ناحیەی ڕیاز

**ناحیەی ڕیاز** یەکێکە لە چوار ناحیەی قەزای حەویجە لە پارێزگای کەرکووک لە باشووری کوردستان(ناوچە جێناکۆکەکان) لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی ڕیازە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە شارەدێی ڕیازەوە وەرگیراوە کە ناوەندی ناحیەکەیە:

ریاض کۆی وشەی روضةیە: واتای بەھەشت، باخچەی جوان، ئەو شوێنەی ئاو و سەوزایی تێدایە. لەبەرئەوەی لەکاتی درووستکردنی ئەم شارەدێیەدا، ئەم ناوچەیە ھەمووی باخ و بێستان بوو وە ناوچەیەکی کشتوکاڵی بە ناوبانگە لەسەر ئاستی عێراق بۆیە ئەم ناوەیان بۆ ھەڵبژارد.

## جوگرافیا

ناحیەی ڕیاز ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا.
* لە باشوورەوە ناحیەی ڕەشاد.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی یایچی و ناحیەی تازەخورماتوو.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی عەباسی.

### ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٩١٦کم٢)یە لە (٨٫٨٪) پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنێت و (٣٤٫١٪) قەزای حەویجە پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی قەزای حەویجەدا.

### دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە عەرەب و کورد پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٥،٣٦٤)کەسە. لە (٣٫٧٪)ی دانیشتوانی پارێزگای کەرکووک و (٢٠٫٦٪)ی دانیشتوانی قەزای حەویجە پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی قەزای حەویجە.

## مێژوو
### لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا
سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.

ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق،  لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.

#### قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا
لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی عەبدولکەریم قاسم سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە زێی بچووکەوە لە شارۆکەی دووبزەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات.

لە سەرەتادا کە عەرەبەکان ھاتن بۆ حەویجە، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا خوێیان دەفرۆشت و گەنمەشامی (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش کەرکووکییەکان بە عەرەبی حەویجە دەڵێن: عارەبە زوڕات.

پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی حیزبی بەعس بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری پارێزگای سەلاحەددین و پارێزگای دیالە، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات.

جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی (دووزخورماتوو، عەباسی، زاب، ڕیاز، تازەخورماتوو، داقووق و دووبز). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی عەرەبی زیاتر بۆ ناوچەکە.

# بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک و (١٩)کەرتی ناحیەی تازەخورماتوو دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ڕیاز لە سنووری قەزای کەرکووک، ناوەندەکەی گوندی خسێفی بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە ڕیاز.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، قەزای حەویجە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و ناحیەی ڕیازی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی حەویجە بوو.

#### قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی ناحیەی ڕیازی سەر بە قەزای حەویجە لکێندرا بە ناحیەی تازەخورماتووی سەر بە قەزای کەرکووک.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک، (١١)کەرتی ناحیەی دووبز، (٨)کەرتی ناحیەی تازەخورماتوو و (٢)کەرتی ناحیەی ڕیاز دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی ناحیەی یایچی لە سنووری قەزای کەرکووک، ناوەندەکەی گوندی یایچی بوو.

#### قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا
لەم قۆناغەدا ھیچ گۆڕانکارییەک بەسەر ناحیەی ڕیازدا نەھات.

#### قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا
بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: **أ:-** قەزای دووبز ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو ناحیەی دووبز پێکھێنرا.**ب:-** قەزای داقووق پێکھێنرا و لە سنووردا ناحیەی ڕەشاد ھاتە کایەوە.**ت:-** ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی زێی بچووک بە ناحیەی دووبزەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی زێی بچووک بە پارێزگای ھەولێرەوە لکێندران.**ج:-** (٤٢) کەرتی قەزای دووبز ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە قەزای ھەولێر و (٤)کەرتی بە قەزای حەویجەوە لکێندران.**ح:-** (١١) کەرتی ناحیەی تازەخورماتوو و (٤)کەرتی ناحیەی ڕیاز بە ناحیەی ڕەشادەوە لکێندران.**خ:-** (٨١) کەرتی قەزای کەرکووک دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە ناحیەی دووبز، (٤٨)کەرتی بە ناحیەی تازەخورماتوو، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە ناحیەی ڕیازەوە لکێندران.

## کارگێڕی
ناحیەی ڕیاز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (١٢٠) گوند.

* ڕیاز(ناوەند)
* ئەبو سەیف
* ئەبو عەکوبە
* ئەبو گەسە
* ئەحمەد دانو
* ئەزربان
* ئەعوەج
* ئیبراھیم حەمادی
* تاڕبوغل
* تاڵاو، ڕیاز
* تاھریە
* تاھیرە
* تەپە کوڕە
* تەتوا
* تەحویلە
* تەقتەقە
* تەل عەزام
* تەل عید
* تەل لەحم
* تەلیل
* تەویلعەی خواروو
* تەویلعەی سەروو
* جاسمیە
* جزرات
* جەبەل خەباز
* جولە
* حسێن نەعیم
* حەجل
* حەزر عەباس
* حەسەن حەمدان
* حەمڕانیە
* حەمزەی خواروو
* حەمزەی سەروو
* حەمەد خەڵەف
* حەمی
* حەمید
* حەوز سالس عەشڕ
* خاتونیەی خواروو
* خاتونیەی سەروو
* خەربە عەزیز
* خەڵەف ئەسوەد
* خەڵەف عەبدوڵڵا مەزروک
* خوزێفی
* داود عەلوکە
* داودیە
* دەغلیە
* دەماکە
* دوب
* دور بوحەیرە
* ڕیزە
* زیبات
* زیقاڕ
* سجن
* سەرای فەزڵ
* سەرای
* سەرھید مەتەڕ
* سەعدونیە
* سەفر مانع
* سەفڕە
* سەلمان حەمید
* سەید حەمید
* سەید حەمید
* سەید خەلاف
* سەید شەرجی
* سەیدیە
* سویسە
* شالخ عید
* شەریفیە
* شەلاکە
* شەلال مەتەڕ
* شەھید، ڕیاز
* شوعەیبات
* شێخ ئەحمەد، ڕیاز
* شێخ عیسا، ڕیاز
* شێخ مەزھەر
* عارف نایف
* عالیە
* عەتوانیە
* عەجەمی، ڕیاز
* عەرەب عەزیز حەمەد
* عەزیبیە
* عەساکرە
* عەلویە جەدیدە
* عەلویە
* عەلی حەمەد سوڵتان
* عەلی سوڵتان
* عەلی سوڵتان
* عەلی غەیر
* عەلی ھەزاع
* عەماڕ
* عەواشڕ
* فەخار
* فەرحانیە
* قەسبە ڕیاز
* قەسڕ ئەوەل
* قەسڕ سانی
* قوڕەیشیە
* کەڕامە
* کەفاح
* کەنعان، ڕیاز
* گیرمە
* مەجول عەلیج
* مەشاھریە
* مەفتول
* مەقام، ڕیاز
* موحەممەد تەڵەب
* موحەممەد حەسەن
* موحەممەد مەتەڕ مەحموود
* موڕادیە
* موڕە
* نەسڕلئولا
* نەسڕلسانی
* نەھرەوان
* نەوافل
* نوسین گەرحە
* نوور، ڕیاز
* نویم سەبلان
* ھاشمیە
* وستانیە
* یاسین موحەممەد
* یەرموک

## ئەمانەش ببینە
* قەزای حەویجە
* پارێزگای کەرکووک
* باشووری کوردستان
* ڕیاز

## سەرچاوەکان

کەرکووک
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان