open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھەڵمەتی بارزانی دژ بە جاشەکان

**ھەڵمەتی بارزانی دژ بە جاشەکان** ھەڵمەتێک بوو دژی گرووپە خێڵەکییە پشتیوانکراوەکانی عێراق لە ماوەی ساڵانی ١٩٦٠-١٩٦٢، کە بە شێوەیەکی گشتی بە "جاش" لە ھەرێمی کوردستانی عێراق ناسراوە. ھێزەکانی مستەفا بارزانی شەڕیان لەگەڵ ھۆزە کوردییە ڕکابەرەکان کرد کە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە چەکدار و پاڵپشتی دەکران. قاسم چەکی بۆ سەرکردەکانی جاش دابین کرد یەکێکیان شێخ ڕەشید بوو لە هۆزی لاولان.

بۆ لاوازکردنی بارزانی، عەبدولکەریم قاسم سەرکردەی عێراق ھاوپەیمانیی لەگەڵ دووژمنە خێڵەکییەکانی بارزانی کرد و پڕ چەکیانی کرد، لەوانە زێباری، سوورچی، ھەرکی، برادۆستی، لاولان، خۆشناو و ئەوانی دیکە.

بارزانی وەڵامی دایەوە و ئەم ھۆزە ڕکابەرانەی کردە ئامانج و دووژمنە سەرەکییەکانی وەک ئەحمەد محەممەد ئاغا، سەرۆکی عەشیرەتی زێباری لەناوبرد و شەڕی توندی لەدژی عەشیرەتەکانی ھەرکی و سوورچی و برادۆست ئەنجامدا. بارزانی بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە زیاتر لە ٣٠٠٠ مەرگی بەسەر دووژمنەکانیدا سەپاندووە، زیانەکان بە قورس ھەژمار دەکران.

لە سەرەتای ساڵی ١٩٦١ ھێزەکانی بارزانی ناوچە ستراتیژییەکانیان کۆنترۆڵکردەوە لەوانە زاخۆ، بەمەش کۆنتڕۆڵی کورد فراوانتر بوو.

ئەو عەشیرەتانەی شانبەشانی حکوومەتی عێراق شەڕیان دەکرد، کە لەلایەن زۆرێک لە کوردەکانەوە بە "جاش" ناسراون، بە شێوەیەکی بەرفراوان بە خیانەتکار سووکایەتییان پێدەکرا.

ململانێکان دوای ئەوەی ھەوڵەکانی حکوومەت بۆ سەپاندنی چاکسازیی زەوی و باج لە ناوچە کوردستانییەکان لەلایەن سەرکردە عەشیرەتەکانەوە ڕەتکرایەوە و یاخیبوونێکی فراوانتری لێکەوتەوە.

لە بەھاری ساڵی ١٩٦١ ھێزەکانی بارزانی پێشڕەویی بەرچاویان کرد و ھۆزەکانی ڕکابەریان گۆشەگر کرد و ھاوپەیمانێتییەکانیان تێکشکا.

چەسپاندنی دەسەڵاتی بارزانی بووە ھۆی بەرزبوونەوەی گرژی لەگەڵ عەبدولکەریم قاسم، کە بە ئاشکرا بێڕێزی بە بارزانی و ناسیۆنالیزمی کوردی دەکرد.

ئەو ململانێیە شەڕی بە وەکالەت لە نێوان ھێزە ناسیۆنالیستە کوردییەکان و حکوومەتی عێراقدا بوو، کە ھۆزە کوردە ڕکابەرەکانیان وەک وەکیل بەکارھێنا.

## تیرۆرکردنەکان
لەو ماوەیەدا تیرۆرە سەرەکییەکان ڕوویانداوە، لەوانە کوشتنی ئەحمەد محەممەد ئاغا و کوشتنی سادق میرانی خۆشناو، کە پارتی دیموکراتی کوردستان تاوانبار بوو، لە ئەنجامدا ئیبراھیم ئەحمەد دەستگیرکرا و دواتر ئازادکرا.

لە ١٩٦١ بارزانی بەرپرسانی حکوومەتی لە ناوچە کوردستانییەکان دەرکرد و ئاگادارکردنەوەی کۆتاییی بۆ بەغدا دەرکرد و داوای ئۆتۆنۆمی کوردیی کرد.

## پەرەسەندن بۆ ململانێی ڕاستەوخۆ لەگەڵ عێراق
لە ھاوینی ١٩٦١، بارزانی لە نزیکەوە لەگەڵ یاخیبووانی خێڵەکی لە باکووردا کاری دەکرد لە کاتێکدا ھێرشەکانی بۆ سەر ھێزەکانی جاش زیاد دەکرد کە دڵسۆز بوون بە بەغدا. لە مانگی ئەیلوولدا شەڕەکان توندتر بوون کاتێک ھۆزێکی ناوخۆیی (ئەرکۆ) ھێرشیان کردە سەر ستوونی سووپای عێراق، ئەمەش بووە ھۆی وەڵامدانەوەی ڕاستەوخۆی حکوومەت. عەبدولکەریم قاسم فەرمانی ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر سەنگەرەکانی بارزانی دەرکرد، پاڵنەرەکەی لە نزیک سنوور ڕاگرت. ئەوەی وەک گرژیی ناڕاستەوخۆ دەستی پێکرد، گۆڕا بۆ ململانێی ئاشکرا و سەرەتای شەڕی یەکەمی عێراق-کورد (شۆڕشی ئەیلوول) بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٦٠
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:زاخۆ
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
پۆل:ململانێکانی ١٩٦١
پۆل:١٩٦١ لە عێراق
پۆل:سەربزێوییەکانی عێراق
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی پێشمەرگە
پۆل:شەڕەکان
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:مێژووی باشووری کوردستان
جۆ گارسیا

**جۆ گارسیا** () پارێزەر و بەڕێوەبەر و سیاسەتمەدارێکی ئەمریکییە و لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ لە شاری میامی بیچ لە ئەمریکا لەدایکبووە.   پارتیزان، چالاک لە حیزبی دیموکرات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:زیندووان
پۆل:خوێندکارانی پێشووی زانکۆی میامی
سپێنسەر بێرنارد

**سپێنسەر بێرنارد** () سیاسەتمەدارێکی ئەمریکییە، لە ٥ی شوباتی ١٩١٨ لەدایک بووە و لە ٩ی ئازاری ٢٠٠١ کۆچی دوایی کردووە. پارتیزان، چالاک بوو لە حیزبی دیموکرات. ناوبراو بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ئۆکلاھۆما ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
پۆل:مردووانی ٢٠٠١
کەشوھەوای جەمسەری

[وێنۆک|260x260پیکسڵ|ناوچەی کەشوھەوای جەمسەری بەپێی [پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن ]]
**کەشوھەوای جەمسەری** ھاوینیان گەرمە. تێکڕای پلەی گەرمی ناوچە جەمسەرییەکان کەمترە لە ١٠ پلەی سەدی لە مانگێکدا، و ڕووبەری زیاتر لە ٢٠٪ی زەوی دەگرێتەوە. خۆر لە ھاویندا بۆ چەند کاتژمێرێکی زۆر دەمێنێتەوە، و لە زستاندا کاتژمێری کەمتر.کەشوھەوای جەمسەری لە ئەنجامی بوونی تەندرای بێ دار، سەھۆڵبەندان، یان چینەکانی بەستەڵەکی ھەمیشەیی یان سەھۆڵی کاتییە. لەم کەشوھەوادا ھاوین مامناوەندە و زستانیش زۆر ساردە.

## سەرچاوەکان
زیندانی سووزینی

**زیندانی سووزینی** ناوەندێکی دەستبەسەرکردنی فەڕەنسی بوو لە جەزائیر کە بەناوبانگ بوو بە ناوەندێکی ئەشکەنجەدان کە لە سەردەمی جەنگی جەزائیردا دامەزراوە.

ناوەندی دەستبەسەرکردنەکە دەکەوێتە شارەوانی حەیدەرە، لە چوارچێوەی ھەرێمی ویلایەتی جەزائیر.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ڕاندی بێری

**ڕاندی ویلیام بێری** () (لەدایکبووی ١٩٦٥) دیپلۆماتکاری ئەمریکی. وەک یەکەم نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ مافەکانی مرۆڤی کەسانی ھاوڕەگەزخواز لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کاری کردووە، ھەروەھا جێگری یاریدەدەری وەزیر لە نووسینگەی دیموکراسی و مافی مرۆڤ و کار بووە. لە مانگی ئایاری ٢٠١٨ لەلایەن دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکاوە کاندیدکرا بۆ ئەوەی ببێتە باڵیۆزی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نیپاڵ و لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکاوە پشتڕاستکرایەوە.  پێری لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ بڕوانامەی خۆی پێشکەش بە بیدیا دیڤی بەھاندەری سەرۆکی نیپاڵ کرد.  پێری یەکێکە لەو پێنج باڵیۆزەی بە ئاشکرا ھاوڕەگەزبازە کە لە سەردەمی ئیدارەی ترەمپدا دەستنیشانکراون.  لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢٢، سەرۆکی ئەمریکا جۆ بایدن بێری کاندید کرد بۆ ئەوەی وەک باڵیۆزی ئەمریکا لە نامیبیا کار بکات. ھاوسەرگیری لەگەڵ ھاوسەرەکەی پراڤێش سینگ کردووە، و پێکەوە کوڕ و کچێکیان ھەیە (منداڵی لەخۆگرتوون). خێزانەکە لە واشنتۆن دی سی نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:زیندووان
لی جای میوونگ

**لی جای میونگ** (؛ لەدایکبووی ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٣) سیاسەتوان و پارێزەرێکی کۆریای باشوورە کە لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ەوە وەک سەرۆک کۆماری کۆریای باشوور خزمەت دەکات. ئەو لە ساڵی ٢٠١٨ ھەتا ٢٠٢١ وەک پارێزگاری گیۆنگگی کاری کردووە و لە ساڵی ٢٠٢٢ ھەتا ٢٠٢٥ ڕێبەری پارتی دیموکراتی کۆریا و ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی بووە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندامانی دەستەی نیشتمانی (کۆریای باشوور)
پۆل:پارێزەرەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:دەرچووانی زانکۆی گاچۆن
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی کۆریای باشوور
پۆل:خەڵکی ئاندۆنگ
پۆل:دەرچووانی زانکۆی چونگ-ئانگ
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری
فەزیلیە

**فەزیلیە** گەڕەکێکە لە بەغدا کە لە سەرەتای شەستەکانی سەدەی ڕابردوو دوای ئاوارەبوونی دانیشتووانی پەرشووبڵاو لە دڵی پایتەختەوە دامەزرا، بە تایبەتی لە نزیک یاریگای شەعب و بەڕێوبەرایەتی ھاتووچۆ. بەپێی ئەو فەرمانانەی کە لەلایەن عەبدولکەریم قاسم، سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتەوە دەرچووە، گواستراونەتەوە. لە دوای ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ وەک یەک شەقام پلانی بۆ دانرا. کۆمەڵەی کشتوکاڵی و کارگەیەکی شیری تێدابوو، کە لەلایەن میلیشیا حیزبییەکانەوە وەک موڵکی خۆیان دەستیان بەسەردا گیرا. ئەم ناوچەیە دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی بەغدا لە ڕەسافە. ئەم ناوچەیە کشتوکاڵی بوو و تەخت کرا و گۆڕدرا بۆ ناوچەیەکی نیشتەجێبوون. ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە ١٩٠ ھەزار کەسە، بەڵام بەدەست کەمی خزمەتگوزارییەوە دەناڵێنێت.

## سەرچاوەکان
لۆید بێنتسن

**لۆید میلارد بێنتسن** () (١١ی شوباتی ١٩٢١ – ٢٣ی ئایاری ٢٠٠٦) سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی بووە و چوار خولی سیناتۆری ئەمریکی بووە لە ویلایەتی تەکساس (١٩٧١–١٩٩٣) و کاندیدی پارتی دیموکرات بووە بۆ جێگری سەرۆک لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٨٨ بە بلیتی مایکل دوکاکیس. و وەک ٦٩ھەمین وەزیری گەنجینەی ئەمریکا لە سەردەمی سەرۆک بیل کلینتۆن کاری کردووە.

بێنتسن لە شاری میشن لە ویلایەتی تەکساس لەدایکبووە و دەرچووی زانکۆی تەکساسە بۆ یاسای یاسایی پێش ئەوەی لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە ھێزی ئاسمانیدا خزمەت بکات. خەڵاتی خاچی فڕیوی پێبەخشرا بەھۆی خزمەتەکانی لە ئەورووپا. دوای جەنگ، سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٤٨ تا ١٩٥٥. خۆی بۆ ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا کاندید کرد و لە ھەەڵبژاردنی سەرەتایی ئەنجومەنی پیرانی دیموکراتەکان لە ساڵی ١٩٧٠دا لە سیناتۆری ئەوکاتی بەناوی ڕالف یاربۆرۆی بردەوە و لە ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا بەرامبەر جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش براوە بوو. لە ساڵانی ١٩٧٦ و ١٩٨٢ و ١٩٨٨ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە و لە ساڵی ١٩٨٧ تا ١٩٩٣ وەک سەرۆکی لیژنەی دارایی ئەنجومەن کاری کردووە. سیناتۆر بێنتسن یارمەتی دەستەبەرکردنی پەسەندکردنی یاسای ئاسایشی داھاتی خانەنشینی کارمەندانی دا و ڕۆڵی ھەبوو لە دروستکردنی ھەژماری خانەنشینی تاکەکەسی. بێنتسن لە ساڵی ١٩٧٦دا داوای کاندیدکردنی دیموکراتەکانی کرد بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا بەڵام نەیتوانی ھەڵمەتێکی کاریگەر ئەنجام بدات.

مایکل دوکاکیس کاندیدی دیموکراتەکان بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ١٩٨٨دا ئەوی ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە ھاوڕێی کاندیدکردنی، لەکاتێکدا کۆمارییەکان بلیتێکیان ھەڵبژارد کە جێگری سەرۆک جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش و سیناتۆر دان کوایل لەخۆگرتبوو. لە میانەی وتووێژەکانی جێگری سەرۆکایەتی ساڵی ١٩٨٨دا، بێنتسن باسی ھاوتاکەی کوایلی کرد و گوتی «سیناتۆر، تۆ جاک کێنێدی نیت». دوکاکیس ھیوای خواست کە ھەڵبژاردنی بێنتسن یارمەتی دیموکراتەکان بدات بۆ بردنەوەی ویلایەتی تەکساس، بەڵام کۆمارییەکان ئەو ویلایەتەیان بردەوە و بە جیاوازییەکی زۆر لە کۆمەڵەی ھەڵبژاردن و دەنگەکانی جەماوەردا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. بێنتسن لە ساڵی ١٩٩٢ بیری لەوە کردەوە کە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا کاندید بکات بەڵام ھەڵیبژارد ڕووبەڕووی بووش نەبێتەوە کە دوای جەنگی کەنداو بەناوبانگ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:خەڵکی ئەمریکایی بە ڕەچەڵەک دانیمارکی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
ئیبراھیم قەراعین

**ئیبراھیم محەممەد جومعە قەراعین** (١٩٤٧) شاعیر و ڕۆژنامەنووسی فەلەستینییە. لە شاری سیلوان لە قودس لەدایکبووە و خوێندوویەتی. خاوەنی بڕوانامەی ماستەرە لە ئەدەبیاتی ئینگلیزی لە زانکۆی عیبری قودس. لە قوتابخانە و پەیمانگاکانی کەناری ڕۆژاوا و قودس وەک مامۆستا کاری کردووە. سەرنووسەری گۆڤاری (العودە المقدسە-گەڕانەوەی پیرۆز) بە زمانی عەرەبی و ئینگلیزی، لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٨، تا داخرا. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٧٩ەوە بەڕێوەبەری گشتی نووسینگەی خزمەتگوزاری ڕۆژنامەوانی فەلەستین کاری کردووە. ئەندامی ھەیئەی گشتی کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی عەرەبی، سەندیکای نووسەرانی فەلەستین و ناوەندی عەرەبی بۆ مۆسیقا و شانۆی فەلەستینییە. خاوەنی چەندین دیوانی شیعرییە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مەھدی سالح دوولەعی

**مەھدی سالح دوولەعی** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و زیاتر لە جارێک لە حکوومەتەکانی عێراقدا وەک وەزیری داد کاری کردووە. دوای شۆڕشی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ وەک وەزیری داد کاری کردووە، و تا ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ لە پۆستەکەیدا ماوەتەوە، کاتێک وەک وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری ئەوقاف دەستنیشانکرا، و کامیل خەتیب وەک وەزیری داد کاری کردووە. ھەروەھا جارێکی دیکە وەک وەزیری داد بۆ ماوەی ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٨–٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٩. ھەروەھا لە ماوەی شەستەکاندا پۆستی سەرۆکی ئەرکانی ئەنجومەنی وەزیرانی وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان
وەزیری داد

**وەزیری داد** یەکێکە لە وەزیرەکانی ئەنجوومەنی وەزیران و وەزارەتەکەی ناوی «وەزارەتی داد»، بەرپرسیارە لە ھەموو بابەتە کارگێڕییەکان کە پەیوەندییان بە دەسەڵاتی دادوەری و یاسا و دادگاکانەوە ھەیە، بەبێ ئەوەی ھیچ سەرپێچییەک یان پێشێلکارییەک لەسەر سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری وەک یەکێک لە سێ دەسەڵاتی سەربەخۆی دەوڵەت لە لێکدانەوە و جێبەجێکردنی یاساکەدا ھەبێت. 

## سەرچاوەکان
عیسا سەباغ

**عیسا خەلیل سەباغ** (٢١ی کانوونی یەکەمی ١٩١٧ – ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠) پەخشکەرێکی مەسیحی فەلەستینی بووە و خەڵکی شاری تولکەرم بووە و لەوێ گەورە بووە. یەکێک بووە لە یەکەم پەخشکەرانی ڕادیۆی عەرەبی بی بی سی، و یەکێک بووە لە پەخشکەرانی عەرەبی دیار لە ھەردوو ڕادیۆی عەرەبی بی بی سی، دەنگی ئەمریکا. بە «شازادەی مایکرۆفۆنی عەرەبی» ناسراوە.

## سەرچاوەکان
سیلوان

**سیلوان** (بە عەرەبی: سلوان) شارۆچکەی تەنیشت دیوارەکانی قودس و مزگەوتی ئەقسا لە دیوی باشوورەوە. بە پارێزەری قودس ناسراوە، چونکە سنوورەکانی کەوانەیەک پێکدەھێنن کە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتەوە تا لای باشووری ڕۆژاوای شارەکە درێژدەبێتەوە.  ژمارەی دانیشتووانی سیلوان بەپێی پێناسەی سنوورەکانی دەگۆڕێت، لە نێوان نزیکەی بیست ھەزار بۆ شەست ھەزار فەلەستینی، جگە لە نزیکەی ٥٠٠ بۆ ٢،٨٠٠ جوو.   

سیلوان بەشێکە لە قودسی ڕۆژھەڵات کە لەژێر ئیدارەی ئوردن بوو دوای شەڕی ١٩٤٨، تا لە ساڵی ١٩٦٧ لەلایەن ئیسرائیلەوە داگیرکرا. ئێستا وەک بەشێک لە شارەوانی قودس بەڕێوەدەبرێت بەپێی سیستمی کارگێڕی ئیسرائیل، ھەرچەندە بەشێک لە ناوچەی جی١ پێکدەھێنێت لە پارێزگای قودس بەپێی سیستمی کارگێڕی فەلەستین.  لە ساڵی ١٩٨٠ ئیسرائیل قودسی ڕۆژھەڵاتی (لەوانەش سیلوان) بە بەشی ڕۆژاوای شارەکەوە گرێدا، قودسی یەکگرتووی کردە پایتەختی خۆی بەپێی یاسای قودس کە یەکێکە لە یاسا بنەڕەتییەکانی. بەڵام نەتەوە یەکگرتووەکان یاساکەی بە پێشێلکردنی یاسای نێونەتەوەیی زانی و ڕەخنەی لێگرت «چونکە پێی وایە کۆسپێکە لەبەردەم دروستکردنی ئاشتییەکی تەواو و دادپەروەری ھەمیشەیی».

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
نیکی ھێلی

**نیمراتا ڕاندھوا «نیکی ھالی»**  (لەدایکبووی ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢)   سیاسەتمەدارێکی کۆماری ئاسیایی-ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە وەک حاکمی کارۆلینای باشوور کاری کردووە. پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٠ وەک پارێزگاری ١١٦ی ویلایەتەکە ھەڵبژێردرێت. ئەو نوێنەرایەتی ناوچەی لێکسینگتۆنی کردووە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی کارۆلینای باشوور. لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا یەکەم ژنە کە پۆستی پارێزگاری ویلایەتی کارۆلینای باشووری بەدەستھێناوە، ھەروەھا گەنجترین پارێزگاری ئێستای ئەمریکایە.  دووەم حاکمی ھیندی-ئەمریکییە لە ئەمریکا دوای بۆبی جیندال لە ویلایەتی لویزیانا. ھەروەھا لە ماوەی کارکردنیدا لە نووسینگەکەیدا وەک سەرۆکی دەستەی ئەمینداری زانکۆی کارۆلینای باشوور کاردەکات.  لە ساڵی ٢٠١٢ میت ڕۆمنی کاندیدی کۆمارییەکان نیازی خۆی بۆ ھەڵبژاردنی وەک جێگرێک لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٢ ڕاگەیاند. بەڵام ئەو پێشنیازەکەی ڕەتکردەوە و بەھۆی سەرقاڵییەوە بە پۆستی پارێزگاری کارۆلینای باشوور.لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ڕاگەیەندرا کە نیکی ھێلی کاندید دەکرێت بۆ ئەوەی وەک باڵیۆزی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ھەڵبژێردراوی ئەمریکادا کار بکات، تاوەکو ئەنجومەنی پیران پشتڕاستی بکاتەوە.  ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا بۆ پۆستی باڵیۆزی ئەمریکا لە نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەندی کرد. لە ساڵی ٢٠١٦ گۆڤاری تایم بە یەکێک لە کاریگەرترین کەسەکانی ساڵی ٢٠١٦ ناوی بردووە.ڕۆژی چوارشەممە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە باڵیۆزی ئەمریکا لە نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاگەیاند و ئاماژەی بە پێویستی پشوودان کرد. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا ڕای گەیاند کە دەستلەکارکێشانەوەکەیان قبووڵ کردووە. باڵیۆزی سەرۆک ترامپ لە نەتەوە یەکگرتووەکان، نیکی ڕ. ھێلی ڕۆژی سێشەممە ڕای گەیاند کە لە کۆتایی ئەمساڵدا دەست لەکار دەکێشێتەوە، ئەمەش بووە ڕۆیشتنی یەکێک لە ژنە کەمەکانی ئیدارەی ترەمپ.  لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٤ لە ھەڵبژاردنی سەرەتایی کۆمارییەکان بۆ کاندیدکردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ویلایەتی واشنتۆن سەرکەوتنی بەدەستھێنا و نیکی ھێلی تاکە ڕکابەری دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی پێشووی ئەمریکایە کە ماوەتەوە.    لە ٦ی ئازاری ٢٠٢٤، ھێلی کشانەوەی خۆی لە کێبڕکێی پارتی کۆمارییەکان بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا ڕاگەیاند، ئەمەش دڵنیای کردەوە کە دۆناڵد ترەمپ کاندیدکردنی پارتەکەی بردەوە و جارێکی دیکە لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیدا ڕووبەڕووی جۆ بایدن سەرۆکی دیموکراتەکان دەبێتەوە.  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عیبریکردنی ناوی شوێنەکانی فەلەستین

[وێنۆک|١٩٤٨ کەتەلۆگی ١: ٢٠ ھەزار لە نەخشەکانی ڕووپێوی [فەلەستین، لەگەڵ نووسراوی ھاوچەرخ لەسەر ژمارەیەک ناوی شوێن]]
**ناوی [[زمانی عیبری|عیبری]] بۆ ناوی شوێنەکان لە [[فەلەستین]]** لە سەردەمی جیاوازدا داڕێژراون: لە ژێر ژێرفەرمانی بەریتانیا، دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل و دوای کۆچی فەلەستینییەکان لە ساڵی ١٩٤٨ و دواتر شەڕی ساڵی ١٩٤٨. و پاشان لە ناوچە فەلەستینییەکانی لەلایەن ئیسرائیلەوە لە ساڵی ١٩٦٧ داگیرکرا.   لە ساڵی ١٩٩٢دا، لێکۆڵینەوەیەک نزیکەی ٢٧٨٠ شوێنی مێژوویی بە عیبری کراوە، کە ٣٤٠ گوند و شارۆچکە، ھەزار وێرانە، ٥٦٠ دۆڵ و ڕووبار، ٣٨٠ کانیاو، ١٩٨ شاخ و گرد، ٥٠ ئەشکەوت، ٢٨ قەڵا و کۆشک و ١٤ گۆم و دەریاچەی تێدایە.  فەلەستینییەکان عیبریکردنی ناوی شوێنەکان لە فەلەستین بە بەشێک لە نەکبەی فەلەستینی دەزانن.

زۆرێک لە ناوی شوێنەکان لە فەلەستین شێوەیەکی عەرەبی کراون لە ناوی شوێنە کۆنەکانی عیبری و کەنعانی کە لە سەردەمی کۆندا بەکاردەھێنران. زۆرێک لە ناوە ڕەسەنەکان لە کتێبی پیرۆزی عیبری و تەلموددا دەدۆزرێتەوە.   زۆربەی ئەم ناوانە ھەزاران ساڵە گواستراونەوە ھەرچەندە تەنھا چەند کەسێک لە ماناکانیان تێدەگەن. لە سەردەمی کلاسیک و کۆتاییەکانی دێرینیدا ناوی شوێنە کۆنەکان گۆڕدرا بۆ زمانی ئارامی و یۆنانی   دوو زمانی سەرەکی پێش سەرھەڵدانی ئیسلام لە ناوچەکەدا قسەیان پێدەکرا.    دوای فەتحکردنی ئیسلامی بۆ شام، شێوازی عەرەبی کراوە کۆنەکان وەرگیران.

حکوومەتی ئیسرائیل ھانی عیبریکردنی ناوی شوێنەکانی داوە، بە ئامانجی بەھێزکردنی پەیوەندی جوولەکەکان کە زۆربەیان لە دەیەکانی ڕابردوودا کۆچیان کردووە.  وەک بەشێک لەم پرۆسەیە، زۆرێک لە ناوی شوێنە کۆنەکانی تەوراتی یان تەلمودی نۆژەنکرانەوە.  لە حاڵەتەکانی تردا ناوی نوێی عیبری دەدرا بەو شوێنانەی کە تەنھا ناوی عەرەبییان ھەبوو و ناوێکی عیبری کۆنیان نەبوو.  لە ھەندێک حاڵەتدا ناوی شوێنی عەرەبی فەلەستینی لە زمانی عیبری مۆدێرن پارێزراوە، ھەرچەندە نەریتێکی عیبری جیاوازی ھەیە سەبارەت بە ناوەکە، وەک لە حاڵەتی بانیاسدا ، کە لە نووسینە کلاسیکییەکانی عیبریدا پێی دەوترێت "پەنیاس".  ھێماکانی ئاراستەی شارەوانییەکان و نەخشەکان کە لەلایەن دەزگاکانی حکوومەتەوە  ھەندێکجار ناوی نەریتی عیبری و ناوی نەریتی عەرەبی شان بە شانی یەکتر نیشان دەدەن، وەک «نابلوس / شەکیم، سیلوان / شیلۆح»، ھتد لە ھەندێک ناوچەی ئیسرائیل، بە تایبەتی شارە تێکەڵەکانی جوولەکە و فەلەستین، ڕەوتێکی گەشەسەندوو ھەیە بۆ گەڕاندنەوەی ناوی شەقامە عەرەبییە ڕەسەنەکان کە لە دوای ساڵی ١٩٤٨ەوە گۆڕدرابوون بۆ عیبری. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ئیسرائیل
پۆل:جوگرافیای فەلەستین
پۆل:زمانی عیبری
پۆل:جوگرافیای مێژوویی
پۆل:نەکبە
ئاوارەکردنی فەلەستینییەکان ١٩٤٩–١٩٥٦

**دەرکردن و ئاوارەکردنی فەلەستینییەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٥٦** دەرکردن و ئاوارەبوونی بەردەوامی فەلەستینییە عەرەبییەکان بوو لە ساڵی ١٩٤٨ لەو خاکانەی کە ئیسرائیل دوای واژووکردنی ئاگربەستی ١٩٤٩ کۆنترۆڵی کردبوو،    و لە چوارچێوەی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلدا، و ئەم قۆناغە گرنگ بوو بۆ ئاوارەبوونی زۆرەملێی فەلەستینییەکان و پەرەسەندنی گرژییەکان لەسەر ھێڵەکانی ئاگربەست، کە دواجار بووە ھۆی دەستدرێژی سێ قۆڵی لە ساڵی ١٩٥٦.

لە نێوان ساڵانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٥٠، بەپێی مێژوونووس بێنی مۆریس، ئیسرائیل نزیکەی ٣٠ بۆ ٤٠ ھەزار فەلەستینی و بیابانی ئاوارە و دەریانکردن، زۆرێک لە گوندەکانی بەدرێژایی ھێڵەکانی ئاگربەست و ناوچەی سنووری لوبنان وێران و چۆڵ کرد، پاشان زۆرێک لە گوندەکانی بە کۆچبەرانی جوولەکە و ھێزە سەربازییەکانی ئیسرائیل نیشتەجێ کرد. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی سەربازانی سلێمانی

**کۆمەڵکوژیی سەربازە عێراقییەکانی سلێمانی** ئاماژەیە بۆ لەسێدارەدانی نزیکەی ٦٠ سەربازی بێچەکی عێراقی لەلایەن چەکدارانی کوردەوە لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١، لە شاری سلێمانی، لە کاتی دوای ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە باکووری عێراق.

## پاشخان
لە دوای شەڕی کەنداو، زنجیرەیەک ڕاپەڕین لە سەرانسەری عێراق لە ساڵی ١٩٩١ سەریھەڵدا، بەتایبەتی لە باشووری عێراق، وە لە باکووری عێراق لەلایەن کورد. ھێزە کوردییەکان ئەو دەرفەتەیان قۆستەوە بۆ پاڵنانی ئۆتۆنۆمی و چەند شارێکی باشووری کوردستانیان کۆنتڕۆڵکرد، لەنێویاندا شاری سلێمانی.

## کۆمەڵکوژییەکە
بەگوێرەی ڕاپۆرتی ھەواڵنێری ڕۆیتەرز، کورت شۆرک، کە شایەتحاڵی ڕووداوەکە بووە، سەربازە عێراقییەکان لەسەر ئەژنۆ دابوون و لە مەودایەکی نزیکەوە تەقەیان لێکراوە.  لەسێدارەدانەکان بە پێشێلکردنی یاساکانی جەنگ دادەنران، بەو پێیەی سەربازەکان بێ چەک بوون و خۆیان ڕادەست کردبوو.

## بەڵگەنامەی مافی مرۆڤ
لە کاتێکدا ئەم ڕووداوە ھەمان ئاستی سەرنجی دڕندەییەکانی دیکەی سەردەمی جەنگی بەدەست نەھێنا، بەڵام لەلایەن ڕۆژنامەنووسان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤەوە سەرنجیان درا. دواتر مافەکانی مرۆڤ لە ڕاپۆرتەکانی ساڵی ١٩٩٢دا ئاماژەی بە نەبوونی لێپرسینەوە لە دوای ئەم کوشتنانە کرد.

## ئەمانەش ببینە

* ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
* ململانێی کورد و عێراق
* تاوانەکانی جەنگ
* لیستی کۆمەڵکوژییەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* تەواوی بابەتەکەی واشنتۆن پۆست
* چاودێری مافەکانی مرۆڤ – ڕاپۆرتی عێراق ١٩٩٢

پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک
پۆل:کوردایەتی
پۆل:عێراق لە ١٩٩١
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی کەرکووک
پۆل:ئاسیا لە ١٩٩١
پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
پۆل:ڕاپەرینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی
پۆل:مێژووی باشووری کوردستان
شەڕی چیای ھەندرێن

**شەڕی چیای ھەندرێن** یان **شەڕی ھەندرێن** ناسراو بە **داستانی ھەندرێن** کە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦ ڕوویدا، وەک ڕووداوێکی بەرچاو لە چوارچێوەی یەکەمین شەڕی عێراق و کورددا (شۆڕشی ئەیلوول) وەستاوە. ئەم بەشداریکردنە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە ساتەکانی سەرەکیی ململانێکە دادەنرێت. ھێزی کوردی بە سەرۆکایەتیی مستەفا بارزانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی بەسەر سوپای عێراق بە فەرماندەییی عەبدولڕەحمان عارف بەدەستھێنا. شەڕەکە زیانێکی زۆری بۆ لایەنی عێراقی لێکەوتەوە و دوو لیوای پیادە بە شێوەیەکی کاریگەر لەناوچوون. لەبەرامبەردا زیانی گیانیی کورد بە کەمترین مایەوە، ئەمەش جەختی لەسەر لێھاتووییی ستراتیجی و کاریگەریی سەرکردایەتی و تاکتیکەکانیان دەکردەوە.

## پێشینە
لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ لە نێوان ناکۆکییەکی بەرچاوی ناوخۆیی لەناو ڕژێمی بەعسدا، عەبدولسەلام عارف کودەتایەکی ڕێکخست کە بووە ھۆی دەرکردنی بەعسییەکان لە دەسەڵات. دواتر، دوای ھێرشێکی شکستخواردوو بۆ سەر کورد، عەبدولسەلام عارف لە شووباتی ١٩٦٤ ئاگربەستی ڕاگەیاند. ئەم ھەنگاوە دووبەرەکیی لە ناو ڕیزەکانی کورددا لێکەوتەوە، لە لایەک ڕادیکاڵەکان و لە لایەکی دیکەش ھێزی پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی مستەفا بارزانی. لە کۆتاییدا بارزانی ڕازی بوو بە ئاگربەست و ڕادیکاڵەکانی لە حیزب پاککردەوە. بەڵام لەگەڵ کۆچی دواییی چاوەڕواننەکراوی عەبدولسەلام عارف، عەبدولڕەحمان عارفی برای سەرکردایەتیی گرتە ئەستۆ و حکوومەتی عێراق ھەڵمەتێکی کۆتایی بۆ ملکەچکردنی کورد دەستپێکرد. ئەم ھەوڵە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦ بە شەڕی چیای ھەندرێن، لە نزیک ڕەواندوز گەیشتە لووتکە، کە ھێزەکانی بارزانی بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سووپای عێراقیان تێکشکاند. باس لەوە دەکرێت کە لەم شەڕەدا، کورد زیانێکی بەرچاوی گەیاندووە، لەوانەش گوایە لەناوبردنی تەواوی لیوایەکی عێراقی.

## شەڕەکە
کوردەکان سوودمەند بوون لە پشتیوانیی ھەواڵگری کە لەلایەن مۆسادی ئیسرائیلەوە پێشکەش کرابوون و ڕێنماییی سەربازییان لە ڕاوێژکارانی ھێزەکانی پاراستنی ئیسرائیل وەرگرت. ئەم ھاوکارییە سوودێکی بەرچاوی بە ھێزە کوردییەکان بەخشی، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی زەوییە شاخاوییە ناڕێک و تەحەدایییەکانی ناوچەکە، لەگەڵ دەستڕاگەیشتنیان بە زانیارییە ھەواڵگرییە بەنرخەکان. شەڕی چیای ھەندرێن بە ھێرشێکی بەرەی عێراقی دەستی پێکرد بە ئامانجی شکاندنی بەرگرییەکانی کورد و دەستبەسەرداگرتنی کۆنترۆڵی ڕەواندز. بەڵام کورد پێشبینی ئەم ستراتیژییەی کردبوو و بەو پێیە خۆی ئامادە کردبوو. لەگەڵ پەرەسەندنی شەڕەکەدا، ھێزە عێراقییەکان توانیان پێشکەوتنێک بەدەستبھێنن، بەڵام کوردەکان بە خێرایی ھەنگاوێکی بەرپەرچدانەوەی پلان بۆ داڕێژراویان جێبەجێ کرد. کوردەکان بە قۆستنەوەی سوودی تاکتیکی خۆیان، مانۆڕی پینسەریان جێبەجێ کرد، دوو لیوای فیرقەی ٢ی عێراقی گۆشەگر کرد و گەمارۆیان دان. لە شەڕی دواتردا، ھێزە کوردییەکان بە شێوەیەکی کاریگەر لیواکانی عێراقییان بێلایەن کرد، کە بووە ھۆی لەناوچوونی تەواویان و سەربازانی عێراقی ناچارکرد لە بەرەکانی شەڕ پاشەکشە بکەن.

## یادکردنەوە و گرنگیی شەڕەکە
شەڕی چیای ھەندرێن بە ڕووداوێکی گرنگی مێژووی کورد دادەنرێت و لە نێو کورداندا وەک ڕووداوێکی ڕەمزی ھەمیشە یادی دەکرێتەوە و بە *داستانی ھەندرێن* ناودەبرێت. تەنانەت لە نێو یادکردنەوەکاندا ھەمیشە شەڕەکە ناوی دیارە و یاد دەکرێتەوە. تەنانەت لە دێڕێکی مارشی پارتی دیموکراتی کوردستاندا ئاماژەی پێدەدرێت:

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شەڕ
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی پێشمەرگە
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:مێژووی باشووری کوردستان
یانەی وەرزشیی سرێشمە

**یانەی وەرزشیی سرێشمە** لە بەرواری ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بە ھەوڵ و ماندووبوونی کۆمەلێک گەنج درووستکرا و دواتر لەلایەن وەزارەتی وەرزش و لاوانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان مۆلەتی فەرمیی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یانە وەرزشییەکان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ
پۆل:یانە وەرزشییەکانی کوردستان
پۆل:یانە وەرزشییەکانی عێراق
محەممەد ڕەزا موبارەک

**محەممەد ڕەزا حوسێن موبارەک** (١٩٥٠) شاعیر و ئەکادیمی عێراقییە. لە شاری نەجەف لەدایکبووە . خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە ئەدەبیاتی عەرەبی و خاوەنی دبلۆمی بەرزە لەگەڵ بڕوانامەی ماستەر لە ئەدەبیاتی عەرەبی و دکتۆرا لە زانکۆی بەغدا ھەیە. لە بواری ڕاگەیاندن و سەرپەرشتی بەشی ڕۆشنبیری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و بەشی ئەدەبی حەفتانەی گۆڤاری *فونون* کاری کردووە و پاشان سەرنوسەری. خاوەنی چەند کۆمەڵە شیعر و نووسینە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
موتەوەکیل تەھا

**موتەوەکیل سەعید بەکر نیزاڵ** شاعیری فەلەستینی خەڵکی قەلقیلیایە و لە ساڵی ١٩٥٨ لەدایکبووە، بڕوانامەی دکتۆرای لە ئەدەب و ماستەر لە ئەدەب و ڕەخنە لە زانکۆی یەرموک لە ئوردن بەدەستھێناوە، ھەروەھا دکتۆرای لە ھونەر و ئەدەب لە پەیمانگای توێژینەوە و لێکۆڵینەوەی عەرەبی کۆمەڵەی دەوڵەتانی عەرەبی لە قاھیرە بەدەستھێناوە. لە باوکی بەناوی سەعید بەکر تەھا فێری شیعر بووە. چل و پێنج کتێبی شیعر و گێڕانەوە و ڕەخنە و فیکری چاپ و بڵاو کردووەتەوە.  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
قودامە مولاح

**قودامە مولاح** (١٩٤٩–١٩٩٩) زانای ئەتۆمی عێراقی و کەسایەتی میدیایی بوو.

## ژیاننامە

قودامە عەبدوڵڵا سیدیق ئەلمولاح لە شاری مووسڵ لەدایک بووە و خوێندنی بەکالۆریۆسی لەوێ تەواو کردووە و بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای لە ئەندازیاری لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەدەستھێناوە. بۆ چەند پۆستێک دامەزرا، لەوانە یاریدەدەری سەرتیپی کۆلێژی ئەندازیاری لە زانکۆی بەغدا. ئەندامی کۆمەڵەی ئەندازیاری ئەڵمانی (VDI) و کۆمەڵەی تەکنیکی ئەڵمانی (KTG) بووە. بەشداری لە چل کۆنفرانسی نێونەتەوەییی و عەرەبی سەبارەت بە بەکارھێنانی ئاشتییانەی وزەی ئەتۆمی (١٩٩٠) و لێکچوونە دیجیتاڵییەکان (١٩٩٠) کردووە. سەرۆکی بەشی ئەندازیاری ئەتۆمی بووە لە زانکۆی بەغدا کاتێک لە ساڵی ١٩٨٨ دامەزرا، ھاوکات لە ڕێگەی کارەکانی لە بەرنامەی «زانست بۆ ھەمووان» لەگەڵ کامیل دەباغ لەلایەن ڕای گشتی عێراقەوە ناسرابوو، دوای کۆچی دوایی کامیل دەباغ بەرنامەکەی گرتە ئەستۆ. یەکێک بوو لە نووسەرە دیارەکانی گۆڤاری بەناوبانگی «زانستی عێراق»ی لە جیھانی عەرەبیدا. ھەروەھا لە بەرنامەی ئەتۆمی عێراق و لە بەرنامەی زانستی «جیھان لە ساڵی ٢٠٠٠» لە کەناڵی تەلەڤیزیۆنی عێراق کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٩٩ لە نەمسا دوای ئەوەی تووشی شێرپەنجەی پەنکریاس بوو، کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
نەعیم عەبوودی

**نەعیم عەبدولیاسر ئەلعەبوودی** (١٩٧٨ لە پارێزگای زیقار، عێراق) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و ئەندامی پەرلەمانی عێراقە.  لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ وەک وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە حکوومەتی سوودانی دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تەھا محێدین مەعرووف

**تەھا محێدین مەعرووف** (١٩٢٩ – ٧ی ئابی ٢٠٠٩) سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکارێکی کوردی عێراقی بووە و لە ساڵی ١٩٧٥ تا ساڵی ٢٠٠٣ لە داگیرکردنی عێراق وەک جێگری سەرۆک کۆماری عێراق کاری کردووە. ھەروەھا ئەندامی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش بووە، ئەمەش وایکردووە یەکێک بێت لەو کەم سەرکردە کوردانەی کە پێگەی دیاری لەناو ڕژێمی بەعسدا ھەبێت، ئەگەرچی بە پێگەی تاڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی بوو.

## ژیانی سەرەتایی

لە ساڵی ١٩٢٤ لە شاری سلێمانی لەدایک بووە، لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند و کاریگەری کورد. خوێندنی ناوەندی لە شارەکەی تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٤٨ کۆلێژی یاسای لە بەغدا تەواو کردووە، دوای ئەنجامدانی پارێزەرێتی، چووەتە بواری سیاسەتەوە، لە ساڵی ١٩٤٥ پەیوەندی بە حیزبی ڕزگاریخوازی کوردەوە کردووە، دواتر لە ساڵی ١٩٤٦ بەشداری لە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان کردووە، وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. قادر ئاغا برا گەورەکەی سەرۆکی ئەنجومەنی شارەوانی سلێمانی بوو.

## مەرگ

لە ٧ی ئابی ٢٠٠٩ لە شاری عەممانی پایتەختی ئوردن کۆچی دوایی کردووە. ڕۆژی دواتر لە شاری ھەولێری ھەرێمی کوردستان بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
ڕافیع دەحام تکریتی

**ڕافیع دەحام مەجوول ئەلتکریتی** (٢٤ی نیسانی ١٩٣٧ – ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩). ئەندامی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشی عێراق و بەڕێوەبەری دەزگای ھەواڵگریی عێراق و باڵیۆزی پێشووی عێراق لە تورکیا و بەرپرسی پێشووی دەزگای نھێنی عێراق. یەکێک بوو لە کەسایەتییە سیاسییە ناسراوەکانی عێراق. حکوومەتی عێراق لە سەردەمی سەددام حوسێن لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٩ بە فەرمی کۆچی دوایی خۆی ڕاگەیاند، لە شاری تکریت بە خاک سپێردرا، کە زێدی زۆرێک لە ئەندامانی باڵای حکوومەتی عێراقە لە ناوەڕاستی پارێزگای سەلاحەددین.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:مردووانی ١٩٩٩
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:نووسەرانی عێراقی
ڤیک فازیۆ

**ڤیک فازیۆ** (١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٢ – ١٦ی ئازاری ٢٠٢٢) لۆبیست و سیاسەتمەدارێکی ئەمریکییە، لە وینچێستەر ئەمریکا لەدایکبووە.   لە حیزبی دیموکرات چالاک بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
کامیل دەباغ

**کامیل ئەدھەم ئەلدەباغ** (١٩٢٥–٢٠٠٠) لە شاری مووسڵ لە باکووری عێراق لەدایکبووە، لەوێ خوێندنی سەرەتایی خوێندووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی لە کۆلێژی باڵای مامۆستایان لە ساڵی ١٩٤٧ بەدەستھێناوە، بۆ پۆستی وانەوتنەوە و کارگێڕی دامەزراوە و بەشداری لە کۆنفرانسە زانستی و پەروەردەییەکان کردووە لە قاھیرە، یووگۆسلاڤیا، ئینگلتەرا، ئەڵمانیا و ئیسپانیا. بەشداری کردووە لە نووسینی کتێبی زانستی لە فیزیا بۆ قوتابخانە و پەیمانگاکانی عێراق و کتێبی تایبەت بە کارەبا و ڕادیۆ، کە بڕی (٣٠) کتێبی زانستی سادەکراوە بۆ منداڵان و گەنجان. سەرۆکایەتی گۆڤاری زانست و ژیان (مجلە العلم والحیاە) بۆ ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٨ و ئامادەکردنی بەرنامەی «نوێ لە زانستدا» لە ڕادیۆی بەغدا، جگە لە ئامادەکردن و پێشکەشکردنی بەرنامەی «زانست بۆ ھەمووان». ئەو کەسەیە کە بیرۆکەی ھاوینەکاتی ناساندووە، کە لە ساڵی ١٩٨١ تا ٢٠٠٨ لە عێراقدا بەکارھێنراوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
میزبان خدر ھادی

**میزبان خدر ھادی** (١٩٣٨–٢٠٢٠) سیاسەتمەدار و ئەفسەرێکی سەربازی عێراقی بووە بە پلەی سەردار لە سوپای عێراق لە ساڵی ١٩٣٨ لە شاری مەندەلی لەدایک بووە، کە ئێستا لە سنووری پارێزگای دیالەدایە. سەرکردە بووە لە حیزبی بەعسی عێراق. لە ساڵی ١٩٩١ تا ٢٠٠١ ئەندامی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش بووە.

ھادی ژمارە ٢٣ بوو لەسەر کارتی داواکراوترین کەسایەتییەکانی عێراق. ھێزەکانی ئەمریکا لە ١ی ئایاری ٢٠٠٣ ھادییان لە بەغدا دەستگیرکرد، دواتر فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا بانگەشەی ئەوەی کرد کە ھادی لە ٨ی تەممووزی ٢٠٠٣ دەستگیرکراوە، دوای ئەوەی خۆی ڕادەستی ھێزەکانی ھاوپەیمانان کرد لە بەغدا.

ساڵی ٢٠١٠ لە دۆسیەی وشککردنی دەریاچە و زەلکاوەکان و کوشتن و ئاوارەکردنی کوردانی فەیلی، سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا. ڕۆژی شەممە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٠ لە زیندانی ئەلحووت لە ناسریە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:شیعە عێراقییەکان
عەبدولتەواب مەلا حووەیش

**عەبدولتەواب عەبدوڵڵا مەلا حووەیش** (١٤ی ئازاری ١٩٤٢) سیاسەتمەدارێکی پێشووی عێراق، لەدایکبووی فەلووجە، ئەندامی حیزبی بەعس بووە و بووەتە جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری پیشەسازیی سەربازی تاوەکو داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣. لە لیستی زۆرترین داواکراوی عێراقی ئەمریکادا بوو. لە ٢ی ئایاری ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزێکی ئەمریکییەوە دەستگیرکرا کە ھێرشێکی ئاسمانییان کردە سەر ماڵەکەی لە قەزای ئەعزەمیە لە بەغدا و لە ٢٠٠٦ ئازادکرا. پێدەچێت لە ئێستادا لە ئەڵمانیا نیشتەجێ بێت. 

سەبارەت بە حەسەن عەبدولتواب مەلا حووەیش، ئەو لە ساڵی ٢٠١٢ سکاڵای لەسەر بەڕێوەبەری پێشووی ھەواڵگریی ئوردن، محەممەد زەھەبی تۆمارکرد و تۆمەتباری کرد بە بەزۆرسەندن، ھەروەھا زەھەبی بڕی پێنج ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار دیناری وەرگرتووە لە بەرامبەر نێوەندگیری لەگەڵ دەسەڵاتدارانی عێراق بۆ ئازادکردنی باوکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان
شەڕی زاخۆ

**شەڕی زاخۆ** لە کاتی ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق لە دوای شەڕی کەنداو ئەنجامدرا. زاخۆ شارێکی کوردنشینە و زیاتر لە ٥٠ ھەزار کەسی تێدایە. خەڵکی قەزای زاخۆی سەر بە پارێزگای دھۆک ھێرشیان کردە سەر بنکە سەربازییەکان و ھەڵیانکوتایە سەر باڵەخانە حکوومییەکان و لە ١٣ی ئازاردا شارۆچکەکەیان کۆنترۆڵکردەوە. بەڵام سەرکەوتنەکە بە تێچووێکی زۆرەوە ھات، چوونکە لە کاتی پێکدادانەکان لە ھەندێک شوێنی سەربازی و ھەواڵگری لە شارەکەدا خەڵکی مەدەنی لەلایەن ھێزەکانی ڕژێمی سەددام حوسێنەوە کوژران. شارۆچکەکە لە ١ی نیسان لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە کۆنترۆڵکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
پۆل:ڕاپەرینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:شەڕەکانی کوردستان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی پێشمەرگە
پۆل:مێژووی باشووری کوردستان
پۆل:دەیەی ١٩٩٠
پۆل:ڕاپەڕینەکان
بنکەی ئاسمانیی قەیارە

**بنکەی ئاسمانیی قەیارە** (پێشتر بنکەی ئاسمانیی سەددام) بنکەیەکی ئاسمانی عێراقییە و دەکەوێتە پارێزگای نەینەوا و نزیکەی ٣٠٠ کم لە باکووری بەغدا و ١٦ کم لە ڕۆژاوای شاری قەیارە دوورە. بنکەکە ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە کاتی جەنگی ئێران و عێراقدا، فەوجەکانی فڕۆکەکانی میراج و میگ-٢٣ و میگ-٢٥ (مۆدێرنترین فڕۆکەی ھێزی ئاسمانی عێراقی لەو کاتەدا)ی تێدابووە.

بنکەی ئاسمانی قەیارە لە کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن کۆمپانیاکانی یووگۆسلاڤیاوە دروستکراوە وەک بەشێک لە پڕۆژەیەکی بنکەیەکی گەورە بۆ سوود وەرگرتنی وانەکانی شەڕەکانی عەرەب لەگەڵ ئیسرائیل لە ساڵانی ١٩٦٧ و ١٩٧٣.

بنکەکە لە دوو ڕێڕەوی فڕین پێکھاتووە کە ھەریەکەیان ٣٥٠٥ مەتر و ٣٥٩٦ مەتر و نزیکەی ٣٣ ھەنگاری فڕۆکەی قاییمکراو کە بەسەر بنکەکەدا بڵاوبوونەتەوە. بنکەکە بە سیاجێک دەورە دراوە کە تیرەکەی ٢٠ کیلۆمەترە، کە بە پشتێنەیەکی سەوزی دار دەورە دراوە بۆ داپۆشینی بینین و دڵنیابوون لە نھێنی.

بنکەکە لە کاتی جەنگی کەنداو و لە کاتی جەنگی عێراقدا بۆردومانی قورسی لێکرا.

دوای ٢٠٠٣ ھێزەکانی ئەمریکا دوای نۆژەنکردنەوەی ڕێڕەوی فڕین و تاوەری کۆنتڕۆڵ، بنکەی قەیارەیان وەک کەمپێکی سەربازی بەکارھێنا. تا ساڵی ٢٠١٠ بەردەوام بوون لە بەکارھێنانی، دواتر ڕادەستی ھێزە عێراقییەکانیان کرد.

بنکەی ئاسمانی قەیارە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ بەبێ شەڕ کەوتە دەست داعش. ئەو گرووپە وەک ئۆردوگای سەربازی و زیندان بەکاریان ھێنا. لەماوەی کۆنترۆڵکردنی ئەو بنکەیە لەلایەن فڕۆکەکانی عێراق و ھاوپەیمانی نێونەتەوەیییەوە ھێرشی توندی کرایە سەر.

ڕۆژی ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦، حەیدەر عەبادی، سەرۆک وەزیرانی عێراق و نەوفەل حەمادی سوڵتان پارێزگاری نەینەوا ئازادکردنی ئەو بنکەیەیان لە لایەن ھێزە عێراقییەکانەوە بەبێ ھیچ بەرەنگارییەک ڕاگەیاند، دوای ئەوەی ئەندامانی داعش بەرەو ناوەندی شاری مووسڵ ھەڵھاتن.

## سەرچاوەکان
رەحەتى

وێنۆک| قۆنتەرێکی چێشتخانە
وێنۆک|  بەکارهێنانى کۆڤک لەسەر کەشتییەکە
**رەحەتى، ماستێرک، [https://ferheng.info/alfba/%d8%a8%d8%a7%d8%ac%db%95-bace/ باجە] یان کۆڤک (کۆڤ) (بە [[ئینگلیزیی بەریتانی|ئینگلیزى]]: funnel)** پارچەیەکی کورتی بۆرییە. سەرێکی پان و سەرێکی تەسکە. بەکاردێت بۆ گواستنەوەى شلە و نەوت یان بارستەی وەک پاودەر و دانەوێڵەی بچووک بۆ ناو دەرگایەک کە بەشی ئەوەندە گەورە نەبێت. بۆ نموونە بۆ گواستنەوەی ڕۆنی شل بۆ ناو بوتڵێک، چونکە دەمی شووشەکە بەشی پێویست پان نییە و ڕەنگە بەشێک لە ڕۆنەکە نەچێتە ناو دەمەوە و بەفیڕۆ بچێت،  بەکاردەهێنرێت کە کۆتایی تەسکەکەی لەناو دەمدا جێی دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان
1. فەرهەنگى ئەناهیتا (کوردى-کوردى) https://ferheng.info/alfba/%d8%a8%d8%a7%d8%ac%db%95-bace/


پۆل:ئامرازەکان
قەیارە

**قەیارە** شارۆچکەیەکی عێراقییە و دەکەوێتە باشووری پارێزگای نەینەوا لە کەناری ڕۆژاوای ڕووباری دیجلە و نزیکەی ٦٠ کم (٣٥ میل) لە باشووری مووسڵەوە دوورە. دەکەوێتە پارێزگای مووسڵ و ناوەندی ناحیەی قەیارەیە. ژمارەی دانیشتووانی ٣٩٨ ھەزار و ٩٨٩ کەسە.  شارۆچکەکە دەکەوێتە نزیک کێڵگەی نەوتی قەیارە و پاڵاوگەیەکی نەوتی ھەیە لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژاوای شارەکەی. فڕۆکەخانەی قەیارە ڕۆژاوا بە دووری ٢٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای شارەکە ھەڵکەوتووە. 

شار و ناوچە لاوەکییەکە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ کەوتە دەست دەوڵەتی ئیسلامی عێراق و شام. دەوترێت کۆنتڕۆڵکردنەوەی قەیارە گرنگییەکی ستراتیژی ھەبووە بۆ ھێرشی کۆنترۆڵکردنەوەی مووسڵ لە ساڵی ٢٠١٦. لە مانگی ئابی ٢٠١٦ قەیارە بە تەواوی لەلایەن ھێزە عێراقییەکانەوە گیرا، لیوا ڕیاز جەلال تۆفیق ڕای گەیاند کە ھەموو بەشەکانی شارەکەیان کۆنترۆڵکردووە، حەیدەر عەبادی، سەرۆک وەزیرانی عێراق ستایشی گرتنی ئەو شارەی بە «ھەنگاوێکی سەرەکیی لە شەڕی دژی داعش» کرد. لە مانگی تەممووزی ٢٠١٦ پنتاگۆن ڕای گەیاند، ٥٦٠ سەربازی تر دەنێرێت بۆ عێراق، بە پلەی یەکەم بۆ پەرەپێدانی فڕۆکەخانەی قەیارە و بەکارھێنانی وەک پاڵپشتی بۆ ھێرشە پلان بۆ داڕێژراوەکەی بۆ سەر مووسڵ. دوای ئازادکردنی شارۆچکەکە، ئەندامانی ھۆزی جبوور لە قەیارە و گوندەکانی دەوروبەری ، فەوجی ٣٩ی ھێزەکانی حەشدی شەعبی (کە نازناوی «مغاویرانی جبوور» یان «شێرەکانی دیجلە»)یان پێکھێنا بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش). ئەم یەکەیە دواتر بەشداری شەڕی مووسڵ (٢٠١٦-٢٠١٧)ی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
سوپای ڕزگاریخوازی گەل (لوبنان)

**سوپای ڕزگاریخوازی گەل** باڵی سەربازی پارتی سۆسیالیستی پێشکەوتنخوازی چەپی درووز بوو کە لە شەڕی ناوخۆی لوبناندا بەشداری کرد. جێگای سەرنجە کە حیزبی دیموکراتی جەماوەری و میلیشیاکانی لە ساڵی ١٩٧٥ تا ١٩٨٢ ئەندامی بزووتنەوەی نیشتمانیی لوبنان بوون.

## سەرچاوەکان
لەسێدارەدانەکانی کەرکووک (١٩٩١)

**لەسێدارەدانەکانی کەرکووک (١٩٩١)** لە مانگی ئازاری ١٩٩١ لە کاتی دوای ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق ڕوویدا. دوای گرتنی شاری کەرکووک لەلایەن کوردەکانەوە، یاخیبووانی کورد لەسێدارەدانی تۆڵەسەندنەوەیان لە ئەندامانی حیزبی بەعس و ھێزەکانی پۆلیس ئەنجامدا کە پێیان وابوو دڵسۆزی سەددام حوسێن.

## پێشینە
دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی کەنداو، ڕاپەڕین لە سەرانسەری باکووری عێراق، بەتایبەتی لە ناوچە کوردنشینەکاندا سەریھەڵدا. بەھۆی داڕمانی دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندەوە، شەڕوانان و ھاووڵاتیانی کورد دەستیان بەسەر چەند شارێکدا گرت، لەنێویاندا کەرکووک.

## کووشتنەکان
لەگەڵ کۆنتڕۆڵکردنی کەرکووک لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩١دا، ھەواڵی تۆڵەسەندنەوەی بەکۆمەڵ لە دژی بەرپرسانی حیزبی بەعس و ئەفسەرانی پۆلیس بڵاوبوویەوە. بەپێی زنجیرەی کەناڵی *[[پی بی ئێس]]*، "لە تۆڵەسەندنەوەیەکدا، یاخیبووان ھەر پۆلیس و ئەفسەر و ئەندامێکی سەر بە حیزبی بەعسیان دۆزیبووایەوە، ئەوا لە سێدارەیان دەدان و دەیان کووشتن".

*[[ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤ]]* کردەوەی تۆڵەسەندنەوەی ھاوشێوەی لە سەرانسەری باکووری عێراق بەڵگەدار کردووە و ئاماژەی بەوە کردووە کە "گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکان بە ئەندامانی حیزبی بەعس و بەرپرسانی ئەمنییان لەسێدارەداوە" لە شارۆچکەکانی وەک دووزخورماتوو.

ھەرچەندە ژمارەی ووردی قوربانییەکان نادیارە، بەڵام خەمڵاندنەکان باس لەوە دەکەن کە ڕەنگە لە کاتی ڕووداوەکەی کەرکووکدا **دەیان** کەس لە سێدارە دراون.

## دوای ئەوە
ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی و لێپرسینەوە لە کووشتنەکان نەکرا. لەکاتێکدا ھەندێک گرووپی بەشداربوو لە ڕاپەڕینەکەدا دواتر خراونەتە ناو حکوومەتی خۆسەری کوردییەوە، بەڵام ھیچ لێپێچینەوەیەکی پەیوەندیدار بە ڕووداوەکانی کەرکووک نازانرێت.

## ئەمانەش ببینە

* ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
* کۆمەڵکوژیی سەربازانی سلێمانی
* مافی مرۆڤ لە عێراقی سەددام حسێن

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاپەرینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق
پۆل:عێراق لە ١٩٩١
پۆل:مێژووی کەرکووک
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژییەکان
بزووتنەوەی نیشتمانیی لوبنان

**بزووتنەوەی نیشتمانیی لوبنان** بەرەیەکە پێکھاتووە لە چەندین حیزب و بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی و چەپ کە لە ساڵی ١٩٦٩ پێکھاتووە و بەڕاستی لە ساڵی ١٩٧٣ لەسەر بنەمای بەرنامەیەکی ھاوبەش دەستیپێکردووە کە داوای چاکسازی سیاسی و ئابووری دەکات، جگە لە ڕاگەیاندنی ڕوونی عەرەبیزمی لوبنان. 

بزووتنەوەکە کە کەمال جونبلات سەرۆکایەتی دەکرد، کۆمەڵێک حیزبی لەخۆگرتبوو، ئەوانیش:

* حیزبی شیووعیی پێشکەوتنخواز.
* حیزبی شیووعیی لوبنان.
* ڕێکخراوی کاری شیووعیی.
* پارتی سۆسیال ناسیۆنالیستی سووریا.
* پارتی بەعس (ڕێکخراوی لایەنگری سووریا).
* حیزبی بەعس (ڕێکخراوی لایەنگری عێراق).
* و بزووتنەوەی سەربەخۆی ناسرییەکان.
* ڕێکخراوی جەماوەری ناسری.

لە سەرەتای شەڕەکەدا، بزووتنەوەکە ھاوپەیمانی لەگەڵ ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین کرد دژی بەرەی ڕاستڕەوی لوبنانی کە زۆرینەی مەسیحییان ھەبوو. بزووتنەوەکە لە سەرەتای جەنگدا سەرکەوتنی سەربازی بەدەستھێنا، ئەمەش ڕێگەی پێدا نزیکەی ٨٠٪ی خاکی لوبنان کۆنترۆڵ بکات. بەڵام ھەر زوو بەھۆی ناکۆکی لەگەڵ سووریا دابەشبوون لە نێوان ئەندامەکانیدا سەریھەڵدا. بزووتنەوەکە چەندین گورزی توندی لێکەوتەوە بەھۆی دەستێوەردانی سەربازی سووریا لە مانگی حوزەیرانی ١٩٧٦ و تیرۆرکردنی کەمال جونبلات لە ١٦ی ئازاری ١٩٧٧. وەلید جونبلات کە شوێنی باوکی وەک سەرۆکی بزووتنەوەکە گرتەوە، زیاتر سەرنجی لەسەر ڕۆڵی خۆی وەک سەرکردەی حیزب و درووز بوو، و ھەوڵیدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ سووریا باشتر بکات. بزووتنەوەکە بەشێکی زۆری ڕۆڵی خۆی لەدەستدا، و بە شێوەیەکی کاریگەر لەگەڵ لەشکرکێشی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٢دا ھەڵوەشایەوە.

## سەرچاوەکان
سوپای ئازادی لوبنان

**سوپای ئازادی لوبنان** (یان سوپای عەقید بەرەکات) میلیشیایەکی مەسیحی جیابووەوەی سوپای لوبنان کە لە کاتی شەڕی ناوخۆی لوبنان (١٩٧٦–١٩٧٨) چالاک بوو. سەرکردایەتی پێشڕەو سەعد حەداد و دواتر لەلایەن کوڕەکەی ئەنتۆنی حەدادەوە سەرکردایەتی دەکرا. بە پشتیوانی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٦ دامەزراوە، دواتر بووە بە سوپای باشووری لوبنان (SLA) لە کاتی داگیرکردنی باشووری لوبنان لەلایەن ئیسرائیلەوە. وەک ھاوپەیمانی سەرەکی ئیسرائیل لە کاتی شەڕی ناوخۆدا، بەتایبەتی لە باشووری لوبنان، بەشداری کردووە لە دامەزراندنی «پشتێنەی ئەمنی» لە باشوور بە پشتیوانی ئیسرائیل بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین (PLO) و ھێزەکانی دیکەی دژە ئیسرائیل. دژی ھێزەکانی فەلەستین و بزووتنەوەی نیشتمانیی لوبنان بوو کە لەلایەن سووریاوە پاڵپشتی دەکرا، ناوبەناو لەگەڵ سوپای فەرمی لوبنان تێکھەڵچوون، ھەرچەندە ھەندێک لە ئەندامانی سوپای ئازادی لوبنان پەیوەندییان پێیەوە کرد.

دوای تیرۆرکردنی سەعد حەداد (١٩٨٤)، ئەنتۆنی حەداد فەرماندەیی وەرگرت و ڕێکخرایەوە لەژێر ناوی «سوپای باشووری لوبنان» (SLA) وەک ھێزێکی بە وەکالەتی ئیسرائیل ڕێکخرایەوە. دوای کشانەوەی ئیسرائیل لە زۆربەی ناوچەکانی لوبنان (١٩٨٥) کاریگەری ئەم سوپایە کەم بووەوە، بەڵام بە پشتیوانی ئیسرائیل کۆنتڕۆڵی خۆی بەسەر ناوچەکانی باشووری لوبناندا مایەوە. لە ماوەی شەڕی باشوور (١٩٨٠–١٩٩٠)، سوپاکە بەردەوام بوو لە شەڕکردن لەدژی حیزبوڵڵا و ھێزەکانی سووریا، بەڵام کەوتە ژێر فشاری سەربازی و سیاسی زیاتر.

## ڕووخان

دوای کشانەوەی ئیسرائیل لە باشووری لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٠ (بەھۆی بەرخۆدانی حیزبوڵڵا)، سوپاکە بە تەواوی داڕما و زۆرێک لە ئەندامانی (لەوانەش ئەنتۆنی حەداد) لە ترسی لێپێچینەوە یان تۆڵەسەندنەوە بەرەو ئیسرائیل یان وڵاتانی دیکە ھەڵھاتن. دەوڵەتی لوبنان ئەو میلیشیایەی کە لەوەوە مابوونەوە ھەڵوەشاندەوە و بەشێک لە ئەندامەکانیشی دوای لێکۆڵینەوەیەکی ئەمنی خراونەتە ناو سوپای لوبنانەوە.

## سەرچاوەکان
شەڕی نەھرەوان

**شەڕی نەھرەوان** ئەم شەڕە لە ساڵی ٣٣کۆچی (٦٥٨ بۆ ٦٥٩) ڕوویدا لە نێوان سوپای عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب و خەواریجەکان لە نەھرەوان کە دەکەوێتە نزیک شاری بەغدا. خەواریجەکان بە سەرکردایەتی عەبدوڵڵا کوڕی وەھب ئەلڕەسیبی دژایەتی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیبیان دەکرد. عەلی تا پێی دەکرا خۆی لە ھێرشکردنە سەریان دەپاراست تەنانەت ئیبن عەباسی نارد تا ڕازیان بکات واز لە دژایەتی بێنن. تا ئەو کاتەی خەواریجەکان دەستیان برد بۆ کوشتنی موسڵمانان و فتنەیان دروست کرد ھەروەھا کوشتنی عەبدوڵڵا کوڕی خەباب کوڕی ھاوەڵی پێغەمبەری خوا. لە کەناری ڕووبارێک سەریان بڕی و سکی ژنە دووگیانەکەییان دڕاند. عەلی کوڕی ئەبووتالیب پەیامێکی نارد داوای لێ کردن بکوژەکان ڕادەست بکەن بەڵام نەیانکرد پاشان عەلی بە سوپایەک ھێرشی کردە سەریان لە نەھرەوان لە ناوی بردن.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 

* 
* 
* 

پۆل:فیتنەی یەکەم
کۆمەڵکوژی پاسی بەیرووت

**کۆمەڵکوژی عەین ئەلروومانە** یان **کۆمەڵکوژی پاس** ئەو ڕووداوەیە کە بە پریشکی ڕاستەوخۆ دادەنرێت بۆ سەرھەڵدانی شەڕی ناوخۆی لوبنان کە تا کۆتاییەکانی نەوەدەکان درێژەی کێشا.

لە ١٣ی نیسانی ساڵی ١٩٧٥، پیێر جەمیل سەرۆکی پارتی کەتائیب، لەکاتی بەجێھێشتنی کڵێسایەک لە گەڕەکی عەین ئەلروومانە، تەقەی لێکرا. جەمیل فەلەستینییەکانی بەوە تۆمەتبار کرد کە لەپشت ئۆپەراسیۆنەکەوەن. لە ھەمان ڕۆژ و لە ھەمان ناوچە، چەکدارانی سەر بە پارتی کەتیبەکانی لوبنان ھێرشیان کردە سەر پاسێک کە ئەندامانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینیان ھەڵگرتبوو کە بەرەو کەمپی تەل زەعتەر دەڕۆیشت و تەقەیان لە سەرنشینەکان کرد و ٢٧ کەسیان کوشت. ھەر لەو شەودا شەڕ لە نێوان فەلەستینییەکان و ڕاستڕەوە مەسیحییەکان ڕوویدا. ھەوڵەکان بۆ ھێورکردنەوەی دۆخەکە و گفتوگۆ سیاسییەکان شکستیان ھێنا. بزووتنەوەی نیشتمانیی لوبنان بە سەرۆکایەتی کەمال جونبلات، پارتی کەتیبەکانی لە ڕووداوەکە بەرپرسیار کرد و زۆری نەخایاند پەیوەندی بە فەلەستینییەکانەوە کرد. شەڕەکە فراوانتر بوو و ناوچەکانی دیکەی لوبنانیشی گرتەوە و وڵاتەکە چووە ناو سووڕێکی ململانێ و قەیرانەکانەوە کە زیاتر لە پانزە ساڵ بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان
ڕۆژنامەی ئەلنیدا

**ڕۆژنامەی ئەلنیدا** ڕۆژنامەیەکی عێراقییە و لە ڕۆژی نۆیەمی لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کووەیت دەرچووە. بڵاوکردنەوەکانی پێش ئازادکردنی کووەیت لە کانوونی دووەمی ١٩٩١ ڕاگیرا.

## بڵاوکردنەوە و ئامانج
لەلایەن ڕژێمی عێراقەوە لە کاتی داگیرکردنی کووەیت لە نۆیەمین ڕۆژی داگیرکاری لە مانگی ئابی ١٩٩٠ لەلایەن ڕژێمی عێراقەوە بڵاوکرایەوە، بارەگاکەی چاپخانەی ڕۆژنامەی ئەلقەبس کووەیتی بوو لە شەقامی ئەلسیحافە لە ناوچەی شووەیخ و شکۆمەندی بۆ سەددام حوسێن، سەرۆککۆماری پێشووی عێراق و ھێزە عێراقییەکان دەکرد و لەلایەن ئەوانەوە پارەی بۆ دابین دەکرا. دەسەڵاتدارانی عێراق ئەلقەبسیان داخست و ئەلنیدایان دامەزراند بە بەکارھێنانی ئەو دامەزراوانەی ڕۆژنامەی ئەلقەبس کە دەستیان بەسەردا گرت. ئەلنیدا تاکە ڕۆژنامە بوو کە لەم ماوەیەدا لە سەردەمی داگیرکارییەکانی عێراق لە ساڵانی ١٩٩٠–١٩٩١ دەرچووە. لە کووەیت بێ بەرامبەر دابەش کرا و لە ئوردنیش فرۆشرا. وتارەکانی سەرۆک سەددام حوسێن و زانیاری لەسەر یاسا و فەرمانەکانی دەسەڵاتدارانی عێراق بڵاوکردەوە. لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩١ بەبێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە داخراوە.

### ھەوڵی بەرخۆدانی کووەیت بۆ وەستاندنی
بەرخۆدانی کووەیت ھەوڵیدا ئۆپەراسیۆنی ڕۆژنامەی ئەلنیدا ھەڵبوەشێنێتەوە، چونکە ئەو ئۆپەراسیۆنە بووە ھۆی بێزاری لە کۆمەڵگەی کووەیتدا. بڕیاریان دا بە دوو مووشەک ھێرش بکەنە سەر ئەلنیدا؛ بەڵام لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا لەترسی کوژرانی ماڵە کووەیتییەکانی نزیکییەوە ھەڵوەشایەوە.

## ڕاگرتنی
دوای ئازادکردنی کووەیت لە ٢٦ی شوباتی ١٩٩١، دوای تێپەڕاندنی ١٠٠ ژمارە لە تەواوی ماوەی لەشکرکێشی عێراقدا، بڵاوبوونەوەی وەستاند.

## دادگاییکردنی ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە کاریان بۆ کردووە
لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩١دا ٢٤ کەس دادگایی کران. تۆمەتباران بریتی بوون لە ژنێکی کووەیتی کە بەڕەچەڵەک عێراقی بوو، ١٤ ئوردنی بە ڕەچەڵەک فەلەستینی، پێنج عێراقی، کەسێکی بدوون و فەلەستینییەک کە بەڵگەنامەی گەشتکردنی ھەبوو. ئەوان تۆمەتبار بوون بەوەی لە ماوەی حەوت مانگی داگیرکاریدا کاریان بۆ ڕۆژنامەی ئەلنیدا کردووە کە دەم و زمانی عێراق بووە. سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا. دوای دەرچوونی یاسای سەربازی لە کووەیت لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٩١، چوار کەس بە زۆرترین سزای ١٥ ساڵ زیندانی کران، کە بڕیاری لە سێدارەدانی نزیکەی ١٨ سزادراوی دەرکرد بە تۆمەتی ھاوکاری لەگەڵ دەسەڵاتی داگیرکەری عێراق لە کووەیت لەو کاتەدا. داواکاری گشتی کووەیت ھەموو ئەو تۆمەتبارانەی کە لە ڕۆژنامەی ئەلنیدا کاریان دەکرد ئاراستەی تۆمەتێکی پێنج خاڵی کردبوو: ١- بەرکەوتن لەگەڵ دووژمن ٢- وەرگرتنی پارە لە دووژمن ٣- بێھیواکردنی ورە و مۆڕاڵی گەلی کووەیت ٤- کارکردن لە بڵاوکراوەیەکی دووژمن کە دووژمنایییەتی کووەیت دەکات ٥- خیانەتی باڵا. کاتێک دادگا پرسیاری ھۆکاری ھاوکارییەکانیان لێکردوون، ڕایان گەیاندووە کە لەو کاتەدا لەلایەن بەرپرسی ڕاگەیاندنی عێراقی بەرپرسی گۆڕەپانی کووەیتەوە ھەڕەشەی لەسێدارەدانیان لێکراوە، وەک خۆی لەو کاتەدا خۆی ناساندووە کە ھاوپەیمانی ڕۆژنامەوانی پێشووی باڵیۆزخانەی عێراق لە کووەیت، حەمید ئەلموللا بووە کە ھەڕەشەی لەسێدارەدانی لێکردوون ئەگەر ڕەتیانکردەوە کار بۆ ڕۆژنامەکە بکەن؛ بەڵام ئەو حووکمانە بەھۆی ناڕەزایەتییە توندەکان لە دژی ئەوان جێبەجێ نەکراون و شا حوسێن بن تەلال ناوبژیوانی کرد بۆ ئازادکردنی ھەشت ھاووڵاتی ئوردنی دوای ئەوەی نزیکەی ھەشت ساڵ لە بەندیخانەکانی کووەیت مابوون دوای کەمکردنەوەی حوکمی لەسێدارەدان بۆ زیندانی ھەتاھەتایی.

## سەرچاوەکان
کەمپی تەل زەعتەر

**کەمپی تەل زەعتەر** کەمپێکی پەنابەرانی فەلەستینییە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی بەیرووت. لە ساڵی ١٩٤٩ی زایینی دامەزراوە، ڕووبەرەکەی ٥٦.٦٥ دۆنم بووە. لە کاتی شەڕی ناوخۆی لوبنان لە کۆمەڵکوژی تەل زەعتەر لەناوبرا. شەڕ و پێکدادانی توند لە نێوان ھێزەکانی ڕاستڕەوی مەسیحییەکانی لوبنان و چەکدارە فەلەستینییەکان لە کەمپەکەدا ڕوویدا. ئۆردوگاکە لەلایەن چەکدارە ڕاستڕەوەکانی لوبنانەوە گەمارۆدرابوو و لەلایەن ھێزە ڕاستڕەوەکانی مەسیحییەکانی لوبنانەوە تۆپبارانێکی قورسی لێکرا و گەمارۆیەکیش بۆ ماوەی ٥٢ ڕۆژ بەردەوام بوو. چەکدارە فەلەستینییەکان توانیان لەڕێگەی دارستانەکانەوە کەمپەکە بەجێبھێڵن و کاتێک خەڵک دەمردن کرد لە تینوێتیدا، خۆیان تەسلیم کرد و ڕازیبوون بە چۆڵکردن. پاشان، بولدۆزەرەکان کەمپەکەیان ڕوخاند و تەخت کرا. ژمارەی کوژراوان بە نزیکەی دوو ھەزار چەکداری فەلەستینی دەخەمڵێندرێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژی تەل زەعتەر

**کۆمەڵکوژی تەل زەعتەر** () کوشتنێکی بەکۆمەڵی فەلەستینییەکان بوو لە لوبنان کە لە ١٢ی ئابی ١٩٧٦ لەسەر دەستی مەسیحی فالانج ڕوویدا. لە ماوەی ئەم ڕووداوەدا لە نێوان ١٥٠٠ بۆ ٣ ھەزار فەلەستینی کوژراون.  

ڕووداوەکە لە کەمپی تەل زەعتەر لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی بەیرووت لە ناو ناوچە مەسیحییەکان ڕوویدا.  کەمپەکە دوا بنکەی گەورەی موسڵمانان بوو لە ناوچەی باکووری لوبنان کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی مەسیحی بوون و لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ١٥ ھەزار کەس بوو. لە کاتی شەڕی ناوخۆی لوبنان (کە لە بەھاری ساڵی ١٩٧٥ دەستی پێکرد) لە نێوان موسڵمانان و مەسیحییەکان، کەمپەکە لە مانگی ئابی ١٩٧٦ دوای گەمارۆدانی ٥٢ ڕۆژە لەلایەن میلیشیا مەسیحییەکانەوە بە ھاوکاری ھێزەکانی سووریا وێران کرا. لە کاتی گەمارۆدانەکەدا نزیکەی ھەزار و ٦٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە و چوار ھەزار کەسیش برینداربوون و شەش ھەزار کەسیش خۆیان ڕادەست کرد و ئەوانی دیکەش لە کەمپەکە ھەڵھاتن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
حەمام عەلیل

**حەمام عەلیل** شارەدێیەکە لە ناحیەی حەمام عەلیل، قەزای مووسڵ، پارێزگای نەینەوا، لە عێراق.

دەکەوێتە باشووری شاری مووسڵ بە دووری (٢٧کم)، ژمارەی دانیشتووانی ٩٧ ھەزار و ٤٦٨ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی حەمام عەلیلە.

## ناو

## جوگرافیا

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
سەیفەددین مەشھەدانی

**سەیفەددین مەحموود ئەحمەد ئەلمەشھەدانی** (١٩٥٦–٢٠١٤)، سیاسەتمەدار و ئەکادیمی عێراقی، ئەندامێکی دیاری حیزبی بەعس بووە لە عێراق، و بچووکترین ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمی بەعس بووە لە سەردەمی سەددام حوسێن. ئەو پۆستی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی قوتابیان و لاوانی عێراقی و سکرتێری ڕێکخراوەکانی پارێزگای موسانای حیزبی بەعس ھەبووە. 

ئەو لە لیستی داواکراوانی عێراقی بوو کاتێک ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ عێراقی داگیرکرد، لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٠٣ دەستگیرکرا.

لە سەرەتای مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠١٠ دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق بڕیاریدا بە بێتاوانی ئەو تۆمەتانەی لەسەری دراوە. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٣ ئازاد کرا. دواتر لە ھەرێمی کوردستان نیشتەجێ دەبێت و بووە پیاوی دووەم لە سەرکردایەتی حیزبی بەعس. 

دوای ڕووخانی مووسڵ لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ و کۆنتڕۆڵکردنی داعش بەسەریدا، بەرەو مووسڵ ڕووی کرد و ڕووی کردە تکریت و دواتر بۆ ناوچەکانی پشتێنەی بەغدا و داعش دەستگیری کرد. ھەندێک سەرچاوە باسیان لەوە کردووە کە داعش تیرۆریان کردووە،    بەڵام وتەبێژی حیزبی بەعس ڕای گەیاندووە کە ھیچ زانیارییەک لەسەر ئەو بابەتە نییە. سەرچاوەکان باسیان لەوە کردووە کە ئەو لە شوێنی دەستبەسەرکردنی خۆیەوە، بە فەرمانی داعش، بە تەلەفۆن قسەی لەگەڵ سەرکردەکانی بەعس کردووە، کە داوای لێکردووە موزایەدەی ژیانی لەگەڵ سەرکردەکانی دیکەی بەعس بکات لە بەرامبەردا حیزبەکە بەیعەت بە داعش بدات لە بەیاننامەیەکی فەرمیدا کە عیزەت ئەلدووری بڵاویکردووەتەوە. لە پەیوەندییەکەدا ئەلمەشھەدانی پێی گوتووە کە مل بە داعش نەدات و وەڵامی داواکارییەکانیان نەداتەوە ھەرچی بکەن. ئاماژەی بەوەشکرد، ژیانی ئێمە لە ژیانی گەلەکەمان بەنرختر نییە و لە ھەمان بانگەوازدا زیادیکردووە: «ئێمە لە چنگی ئێرانین کە ئاڵای داعش ھەڵدەکەن». پاشان لە نێوان جەنجاڵییەکدا پەیوەندییەکە پچڕا. 

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و بریکارەکانیان و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی ھەنووکەیی ٥٢ ئەرکانەکانی ڕژێمی پێشوو کە سەیفەددین ئەلمەشھەدانیشی تێدابوو.

## سەرچاوەکان