open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پۆلین شورت ڕوبنسون

**پولین شورت ڕوبنسون** () ئەمینداری کتێبخانە بوو لە ئەمریکا، لە ساڵی ١٩١٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایکبوو. لە ساڵی ١٩٩٧ لە دینفر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
گڵۆپ

وێنۆک|گڵۆپێکی کارەبایی بە کۆلکەوە.
**گڵۆپی کارەبایی** بریتیە لە ئامێرێک کە بەھۆیەوە ووزەی کارەبایی دەگۆڕدرێت بۆ ڕوناکی، زانا و داھێنەری ئەمەریکایی تۆماس ئێدیسۆن و ھاوکارەکانی دوای کۆمەڵێک تاقیکاری شکستخواردوو توانیان لە ١٨٧٩ درووستی بکەن، کە دەزووی لۆکەیی تێدا بەکارھێنابوو بۆ ماوەی چل کاژێر توانی ئیش بکات بەبێ پچڕان، دواتر ئێدیسۆن ھەوڵی زیاتری دا بۆ گەشەسەندنی گڵۆپەکە تاوەکو گەیشتۆتە ئەم پێشکەوتنەی ئەمڕۆ ئەمەش بەھۆی بەردەوامی کارکردنی ھاوبەشگای جەنەرال ئەلیکتریکەوە بوو کە لەبڕی دەزووی لۆکەیی جۆرە دەزووێکی بەکارھێنا کە لە ماددەی تەنجیستن درووستکرابوو ئەمیش دوای کۆشش و ھەوڵێکی زۆر.

## جۆرەکانی گڵۆپ
### گڵۆپەکانی ھەوا لێکێشراو
* گڵۆپی فلۆرسێنت
* گڵۆپی سۆدیۆم (پەستانی بەرز و نزم).
چەپ|وێنۆک|گڵۆپی کارەبایی
* گڵۆپی پڕشنگدار کە پەستانێکی بەرزی ھەیە.
* گڵۆپی ھیلیۆمی کانزایی.

وێنۆک|شێوەیەک لە شێوەکانی پەرژینی گڵۆپ بەمەبەستی جوانکاری و پاڕێزبەندی.

## پێکھاتەی گڵۆپی کارەبایی
گڵۆپی کارەبایی بە گشتی لەم بەشانە پێکدێت:
# دەزوو: درووستکراوە لە ماددەی تەنجستن ئەو بەشەیە کە تەزووی کارەبایەکەی پێدا تێپەڕ دەبێت و پێ دەبێت بەجۆرێک کە ڕووناکی درووستدەکات چەپ|وێنۆک|گڵۆپێکی کارەبایی.
# گەیەنەرێکی مسین: گەیەنەرێکە کە کارەبایەکە دەگەیەنێتە دەزووەکە و ئامادەی دەکات بۆ پێبوون، ئەوبەشەیە کە دەزووەکەی لەسەر دەبەسترێت. وێنۆک|گڵۆپێکی کارەبایی لەناو قەپێلکێکی ڕووناکی بەسەر ستونێکەوە بەستراوە.
# گازی بەزیو:ئەوگازەیە کە دەوری دەزووەکەی داوە و تەمەنی بێ کۆتایە، ئەم گازە گازێکی بەزیوی ناچالاکە کارلێکردنی نیە لەگەڵ دەزووەکە، ھۆکاری تێکردنی ئەم گازەش ڕاگرتنی دەزووەکەیە لەگەڵ دابڕاندنی بە گەیەنەرە مسیەکەی.
# شووشە:ئەو بەشەیە کە وەک تەوشک دەوری گاز و دەزووەکەی داوە کە ڕێگانادات گازەکە دەربچێت و تێکەڵ بە ھەوای دەرەوەبێت ھەروەھا ڕێگا دەگرێت لەکارلێکی گازە جۆربەجۆرەکانی تر لەگەڵ دەزووەکە.
# بندەک: بندەک یان بنکەی گڵۆپەکە کە بەشێوەی لولپێچی قوچەکیە و بزمارێکی ھەیە یانیش دایس کراوە، کاری ھەڵگرتن و ڕاگرتنی گڵۆپەکەیە.
# تەزبەر: بریتیە لەگەیەنەرێکی تەزوو کە لە مس درووستکراوە کە پیشەکەی بریتیە لە بەستنەوەی گڵۆپەکە بە سووڕی کارەبایی.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* U.S. Department of Energy, Building Technologies Program: Lamps
* The Secret Life of Machines: The Electric Light (video)
* The Great Internet Light Bulb Book
* SSL Bulbs (Solid State Lighting) 

پۆل:پێکھاتە کارەباییەکان
ئۆتۆ فرانک

ئۆتۆ فڕانک (١٢ی ئایاری ١٨٨٩ - ١٩ی ئابی ١٩٨٠) بازرگانێکی ئەڵمانی بوو کە دواتر بوو بە ھاووڵاتیێکی ھۆڵەند و سویس. ئەو باوکی ئان و مارگۆت فڕانک و مێردی ئیدیت فڕانک بوو، ئۆتۆ تاکە کەس بوو لە خێزانەکەی کە لە ھۆلۆکۆست ڕزگاریبێت.

## ژیان
فڕانک لە ١٢ی ئایاری ١٩٢٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیدیت کرد، لەساڵانی ١٩٢٦ و ١٩٢٩، (مارگرۆت و ئان)یان بوو. لەکاتی پڕۆسەی ھۆڵۆکۆست، تەواوی خێزانی فڕانک خۆیان شاردەوە بەڵام دوای ئاشکرابوونیان، دەگوازرێنەوە بۆ کەمپی ئاشویتز زیندانی دەکرێن، لەوێ بەھۆی برسیەتییەوە ئیدیت مرد، کچەکانیشی بەھۆی نەخۆشی و خراپی باروودۆخیان مردن. ئۆتۆ تاکە کەسی خێزانەکە دەبێت کە ڕزگاری دەبێت.

کچەکەی ئۆتۆ، ئان فڕانک لەدوای خۆی یادنامەیەکی جێھیشت کە باسی ژیانی خێزانەکەی و سەردەمی خۆحەشاردانەکەیان دەکات لەترسی گرتنیان لەلایەن نازییەکان. دواتر دوای تەواوبوونی جەنگەکە ئەوا یادنامەکە بووە یەکێک لە گرنگترین بەڵگە و گێڕانەوەکانی سەردەمی ھۆڵۆکۆست. دوای ڕزگاربوونی ئۆتۆ یادنامەی کچەکەی چاپکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:ئان فڕانک
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە سویس
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ
خەڵاتی ئانە فرانک

**خەڵاتی ئان فڕانک** خەڵاتێکی وێژەیی بوو کە لەلایەن دامەزراوی ھۆڵەندی-ئەمریکییەوە لە ساڵانی ١٩٥٧ بۆ ١٩٦٦ لە ھۆڵەندا دەبەخشران.

خەڵاتەکە لەلایەن ئەلبێرت ھاکێت و فرانسێس گوودریچ دامەزرا، دووەکە شانۆیێکیان بە ناوی *یاداشتەکەی ئان فڕانک* نووسیبەوە. شانۆیەکە لەسەر بنەمای یاداشتەکەی ئان فڕانک، بە ناوی *یاداشتی کچێکی گەنج*، بوو. شانۆیەکە خەڵاتی پەلیتزەری لە ١٩٥٦ بردەوە.

براوە بەناوبانگەکانی خەڵاتەکە بریتین لە ھاری مولیش و سیس نووتبووم.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئان فڕانک
مارگۆت فرانک

**مارگۆت بێتی فڕانک** (١٦ی شوباتی ١٩٢٦ - ٢٧ی ئازاری ١٩٤٥) بەتەمەنترین کچی ئۆتۆ فڕانک و ئێدیت فڕانک و خوشکی ئان فڕانک بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:مردووانی ١٩٤٥
پۆل:ئان فڕانک
پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
شۆڕشی دەستووری ئێران

وێنۆک|دەقی ڕاگەیاندنی یەکەمین دەستووری ئێران

**شۆڕشی دەستووری ئێڕان** () ڕووداوێکی سەرەتاکانی سەدەی بیستەمی ئێرانی ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی قاجاڕە کە لە نێوان ساڵی ١٩٠٥ ھەتا ١٩١١ ڕووی دا و بوو بە ھۆی دامەزراندنی پەڕلەمان لە ئێران.

ئەم شۆڕشە بوو بە ھۆی گۆڕانکاریێکی بنەڕەتی لە ئێران و ڕچەشکێنیی ڕێگای سەردەمی مۆدێرن. لە ڕێگای سەرکەوتنی ئەم شۆڕشەدا زۆر کەسایەتی و گرووپی سیاسی ڕۆڵیان ھەبوو و لە ئاکامیشدا تەقریبەن گشت چینەکانی کۆمەڵگا تووشی گۆڕان بوون. دوای ئەم شۆڕشە دنیای کۆنی ئێران بە سەرکردایەتی ناسرەدین شا دۆڕا و بە نووسینی دەستووری تازە دەسەڵاتی شا لە ئێران سنووردار کرا.

موزەفەرەدین شای قاجاڕ لە ساڵی ١٩٠٦دا دەستووری تازەی دوای شۆڕشی واژوو کرد و لە ماوەیەکی کورت دوای ئەم کارە، کۆچی دوایی کرد. دوای ئەو محەممەدعەلی شای قاجاڕ ھاتە سەرکار کە دەستووری تازەی ھەڵوەشانەوە و لە ساڵی ١٩٠٨ پەڕلەمانی بە پشتیوانی ھێزە ڕووسییەکان تۆپباران کرد. دوای ئەم ڕووداوە بزووتنەوەیەکی لایەنگری دەستوور لە ئێران سەری ھەڵدا کە توانیان دوای زنجیرەیەک شەڕ و پێکدادان تاران داگیر بکەن و محەممەدعەلی شا لە دەسەڵات دووربخەنەوە و لە جێگای ئەو کوڕەکەی، ئەحمەدشا، لە سەر تەختی شایەتی دابنێن و دەستوور لە ساڵی ١٩٠٩ بۆ جارێکی تر دابمەزرێننوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئێران
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٣
پۆل:مردووانی ١٩٠٩
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
بەیبوونی ئاڵمانی

وێنۆک|بەیبوون
**بەیبوونی ئاڵمانی** ()، بابووبەی ئاڵمانی یا بۆژانەی ئاڵمانی ڕوەکێکی یەک ساڵەیە. ئەم گیایە لە تیرەی Asteraceae کە جۆرێکە لە بەیبوونە و بۆ دەرمان دەشێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ڕەزم

وێنۆک|420x420پیکسڵ|ڕەزمەکەی واغارشاپات لە ڕەوتی شەڕی ئێران و ڕووسیا ڕووی دا. کورد و فارس ھێرش ئەکەنە سەر شاری واغارشاپات لە ئەرمەنستاندا.

**ڕەزم** یان **نەبەرد** یان **شەڕ** بەگژیەکداچوونی دوو یا چەند ھێزی پڕچەکە لە ناو شەڕێکدا. ھەر شەڕێ لە چەندین ڕەزم پێک دێ کە لە کات و شوێنی دیاریکراوی خۆیاندا ڕوو ئەدەن و، ھێزی تەرخانکراوی تایبەت بە خۆیان ھەیە. بە شوێنی ڕوودانی ڕەزم ئەوترێ *[[ڕەزمگە]]* یان *نەبەردگا* یان *مەیدانی نەبەرد* کە ئەتوانێ لەسەر عەرز بێ، یان لە دەریا بێ، یان لە عاسمانا بێ. لەم دوایییەشدا لەوانەیە لە ئینتەرنێتدا بێ.

## سەرچاوەکان
ئیدیت فڕانک

**ئیدیت فڕانک** (ماوەی ژیان: ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٠٠–٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥) ژنێکی جوولەکەی ئەڵمان بوو، ئەو دایکی یادنامەنووسی ھۆڵکۆست، ئان فڕانک بوو و خووشکەکەی مارگرۆت بوو.
ڕاست|وێنۆک|تاشەبەردی ڕێزلێنان لە ئیدیت فڕان، ئاخن، ئەڵمانیا.

## ژیان
ئیدیت لە ١٢ی ئایاری ١٩٢٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئۆتۆ فڕانک کرد، لەساڵانی ١٩٢٦ و ١٩٢٩، (مارگرۆت و ئان)یان بوو. لەکاتی پڕۆسەی ھۆڵۆکۆست، تەواوی خێزانی فڕانک خۆیان دەشارنەوە بەڵام دوای ئاشکرابوونیان، ئیدیت لەگەڵ کچەکانی لە کەمپی ئاشویتز زیندانی دەکرێن، ھەر لەوێ بەھۆی برسیەتییەوە ئیدیت مرد، کچەکانیشی بەھۆی نەخۆشی و خراپی باروودۆخیان مردن.

کچەکەی ئیدیت، ئان فڕانک لەدوای خۆی یادنامەیەکی جێھیشت کە باسی ژیانی خێزانەکەی و سەردەمی خۆحەشاردانەکەیان دەکات لەترسی گرتنیان لەلایەن نازییەکان. دواتر دوای تەواوبوونی جەنگەکە ئەوا یادنامەکە بووە یەکێک لە گرنگترین بەڵگە و گێڕانەوەکانی سەردەمی ھۆڵۆکۆست.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئان فڕانک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٤٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
عەدنان زورفی

**عەدنان عەبد خزەیر عەباس زورفی** ناسراو بە **عەدنان زورفی** لە ساڵی ١٩٦٦ لە شاری نەجەف لە دایکبووە و خوێندنی بەرایی لە کۆلیژی فقە زانکۆی کوفە تەواوکردووە و دواتر خوێندنی باڵای لە ھەمان زانکۆ تەواو کردووە.
ناوبراو لە ١٩٨٣ پەیوەندی بە حیزبی دەعوەی ئیسلامی کردووە و لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٥ و دواتریش لە ٢٠٠٩ بووەتەوە بە پارێزگاری نەجەف.
عەدنان عەبد خزەیر عەباس زورفی سەرۆکی ھاوپەیمانی نەسرە لە پەرلەمانی عێراق. عەدنان زورفی ڕۆژی ١٦ی ئازار ٢٠٢٠ لەلایەن سەرۆککۆماری عێراق، بەرھەم ساڵح، بۆ پێکھێنانی حکومەت ڕاسپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:خەڵکی نەجەف
چرا

چەپ|وێنۆک|جۆرێک لە چرا لە بنمیچی مزگەوتی سولتان حەسەن لە قاھیرە
**چرا** ئامێرێکە کەبەھۆیەوە دەکرێت ڕووناکی بەرھەمبێت. چرا بە مەزنترین داھێنانەکانی مرۆڤایەتی دادەنرێت کە ھەزاران ساڵە لەلایەن مرۆڤەوە داھێنراوە، ئەمیش بەھۆی پێویستی ڕووناکی لەدوای ئاوابوونی خۆڕ. چرا ھاوکارێکی باشی مرۆڤایەتی بووە بە درێژایی مێژووی شارستانیەکەی بۆیە بەردەوام لە پەرەپێدانی دابوونە تاوەکو گەیشتۆتە ڕۆژگاری ئەمڕۆ. لەکۆندا ڕۆنی نەھەنگ یان دواتر نەوت بەکارھاتووە بۆ ئیشپێکردنی بەڵام ئێستا چرای نوێ درووستکراون کە بە ووزەی کارەبا یان تیشکی خۆڕ کاردەکات..

## پێشانگا

پەڕگە:"Daffodil" lamp MET DP-16377-003.jpg|
پەڕگە:Lamp MET DP239606.jpg|
پەڕگە:Lamp and lampshade Tiffany.jpg|
پەڕگە:Lampett, fyra stycken - Hallwylska museet - 106971.tif|


## ئەمانەش ببینە
* ڕووناکی
* گڵۆپ
* گڵۆپی شیری

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
ئستەر دوفلۆ

**ئستەر دوفلۆ** (لە دایکبووی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٢) ئابووریزانی فەڕەنسی-ئەمریکییە، لە ساڵی ٢٠٠٣، بۆتە ھاوسەرۆک و ھاودامەزرێنەری دامەزراوەی عەبدوللەتیف جەمیل بۆ لێکۆڵینەوە لە ھەژاری و ئابووری، ھەروەھا مامۆستای زانکۆیە لە ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس. لە ساڵی ٢٠١٩، بەھاوبەشی خەڵاتی نۆبێلی لە زانستی ئابووری وەرگرت لەپاڵ ھەریەکە لە ئەبھیجەت بانەرجی و مایکڵ کریمر بۆ پێشنیارەکەیان لەپێناو کەمکردنەوەی ھەژاری.

دوفلۆ ئەندامی نووسینگەی نەتەوەیی بۆ توێژینەوەی ئابوورییە، کە کاردەکەن بۆ لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەی ئابووری و گەشەپێدان. ھەروەھا بەڕێوبەری پڕۆگرامی توێژینەوەیە لەسەر گەشەپێدانی ئابووری لە سەنتەری توێژینەوە و ئابووری. توێژینەوەکانی ئەو سەرنجیان لەسەر کێشەکانی وردابوورزانی لە وڵاتی پەرەئەستێن. لەنێویشاندا ئابووری خێزانی، خوێندن، دەستگەیشن بە سەرمایە، تەندرووستی و شیکردنەوەی سیاسەتەکان.

ئستەر لەگەڵ ھەریەکە لە ئەبھیجەت بانەرجی، دین کارلان، مایکڵ کریمەر، جۆن ئەی لیست و سیندل ماولەینتان توێژینەوەیەکی مەیدانیان کرد لەسەر وەک میتۆدۆلۆژییەکی گرنگ بۆ دۆزینەوەی ھۆکارەکانی ئابووری. لەگەڵ ئەبھیجەت بانەرجی بەیەکەوە کتێبەکانی ئابوورییە خراپەکان و ئابووری باش بۆ کاتی دژوار لە نیسانی ٢٠١١ و تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکردەوە.

دوفلۆ چەندین توێژینەوەی بڵاوکردۆتەوە، ٦٢٬٠٠ جار وەک سەرچاوە بەکارھاتووە لە ساڵی ٢٠١٧. زۆربەیان لەپێنج دیارترین گۆڤاری زانستی بڵاوکراونەتەوە.

## ژیانی تاکەکەسی
دوفلۆ لەگەڵ پڕۆفیسۆری ئێم ئای تی، ئەبھیجت بانەرجی ھاوسەرگیری کردووە و دوو منداڵیان ھەیە. بانەجەری وەک پڕۆفیسۆری دوفلۆ لە ساڵی ١٩٩٩ لەبەدەستھێنانی دکتۆراکەی بەشداربوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:زیندووان
پۆل:ئابوورزانانی فەڕەنسی
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی فەڕەنسی
پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی
پۆل:ژنانی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:نووسەرانی پاریسی
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
ڕوت ھالپرین کەداری

**ڕوت ھالپرین کەداری** (لە دایکبووی ١٥ی ئایاری ١٩٦٦؛ بە عیبری: רות הלפרין-קדרי‎) توێژەری یاسایی ئیسرائیلیی و چالاکوانی مافەکانی ژنانی نێودەوڵەتییە. کە بەکارەکانی لەبوارەکانی یاسای خێزان، تیۆری یاسایی فێمێنیستی، مافەکانی ژنان لە یاسا نێودەوڵەتییەکان، ھەروەھا ژنان و ئایین.

ڕوت جێگری سەرۆکی لیژنەی بنبڕکردنی جیاکاری لەدژی ژنانە لە نەتەوەیەکگرتووەکان، لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٦ لەو لیژنەیە کاردەکات. ئەو پڕۆفیسۆرە لەبەشی یاسای زانکۆی بار ئیلان و دامەزرێنەری سەنتەر دە ڕاکمان، کە کۆمەڵەیەکە لەو زانکۆیە بەئامانجی بەرزکردنەوەی پێگەی ژن لە کۆمەڵگای ئیسرائیل کاردەکات. ڕوت بەشداری کردووە لە کۆبوونەوە و پرسە ئەکادیمییە نێودەوڵەتییەکان لەسەر پرسی ژنان، ئایین و یاسایە نێودەوڵەتییەکان وەک شارەزایەک لەیاسای خێزانی ئیسرائیلی.

لە ئازاری ٢٠٠٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٨، وەک یەکێک لە کەسە گرنگەکان دانرا بۆ داکۆکیکردن لە یەکسانی جێندەری.

ڕوت چەندین توێژینەوەی لەسەر یاسا و پرسی جێندەری کردووە، توێژینەوەکانی لە گووگڵ سکۆلار بڵاوکردۆتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:زیندووان
پۆل:فێمینیستەکانی ئیسرائیل
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
جێنی ویلیامز

**جێنی ویلیامز** (لە دایکبووی ١٩٦٢) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی زیمبابویە، دامەزرێنەری ڕێکخراوی *ومن ئۆف زیمبابوی ئەرایس* (Woza). جێنی یەکێکە لە ڕەخنەگرانی حکوومەتەکەی ڕۆبێرت مووگابی. لە ساڵی ٢٠٠٩، گاردیان وەسفی جێنی کرد بە یەکێک لەسەرئێشەکان بۆ شانشینەکەی مووگابی. تا ساڵی ٢٠٠٨، ویلیام ٣٣ جار لەلایەن حکوومەتەکەی ڕۆبێرت دەستگیرکرابوو بەهۆی چالاکییەکانی.

لە ساڵی ٢٠٠٧، جێنی لەبەرامبەر چالاکییەکانی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا. لە ساڵی ٢٠١٢، لە ڕۆژی جیهانیی ژنان، *خەڵاتی گینتا ساگەن فەند پێدرا* لەلایەن ڕێکخراوی لێبوردەیی نێودەوڵەتی، لەبەرامبەر پەروەردەکردنی ژنان دەربارەی مافەکانی مرۆڤی مەدەنی، بەتایبەت لەو ناوچانەی کە پێشێلی مافەکانی مرۆڤ لێدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی زیمبابوی
پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
سیتی موسداح مولیا

وێنۆک|سیتی موسداع مولیا.
**سیتی موسداح مولیا** چالاکوانی مافەکانی ژنانە لە ئیندەنووسیا. کە یەکەم ژنە پڕۆفیسۆری توێژەرە لە پەیمانگای زانستی ئەندەنووسی، کە لەوێ کاردەکات وەک مامۆستای زانستە ئیسلامییەکان. لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٧، بۆتە سەرۆکی ڕێکخراوی ناحکومی بەناوی کۆنفڕانسی ئەندەنووسی بۆ ئاشتی ئایینی.

لە ساڵی ١٩٩٧، یەکەم ژن بوو دکتۆرا لە فیکری ئیسلامی بەدەستبھێنێت. لە ماوەی ١٩٩٩ تاکوو ٢٠٠٧، ڕاوێژکاری باڵا بووە لە وەزارەتی ئایینی ئیندەووسیا، لە ساڵی ٢٠٠٤، لەگەڵ گرووپێک ڕەشنووسی یاسایەکیان بۆ قەدەغەکردنی ھاوسەرگیری لە تەمەنی منداڵان ئامادەکرد. سیتی لە ساڵی ٢٠٠٣، کتێبێکی لەسەر ئیسلام ڕەخنە لە فرەژنی دەگرێت نووسی، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٤، کتێبێکی دیکەی بەناوی گۆڕانخوازی ژنە موسڵمان نووسی دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥، کتێبێکی دیکەی نووسی بەناوی ئیسلام و ئیلھامی یەکسانی ڕەگەزی.

لە ساڵی ٢٠٠٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئیتالیا، خەڵاتی تیام ھین پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئیندۆنیزیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:ژنانی ئیندۆنیزی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان
مودریکە کوڕی ئیلیاس

**مودریکە کوڕی ئیلیاس** () ناسناوی *ئەبوو ھوزییەل* بووە، ھەروەھا وتراوە ناسناوی *ئەبوو خوزەیمە* بووە. لە پازدە پشتەوە دەبێتە باپیرە گەوەری پێغەمبەری ئیسلام، محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا. ھەندێکیش دەڵێن ناوی عامر بووە.

## ڕەچەڵەک
* خۆی: مودریکە کوڕی ئیلیاس کوڕی مەزەر کوڕی نزار کوڕی مەعد کوڕی عەدنان.
* دایک: (ناسراو بە خەندەف) ناوی لەیلا کچی حەلوان کوڕی عیمران کوڕی حاف کوڕی قەزاعە کوڕی مەعد کوڕی عەدنان

## منداڵەکان
# خوزەیمە کوڕی مودریکە.
# ھوزەیل کوڕی مودریکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:محەممەد
پۆل:ڕەچەڵەکی محەممەد
زاھیر سارایی

**زاھیر سارایی** (، ١٩٦٤ لە ئیلام - ) شاعیر و نووسەری کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. سارایی بە کوردیی باشووری و فارسی ھۆنراوەی داناوە و دەیەی ١٩٩٠ەوە زیاتر ھەوڵی لەسەر نووسینی کوردی داوە. ھەروەھا ھۆنراوەکانی شاعیرانی کوردیی باشووریشی کۆکردووەتەوە. بۆ نموونە لە کتێبێکدا بە ناوی «*شاعیری لووتکە تەمگرتووەکان*» () ھۆنراوەکانی غوڵامڕەزاخان ئەرکەوازیی کۆ کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی ئیلام
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
مستەفا کازمی

**مستەفا عەبدولـڵەتیف مشتەت** ناسراو بە **مستەفا کازمی** (لەدایکبووی ١٩٦٧، بەغدا) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە، لەوەتەی ٦ی ئایاری ٢٠٢٠ سەرۆکوەزیرانی عێراقی پێشووی عێراقـه(٦ی ئایاری ٢٠٢٠ - ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢) پێشتر لەسەردەمی کابینەی حکوومەتی حەیدەر عەبادی لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦ متمانەی سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری نیشتمانی عێراقی پێبەخشرا. ئەو یەکێک لە بەرھەڵستکاری ڕژێمی سەددام حسێن بووە ، بەم ھۆیەوە دەیان ساڵ لە دەرەوەی عێراق ژیاوە.

کازمی سەرپەرشتی و خاوەنی ئیمتیازی گۆڤاری ئەسبوعییە (الأسبوعیة) بووە کە بەرھەم ساڵح خاوەندارییەتی دەکرد. لە ساڵی ٢٠١٢ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە یاسا لە کۆلێژی توراسی بەدەستھێناوە. پێشتر بەرێوەبەری جێبەجێکاری دامەزراوەی ھێزی عێراقی بووە، لە ٨ی نیسانی ٢٠٢٠ لەلایەن سەرککۆمار بۆ پێکھێنانی حکومەتی عێراق ڕاسپێردرا. لە شەوی ٦ی ئایاری ٢٠٢٠ بە زۆرینەی دەنگ لە پەرلەمانی عێراق متمانەی بە کابینەی مستەفا کازمی بەخشی وەکو حکومەتی کاربەڕێکەڕ

## ڕاسپاردنی بۆ پۆستی سەڕۆک وەزیرانی عێراقی
ناوی مستەفا کازمی لەگەڵ گەلێک لە بەربژێری تر لە شەقامی عێراقی دەرکەوتن لە ماوەی خۆپێشاندانەکان کە ھەموویان بەڵێنی چاکسازییان دەدا بەڵام ھەر بەربژێرێکیان دیاری دەکرد لە لایەن کۆمەڵە و پارتی تر ڕەت دەکرایەوە، دواتر سەڕۆک کۆمار کازمی ڕاسپارد بۆ پێکھێنانی کابینە وەزارییەکەی بەڵام ڕاستەوخۆ لە لایەن کەتیبەکانی حیزبوڵڵای عێراق تۆمەتی سیخوریان دایە پاڵی بە بیانووی ئەوەی ھاوکاربووە لە کوشتنی سەرکردەی حەشدی شەعبی ئەبو مەھدی موھەندیس و سەرکردەی لەشکری قودسی ئێرانی قاسم سولێمانی.

## بەرھەمەکان
* دۆزی عێراق
* سەرگەردانی ئیسلامی
* *عەلی کوڕی ئەبوتالیب پێشەوا و مرۆڤ*

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی دەزگای ھەواڵگری نیشتمانی عێراقی  (inis)
* لاپەرەی کەسێتی لەسەر ڕۆژنامەی مۆنیتۆر ی ئەمریکی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
باخچەی ئاژەڵان

وێنۆک|باخچەیەکی درندەکان، لەکۆشکی ڤێرسای پاریس لەسەردەمی لویسی چواردەھەم
وێنۆک|کۆمەڵێک زەڕافە لەباخچەی ئاژەڵانی شاھانەی ڤیەننا.
وێنۆک|گورگێکی خۆڵەمێشی لەیەکێک لەباخچەکانی ئاژەڵانی دانیمارک.

وێنۆک|گەشتیاران خۆراک بە کۆمەڵێک زەڕافە دەدەن لەیەکێک لەباخچەکانی ئاژەڵان لە ئینگلتەرا.
**باخچەی ئاژەڵان** لە کۆندا پێیان دەگوت **کونجی درندان**، باخچەیەکی تایبەتمەندە بە پێداویستی تایبەتەوە بۆ جلەوکردن و نیشاندانی ئاژەڵان درووستکراوە بەجۆرێک خواردنیان پێدەدەن و ھەندێکیان ڕاھێنانیان پێ دەکەن و دەیکەنە ھۆی ڕاکێشانی خەڵک و گەشتیاران لەبەرامبەر پسولەیەک کە برێک پارە نرخەکەیەتی (دەشێت ھەندێکیان بە خۆڕایی بن). جۆرەھا باخچەی ئاژەڵان ھەیە لە جیھاندا بەجۆرێک ھەندێکیان گشتین و ھەندێکیان تایبەتن بە گیانەوەرە وشکاوەکییەکان یاخود ئاویەکان یانیش خشۆکەکان و جومگەدارەکان، لە ٨٠٪ باخچەکانی ئاژەڵان کەوتونەتە ناو شارەکانەوە.

## شێوازی نمایشیان
* بێرکمی ئاژەڵان و باڵندان
* مۆزەخانەی ئاژەڵان و باڵندان
* دەریاچەی دەستکرد
* مۆزەی زیندەوەرە دەریاییەکان
* خانەی خشۆکەکان
* ڕووبەرێکی کراوە بۆ گیاخۆرەکان

## ئەمانەش ببینە
* مافی ئاژەڵان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* باخچەکانی ئاژەڵان لە جیھاندا
* سەندیکای نێودەولەتی باخچەکانی ئاژەڵان
* باخچەی ئاژەڵان - ئینسایکلۆپیدیای زانیاری گشتگیر

پۆل:گیانلەبەرناسی
پۆل:مافی ئاژەڵان
پۆل:کات بەسەربردن
پۆل:باخچەی ئاژەڵان
ڕێواز فایەق

**ڕێواز فایەق حوسێن** (لەدایکبووی ١ی تەممووزی ١٩٧٧ لە ناوچەی پێباز، کەلار) ژنە سیاسیەتوانێکی کورد و سەرۆکی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان لە ١١ی تەممووزی ٢٠١٩تا ٢ی تەممووزی ٢٠٢٣. ئەو ئەندامی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە و پێشتر لە خوولەکانی پێنجەم و چوارەم لە نوێنەرانی پەرلەمانی کوردستان بووە.

بەرلەوەی ببێتە ناو کاری پەرلەمانییەوە، چەندین پلە و پۆستی دیکەی ھەبوو لەوانە، یاریدەدەری دادوەر بووە لەدادگای بەرایی دەربەندیخان، لێکۆڵەری داد بووە لەدادگای بەرایی دەربەندیخان، بەرپرسی بەشی یاسایی لەپەیمانگای تەکنیکی سلێمانی بووە ھەروەھا ماوەیەکیش وەک مامۆستای زانکۆ کاری کردووە، بڕواننامەی ماستەر و دکتۆرای ھەیە.

## ژیان
### خوێندن
ڕێواز فایەق خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شارۆچکەی عەربەت تەواوکردووە و لە پاش  خوێندنی ئامادەیی و تەواوکردنی زانکۆ  بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە یاسا بەدەستھێناوە. دواتر ماستەری لە یاسا نێودەوڵەتییەکان تەواوکردووە. ھەروەھا بڕواننامەی دکتۆری لە یاسای شارستانی ھەیە. ئەو پسپۆڕێتی ھەیە لە یاسای شارستانی.

### پەرلەمانی کوردستان
ڕێواز لە سالی ٢٠١٣، لەھەڵبژاردنەکانی خوولی چوارەمی پەرلەمانی کوردستان دەنگی پێویست دەھێنێت، دوای کاندیدبوونی لەسەر حیزبی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان. دواتر بۆ ھەڵبژاردنی ٢٠١٧، جارێکی دیکە ھەڵدەبژێردرێتەوە بۆ پەرلەمانی کوردستان و دەبێتەوە ئەندام پەرلەمان لە فراکسیۆنی یەکێتیی لە خوولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان.

لە خوولی چوارەمدا، لە ساڵانای ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٨، وەک بڕیاردەری لیژنەی پەروەردە و خوێندنی باڵا دەستبەکاردەبێت لە پەرلەمانی کوردستان. ھەروەھا لە ماوەی ٢٠١٣–٢٠١٧، ئنەدامی لیژنەی پیشەسازی وزە و سامانە سرووشتییەکان بووە لە پەرلەمانی کوردستان. لە ساڵانی ٢٠١٧ و ٢٠١٨، ئەندامی لیژنەی یاسایی پەرلەمانی کوردستان بووە.

لەوەتەی ١١ی تەممووزی ٢٠١٩، شوێنی ڤالا فەریدی گرتەوە و بووەتە سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان.لە ٢ی تەممووزی ٢٠٢٣ دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش بە پەرلەمان کرد.ئەمەش دوای ئەوەی لە ٣٠ی ئەیاری ٢٠٢٣ دادگای فیدڕاڵی عێراق بڕیاری نایاسایی بوونی درێژکردنەوەی پەرلەمانی کوردستانی دەرکرد.

## پێشانگا

پەڕگە:ڕێواز فایەق.jpg
پەڕگە:ڕێواز فایەق٢.jpg|ڕێواز فایەق لەکاتی سەرۆکایەتیی پەرلەمانی کوردستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سەرۆکەکانی پەرلەمان کوردستان
پۆل:ژنە عێراقییەکان لە سیاسەت
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:ژنە کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
ڕێزدێنت ئیڤڵ: تۆڵەسەندنەوە

**ڕێزدێنت ئیڤڵ: تۆڵەسەندنەوە** () ئەوە فیلمێکی ترسێنەری سێ دووریە، لەلایەن کۆمپانیای کاپکم دەرھێنراوە و لەلایەن کۆمپانیای (Sony Pictures Entertainment Japan) کاری بڵاوکردنەوەی لۆ کرایە، لە ساڵی ٢٠٧ بەشی سێیەمی لێ بەرھەمھێنرا.

## سەرچاوەکان
* نیشتەجێ خراپ ٤ ئازاد کردن میسلانگ، جوفێت (٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦).

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەربییەکانی دەیەی ٢٠١٧
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧
پۆل:فیلمە ترسناکەکانی ٢٠١٧
پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک داندراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ڕێکخراوەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:فیلمە ڕێکخراوەکانی ٢٠١٤
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ترسناک
پۆل:فیلمە ئینتەرکوێلەکان
سەدرەدین نورەدین ئەبوبەکر

**سەدرەدین نورەدین** (ناوی تەواو: **سەدرەدین نورەدین مەلا ئەبوبەکر شێخبزێنی**) پسپۆر و شارەزای کشتوکاڵ و سامانی ئاژەڵییە لە ١-٩-١٩٥١ لە قوشتەپەی نزیک ھەولێر لەدایک بووە، ساڵی ١٩٧٣ پەیمانگەی کشتووکاڵی- بەشی پاراستنی ڕووەکی لە بەغدا بە پلەی نایاب تەواوکردووە. دواتر وەکو فەرمانبەر لە بەرێوەبەرایەتی کشتوکاڵ و ئاوی ھەولێر دادەمەزرێت، بەھۆی لێھاتوویی و دڵسۆزییەوە پلەبەرزکردنەوەی کارگێری بۆ دەکرێت دواترلە ساڵی ١٩٩٠ کولێژی کشتوکاڵی لە زانکۆی بەغدا بە پلەی نایاب تەواو دەکات. لەدوای ڕاپەرین دەبێتە سەڕۆکی لقی ڕێکخراوی فاو لە ھەرێم دواتر وەک شارەزا دەبێتە بەرێوەبەری ڕووبەروو بوونەوەی پەتا و دەردە کشتوکاڵییەکان لە وەزارەتی کشتوکاڵی حکومەتی ھەرێم، لەبەر شارەزایی لە زمانی کوردی و زانستە کشتوکالییەکان لەلایەن وەزارەتی پەروەردەوە ڕادەسپێردرێت بۆ دانان و بەکوردی کردنی پەیرەوی خوێندنی ئامادەیی پیشەیی کشتوکاڵ بۆ ھەرسێ قۆناغ، لە ساڵی ٢٠١٣ خانەنشیین دەکرێت بەھۆی خڕاپی باری تەندرووستییەوە لەگەڵ ئەمەشدا لەپرسە کشتوکاڵییەکان ھەر جێگای ڕاوێژ دەبێت، تا ئیستا پترلە ٢٩ پەرتووک و نامیلکە بە چاپ گەیاندووە. چەندین وتار و لێکۆڵینەوە لە گۆڤار و ڕۆژنامە و ماڵپەڕەکانی دا بڵاوکردووەتەوە، بەتایبەت لەبواری زمانەوانی و فەرھەنگی کشتوکاڵی بەکوردیدا.

## بەرھەمەکان
### بەرھەمە زانستییەکان
* ھەنگ بەخێوکردن بە ھەردوو زمانی کوردی و عەرەبی (٢٠٠١–٢٠٠٤)چاپخانەی وەزارەتی کشتوکاڵ
* دەرد و نەخۆشییەکانی ڕووەک بە کوردی و عەرەبی (٢٠٠٣)چاپخانەی وەزارەتی کشتوکاڵ
* شەخەڵی داربەڕوو (٢٠٠٤)
* پەرتوکی خوێندنی ئامادەیییە پیشەیییەکانی کوشتوکال لە کوردستان.

### بەرھەمە وێژەیییەکان
* بەرکوتێکی مەتەڵی فۆلکلۆری کوردی (توێژینەوە ٢٠٠٥)ئینستیۆتی کورد لەھەولێر
* زەمبیل فڕۆش
* ژوانگەی مێژوو (ڕۆمان)
* سەراوبن (ڕۆمان)
* ژانی ژینگە (٢٠٠٦)
* مرۆڤاو (ڕۆمان) ٢٠١٠
* ھونەری یادەوەری تۆمارکردن (٢٠١٢)
* لاس و غەزال
* ئەدەبی منداڵان (لێکۆڵینەوە)٢٠٠٩
* ئەستێرە و خاک (ھەولێر ٢٠٠٤)
* یارییە کوردەوارییەکان (کۆکردنەوە)(٢٠٠٥)ئینستیۆتی کورد لە ھەولێر
* چەندین چیرۆک و پەخشان و ھۆنراوە

## سەرچاوەکان

* ژیاننامەی نووسەر لە پەڕاوێزی بەرھەمەکانی سەعدوللا شێخانی
* ڕێنامەیەک بۆ چۆنیەتی نووسینەوەی بیرەوەریەکان 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
شکاکی

**شکاکی** وەک بادینی یەکێک لە دەڤۆکەکانی زاراوەی کورمانجی، زۆر کەس لە زاراوەی کورمانجی لە باشووری کوردستان وەک بادینی ناو دەبن ھەروەها لە ڕۆژھەلاتیش وەک شکاکی بەڵام لە ڕاستی دا ھیچ شتێک نییە بە ناوی زاراوەی شکاکی یاخود بادینی، بادینی ناوچەیەکی باشووری کوردستانە ھەروەها لە کاتی خۆی لە ژێر دەستی شێخ بەھائەدین میرنشینێکی دامەزراند، ھەر لەو ڕۆژەوە ناوە ئەم ناوەچەیە لە باھدەینی وەک باھدینان و پاش بادینان ھاتووە، ھەروەها شکاکیانکانی عەرشیرەکن لە شاری ئورمیا زاراوەیان کورمانجییە.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20191008045815/http://urmiye24.com/ku/
نیک جۆناس

**نیک جۆناس** (لەدایکبووی ٦ی ئەیلوولی ١٩٩٢) گۆرانیبێژ، گۆرانینووس و ئەکتەرێکی ئەمریکییە. وەک ئەکتەر لە تەمەنی حەوت ساڵی لەسەر شانۆ دەستی بەکارەکانی کرد، ھەروەھا یەکەم تاک گۆرانی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٢ بڵاوکردەوە، کە ٦٧ ھەزار دانەی لێفرۆشرا، دواتر بووە جێگای گرنگی کۆلۆمبیا ڕیکۆرد، کاتێک لەگەڵ دوو برای گەورەتر لەخۆی جۆی و کێڤن، گرووپی میوزیکی جۆناس برازەرسیان دامەزراند. لە ساڵی ٢٠٠٦، گرووپەکە یەکەم ئەلبوومی ستۆدیۆیان بەناو ئتز ئەباوت تایم لەڕیگای کۆلومبیا لەیبل بڵاوکردەوە. دواتر لەگەڵ کۆمپانیایەکی نوێ دەستیان بەکارکرد، لەڕێگای ھۆلیوود ڕیکۆردسەوە توانیان یەکەم ئەلبوومی خۆیان بەناوی جۆناس برازەرس بڵاوکردەوە لە ساڵی ٢٠٠٧، کە بووە ھۆکاری سەرکەوتنیان. لەوکاتەدا باندەکە لە کەناڵی دیزی زۆر دەردەکەوتن، ھەروەھا لە کۆمەڵێکی فیلمی میوزیکی تەلەڤیزیۆنی وەک کەمپ ڕۆک (٢٠٠٨) و بەشی دووەمیشی کەمپ ڕۆک ٢: زە فاینال جام (٢٠١٠) دەرکەوتن لەگەڵ دوو زنجیرەی تایبەت بەخۆیان، جۆناس برازەرس: لیڤینگ زە دریم (٢٠٠٨–٢٠١٠) و جۆناس (٢٠٠٩–٢٠١٠).

لە ساڵی ٢٠١٧، جۆناس بەشداریکرد لە فیلمی کۆمێدی جومانجی:وێلکەم تو زە جەنگڵ کە بووە پێنجەمین پڕداھاتترین فیلمی ساڵ. جۆناس لە ساڵی ٢٠١٨، ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ھیندی پریانکا چۆپرا کرد.

## ژیان و پیشە
جۆناس لە داڵاس، تەکساس لەدایکبووە، کوڕی سێیەمی دێنیس (نی میلەر) و پۆل کیڤن جۆناسە. باوکی جۆناس گۆرانینووس و مۆسیقاژەنە و وەزیری پێشووی کەنیسەی کۆبونەوەکانی خودایە، لەکاتێکدا دایکی پێشتر مامۆستای زمانی ئاماژە و گۆرانیبێژ بووەنیک برایەکی بچووکی ھەیە، فڕانکی، و دوو برای گەورەتر، جۆ و کیڤن. جۆناس لە شاری ویکۆف لە ویلایەتی نیوجێرسی گەورە بووە و لەماڵەوە لەلایەن دایکییەوە خوێندوویەتی. پیشەی جۆناس کاتێک دەستیپێکرد کاتێک تەمەنی شەش ساڵ بوو لە سەرتاشخانە بوو دایکی خەریکی بڕینی قژی بوو و ئاماژەی پێکرا بۆ بەڕێوبەری نمایشی بازرگانی پیشەیی. لە تەمەنی حەوت ساڵیدا لە برۆدۆی دەستی بە نمایش کرد، لە نێوان ڕۆڵەکانی تردا کەسایەتییەکانی وەک تینی تیم، چیپ پۆتس، جیک لیتل و گاڤرۆچی وێنا کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:خێزانی جۆناس
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
ڤارایتی

**ڤارایتی** کۆمپانیایەکی میدیایی ئەمریکییە لەلایەن کۆمپانیای پانسکی میدیا خاوەنداریەتی دەکرێت. لە ساڵی ١٩٠٥، لەلایەن سیمی سلڤەرمان دامەزراوە. ڤارایتی گۆڤارێکی ھەفتانەیە لەبارەی سینەما و ڤۆدڤیل دەنووسن. لە ساڵی ١٩٣٣، ڕۆژناممەی دەیلی ڤارایتی بڵاوکردوەوە بۆ ڕووماڵکردنی جیھانیی پیشەسازی فیلمەکان. کۆمپانیاکە خاوەنی ماڵپەڕی Variety.com کە ھەواڵی کاتبەسەربردنی، بەپەلە، پێداچوونەوەی فیلمەکان، ئەنجامی بۆکس ئۆفیس، ڕووماڵی چیڕۆکەکان، ڤیدیۆ، وێنە و زۆر بابەتی دیکە لەخۆ دەگرێت لەگەڵ ئەرشیڤی گۆڤارەکە.

یەکەم ژمارەی گۆڤاری ڤارایتی لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٥ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان
ناوچەی لۆس ئانجلەس (کالیفۆرنیا)

وێنۆک| ناوچەی لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا

**ناوچەی لۆس ئانجلەس** (بە ئینگلیزی: Los Angeles County) یەکێکە لە ناوچەکانی ویلایەتی کالیفۆرنیا لە وڵاتی ئەمریکا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤ ڕێژەی دانیشتوانی ئەو ناوچەیە ١٠١٧٩٧١٦ - دە ملیۆن کەس بووە .

وێنۆک| نەخشەی ناوچەی لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا

## جوگرافیا
ڕووبەری ناوچەی لۆس ئانجلەس دەگاتە ١٢٣٠٨ کیلۆمەتر، کە دەکاتە ٤٧٥٢ میلی چارگۆشە، ھەروەھا ھەڵکەوتەی شارەکە دەکەوتە نێزیک زەریای ھێمن.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی
* رێژەی دانیشتوان و نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکان
* ناوچەی لۆس ئانجلەسی کالیفۆرنیا لەسەر نەخشە

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزراوی ١٨٥٠
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٠ لە کالیفۆرنیا
پۆل:کالیفۆرنیا
ھۆڵیوود ڕیپۆرتەر

**[[ھۆلیوود]] ڕیپۆرتەر** (بە ئینگلیزی: The Hollywood Reporter) وێبسایت، گۆڤارێکی دیجیتاڵ و چاپکراوە کە گرنگی دەدات بە هەواڵ و چالاکییەکانی فیلمەکانی هۆلیوود، تەلەفزیۆن و پیشەسازی کاتبەسەربردن. لە ساڵی ١٩٣٠، وەک ڕۆژنامەیەکی بازرگانی دامەزرا، لە ساڵی ٢٠١٠ گۆڕدرا بۆ گۆڤارێکی چاپکراوی حەفتانە بە قەبارەیەکی گەورە. بنکەی سەرەکی لە لۆس ئانجلەس، گۆڤارەکە بەشێکە لە گرووپی میدیایی بیلبۆرد-هۆلیوود ڕیپۆرتەر، کە لەلایەن ڤالینسی میدیاوە خاوەندارێتی دەکرێت.

یەکەم چاپی ڕۆژنامەکەیان لە ٣ی ئەیلوولی ١٩٣٠ دەرچوو.

## سەرچاوەکان
قیام ١

**مووشەک قیام** مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا دروستکراوی ئێرانە. قیام پەرەسەندووی مووشەکی شەھاب ٢ و ڕێگەپێدراوی مووشەکی ھواسۆنگ-٥ دروستکراوی کۆریای باکوورە کە نوسخەیەکە لە مووشەکی سکود یەکێتیی سۆڤیەت.

یەکێک لە گرینگترین تایبەتمەندییەکانی ئەو مووشەکە زەوی بە زەوییە، نەبوونی باڵە کە لە باری تەکنیکییەوە، نەبوونی باڵ بۆ ئەو جۆرە مووشەکانە زۆر سەرەنج ڕاکێشە و گرینگە. لە تەکنۆلۆژیای مووشەک، باڵ وەکوو ھۆکاری سەرەکی باڵانس لە ڕینوێنی ڕێگایە و زۆربەی جار ھاویشتنی سەرکەوتنی مووشەک بە بێ باڵ ئەستەمە، کەواتە نەبوونی باڵلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا
ھەندێک پیاوی باش (فیلم)

**ھەندێک پیاوی باش** () فیلمێکی درامی یاساییە لە ساڵی ١٩٩٢ لە ئەمریکا بەرھەم ھاتووە، لەدەرھێنانی ڕۆب ڕاینەر و سیناریۆی ئارۆن سۆرکنە، کە پێشتر بەشێوەی شانۆ نووسیبووی. بە پالەوانییەتی تۆم کروز و جاک نیکلسن و دیمی مۆر و کیڤن پیکن و کیڤن پۆلک و کیڤەر سەترلاندە. ڕووداوی فیلمەکە لەبارەی دادگای سەربازی ئەمریکییە کە تێیدا دوو سەربازی دەریاوانی ھێزی دەریایی ئەمریکی دادگایی دەکرێن بە تاوانی کوشتنی ھاوکارێکیان لەکاتی ئەرکدا، ماندوێتی کۆسپەکانی پاڕێزەرەکە نیشاندەدات لەکاتی ئامادەکردنی دۆزی کۆشتنەکە.

فیلمەکە سەرکەوتنێکی مەزنی بەدەست ھێنا و بڕی ٤٠ میلیۆن دۆلار تێچوو کە دواتر ٢٤٣ میلیۆن دۆلاری کۆکردەوە. پاڵێوراوە بۆ چوار خەڵاتی ئۆسکار لەوانە خەڵاتی باشترین فیلم و باشترین ڕۆڵگێری ناوەند بۆ جاک نیکلسن.

## دەستەی بەشداربووان
* تۆم کرووز لە ڕۆڵی ئەفسەر "دانیال کافی"
* جاک نیکلسن لە ڕۆڵی سەرھەنگ "ناسان ئار. جەیسوب"
* دیمی مۆر لە ڕۆڵی ئەفسەر "جوان گاڵاوی"
* کیڤن پیکن لە ڕۆڵی سەرسەنگ "جاک ڕۆس "
* کیڤەر سەترلاند لە ڕۆڵی ئەفسەری پلەیەک "جۆناسان جەیمس کەندریک"
* کێڤن پۆلک لە ڕۆڵی ئەفسەر "سام واینبێرگ"

## پاڵاوتن و خەڵاتەکان
فیلمەکە بۆ چوار خەڵاتی ئۆسکار ھەڵبژێردراوە:
* خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم
* خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ڕۆڵگێری ناوەند (جاک نیکلسن)
* خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین مۆنتاژ
* خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین کاریگەرییە دەنگییەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٢
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:فیلمەکانی تۆم کرووز
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان کە لەسەر بنەمای شانۆنامە دروستکراون
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھێزە دەریاییەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە ناوچەی لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە دراما تاوانە ئینگلیزی-زمانەکان
زوبێر ساڵح

**زوبێر ساڵح** (لە دایکبووی ١٩٦٥، حەسەکە) گۆرانیبێژی کوردە. خەڵکی ڕۆژاوای کوردستانە، لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٠ لە ئەڵمانیا نیشتەجێیە. لە ساڵی ١٩٧٩ یەکەم گۆرانی لەسەر مەلا مستەفا تۆماردەکات و دەبێتە یەکەم بەرھەمی زوبێر. لە ساڵی ١٩٨٨، بەوتنی گۆرانی (سەباح خێر) ناوبانگی پەیداکرد، کە شیعرێکی مەلای جزیرییە.

زوبێر شیعرەکانی مەلای جزیری، جگەرخوێن و سەیدایێ تیرێژ کردۆتە گۆرانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
ڕوانگەی تیشکی گامای کۆمپتۆن

وێنۆک|ساتی بڵاوبوونەوەی ئامێرەکانی تەلیسکۆبی ڕوانگەی کۆمپتۆن

**ڕوانگەی کۆمپتۆنی تیشکی گامایی** (بە ئینگلیزی: Compton Gamma Ray Observatory) تەلیسکۆبێکی گەردوونییە بۆ پێوانی تیشکی گاما کە سەرچاوەی لە چەند تەنێکی گەردوونییەوە، ئەو ڕوانگەیە دووەم پشکنەری گەورەیە، چوارچێوەی پرۆژەی ڕوانگەی گەورە کە دەزگای بۆشایی ئەمریکا ناسا ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کردیە، یەکەم ڕوانگە لەو پرۆژەیە تەلیسکۆبی ھەبڵ بوو، ڕوانگەی کۆمپتۆن تایبەت بە تیشکی گاما بە ناوی زانای فیزیایی ئارتەر کۆمپتۆنەوە کرایە (لە زانکۆی واشنتۆن لە سان لویس) ھەروەھا ئەو زانایە خەڵاتی نۆبڵی فیزیای وەرگرتووە لە ساڵی ١٩٢٧ لە بواری تیشکی گاما.

## سەرچاوە

## بەستەرە دەرەکییەکان
* لاپەرەی ڕوانگەی کۆمپتۆن لە ماڵپەری ناسا 

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
بەرگریی ھەوایی

250px|وێنۆک|سیستەمی بەرگری ھەوایی پیاو ھەڵگر
لەلایەن ناتۆ **بەرگری ھەوایی** وەکوو:  *بەتەواوی ھەموو ھەوڵەکان کە داڕێژراوە بۆ پوچەڵ یان کەمکردنەوەی کاریگەریی کردەوەی ھەوایی نەیارانە* پێناسە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکە دژە بالافڕەکان
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:بەرگریی ھەوایی
ئیبراھیم کێڤۆ

**ئیبراھیم کێڤۆ** () گۆرانیبێژ و مۆسیقاژەنی خەڵکی ڕۆژاوای کوردستانە کە بە عەرەبی، کوردی و چەن زمانی تر گۆرانیی چڕیوە. کێڤۆ لە بنەماڵەیەکی ئەرمەنیدا لە دایک بووە کە لە کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان ھەڵھاتن و چوون بۆ جزیرە. بۆیە گۆرانییەکانی فەرھەنگی چەندزمانیی ئەو ناوچەیە دەردەخات. کێڤۆ لە چەندین فێستیڤاڵدا گۆرانیی پێشکەش کردووە و لەگەڵ گرووپی غەنی مزرۆدا کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
میرانی

**میرانی** ھۆزێکی کوردن بەشێک بوون لە یەکێتی ھۆزی چۆخسەر لەناوچەی جزیرەی بۆتان، دوای سەربەخۆییان لەناوچەی جزیرەی بۆتان لەباکوری کوردستان دوچاری ڕاوەدوونان بوونەوە لە لایەن عوسمانیەکانەوە کە ناچاربوون بەرەو کوردستانی باشوور ڕێ بکەن و نیشتەجێ ببن.

## مێژوو
بەپێی تۆمارەکانی کونسولخانەی ئینگلیز لەبارەی ھۆزە کوردیەکانەوە، ھۆزی میران ھۆزێکی زۆڕ نین بەڵام مەزنن، ھۆزێکن بەزۆری لە چیا بەرزەکانی دەوروپشتی دەریاچەی وان لە باکوری کوردستان نیشتەجێن. میرانیەکان چوونە پاڵ عەلی بەدرخان بەگ لەکاتی پێکھێنانی میرنشینەکەی لە جزیرەی بۆتان. دوای داڕووخانی میرنشینەکە لەلایەن عوسمانیەکان میرانیەکان جێیان شلۆقا و توشی ستەمی عوسمانیەکان بوونەوە بەوەی عوسمانیەکان توانیان دووبەرەکی بخەنە نێوان بەگە میرانیەکانەوە. میرانیەکان ھۆزێکی کۆچەری بوون لە زستانان بەرەو دەشتی نەینەوا کۆچیان دەکرد لە ھاوینانیش بەرەو دەریاچەی وان.

### مستەفا پاشای میران
لە ساڵی ١٨٩٠ لەدوای لەناوبردنی عەلی بەدرخان عوسمانیەکان ئاغایەکیان لە جزیرەی بۆتان دامەزراند بۆ بەرێوەبردنی خەڵکەکە بۆیە سولتان عەبدولحەمیدی دووەم نازناوی پاشای دایە مستەفا بەگ و کردیە تاکە فەرمانداری ناوچەکە، دواتر سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم دڵنیا بوویەوە لە نەمانی مەترسی پاشماوەکانی عەلی بەدرخان بەگ دەستی کرد بە لاوازکردن و لەکەدارکردنی مستەفا پاشای میران.

### جەنگی جیھانی یەکەم
میرانیەکان پشکی گەورەیان ھەبوو لە سووپای عوسمانیەکان بەتایبەت لەکاتی شاڵاوی عوسمانیەکان بۆسەر بولگاریا بەجۆرێک ھۆزەکە سێ چارەگی پیاوەکانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:چاندی کوردی
ھەمەوەند

**ھەمەوەند** ھۆزێکی کوردنشینن کە لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان نیشتەجێن، لە باشوری کوردستان بە زۆری لەناوچەی کەلار و چەمچەماڵ و خانەقین نیشتەجێن بەتایبەت لە چەمچەماڵ و خانەقین ھەروەھا لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش کەوتونەتە شاری کرماشان و قەسری شیرین، لەکاتی جەنگی نێوان کورد و نادر شا چونەتە پاڵ ھۆزی باجەڵانیەکان بەھۆی ئەمەوە توشی دەردەسەری ئاوارەیی بونەتەوە لەلایەن سەفەویەکانەوە بەجۆرێک ژماڕەیەکی زۆڕیان بەرەو شاری کرمان ڕاگوێزراون.

## کەسایەتییە دیارەکانی ھەمەوەند
* مۆسیقاژەن، ھەڵکەوت زاھیر
* محەممەد وەندی
* نووسەر، حەسەن ئیسماعیل عەلی موراد

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
ژۆزیڤ شومپیتەر

وێنۆک|Joseph Schumpeter

ژۆزیڤ ئالوەیس شومپیتەر (ئەلمانی، ٨ فەبریوەری ١٨٨٣-٨ جانیوەری ١٩٥٠)  ئابووری ناس و سیاسەتوانی نەمساوی ئەمریکایی بوو. لە ساڵی ١٩١٩ بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە وەزیری دارایی نەمسا. لە کاریگەرترین ئابووری ناسەکانی سەدەی بیستەمە و دەستەواژەی "تێکشکاندنی داهێنەرانە"ی لە زانستی ئابووری باو کرد.

دکتۆراکەی لە زانکۆی ڤییەنا، بە سەرپرشتی ئویگن بوم فەن باورک بیردۆزمەندی سەرمایەی نەمساویی بە دەستهێناوە.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:مردووانی ١٩٥٠
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:CS1 errors: dates
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
میراودەلی

**عەشیرەتی میراودەلی** یان **میر ئاودەل (میر ئەبداڵ) **  یان **پشدەری** یانیش **ئاغاکان** ھۆزێکی کوردن پتر لە ٢٠،٠٠٠ خێزان دەبن بەزۆری لە باشووری کوردستان نیشتەجێن بەتایبەت لە ناوچەی پشدەر ھەروەھا ھەندێکیان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانن بەتایبەت لە ناوچەی سەردەشت.مهاباد ھۆزێکی دەست ڕۆیشتون  و بەھێزن ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە سەردەمی زەردەشتیەکان بەڵام سەرەتای ناونانی عەشیرەتەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بابانەکان و بەشێک بوون لە میرنشینی بابان و سۆران و ئەردەڵان.

لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠ و سەرھەڵدانی بزوتنەوەی ئازادیخواز لە کوردستانی باشوور حکوومەتی عێراق بەرنامە ڕێژی دەکات بۆ خستنەوەی جەنگ لەنێوان ھۆزەکان ھۆزی میراودەلیش لەو جەنگە بێ بەش نەبوە کە بەھۆیەوە شەڕێکی برا کوژی ڕوویدا لەنێوان میراودەلی و ھۆزەکانی تر لەناوچەی پشدەر ئەمەش بووە ھۆی کوشتارگەیەکی زۆر و ئاوارەبوونێکی بەرفڕاوان، بەجۆرێک ھەریەک لەم ھۆزانە بە سەدان پیاو و جوامێریان لەدەستدا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:پارێزگای کوردستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
زەنگنە

**زەنگەنە** یان **زەنگنە** ھۆزێکی کوردن لە پارێزگای کرماشان و ھەندێک ناوچەی باشووری کوردستان. بە شێوەزاری جیاواز قسە دەکەن. بەڵام لە  دواییدا لە ڕووی زمانەوانییەوە خۆیان لەگەڵ پراکتیکی شێوەزاری کوردیی سۆرانی زمان لەو ناوچەیەدا ئاسمیلە کردووە کە تێیدا دەژین.

عەشیرەتی زەنگەنە بنەچەیان دەگەڕێتەوە بۆ کرماشان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە زۆر ناوچەی باشووری کوردستانیش دەژین وەک کەرکووک و سلێمانی و ھەولێر. محەممەد ئەمین زەکی بەگ لە کتێبەکەیدا بە ناوی خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان کە لە ١٨٨٠-١٩٤٨ نووسیویەتی  کە بۆ ئەوکات ئاماژە بە عەشیرەتی زەنگەنە دەدات لە بەشی لیوای کەرکووک و خانەقین و بە ٤٥٠ ماڵ مەزەندەیان دەکات، وە شوێنی نیشتەجێبوونیشیان بریتی بووە لە کفری و دەوروبەری، وە ئیبراھیم‌خانچی و زەوییەکانی سووماک، لەگەڵ کرماشان.

## نیشتەجێبوونەکان
شێوازی نیشتەجێبوونی زەنگەنە لە کۆتاییی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە گۆڕاوە. ڕژێمی سەددام حوسێن لە ھەڵمەتی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٨دا ئەوانی گواستەوە؛ ھەروەھا، لە ڕەوتی ئاوارەبوونی پەنابەران لە ساڵی ١٩٩١ خەڵکی زەنگەنە گواسترانەوە.

## سەرچاوەکان

* cil J. Edmonds, *Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925,* London, 1957.

پۆل:کورد

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
کارسازی

**کارسازی** () پرۆسەیەکە بۆ پێکھێنانی بەھایەکی نوێ (مادی یان مەعنەوی) لەڕێی ھەوڵێکی پابەندانە بە ڕەچاوکردنی ڕیسکەکانی. وشەی کارسازی لە وشەی فەرەنسی "Entrepreneurs" بە واتای پابەندبوون ھاتووە. کارسازی سەرەتا لە لایەن ئابوورناسەکان بەکارھاتووە و لە سەرجەم ڕێبازەکانی ئابوورناسی لە سەدەی ١٦ زایینیی ھەتا ئێستا بە شێوەیەک لە شێوەکان لە تیۆرییەکانی ئابوورناسی باسیان لێ کردووە.

## پەیوەندی بە داھێنان
ژۆزێف شومپیتەر پرۆسەی کارسازی بە «تێکشکاندنی داھێنەرانە» ناو دەبات. بە دەستەواژەیەکی دیکە تایبەتمەندی دەستنیشانکەر لە کارسازی ھەمان جێبەجێکردنی کاری نوێ یان داھێنان بە شێوازی تازە لە بواری جێبەجێکارییە. ژۆزێف شومپیتەر کە وەک باوکی کارسازی ناسراوە، وشەی داھێنان دەخاتە پاڵ کارسازی. بە دەستەواژەیەکی دیکە جێبەجێکردنی کاری نوێ یان داھێنان بە شێوازی نوێ لە بواری جێبەجێکردن دەزانێت. بە بۆچوونی ئەو داھێنان لە ھەر یەک لە بوارەکانی خوارەوە بە کارسازی لە قەڵەم دەدرێت.
# پێشکەشکردنی کاری نوێ
# پێشکەشکردنی شێوازی نوێ لە پرۆسەی بەرھەمھێنان
# کردنەوەی بازاڕی نوێ
# بەدەستھێنانی سەرچاوەی تازە
# پێکھێنانی ھەر جۆرە پێکھاتەیەکی نوێ لە پیشەسازی

پیتەر دراکر، باوکی زانستی بەڕێوەبردن، کەسێک بە کارساز دەزانێت کە چالاکییەک بە سەرمایەی ئابووری خۆی دەست پێ بکات، بەھاکان دەگۆڕێت و لە ژینگەی دەوروپشتی گۆڕانکاری دروست دەکات و بەرەو باشتر بوون دەچێت.

## زایەند
ھەرچەندە زایەندی زۆربەی کارسازەکانی جیھان نێرە، بەڵام لە وڵاتانی ئەڵمانیا، ڕووسیا، مالیزیا، و ڤەنزوێلا ژمارەی ژنان بە جیاوازییەکی زۆر کەم لە چاو پیاوانن. ئەمە لە کاتێک کە لە وڵاتانی تونگا، برازیل و گواتمالا ژمارەی ژنانی کارساز لە پیاوان زۆرترە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زاراوەکانی کاسبی
پۆل:کارسازی
پۆل:ئابووری کاسبی
پۆل:شۆپپارێزی
جووتیار عادل

**جووتیار عادل** (لە دایکبووی ١٩٧٤) کەسایەتی سیاسیی و میری کوردە. لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٩ بۆ ٥ی تەممووزی ٢٠٢٣ وتەبێژی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بوو. لە ئێستادا، سەرۆکی فەرمانگەی داتا و زانیارییە لە حکوومەتی هەرێم. ئەو خاوەنی بڕواننامەی ماستەر و دکتۆرایە لە زانستە سیاسییەکان.

## ژیان
### ژیانی کارکردن
سەرۆکی بەشی زانستە ڕامیارییەکان لە زانکۆی سەلاحەدین بووە لە ساڵی ٢٠١٣. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٤، ئەندامی کۆمسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکان لە ھەرێمی کوردستان بووە. ماوەیەکیش، ئەندام بووە لە بۆردی ڕاوێژکاری گۆڤاری زانستە سیاسییەکان بووە لە زانکۆی موستەنسریە لە بەغدا.

## بڵاوکراوەکان
جووتیار تا ئێستا چەند لێکۆڵینەوە و بڵاوکراوەی ھەیە لە گۆڤارە زانستییەکان، جگە لە کوردی ئەوا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی دەزانێت.
* ئاسایش و سەقامگیری ڕۆژھەڵاتی ناوین، ژنێف (٢٠١٥)
* ڕۆژھەڵاتی ناوین لە دوای ڕێکەوتنی ئەتۆمی ئێران، ئەردەن (٢٠١٥)
* ئاشتی و ئاسایش لە ڕۆژھەڵاتی ناوین، تورکیا (٢٠١٣)
* دۆزی کورد لە جیھانی عەرەبی، (٢٠١٢)
* یەکەم و دووەم کۆنفڕانسی نێونەتەوەیی ھەماھەنگی نەتەوە یەکگرتووەکان، یۆنان (٢٠١٢)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:زیندووان
پۆل:نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی عێراق

**[[سەرۆک کۆماری عێراق]]** بەپێی بڕگەکانی دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ نوێنەرایەتی سەروەریی وڵات دەکات، هەروەها پابەندبوون بە دەستوور و پاراستنی سەروەریی عێراق و سەربەخۆیی، سەروەری، یەکێتی و یەکپارچەیی خاک مسۆگەر دەکات.ماوەی خولی سەرۆکایەتی کۆمار چوار ساڵە، تەنها یەک جار نوێ دەکرێتەوە. سەرۆک کۆمار لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە هەڵدەبژێردرێت .ئەم لیستە هەموو ئەو کەسانە لەخۆدەگرێت کە لە ساڵی ١٩٥٨ ەوە وەک سەرۆکی دەوڵەت لە کۆماری عێراقدا کاری کردووە . لەوانەش سەرۆکە کاتیەکان.

سەددام حوسێن نزیکەی ٢٤ ساڵە ئەو پۆستەی بەدەستەوە بوو ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆکایەتی عێراقە. لە کاتێکدا عەبدولڕەحمان عارف کورترین ماوەی سەرۆکایەتی هەیە، بەو پێیەی دوو ساڵ و ٣ مانگ حوکمڕانی کردووە.

لە ڕووی تەمەنیشەوە عەبدولڕەحمان عارف بەتەمەترین سەرۆک کۆمار داددەنرێت کە بۆ ماوەی ٩١ ساڵ ژیاوە. لە کاتێکدا براکەی , عەبدولسەلام عارف، کورتریین ماوە ژیاوە، بەو پێیەی لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. هەروەها سەرۆک لەتیف ڕەشید بەتەمەنترین کەسە کە لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عێراقی وەرگرتووە. عەبدولسەلام عارف جارێکی دیکە وەک گەنجترین سەرۆک کۆماری عێراق دەردەکەوێت کاتێک دەستبەکاربوو، بەو پێیەی تەمەنی ٤١ ساڵ بوو. هەروەها تاکە سەرۆک کۆماری عێراقە کە لە کاتی سەرۆکایەتیدا کۆچی دوایی کرد.

سەرجەم سەرۆک کۆمارەکانی عێراق پێش ساڵی 2003 لە ڕێگەی کودەتاکانەوە گەیشتوونەتە سەرۆکایەتی کۆماری، جا کودەتای سەربازی ڕاگەیەندراو بێت یان ڕاگەیەندراو نەکراو. جگە لە عەبدولڕەحمان عارف کە بەپێی بڕگەکانی دەستوور کە لەو کاتەدا کاری پێدەکرا، بە یەکەم سەرۆکی هەڵبژێردراو دادەنرێت. هەروەها عەبدولڕەحمان دوایین سەرۆک کۆماری عێراقە کە دوای کودەتایەکی سەربازی پۆستەکەی بەجێهێشتووە . لە کاتێکدا سەرۆکی کاتی پێش خۆی عەبدولڕەحمان بەزاز بە یەکەم کەسی مەدەنی دادەنرێت کە گەیشتووەتە پۆستی سەرۆکی کۆمار.

## سەرۆك کۆمارەکانی عێراق

## ئەمانەش ببینە
* سەرۆک وەزیرانی عێراق
* جێگری سەرۆکی عێراق
* پێرستی سەرۆک وەزیرانی عێراق

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق
پۆل:عێراق
پۆل:سەرۆک کۆمارەکان
پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق
پۆل:حکومەتی عێراق
کوودەتای ١٩٥٣ی ئێران

[وێنۆک|332x332پیکسڵ|[محەممەد موسەددیق|محممەد موسەددیق سەرۆک وەزیرانی ئێران لە سەردەمی کوودەتای ١٩٥٣]]

**[[کوودەتا]]ی ١٩٥٣ی ئێران**، کوودەتایێکە بە پلان و پشتیوانی دارایی و عەمەڵیاتی دەزگای ھەواڵگری بریتانی و دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی ئەمریکا و بە ھاوکاری ئەرتەشی ئێران و یارمەتی لایەنگرانی محممەدڕەزا پاڵەوی و پشتیوانی نەیارانی محممەد موسەددیق (کەسانێک وەکوو سەید ئەبولقاسم کاشانی بە ئامانجی ڕووخانی دەوڵەتی یاسایی محممەد موسەددیق لە ھاوینی ساڵی ١٩٥٣ ڕووی دا. لە ئەمریکا بەم کوودەتایە دەڵێن عەمەلیاتی ئاژاکس (بە ئینگلیزی: Operation Ajax).

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ململانێکانی ١٩٥٣
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:CS1 errors: dates
خۆشناو

**خۆشناو** ھۆزێکی گەورەی کوردستانە، کە بەزۆری لە پارێزگای ھەولێر نیشتەجێن. ناوچەی خۆشناوان «خۆشناوەتی» لە شارۆچکەی شەقڵاوە دەست پێدەکات تا ناوچەی بێتواتە و نزیک ڕەواندوز. ئەم ھۆزە بۆ چەندین تیرە دابەش بووە. خۆشناوەکان زۆرینە موسڵمانن و ھەندێکیشیان کریستیانن (فەلە) کە زۆرینەیان لە شەقڵاوە و عەنکاوە و کۆیە نیشتەجێن. بەپێی سەرژمێرییەکی ساڵی ١٩٢٣ ژمارەی دانیشتوانیان لەنێوان ٧٥٠٠٠ بۆ ١٢٥٠٠٠ کەس بووە. خۆشناوەکان بەھۆی خوگریان بە زانست و ئایین چەندەھا پسپۆر و زانای جۆربەجۆریان لێ ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان
* 
* Home Office. "Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds" (PDF). *assets.publishing.service.gov.uk*.

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
ڕەشوان

**ھۆزی ڕەشوان** یان **ڕەشڤان** یاخود **ڕیشەڤان** ھۆزێکی گەورەی کوردن، کە بۆ یەکەم جار لەسەدەی شازدەھەم ناویان تۆمارکرا لەسەر نەخشەی کوردستان بەجۆرێک کە لە ناوچەی دیڤریگی گرتەوە تاوەکو ناوچەی ڕەققە، ھەریەکە لە ڕەشڤانیەکان لە ئەدیەمان و گازی عەنتاب و کەھرەمان و مەرعەش و مالاتیا نیشتەجێن کە ئێستا کەوتونەتە ناو سنوری تورکیای نوێ (کوردستانی باکور) بەڵام بەشی زۆڕیان لە کاھاتا و مالاتیا سێواس نیشتەجێن لە سەرەتای دیاریکردنی سنوری تورکیا توشی ئاوارەیی ڕاگواستن بوونەوە بەرەو قۆڵایی تورکیا و ئێران ھەربۆیە ئەمڕۆ بەشێکی زۆریان لە باشوری ئەنقەرەی تورکیا دەژیێن.

## مێژوو
ھەموو مێژوو نووسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە ناوی (ڕەشڤان) ناوێکی لێکدراوی کوردیە لەدوو بەش پێک ھاتووە (ڕەش) و(ڤان یان وان) ئەم ناوە خودی ھۆزەکە لەخۆی ناوە بەھۆی ئەوەی لە ساڵی ١٥١٩ کاتێک عوسمانیەکان ھاتنە ناوچەکە دەستیان بە ناونووسینی خەڵک کرد بەمەبەستی باج و سەرانە بەڵام ڕەشڤانەکان ئامادە نەبوون ناویان تۆمار بکەن بۆیە سولتان سەلیمی یەکەم بە کەسانی لیستی ڕەش ناوی ھێنان و بەوکەسانەی ناوبرد کە خۆیان لە باج دەدزنەوە ھۆزەکەش بە شانازیەوە خۆی بە ڕەشڤان ناساند و ئامادە نەبوون باج بدەن. ناوی ھۆزەکە ھەمدیسان لەتۆماری ساڵی ١٥٢٤ و ١٥٣٦ ی عوسمانیەکان ھاتووە کە کەسانێکن ئامادە نین ناویان تۆماربکرێت و باج بدەن ھەر لەتۆمارەکە ھاتووە کە کەسانێکی کۆچەری و شوانکارەن ھەرگیز دەستەمۆ ناکرێن بۆیە لە ساڵی ١٨٣٠ دووبارە ھەڵمەتێک ڕاگەیێندرا لەبارەی دەستگیرکردن و تۆمارکردنیان لە تۆماری دەولەت و خزمەتی سەربازی و باج و سەرانە بەڵام عوسمانیەکان تووشی شکستێکی زۆڕ بوونەوە بۆیە ھەنگاوی یەکەمی ڕاوە دوونانیان دەستی پێکرد بەرەو سنوورەکانی سەفەویەکان (قەزوین). لەدوای ڕووخانی دەولەتی عوسمانی و درووستکردنی دەولەتی تورکیا ئەتاتورک لە ١٩٢٣ ھەڵمەتێکی ڕاگەیاند لەبارەی گواستنەوەیان لەسەر سنوورە دەریاییەکان.

بەپێی بەڵگەنامەکانی سەدەی شازدەھەم ھەنگاوی یەکەمی ڕاگواستنیان بەرەو ٤٣گوندی نزیک ئەنقەرە بووە، ھەنگاوی دووەم بەرەو گوندەکانی جیھانبیلی و ھایمانا و پۆزتیپی و کۆلۆ بووە. بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٨٥٩ئەمە نیشان دەدات کە ٥٠٠خێزانی کورد لەھۆزی ڕەشڤان نیشتەجێ بکرێن لە ئەنقەرە.

لە ساڵی ١٨٩٠ سەرکردەی خێڵەکە یەعقوب ڕەجەب بەگ ھەزاران خێزانی ئەرمەنی داڵدەدا بەمەبەستی پاڕاستنیان لە جینۆسایدی عوسمانیەکان.

## سیاسەت و ھەڵبژاردن
دەنگی تەواوی ھۆزەکە بۆ ئەو بەربژێرەیە کە یەکێکە لە ھۆزەکەیان، ڕەشڤانیەکان پاڵپشتی ڕەشوان دینیجەر میر محەممەد فورات دەکەن کاتێک ڕەشوان دینجەر ئەندامی پارتی دادو گەشەپێدان بوو دەنگی ئەم ھۆزە بۆ پارتی دەسەڵات دەچوو بەڵام بەھۆی دژایەتی کردنی کورد ڕەشوان دینجەر لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی لەپارتی داد و گەشەپێدان کشاندەوە و چووە پاڵ پارتی دیموکراتی گەڵان بەسەرۆکایەتی دەمیرتاش بۆیە لەھەڵبژاردنی ٢٠١٥ تورکیا سەرجەم ھۆزەکە پاڵپشتی پارتی دیموکراتی گەلانیان کرد.

## ئەمانەش ببینە
* ھۆزە کوردییەکان
* کوردانی ناوەڕاستی ئەنادۆڵ

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:مێژووی کورد
مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا

235px|وێنۆک|چەپ|ڕوانینێکی مووشەکی Aggregat 4 / V 2
**مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا** (SRBM) ھەموو ئەو مووشەکە بالیستیکیانە دەگرێتەوە کە لە کەمتر لە ١٠٠٠ کیلۆمەتر دەبڕن. ئەم مووشەکانە بەھۆی ناوبەری کورت لەنێوان ھەندێک وڵات و ڕێژەیی خواروو خەرجی و ئاسانیی ڕێکخستن بەکارھاتوون یان لەوانەیە بەکار بھێنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا
پۆل:مووشەکەکان
پۆل:مووشەکە بالیستیکییەکان
چەلەبی

**چەلەبی** نازناوی خێزانێکی مەزنی کوردن کە لە ناوچەی ماردینی باکوری کوردستان نیشتەجێن.

چەلەبیەکان لە ململانێیەکی دوور و قۆڵ دان لەبارەی زەویەکانیان لەگەڵ کڵێسای سریانی ئەرسەدۆکسی (مۆر گابرێڵ)بەجۆرێک تەمەنی ئەم ناکۆکیە بۆ ١٦٠٠ساڵ دەگەڕێتەوە. لەگەڵ ئەم ناکۆکیەش چەلەبیەکان بەردەوام پیاوانی کڵێساکانیان داڵدە داوە لەدەست درێژی عوسمانیەکان، بەجۆرێک لە ٢٠٠٩بەشداری یادی جینۆسایدی کریستیانەکانی ماردینیان کردوە.

چەلەبیەکان ھاوپەیمانی حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی تورکیان بەجۆرێک بۆماوەی بیست ساڵە شەڕ دژی پارتی کرێکارانی کوردستان دەکەن

سلێمان چەلەبی کەسایەتیەکی دیاری چەلەبیەکانە کە ئێستا ئەندامی (پارتی نیشتیمانی دایک)ە، کە پارتێکی ڕەگەزپەرستی تورکیایە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:پارێزگای مێردین