ئیبن خەلدوون

**ئیبن خەلدوون** ناوی تەواوی ئەبوو زەید عەبدولڕەحمان کوڕی محەممەد کوڕی خەلدونی حەزرەمییە (بە عەرەبی: ). زانایەکی عەرەب و ئیسلامی کە لە کۆمەڵناسی و فەلسەفەدا سەرکەوتوو بوو. بۆ ئەوەی یەکەم کەس بێت کە میتۆدی زانستی بۆ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان بەکاربھێنێت. لە تەمەنی لاوێتیدا لە دیوانی نامەدا مەشقی نووسینی کردووە و پێش ئەوەی کۆچ بکات بۆ میسر، بووە بە نێردراو لە نێو پاشاکانی مەغریب و ئەندەلوس و سەرکردایەتی دەسەڵاتی دادوەری مالیکی لەسەر دەستی سوڵتان ئەلزاھیر سەیفەدین بەرقوق وەرگرتووە. نامەنووسی لەگەڵ پاشاکان بەجێدەھێڵێت و خۆی بۆ خوێندن و کۆکردنەوە تەرخان کردووە و چەندین کتێبی نووسیوە، گرنگترینیان کتێبی (وانەکان و دیوانی سەرەتایی و ھەواڵەکان لە ڕۆژانی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەی کە لە سەردەمی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەی کە لە سەردەمی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەی کە لە سەردەمی عەرەب و فارس و بەربەر و ئەوانەن لە نێو خەڵکی گەورەترین سوڵتاندا ھاوچەرخیان کرد، کە بە کورتی بە «مێژووی ئیبن خەلدون» ناسرابوو.[٢] پێشەکی ئەم کتێبە بە «پێشەکیی ئیبن خەلدون» ناسراوە، کە بۆ خۆی بە کتێبێک دادەنرێت. باکووری ئەفریقا.

## ژیاننامە
ئیبن خەلدوون لە وڵاتی تونس ساڵی ١٣٣٢ لەدایکبووە. ئیبن خەلدوون لە سەردەمی میرنشینی حەفسیدا لە تونس لەدایک بووە، و تەمەنی منداڵی لەوێ بەسەر بردووە پێش ئەوەی دەست بکات بە جووڵە لەنێوان شارەکانی مەغریبی عەرەبی و ئەندەلوس، خۆی لە مەغریب دابڕاوە بۆ خوێندن، و پێش کۆچکردنی بۆ میسر ناساندنە بەناوبانگەکەی تەواو کردووە، لەوێشەوە بەرەو حەج ڕۆیشت. وەک ناوبژیوانێک بۆ ڕاگرتنی خوێنڕشتنی نێوان خەڵکی دیمەشق و سوپای تامرلان ھاتە ژوورەوە، بۆیە لە ڕیزی دادوەرەکانی یاوەری سوڵتانی مەملوک ئەلناسر زەین ئەلدین فەرەج بوو. لە دیمەشق لە قوتابخانەی ئەلعەدیلییە مایەوە و لەوێ مایەوە تا ئەرکەکەی تەواو کرد. جگە لەم دوو سەفەرە لە میسر نەوەستا و مامۆستا بووە لە یەکێک لە قوتابخانە مالیکییەکانی قاھیرە کە قوتابخانەی ئەلقامییەیە، ھەروەھا لە قوتابخانەی زاھیرییە ئەلبەرقوقی دوای دامەزراندنی مامۆستا بووە. ئیبن خەلدوون لە کاتی لێکۆڵینەوە لە بارودۆخی گەلان و کۆمەڵگاکاندا زانستی شارنشینی مرۆڤی دۆزییەوە کە پوختەی ژیانی وڵاتان و ئەو خۆشگوزەرانی و دابەزینەی پێی دەگەن، ئەم زانستە ئامانجی لێکۆڵینەوەیە لە بارودۆخی مرۆڤەکان لە ژیانیاندا، بارودۆخی سیاسی و ئایینی و کۆمەڵایەتی بەپێی دیدێکی زانستی و مێژوویەکی دروستی کۆمەڵگاکان بە نەھێشتنی کاریگەرییە دەرەکییەکان و بۆچوونی کەسیی مێژوونووسان.
نووسینەکانی ئیبن خەلدوون کاریگەرییەکی زۆری لەسەر بیری جیھانی ھەبوو، بەو پێیەی بە یەکەم کەس دادەنرا کە لە سەرھەڵدان و ھەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتەکان بەپێی دیدێکی تەواو کە سیستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی و سیاسەتی ئابووری و دراوی لەخۆگرتبوو، ئەمە جگە لەوەی ئاستی پێشکەوتنی لە… گەشەسەندنی شارەکان. ئەم بیرۆکانە وایان لێکرد کە کەسێکی ناوەندی بێت لە لێکۆڵینەوە ھاوچەرخەکانیدا پێش ھەرەسھێنانی شارستانییەتی ئیسلامی، فارسەکان بوونە چرایەکی زانستی لە زانستی سیاسی و ئابووریدا، بەرھەمەکانی لێکۆڵینەوەیان لەسەر کرا و وەرگێڕدرانە سەر چەند زمانێک، یەکەمین لەو لێکۆڵینەوەیانە لەلایەن یاقوب خولیۆوە بووە، کە شوێنکەوتووی بیری ئیبن خەلدون بووە و کتێبەکەی بە ناوی «گەشتەکانی ئیبن خەلدون» لە ساڵی ١٦٣٦دا نووسیوە.[٣] کتێبەکە وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی لاتینی و فەرەنسی و یۆنانی. ئیبن خەلدوون بە یەکەم زانا دادەنرێت کە ژیاننامەی تەواوی کەسیی خۆی نووسیوە، بەو پێیەی بەشەکانی مێژووی خۆی - گەورەترین نووسەری - وردەکاری تەواوی ژیانی خۆی لەخۆگرتبوو، و ئەوەی لە کاتی لەدایکبوون و مردنی شانشینی مەغریبدا تووشی چی بووە، لە ساڵی… جگە لەوەی لە ماوەی مانەوەی لە میسر بینیویەتی و نێوەندگیری لەگەڵ تامرلان و گەشتەکەی بۆ ئەنجامدانی حەج.

## سەرچاوەکان
 

## کتێبنامە

* Fuad Baali. 2005 *The science of human social organization: Conflicting views on Ibn Khaldun's (1332–1406) Ilm al-umran*. Mellen studies in sociology. Lewiston/NY: Edwin Mellen Press.
* 
* Walter Fischel. 1967 *Ibn Khaldun in Egypt: His public functions and his historical research, 1382–1406; a study in Islamic historiography*. Berkeley: University of California Press.
* Allen Fromherz. 2010 "Ibn Khaldun: Life and Times". Edinburgh University Press, 2010.
* Ana Maria C. Minecan, 2012 "El vínculo comunitario y el poder en Ibn Jaldún" in José-Miguel Marinas (Ed.), *Pensar lo político: Ensayos sobre comunidad y conflicto*, Biblioteca Nueva, Madrid, 2012.
* Mahmoud Rabi'. 1967 *The political theory of Ibn Khaldun*. Leiden: E.J. Brill.
* Róbert Simon. 2002 *Ibn Khaldūn: History as science and the patrimonial empire*. Translated by Klára Pogátsa. Budapest: Akadémiai Kiadó. Original edition, 1999.
* 

## زیاتر بخوێنەوە
* Malise Ruthven, "The Otherworldliness of Ibn Khaldun" (review of Robert Irwin, *Ibn Khaldun: An Intellectual Biography*, Princeton University Press, 2018, , 243 pp.), *[[The New York Review of Books]]*, vol. LXVI, no. 2 (٧ شوبات ٢٠١٩), pp. 23–24, 26. "More than six centuries after Ibn Khaldun's death the modern world has much to learn from studying him. After the *[[Muqaddima]]* itself, Irwin's intellectual biography... is an excellent place to begin."

## بەستەرە دەرەکییەکان

### ئینگلیزی
* Ibn Khaldun: His Life and Work, by Muhammad Hozien
* 
* 
* Complete Muqaddimah/Kitab al-Ibar in English (without Chapter V, 13)
* The Tunisian American Center (US) 
* Ibn Khaldun on the Web
* Muslim Scientists and Scholars – Ibn Khaldun
* Ibn Khaldun’s Philosophy of Management and Work
* Ibn Khaldun (al-Muqaddimah): Methodology & concepts of economic sociology
* Ibn Khaldun. The Mediterranean in the 14th century: Rise and fall of Empires. *Andalusian Legacy* exhibition in the Alcazar of Seville
* The Ibn Khaldun Community Service Award© 
* Ibn Khaldun meets Al Saud
* The Ibn Khaldun Institute 
* The Tunisian American Day© 
* ئیبن خەلدون لە '''وێب'''دا
* ژیاننامەی ئیبن خەلدون

### زمانەکانی تر
* Multilingual tunisian academic web site on Ibn Khaldun
*  Exposé simplifié sur la théologie scolastique
* Chapters from the Muqaddimah and the History of Ibn Khaldun 
* Ismail Küpeli: ''Ibn Khaldun und das politische System Syriens – Eine Gegenüberstellung'', München, 2007,  (German e-book about the politics of Syria with reference to the political theory of Ibn Khaldun)
* ''Master's thesis on Ibn Khaldun published by FFLCH-USP in 2017'' Roschel, Renato – São Paulo, 2017. In Portuguese.

پۆل:مرۆڤناسان
پۆل:مێژووناسانی ئیسلام
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٣٢
پۆل:مردووانی ١٤٠٦
پۆل:ناوداران
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٥یەم
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:زانایانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:نوێکەرەوەکان