open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کێوی سەودا

**کێوی سەودا** (بە عەرەبی: جبل ساودە، جبل ساودا( بە عەرەبی:) لوتکەکە دەکەوێتە زنجیرەچیاکانی عەسیر لە سعودیە، کە بەرزیەکەی ٣,١٣٣ مەترە.
لە هەڵسەنگاندنێکی جی پی ئێس لە ساڵی ٢٠١٨ بەرزایی لوتکەکە بە بەرزایی ٢,٩٩٨.٧ مەتر پێوانە کرا بەو پێیە ٢.٩ مەتر نزمترە لە لوتکەی کێوی فێروا کە یەکێکی ترە لە لوتکەکانی سعودییە لەبەری ڕۆژهەڵات، لە .

گوندی سەواد ئێستا شارۆچکەیەکە دەکەوێتە بناریەوە شارۆچکەکە مەڵبەندێکی گەشتیارییە و تەلەفریکی هەیە بۆ سەرەوەی شاخەکە.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان


پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی عەرەبستانی سعوودی
٩٥٨ (ژمارە)

**٩٥٨** (**نۆسەد و پەنجا و هەشت**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٧ و ٩٥٩.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٥٩ (ژمارە)

**٩٥٩** (**نۆسەد و پەنجا و نۆ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٨ و ٩٦٠.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٠ (ژمارە)

**٩٦٠** (**نۆسەد و شەست**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٩ و ٩٦١.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦١ (ژمارە)

**٩٦١** (**نۆسەد و شەست و یەک**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٠ و ٩٦٢.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٢ (ژمارە)

**٩٦٢** (**نۆسەد و شەست و دوو**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٦١ و ٩٦٣.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٥ (ژمارە)

**٩٦٥** (**نۆسەد و شەست و پێنج**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٤ و ٩٦٦.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٦ (ژمارە)

**٩٦٦** (**نۆسەد و شەست و شەش**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٥ و ٩٦٧.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٧ (ژمارە)

**٩٦٧** (**نۆسەد و شەست و حەوت**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٦ و ٩٦٨.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٨ (ژمارە)

**٩٦٨** (**نۆسەد و شەست و هەشت**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٧ و ٩٦٩.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٩ (ژمارە)

**٩٦٩** (**نۆسەد و شەست و نۆ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٨ و ٩٧٠.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٠ (ژمارە)

**٩٧٠** (**نۆسەد و حەفتا**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٩ و ٩٧١.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٣ (ژمارە)

**٩٦٣** (**نۆسەد و شەست و سێ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٢ و ٩٦٤.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٦٤ (ژمارە)

**٩٦٤** (**نۆسەد و شەست و چوار**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٦٣ و ٩٦٥.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧١ (ژمارە)

**٩٧١** (**نۆسەد و حەفتا و یەک**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٠ و ٩٧٢.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٢ (ژمارە)

**٩٧٢** (**نۆسەد و حەفتا و دوو**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٧١ و ٩٧٣.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٣ (ژمارە)

**٩٧٣** (**نۆسەد و حەفتا و سێ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٢ و ٩٧٤.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٤ (ژمارە)

**٩٧٤** (**نۆسەد و حەفتا و چوار**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٣ و ٩٧٥.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٥ (ژمارە)

**٩٧٥** (**نۆسەد و حەفتا و پێنج**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٤ و ٩٧٦.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٦ (ژمارە)

**٩٧٦** (**نۆسەد و حەفتا و شەش**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٥ و ٩٧٧.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٩ (ژمارە)

**٩٧٩** (**نۆسەد و حەفتا و نۆ**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٨ و ٩٨٠.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٠ (ژمارە)

**٩٨٠** (**نۆسەد و هەشتا**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٩ و ٩٨١.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
زنجیرەچیای باریسان

بوکیت باریسان یان زنجیرەچیاکانی باریسان زنجیرە چیایەکن لە لای ڕۆژئاوای سوماترای ئیندۆنیزیا کە نزیکەی ١٧٠٠ کم لە باکوورەوە تا باشووری دوورگەکەی داپۆشیوە. مەودای بوکیت باریسان بە پلەی سەرەکی لە گڕکانێک پێک دێت کە لە بەرگی دارستانی چڕدا داپۆشراوە، لەوانە دارستانی کەنجەی گەرمەخۆری سوماتران لە لێواری بەرزاییەکانیدا. بەرزترین لوتکەی زنجیرەکە چیای کێرینچیە کە ٣٨٠٠ مەتر بەرزە. پارکی نەتەوەیی بوکیت باریسان سیلاتان بەرەو کۆتایی باشوری زنجیرەکە پێک دێنێت.

ناوی بوکیت باریسان لە ڕاستیدا بە واتای "ڕیزێک گرد" یان "گردەکان کە ڕیزێک دروست دەکەن"دێت لە مالایی، درێژی زنجیرەکە کۆتایی دێت بە درێژایی دورگەی سوماترا.

لە بوکیت باریسان ٣٥ گڕکان هەیە گەورەترینی ئەو گڕکانەیە کە لە ماوەی ١٠٠ کیلۆمەتردا لە دەریاچەی تۆبا، کە دوای داڕمانی کالدرا دروست بووە. مەزەندە دەکرێت کە ئەو تەقینەوەیە لە ئاستی هەشتدا بێت لە پێوەری VEI، گەورەترین ئەگەری تەقینەوەی گڕکانیە لەجیهاندا.

## پێرستی گرکانەکان
ئەم خشتەکەی خوارەوە سەرچاوەی گرتووە لە پرۆگرامی گڕکانزانی جیهانی لە دامەزراوەی سمیسۆنیان.

|-
| Sibayak || stratovolcano || align="right"| ||   || 
|-
| Sinabung || stratovolcano || align="right"| ||  || 
|-
| Toba || supervolcano || align="right"| || cca 75.000 years ago || 
|-
| Helatoba-Tarutung || fumarole field || align="right"| || Pleistocene || 
|-
| Imun || unknown || align="right"| || unknown || 
|-
| Sibualbuali || stratovolcano || align="right"| || unknown || 
|-
| Lubukraya || stratovolcano || align="right"| || unknown || 
|-
| Sorikmarapi || stratovolcano || align="right"| ||  (1) || 
|-
| Talakmau || complex volcano || align="right"| || unknown || 
|-
| Sarik-Gajah || volcanic cone || align="right"|unknown || unknown || 
|-
| Marapi || complex volcano || align="right"| ||  (2) || 
|-
| Tandikat || stratovolcano || align="right"| ||  (1) || 
|-
| Talang || stratovolcano || align="right"| ||  (2) || 
|-
| Kerinci || stratovolcano || align="right"| ||  (2) || 
|-
| Hutapanjang || stratovolcano || align="right"| || unknown || 
|-
| Sumbing || stratovolcano || align="right"| ||  (2) || 
|-
| Kunyit || stratovolcano || align="right"| || unknown || 
|-
| Pendan || unknown || align="right"|unknown || unknown || 
|-
| Belirang-Beriti || compound || align="right"| || unknown || 
|-
| Bukit Daun || stratovolcano || align="right"| || unknown || 
|-
| Kaba || stratovolcano || align="right"| ||  (1) || 
|-
| Dempo || stratovolcano || align="right"| ||  (1) || 
|-
| Patah || unknown || align="right"| || unknown || 
|-
| Bukit Lumut Balai || stratovolcano || align="right"| || unknown || 
|-
| Besar || stratovolcano || align="right"| ||  (1) || 
|-
| Ranau || caldera || align="right"| || unknown || 
|-
| Sekincau Belirang || caldera || align="right"| || unknown || 
|-
| Suoh || caldera || align="right"| ||  (4) || 
|-
| Hulubelu || caldera || align="right"| ||  || 
|-
| Rajabasa || stratovolcano || align="right"| ||  || 
|}

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەندەنووسیا
پۆل:گڕکانەکانی سوماترا
٩٨١ (ژمارە)

**٩٨١** (**نۆسەد و هەشتا و یەک**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٠ و ٩٨٢.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٧ (ژمارە)

**٩٧٧** (**نۆسەد و حەفتا و حەوت**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٦ و ٩٧٨.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٣ (ژمارە)

**٩٨٣** (**نۆسەد و هەشتا و سێ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٢ و ٩٨٤.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٧٨ (ژمارە)

**٩٧٨** (**نۆسەد و حەفتا و هەشت**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٧٧ و ٩٧٩.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٤ (ژمارە)

**٩٨٤** (**نۆسەد و هەشتا و چوار**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٣ و ٩٨٥.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٢ (ژمارە)

**٩٨٢** (**نۆسەد و هەشتا و دوو**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨١ و ٩٨٣.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٥ (ژمارە)

**٩٨٥** (**نۆسەد و هەشتا و پێنج**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٤ و ٩٨٦.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٦ (ژمارە)

**٩٨٦** (**نۆسەد و هەشتا و شەش**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٥ و ٩٨٧.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٩ (ژمارە)

**٩٨٩** (**نۆسەد و هەشتا و نۆ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٨ و ٩٩٠.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٠ (ژمارە)

**٩٩٠** (**نۆسەد و نەوەد**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٩ و ٩٩١.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩١ (ژمارە)

**٩٩١** (**نۆسەد و نەوەد و یەک**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٠ و ٩٩٢.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٧ (ژمارە)

**٩٨٧** (**نۆسەد و هەشتا و حەوت**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٦ و ٩٨٨.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٣ (ژمارە)

**٩٩٣** (**نۆسەد و نەوەد و سێ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٢ و ٩٩٤.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٤ (ژمارە)

**٩٩٤** (**نۆسەد و نەوەد و چوار**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٣ و ٩٩٥.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٥ (ژمارە)

**٩٩٥** (**نۆسەد و نەوەد و پێنج**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٤ و ٩٩٦.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٦ (ژمارە)

**٩٩٦** (**نۆسەد و نەوەد و شەش**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٥ و ٩٩٧.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٧ (ژمارە)

**٩٩٧** (**نۆسەد و نەوەد و حەوت**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٦ و ٩٩٨.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٨ (ژمارە)

**٩٩٨** (**نۆسەد و نەوەد و هەشت**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٧ و ٩٩٩.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٢ (ژمارە)

**٩٩٢** (**نۆسەد و نەوەد و دوو**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٩١ و ٩٩٣.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٩٩ (ژمارە)

**٩٩٩** (**نۆسەد و نەوەد و نۆ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٩٨ و ١٠٠٠.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٨٨ (ژمارە)

**٩٨٨** (**نۆسەد و هەشتا و هەشت**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٨٧ و ٩٨٩.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
کێوی کێرینچی

**کێوی کێرینچی** یان **ئیندراپۆرا** لووتکەچیایەکە کە ٣٬٨٠٥ مەتر بەرزە لە ئاستی ڕووی دەریاوە لە دوورگەی سوماترا لە ئیندۆنیزیا بە پێنجەم بەرزترین لووتکەشاخی دوورگەیی دادەنرێت لە جیھاندا. دەورەدراوە بە دارستانی سەربڵاوی پارکی نەتەوەیی کێرینچی سێبلات، کە ماڵی چەندین جۆری ئاژەڵی دڕندەیە لەوانە پڵنگی سوماتران و کڕنوسی سوماتران.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کێوەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی فلیپین
پۆل:کێوەکانی سوماترا
پۆل:گڕکانەکانی سوماترا
پۆل:گڕکانە چینییەکانی ئیندۆنیزیا
زنجیرەچیاکانی کاراباڵۆ

**چیاکانی کاراباڵۆ** زنجیرەیەکی چیایییە لە بەشی ناوەندی دوورگەی لوزۆن لە فلیپین، کە دەکەوێتە نێوان زنجیرە چیای کۆردیلیای ناوەڕاست و سیرا مادر. چیاکان وەک شوێنی سەرئاوەکانی ڕووباری کەگایانن کە درێژترینی ئەو وڵاتەیە.

چەند بەشێک لە زنجیرە چیاکان پارێزراون لەژێر سیستەمی ناوچەی پارێزراوی نیشتیمانی فلیپین، لەوانە دیمەنی پارێزراوی کەیسکانان و یەدەگی دارستانی ئاوگەی پانتابان–کارانگلان.

## پێشانگا

File:FvfDupaxdelSur9632 18.JPG|A section of the range at Dupax&nbsp;del&nbsp;Sur
File:DaltonPassjf6256 35.JPG|Dalton Pass in Santa Fe
File:Uminganjf5391 05.JPG|Another view from the fields of eastern Pangasinan
File:DaltonPassjf6256 31.JPG|Another view overlooking Dalton Pass


## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی فلیپین
ئایەتی دۆستایەتی

**ئایەتی دۆستایەتی**، **ئایەتی مەوەدەت** () ئایەتی بیست و سێی سوورەتی شورایە، تیایدا پێغەمبەر داوا لەخەڵک دەکات لەخوا نزیکببنەوە، .

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:زاراوە قورئانییەکان
پۆل:قورئان
پۆل:ئایەتەکانی قورئان
پۆل:ئایەت
پۆل:خێزان
پۆل:فەلسەفەی ئەوین
پۆل:ڕەوشتە ئیسلامییەکان
بێبەش (شاعیر)

**مەسعوود کوڕی مەلا عەبدوڵڵای شەنەغەیی** (١٩٣٢ ھەولێر، عێراق ‒ ١١ ئایاری ١٩٩٨ ھەولێر)، مەلا و شاعیرێکی کورد بوو. لەو کاتەی خۆی بە شاعیر ناسیوە نازناوی «بێبەش»ی بۆ خۆی ھەڵبژاردووە، لە ھەندێ شیعریدا بەکاری ھێناوە.

## ژیان
باوکی بێبەش مەلای مزگەوتی ناو بازاڕی ھەولێر بوو (لە ھەولێر مزگەفتی ناوەندی باژێڕی پێ دەڵێن). سەرەتای خوێندن و ھەموو قۆناغەکانی زانستی ئیسلامی و زمانی عەرەبی لای باوکی بووە.

بێبەش دەنگی خۆش بووە، بایەخی زۆری بە تەجویدی قورئان داوە. شارەزایی لەو زانستەدا پەیدا کردووە لە ڕووی تیۆری و پراکتیکەوە. لە ساڵی ١٩٥٦ ھەندێ لە ھونەری تەجویدی قورئانی گۆڕیوەتە سەر زمانی کوردی و بە کتێب بڵاوی کردووەتەوە. بەشێک لە خوێندنەکانی بە دەنگی خۆی تۆمار کراون.

گوزەران و بەڕێوەچوونی ژیانی لە ڕووی داراییەوە لەسەر مەلایەتی بووە. لە مزگەوتێکی بچووکی گەڕەکی خۆیان مەلایەتی کردووە، بەڵام بەگشتی بە پێچەوانەی مەلایان لە کۆمەڵگەی کوردەواریدا ئەوەندە لێیانەوە نزیک نەبووە، زیاتر پەیوەندی لەگەڵ ڕۆشنبیر و شاعیر و نووسەر و مووچەخۆران بووە. جوببە و عەمامەی لەبەر نەکردووە، لە پێشاندا شەرواڵ و مرادخانی و لە پاشاندا ڕانک و چۆغەی لەبەر کردووە.

بێبەش کەسێکی قسە خۆش و ڕۆح سووک بوو، نوکتە لە دەمی نەدەکەوت، لە ھیچ پرس و ھەڵوێستێکدا دانەدەما، ھەولێری زۆر خۆشدەویست، بە درێژایی ژیانی لێی دوور نەکەوتەوە. تا لە ڕۆژی ٢٥ی ئایاری ١٩٩٨ لە ھەولێر کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٦٢٧ تا ٦٣٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٨
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
کێوی ئەلبروز

**[[کێو]]ی ئەلبروز** یان **ئەلبروس** (ڕووسی: Ӏуащхьэмахуэ) بەرزترین و دیارترین لووتکەی ڕووسیا و ئەورووپایە. لە بەشی ڕۆژاوای قەفقاز دایەوە و بەرزترین لووتکەی چیاکانی قەفقاسە. چیایەکی گڕکانییە و بەرزییەکەی ٥٬٦٤٧ مەترە لە ئاستی ڕووی دەریاوە؛ ئەمە بەرزترین لووتکەی ستراتوولکانۆی ئۆراسیایە، ھەروەھا دەیەمین لووتکەی دیاری جیھانە. کێوەکە لە باشووری ڕووسیا ھەڵکەوتووە، لە کۆماری کاباردینۆ-بالکاریای ڕووسیا.

ئەلبروز دوو لووتکەی ھەیە، کە ھەردووکیان گڕکانین. بەرزترینەکە لووتکەی ڕۆژاوایە ٥٬٦٤٢ مەترەو لووتکەی ڕۆژھەڵاتیشی ٥٬٦٢١ مەترە. لووتکەی ڕۆژھەڵات یەکەم جار لە ١٠ی تەممووزی ١٨٢٩ لەلایەن خیلار خاچیرۆف دۆزریایەوە و لووتکەی ڕۆژاواش لە ساڵی ١٨٧٤ لەلایەن شاخەوانێکی بەریتانی بە سەرۆکایەتی ف. کرافۆرد گرۆڤ دیاریکرا.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کێوەکانی ڕووسیا
پۆل:حەوت لووتکە
چیای شیوگولوان

چیای شیوگولوان (چینی: 秀姑巒山) شاخێکە لە تایوان لە پارکی نەتەوەیی یوشان بە بەرزایی ٣٬٨٢٥ مھەڵکەوتووە. دەکەوێتە ناوچەی ھوالین لەبەری ڕووباری شیوگولوان کە چەندین ڕووباری ھەیە وەک ڕووباری فویوان و ڕووباری فنگپینگ و ڕووباری لێکولکو کە ھەموویان نزیکن لە حەوزی گشتی ڕووبارەکە.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
زنجیرەی چیای ناوەندی

**زنجیرەچیای ناوەندی** (ئینگلیزی:Central Mountain Range) زنجیرەچیایەکی سەرەکییە لە دوورگەی تایوان. لە باکووری دوورگەکەوە بەرەو باشوور درێژبووەتەوە بەھۆی ئەم لێکترازەوە پەیوەندی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات زۆر ئاسان نییە. بەرزترین لووتکەی زنجیرەکە چیای شیوگولوانە کە ٣٬٨٦٠ م بەرزە.

## جوگرافیا
بە واتایەکی فراوان، زنجیرەی چیای ناوەندی چەندین زنجیرەی ھاوئاھەنگی لەخۆدەگرێت وەک زنجیرەی خۆشان و زنجیرەی یوشان؛ بەم شێوەیە بەرزترین لووتکەی زنجیرەی چیای ناوەندی بەم مانایە یوشان (چیای مۆریسۆن)، ٣٩٥٢ مەترە و دووەم بەرزترین لووتکەیش شۆێشان (چیای بەفر)، ٣٨٨٦ مەترە.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی تایوان
زنجیرەچیاکانی چوکۆتکا

چیاکانی چوکۆتکا (ڕووسی:Чукотское нагорье) ناوچەیەکی شاخاوییە لە ئۆکروگ خۆبەڕێوەبەری چوکۆتکا، ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور لە ڕووسیا.

تەختەکانی ئەم سیستمە تا ڕادەیەکی زۆر وشک و وشکن. نزیکەی نیوەی ناوچەکەیان لە سەرووی بازنەیی جەمسەرییەوەیە. کەشوھەوا یەکێکە لە سەختترین کەشوھەوا لە سەرجەم فیدراسیۆنی ڕووسیا، کە کەمترین پلەی گەرمای ڕەھا دەگاتە -٧٣°. بە شێوەیەکی نەریتیی خەڵکی چۆکچی تەنیا لە چەند ناوچەیەکی ئینتەرمۆنتانا دەژیان، وەک دۆڵی ئەمگما کە لە ناوچەی شاخی فراوان پێک دێت.

## جوگرافیا
چیاکانی چوکۆتکا یەکێکن لە دوو ناوچەی چیای سەرەکی چۆکۆتکا لە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ناوچەی ئیستموسی نیمچە دوورگەی چۆکچی، لە ناوچەی چۆکۆتکای ناوەڕاست، کە لە باشووری ڕۆژاوا بە ھایلاندەکانی ئەنادیر سنووردار کراوە، ھەڵدەکشێن. ئەوان لە چیاکانی بەرزایی ناوەڕاست پێک دێن، ھەروەھا کێوەکانیشی نزم نیشان دەدەن. ئەوان بە ئاڕاستەی WNW/ESE درێژ دەبنەوە بۆ ٤٥٠ کیلۆمەتر، لە نێوان سەرۆکی کەنداوی چاون و کەناری دەریای بێرینگ. مەوداکانی ناوچەی باکوور پێکھاتوون لە بەردی لم و شیل لەگەڵ ناوزڕاندنی گرانیت، لەکاتێکدا ئەوانەی بەشی باشوور لە بەردی گڕکانی دروست کراون. بەرزترین لووتکە چیای ئیسخودنایە لە شانتال. کە ١٬٨٤٣ مەتر.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی چوکۆتکا
دانا (گۆرانیبێژی کۆریای باشوور)

**ھۆنگ سونگ-می** (لەدایکبووی ١٧ی تەممووزی ١٩٨٦) بە فراوانی وەک دانا ناسراوە، خانمەکتەر و گۆرانیبێژی کۆریای باشوورە، و ئەکتەری دەنگییە، بۆ یەکەم جار دەستی بە کاری ڕۆلگێران کرد لە گرووپێکی کوڕان بەناوی H.O.Tی زانستی خەیاڵی بەناوی (Age of Peace:: تەمەنی ئاشتی، لە ٢٠٠٠) دانا دواتر بە فەرمی دەستی بەکاری گۆرانیوتن کرد، بە دەرچوونی ئەلبوومێکی لە ساڵی ٢٠٠١ بەناوی Dana و ئەلبوومێکی تری لە ٢٠٠٣ بەناوی (Maybe- لەوانەیە)، دانا بۆ یەکەمجار دەستی بە کاری ڕۆلگێران کرد لە درامای Nonstopی وەرزی سێیەم لە کەناڵی ئێم بی سی و دواتریش دەستی بە کاری مۆسیقای سەر شانۆ کرد.

دواتر دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوو ساڵ لە پشوودان، دانا دەگەڕێتەوە وەک ئەندامێک لە گرووپی کچان بەناوی (CSJH The Grace لە نیسانی ٢٠٠٥) لە کارەکانی گرووپ بەرھەمێکی مۆسیقایی دەردێنن کە تێیدا لە کۆریای و ژاپۆن پێشکەش دەکرێت، کە سێ ئەلبوومی لێ لەبەرگیرایەوە، لە ناوەندی ٢٠١٠ گرووپەکە تەواوی چالاکییەکانیان وەستاند و دەستیان کرد، تیشکیان خستە چالاکی تاک لایەنەی خۆیان. لە تەممووزی ٢٠١١ گرووپەکە گەڕأیەوە بۆ کارەکانی خۆی بەرھەمێکی دانای تیادا بڵاوکرایەوە.

دانا دواتر گەڕایەوە بۆ کاری مۆسیقای سەر شانۆو بەشداری کرد لە وەرزی سێیەمی درامای (Rock of ages)، و (The Three Musketeers لە ٢٠١٠) لەدوای ئەمانەوە دانا بەشداری لە چەندین فیلم و دراما کردووە. لەوانەی کە بەناوبانگن (Cath me if you can لە ٢٠١٠) (Bonnie and clyde لە ساڵی ٢٠١٣) (The great gatsby Re:Boot لە ساڵی ٢٠١٦) دواتر دووبارە گەڕایەوە بۆ کاری پیشەسازی مۆسیقا لە ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:گۆرانیبێژەکانی کەی-پۆپ
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژەکانی سێئول
پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمە گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور
پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی ئێس ئێم
پۆل:خانمە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١ەم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی سێئول
دۆ جی-وۆن

**دۆ جی-وۆن** (بە کۆری:도지원;، لەدایکبووی ١٤ی شووباتی ١٩٦٦) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە بەھۆی رۆلەکانی لە دراماکانی وەک خانمەکانی کۆشک لە ٢٠٠١، خانمی بۆکس لە (٢٠٠٧) ناسراوە، و دووبارە زەردەخەنە بکە لە (٢٠١٠)

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* Do Ji-won at Namoo Actors 
* 
* 
* 

پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھانیانگ
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
زنجیرەچیای چەرەسکی

زنجیرەچیای چەرەسکی (ڕووسی: Черскэй хайал)زنجیرەیەک لە چیاکانی باکوری ڕۆژهەڵاتی سیبریایە لە نێوان ڕووباری یانا و ڕووباری ئیندیگیرکا. لەڕووی کارگێریەوە ڕووبەری زنجیرەکە سەر بە کۆماری سەخایە، هەرچەندە بەشێکی بچووک لە ڕۆژهەڵاتدا لە ناو ئۆبلاستی ماگاداندایە بەرزترین لوتکە لە زنجیرەکەدا ٣,٠٠٣ مەترە بەناوی لوتکەی پۆبێدا،هەروەها زنجیرەکە شوێنە گرنگەکانی کەلتووری یەکوتی لەخۆدەگرێت، وەک چیای (Mat'gora).

پارکی سروشتی مۆما ناوچەیەکی پارێزراوە کە دەکەوێتە ناوچەی باشوری زنجیرەچیایەکە.

## جوگرافیا
سنوورە جوگرافییەکانی  چیاکان بریتین لە کوێستانەکانی یانا–ئۆمیاکۆن لە باشوری رۆژئاوا و خەمۆکی مۆمۆ-سێلینیاخ لە باکوری ڕۆژهەڵات.

## سەرچاوەکان

پۆل:تێکتۆنیکە پەڕەیییەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیای چەرسکی
لووتکەی پۆبێدا

**لووتکەی پۆبێدا** (ڕووسی:Победа بە واتای "سەرکەوتن") شاخێکە لە کۆماری ساخای ڕووسیا
ئەم چیایە یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پارکی سروشتی مۆما.

## جوگرافیا
لە خاڵی بەرزی ٣٠٠٣ م بەرزترین لوتکەی زنجیرەچیای چەرسکییە. ھەروەھا لە سیستەمی چیای سیبریای ڕۆژھەڵات و ھەروەھا بەرزترین چیای یاکۆتیایە.

کێوەکە دەکەوێتە ناوچەی بۆورداخ، بەشێک لە زنجیرەچیای ئولاخان- چیستای، کە لەژێر بەندی سیستەمی چیای چەرسکیدایە.

## مێژووی شاخەوانی
شاخەوانانی ئیتاڵی سیمۆن مۆرۆ و تامارا ڤینگەر یەکەم کەس بوون کە لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٨دا لە لوتکەی پۆبێدادا بەرزبوونەوەیەکی زستانیان دروست کرد. ئەوان ڕاپۆرتیان دا کە پلەی گەرما نزیکەی -٤٠ سلیلیزی بوو.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیای چەرسکی
پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆماری ساخا
کێوی پولاگ

کێوی پولاگ (فلیپینی:*Bundok Pulag*) پولاگ بەرزترین لووتکەی لوزۆنە بە بەرزی ٢٩٢٨ مەتر لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە، سێیەم بەرزترین کێوی فلیپین و ٢٦ھەمیین لووتکەی دوورگەیی سەر زەوییە. ئەمە دووەم کێوی دیارە لە فلیپین، گڕکانییە. کە دەکەوێتە سەر سنووری سێ قۆڵی پارێزگاکانی بنگۆت، ئیفۆگاو و نوڤا ڤیزکایا، سنوورەکان لە لووتکەی شاخەکە کۆدەبنەوە کێوی پولاگ سێیەم بەرزترینە لە تەنیشت کێوی ئاپۆ و کێوی دۆڵانگ- دولانگ.

کێوی پولاگ بەناوبانگە بۆ «دەریای ھەورەکان» و دیمەنە نایابەکەی بۆ ڕێگای شیری لە بەرەبەیان، کە زۆر گەشتیاری ڕاکێشاوە کە دەیانەوێت دیمەنی «دنیایی تر» ببینن.

وا بڕوا دەکرێت کە تەواوی شاخەکە ماڵی ڕۆحی تینمۆنگاو بێت و زەمینەی حەوانەوەی پیرۆزی ڕۆحی خەڵکی ئیبالۆی و گەلانی تری نەژادی ناوچەکە بێت.

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:پاڕکە نەتەوەییەکانی فلیپین
پۆل:کێوەکانی فلیپین
پۆل:دوو-ھەزارییەکانی ئاسیا
پۆل:شوێنەپارێزراوەکان کە لە ١٩٨٧ دامەزراون
ئیسخۆدنایا

**ئیسخودنایا** (ڕووسی:Исходная) کێوێکە لە زنجیرەچیای چوکۆتکایە. لە لایەنی کارگێرییەوە بەشێکە لە ئۆکروگی ئۆتۆنۆمی چوکۆتکا، فیدراسیۆنی ڕووسیا.

## جوگرافیا
ئەم کێوە ١٧٧٥ م بەرزە. بەرزترین خاڵی کێوەکانی چوکۆتکایە، کە بەشێکە لە سیستەمی ڕۆژھەڵاتی سیبریا، زنجیرەکە بەرز دەبێتەوە لەسەر بانکی باکوور لە خولی بەرزی ڕووباری شانتالڤەرگین.

بەرزایی لووتکەکە ١٨٨٧ مەترە بەپێی ئینسایکلۆپیدیای سۆڤیەتی گەورە و بەپێی سەرچاوەکانی تر ١٨٤٣ مەتر بەرزە ھەمان کێو وەک لووتکە بەرزییەکەی دەگاتە (١٬٨٥٣ م) نیشان کراوە لە نەخشەی گواستنەوەی ئاژانسی نەخشەکێشانی بەرگری. ھەمان نەخشە لووتکەیەکی تر نیشان دەدات کە (١٬٨٤٣ متر) بەرزە، تەنیا زنجیرەیەکی کورتە بۆ ڕۆژاوا لە ھەمان ڕیگەی زنجیرەچیای شانتال.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن

پۆل:زنجیرەچیاکانی چوکۆتکا
زنجیرەچیای کرۆکەر

زنجیرەچیای کرۆکەر (مالایی:*Banjaran Crocker*) زنجیرەچیایەکە لە بەشی کەناری ڕۆژاوای شاری سەباحی مالیزیایە کە کەنارەکانی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی سەباح جیادەکاتەوە بە تێکڕای بەرزایی ١٨٠٠ مەتر بەرزترین زنجیرەی شاخە لە ویلایەتەکە لەگەڵ زنجیرەکە بە ناوی بەڕێوبەری بەریتانی لە باکووری بورنۆ، ویلیام ماوندەر کرۆکەر ناونراوە.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیای کرۆکەر
پۆل:زنجیرەچیاکانی مالیزیا
کێوی کینابالو

**کێوی کینابالو** (مەلایی:*Gunung Kinabalu*) بەرزترین کێوە لە بورنئۆ، ئەنجڵەگۆی مالایی و مالیزیا. بە بەرزی ٤٠٩٥ مەتر ئەمە سێیەم بەرزترین لوتکەی دوورگەیی سەر زەویە، هەروەها ٢٠ەمین کێوی دیاری جیهانە بە بەرزی تۆپۆگرافی. کێوەکە دەکەوێتە ناوچەی ڕاناو، بەشی کەناری ڕۆژئاوا لە شاری سەباحی مالیزیا وەک پارکی کینابالو پارێزراوە، کە شوێنێکی کەلەپووری جیهانییە.

لە ساڵی ١٩٩٧ ڕاپرسییەکی دووبارە بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای سەتەلایت لوتکەی خۆی دامەزراند (ناسراو بە لوتکەی لۆو) بەرزیەکەی ٤٠٩٥ مەترە لە سەرووی ئاستی دەریاوە.

کێوکە و دەوروبەری لە گرنگترین شوێنەکانی زیندەوەرزانی جیهانن، کە لەنێوان ٥٠٠٠ تا ٦٠٠٠ جۆری ڕووەک و ٣٢٦ جۆر باڵندە و زیاتر لە ١٠٠ جۆری ئاژەڵی لێ دەستنیشانکراون لەنێو ئەم کۆکراوە دەوڵەمەندەی ئاژەڵی کێویدا جۆرە بەناوبانگەکانن وەک ڕووەکی ڕافلسیای گەورە و ئۆرانگوتان ماونت کینابالو بەپێی باری کەلەپووری جیهانی یۆنسکۆ.

لوتکەی لۆو دەکرێت لەلایەن کەسێکەوە سەربکەوێت کە باری جەستەیی باشی هەبێت و هیچ پێویست بە کەلوپەلی شاخەوانی ناکات لە هیچ خاڵێکدا لەسەر ڕێگا سەرەکیەکە، بەڵام دەبێت شاخەوانان بە رێنماییە باوەڕپێکراوەکان لە هەموو کاتەکاندا گەشت بکەن بە هۆی رێنمایی پارکی نەتەوەییەوە هاوئاهەنگ بن و تووشی نەخۆشی لەناکاو نەبن بەهۆی ژینگەکەی.
## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیای کرۆکەر
پۆل:کێوی کینابالو
پۆل:چوار ھەزارییەکانی ئاسیا
پۆل:کێوە پیرۆزەکان
دانیال

**دانیال** یان **دانیاڵ** ناوێکی پیاوانەیە، و ھەروەھا وەک ناوی خێزانیش بەکاردێت. بنچینەی ناوەکە دەگەڕێتەوە بۆ زمانی عیبری. واتای ناوەکە بە کوردی دەبێتە «تەنھا خودا بە دەسەڵاتدار و فەرمانڕەوا دەزانم.» یان «تەنھا خودا فەرمانڕەوامە.» (). ناوەکە لە ناوی پێغەمبەرێکی جووەکان وەرگیراوە کە لە پەرتووکی دانیال لە تەوراتدا باس کراوە. لە بنچینەدا ناوەکە بۆ ڕەگەزی نێر بەکاردێت، بەڵام چەندین ناوی تر و ناوی خێزانیش لەمەوە وەرگیراون.

ناوی *"Danielle"* ناوێکی ژنانەیە و بەرامبەر ناوی دانیالە لە پیاواندا.

## کەسایەتییەکان
**دانیال** ( بە عیبری : דָּנִיֵּאל)، یەکێکە لە چوار پێغەمبەرە گەورەکان لە نەریتی جوولەکە-مەسیحیدا، و کەسایەتی ناوەندییە لە پەرتووکی دانیالدا. دانیال سەر بە ھۆزی یەھودایە. بەپێی گێڕانەوەی پەرتووکی پیرۆز، کاتێک دانیال گەنج بوو، بردیانە دیلێتی بابل، لەوێ خوێندنی کرد. پاشان فەرماندەی نەبوو خەدنەسری دووەم لەگەڵ سێ کوڕ لە سەرپەرشتیکاران ھێنرانە بابل: ئەوانیش حەنانیا و میشائیل و عەزریان لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین، لەوێ زمانی کلدانەکان فێربوو و لەگەڵ سێ ھاوەڵەکەیدا کاندید کران بۆ خزمەتکردن لە کۆشکی پادشایەتی. بەپێی گێڕانەوەی پەرتووک پیرۆز، دانیال بۆ ماوەی سێ ساڵ فێربووە، خوداش دەرفەتێکی پێبەخشی بۆ ئەوەی زانست و دانایی خۆی پیشان بدات، بۆیە خەونێکی بۆ نەبوو خەدنەسر لێکدایەوە کە بێزاری کردبوو، وەک پاداشتێک بۆ ئەم خزمەتە وەک فەرمانڕەوای بابل و سەرکردەیەک بەسەر ھەموو فەرمانڕەواکانیدا. وە توانای لێکدانەوەی خەونی پاشاکانی ھەبوو و بەم شێوەیە بوو بە کەسایەتییەکی دیار لە حەوشەی بابلدا. دانیال لە دیلێتی بابلدا بە ئەزموون و بینینەکاندا تێپەڕی، لەوێ لە کۆشکی شێر ڕزگاری بوو.

ھەندێک لە زانایانی مۆدێرن لە ڕۆژئاوا دەڵێن دانیال کەسێکی ڕاستەقینە نییە و ناوەڕۆکی پەرتووکەکەی ئاماژەیەکی وردە بۆ سەردەمی پاشای یۆنانی ئەنتیۆکۆس چوارەم کە لە سەدەی دووەمی پێش زایین ژیاوە. 

## سەرچاوەکان

*
پۆل:جووەکان
پۆل:ناولێنانە ئینگلیزیەکان
پۆل:ناولێنانە فەڕەنسییەکان
پۆل:ناولێنانەکان لە زمانی ئینگلیزییەکان
پۆل:ناولێنانەکان
پۆل:ناوەکان بە زمانی عیبری
پۆل:ناوەکانی خەڵکی جوو
پۆل:ناوەکانی کوڕان لە ئەوڕووپا
پۆل:ناوەکانی کوڕان
پۆل:ناوی کوڕان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ناوی کوڕان لە ئەڵمانی
پۆل:ناوی کوڕان لە ئیسپانی
پۆل:ناوی کوڕان لە ئینگلیزی
پۆل:ناوی کوڕان لە بولگاری
پۆل:ناوی کوڕان لە پورتوگالی
پۆل:ناوی کوڕان لە چیکی
پۆل:ناوی کوڕان لە دانمارکی
پۆل:ناوی کوڕان لە ڕووسی
پۆل:ناوی کوڕان لە ڕۆمانی
پۆل:ناوی کوڕان لە سکاندەناڤی
پۆل:ناوی کوڕان لە سلۆڤاکی
پۆل:ناوی کوڕان لە سلۆڤێنی
پۆل:ناوی کوڕان لە سوێدی
پۆل:ناوی کوڕان لە فەڕەنسی
پۆل:ناوی کوڕان لە نەرویجی
پۆل:ناوی کوڕان لە ھۆڵەندی
پۆل:ناوە مۆدێرنەکانی ناوچەی عیبری
دڵی دەستکرد

alt=دڵێکی دەستکرد|وێنۆک|دڵێکی دەستکرد لە مۆزەخانەی زانستیی لەندەن
**دڵی دەستکرد** ئامێرێکە کە جێگەی دڵی مرۆڤ دەگرێتەوە. ئەم ئامێرانە لەو کاتەدا بەکار دێت کە نەخۆشێک چاوەڕێی چاندنی دڵ دەکات، ھەتا دڵە نوێیەکە بەردەست دەبێت و دادەنرێت ئەم بەکار دێت و فەرمانەکانی دڵ جێبەجێ دەکات، یاخود ئەگەر ھەر دڵ دەست نەکەوت یان بە ھەر ھۆکارێک نەتوانرا چاندنەوەی دڵ بکرێت ئەوا ئەم ئامێرە جێگەی دڵی مرۆڤ دەگرێتەوە و بۆ ماوەیەکی زیاتر یان ھەمیشەیی لە سینگی کەسەکەدا دەچێنرێت.

لە دەوروبەری ساڵەکانی ١٩٤٠'ەوە داھێنان لەسەر دڵی دەستکرد دەستی پێ کردووە و چەندین داھێنان کراوە، بەڵام یەکەمین دڵی دەستکرد کە بە سەرکەوتوویی لە مرۆڤدا چێنرا دڵی *Jarvik-7* بوو لە ساڵی ١٩٨٢، لەلایەن تیمێک کە ڕۆبێرت جارڤیک و ڤیلیم یۆھان کۆڵف ئەندامی سەرەکی بوون ئەنجام درا و نەخۆشەکە پزیشکێکی ددانی خانەنشین بوو کە توانی بۆ ماوەی ١١٢ ڕۆژ لەسەر ئەم دڵە بژی و دواتر گیانی لەدەست دا.

بۆ ئەوەی ئەم ئامێرە جیابکەینەوە و تێکەڵیان نەکەین لەگەڵ ھەندێک ئامێری تر کە پەیوەست بە دڵەوە، پێویستە بزانین کە ئەم ئامێرانەی تریش ھەن بەڵام ئەمان بۆ یارمەتیدانی دڵن نەک جێگرەوەی ئەو و کاریان جیاوازە، لەوانە:
* ئامێری یاریدەی سکۆڵە *ventricular assist device:* ئامێرێکە یارمەتی سکۆڵە دەدات لە پاڵنانی خوێندا، زیاتر لەو نەخۆشانەی کە دڵیان سستە بەکار دێت، خوێن لە سکۆڵەی ڕاستەوە ھەڵ دەدات بۆ شاخوێنبەر، یاخود لە سکۆڵەی چەپەوە بۆ سییە خوێنبەر، بەپێی جۆری ئامێرەکە و پێویستی نەخۆشەکە.
* ئامێری لادانی دڵ و سیی: ئامێرێکە بۆ ماوەیەکی کاتیی لە کاتی نەشتەرگەریدا ئەگەر پێویست بکات، فەرمانی دڵ و سییەکان جێبەجێ دەکات، ھەتا تەواو بوونی نەشتەرگەرییەکە و دواتر دڵ و سیی نەخۆشەکە دەخرێنەوە کار. زیاتر لەکاتی نەشتەرگەری دڵدا بەکار دەھێنرێت.

ئەم ئامێرانە و چەندین ئامێری دیکە ھەن کە یارمەتی دڵ دەدەن لە کەسانێکدا کە پێویستیانە، بەڵام ھیچیان بەشێوەیەکی بەردەوام و سەربەخۆ ناتوانن جێگەی دڵی مرۆڤ بگرنەوە و جیاوازن لە دڵی دەستکرد.

## ئەمانەش ببینە
* ئازاد نەجار

## سەرچاوەکان

پۆل:کاردیۆلۆژی
پۆل:نەشتەرگەریی گشتی
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:پزیشکی لە ١٩٣٧
پۆل:چاندن (پزیشکی)
پۆل:ئەندامە دەستکردەکان
پۆل:دڵناسی
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
زانکۆی ھانیانگ

**زانکۆی ھانیانگ** (بە ھانگول:한양대학교 ھانیانگ دێ ھاگوا) زانکۆیەکی لێکۆڵێنەوەیی تایبەتە لە کۆریای باشوور، بەشی سەرەکی زانکۆکە دەکەوێتە سیۆل، و ناوەکەی (ھانیانگ) لە جۆسۆن بەکارھاتووە، زانکۆکە لە سالی ١٩٣٩ وەک قوتابخانەیەکی ئەندازیاری دامەزراوە، زانکۆی ھانیانگ یەکەم کۆلێژ بوو لە وڵاتی کۆریای باشوور کە خزمەتگوزاری ئەندازیاری و تەلارسازی پێشکەش بکات، و پلەبەندی زانکۆکە بە زۆری لە پێشڕەوی زانکۆکان دا بووە لە نیشتمانی کۆریای باشوورە، زانکۆی ھانیانگ بۆ ھەر ساڵێک زیاتر لە سێ ھەزار قوتابی نێودەولەتی وەردەگرێت، و زیاتر لە سێ ھەزار قوتابی دەنێرێتە دەرەوەی وڵاتەکەی بۆ خوێندن بە شێوەی ساڵانە، لەوەتەی ٢٠١٨وە زانکۆی ھانیانگ ھاوبەشی لەگەڵ زانکۆکانی ٧٦ وڵاتدا کردووە.

## مێژوو
زانکۆی ھانیانگ لە ١ی تەممووزی ١٩٣٩ وەک قوتابخانەی ئەندازیاری دۆنگ-ئەی دامەزراوە، لە سەردەمی داگیرکاری ژاپۆن، کۆلێژەککە دەستی کرد بە وەرگتنی ٦٣٠ قوتابی لە ٣٥ بەش لە سێئول، دواتریش لە ساڵی ١٩٤١ بۆ یەکەمجار قوتابییەکانی دەرچوون، کۆلێژەکە لەو کاتەدا ھەوڵی دا خۆی بەرز بکاتەوە بۆ زانکۆ، لە ئایاری ١٩٤١ کۆلێژەکە خوێندنی لە تایبەتمەندی ئەندازیاری و تەکنۆلۆژیا ئۆفەری بۆ ١٠٠ قوتابی کرد کە قوتابخانەیان تەواو کردبوو، لە ١٩٤٣ کە کۆریا ھێشتا لەژێر داگیرکاری ژاپۆن دابوو، کۆلێژەکە وەستا لە وەرگرتنی قوتابی نوێ، ئەمەش وای کرد زانکۆکە بۆ ماوەیەکی کاتی دابخرێت، ئەوە بوو لە ١٥ی ئازاری ١٩٤٤، کە ٧٨ قووتابی توانیان لە زانکۆکە خوێندن تەواو بکەن و دەربچن.

دوای وەرگرتنی سەربەخۆیی کۆریا لە ١٩٤٥، کۆلێژی دۆنگ-ئەی ناوی خۆی گۆڕی بۆ کۆلێژی ئەندازیاری بۆ دامەزراوەی نیشتمانی، دامەزرێنەری کۆلێژەکە دکتۆر کیم لیون-جون بوو، کە گرنگیدا و گرنگی پیشەسازی و پێشکەوتن و نوێگەری کۆریای دەبینی و زانکۆی ھانیانگی دامەزراند.

لە سەردەمی جەنگی کۆریا بەشەکانی ناوەوەی کۆلێژەکە تێکدران و باروودۆخی کۆلێژەکە تێکچوو، ھەرچۆنێک بێت خوێندن بەردەوامی پێدرا لە بوسان، کۆریا بە دابینکردنی مامۆستای کاتی، تەنانەت لە کاتە سەختەکانیش کۆلێژەکە چەندین مامۆستایەکی زانستی گرت بۆ دابینکردنی ناوەندێکی زانستی بۆ مامۆستاکانی قوتابخانەی دواناوەندی، و زانکۆی ھانیانگ ڕێگەپێدانی بۆ کراوە وەک قوتابخانەیەکی فەرمی لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی کۆریای باشوورەوە.

## ڕێکخراوەکان
### لقی سێئول
لقی سێئول ماڵ و نیشتنگەی ١٥ کۆلێژ و ٦٠ بەش تیابووی چەندین سەنتەری لێکۆلینەوەیییە، لقی سێئول زیاتر لە ٦٠ بالەخانەی ھەیە، لەناویاندا زانکۆی ژنانی ھانیانگ، زانکۆی سایبەری ھانیانگ، لە ٢٠٠٩ باڵەخانەیەکی نوێ تەواو کرا، و سەنتەر بۆ قوتابیانی پەککەوتوو لەھەمان ساڵ بنیاندنرا، ھەروەھا لقەکە چەندین بەشی گرنگی تریشی ھەیە، کەوا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە زانکۆکە نییە، بەڵام پەیوەندییەکی ناڕاستەوخۆ

### لقی ERICA
لقی ERICA لقێکە دەکەوێتە ئانسان، پارێزرگای گیۆنگگی، بە نزیکەیی ٦٠ کلیۆمەتر لە باشووری سێئول لە ٢٠٠٩ لقەکە بە فەرمی لەلایەن حکوومەتەوە دانی پێنرا، لقەکە نیشتنگەیەکە بۆ ٩ کۆلێژ و ٤٢ بەش،

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە سێئول
پۆل:پەیمانگا پەروەردەییەکان کە لە ١٩٣٩ دامەزراون
پۆل:پەروەردە لە ئانسان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٣٩ لە کۆریا
پۆل:زانکۆ و کۆلێژە تایبەتەکانی کۆریای باشوور
کۆردیلێرای ناوەندی (لوزۆن)

**زنجیرەچیای کۆردیلێرای ناوەندی** یان ھەر **کۆردیلێرا** (ئینگلیزی:Cordillera Central)زنجیرەیەکی گەورەی چیایە ٣٢٠ کم درێژە لە باکوور بۆ باشوور ھەروەھا ١١٨ کم درێژە لە ڕۆژھەڵات بۆ ڕۆژاوا. زنجیرەچیای کۆردیلێرا دەکەوێتە بەشی باکووری ناوەڕاستی دوورگەی لوزۆن، لە فلیپین. زنجیرەچیایەکە ھەموو پارێزگاکانی ھەرێمی کارگێری کۆردیلێرا (دەبرا، ئەپایاۆ، بنگۆت، ئیفوگاو، کالینگا و پارێزگای شاخ) دەگرێتەوە ھەروەھا بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی ئیلۆکۆس نۆرتێ و ڕۆژھەڵاتی ئیلۆکۆس سوور دەگرێتەوە.

لە باکوور زنجیرەچیایەکە لە کەنارەکانی باکووری لوزۆن بە درێژایی کەناڵی بابویان لە پارێزگاکانی ئیلۆکۆس نۆرتێ و کاگایان کۆتایی پێ دێت لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتیدا، کۆردیلێرای ناوەندی بەستراوەتەوە بە چیاکانی سیرا مادرەوە، درێژترین زنجیرەی چیای ئەو وڵاتەیە، لە ڕێگەی چیاکانی کارابلۆ لە پارێزگای نوڤا ڤیزکایا لە ماوەی داگیرکاری ئیسپانیدا، ھەموو زنجیرەکە ناوی نوڤا پرۆڤینسیا بوو.

## جوگرافیا
کۆردیلێرای ناوەندی بەرزترین زنجیرەی چیایە لە فلیپین نزیکەی ١/٦ ی ھەموو دوورگەی لوزۆن پێک دێنێت بە کۆی ڕووبەری ٢٢٬٥٠٠ کیلۆمەتر دووجا. بەرزترین شاخ لە زنجیرەچیایەکە چیای پولاگە، ھەروەھا بەرزترین چیای دوورگەی لوزۆنیشە بە بەرزی ٢٩٢٨ مەتر. بە فەرمی سێیەمین چیای بەرزە لە وڵاتەکەدا دوای چیای دۆلانگ- دۆلانگ و چیای ئاپۆ لە دوورگەی مینداناۆ، دووەم گەورەترین دوورگەی فلیپینە.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی فلیپین
خوورمەوج

**خوورمەوج** شارێکە لە پارێزگای بووشێھر، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. 

## دانیشتووان
خەڵک ئەم شارە لە نەتەوەی کورد و لە خێڵی لوڕن.

## ئایین
خەڵکی ئەم شارە موسڵمانن و پەیرەوی مەزهەبی شێعە و سوننەن.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای بووشێھر
* شارستانی دەشتی

## پێشانگا

پەڕگە:میدان مهدوی - خورموج.JPG
پەڕگە:منزل قدیمی - خورموج - میدان مهدوی -1.JPG
پەڕگە:منزل قدیمی - خورموج - میدان مهدوی -4.JPG
پەڕگە:منزل قدیمی - خورموج - میدان مهدوی -3.JPG
پەڕگە:منزل قدیمی - خورموج - میدان مهدوی -2.JPG


## سەرچاوەکان



پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای بووشێھر
کێوی ھەراز

**چیای ھەراز** (بە عەرەبی: جبل حراز) ناوچەیەکی شاخاوی یەمەنە، لەنێوان سەنعا و ئەلھودادا، کە بە زنجیرەچیای سەرات دادەنرێت لە سەدەی ١١دا قەڵای سوڵتانیی بووە، کە ئەمڕۆ زۆرێک لە باڵاخانەکانیان ھەر زیندوون، کێوی نەبی شوعەیب دەکەوێتە ئەم چیایەوە کە بەرزترین چیای یەمەن و نیمچە دوورگەی عەرەبییە.

## ھەڵکەوتە
بەھۆی شوێنەکەی لە نێوان دەشتی کەناری تیھامە و سەنعا، ئەم ناوچە شاخاوییە ھەمیشە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرینگ بووە، وێستگەی وەستانی کاروانچییەکان بووە لە سەردەمی شانشینی ھیمیارییەکان، ھەراز دواتر قەڵای سلەیحی بوو، کە لە ساڵی ١٠٣٧ لە یەمەن دامەزراوە پاشان و دوابەدوای ئەوە دانیشتووانەکە موسڵمانی شیعەیی ئیمەیلی بوون.

ھەراز بەناوبانگە بۆ گوندە بەھێزەکانی کە نزیکە لە لووتکە بەردینەکان، تەلارسازی سەپاندنیان دوو پێویستی پێ دەبینێت: بەرگری لە گوندنشینان، لەکاتێکدا بۆشایییەکی زۆری بۆ بەروبووم بەجێ ھێشتووە. ھەموو شارێک وەک قەڵایەک دروست دەکرێت. خاوەن ماڵەکان خۆیان دیوارەکە پێکدەھێنن، کە بە یەک دوو دەرگاکان بە ئاسانی گونجاون. کە لە بەردی لم و باسالتەوە دروست کراون، بیناکان تێکەڵ بە دیمەنەکە کراون و زەحمەتە بڵێین بەردەکە و گوندەکە لە کوێوە دەست پێدەکات یان کۆتایی پێدێت، چیاکە دابەشکراوە بەسەر تراسێکی چەند دۆنمی یان زیاتر کە ھەندێک جار بە دیوار جیاکراوەتەوە بە بەرزایی چەند مەترێک. لەسەر ئەم کێڵگە ترسێنەرانە بۆ مەڕوماڵات و میلە و ناوچە گەورەکان بۆ قاوە و قات گەشە دەکەن ئەمە یەکێکە لە ناوچە سەرەکییە گەشە سەندووەکانی قاوەی مۆچا.

لە ماوەی گەشتێکی ڕۆژێکدا بەنی مورە و گوندەکانی تر کە دەکەوێتە سەر گەڕەکە و چاوپۆشی لە مەناخە دەکەن مەنەخا دڵی زنجیرەی شاخە، شارۆچکەیەکی گەورەیە کە بازاڕەکەی لە ھەموو گەڕەکی گوندنشینانەوە ڕادەکێشێت حەجارە، لە ڕۆژاوای مەناخە ھەڵکەوتووە گوندێکی دیوارییە کە قەڵاکەی لە سەدەی ١٢دا لەلایەن سولەیھیدەکانەوە دامەزراوە لەوێشەوە گوندەکانی دیکە بەردەستن، وەک بەیت ئەلقەموس و بەیت شیمران گوندی ھوتایب لەسەر پلاتفۆڕمێکی بەردی سوور دروست کراوە و ڕووبەڕووی دیمەنی گردە تراسەکان دەبێتەوە کە میوانداری خاڵێک لە گوندەکان دەکەن لێرەدا ھەروەھا مەزارگەی داعی موتڵەگی سێیەمی یەمەنی حاتم بن ئیبراھیمە. بۆھەرس لە ھیندستان و سریلانکا و ماداگاسکار و وڵاتانی دیکە لێرە کۆدەبنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کێوی ھەراز
پۆل:زنجیرەچیایەکان لە خاکی یەمەن
شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا]]** یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]**ی تۆکیۆ. ٣٧٦ وەرزشوان (١٧٦پیاو، ٢٠٠خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە بیس و نۆیەمین بەشداربووی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٨٩٦. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا شەست و پێنج مەدالیایان (٢٢ زێر، ٢١ زیو، ٢٢ بڕۆنز) بۆ وڵاتەکەیان بەدەست ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:شانشینی یەکگرتوو لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
گاتی ڕۆژھەڵات

زنجیرەچیای غاتسی خۆرھەڵات (ھیندی:) زنجیرەیەکی ناتەواوی چیاکانن بەدرێژایی کەناری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان. غاتسی ڕۆژھەڵات لە ئۆدیشا و ئاندرا پرادش بۆ تامیل نادو لە باشووردا تێدەپەڕێت و ھەندێک لە ناوچەکانی کارناتاکا و ھەروەھا تلانگانا تێدەپەڕێت ئەوان بە چوار ڕووباری گەورەی نیمچە دوورگەیی ھیندستان و ویز و مەھەندی و گۆدەواری و کریشنا و کاڤێری ڕەت دەبن.

## زەویناسی
غاتسی ڕۆژھەڵات لە چینۆکێتەکان، جینیس گرانیت، خۆندەلیتەکان، گێنیسی میتامۆرفیک و پێکھاتەی بەردی کوارتزیت پێک ھاتووە. پێکھاتەی غاتسی ڕۆژھەڵات ھەمووی بە درێژایی زنجیرەکەی، ھەڵەکانی لێدان لەخۆ دەگرێت. بەردی لیمۆ، بۆکسیت و کانێ ئاسن لە مەوداکانی گردی غاتسی ڕۆژھەڵاتدا دەدۆزرێنەوە.

نائاھەنگی ئیفرچایی ھیڵز تیرۆمالا ناتەبایییەکی گەورەی گرنگی چینەناسییە کە گوزارشت لە ماوەیەکی فراوان دەکات لە فرۆسێن و بێ کۆکردنەوە. لە لێوارە سروشتییە تیژەکان، شوێنی ڕێگاکان و ڕووبارەکان لە ڕێگای تیرومالای غەت لە ناوچەی چیتۆر لە ئاندرا پرادش دەبینرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیندستان
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
گاتی ڕۆژاوا

**زنجیرەچیای غاتسی ڕۆژاوا** (بە ھیندی:)زنجیرەی چیایەک پێکدەھێنن بەدرێژایی ڕۆژاوای ھیندستان. یوونسکۆ وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانی ڕیزبەندی دەکات و یەکێکە لە ھەشت ناوچە ھەمەجۆرەکانی زیندەوەرزانی جیھان درێژبوونەوە لە باکوورەوە بۆ باشوور بە درێژایی کەناری ڕۆژاوایی تەختەی ئەلدکان، ئەو تەختە لە دەشتای کەناری تەسکی کەناریی بەدرێژایی دەریای عەرەب جیا دەبێتەوە.

ئەم زنجیرەیە لە نزیک سنووری گەجەرات و ماھاراشترا لە باشووری ڕووباری تەبت دەست پێ دەکات و نزیکەی ١٦٠٠ کم لە سەرانسەری ماھاراشترا، گۆا، کارناتاکا، تامیل نادو و کێرالا درێژ دەبێتەوە بۆ ئەوەی لە کانیاکۆماری، لە باشووری ھندستان کۆتایی پێبێت.

ئەم گردانە ١٦٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری دووجایان داپۆشیوە و ناوچەیەکی ئاو -حەوزی بۆ سیستەمی ئاڵۆزی ئاوەڕۆی ڕووبار دروست دەکەن کە نزیکەی ٤٠٪ لە ئاوەڕۆی ھیندستان خەرج دەکەن. زنجیرەی غاتسی ڕۆژاوا ڕێگری لە بارانبارین دەکات لەسەر تەختەی دەککین و ڕێژەی بەرزبوونەوەی لە ئاستی دەریا نزیکەی ١٢٠٠ مەترە
ھەرێمەکە بە یەکێک لە «گەرمترین خاڵی جیاکاریی» دادەنرێت کە زیاتر لە ٥٠٠٠ جۆری ڕوەکی گوڵدار، ١٣٩ جۆری ئاژەڵ، ٥٠٨ جۆری باڵندە و ١٧٩ جۆری ئەمفیبینە؛ زۆرێک لە جۆرەکانی نەدۆزراوەتەوە لە ھەرێمی غاتسی ڕۆژاوا دەژین بەلایەنی کەمەوە ٣٢٥ جۆری گیانلەبەر کە ھەڕەشەی لەناوچوونیان لەسەرە لە غاتسی ڕۆژاوا دەدۆزرێتەوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Elephas maximus (Bandipur).jpg|1=فیلێکی نێرینەی هیندی لە پارکی نیشتمانی باندیفۆر.


## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ھیندستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیندستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
ڕێگاگلێن

**ڕێگاگلێن** یان **ڕۆلەر** () ئۆتۆمبێلێکی ئەندازیاری جۆری پەستێنەرە کە بۆ تێکەڵکردنی خاک، گڵ، کۆنکریت، یان قیرتاو لە دروستکردنی ڕێگا و بنچینەکاندا بەکاردێت. ھەروەھا لە بناغەی خانوو یان لە کشتوکاڵدا بەکار دەھێنرێت.

ڕێگاگلێن زۆر جار وەک ھەڵمۆلەکان ناودەبرێت، بەبێ لەبەرچاوگرتنی شێوازی پاڵنانی.

## مێژوو
وێنۆک|Horse-drawn road roller from 1800
[وێنۆک|[Steam engine|Steam-powered roller]]
[وێنۆک|[Zettelmeyer diesel-powered road roller]]

یەکەم ڕێگاگلێن لەمێژوودا بە ئەسپ ڕاکێشراوە بۆ پەستانەوەی ڕێگای کێڵگەکان.
لەدوای شۆڕشی پیشەسازی لەماوەی چەرخێک تا ڕادەیەکی زۆر پێشکەوتووە بەڵام لەھەموو پێشکەوتنەکانی پشت بە کێشی دەبەستێت، ڕێگاگلێن لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەم لە ڕاکێشانی ئەسپەوە گۆڕدرا بۆ بزوێنەری ھەڵمی. گلێنە ھەڵمییەکان یەک لولەی پۆڵاینیان ھەبوو بە گشتی بەکارھێنران بۆ کەمکردنەوەی بۆشایی خاک لە بناغە و بندەکی خانووبەرەکان، ئەم گلێنانە ھەڵمیانە بزوێنەرێکی ھەڵمی تری ھەبوو کە لەرزانی بە لولەئاسنینەکە دەکرد تا کێش و کاریگەری زیاتر بێت. دواتر برەوی زیاتری کرد و ڕێگاگلێنی ھەڵمی دوو لولەیی دروستکرا. لە دەوروبەری ساڵی١٩١٠ بە دواوە بەناوبانگ بوون و بە شێوەیەکی سەرەکی بەکارھێنراون بۆ پەستانەوەی ڕووکەشی خاک و ڕێگاکان دواتر ڕێگاگلێنی وەھایان دروست کرد کە لولەکەی لە لاستیک و چوپ دروستکرابوو کە ئەم جۆرەیان بۆ گواستنەوە ئاسانتر بوو ئینجا بزوێنەری گاز ھاتە ئاراوە بە درێژایی ساڵانی ١٩٥٠ بەدواوە پێشکەوتنی زۆر گەورەیان بەدەست ھێنا لە ساڵی ١٩٧٠ ئەم ئامێرە گەیشتە لووتکەی پێشکەوتنی کە زۆر بەکێش و کاریگەر بوو و بەئاسانیش دەگوازرایەوە.

## پێشانگا

Image:Road roller powered walk-behind 03.jpg|Powered, vibrating walk-behind
Image:Road_roller_ride-on_articulating-swivel_small_01.jpg|Ride-on with articulating-swivel (small machine)
Image:Road roller ride-on articulating-swivel large 02.jpg|Ride-on with articulating-swivel (large machine)
File:Châtignac 16 Travaux LGV Compacteur 2013.jpg|Ride-on with articulating-swivel, Bomag BW 219 DH WR 2500
Image:Dynapac CC232.JPG|Vibrating Dynapac CC232
Image:Caterpillar CS-533E.jpg | A Caterpillar CS-533E vibratory roller.
Image:Pneumatic road roller Hamm AG GRW 18 01.jpg|Pneumatic roller
Image:Tractor-powered Roadroller.jpg|A road-roller powered by a tractor mounted on it


## سەرچاوەکان
فڕگە

**فڕگە**(بەئینگلیزی:Runway) بەپێی ڕێکخراوی فڕۆکەوانی شارستانی نێودەوڵەتی (ئایک ئۆ)، فڕگە «ڕێڕەوێکە کە ناوچەیەکی لاکێشەیی دیاری کراوە لەسەر بەشێکی فڕۆکەخانەیە کە بۆ نیشتنەوە و فڕینی فڕۆکەکان ئامادەکراوە». ڕاڕەوەکە لەوانەیە ڕووکەشێکی دروستکراوی مرۆڤ بێت (زۆرجار قیرتاو، کۆنکریت، یان تێکەڵەیەک لە ھەردووک)یان ڕووکەشێکی سروشتی (گیا، گڵ، سەھۆڵ، لم یان خوێ). فڕگەکان، ھەروەھا ڕێگای تەکسی و گشتی ترومبێلیش بەکاردێت لەکاتی تەنگەتاویدا، ھەندێک جار بە «ھەیوانی ھەوایی» ناودەبرێت. ھەندێک لە فڕگەکان ئاوین کە لەسەر ڕووی ئاو دروست کراون بۆ فڕۆکەی دەریایی بە گشتی بە فڕگەی ئاوی ناودەبرێت. درێژی فڕگەکانی ئێستا بە شێوەیەکی گشتی بە مەتر دیاری دەکرێت لەسەر ئاستی جیھان، جگە لە ئەمریکای باکوور کە پێ دەپیورێت.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩١٦ لە چوارچێوەی ھەوڵی جەنگی جیھانی یەکەم، یەکەم ڕێگای کۆنکریتی قیرتاوکراو لە کلێرمۆنت-فێراند لە فەرەنسا دروست کرا، کە ڕێگەی بە ھاوبەشگای ناوخۆیی میشێلن دا فڕۆکەی سەربازی بۆرگێت ئۆنزیۆن دروست بکات تا بەکاری بھێنێت.

لە کانوونی دووەمی ١٩١٩، ئۆرڤیل ڕایت، پێشەنگی فڕۆکەوانی پێویستی بە "شوێنی نیشتنەوە بە شێوەیەکی دیاریکراو و بە وردی ئامادەکراو ھەبوو؛ بەڵام ئامادەکردنی ڕووکەشی زەوییەکی تەختی گونجاو لەم شێوەی داوای کردبوو گرانبەھا بوو بەڵام دواتر دروست کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازیاری فڕۆکەخانە
پۆل:ژێرخانی فڕۆکەخانە
پۆل:واوشە فەڕەنسییەکان
خانزایە خانمی کەڵھوڕ

**خانزایە خانمی کەڵھوڕ** ژنێکی یاخی لە سەرکردەکانی عەشیرەتی کەڵھوڕ لە ناوچەی کرماشان بوو کە بە سەرۆکایەتیی عەشیرەتەکە گەیشتەوە. خانزایە خانم لە سەردەمی حکۆمەتی محەممەدعەلی میرزای دەوڵەتشا لە ناوچەی کرماشان (١٨٠٦ - ١٨٢١) دەژیوە.

## کەسایەتی
خانزایە خانمی کەڵھوڕ ژنێکی یاخی لە عەشیرەتی کەڵھوڕ بووە. ئەو لە سەردەمی کچیدا لە ناوچەی کرماشان و لە ڕێگای نێوان ئارووناوا و کرن جڵی پیاوانەی لەبەر دەکرد و کارەوانانی تاڵان دەکرد. خانزایە خانم لە ساڵەکانی نیوەی یەکەمی سەدەی ١٩ی زایینی و ھاوکات لەگەڵ حکۆمەتی محەممەدعەلی میرزای دەوڵەتشا لەسەر ناوچەی کرماشان (١٨٠٦ - ١٨٢١) ژیاوە، بەڵام ڕێکەوتی ڕێک و ڕاستی لەدایک بوون و مردنی ئاشکرا نییە. لەو سەردەمە قاجارەکان بۆ ئەوەی شەرعییەت بە حکۆمەتی خۆیان لە کرماشان بدەن، لەگەڵ ئافرەتانی بنەماڵەکانی سەرکردەی عەشیرەتەکانی کورد بەتایبەت زەنگنە و کەڵھوڕ زەواجیان دەکرد. بۆیە بەھۆی ناوبانگی کە خانزایە خانم دەرکردبوو، محەممەدعەلی میرزا دەوڵەتشا خوازبێنیی لێ دەکات و داوەت لێ دەکات کە ببێت بە یەکێک لە ژنەکانی حەرەمسەراکەی.

مۆسیۆ چریکۆف نوێنەری حکۆمەتی ئیمپراتۆریی ڕووسیا کە لە ساڵی ١٨٥١ سەردانی کرماشانی کردووە، لە میرزا ھادیخان کە سەرقەڵەمی ئاغەی شاری کرن بووە سەبارەت بە خانزایە خانم بیستووە و لە سەفەرنامەکەی خۆی لەبابەتی نووسیوە. بە گوێرەی کتێبی *سەفەرنامەی موسیۆ چریکۆف* خانزایەخانم داوەتی محەممەدعەلی میرزای قەبوول کردبوو، بەڵام ئەو کەسانەی کە لە نێوی عەشیرەتی کەڵھوڕ دژ بەم زەواجە بوون بە شازایەی قاجار دەگەیێنن کە خانزایە خانم کچێنیی نییە و ژنێکی ئابڕووتکاوە و بۆ زەواج لەگەڵ شازایە شیاو نییە. بۆیە زەواجی ئەوانە سەرناگرێت. بەڵام محەممەدعەلی میرزا سەرۆکایەتیی عەشیرەی کەڵھوڕی پێ دەسپێرێتەوە. محەممەدعەلی میرزا لە ساڵی ١٨٢١ مرد و حکۆمەتی کرماشان بە کوڕەکەی ئەو ڕادەگوێزرا، بەڵام لە ساڵی ١٨٥١ کە چریکۆف سەردانی ناوچەی کرماشانی کردووە خانزایە خانم ھێشتا سەرکردەی عەشیرەتی کەڵھوڕ بووە. بە وتەی چریکۆف خانزایە خانم لە شەڕ لەگەڵ موعتەمیدەددەوڵە فەرماندەی ھێزەکانی کەڵھوڕ بووە و توانیوە شکستی سوپای موعتەمیدەددەوڵە بدات. بەم ڕێکەوتانە دەتوانین بزانین کە خانزایە خانم لانیکەم لەنێوان ساڵانی ١٨٢١ ھەتا ١٨٥١ سەرکردەی عەشیرەتی کەڵھوڕ بووە، بەڵام نەزانراوە کە دەستپێک و کۆتایی سەرۆکایەتییەکەی لە چە ڕێکەوتێک بووە. بۆیە دەسەڵاتداریی خانزایە خانم لەسەر عەشیرەتی کوردانی کەڵھوڕ یەکێک لە درێژماوەترین سەرکردایەتییەکان لە مێژووی کەڵھوڕەکان بووە. ھەروەھا کەوشەنی ھێز و دەسەڵاتی خانزادە خانمیش بە ڕوونی ئاشکرا نییە، چونکە لەو ساڵانە سەرۆکایەتیی عەشیرەی کەڵھوڕ لە دەستی بنەماڵەی حاجیزادە لە شاری کرماشان بووە و دیار نییە کە خانزایە خانمیش لەم بنەماڵە بووە یان ھەر بە تەنیا لە ناوچەیەک یان بەشێک لە کەڵھوڕەکان دەسەڵاتی بە دەستدا گرتبووە.

## سەرچاوەکان

## پەرتووکەکان
* چریکوف. ١٣٥٨(=١٩٧٩)، *سیاحتنامەی مسیو چریکف*، ترجمە آبکار مسیحی، بە کوشش علی اصغر عمران، تھران: شرکت سھامی کتابھای جیبی، چاپ اول.

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:کەڵھوڕ
چیاکانی دژوگدژوور

**چیاکانی دژوگدژوور** (ڕووسی: Джугджу́р)یان چیاکانی جوگگور، زنجیرەیەکی شاخن لە ڕۆژھەڵاتی دووری سیبریا.
پێشتر ناوچەیەکی چۆڵ و دوورە دەست بوون بەڵام لەدوای دۆزینەوەی کانی زێڕ (١٩٢٠)خەڵکانێکی زۆڕ ڕوویان تێکرد بۆ کارکردن.

## جوگرافیا
بۆ ڕۆژھەڵات زنجیرەکە بە کەناری باکووری ڕۆژاوای دەریای ئۆخوتسکەوە بەستراوە. لە باکووری ڕۆژاواش لەگەڵ کوێستانەکانی یودۆما-مایا، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ ستانۆڤی، بۆ باشوور لەگەڵ زنجیرەچیای دژاگیدی و لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ چیای کۆلیما بەستراوەتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:شێوەزەوییەکانی ڕۆژھەڵاتی دووریی ڕووسیا
چیاکانی ئەلپی ژاپۆن

**ئەلپەکانی ژاپۆنی** (بە ژاپۆنی: 日本アルプス) زنجیرەیەکی چیایە لە ژاپۆن کە نێوەندگیری دەکات لە دوورگەی سەرەکی ھۆنشو، گەورەترین دوورگەی ژاپۆن. ئەم ناوە لەلایەن ویلیام گیوڤەلاندەوە پەرەی سەندووە، کە بە باوکی شوێنەوارناسی ژاپۆنی دادەنرێت.

## سێ زنجیرەکە
ئەمڕۆ، ئەلپەکانی ژاپۆنی سێ زنجیرەچیا لەخۆدەگرێت: چیای ھێددا، چیاکانی کیزو و چیاکانی ئاکاشی ئەم زنجیرانە چەندین لووتکەی بەرز لەخۆدەگرێت کە لە ٣٠٠٠ م تێپەڕ دەبێت و لە دوای چیای فوجی بەرزترینی ژاپۆنن.بەرزترین لووتکە چیای ھۆتاکایە لە بەرزایی ٣١٩٠ م و چیای کیتا لە بەرزایی ٣١٩٣ م.

### چیاکانی ئەلپی باکوور
ئەڵپەکانی باکوور کە بە چیاکانی ھیدیا ناسراوە، بە درێژایی پارێزگاکانی ناگانۆ، تۆیاما گیفو درێژ دەبنەوە بەشێکی بچووکی نەبێت کەدەکەوێتە پارێزگای نایگاتا.

### چیاکانی ئەلپی ناوەڕاست
ئەلپی ناوەندی کە بە چیاکانی کیزو ناسراوە، لە پارێزگای ناگانۆ و گیڤۆ درێژ دەبێتەوە.

### چیاکانی ئەلپی باشوور
ئەڵپەکانی باشوور کە بە چیاکانی ئەکایشی ناسراوە، لە پارێزگاکانی ناگانۆ، یاماناشی و شیزوئۆکا ھەڵکەوتوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێوەکانی ژاپۆن
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:چیاکانی ژاپۆن
زنجیرەچیای حیجاز

**چیاکانی حیجاز** (بە عەرەبی:جِبَال ٱلْحِجَاز) زنجیرەیەک چیایە کە دەکەوێتە ناوچەی حیجازی ڕۆژاوای عەرەبستانی سعودی زنجیرەکە لە باکوور و باشوور بە درێژایی کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریای سوور ھەڵکەوتووە و بەم شێوەیە دەتوانرێت وەک چیاکانی میدیان و بەشێک بێت لە چیاکانی سەراوات.

## جوگرافیا
کەناری ڕۆژاوای نیمچە دوورگەی عەرەبی لە دوو زنجیرەی شاخ پێکھاتووە، چیای حیجاز لە باکوور و چیاکانی عەسیر لە باشوور، کەلێنێک لە نێوانیاندا ھەیە لە نزیک ناوەڕاستی ھێڵی کەناری نیمچە دوورگەکە لە بەرزبوونەوەیەکی ٢١٠٠ مەتری، زنجیرەکە بەرەو نزیکی بۆشایییەکە دابەزیوە تا نزیکەی ٦٠٠ مەتر.

ئەو دیوارە شاخە لە لای ڕۆژاواوە بە شێوەیەکی کتوپڕ بەرەو دەریای سوور دەوەستێت و دەشتای کەناری تەسکی تیحەمە بەجێ دەھێڵێت. تەختە ڕۆژھەڵاتییەکان زۆر بەرین نین، ڕێگە بە بارانی دەگمەن دەدەن بۆ یارمەتیدان لە دروستکردنی دۆڵەکان لە دەوروبەری کانیاو بیرەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیجاز
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی عەرەبستانی سعوودی
چیاکانی ھیدا

چیاکانی ھیدا (بە ژاپۆنی:飛騨山脈)، یان ئەڵپەکانی باکوور (北アルプス، کیتا ئاروپوسو)، زنجیرە چیایەکی ژاپۆنییە کە لە ڕێگەی پارێزگای ناگانۆ، تۆیاما و گیفووە درێژ دەبێتەوە ھەروەھا بەشێکی کەم لە چیاکان دەگەنە پارێزگای نایگاتا ویلیام گۆلاند لە ماوەی تەمەنیدا لە ژاپۆن دەستەواژەی «ئەلپ ژاپۆنی»ی بەکارھات، بەڵام ئەو تەنھا ئاماژەی بە چیاکانی ھیدا دەکرد کاتێک ئەو ناوەی بەکارھێنا. چیاکانی کیسۆ و ئاکاشی لە ساڵانی ڕابردوودا ئەو ناوەیان وەرگرت.

## جوگرافیا
شێوازی چیاکانی ھیدا شێوەیەکی گەورەی Y پێکدێنێت. لووتکەکانی باشووری بەشی خوارەوەی شێوەی Yن، کە لووتکە باکوورەکان دوو باندی ھاوتەریبی پێکدەھێنن کە بە دۆڵێکی قووڵی V-شێوە جیا دەکرێنەوە. ئەمە یەکێکە لە تیژترین دۆڵەکانی V-شێوە لە ژاپۆن. بەنداوی کورۆبێ، گەورەترین بەنداوی ژاپۆنە، بەنداوێکی تاقییە و دەکەوێتە دۆڵی کورۆبێ لە ناوچەی ناوەندی چیاکان قەدباڵی ڕۆژاوای شاخەکان، کە بە لووتکەی تاتیاما (立山連峰 تاتیاما ڕێنپو) ناسراوە، لەلایەن چیای تسۆرۆگی و چیای تایتەوە زاڵە قۆڵی ڕۆژھەڵات کە بە لووتکەی ئۆشیرۆ تاتیاما ناسراوە (後立山連峰 ئۆشیرۆ تاتیاما ڕێنپو) لەلایەن چیای شیروما و چیای کاشیمایارییەوە زاڵە.

## پێشانگا

File:YariKamikohchi.jpg|South half part of Hida Mountains
File:Shiroumatake-tateyamarenpoh.JPG|Mount Tateyama
File:Yari-Hotaka-Renpoh 02.jpg|Mount Yari and Mount Hotaka
File:Hotakadake Takayama01j3872.jpg|Mount Nishihotaka from Nishihotaka-guchi Station
File:Hida Mountains from Mount Kurai 2005-03-21.JPG|South half part seen from Mount Kurai


## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:چیاکانی ژاپۆن
پۆل:چیاکانی ھیدا
پۆل:زنجیرەچیاکانی پارێزگای تۆیاما
پۆل:زنجیرەچیاکانی پارێزگای نیگاتا
پۆل:زنجیرەچیاکانی پارێزگای گیفو
پۆل:زنجیرەچیاکانی پارێزگای ناگانۆ
زنجیرەچیاکانی کەرەکۆرەم

**زنجیرە چیای کەرەکۆرەم** (بە ئینگلیزی:) زنجیرە چیایەکی ھیماڵایەیە کە دەکەوێتە ناوچەکانی باکووری پاکستان بە ناوی کۆلکت بێلستان لە نزیک سنووری ھیندستان و چین و نزیکەی ٥٠٠ کم درێژ دەبێتەوە، چەندین لووتکەی باڵای ھیمالایی لەخۆدەگرێت وەک لووتکەی کەی ٢ کە (٨٬٦١١ م) بەرزە، لووتکەی گاشپرۆمی یەکەم (٨٬٠٦٨ م) و چیای کێلاش (٦٬٧١٤ م) دەکەوێتە تبت. بە دانیشتووانی تبتی ناودەبرێت، کانگ ڕیمبۆتس ئەم شاخە پیرۆزە بۆ ھیندوس و بوودایییەکان و گوایە تەختی خواکانیان لەخۆ دەگرێت سەردانیکەرانی سەرانسەری ئاسیا و ئاسیای ناوەڕاست و ھیندستان بەپێی پەتی لەم شاخە سەردەکەون. گەشتەکە ئەوان دەبات لە دارستانە گەرمەسێرییەکان بۆ کوێستانە بەستووەکان. لەخوارەوەی شاخەکە دەریاچەی پیرۆزی ماناسەروارە ھەیە کە تایبەتە بە ھیندۆسەکان.

## ئەمانەش ببینە

* سەهۆڵبەندی بالتۆرۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیندستان
پۆل:زنجیرەچیاکان
پۆل:جوگرافیای پاکستان
پۆل:جوگرافیای ھیندستان
پۆل:جوگرافیای چین
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی چین
پۆل:فۆرمی زەوی و زاری پارێزگای بەدەخشان
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم