open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گۆڕینی ناوە جوگرافیاییەکان لە تورکیا

**گۆڕینی ناوە جوگرافیاییەکان لە تورکیادا** لە ساڵی ١٩١٣ی زایینی ھەتا ئێستا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و کۆماری تورکیا لە بەشێکی گەورە لە ناوچە جوگرافیاییەکانی ئەو ناوچەیە ئەنجام درا.کۆماری تورکیا بە مەبەستی درێژەدانی بە سیاسەتی بە تورک کردن و پتەوکردنەوەی زمانی سەرەکی (سەپاندنی زمانی تورکی وەکوو زمانی فەرمی ئەو وڵاتە) خۆی دەستی کرد بە گۆڕینی ناوە مێژووییەکانی ئەو ناوچە جوگرافیایانە کە ناوەکانیان (ئەرمەنی، یۆنانی، ئاشووری، گورجی، بولگاری، کوردی، عەرەبی و لاز) بوون بە ناوگەلێ تورکی.
ھەوڵی تورکیا بۆ پەیوەستبوون بە یەکێتیی ئەورووپا لە سەرەتاکانی سەدەی ٢١ و بە ھۆی کێشەی مافی نەتەوە کەمایەتییەکان، بووە بە ھۆی کەمکردنەوەی گۆڕینی ناوەکانی شوێنە جوگرافیاییەکان لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات و بەتایبەت ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی. ھەروەھا ھەندێک جار لەو ئاوایی و مەڵبەندانەی کە زۆرینەی دانیشتووانی کوردن، دووبارە ناوە پێشووەکانیان (کوردی) لێنرا.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:جوگرافیای ئەرمەنستان
پۆل:جوگرافیای تورکیا
پۆل:کوردستان
پۆل:چاندی تورکی
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
پۆل:جیاکاری لە تورکیا
بەردەسوور، کەلار

**بەردەسوور** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی کەلار(ناوەند)، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا

**بەردەسوور** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حەسەن مەحە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەورە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سوبحان ئاوا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بەردەسووری عەلاومھا.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
شوان عەتووف

**شوان عەتووف** (لەدایکبووی ١٨ی تەممووزی ١٩٧٢ لە سلێمانی، عێراق) دەرھێنەر و ئەکتەرێکی فیلم، زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و شانۆی کوردییە. لە ساڵی ١٩٨٨ ھاتووەتە ناو بواری ھونەرییەوە. شوان دەرچووی بەشی کارەبایە لە ئامادەییی پیشەسازیی سلێمانی. لە ئازاری ٢٠١٩، وەک بەڕێوەبەری سینەمای سلێمانی دەستی بە کارەکانی کرد.

## بەرھەمەکان
### سینەما
* زامی کامێرا
* گێژاو
* بۆنی سێو
* شوێنێک بۆ یاری
* ئەو ڕۆژەی بابە نوئێل گریا
* ھێلانە سووتاوەکان
* شیرین
* گەڕان بە دوای شوناسدا
* چیرۆکی ئەوینداری
* عاشقەکان بەپێوە دەمرن
* پەیکەری دڵ (وەک دەرھێنەر)
* ٠٩
* ئەزموون
* بێ نیشتیمان
* *[[خۆشەویستی لە سەردەمی کۆرۆنا]]* (وەک دەرھێنەر)

### زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی
* وەرزی نوێ
* گەردوول

### کورتەفیلم
* دەلاک و دونیا (وەک نووسەر و دەرھێنەر)

### شانۆ
* تەپڵ و بەرد (وەک شانۆگەر و دەرھێنەر)
* ئەو دەمەی دنیا بێتامە، حەیرانێ

## خەڵاتەکان
شوان عەتووف براوەی چەندین خەڵاتی جۆراوجۆرە و ئەمانەی خوارەوە بەشێکن لە خەڵاتەکانی.
* ٢٠٠٨ خەڵاتی ڕێزلێنانی وەزیری ڕۆشنبیریی بۆ فیلمی بۆنی سێو.
* ٢٠٠٩ خەڵاتی وەزارەتی ڕۆشنبیری بۆ فیلمی شوێنێک بۆ یاری.
* ٢٠٠٩ نازناوی سوپەر ستاری عێراق لە فێستیڤاڵی (گۆڵف) لە دوبەی.
* ٢٠١١ باشترین ئەکتەری لاوی عێراق (یەکێتی ڕۆژنامەنووسانی عێراق).
* ٢٠١٢ خەڵاتی باشترین ئەکتەری لاوی کوردستان.
* ٢٠١٣ خەڵاتی ڕێزلێنانی خوێندکارانی کورد لە زانکۆی تاران.
* ٢٠١٤ باشترین فیلم لە فێستیڤاڵی (جیرۆنا) ی نێودەوڵەتیی لە وڵاتی ئیسپانیا بۆ فیلمی (ماڵ و کلیل).

## ئەمانەش ببینە
* سینەمای کوردی
* یەڵماز گونەی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
وەزارەتی پەروەردە (ھەرێمی کوردستان)

**وەزارەتی پەروەردە** یەکێکە لە وەزارەتەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. لە ساڵی ١٩٩٢ پێکھێنراوە. ئەم وەزارەتە بەرپرسە لە پەروەردە و فێرکردن لە پارێزگاکانی باشووری کوردستان، کە ھەموو قۆناغەکانی باخچەی منداڵان، قوتابخانە بنەڕەتییەکان، قوتابخانە ئامادەیییەکان، و قوتابخانە پیشەیییەکان دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی وەزارەتی پەروەردە 

پۆل:وەزارەتەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:پەروەردە لە باشووری کوردستان
پێرسی بیشێ شیللی

**پێرسی بیشێ شیللی** (بە ئینگلیزی: Percy Bysshe Shelley؛ ٤ی ئابی ١٧٩٢ - ٨ی تەمموزی ١٨٢٢) یەکێکە لە شاعیرە بەناوبانگەکانی ئینگلیز. یەکێکە لە شاعیرەکانی قوتابخانەی ڕۆمانسی لە شیعردا. لە ئۆکسفۆرد خوێندوویەتی و گەیشتووەتە پلەیەکی بەرز لە زانیاری و شاعیریدا، لە ساڵی ١٨٢١دا چووە بۆ ئیتاڵیا. شیللی ھەروەک ھەموو شاعیر و زانایان و ڕۆشەنبیرانی دەوری خـۆی ھەستی بە ئێش و ئازاری مرۆڤ و مرۆڤایەتی کردووە، و داوای سەربەستی و ئازادیی مرۆڤی کردووە و خاوەن ئەندێشەیەکی فراوان بوو کە دەیگووت (**دەرمانی خراپی و نالەباری دونیا، ئازادی و خۆشەویستییە**).

## بەرھەمە بەناوبانگەکان
* قەسیدەی ئۆدۆنیس کە بەھۆی کۆچی دوایی (کیتس) ی ھاوڕێی وتوویەتی، ھەروەھا *بەستە یەک بۆ شەماڵ و بۆ مەل*، و نمایشنامەی پڕومیپوسی ئازادی کە بریتییە لە درامایەکی گۆرانی لە چوار پەردەدا.

## سەرچاوەکان
* کتێبی کوردیی قۆناغی یازدەی ئامادەیی

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٢
پۆل:مردووانی ١٨٢٢
پۆل:وەرگێڕە ئینگلیزەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ئیتالیا
پۆل:خێزانی شیللی
خانەی تەنبوور

**خانەی تەنبوور** بنکەیەکی فەرھەنگی ھونەرییە لە گوندی بانزەلانی شارستانی داڵاھۆ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ئەم بنکەیە بە ھەوڵی ھونەرمەندی کورد عەلی ئەکبەر مورادی بۆ پەرەدان بە مۆسیقای تەمبوور دامەزراوە. ئەم بنکەیە لە ساڵی ٢٠١٧دا کرایەوە و لە مەراسیمی کردنەوەکەیدا کەسانێک وەک کەیھان کەلھوڕ، شارام نازری و حوسێن عەلیزادە بەشدارییان کرد. باڵەخانەکەی خانەی تەنبوور چەندین بەشی ھەیە، وەک کتێبخانە، شوێنی وانەی شێوەکاری و شوێنی ڕاھێنانی مۆسیقا. ئەم بنکەیە بەرھەمی ھەوڵی چەندین ساڵەی ھونەرمەندی تەمبوورەژەن عەلی ئەکبەر مورادییە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆسیقای کوردی
موکری

**موکری**، کۆمەڵە ھۆزێکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. موکری یان موکریانییەکان چەند تیرەن: ھۆزی دێبوکری، ھۆزی گەورک، ھۆزی فەیزوڵڵا بەیگی، زەرزا، مامەش، مەنگوڕ، ھۆزی پیران، ئەم کۆمەڵە ھۆزە لە شارەکانی، مەھاباد، بۆکان،]، قەڵادزێ، سەردەشت، نەغەدە، پیرانشار و شنۆ نیشتەجێن و بە زاراوەی سۆرانی و بنشێوەزاری موکریانی قسە دەکەن، بەم کۆمەڵە ناوچە بە گشتی ناوچەی موکریان دەوترێت.

## لە ناوچەکانی تر
*دوو ھۆزی تر بەو ناوە لە باکووری کوردستان، (لە وان) و لەناو ھۆز و عەشیرەتی کوردانی خۆراسانیش ھەیە.
* ھۆزێکی تورکەمەنی موکری لە باکووری ڕۆژاوای ئەفغانستانە، ئەگەری ئەوە ھەیە لە سەردەمی شا عەبباسی یەکەم ئەم ھۆزە لەگەڵ کوردەکانی خۆراسان، کۆچیان کردبێت.
* خانەدانێک لە ناوچەی دینەوەری کرماشان کە لە موکریان کۆچیان کردووە و سەریان بە ئایینی یارسان سپاردووەتەوە و ھێشتا ھەر بە ناوی موکری دەناسرێنەوە.

## سەرچاوەکان

ې

پۆل:موکریان
پۆل:ھۆزەکانی ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ھۆزەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
وەقف

وێنۆک|150px|وێنەی لاپەڕەی یەکەمی وەقفنامەیەک
**وەقف** جۆرێک لە چاکەکارییە کە بریتیە لەوەی کە خودی شتێک ڕابگیردرێت و بەرژەوەندییەکانی ببەخشرێت. مەبەست لە وەقف ڕاگرتنی  ماڵ و ڕێگەنەدان بۆ ڕاگواستنیەتی. بۆیە دوای وەقف نە خاوەنی پێشوو مافی ھەیە ئەو ماڵە بگوێزێتەوە بۆ کەسێکی تر، و نە ئەو کەسانەی کە قازانج لە وەقفەکە ئەبەن ئەتوانن عەینە وەقفکراوەکە بفرۆشن.          

## سەرچاوەکان
کاتووزیان، ن، اموال و مالکیت، نشر میزان، تهران، ١٣٨١، شابک: 964-5997-25-9

پۆل:چاکەکاری
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ئیسلام لە ھیندستان
پۆل:شەریعەتی ئیسلامی
ھاونیاز

**ھاونیاز** (Hawniyaz) ئەلبۆمێکی مۆسیقای کوردییە کە بەرھەمی ھاوکاریی چەن ھونەرمەندە و لە ساڵی ٢٠١٦دا دەرچووە. ئەم ھونەرمەندانە بریتین لە کەیھان کەڵھوڕ، ئاینور دۆغان، جەمیل قۆچگیری و سەلمان گامبارۆڤ. تێکستی گۆرانییەکانی ئەم ئەلبۆمە بریتین لە بەیت و گۆرانیی فۆلکلۆری کرمانجی یا ئەو گۆرانیانەی پێشتر ئاینور گوتبووی، بەڵام مۆسیقای ئەلبۆمەکە پرۆژەیەکی تایبەت و نوێیە.
## ھونەرمەندەکان
* کەیھان کەڵھوڕ: کەمانچە 
* ئاینور دۆغان: دەنگ 
* سەلمان گامبارۆڤ: پیانۆ 
* جەمیل قۆچگری: تەمبوور
## گۆرانییەکان
#  دەلالێ
# ڕەوەند
# خدرێ من
# مالان بار کر
# ئەحمەدۆ رۆنی
## سەرچاوەکان

پۆل:مۆسیقای کوردی
پۆل:ئەلبۆمەکانی کەیھان کەڵھوڕ
پۆل:ئەلبومە کوردییەکان
پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان
یارد

**یارد** () کورتدەکرێتەوە بە: *yd*، یەکەی پێوانی درێژایییە و یەکسانە بە ٩١٤٫٤ میلیمەتر یان ٣ پێ؛ یەک پێ یەکسانە بە ١٢ ئینچ و ھەر ئینچ یەکسانە بە ٢٥٫٤ میلیمەتر.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:یەکەکانی درێژایی
پۆل:یەکەکانی درێژی
بەردەسووری عەلاومھا

**بەردەسووری عەلاومھا** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی کەلار(ناوەند)، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا

**بەردەسووری عەلاومھا** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قاسم ئاغا و لە باشوور لەگەڵ گوندی باریکە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بەردەسوور لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارۆچکەی کەلار.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
باوەنور

**باوەنور** شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی پێباز، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی پێبازە.

## ناو

## جوگرافیا

**باوەنور** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی پاریاوڵەی بچوک و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەی مەحمود و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی عەلی پەکان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ژاڵەی حاجی قادر.

## مێژوو
مێژووی دروست بونی ئەم شارەدێیە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی (١٩١٠) بۆ (١٩٢٠)، چەند ئاسەوارێکی کۆنی مێژوویی لێیە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی عوسمانی و سەفەوی.

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* ناحیەی پێباز

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
عەبدولمەلیک کوڕی مەروان

**عەبدولمەلیک کوڕی مەروان** (عەرەبی: *عبد الملک بن مروان بن الحکم بن أبی العاص بن أمیة القرشی*) لەدایکبووی ٢٦ی کۆچی بۆ ٨٦ی کۆچی، پێنجەم خەلیفەی ئەمەوی لە تیرەی ئەمەوییەکان بوو و دامەزرێنەری دوەمی دەوڵەتی ئەمەوییە. لە مەدینە لە دایک بوە و تێیدا فێری فیقھی دین بوە و یەکێ بوە لە چوار فەقیھی بەناوبانگی مەدینە پێش ئەوەی ببێتە خەلیفە.

لە وەسفیدا، مێژوونووسی گەورەی عەرەب و فەیلەسوف ئیبن خەلدون دەڵێ: «یەکێ لە گەورەترین خەلیفە عەرەب و موسوڵمانەکان بوو. عەبدولمەلیک شوێنپێی عومەری کوڕی خەتتابی گرتبوو، کە پێشەوای باوەڕداران بوو، لە کارووبارەکانی دەوڵەتدا.»

## سەرچاوەکان

پۆل:خەلیفە ئەمەویەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٤٠
پۆل:مردووانی ٧٠٥
پۆل:خەڵکی مەدینە
پۆل:تابعین
پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان
سانتیمەتر

**سانتیمەتر** () بە cm کورتدەکرێتەوە، یەکەی پێوانی درێژایییە و یەکسانە بە ٠٫٠١ مەتر یان بە نزیکەیی ٠٫٣٩٣٧ ئینچ. یەک سانتیمەتر یەکسانە بە ١٠ میلیمەتر.

## سەرچاوەکان

Wikipedia contributors, "Centimetre," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Centimetre&oldid=216266122

پۆل:١٠٠ (ژمارە)
پۆل:یەکەکانی درێژایی
پۆل:یەکەکانی ئێس ئای
میلیمەتر

**میلیمەتر** () کورتدەکرێتەوە بە: *mm*، یەکەی پێوانی درێژایییە یەکسانە بە یەک ھەزارەمی مەتر. ھەر ١٠ میلیمەتر یەکسانە بە ١ سانتیمەتر.
ھەر سەد سانتیمەتر دەکاتە یەک مەتر و ھەر ھەزار مەتر یەکسانە بە یەک کیلۆمەتر.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:١٠٠٠ (ژمارە)
پۆل:یەکەکانی درێژایی
ئینچ

**ئینچ** () یەکەی پێوانی درێژایییە یەکسانە بە ١/١٢ پێ و نزیکەی ٢٫٥٤ سانتیمەتر و ١/٣٦ یارد.

## واتای وشەکە
ئینچ (Ŝast) بە واتای یەک دوازدەھەمە.

## ئەمانەش ببینە
*پێ
*مەتر

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:یەکەکانی درێژایی
پۆل:یەکەکانی درێژی
پێ (یەکە)

**پێ** یان **فووت** () یەکەی پێوانی درێژایییە و یەکسانە بە ١٢ ئینچ و ٣٠٫٤٨ سانتیمەتر بە ft کورتدەکرێتەوە یان بە پریم (') ھێما دەکرێت.
## ئەمانەش ببینە
* مەتر
* مایل
* یارد
## سەرچاوەکان

* 

پۆل:یەکەکانی درێژایی
پۆل:یەکەکانی درێژی
کریستۆفر تۆڵکین

**کریستۆفر تۆڵکین** (لەدایکبووی ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤) سێیەم کوڕی نوسەری ئینگلیز جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین(١٨٩٢-١٩٧٣)ە، وە دەستکاریکەری زۆرێک لەو بابەتانەیە کە لەدوای مردنی باوکی بڵاوکراوەتەوە. نەخشەی کاری شای ئەنگوستیلەکانی باوکی کێشاوە کە نیشانەی C.J.R.Tی لەسەر داناوە.

## سەرەتای ژیان
کریستۆفر تۆڵکین لە شاری لییدس لەدایکبووە، سێیەم منداڵ و بچووکترین منداڵە. ڕوناکبیرێکی قوتابخانەی ئەژدیھا (ئۆکسفۆرد) بووە و پاشان قوتابخانەی ھونەری وتاربێژی. لە ھاوینی ساڵی ١٩٤٣دا چووەتە فڕۆکەخانەی شاھانە و نێردراوە بۆ باشووری ئەفریقا بۆ ڕاھێنانی فڕۆکەوانی. وانەی سەرەتایی فڕینی لە حەوت قوتابخانە تەواوکردووە، وە لە بیست و پێنج قوتابخانەی تر خزمەتی فڕینی کردووە. پلەی ئەفسەرێتی دراوەتێ لە هێزە چەکدارەکاندا و بووەتە جەنەڕاڵ لە Royal Air Force Volunteer Reserve دا لە ۲۷ کانونی دووەمی ۱۹٤٥ وەک ئەفسەری فڕۆکەوانی چاودێری فریاکەوتن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:ئینگلیزە بەڕەگەز ئەڵمانیەکان
تیرەی سەرەکی

لە زانستی بیرکاری و باسی ماتریکسەکاندا، **تیرەی سەرەکی** () ماتریکسێک بریتییە لە ھەموو ئەو دانانەی ماتریکسەکە کە ئەم مەرجە ساغ دەکەنەوە:

i=j , A_{i,j}

لە ماتریکسی Aدا دانەکانی a_{1,1}\,, a_{2,2}\,, a_{3,3}\, ... a_{n,n}\, دەکەونە سەر تیرەی سەرەکی:

: 
   A = 
   \begin{bmatrix}
      a_{11} & a_{12} & a_{13} & . & . & . & a_{1n} \\
      a_{21} & a_{22} & a_{23} & . & . & . & a_{2n} \\
      a_{31} & a_{32} & a_{33} & . & . & . & a_{3n} \\
           . &      . &      . & . & . & . &      . \\
           . &      . &      . & . & . & . &      . \\
           . &      . &      . & . & . & . &      . \\
      a_{n1} & a_{n2} & a_{n3} & . & . & . & a_{nn} \\
   \end{bmatrix}


## نموونە
بۆ ماتریکسی یەکە لە جۆری ٣×٣، ھەموو دانەکانی سەر تیرەی سەرەکی بریتین لە ١. 

:\begin{bmatrix}
\color{red}{1} & 0 & 0\\
0 & \color{red}{1} & 0\\
0 & 0 & \color{red}{1}\end{bmatrix}
\qquad
{}

ھەروەھا بۆ ئەو ماتریکسانەی چوارگۆشەیی نین، تیرەی سەرەکی بەم شێوەیە:

\begin{bmatrix}
\color{red}{1} & 0 & 0 & 0 \\
0 & \color{red}{1} & 0 & 0 \\
0 & 0 & \color{red}{1} & 0 \end{bmatrix}
\qquad
\begin{bmatrix}
\color{red}{1} & 0 & 0\\
0 & \color{red}{1} & 0\\
0 & 0 & \color{red}{1}\\
0 & 0 & 0\end{bmatrix}

## سەرچاوەکان

* کتێبی بیرکاری، پۆلی ۱۱ زانستی (پەروەردەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان)
* Main diagonal in Mathwords

پۆل:ماتریکسەکان
کەرەستەی جوانکاری

وێنۆک|چەپ|220px|هەندێک کەرەستەی جوانکاری
**کەرەستەی جوانکاری** یان **کەلوپەلی جوانکاری** () ماکگەلێکن کە بە مەبەستی خۆڕازاندنەوە یان پاراستنی ڕواڵەت یان بۆنی لەشی مرۆڤ کەڵکیان لێ وەردەگیرێت.
کەرەستەی جوانکاری بریتین لە کرێمەکانی پارێزەری پێست، گیراوە شلەکان (لووسیەنەکان)، پوودرەکانی جوانکردن، عەترەکان، سووراوی لێو، لاکی نینۆک، ماکەکانی جوانکردنی چاو و ڕوخسار، کەرەستەی لوولکردنی قژ، لنزی ڕەنگی، بۆیەی قژ، شلە/ژێل و پژێنەک (سپرێی) قژ، بۆنبڕەکان، پێداویستییەکانی مناڵان، ڕۆنی خۆشوشتن، شلەیەک تایبەت بە بانیۆ، خوێی شوشتن، ڕۆنەکان و بەرھەمەکانی تر.

## مێژووی کەرستەی جوانکاری
ژنان و پیاوانی سۆمەری سەردەم لەوانەیە یەکەمین کەسانێک بووبێتن کە ٥٠٠٠ ساڵ لەمەو پێش لە سووراوی لێو کەڵکیان وەرگرتووە. ئەوان بەردە بەنرخەکانیان ورد دەکرد و لەوانە بۆ خەمڵاندنی ڕوخساریان کەڵکیان وەردەگرت. (زۆرتر بۆ لێو و دەوری چاویان). ٣٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر ھەتا ١٥٠٠ ساڵ پێش زایین ژنان لە شارستانییەتی دۆڵی سێند بۆ جوانکردنی لێو لە سووراوی سوور کەڵکیان وەرگرتووە. میسرییەکانی سەردەمی کۆن ڕەنگی سووریان لە قەوزەی دەریایی دەرھێناوە.
## سەرچاوەکان

*

پۆل:کەرەستەکانی جوانکاری
مەودای چواریەکی

وێنۆک|400px|چەپ
**مەودای چواریەکی** ( ((کورتدەکرێتەوە بە *IQR*)) پێوەرێکە لە پێوەرەکانی پەرتبوون و یەکسانە بە جیاوازی نێوان، چواریەکی یەکەم و چواریەکی سێھەم:

IQR = Q_3 - Q_1 
.
## نموونە

مەودای چواریەکی بۆ ئەم کۆمەڵە پێدراوە بریتییە لە:

IQR = Q_3 - Q_1= 119-31=88

## ئەمانەش ببینە
* چواریەک
* پێوەرەکانی پەرتبوون

## سەرچاوەکان
لێکدانی ماتریکس

چەپ|وێنۆک
وێنۆک|چەپ
لە بیرکاریدا، **لێکدانی ماتریکس** () یان **لێکدانی ڕیزکراوەکان** بە کرداری لێکدانی سکالێر یان ژمارەیەک لە ماترێکسێک یان لێکدانی دوو ماتریکس دەوترێت. لێکدانی دوو ماتریکس، ماتریکسێکی تری لێ پەیدا دەبێت، پێی دەوترێت ئەنجامی لێکدانی دوو ماتریکسەکە. کاتێک دەتوانیت دوو ماتریکس لێک بدەیت کە ژمارەی ستوونەکانی ماتریکسی یەکەم یەکسان بێت بە ژمارەی ڕیزەکانی ماتریکسی دووھەم. ئەگەر  ماتریکسێک لە جۆری  و  ماتریکسێک لە جۆری  بێت، ئەنجامی لێکدانی دوو ماتریکسی  و ، ماتریکسێکە لە جۆری . بە زمانی بیرکاری بۆ 
A \in F^{m \times n} و B \in F^{n \times p}
لە مەیدانی F،
 (AB) \in F^{m \times p} ، دانەکانی ماتریکسی **AB** بریتین لە:

 (AB)_{i,j} = \sum_{r=1}^n A_{i,r}B_{r,j}

لێرەدا *i* و *j* ژمارەی سروشتی و 1 \le j \le p و 1 \le i \le m.

## لێکدانی سکالێر لە ماتریکس

لێکدانی سکالێری r لە ماتریکسی **A** بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:  (r\mathbf{A})_{ij} = r \cdot a_{ij}. \, 

بۆ نموونە :

:\mathbf{A}=\begin{bmatrix} a & b \\ c & d \end{bmatrix}

: r \cdot \mathbf{A}=\begin{bmatrix} r \cdot a & r \cdot b \\ r \cdot c & r \cdot d \end{bmatrix}

## تایبەتمەندییەکان
* لێکدانی ماتریکسەکان کردارێکی ئاڵوگۆڕ نییە.

:AB \ne BA

* ئەگەر*A* و *B* دوو ماتریکس بن لە جۆری n بە n ئەوا:

:\;\!\det(AB) = \det(BA)

* لێکدانی ماتریکسەکان کردارێکی یەکتربەستنە:

:\ \mathbf{A} ( \mathbf{B C} ) = ( \mathbf{A B} ) \mathbf{C}

* لێکدانی ماتریکسەکان کردارێکی بەشینەوەیە:

:\ \mathbf{A} ( \mathbf{B} + \mathbf{C} ) = \mathbf{A B} + \mathbf{AC}
:\ ( \mathbf{A} + \mathbf{B} ) \mathbf{C} = \mathbf{A C} + \mathbf{B C}.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:جەبری ھێڵی
پۆل:ماتریکسەکان
پۆل:لێکدان
دەربڕە (ماتماتیک)

**دەربڕە** یان **بڕ**  یان **دەستەواژە**  () کۆمەڵە یان دەستەیەکی دیاریکراو لە ھێماکانی بیرکارییە، کە پێکھاتووە لە ژمارەکان، گۆڕەکەکان، و کردارە بیرکارییەکان، بەو مەرجەی ئەم پێکھاتە بە شێوەیەکی واتادار و دروست (well-formed) پێناسە کرابێت. 
## دەربڕەی جەبری
لە دەربڕەیەکی جەبری، یان ژمارەییدا، ئەگەر پتر لە یەک کردار ھەبێت، پێویستە ڕیزکردنی کردارەکان، ڕەچاو بکرێت، (بۆ نموونە لەکاتی ھەژمارکردنی دەربڕەی ژمارەیی 3\times2+1، ئەگەر ڕەچاوی ڕیزکردنی کردارەکان نەکرێت، دوو بەھای جیاوازی 7 یان 9 دەست دەکەوێت (لە بیرکاریدا، دەکاتە 7).
## نموونە

::0+0

::8x-5 &nbsp;&nbsp;(ڕادەداری ھێڵی)

::7+4x-10 &nbsp;&nbsp;(ڕادەداری دووجا)

::\frac{x-1}+12} &nbsp;&nbsp;(بڕێکی ڕێژەیی)
یان
::f(a)+\sum_{k=1}^n\left.\frac{1}{k!}\frac{d^k}{dt^k}\right|_{t=0}f(u(t)) + \int_0^1 \frac{(1-t)^n }{n!} \frac{d^{n+1}}{dt^{n+1}} f(u(t))\, dt.

ھەموو ئەمانە، بە شێویەکی واتادار و دروست پێناسە کراون، دەربڕەیەکی بیرکارین. بەڵام

)x)/0
یان 
\times4)x+,/y

شێوەیەکی دروستی نییە، بۆیە لە ڕیزی دەربڕە بیرکارییەکاندا نایەتە ئەژمار.
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:جەبری پەتی
پۆل:جەبری سەرەتایی
پەنابەر

[وێنۆک|250 px|ئاوارەکانی ڕووس لە [شەڕی ستالینگراد ساڵی ١٩٤٢]]
**پەنابەر** یان **داڵدەخواز** () لە پەیماننامەی پەیوەندیدار بە بارودۆخی پەنابەرەکاندا  شارۆمەندێکە کە بۆ ھەڵاتن یان ترس لە ئازار و ئەزیەتی ڕەگەزی، ئایینی، ھۆزی و نەتەوەیی یان لەبەر بەشداریکردن لە دەستەیەکی کۆمەڵایەتیی تایبەت یان ھەبوونی بیروڕای ڕامیارانە،
ناتوانن پەناگایەکی ھێمنیان لە وڵاتی خۆیان ھەبێت  یان کەسێ کە وڵاتنامە و ھاووڵاتێتیی تایبەتی نییە و لە دەرەوەی وڵاتێک کە پێشتر لێی ژیاوە، دەژیت  و بەھۆی ترس لە گیانی، بەباشتری دەزانی نەگەڕێتەوە بۆ وڵاتێ کە پێشتر لێی ژیاوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:پەنابەر
پۆل:دانیشتووان
ئاناھیتا ئەفشار

**ئاناھیتا ئەفشار** () (لەدایکبووی ٧ی تەممووزی ١٩٨٦ لە تاران) خانمەکتەرێکی ئێرانییە.

لەناو ھاوکاریکردنە ھونەرییەکانی، ڕۆڵی لە فیلمەکانی بەفر لەسەر ڕووی سنەوبەرەکانی پەیمان مەعادی و ژیان بە چاوە داخراوەکانەوەی ڕەسووڵ سەدر عامیلی گێڕاوە.

## فیلمۆگرافی
### سینەمایی
* ایستگاه اتمسفر (٢٠١٦)
* یک کیلو و بیست و یک گرم (٢٠١٦)
* ویلایی‌ها (٢٠١٦)
* پل خواب (٢٠١٥)
* برف (٢٠١٣)
* همسایه (٢٠١٣)
* یک، دو، سه،... پنج (٢٠١٢)
* بەفر لەسەر ڕووی سنەوبەرەکان (٢٠١١)
* پنهان (٢٠١٠)
* طاووس‌های بی پر (٢٠٠٨)
* زندگی با چشمان بسته (٢٠٠٨)

### زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی
* سایه‌بان (٢٠١٧)
* مدینه (٢٠١٤)
* نگین (٢٠١١)
* زیر هشت (٢٠١٠)
* خسته دلان (٢٠٠٩)
* رستگاران (٢٠٠٩)
* سێ لە چوار (٢٠٠٨)
* ترش و شیرین (٢٠٠٧)
* متهم گریخت (٢٠٠٥)
* ماڵ بە کۆڵ (٢٠٠٤)

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* ئاناھیتا ئەفشار  لە سورەسینەما

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنیی ئێرانی
پۆل:خانمەکتەرە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
حەکیم کاکەوەیس

**حەکیم عەبدوڵڵا کاکەوەیس** ناسراو بە **حەکیم کاکەوەیس** (١٩٤٩ لە حەساری گەورە، کەرکووک – ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە بەغدا) نووسەر و وەرگێڕێکی کورد بوو.

## ژیاننامە
حەکیم کاکەوەیس، ساڵی ١٩٤٩ لە گوندی حەساری گەورەی نزیک شاری کەرکووک لەدایکبووە. ساڵی ١٩٥٧ دەستی بە خوێندنی سەرەتایی کردووە لە قوتابخانەی گوندی دارەمان. خوێندنی ئامادەیی لە کەرکووک تەواو کردووە. ساڵی ١٩٧٣ بەشی زانستی بیرکاری لە زانکۆی سلێمانی تەواو کردووە. دوای تەواوکردنی زانکۆ بووەتە پێشمەرگە تا کۆتاییی شۆڕشی ئەیلوول. ساڵی ١٩٧٥ لە بەغدا وەکوو فەرمانبەری پرۆگرامسازی لە وەزارەتی پلاندانان دامەزراوە، تا ١٩٨٠ لەسەر ئەم کارە بووە. ماوەیەک لە زاخۆ کراوەتە سەربازی یەدەگ، و دوای دەستپێکی شەڕی عێراق و ئێران، داوای لێ دەکرێت ببێتە بەعسی، ئەویش داواکە ڕەت دەکاتەوە و ساڵی ١٩٨٤ دەچێتە سوید.

لە ساڵی ٢٠٠٠ بەھۆی نەخۆشیی دڵ خانەنشین کراوە. بەھۆی نەخۆشکەوتنی لە سوید دەگەڕێتەوە کوردستان، لە کەرکووک نیشتەجێ دەبێت. ژیانی دواتری بە خوێندنەوە و نووسین و وەرگێڕان بەسەر بردووە. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە تەمەنی ٦٩ ساڵی لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد، بەھۆی نەخۆشیی شێرپەنجە.

## بەرھەمەکان
حەکیم کاکەوەیس ٢٨ بەرھەمی ھەن. ئەو زیاتر وەرگێڕانی لە عەرەبی و سویدی بۆ کوردی کردووە. زۆربەی بەرھەمەکانی مەسعوود محەممەدی بۆ کوردیی سۆرانی وەرگێڕاون. ئەمانە بەشێک لە بەرھەمە نووسراوە و وەرگێڕدراوەکانی ئەون:

### نووسراوەکان
* تەونی جاڵجاڵۆکە
*  ئەوەی نابێ بگوەرێ دەبێ بگوەرێ
* مەملەکەتی سەگەکان
* نەتەوایەتی کورد و ئیسلامەتییەکەی
* سەگەکە چوارەمیان بوو

### وەگێڕدراوەکان
* ١٩٨٤
* کێڵگەی ئاژەڵ
* تاوان و سزا
* کیمیاگەرەکە
* کۆلارەفڕێن
* شاخەکانیش دەنگیان دایەوە
* بەردیش بەدەنگ دێ؛ منداڵی لە کەمبۆدیا ١٩٧٥ - ١٩٨٠
* ھێسە، ھێرمان، *[[گورگی ڕووتەڵان]]*، وەرگێڕانی حەکیم کاکەوەیس، ھەولێر: دەزگای وەرگێڕان، چاپی یەکەم: ٢٠٠٧.
* بەزمی تەگەکە
* کۆچ ھەڵیبژاردم

#### وەرگێڕدراوەکانی مەسعوود محەممەد
* حەجێکی تر بۆ بەردەرگای خەتێی زانا
* کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بۆچی بە شێتخانە دەچێت؟
* بۆ گورباشۆڤی مەزن: لەگەڵ سڵاو و ھیواخوازیدا
* بۆچوونێک لەسەر لێکدانەوەی مرۆیی مێژوو
* لە پێناوی پتەوکردنی برایەتی عارەب و کورددا
* پەرەسترۆیکای گۆرباشۆڤ
* دەمودووی ھزر
* لسان الکرد
* زمانی کورد
* نامەکانی مەسعوود محەمەد
* ھاوسەنگکردنەوەی تەرازوویەکی سەنگەلا

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:نووسەرە کوردەکان
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
پۆل:خەڵکی کەرکووک
ئاوەخوێڕی

**ئاوەخوێڕی** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی پێباز، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**ئاوەخوێڕی** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گەرمکەڕەش و لە باشوور لەگەڵ گوندی ناوماچک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ئازادی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی پاریاوڵەی گەورە.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
فیزیکی ناوکی

**فیزیکی ناوکی** () بەشێک لە زانستی فیزیکە کە تەرخان کراوە بۆ توێژینەوە لە تایبەتمەندی و گەوشینی ناوکی ئەتۆم. چەند نموونەیەک لەم تایبەتمەندییانە بریتین لە تایبەتمەندیی وەستاویی ناوکەکان (مەندی، بە ئینگلیزی "Static") وەکوو ھەڵچەرخێنەری موگناتیسی و ئەلەکتریکی، وزەی ھەڵپێکەر (ھەڵپێکان، بەستنەوە. بە ئینگلیزی: binding energy) و ھەروەھا تایبەتمەندیی دینامیکی ناوک وەکوو جۆرەکانی ھەڵوەشانی ناوکی ئەتۆم و تایبەتمەندییەکانی رادیۆئەکتیڤی ناوکەکان.

ئەم لقەی زانست ئێستاکە بناخەی گەلێک لە زانستە نوێکان وەکوو فیزیکی گەردیلە بنیاتییەکان و ئەندازیاریی ناوەکییە. ھەروەھا بەگشتی ٣٠٠ بواری زانستی - لێکۆڵینەوەیی و دەوروبەری ١٥٠ بواری بەرھەمھێنانی تیکنۆلۆژیی دەکارھاتوو لەخۆ گرتووە. ("دەکارھاتوو" نەک بە مانای بەکارھێنراو، بەڵکوو بەو مانایەی کە بکرێ و توانای ئەوەی ھەبێ یەکسەر بخرێتە بواری کارکردنەوە).

پێویستە ڕوون بکرێتەوە کە "فیزیکی ئەتۆمی" و "فیزیکی ناوەکی" لێک جیاوازن. فیزیکی ئەتۆمی لە  پێکھاتەی ئەتۆم(گەردیلە) ئەکۆڵێتەوە و زۆرتر لە ھەوڵی ئەوەدایە کە پەی بە دەق و ڕیزبەندیی ئەلەکترۆنەکان ببات و رێوشوێنی بەکارھێنانی ئەلەکترۆن بۆ ھەر مەبەستێک بدۆزێتەوە؛ لەکاتێکدا کە فیزیکی ناوکی خۆی بۆ لێکۆڵینەوە لە ناوکی ئەتۆم تەرخان دەکا و لە ھەوڵدایە کە لە ناوکی ئەتۆم کە لە نوکلیئۆن (پرۆتۆن و نۆترۆن) و کوارک (تەنۆلکەی ھەرە بچووکتر کە لەناو پرۆتۆن و نۆترۆندا ھەن) پێکھاتووە، وزە بەرھەم بھێنێت. ھەروەھا ھەندێ کاری دیکەش وەکوو "دیاری کردنی  نیوەتەمەن" و... ھەیە کە تایبەتە بە فیزیکزانانی ناوەکی. سەرەڕای ئەمانەش، بەزۆری فیزیکی ئەتۆمی و ناوەکی ھەر بە یەکێک دادەنرێن. 

یەکەم تاقیکارییەکانی فیزیکی ناوکی لەلایەن ئەرنست ڕادەرفۆرد-ەوە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا ئەنجام دران. ڕادەرفۆرد پەڕەیەکی زێڕی بە تیشکی گاما بۆمباران کرد. ئەوەی ئەو لەو تاقیکارییانەدا بەدیی کرد، زانستی ھێنایە سەر ئەو بڕوایەی کە ئەتۆم پێکھاتەیەکی ناوخۆیی بە ناوکێکی زۆر بچووکەوە ھەیە و ئەم ناوکەش ئەبێ باری ئەلەکتریکیی پوزیتیڤی ھەبێت.

## چالاکیی ناوەکیی فیزیکی
چالاکیی ناوەکیی فیزیکی بەو رووداوە دەڵێن کاتێ ناوکی گەردیلە دابەش دەبێت (کەرتبوونی ناوکی، فیژن، بە ئینگلیسی Fission)  و کاتێکیش کە ئەتۆمەکان لەگەڵ یەکدا تێکەل ئەبن و ئەبن بە یەک (یەکگرتی ناوەکی، فیووژن، بە ئینگلیسی: Fusion).

## ئەمانەش ببینە
*یەکگرتنی ناوکی
*کەرتبوونی ناوکی

## سەرچاوەکان

*

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیزیکی ناوکی
باشە و خراپە

[250px|وێنۆک|چەپ|لە زۆربەی [ئایین|ئایینەکاندا فریشتە نیشانەی چاکەیە (تابلۆی فریشتەی پارێزەر لەلایەن بێرنارد پلۆخۆرست)]]
**چاکەکاری و خراپەکاری** یان **باشە و خراپە** مەبەست لێی کارە چاکەکان و خراپەکانە و ھەموو کات ناوەکانیان بەراورد لە شەڕی ھەتاھەتایی نێوان باشە و خراپەی دڵ دەکات، ھەروەھا لە نێوان خەڵکی و ھەندێک جاریش لە نێوان مرۆڤایەتی و شەیتانەکان و ھەروەھا بۆ شەڕی ناوەکی مرۆڤەکان بۆ کردنی چاکە ئاماژە دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام
پۆل:تاوان
پۆل:گوناھ
پۆل:ئایین
پۆل:میتۆلۆژیا
پۆل:فەلسەفە
پۆل:بایەخ
پۆل:مەسیحییەت
خزمایەتی

[وێنۆک|چەپ|270px|کۆمەڵێک خزمی [خێزانێک لە ڕەگەزی ئەمریکی/دانمارکی]]
**خزمایەتی** () لە کومەڵگا مرۆڤایەتییەکاندا بە دەستەیەک خەڵک کە لە ڕێگەی پەیوەندە بۆماوەزانی (خوێنی)یەکان یان ئەو پەیوەندییانەی (لە ڕێگەی هاوسەرگیری کەسوکارانی تر)، یان بە پێی دڵبەستراوەیی بە کۆڕێکی تایبەت یان قبووڵی پێگەیەکی کۆمەڵایەتی تایبەت دەوترێت.
پەیوەندی خزمایەتی تەنیا پەیوەندییەکی ژیانی و بیۆلۆژیکی نییە، بەڵکوو به پێی پەیوەندە کۆمەڵایەتییەکان و یاسا شەرعی و نەریتییەکانن کە پێناسە و دەست نیشان دەکرێن، ناکرێ بوترێت کە خزمایەتی کۆمەڵەیەکە بە پێکهاتەی دیارکراو و لەبەرچاو بۆ گشت فەرهەنگەکان. پەیوەندیگەلێکی تریش بێجگەلە پەیوەندی خوێنی بۆ خزمایەتی بوونی هەیە، وەکوو خزمایەتی تۆتەمی. لە لایەکی تر، ناکرێت خزمایەتی کەم بکرێتەوە بە یەک دەستە. خزمایەتی کۆمەڵێکی ئاڵۆز لە پەیوەندە ژیانی و کۆمەڵایەتییەکانە.
## سەرچاوەکان

*

پۆل:خێزان
پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
جیھانی خواروو

[thumb|[ئیدڕاسیڵ، ھەوڵێکی نوێیە بۆ کێشانەوەی درەختی جیھانی نۆردنی کە جنۆکە و جیھان و جیھانی خواروو دەبەستێتەوە]]

**جیھانی خواروو** یان **[[دۆزەخ]]** ناوچەیەکە وا بڕوابوو دەکەوێتە ناوچەیەکی قوڵی ژێر زەوی یان بە پێی ھەندێک ئایین و میتۆلۆژیا دەکەوێتە ژێر جیھانەوە. بە شێوەیەکی گشتی جیھانی خواروو بۆ ئەو شوێنەی کە ڕۆحەکانی ئەو مردووانەی کە لەم کۆتاییەدا جیھانیان جێھێشتووە بۆی دەچێت ئاماژەیە، ھەر بۆیە ئەو وەک ژیانی کۆتایی یان **شانشینی مردووەکان** سەیر دەکرێت. و دەستەواژەی گەڕاوە بۆ جیھانی خواروو بە سیفەتێک کە تایبەتمەندە بە ھەموو ئەو شتانەی بەدەوری جیھانی خواردوو دەسوڕێتەوە دەگەڕێتەوە. بیرۆکەی جیھانی خواروو پێیوایە کە درەختی جیھان ھەر یەکێک لە جنۆکە و جیھان و جیھانی خواروو دەبەستێتەوە. زاناکانی ئایین لە ئەورووپای ڕۆژئاوا لە سەدەکانی ناوەڕاست جیھانی خواروویان بە "دۆزەخ" و "ھادیس" "جەھەنەم" پێناسە کردووە و بە پێی ڕای ئەوان بۆ چوار بەشی سەربەخۆ دابەش کراوە: دۆزەخی نەفرەت لێ کراوان (کە ھەندێک کەس پێی دەڵێن جەهەنەم) و ئەعراف (شێوە) و ویمبۆسی باوکەکان و ویمبۆسی منداڵەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئەفسانەییەکان
پۆل:شوێنەکانی ژیان دوای مردن
پۆل:دۆزەخ
پۆل:باوەڕ
ڕزگاری (شار)

**ڕزگاری** شارۆچکەیەکە، کەوتووەتە قەزای ڕزگاری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان. ناوەندی قەزای ڕزگارییە.

## ناو

## جوگرافیا

**ڕزگاری** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی سەیدخدر و لە باشوور لەگەڵ گوندی دێبنە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ شارۆچکەی کەلار لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەیدە.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* قەزای ڕزگاری

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
فەرەج وەیسی مەحمود

**فەرەج وەیسی مەحموود** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ڕزگاری، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو
## جوگرافیا
**فەرەج وەیسی مەحموود** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ئەحمەدئاوای شاتری و لە باشوور لەگەڵ گوندی پیازەجاڕ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەڵاڕێویلەی خواروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی فەرەج وەیسی حەمەڕەوف.

## مێژوو
## ئەمانەش ببینە
* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سافتلەندێنگ لینوکس سیستم

**سافتلەندینگ لینوکس سیستم** () کورت دەکرێتەوە بۆ SLS، یەکەمین دابەشکراوی لینوکس بوو کە بەو شێوەی ئێستە لەبەردەستایە. پیتەرمەکدۆناڵد بۆ یەکەمین جار بە خستنە پاڵ یەکی ناووکی لینوکس  و پڕۆگرامەکانی پڕۆژەی گنۆ، لە گەڵ پڕۆگرامەکانی وەک  X Windows وە TCP/IP  لە ١٥ ئەگەوست ١٩٩٢ زاینی یەکەمین دابەشکراوی بەو شێوەی کە ئەمڕۆھەیە خستە بەردەست. ئەم کۆمەڵە پڕۆگرامانە ھەروەھا بناخەی سەرەکی پەرەپێدانی دابەشکراوەکانی لینوکس لە خۆ دەگرێت. ھەرچەند بەرھەڵستی زۆری ئەم دابەشکراوە لە گەڵ بۆچونەکانی جیاوازی بەکارھێنەران بوو، بەڵام (SLS)بۆ ماوەی ساڵێک ناسراوترین دابەشکراوی لینوکس بوو بۆ بەکارھێنەران. زۆری خاڵە لاوازەکانی (SLS) بووە ھۆی ھەوڵدانی ئارەزومەندان بۆچارەسەر کردنی کێشەکانی ئەم دابەشکراوە. بە مەش پتریک ڤوڵکەردینگ(Patrick Volkerding) لە زستانی ١٩٩٢ کۆمەڵە گۆڕانکاری لە سەر (SLS) لە ڕووی لابردنی بەرھەڵەستیەکان، باشتر کردنی تواناکانی، وە ھەروەھا تەواوکردنی دووکۆمێنتەکانی ئەنجام دا. بەم حاڵەیش پیتەر مەکدۆناڵد حەزی بە وە نەبوو کە گۆڕانکاریەکانی ڤوڵکردینگ بە کاربھێنیت ئەمەش وای کرد لە مەی ١٩٩٣ ببێتە ھۆی بڵاوبونەوەی دابەشکاراوی سلاکوێر(Slackware)، یەکەمین دابەشکراوێک کە بە شێوەێکی بەر بڵاوو بەکار ھاتوەووە ھەر وەھا کۆنترین دابەشکراوی چالاکی لینوکس بە حیساب دێت. نەکردنی پەرەپێدانی مۆناسیب و شایان بۆ پێویستی بە کارھێنەران بە دەست پیتەر مەک دوناڵد لە (SLS) بووە ھۆی کۆچی بەکارھێنەران بۆ دابەشکراوی داتاشراو لە (SLS) واتە سلاکوێر، وە کۆتای پێش وەختی یەکەمین دابەشکراوی لینوکس " ئەمە یەکەمین ئینشیقاق لە بازنەی لینوکس روویدا کە ڕووبەڕووی ڕەخنەی زۆر بویەوە" دابەشکراوی سلاکوێر کۆنترین دابەشکراوی لینوکسە کە تا ئێستەیش چالاکە وە ناوبانگێکی جیھانی ھەیە. سلاکوێر دابەشکراوی زۆری لێبۆتەوە کە یەکێک لەوانە زووزەیە (SUSE)  وە ھەروەھا بووەتە ئیلھام وەترگرتنی دابەشکراوی وەک ئارچ (Arch).

## سەرچاوەکان
*
*

پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٢
گنوو

alt=لۆگۆی گنوو|وێنۆک|لۆگۆی گنوو
**گنوو** () (گۆکردن: ) سیستەمی کارپێکردنی گنوو لە ساڵی ١٩٨٣ بە ئامانجی درووست کردنی سیستەمێکی تەواو ئازاد بە دەست ریچارد ستۆڵمن درووست بوو. گنوو (GNU) کورتکراوەیەکی پێچەوانەییە کە لە یەکەمین پیتی وشەکانی (GNU's Not Unix) بە واتای گنوو یونیکس نییە وەرگیراوە. هەروەها گنوو ناوی جۆرێک قۆچی وەحشییە کە لە ئەفریقا دەژی. لۆگۆی گنوو بە دیزاینی سەری قۆچی وەحشی، بە دەست (Etienne Suvasa) دیزاین کراو و لە وێبگەکانی گنوو و بابەتەکانی دامەزراوەی نەرمەواڵە ئازادەکان بەرکار دێت. پڕۆژەی گنوو لە ساڵی ١٩٨٤ بە ئامانجی پشتگیر و  درووست کردنی نەمەواڵەی ئازاد سیستەمی کارپێکردنی گنوو دامەزرا. دامەزراوەی نەرمەواڵە ئازادەکان لە ساڵی ١٩٨٥ بە ئامانجی سەرخستن و پشتگیری لە جوولانەوەی نەرمەواڵەی ئازاد بە تایبەت پڕۆژەی گنوو دەست بەکار بوو. ئەمڕۆ گرنگترین و بەناوبانگترین سیستەمی کارپێکردنێک کە لە نەرمەواڵەکانی گنوو و مۆڵەتنامەی (GNU GPL) بەکاردێنێت، لینکوسە کە ناوکی لینوکس بەکاردەهێنێت و بە شێوەی دابەشکراوی لینوکس دەخرێتە بەردەست کە هەندێک کەس بە گنوو/لینوکس ناوی دەبەن. ناوکی سەرەکی سیستەمی کارپێکردنی گنوو، گنوو هێرد (GNU Hurd)ە کە هێشتا لە حاڵەتی پەرەپێداندایە تا دەگاتە ئاستی جێگیر، بەکارهێنەر و بەکارهێنانی زۆری نییە.

## مێژوو
لە دەیەی ١٩٧٠ تا سەرەتاکانی دەیەی ١٩٨٠، بەرنامەداڕێژەرانی کۆمپیوتەر هەموو ئەو کۆدانەی کە دەیانووسی لەگەڵ کەسانی تر بەشدارییان پێ دەکرد. هەر کەس کۆدی بەرنامەی خۆی دەخستە بەردەست بەرنامەداڕێژەرانی دیکە. و بە بەشداری کردنی پڕۆگرام کارێکی ئاسایی بوو. بەڵام لە سەرەتای ١٩٨٠ وە هەموو شتێک بە هێواشی گۆڕا. کۆمپانیاکانی نەرمەواڵە لەمەبەدوا کۆدی نەرمەواڵەکانیان نەدەخستە بەردەست کەسانی دیکە و بەرنامەداڕێژەرەکان نەیاندەتوانی نەرمەواڵەی کەسانی کە بگۆڕن و پەرەی پێ بدەن و باشی بکەن. لەمە بە دوا بە بەشداری کردنی نەرمەواڵە بە تاوان هەژمار دەکرا. لەم ساڵانەدا ڕیچارد ستاڵیمەن کە لە تاقیگەی ھۆشی دەستکردی دەزگای تەکنۆلۆجیای ماساچۆست (MIT) ئیشی دەکرد. ئەو باوەڕی وا بوو کە نەرمەواڵە دەبێت بە بەردەوام ئازاد بێت ھەمووان توانای دەستکاری و پەرە پێدانیان تێدا ھەبێت. یەکەمین ھەنگاو بۆ ھەبوونی کۆمپیوتەرێکی ئازاد، بوونی سیستمێکی کارپێکردنی ئازادە و نەرمەواڵەی ئازادی لە سەر بێت؛ بۆیە ڕیچارد ستاڵیمەن پڕۆژەی گنووی دەست پێ کرد. لە ماوەی ساڵەکانی ١٩٨٤ تا ١٩٨٥ ئەو کامپایلەری جی سی سی و ئیمەکسی نووسی و بڵاوی کردەوە. بەم شێوەیە یەکەمین کەرەستەکانی پێویست بۆ دیزاین و دروستکردنی سیستمی کارپێکردن دەستەبەر بوو. لەو کاتەوە تا ئێستە کەسانی زۆر بە شێوەی خۆبەخشانە بۆ پەرەپێدانی بەشە جیاوازەکانی ئەم سیستمە ھاوکاریان کردووە و بەشە جیاوازەکانیان پەرە پێداوە. تا ساڵی ١٩٩٠ تەواوی بەشەکانی سیستمی کارپێکردنەکە جگە لە ناوک ئامادە بوو. کە لە ساڵی ١٩٩١ لینوس تروڤاڵدز ناوکێکی بە ناو لینوکس دروست کرد کە بە تێکەڵ بوونی پڕۆگرامەکانی گنوو لە گەڵ لینوکس سیستمی کارپێکردنکە کامڵ بوو.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*
گۆمەزەردی سەروو

**گۆمەزەردی سەروو** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ڕزگاری، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**گۆمەزەردی سەروو** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی دوومیلانی سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی گۆمەزەردی خواروو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کیژۆک لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حاجی قازی.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* گۆمەزەرد
* گۆمەزەردی خواروو

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ڕێد ھات

**ڕێد ھەت** () لینوکس دابەشکراوێکی لینوکس بوو کە لە ساڵی ١٩٩٤ درووست بووە ئەخیرین ڤێرژنی لە مارسی ٢٠٠٣ بڵاوبوویەوە وە پەرەپێدانی لە ھەمان ساڵدا کۆتای پێ ھات بەڵام تا ساڵی ٢٠٠٤ کۆمپانیای ڕێدھەت پشتگیری لێ دەکرد. دوای ڤێرژنی ٩ ئەم کۆمپانیایە دەستی کرد بە دەرکردنی دوو دابەشکراوی جیاواز. فدووڕا کە دابەشکروێکی خۆڕاییە کە لە ئێستەدا لە پەرەپێدانی پرۆژەی فدووڕا یە وە کۆمپانیای ڕێدھەت پشتگیری دەکات. وە دابەشکراوی بازەرگانی بەڵام سەرچاوە کراوە بە ناوی ڕێدھەت ئینترپرایز لینوکس(Red Hat Enterprise Linux)) بە کورتی ڕەھێڵ (RHEL) کە بەکارھێنەران تەنھا بە پێدانی نرخی ئیشتراک دەتوانن سوودمەند بن لە پشتیوانی کۆمپانیاکە.

پۆل:سیستمی بەکارخەری
پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری
پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ساڵی ١٩٩٩ پێشکەشکردنی سەرەتایی گشتی
پۆل:یەکگرتن و بەدەستھێنان لە ساڵی ٢٠١٩
سەرکەلی مارف

**سەرکەلی مارف** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ڕزگاری، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو
وشەی سەرکەل لە بەرزایی شاخێکەوە ھاتووە کە لە سەرەتادا تێیدا نیشتەجێبوون و لەوێدا ژیاون ھەتاکوو ماوەیەک ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی ئەوو ناوەی لێ بنرێت و ناو نراوە سەرکەل کە ناوەکەی بە واتایی بەرزایی شاخێک دێت

## جوگرافیا
**سەرکەلی مارف** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تەیمانە و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەرکەلی عەزیز و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بنەبەراز لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەرناوە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ملەخڕە

وێنۆک|مناڵێکی تووشی ملەخڕە
**ملەخڕە** یان **ملەخڕێ** یان **سەرپنوم** یان **سەرپەنام** نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە. ئەو میکرۆبەی دەبێ بە ھۆی ئەم نەخۆشییەوە بە میکرۆبی ملەخڕە ناسراوە. ئەم نەخۆشییە دەبێتە ھۆی ئێشی ماسوولکەکان، یاو و ھەست بە ماندوویی کردن. ھەروەھا، وەک لە ناوەکەیەوە دیارە، دەبێتە ھۆی ماسینی ملی نەخۆشەوە. ئەم ماسینە بەرھەمی ھێرشی ڤایرۆسەکەیە بۆ سەر گلاندە لیکسازەکان. نەخۆشییەکە زیاتر مناڵان تووش دەکات، بەڵام تەنیا تایبەت بە مناڵان نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان
عەبدوڕەحمان دوڕڕە

**عەبدوڕەحمان دوڕڕە** (Abdurrahman Durre) (١٩٣٠-٢٠١٢) شاعیر و نووسەری کوردە. دوڕڕە خەڵکی باکووری کوردستانە و ھۆنراوەی بە کرمانجی نووسیوە. ھەروەھا بەرھەمی چەن بەرھەمی لێکۆڵینەوە و ساغکردنەوەی شاعیرانی کوردی ھەیە. لەوانە شەرحی دیوانی غەزەلەکانی ئەحمەدی خانیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
مەزندەی کاتالان

**مەزندەی کاتالان** () یان **تیۆرمی مھایلێسوو** تیۆرمەکە لە بیرکاریدا کە پێشتر لە ساڵی ۱۸۴۴ لەلایەن ماتماتیکزانی بلژیکی یوجین شارل کاتالان وەکوو مەزندەیەک خراوەتە ڕوو و پرێدا مھایلێسوو ساڵی ٢٠٠٢ سەلماندوویەتی.

## مەزندە
بەپێی مەزندەی کاتالان ئەگەر x و y دوو ژمارەی سروشتی بن ھاوکێشەی 

x^2-y^3=1

تەنیا یەک شیکاری ھەیە و جووتەڕێکخراوی (3, 2) تەنیا شیکاریی ئەم ھاوکێشەیە:

3^2-2^3=1

## سەرچاوەکان

* 
## بەستەرە دەرەکییەکان
*Ivars Peterson's MathTrek
* On difference of perfect powers
* Jeanine Daems: A Cyclotomic Proof of Catalan's Conjecture

پۆل:مەزندەکان
پۆل:ئەو مەزندانەی کە سەلمێندراون
کارڤان پاڵاس

**کارڤان پاڵاس** گرووپێکی ئێلێکترۆ سوینگی فەڕەنسییە کە لە پاریس دامەزراوە. گرووپەکە یەکەم ئەلبومی خۆیان لە ساڵی ٢٠٠٨ لەژێر ناوی «کارڤان پاڵاس»، بە ناوی گرووپەکەوە، لەلایەن کۆمپانیای تۆمارکردنی واگرام بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٨
ئاڵەکۆک (ھەژار)

**ئاڵەکۆک** یەکەمین دیوانی شیعری ھەژاری شاعیر بە زمانی کوردیی ناوەندی کە لە ساڵی ١٣٢٥ی ھەتاوی لە تەورێز لە لایەن *روابط فرھنگی ایران و روس* لە چاپ دراوە. چاپی نوێی ئاڵەکۆک لە ھەولێر لە ساڵی ٢٠٠١ چاپ کراوە.

## ئەمانەش ببینە
* بۆ کوردستان

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبە ئێرانییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی ھەژار
پۆل:کتێبە ئەدەبییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٩٤٥
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠١
چالێت ئۆ ئێس

**چالیت ئۆئێس** () دابەشکراوێکە بۆ بەکارھێنەرە سەرەتایەکان کە دەیانەوێت لینوکس بەکاربھێنن، وە لە دابەشکراوی زۆبۆنتوو داتاشراوە کە زۆبۆنتوو خۆی لە ئۆبۆنتوو وەرگیراوە بەڕووکاری

دیسکتۆپی ئێکس ئێف سی ئی(xfce). چالیت پێویستی بە ڕەقامێری کەم ھەیە وە پێنج ساڵ پشتیوانی ئاسایشی لەگەڵە. ڕووکاری چالیت زۆر ھاوشێوەی ویندۆزی ٧ ھەیە. بۆ ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت لینوکس بەکاربھێنن وە توشی سەر لێشاوی نەبن چالیت بۆ سەرەتا باشترین ھەڵبژاردەیە. ناوی چالیت لە خانووە کوێستانەکانی سویسرا وەرگیراوە کە مانای سادەیی و جوانی دەگەیەنێت.

## سەرچاوەکان
https://distrowatch.com

پۆل:سیستمی بەکارخەری
دوانزەئیمام، کفری

**دوانزەئیمام** گوندێکە، کەوتووەتە قەزای کفری (ناوەند)، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو
## جوگرافیا
**دوانزەئیمام** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ناساڵەح و لە باشوور لەگەڵ گوندی زەرداوی گەورە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کاکۆڵی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەل فەقار.

## مێژوو
## ئەمانەش ببینە
* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خان ڕۆستەم

**خان ڕۆستەم** شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاوەسپی، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی ئاوەسپیە.

## ناو

## جوگرافیا

**خان ڕۆستەم** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تاوسانە و لە باشوور لەگەڵ گوندی عەلیانی گەورە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قولیجانی ئەمین قارەمان لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ڕەمەزان شەشە.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* ناحیەی ئاوەسپی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئیبراھیم غوڵام

**ئیبراھیم غوڵام** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی قادرکەرەم، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**ئیبراھیم غوڵام** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شاوک و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی قادری شێخ محەمەد فازل و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بنەکە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی مامیسک.

هەڵکەوتەی جوگرافی گوندی شاوك

گوندی شاوک یەکێکە لەگوندەکانی باشوری کوردستان لە دەڤەری گەرمیانی ناوچەی قادرکەرەم،گوندەکە نزیکەی دوو کیلۆ مەتر لەسەنتەری ناحیەی قادرکەرەمەوە دوورە،دەکەوێتە نێوان هێڵەکانی درێژی (٤٤ٚ+٤٥) وە هێڵەکانی پانی(۳٥+۳٦)ەوە.

گوندی ناوبراو بەپێی نەخشەی هەرێمی کوردستان لە باکورەوە قەزای چەمچەماڵ دێت و لای باشورەوە قەزای دوزخورماتوو دێت و وە لە ڕۆژهەڵاتەوە ناحیەی سەنگاو دێت و وە لە رۆژئاواوە ناحیەی لەیلان دێت، بەڵام هەڵکەوتەی جوگرافی بەپێی گوندکانی دەور و بەری لە باکورەوە گوندی قەڵامکایل دێت و لەباشورەوە ناحیەی قادرکەرەم دێت و لەڕۆژ هەڵاتەوە گوندی لەکی هیدایەت دێت و لە رۆژ ئاواشەوە گوندی چەمسورخاو دێت . 

نوسینی بابەت : مامۆستا خلیل فهمی شاوکی

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
فراکتاڵ

[وێنۆک|250px|[کلووبەفری کۆخ سادەترین نموونەی فراکتاڵە]]
**فراکتاڵ** () پێکھاتەیەکی ئەندازەیییە، کە لە گەورەکردنەوە و دووبارەکردنەوەی شێوە ئەندازەییەکانی لێکچووی شێوە بنەڕەتییەکە پەیدا دەبێت. بە دەستەواژەیەکی تر فراکتاڵ بە پێکھاتەیەک دەوترێت کە ھەر بەشێکی ھاوشێوەی شێوە گشتییەکەیە. فراکتاڵ لە دوور و لە نزیکەوە یەکسان دەبینرێت، بەم تایبەتمەندییەی فراکتاڵ دەڵێن وەکخۆیی (self-similar). فراکتالەکان یەکێک لە ئامرازە گرینگەکانی گرافیکی کۆمپیوتەرین. وشەی فراکتاڵ لە ساڵی ١٩٧٦ لەلایەن ماتماتیکزانی فەڕانسەوی بێنۆیت ماندێلبۆرت ھاتە ناو دونیای بیرکارییەوە.

## وشەکە
وشەی فراکتاڵ fractal لە وشەی لاتینی fractus یان fractum بە واتای شکاو وەرگیراوە و یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی فراکتاڵ -بەشبوون- وەسف دەکات. وشەی فراکتاڵ بە واتای بەردێک دێت کە بەشێوەیەکی ناڕێک شکابێت.

## ڕەھەند
ھێڵ، چەمکێکی یەک ڕەھەندییە، ڕووتەخت، خاوەنی دوو ڕەھەندە و بۆشایی، سێ ڕەھەندی ھەیە. بەپێچەوانەی ھەموو ئەمانە ڕەھەندی فراکتاڵ ژمارەیەکی تەواو نییە. بۆ نموونە فراکتاڵێک دەتوانێت ١٫٢ ڕەھەندی بێت، واتە لەھێڵ ئاڵۆزترە و لە ڕووتەخت سادەترە. ڕەھەندی فراکتاڵەکان لەڕێگەی فورموولە لۆگاریتمییەکانەوە دەدۆزرێتەوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Newton z4.jmb.jpg|**Z<sup>٤</sup>-1 = ٠**Zn+1 = [(3 * Zn٤ + 1) / (4 * Zn٣)]
پەڕگە:Newton z6 z3.jmb.jpg|**Z<sup>٦</sup> + Z<sup>٣</sup> - 1 = ٠**
پەڕگە:Newton SINUS.jmb.jpg|**SIN(Z)- 1 = ٠**
پەڕگە:Newton COSH.jmb.jpg|**COSH(Z)- 1 = ٠**
پەڕگە:MANDEL_Z2%2BC.jpg|**<center>Z = Z<sup>٢</sup> + C</center>**  
پەڕگە:MANDEL_Z3%2BC.jpg|**<center><big>Z = Z<sup>٣</sup> + C</big></center>**
پەڕگە:MANDEL_Z4%2BC.jpg|**<center><big>Z = Z<sup>٤</sup> + C</big></center>**
پەڕگە:MANDEL_Z5%2BC.jpg|**<center><big>Z = Z<sup>٥</sup> + C</big></center>**


## سەرچاوەکان

*

پۆل:تۆپۆلۆژی
پۆل:ماتماتیک و ھونەر
پۆل:فراکتاڵەکان
پۆل:پێکھاتە ماتماتیکییەکان
تیلەکۆی ئەحمەد ئاغا

**تیلەکۆی ئەحمەد ئاغا** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی ئاوەسپی، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**تیلەکۆی ئەحمەد ئاغا** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی مشکیبان و لە باشوور لەگەڵ گوندی سپی سەر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تەپەعەرەبی حاجی مارف لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کوڕە.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* تیلەکۆی گەورە
* تیلەکۆی بچوک
* تیلەکۆی قەلەندەر

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سپی سەر

**سپی سەر** گوندێکە کەوتووەتە ناحیەی ئاوەسپی، قەزای چەمچەماڵ، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**سپی سەر** لە باکوور لەگەڵ گوندی تیلەکۆی ئەحمەد ئاغا ھاوسنوورە، و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەکرەگەڕە، و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی فەقێ مستەفا، و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حەسەن پرچن.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھۆمەربەلی گەورە

**ھۆمەربەلی گەورە** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەرقەڵا، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**ھۆمەربەلی گەورە** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی چوارشاخی خواروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی گۆبان عەرەب و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی ماران لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بەلەکەی گەورە.

## مێژوو
هۆمەربل یاخود ئۆمەربل ناوى هۆزێکى دیارى کوردستانە لە گەرمیان و دەشتى هەولێر و ناوچەى گۆرانەتى (بەردەڕەش) و لە قەزاى شێخان  گوندى گلەشین و بەرازى و  پەپەی و نێچەیی و محمد رەشان ()  . لە کەندێناوەى هەولێر (قەزاى مەخموور) لە چەند گوندێکدا دەژین وەک : گوندى گردەپان و موحسناوە و گردەشینە (دیبەگە) و عاڵڵا (گوجیلان) و شۆڕیجە و و خورمەلە. لە دەشتى بەڕانەتىش لە گوندى گردەچاڵ.

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
سوریا سیدھانتا

وێنۆک|جووڵەی خولانەوەی ھەسارەکان بەپێی کتێبەکە
**سوریا سیدھانتا** () پێکھاتووە لە کتێبێکی ھیندی کە لە سەدەی چواردا نووسراوەتەوە. ناوەڕۆکی کتێبەکە باسی گەردوون و کۆمەڵەی خۆر دەکات و لەناویدا باس لە گۆییبوونی زەوی و ڕووبەرەکەی و دوورییەکەی لە مانگەوە دەکات. کتێبەکە لە چواردە بەش پێکھاتووە و چەند وەشانێکیشی ھەیە کە تاکوو ئێستا مابێتنەوە، لە ساڵی ١٨٦٠دا کتێبەکە وەرگێڕدرایە سەر زمانی ئینگلیزی.

لە کتێبەکەدا وا باسکراوە کە زەوی جێگیرە و خۆر بە دەوری زەویدا دەخولێتەوە (بە پێچەوانەی بیر و باوەڕی ھاوچەرخەوە) و دەڵێت کە تیرەبازنەی زەوی ٨,٠٠٠ میلە (بەدواداچوونی پەسەندکراوی ھاوچەرخ دەڵێت کە ٧,٩٢٨ میلە) و تیرەبازنەی مانگ ٢,٤٠٠ میلە (لە ڕاستیدا ~٢,١٦٠ە) و باسی ئەوەش کراوە کە دووری نێوان مانگ و زەوی ٢٥٨,٠٠٠ میلە (کە لەڕاستیدا ٢٣٨,٠٠٠ میلە).

کتێبەکە ڕەنگە لەلایەن فەلسەفە و بیرۆکە یۆنانییەکانەوە ھان درابێت. سوریا سیدھانتا بە شێوەیەکی زۆر باش ڕاستییەکانی کۆمەڵەی خۆر و پێوانەی دوورییەکانی خەمڵاندووە، ھەرچەندە لە کتێبەکەدا باسی یۆرانۆس، نیپتۆن و پلوتۆ نەکراوە.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:کتێبە گەردوونناسییەکان
پۆل:کتێبە ھیندییەکان
پۆل:مێژووی ئەندازە
پۆل:گەردوون
کەواچەرموو

**کەواچەرموو** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سەرقەڵا، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو
کەواچەرموو وشەیەکی لێکدراوە، (کەوا+چەرموو)، کەوا: باڵاپۆشی ئاودامانی پیاوانە. چەرموو: سپی.
دوو ڕاوبۆچوون هەیە لەسەر ناوی گوندەکە: 
* کاتی خۆی یەکەم جار کەئاوەدانکراوەتەوەکەسێک بووە کەواو سەڵتەی لەبەربووە کەواو سەڵتەکەی سپی بووە(لەناوچەی گەرمیان بەزۆری لەکۆندا بەسپی وتراوە چەرموو) بەو کەسیان وتووە کەواچەرموو تا ناوەکەش بەسەر گوندەکەدا چەسپیووە پێیان وتووە (ئاوایی پیاوە کەواچەرموو)ەکە.
* شوێنێک ھەیە لەباکووری گوندەکە زەوییەکە شۆرەکاتی زۆرە و زەوییەکە سپییە لەکۆندا تەنانەت لە ئێستاش بە سەروو یا بە باکور دەڵێن (کەوانە) بۆیە بە گوندەکە وتراوە (ئاوای کەوانەچەرموو)
دواتر ووردە ووردە گۆڕانکاری بەسەر ناوەکەدا هاتووە بووە بە کەواچەرموو.

## جوگرافیا

**کەواچەرموو** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی تورانی شێخ سەلام و شۆراوە لە باشوور لەگەڵ گوندی کارێزی حەمەکەیفە وسەیدە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی سەیدخدر لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی میل قاسم لەباکووری ڕۆژئاوا حەسیرە.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
خۆرنەوازان

**خۆرنەوازان** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی نەوجول، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو
لەنێو جەرگەی قوڵایی گەرمیاندا، شوێنێکی سێبەر و پڕ لە سەرچاوەی ئاوە. ناوەکەی لەوەوە ھاتووە کە ئەو شوێنەی خۆرلێی نادات. ڕووبەری سەوزایی و دارو درەختی ھەمەجۆری ھەیە و ئاوھەوایەکی سازگار و فێنێکی ھەیە.

## جوگرافیا

**خۆرنەوازان** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی قادر سەعدون و لە باشوور لەگەڵ گوندی زینانەی بچوک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەواڵی لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شێخ حەوێزی.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زینانەی بچوک

**زینانەی بچوک** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی نەوجول، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**زینانەی بچوک** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خۆرنەوازان و لە باشوور لەگەڵ گوندی بەلەکەی بچوک و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەڵاچەڕمەڵە لە ڕۆژاوا لەگەڵ شارەدێی زینانەی گەورە.

## مێژوو
زینانەی بچووک لە ساڵی 1946 ئاوەدان کراوەتەوە لەلایەن بنەماڵەی (ستار مەسۆی.عبداللّەی ناسر.حمە زۆراب.محمد عمین .ڕەشید حمەڕەش.حمە سرحد.....هتد) هەتاوەکو ساڵی1988ئاوەدان بووە و زیاتر لە 60 ماڵی تێدابوە دوای ئەنفال ئاوەدان کراوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
عەرەب ئاغا

**عەرەب ئاغا** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی نەوجول، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو
**عەرەب ئاغا** ئەم ناوە لە ئاغایەکی کوردەوە ھاتووە کە نازناوی عەرەبی وەرگرتووە، نازناوی عەرەبی وەرگرتووە لەبەر ئەوەی عەبای عەرەبی بە شانەکانییوە بووە.

## جوگرافیا

**عەرەب ئاغا** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حەیدەرەسوورە و لە باشوور لەگەڵ گوندی ساڵەیی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی لوتفی ئاغا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەپەچەرموک.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
دەنگی قسەی عیشق

***دەنگی قسەی عیشق*** () ئەلبۆمێکی مۆسیقای کوردی و فارسییە کە شارام نازری بە ھاوکاریی چەن ھونەرمەندی کورد لە ساڵی ١٩٨٠دا پێکی ھێناوە. ئەم ھونەرمەندانە بریتین لە سەید خەلیل عالینەژاد، عەلی ئەکبەر مورادی و کەیخەسرەو پوورنازری. گۆرانییەکانی ئەم ئەلبۆمە بە دەنگی شارام نازری تۆمار کراون و شێعرەکانی ھی مەولانای ڕۆمی، حەیران عەلیشا و نوورعەلیشای ئەسفەھانین.

## گۆرانییەکان

* خەڵوەتی خاس: شێعری نوورعەلیشای ئەسفەھانی، دانانی کەیخەسرەو پوورنازری
* یا ڕەب شەو زیندەداران: شێعری حەیران عەلیشا
* مەردانی خودا: شێعری فرووغیی بەستامی، مۆسیقای کەیخەسرەو پوورنازری
* تەجەللیی توور: شێعری حەیران عەلیشا، تەموورەی سەید خەلیل عالینەژاد
* لە کۆی عیشقدا، ئاواز لەگەڵ تەموورە، شێعری مەولانای ڕۆمی، ئاواز: شارام نازری، تەموورە: سەید خەلیل عالینەژاد
* دەبێ یەکسەر ببیتە گیان: شێعری مەولانای ڕۆمی، دانانی کەیخەسرەو پوورنازری

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبومەکانی شارام نازری
پۆل:مۆسیقای کوردی
تازەشار، کۆکس

**تازەشار** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی کۆکس، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## جوگرافیا

**تازەشار** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حاجی حەسەن و لە باشوور لەگەڵ گوندی سیتەپان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەرەبوڵاغی کۆن لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی حاجیلەر.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* تازەشار
* تازەشار، قۆرەتوو

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کۆکس

**کۆکس** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی کۆکس، قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو
## جوگرافیا
**کۆکس** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی حاجی حەسەن و لە باشوور لەگەڵ گوندی قچ قرخ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قەرەبوڵاغی براحەمە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی تەپەسەرایی.

## مێژوو
لە پێش ئەنفال و ڕاگواستنی گوندەکان، ئەم گوندە ناوەندی ناحیە بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان