open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەلیف شەفەق

**ئەلیف شەفەق** لەدایکبووی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٧١ لە ستراسبورگ لە فەڕەنسا، کەسایەتی ئەکادیمی و نووسەر و ستوونووسی تورکە. ئەلیف تاکوو ئێستا ١٣ کتابی لە چاپ داوە و بەرھەمەکانی لە نزیکەی ٤٠ وڵاتدا بەردەستە بە ٣٠ زمانی جیا، ڕۆمانەکانی ئەلیف بە زمانی تورکی و ئینگلیزی و فەڕەنسییە. ڕۆمانی ئەشق (Aşk) بە پڕفرۆشترین ڕؤمان دادەنرێت لە تورکیا کە نووسراوی ئەلیفە و زۆرتر لە ٧٥٠ ھەزار دانەی لێفرۆشراوە. یەکەم ڕؤمانی ئەلیف بەناوی (Pinhan) بەمانای شاراوە دێت کەلەساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی ڕوومی بردەوە. ڕۆمانی (Mahrem یان The Gaze) خەڵاتی باشترین ڕۆمانی یەکێتیی نووسەرانی تورکی بردەوە لە ساڵی ٢٠٠٠. ئەلیف پەیوەندییە نێونەتەوەییەکانی خوێندووە لە زانکۆی تەکنیکی ڕۆژھەڵاتی ناوین وە ھەڵگری بڕواننامەی ماستەرە لەسەر جێندەر و ژنان. وەھەروەھا ھەڵگری دوکتۆرایە لە زانستە سیاسییەکان.

## باشترین بەرھەمەکان
* چاوتێبڕین (ڕۆمان)(The Gaze)
* چل ڕێساکەی عەشق: ڕۆمانێک دەربارەی ڕۆمی (*The Forty Rules of Love: A Novel of Rumi*)
* زۆڵەکەی ئیستانبووڵ (The Bastard of Istanbul)
* شەرەف (Honour)
* ئەشق (Aşk)
* سێ کچەکەی حەوا

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی فەرمی ئەلیف شەفیق
*ژیاننامەی ئەلیف لەماڵپەڕی سەرەکی خۆی

پۆل:سانسۆر لە تورکیا
پۆل:نووسەرانی تورک
پۆل:ڕۆماننووسانی تورک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پاتریس لومومبا

**پاتریس لۆمۆبا** (ماوەی ژیان: ٢ی تەممووزی ١٩٢٥ تاکوو ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦١)، پاتریس لەمێژووی کۆنگۆدا بە یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئەو وڵاتە دەژمێردرێت کە لەکاتی داگیرکاری بەلجیکادا لەڕێگای ھەڵبژاردنەوە دەسەڵاتی گرتووەتە دەست، لە ساڵی ١٩٢٥ لە کیسانگانی لە پارچەی گۆنگۆی ڕۆژھەڵات لەدایک بووە.
پاتریس لۆمۆبا بەرنگاری داگیرکاری بەلجیکا بووەتەوە و لە ساڵی ١٩٥٨ بزوتنەوەی نیشتیمانی پێکھێناوە کە بەھێزترین بزوتنەوە سیاسییەکانی کۆنگۆ بووە و جەماوەرێکی یەکجار زۆری لەپشتەوە بووە و سەرکردایەتی دەیان خۆپیشاندانی کردووە و ڕوبەڕوی ھێزە داگیرکارەکانی بەلجیکا بووەتەوە ھەر بۆیە بۆ ماوەی ٦ مانگ دەستگیرکراوە و دواتر ئازاد کراوە.
لە ساڵی ١٩٦٠ ھەڵبژاردن کراوە و نزیکەی ١٠٠ حیزبی بەشداریان تیاکردووە و بزوتنەوەی نیشتیمانی بەسەرکردایەتی پاتریس لۆمۆمبا پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەدەستھێناوە، بەلجیکا ھەوڵی داوە ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان بشارێتەوە تاکو دەسەڵات بدات بەیەکێک لەلایان گرانی خۆی بەڵام بەھۆی فشاری میلەتەوە ناچاربووە لۆمۆمبا پسێرێت بە پێکھێنانی حکومەت و ئەویش لە ٢٣ یۆنیۆی ساڵی ١٩٦٠ یەکەم حکومەتی کۆنگۆی ھەڵبژێردراوی پێکھێناوە و بەلجیکاش بەڕەسمی دانی پیاداناوە.
لە ئاھەنگی مەراسیمی دەسەڵات وەرگرتنەکەدا لۆمۆمبا وتارێکی پێشکەش کرد کە بۆیە مایەیی نیگەرانی و توڕەبوونی بەلجیکییەکان و بەووتاری فرمێسک و خوێن و ئاگر ناوبراوە و تێیدا باسی لەو نەھامەتی و زوڵم و زۆرە کردووە کە ڕوبەڕوی کۆنگۆکان بووەتەوە، کۆنگۆش تەنھا بۆ ماوەی دوو ھەفتە سەربەخۆیی بەخۆوە بینیوە و دواتر ڕوبەڕوی کۆمەڵێک قەیران بووەتەوە و ناکۆکی کەوتووەتە نێو ھێزی سووپاوە و لۆمۆمباش داوای لەنەتەوەیەکگرتوەکان کردووە یارمەتی بدات و کۆنگۆکان یەکبخاتەوە و ئارامی بەرقەرار بکات بەڵام نەتەوەیەکگرتۆکان دژی لۆمۆمبا وەستاونەتەوە.
مۆیۆتۆی سیسی سۆکۆی سەرۆکی دەستەی ئەرکانی سووپا ئەم قەیرانانەی قۆستووەتەوە و لە ساڵی ١٩٦١ کودەتایەکی سەربازی ئەنجامداوە و دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە و پاتریس لۆمۆباش دەستگیر کراوە و لەسەر دەستی سووپای بەلجیکا لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦١ بەفیشەک لەسێدارە دراوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ١٩٦١
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خەڵکی قەیرانی کۆنگۆ
پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو
ھرانت دینک

**ھیرانت دینک ** (ماوەی ژیان : ١٥ی ئەیلوولی ١٩٥٤ لە مەلەدی لە تورکیا تاکوو ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧) ڕۆژنامەنووس و ستوونسووس و سەرنووسەرێکی تورکی بەڕەچەڵەک ئەرمەنی بووە، لەشاری مەلادی باشوری ڕۆژھەڵاتی تورکیا لە ١٩ ئەیلوولی ساڵی ١٩٥٤ لەدایک بووە، دایک و باوکی لەیەک جیابونەتەوە و ئەویش تا تەمەنی ٧ ساڵان لەماڵی نەنکی بووە و دواتر چۆتە ھەتیوخانەیەکی ئەرمەنی لە ئەستەنبول و تاکو قۆناغی ناوەندی لەو ھەتیوخانەیە خوێندووە و پاشان بەھۆی ئەوەی چۆتە سەر ڕێبازی بیروباوەڕی کۆمۆنیزم ماوی لەھەتیوخانەکە دەرکراوە و ئەویش قۆناغی ناوەندی لە قوتابخانەی سیسیلی تەواوکردووە. ھیرانت دینک بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لەبواری ئاژەڵ لە زانکۆی ئەستنبول وەرگرتووە و دواتر چۆتە بەشی فەلسەفە، دوتر وازی لەخوێندن ھێناوە و خۆیی و ڕایتشڵی ھاوسەری خەیوەتگایەکیان بۆ پێگەیاندنی لاوە ئەرمەنیەکان کردۆتەوە کە ١٥٠٠ ھەتیوی لەخۆگرتبوو بەڵام لەساڵی ١٩٧٩ دەسەڵاتدارانی تورکیا دەستیان بەسەر خەیوەتگاکەدا گرتووە و ئەویش چیرۆکێکی لەسەر خەیوەتگای ھەتیوە ئەرمەنەکاندا نوسیوە و بەھۆی ھەڵوێستە سیاسیەکانێوە ٣ جار زیندانی کراوە. ھیرانت دینک لەساڵی ١٩٩٦ ڕۆژنامەی ئاغۆسی دامەزراندووە و خۆشی وەکو سەرنوسەر لەو ڕۆژنامەیەدا کاری کردووە و بەھەردوو زمانی تورکی و ئەرمەنی بڵاودەکرایەوە و کڕیارانی ئەم رۆژنامەیەش گەشتۆتە ٦٠٠٠ کەس، بەھۆی ئەوەی داکۆکی لە مافەکانی ئەرمەن کردووە و داوای لەحکومەت کردووە دان بە کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکاندا بنێت ھیرانت دینک ڕوبەڕوی ناڕەحەنی و ھەڕەشەیەکی زۆر بۆتەوە و لەساڵی ٢٠٠٦ بەتۆمەتی سوکایەتی کردن بە ناسنامەی تورکی بۆ ماوەی ٦ مانگ زیندانی کراوە. ھیرانت دینک لەساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن ڕێکخراوی مافی مرۆڤی تورکیاوە خەڵاتی ئازادی بیرکردنەوە و گوزارشتکردنی وەرگرتووە، ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن گۆڤاری سترنەوە خەڵاتی ئازادی بیرکردنەوە و قارەمانی ڕۆژنامەوانی پێبەخشراوە و خەڵاتێ دیکەشی بۆ بیرۆکە و بیرکردنەوەی وەرگرتووە، ساڵی ٢٠٠٧ پێش مردنی خەڵاتی بجۆرنسۆنی نەرویجی بۆ مافی مرۆڤی بەدەستھێناوە. ھیرانت دینک لە ١٩ یەنایری ٢٠٠٧ لەبەردەم بارەگای ڕۆژنامەکەیدا ئاغۆس ھاوڵاتیەکی بەڕەچەڵەک تورک لەڕقی ئەوەی ئەرمەن بووە و داکۆکی لەمافی ئەرمەن کردووە داوێتە بەر دەستڕژی گوللە و دەست بەجێ گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوە
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی تورک
شاب خالید

وێنۆک|خالید
**شاب خالید**ناوی ڕاستەقینەی **خالید حاج** (٢٩ی شووباتی ١٩٦٠ - ) لە جەزائیر لەدایکبووە، گۆرانیبێژ و شاعیر و موسیکژەن و ئاوازدانەرێکی جەزائیریە، ژمارەیەکی زۆری خەڵاتی نێودەوڵەتی بەدەستھێناوە و لەئەمڕۆدا بەناوبانگترین گۆرانیبێژی جەزائیریە لەئاستی عەرەبی و جیھانداز

لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا تیمی پێنچ ئەستێرەی پێکھێناوە و یەکێکە لەو گۆرانیبێژانەی کە بە ئازادانە و بەبێ ھیچ سانسۆرێک گۆرانی دەڵێت بەھەمان شێوە ئەو شیعرانەی ھەڵیدەبژێرێت زۆر بە ئازادانە نووسراوە و زۆر جار باسی عیشق و خواردنەوە و جووتبوون دەکات.

دوای ئەوەی بیروباوەڕی توندڕەوە ئیسلامیەکان لەجەزائیر بڵاوبۆیەوە و حیزبی سیاسیان دامەزراند ئەو جۆرە گۆرانیانەی شاب خالیدیان بە کوفر و حەرام لەقەڵەمدا و خستیانە نێو لیستی ئەوە کەسانەی کە بڕیاری لەسێدارەدانیان بۆ دەرچوو بوو، کاتێک کە لێپێچینەوەیان لەگەڵدا کردووە وتوویەتی ((خەڵکی دەتوانن لە ڕێگای مۆسیقای ڕایەوە گوزارشت لەخودی خۆیان بکەن، ئێمە دەبێت سنووری شتە قەدەغەکراوەکان ببەزێنین)).

بەھۆی ئەو ھەڕەشانەی لێدەکرا شاب خالید ساڵی ١٩٩٢ ڕۆشتووە بۆ فەڕەنسا و لەوێ ئەلبومێکی دەرکرد و ناوبانگی لە فەڕەنسا بڵاوبۆیەوە و ژمارەی شەیدایانی دەنگی لەھەموو جیھان زیادیکرد و ئەلبومەکەشی ھەر بەتەنھا لە ئەورووپا نزیکەی دوو ملیۆن دانەی لێفرۆشراوە ھەروەھا لە فیلمێکی بۆلیوود گۆرانی دیدی شاب خالیدیان داناوە فیلمەکەش بەناونیشانی شیرمان عاشقە، لە ساڵی ١٩٩٩ ئاھەنگێکی گۆرانی لەپاریس پێشکەشکرد دواتر کرا بە ئەلبوم و زیاتر لە ٥ ملیۆن دانەی لێفرۆشرا.

شاب خالید زیاتر لە ٢٠ خەڵاتی عەرەبی و جیھانی و نێودەوڵەتی وەرگرتووە، ئەم خەڵاتانەش لەساڵی ١٩٨٩ بەردەوامبووە تاکو ساڵی ٢٠١٣ بەردەوام بووە.

## سەرچاوە و بەستەری دەرەکی
*ویکیپیدیای عەرەبی
*ماڵپەڕێ خالید

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:زیندووان
محەممەد مەوجی

**محەمەد مەوجی** (بە عەرەبی: محمد الموجي) لە دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٥٢ بە یەکێک لە دیارترین ئەو کەسایەتیانە دەژمێردرێت کە گۆڕنکاریان لە مۆسیقا و گۆرانی عەربی کردووە، لە ٤ مارسی ساڵی ١٩٢٣ لە کەفەر شێخ لە میسر لە دایک بووە، لەساڵی ١٩٤٤ بڕوانامەی دبلۆمی لە گشتوکاڵ بەدەستھێناوە و لەچەندەھا پۆستی حکومی کاری کردووە، دواتر دەستی کردووە بەگۆرانی ووتن و ئاواز دانان، یەکەم گۆرانیشی صافینی مرە بووە کە ھونەرمەندی بەناوبانگی میسر عبدالحلیم حافز وتوێتی.
محمد الموجی لە ساڵی ١٩٦٣ بۆ ساڵی ١٩٧٠ ژمارەیەک ئاوازی بۆ گۆرانیبێژی ناوداری میسری ئوم کەلسوم داناوە بەناوبانگترینیان للصبر حدود و اسال روحک، ھەروەھا نزیکەی ٥٤ ئاوازی جۆراوجۆری نیشتیمانی و ئایینی و عاتیفی بۆ گۆرانیبێژی بەناوبانگی میسری عبد الحلیم حافز داناوە دووانیان لە ھۆنراوەی شاعیری بەناوبانگی عەرەب نەزار قبانی بووە ئەوانیش رسالە من تحت الماو قارئە الفنجان، بەھەمان شێوە ژمارەیەک ئاوازی بۆ گۆرانیبێژ فایزە احمد و وردە جەزائیریە داناوە.
محمد الموجی ئاوازی بۆ ئەم گۆرانیبێژانەش داناوە، میادە الحناوی نجاە الصغیرە و تەڵال مەداح و ابتسام لوتفی و ماھر العتار و سمیرە سعید و علی الحجاز و گۆرانیبێژی بەناوبانگ صباح، ھەروەھا پەیوەندیەکی پتەوەی لەگەڵ زۆربەی زۆری شاعیرە عەرەبەکانی ئەو سەردەمە ھەبووە. محمد الموجی ئاوازدانەرێکی زۆر توانا بووە و تونیوێتی لەرێگەی ئاوازەکانێوە زۆربەی زۆری گۆرانیبێژەکانی عەرەب پێبگەیەنێت و کەلتوورێکی بەنرخی ئاوازی عەرەبی و ڕەسەن و نوێی بەجێھێشتووە.
لە ١ یۆلیۆی ساڵی ١٩٩٥ بەھۆی نەخۆشیەوە محمد الموجی لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا لە قاھیرە کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
زەکی نەجیب مەحموود

**دکتۆر زەکی نەجیب مەحموود** (ماوەی ژیان: ٢ی شووباتی ١٩٠٥ تاکوو ٨ی ئەیلوولی ١٩٩٣)، نووسەر و ئەکادیمی و مامۆستای فەلسەفە بووە، لە ١ شووباتی ساڵی ١٩٠٥ لە دمیاتی میسر لەدایک بووە، دوای ئەوەی قوتابخانەی تەواوکردووە تاکو ساڵی ١٩٤٦ وەکوو مامۆستا وانەی وتۆتەوە و دواتر نێردراوە بە ئینگلستان بەمەبەستی بەدەستھێنانی بڕوانامەی دکتۆرا لە فەلسەفە و لەساڵی ١٩٤٧ ئەو بڕوانامەیەیی لە زانکۆی لەندەن بەدەستھێناوە.
دکتۆر زکی نجیب محمود وەکو ڕاوێژکاری ڕۆشنبیری لەباڵیۆزی میسر لە واشنتن و ئەندامی ئەنجومەنی نیشتیمانی بۆ ڕۆشنبیری کاری کردووە، دوای گەڕانەوەی بۆ میسر لەزانکۆی قاھیرە لەبەشی فەلسەفەی وێژە وانەی وتۆتەوە تاکو لەساڵی ١٩٦٥ خانەنشین کراوە، لەساڵی ١٩٦٨ ڕۆشتووە بۆ کوەێت و لەزانکۆی کوەێت بۆ ماوەی پێنچ ساڵ وەکو مامۆستای فەلسەفە وانەی ووتۆتەوە، دواتر لەساڵی ١٩٧٣ گەڕاوەتەوە بۆ میسر و لە ڕۆژنامەی ئەھرامی میسری ووتاری ھەفتانەی بڵاوکردۆتەوە.
سەرەڕای ئەوەی دکتۆر زکی نجیب محمود چەند پۆستێکی گرنکی بەدەستھێناوە و کۆمەڵێکی زۆر کتێبی بەنرخی بڵاوکردۆتەوە و گاریگەری خۆی بەجێھێشتووە لەسەر قوتابیەکانی لەمیسر و وڵاتانی عەرەبی ھەروەھا یەکەم کەس بووە کە بەکتێبەکانی پاڵپشتی لەڕەوتی مەنیق کردووە لە میسر و وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیش، سەرباری ئەمەش خاوەنی ڕێچکەیەکی ئەدەبی تۆکمە و ڕێکوپێک بووە و تێکەڵکاری لەنێوان درکی فەلسەفی و تاموچێژی ئەدەبیدا کردووە.
دکتۆر زکی نجیب محمود ٩ کتێبی لەبواری فەلسەفە و مەنتیق و ٧ کتێبی لەبواری ژیانی فیکری و ڕۆشنبیری و ٥ کتێبی ئەدەبی بەرھەم ھێناوە و خەڵاتی ڕێلێنانی دەوڵەتی پێبەخشراوە و بڕوانامەی دکتۆرای لەفەلسەفە لە لەندەن بەدەستھێناوە و بەفەیلەسوفی ئەدیبەکان و ئەدیبی فەیلەسوفەکان نازناوی دەرکردووە و ھەوڵی داوە فەلسەفە و ئەدەب تێکەڵ بەیەک بکات، دکتۆر زکی نجیب محمود لە ٨ ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٣ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٩٣
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن
جۆرج گریگۆری

[وێنۆک|جۆرج گریگۆری لە [ماردین]]
**جۆرج گریگۆری** لەدایکبووی ٢ی شووباتی ١٩٥٨ لە شارۆچکەی گریندۆ لە پارێگای یالۆمیتزا لەڕۆمانیا. نووسەر و وەرگێڕ و لێکۆڵەرە و مامۆستای زانکۆ و ڕۆمانی بووە و خۆری کردووە بە عەرەب،  لەساڵی ١٩٨٣ بەشی زمانەوانی و ئادابی دەرەکی لەبواری عەرەبی و چینی لە زانکۆی بوخارست تەواوکردووە، لەساڵی ١٩٩٧ لەتەرجەمەکردنی قوئانی پیرۆز بۆ زمانی ڕۆمانی بڕوانامەی دوکتۆراشی لەھەمان زانکۆ بەدەست ھێناوە، لەساڵی ٢٠٠٧ نازناوی مامۆستای زانکۆی لێنراوە.
جۆرج گریگۆری ساڵی ٢٠٠٠ چاپەمەنی کریتیریۆنی دامەزراندووە کە لەو ڕێیەوە بەناوبانگترین کتێبە ئیسلامیەکانی تەرجەمە کردووە ھەروەھا لەرێگای ئەم چاپەمەنیەوە قورئانی وەرگێڕاوە بۆ زمانی ڕۆمانی و زیاتر لەجارێک چاپکراوەتەوە، لە ساڵی ٢٠٠١ لێکۆڵینەوە لەسەر ئەدب و زمانی عەرەبی کردووە، ھەروەھا کۆمەڵێک کاری ئەدەبی ڕۆمانی تەرجەمە کردووە بۆ زمانی عەرەبی، لەساڵی ١٩٩٥ ئەنتۆلۆجیایی شیعری ڕۆمانی سەردەمی لەبەغدا بڵاوکردۆتەوە و لەلایەن یەکێتی ئەدیبان و نووسەرەانی عێراق خڵات کراوە، لەساڵی ١٩٩٧ شانۆگەری المجرای لەبەغدا بڵاوکردۆتەوە کە لەڕۆمانیەوە کردوێتی بەعەرەبی، لەساڵی ٢٠٠٢ دیوانی شاعیرێکی ئافرەتی ڕۆمانی لەلوبنان بڵاوکردۆتەوە.
جۆرج گریگۆری لەساڵی ٢٠٠٧ کتێبێکی لەبواری زمانی عەرەبی لە شاری ماردینی باشووری تورکیا بڵاوکردۆتەوە کە بۆتە جێگای ڕێزێکی گەورە لەلایەن زانایانی بواری زمانی عەرەبی و بەکتێبێکی دەگمەن وەسفیان کردووە، ھەروەھا بەدەیان کاری سوود مەندی لەسەر زمانی عەرەبی بڵاوکردۆتەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر ئیسلام و قورئان کردووە و لەگۆڤارەکانی عێراق و ئەردەن و هۆڵەندا و تورکیا و مەغریب و ئیمارات و ئیسپانیا و تونس و پۆڵۆنیا و بەریتانیا و ئەمریکا و لیبیا بڵاوکراونەتەوە.
بەھەمان شێوە گرنگی بەزمانەکان و ڕۆشنبیری کورد داوە و چەند لێکۆڵینەوەیەکیشی لەم بوارەدا کردووە، جۆرەھا خەڵاتی نیۆدەوڵەتی و عەرەبی بەدەستھێناوە لەوانە خەڵاتی فالاھیا کە ساڵی ٢٠٠١ لەلایەن ڕۆمانیاوە پێی بەخشراوە، لەساڵی ٢٠٠٥ خەڵاتی نوعمانی لەلایەن لوبنانەوە وەرگرتووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:زیندووان
ھارۆڵد دیکسۆن

وێنۆک|هاڕۆڵد دیکسۆن
ھاڕۆڵد ریتشارد باتریک دیکسۆن (ماوەی ژیان:٤ی شووباتی ١٨٨١ تاکوو ١٤ی حوزەیرانی ١٩٥٩)، سیاسەتمەدار و مێژوونوسێکی بەریتانی بووە و بەدەیان کتێبی لەسەر کوێت و نیمچەدوورگەی عەرەبی نووسیوە، لە٤ شووباتی ساڵی ١٨٨١ لەشاری بەیرووت لەدایک بووە، باوکی قونسڵگەری گشتی بەریتانیابووە لە قودس، خۆیشی لەقوتابخانەی سانت ئێدوارد لەئێکسفۆرد خوێندوێتی و دواتر کۆلێژی وادھامی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد تەواوکردووە.
ھاڕۆڵد دیکسۆن ساڵی ١٩٠٣ بەپوەندی بە تیپی سووپای پیادەوە کردووە، لەدوای تەواوکردنی خزمەتی سەربازی لە ئێرلەندا و ھیندستان گوازراوەتەوە بۆ تیپی ٢٩ لەبەشی چەکدارە سوارچاکەکان لە سووپای بەریتانیای ھیندی، دواتر گوازراوەتەوە بۆ تیپی ٣٣ چەکدارە سوارچاکەکان و ساڵی ١٩١٤ لە کاتی شەڕی جیهانیی یەکەمدا ڕۆشتووە بۆ عێراق و بەشداری لەو پڕۆسە سەربازیانەدا کردووە کە بۆتە ھۆی دەستبەسەراگرتنی شاری بەسرە و ناسریە.
ھاڕۆڵد دیکسۆن لەساڵی ١٩١٥ لەبەڕێوەبەرایەتی سیاسی و یاریدەدەری رێکخستنی بەڕێوەبەرایەتی شار لە باشووری عێراق کاری کردووە، پاشان وەکو بەپرسی شارۆچکەی بازاڕی پیران و ناوچەکانی دەوروپشتی دامەزراوە و دواتر بووە بە وەکیلی سیاسی لە ناسریە، دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی جیهانیی یەکەم  لەساڵی ١٩١٨ گوازراوەتەوە بۆ بەحرێن و وەکو وەکیلی سیاسی بەریتانیا لەبەحرێن کاری کردووە، لەساڵی ١٩٢٣ بەھەمان پلە لە ھیندستان کاری کردووە، ساڵی ١٩٢٧ گوازراوەتەوە بۆ کەنداوو  وەکو سکرتێری سیاسی لە بەحرەین، لەساڵی ١٩٢٩ پلەی وەکیلی سیاسی بەریتانیای لەکوەێت بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٣٦ خانەنشینکراوە و وەکو ھونەرمەندێکی میلی لەباڵاترین کۆمپانیای نەوتی کوەێت دامەزراوە.
ئەو ماڵەی ھاڕۆڵد دیکسۆن وەکو وەکیلی سیاسی لەکوەێت ژیانی تیادابەسەربردووە لەساڵی ١٩٩٢ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی ئەنجومەنی نیشتیمانی بۆ ڕۆشنبیری و ھونەر و وێژە کراوە بە ناوی ناوەندی دیکسۆنی ڕۆشنبیریەوە کراوە بە مۆزەخانە و دەکەوێتە سەر شەقامی کەنداوی عەرەبی و پێکھاتووە لە دوو نھۆم. ھاڕۆڵد دیکسۆن  لە ١٤ ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٩ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١
پۆل:مردووانی ١٩٥٩
پۆل:مێژووی کووەیت
ئابوورناسیی ورد

**ئابوورناسیی ورد** () لقێکی ئابوورناسییە کە ئاکاری تاکەکان و ڕێکخراوە بچووکەکان لە کاتی بڕیاردانیان لەسەر چۆنییەتیی تەرخانکردنی سەرچاوەکاندا تاوتوێ دەکات (بڕوانە دەگمەنی).
لە بازاڕ، کە شوێنی کڕین و فرۆشتنی شتومەک و ڕاژەیە، ئەمە زیاتر کاربردی ھەیە. ئابوورناسیی ورد سەرنج بەوە دەدات کە چۆن ئەو بڕیارانە لەسەر داوا و دابین شوێنەواری خۆیان بەجێ دێڵن و، داوا و دابینیش چۆن نرخەکانی بازاڕ دیاری دەکەن و، بەپێچەوانەشەوە چۆن نرخەکان چەندایەتیی شتومەک و ڕاژەی داواکراو و دابینکراو دیاری دەکەن.

لە بەرامبەر ئابوورناسیی ورد، ئابوورناسیی زل وەستاوە، کە کۆی گشت چالاکییە ئابوورییەکان جەگرێتەوە و لەگەڵ مژارگەلێکی وەکوو گەشە، ھەڵماسین و بێکاری سەروکاری ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابوورناسیی ورد
پۆل:ئابوورناسی
پۆل:پارە
بۆریس یێڵتسین

**بۆریس نیکۆلایڤیچ یڵتسن** (ماوەی ژیان: ١ی شووباتی ١٩٣١ تاکوو ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٧) ، یەکەم سەرۆکی ڕوسیا بووە لەدوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤێت ئەمەش لەماوەی ١٠ی تەممووزی ١٩٩١ تاکوو ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩. لەساڵی ١٩٣٤ باوکی بەدژایەتیکردنی یەکێتیی سۆڤیەت تۆمەتباری کردووە و بۆ ماوەی ٣ ساڵ زیندانی کردووە دوای ئازادکردنی لەبواری بیناسازیدا کاری کردووە.
بۆریس یڵتسن کاتێک کەگەیشتۆتە قۆناغی دواناوەندی وەکو سەرکردەی پۆلەکەی ھەڵسوکەوتی لەگەڵ قوتابیەکاندا کردووە و پابەندنەبووە بە دەوامەوە، ھەروەھا منداڵێکی ھاروھاج بووە و بەشداری لەشەڕی سەرجادەکاندا کردووە و بەدەوام کێشەی لەگەڵ باوکی مامۆستاکانی ھەبووە، خولیای وەرزشکردن بووە بەتایبەتی یاری خلیسگێنە و جوملاستیک و بالە و بۆکسێن و زۆران بازی و یاری پاڵەوانێتی.
بۆریس یڵتسن لەساڵی ١٩٥٥ بواری بیناسازی تەواوکردووە لە پەیمانگای ئۆڕاڵی تەقەنی لە ڕوسیا، لەساڵی ١٩٥٥ بۆ ساڵی ١٩٥٧ لەکۆمپانیایەکدا وەکو کرێکاری بیناسازی کاری کردووە، لەساڵی ١٩٥٧ بۆ ساڵی ١٩٦٣ لەچاودێری بیناسازیەوە پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ سەرۆکی بەڕێوەبەرایەتی بیناسازی لە کۆمپانیای یۆزھەگۆرسترۆی، پاشان لەساڵی ١٩٦٣ بۆتە سەرۆکی ئەندازیاران و لەساڵی ١٩٦٥ بۆتە سەرۆکی سفیردلۆفسک بۆ بیناسازی، لەساڵی ١٩٦٨ پەیوەندی بەڕیزی حیزبی شیوعیەوە کردووە و کراوە بە سەرۆکی لیژنەی حیزبی ھەرێمەکە بۆ بیناسازی و لەساڵی ١٩٧٥ بۆتە ئەمینی لیژنەی ھەرێمی بەرپرس لەگەشەکردنی پیشەسازی لەناوچەکەدا.
لەساڵی ١٩٩١ بۆریس یڵتسن بەکۆی ٥٧ % دەنگەکان لەمێژووی ڕوسیا وەکو یەکەم سەرۆکی کۆماری ڕوسیای یەکگرتووی ھاوبەشی سۆڤێتی ھەڵبژێردراوە، بەڵام نەیتوانیوە پارێزگاری لەھاوبەشی لەگەڵ میلەتەکەیدا بکات کاتێک لەساڵی ١٩٩٢ چەند بڕیارێکی ئابوری بنەڕەتی دەرکردووە کە بۆتە ھۆی داڕماندنی ئاستی بژێوی زۆربەی زۆری ڕوسەکان و بەرزبونەوەی ئاستی گەندەڵی و بێکاری، دواجار مافیای ڕوسیا دروستبووە و زەروزیانێکی زۆری گەیاندوو بەژیانی ڕوسەکان.
بۆریس یڵتسن لەساڵی ١٩٩٦ بۆ جارێکی دیکەش توانیوێتی لەھەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتن بەدەست بھێنێت و تاکو ساڵی ١٩٩٩ دەسەڵاتی ڕوسیا بەدەستبگرێ و کە ھەر لەو ساڵەدا بەشێوەیەکی کوتوپرَ لەووتارێکی ڕسمیدا دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و داوای لێبوردنی لەمیلەتی ڕوسیا کرد کە نەیتوانیوە خەونەکانی میلەتی ڕوسیا بەدی بھێنێت و ڤلادیمێر پۆتینی بۆ پۆستەکەی خۆی ھەڵبژاردوە.
بۆریس یڵتسن یەکەم سەرۆکی ڕوسیا لەدوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤێت لە ٢٣ نیسانی ساڵی ٢٠٠٧ لەتەمەنی ٨٢ ساڵیدا لە مۆسکۆ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڕووسیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ڕووسیا
پۆل:کۆمیساری گەل و وەزیرانی یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:وەرگرانی نیشانی دروشمی سووری کۆشش
زێبولۆن پایک

وێنۆک
**زیبۆلۆن مۆنتگۆمری بایک** (ماوەی ژیان:٥ی کانوونی دووەمی ١٧٧٩ تاکوو ٢٧ی نیسانی ١٨١٣) ، سەرباز و دۆزەرەوەیەکی ئەمریکی بووە ، ساڵی ١٨٠٥ لەگەڵ ٢٠ پیاو  لە سانت لویسەوە بەڕێکەوتوون و سەرچاوەی دەریای میسیسیبی دۆزیوەتەوە، لەشەلالەکانی سانت ئەنتۆنی پارچە زەویەکی ٢٠ کیلۆ مەتری کڕیوە و گەیشتۆتە دەریاچەی لیتش و ڕایگەیاندووە کە سەرچاوەی سەرەکی میسیسیبیە، لەساڵی ١٨٠٦ چەند ناوچەیەکی دۆزیوەتەوە، گەشتەکەی لەباکورەوە دەستی پێکردووە تا گەیشتۆتە دەریای کانساس لەباشوریشەوە ڕۆشتووە تا گەیشتۆتە دەریای نبراسکا.
زیبۆلۆن بایک لەساڵی ١٨٠٦ لەگەڵ ١٦ پیاوا ڕۆشتووە بۆ ڕۆیاڵ و گەیشتۆتە سەر شاخەکانی کە بەناو ئەوەوە نراوە شاخەکانی بایک دواتر بەرەو باکوری ڕۆژاوا ڕۆشتووە تا گەیشتۆتە کانون سیتی و ئۆیڵ کریک و پاشان بۆ دەریای سوور گەڕاوە و لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکیا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسپانیاوە گیراوە و لەساڵی ١٨٠٧ لەسەر سنورەکانی ئەمریکا ئازادیان کردووە.
زیبۆلۆن بایک لە ساڵی ١٨٠٦ پلەی سەربازی بەرزکراوەتەوە بۆ نەقیب، لەساڵی ١٨٠٨ کراوە بەڕائید، لەساڵی ١٨٠٩ کراوە بە موقەدەم، لەساڵی ١٨١٢ پلەی سەربازی بەرزکراوەتەوە بۆ عەقید، لەساڵی ١٨٠٩ بۆ ساڵی ١٩١٠ نوێنەری سەربازی بووە، لەساڵی ١٨١٢ جێگری عەریفی دەریاوانی بووە و بەشداری لەجەنگی ساڵی ١٨١٢ کردووە لە کەنەدا.
زیبۆلۆن بایک کتێبێکی بەرھەم ھێناوە  سەبارەت بە سەرچاوەکانی دەریای میسیسیبی و گەشتێک دەربارەی ئیسپانیای نوێ و ساڵی ١٨١٠ لە ڤیلادلڤیا بڵاوکراوەتەوە و ساڵی ١٨١١ دووبارە لەلەندەن چاپکراوەتەوە و ساڵی ١٨١٢ لەپاریس بەزمانی فەرەنسی چایکراوەتەوە، ساڵی ١٨١٢ و ١٨١٣ بە زمانی هۆڵەندی چاپکراوەتەوە. زیبۆلۆن بایک لە ٢٧ ئەبریلی ساڵی ١٨١٣ لەکاتی جەنگدا بەردێکی گەورە کەوتۆتە سەریا و بەو هۆیەوە مرد.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٩
پۆل:مردووانی ١٨١٣
پۆل:دۆزەرەوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
ھۆلاکۆ خان

وێنۆک

**هۆلاکۆ خان** (١٢١٨ - ٨ شوباتی ١٢٦٥) سەرکردەی مەنغۆلیا (مەغۆلی) ئەو کەسە بوو کە توانی زۆربەی وڵاتانی باشووری ڕۆژئاوای ئاسیا داگیر بکات. دوای ئەوەی بە ملیۆنانی لێ کوشتن، سوپاکەی بە شێوەیەکی زۆر بڵاو بووەوە لە بەشی باشووری ڕۆژئاوای ئیمپڕاتۆریەتی مەغۆل، کە بووە هۆی دروست کردنی ڕەچەڵەکی خانات لە فارسدا، وە ڕەچەڵەکەکە زۆر گۆڕانکاری تێیدا ڕووی دا تا گەیشت بە ئێرانی ئێستا. لەژێر سەرکردایەتی هۆلاکۆ، مەغۆلەکان هێرشیان کردە سەر بەغدا پایتەختی جێنشینی عەباسییەکان، کە ئەمەش بووە کۆتایی جێنشینی عەباسییەکان. هەروەها لە سەردەمی ئەودا سیستەمی نووسین لە عەرەبییەوە گۆڕدرا بۆ فارسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٨
پۆل:مردووانی ١٢٦٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٧
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
ئان شاژنی بریتانیای مەزن

وێنۆک|ئان ، شاژنی بەریتانیای مەزن**شاژن ئان** (ماوەی ژیان:٦ی شووباتی ١٦٦٥ تاکوو ١ی ئابی ١٧١٤) ، شاژنی ئینگلستان و سکۆتلاند و ئێرلەندا و لە کۆشکی سانت جیمس لە لەندەن لەدایک بووە، لە ساڵی ١٧٠٧ نەتەوەکانی ئینگلتەرا و ئسکتلەندا بونە بەیەک وڵات و ناوی نراوە شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن، شاژن ئانیش بۆتە یەکەم شاژنی بەریتانیای مەزن و بۆ ماوەی ١٢ ساڵ و تاکو مردنی شاژنێکەی بەردەوام بووە.
شاژن ئان لەساڵی ١٦٨٣ ھاوسەرگیری لەگەڵ جۆرجی کوڕی شای دانمارک کردووە و ٧ جار سکی کردووە و بەڵام شەشیان ھەر بەگۆربەپی یان لەسکیدا مردونە تەنھا ویلیام نەبێت بەڵام ئەویش لە ساڵی ١٧٠٠ بەتەمەنی ١١ ساڵیدا مردووە.
ولیامی سێیەمی مامی ئان لە ساڵی ١٧٠٢ کۆچی دوایی کردووە و شاژن ئان لەجێگای ئەو دەسەڵاتی گرتۆتە دەست و بەپێی سیستمی ئەو کاتەش ئینگلستان و سکۆتلاند گەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی ئەوەوە، لەساڵی ١٧٠٧ بەپێی بڕیارێکی پەرلەمان ئینگلتەرا و ئیسکتلەندا کران بەیەک دەوڵەت و ناوی نرا بەریتانیای مەزن و ئانیش بۆتە یەکەم شاژن کە دەسەڵاتی ئەم دوو دەوڵەتە لەژێر ناوی بەریتانیای مەزن بگرێتە دەست.
دوای ئەوەی تاجی شاژنی نراوەتە سەر ئان ئینگلتەرا تێوەگلاوە لە شەڕی خیلافەتی ئیسپانیا، ئەم شەڕەش تاکو ساڵەکانی کۆتایی دەسەڵاتی شاژن ئان بەردەوام بووە و بەھەموو سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەدا بەر بڵاوبۆتەوە.
شاژنی بەریتانیای مەزن ئان لە ١ ئابی ساڵی ١٧١٤ لەتەمەنی ٥٠ ساڵیدا لەکۆشکی کنسینگتۆن لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٦٥
پۆل:مردووانی ١٧١٤
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٨یەم
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:پاشا ئینگلیزەکان
حوسێن کوڕی تەلال

**حوسێن کوڕی تەلال** () (١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥ عەممان، ئەردەن – ٧ی شوباتی ١٩٩٩)، شای شانشینی ئوردن بووە لەماوەی ١٩٥٢ تاکوو ١٩٩٩ دوای ئەوەی خوێندنی قۆناغی سەرەتایی لە عەممانی ئەردەن تەواوکردووە، ڕۆشتووە بۆ زانکۆی فیکتۆریا ئەسکەندەریەی میسر، دواتر لە قوتابخانەی ھارۆو لە ئینگلتەرا خوێندوویەتی و خوێندنی سەربازیشی لە ئەکادیمیای ساندھێریتی سەربازی شانشینی لەئینگلتەرا تەواوکردووە.

لە ساڵی ١٩٥٢ حسێنی کوڕی تەلال لەتەمەنی ١٧ ساڵیدا کراوە بە شای ئوردن، زۆر فڕۆکەوانێکی بەتوانابووە و لە ماتۆڕ لێخوڕین و پێشبڕکێی ئۆتۆمبیلیشدا زۆر باش بووە ھەروەھا حەزی لە مەلەکردن و خلیسکانێ و تێنس بووە، دوای ئەوەی بووەتە شای ئوردن پەیماننامەی بەریتانیای ھەڵوەشاندووەتەوە و ڕەتیکردووەتەوە لەڕێگای ئوردنەوە بنکەکانی ئینگلیز دەستدرێژی بکاتە سەر میسر، ھەر لەسەردەمی ئەودا سووپای ئوردن ھێرشیان کردووەتە سەر ئیسرائیل.
شا حوسێن لەدوای ئەوەی دەسەڵاتی ئوردنی گرتووەتە دەست گرنگی بە بواری ئابووری و پیشەسازی داوە و ھەموو ڕێگا و بانی وڵاتەکەی نوێکردووەتەوە، ھەروەھا ئاستی ڕێژەی خوێندەواری لە ٣٣٪ بەرزکردۆتەوە بۆ زیاتر لە ٨٥٪، ھەروەھا کاری لەسەر ئەوە کردووە ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین بەرپا بکات و یەکێک لەکارەکانی ساڵی ١٩٩٤ واژووی لەسەر پەیمانی ئاشتی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین کردووە و ئەنجومەنی نێونەتەوەیی بە جەنگاوەری ھێنانەدی ئاشتی وسفی کردووە.

شا حوسێن بێجگە لە ژیانی سیاسی چوار پەرتووکی بەرھەم ھێناوە و لە ژیانیدا چوار جار ژنی ھێناوە و ١١ منداڵی ھەبووە، لەدوای ئەوەی دووچاری نەخۆشی شێرپەنجە بووەتەوە لە ٧ شووباتی ساڵی ١٩٩٩ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:مردووانی ١٩٩٩
پۆل:ھاشمیەکان
کۆنستانتینی یازدەیەم

وێنۆک|کۆنستانتینی یانزەھەم
**بالیلۆجی کۆنستانتینی یانزەھەم** (٨ی شووباتی ١٤٠٥–٢٩ی ئایاری ١٤٥٣)، دوائیمپراتۆریەتیی بیزەنتی بووە، لە ساڵی ١٤٠٥ لەشاری قوستەنتینە لەدایک بووە، دووجار ھاوسەرگیری کردووە جارێکیان لە ساڵی ١٤٢٨ و ئوی تریشیان لە ساڵی ١٤٢٩، بەڵام ھیچ نەوەیەکی نەخستۆتەوە.
دوای ئەوەی ئیمبڕاتۆڕ یۆحەننای ھەشتەم کۆچی دوایی کردووە ناکۆکی گرتنە دەسەڵات کەوتۆتە نێوان کۆنستانتین و دیمتریۆسی برای، دایکیشیان داوای لە مورادی دووەمی پاشای عوسمانیەکان کردووە ببێتە ناوبژیوان لەنێوانیان و ئەوەیش قوستەنتینییەی ھەڵبژاردووە و کراوە بە ئیمبڕاتۆڕ و ئاھەنگیان بەم بۆنەیەوە گێڕاوە.
لە ساڵی ١٤٤٣ دەسەڵاتی مۆرەی گرتۆتە دەستوو قەڵای میسترای دامەزراندووە و چواردەوری تەنیوە و زۆر بەھێزی کردووە، لە ساڵی ١٤٤٤ ھێرشی کردۆتە سەر ئەسینای لاتینی و دەستی بەسەر سیبس و ئەسینا گرتووە.
عوسمانیەکان ترسیان لێ نیشتووە و بڕیاریانداوە سنوورێک بۆ بەربڵاوبونەوەی ئیماراتی مۆرە دابنێن و لە ساڵی ١٤٤٦ بە ٥٠ ھەزار سەربازەوە ھێرشیان کردۆتە سەر مۆرە و بەتۆپەکانیان ھەموو دیوار و بەرپەستەکان و قەڵاکانیان ڕوخاندووە و قوستەنتین و تۆماسی برای زۆر بەزەحمەت توانیویان خۆیان ڕزگار بکەن و دواتر توانیان ئیماراتی مۆرەش ڕزگاربکەن.
لە ساڵی ١٤٥١ دوای ئەوەی مورادی دووەمی پاشای عوسمانیەکانی کۆچی دوایی کردووە محمدی دووەمی کوڕی بووە بەپاشا و پەیوەندیەکانی نێوان عوسمانیەکان و بیزەنتینیەکانیش تێک چووە، ھەر بۆیە محمدی دووەمی پاشای عوسمانیەکانی بڕیاریداوە ھێزێکی زۆر کۆبکاتەوە بۆ داگیرکردنی قوستەنتینییە و لە ساڵی ١٤٥٣ و لەدوای چەند شەڕوکوشتارێک ھێزەکانی عوسمانیەکانی گەمارۆی قوستەنتینییان داوە.
بالیلۆجی قوستەنتینی یانزەھەم، دوا ئیمبڕاتۆڕی بیزنتیا لە ساڵی ١٤٥٣ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٥
پۆل:مردووانی ١٤٥٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٤
ھانک ویلیامز

وێنۆک|هانک ویلیامز
**ھیرام کینگ** ناسراو بە **ھانک ویلیامز** (ماوەی ژیان:١٧ی ئەیلوولی ١٩٢٣ تاکوو ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٣]]، گۆرانیبێژێکی ئەمریکا بووە لەسەر شێوازی مۆسیقای لادێ، زۆربەی کەسایەتیەکان پێیان وایە مەزنترین گۆرانیبێژە بەتێکڕای ھەموو سەدەکان، لە ١٧ ئەیلوولی ساڵی ١٩٢٣ لە خانوویەکی تەختەدا لە ئەمریکا لەدایک بووە، ھەر کە لەدایک بووە دووچاری نەخۆشی گەوج بوونی پەتی شەوکی بۆتەوە، زربەی زۆری کاتەکانی منداڵی لەنەخۆشخانە بردۆتە سەر بەمەبەستی چارەسەرکردنی.
ھانک ویلیامز کاتێک لە قوتابخانە بووە لەپشووی کۆتایی ھەموو ھەفتەیەکدا لەسەر شۆستەکان لەبەرامبەر ستۆدیۆەکانی ئێزگەی دەبلیوو ئێس ئێف ئی گیتاری ژەنی وە و گۆرانی ووتوە و سەرنجی کارمەندانی ئێزگەکەی ڕاکێشاوە و بەردەوام داوایان لێکردووە کەوا ڕاستەوخۆە لەئێزگەکەوە ئەو گۆرانیانە پێشکەشبکات، دوای ئەوەی ڕاستەوخۆ لە ئێزگەی دەبلیوو ئێس ئێف ئی گۆرانیەکانی پێشکەشکردووە زۆربەی زۆری گوێگرەکان پەیوەندیان بە ئێزگەکەوە کردووە و داوای بەرھەمی نوێی ھانک ویلیامزیان کردووە، ھەر بۆیە بەرنامەیەکیان پێسپرادووە کە لەھەفتەیەکدا دووجار پێشکەشیکردووە و ماوەکەشی چارەکە سەعاتێک بووە تاکو گۆێگران لەخۆیان ڕازی بکەن، تیمێکی مۆسیقای تایبەتی بەخۆی دامەزراند بەناوی مانگا بەخێوکەرە گەڕۆکەکان و بەھەموو شوێنەکانی ویلایەتی ئالابما گەڕان و گۆرانیان ووتووە و ئاھەنگیان گێڕاوە، ھەر بەم بۆنەیەشەوە لە ساڵی ١٩٣٩ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا وازی لەقوتابخانە ھێناوە و خۆی تەرخان کردووە بۆ ئەم تیمە.
زۆربەی زۆری گۆرانیەکانی ھانک ویلیامز لەنێو لیستی گۆرانیە لادێیەکاندا یەکەمی ھێناوە و گۆرانیەکانیشی لەلایەن سەدەھا گۆرانیبێژی دیکەوە تۆمارکراوەتەوە، لە ١ کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٣ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە و بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی هانک ویلیامز
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرەمی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ١٩٥٣
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
بەرزایییەکانی جۆلان

وێنۆک|شوێنی بەرزاییەکانی جۆلان**بەرزایییەکانی جۆلان** (، بە عیبری: רמת הגולן‎) شوێنێکی شاخاوییە لە باشووری وڵاتی سووریا و باکووری ئیسرائیل؛ کە بە گوێرەی بەرپرسانی سووری لە لایەن ئیسڕائیلەوە داگیر کراوە. بەرزاییەکی بازاڵتیکە لە گۆشەی باشووری ڕۆژاوای سووریا. لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووباری یەرمووک، لە ڕۆژاوا لەگەڵ دەریای جەلیل و دۆڵی حەولە، لە باکوورەوە لەگەڵ شاخەکانی لوبنان و جەبەل شێخ و وادی ڕەقاد لە ڕۆژھەڵاتەوە. سەرچاوە ئاوییە گرنگەکان لەخۆدەگرێت کە خۆراک دەدەن بە ڕووباری حەسبانی و ڕووباری ئوردن. دوو لەسەر سێی ناوچەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە داگیرکرا دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧ و دواتر بە شێوەیەکی فیعلی لە ساڵی ١٩٨١دا لکێندرا – کارێک کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییەوە دانپێدانەنراوە، کە بە خاکێکی داگیرکراوی سووری دەزانێت لەلایەن ئیسرائیل. لە ساڵی ٢٠٢٤ ئیسرائیل یەک لەسەر سێی ئەو ناوچەیەی کە مابووەوە داگیریکرد.

سەرەتاییترین بەڵگەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەسەر جۆلان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردی کۆنی سەرەوە. شوێنی گێشووری ئینجیلی بووە، دواتر خرایە پاڵ ئارام-دیمەشقەوە، پێش ئەوەی لەلایەن چەندین زلھێزی بیانی و ناوخۆییەوە حوکمڕانی بکرێت، لەوانە ئاشوورییەکان، بابلییەکان، فارسەکان، ئیتورییەکان، هاسمۆنییەکان، ڕۆمانییەکان، غەسانییەکان، چەندین خەلافەت و سوڵتانییەتی مەملوکەکان.  لە سەدەی ١٦ تا ڕووخانی لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە حوکمڕانی دەکرا، دواتر بووە بەشێک لە ژێرفەرمانی فەڕەنسا لە سووریا و ویلایەتی دیمەشق لە ساڵی ١٩٢٣. کاتێک ژێرفەرمانی لە ساڵی ١٩٤٦ کۆتایی ھات، بووە بەشێک لە کۆماری عەرەبی سووریای تازە سەربەخۆ، کە درێژی جۆلان نزیکەی ١٨٠٠ کم٢ (٦٩٠ میل چوارگۆشە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا
پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین
پیێر ئۆگوست ڕێنوار

وێنۆک|ئۆگەست ڕێنوار
**پێری ئۆجاست ڕێنوار**  ‏(به فەڕانسەوی: Pierre Auguste Renoir)‏ لە دایک بووی:  ٢٥ی شووباتی ١٨٤١ تاکوو ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩١٩، وێنەکێشێکی فەرەنسی بووە و گرنگی بەکێشانی وێنەی دەموچاو و دیمەنەکانی ژیانی گشتی داوە و یەکێک بووە لە وێنەکێشە ئینتیباعیەکان، لە ٢٥ شووباتی ساڵی ١٨٤١ لەفەرەنسا لەدایک بووە، سەرەتا پێش ئەوەی ھونەر بخوێنێ وێنەی لەسەر فەخفوری چینی کێشاوە، زۆربەی کاتیش سەردانی مۆزەخانەی لۆڤەری کردوە و خوێندنەوەی بۆ وێنەکانی ھونەرمەندە مەزنەکان کردووە.
کاتێک کە ئۆجست ڕێنوار  لە ساڵی ١٨٦٢ لەپاریس خوێندوێتی چاوی کەوتوە بە ئەلفرێد سیزیلی و فریدریک بازیل و کلود مۆنیە و زۆر کاریگەریان بەسەریەوە ھەبووە و ژیانی ھونەری بەرەو پێشەوە چووە، سەرەتای ژیانی ھونەری وەکو ھەموو ھونەرمەندە بەناوبانگەکانی دیکە زۆر سەرکەوتوو نەبووە، لەساڵی ١٨٦٠ ئەوەندە بێ پارە بووە تەنانەت نەیتوانیوە کەلوپەلی وێنەکێشانیش بکڕێ، یەکەم پێشانگاشی کە لەساڵی ١٨٦٤ کردێوە ھیچ سەرکەوتنێکی بەدەستنەھێناوە، لەساڵی ١٨٧٤ واتا دوای دە ساڵ لەشکتھێنانی شەش وێنەی لە پێشانگای یەکەمی قوتابخانەی الانتیباعیە نمایشکران و خەڵکی وایلێھات بەدوای نەوەکەیدا دەگەڕان و ھەر لەھەمان ساڵدا دوو وێنەی لەگەڵ وێنەکانی وێنەکێشی بەناوبانگ دۆڕاند ڕویڵ لە لەندەن نمایشکراون.
ئۆجست ڕێنوار  گەشتی بۆ زۆربەی ئەو وڵاتانە کردووە کە واھەستی کردووە لەدڵێوە نزیکن و حەزی کردووە بەچاو بیانبینێت، ساڵی ١٨٨١ گەشتی بۆ جەزائیر و مەدرید و ئیتاڵیا کردووە، ١٥ وێنەی لەماوەی مانگێگدا کێشاوە، ئەو شوێنە دڵرفێنانەی بینیبونی وەکو دڵۆپێ مەرەکەب ڕژانە دەریای حەزێوە و دەستی کرد بە وێنە کێشانی جوانی سروشت، وێنەکانی تێرن بەڕەنگەکان و بەیەکێک لەناودارترین قوتابخانەی ئینتیباعیە دەژمێردرێت و بە ھەزارەھا وێنەی کێشاوە و لەھەموو جیھاندا کڕیاری ھەبووە.
ئۆجست ڕێنوار تا دوا ساتەکانی ژیانی دەستی لە وێنەکێشان ھەڵنەگرتووە و لەساڵی ١٩١٩ بۆ دوواجار سەردانی مۆزەخانەی لۆڤەری کردووە و وێنەکانی خۆی بینیوە کە لەگەڵ وێنەی گەورە ھونەرمەندان ھەڵواسرابوو، ئەو ھونەرمەندانی خۆێندنەوەی بۆ وێنەکانی دەکردن و بەڕێز و گەورەیەوە سەیری دەکردن، ھەر لەھەمان ساڵ و لە ٣ کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩١٩ لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا لە فەرەنسا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤١
پۆل:مردووانی ١٩١٩
ئێلیزابێت تەیلۆر

وێنۆک|ئیلیزابێت
**ئیلیزابێس تایلۆر** (ماوەی ژیان:٢٧ ی شووباتی ١٩٣٢ لە لەندەن لە ئینگلستان تاکوو ٢٣ی ئازاری ٢٠١١ لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی نیویۆرک لە ئەمریکا)  ھونەرمەندێکی بواری ئەکتەری سینەما بووە و بە پشیلە بەنازەکەی ھۆلیۆد ناسراوە، لە ٢٧ی شوباتی ساڵی ١٩٣٢ لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە لەندەن لەدایک بووە، لەدوای ھەڵگیرسانی شەڕی جیهانیی دووەم لە ئەمریکا جێنشین بوون، باوکی بەڕەچەڵەک ئەمریکی بووە و دایکیشی بەڕەچەڵەک ئەمریکی بووە، خاوەنی ھەردوو ڕەگەزنامەی بەریتانی و ئەمریکی بووە.
ئیلیزابێس تایلۆر  لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا بۆ یەکەمجار لە فیلمی ناشیۆناڵ فیلیفیت لەسەر شاشە دەرکەوتووە، لەتەمەنی ١٥ ساڵیدا بەشداری لەفیلمی سینیتا کردووە و بەپێشکەشکردنێکی جوان و بەنەرم و نیانی وەکو مێینەیەک سەرنجی بینەرانی بۆلای خۆی ڕاکێشاوە، لە ١٩ ساڵیشدا فیلمی جێگایەک لەژێر خۆری پێشکەشکردووە، بەڵام بەبەشداریکردنی لە فیلمی کلیۆپاترا ناوبانگی بڵاوبۆتەوە و میلیۆنێ دۆلاری پێداروە بەرامبەر بە فیلمە.
ھەرچەندە ئیلیزابێس تایلۆر ناوبانگی ھونەری بڵابۆتەوە و ناو و وێنەی لە بەرگی گۆڤار و ڕۆژنامە جیھانێکاندا ھەبووە بەڵام ژیانی جێگیر نەبووە و لەژیانیدا ٧ جار ھاوسەرگیرێتی کردووە، سەرەتا ھاورسەرگیری لەگەڵ میلیۆنێر نیک ھیلتۆن کردووە، دواتر لەگەڵ مایکڵ وایڵدنجی ھونەرمەندی بەریتانی بەناوبانگ کردووە، پاشان شوی بە دەرھێنەری ئەمریکی مایک توود کردووە و لەڕوداوێکی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکە پیاوەکەی گیانی لەدەستداوە و ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیدی فیشەری گۆرانیبێژی جولەکەی بەناوبانگ کردووە، دوای ئەویش ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەستێرەی ھۆلیۆد ریتشارد بیرتۆن کردووە و دووجار لەیەک جیابونەتەوە و گەڕاونەتەوە بۆ ھێلانەی ھاوسەرگیرێتی.

ئیلیزابێس تایلۆر بۆ دووجار خڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرتووە و لە ٢٣ ئازاری ساڵی ٢٠١١ و لەتەمەنی ٧٩ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا
پۆل:خانمەکتەرانەی کە خەڵاتی دەیمھودی بەریتانیان بردۆتەوە.
پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
پۆل:نووسەرانی خۆژیاننامە بەریتانییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی
پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:باشترین خانمەکتەران لە وەرگری خەڵاتی ورچی زیو
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل)
پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان
پۆل:چالاکوانە جووەکان
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:مەسیحییە پێشووە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:خەڵاتی دەستکەوتی ژیانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە
ئال جرۆ

**ئەلۆن لوبیز ئال جرۆ** (١٢ی ئازاری ١٩٤٠- ۱۲ی شوباتی ۲۰۱۷). گۆرانیبێژێکی جازی ئەمریکیە و بۆ ٧ جار خەڵاتی جرامی جیھانی وەرگرتووە و یەکەم گۆرانیبێژە لەمێژوودا لە سێ بواری جیاوازی ھونەری گۆرانیبێژیدا لە جاز و بۆب و ریزم ئاند بلووزدا خەڵات وەربگرێت، لە ساڵی ١٩٤٠ لەدایک بووە، ساڵی ١٩٦٢ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی دەرونی بەدەستھێناوە، بڕوانامەی ماجستێریشی لە زانکۆی ئایۆا وەرگرتووە.
لەساڵی ١٩٦٧ ئال جرۆ و خۆلیۆ ماتینیزی قانون ژەن سەرکەوتنیان بەدەستھێناوە ھەر بۆیە لە ساڵی ١٩٦٨ بڕیاریدا ژیانی خۆی تەرخان بکات بۆ گۆرانی ووتن، نەک بەتەنھا گۆرانی وتن بەڵکو ھەر لەسەرەتاوە قەسیدەشی بۆ گۆرانیەکانی داناوە، لەساڵی ١٩٧٥ ئەلبومێکی گۆرانی ووتنی بڵاوکردۆتەوە و ناوبانگی دەرکردووە و خەڵاتی جرامی ئەڵمانی وەرگرتووە.
ئال جرۆ بەوە ناسراوە کە خاوەنی دەنگێکی پرَ و بەھێزە و بەجۆرێکی زۆر سەیر گۆرانی دەڵێت و ھەندێک ەھێنێت کە ھیچ واتایەکی نیە بەڵام لەسەر ڕمتی مۆسیقایە و پێکەناویی و سەرنج ڕاکێشن، ھەروەھا توانی ئەوەی ھەیە لاسایی ئالەتی قانون بکاتەوە، لەزۆربەی چالاکیە خێرخوازی و ئاھەنگە مرۆڤایەتیە جیھانیەکاندا بەگۆرانی ووتن بەشداری کردووە.
لە ساڵی ٢٠١٠ عاشقان و خۆشەویستانی بەوە نیگەران بوون کە ئال جرۆ کێشەی تەندروستی لەھەناسەدان و لێدانی دڵیا ھەیە و لەپاریسی پایتەختی فەرەنسا چارەسەری بۆ دەکەن، بەڵام ئەم نیگەرانیە بەردەوام نەبووە چونکە بەسەلامەتی لە نەخۆشخانە دەرچووە و دەستی کردۆتەوە بە گەشتەکانی بەھەموو جیاندا و گۆرانی ووتووە.

ئال جرۆ زیاتر لە ١٥ ئەلبومی بڵاوکردۆتەوە و گۆرانی دەربارەی خۆشەویستی و خەون و سۆز و ئەمڕۆ و بەیانی و ئاسمان و زەویی و جوانی سوروشت و تیشکی مانگ و جوانی گوڵ ووتووە و ژمارەیەکی زۆر قەسیدەی بۆ گۆرانیەکان داڕشتووە ھەندێکی خۆی کردونی بەگۆرانی و زۆربەی زۆریشی لەلایەن گۆرانی بێژە ناودارەکانی جاز و بۆب وتراونەتەوە و ٧ جار خەڵاتی جرامی جیھانی وەرگرتووە و ١٧ جاری دیکەش خەڵاتکراوە بەرامبەر بەتواناکانی لە گۆرانی ووتن و ئەلبوم بڵاوکردنەوە.

## سەرچاوە و بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی ئال جرۆ 
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرەمی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:گۆرانیبێژانی جازی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:یاریزانانی تۆپی سەبەتەی پیاوانی ئەمریکا
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
عەبدولڕەحمان بەدەوی

**دکتۆر عەبدولڕەحمان بدەوی** (ماوەی ژیان: ١٧ی شووباتی ١٩١٧ - ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٢)، یەکێک بووە لە ناودارانی فەلسەفەی عەرەبی لە سەدەی بیستەمدا، لە ٤ی شووباتی ١٩١٧ لەگوندی دمیاتی میسر لەخێزانێکی دەوڵەمەند لەدایکبووە و باوکی دەمسپی گوندەکە بووە، لەساڵی ١٩٢٩ قۆناغی سەرەتایی لە قوتابخانەی فارسکۆ تەواوکردووە.

لەساڵی ١٩٣٤ چووەتە کۆلێژی ئاداب بەشی فەلسەفە لەزانکۆی قاھیرە بەپلەی دووەم لەسەر ئاستی میسر تەواوی کردووە، دواتر نێردراوە بۆ ئەڵمانیا و نەمسا و لەساڵی ١٩٣٧ گەڕاوەتەوە بۆ قاھیرە و لەساڵی ١٩٣٨ بڕوانامەی لیسانسی بەپلەی نایاب لەبەشی فەلسەفە بەدەستھێناوە.

دوای تەواکردنی خوێندن عەبدولڕەحمان بەدەوی وەکو فەرمانبەر لەزانکۆی قاھیرە دامەزراوە دواتر بڕوانامەی ماجستێر و دکۆراشی بەدەستھێناوە لەژێر ناونیشانی سەردەمی وجودیەت، لەم ڕووەوە نوسەری بەناوبانگی میسری دەڵێت ((بۆ یەکەم جارمە فەیلەسوفێکی میسری دەبینم)).

عەبدولڕەحمان بەدەوەی دوای ئەوەی بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستھێناوە لە ساڵی ١٩٤٥ وەکو مامۆستای بەشی فەلسەفە لە کۆلێژی ئاداب لەزانکۆی فوئاد دامەزراوە، لەساڵی ١٩٥٠ بەشی فەلسەفەی لەکۆلێژی ئاداب لەزانکۆی چاوی خۆڕ دامەزراندووە، لەساڵی ١٩٥٦ بۆ ساڵی ١٩٥٨ وەکو ڕاوێژکاری ڕۆشنبیری و بەڕێوەبەری نێردراوە پەروەردەییەکان لەسویسرا کاری کردووە، ھەروەھا لە زانکۆکانی لوبنان و پاریس و لیبیا و تاران وەکۆ مامۆستای زانکۆ کاری کردووە.

عەبدولڕەحمان بەدەوی نزیکەی ٢٠٠ کتێبی نووسیوە و لەساڵی ١٩٣٨ بۆ ساڵی ١٩٤٠ ئەندام بووە لەجیزبی میسری فەتات دواتر بۆتە ئەندام لە لیژنەی باڵای حیزبی نیشتیمانی نوێی و لەساڵی ١٩٥٣ لەگەڵ ٥٠ کەسدا ھەڵبژێردراوە بۆ داڕشتنی دەستورێکی نوێ بۆ میسر، لە ٢٥ تەممووزی ساڵی ٢٠٠٢ لەتەمەنی ٨٥ ساڵیدا لەنەخۆشخانەی پەیمانگای ناسر گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی میسریی سەدەی ٢٠ەم
تۆماس کارلایل

وێنۆک|تۆماس کارلیل
**تۆماس کارلیل**(ماوەی ژیان: ۴ـی کانوونی یەکەمی ۱۷۹۵ تاکوو ۵ـی شووباتی ١٨٨١) نووسەر و ڕەخنەگرێکی گاڵتەجاڕ و مێژوو نووسێکی ئیسکەتلەندی بووە، لە ٤ دیسەمبەری ساڵی ١٧٩٥ لەخێزانێکی ھەژار لە ئیسکەتلەندا لەدایک بووە، دایک و باوکی ناردوویانە بۆ ئەکادیمیای ئەئن و پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا چۆتە زانکۆی ئیدنبرە، دەرچووە و وەکو مامۆستای بیرکاری کاری کردووە.

تۆماس کارلیل لەساڵی ١٨١٩ گەڕاوەتەوە بۆ زانکۆی ئیدنبرە و لەبەشی یاسا  و ئەدەبی ئەڵمانی خوێندوویەتی، کۆمەڵێک وتاری لە گۆڤاری فرایزر بڵاوکردۆتەوە و لەلایەن گەورە نووسەرانی ئاڵمانیا تەرجومە کراوەتەوە کە بۆتە دەستپێکیکی سەرکەوتوو بۆ ژیانی ئەدەبی، لەساڵی ١٨٢٨ کاتێکی زۆری خۆی لە مەزرەعەی کریجنبۆتک لەئەسکتلەندا بەسەربردووە و زۆربەی نووسینەکانی لەو سەردەمەدا بەرھەم ھێناوە، لەساڵی ١٨٣٤ ڕۆیشتووە بۆ لەندەن و بۆتە ئەندامی فەرمانگەی ئەدەب.

لەساڵی ١٨٢١ کارلیل لە نووسینی ئایینی دوورکەوتۆتەوە و گرنگی داوە بە بواری ژیان و ڕێچکەیکی نوێی گرتۆتەبەر لەنووسینەکانیدا وێڕای نووسینی وتار لەسەر ئەدەبی ئەڵمانی، لە نووسینی کتێبی قارەمانەکان و خواپەرستییەکانیان ڕۆڵێکی گرنگ و دەورێکی باڵای داوە بە پێغەمبەری مەزنمان، ھەربۆیە دەربارەی پێغەمبەری مەزنمان دەڵێت ((بەخوا من محەممەدم لەبەر بێگەردی و بێفرت و فێڵی و خۆبردنە پێشەوە و سادەیی خۆشدەوەی))، 

لەساڵی ١٨٢١ کارلیل لە نووسینی ئایینی دوورکەوتۆتەوە و گرنگی داوە بە بواری ژیان و ڕێچکەیکی نوێی گرتۆتەبەر لەنووسینەکانیدا وێڕای نووسینی وتار لەسەر ئەدەبی ئەڵمانی، لە نووسینی کتێبی قارەمانەکان و خواپەرستییەکانیان ڕۆڵێکی گرنگ و دەورێکی باڵای داوە بە پێغەمبەری مەزنمان، ھەربۆیە دەربارەی پێغەمبەری مەزنمان دەڵێت ((بەخوا من محەممەدم لەبەر بێگەردی و بێفرت و فێڵی و خۆبردنە پێشەوە و سادەیی خۆشدەوەی))، هەروەها دەڵێت (( محەممەد پرشنگێکە کە ھەموو جیهانی ڕووناک کردۆتەوە...))

تۆماس کارلیل لە ۵ـی شووباتی ساڵی ١٨٨١ لەتەمەنی ۸۵ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٥
پۆل:مردووانی ١٨٨١
پۆل:فەیلەسووفانی سکۆتلاندی
پۆل:ماتماتیکزانانی سکۆتلاندی
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفە بەریتانییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:مێژووناسانی بریتانی
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:مێژووناسانی شۆڕشی فەڕەنسا
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سکۆتلاندی
عۆفرە حازە

**عۆفرە حازە** ناوی تەواوی **بات شیفع حازە** (١٩٥٧ - ٢٠٠٠) لەلای عەرەبەکان ناسراوە بە عەفرا ھەززاع، گۆرانیبێژ و ھونەرمەندێکی ئیراسیلی بووە و لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا و ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا ناوبانگی دەرکردووە، لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧ لە باشووری شاری تەلئەبیب و خێزانێکی جولەکە لەدایکبووە، لەدوای چەند ساڵێکی کەم لەدایکببوونی براکانی پێشنیازیان بۆ باوکی کرد نازناوی عۆفرەی بۆ ھەڵبژێرن واتا ئاسکە ئەویش ڕازی بووە.

لەساڵی ١٩٧١ لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا عۆفرە لەئاھەنگێکی ھاوسەرگیریدا گۆرانی وتوە و بەھۆی دەنگە خۆشەکەیەوە داوایان لێکردووە ببێت بە ئەندامی یەکێک لە شانۆگەرییەکان و ئەویش پەوەندی پێوە کردوون، لەساڵی ١٩٧٤ بەشداری لەکێبڕکێیەکی گۆرانی ووتن کردووە و پلەی سێیەمی بەدەستھێناوە، دواتر خوی داوەتە گۆرانی ووتن تاکو ناوبانگە دەرکردووە، لەساڵی ١٩٧٥ لەگەڵ تیمێک لە گۆرانیبێژان و ھونەرمەندان ڕۆشتووە بۆ ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و ئاھەنگێگی مۆسیقاژەنین و نواندنیان سازکردووە بەناوی ئێرە ئیسرائیلە.

لەساڵی ١٩٧٩ عۆفرە لەفیلمێکی ئیسرائیلیدا بەشداری کردووە و گۆرانی سەرەکی فیلمەکەی پێشکەشکردووە ئەمەش بۆتە دەستپێکێکی گەورە بۆیی و بۆتە ناودارترین گۆرانیبێژەکانی ئیسرائیل، لە ساڵی ١٩٨٣ لە پێشبڕکێیەکی گۆرانی ووتندا لە ئەڵمانیا بەشداری کردووە و پلەی دووەمی بەدەستھێناوە و بۆتە ھۆی ناوبانگ دەکردنی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا، لە ساڵی ١٩٨٤ کۆمەڵی گۆمەڵێک گۆرانی تۆمارکردووە و لەلایەن کۆمپانیایەکی بەریتانیەوە بڵاوکروکراوەتەوە و سەرکەوتنێکی گەورەی لە ئەوروپا بەدەستھێناوە.

عۆفرە دوای ئەوەی بە زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزی و فەرەنسی گۆرانی ووتوە لەناوەندی عەرەبی و ئەمریکا و ئەوروپا زیاتر ناوبانگی دەکردووە و لەژیانی گۆرانی ووتنیدا نزیکەی ٣٠ ئەلبومی تۆمارکردووە و لە ٢٣ مانگی شوباتی ساڵی ٢٠٠٠ بەھۆی نەخۆشیەوە کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی جوو
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئیسرائیلی
فەریگیا

وێنۆک|پیاوێک لە جلی فەریگیدا

**فەریگیە** پاشایەتییەک بوو لە سەردەمی پێش لە دایک بوونی عیسای مەسیح کە لە خۆراوای ناوچەی ناوەندی ئەنادۆڵ لە سەر کار بوو.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی مانگی ١٢ی ساڵی ٢٠١٤

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی کە سەدەی حەوتەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی ١٢یەمی پێش زایین دامەزراون
لیدیا

وێنۆک|پاشماوەکانی پایتەختی لیدیە
وێنۆک|پانتایی وڵاتی لیدیە

**لیدیە** پاشایەتییەکی کۆن بوو لە سەردەمی پێش لەدایکبوونی عیسای مەسیح کە لە خۆراوای تورکیای ئەوڕۆ دامەزرابوو.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خەڵکی دێرین
پۆل:مێژووی تورکیا
پۆل:پارێزگای مانیسا
پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی ١٢یەمی پێش زایین دامەزراون
پۆل:لیدیا
کێوی ئارارات

وێنۆک|چیای ئاراراتی گەورە و بچووک
220x440px|وێنۆک|چەپ|شوێنی چیای ئارارات
**چیای ئارارات** یان **ئاگری** چیایەکە لە باکوری کوردستان چیای ئارارات لە دوو گڕکانی گەورە و بچووک پێکھاتووە. ئەم چیا یەکێک دامەزراندنی کۆماری ئاراراتە.

## پەڕاوێز


پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:گڕکانە چینییەکان
پۆل:چیاکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:کێوەکانی تورکیا
پۆل:کێوە پیرۆزەکان
خرابرەشک

وێنۆک|وێنەی خرابرەشک یان گردی گوبەکلی
**خرابرەشک** () یان **گرێ مرازان** () یان **گوبەکلی تەپە** () پێکھاتەیەکی ھەرە کۆنی بەردینە لە نزیکی شاری ئورفا لە باکووری کوردستان کە بە ئاسەواری کۆنترین شارستانییەتی مرۆڤ دادەنرێ. تەمەنی ئەم پێکھاتە بەردینانە دەگەڕێنەوە بۆ یازدە تا دوازدە ھەزار ساڵ.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی سمیتسانیان؛ کۆنترین مەعبەدی دنیا
* ئارکیالۆجی؛ یەکەمین مەعبەدی دنیا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا
پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە باکووری کوردستان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی کوردستان
کاتیناچۆ

وێنۆک|ڕیزبوونی یاریچییەکان بە شێوازی کاتیناچۆی کارل ڕاپیان
**کاتیناچۆ** سیستەمێکی تەکنیکی یاریکردنی تۆپی پێیە کە تیشکی ڕاھێنەر و یاریکەران تەنیا لەسەر بەرگری تووندووتۆڵ و هێرشی هەڵگەڕاوەیە کە زۆرتر ئیتالیاییەکان پێی دەناسرێنەوە ، لە ڕیزبوونی یاریچییەکان لەنێو یاریگادا لەم سیستەمە کەمترین هێرشبەر دەبینرێن بەجۆرێک ژمارەی یاریچییەکانی هێڵی ناوەڕاست و بەرگریکاران زۆرتر دەکرێن بەمەبەستی داخستنی یاریگا لە تیپی بەرامبەر.مێژووی کاتیناچۆ دەگەڕیتەوە بۆ سەردەمی چل و سییەکانی سەدەی ڕابردوو ئەمەش کاتێ کارل ڕاپییانی نەمساوی کە ئەوکات ڕاهێنەری هەڵبژاردەی تۆپی پێی سوویسڕا بوو بەم شێوەیە یاریدەکرد بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم سیستەمە تەکنیکییە لەلایەن ڕاھێنەری ئەرجانتینایی هیرلینۆ هێرێرا درووستکرا کاتێ ڕاھێنەری یانەی ئینتەر میلان بوو لەساڵی شەستەکان کە بەکارھێنانی ئەم سیستەمە بووە ھۆی بردنەوەی زۆر بەڵام بە کەمترین گۆڵکردن و کەمترین گۆڵلێکران بە جۆرێ یارییەکانی ھێرلینۆ ئەنجامەکانی ١-٠ و ٢-١ بوون. لە جامی جیهانیی فیفای ٢٠٠٦ دا هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بەهۆی ئەم سیستەمەوە ببێتە پاڵەوانی جامەکە کە ئەوکات مارچێلۆ لیپی ڕاهێنەرایەتی هەڵبژاردەکەی دەکرد ، هەروەها لە جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپای ٢٠٠٤ هەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆنان توانی جامەکە بەدەست بهێنێت کە بەهەمان سیستەم یارییان دەکرد.

## سەرچاوە
*زانیارییەکانی ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تۆپی پێ لە ئیتالیا
پۆل:زاراوەکانی تۆپی پێ
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا
گونار میردال

وێنۆک|گونار میردال
**گۆنار میردال** (ماوەی ژیان: ٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٨ لە سوێد تاکوو ١٧ی ئایاری ١٩٨٧) ، ئابوریزانێکی سوێدی  بووە ساڵی ١٩٢٣ لە زانکۆی ستۆکھۆڵم بەشی یاسایی تەواو کردووە، ساڵی ١٩٢٧ بڕوانامەی دکتۆرای لە ئابووریدا بەدەستھێناوە، لەساڵانی ١٩٢٥ بۆ ١٩٢٩ لە ئابووری سیاسی کاری کردووە و لە ئەڵمانیا و بەریتانیا خوێندوێتی.
یەکەم گەشتی میردڵ بۆ ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٢٩ بۆ ساڵی ١٩٣٠ بووە و لەوێ کتێبێکی بڵاوکردۆتەوە بەناونیشانی کاریگەری سیاسی لەپێشکەوتنی ڕوانگەی ئابووریەوە، دواتر گەڕاوەتەوە بۆ ئەوروپا و وەکو مامۆستا لە پەیمانگای باڵای خوێندنی نێو دەوڵەتی لە جنێف کاری کردووە، ساڵی ١٩٣٣ لە زانکۆی ستۆکھۆڵم وەکو مامۆستا وانەی ئابووری سیاسی و دەرماڵەی گشتی وتۆتەوە، لە ساڵی ١٩٣٤ وەکو ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی سوید ھەڵبژێردراوە و لە ساڵی ١٩٣٨ بۆتە ئەندامی حیزبی دیموکراتی کۆمەڵایەتی.
میردڵ لە ساڵی ١٩٤٢ سەر لەنوێ بۆ ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی سوید ھەڵبژێردراوەتەوە و وەکو ئەندامی ئەنجومەنی کارگێڕی بانکی سوید کاری کردووە و لە ساڵی ١٩٤٥ بۆ ساڵی ١٩٤٧ سەرۆکی لیژنەی پلان دانان و وەزیری بازرگانی سوید بووە، لەساڵی ١٩٥٧ پۆستی ئەمینی جێبەجێکاری لیژنەی نەتەوەیەکگرتوەکان بۆ ئابوری ئەوروپا وەرگرتووە، ساڵی ١٩٦١ لە پڕۆگرامی لەناوبردنی ھەژاری کاری کردووە، دواتر گەڕاوەتەوە بۆ سوید و بۆتە مامۆستای ئابوری نێودەوڵەتی لە زانکۆی ستۆکھۆڵم، سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێڕی پەیمانگای ستۆکھۆڵمی نێودەوڵەتی بووە بۆ ئاشتی لەستۆکھۆڵم، سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێڕی پەیمانگای ئەمریکای لاتینی بووە لە ستۆکهۆڵم.
گۆنار میردڵ ساڵی ١٩٣٨ زیاتر لە ٣٠ خەڵاتی فەخری بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٧٤ خەڵاتی نۆبێلی لە ئابوورییدا وەرگرتووە، ساڵی ١٩٨٧ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری
شارڵ لاڤەران

**چارڵز لویس ئەلفۆنس لاڤران** (ماوەی ژیان: ١٨ی حوزەیرانی ١٨٤٥ لە پاریس تاکوو ١٨ی ئایاری ١٩٢٢ پاریس لە فەڕەنسا) ، پزیشکێکی فەرەنسی بووە و خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێناوە، ، باوکی پزیشکی سەربازی بووە، دواتر بۆتە مامۆستا و بەڕێوەبەر و پشکنەری پزیشکی سەربازی قوتابخانەی فال دوو گراس.
لافران لە زانکۆی سان بۆب لەپاریس خوێندوێتی و لەساڵی ١٨٦٣ پەیوەندی کردووە بەقوتابخانەی تەندروستی گشتی لە ستراسبۆرگ و بۆ ماوەی چوار ساڵ بەردەوام بووە، لەساڵی ١٨٦٦ وەکو پزیشکێکی قوتابی لە نەخۆشخانەکانی ستراسبۆرگ دامەزراوە، ساڵی ١٨٧٠ لەکاتی ھەڵگیرسانی جەنگی نێوان فەرەنسا و بڕوسیا نێردراوە بۆ میتز و وەکو ئەفسەری فریاکەوتن کاری کردووە و لەھەردوو جەنگی گرافلۆت و سان بریڤیا بەشداری کردووە.
لافران دوای ئەوەی میتز خۆی داوە بەدەستەوە گەڕاوەتەوە بۆ فەرەنسا و لەنەخۆشخانەی سان مارتان لەپاریس دەست بەکار بووە، ساڵی ١٨٧٤ وەکو مامۆستا لە قوتابخانەی فال دۆگراس دامەزراوە، پاشان نێردراوە بۆ جەزائیر و تاکو ساڵی ١٨٨٣ لە جەزائیر ماوەتەوە.
شاڕڵ لافران لەساڵی ١٨٨٠ گەیشتۆتە ئەو دەرئەنجامەی کە بەھۆی تووشبون بە گیانەوەرێکی سەرەتایی دووچاری نەخۆشی مەلاریا دەبینەووە و یەکەم کەس بووە کە ھۆکاری ئەم نەخۆشییەی دۆزیوەتەوە، ساڵی ١٨٩٣ ھەڵبژێردراوە بە ئەندامی ئەکادیمیای زانستی فەرەنسی، ساڵی ١٩١٢ نیشانەی شەرەفی وەرگرتووە، لەساڵی ١٩١٤ بۆ ساڵی ١٩١٨ بەشداری ھەموو ئەو لیژنانە بووە کەتایبەت بوون بە پاراستنی تەندروستی سووپای فەرەنسا، ھەروەھا لە زۆربەی زۆری کۆمەڵە زانستی و فیکریەکانی فەرەنسا و بەریتانیا و بەلجیکا و ئیتاڵیا و بورتوگال و مەجەڕ و ڕۆمانیا و ڕوسیا و ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و ھیندستان و مەکسیک و کوبا و بەڕازیل ئەندام بووە و لەساڵی ١٩٠٧ خەڵاتی نۆبڵی لەپزیشکیدا وەرگرتووە.
شاڕڵ لافران لە ١٨ مایۆی ساڵی ١٩٢٢ لە تەمەنی ٧٦ ساڵیدا بەھۆی نەخۆشیەوە کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی مۆنبارناس لەپاریس تەرمەکەی نێژراوە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥
پۆل:مردووانی ١٩٢٢
پۆل:پزیشکە فەڕەنسییەکان
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:زاناکانی مەلاریا
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی