کودەتاکەی شەواف کرد لە مووسڵ کە لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٥٩ ڕوویدا و لەو سەردەمەدا دژی ڕژێمی دەسەڵاتدار بوو بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم، کودەتاکەی شەواف ھەوڵێک بوو بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە ئەنجامی ململانێ سیاسییەکانی نێوان لایەنەکانی عێراق لەو کاتەدا،
و دوای شکستی کودەتاکە گیرا لەگەڵ کۆمەڵەی ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانیی، لەنێویاندا عەقید ڕەفعەت حاج سووریی، عەمید نازم تەبقەجلی و ئەوانی تر. جێگای سەرنجە کە نەقیب نافیع دوای بۆردوومانکردنی بارەگای سەرکردەی کودەتاکە بەناوی عەبدولوەھاب شەواف بینایی لەدەستدا.

لە زینداندا، لە کاتێکدا کە نابینایە، نامەیەکی بۆ دەزگیرانەکەی، لەیلا ئەحمەد ئەییووب نووسی، بەشێکی نامەکە: **«وازم لێ بێنە، یان دەمرم یان بە درێژایی تەمەنم کوێر دەمێنمەوە، من پیاوێکی بێ ئاییندەم، کۆمۆنیستەکان کوێریان کردم، ئەگەر بژیم وابەستەی تۆ دەبم. بەزەییم پێتدا دێتەوە بۆ ئەم چارەنووسە. من لەو بەڵێنەت تارترم کە ھاوسەرگیریم لەگەڵ بکەیت»**.

دەزگیرانەکەی بەم پەیامە وەڵامی دایەوە:

**«ئەگەر چاوەکانت لەدەستدابێت، دەبمە چاوەکانت و بیناییت، دەبم بەو دارەی کە پشتی پێ دەبەستیت. دەستبەردارت نابم. پێش ئەوەی زیندانی بکرێیت وەک پیاوێک خۆشم ویستوویت، ئێستاش وەک پاڵەوان و پیاوێک خۆشم دەوێیت، تەنیا چاوەکانت لەدەست داوە، بەڵام شەرەفت لەدەست نەدا، شەرەفمەندم کە ھاوسەری ئەفسەرێکی نابینا بم کە چاوەکانی لەدەستداوە لە مەیدانی شەرەفدا. من لەبەردەم خودادا بە ھاوسەری خۆمت دەزانم، لە کاتێکدا لە ژیاندا بیت یان مردوو بیت!  قارەمانەکان نامرن، فیشەک نایانکوژێت، بەڵکو دەیانکاتە شەھید، خۆشحاڵم کە بووکی شەھیدێکبم».**
## مردن
سەرۆکی ئەرکان نافیع داوود لەلایەن دادگای باڵای سەربازی تایبەتەوە کە عەقید فازل عەباس مەھداوی ئامۆزای عەبدولکەریم قاسم سەرکردایەتی دەکرد، سزای مەرگی بەسەردا سەپێندرا، حووکمەکە لە ڕۆژی سێشەممە ٢٥ی ئابی ١٩٥٩ی زایینی، لە گۆڕەپانی ئووم تووبوول جێبەجێکرا، و چوار ئەفسەریش لەگەڵیدا حووکم دران، ئەوانیش بریتین لە:

* نەقیب محەممەد سالم عبدولقادر
* مولازم سالم حوسێن سەراج
* مولازم مووزەفەر سالح ئەمین
* مولازم موحسین ئیسماعیل عەمووری

لە زیندانی ناوەندیی بەغدا، فازل شەگرە سەرکردەی بەعسییەکان بە ھەڵواسین تا مردن لە سێدارە درا.

خەڵک لە کۆبوونەوەیەکی ڕێزلێنانەدا بۆ نوێژی پرسە لەسەر ڕووفاتی نافیع داود لە مزگەوتی ئیمام ئەعزەم لە ئەعزەمییە کۆبوونەوە، دواتر لە گۆڕستانی خەیزەران بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨** کۆتا یاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ بوو لە نێوان  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا لە ئیستادیۆ ناسیۆناڵ لە سانتیاگۆ لە ڕۆژی یەکشەممە ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ ئەنجامدرا.بەڕازیل بە سێ گۆڵ بەرامبەر بە گۆڵێک یارییەکەی بردەوە و بۆ جاری دووەم لە سەر یەک نازناوەکەی بەرزکردەوە .پێش یاریی کۆتاییی هەردوو هەڵبژاردە لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا یارییان لەگەڵ یەکتر کردبوو کە بە یەکسانبوون بەبێ گۆڵ کۆتایی هاتبوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* یاری کۆتایی مۆندیالی ١٩٦٢ planetworldcup.com

پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢
ھەڵگەڕانەوە لە ئیسلام

**ھەڵگەڕانەوە** یان **لادان** () زاراوەیەکی گشتییە لە ئایینەکاندا واتە وازھێنان لە ئیسلام دوای چوونە ناوی لە ڕێگەی قسە یان کردارێک کە کوفرە، جا لە باوەڕەوە بێت، یان لە عینادی، یان گاڵتەجاڕی.   گۆڕان بۆ ئایینێکی تر یان ڕەتکردنەوەی ئیمان و بوون بە بێدین دەگرێتەوە، لەلایەن کەسێکەوە کە لە خێزانێکی موسڵمان لەدایکبووە یان پێشتر موسڵمان بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵگەڕانەوە لە ئیسلام
پۆل:یاسای سزادانی ئیسلامی
نیتزەڤێت

**نیتزەڤێت** () ئافرەتێکی ئیسرائیلی بوو و دایکی پێغەمبەر داوود بوو بەپێی تەلموود  بەڵام ناوی لە پەرتووکی پیرۆزدا نەھاتووە. و داپیرەی پاشاکانی یەھودا بوو.

باوکی نیتزەڤێت پێی دەگوترا عەدئل یان عیدال. ھاوسەرگیری لەگەڵ پیاوێک کرد بە ناوی یەسا.
## سەرچاوەکان
زوولقەرنەین

**زوولقەرنەین** ناوی کەسێکە کە لە قورئاندا وەک پاشایەکی دادپەروەر و بەندەیەکی ڕاستگۆی خودا ئاماژەی پێکراوە، کە بەربەستێکی دروستکردووە بەھۆیەوە زیانەکانی یەئجووج و مەئجووج لە گەلانی دیکەی دورخستەوە. 

قورئان چیرۆکی زوولقەرنەین دەگێڕێتەوە و کە لەگەڵ سوپاکەی دەستی کردووە بە گەڕان بەسەر زەویدا، بە فەرمانی خودا بەرەو ڕۆژاوا ڕۆیشت، تا گەیشتە کۆتایی ئەو زەوییەی کە لەو کاتەدا ناسرابوو. {حَتَّىٰۤ إِذَا بَلَغَ مَغۡرِبَ ٱلشَّمۡسِ وَجَدَهَا تَغۡرُبُ فِی عَیۡنٍ حَمِئَةࣲ وَوَجَدَ عِندَهَا قَوۡمࣰاۖ قُلۡنَا یَـٰذَا ٱلۡقَرۡنَیۡنِ إِمَّاۤ أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّاۤ أَن تَتَّخِذَ فِیهِمۡ حُسۡنࣰا} بە کوردی: (خۆی و له‌شکره‌که‌ی) که‌وته ڕێ هه‌تا کاتێک گه‌یشته ناوچه‌کانی خۆراوا، (که‌وا ده‌هاته به‌رچاو) له گۆمێکی قوڕاودا، ڕۆژ، ئاوا ده‌بێت، له‌و ناوه‌دا ڕێی که‌وت له قه‌ومێکی (خوانه‌ناس و بێ دین)، ئێمه‌ش پێمان وت: ئه‌ی (ذو القرنین) یان ئه‌وه‌یه به سزا له‌ناویان ده‌به‌یت (ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر کوفر و تاوانیان به‌رده‌وام بوون) یان چاکه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌که‌یت (ئه‌گه‌ر شوێنی ئیمان و چاکە نه‌که‌وتن). ( سورەتی کەھف، ئایەتی ٨٦) و لە لێکدانەوەی ئیبن کەسیردا واتە: «واتا لە ڕووانگەی خۆیەوە خۆری بینی لە دەریای دەوروبەری ئاوابوو و ھەرکەسێک کە دەگاتە کەناراوەکانی ئەمە دەیبینێت وەک ئەوەی تێیدا ئاوا بێت».

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای ئیسلامی
بەتشەبەع

**بەتشەبەع** یان **کچی قەسەم** (( بەپێی پەرتووکی پیرۆزی عیبری، کچی ئیلیعام یان عەمیئیل (بە واتای «کوێریی خودا»)، کە یەکێک بوو لە پیاوە گەورەکانی پاشا داوود و کوڕی ئەخیتۆفێل، چونکە ئەخیتۆفێل بە سەرۆکی ڕاوێژکاری پاشا داوود دادەنرا لە شاری *گیلۆ*، کە یەکێک بوو لە شارەکانی ھۆزی یەھودا.  ژنی ئوریا حیتی بوو و دواتر بوو بە ژنی داوود؛ کە پاشای شانشینی ئیسرائیل بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سولەیمان
پۆل:ئیسلام و ژنان
یەسا

**یەسا** (بە عیبری: יִשַׁי) کەسایەتییەکە لە پەرتووکی پیرۆزدا لە پەرتووکی یەکەمی ساموئێلدا باسی لێوە کراوە و باوکی پاشا داوود بوو کە سێیەم پاشای ئیسرائیل بوو. یەسا کوڕی عوبێد و نەوەى ڕاغوس موئابی و بۆعازە، لە بەیت لەحم لەدایکبووە و ژیاوە، لە ھۆزی یەھودا بووە و وەک جووتیار و شوان ژیاوە. بەگوێرەی پەرتووکی ساموئێل خوای گەورە داوای لە ساموئێل کردووە بچێتە ماڵی یەسا بۆ ئەوەی یەکێک لە کوڕەکانی بکاتە پاشای ئیسرائیل، بۆیە چوو و چاوی بە کوڕەکانی کەوت، خوداش بە ساموئێلی نەگوت کە کامیان ھەڵبژێردراوە بۆ ئەوەی ببێتە پاشای ئیسرائیل، پاشان ساموئێل پرسیاری لە یەسا کرد کە ئایا کوڕێکی ترت ھەیە و پێی وت کە کوڕە بچووکەکەی چاودێری مەڕەکانی دەکات. ساموئێل چووە لای داوود، خوداش بە ساموئێلی گوت کە ئەو کەسەیە کە ھەڵیبژاردووە بۆ ئەوەی ببێتە پاشای ئیسرائیل، بۆیە کردی بە پاشای ئیسرائیل.

ھەروەھا یەسا داوودی کوڕی لەگەڵ ھەندێک خواردندا نارد بۆ براکانی کە لە شەڕدا بوون و کاتێک چوو بۆ ئەوێ، ڕووبەڕووی جالووتێکی بەھێز بووەوە و بەزاندی.
## سەرچاوەکان
پاشایەتیی ئیسلامی

**پاشایەتیی ئیسلامی** بریتییە لە دەسەڵاتێکی پاشایەتی کە پابەندە بە ئیسلامەوە وەک ئایینی دەوڵەتی خۆی و دەوڵەتێکی ئیسلامییە کە بە تەواوی بە شەریعەت بەڕێوەدەبرێت. لە ڕووی مێژوویییەوە کەوتووەتە ژێر فۆڕمی جۆراوجۆرەوە، وەک *مەملەکەت* ("شانشینی")، خەلافەت، سوڵتانییەت، یان ئەماڕەت. نموونەکانی ئەم پاشایەتییە پاشاکانی ئێران بوون کە بە خۆیان گوتووە شاھەنشا یان سوڵتانەکانی عوسمانی کە خۆیان بە خەلیفە زانیوە.

## سەرچاوکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە ئیسلامییەکان
سیاوەش

**سیاوەش** یان **سیاڤووش** یان **سیاوەخش** یەکێکە لە کەسایەتییە ئێرانییەکانی *[[شانامە|شاهنامەی]]* فیردەوسی، پیاوێکی گەنج و قۆز و کوڕی جەنگاوەر  کاڤووس و باوکی کەیخەسرەوە. سیاوەش یەکێکە لە کەسایەتییە ناوەندییەکانی داستانی نەتەوەیی ئێران.

سیاوەش لە شانامەی فیدەوسی و حیماسەکانی فارسی لەگەڵ سیاوەخش لە شانامەی کوردی و حیماسە کوردییەکان پەیوەندیی ھەیە.

## ئەمەش ببینە
* سیاوەخش

## سەرچاوەکان
ھیتلەر: دە ڕۆژی کۆتایی

**ھیتلەر: دە ڕۆژی کۆتایی** () فیلمێکی ژیاننامەیی و دراماییە کە لە ئیتاڵیا و شانشینی یەکگرتوو بەرھەم ھێنراوە، و لە ساڵی ١٩٧٣ بڵاوکراوەتەوە.   ئەلیک گینس و ئەدۆلفۆ سێلی و گابریێل فێرزیتی ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە ڕۆژانی پێش خۆکوشتنی ئەدۆڵف ھیتلەر نیشان دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە ئیتاڵییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٣
پۆل:مردنی ئەدۆڵف ھیتلەر
پۆل:فیلمە ئیتاڵییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:مشتومڕەکانی فیلم لە ئیسرائیل
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئینگلتەرا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ڕۆما وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز
سوزان ئۆستۆف

**سوزان کریستینا ئۆستۆف** () ٧ی ئازاری ١٩٦٢، میونشن) شوێنەوارناسێکی ئەڵمانییە و لە ساڵی ١٩٩١ەوە لە عێراق کاری کردووە تا لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ ڕفێندرا، دواتر لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ ئازادکرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:موسڵمانانی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
نەوەی زێد

**نەوەی زێد** () بەو کەسانە دەوترێت کە لە ناوەڕاست یان کۆتایییەکانی دەیەی ١٩٩٠ تا کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠ لەدایکبوون. بە جیاوازترین نەوە دادەنرێن لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، تایبەتمەندییەکانی نەوەکە بە جیھانیبوون، پەنابەری، گۆڕین و پەرەپێدانی پێوەر و فۆرمی کۆمەڵایەتییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٢٠ەم
پۆل:سەدەی ٢١ەم
وەسفی تاھیر

**عەقید وەسفی تاھیر بەیاتی** (١٩١٥ – ٩ی شوباتی ١٩٦٣)، ئەندامی دادگای باڵای سەربازی تایبەت و یەکێکە لە ئەفسەرە ئازادەکان کە بەشداری لە شۆڕشی ١٤ی تەممووزدا کردووە.

## ژیان
لە شاری بەغدا لەدایکبووە، پەیوەندی بە کۆلێژی سەربازییەوە کردووە لەنێو خوێندکارانی خولی (١٧). چووەتە خولی سەرکردەکان و لە ساڵی ١٩٤٠ دەرچووە، نزیک بووە لە عەبدولکەریم قاسم، سەرۆکوەزیرانی عێراق.

## کردەوەی سەربازی و پلە
لە ساڵی ١٩٤١ بەشداری لە شۆڕشی ڕەشید عالی گەیلانی کردووە، دوای ئەوەش لە ساڵی ١٩٤٨ بەشداری شەڕی فەلەستین دەکات، ئەندامی ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانیی بووە کە بە ئەفسەرانی ئازادیش ناسراوە، ئەفسەرە ئازادەکان ئەویان دامەزراندووە لە کودەتاکەی تەممووزی ١٩٥٨ بۆ پۆستی ئامر لیوای یەکەم و بوو بە یاوەری عەبدولکەریم قاسم.

## مردن
لەگەڵ عەبدولکەریم قاسم کوژرا، کە پەیوەندی پێوەکرد لە وەزارەتی بەرگری، دوای ئەوەی لە دەرەوەی بوو لە کاتی کودەتاکەدا (کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣)، لەلایەن ناسیۆنالیستەکان و بەعسییەکانەوە لە باڵەخانەی ڕادیۆ لە ٩ی شوباتی ١٩٦٣ ڕەمی کرا، و پلەی سەرکردەی بەدەستەوەبوو.

## سەرچاوەکان
ئاڵای کەسیی ئەدۆڵف ھیتلەر

**ئاڵای کەسیی ئەدۆڵف ھیتلەر** (بە ئەڵمانی: Führerstandarte یان Standardte des Führers) بریتییە لە ئاڵایەکی سووری چوارگۆشە کە خاچێکی چەماوەی ڕەشی تێدایە لەسەر دیسکێکی سپی لەناو تاجە گوڵینەیەک لە ناوەند دا و گەڵای دار بەڕووی زێڕین و چوار ھەڵۆی نازی لە گۆشەکاندا ھەیە. بە شێوەیەکی گشتی ئاماژەی بە بوونی ئەدۆلف ھیتلەر دەکرد لە بۆنە فەرمییەکان و لە شێوەی ئاڵای بەرزکراو و ئاڵای ئۆتۆمبیلی بچووک و ھتد نمایش دەکرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئادۆڵف ھیتلەر
باشتەپە

**باشتەپە** گوندێکە سەر بە شارۆچکەی قوشتەپە لە پارێزگای هەولێری پایتەختی کوردستان. ئەم گوندە دەکەوێتە ناوچەی مرکییە، کە ناوچەیەکە دەکەوێتە باشووری شاری هەولێر شارەدێیەک و کۆمەڵێک گوند لەخۆ دەگرێت.

## مێژوو
گوندی باشتەپە یەکێکە لە گوندە هەرە کۆنەکانی دەڤەری مرکییە لە هەولێر و شوێنەوارێکی مێژووی لێ هەیە. ئەم شوێنەوارە دەکەوێتە سەر گردێک کە پێی دەگوترێت گردی باشتەپە و کۆنە هەواری گوندی باشتەپە لە بناری ئەم گردە بووە.

ئەم شوێنەوارە چەندان گۆزە و خشت و ئاسەواری دیکەی لێ دۆزراوەتەوە. گردی باشتەپە وەکوو یەکێک لە ئاسەوارەکانی شاری هەولێر تۆمار کراوە.

## گوزەران
دانیشتووانی باشتەپە زۆرینەیان بە کاری کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە سەرقاڵن و بەشێکیشیان مووچەخۆری میریین.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکان
پۆل:گوندەکان بەپێی وڵات
دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە ئیسرائیل

**دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە ئیسرائیل** ئاماژەیە بۆ دانپێدانانی دیپلۆماسی ئیسرائیل وەک وڵات، کە لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨ ڕاگەیەندرا. پێگەی ئیسرائیل لە ئەنجامی ململانێی عەرەبی و ئیسرائیلدا جێی مشتومڕە. لە ئێستادا ١٦٥ وڵات دان بە ئیسرائیلدا دەنێن لە کۆی ١٩٣ وڵاتی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان.
ناوەڕاست|وێنۆک|450x450پیکسڵ|

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل
ژێرزەمینی فووھر

**ژێرزەمینی فووھر** یان **پەناگەی فووھر** (بە ئەڵمانی: Führerbunker) شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەت و کۆتایی ئەدۆڵف ھیتلەر بوو، سەرکردەی ڕایخی سێیەم (کە نازناوی فووھر Führerی لێنرا، کە بە زمانی ئەڵمانی بە واتای سەرکردە دێت) ئەم ژێرزەمینە بارەگای بەھێزکراوی ڕاوێژکار و سەرکردایەتی سوپا بوو لە دوایین قۆناغی پێش کەوتنی ئەڵمانیای نازی لە مانگی ئایاری ١٩٤٥. ئەم ژێرزەمینە دەکەوێتە نزیک ڕاوێژکاری ڕایخ لە بەرلین. بەشێک بوو لە کۆمەڵە قایمکراوە ژێرزەمینییەکان و لە دوو قۆناغدا دروستکراوە، لە ساڵی ١٩٣٦ و ساڵی ١٩٤٤.

ھیتلەر لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ لە فووھر نیشتەجێ بوو و تا دوا ھەفتەی جەنگی جیھانیی دووەم لە ئەورووپا ناوەندی فەرماندەیی ڕژێمی نازی بوو. ھیتلەر لە ھەفتەی کۆتایی مانگی نیسانی ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ ئیڤا براون ھاوسەرگیری کرد و لە ٣٠ی ھەمان مانگدا ھیتلەر لەگەڵ ھاوسەرەکەی کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا، دوای ڕۆژێک جۆزێف گۆبڵز لەگەڵ ھاوسەرەکەی بە ھەمان شێوە خۆیان کوشتن.

دوای جەنگ، ھەردوو بینای کۆن و نوێی ڕاوێژکاری لەلایەن سۆڤیەتەکانەوە بە شۆفڵ ھەوڵی ڕووخاندنی درا. سەرەڕای چەندین ھەوڵی ڕووخاندن، بەشی کۆمەڵەی ژێرزەمینیی تا ساڵانی ١٩٨٨–١٩٨٩ تا ڕادەیەک بەبێ زیانێکی زۆر مایەوە. لەم ماوەیەدا ئەم ناوچەیەی بەرلین ئاوەدانکرایەوە و بەشێک لە کۆمەڵە قایمکراوە کۆنەکە کە مابووەوە لابران. شوێنەکە تا ساڵی ٢٠٠٦ بەبێ نیشانە و بێ پاسەوانی مایەوە، و تابلۆیەکی بچووک دانرا کە پلانی ئەم بینایەی لەسەر بوو. ھێشتا ھەندێک لە ڕێڕەوەکانی ژێرزەمینەکە ھەن، بەڵام داخراون و خەڵک بۆیان نییە سەردانیان بکەن.
## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ئەڵمانیا
پۆل:مردنی ئەدۆڵف ھیتلەر
ڕۆن

وێنۆک|ڕۆنی زەیتوون
**ڕۆن** ھەر ماکەیەکی کیمیاییی ناجەمسەرییە کە پتر لە ھایدرۆکاربۆنەکان پێک ھاتووە و ھایدرۆفۆبیک (لەگەڵ ئاو تێکەڵ نابێت) و چەوریدۆستە (لەگەڵ ڕۆنەکانی تر تێکەڵ دەبێت). ڕۆنەکان بەزۆری لەگڕگرتنھاتوو و ڕووچالاکن. زۆربەی ڕۆنەکان لیپیدی ناتێرن کە لە پلەی گەرمیی ژووردا شلەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆنەکان
پۆل:ماددە کیمیایییەکان