open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ماد مان

***ماد مان*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامیی ئەمریکییە لەلایەن ماتیو واینەر دروستکراوە و لەلایەن تەلەڤیزیۆنی ڵایۆن گەیت بەرهەمهێنراوە. زنجیرەکە لەسەر تەلەڤیزیۆنی کەیبڵ ئەی ئێم سی لە ١٩ی تەممووزی ٢٠٠٧ بۆ ١٧ی ئایاری ٢٠١٥ پەخشکرا، زنجیرەکە بە حەوت وەرز و ٩٢ ئەڵقە کۆتایی هات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* *[http://www.emmys.com/shows/mad-men Mad Men]* on Emmys.com
* 
* Seeing History in ''Mad Men'', an interactive timeline as of 2010 by *[[The New York Times]]*
* 

پۆل:ماد مان
پۆل:ئەو زنجیرانەی خەڵاتی بافتایان وەرگرتووە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە
محەممەد کوڕی حەسەن شەیبانی

وێنۆک

**ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی حەسەن کوڕی فەرقەد شەیبانی** باوکی یاسای نێودەوڵەتی موسڵمانان، شەرعزانێکی عەرەب بوو و شاگردی ئەبووحەنیفە، مالیک کوڕی ئەنەس و ئەبوو یووسف. لە شاری واست لە عێراق لەدایکبووە. لە تەمەنی گەنجیدا ڕووی لە شاری کوفە کردووە و لەم شارە دەستی بە خوێندن کردووە، کە زۆرێک لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد لەوێ دەژیان. لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا دەبێتە خوێندکاری ئیمامی ئەبوو حەنیفە، دوای مردنی لەلای ئیمامی ئەبوو یوسف درێژە بە خوێندن دەدات. لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا لە مزگەوتی سەرەکی کوفە بانگەوازی کردووە. بۆ ماوەی سێ ساڵ لە مەدینە گوێی لە وتارەکانی مەلیکی کوڕی ئەنەس گرت. مامۆستاکانی ئەو شارەزایانی بەناوبانگی فەرموودەی سوفیان سەوری و عەبدوڕەحمان عوزایی بوون. بە گەڕانەوە بۆ عێراق، بوو بە یەکێک لە دەسەڵاتدارترین مامۆستاکانی بەغدا. لەھەمان کاتدا وانەی لە شەریعەتی ئیسلامی و ئاکارە ئایینییەکانی تردا داوە و کۆمەڵەیەک لە خوێندکاری شایستەی پەروەردە کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٨٠٥
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٨ەم
پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
شەھابەدین سوھرەوەردی

**شەھابەدین یەحیا کوڕی حەبەش سوھرەوەردی** (١١٥٥ لە شاری سوھرەورد (پارێزگای زانگان) لە دایکبووە - ١١٩١ی حەلەب، سوریا کۆچی دوایی کردووە) فەیلەسوفێکی ئیسلامی بوو بەڕەچەڵەک کورد. ئەو دامەزرێنەری بیرۆکەی ئیشراقی بوو. شەمسەدین شارەزووری گرنگترین شیکاریی لەسەر کارەکانی سوھرەوەردی نووسیوە و بە دەروازەی ناسینی ئەم کەسایەتییە دادەنرێت.

## ژیان
ناوی یەحیایە کوڕی ئەمیرێکی حەبەشە. چیرۆکەکەی ڕێک بەم جۆرەیە، شێخ شیھابەدین ئەبووفەتوع یەحیا کوڕی ئەمیرێکی حەبەشی سوھرەوەردە. چونکە لە زانستدا پێشکەوت و لە تاریکیدا دەرگای بەڕووی زۆر زانستدا کردەوە، بوو بە دەبوو فەتوح، واتە ئەو باوکەی دەرگاکان دەکاتەوە. چونکە لە سەردەمی خۆیدا ھیچ ھاوتایەکی لە بواری زانستدا نەبووە، ناوی «شیھابەدین»، واتە «ئەستێرەی ئایین» بووە. لەبەر ئەوەی کوژرا وشەی مەقتوولیان بۆ ناوەکەی زیاد کرد. بەڵام زیاتر بە ناوی سوھرەوەردی ناسراوە. ئەم ناوەش لە ناوچەکەیەوە وەرگیراوە. بەڕەچەڵەک خەڵکی شاری سوھرەواردی ئێرانە. سوھرەوەرد شارۆچکەیەکی سەر بە زەنجانە و لە نێوان تەورێز و تاراندایە.

یەکێک لە کاریگەرترین فەیلەسوفەکانە لە فەلسەفەی دوای ئیسلامی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەو بە بیرۆکەکانی ڕێگای بۆ زۆربەی فەیلەسوفە موسڵمانەکان و زۆرێک لە فەیلەسوفەکانی ئەورووپی خۆش کرد. فەلسەفەی ئیشراقی فەلسەفەی سوھرەوەردییە.

سوھرەوەردی فەلسەفەیەکی نوێی بە ناوی فەلسەفەی ئیشراقی (ڕۆشنگەری) دروست کرد و بە ئاسانی دەتوانین بڵێین کاریگەری زۆری لەسەر ھەردوو فەیلەسوفەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپی ھەبووە. بۆ نموونە بێرگسۆن فەلسەفەی خۆی بە ناوی ئینتویشنیزم لە سوھرەوەردی وەرگرتووە و پەرەی پێداوە. وەک چۆن سوھرەوەردی کاریگەری لەسەر فەیلەسوفەکانی دوای خۆی ھەبوو، کاریگەری لەسەر فەیلەسوفەکانی پێش خۆیشی ھەبوو. زۆرترین کاریگەری زەردەشت و مەزداکیان لەسەرە. بناغەی فەلسەفەی سوھرەوەردی لەسەر وشەی ڕووناکی دامەزراوە. زەردەشت ئەمەی وەرگرت و بەم وشەیە فەلسەفەی خۆی دەستپێکرد. بە بڕوای سوھرەوەردی مرۆڤ لە ڕێگەی عەقڵ و بیرکردنەوە ناتوانێت بگاتە حەقیقەت. بۆ ئەوەی زانستی ڕاستەقینە بەدەست بھێنیت، پێویستە چێشت لێنان و سیروش (ئیلھام) بکرێت. مرۆڤەکان تەنھا لە ڕێگەی خواردن و خواردنەوە ڕاستییەکان دەدۆزنەوە. مرۆڤی زانا کە دڵی بە پاکی نەھێڵێتەوە، زیاتر وابەستەی دنیای مانا دەبێت و بەم شێوەیە دەگاتە ڕووناکی. سوھرەوەردی ڕووناکی وەک جەوھەری واقیع قبوڵ دەکات. بە وتەی ئەو لە ڕێگەی ڕووناکییەوە دەگەینە ڕاستی. وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بە بڕوای سوھرەوەردی، عەقڵی مرۆڤەکان ناتوانن بیانگەیەننە حەقیقەت. بۆ ئەوەی مرۆڤەکان لە حەقیقەت تێبگەن، پێویستە لە قووڵایی ناخی خۆیاندا پریشکێک بدۆزنەوە و بەو پریشکەکە بگەنە حەقیقەت.

سوھرەوەردی بڕوای بە جیاوازی جەستە و ڕۆح ھەیە. بە وتەی ئەو جەستە ھێمای تاریکییە و ڕۆح ھێمای ڕووناکییە. ڕۆح لە ڕێگەی ڕۆحەوە گەشە دەکات. ھەروەھا پێویستە جەستە بەڕۆژووبوون و بێخەوی ئارام بکرێتەوە بۆ ئەوەی ڕۆح ئازاد بێت و بەرکەوتنی لەگەڵ جیھانی ڕۆحی ھەبێت.

سوھرەوەردی بیرکردنەوەی عەقڵانی کۆکردەوە. بە بڕوای ئەو مەعریفەی عەقڵانی گرنگە، بەڵام ناتوانێت خۆی بگاتە قووڵایی بوون. چونکە بوون زۆر گەورەترە لە زانستە سنووردارەکانمان. بۆیە ئەو زانینەی کە عەقڵی مرۆڤ ناتوانێت پێی بگات، تەنیا لە ڕێگەی چێشت لێنانەوە دەتوانرێت بگات.

سوھرەوەردی سەد و دوو بەرھەمی نووسیوە. بیست و چوار لەم سەد و دوو بەرھەمە بێسەروشوێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٤
پۆل:مردووانی ١١٩١
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:شافعییەکان
وێروۆڵف بای نایت (ئەڵقەیەکی تەلەڤیزیۆنیی تایبەت)

***وێروۆڵف بای نایت*** (بە کوردی: ***گورگین لە شەودا***) ئەڵقەیەکی تایبەتی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە لە لایەن مایکڵ جاکچینۆ دروستکراوە و لەلایەن هیزەر کوین و پیتەر کامێرۆن بۆ ماڵپەڕی دیزنی+ نووسراوە، لەسەر کەسایەتییەکی مارڤڵ کۆمیکس بە ھەمان ناوەوە دروستکراوە. زنجیرەکە یەکەم پێشکەشکردنی تایبەتی ستۆدیۆکانی مارڤڵە و دەکەوێتە جیھانی سینەماییی مارڤڵەوە (MCU) و ھاوبەشی ناوەڕۆک لەگەڵ زنجیرە فیلمەکاندا دەکات. ئەڵقە تایبەتەکە لە لایەن ستۆدیۆکانی مارڤڵەوە بەرھەمھێنراوە، دوای کۆمەڵێک دڕندە ڕاوکەر دەکەوێت کە لەسەر ئاسەوارێکی بەهێز شەڕ دەکەن لە کاتێکدا لە هەمان کاتدا خەریکی ڕوبەڕووبوونەوەی دڕندە مەترسیدارەکانن.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  at Marvel.com
* 
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی دیزنی+
پۆل:فلیمی ئەهریمەنی ئەمریکی
پۆل:فیلمە ئەھریمەنەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:یەکەم فیلمە دەرھێنراوەکانی ساڵی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە ئەھریمەنە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن مایکل جیاکینۆوە تۆمارکراون
ویلایەتی ئاکرێ

وێنۆک|شوێنی ویلایەتی ئاکرێ
**ویلایەتی ئاکرێ** ویلایەتێکە دەکەوێتە ڕۆژاوای ھەرێمی باکووری بەڕازیل و یاسایی ئەمازۆن. ئاکرێ دەکەوێتە ڕۆژاواترین بەشی وڵاتەکە، بە جیاوازی دوو کاتژمێری کات لەگەڵ برازیلیا، ئاکرێ بە ئاراستەی کاتژمێر ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتی ئەمازۆناس و ڕۆندۆنیای بەرازیل لە باکوور و ڕۆژھەڵات، بەشی پاندۆی بۆلیڤیا لە باشووری ڕۆژھەڵات و ناوچەکانی پیرۆ لە مادرێ دی دیۆس و ئوکایالی و لۆریتۆ لە باشوور و ڕۆژاوا. ئەم ویلایەتە کە ٠٫٤٢٪ی دانیشتووانی بەڕازیلی ھەیە، ٠٫٢٪ی بەرھەمی ناوخۆیی بەڕازیل بەرھەم دەھێنێت.

پایتەخت و گەورەترین شارەکەی ڕیۆ برانکۆیە. شوێنە گرنگەکانی دیکە بریتین لە کروزێیرۆ دوو سول، سێنا مادورێرا، تاراوکا و فەیخۆ.

## دیمۆگرافی
وێنۆک|ڕیۆ برانکۆ لە پاشنیوەڕۆدا.
بەپێی ئامارەکانی پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل لە ساڵی ٢٠٠٧دا، ٦٦٤ ھەزار کەس لە ویلایەتەکەدا نیشتەجێ بوون. کە ئاکرێ دەکاتە سێیەم ویلایەتی کەمترین دانیشتووان. چڕی دانیشتووان ٤٫٥ ئینج/کم٢ بوو.

شارنشینی: ٦٩٫٦٪ (٢٠٠٦)؛ گەشەی دانیشتووان: ٣٫٣٪ (١٩٩١–٢٠٠٠)؛ خانوو: ١٦٢٬٠٠٠ (٢٠٠٦).

دوایین سەرژمێری پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل (توێژینەوەی نیشتمانی بۆ نموونەی نیشتەجێبوون) ئەم ژمارانەی خوارەوەی ئاشکرا کرد: ٤٤١٬٠٠٠ کەسی قاوەیی (فرەڕەگەز) (٦٦٫٥٪)، ١٧٢٬٠٠٠ سپی پێست (٢٦٫٠٪)، ٤٥٬٠٠٠ ڕەشپێست (٦٫٨٪)، ٤٬٠٠٠ کەسی ئاسیایی یان ئەمریکی (٠٫٧٪).

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتی ئاکرێ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢
بەکری

**ئەبوو عوبەیدەڵڵا کوڕی عەبدولعەزیز کوڕی محەممەد کوڕی ئەیووب کوڕی عەمر بەکری** مێژوونووسێکی موسڵمانی ئەندەلوسی و جوگرافیناسێکی ڕۆژاوای عەرەب بوو.

بەکری لە شاری ھوێلڤا لە ھەرێمی (ئەندەلوسییە) لەدایکبووە، کوڕی سەروەری میرنشینێکی کورتخایەن لەوێ بووە. خێزانەکەی ئەم ناوچە خۆبەڕێوەبەرەیان لە ھوێلڤا دامەزراند کاتێک خەلافەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس لە ساڵی ١٠٣١ کەوتە خوارەوە. بەکری سەر بە ھۆزی عەرەبی بەنی بەکر بووە. کاتێک باوکی لەلایەن موعتەدید (١٠٤٢–١٠٦٩) لە فەرمانڕەوای تەیفەی سێڤییا لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، دواتر ڕووی لە کۆردۆبا کرد و لەوێ لەلای جوگرافیناس عەزری و مێژوونووس ئیبن حەیان خوێندی. ھەموو ژیانی لە ئەندەلوس بەسەر بردووە و زۆربەی ژیانی لە سێڤییا و ئەلمێریا بەسەر بردووە. لەکاتێکدا لە سێڤییا بوو، ئەو لەوێ بوو کاتێک ئێل سید گەیشتە لای بۆ کۆکردنەوەی باج لە ئەلفۆنسۆی شەشەم. لە کۆردۆبا کۆچی دوایی کرد بەبێ ئەوەی ھەرگیز گەشتی بۆ ئەو شوێنانە کردبێت کە ئەو نووسیویەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٠٤٠
پۆل:مردووانی ١٠٩٤
پۆل:نووسەرە عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:جوگرافیناسەکانی سەدەی ١١یەم
جان جاک دێسالین

**جان جاک دێسالین** (لەدایکبووی ٢٠ی ئەیلوولی ١٧٥٧ تا ١٧ی ئۆکتۆبەری ١٨٠٦) یەکەم سەرکردەی شۆرشی ھایتی بووە و یەکەم فەرمانڕەوا بووە لە کاتی سەربەخۆیی ھایتی لەژێر دەستووری ١٨٠٥ی ھایتی. ھایتی دەبێت بە یەکەم وڵات کە بە ھەمیشەیی واز لە سیستمی کۆیلایەتی بێنێت.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٨
پۆل:مردووانی ١٨٠٦
پۆل:یاخیبووانی سەدەی ١٨
حوسێن ئەشتەری

**حوسێن ئەشتەری** (؛ لەدایکبووی ١٩٥٩ لە ئەسفەھان) ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانییە، کە لە ساڵی ٢٠١٥ ھەتا سەرەتای ٢٠٢٣ وەکوو فەرماندەی گشتیی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران کاری کرد. ئەشتەری ھەتا پێش ساڵی ٢٠١٤، پۆستی سەرۆکایەتیی پۆلیسی زانیاری و ئاسایشی گشتیی ناجای پێبووە. ئەو ھەروەھا ئەندامی پێشووی سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
ئەحمەد وەحیدی

**ئەحمەد وەحیدی** (، لەدایکبووی ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٥٨) فەرماندەی باڵای سەربازی و سیاسەتوانێکی ئێرانییە. ئەو لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢١ ھەتا ٢١ی ئابی ٢٠٢٤، بۆ ماوەی سێ ساڵان وەزیری ناوخۆی ئێران بووە. وەحیدی ھەروەھا لە ئێستادا ئەندامی ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:خەڵکی شیراز
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
محەممەدڕەزا نەقدی

**محەممەدڕەزا نەقدی** () ئەفسەرێکی باڵای سەربازیی ئێرانییە کە وەکوو جێگری ڕێکخەری سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی کار دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:خەڵکی نەجەف
ڕیۆ برانکۆ، ئاکرێ

وێنۆک|لە سەرەوەی لای ڕاستەوە بە ئاراستەی کاتژمێر: پارکە گەشتیارییەکەی مێرکادۆ ڤێلۆ (بازاڕی کۆن)، ڕێڕەوی پارکە سەرنجڕاکێشەکەی پاساریلا خواکیم ماسیدو، ڕووباری ئاکرێ و ناوچەی ناوەندی شاری بنیامین کۆنستنت، پردی جەی کەی، پارکەکەی ماتەرنیداد
**ڕیۆ برانکۆ** شارەوانییەکی بەڕازیلە، پایتەختی ویلایەتی ئاکرێ. دەکەوێتە دۆڵی ڕووباری ئاکرێ لە باکووری بەرازیل، ژمارەی دانیشتووانترین شارەوانییە لە ویلایەتەکەدا، کە ٤١٣٬٤١٨ کەسی تێدایە، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٨، نزیکەی نیوەی دانیشتووانی ویلایەتەکە. ڕیۆ برانکۆ یەکێک بوو لە یەکەم نیشتەجێبوونەکان کە لە ناوچەکەدا گەشەی کرد، ڕۆژاواترین شارۆچکەی سەرەکی بوو لە وڵاتەکەدا و چوارەم کۆنترین پایتەختی ویلایەت بوو لە باکووری بەرازیل، دوای بێلێم و ماناوس و ماکاپا.

لە ساڵی ١٩١٣ بوو بە پارێزگا. لە ساڵی ١٩٢٠ بووە پایتەختی خاکی ئاکرێ، لە ساڵی ١٩٦٢ بووە پایتەختی دەوڵەت. ناوەندی ئیدارییە بۆ ھەرێمی ئابوری و سیاسی و فەرھەنگی

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتی ئاکرێ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٢
پۆل:شارەوانییەکانی ویلایەتی ئاکرێ
پۆل:پایتەختەکانی ویلایەتەکان لە بەڕازیل
تاراوکا

وێنۆک|دیمەنێکی پانۆرامای ناوەندی شاری تاراوکا و ڕووباری تاراوکا، ئاکرێ
وێنۆک|شوێنی شارەوانی لە ویلایەتی ئاکرێ
**تاراوکا** شارەوانییەکە دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ویلایەتی ئاکرێی بەڕازیل. ژمارەی دانیشتووانی تاراوکا ٤٣٬١٥١ کەسە و ڕووبەرەکەی ٢٠٬١٧١ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٧٬٧٨٨ میل چوارگۆشە).

## پاراستن
شارەوانییەکە ٣٨٪ی یەدەگی دەرھێنانی ئاڵتۆ تاراوکا لەخۆدەگرێت، کە لە ساڵی ٢٠٠٠ دروست کراوە. دارستانی ویلایەتی ڕیۆ گریگۆریۆی ٢١٦٬٠٦٢ ھێکتار (٥٣٣٬٩٠٠ دۆنم) لەخۆدەگرێت، کە یەکەیەکی پاراستنی بەکارھێنانی بەردەوامە کە لە ساڵی ٢٠٠٤ دروست کراوە. ھەروەھا ١٤٣٬٨٩٧ ھێکتار (٣٥٥٬٥٨٠ دۆنم) دارستانی ویلایەتی مۆگنۆ و ١٢٦٬٣٦٠ ھێکتار (٣١٢٬٢٠٠ دۆنم) دارستانی ویلایەتی ڕیۆ لیبردادی لەخۆدەگرێت، دوو یەکەی تری بەکارھێنانی بەردەوام کە لە ھەمان ڕێکەوتدا دروستکراون.

## ئابووری
لە ساڵی ٢٠١٧، تاراوکا بەرھەمی ناوخۆیی سەرتاسەری ١١٫٧٦٣٬٨٩ دۆلاری ئەمریکی بووە، کۆی داھاتی ٧١٫٦٥٧٫٩٥٠ دۆلاری ئەمریکی بووە، و کۆی گشتی خەرجییەکانی ٦٣٫٥١٩٫٤١٠ دۆلار بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەوانییەکانی ویلایەتی ئاکرێ
فەیخۆ

وێنۆک|ھۆڵی شارەوانی فەیخۆ
وێنۆک|شوێنی شارەوانی لە ویلایەتی ئاکرێ
**فەیخۆ** شارەوانییەکە دەکەوێتە ناوەندی ویلایەتی ئاکرێ لە بەڕازیل. تا ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی ٣٤ ھەزار و ٨٨٤ کەس بووە. کۆی گشتی ڕووبەری زەوی ٢٤٢٠٢ کیلۆمەتر دووجایە.

شارەوانییەکە ٢٣١٬٥٥٥ ھێکتار (٥٧٢٬١٨٠ دۆنم) دارستانی نیشتمانی سانتا ڕۆسا دوو پوروسی تێدایە، کە یەکەیەکی پاراستنی بەکارھێنانی بەردەوامە کە لە ساڵی ٢٠٠١ دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەوانییەکانی ویلایەتی ئاکرێ
تاوانە جەنگییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**تاوانە جەنگییەکانی ئەمریکا** ئاماژەن بۆ پێشێلکردنی یاسا و داب و نەریتی جەنگ کە لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی ئەمریکاوە لە دوای واژۆکردنی پەیماننامەی لاهایەوە ئەنجامدراون. لەوانە لەسێدارەدانی شەڕڤانە دیلەکان، خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ دیلەکان لە کاتی لێکۆڵینەوەکاندا، بەکارهێنانی توندوتیژی دژی غەیرە شەڕکەرانی مەدەنی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. دەتوانرێت تاوانی جەنگ لە ڕێگەی یاسای تاوانەکانی جەنگی  ساڵی ١٩٩٦ دادگایی بکرێن.

زۆربەی تاوانەکانی جەنگ لەلایەن دادگای تاوانی نێونەتەوەیی و رێککەوتننامەی جنێڤ و یاساکانی جەنگەوە کە پەیوەندییان بە یاسا نێودەوڵەتییەکانەوە هەیە پێناسە کراون. تۆمەتی تاوانی جەنگ کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە ئەنجامدراوە تا ئێستا لە هیچ دادگایەکی نێودەوڵەتیدا لێپێچینەوەی لەگەڵ نەکراوە و نە سەلمێنراوە، بەڵام لە هەندێک حاڵەتدا ئەمریکا خۆی هەوڵیداوە لێپێچینەوە لەگەڵ ھێزە سەربازییەکانی بکات کە تۆمەتبارن بە تاوانی جەنگ. بەڵام ئەمریکا (بە پێچەوانەی زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا و وەک هەندێک وڵاتی دیکەی وەک کۆماری ئیسلامی ئێران ڕووسیا، چین، و هیندستان نه‌بووه‌ بە ئه‌ندامی دادگای تاوانی نێونەتەوەیی. یەکێک لە مەرجەکانی حکوومەتی ئەمریکا بۆ وەرگرتنی ئەندامێتی لەم دادگایە، مەحاڵنبوونی لێکۆڵینەوەیە لە تاوانە جەنگییەکانی سەربازەکانی، چونکە پێی وایە ئەم جۆرە دادگایانە "دەتوانن بە ئاسانی ببنە یارییەکی ململانێی سیاسی".

## کوشتنی ھیندییە سوورەکان
لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٨٩٠، کەتیبەی حەوتەمی سوارچاکی ئەمریکا ٤٠٠ پیاو و ژن و منداڵی ھیندییە سوورەکان لە ئەژنۆی بریندار لە داکۆتای باشوور کۆمەڵکوژ کرد.

## جەنگی جیھانیی دووەم
بە سەرنجدان بەوەی کە هاوپەیمانان جەنگی جیھانی دووەمیان بردبووەوە، هیچ کام لە تاوانەکانی جەنگی ئەمریکا لە جەنگی جیھانیی دووەمدا لەلایەن دادگاوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکرا. بەڵام هەندێک لەو تۆمەتانەی کە گوایە تاوانی جەنگی ئەمریکا خراونەتە پاڵ بریتین لە:

*توێژەرێک بەناوی ڕیچارد ویگەرز ئەمریکای تۆمەتبار کرد بەوەی هێزەکانی لە ئەڵمانیا ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بوونەتە هۆی نەبوونی خۆراکی پێویست بۆ دیلەکانی جەنگی ئەڵمانیا و هەروەها هاوڵاتیانی مەدەنی ناوچەی ژێر کۆنترۆڵی ئەوان، کە بووە هۆی مردنی هەزاران ئەڵمانی بەهۆی برسێتیەوە.

## شەڕی عێراق
مەیجر ژەنەڕاڵی سوپای ئەمریکا  ئەنتۆنی تاگوبا لە راپۆرتێکدا رایگەیاند کە سەرۆکی ئەمریکا جۆرج دەبلیوو بوش بە شێوەیەکی سیستماتیک رێگەی بە ئەشکەنجەدان لە عێراق داوە، بەمەش تاوانێکی جەنگی ئەنجامداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکان
مێدۆک

**مێدۆک** (بە فەڕەنسی: Médoc; [meˈdɔk]) ھەرێمێکیی پێکھاتووی فەڕەنسایە، بە کانگای بەرھەمھێنانی شەرابی فەڕەنسی ناسراوە، دەکەوێتە ناوچەی جیرۆند، لە کەناری دەریاچەی جیرۆند، باکووری بۆردۆی وڵاتی فەڕەنسا.

## سەرچاوەکان
زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی ڕۆژھەڵاتی دوور

وێنۆک|دەرگای ناوەندی زانکۆ
**زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی ڕۆژھەڵاتی دوور** (بە ڕووسی: Дальневосто́чный госуда́рственный техни́ческий университе́т، ДВГТУ) زانکۆیەکە دەکەوێتە شاری ڤلادیڤۆستۆک لە ڕووسیا. لە ٢٠ی شوباتی ١٩٣٠ وەک دامەزراوەی پۆلیتەکنیکی ڕۆژھەڵاتی دوور (Дальневосточный политехнический институт (ДВПИ)) دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٩٢دا پلەی زانکۆی پێبەخشرا.

زانکۆی تەکنیکی دەوڵەتی ڕۆژھەڵاتی دوور جێنشینی پەیمانگای ڕۆژھەڵات نییە وەک ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکرد. دادگاکە ئیدیعاکانی ڕەتکردەوە و زانکۆی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دووری وەک تاکە جێنشینی دڵنیاکردەوە. بەڵام زانکۆی تەکنیکی دەوڵەتی ڕۆژھەڵاتی دوور لەسەر بنەمای پەیمانگای ڕۆژھەڵاتی داخراو دامەزراوە و بینای پەیمانگای ڕۆژھەڵاتی ڕەسەن لە ئێستادا بینای سەرەکی زانکۆی تەکنیکی دەوڵەتی ڕۆژھەڵاتی دوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆکانی ڤلادیڤۆستۆک
لو ھاڤرە

**لو ھاڤرە**، **لوو ھاڤر** (بە فەڕەنسی: Le Havre;  [lə ɑvʁ(ə)]) شارێکی بەندەرییە، لە بەشی سێن-مارتیم، لە ویلایەتی نۆرماندی باکووری فەڕەنسا. دوای ڕیمس، بە دووھەم گەورەترین پارێزگای فەڕەنسا دادەندرێت، ناوی لو ھاڤرە بە واتای *بەندەر* یان *لەنگەر* دێت. لەڕێیەوە دانیشتووانەکەی بە ھاڤرایس، یان ھیڤریسەکان (بەندەرییەکان) ناسراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی فەڕەنسا
پۆل:بەندەرەکانی فەڕەنسا
پۆل:بەندەرەکان و لەنگەرگاکانی دەریای مانش
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا
تیاترۆ ڕیاڵ

وێنۆک|شانۆی شاھانە و مۆنۆمێنتی فیلیپی چوارەمی ئیسپانیا، مەدرید، ئیسپانیا.
**تیاترۆ ڕیاڵ** (شانۆی شاھانە) ئۆپێراخانەیەکی ئیسپانییە و دەکەوێتە شاری مەدرید. کۆمپانیاکە بە زمانی ئاخاوتنی بە ئێل ڕیاڵ ناسراوە، لە ساڵی ١٨١٨ دامەزراوە و لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠ دەستی بەکارکردووە، لە ساڵی ١٩٢٥ داخراوە و لە ساڵی ١٩٦٦ کرایەوە، لە ساڵی ١٩٨٨ دەستی پێکرد، کارێکی گەورەی نۆژەنکردنەوە و نۆژەنکردنەوەی ئەنجامدا و دواجار لە ساڵی ١٩٩٧ کرایەوە بە توانای ١٧٤٦ کورسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووی ئۆپێرا لە ئیسپانیا
پۆل:بینا و پێکھاتە لە مەدرید
زانکۆی تەکنیکی مەدرید

وێنۆک|دەرگای چوونە ژوورەوەی سەرۆکی زانکۆ
**انکۆی تەکنیکی مەدرید** یان ھەندێک جار پێی دەوترێت **زانکۆی پۆلیتەکنیکی مەدرید** (بە ئیسپانی: Universidad Politécnica de Madrid, UPM) زانکۆیەکی گشتییە، دەکەوێتە شاری مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا. لە ساڵی ١٩٧١ لە ئەنجامی تێکەڵکردنی قوتابخانە تەکنیکییە جیاوازەکانی ئەندازیاری و تەلارسازی دامەزراوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەدەی ١٨ەوە سەرچاوەی گرتووە. لە ماوەی ساڵدا زیاتر لە ٣٥ ھەزار خوێندکار بەشداری پۆلەکان دەکەن.

بەپێی ڕیزبەندی ساڵانەی زانکۆکان کە لەلایەن ئێل مۆندۆوە ئەنجام دەدرێت، زانکۆی تەکنیکی مەدرید وەک زانکۆی تەکنیکی سەرەکی لە ئیسپانیا ڕیزبەندی دەکات

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆی تەکنیکی مەدرید
نیکا شاکەرەمی

**نیکا شاکەرەمی** (؛ ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ – ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢) کچێکی خۆپیشاندەری بەشدار لە خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێراندا بوو کە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامییەوە کوژرا. ئەو لە درێژەی خۆپیشاندانەکان لە ٢٠ی ئەیلوول، لەو کاتە کە لە ئاخرین پەیوەندیی تەلەفۆنیدا گوتبووی ھێزەکان بەدوایدا کەوتوون، لە شەقامی کشاوەرزی تاران ونبوو. تەرمی ئازارپێگەیشتووی نیکا، دوای ١٠ ڕۆژان لە کەھریزەک لەلایەن خێزانەکەیەوە ناسرایەوە. دواتر تەرمەکەی لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە ڕفێندرا و بەشێوەیەکی نھێنی بەخاکسپێردرا.

ھەندێک سەرچاوەی متمانەپێکراو ئەگەری دەستدرێژیی سێکسیی ھێزە ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامی ئێرانیان بۆ سەر نیکا شاکەرەمی بڵاوکردووەتەوە.

## ژیاننامە
نیکا شاکەرەمی لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ لە پارێزگای لوڕستان لەدایکبوو. تەنیا ھەندێک لەبارەی پێشینەی نیکاوە زانیاری لەبەردەستە. ئەو پەیوەندیی خێزانی لەگەڵ خوڕەماوە لە باشووری ڕۆژاوای ئێراندا ھەبووە، شارەکە زێدی باوکی بووە. ئەو منداڵی دووەمی خێزانەکەی بوو. ئەو لەگەڵ خوشکی دایکی لە تاران، پایتەختی ئێران دەژیا و لە کافتریایەکدا کاری دەکرد. ئەو لەدوای مردنی باوکییەوە ڕووی لە تاران کردبوو. دەگوترێت شاکەرەمی زۆر حەزی لە نیگارکێشی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:خەڵکی خوڕەماوە
پۆل:لوڕ
پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:دەستبەسەرکراوانی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پێڕستی زانا موسڵمانەکان کە بە دامەزرێنەری بوارێک دادەنرێن

ئەمەی خوارەوە پێڕستێکە لە زانایانی موسڵمانی شارستانییەتی ئیسلامی سەدەی ناوەڕاست کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانراون کەلەلایەن ھەندێک لە زانایانی سەردەمەوە وەک باوک یان دامەزرێنەری بوارێک وەسف کراون.

* زەھراوی: «باوکی نەشتەرگەری مۆدێرن».
* ئیبن نەفیس: «باوکی فیزیۆلۆژی و ئەناتۆمی سووڕی خوێن».
* عەبباس کوڕی فیرناس: «باوکی فڕۆکەوانی سەدەی ناوەڕاست».
* ئیبن ئەلھەیسەم: «باوکی بیناییی مۆدێرن».
* جابیر کوڕی حەییان: «باوکی کیمیا».
* ئیبن خەلدوون: «باوکی کۆمەڵناسی و مێژوونووس و ئابووری مۆدێرن». زیاتر بە کتێبی موقادیمە ناسراوە.
* ئیبن سینا: «بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک باوکی پزیشکی سەرەتایی مۆدێرن و ھەروەھا باوکی دەرمانناسی کلینیکی سەیر دەکرێت، بەناوبانگترین بەرھەمی ئەو کانونەی پزیشکییە».
* ئیبن مەجووسی: «دامەزرێنەری فیزیۆلۆژیای ئەناتۆمی»، جگە لەوەش، ئەو بەشەی کە تایبەتە بە پێست لە کتێبی (کتێبی شاھانە)یدا کە بە «باوکی پێستناسی عەرەبی» سەیری دەکات.
* بیروونی: «دامەزرێنەری ئیندۆلۆجی»، «باوکی بەرواردکاری ئایینی» و جیۆدیزیا و «یەکەم مرۆڤناس» ناونیشانەکانی بۆ وەسفکردنیسەرنجڕاکێشی سەرەتای سەدەی ١١ی ھیندستان. جۆرج مۆرگێنستیرن بە «دامەزرێنەری توێژینەوە بەراوردکارییەکان لە کولتوری مرۆڤدا» سەیری دەکرد. ھەروەھا بیروونی بە «باوکی دەرمانسازی ئیسلامی» ناسراوە.
* محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی: بەناوبانگترینیان بە «باوکی جەبر» خوارزمی کاریگەرییەکی ھێندە گەورەی لەسەر بواری ماتماتیکەوە بووە کە وشەی ھاوناوی 'ئەلگۆریتم' و ھەروەھا 'جەبر' بۆ ئەو دەگەڕێتەوە.
* ئیبن حەزم: باوکی بەراوردکاری ئایینی و "لە ڕۆژئاوا وەک دامەزرێنەری زانستی بەراوردکاری ئایینی (ئایینناسی) ڕێزی لێدەگیرێت". ئەلفڕێد گویلۆم بە ئاوازدانەری "یەکەم لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی باڵای سیستماتیکی لە پەیمانی کۆن و پەیمانی نوێ" ناوی دەبات. بەڵام ویلیام مۆنتگۆمێری وات موناقەشەی لەسەر ئەو ئیدیعایە دەکات و دەڵێت کە پێش بەرھەمەکەی ئیبن حەزم بەرھەمەکانی پێشووتر بە زمانی عەرەبیھاتوون و "ئامانجەکە مشتومڕاوی بووە و وەسفکەر نەبووە".
* فارابی: وەک «دامەزرێنەری نیوئەفلاتۆنیزمی ئیسلامی» و لەلایەن ھەندێک کەسەوە وەک «باوکی لۆژیکی فەرمی لە جیھانی ئیسلامیدا» سەیر دەکرێت.
* محەممەد ئیدریسی: "باوکی نەخشەی جیھان".
* ئیبن ڕوشد: لە ڕۆژاوا بە شرۆڤەکار ناسراوە، "باوکی بیری ئازاد و بێباوەڕ" و لەلایەن ھەندێکەوە بە "باوکی عەقڵانییەت" و "باوکی دامەزرێنەری بیری عەلمانی لە ئەوروپای ڕۆژئاوا" وەسف کراوە. ئێرنست ڕینان ئاڤێرۆی بە عەقڵانیی ڕەھا ناوبرد، و بە باوکی بیرکردنەوەی ئازاد و ناکۆکی سەیری دەکرد.
* ئەبووبەکر ڕازی: ڕیساڵی ئەو لەسەر نەخۆشییەکانی منداڵان وای کردووە زۆر کەس بە «باوکی پزیشکی منداڵانی» بزانن. ھەروەھا وەک «دامەزرێنەری ڕاستەقینەی پزیشکی کلینیکی لە ئیسلامدا» ستایشی کراوە.
* محەممەد کوڕی حەسەن شەیبەنی: «باوکی یاسای نێودەوڵەتی موسڵمان».
* ئەلجەزەری: «باوکی ئۆتۆماتیک و ڕۆبۆتیک».
* شەھابەدین سوھرەوەردی: «دامەزرێنەری قوتابخانەی ڕۆشنگەری فەلسەفەی ئیسلامی».
* نەسیرەددینی تووسی: «باوکی سێگۆشەزانی» وەک دیسیپلینێکی بیرکاری لە مافی خۆیدا.
* سەید حوسێن نەسر: 'باوکی دامەزرێنەری' ئیکۆتۆلۆژیای ئیسلامی.

## ئەمانەش ببینە
* سەردەمی زێڕینی ئیسلام
* پێڕستی زانایانی موسڵمان

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی زانستی ئیسلامی
سوپای نیشتمانیی سووریا

**سوپای نیشتیمانیی سووریا** بە **سوپای ئازادی سووریا** ناسراوە، کە لەلایەن تورکیاوە پشتیوانیی دەکرێت، فراکسیۆنێکی ئۆپۆزسیۆنیی سووریایە لە ساڵی ٢٠١٧ پێکھاتووە، سوپای نیشتیمانیی سووریا دژی سوپای سووریا، ھێزەکانی بەرگریی نەتەوەییی سووریا، ڕووسیا، ئەرمینیا، یەپەگە، ھێزەکانی سووریای دیموکرات، و گرووپەکانی تری لایەنگری ئەسەد شەڕ دەکەن. سوپای نیشتیمانی سووریا، لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی تورکیاوە پشتیوانی لێ دەکرێت. ھێزە چەکدارەکانی تورکیا چەک و مەشق و شێوازی دیکەی پشتیوانی دەدەن بە سوپای نیشتیمانیی سووریا.

## تاوانەکانی جەنگ
چەکدارانی گرووپی سوڵتان موراد لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٦ دوای گرتنی جەرابلوس کە لەژێر کونترۆڵی داعش دا بوو، وێنەی خۆیان بڵاوکردەوە کە چوار دیلی یەپەگە ئەشکەنجە دەدەن.

ئەنجوومەنی نیشتمانیی کورد لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٧دا ڕایگەیاند کە یاخیبووان ٥٥ ھاووڵاتیی مەدەنی کوردیان ڕفاندووە و سەدان کەسی ئێزیدییان لە باکووری حەلەب ئاوارە کردووە.

چەندین حاڵەتی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لەلایەن ڕوانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ (SOHR) تۆمارکراوە.بە گوێرەی سەرچاوە کوردییەکان، سیاسەتمەداری ناوخۆیی کورد ھەڤرین خەلەف لە نزیک قامیشلۆ لەلایەن سوپای نیشتیمانی سووریاوە لە سێدارە دراوە، دواتر کوژرانی لەلایەن ڕوانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ پشتڕاست کرایەوە.ڕوانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ لە درێژەدا ڕای گەیاند کە لانیکەم ٩ ھاووڵاتی مەدەنی لەلایەن سەربازە یاخیبووەکانەوە لە سێدارە دراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە یاخییەکان کە چالاکانە ناوچەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن
ڕۆبێرت بەیڵز

**ڕۆبێرت بەیڵز** (بە ئینگلیزی: Robert Bales) لەدایکبووی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٧٣، قەناس بەدەستێکی پێشووی سوپای ئەمریکایە و بکوژێکی بەکۆمەڵە کە لە ١١ی ئازاری ٢٠١٢دا ١٦ ھاووڵاتی مەدەنی ئەفغانی لە قەزای پەنجوایی لە پارێزگای قەندەھار لە ئەفغانستان کوشت – ڕووداوەکە بە کۆمەڵکوژی قەندەھار ناسراوە.
وێنۆک|ڕۆبێرت لە ئابی ٢٠١١

## ژیانی تایبەتی
بەیڵز خێزاندارە و خاوەنی دوو منداڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
زۆرترین ڕادەی نرخ

**زۆرترین ڕادەی نرخ** (MRP) نرخێکە لەلایەن بەرھەمھێنەرەوە دانراوە کە دەڵێت "زۆرترین بڕ بریتییە لەو نرخەی لەسەر بەرھەمەکە دانراوە" کە بەو مانایە دێت دەتوانرێت کەمتر لەو بڕە بفرۆشرێت بەڵام ناتوانرێت زیاتر لەو بڕەی لەلایەن بەرھەمھێنەرەوە دانراوە بفرۆشرێت و قازانجی پێوە بکرێت کە لە ھیندستان و بەنگلادێش ھەیە.

## سەرچاوەکان
سەفییە کچی حوییەی

**سەفییە کچی حوییەی** یەکێک بووە لە هاوسەرەکانی پێشەوا محەممەد . ئەو لەگەڵ هەموو ژنەکانی تری پێغەمبەردا بە ناونیشانی ئوم موئمنین یان "دایکی باوەڕداران" بوو.|image=File:Safiyya bint Huyayy.png|father=حەییەی کوڕی ئەختەب|mother=بەررە کچی سەمەوائل}}دوای وەفاتی پێغەمبەر، بەشداری سیاسەتی دەسەڵاتی کۆمەڵگەی سەرەتایی موسڵمانانی کرد، و تا کاتی مردنی کاریگەرییەکی بەرچاوی بەدەستهێنا.

باپیرەی لە لای دایکیەوە سەماوائل کوڕی عەدیە بوو، شاعیرێکی بەناوبانگی جوولەکەکانی عەرەبی پێش ئیسلام بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:خێزانەکانی محەممەد
پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:مردووانی ٦٦١
پۆل:جوولەکەکانی ناو ھۆزە جوولەکەکانی عەرەبستان
گی دۆ مۆپاسان

**هێنری ڕێنێ ئەلبێر گی دۆ مۆپاسان** (بە فەڕەنسی: Guy de Maupassant) (٥ی ئابی ١٨٥٠ - ٦ی تەممووزی ١٨٩٣) نووسەرێکی فەڕەنسیی سەدەی نۆزدەیەم بوو. ئەو وەک شارەزایەکی فۆرمی کورتە چیرۆک و نوێنەرێکی قوتابخانەی سروشتیناسی دەناسرێتەوە کە ژیانی مرۆڤەکان، چارەنووسەکان و، هێزە کۆمەڵایەتییەکانی بە شێوازێکی بێھیوایانە و زۆرجار ڕەشبینانە نەخشاندووە.

مۆپاسان شاگردێکی گۆستاڤ فلۆبێر بوو و هەندێک خەسڵەتی چیرۆکەکانی بریتی بوون لە پوختەبێژی و گرێکردنەوەی کارامە و سروشتی. زۆربەی چیرۆکەکانی لە سەردەمی جەنگی فەڕەنسا-پرووسیای ساڵانی ١٨٧٠دا ڕوو دەدەن، باس لە بێهوودەییی شەڕ و ئەو هاووڵاتییە مەدەنییە بێتاوانانە دەکەن، کە بەهۆی گیرۆدەبوون بە ڕووداوگەلێک کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئەوان بوون، لەڕێی ئەزموونەکانیانەوە بۆ هەمیشە دەگۆڕێن. مۆپاسان ٣٠٠ کورتە چیرۆک، شەش ڕۆمان، سێ گەشتنامە و، یەک بەرگی هۆنراوەی نووسیوە.

## ژیاننامە
گی دۆ مۆپاسان، لەدایکبووی ٥ی ئابی ١٨٥٠ لە کۆشکی میرۆنۆمیل-ی دروستکراو لە کۆتاییی سەدەی ١٦، یەکەم کوڕی لۆر لۆ پواتڤەن و گۆستاڤ دۆ مۆپاسان بووە کە هەردووکیان منداڵی بنەماڵەگەلێکی بۆرژوازیی زەنگین بوون. دایکی، کاتێک لە ساڵی ١٨٤٦ هاوسەرگیریی کرد، داوای لە هاوسەرەکەی کرد وەک ناوی خێزانی، مافی بەکارهێنانی ناسناوی «دۆ مۆپاسان» وەربگرێت لەبری «مۆپاسان» ئەمەش بە مەبەستی پیشاندانی ئەوەی کە ئەمان نەجیبزادەن.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٠
پۆل:مردووانی ١٨٩٣
پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی
کارۆلی یەکەم

**کارۆلی یەکەم** (بە ڕۆمانی : Carol I, Rege al României, Principe de Hohenzollern-Sigmaringen , بە ئەڵمانی : Karl Eitel Friedrich Zephyrinus Ludwig von Hohenzollern-Sigmaringen ; ٢٠ی نیسانی ١٨٣٩ - ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩١٤) ئەفسەرێکی ئەڵمانی بوو و کوڕی دووەمی شازادەی ئەڵمانیا کارل ئەنتۆن. لە ساڵی ۱٨٦٦ هەڵبژێردرا بۆ پۆستی باڵادەستی میرنشینە یەکگرتووەکانی ڕۆمانیا و لە ساڵی ۱٨٨۱ بە پاشای ڕۆمانیا ڕاگەیەندرا . ئەندامی فەخری ئەکادیمیای ڕۆمانیا لە ساڵی ١٨٦٧ وە سەرۆکی فەخری و پاترۆنی ئەکادیمیا لە ساڵی ١٨٧٩ تا ١٩١٤، جەنەڕاڵ-فیڵد مارشاڵی سوپای ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا و فەرماندەی هێزەکانی ڕۆمانی و ڕووسیا کە لە ڕۆمانیا و بولگاریا لە شەڕی عوسمانی و ڕووسیا دژی سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی شەڕیان کردووە (١٨٧٧- ۱٨۷٨).

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٩
پۆل:مردووانی ١٩١٤
پۆل:خەڵکی ڕۆمانی بە ڕەگەز ئەڵمانی
پێدرۆی دووەمی بەڕازیل

وێنۆک|ئیمپراتۆر پێدرۆی دووەمی بەرازیل لە دەوروبەری تەمەنی ٦١ ساڵیدا، نزیکەی ١٨٨٧
**دۆم پێدرۆی دووەم** (٢ی کانوونی دووەمی ١٨٢٥ – ٥ی کانوونی دووەمی ١٨٩١)، نازناوی «ئەو مەزنانە» (بە پورتوگالی: O Magnânimo) دووەم و دوا پاشای ئیمپراتۆریەتی بەڕازیل بوو، بۆ زیاتر لە ٥٨ ساڵ حوکمڕانی کرد ئەو لە شاری ڕیۆ دی جانیرۆ لەدایکبووە، حەوتەمین منداڵی ئیمپراتۆر دۆم پێدرۆی یەکەمی بەڕازیل و ئیمپراتۆر دۆنا ماریا لیۆپۆڵدینایە و بەم شێوەیە ئەندامی لقی بەڕازیل بووە لە ماڵی براگانزا.

پێدرۆی دووەم ئیمپراتۆرییەتێکی لە لێواری ھەڵوەشانەوەدا بە میرات گرت، بەڵام بەرازیلی کردە زلھێزێکی سەرھەڵداو لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا. میللەتەکە گەشەی کرد و لە دراوسێ ئیسپانییەکانی جیاکرایەوە بەھۆی سەقامگیری سیاسییەوە، ئازادی قسەکردنی بە پەرۆشەوە، ڕێزگرتن لە مافە مەدەنییەکان، گەشەی ئابووریی زیندوو و فۆڕمی حکومەت- کە پاشایەتییەکی پەرلەمانی نوێنەرایەتی کارایی بوو. ھەروەھا بەرازیل لە جەنگی پلاتین و جەنگی ئۆرۆگوای و جەنگی پاراگوایدا سەرکەوتوو بوو، ھەروەھا لە چەندین ناکۆکی دیکەی نێودەوڵەتی و گرژی ناوخۆییدا زاڵ بوو. پێدرۆی دووەم سەرەڕای دژایەتی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییە بەھێزەکان، بە چەسپاوی پاڵ بە ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتییەوە نا. ئیمپراتۆر لە مافی خۆیدا زانا بوو، ناوبانگێکی وەک سپۆنسەرێکی بەھێزی فێربوون و کولتوور و زانستەکان دامەزراند و ڕێز و سەرسامی کەسانی وەک چارڵز داروین و ڤیکتۆر ھوگۆ و فریدریش نیچەی بەدەستھێنا و ھاوڕێیەکیش بوو بۆ ڕیچارد ڤاگنەر، لویس پاستور و ھێنری وادزوۆرس لانگفێلۆ و چەندانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٥
پۆل:مردووانی ١٨٩١
پۆل:ئیمپراتۆرەکانی بەڕازیل
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
ئێریک بارۆن

وێنۆک
**ئێریک بارۆن** () ناسراو بە **کۆنسێرندئەیپ** () پەرەپێدەری کایەی ڤیدیۆیی، شێوەسازی کایەی ڤیدیۆیی، ھونەرمەند، ئاوازدانەر و مۆسیقاژەنێکی ئەمریکییە. پتر بە ئافراندنی *[[دۆڵی ستاردیو]]* ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی واشنتن
پۆل:دۆڵی ستاردیوو
پۆل:ئاوازدانەرانی سەدەی ٢١ەمی ئەمریکی
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم
فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران

**فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێران** ()، بە کورتە **فەراجا** (بە فارسی: فراجا)، بەشێک لە ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە کە ئەرکی پۆلیس و پاسەوانی سنووری لە ئێراندا پێیە. زیاتر لە ٦٠ ھەزار کارمەندی پۆلیس و پاسەوانی سنووری ھەیە و لەژێر بەڕێوەبەرایەتیی ڕاستەوخۆی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران، عەلی خامنەیی دایە کە سەرۆکی حکوومەت و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێرانە. سەرتیپی پاسدار ئەحمەدڕەزا ڕادان لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ەوە فەرماندەی گشتیی فەراجایە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
ماریا لیۆپۆڵدینای نەمسا

وێنۆک|دۆنا ماریا لیۆپۆڵدینا
**دۆنا ماریا لیۆپۆڵدینا لە نەمسا** (٢٢ی ژانویەی ١٧٩٧ – ١١ی کانوونی دووەمی ١٨٢٦)یەکەم ئیمپراتۆری بەڕازیل بوو وەک ھاوسەری ئیمپراتۆر دۆم پێدرۆی یەکەم لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٨٢٢ تا مردنی. ھەروەھا شاژنی پورتوگال بووە لە ماوەی کورتی حوکمڕانی ھاوسەرەکەی وەک پاشا دۆم پێدرۆی چوارەم لە ١٠ی ئازار تا ٢ی ئایاری ١٨٢٦.

لە شاری ڤیەنا لە نەمسا لەدایکبووە و کچی ئیمپراتۆری ڕۆمانی پیرۆز فرانسیسی دووەمە و ھاوسەری دووەمی بە ناوی ماریا تێری زا خەڵکی ناپۆلی و سیسیلییە. لەنێو خوشک و برا زۆرەکانیدا ئیمپراتۆر فێردیناندی یەکەمی نەمسا و ماری لویس، دوچێسی پارما، ھاوسەری ناپلیۆن بۆناپارت ھەبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٧
پۆل:مردووانی ١٨٢٦
پۆل:ماڵی ھابسبورگ-لۆرین
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مردنەکان لەکاتی مناڵبوون
زانکۆی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور

وێنۆک|کەمپی سەرەکی زانکۆ لە دوورگەی ڕوسکی
**زانکۆی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور** (بە ڕووسی: Дальневосто́чный федера́льный университе́т، Dalnevostochny federalny universitet) زانکۆیەکە دەکەوێتە شاری ڤلادیڤۆستۆک لە ویلایەتی پریمۆرسکی کرای لە ڕووسیا. لە ساڵی ٢٠٢٢ زانکۆکە لە ڕیزبەندی #١٥٠٦ لە باشترین زانکۆ جیھانییەکان لەلایەن U.S. News & World Report، و لە ساڵی ٢٠٢١ لە ڕیزبەندی #١٨٠٤ لەلایەن سەنتەری ڕیزبەندی زانکۆکانی جیھانەوە بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور
پۆل:پەروەردە لە یەکێتیی سۆڤیەت
تاجی گەلەستێرە

وێنۆک| گەلەستێرەکەمان و دەوروبەری
**تاج یاخوود کڵاوەی گەلەئەستێرە** زاراوەی تاجی گەلەئەستێرە و تاجی گازی لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیست و یەکەمدا بەکارھێنراوە بۆ وەسفکردنی پێکھاتەیەکی گەرم و ئایۆناندن و گازی لە ھالۆی گەلەئەستێرەی ڕێگای شیریدا، ھەروەھا دەتوانرێت جەستەیەکی ھاوشێوەی گازی زۆر گەرم و لاواز لە ھالۆی ھەر گەلەئەستێرەیەکی خولگەیی بەم زاراوانە وەسف بکرێت، سەرچاوەی گازی ئایۆناندنەکان لە تاجەدا ڕەنگە ئەو نافورە گەلەئەستێرانە بووبێت کە تێیدا بڵقی گەورەی گازی ئایۆناندنەکراو لە پاشماوەی سوپەرنۆڤاکانەوە کە تاجەدا دەڕوات فراوان دەبن، دوای ساردبوونەوەی گازەکە دیسکی گەلەئەستێرەکە بە ھێزی کێشکردن دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی ڕاکێشانی خۆی.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکیی
 بۆنێل، جێری (١٩٩٥)  "کۆڕۆنای گەلەئەستێرە."

پۆل:گەردوون
پۆل:گەلەستێرە
پۆل:ڕێگای شیری
پۆل:تاجی گەلەستێرە
پۆل:ئایۆناندن
پریمۆرسکی کرای

وێنۆک|پریمۆرسکی کرای
[وێنۆک|[ڕووباری ئوسوری]]
**پریمۆرسکی کرای** (بە ڕووسی: Приморский край)، بابەتێکی فیدراڵییە (کرای)ی ڕووسیا، دەکەوێتە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی دووری وڵاتەکە و بەشێکە لە ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور. شاری ڤلادیڤۆستۆک ناوەندی ئیداری کرایە، ھەروەھا دووەم گەورەترین شاری ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیایە، دوای خابارۆڤسک. کرای گەورەترین ئابووری لە نێوان ڕەگەزەکانی فیدراڵی لە ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا ھەیە، و ژمارەی دانیشتووانەکەی تا سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ١٬٩٥٦٬٤٩٧ کەسە.

کرای تاکە سنووری ڕووسیا لەگەڵ کۆریای باکووردا ھاوبەشە، بەدرێژایی ڕووباری تومێن لە قەزای خاسانسکی لە گۆشەی باشووری ڕۆژاوای کڕای. پیتەر کەنداوی گەورە کە گەورەترین کەنداوی دەریای ژاپۆنە، بەدرێژایی کەنارەکانی باشوور ھەڵکەوتووە.

لە ڕووی مێژوویییەوە بەشێکە لە مانچوریا، پریمۆرسکی کرای لەلایەن چینگ چینەوە لە ساڵی ١٨٦٠ وەک بەشێک لە ناوچەیەک کە بە مانچوریای دەرەوە ناسراوە، ڕادەستی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا کرا، کە زۆربەی خاکی ئۆبلاستی پریمۆرسکاای پێکھێنا. لە کاتی جەنگی ناوخۆی ڕووسیادا بوو بە بەشێک لە کۆماری ڕۆژھەڵاتی دوور پێش ئەوەی پەیوەندی بە یەکێتی سۆڤیەتەوە بکات، بە چەندین گۆڕانکاریدا تێپەڕی تا گەیشتە شێوەی ئێستای لە ساڵی ١٩٣٨. پریمۆرسکی کرای شوێنی بەلەمەکانی ھێزی دەریایی ڕووسیای ئۆقیانووسی ئارام.

## سەرچاوەکان

پۆل:پریمۆرسکی کرای
پریمۆرسکی کرای
پریمۆرسکی کرای
شاھێ بەدۆ

**شاھێ بەدۆ** (لە دایکبووی ١٩٨٦ لە ئاگری، ناوی ڕاستەقینەی: شاهین گوونیش) گۆرانیبێژێکی کوردی باکوورە، گۆرانییەکانی بە کورمانجی دەڵێت. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٠ یەکەم ئەلبوومی مۆسیقی بڵاوکردەوە. ئەو بەهۆی گۆرانییەکانی باتمانێ باتمانێ و چاڤڕەشا من ناوبانگی دەرکردووە.

## ئەلبوومەکان

* گۆڤەندی نوێ (Govenda Nû)، ٢٠٠٠
* گوڵی چیا (Gûla Çiya)، ئایاری ٢٠٠٥
* زەریا/ (Zerya)، تەممووزی ٢٠٠٩
* نابە/چاڤڕەشا من (Nabe / Çavreşamin)، ٢٠٢٠
* زەواجی بێ دڵ/پارا من (Zewaca Bê Dil/Para Min)، ٢٠٢٢

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی باکووری
تەلیسکۆبی زەبەلاحی ماگێلان

وێنۆک| وێنەیەکی هوونەری تەلیسکۆبی ماجێلانی گەورە

**تەلیسکۆبی ماجێلانی گەورە** (بە ئینگلیزی : Giant Magellan Telescope) تەلیسکۆبەکی زۆر گەورەیە و تەلیسکۆبێکی زەمینیە (واتا لەسەر زەوی جیگیر دەکرێت) وەک بەشێک لە بەرنامەی تەلیسکۆبی زۆر گەورەی وڵاتی ئەمریکا (US-ELTP)، تەلیسکۆبەکە لە ٧ بەشی سەرەکی هاوێنەیی ٨.٤ مەتری پێکدێ، کە چاودێری ڕووناکی بینایی و ژێرسووری نزیکەی (٣٢٠-٢٥٠٠٠) نانۆمەتر دەکات، پێشبینی دەکرێت ئەو تەلەسکۆبە هێزی یەکلاکردنەوەی ١٠ هێندەی تەلیسکۆپی بۆشاییی ھەبڵ و چار هێندەی تەلەسکۆبی بۆشایی ئاسمانی جەیمس وێبی هەبێت، هەرچەندە ناتوانێت وێنە بگرێت بە هەمان فرێکوێنسی ژێر سوور کە لەبەردەست تەلەسکۆپەکان لە بۆشایی ئاسماندایە، هەتاوەکوو مانگی ئایاری ٢٠٢١ شەش هاوێنە دروستکراون و لە ئێستادا خەریکی دروستکردنی دامەزراوەکەن لەسەر لووتکەی چیادا، بە گشتی حەوت هاوێنەی لەبۆ تەلیسکۆبەکە دروستدەکرێ بەڵام دەتواندرێت بە چار هاوێنەش کاربکات
، پڕۆژەکە بە بڕی یەک ملیار دۆلاری ئەمریکی بە هاوبەشی لەگەڵ ئوسترالیا و بەرازیل و کۆریای باشوور بە سەرکردایەتی ئەمریکا جێبەجێ دەکرێت و وڵاتی چیلی وەک وڵاتی میوانداری دەکات.

## شوێن
شوێنی تەلەسکۆبەکە ڕوانگەی لاس کامپاناسە کە هەروەها شوێنی تەلەسکۆبەکانی ماگێلانە، نزیکەی ١١٥ کم (٧١ میل) لە باکووری ڕۆژهەڵاتی لا سێرینا لە چیلی و ١٨٠ کم (١١٢ میل) لە باشووری کۆپیاپۆ لە چیلی لە بەرزی ٢،٥١٦ مەتر، شوێنەکە وەک شوێنی ئامێرە نوێیەکە هەڵبژێردراوە بەهۆی بینینی نایابی فەلەکی و کەشوهەوای ڕوون بە درێژایی زۆربەی ساڵ، جگە لەوەش بەهۆی کەمی ناوەندەکانی دانیشتووان و بارودۆخی جوگرافی لەبارەکانی تر، ئاسمانی شەو لە زۆربەی ناوچەی بیابانی ئەتاکاما کەشوهەوایەکی گوونجاوی هەیە، نەک هەر دوور بێت لە پیسبوونی بەرگەهەوا، بەڵکو جگە لەوەش پێدەچێت یەکێک بێت لەو شوێنانەی کە کەمترین کاریگەری پیسبوونی ڕووناکی لەسەرە، بەمەش ناوچەکە دەکاتە یەکێک لە باشترین شوێنەکانی سەر زەوی لۆ چاودێریکردنی فەلەکی درێژخایەن.
## ئاوێنەکان
ئەم تەلەسکۆپە حەوت لە گەورەترین ئاوێنەکانی جیهان وەک بەشە ئاوێنە سەرەتاییەکان بەکاردەهێنێت کە تیرەی هەریەکەیان ٨.٤١٧ م (٢٧.٦١ پێ) دەبێت. پاشان ئەم سێگمێنتانە بە ئاوێنەیەک لە ناوەڕاستدا ڕێکدەخرێن و شەشەکەی تر بە شێوەیەکی هاوسەنگ بە دەوریدا ڕێکدەخرێن. تەحەداکە ئەوەیە کە شەش بەشی دەرەوەی ئاوێنە لە دەرەوەی میحوەر دەبن، و هەرچەندە هاوشێوەی یەکترن، بەڵام بە تاک بە شێوەی تیشكی هاوسەنگ نابن، ئەمەش پێویستی بە دەستکاریکردنی ڕێکارەکانی ئاسایی پۆلیشکردن و تاقیکردنەوە هەیە، ئاوێنەکان لەلایەن ڕوانگەی بەڕێوەبەری زانکۆی ئەریزۆنا تاقیگەی ئاوێنە ڕیچارد ئێف کاریسەوە دروست دەکرێن، کاستکردنی ئاوێنەیەکی یەکەم لە کورەیەکی سووڕاوەدا، لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ تەواو بوو، بەڵام هێشتا وردکردن و پۆلیشکردنەکە بەردەوام بوو هەتا کاتێک ئاوێنەی دووەم کاست کرا لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ بەشی سێیەم لە مانگی ئابی ٢٠١٣ کاست کرا، چوارەم لە ئەیلوولی ٢٠١٥، پێنجەم لە ٢٠١٧،و شەشەم لە ٢٠٢١ کاستکردنی هەر ئاوێنەیەک ٢٠ تۆن شووشەی بۆرۆسیلیکاتی E6 لە کۆمپانیای ئۆهارا لە ژاپۆن بەکاردەهێنێت و نزیکەی ١٢-١٣ هەفتەی دەوێت. دوای ئەوەی کاست دەکرێن، پێویستە بۆ ماوەی نزیکەی شەش مانگ سارد ببنەوە، زانایان چاوەڕوانی وێنەی کوالێتی زۆر بەرز دەکەن بەهۆی دەرچەی زۆر گەورە و بینایی پێشکەوتووی گونجاوی. ڕوونی وێنە دەبێ لە ڕوونی تەلیسکۆپی بۆشاییی ھەبڵ زیاتر بێت.

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکیی
* ماڵپەری فەرمی تەلیسکۆبی زەبەلاحی ماگێلان

پۆل:گەردوون
پۆل:تەلیسکۆب
ڕووباری تومێن

وێنۆک|شوێنی ڕووباری تومێن
وێنۆک|ڕووباری تومێن، لە سنووری نێوان کۆریای باکوور و چین. وێنەکە لە لای چینی ڕووباری تومێن لە شاری تومێن گیراوە؛ شاری نامیانگ لە کۆریای باکوور لە دیوەکەی تری ڕووبارەکەدایە
**ڕووباری تومێن** کە بە **ڕووباری تومان** یان **ڕووباری دومان** ناسراوە ڕووبارێکی درێژییەکەی ٥٢١ کیلۆمەترە و وەک بەشێک لە سنووری نێوان چین و کۆریای باکوور و ڕووسیا کاردەکات، لە بناری چیای پاکتو بەرز دەبێتەوە و دەڕژێتە ناو دەریای ژاپۆن. ڕووبارەکە حەوزی ئاوەڕۆی ٣٣٬٨٠٠ کم٢ (١٣٬٠٥٠ میل چوارگۆشە)ی ھەیە.

ڕووبارەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دەڕژێت، لە سنووری نێوان چین و کۆریای باکوور لە بەشی سەرەوەی خۆیدا دەڕژێت، ھەروەھا لە نێوان کۆریای باکوور و ڕووسیا لە کۆتا ١٧ کیلۆمەتریدا دەڕژێت پێش ئەوەی بچێتە ناو دەریای ژاپۆن. ڕووبارەکە بەشێکی زۆری سنووری باشووری پارێزگای جیلین لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چین و سنوورەکانی باکووری پارێزگاکانی باکووری ھامگینگ و ڕایانگانگی کۆریای باکوور پێکدەھێنێت. چیای باێکدو لە سنووری چین و کۆریای باکوور سەرچاوەی ڕووبارەکە ھەروەھا ڕووباری ئەمنۆک کە پێی دەوترێت ڕووباری یالو (کە بەشی ڕۆژاوای سنووری کۆریای باکوور و چین پێکدەھێنێت).

لە ساڵی ١٩٣٨ ژاپۆنییەکان پردی ڕووباری تومێنیان دروست کرد، کە ڕووباری کوان لەوێ لەگەڵ ڕووباری تومێن یەکدەگرێتەوە، لە نێوان گوندەکانی وۆنجۆنگ (ھونچۆن) و کوانھێ. شار و شارۆچکە گرنگەکانی سەر ڕووبارەکە بریتین لە ھۆێریۆنگ و ئۆنسۆنگ لە کۆریای باکوور، تومێن و نانپینگ (南坪镇، لە شاری ھێلۆنگ لەسەر ئاستی پارێزگا) لە پارێزگای جیلین لە چین.

لە ساڵی ١٩٩٥ کۆماری گەلی چین، مەنگۆلیا، ڕووسیا، کۆریای باکوور و کۆریای باشوور سێ ڕێککەوتنیان واژوو کرد بۆ دروستکردنی ناوچەی گەشەپێدانی ئابووری ڕووباری تومێن.
## ئەمانەش ببینە
* سنووری ژاپۆن و ڕووسیا
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبارەکانی کۆریای باکوور
تومێن
پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:سنووری چین و کۆریای باکوور
پۆل:سنوری کۆریای باکوور و ڕووسیا
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبار
ڕووباری ئوسوری

وێنۆک|ڕووباری ئوسوری
**ڕووباری ئوسوری** یان **وسولی** (بە ڕووسی: Уссури؛ چینی: 乌苏里江؛ پینین: Wūsūlǐ Jiāng) ڕووبارێکە بەناو خابارۆڤسک و پریمۆرسکی کرایس، ڕووسیا و ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی چیندا تێدەپەڕێت. لە زنجیرە چیای سیخۆت ئەلین بەرز دەبێتەوە، بەرەو باکوور دەڕژێت و بەشێک لە سنووری چین و ڕووسیا پێکدەھێنێت (کە لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەی پێکنگی چین و ڕووسیا لە ساڵی ١٨٦٠ دامەزراوە)، تاوەکو وەک لقێک بۆی لە نزیک خابارۆڤسک دەچێتە پاڵ ئامور. درێژییەکەی نزیکەی ٨٩٧ کیلۆمەترە (٥٥٧ میل). ئوسوری حەوزی ئوسوری ئاو دەڕژێنێت کە ڕووبەرەکەی ١٩٣ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. ئاوەکانی لە باران (٦٠٪) و بەفر (٣٠–٣٥٪) و کانییەکانی ژێر زەوییەوە دێن. تێکڕای دەرچوونی ١١٥٠ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا (٤١٬٠٠٠ پێ سێجا لە چرکەیەکدا)، و تێکڕای بەرزییەکەی ١٬٦٨٢ مەتر (٥٬٥١٨ پێ).

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:سنوری چین و ڕووسیا
پۆل:ڕووبارەکانی پریمۆرسکی کرای
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
ئوم سەلەمە

**ھیند کچی ئەبوو ئومەیییە** یەکێک بوو لە ھاوسەرەکانی پێغەمبەر محەممەد.«ئوم سەلەمە» کونیەی ئەو بوو واتا: «دایکی سەلەمە». ئەو یەکێک بوو لە کاریگەرترین ھاوەڵە ژنەکانی پێغەمبەر، کە تا ڕادەیەکی زۆر بەھۆی وەبیرھێنانەوەی چەندین فەرموودە، یان چیرۆک دەربارەی محەممەد ناسرابوو. شیعەکان پێیان وایە ئوم سەلەمە گرنگترین ھاوسەری محەممەد بووە لە دوای خەدیجە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٠
پۆل:مردووانی ٦٨٠
پۆل:خێزانەکانی محەممەد
موسڵمانە کوردەکان

**موسڵمانە کوردەکان** یان **کوردانی موسڵمان** ئەو کوردانەن کە پەیڕەوی لە ئایینی ئیسلام دەکەن، کە بۆ چەندین سەدەیە گەورەترین ئایینە لە نێوان کوردەکاندا. کوردەکان ھەتا ڕادەیەکی زۆر لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا بوونەتە موسڵمان.

## مێژوو
پێش ئیسلام زۆرینەی کوردەکان پەیڕەوییان لە بتپەرستی کردووە کە لە دابونەریتی ھیندۆ ئێرانییەکانەوە ھاتووە. کوردەکان لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا لە کاتی سەرکەوتنەکانی سەرەتای موسڵماناندا، یەکەم جار پەیوەندییان بە ئیسلامەوە کرد. کورد نەتەوەیەک بوو کە لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و ھەخامەنشی دابەشکرابوو و دواتر لەژێر دەسەڵاتی خەلافەتی ڕاشدیندا یەکیان گرت. جابانی کوردی و کوڕەکەی مەیموون کوردی یەکەمین کورد بوون کە بوونەتە موسڵمان، ھەروەھا ڕاگەیەنەری موسڵمان بوون کە بوونەتە یارمەتیدەر لە ناساندنی ئیسلام بە زۆرێک لە کوردەکانی تر. خەلیل کوردی سیممانی یەکێک بوو لە یەکەم تابعینەکانی کورد. گۆڕینی بەکۆمەڵی ئایینی کوردەکان بۆ ئیسلام ھەتا سەردەمی عومەر کوڕی خەتتاب، خەلیفەی دووەمی خەلافەتی ڕاشدین لە نێوان ساڵانی ٦٣٤ بۆ ٦٤٤ ڕووی نەدا. کورد بۆ یەکەمین جار لە کاتی ھێرشی موسڵمانەکان بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە ساڵی ٦٣٧، ڕووبەڕووی سوپای موسڵمانان بووەوە. ھۆزە کوردەکان توخمێکی گرنگ بوون لە ئیمپراتۆریەتیی ساسانی و سەرەتا پشتیوانییەکی بەھێزیان لە ساسانییەکان کرد، لە کاتێکدا ھەوڵیان دەدا شەڕ لەگەڵ سوپای موسڵمانان بکەن لە نێوان ساڵی ٦٣٩ ھەتا ٦٤٤. ھەرچەندە دواتر ڕوون بووەوە کە ساسانییەکان بەم زووانە دەڕووخێن، بەھۆیەوە سەرۆکە کوردەکان یەکبەیەک ملکەچی سوپای موسڵمانان بوون و بوونە موسڵمان، ئەمەش وایکرد ئەندامانی ھۆزەکەیان ھەمان شت بکەن. لە ئێستادا زۆربەی کوردە موسڵمانەکان پەیڕەوی مەزھەبی سوننەن و ھەروەھا بەشێکی کەمینەیان لە مەزھەبی شیعە، سۆفییایەتی و عەلەوی پەیڕەوی دەکەن. کوردە موسڵمانە سوننەکان زۆربەیان سەر بە مەکتەبی شافعین. کوردە موسڵمانە سوننەکان نزیکەی ٧٥٪ و کوردە موسڵمانە شیعەکان نزیکەی ١٥٪ لە دانیشتووانی کورد پێکدێنن.

## موسڵمانانی ھاوچەرخی کورد
ئیسلام پشتیوانییەکی بەھێزی لەلایەن کوردەکانەوە بەدەستھێناوە و لە مێژوودا وەک بڕبڕەی پشتی بزووتنەوەی کورد کاری کردووە.

دوای دامەزراندنی دەوڵەتی سێکولاریزم لە تورکیا، باکووری کوردستان بووە دوایین قەڵای ئیسلام، کە قوتابخانە ئیسلامییەکانی تێدا پارێزران، زۆرێک لە زانا موسڵمانە تورکەکانیش بە مەبەستی بەدەستھێنانی خوێندنی دروستی ئیسلامی چوونە کوردستان. کۆنترین مزگەوتی تورکیا، مزگەوتی مەنووچێھر بووە کە لە ساڵی ١٠٧٢دا لەلایەن بنەماڵەی موسڵمانی کوردی شەدادییەوە دروست کرا.

دوای بەدیھاتنی کوردایەتیی ئیسلامی (بیروڕایەکی تێکەڵ لە کوردایەتی و ئیسلامەتی) لە سەدەی ١٩٨٠، ئیسلامییە کوردەکان ناسنامە کوردی و ئیسلامییەکان بۆ بەرگریکردن لە خۆیان لە بەرامبەر دوژمنە سەرەکییەکانیان، عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا بەکارھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:موسڵمانانی کورد
بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران

**بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران** () باڵاترین دامەزراوەی سەربازی لە کۆمەڵی ھێزە چەکدارەکانی ئێرانە کە ئەرکی ھاوئاھەنگی لە نێوان ھێزەکانی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران، سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی، فەرماندەییی جێبەجێکردنی یاسا و ھەروەھا وەزارەتی بەرگری لەسەر ئەستۆیە. عەبدولڕەحیم مووسەوی لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ لە دوای کوژرانی محەممەد باقری لە درێژەی ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێراندا، وەک سەرۆکی بارەگای گشتی دەستنیشان کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازیی ئێران
کۆیلایەتی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Gefangene_Schriften_gegen_Constantinopel_gebracht_-_Schweigger_Salomon_-_1608.jpg/280px-Gefangene_Schriften_gegen_Constantinopel_gebracht_-_Schweigger_Salomon_-_1608.jpg|وێنۆک|عوسمانییەکان لەگەڵ کۆیلە فەلەکان لەم وێنەدا کەلە ساڵی ١٦٠٨ دا بڵاوکرایتەوە لەلایەن سالۆمۆن شویگەر دەربارەی گەشتەکەی لە ساڵی ١٥٧٨

**کۆیلایەتی لەناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی** دامەزراوەیەکی یاسایی و نەریتێکی کۆمەڵایەتی و بەشێکی گرنگی ژێرخانی ئابوری ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بوو. سەرچاوەی سەرەکییەکانی ئەم کۆیلانە جەنگەکان بوون کە عوسمانییەکان ھەلیانگیرسانبوو لە ئەفریقا و لە باشووری ئەورووپا ولە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادا وەلە وڵاتەکانی بەلکان ولە ناوچەی قەوقاز. بە گوێرەی ئەو ڕاپۆرتەی کەدرا بوو، نرخی فرۆشتنی کۆیلە دابەزی بوو بەھۆی ھێرشی فراوانیان. لەناوەندی کارگێری وڕامیاری ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی کەلە کۆنستانتاپول (ئیستەنبوڵ سەردەم)، نزیکەی یەک لە پێنجی دانیشتووانی سەدەی ١٦ھەم و ١٧ھەم دا لە کۆیلە پێکھاتبوونە. ئامارەکان وا دەردەخەن کە لە سەدەی نێوان ساڵی ١٤٥٣ بۆ ساڵی ١٧٠٠ ئیستەنبوڵ کۆیلەی زۆری ھاوردە کردبوو لە دەریای ڕەشەوە کە کۆی گشتی گەیشتبووە نزیکەی ٢٫٥ ملیۆن.

تەنانەت دوای قەدەغەکردنی کۆیلایەتی لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩ھەمدا، کرداری بەکۆیلە کردن لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ھەر بەردەوام بووە وەبەشێوەیەکی فراوان بە خۆویە گرتبوو تا کۆتایی ساڵانی ١٩٠٨، کۆیلەی مێینە ھەر لە ئیمپراتۆرییەتەکە فرۆشراون. جۆری کۆیلایەتی لە شێوەی لەشفرۆشی بەشێکی سەرەکی بوو بارگانی کۆیلایەتی عوسمانی بەدرێژایی مێژووی دامەزراوەیان.
پلەیەکی بەرز کە کاری کۆیلە کردنیان بەرێوە دەبرد بەزمانی تورکی بە کول ناسراو بوو، پاسەوانانی خەساندراوی حرام و سەربازانی بە ناوی (یەنیساریس) بە واتای سەربازانی نوێ لە پێگەی بەناوبانگترین پۆست بوو کۆیلەکان بەدەستیان دەھێنا سەرپەرشتی کۆیلەی ژنیان ڕادەست دەکرا تا چاودێریان بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، ژنەکان ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە دامەزراوەی ھەریم.
ڕێژەیەکی زۆری فەرمانڕەواکانی عوسمانی کۆیلەکانیان کڕی بوو، ئەم کۆیلانە بە شێوەیەکی سەربەخۆ ڕاھێنانیان پێ درابوو بۆیە بوونە ھۆکارێک بۆ سەرکەوتنی ئیمپراتۆرییەتی عوسمان و فراوان بوونیان لە سەدەکانی ١٤ھەم و ١٩ھەم. زۆربەی کۆیلەکان ھەر بەخۆیان بەشێوەیەکی بێ ھاوتا کۆیلەیان ھەبوو، وەھەروەھا سوڵتانبە خۆی ھەرە زۆرترین کۆیلەی ھەبووە. ئەم کۆیلانە لە کۆشکی خوێندنگاکان و ئیندەرون ڕاھێنان وفێرکردنی ڕێسای خزمەت کردنی سوڵتانیان دەخوێند، و پلەی دەسەڵاتداریان پێ دەبەخشرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
سمیس

**سمیس** ناوی بنەماڵەیەکی زمانی ئینگلیزی یە. کەسانی دیار بەم ناوەوە بریتین لە:
*مات سمیس
*کریستۆڤەر کۆرێی سمیس

پۆل:پۆلەکانی ڕوونکردنەوە
پۆل:دواناوەکان بە زمانی ئینگلیزی
ئەھلولبەیت

**ئەھلولبەیت** ئاماژەیە بۆ بنەماڵەی پێغەمبەر محەممەد، بەڵام ئەم زاراوەیە لە سوننەشدا درێژکراوەتەوە بۆ ئەوەی ھەموو نەوەکانی بەنی ھاشم (خێلی محەممەد) و تەنانەت بۆ ھەموو موسڵمانانیش بگرێتەوە. لە شیعەدا ئەو دەستەواژەیە تەنیا بۆ محەممەد سنووردارە و فاتیمەی کچەکەی و عەلی ئامۆزا و زاوای و دوو کوڕەکەیان بە ناوەکانی حەسەن و حوسێن. بۆچوونێکی باوی سوننە خێزانەکانی پێغەمبەر محەممەد بۆ ئەو پێنج کەسە زیاد دەکات.

و لە نێو قورئانیش ئاماژەی پێکراوە لە ئایەتی سی و سێیەمی سورەتی ئەحزابدا ھاتووە، کە بۆ دایکانی ئیمانداران دابەزیوە، ئایەتێک کە بە ئایەتی پاککردنەوە ناسرا.

## سەرچاوەکان



پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە قورئانییەکان
ویلایەتی نۆرماندی

**نۆرماندی** (/ˈnɔːrməndi/؛ فەڕەنسی: Normandie [nɔʁmɑ̃di] (نۆرمان: Normaundie، Nouormandie [nɔʁ.mɛnde]) لە بنەڕەتدا لە وشەیەکیی باکووری، لە چەند زمانێکیی سکاندیناڤیاییەوە ھاتووە، ناوچەیەکی جوگرافی و کەلتوورییە، دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای ئەوروپا، لە وڵاتی فەڕەنسا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی فەڕەنسا
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
ویلیامز

**ویلیامز** ناوی بنەماڵە یان پاشناوێکی ئینگلیزە، لە وەیڵز زۆر باوە، سێیەم باوترین ناوە لە شانشینی یەکگرتوو.

## دیارترین کەسایەتییەکان
*سیرینا ویلیامز
*لیا ویلیامز
*ھانک ویلیامز
*جۆدی ویلیامز
*بێتی ویلیامز
*ڕۆبی ویلیامز
*ڕۆبین ویلیامز
*جێنی ویلیامز

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆلەکانی ڕوونکردنەوە
پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
سنووری چین و کۆریای باکوور

[وێنۆک|بەردی نووسراو کە سنووری چین و کۆریای باکوور لە [جیلین دیاری دەکات]]
**سنووری [[چین]] و [[کۆریای باکوور]]** سنوورێکی نێودەوڵەتییە کە کۆماری گەلی چین و کۆماری گەلی دیموکراتیی کۆریای دیموکراتی لە یەکتر جیا دەکاتەوە. بە درێژایی ١٣٥٢ کم (٨٤٠ میل) لە دەریاچەی ڕووباری یالو لە کەنداوی کۆریا لە ڕۆژاوا تا سێ خاڵەکە لەگەڵ ڕووسیا لە ڕۆژھەڵاتەوە دەڕوات.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنووری چین و کۆریای باکوور
پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
ناگیھان ئاکارسەل

**ناگیھان ئاکارسەل** (١٩٧٦ لە گوندی خێلیکان، پارێزگای قۆنیە- ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢)  ژنە ڕۆژنامەنووس، چالاکوان و ئەندامی ئەکادیمیای ژنۆلۆژی بوو. ئەو لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە نزیک ماڵەکەیدا لە سلێمانی تیرۆرکرا، بەپێی ڕاپۆرتی میدیاکان ئەوا بەهۆی نزیکی ناگیهان لە پەکەکەوە تیرۆرکرا.

ناگیھان بەهۆی بۆچوونە سیاسییەکانییەوە، لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٧، زیندانی کراوە. دوای ئازادبوونی، لە ساڵانی ٢٠٠٨ بۆ ٢٠١٤ بووەتە ڕۆژنامەنووس و لە دەزگای میدیایی دیجلە کاری کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:ڕۆژنامەنووسە کوردە تیرۆرکراوەکان
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
دەریای ژاپۆن

وێنۆک|دەریای ژاپۆن بەبێ دەریای ڕۆژھەڵات لە کەوانەدا
**دەریای ژاپۆن** دەریای پەراوێزی نێوان دوورگەکانی ژاپۆن و ساخالین و نیمچە دوورگەی کۆریا و ویشکانی ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیایە. دوورگەکانی ژاپۆن دەریا لە زەریای ھێمن جیا دەکاتەوە. وەک دەریای ناوەڕاست، نزیکەی ھیچ مەل و بایەکی نییە بەھۆی گەمارۆدانی نزیکەی تەواو لە زەریای ھێمن. ھەروەھا ئەم گۆشەگیرییە کاریگەری لەسەر جۆراوجۆری گیانلەبەران و شوێنی شووتی ھەیە، کە ھەردووکیان کەمترن لە زەریای کراوەدا. دەریاکە ھیچ دوورگە و کەنداو و کەپێکی گەورەی نییە. ھاوسەنگی ئاوەکەی زیاتر بەھۆی ھاتنە ژوورەوە و دەرچوونی لە ڕێگەی ئەو گەرووانەی کە دەیبەستنەوە بە دەریاکانی دراوسێ و زەریای ھێمن دیاری دەکرێت. کەم ڕووبار ھەیە کە دەڕژێتە ناو دەریا و کۆی بەشداریکردنیان لە ئاڵوگۆڕی ئاودا لە ١٪دایە.

ئاوی دەریا چڕیی بەرزی ئۆکسجینی تواوەی ھەیە کە لە ئەنجامدا بەرھەمھێنانی بایۆلۆژی بەرزی دەبێت. بۆیە ماسی گرتن چالاکی ئابووری باڵادەستە لە ناوچەکەدا. چڕی بارکردنەکان لە سەرانسەری دەریادا بەھۆی پرسە سیاسییەکانەوە مامناوەند بووە، بەڵام لە ئەنجامی گەشەی ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بە شێوەیەکی بەردەوام لە زیادبووندایە.

## ئەمانەش ببینە
* تونێلی ژێر دەریای ژاپۆن-کۆریا

## سەرچاوەکان

پۆل:دەریای ژاپۆن
پۆل:جوگرافیای ژاپۆن
سنووری ژاپۆن و ڕووسیا

[وێنۆک|گۆڕانی سنوور لە [دوورگەکانی کوریل]]
**سنووری ژاپۆن و ڕووسیا** ئەو سنوورە دەریایییە دیفاکتۆیە کە ئاوی خاکی ئەو دوو وڵاتە لەیەکتر جیا دەکاتەوە. بەپێی ئاژانسەکانی سنووری ڕووسیا، درێژی سنوورەکە ١٩٤٫٣ کیلۆمەتر (١٢٠٫٧ میل).
ئەم دوو وڵاتە سنوورێکی زەمینی ھاوبەشیان نییە، ھەرچەندە لە ماوەی ١٩٠٥–١٩٤٥دا کە دوورگەی ساخالین لە نێوان ژاپۆن و ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا (و دواتر یەکێتی سۆڤیەت) دابەشکرا.
## ئەمانەش ببینە
* سنووری کۆریای باکوور و ڕووسیا

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوری ژاپۆن و ڕووسیا
ڕووسیا
ژاپۆن
پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان