پرووسیا

**پرووسیا** یان **پرووس** (بە ئە‌ڵمانی: Preußen، بە کۆنی پرووسی: پغوسا *Prūsa*) لە بنە‌ڕە‌تدا ناوی دە‌ڤە‌ری ئە‌ڵمان نشین بوو کە دواتر ناونرا (پرووسیای ڕۆژھە‌ڵات). ڕیشە‌ی پرووسیا لە ناوی دانیشتوانی (پرووس) ە‌وە  ھاتووە کە بە ڕە‌چە‌ڵە‌ک (بالتیک) ی بوون. لە ساڵی ١٢٢٥ بە دواتر بوو بە مە‌ڵبە‌ندی دە‌وڵە‌تی سوارچاکە ڕە‌بە‌نە‌کانی ئە‌ڵمان (Deutschordensstaat)، دواتر کرایە دوو کە‌رت، یە‌کیان لە ساڵی ١٤٦٦ە‌وە وە‌ک پرووسیای شانشین خۆی ناساند و سە‌ر بە دە‌سە‌ڵاتی تاجی پۆڵۆنیا بوو. کە‌رتە‌کە‌ی تریش لە ساڵی ١٥٢٥ە‌وە، پاش وە‌لانانی پاشماوە‌ی دە‌سە‌ڵاتی سوارە ڕەبە‌نە‌کان، بە ناوی (میرنشینی برووسیا) ناسرا. لە ساڵی ١٦١٨ میرنشینی پرووسیا بووە بە‌شێک لە میرنشینی **براندنبیرگی ھە‌ڵبژاردە** کە لە ساڵی ١١٥٧ە‌وە دامە‌زراوە‌و لە ١٤١٥ە‌وە لە‌لایە‌ن بنە‌ماڵە‌ی خانە‌دانی **ھۆھنتسولرن**ە‌وە حوکمڕانی دە‌کرا.

دواتر ناوی برووسیا گشت ناوچە‌کانی دە‌وڵە‌تی براندنبیرگی داگرت پاش ئە‌وە‌ی لە ١٧٠١دا خانە‌دانانی ھۆھنتسولرن ناوزە‌دی شای برووسیایان پێ درا. لە‌م ماوە‌یە‌دا ناوی پرووسیا گۆرانکاری بنچینە‌یی بە خۆوە بینی پاش دانانی (میر فریدریکی سێھە‌م) بە پاشای **شانشینی پرووسیا** و ناساندنی وە‌ک **فریدریکی یە‌کە‌م **. ھە‌رزوو  پرووسیا بووە دە‌وڵە‌تێکی زلھێز لە ئە‌ورووپا و ڕۆڵی ڕابە‌رایە‌تی کردنی وڵاتە ئە‌ڵمانە‌کانی لە دە‌ست نە‌مسا (ئوتریخ) ی قە‌یسە‌رنشین دە‌رھێنا، لە ١٨٧١ **ئیمپراتۆریە‌تی ئە‌ڵمان** ڕاگە‌یە‌نرا کە برووسیا بوو بە (براگە‌ورە) و بریاردە‌ر تیایدا.

پاش ڕووخانی پادشایە‌تی لە شۆرشی تشرینی دووە‌م ١٩١٨ برووسیا کرا بە کۆماری  بە‌ڵام زۆری نە‌خایاند و لە ساڵی ١٩٣٢ لە ژێر زە‌بری (**گورزی پرووسیا**) لە‌لایە‌ن حکومە‌تە ئیمپراتۆریە‌تە‌کە‌وە ھە‌ڵوە‌شێنراوە. دە‌وڵە‌تی برووسیا لە جە‌نگی جیھانی دووە‌م کۆتایی پێ ھێنرا کاتێک ئە‌نجومە‌نی ھێزە‌کانی داگیرکە‌ری ھاوپە‌یمان ساڵی ١٩٤٧ بریاری ھە‌ڵوە‌شاندنە‌وە‌ی دا، ساڵی ١٩٤٩ لە سە‌ر زۆرینە‌ی خاکی پرووسیا کۆماری فیدراڵی ئە‌ڵمانیا پێکھێنراو پاشماوە‌ی خاکە‌کە‌ی (کە لە ١٨٧١دا لە ناو جغزی برووسیا دابوون) پارچە پارچە‌کراو  بە‌ر دراوسێکانی ئە‌ڵمانیا کە‌وتن لە فە‌ڕە‌نساوە تا ڕووسیا.

## بە‌ھا پڕوسیە‌کان
ناوی پروسیا ئە‌مڕۆ وە‌ک زاراوە‌یە‌کی مێژوویی و کە‌لتووری و جوغرافیایی بە کار دێت. (بە‌ھا بروسیایە‌کان) لە یادە‌وە‌ری زۆرینە‌ی خە‌ڵکی ئە‌ڵماندا جێگە‌ی شانازین چونکە بوون بە ھاندە‌ری درووستبوون و بە‌رزبوونە‌وە‌ی ئاستی دە‌وڵە‌تی ئە‌ڵمانە‌کان لە جیھاندا، ئە‌م بە‌ھایانە کە ھێشتا جێگە‌ی پە‌یڕە‌وکردنن بریتین لە: رێکخستنی نموونە‌یی، رێزگرتن، خۆبە‌ختکردن، پیرۆزکردنی قانوون، گوێرایە‌لی بە فە‌رمانە‌کانی دە‌وڵە‌ت، دڵ راستبوون، ئارامگرتن، راستبێژی، ئابوورە‌کردن، رێزگرتن لە کات، دوورکە‌وتنە‌وە لە لاف لێدان و لووتبە‌رزی، و خۆماندووکردن.

## ناو و یادگار
کاریگە‌ری ناوو کلتووری پروسیا تا ئێستا لە زۆر لاوە بە زیندوویی ماوە‌تە‌وە سە‌رباری ھە‌ڵوە‌شاندنە‌وە‌ی لە ساڵی ١٩٤٧ ئە‌م زیندوو مانە‌وە‌یە لە لایە‌نی ژیانی رۆژانە‌و رۆشنبیری و وە‌رزشی وناوە بە کارھێنراوە‌کان دیارە. بۆ نموونە:

**یە‌کگرتنە‌وە‌**
* بێرلین پایتە‌ختی پروسیا، لە ساڵی ١٨٧١ بووبە پایتە‌ختی نوێی دە‌وڵە‌تی نوێی ئیمپراتۆریە‌تی ئە‌ڵمانیش. ساڵی ١٩٩٠ پاش رمانی دیواری بە‌رلین و یە‌کگرتنە‌وە‌ی ھە‌ردوو بە‌ش دووبارە کرا بە پایتە‌ختی فیدراڵی ئە‌ڵمانیای یە‌کگرتوو. ئە‌نجومە‌نی فیدرال لە ھە‌مان تالاری پێشووی کۆشکی سە‌رۆکایە‌تی پروسیایە.
* نیشانی جە‌نگی پروسیا ((خاچی ئاسنین)) بە شێوە نوێیە‌کە‌ی ئێستا ھێمایە بۆ سوپای فیدراڵی ئە‌ڵمانیا.
**پارێزگاکان**
* سە‌کسۆنیا - تاکە پارێزگایە کە ھە‌مان داڵی پروسی کردۆتە دروشم. ھە‌روە‌ھا دروشمی خانە‌دانانی ھوھنتسلیرن لە دروشمی گە‌ورە‌ی بادن فورتمبێرگ خۆی نما دە‌کات.
* ھە‌یکە‌لی ئێستای بە‌رێوە‌بردن ھە‌مان شێوازی پێشویی کارگێڕیە لە دە‌وڵە‌تی پروسیا لە رووی ھە‌رێمە‌کان وە‌ک پلە‌ی سە‌رە‌ک وە‌زیران و پارێزگاکان و قە‌زاکان.

**وە‌رزش**
* زۆر لە یانە ورزشیە‌کان لە ئە‌ڵمانیا ناوی پروسیا (پرویسن) ھە‌ڵدە‌گرن، وە‌ک پرویسن مونستار، و بی ئێف سی پرویسن.
* ھە‌روە‌ھا ناوی یانە‌ی پروسیا دۆرتموند بە شێوە لاتینیە‌کە‌ی (Borussia Dortmund) و پروسیا مونشن گلادباخ.
* ھە‌روە‌ھا رە‌نگی فانیلە‌ی ھە‌ڵبژاردە‌ی فوتبۆڵی  ئە‌ڵمانیا و درووشی دالە‌کە پێکھاتووە لە ھە‌مان رە‌نگی سپی و رە‌ش کە رە‌نگی ئاڵای پروسیا بوون بە داڵە‌کە‌وە.

**ناوی شوێنە‌کان**
* ناوی شاری پرویسیش ئالدندورف لە قە‌زای میندن - لوبکە
* ئاوایی پرویسیش شتروھن (لە ئاواییە‌کانی شاری رادن) لە قە‌زای میندن - لوبکە
* وە‌ستگە‌ی شە‌مە‌ندە‌فە‌ری برویسن لە لونن نزیک دۆرتموند

## ھە‌ڵبژاردنە‌کانی بروسیا

## سەرچاوەکان

## سەرچاوە دەرەکییەکان
* سایتی بروسیا، خانە‌وادە‌ی ھوھنتسلرن.
* تۆڕی بروسیا.
*  رووداوە‌کانی بروسیا

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٢٥
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٧
پۆل:نەتەوەکان
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:مێژووی براندنبورگ