ئۆنتۆلۆجی

[وێنۆک|261x261px|فەیلەسوفی یۆنانی [پارمێنیدس یەکەم کەسانێک بوە کە زانستێکی ھەڵبژاردوە بۆ کارەکتەرایزکردنی بنچینە سروشتییەکانی واقع.]]
**ئۆنتۆلۆژی** یان **زانستی بوون** لقێکی فەلسەفەیە کە دەپەرژێتە سەر تێگەیشتەگەلێک وەک ھەبوون و بوونەشت و واقیع. داگری پرسیارگەلێکە وەک ئەوەی کە چۆناوچۆن خاوەنبوونەکان لە کاتەگۆرییەکاندا پۆل پۆل دەکرێنەوە و کامەیان لە حاند ئەوانی تردا بنەڕەتیترە. ئۆنتۆلۆژی خۆی سەر بە یەکێک لە لقە گەورەکانی فەلسەفە واتە میتافیزیکە و، ھەندێک جار «زانستی بوون» -یشی پێ دەوترێت.

## مێژوو
ئۆنتۆلۆژیا یەکێکە لە لایەنەکانی قوتابخانەی سامخیای فەلسەفی لە ھەزارەی یەکەمی پێش زایینەوە. یەکێک لە چەمکە ناسراوەکانی ئەم قوتابخانەیە چەمکی «گونا»یە، کە وەسفی سێ تایبەتمەندی دەکات کە لە ھەموو بوونەوەرەکاندا بە ڕێژەی جیاواز ھەن (ساتڤا، ڕاجاس، تاماس).

### پارمێنیدس و یەکێتیخوازی
پارمێنیدس یەکێک بوو لە یەکەم فەیلەسوفەکانی نەریتی یۆنانی کە وەسفێکی ئۆنتۆلۆژییان بۆ سروشتی بنەڕەتیی بوون پێشنیاز کرد. لە پێشەکییەکەیدا، پارمێنیدس دوو ڕوانگەی دەربارەی بوون وەسف کردووە، یەکەمیان ئەوەیە کە ھیچ شتێک لە نەبوونەوە دروست نابێت، و بەم پێیەش بوون ھەمیشەیییە. دووەمیان، کە لە یەکەمیانەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەوەیە کە بۆچوونەکانمان دەربارەی ڕاستی دەبێت، بە شێوەیەکی گشتی، ھەڵە و چەواشەکارانە بن. زۆربەی فەلسەفەی ڕۆژاوایی – بە چەمکە بنەڕەتییەکانی وەک توانای پووچەڵکردنەوەشەوە – لەم چەمکەوە سەریھەڵداوە. ئەم چەمکە پێشنیازی ئەوە دەکات کە بوون ئەوەیە کە دەتوانرێت بە بیرکردنەوە ھەستی پێ بکرێت، دروست بکرێت، و بەدەست بھێنرێت. لێرەوە، ڕەنگە ھیچ شتێک وەک بۆشایی یان بەتاڵی بوونی نەبێت، و واقیعی ڕاستەقینە نە دێتە بوون و نە بە تەواوی لەناو دەچێت. بەم شێوەیە تەواوی بوون ھەمیشەیی، ھاوشێوە، و جێگیرە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سنووردارە (و شێوەکەی وەک گۆیەکی تەواو وەسف کراوە). لێرەوە پارمێنیدس پێی وایە کە ئەو گۆڕانەی لە ژیانی ئاساییدا تێبینی دەکەین، تەنھا وەھمێکە. ھەموو شتێک کە دەکرێت ھەستی پێبکرێت تەنھا بەشێکە لە یەکەیەکی تاقانە. ئەم چەمکە، تا ڕادەیەک، پێشبینیی بیرۆکەی مۆدێرنی تیۆریی یەکگرتووی گەورە دەکات، کە تەواوی بوون بەپێی ئەو ڕاستییانە وەسف دەکات کە پەیوەستن بە سروشتی ژێر-ئەتۆمییەوە کە بەسەر ھەموو شتێکدا جێبەجێ دەبێت.

### فرەیی ئۆنتۆلۆژی
فرەیی بوونی بەرامبەری یەکێتیخوازیی ئیلیاییە. لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا، ئەناکسۆگۆراس و لۆکیپۆس ڕاستی بوونیان (وەک شتێکی تاک و نەگۆڕ) بە چەمکی بوونی گۆڕاو گۆڕی، واتە فرەییەکی ئۆنتۆلۆژیی بنەڕەتی و سەرەتایی. ئەم گریمانەیە لە جیھانی یۆنانییەوە سەریھەڵدا، و لەلایەن ئەناکسۆگۆراس و لۆکیپۆسەوە بەپێی دوو تیۆری جیاواز باسکرا. تیۆریی یەکەم باسی لە «تۆوەکان» یان ئەو بەشانە دەکرد کە ماددە جیاوازەکان پێکدەھێنن، وەک چۆن ئەڕستۆ وەسفی کردووە. دووەمیش تیۆریی ئەتۆمی بوو، کە باسی لە بوون دەکرد بەپێی بۆشایی و جووڵەی ڕاستەقینەی گەردیلەکان تێیدا.

ئەو ئەتۆمیزمە ماددییەی کە لۆکیپۆس پێشکەشی کرد ئەگەری بوو، بەڵام دیمۆکریتۆس پەرەی پێدا بۆ شێوازێکی حەتمی (دیاریکراو). شێوازە حەتمییەکە جارێکی تر لەبەرچاو نەگیرا ھەتا سەدەی چوارەمی پێش زایین لەلایەن ئەپیقورسەوە. ئەو سەلماندی کە بوون پێکدێت لە ژمارەیەکی بێ کۆتایی لە گەردیلە یان تەنۆلکەی دابەشنەبوو و نەگۆڕ، و کێشێکی پێدان بۆ ئەوەی بتوانێت وەسفیان بکات، بەڵام لۆکیپۆس بەپێی سیستم، ھێما، و شوێنەکەیان لە گەردووندا وەسفی کردبوون. ئەمانە، سەرەڕای ئەوە، لە ڕێگەی جووڵە ڕاستەقینەکەیانەوە - کە ڕێکەوت حوکمی دەکات - لە بۆشاییدا، تەواوی گەردوون پێکدەھێنن، و بەمەش لێشاوی بوونی ھەمەجۆر بەرھەم دەھێنن. ئەم بیرۆکانە زاڵ بوون بەسەر تێگەیشتنماندا بۆ فیزیای کلاسیک ھەتا دۆزینەوەی سروشتی گەردیلەکان لە سەدەی بیستەمدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێتافیزیک
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:واتا (فەلسەفەی زمان)