شارستانی تیکاب

**شارستانی تیکاو** یان **شارستانی تیکاب**، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ورمێ و رۆژهەڵاتی کوردستان ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری تیکابە. ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ شارستانی ھەشتەڕۆ و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی بیجاڕ و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی ماە نیشان و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شارستانی سەقز و شارستانی ساینقەڵا.
لە ساڵی (١٩٩٠) بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی کۆماری ئیسلامی ئێران ئەم شارستانە لەرووی کارگێڕییەوە دابەشکراوە بۆ (٢) ناوچە (ناوچەی ناوەندی شارستانی تیکاب و ناوچەی تەختی سڵێمان) و (٦) گوندەوار و (١٠٢) گوند.

## دانیشتوانی تیکاوشار

* دانیشتوانی تیکاو (٨٧٨٣٣)کەسن، پەکھاتەی ئەم شارستانە ئاڵۆزەو لە دوو نەتەوەی سەرەکی پێکدێت کە ئەوانیش کورد و ئازەرین:.
** کوردەکان لەم شارستانەدا لە کوردە موکریەکانن و ژمارەیان (٦١١٢٩) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٦٩٪ی دانیشتوانی شارستانی تیکاب.
** ئازەریەکان لەم شارستانەدا لە ئازەریە ئەفشاریەکانن و ژمارەیان (٢٦٧٠٤) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٣١٪ی دانیشتوانی شارستانی تیکاب.

[وێنۆک|پێکھاتەی شارستانی [تیکاب|تیکاو]]
* ئایینی ئەم شارستانە زۆرینەی ئیسلامن و لە مەزھەبی سونی و شیعەن و وەلەھەندێ ناوچەدا شوێنکەوتوانی ئاینی یارسان ھەیە، لە مێژوویەکی زۆر نزیکدا تاوەکو پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو شوێن کەوتوانی دینی جولەکە ھەبوون لە ناوەندی شارۆچکەی تیکاب بەڵام لەم مێژووەدا ھەموویان کۆچیان کرد بۆ ووڵاتی ئیسرائیل. ھەرچەندە لەم شارستانەدا پێکھاتەی ئاینی و مەزھەبی جیا ھەیە بەڵام شارستانێکی ھێمن و ئاسایشە و ئەم جیاوازیانە نەبووەتە ھۆی جودایی و دووبەرەکی.
* ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی تیکاو دەکاتە (٤٨٩٦٤)کەس:
** پێکھاتەی کورد لە شارۆچکەی تیکاو دەکاتە (٣٦٧٢٣)کەس واتە ڕێژەی (٧٥٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
** پێکھاتەی ئازەری لە شارۆچکەی تیکاو دەکاتە (١٢٢٤١)کەس واتە ڕێژەی (٢٥٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
* ژمارەی گوندەکانی ئەم شارستانە (٩٧) گوندە بەم پێیە دابەش دەبێت:
** گوندە کوردەکان (٥٦) گوندە ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (٢١٧٥٣) کەس. دەکاتە (٦٢٪)ی دانیشتوانی گوند.
** گوندە ئازەریەکان (٣٦) گوندە ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (١٢٦٩٣) کەس. دەکاتە (٣٨٪)ی دانیشتوانی گوند.
** گوندە تێکەڵەکان کە ژمارەیان (٥) گوندە و ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (٤٤٢٤) کەس، (٢٦٥٤)کەسی کوردە و (١٧٧٠)کەسی ئازەریە.
* کەواتە ژمارەی دانیشتوانی کورد لەگوندەکاندا دەکاتە (٢٤٤٠٧)کەس بەڕێژەی (٧٤٪)ی شارستانەکە.
* کەواتە ژمارەی دانیشتوانی ئازەری لەگوندەکاندا دەکاتە (١٤٤٦٣)کەس بەڕێژەی (٢٦٪)ی شارستانەکە.
* کۆی ژمارەی دانیشتوانی شارستانی تیکاو دەکاتە (٨٧٨٣٤)کەس.
** ژمارەی کورد دەکاتە (٦١١٣٠) کەس کە دەکاتە ڕێژەی لە ٦٩٪ دانیشتوانی شارستانەکە.
** ژمارەی ئازەری دەکاتە (٢٦٧٠٤) کەس کە دەکاتە ڕێژەی لە ٣١٪ دانیشتوانی شارستانەکە.

## شوێنی مێژووی و گەشتیاری
وێنۆک|'''زیندانی سڵێمان'''
وێنۆک|قەڵای '''سەعید سوڵتان'''
شارستانی تیکاو شوێنگەلێکی زۆری شوێنەواری گەشتیاری تیادایە:
* تەختی سلێمان و پەرستگای ئازرگشسپ بە چوارەمین شوێنەواری ئێران دادەنرێت کە لە ڕێکخراوی یونسکۆدا تۆمارکرابێت.
* زیندانی سلێمان گردێکە کە بەسەریەوە قولەیەک دروستکراوە لە شێوەی لولەکدایە، بەقسەی خەڵکی ناوچەکە زیندانی حەزرەتی سوڵەیمان بووە.
* کێوی بەڵقیس بەبەرزی (٣٣٣٥م)، وەھەبوونی دەریاچەیەکی وەرزی لەناویا.
* **مزگەوتی گەورەی تیکاو** پێش سەد ساڵێک دروست کراوە لە سەردەمی قاجاڕەکاندا.
* **بەنداوی قجور** بۆ سەردەمی پەھلەوی دەگەڕێتەوە، (٥کم) دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی تیکاوەوە، لە ڕێکەوتی (٤-١٠-١٩٩٨) بە ژمارە (٢١٣٣) تۆمارکرا وەک شوێنەوارێکی دێرین.
* **مزگەوتی ئۆغل بەگ** بۆسەردەمی قاجاڕەکان دەگەڕێتەوە.
* **یەخچاڵی ئۆغل بەگ**.
* **گۆڕی ئەیوب ئەنساری** دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی (٩)ی زاینی، مەزارگەی یەکێکە لە زاناکانی ئیسلام، بەشێوەیەکی ئەندازەی جوان ئەم مەزارگەیە دروست کراوە، وەھا باس دەکرێت کە پاش (٥٠)ساڵ لەوەفاتی ئەم زانا ئاینییە فەقەکانی ئەم بینایەیان لەسەر گۆڕەکەی دروست کردووە، وە (١٣کم) دەکەوێتە باشوری شارۆچکەی تیکابوە، لەبەرواری (٧-٦-١٩٥٦)دا تۆمارکراوە وەک شوێنەوارێکی مێژوویی.
* **بازاڕی تیکاب** لە ساڵی (١٩٤٩ بۆ ١٩٥٩) دروستکرا لەلایەن بیناسازی بەناوبانگ تەبرێزی (غوڵام حوسێن میعمارباشی) بەفەرمانی (فەتح عەلی خانی ئەفشار).
* **ئاوی گەرمی تەختی سلێمان** یان **ئەیسدی سو** چەند کانییەکی گەرمە کە لەلایەن خەڵکی ناوجەکەوە بۆ چارەسەری نەخۆسی ڕۆماتیزمە بەکاری دەھێنن.
* **گوڵی ھەستبزوێنی چملی** دورگە جوڵاوەکانی ناو دەریاچەی چملی، دەکەوێتە گوندی بەدرلو، کە سروشتێکی زۆر جوانی ھەیە.
* **قەڵای سەعید سوڵتان** کە لەناوەندی تیکابدایە و بینایەکی مێژووییەو بە قەڵا ناوی دەرکردووە.
* **مزگەوتی یەلغون ئاغاج**.
* **زیندانی نەبی کەند**.
* **خانووی ئاغا نوسرەت ئاوا**.
* **گەرماو** و **تاڤگەی قینرجە** لە گوندی قاینەرجە.
* **قەڵای ساری قورخان**.
* **چوار ستونی چھارتاق** دەکەوەتە گوندی چھارتاقەوە.
* **زیندانی برنجە**.
* **ئاوی ساردی یارعەزیز**.
* **کێوی چل چەشمە**.

## سروشتی شارستان

### چۆم و ڕوبار
لەم شارستانەدا ئاوی چەم و روبارەکان کەمن و ناوی شارستانەکەس ھەر لەم کەم ئاوییەوە ھاتووە، لەبەر ئەوە چۆم و ڕوبارەکانی ئەم شارستانە دابەس دەبن بەسەر سێ جۆردا:
* چۆمی ھەمیشەیی.
* چۆمی وەرزی.
* چۆمی جارجار.
تەنھا چۆمی ھەمیشەیی شارستانی تیکاب، **چۆمی سارۆخە** یان **ساروقە** کە درێژترین ڕوباری شارستانەکەیە، وە ئەم چۆمە لقێکی سەرەکی **ڕووباری زەرینە** پێکدەھێنێت. لە چۆمە وەرزییەکان چۆمەکانی (چۆمی قجور و چۆمی حاجی بابا) دەتوانین باس بکەین، لە چۆمە جارجارەکان (چۆمی ریجال) ە.

### ئاو و ھەوا
شارستانی تیکاب ئاو و ھەوای ھەروەک ئاو و ھەوای ناوچەی ئازەربایجانە، بەھۆی بەرز و نزمی زۆر لە پەکھاتەی خاکەکەیدا و دووری لە دەریاوە وەھای کردووە کە ڕادەی شێی کەم بێت و ئاو و ھەوای لەزستاناندا سارد و ووشکە سەرمای ھەبێت و لە ھاویناندا گەرما و گرەی ھەبێت، ھەروەھا ڕێژەی باران بارین لەم شارستانەدا (٣٥٠ملم) ە کە وەھای کردووە نیمچە بیابان دەربکەوێت و زەوییەکانی نیوەی بەکەڵکی کشتوکاڵ بێت.

## دابەشی کارگێڕی

### ڕوبەر
ڕووبەری ئەم شارستانە دەکاتە (٢٥٢٣کم٢)، وە کەوتووەتە باسوری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاواوە، کەوتووەتە ڕۆژاوای ووڵاتی ئێران، ھەروەھا دکاتە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

### کارگێڕی
لەبەر ئەوەی لەڕوی کارگێڕییەوە سەربە دەوڵەتی ئێرانە دابەشی کارگێری ووڵاتی ئێران پێکھاتووە لە پارێزگا و شارستان و ناوچە(پەخش) و گوندەوار و گوند، شارستانی تیکاو دابەشی کارگێڕییەکەی بەم جۆرە پێکھاتووە:

**ناوچە**
* ناوچەی ناوەند
* ناوچەی تەختی سڵێمان

**گوندستان (گوندەوار)**

گوندستانی ناوچەی ناوەند:
* گوندستانی ھەوشار
* گوندستانی ئەنسار
* گوندستانی کەرەفتو

### گوندستانی ھەوشار
لە ١١ گوند پێکھاتووە:

* یەلغون ئاغاج (ناوەند)
* ئۆغل بەگ
* بادخەرید
* بەدرلو
* چھارتاق
* چیچەکلی
* ساری جالو
* فەیزاوا، تیکاب
* قۆجور
* قەرەقیە
* قەڵاجیق

### گوندستانی ئەنسار
لە ١٤ گوند پێکھاتووە:

* دورباش (ناوەند)
* ئاسمان بوڵاغی
* ئاق قەڵا
* ئەی قەڵاسی
* تاشەکەو
* تەمای
* حاجی بابای خواروو
* حاجی بابای سەروو
* حاجی بابای ناوەڕاست
* سەبیل
* عەرەبشا
* قرخلی
* کوتانی سەروو
* گەزەدرە

### گوندستانی کەرەفتو
لە ٢٠ گوند پێکھاتووە:

* قۆجە (ناوەند)
* ئاخەبەو
* ئۆغەرە
* بادمەحمود
* بلوز، تیکاب
* پاڵەوان، تیکاب
* تاسەکەند
* تەپەبۆر، تیکاب
* تەنورلی
* چەمدەرە
* چوارقەڵا
* داش وڵاخ
* دەروێشەڕەش
* ساری باخ
* ساری قورخان
* عەلیاوای ئۆغەرە
* قەرەباوا
* قۆڵدەرەی خواروو
* قۆڵدەرەی سەروو
* یەھرلو

گوندستانی ناوچەی تەختی سڵێمان:
* گوندستانی ئەحمەداوا
* گوندستانی سارۆخ
* گوندستانی چەمەن

### گوندستانی ئەحمەداوا
لە ٢٣ گوند پێکھاتووە:

* ئەحمەدئاوای خواروو (ناوەند)
* ئاختاق
* ئارپاچای
* ئاغدەرەی خواروو
* ئاغدەرەی سەروو
* ئاغدەرەی ناوەڕاست
* ئەحمەدئاوای سەروو
* ئەمیناوا، تیکاب
* جیداقیە
* چراغ تەپەی خواروو
* چراغ تەپەی سەروو
* حارەبشا
* حەسەناوا، تیکاب
* زەڕەشۆران
* زینھار
* شێرەمەرد
* قاینەرجە
* گویلەگویلە
* ھەڵۆچەی خواروو
* ھەڵۆچەی سەروو
* ھەنگور
* یارەزیز
* یەنگی کەند

### گوندستانی سارۆخ
لە ١٣ گوند پێکھاتووە:

* چۆپلی (ناوەند)
* ئاڵەسەقەل
* باش بەرات
* تەرمەکچی
* خارخار
* دڵ دڵبڵاغی
* قزقەپانی سەنگ
* قەرەومەر
* کەریم ئاوا
* کۆسەی پیری
* گوێ ئاغاج
* مایین بڵاغ
* نەبی کەندی

### گوندستانی چەمەن
لە ٢٠ گوند پێکھاتووە:

* نوسرەتاوا (ناوەند)
* ئاغبوڵاغی سەروو
* ئاغبوڵاغی ھەمەدانی
* ئەسەدکەندی
* ئوچ حەسار
* بابانەزەڕ
* بڕنجە
* تۆمارکەندی
* فاقلو
* قاراولخانە
* قازان کەندی
* قەرەبوڵاغ
* قەرەناز
* قوشابوڵاق
* قوشخانەی خواروو
* قوشخانەی سەروو
* قیزیل قیشلاق
* گونبەد
* گۆگردچی
* ھامپا

## پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

شارستانی تیکاب لە دوو نەتەوەی جیاواز پێکدێت کە ئەوانیش کورد و ئازەرین:
* ژمارەی گوندەکانی ئەم شارستانە (١٠١) گوندە.
** ژمارەی گوندە کوردەکان (٦٢)ە.
** ژمارەی گوندە ئازەریەکان (٢٠)ە.
** ژمارەی گوندە یارسانەکان (١١)یە.
** ژمارەی گوندە تێکەڵەکانی کورد و ئازەریەکان (٨)ە.

### گوندە کورد نشینەکان
لە (٦٢) گوند پێکھاتووە:

* ئاختاق
* ئاخەبەو
* ئارپاچای
* ئاغدەرەی خواروو
* ئاغدەرەی سەروو
* ئاغدەرەی ناوەڕاست
* ئاق قەڵا
* ئاڵەسەقەل
* ئەحمەدئاوای خواروو
* ئەمیناوا
* ئۆغەرە
* بادخەرید
* بادمەحمود
* باش بەرات
* بلوز
* پاڵەوان
* تاسەکەند
* تاشەکەو
* تەپەبۆر
* تەرمەکچی
* تەنورلی
* جیداقیە
* چەمدەرە
* چوارقەڵا
* چۆپلی
* حاجی بابای خواروو
* حاجی بابای سەروو
* حاجی بابای ناوەڕاست
* حارەبشا
* حەسەناوا
* خارخار
* داش وڵاخ
* دڵ دڵبڵاغی
* دەروێشەڕەش
* زینھار
* ساری باخ
* ساری قورخان
* شێرەمەرد
* عەلیاوای ئۆغەرە
* فەیزاوا
* قازان کەندی
* قزقەپانی سەنگ
* قەرەباوا
* قەرەقیە
* قەرەومەر
* قۆجە
* قۆڵدەرەی خواروو
* قۆڵدەرەی سەروو
* کەریم ئاوا
* کوتانی سەروو
* کۆسەی پیری
* گەزەدرە
* گوێ ئاغاج
* گۆگردچی
* مایین بڵاغ
* نەبی کەندی
* ھەڵۆچەی خواروو
* ھەڵۆچەی سەروو
* ھەنگور
* یارەزیز
* یەنگی کەند
* یەھرلو

### گوندە ئازەری نشینەکان

لە (٢٠) گوند پێکھاتووە:

* ئاسمان بوڵاغی
* ئەسەدکەندی
* ئەی قەڵاسی
* ئوچ حەسار
* بەدرلو
* تەمای
* چھارتاق
* چیچەکلی
* دورباش
* زەڕەشۆران
* ساری جالو
* سەبیل
* عەرەبشا
* فاقلو
* قاراولخانە
* قاینەرجە
* قەڵاجیق
* قوشخانەی خواروو
* قوشخانەی سەروو
* گویلەگویلە

### گوندە ئەھلی حەق و یارسانەکان

لە (١١) گوند پێکھاتووە:

* ئاغبوڵاغی سەروو
* ئاغبوڵاغی ھەمەدانی
* بابانەزەڕ
* بڕنجە
* تۆمارکەندی
* قەرەبوڵاغ
* قەرەناز
* قوشابوڵاق
* قیزیل قیشلاق
* گونبەد
* ھامپا

### گوندە تێکەڵەی کورد و ئازەری
لە (٨) گوند پێکھاتووە:

* ئەحمەدئاوای سەروو
* ئۆغل بەگ
* چراغ تەپەی خواروو
* چراغ تەپەی سەروو
* قرخلی
* قۆجور
* نوسرەتاوا
* یەلغون ئاغاج

## سەرچاوەکان

*
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان