open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محەممەد کوڕی یووسف ئیلاقی

پزیشکی موسڵمان **ئەبوو عەبدوڵڵا شەرەفەززەمان محەممەد کوی یووسف ئیلاقی** ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە سەر (ئیلاق) لە ناوچەی نەیشابوور، سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەلای ئیبن سینا یان بەھمەنیار یان ھەردووکیان خوێندویەتی.

## پاشماوە
* (الأسباب والعلامات)
* (الفصول الإیلاقیة)

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:مردووانی ١٠٨٠
پۆل:مردووانی ١٠٦٨
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:خەڵکی نەیشاپوور
ئیبن زەھەبی

**ئەبوو محەممەد عەبدوڵا بن محەممەد ئەزدی** ناسراو بە **ئیبن زەھەبی** زانای پزیشکی عەرەبی موسڵمان بەوە ناسراو بوو کە یەکەم کەس بووە ئینسایکڵۆپیدیای ئەلفوبێی نوسیوە.

## ژیان
لە سوحاڕ لە عوممان لەدایک بووە، دوای ئەوە چووەتە بەسڕە، پاشان بۆ وڵاتی فارس و خوێندن لای بیروونی و ئیبن سینا، کۆچیشی کردووە بۆ قودس، و لە کۆتاییدا لە ڤالێنسیا لە ئەندەلوس، لە ٤٦٥ی کۆچی دوایی کردووە.

## کارەکان
یەکێ لە کتێبە بەناوبانگەکان (کتاب الماء)ە، کە زانیارینامەیەکی پزیشکییە، تێیدا ناوی نەخۆشییەکانی نوسیوە، ھەروا پزیشکیی و نەشتەرگەری و فیزیۆلۆژیا و چارەسەر، بە یەکەم فەرھەنگی پزیشکی دادەنرێت، ھەروا باسی چارەسەرکردنی نەخئشییە دەروونییەکانیش.

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلییزی

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیبن ئەبی سادق

پزیشکی موسڵمان **عەبدولڕەحمان بن عەلی بن ئەحمەد بن ئەبی سادق** خەڵکی نەیشابوور، ناونراوە بە ھیپۆکراتی دووەم، سەرقاڵیش بووە بە کارەکانی گالێن و ھیپۆکرات. لە کارەکانی (شرح مسائل حنين) و (شرح فصول أبقراط).
## پەراوێزەکان

پۆل:مردووانی ١٠٦٨
پۆل:پزیشکە ئێرانییەکانی سەدەکانی ناوین
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
عەلی کوڕی عیسا

یەکێ لە بەناوبانگترین پزیشکی چاوی ئیسلام **شەرەفەددین عەلی کوڕی عیسا کوڕی عەلی**، لە ساڵی ٤٣٠ کۆچی لە بەغدا لە دایکبووە، ساڵی مردنی بە تەواوی نەزانراوە.

## کارەکان
ئەو ناسراو بوو بە شارەزایی لە پزیشکیی چاو لە سەردەمەکەیدا، کتێبێکی نووسیوە لەژێر ناونیشانی (تذكرة الكحالين)کە کتێبێکی گرنگە، کتێبەکە لە سێ بەش پێکهاتووە بەشی یەکەم سەبارەت بە توێکاری چاو، دووەمیان سەبارەت نەخۆشیە باوەکانی چاو، بەشی سێیەمیش سەبارەت بە نەخۆشیە ناوەکیەکان، هەڵبەت ئەم کتێبە ناوبانگێکی گەورەی بەدەست هێنا لە ڕۆژاوا وەرگێردراوە بۆ لاتینی و عیبری.
## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:مردووانی ١٠٣٩
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆست-مێتاڵ

**پۆست-مێتاڵ** (ئینگلیزی: Post metal) لقێکە لە مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ و تێکەڵەیەکە لە پۆستڕۆک و شێۆگەیزین.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
مێتاڵکۆر

**مێتاڵکۆر** (ئینگلیزی: Metalcore) چەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە پێک ھاتووە لە تێکەڵکردنی ئێکستریم مێتاڵ و ھاردکۆر پەنک، وشەکەش لێکدراوی ناوی ھەردوو چەشنەکەیە – ئێکستریم **مێتاڵ**، ھارد**کۆر** پەنک. لە ساڵی ٢٠٠٠ەکاندا ئەم چەشنی مۆسیقایە سەرکەوتنی بەدەست ھێنا.
## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە مۆسیقا
خوێندنەکانی فیلم

**خوێندنەکانی فیلم**  (بە ئینگلیزی: Film Studies) ڕێککارییەکی ئەکادیمییە کە مامەڵە لەگەڵ جۆرە جیاوازەکانی هەنگاونان بۆ نزیکبوونەوە لە فیلم، لە ڕێگەی مێژوویی، و سینەمایی دەکات. هەندێک جاریش بە خوێندنەکانی میدیا ناودەبرێت، و هەروەها بەراورددەکرێت بە خوێندنەکانی تەلەڤیزیۆن. خوێندنەکانی فیلم زیاتر سەرنج لەسەر شێوەکانی چیرۆک، هونەریی، کولتووری، ئابووری، و پەیوەندییە سیاسییەکانی سینەما دەدات و زۆر بەکەمی لەسەر پێشکەوتنی بەرهەمهێنانی فیلمە پڕۆفیشناڵییەکان دەدوێت.

## سەرچاوە
https://web.archive.org/web/20170721214035/https://en.wikipedia.org/wiki/Film_studies

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سینەما
قۆچی ئەفریقا

وێنۆک|نەخشەی وڵاتانی قۆچی ئەفریقا
**قۆچی ئەفریقا** یان **نیمچەدورگەی [[سۆماڵ]]** نیمچەدورگەیەکە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، لە نزیک لوتکەی گەڕوی باب ئەلمەندەب لەبەری ئەفریکا، کە زەریای ھیندی کەوتۆتە بەری باشووری و دەریای سوور لە باکووری ھەڵکەوتووە، ھەریەکە لە سۆماڵ و جیبۆتی و ئەریتیریا دەگرێتەوە کە کینیا و ئەتیووبیا دەوریان داوە، ناوچەیەکی زاڵە بەسەر گەڕوی باب ئەلمەندەب.

## جوگرافیا
قۆچی ئەفریقا ناوچەیەکی ستراتیژیی گرنگە بۆ ھەریەکە لە ئاسیا و ئەفریقا کە گەڕوی باب ئەلمەندەب لەخۆدەگرێت ئەو گەڕوەی ئاسیا و ئەفریقا بەیەک دەبەستێتەوە، و دەریای سوور و زەریای ھیندی لێک جیاکردۆتەوە. قۆچی ئەفریقا بەناوبانگە لە چاندنی مۆز و قامیشی شەکر و ئاژەڵداری، وە چەندین بەندەری گرنگ لەخۆدەگرێت وەک بەندەرەکانی جیبۆتی و کەسمایوە.

قۆچی ئەفریقا ڕووبەری یەک ملیۆن کم چوارگۆشە دەگرێتەوە، کە ٩٠ ملیۆن کەس لەسەری دەژیت.

لەگەڵ ئەو ھەموو گرنگیەی دانیشتوانی ناوچەکە بەدەست برسیەتی و وشکەساڵی و بەبیابانبوون دەناڵێنن.
[thumb|چەپ|300px|وێنەی شاخی ئەفریقا، لە [١٩٩٣ لە لایەن ناسا وە گیراوە]]

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دەریای سوور
پۆل:شاخی ئەفریقا
پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
پۆل:کەنداوی عەدەن
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
عەلی کوڕی ڕیزوان

پزیشک و فەیلەسوف و گەردونناسی موسڵمانی عەرەبی میسری **ئەبولحەسەن کوڕی ڕیزاون کوڕی عەلی کوڕی جەعفەر** لە جیزە نزیک قاھیرە لە دایک بووە لە کۆتاییەکانی سەدەی چوارەمی کۆچی و لە ساڵی ٤٣٥ کۆچی/١٠٦١ زایینی کۆچی دوایی دوایی کردووە. چەن کتیبێکی گالێنی شەرح کردووە.

## ژیان
ئەو سەبارەت بەخۆی وتویەتی: «من شەش ساڵان بووم دەستم بە خوێندن کرد، دوای ئەوە بووم بە دە ساڵان چووم بۆ شار و خوێندم، دوای ئەوەی چواردە ساڵ مامەوە زانستی پزیشکی و فەلسەفە بەدەست ھێنا، پارەشم نەبوو سەرفی بکەم، بۆیە فێربوون و خوێندنم زۆر قوڕس بوو، من جارێک سەرقاڵ بووم بە بابەتەکانی ئەستێرە و جارێکیش بە پزیشکی و جارێکیش بە پەروەردە، سەرەڕای ئەوەش من ھەر ھەوڵم دەدا بۆ فێربوون تا ٣٢ ساڵی کەمن تێیدا بە پزیشکی بەناوبانگ بووم و بەشی خۆم بەدەست دەھێنا بەمە...»

## بیروڕاکانی سەبارەت بە پزیشک
ئیبن ڕیزوان چەند کاردانەوەیەکی ھەبوو سەبارەت بە ھەڵسوکەوتی ئەوکاتی پزیشکان، بەڕای ئەو پزیشک پێویستە ٧ خاڵی تێدا بەدی بکرێ:
# پێویستە بە ڕەوشت بێت و زیرەک و بینینێکی باشی ھەبێت و عاقڵ بێت...
# پێویستە جلێکی باشی لەبەر بێت، بۆنی خۆش بێت، جەستە و جلەکانی پاک و خاوێن بن.
# پێویستە بێدەنگ بێت بەرامبەر نھێنیەکانی نەخۆش و باسی نەخۆشیەکانی نەکات.
# دەبێت چارەسەری نەخۆشەکانی پێ خۆشتر بێت لەوەی کە نرخەکەی پێ خۆشبێت، ھەروەھا چارەسەری ھەژاری پێ لە چارەسەری دەولەمەند پێ خۆشتر بێت.
# دەبێت خەمخۆر بێت سەبارەت بەوەی کە زیاتر فێر ببێت بۆ سوود گەیاندن بە خەڵکی.
# پێویستە جەستە و چاوی ساغ بێت، ڕاستگۆ بێت، ھیچ شتێکی بە مێشک دا نەیەت سەبارەت بە بابەتەکانی ئافرەتان و ئەو شتانەی بینیویەتی لە ماڵان...
# جێباوەڕ بێت، باسی گیراوەی بکوژ و ژەھراوی نەکات و کەس فێر نەکات، چارەسەری دوژمنەکەی بکات ھەروەک چۆن چارەسەری خۆشەویستەکەی دەکات.

## گەردونناسی
تایبەتیەکەی لەوەدل دەگەڕیتەوە بۆ تۆمار کردنی ڕووداوێک، کە لە ڕۆژی ٣٠ ئەپرێل ساڵی ١١٦ تەقینەوەیەکی ئەستێرەیەیی گەورە ڕوویدا کە لە زۆر لە شوێنەکانی جیھان بینرا و زانایانی گەردوون لە چین و یابان و سویسرا و ئەمریکای باکوور، ھەروا ئیبن ڕیزوانیش تۆماری کردووە و باسی لێوە کردووە، قەبارەکەی و شوێنەکەی و زۆری درەوشانەوەکەی بە بەراورد لەگەڵ ھەیڤ و زوھرە، زۆر بە وردی باسی لێوە کردووە.

## سەرچاوە
* الطبیب العربی علی بن رضوان المصری
* [//ar.wikipedia.org/wiki/علی_بن_رضوان ویکیپیدیای عەرەبی]

پۆل:مردووانی ١٠٦١
پۆل:مێژووی پزیشکی
پۆل:لەدایکبووانی ٩٨٨
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٨٠
پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پڕۆگرێسڤ مێتاڵ

**پرۆگرێسڤ مێتاڵ** (ئینگلیزی: Progressive Metal – ھەندێکجار ناسراوە بە پرۆگ مێتاڵ یان تێکنیکاڵ مێتاڵ) لقێکە لە مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ کە لە شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکان دروست بووە لە ١٩٧٠کان. پرۆگرێسڤ مێتاڵ پێکھاتووە لە تێکەڵکردنی ھێڤی مێتاڵ و *پرۆگرێسڤ ڕۆک*، بەھێزییەکەی و دەنگی گیتارەکانی ھەردوو چەشنی مۆسیقاکە لێکدراون.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
دژەگرتە

فانکشنی F(x) **دژەگرتە** () یان فانکشنێکی بنەڕەتە بۆ فانکشنی دیاریکراوی f(x) لەسەر ماوەی I
، ئەگەر ھەر دوو فانکشنەکە لە ماوەی I پێناسە کرابن و گرتەی F(x) یەکسان بێت بە  f(x) بە واتایەکی تر

:\frac {dF(x)}{dx}=F'(x)=f(x)

## نموونە
فانکشنی F(x)= \frac {x^3}{3}
دژە گرتەیە بۆ فانکشنی  f(x)= x^2\,.

### گرتە و دژە گرتەی ھەندێک فانکشنی دیاریکراو



فانکشن
گرتە
دژەگرتە



f(x)=k\;
f'(x)=0\;
F(x)=kx+C\;



f(x)=x^q\;
f'(x)=qx^{q-1}\;
F(x)=\left\{\begin{matrix} \frac{x^{q+1}}{q+1}+C, & \mbox{se q}\neq-1 \\
                                     \ln|x|+C,              & \mbox{se q}=-1
               \end{matrix}\right.



f(x)=e^x\;
f'(x)=e^x\;
F(x)=e^x+C\;



f(x)=a^x\;
f'(x)=a^x\ln a\;
F(x)=\frac{a^x}{\ln a}+C\;



f(x)=\ln x\;
f'(x)=\frac{1}{x}\;
F(x)=x\ln x -x+C\;



f(x)=\log_a x\;
f'(x)=\frac{1}{x}\frac{1}{\ln a}\;
F(x)=\frac{1}{\ln a}(x\ln x -x)+C\;



f(x)=\sin x\;
f'(x)=\cos x\;
F(x)=-\cos x +C\;



f(x)=\cos x\;
f'(x)=-\sin x\;
F(x)=\sin x+C\;



f(x)=\tan x\;
f'(x)=\frac{1}{\cos^2 x}\;
F(x)=-\ln\left|\cos x\right|+C\;



f(x)=\cot x\;
f'(x)=\frac{1}{\sin^2 x}\;
F(x)=\ln\left|\sin x\right|+C\;



f(x)=\arcsin x\;
f'(x)=\frac {1} {\sqrt{1-x^2}}\;
F(x)=x \arcsin x +\sqrt {1-x^2}\;



f(x)=\arccos x\;
f'(x)=\frac {-1} {\sqrt{1-x^2}}\;
F(x)=x \arccos\;x -\sqrt {1-x^2}\;



f(x)=\arctan x\;
f'(x)=\frac {1} {1+x^2}\;
F(x)=x \arctan x -\frac {1}{2} ln \left(1+x^2 \right)\;



f(x)=\sinh x\;
f'(x)=\cosh x\;
F(x)=\cosh x\;



f(x)=\cosh x\;
f'(x)=\sinh x\;
F(x)=\sinh x\;



f(x)=\tanh x\;
f'(x)=\frac {1} {\cosh^2 x}\;
F(x)=\ln \left|\cosh x\right|\;



f(x)=\coth x\;
f'(x)=\frac {-1} {\sinh^2 x}\;
F(x)=\ln \left|\sinh x\right|\;



f(x)=\text{arcsinh}\;x\;
f'(x)=\frac {1} {\sqrt {x^2+1}}\;
F(x)=x\;\text{arcsinh}\;x -\sqrt {x^2+1}\;



f(x)=\text{arccosh}\;x\;
f'(x)=\frac {1} {\sqrt {x^2-1}}\;,\;x>1
F(x)=x\;\text{arccosh}\;x -\sqrt {x^2-1}\;



f(x)=\text{arctanh}\;x\;
f'(x)=\frac {1} {1-x^2}\;,\;\left| x \right|
F(x)=x\;\text{arctanh}\;x +\frac {1}{2}\ln {\left(1-x^2 \right)}\;



f(x)=\text{arccoth}\;x\;
f'(x)=\frac {1} {1-x^2}\;,\;\left| x \right|>1
F(x)=x\;\text{arccoth}\;x +\frac {1}{2}\ln {\left(x^2-1\right)}\;



## ئەمانەش ببینە
* گرتە

## سەرچاوەکان
* سیلورمن. حساب دیفرانسیل و انتگرال با ھندسە تحلیلی. ترجمۀ علی اکبر عالم‌زادە. ققنوس، ١٣٨٢. ٣٩٧. ISBN 964-311-005-2.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھەژماری تەواوکاری
زەینەددین جورجانی

**ئیسماعیل بن حوسێن حوسێنی، ئەبو ئیبراھیم، زەینەددین جورجانی** ناسراو بە سەید ئیسماعیل، بە ڕەگەز خەڵکی شارێکە بەناوی جورجان (یان گورگان)، پزیشکێکی فارسی بوو لە خوارزم ژیاوە و لەوێش کتێبەکانی نووسیوە، بەیهەقی وتویەتی: «پزیشکی و زانستی زیندوو کردەوە بە کارە جوانەکانی»، کتێبی زۆری بە هەردوو زمانی فارسی و عەرەبی نووسیوە،  لە کۆتاییەکانی تەمەنی چوو بۆ (Merv/مرو) کە شارێکە لە تورکمانستانی ئێستا و هەر لەوێش کۆچی دوایی کردووە ساڵی ٥٣١ یان ٥٣٥ کۆچی.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی
-----

پۆل:زانایانی موسڵمان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٤٠
پۆل:مردووانی ١١٣٦
پۆل:داھێنەرانی ئێرانی
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:پزیشکانی کۆشک
تیۆرم

[thumb|200px|چەپ| لە کتێبی پێشنیاری پیتاگۆرس() نیزیک بە ٣٧٠ سەلماندن بۆ [تیۆرمی پیتاگۆرس ھاتووە.]]
**تیۆرم** یان **سەلمێنراو** () لە بیرکاریدا، قەزییەیەکە، بە پشتبەستن بە قەزییەیەکانی پێشوو وەکوو تیۆرمەکان، یا بیردۆزەکان، یان ئەو قەزییانەی بە شێوەی گشتی قەبووڵ کراون، وەکوو بەڵگەنەویستەکان، ڕاستبوونی دەسەلمێنرێت. زۆربەی تیۆرمە بیرکارییەکان، قەزییەیەکی مەرجین، واتە دەستەواژەیەکە کە مەرجێکی دیاریکراوی بۆ دادەنرێت.
سەلماندنی تیۆرم، زنجیرەیەک ڕێسای لۆژیکییانەیە کە پێکەوەگرێدراون و ھەنگاو بە ھەنگاو پاساویان بۆ دەھێنرێتەوە لە ئاکامدا  بە ڕاستی تیۆرمەکە کۆتایی دێت، ھەندێک جار کۆتایی سەلماندنی تیۆرم بە پیتگەلێک وەکوو **کیو ئی دی**، **([[کیو.ئی.دی.|Q.E.D.]])** ھێما دەکرێت کە کورتکراوەی ئەم ڕستەیە (quod erat demonstrandum) ئەمەش خۆی لە یۆنانییەوە (ὅπερ ἔδει δεῖξαι) وەرگیراوە، بە واتای «سەلمێندرا ئەوەی دەبوایە سەلمێندرابا»، یان بە یەکێک لەم ھێمایانە "□" یان "∎" کۆتایی دێت.

## ئەمانەش ببینە
*قەزییە
## پەراوێزکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:لۆژیک
پۆل:تیۆرمەکان
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
لێم (ماتماتیک)

لە بیرکاریدا **لێم** () بە قەزییەیەکی سەلمێندراو یان تیۆرمێک دەوترێت کە یارمەتیت دەدات تیۆرمێکی تر بسەلمێنیت. ئەم وشە لە یۆنانی کۆنەوە () وەرگیراوە. لێم و تیۆرێم جیاوازییەکی ئەوتۆ نییە لە نێوانیاندا، لێم دەرەنجام یان تیۆرمێکی کورتترە تەنیا بە مەبەستی سەلماندنی تیۆرمێکی تر بەکار دێت.   

لە بیرکاریدا ھەندێک لە دەرەنجامە گرینگەکان بە لێم ناسراون لەوانە لێمی بێزوو، لێمی ئیقلیدس، لێمی فاتۆ، لێمی گاوس و ...

## ئەمانەش ببینە
*تیۆرم
*سەلماندن
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
ئەبوو جەعفەر کوڕی ھاروون تورجالی

**ئەبوو جەعفەر کوڕی ھاروون تورجالی**، پزیشکێکی موسڵمانە خەڵکی سێڤیلیایە لە تورجالە (Trujillo) لەدایک بووە، چاک بوو لە پیشەسازی پزیشکی و شارەزا بوو، هەروا چارەسەرێکی چاک و سوپاسکراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیبن وافید

پزیشک و وەزیری موسڵمان **ئەبولموتەڕڕیف عەبدولڕەحمان کوڕی محەممەد کوڕی عەبدولکەبیر کوڕی یەحیا کوڕی وافد کوڕی موھەننەد لەخمی**، لە زمانی لاتینی ئەورووپی ناسراوە بە (Abenguefit).

## ژیان
لە دایک بووی (٣٨٧ کۆچی/٩٩٧ زایینی) لە تۆلیدۆ (طلیطلة)، ئیبن وافید گرنگی بە پزیشکی داوە، کتێبەکانی گالێنی خوێندووەتەوە، ھەروا دەرمانسازی و کتێبێکیشی لەسەر نووسیوە (الأدویة المفردة) کە بیست ساڵی پێچوو بۆ تەواوکردنی و کۆکردنەوەی ناوی دەرمانەکان و باسکردنیان، کە ئەمەش ئەم کتێبەیە کە وەرگێڕدراوە بۆ لاتینی بە ناوی (De medicamentis simplicibus)، کتێبی تریشی ھەیە وەک (الوساد فی الطب) و (مجربات فی الطب) و (تدقیق النظر فی علل حاسة البصر) و (المغیث)، گووتراویشە کە ئەو گرنگی بە ڕووەکناسیشی داوە، ئیبن وافید خۆ بەدوور گرتنی لە دەرمانەکان لەکاتی ھەبوونی چارەسەر بە خۆراک بە گرنگ زانیوە، و ئەگەر ناچار بوو کە دەرمانەکان بەکار بێنێ ئەوە وا باشترە کە دەرمانە سادەکان بەکاربێنێت، و ئەگەر ھەر پێویست بوو کە دەرمانە گەورەکان بەکاربێنێت ئەوا با ھەوڵ بدات زۆر ئەنجامی نەدات، ئیبن وافید وەزیر بوو بۆ بەنی (ذی النون)، لە دوای ساڵی ٤٦٠ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی
* ابن وافد

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی سەدەی ١١یەم
پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:مردووانی ١٠٧٤
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٩٠
پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٠٠
ئیبن ھوبەل

**مەزهەبەددین ئەبولحەسەن عەلی بن ئەحمەد بن هوبەل** زانا و پزیشکی موسڵمان لە بەغدا لە دایک بووە لە ساڵی ١١٢١ زایینی. ئەو زیاتر بەناوبانگ بوو بە کتێبی (المختارات في الطب) کە لە موسڵ نوسراوەتەوە.
## پەراوێزەکان

پۆل:پزیشکە عێراقییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٢١
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:مردووانی ١٢١٣
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیندەستریاڵ مێتاڵ

**ئیندەستریاڵ مێتاڵ** (ئینگلیزی: Industrial metal) چەشنێکی مۆسیقایە کە لە *ئیندەستریاڵ دانس میوزیک* و سراش مێتاڵ و *ھاردکۆر پەنک*ەوە دروست بووە، لێدانی دووبارەی گیتاری تێدایە و سینتسایزەر و سیکوێنسەری تێدا بەکاردێت (کە هەمووی ئەلیکترۆنین) لەگەڵ گۆرانی وتنی ناڕێک. ئەم جۆرە مۆسیقایە لە ساڵی ١٩٨٠کان دۆزراوەتەوە لەکاتێکدا کە چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ لێک جیا دەکرانەوە و مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ سەربەخۆ دەبوو. لە سەدەی ٢١دا زۆربەی گرووپەکان کە چەشنەکەیان بلاک مێتاڵ بوو، ئەم چەشنەیان تێکەڵ بەوەی خۆیان دەکرد و سەرکەوتنیشی بەدەست ھێنا، لە ساڵی ١٩٩٠کان بەتایبەتی لە ئەمریکای باکور و ویلایەتە یەکگرتووەکان. کاتێک گرووپی *ناین ئینچ نەیلس* سەرکەوتنی بەدەست ھێنا لە مۆسیقاکە، بەرەبەرە بەکارھێنانی کاڵ بۆوە لە نیوەی ١٩٩٠ەکاندا.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
بۆدێن، سوێد

بۆدێن (بە سامیکی:Suttes)شارۆچکەیەکە کەوتۆتە باکوری سوێد،لە ھەرێمی نۆڕبۆتن،کە گەورەترین ھەرێمی سوێدە،ژمارەی دانیشتوانی بە گوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ بە ١٨،٢٢٧ کەس ھەژمارکراوە،شارۆچکەیەکە یەکە کارگێڕیەکەی سەر بە شاری لیولیۆ یە ،کە بە ٣٦ کم کەوتوتە باشوری .

## مێژوو
مێژووی بۆدێن بە دروستکردنی ھێڵی شەمەندەفەر دەست پێدەکات لەناوچەکە،کاتێک لەساڵی (١٨٩٤)ھێڵی شەمەندەفەر دەگاتە شارەکە و دەبەسترێتەوە بە شارەکانی تری باشوری سوێد،ئەم شارە دەبوژێتەوە.

ئەم شارە گەشەی پێدراو دروست کرا لەسەدەی بیستەم ،بەھۆی گرنگی ناوچەکەیەوە کە دەیتوانی سوێد بپارێزێت لە ھێرشەکانی ڕووسیا لە ڕۆژھەڵات،ھەربەم ھۆیەوە بنەچەیەکی سەربازی ھەیە .

لەکاتی بەرزکردنەوەی یەکەم ڕاپۆرت بۆ دەسەڵات دارانی پایتەخت لەبارەی ناوچەکەو زانیاریە جۆربەجۆریەکانی لەساڵی (١٩١٩) تیایدا ھاتوە کە بۆدێن گوندێکە تەنھا حەوت ماڵی لێ دەژێت،بەڵام ئێستا ھێندە مەزن بووە کە کورسیەکی لە شارەوانیەکانی سوێد بەدەست ھێناوە.

## پیشەسازی
ئێستا(٢٠١٦) بۆدێن خاوەنی گەورەترین یەکەی سەربازیە لە سوێد.

شارەوانی و سوپا ڕۆڵی سەرەکیان ھەیە لە بەردەست کردنی ھەلی کار بۆ دانیشتوانی ناوچەکە،کەسەربازان بە بەردەوامی لەشارەکە دادەبەزن ،ئەمەش ھەلی بازاڕی زیادکردوە،لەگەڵ ئەمەش ژمارەی دانیشتوانی ناوچەکە لەماوەی ١٠ ساڵی ڕابردوو نزیکەی ٢٠٠٠ کەسی کەم کردوە.

فێڵکنیڤێن چەقۆکێشی بەناوبانگی سوێد خەڵکی بۆدێن ە.

## کەسایەتیە ناسراوەکانی بۆدێن لە ڕابردوو و ئێستا
* پێتەر ئینگڵاند،مێژوونوس،پەڕلەمانتار.
* کاڕڵ فێبریوکیوس،یاریزانی سەرسەھۆڵ.
* ستێفان یونارسۆن،گورانی بێژ،پیانۆژەن.
* ئێڤیند یۆھنسۆن،شانۆکار،براوەی خەڵاتی نۆبڵ ١٩٧٤.
* لێننارت کلۆکەرێ،ڕامکار
* دانیێل لارسۆن،یاریزانی سەرسەھۆڵ.
* یوھەننا لارسۆن،یاریزانی تۆپی سەرمێز.
* ئێلیاس لیندھۆڵم،یاریزانی سەرسەھۆڵ.
* یۆننا دروممەر،گورانی بێژ.
* ستیگ ستڕۆم ھۆڵم،پسپۆڕی بواری فیزیک.
* ستیگ سیوندڤیست،یاریزانی تۆپی پێ.
* ستیگ سیننەیێرگرێن،ئەفسەری باڵای سوپای سوێد.
* ھانس وۆڵماڕک،ڕامکار
* نیکڵاس والین،یاریزانی سەرسەھۆڵ.
* سڤێن ئوتەرستڕۆم،یاریزانی سەرسەھۆڵ.

## پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکانی

### بۆدێن دووشاری دەستەخوشکی ھەیە
ئەمانیش بریتین:
* ئاڵتا،نەرویژ
* جۆلەمێرگ،کوردستانی باکور

## یانەوەرزشیەکانی
زۆریانەی وەرزشی لەخۆدەگرێت ئەمانەی خوارەوە ھەندێکیانن:
* Bodens BK یانەی پۆپی پێی بۆدێن.
* Hedens IF یانەی تۆپی پێ.
* Skogså IF یانەی تۆپی پێ.
* Vittjärvs IK یانەی تۆپی پێ.
* Bodens HF یانەی سەرسەھۆڵ.
* Boden Handboll IF یانەی تۆپی دەست.

## سەرچاوەکان

وێکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شارەکانی سوێد
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦

**ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦** (ناوی فەرمی: Games of the XXXI Olympiad) پاڵەوانییەتییەکی یارییەکانی ئۆڵمپیادە کە کۆمەڵە یارییەکی وەرزشی لەخۆدەگرێت. ڕۆژی ٥ی ئابی ٢٠١٦ دەستیپێکرد و ڕۆژی ٢١ی ئابی ٢٠١٦ کۆتایی ھات. پاڵەوانییەتییەکە لەشاری ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەڕازیل. بەڕێوەچوو لە پاڵەوانییەتییەکە لە ٢٠٦ وڵاتی جیاواز زیاتر لە ١١ ھەزار یاریزان بەشدارییان تێداکردووە. ھەردوو ولاتی کۆسۆڤۆ، سوودانی باشوور بۆیەکەم جار لە مێژوویان بەشداریان لە ئۆڵمپیاد کرد، ھەروەھا بۆ یەکەم جار لە مێژوودا تیمێکی تایبەت بە ناوی ھەڵبژاردەی لێژنەی ئۆڵمپی تایبەت بەو وەرزشوانانەی ئاوارەی ولاتێک بوون بە ھەرھۆکارێک دروستکرا بۆ ئەوەی بێبەش نەبن لەم پاڵەوانییەتییە. ڕکابەرییەکان لە ٣٣ شوێنی ولاتی خانەخوێ بەڕێوەچوو. ویلایەتەیەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ڕیزبەندی یەکەمی ئەو ولاتانە ھات کە زۆرترین مەدالیای زێر (٤٦) دانە و ھەروەھا زۆرترین مەدالیای گشتی (١٢١) بەدەست ھێنا، ھاوکات توانی مەدالیای ژمارە ١٠٠٠ی خۆی لە ئۆڵمپیادی ھاوینە لە سەرەتای دروستبوونییەوە بباتەوە. دوای ئەو بەریتانیای گەورە بە بەدەست ھێنانی (٢٧) مەدالیای زێر و ٦٧ مەدالیای گشتی پلەی دووەمی بەدەست ھێنا، ولاتی چین بووە خاوەنی پلەی سێیەم دوای ئەوەی توانی ٢٦ مەدالیای زێر، ٧٠ مەدالیای گشتی بەدەست بھێنێت . ولاتی خانەخوێ واتا بەڕازیل لە پلەی ١٣ جێگیر بوو بە بەدەست ھێنانی ٧ مەدالیای زێر و ١٩ مەدالیای گشتی. لەم خولەی ئۆڵمپیاد ھەریەکە لە بەحرەین، فیجی، کەناری عاج، ئوردن، کۆسۆڤۆ، پۆرتوریکۆ، سەنگاپور، تاجیکستان و ڤێتنام بۆ یەکەم جار لە مێژووی ئۆڵمپیاد بوونە خاوەنی مەدالیای زێڕ.

## ھەڵبژاردنی ولاتی خانەخوێ
بەشێوەی فەرمی ڕۆژی ١٦ی ئایاری ٢٠٠٧ دەرگای میوانداریکردنی بۆ پاڵەوانییەتییەکە کرایەوە لەئەنجامدا بۆ پێشبڕکێیەکە شاری ڕیۆ لەڕێگای دەنگدانەوە بەسێ خولی جیاواز ھەڵبژێردرا.

## ژمارەی وەرزشوانان ولاتە بەشدار بووەکانی ئۆڵمپیاد
لە پاڵەوانییەتییەکە لە ٢٠٦ وڵاتی جیاواز زیاتر لە ١١ ھەزار یاریزان بەشدارییان تێداکردووە. ھەردوو ولاتی کۆسۆڤۆ، سوودانی باشوور بۆیەکەم جار لە مێژوویان بەشداریان لە ئۆڵمپیاد کرد، ھەروەھا بۆ یەکەم جار لە مێژوودا تیمێکی تایبەت بە ناوی ھەڵبژاردەی لێژنەی ئۆڵمپی تایبەت بەو وەرزشوانانەی ئاوارەی ولاتێک بوون بە ھەرھۆکارێک دروستکرا بۆ ئەوەی بێبەش نەبن لەم پاڵەوانییەتییە. ھەروەھا بەشی زۆری لە وەرزشوانانی کوێتی لەخۆوە گرتبوو دوای ئەوەی لێژنەی ئۆڵمپی سزای کوێتی دا بەھۆی بەشداریکردن لە خولە سەربەخۆکان.
وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەبارەی شاندی ولاتە بەشداربووەکان |296x296پیکسڵ

### ژمارەی وەرزشوانان ولاتە بەشدار بووەکانی ئۆڵمپیاد
11,238 athletes from 207 NOCs

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
ئەدیوالێ-ئەکۆنیۆ ئەگباجێ

**ئەدیوالێ-ئەکۆنیۆ ئەگباجێ** (لەدایکبووی ٢٢ی ئۆگەستی ١٩٦٧) ئەکتەرێکی بەڕیتانی و نمایشکارێکی پێشووی جلوبەرگە.دیارترین ڕۆڵەکانی لە فیلمی The Mummy Return بوو ، هەروەها ڕۆلی نیوانکا وۆمبۆسی لەفیلمی The Bourne Identity , هەروەها ڕۆلێ بەڕێز ئیکۆ لەزنجیرە لۆست.ڕۆڵەکانی ئەم دواییەی بریتی بوون لە مالکۆ لە وەرزی پێنجەمی زنجیرەی یاری تەختە پاشاییەکان ، و ڕۆلی دەیڤد دویەرسن لەفیلمی هەژانی مێشک و ڕۆلی کیڵەر کڕۆک لەفیلمی دەستەی خۆکوژیدا.

## سەرچاوە
١.ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئینگلیز
محەممەد کوڕی ئەسلەم غافقی

[وێنۆک|پەیکەری موحەممەد کوڕی ئەسلەم غافقی لە [کۆردۆبا|قورتوبە]]

**موحەممەد کوڕی ئەسلەم غافقی**، پزیشک و نەشتەرگەری چاو و دەرمانساز و گیاناسی موسڵمان، غافقی لە سەدەی شەشەمی کۆچی بەرانبەر بە دوازدەی زایینی، دەگووترێ کە لە شارێک لە دایک بووە پێی دەوترێ (Belcazar) کە شارێکە نزیک قورتوبە. ئیبن یەیتار لە کتێبەکانیدا زیار لە ٢٠٠ جار باسی کردووە، ئەو کتێبی لەسەر (الأدوية المفردة) نووسیوە بەڵام دیار نەماوە، یەکێ لە پاشماوەکانی کتێبی (المرشد في الكحل).

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:مردووانی ١١٦٦
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیبن ئەبیلحەکەم

**ئەفزەلوددەولە، ئەبولمەجد ئیبن ئەبیلحەکەم موحەممەد بن عوبەیدوڵڵا بن موزەففەر بن عەبدوڵڵا باهلی** پزیشک و ئەندازیاری موسڵمان خەڵکی دیمەشقە. سەرپەرشتی بیمارستانی کردووە کە نوورەددین زەنگی درووستی کردبوو لە دیمەشق. یەکێ بوو لە زانایان و دانایان، لە چەند زانستێک زیرەک بووە، هەروا لە ئەندازەش، مۆسیقاش دەزانێ، کە عوودی پێدەکرد، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پزیشکی سەریخست و بەمە بەناوبانگ بوو، لە دیمەشق وەفاتی کردووە، ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە باسی کردووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیبن کەتانی

**ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد بن ئەلحەسەن بن ئەلحوسەین قورتوبی** ناسراو بە **ئیبن کەتتانی** پزیشکی موسڵمان و شاعیر و فەیلەسووفی ئەندەلووسی خەڵکی قورتوبە. پزیشکیی لە مامی (محمد بن الحسین) وەرگرتووە، نامیلکەی زۆری نووسیووە سەبارەت بە پزیشکی، ھەروا لە وێژەش کە بەناوبانگترینیان (نُقط العروس)ە، لۆژیکیشی لە چەند زانایاەک وەرگرتووە لەوانە مەجریتی، ھەروەھا لە زانستەکانی فەلسەفە و ئەستێرەناسیدا، لەگەڵ ئەوەی کە شاعیر و وێژەییشە.

ئیبن کەتتانی خزمەتی (المنصور بن أبی عامر) و کوڕەکەی (عبدالملک المظفر باللە) کردووە، لە سەردەمی فیتنەی ئەندەلوس چووەتە سەرەگۆسا، چەند کتێبێکی نووسیوە بەناوبانگترینیان (محمد وسعدی) و (کتاب التشبیھات من أشعار أھل الأندلس) و (معالجة الأمراض الخطرة البادیة علی البدن من الخارج) ئەوەی کۆتایی لە کتێبخانەی نێودەوڵەتی بۆ زانستی پزیشکی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەڵگیراوە، ئیبن وافیدیش مەدحی کردووە: بیروھۆشی ورد بوو، (تێگەیشتوو، زیرەک، یەکتاپەرست و یادکەرەوە، ھەروەھا دەوڵەمەند) لە ساڵی ٤٢٠ی کۆچی وەفاتی کردووە.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
ابن خلکان، أبوو العباس أحمد بن محمد بن إبراھیم بن أبی بکر (١٩٧٢). *وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان*. دار الکتب العلمیة، بیروت.

السعدی الخزرجی، موفق الدین أبی العباس أحمد بن القاسم (١٨٨٢). *عیون الأنباء فی طبقات الأطباء*. المطبعة الوھابیة.

الضبّی، أحمد بن یحیی (١٩٦٧). *بغیة الملتمس فی تاریخ ڕجال أھل الأندلس*. دار الکاتب العربی.

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:مردووانی ١٠٢٩
پۆل:لەدایکبووانی ٩٥١
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:زانا ئەندەلووسییەکان
پۆل:نووسەرانی ئەندەلوس
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیبن بەزوخ

**عومەر بن عەلی بن بەزوخ قەلعی مەغریبی، **ناسناوی **ئەبو جەعفەر و ئیبن بەزوخ** پزیشک و دەرمانساز و شاعیری موسڵمان ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ مەغریبی عەرەبی لە قەڵای بەنی حەماد لە جەزائیر، بەڵام ئەو زۆربەی ژیانی لە دیمەشق بەسەر بردووە و هەر لەوێش مردووە.

## ژیان
پزیشک و زانا بوو، شارەزا بوو بە دەرمانە تاکەکان و لێکدراوەکان، هەروا چاکیش بوو لە ناسینی نەخۆشی و چارەسەرکردنی، هەروەها گرنگیشی بە فەرموودەزانی داوە، شاعیریش بوو کە چەند شیعرێکی هەیە، پاشماوەی دوای خۆی جێ هێشتووە.

دوکانی عەتری هەبوو لە دیمەشق ئەمەش بە عیادەی ئێستا دەچێ، هەموو ڕۆژێک لە دوکانەکەی دادەنیشت و نەخۆش دەهات بۆ لای و ئەویش چارەسەری دەکرد و دەرمانیشی درووستدەکرد و دەیفرۆشت و سوودی بە خەڵک دەگەیاند.

گرنگی بە کتێبە پزیشکیەکان دەدا و حەزی لە لێکۆڵینەو بوو بەو شتانەی کە پزیشکان باشیان کردووە لە نەخۆشی و چارەسەرەکانیان، تەمەنی زۆری بەسەربردووە، لەگەڵ تەمەن پیر دەبوو هێزی نەدەما، تا وای لێهاتبوو نەدەهاتە دوکان تەنها بە (المحفة) نەبێت. لە نزیکەی ساڵی (٥٧٥ کۆچی/١١٧٩ زایینی) لە دیمەشق.

## بەرهەمەکان
ئیبن بەزوخ بەرهەمی زۆری هەیە زۆربەیان سەبارەت بە پزیشکین:
* شەرحی کتێبی (الفصول)ـی هیپۆکرات.

* شەرحی کتێبی (تقدمة المعرفة)ـی هیپۆکرات.

* کتێبی (ذخيرة الألباء)

* (أرجوزة)

* (المفرد في التأليف من الأشباه)

## سەرچاوەکان


## بەستەری دەرەکی
* [ابو جعفر القلعی](https://web.archive.org/web/20150410200252/http://www.almaoso3a.com/5105/40/6/%D8%A8%D9%88+%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1+%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%84%D8%B9%D9%8A+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%88%D9%8A%D8%A9+(+...+_576%D9%87%D9%80+,+...+_1185%D9%85)+.html) 

پۆل:مردووانی ١١٧٩
پۆل:خەڵکی دیمەشق
ڕەشیدوددین سوڕی

پزیشک و ڕوەکناسی موسڵمان **ئەبوو مەنسوور بن ئەبیلفەزل بن عەلی سوڕی** *([[عەرەبی]]: رشید الدین الصوري)*، لە شاری سووڕ لە ساڵی ٥٧٣ی کۆچی لە دایک بووە و لەوێ ژیاوە، لە گرنگترین دامەزرێنەرانی کیمیای پزیشکی، شارەزا لە بەکارهێنانی دەرمانەکان و گیراوەکان بۆ چارەسەری نەخۆشی، زیرەک و تێبین ورد بوو، سووڕی سەردانی قودسی کردووە و دووساڵ نیشتەجێ بووە کە پزیشکی دەکرد.
## سەرچاوە
* رشيد الدين ابن الصوري

پۆل:لەدایکبووانی ١١٧٧
پۆل:مردووانی ١٢٤١
پۆل:لێکۆلینەوە پزیشکییەکان
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
موھەززەبوددین دەخوار

**موھەززەبوددین عەبدولڕەحیم بن عەلی بن حامد** ناسراو بە **دەخوار**، زانا و بەناوبانگی سەردەمی خۆی بوو، خۆی بە سەرقاڵکردن ماندوو کردووە، ھەوڵی داوە بۆ وەدەستھێنانی زانست تا بووەتە یەکێ لە پزیشکە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەم.
لەدایکبوون و نیشتەجێی لە دیمەشق بوو، باوکیشی عەلی بن حامد پزیشکێکی ناسراوی چاو بوو، بە ھەمان شیوە براکەشی (حامد بن عەلی) پزیشکی چاو بوو، ئەویش سەرەتا پزیشکی چاو بوو، کتێبی زۆریشی بە خەتی خۆی سەبارەت بە پزیشکی و بێجگە لەویش نووسیوە لەوانە:
* کورتەیەکی کتێبی (الحاوی) سەبارەت بە پزیشکی کە ھی ئەبووبەکر ڕازییە.
* کتێبێک سەبارەت بە (الادویة المفردة).
* وتارێک سەبارەت بە (الاستفراغ)
* کتێبی (الجنینة).
* لێدوان و بابەتانێک سەبارەت بە پزیشکی و پرسیار و گومانەکان و وەڵامەکان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:لەدایکبووانی ١١٧٠
پۆل:مردووانی ١٢٣٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
نەجیبەددین سەمەرقەندی

**نەجیبەددین سەمەرقەندی** زانایەکی پزیشکیی فارسی بوو.

**نەجیبەددین ئەبو حامد موحەممەد بن عەلی بن عومەر سەمەرقەندی**، پزیشکێک لە سەمەرقەندەوە، لە هیرات کوژراوە کاتێک جەنگیز خان داگیری کرد، لە گرینگترین بەرهەمەکانی کتێبی (الأسباب والعلامات) کە ناوبانگی دەرکرد دوای ئەوەی کە نەفیس کیرمانی شەرحێکی بۆ دانا، هەروەها کتێبی (الأقرباذين على ترتيب العلل) یان (الأقرباذين على ترتيب الأسباب) ئەمەش بەسێ زمان چاپ کراوە، عەرەبی، ئینگلیزی، فەڕەنسی، لە گۆڤارێک لە بەیروت (مکتبة لبنان - ١٩٩٤ زایینی).

## سەرچاوە


پۆل:مردووانی ١٢٢٢
پۆل:پزیشکە ئێرانییەکانی سەدەکانی ناوین
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیبراھیم سوەیدی

**عیززەدین ئیبڕاهیم بن موحەممەد بن تەڕخان سوەیدی شافعی ئەنساڕی**، شاعیر و پزیشکی موسڵمانی خەڵکی دیمەشق لە ساڵی (٦٠٠ کۆچی/١٢٠٤ زایینی) لەدایک بووە و لە (شەعبانی ٦٩٠ کۆچی/١٢٩١ زایینی) لە تەمەنی ٩٠ ساڵی کۆچی دوایی کردووە، چەند فەرموودەیەیکیشی گێڕاوەتەوە بەڵام زۆربەی ئیمامەکان بە لاوازیان داناون، پزیشکێکی بەناوبانگی سەردەمەکەی بوو، کتێبێکیشی هەیە سەبارەت بەمە.

بەڵام ئیبن کەسیر لە کتێبی (البدایة و النهایة) دا وتویەتی:

«کەمباوەڕ و نوێژنەکەر بوو، هەروا ئینکاری چەند شتێک کە پەیوەندی بە ڕۆژی دوایی هەیە، خودا حوکمی ئەو و نمونەی ئەویش دەکات بە دادپەروەری خۆی کە هیچ زوڵمێک ناکات، لە شیعرەکانیشی دا نیشانەی کەم عەقڵی و کەمئایینی و ئیمانی هەیە، هەروەها ڕەت کردنەوەی بۆ حەڕامی ئارەق، و ڕەمەزانیشی بەسەردا درێژ بۆوە بۆ وازهێنانی و بێجگە لەمەش...»

## پاشماوە
لە کتێبەکانی:
* (الباهر في الجواهر)
* (التذكرة الهادية والذخيرة الكافية في الطب)

## پەراوێزەکان


پۆل:نووسەرانی سووری
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٠٤
پۆل:مردووانی ١٢٩١
پۆل:پزیشکە سوورییەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:مردووانی ١٢٩٢
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ستۆنەر ڕۆک

**ستۆنەر مێتاڵ** یان **ستۆنەر ڕۆک** (ئینگلیزی: Stoner rock) لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە چەشنەکانی تر وەک *سایکێدێلیک ڕۆک*، *بلوز ڕۆک*، *ئاسید ڕۆک* و دووم مێتاڵ بەکاردەھێنێت بۆ دروست بوونی و خۆی لە لقێکی چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ دەبینێتەوە و زۆربەی جار وشەی *دێسێرت ڕۆک* بەکاردێت بۆ ئەم چەشنی مۆسیقایە. ستۆنەر ڕۆک تێمپۆکەی خاوە یان مامناوەندە و گیتاری قورسی تێدا بەکاردێت. 

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە مۆسیقا
پۆل:دەیەی ٢٠٢٠ لە مۆسیقا
زیائەددین نەخشەبی

پزیشک و شاعیری موسڵمانی ھیندی **سەید زیائەددین موحەممەد ھیندی نەخشەبی بەدایونی** گوتراویشە **بەدیوانی**، لە (بدایون) نیشتەحێ بووە، نەخشەبیش دەکەوێتە نێوان دەریای ئامودەریا و دووشاری سەمەرقەند و تاشکەند، لە دەلھی کۆچی دوایی کردووە ساڵی ٧٥٠ گوتراویشە لە ٧٥١ـی کۆچی.

## پاشماوە
لە پاشماوەکانی: (سلک السلوک) و (عشرة مبشرة) و (لذة النساء) کۆپیەکی نووسراوە لە کتێبخانەی نێودەوڵەتی بۆ زانستی پزیشکی و (گل ریز) و (طوطی نامە)

## پەراوێزەکان


پۆل:شاعیرانی ھیندی
پۆل:مردووانی ١٣٥٠
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئەبیلعەلا ئەیادی

**زوھر بن عەبدولمەلیک بن موحەممەد بن مەڕوان ئیبن زوھر**، لە بنەماڵەی (أیاد)، موسڵمان، فەیلەسووف و پزیشکی ئەندەلووسی خەڵکی سیڤیلیایە و لە قورتوبە نیشتەجێ بووە، دوا سەرقاڵ بوون بە فەرموودە و وێژە دەستی بە پزیشکی کرد، بەشداریشی لە کاروباری وڵات دا کردووە.

## بەرھەمەکان
چەند کتێبێکی نووسیوە لەوانە: (الطرر) و (الخواص) و (الادوية المفردة) و (حل شكوك الرازي على كتب جالينوس) وەھەروەھا چەند نامیلەکەیەک.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
زەماد کوڕی سەعلەبەی ئەزدی

**زەماد کوڕی سەعلەبە کوڕی شەیبان قەرنی ئەزدی** پزیشکێکی عەرەب، ھەرەھا یەکێ لە ھاوەڵانی پێغەمبەر موحەممەد، کە ھەر پێش ھاتنی ئیسلام ھاوڕێی پێغەمبەر بوو، و بووەتە موسڵمان.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای عەرەبی
ئیبن ئەلکوتوبی

**یوسف بن ئیسماعیل بن ئیلیاس بن ئەحمەد، ئەبولموحاسن**، **نەسیڕەددین خۆیی شافعی بەغدادی** ناسراو بە **ئیبن کوتوبی**، لە خۆی لەدایک بووە، لە بەغداد نیشتەجێ بووە، لە پاشماوەکانی: (مالا يسع الطبيب جهله) کە بە (جامع البغدادي)یش ناسراوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
سڕبوونی زستانە

وێنۆک|کیسەڵ لەو گیانڵەبەرانەیە بە سوڕی سڕبوونی زستان دادەڕوات.
**سڕبوونی زستانە** یان **سووڕی سڕبوون** بەھەردوو جۆڕی *زستانە* و ھاوینە (ئینگلیزی: Hibernation) دەستەواژەیەکی گیانەوەر زانیە بەکاردێت بەرامبەر ئەو کانەی کە ھەندێ لە گیانڵەبەران پێیدا تێپەر دەبن بۆ خۆپاراستنیان لە ناھەمواری کەشوھەواوە بەجۆرێک ماوەکەی نزیکەی وەرزێک دەخایەنێت، ئەو گیانلەبەرانەی لەوەرزی زستان بەھۆی نزمی پلەی گەرماوە دەچنە سوڕی سڕبوون بەدرێژایی وەرزی سەرما لەدۆخی سڕبوون دەمێننەوە تا بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، پێیان دەڵێن لەسوڕی سڕبونی زستانە دان، وە ھەندێ لە گیانلەبەران بەھۆی بەرزی پلەی گەرماوە دەچنە دۆخی سڕبوون تاوەکو خۆیان لەگەرما بپاڕێزن بەدرێژایی وەرزی گەرما تا ئەو کاتەی پلەی گەرما نزم دەبێتەوە، پێیان دەڵێن سوڕی سڕبوونی ھاوینە.

ھەریەک لەسوڕی سڕبوون و کۆچی گیانلەبەران بەیەک شت ھەژماردەکرێن، کە ھەردووک لێی خۆپاراستنە لە نەگونجاوی پلەی گەرما..

## بەرفڕاوانی بەکارھێنانی
دەستەواژەی سڕبوون لەزۆر بواردا بەکاردێت ئەمانەی خواڕەوە ھەندێک نمونەن:
* لەبواری زیندەوەر زانی:مەبەست لەسڕبوون لێی بەسەربردنی وەرزی زستانە لەلایان زیندەوەرانەوە، گەلێک لەزیندەوەران بۆخۆپاڕێزی لەسەرما چەندین ڕێگای جیاواز بەکاردێنن وەک توێژاڵی پێستی یان پەناگە یان ھێلکەخانوو، لەھەرشوێنێک بەگوێرەی ژینگەی زیندەوەرەکە، کە ھەمدێکیان لە بنمیچی خانووی مرۆڤ دان، یان لەژێر توێژاڵی قەدی درەخت و ژێڕگەڵاوەریوەکانی پایزدا خۆیان سست دەکەن، کە زیندەوەرەکە بە دڕێژایی کاتە ساردەکان نابزوێت تاوەکو سەرەتای وەرزی بەھار، وە ھەندێ لە زیندەوەرانیش کۆچ دەکەن بۆناوچەیەکی گەڕم تر وەک پەپولەی موناڕش.
* تەنھا زیندەوەران کۆچ ناکەن، بەڵکو ھەندێ لە باڵندەکانیش کۆچ دەکەن بۆ ژینگەیەکی گونجاوتر لەڕووی خۆراک و پلەی گەرمیەوە.
* ھەروەک زیندەوەران دارمیوەکانیش دەچنە ئەم قۆناغەوە، ھەندێک لە دارمێوەکان لەھەندێ شوێنی زەمین بەھۆی کەمی تیشکی خۆڕ و کەمی ئاو بە سوڕی سڕبوون دا دەڕۆن تا وەرزی بەھارو نوێ بوونەوەیان.
* ھەروەک زیندەوەر و ڕوەکەکان ھەندێ مرۆڤیش دەچنە ئەم قۆناغەوە، ھەندێ لەدانیشتوانی باکوری گۆی زەوی بە درێژایی وەرزی زستان ناچاردەبن لە ماڵەکانیان دا سست بن و نەبزوێن، یانیش لەکاتی کەشتیە ئاسمانیەکان بۆ دۆزینەوەی زانستی ھەسارەکانی دەرەوەی زەوی ھەندێکیان بەدڕێژایی گەشتەکە دەچنە سوڕی سڕبوون. 
* لەبواری ڕووەک نەخۆسیەوە بەکاردێت، ھەندێک لەزاناکان لەکاتی لێکۆڵینەوەیان ناچاردەبن بۆماوەیەکی زۆر بە دیار تەشەنەکردنی ڕووەکێکەوە دابنیشن و نەخۆشی و زانستەکانی لى وەڕبگرن وەک بۆنمونە دۆزینەوەی نەخۆشیەکانی پەتاتە .

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زستان
پۆل:مەلەکان
پۆل:ژینناسی
پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
پۆل:خەو
شەرەفەززەمان مەروەزی

**شەرەفەززەمان تاھیر مەروەزی**، پزیشک و جوگرافی فارسی. لە پاشماوەکانی کتێبی (طبائع الحيوان) لە چاپ دراوە بە پشکنینی (عبدالحميد صالح حمدان) (قاھیرە، عالم الکتب، ٢٠٠٢ز).

## سەرچاوەکان
* طبائع الحيوان: المقالة الأولى في أحوال الإنسان و حضارته/ شرف الزمان طاهر المروزي؛ تحقيق و تقديم عبد الحميد صالح حمدان - القاهرة: عالم الكتب، 2002

پۆل:پزیشکە ئێرانییەکانی سەدەکانی ناوین
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:مردووانی دەیەی ١١٢٠
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١١یەم
پۆل:پزیشکانی کۆشک
شەقام (بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی)

**شەقام** بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی خێزانیی بوو، لە کەناڵی ئێن ئاڕ تی دوو لەلایەن دەروون گێژەن پێشکەش دەکرا. بەرنامەکە پرسیار لە ژیانی کەسایەتییە کوردەکان دەکرد.

## بەشداربووان
بەشێک لە بەشداربووانی شەقام:
* ئاری ھەرسین
* ئەحمەد سالار
* ئەڤین ئاسۆ
* تەنیا ئیدریس
* حاجی کاروان
* ڕۆژین
* سابیر کوردستانی
* سەعدون یونس
* سۆران عومەر
* سۆزانی خاڵە شەھاب
* شەھێن تاڵەبانی
* عادل ھەورامی
* عەینەدین
* عومەر چاوشین
* عیرفان محەممەد
* کامەران عومەر
* کەمال محەممەد
* لۆکە زاھیر
* مەریوان ھەڵەبجەیی
* مەلا عەلی
* موسەننا ئەمین
* میکائیل
* ناسر حەسەن
* نەجمەدەین غوڵامی
* نەرمین قادر
* ھەڤاڵ ئەبوبەکر
* ھەڵکەوت زاھیر
* ھێمن ھەورامی
* فەرھاد پیرباڵ

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە کوردییەکان
پۆل:بەرنامەکانی ئێن ئاڕ تی ٢
مەنبج

**مەنبج** یان **مابوک** () شارۆچکەیەکە سەر بە پارێگای حەلەبە، کەوتووەتە ڕۆژاوای کوردستان لە کانتۆنی عەفرین، بەگوێرەی سەرژمێری ٢٠٠٤ نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ کەسی تێدا دەژیت. کەمینەکانی کورد، شەرکەسی و چیچانین. زۆرێک لە دانیشتووانەکەی سۆفیگەری و نەقشبەندیی پەیڕەو دەکەن.

## ناونانی
ناوی ئەم شارە لە تۆماری ئەسکەندەر بەزۆر شێوە کراوە، مادەکان ناویان بردوە بە (مابوک) بەواتای شاری تازە یان بووکی تازە (بووکی ئێمە) لای ئارامییەکان بە (Mnbg) ھاتووە کە بەواتای شوێنی بەھاران دێت، ئاشورییەکان ناوی (Nanpigi)یان لێناوە، دواتر یۆنانییەکان بە (Mabbogh) بانگیان کردوە، گریکییەکانیش بە (Ἱερόπολις)(شانۆی ھێڕاپۆلیس).

## مێژوو
وێنۆک|دراوی ئابد ھەدادس
ئارامییەکان ئەم شارەیان دروست کرد و ناویان نا (Mnbg) کە بەشێک بوو لە شانشینی ئەدینی، دواتر ئاشورییەکان لە ٨٥٦ پ. ز دەستیان بەسەرداگرت و لەلایان شا (شەلمانەسر) ناوی لیتا ئاشوری لێنرا و کۆشکی پاشایەتی لێ دروست کرد.

لەدوای ئاشورییەکان مادەکان دەستیان بەسەرداگرت و ناوی (مابوک)یان لێنا، پاشان فارسەکان دەستیان بەسەر داگرت، مەکدۆنییەکان دوای جەنگێکی سەخت و درێژ توانیان دەستی بەسەردابگرن، پاشان سەلوقییەکان ھاتن و حوکمی شارەکەیان کرد بەڵام دواتر فارسەکان دووبارە وەریان گرتەوە، لە ٥٣ پ. ز
بۆیەکەم جار دراو لەم شارە چاپ کرا، لەسەدەی ھەشتەمی بەر لە زایین، لەلایان شا (تیلا) شای ئارامییەکانەوە،

## کەشوھەوا
**مابوک** کەشوھەوای دەریای ناوەڕاستی ھەیە، کە ھاوینی گەرم و وشکە و زستانی سارد و بەفراوییە، مابوک کەشوھەوایەکی کیشوەری ھەیە ئەمیش بەھۆی بورانەکانی دەریای سپی ناوەڕاست، پلەی گەرما لەھاوین تا ٤٦ پلەی سەدی ھەڵدەکشێت، لە زستانیش بەفر و بارانێکی زۆری لێ دەبارێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:ڕۆژاوای کوردستان
ئێکستریم مێتاڵ

**ئێکستریم مێتاڵ** (ئینگلیزی: Extreme Metal) لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە دەکەوێتە ژێر یەک پۆلەوە لەو کاتەوەی کە سەبچەشنەکان (لقەکانی) مێتاڵ جیاکراونەتەوە لە ١٩٨٠کاندا. ئەم جۆرە مۆسیقایە لە دەنگدا بەزۆری دەچێتەوە سەر لقەکانی تری مێتاڵ وەک دووم مێتاڵ، سپید مێتاڵ، سراش مێتاڵ، بلاک مێتاڵ و دێس مێتاڵ.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
تراش مێتاڵ

**تراش مێتاڵ** (ئینگلیزی: Thrash metal) سەبچەشنێک و لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە بە قورسییەکەی ناسراوە، ئەم چەشنی مۆسیقایە بە خێراییەکەی و بەکارھێنانی گیتار لەسەر نۆتە نزمەکان ناسراوە. ناوەڕۆک و نوسینی گۆرانییەکان زۆرجار باس لە کێشە کۆمەڵایەتییەکان دەکات. ئەم چەشنەی مێتاڵ لە ساڵی ١٩٨٠کاندا دروست بووە لە تێکەڵ کردنی تەپڵی خێراو مۆسیقای پەنک و بەکارھێنانی گیتاری کارەبایی قورس لەگەڵ (NWOBHM)، ئەم جۆرە مۆسیقایە بەزۆری دەچێتەوە سەر گلام مێتاڵ. 
سراش مێتاڵ بۆتەھۆی دروست بوونی چەشنەکانی وەک دێس مێتاڵ و بلاک مێتاڵ. 
## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٨٠
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقایی بریتانی
سڕبوونی ھاوینە

وێنۆک|277x277px|ھێلکەشەیتانۆکە لەکاتی سڕبوونی ھاوینەی.
**سڕبوونی ھاوینە** (ئینگلیزی: Aestivation) بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و نەگونجاوی لەگەڵ ھەندێ لە زیندەوەران و گیانلەبەران و باڵندەکان بە سوڕی سڕبوون دا ڕەت دەبن، کە بە دڕێژایی وەرزی گەرما لە دۆخی سڕبوون دەمێننەوە تا کاتی گونجاو و نزم بوونەوەی پلەی گەرما، بەتایبەت گیانلەبەران بەھەردوو جۆری بڕبڕەدارەکان و بێ بڕبڕەکان لەوشکاوەکیەکان و ئاویەکانیش بەتایبەت لەوەرزی ھاوین و وشکەساڵی.

## بێبڕبڕەکان
بەزۆری بڕبڕەدارە وشکاوەکیەکان دەچنە ئەم قۆناغە وەک ھێلکە شەیتانۆکە کە لەوەرزی ھاوین و وشک دا پەنا دەباتە بەڕ ڕووەک و بەردە خۆڕاک لەسەرەکان بەمەبەستی خۆپاڕێزی لە ووشکی و بەرزی پلەی گەرما وە ھەندێکیشیان پەنا دەبەنە بەر قەدباڵی درەختە بەرزەکان بەمەبەستی ھەوای زۆڕتر و فێنک تر لەھەندێ شوێنی زەمین.
وێنۆک|277x277px|ھێلکەشەیتانۆکە لەکاتی سڕبوونی ھاوینەی.
سەبارەت بە زیندەوەڕانیش، نمونەی ھەندێ جۆڕی پێشکە و خاڵخاڵۆکەمان ھەیە کە بە سوڕی سڕبونی ھاوینە دا دەڕوات.

## بڕبڕەدارەکان
ھەندێک لە بڕبڕەدارە وشکاوەکیەکان و خشۆکەکان بە سوڕبوونی ھاوینەدا ڕەت دەبن، وەک کیسەڵی یۆنانی و ھەندێ لە بۆقەکان بە پەنابردنە ژێڕخاک و خۆڵ یان زەویەک ڕادەی شێی بەرزبێت، وە بۆقی کالیفۆڕنیایش لەکاتی لەدەست دانی ووزە و خۆڕاک پەنادەباتە بەر سڕبوونی ھاوینە.

وە ھەندێک لە جۆی ماسی پەنا بۆ سوڕی سڕبوون دەبەن وەک ماسی ئەفریکاییوێنۆک|208x208px|کیسەڵی یۆنانی، کە لە کوردستانیش زۆڕ بەر بڵاوە یەکێکە لەو بڕبڕەدارانەی بە سوڕی سڕبوونی ھاوینەدا ڕەت دەبن.ھەندێک لەجۆڕی ژوشک (ژوژک) بە سوڕی سڕبوونی ھاوینەدا ڕەت دەبن، وەک ژوشکی ئەفریکایی. بەگوێڕەی توێژینەوەکانی باخچەی گیانلەبەرانی ئۆکلاند زۆڕینەی گیانلەبەرانی دوورگەی ماداگاسکار بەسوڕی سڕبوون دا دەڕۆن..

## ئەمانەش ببینە
* سڕبوونی زستانە
* سستبوونی زستانە

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
پۆل:زستان
پۆل:مەلەکان
پۆل:ژینناسی
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
جەمالەددین ئەقسەرائی

پزیشکی موسڵمان **جەمالەددین موحەممەد بن موحەممەد ئەقسەڕائی**، زانا بوو بە پزیشکی و ئەدەب، بە ڕەچەلەک تورک بوو، دەگووترێ کە ئەو نەوەی فەخرەددین ڕازی بوو.

چەند کتێبێکی نووسیوە لەوانە (حواش على الكشاف) سەبارەت بە تەفسیر و (إيضاح الإيضاح) و (حل الموجز) [پێویستی بە ژێدەرە].

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٣٧٩
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئۆگوستین-لوی کۆشی

**ئۆگوستین-لوی کۆشی** () (لەدایکبوون ٢١ ئابی ١٧٨٩-کۆچی دوایی ٢٣ ئایاری ١٨٥٧) ماتماتیکزان، فیزیکزان و ئەندازیاریی فەڕانسەوی و یەکێک لە کەسانێک بوو کە بەردی بناغەی شیکاریی ماتماتیکی دانا و لە زۆرێک لە لقەکانی ماتماتیکدا پێشەنگ بوو، و لە یەکەم کەسانێک بوو بەشێوەیەکی یاسایی تیۆرمە ماتماتیکییەکانی جیاکاری و تەواوکاری سەلماند.
کۆشی، کاریگەرییەکی زۆری ھەبوو لەسەر ھاودەمەکانی، ھانس فرێدێنتال سەبارەت بە کۆشی دەڵێت: «چەمک و تیۆرمە ماتماتیکییەکان زۆرتر لە ھەر ماتماتکیزانێکی تر بەناوی کۆشییەوە ناونراون» 

ھەندێک لەو چەمکانەی لە ماتماتیکدا بە ناوی کۆشییەوە ناسراون بریتین لە، تاقیکردنەوەی لێکنزیکبوویی کۆشی، دێتێرمینانتی کۆشی، ھاوکێشەی کۆشی، ھاوکێشەی کۆشی-ئۆیلەر، فورمووڵی تەواوکاریی کۆشی، ماتریکسی کۆشی، ژمارەی کۆشی، لێکدانی کۆشی، نایەکسانیی کۆشی–شوارتز، پاشیەکیی کۆشی و ...

کۆشی نووسەرێکی بەبڕشت بوو؛ نزیکەی ھەشتسەد وتار و توێژینەوەی نووسی و پێنج کتێبی خوێندنگەی لەسەر بابەتە جۆراوجۆرەکانی ماتماتیک و فیزیای ماتماتیکی نووسیوە.
## ژیاننامە
کۆشی کوڕی لویس فرانچۆیس کۆشی (١٧٦٠–١٨٤٨) و ماڕیێ مادێلینا بوو. دوو برای ھەبوو بەناوی ئەلێکساندر لورێنت کۆشی کە سەرۆکی بەشێکی دادگا و دادوەری دادگای ھەڵبژاردن بوو (١٧٩٢–١٨٥٧) و ئوجین فرانچۆیس کۆشی (١٨٠٢–١٨٧٧) ڕۆژنامەنووس بوو و چەندین کاری بیرکاریشی نووسیوە.

### فانکشنە ئاوێتەکان
ناوبانگی کۆشی زۆرتر لەبەر تیۆریی فانکشنە ئاوێتەکان بوو، یەکەم تیۆرمێک کە کۆشی سەلماندی و ئەمڕۆکە بەناوی تیۆرمی تەواوکاریی کۆشی ناسراوە:

:
 \oint_C f(z)dz = 0,


لێرەدا f (z) فانکشنی ئاوێتە-بەهایە (فانکشنی هۆلۆمۆرفیک).

## ئەمانەش ببینە
*پێڕستی ئەو شتانەی بە شوێن ئۆگوستین-لوی کۆشییەوە ناو نراون
*پاشیەکیی کۆشی
*نایەکسانیی کۆشی–شوارتز
*فورمووڵی تەواوکاریی کۆشی
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 
## بەستەرە دەرەکییەکان
* Cauchy criterion for convergence
* ''Œuvres complètes d'Augustin Cauchy'' Académie des sciences (France). Ministère de l'éducation nationale.
* Augustin-Louis Cauchy – Œuvres complètes (in 2 series) Gallica-Math

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مێژووی ھەژماری جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:شیکاریی ماتماتیکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٩
پۆل:مردووانی ١٨٥٧
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
زەینەلعەتار

پزیشکێکی فارسی **عەلی بن حەسەن زەینەددین ئەنساڕی** ناسراو بە **حاجی زەینەلعەتار** یان **حاجی زەینەددین عەتار**، پزیشکێکی ناسراوی سەدەی ھەشتەمی کۆچیە، لە شیراز لە دایک بووە.
## پەراوێز

پۆل:مردووانی ١٤٠٣
پۆل:خەڵکی شیراز
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:مردووانی ١٣٢٩
مەنسوور کوڕی ئیلیاس

[وێنۆک|وێنەیەک لە نووسراوەی (تشریح بدن إنسان)، لە [کتێبخانەی نێودەولەتی بۆ زانستی پزیشکی]]
پزیشکی فارسی **مەنسوور کوڕی محەممەد کوڕی ئەحمەد کوڕی یووسف کوڕی ئیلیاس** پزیشکێکی کۆتاییەکانی سەدەی چواردەمی خەڵکی شیرازە. لە پاشماوەکانی (تشريح بدن إنسان) ناسراویشە بە (تشریح منصوری)، ھەروەھا (الكفاية المجاهدية).

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٤٢٢
پۆل:خەڵکی شیراز
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
محەممەد کوڕی یووسف ئەلھەرەوی

**موحەممەد کوڕی یووسف ھەرەوی** پزیشکێکی فارسیە لە دەوڵەتی سەفەوی لە سەدەی پازدەھەم، خەڵکی ھیراتە. لە پاشماوەکانی، (بحر الجواهر) سەبارەت بە زاراوە پزیشکیەکان لە زمانەکانی عەرەبی و یۆنانی و لاتینی، کە لە کەلکەتە لە چاپ دراوە ساڵی ١٨٣٠ز.
وێنۆک|نووسراوەیەکی ھەرەوی

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٥٤٢
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:پزیشکە ئێرانییەکانی سەدەکانی ناوین
قاسم کوڕی محەممەد غەسانی

پزیشک و شاعیری ئەندەلوسی **قاسم کوڕی محەممەد کوڕی ئیبڕاھیم غەسانی** ناسراو بە **وەزیر**، خەڵکی فاس.

## پاشماوە
* (مغني اللبيب عن كتب أعداء الحبيب)
* (حديقة الأزهار في شرح ماهية العشب والعقار)
* (الروض المكنون)
* (رحلة الوزير في افتكاك الأسير)
## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی
* [قاسم بن محمد الغساني](https://web.archive.org/web/20160305064731/http://almaoso3a.com/5612/40/6/%d9%82%d8%a7%d8%b3%d9%85+%d8%a8%d9%86+%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af+%d8%a7%d9%84%d8%ba%d8%b3%d8%a7%d9%86%d9%8a+++(+955_1019%d9%87%d9%80+,+1548_1611)+.html)

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٨
پۆل:مردووانی ١٦١٠
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
جەبر و موقابەلە

[وێنۆک|چەپ|لاپەڕەیەک لە کتێبی جەبری [محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی|ئەلخوارزمی]]
کتێبی **الجبر والمقابلە** نووسینی محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی لە ساڵی ٨٢٠ زایینی (سەدەی سێھەمی کۆچی) لە بەغدایە. خوارزمی لەو کتێبەدا بۆ یەکەم جار جەبر وەک لقێکی بیرکاری دەخاتە ڕوو. وشەی جەبر لەو کتێبەوە بۆ جیھان بەجێما لەگەڵ ھەندێک گۆڕانی کەم لە دەربڕین.
کتێبی جەبر و موقابەلە یەکەم جار لە ساڵی ١١٤٥ زایینی لەلایەن ڕابێرت ئافچێستێر بە لاتین وەرگێڕدرا و تا سەدەی شانزەدھەمی زایینی وەک یەکێک لە کتێبە سەرەکییەکانی بیرکاری لە زانکۆ ئەورووپییەکان بە وانە دەوتراوە.
لەم کتێبەدا خوارەزمی ھاوکێشە دووجاکان بە شێوەی جەبری و ئەندازەیی شی دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جەبر
پۆل:مێژووی جەبر
پۆل:کتێبە بیرکارییەکان
گۆشە لادان

وێنۆک|خاڵی P بە ئاراستەی دیاریکراو بە دەوری تەوەرەیەکی جێگیردا دەخولێتەوە.

گۆشەی خولانەوەی خاڵێک یان تەوەرەیەک یان تەنێکە بە ئاراستەیەکی دیاریکراو بە دەوری تەوەرەیەکی جێگیردا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گۆشە
پۆل:فیزیک
ڕادیان

[وێنۆک|320px| بازنەیەکی پلەکراو بە ڕادیەن.کاتێک خاڵی سەر بازنەکە خولێکی تەواو دەسوڕێت، درێژی کەوانەکە یەکسان دەبێت بە [چێوەی بازنەکە 2\pi.]]
thumb|

**ڕادیان** یەکێک لە یەکەکانی پێوانی گۆشەیە لە سیستەمی SI دا، کاتێک درێژی کەوانەکە و نیوەتیرەی r یەکسان بن، گۆشەی تیتا کە گۆشە لادانی بڕاوە بڕەکەی 1rad دەبێت. کەواتە چێوەی بازنە بە یەکەی پێوانی ڕادیان دەبێتە 2 \pi ڕادیان و گۆشەی ١٨٠ پلەیی یەکسانە بە \pi ڕادیان و گۆشەی وەستاو \pi /2 ڕادیانە.
## گۆڕینی ڕادیان بە پلە
دەتوانرێت بڕی ھەر گۆشەیەک بە پلە بگۆردرێت بۆ ڕادیان ئەمەش دەکرێت ئەگەر بڕی گۆشە پێوراوەکە بە پلە جارانی بڕی \frac{\pi}{180} بکرێت. بۆ نموونە:

:1^\circ = 1 \cdot \frac {\pi} {180^\circ} \approx 0.0175 \mbox{ rad}
:23^\circ = 23 \cdot \frac {\pi} {180^\circ} \approx 0.4014 \mbox{ rad}

و پێچەوانەکەی: ئەگەر بڕی گۆشە پێوراوەکە بە ڕادیان جارانی بڕی \frac{180}{\pi} بکرێت

:1 \mbox{ rad} = 1 \cdot \frac {180^\circ} {\pi} \approx 57.2958^\circ 
:2.5 \mbox{ rad} = 2.5 \cdot \frac {180^\circ} {\pi} \approx 143.2394^\circ 

لە خشتەی خوارەوە پێوانەی چەند گۆشەیەکی ناسراو بە یەکەی پێوانی ڕادیان و پلە دیاریکراون:

## ئەمانەش ببینە
* سترادیان
* سێگۆشەزانی
* پلە
* گراد

## سەرچاوەکان
* فیزیا ١٢ - کتێبی قوتابی، بڵاوکار: کۆمپانیای جیۆپرۆجێکتس
* Weisstein, Eric W. "Radian." From MathWorld—A Wolfram Web Resource. https://web.archive.org/web/20170712143417/http://mathworld.wolfram.com/Radian.html

پۆل:پای
پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای
پۆل:سێگۆشەزانی
پۆل:یەکە سروشتییەکان
پۆل:یەکەکانی گۆشەی ڕاست
عەلی پاشا ئیبراھیم

**عەلی پاشا ئیبراھیم** پزیشکێکی نەشتەرگەری میسڕیە، یەکێ بوو لە سەرەتاکانی پزیشکی میسڕی. لە ئەسکەندەریە لە ساڵی ١٨٨٠ز لە دایک بووە، باوکی جوتیارێک بوو لە یەکێ لە گوندەکانی سەربە مەتوبس.
## پەراوێز

پۆل:پزیشکە میسرییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠
بلاک مێتاڵ

**بلاک مێتاڵ** (ئینگلیزی: Black metal) لقێکی قورسو ئێکستریمی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە ناسراوە بە تێمپۆ خێراکەی و دەنگە گڕەکان و گیتاری قورس. ئەم جۆرە مۆسیقایە لە ساڵی ١٩٨٠کاندا دروست بووە و ھەردوو چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ سراش مێتاڵ و دێس مێتاڵ ھاندەربوون بۆ داھێنانی چەشنەکە. بلاک مێتاڵ واتایەکی تریشە بۆ *مێتاڵی شەیتانی*.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٨٠
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:چاندی ئەورووپی
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە مۆسیقا
ئیبن لەبودی

**ئەبوو زەکەریا، نەجمەددین یەحیا بن موحەممەد بن عەبدان بن عەبدولواحید لەبودی**، پزیشک، لە حەلەب لە دایک بووە، لەگەڵ باوکی چووەتە دیمەشق و پزیشکی خوێندووە. چەند کتێبێکیشی ھەیە وەکو (اللمعات) و (آفاق الإشراق) و (غاية الغايات في المحتاج إليه من إقليدس والمتوسطات) و (تدقيق المباحث الطبية في تحقيق المسائل الخلافية) و (مختصر كتاب الإشارات والتنبيهات) و ھی تریش.

## سەرچاوەکان
گلام مێتاڵ

**گلام مێتاڵ** (ئینگلیزی: Glam metal – ھەروەھا ناسراوە بە **ھەیر مێتاڵ** *Hair metal* و ھەندێک جاریش بە **پۆپ مێتاڵ** *Pop metal* ناو دەبرێت) سەبچەشنێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ و *ھارد ڕۆک*ە، زۆربەی کات ھەردوو جۆرە مۆسیقاکە بەکاردەھێنێت و تێکەڵی دەکات بە مۆسیقای پاپ و *گلام ڕۆک*ی ساڵی ١٩٧٠کانیش ھاندەربووە بۆ دروست بوونی ئەم جۆرە مۆسیقایە. 
گلام مێتاڵ ناوبانگی لەدەستدا بە تێپەڕبوونی ساڵی ١٩٩٠.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٨٠
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
عیسا ڕەقی

**عیسا ڕەقی** ناسراو بە **ئەلتەفلیسی**، نووسەر و پزیشکی موسڵمان، لە شام ژیاوە لە سەدەی چوارەمی کۆچی، بە تەواوی ڕێکەوتی لە دایک بوون و مردنی نازانرێت.

## چیڕۆک
پزیشکیکی بەناوبانگی سەردەمەکەی بوو، زانا بوو بە کارەکەی، کاری جوانی ھەیە، خزمەتی سەیفەددەولە بن حەمدانی دەکرد.

(عبدالله بن جبرائیل) وتویەتی: «کەسیکی بڕواپێکراو بۆی باس کردم کە سەیفەددەولە کاتێک خواردنی دەخوارد بیست و چوار پزیشکیشی دەھێنا سەر خوان، جا تێیاندا بوو کە دوو ڕزقی دەبرد بەھۆی بەخشینی دوو زانیاری، و کەسانێکیش سێ بۆ بەخشینی سێ، یەکێ لەوانەش عیسای ڕەقی بوو ناسراو بە ئەلتەفلیسی ...»

پاشماوە و کتێبی ھەبوو سەبارەت بە پزیشکی، ھەروەھا کتێبیشی وەردەگێڕا لە سریانی بۆ عەرەبی، لە چوار بواردا ڕسقی دەست دەکەوت، یەکێک بەھۆی پزیشکیەکەی، یەکێک بەھۆی وەرگێڕانەکانی، دووی تریش بەھۆی دوو زانستی تر.

## سەرچاوەکان


پۆل:خەڵکی حەلەب
فەخرەددین ماردینی

**فەخرەددین ئەبوو عەبدوڵڵا موحەممەد بن عەبدولسەلام بن عەبدولڕەحمان بن عەبدولساتر ئەنساڕی ماردینی**، پزیشکێکی موسڵمان، لە ماردین لە دایک بووە و گەورە بووە، پاشان چووەتە دیمەشق پاشان حەلەب، لە ئامەد کۆچی دوایی کردووە. یەکێ لە پاشماوەکانی (شرح قصيدة ابن سينا).

## سەرچاوەکان
محەممەد محەممەد فیاز

**محەممەد محەممەد فیاز**  *([[عەرەبی]]: محمد محمد فیاض)*، پزیشکێکی میسریە، یەکێکە لە پزیشکە بەناوبانگەکانی سەردەمی نوێی میسر لە بواری نەشتەرگەریی ئافرەتان، ژمارەیەک بەرھەم ھەبووە سەبارەت بە ئافرەت و تەندرووستیەکەی، کە ناوبانگی دەست کەوتوە.

## ژیان
لە (المحلە الکبرى) لە دایک بووە لە میسر ساڵی ١٩٢٢، دەرچووی قەسڕ عەینی ساڵی ١٩٤٥، پسپۆڕ بوو لە پزیشکی مناڵبوون و ئافرەتان (Gynecology)، لە ھەمان کۆلێژ دکتۆرای بەدەست ھیناوە.

گرنگی بە بوارەکەی خۆی دەدا، یانی ھەموو شتێک سەبارەت بە ئافرەت، تەندرووستیەکەی و مناڵبوونی، کتێبی زۆری نووسیوە و زۆر کۆڵینەوەشی ئەنجام داوە، زۆر گرنگیشی بە ئافرەتی سەردەمی میسڕی کۆن داوە. لە ڕۆژی دووشەممەی ٥ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠٩ز لە ٨٥ ساڵیدا.

## ھەڵوێست
ھەڵوێستێکی ڕوونی ھەبوو سەبارەت بە خەتەنەکردنی مێینە، کە بڵاو بوو لە وڵاتەکانی ئیفریقیا، ئەویش دژی ئەو کارە بوو کە پاشماوەی تەندرووستی و دەروونی ھەیە لەسەر ئافرەت ...، ئەم ھەلوێستەی لە کتێبی (البتر التناسلي للإناث) ڕوون کردۆتەوە و ڕایگەیاندووە لە پێشەکیەکەی دا.

## بەرھەمەکان
* (فن الولادة في مصر القديمة)
* (المرأة المصرية القديمة)
* (حياة أفضل للمرأة بعد الخمسين)
* (إعجاز آيات القرآن في بيان خلق الإنسان)
* (البتر التناسلي للإناث)
* (الجمال والتجميل في مصر القديمة)
* (دليل الطب العلاجي للأطفال)

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:پزیشکە میسرییەکان