open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عیزەدین شێر

**عیزەدین شێری بۆتانی** یان **یەزدان شێر**  ( ; کۆچی دوایی کردووە لە ساڵی ١٤٢٣) دامەزرێنەری کوردی میرنشینی ھەکاری بووە، کە تا ساڵی ١٨٤٥ فەرمانڕەوایی ناوچەیەکی باشوور و ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی وان (ئێستای تورکیا)ی کردووە.

## ژیان
بە وردی ئەو ساڵەی کە عیزەدین شێر دەستی بە حوکمڕانی کردووە، نادیارە. لە ساڵی ١٣٨٤دا پێدەچێت ھاوپەیمانی سوڵتان ئەحمەد بووبێت. سوڵتان ئەحمەد کە دواتر لەلایەن ھەردوو قەرە محەممەدی قەرەقۆینلۆ و تۆختەمیش خانی ھۆردی زێڕین ھەڕەشەی لێکرا، لەلایەن شێرەوە لەڕێگەی یاریدەدەرەکانی دووەمیانەوە بەرەو بەغدا بردرا بۆ سەلامەتی. 

لە ساڵی ١٣٨٧دا، عیزەدین شێر لە قەڵایەک لە تووشپا لەلایەن ھێزەکانی تیمورەوە گەمارۆدرا. دواتر لەلایەن تیمورەوە گیرا و بەسترایەوە، کە گوایە زۆرێک لە بەرگریکارانی قەڵاکەیان کردە کۆیلە یان لە سێدارە دراون.  شێر خۆی ڕزگاری بوو و دواتر دەسەڵاتەکەی لەژێر دەسەڵاتی تەیموریدا گەڕاندەوە. 

کاتێک شارۆخی جێنشینی تەیمور لە ساڵی ١٤٢١دا ناوچەکەی داگیرکردەوە، عیزەدین شێر لە نێو ئەو ئاغا و کەسایەتیانەدا بوو کە بۆ پێشکەشکردنی دڵسۆزی خۆیان لە ھاوەینەھەواری زستانە لە قەرەباغ سەردانیان دەکرد. دوای ماوەیەکی کەم مەلیک محەممەد ھەمان کاری کرد کاتێک شارۆخ سەردانی ناوچەی دەریاچەی وانی کرد. کاتێک قەرە ئەسکەندەری کوڕی قەرە یوسف بۆ ماوەیەکی کاتی کۆنترۆڵی ناوچەکەی وەرگرتەوە، شێر ئامادە نەبوو دان بە دەسەڵاتەکەیدا بنێت، کە جێنشینەکانی ھەمان سیاسەتیان پەیڕەو کرد.   شێر دوای دوو ساڵ، لە ساڵی ١٤٢٣ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:مردووانی ١٤٢٣
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
بەرەی نیشتمانی بۆ ڕزگاریی عێراق

**بەرەی نیشتمانی بۆ ڕزگاریی عێراق** پارتێکی سیاسییە لە عێراق. ئەم پارتە لە بزووتنەوەکانی بەئاگابوونەوە سەریھەڵداوە و زیاتر لە سەرکردە ھۆزە سوننەکانی پارێزگای ئەنبار پێکھاتووە کە ناوچەیەکی عەرەبییە.

## مێژوو
ئەنجومەنەکانی بەئاگاھاتنەوە تا ساڵی ٢٠٠٨ بۆ سێ فراکسیۆن دابەشبوون، شێخ حاتم بەرەی نیشتمانی بۆ ڕزگاری عێراق و شێخ حەمید ئەلھەیس ئەنجومەنی ڕزگاری ئەنبار پێکھێنا. جیابوونەوەیان لە ئەنجومەنی بەئاگاھاتنەوەی ئەنبار بە سەرۆکایەتی دەبوو ڕیشە بە پلەی یەکەم بەھۆی پەیوەندییە نزیکەکانی دەبوو ڕیشە بوو لەگەڵ حیزبی ئیسلامیی عێراق و کۆبوونەوەی سەربەخۆ بوو.

بەرەکە لە ساڵی ٢٠٠٨ دامەزراوە، پێش ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٩. سەرۆکەکەی شێخ عەلی حاتمە، و بانگەشەی ئەوە دەکات کە پشتگیری لە ئەنجومەنی ڕزگاری ئەنبار و کۆنفرانسی بەئاگاھاتنەوەی ئەنبار و ئەنجومەنی ھۆزەکانی ئەنبار دەکات. پارتەکە لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٩دا کاندیدی خۆی نەخستەڕوو بەڵکو پشتگیری لە کاندیدەکانی ئەنجومەنی ڕزگاری ئەنبار دەکرد. لە ئامادەکارییەک بۆ ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٠، حاتم ھاوپەیمانی لەگەڵ ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا ھەڵبژارد و بە ھاوپەیمانییەکی سەروو تائیفیی دەزانی. کاتێک دەنگۆی یەکگرتنەوە لە نێوان ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا و ھاوپەیمانی نیشتمانی عێراق دەستیپێکرد، حاتەم ھەڕەشەی ئەوەی کرد کە ئەگەر ئەم یەکگرتنە ڕووبدات، ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا جێدەھێڵێت.

## بەرنامەی سیاسی
حاتم ڕای گەیاند، ڕکابەرەکانیان لە بەرەی ڕێککەوتنی عێراقی بەشدارییان لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٥ دا کردووە «لە پێناو دەسەڵاتدا»، لەکاتێکدا عەرەبی سوننە لە ھەڵبژاردن و حکوومەت دوورکەوتوونەتەوە. ناوبراو ئیدانەی تائیفەگەری کرد و ئاماژەی بەوەدا کە ئەوان بەرگریان لە برا شیعەکانیان کردووە کە لە کاتی جەنگی یەکەمی کەنداو و لە کاتی «ڕووداوەکانی ئەم دوایییەدا» پەنایان بۆ ئەنبار بردووە و ئامانجیان «شکاندنی ململانێی تائیفی» بووە. ھەروەھا ئاماژەی بەوەش دا کە حیزبی ئیسلامیی عێراق ھەوڵی «دزینی پارەی خەڵک بە ناوی ئایینەوە» دەدا و دەیانەوێت «قاچیان ببڕن». لە کاتەکانی تردا حاتەم دەیگوت کە تەنھا بۆ پاراستنی کاریگەری ھۆزەکەی کە دلێمە، چووەتە ناو سیاسەتەوە. لە بۆنەکانی دیکەدا دانی بە دامودەزگاکانی دەوڵەتدا ناوە و بانگەشەی ئەوەی دەکرد، بۆ ئەوەی سەروەری یاسا زاڵ بێت، پێویستە شێخەکانی عەشیرەت لە ئەنبار دەستبەرداری پۆستە عەشایەرییەکانیان بن بۆ حکوومەت.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
کۆشکی ئەلسەلام

وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنەی کۆشکەکە لە ساڵی ٢٠٠٧ لە کاتی یاری تۆپی پێی ھێزەکانی ھاوپەیمانی ئەمریکا.**کۆشکی ئەلسەلام** ()، پێشتر ماڵی سەددام حوسێن، سەرۆککۆماری پێشووی عێراق بووە. لە ساڵی ٢٠١٢ەوە کۆشکەکە نازناوی کۆشکی کۆمارییەکانی پێدراوە.

## مێژوو
کۆشکی ئەلسەلام دەکەوێتە شوێنی بارەگای پێشووی پاسەوانی کۆمارییەکان کە بەھۆی ئۆپەراسیۆنی زریانی بیابانەوە وێران بووە. لەو کاتەوە بیناسازی بەردەوامە و لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٩ تەواو بووە. کۆشکەکە لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە کاتی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دەستی بەسەردا گیرا. لەکاتی ھەڵمەتی شۆک و ھەیبەتدا کۆشکەکە زیانێکی بەرچاوی بەرکەوت و چەندین ھێرشی ئاسمانی لێکەوتەوە.

کۆشکەکە وەک بارەگای گرووپی پشتیوانی ناوچەی ھاوبەش کاری دەکرد، و لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە بە کەمپی خۆشگوزەرانی و بنکەی ئۆپەراسیۆنی پێشەوە (FOB) ناسرابوو.

کۆشکەکە ٢٠٠ ژووری لەخۆدەگرێت و ڕووبەرەکەی ٩٣٬٠٠٠ مەتر چوارگۆشەیە، و لە شەش نھۆم پێکدێت، کە سێیان شیاوی بەکارھێنانن (ئەوانی تر بریتین لە زەوی بەرزکراوە)، و دوو ھۆڵی گەورەی بۆ کۆبوونەوە ھەیە. زەوی ناوەوەی کۆشکەکە لە مەڕمەڕ دروست کراوە کە سەدان ھەزار پارچەی بە دەستی لەخۆدەگرێت، دیوارەکانی لە گرانیتن، و سەقفەکانیش سەدان ھەزار گوڵی دەستییان تێدایە.

کۆشکەکە بە زنجیرەیەک کاشی چوارگۆشە دەورەدراوە کە پیتی یەکەمی ناوی سەددام حوسێن «س» «ح»یان لەسەرە، ئەم کاشیانە لە دیوی سەرەوەی باڵەخانەی کۆشکەکەوە بە ڕوونی دیارن. پێشتر قوبەی کۆشکەکە پەیکەرێکی سەددامی بە قەبارەی ئاسایی لەسەر بوو.

ھەروەھا دەوروبەری دەریاچەکەی بەردەم کۆشکەکە، دووکەڵکێشی کونی ھەواگۆڕکێی لێیە، کە بۆ دابینکردنی ھەوای پاک بەکاردێن بۆ پەناگەکانی ژێر دەریاچەکە. ئەم پەناگایانە لە ئێستادا دەستپێیاناگات، دوای ئەوەی لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە ژێرئاو خران و داخران.

لە نھۆمی ژێرەوەی کۆشکەکەدا دەروازەیەک ھەیە بۆ یەکێک لەو چەندین تونێلە کۆنکرێتیانەی کە دەکەونە ژێر شاری بەغداوە. ئەم تونێلانە ھەواگۆڕکێیان بۆ کراوە و ڕێگای چوون بۆ کۆشکەکانی تر و دامەزراوە حکوومییەکان و فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدایان دابین دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
عارف تەیفور

**عارف تەیفور** جێگری پێشووی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بوو لە ساڵی ٢٠١٠ تا ٢٠١٤، دوای ئەویش ئارام شێخ محەممەد لە بزووتنەوەی گۆڕان بووە شوێنگرەوەی. ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٠٦ لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە بۆ ئەو پۆستە ھەڵبژێردرا و دوای ھەڵبژاردنی نوێی یاسادانان لە ساڵی ٢٠١٠ لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠ دووبارە بۆ ئەو پۆستە ھەڵبژێردرایەوە.

عارف تەیفور لە ساڵی ١٩٤٥ لە قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی لەدایک بووە، لە ساڵی ١٩٧٠ لە زانکۆی بەغدا لە بەشی یاسا دەرچووە، لە بنەڕەتدا پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٧ پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بکات، پەیوەندی بە حزبی ھیواوە کردووە، لە ساڵی ١٩٧٤ بەرەو ئێران ھەڵاتووە و دواتر بەرەو نەمسا. ساڵی ١٩٩١ گەڕایەوە کوردستان، ساڵی ٢٠٠٣ گەڕایەوە بەغدا بۆ سەرکردایەتیکردنی لقێکی پارتی دیموکراتی کوردستان، و لە ئێستادا ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتەکەیە.

## سەرچاوەکان

* https://web.archive.org/web/20070927011723/http://www.kurd.org/newsletters/20050404174924.html#7
* https://web.archive.org/web/20060616171721/http://niqash.org/content.php?contentTypeID=167&id=1204

پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:زیندووان
گەمارۆدانی ئاکرێ

**گەمارۆدانی ئاکرێ** ئاماژەیە بۆ گەمارۆدانی شاری ئاکرێ لەلایەن ھێزەکانی میرنشینی سۆران بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە ساڵی ١٨٣٣. ھێرشەکەی سۆران بۆ سەر ئاکرێ دەچێتە چوارچێوەی ھەوڵەکانی میر محەممەد پاشای ڕەواندز بۆ یەکخستنی خاکی کوردستان و پێکھێنانی کوردستانێکی سەربەخۆ لەو کاتەی کە ھێرشی ھێنایە سەر میرنشینی بادینانی دراوسێی.

ھێزەکانی میرنشینی سۆران بە سەرکردایەتیی میر محەممەد گەمارۆی شارەکەیان دا و دوای ماوەیەکی کورت شارەکەی گرت و ھێزەکانی بادینان کە ئیسماعیل پاشای بادینان سەرکردایەتیی دەکردن تێکشکان و ئیسماعیل پاشای حاکمی شارەکەش ھەڵھات لە شارەکە.

## دەرئەنجام
ھێزەکانی سۆران ئاکرێیان گرت و لە دوای ئاکرێش پێشڕەوییان کرد بۆ دەڤەری زێبار و دواتر بۆ شاری ئامێدی، کە لەوێدا گەمارۆی ئامێدییان دا و شارەکەیان گرتەوە.

## سەرچاوەکان

* تاریخی کورد و کوردستان، محەممەد ئەمین زەکی بەگ، بەرگی (١)، تەشەبووسی محەممەد پاشای ڕەواندزی.
* تاریخی کورد و کوردستان، محەممەد ئەمین زەکی بەگ، بەرگی (٢)، حکوومەتی پاشا کۆرە.

پۆل:شەڕەکان
پۆل:گەمارۆدانەکان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی بادینان
پۆل:میرنشینی بادینان
پۆل:ئاکرێ
پۆل:دەیەی ١٨٣٠
پۆل:١٨٣٣
حوسێن شەھرستانی

**حوسێن ئیبراھیم ئەلشەھرستانی** سیاسەتوانێکی عێراقییە و لە ساڵی ١٩٤٢ لە شاری کەربەلا لە عێراق لەدایکبووە. پۆستی سەرۆکوەزیرانی عێراقی لە حکوومەتی کاتی عێراق کە لە حوزەیرانی ٢٠٠٤دا ڕاگەیەندرا ڕەتکردەوە و ڕوونیکردەوە کە «پێی باشترە بە شێوازی دیکە خزمەت بە وڵاتەکەی بکات».

بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری کیمیایی لە ساڵی ١٩٦٥ و بڕوانامەی ماستەر لە ئەندازیاری ڕیاکتۆر لە ساڵی ١٩٦٧ و پاشان دکتۆرای لە ئەندازیاری کیمیایی بەدەستھێناوە.

لە ساڵانی ١٩٧٠–١٩٧٣ وەک توێژەری زانستی لە ناوەندی توێژینەوەی ئەتۆمی کاری کردووە، ھەروەھا وەک مامۆستا لە زانکۆکانی نەینەوا و بەغدا کاری کردووە.

ئەلشەھرستانی وەک شارەزایەک بەشداری لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی عێراقدا کردووە، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٠ دەستگیرکراوە و سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێنراوە، گوایە زانیاری لەسەر ئەو بەرنامەیە بۆ قەوارە بیانییەکان گواستووەتەوە. دواتر سزاکە بۆ زیندانی ھەتاھەتایی گۆڕدرا. لە ساڵی ١٩٩١ لە زیندان ھەڵھات بۆ ئێران و دواتر ڕووی لە ئەمریکا کرد. ھاوکاری ئەحمەد چەلەبی کرد لە ڕازیکردنی کۆنگرێس بۆ دەرکردنی یاسای ڕزگارکردنی عێراق لە ساڵی ١٩٩٨، لەوێدا شایەتحاڵی ئەوەی دا کە کار لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی عێراق کردووە و عێراق خاوەنی چەکی ئەتۆمییە. پێش ھەڵبژاردنەکانی ڕابردوو، حازم شەعلان وەزیری بەرگریی عێراق تۆمەتباری کردبوو کە لە ڕیاکتۆری ئەتۆمی بوشێھر لە ئێران کاردەکات. ئێستا سەرۆکایەتی کوتلەی موستەقیلوون دەکات کە گرووپێکە لە ١٢ ئەندامی پەرلەمان لە چوارچێوەی ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا.

پێشتر جێگری سەرۆکی پەرلەمانی عێراق بووە لە حکوومەتی ئینتقالی و کاندید کراوە بۆ پۆستی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە حکوومەتی ئێستا.

لە مانگی ئایاری ٢٠٠٦ دوای کشانەوەی حیزبی فەزیلەتی ئیسلامیی عێراق - کە پۆرتفۆلیۆی نەوتی پێدرابوو - لە ھاوپەیمانی حکومڕانی وەک وەزیری نەوت دەستنیشانکرا. پاشان پۆستی جێگری سەرۆک وەزیران بۆ کاروباری وزە لە حکوومەتی دووەمی نووری مالیکی پێسپێردرا. لە کۆتاییدا لە ساڵی ٢٠١٦ وەک وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە حکوومەتەکەی حەیدەر عەبادی ھەڵبژێردرا، ناوەکەی لە دۆسیە گەورەکانی گەندەڵیدا دیار بوو، بەو پێیەی لێکۆڵینەوەیەک کە لەلایەن فەیرفاکس میدیا و ھافینگتۆن پۆستەوە ئەنجامدرا، کە ڕۆژی چوارشەممە ٣٠ی ئازاری ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە، ئاماژەی بە ژمارەیەک ناوی دیار لە عێراقدا کرد کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە گەندەڵییەکی گەورەوە ھەیە. لە دیارترین ئەو ناوانە ناوی حوسێن شەھیستانی وەزیری خوێندنی باڵا بوو کە لە حکوومەتی پێشوودا وەزیری نەوت بووە و لە حکوومەتی پێش ئەویش جێگری سەرۆکوەزیران بووە بۆ کاروباری وزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:ھاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆرنتۆ
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
حاجم حەسەنی

**حاجم مەھدی سالح ئەلحەسەنی** (لەدایکبووی شاری کەرکووک لە ساڵی ١٩٥٤) سیاسەتوان و ئەکادیمی عێراقییە، وەزیری پیشەسازی پێشووی عێراقە، ھەروەھا سەرۆکی پێشووی پەرلەمانی عێراقە.

## ژیان و پەروەردە
حاجم (بە واتای حاکم) لە ساڵی ١٩٥٤ لە کەرکووک لە بنەماڵەیەکی ناسراو و دیاری ئەشرافی حوسەینی لەدایکبووە کە لە سووریاوە کۆچیان کردووە و لە ساڵی ١٦٣٠ لە کەرکووک نیشتەجێ بوون، زۆرێک لە ئەندامانی بنەماڵەکەی پۆستی گرنگیان لە پارێزگاکەدا ھەبووە، لەوانە حەسەن ئەحمەد محەممەد ئەمین ئەلحەسەنی، یەکێک لە شەریفەکانی شارەکە و موتەسەلیم (حاکم)ی شاری کەرکووک کە لە ساڵی ١٧٧٦ کۆچی دوایی کرد، ھەروەک ئەحمەد سەبری کوڕەکەی دوای ئەو. خوێندنی ناوەندی لە قوتابخانەی ئامادەیی کەرکووک تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٧٧ لە زانکۆی مووسڵ دەرچووە، عێراقی جێھێشتووە و لە ئەمریکا درێژە بە خوێندن دەدات، لەوێ لە ساڵی ١٩٨٢ بڕوانامەی ماستەری لە بواری ئابووری لە زانکۆی نەبراسکا بەدەستھێناوە و لە ساڵی ١٩٩٠ بڕوانامەی دکتۆرای لە ڕێکخستنی پیشەسازی لە زانکۆی کۆنتێکتیکۆت بەدەستھێناوە، خێزاندارە و خاوەنی چوار منداڵە.

## چالاکی پیشەیی
لە ژمارەیەک زانکۆی ئەمریکیدا لە بواری وانەوتنەوەدا کاری کردووە، پاشان کۆمپانیایەکی ئینتەرنێتی لە لۆس ئەنجلۆس دامەزراندووە و سەرۆکایەتی کردووە، و وەک سەرۆکی کۆمپانیای وەبەرھێنان و بازرگانی ئەمریکی لە لۆس ئەنجلۆس کاری کردووە.

## چالاکی سیاسی
لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێن لە ئۆپۆزسیۆنی عێراقدا چالاک بووە و نوێنەرایەتی حیزبی ئیسلامی عێراقی کردووە. ئەو کاتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی فەرمانگەی پلاندانان بووە. دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو گەڕایەوە عێراق و بوو بە وتەبێژی فەرمی ئەو حیزبە. وەک ئەندامی جێگرەوەی ئەنجومەنی حوکمڕانی ھەڵبژێردرا و وەک جێگری سەرۆکی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی بەڕێوەبردن کاری کردووە. سەرۆکایەتی شاندی دانوستانکاری لەگەڵ ئەمریکییەکان کرد دوای ڕووداوەکانی فەلووجە، ئەرکێک کە لەلایەن حیزبی ئیسلامیی عێراقەوە ھەڵبژێردرا. دوای کۆتایی ھاتنی ھێرشە بەرفراوانەکەی ئەمریکا بۆ سەر فەلووجە لە ساڵی ٢٠٠٤، ھەڵبژێردرا بۆ سەرۆکایەتی لیژنەی ئاوەدانکردنەوەی فەلووجە. دوای ئەوەی حیزبی ئیسلامیی عێراق کشانەوەی لە حکوومەت ڕاگەیاند، بەھۆی ناکۆکی لەگەڵ حیزبەکە لەسەر ئەم بابەتە دەستی لەکارکێشایەوە، پێیوابوو مانەوەی لە دەرەوەی پرۆسەی سیاسی لێکەوتەی کارەساتبار دەبێت. پاشان لەگەڵ شێخ غازی یاوەر، سەرۆککۆماری ئەوکاتە، یەکیگرت بۆ دامەزراندنی لیستی «عێراقییەکان»، کە بەشداریی لە ھەڵبژاردنەکاندا کرد و پێنج کورسی لە ئەنجوومەنی نیشتمانی عێراق بەدەستھێنا.

لە ساڵی ٢٠٠٤ پۆستی وەزیری پیشەسازی و کانزاکانی لە یەکەم حکوومەتی عێراق وەرگرت، لە ساڵی ٢٠٠٥ بە سەرۆکی پەرلەمانی عێراق ھەڵبژێردرا و سەرکردایەتی دانوستانەکانی نووسینەوەی دەستووری کرد.

لیستێکی نیشتمانی سەربەخۆی بە ناوی لیستی نیشتمانی پێکھێنا کە ھاوپەیمانی لەگەڵ لیستی عێراقی بە سەرۆکایەتی ئەیاد عەلاوی کرد و لیستە نوێیەکە ناوی لیستی نیشتمانی عێراقی بوو و ٢٥ کورسی پەرلەمانی عێراقی بەدەستھێنا.

لە ساڵی ٢٠٠٨ لە لیستی عێراق کشایەوە.

لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٠ ھاوپەیمانی لەگەڵ نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتە لە ھاوپەیمانی دەوڵەتی یاسادا کرد و لیستەکە ٨٩ کورسی بەدەستھێنا و وەک وتەبێژی فەرمی ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
محەممەد حوسێن جبوری

**محەممەد حوسێن عەوەز جبوری** () ئەندامی پارتێکی سیاسی بوو لە ئەنجومەنی دیالۆگی نیشتمانی عێراق کە بلۆکێکی میانڕەوی سوننەیە. نوێنەری ئەم بلۆکە بووە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق. لە ١٢ی نیسانی ٢٠٠٧ لە ناوچەی سەوز لە سەنتەری کۆنگرە لە بینای پەرلەمان لە بەغدا لە تەقینەوەی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٧ کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
عەلی بەگ زەنگەنە

**میرزا عەلی بەگی زەنگەنە** ئاغایەکی کورد بوو لە عەشیرەتی زەنگەنە، کە لە فەرمانگە جۆراوجۆرەکانی سەردەمی سەفەوییەکان خزمەتی کردووە. لە سەردەمی عەبباسی یەکەم (ح. ١٥٧١ - ١٦٢٩)، عەلی بەگ ئۆفیسی جڵەودەر (ھەڵگری کۆنتڕۆڵ، جلودار)ی وەرگرت. لە ساڵی ١٦١٨ پلەی بەرزکرایەوە بۆ پۆستی ئەمیرئاخۆرباشی (امیرآخورباشی)، و لە سەردەمی شا صەفی (ح. ١٦١١-١٦٤٢)، عەلی بەگ بوو بە ئەندامی پاسەوانی شاھانە (*[[قوورچی]]*). عەلی بەگ سێ کوڕی ھەبوو بە ناوەکانی شێخ عەلی خانی زەنگەنە و نەجەف قوولی بەگ و شەھرۆخ سوڵتانی زەنگەنە کە ھەموویان لە ژێر فەرمانگە باڵاکاندا خزمەتیان کردووە.

## سەرچاوەکان

*  

پۆل:زەنگەنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ئێران
شا قوولی خان زەنگەنە

**شا قوولی خان زەنگەنە** (، لە ساڵی ١٧١٦ کۆچی دواییی کردووە)، ئاغایەکی کورد بووە، کە لە ساڵی ١٧٠٧ تا ١٧١٦ وەک *[[وەزیر]]ی* پادشای سەفەوی (*[[شا]]*) سوڵتان حوسێنی یەکەمی سەفەوی (١٦٩٤–١٧٢٢) کاری کردووە.

## خێزان
شا قوولی خان کوڕی سێیەمی شێخ عەلی خان زەنگەنە بوو کە لە ساڵی ١٦٦٩ تا ١٦٨٩ *وەزیر* بووە، کوڕەکانی دیکەی بریتی بوون لە: حوسێن عەلی خان زەنگەنە، سلێمان خان زەنگەنە، ئیسماعیل بەگ زەنگەنە، عەباس بەگی زەنگەنە، و عەباس قوولی بەگ زەنگەنە. ئەو بنەماڵەیە سەر بە ھۆزی زەنگەنە بوون، کە ھۆزێکی کوردیی سووننە و خەڵکی پارێزگای کرماشان بوون.

## ژیاننامە
شا قوولی بۆ یەکەمجار لە ساڵانی ١٦٨٠دا باسی لێوە کراوە، کە وەک پارێزگاری پارێزگای کرماشان دەستنیشان کراوە. لە ساڵی ١٦٨٩ باوکی بەھۆی نەخۆشییەوە کۆچی دواییی کرد. دوای ساڵێک، ئەرستۆکراتێکی بەھێز و پلە باڵای عەشیرەتی سەھەندلووی تورکمان بە ناوی ساروو خان سەھەندلوو، ٤٠ ئەندامی ھۆزی زەنگەنەی کوردی کوشت، ئەمەش وای کرد شا قوولی ناڕەزایەتی بەرامبەر شا سلێمانی یەکەم دەرببڕێت و ڕای گەیاند کە ساروو خان بەم کارە ناوی باوکە کۆچکردووەکەی ڕیسوا کردووە. سلێمان لە ساروو خان خۆش بوو، بەھۆی ئەو پەیوەندییە باشەی کە ھەیانبوو؛ بەڵام بەم زووانە ئەمە کۆتاییی پێدەھات: لە ساڵی ١٦٩١دا، سلێمان ساروو خان سەھەندلووی سەربڕی بەھۆی ئەوەی پەیوەندیی خۆشەویستیی لەگەڵ مریەم بەگوومی پووری سلێمان ھەبوو.

پاشان شا شا قوولیی وەک سەرۆکی پاسەوانی شاھانە (*[[پێڕستی قوورچی باشییەکان|قوورچی باشی]]*) دەستنیشان کرد، بەم شێوەیەش شوێنی ساروو خانی گرتەوە. دوای ئەوەی بۆ پۆستی پلە باڵاکان دامەزرا، ڕکابەرییەک لەگەڵ *وەزیر* محەممەد تاھیر وەحید قەزوینی کە بەم پێشتر دەستنیشانکرابوو، بەدوای خۆیدا ھێنا. لە ساڵی ١٦٩٤دا سلێمان کۆچی دواییی کرد و سوڵتان حوسێنی یەکەمی کوڕەکەی شوێنی گرتەوە، کە دواتر لە ساڵی ١٦٩٩، ئەندامێکی تورکمانی لە ھۆزی شەملوو بە ناوی محەممەد موعمن خانی شەملوو، وەک *وەزیری* نوێ دەستنیشان کرد.

لە ساڵی ١٧٠٧دا شا قوولی خان کرا بە *وەزیری* نوێی ئیمپراتۆریەت. شا قوولی خان لە ساڵی ١٧١٦ کۆچی دواییی کرد، و زاوای فەتحعەلی خان داغستانی شوێنی گرتەوە. شا قوولی کوڕێکی ھەبوو، ناوی شێخ عەلی خان بوو، کە ھەرچەندە نەگەیشتە ھەمان بەرزیی دەسەڵاتی باوک و باپیرەی، بەڵام ھێشتا لە سەردەمی سەفەوییەکان لە پۆستە باڵاکاندا خزمەتی دەکرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* 
* 
*  
* 
* 

پۆل:پارێزگارە سەفەوییەکان
پۆل:زەنگەنە
پۆل:قوورچی باشییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردی ئێران
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:مردووانی ١٧١٦
پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
پۆل:وەزیرەکانی حکوومەتی سەفەوی
دێرێ (دھۆک)

**دێرێ**  گوندێکە لە پارێزگای دھۆک، ھەرێمی کوردستان، عێراق. دەکەوێتە دۆڵی سپنە لە قەزای ئامێدی. گوندی خوشکی کۆمانییە. 
لە گوندەکەدا، دێری مار عەبدیشۆ ھەیە.

## بنەچەی زمانەوانی
ناوی گوندەکە (بە زمانی سوریانی: Dere) بە واتای «دێرەکان»یان «نیشینگەکان» دێت، و گوتراوە کە ئاماژەیە بۆ بوونی دێرەکانی مار عەبدیشۆ و قەشە قەرەداغ. 

## مێژوو
دێری مار عەبدیشۆی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە سەدەی چوارەمی زایینی لەسەر گردێک کە بە بیشیش ناسراوە، لە سەرووی گوندەکەوە دامەزراوە. لەلایەن ٤٢ ڕەبەندا خزمەت دەکرا کە لە ئەشکەوتەکانی نزیکدا دەژیان. پێشنیاز کراوە کە شوێنی نیشتەجێبوونی قەشەی عەبدیشۆی کۆما بووە لە ساڵی ١٥٨٠. لە مێژووی کۆلۆفۆن لە ساڵی ١٥٨٦دا ھاتووە کە دێرەکە بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە و دواتر نۆژەن کراوەتەوە.  تاکە دێر بوو لە ناوچەکەدا کە لە ڕاپۆرتەکانی ساڵانی ١٦٠٧ و ١٦١٠دا باسی لێوە کراوە، بەڵام ڕەنگە تا ساڵی ١٧٥٣ وازی لێ ھێنرابێت، ئەو ساڵەی کە بەڕێوەبردنی دێرەکە لەلایەن حاکمی دێرێ بە مژدەدەرێکی دۆمینیکان لەژێر سەرپەرشتی فرانسیسکۆ توریانیدا بەخشرا.   لەلایەن دۆمینیکانەکانەوە دێرەکە لە ساڵی ١٧٧٩ نۆژەنکرایەوە.

مژدەدەری ئینگلیزی جۆرج پێرسی بادگەر لە ساڵی ١٨٤٣ سەردانی دێرەکەی کرد و بینی بەشێکی وێران بووە، بەڵام پێش سەردانی دووەمی لە ساڵی ١٨٥٠ ئاماژەی بە نۆژەنکردنەوەی کرد، تۆماری کردووە کە گوندەکە ١٢–١٨ خێزان تێدا نیشتەجێ بوون کە لەلایەن یەک کڵێساوە خزمەت دەکران کە سەر بە ئەپستۆریای بارووری کڵێسای ڕۆژھەڵاتە.  ھەروەھا بادگەر پشتڕاستی کردەوە کە دێرەکە لەلایەن ھەردوو مەسیحی و موسڵمانەوە ڕێزی لێدەگیرا. لە ساڵی ١٩١٣، دێرێ بەکێک بوو لەو ١٣ گوندەی دۆڵی سپنە کە پەیوەندییان بە کڵێسای کاسۆلیکی کلدانییەوە کرد. بەپێی ڕاپۆرتێکی کۆمەڵەی گەلان، لە ساڵی ١٩٣٨ گوندەکە ٤٢٥ ئاشووری لە ٤٥ بنەماڵەدا نیشتەجێ بوون.

لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتووانی شاری دێرێ ٣٢٣ کەسی تۆمار کردووە.  تا ساڵی ١٩٦١ ١٠٠ خێزانی لە ٦٠ خانوودا ھەبوو، بەڵام بەھۆی ململانێی عێراق و کوردەوە دانیشتووانەکەی دەستیان بە ھەڵاتن کرد.  دێر مار عەبدیشۆ لە سەرەتای شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٦١ بە ھێرشێکی ئاسمانی عێراق وێران کرا و لە ساڵی ١٩٨٤ ئاوەدانکرایەوە، لە ساڵی ١٩٨٧ لەکاتی شاڵاوی ئەنفالدا لەگەڵ گوندەکەدا وێران کرا و ٧٠ خێزان ناچار بوون ھەڵبێن.  دوای ئاوارەبوونی ئاشوورییەکان، کوردانی میرستاک و گوندەکانی دراوسێ دەستیان بەسەر زەوییەکانیاندا گرت. 

دێری مار عەبدیشۆ لە ساڵی ١٩٩٥ ئاوەدانکرایەوە تا ساڵی ٢٠١١ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ١٣ خانووی لە دێرەکەدا دروست کردبوو و مۆلیدەی بۆ دابینکردبوو. لە ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣٦٥ ئاشووری بووە، کە ٢٥٠ کەسیان سەر بە کڵێسای ئاشووری ڕۆژھەڵات بوون و ١١٥ کەسیان کاسۆلیکی کلدانی بوون. تا ساڵی ٢٠٢١ دێرەکە شوێنی ١٢ ئاشووری بووە لە ٣ بنەماڵەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
تیسنێسۆی

**تیسنسۆی** یان **تیسنسۆیا** دوورگەیەکە لە شارەوانی تایسنێس لە ناوچەی ڤێستلاند لە نەرویج. ڕووبەرەکەی ١٩٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە دوورگە زۆرینەی ڕەھای شارەوانی دوورگەی تایسنز پێکدەھێنێت. بەرزترین خاڵ لە دوورگەکەدا  مەترە شاخی بەرز Tysnessåto.

دوورگەکە لە کۆمەڵەیەکی گەورەی دوورگەدایە لە لای باکووری دەمی ھاردانگەرفیۆردن. گەرووی بیۆرنافیۆردن لە باکووری دوورگەکەوە دایە و گەرووی لانگێنوین بە درێژایی لای ڕۆژاوای دوورگەکە دەڕوات. دوورگەی ڕێکسترێن لە باکووری ڕۆژاوا و ستۆرد لە باشووری ڕۆژاوا و دوورگە بچووکەکانی سکۆرپۆ و ھوگلۆ لە باشووری دوورگەکە دایە. دوورگەکانی سکۆرپۆ و ڕێکسترێن بە پردی ڕێگاوبان بە تایسنسۆیا بەستراوەتەوە. ویشکانی تەنھا لە ڕۆژھەڵاتی تایسنسۆیا دایە و پردێکی ڕێگای کورت ھەیە کە ئەو دووانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە. شارەوانییەکانی ویشکانی فوسا و کوینھێراد دەکەونە سەر ویشکانی، تەنیشت تایسنێس.

دوورگەکە لە بەشی باکووری ناوەڕاستی دوورگەکەدا بەردین و شاخاوییە، لەکاتێکدا باقی دوورگەکە زیاتر دارستان و گردە. ناوچە کشتوکاڵییە سەرەکییەکان لە باکووری ڕۆژھەڵات و باشوورن. ھەندێک لە گوندە دیارەکانی دوورگەکە بریتین لە گوندی ڤاگێ لە باکوور، ئوگدال لە ڕۆژاوا و ئۆنارھایم لە باشووری ڕۆژھەڵات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:نەرویژ
تێلدۆيا

**تێلدۆیا** (نەرویجی؛ ) دوورگەیەکە لە ناوچەی ترۆمس لە لە نەرویج. ڕووبەرەکەی . دوورگەکە بە تەواوی دەکەوێتە شارەوانیی Tjeldsund. باکوور و ڕۆژاوای دوورگەکە گەرووی تیلدسوندێت ھەیە کە لە دوورگەی گەورەی ھینۆیا جیای دەکاتەوە؛ باشووری دوورگەکە ئۆفۆتفیۆردنە؛ و لە ڕۆژھەڵاتی دوورگەکە گەرووی ڕامسوندێت ھەیە کە لە ویشکانی نەرویج جیای دەکاتەوە. تێلدۆیا بە پردی ڕامسوند بە ویشکانییەوە بەستراوەتەوە، نزیکەی  باشووری گوندی ھۆڵ.

## سەرچاوەکان
شەھرۆخ سوڵتان زەنگەنە

**شەھرۆخ سوڵتانی زەنگەنە** (، مردووی ١٦٣٩) ئەرستۆکراتێکی کورد بووە کە سەر بە ھۆزی زەنگەنە بووە، کە ھۆزێکی کوردی سوننەن و بنەچەشیان پارێزگای کرماشان بووە. لەسەر شەھرۆخ سوڵتان زۆر شت نازانرێت. لە ساڵی ١٦٣٩ دەبێتە سەرۆک عەشیرەتی زەنگەنە، بەڵام لە ھەمان ساڵدا کۆچی دواییی کردووە. دوای ئەو شێخ عەلی خان زەنگەنەی برای جێگەی گرتەوە.

## سەرچاوەکان
* 
* 

پۆل:مردووانی ١٦٣٩
پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
پۆل:زەنگەنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کورد لە ئێران
پۆل:کوردەکانی ئێران
حەیدەر خان زەنگەنە

**حەیدەر خانی زەنگەنە** بەرپرسێکی زەندی بە ڕەچەڵەک کورد بوو. سەر بە ھۆزی زەنگەنە بوو کە ھۆزێکی کوردی بوو و بە بنەچەش خەڵکی کرماشان بوون. لە فەرمانگە باڵاکانی سەردەمی کەریم خانی زەندی حاکمی زەند (لە ساڵانی ١٧٥١–١٧٧٩)دا خزمەتی کردووە، دووجار وەک دیپلۆماتکار ڕەوانەی شاری گرنگی بەغدای عوسمانی کراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زەنگەنە
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردی ئێران
پۆل:کوردەکانی ئێران
ئەڵڵا قوولی خان زەنگەنە

**ﷲقوولی خانی زەنگەنە** ئاغایەکی کورد بوو لە عەشیرەتی زەنگەنە، کە وەک پارێزگاری کرماشان خزمەتی کردووە لە ژێر فەرمانڕەواییی زەندییەکان لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٧٥٠ ھەتا کۆچی دوایییەکەی لە ساڵی ١٧٨٥، کاتێک فەرمانداری ئەردەڵان، خوسرەو خانی بزوورگی، شکستی پێ ھێنا و دەستی بەسەر شارەکەدا گرت.

## سەرچاوەکان

*  
*  

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:زەنگەنە
پۆل:کوردی ئێران
پۆل:کوردەکانی ئێران
پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
چەراغ عەلی خان زەنگەنە

**چەراغعەلیخان زەنگەنە** (؛ لە دوای ساڵی ١٨٦٥/١٨٦٤ کۆچی دواییی کردووە) دەوڵەتمەدارێکی کوردی دیاری ئێران بووە لە سەردەمی سەرەتای دەسەڵاتی شای قاجاڕەکان ناسڕەددین شای قاجاڕی (ح. ١٨٤٨–١٨٩٦).

## ژیاننامە
ئەندامی عەشیرەتی زەنگەنەی کورد بوو، چەراغعەلیخان وەک سکرتێر (*مەنشی*) لە بەڕێوەبردنی پارێزگای ئازەربایجان دەستی بە کاری ئیدارەیی کردووە. نوێنەری باڵیۆزخانەی ئێران بووە لە کونسوڵخانەی ئەرزەڕۆم لە ساڵی ١٨٤٣، دواتر دوای دانانی ناسڕەددین شا لە ساڵی ١٨٤٨ پەیوەندی بە دەستەی کارگێڕیی ئەمیر کەبیری وەزیری سەرەکیی دیاری ئێرانەوە کردووە. چەراغعەلیخان یەکێک بوو لەو بەرپرسە زۆرانەی کە پشتیوانیی چاکسازییەکانی ئەمیر کەبیری لە حکوومەتدا دەکرد.

چەراغعەلیخان لە ھەمان ساڵدا یەکەم ئەرکی گرنگی وەرگرت، کاتێک لە ململانێیەکی نێوان وەزیری ئەسفەھان و پاڵێوراوێک بۆ ئەو پۆستە کرایە ناوبژیوان. لە ساڵی ١٨٥٥ دەسەڵاتی دەستگیرکردنی تاوانبارانی کوشتنی عەباسقوولی خان پشیانی پێدرا کە پارێزگاری بەستام بوو. دوای ماوەیەکی کەم وەک پارێزگاری خەمسا و زەنگان دەستنیشانکرا، کە پارێزگارێتیی دەکرد تاوەکوو لە ساڵی ١٨٥٩/١٨٦٠دا شەڕەفی «سیراج ئەلموڵک»ی پێبەخشرا. لە ساڵانی دواتردا نووسینگەی بەگلەربەگ و *ڕەئیسی دیوانخانەی* ئەسفەھان (١٨٦٢/١٨٦٣–١٨٦٤/١٨٦٥) و دواتر *ڕەئیس ئەحتەشاب* لە پایتەختی تارانی پایتەختی ئێرانی وەرگرت. دواتر لە باسکردندا نامێنێت- بەم پێیەش مێژووی مردنی نادیارە.

## سەرچاوەکان
*  

پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مردووانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:زەنگەنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ئێران
پۆل:کوردی ئێران
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
ویلایەتی مەناستیر

**ویلایەتی مەناستیر**،  بە تورکیی عوسمانی: *مناستر ولایتی* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Manastır*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ساڵی ١٨٧٤ دروست بووە، لە ساڵی ١٨٧٧ ھەڵوەشاوەتەوە و لە ساڵی ١٨٧٩ دامەزراوە. ویلایەتەکە لە کاتی جەنگی یەکەمی بالکان لە ساڵی ١٩١٢ داگیرکرا و لە نێوان شانشینی یۆنان و شانشینی سڕبیا دابەشکرا، لەگەڵ ھەندێک بەش کە دواتر بوونە بەشێک لە میرنشینی ئەلبانیا کە دوای ئەوان دامەزراوە.

## دانیشتوان
### ١٨٩٧
بە وتەی کونسوڵی ڕووسیا لە ویلایەتی مەناستیر، ئەی ڕۆستکۆڤسکی، کە لە ساڵی ١٨٩٧دا بابەتی ئاماری تەواو کردووە، کۆی ژمارەی دانیشتووانی ٨٠٣ ھەزار و ٣٤٠ کەس بووە، ڕۆستکۆڤسکی دانیشتووانەکەی لەم گرووپانەدا ڕیزکردووە:

* تورکەکان، عوسمانییەکان: ٧٨ ھەزار و ٨٦٧ کەس
* ئەلبانییەکان، گیگس: ١٤٤٬٩١٨
* ئەلبانییەکان، تۆسکەکان: ٨١٬٥١٨
* ئەلبانییەکان، مەسیحییەکان: ٣٥٬٥٢٥
* سلاڤەکان، ئێکسارکیستەکان: ١٨٦٬٦٥٦
* سلاڤەکان، پاتریارکیستەکان: ٩٣٬٦٩٤
* سلاڤ، موسڵمان: ١١ ھەزار و ٥٤٢ کەس
* یۆنانیەکان، مەسیحییەکان: ٩٧٬٤٣٩
* یۆنانیەکان، موسڵمانان: ١٠ ھەزار و ٥٨٤ کەس
* ڤلاکس (ئارۆمانییەکان): ٥٣٬٢٢٧
* جولەکەکان: ٥٢٧٠ کەس

### ١٩٠٧/١٩٠٦
بەپێی سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٩٠٧/١٩٠٦ ویلایەتەکە کۆی ژمارەی دانیشتووانی ٨٢٤٬٨٢٨ کەس بووە، لە ڕووی نەتەوەییەوە بەم شێوەیە پێکھاتووە:

* موسڵمانان - ٣٢٨ ھەزار و ٥٥١ کەس
* یۆنانییە مەسیحییەکان - ٢٨٦ ھەزار
* بولگارییە مەسیحییەکان - ١٩٧٬٠٨٨
* والاچییەکان - ٥٥٥٦ کەس
* جولەکەکان - ٥٤٥٩ کەس
* گیپسەکان - ٢١٠٤ کەس
* ئەرمەنییەکان - ٨
* پرۆتستانتەکان - ٥
* لاتینیەکان - ٣
* ھاووڵاتیانی بیانی - ٥٣

### ١٩١١
بەپێی داتاکانی سەرژمێری عوسمانی، پێکھاتەی ئێتنۆئاینی لە ساڵی ١٩١١ بەم شێوەیە بووە (سرب و ئۆرتۆدۆکسی ئەلبانی وەک یۆنانی یان بولگاری وەرگیراون):

* موسڵمانان - ٤٥٥ ھەزار و ٧٢٠ کەس
* یۆنانیەکان - ٣٤٩٫٥٤١
* بولگارییەکان - ٢٤٦ ھەزار و ٣٤٤ کەس
* جولەکەکان - ١٠ ھەزار و ٦٥١ کەس
* ئەرمەنییەکان - ٩
* ئەوانی تر - ٢٦١٤ کەس

### ١٩١٢
بەپێی خەمڵاندنێک کە لە گۆڤارێکی بەلجیکیدا بڵاوکراوەتەوە، پێکھاتەی نەتەوەیی لە ساڵی ١٩١٢ کاتێک ویلایەتەکە لە کاتی جەنگی یەکەمی بالکاندا ھەڵوەشایەوە بریتی بوو لە:

* بولگارییە ئۆرتۆدۆکسەکان - ٣٣١ ھەزار
* موسڵمانانی ئەلبانی - ٢١٩ ھەزار
* واڵاچ ئۆرتۆدۆکس - ٦٥،٥٠٠
* یۆنانییە ئۆرتۆدۆکسەکان - ٦٢ ھەزار
* موسڵمانانی بولگاری - ٢٤ ھەزار
* تورکە موسڵمانەکان - ١١ ھەزار و ٥٠٠
* تێکەڵاو - ٣٥ ھەزار

## دابەشی کارگێڕی
ئەم سنجاقانەی خوارەوە لە ویلایەتەکەدا بوونیان ھەبووە:

* سنجاقی مەناستیر (مناستر سنجاغی)
* سنجاقی پریزرەن (پرزرین سنجاغی)
* سنجاقی ئویسکویب (اسکوب سنجاغی)
* سنجاقی دەبەرە (دبرە سنجاغی)
* سنجاقی ئیشۆدرە (اشقودرە سنجاغی)
* سنجاقی ئەلباسان (البصان سنجاغی)

## نەخشە

پەڕگە:Vilayet of Manastir (1867–1912).svg|وێنۆک|ویلایەتی مەناستیر (١٨٦٧-١٩١٢).

File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی کریت و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.


## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
دژە گەندەڵی

دژە گەندەڵی ئەو ئایدۆلۆژیای هەندێک یان زۆربەی حزب و پارتە سیاسیە دژبەرەکانە﴿ئۆپۆزسیۆن﴾ کە پێیان وایە حکومەت یان حزبی فەرمانڕەوا گەندەڵە و ناپاکی ﴿خیانەت﴾ لە وڵات و گەل دەکات زۆربەی کات ئەم بیر و باوەڕە یان بەهۆی دەستکەوتنی بەڵگەی گەندەڵی و ناپاکی دروست دەبێت یان بەهۆی نەبونی متمانە یان هەندێک جار تۆمەتە کە حزبە دژبەرەکان دەیخەنە پاڵ حزبی فەرمانڕەوا بۆ لێسەندنەوەی متمانە لێی.

## سەرچاوەکان
خوسرەو خان بزوورگی

**خوسرەو خان بزوورگی** لە ساڵی ١٧٥٤ تا ١٧٨٩/١٧٨٨ والیی ئەردەڵان (پارێزگار)ی کوردستان (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) بوو.

ئەو پشتگیریی تەواوەتیی خۆی دا بە حاکمی زەندییەکان بە ناوی کەریم خانی زەند (ح. ١٧٥١–١٧٧٩) دا. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٧٧٧ لە شەڕێکدا بە ھێزێکی عوسمانی دۆڕا، بەڵام دواتر لەو ساڵەدا بەشداریی لە ھەڵمەتە سەرکەوتووەکەی کەریم خانی زەند کرد دژی عوسمانییەکان. دوای مردنی کەریم خان لە ساڵی ١٧٧٩، قۆناغێکی نائارامی ڕوویدا کە لەو ماوەیەدا خوسرەو خان سەرکەوتنی بەسەر دوو ئیدیعای تەختی ئێراندا بەدەستھێنا: ئەڵڵا قوولی خانی زەنگنە لە عەشیرەتی زەنگەنە لە نزیک پایتەختی ئەردەڵانی سنە، و جەعفەر خانی زەند لە بەھار (ھەمەدان). خوسرەو خان دەسەڵاتی خۆی بەسەر زەوییەکی زۆردا دامەزراند، لەنێویاندا مەلایێر و گوڵپایەگان. کاتێک بینی حاکمی قاجاڕی ئاغا محەممەد خانی قاجاڕ دیارترین کاندیدی تەختی پادشایەتییە، بەیعەتی خۆی بۆ ئەو گۆڕی. لە ماوەی ساڵانی ١٧٦٠دا، خوسرەو خان کۆشکێکی گەورەی بە ناوی خوسرەوییە لە سنە دروست کرد.

## سەرچاوەکان


## پەراوێزەکان

* 

پۆل:مردووانی دەیەی ١٧٨٠
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:میرنشینی ئەردەڵان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردی ئێران
پۆل:کوردەکانی ئێران
شەڕی ئێران و عوسمانی (١٧٧٥-١٧٧٦)

**شەڕی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی ١٧٧٥-١٧٧٦** لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و شانشینی زەند لە ئێراندا ڕوویدا. ئێرانییەکان کە لەلایەن کەریم خانەوە حوکمڕانییان دەکرا و بە سەرۆکایەتیی سادق خانی زەندی برای، ھێرشیان کردە سەر باشووری عێراق و دوای گەمارۆدانی بەسڕە بۆ ماوەی ساڵێک لە ساڵی ١٧٧٦دا شارەکەیان لە دەستی عوسمانییەکان گرت. عوسمانییەکان کە نەیانتوانی سەرباز بنێرن، پشتیان بە والیی مەمالیکەکان بەستبوو بۆ بەرگریکردن لەو ناوچەیە.

لە ھەوڵێکدا بۆ کۆکردنەوەی سەرباز و ڕزق و ڕۆزی بۆ ئەم شەڕە، سوڵتان عەبدولحەمیدی یەکەمی عوسمانی، سولەیمان جەلیلیی کردە *موبایاچی* (ئەفسەری ڕزقەکان)، فەرمانی پێکرد ڕزق بنێرێت بۆ بەغدا، کە پشتگوێی خست، لەبڕی ئەوە بازرگانەکانی سنووردار کرد لە فڕۆشتنی کاڵاکانیان. لە ئەنجامدا ئێرانییەکان تا ساڵی ١٧٧٩ بەسڕەیان بەدەستەوە بوو کاتێک عوسمانییەکان لە سەردەمی سلێمان ئاغا شارەکەیان گرتەوە، دوای مردنی کەریم خان.

## سەیری ئەمانەش بکە
* گرتنی بەسڕە لە لایەن زەندییەکان
* زەندییەکان
*  ململانێی ئازاد خان و زەندییەکان
## سەرچاوەکان


## پەراوێزەکان

* 
*  
*  
* Perry, John R., *Karīm Khān Zand: a history of Iran, 1747–1779* University of Chicago Press, 1979,  and One World Publications, 2006 .
* Malcolm, John, Sir, *The history of Persia, from the most early period to the present time containing an account of the religion, government, usages, and character of the inhabitants of that kingdom* in 2 volumes; London : Murray, 1815.; re-published by Adamant Media Corporation  2004 vol 1. ISBN&nbsp;; vol. 2 .
* 
* 
* 

پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی زەندییەکان
پۆل:سەدەی ١٨
پۆل:سەدەی ١٨یەم
پۆل:دەیەی ١٧٧٠
پۆل:ململانێکانی دەیەی ١٧٧٠
پۆل:شەڕەکانی ئێران و عوسمانی
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی ئەردەڵان
ئەبوو قەتادەی فەلەستینی

**عومەر مەحموود عوسمان** ناسراو **بە ئەبوو قەتادە فەلەستینی** لە ساڵی ١٩٦٠ لە بێت لەحم لەدایکبووە کە دەکەوێتە کەناری ڕۆژاوا. ناوبراو خەڵکی ئوردنی بە ڕەچەڵەک فەلەستینییە و لەلایەن چەند وڵاتێکی جیھانەوە بە تیرۆر تۆمەتبار کراوە. ھەروەھا ناوی لە بڕیارنامەی ١٢٦٧ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان ھاتووە کە لە ساڵی ١٩٩٩ دەرچووە و پەیوەندی بەو کەسانە و لایەنانەی پەیوەندیدارن بە ئەلقاعیدە یان تاڵیبانەوە ھەیە.

لەلایەن حکوومەتەکانی ئوردن، جەزائیر، بەلجیکا، فەڕەنسا، ئەمریکا، ئیسپانیا، ئەڵمانیا و ئیتاڵیا داواکراوە. دوابەدوای بڕیاری ڕادەستکردنەوەی لە بەریتانیا بۆ دەسەڵاتی دادوەری ئوردن، کۆماری تونس مافی پەنابەری سیاسی پێبەخشی. سەرپەرشتی بڵاوکردنەوەی چەند گۆڤارێکی کرد، لەوانە «الفجر» و «المنھاج». ھەروەھا کتێبێکی نووسیوە کە لێکۆڵینەوە و داڕشتنی بناغەکانی بزووتنەوەی سەلەفی-جیھادی، لە بەھێزترین ئەو بەرھەمانە دادەنرێت کە لەسەر پێناسەکردنی بزووتنەوەی سەلەفی-جیھادی و ڕوونکردنەوە و پاساودانی بیرۆکە و دیدگاکانی نووسراون.

لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٣، دوای ڕێککەوتنێک لەگەڵ بەریتانیا، کە لەلایەن پەرلەمانی ئوردنەوە پەسەندکرا، بە گەرەنتی کردنی دادگاییکردنی سەربەخۆی بۆ ئەبوو قەتادە، گەڕێنرایەوە بۆ ئوردن. ناوبراو لەلایەن دادگای ئاسایشی دەوڵەتەوە بێتاوان دەرچوو بەھۆی نەبوونی بەڵگەی پێویست دوای ئەوەی لە دۆسیەی ھەزارە تۆمەتبار کرا.

## بەرھەمەکان
بەشێک لە بەرھەمە زانستییەکانی:
* أول کتاب کتَبە کان تحت عنوان: (الرد الأثری المفید علی البیجوری فی شرح جوھرة التوحید) -طبع مرتین-.
* (طریق الھجرتین) لابن القیم، قام بتحقیقە، وطبعتە دار ابن القیم بالریاض -مرتین-.
* (معارج القبول فی شرح سلم الوصول) للشیخ حافظ حکمی -ثلاث مجلدات- قام بتحقیقە وتخریج أحادیثە، طبع خمس مرات، طبعتە دار ابن القیم ثم دار ابن حزم.
* (تجرید أسماء الرواة الذین تکلم فیھم ابن حزم جرحاً وتعدیلاً)، من تألیفە مع مشارکة آخرین، طبعتە دار المنار بالأردن.
* (الاختلاف فی اللفظ) لابن قتیبة، قام بتحقیقە، طبعتە دار الرایة.
* (الغربة) لابن القیم، قام بتحقیقە، طبعتە دار الکتب الأثریة.
* (الجھاد والاجتھاد: تأملات فی المنھج)، من تألیفە، وأصلە سلسلة مقالات للشیخ نشرتھا: (نشرة الأنصار) تحت عنوان: «بین منھجین»، طبعتە دار البیارق بالأردن.
* (کسر الصنم) للإمام البرقعی، من تحقیقە، طبعتە دار البیارق بالأردن.
* (معالم الطائفة المنصورة)، من تألیفە، طبع مرتین، طبعتە دار النور الإسلامی بالدنمارک.
* (حکم الخطباء والمشایخ الذین دخلوا فی نصرة الطاغوت)، وفییە فتوی أئمة المالکیة فی مَن ناصر العبیدیین من مشایخ السوء، قام بتحقیقھا والتعلیق علیھا، طبعتە دار النور الإسلامی بالدنمارک.
* (نظرة جدیدة فی الجرح والتعدیل).
* (جؤنة المطیبین).
* (الأربعون الجیاد لأھل التوحید والجھاد).
* (فن القرءة)، کتبە فی سجن جلجامش فی بریطانیا.
* (درک الھدی فی اتباع سبیل الفتی) شرح حدیث الغلام وأصحاب الأخدود.
* (ورقة فی البعث الحضاری وبیئتە).
* (الحکم بما أنزل اللە وتکفیر المشرک).
* (أسس قوام الشخصیة الفاعلة).

## ھەروەھا سەیری بکە
* ئەبوو محەممەد مەقدیسی
* ڕەمزی یووسف

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەیجی ئەبوو قەتادە لەسەر سەکۆی یەکتاپەرستی و جیھاد.
* پەیجی ئەبوو قەتادە لە ئەرشیفی جیھاد. 
* چاوپێکەوتنێکی تایبەت لەگەڵ ئەبوو قەتادە بۆ ماڵپەڕی ئەلجەزیرە.نێت ( چاوپێکەوتنی نووسراو).

پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
ئەبوو محەممەد مەقدیسی

**عاسم کوڕی محەممەد کوڕی تاھیر بەرقاوی** یان **ئەبوو محەممەد مەقدیسی** ئوردنی بە ڕەچەڵەک فەلەستینی بە یەکێک لە دیارترین مونەزیرەکانی بزووتنەوەی سەلەفی-جیھادی دادەنرێت. بە بڵاوکردنەوەی کتێبێک کە دەوڵەتی سعوودی بە کافر ناساندبوو، ناوبانگی دەرکرد. دەسەڵاتدارانی ئوردن چەندین جار بەھۆی بۆچوونەکانییەوە زیندانییان کردووە. ئەو بە مامۆستای ئەبوو موسعەب زەرقاوی دادەنرا کاتێک ھەردووکیان پێکەوە زیندانی کران.

## ھەروەھا سەیری بکە
* ئەبوو قەتادەی فەلەستینی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەیجی ئەبوو محەممەد مقدیسی لە ماڵپەڕی تەوحید و جیھاد.

پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:ئیسلامییەکانی فەلەستین
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
ئینتەرنێتی سامسۆنگ

**سامسۆنگ ئینتەرنێت** وێبگەڕێکە کە لەلایەن کۆمپانیای سامسۆنگەوە پەرەی پێدراوە و کۆمپانیاکە وەک وێبگەڕێکی بنەڕەتی بۆ ئامێرە سەرەکییەکانی سامسۆنگ گالاکسی کە بە سیستەمی ئەندرۆید کاردەکەن دروست کراوە، و ھەروەھا بۆ سیستەمی ویندۆزیش بڵاوکراوەتەوە وێبگەڕەکە لەسەر بنەمای کرۆمیۆم دامەزراوە

سامسۆنگ مەزەندەی کردووە کە لە ساڵی ٢٠١٦دا مانگانە نزیکەی ٤٠٠ ملیۆن بەکارھێنەری چالاکیان ھەبووە، بەپێی زانیارییەکانی StatCounter لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا پشکی بازاڕی نزیکەی ٤٪ی ئامێرە مۆبایلەکانی ھەبووە و لە ساڵی ٢٠١٩دا گەیشتووەتە ٧٪

## مێژوو
ئینتەرنێتی سامسۆنگ لە ساڵی ٢٠١٣دا وێبگەڕی بنەڕەتی AOSP (ئەندرۆید)ی وەک پێشوەختە لەسەر ئامێرەکانی سامسۆنگ گالاکسی گۆڕی

لەگەڵ بڵاوبوونەوەی وەن یو ئای ٣٫١ لە ساڵی ٢٠٢١، بەکارھێنەرانی ئینتەرنێتی سامسۆنگ (و Samsung Notes) دەتوانن بە ھاوکات لە نێوان ئامێرەکانی گالاکسی لەبەرگرتنەوە و لکاندن بکەن بۆ بەشی لەبەرگیراوەکان (Clipboard)

لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ئینتەرنێتی سامسۆنگ بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز لە ڕێگەی مایکرۆسۆفت ستۆرەوە بڵاوکرایەوە پێش ئەوەی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٤ بەبێ ڕوونکردنەوە لاببرێت، لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ سامسۆنگ جارێکی تر بەرنامەکەی لەسەر سیستەمی ویندۆز بە شێوەیەکی تاقیکاری بڵاوکردەوە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ناوەندی گەشەپێدەرانی سامسۆنگ ئینتەرنێت
* بەستەری داگرتنی بەرنامەکە

پۆل:نەرمامێری سامسۆنگ
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٣
ڕاپەڕینی عێراق (١٩٥٢)

**ڕاپەڕینی عێراق** یان **ئینتیفازەی عێراق** زنجیرەیەک لێدانی نیشتمانی و ناڕەزایەتی توندوتیژ بوو لە دژی دەسەڵاتی پاشایەتی ھاشمی دەسەڵاتدار و پەیمانی ئینگلیز و عێراق. ئیلھامەکەی لە شۆڕشی میسری ھەمان ساڵ و بە نیشتمانیکردنی نەوت لەلایەن محەممەد موسەدیدق سەرۆکوەزیرانی ئێرانەوە وەرگیراوە. شۆڕشگێڕان دەیانویست فەیسەلی دووەم ناچار بکەن سازش بکات و دەوڵەت بگۆڕێت بۆ کۆمار و بە کۆنتڕۆڵکردنی کاروباری دەرەوەی عێراق سەربەخۆیی تەواوەتی عێراق لە شانشینی یەکگرتوو دووپات بکەنەوە.

لە ٢٣ی ئابی ١٩٥٢ کرێکارانی بەندەر لە بەسرە مانیان گرت. دواتر لە ٢٦ی تشرینی یەکەمدا خوێندکارانی کۆلێژی دەرمانسازی عێراق ھاتنە ئاراوە. حیزبی شیووعیی عێراق لەپشت ئاژاوەکانی ساڵی ١٩٤٨ بوو، ھەرچەندە خۆپیشاندەران بە توندی دژایەتی دەسەڵاتی پاشایەتی بوون، بەڵام ھاوسۆزی سوپا بوون کە ھێمای یەکێتی نەتەوەیی و سەربەخۆیی عێراق بوو. شازادە عەبدولئیلاھ، حاکم و مامی فەیسەڵی دووەم، لە ٢٣ی ١٠، عەمید نوورەدین مەحموودی لە شوێنی مستەفا مەحموود عومەری گۆڕی، بەڵام ھیچ سازشێکی بۆ خۆپیشاندەران نەنواند. خۆپیشاندەران مەحموودیان ئیدانە کرد و داوای دەستلەکارکێشانەوەیان کرد لە بەرژەوەندی کامیل جادرچی ئەندامی پارتی نیشتمانی کە دوای شۆڕشی ١٩٣٦ بۆ ماوەیەکی کورت وەک وەزیری ئابووری لە سەردەمی بەکر سیدقیدا کاری کردووە. مەحموود سەرکوتکردنی ڕاپەڕین و سەپاندنی یاسای سەربازی و قەدەغەی ھاتوچۆ و داخستنی پارت و ڕۆژنامە سیاسییەکان و دەستبەسەرکردنی ناڕازییە دیارەکانی دەرکرد. لە ساڵی ١٩٥٣ جەمیل مەدفەعی، سیاسەتوانێکی مەدەنی لاواز، بۆ شوێنی مەحموود ھەڵبژێردرا. لە مانگی ئایاردا فەیسەلی دووەم تەمەنی پێگەیشت و ڕۆڵ و بەرپرسیارێتی پاشای لە ئەستۆ گرت. لە ساڵی ١٩٥٨ ئەفسەرانی سوپا بە کودەتایەک دەسەڵاتی پاشایەتییان ڕووخاند و بنەماڵەی شاھانەیان کوشت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٥٢
پۆل:ڕاپەڕینەکان
پۆل:خۆپیشاندانەکان لە عێراق
ساسان

**ساسان** (بە پاڵەوی 𐭮𐭠𐭮𐭠𐭭) بە باپیری ئیمپراتۆریەتیی ساسانی دادەنرێت. لە فارسدا بە، جەنگاوەرێکی گەورە و ڕاوچی ناسراوە؛ و مۆبەدێکی بەرزی ئایینی زەردەشتی بوو لە فارسدا. ئەو لە سەردەمی کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی ژیاوە لە سەرەتاکانی سەدەی سێیەم.

## ناسنامەی ساسان
### سەرچاوەی سەدەی ناوەڕاست
زۆر چیرۆکی جیاواز ھەن دەربارەی ساسان و پەیوەندییەکەی لەگەڵ ئەردەشیری، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی ساسانی. بەپێی مێژوونووسی باکووری ئێران «تەبەڕی» ساسان ھاوسەرگیری لەگەڵ ڕامبێھشت کردووە، شازادەی بنەماڵەی بازارانگەید، ساسانی بە باپیری ئەردەشیر، و پاپەگی بە باوکی ئەردەشیر داناوە.

بەپێی کتێبی پاھلەڤی کە کارناماکی ئارتاکسشیری پاپەگان بوو، ھاوسەری ساسان کچێکی ئاغایەک بوو بە ناوی پاپەگ. ھاوسەرگیرییەکە لەلایەن پاپەگەوە ڕێکخرابوو دوای ئەوەی بیستبووی کە ساسان خوێنی «ئاکمینی (چاوپێچ)ی لە ناویدا ھەیە». کوڕەکەیان ئاردەشیر ئای بوو، ساسان دوای ماوەیەکی کەم لە دەرکەوتنی ئەردەشیر لە چیرۆکەکەدا لەناو دەچێت و پاپەگ «باوکی ئاردەشیرەی لەبەرچاو گرتووە».

ئەم چیرۆکانە لەسەر پەیوەندییە جیاوازەکانی نێوان ئەردەشیر، پاپەگ و ساسان، بە گوتەی فرای، ڕوونکردنەوەیەکی زەردەشتییان ھەیە. ساسان «باوکی ئەردەشیر» نابینرێت لە چیرۆکەکە دوای لەدایکبوونی ئەردەشیر. ھاوشێوەی پراکتیزەکانی ئێستای زەردەشتی، پاپەگ دواتر بەرپرسیارێتی کچەکەی و کوڕەکەی ئەردەشیر لە ئەستۆ گرتبوو دوای ئەوەی ساسان پیاوە و دوای ئەوە وەک باوکی ئەردەشیر ناوی لێنراوە.

لە نووسینی کابێ زارتۆشت لە شاپوری یەکەم، چوار کەسی ناونراو «ساسان، پاپەگ، ئەردەشیر، شاپور» ناونیشانی جیاوازیان ھەیە: ساسان ناوی لێنراوە وەک Hwataw یان Xwadāy («پەروەردگار»، بەزۆری دەدرێت بە سەروەری میرنشینە بچووکەکانی ناوخۆیی)، پاپەگ ناوی لێنراوە (پاشای پشاکانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی) و شاپوریش ناوی لێنراوە «پاشای پاشاکانی ئێران و ئەنیران».

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی دینی زەردەشتی
ھاوپەیمانیی عەزم

**ھاوپەیمانیی عەزم** () حیزبێکی سیاسییە لە عێراق. سەرۆکایەتییەکەی بازرگانێکی سوننەیە بەناوی خەمیس خەنجەر و کەسایەتییە دیارەکانی سوننە لەخۆدەگرێت، وەک مەحموود مەشھەدانی و سەلیم جەبووری سەرۆکی پێشووی پەرلەمان و خالید عوبەیدی وەزیری پێشووی بەرگری.

## ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان
لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ٢٠٢١ دا ١٤ کورسییان بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
ھاوپەیمانیی تەسمیم

**ھاوپەیمانیی تەسمیم** () حیزبێکی سیاسییە لە عێراق. حیزبەکە بۆ یەکەمجار لە ھەڵبژاردنی ٢٠٢١ی پەرلەمانی عێراق ڕکابەری کرد و ٥ کورسی بەدەستھێنا. ١٥٣ ھەزار و ٦١٤ دەنگی بەدەستھێناوە کە دەکاتە ١٫٧٣٪ی کۆی دەنگەکانی ھەڵبژاردنی ٢٠٢١. سەرجەم ٥ کورسیەکەی لە پارێزگای بەسرە بەدەستھێناوە.
سەرۆکی ئەو حیزبە ناوی عامر ئەلفەیزە کە پێشتر ئەندامی حیزبی فەتح بووە.

## ئەنجامی ھەڵبژاردن

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
ھاوپەیمانیی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان

**ھاوپەیمانیی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان** ()، ھاوپەیمانی لایەنە سیاسییەکان و گرووپێکی ھەڵبژاردن و پەرلەمانییە لە عێراق. ھاوپەیمانییەکە لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥ لەلایەن محەممەد شیاع ئەلسوودانی، سەرۆک وەزیرانی عێراقەوە دامەزراوە و بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق کە بڕیارە لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ئەنجام بدرێت و بۆ پشتیوانیکردن لە ھەوڵەکانی سوودانی بۆ خولی دووەمی سەرۆک وەزیران پێکھێنراوە. پێکھاتووە لە چەند لایەنێکی سیاسی و ئەندامی سەربەخۆی پەرلەمان. لە نێو ئەندامەکانیدا ٥٤ پەرلەمانتاری ئێستای تێدایە.

ھاوپەیمانییەکە بریتییە لە بزووتنەوەی فوراتەینی ئەلسوودانی؛ ھاوپەیمانی نیشتمانی بە سەرۆکایەتی ئەیاد عەلاوی سەرۆک وەزیرانی پێشوو و ھاوپەیمانی گرێبەستی نیشتمانی کە بە سەرۆکایەتی فالح ئەلفەیاد سەرۆکی ھێزەکانی حەشدی شەعبی ھەروەھا ھاوپەیمانی ئیبداع کەربەلا کۆدەکاتەوە، لە سەردەمی نەسیف ئەلخەتابی، پارێزگاری کەربەلا؛ کۆبوونەوەی زەوی سۆمەر بە سەرۆکایەتی ئەحمەد ئەسەدی وەزیری کار؛ کۆبوونەوەی ئەجیال بە سەرۆکایەتی پەرلەمانتار محەممەد ئەلسەحیوود؛ و ھاوپەیمانی چارەسەری نیشتمانی بە سەرۆکایەتی محەممەد ساحیب ئەلدەراجی ڕاوێژکاری سەرۆک وەزیران.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پارتی دیموکراتی نیشتمانیی (عێراق ١٩٤٦)

**پارتی دیموکراتی نیشتمانیی** یەکێکە لە کۆنترین پارتە سیاسییەکانی عێراق. لە ساڵی ١٩٤٦ دامەزراوە و ئەندامەکانی لە ڕەوتێکی ناوەندییەوە ھاتوون (لە نێوان چەپ و ڕاست) لەناو گرووپی ئەھالی، کە لە ساڵانی ١٩٣٠ سەریھەڵدا. ئەم پارتە لەلایەن کامیل ئەلجادرچی و محەممەد حەدید و کەسانی دیکەوە دامەزراوە. کامیل جادرچی سەرکردایەتی کرد تا ھەڵوەشاندنەوەی لە ساڵی ١٩٦١. ئەم حیزبە بەشداری لە ژیانی سیاسی عێراقدا کرد لە سەردەمی پاشایەتیدا، یەکێک بوو لە یەکەم پارتەکانی عێراقی مۆدێرن، شانبەشانی پارتی ئیستیقلال. حیزبەکە بە سەرکردایەتی ناسر ئەلجادرچی کوڕی دامەزرێنەرەکەی بووژایەوە، دوای داگیرکردنی عێراق و ڕووخانی ڕژێمی بەعس، پێش ئەوەی دابەشببێت بۆ چەند حیزبێکی دیکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤٦
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی عێراق
کامیل جادرچی

**کامیل ڕەفعەت جادرچی** (١٨٩٧–١٩٦٨) سیاسەتوانێکی عێراقی بووە و لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا وەک ئەندامی پەرلەمانی عێراق و وەزیری ئابووری و گواستنەوە (١٩٣٦–١٩٣٧) لە کابینەی حیکمەت سلێمان دوای کودەتاکەی بەکر سیدقی کاری کردووە. سەرۆکی پارتی دیموکراتی نیشتمانیی بووە و پێش ئەوەش ئەندامی چەندین حیزبی وەک ئیخوانی نیشتمانیی و گرووپی ئەھالی بووە. چەندین ڕۆژنامەی بڵاوکردووەتەوە و سەرۆکایەتیی کردووە، وەک ئەھالی، سەدای ئەلئەھالی و ئەلمواتین. 

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:چالاکوانە عێراقییەکان
ئەبووبەکر حەکیم

**ئەبووبەکر بن حەبیب عەبدولحەکیم** () **ئەبوو موقاتیل** (١ی ئابی ١٩٨٣ – ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦) تیرۆریستێکی توونسی بوو کە تۆمەتبار بوو بە تیرۆرکردنی سیاسەتوانی توونسی محەممەد براھمی.

## ژیان
لە ١ی ئابی ١٩٨٣ لە پاریس لەدایکبووە، لە حەبیب حەکیم و حەبیبە عەیاری کە بەڕەچەڵەک تونسین، خێزانەکەی لە ١٩٩٨ لە شوقەیەک لە بازنەی ١٩ لە باکووری ڕۆژھەڵاتی پاریس لەگەڵ دایکی و دوو خوشکەکەی و دوو برای نیشتەجێبوون، لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی پیشەیی خوێندوویەتی و لەوێ فێری ژمێریاری بوو.

## دەرکەوتنی لە ڤیدیۆیەکدا
لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ئەبووبەکر حەکیم لە گرتەیەکی ڤیدیۆییدا دەرکەوت کە لەلایەن دەستەی ڕاگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامی، دەزگای ڕاگەیاندنی ئەلئیعتیسامەوە بڵاوکرایەوە. لە گرتە ڤیدیۆیییەکەدا لە شوێنێکی نادیاردا گیراوە و تێدا دەرکەوتووە کە سێ پیاو بە جلی شەڕەوەن و چەکیان پێیە و ئاڵای سزای دەوڵەتی ئیسلامی (ئەلعوقاب)یان لە پشتەوەیە. لە گرتە ڤیدیۆیییەکەدا بەرپرسیارێتی تیرۆرکردنی شوکری بەلعید و محەممەد براھمی لە ئەستۆ گرتووە.

## مردن
لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (پنتاگۆن) پشتڕاستی کردەوە کە ئەلحەکیم لە ھێرشێکی ئاسمانی ھاوپەیمانان بۆ سەر شاری ڕەققەی سووریا لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ کوژراوە، وتەبێژی پنتاگۆن لە ئیمەیڵێکدا ڕای گەیاند کە مردنی ئەلحەکیم «داعش لە سەرکردەیەکی باڵا بێبەش دەکات کە لە مێژە بەشداربووە لە پلاندانان و ڕێکخستنی ئۆپەراسیۆنە دەرەکییەکان و ڕێکخستنی ئۆپەراسیۆنەکانی دەرەوە و توانای ئەنجامدانی ھێرشی تیرۆریستی لاواز دەکات».

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پەیماننامەی ئینگلیز و عێراق (١٩٤٨)

**پەیماننامەی ئینگلیز-عێراق**ی ساڵی ١٩٤٨، یان **پەیماننامەی پۆرتسمۆس** ساڵی ١٩٤٨، پەیماننامەیەک بوو لە نێوان عێراق و شانشینی یەکگرتوو کە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ لە پۆرتسمۆس واژوو کرا. ئەمە پێداچوونەوەیەک بوو بۆ پەیماننامەی ئینگلیز-عێراقی ساڵی ١٩٣٠.

لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، بەریتانییەکان عێراقیان داگیرکردبووەوە بۆ پێچەوانەکردنەوەی کودەتایەکی لایەنگری تەوەر کە لە ساڵی ١٩٤١ ڕوویدابوو. بەپێی پەیماننامەی پۆرتسمۆس، سەید ساڵح جەبر دانوستانی لەسەر کشانەوەی بەریتانیا لە عێراق کرد. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێککەوتنەکە دەستەیەکی بەرگری ھاوبەشی بەریتانی و عێراقی لەخۆگرتبوو بۆ سەرپەرشتیکردنی پلاندانانی سەربازی عێراق. سەرەڕای ئەوەش، بەریتانیا بەردەوام بوو لە کۆنترۆڵکردنی کاروباری دەرەوەی عێراق.

لەکاتی واژووکردنیدا، ئامانجی ستراتیژی بەریتانیا پێکھێنانی کوتلەیەکی عەرەبی بوو کە دژە سۆڤیەت و لایەنگری بەریتانیا بێت. دوای ئەوەی سووریا، ئوردن و میسری ڕازی کرد کە پەیوەندی پێوە بکەن، بەریتانیا وازی لە ژێرفەرمانی فەلەستینی ھێنا، کە نەتەوە یەکگرتووەکان دابەشکردنی بۆ دوو دەوڵەتی عەرەبی و جوولەکە پەسەند کردبوو، بۆ عێراق. پلانێکی سەربازی ڕێککەوتنی لەسەر کرا کە بەھۆیەوە دوو فیرقەی عێراقی، کە بە چەکی مۆدێرنی بەریتانی پڕچەک کرابوون، بەناو سووریا و ئوردندا تێپەڕن و بچنە پاڵ لەشکری عەرەبی ئوردن بۆ داگیرکردنی دەوڵەتە پل بۆ دانراوەکانی جوولەکە و عەرەب.

عێراق تا ساڵی ١٩٧٣ بۆ دابینکردنی پێداویستی سەربازی و مەشق و ڕاھێنان ھێشتا بە بەریتانیاوە بەسترابووەوە، کە ئەمەش لەلایەن ناسیۆنالیستە عەرەبەکانی عێراقەوە قبوڵ نەدەکرا. وەک کاردانەوەیەکی توند دژی پەیماننامەکە، عێراقییەکان ڕاپەڕینی وەثبەیان دژی بەردەوامی بوونی بەریتانیا لە عێراق بەرپاکرد. سەعید پەیماننامەکەی وەک سازشێک کە پێشکەش بە ناسیۆنالیستە عێراقی و عەرەبەکان کرابوو، ڕەتکردەوە.

پەیماننامەکە دوای کودەتای ئەفسەرانی ئازاد لە ساڵی ١٩٥٨ کە فەیسەڵی دووەمی لە دەسەڵات لابرد، ھەڵوەشایەوە و سیاسەتە لایەنگرەکانی ڕۆژاوای پێچەوانە کرانەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی عێراق
میرنشینی چیای لوبنان

**میرنشینی چیای لوبنان** (بە عەرەبی : إِمَارَة جَبَل لُبْنَان) بەشێک بوو لە چیای لوبنان کە لە ژێر دەسەڵاتی سەقامگیری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی ١٦ و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا پلەی گۆڕاوی سەربەخۆیی بەشەکی بەھرەمەند بوو.

شارۆچکەی بەعقلین لە سەردەمی مەعندا شوێنی دەسەڵاتی خۆجێی بووە تا ئەو کاتەی فەخرەدینی دووەم بەھۆی کەمی ئاو لە بەعقلین ژیانی لە دێر قەمەر ھەڵبژارد. دێر ئەلقەمەر بەو کورسییە مایەوە تا بەشیر شیھابی دووەم لەسەر تەختی پاشایەتی بەرزبووەوە و دەربارەکەی گواستەوە بۆ کۆشکی بەیتەدین. ئەمڕۆ بەیتددین وەک ناوەندی قەزای شوف دەمێنێتەوە.

فەخرەدینی دووەم، دیارترین سەرکردەی ھۆزەکانی دروز لە کۆتایی سەدەی ١٦دا، لەلایەن عوسمانییەکانەوە مۆڵەتی پێدرا بۆ ئەوەی سەرکردایەتییەکانی دیکەی پارێزگاکان لە سوریای عوسمانیدا بەناوی ئەوانەوە ملکەچ بکات، و لە کۆتاییدا خۆی چۆکدا دانا، بۆ ئەوەی ڕێگە بۆ کۆنترۆڵکردنی پتەوتر لەلایەن ئیدارەی ناوەندی عوسمانییەوە بەسەر ئەیالەتەکانی سووریادا بکاتەوە. لە گێڕانەوەی ناسیۆنالیستی لوبنانیدا، وەک دامەزراندنی جۆرێک لە کۆندۆمینیۆمی دروز-مارۆنی کە زۆرجار وەک کۆرپەی دەوڵەتبوونی لوبنان و ناسنامەی نەتەوەیی وێنا دەکرێت، ئاھەنگ دەگێڕدرێت. مێژوونووسان و ڕۆشنبیرانی وەک سالیبی و بەیدوون زۆرێک لەم گریمانانەیان خستۆتە ژێر پرسیارەوە، ئەمەش پێشنیاری ڕوانگەیەکی ھاوسەنگتر و کەمتر ئایدیۆلۆژی بۆ ئەم قۆناغە دەکەن.

حکومەتی مەعن و شیھاب لە ناوچە جیاوازەکانی چیای لوبنان، لە نێوان ساڵانی ١٦٦٧ بۆ ١٨٤١، ئیلتیزامێکی عوسمانی بوو، یان کێڵگەیەکی باج، نەک میرنشینێکی خانەدانی و مولتازیمەکان ھەرگیز شازادەی حوکمڕان نەبوون. پەیوەندی نێوان باب ئەلعالی و میری شیھاب لە دەوری دانی باج دەسوڕایەوە، و شەرعیەتدان بە فەرمی پێگەی ئەوان وەک مولتازیم. ناجێگیری ھەڵوێستەکەیان ئەوەندە بوو کە لە ماوەی زیاتر لە سێ سەدەی دوو شانشینی (١٥١٦-١٨٤٠)دا تەنیا دوو سەرکردەی بەھێزی بەرچاو سەریان ھەڵدا، ئەوانیش فەخرەدینی دووەم (١٥٩١-١٦٣٥) و بەشیر شیھابی دووەم (١٧٨٨-١٨٤٠).

ھەرچەندە مێژوونووسە ناسیۆنالیستەکانی لوبنان مەیلیان ھەبووە میرنشین وەک جۆرێک لە پێشەکی مێژوویی چیای لوبنان موتەسەڕیفات کە لە ساڵی ١٨٦١ دامەزرا، بەڵام مێژوونووسان و ڕۆشنبیرانی دواتر وەک کەمال سەلیبی و ئەحمەد بەیدون کێبڕکێیان لەسەر ئەم گێڕانەوەیانە کردووە، و ئاماژەیان بەوە کردووە کە تەرخانکردنی ئەرکەکان بۆ فەرمانڕەوا ناوخۆییەکان لە چوارچێوەی ناڕاستەوخۆدا ھیچ شتێکی ناوازە نەبووە ئیدارە لە سووریای عوسمانی. گێڕانەوەی حزبی ناوی جیاوازیان بەم قەوارەیە (لەوانەش "ئیمارەتی شوف"، "ئیمارەتی جەبەل دروز"، "ئیمارەتی چیای لوبنان"، ھەروەھا "ئیمارەتی مەعن")، کە سنوورەکانی بە باشی دیاری نەکرابوون، زۆرتر بەھۆی پێگەی یاسایی و ئیداریی تاڕادەیەک ناڕوونەکەیەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:یۆنان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٨