ناحیەی کۆکس

**ناحیەی کۆکس** یەکێکە لە حەوت ناحیەی قەزای کفری لە ئیدارەی گەرمیان لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی کوڵەجۆیە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی کۆکس لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٩٬٤٥١)کەسە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندە کۆنەکەی وەرگیراوە کە گوندی کۆکس بوو، لەسەرەتادا ناوەندەکەی ئەم گوندە بوو، بەڵام دوای ڕاپەڕین ئەم ناحیەیە کەوتە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، پاش ئاوەدانکردنەوەی ھەر ھەمان ناوی ھەبوو بەڵام ناوەندەکەی گۆڕدرا بۆ شارەدێی کوڵەجۆ.

## جوگرافیا
ناحیەی کۆکس ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە ناحیەی سەرقەڵا.
* لە باشوورەوە ناحیەی جەلەولا و ناحیەی قەرەتەپە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی قۆرەتوو، ناحیەی ناوەندی قەزای خانەقین و ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی جەبارە و ناحیەی ناوەندی قەزای کفری.

### ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٧٦کم٢)یە لە (٢٫٣٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت و (١٧٪) قەزای کفری پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (چوارەم)ە لە پێنج ناحیەی قەزای کفریدا.

### دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە کورد و تورکمان، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٩،٤٥١)کەسە.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە پێنج ناحیەی قەزای کفری.

## مێژوو
### لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر پارێزگای سلێمانی تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق،  لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.

#### * لەنێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) ٢٥\١٠\١٩٧٢دا، (٦) کەرتی ناحیەی جەبارە و (٩)کەرتی ناحیەی قەرەتەپە دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی کۆکس لە سنووری قەزای کفری، ناوەندەکەشی گوندی کۆکس بوو.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦\١١\١٩٧٥دا، قەزای کەلار و قەزای چەمچەماڵ دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە پارێزگای سلێمانییەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان قەزای کفری دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە پارێزگای دیالەوە.
# قەزای کفری کە چووە سەر پارێزگای دیالە بە جێگیری مایەوە، گۆڕانکارییەکی وەھای بەسەردا نەھات، لە ناحیەکانی(ناحیەی ناوەندی قەزای کفری، ناحیەی سەرقەڵا، ناحیەی قەرەتەپە، ناحیەی جەبارە و ناحیەی کۆکس) پێکھاتبوو.
350px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کەرتەکانی ناحیەی کۆکس لە ساڵی ۱۹۷۲دا
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی قەزای کفری لە ساڵی ۱۹۷۲دا
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کارگێڕی قەزای کفری لە ساڵی ۱۹۷٥دا

### سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
#### * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.

#### * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا
# لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەموو ئەو قەزا و ناحیەیانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.
# لەدوای ڕاپەڕین و دروستبوونی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، گوندەکان ئاوەدانکرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان پێکھاتنەوە، ناحیەی کۆکسیش دروستکرایەوە بەڵام ناوەندەکەی لە گوندی کۆکسەوە گۆڕدرا بە گوندی کوڵەجۆ.

#### * لە ماوەی ساڵانی(٢٠٠٤ - ٢٠١٤)
# دوای ڕاپەڕین قەزای کفری کەوتە ژێر جڵەوی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان تەنھا ناحیەی قەرەتەپە و ناحیەی جەبارە نەبێت. ئیتر لەو کاتەوە بووە قەزایەکی سەر بە پارێزگای سلێمانی لە ڕووی کارگێڕییەوە. دوای پڕۆسەی ئازادی عێراق ھەروا مایەوە بە ڕێکەوتنی نێوان حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی عێراق. 
# ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق، بە ڕێکەوتنی حکوومەتی ھەرێم و حکوومەتی عێراق، ئەم ناوچانە دابەشکران بۆ دووبەش لە کە ھەریەکەیان حکوومداری بکات تا یەکلایی بوونەوەی ماددەی(١٤٠) دەستوور، قەزای کفری بەشێکە لەم ناوچەیە دوو ناحیەی قەرەتەپە و ناحیەی جەبارە سەر بە پارێزگای دیالەن، ئەوەلاشی سەر بە پارێزگای سلێمانین.
# دوای پرۆسەی ئازادی زۆرینەی گوندەکانی گەرمیان بەتایبەت ئەوانەی بەر شاڵاوی ئەنفال کەوتبوون ئاوەدانکرانەوە، ناحیەی نەوجول ئاوەدان بووەوە و لە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بوو، بۆیە خرایە سەر قەزای کفری، بەڵام لە پێشتردا لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە قەزای دووزخورماتوو بوو.
# لە ساڵی ٢٠٠٥دا ناحیەی ئاوەسپی ھاتە کایەوە بە دابڕانی (٣٥) کەرت و گوند لە ناحیەی قادرکەرەم و ناحیەی ڕزگاری. ناوەندەکەشی گوندی خان ڕۆستەمە. 
# دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانییەوە لەساڵی ٢٠٠٣دا، جارێکی تر گەرمیان کە شارۆچکەی کەلار ناوەندەکەیەتی تووشی بۆشاییەکی کارگێڕی ھات، ئەوەش بەھۆی ھەڵوەشاندنەوەی پارێزگای کەرکووک لە دەربەندیخان، بۆ چارەسەرکردنی ئەو بۆشاییە ئیدارییەش ئەنجومەنی وەزیرانی ھەرێمی کوردستان بە بڕیارێک لە رۆژی ٦/٨/٢٠٠٦ ئیدارەی گەرمیانی پێکھێنا کە ناوەندەکەی لە قەزای کەلار دانراوە، ھەروەھا لە پێناو کاراکردنی ئیدارەکە و فراوانکردنی دەسەڵاتە کاڕگێڕییەکانی، حکومەتی ھەرێم لە ساڵی ٢٠٠٨ بڕیاریدا ئیدارەی گەرمیان ھاوشێوەی پارێزگاکانی تری ھەرێم مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت و لەو رووەشەوە دەسەڵاتی پارێزگار بە خشراوەتە سەرپەرشتیاری ئیدارەکە.

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ٣٨ گوند پێکھاتووە:

* کوڵەجۆ(ناوەند)
* ئاوبارە، کۆکس
* بان ئاسیاو
* بان سندوق
* پیرەفەقیرە
* تازەشار، کۆکس
* تەپەسەرایی
* تەپەعەلی
* تەپەقەوی
* تەپەگزن
* جەدیدە
* چاڵەرەش
* چاڵەسورک
* چاڵۆخالید
* چەتاڵ، کۆکس
* حاجی حەسەن، کۆکس
* حاجیلەر
* حسێن کوردی
* خیاڵ
* ڕەحیم وەرەقە
* سامی
* سەی موراد
* سەیدحسێن
* سەیدماڵ ئەڵا
* سیامەڕۆ
* سیتەپان
* شیلان، کۆکس
* شێتکان سالم
* شێخ لەنگەری بچوک
* شێخ لەنگەری گەورە
* عەلی خەڵەف
* قچ قرخ
* قەرەبوڵاغی براحەمە
* قەرەبوڵاغی کۆن
* کۆکس
* گزنگ، کۆکس
* گومار
* لەلبن
* محەمەدسەلیم

## ئەمانەش ببینە
* قەزای کفری
* پارێزگای سلێمانی
* کوڵەجۆ
* کۆکس
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی قەزای کفری
* ئیدارەی گەرمیان

## سەرچاوەکان
 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان