حەسەن قەڵا

**حەسەن قەڵا** یان **باسیان** (بە تورکی: Pasinler؛ بە ئەرمەنی: Բասէն؛ بە گورجی: ბასიანი؛ بە لاتینی: Phasiani؛ بە یۆنانی: Φασιανοί)، شارەوانی و قەزایەکە لە پارێزگای ئەرزەڕۆم لە باکووری کوردستان، تورکیا. ڕووبەرەکەی ١٬١٣٤ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٧٬٠٥٥ کەسە (٢٠٢٢). شارۆچکەکە لەسەر ڕووباری ئاراس ھەڵکەوتووە.

دەکەوێتە ٤٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی شاری ئەرزەڕۆم و شوێنی قەڵای حەسەنقەڵایە (کە ھەندێک جار بە قەڵای پاسینلەر ناودەبرێت). ئەم شوێنە زێدی شاعیری عوسمانی «نەفعی» بووە. ناوی کۆنی «حەسەنقەڵا» ڕەنگە لەسەر بنەمای ئوزوون حەسەنی فەرمانڕەوای ئاق قۆینلۆ، یان حەسەنی والی ناوچەکە لە ساڵانی ١٣٣٠کان، یان لە دوای کوچووک حەسەن، نەوەی چۆپانەوە ھاتبێت کە لە ساڵی ١٣٤٠دا ھێرشی کردە سەر شارۆچکەکە.

## مێژوو
یەکەم شانشینی کۆن کە کۆنترۆڵی ئەم خاکەی ھەبووە ئورارتوو بووە، کاتێک بە «بیانی» ناودەبرا. یەکێک لە وەشانەکانی ناوی پاسینلەر لە ھۆزێکی کۆنەوە وەرگیراوە کە پێیان دەوترا «فاسیانەکان». وادیارە ناوی ئەم ھۆزە لە ناوە جوگرافییە ناوچەیییەکانی دواتردا ماوەتەوە، وەک: «پاسێن»ی ئەرمەنی، «فاسیانێ»ی یۆنانی، «باسیانی»ی گورجی و «پاسین»ی تورکی. بەپێی دۆزینەوەکانی گۆزەگەری، پاسینلەر لە سەردەمی ئاسن گۆڕدا بەشێک بووە لە شانشینی ئورارتوو.

خاکی باسیان لە سەدەی ٤ی پێش زایین تا سەدەی ٥ی زایینی سەر بە ئەرمەنستانی گەورە بووە و بەشێک بووە لە ویلایەتێکی ئەرمەنی بە ناوی «ئایرارات». بەگوێرەی مێژوونووسی ئەرمەنی مۆڤسێس خۆرێناتسی (سەدەی ٥)، ئەم خاکە موڵکی خێزانیی خانەدانی «ئۆردونی» ئەرمەنی بووە، کە لەلایەن پاشا ڤاغار شاکی ئەرمەنییەوە دامەزراوە، کە لە ساڵانی ١١٧–١٣٨/١٤٠ی زایینی فەرمانڕەوایی کردووە. لە چیرۆکی مێژوونووسی ئەرمەنی فاوستۆس بووزاند (سەدەی ٥)، دزێکی ھۆزی ئۆردونی ھێرشی کردووەتە سەر دەسەڵاتی پاشا خوسرەوی سێیەم و ماڵی شاھانەی تێکداوە، لە ئەنجامدا میرەکانی ھۆزی ئۆردونی بە فەرمانی خوسرەو لەسێدارە دراون. زەوییە باپیرانییەکانیان کە لە ناوچەی باسیان ھەڵکەوتبوو، درا بە قەشەی باسیان. دوای ساڵی ٤٢٨ی زایینی، ئەم خاکە بووە بەشێک لە ئەرمەنستانی ساسانی، تا دەگاتە ھێرشە عەرەبییەکان لە سەدەکانی ٧ بۆ ٩. لە سەدەی ٩دا باسیان بووە بەشێک لە ئەرمینیای باگراتی.

لە سەدەی ١٠دا، سنووری نێوان ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و شانشینی گەشەسەندووی تاۆ-کلارجێتی گورجی بە درێژایی ڕووباری ئاراس بووە، بۆیە بەشێک لە باکووری باسیان بووەتە موڵکی باگراتییەکانی گورجستان. لە ساڵی ١٠٠١دا، دوای مردنی داوود کورۆپالاتێس، ئیمپراتۆری بیزەنتی باسێلی دووەم ناوچەی باسیانی بەدەست ھێنا و ناوچە ئەرمەنییەکانی تێکەڵ بە یەکەیەکی کارگێڕی کرد کە پایتەختەکەی لە تیۆدۆسیۆپۆلیس بوو؛ بەڵام دوای پێکھێنانی شانشینی گورجستان، جۆرجی یەکەم لە ساڵی ١٠١٤دا ھەوڵی داگیرکردنەوەی ناوچەکەی دا، کە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی جەنگی بیزەنتی-جۆرجی. سەرەڕای لەدەستدانی خاکەکان بۆ باسێلی دووەم، زۆرێک لەو ناوچانە لە ساڵانی ١٠٧٠ و ١٠٨٠دا لەلایەن تورکە سەلجوقییەکانەوە داگیرکران، بەڵام دواتر لەلایەن داوودی چوارەمی پاشای گورجستانەوە وەرگیرانەوە. لە سەدەی ١٣دا و لە جەنگی باسیان دا، جۆرجییەکان سوپای سەڵتەنەتی ڕۆمیان تێکشکاند. ئەم ناوچەیە تا ساڵی ١٥٤٥ بەشێک بووە لە شانشینی یەکگرتووی گورجستان، کاتێک باسیان لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە داگیرکرا. عوسمانییەکان حەسەنقەڵایان کردە ناوەندی سەنجەقێک و قەڵاکەیان بە تەواوی دووبارە دروست کردەوە. ھەروەھا چەندین مزگەوتیان دروست کرد وەک «ئولوجامی» (١٥٥٤)، «سیڤاسلی» (١٣٨٨) و «یەنی» (سەدەی ١٦). شوێنەوارە بینراوەکانی دیکە بریتین لە پردی چۆپان کە پێدەچێت لە ساڵی ١٢٩٧ لەلایەن مەغۆلێکی ناسراوی ئیلخانی بە ناوی «چۆپان» دروستکرابێت. ھەروەھا دوو مەزارگەی ئیسلامی لە نزیک شارۆچکەکە ھەن، یەکیان فەرەح خاتوونە کە لە ساڵی ١٣٢٤ دروست کراوە. لە نزیک ئەوێش شوێنی «ئەڤنیک» قەڵایەکی وێرانە و گۆڕستانێکی کۆنی موسڵمانان و مزگەوتێکی تێدایە.

لە سەدەی ١٩دا، چەندین جەنگی ڕووسیا و عوسمانی لەم ناوچەیەدا ڕوویان دا و لە ئەنجامدا زۆرێک لە ئەرمەنییەکان بەرەو ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ڕووسیا لە قەوقاز کۆچیان کرد. کاتێک جەنگی جیھانیی یەکەم ھەڵگیرسا، ڕووسەکان بەرەو دەشتی پاسینلەر پێشڕەوییان کرد بەڵام بە خێرایی لەگەڵ زۆرێک لە دانیشتووانە ئەرمەنییە ناوخۆیییەکە کشانەوە، نزیکەی ٤٬٠٠٠ کەس مانەوە کە لەکاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا دەرکران یان کوژران. لە نێوان ساڵانی ١٩١٥ بۆ ١٩١٨ لەلایەن ڕووسیاوە داگیرکرا و پاشان لەلایەن ھێزە ئەرمەنییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. دواجار ھێزە تورکییەکان لە ١٣ی ئازاری ١٩١٨دا کۆنترۆڵی شارۆچکەکەیان وەرگرتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزیڕۆم
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەرزەڕۆم