عەلی شوون ھەڵگر

**عەلی عەبدوڵڵا** ناسراو بە **عەلی شوون ھەڵگر** لێکۆڵەر و شوێن ھەڵگر و بلیمەتێکی دەشتی ھەولێر بوو، کە لە ڕێی زیرەکی و لێھاتوویی و خۆی و بە وردبوونە لە شێواز و چۆنییەتی ڕوودانی تاوانەکان و پاشماوە و  شوێن پێیەکانیان توانیویەتی ئەنجامدەران و تاوانباران بدۆزێتەوە و پێ بە پێ (ھەنگاو بە ھەنگاو) بە دوایان بکەوێت و ئاشکرایان بکات و ڕادەستی تاوانلێکراوانیان بکاتەوە و بەم شێوەیەش لە دەڤەرەکەدا ناسرا و بووە جێی متمانەی خەڵکی و بۆ ھەموو تاوانێک خەڵکی دەڤەرەکە دەیاننارد بە دوای **عەلی شوون ھەڵگر** بۆ ئەوەی بێت و شوێن پێی تاوانباران بدۆزێتەوە و بیانگرێت. 

## ژیانی
ناوی تەواوی **(عەلی عەبدوڵڵا قوربانی)یە**، لە ھۆزی (گەڵاڵی)یە؛ بە (عەلی شوون ھەڵگر) ناسراو بوو لە ھەولێر و دەوروبەری کە بە مانای (شوێن ھەڵگر) دێت *[لە بنشێوەزاری ھەولێریدا بە (شوێن) دەگوترێت (شوون)]*. لە ساڵی ١٩٠٣ لە گوندی (گردیش)ی سەر بە شارەدێی (قوشتەپە)ی سەر بە پارێزگای ھەولێر لەدایکبووە و لە ١٩٦٩/١/٣١ لە ھەولێر کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی (براغ) بە خاک سپێردراوە.

برایەکی ھەبووە بە ناوی (حەسەن) لەگەڵ دوو خوشک بە ناوەکانی (ھەیبەت) و (فاتمە)، دایکی ناوی (بەلقیسا) بووە و ھاوسەرەکەشی ناوی (ئەسمەر محەممەد کابایز)ە، دوو کوڕی ھەبووە بە ناوی (محەممەد) کە مردووە و ھەروەھا (شەریف) کە ئەویش لە ژیان نەماوە لەگەڵ کچێک بە ناوی (ئەستی) کە لە ژیاندا نەماوە.

لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا گوندی (گردیش) جێ دێڵێ و دێتە گوندی (بنەسڵاوەی گچکە) کە ئێستا سەر بە شارەدێی (قوشتەپە)یە، دواتر لە ساڵانی سییەکانی سەدەی بیست لە ژێر زەبر و زۆری ئاغاکانی ئەو ناوچەیە ناچار دەبێت ماڵەکەی بار بکات (بگوازێتەوە) بۆ ھەولێر و لە گەڕەکی (ئەربیل ئولا) کە بە گەڕەکی (تەعجیل ئیسلام) دەناسرا نیشتەجێ بووە. کە ئێستا دابەش بووە لە نێوان بازاڕ و گەڕەکی (تەعجیل) و دەکەوێتە بەشی پشتەوەی بازاڕی نیشتیمان. دواتر ھاتۆتە گەڕەکی (خانەقا) و ئینجا بار دەکات بۆ گەڕەکی (سەیداوە) و لە ساڵی ١٩٦٣ دووچاری ستەمی (حەرەس قەومی)یەکان دەبێتەوە و ناچار دەبێت جارێکی تر بگوازێتەوە بۆ گەڕەکی پشت (ھۆڵی گەل) کە دواجار ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.

**عەلی عەبدوڵڵا** لەسەر ڕەزامەندی (موتەسەڕیف)ی ھەولێر (پارێزگاری ھەولێر)ی ئەوکات بە نووسراوی ١٦٩٦٣ لە ١٩٠٩/١٠/١١ لە فەرمانگەی سەرژمێری ھەولێر بە ناونیشانی (معقب الاثار - شوون ھەڵگر) مۆڵەتی ژمارە (٨٠)ی لە ساڵی ١٩٠٩ی چەک ھەڵگرتنی دراوەتێ، ھەروەھا لە نیسانی ساڵی ١٩٦٢ سەفەری حەجی ماڵی خوای کردووە.

## پیشەی
**عەلی عەبدوڵڵا** ھەرچەندە نەخوێندەوار بووە بەڵام پیاوێکی ڕۆشنبیر و بەھرەمەند و بەغیرەت و چاو نەترس و بەسەلیقە و زۆر وردبین بیر فراوان بە دڵ بووە لە زوڵم ستەمی دەرەبەگ و ئاغاکانی سەدەی ڕابردوو ھەرگیز سڵی نەکردووە ملی بۆیان کەچ نەکردووە بەڵام زۆر وریا و دلێرانە بەرگری لە خۆی کردووە توانیویەتی شوێنی خۆی دیار بکات لەناو کۆمەڵی ئەوسای کوردەواری کە سەرتاپای نەزانی و ھەژاری و دواکەوتوویی بوو.

دەسەڵاتداران ھەژارانیان کاری نابەجێشیان بەرانبەر دەکردن، بۆ مەرامە گڵاوەکانیان خزمەتکارە بەکرێ گیراوەکانیان دەناردە سەر ئەو خەڵکە ھەژارانە تاکو دزیان لێ بکەن و بیان ڕووتێننەوە لەو لاشەوە لەلایەن پیاوانی پۆلیس و میری (حکومەت) ھیچ داوا و مافێکیان وەرنەدەگیرایەوە چونکە لایەن گیری ئاغاکانیان دەکرد بەم جۆرە دەردی ئەم خەڵکە زیاتر دەبوو.

بە وردبوونەوە لە شێوازی ھەڵسوکەوت و چۆنییەتی چوونە ناو بابەتی تاوان و تێبینییە وردەکانی، چەندین خاڵی گرنگمان لا گەڵاڵە دەبێت کە بە بەراورد لەگەڵ توانای ئەو سەردەم و ئێستادا جیاوازییەکی زۆر ھەیە، ئەگەر ژیانی ٦٠ ساڵ لەمەوبەری ئەم دەڤەرەی ھەولێر و کوردستان و عێراق بەگشتی بێنینە بەرچاو ئینجا توانا و شکۆمەندی ئەم پیاوەمان بۆ دەردەکەوێت، ھەر لە نەخوێندەواری و ھەژاری و دواکەوتوویی کۆمەڵ بگرە تا ئەو ستەم و زۆرداری و کۆڵەمەرگییەی کە لە سایەی ڕژێمی ئەو کات کە لە ئارادابوو پێیەوە دەیناڵاند.

کۆلێژ و پەیمانگەی **عەلی عەبدوڵڵا** تەنیا بیری ورد و ژیری و ئەزموونی ژیانی بووە، نە کۆمپیوتەر و فاکس و نە کامێرای دیجیتاڵی ھەبووە، نە پشکنینی ترشی ناوەکی DNA و RNA، نە تیشکی ژێر سووری لەبەر دەست بووە، ئەم پیاوە پەرتووک و بیردۆزەکانی مارکس و گاندی و ئەرستۆ و فۆکۆیاما و ...ھتد نەخوێندبۆوە، بەڵام چاکسازێکی کۆمەڵایەتی سەردەمی خۆی بووە، سەردەمی ژیانی پڕ لە ژێردەستەیی و ھەژاری و دەرەبەگایەتی بووە، ھەرگیز تەرازووی ھێز و ململانێ لە بەرژەوەندی چینی زەحمەتکێش و جوتیار و کرێکار و نەدار نەبووە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا *عەلی عەبدوڵڵا* بەو بێ پشتیوانی و ھەژارییوە نمونەی بەرگری و ململانێی ئازادیخوازی وخۆڕاگری بووە و ستەمکارەکانی ڕووشکێن و شەرمەزار کردووە و خەڵکی لە کردەوە ناشیرینەکانیان ئاگادار کردۆتەوە.

**عەلی عەبدوڵڵا** لەسەر  تاوانێکی سووکی وەک دزینی ئێسترێک یان دزینی ھیزەڕۆنێک (گۆزەی ڕۆن) یان مافوورێک کە ھۆکارەکەی نەداری و برسیەتی و بێکاری بووە و تەنھا بۆ سک تێر کردن بووە نەک بە مەبەستی تاوانکاری، چاوی پۆشیوە و کێشەکانی ھەر لە شوێنی ڕووداو چارەسەر کردووە و لێنەگەڕاوە ڕووداوەکە گەورەتر ببێت، واتاھەردەم ئاوی بە ئاگر داکردووە بەڵام لە ھەمان کاتیشدا لە تاوانی گەورەی وەک کوشتن و ھەتک (ئەتک) و دزی گەورە ...ھتد ھەرگیز چاوپۆشی نەکردووە نەفەس درێژی و ماندوو نەبوون و سووربوونی لەسەر دۆزینەوەی تاوانباران کە شێوازی سەیریان بەکارھێناوە لە تاوانەکانیان تاکو ئاشکرا نەبن زیرەکی و بە سەلیقەیی و ھێمنی و ورەدەکاری ئەم پیاوە دەردەخەن، بە دەیان و بگرە سەدان کیلۆمەتر رێگای بە پێی و لەژێر ھەتاو و سەرما و باران و تۆز و بادا بڕیوە و نەترساوە و بوێرانە بەرەنگاری چەندین کۆسپ و تەگەر بۆتەوە وەک شارەزایەکی دەرونناسی ھەڵسوکەوتی لەگەڵ گومان لێکراوەکان کردووە، جاری وا بووە ھەر بە سەیر کردنیان یەکسەر ڕووخاون و دانیان بە تاوانەکانیان ناوە وە جاری واش ھەبووە دزێک لە جارێک زیارتر ھەڵساوە بەم تاوانە ڕێ و شوێنی ئەم جۆرە دزانەی زۆر بە ئاسانی دیار دەکرد و ئاشکرای دەکردن، یەکێک لە سیفەتە ھەرە گرنگەکانی ئەوە بووە کە زۆر پرسیاری کردووە لەبارەی تاوانەکە لە منداڵ و لاو و پیر و ئافرەت وە وازی لێیان نەدەھێنا تا تە تەواوی باوەڕی نەھێنابایە کە ئەو کەسە ھیچ نازانێت و ھیچ سەرەداوێکی تاوانەکەی لا نیە، لە بری مەرەکەب و کاغەزی تایبەتی پەنجەمۆر و پێوانە و وێنەگرتن ئەو گێچی (گەچ)ی بەکارھێناوە بۆ دیاری کردن و زانینی پێوانەی (پێ)ی تاوان باران گەچەکەی لەسەر زەوی ڕوو کردووە و داوای لە گومان لێکراوان کردووە بێن بە پێی خواسی (خاوس) لەسەر گەچەکە بوەستن و بە بەراود لەگەڵ ئەندازەی پێیەکانیان ئاشکرای کردوون.

بەقسەی ھەموو ئەوانەی ناسیویانە و بینیویانە چاوی تیژ بووە بەجۆرێک ڕادەی بینینی چاوەکانی لەوەدا بوو کە (لەسەر بەرد) شوێن پێی مرۆڤ و گیاندارانی دیار کردووە ھەروەھا لەسەر شەقامی قیڕتاویش شوێن پێی تاوانبارانی دۆزیوەتەوە، جاری وا ھەبووە تاوانبار لبادی (ڕایەخ-بەڕ)ی لە پێی خۆی ئاڵاندووە و لەسەر بەرد ڕۆیشتووە بەڵام ئەو ھەر شوێن پێی دۆزیوەتەوە.

**عەلی عەبدوڵڵا** تێبینی و ورد و زانیاری باشی ھەبووە لەبارەی قورسایی و کێشی ھەر کەسێک یان گیاندارێک بە بار یان بێ بار بووبێ زۆر گرنگی داوە بە شێوەی پێڵاو و پێوانەکەی و پاشپانی (پاژنە) و بزماردار و لووس و زبر بۆ دۆزینەوەی سەرەداوی تاوان، ھەروەھا زۆر سوودی لە سروشت وەرگرتووە وەک ئاو و خاک و دار و گژوگیا و ئاڕاستەی با و ڕووبار و بەرزی و  نزمی خاک و بەرد و کەستەک و ...ھتد.

ئەو پیاوە دانایە زۆر ھاوکار و گوێڕایەڵی قسە و فەرمانەکانی ئەو پۆلیس و کەسانە بووە کە لەگەڵیدا بوون، لە کاتی بە دواداچوونی تاوانەکاندا زۆر ھێمن و بەئۆقرە بووە ئەو دڵی ماندووان برسی و ماڵدزراو و زۆرلێکراوانی داوەتەوە کە ھاوڕێی گەڕانەکانی بوون ئەوانەی کە یاوەر و یارمەتی دەری بوون زۆر ڕێزیان گرتووە و متمانەی تەواویان پێکردووە بە جۆرێک کە مسۆگەر بوون کە تاوانەکە ئاشکرا دەکات ئەگەر کاتەکەش درێژە بکێشێت بۆیە ھەر جارە و بە گوڕ و تینێکی زیاترەوە لەگەڵیدا کاریان دەکرد.

ئەم پیاوە ماندوو نەناسە ببووە قەڵغان و سەنگەر لە دژی تاوانکاری بەجۆرێک دز و پیاو خراپان و ئەوانەش کە لە پشتیانەوە بوون سەد حیسابیان دەکرد ھەتا تاوانێکیان ئەنجام دەدا لە ترسی *مام عەلی* چەندین پیلان نەخشەی جۆراوجۆریان دەگرتە بەر لە ترسی ئەو زۆر جارانیش نەدەوێران ھیچ کارێک ئەنجام بدەن بەم جۆرە ببووە پارێزەر و بەربەستێکی سەخت و قەڵایەکی بەرزی بەرگری لە دژی دیاردەی تاوانکاری لە ناوچەکەدا.

ھەروەھا دەگێڕنەوە کە **عەلی عەبدوڵڵا** زۆر متمانەی بەخۆی ھەبووە و ئەگەر بیگوتبایە ئەوە دزە تەواو جەختی لەسەر دەکردەوە و پەشیمان نەدەبۆوە کە ئەوە دزەکەیە یان تاوانبارەکەیە، وە دز قوتار بوونیان نەبووە لە دەستی بەڵام زۆر جاران لەبەر زوڵم ستەمی ئاغاکان کە حکومەتی ئەو کات پشتیوانیان بوو و ڕۆژگارەکە بە ویستی ئەوان بوو دەبوایە **عەلی** پرسیان پێ بکات. ھیچ دزێکیش لە **عەلی** نەدەبۆوە چونکە زۆر کەم نەبا بەگرتی نەدەدان بەڵکو ماڵە دزیارییەکەی دەدایەوە خاوەنی و کێشەکەی چارەسەر دەکرد و کێشەکە گەورە بێت. ھەروەھا ڕاددەی وردی و بلیمەتی ئەو پیاوە بە جۆرێک بووە کە یەکێکی دەبینی یەکسەر دەیخوێندەوە و دەیزانی ڕەوشت و خوی چۆنە و چ کەسێکە..

وە بۆ بەدوا گەڕانی تاوانبارن و شوون ھەڵگرتنیان زۆر جاران بە ترومبێل (ئۆتۆمبێل) جێ شوونەکەی ھەڵدەگرت و بەدوایدا دەڕۆیی و دەیگووت: **بڕۆ**....**ئەوە ڕۆیی** واتا (شوونەکە ڕۆیی). دەرگای ترومبێلەکەی دانەدەخست ھەر بەدەم ڕۆیشتنەوە سەیری سەر زەوی و جێ شوونەکەی دەکرد زۆر جارانیش بە سواری وڵاخ یان بە پێیان (پیادە) چەندین کیلۆمەتری لە بەرزی و نزمی و ناو ئاو و بەرد و تەلان (گردی بچووک) دەبڕی بێ ئەوەی بێزار و ماندوو ببێت.

لە کۆتاییدا ئەو توانایەی کە عەلی شوون ھەڵگر ھەیبووە لە شوون ھەڵگرتن و ئاشکرا کردنی تاوانباران و دۆزینەوەیان بە بەکارھێنانی کەرستەی سەرەتایی وەک گەچ و ئارد وە ھەروەھا نەخوێندەواری و نەداری و خراپی باری ئابووری و کۆمەڵایەتی و دواکەوتوویی ئەو سەردەم و نەبوونی زانستیی سەردەمی، کەچی ئەو پێش سەردەمی خۆی کەوتووە و بە بیری ورد و لێکدانەوەی زانستییانە و بەڵگەداری بۆ ڕووداو و تاوانەکان کردووە، وەکو لێکۆڵەرێکی دەرچووی کۆلێژی پۆلیس و خاوەن بڕوانامە بووە. ھەروەھا وەکو فەرمانبەرێکی فەرمی دەوڵەت و چاکسازێکی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی کوردی بووە.

بەڵام ئاخۆ ئەگەر ئەم پیاوە لەو سەردەمەی ئێمەدا بووایە لە ئاست فێڵ و پلان و نەخشەی وردی تاوان و ئەو ئامرازە پێشکەوتووانەی ئێستا، ئەو ڕۆڵی دەبوو یاخود تەنیا (پیاوی سەردەمی خۆی بوو)؟.

## پەراوێز

## سەرچاوە
* پەرتووکی (عەلی شوون ھەڵگر)، نووسین و ئامادەکردنی «تەحسین شێروانی».