مەسیحیەتی سوریانی

**مەسیحیەتی سوریانی** () سوریانی لقێکە لە مەسیحیەتی ڕۆژھەڵات کە لە نووسینە لاھوتی و ڕێوڕەسمە نەریتییەکانیدا زمانی سوریانی کلاسیکی بەکاردەھێنێت. زمانی سوریانی کلاسیکی جۆرێکە لە زمانی ئارامی کۆن.   ھەروەھا زاراوەی مەسیحیەتی سوریانی دەتوانێت بە شێوەیەکی گشتیتر ئاماژە بە مەسیحیەتی ئارامی بکات، کە ئەو مەزھەبانەی مەسیحی لەخۆدەگرێت کە زمانی ئارامی و گۆڕانکارییە مێژوویی و مۆدێرنەکانی لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکان بەکاردەھێنن.   

زمانی سوریانی کلاسیک و یۆنانی و لاتینی سێ زمانی گرنگترین زمانی مەسیحییەتی سەرەتایی بوون. زمانی سوریانی بوو بە جێباوەشی پێشکەوتن بوو بۆ پەرەپێدانی فۆرمێکی جیاوازی سوریانی ئایینی مەسیحی کە لە سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی نزیک و ناوچەکانی تری ئاسیا لە کۆتاییەکانی دێرین و سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا گەشەی کرد، بووە ھۆی سەرھەڵدانی تایەفە جیاوازەکان، کە لە سەردەمی مۆدێرندا لەلایەن زۆرێک لە کڵێساکانەوە نوێنەرایەتی دەکرێن کە میراتی ئایینی و چاندی مەسیحیەتی سورییان پاراستووە.  

مەسیحیەتی سوریانی لە دوو نەریتی سەرەکیی لیتۆرگی (ئایینی) پێکدێت: ڕێوڕەسمی سوریانیی ڕۆژھەڵات و ڕێوڕەسمی سوریانیی ڕۆژاوا. ئەنافۆرا (نزای قوربانی) سەرەکی لە ڕێوڕەسمی سوریانیی ڕۆژھەڵاتدا (کە پێی دەوترێت ڕێوڕەسمی ئاشووری یان ساسانی یان بابلی یان فارسی) بریتییە لە قوربانی پیرۆزی دوو قەشە بەناوی ئەدەی و ماری، کە ڕێوڕەسمی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری (کە کڵێسای کلدانی کاسۆلیکی و کڵێسای کلدانی سوریانی دەگرێتەوە)، و کڵێسای کۆنی ڕۆژھەڵات، و کڵێسای کاسۆلیکیی سیرۆ-مالابارە. ڕێوڕەسمی سوریانیی ڕۆژاوا (کە پێی دەوترێت ڕێوڕەسمی سوریانیی ئەنتاکی) قوربانی پیرۆزی قەشە یاقووب وەک نزای قوربانی خۆی بەکاردەھێنێت، کە ڕێوڕەسمی کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی (کە کڵێسای مەسیحی سوریانیی یەعقووبی دەگرێتەوە)، و کڵێسای مارۆنی، و کڵێسای کاسۆلیکیی سوریانی، و کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی ھیندیی سیرۆ-مالەنکارا، و کڵێسای کاسۆلیکیی سیرۆ-مالەنکارا، و کڵێسای سەربەخۆی سیرۆ-مالابارە. شێوازە پرۆتستانتییەکانی ئەم ڕێوڕەسمە لەلایەن کڵێسای سوریانیی مالەنکارا مار تۆما و کڵێسای ئینجیلی سانت تۆما لە ھیندستان بەکاردەھێنرێن.

لە ھیندستان، مەسیحییە ڕۆژھەڵاتییە ڕەسەنەکان (مەسیحییەکانی سانت تۆما) کە سەر بە ھەردوو نەریتە لیتۆرگییەکەن (سوریانیی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا) پێیان دەوترێت مەسیحیی سوریانی. کۆمەڵگەی سوریانیی ڕۆژھەڵاتی نەریتی لەلایەن کڵێسای کاسۆلیکیی سیرۆ-مالابار و کڵێسای سوریانیی کلدانی لە ھیندستان نوێنەرایەتی دەکرێت. نەریتی لیتۆرگیی سوریانیی ڕۆژاوا دوای ساڵی ١٦٦٥ گەیشت، و ئەو کۆمەڵگەیەی کە پەیوەستە پێیەوە لەلایەن کڵێسای مەسیحی سوریانیی یەعقووبی (بەشێک لە کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی)، و کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانیی مالەنکارا (ھەردووکیان سەر بە ئۆرسۆدۆکسیی ڕۆژھەڵاتین)، و کڵێسای کاسۆلیکیی مالەنکارا (کڵێسایەکی کاسۆلیکیی ڕۆژھەڵاتییە لەناو کڵێسای کاسۆلیکیدا)، و کڵێسای سوریانیی مار تۆما (بەشێک لە کۆمەڵەی ئەنگلیکان)، و کڵێسای سەربەخۆی سوریانیی مالەنکارا (کڵێسایەکی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتیی سەربەخۆیە و سەر بە کۆمەڵەی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی نییە) نوێنەرایەتی دەکرێت.

زمانی سوریانی لقێکە لە زمانی ئارامی، کە لە سەدەکانی یەکەمی زاینیدا لە ڕحا لە مێزۆپۆتامیای سەرەوە سەریھەڵدا. زمانی سوریانی پەیوەندی بە زمانی ئارامیی عیساوە ھەیە، کە شێوەزارێکی جەلیلییە. ئەم پەیوەندییە پێگەی زمانی سوریانیی لای مەسیحییەکان بەھێزتر کرد. ئەو شێوەیەی زمانەکە کە لە ڕحا بەکاردەھێنرا لە نووسینە مەسیحییەکاندا باو بوو و وەک شێوەی ستاندارد دادەنرا، و «ئامرازێکی گونجاو بوو بۆ بڵاوکردنەوەی ئایینی مەسیحی لە ھەر شوێنێک کە بنکەیەکی زمانی ئارامیی قسەکراوی لێبووبێت». ئەو ناوچەیەی کە زمانی سوریانی یان ئارامی تێدا بەکاردەھێنرا، ناوچەی بەیەکگەیشتن و ململانێی نێوان ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی و ئیمپراتۆریەتیی ساسانی بوو، و لە دەوروبەری ئەنتاکییەوە لە ڕۆژاوا تا تیسفۆنی پایتەختی ساسانییەکان لە ڕۆژھەڵات درێژ دەبووەوە و ھەموو – یان بەشێک لە – سووریای ئێستا و لوبنان و فەلەستین/ئیسرائیل و عێراق و بەشێک لە تورکیا و ئێرانی دەگرتەوە، و قسەکەرانی لە سامییە ئاشووری و ئارامی و فینیقی و جوولەکەکان پێکھاتبوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان