ماکس شتێرنەر

**یۆھان کاسپەر شمێت** () زیاتر بە **ماکس شتێرنەر** ناسراوە، فەیلەسووفێکی ئەڵمانی بوو کە بە یەکێک لە باوکانی ھیچخوازی و بوونخوازی و ئەنارکیزم و بەتایبەتی ئەنارکیزمی خودی دادەنرا. بەرھەمە سەرەکییەکەی بریتییە لە منی باڵا و خودەکەی، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٤٤ لە لایپزیگ چاپ کرا.

## ژیاننامە
ماکس شتێرنەر لە ساڵی ١٨٠٦ لە بایرویت لەدایکبووە، باوکی دوای ساڵێک لە لەدایکبوونی بەھۆی نەخۆشی دەردەباریکەوە کۆچی دوایی کردووە. لە تەمەنی بیست ساڵیدا، شتێرنەر زمانی فەلسەفە و لاھوتی خوێندووە. ئامادەی وانەکانی فەیلەسووف ھیگڵ بووە کە بووە سەرچاوەی ئیلھامی بیرکردنەوەکانی. لە ساڵی ١٨٤١دا بەشداری لە گفتوگۆی کۆمەڵێک فەیلەسووفدا کرد کە ناوی خۆیان نابوو «ئازادی»، مێژوونووسانیش بە «ھیگڵییە گەنجەکان» ناویان بردوون، کە یەکێک بوون لە ناوە ھەرە بەناوبانگەکانی مێژووی وێژە و فەلسەفەی سەدەی نۆزدەھەم. لەم کۆمەڵەیەدا برۆنۆ باوەر، کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵس ھەبوون. بەزۆری ئەم گفتوگۆیانە لە مەیخانەی «ھیبڵ» لە شەقامی فریدریشتراسی بەڕێوەدەچوون. شتێرنەر فریدریش ئێنگڵسی ناسی و وتراوە کە ھاوڕێی نزیکی یەک بوون، بەڵام ڕوون نییە ئایا مارکس و شتێرنەر یەکتریان بینیوە یان نا. دیار نییە کە شتێرنەر زۆر بەشداری لەم گفتوگۆیانەدا کردبێت، بەڵام ئەندامێکی دڵسۆز و گوێگرێکی ورد بووە.

بەناوبانگترین پۆرترێتی شتێرنەر لەلایەن ئێنگڵسەوە دوای چل ساڵ لەڕێگەی یادەوەرییەوە کێشراوە، دوای ئەوەی ژیاننامەنووسی شتێرنەر «جۆن ھێنری ماکای» داوای لێکردبوو. ڕوون نییە کە ئایا ئەم وێنەیە یان ئەو وێنەیەی کە کۆمەڵەکە لە مەیخانەی ھیبڵ نیشان دەدات، یەکەم و تەنھا وێنەی شتێرنەر بن.

وەک مامۆستا لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی کچان کە ھی خانمە گڕۆبیۆس بوو کاری دەکرد کاتێک بەرھەمە سەرەکییەکەی بەناوی «تاکە و خاوەندارێتییەکەی» (یان منی باڵا و خودەکەی) نووسی. ئەم کتێبە بەشێک بوو لە مشتومڕێک دژی سەرکردەی ھیگڵییە گەنجەکان «لودفیگ فۆیەرباخ» و «برۆنۆ باوەر»، ھەروەھا دژی کۆمۆنیستەکانی وەک «ڤیلھێڵم ڤایتلینگ» و ئانارکیست «پییەر جۆزێف پرۆدۆن» بوو. بەھۆی ئەو دەنگدانەوە و ناڕەزایەتییە گشتییەی کە بەرھەمەکەی لە تشرینی یەکەمی ١٨٤٤دا دروستی کرد، لە پیشەی مامۆستایی دەستی کێشایەوە.

شتێرنەر دوو جار ھاوسەرگیری کردووە، یەکەمیان خزمەتکارێک بوو کە لە تەمەنێکی بچووکدا عاشقی بوو و دوای ھاوسەرگیرییەکەیان بەھۆی ئاڵۆزییەکانی دووگیانییەوە لە ساڵی ١٨٣٨دا کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٨٤٣دا جارێکی تر ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەندامێکی کۆمەڵەی ئازادی بەناوی «ماری داینھاردت» کرد و لە ساڵی ١٨٤٦دا لێک جیا بوونەوە. شتێرنەر کتێبە سەرەکییەکەی پێشکەش بەو کردووە. دواتر ماری بوو بە کاتۆلیک و لە ساڵی ١٩٠٢ لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. شتێرنەر بە میراتی ھاوسەری دووەمی، پلانێکی داڕشت و پارەی بۆ دابین کرد بۆ ئەوەی لەڕێگەی ھیگڵییە گەنجەکانەوە دووکانێکی شیرەمەنی لەسەر بنەمای ھەرەوەزی بەڕێوە بەرن. ئەم پڕۆژە بازرگانییە بەشێکی شکستی ھێنا چونکە جووتیارەکان گومانیان لەم خوێندەوارانە ھەبوو. دووکانەکە لە ناوەوە زۆر بە شێوەیەکی لوکس ڕازێنرابووەوە، ئەمەش وای لە کڕیارەکان دەکرد ھەست بکەن لە ئاستی ئەو لوکسییەدا نین کە شیریان لێ بکڕن.

دوای «تاکە و خاوەندارێتییەکەی»، شتێرنەر «ڕەخنەگرانی شتێرنەر»ی نووسی و کتێبی «سامانی نەتەوەکان»ی فەیلەسووفی کۆمەڵایەتی و ئابووری «ئادەم سمیت» و کتێبی «چارەسەری ئابووری سیاسی»ی ئابووریناسی فەڕەنسی «ژان باپتیست سای»ی وەرگێڕایە سەر زمانی ئەڵمانی لەپێناو بەدەستھێنانی پارەدا. شتێرنەر لە ساڵی ١٨٥٦ لە بەرلین بەھۆی پێوەدانی مێروویەکی ژەھراوییەوە کۆچی دوایی کرد. وتراوە کە تەنھا کەس لە ھیگڵییە گەنجەکان کە ئامادەی پرسەکەی بوو «برۆنۆ باوەر» بووە.

## فەلسەفەکەی
شتێرنەر ڕای گەیاند کە دەوڵەت دامەزراوەیەکی نایاسایییە، ئەمەش وای کرد ببێتە کارەکتەرێکی کاریگەر لە مێژووی ئانارکیزمدا؛ تێڕوانینی ئەو شێوازێکی دابڕاوە لە ئانارکیزمی تاکگەرایی. شتێرنەر خۆی وەک ئانارکیست نەناساندووە و ئانارکیستەکانیشی خستووەتە پێڕستی ئەو حیزبانەی کە ڕەخنەیان لێ دەگرێت.

شتێرنەر گاڵتە بە شۆڕش دەکات بەو واتا تەقلیدییەی کە پشتگیری لە بیرۆکەی دەوڵەت دەکات. دەیڤید لیۆپۆڵد (لە پێشەکییەکەیدا بۆ چاپی زانکۆی کامبریدج) ئاماژە بەوە دەکات کە شتێرنەر پێی وابووە مرۆڤەکان لەناو خورافاتی تاریکدا نقوومبوون و ڕۆشنگەری و خۆشگوزەرانی ڕەت کردووەتەوە.

وەک شکاکە کۆنەکان، ڕێگەی شتێرنەر بۆ ڕزگارکردنی خود دژی یاساکانی باوەڕ بوو، ئەو پێی وابوو ژیان ھیچ پێشگریمانەیەکی دۆگماتی یان ھیچ بیرۆکەیەکی جێگیری تێدا نییە. ئەمە تەنھا دۆگماتیزمێکی مەسیحی دابڕاو نییە، بەڵکو زۆرێک لە عەقیدەکانی بێخوداکانی ئەورووپاش تاوانبار دەکات بەوەی بیرۆکەکانیان خستووەتە ھەمان چوارچێوەوە.

ئەو بنەمایانەی شتێرنەر پێشنیاری کردوون، بنەمای پێشوەختە نین بۆ حوکمڕانی خەڵک، بەڵکو خەڵک دەبێت حوکمی بنەماکان بکەن. ڕەتکردنەوەی ڕاستی ڕەھا، ڕەگی پووچگەرایی یان بەتاڵیی خودە لای شتێرنەر. ئەو ژیانێکی جیاوازی بێ دۆگماتیزم و پەیوەندییەکی کراوەی لەگەڵ جیھاندا پێشکەش کرد (ھەروەک چۆن ھەیە، بەبێ ئەوەی باوەڕی مەسیحی یان مرۆیی دەستی تێوەردابێت)، کە بەستراوەتەوە بە درککردن بە نەبوونی ڕۆح یان ھەر جەوھەرێکی کەسی لە ھەر جۆرێک بێت.

### کاریگەریی ئەگەریی ھیگڵ لەسەر شتێرنەر
توێژەرانی وەک «کارڵ لۆڤیت» و «لۆرانس ستیپێلفیچ» مشتومڕیان لەسەر ئەوە کردووە کە ئایا ھیگڵ کاریگەری لەسەر بەرھەمە سەرەکییەکەی شتێرنەر ھەبووە یان نا. ستیپێلفیچ ڕوونی کردووەتەوە کە ئەم بەرھەمە بە گشتی پێکھاتە و ڕیتمێکی ھیگڵیانەی نییە و لە بنەڕەتدا دژی دەرەنجامەکانی ھیگڵە سەبارەت بە خود و جیھان، بەڵام ھەموو ئەمانە بەو مانایە نین کە ھیگڵ کاریگەری لەسەر شتێرنەر نەبووە.

بە ڕۆشتن بەرەو دوور و دژایەتیکردنی ھیگڵ بە شێوەیەکی دیالەکتیکی ڕاستەقینە، ئەو بە جۆرێک لە جۆرەکان پڕۆژەکەی ھیگڵ تەواو دەکات. ستیپێلفیچ جەخت لەوە دەکاتەوە کە ھەوڵەکانی شتێرنەر لە ڕاستیدا تەواوکردنی پڕۆژەکەی ھیگڵە. ستیپێلفیچ لە مشتومڕەکەیدا دەگەڕێتەوە بۆ «جەین ھیپۆلیت» – ئەو فەیلەسووفە فەڕەنسییەی کە دوای توێژینەوەکانی بۆ نیازی ھیگڵ بۆ دیاردە سروشتییەکان، ڕای گەیاند کە مێژووی جیھان کۆتایی ھاتووە و ئەوەی پێویستە بۆ ھەر تاکێک ئەوەیە کە خۆی سەرلەنوێ بدۆزێتەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا، «ویدۆکیند دی ڕیدەر» ھەڵەی گەورەی ئەو توێژەرانەی نیشان داوە کە شتێرنەر وەک سەرچاوەیەک بۆ ھیگڵ و ھیگڵییە گەنجەکان وەردەگرن وەک گوزارشتێک لە مەیلی ئەو بۆ ھیگڵیزم. ئەو جەختی کردەوە کە «تاکە و خاوەندارێتییەکەی» لاساییکردنەوەیەکی تەنزئامێز و گاڵتەجاڕانەی ھیگڵیزمە بۆ نیشاندانی شکستی و داخورانی سیستمە فکرییەکەی. چەمکەکانی شتێرنەر بۆ خاوەندارێتی و تاکگەرایی، بەشێکن لە ڕەخنەی بنەڕەتی بۆ غایەتگەری شاراوە لە دیالەکتیکی ھیگڵیدا.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٨٥٦
پۆل:ڕەخنەگرانی دینەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٦
پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەڵمانی