open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئاغا

**ئاغا** (؛ بە عوسمانی: آغا؛ ؛ "سەرۆک، مامۆستا، گەورە") نازناوێکی شەرەفمەندانەیە بۆ کەسێکی مەدەنی یان ئەفسەر، یان زۆرجار ھەر بەشێک لەو نازناوە. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ھەندێک لە پلەباڵا و سەرکردەی ڕێکخراوەکانی وەک بازاڕ یان یەکە سەربازییەکان، مافی نازناوی ئاغایان ھەبووە. لە کۆمەڵگا گوندنشینەکاندا ئەم زاراوەیە بۆ ئەو کەسانە بەکاردەھێنرێت کە خاوەنی زەوییەکی بەرچاون و کاریگەرن لە کۆمەڵگاکەیاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نازناوی خانەدانەکان
شێری لەیزەر

**شێری لەیزەر** خانمە ڕۆژنامەنووس، دەرھێنەر، نووسەر و چالاکوانی دۆزی کوردانی بە ڕەچەڵەک نیوزلەندی و دانیشتووی بریتانیایە. ژنی کانی یەڵمازی کۆچکردوو بوو. نووسەری چەندین بابەتی میدیا و نووسەری چەند کتێبێکە لەسەر کورد.

## سەرچاوەکان
حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان

**حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان**، حیزبێکی مارکسیستی ھەرێمی کوردستانە کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دامەزراوە. لە سەرەتای دەمەزراندنییەوە بە شێوازی نھێنی کاری خۆی کردوە. پاش خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١ لە لایەن حکوومەتی ھەرێمەوە مۆڵەتی فەرمی پێدراوە، بەڵام تا ئێستا بوودجەی حیزبی ئەو حووکمەتەی ڕەتکردووەتەوە.

## مێژووی حیزب
ساڵی ١٩٩٣ پێنج ڕێکخراوی چەپ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراقیان پێکھێنا. لە کۆنگرەی ٤ی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراقدا بڕیار درا کە رێکخراوی کوردستانی حیزبەکە لە رێکخراوێکی سەربەخۆیی خۆیدا خۆی ڕێکبخات.
لە ساڵێ ٢٠٠٨ کۆنگرەی دامەزراندنی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان ئەنجام درا و ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی ھەڵبژێردران. پاشان لە پلینۆمی یەکەمدا عوسمانی حاجی مارف وەکو سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی ھەڵبژێردرا. 

تا ئێستا ٣ کۆنگرەی بەستووە. کۆنگرەی سێیەمی بە جۆرێکی کراوە بەسترا و لە ڕێگای ئینتەرنێتەوە پەخشکرا. ئەمەش لە میدیای کوردیدا دەنگی دایەوە، کە ئەم کۆنگرەیە بە شێوازێکی نوێ لە شێوازی کاری سیاسی لە کوردستان ئەنجامدرا.

## چالاکی
بارەگای فەرمی لە شاری سلێمانییە. بڵاوکراوەی ئۆکتۆبەر مانگی ٢ جار دەردەچێت. ڕادیۆی پێشەنگ ڕادیۆی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستانە لە پارێزگای سلێمانی. 

لەکاتی خۆپیشاندانەکانی ٢٠١١ شارەکانی کوردستان، حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری رۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە سەرپەرشتی خۆپیشاندانەکان.

## ڕابەرایەتی لە ئێستادا
*سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی: عوسمانی حاجی مارف 
*ئەندامانی مەکتەب سیاسی: نه‌وزاد بابان، حوسێن ساڵح، به‌هار مونزیر، خه‌سره‌وسایه‌، شوکاک عبدالستار، جه‌مال موحسن 

## سەرچاوەکان

* | ماڵپەڕی فەرمی حەکەکە 

*|ڕەتکردنەوەی بودجە

پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٨
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی کوردستان
عوسمانی حاجی مارف

**عوسمانی حاجی مارف**، سکرتێری کۆمیتە‌ی ناوە‌ندی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستانە و یەکێکە لە کەسایەتیە ناسراوەکانی بزوتنەوەی چەپ لە کوردستان و عێراقدا.

ساڵی ١٩٥٤ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیی لەو شارە تەواو کردوەو و دوایی بۆ خۆندن چۆتە شاری بەغدا. لەوێ تێکەڵاوی سیاسەت بوە و یەکێک بوە لە دامێزرەنەرانی رێکخراوی یەکێتی تێکۆشانی کارگەران. یەکێک بووە لەو سێ کادرە "موئەیەد ئەحمەد، ئەمجەد غەفور، نادر عەبدولحەمید"، کە رێکخراوی رەوتی کۆمۆنیستیان لەھاوینی ١٩٨٤ دروستکردووە. یەکێک بووە لەو ١٠ کادرانەی بزووتنەوەی چەپ لە١٩٩٣دا "حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق"یان راگەیاندووەو یەکەم سکرتێری ئەو حزبە بوە.

پاش دروستبونی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان بۆتە سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی ئەو حزبە.

## نووسراوەکان

## ژێدەر

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان
پۆل:مارکسیستە کوردەکان
پۆل:سۆشیالیستە کوردەکان
کەوە ڕۆژ

**کەوە ڕۆژ** یان **ڕۆژی کەوو** لە زمانی کوردیدا بە دوو واتا هاتووە یەکەم بە ڕۆژێک دەوترێت کە بار و دۆخی هەوای جێگیر نییە. واتە لەم ڕۆژەدا جارجار هەوا هەورە، جارجار خۆرە و جاری تر وایە کە باران دەبارێت. دووەمیش بە ڕۆژێک دەوترێت کە لە تەواو ڕۆژەکەدا خۆر دەر ناکەوێت.

## پەڕاوێز
عەزیزخان موکری

230px|وێنۆک|چەپ|عەزیزخان موکری
**عەزیزخان موکری** کوڕی محەممەدسوڵتانی موکرییە کە ڵە ساڵی ١٢٠٧ کۆچی مانگی بەرانبر ساڵی ١٧٩٢ زاینی لە گوندی نستانی سەر بە سەردەشت لە دایک بووە، لە بیست ساڵاندا لە گەڵ فەڕوخانی برازای بە سەفەرێک (بو تەورێز) ھاتۆن بو شاری بۆکان و چەند ڕۆژ ماوەتەوە.
لە سەرتای ھاتنی بۆ نێو کاروباری دەوڵەتی لە فەوجی شەشەمی شاری تەورێز پلەی یاوەرییان داوەتێ و دواتر بۆتە سەرھەنگ. پاشان لەگەڵ کچی ئەمیرکەبیر سەرۆک وەزیری ناسرەدین شا زەماوەندی کردووە ولەبەر لێوەشاوەیی بۆتە وەزیری بەرگری (شەڕ)
پاش تەمەنێک خزمەت بە وڵات، لە ئاکامدا ناسرەدین شا بە خانەدانی میرزائاغاخانی نووری، سەرەک وەزیرانی دوای ئەمیرکەبیر، سەرداری لەپلەی دەوڵتی لابرد و ئەویش گەڕایەوە لای خزمەکانی خۆی لە سەردەشت و لە ڕۆژی پێنج شەممە بیستەمی شەواڵی ١٢٨٧ی مانگی(١٨٧٠ زایینی) لە تەورێز کۆچی داویی کرد ولە **مقبره الشعراء** ی شارەکە بە خاک سپێردرا.  قەڵای سەرداری شاری بۆکان بەفرمانی عزیزخان لە سالی ١٢٤٧ سازکەراوە.

## سەرچاوەکان
*مالپەری بۆکان اسکای،بیوگرافی سەردارعەزیزخانی موکری
*بۆکان لەسەدی بیستم دا (کتیب)

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٣
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سەردەشت
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٢
پۆل:مردووانی ١٨٧١
ئەمیر کەبیر

**میرزا محەممەد خانی فەراهانی** ناسراو بە **ئەمیر کەبیر** (١٨٠٧ – ١٨٥٢) یەکێک بوو لە سەرۆک وەزیرانی ئێران لە سەردەمی ناسرەدین شای قاجاڕ. ئەو بۆ ماوەی سی و نۆ مانگ سەرۆک وەزیرانی ئێران بوو و لەم ماوەدا دەستی کرد بە هەندێک گۆڕانکاری زۆر بەربڵاو بۆ لە ناو بردنی ئەو جیاوازیانەی کە لە نێوان ئێران و وڵاتانی ڕۆژاوادا بوو. ئەو بۆ ئەم مەبەستە لە تاران مەدرەسەی دارولفنوونی (بە فارسی: دارُالفُنون) درووست کرد، هەروەها دەستی کرد بە وەشانی ڕۆژنامەی وەقایێعی ئیتیفاقییە (بە فارسی: وقایع اتفاقیه). ئەم گۆڕانکارییانەی ئەمیرکەبیر دواتر باڵە کێشایە سەر دەربارییەکان و بۆ وێنە خواستی کە مووچەی ئەوان دیاری بکات و بینێتە ژێر چاودێری قانوون بەڵآم ئەم کارانە بوو بە هۆی دڵپیسی دەربار لە ئەمیرکەبیر. دەربارییەکان لە بەر ئەم کارانەی ئەمیرکەبیر کەوتنە بیری کوشتنی ئەو، و ئەوان لە ساڵی ١٨٥٢ ئەویان لە حەمامی فینی کاشان ئەمیرکەبیریان کوشت.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئێران
پۆل:مردووانی ١٨٥٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٧
ناسرەدین شا

**ناسرەددین‌شا** یان **ناسرەددین شای قاجار** (١٢٤٧ - ١٣١٣ی کۆچی مانگی) چوارەمین پاشای بنەماڵەی قاجار لە ئێران بوو کە بە دەست میرزا ڕەزا کرمانی تیرۆر کرا. دەورەی پەنجا ساڵەی حکوومەتی ئەم پاشایە بە دەورەی ناسری ناسراوە. ناسرەددین‌شا ھەوەڵین پادشای ئێران بوو کە ژیاننامەی خۆی نووسی.

## ژیان
ناسرەدین شا ١٨٣ ژنی ھێنا؛ ئەو دەمەی کوژرا ٨٥ ژنی ھەبوو. ٥ گەشتی دەرەوەی کرد؛ سەد کڕوور خەرجی ئەو گەشتانە کرا. ٨٣ گرێبەستی لەگەڵ وڵاتان بەست و لە ھەموواندا ئێران زیانی بینی. ئەفغانستان، نیوەی خاکی خۆراسان، بەشێک لە سیستان، بەشێک لە تورکمانستان، دوو بەشی بەلۆچستان، سەرحەداتی ئازەربایجان و گێڵان و مازەندەران و بەشێک لە کوردستان لە ئێران جیا کرانەوە. میرزا تەقی‌خانی کوشت. شا دەستی بۆ ھەر کارێک دەبرد نیوەچڵی دەھێشتەوە. پیاوی خوێڕی گەورە دەکرد و گەورەپیاوانی زەلیل. تیرەنداز بوو، ڕاوچی بوو، خەت‌خۆش بوو، خووی ھۆنراوەی ھەبوو. سەرقۆزی بن‌ئاڵۆز بوو؛ ڕواڵەت جوان و دەروون پیس.

## نموونە ھۆنراوە
ئەوە نموونەی ھۆنراوەی ئەوینی؛ نیگاھی پادشای ئاشق لە ئاست مەعشووق جێی سەرنجە!!

بە کوردی:

## تیرۆر
لە ساڵی ١٨٩٦ دا کاتێک کە تەنھا یەک ڕۆژی مابوو بۆ ساڵوەگەڕی پەنجایەمین ڕۆژی بە پادشابوونی ناسرەدین شا، لە لایەن کەسێک بە ناوی میرزا ڕەزای کرمانی کە یەکێک بوو لەو کەسانەی کە خوازیاری گەڕانەوەی ئێران بۆ باوەڕە ئیسلامییەکان و بە تایبەت شیعەییەکان بوو، کوژرا. دوای ئەم ڕووداوە ناسرەدین شا لە فەرھەنگی دەربارەی ئێراندا بە شای شەھید (بە فارسی: شاە شھید) ناوی داخست.

## سەرچاوەکان
* گۆڤاری مەھاباد، ساڵی چاردە، ژمارە ١٦٠، ساڵی ١٣٩٣، ل١٤، ئەحمەد بەحری
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١
پۆل:مردووانی ١٨٩٦
پۆل:پادشایانی ئێرانی
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
پۆل:خەڵکی تەورێز
میلان (ئێڵ)

**میلان** یەکێکە لە عەشیرەتە کوردەکان کە بە زمانی کوردی کورمانجی قسە دەکەن و شوێنی ژیانی ئەوان پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێرانە.

## ئەمانەش ببینە
* کورمانج

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
قجیاوا

**قجیاوا** (Qiciyawa، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠٥ کەس لە ٥٦ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی موکریانی ڕۆژاوا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ویندۆز ٨

thumb|لۆگۆی ویندۆز ٨
**ویندۆز ٨** (بەئینگلیزی:Windows 8) یەکێکە لەوەشانەکانی سیستم کارگێری ویندۆز لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت ، یەکەم وەشاندنی ئەم ویندۆزە لە ئەیلوولی ساڵی ٢٠١١ بوو کەتایبەت بوو بە گەشەپێدەرانی سیستمە کارگێڕییەکە وە لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٢ بۆ گشت بەکارھێنەران وەشێنرا ، ئەم سیستمە جیاواز لە سیستمەکانی تر پاڵپشتی تابلێت (تەختە بژمێر) و کۆمپیوتەری ھۆشمەند دەکات، بۆیەکەمینجار لەم وەشانەوە ویندۆزی مایکرۆسفت بە زمانی کوردی کراوە

## پەراوێز

## بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی فەرمی ویندۆز

پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٢
پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مایکرۆسۆفت
پۆل:ویندۆز ٨
پۆل:سیستمی کارپێکردنی IA-32
پۆل:سیستمی کارپێکردنی ئێکس٦٦-٦٤
پۆل:مایکرۆسۆفت ویندۆز
تیم کووک

**تیم کووک** (؛ لەدایکبووی ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٠) بەر لە شەس حەوتە لە مردنی ستیڤ جۆبز تیم کووک لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١١ تاکوو ئێستا بەڕێوبەری جێبەجێکارییە (CEO) لە کۆمپانیای ئەپڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ناوبراو لە ئازاری ساڵی ١٩٩٨ ەوە لە کۆمپانیای ئەپڵ کاردەکات بەر لەکاری بەڕێوبەری جێبەجێکاری ئەپڵ تیم لە ئەپڵ وەک بەرپرسی ژووری (عەمەلیات) - (Chief Operating Officer) کاری کردووە کە ئەم پۆستە بەرزترە لە ھەموو فەرمانبەرانی کۆمپانیاکە، لەئێستادا سەرمایەی تیم کووک ٤٠٠ میلیۆن دۆلار دەخەملێنرێت، تیم کووک ھەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە ئەندازەی پیشەسازی وە ھەڵبگری بڕوانامەی ماستەرە لە بەڕێوەبردن, لە ساڵی ٢٠١٢ تیم کووک لەلایەن گۆڤاری تایمزی ئەمریکی وەک ١٠٠ لە کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ ژمێردرا

## بەڕێوبەری جێبەجێکاری ئەپڵ CEO
* لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٢، کۆمپانیاکە وەشانی iOS6ی وەشاند، لەم کۆنگرانسە ئەپڵ بۆیەکەمینجار سوودی لە Apple Map وەرگیرا کە، جگە لە ئای ئۆ ئێس لەم کۆنگرەیەدا ھەریەکە لە ماکبووک پڕۆ ڕێتینا دیسپلای (بۆیەکەمینجار) و ماکبووک ئێر و وەشانی OS X Mountain Lion ی دەکران کە نەخشەی ئەپڵیشی تیابوو
* لە ئەیلوولی ٢٠١٢ دا، ئەپڵ ھەریەکە لە ئایفۆن ٥ و ئایپۆد نانۆ و ئایپۆد تەچ ٥ وە لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ دا نەوەی چوارەمی ئایپاد و ماکبووکپڕی ڕێتینا دیسپلای بەقەبارەی ١٣ ئینج دەکرد، وە ئایماکێکی تەنکتر لەپێشتر وە لەگەڵ وەشاندنی نوێ بۆ ماک مینی و ئەپڵیکەیسنی ئایبووکس بۆ وەشانی ٣.
* لە حوزەیرانی ٢٠١٣ دا، ئەپڵ ماک پڕۆی زیندوو کردەوە کەدوای ماوەیەکی درێژ دەریکردەوە، وە لەگەڵ وەشاندنی (AirPort Time Capsule, وە AirPort Extreme) لەگەڵ نمایشکردنی ماک بووک ئێرێکی نوێ وە نوێکردنەوەی ئۆ ئێس ئێکس بۆ وەشانی مارڤیکس وە نوێکردنەوەی ئای ئۆ ئێس ٧ لەگەڵ دانانی ئایکلاود بۆ ئەپڵیکەیشنەکانی ئای وۆرک، وە بڵاوکردنەوەی iTunes Radio
* لە حوزەیرانی ٢٠١٤ دا ئەپڵ نمایشی نوێی پێشکەشکرد بۆ ئای ئۆ ئێس ٨ و ئۆ ئێس ئێکس یۆسەمیت لەگەڵ نمایشکردنی زمانی نوێی پڕۆگرامسازی سویفت، لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤ش ئەپڵ بەفەرمی وەشانەکانی ئای ئۆ ئێس ٨ و ئۆئێس ئێکسی یۆسەمیتی بەخۆڕایی خستە دەست بەکارھێنەرانی لەگەڵ نمایشکردن وەشاندنی ئایفۆن ٦ و ٦پلەس، لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤ دا، لە کۆنگرەی ئەپڵدا ھەریەکە لە iMac , Mac Mini بڵاو کرانەوە کە تێیدا ئای ماک بە کوالێتی 5K بڵاوکرایەوە کە ٧ ھێندەی کوالێتی HD ڕوونترە، وە لە ئایپاد ئێر ٢ و ئایپاد مینی ٣ دا بۆیەکەمینجار پەنجەمۆری پاراستن لە ئایپاد بەکارھات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* تیم کووک | ماڵپەڕی فەرمی ئەپڵ

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
جێسی ئیزێنبێرگ

وێنۆک|ئەکتەری لاوی ئەمریکی جێسی ئیزێنبێرگ
**جێسی ئادەم ئیزێنبێرگ** لەدایک بووی ٥ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٣ لە نیویۆرک، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئەکتەرێکی لاوی ئەمریکییە بە درامای کۆمێدی بەدەستھێنانی ڕاستییەکان (Get Real) کەلەساڵانی ١٩٩٩ بۆ ٢٠٠٠ پەخشکرا، و فیلمی (Roger Dodger)یەکەم فیلم بوو کە ناوبراو ڕۆڵی سەرەکی تیابینیوە، جێسی ئادەم لە خێزانێکی جوولەکە لەدایک بووە کە ناوی خێزانەکەی ئیزێنبێرگ (Eisenberg)کە گەر بە ئاڵمانی وەری بگێڕین بەمانای چیای ئاسن دەبەخشیت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئۆکراینی-جوولەکە
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:نووسەرانی مانھاتن
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
ھۆڵیوود (کالیفۆڕنیا)

thumb|واژوو یان لۆگۆی ھۆلیوود کەپێیوەی دەناسرێتەوە
**ھۆلیوود** (بەئینگلیزی:Hollywood) مەڵبەندێکە یان ناوچەیەکە دەکەوێتە شاری لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئەم مەڵبەندە تایبەتە بە دەرھێنانی فیلم و ھۆکاری ناسراوی مەڵبەندی مێژوویی سینەمای جیھانییە و ژیانی زۆرێ لەھوونەرمەندە ناسراوەکانی نێو دراما و فیلمەکان لەوشوێنە، ساڵانەش چەندین گەشتیار ڕوو لەو ناوچەیە دەکەن. ھۆلیوود بەمانای (دارستانی پیرۆز) دێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھۆلیوود
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٣
پۆل:سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان
ھوگۆ چاڤێز

**ھوگۆ چاڤێز** (؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٥٤ ‒ ٥ی ئازاری ٢٠١٣)، ھۆگۆ چاڤێز سەرۆکی وڵاتی ڤەنزوێلا بوو لە ساڵی ١٩٩٩ تاکوو ڕۆژی مردنی کەدەکاتە ٥ی ئازاری ٢٠١٣ ھۆکاری مردنینیش نەخۆشی کۆئەندامی ھەناسەیە، حکوومەتەکەی چاڤێز حکوومەتێکی سۆشیال دیموکراتانە کاری کردووە گەرچی زۆرێک پێیان وایە ئەو حکوومەتەی ئەو دیکتاتۆری بووە ھاوکاتیش دژایەتی زۆری ویلایەتە یەکگرتووەکان ی کردووە، لەساڵانی ٢٠٠٥ و ٢٠٠٦ لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەکێک لە سەد کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ دیاری کرا، چاڤێز باوەڕی بە کاسۆلیکی ڕۆمانی ھەبوو ئەو زۆر بە سیمۆن بۆلیڤار دەچوو. چاڤێز لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ جاری دووەم توانی لە ھەڵبژاردندا سەر بکەوێت و دیسان ببێتەوە بە سەرۆککۆمار، بەڵام پێش لەوەی کە بە فەرمی دەست بە کار بکات بەھۆی نەخۆشینی شێرپەنجەی خوێنەوە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
*بی بی سی عەرەبی

پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ڤێنیزوێلا
پۆل:ھوگۆ چاڤێز
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڤێنیزوێلا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:کەسایەتییە سیاسییەکان
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن
ئەلێکس فێرگوسۆن

thumb|سێر ئەلێکس ڤێرگوسۆن
**سێر ئەلێکساندەر چاپمان -ئەلێکس- فێرگوسۆن** (بەئینگلیزی:Alex Ferguson) لەدایک بووی ٣١ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤١ لەشاری گلاسگۆو لە سکۆتلاند ، ناوبراو لە نێو یاری تۆپی پێ دوو ئەزموونی گەورەی ھەیە یەکەمیان وەک یاریکەر و دووەمیان وەک ڕاھێنەری یانەکان ، ناوبراو لەساڵی ١٩٨٦ ەوە تاکوو ٢٠١٣ ڕاھێنەری یانەی مانچستەر یونایتد ی ئینگلیزی بووە.

## ژیانی یاریزانیی
دەستپێکی یاریکردنی ئەلێکس بۆ ساڵی ١٩٥٨ دەگەڕێتەوە کاتێک تەمەنی ١٦ ساڵ بوو، لە ڕیزی یانەی (کوێنز پارک)ی سکۆتلەندا دەستی بەیاری تۆپی پی کرد. لەھەمان کاتدا یاریدەدەری تیپ بوو،فێرگوسۆن تەنھا یەک ساڵ لە یانەی (کوێنز پارک) یاریکرد، ئەویش وەک یاریزانی سەرەکی پشتی پێ نەدەبەسترا، بەڵام توانی لەسەرجەم یاری باشداربووی، لەگەڵ یانەی یەکەمی توانی ١١ گۆڵ تۆمار بکات.

فێرگی ساڵی ١٩٦٠ پەیوەندیکرد بە یانەی (جۆنستۆن) لەو یانەیەش چوارساڵ بەردەوام بوو، واتە تا ساڵی ١٩٦٤ سێھەم ویستگەی سێ ساڵی خایاند لەگەڵ یانەی (دینفەر ملاین)، بەڵام ئەزموونی ئەمجارەی بەپێچەوانەی یانەکانی پێشوویەوەبوو، چونکە لە سێ ساڵی بەشداریکردنی لەیارییەکانی لەگەڵ یانەی (دینفەر ملاین)، توانی ٦٦ گۆڵ تۆماربکات.
دواتر لەچەندین یانەی سکۆتلەنداوە ھەوڵی پەلکێشکردنی درا بەتایبەتی یانەی خاوەن مێژووی لەچەشنی گلاسکۆ ڕینجەرز ، ئەوەبوو ئەلێکس فێرگوسۆن، بەداواکەی یانەی (رینجەرز) قایل بوو، لە ساڵی ١٩٦٧ گرێبەستی لەگەڵ رینجەرز بۆماوەی دووساڵ مۆرکرد. دواتر چووە ڕیزی یانەی (فالکریک) لەوێش بۆماوەی چوار ساڵ بەردەوامی بەیاری تۆپی پێ دا لەیاریکردن و توانی لەو ماوەیەدا ٣٦ گۆڵ تۆماربکات. لە دواساڵی یاریکردنی لەڕیزی (فالکریک) ٩ گۆڵی تۆمارکردوو کۆتایی بەوێستگەی ژیانی وەرزشی ھێنا وەک یاریزان.

## ژیانی ڕاھێنەرایەتی
### دەستکەوتەکانی وەک ڕاھێنەر
لە ١٩٨٦وە تا ٢٠١٣ راھێنەری یانەی "مانچستەر یونایتد"بووە 
* ( ١٩٨٦ – نازناوی خولی ئینگلیزی ( ١٢ ) ١٩٩٢ - ٩٣ ، ١٩٩٣ ـ ٩٤ ، ١٩٩٥ ـ ٩٦ ، ١٩٩٦ ـ ٩٧ ، ١٩٩٨ ـ ٩٩ ، ١٩٩٩ ـ ٢٠٠٠ ، ٢٠٠٠ ـ ٠١ ، ٢٠٠٢ ـ ٠٣ ، ٢٠٠٦ ـ ٠٧ ،٢٠٠٧ ـ ٠٨ ، ٢٠٠٨ ـ ٠٩ ، ٢٠١٠ ـ ١١
* پرێمیەرلیگ ( ٥ ) ١٩٨٩ - ٩٠ ، ١٩٩٣ - ٩٤ ، ١٩٩٥ - ٩٦ ، ١٩٩٨ - ٩٩ ، ٢٠٠٣ - ٠٤
* جامی رابیتەی ئینگلیزی ( ٤ ) ١٩٩١ - ٩٢ ، ٢٠٠٥ - ٠٦ ، ٢٠٠٨ - ٠٩ ، ٢٠٠٩ - ١٠
* جامی قەڵغانی ئینگلیزی ( ١٠) ١٩٩٠ - ١٩٩٣ - ١٩٩٤ - ١٩٩٦ - ١٩٩٧ - ٢٠٠٣ - ٢٠٠٧ - ٢٠٠٨ - ٢٠١٠ - ٢٠١١
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا ( ٢ ) ١٩٩٨ - ٩٩ ، ٢٠٠٧ - ٠٨
جامی جامەکانی ئەوروپا ( ١ ) ١٩٩٠ - ٩١
جامی سوپەری ئەوروپی ( ١ ) ١٩٩١

## سەرچاوەکان
* ڕیکۆردەکان فێرگوسۆن لەگەڵ یانەی مانچستەر یۆنایتد
* دەستکەوتەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی سکۆتلاندی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سکۆتلاندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
گلاسگۆ

thumb|یەکێ لە شەقامەکانی گلاسکۆ
**گلاسگۆ** () یەکێکە لە شارە بەناوبانگەکانی سکۆتلەندا و هاوکاتیش گەورەترین شاری وڵاتەکەیە، لە ڕیزبەندی پێنجەمی زۆرترین شار لەڕووی دانیشتووانی بریتانیای مەزنە، گلاسگۆ بە مەڵبەندی بازرگانی سکۆتلەندا دادەنرێت، ئەوانەی لە گلاسگۆ و دەورووبەری دا دەژین نزیکەی دوو ملیۆن و سێسەد هەزار کەس دەبن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٦ەم
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی سکۆتلاند
پۆل:شارەکانی سکۆتلاند
پۆل:گلاسگۆ
تەلموود

thumb|پەڕەی دەستپێکی تەلمود
**تەلموود** (بەعیبری:תלמוד) وشەیەکی عیبرییە و بەمانای خوێندن یان فێرکردن دێت، دووەم کتێپی پیرۆزە بۆ جوولەکە لەدوای تەورات کەلەچەند نووسینێکی کۆکراوە پێک دێت. ئەم پەرتووکە باس لە وتووێژەکانی پیاوانی ئاینیی جوو (حاخام) دەکات سەبارەت بە یاسا و بنەماکانی ئاینی جوو، تەلموود لەدوو بەش (بەند) پێکدێت کە بریتیین لە میشنا و گیمارا کە میشنای ٢٠٠ ساڵ بەر لە زایین نووسراوەتەوە و ھەروەھا گیمارا لە دەورووبەری ٥٠٠ی زایین نووسراوە. تەلمود کاری پێدەکرێت لەلایەن ھەموو جوولەکەکان کە باوەڕیان بە ئاینەکەیان ھەیە، زۆربەی کاتیش جوولەکەکان دەیکەنەوە بەتایبەتی لەڕۆژی پشوو ناسراو بەڕۆژی حانوکا.

پۆل:تەلموود
پۆل:جوولەکە
ئەحمەد مەتەڕ

**ئەحمەد مەتەڕ** (بەعەرەبی:أحمد مطر) لەدایکبووی ساڵی ١٩٥٤ لەشاری بەسڕە ، شاعیرێکی دوورە ووڵاتی عێراقیە لە شاری لەندەن لە ئینگلستان نیشتەجێیە ، ئەحمەد هەر لە نەوجەوانییەوە ئەوکاتەی تەمەنی ١٤ ساڵان بووە دەستی بە نووسینی شیعری کردووە وە شیعرەکانی بەر ڕێبازی ڕۆمانتیک دەکەون و شیعری سیاسیش (ڕامیاری) زۆرینەی بابەتەکانی بوون لە شیعردا.

## لە وتەکانی ئەحمەد مەتەڕ
لە وڵاتان دەسەڵات دز ڕاودەنێت ، کەچی لێرە دز دەسەڵاتە و ئەوانە ڕاو دەنێت کە دزنین!!

بە گژ ژنەکەیدا چوو و گوتی: ئەتۆ دەنگ مەکە
لە منداڵەکەی تێخوڕی و گوتی: ئەتۆش دەنگت ببڕە
دەنگە دەنگتان ئاڵۆزم دەکاو بیرم دەشێوێنێ
وسسەتان لێوە دەرنەیت
دەمهەوێ لەبارەی ئازادی ڕادەربڕینەوە بنووسم!

پۆل:زیندووان
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
حەیفا

thumb|دیمەنێک لە حەیفا
**حەیفا** (بەعیبری:חֵיפָה)، (بەعەرەبی: حيفا)، سێیەم گەورە شاری وڵاتی ئیسرائیلە لە پاش تێل ئاڤیڤی پایتەخت و ئورشەلیم. حەیفا دەکەوێتە باکووری ئیسرائیل و نزیکەی ١٥٨ کیلۆمەتر دوورە لە ئورشەلیم، ٢٦٨ھەزار کەس لە ناو شاری حەیفا دەژین ئەمەو وێڕای ٣٠٠ ھەزار کەسی تر کە لە شارۆچکەکان دەژیین. دوای درووستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل زۆرینەی دانیشتووانی شارەکە بوونە جوولەکە و ھاوکاتیش موسڵمان و مەسیحیش دەژین. حەیفا یەکێکە لە ناوەندەکانی ئایینی بەھائیی

## سەرچاووەکان

*
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئیسرائیل
پۆل:شارەکانی ئیسرائیل
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەم
خەڵکی ماسای

230px|وێنۆک|چەپ|چەند پیاوی ماسای لە کاتی دانسی ماسایی
**ماسای** یان **ماسایی** دەستەیەکن لە خەڵکی دانیشتووی کیشوەری ئافریقا کە لە کینیا و باکووری تانزانیا دەژین. خەڵکی ماسای بە زمانی "ما" قسە دەکەن. لە ئێستادا بە پێی سەژمێری ساڵی ٢٠٠٩ی زایینی وڵاتی کینیا، نزیکی ٩٠٠،٠٠٠ کەس خۆیان بە ماسای ناساندوە. ماسایەکان زۆرتر بە ھۆی شێوازی تایبەتی جل و بەرگ و چاندەکەیانەوە (بە فارسی: فرھنگ) ناسراون. 
230px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای ماسای

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی و ئینگلیزی لە ڕێکەوتی ٨ی مارسی ٢٠١٣

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفریقا
کەلا

230px|وێنۆک|چەپ|کەللا لە جنسگەلی جۆراوجۆر
**کەلا**، **کەللا** یان **ھەڵمات** گۆیەکی بچووکە کە دەکرێت لە شووشە، پۆڵا، پلاستیک، یان ماددەی دیکە دروست کرابێت. کەلا بەزۆری بۆ گەمە بەکار دێت. کەلایێن (یان ھەڵماتێن، حەوەلێن) ناوی یەکێک لەو گەمانەیە بە کەلا دەکرێت. گەمەی تریش وەک ماخێن و مێشانی پێدەکرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:تۆپەکان (یاری)
پۆل:یاریی سکوید
پۆل:کایەکانی مناڵان
مێزۆپۆتامیا

230px|وێنۆک|خاکی مێزۆپۆتامیا
**مێزۆپۆتامیا** یان **مێسۆپۆتامیا**، یان **نێوان چۆمان** (، ، ) (بە واتای وڵاتی نێوان دوو ڕووبار) ناوچەیەکی جوگرافییە لەنێوان دوو ڕووباری دیجلە و فورات. زۆربەی ئەم ناوچەیە کەوتووەتە ناو عێراقی ئێستا و کوردستانی عێڕاق و تورکیا و سوریا، دوو نەتەوەی گەورە بە زۆری لەم ناوچەیە دەژین عەرەب و کورد. مێزۆپۆتامیا خاوەنی خاکێکی پڕبەھرەیە و ھەر بەم ھۆیەوە بە درێژایی مێژوو شوێنی کشتوکاڵ بووە و بە لانکەی شارستانیەتی ناسراوە. 

## وشە
وشەی مێسۆپۆتامیا (Μεσοποταμία) لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە، واتای «نێوانی دوو ڕووبار» دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ڕۆژھەڵاتی نزیک
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:جوگرافیای عێراق
پۆل:جوگرافیای سووریا
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:شارستانێتییەکان
پۆل:جوگرافیای کووەیت
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:شام
پۆل:کەنداوی فارس
پۆل:جوگرافیای ئێران
پۆل:جوگرافیای تورکیا
پۆل:ڕۆژهەڵاتی نزیکی دێرین
پۆل:سووریای دێرین
پۆل:مێژووی دێرینی عێراق
پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
فورات

230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی فورات لە زەلەبیە
ڕووباری **فورات** () یەکێکە لەو دوو ڕووبارەی کە بەناوچەی مێزۆپۆتامیادا تێپەڕ دەبێت. فورات لە باکووری کوردستان(ناوچە شاخاوییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا)، سەرچاوە دەگرێت و دەڕژێته ڕۆژاوای کوردستان (باکووری سووریا) و شانبەشانی دیجلەوە بە ناو خاکی عێراقدا تێدەپەڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی سووریا
پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:فورات
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شام
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠

**جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠** یەکەم پاڵەوانیەتی جامی جیھانیی فیفا بوو ، یەکەم پاڵەوانیەتیشە لە تۆپی پێ کە ووڵاتانی جیھانی بەیەکەوە کۆبکاتەوە ، ئەم پاڵەوانییەتیە لە ئۆرگوای بەڕێوە چوو ھاوکاتیش ھەڵبژاردەی یۆپی پێی ئۆرگوای بووە پاڵەوانی خوولەکە دوای بردنەوەیان لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئارجەنتین ، ماوەی پاڵەوانییەتیەکەش لە ١٣ی تەمموز تا ٣٠ی تەمموزی ١٩٣٠ بوو ، لەم پاڵەوانییەتیە ٧٠ گۆڵ تۆمارکرا لەکۆی ١٨ یاری لە تێکڕای ٣.٩ گۆڵ لەھەر یارییەک ، تێکڕای ئامادەبوانی یاریگاش ٣٢ ھەزار کەس دەبوون لەھەریاریەک ، وەیاریکەری ئارجەنتینی گویلەرمۆ ستابیلی بە تۆمارکردنی ٨ گۆڵ خاوەنی نازناوی گۆڵکاری پاڵەوانییەتیەکە بوو.

## بەشداربووان
### ئەورووپا
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێیی فەڕەنسا
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەلجیکا
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆگلاسیفیا (پلەی چوارەم 4)
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ڕۆمانیا

### باکوور و ناوەڕاستی ئەمریکا
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێ مەکسیک
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (پلەی سێییەم) 

### باشووری ئەمریکا
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین (پلەی دووەم)
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیلی
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای (پلەی یەکەم)
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پیڕۆ
* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پاراگوای

## ئەنجامی یارییەکان

### گەڕی یەکەم

#### گروپی ١

#### گروپی ٢

#### گروپی ٣

#### گروپی ٤

### گەڕی دووەم

#### پێش کۆتایی

#### کۆتایی

## سەرچاوە

* فیفا ، ١٩٣٠ ئۆرگوای 
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠
پۆل:تۆپی پێی ئەمریکای باشوور لە ١٩٣٠
پۆل:تۆپی پێی ئوروگوایی لە ١٩٣٠
پۆل:جامی جیھانیی فیفا
پۆل:تۆپی پێ لە ئوروگوای
پۆل:١٩٣٠
ویکیوتە

thumb|لۆگۆی ویکوتە
thumb|پەڕەی دەستپێکی ویکوتە لەساڵی ٢٠٠٨

**ویکیوتە** (بەئینگلیزی:Wikiquote) یەکێکە لەپڕۆژە سەرکەوتووەکانی ڕێکخراوی ویکیمیدیا و بیرۆکەکەی لەلایەن دانیێل ئارستۆن سازکرا و لەلایەن بریۆن ڤایبەر جێبەجێ کرا، مەبەست و ئامانجی ئەم پڕۆژەیە ئەوە بوو دروستکردنی سەرچاوەیەک بۆ ووتەی کەسانی بەناوبانگ و پەرتووک و پەندی پێشینان ، لەسەرەتادا ئەم پڕۆژەیە تەنیا بە زمانی ئینگلیزی بەردەست بوو دوایی لە تەمموزی ٢٠٠٤ ەوە بەرە بەرە زمانی تر زۆر کران ...

## پەڕەی سەرەتا
*پەڕەی دەستپێک

## بەشێک لەزمانەکانی ویکیوتە
*کورمانجی : WÎKÎGOTIN
* زمانی عەرەبی: ويكي الاقتباس
* زمانی چینی: 維基語錄
* زمانی ئینگلیزی: Wikiquote
* زمانی فەڕەنسی: Wikiquote
* زمانی ئاڵمانی: Wikiquote
* زمانی یۆنانی: Βικιφθέγματα
* زمانی ھیندی: Wikiquote
* زمانی عیبری: ויקיציטוט
* زمانی ئیتالی: Wikiquote
* زمانی ژاپۆنی: ウィキクォート
* زمانی کۆری: 위키인용집
* زمانی فارسی: ویکی‌گفتاورد
* زمانی پۆرتووگالی: Wikiquote
* زمانی ڕووسی: Викицитатник
* زمانی ئیسپانی: Wikiquote
* زمانی تورکی: Vikisöz

پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا
پۆل:ماڵپەڕە فرەزمانەکان
جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٣

**جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٣** یەکەم پاڵەوانیەتی جامی شای ئیسپانیایە، کە لەڕێکەوتی ٦ی نیسانی ١٩٠٣ دەستی پێکرد و لەڕێکەوتی ٨ی نیسانی ١٩٠٣ یاری کۆتایی لە مەدرید ئەنجامدرا، لەنێوان ئەتلەتیکۆ بیلباو و ڕیال مەدرید و ئەنجامدرا و بە ئەنجامی ٣-٢ لەبەرژەوەندی ئەتلەتیکۆ بیلباو کۆتای ھات و توانی بۆ جاری یەکەم ئەم جامە بەدەستبھێنێت.

## قۆناغی کۆتایی

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:وەرزەکانی جامی شای ئیسپانیا
دامەزراوەی ویکیمیدیا

thumb|لۆگۆی دامەزراوەی ویکیمیدیا
**دامەزراوەی ویکیمیدیا** () دامەزراوەیەکی خێرخوازی و قازانج نەویستە و بنکەی سەرەکیی لە سان فرانسیسکۆی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانە. جیمی وەیڵز دامەزرێنەر و خاوەنی ویکیمیدیایە. پرۆژەکانی ئەم دامەزراوەیە سەرھێڵین و بریتین لە ویکیپیدیا، ویکیفەرھەنگ، ویکیوتە، ویکیپەرتووک، ویکیسەرچاوە، ویکیمیدیا کۆمنز، ویکیسەفەر و ویکیدراوە و چەندانی تریش، ھاوکات پرۆژەکانی بە زۆربەی زمانەکانی جیھان لەبەر دەستدایە.

## بەستەری دەرەکی
* بەستەری فەرمیی ویکیمیدیا


پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە فلۆریدا
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
ئینسایکڵۆپیدیای گینس

***تۆمارە جیھانییەکانی گینس*** ()، سەرەتا ناسراو بە ***کتێبی تۆمارەکانی گینس*** ( لە ١٩٥٥ تا ٢٠٠٠ و بە ***کتێبی تۆمارە جیھانییەکانی گینس*** () لە چاپەکانی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکان، کتێبێکی سەرچاوەیییە کە ساڵانە بڵاودەکرێتەوە، کە تۆمارە جیھانییەکانی ھەردوو دەستکەوتە مرۆیییەکان و شوێنەکانی سروشتی جیھان پێڕست دەکات. کتێبەکە بیرۆکەی سێر ھیو بیڤەرە، و بە ھاوبەشی لەلایەن برا دووانەکانی نۆریس و ڕۆس مەکویرتەر لە ئابی ١٩٥٤ لە شەقامی فلیت، لەندەن دامەزراوە.

کتێبەکە خۆی تۆمارێک ھەڵدەگرێت، کە پڕفرۆشترین کتێبی مافدارە لە مێژوودا. بەپێی چاپی ٢٠١٩، ئێستا ٦٤ەم ساڵی بڵاڤۆکەکەیە، لە ١٠٠ وڵات و بە ٢٣ زمان بڵاوکراوەتەوە، و زیاتر لە ٥٣٬٠٠٠ تۆمار لە بنکەدراوەکەیدا ھەڵدەگرێت. زنجیرە نێودەوڵەتییەکە لە چاپ زیاتر ڕۆیشتووە و زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی و مۆزەخانەی بۆ دروست کراوە. ناوبانگی کۆمەڵەکە بووەتە ھۆی ئەوەی *تۆمارە جیھانییەکانی گینس* ببێتە گەورەترین دەستەی نێودەوڵەتیی کەتەلۆگکردن و پشتڕاستکردنەوەی ژمارەیەکی زۆری تۆمارە جیھانییەکان.

ھەژمارێک لە ڕیکوردەکان: گەورەترین ڕایەخی دەسچن لە جیھاندا، گەورەترین فیشقەی نەوت لە مێژوودا، گەورەترین دەڤ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٥٥
پۆل:ژمارە پێوانەییەکان
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا

وێنۆک|یاریزانانی ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا لە ساڵی ٢٠١١
**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا** (بە زمانی ھۆلەندی :Nederlands nationaal voetbalelftal team) ھەڵبژاردەی فەرمیی وڵاتی ھۆڵەندا یە کە یەکێتیی تۆپی پێی ھۆڵەندی سەرپەرشتی دەکات، لە ئێستادا ڕۆناڵد کومان ڕاھێنەری ھەڵبژاردەکەیە، ھەڵبژاردەکە تا ئێستا جامی جیھانیی فیفای بەدەست نەھێناوە. ھاوکاتیش سێجار گەیشتووەتە یاری کۆتایی بەڵام بە ھەڵبژاردەکانی ئیسپانیا و ئەڵمانیا و ئەرژەنتین لەساڵانی ١٩٧٤ و ١٩٧٨ و ٢٠١٠ دوچاری شکست ھاتووە و پلەی دووەمی بەدەست ھێناوە. لە ساڵی ١٩٨٨یش بۆ یەکەمین جار جامی نەتەوەکانی ئەورووپای بەدەستھێنا.

## مێژوو
### یەکەم یاری نیودەوڵەتی
ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا یەکەم یاری نێودەوڵەتی فەرمی خۆی لە ٣٠ی نیسانی ١٩٠٥ بەرامبەر بە وڵاتی دراوسێی بەلجیکا ئەنجامدا. لە یاریگای کیل لە ئەنتۆرب ئەنجامەکە ١–١ بوو دوای کاتی ئاسایی یاریکردن. ئەمەش درێژکرایەوە. یاریزانی ھۆڵەندی ئیدی دی نێڤ لە کاتی زیادکراودا سێ گۆڵی تۆمارکرد، دوای ئەوەی پێشتر گۆڵی یەکەمی تۆمارکردبوو، ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا بە سەرکردایەتی ڕاھێنەر سیس ڤان ھاسێلت توانی یەکەم یاریی خۆی بە ئەنجامی ٤–١ لەبەردەم نزیکەی ھەشت سەد بینەردا بباتەوە دژی دراوسێی باشوور.

### ئۆڵۆمپیاد
لە ساڵی ١٩٠٨ ھۆڵەندا بۆ یەکەمجار بەشداری پاڵەوانێتییەکی فەرمی کرد. لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کە لە لەندەن بەڕێوەچوو، میدالیای برۆنزی بەدەستھێنا بە بردنەوەی لە سوید بە ئەنجامی ٢–٠ لە یاری کۆتایی. ھەروەھا لە ساڵی ١٩١٢ میدالیای برۆنزی بەدەستھێنا. دوای سەرکەوتنەکانی لە سوید (٤–٣) و نەمسا (٣–١)، دانیمارک لە قۆناغی پێش کۆتاییدا بە ئەنجامی ٤–١ دۆڕا. لە یاری کۆتایی بەرامبەر فینلەندا بە ئەنجامی ٩–٠ بە شێوەیەکی گشتگیر شکستی ھێنا و پلەی برۆنزی مسۆگەر کرد. پاڵەوانێتی داھاتوو تا ساڵی ١٩٢٠ بەھۆی جەنگی جیھانی یەکەمەوە ئەنجام نەدرا. ھۆڵەندا توانی لێرەدا میدالیای برۆنزی تر بەدەست بھێنێت. لە شەڕی پلەی سێیەمدا بە ئەنجامی ٣–١ بە ئیسپانیا دۆڕا؛ بەڵام چیکۆسلۆڤاکیا کە بەشداری کۆتایی یارییەکە بوو، لە پاڵاوتنەکان دوورخرایەوە، بۆیە ئیسپانیا میدالیای زیو و ھۆڵەندا میدالیای برۆنزی پێبەخشرا. لە یارییەکانی دواتردا کە ھۆڵەندا سەرکەوتنی بۆ بەدەستھێنا، تیپەکە ھەرگیز لە پلەی چوارەم زیاتر نەگەیشت.

## یاریگا
ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا یاریگای نیشتمانی نییە بەڵام زیاتر لە یاریگای یۆھان کرۆیف لە ئەمستردام یاری دەکات. لە ساڵی ١٩٩٧ میوانداری یەکەم یاری نێودەوڵەتی ھۆڵەندای کرد، یارییەکی پاڵاوتنەکانی مۆندیالی ١٩٩٨ بەرامبەر سان مارینۆ کە ھۆڵەندا بە ئەنجامی ٤–٠ بردییەوە. یاریگاکە بە فەرمی ناوی ئەمستردام ئارێنا بوو تا ساڵی ٢٠١٨ کاتێک ناوی گۆڕدرا بۆ ئەفسانەی کۆچ کردوو یۆھان کرۆیف ئارێنا.

لە چەند ساڵی ڕابردوودا یاریگای دی کویپ لە شاری ڕۆتەردام بە شێوەیەکی ڕێکوپێکتر میوانداری یارییەکانی کردووە. ناوبەناو یارییەکان لە یاریگای فیلیپس لە ئایندھۆڤن و یاریگای دی گرۆڵش ڤێست لە شاری ئێنشێد ئەنجام دەدرێن.

## دەستکەوتەکان
* '''جامی جیھانی فیفا'''
** **پلەی دووەم** (٣): ١٩٧٤، ١٩٧٨، ٢٠١٠
** **پلەی سێیەم** (١): ٢٠١٤
* '''جامی نەتەوەکانی ئەووروپا'''
** **پاڵەوان** (١): ١٩٨٨
** **پلەی سێیەم** (٤) :١٩٧٦ , ١٩٩٢ , ٢٠٠٠ , ٢٠٠٤
* **[[خولی نەتەوەکانی ئەورووپا]]**
** **پلەی دووەم** (١): ٢٠١٩
* '''یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد'''
** **میدالیای برۆنز** (٣): ١٩٠٩، ١٩١٢، ١٩٢٠

## سەرچاوەکان

* ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٥ لە ھۆڵەندا
پۆل:تۆپی پێ لە ھۆڵەندا
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٥
جلی کوردی

وێنۆک|400px|چەند نموونەی جلی کوردی لە مۆزەخانەیەکی ھەولێردا
**جلی کوردی** ئەو جلوبەرگەیە کە تایبەتە بە نەتەوەی کورد و بەشێکی سەرەکیی کولتوری کوردییە. جلی کوردی لەڕووی شێواز و پۆشینەوە لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تری کوردستان جیاوازە. لە پەیدابوونی کولتوری جلوبەرگی کوردی تا ئێستا گۆڕانکاری بەسەر شێوەکەی ھاتووە بەڵام مۆرکی نەتەوەیی پاراستووە و توانیویەتی تا ئەمڕۆ بەزیندوویی لەنێو کوردان بمێنێتەوە.

## جۆر و جوانکارییەکانی جلی کوردی
;جلی پیاوان:
* چۆخە و ڕانک (چۆخە) کە لە تووکی بزنی مەرەز دروست دەبێ.
* کەوا و پانتۆڵ
* کر، شاڵ و شەپک
* کورتەک و شەرواڵ
* ھێلەک (ئێلەک)
* کراس
* فەقیانە (لەوەندی، ئەنگوچک)

;[وێنۆک|534x534پیکسڵ|جلی کوردی [شەل و شاپک] مەرەز](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:Kurdish_National_Costume_-_%C5%9Eal_%C3%BB_%C5%9Eepik.jpg)
;
;جلی سەربازی:
* پێشمەرگانە
* لەشکری

;جوانکاری:
* پشتێن
* کڵاش
* کڵاو
* مشکی
* جامانە، جەمەدانی، پووشی
* پوزەوانە (گۆرەوی کورد)
* تەسبیح
* شمشێر، خەنجەر

;جلی ژنان:
* کراس
* فەقیانە
* کەوا (کەوێ، کورتەک)
* ھێلەک
* سەڵتە
* فیستان
* خەفتان
* دەسماڵ (چەفتە)
* کۆڵوانە (چارۆکە)
* شەرواڵ (دەلینگ یان دەلینگان)
* ژێرکراس (بن کراس)

;جوانکاری
* سەر و بەست (لاگیرە و پڵپڵ و لەرزانە)
* شەدە
* سەروێن
* کۆفی
* کڵاوی چنراو و ڕازێندراوە
* ھەوری (سرکەیی)
* شیتەک
* پشتوێن (پشتێن)
* گوڵ یەخە (حەت حەتۆکە)
* گۆبەرۆک
* تاسی زێڕ
* گوڵنکە
* دەسرۆک
* کەمەرە
* کرمەک

## ڕۆژی جلوبەرگی کوردی

لە ھەرێمی کوردستان ڕۆژێک تایبەت کراوە بە پۆشینی جلوبەرگی کوردی. ڕۆژەکە بە ١٠ی ئازار یان ١٠ مانگی ٣ ھەموو ساڵێکە، کە ئەوەش لەسەر خواستی کەسەکە دەمێنێتەوە و بەئازادانە دەیپۆشێت، ئەو ڕۆژە زۆربەی خوێندنگا و کۆلێژ و دامودەزگا حکومی و تایبەتییەکان دەگرێتەوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Kurdish women, Van, 1973.jpg|ژنە کوردێکی باکووری کوردستان لە وان بە جلی کوردی، ساڵی ١٩٧٣.
پەڕگە:Mercier. Kurde (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg|یەکێک لە جلوبەرگە کۆنەکانی ناوچەی ھەورامان.
پەڕگە:KurdishClothes.jpg|لە ڕاستەوە: جلی ژنانەی موکریانی، قاتی پیاوانە، جلی ژنانەی گەرمیانی.
پەڕگە:دختر کرمانج.jpg|جلی ژنێکی کوردی خۆراسان.
پەڕگە:دختر کرد.jpg|جلی ھەوریی ئەوڕۆیی ژنێکی کوردی ڕۆژھەڵات.
File:زي كردي.jpg|thumb|منداليكى كورد له ڕەواندز 
پەڕگە:Kurdish Woman Kandall 15-16th Century.jpg|نیگارێکی فەڕشیی ژنێکی کورد لە موکریان، سەدەی شانزەی زایینی.
پەڕگە:Bahdinan Kurds by Albert Kahn.jpg|کوردانی زاخۆ، ١٩٢٧.
پەڕگە:Mousa asadi.jpg|پیاوێکی ھۆزی مەلەکشایی لە پارێزگەی ئیلام.
پەڕگە:Kurdish chief, full-length portrait, standing, facing front LCCN2003677090.jpg|پیاوێکی کوردیی باکوور، ١٨٨٠.
پەڕگە:Sanjabi-men-clothes.jpg|جلوبەرگی پیاوێکی کورد لە ھۆزی سەنجاوی.
پەڕگە:Kurdish womens dress.jpg|جلوبەرگی ژنانی کوردی ڕۆژھەڵات.
پەڕگە:Kurmanji women carrying khonche, North Khorasan, Iran 13970504.jpg|ژنانی کوردی کورمانجی خۆراسان لە کاتی ڕێوڕەسمی غونچە بڕان.
پەڕگە:A group of Kurdish men with traditional clothing at Hawraman, Kurdistan.jpg|جلی پیاوانەی ھەورامان.
پەڕگە:Nowruz 2017 in Bisaran, Kurdistan province.jpg|نەورۆزی بێساڕان، ٢٠١٧.
پەڕگە:Lakestan10.jpg|جلوبەرگی کوردانی لەک.
پەڕگە:Kurdish men traditional clothing.jpg|جلوبەرگی کوردانی جاف.


## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی

پۆل:جلوبەرگ
پۆل:جلی کوردی
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا

وێنۆک|100px

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا یان ئینگلستان** () ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری ئینگلستانە کە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلستان سەرپەرشتی دەکرێت، ئەم ھەڵبژاردەیە بە کۆنترین و دایکی ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێی جیھانی دادەنرێت کە یەکێتییەکەی لە ساڵی ١٨٧٢ زایین دامەزراوە، یاریگای وێمبلی یاریگای سەرەکی ھەڵبژاردەکەیە کەدەکەوێتە شاری لەندەن، ھەڵبژاردەکە توانیویەتی جارێک نازناوی جامی جیھانیی فیفا بەدەستبھێنێت ئەوەش لە ساڵی ١٩٦٦ بوو دوای بردنەوەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا دوای بردنەوەی بەئەنجامی ٤–٢ گۆڵ لە کاتی زۆرکراو ی یارییەکە وەلەساڵی ١٩٩٠ پلەی چوارەمی لە ھەمان جام بەدەستھێناوە، وەھەروەھا توانیویەتی پلەی سێیەم لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ساڵی ١٩٦٨ بەدەستبھێنێت ، گەورەترین بردنەوەی ھەڵبژاردەکە ئەو بردنەوە بوو بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆتیڤوار کە بە ئەنجامی ١٣ گۆڵی بێ بەرامبەر براوە بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٧٢ لە ئینگلستان
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلستان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
چەکی بیۆلۆژیک

وێنۆک
**چەکی بیۆلۆژیک** یەکێکە لە چەکە کۆمەڵکوژەکان کە توانای زیان گەیاندنی ھیچ کەمتر نیە لە چەکی ناوەکی و بگرە زیانەکانی پتریشە. ئەم چەکە شێوەی کارکردنی بریتییە لە بەکارھێنانی بەکتریا و ژەھر بۆ ئەوەی لە شار و ڕیزەکانی دوژمن نەخۆشی و پەتای جۆراوجۆر بڵاو ببێتەوە تاکو ژمارە و ورە و توانایان دابەزێت و ھەر لە ناو خۆیاندا یەک بە یەک نەخۆشی لە یەکتر بگرنەوە و کۆتاییان بێت. ئەم چەکە وەنەبێت چەکێکی نوێ بێت بەڵکو لە سەردەمی ڕۆمانەکانیشدا بەکارھاتووە و ڕۆمانەکان کارێز و ڕووباری دوژمنەکانیان ژەھراوی کردووە و بەکارھێنانیشی لە سەردەمی نوێدا بەشێوەیەکی بەرچاو دوای جەنگی جیھانی یەکەمەوە دەستی پێکرد.

## ئەمانەش ببینە
*چەکی ناوەکی

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:چەکی زیندەیی
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا

وێنۆک|یاریزانای ھەڵبژاردەی فەرەنسا لە کاتی بەرزکردنەوەی جامی جیھانی فیفای ٢٠١٨
**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا** (بە فەڕەنسی:Équipe de France) ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری وڵاتی فەڕەنسا یە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی فەڕەنسا وە سەرپەرشتی دەکرێت و یەکێتییەکەش ئەندامە لە یەکێتی تۆپی پێ ئەورووپا، یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ١ی ئایاری ١٩٠٤ بووە لەبەرامبەر ھەلبژاردەی تۆپی پێی بەلجیکا کە یارییەکە بە سێ گۆڵ بۆ ھەردوو لا کۆتایی ھات وە گەورەترین بردنەوەشی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئازەربایجان بووە کە لە ٦ی ئەلوولی ١٩٩٥ بووە بە ئەنجامی دە گۆڵی بێبەرامبەر ھاوکاتیش لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٠٥یش گەورەترین شکستی نۆش کردووە ئەوکات بە ١٧ گۆڵ بەرامبە ڕبە گۆڵێک بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی دانماڕک دۆڕا، ھەڵبژارەی تۆپی پێی فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٩٨ بۆیەکەمینجار بووە پاڵەوانی جامی جیھانیی فیفا ئەمەش دوای بردنەوە بوو لەبەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل لەھەمان جامیش لە ساڵی ٢٠٠٦ پلەی دووەمی بەدەستھێناوە دوای شکستی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بەڵام لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ بۆ جاری دووەم لە مێژووی خۆیدا توانی نازناوەکە بەدەست بھێنێت وە ھەروەھا ھەڵبژاردەکە دوو جار بووەتە پاڵەوانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا لەساڵانای ١٩٨٤ و ٢٠٠٠ ئەمەش دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردەکانی ئیسپانیا و ئیتالیا.

فەرەنسا ڕکابەریی تۆپی پێیبوو لەگەڵ بەلجیکا، بەرازیل، کرواتیا، ئینگلتەرا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، پورتوگال  و ئیسپانیا .
وێنۆک

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
یاریگای وێمبلی

thumb|یاریگای وێمبلی
**یاریگای وێمبلی** (بە ئینگلیزی: Wembley Stadium) یاریگایەکی تۆپی پێ یە دەکەوێتە ناو پاڕکی وێمبلی لە شاری لەندەن لە ئینگلتەرا. یاریگایەکە لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٧ دامەزراوە و  هاوکات لەپێشووشدا یاریگایەکی تر بە هەمان ناو هەبووە، کە لە نێوان ساڵانی ١٩٢٣ بۆ ٢٠٠٣ هەبوو. هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا لە وێمبڵی یاری دەکەن، و هاوکات یاریی کۆتایی جامی ئێف ئەی لە یاریگایەکە دەکرێت. وێمبڵی بە یەکێک لە باشترین یاریگایەکانی ئەورووپا و وەک ناوەندێکی تۆپی پێی ئینگلیزی ناسراوە. یاریگایەکە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئینگلتەرا سەرپەرشتی دەکرێت. یاریگایەکە شوێنی ٩٠،٠٠٠ کەس لە خۆ دەگرێت. وێمبڵی دووەم گەورەترین یاریگایە لە شانشینی یەکگرتوو، و دووەم گەورەترین یاریگایە لە ئەورووپا.

## پێشانگا

File:Wembley Stadium.jpg
File:Wembley Stadium down Wembley Way.jpg 
File:Wembley Stadium under construction.jpg
File:Wembley Stadium interior.jpg
File:Wembley Stadium, London.jpg
File:Wembley Stadium map.png
File:Wembley Stadium, illuminated.jpg
File:Wembley Stadium closeup.jpg
File:Tokyngton, Wembley stadium.jpg
File:Wembley Stadium interior 1956.jpg
File:The old Wembley Stadium.jpg
File:Wembley Stadium Twin Towers.jpg
File:Wembley Stadium aerial 2011.jpg
File:Wembley Stadium - USA v England.jpg


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی فەرمی وێمبڵی

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٧ لە ئینگلستان
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلستان
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئۆڵمپیک
پۆل:یانە وەرزشییەکان، تەواوبوونی ٢٠٠٧
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی لەندەن
پۆل:یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا

thumb|هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا لەساڵی ٢٠١٢
**هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا** (بە ئیتالی:Nazionale di calcio dell'Italia)،(کۆدی فیفا:ITA) هەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری ووڵاتی ئیتالیا یە بۆ یاری تۆپی پێ کە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئیتالیاوە سەرپەرشتی دەکرێت ، هەڵبژاردەکە ناسراوە بە ئازۆری ، فابیۆ کاناڤارۆ ئەو یاریکەرەیە کە زۆرترین یاری بە درێسی هەڵبژاردەی ئیتالیا نیشانەی کاپتنی هەڵگرتووە کە ١٣٦ یارییە وەهەروەها لویگا ڕیڤا ش زۆرترین گۆڵی تۆمارکردووە کە ٣٥ گۆڵ بووە ، یەکەم یاری هەڵبژاردەکە بەرامبەر هەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا بووە کە یارییەکەی بەئەنجامی ٦-٢ گۆڵ لەسوودی خۆی کۆتایی پێهێناوە ، گەورەترین بردنەوەشی بەرامبەر هەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە بە ٩ گۆڵی بێوەڵام براوە بووە هاوکاتیش گەورەترین شکستی بەرامبەر هەڵبژاردەی تۆپی پێی هەنگاریا بووە کە ٧-١ لە زیانی ئەو کۆتایی هاتبوو.

## دەستکەوتەکان
*چوار جار نازناوی جامی جیھانیی فیفا ، لەساڵانی ١٩٣٤ ، ١٩٣٨ ، ١٩٨٢ وە ٢٠٠٦
*پلەی دووەم لە جامی جیھانیی فیفا دوو جار لەساڵانی ١٩٧٠ وە ١٩٩٤
*دوو جار جامی نەتەوەکانی ئەورووپا لەساڵی ١٩٦٨ ، ٢٠٢٠
*یەک مێدالیای زێر لە ئۆڵەمپیاد لەساڵی ١٩٣٦

## بەستەری دەرەکی
*یەکێتیی تۆپی پێی ئیتالیا

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٨ لە ئیتالیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٠ لە ئیتالیا
کریستینا فێرناندێز دێ کیرشنێر

thumb|کریستینا فێرناندێز لە ساڵی ٢٠١٠ لە نووسینگەکەی خۆی
**کریستینا ئیلیزابێس فێرناندێز دی کریچنەر** (Cristina Fernández؛ لەدایکبووی ١٩ی شوباتی ١٩٥٣ لە بۆینس ئایرس، ئارجەنتین) ناسراوە بە **کریستینا فێرناندێز** یان **کریستینا کریچنەر**، لە ٢٠٠٧ەوە تاکوو ئێستا ئەو سەرۆکی وڵاتی ئارجەنتینە و پارێزەریش بووە و لە ساڵی ١٩٧٥ ژیانی ھاوسەری لەگەڵ سەرۆکی پێشووی ئارجەنتین پێکھێناوە کەناوی نیستۆر کریچنەر بوو کە نیستۆر لە ساڵی ٢٠١٠ کۆچی دوایی کرد، کریستینا تاکوو ئێستا لە دوو ھەڵبژاردن براوە بووە ئەوانیش لەھەڵبژاردنەکانی ٢٠٠٧ و ٢٠١١ بوو.١ی ئەیلوول ٢٠٢٢ لە ھەولێکی تیرۆرکردن لەلایەن کەسێکی بەڕازیلی دانیشتووی ئەرجەنتین ڕزگاری بوو.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:ئافرەتە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمە سەرۆکەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئارجەنتین
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم
وێستگەی شەمەندەفەر

[thumb|وێستگەیەکی شەمەندەفەر لە [سوید.]]
**وێستگەی شەمەندەفەر** ئەو شوێنەیە کە گەشتیاران دەتوانن بچنە ناو شەمەندەفەر یاخوود تیایدا دابەزن.

پۆل:وێستگەی شەمەندەفەر
تڕام

[thumb|کۆمەڵە تڕامێک لە [ڤیێنا.]]
**تڕام** هۆکارێکی گواستنەوەیە لە شەمەندەفەر دەچێت بەڵام بۆ هاتووچۆی ناو شار بە کاردێت نەوەک هاتووچۆی شارێک بۆ شارێکی دیکە ، مەبەستیش لەمەدا کەمکردنەوەی فشار و جەنجاڵی شەقامەکانە ، بۆیەکەمینجا تڕام لەساڵی ١٨٩٠ بەکارهات بەڵام بەو شێوەی ئێستا نا بەڵکوو بە هۆی ئەسپ و عارەبانە بوو.

پۆل:مەترسییەکانی ڕێگە
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
پۆل:گواستنەوەى گشتى
ئەڵمانیای ڕۆژاوا

وێنۆک|ئاڵای ئاڵمان
**ئەڵمانیای ڕۆژاوا** (بەئاڵمانی:Westdeutschland) ناوێکی نافەرمی ئەو دەوڵەتە بوو لەدوای شکستەکانی ئاڵمانیای نازی دروست بوو، ئەمەبەشەی ئەڵمانیا واتە ئاڵمانیای ڕۆژاوا لایەنگیری ھاوپەیمانەکان بوو (سەرمایەداری) (واتە: فەڕەنسا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئینگلستان)، ماوەی مانەوەی ئەو دەوڵەتە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٩٠ بووە تا ئەو کاتیش شاری بۆن پایتەختی ئەو دەوڵەتە بووە.

ئاڵمانیای ڕۆژاوا دەستی کرد بە پڕۆژەیێکی گەورە بۆ گەشە دانی ئابووری لە ساڵی ١٩٥٠ زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی ناتۆ. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی کۆمەڵەی ئابووری ئەورووپا. لە ھەمان کاتدا ئاڵمانیای ڕۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی بلۆکی ڕۆژھەڵات. بەڵام بەھۆی لاواز بوونی شۆرەوی بارودۆخی ئابووری لە ئاڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک بە ئاستی ئاڵمانیای ڕۆژاوا نەگەیی. ئەم بارودۆخە بوو بەھۆی کۆچکردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئاڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١دا ئاڵمانیای ڕۆژاوا دەستی کرد بە دروستکردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی بەرلین، بۆ ئەوەی کە بەرگری لە ئەم کۆچانە بکات. ئەم دیوارە (ناسراو بە دیواری بەرلین) بوو بە سەمبولێک لە شەڕی سارد. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و دیسان بوو بە سەمبولێک لە کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد.

لە ڕۆژی ١٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٤ لەسەر ڕێکەوتننامەی بۆن، بەرلین، بەرلین جارێکی تر بوو بە پایتەختی وڵاتی یەکگرتووی ئەڵمانیا. یەکگرتنەوی ئەڵمانیا بوو بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەی ئەو وڵاتە لە نێو یەکێتیی ئورووپا و ھەروەھا ناتۆ. دواتر ئەڵمانیا وەکوو ئەندامێکی ناتۆ دەستی کرد بۆ ھەناردەکردنی ھێزە چەکدارەکانی خۆی بۆ باڵکان و دواتریش بۆ ئەفغانستان بۆ شەڕ لەگەڵ چەکدارەکانی ڕیکخراوی ئەلقاعیدە.

## سەرچاوەکان
* سوود وەرگرتن لە وتاری ئەڵمانیا

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوورەکانی ئەڵمانیا
پۆل:مێژووی سیاسیی ئەڵمانیا
پۆل:ئاڵمانیای ڕۆژاوا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩
پۆل:سنوورەکانی ئەڵمانیا
پۆل:مێژووی سیاسیی ئەڵمانیا
پۆل:ئەڵمانیای ڕۆژاوا
ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات

وێنۆک|ئاڵای ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
**ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات** یان **کۆماری ئەڵمانیای دێموکرات** (بەئەڵمانی:Deutsche Demokratische Republik) (ماوەی مانەوەی دەوڵەت:١٩٤٩–١٩٩٠) ناوێکی نافەرمی ئەو دەوڵەتە بوو لەدوای شکستەکانی ئەڵمانیای نازی دروست بوو، ڕۆژی دروستبوونی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩بوو، ئەم بەرەی ئەڵمانیا لەلایەن حیزبی یەکێتیی سۆشیالیستی ئەڵمانیا فەرمانڕەوایی دەکرا و لایەنگری بەرەی سۆشیالیستی و کۆمۆنیستەکان بوون و ئەندامی بلۆکی ڕۆژھەڵاتیش بوونە ھاوکاتیش و دژی بەرەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بوون چوونکی ئەوان لایەنگری سەرمایەداری و ھاوپەیمانەکان بوون و زۆرجار بەرەی ڕۆژھەڵاتییەکان بە دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری لەلایەن خەڵکەوە ناوەزەند دەکرا بەھۆی ئەو سیستەمە ئابوورییەی ھەیانبوو بۆ خەڵک بەمەش بەشێک خەڵکی ناچارکرد لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات کۆچ بکەن بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا، لە ڕۆژی ١٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٤ لەسەر ڕێکەوتننامەی بۆن، بەرلین، بەرلین جارێکی تر بوو بە پایتەختی وڵاتی یەکگرتووی ئەڵمانیا. یەکگرتنەوی ئەڵمانیا بوو بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەی ئەو وڵاتە لە نێو یەکێتیی ئورووپا و ھەروەھا ناتۆ. دواتر ئەڵمانیا وەکوو ئەندامێکی ناتۆ دەستی کرد بۆ ھەناردەکردنی ھێزە چەکدارەکانی خۆی بۆ باڵکان و دواتریش بۆ ئەفغانستان بۆ شەڕ لەگەڵ چەکدارەکانی ڕیکخراوی ئەلقاعیدە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
سوود وەرگرتن لە وتاری ئەڵمانیا
* ویکیپیدیای ئینگلیزی ساکار

پۆل:کۆمۆنیزم لە ئەڵمانیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩
پۆل:کۆمۆنیزم لە ئەڵمانیا
پۆل:ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات
چێشتی کوردی

thumb|مێزی خواردنی کوردی

**چێشتی کوردی** یان **خواردنی کوردی** زۆربەی خواردنەکانی لە خواردنی ڕۆژھەڵاتی نزیکن ئەوەش بە ھۆکاری پێگەی جوگرافیایە.

## نمونەی خواردن

## خواردن بەپێێ بۆنەکان و ئایینەکان
* لە باشووری کوردستاندا ڕۆژانی نەورۆز یاپراخ و بریانی لێدەنرێت
* موسوڵمانان لە باشووری کوردستاندا لە ڕۆژانی جێژنی قوربان و جێژنی ڕەمەزان، برنج و شلە و قەیسی لێدەنرێت
کریستیانەکان بەزۆر لەچێژنەکانیان ئامادەی دەکەن

## سەرچاوەکان

*
پۆل:خواردنی کوردی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:چێشتی عێراقی
پۆل:چێشتی شامی
پۆل:چێشتی تورکی
دیواری بەرلین

**دیواری بەرلین** (بە ئاڵمانی:Berliner Mauer) ئەم دیوارە لە ١٣ی ئەیلوولی ١٩٦١، لەلایەن ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بۆ ڕێگەگرتن لە کۆچکەرانی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات و چوونیان بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا دروست کرا. ئەم دیوارە بوو بە نیشانی شەڕی سارد،بەڵام دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد ئەم دیوارە ڕووخێنرا، ئەمەش لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووی دا و پاش ئەمە بووە نیشانی کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد.

## دابەشبوونی ئەڵمانیا
230px|وێنۆک|دابەشبوونی ئەڵمانیا لە نێوان ھێزە گەورەکاندا
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی نازی، ئەڵمانیا و شاری بەرلین بوون بە دوو بەشەوە. بەشی ڕۆژاوا کە کەوتە بن دەستی ھاوپەیمانەکان (واتە: فەڕەنسا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بریتانیا)؛ بۆ خۆی کرا بە چوار بەشی دیکە. ئەم چوار بەشە بوون بە شوێنی جێگیر بوونی ئەو ئەڵمانیایییانەی کە لە وڵاتە دراوسێکان بەھۆی دژایەتی دەر کرا بوون. ئەم بەشانە لە ٢٣ی مەیی ١٩٤٩ زایینی پێکەوە لکێندران و بوون بە کۆماری فیدرالی ئەڵمانیا. بەشەکەی دیکە کەوتە بن دەستی یەکێتی سۆڤیەت و لە ٧ی تشرینی یەکەمی ھەمان ١٩٤٩دا بوو بە کۆماری دیموکراتی ئەڵمانیا. ئەم دوو کۆمارە بە شێوەی نافەرمی بە ناوی «ئەڵمانیای رۆژاوا» و «ئەڵمانیای رۆژھەڵات» دەناسران. ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی، بەڵام ئەڵمانیای ڕۆژاوا پایتەختی خۆی گواستەوە بۆ شاری بۆن، بەڵام ئەم شارەی بە ناوی پایتەختی کاتی ناساند و بەم جۆرە نواندی کە کۆماری ڕۆژھەڵات دەبێ ڕۆژێک بڕوات و ئەڵمانیا یەک بگرێتەوە.

ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بریتانیا و فەڕانسە یەکیان گرت. دواتر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دەستی کرد بە پڕۆژەیێکی گەورە بۆ گەشە پێدانی ئابووری لە ساڵی ١٩٥٠ی زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی ناتۆ. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی کۆمەڵەی ئابووری ئەورووپا. لە ھەمان کاتدا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی بلۆکی ڕۆژھەڵات. بەڵام بەھۆی لاواز بوونی یەکێتیی سۆڤیەت (شۆرەوی) بارودۆخی ئابووری لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک بە ئاستی ئەڵمانیای ڕۆژاوا نەگەیی. ئەم بارودۆخە بوو بەھۆی کۆچکردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١دا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات دەستی کرد بە دروستکردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی بەرلین، بۆ ئەوەی کە بەرگری لە ئەم کۆچانە بکات. ئەم دیوارە (ناسراو بە دیواری بەرلین) بوو بە نیشانێکی شەڕی سارد. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و ئەم جارە بوو بە نیشانی کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد.

## پێشانگا

پەڕگە:Berlin fallofwall emerson.jpg|کەسێکی ئەڵمانیای ڕۆژاوا قسە لەگەڵ ڕۆژھەڵاتییەک دەکات لە کونێکی دیوارەکە
پەڕگە:Berlinermauer.jpg|دیوارەکەی بەرلین کە جیاکەرەوەی ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا بوو لەساڵانی ١٩٦١ تا ١٩٨٩
پەڕگە:BERLINER WALL 1.JPG|بەردێک لە دیوارەکەی بەرلین
پەڕگە:Juggling on the Berlin Wall 1a.jpg|بەسەرکەوتنی دیواری بەرلین
پەڕگە:Berlin Wall 1961-11-20.jpg|کرێکارانی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەکاتی دروستکردنی دیواری بەرلین ساڵی ١٩٦١


## سەرچاوەکان
}

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦١ لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦١ لە ئەڵمانیا
پۆل:مێژووی سەربازی لە ١٩٦١
پۆل:سیاسەت لە ١٩٦١
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٩٦١
پۆل:مێژووی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦١ لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦١ لە ئەڵمانیا
پۆل:دیواری بەرلین
پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات
پۆل:مێژووی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
موزەفەر پەرتەوماھ

دوکتۆر **موزەفەر پەرتەوماھ** (٢١ی ئەیلوولی ١٩٣٩، سنە – ١٤ی شوباتی ٢٠٠٦) زانای کوردی بەناوبانگی بواری ئیسلام و فیزیکی ناوەکی بوو.

## بەرھەمەکان
لە بەنرختەرین بەرھەمەکانی ئەم زانا کوردە لێکدانەوەی (تەفسیر) قورئان بە کوردی بە ناوی «پرشنگی نووری خودا» بوو، کە دوای مردنی لە لایەن چاپەمەنیی پەرتەوبەیانی سنەوە بڵاو کرایەوە.
## سەرچاوەکان
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:فیزیکزانانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
ژەھر

250px|وێنۆک|چەپ|کەللەسەر و دوو پارچە ئێسک نیشانەیەکن بۆ ئاگادار کردنەوە لە مەترسی ژەھراوی بوون
**ژەھر** یان **ژار** لە زانستی زیندەوەرزانیدا بریتییە لە ھەندێک جۆری ماددە کە توانای ئازاردان و زیان گەیاندنی ھەیە، یاخود نەخۆشخستن یانیش کوشتن. ژەھرەکان لە ڕێگەی ھەڵمژین یان دەست لێدان یان خواردنیان کاریگەری خۆیان دەنوێنن.

ئەو زانستەی کە لە ژەھر و کاریگەری و ڕێگەچارەکانی دەکۆڵێتەوە پێی دەوترێت *زانستی ژەھرەکان*، ھەر ماددەیەکیش سیفەتی ژەھری ھەبێت بە "ژەھراوی" ناوی دەبرێت.

ژەھرەکان لە کۆنەوە بەکارھاتوون و بە ڕێگەی جۆراوجۆر دروست کراون کۆنترینیان لە ڕێگەی دەرکردنی ژەھری مار بووە، بەڵام لە ئێستادا لەگەڵ پێشکەوتنی زانستدا ژەھر لە تاقیگەکاندا بەھۆی ماددەی کیمیایی جیاوازەوە دروست دەکرێت و بۆ چەندین مەبەستی جیاوازیش بەکاردەھێنرێن.


پەڕگە:Poison Dart Frogs.jpg|بۆقی ژەهراوی
پەڕگە:Amanita muscaria a.jpg|قارچکی ژەهراوی
ھالۆجین

**ھالۆجین** بە کۆمە‌ڵە‌ی ١٧ لە خشتەی خولی دە‌ڵێن کە لە توخمە‌کانی کلۆر، فلۆر، برۆم، ئەستاتین و یۆد (و ھەروەھا ئوونوونسێپتیۆم) پێکدێن. ھالۆجینە‌کان چالاکترین توخمن لە خشتە‌ی خولیدا و بە توندی لە‌گە‌ڵ کانزاکان کارلێک دە‌کە‌ن و جۆرە ئاوێتەیەک پێکدێنن کە پێیان دەڵێن خوێیەکان بۆ نموونە توخمی «کلۆر ١٧» لەگەڵ کانزای «سۆدیۆم ١١» کارلێک دەکات و ئاوێتەی کلۆریدی سۆدیۆم ناسراو بە خوێی چێشت پێکدێنێت.

پۆل:ھالۆجینەکان