open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەڤەتار (ڕوونکردنەوە)

**[[ئەڤەتار]]** یان **ئاڤاتار** چەمکێکە لە ئایینی ھیندۆسیدا نوێنەرایەتی خوداوەندێکی بەرجەستەکراو دەکات.

## فیلم
* ئەڤەتار (فیلمی ٢٠٠٩) فیلمێکی جیھانی خەیاڵییە و لەلایەن جەیمز کامێرۆنەوە دەرھێنراوە
* ئەڤەتار: ڕێگەی ئاو، دووەم فیلمی جیھانەکەی جەیمز کامێرۆنە
* کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا، فیلمێکی ئاکشنی ساڵی ٢٠١٠ کە لەسەر زنجیرە ئەنیمەیشنی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا بەرھەم ھێنراوە

## زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی
* ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا، زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە و لەلایەن کۆمپانیای نیکلۆدیۆن بەرھەم ھێنراوە؛ ئەمانەی خوارەوەش سێ وەرزی زنجیرەکە نیشان دەدەن:
** ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا (وەرزی یەکەم)
** ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا (وەرزی دووەم)
** ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا (وەرزی سێیەم)
* کارەکتەرەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا، دەربارەی کارەکتەرەکانی جیھانی ئەنیمەیشنیی ئەڤەتارە
* پێرستی ئەڵقەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا، پێرستی سەرجەم ئەڵقەکانی زنجیرەی ئەنیمەیشنی ئەڤەتارە
* ئەڤەتار: کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ٢٠٢٤)، زنجیرەیەکی لایڤ ئاکشنی، و پەیوەندی ڕاستەوخۆی ھەیە بە زنجیرەی ئەنیمەیشنی ئەڤەتار

## پەڕتووک
* کۆمیکەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا، کۆمەڵە کۆمیکێکن کە پەیوەندییان ھەیە بە جیھانی ئەڤەتارەوە

## تەکنۆلۆژی
* ئەڤەتار (کۆمپیوتەرکاری)

## میوزیک
* ئەڤەتار (گرووپ)، گرووپێکی میوزیکی مێتاڵی سوێدییە

پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
پەردەی خانەیی

lang=ckb|وێنۆک|350x350پیکسڵ
lang=ckb|وێنۆک|300x300px
**پەردەی خانەیی**، **پەردەی پلازمایی** یان **پەردەی سایتۆپلازمی** پەردەیەکی ژینناسانەیە کە نێوەوەی خانە لە ژینگەی دەرەکی (بۆشاییی دەرەخانەیی) جیا دەکاتەوە. لە دووتوێی لیپیدی پێک دێت. پەردەی خانەیی جووڵەی ماکەکان بۆ نێو و دەری خانە کۆنترۆڵ دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژینناسیی پەردەیی
پۆل:ئەندامۆچکەکان
پۆل:توێکاریی خانە
شێخ خالید ڕاشد

**شێخ خالید ڕاشد** ناوی تەواوی **خالید محەممد** ڕاشد بانگخوازێکی عالەمی ئیسلامی سعودی سەلەفییە، زیندانی کرا بەھۆی وتارە بەناوبانگەکەی (یا أمة محمد) بە کوردی (ئەی شوێنکەوتوانی محەممد) کە ئەوکات بەھۆی کۆمەڵێ وێنەی کاریکاتێری نەشیاوی بەرامبەر پێغەمبەری ئیسلام بڵاو کرایەوە ئەم وتارەی پێشکەش کرد، کە ئەم وتارە بووە ھۆی دەستگیرکردنی لەلایەن دەسەڵاتدارانی سعودییەوە لە ئەیلوولی ٢٠٠٥ و حوکمی بەندکردن درا بۆ ماوەی ١٥ ساڵ و کۆتایی حوکەمەی ھات لە ساڵی ٢٠٢٠ بەڵام دیسان جارێکی تر حوکمی بەندکردنی درێژکرایەوە بۆ ماوەی ١٧ ساڵی تر.

## مامۆستاکانی
* عەبدولعەزیز کوڕی باز بۆماوەی ١١ ساڵ
* عبد اللە بن جبرین بۆماوەی ١٣ ساڵ
* عبد الرحمن البراک.
* عبد اللە السعد.

## دەرس وانەکانی
شیخ خالد چەندین دەرس وانەی لە بواری بیروباوەڕی ئیسلامیدا وتووتەوە لەوانە:
* درس فی صحیح البخاری.
* درس فی سنن الترمذی (أوشک علی النھایة).
* درس فی سنن النسائی.
* شرح سلم الوصول لحافظ حکمی وفُرغ فی مذکرة.
* شرح الواسطیة والطحاویة
* ولمعة الاعتقاد.
* شرح نخبة الفکر فی المصطلح،
* وسجل. شرح زاد المستقنع.
* شرح الداء والدواء.
* کما شرح العدید من المتون العلمیة ککتب محمد بن عبد الوھاب.

## ناوەڕۆکی وتارەکەی و زیندانی کردنی
دوای ئەوەی لەلایەن ڕۆژنامەیەکی دانیمارکی بەناوی Jyllands-Posten چەند وێنەیەکی کاریکاتێری نەشیاوی لەسەر پێغەمبەری ئیسلام بڵاو کرایەوە،

شێخ خالید ھەستا بە پێشکەشکردنی وتارێک بەناوی (یا أمە محمد) کە لەسەرەتای وتارەکەوە شێخ باسی گەورەیی و ڕەوشتی پێغەمبەری کردووە و ئەو ئازار و مەینەتانەی کە پێغەمبەر چەشتی لە بڵاوکردنەوەی ئیسلام، پاشان داوای لە عالمەی ئیسلامی کرد بە سەرخستنی پێغەمبەر و گوتی «واللە لا خیر فینا إن مرت ھذە القضیة بسلام»https://web.archive.org/web/20170508132149/http://ar.islamway.net/lessons/top

واتە: (سوێند بێت ھیچ خێرمان تیانییە ئەگەر بھێڵین ئەم کارە نەشیاوە تێپەڕێ بەسەرمانا بە ئاسایی)

## سەرچاوەکان
* 

## وێبگەی فەرمی
https://www.khaled-alrashed.com/
شەھابەدین موحی

وێنۆک|'''شەھابەدین موحی'''
**شەھابەدین موحی :** (١٩٢٠) نووسەر و ئابووریناسێکی خەڵکی کوردستانی ڕۆژھەڵاتە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی

شەھابەدین موحی کوڕی زانا مەلا محەمەد موحییە، ڕۆژی ١ی نیسانی ١٩٢٠ لە شاری (سنە) لەدایک‌بووە. بە منداڵی، سەرەتاکانی زانستی دینیی لای باوکی دەست پێ‌کردووە.

پاشان خراوەتە قوتابخانەی (جەننەت) کە عەبدولحەمید بەدیعولزەمانی بەڕێوەبەری بووە. باوکی لە ١٩٣٣دا چووەتە کرماشان، لەبەرئەوە قۆناغی سەرەتاییی لەوێ لە قوتابخانەی شاھپوور تەواوکردووە.

## گەواھینامەی حقووقی ئابووریی
١٩٤٣ گەڕاوەتەوە بۆ سنە و لە ئیدارەخانەی داراییی سنە کاری ھەبووە. پاشان ڕووی‌کردووەتە تاران بۆ خوێندن تەواوکردن، گەواھینامەی حقووقی ئابووریی بەدەست‌ھێناوە و گواستوویەتیەوە بۆ دەزگای پلان‌دانان و تا خانەنشین‌بووە، وەزیفەی تێدا دیوە

## گۆڤاری «گەلاوێژ»
کە لە کرماشان بووە، «ئیبراھیم نادری»ی لاوی کوردی فەیلیی بەئەسڵ خەڵکی عیراقی ناسیوە و لە ڕێی ئەوەوە بڵاوکراوەی کوردیی عیراقی بەدەست گەیشتووە و بووەتە باوەڕپێکراوی بڵاوکردنەوەی گۆڤاری «گەلاوێژ»، ھاوکات بابەتیشی بۆ ناردووە بۆ بڵاوکردنەوە.

## سەرچاوەکان
خوێنی تەواو

**خوێنی تەواو** بریتییە لە خوێنی مرۆڤ کاتێک لە خوێنبەخشینێکی ستانداردەوە وەردەگیرێت. بەکاردێت لە چارەسەرکردنی خوێنبەربوونێکی زۆر، ئاڵوگۆڕی خوێن، و ھەروەھا کاتێک خەڵک خوێن دەبەخشنە خۆیان (بۆ مەبەستێکی دیاریکراو وەک نەشتەرگەرییەکی چاوەڕوانکراو). یەکەیێک لە خوێنی تەواو (~٥١٧ مل) ئاستی ھیمۆگلۆبین بەرزدەکاتەوە بە نزیکەیی ١٠ گرام/لیتر. بە گشتی پشکنینی گونجاوی بۆ خوێنەکە دەکرێت پێش ئەوەی بگوازرێتەوە. جا بەدەرزیێک لەڕێگای خوێنھێنەرێکەوە دەدرێت بە کەسەکە.

کاریگەرییە لاوەکییەکانی بریتین لە کاردانەوەکانی ھەستۆکی وەکو ئانافیلاکسی، تێکشکانی خڕۆکەسوورەکانی خوێن، بەرزبوونەوەی پۆتاسیۆمی خوێن، تەشەنا، کەڵەکەبوونی شلە و زامداربوونی سییەکان. خوێنی تەواو پێکھاتووە لە خڕۆکەسوورەکان، خڕۆکەسپییەکان، پەڕەکانی خوێن، و پلازمای خوێن. بۆ بەکارھێنان باشترین کات ھەمان ڕۆژی کۆکردنەوەیەتی؛ سەرەڕای ئەوە، دەتوانرێت بەکاربێت تاوەکو سێ ھەفتەش. بە شێوازی ئاسایی خوێنەکە تێکەڵدەکرێت لەگەڵ دژەمەیین و پارێزەرێک لەکاتی پڕۆسەی کۆکردنەوەیدا.

یەکەم گواستنەوەی خوێنی تەواو لە ساڵی ١٨١٨ بوو؛ سەرەڕای ئەوەش، بە شێوەیەکی باو بەکارنەھات تا ساڵانی جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم. لە لیستی دەرمانە پێویستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانیدایە. لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لە ئەمریکا تێچووی ھەر یەکەیێک لە خوێنی تەواو نزیکەی ٥٠ دۆلاری ئەمریکی بوو. لە ئێستادا خوێنی تەواو بە بەربڵاوی بەکارنایەت تەنیا لە وڵاتانی پەرەئەستێن و کەرتی سەربازی نەبێت، لەجیاتی ئەوە بەکاردێت بۆ دروستکردنی ژمارەیەک بەرھەمی خوێن لەوانە خڕۆکەسووری خەستکراو، پەڕەی خوێن، فاکتەرەکان، و پلازمای بەستوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکی
پۆل:خوێن
پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
کۆمەڵەی دووەمی جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣

**کۆمەڵەی دووەمی [[جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣]]**  لە ئوسترالیا و ئۆزبەکستان و سوریا و هیندستان پێکهاتووە . یارییەکانی ئەم کۆمەڵەیە لە ١٣ی کانوونی دووەم تا ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ دەستپێدەکەن .

## تیمەکان

## ڕیزبەندی
 |Group B=

## یارییەکان

## بەستەری دەرەکی

* 

## سەرچاوەکان
ئینستیتیوتی چاندی کوردیی ڤیێنا

**ئینستیتیوتی چاندی کوردیی ڤیێنا** () ڕێکخراوەیەکی سەربەخۆی کولتووریی کوردییە کە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن بەشێک لە ڕۆشنبیران و ھونەرمەندان و ئەکادیمیستەکانی کورد لە نەمسا بە ئامانجی پاراستنی چاند و زمانی کوردی دامەزراوە.
ئامانجە سەرەکییەکانی ئینستیتیوتی چاندی کوردی لە ڤیێنا ناساندنی کولتوور و ھونەر و زمانی کوردی بە خەڵکی نەمسا و دروستکردن و پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوان ھاووڵاتیانی نەمسا و کوردە.

## چالاکییەکان
گرنگترین چالاکییەکانی ئینستیتیوتی کوردی بریتین لە:
* خولی فێرکاریی زمانی کوردی بۆ کوردانی دانیشتووی نەمسا و خوێندکارانی کورد و بیانی زانکۆی ڤیێنا. کۆرسەکانی زمانی کوردیی ڕێکخراوەکە بە ھەردوو شێوەزاری کورمانجی و زازاکین و لە سێ ئاستاندا پێشکەش دەکرێن، تا ئێستا لەسەر دەستی ئەم ڕێکخراوەیە بە سەدان کەس فێری زمانی کوردی بوون.
* ئینستیتیوتی کوردی جگە لە خولی زمان، چالاکی فەرھەنگی و ھونەریش ساز دەکات، وەک: ناساندنی کتێبی نوێی کوردی و بەڕێوەبردنی گفتوگۆ لەسەریان.
* ئینستیتیوتی کوردی میوانداریی نووسەران، شاعیران، ڕۆماننووسان و ڕۆژنامەنووسانی کورد دەکات و دەرفەتیان بۆ دەڕەخسێنێت کە لە ڕێگەی کۆڕ و کۆبوونەوەکانەوە بەرھەمەکانیان لەگەڵ کوردانی دیاسپۆرا ھاوبەش بکەن.
* ھەروەھا سینەمای کوردی لە کارەکانی ئینستیتیوتی کوردیدا جێگایەکی گرنگی ھەیە. ھەندێک فیلمی کوردی لەلایەن ئینستیتیوتی کوردییەوە نمایش دەکرێن؛ جگە لەوەش ئینستیتیوتی کوردی پاڵپشتی ئەو ئەکتەر و دەرھێنەرە گەنجە کوردانە دەکات کە دەیانەوێت بە فیلم و بەرھەمەکانیان سینەمای کوردی بەرەوپێش ببەن.
* ساڵانە ئەنستیتۆی کوردی بە مەبەستی دروستکردنی پەیوەندی لە نێوان گەلی کورد و یەکڕیزی نێوان خێزانە کوردەکان، بۆ کوردانی تاراوگە ئاھەنگ و کۆنسێرت ساز دەکات.
* گرووپی توێژینەوەی ڤیێنا یەکێکە لە پرۆژەکانی ئینستیتیوتی کوردی؛ مەبەست لەم گرووپە پەرەپێدانی پەروەردەیە لە نێوان کچان و کوڕانی کورد لە نەمسا. ھەروەھا ئینستیتیوتی کوردی بۆ خوێندنی باڵا لە زانکۆکانی نەمسا پاڵپشتی گەنجانی کورد دەکات.

## خەڵاتی شەرەفنامە

ئەم خەڵاتە ساڵانە دەدرێتە نووسەرێکی کورد کە خزمەتی زمان و فەرھەنگی کوردی کردووە. شایەنی باسە ئەم خەڵاتە لە خولی یەکەمی واتە ساڵی ٢٠١٨ بەخشراوەتە دکتۆر جەلیلی جەلیل، و لە خولی دووەمی واتە ساڵی ٢٠١٩ بەخشراوەتە نووسەر شاھین بەکر سۆرەکلی. ڕێکخراوەی چاندی کوردیی ڤیێنا ساڵی ٢٠٢٠ خەڵاتی شەرەفنامە بۆ زمان و چاندی کوردی، بەخشیوەتە نووسەر و شاعیر کۆنێ ڕەش، بۆ خزمەتەکانی لە پێناو زمان و کلتووری کوردی. خەڵاتەکە لە ناوەندی کافێی قەڵا لە قامیشلۆ بە ئامادەبوونی کۆمەڵێک نووسەر و ڕۆشنبیر، لەلایەن نووسەر و توێژەر دەھام عەبدولفەتاح بە ناوی ئینستیتیوتی چاندی کورد لە ڤیێنا پێشکەشی ناوبراو کراوە.

ساڵی ٢٠٢١ نووسەری کورد جان دۆست خەڵاتی شەرەفنامەی لە ئیدارەی ئینستیتیوتی فەرھەنگی کوردی لە ڤیێنا بۆ خزمەتەکانی لە بواری زمانی کوردی، بەدەست ھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
خەڵاتی شەرەفنامە

**خەڵاتی شەرەفنامە** یان **خەڵاتی شەرەفنامە بۆ چاند و زمانی کوردی** خەڵاتێکە کە لەلایەن ئینستیتیوتی چاندی کوردیی ڤیێنا دەدرێت و لە ئابی ساڵی ٢٠١٨ەوە دامەزراوە.
خەڵاتی شەرەفنامە ساڵانە لەلایەن ئینستیتیوتی چاندی کوردی لە ڤیێنا پێشکەش بەو نووسەر و ڕۆشنبیرانە دەکرێت کە گرنگترین کتێب و خزمەتگوزاری بۆ کولتوور و زمان و کتێبخانەی کوردی پێشکەش دەکەن.

## براوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
ئینستیتیوتی کوردیی واشینگتن

**ئینستیتیوتی کوردیی واشینگتن** ڕێکخراوەیەکی پەروەردەیی و لێکۆڵینەوەیە کە تیشک دەخاتە سەر کورد و لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٦ لە واشنتۆن دی سی لەلایەن نەجمەدین کەریمەوە دامەزراوە. ئامانجەکانی بریتین لە بەرزکردنەوەی ئاستی ھۆشیاری لەمەڕ پرسەکانی کورد و پێشخستنی مافەکانی مرۆڤ لە کوردستان و پاڵپشتیکردن لە گەشەپێدانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە نێو کورددا.

ھەروەھا لێژنەیەکی ڕاوێژکاری ھەیە کە لە شارەزایانی کوردناسیی وەکوو: مارتین ڤان بروینسەن، ئەمیر حەسەنپوور، مایکل چایت و عەباس وەلی پێک ھاتووە. ڕێکخراوەکە خولی زمانی کوردی لەسەر ئاستی سەرەتایی و پێشکەوتوو بۆ ھەردوو شێوەزارەکانی سۆرانی و کورمانجی پێشکەش دەکات.

مارتین ڤان بروینسەن ساڵی ٢٠٠٠ باسی لەوە کرد کە ئینستیتیوتی کوردی واشنتۆن "رۆڵێکی گرینگی ھەیە لە لۆبیکردنی سیاسی بەناوی کوردەوە."

## چالاکییەکان
* ئاشناکردنی خەڵک بە کولتوور و مێژوو و ھەواڵی کوردی. (بۆ نموونە دابینکردنی پۆلی زمانی کوردی، بەرھەمھێنانی ھەواڵی پەیوەندیدار بە کورد و بڵاوکردنەوەی زانیاریی دیکەی پەیوەست بە کورد)
* بەشداریکردن لە چالاکییە مرۆییەکان. (بۆ نموونە دابینکردنی چارەسەری پزیشکی، لێکۆڵینەوە و پەروەردە)
* چالاکیکردن دژ بە ھەبوون، بڵاوبوونەوە و بەکارھێنانی چەکی کیمیایی.
* پارێزگاریکردن لە ژینگەی کوردستان.
* بنیاتنانەوە و باشترکردنی توانا بۆ ڕێکخراوە ناحکومی و مەدەنی و کۆمەڵایەتییەکان لە کوردستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
ھێرشە مووشەکییەکانی ٢٠٢٤ بۆ سەر یەمەن

بەرەبەیانی ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، ئەمریکا و بەریتانیا بە پشتیوانیی ئوسترالیا، بەحرەین، کەنەدا، نیوزلەندا، ھۆڵەندا و کۆریای باشوور، زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانییان بۆ سەر حووسییەکان لە یەمەن دەست پێ کرد، ئەمەش ڕۆژێک دوای بڕیارنامەکەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان ھات کە ئیدانەی دەستدرێژیی حوسییەکانی کرد لە دەریای سوور.

جۆ بایدن، سەرۆکی ئەمریکا ڕای گەیاند، کە پێشوەختە فەرمانی ھێرشەکانی داوە، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیاش، ڕیشی سووناک، کابینەکەی کۆ کردەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە بەشداریکردنی بەریتانیا بدات لە ھێرشەکاندا. ئەم ھێرشانەش لە وەڵامی ھێرشەکانی حوسییەکان بۆ سەر کەشتییەکانی دەریای سوور ئەنجام دران، حووسییەکان ئەم ھێرشانەیان بۆ پشتیوانیی فەلەستین بوو لە شەڕی ئیسرائیل‒حەماس.

## ئەمانەش ببینە
* قەیرانی دەریای سوور

## سەرچاوەکان

پۆل:یەمەن
پۆل:ململانێ
پۆل:یەمەنییەکان
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکان بەپێی وڵات
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:شانشینی یەکگرتوو
پۆل:دەریای سوور
پۆل:ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:سەرۆکایەتیی جۆ بایدن
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکانی ٢٠٢٤
دامەزراوەی زیندانیانی سیاسی

**دامەزراوەی زیندانیانی سیاسی** دامەزراوەیەکی حکوومی سەر بە ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقە و لە ساڵی ٢٠٠٥ دامەزراوە، ئەرکی چارەسەرکردنی دۆخی گشتی زیندانیانی سیاسی و دەستبەسەرکراوان و دەستبەسەرکراوانی ڕەفحە پێش ساڵی ٢٠٠٣، و قەرەبووکردنەوەیان لە ڕووی دارایی و مەعنەوییەوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:سیاسەتی عێراق
شەوقی عەزیز

**شەوقى عەزيز :** (١٩٣٣-١٩٩٠) پسپۆڕی زانستی كارەبا

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''شەوقى عەزيز'''
شەوقی کوڕی حاجی عەزیزبەگ کوڕی حاجی فەرەج‌بەگی سڵێمان‌بەگی حەمەبەگی خانەبەگی قولی‌بەگە، ساڵی ١٩٣٣ لە گەڕەکی (دەرگەزێن)ی شاری سلێمانی چاوی بە دنیادا ھەڵھێناوە. خوێندنی سەرەتاییی لەوێ دەست پێ‌کردووە. پاشان چووەتە بەشی کارەبای قوتابخانەی پیشەسازی لە بەغدا.

## بڕوانامە
کۆتاییی ساڵانی پەنجا ڕووی‌کردووەتە شاری لەندەن بۆ خوێندن و گەواھینامەی پسپۆڕیی لە کارەبادا وەرگرتووە. ناوەڕاستی ساڵانی شەست گەڕاوەتەوە بۆ وڵات. 

## كارەكانی
ساڵانێکی درێژ لە وەزارەتی نیشتەجێکردن لە بەغدا وەک ئەندازیاری شارەزای کارەبا وەزیفەی بینیوە. بەشداریی بەجێھێنانی بەشی کارەبای زۆر پڕۆژەی بەغدا کردووە و نەخشی بەرچاوی لە دانان و دابەشکردنی کارەبای سلێمانی‌دا ھەبووە.

## ژیانی هاوسەرگیریی
ژنەکەی ئیسپانیایییە، ھەر کچێکی "یاسەمین" ناوی لێ‌بووە، بەکالۆریۆسی قانوونی ھەیە و لە وڵاتی خۆی پارێزەری دەکا. 

## كۆچی دوایی
شەوقی، ڕۆژی ٢١/٢/١٩٩٠ لە تەمەنی ٥٧ ساڵی‌دا لە بەغدا کۆچی‌دواییی کردووە و تەرمەکەی لە (گردی شێخ مارف)ی سلێمانی بەخاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان
ژێر نینجا

زنجیرەیەک مانگای ژاپۆنییە لە لایەن کێنگۆ هانازاوا نووسراوە و کێشراوە. زنجیرەکە لە تەمووزی ٢٠١٨ەوە لە گۆڤاری یۆنگی هەفتانەی کۆدانشا زنجیرەدەبێت. زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمێ لە٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بۆ ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ لەلایەن تێزوکا پرۆدەکشنس بەرهەمهێنرا.

## چیرۆک
ڕێکخراوی نینجا لە ژاپۆن، کە پێشتر گەشابووەوە، دوای شەڕی زەریای هێمن لەلایەن فەرماندەی گشتی هەڵوەشێنرایەوە و دیارنەمان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  
*  
* 

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨
پۆل:ئەنیمێ و مانگای جووڵە
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت
پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی
پۆل:مانگاکانی کۆدانشا
پۆل:نینجا لە ئەنیمێ و مانگا
پۆل:سێینن مانگا
پۆل:ئەو مانگایانەی گۆڕدراوە بۆ فیلم
ئینستیتیوتی کوردیی بروکسێل

**ئینستیتیوتی کوردیی بروکسێل** لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٨ لەژێر ناوی "تێکۆشەر - یەکێتی کرێکاران و خوێندکارانی کورد لە بەلجیکا و پاشان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٨٩ لە ژێر ناوی "ئینستیتیوتی کوردیی برۆکسل" دامەزرا. ئینستیتیوتی کوردیی بروکسێل لەلایەن وەزارەتی ڕۆشنبیریی بەلجیکا لە چوارچێوەی "پەروەردەی گشتی ھەمیشەیی" بە فەرمی پەسەند کراوە و ھاوکاری دارایی وەردەگرێت. ناوەندەکە سەر بە ھیچ لایەنێکی سیاسی نییە.

## ئامانجەکان
ڕێکخراوەکە دوو ئامانجی ھەیە: یارمەتیدانی کوردانی دانیشتووی بەلجیکا بۆ ئەوەی جێگەیەکی باش لە کۆمەڵگەی بەلجیکادا بگرن (تێکەڵبوون)، بەبێ ئەوەی ناسنامەی کولتووری خۆیان لەدەست بدەن؛ و ھەروەھا ئاگادارکردنەوەی بەلجیکی و ئەورووپییەکان لە مێژوو و کولتوور کورد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێگەی فەرمی

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاھانەی فەلەکناسی

وێنۆک| ئەمە مەدالیای زێڕی ڕاستەقینەی کۆمەڵەی فەلەکی شاهانەیە کە لە ساڵی ١٨٧٩ بەخشرایە هۆڵی ئاساف.
**مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی** بەرزترین خەڵاتە کە لەلایەن کۆمەڵەی فەلەکی شاهانە (RAS) دەبەخشرێت. ئەنجومەنی ڕاس "ئازادییەکی تەواوی هەیە سەبارەت بەو بنەمایەی کە خەڵات دەکرێت" و دەتوانرێت بە هەر هۆکارێک خەڵات بکرێت. خەڵاتی ڕابردوو بۆ "توێژینەوە کەسییە نایابەکان لە بوارەکانی فەلەکناسی و جیۆفیزیا" و هەروەها بەشدارییە گشتییەکان لە فەلەکناسی و جیۆفیزیا "کە ڕەنگە لە ڕێگەی سەرکردایەتیکردن لە بەرنامەکانی توێژینەوە، لە ڕێگەی پەروەردە و لە ڕێگەی کارگێڕی زانستییەوە ئەنجام بدرێت". خەڵات کراوە هەم بۆ ئەو لێکۆڵینەوەیانەی کە تەمەنێکی بردووە (زۆرترین جار بۆ داننان بە دەستکەوتێکی نائاسایی تەمەنیدا دراوە)، و هەم بۆ پارچە توێژینەوە تایبەتەکان.
## مێژوو
کۆمەڵەی فەلەکی شاهانە لە ساڵی ١٨٢٠ دامەزراوە و یەکەم مەدالیای زێڕ لە ساڵی ١٨٢٤ بەخشرا. هەروەها مەدالیای زیو لە ساڵی ١٨٢٤ و ١٨٢٧ بەخشرا،بەڵام ئەو پراکتیزەیە بە خێرایی وازی لێ هێنرا، لەبری ئەوە RAS خەڵاتی دیکەی دامەزراند.

لە ساڵانی سەرەتادا زۆرجار لە ماوەی ساڵێکدا زیاتر لە مەدالیایەک دەبەخشرا، بەڵام تا ساڵی ١٨٣٣ ساڵانە تەنها یەک مەدالیا دەدرا. ئەمەش کێشەیەکی دروستکرد کاتێک نەپتون لە ساڵی ١٨٤٦ دۆزرایەوە، چونکە زۆرێک هەستیان دەکرد خەڵاتێک بە هاوبەشی بدرێت بە جۆن کوچ ئادەمز و ئۆرباین لی ڤێریێر. مشتومڕێک سەریهەڵدا و لە ساڵی ١٨٤٧دا هیچ خەڵاتێک نەدرا، مشتومڕەکە بە پێدانی ١٢ خەڵاتی "شایەتحاڵی" لە ساڵی ١٨٤٨دا بە کەسانی جۆراوجۆر لەنێویاندا ئادەمز و لیڤێریەر چارەسەرکرا و لە ساڵی ١٨٤٩ خەڵاتەکان دەستیان پێکردەوە، کە سنوورێک بۆ یەک خەڵات لە ساڵێکدا. ئادەمز و لی ڤێریێر تا ساڵانی ١٨٦٦ و ١٨٦٨ میدالیای زێڕیان بەدەست نەهێنا. ئادەمز کە ئەوکات سەرۆکی RAS بوو، میدالیای پێشکەش بە لی ڤێریر کرد.

لە هەندێک ساڵدا، بە تایبەتی لە سەرەتاوە، RAS هەندێک جار بڕیاریدا کە هیچ کاندیدێکی گونجاو نییە و بەم هۆیەوە مەدالیای زێڕی نەدەبەخشی. بۆیە ١٧ ساڵ بێ خەڵات هەیە، دوایین ساڵی ١٩٤٢ (بەو بۆنەیەوە بەهۆی پەککەوتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە). ساڵانە یەک مەدالیا پراکتیزەکردنی ئاسایی بوو، هەرچەندە لە هەردوو ساڵی ١٨٦٧ و ١٨٨٦ دوو مەدالیا بەخشرا، بۆ دڵنیابوون لە هاوسەنگی لە بوارەکانی توێژینەوەدا، لە ساڵی ١٩٦٤ خەڵاتەکە فراوانکرا بۆ دوو مەدالیا لە ساڵێکدا، یەکێکیان لە بواری فەلەکناسی (لەوانەش فیزیای ئەستێرەیی، گەردوونناسی و هتد). و یەکێکیان لە جیۆفیزیا (لەوانەش زانستی هەسارەکان، تەکتۆنیکی و هتد)، کە وەک سیستەمی ئێستا دەمێنێتەوە، هەموو وەرگرەکان لە خوارەوە ئاماژەیان پێکراوە، لەگەڵ ئەو ساڵانەی کە هیچ خەڵاتێک نەدراوە.

یەکەم ژن کە میدالیای زێڕی وەرگرتووە کارۆلین هێرشێل بووە لە ساڵی ١٨٢٨، هیچ ژنێکی دیکە خەڵاتەکەی وەرنەگرتووە تا ڤێرا ڕوبین لە ساڵی ١٩٩٦.

لە مەدالیاکەدا وێنەی تەلەسکۆپی ٤٠ پێیە کە لەلایەن سێر ویلیام هێرشێل، یەکەم سەرۆکی ڕێکخراوی RAS دروستکراوە.
## وەرگران

## سەرچاوە

پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
ئینستیتیوتی کوردی بۆ توێژینەوە و زانست لە ئەڵمانیا

**ئینستیتیوتی کوردی بۆ توێژینەوە و زانست لە ئەڵمانیا** یان **پەیمانگەی کوردی بۆ توێژینەوە و زانست لە ئەڵمانیا** لە ساڵی ١٩٩٤ لە بەرلین دامەزرا. ناوی گۆڤاری پەیمانگەکە گۆڤاری لێکۆڵینە. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە شوێنی پەیمانگەکە گوازراوەتەوە بۆ کۆلن.

کتێبەکانی ئەو ڕێکخراوەیە لە چاپخانەی بڵاوکراوەکانی ئینستیتیوتی کوردی چاپ دەکرێن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێگەی فەرمی 

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
لێکۆڵین (گۆڤار)

**لێکۆڵین** () کۆوارێکی کوردییە کە لەلایەن ئینستیتیوتی کوردیی بەرلین چاپ و بڵاو دەکرێتەوە. ئەم گۆڤارە بۆ یەکەم جار لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩٥ لە بەرلین بڵاو بۆوە.
لە گۆڤارەکەدا توێژینەوە لەسەر زانستە کۆمەڵایەتییەکان وەک زمان، فەلسەفە، مێژوو و کۆمەڵناسی دەکرێت.
عیسمەت شەریف وانلی لە سەرنووسەرانی گۆڤارەکە بوو.
وێنۆک| ڕووبەرگی ژمارە ١٩ی گۆڤارەکە|180px

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
جۆری دووەمی شەکرە

**نەخۆشیی شەکرەی جۆری دووەم** حاڵەتێکی باو و ئاساییە و دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی شەکر (گلوکۆز) لە خوێندا.

## نیشانەکان
وەک تینوێتی زۆر و پێویستی بە میزکردنی زۆر و ماندوێتی. زۆر کەس ھیچ نیشانەیەکیان نییە. لەکاتی تووشبوونت بە شەکرەی جۆری دووەم ئەگەری تووشبوونت بە نەخۆشی ھەیە لە چاو و قاچ و دڵ و دەمارەکانتدا. حاڵەتێکی درێژخایەنە و دەتوانێت کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەت ھەبێت. لەوانەیە پێویستت بە گۆڕینی خۆراک و خواردنی دەرمان و پشکنینی بەردەوام بێت.

## ھۆکاری دروستبوون
بەھۆی کێشەی مادەیەکی کیمیایی لە جەستەدا (ھۆرمۆنی) دروست دەبێت کە پێی دەوترێت ئەنسۆلین. زۆرجار پەیوەندی بە کێشی زیادە یان ناچالاکییەوە ھەیە، یان مێژووی خێزانەکەی تووشی نەخۆشی شەکرەی جۆری دووەم بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەکرە
عەبدولڕەحمان موفتی

**عەبدولڕەحمان موفتی :** (١٩٢١) نووسەر و لیوای سەربازی 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|عەبدولڕەحمان موفتی
ناوی عەبدولڕەحمان کوڕی مەلا عەبدولعەزیز کوڕی حاجی مەلا ئەمین کوڕی حاجی مەلا ئەحمەدی چاومارە، دەچێتەوە سەر پیرخدری شاھۆ. ڕۆژی ١١/١١/١٩٢١ لە سلێمانی لەدایک‌بووە. ١٩٢٨ نراوەتە بەر خوێندن لە حوجرە. ١٩٢٩ خراوەتە قوتابخانەی سەرەتایی و لە پۆلی دووەم وەرگیراوە. شەشەمی سەرەتاییی لە ١٩٣٤دا بڕیوە. ھەر ئەو ساڵە چووەتە ناوەندی، ١٩٣٧ تەواوی‌کردووە. ئەو ماوەیە دەرسی لە قوتابخانەی زانستی وتووەتەوە.

## قوتابخانەی تۆپخانە
لەبەرئەوەی سلێمانی تا ئەو کاتە دواناوەندیی لێ‌نەبووە، ئەیلوولی ١٩٣٧ چووەتە دواناوەندی لە کەرکووک. ٢٧/١٢/١٩٣٨ لە کۆلێجی عەسکەریی بەغدا قبووڵ‌کراوە، ١/١/١٩٤١ تەواوی‌کردووە و بووە بە مولازمی دووەم.  ١٤/١/١٩٤١ خراوەتە مەدرەسەی تۆپخانە، ٢٧/٧/١٩٤١ وەک ئەفسەری تۆپچی تەواوی‌کردووە.

ئەمجا کراوە بە فەرماندەی فەسیلێکی بەتەرییەی جەبەلیی نۆزدەیەم و تا ٢٨/٦/١٩٤٤ لە تۆپخانەی جەبەلی دامەزراوە و لە زۆر شوێن درێژەی بە خزمەت داوە.

٢٩/٦/١٩٤٤ براوەتە تۆپخانەی بیابان لە دیوانییە، پاشان لە ١٤/١٠/١٩٤٤ بۆ لیوای شەشەمی بیایان و ٢١/١١/١٩٤٤ ھێنراوەتەوە بۆ لیوای پێنجەم. 

پلەی عەسکەریی بەرزبووەتەوە تا بووە بە فەرماندەی بەتەرییە لە ھەمان بەتالیۆن بە پلەی نەقیب. گواستراوەتەوە بۆ بەغدا بە پلەی یاریدەدەری فەرماندەی یەکەم بەتەرییەی مامناوەندی. کراوەتە یاریدەدەری فەرماندەی بەتالیۆنی دژەفڕۆکەی ٤٠ ملم بە پلەی ڕائید (ڕەئیسی یەکەم). ١٩٤٨ بەشداری شەڕەکانی فەلەستین بووە لە ناوچەی جەنین بە پلەی نەقیب و یاریدەدەری بەتالیۆنی تۆپخانەی پێنجەمی مەیدان و تا بڕانەوەی جەنگ لەوێ ماوەتەوە.

**چالاکیی‌تر :**

بەشداری چەندەھا خول بووە، وەەک خولی (ئەرکانی تۆپخانە) ١٩٤١، ھەموو خولێکی تایبەت بە تۆپخانە لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات. بەشداری شەڕەکانی ناوخۆ و دەرەوە بووە، بەتایبەت شەڕی فەڵەستین. نوێنەری عیراق بووە لە مەشقی پەیمانی ئەتڵەسی ساڵی ١٩٥٦. چەند نیشانێکی وەک مەدالیای ڕافیدەین و فەڵەستین و شەڕی دووەمی جیھانیی وەرگرتووە.

* ٨/٥/١٩٥٦ بووە بە فەرماندەی بەتەرییەی یەکەم لە ھەمان بەتالیۆن بە پلەی موقەددەم. 
* ١٩٥٧ بە ئینتیداب براوەتە وەزارەتی ناوخۆ بۆ وەزیفەی یاریدەدەری ئیدارەی خۆجێییی موتەسەڕیفی سلێمانی و ١٩٥٨ قایمقامی ئاکرێ
* ١٨/٩/١٩٥٨ پاش تەواوبوونی ماوەی ئینتیدابەکەی ھێنراوەتەوە بۆ سوپا. بە پلەی فەرماندەی بەتەرییە لە بەتالیۆنی دژەفڕۆکە (ضد الجَو ) و پاشتر فەرماندەی بەتالیۆنی بیایان لە (وەشاش).
* ئەمجا کراوە بە فەرماندەی بەتالیۆنی بیستەمی تۆپخانەی مەیدان لە ٢٠ ڕەتڵدا -کە تازە پێک‌ھێنرابوو- بە پلەی سەرھەنگ (عەقید). پلەکانی عەسکەریی بڕیوە تا گەیشتووەتە (لیوا). ماوەتەوە تا لە ١٨/٦/١٩٦٩دا بە داوای خۆی خانەنشین‌بووە. 

## بەرهەمەكانی
سەرەتای دامەزرانی (یەکێتیی نووسەرانی کورد)، نووسینگەکەی خۆیی وەک بارەگای کاتی پێ‌داوە. ١٩٣٦ بۆ یەکەم‌جار نووسینی لە ڕۆژنامەی "ژیان" و پاشان لە (گەلاوێژ، دەفتەری کوردەواری، نووسەری کورد ، "الزمان"ی عەرەبی)دا بڵاوکردووەتەوە. ناسناوی شیعری سەرەتا "زاری" و دوایی "شێرۆ" بووە.

**بەرھەمی بڵاوکراوەی:**

* دوا ماڵئاویی، چاپخانەی دار الحریة للطباعة- بەغدا، ١٩٩٢.

**ئەم دەستنووسانەیشی ھەن:** 

# خوازبێنی .
# پەیمان و ژیان . 
# پۆیلانەی بووکی کاروان .

## سەرچاوەکان
ئینستیتیوتی کوردیی ستۆکھۆڵم

**ئینستیتیوتی کوردیی ستۆکھۆڵم** یان **ئەنیستیتۆی کوردی لە ستۆکھۆڵم** (ÎKS) لە ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦ لەلایەن ڕۆشنبیران و نووسەران و نیشتمانپەروەرانی کوردەوە دامەزرا. سەرۆکی ڕێکخراوەکە حوسێن خەلیقییە و ناوی گۆڤارەکەیان ئاڤاشینە و ڕەوشەن ناوی وەشانخانەی ئینستیتیوتی کوردیی ستۆکھۆڵمە.

محەممەد ئوزون یەکێک لە ئەندامانی ڕێکخراوەکە بوو. نووسەری کورد مەحموود باکسی کە لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ لە وڵاتی سوید کۆچی دوایی کرد، لە وەسیەتنامەکەیدا ھەموو ئەرشیڤەکانی بەخشییە ئینستیتیوتی کوردی ستۆکھۆڵم.

ئینستیتیوتی کوردیی ستۆکھۆڵم لە ١٦ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠٠دا لەگەڵ ئینستیتیوتی کوردیی ئەستەمبوڵ، ئینستیتیوتی کوردی بۆ توێژینەوە و زانست لە ئەڵمانیا و ئینستیتیوتی کوردیی بروکسێل بەیاننامەیەکی ھاوبەشی بڵاو کردەوە و داوای کرد ململانێکانی نێوان کورد بوەستێنرێت و ئاشتیی ناوخۆیی بەدی بھێنرێت.

## ئامانجەکان
* لێکۆڵینەوە و کۆکردنەوە و بەھێزکردن و پێشخستنی زمان و ئەدەب و کولتووری کوردی.
* ڕێکخراوەکە توێژینەوە لەسەر زمان و ئەدەب و کولتووری کوردی ئەنجام دەدات و لەوبارەوە سیمینار و کۆبوونەوە ئامادە دەکات.
* کار لەسەر زاراوەکانی زمانی کوردی دەکات.
* بەپێی توانای خۆی ھەواڵنامە و بروشور و گۆڤار و کتێب و ڕۆژنامە بەرھەم دەھێنێت و بڵاویان دەکاتەوە.
* لە ھەموو ئاستێکدا خولی زمانی کوردی بەڕێوە دەبات.
* ئەو بەرھەمانەی بە زمانی کوردی و دەربارەی کورد و کوردستان چاپ کراون و بڵاو دەکرێنەوە کۆ دەکاتەوە.
* بەپێی تواناکانی خەریکی دروستکردنی کتێبخانەی کوردییە.
* ئەنیستیتۆی کوردی لە ستۆکھۆڵم لە بازنەی چالاکییەکانیدا، لەگەڵ دامەزراوە کولتوورییەکانی دیکەی سویدی و کوردی ھاوکاری پێک دێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
ئینستیتیوتی کوردیی ئامەد

**ئینستیتیوتی کوردیی ئامەد** یان **پەیمانگەی کوردیی ئامەد** شوباتی ٢٠٠٤ لە ئامەد دامەزرا و دەستی بە چالاکییەکانی خۆی کرد. بە بەڕێوەبردنی خولەکانی زمانی کوردی لەکن خەڵک ناسرا و لەو کاتەوە کار لەسەر زمان و وێژەی کوردی دەکات. سەرۆکی پەیمانگاکە تا ساڵی ٢٠٠٦ نەسیپ گوڵتەکین بووە.

## چالاکییەکان
* تا ئێستا چەندین پانێڵ و وۆرک شۆپی زمان لەلایەن ئینستیتیوتی کوردیی ئامەد بەڕێوە چووە.
* لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٥ بە ھاوکاریی شارەوانی شاری گەورەی ئامەد، بە بەشداریی پسپۆڕان و زمانناسانی کورد لە سەرانسەری جیھان، کۆنفرانسی ستانداردکردنی زمانی کوردی بەڕێوە چوو. دەرئەنجامی ئەو کۆنفرانسە وەک کتێب بڵاو کرایەوە.

## کتێب و بڵاوکراوەکان
ڕێکخراوەکە بەرھەمی ئەکادێمی لەسەر زمان، ئەدەب، کولتوور و ھونەری کوردی بڵاو دەکاتەوە. تا ئێستا ١٢ کتێبی جیاواز و دوو ژمارەی بلاڤۆکی زمان لەلایەن ئینستیتیوتی کوردیی ئامەدەوە چاپ کراون.

لە مانگی ئایاری ٢٠٠٧ەوە گۆڤاری W لەژێر چاودێریی ئینستیتیوتی کوردیی ئامەددایە و وەک بڵاوکراوەی ڕێکخراوەکە درێژە بە ژیانی خۆی دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
پێڕستی ئینستیتیوتە کوردییەکان

پێڕستی ئینستیتیوتە کوردییەکانی جیھان بەپێی ئەلفوبێی کوردی:

* ئینستیتوتی خوێندنی کوردی-بەرلین (١٩٨٨، بەرلین)
* ئینستیتیوتی چاندی کوردیی بۆن (١٩٨٣، ١٩٨٩)
* ئینستیتیوتی چاندی کوردیی تاران (٢٠٠١، تاران)
* ئینستیتیوتی چاندی کوردیی ڤیێنا (٢٠١٧، ڤیێنا)
* ئینستیتیوتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بۆ توێژینەوە (٢٠١٤، ھەولێر)
* ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد (٢٠٠٣، سلێمانی)
* ئینستیتیوتی کوردی بۆ توێژینەوە و زانست لە ئەڵمانیا (١٩٩٤، بەرلین)
* ئینستیتیوتی کوردیی ئامەد (٢٠٠٤، ئامەد)
* ئینستیتیوتی کوردیی ئەستەمبوڵ (١٩٩٢-٢٠١٦، ئەستەمبوڵ)
* ئینستیتیوتی کوردیی بروکسێل (١٩٨٩، بروکسێل)
* ئینستیتیوتی کوردیی پاریس (١٩٨٣، پاریس)
* ئینستیتیوتی کوردیی ستۆکھۆڵم (١٩٩٦، ستۆکھۆڵم)
* ئینستیتیوتی کوردیی واشینگتن (١٩٩٦، واشینگتن دی سی)
* کۆمەڵەی لێکۆڵینەوە کوردییەکان (٢٠١٧، ئەستەمبوڵ)

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
پۆل:پەرتبوونی کورد
ڕێدار

**ڕێدار** شارەدێیەکە لە ناحیەی شوان، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان).

دەکەوێتە باکووری شاری کەرکووک بە دووری (٢٨کم)، ژمارەی دانیشتووانی ١٢ ھەزار و ٥٥٥ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی شوانە.

## ناو
ڕێداد لە زمانی کوردیدا بەم واتایانە دێت:
* پاسەوانی ڕێگەوبان
* باجگری سەر ڕێ
* ڕێبوار.

## جوگرافیا
شارەدێی ڕێدار ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی جەوەجەوە.
* لە باشوورەوە گوندی حاجی بەیخانی خواروو.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی سمایل بەگی.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی قوڵیبەگ.

## مێژوو
ڕێدار لە ئێستادا ناوەندی ناحیەی شوانە، تاوەکو ساڵی ١٩٢٣ گوندی حاجی بەیخانی سەروو ناوەندی بوو.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی شوان
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
سیبغەتوڵا مزووری

**سیبغەتوڵا مزووری :**(١٩٢٦-٢٠٠١) نووسەر و شاعیر و چالاكی سیاسی 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''سيبغەتوڵا مزوورى'''
سیبغەتوڵا کوڕی ئەمین کوڕی حەسەن مزوورییە، ساڵی ١٩٢٦ لە بنەماڵەیەکی دینپەروەری دێی (باوان)ی ناوچەی دەشتازێی پارێزگای دھۆک لەدایک‌بووە. بە منداڵی لای باوکی و براکەی و لە مەدرەسەی دینیی بنەماڵەکەیان دەستی بە خوێندنی ئایینی کردووە، پاشان ساڵی ١٩٣٩ چووەتە مەدرەسەی مەلا یەحیای مزووری لە ئامێدی و درێژەی بە خوێندن نەداوە. ساڵی ١٩٤٠ ڕووی‌کردووەتە مووسڵ بۆ تەواوکردنی خوێندنی دینی لە مەدرەسەی حاجی زەکەریا و فەیسەڵییە و ١٩٤٦ تەواوی‌کردووە.

## چالاكی سیاسی
١٩٤٢ بووەتە ئەندامی لقی مووسڵی حیزبی ھیوا. کە ١٩٤٦ پارتی دیموکراتی کورد- عیراق دامەزرێنراوە، بووەتە ئەندامی لقی مووسڵی پارتی. ئەو دەمە پێشنوێژی مزگەوتی (عومەرییە) بووە و مزگەوتەکەی کردووەتە مەکۆی نھێنیی حیزب، بۆیە پۆلیس لە ئاداری ١٩٥٢دا ھەڵیکوتاوەتە سەر مزگەوتەکە و ژوورەکەیی پشکنیوە. نزیکەی پازدەساڵ دوورخراوەتەوە بۆ بەعقووبە. لەوێ کارمەندی بەڕێوەبەرایەتیی زەوی‌وزاری ئەمیری بووە. کە شۆڕشی ئەیلوول ھەڵگیرساوە، دەستگیرکراوە و ٢٥/٩/١٩٦٢ براوەتە بەردەم مەجلیسی عورفیی عەسکەری.

## بەیاننامەکەی حکوومەتی عەبدولڕەحمان بەززاز
ساڵانی ١٩٦٢-١٩٦٦ بە تۆمەتی چالاکیی سیاسی گیراوە و دوچاری تەنگانە بووە، پاش ڕاگەیاندنی بەیاننامەکەی حکوومەتی عەبدولڕەحمان بەزاز لە ٦/٩/١٩٦٦دا ئازادکراوە. نووسەری ڕۆژنامەی "التآخی" بووە. لە ١٩٧٥ بەدواوە کەنارگیربووە و لە ماڵی خۆی دانیشتووە. ئەم دوایییە وتاری مێژوویی نووسیوە و لە گۆڤاری "مەتین"دا بڵاوی‌کردوونەوە.

## كۆچی دوایی
ڕۆژی ٢٩/١١/٢٠٠١ کۆچی‌دواییی کردووە.

## بەرهەمەكانی
سیبغەتوڵا نووسینی لە "گەلاوێژ" و ڕۆژنامەکانی "الأهالي"، "السجل"، "خەبات"ی بەغدا و ئەم دوایییەیش گۆڤاری "مەتین"دا بڵاوکردووەتەوە. دیوانێکی شیعر و فەرھەنگێکی کوردی- عەرەبیی لەپاش خۆی بەجێ‌ھێشتووە.

## سەرچاوەکان
مام

**مام** (ھەروەھا **مامک**، **مه مۆ** و **ھاپۆ**ی پێدەوترێ لە کوردیدا) کەسێکە لە خێزاندا کە برای باوکە. لە ئاخاوتنی باودا ئەم وشەیە بۆ ھاوڕێ نزیکەکانیش دەگوترێ و ھەندێک جاریش بە پیاوانی تری نێو خێزانەکان دەوترێت کە لە بنەچەدا مام نین.

## سەرچاوەکان

پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
پۆل:خێزان
خاڵ

**خاڵ**، **خاڵۆ** یان **خاڵە** بە پیاو یان کوڕێک دەوترێت کە برای دایکە. ئەگەرچی ئەم دەستەواژەیە بە پەیوەندیی خێزانی بەکاردێت، بەڵام لە ھەندێک کاتدا بە پەیوەندیی ناخێزانیش دەڵێن. خاڵ لە ڕیزی خێزانی پلەی دووەم دادەنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* مام

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خێزان
پۆل:گەشەکردنی مرۆڤ
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
ئامۆزا، خاڵۆزا و پوورزا

**ئامۆزا، خاڵۆزا و پوورزا** مەبەستە لە کوڕ یان کچی مام، کوڕ یان کچی خاڵ و کوڕ یان کچی پوور. ئەگەرچی ئەم دەستەواژەیە بە پەیوەندیی خێزانی بەکاردێت، بەڵام لە ھەندێک کاتدا بە پەیوەندیی ناخێزانیش دەڵێن.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خێزان
پۆل:گەشەکردنی مرۆڤ
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
قەرەھەنجیر

**قەرەھەنجیر** شارەدێیەکە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شاری کەرکووک بە دووری (١٩کم)، ژمارەی دانیشتووانی ١٣ ھەزار و ٢١٧ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی قەرەھەنجیرە.

## ناو
ناوی ئەم شارەدێیە لە دوو وشەی لێکدراوی تورکی و کوردی پێکھاتووە:
* بەناوبانگە بە باخەکانی کە جوانترین جۆرەکانی ھەنجیر بەرھەم دەھێنن، بەتایبەتی ھەنجیری ڕەش، قەرە لەزمانی تورکیدا بە واتای ڕەش دێت، وشەی قەرەھەنجیر لێکدراوی دوو وشەی قەرە+ھەنجیر کە یەکیان کوردییە و ئەوی تریان تورکییە.

* لە کۆندا پێیان وتووە (خان جاڕ)

## جوگرافیا
شارەدێی قەرەھەنجیر ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی جڵفە.
* لە باشوورەوە گوندی خاڵۆ بازیانی.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە شارۆچکەی چەمچەماڵ.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی چیمەنی بچووک.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی قەرەھەنجیر
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
محەممەد موخبیر

**محەممەد موخبیر دێزفوولی** (؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە دژپێڵ) سیاسەتوانێکی ئێرانییە کە لە ئێستادا ڕاوێژکار و یاریدەدەری ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران و ئەندامی ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمە. ئەو لە ٨ی ئابی ٢٠٢١ ھەتا ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤، وەکوو حەوتەمین جێگری یەکەمی سەرۆک کۆماری ئێران لەسەر کار بوو. دوای مردنی ئیبراھیم ڕەئیسی لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢٤، بەشێوەی کاتی وەک سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا کە لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٤، مەسعوود پزیشکیان جێگاکەی گرتەوە. موخبیر ھەروەھا پێشتر سەرۆکی بارەگای جێبەجێکاریی فەرمانی ئیمام، سەرۆکی دەستەی بەڕێوەبەرایەتیی بانکی سینا و جێگری پارێزگاری خووزستان بووە.

## ژیاننامە
محەممەد موخبیر لە ساڵی ١٩٥٥ لە دژپێڵ لەدایک بوو. ئەو ھەروەھا دکتۆرای بەڕێوەبەرایەتی ھەیە. موخبیر پێش وەرگرتنی دکتۆرا، ماستەری بەڕێوەبەرایەتی ھەبوو.

## گەمارۆکان
یەکێتیی ئەورووپا لە تەممووزی ٢٠١٠، محەممەد موخبیری (سەرۆکی ئەوکاتی بارەگای جێبەجێکاری) لەگەڵ کۆمەڵێک لە کەسان و ڕێکخراوەکان خستە ناو پێڕستی گەمارۆکان، ئەوەش بەھۆی دەستتێوەردان لە بابەتی «چالاکییە ئەتۆمییەکان یان مووشەکە بالیستیکەکان». ئەو دوای دوو ساڵان، گەمارۆکانی لەسەر لابردرا.

وەزارەتی داراییی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، موخبیری گەمارۆ دا و خستیە ناو پێڕستی «شارۆمەندە تایبەتە ھەڵبژێردراوەکان» (ئێس دی ئێن).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتوانانی ئێرانی
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئێران
ھێرشە مووشەکییەکانی ھەرێمی کوردستان و سووریا (٢٠٢٤)

لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، کۆماری ئیسلامیی ئێران زنجیرەیەک ھێرشی ئەنجامدا بۆ سەر شاری ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان و پارێزگای ئیدلیب لە سووریا. لە ھێرشەکەی ھەولێر، لە ١٥ مووشەک، ١١ مووشەکی بالیستیکی لە ناو خاکی ئێرانەوە بەرەو پایتەختی ھەرێمی کوردستان ڕەوانە کران. ھێرشەکە بووە ھۆی کوژرانی چوار کەس (لە نێویاندا منداڵێکی ١١ مانگە) و برینداربوونی شەش کەسی تر. سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی سەبارەت بە ھێرشەکان بانگەشەی ئەوەی کرد کە بارەگای سیخوڕیی مۆسادی کردووەتە ئامانج، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی فەرمیی بڵاو نەکردەوە کە پشتگیری لەو بانگەشەیە بکات. دەسەڵاتدارانی ھەرێمی کوردستان و عێراقیش بانگەشەکانی سپای پاسدارانیان ڕەت کردەوە. چوار مووشەکەکەی دیکە ئاراستەی پارێزگای ئیدلیبی سووریا کران و ئەو ناوچانەیان کردە ئامانج کە لەلایەن ئۆپۆزیسیۆنی سووریاوە کۆنتڕۆڵ کرابوون.

## پشت ڕووداوەکان
لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ بە دوو بۆمب ھێرش کرایە سەر ڕێوڕەسمی یادکردنەوەی تیرۆرکردنی قاسم سولەیمانی لە نزیک گۆڕەکەی، لە ڕۆژھەڵاتی کرمان. لەو ھێرشانەدا لانیکەم ٩٤ کەس کوژران و ٢٨٤ کەسی دیکەش برینداربوون. دواتر داعش بەرپرسیارێتی ھێرشەکانی لە ئەستۆ گرت.

ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران، بەڵێنی «وەڵامدانەوەی سەخت» بۆ ئەو ھێرشە ڕاگەیاند و وتی کە «بەرپرسانی ھێرشەکە لە ئێستا بەدواوە دەبنە ئامانجی دیاریکراوی ئێمە و سزایان دەدەین».

## ھێرشەکان
### ھەرێمی کوردستان
بەرپرسانی ئەمریکا ڕایان گەیاند کە ھێرشەکان سەرکەوتوو نەبوون لە ئامانجەکانیان؛ لە ھێرشەکەدا پێشڕەو دزەیی بازرگان، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای جیھانی ئیمپایەر، لەگەڵ کچەکەی، ھاوکارێکی و کارگوزارێکی کوژرا. ھەروەھا فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھەولێر بەشێوەیەکی کاتی داخرا. سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران ھەر دوای ھێرشەکان بەرپرسیارییەتیی ھێرشەکەیان گرتە ئەستۆ. جگە لەوەش ھێزەکانی ھاوپەیمانان سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان لە نزیک فڕۆکەخانەی ھەولێر خستە خوارەوە.

### سووریا
سوپای پاسداران ڕای گەیاند کە بە چوار مووشەک ھێرشیان کردوەتە سەر ھێزەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە باکووری ڕۆژاوای سووریا، کە بە تایبەتی لە ئەنجامدەرانی تەقینەوەکانی کرمانن لە ساڵی ٢٠٢٤. ھێزی ئاسمانیی سوپای پاسداران لە نیوەی شەودا چوار مووشەکی بالیستیکی مەودا مامناوەندی لە دارخوێنی پارێزگای خووزستانەوە ھەڵداوە و مەودای ١٢٠٠ کیلۆمەتریان بەڕێکردوە بۆ ئەوەی ئامانجەکانیان لە پارێزگای ئیدلیب بپێکن.

## ئەمانەش ببینە
* پێشڕەو دزەیی
* ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢١)
* ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکانی ٢٠٢٤
پۆل:ڕووداوەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە عێراق
پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق
پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران
پۆل:مێژووی ھەولێر
پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
پۆل:پەیوەندییە سەربازییەکانی ئێران و عێراق
پۆل:پەیوەندییەکانی ئێران و ئەمریکا
پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
پۆل:٢٠٢٤ لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق
سابیر ئیسماعیل

**سابیر ئیسماعیل :**(١٩١٠–١٩٧٢) مامۆستا و چالاکی سیاسی

## سەرەتای ژیان و خوێندن
وێنۆک|'''سابیر ئیسماعیل'''
سابیر کوڕی ئیسماعیل کوڕی محەممەد و براگەورەی حاکم بەکرە، ١٩١٠ لە گەڕەکی (بەفری قەندی)ی شاری کۆیە لەدایک‌بووە. بە منداڵی خراوەتە حوجرە و ١٩٢٠ قوتابخانەی ئوولای کۆیە وەرگیراوە، ١٩٢٦ تەواوی‌کردووە. ١٩٣٠ چووەتە (خانەی دێھاتیی مامۆستایان) لە بەغدا و پاش سێ ساڵ بە سەرکەوتوویی بڕیویە. ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ دامەزراوە بە مامۆستا لە قوتابخانەی شەقڵاوە.

## چالاکی سیاسی
ئەندامی (کۆمەڵی لاوانی کورد)، (کۆمەڵی دارکەر) و (حیزبی ھیوا) بووە. ١٩٤٤ بە تاوانی بەرپاکردنی ڕاپەڕین لەتەک چەند کەسێکی‌تر گیراوە و بە ھەوڵی دڵسۆزان بەردراوە.

١٩٤٥ وەک بەڕێوەبەری بەشی قوتابیانی خانەی دێھاتیی مامۆستایان دوورخراوەتەوە بۆ ناحیەی (مەحاویل)ی شاری حللە. ١٩٤٨ گەڕێندراوەتەوە بۆ کۆیە. بەشداری ھەردوو کۆنگرەی ١٩٥٩ و ١٩٦٠ی مامۆستایانی کوردستان و پێشتریش ئەندامی بزووتنەوەی ئاشتی بووە. پاش کودەتاکەی شوباتی ١٩٦٣، ١/٧ی ئەو ساڵە لە ڕەشبگیرەکەی کۆیەدا دەستگیرکراوە. تشرینی دووەمی ١٩٦٣ کراوەتەوە بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی زانست لە کۆیە. ١٩٦٦ خانەنشین‌کراوە.

## کۆچی دوایی
سەرەتای ساڵانی حەفتا دوچاری نەخۆشیی شێرپەنجە ھاتووە. ٢٠ی ئابی ١٩٧٢ بەو دەردە لە بەغدا کۆچی‌دواییی کردووە و تەرمەکەی لە کۆیە بەخاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان
جایڵز شێبریەر

**جایڵز شێبریەر** لە زانکۆی ئامادەیی باڵای لیۆن (ENS) لە شاری لیۆن فیزیای خوێندووە, دوای تەواوکردنی دکتۆرا لە زانکۆی ڕۆچێستەر بەردەوام بوو لە توێژینەوەکانی. لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا گروپێکی توێژینەوەی لە (ENS Lyon) بە ھاوکاری لەگەڵ ڕوانگەی لیۆنی نزیک کە لە نزیکەوە دروستکرد. لە ساڵی ١٩٩٥ سەنتەری فەلەکناسی دی لیۆن دامەزراوە، کە لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بە سەنتەری فیزیای فەلەکناسی لیۆن کە بە (CRAL) ناسراوە، چابریێر بەردەوامە لە سەرکردایەتیکردنی یەکێک لە گروپەکانی توێژینەوە لە CRAL. ھەروەھا بەڕێوەبەری توێژینەوەیە لە سەنتەری زانستی نیشتمانی (CNRS).

چابریر بە کارەکانی لەسەر قەزەمە قاوەییەکان ناسراوە. پێش دۆزینەوەیان لە ساڵی ١٩٩٥ بە ھاوکاری لەگەڵ ئیزابێل باراف و فرانس ئالارد و دیدیە ساومۆن یارمەتی پەرەپێدانی تیۆری پێکھاتەی قەزەمە قاوەییەکانی داوە.

## خەڵاتەکان
* مەدالیای زیوی ( CNRS ) لە ساڵی ٢٠٠٦ 
* خەڵاتی ژان ڕیکارد ساڵی ٢٠١٠
* میدالیای ئێدینگتۆن ٢٠١٢ 
* خەڵاتی ئەمپێری ساڵی ٢٠١٤
* فرێد ھۆیل مەدالیا و خەڵات ٢٠١٩ 

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
جۆن‒مایکڵ کێندەڵ

**جۆن‒مایکڵ کێندەڵ** (لەدایکبووی ١٩٦٢) جیۆفیزیکزان و پرۆفیسۆرە لە بەشی زانستەکانی زەوی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد.

## خوێندن
کێندڵ لە زانکۆی کوینز لە کینگستۆن لە ئۆنتاریۆ خوێندوویەتی و لەوێ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانست لە ساڵی ١٩٨٤ و دکتۆرای لە ساڵی ١٩٩١ بە سەرپەرشتی کۆڵین جەی تۆمسۆن پێبەخشراوە.

## پیشە و توێژینەوە
بەرژەوەندییە توێژینەوەکانی کێندڵ لەزەویناسی، جیۆفیزیک و بوومەلەرزەزانیدایە، کێندڵ سەرکردایەتی تاقیکردنەوە مەیدانییەکانی کردووە لە کۆمەڵێک شوێنی جیۆلۆجیدا کە لە دوورگەکانی جەمسەری باکوورەوە جیاوازن، تا عومان و ئیتیۆپیا.

پێشتر کێندڵ لە کۆمپانیای شیڤرۆن لە کەنەدا، دامەزراوەی سکریپس بۆ ئۆقیانووسناسی لە ئەمریکا، زانکۆی تۆرۆنتۆ، زانکۆی لیدز و زانکۆی بریستۆڵ کاری کردووە.

## خەڵات و ڕێزلێنان
کێندڵ وەک سەرۆکی کۆمەڵەی جیۆفیزیکی بەریتانیا (BGA) و جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی شاھانەی فەلەکناسی (RAS) کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠١٩ وەک ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگایی شاھانە (FRS) و لە ساڵی ٢٠١١ وەک ھاوڕێی یەکێتی جیۆفیزیکی ئەمریکی (AGU) ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
شەڕی ناوخۆییی میانمار (٢٠٢١‒ئێستا)

**شەڕی ناوخۆییی میانمار** کە بە **شۆڕشی بەھاری میانمار** و **شەڕی بەرگری گەل** ناودەبرێت، شەڕێکی ناوخۆیی بەردەوامە لە دوای یاخیبوونە درێژخایەنەکان، لە میانمار، کە لە ئەنجامی کوودەتای سەربازیی ساڵی ٢٠٢١ و سەرکوتکردنی ناڕازییەکانی کوودەتا، ھاتە ئاراوە.

لە چەند مانگی دوای کودەتاکەدا، ئۆپۆزیسیۆنی میانمار، دەستیکرد بە ڕێکخستنی خۆی لە دەوروبەری حکوومەتی نیشتمانیدا، و ھێرشێکی بۆ سەر ئەنجومەنی ئیدارەی دەوڵەت (SAC) کە بە *جونتای* ناسراوە، دەستپێکرد. تا ساڵی ٢٠٢٢ ئۆپۆزسیۆن ناوچەیەکی بەرچاو و فراوانی کۆنترۆڵ کرد، لە زۆرێک لە گوند و شارۆچکەکان ھێرشەکانی جونتای دەیان ھەزار کەسی ئاوارە کرد. لە دووەم ساڵی کوودەتاکەدا، لە شوباتی ٢٠٢٣، سەرۆکی SAC، مین ئاونگ ھیلانگ، دانی بەوەدا نا کە کۆنترۆڵی سەقامگیری بەسەر زیاتر لە یەک لەسەر سێی ناوچە و شارۆچکەکاندا لەدەستداوە. چاودێران ئاماژە بەوە دەکەن کە پێدەچێت ژمارەی ڕاستەقینە زۆر زیاتر بێت؛ لە کۆی ٣٣٠ شارۆچکە کەمتر لە ٧٢ شارۆچکە لەژێر کۆنترۆڵی تاتماداو ماونەتەوە، کە ھێزە سەربازییەکانی ھاوپەیمانن لەگەڵ حوکوومەتی میانمار.

تا مانگی ئەیلوولی ٢٠٢٢، یەک ملیۆن و ٣٠٠ ھەزار کەس لە ناوخۆی وڵاتدا ئاوارە بوون و زیاتر لە ١٣ ھەزار منداڵیش کوژراون. تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣ بەپێی مەزەندەی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە دوای کودەتاکەوە ١٧.٦ ملیۆن کەس لە میانمار پێویستیان بە ھاوکاری مرۆیی ھەبووە، لە کاتێکدا یەک ملیۆن و ٦٠٠ ھەزار کەس لە وڵاتەکەدا ئاوارە بوون و خانوو و بینای ٥٥ ھەزار مەدەنیش وێران بوون. UNOCHA ڕایگەیاندووە، زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس ئاوارەی وڵاتانی دراوسێ بوون.

## ئەمانەش ببینە
* کودەتای سەربازیی ٢٠٢١ی میانمار

## سەرچاوەکان

پۆل:میانمار
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕ
پۆل:سەربازی
پۆل:شەڕە ناوخۆیییەکان
ڤیتامین سی

**ڤیتامین سی** (ئینگلیزی: Vitamin C) ماددەیەکی خۆراکی گرنگە بۆ مرۆڤ

## زاراوەی ڤیتامین سی
ڤیتامین سی وەک ھاوکارێک لە زۆرێک لە کارلێکە ئەنزیمییەکان لە مرۆڤەکان کار دەکا کە ناوبژیوانی چەندین ئەرکی بایۆلۆژی سەرەکییە، لەوانەش چاکبوونەوەی برین و دروستکردنی کۆلاجین.

دەبێتە ھۆی تێکچوونی دروستکردنی کۆلاجین، کە بەشدارە لە نیشانە توندەکانی ئیسکۆرڤی.

کەمی ڤیتامینC ڕۆڵێکی بایۆکیمیایی دیکەی ڤیتامین C بریتییە لە کارکردن وەک دژە ئۆکسێنەر (ماددەیەکی کەمکەرەوە) بە بەخشینی ئەلکترۆنەکان بۆ کارلێکە جۆراوجۆرە ئەنزیمییەکان و نائەنزیمییەکان. بەم کارە ڤیتامین C دەگۆڕێت بۆ دۆخێکی ئۆکسجین – یان وەک ترشی نیمچە ھایدرۆئەسکۆربیک یان ترشی دیھایدرۆئەسکۆربیک. ئەم پێکھاتانە دەتوانرێت بە میکانیزمە ئەنزیمییەکانی وابەستە بە گلوتاتیۆن و NADPH بگەڕێندرێنەوە بۆ دۆخی کەمبووەوە.

لە ڕوەکەکاندا، ڤیتامین C ژێرخانێکە بۆ ئەسکۆربات پەرۆکسیدایز. ئەم ئەنزیمە ئەسکۆربات بەکاردەھێنێت بۆ بێلایەنکردنی زیادەی پەرۆکسایدی ھایدرۆجین (H 2 O 2) بە گۆڕینی بۆ ئاو (H 2 O) و ئۆکسجین

## سودەکانی ڤیتامین سی
یارمەتیدانی پاراستنی خانەکان و ھێشتنەوەی تەندروستیان

پاراستنی تەندروستی پێست و خوێنبەرەکان و ئێسک و ئیسقانەکان

یارمەتیدان لە چاکبوونەوەی برینەکان

کەمی ڤیتامین سی دەبێتە ھۆی تووشبوون بە ئیسکۆرڤی

## ڤیتامین سی لە چی خۆراکێک ھەیە
میوەی لیمۆ، وەک پرتەقاڵ و ئاوی پرتەقاڵ

بیبەرەکان

شووتی

ڕەشکە ڕەشەکان

برۆکلی

بروکسل سپرۆتس

پەتاتە

## چەند ڤیتامین C پێویستە
گەورەساڵانی تەمەن ١٩ بۆ ٦٤ ساڵ پێویستیان بە ٤٠ میلیگرام ڤیتامین سی ھەیە لە ڕۆژێکدا.

پێویستە بتوانیت ھەموو ئەو ڤیتامین سیانەی کە پێویستتە لە خۆراکی ڕۆژانەتدا بەدەستبھێنیت.

ڤیتامین سی ناتوانرێت لە جەستەدا ھەڵبگیرێت، بۆیە ڕۆژانە پێویستت بە ڤیتامین سی ھەیە لە خۆراکەکەتدا.

**سەرچاوە:**

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
٧ چرکە

**٧ چرکە** شانۆیەکی کوردییە لە نووسینی martin mcdonagh، شوان کەریم هەستاوە بە داڕشتنەوەی دەقەکەی و دەرهێنانی،لە هەمان کاتدا بە نواندنی یەکێک لە کارەکتەرەکان . کاری میوزیکی لە لایەن ڕۆژ ئازاد و سەرخان یاسینەوە بۆ کراوە ،ساڵی ٢٠٢٤ بەرھەم ھاتووە.

## ئەکتەرەکان
* تاھیر عەبدولواحید
* ھەردی سەلامی
* کارۆ سەوز
* لاوک ئەبووبەکر
* تێشوو نامیق
* فەرھاد سەعدی
* شاکۆ لەتیف
* سان سالار
* ھەرسین نامیق
* نڤار یاسین
* میدیا کۆمار
* میوە سۆران

## نمایشکردن
* ڕۆژی ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە ھۆڵی ڕۆشنبیریی سلێمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:شانۆ کوردییەکان
یایچی

**یایچی** شارەدێیەکە و دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری کەرکووک بە دووری (٧٫٢کم)، ژمارەی دانیشتووانی ٣١ ھەزار و ١١٥ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی یایچیە.

## ناو

## جوگرافیا
شارەدێی یایچی ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی قزڵیار.
* لە باشوورەوە گوندی حەساری ئەحمەدبەگ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی دیبەگ تەپە.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی باوەساف.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی یایچی
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
مەلا سادق

مەلا سادق :(١٨٩١-١٩٦٧) ئەفسەر و شاعیر و نووسەر 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''مەلا سادق'''
محەمەدسادق کوڕی حسێن عەونیی خەڵکی تورکیایە. ١٨٩١ لە گەڕەکی (بەگلەر)ی کەرکووک لەدایک‌بووە. قوتابخانەی ڕوشدییەی عەسکەریی کەرکووکی خوێندووە، کە ناوەکەی بووە بە (طـۆپ قاپ ئاتلوو) و زانستی نەحو و سەرف و مەنتیقیشی لای مەلا عەلی حیکمەت خوێندووە. پاشان مەکتەبی حەربییەی بڕیوە و بووە بە ئەفسەر، بەشداریی شەڕەکانی لای شام، حەڵەب، بەیرووت و کووتی کردووە و سێ‌جار لە جەنگی یەکەم‌دا برینداربووە.

## كاری مەلایەتی
دوایی بووە بە مەلا لە خانەقای سەیید ئەحمەد و دەرسی بە کوڕەکانی سەیید ئەحمەد وتووەتەوە. دیوانێکی شیعری سەبارەت بە ماوەی جەنگ لەچاپ‌داوە. پاش شەڕ، گەڕاوەتەوە و بووە بە مامۆستای قوتابخانەی ڕوشدییە، بەڵام لابراوە. دە ساڵی تەمەنیی لە نێوان کەرکووک، دووزخورماتوو، قەرەتەپە و بەعقووبەدا بەسەربردووە.

## كۆچی دوایی
١٩٦٧ لە مزگەوتی برایم‌بەگی تکریتی سەری‌ناوەتەوە، چونکە لەوێ ژیاوە.

## بەرهەمەكانی
شیعری بە تورکی و عەرەبی و فارسیش نووسیوە 

**ئەم بەرھەمانەی بڵاوبوونەتەوە:** 

# یادگار سفربر، ١٩٢٥، بە تورکی، 
# گلستان کربلاء، ١٩٢٥، بە فارسی، 
# تێڕامانم، ١٩٥٦، بە تورکمانی، 
# دوشونجەلرم، چاپخانەی دار المعرفە- بەغدا، ١٩٥٦،
# چوشتون دویغولرم، کەرکووک، ١٩٦٤، بە تورکمانی، 
# محمدیادقدن ساچملر، ئەستەمووڵ، ١٩٩١. چەند کتێبێکی دەستنووسیشی لەپاش بەجێ‌ماوە: ملی دویغولرم، کرکوک شھداسنی فریادلرم، مدحیات اشراف کرکوک، مرثیە، بھادیلە فخرلرم، اوتوم بومبالری، نزیکەی ھەزار خورییات

## سەرچاوەکان
ئابۆمێی

**ئابۆمێی** پایتەختی بەشی زۆو لە بێنینە.  کۆمۆنەی ئەبۆمێی ڕووبەرەکەی ١٤٢ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و تا ساڵی ٢٠١٢ ژمارەی دانیشتووانی ٩٠،١٩٥ کەس بووە.

ئابۆمێی کۆشکی شاهانەی ئابۆمێی تێدایە، کە کۆمەڵێک خانووی بچووکی نەریتی تێدایە کە لە ساڵانی ١٦٠٠ تا ١٩٠٠ لەلایەن پاشاکانی داهۆمێیەوە نیشتەجێ بوون و لە ساڵی ١٩٨٥ لەلایەن یوونێسکۆوە وەک میراتی جیھانی دەستنیشانکراون.
## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی بێنین
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
لێڤ ڕوبینشتن

**لێڤ سەمیۆنۆڤیچ ڕوبینشتن** (؛ ١٩ی شوباتی ١٩٤٧ – ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) وتارنووس، ڕۆژنامەنووس، شاعیر و چالاکوانی کۆمەڵایەتی ڕووسی بووە. دامەزرێنەر و ئەندامی کۆنسێپتۆلیزمی مۆسکۆ (چەمکگەرایی مۆسکۆ) بووە.

## ژیان
لە ١٩ی شوباتی ١٩٤٧ لە مۆسکۆ لە دایک و باوکێکی جوولەکە لەدایکبووە، ڕوبینشتن لە پەیمانگای زانستی زمانەوانی مۆسکۆ بۆ لێکۆڵینەوەکانی فیلۆلۆژیای نامەنووسی خوێندوویەتی. دوای تەواوکردنی خوێندن، وەک کتێبخانەوان و پەڕتووکنووس کاری کردووە. لە ساڵانی حەفتاکان و ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ڕوبینشتن بووە نووسەرێکی سەرەکی لە دیمەنی ئەدەبی ژێرزەمینیی سۆڤیەتدا، بەتایبەتی بەھۆی پەیوەندییەکانی لەگەڵ چەمکگەرایی مۆسکۆ. لە دواتردا، کارەکەی گواستەوە بۆ ڕۆژنامەگەری و چالاکیی کۆمەڵایەتی. ڕوبینشتن ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیرینا گۆلۆڤینسکایا کردووە و کچێکیان بە ناوی ماریا بووە.

ڕوبینشتن لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە مۆسکۆ ئۆتۆمبێلێک لێی دەدات، و دوای شەش ڕۆژ لە تەمەنی ٧٦ ساڵیدا بەھۆی پێکدادانەکە گیانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەڕتووکنامەی تەواوەتی بە ئینگلیزی
* Лев Рубинштейн в «ئەوەی بە دڵی خۆتانە، بیزانن»

پۆل:جووە ڕووسەکان
پۆل:شاعیرانی جوو
پۆل:چالاکوانە جووەکان
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:ڕووسیا
پۆل:شاعیران
پۆل:شاعیران بەپێی نەتەوە
پۆل:شاعیرانی ڕووسیا
پۆل:نووسەران بەپێی زمان
پۆل:نووسەرانی ڕووس
پێشڕەو دزەیی

**پێشڕەو مەجید ئاغا دزەیی**  ١٩٦٦ لە ھەولێر – ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە ھەولێر) بازرگانێکی کورد بوو. ئەو خاوەنی گرووپی کۆمپانیاکانی فاڵکۆن و پڕۆژەی ئیمپایەر، دوو ھاوژین و چوار منداڵی ھەبوو، کچە بچووکەکەی کە ناوی ژینا بوو کە تەمەنی یازدە مانگ بوو، لەگەڵ خۆی لە بۆردوومانەکاندا گیانی لەدەستدا. ھاوژینێکی بە ناوی ھانا جووتیار و دوو منداڵەکەی دیکەی بریندارن.
 
کوڕە گەورەکەی بەناوی ڕۆژ پێشڕەو، تەمەنی ٢٥ ساڵە، لە ڕووداوەکەدا قۆڵێکی لەدەستداوە و بڕیارە بۆ چارەسەر دەوانەی ئیمارات بکرێت. کوڕەکەی دیکەی، ڕەوان پێشڕەو، ئەویش بریندارە، بەڵام برینەکەی سووکترە.
 
نائیل، بەڕێوەبەری نووسینگەی پێشڕەو مەجید ئاغایە، لەبارەی کارەکانییەوە قسەی بۆ ڕووداو کرد و گوتی «ئەو کەسێکی سڤیل بوو، نەک خۆی، تەنانەت خوشک و براکانیشی ھیچ پەیوەندییەکیان بە سیاسەت و دەزگای ئەمنی و سەربازییەوە نەبووە».

## ژیان
پێشڕەو دزەیی، بازرگان بوو، لە ١٩٩١ەوە چووەتە سوێد و تاوەکو ساڵی ٢٠٠٣ لەوێ ژیاوە، دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣، چووەتە بەغدا و لەوێ ماوەتەوە تاوەکو ساڵی ٢٠٠٧، ھەر لە بەغدا کۆمپانیایەکی سکۆریتیی دامەزراندووە. ساڵی ٢٠٠٧ ھاتووەتە ھەولێر و گرووپی کۆمپانیاکانی فاڵکۆنی دامەزراندووە و پرۆژی ئیمپایەری دروستکردووە.
 
سالار ھاوار ئاغا، ئامۆزای پێشڕەو بە ڕووداوی گوت «لە ڕابردوودا، ھەرگیز نەمبیستووە ھیچ کێشەیەکی لەگەڵ ھیچ کەس و لایەنێکدا ھەبووبێت، یان ھەڕەشە لەسەر ژیانی ھەبووبێت».

## کارەکانی
پێشڕەو مەجید دزەیی، لەگەڵ ئەوەی کاری وەبەرھێنان و بازرگانیی دەکرد، یەکێک بوو لە خێرخوازە دیارەکانی ھەرێمی کوردستان، لە کاتی شەڕی داعشدا، زیاتر لە شەش مانگ لە میحوەری دیبەگە ئەرکی دابینکردنی خۆراکی بۆ ھێزەکانی پێشمەرگە گرتە ئەستۆی خۆی. بە ھاوبەشی لەگەڵ نۆ بازرگانی دیکە، ژمارەیەک قوتابخانەیان دروستکردووە، کە تاوەکو ئێستاش ھەندێکیان تەواو نەکراون. 
 
لە سەردەمی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنادا، ٩٣ ھەزار دەستکێش، ٧٥٠ چاویلکەی پزیشکی، سێ ھەزار ماسکی ١٨٧٥ ئێن ٩٥ جلی تایبەب بە کۆرۆنا و چەندان کارتۆن پێداویستیی پزیشکی دیکەی پێشکێشی تەندروستیی ھەولێر کرد.
 
ھەروەھا لە کەمپەینی ڕەنجی شەھیدان کە تۆڕی میدیایی ڕووداو لە ساڵی ٢٠١٥دا ڕای گەیاند، بڕی یەک ملیۆن دۆلاری بەخشییە ماڵباتی شەھیدانی شەڕی داعش.
 
سالار ھاوار ئاغا دەڵێت «مووچەی بۆ دەیان خێزانی بێسەرپەرشت بڕیوەتەوە، بەڵام تەنیا خۆی دەزانێت و نەیوستووە کەس بەو خێرە بزانێت».
## مردن و ھۆکارەکان

پێشڕەو دزەیی بەھۆی ھێرشەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ سەر شاری ھەولێر لە ئێوارەی ١٥ی ١ی ٢٠٢٤، کە یازدە مووشەکی بالیستی لە ناو خاکی ئێرانەوە بەرەو شاری ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستان ھەڵدران. لە ئەنجامی ھێرشەکەدا چوار کوژراو و شەش برینداری لێکەوتەوە کە خۆی و کچەکەی و ھاوکارێکی و کارگوزارێکی بوون. سووپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بانگەشەی ئەوەی کردووە کە بارەگایەکی سیخوڕی مووسادی کردووەتە ئامانج، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی فەرمی کە پشتگیری لەو بانگەشەیە بکات بڵاو نەکردووە. جگە لەوەش ھێزەکانی ھاوپەیمانان سێ فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانیان لە نزیک فڕۆکەخانەی ھەولێر خستە خوارەوە.

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی ڕووداو (١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤)
تیۆریی بواری کوانتۆمی

لە فیزیکی تیۆریکدا، **تیۆریی بواری کوانتۆمی** چوارچێوەیەکی تیۆریکە کە تیۆریی بواری کلاسیک، ڕێژەییی تایبەت و میکانیکی کوانتۆمی لێک دەدات. تیۆریی بواری کوانتۆمی بۆ دروستکردنی مۆدێلی فیزیکیی تەنۆکە ژێرگەردیلەیییەکان لە فیزیکی تەنۆکەکاندا و مۆدێلی نیوەتەنۆکەکان لە فیزیکی ماکەی چڕدا بە کار دەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:تیۆریی بواری کوانتۆمی
پۆل:میکانیکی کوانتەم
پۆل:فیزیکی ماتماتیکی
کوردەلی

**کوردەلی**، **کوردالی** یان **پەھلەیی** و **پاڵەیی**، یەکێک لە شێوەزارەکانی زمانی کوردی و خێزانی کوردیی باشوورییە. کوردیی کوردەلی لەلایەن ھۆزی گەورەی کوردالی لە ناوچە سنوورییەکانی نێوان باشووری باشووری کوردستان و باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان قسەی پێدەکرێت.

## جوگرافیا
بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەشێک لە پارێزگای ئیلام لە ئێران لەوانەش لە ئاودانان، دێلوڕان، مەیمە و پەھلە قسەی پێ دەکرێت. لە عێراقدا، ئەو زاراوەیە لە ئەلەڵقەربی لە پارێزگای میسان و شێخ سەعد لە پارێزگای واسیت قسەی پێدەکرێت.

## ئەمانەش ببینە
* کوردیی باشووری
* زارەکانی زمانی کوردی
* زمانی کوردی

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی کوردی
پۆل:شێوەزارەکانی کوردی
پۆل:زمانە ئێرانییەکان