کالیفۆڕنیا ستی، کالیفۆڕنیا

**کالیفۆرنیا ستی** () شارێکە لە باکووری دۆڵی ئەنتیلۆپ لە ناوچەی کێن لە ویلایەتی کالیفۆڕنیای ئەمریکا. ١٠٠ میل (١٦٠ کم) لە باکووری لۆس ئانجلەسەوە دوورە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠ی ئەمریکا ١٤ ھەزار و ٩٧٣ کەس بووە. کالیفۆرنیا ستی ٢٠٣٫٦٣ میل چوارگۆشە (٥٢٧٫٤ کیلۆمەتر دووجا) دەگرێتەوە، بەمەش دەبێتە سێیەم گەورەترین شار لە ڕووی ڕووبەری زەوی لە کالیفۆرنیا، دوای سان دییگۆ و لۆس ئانجلەس. گەورەترین شاری کالیفۆرنیایە لە ڕووی ڕووبەری زەوییەوە کە ناوەندی شارستانی نییە و لە ڕووی ڕووبەری زەوییەوە پلەی ٤٣ھەمینی شاری ئەمریکایە.

زۆرێک لە دانیشتووانەکەی لە ناوەندی ھێزی ئاسمانی ئێدواردز کاردەکەن کە ١٨ میل (٢٩ کم) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە دوورە. هەروەها خاوەنکارەکانی تر لە شوێنەکانی وەک سەنتەری چاکسازی شاری کالیفۆرنیا، بەندەری ئاسمانی و بۆشایی ئاسمانی مۆخاڤێ، و گۆڕەپانی ھیوندای/کیا لە گوندەکانی باشووری ڕۆژاوای شارەکە کار دەکەن. ھەروەھا شاری کالیفۆرنیا پارک و یاریگای گۆڵفی پی جی ئەی و فڕۆکەخانەی شارەوانی ھەیە.

## مێژوو
### سەرەتا
پادری فرانسیسکۆ گارسیس، ڕێبەرێکی ئایینی فرانسیسکانی، لە کاتی گەشتی خوان باوتیستا دی ئانزا بۆ ئاڵتا کالیفۆرنیا لە ساڵی ١٧٧٦ لە کاستڵ بوت (ئێستا شاری کالیفۆرنیا) کەمپێکی دانا.

لە کۆتایییەکانی ساڵانی ١٨٠٠دا، ڕێڕەوی «تیمی بیست-ھێستر»ی لە کانەکانی «ھارمۆنی بۆراکس وۆرکز»ەوە بۆ ڕۆژھەڵات بۆراکس دەگواستەوە بۆ کۆتاھێڵی شەمەندەفەر لە مۆخاڤێ. ئەم ڕێڕەوە بە ناوچەی کالیفۆرنیا ستی دا تێدەپەڕی.

### سەربازی
لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٤ تا کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٩، مەودای تۆپخانەی مۆخاڤی "C" بەکارھێنرا، کە دواتر بوو بە زەوی کالیفۆرنیا ستی. ئەم ناوچەیە مەودای بۆردومان و ئامانجەکانی سترافینگی لەخۆگرتبوو، وەک کاروانێکی پێڕاگوێز. تەنھا دوای جەنگی جیھانیی دووەم، بۆ فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانیش بەکارھات؛ ھێشتا بۆمبی نەتەقیو و پاشماوەی ژەھراوی لە شوێنەکەدا دەدۆزرێنەوە. فەیلەقی ئەندازیارانی سوپای ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩٩ دەستی بە ڕووپێوی شوێنەکە کردووە، تا ساڵی ٢٠٠١، مەودای زەوییەکە ٢٠٬٩٠٨ دۆنم (٨٬٤٦١ ھێکتار) لە باشووری ڕۆژاوای ناوەندی کالیفۆرنیا ستی دەگرێتەوە. لە ساڵی ١٩٩٩دا لە ڕاپرسییەکاندا بۆمبی مەشقکردن، موشەکەکانی مەشقکردن بە ئامانج، موشەکی مەشقکردن، بۆمبی نەتەقێنراو و تەقەمەنی چەکی سووک دۆزرایەوە. مەترسیدارترین بۆمب کە دۆزرایەوە دوو بۆمبی گشتی ١٠٠ پاوەند بوون.

### شارۆچکە
وێنۆک|پارکی ناوەندیی کالیفۆڕنیا ستی
وێنۆک|گەڕەکە دروستنەکراوەکان لە کالیفۆڕنیا ستی
شارەکە لە ساڵی ١٩٥٨ دەستیپێکردووە کاتێک گەشەپێدەران ٨٢ ھەزار دۆنم (٣٣ ھەزار ھێکتار)یان لە بیابانی مۆجاڤیی ڕۆژاوا کڕیووە. ئەوان شارە نوێیەکەیان بە توندی بەبازاڕ کرد و دەیانگوت دەکرێت بەدیلێکی باکووری لۆس ئانجلەس بێت، کە بە وتەی خۆیان ناتوانێت بەرگەی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانەکەی دوای جەنگ بگرێت. ئەوان دەیانویست ھەموو شارەکە بە یەکجار بنیات بنێن، لەبری ئەوەی بە بەش بەش بن. شارەکە لەلایەن تەلارسازەکانی سمیت و ویلیامز و گارێت ئێکبۆوە پلانی بۆ دانراوە، کە لەلایەن گەشەپێدەری خانووبەرە و مامۆستای کۆمەڵناسی نات مێندێلسۆنەوە بەکرێ گیراوە. پلانی شارەکە پارکێکی ناوەندی لەخۆگرتبوو کە دەریاچەیەکی دروستکراو بە ڕووبەری ٢٦ دۆنم (١١ ھێکتار) و دوو یاریگای گۆڵف و چێشتخانەیەکی ھۆڵیدەی نوێی تێدابوو. مێندێلسن سەرۆکی کۆمپانیای گەشەپێدانی شاری کالیفۆرنیا بووە. ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە شارەکە لەسەر ئاوھەڵگر دروست کراوە. شارەکە مەبەست لێی ٤٠٠ ھەزار کەس بوو، ناوەندی شارەکە بۆ ٨٠–١٠٠ ھەزار کەس و قەراغی شارەکە بۆ ئەوانی دیکە.

لە ساڵی ١٩٦٠ پۆستەخانەیەک کرایەوە، شارەکە لە ساڵی ١٩٦٥ بوو بە فەرمی، کاتێک ١٥٨ میل چوارگۆشە (٤١٠ کیلۆمەتر دووجا) زەوی و ٥٩٠٠ خاوەن زەوی و ٨١٧ دانیشتوو و ٢٣٢ ماڵی ھەبوو.

تا ساڵی ١٩٦٥ ژمارەی دانیشتووان وەک چاوەڕوان دەکرا گەشەی نەدەکرد و تا ساڵی ١٩٦٩ تەنھا نزیکەی ١٣٠٠ کەس لەو شارەدا دەژیان. کۆمیسیۆنی بازرگانی فیدراڵی لە ساڵی ١٩٦٩ دەستی کرد بە لێکۆڵینەوە لە کۆمپانیای گەشەپێدان و ھێزی ئەرکی ڕالف نادەر لە ساڵی ١٩٧١ کتێبێکی بڵاوکردەوە کە شاری کالیفۆرنیای بە ساختەکاری و شکستی حکوومەت ناوبرد. تا ساڵانی حەفتاکان زیاتر لە ٥٠ ھەزار زەوی فرۆشرابوو. کۆمیسیۆنی بازرگانی فیدراڵی ڕێکلامە چەواشەکارەکانی فرۆشیاری ماڵەکانی سەبارەت بە شارەکە ڕاگرت، و لە ساڵی ١٩٧٧دا زیاتر لە ١٤ ھەزار خاوەن زەوی بەشێکیان لە یەکلاییکردنەوەی ٤ ملیۆن دۆلار وەرگرتەوە، کە گەورەترین یەکلاییکردنەوەی ئێف تی سی بوو تا ئەو ڕێکەوتە. ھەروەھا کۆمپانیای فرۆشتنەکە ناچار بوو ١٦ ملیۆن دۆلار وەبەرھێنان بکات لە ژێرخانی بەڵێندراو لە شارە جیاوازەکاندا.

ژمارەی دانیشتووانی شاری کالیفۆرنیا لە ساڵی ١٩٨٥ ٣٢٠٠ کەس بووە و لە ساڵی ٢٠١٨دا زیاتر لە ١٤ ھەزار کەس بووە، کە لە دەوری کۆتایی ڕۆژاوا کۆبوونەتەوە.

لە ساڵی ٢٠١٥دا ڕاپۆرت کرا کە بەکارھێنانی ئاوی شاری کالیفۆرنیا لە چاوەڕوانییەکان زیاتر بووە و لە مانگی ئایاری ئەو ساڵەدا بە ڕێژەی ٢٨٪ زیادی کردووە.

لە ساڵی ٢٠١٥دا باس لەوە کرا کە شاری کالیفۆرنیا ئاوی زیاتر لە چاوەڕوانکراو بەکارھێناوە و لە مانگی ئایاردا بە ڕێژەی ٢٨٪ زیادی کردووە. زیادبوونی بەکارھێنانی ئاو ھۆکارەکەی بۆرییە کۆنەکانی ژێر ناوچە گەشەنەسەندووەکانی شارەکە و پەمپە ھەڵەکان و خوێندنەوەی ھەڵە بووە.

لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦، شاری کالیفۆرنیا بووە یەکەم شار لە نازچەی کێن لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کە ڕێگەی بە چاندنی حەشیشی بازرگانی داوە. شارەکە پێشبینی دەکرد ساڵانە زیاتر لە ١٠ ملیۆن دۆلار پارەی باج لەم سیاسەتە نوێیە بەدەستبھێنێت. تا چارەکی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٣، شارەکە نزیکەی ٩٨ ھەزار دۆلاری لە باجی پەیوەست بە حەشیشەوە بەدەستھێنابوو.

## جوگرافیا
ھەرچەندە شاری کالیفۆرنیا لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە بچووکە، بەڵام لە ڕووی ڕووبەری زەوییەوە سێیەم گەورەترین شاری کالیفۆڕنیایە. وێنەکانی مانگی دەستکرد دەری دەخەن کە سێیەم گەورەترین شارە لە ڕووی ڕووبەری زەوی لە کالیفۆرنیا و ٤٠ھەمین گەورەترین شارە لە ئەمریکا. شارەکە دەکەوێتە باکووری دۆڵی ئەنتیلۆپ لە ناوچەی کێرن لە ویلایەتی کالیفۆڕنیا. ١٨ میل لە باکووری ڕۆژاوای بنکەی ھێزی ئاسمانی ئێدواردزەوە دوورە، ٢٨ میل لە ڕۆژھەڵاتی تەھاچاپی، ٤٠ میل لە باکووری لانکاستەر، ٤٩ میل باشووری ڕۆژاوای ڕیجکرێست، ٦٧ میل لە ڕۆژھەڵاتی بەیکەرسفیڵد و ١٠١ میل لە باکووری لۆس ئانجلەس دوورە.

### جیۆلۆجی
لە ساڵی ٢٠٠٠ قووڵایی ئاوی ژێر زەوی ٣٧٠ پێ (١١٠ م) بووە.

### کەشوھەوا

## دیمۆگرافیا
### ٢٠٠٠
بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠، لە ٣٠٦٧ ماڵدا ھەشت ھەزار و ٣٨٥ کەس لە شارەکەدا بوون کە ٢٢٥٧یان خێزانن. تا ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بە ڕێژەی ٨٫٩٪ لە ١٢١٠٦ کەسەوە بۆ ١٣٢١٩ کەس زیادی کردووە، بەمەش دەبێتە ١٢ھەمین شارە خێرا گەشەسەندووەکانی کالیفۆرنیا و خێراترین شاری گەشەسەندنی دۆڵی ئەنتیلۆپە. چڕی دانیشتووان لە ھەر میل چوارگۆشەیەکدا ٤١٫٢ کەس بووە. ٣٥٦٠ یەکەی نیشتەجێبوون ھەبووە بە تێکڕای چڕی ١٧٫٥ لە ھەر میل چوارگۆشەیەکدا. پێکھاتەی ڕەگەزی شارەکە ٦٨٫١٩٪ سپی پێست، ١٢٫٨٢٪ ڕەشپێست یان ئەمریکی-ئەفریقی، ١٫٥٦٪ ئەمریکی ڕەسەن، ٣٫٧٣٪ ئاسیایی، ٠٫٣٢٪ لە دوورگەکانی زەریای ھێمن، ٧٫٤٣٪ لە ڕەگەزەکانی تر و ٥٫٩٤٪ لە دوو ڕەگەز یان زیاتر بووە. خەڵکی ھیسپانی یان لاتینی لە ھەر ڕەگەزێکدا بێت ١٦٫٩٦٪ی دانیشتووانەکەیان پێکھێناوە.

دابەشبوونی تەمەن ٣٠٫٧٪ لە خوار ١٨ ساڵ، ٧٫٣٪ لە ١٨ بۆ ٢٤، ٢٧٫٧٪ لە ٢٥ بۆ ٤٤، ٢٣٫٥٪ لە ٤٥ بۆ ٦٤، و ١٠٫٧٪ ٦٥ یان زیاتر بووە. مامناوەندی تەمەنی ٣٦ ساڵ بووە. بۆ ھەر ١٠٠ مێ، ٩٩٫٥ نێر ھەبووە. بۆ ھەر ١٠٠ مێینەی تەمەن ١٨ ساڵ و سەرووتر، ٩٩٫٠ نێر ھەبووە.

مامناوەندی داھاتی ماڵێک لە شارەکەدا ٤٥ ھەزار و ٧٣٥ دۆلار بووە و مامناوەندی داھاتی خێزانەکە ٥١ ھەزار و ٤٠٢ دۆلار بووە. مامناوەندی داھاتی نێرەکان ٤٤ ھەزار و ٦٥٧ دۆلار بووە لەکاتێکدا بۆ مێینەکان ٢٨ ھەزار و ١٥٢ دۆلار بووە. داھاتی سەرتاسەری بۆ شارەکە ١٩ ھەزار و ٩٠٢ دۆلار بووە. نزیکەی ١٢٫٥٪ی خێزانەکان و ١٧٫٣٪ی دانیشتووان لەژێر ھێڵی ھەژاریدا بوون، لەنێویاندا ٢٨٫٠٪ی ئەوانەی تەمەنیان لە خوار ١٨ ساڵەوەیە و ١٢٫٤٪ی ئەوانەی تەمەنیان لە ٦٥ ساڵ زیاترە.

لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٣١٪ی دانیشتووانی پیاوان لە کارگێڕی گشتیدا کاریان کردووە، ئەمەش بووەتە باوترین کار لە شاری کالیفۆرنیا.

ھەرچەندە گەشەی شارەکە لە ئاست چاوەڕوانییەکانی دامەزرێنەرانی شارەکەدا نەبووە، بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا گەشەیەکی بەرچاوی دانیشتووانی بەخۆیەوە بینیوە. یەکەی توێژینەوەی دیمۆگرافی لە وەزارەتی دارایی کالیفۆرنیا ژمارەی دانیشتووانی تا یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ بە ١٢٠٤٨ کەس خەمڵاندووە. ژمارەی دانیشتووان بە ڕێژەی ٤٫٢٪ لە ساڵی ٢٠٠٥دا زیادی کردووە، کە زیاترە لە سێ ھێندەی ڕێژەی گەشەی ویلایەتەکە بە گشتی. شاری کالیفۆرنیا لە پلەی ٣٤٥دایە لە کۆی ٤٧٨ شاری دامەزراو لە کالیفۆرنیا، لەکاتێکدا لە ساڵی ٢٠٠٥دا پلەی ٣٤٨ی بەدەستھێناوە.

### ٢٠١٠
لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی شاری کالیفۆرنیا ١٤ ھەزار و ١٢٠ کەس بووە. چڕی دانیشتووان لە ھەر میل چوارگۆشەیەکدا ٦٩٫٣ کەس بووە. پێکھاتەی ڕەگەزی ٦٥٫١٪ سپی پێست (٣٩٫٩٪ نا ھیسپانی)، ١٥٫٢٪ ئەمریکی ئەفریقی، ٠٫٩٪ ئەمریکی ڕەسەن، ٢٫٦٪ ئاسیایی، ٠٫٤٪ لە دوورگەی زەریای ھێمن، ١٠٫١٪ لە ڕەگەزەکانی تر و ٥٫٦٪ لە دوو ڕەگەز یان زیاتر بووە. خەڵکی ھیسپانی یان لاتینی لە ھەر ڕەگەزێکدا بێت ٣٨٫١٪ بوون.

٤١٠٢ ماڵ ھەبووە، ٣٩٫٣٪ منداڵی خوار تەمەنی ١٨ ساڵیان ھەبووە. ماڵە یەک کەسییەکان ٢٣٫١٪ بوون، و ٧٫٦٪ کەسێکیان ھەبووە کە بە تەنیا دەژیا کە تەمەنی ٦٥ ساڵ یان زیاتر بووە. تێکڕای قەبارەی ماڵەکان ٢٫٨٠ بووە، و تێکڕای قەبارەی خێزانەکان ٣٫٣٠ بووە.

دابەشبوونی تەمەن ٢٤٫٤٪ لە خوار ١٨ ساڵ، ٩٫٢٪ تەمەن ١٨ بۆ ٢٤ ساڵ، ٣٢٫٧٪ تەمەن ٢٥ بۆ ٤٤ ساڵ، ٢٥٫٣٪ تەمەن ٤٥ بۆ ٦٤ ساڵ، و ٨٫٤٪ ٦٥ ساڵ یان زیاتر بووە. تێکڕای تەمەنی ٣٤٫٨ ساڵ بووە. بۆ ھەر ١٠٠ مێ، ١٤٤٫٠ نێر ھەبووە. بۆ ھەر ١٠٠ مێینەی تەمەن ١٨ ساڵ و سەرووتر، ١٦٠٫١ نێر ھەبووە.

٥٢١٠ یەکەی نیشتەجێبوون ھەبووە بە تێکڕای چڕی ٢٥٫٦ لە ھەر میل چوارگۆشەیەکدا. لە یەکەکانی داگیرکراو، ٦٠٫٣٪ خاوەن داگیرکراون و ٣٩٫٧٪ بەکرێگیراون. ڕێژەی بەتاڵی خاوەن ماڵەکان ٨٫٣٪ بووە، ڕێژەی بەتاڵی کرێش ٢٢٫٥٪ بووە. ٤٦٫٦٪ی دانیشتووان لە یەکەکانی نیشتەجێبووندا دەژیان.

## ئابووری
وێنۆک|سەنتەری چاکسازی کالیفۆڕنیا ستی
لە ساڵی ١٩٩٥ خەڵک دەستیان کرد بە پلاندانان بۆ زیندانێکی تایبەت کە ٢٠٠٠–٤٠٠٠ قەرەوێڵەی تێدابێت لە لای ڕۆژھەڵاتی شارەکە. لە ساڵی ١٩٩٦ توێژینەوەیەکیان تەواو کرد لەسەر کاریگەرییەکانی دروستکردنی دامەزراوەیەکی بچووکتر کە ٥٥٠ قەرەوێڵەیی تێدابوو. شارەکە گرێبەستی لەگەڵ کۆمپانیای چاکسازی ئەمریکا واژوو کردووە و زیندانەکە لە ساڵی ١٩٩٩ دروست کراوە. ویلایەتی کالیفۆرنیا زیندانەکەی بە کرێ گرتووە بە بڕی ٢٨٫٥ ملیۆن دۆلار لە ساڵێکدا بۆ ئەوەی یارمەتی کەمکردنەوەی قەرەباڵغی لە زیندانەکانی ویلایەتەکەدا بدات. تا مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ سەرجەم زیندانییەکان گواسترانەوە و ویلایەت کۆتایی بە بەکرێدانی خۆی ھێنا، بۆیە تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ زیندانەکە دادەخرێت.

گۆڕەپانی سەلماندنی ھیۆندا-کیا ٣٩٦٧ دۆنم (١٦٠٥ ھێکتار) لە ناو شارەکەدا دەگرێتەوە، لە ئێستادا ٦٤٠ دۆنم (٢٦٠ ھێکتار) بەکاردەھێنرێت.

## وەرزش
یانەی کالیفۆرنیا سیتی ویپتایڵز تیپێکی پیشەگەری بیسبۆڵ بوو لە خولی پێکۆس کە پەیوەندی بە بیسبۆڵی خولی گەورەوە نییە. تیپەکە لە ساڵی ٢٠١٩ یارییەکانی وەستاند، یارییەکانی خۆیان لە یاریگای خۆیان لە پارکی بالسیتیس ئەنجامدا.

## پەروەردە
وێنۆک|دیمەنی سەرەوەی قوتابخانەی ئامادەیی کالیفۆڕنیا ستی
ناوچەی خوێندنگەی یەکگرتووی مۆخاڤێ خزمەت بە شاری کالیفۆرنیا دەکات:
* کالیفۆرنیا سیتی جونیۆر/سێر ھای
* کالیفۆرنیا ستی میدڵ
* قوتابخانەی ھاسیێندای سەرەتایی
* قوتابخانەی ڕۆبەرت پی ئۆڵڕیچی سەرەتایی (١٩٦٦)

## ژێرخان
### گواستنەوە
شاری کالیفۆرنیا بە ڕێگای ١٤ لە ڕۆژاوا و ڕێگای ٥٨ لە باشوورەوە بەیەکەوە بەستراوەتەوە. کێرن ترانزێت خزمەتگوزاری پاس پێشکەش دەکات بۆ مۆخاڤێ، لانکاستەر و ڕیجکرێست، لەگەڵ پەیوەندیکردن بە تەھاچاپی و بەیکەرسفیڵد. پاسی کێرن ترانزت ٢٥٠ بۆ لانکاستەر بە ھێڵی ئەنتیلۆپ ڤالی میترۆلینکەوە دەبەسترێتەوە کە دەچێتە دۆڵی سان فێرناندۆ و لۆس ئانجلەس. لەناو شارەکەدا، ترانزێتی کالیفۆرنیا ستی دایڵ-ئە-ڕاید (DAR) لە ڕۆژانی ھەفتەدا ھاتوچۆ دابین دەکات، جگە لە ڕۆژانی پشوو کە ھۆڵی شار داخراوە.

### سەلامەتیی گشتی
وەک شارێکی دامەزراو کە گرێبەست لەگەڵ ناوچەی کێرن ناکات، شاری کالیفۆرنیا بەشی پۆلیس و ئاگرکوژێنەوەی تایبەتی خۆی ھەیە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:شارەکانی بیابانی مۆجاڤی
پۆل:شارەکانی ناوچەی کێرن لە ویلایەتی کالیفۆڕنیا
پۆل:شوێنی دانیشتووان کە لە ساڵی ١٩٥٨ دامەزراون
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٨ لە کالیفۆڕنیا
پۆل:کالیفۆڕنیا ستی، کالیفۆڕنیا