open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وێب کراولەر

وێنۆک|تەلارسازی وێب کراولەرێک
**وێب کراولەر** کە هەندێک جار پێی دەوترێت **سپایدەر** یان **سپایدەر بووت** و زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ **کراولەر**, بۆتێکی ئینتەرنێتە کە بە شێوەیەکی سیستماتیکی وێبی جیهانی (وێب سایتەکان) دەگەڕێت و بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن بزوێنەری گەڕانەوە بە مەبەستی ئیندێکسکردنی وێب بەکاردێت. 

بزوێنەری گەڕانی وێب و هەندێک ماڵپەڕی تر بەرنامەی وێب کراولەر بەکاردەهێنن بۆ نوێکردنەوەی ناوەڕۆکی وێبەکەیان یان پێوەرەکانی ناوەڕۆکی وێبی سایتەکانی تر. وێب کراولەرەکان لاپەڕەکان کۆپی دەکەن بۆ پرۆسێسکردن لەلایەن بزوێنەری گەڕانەوە، کە لاپەڕە دابەزێنراوەکان ئیندێکس دەکات بۆ ئەوەی بەکارهێنەران بتوانن بە شێوەیەکی باشتر گەران بکەن.

## سەرچاوەکان
لەبیرم مەکە

لەبیرم مەکە (بە ئینگلیزی: Don't Forget Me 2026 Film) فیلمێکی کوردیە کە لەلایەن کۆمەڵێک سینەماکار و هونەرمەند و داهێنەرەوە دروستکراوە کە باوەڕیان بە سینەما زیاترە لە کات بەسەربردن. کە فیلم بۆ ئەوان یادەوەرییەکی زیندووە و میدیایەکی بەهێزە کە توانای زیندووهێشتنەوەی حەقیقەت و پاراستنی ئازار بە کەرامەتەوە و هەڵگرتنی ورە بۆ پێشەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو هەیە. ئەم فیلمە باس لە جینۆسایدکردنی ئیزیدیەکان دەکات و ڕۆڵی قارەمانیەتی پێشمەرگە دەکات لە شەڕی دژی داعش. 

فیلمەکە بە ئیلهام وەرگرتن لە ڕووداوە ڕاستەقینەکان، ڕەگ و ڕیشەی لە ڕاستی مرۆڤایەتیدا هەیە و ئەزموونە ژیاوەکانی ئەو کەسانە لە قاڵب دراوە کە کاریگەری شەڕ و ئاوارەبوون و دیلبوونیان لەسەرە. 

لەم فیلمەدا دیمەنە ڕاستەقینەکانی کە دژ بە کورد ئەنجامدراوە دەگێڕێتەوە و بە جیهانی دەناسێنێت، وە نیشاندانی قارەمانیەتی پێشمەرگەی کوردستان بە هەموو جیهان، فیلمەکە دەرئەنجامی هاوکارییەکی تایبەتمەندە لە نێوان سینەماکاران و هونەرمەندان و داهێنەران کە باوەڕیان بە سینەما هەیە وەک هێزێک بۆ بیرکردنەوە و یادکردنەوە و گۆڕانکاری. هەموو توخمەکانی پڕۆژەکە لە سیناریۆوە بۆ نمرەکان بە مەبەست و بەرپرسیارێتی و گرنگیدان دروستکراوە، کە باس دەکات چۆن کچە ئێزیدیەکان ئازادکران لەدەست داعش و بە چ نەهامەتیەک تێپەڕین.  

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلم
پۆل:فیلم بەپێی چەشن
گرێ خورما

**گرێ خورما** (بە سوریانی : ܬܠ ܬܡܪ؛ بە عەرەبی: تل تمر) شارۆچکەیەکە و ناوەندی ناوچەی گرێ خورمایە لە ناوچەی حەسیچە لە پارێزگای حەسیچە لە ناوچەی جزیرە. لە شارۆچکەیەک و ١٣٣ گوند پێکدێت. دەکەوێتە دووری ٤٠ کم لە شاری حەسیچە و ٣٥ کم لە شاری کۆبانی، لە کەناری ڕووباری خابوور کە نزیکەی یەک کم درێژ دەبێتەوە. لە ڕۆژھەڵاتەوە بەو ڕێگایەی کە حەسیچە و کۆبانی بەیەکەوە دەبەستێتەوە ھاوسنوورە، لە باشووریشەوە بە ڕێگای خێرا ئێم ٥ کە حەلەب و قامیشلۆ بەیەکەوە دەبەستێتەوە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٧٢٨٥ کەس بووە و ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٥٠،٩٨٢ کەس بووە.

زۆربەی دانیشتووانەکەی ئاشووری سەر بە کڵێسای ئاشووری ڕۆژھەڵاتن.  عەرەب و کۆچبەرانی مەحلەمی لە مێردینیشەوە لەم شارۆچکەیە نیشتەجێن. گرێ خورما بەدەست کۆچکردنەوە دەناڵێنێت بۆ دەرەوەی وڵات (بۆ وڵاتانی ئەورووپا)، بەتایبەتی لەنێو ئاشوورییەکان. گوندەکە کڵێسایەکی تێدایە کە بە «قدیسە» ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٨٦ بە شێوازێکی تەلارسازی مۆدێرن دروستکراوە.

## پێشانگە

پەڕگە:Assyrian_woman_cooking.jpg|link=ملف:Assyrian_woman_cooking.jpg
پەڕگە:Assyrian_woman_spins_wool.jpg|link=ملف:Assyrian_woman_spins_wool.jpg
پەڕگە:Group_of_Assyrian_men.jpg|link=ملف:Group_of_Assyrian_men.jpg
پەڕگە:Tell_Tammar_on_the_Khabur.jpg|link=ملف:Tell_Tammar_on_the_Khabur.jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:شارۆچکەکانی سووریا
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
شەڕی گرێ سپی

**شەڕی گرێ سپی** ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بوو کە لە کۆتایی مانگی ئایاری ٢٠١٥ لە پارێزگای ڕەققە لە باکووری ڕەققە لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا دەستی پێکرد. لەلایەن یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)، بە پشتیوانی سوپای ئازادی سووریا، دژی دەوڵەتی ئیسلامی بەڕێوەچوو. ھێزە ھێرشبەرەکان ھەوڵیاندا شارۆچکەی سەرەکی سنووری گرێ سپی بگرن و ناوچەکانی کۆبانی و ناوچەی جزیرەی سووریا لە باکووری سووریا بەیەکەوە ببەستنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:Webarchive template wayback links
ھێرش بۆ سەر مەسیحییەکان لە مووسڵ ٢٠٠٨

**ھێرشەکانی ساڵی ٢٠٠٨ بۆ سەر مەسیحییەکان لە مووسڵ** زنجیرەیەک ھێرشی چەکداری بوون کە ناوچەکانی شاری مووسڵ لە باکووری عێراق کە زۆرینەیان مەسیحییەکانیان کردە ئامانج. ئەم ھێرشانە بووە ھۆی کوژرانی دەیان کەس و ئاوارەبوونی زۆربەی مەسیحییەکان لە مووسڵەوە بۆ گوندەکانی مەسیحی لە دەشتی نەینەوا و ھەرێمی کوردستان.

## دۆخی دوای ڕووخانی بەغدا ٢٠٠٣
دۆخی کەمینەکانی عێراق بە مەسیحییەکانیشەوە دوای لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق تێکچوو و چەندین ھێرشیان کرایە سەر کڵێساکانیان کە توندوتیژترینیان لە ٣ی ئابی ٢٠٠٤ کڵێساکانی بەغدا و مووسڵیان کردە ئامانج و لە ئەنجامدا ١٥ کەس گیانیان لەدەستدا و دەیان کەسیش برینداربوون. کۆنترۆڵکردنی بەشێک لە شارەکە لەلایەن قاعیدە و شەڕی دواتر لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ بووە ھۆی ئاوارەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە مەسیحییەکان لە شارەکە. ھەروەھا ژمارەیەک لە پیاوانی ئایینی مەسیحی کرانە ئامانج، دوایینیان پاولۆس فەرەج ڕەھۆ قەشە سەرەکییەکەی کڵێسای کاسۆلیکی کلدان بوو، کە دوای ڕفاندنی لە ٣ی ئازاری ٢٠٠٨ بە کوژراوی دۆزرایەوە.

## ھێرشەکان
### تشرینی یەکەم
لە مانگی تشرینی یەکەمدا ھەڵمەتێک بە ئامانجگرتنی مەسیحییەکانی مووسڵ بەڕێوەچوو و نزیکەی ١٤ کەسی کوشت، لەکاتێکدا زیاتر لە ھەزار و ٥٠٠ خێزان دوای ھەڕەشەی موسڵمانبوون یان کوشتنیان بۆ گوندەکانی دراوسێ ھەڵھاتن. تا ٢٠ی تشرینی یەکەم، ژمارەی خێزانە ئاوارەبووەکان بۆ ٢٠٠٠ کەس زیادی کرد، بەھۆی بەردەوامبوونی ھێرشەکان سەرەڕای ئەوەی قەدەغەی ھاتوچۆ لە شارەکەدا سەپێنرا، پارێزگاری نەینەوا داوای لە ئاوارەکان کرد بگەڕێنەوە؛ بەڵام ژمارەی خێزانە ئاوارەبووەکان تا کۆتایی مانگی تشرینی یەکەم بۆ ٢٣٠٠ خێزان زیادی کردبوو. ھەروەھا حکوومەت بەڵێنیدا بڕی ٩٠٠ ھەزار دۆلاری ئەمریکی دابین بکات بۆ ھاوکاریکردنی ئەو ڕزگاربووانەی کە لە گوند و دێرەکان لە ڕۆژھەڵات و باکووری شارەکە بڵاوبوونەتەوە.

### تشرینی دووەم
سەرەتای مانگی تشرینی دووەم، تەرمی حەوت مەسیحی لە شەقامەکەدا دۆزرایەوە، دوای ئەوەی بە گوللە کوژران. ھەروەھا ھێرشبەرانی نەناسراو ھەڵیانکوتایە سەر دێرێکی شارەکە و دوو ڕەبەنیان کوشت و سێیەم ڕەبەیان بریندار کرد. لە ئەنجامی ئەم ڕووداوانەدا، ٥٠٠ خێزان لە شارەکە ھەڵھاتن بۆ دەشتەکانی نەینەوا. دورەید کەشمولە پارێزگاری نەینەوا ژمارەی ئاوارەکانی بە نزیکەی ٣٠٠٠ کەس خەمڵاندووە، لە کاتێکدا ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ کۆی ژمارەی ئاوارەکانیان بە نزیکەی ١٢٬٠٠٠ کەس خەمڵاندووە.

## تاوانباران
ماوەی ھێرشەکان گەواھیدەری گرژییەکی بێ وێنە بوو لە نێوان ئەندامانی کورد و عەرەبی ئەنجومەنی پارێزگای مووسڵ. ئوسامە نوجەیفی لایەنە کوردییەکانی تۆمەتبار کرد بەوەی ھێرشەکانیان بۆ ناسەقامگیری شارەکە ئەنجامداوە، وتەبێژی وەزارەتی بەرگری عێراقیش ڕەتیکردەوە دەستوەردانی قاعیدە بێت؛ بەڵام پارێزگاری شارەکە، دورەید کەشمولە، جەختی لەوە کردەوە کە قاعیدە بەرپرسیارە لە ھەڵمەتەکە، بۆچوونێک کە لەلایەن جێگرەکەیەوە، خوسرەو گۆران، دەنگی دایەوە، کە جەختی لەوە کردەوە کە گرووپە توندڕەوەکان بڵاوکراوەیان دابەشکردووە کە بژاردەیان بە دانیشتووانی مەسیحی داوە لە نێوان ئیسلام و جێھێشتنی شارەکە. جۆرج ئیسحاق، سەرکردەی بزووتنەوەی دیموکراسی ئاشووری لە مووسڵ، جەختی لەوە کردەوە کە گرووپە توندڕەوەکان تەنیا ئامرازێکن لە دەستی کەسایەتییە ناوخۆیییەکان کە پەیوەندییان بە زلھێزە بیانییەکانەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مووسڵ
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٨
تەلال سلۆ

**تەلال عەلی سلۆ** (بە عەرەبی: ) تورکمانێکی سووریایە کارمەندێکی سەربازی پێشووە کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە وتەبێژی فەرمی ھێزەکانی سووریای دیموکرات بووە تا خۆبەدەستەوەدان یان ڕۆیشتنی بۆ سووپای تورکیا لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧، ئەو ئۆپەراسیۆنە گەورەکانی ھەسەدە و شەڕەکانی دژی گرووپی چەکداری داعشی کردووە. ڕۆیشتنی ئەو یەکەم جیابوونەوە گەورە بوو لەناو گەورە پلەکانی ناو ھەسەدە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی پارێزگای حەلەب
پۆل:زیندووان
پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
کانی بەرازە

**کانی بەرازە** گوندێکە دەکەوێتە ناحیەی قوشتەپەی قەزای دەشتی ھەولێر لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
کەزی

**کەزی** پێکهاتە یان شێوازێکی ئاڵۆزە کە لە تێکئاڵاندنی سێ دەزوو یان زیاتری ماددەی نەرم وەک دەزووی چنین، تەل، یان موو پێکھاتووە. کەزی لە زمانی کوردیدا زیاتر بەو شێوازە قژبەستنەوەی پشتی سەر دەگوترێ کە بە شێوەی درێژ و چەندین شێوازی جۆراوجۆر ژنان بە مەبەستی جوانکاری و ڕازاندنەوە دەیبەستن.

## مێژوو
مێژووی کەزی و جۆرەکانی دەگەڕیتەوە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا بەڵام هیچ بەڵگەیەک نیە بیسەلمێنێ بەدیاری کراوی کەیەکەم دروست کردنی کەزی کەیە تەنها بەڵگەیەک هەبێ دۆزینەوەی پەیکری ئافرەتێکە کەزی بەستوە بەناوی ڤینۆس لەگوندی وێڵنرۆف لە ووڵاتی نەمسا لەساڵی 1908ز کەمێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ 30.000 ساڵ پێش ئێستا.

## کەزی و کورد
ژنانی کورد لەدێر زەمانەوە کەزییان بەستوە چ بۆجوانکاری یاخود پێویستی، بەڵام ئەوەی زیاتر کەزی لەناو ژنانی کورددا بەناوبانگ کرد بڕینی کەزی کچەشەڕڤانێکی کورد بوو پاش مردنی لە ڕۆژئاوای کوردستان لەلایەن چەکدارێکی سوریا بەشێوەیەکی زۆر نامرۆڤانە،ئەمەش بوە دەنگدانەوەیەکی زۆر لەکوردستان و ووڵاتانی جیهان و دراوسێ، تەنانەت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان چەندین ژن و کچی کورد و بیانی وەک کاردانەوەیەک هەندێکیان کەزی خۆیان بڕی هەندێکیش کەزییان هۆنییەوە.

## سەرچاوەکان
گرتنی بەغدا (١٦٢٤)

**گرتنی بەغدا** لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٦٢٤ ڕوویدا، کە بەشێک بوو لە شەڕی بەردەوامی نێوان شا عەباسی یەکەم دژی سوڵتان مورادی چوارەم.

## سەرچاوەکان
کانی گەنی ھەرکی

**کانی گەنی ھەرکی** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی کەسنەزان لە قەزای بنەسڵاوە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
ئاژاوەکانی ئاناتۆلیا (١٨٣٢–١٨٣٥)

**ئاژاوەگێڕییەکانی ئاناتۆڵیا (١٨٣٢–١٨٣٥)** ئاماژەیە بۆ زنجیرەیەک ھەڵکوتانەسەر و لەشکرکێشیی چەکداری کە لە ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵیا لەلایەن ھێزە دڵسۆزەکانی میر محەممەدی ئەمیری کورد و میری میرنشینی سۆران ئەنجامدراون. ئاژاوەگێڕییەکان دوای ماوەیەکی کەم لە فراوانبوونی میرنشینی سۆران لە سەرەتای ساڵانی ١٨٣٠دا ڕوویاندا و کاریگەرییان لەسەر چەندین قەزای ژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکان ھەبووە.

## پێشینە
دوابەدوای چەسپاندنی دەسەڵات لە ڕەواندز، میر محەممەد ھەڵمەتەکانی لە دەرەوەی ناوچە شاخاوییەکانی میحوەری دەستپێکرد. ھەندێک لە گرووپە خێڵەکییەکانی ئاناتۆڵیا کە دژی دەسەڵاتی ناوخۆییی عوسمانی بوون، پشتگیرییان لەم یاخیبوونە کرد.

## ڕەوتی ڕووداوەکان
یەکەکانی سۆران ڕێگاوبان و بنکەی گوومرگی و ناوەندە بچووکەکانی عوسمانییان کردە ئامانج. ھێز و سەربازە ناوخۆیییەکانی عوسمانی شکستیان ھێنا لە ڕووبەڕووبوونەوەی ھێزەکانی سۆران و ھێزە کوردییەکان، و بەرپرسانی پارێزگاکان داوای بەھێزکردن و ناردنی ھێزی زیاتریان لە حکوومەتی ناوەندی کرد.

ھێزەکانی عوسمانی چەندین جار ھەوڵی دژە ئۆپەراسیۆنیان دا بەڵام پێش ساڵی ١٨٣٥ و داواکاریی یارمەتی لە زلھێزانی ڕۆژئاوا، نەیانتوانی ھیچ بکەن و شکستیان ھێنا.

## دەرئەنجام
ئاژاوەگێڕی و پشووەکان لەگەڵ گەیشتنی سۆران بە لووتکەی ھێز و دەسەڵات، کۆتایییان ھات و حکوومەتی سۆران ئارامیی گەڕاندەوە بۆ ناوچەکان. بەڵام ھەوڵەکانی ناوەندگەراییی عوسمانی، دواتر ئەم دەستکەوتانەیان پێچەوانە کردەوە.

## ئەمانەش ببینە

* ئاناتۆلیا
* میر محەممەد پاشای ڕەواندز
* شۆڕشی ڕەواندز
* شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:١٨٣٢
پۆل:١٨٣٣
پۆل:١٨٣٤
پۆل:١٨٣٥
پۆل:دەیەی ١٨٣٠
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
جەنگی عوسمانی و سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩)

**جەنگی عوسمانی-سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩)** کۆتا ململانێ بوو لە زنجیرە جەنگەکانی نێوان دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتی سەفەوی لە ڕۆژھەڵاتی نزیک، کە ئامانجی سەرەکی تێدا کۆنترۆڵکردنی عێراق بوو. ئەم جەنگە بە سەرکەوتنی عوسمانییەکان و واژووکردنی **پەیماننامەی زەھاو** کۆتایی ھات، کە تێدا عێراق بە تەواوی کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان و سنوورەکانی نێوان ھەردوو وڵات جێگیر کران.

## پێشینەی مێژوویی
لە ساڵی ١٥١٤ەوە، بۆ ماوەی نزیکەی سەدەیەک، دەوڵەتی عوسمانی و ئێرانی سەفەوی لە جەنگێکی بەردەوامدا بوون بۆ کۆنترۆڵکردنی قەوقاز و عێراق. ئەم دوو دەوڵەتە گەورەترین ھێزی ڕۆژاوای ئاسیا بوون، و ململانێی نێوانیان بەھۆی جیاوازی مەزھەبیشەوە قووڵتر ببووەوە؛ عوسمانییەکان نوێنەرایەتی سوننەیان دەکرد و سەفەوییەکانیش نوێنەرایەتی شیعەیان دەکرد.

دوای شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤، عوسمانییەکان دەسەڵاتی خۆیان لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ چەسپاند. لە سەردەمی سولەیمان قانوونیدا، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٣٤ بەغدایان گرت. دواتر لە ساڵی ١٦٠٣، شا عەباسی یەکەم سوپاکەی ڕێکخستەوە و توانی تەورێز و ئازەربایجان و گورجستان وەربگرێتەوە. شا عەباس سوودی لە سەرقاڵبوونی عوسمانییەکان بە جەنگەکانی ئەورووپا و نائارامی ناوخۆیی وەرگرت بۆ ھێرشکردنە سەر عێراق.

## دەستپێکی جەنگ و کۆمەڵکوژیی بەغدا (١٦٢٤)
ھەلی شا عەباس کاتێک ھات کە زنجیرەیەک ڕاپەڕین لە ناو دەوڵەتی عوسمانیدا سەری ھەڵدا. لە ساڵی ١٦٢١دا، ئەفسەرێکی ئینکیشاری بە ناوی بەکر سۆباشی لە بەغدا ڕاپەڕی و داوای ھاوکاری لە سەفەوییەکان کرد. ھەرچەندە عوسمانییەکان ھەوڵیان دا پەیوەندییان لەگەڵ بەکر چاک بکەنەوە، بەڵام شا عەباس بەغدای گەمارۆ دا و لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٦٢٤دا شارەکەی گرت. دوای کەوتنی شارەکە، کۆمەڵکوژییەکی گەورە دژی دانیشتووانە سوننەکەی بەغدا ئەنجام درا.

## ھەوڵەکانی حافز ئەحمەد پاشا و خەسرەو پاشا
لە ساڵی ١٦٢٥دا، حافز ئەحمەد پاشا (سەدری ئەعزەم) ھەوڵی دا بەغدا وەربگرێتەوە، بەڵام بەھۆی قایمیی شووراکانی شارەکە و ھێرشەکانی سوپای شا عەباسەوە سەرکەوتوو نەبوو. دواتر لە ساڵی ١٦٢٩دا، خەسرەو پاشای بۆسنەیی ھەوڵێکی تری دا و لە شەڕی ماھیدەشتدا سەرکەوتنی بەدەست ھێنا، بەڵام ئەویش بەھۆی ھاتنی زستان و کەمیی پێداویستییەوە نەیتوانی بەغدا بگرێت و پاشەکشەی کرد.

## سەرکەوتنی سوڵتان مورادی چوارەم
لە ساڵی ١٦٣٥دا، سوڵتان مورادی چوارەم خۆی سەرکردایەتی سوپای کرد و توانی یەریڤان و تەورێز بگرێتەوە. دواتر لە ساڵی ١٦٣٨دا، ھەڵمەتێکی گەورەی بۆ سەر بەغدا دەستپێکرد. دوای گەمارۆدانێکی ٣٩ ڕۆژە، سوڵتان موراد توانی بەغدا وەربگرێتەوە.

[وێنۆک|پۆرترێتی سوڵتان [مورادی چوارەم، ئەو سوڵتانەی بەغدای گەڕاندەوە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی.]]

## ئەنجام و پەیماننامەی زەھاو
جەنگەکە بە واژووکردنی پەیماننامەی زەھاو لە ١٧ی ئایاری ١٦٣٩ کۆتایی ھات. بەپێی ئەم پەیماننامەیە:
* بەغدا و عێراق بە تەواوی بۆ عوسمانییەکان مایەوە.
* یەریڤان لەژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکاندا مایەوە.
* سنوورەکانی نێوان ھەردوو دەوڵەت جێگیر کران، کە تاوەکو ئەمڕۆش سنووری نێوان ئێران و عێراق و تورکیا بەشێکی زۆری لەسەر بنەمای ئەو پەیماننامەیەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جەنگەکانی عوسمانی-فارس
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:مێژووی دەوڵەتی عوسمانی
پۆل:مێژووی دەوڵەتی سەفەوی
پۆل:جەنگەکانی سەدەی ١٧
پۆل:مێژووی قەوقاز
عومەر چاوشین

**عومەر چاوشین** (لەدایکبووی ١٩٤٢ – کۆچی دوایی ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣) ئەکتەر و شانۆکارێکی ناسراوی کورد بوو. ئەو بە یەکێک لە ئەکتەرە پێشەنگەکانی شاری سلێمانی دادەنرێت کە بۆ ماوەی پتر لە نیو سەدە لە کایەی هونەریدا بەردەوام بوو.

## ژیاننامە
عومەر چاوشین لە ساڵی ١٩٤٢ لە گەڕەکی گۆیژەی شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٦٧دا پەیوەندی بە "تیپی نواندنی سلێمانی"یەوە کردووە و وەک ئەکتەر دەستی بە چالاکی کردووە.،ناوبراو خاڵی ڕەخنەگر و میدیاکار ئەستێرە کەریمە.

بەهۆی نەریتی کۆمەڵایەتی و کەمیی ئامادەیی ژنان لە بواری نواندندا لە ساڵانی شەستەکان تا کۆتایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، عومەر چاوشین ئەرکی گێڕانی ڕۆڵی مێینەی لە ئەستۆ گرت. ئەو بە جلوبەرگ و دەنگوڕەنگی ژنانەوە بەشداریی لە دەیان کاردا کرد و بەم شێوازە لە ناو جەماوەردا ناسرا.

## بەرهەمە هونەرییەکان
لە کاروانی هونەری خۆیدا، چاوشین بەشداریی لە چەندین شانۆگەری و درامای تەلەفزیۆنیی دیاردا کردووە، لەوانە:
* **شانۆگەرییەکان:**
** *پیسکەی تەڕپیر*
** *جەنابی موفەتیش*
** *ژن بە ژن*
** *شایی خوێناوی*
** *گۆڕهەڵکەن*
* **دراما و کارەکانی تر:**
** *ماوتە کاولی کەی*
** *مامە خەمە*
** *مشتەی ناو هەمانە*

## کۆچی دوایی
عومەر چاوشین لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا بەهۆی تێکچوونی باری تەندروستی لە خانەی بەساڵاچووانی سلێمانی نیشتەجێ بوو. دواجار لە ڕێکەوتی ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، لە تەمەنی ٨١ ساڵیدا بەهۆی نەخۆشییەوە لە شاری سلێمانی کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:کۆچی دوایی ٢٠٢٣
پۆل:ئەکتەرانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:شانۆکارانی کورد
سیوداد دێ لاپاز

**سیوداد دێ لاپاز** (بە ئیسپانی :Ciudad de la Paz، بە واتای 'شاری ئاشتی') پایتەختی وڵاتی گینێی ئیستوایییە. لە ٢ی کانوونی دووەمی
٢٠٢٦ جێگەی مالابۆی گرتەوە. دروستکردنی شارەکە لە ساڵی ٢٠١٥ دەستیپێکردووە. ھۆکاری گواستنەوەی پایتەخت مەبەستی پتەوکردنی ئاسایشی نیشتمانی مۆدێرنکردنی ئیدارەی گشتی و بەھێزکردنی یەکێتی نیشتمانی و ھۆکارێکی دیکەی پاڵنەر گەشەی خێرای شارەکانی مالابۆ و پایتەختی ئابووری باتا بووە لە ساڵانی ڕابردوودا، کە بەھۆی کۆچکردن لە ناوچە گوندنشینەکان و شارۆچکە بچووکەکانەوە بەرەو ھەردوو شارەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی گینێی ئیستوایی
پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
شاباز زەمانی

**شاباز زەمانی** (بە ئینگلیزی: Shabaz Zamani) گۆرانیبێژ و هونەرمەندێکی کوردی خەڵکی شاری سلێمانییە. بە یەکێک لە گۆرانیبێژە دیارەکانی نەوەی نوێ دادەنرێت و خاوەنی چەندین ئەلبوم و ڤیدیۆ کلیپە. شاباز زیاتر بە شێوازی گۆرانی "سلۆ" و "پۆپ" ناسراوە و هەوادارێکی زۆری هەیە لە باشووری کوردستان.

## ژیانی هونەری
شاباز زەمانی لە ساڵانی ٢٠١٠ەکانەوە دەستی بە کاری هونەری کردووە. سەرەتا بە بڵاوکردنەوەی گۆرانی تاک (Single) دەستی پێکرد و دواتر بەهۆی دەنگە تایبەتەکەیەوە ناوبانگی دەرکرد. زۆربەی بەرهەمەکانی لە ڕێگەی پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکانی وەک یوتیوب بڵاودەکاتەوە و بینەرێکی زۆریان هەیە.

شاباز جگە لە نوێکردنەوەی گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان، خاوەنی ئاواز و هۆنراوەی تایبەت بە خۆیەتی. هەروەها چەندین کۆنسێرتی لە شارەکانی کوردستان و دەرەوەی وڵات ئەنجام داوە.

## بەرهەمە دیارەکان
شاباز خاوەنی چەندین گۆرانییە، لە دیارترینیان:
*   میرۆڤ
*   چاوەڕێ
*   بە دڵ لاویم
*   مەگەڕێوە
*   خۆشم دەوێی

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:مۆسیقای کوردی
ئاریاس جەڤان

**ئاریاس جەڤان** (بە ئینگلیزی: Aryas Javan) گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر و هۆنراوەنووسێکی کوردی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. بە یەکێک لە دیارترین گورانی بێژەکان و خاوەنی ستایلێکی تایبەتە لە گۆرانی پۆپ و کلاسیکدا.

## ژیان
ئاریاس جەڤان لە شاری مەهاباد لە دایکبووە. هەر لە منداڵییەوە خولیای مۆسیقای هەبووە. دواتر ڕووی لە وڵاتی سوید کردووە و ماوەیەک لەوێ ژیاوە، بەڵام بەهۆی کارە هونەرییەکانیەوە زۆربەی کات لە هەرێمی کوردستان دەژی.

## ژیانی هونەری
ئاریاس بە دەنگە بەسۆزەکەی ناسراوە. سەرەتا بە بڵاوکردنەوەی چەند گۆرانییەکی تاک (Single) ناوبانگی دەرکرد. گۆرانییەکانی زیاتر باسی خۆشەویستی و دابڕان دەکەن و کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر گەنجان هەیە. ئاریاس جگە لە گۆرانیوتن، ئاواز بۆ هونەرمەندانی تریش دادەنێت.

## بەرهەمە دیارەکان
ئاریاس خاوەنی چەندین گۆرانی بەناوبانگە، لەوانە:
*   تۆکە (Toka)
*   سەد ساڵ
*   من و تۆ
*   شێتە
*   بێزارم

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:خەڵکی مەهاباد
پۆل:مۆسیقای کوردی
نورەدین زازا

**نورەدین زازا** (بە کوردیی باکووری: Nûredîn Zaza) (١٩١٩ – ١٩٨٨) سیاسەتمەدار، نووسەر و ڕووناکبیرێکی کورد بوو. ئەو وەک یەکێک لە دامەزرێنەران و یەکەم سکرتێری پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا (PDK-S) دەناسرا. زازا ڕۆڵێکی گەورەی هەبووە لە بەئاگاهێنانەوەی نەتەوەیی لە ڕۆژاوای کوردستان.

## ژیان
نورەدین زازا لە ساڵی ١٩١٩ لە شارۆچکەی "مادەن" لە ناوچەی خارپێت (ئێلازیگ) لە باکووری کوردستان لەدایکبووە. لە بنەماڵەیەکی بەناوبانگی کورد بووە. دوای شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران و دەستپێکردنی فشارەکان، لەگەڵ براکەی (دکتۆر نافیز) ڕوویان کردووەتە سووریا.

نورەدین زازا خوێندنی زانکۆی لە بەیرووت تەواو کردووە و دواتر چووەتە سویسرا و بڕوانامەی دکتۆرای لە زانستە پەروەردەییەکان بەدەست هێناوە.

## خەباتی سیاسی
لە ساڵی ١٩٥٧، لەگەڵ چەند ڕۆشنبیر و تێکۆشەرێکی تر (وەک ئۆسمان سەبری و حەمێ حاجی دەروێش)، "پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا"یان دامەزراند و نورەدین زازا وەک یەکەم سەرۆکی پارتەکە هەڵبژێردرا. بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانیەوە چەندین جار لەلایەن حکوومەتی سووریاوە دەستگیر کراوە و ئەشکەنجە دراوە. دواتر ناچار بوو وڵات بەجێ بهێڵێت و بگەڕێتەوە بۆ سویسرا.

## بەرهەمەکان
نورەدین زازا جگە لە سیاسەت، نووسەرێکی بەتوانا بوو. چەندین وتار و کتێبی نووسیوە، لە گرنگترین بەرهەمەکانی:
*   **مەمێ ئالان (Memeyê Alan):** شانۆنامەیەکە کە لە ساڵی ١٩٥٠ چاپ کراوە.
*   **ژیانی کوردێک (Jiyana Kurdekî):** کتێبی یادەوەرییەکانیەتی کە تێیدا باسی ژیان و خەباتی خۆی دەکات.

## کۆچی دوایی
نورەدین زازا لە ساڵی ١٩٨٨ لە شاری لۆزان لە وڵاتی سویسرا بەهۆی نەخۆشییەوە کۆچی دوایی کرد و هەر لەوێ بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتمەدارانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
پۆل:کۆچی دوایی ١٩٨٨
شەڕی حەدیسە

**شەڕی حەدیسە** لە نێوان ھێزەکانی ئەمریکا و ئەنسارولسوننە لە سەرەتای مانگی ئابی ٢٠٠٥ لە جەرگەی حەدیسەی عێراق ڕوویدا، کە یەکێک بوو لە چەند شارۆچکەیەک کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٠٥دا کەوتبووە ژێر کۆنترۆڵی یاخیبووانەوە لە دۆڵی ڕووباری فورات.

شەڕەکە کاتێک دەستی پێکرد کە تیپێکی سێ کەسی ھێزی دەریایی ئەمریکا (سەیرکردن، ئامانج، گرتن) سەریان سووڕما کە خۆیان بینی لەلایەن ھێزێکی بچووکی یاخیبووەوە ھێرشیان کرایە سەر. ھەر شەش پیاوە یاخیبووەکە دوای شەڕەکە بە مردوویی دۆزرانەوە.

دوای دوو ڕۆژ لە ھێرشەکە، ھێزی دەریایی ئۆپەراسیۆنێکی خێرای بۆ کەمکردنەوەی بوونی یاخیبووان لە ناوچەی حەدیسە دەستپێکرد و ئۆتۆمبێلێکی ھێرشبەری ھێزی دەریایی خۆی بە بۆمبێکی گەورەی کەناری ڕێگاکەدا کێشا و لە کۆی ١٦ سەربازی ئەمریکی کە لەناویدا بوون، ١٥یان کوژران.

## سەرەتای شەڕە
بەیانی یەکی ئابی ٢٠٠٥ ھێزێکی بچووکی یاخیبوو لە ئەنسارولسوننە ھێرشیان کردە سەر دوو تیمی سەربازانی یەدەگی ھێزی دەریایی ئەمریکا لە پەراوێزی حەدیسە. لە ماوەی چەند ساتێکدا ناوچەکە لەلایەن یاخیبووەکانەوە داگیرکرا. پێنج ئەندامی ھێزی دەریایی کوژران و یەکێکیان بێسەروشوێن بوو کە نیشانەشکێن بوو و سەرەتا ھیوای ئەوە دەخواسترا کە ڕزگاری بووبێت. دواتر دەوترێت کە بە زیندووی بینراوە بەڵام بریندار بووە و لەلایەن یاخیبووانەوە بە کەلەپجەیی بە شەقامەکانی حەدیسەدا دەسووڕێندرا.

## کۆتایی شەڕ
لە یەکەمی ئابی ٢٠٠٥ کۆمپانیای لیما دوو پیاوی «تەمەنی سەربازی» لە ماڵەکەی تەنیشت ئەو شوێنەی کە قەناس بەدەستەکان تێدا کوژران، دەستگیرکرد. لە ماڵەکەدا بڕێکی زۆر خوێن دۆزرایەوە. ئەم دوو پیاوە عێراقییە بە فڕۆکە گواسترانەوە بۆ بنکەی ئاسمانی ئەلئەسەد بۆ لێپرسینەوە. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٥ کۆمپانیای لیما ھەڵیکوتایە سەر ھەمان ماڵ و حەوت پیاوی دیکەی عێراقی دەستگیرکرد. کۆگایەکی گەورەی چەکی سووک و تەقەمەنی دۆزرایەوە کە لە پشت ماڵەکەوە نێژرابوو. ھەروەھا ئەو پیاوە عێراقییانە گواستراونەتەوە بۆ بنکەی ئاسمانی ئەلئەسەد و دواتر شەش کەسیان دانیان بەوەدا ناوە کە قەناس بەدەستە ئەمریکییەکانیان کوشتووە.

لە ئەیلوولی ٢٠٠٥، کەتیبەی سێیەم سێگۆشەی حەدیسەی (حەدیسە، بەروانە، ئەلحەقلانییە) گەمارۆدا. لە شارەکەدا ڕاگەیەندرا کە شەڕێکی دیکەی ھاوشێوەی شەڕی فەلوجە دەبێت، واتە شەڕی سەختی ماڵ بە ماڵ.

لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٦ ھەشت پیاوی عێراقی کە بەشداربوون لە ڕووداوی قەناس بەدەستەکان لە دادگای عێراقی لە بەغدا دادگایی کران و سزا دران و دواتر لە سێدارە دران. ئەم شەڕە لە فیلمێکی بەڵگەنامەییدا بە ناوی «ڕۆژنامەی شەڕ: ھێزی دەریایی کۆمپانیای لیما» ئاماژەی پێکراوە، کە لە مانگی ئایاری ٢٠٠٦ بۆ یەکەمجار نمایشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
گردەڕەشە ئەسعەد

**گردەڕەشە ئەسعەد** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی دارەتوو لە قەزای بنەسڵاوە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
دەروێش عەڤدی

**دەروێشێ عەڤدی** (بە کوردیی باکووری: Derwêşê Evdî) کەسایەتییەکی مێژوویی و پاڵەوانێکی داستانەکانی کوردە، بەتایبەت لە ناو کوردانی ئێزیدی. بە سیمبولی ئازایەتی، سوارچاکی و خۆشەویستی دادەنرێت. دەروێش لە سەدەی ١٨دا ژیاوە و سەرۆکایەتی هۆزی "شەرقی" کردووە لە ناوچەی وێرانشار.

## ژیان و جەنگ
دەروێشێ عەڤدی بەوە ناسراوە کە ڕووبەڕووی هێرشی عوسمانییەکان و هۆزە عەرەبەکان بووەتەوە کە ویستوویانە دەست بەسەر ناوچە کوردییەکاندا بگرن. سەرەڕای ئەوەی ژمارەی سوپاکەی کەم بووە، بەڵام بەهۆی ئازایەتی خۆی و ستراتیژی جەنگییەوە توانیویەتی بەرگرییەکی سەخت بکات. لە داستانەکاندا هاتووە کە دەروێش بە تەنها بەرەنگاری سەدان سوارچاک بووەتەوە و خاوەنی ئەسپێکی بەناوبانگ بووە بە ناوی "هەدبان".

## عەدوولە و دەروێش
جگە لە لایەنی جەنگی، دەروێش بە چیرۆکی خۆشەویستییە ناکامەکەی لەگەڵ "عەدوولە"ی کچی "تەمەر پاشا" (سەرۆکی هۆزی میللی) ناسراوە. ئەم خۆشەویستییە بووەتە هەوێنی سەدان گۆرانی و داستانی فۆلکلۆری (وەک گۆرانییەکانی شڤان پەروەر و هونەرمەندانی تر). تەمەر پاشا مەرجی قورسی بۆ دەروێش دانا بۆ ئەوەی کچەکەی پێ بدات، یەکێک لەوانە بەرگری کردن بوو لە خاکەکەیان دژی هێرشی دەرەکی.

## مردن
بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکان، دەروێشێ عەڤدی لە کاتی شەڕێکی سەختدا دژی هێزە عوسمانییەکان لەسەر گردی "عەفەدار" بریندار دەبێت و دەکوژرێت. مردنەکەی کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر خەڵکی ناوچەکە دروستکرد و تا ئێستاش لە گۆرانییەکاندا (بە تایبەت لاوک) دەگوترێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:کەسایەتییە ئێزیدییەکان
پۆل:جەنگاوەران
شەڕی ورمێ (١٩١٨)

## پێشەکی
**شەڕی ورمێ** یان **بەرگری ورمێ** زنجیرەیەک پێکدادانی سەربازی و سیاسی بوو کە لە ساڵی ١٩١٨دا لە شاری ورمێ و دەوروبەری لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕوویدا. ئەم شەڕە لە نێوان هێزە کوردییەکانی ژێر سەرکردایەتی سمکۆی شکاک و هێزە چەکدارە ئاشووری و ئەرمەنییەکان بوو. ئەم ڕووداوانە لە کاتێکدا بوون کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سوپای ڕووسیا لە ناوچەکەدا خەریکی کشانەوە یان گۆڕینی پێگەکانیان بوون دوای جەنگی جیهانیی یەکەم.

## پاشخان و هۆکارەکان
لە ساڵی ١٩١٧دا، دوای شۆڕشی ڕووسیا، سوپای ڕووسیا لە ناوچەکانی باکووری ئێران کشایەوە. ئەمەش بۆشاییەکی گەورەی دەسەڵاتی دروست کرد. ئاشوورییەکان کە لە ناوچەکانی هەکارییەوە مەکۆیان بۆ ورمێ گواستبووەوە، هەوڵیان دەدا بە یارمەتی بەریتانیا و فەرەنسا قەوارەیەکی سەربەخۆ دروست بکەن. سمکۆی شکاک وەک گەورەترین هێزی ناوچەکە، ئەم جووڵەیەی بە مەترسی بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی کوردستان دەبینی.

## کوژرانی مار شەمعوون
خاڵی وەرچەرخان لەم ململانێیەدا، کۆبوونەوەی نێوان سمکۆی شکاک و مار شەمعوون (سەرکردەی ئایینی و سیاسی ئاشوورییەکان) بوو لە شارۆچکەی کۆنەشار. ئەم کۆبوونەوەیە بە مەبەستی ڕێککەوتن بوو، بەڵام بە کوژرانی مار شەمعوون کۆتایی هات. ئەم ڕووداوە بووە هۆی هەڵگیرسانی جەنگێکی سەرتاسەری لە ناوچەکەدا.

## بەڕێوەچوونی شەڕەکە
شەڕەکە چەند مانگێکی خایاند و چەندین پێکدادانی گەورەی بەخۆوە بینی:
* **گەمارۆدانی ورمێ:** هێزە کوردییەکان توانییان سەرجەم ڕێگاکانی گەیاندنی کۆمەک بە چەکدارە ئاشوورییەکان ببڕن.
* **هێرشی بەرپەرچدانەوە:** ئاشوورییەکان بە سەرکردایەتی ئاغا پێترۆس هەوڵیان دا گەمارۆکە بشکێنن، بەڵام لە چەندین قۆڵەوە ڕووبەڕووی بەرگری توندی کوردەکان بوونەوە.
* **کۆتایی هاتنی شەڕ:** لە تەممووزی ١٩١٨دا، بەهۆی گوشاری زۆری هێزەکانی سمکۆ و نزیکبوونەوەی سوپای عوسمانی، هێزە ئاشوورییەکان و هەزاران مەدەنی ناچار بوون بەرەو باشووری کوردستان و پارێزگای دیالە (بەرەو کەمپی بەقووبە) ڕابکەن.

## کاریگەرییەکان
١. **دەسەڵاتی سمکۆ:** ئەم سەرکەوتنە پێگەی سمکۆی شکاکی وەک سەرکردەیەکی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەهێزتر کرد.
٢. **کۆچی ئاشوورییەکان:** بووە هۆی کۆتایی هاتنی خەونی دروستکردنی دەوڵەتێکی مەسیحی لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ.
٣. **گۆڕانکاری دیمۆگرافی:** شاری ورمێ و ناوچەکانی دەوروبەری گۆڕانکاری گەورەیان بەسەردا هات لە ڕووی پێکهاتەی دانیشتووانەوە.

## سەرچاوەکان
* کەمال مەزهەر، کوردستان لە ساڵانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا.
* عەباس وەلی، کورد و دەوڵەت لە ئێران.
* مێژووی ناودارانی کورد، بابەشێخ مەردۆخی.
* ئارشیفەکانی مێژووی نوێی ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
شەڕی دەربەندی ڕایەت

## پێشەکی
**شەڕی دەربەندی ڕایەت** ڕووداوێکی سەربازی گرنگ بوو کە لە کۆتایی ساڵی ١٩١١ لە ناوچەی باڵەکایەتی ڕوویدا. کاتێک سوپای ڕووسیای قەیسەری هەوڵی دەدا لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بەرەو قووڵایی باشووری کوردستان (کە ئەو کات لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوو) پێشڕەوی بکات، ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توندی هێزە کوردییەکان بووەوە.

## هۆکارەکانی شەڕ
ڕووسیا لەو سەردەمەدا دەیویست هەژموونی خۆی لە ناوچە سنوورییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئێران زیاد بکات. بە بیانووی پاراستنی کونسوڵخانە و بازرگانەکانیان، هێزی سەربازییان ڕەوانەی ورمێ و ساووجبولاق کرد و دواتر هەوڵیان دا دەربەندی ڕایەت ببڕن بۆ گەیشتن بە ڕواندز.

## بەڕێوەچوونی شەڕەکە
کاتێک هەواڵی نزیکبوونەوەی ڕووسەکان گەیشتە ناوچەی باڵەکایەتی، شێخ عەبدولقادەر (کوڕی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری) و شێخ محەممەد سدیق، هێزێکی گەورەیان لە خێڵەکان کۆکردەوە. 
* کوردەکان شوێنە ستراتیژییەکانی دەربەندەکەیان گرت.
* بەهۆی شارەزاییان لە ناوچە شاخاوییەکان، توانییان زیانی گەورە لە سوپای ڕووس بدەن.
* شەڕەکە بۆ چەند ڕۆژێک بەردەوام بوو، بەڵام بەهۆی بەکارهێنانی تۆپی قورس لەلایەن ڕووسەکانەوە، کوردەکان ناچار بوون شوێنەکانیان چۆڵ بکەن.

## گرنگی ئەم شەڕە
ئەم شەڕە دەریخست کە کوردەکان تەنانەت بەبێ پشتیوانی دەوڵەتی عوسمانیش، ئامادە بوون بەرگری لە خاکەکەیان بکەن لە دژی داگیرکاری بیانی. هەروەها وەک یەکەم پێکدادانی ڕاستەوخۆی نێوان کورد و ڕووسیا لە سەدەی بیستەمدا دادەنرێت.

## سەرچاوەکان
* محەممەد ئەمین زەکی بەگ، کورتە مێژووی کورد و کوردستان.
* عەبدوڕەحمان شەڕەفکەندی (هەژار)، چێشتی مجێور.
* ئارشیفەکانی مێژووی باڵەکایەتی.
دونکەرڤوورد

**کۆمپانیای دونکەرڤوورد** () کۆمپایایەکە کە ئۆتۆمبێلی وەرزشی بەرهەمدێنێ. لە ساڵی ١٩٧٨ لە شاری لەلیستادی هۆلەندا دامەزرا لە لایەن جووپ دونکەرڤوورد. لە ساڵی ١٩٩٦ مەکینەکانی فۆرد لە ئۆتۆمبێلەکانی لادرا وە مەکینەی ئۆدی شوێنی گرتەوە.

## مێژووی کۆمپانیا
کۆمپانیای دونکەرڤوورد کۆمپانیایەکی تایبەتە و لەلایەن دامەزرێنەر جووپ دونکەرڤووردەوە کۆنترۆڵ دەکرێت تاوەکو لە ساڵی ٢٠١٩ خانەنشین بوو و دێنیس کوڕەکەی لە ساڵی ٢٠٢١ وەک بەڕێوەبەری کارگێڕی شوێنی گرتەوە، هەروەها ماریان دونکەرڤوورد کە هاوسەرگیری لەگەڵ جووپ کردووە و ئەمبر کچەکەیان ڕۆڵی سەرەکییان بینیوە لە پەرەپێدانی کار و براندکردنی کۆمپانیاکە.

## سەرچاوەکان
سوریانییەکان

**سوریانییەکان** (بە سوریانی: ܣܽܘܪ̈ܝܳܝܶܐ/ܐܳܪ̈ܳܡܳܝܶܐ، بە لاتینی: *Suryoye/Oromoye*)، کە زۆرجار بە **ئارامییەکان** یان **سوریانی-ئارامییەکان** ناودەبرێن، کەمینەیەکی نەتەوەیین کە خەڵکی ڕەسەنی مێزۆپۆتامیا و شامن (لیڤانت)، و یەکێک لە ناوەندە مێژووییەکان و دیارترین شوێنی بنەڕەتییان توور عەبدینە، ناوچەیەک لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیای ئێستا. ئارامییەکان دوای گۆڕینی ئایینیان بۆ مەسیحییەت گۆڕانکارییان لە ناوی خۆیاندا کرد؛ ئەوان دەستیان کرد بە ناساندنی خۆیان وەک سوریانی بۆ ئەوەی خۆیان لە باوباپیران و پەیوەندییە بتپەرستەکان جیا بکەنەوە.

سوریانییەکان بە زمانی ئارامی دەدوێن، کە شێوەزارەکانی دابەش دەبن بەسەر سێ جۆری سەرەکیدا: توورۆیۆ، کە باوترینە، و سوورێت، کە شێوەیەکن لە ئارامیی نوێ (نیۆ-ئارامی)، و سوریانیی کلاسیک ("کتۆبۆنۆیۆ")، کە زمانێکی ئارامیی ناوەڕاستی ئاینییە (لیتروژی). نزیکەی ھەموو ئەو سوریانیانەی لە توور عەبدین ماونەتەوە، ھەروەھا ھەندێک لەوانەی کۆچیان کردووە بۆ ئەستەمبوڵ، بەردەوامن لە قسەکردن بە توورۆیۆ، کە پێی دەڵێن *"سوریۆیۆ"*، *"توورۆیۆ"*، یان *"سوورایێت"* (سوریانی). زۆرێک لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و تاراوگە (دیاسپۆرا) ھەروەھا کار دەکەن بۆ پاراستنی زمانەکە و گواستنەوەی بۆ منداڵەکانیان.

سوریانی-ئارامییەکان، ھەرچەندە کاریگەری بەعەرەبکردنیان لەسەر بووە، توانیویانە ناسنامەی خۆیان بپارێزن. لەکاتێکدا زۆرێکیان عەرەبییان لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیرەو کردووە، کۆمەڵگە گوندنشینەکان لە ناوچەکانی وەک توور عەبدین بەردەوام بوون لە قسەکردن بە شێوەزارەکانی ئارامیی نوێ، و سوریانیی کلاسیک وەک زمانێکی ئاینی و وێژەیی (ئەدەبی) مایەوە. ئەوانەی بوون بە موسڵمان بە خێرایی بەعەرەب کران، و لە ئەنجامدا، ھیچ کۆمەڵگەیەکی سوریانیی موسڵمان بوونی نییە.

سوریانییەکان مەسیحین و بە پلەی یەکەم سەر بە باوەڕی ئۆرسۆدۆکسی سوریانین، کە ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵگە مەسیحییە سەرەتایییەکان لە توور عەبدین. ئەم ناوچەیە بەشێکە لە پارێزگای مێردینی مۆدێرن و بە نیشتمانی ڕۆحیی ئۆرسۆدۆکسە سوریانییەکان دادەنرێت، کە لە مێژوودا ڕکابەری کڵێساکانی ڕێوڕەسمی سوریانیی ڕۆژھەڵات بوون.

بەھۆی سەدەکان لە چەوساندنەوە و ناسەقامگیری لە نیشتمانی باوباپیرانیان، زۆربەی سوریانییەکان ئێستا لە کۆمەڵگەکانی تاراوگە (دیاسپۆرا) لە سەرانسەری جیھاندا دەژین، بەتایبەتی لە ئەورووپا. شەپۆلەکانی کۆچی بەزۆر بەھۆی چەوساندنەوەی ئایینی و توندوتیژییەوە بووە، لەوانە کوشتارەکانی حەمیدیە، سەیفۆ، و لەم دواییانەشدا، سەرهەڵدانی داعش. ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتووانی سوریانییان لە ڕۆژھەڵاتی نزیک کەم کردەوە و زۆرێکیانی ناچار کرد لە دەرەوەی وڵات ژیانێکی نوێ دەست پێ بکەن.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان
فایق آزور

**فایق آزور** (لەدایکبووی ١٣٥٨ لە ورمێ) ئەندازیار و داهێنەرێکی ئێرانییە کە چەندین بڕوانامەی تۆمارکردنی داهێنان لە دەزگا فەرمییەکانی ئێران وەرگرتووە.

## چالاکییە تۆمارکراوەکان
بەپێی زانیارییە پشتڕاستکراوەکانی سیستەمی میلکی فیکری ئێران، ناوی فایهق ئازوور وەک داهێنەر لەم بەڵگەنامە فەرمیانەدا تۆمار کراوە:

* **پمپی بێ دلگیرە دوبەشە کە ڕێژە و ئاڕاستەی دەستکاریپذیرە** (بڕوانامەی تۆمارژماری ١١٢٨٥٩، دەرچووی ١٤٠٤/٠٥/١١).

* **سیستەمی دیاریکردنی شکستی خێرایی و ڕەقابەت و شۆفێری بەپێچەوانەی ئاڕاستە بە شێوازی خوێندنەوەی موگناتیسی** (بڕوانامەی تۆمارژماری ١١٣٣٧١، دەرچووی ١٤٠٤/٠٧/٠٥).

* **ساردکەرەوەی بەهەڵم کە میکانیزمی باڵی مکشی تەپاوی بارستایی و خۆپمپێکردنی ھەیە** (بڕوانامەی تۆمارژماری ١١٣٥٩٩، دەرچووی ١٤٠٤/١٠/١٧).

ھەروەھا، دوو داواکاری تۆمارکردنی نێودەوڵەتی داهێنان (PCT) بە ژمارەکانی *PCT/IR2025/050020* و *PCT/IB2025/059099* لە ڕێکخراوی جیھانی میلکی فیکری (WIPO) بە ناوی ئەو تۆمار کراوە.

## زانیارییەکانی تر
زانیارییە بڵاوکراوەکانی ماڵپەڕی فەرمی کۆمەڵەی نەتەوەیی داهێنەرانی ئێران ئەوە نیشان دەدات کە کەسێک بەم ناوە ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:داهێنەرانی ئێرانی
خودا و دەوڵەت

***خودا و دەوڵەت*** (لەلایەن نووسەرەکەیەوە ناوی لێنراوە ***سۆفیزمە مێژووییەکانی قوتابخانەی عەقیدەی کۆمۆنیزم***) دەستنووسێکی تەواونەکراوە لەلایەن فەیلەسوفی ئەنارکیزمی ڕووسی میخائیل باکونینەوە، لە دوای مردنی لە ساڵی ١٨٨٢ بڵاوکراوەتەوە. بەرهەمەکە لە ڕوانگەیەکی ماتریالیست و ئەنارکیست و تاکگەراییەوە ڕەخنە لە ئایینی مەسیحی و بزووتنەوەی تەکنۆکراسی ئەوکاتە دەگرێت.

## بڵاوکردنەوە
*خودا و دەوڵەت* لە مانگی شوبات و ئازاری ساڵی ١٨٧١ نووسراوە، لە سەرەتادا وەک بەشی دووەمی بەرهەمێکی گەورەتر نووسراوە کە بڕیار بوو ناوی بنرێت *ئیمپراتۆریەتی نۆترۆ-ئەڵمانی و شۆڕشی کۆمەڵایەتی*.

یەکەم ژمارەی *گۆڤاری ئەنارکیست* کە لە ساڵی ١٨٨٥ لە لەندەن لەلایەن هێنری سیمۆرەوە بڵاوکرایەوە و ڕاگەیاندنی وەرگێڕانێکەی بۆ زمانی ئینگلیزی لەلایەن ماری لی کۆمپتەوە ڕاگەیاند. کۆمپانیای نێودەوڵەتیی چاپ و بڵاوکردنەوە ڕایگەیاند کە قازانجەکان دەچێت بۆ خاچی سووری پارتی شۆڕشگێڕی ڕووسیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە سیاسییەکان
جەعفەر شەفیعی

جەعفەر شەفیعی (لەدایکبووی ١٩٥١ لە بۆکان) پزیشک  و سیاسەتمەدارێکی چەپی کورد و ئەندامێکی دیاری حیزبی کۆمەڵە زەحمەتکێشانی کوردستان بوو.

## ژیاننامە
جەعفەر شەفیعی لە ساڵی 1951 لە شاری بۆکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە شاری بوکان تەواو کردووە و بۆ خوێندنی پزیشکی لە زانکۆی تاران چووەتە تاران. شەفیعی لە زانکۆ ئاشنای بیرۆکەی مارکسیستی دەبێت و پەیوەندی بە  حیزبی کۆمەڵە زەحمەتکێشانی کوردستان دەکات. ناوبراو وەک ئەندامی شاندی کوردستان بۆ دانوستان لەگەڵ حکوومەتی کۆماری ئیسلامی هەڵبژێردرا. جەعفەر شەفیعی لە ساڵی ١٩٨٧ لە باشووری کوردستان بەهۆی ڕووداوێکی ئۆتۆمبێلەوە گیانی لەدەست دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:سیاسییەکانی کۆمەڵە ڕێکخراوی کۆمۆنیستی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران
قورشاغلو

**قورشاغلو** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە لە قەزای قوشتەپە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
سوێری، شەمامک

**سوێری** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی شەمامک لە قەزای ھەولێر لە پارێزگای ھەولێر لە باشوری کوردستان..

## ئەمانەش ببینە

* قەزای ھەولێر
* ناحیەی شەمامک

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
ئێسکی چەڵەمەیی

**ئێسکی چەڵەمەیی** ئێسکێکە لە شێوەی ناڵدایە، دەکەوێتە بەشی پێشەوەی مل لە ژێر چەناگە و لە سەرووی کڕکڕاگەی دەرەقییەوە. چەندین ماسولکە پەیوەستن پێیەوە و بە جێگیری ڕایانگرتووە، لەوانە: زمان، بنکەی کەللەسەر، کڕکڕاگەی دەرەقی و زمانەی قوڕگ (زمانۆک). ئەمە تاکە ئێسکە کە لە پەیکەرە ئێسک دابڕاوە (واتە بە جومگە بە ھیچ ئێسکێکی ترەوە نەبەستراوەتەوە). دەکەوێتە تەوەرەی پەیکەرە ئێسکەوە لە سەر ھێڵی ناوەڕاستی لەش.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێسکە ناڕێکەکان
پۆل:ئێسکەکانی سەر و مل
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
ناڵ

**ناڵ** پارچەیەکە لە کەرەستەی ئەسپسواری کە سمی ئەسپ لە داخوران دەپارێزێت. ناڵەکان لە بەشی ژێرەوەی سمەکان (ڕووی سەر زەوی) جێگیر دەکرێن، کە زۆربەی کات بە بزمار دادەکترێنە ناو دیواری بێ ھەستی سمەکەوە، کە لە ڕووی توێکارییەوە لە نینۆکی پێی مرۆڤ دەچێت. ھەروەھا دەکرێت لە ھەندێک بارودۆخدا ناڵ بە چەسپیش بلکێنرێت.

ناڵی ئەسپ بە چەندین جۆر و ماددەی جیاواز بەردەستە، کە بۆ جۆرە جیاوازەکانی ئەسپ و ئەو کارانەی دەیکەن پەرەیان پێدراوە. باوترین ماددەکان پۆڵا و ئەلەمنیۆمن، بەڵام ناڵە تایبەتەکان ڕەنگە لاستیک، پلاستیک، مەگنیسیۆم، تیتانیۆم، یان مس لەخۆ بگرن. پۆڵا زیاتر لەو وەرزشانەدا پەسەند دەکرێت کە پێویستیان بە ناڵی بەھێز و خۆڕاگر ھەیە، وەک پۆلۆ، پێشبڕکێی ھەمەجۆر، بازدان بەسەر بەربەستدا، و سوارچاکیی ڕۆژاوایی. ناڵی ئەلەمنیۆم سووکترە، ئەمەش وای کردووە لە پێشبڕکێی ئەسپسواریدا باو بێت کە تێیدا ناڵی سووک خوازراوە، ھەروەھا زۆرجار یارمەتی جۆرە جووڵەیەکی دیاریکراو دەدات؛ ئەم جۆرە زۆرجار لە بواری «درێساج» (فێرکاریی و ڕاھێنانی ئەسپ) پەسەند دەکرێت. ھەندێک ناڵ «ددانە»یان «قۆقز»یان ھەیە: دەرپەڕیووێک لە بەشی پێشەوە یان پاژنەی ناڵەکە، یان ھەردووکی، بۆ دابینکردنی گیر و جێگیربوونی زیاتر.

بەستنی ناڵی ئەسپ پیشەیەکی پڕۆفیشناڵە، لەلایەن «ناڵبەند»ەوە ئەنجام دەدرێت، کە پسپۆڕە لە ئامادەکردنی پێیەکان، ھەڵسەنگاندنی کێشەکانی شەلی (لنگین)، و بەستنی ناڵی گونجاو، لەوانەش دابینکردنی تایبەتمەندییە چارەسەرییەکان لەکاتی پێویستدا. لە ھەندێک وڵاتدا، وەک شانشینی یەکگرتوو، ناڵبەندی لە ڕووی یاسایییەوە تەنھا بۆ ئەو کەسانە سنووردار کراوە کە خاوەنی بڕوانامە و ئەزموونی تایبەتن. لە وڵاتانی دیکەدا، وەک ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە مۆڵەتی پیشەیی لە ڕووی یاسایییەوە مەرج نییە، ڕێکخراوە پیشەیییەکان بەرنامەی بڕوانامە دابین دەکەن کە بە ئاشکرا کەسانی شایستە و شارەزا دەناسێنن.

شێوەی کەوانەیی (مانگی) ناڵ ھێمایەکی بەربڵاوی ئەسپسوارییە لە ناو کۆمەڵگەدا. کاتێک وەک تەلیسم (شتێک بۆ پاراستن) ھەڵدەگیرێت، دەوترێت کە ناڵ بەختێکی باش دەھێنێت. جۆرێکی دەستکاریکراوی ناڵ بەکاردێت بۆ یارییەکی باوی ھاویشتن، بە ناوی یاری «ناڵێن» (Horseshoes).

## سەرچاوەکان
خۆر سپۆرت

**خۆرسپۆرت** پێگەیەکی هەواڵی وەرزشی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانە و بە دروشمی **میدیای وەرشوانانی کورد** ناسراوە.

## مێژوو
خۆرسپۆرت لە ڕێکەوتی (٢٧٢٥/١٠/١ کوردی؛٢٠٢٥/١/٢١ ز) لەلایەن فەردین ڕەزانیا دامەزرا و چالاکێکانی دەست لەسەر هەواڵ لە بەشەجیاوازەکانی وەرزش و فەرهەنگی دەست پێکرد و دواتر لە ساڵی ٢٠٢٦ دا بەشی فەرهەنگی خۆر بەناوی **خۆر نیۆز** جیا کردەوە بۆ ئەوەیکە بتواندرێت هەواڵەکانی لە ئەم دوو بەشەدا، بەشێوەیێکی باشتر بۆ بینەران و خوێنەرانی ئەم پێگەیە ڕووماڵ بکەن.

ئەم پێگەیە لە لایەن پەیامنێران بەشێوەی خۆبەخشانە کاری خۆی دەست پێکردووە و لە ئێستادا پەیامنێرەکانی لە ناوچە جیاوازەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان یارمەتی ئەم پێگەیە دەدەن و لە ئێستادا یەکێک لە پێگە هەواڵییە ناودارە وەرزیشییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە.

## سەرچاوەکان


## سەرچاوە دەرەکییەکان
وێبسایتی پێگەی هەواڵی خۆر سپۆرت
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ
پۆل:ڕۆژهەڵاتی کوردستان
پۆل:وەرزش
پۆل:میدیای ھەواڵ
بەرنامەی سیخوری پێگاسۆس

**پێگاسۆس** بەرنامەیەکی سیخوڕییە کە لەلایەن کۆمپانیای ئیسرائیلی NSO Group پەرەی پێدراوە و بە شێوەیەک دروست کراوە کە بە شێوەیەکی شاراوە و لە دوورەوە لەسەر مۆبایلەکانی ئای ئۆ ئێس و ئەندرۆید دابنرێت. لەکاتێکدا گرووپی NSO پێگاسۆس وەک بەرھەمێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی تاوان و تیرۆر دەیخاتە بازاڕەوە، حکوومەتەکانی جیھان بە شێوەیەکی ڕۆتینی ئەو سیخوڕییەیان بەکارھێناوە بۆ چاودێریکردنی ڕۆژنامەنووسان، پارێزەران، ناڕازییە سیاسییەکان و چالاکوانانی مافی مرۆڤ. فرۆشتنی مۆڵەتی پێگاسۆس بە حکوومەتەکانی ولاتانی تر دەبێت لەلایەن وەزارەتی بەرگری ئیسرائیلەوە پەسەند بکرێت.

لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢٣ەوە، بەڕێوەبەرانی پێگاسۆس توانیان لە دوورەوە سیخوڕییەکە لەسەر وەشانی iOS لە ڕێگەی ١٦٫٦ ەوە دابمەزرێنن بە بەکارھێنانی ئستخلال (ئێکسپلۆیت)ێکی سفر کلیک. لەکاتێکدا تواناکانی پێگاسۆس ڕەنگە بە تێپەڕبوونی کات بگۆڕێت بەھۆی نوێکردنەوەی نەرمەکاڵاکان، پێگاسۆس بەگشتی توانای خوێندنەوەی نامەی کورت و پەیوەندیکردن و کۆکردنەوەی وشەی نھێنی و چاودێری کردن و دۆزینەوەی شوێن و دەستگەیشتن بە مایکرۆفۆن و کامێرای ئامێری ئامانج و کۆکردنەوەی زانیاری لە ئەپەکانەوە ھەیە. سیخوڕییەکە ناوی ئەسپی باڵدارە لە ئەفسانەی یۆنانی پێگاسۆسەوە ناونراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاککردن لە دەیەی ٢٠١٠
ھەڵیتوپەڵیت

**ھەڵیتوپەڵیت** بە قسەی پووچ و بێمانا دەوترێ. ھەر جۆرە ڕاگەیاندن و ھاوپەیوەندییەک، جا چ بە وتن بێ یا بە نووسین یا بە ھەر شێوەیەکی تر، کە بێبەری بێت لە ناوەرۆک و مانای ڕێکوپێک و، ئینسان نەتوانێ لێی تێبگەیێ، بە ھەڵیتوپەڵیت حیساب دەکرێ.

زۆرێ لە شاعیران و ڕۆماننووسان و گۆرانینووسان بۆ خولقاندنی بەرھەمی تیزاوی و پێکەنیناوی یا بۆ ئامۆژگاری و ڕێنوێنی کەڵکیان لە قسەی ھەڵیتوپەڵیت وەرگرتووە. فەلسەفەی زمان و فەلسەفەی زانست ھەڵیتوپەڵیت لە بەرانبەر «قسەی مانادار»ەوە دادەنێن و ھەوڵ دەدەن میتۆدێک بدۆزنەوە بۆ جیاکردنەوەیان. لە کریپتۆگرافیشدا گرنگیی پێ دەدرێ بۆ جیاکردنەوەی سیگناڵ لە نۆیز.

## ئەمانەش ببینە

* واتابزر

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاگەیێنی
پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:مەتەڵ
شەڕی کۆڕێ

**شەڕی کۆڕێ** ناسراو بە **داستانی کۆڕێ** یان **داستانی شکاندنی ھەیبەتی بەعس**، یەکێکە لە گرنگترین شەڕەکانی کورد لە باشووری کوردستان. ئەم شەڕە لە ٧ی نیسانی ١٩٩١ لە ناوچەی کۆرێ (نێوان شەقڵاوە و مەسیف) ڕوویدا.

## پێشینە
بارودۆخی ئەو کاتە دوای ڕاپەڕینە مەزنەکەی ساڵی ١٩٩١، ڕژێمی بەعس بە سەرکردایەتی سەددام حوسێن ھێرشێکی بەرفراوانی (کۆڕەو) بۆ سەر کوردستان دەستپێکردەوە. سوپای عێراق بە ھەموو ھێز و چەکێکی قورسەوە دەیەویست دەست بەسەر شارەکانی ھەولێر، دھۆک و سلێمانیدا بگرێتەوە و ڕوو بکاتە ناوچە شاخاوییەکان بۆ لەناوبردنی تەواوەتی بەرگریی کورد.

## ڕووداوەکان
ھێزەکانی سوپای عێراق، بە تایبەت گاردی کۆماری، بە پاڵپشتی تانک و فڕۆکە گەیشتنە دەشتی کۆڕێ. ئامانجیان ئەوە بوو لەوێوە بەرەو شەقڵاوە و پاشان قەندیل و سنوورەکان بڕۆن.
* بەرگریی پێشمەرگە: ھێزی پێشمەرگە بە چەکی سادە بەڵام بە ئیرادەیەکی پۆڵایینەوە لە دەربەندی کۆڕێ سەنگەریان گرتبوو.
* شکستی بەعس: لەو نەبەردییەدا، پێشمەرگە توانی سوپایەکی پڕچەک تێکبشکێنێت. چەندین تانکی جۆری T-72 (کە ئەو کاتە بە شانازیی سوپای عێراق دادەنرا) تێکشکان و دەیان سەرباز و ئەفسەری ڕژێم کوژران و بەدیل گیران.
* بەکارھێنانی مووشەکی میلان: یەکێک لە دەنگۆ و ڕاستییە ناسراوەکان ئەوەیە کە بۆ یەکەمجار لەو شەڕەدا چەکی دژە تانک کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لە ڕاگرتنی تانکەکانی گاردی کۆماری.

### گرنگی و ئەنجامەکانی داستانی کۆرێ
ئەم شەڕە تەنھا سەرکەوتنێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو وەرچەرخانێکی سیاسی گەورە بوو:
* ناچارکردنی بەعس بۆ دانوستان: دوای ئەم شکستە، ڕژێمی سەدام تێگەیشت کە بە ھێزی سەربازی ناتوانێت کۆتایی بە بەرگریی کورد بھێنێت، بۆیە ناچار بوو داوای گفتوگۆ و ئاگربەست بکات.
* پاراستنی دەستکەوتەکانی ڕاپەڕین: ئەگەر لە کۆرێ ڕژێم سەرکەوتوو ببوایە، ڕەنگە نەخشەی سیاسیی ئەمڕۆی ھەرێمی کوردستان بوونی نەبوایە.
* بەرزکردنەوەی ورەی گەل: لەکاتێکدا خەڵک لە کۆڕەو و ئاوارەییدا بوون، ئەم ھەواڵە وەک ئومێدێکی گەورە بڵاو بووەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:١٩٩١
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی پێشمەرگە
پۆل:دەیەی ١٩٩٠
پۆل:ململانێکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:ڕەزمەکان
گۆران ئینزیبات

**گۆران عومەر عەلی** (لەدایکبووی ١٥ی تەممووزی ١٩٨٣) گۆرانیبێژێکی میللی کوردە.
پێشووتر لە پۆستی ئینزباتی عەسکەریی فرقەی جوقی عەسکەریدا خزمەتی کردووە و ھەر لەوەشەوە نازناوەکەی سەری ھەڵداوە. سەرپەرشتیاری ڕادیۆی تەکسی بووە و پەرلەمانتاریبزووتنەوەی گۆڕان بووە و ماوەیەک ئەندام بووە لە لیژنەکانی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی ھەرێم، ڕۆشنبیری و کۆمەڵگەی مەدەنی و وەرزش و لاوان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی باشووری
ئۆمەراوە، مەخموور

**ئۆمەراوە** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور لە قەزای مەخموور لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
مەندا (ھەرکی)

## ڕەگ و ڕیشە
مێژووی قوبیلەی مەندا تێکەڵە بە مێژووی گشتی هەرکییەکان. بەپێی گێڕانەوە زارەکییەکان و سەرچاوە مێژووییەکان، مەندا بەشێک بوون لەو کۆمەڵە گەورەیەی عەشیرەتی (هەرکی) کە لە ناوچەکانی باکووری کوردستان (شەمزینان) سەر بە پارێزگای (جولەمێرگ) ، باشووری کوردستان ناوچەی (بادینان) سەر بە پارێزگای دهوك ، ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا (دەستەبێل) سەر پارێزگای (ئورمیە) نیشتەجێن. ئەوان خاوەنی ڕەگێکی مێژوویی قووڵن لە ناوچەکانی دەوروبەری هەولێر و ئاکرێ.

## پێکهاتەی کۆمەڵایەتی
قوبیلەی مەندا لە ڕووی پێکهاتەی کۆمەڵایەتییەوە دابەش دەبێت بەسەر چەندین بنەماڵە، ماڵ و لق. ئەم دابەشبوونە لە سەر بنەمای ڕەچەڵەک و ڕیشەی باپیرە گەورەکان و هەندێکجار ناوی شوێنەکان دیاری کراوە.

### لق و ماڵە سەرەکییەکان
ئەمانە بەشێک لە ماڵ و بنەماڵە گەورەکانی ناو مەندان:

* حەجی ئاغا
* ماڵە زاهێر
* هەسنی
* ماڵە عیسا
* بەدری
* مام براهیما
* ماڵە کورەرەش
* ماڵە گیادین
* ئاودیا
* ئاقوبا
* شابی
* ماڵە حاج
* مام حاجیکا
* مام شێخا
* کانیە سپی
* ماڵە کیوی
* بابە زینی
* ماڵە سیار
* ماڵە حوسێن

## ناوچەکانی نیشتەجێبوون
مەنداکان بە شێوەیەکی گشتی لەم ناوچانەدا دەژین:

## ژیان و ئابووری
سەرچاوەی سەرەکی داهاتی مەنداکان ئاژەڵداری (مەڕ و بزن) بووە. ئەوان ژیانێکی بەرهەمهێنیان هەبووە و بەرهەمە شیرەمەنییەکان و خورییان بازرگانی پێوە کردووە.
سەرھاتی (ھەرکی)

## سەرهاتی
**سەرهاتی** (سەرهات) یەکێک لە پێکهاتە سەرەکی و هێزە کۆمەڵایەتییەکانی ناو عەشیرەتی هەرکییەکانە. ئەم قەبیلەیە بەوە ناسراون کە مێژوویەکی دێرینیان لە بەرهەمهێنان و ئاژەڵداری و کۆچی وەرزی لە نێوان کوێستان و گەرمیاندا هەبووە.

## بنچینە و ناو
ناوی سەرهاتی لە ناوچەی سەرهەدەوە هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی ئەم عەشیرەتە یان بەشێک لە نیشتەجێبوونی کۆنیان لەو ناوچەیە بووە. لە مێژووی هەرکییەکاندا، سەرهاتییەکان وەک کەسانی ئازا و دەستپێشخەر لە پاراستنی مەڕوماڵات و سنوورەکاندا باس دەکرێن.

## پێکهاتەی کۆمەڵایەتی (ماڵەکان)
قەبیلەی سەرهاتی لە ڕووی پێکهاتەی هۆزایەتییەوە، لە چەندین "ماڵ" یان بنەماڵەی گەورە پێکدێت کە هەریەکەیان بە ناوی باپیرە گەورەیانەوە یان نازناوێکەوە ناسراون:
* **ناوی**
* **ماڵە شین**
* **ماڵە شەم**
* **ماڵە مەمەدی**
* **مژدینی**
* **سمایلی**
* **ماڵە مەلا**
* **ماڵە بەد**
* **ماڵە حەیدێ**
* **ماڵە پیر**
* **هاجە سوور**

## جوگرافیای نیشتەجێبوون
مێژووی سەرهاتییەکان تێکەڵە بە جوگرافیای نێوان باکوور و باشووری کوردستان:
# **لە هاویناندا (کوێستان):** لە ناوچە شاخاوییە بەرزەکانی سەر سنووری نێوان تورکیا و عێراق (سەر سنووری ناوچەی شەمزینان و دەوروبەری).
# **لە زستاناندا (گەرمیان):** لە دەشتاییەکانی دەوروبەری هەولێر و بەردەڕەش لە هەرێمی کوردستان.
بنەجی (ھەرکی)

## بنەجی (هەرکی)
**بنەجی**، یەکێکە لە پۆیە سەرەکی و بنەڕەتییەکانی عەشیرەتی هەرکییە. ناوی "بنەجی" لە زمانی کوردیدا ئاماژەیە بۆ "بنەڕەت" یان "ڕەگ"، کە نیشانەی ئەوەیە ئەم قوبیلە ڕەگ و ڕیشەیەکی مێژوویی قووڵیان لە پێکهاتەی عەشیرەتەکەدا هەیە.                

## مێژوو و بنەچە
بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکان، بنەجییەکان وەک یەکێک لە ستوونە سەرەکییەکانی عەشیرەتی هەرکی ئەژمار دەکرێن. مێژووی ئەوان تێکەڵە بە مێژووی کۆچکردنی وەرزی و پاراستنی نەریتی هۆزایەتی. ئەوان لەو پۆیانە بوون کە بەرپرسیارێتی پاراستنی بەشێک لە لەوەڕگاکانیان لە ئەستۆ بووە.                

### ڕۆڵی مێژوویی و پەیوەندی بە بارزانییەکانەوە
یەکێک لە خاڵە هەرە دیارەکانی مێژووی قوبیلە بنەجی، پەیوەندی بەهێز و مێژووییانە لەگەڵ بنەماڵەی بارزانی و شۆڕشەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستاندا.                
* **بەشداری لە شۆڕشەکان:** بنەجییەکان بە چڕی بەشدارییان لە شۆڕشەکانی بارزان (وەک شۆڕشی ئەیلوول) کردووە و پشتیوانییەکی بەهێزی سەرکردایەتی بارزانی بوون.                
* **قوربانیدان:** لەم پێناوەدا، قوبیلە بنەجی قوربانی زۆریان داوە و بە ئازایەتی و دڵسۆزی ناسراون. ئەمە وایکردووە کە پەیوەندی نێوان بنەجی و بارزانییەکان ببێتە مێژوویەکی هاوبەش.                

## پێکهاتەی کۆمەڵایەتی (لقەکان)
قوبیلە بنەجی دابەش دەبێت بەسەر چەندین لکی سەرەکی کە ئەم لیستەی خوارەوە نوێنەرایەتییان دەکات:                

* **درێ**                
* **ستونێ**                
* **بێداوی**                
* **ناوچەلی**                

## کار و کاسبی و ئابووری
سەرچاوەی سەرەکی داهاتی بنەجییەکان وەک زۆربەی پۆکانی تری هەرکی، ئاژەڵداری (مەڕ و بزن) بووە. ژیانیان بەشێوەی کۆچەری یان نیمچە کۆچەری بووە.                
* **لە هاویناندا (کوێستان):** بەرەو ناوچە شاخاوییە بەرزەکانی سەر سنووری نێوان تورکیا و عێراق (سەر سنووری ناوچەی شەمزینان و دەوروبەری) کۆچیان کردووە.                
* **لە زستاناندا (گەرمیان):** بەرەو دەشتاییەکانی دەوروبەری هەولێر و بەردەڕەش لە هەرێمی کوردستان کۆچیان کردووە.                

## سەرچاوەکان
* زانیارییەکان لەسەر بنکەی گێڕانەوە زارەکییەکانی سەرۆک هۆزەکانی هەرکی و بەڵگەنامە مێژووییەکان.
شەڕی قەڵاچۆڵان

## شەڕی قەڵاچۆڵان (١٨٥٠-١٨٥٥)
**شەڕی قەڵاچۆڵان** یان **بەرگرییەکانی شەمزینان**، ململانێیەکی چەکداریی مێژوویی گەورە بوو کە لە نیوەی سەدەی نۆزدەهەمدا لە نێوان هێزەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دانیشتووانی ئازادیخوازی ناوچەی شەمزینان ڕوویدا. ئەم شەڕە بەرگرییەکی گەورە بوو بۆ پاراستنی سەربەخۆیی ناوچەکە، ئازادی کۆچکردنی وەرزی، و سەروەریی خاکی باوباپیران.

### هۆکاری شەڕ و بارودۆخی سیاسی
لەو سەردەمەدا، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هەوڵیدەدا بە سیاسەتی ئاسنینی خۆی، ناوچە کوردنشینە سنوورییەکان بە تەواوی بخاتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی خۆیەوە. هۆکارە سەرەکییەکانی شەڕ بریتی بوون لە:
* کۆنترۆڵکردنی قەڵاکان و ڕێگا ستراتیژییەکان لەلایەن دەوڵەتەوە.
* سەپاندنی باجی قورس (سەلانە) لەسەر ئاژەڵ و بەرهەمەکان.
* قەدەغەکردنی کۆچی وەرزی (گەرمیان و کوێستان) کە بنەمای ژیانی ئابووری و کەلتووری ناوچەکە بوو.

### بەرگری و ڕۆلی شەڕکەرەکان
لە بەرامبەر ئەم هەوڵانەی عوسمانییەکان، شەڕکەرانی عەشیرەتی هەرکی وەک قەڵایەکی پۆڵایین وەستانەوە و ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان لە بەرگری و شەڕەکەدا گێڕا. لەم نێوەندەدا، بنەماڵەی **مام براهیم** کە بنەماڵەیەکی بەناوبانگ بوون لەناو پۆی *مەندا*، ڕۆڵی پێشەنگ و فەرماندەییان لە بەرگرییەکەدا گێڕا. ئەوان بە ئازایەتییەکی بێوێنە و سەرکردایەتییەکی لێهاتوو، ورەی شەڕکەرەکان ئەستوور کرد و پلانەکانی لەشکری عوسمانییان تێکشکاند.

شەڕکەرانی هەرکی شارەزاییەکی بێوێنەیان لە جوگرافیای سەخت و کوێستانی شەمزینان هەبوو. ئەوان بە بەکارهێنانی شەڕی پارتیزانی، لە بەرزاییەکان و ئەشکەوتەکانەوە هێرشیان دەکردە سەر لەشکری عوسمانی. لەشکری عوسمانی کە چەکی قورسیان پێبوو، لەناو ئەو زەوییە شاخاوییە سەختەدا تەڵەزگ بوون، نەدەتوانی بە ئاسانی بجوڵێن یان ڕیزەکانیان ڕێکبخەن، ئەمەش وایکرد شەڕکەرانی هەرکی زیانی کوشندە و گەورە لە هێزەکانیان بدەن و هێڵەکانی دابینکردنیان بپچڕن.

### ڕووداوە سەرەکییەکان
* **شەڕی گەرووی شەمزینان:** سوپای عوسمانی هەوڵیدا لە ڕێگەی گەرووەکانەوە بێنە ناوچەکە، بەڵام بەرگرییەکەی هەرکییەکان بووە هۆی شکستیان.
* **گۆڕەپانی قەڵاچۆڵان:** ئەمە ئەو ناوچەیە بوو کە شەڕە گەورەکەی تێدا ڕوویدا و سەرەڕای جیاوازی زۆری ژمارەی سەرباز و چەک، بەرگرییەکەیان بووە هۆی پاشەکشەی عوسمانییەکان.

### ئەنجام و کاریگەرییەکان
بەرگرییەکە بووە هۆی ئەوەی عوسمانییەکان نەتوانن بە تەواوی کۆنترۆڵی ناوچەکە بکەن و ناچار بوون سازش بکەن. ئەم شەڕە ناوبانگی شەڕکەرانی هەرکییەکانی وەک عەشیرەتێکی ئازا، نەتەوەپەروەر، و نەبەرد لە مێژووی کوردستاندا زیاتر کرد.

### سەرچاوەکان
* مێژووی عەشیرەتە کوردەکان، گێڕانەوە زارەکییەکان.
* بەڵگەنامە مێژووییەکانی حکومەتی عوسمانی سەبارەت بە ناوچەی شەمزینان.
سیدا (ھەرکی)

## قوبیلەی سیدا
**سیدا**، یەکێکە لە پۆیە سەرەکی و بنەڕەتییەکانی عەشیرەتی هەرکی کە لە مێژووی ئەم عەشیرەتەدا ڕۆڵێکی دیاریان لە ڕووی کۆمەڵایەتی، ئابووری و سەربازییەوە هەبووە. ئەوان بەوە ناسراون کە یەکێک بوون لەو پۆیانەی کە خاوەندارێتی ژمارەیەکی زۆر لە مەڕوماڵاتیان کردووە و بە شێوەیەکی چڕ و پڕ لە کۆچکردنی وەرزی (گەرمیان و کوێستان) بەشدار بوون.

## ڕەگ و ڕیشە
مێژووی سیدا تێکەڵە بە مێژووی گشتی هەرکییەکان، بەڵام بەپێی گێڕانەوە زارەکییەکان، سیداکان ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ ناوچە شاخاوییەکانی سەر سنووری باکوور و باشووری کوردستان. لە سەردەمانی ڕابردوودا، ئەوان بەشداری چالاکیان لە بەرگری و پاراستنی ناوچەکانی نیشتەجێبوونی خۆیاندا کردووە، بەتایبەت لەو شەڕانەی کە لە پێناو پاراستنی مەڕوماڵات و لەوەڕگاکاندا ڕوویانداوە.

## کار و کاسبی و ئابووری
سەرچاوەی سەرەکی داهاتی سیداکان بە درێژایی مێژوو ئاژەڵداری (مەڕ و بزن) بووە. ئەوان ژیانێکی بەرهەمهێنیان هەبووە و بەرهەمە شیرەمەنییەکان (پەنیر، ڕۆن، ماست) و خورییان بازرگانی پێوە کردووە.
* **لە هاویناندا (کوێستان):** سیداکان بەرەو ناوچە شاخاوییە بەرزەکانی سەر سنووری نێوان تورکیا و عێراق (سەر سنووری ناوچەی شەمزینان و دەوروبەری) کۆچیان کردووە.
* **لە زستاناندا (گەرمیان):** بەرەو دەشتاییەکانی دەوروبەری هەولێر و بەردەڕەش لە هەرێمی کوردستان کۆچیان کردووە.

## پێکهاتەی کۆمەڵایەتی (ماڵەکان)
قەبیلەی سیدا لە ڕووی پێکهاتەی هۆزایەتییەوە، لە چەندین "ماڵ" یان بنەماڵەی گەورە پێکدێت کە هەریەکەیان بە ناوی باپیرە گەورەیانەوە یان نازناوێکەوە ناسراون:

## سەرچاوەکان
* گێڕانەوە زارەکییەکانی گەورەپیاوانی عەشیرەتی هەرکی.