open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شەڕی ناسریە (٢٠٠٤)

**شەڕی ناسریە** زنجیرەیەک ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژییە کە لە شاری ناسریە لە باشووری عێراق بۆ ماوەیەکی پچڕپچڕ لە ٤ی نیسانەوە تا کۆتایی مانگی ئابی ٢٠٠٤ لە نێوان سوپای مەھدی موقتەدا سەدر و ھێزەکانی داگیرکەری ئیتاڵیا کە بەشێکن لە ھاوپەیمانی ھێزە فرەنەتەوەییەکان بە سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەکاتی داگیرکردنی عێراق و شەڕەکە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ کۆنترۆڵکردنی سێ پردی سەرەکی بوو کە بەشەکانی شارەکەی بەیەکەوە دەبەستەوە، ڕووبەڕووبوونەوەکە گەیشتە نزیکەی ٣ ھەزار ئەفسەر و سەرباز لە دژی ٦٠٠ چەکداری سوپای مەھدی. 

## پاشخان
لەگەڵ ھاتنی مانگی نیسانی ٢٠٠٤، گرژیی درووست بوو لە نێوان ڕەوتی سەدر کە موقتەدا سەدر سەرپەرشتی دەکرد و دەسەڵاتی ھاوپەیمانی کاتی کە لەلایەن ھێزە داگیرکەرەکانی ئەمریکاوە بە سەرۆکایەتی پۆل برێمەر، لە ئەنجامی بەردەوامی داواکاری سەدر بۆ دەرچوونی ھێزە بیانییەکان لە عێراق و پێکھێنانی حکوومەتێکی عێراقی کە نوێنەرایەتی ھەموو گەلی عێراق بکات و دەستوورێک کە مافەکانیان بپارێزێت، ھێزە داگیرکەرەکان ڕۆژنامەی حەوزەیان داخست کە سەر بە ڕەوتی سەدر بوو، و یەکێک لە یاریدەدەرەکانی سەدری دەستگیرکرد و بە شێوەیەکی ھەڕەمەکی تەقە لە خۆپیشاندەرانی لایەنگرانی سەدر لە نەجەف و بەغدا کرا و سەدان کەس بەھۆیەوە کوژران، ئەمەش پریشکی سەرھەڵدانی ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی سەربازی نێوان سوپای مەھدی و ھێزە داگیرکەرەکان بوو کە شەڕەکە لە پارێزگای نەجەف چڕ بووەوە و شەڕی نەجەف لەوێ ڕوویدا و شەڕەکە بە خێرایی بڵاوبووەوە بۆ زۆربەی پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق.

## سەرچاوەکان
ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق

وێنۆک|ئاڵای ھێزە فرەنەتەوەییەکان
[وێنۆک|سەربازێکی پۆڵەندی کە [دۆشکەی ھەڵگرتووە لە عێراق]]
**ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق** () بە کورتی (MNF-I)، فەرماندەییەکی سەربازی بوو بە سەرۆکایەتی ئەمریکا کە بەرپرسیار بوو لە شەڕی عێراق. MNF-I لە ١٥ی ئایاری ٢٠٠٤ جێگەی ھێزی پێشووی گرتەوە، ھێزی ئەرکی یەکگرتوو ۷، دواتر لە ١ی ١ی ٢٠١٠ ڕێکخرایەوە و ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق جێی گرتەوە.  
## سەرچاوەکان
ستیڤن دۆگڵاس

**ستیڤن دۆگڵاس** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم، و ڕۆڵی لە چەندین فیلمی ئەمریکیدا بینیووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا
زانستی دەماری

[وێنۆک|وێنەی [دەمارەخانە|دەمارەخانەکانی نێو مێشکۆڵەی کۆترێک، کێشراوی سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال (١٨٩٩)]]
**زانستی دەماری** یان **نیۆرۆساینس** لێکۆڵینەوەی زانستیی کۆئەندامی دەماری (مێشک، دڕکەپەتک، و کۆئەندامی دەماریی دەوروبەری)، ئەرک و پەشێوییەکانێتی. زانستی دەماری زانستێکی فرەبوارییە کە بۆ تێگەیشتن لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی دەمارەخانەکان، گلیا و خولگەی دەماری، ھەریەکە لە کارەندامناسی، توێکاری، ژینناسیی گەردی، ژینناسیی پەرەپێدەرانە، خانەناسی، دەروونناسی، فیزیک، زانستی کۆمپیوتەر، کیمیا، پزیشکی، ئامار، و نموونەداڕێژیی ماتماتیکی ئاوێتە دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستی دەماری
پۆل:دەمارناسی
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
پۆل:کۆئەندامی دەمار
شەڕی سامەڕا (٢٠٠٤)

**شەڕی سامەڕا ٢٠٠٤** شەڕێکی سەربازی چەکدارییە کە لە سامەرا لە باکووری ئەو شوێنەی کە بە سێگۆشەی سوننە ناسراوە ڕوویدا، شەڕەکە لە نێوان ھێزە ئەمریکی و عێراقییەکان لە لایەک و قاعیدە لە لایەکی دیکە دوای داگیرکردنی شارەکە لەلایەن کۆمەڵە چەکدارەکانەوە، ھێزە ئەمریکییەکان لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیدا بۆ ڕزگارکردنی شارەکە و مزگەوتی زەھەبی جوڵەیان کرد و دوای شەڕێکی تووند ھێزە عێراقی و ئەمریکییەکان شارەکیان داگیرکرد و ھێزی ناوخۆیییان پێکھێنا بۆ پاراستنی ئاسایش، بەڵام سەقامگیرییەکە بۆ ماوەیەکی کورت بەردەوام بوو کە لە دوو ساڵ زیاتر نەبوو، بۆردوومانی مەزارگەی سەربازی لە ساڵی ٢٠٠٦ ڕوویدا، کە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕی تائیفی لە عێراق.
## پێش لەشکرکێشی ئەمریکا
شاری سامەڕا بە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی پارێزگای سەلاحەددین دادەنرێت و تێیدا بەخاک سپاردنی دوو ئیمامە پیرۆزەکەی شیعە و سوننە کراوە و شارەکە پێش لەشکرکێشییەکە سەقامگیرییەکی ئەمنی گەورەی ھەبوو پێش ھاتنە ناوەوەی سوپای ئەمریکا بۆ ناو شارەکە لە ساڵی ٢٠٠٣.
## پاش لەشکرکێشی ئەمریکا
دوای لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، شەڕێکی گەورە لەنێوان ھێزەکانی ئەمریکا و کۆمەڵە چەکدارەکان لە شاری فەلووجە ڕوویدا، دوای ئەوە شەڕەکان گواسترانەوە بۆ چەند ناوچەیەکی دیکە لە عێراق تا پارێزگای نەینەوا و پارێزگای سەلاحەددین و دیالە و کەرکوکیش لەخۆ گرت.
## شەڕەکە
دوای ئەوەی قاعیدە دەستی بەسەر ئەنجومەنی دادوەری سامەڕا و فەرماندارێتی سامەڕا و شەقامەکانی ئەو شارەدا گرت، ئەمریکا دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی بۆ ڕزگارکردنی شارەکە لەژێر ڕکێفی ئەو ڕێکخراوە ڕاگەیاند.
## ئەنجامی شەڕ
دوای سێ ڕۆژ لە شەڕەکان لەناو ئەو شارە، ھێزەکانی ئەمریکا بەھاوکاری ھێزە عێراقییەکان شارەکەیان کۆنتڕۆڵ کرد و زیاتر لە ١٠٠ توخمی چەکدارییان کوشت و زیاتر لە ٦٠ ئەندامیان دەستگیرکرد، ھاوکات سەربازێکی ئەمریکیش لەو شەڕەدا کوژرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ٢٠٠٤
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٤
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:سامەڕا
شەڕی نەجەف (٢٠٠٤)

**شەڕی نەجەف** ململانێیەکی سەربازی چەکدارییە کە لە ٤ی نیسانی ٢٠٠٤  سەریھەڵدا و تا مانگی ئابی ھەمان ساڵ بە شێوەیەکی پچڕپچڕ بەردەوام بوو لە نێوان بزووتنەوەی سەدر و باڵە سەربازییەکەی کە سوپای مەھدییە و موقتەدا سەدر سەرۆکایەتی دەکات، کوڕی پیاوی ئایینی شیعە محەمەد ئەلسەدر، دژی ھێزەکانی ئەمریکا و ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە شاری نەجەف لە دوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق.

## پاشان

شەڕەکە لە ٢٧ی ئابی ٢٠٠٤ بە ئاگربەستێکی دانوستانکاری کۆتایی ھات. شەڕکەرانی سوپای مەھدی لەناو قەرەباڵغی حاجیان مەزاری ئیمام عەلییان بەجێھێشت و ھیچیان دەستبەسەر نەکران. پۆلیسی عێراق کۆنترۆڵی ئاسایشی شارەکەی گرتە دەست. بەڵام شەڕی پچڕپچڕ بۆ ماوەی چەند مانگێک بەردەوام بوو. بەشێک لە چەکدارەکانی سوپای مەھدی لە نەجەفەوە بۆ شاری سەدر لە بەغدا گەشتیان کرد، کە شەڕێکی قورسیش لەوێ ڕوویدا، بۆ ھاوکاریکردنی سوپای مەھدی لە چالاکییە سەربازییەکانیان لە دژی ھێزەکانی ئەمریکا و عێراق. تا کۆتایی مانگی ئەیلوول لە نێوان ئەمریکا و موقتەدا سەدر ڕێککەوتنی کۆتایی کرا و لە سەرەتای مانگی تشرینی یەکەمدا شەڕەکە وەستا. شەڕەکە بۆ پارێزگای نەجەف تەشەنەی کرد و چەند مانگێکی دیکە بەردەوام بوو و دواجار کۆتایی پێھات. نەجەف تا ماوەی یاخیبوونەکە وەک بارەگای سەدر مایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ٢٠٠٤
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٤
پۆل:نەجەف
پۆل:شەڕی ناو شار
شەڕی گرۆزنی (١٩٩٤–١٩٩٥)

وێنۆک|شەڕکەرێکی چیچانی لە کاتی شەڕی گرۆزنی لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٩٥
**یەکەم شەڕی گرۆزنی** ھێرشی سوپای ڕووسیا و سەرکەوتنەکانی دواتر بوو بۆ گرۆزنی پایتەختی چیچان لە مانگەکانی یەکەمی جەنگی یەکەمی چیچان.  ھێرشەکە لە کانوونی دووەمی ١٩٩٤ تا ئازاری ١٩٩٥ بەردەوام بوو، کە بووە ھۆی داگیرکردنی سەربازی شارەکە لەلایەن سوپای ڕووسیا و زۆربەی خەڵکی چیچانی لە دەوری حکوومەتە جوداخوازەکەی دژۆخار دودایێڤ کۆکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٩٤
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٥
پۆل:شەڕی ناو شار
سەر

**سەر** ئەو بەشەی زیندەوەرە کە عادەتەن گوێ، مێشک، تەوێڵ، ڕوومەت، چەناگە، چاو، لووت و دەم لە خۆ دەگرێت، ھەریەکەیان لە ئەرکە ھۆشەیییە جۆراوجۆرەکاندا وەکوو بینایی، بیسایی، بۆنایی و چێژایی یارمەتیدەرن. ھەندێک لە گیانلەبەرە ھەرە ساکارەکان لەوانەیە سەریان نەبێت، بەڵام زۆرێک لە گیانلەبەرە دوولایەنەکان (بەبێ گوێدان بە قەبارە) سەریان ھەیە.

## سەری مرۆڤ

سەری مرۆڤ یەکەیەکی توێکارانەیە کە لە کەلە، ئێسکی لامی و بڕبڕە ملییەکان پێک ھاتووە. زاراوەی «کەلە» ئاماژە بە شەویلگەی خواروو و کرەینیۆم (پاژی سەرووی کەلە کە مێشکی تێدایە) دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سەر
خەڵاتی ستیڤی

**خەڵاتی ستیڤی** (بە ئینگلیزی: Stevie Awards) خەڵاتێکی بازرگانییە وشەی (ستیڤی) لە وشەی (ستیفانۆس)ی یۆنانییەوە وەرگیراوە کە بە واتای تاج و خەڵات دێت. خەڵاتەکانی ستیڤی بە باشترینەکان لە بواری بیزنسدا دادەنرێن و ساڵی ٢٠٠٢ بڕیار لەسەر دابەشکردنیان درا، ئەوەش بەمەبەستی ڕێزگرتن لە ڕۆڵ و دەستکەوتی کەسایەتی و کۆمپانیا و تۆڕە کاریگەرەکانی جیھان.

خەڵاتەکانی ستیڤی لە ھەشت بواردا دابەش دەکرێن خەڵاتە نێودەوڵەتییەکانی بیزنس کە بە تۆڕ و دامەزراوە نێودەوڵەتییە سەرکەوتووەکان دەدرێت؛ خەڵاتی ستیڤی بیزنسی ئەمریکی کە تایبەتە بەو کۆمپانیا و دامەزراوانەی لە ئەمریکا کاردەکەن؛ خەڵاتی ستیڤی بیزنسی ژنان کە تایبەتە بە ڕێزگرتن لە ژنانی سەرکەوتووی خاوەن کار و وەبەرھێنەر لە جیھان دا؛ خەڵاتی ستیڤی خزمەتگوزاریی کڕیار کە بە کۆمپانیاکانی بواری پەیوەندی دەبەخشرێت؛ خەڵاتەکانی ستیڤی بۆ ئاسیا و وڵاتانی سەر زەریای ھێمن کە بە کۆمپانیا و ناوەندە داھێنەرەکانی ٢٩ وڵاتی ئەو ناوچانە دەدرێت؛ خەڵاتی ستیڤی ئەڵمانی کە بە کۆمپانیا و تۆڕە سەرکەوتووەکانی ئەو وڵاتانە دەدرێت کە ئەڵمانی زمانێکی فەرمییە تێیاندا؛ خەڵاتی ستیڤی بۆ خاوەنکارە گەورەکان کە دەبەخشرێتە ئەو کۆمپانیا و ناوەندانەی باشترین شێوازی مامەڵەکردن، بەڕێوەبردن، ڕێکخستن و بەرەو پێشبردنی ھێزی کاریان ھەیە؛ خەڵاتی ستیڤی ڕۆژھەڵاتی نێوەڕاست و باکووری ئەفریقا کە بە کۆمپانیاکانی ١٨ وڵاتی ئەو ناوچانە دەدرێت، ئەوەش لە بەرامبەر ئەو کار و خزمەتگوزارییەی پێشکێشی دەکەن.

## بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی فەرمی

## سەرچاوەکان
جەنگی یەکەمی چیچان

**جەنگی یەکەمی چیچان** شەڕێک بوو کە لە نێوان ڕووسیا و چیچان لە نێوان کانوونی دووەمی ١٩٩٤ و ئابی ١٩٩٦. بووە ھۆی سەربەخۆیی ڕاستەقینە و نا فەرمی چیچان لە ڕووسیا و دامەزراندنی کۆماری چیچانی ئیچکیریا.

دوای ھێرشە سەرەتاییەکانی ساڵانی ١٩٩٤–١٩٩٥ و شەڕی وێرانکەری گرۆزنی، ڕووسیا ناچار بوو ھەوڵی کۆنترۆڵکردنی ناوچەی شاخاوی چیچان بدات، بەڵام بەھۆی شەڕی کۆمەڵە چەکدارەکانی چیچان پووچەڵکرانەوە، سەرەڕای ھێزی زۆری ڕووسیا لە ژمارەکەدا لە سەرباز و چەک و پشتیوانی ئاسمانی. ئەمەش ورەی سوپای ڕووسیای لاواز کرد، جگە لە بەرھەڵستکارییەکی شێوە گشتگیر لە دژی ڕووس بۆ ململانێ دڕندانەکەی، بەھۆیەوە وای لە حکوومەتی بۆریس یێڵتسین کرد لە ساڵی ١٩٩٦ ئاگربەست ڕابگەیەنێت و دوای ساڵێک پەیمانی ئاشتی واژوو دەکات.

## سەرچاوەی شەڕی چیچان
## چیچان لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و یەکێتیی سۆڤیەت
ڕووسیا بۆ یەکەمجار لە سەردەمی پیتەری گەورەدا، لە سەرەتای سەدەی ھەژدەھەمدا، ھێرشی کردە سەر بەرزاییەکانی چیچان. دوابەدوای بەرخۆدانێکی درێژخایەن و توند لەکاتی جەنگی قەفقازدا، دواجار ڕووسیا لە ساڵی ١٨٧٠دا چیچانی شکست پێھێنا و خستییە نێو ئیمپراتۆریەتەکەیەوە. دواتر چیچان ھەوڵی بەدەستھێنانی سەربەخۆیی دا دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، بەڵام چیچان لە ساڵی ١٩٢٢دا شکستی ھێنا چونکە خرایە نێو ڕووسیای بەلشەفیک و دواتر کەوتە نێو یەکێتیی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٣٦ جۆزێف ستالین خۆبەڕێوەبەری چیچانی و ئینگوشی دامەزراند. لە ساڵی ١٩٤٤ بە فەرمانی لاڤرێنتی بێریا، زیاتر لە ملیۆنێک چیچانی و ئینگوش و ژمارەیەک لە گەلانی دیکەی باکووری قەوقاز گواسترانەوە بۆ سیبیریا و ئاسیای ناوەڕاست، وەک سزای فەرمی بەھۆی ھاوکاریکردن لەگەڵ ھێزە داگیرکەرەکانی ئەڵمانیای نازی؛ کۆماری ئینگوشێتیا و چیچان ھەڵوەشایەوە. لە کۆتاییدا وەزیری یەکەمی سۆڤیەت نیکیتا خرۆشۆف مافی گەڕانەوەی بۆ زێدی خۆیان و گەڕاندنەوەی کۆمارەکەیان لە ساڵی ١٩٥٧ بە گەلانی چیچان و ئینگوش بەخشی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٩٤
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٥
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٦
پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا
ئەحمەد قەدیرۆڤ

**ئەحمەد‒حاجی عەبدولحەمیدۆڤیچ قەدیرۆڤ** (٢٣ی ئابی ١٩٥١ – ١ی ئایاری ٢٠٠٤) سەرۆکی پێشووی چیچان و سەر بە دەوڵەتی ڕووسیا بوو.   ئەو کەسە بوو کە حکوومەتی ڕووسیا ھیوای خواستبوو ئاسایش و سەقامگیری لە کۆماری چیچان لە نێوان موجاھیدانی چیچان و حکوومەتی ڕووسیادا جێگیر بکات.
## سەرەتا
ئەحمەد قەدیرۆڤ لە ساڵی ١٩٥١ لە کازاخستان لەدایکبووە، خێزانەکەی لەنێو ئەو خێزانانەدا بوون کە ستالین سەرۆکی پێشووی سۆڤیەت لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە چیچان  گواسترانەوە. لە ساڵانی ھەشتاکان لە کۆماری سۆڤیەتی ئۆزبەکستان ڕێساکانی ئایینی ئیسلامی خوێندووە، دواتر لە ساڵی ١٩٨٩ سەرۆکایەتی یەکەم پەیمانگای ئایینی ئیسلامی لە باکووری قەفقاز وەرگرت، دواتر لە ساڵی ١٩٩٣ وەک موفتی چیچان دەستنیشان کرا.

ئەحمەد قەدیرۆڤ ئەو پیاوە بوو کە حکوومەتی ڕووسیا ھیوای خواستبوو بناغەکانی سەقامگیری لە چیچان دابنێت، کە بەھۆی ململانێ لەگەڵ موجاھیدەکان وێران بوو.

## شەڕ لە دژی ڕووس
سەرەڕای وەسفکردنی لەلایەن موجاھیدانی چیچان بە ناپاک و بریکاری ڕووس، بەڵام لە سەردەمی پێشووتردا سەرکردەیەکی ئایینی بوو کە داوای جیھادی دەکرد دژی ڕووسیا و فەرماندەیەکی سەربازیی سەرکردەکانی چیچان بوو. بەڵام ھەڵوێستەکەی بەتەواوی گۆڕا بۆ سەرکوتکردنی بنەما و ڕێسای ئیسلامی و چووە باوەشی حکوومەتی ڕووسیا. لە کاتێکدا کە قەدیرۆڤ لە ساڵی ١٩٩٥دا موفتی بوو، شەڕ لە چیچان لە ساڵی ١٩٩٤ تا ١٩٩٦ دەستی پێکرد و قەدیرۆڤ ئەرکی کۆکردنەوەی چالاکییە ئایینییەکانی بە ڕۆڵێکی گەوھەری و کاریگەرەوە وەک سەرکردەیەکی کۆمەڵە جوداخوازەکان لە ئەستۆ گرت.

## شەڕ لەگەڵ ڕووس
بەڵام ھەموو ئەو شتانە لە ساڵی ١٩٩٩ بەتەواوی گۆڕانی بە سەرداھات، کاتێک بە ئاشکرا ھەوڵی شەمیل باسایێڤی ڕێبەری سەربازی بۆ پێکھێنانی دەوڵەتی ئیسلامی لە ڕێگەی ھێزی چەکدارییەوە لە کۆماری داغستانی دراوسێی سەرکووت کرد.
ھەروەھا داوای لە خەڵکی چیچان کرد لەکاتی گەڕانەوەیان بۆ کۆمار لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٩دا بەرەنگاری ھێزەکانی ڕووسیا نەبنەوە، ھەروەھا ھاوکاری یان ڕۆڵی ھەبوو لە ڕادەستکردنەوەی دووەم گەورەترین شاری چیچان بە ناوی گودێرمێس بە ھێزەکانی ڕووسیا بەبێ تەقاندنی یەک فیشەک. کە شارەکەی لەو وێرانکارییە پاراست کە گرۆزنی ڕووبەڕووی دەبووەوە. ئەسلان مەسخادۆڤ، سەرکردەی جوداخوازەکان بە «دووژمنی ژمارە یەک» ناوی برد و پلەی موفتی چیچانی لێسەندەوە.

ھەر ئەم ڕووداوانە بوون کە قەدیرۆڤیان خستە سەر گۆڕەپانی سیاسی ڕووسیا. چونکە ئەو کەسەیە کە پێویستە بۆ سەرکردایەتیکردنی حکوومەتێکی نوێی لایەنگری کرێملین. دوای دانوستانی قورس، ڤلادیمیر پوتین، سەرۆکی ڕووسیا بڕیاریدا ئەو پلەی پێ بدات. ئەمە تێکەڵەیەک بوو لە کەسایەتی قەدیرۆڤ کە لە ڕابردوودا جوداخواز بوو و پاشان بووە ئیسلامییەکی میانڕەوی دڵسۆزی مۆسکۆ، کە کرێملینیان بڕوا پێھێنا کە ئەو پیاوێکی گونجاوە بۆ فەرمانڕەوایەتی لە گرۆزنی.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
کۆماری چیچانی ئیچکیریا

**کۆماری چیچانی ئیچکیریا** (بە چیچانی: Noxçiyn Paçẋalq Noxçiyçö/Içkeri) (بە ڕووسی: Чеченская Республика Ичкерия) کۆمارێکی نیوە دانپێدانراوە کە لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٩١ لەلایەن ژەنەڕاڵ دژۆخار دودایێڤەوە لە یەکێتیی ڕووسیا جیاکراوەتەوە دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت دودایێڤ بوو بە یەکەم سەرۆکی کۆمارەکە، و بەھۆی ڕەتکردنەوەی جیابوونەوە دژی ڕووسیا شەڕی کرد.   دەوڵەتەکە بەردەوام بوو تا ڕووخانی دوای شەڕی دووەمی چیچان، و لە ساڵی ٢٠٠٣ ڕووسیا ئەحمەد قەدیرۆڤی وەک سەرۆکی کۆماری دانپێدانراوی چیچان دەستنیشان کرد، و لە ساڵی ٢٠٠٧ دۆکو ئومارۆڤ دامەزراندنی میرنشینی ئیسلامی لە قەفقاز ڕاگەیاند.

## خشتەی سەرۆکەکان
#دژۆخار دودایێڤ ١٩٩١–١٩٩٦
#سەلیم خان یەنداربیێڤ ١٩٩٦–١٩٩٧
#ئەسلان مەسخادۆڤ ١٩٩٧–٢٠٠٥
#عەبدولحەلیم سەعدلایێڤ ٢٠٠٥–٢٠٠٦
#دۆکو عومەرۆڤ ٢٠٠٦–٢٠٠٧

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
ئینگوشیتیا

**کۆماری ئینگوشیتیا** ( بە ئینگوشی: ГIалгIай Мохк، بە ڕووسی: Респу́блика Ингуше́тия ) یەکێکە لە یەکەیەکی فیدراڵی لە فیدراسیۆنی ڕووسیا.

لە دیارترین شار و گوندەکانی کۆماری فیدراڵی: قەرەبولاک، ماگاس، مالگۆبێک، نازران.
وێنۆک|چەپ|دیمەنی شاری ماگاس، پایتەختی ئیگوشیتیا
## کورتەیەکی مێژوویی
[وێنۆک|چەپ|شوێنی ئینگوشیتیا لە باشووری [ڕووسیا]]
لە ١ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩١ ئەنجومەنی باڵای سۆڤیەتی ڕووسیا بڕیاری جیاکردنەوەی ئینگوشیتیا لە چیچان دەرکرد و کۆماری ئینگوشیتیای نوێی لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزرا.
خاکی کۆماری ئینگوشیتیا بە یەکێک لە کۆنترین ناوچەکان دادەنرێت لە ناوچەی باکووری قەفقاز بۆ نیشتەجێ بوون، بەو پێیەی دەستنووسە کۆنەکان کە لەم ناوچەیەدا دۆزراونەتەوە ئاماژەن بۆ ئەوەی مرۆڤ لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایینەوە لەم بەشانەدا ھەبوون، بەڵام شوێنەوارە بڵاوەکان لەم ناوچەیەدا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست.

کۆماری ئینگوشیتیا دەکەوێتە ناوچەی قەفقازی باکووری ڕووسیا و خاوەن دەسەڵاتێکی خوبەڕێوەبەرییە، ھاوسنوورە لەگەڵ گورجستان و چیچان و ئۆسێتیای باکوور، بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی نیو ملیۆن کەسە، کە زۆربەیان ئینگوشیتین و نزیکەی ٩٠ ھەزار کەسیان چیچانین، ھەردووکیان ڕێبازی ئیسلام دەگرنەبەر، لەگەڵ نزیکەی ٥٠ ھەزار مەسیحی. شارە سەرەکییەکان بریتین لە پایتەخت بەناوی ماگاس، لەگەڵ نازرانی پایتەختی پێشوو، ھەروەھا مالگۆبێک و قەرەبولاک.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام لە ڕووسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
پۆل:کۆمارەکانی ڕووسیا
پۆل:قەوقاز
ئۆسێتیای باکوور-ئالانیا

**کۆماری ئۆسێتیای باکوور-ئالانیا** (بە ڕووسی: Северная Осетия) کۆمارێکی سەربەخۆیە لە فیدراسیۆنی ڕووسیا، پایتەختەکەی ڤلادیکاڤکازە، دەکەوێتە زنجیرە چیای باکووری قەفقاز، لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ چیچان و ئینگوشێتیا، لە ڕۆژاواوە کاباردینۆ-بەلکاریا، کۆماری جۆرجیا لە باشوور، و فیدراسیۆنی ڕووسیا لە باکوور، بە ڕووبەری ٨ ھەزار کیلۆمەتر، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٧٠٠ ھەزار کەسە، خاکی باکووری ئۆسێتیا شاخاوییە، و چەندین لق لێیەوە دەڕژێن وەک ڕووبارەکانی تورک و دۆن و ڕووبارەکانی تر و دەوڵەمەندنە بە سەرچاوە نەوتییەکان، و دانشتووانەکەی زۆرینە ئۆسێتی و ڕووسن، ئۆسێتییەکان بەسەر ئیرون و کۆدار و دیگۆردا دابەش دەبن و سەر بە ڕەگەزی ئاریایین (لەڕادەبەدەر سپی)، جگە لە ئۆسێتیەکانی باکوور، کۆمەڵەی موسڵمانی دیکەش ھەن کە لە ئۆسێتیای باکوور دەژین، ئۆسێتییەکانی ٢٧٪یان موسڵمانن، ئەگەر کۆمەڵە موسڵمانەکانی تر زیاد بکرێت ئەوا دەبنە نزیکەی ٣٣٪ی کۆی دانیشتووان، ئیسلامیان لە کاباردینۆ-بەلکاریایەوە گەیشتووە، و لە ساڵی ٧٨٤ی زایینی چوونە ناو ڕووسیا و فەرمانڕەوایەتی وڵاتەکەیان بەردەوام بوو تا دەسەڵات لە ڕووسیادا گواسترایەوە بۆ دەستی سۆڤیەتەکان و لە ساڵی ١٩٣٦ کۆمارەکەیان دامەزراند.
## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
پۆل:کۆمارەکانی ڕووسیا
کێک

وێنۆک

**کێک** (بە ئینگلیزی : *cake*) یان **گەتۆ** (بە فەڕەنسی : *gâteau*) جۆرێکە لە شیرینی کە سەرچاوەی ئەوروپی هەیە. هەرچەندە بەپێی وتەی شوێنەوارناسان, ئەم خواردنە لە کۆنەوە بوونی هەبووە، بەڵام ئەو شتەی کە بە کێکی ئەمڕۆیی دەناسرێ و خاوەنی سێ تایبەتمەندی شیرینی، سووکی و پێکهاتەی ئیسفەنجییە جۆرێکە لە کێک کە لە ناوەڕاستی سەدەی ١٨ی زایینی دروست کراوە. ئارد, شەکر, هێلکە و کەرە چوار پێکهاتەن کە زیاتر لە پێکهاتەکانی تر لە کێکەکاندا بەکاردەهێنرێن. کێکەکان بەگشتی دابەش دەکرێن بەسەر دوو گروپی گەورەدا، کێکی بێ چەوری یان ئیسفەنج و کێکی چەوری یان کەرە . جیاوازی کێکی کەرە و کێکی ئیسفەنج ئەوەیە، بە پێچەوانەی کێکی ئیسفەنجییەوە، بلۆق لە ناو ئەم جۆرە کێکە دروست نابێت بەهۆی هێنانە ناوەوەی هەوا بە تێکەڵکردنی شەکر و هێلکە، بەڵکو هۆکاری سەرەکی دروستبوونی بلۆقی ئەم جۆرە بریتییە لە دروستکردنی غاز لەناو کێکەکەدا، بەهۆی بەکارهێنانی ماددەیەکی پرۆسێسکەرەوە وەکو پاودەری نان. هەروەها کێکی کەرە لە ڕووی کێشەوە قورسە، لە کاتێکدا سووک بوون یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی کێکی ئیسفەنجیی. کێک یەکێکە لەو مادانەی کە بەهۆی بەرکەوتن لەگەڵ هەوا وشک دەبێتەوە، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش باو و ئاساییە کە ڕووی کێکەکە بە تەواوی بە کەرەستە لە شێوازەکانی ڕازاندنەوە داپۆشرێت. بەم شێوەیە بەربەستێک لە دژی تێپەڕبوونی هەوا دروست بووە و وا دەکات کێکەکە زیاتر بمێنێتەوە. دەتوانرێت کێک بەپێی ئەو بۆنەیە پۆلێن بکرێت کە بۆی دانراوە. بۆ نموونە کێکی بووکێنی و کێکی لەدایک بوون لەو کێکانەن کە بە پلەی یەکەم بەپێی ئەو ئاهەنگە ناسراون کە بۆی دانراون.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:دێسێرەکان
پۆل:جۆرەکانی خۆراک
ڕێنێ ماگریت

**ڕێنێ فڕانسوا گیلێ ماگریت** (بە  ; ٢١ی تشرینی دووەمی ١٨٩٨ – ١٥ی ئابی ١٩٦٧) هونەرمەندێکی سوریالیستی بەلجیکی بوو کە بە وێناکردنی شتە ناسراوەکانی لە چوارچێوەی نامۆ و چاوەڕواننەکراودا ناسرابوو، کە زۆرجار پرسیاری لەسەر سروشت و سنووری واقیع و نوێنەرایەتی ورووژاند. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ
پۆل:ھونەرمەندانی سوریالیزم
پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس
پۆل:مردووانی ١٩٦٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
سیامانتۆ

وێنۆک

**ئەتۆم یارچانیان** ()، زیاتر بە ناوی ئەدەبی **سیامانتۆ** (  ناسراوە; ١٥ی ئابی ١٨٧٨ – ئابی ١٩١٥)، نووسەر، شاعیر و کەسایەتی نەتەوەیی بەناوبانگی ئەرمەنی بووە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمەوە. لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە کوژرا.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شاعیرانی ئەرمەنی سەدەی ١٩یەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:مردووانی ١٩١٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨
ھۆنۆریووس (ئیمپراتۆر)

وێنۆک

هۆنۆریووس (بە ئینگلیزی: **Honorius**) (٩ی ئەیلوولی ٣٨٤ – ١٥ی ئابی ٤٢٣) لە ساڵی ٣٩٣ تا ٤٢٣ ئیمپراتۆری ڕۆمانی بووە. کوڕە بچووکەکەی ئیمپراتۆر تیۆدۆسیۆسی یەکەم و هاوسەری یەکەمی ئیلیا فلاچیلا بوو. دوای مردنی تیۆدۆسیۆس لە ساڵی ٣٩٥، هۆنۆریووس لە ژێر دەسەڵاتی ستیلیچۆدا فەرمانڕەوایی نیوەی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتەکەی دەکرد لە کاتێکدا ئارکادیۆسی برای فەرمانڕەوایی نیوەی ڕۆژهەڵاتی دەکرد. حوکمڕانییەکەی بەسەر ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی ڕۆژئاوادا بە شێوەیەکی دیار ناجێگیر و پەشێو بوو. لە ساڵی ٤١٠دا شاری ڕۆما بۆ یەکەمجار لە دوای ماوەی نزیکەی ٨٠٠ ساڵدا تاڵان کرا .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:مردووانی ٤٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ٣٨٤
جیابوونەوە

**جیابوونەوە** یان **تەڵاق** واتە کۆتاییھاتنی یاسایی ھاوسەرگیری و جیابوونەوەی ھاوسەرەکان لە یەکتر و لە ئەنجامدا ئەو ماف و ئەرکە ھاوبەشانەی کە لە کاتی ھاوسەرگیریدا لەنێوان ھاوسەرەکاندا ھەبووە لەناو دەچێت. بەزۆری تەڵاق کاتێک ڕوودەدات کە بەھێزی پەیوەندی ھاوسەرگیری لەدەست بچێت و ناتەبایی و گرژی لە نێوان ژن و مێردەکەدا ڕووبدات.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:تەڵاق
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
جەنگی دووەمی چیچان

**جەنگی دووەمی چیچان** شەڕێکی چەکداری بوو لە مانگی ئابی ١٩٩٩ تا نیسانی ٢٠٠٩ لە نێوان ڕووسیا و کۆماری چیچانی ئیچکیریا لەسەر خاکی چیچان و ناوچە سنوورییەکانی باکووری قەفقاز ڕوویدا، و چەکدارانی کۆمەڵە ئیسلامییە جیاوازەکان تێیدا بەشداربوون. ململانێکان دەستی پێکرد کاتێک ڕووسیا شەڕی دژی «کۆماری چیچان» ڕاگەیاند، کە لە دوای یەکەمین جەنگی چیچانەوە بە حووکمی واقیع لە ڕووسیا جیابووەوە و لە ٢٦ی ئابی ١٩٩٩ ڕووسیا وەک وەڵامدانەوەیەک لە دژی داگیرکردنی داگستان لە ٩ی ئابی ١٩٩٩ لەلایەن کۆمەڵە ئیسلامییەکانەوە جەنگی ڕاگەیاند، کۆمەڵە ئیسلامییەکان سەربەخۆیی وڵاتەکەیان ڕاگەیاند و لەلایەن لیوای ئیسلامیی نێونەتەوەیی فەرمانڕەوایەتی کرا و بنکەکەی لە چیچان بوو.   لە ١ی تشرینی یەکەمدا ھێزەکانی ڕووسیا چوونە ناو چیچان  و شەڕەکە کۆتایی بە سەربەخۆیی کۆماری ئیچکیریای چیچان ھێنا کە دوای جەنگی یەکەمی چیچان سەربەخۆ بوو و ڕووسیا دووبارە ناوچەکانی کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٩۹
پۆل:ململانێکانی ۲۰۰۰
پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا
میرنشینی ئیسلامیی قەوقاز

وێنۆک|250x250پیکسڵ|نەخشەی میرنشینی قەفقازی ئیسلامی
وێنۆک|250x250پیکسڵ|ئاڵای ویلایەتی داگستان
**میرنشینی ئیسلامیی قەوقاز** (بە عەرەبی: 
إمارة القوقاز الإسلامية) کۆمەڵەیەکی جھادیی ئیسلامییە و لە ناوچەی باکووری قەفقاز چالاک بوو و ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی ئیسلامی سەربەخۆ بوو لەسەر زەوییە ئیسلامییەکانی قەوقاز کە ئەمڕۆ لە ژێر ڕکێفی یەکێتیی ڕووسیادایە.

دامەزراندنی میرنشینی قەوقاز لە ٧ی تشرینی  ٢٠٠٧ لەلایەن سەرۆکی کۆماری چیچانی ئیچکیریا لەو کاتەدا، دۆکو ئومارۆڤ ڕاگەیەندرا و کۆماری چیچانی ئیچکیریای گۆڕی بۆ «ویلایەتی چیچان-نۆخچیچۆ». و کردی بە بەشێک و ویلایەتێکی سەر بە میرنشینی قەفقاز. و لەلایەن توێژەرانی سەربازی ئەمریکاوە لە ساڵی ٢٠١٢دا ئاماژەی پێکراوە، پێکھێنانی میرنشینی قەوقاز لە ساڵی ٢٠٠٧ بەرخۆدانی ناسیۆنالیستی چیچانی گۆڕی بۆ بەرخۆدانێکی ئیسلامی لە تەواوی ناوچەی باکووری قەوقازدا.

لە ڕاستیدا میرنشینی قەفقاز ئەو زەوییانەی داگیر نەکردبوو کە بانگەشەی بۆ دەکرد، بەڵام کۆمەڵەی جیھادیی چالاکی ھەبوو لە: داگستان، چیچان، ئینگوشیتیا، کابەردینۆ-بالکەریا، و قەرەچای-چەرکێسیا، کە ئەو کۆمەڵانە لە ناوچە شاخاوییەکان ئەو کۆمارانە چالاکن. ھەروەھا کۆمەڵەی جیھادیی سەر بە میرنشینەکە لە لە ناوەڕاستی ڕووسیا و تاتارستان و ناوچەی ئۆرال ھەبوون.

ئەو کۆمەڵە جیاوازانە، کە بەھۆی بیروباوەڕێکی ئایینی یەکگرتوو بوون - بۆ خەباتی چەکداری دژی دەوڵەتی ڕووسیا لە باکووری قەفقاز و دەسەڵاتە ناوخۆییەکان و ھێزە ئەمنییەکانی ڕووسیا. بزووتنەوەکە لەسەر بنەمای بیرۆکەی جیھاد دامەزراوە.

ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی پەیوەست بە قاعیدەی ناساندوون و لە خشتەی سزاکاندا جێگیرکراون. لە ڕووسیا قەدەغە کراون و ھەروەھا لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو، کەنەدا و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناسێنراون.

لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥، نوێنەری «دەوڵەتی ئیسلامی» ئەبوو محەممەد ئەلعەدنانی ڕایگەیاند کە چەکدارانی میرنشینی قەفقاز بەیعەتیان بە خەلیفە ئەبووبەکر بەغدادی داوە و بەو پێیەش دامەزراندنی «ویلایەتی قەوقاز»یان ڕاگەیاند بە سەرۆکایەتی والی ئەبوو محەممەد ئەلقادری، بەڵام ئەم لێدوانەی ئەلعەدنانی ھیچ پشتڕاستکردنەوەیەک لەلایەن سەرکردەکانی میرنشینی قەفقاز، ئەبوو عوسمان ئەلغیمراوی، زیلم شێبزوخۆف، و ئەسلانبەگ ڤادالۆڤەوە نەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
ئەنتۆنی پادوا

وێنۆک

**ئەنتۆنی پادوا**, OFM ( ) یان **ئەنتۆنی لیسبۆن،** بە ناوی کاتی لەدایکبوونی **فێرناندۆ مارتینس دی بولهۆس** ; ١٥ی ئابی ١١٩٥ - ١٣ی حوزەیرانی ١٢٣١)   قەشەیەکی کاسۆلیکی پورتوگالی و دەروێشی ڕێکخراوی فرانسیسکان بووە. لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە شاری لیسبۆن لە پورتوگال لەدایک و گەورە بووە و لە شاری پادوای ئیتاڵیا کۆچی دوایی کردووە. لەلایەن هاوچەرخەکانیەوە بەهۆی بانگەشەی بەهێز و زانیارییە شازەکانی لە کتێبی پیرۆز و خۆشەویستی و پەرۆشی نەمر بۆ هەژاران و نەخۆشەکاندا ناوبانگی دەرکردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:مردووانی ١٢٣١
پۆل:لەدایکبووانی ١١٩٥
داگیرکردنی داغستان (١٩٩٩)

**شەڕی داغستان** (بە ڕووسی: Дагестанская война)، کە بە **داگیرکردنی داغستان** ناسراوە (بە ڕووسی: Вторжение боевиков в Дагестан) کاتێک دەستی پێکرد کە لیوای ئیسلامی نێونەتەوەیی (IIPB) کە بنکەکەی لە چیچان بوو، بە سەرۆکایەتی شەمیل باسایێڤ و ئیبن ئەلخەتتاب، ڕەمەزان ئەحمەدۆڤ، و عەرەبی بارایێڤ ھێرشیان کردە سەر کۆماری داگستانی ڕووسی لە ٧ی ئابی ١٩٩٩، بۆ پشتیووانی لە ئەنجومەنی شورای یاخیبووە جیابووەوەکان لە داغستان. شەڕەکە بە سەرکەوتنێکی گەورەی یەکێتیی ڕووسیا و کۆماری داغستان و پاشەکشەی IIPB کۆتایی ھات. داگیرکردنی داغستان لەگەڵ زنجیرە تەقینەوەی شوقەکان لە ئەیلوولی ١٩٩٩ی جەنگی دووەمی چیچان وەک ھۆکاری سەرەکی شەڕەکە بوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٩۹
پۆل:مێژووی داغستان
پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا
ھەتی مەکدانیەڵ

وێنۆک

**هەتی مەکدانیەڵ** (١٠ی حوزەیرانی ١٨٩٣٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٢) ئەکتەر، گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر و کۆمیدیەنی ئەمریکی بوو. بەهۆی ڕۆڵی "مامی" لە *فیلمی Gone with the Wind* (1939)، خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بەدەستهێنا، بووە یەکەم ئەمریکی ئەفریقایی کە خەڵاتی ئۆسکاری بەدەستهێناوە. خاوەنی دوو ئەستێرەیە لە ڕێڕەوی ناوبانگەکانی هۆلیوود.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی مەمک
پۆل:باشترین خانمەکتەری پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمی
پۆل:ژنە کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردووانی ١٩٥٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
ئەلموعتەسیم

وێنۆک|ئەلموعتەسیم لە نێو نەقاشیەکی بیزەنتی

**ئەبوو ئیسحاق محەممەد کوڕی هاڕوون ڕەشید** ( ; تشرینی یەکەمی ٧٩٦ – ٥ی ژانویەی ٨٤٢)، زیاتر بە نازناوی پاشایەتی **خۆی** ناسراوە (  کە بە واتای ئەو کەسە کە پەنای بۆ خودا بردووەیە)،  خەلیفەی عەباسی بوو، لە ساڵی 833 تا مردنی لە ساڵی 842 حوکمڕانی کرد پێکهێنانی سوپای تایبەتی کە زۆرینەیان لە سەربازە کۆیلە تورکەکان پێکهاتبوو ( غیلمان). ئەمەش بەسوود بوو بۆ نیوە براکەی، خەلیفە ئەلمەئەموون، کە ئەلموعتەسیم و پاسەوانە تورکەکەی دامەزراند بۆ بەرپەرچدانەوەی گروپە بەرژەوەندیخوازە بەهێزەکانی دیکە لە دەوڵەتدا، هەروەها لە هەڵمەتەکانی دژی یاخیبووان و ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین دامەزراند . کاتێک ئەلمەعمون لە مانگی ئابی ساڵی ٨٣٣دا بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەکاندا کۆچی دوایی کرد، بەم شێوەیە ئەلموعتەسیم لە دۆخێکی باشدا بوو بۆ ئەوەی شوێنی بگرێتەوە، ئەمەش ئیدیعاکانی عەباسی کوڕی ئەلمەعمونی تێپەڕاند.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان
پۆل:مردووانی ٨٤٢
لیوای ئیسلامیی نێونەتەوەیی

**لیوای ئیسلامیی نێونەتەوەیی** کە بە **سوپای ئاشتیپارێزی ئیسلامی** ناسراون، ناوی ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیی   موجاھیدانی موسڵمانە کە لە ساڵی ١٩٩٨ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٨
سەلیم خان یەنداربیێڤ

**سەلیم خان عەبدوموسلیمۆڤیچ یەنداربیێڤ** (بە چیچانی: Яндарbin Абдулмуслиман кант Зелимха) (ئەیلوولی ١٩٥٢ – ١٣ی شوباتی ٢٠٠٤) نووسەر و ڕامیارێکی چیچانی بووە و لە ٢١ی نیسانی ١٩٩٦ پلەی سەرۆکی کۆماری چیچانی ئیچکیریای بە وەکالەت وەرگرتووە تا ١٢ی شوبات ١٩٩٧. ھەوڵیدا داگستان بە چیچان ببەستێتەوە و بە دەوڵەتێکی ئیسلامی بناسێنێت لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٩، بەڵام کەمتر لە مانگێک ڕووسیا لەشکرکێشییەکی سەرتاسەری بۆ سەر چیچان دەستپێکرد.

لە ساڵی ٢٠٠٠ یەنداربیێڤ گەشت دەکات بۆ پاکستان بۆ بەھێزکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ھەڤاڵەکانی لە ئەفغانستان، بەڵام مۆسکۆ فشار دەخاتە سەر ئیسلام ئاباد، و ناچار دەبێت بەرەو میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بڕوات و لەوێشەوە بەرەو تورکیا، دواتر دەوحە دوا وێستگەی دەبێت چونکە لەلایەن کارمەندانی ھەواڵگری ڕووسیاوە تیرۆر دەکرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:شاعیرانی سۆڤیەت
ئەسلان مەسخادۆڤ

**ئەسلان (خالید) عەلیڤیچ مەسخادۆڤ** (بە چیچانی: Масхадан Али-воӀ Аслан (Халид)) (٢١ی ئەیلوولی ١٩٥١ – ٨ی ئازاری ٢٠٠٥) سێیەمین سەرۆکی کۆماری چیچانی ئیچکیریا بوو و یەکێک بوو لە گەورەترین سەرکردەکانی شەڕڤانانی چیچان، لە جەنگی یەکەمی چیچاندا ڕۆڵی گەورەی ھەبوو لە سەرکەوتنی چیچانییەکان کە لە ئەنجامدا کۆماری چیچانی ئیچکیریا دامەزرا، کە لە کانوونی دووەمی ١٩٩٧دا وەک سەرۆکی کۆمارەکە ھەڵبژێردرا. لەگەڵ دەستپێکردنی دووەم جەنگی چیچان لە ئابی ١٩٩٩، سەرکردایەتی بەرخۆدانی چەکداری چیچانی لە دژی ھێزەکانی سوپای ڕووسیا وەرگرت، تا لە مانگی ئازاری ٢٠٠٥ لە گوندی تۆڵستۆی-یورت لە باکووری چیچان کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:ئەفسەرانی سوپای سۆڤیەت
عەبدولحەلیم سەعدلایێڤ

**عەبدولحەلیم سەلامۆڤیچ سەعدلایێڤ** (بە چیچانی: Садулин Абусаламин кант Абдулхалим، بە ڕووسی: Абдул-Халим Саламович Сайдулаев) (٢ی حوزەیرانی ١٩٦٦ – ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦) چوارەم سەرۆکی کۆماری چیچانی ئیچکیریا بوو. کەمێک زیاتر لە ساڵێک وەک سەرۆک کۆمار کاری کردووە پێش ئەوەی لە شەڕێکدا لەگەڵ ئێف ئێس سی و ھێزە چیچانییەکانی لایەنگری ڕووسیا بکوژرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:حەنەفییەکان
ژینناسیی گەردی

[وێنۆک|پەیوەندیی نێوان [زیندەکیمیا|ژینکیمیا، جێنەتیک، و ژینناسیی گەردی]]
**ژینناسیی گەردی** لێکۆڵینەوەی پێکھاتەی کیمیایی و فیزیکیی گاشەگەردە ژینناسانەیەکانە. لقێکی ژینناسییە کە دەیەوێت لە بناخەی گەردیی چالاکیی ژینناسانەی نێو و نێوان خانەکان تێ بگات، لەوانەش پێکھێنانی ژینگەردی، گۆڕین، میکانیزمەکان، و کارلێکەکان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژینناسیی گەردی
پۆل:ژینناسیی خانەیی
پۆل:ئەندازەی بەکاربراو
دۆکو عومەرۆڤ

**دۆکو ئەحمەدۆڤیچ عومەرۆڤ** (١٣ی نیسانی ١٩٦٤ – ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣) یەکەم ئەمیری میرنشینی ئیسلامیی قەوقاز بوو. لە گوندی خرسنۆڤ لە ناوچەی شاتۆی لە باشووری چیچان لەدایکبووە، لە ھۆزی «مالکۆی تێپێ»یە، کە عەرەبی بارایێڤ و وەزیری پێشووی دەرەوەی چیچان و ھەروەھا ئیلیاس ئەحمەدۆڤ سەر بەو ھۆزەن، عومەرۆڤ دەرچووی کۆلێژی ئەندازیاری پەیمانگای نەوت بوو لە گرۆزنی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨** کۆتا یاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ بوو لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید لە یاریگای ڕاسۆندا لە شاری سۆلنا لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٥٨ ئەنجامدرا. لە کۆتاییدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل بە ئەنجامی ٢–٥ یارییەکەی بردەوە و بۆیەکەمجار نازناوەکەی بەرزکردەوە. یاریی کۆتاییی جامی جیھانی ساڵی ١٩٥٨ خاوەنی چەندین ڕیکۆردی مێژوویییە، لەوانە زۆرترین گۆڵ کە تۆمارکرابێت. ھەروەھا ڕیکۆردی لاوترین و بەتەمەنترینین یاریزانەکان کە گۆڵیان کردبێت لەلایەن پێلێ (١٧ ساڵ و ٢٤٩ ڕۆژ) و نیلس لیدھۆڵم (٣٥ ساڵ و ٢٦٣ ڕۆژ) تۆمارکران. سوێد بووە تاکە وڵاتی میواندار کە لە یاریی کۆتای جامی جیھانی دۆڕابێت. لەگەڵ ئەوەش باشترین ئەنجامی وڵاتەکەیە کە تائێستا لە جامی جیھانی تۆماری کردبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ١٩٥٨ جامی جیھانی فیفا لە FIFA.com

پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨
کاریگەریی دۆپلەر

**کاریگەریی دۆپلەر** یان **دیاردەی دۆپلەر** () گۆڕانی ڕواڵەتی لەرەلەری شەپۆلێکە لە پەیوەندی لەگەڵ جووڵەی چاودێرێک بە بەراورد بە سەرچاوەی شەپۆلەکە. ناوەکەی لە فیزیازانێکی نەمسایی کریستیان دۆپلەرەوە ناونراوە کە لە ساڵی ١٨٤٢دا باسی ئەو دیاردەیەی کردووە. نموونەیەکی باوی دیاردەی دۆپلەر بریتییە لە گۆڕانی دەنگێک کە دەبیسترێت کاتێک پێڕاگوێزێک دەنگ دەردەکات و لە گوێگرێک نزیک دەبێتەوە و و پاشان دەڕوات.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەنگناسی (فیزیک)
پۆل:دەنگ
زانکۆی زانستی چوننام

**زانکۆی زانستی چوننام** (بە ئینگلیزی: Chunnam Techno University) زانکۆیەکی تەکنیکی تایبەتە لە کۆریای باشوور. کەمپەکەی دەکەوێتە ناوچەی گۆکسیۆنگ لە باشووری پارێزگای جیۆلا. چۆ سونگ سوو سەرۆکی ئێستای زانکۆکەیە.

## ئەکادیمی
پێشکەشکردنی خوێندنی بەکالۆریۆس بەسەر چوار بەشدا دابەشکراوە (ئایتی، گەشتیاری نێودەوڵەتی، پەروەردەی وەرزشی، و تایکواندۆ)، هەروەها ژمارەیەک بەشی (وەک چاککردنەوەی ئۆتۆمبێل، مۆسیقا و چاودێری کۆمەڵایەتی) تێدایە کە تێکەڵەیەک لە بەرنامەی خوێندنی دوو ساڵە و سێ ساڵە دابین دەکات.

## مێژوو
قوتابخانەکە لە ساڵی ١٩٩١ کراوەتەوە لەلایەن دامەزراوەی ئۆکگوا دامەزراوە کە پێشتر قوتابخانەی ناوەندی و ئامادەیی بوو.

## پەیوەندی زانکۆکە
زانکۆکە پەیوەندی لەگەڵ ئەم زانکۆیانەی وڵاتان هەیە و وەک دەستە خوشک وان

نەمسا، کەنەدا، فەرەنسا، چین، ژاپۆن، مالیزیا، فلیپین و ئەمریکا

## خوێندکارە دیارەکانی پێشووی زانکۆ
جۆ ئین سونگ، ئەکتەر

## بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی فەرمی  بە زمانی کۆری
زۆ ئین سونگ

**زۆ ئین سونگ** (بە ئینگلیزی: Zo In-sung؛ بە كۆری: 조인성) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە لە ٢٨ـی تەمموزی ١٩٨١ لە دایکبووە. لە ئێستادا بە فەرمی ناوەکەی گۆڕاوە بۆ زۆ ئین سونگ. پێشتر ناوی چۆ ئین سۆنگ و هەندێک جاریش جۆ ئین سونگ بووە.

## سەرەتای ژیان
زۆ ئین سونگ لە ناوچەی گانگدۆنگ لە سیئۆل لەدایکبووە و گەورە بووە.

لە زانکۆی زانستی چوننام خوێندنی مۆدێل و بەڕێوەبردنی ڕووداوەکانی تەواو کردووە. دواتر لە زانکۆی دۆنگوک وەک پسپۆڕی شانۆ و فیلم ناوی تۆمارکرد، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧ بەهۆی ئامادەنەبوونی گونجاو لە پۆلەکاندا دەرکرا.

## خێرخوازی
بەپێی ڕێکخراوێکی ناحکومی میرال وێڵفێر فاوندەیشن، ئەکتەرەکە بە بەخشندەیی ٥٠٠ ملیۆن وۆنی کۆری کە (نزیکەی ٤٤٠ هەزار دۆلاری ئەمریکی) دەکات بەخشیوە بۆ یارمەتیدانی خەڵکی تانزانیا. هەروەها دامەزراوەکە ڕایگەیاندووە کە ئەو پارەیەی ئەکتەرەکە بەخشیوێتی بۆ دروستکردنی قوتابخانەی دیدگای نوێ سینگیدا بەکارهاتووە کە دەکەوێتە ناوەڕاستی تانزانیا.

## ژیانی تایبەت
لە ساڵی ٢٠١٣دا بڵاوکرایەوە کە زۆ و کیم مین هی لە سەرەتای ساڵەوە پەیوەندییەکی خۆشەویستیدان. هەردوو دەزگای ئەكتەرەكە هەواڵەكەیان پشتڕاست کردەوە. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤، زۆ و کیم ڕایانگەیاند کە کۆتاییان بە پەیوەندییە ساڵ و نیوەکەیان هێناوە

## بەستەری دەرەکی

* زۆ ئین سۆنگ لە ھانسینەما
*  لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتی فیلمەکان
* زۆ ئین سۆنگ لە بنکەدراوەی فیلمی کۆری

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:باشترین ئەکتەران لە وەرگرتنی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن)
پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی درامای ئێس بی ئێس
پۆل:ھونەرمەندانی کۆمپانیای ئای ئێچ کیو
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکان لە سێئول
پۆل:مۆدێلەکانی سێئول
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:کوڕە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم
تراڤیس کینگ

**تراڤیس کینگ** (بە ئینگلیزی: Travis King) سەربازێکی ئەمریکییە. لە ١٨ی تەمموزی ٢٠٢٣ گەشتێکی مەیدانی بۆ ناوچەی ئاسایشی هاوبەش كرد و لە ڕێگەی هێڵی سنووردارکردنی سەربازییەوە بەرەو کۆریای باکوور هەڵات. پێشتر بەهۆی کێشە یاساییەکانی لە کۆریای باشوور دورخرابووەوە بە تۆمەتی دەستدرێژی و زیانگەیاندن بە ئۆتۆمبێلێکی پۆلیس بۆ ماوەی ٥٠ ڕۆژ لە کۆریای باشوور زیندانی کرا. لە ١٠ی تەمموزی ٢٠٢٣ ئازاد کرا. دەبوو دوای هەفتەیەک بگەڕێتەوە بۆ بنکەكەی خۆی لە فۆرت بلیس لە ویلایەتی تەکساس بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ڕێکاری دیسپلینیی ببێتەوە بەهۆی ئەو تاوانانەی لە کۆریای باشوور ئەنجامی دابوو.

دەوترێت لە ئێستادا دەستبەسەر کراوە و لەلایەن دەسەڵاتدارانی کۆریای باکورەوە لێکۆڵینەوەی لەگەڵ دەکرێت. کینگ تاکە هاووڵاتی ئەمریکییە کە لە ئێستادا ناسراوە کە لە کۆریای باکوور دەستبەسەر کراوە لە دوای بروس بایرۆن لۆڕێنس كە لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٨دەستگیركرا.

## پەڕینەوە لە سنوور
لە ١٨ی تەمموزی ٢٠٢٣، وەک بەشێک لە گروپێکی نێودەوڵەتی کە لە نزیکەی ٤٠ گەشتیار پێکهاتبوون، سەردانی دەروازەی سنووری ناوچەی ئاسایشی هاوبەشیان كە ناسراوە بە ناوچەی داماڵراوی سەربازیی کۆری لەناکاو لە گروپەکە جیا دەبێتەوە و بە پێکەنینەوە ڕادەكات بەرەو بەشی کۆریای باکوور. دەوترێت سەربازانی ئەمریکی و کۆریای باشوور هەوڵیان داوە بۆ ئەوەی ڕێگری لێبکەن، بەڵام هەڵات.

## دوای پەڕینەوە
[وێنۆک|[ناوچەی داماڵراوی سەربازیی کۆری|ناوچەی ئاسایشی هاوبەش  لە کۆریای باشوورەوە]]
دوای ڕووداوەکە لە دەرەوەی کۆریای باکور هیچ شتێکی تر لەبارەی چارەنووسی کینگ نەبیسترا. کۆریای باکوور وڵاتێکی زۆر داخراوە، کە هیچ پەیوەندییەکی دیپلۆماسی لەگەڵ ئەمریکادا نییە. بۆیە نێردراوێکی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان جێگیرکرا بۆ هەوڵدان و پاراستنی پەیوەندی ناڕاستەوخۆی نێوان هەردوو وڵات سەبارەت بە بارودۆخی کینگ. لە ١ی ئابی ٢٠٢٣ پشتڕاستکرایەوە کە پەیوەندی نێوان نەتەوە یەکگرتووەکان و کۆریای باکوور ئەنچامدراوە دوای دوو ڕۆژ، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە کۆریای باکوور پشتڕاستی کردەوە کە کینگ لەو وڵاتە دەستبەسەرە.

وێنۆک|لۆگۆی ئاژانسی هەواڵی ناوەندی کۆریا
لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٣، ئاژانسی هەواڵی ناوەندی کۆریا (KCNA)ی دەوڵەتی کۆریای باکور بڵاویکردەوە، کینگ دانی بەوەداناوە کە بە شێوەیەکی نایاسایی سنووری بەزاندووە و حەز دەکات لە کۆریای باکوور یان وڵاتێکی دیکە داوای پەنابەری بکات. هەروەها وتویەتی بەهۆی "مامەڵەی نامرۆڤانە و جیاکاری ڕەگەزی" کە گوایە لە ئەمریكا ئەزموونی کردووە. هەروەها وتویەتی کە 'بێهیوا' بووە لە نایەکسانی لە کۆمەڵگەی ئەمریکادا.

## سەرچاوەكان


پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:زیندووان
خێراییی ئاراستەدار

**خێرایی لە فیزیکدا** () خێرایی و ئاراستەی جوڵەی تەنێکە.  خێرایی چەمکێکی بنەڕەتییە لە زانستی جوڵەدا، لقێکی میکانیکی کلاسیک کە باس لە جوڵەی تەنەکان دەکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:جووڵە
نۆمینالیزم

**نۆمینالیزم** یا **ناوباوەڕی** ئەو ڕوانگە میتافیزیکییەیە کە پێی وایە ئەوەی کە ھەیە تاکە و، تێکڕایییەکان و شتە دەرھەستەکان لە ناوێک زیاتر نین و، وشەیەکن کە بۆ گێڕانەوەی شتە تاکەکان بە کار براون. بۆ وێنە، تایبەتمەندییەک وەک «خرتی» کە تێکڕا لە سککە و تۆپ و چەرخ و پیاڵە و گەلێ شتی تریشدا بەدی دەکرێ (یانی تێکڕایییەکە)، تەنیا ناوێکە بۆ نیشاندانی باری لێکچوونی ئەو شتانە. خرتی خۆی شتێ نییە و ھیچ ھەبوون و واقیعێکی نییە. 

نۆمینالیزم ھەوڵێکە بۆ وەڵامدانەوە بە پرسی تێکڕایییەکان. ئەو پرسەی کە دەپرسێ ئاخۆ شێوازی بوونی تێکڕایییەکان چۆناوچۆنە؟ وەک جۆن ستیوارت میل دەڵێ وەڵامی نۆمینالیزم ئەوەیە کە «تێکڕایی و گشتی نییە، ناو نەبێ.» 

## ڕوونکردنەوە
بە پێی ڕوانگەیەک، ئێمە لە جیھاندا لەگەڵ دوو جۆر ھەبوودا ڕووبەڕوو دەبینەوە: تاکەکان و تایبەتمەندییەکانیان. مێز و کورسی و سێو و مەڕ چەند نموونەیەکن لە تاکەکان. وا دێتە بەر چاو کە ئەم تاکانە ھەمیشە تەنیا لە یەک جێگادان و ھاوکات ناتوانن لە دوو جێگا بن (بۆیە تاک -یان پێ دەوترێ). لە بەرامبەردا، خرتی و سووری و ڕەشی و ڕەقی چەند نموونەیەک تایبەتمەندین. تایبەتمەندییەکان ھاوکات لە چەند جێگادا ھەن و لە گەلێ شتی تاکدا دەردەکەون. ئەم دەرکەوتنەش وەکوو ئەوە نییە بڵێی تایبەتمەندییەکە بەش بەش بووەتەوە و ھەر بەشێکی بەری شتێ کەوتووە، بەڵکوو لە ھەر تاکێکدا کە [ئەو تایبەتمەندییە] ھەیە، بەتەواوی ھەیە. تایبەتمەندییەکان تێکڕاییشیان پێ دەوترێ، چونکە چەند تاک *تێکڕا* ھەیانە. ھەم سێوی سوور ھەیە و ھەم کورسیی سوور و ھەم گەلێ شتی تری سوور. 

ئێستا گریمان ھەموو شتە سوورەکانی دنیا لە ناو ببرێن و نەمێنن. ئاخۆ سووری -ش ئیتر لە ناو چووە؟ ئەگەر لە ناو نەچووە ئەدی لە کوێیە؟ ئەم پرسیارە لە میتافیزیکدا بە پرسیاری تێکڕایییەکان دەناسرێ و، نۆمینالیزمیش ھەوڵ دەدا ئەم پرسیارە جواب باتەوە.

نۆمینالیزم ھەموو شت بە تاک دەزانێ. دەڵێ تایبەتمەندییەکان تەنیا ناوێکن کە بۆ وەسفکردنی کۆمەڵێ لە شتە تاکەکان بە کار دەبرێن. یانی سوور یا چوارگۆش یا کوڵکن یا گڕگرتەنی تەنیا ناوگەلێکن کە نراونەتە سەر کۆمەڵێ شتی لێکچووەوە و ئاماژەیەکن بە بار و لایەنی لێکچوونیان و خۆیان ھەبوون و واقیعیان نییە.

## ئەمانەش ببینە
* کۆنسێپتوالیزم

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەبوونناسی
کریستیان دۆپلەر

**کریستیان ئەندریاس دۆپلەر**  ) فیزیازان و بیرکارێکی نەمسایی بووە. ئەو بە کاریگەری دۆپلەر ناسراوە - کە لەرەلەری چاودێرکراوی شەپۆلێک بەندە بە خێرایی ڕێژەیی سەرچاوە و گوێگر.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا
پۆل:فیزیکزانانی نەمسایی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٣
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی نەمسایی
پۆل:مردووانی ١٨٥٣
ھەمیشەێتی (فەلسەفەی کات)

**ھەمیشەێتی** یان **ئەبەدییەت**، ڕێبازێکی فەلسەفییە  بۆ سروشتی بوونێتی کات، کە ئەو بۆچوونە دەگرێتەبەر کە ھەموو بوونێتی لە کاتدا بە یەکسانیی واقیعین، بە پێچەوانەی بیردۆزی بارستەیی گەردوونی گەشەسەندوو لە کاتدا، کە داھاتوو لایەنیکەم وەک ھەر کاتێکی تری ڕابردوو نییە. ھەندێک لە شێوەکانی ئەبەدییەت زانستێکی ھاوشێوەی گەردوون، وەک ڕەھەند بە کات دەبەخشێت، کە کاتە جیاوازەکان وەک شوێنە جیاوازەکان واقیعین و ڕووداوەکانی داھاتووش «کە بەڕاستی بوونیان ھەیە» بە ھەمان واتای ئەوەی کە شوێنەکانی دیکە پێشتر بوونیان ھەیە، و ھیچ ڕەوتێکی بابەتیی کات بوونی نییە. ھەندێک جار بە بیردۆزی «کاتی بارستەیی» یان «گەردوونی بارستەیی» ناودەبرێت بەھۆی وەسفکردنی کاتجێ وەک «بارستە»یەکی چوار ڕەھەندی نەگۆڕ، بە پێچەوانەی ڕوانگەی جیھان وەک گەردوونێکی سێ ڕەھەندی کە بەپێی کات دەستکاری کراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی فیزیک
مایكرۆسۆفت وۆرد

**مایکرۆسۆفت وۆرد** یان **[[مایکرۆسۆفت ئۆفیس]]**، یەکێکە لە باشترین و بەکارھێنراوترین نەرمەکاڵاکانی ڕێکخستنی وشە. ھەروەھا ئەم نەرمەکاڵایە بەناوبانگترین نەرمەکاڵای ڕێکخستنی وشەیە لە کۆمپیوتەری کەسی و ئۆفیسدا. لە ساڵی ١٩٨٣ یەکەم بڵاوکردنەوەی وۆرد لەژێر ناوی *Multitool Word* بۆ سیستەمی Xenix و دواتر بۆ کۆمپیوتەرە کەسییەکانی ئای بی ئێم بڵاوکرایەوە بۆ ئەوەی لە ژینگەی دی ئۆ ئێس کاربکەن.

یەکەم وەشانی مایکرۆسۆفت وۆرد لە سیستەمی کارپێکردنی گرافیکیدا لە ساڵی ١٩٨٤ بۆ کۆمپیوتەری ئەپڵ ماکینتۆش بڵاوکرایەوە. دوای ئەوە ئەم بەرنامەیە بۆ سیستەمی کارپێکردنی SCO UNIX و OS/2 و مایکرۆسۆفت ویندۆوز ٣٫١ بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ١٩٨٩ ئەم بەرنامەیە بوو بە بەشێک لە کۆمەڵەی نەرمەکاڵاکانی مایکرۆسۆفت ئۆفیس. جگە لەوەش نەرمەکاڵای وۆرد بە دوو وەشانی ئەندرۆید و ویندۆز بەردەستە بۆ بەکارھێنەران.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٨٣
پۆل:مایکرۆسۆفت ئۆفیس
لازەرس و جۆوانس باپتیستا کۆڵۆرێدۆ

وێنۆک|302x302پیکسڵ| لازەرس و براکەی جۆوانس باپتیستا لە وێنەیەکی ھەڵکۆڵراوی ھاوچەرخدا.
**لازەرس کۆڵۆرێدۆ** و **جۆوانس باپتیستا کۆڵۆرێدۆ** (١٦١٧ – دوای ١٦٤٦) دوانەیەکی پێکەوەبەستراوی ئیتاڵی بوون کە لە سەدەی حەڤدەیەمدا بەشدارییان لە نمایشی سەیرەکانی ئەورووپادا دەکرد. لە جەنەوا لە ئیتاڵیا لەدایکبوون.

## باری جەستەیی
بەشی سەرەوەی جەستە و قاچی چەپی جۆوانس باپتیستا (کە لەدوای جۆن دە باپتیستەوە ناونراوە) لە لازەرسی برایەوە ھاتبوونە دەرەوە و توانای جووڵەی نەبوو. قسەی نەدەکرد، چاوەکانی داخراو بوون و ھەمیشە دەمی بە کراوەیی دەھێشتەوە، و دوانەیەکی مشەخۆر بوو. بەپێی گێڕانەوە پاشترەکان لەلایەن تۆماس بارتۆلینەسی توێکاری کۆپنھاگنەوە، ئەگەر کەسێک پاڵی بە سنگی جۆوانس باپتیستاوە بنایە، ئەوا دەست و گوێ و لێوەکانی دەجووڵاند.

## پیشەی نمایشکاری
بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانی، لازەرس گەشتی بە ئەورووپادا دەکرد و لانیکەم سەردانی بازل، سویس و کۆپنھاگن، دانیمارکی کردووە، پێش ئەوەی بگاتە سکۆتلاند لە ساڵی ١٦٤٢ و دواتر سەردانی کۆشکی چاڕڵزی یەکەمی ئینگلتەرای کرد.

ھەروەھا سەردانی دانزیگ (گدانسک) و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کردووە، و لە ساڵی ١٦٤٦دا گەشتێکی بۆ ئەڵمانیا و ئیتاڵیا کردووە.

## ژیانی کەسی
گێڕانەوە ھاوچەرخەکان لازەرسیان بە بەڕەوشت و قۆز وەسف کردووە، کە تاکە کێشەی براکەی بووە کە پێوەی شۆڕ بووبووەوە. کاتێک لازەرس خۆی نمایش نەدەکرد، براکەی بە عەباکەی دادەپۆشی بۆ ئەوەی تووشی سەرنجی ناپێویست نەبێت.

گێڕانەوە پاشترەکان باس لەوە دەکەن کە لازەرس ھاوسەرگیریی کردووە و چەند منداڵێکی لەدایکبووە، ھیچیان ھەمان بارودۆخی ئەویان نەبووە. وێنە ھەڵکۆڵراوەکەی بە جلوبەرگی پاشمیرێکی سەردەمی ماڵی ستیوارتەوە وێنای دەکات.

## بڕیاری لەسێدارەدان
وەک لەلایەن ھێنری ساوڤاڵ دەوترێت، لازەرس بەھۆی کوشتنی پیاوێکەوە سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنراوە، بەڵام خۆی لە سزاکە دوور خستووەتەوە بە ئاماژەدان بەوەی کە لەسێدارەدانی دەبێتە ھۆی کوشتنی برا دوانە بێتاوانەکەشی.

## دیارنەمان لە تۆمارەکاندا
ڕێکەوتی مردنی تەواوەتیی براکان نەزانراوە. دواجار لە دەوروبەری ١٦٤٦دا باسیان لێوە کراوە.

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە
* Gould, George M. & Pyle, and Walter L. (1896) *[http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/GouAnom.html Anomalies and Curiosities of Medicine] .* Retrieved July 5, 2007.
* "Lazarus and Johannes Baptista Colloredo." (n.d.). *Phreeque.com.* Retrieved July 5, 2007.
* Baratta Luca (2016), «A Marvellous and Strange Event". Racconti di nascite mostruose nell’Inghilterra della prima età moderna, Firenze, Firenze University Press, pp. 182-201 [].
* Baratta Luca (2017), The Age of Monsters. Nascite prodigiose nell’Inghilterra della prima età moderna: storia, testi, immagini (1550-1715), prefazione di Maurizio Ascari, Roma, Aracne, 2017, pp. 351-386 [].
* Baratta Luca (2018), ‘Due idee del mostruoso, due idee di nazione. I gemelli Colloredo a Londra (1637) in due ballate di Robert Milbourne e Martin Parker’, Rivista di Letterature Moderne e Comparate, 70(2), pp. 109-131 [ISSN 0391-2108].

پۆل:مردووانی دەیەی ١٦٤٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٧
ڕێنیشاندەری

[وێنۆک|سیستمێکی ڕێنیشاندەری لەسەر [کەشتیی نەوتھەڵگر|کەشتییەکی نەوتھەڵگر]]
**ڕێنیشاندەری** بوارێکی ئەکادیمییە کە سەرنج دەخاتە سەر پێواژۆی چاودێری و کۆنترۆڵی جووڵەی کەشتی یان پێڕاگوێزێک لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر. بواری ڕێنیشاندەری چوار پۆلی گشتی لە خۆ دەگرێت: ڕێنیشاندەریی وشکانی، ڕێنیشاندەریی دەریایی، ڕێنیشاندەریی ھەوایی، و ڕێنیشاندەریی بۆشایی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:جیۆدیسیا
تونێلی جونگنێۆنگ

**تونێلی جونگنێۆنگ** (بە ئینگلیزی: Jungnyeong Tunnel؛ بە كۆری: 죽령터널) یەکێکە لە درێژترین تونێلەکانی کۆریا کە درێژییەکەی ٤.٦ کیلۆمەترە. ڕێگایەکی خێرایە و بەناو ناوەڕاستی کۆریای باشووردا تێدەپەڕێت. شاری یۆنگجو بە پارێزگای دانیانگ دەبەستێتەوە. لەلایەن کۆمپانیای ڕێگاوبانی نیشتمانییەوە دروستكراوە. درێژترین تونێلی ڕێگاوبان بووە لە کۆریا تاوەکو تونێلی باهوریۆنگ بە درێژایی ٥،١ کیلۆمەتر لە ٣٠ی ئازاری ٢٠١٢ کرایەوە. تونێلەکە ١٧ خولەک بە پاسکیل یان ٣ خولەک بە ئۆتۆمبێل ئەگەر بە خێرایی ١٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا بڕۆیت دەخایەنێت

## سەرچاوە
ھۆزی یاو

ھۆزی یاو (بە ئینگلیزی: Yao people؛ بە چینی: 瑶族) یەکێکن لەو ٥٥ کەمینە نەتەوەییەی کە بە فەرمی ناسراون لە چین و لە ناوچە شاخاوییەکانی باشووری ڕۆژئاوا و باشوور نیشتەجێن. هەروەها یەکێک لەو ٥٤ نەتەوەیە پێکدەهێنن کە ڤێتنام بە فەرمی دانیان پێداناوە. لە چین لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠دا ژمارەیان ٢٧٩٦٠٠٣ کەس بووە و لە سەرژمێری ڤێتنام لە ساڵی ٢٠١٩دا ژمارەیان ٨٩١ هەزار و ١٥١ کەس بووە.

## مێژوو
سەرچاوەی هوزی یاو دەكرێت بگەڕێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا لە هونانەوە دەست پێدەکات. یاو و همۆنگ لە یاخیبووانی سەردەمی یاخیبوونەکانی میاو دژی شانشینی مینگ بوون. لەگەڵ فراوانبوونی چینییەکانی هان بۆ باشووری چین، یاوەکان پاشەکشەیان کرد بۆ بەرزاییەکانی نێوان هونان و گویژۆ لە باکوور و گوانگدۆنگ و گوانگشی لە باشوور و بڵاوبوونەوە بۆ یونانی ڕۆژهەڵات. لە دەوروبەری ساڵی ١٨٩٠، حکومەتی گوانگدۆنگ دەستی کرد بە گرتنەبەری ڕێوشوێن دژی یاو لە باکووری ڕۆژئاوای گوانگدۆنگ.

### شەڕی ناوخۆی لەیوشن
لە کاتی شەڕی ناوخۆی لەیوشن، هۆزەکانی یاو لە لائۆس پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ هێزەکانی ئەمریکا هەبوو و بە "هێزێکی دۆستانەی کارامە" ناوزەد کران. ئەوان لە بەرژەوەندی حکومەتی (ڤێتنامی باشوور) دژی کۆمۆنیستەکان شەڕیان کرد ئەم پەیوەندییە بووە هۆی ئەوەی حکومەتی نوێی کۆمۆنیستی لەیوشن گروپە خێڵەکییەکانی یاو بکاتە ئامانج کاتێک شەڕەکە تەواو بوو. ئەمەش بووە هۆی کۆچی زیاتر بۆ تایلەند، لەوێ هۆزەکان خرانە کەمپەکانەوە بەدرێژایی سنووری تایلەند و لائۆس.

### کۆچکردن بۆ ئەمریکا
دوای بەدەستهێنانی پێگەی پەنابەری لە حکومەتی تایلەند و بە هاوکاری نەتەوە یەکگرتووەکان، زۆرێک لە خەڵکی یاو توانیان بڕۆن بۆ ناو ئەمریکا، هەرچەندە بەشێکی زۆریان لە تایلەند ماونەتەوە. زۆربەی ئەو یاوانەی کە کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا بەدرێژایی بەشی ڕۆژئاوای ئەمریکا نیشتەجێ بوون، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوەڕاست و باکووری کالیفۆرنیا وەک ڤیسالیا، ئۆکلاند، ئۆرۆڤیل، ڕیدینگ، ڕیچمۆند، ساکرامنتۆ نیشتەجێ بوون

## کولتوور و کۆمەڵگا و ئابووری
وێنۆک|186x186پیکسڵ|منداڵێکی یاو بە جلی نەریتی لە گوانگشی
خەڵکی یاو زیاتر لە هەزار ساڵە جووتیارن، زۆربەیان لە کێڵگەن و برنج دەچێنن، هەروەها هەندێكیان خەریکی ڕاوکردنن

یاوەکان ساڵانە لە شانزەهەمین ڕۆژی مانگی دەیەمی مانگدا فێستیڤاڵی پان وانگ ئاهەنگ دەگێڕن بۆ جەژنێکی خۆش بۆ یاو و ئاهەنگگێڕان بە دروێنەیەکی باش

## بەستەری دەرەکی

* مۆزەخانەی خەیاڵی هیڵتریب
* کەمینەی نەتەوەیی یاو (لە ماڵپەڕێکی حکومەتی چین)
* یاوەکانی تایلەند

## سەرچاوەکان


پۆل:گروپە ڕەگەزیانەی کە بە فەرمی لەلایەن چینەوە دانیان پیانراوە
وردەکۆمپیوتەر

**مایکرۆکۆمپیوتەر** یان **وردەکۆمپیوتەر** () کۆمپیوتەرێکە کە یەکەی پرۆسێسی ناوەندی مایکرۆپڕۆسێسەرە. لە ڕووی فیزیکییەوە بچووکترن بە بەراورد بە کۆمپیوتەری سەرەکی و مینی کۆمپیوتەر.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان
پۆل:کۆمپیوتەرەکان
پۆل:کۆمپیوتەری تایبەت
مێژووی مایکرۆسۆفت وۆرد

**مێژووی [[مایكرۆسۆفت وۆرد]]** () نەرمەکاڵایەکی ڕێکخستنی وشەیە کە لەلایەن کۆمپانیای مایکرۆسۆفتەوە پەرەی پێدراوە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٣ بڵاوکرایەوە و لە سەرەتادا ناوی Multi-Tool Word بوو بۆ سیستەمی Xenix. لە ساڵی ١٩٨٤ ناوی گۆڕدرا بۆ مایکرۆسۆفت وۆرد و بۆ سیستەمی کارپێکردنی ئێم ئێس-دۆس بڵاوکرایەوە. وەشانی یەکەمی مایکرۆسۆفت وۆرد زۆر بنەڕەتی بوو و تایبەتمەندی سنوورداری ھەبوو. بەدرێژایی ساڵان مایکرۆسۆفت بەردەوام نەرمەکاڵاکەی باشتر کردووە و تایبەتمەندی نوێی بۆ زیاد کردووە. لە ساڵی ١٩٨٥ مایکرۆسۆفت وۆرد بۆ کۆمپیوتەرەکانی ئەپڵ ماکینتۆش بڵاوکرایەوە و لەناو بەکارھێنەرانی ماکدا زۆر بەناوبانگ بوو.

لە ساڵی ١٩٨٩ مایکرۆسۆفت وۆرد ٢٫٠ بڵاوکرایەوە و بەکارھێنانی ماوس و ڕووکاری بەکارھێنەری گرافیکی (GUI)ی ناساند کە بەکارھێنانی ئاسانتری کرد. ھەروەھا توانای فۆرماتکردنی دەقی بە بەکارھێنانی ستایل و قاڵبەکانی ناساند. لە ساڵی ١٩٩١ مایکرۆسۆفت وۆرد ٣٫٠ بڵاوکرایەوە و بەکارھێنانی خشتە و پشکنینی ڕێنووسی و پشکنینی ڕێزمانی ناساند. لە ساڵی ١٩٩٥ مایکرۆسۆفت وۆرد ٩٥ بڵاوکرایەوە و بەکارھێنانی توولبار و توانای جێگیرکردنی وێنە و فایلەکانی مالتیمیدیای ناساند. لە ساڵی ٢٠٠١ مایکرۆسۆفت وۆرد ئێکس پی بڵاوکرایەوە و بەکارھێنانی تاگی زیرەکی ناساند، کە ڕێگەی بە بەکارھێنەران دەدا کردار لەسەر دەق ئەنجام بدەن وەک گەڕان بەدوای پێناسەکان یان وەرگێڕانی وشەکان. لە ساڵی ٢٠٠٣ مایکرۆسۆفت وۆرد ٢٠٠٣ بڵاوکرایەوە و بەکارھێنانی فۆرماتەکانی فایل لەسەر بنەمای XML ناساند.

لە ساڵی ٢٠٠٧ مایکرۆسۆفت وۆرد ٢٠٠٧ بڵاوکرایەوە و بەکارھێنانی ڕووکاری Ribbon ی ناساند، کە جێگەی سیستەمی مینیو و توولباری تەقلیدی گرتەوە. ھەروەھا تایبەتمەندی نوێی وەک توانای ھەڵگرتنی بەڵگەنامەکان بە شێوەی PDF ناساند. لە ساڵی ٢٠١٠ مایکرۆسۆفت وۆرد ٢٠١٠ بڵاوکرایەوە و تایبەتمەندی نوێی وەک توانای دەستکاریکردنی ڤیدیۆ لەناو بەڵگەنامەیەکدا و باشترکردنی ئامرازەکانی ھاوکاریکردن ناساند. لە ساڵی ٢٠١٣ مایکرۆسۆفت وۆرد ٢٠١٣ بڵاوکرایەوە و تایبەتمەندی نوێی وەک توانای کردنەوە و دەستکاریکردنی فایلەکانی PDF ناساند. ئەمڕۆ مایکرۆسۆفت وۆرد بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن تاک و بزنس و ڕێکخراوەکانەوە لە سەرانسەری جیھان بەکاردەھێنرێت. بووەتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ دروستکردن و دەستکاریکردنی بەڵگەنامە و ڕاپۆرت و جۆرەکانی تری ناوەڕۆکی نووسراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مایکرۆسۆفت
پۆل:مێژووی نەرمامێر
پۆل:مایکرۆسۆفت ئۆفیس
زینیکس

**زینیکس** وەشانێکی تایبەتمەندی سیستەمی کارپێکردنی یونیکس بوو کە لەلایەن مایکرۆسۆفتەوە پەرەی پێدرا. ئەمڕۆ پەرەپێدانی ئەم سیستەمە کارپێکردنە وەستاوە. لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کۆمپانیای زینیکس بەناوبانگترین وەشانی سیستەمی کارپێکردنی یونیکس بوو بە پشتبەستن بە ژمارەی ئەو کۆمپیوتەرانەی کە بەکاریان دەھێنا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٨٠
پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مایکرۆسۆفت
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی شیکاگۆ ئۆھێر

**فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی شیکاگۆ ئۆھێر** () فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتییە و دەکەوێتە شاری شیکاگۆ لە ویلایەتی ئیلینۆیس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و  لە ناوەندی شاری شیکاگۆوە دوورە. ئەم فڕۆکەخانەیە قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەی جیهانە بە پشتبەستن بە ژمارەی گەشتەکان . 

## سەرچاوەکان