open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ویکا

چەپ|وێنۆک|پێنتاگرام لەناو بازنەیەکدا، نیشانەیەکی زۆرێک لە ویکانەکان بۆ نیشاندانی باوەڕەکەیان بەکاریدەھێنن
: *ئەم وتارە باس لە ئایین دەکات، سەبارەت بە خەڵکی کۆنی [[ئینگلتەرا]] سەیری ویکا (خەڵک) بکە.*

**ویکا** (بە ئینگلیزی: Wicca) بەناوبانگترین ئایینی بتپەرستی نوێیە. لە ساڵی ١٩٥٤ لەلایەن جیراڵد گاردنەرەوە ڕاگەیەندرا و ئێستا لە زۆرێک لە وڵاتانی جیھاندا بوونی ھەیە. جیراڵد گاردنەر بانگتشەی کرد کە ویکا درێژەپێدەری ئایینی جادووییە کە بە نھێنی بۆ سەدان ساڵ بەردەوام بووە، دەگەڕێتەوە بۆ بتپەرستی پێش مەسیحییەت لە ئەورووپا، بۆیە ھەندێکجار بە ویکا ناودەبرێت **ئایینی کۆن.** ئەم بانگەشانە ناتوانرێت بە شێوەیەکی بابەتییانە پشتڕاست بکرێنەوە و مێژوونووسان گومانیان ھەیە کە ویکا لە قۆناغی دوای بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا کۆکرابێتەوە. لەو کاتەوە ویکا دابەش بووە بۆ چەندین نەریت و ئەوانەی کە فێرکارییەکانی گاردنەر بە تەواوی دەپارێزن بە ویکانی گاردنەری وەسف دەکرێن. لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا ویکا گەواھیدەری گۆڕانکارییەکی گەورەتر بوو بەرەو بانگەشەکردن، دوای ئەوەی نیمچە نھێنی بوو، ھەندێک لە نھێنییەکانی ویکا تا ئێستاش ھەر نھێنین و تەنھا ئەوانە دەیزانن کە لە ڕیزەکانی ویکا وەرگیراون. ڕێبازەکان لە نەریتێکی ویکییەوە بۆ نەریتێکی دیکە جیاوازن، ھەروەھا بەشێک لە ویکانەکان ھەن کە باوەڕیان بە ڕێبازێکی دیاریکراو نییە. ویکا ئایینێکی ناپلەبەندییە و ھەموو کەسێک دەتوانێت پەیڕەوی ویکاکان بکات بەبێ ھیچ بەڵگەیەک لەسەر پەیوەندی بە دامەزراوەی ئایینی ویکانەوە.

## سەرچاوەکان
مانیچیزم

[220x440px|وێنۆک|قەشە [ئابین مانیچی بوو.]]
**مانیچیزم**، وەک کوڕی نەدیم لە پەرتووکی فەھرەست باسی کردووە، ئایینێکە دەگەڕێتەوە بۆ مانی، کە لە ساڵی ٢١٦ی زایینی لە بابل لەدایکبووە، کە لە سەردەمی شاپوور کوڕی ئەردەشیر دەرکەوتووە و لەلایەن بەھرام کوڕی ھورمز کوڕی شابوورەوە کوژراوە. ئەو بانگەشەی دەکرد کە سروشی لە تەمەنی دوازدە ساڵیدا بۆ ھاتووە، و لە بنەڕەتدا کەسێکی زەردەشتی بووە و بیرووباوەڕی خەڵکەکەی دەزانی.

ھەروەھا دەیگوت بە پێغەمبەرایەتی عیسا نەک بە پێغەمبەرایەتی موسا، بۆیە وەرچەرخانێکی لەنێوان جادووگەری و مەسیحییەتدا گرتەبەر.

مانی ھەوڵیدا پەیوەندییەک لەنێوان ئایینەکەی و مەسیحییەت و ھەروەھا ئایینی بوودیزم و ئایینی زەردەشتیدا دروست بکات، ھەر بۆیەش ھەردوو بودا و زەردەشت و عیسا بە باوباپیرانی خۆی دەزانێت، مانی چەندین پەرتووکی نووسیوە، لەنێویاندا پەرتووکی پیرۆزی خۆی، کە ویستوویەتی ھاوتای پەرتووکە پیرۆزەکانی مەسیحییەت بێت. شوێنکەوتوانی مانی یەکەم کەس بوون کە بە نازناوی زندیقەکان ناسران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایین لە چین
مۆزەخانەی ئامێری مۆسیقای بەرلین

**مۆزەخانەی ئامێری مۆسیقای بەرلین** (بە ئەڵمانی: Musikinstrumenten-Museum Berlin) دەکەوێتە کولتورفۆرم لەسەر تیرگارتێنستراسە لە بەرلین لە ئەڵمانیا. مۆزەخانەکە لە سەدەی ١٦ بەدواوە زیاتر لە ٣٥٠٠ ئامێری مۆسیقای تێدایە و یەکێکە لە گەورەترین و نوێنەرایەتیترین کۆمەڵە ئامێرە مۆسیقییەکان لە ئەڵمانیا. شتەکان بریتین لە ھارپسیکۆردێکی گەورە کە سەردەمانێک خاوەندارێتی شاژنی پرۆسیا سۆفی شارلۆت بوو، فلوتەکانی کۆمەڵەی فرێدریکی گەورە و ھارمۆنیکا شووشەیی بێنجامین فرانکلین.

## سەرچاوەکان

ئامێری مۆسیقای بەرلین
پانتێیزم

**پانتێیزم** ئەو باوەڕەیە کە گەردوون (یان سروشت) و خودا (یان خودایی)یەک ڕاستین.پانتێیزم وەرگێڕانی زاراوەی یۆنانی «Pantheism” کە بە واتای “ھەموو شتێک خودایە». کەواتە پانتێیزم ھێمای بیرۆکەی «خودا» وەک پرۆسەیەکی پەیوەست بە گەردوونەوە. زۆر ڕێبازی پانتێیزم ھەیە، لەوانە پانتێیزمی دارایی و پانتێیزمی ڕۆحی؛ بەڵام بیرۆکە ھاوبەشەکان لە ھەموو ڕێبازەکاندا وەک یەک کۆی جیھان دەڕوانن، بە ڕوانگەی ڕێزگرتن لێی و ڕێزگرتن لە گەردوون و سروشت.

## یەکتاپەرستی لە ئایینەکانی جیھان
### [[ئیسلام]]
زۆربەی زانایانی موسڵمان بنەمای یەکگرتوویی بوون بە ناونیشانێکی تر بۆ بێ ئایینی دەزانن کە بریتییە لە ھاوەڵدانانی تەعتیلی کە بە گەورەترین ھاوەڵدانان ناودەبرێت؛ بەڵام پێگەی زۆربەی ئەو شەرعزانانە لەو بیرۆکەیە سەرچاوە دەگرێت کە یەکێتیی بوون یەک شێوازی ھەیە. ڕاستییەکە ئەوەیە کە لە ھزری فەلسەفی ئیسلامیدا فەیلەسوفی ئیسلامی وەک ئیبن سینا و فارابی و عیرفانی وەک ئیبن سەبعین ھەن کە ھەوڵی پێشخستن و پەرەپێدانی ئەم شێوازەیان داوە ھاوتەریب لەگەڵ چەمکەکانی ئایینی ئیسلامیدا.

### ئایینی [[ھیندوو]]
نووسینە ئایینییە ھیندۆسییەکان بە یەکێک لە کۆنترین نووسینەکان دادەنرێت کە بیرۆکەی پانتێیزمی تێدایە. براھمان بە ڕاستییەکی نادیار و سروشتێکی ڕەھا و نەگۆڕ دادەنرێت و بنەمای خودایی ھەموو شتێکە لە گەردووندا.

### [[ویکا]]
ویکانەکان لە ڕێگەی پێکھاتەیەکی یەکگرتووەوە باوەڕیان گەورە دەکەن. وا دەزانن ژیان لە ھەموو جیھان و لە بەشەکانیدا بوونی ھەیە، بەڵام دیدگای ئۆرگانیک بەبێ چەمکەکانی خودایی ڕوون ناکرێتەوە.

### ئایینەکانی دیکە
کۆمەڵێک توخمی پانتێیزم لە ھەندێک لە ڕێبازە ئایینەکانی تردا ھەیە وەک سۆفیگەری، بوودیزم، سیکیزم، جوولەکایەتی، بتپەرستی و تیۆسۆفی. زۆرێک لە یەکتاپەرستە گشتگیرەکان لە ئایینی کریستیاندا خۆیان بە پانتێیزم دەزانن و نەریتە ئایینییە ئیسلامییەکانی ناو ڕێبازە سۆفییەکان و عەلەوییەکان بەتایبەتی سروشتێکی یەکتاپەرستی ھەیە. زۆرێک لە نەریتە ئایینییەکان و ئایینە نەتەوەیییەکانی ئەفریقییەکان و ھیندییە سوورەکان پانتێیزمن یان پانتێیزم لەگەڵ ڕێبازەکانی دیکەی وەک زۆری خوداوەندەکان و ڕۆحیانەت تێکەڵ دەکەن.

## سەرچاوەکان
ئیبن نەدیم

**کوڕی نەدیم محەممەد کوڕی ئیسحاق موعتەزیلی** (نەزانراو- ٣٨٤ی کۆچی) (نەزانراو- ٩٩٤ی زایینی) مێژوونووس و ژیاننامەنووس و پۆلێنکار و کۆکەرەوەی تۆمارەکان، لە شاری بەغدا لەدایکبووە. نووسەری پەرتووکی ناسراوی «پەرتووکی فەھرەست». کە لە ساڵی ٩٣٨دا بڵاویکردەوە و لەبارەیەوە لە پێشەکییەکەیدا گوتی کە ھەموو ئەو پەرتووکە عەرەبی و نا عەرەبییانەی کە دەرچوون کۆیکردوونەتەوە، بەمجۆرە کوڕی نەدیم یەکەم کۆکەرەوە بووە لە جیھاندا، وەک چۆن پێشتر تەنھا پەرتووک ھەبووە ئەو کەسەی کە ھۆنراوە و شاعیرانی پۆلێن دەکرد کە پێیان دەگوت چینەکان. ھەر ئەو بوو وشەی فارسی فەھرەستی ھێنایە ناو زمانی عەرەبی.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:مردووانی دەیەی ٩٩٠
پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:کیمیازانانی ئێرانی
جیراڵد گاردنەر

**جیراڵد برۆسۆ گاردنەر** (١٣ی حوزەیرانی ١٨٨٤ – ١٢ی شوباتی ١٩٦٤)، ناسراو بە کرافت سایر، ویکانێکی ئینگلیز بووە، ھەروەھا نووسەر و مرۆڤناسێکی ئاماتۆر و شوێنەوارناس بووە. ئەو ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە گەیاندنی ئایینی بتپەرستی ھاوچەرخی ویکا بۆ سەرنجی خەڵک، و نووسینی ھەندێک لە دەقە ئایینییە تایبەتەکانی و دامەزراندنی نەریتی (ویکای گاردنێری-Gardnerian Wicca).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:مردووانی ١٩٦٤
پەرتووکی فەھرەست

220x400px|وێنۆک|پەرتووکی فەھرەست
**فەھرەست**، پەرتووکێکە لە نووسینی نووسەر و ژیاننامەنووس کوڕی نەدیم، کە تێیدا ھەموو پەرتووک و بابەتەکانی عەرەبی کە لە سەردەمی خۆیدا بڵاوکراونەتەوە، پەرتووکەکانی تایبەت بە ئایینەکان، فیقھ، یاسا، و پادشا و شاعیران و زانا و بیرمەندە بەناوبانگەکانی کۆکردووەتەوە. لە وەرگێڕانی مەرزبانیدا ڕای گەیاندووە کە لە ساڵی ٣٧٧ی کۆچیدا کار لەسەر نووسینی دەکات، لە ساڵی ٣٨٥ کۆچیدا کۆچی دوایی کردووە و چەندین بەرگی کەتانی تێیدا بەجێھێشتووە،

وەزیری مەغریب لە ساڵی ( ٤١٨ی کۆچی ) تەواوی کردووە. تەنھا ئەوە نەبێت کە وەزیرەکە بەدواداچوونەکەی نەگەیشتە ئێمە، بە بەراورد بەو شتانەی کە یاقوت لێیەوە دەیگواستەوە. وادیارە خەڵک کۆچی دوایی ھەندێک لە ھاوچەرخەکانی کوڕی نەدیمیان لێ وەرگرتبێتەوە، وەک کوڕی نەباتە کە دوای ساڵی ( ٤٠٠ی کۆچی ) کۆچی دوایی کردووە و کوڕی جنی لە ساڵی ( ٣٩٢ ). زانستە مرۆییەکانی بەسەر دە لقدا دابەش کرد، کە دەرئەنجامی کوولتووری عەرەبی سەردەمی خۆی ھەڵمژی. دەتوانرێت وەک بنەمایەک بۆ پۆلێنبەندی «دەیەمی دیوی» ھەژمار بکرێت، کە لە ساڵی ١٨٧٦ دەرچووە، چوار ساڵ دوای چاپکردنی فەھرەست.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرهەنگە ژیاننامەییەکان
پۆل:فەرھەنگە ژیاننامەییەکان
پۆل:٩٨٧
ڕوانینێکی دیکە بۆ ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا

کتێبی ڕوانینێکی دیکە بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، بەرهەمی کامیل ئەحمەدی، مرۆڤناس و توێژەری کوردی دانیشتووی بەریتانیایە کە ساڵی 2009 چاپ و بڵاو کراوەتەوە. ئەم کتێبە لەسەر توێژینەوە و لێکۆڵینەوەی مەیدانی ئەم نووسەرە کوردە و هاوکارانی لە کوردستانی باکوور نووسراوە. لە ڕاستیدا ئەم کتێبە وەک دەستپێک و سەرەتای توێژینەوەکانی کامیل ئەحمەدی و یەک لە توێژینەوە سەرەتاییەکانی ناوبراوە. کامیل ئەحمەدی پاش چاپکردنی ئەم بەرهەمە و چەند توێژینەوەی مەیدانیی دیکە لە باکووری کوردستان لە لایەن بنکە کەلتووری و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو ناوچەوە چەند خەڵاتی پێ بەخشراوە.  

## ناوەرۆک
توێژینەوەیەکی مرۆڤناسانە و ئەتنیکناسانەیە، بابەتی توێژینەوەکە ڕێنمای گەشت بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە و بە تێڕوانینێکی ئەتنیکناسانەوە ماوەی سێ ساڵ لەسەر 15 پارێزگا و گوندە کوردنشینەکانی باکووری کوردستانی توێژینەوەی کردووە و لە ئەنجامدا ساڵی 2009 ئەم بەرهەمە لە ئەستەمبوڵ بە سێ زمانی ئینگلیزی، کوردی (کورمانجی) و تورکی چاپ کراوە.  ئەم کتێبە بە ڕواڵەت و ناوەکەیدا وەک ڕێنمای گەشتکردن بۆ ناوچە ئاماژەپێکراوەکانە، بەڵام پاش خوێندنەوەی قووڵتر بەردەنگ دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە بەرهەمەکە شتێکی گەورەترە و لە ڕاستیدا هەوڵ دەدات کە هزر و بیری خوێنەر لەو باوەڕانە دوور بخاتەوە کە پێیان وایە ئەو ناوچەیە دواکەوتووە و ئەو خەڵکە تەنیا بە ناکۆکی و شەڕی چەکدارانەوە دەناسن؛ و بە پێچەوانەوە کتێب دەیەوێ باسی کەلتووری مەزن و مێژووی دوور و درێژ و بەنرخی ئەو ناوچەیە بکات. 

ڕوانینێکی دیکە بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا وەک کتێبێکی گەشتیاری، هەڵگری زانیاری مرۆڤناسانەیە و کۆمەڵێک زانیاری نوێ و تایبەت لەسەر جێژن و بۆنەکان، دابونەریت، نەورزۆ، ئەفسانەکان، ئایینەکان، زمان، پۆشەن و جلوبەرگ، خواردن، مۆسیقا، ئارکیتەکت و ئاسەوارە مێژووییەکان دەخاتە ڕوو و هەوڵ دەدات ناوچە نەناسراوەکانی باکووری کوردستان، کە لەمێژە شەڕی تێدایە و پەکەکە و حکومەتی تورکیا بەردەوام لەو ناوچەیە شەڕیان کردووە و هەر بەم بۆنەشەوە هەزاران کەس لە دانیشتووانی ئەو ناوچەیە لە هەشتا و نەوەدەکاندا بەشێوەی زۆرەملی گواستراونەتەوە بۆ شارە گەورەکانی دیکە، لە ڕوانگەیەکی دیکەوە بخاتە بەر دەستی خوێنەران. 

## خەڵاتەکان
پاش چاپ و بڵاوبوونەوەی ڕوانینێکی دیکە بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و ئاراستەکردنی گێڕانەوەیەکی جیاواز لە بیر و باوەڕە گشتییەکان لەسەر ئەو ناوچە و شارانەی تورکیا کە زۆرینەی دانیشتووانی کوردن، میدیا و گۆڤار و ڕۆژنامە خۆماڵییەکانی ئەو ناوچەیە سەرنجێکی زۆریان خستە سەر ئەو توێژینەوەیە. هەروەها پاش چاپ و بڵاوبوونەوەی ئەو کتێبە ئەحمەدی خەڵاتی باشترین توێژینەوەی ساڵی 2009ی لە لایەن ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوەی مێزۆپۆتامیای شارەوانی گابەوە بۆ ئەو بەرهەمە وەرگرت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیتنۆگرافی
پازڵ (گرووپی موزیک)

**پازڵ** یان **گرووپی پازڵ**، ناسراو بە **پازڵ باند** گرووپێکی موزیکی ڕیتم و بلووزی ئێرانییە، کە سەرەتا ئەندامەکانی عەلی ڕەھبەری، ئارین بەھاری و مێھران عەباسی بوون. دوای ئەوەی مێھران عەباسی ئەم گرووپە بەجێھێشت. ئەم گرووپە لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١١ دەستی بە چالاکییەکانی کردووە. پازڵ باند یەکەم ئەلبوومی خۆیان لە ساڵی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە و توانیان لە ھاوینی ٢٠١٧ کۆنسێرتێک پێشکەش بکەن، بەزۆری بە دروستکردنی ھەندێک کاریگەری شانۆیی تایبەت دەچنە سەر شانۆی کۆنسێرتەکان.

## سەرچاوەکان
کارتۆن

**کارتۆن** () فۆرمێکی ھونەریی دوو ڕەھەندی و وێناکردنی ھونەری بینراوە، ھەرچەندە پێناسەی کارتۆن بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە، بەڵام بەکارھێنانی شتی نوێ و مۆدێرن وای کردووە پێناسەکەی وەک وێنەکێشانێکی ناڕاستەقینە یان نیمچە ڕاستەقینە کە مەبەست لێی تەنز، کاریکاتێر، نوکتە، یان ھەر ھونەرێکی لەو جۆرەیە، ھونەرمەندێک کە کاریکاتێر ئامادە دەکات بە کاریکاتێریست ناسراوە. ئەم زاراوەیە لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە سەرچاوەی گرتووە و سەرەتا وەک وێنەکێشانێکی ئامادەکاری بۆ جۆرێک لە ھونەر وەسف کراوە، وەک نیگارکێشانی پانێڵ، فرێسکۆ، تابلۆ و نیگارکێشانی شووشە. لە سەدەی نۆزدەھەمدا لە گۆڤار و ڕۆژنامەکاندا بە وێناکردنی گاڵتەجاڕانە ناودەبرا و لە سەرەتای سەدەی بیستەم بەدواوە بە کۆمیک ستریپ و فیلمی ئەنیمەیشنی ناودەبرا.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:کاریکاتێر
پۆل:زاراوەکانی فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:چەشنەکانی فیلم
پۆل:زاراوەناسیی کۆمیکەکان
پۆل:چەشنەکانی ھونەرە بینراوەکان
سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان (ھۆڵیوود)

**سینەمای ئەمریکی** ناسراو بە **ھۆلیوود** () لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە کاریگەری زۆری لەسەر پیشەسازی فیلم ھەبووە. لە ڕاستیدا سینەمای ئەمریکی بە خێرایی بوو بە ھێزێکی باڵادەست لەم پیشەسازییە سەرھەڵداوەدا. دوای ئەوە سینەمای ئەمریکی لە ساڵی ١٩١٣ تا ١٩٦٩ زۆر گەشەی کرد. لە ئێستادا ھۆڵیوود بە سینەمایەکی پڕۆفیشناڵ دادەنرێت. سینەمای ئەمریکی یەکێکە لە پیشەسازییە گرنگەکانی فیلم لە جیھاندا. ئەم سینەمایە نەک تەنھا لە ڕووی توانای پیشەسازی و تەکنیکییەوە، بەڵکو لە ڕووی جۆراوجۆری چەشن و شێواز و ڕەوتەوە بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین سینەما نەتەوەیییەکانی جیھان دادەنرێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کولتوری ھۆلیوود، لۆس ئانجلەس
پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت
پۆل:پیشەسازی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پردی لووتێر

**پردی لووتێر** (بە ئەڵمانی: Lutherbrücke) پردێکە بەسەر ڕووباری سپری لە شاری بەرلین لە ئەڵمانیا. پردەکە سپریوێگ کە تەنیشت تیرگارتنە لەگەڵ پاوڵستراس لە مۆئابیت بەیەکەوە دەبەستێتەوە.

## دیزاین و مێژوو
پردەکە لە ساڵی ١٨٩٢ دروست کراوە و ناوی مارتن لووتر بووە کە کەسایەتییەکی سەرەکی بووە لە چاکسازی پرۆتستانتدا. پردەکە لەلایەن تەلارساز کارل بێرنارد و ئۆتۆ ستان دیزاین کراوە.

## سەرچاوەکان

لووتێر
مۆنۆمێنتی لێنین (بەرلین)

مۆنۆمێنتی لینین (بە ئەڵمانی: Lenin-Denkmal) مۆنۆمێنتی ڤلادیمێر لینین بوو لە بەرلینی ڕۆژھەڵات کە لەلایەن پەیکەرتاشی ڕووسی سۆڤیەت نیکۆلای تۆمسکی دروست کرابوو. لە ١٩ی نیسانی ١٩٧٠ بۆ یادی ١٠٠ ساڵەی لەدایکبوونی لینین کرایەوە. دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا، ئەنجومەنی قەزای فریدریششاین سەرەڕای خۆپیشاندان و داواکارییەکانی دانیشتووانی گەڕەکەکە و پارێزەران دەنگیدا بە لابردنی. پرۆسەی ڕووخاندنی لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٩١ دەستی پێکرد و تا مانگی شوباتی ١٩٩٢ مۆنۆمێنتەکە بە تەواوی ھەڵوەشایەوە و پارچەکانی لە پەراوێزی بەرلین نێژران. لە ساڵی ٢٠١٥ سەری پەیکەرەکە ھەڵکەندراوە و لە ساڵی ٢٠١٦ەوە لە قەڵای سپانداو لە بەرلین نمایشکراوە وەک بەشێک لە پێشانگای ھەمیشەیی شوێنەوارە سیاسییەکانی بەرلین.

## نمایش
لە ساڵی ٢٠٠٩ قەڵای سپانداو داوای مۆڵەتی لە ئەنجومەنی شاری بەرلین کرد بۆ ھەڵکەندنی سەری شوێنەوارەکە. ئەنجومەنەکە سەرەتا ڕەتیکردەوە، دواتر بڕیارەکەی پێچەوانە کردەوە و لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٥ سەرەکە ھەڵکەندرا. لە نیسانی ٢٠١٦ەوە لە قەڵاکەدا نمایشکراوە وەک بەشێک لە پێشانگای ھەمیشەیی *پەردە لەسەر لادرا: بەرلین و شوێنەوارەکانی*.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیکەرەکانی ئەڵمانیا
قاسم ئاباد (ڕوودسەر)

220x440px|وێنۆک
**قاسم ئاباد** یەکێکە لە گوندەکانی شاری ڕوودسەر و یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی چابکسەر و دەکەوێتە ناحیەی ئۆشیان. بەشی ڕۆژئاوای قاسم ئاباد کە بە **قاسم ئابادی سەرەوە** ناسراوە، گەڕەکەکانی وەک بندبان، جورمەحلە، جیرمەحلە، کوردمەحلە، ئاغوزکەلە، ڕووکو، مولکەمیان، خانسەر، تووسکا مەحلە و بیجارپەس، چایخانسەر، چایجان، گالش مەحلە، کەلەفە مەحلە لەخۆدەگرێت.

یەکێک لە گرنگترین شوێنەوارە دێرینەکانی قاسم ‌ئابادی سەرەوە قەڵای باندبۆن (بندبن) کە دیمەنێکی زۆر جوان و ناوازەی ھەیە.پیشەی باڵادەست لە قاسم ئاباد کشتوکاڵ و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیانە وەک: برنج، لالەنگی، پرتەقاڵ، کیوی، و ھەندێکیان سەرقاڵی بەخێوکردنی ئاژەڵن.

## سەرچاوەکان
شارستانی ڕوودسەر

**شاری ڕوودسەر** (بە فارسی: شھرستان ڕودسر) یەکێکە لە ناوچەکانی پارێزگای گیلان لە ئێران. پایتەختی پارێزگاکە بریتییە لە ڕوودسەر. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی ١٤٤ ھەزار و ٥٧٦ کەسە، لە ٤٢ ھەزار بنەماڵەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای گیلان
ڕوودسەر

220x440px|وێنۆک
220x440px|وێنۆک|ڕوودسەر
**ڕوودسەر** (بە فارسی: رودسر) ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە و دەکەوێتە ئێرانەوە لە ناوەندی شارۆچکەکە. ژمارەی دانیشتووانی بە ٣٣ ھەزار و ٣٢١ کەس مەزەندە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای گیلان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
ئارنۆ باباجیان

**ئارنۆ ھاریتینۆڤیچ باباجانی** (بە ئەرمەنی: Առնո Բաբաջանյան؛ بە ڕووسی: Арно Арутюнович Бабаджанян؛ ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٢١ - ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣)، ناسراو بە **باباجانیان**، ئاوازدانەرێکی ئەرمەنی-سۆڤیەتی بوو. لە ساڵی ١٩٧١ وەک ھونەرمەندی گەلی یەکێتی سۆڤیەت ناسێندرا.

## ژیاننامە
باباجانیان(باباجان لە ڕووسیا) لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢١ لە شاری یەریڤان لە ئەرمەنیای سۆڤیەتی لەدایکبووە، لە تەمەنی ٥ ساڵیدا بەھرەی مۆسیقایی پێوە دیار بووە، دوای دوو ساڵ، لە ساڵی ١٩٢٨، باباجانیان چووە ناو پەیمانگای مۆسیقای میریی کۆمیتاس، لە یەریڤان. لە ساڵی ١٩٣٨ لە مۆسکۆ لەگەڵ ئاوازدانەری سۆڤیەتی ڤیساریۆن شێبالیەن، بەردەوامیدا بە خوێندن.

دواتر گەڕایەوە بۆ یەریڤان و لە ساڵی ١٩٥٠ تا ١٩٥٦ لە پەیمانگای مۆسیقا وانەبێژ بوو. لە ساڵی ١٩٥٢ سێ کاسیەتی پیانۆی بە زمانی F-sharp minor نووسی. بەخێرھاتنێکی گەرمی لێکرا و ستایشی زۆری کارەکانی لێکرا، و ھەر لە کاتی نمایشکردنەکانیدا وەک شاکارێک تەماشا دەکرا. دواتر بەگەشتی کۆنسێرتەکانی لە سەرانسەری یەکێتیی سۆڤیەت و ئەوروپا بەردەوامیدا. لە ساڵی ١٩٧١ وەک ھونەرمەندی گەلیی یەکێتیی سۆڤیەت ناسێندرا.

## سەرچاوەکان
https://www.earsense.org/chamber-music/Arno-Babadjanian-Piano-Trio-in-f-sharp-minor/

https://www.allmusic.com/artist/arno-babadjanian-mn0002287531/biography


پۆل:گۆرانیبێژە ئەرمەنییەکان
پۆل:مۆسیقای ئەرمەنی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ١٩٨٣
پۆل:هونەرمەندانی ئەرمینیا
پۆل:هونەرمەندانی سۆڤیەت
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگرانی نیشانی دروشمی سووری کۆشش
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ستالین
کودورو

وێنۆک| کودوروی بابلی کۆتایی سەردەمی کاسیت لە نزیک بەغدا لەلایەن ڕووەکناس ئەندرێ میشۆی فەرەنسی دۆزرایەوە

**کودورو** زاراوەیەکی کاسیە لە بنەڕەتدا بەکاردێت لۆ وەسفکردن و دانانی سنوورێک، کودورو جۆرێک بوو لە بەڵگەنامەی بەرد کە وەک بەردی سنوور و وەک تۆمارێک لە بەخشینی زەوی بە کەسێک کە زەویەکە وەردەگرێت لەلایەن کاسیتەکان و دواتر خانەدانەکانی بابلی کۆن لە نێوان سەدەی ١٦ و حەوتەمی پێش زایین بەکاردەهێنرا 
،  کودورۆی ڕەسەن بە شێوەیەکی گشتی لە پەرستگایەکدا هەڵدەگیرێت لە کاتێکدا ئەو کەسەی زەویەکەی پێدەدرا کۆپییەکی گڵینی پێدەدرا بۆ ئەوەی بەکاریبهێنێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی خاوەندارێتی یاسایی.
## ناوەڕۆک
لە کاتێکدا زۆربەی بەخشینی زەوییە تۆمارکراوەکانی کودورو هەندێکیان خزمەت بە مەبەستی تر دەکەن، لۆ نمونە دوو کودوروسی نەبوخودنەسری یەکەم (١١٢١-١١٠٠ پێش زایین) سەرکەوتنی بەسەر ئیلامییەکان و وەرگرتنەوەی پەیکەری کولتوری مەردوک، خوداوەندی شارەکەی بابل تۆمار دەکات کە ساڵانێک پێشتر لەلایەن ئەوانەوە گیرابوو، نموونەیەکی دیکە لە سەردەمی نابو-ئەپلا-ئیدینا (٨٨٦-٨٥٣ پێش زایین) یادی چاکبوونەوەی خوداوەندی شار-سیپار شەماش دەکاتەوە کە لە نزیکەی ساڵی ١١٠٠ پێش زایین لەدەستچوو کاتێک سوتییەکان چەندین ناوەندی کولتیان لە بابلدا گرت، ئەمەش جێگەی دیسکێکی گرتەوە کە لەلایەن فەرمانڕەوا سیمبار-شیپاک (١٠٢١-١٠٠٤ پێش زایین)ەوە وەک وەستانێک دانرابوو، کودوروەکانی تر کەیسە یاساییەکان تۆمار دەکەن.

کودورو بە دوو مەبەستی بەکارهێنراوە لەو سەردەمە:
* بە مەبەستی بەخشینی زەوی و دیاریکردنی سنوری زەوی خەڵک
* بە مەبەستی گرتنەوەی ناوچەیەک و کردنە موڵکی بەشێك لە پەیکەر و  سنوری شارەکان
## نموونەی کودوروس
وێنۆک| کودوروی ئەداد-ئەتیر
* ئێنلیل-بانی
* نازیماروتاش بەردی کودورو
* کودورو لە کاستیلیاشو
* هونوبات-نانایا کودورو
## سەرچاوە

پۆل:مێژوو
پۆل:کاسییەکان
پۆل:کودورو
پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق
ھۆڵی شارەوانی ھامبورگ

**ھۆڵی شارەوانی ھامبۆرگ** (بە ئەڵمانی: Hamburger Rathaus) شوێنی حکوومەتی ناوخۆیی شاری ئازاد و ھانزیای ھامبۆرگ لە ئەڵمانیایە. کورسی حکوومەتی ھامبۆرگ و بەو پێیەش کورسی یەکێک لە ١٦ پەرلەمانی ویلایەتی ئەڵمانیایە. ڕاتاوس دەکەوێتە گەڕەکی ئاڵتستاد لە ناوەندی شار و لە گۆڕەپانی ڕاتاوسمارک و نزیک دەریاچەی بینێناڵستەر و وێستگەی ناوەندی. ھۆڵی شارەکە لە ساڵی ١٨٨٦ تا ١٨٩٧ دروست کراوە تا ئێستاش ئەرکە حکومییە ڕەسەنەکانی خۆی لەگەڵ نووسینگەی یەکەمین سەرۆکی شارەوانی ھامبۆرگ و ژوورەکانی کۆبوونەوە بۆ پەرلەمان و ئەنجومەنی پیران (دەسەڵاتی جێبەجێکردنی شارەکە) لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھامبورگ
بە فەرمی ناسینی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان

دانپێدانان لەسەر کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان یان بەفەرمی ناساندنی کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان لە ڕاستیدا بە فەرمی پشتڕاستکردنەوەی کوشتوبڕی سیستەماتیک و گواستنەوەی زۆرەملێی ئەرمەنییەکانە لە لایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە و ڕووداوەکانی نێوان ساڵەکانی ١٩١٥–١٩٢٣ زایینی دەگرێتەوە، لە ساڵەکانی شەڕی یەکەمی جیھانییەوە تا چەند ساڵ پاش ئەو شەڕە بەردەوام بووە و وەک کۆمەڵکوژی ئاماژەی بۆ دەکرێت. زۆرینەی ئەو مێژووناسانەی لە دەرەوەی تورکیان ئەو ڕووداوانە و ھەڵسوکەوتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە دژی ئەرمەنییەکان و ئازار و کوشتوبڕیان وەک کۆمەڵکوژی پێناسە دەکەن. بەم دۆخەشەوە و ئەگەرچی کوشتوبڕی ئەرمەنییەکان لە دەقە ئاکادمیکەکاندا و ھەروەھا لە کۆمەڵگا مەدەنییەکاندا وەک کۆمەڵکوژی پێناسە دەکرێت، ھەندێک لە وڵاتەکان چونکە نیگەرانییان لەسەر پێوەندییە دیپلۆماتییکەکان لەگەڵ وڵاتی تورکیا ھەیە خۆیان لەو پرسە بە دوور گرتووە کە دان بەوەدا بنێن کە جینۆساید بووە. تا ساڵی ٢٠٢٣ میری و پەرلەمانی ٣٤ وڵات -وەک ئەرژەنتین، ڕووسیا، بەڕازیل، کەنەدا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، مەکسیک و ئەمریکا- کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکانیان بە فەرمی دانپێداناوە.

## ڕاپرسییەکان
ساڵی ٢٠١٥، بنکەی یادەوەری شوا و فۆنداپۆڵ ڕاپرسییەکی لە ٣١١٧٢ کەسی نێوان ١٦ بۆ ٢٩ ساڵ لە ٣١ وڵاتدا کرد، پرسیارەکە ئاوا بوو: "بە بۆچوونی تۆ، ئەتوانین وەک جینۆساید باس لە سەر کوشتوبڕی ئەرمەنییەکان بکەن کە ساڵی ١٩١٥ لە لایەن تورکەکانەوە کوشتوبڕ کراون؟" سەتا ٧٧ی ئەو کەسانەی وەڵامیان داوەتەوە وەڵامی ئەرێنیان داوەتەوە و ئەو جینۆسایدەیان پشتڕاست کردووەتەوە. زۆرترین وەڵامی ئەرێنی لە وڵاتی فەڕەنسا بووە بە ڕێژەی سەتا ٩٣ و کەمترین ڕێژەی وەڵامی نەرێنیش لە وڵاتی تورکیا بووە بە ڕێژەی سەتا ٣٣.  

## سەرچاوەکان
نیکۆلای تۆمسکی

**نیکۆلای ڤاسیلیڤیچ تۆمسکی** (بە ڕووسی: Никола́й Васи́льевич То́мский لەدایکبووی ١٩ی کانوونی یەکەم ١٩٠٠، کۆچی دوایی ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٨٤) پەیکەرتاشێکی زۆر ڕازاوە بوو، دیزاینەری زۆرێک لە شوێنەوارە ناسراوەکانی ڕێوڕەسمی سۆڤیەتی سەردەمی ڕیالیزمی سۆسیالیستی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ستالین
سکۆلاستیزم

**سکۆلاستیزم** یا **فەلسەفەی سکۆلاستیک** یا **فەلسەفەی فێرگەیی** یا **فەلسەفەی قوتابخانەیی** مەکتەبێکی فەلسەفی بوو له سەدەگەلی ناوەڕاستدا کە بۆ شیکردنەوە و لێکۆڵینەوەی فەلسەفی، پشتی بە دە کاتەگۆرییەکەی ئەرەستوو دەبەست. سەرچاوەی سکۆلاستیزمی مەسیحی دەگەڕێتەوە بۆ کاتێ کە قوتابییان و مامۆستایان لە قوتابخانەکانی کڵێسە و دەیرە مەسیحییەکاندا دەستیان کرد بە وەرگێڕانی دەقە فەلسەفییەکانی ئیسلام و جوولەکایەتی و، لەم ڕێگایەوە سەرلەنوێ  بەرھەمەکانی ئەرەستوویان دۆزییەوە. لە ئاکامی ھەوڵ و تێکۆشانی ئەوان بۆ گونجاندن و ڕێکھێنانی میتافیزیکەکەی ئەرەستوو و باسی جووڵێنەری بێجووڵەکەی لەگەڵ تیۆلۆجییە سیانەیییەکەی خۆیاندا، قوتابخانەگەلی سەر بە دەیر و کڵێسە بوون بە بناخەیەک بۆ دامەزرانی یەکەمین زانستگاکان و، بۆ ماوەی ۶۰۰ ساڵ، لە ۱۱۰۰ەوە ھەتا ۱۷۰۰، سکۆلاستیزم زاڵ بوو بە سەر پەروەردەی ئەورووپادا. سەرھەڵدانی سکۆلاستیزم بەم قوتابخانانەوە دەبەسترێتەوە کە لە ئیتالیا و فەڕەنسا و پورتوگال و ئیسپانیا و ئینگلیزدا پەرەیان سەند.

سکۆلاستیزم زۆرتر لەوەی کە فەلسەفە یا تیۆلۆجی بێ، میتۆدێکە بۆ فێربوون. ھەر بۆیە، بۆ پەرەدان بە مەعریفەت لە ڕێگای ئاکامگرییەوە و، بۆ ھەڵوەشانەوە و نەھێشتنی ناتەبایییەکان، بەھێزەوە پێداگری لە دیالیکتیک دەکا. ئەندێشەی سکۆلاستیک بەوە ناسراوە کە بە شێوەیەکی تێروتەسەل بابەتەکان شی دەکاتەوە و جیاوازییەکان بەوردی دەسنیشان دەکا. ئەمە لە قوتابخانە و لە نووسراوەکاندا شێوەی مشتومڕ و شەڕەقسە دەگرێتە خۆی؛ مژارێک لە ھۆرتەوبەرەیەکی کۆنەوە دەکرێتە پرسیار و دەھێنرێتە پێشەوە، وەڵامی پێ دەدرێتەوە، لە بەرامبەر پێشنیاری وەرنەگیراودا پێشنیاری تر پێشکەش دەکرێ و بەڵگەی لەسەر دەدرێ و، ھەوڵ دەدرێ بەڵگەکانی لایەنی بەرامبەر ڕەت بکرێتەوە. بە ھۆی ئەم پێداگرییەوە کە لەسەر میتۆدی دیالیکتیکیی چڕوپڕەوە ھەیبوو، سکۆلاستیزم ئاقیبەت لە زۆرێک لە بوارەکانی تری لێکۆڵینەوەشدا بە کار بردرا.

سکۆلاستیزم لە سەرەتای خۆیدا بەرنامەیەک بوو کە لە لایەن ژمارەیەک لە ھزرڤانانی مەسیحییەوە ڕێبەرایەتی دەکرا. ئەوان دەیانویست دەستوورنامەکان و دەقەکانی دابونەریتی خۆیان ڕێک بخەن و، تیۆلۆجیی مەسیحی و فەلسەفە، بەتایبەت فەلسەفەی ئەرەستوو و ئەفلاتوونیزمی نوێ، پێک بگونجێنن و لەگەڵ یەکترا ئاشتیان بکەنەوە. لە نێوان فەیلەسووفانی سکۆلاستیکدا، ئەوانەی لەوانی تر ناودارترن بریتین لە تۆماس ئەکویناس و ویلیامی ئۆکامی و دانس سکەوتەس و ئەلبێرتوس مەگنوس.

## سەرچاوەکان

* Scholasticism

پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا
گەرووی ئۆترانتۆ

چەپ|وێنۆک|''شوێنی گەروو''
چەپ|وێنۆک|''شوێنی گەروو''
وێنۆک|''بەندەری تارانتۆ''
**گەرووی ئۆترانتۆ**، حەوزێکی دەریاییە کە دەکەوێتە نێوان ئیتاڵیا و ئەلبانیا (بە ئیتاڵی: Canale d'Otranto) و دەریای ئادریاتیک بە ئایۆنیەوە دەبەستێتەوە دەریا، پانییەکەی ٧٢ کیلۆمەترە، و ناوی گەرووەکە دەگەڕێتەوە بۆ شاری ئەترانتۆی ئیتاڵی. کە لە کەناری ڕۆژئاوایەوە ڕووی لە گەرووەکە کردووە. نیمچە دورگەی سالێنتۆ گەرووەکە لە کەنداوی مێسینا جیا دەکاتەوە کە پێی دەوترێت پاژنەی ئیتاڵیا. ئەم گەرووە لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا گۆڕەپانی شەڕ بوو، کاتێک ئیتاڵیا و ھاوپەیمانەکانی فەرەنسا و بەریتانیا ھەوڵیان دەدا ڕێگری لە گەیشتنی ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان بکەن بۆ دەریای ناوەڕاست بەداخستنی گەرووی تونی ئاگر.  ئەوەی بووە ھۆی ڕوودانی شەڕی گەرووی ئەتران. ھەروەھا لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، گەرووەکە گەواھیدەری شەڕێکی بچووکی نێوان ئیتاڵیا لە لایەک و بەریتانیا و ئوسترالیا لە لایەکی دیکەدا بەخۆیەوە بینی.

لە ساڵی ١٩٩٢ ئیتاڵیا و ئەلبانیا پەیماننامەی سنووردارکردنی سنوورەکانیان لە لێواری کیشوەری نێوان ھەردوو وڵات واژوو کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەریای ئادریاتیک
پۆل:تەنگاوە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:دەریای یۆنان
فێنۆسکەندیا

فێنۆسکەندیا (بە زمانەکانی فینلاندی، سوێدی و نەرویژی؛ فێنۆسکەندیا؛ بە ڕووسی: Фенноскандия) یان نیمچەدوورگەی فێنۆسکەندیا، نیمچەدوورگەیەکی جوگرافیاییە لە ئەورووپا کە بریتییە لە نیمچەدوورگەکانی کۆلا و سکاندیناڤیا، وڵاتی فینلاند و کەرێلیا. لە ڕووی ئیدارییەوە ئەم نیچمەدوورگەیە کۆی خاکی سەرەکی فینلاند، نەرویژ و سوید و هەروەها پارێزگای مورمانسک، زۆرینەی کۆماری کەرێلیا و چەند بەشی باکووری پارێزگای لێنینگرادی ڕووسیا دەگرێتەوە. 

ناوەکەی لێکدراوی دوو وشەی لاتینی *Fennia (فینلاند) و Scandia (سکاندیناڤیا)یە.* *ئەم ناوە یەکەم جار لە لایەن زەویناسێکی فینلاندی بە ناوی ویلهێلم ڕەمسای و ساڵی 1898 ئاماژەی پێکراوە.* 

لەڕووی زەویناسییەوە ئەم ناوچەیە جیاوازە چونکە بەردەکانی گرانیتی ئارکیان و نایس و تا ڕادەیەکی زۆر کەمیش بەردی ئاهەکیان لەگەڵە، کە ئەم پێکهاتەیە لەگەڵ شوێنەکانی دیکەی ئەورووپا تەواو جیاوازی هەیە. 

دەستەواژەی لیکچووی فێنۆ-سکاندیناڤیا جاروبار وەک هاوتای فێنۆسکەندیا دەکار دەهێنرێ. هەردوو دەستەواژە لە زمانی ئنگلیزیدا ئاماژەن بۆ گرووپە سیاسی و کەلتوورییەکانی فینلاند و سوید، نەرویژ و دانمارک (دوایین وڵاتی ئاماژەپێکراو واتە دانمارک لەباری سیاسی و کەلتوورییەوە پیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ ئەوانی دیکە هەیە بەڵام وەک بەشێکی نیمچەدوورگەی فێنۆسکەندیا هەژمار ناکرێ)، کە بەشێکن لە وڵاتانی باکووری ئەورووپا. 

## بۆ زانیاری زیاتر ئەو سەرچاوەیە بخوێننەوە
Ramsay, W., 1898. Über die Geologische Entwicklung der Halbinsel Kola in der Quartärzeit. Fennia 16 (1), 151 p.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:جوگرافیا
پۆل:ئەورووپا
پۆل:نیمچەدوورگەکان
جەنگی دووەمی پونیک

220x440px|وێنۆک
**جەنگی دووەمی پونیک** کە بە **شەڕی ھانیباڵ** ناسراوە و لەلایەن ڕۆمەکانەوە بە **شەڕی [[ھانیباڵ|ھانیباڵ]]** ناسراوە، شەڕێکە لە ساڵی ٢١٨ پێش زایین تا ساڵی ٢٠١ پێش زایین بەردەوام بووە و شەڕەکە لە ڕۆژئاوا و ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست ڕوویداوە. ئەم شەڕە دووەم شەڕ بوو لە نێوان کارتاژ و کۆماری ڕۆمانی، بە بەشداری بەربەرەکان لە لایەنی کارتاژ. سێ ململانێی گەورە لە نێوان ڕۆما و کارتاژدا لە دژی یەکتر ھەبوو، کە پێیان دەگوترا “ جەنگەکانی پونیک ”، چونکە ڕۆمەکان بەھۆی ڕەچەڵەکی فینیقییانەوە کارتاجییەکانیان **بە پونیک** ناوبرد. 

ئەم شەڕە بە ڕۆشتی ھانیباڵ لە گەشتە بەناوبانگەکەیدا لە وڵاتەکەیەوە بۆ ئەورووپا، بەزاندنی بەرزاییەکانی ئەلب، پاشان بەھێزکرا لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانە گالیکەکانی و سەرکەوتنە شکێنەرەکانی بەسەر سوپای ڕۆمانی لە شەڕی ترێبیا و بۆسە زەبەلاحەکەی لە **شەڕی دەریاچەی تراسیمێن**.
## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٣یەمی پ.ز
بەنوو جومەح

**بەنوو جومەح** تیرەیەکە لە تیرەکانی ھۆزی قوڕەیش لە پێش ئیسلامدا خاوەنی کوپەی یانسیب بوون کە عەرەبەکان بەکاریان دەھێنا بۆ کردن یان نەکردنی شتێک.

## سەرچاوەکان

پۆل:قوڕەیش
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عەرەب
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
ئاپولیا (ئیتاڵیا)

**ئاپولیا**  (بە ئیتاڵی: Puglia) ناوچەیەکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئیتاڵیا لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ دەریای ئەدریاتیک و لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریای ئایۆنی دەریای یۆنان و لەگەڵ گەرووی ئۆترانتۆ و کەنداوی تارانتۆ. بەشی باشووری بە سالێنتۆ ناسراوە، نیمچە دوورگەیەک کە پاژنەی ئیتاڵی پێکدەھێنێت. ڕووبەری ئەم خاکە ١٩٣٤٥ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٤ ملیۆن کەسە. ئەم ھەرێمە لەگەڵ ناوچەکانی تری ئیتالیا ھاوسنوورە، وەک مێلیسا لە باکوور و کەمبانیا لە ڕۆژئاوا بزلکاتە لە باشووری ڕۆژئاوا. دراوسێکانی بریتین لە یۆنان و ئەلبانیا لە سەرانسەری دەریای ئایۆنی و دەریای ئادریا. ناوچەکە تا باکووری مۆنتی گارگانۆ درێژ دەبێتەوە، و گەواھیدەری دوا قۆناغەکانی جەنگی دووەمی پونیک بووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پولیا
پۆل:کۆڵۆنیا (ڕۆمان)
پۆل:ھەرێمەکانی ئیتالیا
کەنداوی تارانتۆ

چەپ|وێنۆک|نەخشەیەک کە کەنداوی تارانتۆ نیشان دەدات.
**کەنداوی تارانت**    یان **تارانتۆ** (بە ئیتاڵی: Golfo di Taranto) لە دەریای ئایۆنی لە باشووری ئیتاڵیا.  کەنداوەکە شێوەیەکی نیمچە چوارگۆشەی ھەیە و درێژی و پانییەکەی ١٤٠ کیلۆمەترە. بە سەرەکانی *سانتا ماریا دی لیوکا* (ڕۆژھەڵات، ئاپولیا ) و *کۆلۆنا* (ڕۆژئاوا، کالابریا ) دەورە دراوە.
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
حاریس کوڕی عەبدولعوزا

**حاریش کوڕی عەبدولعوزا** کوڕی ڕیفاعە کوڕی مولان کوڕی ناسیرە کوڕی فەسییە کوڕی نەسر کوڕی کوڕی بەکر کوڕی ھەوازن یەکێکە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد و باوکی شیرەیەتی، و خێزانەکەی حەلیمەی سەعدییەیە، لە منداڵەکانی شەیما، ئونەیسە، عەبدوڵڵا و حەفس.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:محەممەد
زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی

**زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی** و **بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی** () ئەو زاراوەیەیە کە بۆ پێناسەکردنی کۆمەڵێک ئەڵقە کە لەلایەن زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەوە بەرھەم دەھێنرێت، لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە. لە تەلەڤیزیۆنی ئەمریکای باکووردا، زنجیرە بریتییە لە کۆمەڵێک ئەڵقەی بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی بەیەکەوە کە لەژێر ھەمان ناونیشاندا بەڕێوەدەچن، لەوانەیە چەندین وەرز بگرێتەوە. لە کۆتایییەکانی شەستەکانەوە، ئەم خشتەیەی بەرنامەکانی پەخش بە شێوەیەکی گشتی لە نێوان ٢٠ بۆ ٢٦ ئەڵقە لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان
پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
چیرۆکی کایەکلێ ٢

***چیرۆکی کایەکلێ ٢*** () فیلمێکی ئەنیمەیشنی کۆمپیوتەریی ئەمریکیی ١٩٩٩یە کە لە لایەن ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی پیکسار بۆ واڵت دیزنی پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە. بەشی دووەمی فرەنچایزی ''چیرۆکی کایەکلێ'' و پاشکۆی *[[چیرۆکی کایەکلێ]]* (١٩٩٥)ە، بە ھاوبەشی لە لایەن جۆن لاسەتەر، ئاش برانن و لی ئەنکریچ دەرھێنراوە، سیناریۆکە لە لایەن ئەندروو ستانتن، ڕیتا شاو، دەگ چەمبەرلین، و کریس وێب نووسراوە، ئەویش لە چیرۆکێک وەرگیراوە کە لە لایەن لاسەتەر، ستانتن، برانن، و پیت دۆکتەر نووسراوە. لە فیلمەکە، وودی لە لایەن خڕکەرەوەیەکی کایەکلێ دەدزرێت، ئەمەش وا لە بەز لایتییر و ھاوڕێکانی دەکات؛ بچن ڕزگاری بکەن، بەڵام دواتر وودی بە ئایدیای نەمری لە مۆزەخانەیەکدا فریو دەدرێت. تۆم ھەنکس، تیم ئاڵن، دۆن ڕیکڵز، واڵس شۆن، جۆن ڕاتزنبێرگەر، جیم ڤارنی، ئانی پۆتس، ئاڕ. لی ئێرمی، جۆن مۆریس و لۆری مێتکاف ڕۆڵەکانیان لە یەکەم فیلمی *چیرۆکی کایەکلێ* وەردەگرنەوە و جۆون کیووساک، کێڵسی گرامەر، ئەستێڵ ھاریس، وەین نایت، و جۆدی بێنسن دێنە پاڵیانەوە، کە ڕۆڵی کەسایەتییە نوێیەکانی نێو ئەم فیلمە دەگێڕن.

*چیرۆکی کایەکلێ ٢* لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩ بڵاو کرایەوە، داھاتی فیلمەکە زیاتر لە  بووە. ستایشی بەرفرەی بەدەست ھێناوە، وەک فیلمی پێشووی، لە وێبگەی ڕاتن تۆمەیتۆز ھەڵسەنگاندنی ١٠٠٪ی بەدەست ھێناوە. *چیرۆکی کایەکلێ ٢* سێیەم پڕداھاتترین فیلمی ١٩٩٩ بووە. پاشکۆیەکی تر، *[[چیرۆکی کایەکلێ ٣]]*، لە ٢٠١٠ بڵاو کرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٩
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ١٩٩٩
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە کۆمپیوتەرییەکانی ١٩٩٩
پۆل:چیرۆکی کایەکلێ
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە بووکەڵەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کایەکلێیەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:باشترین فیلمە مۆسیقییەکان یان کۆمیدییەکانی براوەی گۆڵدن گڵۆب
پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ھاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ھاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی پیکسار
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:دووبارە بڵاوکەرەوە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان
پۆل:مشتومڕەکانی دیزنی
پۆل:مشتومڕی فیلمەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن ڕاندی نیومانەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمە ئەنیمێیەکانی تایبەت بە مناڵان لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:میمی تەلەڤیزیۆن و فیلمەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەمریکییە ڕێگاوبانەکان
شارەوانی

220x440px|وێنۆک|ھۆڵی شارەوانی پۆنس، لە شاری پۆنس سیتی لە پورتۆریکۆ، شوێنی حکوومەتە بۆ شارەکە و ناوچەکانی دەوروبەری کە شارەوانی پێکدەھێنن.
**شارەوانی** بەشێکی حکوومییە کە پەرە بە شار و گوندەکانی دەوروبەری دەدات، ڕێگاکان ڕووناک دەکاتەوە، شەقامەکان بە دار و ھێمای ئاڕاستە جوان دەکات، پلان بۆ ھاووڵاتیان جێبەجێ دەکات، بازاڕەکان ڕێکدەخات، ئاوەڕۆ، و پاکوخاوێنی شارەکە دەپارێزێت. دەوڵەت بڕێکی زەبەلاح لە بوودجە بۆ شارەوانی تەرخان دەکات بۆ پەرەپێدان و باشترکردنی سیمای شارەکان.

بەزۆری لە چەند بەشێک پێکدێت بەم شێوەیە:
* **سەرۆکی شارەوانی** یەکەم بەرپرسە لە شارەوانیدا، دەسەڵاتێکی بەرفراوانی ھەیە لەڕووی جێبەجێکردنی پڕۆژە و دامەزراندن و کڕینی ئۆتۆمبێلی پێویست بۆ خۆی و کارمەندانی شارەوانی و ئامێری قورس و بیناسازی بینای خاوەندارێتی شارەوانی، دەتوانێت بەشێک لە ڕاسپێرداوەکانی بداتە جێگرەکەی یان یاریدەدەرەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەوانییەکان
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکان
پۆل:دامەزراوە حکوومییەکان
چابوکسەر

220x440px|وێنۆک
**چابوکسەر** (بە گیلەکی: چابۊکسر) (بە فارسی: چابکسر)یەکێکە لە قەزاکانی شاری ڕوودسەر لە پارێزگای گیلان لە باکووری ئێران. ئەم شارە لە کۆتایی ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکە لە باکوورەوە سنووردارە بە دەریای خەزەر و لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری ڕامسار لە پارێزگای مازەندەران و لە باشوورەوە زنجیرە چیای ئەلبرز و لە ڕۆژاواوە بەشی کەلاچای شاری ڕوودسەر.

چابەکسەر دەکەوێتە سنووری پارێزگای گیلان و پارێزگای مازەندەران لە کورتترین مەودای نێوان دارستانی شاخ و دەریا زۆرترینی ١٣٠٠ مەتر دەبێت. خەڵکی چابەکسەر گیلاکن و بە شێوەزاری بییە پیش بە زمانی گیلەکی قسە دەکەن. بەھۆی کورتی مەودای نێوان دارستان و دەریا، دیمەنێکی زۆر سەرنجڕاکێش و ناوازەی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای گیلان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
تۆتێمیزم

وێنۆک|ستوونی تۆتێم
**تۆتێمیزم** (بە ئینگلیزی: Totemism) ئایینێکی دروست کراوە لە بیرۆکە و ھێما و ڕێوڕەسمەکان کە پشت بە پەیوەندی نێوان گرووپێکی مرۆیی و بابەتێکی سروشتی دەبەستێت کە پێی دەوترێت تۆتێم، تۆتێم دەکرێت باڵندە یان ئاژەڵ یان ڕوەک، دیاردەیەکی سروشتی، یان دەرکەوتنێکی سروشتی بێت، لەگەڵ ئەو گرووپەی کە باوەڕیان بە پەیوەندییەکی ڕۆحی ھەیە لەگەڵیدا. وشەی تۆتێم لە زمانی ڕەسەنی ئەمریکی ئەلابگوا وەرگیراوە.

تۆتێمیزم لە مالیزیا و گینیا و ئەفریقا و لەنێو ئەمریکییە ڕەسەنەکان و ئوسترالییەکاندا بڵاوە. ھاوڕێ و یاریدەدەری ڕۆحە سەروو سروشتییەکانە، لە بۆنەیەکدا پیرۆزە، وەک چۆن گرووپەکان بە ناسنامەی خۆیانی دەزانن، کە دەست لێدان یان لەناوبردنی قەدەغەیە. ڕەنگە سەرچاوەی تۆتێمەکە بگەڕێتەوە بۆ باوباپیرەیەکی سەرەتایی شامان. پزیشک و جادووگەری خێڵەکە ئەرکی چاندنی پەیوەندی نێوان تاکەکان و تۆتێمیان لەسەرە.

ھەندێک لە مرۆڤناسان بوونی تۆتێمیزمیان خستووەتە ژێر پرسیارەوە، ھەندێکی تریش بە سەرەتای ئایینێک یان کولتوورێکیان زانیوە و سەربەخۆ نییە؛ کە بیروباوەڕەکانیان باوەڕیان بە بوونی ڕۆحەکان لەخۆگرتبوو و ھەندێک لە مرۆڤناسەکان پێیان وابوو دیاردەی لەناونەچوونی تۆتێم لە ھەموو سروشت کشاوەتەوە. دەروونناس سیگمۆند فرۆید پەرتووکێکی بەناوبانگی ھەیە لەسەری بەناوی تۆتێم و تابو.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفە
شوەح

**شوەح** کوڕی شەشەمی پێغەمبەر ئیبراھیمە لە ھاوسەرەکەی قەتوورە کە دوای مردنی ھاوسەری یەکەمی سارا ھاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە. لە براکانیدا: زیمران و یۆقشان و میدیان و مەدان و یەشباق.

## لە مێژوو
وەک مێژوونووسی جوولەکە یۆسێفۆس باسی لەوە کردووە کە ئیبراھیم کوڕەکانی لە ناوچەی دوور لە خاکی بەڵێندراو دابەش کردووە بۆ ئەوەی لە موڵک و ماڵی ئیسحاق دووریان بخاتەوە. لەسەر بنەمای بەڵێنی خودا بۆ بڵاوکردنەوەی نەوەکانی لەسەر زەویدا، کوڕەکانی قەتوورە لە ناوچەکانی «العربیة الخیرة» دەژیان کە دەگەیشتنە دەریای سوور.
## ئەمانەش ببینە

* ئیبراھیم

* میدیان

* زیمران

* یەشباق

* مەدان

* یۆقشان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیبراھیم
سام سترالی

**سام سترالی** (ئینگلیزی: *Sam Straley*) ئەکتەرێکی ئەمریکییە و بە ڕۆڵەکانی لە فیلمەکانی منداڵەکان باشن (٢٠١٨–٢٠١٩)، وازھێنان لە خوێندن (٢٠٢٢) و بەخێربێن بۆ فلاتچ (٢٠٢٢-ئێستا) ناسراوە. سترالی لە ساڵی ٢٠١٧ لە قوتابخانەی شانۆ لە زانکۆی دیپۆل دەرچووە. بەھۆی ڕۆڵی لە فیلمی بێرنادێت ساڵی ٢٠١٨، خەڵاتی باشترین ئەکتەری درێژی لە فێستیڤاڵی فیلمی شۆڕشی ئۆستن و فێستیڤاڵی فیلمی کۆمیدی شیکاگۆ بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

* سام سترالی لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان
* سام سترالی لە ئینستاگرام

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی ویلایەتی ئۆھایۆ
قەتوورە

**قەتوورە**، بەپێی تەورات، چوارەم ژنی پێغەمبەر ئیبراھیمە. قەتوورە شەش منداڵی لەدایکبوو بۆ ئیبراھیم بە ناوەکانی زیمران و یۆقشان و میدیان و مەدان و یەشباق و شوەح.

## ناوەکەی
ناوەکەی بە ڕەچەڵەک عیبرییە و بە «کەتوورا» (بە عیبری: קְטוּרָה) دەخوێندرێتەوە، بە واتای «بۆن». ناوەکە بە چەندین شێوە وەرگێڕدراوە. لە تەوراتی عەرەبیدا بریتییە لە «قطورة» (پەیدابوون ٢٥: ٢و٤). و تەبەری باسی لەوە کردووە کە ناوی «قنطورة» بووە. سەبارەت بەوەی لە زمانی عەرەبیدا باوە، ئەوە «قطورة»یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیبراھیم
پۆل:مەدیەن
پارکی ئیزمایلۆڤسکی

**پارکی ئیزمایلۆڤسکی** یان پارکی ئیزمایلۆڤۆ یەکێکە لە گەورەترین پارکەکانی شاری مۆسکۆی پایتەختی ڕووسیا. پارکەکە لە دوو ناوچە پێکھاتووە کە بریتین لە دارستانی ئیزمایلۆڤسکی و پارکەکەی ئیزمایلۆڤسکی بۆ کات بەسەربردن. دەکەوێتە ناوچەی ئیزمایلۆڤۆ لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە.

## مێژووی پارک
لە ساڵانی ١٥٧١–١٥٨٥ پارکەکە ئیستێتێکی لادێیی بۆیارێکی مۆسکۆیی زاخاریین-یوریڤ بوو. لە دوای ساڵی ١٥٨٥ خاوەندارێتی بۆ بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ گوازرایەوە. لە ساڵی ١٦٦٣ەوە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمی لادێی تزار ئەلێکسی میخایلۆڤیچ. ھەر لە ھەمان کاتدا دەستکرا بە دروستکردن و دیزاینکردنەوەی ئیستێتەکە.

لە ساڵی ١٩٣٠ ئیزمایلۆڤۆ پێگەی فەرمی پارکەکەی پێدرا و لە ساڵی ١٩٣٩ ناوی پارکەکەی گۆڕدرا بە ناوی جۆزێف ستالین. یەکێک بوو لە باشترین پارکەکانی یەکێتی سۆڤیەت، کە ئاسانکاری زۆری تێدابوو، لەوانە شانۆ و سینەما. خاکە زەبەلاحەکەی پارکەکە ڕێگەی دا کە شتومەکی زیاتر دابنرێت، بەم شێوەیە دەبوو گۆمێک لە ناوەڕاستی پارکەکەدا دروست بکرێت، و باخچەیەکی ئاژەڵان لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەو پارکەدا دروست بکرێت. یاریگایەکی زەبەلاحی ناوەندی کە ھەروەھا ناوی ستالین بووە، بڕیار بوو ببێتە جێگەی سەرنجی ژێرخانی پارکەکە و گەورەترین یاریگا لە وڵاتەکەدا. دروستکردنەکە ھەرچەندە دەستیپێکرد، بەڵام بەھۆی جەنگی جیھانی دووەمەوە وەستا و ھەرگیز تەواو نەبوو.

لە ساڵی ١٩٤٤ وێستگەیەکی ژێرزەمینیی «پارکی ئیزمایلۆڤسکی» دروست کرا بۆ ئەوەی پەیوەندییەکی باشی گواستنەوە لەگەڵ بەشەکانی دیکەی شارەکەدا ھەبێت. لە ساڵی ١٩٦١ ناوی پارکەکە گۆڕدرا بۆ پارکەکەی ئیزمایلۆڤسکی، ئەمەش لەگەڵ ئاراستەی گشتی حزبەکەی دژی کولتوری کەسایەتی ستالین دەگونجێت. وێستگەی ژێرزەمین لە ساڵی ٢٠٠٥ ناوی گۆڕدرا بۆ پارتیزانسکایا.

## سەرچاوەکان

ئیزمایلۆڤسکی
سارا

[وێنۆک|گۆڕی سارا لە [مزگەوتی ئیبراھیمی لە حەبرۆن.]]
**سارا کچی ھاران** ھاوسەری پێغەمبەر ئیبراھیمە، دایکی پێغەمبەر ئیسحاقە باوکی پێغەمبەر یەقووب، کە پێغەمبەرانی بەنی ئیسرائیل لە نەوەکانییەوە ھاتوون. موسڵمانان و جوولەکەکان و کریستیانەکان ڕێزی لێدەگرن. ناوەکەی لەتەوراتدا بە ناوی “سارای  ” ھاتووە، پاشان گۆڕدرا بۆ “سارا” دوای ئەوەی خودا بەڵێنی کوڕێکی پێدا دوای ئەوەی پیرەژنێکی نەزۆک بوو.  ھەروەھا لە قورئاندا باسی ئەو ڕووداوە کراوە بەبێ ئەوەی ناوی بھێنرێت.  شرۆڤەکارانی موسڵمان ئەو ژنەیان بەستەوە کە لە ئایەتەکەدا ئاماژەی پێکراوە بە سارا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پارکی زەریادێ

**پارکی زەریادی** (بە ڕووسی: Парк Зарядье) پارکێکی شارستانی دیمەنی سروشتییە و دەکەوێتە تەنیشت گۆڕەپانی سوور لە شاری مۆسکۆ لە ڕووسیا لە شوێنی ناوچەی پێشووی زەریادی. ئەم پارکە لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لەلایەن ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕووسیا و سێرگی سۆبیانین سەرۆکی شارەوانی مۆسکۆ کرایەوە.

گۆڤاری تایم پارکی زەریادی خستە لیستی «گەورەترین شوێنەکانی جیھان» لە ساڵی ٢٠١٨دا

## ئەمانەش ببینە
* پارکی ئیزمایلۆڤسکی
## سەرچاوەکان

زەریادێ
خەلیل

وێنۆک|خۆراوابوون لە شاری حەبرۆن
**خەلیل** یان **حەبرۆن**، شارێکی فەلەستینییە، و ناوەندی پارێزگای خەلیلە. دەکەوێتە کەناری ڕۆژاوا و نزیکەی ٣٥ کم لە باشووری ئورشەلیمەوە دوورە. لەلایەن کەنعانییەکانەوە لە سەرەتای سەردەمی برۆنزی دامەزراوە، ئەمڕۆ گەورەترین شاری کەناری ڕۆژاوایە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووان و ڕووبەرەوە، ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی ٢١٥ ھەزار کەس بووە، بە ڕووبەری ٤٢ کیلۆمەتری دووجا. شارەکە بە گرنگییە ئابوورییەکەی دەناسرێتەوە، چونکە یەکێکە لە گەورەترین ناوەندە ئابوورییەکانی کەناری ڕۆژاوا. خەلیل گرنگییەکی ئایینی ھەیە بۆ سێ ئایینی ئیبراھیمی، وەک چۆن مزگەوتی ئیبراھیمی لە ناوەڕاستی شارەکەدا مەزارگەی پێغەمبەرانی ئیبراھیم و ئیسحاق و یەعقووب و ھاوسەرەکانیان لەخۆدەگرێت.

شاری خەلیل لە ئێستادا دابەشکراوە بەسەر شارۆچکە کۆنەکە و شارۆچکە نوێیەکەدا، و لەلایەن شارەوانی خەلیلەوە بەڕێوەدەبرێت، کە لە ساڵی ١٩٢٧ شارۆچکەکان دامەزراوە، و ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە زیاتر لە ٦٨٤ ھەزار کەسە (٢٠١٤). شارۆچکە کۆنەکە دەکەوێتە تەنیشت مزگەوتی ئیبراھیمی. پێکدێت لە کوچە و خانوو و دووکانە کۆنەکان و چەندین بازاڕیش لەخۆدەگرێت. ئیسرائیل بەشێکی زۆری دادەخات و ھێزەکانی سوپای ئیسرائیل تێیدا جێگیر دەکات بەھۆی بوونی کۆبوونەوەی ئەم دوایییەی جوولەکەکانی ئۆرتۆدۆکس کە ھەوڵی کۆنترۆڵکردنی خانووبەرە دەدەن لەو لەو ناوچەیە. ئیسرائیل نزیکەی ٢٠٪ی ڕووبەری شارەکەی کۆنترۆڵ کردووە بەپێی ڕێککەوتنی دووبارە جێگیرکردنەوە لە ساڵی ١٩٩٧ لە حەبرۆن بەڵام دەسەڵاتی فەلەستین بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی کاروباری سڤیلی فەلەستینییەکانی ئەوێ. ھەروەھا شارەکە بە چەندین نیشینگەی ئیسرائیل دەورە دراوە، گەورەترینیان نیشتەجێبوونی کیریات عەربە، و نیشتەجێبوون و کۆمەڵگاکانی جوولەکەکان لەلایەن دەزگایەکی شارەوانی جیاوازەوە بەڕێوەدەبرێن. شارەکە یەکێکە لە چوار شارە پیرۆزەکەی ئایینی جوولەکەکان.

لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ ڕێکخراوی پەروەردەیی و زانستی و ڕۆشنبیری نەتەوە یەکگرتووەکان (یوونێسکۆ) شاری کۆنی خەلیل و مزگەوتی ئیبراھیمی خستە لیستی کەلەپووری جیھانی لە مەترسیدا وەک ناوچەیەک کە بە بەھای جیھانییەکەی ناسراوە، شاری خەلیل و مزگەوتی ئیبراھیمی زۆرینەی دەنگی وڵاتانی بەشداربووی بەدەستھێنا لە دەنگدانەکەدا کە لە شاری کڕاکۆفی پۆڵەندا بەڕێوەچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پایتەختە پێشووەکان
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٤ی پ.ز
پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا
پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین
سلێمان بیرێژی

**سلێمان بیرێژی** (لەگوندی بیرێژی سەربە قەزای پیرمام لەدایکبووە، پێشمەرگە و شۆڕشگێڕی، فەرماندەی عەسکەری و سیاسەتوانی کورد خەڵکی شاری پیرمامی باشووری کوردستانە.

**باسێکی شەهید سلێمان بیرێژی لە نوسینی [[مەسعوود بارزانی]]:

سلێمان بیرێژی پێشمه‌رگه‌ و كادرێ‌ شۆڕه‌شا ئیلۆنێ‌ بوو و ل ده‌ستپێكێن شۆڕه‌شا گولانێ‌ ژی رۆله‌كێ‌ به‌رچاڤ هه‌بوو بۆ روو ب رووبوونا به‌عسیان و كرێگرتیێن به‌عسییان ل ده‌ڤه‌را خۆشناوه‌تی و زراره‌تی، له‌ورا هه‌والگیریا حكومه‌تا ئیراقێ‌ گه‌له‌ك بزاڤ بۆ شه‌هیدكرنا وان كرن، ب مخابنی ڤه‌ ل تیرمه‌ها سالا 1980ێ‌ ل گوندێ‌ به‌ركه‌ ب پیلانه‌كا هه‌والگیریا رژێمێ‌ ب ده‌ستێ‌ كورده‌كێ‌ خۆفرۆش ب ناڤێ‌ عه‌بدوللا عه‌زیز یێ‌ ناسیار ب عه‌بدوللا تۆرگه‌ هاته‌ شه‌هیدكرن. شه‌هیدبوونا سلێمان بیرێژی زیانه‌كا مه‌زن بوو لێ‌ پشتی ده‌مه‌كی بكوژێ‌ وی گه‌هشته‌ سزایێ‌ خوه‌ هاته‌ ژناڤبرن.

**شۆڕشی بیرێژی:'''
دوای نسکۆی شۆرشی ئەیلول بێ ئومێدی خەلکی کوردستان نە مانی تروسکایەک لە ئازادی و ئومێد لە و کاتەی ئاسمانی کوردستان بەهەورێکی رەش داپۆشرابو تفەنگە کان بێدەنگ کران بەرگری و موقاوە مەت دامرکایە وەشۆرشی ئەیلول هەرەسی هێنا بە هۆی پیلانە شومە کانی رێکەوتننامەی جەزائیر لە نێوان رژیمی عیراق و رەزاشای ئێرانی هەربۆیە پوستالەرەشە کان و
شەمشەمەکوێرەکان وایان دەزانی ئیدی بزوتنەوەی ئازادی خوازی کوردستانیان لە گۆرنا لە و کاتە ناسکەلە و بێ ئومێدیە کەسەراپا خاکی کوردستانی تەینی بو ئیدی شتێک نە مابوو بەناوی شۆرش و کوردایەتی ئالەم ساتەدا کورەهەژارێکی بیرێژو ناوچە ی خۆشناوەتی وە ک شێری چیا لە سەفینی سەرکەشە وە نراندی وەک هەلۆیەیکی بەرزەفر لەلوتکەی چیای هەلگورد وەهەلفڕی لەئاسمانی کوردستان هەوری رەشی ڕامالی جاری سەرە تای شۆرشێکی نوێی بەناو شۆرشی گولانی پێشکەوتن خوازی بە گێچکەی دایەکە رەش پۆشەکان وبرنۆ بەدەستە کانی شۆرشی ئەیلول و کەس وکاری شە هییدە کان چرپاند بەلێ ((سلیمان بیرێژی یاخود ابو داود ))بوو بە ئومێدی سەدان و بگرە هەزان خەلکی خێرلە خۆنەدی وی کوردستان( سلێمان بیرێژی )بو بەرۆژوتاریکایەکانی کوردستانی رامالی بووبە گاسنی جوتیارەکان بۆ کیلانی زەویەکان بوو بە بەرگ دروێک نەخشەی کوردستانی بەدەستە کانی خۆی چنی بەلێ لەنێو هەورە رەشکە کان بارانێکی پرلە هیوای داباراندبەسەر گوندنیشینەکان و شارەکان بەربانگی بە تفەنگەکان شکاندئیدی رۆژوگرتنی شۆر بوو بەجەژن 
ئەم رۆ لە خۆشناوەتی بە یانی لە ناوچەی زرارەتی دووبە یانی لەکۆیەو دەشتی کۆیە 
دواتر لە سورچیایەتی لە تەواوی دەڤەرە کە دەستی بە شۆرشی پارتی زانی کرد بە جۆرێک رژێمی بەعسی توشی شۆک کرد شەهید سلێمان لە پارتی زانیا بێ وێنە بوو خیرە ت و شەهامەتی لێدەباری لەماوەیەکی کورتا بو بە ئومێدی کوردو کوردستان هەموو کوردێک بەشانازیەوە ناویان دەهێنا لەم شاربۆ ئەوشار لەم دێ بۆئەم دێ لەم عەشیرەتە بۆ ئەو عەشیرەت بوبە ویردی سەرزمانی کورد ئەمەوایکرد رژێم هەموورێگایە کان تاقی بکاتەوە بۆلەناوچۆنی دامرکانەوەی سەرەتا لەدانانی جاسو خۆفروشان کەهەمیشە بەدوایە وەبو هەموورێگایەکی تاقی کردەوە هەرچی مالی دونیاهەیە پێشکەشیان کرد لەبری دەست هەلگرتن لە شۆرش بەلام بێ سود بوو بەلام داخیگران لە کۆتایەلەریگای پاسە وانێکی تایبەتی خۆی بەناوی عۆلاتورگی خۆفرش لەشەوێکی بێدەنگا لەنێو خەوێکی قولا خەونی گەورەی ئەم گەلە ی خەلتانی خوێن کرد (شەهید سلێمانی بیریژی) شەهیدکرد لە سالی (1980)

## سەرچاوەکان
١-
٢-
٣-
٤-

## سەرچاوەکان
کاسپیان

[وێنۆک|307x307پیکسڵ|نەخشەی نەتەوەیی [قەوقاز لە سەدەکانی پێنجەم و چوارەمی پێش زایین.]]
**کاسپیان** یان **قەزوینەکان** (بە فارسی: کاسپیان) نەتەوەیەکی ئێرانی کە لە باکووری ئێران لە باشووری دەریای خەزەر دەژین و بە زمانی دایلامی قسە دەکەن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کەلەم

وێنۆک
**کەلەم** یان **کەلەرم** جۆرە سەوزەیەکی پەلکدارە ناوە زانستییەکەی بریتییە لە Brassica oleracea var. capitata. بە پلەی یەکەم کەلەم بەرھەمەکی زستانییە و باشترین پلەی گەرمی بۆ چاندنی ٢٩ پلەی سەتییە. دەکرێ لە پلەی ٧ـ٣٥یش بچێندرێت، و بەرگەی پلەی گەرمی ٤ی سەتیش دەگرێت بەڵام بەھێواشی دەڕوێت. چاندنی کەلەم لە جۆرە جیاوازەکانی خاکدا سەرکەتوودەبێت. کەلەم دەچیندرێت بە ھەبوونی ئاو. پاش دوو ڕۆژ لە چاندنی کەلەمەکەی، ئاو دەدرێت؛ و ئاودانیشی دەگۆڕێت بە گۆڕانی جۆری خاکەکەی. پێویستە بەشێوەیەکی ڕێکوپێک ئاو بدرێت ھەموو ٤٥ ڕۆژێک جارێک.

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:براسیکا
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکە خۆرەنییەکان
پۆل:سەوزە گەڵاییەکان
بیبەری تیژ

وێنۆک
بیبەری تیژ،بەرهەمی هەندەک جۆری بیبەرە.گرینگترین پێکهاتەکانەکانی ماددەی كابسيسينە کە بەرپرسە لە پێدانی هەستی گەرمی.ئەو ماددەیە ماددەیەکی وروژێنەرە کاتێک بە شانەیەک دەکەوێت هەستی گەرمی دەدات.

بینەری تیژ لە خێزانی باینجانەکانە.بەشێوەکی بەرفراوان بەکاردێتن لە دروستکردنی بەهاراتێ.

بیبەری تیژ لە مەکسیک پەیدابوو پاشتر لە سەتەی شازدە گەیشتە ئەوڕوپا و ئاسیا. بیبەری تیژ لە خواردن و پزیشکیدا بەکاردێت.

ڕێژەیەکی زۆری ئاوی تێدایە لەگەڵ کۆمەڵەک کانزا،پڕۆتین،ڤیتامین،چەوری و ڕیشاڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرزێری لە ئەمریکای ناوین
پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان
مزگەوتی ئیبراھیمی

220x400px|وێنۆک|مزگەوتی ئیبراھیمی لە ساڵی (٢٠٠٩)
وێنۆک|مزگەوتی ئیبراھیمی لەناو بەفردا
**مزگەوتی ئیبراھیمی** یان **پیرۆزگای بەرزی ئیبراھیمی**، کە لەلایەن جوولەکەکانەوە بە **ئەشکەوتی پاتریارکەکان** یان **ئەشکەوتی مەخپێلا** ناسراوە (بە عیبری: מערת המכפלה) بە کۆنترین بینای پیرۆزی بەکارھێنراو دادەنرێت تا ئەمڕۆ بەنزیکەیی و بێ پچڕان، و چوارەم شوێنی پیرۆزە بۆ موسڵمانان، و دووەم شوێنی پیرۆزە بۆ جوولەکەکان دوای مزگەوتی ئورشەلیم. پیرۆزییەکەی بەھۆی ئەوەی لەسەر ئەشکەوتێک دروستکراوە کە تێیدا ھەردوو پێغەمبەر ئیبراھیم و سارای ھاوسەری و کوڕەکەیان ئیسحاق و یەعقووبی کوڕی و ژنەکانیان ڕیفقە و لیا تێیدا نێژراون ھەروەھا ھەندێک گێڕانەوە ھەیە باس لەوە دەکەن کە یووسف و ئادەم، سام، نووح، لەوێش نێژراون. 

دەکەوێتە شارۆچکە کۆنەکەی حەبرۆن لە باشووری کەناری ڕۆژئاوا لە فەلەستین. لە ڕووی بیناسازییەوە ھاوشێوەی مزگەوتی ئورشەلیمە،  مزگەوتەکە بە دیوارێکی گەورە دەورە دراوە کە لە بەردی زەبەلاح دروستکراوە کە ھەندێکیان درێژییەکەی ٧ مەتر دەبێت، بناغەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەرمانڕەوایی ھیرۆدی یەکەم لەکاتی فەرمانڕەوایی بەسەر شارەکەدا (٣٧ پ.ز - ٧ پ.ز).  دوای ئەوە ڕۆمەکان لە شوێنی کڵێسایەکیان دروست کرد، پاشان کەمتر لە ١٠٠ ساڵ دواتر لەلایەن فارسەکانەوە ڕووخێنرا، دوای ئەوە لە سەرەتای سەردەمی ئیسلامیدا کرا بە مزگەوت. لەگەڵ داگیرکردنی ئەو ناوچەیە لەلایەن خاچپەرستەکانەوە، کڵێسایەکی کاتدراڵی لە شوێنی مزگەوتەکە دروستکرا، کە ھەر زوو دوای ئازادکردنی فەلەستین لەلایەن سەلاحەدینی ئەییووبی لە ساڵی ١١٨٧دا بوو بە مزگەوت. ئەمڕۆ مزگەوتەکە لەژێر داگیرکاری ئیسرائیلدایە، و بەھۆی گرنگی ئایینی مزگەوتەکە بۆ موسڵمانان و جوولەکەکان، بە ناوەندێک دادەنرێت بۆ ململانێ بەردەوامەکانی نێوان فەلەستینییەکان و جوولەکەکان لە شاری حەبرۆن، و ھەربۆیە دابەشکرا بەسەر مزگەوتێک بۆ موسڵمانان و کڵێسایەک بۆ جوولەکەکان، و خرایە ژێر پاسەوانی توندەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیبراھیم
پۆل:نژیاروانیی عەرەبی
پۆل:ئیسحاق
پۆل:یەعقووب
پۆل:مزگەوتەکانی سەدەی ٧ەم
ئەلعوقەیدات

220x440px|وێنۆک
**ئەلعەقیدات** **(ئەلعەکیدات)** **نەوەکانی ئەبرەز** ھۆزێکی عەرەبی زوبەیدییە.          
ناوچەکانی چڕبوونەوە لە کەنارەکانی ڕووباری فورات لە سووریا و عێراق  و قەتەر و بەحرەین.  یەکێکە لە گەورەترین ھۆزەکانی شام و لەنێوان مێزۆپۆتامیا.  
## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
یۆقشان

**یۆقشان** یەکێکە لە کوڕەکانی پێغەمبەر ئیبراھیم لە ھاوسەرەکەی قەتوورە کە دوای مردنی ھاوسەری یەکەمی سارا ھاوسەرگیری لەگەڵدا کرد. لە براکانی: زیمران و میدیان و مەدان و یەشباق و شوەح.

## لە مێژوو
وەک مێژوونووسی جوولەکە یۆسێفۆس باسی لەوە کردووە کە ئیبراھیم کوڕەکانی لە ناوچەی دوور لە خاکی بەڵێندراو دابەش کردووە بۆ ئەوەی لە موڵک و ماڵی ئیسحاق دووریان بخاتەوە. لەسەر بنەمای بەڵێنی خودا بۆ بڵاوکردنەوەی نەوەکانی لەسەر زەویدا، کوڕەکانی قەتوورە لە ناوچەکانی «العربیة الخیرة» دەژیان کە دەگەیشتنە دەریای سوور.

## ئەمانەش ببینە
* ئیبراھیم
* میدیان
* زیمران
* یەشباق
* شوەح
* مەدان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیبراھیم
پۆل:مناڵەکانی ئیبراھیم
نەزۆکی

**نەزۆکی** () نەمانی توانای دووگیانبوونە دوای دوو ساڵ لە ژیانی ئاسایی سێکسی بەبێ بەکارھێنانی ھیچ ڕێگرییەک لە دووگیانی بۆ ھەردوو ھاوسەرەکە.

منداڵبوون بە توانای زاوزێکردن واتە توانای زاوزێی مێینە پێناسە دەکرێت و قۆناغەکەی لە ساڵانی پێگەیشتندا دەست پێدەکات لەگەڵ دەستپێکردنی سووڕی مانگانە و دەرکەوتنی تایبەتمەندییە لاوەکییەکانی مێینە و دەستپێکردنی ھێلکەدانەکان بۆ بەرھەمھێنانی ھێلکەی پێگەیشتوو.
تێکچوونی توانای منداڵبوون بە نەتوانینی دووگیانبوون بە شێوەیەکی کاتی واتە لە ماوەیەکی دیاریکراودا بە ھەر ھۆکارێک پێناسە دەکرێت و چارەسەریش دەکرێت ئەگەر ھۆکاری ئەم لاوازییە بزانرێت، و ژنەکەش دەتوانێت دوای ئەوە دووگیان بێت بەبێ ھیچ کێشەیەک، بۆیە تێکچوونی توانای منداڵبوون وەک نەزۆکی ڕێژەیی دادەنرێت.سەبارەت بە نەزۆکی، بە نەتوانینی منداڵبوون بە ھیچ شێوەیەک پێناسە دەکرێت، و دۆخێکە کە چارەسەرکردن تێیدا نەتوانراوە، وەک گیرانی بۆرییەکانی منداڵدان لە ئافرەتان یان کەمی تۆو لە پیاواندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەزۆکی
پۆل:تەندروستیی ژنان