open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خەمیس قەزافی

**خەمیس موعەممەر محەممەد عەبدولسەلام ئەبوو منیار قەزافی** ( ٢٧ی ئایاری ١٩٨٣ – ٢٦ی ئابی ٢٠١١ ) شەشەمین و بچووکترین کوڕی سەرکردەی کۆچکردووی لیبیا موعەمەر قەزافییە و فەرماندەی یەکەیەکی ھێزی تایبەتە - لیوای ٣٢ی بەھێزکراو - یان لیوای خەمیس.خەمیس بوو بە فەرماندەی یەکەیەکی ھێزە تایبەتەکان بە ناوی "کەتیبەی ٣٢" کە بە "لیوای خەمیس" ناسراوە، کە لیوایەک لە ڕووسیا مەشقی پێکراوە و بەرپرسیارە لە کۆنترۆڵکردنی ئاسایشی ناوخۆی لیبیا و پاراستنی لە مەترسییە دەرەکییەکان. باوکی ئامادەی دەکرد بۆ ئەوەی لە داھاتوودا سەرکردایەتی ئەو شتە بکات کە ناوی لێنابوو "سوپای ھاوبەشی ئەفریقا".لیوای خەمیس بەھێزترین یەکەی سوپای لیبیا بوو، دڵسۆز بوو بۆ موعەممەر قەزافی سەرۆکی لیبیا، لیوای خەمیس لە مانگی ئازاری ٢٠١١ تا کۆچی دوایی لە مانگی ئابی ھەمان ساڵدا ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی ناتۆ.کوشتنی ئەو گورزێک بوو لە ڕژێمی لیبیا، چونکە تەرابلوسی پایتەختی لیبیا لە کۆتایی مانگی ئابی ٢٠١١، واتە ڕاستەوخۆ دوای کوشتنی، کەوتە دەستی ئۆپۆزسیۆن.خەمیس لەو مەشق و ڕاھێانانەی لە ڕووسیا وەریگرتبوو، ئەزموونی سەربازیی بەرزی بەدەستھێنا ڕووبەڕووی ناتۆ بووەوە و وەڵامی ئەو لێدانانەی دایەوە کە ناتۆ بەردەوام دەیکردە سەر لیبیا بە یەکێک لە سەرکردە سەربازییە گەنجەکان دادەنرێت، لە ڕووی سەرکردایەتییەوە لایەنگرانی بە ژەنەراڵی زێڕین ناویان دەبرد.یەکەم داواکاری ناتۆ بوو چونکە یەکێک بوو لە سەرکردە سەربازییە ئارام و بەئەزموونەکانی لیبیا.

## کوشتنی

ڕائید خەمیس موعەممەر قەزافی لە ڕۆژی ھەینی ٢٦ی ئابی ٢٠١١ کە ھاوتایە لەگەڵ ٢٦ی ڕەمەزانی ساڵی ١٤٣٢ ی کۆچیی بە بۆردوومانی ناتۆ لە شاری تەرھونە تیرۆرکرا و ئۆتۆمبێلەکەی و کەتیبەی ٣٢ی ھێزە تایبەتەکانی کردە ئامانج. گوتیان کە تەرمەکە سووتاوە و شوێنی ناشتنی نادیارە. زیاتر لە ٦٨ جار کۆچی دوایی ڕاگەیەندراوە، دواھەمین جار لە ڕۆژنامەی ئەلدیار لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦دا بووە و پێدەچێت خەمیس قەزافی تا ئێستا لە ژیاندا مابێت.     
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:خێزانی قەزافی
بزووتنەوەی سۆسیالیستی کوردستانی عێراق

**بزووتنەوەی سۆسیالیستی کوردستانی عێراق** (بە عەرەبی: الحركة الاشتراكية الكردستانية العراقية) حیزبێکی سیاسی لە باشووری کوردستانە. ئەو حیزبە لە ساڵی ٢٠٢٤دا مۆڵەتی چالاکی وەرگرتووە و ڕێبەرەکەی عەبدوڵڵا حاجی مەحموودە.

## مێژوو
لە ڕۆژی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ناکۆکییەک لە نێوان محەممەد حاجی مەحموود بەرپرسی پارتی سۆسیال دیموکرات و عەبدوڵڵای حاجی مەحمود، براکەی کە ھاوکات ئەندامی مەکتەبی سیاسی بوو، سەریھەڵدا. ئەو ناکۆکییە ھەتا قۆناغی دابەشکردنی ھێزی سەربازیی حیزبەکە درێژکرایەوە. لە ھەمان کاتدا ئێران و حیزبی دێموکرات و یەکێتی نیشتمانی ھەوڵیان دا کێشەکە چارەسەر بکەن، بەڵام مەکتەبى سیاسی پارتی سۆسیال دیموکراتی کوردستان بڕیاریدا به ‌دوورخستنه‌وه‌ی عه‌بدوڵڵا حاجی مه‌حموود له ‌پۆستی جێگری سه‌رۆک و ئه‌ندامێتى پارتەکە و لە کۆتاییدا محەممەد حاجی مەحموود عەبدوڵڵا حاجی مەحموودی لە حیزبە دەرکرد. بەدوای ئەو ڕووداوانە عەبدوڵڵا حاجی موحموود حیزبێکی تازەی دامەزراند و لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی ھەرێمی کوردستان، بەناوی "بزووتنەوەی سۆسیالیستی کوردستانی عێراق" مۆڵەتى بە حزبەکە دا.

## وتارە پەیوەندیدارەکان
* حیزبی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستان
* عەبدوڵڵا حاجی مەحموود

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی عێراق
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
ناوەندی ھیلالی زێڕین

**ناوەندی ھیلالی زێڕین** (Hîlala Zêrîn) ڕێکخراوێکی ڕۆشنبیریی ژنانە لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا کە بنکەکانی لە کانتۆنەکانی قامیشلۆ، حەسیچە، شەھبا و کۆبانێیە. ھیلالی زێڕێن لە ساڵی ٢٠١٦ لەژێر ناوی **کەوانی زێڕین** (Kevana Zêrîn) دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٠ ناوی خۆی گۆڕی.

مەبەست لە ناوەکە کەوانەی بەپیتە کە بە خاکی نێوان شاخەکانی زاگرۆس و تۆڕۆس دەوترێت و لە سەردەمی کۆن شۆڕشەکانی بەردینی نوێ و شارنشینی لێیەوە دەستی پێکردووە و شوێنەوارناسەکان لەوێدا بەڵگەیان لەسەر کۆمەڵگا سەرەتاییە دایکسالارەکان دۆزیوەتەوە.

گرووپی ناوەندی ھیلالی زێڕین ئامانجی خۆی تێکووشان بۆ ئاشکراکردنی مێژووی ژنان و ھەوڵدانەوە بۆ بەرەوپێشبردنی ئازادی ژنان ڕایگەیاندووە. ھەروەھا ھەوڵ دەدات کەسانێک لە نەتەوە، ئایین، کولتوور و زمانە جیاوازەکان  کۆ بکات و بۆ چالاکییە کولتوورییەکان ھانیان بداتەوە. لە ناوەندەکانی ھیلالی زێڕین وۆرک شۆپ بۆ مۆسیقا، شانۆ، فۆلکلۆر و شێوەکاری بەڕێوەدەبرێت.

لیژنەی دیپلۆماسیی خۆڕێکخستنی گرووپەکە ھەوڵدەدات لەگەڵ ڕێکخراو و تاکەکانی دەرەوەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست تۆڕەکانێکی کولتووری دروست بکات. لیژنەی پەروەردەش بۆ فێرکردنی گەنجانی تەمەن ٦ بۆ ١٥ ساڵ لە ڕێگەی چیرۆکگێڕان، شانۆ و ھونەرە سۆمایییەکان کار دەکات.

## ئەمانەش ببینە
* ھونەرکۆم
* ھونەرگەی وڵات
* ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوە ناحکوومییەکانی کوردستان
پۆل:چاند لە ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:چاند لە خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا
ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ٢

**ڕێککەوتنی ئینتیقالی لەسەر کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە** کە بە ** ڕێککەوتنی ئۆسلۆی دووەم** یان **ڕێککەوتنی دووەمی ئۆسلۆ** ناسراوە، ڕێککەوتنێکی سەرەکی و ئاڵۆزە لە پرۆسەی ئاشتی ئیسرائیل و فەلەستیندا. لەبەر ئەوەی ڕێکەوتنەکە لە تابا واژوو کراوە ھەندێک جار پێی دەوترێت **ڕێککەوتنی تابا** لە ڕێککەوتنەکەدا پێشبینی دامەزراندنی خۆبەڕێوەبەرییەکی ئینتیقالی فەلەستینی لە ناوچەکانی فەلەستین کرابوو، بەڵام بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستینی لەخۆ نەگرتبوو. ئۆسلۆی دووەم ناوچەی ئەی و بی و جی لە کەناری ڕۆژاوا دامەزراند. دەسەڵاتی فەلەستین ھەندێک دەسەڵات و بەرپرسیارێتی سنووردار لە ناوچەکانی ئەی و بی پێبەخشرا، لەگەڵ ئەگەری ئەنجامدانی دانوستان لەسەر یەکلاییکردنەوەی کۆتایی بەپێی بڕیارنامەی ٢٤٢ و ٣٣٨ی ئەنجومەنی ئاسایش. ڕێکەوتنەکە لە ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٩٥ بە فەرمی لە واشنتۆن واژوو کرا و پێش ئەو ڕووداوە خوێناوییانەی لێکەوتەوە کە کاریگەری لەسەری بەجێھێشت و پێش ئەم ڕێککەوتنە کۆمەڵکوژیی مزگەوتی ئیبراھیمی و چەندین ئۆپەراسیۆنی خۆکوژی ئەنجامدرا کە قووڵایی ئیسرائیلی ھەژاند، دواتر تیرۆرکردن لە سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل ئیسحاق ڕابین.

## چوارچێوەی مێژوویی

ئۆسلۆی دووەم سەرەتا لە تابا (لە نیمچەدوورگەی سینا لە میسر) لەلایەن ئیسرائیل و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینەوە لە ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٩٥ و چوار ڕۆژ دواتر لە ٢٨ی ئەیلوولی ١٩٩٥ لەلایەن ئیسحاق ڕابین سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و یاسر عەرەفات سەرۆکی ڕێکخراوەکە بە شایەتی سەرۆکی ئەمریکا بیل کلینتۆن و نوێنەرانی ڕووسیا، میسر، ئوردن، نەرویج و یەکێتیی ئەورووپا لە واشنتۆن دی سی.

ڕێککەوتنەکە لەسەر بنەماکانی ڕێککەوتنی سەرەتایی ئۆسلۆی یەکەم بنیات دەنرێت، کە بە فەرمی بە جاڕنامەی بنەماکانی ڕێکخستنەکانی خۆبەڕێوەبەری کاتی ناسراوە، کە لە ١٣ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٣ بە فەرمی لەلایەن ئیسرائیل و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینەوە واژوو کرا و ڕابین و عەرەفات تەوقەیان کرد لە واشنتۆن دی سی و بە شایەتی فەرمی ئەمریکا و ڕووسیا.

سێ ڕێککەوتنەکەی پێشووی ھەڵوەشاندەوە:

ڕێککەوتنی غەززە و ئەریحا یان ڕێککەوتنی قاھیرە، ٤ی ئایاری ١٩٩٤.

ڕێککەوتنی گواستنەوەی دەسەڵات و بەرپرسیارێتی لە نێوان ئیسرائیل و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، ٢٩ی ئابی ١٩٩٤.

پرۆتۆکۆڵی گواستنەوەی دەسەڵات و بەرپرسیارێتی زیادە، ٢٧ی ئابی ١٩٩٥.

ڕێککەوتنی ئۆسلۆی دووەم بە ڕێککەوتنی ئینتیقالی ناودەبرێت، چونکە پێشنیاز کرابوو کە ببێتە بنەمایەک بۆ دانوستانەکانی دواتر، ھەروەھا پێشەکییەک بێت بۆ ڕێککەوتنی کۆتایی ھەمەلایەنەی ئاشتی. لە دوای ئۆسلۆی دووەم، ڕێککەوتنی جۆراوجۆری زیادە کرا، بەڵام دانوستانەکان ڕێککەوتنی کۆتایی ئاشتیی لێنەکەوتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٥
پۆل:پەیماننامەکانی ئیسرائیل
بارزانیزم

وێنۆک|پۆستەرێکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ٢٠١٥
**بارزانیزم** ئایدۆلۆژیایەکی سیاسی پەیوەستە بە بنەماڵەی بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان کە پارتێکی باڵادەستە.

## ئایدۆلۆژیا
بارزانیزم زۆرتر لە بیری مستەفا بارزانییەوە سەرچاوە دەگرێت، بەشێکیشی مەسعوود بارزانی. بارزانیزم ئایدۆلۆژیایەکی ڕاستڕەوە و بنەما سەرەکییەکانی بریتین لە ناسیۆنالیزمی کوردی، پۆپۆلیزم، کۆماریخوازی، سەرمایەداری کۆمەڵایەتی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، شۆپپارێزی کۆمەڵایەتی، دژە کۆمۆنیزم، نیشتمانپەروەری، شۆپپارێزی نەتەوەیی. سەرەڕای بەرەوپێشبردنی ئایین وەک بەشێک لە شوناس، بەڵام پشتگیری لە ھێشتنەوەی دەوڵەت دەکات بە سێکولاریزم.مەسعوود بارزانی وباوکی مەلا مستەفا بارزانی ھەردووکیان پەروەردەی ئایینییان ھەبووە، بەو پێیەی مەلا مستەفا بارزانی برا بچووکەکەی عەبدولسەلام بارزانی بووە، ھەروەھا کوڕی شێخ محەممەد بارزانی بووە کە ناسراون بە شێخی نەقشبەندی.مەسعوود بارزانی ڕای گەیاند کە ئیسلام و کوردستان «بەیەکەوە گرێدراون»، و بانگەشەی ئەوەی کرد کە جیھادییە توندڕەوەکان «خیانەتێکی گەورە»یان لە دژی ئیسلام کردووە، کە بە «ئایینێکی لێبوردەیی و خۆشەویستی و ئاشتی و برایەتی» ناوی دەبات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:کوردایەتی
پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان
پۆل:سیاسەتی عێراق
تەعریفات

**تەعریفات** نامیلکەیەکە بە عەرەبی لە میر سەید شەریفی جورجانی، زانای مەنتق و زانستی کەلام و ئەدیبی سەدەی ھەشتەم و نۆیەمی کۆچی، کە زاراوەگەلی زانستیی ئەو سەردەمەی تیا کۆ کردووەتەوە و، بۆ ھەر زاراوەیەک پێناسەیەکی کورتی داناوە. لە ئەسڵا فەرھەنگێکە لە زاراوەکانی زانستگەلی عەقڵی و نەقڵی وەک سەرف و نەحو و ڕەوانبێژی و فیقھ و فەرموودە و تەفسیر و ھەیئەت و ڕیازی و کەلام و مەنتق و فەلسەفە و عیرفان و لقوپۆپەکانی ئەمانە. جورجانی زاراوەکانی لە «ئەلف» تا «یا» بەڕیز نووسیوە و، پێناسەی ھەر زاراوەیەکی بەو شێوەیەی لە کۆنا باو بووە، داناوە. ئەم کتێبە نزیکەی ۱۷۰۰ زاراوەی لە خۆ گرتووە. زۆرێ لە کتێبەکانی دواتر، تەعریفاتیان کردووە بە سەرچاوەی خۆیان و ئاماژەیان پێ کردووە.

## سەرچاوەکان

* پێشەکیی وەرگێڕاوی فارسیی تەعریفات
* زانستنامەی جیھانی ئیسلام (بە فارسی)

پۆل:کتێبەکانی سەدەی ١٤یەم
بەرباز

وێنۆک|350x350پیکسڵ|
**بەرباز** یان **ئەفسەری ڕانەسپێردراو** ئەفسەرێکی سەربازییە کە ئەرکی نییە. بەزۆری بەربازەکان پۆستی دەسەڵاتی خۆیان لە ڕێگەی پلەبەرزکردنەوە و لە ڕێگەی پلە وەرگیراوەکانەوە بەدەست دەھێنن. لە بەرامبەردا، ئەفسەرانی ڕاسپێردراو بەزۆری ڕاستەوخۆ لە ئەکادیمیای سەربازی، ڕێکخراوەی ڕاھێنانی ئەفسەر یان ڕێکخراوەی ڕاھێنانی ئەفسەری یەدەگ، قوتابخانەی پاڵاوتنی ئەفسەر یان قوتابخانەی ڕاھێنانی ئەفسەر، دوای وەرگرتنی بڕوانامەی دوای ئامادەیی تۆمار دەکرێن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* سەنتەری لێکۆڵینەوە پێشکەوتووەکانی بەربازەکانی سوپای ئەمریکا (ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)

پۆل:سەربازی
ئەحمەد کۆرداری

**ئەحمەد کۆرداری** لە ساڵی ١٩٤٥ تا ١٩٤٦ وەک سەرۆکوەزیرانی حکوومەتی نەتەوەییی ئازەربایجان کاری کردووە. سەرۆکەکەی جەعفەر پیشەوەری بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتمەدارە ئازەربایجانییەکان
پۆل:سیاسەتوانان
جێداری یەکەم

**جێداری یەکەم** پلەی سەربازیی ئەفسەری ڕاسپێردراوە لە زۆرێک لە ھێزە چەکدارەکاندا؛ لە ھەندێک ھێزدا،  فەرمی دەوێت. پلەی جێدار لە پێکھاتە سەربازییە جیاوازەکاندا مانای جیاوازی ھەیە، بەڵام لە زۆربەی ھێزەکاندا دابەشکراوە بەسەر پلەی باڵا (جێداری یەکەم) و پلەی بچووک (جێداری دووەم).

لە ھێزی دەریایی، لەکاتێکدا ڕەنگە ھەندێک نیشانەی پلە ناوی جێداریان لەسەر بێت، بەڵام دەتوانرێت ئەم زاراوەیە بۆ پەیوەندیکردن بە پۆستێک یان ئەرکێکی دیاریکراوەوە بەکاربھێنرێت، نەک پلەیەک.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
پۆل:زانستی سەربازی
پەناگە

[وێنۆک| تاوەرەکانی فلاک کە لەلایەن [ئەڵمانیای نازییەوە ھەم وەکو پەناگەی سەر زەوی و ھەم وەکو سەنگەری دژە فڕۆکە بەکاردەھێنران.]]
**پەناگە** قەڵایەکی سەربازیی بەرگرییە کە بۆ پاراستنی مرۆڤ و کەرەستەی بەنرخ لە کەوتنی بۆمب، تۆپھاوێژ، یان ھێرشی دیکە دروست کراوە. بە نزیکەیی ھەمیشە پەناگەکان لەژێر زەویدان، بە پێچەوانەی سەنگەرەکانەوە کە زۆربەیان لەسەر زەوییەوەن. لە جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەم و شەڕی سارددا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھێنران بۆ دامەزراوەی چەک و ناوەندەکانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردن و شوێنی ھەڵگرتن. ھەروەھا دەتوانرێت پەناگەکان وەک پاراستن لە گەردەلوولەکان بەکاربھێنرێن.

دەرگای پەناگەیەک دەبێت لانیکەم بەقەد دیوارەکان بەھێز بێت. لەو پەناگانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ دروستکراون، دەبێت بڕێکی زۆر ھەواگۆڕکێ یان فێنککەرەوە دابین بکرێت. دەتوانرێت پەناگەکان بە تەقەمەنی بەھێز و سەری جەنگی شکێنی بنکەرەکان لەناوببرێن.

## ئەمانەش ببینە
* نیمچە سەربازی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* BunkerBlog: ھەموو شتێک دەربارەی قەڵاکانی ئەڵمانیا ١٩٣٣–١٩٤٥

پۆل:سەربازی
پۆل:زانستی سەربازی
سمێڵ

وێنۆک|227x227پیکسڵ| خانەدان گایشی ناگاوۆکا، ئەفسەری ژاپۆنی و جێگری سەرۆکی ئەرکانی گشتی لە ژاپۆن لە کاتی جەنگی ڕووسیا و ژاپۆن.
**سمێڵ** (، ) زیادەیەکی مووی دەموچاوە کە لە سەرەوەی لێو و ژێر لووت گەشە دەکات. بەدرێژایی مێژوو بە شێوازە جۆراوجۆرەکان سمێڵ ڕازێندراوەتەوە، وەک نەریتێکی باو.

## وشەناسی
وشەی ئینگلیزیی «سمێڵ» (Moustache) وشەیەکی فەڕەنسییە، و لە ئیتاڵی *mustaccio* (سەدەی ١٤)، زاراوەی *mostaccio* (سەدەی ١٦)، لە لاتینی ناوەڕاستی *mustacchium* (سەدەی ھەشتەم)، و سەدەی نۆیەم لە μουστάκιονی یۆنانی (*mustax* یان *mustak*) وەرگیراوە، بە واتای «لێوی سەرەوە» یان «مووی دەموچاو». کەسێک سمێڵی ھەبێت، پێی دەوترێت سمێڵدار.

## ئەمانەش ببینە
* ڕیش

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فیلمێکی بەڵگەنامەیی فەڕەنسی (٥٢ خولەکی) دەربارەی مێژووی سمێڵ

پۆل:مرۆڤناسی
بارزانی (ناسناو)

**بارزانی** ناسناوێکی کوردیی باوە، کەسە دیارەکان بەم ناسناوەوە ئەمانەن:

* ئەدھەم بارزانی (لەدایکبووی ١٩٦٢)، سیاسەتمەداری کوردی باشوور.
* ئەحمەد بارزانی (١٨٩٦-١٩٦٩)، سەرۆکی بنەماڵەی بارزانی لە باشووری کوردستان.
* ئەسینات بارزانی (١٥٩٠-١٦٧٠)، نووسەرێکی جوولەکە.
* ئەییووب بارزانی، نووسەر و ڕەخنەگری کوردی باشوور.
* ئیدریس بارزانی (١٩٤٤-١٩٨٧)، دیپلۆماتکار و سیاسەتوانی کورد.
* مەسعوود بارزانی (لەدایکبووی ١٩٤٦)، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان لە ٢٠٠٥-٢٠١٧، کوڕی مستەفا بارزانی.
* مەسروور بارزانی (لەدایکبووی ١٩٦٩)، کوڕی مەسعوود بارزانی، ئەندامی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان.
* مۆشێ بارزانی (١٩٢٦-١٩٤٧)، ئەندامی کوردی جوولەکەی *لەھی* («باندی ستێرن»).
* مستەفا بارزانی (١٩٠٣-١٩٧٩)، سەرکردە و دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان ١٩٤٦-١٩٧٩.
* نێچیرڤان بارزانی (لەدایکبووی ١٩٦٦)، سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان ٢٠١٢-ئێستا، کوڕی ئیدریس بارزانی و نەوەی مستەفا بارزانی.
* سیروان بارزانی، بازرگان و فەرماندەی سەربازی کورد.
* عوبەیدوڵڵا بارزانی (١٩٢٧-١٩٨٠) لە ساڵی ١٩٧٤ تا ١٩٨٧ وەزیری دەوڵەت بووە لە حکوومەتی عێراق.
* ڕەوان بارزانی (لەدایکبووی ١٩٨١) فەرماندەی سەربازیی ھەرێمی کوردستان و کوڕی ئیدریس بارزانی و برای نێچیرڤان بارزانی.
* عەبدولسەلام بارزانی (١٨٨٧-١٩١٤) کەسایەتی دیار و دژبەریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

## ئەمانەش ببینە
* بارزانی (ڕوونکردنەوە)
* بنەماڵەی بارزانی

پۆل:ناوەکانی بنەماڵە
ژەندرمەی ئێرانی

**ژەندرمەی ئێران** ()، ھەروەھا بانگ دەکرا بە **ژەندرمەی حکوومەت** ()، یەکەم ھێزی پۆلیسی ژەندرمەیی بوو، و دواتر یەکەیەکی ڕێگاوبانی سەردەمی بوو، لە ئێران. ھێزێکی نیمچە سەربازی بوو، ھەروەھا لە دامەزراندنیەوە لە ساڵی ١٩١٠ لە سەردەمی قاجاڕ تا ھاتنی سەردەمی پەھلەوی لە ساڵی ١٩٢٥دا گرنگییەکی بەرچاوی لە سیاسەتدا ھەبوو، تا کۆتایی سەردەمی پەھلەوی بەردەوام بوو لە خزمەتکردن و بەرزکرایەوە بۆ ژەندرمەی خانەدانیی ئێران. ئەم ھێزە لە بنەڕەتدا وەک سوپای دەستووریی دامەزرا، ئەفسەرانی سویدی بە فەرماندەیی کارمەندانی ئێرانی دامەزراند بۆ ئەوەی ھەم ئەرکی پۆلیسی دووبارە ئەنجام بدەن و ھەم ھەڵمەتی سەربازی دژی ھێزە خێڵەکییەکان ئەنجام بدەن. لە ساڵی ١٩٩١ ژەندرمەی ئێران لەگەڵ ھێزەکانی تری پۆلیس تێکەڵ کرا و فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران پێکھێندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
پۆل:سەربازیی ئێران
پۆل:پۆلیس
پۆل:ئێران
پۆل:مێژووی سەربازیی ئێران
پەیوەندی ئیسرائیل–لوبنان

**پەیوەندی نێوان [[ئیسرائیل]] و [[لوبنان| لوبنان]]** ھەیە لە ڕووی ئابووری یان دیپلۆماسییەوە، بەڵام لوبنان یەکەم وڵاتی عەرەبی بوو کە ئاماژەی بە خواستی خۆی کرد بۆ واژووکردنی پەیماننامەی ئاگربەست لەگەڵ ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٩. لوبنان ژمارەیەک پەنابەری فەلەستینی وەرگرت کە لە کاتی شەڕی فەلەستین لە ساڵانی ١٩٤٧-٤٨ و جەنگی ١٩٤٨ ئاوارە بوون، ئەمەش بەھۆی سنوورە درێژخایەنەکانی لەگەڵ باکووری فەلەستینی مێژوویی و پەیوەندییە نزیکەکانی نێوان دانیشتوانی جەلیل و باشووری لوبنان و کەناراوەکانی فەلەستینی مێژوویی و لوبنان. لوبنان بەشداری شەڕەکانی ١٩٦٧ و ١٩٧٣ی نەکرد و تا سەرەتای حەفتاکان سنووری لوبنان لەگەڵ ئیسرائیل بێدەنگترین بوو لە نێوان وڵاتانی دیکەی عەرەبی دراوسێدا.

لوبنان گۆڕەپانێکی بۆ ئۆپەراسیۆن و دژە ئۆپەراسیۆنەکانی نێوان ئیسرائیل و فەلەستینییەکان پێکھێنا لە ساڵی ١٩٧٨ دا ئیسرائیل ھەڵمەتێکی سەربازی دژی باشووری لوبنان دەستپێکرد کە بە ئۆپەراسیۆنی لیتانی ناسراوە، لەو ماوەیەدا خاکی لوبنانی تا ڕووباری لیتانی داگیرکرد لە نێوان ١١٠٠ بۆ دوو ھەزار چەکداری فەلەستینی و ھاووڵاتی لوبنانی و ئاوارەبوونی ١٠٠ بۆ ٢٥٠ ھەزار ھاووڵاتی لوبنانی لە ماڵ و گوندەکانیان. ئیسرائیل سەرکەوتوو بوو لە گەیشتن بە ئامانجەکانی لەم ھەڵمەتە سەربازییەدا ھێزەکانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین کشایەوە بۆ باکووری ڕووباری لیتانی و بەھۆی سکاڵاکانی حکوومەتی لوبنان یوونیفیل لە باشووری لوبنان دامەزرا، و ئیسرائیل لە بەشێکی لە خاکی لوبنان کشایەوە. لە ساڵی ١٩٨٢ ئیسرائیل ھێرشی کردە سەر لوبنان و بەیرووتی گەمارۆدا و بە کردەوە کۆتایی بە بوونی چەکداری ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین لە لوبنان ھێنا. دوای کشانەوەی چەکدارەکان لە لوبنان، سوپای ئیسرائیل ئاسانکاری بۆ جێبەجێکردنی کۆمەڵکوژی سەبرا و شاتیلە لە دژی فەلەستینیەکانی کەمپەکان لەسەر دەستی گرووپە لوبنانییەکان کە لەلایەن حیزبی کەتیبەکانی لوبنان و سوپای باشووری لوبنان  و سوپای ئیسرائیل نوێنەرایەتی دەکران. 

ئیسرائیل کۆنترۆڵی باشووری لوبنان و میلیشیا ھاوپەیمانەکانی کە بە سوپای باشووری لوبنان ناسراوە، تا کشانەوەی تاکلایەنە لە ساڵی ٢٠٠٠دا پاراست.

دوای واژووکردنی ڕێککەوتنی سنووردارکردنی سنوورەکانی نێوان لوبنان و ئیسرائیل لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، یایر لاپید ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە ھەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر ڕای گەیاند، لوبنان دان بە ئیسرائیلدا ناوە، ھاوکات میشل عەون، سەرۆکی لوبنان ئەو بانگەشەیەی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند، «ڕێککەوتنەکە بەرز نابێتەوە بۆ ئاستی دان پێدانان». 

## سەرچاوەکان
سەیف ئەلعەرەب قەزافی

**سەیف ئەلعەرەب موعەممەر قەزافی** (بە ئینگلیزی: Saif Al-Arab Muammar Gaddafi) ( ٧ی ئابی ١٩٨١ یان 
٢١ی تەممووزی ١٩٨٢ – ٣٠ی نیسانی ٢٠١١ ) کوڕی شەشەمی عەقید موعەممەر قەزافی سەرۆکی پێشووی لیبیایە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١١ حکوومەتی لیبیا کوژرانی سەیف ئەلعەرەب و سێ لە نەوەکانی قەزافی لە ھەڵمەتێکی ناتۆ بۆ سەر باب ئەلعەزیزیە لە کاتی شۆڕشی لیبیا ڕاگەیاند.   سەیف ئەلعەرەب بە کەمترین کوڕی کوڕەکانی قەزافی دادەنرێت لەڕووی دەرکەوتنەوە.

## ژیان
سەیف ئەلعەرەب لە ٧ی ئابی ١٩٨١ لە تەرابلوسی پایتەخت لەدایکبووە. باوکی ناوی عەقید موعەممەر قەزافییە، دایکی ناوی سەفییە فەرکاش ھاوسەری دووەمی قەزافییە. سەیف ئەلعەرەب لە ساڵی ١٩٨٦ لە کاتی ھێرشی ئەمریکا بۆ سەر لیبیا بریندار بوو کە ئەو کاتە تەمەنی چوار ساڵ بوو، لە زانکۆی میونشنی ئەڵمانی خوێندوویەتی و لە ساڵی ٢٠٠٤ دەرچووە، بە کەمترین کوڕ دادەنرێت کە لە کوڕەکانی قەزافیدا کە دیارە.

## کوشتنی
سەیف ئەلعەرەب موعەمەر قەزافی ڕۆژی شەممە ٣٠ی نیسانی ٢٠١١ لە تەمەنی ٢٨ بۆ ٣٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی چوار ڕۆژ پێشتر لەلایەن ناتۆوە ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ماڵەکەی خۆی لە غەرغور لە تەرابلوس کرابوو، لە نەخۆشخانە مایەوە تا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:خێزانی قەزافی
تۆڕی سەربازیی توودە

**ڕێکخراوەی ئەفسەران** () یان **ڕێکخراوەی سەربازی** () کە بە **تۆڕی سەربازیی توودە** ناسراوە، تۆڕێکی کۆکردنەوەی ھەواڵگریی حیزبی توودە بوو کە بە بەکارھێنانی شێوازی سیستەمی خانەیی نھێنی دزەیان دەکردە ناو ھێزە چەکدارەکانی ئێرانەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سەربازی
چیچانەکان

**چیچانەکان** (، ؛ بە چیچانی: Нохчий ،؛ چیچانی کۆن: Нахчой ،*Naxçoy*)، لە مێژوودا بە *کیستی* و *دوردزوک* ناسراون، گرووپێکی ئێتنیکی قەوقازی باکووری ڕۆژھەڵاتی گەلانی ناخن کە خەڵکی باکووری قەوقازن. گەورەترین نەتەوەی ناوچەکەن و بە **نۆخچی** (بە  دەخوێندرێتەوە) خۆیان ناودەبەن. زۆرینەی ڕەھای چیچانەکان موسڵمانن و لە چیچان دەژین کە کۆمارێکی سەربەخۆیە لە ناو فیدراسیۆنی ڕووسیا.

باکووری قەوقاز بە درێژایی مێژوو چەندین جار داگیرکراوە. زەوییە دابڕاوەکەی و ئەو بەھا ستراتیژییەی کە خەڵکانی دەرەوە لەسەر ئەو ناوچانە دایان ناوە کە چیچانییەکان دایان ڕشتووە. کۆمەڵگەی چیچان تا ڕادەیەکی زۆر یەکسانیخوازن و لە دەوری خێڵە ناوخۆیییە سەربەخۆکانی کۆبوونەتەوە، کە پێیان دەوترێت تیپس، کە بە شێوەیەکی نافەرمی ڕێکخراون بۆ کۆنفیدراڵیی سووک و پێیان دەوترێت توکخوومس.

## پەراوێزەکان
### تێبینییەکان

### سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ڕێکخراوی کۆمەڵایەتی نەریتی خەڵکی چیچانی 

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:قەومەکانی ئوردن
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی داغستان
پۆل:چیچانییەکان
پۆل:Articles with ڕووسی-language sources (ru)
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چیچانی
پیلانگێڕی بارووت

وێنۆک|وێنەکێشانی گریمانەیی گرووپی بارووت
دوای ئەوەی جەیمسی یەکەم لە ساڵی ١٦٠٣ی زایینی بوو بە پاشای ئینگلتەرا یاساکانی چەوساندنەوە لە دژی کاسۆلیکەکان شلکردەوە، کە دەکاتە غەرامە و دەستگیرکردن و تەنانەت مردنیش. بەڵام ئەو ئاژاوەگێڕییەی لە پەرلەماندا دروست بوو، بڕوای پێھێنا بڕیارەکەی ھەڵبوەشێنێتەوە ئەم کارە وایکرد کاسۆلیکەکان ھەست بکەن کە لەلایەن پاشاوە ناپاکییان لێ کراوە، و کۆمەڵێک گەنجی کاسۆلیکی بە پەرۆش بڕیاریان دا دەست بەسەر کۆنتڕۆڵی دەسەڵاتدا بگرن بە لەناوبردنی تەواوی حکوومەتی ئینگلتەرا، و دواتر بە قاچاخ بەرمیلی بارووتیان ھێنا بۆ ژێرزەمینی پەرلەمان و گای فۆکس خۆی ئامادە کرد بۆ داگیرساندنی ئەو بەرمیلانە لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٦٠٥ی زایینی، کاتێک پاشا و لۆردەکان و کەسایەتییە دیارەکان لە پەرلەمان کۆبوونەوە. بەڵام پیلانەکە لە ڕێگەی ناپاکییەوە دۆزرایەوە و پیلانگێڕەکان دەستگیرکران و لە سێدارە دران. ئەم ڕووداوە جێگەی خۆی لە یادەوەری ئینگلیزەکاندا بەجێھێشت و داگیرساندنی ئاگر بۆ ئاھەنگگێڕان و سووتاندنی بووکە شووشەیەک بە ناوی (جەی) بووە داب و نەریتی ساڵانە کە وەک بەشێک لە ئاھەنگەکانی شەوی ئاگری بۆن بۆ ئاھەنگگێڕان بە مانەوەی پاشا ئاھەنگیان گێڕا.

## سەرچاوەکان
سیرەی ئیبن کەسیر

**ژیاننامەی پێغەمبەر لە نووسینی ئیبن کەسیر** یەکێکە لە کتێبەکانی سیرە، لە نووسینی ئیبن کەسیر (٧٠٠ کۆچی - ٧٧٤ کۆچی). نووسەر لە کتێبەکەیدا لە ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد بە باسکردنی عەرەب پێش ئیسلام دەستپێدەکات، پاشان لەدایکبوونی پێغەمبەر و ئەوەی پەیوەندیی پێوەی ھەیە، وەک ناو و ڕەچەڵەک و شیرپێدان و ھتد، پەروەردە و ئەرکەکەی، سەردەمی مەککە، پاشان کۆچ و فەتح و مردن و شتی دیکەی پەیوەست بە ژیاننامەی پێغەمبەر، و زۆربەی گێڕانەوەکانی ئیبن کەسیر لە ئیبن ئیسحاق گێڕدراوەتەوە، کتێبەکە بەسەر چوار بەشدا دابەشکراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* داگرتنی ژیاننامەی پێغەمبەر لە نووسینی ئیبن کەسیر، کتێبخانەی گشتگیر

پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
پۆل:کتێبەکانی ئیبن کەسیر
ئایر فرانس

وێنۆک|فڕۆکەی ئەیرباس A320–200 ئایر فرانس
**کۆمپانیای ئایر فرانس** (بە فەڕەنسی *Société Air France, S.A *) کە بە ناوی **ئایرفرانس** ناسراوە، ئاڵا ھەڵگری فەرەنسایە و بارەگاکەی لە ترمبلی-آن-فرانسەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیشانە فەرەنسییەکان
پۆل:ھێڵە ئاسمانییەکانی فەڕەنسا
یۆھان گۆتلیب فیشتە

وێنۆک|فیشتە
**یۆھان گۆتلیب فیشتە** (Johann Gottlieb Fichte) (١٨١٤-١٧٦٢) فەیلەسووفێکی ئەڵمانی بوو. ئەو بە یەکێ لە بناخەدانەرانی ئیدیالیزمی ئەڵمانی دەناسرێ، ئەو بزاڤە فەلسەفییە کە لە نووسراوە تیۆریکەکان و بەرھەمە ئەخلاقییەکانی کانتەوە پەرەی گرت. فیشتە، لەم دوایییانە، لەبەر خاتری دەروونبینییە تازەکانی دەرھەق بە سروشتی خۆئاگایی، وردەوردە خەریکە ناوبانگی زیاتر پەیدا دەکا و قەدری زۆرتر دەزانرێ و، فکر و ئەندێشەکانی بە ئۆریجیناڵ دادەنرێ. ھەروەھا، ڕاستەکەی ئەوەیە فیشتە داھێنەری تێز-دژەتێز-سەنتێز بووە، نەک ھێگڵ. فیشتەش وەک دێکارت و کانت، پرسی سووژەییبوون و وشیاری ھاندەری بووە لە فەلسەفە. فیشتە لەبارەی فەلسەفەی سیاسیشەوە نووسراوی ھەیە، وەک یەکێ لە باوکانی ناسیۆنالیزمی ئەڵمانیش ناسراوە.

## فەلسەفەکەی
ڕەخنەگرانی فیشتە باسی ئەوەیان دەکرد کە لەبەر لاساییکردنەوەی شێوازە دژوارەکەی کانت، بەرھەمەکانی وایان لێ ھاتووە مرۆڤ بەئاسانی لیان تێ نەگات. خودی فیشتەش دانی بەوە دەنا کارەکانی دژوارە، بەڵام دەیشیوت بۆ ئەوانەی ھەوڵ بدەن بەبێ پێشباوەڕی و پێشداوەری فکر بکەنەوە، ڕوونە و ئاسان لە تێگەیشتن دێ.

فیشتە، پێچەوانەی کانت، باوەڕی نەبوو بە ھەبوونی «شتەکان بۆ خۆیان» و، بەڵگەھێنانەوەکانی کانتی لەم بارەیەوە ڕەت دەکردەوە. یانی پێی وا نەبوو واقیعێک ھەبێ لەوپەڕی ھەستپێکردنەوە. دەیوت لێکجیاکردنەوەی ڕەقوتەق و سیستماتیکی «شتەکان بۆ خۆیان» و «شتەکان ئەو جۆرەی کە دیاری دەدەن» بانگەوازە بۆ سکێپتیزم. ئەمە، ھەرچی مرۆڤ دەیزانێ ھەمیسان دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەیکاتە جێگەی شک. لە باتیی بانگھێشتنی سکێپتیزم، پێشنیارە ڕادیکاڵەکەی فیشتە ئەمە بوو کە ئێمە دەبێ ئەندێشەی «جیھان بۆ خۆی» فڕێ دەین و ئەوە قبووڵ کەین کە وشیاریمان بێبنەڕەتە. لە ڕاستیدا، ھەر ئەم قسەیە بوو بە ھۆی ناوبانگ دەرکردنی فیشتە کە: «بنەڕەتی وشیاری لەسەر ھیچ شتێک لە دەرەوەی خۆیدا دانەنراوە.» جیھانی دیاریدەر ھەر لە وشیارییەوە سەری ھەڵداوە.

## سەرچاوەکان

* Johann Gottlieb Fichte (enwiki)

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٢
پۆل:مردووانی ١٨١٤
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٨یەم
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەڵمانی
پۆل:وەرگێڕەکانی دانتێ ئەلیگیێری
قسەملانێ

**دیبەیت** یا **قسەملانێ** بریتییە لە پرۆسەیەک کە تێیدا ئەغڵەب لە بەردەم ناوجیکەرێک و کۆمەڵێ گوێگرا، لە بابەت مژارێ یا کۆمەڵێ مژارەوە، لە چوارچێوەی ڕێوشوێن و ئادابی تایبەت بە خۆیا، وتار پێشکەش دەکرێ و، باسی جۆربەجۆر دەھێنرێتە پێشەوە و، بیروڕا دەگۆڕدرێتەوە. جۆرێ ڕابەشەڕدانە کە تێیدا ڕوانگە دژوەستاوەکان بۆ پشتیوانی لە بیروڕای خۆیان، ھەم بەڵگە دێننەوە، ھەمیش ھەوڵ ئەدەن بە بەکارھێنانی ھونەری ڕەوانبێژی و، بە ورووژاندنی ھەستی گوێگرەکان، قسەکەی خۆیان بسەپێنن. لە باری مێژوویییەوە، دیبەتەکان لە زۆر شوێنا بەڕێوە چووگن: لە چاوپێکەوتن و کۆبوونەوەگەلی جەماوەریدا، لە دامەزراوەگەلی ئاکادیمیکدا، لە تالارەکاندا، لە پەرلەمانەکاندا و، تەنانەت لە قاوەخانەکانیشدا.

## سەرچاوەکان

* Debate (enwiki)
بەڵگە

بەڵگە دەتوانێت بڕواتەوە سەر یەکێک لەمانە:

* بەڵگەنامە، نووسراوەیەک کە بە ھۆیەوە کەسێک یان چەند کەسێک لەسەر بابەتێک ڕێک دەکەون.
* بەڵگە (لۆژیک)، کۆمەڵێک باری زانراوە بۆ گەیشتن بە بارێکی نەزانراو.
* گرۆڤ، ھەرچی کە پشتیوانی لە قسەیەک بکا و نیشانەیەک بێ بۆ دروستییەکەی.
ساعدی قەزافی

**ساعدی موعەممەر محەممەد ئەبوو مینیار قەزافی** کوڕی سێیەمی موعەممەر قەزافی سەرکردەی لیبیا و یاریدەدەری فەرماندەی یەکە ئەمنییەکان، یاریزانێکی تۆپی پێیە و لە پۆستی ھێرشبەردا چالاک بوو. کەتیبەکەی بەشدار بوو لە ھەوڵەکانی باوکی بۆ خامۆشکردنی شۆڕشی ١٧ی شوبات، کە بە شێوەیەکی ئاشتییانە دەستی پێکرد و دواتر بوو بە چەکداری و بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕی زۆر لە نێوان شۆڕشگێڕان و کەتیبەکانی قەزافی دوای ھەڵگیرسانی شەڕ لە لیبیا، ساعدی قەزافی ھەڵھات و لە ٦ی ٣ی ٢٠١٤ ڕادەستی دەسەڵاتدارانی لیبیا کرا و لە دادگا بێتاوان دەرچوو، و لە ساڵی ٢٠٢١ ئازاد کرا بۆ ئەستەمبوڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:خێزانی قەزافی
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
ھانیباڵ قەزافی

**ھانیباڵ موعەممەر قەزافی،** کوڕی چوارەمی عەقید موعەممەر قەزافی، لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٧٥ لەدایکبووە، یەکەم کەسە کە بۆ ئەو پۆستە دەستنیشانکراوە کە پێی دەگوترا «یەکەم ڕاوێژکاری لیژنەی بەڕێوەبردنی کۆمپانیای نیشتمانی گشتی بۆ گواستنەوەی دەریایی  چونکە لە ساڵی ٢٠٠٧دا بۆ ئەم پۆستە دەستنیشانکرا دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە کارگێڕی بازرگانی، ئابووری و گواستنەوەی دەریایی لە زانکۆی بازرگانی کۆپنھاگن. 

## ژیاننامە
لە ساڵی ١٩٩٣ پەیوەندی بە ئەکادیمیای توێژینەوەی دەریایی لە لیبیا کردووە، لە ساڵی ١٩٩٩ بڕوانامەی ئەفسەری بەرپرسی شۆفتی کەشتیوانی و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە کەشتیوانی دەریایی بەدەستھێناوە پاشان بەرزبووەتەوە بۆ چەندین پۆستی سەرکردایەتی لە ژمارەیەک کەشتیی ژەنەراڵدا لە کۆمپانیای نیشتمانی گواستنەوەی دەریایی، لەو ماوەیەدا بڕوانامەی سەرۆکی ئەفسەر و کاپتنی دەریا بەرزەکانی سیستەمی ھاوبەشی لە ئەکادیمیای عەرەبی بۆ زانست و تەکنەلۆژیا و گواستنەوەی دەریایی لە ئەسکەندەریە لە ساڵی ٢٠٠٣ بەدەستھێناوە.

### ھۆی دروستبوونی قەیران لە نێوان سویسرا و لیبیا
لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٨، پۆلیسی جنێڤ لە سویسرا، ئەو و ھاوسەرەکەی، ئەلینا سکاف، دەستگیرکرد، بە تۆمەتی "زیانکردنی جەستەیی زۆرەملێ و ھەڕەشەکردن" لە دوو خزمەتکارەکەیان لە ھۆتێلێکی جنێڤ، دوای دوو ڕۆژ بە کەفالەت ئازادکران و دواتر وڵاتەکەیان جێھێشت. 

ئەم تۆمەتانە لە ٣ی ئەیلوولدا ھەڵوەشێندرانەوە دوای ئەوەی ھەردوو داواکار سکاڵا فەرمییەکەیان کشاندەوە بەڵام لە ئەنجامی ئەم ڕووداوە پەیوەندییەکانی نێوان لیبیا و سویسرا لە ١٩ی تەممووزی ٢٠٠٨دا دەسەڵاتدارانی لیبیا دوو بازرگانێکی سویسرییان لە تەرابلوس دەستگیرکرد بەھۆی ڕێزنەگرتن لە یاساکانی نیشتەجێبوون و کۆچبەری، لە کاتێکدا حکوومەتی سویسرا ڕای گەیاندووە کە ھۆکاری دەستبەسەرکردنیان تۆڵەسەندنەوە بووە بۆ دەستگیرکردنی کوڕی قەزافی و ھاوسەرەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:خێزانی قەزافی
پۆل:زیندووان
سەڵاحەدین کازمۆڤ

**سەڵاحەدین حەسەن ئۆغڵو کازمۆڤ** (؛ ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠ – ٢ی تەمموزی ١٩٧٨) ژەنەڕاڵێکی سەربازی ناوخۆیی سۆڤیەت بووە و پاڵەوانی یەکێتیی سۆڤیەت بووە. کازمۆڤ لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ نازناوی پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەتی پێبەخشرا بەھۆی سەرکردایەتیکردنی گرووپێکی تۆپخانە لە کاتی شەڕی دنیپەردا. لە ھێرشێکی چەکداریدا بۆ سەر وەزارەتی ناوخۆی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان بریندار بوو و لە ٢ی تەمموزی ١٩٧٨ کۆچی دوایی کرد.

## سەرەتای ژیان
کازمۆڤ لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠ لە شاری زاقاتالا یان گوندی کاس لە بنەماڵەی مامۆستایەک لەدایکبووە. نەتەوەکەی بە تساخوری یان ئازەربایجانی داندراوە. دەرچووی بەشی فیزیا و بیرکاری بوو لە پەیمانگای پێداگۆژی ئازەربایجان لە باکوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت
بەرخۆدانی فەلەستین لە باشووری لوبنان

**بەرخۆدانی فەلەستین لە باشووری لوبنان** ململانێیەکی چەکدارییە کە بە بەرخۆدانی فەلەستین دەستی پێکردووە کە لە ساڵی ١٩٦٨ەوە لە باشووری لوبنان لە دژی ئیسرائیل قاییم کراوە، دواتر پەرەی سەندووە بۆ شەڕی ناوخۆیی لوبنان لە ساڵی ١٩٧٥ و بەردەوام بوو تا لە شەڕی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢ی لوبنان کە ڕێکخراوەی ڕزگاریخوازی فەلەستین لوبنانی بەجێھێشت. ھەرچەندە بەرەی جەماوەری و ھەندێک لایەنی دیکەی فەلەستین لە خاکی لوبنانەوە بەردەوام بوون لە چالاکییە سەربازییە ئاست نزمەکان دژی ئیسرائیل، بەڵام لە دوای ساڵی ١٩٨٢ ئەم ململانێیە بە ململانێی نێوان فەلەستین و ئیسرائیلەوە گۆڕا بۆ ململانێی نێوان ئیسرائیل و حیزبوڵڵا. یاخیبوونەکەی باشووری لوبنان کە لە ماوەی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا گەیشتە لوتکە، ژیانی سەدان کەسی سەربازی و مەدەنیی لە فەلەستینی و ئیسرائیلی کوشت و بە یەکێک لە توخمە سەرەکییەکانی دەستپێکردنی شەڕی ناوخۆی لوبنان دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکانی فەلەستین
شەرەف

وێنۆک| ئەلێکساندەر ھامیڵتن بەرگری لە ئابڕووی خۆی دەکات بە پەسەندکردنی ململانێیەکەی ئارۆن بور (١٨٠٤).
**شەرەف** جۆرێتی کەسێکە کە ھەم لە فێرکاری کۆمەڵایەتی و ھەم لە خووڕەوشتی کەسیدایە، کە خۆی وەک کۆدی ڕەفتاری دەردەخات و توخمە جۆراوجۆرەکانی ھەیە وەک ئازایەتی، سوارچاکی، ڕاستگۆیی و ھاوسۆزی. چەمکێکی ئەبستراکت و جۆرێتییەکی ھەستپێکراوی شایستەیی و ڕێزگرتن لەخۆدەگرێت کە کاریگەری لەسەر ھەردوو پێگەی کۆمەڵایەتی و خۆھەڵسەنگاندنی تاکێک یان دامەزراوەکانی وەک خێزان، قوتابخانە، تیپ، یان نەتەوە ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* کوشتن لەسەر شەرەف

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:باری کۆمەڵایەتی
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:تێگەیشتەکان
پۆل:فەلسەفە
پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق
پۆل:سۆزەکان
شکۆ

* خاوەنشکۆ، نازناوی شا و شاژن.
* شکۆ (فەلسەفە)، گەورەیی یان جەلال، کە دەتوانێت ھاوڕا بێ لەگەڵ جوانی.
* شکۆپێدان، لە ڕەوانناسیدا، یەکێکە لە میکانیزمە بەرگرییە ژیرانەکان.
* شکۆداری، بوونی پایە بڵندی لای خەڵکی تر.

پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
موعتەسیم قەزافی

**موعتەسیم بیللا موعەممەر قەزافی** (لەدایکبووی ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٤ و لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ کوژرا) ئەفسەری سوپای لیبیا و ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی بووە لە لیبیا لە ساڵی ٢٠٠٨ تا ٢٠١١؛ جگە لەوەی کوڕی چوارەمی عەقید موعەمەر قەزافیی لیبیا بووە و ئەندامی بازنەی ناوەوەی بووە.     لە شەڕی سەرتدا بە دیل گیرا پێش ئەوەی لە لایەن ھێزەکانی دژە قەزافیەوە لە "بارودۆخێکی نھێنی"دا بکوژرێت.

## کوشتنی
موعتەسیم بیللا قەزافی لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا کاتێک شاری سەرت کەوتە دەستی یاخیبووان، سەرکردەکانی ئەنجومەنی نیشتمانیی ئینتیقالی لە بەرەی سیرت و بەرپرسانی تەرابلوس ڕایان گەیاند، یاخیبووان سەرکەوتوو بوون لە گرتنی موعتەسیم کاتێک ھەوڵی چۆڵکردنی شارەکەی دەدا بە ئۆتۆمبێلێکی خێزانەکەی پێش ئەوەی بیگەڕێننەوە بەرەو شاری بەنغازی. ئەو ڤیدیۆ و وێنانەی کە لەلایەن یاخیبووانەوە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ گیراون، دەردەخەن کە موعتەسیم قەزافی بێھۆشە – وادیارە لە گازی ناتۆوە – بە کراسێکی سپییەوە کە پڕە لە خوێن.  لە کاتی وێنەگرتنی ئەم پارچە ڤیدیۆیانە؛  موعتەسیم لە ژیاندا بوو لە کاتێکدا یاخیبووەکان - کە زۆربەیان گەنج بوون - لە ھەموو لایەکەوە گەمارۆیان دابوو. موعتەسیم لە گرتەیەکی دیکەدا لەناو ماڵێکدا دەردەکەوێت دیسانەوە لەگەڵ شۆڕشگێڕەکان، لەوێدا داوا دەکات ئاو بخۆنەوە لەگەڵ جگەرەیەکدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:خێزانی قەزافی
کاک (شیرینی)

**کاک** جۆرێک شیرینییە کە وەکوو دیاریی شاری کرماشان بەرھەم دەھێنرێت. کاک ڕوخسارێکی تەنک و ناسک و ڕۆڵیی ھەیە و لە ئاردی گەنم، ھێلکە، ھێل، ڕۆن و دارچین بەرھەم دێت و بە  تۆزە شەکر، گوێزی وشککراو، بادەم، فستق و گوێزی ھیندی سەری دادەپۆشرێت. ھەرچەندە ئەم شیرینییە بە دیاری و یادیگاریی شاری کرماشان دادەنرێت، بەڵام بەرھەمھێنانی لە کرماشان تێدەپەڕێت و لە پارێزگاکانی دراوسێی وەک ئیلام، کوردستان و لوڕستانیشدا دەکوڵێنرێت. ھەروەھا جۆرێک لە شیرینیی ھاوشێوەی کاک بە ناوی *یووخێ* لە شاری شیراز بەرھەم دەھێنرێت.

لە ساڵی ٢٠١٢ لەنێو حەوتەمین کۆبوونەوەی نیشتمانیی ئەنجومەنی سیاسەتی تۆمارکردنی کەلەپووری مەعنەوی ئێران، کاک لە پێڕستی کەلەپووری مەعنەویی پارێزگای کرماشان تۆمار کرا.

## وشەڕەت
وشەی *کاک* لە وشەی عەرەبیی *کعک* (بە واتای بسکویت، کۆکی) وەرگیراوە کە ئەوەیش لە وشەی ئارامیی *کعکا* (כַּעְכָּא/ܟܥܟܐ - kaʿkā، بە واتای کێک، نان) و ئەوەیش بە نۆری خۆی لە وشەی ئەکەدیی *کوککو* (𒈖 - kukku، بە واتای کێک، نان، شیرینی، پارچە ھەویر) و ئەوەیش لە ئاکامدا لە وشەی سۆمەریی *گوگ* (𒈖 - gug، بە واتای پێشکەشی، کێک) وەگیراوەتەوە. ئەم وشەگەلە و وشەگەلێکی پەرش و بڵاوی دیکە کە لە زۆرێک لە بنەماڵە زمانییەکاندا دەدۆزرێت، وەکوو *کک* و *ـق* (ꜥkk و ꜥq، جۆرێک نان) لە زمانی میسری و وشەی بنەڕەتی-ھیندوئەورووپیی *گەگ-/گوگ-* (*gag- / *gōg-، بە واتای شتێکی بازنەیی و ھاوشێوەی تۆپ، پارچە، بارستە) لەوانەیە لە خێزانە دوورەکانی وشەی ئینگلیزیی *کێک* (Cake)یش بن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:شیرینییە کوردییەکان
پۆل:دیارییەکانی کرماشان
پۆل:چێشتی پارێزگای کرماشان
شکۆپێدان

**شکۆپێدان**، لە ڕەوانناسیدا، جۆرێک میکانیزمی بەرگریی ژیرانەیە، کە تێیدا ھەچ مەیل و ئاواتێک کە مرۆڤ ھەیبێت و لە نێو کۆمەڵدا شیاوی پەسەندکردن نەبێت، ھەڵدەتەکێتەوە و دەبێت بە ئاکار و کردەوەی جێی پەسەند. بۆ نموونە، ھاوسەرگیری، کە لە باری کۆمەڵایەتییەوە ھاندراو و پەسەندکراوە، جۆرێک شکۆبەخشینە بە مەیلی جنسی، کە لە باری کۆمەڵایەتییەوە شوورەیییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفە
بەشکۆ (فەلسەفە)

لە فەلسەفە، **بەشکۆ** یا **شکۆدار** یا **شکۆمەند** (بە ئینگلیزی: sublime، بە عەرەبی: ) (وەرگێڕانەکانی تر: بەرزەجێ، بەرزنشین) ئاوەڵناوێکە بۆ وەسفی کەسێک یا بەرھەمێکی ھونەری یا دیمەنێک لە دیمەنەکانی سروشت کە ھاوکات ھەم گەورەیە و ھەم سامدار، گەورەبوونەکەشی تەنیا ناگەڕێتەوە بۆ قەبارە و ئەندازە، بەڵکوو گەورەیی و بەرزیی پلە و پایەش دەگرێتەوە. 

لە سەدەی ھەژدیەم بەم لاوە، لە جوانیناسیدا شکۆ بەرامبەر بە جوانی دادەنرێ (جەلال بەرامبەر بە جەمال). 

ھەر شتێکی لەڕادەبەدەر مەزن یا بەرین، وەک ئاسمان یا ئۆقیانووس، یا ھەر شتێکی چەتوون یا بەھێزی کەس پێنەوێراو و مرۆڤ نوقمکەر، وەک لافاوی بێ ئامان یا کوێستانی ھەڵەمووت یا ھەڵدێرگە، سەرنجی مرۆڤ ڕادەکێشێ و «بەشکۆ» دێتە بەرچاو. ھەرچەند ئەزموونکردنی شتی بەشکۆ تا ئەندازەیەکی دیار دڵنەگرە، بەڵام چێژێکی تایبەتیشی لەگەڵایە: ئێمە پێنەوێران لەبەر سامناکی و، ھەستی نوقمبوون لە نێو مەزنایەتیی شتەکانمان پێ خۆشە. کانت دەیوت، ئەم چێژە بەرھەمی ئاگاییمانە. ئاگایی لەوەی کە ئەقڵمان دەستی بەسەر ھەستماندا دەڕوا و فەرمانی پێ دەکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرھەستکاری
خاوەنشکۆ

[وێنۆک|[چارڵزی پێنجەم، پاشای ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز|چارڵزی پێنجەم یەکەم پاشا کە ئەم نازناوەی بەکارھێنا]]
**خاوەنشکۆ** نازناوێکە بۆ ئاماژە بە کەسی یەکەمی وڵات لە حکوومەتی پادشاییدا (شا یان شاژن) و ھەندێک جاریش بۆ ھاوسەرەکەی بە کار دەبرێت. بۆ پایەبڵندانی تری بنەماڵەی پادشایی زۆرتر لە نازناوی باڵامەقام () کەڵک وەردەگیرێت. سەرووتر لە نازناوی خاوەنشکۆ، نازناوی «خاوەنشکۆ ئیمپراتۆر»ە ().

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفە
کلۆر (چێشت)

250px|جۆرەکی کلۆر|thumb
**کلۆر** ناوی کۆمەڵێک نانە کە لە ھەویری شکەوا دروست دەکرێن. لە ناوچەکانی کوردستان بە چەندین ناو بانگ دەکرێن، بەڵام لە ڕاستیدا ھەریەک لەو نانانە جۆرێکی تایبەتن. ھەویرەکە تەنک یان ئەستوور دەکرێت و پەلەکەی ڕۆناوی یان وشک دەکرێت و دوایی پڕ دەکرێت. لەناو تەندوور، لەسەر ساج یان لەناو تاوەدا دەکوڵێنرێت.

## جۆرەکانی کلۆر
وشەی «بۆرەگ» ھەندێک جار بە ھەڵە بۆ ھەموو جۆرە کلۆرێک بە کار دێت، بەڵام دروست نییە و بۆرەگ تەنھا یەک جۆری کلۆرە. بۆرێگ بە دووشاو یان تۆزەشەکر دروست دەکرێت. بە زمانی تورکی *بۆرەگی کوردی* (Kürt Böregi)ی پێی دەوترێت. بۆرەگ شیرینییەکی مێژوویییە و بۆرەگ لە زاگرۆسەوە سەرچاوەی گرتووە و بە زمانی سانسکریتی *پورێکا*ی پێ دەوترێت. جۆرەکانی کلۆر بریتین لە:
* فەسالی (کلۆر) (لە ئەردێخان، *فەسەلی*ی پێ دەڵێن)
* ھەفتبڕی، ھەفتقات، ھەفتپەلک
* پارخاچی شکەوا (پارخاچی لجێ)
* سێماگ، کلۆری سێماگ
* کلۆری سێگۆشە (لە پەنیر، سیالە، نیسک پڕ دەکرێت)
* پژیی یەکپەلی (بیشی، بیشیی شکەوا)
* پاتیلە (نانێکی پشێوکی، شلەکی و ئاوەکی)
* خنگالی زاوا (لە ھەندێک دەوەران بە خنگال، خنکال یان خینکال دەڵێن)
* سێمۆشە (سێمووشە، چامچە)
* کلۆری ساجی
* بۆرەگ، بە تورکی پێی دەڵێن «بۆرەگی کوردی»، بەڵام لە زمانی کوردیدا بۆرەگ تەنھا ناوی جۆرێکی کلۆرە و بۆ ھەموو کلۆرەکان بەکارناھێنرێت. بەھۆی کاریگەریی زمانی تورکی ھەندێک کەس بە ھەموو کلۆرەکان بۆرەگ دەڵێن.
* کلۆری گۆشت
* زرفەت، خەورە، زەرفەت، زلفەت، سەرفت (خودی زەرفەت لە ھەویر دروست دەکرێت، نەک لە شکەوا و بۆیە کلۆر نییە، بەڵام لە ھەندێک شوێن *کلۆری ساجی* (kilora sêlê) پێی دەوترێت)
* پێچانگە، کلۆری پێچراو، وەکوو پێچران ئامادە دەکرێت، ناوی لە سیالە، تۆراغ، پەتاتە پڕ دەکرێت.
* کلۆری تۆراغیان تەندووری، جۆرێک لە کلۆرە تۆراغەکان کە لە تەندوور دەکوڵێنن. ئەگەر تۆراغ نەبێت پەنیر بەکار دەھێنن.
* کلۆری تۆراغی سەر ساج،
* کلۆری تۆراغی ھەفتبڕی
* Kilora toraqê ya bigiha (sîrima hişkirî ûed)
* ئەمپانادا، جۆرێک کلۆری ئەمریکای لاتین.
* کلۆری شلاوەکی، کلۆرێک کە لە مەلەدی-دیلۆک-گورگوم باوە
* فرەیدین
* سەمبیسەکی سەر ساج
* سەمبیسەکی پەنیری
* سەمبیسەکی تەندووری

پۆل:کلۆر
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ڕاگەیاندنی شەڕ

[وێنۆک|upright=0.9|[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، فرانکلین ڕۆزڤێڵت واژووی ڕاگەیاندنی شەڕ دژ بە ئەڵمانیای نازی دەکات، لە ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١.]]
**ڕاگەیاندنی شەڕ** بریتییە لە کردەوەیەکی فەرمی کە دەوڵەتێک چالاکیی جەنگی لە دژی دەوڵەتێکی دیکە ڕادەگەیەنێت. بەیاننامەکە بریتییە لە کردەوەیەکی وتار (یان واژووکردنی بەڵگەنامەیەکی گشتی) لەلایەن لایەنێکی ڕێگەپێدراوی حکوومەتێکی نیشتمانییەوە، بە مەبەستی دروستکردنی دۆخی شەڕ لە نێوان دوو یان دەوڵەتی زیاتر.

لە ساڵی ١٩٤٥ەوە پێشھاتەکانی یاسا نێودەوڵەتییەکان وەک پەیمانی نەتەوە یەکگرتووەکان کە ھەم ھەڕەشە و ھەم بەکارھێنانی ھێز لە ململانێ نێودەوڵەتییەکان قەدەغە دەکات، ڕاگەیاندنی شەڕی تاڕادەیەکی زۆر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا نەماوە، ھەرچەندە ڕەنگە ئەم جۆرە ڕاگەیاندنانە پەیوەندییان ھەبێت لە چوارچێوەی یاسای ناوخۆیی یان گەلانی بێلایەن. ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بەپێی ئەو دەسەڵاتانەی کە لە ماددەکانی ٢٤ و ٢٥ و بەشی حەوتەمی پەیمانەکەدا دراوە، دەتوانێت ڕێگە بە کردەوەی بەکۆمەڵ بدات بۆ پاراستن یان سەپاندنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی. ھەروەھا لە ماددەی ٥١ی پەیمانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ھاتووە کە: «ھیچ شتێک لەم پەیمانەی ئێستادا نابێتە ھۆی تێکدانی مافی سروشتی بەرگری تاکەکەسی یان بەکۆمەڵ لە خۆپاراستن ئەگەر ھێرشێکی چەکداری دژی دەوڵەتێک ڕووبدات».

ڕاگەیاندنی شەڕ لە دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی دووەمەوە لە ڕادەبەدەر دەگمەن بووە. زانایان مشتومڕیان لەسەر ھۆکارەکانی دابەزینەکە کردووە، ھەندێک دەڵێن دەوڵەتەکان ھەوڵدەدەن خۆیان لە سنووردارکردنی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (کە ڕەفتارکردن لە شەڕدا بەڕێوەدەبات) خۆیان بپارێزن لە کاتێکدا ھەندێکی دیکە دەڵێن ڕاگەیاندنەکانی شەڕ وەک نیشاندەری شەڕانگێزی و ئامانجە ماکسیمالیستیەکان ھەستی پێکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕ
سوات

وێنۆک|250px|چەپ|ئەفسەرانی سواتی گومرگی و پاراستنی سنوورەکانی ئەمریکا خۆیان بۆ ڕاھێنان ئامادە دەکەن
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا **سوات** (، ) زاراوەیەکی گشتییە بۆ یەکەیەکی تاکتیکی پۆلیس.

یەکەکانی سوات بەگشتی ڕاھێنراون، ئامێری پێویست و جێگیرکراون بۆ چارەسەرکردنی «دۆخی مەترسیدار»، زۆرجار ئەو یەکانەی پۆلیسی ئاسایی ڕاھێنراو نین یان ئامێری پێویستیان پێنەدراوە بۆ مامەڵەکردن، وەک تەقەکردن، ڕاوەستان، ھەڵکوتانە سەر، بارمتەگرتن و تیرۆرکردن. یەکەکانی سوات بە چەک و ئامێری تایبەتمەند پڕکراون کە بە شێوەیەک لە شێوەکان بە یەکەیەکی پۆلیسی ئاسایی نادرێن، وەک چەکی ئاگرینی خۆکار، چەکی نیشانەشکێن، نارنجۆکی بێھۆشکەر، زرێپۆشی جەستە، بەرگریکاریی بالیستی، ئامێری بینینی شەوانە و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و چەندانی تر. زۆرجار یەکەکانی سوات لە تاکتیکی تایبەت وەک شەڕی نزیک، پێشێلکردنی لە دەرگادان، دانوستاندن لەسەر قەیرانەکان و کەمکردنەوەی پەرەسەندن، ڕاھێنانیان پێدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆلیس
داگیرکاریی سەربازی

[وێنۆک|چەپ|200px|تانکە ئەمریکییەکان لە گۆڕەپانێک لە [بەغدا|شاری بەغدا لە کاتی داگیرکردنی عێراق، ساڵی ٢٠٠٣]]
**داگیرکاریی سەربازی** کە پێشی دەوترێت **داگیرکاریی شەڕانگێزانە** یان بە سادەیی **داگیرکاری**، بریتییە لە کۆنترۆڵی دوژمنکارانەی کاتی کە لەلایەن ئامرازی سەربازیی گرووپی چەکدار، حکوومەت یان لایەنێکی دەسەڵاتدارەوە بەسەر خاکێکی سەروەردا ئەنجام دەدرێت کە لە دەرەوەی سنووری یاسایی خاکی سەروەری ئەو دەسەڵاتەی خۆیەتی. خاکی کۆنترۆڵکراو پێی دەوترێت خاکی داگیرکراو و دەسەڵاتی حوکمڕانیش پێی دەوترێت داگیرکەر. سروشتی کاتیی مەبەستدار، داگیرکاری لە خستنەپاڵ و کۆلۆنیاڵیزم جیای دەکاتەوە. زۆرجار داگیرکەر دەسەڵاتی سەربازی دادەمەزرێنێت بۆ ئاسانکاری بەڕێوەبردنی خاکی داگیرکراو، ھەرچەندە ئەمە تایبەتمەندییەکی پێویستی داگیرکاری نییە

لە دوای جەنگی جیھانیی دووەم و دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، لە یاسا نێودەوڵەتییەکاندا کارێکی باو بووە کە خاکی داگیرکراو بەردەوام بێت لە دانپێدانانی بەرفراوان وەک داگیرکراو لەو حاڵەتانەی کە داگیرکەر ھەوڵی گۆڕانکاری دەدات، بە پشتیوانی یان دانپێدانان لەلایەن زلھێزەکانی دیکەوە یان بەبێ پشتگیریکردن، ماوەی چاوەڕوانکراوی کاتی پێکھاتەی دەسەڵاتی دامەزراو لە خاکەکەدا، واتە بە ھەمیشەییکردنی لە ڕێگەی لکاندنی (فەرمی یان بە شێوەیەکی تر) و ڕەتکردنەوەی دانپێدانانی خۆی وەک داگیرکەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕ
نزیکترین و دوورترین

lang=zxx|وێنۆک|345px|نزیکترین و دوورترین (ئەپسیس) ئاماژەن بۆ دوورترین (ژمارە 2) و نزیکترین (ژمارە 3) خاڵ کە تەنێکی ھەسارەیی خولگەیی (2 و 3) خانەخوێ (ژمارە 1) پێی گەیشتووە.
**نزیکترین و دوورترین** یان **ئەپسیس** (لە یۆنانی کۆن ἁψίς (hapsís) 'کەوان، گومەزی'؛ **ئەپسایدس** /ˈæpsɪˌdiːz/ AP-sih-deez) نزیکترین یان دوورترین خاڵە لە خولگەی تەنێکی ھەسارەییدا لە تەنە سەرەتاییەکەیەوە. ھێڵی نزیکترین و دوورترین (کە پێی دەوترێت ھێڵی ئەپسیس، یان بەرەی سەرەکیی خولگە) ئەو ھێڵەیە کە دوو بەھای یەکڕەو بەیەکەوە دەبەستێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:سیستمە ئەستێرەیییەکان
پۆل:سیستمە ھەسارەیییەکان
پۆل:ئەستێرەناسی
سەرھێڵ و دەرھێڵ

لە تەکنەلۆژیای کۆمپیوتەر و دوورپەیوەندییەکان، **سەرھێڵ** (**ئۆنلاین**) ئاماژەیە بۆ دۆخی پەیوەستبوون، و **دەرھێڵ** (**ئۆفلاین**) ئاماژەیە بۆ دۆخی پەیوەستنەبوون (پچڕاو). لە زاراوەی مۆدێرن، ئەمە بەزۆری ئاماژەیە بۆ چوونەناو ئینتەرنێت، بەڵام (بەتایبەت کاتێک بە «لەسەر ھێڵ» دەربڕدراوە) دەتوانێت ئاماژە بە ھەر پارچە ئامێرێک یان یەکەیەکی کارایی بکات کە بەستراوەتەوە بە سیستەمێکی گەورەترەوە. سەرھێڵ بوون بەو مانایەیە کە ئامێرەکە یان ژێر سیستەمەکە بەستراوەتەوە، یان ئامادەیە بۆ بەکارھێنان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئینتەرنێت
پۆل:تەکنۆلۆژیا
پۆل:تەکنۆلۆژیا بەپێی جۆر
پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت
زەیتوونی (ڕەنگ)

**زەیتوونی** ڕەنگێکی زەرد و سەوزی تۆخە، وەک ڕەنگی زەیتوونی پێنەگەییوو (کاڵ) یان سەوز. وەک وشەیەک بۆ ڕەنگ لە زمانی ئینگلیزیدا، لە کۆتاییەکانی ئینگلیزیی ناویندا دەردەکەوێت.

## ئەمانەش ببینە
* خاکی

## سەرچاوەکان

پۆل:بینایی
پۆل:ڕەنگ
ئابڕوو

**ئابڕوو** یان **پایە** بوونێکی کۆمەڵایەتی (کەسێک، گرووپێکی کۆمەڵایەتی، ڕێکخراوێک، یان شوێنێک) بۆچوونێکە دەربارەی ئەو بوونە – بە شێوەیەکی گشتی لە ئەنجامی ھەڵسەنگاندنی کۆمەڵایەتی لەسەر کۆمەڵێک پێوەر، وەک ڕەفتار یان ئەنجامدان پەرەی سەندووە.

چەمکی ئابڕوو لە بازرگانی، سیاسەت، پەروەردە، کۆمەڵگەی ئۆنلاین، و زۆر بوارەکانی تردا بە گرنگ دادەنرێت و لەوانەیە لەبەرچاو بگیرێت، وەک ڕەنگدانەوەی ناسنامەی بوونێکی کۆمەڵایەتی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئابڕوو لەلایەن ڕۆجەر دینگلداین، مایکڵ جەی فریدمان، دەیڤد مۆلنار، دەیڤد پارکس، پاوڵ سیڤەرسۆن 

پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:باری کۆمەڵایەتی
پۆل:سایکۆلۆژیای ڕەوشت
پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق
یەکپۆشی

وێنۆک|خانمانی پۆلیسی سوید لە ساڵی ١٩٥٨
**یەکپۆشی** بریتییە لە جۆرەھا جلوبەرگ کە ئەندامانی ڕێکخراوێک لەبەری دەکەن و تێیدا بەزۆری بەشداری لە چالاکییەکانی ئەو ڕێکخراوەدا دەکەن. یەکپۆشی مۆدێرن زۆرترین جار لەلایەن ھێزە چەکدارەکان و ڕێکخراوە نیمچە سەربازییەکانی وەک پۆلیس، فریاگوزاری، پاسەوانان، لە ھەندێک شوێنی کار، قوتابخانەەکان و لەلایەن زیندانییەکانی بەندیخانەکانەوە لەبەر دەکرێت. لە ھەندێک وڵاتدا ھەندێک بەرپرسی دیکەش لە ئەرکەکانیاندا یەکپۆشی لەبەر دەکەن؛ ئەمەش حاڵەتی یەکەی ڕاسپێردراوی خزمەتگوزاری تەندروستی گشتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا یان پارێزگارەکانی فەڕەنسایە. بۆ ھەندێک ڕێکخراو وەک پۆلیس ڕەنگە نایاسایی بێت تا کەسانی نائەندام یەکپۆشی لەبەر نەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆلیس
یەکینە

**یەکینە** (، ؛ *فرە یەکینەیی* ؛ لە ی فەڕەنسییەوە، و لە ی لاتینی وەرگیراوە، "جەستە") زاراوەیەکە بۆ چەند جۆرێکی جیاواز لە ڕێکخستن بەکاردێت. داھێنانێکی سەربازییە لەلایەن ناپۆلیۆنی یەکەمەوە، پێکھاتەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٠٥ بەو شێوەیە ناوی لێنرا. قەبارەی یەکینەیەک زۆر جیاوازە، بەڵام دوو تا پێنج بەش و لە ھەر شوێنێک لە ٤٠ ھەزار بۆ ٨٠ ھەزار لەخۆ، ژمارەکان وەزارەتی بەرگری ئەمریکا ئاماژەی پێکردووە.

ھەروەھا یەکینە ڕەنگە زاراوەیەکی گشتی بێت بۆ ڕێکخراوێکی ناسەربازی، وەک یەکینەی ئاشتی ئەمریکا و یەکینەی ھاوپشتی ئەورووپی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
حەسەنان

**حەسەنان** () ناوی ھۆزێکی کوردییە کە دەکەوێتە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان. گەورەترین بەشی ئەم ھۆزە لە باکووری کوردستان دەژین. ھۆزی حەسەنان لە ساڵی ١٩٣٧ بەشدارییان لە ڕاپەڕینی دەرسیمدا کردووە.

## کەسایەتییە دیارەکان
* فەرزەندە
* سەید ڕەزا
* ھاکان فیدان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
کەنێر (دار)

**کەنێر**، **کەنێرە** یان **کەنێرک** (ناوی زانستی: Prunus mahaleb) جۆرێکی داری گێلاسە. دارەکە بۆ بەھاراتێک دەکاڵێندرێت کە لە تۆوەکانی ناو میوەکانەوە بەدەست دێت. تۆوەکانی بۆنێکی خۆشیان ھەیە و تامێکی وەکوو بادەمی تاڵ بەڕەو گێلاسیان ھەیە.

کەنێر لە دارە ڕەسەنەکانی ناوەڕاست و باشووری ئەورووپا، کوردستان، ئێران و بەشێک لە ناوەڕاستی ئاسیایە. ھەروەھا بە ڕەسەنی باکووری ڕۆژئاوای ئەورووپاش دادەنرێت یان لانیکەم لەوێ سروشتی کراوە. دارێکی گەڵاڕێژە و داریلەی گەورەیەکی ھەیە، بەرزییەکەی تا ٢-١٠ م (بە دەگمەن تا ١٢ م) گەشە دەکات و تیرەکەی دەگاتە ٤٠ سم.

## ئەمانەش ببینە
* کەنێر (بھارات)

## سەرچاوەکان

پۆل:پێڕستی سووری IUCN لە جۆرەکانی بە کەمترین نیگەرانی
پۆل:پڕۆنۆس
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ڕۆژئاوای ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:داری میوە
سەرپەل

**سەرپەل** پلەیەکە کە لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی زۆرێک لە وڵاتەکانەوە بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا پلەی پۆلیسە لە ھەندێک خزمەتگوزاری پۆلیسدا. سەرچاوەی وشەکە لە لاتینی ەوە ھاتووە، واتا 'کەسێک کە خزمەت دەکات'، لە زاراوەی فەڕەنسیی کۆن ەوە وەرگیراوە. لە زۆرێک لە نەتەوە و خزمەتگوزارییەکاندا، زۆرجار نیشانەی پلە بۆ سەرپەل سێ سەرقۆڵی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* پلە سەربازییەکان
* ڕێکخراوەی سەربازی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:پلەکانی سەربازی
پۆل:سەربازی
کاریکاتێر

وێنۆک|نموونەیەک لە کاریکاتێری سیاسی
**کاریکاتێر** بریتییە لە وێنەیەکی دروستکراو کە تایبەتمەندییەکانی کێشان و ڕەنگی بە شێوەیەکی سادە یان زیادەڕەوی لە ڕێگەی کێشان، پێنووس، یان وێنەکێشانی ھونەریی تر نیشان دەدات (بەراوردی لەگەڵ: کارتۆن). کاریکاتێر دەکرێ بۆ تانەلێدان، سپاسکردن یان خزمەت بە ئامانجێکی سیاسی بێت، یان تەنھا بۆ کات بەسەربردن، یانیش بۆ تێکەڵەیەک لە ھەردووکی بکێشرێت. کاریکاتێری سیاسەتمەداران بە شێوەیەکی باو لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ھەواڵدا وەک کارتۆنی سیاسی بەکاردەھێنرێت. لە ئەدەبدا *کاریکاتێر* بریتییە لە نوێنەرایەتییەکی شێواوی مرۆڤ بە شێوەیەک کە ھەندێک تایبەتمەندی زیادەڕەوی تیادا ھەیە و ھەندێکی دیکەشیان زۆر سادەتر دەردەکەون.

## وشەناسی
ئەم زاراوەیە لە *caricare*ی ئیتاڵی وەرگیراوە، بۆ پڕیی یان بارکردن. پێناسەیەکی سەرەتایی دەربارەی ئەمە ھاتووە لە کتێبی *ڕەوشتی مەسیحی* پزیشکی ئینگلیز تۆماس براوندا، کە دوای مردنی لە ساڵی ١٧١٦دا بڵاوکراوەتەوە:

بەم پێیە وشەی "caricature" لە بنەڕەتدا بە واتای "وێنەی پڕکراو" دێت. تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم، بە شێوەیەکی باو و بە ھەڵە پێیان وابوو کە ئەم زاراوەیە ھەمان ڕەگ و ڕیشەی 'charcuterie'ی فەڕەنسی ھەیە، کە پێدەچێت ھۆکارەکەی ئەوە بێت ھونەرمەندانی سەر شەقامی پاریس لە وێناکردنی تەنزئامێزی کەسایەتییە گشتییەکاندا گۆشتیان بەکارھێناوە.

## بەکارھێنانی سەردەمیانە
وێنۆک| کاریکاتێرێکی مۆدێرن و سەرشەقامی پیاوێک (ساڵی ٢٠١٠)
لە پاڵ تەنزە سیاسی و کەسایەتییە گشتییەکاندا، زۆربەی کاریکاتێرە ھاوچەرخەکان وەک دیاری یان یادگاری بەکاردەھێنرێن، زۆرجار لەلایەن فرۆشیارانی سەر شەقامەکانەوە دەکێشرێن. بە پارەیەکی کەم دەتوانرێت کاریکاتێرێک بەتایبەتی (و بە خێرایی) بۆ کڕیارێک لەلایەن وێنەکێشێکی شارەزا لەو بوارە بکێشرێت. ئەمانە لە پێشانگای سەر شەقامەکان و کەرنەڤاڵەکان و تەنانەت ئاھەنگی ھاوسەرگیریشدا ناوبانگیان دەرخستووە.

## ئەمانەش ببینە
* کارتۆن
* ڕووخسارناسی
* تەنز
* میم

## سەرچاوەکان

پۆل:ھونەرەکان
پۆل:ھونەر بەپێی جۆر
پۆل:کاریکاتێر
سەیفولئیسلام قەزافی

**سەیفولئیسلام موعەممەر قەزافی** (٥ی حوزەیرانی ١٩٧٢ – ٣ی شوباتی ٢٠٢٦)؛ سیاسەتمەدارێکی لیبیا کوڕی موعەممەر قەزافی سەرۆکی لیبیا کە سەرۆکایەتی دامەزراوەی نێونەتەوەییی قەزافی بۆ خێرخوازی و گەشەپێدان بووە. لە شاری باب ئەلعەزیزیە لە تەرابلوس لەدایکبووە، کە بنەماڵەی عەقید موعەممەر قەزافی لەوێ نیشتەجێ بوون. کوڕی یەکەمی عەقید قەزافییە لە ھاوسەری دووەمی بەناوی خاتوو سەفییە فەرکاش و سەیفولئیسلام قەزافی شەش برا و خوشکێکی ھەیە.

لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١١ لەلایەن دادگای تاوانە نێونەتەوەیییەکانەوە داواکراوە، ئەنجومەنی نیشتمانیش دەستگیرکردنی لە کاتی شەڕی تەرابلوس لە مانگی ئابی ٢٠١١ ڕاگەیاند، بەڵام چەند کاتژمێرێک دواتر لە کەناڵە مانگی دەستکردەکاندا دەرکەوت و ھەواڵی دەستگیرکردنی ڕەتکردەوە. لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ لەگەڵ ھاوڕێکانی لە ناوچەیەکی بیابانی نزیک شاری ئوباری (٢٠٠ کم لە ڕۆژاوای سەبھا) دەستگیرکرا لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧، کەتیبەی ئەبووبەکر سدیقی لیبیا ئازادکردنی و ڕۆشتنی لە شاری زینتان ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خێزانی قەزافی
پۆل:زیندووان
نیشتنەوەی نۆرماندی

**نیشتنەوەی نۆرماندی** کە بە ئۆپەراسیۆنی نەپتوون ناسراوە، ئۆپەراسیۆنێکی نیشتنەوە بوو لە سێشەممە ٦ی حوزەیرانی ١٩٤٤، کاتژمێر ٦:٣٠ بە کاتی ھاوینی بەریتانیا (UTC+2) (ئەوەی پێی دەوترێت ڕۆژی-دی) یان (کاتژمێری سفر)، کە ہێما بوو بۆ سەرکەوتنی ھاوپەیمانان لە کاتی داگیرکردنی نۆرماندی لە ئۆپەراسیۆنی ئۆڤەرلۆرد لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا. ئەم ئۆپەراسیۆنە گەورەترین لەشکرکێشی دەریاییە لە مێژوودا، دەستیپێکرد بۆ ڕزگارکردنی ئەو ناوچانەی باکووری ڕۆژاوای ئەورووپا کە لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە داگیرکرابوون و ئەمەش بووە ھۆی سەرکەوتنی ھاوپەیمانان لەسەر بەرەی ڕۆژاوا.

پلاندانان بۆ ئۆپەراسیۆنەکە لە ساڵی ١٩٤٣ دەستیپێکرد، لە چەند مانگی پێش لەشکرکێشیەکەدا، لەو ماوەیەدا ھاوپەیمانان ئۆپەراسیۆنێکی گەورەی فریودانی سەربازییان ئەنجامدا، کە ناوی ئۆپەراسیۆنی پاسەوانی تایبەت بوو، بۆ چەواشەکردنی ئەڵمانییەکان سەبارەت بە بەروار و شوێنی نیشتنەوەی سەرەکی ھاوپەیمانان.  کەشوھەوای ڕۆژی دی زۆر نا گونجاو بوو و دواخستنی پلانەکە بە مانای دواکەوتنی لایەنی کەم دوو هەفتە دەبوو، بەڵام پلاندانەران قۆناغێکی مەل و بای مانگ لەو ڕۆژە دیاریی کردبوو، واتە تەنھا چەند ڕۆژێک لە مانگێکدا کە کەشوھەوا گونجاو بێت.

ھیتلەر فیڵد مارشاڵی ئەڵمانی ئێروین ڕۆمێلی خستە فەرماندەیی هێزەکانی ئەڵمانیا کە بە درێژایی دیواری ئەتڵەسی قاییمکارییەکانی پەرەپێدا لە پێشبینی داگیرکردنی هاوپەیمانان.

نیشتنەوەی دوورخراوەکان پێش بۆردوومانێکی بەرفراوانی ئاسمانی و دەریایی ئەنجامدرا، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ نیشتنەوەی ٢٤ هەزار سەربازی ئاسمانی ئەمریکی و بەریتانیا و کەنەدا دوای ماوەیەکی کەم لە نیوەی شەو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٤٤
ئایفۆن ١٥ پرۆ

**ئایفۆن ١٥ پرۆ** و **ئایفۆن ١٥ پرۆ ماکس** مۆبایلی زیرەکی ئایفۆنن لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ پەرەیان پێدراوە و خراوەتە بازاڕەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایفۆن