شارستانی پۆلدەشت

**شارستانی پۆلدەشت** یان **شارستانی پارێزدەشت**، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری پۆلدەشتە. ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ کۆماری ئۆتۆنۆمی ناخچەوان و شارستانی ماکۆ و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی چایپارە و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کۆماری ئۆتۆنۆمی ناخچەوان و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شارستانی شەوت و شارستانی ماکۆ.
لە ساڵی (٢٠٠٨) بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی کۆماری ئیسلامی ئێران ئەم شارستانە لەرووی کارگێڕییەوە دابەشکراوە بۆ (٢) ناوچە (ناوچەی ناوەندی شارستانی پۆلدەشت و ناوچەی ئاراس) و (٤) گوندەوار و (٧١) گوند.

## پێکھاتەی دانیشتوان

* دانیشتوانی پۆلدەشت (٤٢١٧٠)کەسن، پێکھاتەی ئەم شارستانە ئاڵۆزەو لە دوو نەتەوەی سەرەکی پێکدێت کە ئەوانیش کورد و ئازەرین:.
** کوردەکان لەم شارستانەدا ژمارەیان (٣٠٧٨٤) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٧٣٪ی دانیشتوانی شارستانی پۆلدەشت.
** ئازەریەکان لەم شارستانەدا لە ئازەریە ئەفشاریەکانن و ژمارەیان (١١٣٨٦) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٢٧٪ی دانیشتوانی شارستانی پۆلدەشت.

[وێنۆک|پێکھاتەی شارستانی [پۆلدەشت]]
* ئایینی ئەم شارستانە زۆرینەی ئیسلامن و لە مەزھەبی سوننی و شیعەن، ھەرچەندە لەم شارستانەدا پێکھاتەی ئاینی و مەزھەبی جیا ھەیە بەڵام شارستانێکی ھێمن و ئاسایشە و ئەم جیاوازیانە نەبووەتە ھۆی جودایی و دووبەرەکی.
* ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی پۆلدەشت دەکاتە (١١٣٤٧)کەس:
** پێکھاتەی کورد لە شارۆچکەی پۆلدەشت دەکاتە (٥٩٠٠)کەس واتە ڕێژەی (٥٢٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
** پێکھاتەی ئازەری لە شارۆچکەی پۆلدەشت دەکاتە (٥٤٤٧)کەس واتە ڕێژەی (٤٨٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
* ژمارەی گوندەکانی ئەم شارستانە (٧١) گوندە بەم پێیە دابەش دەبێت:
** گوندە کوردەکان (٤٤) گوندە ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (١٨١٩٠) کەس. دەکاتە (٧١٪)ی دانیشتوانی گوند.
** گوندە ئازەریەکان (١٥) گوندە ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (٧٢٦٢) کەس. دەکاتە (٢٩٪)ی دانیشتوانی گوند.
** گوندە تێکەڵەکان کە ژمارەیان (١٢) گوندە و ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (٤٥٣٤) کەس، (٣٠٢٢)کەسی کوردە و (١٥١٢)کەسی ئازەریە.
* کەواتە ژمارەی دانیشتوانی کورد لەگوندەکاندا دەکاتە (٢١٢١٢)کەس بەڕێژەی (٧١٪)ی شارستانەکە.
* کەواتە ژمارەی دانیشتوانی ئازەری لەگوندەکاندا دەکاتە (٨٧٧٤)کەس بەڕێژەی (٢٩٪)ی شارستانەکە.
* کۆی ژمارەی دانیشتوانی شارستانی پۆلدەشت دەکاتە (٤٢١٧٠)کەس.
** ژمارەی کورد دەکاتە (٣٠٧٨٤) کەس کە دەکاتە ڕێژەی لە ٧٣٪ دانیشتوانی شارستانەکە.
** ژمارەی ئازەری دەکاتە (١١٣٨٦) کەس کە دەکاتە ڕێژەی لە ٢٧٪ دانیشتوانی شارستانەکە.

## مێژوو
* مێژووی ئەم شارستانە ھەروەک مێژووی گشت شارستانەکانی کەی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا کە ببوون بە مەیدانی ململانێی نێوان دەسەڵات دارانی ئێرانی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی، ئەمەش وەھای لە دەسەڵاتدارانی یەک بە دوایەکی ئێران کرد کەوا لەپاڵ داواکاری جوداخوازی کوردان بیر لە ھێنانی تورک زمانەکان بکەن وەک (ئازەری و ئەفشار و قەرەپاپاغ و ...) بۆ ئەم ناوچانە تاوەکو وەک ھێزێک لەدژی جوڵانەوەی کورد و بەرگری ھێزە عوسمانی و ڕووسەکان بەکاریان بھێنن و ئەمەش وەھای کرد کەوا دیمۆگرافیای ناوچەکە بگۆڕێت و نەتەوەیەک دروست بێت لە پەنای نەتەوەی کورددا.
* ئەم ڕووبەرەی لە ئێستادا پێی دەووترێت پۆلدەشت لە کۆندا بەشێک بووە لە ئورارتوو کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ (٣٥٠٠) بەر لەئێستا.
* یەکێک لە پاشماوەکانی سەردەمی ئورارتوو قەڵایەکی مێژووییە کەدەکەوێتە گوندی شیدی لەسەر گردێکە بە بەرزی (٥٠٠م)، لە بورجێکی وێران و چەند گڵکارییەکی شکاو دەرکەوتووە.
* یەکێکی کە لە پاشماوە دێرینەکان گۆڕستانێکی مێژووییە بەدووری (٢کم) لەشارۆچکەی پۆلدەشت، بەناوی **قەڵای گاور** ھەیە، بەڵام بەداخەوە خاپورکراوە و زۆری گۆڕەکان ھەڵدراوەتەوە و تاڵان کراون و لە ئێستادا ھەر ئەوەندە دەزانیین کە گۆڕستانێکە.
* دەرکەوتنی پاشماوەی شارێکی مێژووی لە سەرەتای جادەی پۆلدەشت - خۆی و کەدۆزرایەوە لەلایەن بەڕێوبەرایەتی کەشناسی و بەڵام لە ئێستادا فەرامۆش کراوەو ھیچ کنە و پشکنینێکی بۆ نەکراوە.
* لە دێرزەمانەوە ئەم شارستانە جێی کوردان بووە و بەتایبەتی ھۆزەکانی (میلان و جەلالیان) پێکھاتوون و کە گەرمیان و کوێستانیان تیادا کردووە و جێی لە وەڕگایان بووە، بەڵام لە ئێستادا لە پاڵ کورداندا ئازەریەکان نیشتەجێن کە لە دوو تیرە پەکھاتوون کە ئەمانەن:
** تیرەی (ئەحمەد ئۆغلی) بە سەرۆکایەتی (کەربەلای محەمەد ڕەحیمی باوکی عەلی بەگ) کە لەلای ڕاستی ڕووباری زەنگەبار نیشتەجێ بوون.
** تیرەی (سەیدلەر یان سەیدەکان)ە بەسەرۆکایەتی (سەید شوجاعەدین) لەنەوەی (میر فەخرەدینی غڵپایگانی)ە لە چەپی رووباری زەنگەبار نیشتەجێ بوون.
* لە ساڵی ١٩٢٥دا گوندی عەرەبلو کراوەتە (ناوچە) و سەر بە شارستانی ماکۆ بووە.
* لە ساڵی ٢٠١٠دا ئەم ناوچەیە کراوەتە شارستان و لە شارستانی ماکۆ جیاکرایەوە.

## شوێنی مێژووی و گەشتیاری
* بازاڕی مەرزی پۆلدەشت (**سەنم بوڵاغی**)
* ڕووباری ئاراس
* بەنداوی ئاراس
* بازاڕی ماسی فرۆشان
* گەرماوی مێژووی گوندی پۆرناک
* گوندەکانی (سارخ سو و بەھلولاوا و قەڵاچوغ و ...)
* مۆنۆمێنتی عەرەبلو

## سروشتی شارستان

### چۆم و ڕوبار
لەم شارستانەدا دوو چۆمی سەرەکی ھەیە:
* ڕووباری ئاراس
* **چۆمی زەنگەبار**

### ئاو و ھەوا
شارستانی پۆلدەشت ئاو و ھەوای ھەروەک ئاو و ھەوای ناوچەی ئازەربایجانە، بەھۆی بەرز و نزمی زۆر لە پەکھاتەی خاکەکەیدا و دووری لە دەریاوە وەھای کردووە کە ڕادەی شێی کەم بێت و ئاو و ھەوای لەزستاناندا سارد و ووشکە سەرمای ھەبێت و لە ھاویناندا گەرما و گرەی ھەبێت، ھەروەھا ڕێژەی باران بارین لەم شارستانەدا (٣٥٠ملم) ە کە وەھای کردووە نیمچە بیابان دەربکەوێت و زەوییەکانی نیوەی بەکەڵکی کشتوکاڵ بێت.

## دابەشی کارگێڕی

### ڕوبەر
ڕووبەری ئەم شارستانە دەکاتە (١٨٢٠کم٢)، وە کەوتووەتە باکوری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاواوە، کەوتووەتە ڕۆژاوای ووڵاتی ئێران، ھەروەھا دەکاتە باکوری ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

### کارگێڕی
لەبەر ئەوەی لەڕوی کارگێڕییەوە سەربە دەوڵەتی ئێرانە دابەشی کارگێری ووڵاتی ئێران پێکھاتووە لە پارێزگا و شارستان و ناوچە(پەخش) و گوندەوار و گوند، شارستانی پۆلدەشت دابەشی کارگێڕییەکەی بەم جۆرە پێکھاتووە:

**ناوچە**
* ناوچەی ناوەند
* ناوچەی ئاراس

**گوندستان (گوندەوار)**

گوندستانی ناوچەی ناوەند:
* گوندستانی چایپاساری ڕۆژھەڵات
* گوندستانی زەنگەبار

### گوندستانی چایپاساری ڕۆژھەڵات
لە ١٥ گوند پێکھاتووە:

* عیشق ئاوا (ناوەند)
* بەھلول کەندی
* پیزیک
* تازەکەند، پۆلدەشت
* زەکەلی
* زەنگەنە، پۆلدەشت
* سارخ سو
* شوربوڵاغی خواروو
* شوربوڵاغی سەروو
* کۆلوس
* گرە
* گینگور
* مورادلوی سەروو 
* شتلی
* شیدی

### گوندستانی زەنگەبار
لە ٢٩ گوند پێکھاتووە:

* بەھلولاوا (ناوەند)
* ئاغامیرکەندی
* ئاغۆتلوق
* ئۆروج محەمەدکەندی
* ئیسلام ئاوا
* پەناھکەندی
* پۆرناک
* پیلەسوار
* تەپەباشی پۆرناک
* جەمال ئاوا
* حاجی سۆفی
* دایلان کەندی
* ساختمان
* عەلی نەزەر
* فەتاح کەندی
* قارقولوقی خواروو
* قارقولوقی سەروو
* قڕکەندی
* قشڵامیش
* قەرەجالو
* قەرۆجالی
* قوتان
* قیقاج
* مەشھەدی میرزاکەندی
* مەلاکەندی
* مورادلوی خواروو
* مورادلوی ناوەڕاست
* میلاد شار
* نەزەرخان

گوندستانی ناوچەی ئاراس:
* گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژھەڵات
* گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژاوا

### گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژھەڵات
لە ١٨ گوند پێکھاتووە:

* بەی جان (ناوەند)
* ئیلانلو
* ئینجەدەرە
* باژاڕۆک
* تۆرەمیش
* چەتۆکەندی
* حەسەن کەندی
* دودای
* دیوانخانە
* شیبلوی عەجەم
* شیبلوی کورد
* شێخ حەمزەلو
* عادل کەندی
* عەزیزکەندی
* قەڵاچوغ
* قورشاقلو
* قۆچلەر
* نوسرەت ئاوا

### گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژاوا
لە ٩ گوند پێکھاتووە:

* نازکی سەروو (ناوەند)
* ئەلەویردی کەندی
* چەخماقلوی خواروو
* چەخماقلوی سەروو
* شیر محەمەد
* قوچ کەندی
* کەریم ئاوا، پۆلدەشت
* گڤان
* نازکی خواروو

## پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

شارستانی پۆلدەشت لە دوو نەتەوەی جیاواز پێکدێت کە ئەوانیش کورد و ئازەرین:
* ژمارەی گوندەکانی ئەم شارستانە (٧١) گوندە.
** ژمارەی گوندە کوردەکان (٤٤)ە.
** ژمارەی گوندە ئازەریەکان (١٥)ە.
** ژمارەی گوندە تێکەڵەکانی کورد و ئازەریەکان (١٢)ە.

### گوندە کورد نشینەکان
لە (٤٤) گوند پێکھاتووە:

* ئاغۆتلوق
* ئەلەویردی کەندی
* ئیسلام ئاوا
* ئینجەدەرە
* باژاڕۆک
* بەھلول کەندی
* بەھلولاوا
* پیزیک
* پیلەسوار
* تازەکەند، پۆلدەشت
* تەپەباشی پۆرناک
* تۆرەمیش
* جەمال ئاوا
* چەتۆکەندی
* چەخماقلوی خواروو
* حاجی سۆفی
* دایلان کەندی
* زەکەلی
* زەنگەنە، پۆلدەشت
* ساختمان
* سارخ سو
* شتلی
* شوربوڵاغی خواروو
* شوربوڵاغی سەروو
* شیبلوی کورد
* شیدی
* شێخ حەمزەلو
* عادل کەندی
* قڕکەندی
* قشڵامیش
* قەرەجالو
* قەرۆجالی
* قەڵاچوغ
* قوتان
* قورشاقلو
* قیقاج
* کەریم ئاوا، پۆلدەشت
* کۆلوس
* گرە
* گڤان
* گینگور
* مەلاکەندی
* مورادلوی خواروو
* میلاد شار

### گوندە ئازەری نشینەکان

لە (١٥) گوند پێکھاتووە:

* ئیلانلو
* نوسرەت ئاوا
* دودای
* قۆچلەر
* بەی جان
* حەسەن کەندی
* شیبلوی عەجەم
* قارقولوقی سەروو
* قارقولوقی خواروو
* پەناھکەندی
* نەزەرخان
* عەلی نەزەر
* عیشق ئاوا
* چەخماقلوی سەروو
* نازکی سەروو

### گوندە تێکەڵەی کورد و ئازەری
لە (٨) گوند پێکھاتووە:

* ئاغامیرکەندی
* ئۆروج محەمەدکەندی
* پۆرناک
* دیوانخانە
* شیر محەمەد
* عەزیزکەندی
* فەتاح کەندی
* قوچ کەندی
* مەشھەدی میرزاکەندی
* مورادلوی سەروو
* مورادلوی ناوەڕاست
* نازکی خواروو

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پۆلدەشت
* شارۆچکەی پۆلدەشت

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی پۆلدەشت
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان