open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بێرنار کوشنەر

thumb|'''بێرنار کوشنەر'''
**بێرنار کوشنەر** لەدایکبووی ١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٩،  کوشنەر لەباوکێکی جوو و دایکێکی پرۆتێستانت لەدایکبوو، کوشنەر کەسایەتی پزیشک و سیاسیی فەڕەنسییە، لەسەردەمی سەرۆککۆماری فرانسوا فیون دا وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا بوو ئەمەش لەماوەی ١٧ی ئایاری ٢٠٠٧ تاکوو ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣،  بەلەوەش لەماوەی ٢ی نیسانی ١٩٣٩ تاکوو ٢٩ی ئازاری ١٩٩٣ وەزیری تەندرووستی فەڕەنسا بووە، کوشنەر لایەنگری حیزبی کۆمۆنیستی فەڕەنسا بوو لە شەستەکان پاش ڕووی لە حیزبی سۆسیالیستی فەڕەنسا کرد لەپاشان ڕووی لە حیزبی چەپی ڕادیکالی لەپاشا گەڕایەوە حیزبی سۆسیالیستی فەڕەنسی، لەگەڵ دانیەل میتەران ژنی سەرۆککۆماری پێشووی فەڕەنسە سەردانی کوردستانی کردووە.

## پەراوێز

پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
پۆل:پزیشکە فەڕەنسییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:بەرپرسە فەڕەنسییەکان لە نەتەوە یەکگرتووەکان
کامێرۆن دیاز

thumb|دیاز
**کامیرۆن میچیلی دیاز** لەدایکبووی ٣٠ی ئابی ١٩٧٢ لە سان دیێگۆ لە کالیفۆرنیا، واتە ٤٧ سالە ئەکتەری ئەمریکی وە نمایشکاری پێشووی جلوبەرگ بووە ئەم کارەی دیاز لەماوەی ١٩٨٨ تاکوو ١٩٩٣ بووە بەڵام ساڵانی چالاکی ئەکتەری بۆ ١٩٩٤ دەگەڕێتەوە و تاکوو ئێستاش بەردەوامە لەوکارە، کامیرۆن چوار جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بردۆتەوە لەساڵانی ١٩٩٩ - ٢٠٠٠ -٢٠٠٢ و ٢٠٠٣، دیاز لە جیھانی سینەما بەھۆی چەند فیلمێکی ناسرا کە گرنگترینیان "The Mask" , "My Best Friend's Wedding" و "There's Something About Mary".

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:ئاهەنگگێڕانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کوبا
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دووڕەگەزخوازی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی دووڕەگەزخواز
پۆل:ئاھەنگگێڕانی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کوبا
پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس
پۆل:ژنە مۆدێلە ئەمریکییەکان
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
عومەر حەمدی

thumb|عومەر حەمدی وێنەکێشی کورد
**عومەر حەمدی** لەدایکبووی ١٩٥١ لە حەسیچە - کوردستانی ڕۆژئاوا ، کەسایەتی هونەرمەند و وێنەکێشی کوردی سوریایە ، لەوەتەی ١٩٧٨ لە ڤیێنا دەژی  ، عومەر کاری گڕافیکی هونەریش دەکات بۆ مێدیای سووری ، هەر لە بواری کارەکەی خۆیدا چەندین پێشانگای هوونەری لە سووریا و  ئەورووپا کردۆتەوە هاوکات چەندین وتار و پەرتووکی لەسەر هونەر نووسیوە.

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی حەسیچە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
کەمال کلچدارئۆغلو

**کەمال کلچدارئۆغلو** () (لەدایکبووی ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨ لە قسلە، تورکیا) کەسایەتی ڕامیاریی سۆسیالدیموکراسی و عەلەوی تورکییە و سکرتێری گەورەترین پارتی ئۆپۆزسیۆنی تورکییە (جەھەپە). کەمال لە ٢٠٠٢ەوە ئەندام پەرلەمانی پەرلەمانی تورکیایە لەسەر شاری ئەستەنبوڵ. لە ساڵی ٢٠١٢ کرایە جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی سۆسیالیست ئینتەرناسیۆنال. لە ساڵی ٢٠٠٩ خۆی پاڵاوت بۆ ھەڵبژاردنی شارەوانیی ئەستەنبوڵ کە توانی ٣٦.٨٪ دەنگەکان مسۆگەر بکات.کاندیدی هاوبەشی جەهەپە و هاوپەیمانی نەتەوەییە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا لە ساڵی ٢٠٢٣.

## ژیان
کەمال کڵچدار ئۆغلو لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨ لەدایکبووە. بە ڕەگەز کوردە و خەڵکی دێرسیمە. باوکی یەکێک بووە لەوانەی کە لە شۆڕشی دێرسیمدا بەشداری کردووە، بەڵام خۆی شانازی بە کورد بوونی خۆیەوە ناکات بەڵکو وەک تورکمان خۆی ناساندووە، بە منداڵی و لاوی دەست فرۆشی کردووە بۆ ئەوەی ژیانی خۆی مسۆگەر بکات؛ لە زانکۆی ئەنقەرە (غازی) زانکۆی ئابووری خوێندووە، ساڵی ١٩٧١ لە وەزارەتی دارایی کاری کردووە و پاشان بۆ بەشداریکردن لە ھەندێک خولی شارەزا بوون ڕەوانەی فەڕەنسا کراوەو پاش گەڕانەوەی لە ھەمان وەزارەت کاری کردووە و پلەی بەرزبووەتەوە، کاتێک تۆرکوت ئۆزال وەزیری دارایی بوو، کڵچدار ئۆغلۆ لە نزیکی ئەو کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٢ بۆ یەکەمجار لەسەر ئاستی ئەستەمبوڵ بوو بە ئەندام پەرلەمان، لە مانگی ئابی ٢٠١٢دا بوو بە جێگری ڕێکخراوی سۆشیالیست ئەنتەرناسیۆنال. ئەم پیاوە بەر لەوەی ناوی زۆر بڵاو بێت، چەندین دۆسیەی گەندەڵی ئاشکرا کرد بە تایبەت لەناو پارتی داد و گەشەپێدان کە دووان لەوانی ناچار کرد دەستلەکاربکێشنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:سیاسەتوانە تورکەکان
فلیپی شەشەمی ئیسپانیا

**فلیپ خوان پابلۆ ئالفۆنسۆ دێ تۆدۆس لۆس** یان **فلیپی شەشەمی ئیسپانیا**، (لەدایکبووی ٣٠ کانوونی دووەمی ١٩٦٨ لە مادرید، ئیسپانیا) شای ئیسپانیا، سێیەمین مناڵی خوان کارلۆسی یەکەم و سۆفیای یۆنان و دانمارکە.

ھەتا ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ وەکوو جێگرەوەی تانج و تەختی ئیسپانیا خاوەنی نازناوی فەرمی، شازادە ئاستۆریاس، شازادە جیرۆنا، شازادە ویانا و ھتد... بوو.

فلیپ لە ڕێکەوتی ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بە لەسەر کار لاچوونی باوکی، بە فەرمی بوو بە پاشای ئیسپانیا.

## پەراوێزەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پیرەمێرد و زەریا

**پیرەمێرد و زەریا** () ناوی ڕۆمانێکی کورتی نووسراوەی ئێرنست ھێمینگوەیە. ھێمینگوەی ئەم چیرۆکەی لە کووبادا لە ساڵی ١٩٥١ نووسیوە. ئەم کتێبەی ھێمینگوەی یەکێ لە کارە ھەرە ناسراوەکانییەتی کە خەڵاتی پولیتزەری بردووەتەوە. ئەم داستانە ھەروەھا ڕۆڵێکی گرنگی لەوەدا ھەبوو کە ھێمینگوەی بتوانێ لە ساڵی ١٩٥٤دا خەڵاتی وێژەی نۆبڵ بباتەوە.

## وەرگێڕان بە کوردی
شێرکۆ بێکەس ئەم ڕۆمانەی لە زمانی عەرەبییەوە وەرگێڕاندووە سەر زمانی کوردیی سۆرانی کە لە ساڵی ١٩٨٢ لە شاری بەغدادا لەلایەن وەزارەتی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن-دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی لە ١٣٦ لاپەڕە بە چاپ گەیشتووەتەوە. ئەم وەرگێڕانە ھەروەھا بە پێداچوونەوەی شوکور مستەفا لە شاری سلێمانیدا لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم لە ساڵی ٢٠٠٢ لە ١٥٣ لاپەڕە بۆ دووەم کەڕەت و لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ١٥٨ لاپەڕە بۆ سێھەم کەڕەت چاپ کرا.

## سەرچاوەکان

* پیرەمێرد و زەریا
* خەڵاتی وێژەی نۆبڵ، ١٩٥٤

## کتێبناسی
* ''شێرکۆ بێکەس: بیبلیۆگرافیا و پێڕستی لە کتێبی کوردیدا''، ئامادەکردن: بوار نورەدین، سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم: ٢٠١٣.

پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٥٢
پۆل:ڕۆمانەکانی ئێرنست ھێمینگوەی
پۆل:ڕۆمانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کتێبەکانی ئێرنست ھێمینگوەی
پۆل:کتێبەکانی چارڵز سکریبنەرز سەنز
لێتیسیا ئۆرتیس

**لێتیسیا ئۆرتیس** (؛ لەدایکبووی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧٢ لە ئۆڤیێدۆی ئیسپانیا) ھاوسەری فلیپی شەشەمی ئیسپانیا شای ئیسپانیایە.

پێش ھاوسەرگیری لەگەڵ شازادەی ئیسپانیا، لێتیسیا ڕۆژنامە نووس و بێژەری ھەواڵی تەلەڤزیۆنی ئیسپانیا بوو.

## بنەماڵە و خێزان
لێتیسیا گەورەترین مناڵی خێسۆس خۆزێ ئۆرتیس ئالوارێزی () رۆژنامەنووس و ماریا دێلا پالۆما رۆکاسۆلانۆ رۆدریگێزی () پەرستارە.

لێتیسیا پێش ھاوسەرگیری لەگەڵ شازادە فیلیپ، جارێکی تریش ھاوسەرگیری کردبوو.

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/لتیسیا_اورتیس لتیسیا ویکی فارسی - لتیسیا اورتیس لتیسیا]

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:زیندووان
میشێل پلاتینی

**میشێل پلاتینی** لەدایکبووی ٢١ی حوزەیرانی ١٩٥٥ ، پلاتینی کەسایەتییەکی دیاری تۆپی پێییە و لە وەتەی ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ شەشەمین سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپایە ، پلاتینی  یاریکەری پێشووی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نیشتیمانیی فەڕەنسا و یانەی یۆڤانتوسی ئیتالییە ، پلاتینی لە بنەچەدا خەڵکی ئیتالیایە بەڵام بەھۆی کۆچی خێزانەکەی چوونەتە فەڕەنسا لەوێ وڵاتینامەی (ڕەگەزنامە)ی ئەو وڵاتەیان پێ بەخشراوە ھەر بۆیەش بۆ تیپی ئەو وڵاتە یاری کردووە ، پلاتینی لە ھێلی ناوەندی ھێرشبەر (Attacking midfielder)  یاری کردووە

## ژیانی یاریکردن
### یانەکان
پلاتینی یاری بۆ یانەکانی نانسی و سانت ئیتیانی فەڕەنسایی و یوڤینتۆسی ئیتالی کردووە ، تیایدا لەگەڵ یانەی نانسی فەڕەنسی لەکۆی ١٨١ یاری فەرمی ٩٨ گۆڵی تۆمارکردووە ئەمەش لەماوەی ١٩٧٢ تاکوو ١٩٧٩ بووە ، دوای نانسی پلاتینی ڕووی کردۆتە یانەی سانت ئیتیانی فەڕەنسیی کە لەماوەی ١٩٧٩ تاکوو ١٩٨٢ یاری بۆ ئەو یانە فەڕەنسییە کردووە لەو ماوەیەدا ١٠٤ یاری فەرمی ئەنجام دا و توانی ٥٨ گۆڵ بۆ ئەو یانەیە تۆمار بکات ، دوایی پلاتینی ڕووی کردە ئیتالیا و پەیوەندی بە یانەی یوڤینتۆسی ئیتالی کردوو و پاشماوەی ژیانی یاریکردنی بۆ ئەویانەیە بەسەر برد کە لەماوەی ١٩٨٢ تاکوو ١٩٨٧ واتا پێنج وەرز لەگەڵ ئەم یانەیە بەردەوام بوو ، لەگەڵ یوڤینتۆس ١٤٧ یاری ئەنجام داو وتوانی ٦٨ گۆڵ تۆماربکات و مێژوویەکی باشی لەگەڵ یانە ئیتالییەکە تۆمار بکات.

### ھەڵبژاردەی نیشتمانی فەڕەنسا
پلاتینی لەماوەی ١٩٧٦ تاکوو ١٩٨٧دا ٧٢ یاری فەرمی بۆ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی فەڕەنسا ئەنجام داو لەو ماوەیەدا ٤١ گۆڵی تۆمارد ، لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ پلاتینی لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی توانیان پلەی سێیەم بەدەست بھێنن ئەمەش باشترین دەستکەوتی پلاتیینییە لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی لە جامی جیھانییدا ، ھاوکات پلاتینی توانیویەتی لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی لەساڵی ١٩٨٤ دا جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ فەڕەنسا بباتەوە. جگە لە فەڕەنسا پلاتینی لەساڵی ١٩٨٨ یارییەکی دۆستانەی بۆ ھەڵبژاردەی کوەیت بەرامبەر یەکێتیی سۆڤیەتی ئەنجام دا ئەمەش دوایین یاریی بوو بۆ میشێل پلاتینی کە خودی یارییەکەش لەلایەن میری کوەیت بۆ ڕێزلێنان لە پلاتینی ڕێکخرابوو ، لەدوای وازھێنانیشی لەیاریکردن لەماوەی ١٩٨٨ تاکوو ١٩٩٢ بووە ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی فەڕەنسا.

پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:فیفا ١٠٠
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە
پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی لیگ ٢
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
خوان کارلۆسی یەکەم

**خوان کارلۆسی یەکەم** یان **خوان کارلۆس ئالفۆنسۆ ڤیکتۆر ماریا** (؛ لەدایکبووی ٥یکانوونی دووەمیی ١٩٣٨ لە رۆما، ئیتالیا)، پاشای پێشووی ئیسپانیا بوو.

لە ٢٢ی نۆڤەمبری ١٩٧٥، دوو ڕۆژ دوای کۆچی دوایی فرانسیسکۆ فرانکۆ دیکتاتۆری پێشووی ئیسپانیا، خوان بە پێی ئەو یاسایەی فرانکۆ داینابوو، گەییشتە پاشایەتی.

لە ١٩٦٩ و ئەوکاتەی فرانکۆ، خوان کارلۆسی وەکوو سەرۆکی داھاتووی ئیسپانیا دانا، تانج و تەختی ئیسپانیا بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ بوو داگیر نەکرابوو.

خوان کارلۆس لە ساڵی ١٩٥٥ لە تەمەنی ١٧ ساڵی دا چوو ئیسپانیا و لە ساڵی ١٩٦٢ ھاوسەرگیری کرد لەگەڵ شازادە سۆفیای یۆنان، کچی پاول پاشای یۆنان.

ماریانۆ راخۆی سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا لە ٢ی مەی ٢٠١٤ ڕایگەیاند کە خوان کارلۆس دەیھەوێ بە قازانجی کووڕەکەی فلیپ، شازادەی ئاستۆریاس واز لە پاشایەتی بێنێ.

لە ڕێکەوتی ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بە لەسەر کار لاچوونی، بە فەرمی فلیپ، شازادەی ئاستۆریاسی کرد بە پاشای ئیسپانیا.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* ویکی فارسی [//fa.wikipedia.org/wiki/خوآن_کارلوس_اول_اسپانیا خوآن کارلوس اول اسپانیا]
* ماڵپەڕی فەرمی بنەماڵەی شاھانی ئیسپانیا

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:زیندووان
ئیدا دالسێر

** ئیدا دالسێر** (٢٠ی ئابی ١٨٨٠ – ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧) ھاوسەری یەکەمی دیکتاتۆری فاشیستی ئیتالیا، بینیتۆ موسۆلینی بوو.

## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/wiki/Ida_Dalser ویکی ئینگلیزی - Ida Dalser]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠
پۆل:مردووانی ١٩٣٧
مارگێریتا سارفاتی

**مارگێریتا سارفاتی** یان **مارگێریتا گراسینی** (٨ی نیسانی ١٨٨٠ لە کاڤلاسکای ئیمپراتۆریەتی ئیتالیا – ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦١)، لە درێژایی تەمنیدا وەکوو ڕۆژنامەوان، نووسەر، ڕەخنە گری ھوونەری، کۆکەرەوەی بابەت کاری کردووە.

ئەو ڕاوێژکاری بەرچاوی پرۆپاگاندای پارتی نەتەوەیی فاشیستی ئیتالیا، ھەروەھا بەسەرھاتی ژیانی مۆسولینی کرد بە کتێبێک

مارگێریتا دواتر بوو بە یەکێک لە یارەکانی مۆسولینی.

ئەو لە بنەماڵەیەکی جوولەکەی ڤێنیزدا لە دایک بوو، باوکی *ئامێدۆ گراسینی* پارێزەرێکی جوولەکە بوو.

سارافاتی لە پلازۆی ڤێنیز گەورە بوو و بە دەستی مامۆستای تایبەت پەروەردە کرا، بە ھەر حاڵ ئەو زوو ڕووی کردە بیر و باوەڕە سۆشیالیستیەکان و لە مالی باوکی ڕای کرد.

لە تەمەنی ١٨ ساڵی لەگەڵ سێزار سارافاتی ھاوسەرگیری پێک ھێنا، ئەویش پارێزەرێکی جوولەکەی خەڵکی پادۆڤا بوو کە ١٣ ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو. لە ساڵی ١٩٠٢ ئەو دووانە ڕوویان کردە میلان، ئەوان چەند مناڵیان پەیدا بوون.
مناڵە گەورەکەیان لە شەڕی جیھانی یەکەم خوازیارانە چوو بۆ ناو ئەرتەشی ئیتالیا و لە نیسانی ١٩١٨ لە مۆنتێ بالدۆ و لە تەمەنی ١٨ ساڵی دا کوژرا.

لە ١٩١١ مارگێریتا، مۆسولینی بینی و پەیوەندیەکی لەگەڵ درووست کرد، دوای لە دەست دانی مێردەکەی لە ١٩٢٤ دا ئەو دەستی کرد بە نووسینی بیۆگرافیەک لەسەر مۆسولینی، کە دواتر بە ھۆی ناسراوی خۆی و ھەروەھا ناوبانگی مۆسولینی کتێبەکە فرۆشێکی زۆری ھەبوو، کە بە ١٨ زمانی دنیا، لەوانە ژاپۆنی و تورکییش وەرگێڕدرا.

## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/wiki/Margherita_Sarfatti ویکیپیدیای ئنیگلیزی - Margherita Sarfatti]

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠
پۆل:مردووانی ١٩٦١
پۆل:جووە ئیتالییەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئیتالی
پیزالێ لۆرێتۆ

**پیزالێ لۆرێتۆ** مەیدانێکی ناسراوی شاری میلانی ئیتالیایه.

وشەی لۆرێتۆ به شێوەیەکی گشتی تر بۆ به کار دێت بۆ ئاماژه بە ناوچەکانی دەورووبەری مەیدانەکه، که بەشێکه له ناوچەی کارگێڕی ٢ی شارەوانی  شاری میلان.

پیزالێ لۆرێتۆ هەڵگری بیرەوەریەکی زۆر ناسراوی مێژووی مۆدێرنی ئیتالیایه, ئەویش هەڵواسینی بینیتۆ موسۆلینی، کلارا پێتاچی و هەندێک له هاوکارانیان له ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ١٩٤٥.  له وێنەکەی خوارەوە دا ئاماژەیان پێ کراوه.

## سەرچاوە
* ویکی ئینگلیزی Piazzale Loreto
ئۆڤیێدۆ

**ئۆڤیێدۆ** (بە ئیسپانی: Oviedo) ناوەندی پارێزگای ئاستۆریاسی ئیسپانیایە .دانیشتووەکانی ۲۲۱۲۲۲ کەسن و پانتایی ۱۸۶ کیلۆمەتری چوارگۆشەی داگیر کردووە.

زۆربەی دەزگا کارگێڕیە فەرمیەکانی ناوچەی ئاستۆریاس لە شاری ئۆڤیێدۆدان.

ھەروەھا شاژنی ئێستای ئیسپانیا، لێتیسیا ئۆرتیس خەڵکی ئەم شارەیە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
* [//fa.wikipedia.org/wiki/ابیدو ویکیپیدیای فارسی - ابیدو]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەم
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسپانیا
ئاستۆریاس

**ئاستۆریاس** (به زمانی ئیسپانی: Asturias) یەکێکه له ١٧ بەشه سەربەخۆکانی ئیسپانیا، ئەو بەشەش خۆی یەکێکه له ٥٠ پارێزگای ئیسپانیا،. پایتەختەکەی شاری ئۆڤیێدۆیه. ئەو پارێزگایه ٧٨ ناوچە له خۆ دەگرێ.

## زمان
تەنیا زمانی فەرمی لەو پارێزگایه، زمانی ئیسپانیه. لەو پارێزگایه جگه له زمانی ئیسپانی، زمانی خۆیی خەڵکی ناوچەکەش هەیه که به زمانی ئاستۆریایی نوزەد دەکرێ و نزیکەی ٤٠٠،٠٠٠ کەس قسەی پێ دەکا، له ناوچه ڕۆژهەڵاتیەکانی ئەو پارێزگایه زمانی ئۆناویایی به کار دێت.

## شوێنه کەڤناریەکان


Image:Somiedo.jpg|گۆلی سمیدۆ (Somiedo)
Image:TraditionalHorreo.jpg|خانوویەکی تایبەت بەو ناوچەیه
Image:Francisco de Goya y Lucientes - Gaspar Melchor de Jovellanos.jpg|زۆڤێلانۆس (Jovellanos)، نووسەر و فەیلەسۆفی ئیسپانی ئاسیای نزیک له ٨٠٠ی زایینی که ئاستۆریاسیشی تێدایه

thumb|لێتیسیا ئۆرتیس شاژنی ئیسپانیا، خەڵکی ئاستۆریاسه

## سەرچاوه
* ویکی ئینگلیزی Asturias
زمانی ئاستۆریایی

** زمانی ئاستۆریایی** زمانی باو له پارێزگای ئاستۆریاسی ئیسپانیایه. ژمارەی ئاخێوەرانی ئەو زمانهیان تا ٥٠٠،٠٠٠ کەس خەمڵاندوە. 

ئەو زمانه له ئیسپانیا زمانی فەرمی نیه و تەنیا له ناوچەکانی خۆی به کار دێت، له ڕۆژهەڵاتی پارێزگای ئاستۆریاس  زمانێکی تر به ناوی زمانی ئۆناویایی به کار دێت، که کێشەی لەسەر هەیه ئاخۆ ئایا ئەو زمانه لقێکه لە زمانی ئاستۆریایی یان نا

## سەرچاوه
* ویکی ئینگلیزی Asturian language

پۆل:زمانەکانی ئیسپانیا
ئەلیل

**ئەلیل** (ئینگلیزی: Allele) یەکێکە لە شێوە جێگیراوەکانی بۆھێل، دەکەونە سەر کڕۆمۆسۆمەکان، بەرپرسن لە گواستنەوەی ڕووخسارە بۆماوەیییەکان، کە لە ئەنجامی بازدانەوە پەیدادەبن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
ھێلیکەیز

وێنۆک|هیلیکەیز

**ھێلیکەیز** (ئینگلیزی: Helicase) ئەو ئەنزیمەیە کە ھەردوو زنجیرەکەی دی ئێن ئەی (DNA) لە یەکتری جیادەکاتەوە لە ماوەی کرداری دووھێندبوونی دی ئێن ئەی دا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
میریام دی سان سێرڤۆلۆ

**میریام دی سان سێرڤۆلۆ** یان ** میریام پێتاچی** (٣١ی ئایاری ١٩٢٣  &ndash; ٢٤ی ئایاری ١٩٩١) خووشکی کلارا پێتاچی و ئەکتەری سینەما بوو. کلارای خوشکه گەورەی، خۆشەویستی دیکتاتۆری فاشیستی ناودار بینیتۆ موسۆلینی بوو وهەر لەگەڵ ئەویش له ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥ دا تیرباران کرا.

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی Miriam di San Servolo

## بەستەرە دەرەکییەکان
*

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:خانمەکتەرە ئیتاڵییەکان لە سەدەی بیستەم
کلارا پێتاچی

**کلارا پێتاچی** یان **کلارێتا پێتاچی** ( به ئیتاڵی :(klaˈretta peˈtattʃi) (٢٨ی شوبات ١٩٤٥ - ٢٨ی نیسانی ١٩٤٥) خۆشەویستی دیکتاتۆری ئیتاڵی بینیتۆ موسۆلینی بوو که ٢٨ ساڵ له کلارا گەوره تر بوو.

له ٢٧ی نیسانی ١٩٤٥ موسۆلینی و پێتاچی له لایەن پارتیزانه کۆمۆنیستەکان و لە کاتێکدا لەگەڵ کاروانێکی ئەندامانی کۆماری کۆمەڵایەتی ئیتاڵی خەریکی ڕاکردن بوون، دەستگیر کران.
له ٢٨ی نیسان، پێتاچی و موسۆلینی بردرانه *مێزاگێرا* و تیرباران کران. له ڕۆژی دواتر دا، ٢٩ی نیسان، تەرمی پێتاچی و موسۆلینی  بردرا بۆ پیزالێ لۆرێتۆی شاری میلان و بەرانبەر به وێستگەیەکی پێترۆل به سەراوبنی هەڵواسران.  تەرمەکان وێنەیان گیراو خەڵک ڕقی خۆیانیان لەسەر دەرکردن و تەرمەکانیان زۆر شێواندن.

هەندێ کەسی تریش لەگەڵیان تیرباران کران و هەڵواسران که بەو دوو کەسەوە له چەپ بۆ ڕاستەوە بریتی بوون له:
* **نیکۆلا بامباچی**
* بینیتۆ موسۆلینی
* کلارا پێتاچی
* **ئالێساندرۆ پاڤۆلینی**
* **ئاکیلی ستاراچی**

## بنەماڵه
* خووشکی کلارا ئەکتەری سینەما بوو، ئەو ناوی میریام دی سان سێرڤۆلۆ بوو (٣١ی ئایاری ١٩٢٣  &ndash; ٢٤ی ئایاری ١٩٩١) که بە **میریام پێتاچی**ش ناسرا بوو.
*برای کلارا **مارسێلۆ پێتاچی** لەگەڵ موسۆلینی و کلارا دا دەستگیر کرا بەڵام کاتێ ویستی ڕا بکات بە تیر پێکایان.

## سەرچاوه
*ویکی ئینگلیزی Clara Petacci

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٥
پۆلیمەرەیزی دی ئێن ئەی

thumb|شێوەی سێ دووریی ئەنزیمی  پۆلیمەرەیزی دی ئێن ئەی

**ئەنزیمی پەڵمەرەی دی ئێن ئەی** یان دی ئێن ئەی پۆڵیمیرەیز (بە ئینگلیزی: DNA Polymerase) بریتییە لەو ئەنزیمەی کە ھانی دروستبوونی دی ئێن ئەی دەدات، لە ڕێگەی زیادکردنی نیوکلیۆتایدەکان بۆ ھەر زنجیرەیەکی بنەڕەتیی دی ئێن ئەی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:دی ئێن ئەی
پۆل:ئەنزیمەکان
ئەنزیمی پەڵمەرەی ئاڕ ئێن ئەی

ئەنزیمی پەڵمەرەی ئاڕ ئێن ئەی یان ئاڕ ئێن ئەی پۆڵیمیرەیز (ئینگلیزی: RNA Polymerase) ئەو ئەنزیمەیە کە ھانی دروستبوونی ئاڕ ئێن ئەی دەدات بە بەکارھێنانی زنجیرەیەک لە گەردی دی ئێن ئەی وەکوو قالب.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ئەنزیمەکان
پۆل:ئار ئێن ئەی
ئەنزیمی کەرتکەر

ئەنزیمی کەرتکەر (ئینگلیزی: Restriction Enzyme) ئەو ئەنزیمەیە کە گەردەکانی دی ئێن ئەی نامۆ تێک دەشکێنێت لە ڕێگەی پارچەکردنیان، لە یەکێک لە ھەنگاوەکانی ناسینەوەی دی ئێن ئەیدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
پۆل:ژینناسیی گەردی
ئاڵۆزە

وێنۆک|بەشەکانی ئاڵۆزە: A: سەری ئاڵۆزە، B: تەن، C: کلک، D: ڤازدێفران

**ئاڵۆزە** یان **بانوەت** (بە ئینگلیزی Epi(upon)+didymis = Epididymis) بریتییە لە بۆڕییەکی درێژی پێچاوپێچ کە دەکەوێتە سەر ڕووی گون، تێیدا تۆوەکان پێدەگەن.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
ئینتەرفێرۆن

thumb|پێکھاتەی گەردیی ئینتەرفێرۆنی مرۆڤ - ئەلفا
**ئینتەرفێرۆن** () پڕۆتینێکە ئەو خانانە بەرھەمی دەھێنن کە تووشبوون بە ڤایروس، بە مەبەستی پاراستنیان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئەدریناڵین

وێنۆک|ساختمانی ئێپینفرین

**ئەدریناڵین** یان **ئیپینفرین** (ئینگلیزی: Epinephrine) ھۆڕمۆنێکە، لەلایەن کڕۆکی ئەدریناڵەوە بەرھەمدەھێنرێت، خێراییی زیندە چالاکییەکان لە باری ناکاودا زیاد دەکات، دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی دەردانی ئەنسۆلین و کەمبوونەوەی لێدانی دڵ و پەستانی خوێن زیاد دەکات.

ئەم ھۆڕمۆنە بەھۆی تایرۆسینەوە دروست دەکرێت کە یەکێکە لە ترشەئەمینییەکان. لە کاتی بارێکی نەخوازراو وەک ترس لە شتێک یان بە بینینی شتێک ئەم ھۆرمۆنە زیاد دەکات، و کرداری ھەرسکردن دەوەستێنێت.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:دڵەڕاوکێ
زمانی ئۆناویایی

** زمانی ئۆناویایی** یەکێکه له زمانەکانی ناوچەی سەربەخۆی گالیسیای ئیسپانیا له هەندێ سەرچاوه وەکوو زاراوەیەک له زمانی ئاستۆریایی ناوی هاتوه، ژمارەی ئاخێوەرانی ئەو زمانەیان نزیکەی ٥٠،٠٠٠ کەس مەزەنده کردوە.

## سەرچاوه

* ویکی فارسی زبان اوناویایی

پۆل:زمانەکانی ئیسپانیا
بەرەی نوسرە

**بەرەی نوسرە بۆ ئەھلی شام** بزووتنەوەیەکی سەلەفی جیھادییە کە لە سەرەتایی ٢٠١٢ دامەزراوە لە ماوەی قەیرانی سووریا دژی سوپای سووریا دروست بوو. ئەم بزووتنەوەیە جگە لە خەڵکی سووریا خەڵکی تری جیھادی وەک چیچانی و عەرەبە ئەفغانی کە پێشتر بەشداری جیھادیان کردبوو لە ئەفغانستان، عێراق و چیچان بۆیە لە ماوەیەکی کورت توانیان چەندین سەرکەوتنی خێرا بە سەر سوپای سووریا بەدەست بھێنن. لە ماوەیەکی کەمدا ناوبانگیان دەرکرد. ئەم بزووتنەوەیە خۆیان وەک لقێک لە ڕێکخراوی ئەلقاعیدە ناساندووە بۆیە ئەمریکا لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ خستوویانییەتییە نێو لیستی تیرۆر. لە ئێستادا ئەبوو محەممەد جۆلانی ڕێبەری ئەم بزووتنەوەیەیە.

## مێژووی ئاڵای بەرەی نوسرە

پەڕگە:Flag of the Al-Nusra Front.svg|ئاڵای بەرەی نوسرە ٢٠١٢ تا تەممووزی ٢٠١٦
پەڕگە:Flag of Jabhat al-Nusra In Lebanon.jpg|ئاڵای بەرەی نوسرە لە لوبنان لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٦
پەڕگە:Flag of al-Qaeda in the Levant - al-Nusra Front.jpg|ئاڵای ڕێکخراوی ئەلقاعیدە لە وڵاتی شام بەرەی نوسرە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٦


## سەرچاوەکان

*ڕاپۆرتی بی بی سی
* https://web.archive.org/web/20140220052731/http://www.zamanalwsl.net/readNews.php?id=33772

پۆل:تیرۆریزم لە سووریا
پۆل:ئیسلامیزم
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:ھەییەی تەحریر شام
پۆتەنشڵی حەسانەوە

**ئەرکی حەسانەوە** (ئینگلیزی: Resting potential) ئەرکێکی کارەبایییە لە پەردەی خانەی دەمارەخانە یان ماسولکە خانە، ئەو کاتەی خانەکە ناچالاکە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
پۆتەنشڵی پەردە

وێنۆک|ئەو ئایۆنانەی کە ئەرکی پەردە پێکدێنن

**ئەرکی پەردە** (ئینگلیزی: Membrane potential) جیاوازیی ئەرکی کارەبایییە لە نێوان ھەردوولای پەردەی دەمارەخانەیەکدا،
ئەرکی پەردە پەیدادەبێت لە ڕێگای جوڵەی گواستنەوەی ئایۆنەکان بە پەردەی خانەدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:کیمیای کارەبایی
ئێسترۆجین

وێنۆک|ساختمانی ئێستریۆل، جۆرێک لە ئێسترۆجین

**ئێستڕۆجین** () ھۆرمۆنێکە توخمە پەرەسەندن و فرمانەکانی زۆربوون لە مێیەدا ڕێکدەخات.

ئیسترۆجین بەرپرسە لە گەشەپێدان و ڕێکخستنەوەی لاشەی مرۆڤ بە شێوەی مێینە کاتێک مرۆڤەکە

لە ھەرزەکاریدایە ئەوە ھۆرمۆنەکە یارمەتی دەدات بەشێوەیی مێینە گەشە بکات

## کارکردن
**کارەکانی ئیسترۆجین لەلاشەدا:**

ئەگەر بێت و ڕێژەی ئیسترۆجین نۆرمال بێت ئەوا لاشە:
* ڕێکخستنەوە و گەشە بە شێوەی مێینە
* ڕێکخستنەوە و گەشە بە ئەندامی زاوزێ
* ڕێکخستنەوە و گەشەی پێکھاتەکانی تری جەستە بە شێوەی مێینە (قژ، ڕووخسار، پێست، لاشە)

**کارەکانی پرۆجسترۆن لەجەستەدا:**
* یارمەتی سووڕی مانگانە و دووگیانی دەدات
* یارمەتی (لاکتۆز) گەشەی شیر دەدات لە مەمک
* لەکاتی سووری مانگانە کاتێک ھێلکە لە جەستە دەردەچێت لە ڕۆژی چواردەیەمین کە ھێلکە ئامادە دەبێت پرۆجسترۆن لاشە ئامادە دەکات بۆ دوگیانی

کاتێک ھێلکەکە بەر ھیچ شتێک ناکەوێت ئەوا گەشەی پرۆجسترۆن دەکەوێ و شوێنی ئامادەبوونی بۆ دووگیانی دادەرمێ و ئەو خوێنەی لە ژوورەوەیە

دێتە دەرەوە دوبارە لاشە خۆی ئامادە دەکاتەوە بۆ ماوەیەکی تری دووگیانی

**کەمی ھۆرمۆنی ئیسترۆجین لەلاشەدا:**
* گۆرانی بار و دۆخ (خەمباری، دڵخۆشی)
* ئێش لە مەمک
* ئازاری زۆر (لەکاتی سێکس) بەھۆی وشکی ئەندامی زاوزێ
* خەمۆکی
* کێشە لە خۆکۆکردنەوە (تەرکیز، بیرکردنەوەی ورد)
* ماندوویەتی (ھیلاکی)

**ھۆکاری کەمی ئیسترۆجین لەلاشەدا:**
* کەمی کارکردنی (pituitary gland) پارچەیەکە لە مێشک بەرپرسە لە ڕێکخستنەوە و گەشەپێدانی ھۆرمۆنەکانی لاشە
* سترێس، خەمۆکی، مێژووی خێزانی
* زۆر ڕێجیم کردن، کێشە لەخواردن،

## کاریگەری ھۆرمۆنەکان
ئەو ئافرەتانەی ڕێژەیەکی بەرز لە ھۆرمۆنی تێستۆستیرۆنیان ھەیە، لەوانەیە سایزی مەمکیان بچووکتر ببێت لەوانەی ھۆرمۆنەکەیان کەمتر ھەیە

## لە جوانکاریدا
ئەکرێت ئێسترۆجین و پڕۆجێسترۆن ڕۆلێکی گرنگ ببینن لە جوانی ڕووخسار لەبەر ئەوەی ئێسترۆجین پەیوەندیەکی باشی ھەیە لەگەڵ تەڕکردنەوەی پێستی ڕووخسار و باشترکردنی کوالێتی پێستی ڕووخسار و کۆلاجین  لەکاتی نەمانی سووڕی مانگانەدا چرچی ڕووخسار بەدیار دەکەوێت ئەمەش یەکێک لە ھۆکارەکانی کەمبوونەوەی ھۆڕمۆنی ئێسترۆجینە

### ئیسترۆجین
ئەو کارانەی ئیسترۆجین ئەتوانێت بیکات لەسەر پێست و ڕووخسار:

* تەڕکردنەوەی پێست
* یارمەتی ساڕێژبوونی برین
* زیادبوونی کۆلاجین
* ھەستکردن بە جوانی
* باشترکردنی کوالێتی ڕووخسار و کۆنتڕۆلکردنی چەوری ڕووخسار
*ھاوکارە لە دژە پیربوون و چرچبوون
*کۆنتڕۆلی مووی ڕووخسار (بە پێچەوانەوە تێستۆستێرۆن مووەکان بەھێزدەکات)

### تەندروستی
ھەرچۆنێک بێت وەرگرتنی چارەسەری ئێسترۆجین لە کەسانی تەمەن گەورە کێشە بۆ زەھایمەر و Demntia دروست دەکات

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ
پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان
پۆل:بەبەری
پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی
پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
ئەکتین

وێنۆک|پێکھاتەی ئەکتین

**ئەکتین** () پڕۆتینێکە، وردە دەزووەکانی ماسولکە ڕیشاڵەکان پێکدێنێت، کار لە گرژبوون و خاوبوونەوەی ماسولکە دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
پۆتەنشڵی کار

وێنۆک|پێشچوونی ئەرکی کار لە خانەیەکی دەماریدا

**ئەرکی کار** (ئینگلیزی: Action potential) گۆڕانکاریێکی کتوپڕە لە جەمسەری پەردەی دەمارەخانە یان ڕژێنەخانە یان ماسوولکەڕیشاڵ، بەشداری لە گواستنەوەی ڕاگەیاندنی کارەبایی دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:کیمیای کارەبایی
ئەندام

**ئەندام** (ئینگلیزی: Organ) لە زیندەزانیدا، کۆمەڵێک شانەیە کە فرمانێک لە فرمانەکانی لەش بەجێدەھێنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامەکانی لەش
پۆل:ئەندامەکان
ئێسکی ئیسفەنجی

وێنۆک|ئێسکێکی ئیسفەنجی|303x303پیکسڵ
وێنۆک|278x278پیکسڵ
**ئێسکی ئیسفەنجی** (ئینگلیزی: Spongy bone یان Cancellous bone) ئێسکەشانەیەکە چڕییەکەی لە چڕیی ئێسک کەمترە، زۆر بۆشاییی کراوەی تیادایە.

**شوێن.**.دەکەوێتە ئێسکە بچوکە پانەکان و جەسەرەکان ئێسکی درێژ و دەکەوێتە ژێر هەندێک ئێسکی پتەو.

پێکدێت لە ئێسکەخانە و ئێسکە پەڕەکان.

## '''فرمان'''.ئێسکە پەرەی تێدایە بە تەریبی ڕیزکراون لەگەڵ هێڵ هێزی پەستاندا ئەمەش وا لە ئیسکەکان بەرگەی پەستانێکی گەورە بگرێت وە بەهۆی ئەوەی ئێسکی ئیسفنجی کەلێنی فراوانی تێدایە فرمانێکی تریشی هەیە ئەویش..لە کێشی ئێسک کەمدەکاتەوە

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دوازدەیەم  - ٢٠٢٢)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
ئێسکی پتەو

[وێنۆک|ھەڵسەنگاندنی ئێسکی پتەو لەگەڵ [ئێسکی ئیسفەنجی]]

**ئێسکی پتەو** یان **ئێسکی چڕ** (بە ئینگلیزی: Compact bone یان Cortical bone) ئێسکە چینێکە دەکەوێتە ژێر بەرگەئێسک، کە ھێز و سەختی و ڕەقی بە ئێسک دەدات.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
ئێسکبەند

[وێنۆک|ئێسکەبەندی [ئەسپێک و مرۆڤێک]]

**ئێسکبەند** یان **ئێسکەپەیکەر** () ئێسکەکانی لەشی مرۆڤ یان گیانەوەرانە، کە پاڵپشتی ماسوولکە و ئەندامەکان دەکات و ئەندامەکانی ناوەوەش دەپارێزێت.

ئێسکەپەیکەر لە لەشی مرۆڤدا، لە دوو بەشی سەرەکی پێک دێت تەوەرەپەیکەر و پەلەپەیکەر، وە ٢٠٪ کێشی لەشی مرۆڤ پێکدێنێت.

* **تەوەرەپەیکەر**: کەللەی سەر و بڕبڕەی پشت و کۆڵەی سینگ و پەراسوەکان پێکدێنن.
* **پەلەپەیکەر**: ئێسکەکانی باڵ و لاق و شان و چەڵەمە و حەوز پێکدێنن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:توێکاریی گیانلەبەر
بۆھێلی ھاوپەیوەند

**بۆھێلی ھاوپەیوەند** (ئینگلیزی: Linked genes یان Genetic linkage) یەکێکە لەو دوو جووتە بۆھێلانەی کە بۆمانەوەیان بە شێوەی ھاوەڵ دەبێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
بۆماوە پەڕلە

وێنۆک|کۆدێکی جینێتیکی

**بۆماوە پەڕلە** (بە ئینگلیزی: Genetic code) لە زیندەزانی، ئەو یاسایەیە کە چۆنیەتی ڕیزبەندیی نیوکلیۆتایدەکان وەسفدەکات، کە خوێندنەوەیان لەسەر شێوەی کۆمەڵەی سێ نیوکلیۆتایدە یەکبەدوای یەکەکان (سێیانی) دەبێ، کە ترشێکی ئەمینی دیاریکراو دیاریدەکەن، بەمەش ڕیزبەندیی ترشە ئەمینییەکان لە پڕۆتین دیاریی دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:ژینناسیی گەردی
جانگ

400px|وێنۆک|چەپ|کەللەی مرۆڤ
**ئێسکی جانگ** دوو ئێسکە لە کەللەسەردا کە دوو لاپاڵ و بان سەر دادەپۆشێت. ئەم دوو ئێسکە لە ناوەڕاستدا دەگەنەوە بە یەک و تەپڵی سەر پێک دێنن. لە پێشەوە لەگەڵ ئێسکی توێڵ و لە دواوە لەگەڵ ئێسکی پاشەسەر جومگە دەبن. ڕووکاری دەرەوەی ئەم ئێسکە کۆمە.

## وێنەخانە

 Image:Parietal bone.jpg|
 Image:Cranial bones en.svg|
 Image:Gray188.png|
 Image:Gray193.png|
 Image:Gray194.png|
 Image:Temporal fossa.jpg|
File:Slide2llll.JPG|


## پەراوێزەکان

پۆل:ئێسکەکانی سەر و مل
مەحموود دەوڵەتابادی

وێنۆک|مەحموود دەوڵەت ئابادی

**مەحموود دەوڵەت ئابادی** لە دایکبووی ١٩٤٠ لە سەبزەوار نووسەری ھاوچەرخی ئێرانی و نووسەری ڕۆمانی درێژی کلیدەرە.

## ژیان
لە دێی دەوڵەتابادی سەربە شارستانی سەبزەوار لەدایک بوو. دوایی چوو بۆ سەبزەوار و مەشھەد. لە ١٩٦٠ەکاندا لە تاران دەبێت و دەست بە کاری نمایش دەکات. دواتر دەکەوێتە زیندان. دوای زیندان نووسینی ڕۆمانی کلیدەر دەست پێدەکات.

## چالاکیی سیاسی
لە سەردەمی شای ئێراندا کەوتە زیندان. لە کۆنفرانسی بێرلیندا بەشداریی کرد. دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێرانیش بۆ ماوەیەکی کورت کەوتە زیندان. لە دوای سەرھەڵدانی ئیسلاحات بوو بە کەسێکی ڕیفۆرمخواز. ھۆگری قاسم سولەیمانی بوو و دوای کوژرانی نووسیی کە ئێران ڕۆڵەیەکی شیاوی خۆی لە دەست دا.

## بەرھەم
بەشێک لە بەرھەمەکانی:
# کلیدەر (ڕۆمانێکی ١٠ بەرگییە)
# جای خالی سلوچ (بە کوردی: جێگای بەتاڵی سلووچ-ڕۆمان)
# ڕوزگار سپری شدە مردم سالخوردە (بە کوردی: سەربردەی خەڵکانی بەساڵ- ڕۆمانێکی ٣ بەرگییە)
# آھوی بخت من گوزل (بە کوردی: ئاسکۆڵەکەی بەختم گوزەل)
# سلوک (بە کوردی: بەرزبوونەوە- ڕۆمان)
# اتوبوس (بە کوردی: ئوتووبووس- فیلمنامە)
# تنگنا (بە کوردی: تەنگژە- فیلمنامە)
# نون نوشتن (بە کوردی: "ن"ێی نووسین- یادداشتەکانی جاروبار)
# قطرە محال اندیش (بە کوردی: دڵۆپی بەرزەفڕ- کۆی وتووێژ و وتار)
# زوال کلنل (بە کوردی: ھەرەس ھێنانی کولۆنێل- ڕۆمان)
# ما نیز مردمی ھستیم (بە کوردی: ئێمەش بۆخۆمان شتێکین- وتووێژی درێژ)
# کارنامە سپنج (بە کوردی: داھاتی سپەنج)
# ڕوز و شب یوسف (بە کوردی: ڕۆژ و شەوی وێسب)
# آن مادیان سرخ یال (بە کوردی: ئەو ماینە یاڵ قزڵە)
# ڕد، گفت و گزار سپنج (بە کوردی: شوێن پێ، وتووێژ)
# ققنوس (بە کوردی: قەقەنەس)

## وەرگێڕان بە کوردی
ئەم بەرھەمانەی کراونەتە کوردی:

٭ جێگەی بەتاڵی سلووچ. وەرگێڕ: ئەمین گەردیگلانی

٭ سەفەر و ئاسکۆڵەی بەختی من گوزەل و: ڕەسووڵ سوڵتانی

کەلیدەر. وەرگێڕ: سیامەند شاسواری

## سەرچاوەکان

* ھەڤپەیڤین لەگەڵ دەوڵەت ئابادی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
شێخ وەسان

**شێخ وەسان** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بالیسان لە قەزای شەقڵاوە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

ئەم گوندە لە ڕێکەوتی ١٦/٤/١٩٨٧ بۆ یەکەم جار بە چەکی کیمیایی لە لایەن ڕژێمی بەعسی عێراق لەگەڵ گوندی بالیسان بۆردومان کران کە سەدان قوربانی لێکەوتەوە، زۆربەی دانیشتوانەکەی پێکهاتوون لە هۆزی خۆشناو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
ڕاژە (ئابوورناسی)

وێنۆک|پێشخزمەتی ڕاژەیەکە
لە ئابوورناسی، بە بەروبوو نابەرھەست دەگوترێت **ڕاژە** یان **خزمەت**، واتە ڕاژە نموونەی شتومەکی ئابووریی نابەرھەستە. کارگەلێگ وەک سەرتاشی، ژمێریاری، ڕاوێژکاری، فێرکاری، چارەسەریی پزیشکی، یا گواستنەوەی نەفەر و کەلوپەل ھەموو بە ڕاژە دەژمێردرێن.

ھەروەھا، بەو دانوستانەش کە تێیدا بەگشتی کڕیار خاوەنایەتیی تایبەتی شتە کڕدراوەکە بەدەست نەھێنێت، مەگەر لە ڕێگەی گرێبەستێکی تایبەتەوە، دەگوترێت **ڕاژە دابینکردن** (service provision).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابوورناسی
پۆل:شتومەک
کوللە

وێنۆک|جووت کولە
**کولە**، **کوللو** یان **کللۆ** () جۆریکە لە مێروو (حەشەرات) لە پۆلی باڵڕاستەکان، نزیکەی بیست ھەزار جۆری کوللەی ھەلبەز ھەیە لە جیھاندا، خواردنی سەرەکییان سەوزاییە. درێژی کلۆ لە ٣ تا ١٣ سم لەشی پێکھاتووە لە:

* سەر
* سینگ
* سک (١١ پارچەیە)
* شەش لاق

لەشی داپۆشراوە بە چینێک لە مادەی کیتین  چتن، لە ناو سەریدا دەم و ددانی تیژ و دوو تیرکەی کورت قۆچ دبنەوە کە بۆ ھەستیاریین. دەنگێک دەردەکات کە بە ھۆی حشاندنی لاقەکانی و باڵەکانی پێشەوەی دەیژەنێت. کێینەی کولە ھێلکە لە ژێر زەوی دادەنێت و لە پاراستن لە سەرما بە شلەیەک دایدەپۆشێت و ھەڵھێنانی بە مانگێکە و زوو ھەراش دەبێت.
دوژمنانی کلۆ بریتین لە باڵندەکان و مشک و مار و قالۆچەکان و داپیرۆشکە (جالجالۆک). کوللر موریژەیەکی فرە زیانبەخشە بۆ مرۆڤ کە دەتوانێت رۆژانە لە رووبەری تەنھا یەک کیلۆمتر دووجا سەد ھەزار تەن لە سەوزایی ھەڵلوشێت بە بوونی یەک میلیۆن موریژەی کولە لەم رووبەرەدا.

## جۆرەکانی کوللە

* کوللەی بیابان  کە ناسراوە بەوەی کە مەودایەکی دوور دەبرێت.
* کوللەی ئەفریقی کۆچەر لە ئەفریقیا.
* کوللەی ئاسیایی لە باشووری رۆژھەڵاتی ئاسیا.
* کوللەی سووریلە فی رۆژھەلاتی ئەفریقیا. و زۆرێکی تر

لە کوردستانیش کوللە لە زۆر شوێن پەیدا دەبێت بە تایبەت ئەو جۆرە کۆچەرەی لە بیابانەکانەوە بۆی دێت. لە کوێستانەکاندا جۆرێک لە کولە ھەیە گەورەو زەبەلاحە و یەک مانگ دەژیت پێی دەگوترێت: مسکە.

پۆل:کوللەکان
بۆماوەبابەت

**بۆماوەبابەت** (ئینگلیزی: Genotype) بریتییە لە پێکھاتەی تەواوی بۆھێل لە زیندەوەردا، و کۆمەڵەی بۆھێلەکانە بۆ یەکێک یان زیاتر لە سیفەتێکی دیاریکراو.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:بۆماوەزانی
پۆل:ژینناسی
بازدان

**بازدان** (ئینگلیزی: Mutation) لە زیندەزانی، ئەو گۆڕانەیە کە لە ڕیزبەندیی نیوکلیۆتایدەکانی بۆھێل یان گەردی دی ئێن ئەی (DNA) ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ژینناسیی پەرەسەندنی
پۆل:بازدان
جێنەتیک

**جێنەتیک** یان **بۆماوەزانی** () لقێکە لە لقەکانی زانستی ژینناسی. ئەو میکانیزمانە دەگرێتەخۆ کە بەھۆیانەوە سیفەتەکان لە باوکودایکانەوە بۆ وەچەکان دەگوازرێنەوە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
بۆماوەزانیی گەردی

**بۆماوەزانیی گەردی** (ئینگلیزی: Molecular genetics) ئەو لقەی بۆماوەزانییە کە لێکۆڵینەوە دەکات لەسەر پێکھاتە و فرمانی بۆھێلەکان و ڕێکخستنیان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:بۆماوەزانی
ھونەری شەڕ

وێنۆک|پەرتووکی ھونەری شەر نووسراو لە سەر داری بامبوو

**ھونەری شەڕ** کتێبێک سەبارەت بە تاکتیکەکانی شەڕ لە سەردەمی نووسرانی کتێبەکەیە. ئەم کتێبە بە دەستی سون تزو نووسراوەتەوە و بۆ ھەزاران ساڵ سەرچاوەی سەرەکی فێرکاری لە بواری شەڕ و ستراتیجی شەڕکردندا لە ئاسیا بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی چینی
بەزیو

**بەزیو**  (ئینگلیزی: Recessive) لە بۆماوەزانیدا، سیفەتی ڕووخسارێکە یان ئەلیلێکە کە بەیەکەوە بەدیاردەکەون، تەنھا ئەوکاتەی ھەردوو ئەلیلی بەزیوی ھەمان سیفەت بۆماوەیییانە دەمێننەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:بۆماوەزانی
بلاستۆچیکڵدانە

وێنۆک|بلاستۆچیکڵدانە

**بلاستۆچیکڵدانە** (بە ئینگلیزی: Blastocyst) یەکێکە لە قۆناغەکانی پەرەسەندی کۆرپەلە لە شیردەرەکان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
بۆماوە

**بۆماوە** (بە ئینگلیزی: Heredity) گواستنەوەی سیفەتەکانە یان ڕووخسارە بۆماوەیییەکانە لە باوانەوە بۆ وەچەکان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:بۆماوەزانی
بنەچە

**بنەچە** (ئینگلیزی: Origin) لە زانستی توێکاریدا، ئەو ناوچەیەیە کە ماسوولکە بە ئێسکی جێگیر دەبەستێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:توێکاریی مرۆڤ
بیلبیلە

وێنۆک|بیبیلە لە چاوی مرۆڤدا

**بیلبیلە** یان **گلێنە** (بە ئینگلیزی: *Pupil*) ئەو دەرچەیەیە کە دەکەوێتە ناوەڕاستی ڕەنگینەی چاو، دەست بەسەر ئەو ڕووناکییەدا دەگرێت کە دەچێت بۆ ناو چاو.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:چاو
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
بەرگەئێسک

وێنۆک|بەرگەئێسک(Periosteum)

**بەرگەئێسک** (بە  ئینگلیزی: Periosteum) پەردەیەکی دووتوێی ڕەنگ سپییە، تەواوی ڕووی ئێسک دادەپۆشێت جگە لە ڕووی جومگەکان. و دەمارە ڕیشاڵ و لوولەکانی خوێنی تیادایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
بۆریچەی ھەوا

وێنۆک|بۆریچکەی هەوا (Bronchiole)

**بۆڕیچکەی ھەوا** (بە ئینگلیزی: Bronchiole) ڕێڕەوی ھەواییی بچووکن لەناو سییەکاندا، لە لقەکانی بۆڕی ھەوا پەیدادەبن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:توێکاریی سی
جۆگەی گوێ

وێنۆک|جۆگەی گوێ (ٍEar Canal)

**جۆگەی گوێ یان جۆگەی بیستن یان بیستنەجۆگە** (بە ئینگلیزی: Ear canal یان Auditory canal) ئەو جۆگەیەیە کە لە ڕێگەیەوە ھەوا بۆناو گوێ تێدەپەڕێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:گوێ
پارێزراوی (پزیشکی)

**پارێزراوی** بە (ئینگلیزی: *Immunity*) لە زانستی پزیشکیدا، بریتییە لە توانای لەش بۆ بەرھەڵستیی نەخۆشییەکی درم.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
مایلین

**مایلین یان بەرگی مایلینی** (ئینگلیزی: Myelin یان Myelin sheath) چینە ماددەیەکە لە چەوری، دەوری ھەندێک لە تەوەرەی دەمارەخانەکان دەدات و وەک دابڕێکی کارەبایی کاردەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:شانەی دەماری
ئاگر

**ئاگر** بریتییە لە کارلێکێکی کیمیایی، کە ھەریەکە لە ڕووناکی و گەرمی پەیدا دەکات. پلەی گەرمیی ئاگر زۆر بەرزە. ماددەکان لە پلەیەکی گەرمی دیاریکراودا دوای لەباربوونی بارودۆخی گونجاو (ھەبوونی ئۆکسجین) گڕ دەگرن، ئەم پلەیەش لە ماددەیەکەوە بۆ ماددەیەکی دیکە دەگۆڕێت. هەروەها ئاگر سوتانی خێرای ئەو مادانەیە کە توانای سوتانیان هەیە و گەرمیەکەیان پەرەدەسێنێت و بڵێسەی لەگەڵدا دەبێت، یەکێکە لە ڕەگەزە سەرەکی و پێویستیەکانی ڕەگەزی مرۆڤ، کە زانین و تێگەیشتنی بۆ دروستبونی ئاگر و ئەو هۆیانەی کە دەبنە هۆی پەیدابونی وایکرد بتوانێت ئاگر بەکاربهێنێت و مرۆڤ بگەیەنێتە سەر ڕێگای بەرەو شارستانیەت.

نابێت ھەرگیز کەسێک دەست لە ئاگر بدات، چونکە نزیک بوونەوە لە ئاگر دەبێتە ھۆی سووتان. ئاگر لە زۆربەی بوارەکان بەکاردێت، ھەروەک بۆ چێشتلێنان کە ھەموو ڕۆژێک پێویستمان پێی دەبێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئاگر
ئیلیادە

وێنۆک|وێنەیەک لە ئیلیادە لە سەر کووزوویەکی یۆنانی

**ئیلیادە** (بە یۆنانی: *Ιλιάδα*، Iliáda) حیماسەیەکە کە بە قەڵەمی ھۆمێرۆس شاعیری یۆنانی نووسراوە. ئەم حیماسەیە باسی شەڕی ترۆیە کە بە ھۆی دزرانی ھێلێنەوە بە دەستی پاریس ساز بوو. لەم شەڕەدا یۆنانییەکان ھێرشیان ھێنایە سەر شاری ترۆڤا. ئاخیلێس پاڵەوانی ئەفسانەیی لە قارەمانەکانی سوپای یۆنان و ھێکتۆر لە پاڵەوانانی ترۆڤا بوو.

## سەرچاوەکان
*ئیلیادە و ئۆدیسە، ھۆمەر، وەرگێڕانی بۆ فارسی: سەعید نەفیسی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئیلیادە
پۆل:ئایینی یۆنانی کۆن
مشەخۆری

وێنۆک|نموونەی مشەخۆرێک

**مشەخۆر** یا *لاکووت*' () یەکێکە لە کارلێکەکانی ھاوگوزەرانی لەنێوان زیندەوەران. کە بریتییە لەو دوو  گیانەوەرانەی کە یەکێکیان لەشی گیاندارێکی تر دەکەنە ماڵی خۆیان و تێیدا پەرە دەستێنن. لەم پەیوەندییەدا یەکێک لەو گیانەورانە زیانی پێدەگات، بەڵام ئەوەی تریان سوودی پێدەگات.

## ئەمانەش ببینە
* ھاوگوزەرانی

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* 

پۆل:ژینگەناسی
پۆل:ئیکۆلۆژیای نەخۆشی
پۆل:مشەخۆر
پۆل:مشەخۆری
پۆل:مشەخۆرناسی
برین

**برین** یان *زام* لە زانستی پزیشکیدا بریتییە لە ڕووشان، دڕان، بڕان و کون بوونی پێست یان سوور بوون و قرنجانی شانەکانی ژێر پێست.
بە وتەیەکی تر بریتییە لە  لێک بەربوونی پێوەندی نێوان خانەکانی پێست و گۆشتی لەش. برین دوو جۆری هەیە:باز و بەستە(داخراو)؛ بڕین و ڕووشانی پێست لە جۆری باز و کوتران و قرنجان لە جۆری بەستەیە.

## وێنەخانە

File:Finger abrasion.jpg|An open wound (an avulsion)
File:Cut, leg.jpg|A laceration to the leg
Image:Footpuncture.JPG|An infected puncture wound to the bottom of the forefoot.
Image:Knee puncture.JPG| A puncture wound from playing darts.
File:Finger cut.jpg|An incision: a small cut in a finger.

## سەرچاوە
http://en.wikipedia.org/wiki/Wound
بەدەستھاتەکانی کۆخ

وێنۆک|کووخ

**بەدەستھاتەکانی کووخ** (بە ئینگلیزی: Koch's postulates) بریتییە لە کردار (بەجێھێنان)ێکی چوار قۆناغی، زانا کووخ بۆ دیاریکردنی ھۆکاری نەخۆشییەکی دیاریکراو دایھێناوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ئاھۆناسی
پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
بۆن وەرگر

**بۆن وەرگر** (بە ئینگلیزی: Olfactory receptor) خانەیەکە لە ڕێڕەوەکانی لووتدا ھەیە، بەھۆی ھەندێک ماددەوە وریادەبێتەوە، بۆ ئەوەی دەمارە ڕاگەیاندن دروستبکات، لەمەشەوە ھەستی بۆنکردن پەیدادەبێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
پۆل:خێزانەکانی پرۆتین
پلەی گەرمی

وێنۆک|پلەی گەرمای زەوی|300px|left
**پلەی گەرمی**، **پلەی گەرما**، یان **تێن** () بریتییە لە ھۆکارە گرنگەکانی زانستی فیزیک کە بەھۆیەوە باری گەرمی ھەر تەنێک یان چواردەورەکەی دەستنیشان دەکرێت. گەرمی بریتییە لە شێوەیەکی تایبەتی وزە کە دەکرێت بگوترێت گەرمی لە ڕووی وشە و واتاوە یەکسانە بە وزە. باری گەرمی ھەر تەنێک بە پلەی گەرمی دەستنیشان دەکرێت، دەپێورێت یان ھەستدەکرێت کە گەرمە یان ساردە، لەکاتێکدا تەنیا باری گەرمی زیاتر سەرنجمان ڕادەکێشێت چونکە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ژیانمانەوە ھەیە.

یەکەی پلەی گەرمی بریتییە لە پلەی سەدی (سیلیزی) (Celsuis) کە بە (°C) دەردەبڕێت. پلەیەکی (Celsius) بریتییە لە یەک لەسەر سەدی جیاوازیی پلەی گەرمی نێوان سفر و پلەی سەدی؛ بەڵام یەکەی داینامیکە گەرمی پلەی گەرمی (T) بریتییە لە کێلڤن (Kelvin) کە لە نێو سیستەمی نێونەتەوەییدا بە (SI) ناسراوە. ھەروەھا پەیوەندی نێوان ھەردوو یەکەکەش بە بەھای ٢٧٣٫١٥ لە یەکتر جیا دەکرێتەوە.

پلەکان بریتین لە:
* پلەی **سێلیسیوس** (پلەی **سانتیگراد**)
* پلەی **فارێنھایت**

## پەیوەندی نێوان پلە جۆراوجۆرەکان
* Tk=Tc+273.15
* Tc=5/9(Tf-32)
* Tf=9/5Tc+32

## ھەندێک لە پلە گرینگەکانی گەرما و سەرما

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی - دما

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:گواستنەوەی گەرمی
پۆل:بڕی بنچینەیی ئێس ئای
پۆل:ڕێژەی فیزیایی پێوانەیی
پۆل:کارەکانی دەوڵەت
یادی سەروەران

**یادی سەروەران** بارنامەیەکە لە ڕادیۆی دەنگی خەباتی کوردستانی ئێران پەخشدەکرا کە تێدا بیرەوەری و ژیاننامەی شەھیدەکانی سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران تێدا بڵاودەکرایەوە. ئەم بەرنامەیە لە ئێستادا بەھۆی ڕاگرتنی پەخشی ڕادیۆی دەنگی خەباتی کوردستانی ئێران ڕاگیراوە بەڵام لە سایتە فەرمییەکانی سازمانی خەبات بەشێکی تایبەت تەرخانکراوە بۆ ژیاننامەی شەھیدەکانیان.
پلازمید

وێنۆک|پلازمید لە بەکتریا

**پلازمید** () بریتییە لە گەردی دی ئێن ئەیی ئەڵقەیی، ئاسایی لە بەکتریا، گیا و ژمارەیەک لە کارگدا ھەیە، و ھەندێک بۆھێڵی پەیدابووی تێکەڵبووی بۆماوەی تێدایە. پلازمید دەتوانێت دووھێند ببێت بە شێوەی سەربەخۆ لە کڕۆمۆسۆمی سەرەکی. ھەر پلازمیدێک شوێنی تایبەت بە دووھێندەبوونی ھەیە کە (origin of replication) پێ دەڵێن. لە زانستی نوێ، زانایان دەتوانن بە دەستکردی خۆیان پلازمید بخەنە ناو خانەکانی زیندەوەر. ئەندازەی پلازمید لە ١ تا ١٠٠٠ kbpـە، و ھەر خانەیەک دەتوانێت ھەزار پلازمید ببێت. زۆر جار پلازمید لە ڕێی conjugation لە بەکتریایەک بۆ بەکتریایەکی تر دەگوازرێتەوە.
بایۆلۆجیستی ئەمریکی بە ناوی oshua Lederberg بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥٢ وشەی پلازمیدی بەکارھێنا.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ژینناسیی گەردی
پرۆتیۆمیک

**پڕۆتیۆمیک** (ئینگلیزی: Proteomics) لێکۆڵینەوەی ناوەڕۆکی پڕۆتینی زیندەوەرە، کە جۆرەکانی پڕۆتین و پێکھاتە و کارلێک و زۆرییان دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پرۆتینەکان
فەرزاد بازۆفت

**فەرزاد بازۆفت** (٢٢ی ئایاری ١٩٥٨–١٥ی ئازاری ١٩٩٠) ڕۆژنامەنووسی ئێرانی بوو کە لەناوەڕاستی حەفتاکانەوە ڕووی کردە ئینگلتەرا بەمەبەستی خوێندن، لەدوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ ئەو لە ئینگلتەرا مایەوە بە پیشەی ڕۆژنامەنووسی، بازۆفت لە بەرئەوەی بەرھەڵستیکاری سیستەم و شۆڕشی ئیسلامیی ئێران بوو لەماوەی شەڕی ئێران و عێراق لەلایەن عێراقەوە مۆڵەتی پێ درا بۆ ڕووماڵی ڕۆژنامەوانی، چەندین جار بانگھێشتکرابوو بۆ عێراق وە ھێڵی پێشەوەی جەنگی (ئێران-عێڕاقی) لەڕووی عێراقەوە بینیوە، لەو کاتەی بازۆفت پەیامنێری رۆژنامەی لەندەن ئۆبسێرڤەر بوو، کەڕۆژنامەیەکی بەریتانییە، ساڵی ١٩٩٠ بەگەشتێک دێتە عیراق، لەڕێگەی پەرستارێکی بەریتانی بەناوی دافنێ پەرێش ھەوڵدەدات سەردانی بنکەیەکی سوپای عیراق بکات لەباشووری بەغدا کەتێیدا تەقینەوەیەک روویدابوو کە نزیکەی ٧٠٠ کەسی تیا کووژرا، لەدوای ئەو ڕووداوە بازۆفت گەڕایەوە نووسینگەی لەوێ دەزگاکەی پێی ڕاگەیاندرا کە بگەڕێتەوە بۆ ئینگلتەرا لەکاتی گەڕانەوەی بە فڕۆکەکەی ناوبراو لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە دەست بەسەر فڕۆکەکە دادەگیرێت و بازۆفت دەگرن و بۆماوەی مانگێک و نیو لە بەندیخانە دەیگرن پاشان بە تۆمەتی سیخوڕیکردن بۆ دەوڵەتی ئیسرائیل لەلایەن ڕژێمی بەعسی ئەوکاتە لەسێدارەدەرێ لە ڕۆژی ١٥ی ئازاری ١٩٩٠، لە ساڵی ٢٠٠٣ ڕۆژنامەی ئۆبزێرڤەر چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ کازم عەسکەر کە پلەدارێکی سەردەمی بەعسە سازکرد ناوبراو سەرلەبەری ئەو تۆمەتانەی کە بۆ بازۆفت ھەڵبەستراوبوون ڕەتکردەوە و ڕایگەیان ئەو ڕۆژنامەنووسە بە فەرمانی سەددام حوسەین لەسێدارە دراوە.

## سەرچاوەکان
*کوردستان پۆست 
*کوردستانی نوێ
*گاردیان

پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:مردووانی ١٩٩٠
پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
پۆل:کۆچبەرە ئێرانییەکانی شانشینی یەکگرتوو
خانەی پلازما

وێنۆک|خانەی پلازما

**خانەی پلازما** یان **پلازمەخانە** (بە ئینگلیزی: Plasma cell) جۆرێکە لە خڕۆکە سپییەکانی خوێن، کە دژەتەنەکان دروستدەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی بەرگری
پەرچەکردار

وێنۆک|پەرچەکرداری گرتن لە مناڵی ساوادا

**پەرچەکردا** (بە ئینگلیزی: Reflex) جووڵەیەکی خۆنەویستی خێرایە، کە بریتییە لە وەڵامدانەوە بۆ ھەر وریاکەرەوەیەک.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
بی بی سی چوار

**بی‌بی‌سی چوار**(به ئینگلیزی:BBC Four) کەناڵێکی تەلەڤزیۆنی بەریتانیه کە کۆمپانیای بی بی سی بەڕێوەی دەبا، ئەو کەناڵه به شێوەی کێیبڵی، سەتەلایتی و ئینتەرنێتی بەردەسته و له ٢ی ئازاری ٢٠٠٢ دەستی به کارەکانی کرد.

## سەرچاوه

* ویکی ئینگلیزی http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=BBC_Four&oldid=606812185

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان
تۆڕینە

وێنۆک|تۆڕە

**تۆڕینە** یان **تۆڕەی چاو** (بە ئینگلیزی: Retina) بریتییە لە چینی ناوەوەی چاو، کە ھەستیارە بۆ ڕۆشنایی، ئەو وێنەیە وەردەگرێت کە لێنز دروستی دەکات، پاشان وێنەکە لە ڕێگەی دەماری بینینەوە بۆ دەماخ دەنێردرێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
ئەوڕەحمانی حاجی مارف

دکتۆر **ئەوڕەحمانی حاجی مارف** (١٩٤٠، سلێمانی – ٨ یا ٩ی تەممووزی ٢٠٠٧) زمانناس و مامۆستای زانکۆ و نووسەری بەناوبانگی کوردە. پاش خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی چووە بۆ سۆڤیەت و لەوێ لە بەشی ڕووسی لە کۆلێژی ئادابی لێنینگراد بەکالۆریۆس و ماستەری لە زمانی و ئەدەبی ڕووسی وەرگرتووە. لە بەشی ڕۆژھەڵاتناسیی ئەکادیمیای زانستی سۆڤیەت لە لێنینگراد دکتۆرای زمانی کوردیی پێ دراوە .پاش ١٣ ساڵ ژیان لە سۆڤیەت گەڕاوەتەوە بۆ عێراق.

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە کتێبە چاپکراوەکانی بریتییە لە:
* چی لەبارەی زمانی کوردییەوە نووسراوە، بەغدا ١٩٧٤
* وشەی زمانی کوردی، کۆڕی زانیاری کورد، ١٩٧٥
* وشە ڕۆنان لە زمانی کوردیدا، کۆڕی زانیاری کورد، ١٩٧٧
* ڕێزمانی کوردی (وشەسازی-ناو)، کۆڕی زانیاری عێراق، ١٩٧٩
* نووسینی کوردی بە ئەلفوبێی عەرەبی، ھەولێر ١٩٨٦
* ڕێزمانی کوردی (وشەسازی-جێناو)، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی، بەغدا ١٩٨٧
* لە بواری فەرھەنگ نووسیی کوردیدا،  بەغدا ١٩٨٧
* ڕابەری سەرچاوە لەبارەی زمانی کوردییەوە، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی، بەغدا ١٩٨٩
* ڕێزمانی کوردی (وشەسازی-ئاوەڵناو)، کۆڕی زانیاری عێراق، بەغدا ١٩٩٢
* کرداری کارا دیار و کرداری کارای بزر لە زمانی کوردیدا، یەغدا ١٩٩٤
* ڕێزمانی کوردی (وشەسازی-ژمارە و ئاوەڵکردار)، کۆڕی زانیاری عێراق، بەغدا ١٩٩٨
* ڕێزمانی کوردی (وشەسازی-کردار)، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم،سلێمانی ٢٠٠٠
* مشتێک لە فڕوفێڵی کتێبی «چەند ئاسۆیەکی تری زمانەوانی»، بەغدا ٢٠٠٥

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەوانانی کورد
توخمە کڕۆمۆسۆم

وێنۆک|توخمە کڕۆمۆسۆم و جیاوازیەکانی لە نێوان دوو ڕەگەز دا

**توخمە کڕۆمۆسۆم** (بە ئینگلیزی: Sex chromosomes) یەکێکێە لەو دوو جووتە کڕۆمۆسۆمەی کە توخمی تاک دیاری دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
دژەتەن

وێنۆک|دژەتەن

**دژەتەن** (بە ئینگلیزی: Antibody) پرۆتینێکە وەڵامی دژەپەیداکەرێکی دیاریکراو دەداتەوە، یان دەبێتە ھۆی لەکارخستنی یان تێکشکاندنی ماددەیەکی ژەھراوی.
وە شوێنەکەی دەکەوێتە سەر ڕووی پلازمای خڕۆکە سوورەکانی خوێن وە بەیارمەتی [**وەرگرەپرۆتینییەکان**] بە هۆکارەکانی نەخۆشی دەبەسترێت و کارلێکی لەگەڵ دەکات،

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی بەرگری
بابەشێخ حوسێنی (سیاسەتوان)

**بابە شێخ حوسێنی** سکرتێری سازمانی خەباتی کوردستانی ئێرانە. بابە شێخی حوسێنی ساڵی ١٩٦٧ی زایینی، لە شاری بانەی کوردستانی ئێران لە دایک بووە. لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بووەتە پێشمەرگە و درێژەی بە کار و چالاکی سیاسیی و پێشمەرگەیی داوە و لە کۆنفرانسی ساڵی ١٩٨٣ی سازمانی خەباتدا کە لە شارۆچکەی ماوەت لە کوردستانی عێراق بەستراوە بە ئەندامی سەرکردایەتی ئەو ڕێکخراوە ھەڵبژێر دراوە. پاشان لە کۆنگرەی دووھەمی سازمانی خەبات لە ساڵی ١٩٨٦دا، بە ئەندامی دەفتەری سیاسیی ھەڵدەبژێردرێ، لە کۆنگرەی سێھەمی سازمانی ناوبراودا لە ساڵی ٢٠٠٤دا بە سکرتێری گشتیی ھەڵبژێردراوە. ھەروەھا لە کۆنگرەی چوارەم و پێنجەمدا دووبارە بە زۆرینەی دەنگ بۆ پۆستی سکرتێری گشتی ھەڵبژێر دراوەتەوە. بابە شێخ حوسێنی لە بواری نووسین و وەرگێران و لێکۆڵینەوەی سیاسیدا چالاکانە کار دەکات. ناوبراو لە مەیدانی سیستەمدا، تا ئێستا ٦ جار بە سەختی بریندار بووە. دەیان جار ھەوڵی تیرۆر کردنی لەلایەن ئێرانەوە دراوە، دواین ھەوڵی تیرۆریستی کە ئاشکرا کرا لە ساڵی ٢٠٢١ ی زایینیدا بوو. لە کۆنگرەی شەشەمی سازمانی خەبات وێڕای ئەوەی ھەوڵی زۆریدا ڕێبەری سازمانی خەبات بەکاتە شۆرایی و لەلایەن کۆمیتەیەکی چەند کەسییەوە بەرێوەببرێ، بەڵام کۆنگرە پرۆژەکەی پەسەند نەکرد و بە پێچەوانەی ویستی خۆی بە زۆرینەی دەنگ وەک سکرتێر ھەڵیبژاردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسیەکانی سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران
پۆل:خەڵکی بانە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نەریمان عەبدوڵڵا خۆشناو

**نەریمان عەبدوڵڵا خۆشناو** (لەدایکبووی ١٩٧٨ لە ھەولێر) نووسەر و زمانەوان و مامۆستای زانکۆی سەلاحەدینە. لە بەشی کوردیی کۆلێژی پەروەردەی زانکۆی سەلاحەدین و ئیبن ڕوشدی زانکۆی بەغدا بەکالۆریۆسی خوێندووە. ساڵی ٢٠٠٦ ماستەری بەشی کوردی لە بەغدا تەواو کردووە. ساڵی ٢٠١٢ دکتۆرای لە بەشی کوردیی زانکۆی کۆیە وەرگرتووە. سەرنووسەری گۆڤاری زمانناسییە و جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی زمانناسییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بەرھەمەکانی نەریمان خۆشناو لە یاگەی زمانی کوردی

پۆل:زمانەوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پەڕەی جەمسەری ئێسک

وێنۆک|وێنەی ڕادیۆگرافی پەڕەی جەمسەری ئێسک

**پەڕەی جەمسەری ئێسک** (بە ئینگلیزی: Epiphyseal plate) ئەو شوێنە یان جێگەیە کە تیایدا ئێسک بە باری درێژی گەشە دەکات، دەکەوێتە ھەردوو سەری ئێسکی درێژ لە جومگەدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆنان

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆنان** یەکێک لەھەڵبژارەدەبەھێزەکان ئەوروپایە و لە سالی ١٩٢٩ یەکەم یاری نێودەولەتی خۆیی بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو کە بەئەنجامی ٤بە ١ یاریەکەی دۆراند گەورەترین سەرکەوتنی ھەڵبژاردەی یۆنان بەرامبەر ھەڵبژاردەی سوریا بوو کە ٨ بە ھیچ یاریەکەی بردەوە لە سالی ١٩٤٩ وە گەورەترین دۆرنی بەرامبەر ھەڵبژاردەی لمەنجەر لە سالی ١٩٣٨ بوو کە یاریەکەی ١١ بە ١ دۆراند دووجار بەشداری مۆندیالی کردووە و ھەروەھا یەک جاریش بەشداری جامی کیشوەرەکان کردووە چوارجاریش بەشداری جامی نەتەوەکانی ئەوروپا کردووە لە سالی ٢٠٠٤ نازناوەکەی بەدەست ھێنا ھەڵبژاردەی یۆنان لە مۆندیالی ٢٠١٤ لە قۆناغی یەکەم ئاسنێکی زۆرباشی پێشکەشکرد و بۆیەکەم جار لە مێژوویی خۆیدا بەشێوەیەکی چاوەروانەکراو گەیشتە قۆناغی ١٦ ی ھەڵبژاردەکان.

پۆل:تۆپی پێ لە یۆنان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک

**ھەلبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک** (Mexico national football team) یەکێک لە باشترین ھەڵبژاردەکانی کیشوەری ئەمریکاری باکوور لە سالی ١٩٢٧ یەکێتی تۆپی پێی مەکسیک دامەزرا و لە سالی ١٩٢٩ بوو بەئەندامی رێکخراوی فیفا یەکەم یاری نێودەولەتی ھەڵبژاردەی مەکسیک لەسالی ١٩٢٣بوو بەرامەبەر ھەلبژاردەی غواتیمالا کە یاریەکەی ٣بە٢ بردەوە گەورەترین سەرکەوتن بۆ ھەڵبژاردەی مەکسیک لە سالی ١٩٨٧ بوو بەرامبەر ھەڵبژاردەی البھاما کە یاریەکەی ١٣ بە ھیچ بردەوە ھەروەھا گەورترین دۆرانیشی بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئینگلتەرابوو لە سالی ١٩٦١ کە یاریەکەی ٨ بەھیچ دۆراند، ھەڵبژاردەی مەکسیک ١٤جار بەشداری مۆندیالی کردووە ھیچ کات نازناوەکەی بەدەست نەھێناوە، ٥ جاریش بەشداری جامی کیشوەرەکانی کردووە و لە سالی ١٩٩٩ جامەکەی بەدەست ھێناوە ١٦ جاریش بەشداری جامی کۆنکاکافی کردووە ٩ جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە
لە مۆندیالی ٢٠١٤ توانی ئاستێکی باش پێشکەشبکات وتوانی تا قۆناغی ١٦ ی ھەڵبژاردەکان سەرکەوێت بەلام لە قۆناغی ١٦ دوای بەرامبەربوونیان بە ئەنجامی ١بە یەک لە گەل ھەڵبژاردەی بەرازیل  بە لێدانی یەکلاکەرەوە دۆرا.

پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
نیوکلیۆتاید

وێنۆک|نیۆکلیۆتاید

**نیوکلیۆتاید** (بە ئینگلیزی: Nucleotide) بریتییە لە یەکەی پێکھاتن لە زنجیرەی ناوکەترشدا، لە شەکر و فۆسفات و تفتێکی نایترۆجینی پێکدێت.

## ئەمانەش ببینە
ناووکە_ترش

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:دی ئێن ئەی
پۆل:ژینناسیی گەردی