open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پادۆڤا

**پادوا** (بە ئیتالیایی: Padova، بە ئینگلیزی: Padua) شارێکە لە باکووری ئیتالیادا. لە ساڵی ٢٠١١دا جەماوەری نزیکی ٢١٤٠٠٠ کەس بووە. ئاندریا پالادیۆ، تەلارسازی بەناوبانگی ئیتالیایی لەم شارەدا لە دایک بووە.

## سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڤێنێتۆ
پۆل:شارەکانی ئیتالیا
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڤێنیتۆ
پۆل:ناوچەکانی کۆماری ڤێنیز
باسنیوز

**باسنیوز** (Basnews) دەزگایەکی میدیاییی کوردییە، کە بنکەی سەرەکیی دەکەوێتە ھەولێر، باشووری کوردستان. دەزگاکە خاوەن ھەفتەنامەیەکن بەناوی ھەفتەنامەی باس. کە تا ١٤ی ئازاری ٢٠٢٠، ٤٦٩ ژمارە لەو ڕۆژنامەیە چاپکراوە. جگە لەوەش، دەزگاکە خاوەنی ماڵپەڕی باس نیوزە، ئەو ماڵپەڕە گرنگی بە ھەواڵەکانی کوردستان، ڕۆژھەڵاتی ناوین، سیاسەت، ئابووری، ھونەر و بابەتی جۆراوجۆر دەدات. ماڵپەڕەکە بە زمانەکانی کوردی ناوەندی، کوردی کورمانجی، ئینگلیزی، عەرەبی، فارسی و تورکی بەردەستە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
 

پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
پۆل:وێبگە کوردییەکان
باھۆزی سەرباز

**باھۆزی سەرباز** (بە ئینگلیزی: Pawn Storm) تاکتیکێکی شەتڕەنجە کە تێیدا چەند سەربازێک بەشێوەیەکی خێرای دوای یەک دەجوڵێنرێت ڕووەو بەرگریگارەکانی یاریزانی بەرامبەر. باھۆزی سەرباز زۆربەی کات ئەو سەربازانە دەگرێتەوە کە ھاوسێن و لەیەک لای بۆردەکەن -- باڵی شالیار (فایلەکانی a و b و c) یان باڵی شا (فایلەکانی f و g و h).

زۆرجار، باھۆزی سەرباز ڕووەو شای یاریزانی بەرامبەر دەبێت پاش ئەوەی ماڵ دەکرێت ڕووەو باڵێک (بۆ نموونە، یاری فیشەر دژی لارسن، ١٩٥٨). پێشکەوتنە یەک لەدوای یەکەکانی سەربازەکان لەو باڵەدا دەشێت ھەڵوێستی بەرامبەر تێک بشکێنێت و گورزی لێ بدات. باھۆزی سەرباز دەشێت ئاڕاستەدراو بێت بۆ وەزیراندنی سەربازی ڕۆیشتوو. ھێڵکاری لای چەپ وەرگیراوە لەیارییەکی نێوان تیگران پێترۆژیان (کە بە ڕەش یاریی دەکات) و بۆبی فیشەر (کە بەسپی یاریی دەکات). لەپاش چل جووڵەی داھاتوو، پێترۆژیان باھۆزی سەرباز بە سەربازەکانی سەر فایلەکانی a و b دەکات، کە پاڵەپەستۆ لەسەر فیشەر درووست دەکات تا دەست دەکێشێتەوە.

## سەرچاوەکان
جاف (ڕوونکردنەوە)

*جاف، یەکێک لەهۆزە ناسراوەکانی کوردستان.
*جافی، شێوەزاریێک لە کوردی ناوەندی.
*جاف (ئامراز)، ئامرازێکە کە بۆ نووسین بەکاردێت
*ھانا جاف، جێگری بەرپرسی كۆچبەرانی پارتی فەرمانرەوا.
*ئێل بەگی جاف،  شاعیرێکی کوردی عەشیرەتی جاف.
*ئاغاوەیسی گەورە، (١٧٢١ ـ ١٨٠٢) سەرۆکی تیرەی ئاغاوەیسی جاف بووە لە ساڵی(١٧٥٠ ـ ١٨٠٢).
*یوسف بەگی جاف، شاعیرێک لە تیرەی ئیمامیی لە جاف.
*ئەحمەد موختار جاف، شاعیر و سیاسەتوانی ناوداری کورد.
*زاهیر بەگی جاف 
*تاهیر بەگی جاف، شاعیرێکی کورد.
*تارا جاف، گۆرانیبێژ و مۆسێقازانی کوردی.

* شوان جاف شاعیر و چاودێرى سیاسى و شارەزاى(درۆن و فلکناسى)
پێکھاتەی سەرباز

لە شەتڕەنجدا، **پێکھاتەی سەرباز** و ناسراویشە بە **بڕبڕەی سەرباز** () ڕێکخستنی سەربازە لەسەر بۆردی شەتڕەنج. لەبەرئەوەی سەربازەکانی ناجووڵۆکترین پارچەی شەتڕەنجە، پێکھاتەی سەرباز بەشێوەیەک لەشێوەکان جێگیر و نابزۆکە بۆیە بەشێوەیەکی بەربڵاو سرووشتی ستراتیژی ھەڵوێستە دیاریی دەکات.

## لێنۆڕینی گشتی
لاوازیی لە پێکھاتەی سەربازدا، وەک سەربازی دوور، سەربازی سەریەک، سەربازی بەجێماو و ھەروەھا کوون، ھەرئەوەندە درووست بوون، زۆربەی کات دەبنە ھەمیشەیی (تاکۆتایی وا دەمێننەوە). بۆیە پێویستە بەئاگاییەوە مامەڵە بکرێت تا خۆ لەتووشبوونیان دوور بگیرێت (بەڵام ھێشتا ھەڵاودێری ھەیە، بۆ نموونە بنۆڕە *کوونی بۆڵێسلاڤسکی* لەخوارەوە). لە نەبوونی ئەم لاوازییە پێکھاتییانە، ناتوانرێت پێکھاتەی سەرباز لەدۆخێکی دیاریکراودا وەک باش یان خراپ دیاریی بکرێت -- زۆرتر پشت دەبەستێت بە ھەڵوێستەی پارچەکان. بەھەرحاڵ، پێکھاتەی سەرباز ستراتیژییەتی سەرتاسەریی یاریزان بۆ ماوەیەکی دوورتر درێژ دەکاتەوە، ھەرچەند ئەگەر لە کردنەوەیەکی ناپەیوەندیداریشەوە سەرھەڵبدات. پێکھاتە سەربازییە ھاوتا شاوڵییەکان (بۆ نموونە زەنجیری e5 و زەنجیری d5) ئەشێت فریودانانە لەیەک بچن، بەڵام پێ دەچێت تەواو سیفەتی جیاوازییان ھەبێت بەھۆی ئاماڵیی شا بۆ ماڵکردن لەباڵی شاوە.

پێکھاتە سەربازییەکان زۆرینەی جار دەگوازنەوە بۆ یەکتر، بۆ نموونە ئایزۆلانی دەگوازرێتەوە بۆ سەربازی ھەڵواسراو و ھەروەھا بەپێچەوانەوە. ئەو جۆرە گواستنەوانە پێویستە بەئاگاییەوە چاوییان لێ بکرێت و زۆربەی جار ھێما بۆ تەقلەدان لە ستراتیژییەتی یاریدا دەکات.

## پێکھاتە گەورەکانی سەرباز
ئاندرو سۆڵتیس، لە کتێبەکەیدا بەناوی *Pawn Structure Chess* دا پێکھاتە گەورەکانی سەربازی پۆڵێن کردووە بۆ ١٦ پۆل، کە لەخوارەوە باس کراون. پێویستە ئەوە تێبینیی بکرێت کە بۆ ئەوەی پێکھاتەیەک بکەوێتە نێو پۆلێکەوە، پێویست ناکات ھەڵوێستەیەکی سەربازی ھەبێت کە تەواو ھاوشێوە بێت لەگەڵ ھێڵکاریی ھاوپەیوەنددا، بەڵکو دەشێت تا ئەو ڕادەیە نزیک بێت کە سیفەتەکانی یارییەکە و ڕووکارە گەورەکان تێیدا نەگۆڕ بێت. بەگشتی، سەربازەکانی ناوەند دەتوانن زۆرترین کاریگەرییان ھەبێت لەسەر سرووشتی یارییەکە.

ئەو پێکھاتانەی کە سەربازی ھێرشبەری ھاوشێوەیان ھەیە وا وەسف دەکرێن کە *گرژییان* ھەبێت. ئەوانە بەشێوەیەکی ئاسایی ناجێگیرن و مەیلیان ھەیە بۆ ئەوەیە کە یارییەکە تەقلە پێ بدەن بۆ پێکھاتەیەکی جێگیر لەڕێی پاڵنان بە سەربازەوە یان ئاڵوگۆڕەوە. یاریی زۆربەی جار لەدەوری ئەوە دەسووڕێتەوە کە تەقلەدانەکە ڕوو بدات بەڵام لەبارودوخێکی ویستراودا. بۆ نموونە، لە گامبتی شالیاری پەسەندنەکراودا، ڕەش دەوەستێت تاوەکوو سپی فیلی شای خۆی پەرە پێ ئەدات تاوەکوو لێدانی  ئەنجام بدات، کە یارییەکە دەگوازێتەوە بۆ پێکھاتەی سلاڤ (بنۆڕە خوارووتر).

### پێکھاتەی کارۆ
**کردنەوەکان**: سەرەکی: کارۆکان. ھی تر: فەڕەنسی، ئەسکەندەناڤی، گامبتی شالیار.

**سیفەت**: یاری خێرای خاوکراو.

**ڕووکارەکان بۆ سپی**: بنکەیەک لەسەر e5، سوود لە بۆشایی باڵی شادا، شکاندنی ، ئەگەری زۆرینەیی لە باڵی شالیاردا لە کۆتایارییدا (بەگشتی پاش ئاڵوگۆڕکردنی سەربازی d ـی سپی بە سەربازی c ـی ڕەش).

**ڕووکارەکان بۆ ڕەش**: لاوازیی سەربازی d4، شکاندنی   و . ئەوەی دواھەمین زۆربەی کات ویستراوە، بەڵام بەدیھێنانی لەلایەن ڕەشەوە گرانترە.

## سەرچاوەکان
* Euwe, Max (1968). *The Development of Chess Style*. David McKay Company. .
* 
* 
* Yudovich, Mikhail (1988). *Garri Kasparov*. Raduga Publishers. .
* [//en.wikipedia.org/wiki/Pawn_structure ویکیپیدیای ئینگلیزی]
ھەڵۆ (ڕوونکردنەوە)

* ھەڵۆ، باڵندەی بەرزەفڕی گۆشتخۆرە.
* ھەڵۆخان لە میرە ناودارەکانی ئەردەڵان بوو
* ھەڵۆ گوندێکە سەربە شارستانی بانە
* ھەڵۆ ئیبراھیم ئەحمەد کەسایەتیی سیاسی و کوڕی ئیبراھیم ئەحمەدە
* ھەڵۆ ناوی شیعرێکە لە پووشکین
خۆبەڕێوەبەری

**خۆبەڕێوەبەری** (بەئینگلیزی: Self-governance) خۆبەڕێوەبەری بریتییە لە توانای تاکێک یان گرووپێک بۆ جێبەجێکردنی ھەموو ئەرکە پێویستەکانی ڕێکخستن بەبێ دەستێوەردانی دەسەڵاتێکی دەرەکی. ئەم زاراوەیە لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ ڕەفتاری کەسی یان ھەر شێوەیەک لە دامەزراوە، وەک یەکە خێزانییەکان، گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، گرووپە ھاوبیرەکان، دەستە یاساییەکان، دەستە پیشەسازییەکان، ئایینەکان، و قەوارە سیاسییەکان بە پلەی جیاواز. خۆبەڕێوەبەری پەیوەندییەکی نزیکی بە چەمکە فەلسەفی و سیاسی-کۆمەڵایەتییە جۆراوجۆرەکانی وەک ئۆتۆنۆمی (سەربەخۆیی)، سەروەری، خۆکۆنترۆڵکردن، و خۆڕێکخستنەوە ھەیە.

لە چوارچێوەی دەوڵەت-نەتەوەکاندا، خۆبەڕێوەبەری پێی دەوترێت سەروەریی نیشتمانی، کە چەمکێکی گرنگە لە یاسای نێونەتەوەییدا. لە چوارچێوەی دابەشکاریی کارگێڕیدا، ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر پێی دەوترێت ھەرێمێکی ئۆتۆنۆم. خۆبەڕێوەبەری ھەروەھا پەیوەستە بەو سیاقە سیاسییانەی کە تێیدا دانیشتووانێک یان گرووپێکی دیمۆگرافی لە دەسەڵاتی داگیرکاری، حکوومەتی ڕەھا، پاشایەتیی ڕەھا، یان ھەر حکوومەتێک کە ھەست دەکەن بە شێوەیەکی گونجاو نوێنەرایەتیان ناکات، سەربەخۆ دەبن. ھەر بۆیە، بنەمایەکی سەرەکیی زۆرێک لە دیموکراسییەکان، کۆمارییەکان و حکوومەتە ناسیۆنالیستەکانە. زاراوەکەی مەھاتما گاندی «سوواراج» لقێکە لەم ئایدۆلۆژیایەی خۆبەڕێوەبەری. ھێنری دەیڤد سۆرۆ لایەنگرێکی سەرەکیی خۆبەڕێوەبەری بوو لەبری حکوومەتە نائەخلاقییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەروەری
پۆل:ئۆتۆنۆمی
ھەڵۆ

**ھەڵۆ** بریتییە لە کۆمەڵێک پەلەوەری ڕاوچی لە تیرەی ھەڵۆیان (Accipitridae لە تۆرەمەی Falconiformes).

نزیک بە ٦٠ جۆر باڵندەی ڕاوکەر ھەن کە بە ھەڵۆ دەناسرێن و زۆربەیان خۆماڵی ئەوراسیا و ئەفریقان. پێوەرێکی ڕوون بۆ جیاوازی و ناسینەوەی ھەڵۆکان لە دیکەی پەلەوەرەکانی تیرەی ھەڵۆیان نییە، بەڵام بەگشتی ھەڵۆکان لەوانی تر گەورەترن (بێجگە لە داڵاش)، لاقیان گەورەتر و پتەوترە، دەنووکیان گەورە و خوار و باڵەکانیان پانترە. ھەموو ھەڵۆکان بە ڕۆژ ڕاو دەکەن، چاویان تیژە و بەرزەفڕن.

ھەڵۆکان بە بۆنەی بەھێزییەوە لە زۆربەی کلتوورەکان وەک دروشم و نیشانەی شەڕ و شایەتی دەناسرێن. وێنە و پەیکەری ئەم باڵندانە لە سەر زۆر دراو و بینای مێژوویی دەبینرێ و زۆرێک لە وڵاتان، ڕێکخراوە و پارتەکانی جیھان وێنەی ھەڵۆیان وەک دروشم ھەڵبژاردووە.

ھەڵۆکان لە باری توێکاری و تایبەتمەندی فڕین لە داڵاشەکان دەچن، بەڵام سەریان پێچەوانەی داڵاشەکان بە پەڕ داپۆشراوە. ھەڵۆکان شێوەی شمقاڕەکانیش دەدەن، بەڵام گەورەترن و نێوان باڵەکانیشیان نەختێک درێژترە. جیاوازییەکی تری ھەڵۆکان لەگەڵ ئەم دوو خزمەدا لە شێوەی بژیوییاندایە، ھەڵۆکان زۆرتر نێچیری زیندوو دەگرن، بەڵام داڵاش و شمقارەکان لە کەلاک دەخۆن.

ھەڵۆی نیکوباری باشووری، بچووکترین ھەڵۆیە کە تەنیا ٤٥٠ گ و ٤٠ سم دەبێ و خۆماڵی دوورگەکانی نیکوبارە. ھەڵۆی دەریایی ستەلێر بە کێشی ٦٬٧ کیلۆگرەم و ھەڵۆی فلیپینی بە درێژی یەک میتر لە پاڵ ھەڵۆی دووسپی و ھەڵۆی ھارپی گەورەترین جۆری ھەڵۆکانن.

## ناوەکان
بۆ ھەڵۆ ئەم ناوانەش لە زمانی کوردیدا بە کار دێت:
* *ھکور، ئەلە، ئلھۆ، ھولی، ئەیلۆ، سپر، کورت، سەرکنەک*

## تایبەتمەندی و ژینگەناسی
ھەڵۆکان تەنیا یەک ھاوسەر لە ژیاندا ھەڵدەبژێرن. ھێلانە لەشوێنێکی زۆر بەرز، بە تووڵ و شووڵی دار چێ دەکەن و ھەموو ساڵێک دەگەڕێنەوە سەری، بە جۆرێ کە جیقنە و پاڵ، ساڵ لەگەڵ ساڵ، لە سەر یەک کەڵەکە دەبێ و بڕێجار تا ٥٠٠ کیلۆگرەم و تا ٣ مەتر گەورە دەبێ. گەورەترین ھێلانەی ناسراو ھی دوو ھەڵۆی سەرسپی لە فلوریدای ئەمریکایە کە ٦٬١ میتر قووڵی، ٢٬٩ میتر پانی و کێشێکی سەیروسەمەر، واتە ٢٬٧٢٢ کگی ھەیە.
ھەڵۆکان لە شوێنی بێقڕەدا ھێلانە دروست دەکەن و شەش تا ھەشت حەفتە لە سەر ھێلکەکانیان کڕ دەکەون. زۆربەی ھەڵۆکان دوو ھێلکە دەکەن، کە تەنیا یەکیان دەمێنێتەوە. جووچکە ھەڵۆ بە شێنەیی گەشە دەکا و لە سێ یا چوار ساڵیدا شێوەی گەورەکان دەدا.

بڕێ لە جۆرەکانی ھەڵۆ، بە جەستەی گەوەرە و ھێزی فرەوە، لە ترۆپکی ھیرەمی بژیوی گیانەوەراندا جێ دەگرن. ھەڵۆی پەڕکوور و ھەڵۆی تانجدار دەتوانن ئاژەڵی ٣٠ کیلۆگرەمی ڕاو کەن و بخۆن.
[220px|وێنۆک|ھەڵۆی [پەڕکوور]]
220px|وێنۆک|ھەڵۆی ھارپی
220px|وێنۆک|ھەڵۆی دەریایی

## جۆرەکان
جۆرە بەناوبانگەکانی ھەڵۆ:
* پەڕکوور، دووبرا، ھەڵۆ، ھەڵۆی پەنجەکورت، ھەڵۆی خاڵخاڵ، ھەڵۆی خاڵخاڵی بچووک، ھەڵۆی دەریایی پالاس، ھەڵۆی دەریایی دووسپی، ھەڵۆی گەندومی، ھەڵۆی لاق تووکن و …

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کوردستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی نێجیریا
پۆل:پەلەوەران
پۆل:گیانلەبەران
پۆل:مەلەکانی کوردستان
ھەڵۆیان

**هەڵۆیان** ناوی تیرەیەک پەلەوەرە. 
هەڵۆیان یەکێک لە دوو تیرەی سەرەکی لە تۆرەمەی هەڵۆیان(Accipitriformes یا Falconiformes)ە .
[350px|وێنۆک|هەڵۆی [پەڕکوور]]
## سەرچاوە
*http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%82%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86

پۆل:پەلەوەران
پۆل:گیانلەبەران
پۆل:باڵندە ڕاوکەرەکان
سیسرک

**سیسرک** یان **مەشکەدڕە** (بە ئینگلیزی: Cricket) مێروویەکە لە تیرەی Gryllidae (ڕاستباڵان).
سیسرک شەوانە چالاکە و دەخوێنێ، باڵەکانی پێشەوەی باریک و باڵەکانی دواوەی ناسک و لە ژێر باڵەکانی پێشەوەدا قەد کراوە. هەموو شتێک دەخۆن، لەشیان پانە و شاخیلەیان هەیە، ٢٥  هەزار جۆریان هەیە. سیسرکی نێر بۆ ڕاکێشانی مێ، بە لێخشانی باڵەکانی پێشەوە یان باڵەکان و پێکانی یان... دەنگێکی تایبەت دروست دەکا.

[thumb|200px|سیسرکی [ئەفریقایی]]

سیسرکەکان خزمی کوللەکانن. ئەوان دەتوانن بە یارمەتی پێی دواوەیان چەن هێندەی درێژی لەشیان باز بدەن. سیسرکەکان شەوانە دەردەکەون، بڕێکیان کون و کەلێن هەڵدەکۆڵن  و تا ڕوون بوونەوەی هەوا تێیدا دەمێننەوە. زۆربەی سیسرکەکان گەڵا دەخۆن، بڕێک لە سیسرکەکانیش لە مێروو بژیوی خۆیان دەست دەخەن.

سیسرکەکان وەک کوللەکان دەخوێنن. بۆ ئەم مەبەستە ددانەی شانەئاسای باڵەکانیان لێک دەخشێنن. بەشی پێشەوەی لەشیان وەک ریزۆنانس دەنگەکە بەرزتر دەکا.بڕێ لە سیسرکەکانی گەرمیان هێندە بەرز دەخوێنن کە دەنگیان تا ١،٥ کمی دەبیسرێت. گوێی سیسرکەکان لە سەر ئەژنۆی پێشەوەیانە.
## ناوەکانی تر
ئەم ناوانە لە زمانی کوردیدا هاتوون:
**بەرزەچڕ، شیڕشیڕە، زیڕزیڕە، جڕجڕە، زیڕزیڕەک، چیچرک، چرچرۆ، چیرچیرۆک، سیسۆک، سیسۆکە، سیرسیرە*

* سیسرە، سیسرکە

## وێنەخانە

File:Gryllus campestris MHNT.jpg|
File:Cricket900ppx crop.jpg|

## پەراوێز

## سەرچاوە
http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=جیرجیرک

پۆل:گیانلەبەران
شمقاڕ

**شمقاڕ** یان **شنقار** () تیرەیەک باڵندەن لە تۆرەمەی ھەڵۆیان. 
لەشیان باریک و باڵیان درێژ و کەمێک کووڕە. دەنووکیان زۆر ئەستوور نییە، نەوی دەفڕن و لە فڕیندا سەری باڵیان نەختێک قیت ڕادەگرن. نێر و مێیان یەکڕەنگ نییە؛ نێرەکان لە مێکان بچووکترن، لە سەر زەوی یان قامیشەڵان ھێلانە ساز دەکەن.

چەن جۆری ھەیە:
* شمقاڕی بۆر
* شمقاڕی زەلان
* شمقاری سپی 
* شمقاڕی گەنمان
* حەسەنە سستە

## گالێری

Image:Falco rusticolus NAUMANN.jpg|Painting of a Greenland white morph (center), an intermediate (lower left) and black morph (back)
Image:2007 cze 10 034.JPG|A light silver-morph 
Image:Aa gyrtiercel 2006 03 18.jpg|Male with a darker "silver" coloration
Image:Falco rusticolus NAUMANN 2.jpg|Painting of brown morph adult (center) and juveniles


## سەرچاوەکان

* فەرھەنگی باڵندە، ئەحمەد بەحری.

پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:مەلەکانی ئاسیا
پۆل:مەلەکانی ئوکراینا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
سیسارک

**سیسارگ**، (بە ئینگلیسی : Vulture) باڵندەیەکی لاشەخۆرە لە تیرەی داڵاشەکان و تۆرەمەی  هەڵۆیان.
سیسارگ، داڵێکی بچووکی ڕەش و سپییە، ٥٣ تا ٦٥ سمە، لە کاتی فڕیندا بەرزگ، کلک، سینگ و باڵی سپییە.شاباڵی ڕەشە و ئەو ڕەشاییە هەتا پاشەڵی کشاوە. سەر و ملی ئاماڵ زەردە و تووکی پێوە نییە. پاشمل و ملی پڕ لە تووکی کورت و پڕە. پەڕ و باڵی سپی چڵکنە و شاپەڕی ڕەشە.دەنووکی لە لاشەخۆرەکانی تر باریکترە. بە باڕی ڕەنگی لە قاوەییەوە بەرەو سپی دەگٶڕێ. ژینگەی وەک شانەکووڕەیە بڕێجار لە قەراخ زبڵی گوندەکانیش دەبینرێت. لە سەر ڕەوەزی بەرز هێلانە ساز دەکا.

ئەم باڵندانە لە هەموو کیشوەرەکانی جیهاندا هەیە، بێجگە (ئۆقیانووسیە) و جەمسەری باشوور.

سیسارگەکان بە تیژفڕین، دووربینی و تەمەنی درێژ بەناوبانگن.
## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ ئەم باڵندەیە ئەم ناوانەش هاتووە:
***تاسکەچەڵە، سمیارک، سەرگەڕ، سیالەک، سیسارک، سیسارگە کەچەڵە، کەپەنەک، کەپەنەک داڵ، کەچەلۆک، کەرگەز، کەرکەس** 
## بڕوانە
*داڵاشەکان
*شانەکووڕە
*ڕەشەداڵ
*پیرۆزە
*داڵی پشت سپی

## پەراوێز

پۆل:پەلەوەرەکان
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
پۆل:مەلەکانی کەیپ ڤێردی
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
داڵاش

[250px|چەپ|وێنۆک|[سیسارگ لە تیرەی داڵاشەکان]]
**داڵاشەکان** تیرەیەک باڵندەن لە تۆرەمەی هەڵۆیان.
داڵاشەکان زۆر گەورەن، تەپن، باڵیان زۆر درێژە، کلکیان کورتە و سەریان ڕووت (بێجگە لە پیرۆزە ). باڵان دەکەنەوە جا دەفڕن، زۆرجار لەگەڵ هەڵۆ تێکەڵ دەکرێن، بەڵام سەریان بچووکترە و شێوەی فڕینیشیان جیاوازە. نێر و مێیان یەکڕەنگە و زیاتر بە جووت دەگەڕێن. کەلاک دەخۆن. لە سەر دار و ڕەوەزی بەرز هێلانە ساز دەکەن. بریتی لە چەندین خێزانن؛ وەک:
*پیرۆزە
*ڕەشەداڵ
*داڵی پشت سپی
*سیسارک
*شانەکووڕە

## سەرچاوە
*فەرهەنگی باڵندە

پۆل:پەلەوەران
پۆل:گیانلەبەران
ڕەشەداڵ

**ڕەشەداڵ**، داڵ، لاشخۆر (بە ئینگلیسی: Cinereous Vulture، بە فارسی: دال سیاە) خێزانە باڵندەیەکە لە تیرەی داڵاشەکان، لە تۆرەمەی ھەڵۆیان  کە  لە ئەورووپا و ئاسیا لە سپانیا تا کۆریا دەژی.
ئەم باڵندە کۆچ ناکا، مەگەر لەو شوێنانەی زستانیان سەخڵەت بێ.
کەم بوونەوەی کەلاک و ژاراوی بوونی خۆراک لەم دوو سەدەدا، ژمارەیانی لە زۆربەی وڵاتانی ئەورووپایی و باکووری ئەفریقا دابەزاندووە. ئەمڕۆکەش  دەرمانی مشک کوژ لە تەبەت و گرتنیان (بۆ فرۆشتن بە باخچەی گیانەوەران) لە وڵاتانی سۆڤیەتی کۆن، بەرەی ئەم باڵندەیە تووشی مەترسی تیاچوون کردووە.
لە بەرامبەردا، بڕێ وڵاتان ھەنگاوی باشیان بۆ پاراستن و بووژانەوەیان ناوە، بۆ وێنە سپانیا توانیویەتی ژمارەیان لە ٢٠٠ جووت لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ ١٠٠٠ جووت لە ساڵی ١٩٩٢ بەرز بکاتەوە.

## تایبەتمەندییەکانی لەش
ڕەشەداڵ ٩٨ تا ١٢٠ سم درێژە، مەودای نێوان باڵەکانی ٢٥٠ تا ٣٠٠ سمە، ٧ تا ١٤ کیلۆگرەم دەبێ. پەڕ و باڵی قاوەیی ئاماڵ ڕەشە، ملی ڕووتی چێرەیی ئاماڵ شینە و دەوری ئەستوورایی ملی پۆلێک تووکی قاوەیی ڕواوە. دەنگ و کردەوەی وەک شانەکووڕ دەچێ. لە کێو و دەشتی دوورەدەست بە تەنیا دەژی، لە سەر دار و ڕەوەزی لێوار ھەڵدێران ھێلانە ساز دەکا.

## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ ئەم باڵندەیە ئەم ناوانەش بەکار دێت:
* **داڵ، داڵاش، داڵەگورگە، لاشخۆر، لاشەخۆر، لاشەوەر**

## وێنەخانە

File:Черный гриф.jpg|
File:Aegypius monachus, ZOO Praha 864.jpg|
File:Blackvultsm.JPG|
File:Eurasian Black Vulture Zoo Praha detail.jpg|
File:Eurasian black vulture in zoo tierpark friedrichsfelde berlin germany.jpg|
File:Aegypius monachus 721.jpg|


## بڕوانە
* داڵاشەکان
* پیرۆزە
* داڵی پشت سپی
* سیسارگ
* شانەکووڕە

## سەرچاوە

* [//en.wikipedia.org/wiki/Cinereous_Vulture]

پۆل:مەلەکانی ئاسیا
پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
خاولی

[thumb|وێنەی نزیک لە خاولی حەمام لە ڕەگەزی [تری کلۆز (ئاوچن) ، ڕیشاڵە ئاچنەکانی بەجوانی دیارە.]]
وێنۆک|خاولی

**خاولی**، **ھەوڵە**، **قەدیفە**، پارچەیەک لە ڕیشاڵی مژۆک  لە جنسی خوری، قوماش یان کاغەزە ، کە بۆ سڕین و وشک کردنەوە بەکار دێت. خاولییەکان پڕز و ڕیشۆڵەیان ھەیە تا باشتر تەڕایی بمژن.
زۆربەی خاولییەکانی نێوماڵ لە قوماشی کەتان، ڕیۆن (ھەوریشمی دەسکرد)، خێزەلان، پەتک، یان چەند مادەیەکی تر چێ دەکرێت.

## ناوەکانی تر
لە زاراوەکانی زمانی کوردیدا ئەم ناوانەش بۆ ئەم مەبەستە بەکار دێت:
***ھەوڵە، مەرحەمە، پشتەماڵ، پەشتەماڵ، کەتیفە، قەتیفە، قەدیفک**
## جۆرەکانی خاولی
*خاولی حەمام
*خاولی مەلە
*خاولی باڵاپۆش  یا پاڵتاوی: خاولی زۆر گەورەی حەمام
*خاولی جلکی: خاولییەکی ھەراوی قۆڵدار کە پێش یان پاش حەمام لە بەری دەکەن.
*خاولی کاغەزی
*خاولی قوماش (پەڕۆ)
## بڕوانە
*فۆتە
*لفکە
*ھەوری حەمام

## پەراوێز

پۆل:گەرماوکردن
پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
پیرۆزە

**پیرۆزە**، سوورەداڵ (، ) خێزانە باڵندەیەکە لە تیرەی داڵاشەکان لە تۆرەمەی ھەڵۆیان، کە ھاوشێوەی سیسارگە و لە کوێستانە بەرزەکانی ئەفریقا، باشووری ئەورووپا و ئاسیا دەژی.

ناوی زانستی ئەم باڵندەیە: *Gypaetus barbatus*، واتە: سیسارگی ڕیشدار.

پیرۆزە لە درێژایی ساڵدا لە شوێنێک دەمێنێتەوە و ھەر وەرزێک دوو ھێلکە دەکا. ئەم باڵندە وەک دیکەی داڵاشەکان کەلاکخۆرە، بەڵام زۆرتر مۆخی ئێسک دەخوا. ئەم باڵندە ئێسکە گەورەکان لە ئاسمانەوە فڕ دەداتە خوارێ تا بشکێ و لەت و کوت بێ؛ ھەندێ جار کیسەڵیش بەم شێوەیە دەخوا.

پیرۆزە وەک لە ناوی دیارە، بەوە بەناوبانگە کە گوایە لەسەر ھەر کەس بنیشێتەوە، بەختەوەری ڕووی تێ دەکا.

## تایبەتمەندیی جەستەیی
پیرۆزە ١٠٠ تا ١١٠ سم باڵایە، زۆرتر وەک ھەڵۆیەکی گەورە دەچێ تا وەک داڵاشێک. باڵی درێژ و تەسک و گۆشەدارە. کلکی درێژ و بۆری تۆخە، پشت و باڵی ڕەشی ئاماڵ بۆرە. سەری ئاماڵ زەردە. دەوری چاو و ئەستوورایی دەنووکی ڕەشە. چەن چڵەمووی ڕەش وەک ڕیش (ڕدێن) لەژێر چەنەی ھاتووە. بەرزگی نارنجی ئاماڵ زەردە و سینگی تەواو نارنجییە. بە باڕی سەر و ملی بۆرە. لە کێوی بەرز و دوورەدەست بە تەنیا دەژی. ھێلانە لە دەشکەوتی سەر ڕەوەزان ساز دەکا.

## ناوەکانی تر
بۆ ئەم باڵندە لە زمانی کوردیدا ئەم ناوانەش بەکار دێت:
* **داڵەسوورە، سوورەداڵ، سوورەواڵە**

## پێشانگا

File:NovitatesZoologicae18 532 Gypaetus barbatus nestling.png|Nestlings are covered in dark down feathers
File:Gypaetus-barbatus-bearded-vulture-0b.jpg|The juvenile bird is mostly dark
File:Bartgeier 0505262.jpg|The adult has a buff-yellow body and head
File:Lammergeier or Bearded Vulture, Gypaetus barbatus. In flight.jpg|Adult in flight from below (note the tail shape)


## ئەمانەش ببینە
* پەلەوەران
* ھەڵۆیان
* داڵاشەکان
* سیسارگ

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* :fa:ھما (پرندە)
* فەرھەنگی باڵندە
* :en:Bearded Vulture
* فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان

پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
پۆل:مەلەکانی ئاسیا
پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:پەلەوەرەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران
پۆل:مەلەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەفغانستان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ڕیکۆردۆس دێ لا ئەلامبرا

**ڕیکۆردۆس دێ لا [[ئەلامبرا]]** (بەئیسپانی: Recuerdos de la Alhambra، *یادەوەرییەکانی ئەلامبرا*) پارچە مۆزیکێکیی کلاسیکییە بۆ ئامێری گیتار لە ١٨٩٦ لە گرانادا نووسراوە لەلایەن ئاوازدانەر و گیتارژەنی ئیسپانی فرانسێسکۆ تارێگاوە. لەم ئاوازەدا تەکنیکی تریمۆلۆ بەکارهاتووە کە زۆران جار لەلایەن ژەنیارە پێشکەوتووەکانەوە نمایش دەکرێت. 

## نۆتەکانی نمایش
پارچەکە کێبڕکێیەک نیشان دەدات لەنێوان تەکنیکی تریمۆلۆ و دەنگە بێزەکاندا. تیرمۆلۆ بە سێ پەنجەی گیتار دەژەنرێت، لەکاتێکدا کە پەنجە گەورەکەش سەرقاڵە بەژەنینی تۆنەکانی ترەوە کە وەڵامدانەوەیەک بۆ یەکدی درووست دەکەن. کەسانێکی زۆر کاتێک کە گوێ لەم پارچەیە دەگرن، بەتایبەت ئەوانەی کە بەشێوەیەکی نا-زیندە گوێ بیست دەبن، پێیان وایە ئەو کارە بە دوو گیتار لێ دەدرێت، لەکاتێکدا ئاوازێکە و بە یەک گیتار دەژەنرێت. 

بەشی یەکەمی ئەم پارچە مۆزیکییە لەسەر پەیژەی بچووک نووسراوەتەوە و بەشی دووەم لەسەر پەیژەی گەورە بەڵام لەسەر هەمان ڕەگ (وردتر: بچووکەپەیژەی لا و گەورەپەیژەی لا). ئەمە هەستێکی خەمبارانە لەلای گوێگر درووست دەکات لەسەرەتاوە، بەڵام دوواتر چارەسەر بۆ ئەو هەستە دڵتەنگاوییە دەدۆزێتەوە و بەرەو دڵخۆشیی دەڕوات. ئەم جۆرە تەکنیکە لەچەندین پارچەمۆزیکی تری ئیسپانییدا بەکار هاتووە، هەر بۆ نموونە ڕۆمانسی ئیسپانی.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی
سوورەتا

**سوورەتا** (بە ئینگلیسی: Scarlet fever) پەتایەکی  چڵکی نێو منداڵانی ٣ تا ٧ ساڵە و پتر لە وەرزە ساردەکاندا سەرهەڵدەدا. هۆکاری ئەم نەخۆشییە سترۆپتۆکۆکی بێتا هێمۆلیتیکی Aیە.
بەکتریای سترۆپتۆکۆک لە ناو قوڕگی نەخۆشدا کۆ دەبێتەوە و زۆر دەکا و بە دەردانی جۆرێک ژار، دەبێتە هۆی هەڵزرنگانی پێست و سەرهەڵدانی ئازارەکانی پێست.
## شێوەی گۆزانەوە
نەخۆشی سوورەتا لە ڕێگای پێوەندی و  لێکەوتنەکان، بەتایبەت منداڵان ، بڵاو دەبێتەوە. هۆکاری ئەم نەخۆشییە لە ڕێگای هەناسەدان لە هەوای پیس و بەکارهێنانی  کەلوپەلی هاوبەشی تێوەدراو، وەک لەیستۆک و دەفری خۆراک دەگوازرێتەوە. نەخۆشی سوورەتا لە ڕۆژێک پێش دەرکەوتنی نیشانەکانەوە، تا کۆتایی نەخۆشییەکە گیرۆیە. هەرچەند تا دێ ، گیرۆ بوونی کەم دەکا. 
تووش بوون بە نەخۆشی سوورەتا، تا ڕادەیەک دووپاتە نابێتەوە. 

## نیشانەکان
نیشانەکانی سوورەتا بەزۆری بریتییە لە: ئێش و کزەی ناو قوڕگ، تای ٣٨ پلەک یان ژوورتر.

سەرەتا کاژێکی سپی یان ئاماڵ زەرد سەر زمانی منداڵ دەگرێ کە پاش ماوەیەک بەرەو سووری دەچێ. پرز و قوتکەکانی زمان گەورەتر دەبێ و وەک شیلک (تووە فەرەنگی)ی لێ دێ.  لەوانەیە ئاڵووەکانی ئەوکی منداڵ سوور داییسێ. دەموچاوی نەخۆش  سوور دادەگەڕێ، لە کاتێکدا کە دەوری دەمی کز و بێڕەنگە. 
نیشانە گشتییەکانی تر بریتین لە : لەرز، ئێش، دڵ نەبردن، هەڵماسینی گرێ لیمفاوییەکان، بێتاقەتی و بێحاڵی، دڵ هەڵشێوان و ڕشانەوە.

ئازارەکانی پێست لە ڕۆژی دووهەمەوە دەردەکەوێ و ٢ تا ٥ ڕۆژ دەمێنێتەوە. ئەم ئازارانە لە هەڵبزرکانی پێستی  بنباڵ، مل، پشت گوێ و سینگەوە دەست پێ دەکا و پاشان تەواو لەش دادەگرێ. بەزۆری  خورینی لەگەڵە. بڕێجار ئەم پێست بزڕکانە لە دەست، پێ و تەڕادی ڕاندا وەک هێڵیک دەکشێ و بە Pastia lines دەناسرێ. لە حەفتەی دووهەمدا لەگەڵ گوم بوونی ئازارەکان، پێست هەڵخستن دەست پێ دەکا.

تووش بوونی منداڵی ساوا بە سوورەتا زۆر دەگمەنە. پێستی نەخۆش لە خۆیدا گیرۆ نییە، بەڵام سترۆپتۆکۆکی نێو ئەوکی نەخۆش دەتوانێ بڵاو ببێتەوە و نەخۆشییەکە بگوازێتەوە.

جێگای سەرنجە کە بزانین: 
***٢٤ کاتژمێر دوای وەرگرتنی یەکەمین جەمی دەرمانی ئانتی بایۆتیک، سوورەتا لە گیرۆ بوون دەکەوێت .**

## پەراوێز

## سەرچاوە
*http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AE%D9%85%D9%84%DA%A9

پۆل:پزیشکی
پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان
ھارپ (ڕوونکردنەوە)

*هارپ (ئامێر) - ئامێرێکی مۆسیقییە.
*پڕۆژەی هارپ - پڕۆژەیەکی نێوان ئەمەریکا و کەندا بوو.
ئارام خاچەتووریان

[thumb|<center>خاچەتووریان، </center>
[پەڕگە:Aram Khachaturian signature.svg|right|200px|alt=واژووی خاچەتووریان بە مەرەکەب]]
**ئارام خاچەتووریان** (بە ڕووسی: Ара́м Ильи́ч Хачатуря́н، بە ئەرمەنی: Արամ Խաչատրյան) (٦ی حوزەیرانی ١٩٠٣ - ١ ی ئایاری ١٩٧٨)  ئاوازدانەرێکی ئەرمەنی سۆڤێتی بوو. ھاوشانی "سێرجی پڕۆکۆفیڤ" و "دیمیتری شۆستاکۆڤیچ" ھەندێک جار ناو دەبرێت بە یەکێک لە سێ "زلھێز" ـەکەی مۆزیکی سۆڤێت. خاچەتووریان بە یەکێک لە گەورە مۆزیسیانەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت. لەزۆرینەی کارەکانیدا کاریگەر بووە بە مۆسیقای کلاسیکی ئەوروپی و مۆسیقای فۆڵکی ئەرمەنی.

لە تیفلیس لە خێزانێکی ئەرمەنیی لەدایکبووە و پاشان کۆچی کردووە بەرەو مۆسکۆ لەتەمەنی ١٩ ساڵیدا. پاشان دەرچووە لە کۆنسێرڤاتۆری مۆسکۆ لە ١٩٣٤دا. کارە بەناوبانگەکانی بریتیین لە *ئەداجیۆی سپارتاکۆس* و *فیرجیا* کە سەر بە مۆزیکی بالێتی "سپارتاکۆس"، ھەروەھا *سابرێ دانس* و ئەداجیۆ کە لە بالێتی گایانەدان دوو کاری تری بەناوبانگی ئەون و لە فیلم و زنجیرەی تەلەفزیۆنیدا بەکارھاتوون.

## ژیاننامە
### بەرەبەیانی ژیانی
ئارام خاچەتووریان لە تیفلیسی سەر بە ئیمپڕاتۆرییەتی ڕووسیا (ئێستا تیبلیسی لە جۆرجیا) لە خێزانێکی ھەژاری ئەرمەنی لەدایکبووە. باوکی، یەغیا خاچەتریان، لە گووندی "ئازا" لە ئازەربایجان نزیک بە ئۆردووبادی سەر بە ھەرێمی ناخیچیڤانی یەریڤان لەدایکبووە. دایکیی ئەو، کوماش سارکیسۆڤنا، خەڵکی ئازەرکەند، ئازەربایجان بووە کە ھەروەھا دێیەکی نزیکە لە ئوردووبادەوە. باوانی خاچەتووریان دەستگیراندار بوون پێش ئەوەی یەکتر بناسن. ئەوان پێنج منداڵییان ھەبوو، کە کچێک و چوار کووڕ بوون و ئارام خاچەتووریان گەورەکەیان بووە.

لەتەمەنی لاوێتیدا، خاچەتووریان سەرسووڕماو بوو لەو مۆزیکەی لە دەوروبەر دەیبیست، بەڵام ئەو لەپێشدا نە مۆزیکی خوێندووە و نە فێری خوێندنەوەی بووە.

### خوێندن و پیشە
لە ١٩٢٠دا، لەکاتێکدا کە ئەریمینیا وەک کۆمارێکی سەر بە سۆڤییەت ڕاگەیندرا، خاچەتووریان بەشداریی کرد لە قیتارێکی پڕوپاگەندە کە بەئەریمینیادا دەگەشتا، کە زۆرینەی خەڵکەکەی ھوونەرمەندە جۆرجییە-ئەرمەنییەکان بووە. ساڵی دوای ئەو، گەشتی کرد بۆ مۆسکۆ تا بچێتە لای براکەی، کە دەرھێنەری شانۆیی بوو لە دووەمین شانۆی ھوونەریی مۆسکۆ. ئەگەرچی ئەو بەنزیکەیی ھیچ پەروەردەیەکی مۆزیکیی نەبوو، خاچەتووریان بەھرەیەکی مەزنی پشاندا کە وای کرد پەیمانگای گنێسین دانی پێدا بنێن و دواتریش ھەر لەوێ چێلۆی خوێند لەلای سێرجی بیچکۆڤ، و دواتریش لەلای ئاندرێی بۆریسیا. لە ١٩٢٥ میخایل گنێسین کۆرسێکی ئاوازدانانی دەستپێکرد لە پەیمانگاکە، کە خاچەتووریان یەکێک بوو لە بەشدارەکان.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:مۆزیسیانە ئەرمەنییەکان
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەرمەنی
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیک
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی پارێزگای تیفلی
پۆل:ئەرمەنیەکانی سۆڤیەت
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:وەرگرانی نیشانی دروشمی سووری کۆشش
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ستالین
پرۆژەی ھارپ

**پڕۆژەی هارپ** (بەئینگلیزی: Project HARP) پڕۆژەیەکی یەکخراوی هەردوو وەزارەتی بەرگریی ئەمەریکا و وەزارەتی بەرگریی نەتەوەیی کەنەدا بوو کە ئامانجی توێژینەوە و لێکۆڵینەوە بوو لەسەر بۆڵستیکەکانی هاتنەناوەوەی کەشی لە تێچوونێکی کەمدا. 
چەندین سەرچاوەش ئاماژە بەوە دەکەن کە گوایە کەشوھەوا بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەلایەن ئەم پڕۆژەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت بەڵام تا ئێستا بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە پێشکەش نەکراوە سەبارەت بەو مەسەلەیە 

پۆل:مێژووی باربادۆس
پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا
کوردانی کازاخستان

مەبەست لە **کوردەکان لە کازاخستان**، ئەو کۆمەڵەیە کە دانیشتوو یان لەدایکبووی کازاخستانن و لە بنەچەدا کوردن. بەپێی تازەترین سەرژمێری کازاخیی لە٢٠١١دا، دانیشتوانی کورد ٢٨٣٢٥ یان ٠،٢%ی دانیشتوانە، بەڵام بەپێی جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی کوردیی کازاخستان، مەلیکشا گاسنۆڤ ژمارەیان بە ٤٦٠٠٠ لەقەڵەمدەدات چونکە گالێ کورد خۆیان بە تورک و ئازەربایجانی پۆلدەکەن. زۆربەی دانیشتوانە کوردەکەی کازاخستان ڕاگوێزرابوون لە ئەرمەنستان، گورجستان و ئازەربایجان لەلایەن ستالینەوە.ساڵانێک دواتر، کوردەکان کۆچیانکرد لە قرغیزستان و ئۆزبەکستان بۆ کازاخستان. 

لەو شارانەی کە دانیشتوانێکی کوردی بەرچاوی تیادا نیشتەجێیە، وێژەی کوردی و زمانی کوردی لە خوێندنگا ناوەندی و سەرەتاییەکاندادەخوێنرێ. لە گوندی کەشکەبولاکدا، خوێندکارە کوردەکان دەتوانن کوردی بخوێنن لە پۆلی ١٢وە. لە ١٩٩٠وە، کوردەکانیش ڕۆژنامەی خۆیان هەبووە بە ناوی ڕۆژنامەی *کوردستان*.

## ئایین== ئیسلام

## ڕاگواستن و کۆچکردن
کوردەکان ڕاگوێزران بۆ ئاسیای ناوەند دوو جار لە قەوقازەوە. یەکەم ڕاگواستن لە ١٩٣٧دا بوو کە ستالین کوردەکانی نەخچیوانی ڕاگواست، و دووەم ڕاگواستن لە ١٩٤٤دا بوو لە گورجستان. ستالین لە داگیرکاری تورکەکان دەترسا و نەیدەتوانی پشت بە کوردەکان ببەستێ، سەرەڕای ئەوەی کە زۆر لە کوردەکان خرمەتیان دەکرد لە سوپای سۆڤییەتدا. زۆریان مردن لە سەروبەری ڕاگواستنەکەدا. 

دوای تەنگەژەی ئۆش لە دۆڵی فەرغانە لە نێوان قیرغیزەکان و ئۆزباکەکاندا، زۆر کورد کۆچیانکرد بۆ کازاخستان.  

## دیارترین کازاخستانی بەڕەگەز کورد
نادر نادیرۆڤ

## سەرچاوەکان


پۆل:کورد
پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
ساموێڵ باربەر

[thumb|ساموێڵ باربەر، وێنەگیراوە لەلایەن [کارڵ ڤان ڤێشتن، ١٩٤٤]]
**ساموێڵ ئۆسمۆند باربەر II** (٩ی ئاداری ١٩١٠ - ٢٣ کانوونی دووەمی ١٩٨١) ئاوازدانەرێکی ئۆرکسترا، ئۆپێرا، کۆڕاڵ و پیانۆی ئەمەریکی بوو. یەکێکە لەناودارترین ئاوازدانەرانی سەدەی بیستەم. ڕەخنەگری مۆزیکی دۆناڵ هێناهن دەڵێت "بەنزیکەیی، هیچ ئاوازدانەرێکی تری ئەمەریکی وەک ئەو چێژی لەو ستایشە زووە بەردەوامە بێ کۆتاییە وەرنەگرتووە". *[[ئەداجیۆ بۆ ژێدارەکان]]*ی ساموێڵ باربەر کە لە ١٩٣٦دا نووسیوییەتی، شوێنگەیەکی هەمیشەیی وەرگرت لە گەنجینەی کۆنسێرتی ئۆرکستراکاندا. باربەر دووجار وەرگری خەڵاتی پووڵیتزەرە بۆ مۆزیک بەهۆی دوو کارییەوە کە *[[ڤانیسا (ئۆپێرا)|ڤانیسا]]* (١٩٥٦-٥٧) و کۆنشێرتۆ بۆ پیانۆ و ئۆکێسترا (١٩٦٢) بوون. هەروەها کاری *[[نۆکسڤیڵ: هاوینی ١٩١٥]]* (١٩٤٧)، کە ڕێکخراوە بۆ سۆپرانۆ و ئۆرکێسترای پەخشانێک لەلایەن جەیمس ئەیجییەوە. تاکاتی مردنی، بەنزیکەیی هەموو ئاوازەکانی تۆمارکرا بوون.

## ژیاننامە
### بەرەبەیانی ژیانی
باربەر لە چێستەری ڕۆژئاوا، پێنسڵیڤەینیا لەدایکبووە لە خێزانێکی ئەمەریکی ڕەحەت، ڕۆشنبیر، تێکەڵ بەکۆمەڵ، و جیاواز. باوکی باربەر پزیشک بوو، دایکیشیی کە ناوی دەیزی بوو پیانۆژەنێکی بەڕەگەز ئینگلیز-سکۆتلەندی-ئیرلەندی بوو کە لەخێزانێک بوو کە نیشتەجێی وڵاتە یەکگرتووەکان بووبوو لە سەردەمی جەنگی سەربەخۆیی ئەمەریکاوە. پووری باربەر، لوویس هۆمەر، کۆنتراڵتۆیەکی پێشەنگی و پێشەوا بوو لە ئۆپێرای مێترۆپۆڵیتن. مامی، سیدنی هۆمەر، ئاوازدانەرێکی سترانی هوونەری ئەمەریکیی بوو. لوویس هۆمەر بەوە باوە کە کاری کردۆتە سەر ئارەزووی باربەر بەرەو دەنگ. بەهۆی پوورییەوە، باربەری توانیوییەتی ئاشنایەتی لەگەڵ چەندین سترانبێژ و ستراندا پەیدا بکات.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ١٩٨١
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گەیەنەرەکانی ئەمریکا لە سەدەی ٢٠ەم (مۆسیقا)
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی
پۆل:رێبەری نێری ئەمریکی (مۆسیقا)
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
فۆتە

وێنۆک|فۆتە
**فۆتە**، شەملک، پێشگیرە، بەربالاڤ،  پارچەیەکی درێژۆکەیە، بۆ داپۆشینی پشتێنە بەرەوخوار.

فۆتە و قەدیفە دوو داپۆشی حەمامن، کە بۆ خۆ وشک کردنەوەی دوای حەمام بەکار دێن. قەدیفە بۆ داپۆشینی پشتێنە بەرەوژوور فۆتە بۆ داپۆشینی پشتێنە بەرەوخوارە.

## ھەروەھا بڕوانە
* خاولی
* لیفکە

## پەراوێزەکان

پۆل:گەرماوکردن
پۆل:چاندی تورکی
پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان
پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
لفکە (ڕوونکردنەوە)

* لفکەی حەمام - پێشۆری چنراو لە خوری یان پرزەی گیا بۆ خۆ شۆردن لە حەمام.
* لفکە (سەرپۆش) - کلکەی دەسماڵی سەرپێچ و سەرپۆش.
لیفکە

300px|چەپ|وێنۆک|کیسە (ڕاست) و لیفکە (چەپ)
**لیفکە** (ھەروەھا: *لفکە، لفک، لیف، لیفە، لیفگ*) پێشۆرێکە لە خوری یان پرزەی ڕوەک دەچنرێ و لە حەمام خۆی پێ دەشۆن.

**کیسە** یەکێکی تر لە پێشۆرەکانی حەمامە، کە ئەگەرچی لەگەڵ لیفکە لە یەک بنەماڵەن، بەڵام لە شێوە و کاردا لێک جیاوازن.

## پێشانگای وێنە

پەڕگە:لیفکە.JPG|لیفکەی پشت شۆردن
پەڕگە:کیسەی حەمام.JPG|کیسە


## ھەروەھا بڕوانە
* خاولی
* فۆتە

## پەراوێزەکان

پۆل:پاکژی
پۆل:گەرماوکردن
بێژان ماتوور

**بێژان ماتوور** لەدایکبووی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٦٨ لە گوندێکی عەلەوینشینی مەرعەش ، نووسەر و ستوونووس و شاعیری کوریی باکوورە ، بابەت و وتارەکانی بێژان بە زمانی تورکین لەبەر ئەوەی ناوبراو کوردییەکەی باش نییە ، لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٥ نووسینەکانی بێژان لە ڕۆژنامەی زەمەنی تورکی بڵاودەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:خەڵکی مەرعەش
پۆل:کوردەکانی تورکیا
کاترین ئەشتۆن

thumb|کاترین ئاشتۆن
**کاترین مارگرێت ئاشتۆن**، بەرونێس ئاشتۆن ئاڤ ئاپڵەند (به ئینگلیسی: Catherine Margaret Ashton, Baroness Ashton of Upholland) (لەدایکبووی ٢٠ی ئاداری ١٩٥٦) کەسایەتی سیاسیی دیاری ئەورووپایە ، جێگری پێشووی سەرۆکی کۆمسیۆنی یەکێتیی ئەورووپا بوو لەماوەی ٩ی شووباتی ٢٠١٠ تاکوو ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ . وە هەروەها نوێنەری پێشووی باڵای یەکێتیی ئەورووپا لە سیاسەتی دەرەکی و کاروباری ئاسایشبووە ماوەی کارکردنی لەم پۆستە (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ تاکوو ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤) کەتیایدا فێدریکا مۆگرینی جێگای گرتەوە.
کاترین ئاشتۆن ئەندامی پارتی کرێکارانی بریتانیایە و لە ساڵی ١٩٩٩ نازناوی «بەرونێس»ی وەرگرت. کاترین لە بنەماڵەیەکی کرێکار لە لەنکەشایری بریتانیا لەدایک بووە، ئەو یەکەمین کەسی خێزانەکەی بوو کە توانی بڕوا بۆ زانستگا.
پێش لە چالاکی سیاسی، لە کەمپەینی نەهێشتنی چەکی ناوکی (ناوکەیی) کاری دەکرد و تا پلەی جێگری یەکەمی ئەم ڕێکخراوەیە سەردەکەوێت. لە سەردەمی سەرۆکوەزیری تۆنی بلێردا ، جێگری وەزیر بووە.
لە ساڵی ٢٠٠٩ وەک بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا هەڵدبژیردرێت و پێش لەوەش کۆمیسێری باڵای یەکێتیی ئەورووپا لە کاروباری بازرگانی بووە.

کاترین ئاشتۆن، بڕوانامەی ماستەری لە کۆمەڵناسییدا هەیە.
## پەراوێز

## سەرچاوە
کاترین اشتون، وزیر خارجه اتحادیه اروپا: صدای رسا با دیپلماسی آرام
* http://en.wikipedia.org/wiki/Catherine_Ashton
* EU Vice President Catherine Ashton, Official Media Gallery

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:سیاسییانی ئینگلیز
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن
قالۆنچە

**قالۆنچە**  (بە ئینگلیسی : Beetles)، ناوی گشتی تۆرەمەیەک  مێرووە کە دوو باڵی وەک قاپێلکیان ھەیە و بەم بۆنەوە بە باڵقاپ دەناسرێن، چوار باڵیان ھەیە کە دووانی سەروویان قاپێکی ڕەقە و دووی ناوەوە دەپارێزێت.

قالۆنچە، جۆراوجۆرترین تۆرەمەیە لە مێروواندا. ٤٠ لەسەدی ھەموو مێرووە ناسراوەکانی جیھان لەم تۆرەمەدان. ژمارەیان بە ٣٥٠ ھەزار جۆر دەگا. باڵی قالۆنچەکان بە قاپێلکێکی  پارێزەر داپۆشراوە، کە بەر لە فڕین دەبێ لایدەن، جا بفڕن. ھێشتا دۆزینەوەی جۆری نوێ لەم تۆرەمەدا بەردەوامە.  

کاتێک لە جان ب. س. ھاڵدەین (John Burdon Sanderson Haldane)، جینیتیکزانی سکۆتلاندی پرسیاریان کرد کە لێکۆڵینەوەی سروشت، چ شتێکی خودای بۆ تۆ دەرخست، وەڵامی داوە:
"حەز و ھۆگری زۆر بە قالۆنچەکان".
## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ ناوی قالۆنچە، ئەم ناوانەش ھاتووە:
* **قالۆچە، کێزک، قولاچە، قۆلانچە، قولانجە، قالونچک، قۆلانچێ، قالورە، قۆلە، خازبار، خازیبار، کێز، کێزک**
300px|thumb|left|The morphology of a beetle
## پەراوێز

## سەرچاوە
* ویکیپێدیای فارسی - ٢٠١٤
* فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان

پۆل:مێرووان
پۆل:گیانلەبەران
شکانی ئێسک

**ئێسک شکان** یان شکانی ئێسک (بە ئینگلیسی : Bone fracture) بریتییە لە تێکچوونی یەکپارچەیی ئێسک؛ بەشێوەی لێبوونەوەی بەشێک یان پەیدا بوونی درز یا قەڵش لە ئێسکدا.
## ناسینەوە

بۆ ناسینەوەی شکاوی، پێویستە نەخۆش بخرێتە ژێر نۆڕینی پزیشکی  و بە یارمەتی وێنەگری پزیشکی، شوێن و جۆری شکانەکە دەسنیشان بکرێت. سەرەتا وێنەی تیشکی ئێکس و دوایی  بۆ لێکۆڵینەوەی زۆرتر سیتی سکەن یان ئێم ئاڕ ئای بەکار دێت.
## پۆلێن

### پاتۆلۆجی
لە ڕووی هۆکاری شکانی ئێسک:
*شکانی پاش زەربە: وەک داکەوتن، لێدران و...
*شکانی پاتۆلۆجیک: شکانی ئێسک بەهۆی بڕێ نەخۆشی پێشوو، وەک ئێسکپووکی یان مێتاستاز

### [[ئۆرتۆپیدی]]

لە ئۆرتۆپیدی پزیشکیدا، شکانەکان بە شێوەی جۆراوجۆر پۆلێن دەکرێن. بەگشتی :
*بەسراو(سادە):  شکانی بێ برین.
*باز(تێکەڵ):  شکان بە برینەوە، کە لەوانەیە برینەکە تووشی تەشەنا بێ و دەبێ لە ژێر چاودێری بەردەوامی پزیشکیدا بێ.
*شکانی گوشاری: زۆرتر لە بڕبڕەکاندا ڕوو دەدات. بۆ وێنە کاتێ کە بەشی پێشەوەی بڕبڕەیەک بە هۆی ئێسکپووکییەوە، دادەڕووخێ.

جۆرەکانی تری ئێسک شکان بریتییە لە:
*شکاوی تەواو: لەتەکانی ئێسک بەتەواوەتی لێک دابڕاون.
*شکاوی ناتەواو: لەتەکانی ئێسکی شکاو بەتەواوەتی لێک دانەبڕاون.
*شکاوی درێژایی: هێڵی شکاوی کەوتۆتە باری درێژی ئێسک و لە  درێژایی ئێسکدایە.
*شکاوی پانایی: هێڵی شکاوی قیت،  درێژایی ئێک دەبڕێت.
*شکاوی لار: هێڵی شکاوی لارەولار، درێژایی ئێسک دەبڕێت.
*شکاوی مارپێچی: بەشێک لە ئێسک بادراوە و سووڕاوە.
*شکاوی ورد: لەم جۆرە شکانەدا، ئێسک ورد دەبێ.
*شکاوی نهێنی: لەتە ئێسکەکان لە جێی خۆیاندان و نەبزاون.
*شکاوی تەڵزمی: لەتێ ئێسک لە تەنەی سەرەکی ئێسک لێ بۆتەوە. 
### توێکاری
ئەم جۆرە پۆلێنە بە پێی شوێنی شکان و توێکاری لەش، دەکرێت:
*شکانی سەر
::*شکاوی شەویلکە
::*شکاوی لووت
::*Basilar skull fracture
::*شکاوی کاسوولکەی چاو
::شکاوی ڕوومەت
*شکاوی بڕبڕە
*شکاوی پەراسوو
*شکاوی شانە
*شکاوی باسک
*شکاوی قۆڵ
*و...

## نیشانەکان
*ئێش و هەستۆکی شوێنی شکاو
*هەڵماسین، شین بوونەوە و گۆڕانی شکڵ و شێوەی ئەندام
*جووڵەی ناسایی
*تێکچوونی کاری ئەندام
*شۆک

## چارەسەری
بۆ چارەسەری شکاوی دەبێ:
#هەڵگەڕانەوەی لەتە شکاوەکان بۆ شوێنی خۆی بە نەشتەرگەری سادە یان باز.
#دامرکانی ئێش:بەکار هێنانی ئایبووپرۆفێن یان تێکەڵێک لە ئەسێتامینوفێن و کۆدین
# بێجووڵە کردن: ڕەوتی چاک بوونەوەی ئێسکی شکاو، ڕەوتێکی سرووشتییە، بەڵام هەر هۆکارێک کە بەر بەم ڕەوتە بگرێ ،  پرۆسەی دەرمان تێک دەدات. بۆیە پێویستە ئەندامی شکاو لە جووڵە بخرێت تا لەتە ئێسکەکان لێک نەترازێن و دەرفەتی گرسانەویان هەبێ. بۆ ئەم مەبەست ئەندامی شکاو لە گەچ یان فایبرگلاس (گەچی دەسکرد) دەگرن.

## سەرچاوە

*http://en.wikipedia.org/wiki/Bone_fracture

پۆل:پزیشکی
پۆل:نەخۆشییەکان
تەزووی کارەبایی

وێنۆک|سرێمی کارەبایی
**تەزووی کارەبایی** یان **جەریانی ئێلێکتریکی** بە ڕادەی ئاڵوگۆڕی بارگەی کارەبایی لە یەکەی کاتدا دەوترێت، تەزوویی کارەبایی دەبێتە هۆی گەرمکردنەوەی بەرگری، هەروەها وەک ڕووناکی دەردەکەوێت، لە خولێکی کارەبایی سادەدا پاتری هەر ئەلکترۆنێک وزە بەخش دەکات کە بە نێوی خۆیا تێپەڕ ببێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کارەبا
پۆل:بڕی بنچینەیی ئێس ئای
دایۆد

وێنۆک|دایۆد

**دایۆد** یان **دیۆد** (؛ ناوەکانی تر: کریستاڵی دووانی، دوو جەمسەری ئەلیکتریکی، یەکڕاکەر) پێکھاتەیەکی ئەلیکترۆنی دوو جەمسەریە  رێگا بە تەزووی کارەبا دەدات بەناویدا بڕوات تەنھا بە یەک ئاراستە، واتە رێگە دەگرێت لە گەڕانەوەی تەزووی کارەبا بە ئاراستەی پیچەوانەوە، بەھای بەرگری (resistance) بە ئاراستەی پێچەوانەوە زۆر بەرزە.

دایۆدەکان لە ماددە نیمچەگەیەنەرەکان درۆست دەکرێن کە لەم سەردەمەدا زیاتر لە سیلیکۆن دروست دەکرێن، ھەروەھابەشێکی کەمیشیان لە ماددەی جێرمانیۆم و زەرنخیدی گالیۆم. 

## سەرچاوەکان

[//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=11873595 ویکیپیدیای فارسی]

پۆل:دایۆدەکان
پۆل:نیمچەگەیەنەرەکان
پۆل:پێکھاتە ئەلیکترۆنیەکان
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
بەرسوورکە

**بەرسوورکە** (بە ئینگلیسی : cockroachs)گیاندارێکی گرێپایە لە پۆلی مێرووان، ژێر پۆلی باڵداران (Pterygota). 
بەرسوورکە ناوێکی گشتییە بۆ ئەم خێزانە لە مێرووان. زۆرێک لە خەڵک قۆلانچە (Beetles) و سیسرک (Cricket) و بەرسوورکە تێکەڵ دەکەن و لێیان تێک دەچێ:
* بەرسوورکە:  باڵیان ھەیە، بەڵام باڵەکانیان قاپی نییە. وەک ئەو مێرووەی لە حەمامدا دەژی.
* قۆلانچە: باڵیان ھەیە، باڵەکانیان بە قاپێکی ڕەق داپۆشراوە و پێش فڕین دەبێ لایدەن.
* سیسرک: لە کوللە دەچن، باز دەبەن. دەنگیان ھەیە. 
## سەرچاوە
* http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%D8%B1%DB%8C

پۆل:گیانداران
پۆل:مێرووان
حەوا

[thumb|ئەفراندنی حەوا، لەلایەن [میکلانجیلۆ]]

**حەوا** (بە عیبری: חַוָּה بە مانای زیندوو یان ژیان) بە پێی **نووسراوە سامییەکان**. یەکەم ژن و دووەم مرۆڤی بەدی ھاتوو بە دەستی خواوەندە. ئادەم ھاوسەری ئەوە.

لە ریوایەتەکانی تەورات و تەلمود خودا ئەوی لە پەراسووی ئادەم وە دی ھێنا. بە پێی پەیمانی کۆن؛ لەبەرئەوەی حەوا یەکەم جار لە  میوەی داری چاکە و خراپەی خوارد، نێوان ڕەگەزی ئەو و مار (ئیبلیس) خوڵقا، تووشی ئێشی مناڵ بوون بوو و مێردەکەی دەسەڵاتی ھەتا ھەتایی بەسەرا پەیا کرد. لە ئایینه ئیبراهیمیەکاندا حەوا و ئادەم چەند مناڵیان ھەبوو بە ناوەکانی ھابیل، قابیل، ئیقلیما، لودا، شەیس، یافێس و هتد.

ئەفسانەناسی تیامات لە ئافسانە سۆمەرییەکان دا بە حەوا دەناسرێ.

لە ھەندێ گێڕانەوە دالیلیت یەکەم ژنی دروستکراوی دەستی خودا بوە کە بوو بە ھاوسەری ئادەم.

دەبێ سەرنج بدرێ کە حەوا ھەمان حەوای میتۆکۆندریایی نییە کە لە بابەتی گۆرانی مرۆڤ وەکوو نوێترین نیای ھاوبەشی تەواوی مرۆڤەکانی ئەمڕۆ لە لایەنی دایکەوە دەناسرێت.

## بابەتە پەیوەندی دارەکان
حەوای میتۆکۆندریایی

## سەرچاوەکان
* کتێبی پیرۆزی عەھدی کۆن و عەھدی نوێ، وەرگێڕانی فاضل خان ھمدانی، ویلیام گلن، ھێنری مێرتن، تاران: ئەفسانەکان، ١٣٧٩، ISBN 964-331-068-X
* ئاکادێمیای فانتێزی، «ئەفسانە لیلیس»؛ علی‌رضا قسمتی
* ئاپسۆ و تیامات ئەفسانە سۆمەریەکان ھەمان ئادەم و حەوای تەورات و قورئان و یمە و یمی ئاڤێستا و وێداھان، ھەڤاڵی رۆژ

## پەیوەند بە دەرەوە
حەوا لە فەرھەنگنامەی چیرۆکی عجایب المخلوقات

## سەرچاوەکان

پۆل:ئادەم و حەوا
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:ئیسلام و ژنان
سەروا

**سەروا** (بەئینگلیزی: Rhyme، بەعەرەبی: قافیة) بریتییە لەو دەنگە لێکچووانە کە لە کۆتایی دوو وشە یان زیاتر لە شیعردا دووبارە دەبنەوە، بە مەرجێ کە ئە دەنگانە بەشێک لە وشەکان بن و واتای سەربەخۆ نەگرن. زۆرتر لە کۆتایی باڵەکان یان بەیتەکانی شیعر و ستراندا دێن
بۆ وێنە لە ئەم بەیتە شێعرە دا: "بە دەربەدەری یان لە ماڵی خۆم ..... لە خاکی عەرەب، لە ئێران و ڕۆم"، وشەگەلی "خۆم" و "ڕۆم" سەروان.
بە ئاخرین پیتی سەروان، پیتی (ڕەوی) دەگوترێ؛ وەک پیتی "و" لە : جاو، ڕاو، خاو، داو

بەو وشانە کە بەتەواوی -نەک بەشێکی- لە شیعردا دووبارە دەبنەوە، ڕەدیف دەگوترێ، وەک وشەی "بێ تۆ" لە کۆتایی ھەردوو باڵی ئەم بەیتە شیعرەی نالی: «نەمردم من ئەگەر ئەمجارە بێ تۆ/ نەچم شەرت بێ ھەتا ئەم خوارە بێ تۆ»

## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ وشەی سەروا ئەم ناوانەش بەکار دێت:
* **بەشاوەند، بەشاڤەند، پاشبەند، پاشۆڵ، پاشڵ، قافییە**
## سەروا لە شیعری نوێ
لە شیعری نوێشدا سەروا ھەیە، ھەڵبەت نە بەو شێوە کە لە شیعری عەرووزیدا چاوەڕێ دەکرێت. لە شیعری نوێدا سەروا بەگوێرەی ھەست و سەرنجی  شاعیر لە شیعردا جێگیر دەبێ.

## ئەمانەش ببینە
* کێش

## سەرچاوەکان



پۆل:کێشی شیعر
بینایی

**بینایی** بە توانایی فامکردنی دەوروبەر لە ڕێگای تاوتوێ کردنی نوور ئەگوترێت. لە مرۆڤدا پرۆسەی بینایی لە مێشکدا ئەنجام ئەدرێت. 

## سەرچاوەکان


پۆل:زانستی دەماری
پۆل:بینایی
کۆرنیە

وێنۆک|کۆرنیە (Cornea)

**کۆرنیە** بەشی ڕووتەنکی (شەفاف) چاوە کە رەنگێنە و بیبیلە دائەپۆشێت. کۆرنیە لەگەڵ لێنز ئەرکی داشکاندنی نوور و موتەمەرکزکردنی ئەویان بۆ سەر تۆڕەی چاو لە ئەستۆیە. کۆرنیە بە تەنھایی دوو لە سێی ھێزی چاوی پێیە.

## پەراوێزوەکان


پۆل:ژینناسی
پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
ڤایبەر

وێنۆک|لۆگۆی ڤایبەر

**ڤایبەر** (بە ئینگلیزی: Viber) پڕۆگرامێکی نەرمەکاڵایە تایبەت بە نامەناردن و پەیوەندیی دەنگی، دواتر پەڕەی پێدرا بۆ پەیوەندیی ڤیدیۆش، کە بە خۆڕایی خزمەتگوزارییەکانی پێشکەش دەکات لەسەر زۆربەی سیستمی کارپێکردنە باوەکان کە پێویستیشی بە تەلەفۆنێکی کۆمپیوتەری هەیە بۆ کارکردنی، و ڕێگە بە بەکارهێنەرەکانی دەدات کە وێنە، دەنگی تۆمارکراو و ناونیشانی یەکدی بۆ یەکدی بنێرن.

سەرەتا  ئەم نەرمەکاڵایە لەلایەن کۆمپانیایەکی ئیسرائیلی بە ناوی میدیای ڤایبەر گەشەیی پێدەدرا، دواتر لە ساڵی ٢٠١٤ ڤایبەر لەلایەن کۆمپانیایەکی چەندوڵاتی ژاپۆنی بە ناوی ڕاکوتەن کڕدرا و ئێستاش ئەوان بەڕێوەی دەبەن و ناوەی کۆمپانیاکەیان کردووە بە ڕ**اکوتەن** **ڤایبەر** و بارەگای سەرەکیشیان لە لوکسەمبورگە .

## مێژوو
 سەرەتا ڤایبەر میدیا لە شاری تێل ئەبیب لە ئیسرائیل لە لایەن دوو هاوڕی بە ناوی ماکرۆ و ماگەزینیک دۆزرایەوە کە لە ناوەندی هێزی بەرگری ئیسرائیلی کاریان دەکرد . ڤایبەر میدیا لە ئیسرائیل پەرەی پێدرا دواتر گوێزرایەوە بۆ وڵاتی بیلاڕوس لەبەر هۆکاری نرخی کرێکار .

لە دوو ساڵی یەکەم ڤایبەر هیچ داهاتێکی نەبوو ، دواتر بەهۆی پەیوەندیە دەرەکیەکانی ڤایبەر ( ViberOut ) و وێنە نامەیەکانی ڤایبەر (ستیکەر sticker ) ڤایبەری توانی داهاتێک بۆخۆی پەیدا بکایت ، دواتر لەلایەن چەن سەرمایەداڕیکەوە پەرەی پیدرا کە ناویان لێنا (هاوڕێ و خێزان ) کە نزیکەی ٢٠ ملیۆنن دۆلاریان تیدا بەکارهێنا و بوونە خاوەنی ١٢٠ فەرمانبەر ئەمە تا ڕێکەوتی مەی ٢٠١٣ .

لە فیبریوەری ٢٠١٤ ڤایبەر میدیا لەلایەن کۆمپانیای راکوتەن کردرا بە بری ٩٠٠ ملیۆن دۆلار و دواتر ناوە کۆمپانیاکەش گۆڕدرا لە ڤایبەر میدیا بۆ  **راکوتەن ڤایبەر**  بارەگای سەریکش برایە لوکسەمبورگ . 
وێنۆک|دیمەنێک لە پرۆگرامی ڤایبەر لەسەر ئەندرۆید

## بەکارھێنەران
ڤایبەر ساڵی ٢٠١٠ یەکەم جار لەسەر سیستمی ئایفۆن دەستی بە چالاکی کرد و توانی لە ماوەیەکی کەم‌دا بەکارھێنەرێکی زۆر بۆ لای خۆی ڕابکێشێ و دواتر توانی زیاتر لە ٤٠٠ میلیۆن بەکارھێنەری هەبێت.

## بەستەر بۆ دەرەوە
* ماڵپەڕی سەرەکی

## سەرچاوەکان

پۆل:کاناڵە کۆمەڵایەتییەکانی مۆبایل
پۆل:کاناڵە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمپیوتەر
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٠
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی بلاکبێری
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:میدیای کۆمەڵایەتی
پۆل:یەکگرتنەوە و دەستکەوتن ساڵی ٢٠١٤
پۆل:بەرنامەکانی یوونیڤەرساڵ ویندۆز پلاتفۆڕم
خالید حوسێنی

**خالید حوسێنی** (؛ لەدایکبووی ٤ی ئازاری ١٩٦٥ لە کابول) ڕۆماننووس و فیزیکزانێکی ئەفغان–ئەمریکییە. نووسەری کتێبی «کۆلارەوان»ە. لە دوای تەواوکردنی کۆلێج خالید حوسێنی وەکوو پزیشک دەستی بە کار کرد کە یەکێک لە دەرەنجامەکانی ئەم کارە پێکھینانی ژیانی ھاوسەری لەگەڵ «ڕوئیا حوسێنی» بوو. تا ئێستا سێ ڕۆمانی لەچاپ داوە؛ کە گرنگترینیان «کۆلارەوان»ە کە ناوبانگێکی جیھانی ھەیە. گشت کتێبەکانی باس لە بارودۆخی ئەفغانستان ئەکات. لە دوای سەرکەوتنی کتێبەکانی، خالید حوسێنی پزیشکی وەلاوە نا و بە تەواوی کاتی خۆی تەرخانی نووسەری کردووە.

## وەگێڕان بۆ کوردی
ئەم کتێبانە تا بەئێستاکە لە خالید حوسێنی وەرگێڕاوەتەوە بۆ زمانی کوردیی سۆرانی و لە چاپ دەرھاتووەتەوە:
* حوسەینی، خالید، *ھەزار خۆری درەوشاوە* (ڕۆمان)، وەرگێڕانی ئازاد بەرزەنجی، چ١: ٢٠١١، چ٢: ٢٠١٥.
* حوسەینی، خالید، *چیاکانیش دەنگیان دایەوە* (ڕۆمان)، وەرگێڕانی ئازاد بەرزەنجی، چ١: ٢٠١٥.

## سەرچاوەکان

پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:موسڵمانانی ئەمریکی
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:پەشتوون
ئیقلیما

**ئیقلیما** بە پێی عەھدی عەتیق، یێکەم کچی ئادەمو وخووشکی دوانەی قابیل بوو
حەوا لە ێیکەم جاری مناڵ بوونی دوانەی بوو. کووڕێک (قابیل،) و ئەوەی تر کچ (ئیقلیما).
ھەروەھا بۆ جاری دووھەمیش دوانەی بوو، کووڕێک ھابیلو کجێک لیوزا.
بۆ زۆر بوونی نەسلی ئادەمیزاد، خودا فەرمانی بە ئادەم کرد  کە قابیل لەگەڵ دوانەی ھابیل (لیوزا) ھاوسەرگیری بکا و ھابیل لەگەڵ دوانەی قابیل (ئیقلیما). بەڵام ئیقلیما لە لیوزا جوانتر بوو، و برای گەورە (قابیل) ئەوەی پێ قبوڵ نەدەکرا بۆیە ئەو ڕقەی دوای چەند ڕوودنێکی تریش بوو بە ھۆی کووشتنی ھابیل، بەمەش یێکەم تاوانی کووشتن لە لایەن ئادەمیزادەوە ھاتە کردن.

## سەرچاوەکان
لغت‌نامە دھخدا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پەیمانی کۆن
شەیس

بە پێی تەورات، **شەیس** سێیەم کووڕی ئادەم و حەوا دوای ھابیل و قابیل ە و تەنیا مناڵی تری ئادەم و حەوا کە ناوی لە کتێبی خوڵقانی تەورات ھاتوە. بە سەرنج دان لە تەورات شەیس دوای کووژرانی ھابیل بە دەستی قابیل، لە دایک بووە و دایکە حەوا ئەوی وەکوو جێگرێ بۆ ھابیل دەزانی. ناوی مناڵی شەیس لە تەورات، ئەنوش ە. لە تەورات تەمەنی شەیس ٩١٢ ساڵ نوسراوە. ئەو مناڵی زۆری پەیدا بوون.

ناوی شەیس لە  قورئان نەھاتوە، بەڵام لە احادیث و روایات ی ئیسلامی، ناوی شەیس وەکوو یەکێ لە باشترین پێغەمبەران  ھاتوە.

وشەی شەیس (شیث) سُریانی و بە مانای بەخشین یا ھەدیەیە؛ لەبەروەی خوا دوای کووژرانی ھابیل، شەیسی لە ١٣٠ ساڵەیی تەمەنیا پێ بەخشی، ھەندێ لە فەیلەسۆفەکان شەیس بە ھەمان آغاثاذیمونی یۆنانی دا دەنێن.
دەڵێن شەیس یێکەم کەسە کە دوای باوکە ئادەم ھەستابێ بە فێرکاری و ئامۆژگاری حیکمەت و پێویستیەکانی ئایین، و پەنجا  نووسراو یان بە گێڕانەوەیەکی تر بیست و نۆ بابەتی لەبارەی حیکمەتی خواوەندیەوە بەسەردا ھاتۆتە خوار. ئەڵێن گۆڕی ئەو لە شاری قەدری جان لە پارێزگای ئیسفەھانی وڵاتی ئێرانە. ھەڵبەت گۆڕێک ھەیە لە گوندی شەیس لە شاری بعلبەکی وڵاتی لوبنان وشوێنی زیارەتی شێعەکانە. ئەو گۆڕە زۆر درێژە. ھەندێ مێژوو ناس باڵای بەرزی و ھەندێکیش دیار نەبوونی شوێنی ناشتنی دەکەنە ھۆی دڕێژ بوونی گۆڕەکەی.

## سەرچاوە
* قدس میرحەیدەری، جەعفەر (١٣٧٧)، *کووڕت کراوەی ژیانی ئادەمی باوکی مرۆڤ و پێغەمبەرە ئەلولعەزمەکان*، تاران: چاپەمەنی تاران.

پۆل:مردووانی ١٠٤٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٠
پۆل:شەیس
پۆل:ئادەم و حەوا
پۆل:پێغەمبەران
پۆل:پێغەمبەران لەئیسلام
پۆل:کەسایەتیەکانی تەورات
پۆل:کەسایەتیەکانی ئینجیل
پۆل:گێنۆستیک
یافێس

**یافێس** (عیبری: יפת، بە مانای پانتایی) لە ئینجیل و عەھدی عەتیق وەکوو یەکێ لە کوڕەکانی نوح ناوی ھاتوە. لە ناو خەڵک ئەو وەکوو گەنج ترین کووڕی نوح ناوی دەرکردوە، بەڵام ھەندێ نوسراو ئەو بە کوورە گەورەی نوح دەزانن. ئەو و ھاوسەرەکەی لە کەسانێ بوون کە سواری کەشتی نوح بوون و ڕزگاریان بوو. یافێس حەوت کووڕی ھەبوو کە یونان، ماجوج، مادا، توبال، تیراس، گومێر و مێشێ ناو نران و لە سەرزەویە کەنار دەریاییەکانی دەریای ناوەڕاست لە ئەوروپا و ئاسیای بچووک بڵاو بوونەوە.

## پێنووس
یەکێ لە مناڵەکانی یافێس بە ئۆغوز نێو دەبەن.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپێدیای ئینگلیزی، نوسخەی ٢٢ سێپتامبری ٢٠٠٦.
* عاطف الزین، سمیح، چیرۆکی پێغەمبەران لە قورئان،: ذکر، ١٣٨٠، ISBN ٩٦٤٣٠٧١٦٣٤
* کتێبی  عەھدی عەتیق و عەھدی نوێ، وەرگێڕاوی فاضل خان گروسی (ھەمەدانی)، ویلیام گلن، ھنری مرتن، تاران: اساطیر، ١٣٧٩، ISBN 964-331-068-X

پۆل:کەسایەتیەکانی قورئان
پۆل:کەسایەتیەکانی تەورات
پۆل:کەسایەتیەکانی ئینجیل
پۆل:مناڵەکانی نووح
کوردانی تورکمانستان

مەبەست لە **کوردەکان لە تورکمانستان** ئەو کۆمەڵەیەیە کە لە لەدایکبوو یان نیشتەجێی تورکمانستانن و لە بنەچەدا کوردن. لە سەدەی ١٧دا، شا عەبباسی یەکەمی سەفەوی و نادر شای ئەفشاری گەلەهۆزێکی کوردی نیشتەجێکرد لەسەر سنووری نێوان تورکمانستان و ئێران. کوردی زیاتر هاتنە تورکمانستان لە سەدەی ١٩دا بۆ دۆزینەوەی خاکی داگیرنەکراو و خۆڕایی و دەربازبوون لە قاتوقڕی. 

دوای هەڵوەشاندنەوەی کوردستانی سوور، گەلێ کورد ڕاگوێزران بۆ تورکمانستان. ستالین گەلێ کوردی ڕاگواست لەقەوقازەوە بۆ تورکمانستان لە ١٩٣٧ و دووبارە لە ١٩٤٤دا. لە ١٩٨٠کانەوە، کوردەکانی تورکمانستان کەوتونەتە بەر پڕۆگرامی تێکەڵکردن و تواندنەوە کە لەلایەن حکومەتەوە کۆمەکدەکرێ. لە سەردەمی کۆماری سۆشیالیستی سۆڤێتی تورکمان, کوردەکان خاوەنی ڕۆژنامە و خوێندنگەی خۆیانبوون، بەڵام لە سەربەخۆیی تورکمانستانەوە، سفرمراد نیازف، سەرۆکی تورکمانستان،زۆربەی زۆری ئەو خوێندنگانەی داخستووە کە تورکمانی نین. 

زۆرینەی کوردە تورکمانستانییەکان موسوڵمانی سوننەن، لەگەڵ کەمینەیەکی موسوڵمانی شیعەش بوونیان هەیە. کوردە مەسیحی، شیعە، و ئێزیدییەکان توشی چەڵەمە هاتوون چونکە ناتوانن پڕاکتیزەی ئاینییان بکەن نە شێوەیەکی ئازاد.  

زۆربەی ئەو نەخشانەی کە کوردەکانی خۆراسان نیشاندەدەن وایدەردەخەن کە کوردەکانی تورکمانستانیش بەشێکن لەوان و بەهۆی جیاکردنەوەی سنوورەوە دابڕاون لە یەکتری.   
## دانیشتوان

## سەرچاوەکان


پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکمانستان
پۆل:کورد
پۆل:کوردەکان لە تورکمانستان
پۆل:پەرتبوونی کورد
بێر گریلز

**ئێدوارد مایکڵ ''(بێر)'' گریلز**, (لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ١٩٧٤)، سەرکێشێکی بەڕیتانییە، نووسەر و پێشکەشکاری تەلەڤزیۆنییشە. ناسراوترین بەرنامەی تەلەڤزیۆنیی ئەو مرۆڤ بەرامبەر. سروشتـیە. کە بەرنامەکی تەلەڤزیۆنیی بوو لە کەناڵی دیسکەڤەری (٢٠٠٦ تا ٢٠١١)،زیاتر بە Born Survivor یان Bear Grylls واتە گریلسی ورچ ناسراوە ئەو بەرنامە لە بەریتانیا،ئەم پیاوە لە چەندین بیابانی چۆل و ناوچە شاخویە مەترسیدارەکان زنجیرە بەرنامەکانی تۆمار کردوە لە بەریتانیا و ئەمریکا.
لە سالی ٢٠٠٩ گریلس وەک گەنجترین سەرۆک دێدەوان(گەریدە) دەست نیشان کرا کە تەمەنی ٣٥ ساڵ بوو.
دوای جێهێشتنی قوتابخانە،گریلس بریاری دا بۆ ماوەیەک بچێتە ناو سوپای هیندستان وە سەرکەوت بۆ سەر چیای هیمالایا  لە سیکیم و وە بانگالی رۆژاڤا،لە ئەنجامدا گریلس پەیوەندی کرد بە سوپای هەرێمی،ئەوەش دوای هەلبژاردن دێت.وە دوای وەک سەبازی یەدەگ لە SAS (هێزی خزمەتی ئاسمانی)خزمەتی کرد بۆ ماوەی سێ سال تا ١٩٩٧.'
گریلس لە سالی ١٩٩٦ روداوێکی ناخۆشی بەسەر هات لە زامبیا، ئەویش تێکچونی پەرەشوتەکەی بوو کە ٤،٩٠٠ مەتر لە ئاسمانەوە بەرز بوو.کە بێبەختانە گریلس لەسەر پشت بە ئەرز کەوتو ٣ بربرەی پشتی شکا،لە دوای ئەو رودایە گریلس وتی:دەبوایە من پەرەشوتەکەم بریباو خۆم رزگار کردبا بەلام وامزای کاتم هەیە بۆ چارەسەر کردنی کێشەکە.
لە ١٦ مایسی ١٩٩٨ گریلس خەونی مندالی بەدیهات ئەویش سەرکەوت بو بۆ سەر چیای ئەڤەرێست.

## بەستەرەکان
* مرۆڤ بەرامبەر. سروشت
## ژێدەرەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی