کۆچی کورد بۆ سووریا

**کورد** گەورەترین نەتەوەی جیھانە بەبێ دەوڵەتی خۆی. ئەمڕۆ نزیکەی ٣٧ ملیۆن کورد لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوبوونەتەوە و زۆرینەی ڕەھایان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەژین بە تایبەت لە تورکیا. ھەروەھا پێکھاتە گەورەکانی کورد لە ئەرمەنستان و ئازەربایجان و ئەڵمانیا و سوێدیش دەبینرێن. زۆرینەی کوردەکان لە سووریا لە سەردەمی ئیدارەی فەڕەنسا لە سەدەی بیستەمدا لە تورکیاوە کۆچیان کرد بۆ سووریا، ھەڵاتن لە ستەمی سەختی دژی کوردانی ئەو وڵاتە.

## شەپۆلەکانی کۆچ لە [[سەدەی بیستەم]]دا
کۆمەڵە گەورەکانی کورد لە ماوەی نێوان دوو جەنگی جیھانیدا لە تورکیا کۆچیان کرد، کاتێک ھەڵمەتی تورکیا بۆ تواندنەوەی دانیشتووانە کوردەکەی لە لووتکەدا بوو. لە ئاماژەدان بەوە، شارەزای کوردناسی جۆردی تێخێل دەڵێت:

«لەگەڵ ئەوەشدا، حیزبە سیاسییە کوردییەکان ھەرگیز ئاڵنگاری سنوورە نیشتمانییەکانی سووریایان نەکرد. لە ماوەی دەیەی ١٩٢٠دا، چاوی چالاکوانە کوردەکان ڕووی لە کوردستانی تورکیا بوو، زێدی خۆیان.»

تا سەرەتای سەدەی بیستەم، پارێزگای حەسەکە (کە ئەوکات بە پارێزگای جزیرە ناسرابوو) ناوچەیەکی بەتاڵ بوو کە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ لەوەڕگەی ژێر کۆنترۆڵی عەشیرەتە کۆچەر و نیوە کۆچەرەکانی شەمەر و تەیی تەرخان کرابوو. یەکەم شەپۆلەکانی کورد لەگەڵ دانانی بەشی حەلەب - بەغدای ھێڵی ئاسنینی بەرلین - بەغدا گەیشتن. کاتێک ژەنەڕاڵی فەڕەنسی مۆریس ئابادی سەرپەرشتی داگیرکاری فەرەنسی بۆ سەر سووریا دەکرد، تێبینی لەسەر مێژووی نیشتەجێبوونی کورد لە سووریا و ناوچەکەی ڕۆژاوای ڕووباری فورات بە گشتی دا:

«بە درێژایی سەدەی ڕابردوو، کوردەکان کۆچیان کردووە و بە سەرانسەری ناوچەکانی باکووری سووریادا بڵاوبوونەتەوە. ئەوانەی لە ڕۆژاوای فورات بڵاوبوونەتەوە، لە دۆڵەکانی کوردستانەوە ھاتوون. وردە وردە لە تەنیشت تورک و تورکمان و مەسیحی و عەرەبەکان نیشتەجێ بوون، و لە داب و نەریتی ھەموو ئەم گەلانەیان وەرگرتووە.»

### سەردەمی ژێرفەرمانی فەڕەنسی (١٩٢٠–١٩٤٦)
لە ماوەی جەنگی جیھانیی یەکەم و ساڵانی دواتردا، ھەزاران سریانی لە دوای کۆمەڵکوژییەکان لە ماڵەکانیان لە ئەنادۆڵ ھەڵاتن و شارۆچکەی وەک قامیشلۆ و قوبوور ئەل-بید (ئێستا قەحتانییە) و مالیکییە یان دامەزراند. لە ماوەی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا، دۆخی سەربازی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا تێکچوو. لە شوبات و ئازاری ١٩٢٥دا، پیاوی ئایینی کورد شێخ سەعیدی پیران شۆڕشێکی لە بەشەکانی باکووری ویلایەتی دیاربەکردا سەرکردایەتی کرد، و دەستی بەسەر ناوچە فراوانەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیادا گرت، و شاری دیاربەکری گەمارۆدا. شەڕ بۆ سەرکوتکردنی یاخیبوونەکە دەیان ھەزار کوردی ناچار کرد لە ماڵەکانیان لە چیاکانی تورکیا ھەڵبێن و بەرەو سووریا بپەڕنەوە. ئەم یاخیبوونە یەکەم یاخیبوونی گەورە بوو لە زنجیرەیەکی درێژی یاخیبوون و ململانێی نێوان دانیشتووانە کوردەکان و دەسەڵاتدارانی کەمالیدا. ژمارەی ئەو کوردانەی کە لە ماوەی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا لە ناوچەی جزیرە نیشتەجێ بوون بە نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ بۆ ٢٥٬٠٠٠ کەس مەزەندە دەکرا. ئەم ژمارانە گۆڕانکارییەکی دیمۆگرافی گەورەیان لە ژمارەی دانیشتووانی جزیرەدا دروست کرد کە لە ساڵی ١٩٢٩دا بە نزیکەی ٤٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکرا.

دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی فەرەنسی ھانی ئەم کۆچە کوردییەیان دا و مافی بەرچاویان بە کۆچبەران بەخشی، لەوانەش ڕەگەزنامەی سووری وەک بەشێک لە ستراتیژی «جیاوازی بکە و حوکم بکە». ئەم سیاسەتە لەبارە بەرامبەر بە کۆچی کورد بۆ سووریا بەشێک بوو لە پلانێک کە لەلایەن ئەفسەری فەرەنسی پییەر تێرییەوە (بە فەڕەنسی: Pierre Terrier) جێبەجێکرا (کە بە پلانی تێرییە ناسرا) بە ئامانجی دروستکردنی دابەشکاری لەنێوان زۆرینە و کەمینە لە سووریادا. پلانی تێرییە ئەوەی پێکدەھێنا کە بە سیاسەتی کوردی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانییەوە ناسراوە. ئەم پلانە ھەروەھا کۆچبەرە نوێیەکانی لە پڕۆژەی «نیشتەجێکردن» (یان ھێورکردنەوە) دا بەکارھێنا کە ئامانجی چاککردنەوەی ناوچە فراوانەکانی زەوی بوو بۆ ئەوەی ژێرفەرمانی لە ڕووی دارایییەوە بۆ فەرەنسییەکان قازانجێکی زیاتری ھەبێت. لە پەرۆشیدا بۆ زیادکردنی ژمارەی دانیشتووان لە ناوچەکەدا تێرییە ھەندێکجار ڕێنمایییەکانی کۆمیسیۆنی باڵای فەرەنسی لە بەیروت پێشێل دەکرد. ھەندێک لە ھاتووانی نوێ لەگەڵ فەرەنسییەکان دژی دانیشتووانی ناوچەکە کاریان دەکرد. یەکێک لە نموونە دیارەکان سەرۆک عەشیرەتی کورد حاجۆ ئاغا لە عەشیرەتی ھەڤێرکانی بەنفوز بوو کە لەگەڵ زیاتر لە ٦٠٠ خێزاندا بە چەک و مەڕەکانیانەوە لە تورکیاوە کۆچیان کرد، و لە قوبوور ئەل-بید نیشتەجێ بوون. لە بەشە جیاوازەکانی سووریادا، فەرەنسییەکان بە چڕی ئەندامانی کورد و کەمینەکانی تر وەک عەلەوی و درووزیان بۆ ھێزە چەکدارە ناوخۆیییەکانیان دامەزراند.

لە ماوەی ١٢ ساڵدا، ژمارەی کۆمەڵگە کوردییەکان لە ناوچەکەدا بە شێوەیەکی شێتانە دوو ھێندە بوو، چونکە ڕاپۆرتە فەرمییەکانی فەرەنسا ئاماژە بە بوونی زۆرترین ٤٥ گوندی کوردی لە جزیرەدا دەکەن پێش ساڵی ١٩٢٧. شەپۆلێکی نوێی پەنابەران لە ساڵی ١٩٢٩دا گەیشت. دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی بەردەوام بوون لە ھاندانی کۆچی کورد بۆ سووریا، و تا ساڵی ١٩٣٩، ژمارەی گوندەکان لە نێوان ٧٠٠ و ٨٠٠ گونددا بوو. ئەم شەپۆلە بەردەوامانە بوونە ھۆی ھەڵاوسانی ژمارەی کورد لە ناوچەکەدا، و جوگرافیناسە فەرەنسییەکان فیڤرێ و ژیبەر مەزەندەیان کرد کە لە ساڵی ١٩٥٣دا، جووتیارە کوردەکان ٦٠٬٠٠٠ (واتە ٤١٪ی دانیشتووان)یان لە کۆی ١٤٦٬٠٠٠ کەسی جزیرە پێکدەھێنا، لەکاتێکدا ٣٤٪ی عەرەبە نیوە نیشتەجێ و کۆچەرەکان (٥٠٬٠٠٠ کەس)، و چارەکێکی دانیشتووانیش مەسیحی بوون.

دەسەڵاتدارانی فەرەنسی خۆیان سەرپەرشتی نیشتەجێکردنی پەنابەرانیان دەکرد، و یەکێک لە گرنگترین ئەم پلانانە لە جزیرەی سەرەوە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا جێبەجێکرا کە فەرەنسییەکان شارۆچکە و گوندی نوێیان وەک قامیشلۆ (لە ساڵی ١٩٢٦) و مالیکییە (کە ناوی دێرک بوو، ناوەندی قەزای دیجلە) دروست کرد بە ئامانجی نیشتەجێکردن و ڕاکێشانی پەنابەرە نوێیەکان کە فەرەنسییەکان بە دڵسۆز (مەسیحی و کورد) دایان دەنان بە ئامانجی بەکارھێنانیان دژی زۆرینەی عەرەب کە دژی فەرەنسییەکان ڕاپەڕیبوون. ئەمە ھەروەھا ھانی ئەو کەمینە غەیرە تورکانەی دا کە ڕووبەڕووی گوشاری تورکی ببوونەوە ماڵ و موڵکی باوباپیرانیان بەجێبھێڵن، بۆیە توانیان پەناگە بدۆزنەوە و ژیانیان لە ئارامییەکی ڕێژەییدا لە سووریای دراوسێدا دووبارە بنیات بنێنەوە. و لە ئەنجامدا، ناوچە سنوورییەکانی پارێزگای حەسەکە لەنێوان قامیشلۆ و مالیکییەدا دەستیان کرد بە وەرگرتنی ڕەنگێکی زۆرینەی کوردی، لەکاتێکدا عەرەبەکان لە دەشتەکانی ڕووبار و شوێنەکانی تردا زۆرینە مانەوە.

بەھۆی شەپۆلەکانی کۆچی یەک لە دوای یەک، بەتایبەتی لە کوردانی تورکیاوە، ژمارەی دانیشتووان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا چەندین بازدانی گەورە و نائاسایی بەخۆیەوە بینی (وەک لە خشتەکەدا نیشان دراوە). بۆ نموونە، ژمارەی دانیشتووانی جزیرە لە نێوان ساڵانی ١٩٣١ و ١٩٣٢دا بە ڕێژەی ٤٢٫٧٪ بازیدا. بە ھەمان شێوە، ژمارەی دانیشتووان لە نێوان ساڵانی ١٩٣٣ و ١٩٣٥دا بە ڕێژەی ٤٥٫٨٪ بازیدا. بازدانێکی گەورەی تر لە ساڵی ١٩٥٣دا ڕوویدا کاتێک ژمارەی دانیشتووان بە ڕێژەی ٣٠٫٨٪ بە بەراورد بە ساڵی پێشوو ھەڵاوسا.

### دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]]
کۆچی نایاسایی بە درێژایی سنوور لە سەرێکانییەوە تا مالیکییە دوای جەنگی جیھانیی دووەم بەردەوام بوو. شەپۆلێکی گەورەی تری کۆچبەرە کوردە نایاسایییەکان لە ناوچەکەدا بە درێژایی سنوور لە ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووان وەک دربێسییە و عاموودێ و مالیکییە نیشتەجێ بوون. زۆرێک لەم کوردانە توانیان خۆیان بە شێوەیەکی نایاسایی لە تۆمارە مەدەنییەکانی سووریادا تۆمار بکەن. ھەروەھا توانیان ناسنامەی سووری بە ڕێگەی جۆراوجۆر بە یارمەتی خزم و ئەندامانی عەشیرەتەکانیان بەدەست بھێنن. وا بڕوا دەکرێت کە چاکسازی کشتوکاڵی ھانی کۆچکردنیانی دابێت لە ھەوڵێکدا بۆ سوودوەرگرتن لە دابەشکردنەوەی زەوی بە شێوازی سۆسیالیستی. ژمارە فەرمییە بەردەستەکان لە ساڵی ١٩٦١دا نیشانیان دا کە لە ماوەی تەنھا حەوت ساڵدا، لە نێوان ساڵانی ١٩٥٤ و ١٩٦١دا، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای حەسەکە لە ٢٤٠ ھەزارەوە بۆ ٣٠٥ ھەزار کەس زیادی کردووە، زیادبوونێک بە ڕێژەی ٢٧٪ کە تەنھا بە زیادبوونی سروشتی ناتوانرێت ڕوونبکرێتەوە. حکوومەت بە ئەندازەیەکی پێویست نیگەران بوو لەم لێشاوە ئاشکرایە بۆیە سەرژمێرییەکی نموونەیی لە حوزەیرانی ١٩٦٢دا ئەنجامدا کە ئاماژەی بەوەدا کە ژمارەی ڕاستەقینەی دانیشتووان ڕەنگە نزیکتر بێت لە ٣٤٠٬٠٠٠. بێکارییەکی گەورە بەھۆی میکانیکیکردن و بارودۆخی سەختی کار و ناسەقامگیری سیاسی لە تورکیا ھەموویان ھۆکار بوون کە ھانی کۆچکردن لە دەرەوەی تورکیا بدەن.

### کۆچکردن بۆ باکووری ڕۆژاوای سووریا
سەرەڕای چڕبوونەوەی زۆربەیان لە باکووری ڕۆژھەڵات بەھۆی نزیکی لە کوردستانەوە، کوردەکان بۆ بەشەکانی تری سووریاش کۆچیان کرد. بۆ نموونە، کۆمەڵێک لە عەلەوییە کوردەکان، کە لە ستەمی سوپای تورکیا لە کاتی کۆمەڵکوژیی دێرسیمدا ھەڵاتبوون، لە مابێتا (مەعبەتلی) لە سییەکانی سەدەی ڕابردوودا نیشتەجێ بوون.

## دروستکردنی شارۆچکە و گوندە کوردییەکان لە سووریا
جوگرافیناسی فەرەنسی ئیتیان دوو ڤۆما گێڕانەوەیەکی بۆ ژمارەی ئەو نیشتەجێبوونانە پێشکەش کرد کە بۆ نیشتەجێکردنی کۆچبەرە نوێیەکان و شوێنەکانیان لە جزیرەی سووریادا دامەزرابوون. ئەم نیشتەجێبوونانە بۆ یارمەتیدانی ھاتووانی نوێ دامەزران بۆ کارکردن لە پڕۆژەکانی میکانیزەکردنی کشتوکاڵی تازە سەرھەڵداو لە ناوچەکەدا. لە نموونەکانی نیشتەجێبوونە نوێیەکان، لە ناوچەی قامیشلۆدا لە ساڵی ١٩٣٢ەوە شارۆچکەیەکی نوێ، بیست و ھەشت گوند، چل و ھەشت گوندۆچکە و بیست و نۆ کێڵگەی دابڕاو بۆ گوندەکانی داھاتوو دامەزران. لە باکووری عەین دیوار (لە ناوچەی مالیکییە)، نزیکەی نەوەد گوند دروست کران. ئەفسەری ھەواڵگری فەرەنسی ژمارەی گوندەکانی لە حەسەکە (پایتەختی ناوچەکە) بە دووسەد و پەنجا گوند لە ساڵی ١٩٢٩دا مەزەندە کرد. ئەم ژمارەیە بۆ ٣٣٦ لە ساڵی ١٩٣٥دا بازیدا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردستان
پۆل:کوردانی سووریا