open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھێرش

**ھێرش** ئۆپەراسیۆنێکی سەربازییە کە ھەوڵدەدات لە ڕێگەی دەرخستنێکی ھێرشبەرانەی ھێزە چەکدارەکانەوە خاک داگیر بکات یان بیگرێتەوە، ئامانجێک بەدەستبھێنێت یان ھەندێک ستراتیژی، ئۆپەراسیۆنی، یان تاکتیکیی گەورەتری ئامانج بەدی بھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کردەوە سەربازییەکان
سیاسەتی زەوی سووتاو

**سیاسەتی زەوی سووتاو** ستراتیژییەکی سەربازییە بۆ لەناوبردنی ھەموو شتێک کە ڕێگە بە ھێزێکی سەربازیی دوژمن دەدات بتوانێت شەڕێک بکات، کە بێبەشکردن و لەناوبردنی ئاو، خۆراک، مرۆڤ، ئاژەڵ، ڕوەک و ھەر جۆرە ئامراز و ژێرخانێک دەگرێتەوە. بەکارھێنانی لەلایەن سوپایەکی پاشەکشەکەرەوە ئەگەری ھەیە بۆ ئەوەی ھیچ شتێکی بەھای شایستەی بردن بەجێنەھێڵێت، بۆ لاوازکردنی ھێزی ھێرشبەر، یان لەلایەن سوپایەکی پێشڕەویکەرەوە بۆ شەڕکردن دژی شەڕی نائاسایی.

## سەرچاوەکان
گەمارۆ

**گەمارۆ** بریتییە لە کردەی چالاکانەی ڕێگریکردن لە وڵاتێک یان ھەرێمێک لە وەرگرتن یان ناردنی خۆراک، پێداویستی، چەک، یان پەیوەندییەکان، و ھەندێکجار خەڵک، لەلایەن ھێزی سەربازییەوە.
گەمارۆ جیاوازە لە ئابڵوقەی ئابووری یان سزا، کە بەربەستی یاسایین لە بەردەم بازرگانیدا نەک بەربەستی فیزیکی. ھەروەھا جیاوازە لە گەمارۆدان لەوەدا کە گەمارۆ بە شێوەیەکی گشتی ئاراستەی تەواوی وڵاتێک یان ھەرێمێک دەکرێت، نەک قەڵایەک یان شارێک و مەرج نییە ئامانجەکە ھەمیشە داگیرکردنی ناوچەکە بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای دەریا
پۆل:تابڵوقەکان
تیۆریی شەڕی پشتگیریی-شکاو

**تیۆریی شەڕی پشتگیریی-شکاو** جۆرێکە لە ململانێ کە دەکرێت ڕووبدات دوای ئاڵوگۆڕێکی ئەتۆمی گەورە.
بە گریمانەی ئەوەی کە ھەموو بەشداربووان لەناو نەچوون، ڕەنگە سیناریۆیەکی تایبەت بە ستراتیژی و تیۆریی سەربازی بێتە ئاراوە، کە تێیدا ھەموو یان ھەندێک لە لایەنە بەشداربووەکان ھەوڵدەدەن بەردەوام بن لە شەڕکردن تا لایەنەکەی تر بە تەواوی شکست دەھێنێت.

## سەرچاوەکان
ململانێی چینایەتی

لە زانستی سیاسیدا، زاراوەی **ململانێی چینایەتی**، **ناکۆکیی چینایەتی**، یان **شەڕی چینایەتی** ئاماژەیە بۆ دژایەتیی ئابووری و گرژیی سیاسی کە لەنێوان چینە کۆمەڵایەتییەکاندا ھەیە بەھۆی بەرژەوەندییە ناکۆکەکان، کێبڕکێ لەسەر سەرچاوە سنووردارەکان، و نایەکسانیی دەسەڵات لە پەیژەیەکی کۆمەڵایەتی-ئابووریدا.
## سەرچاوەکان

پۆل:سۆشیالیزم
پۆل:زانستە سیاسییەکان
شەڕی سارد (دەستەواژە)

**شەڕی سارد** دۆخێکی ململانێیە لەنێوان نەتەوەکاندا کە کردەوەی سەربازی ڕاستەوخۆی تێدا نییە، بەڵکو بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی کردەوەی ئابووری و سیاسی، پڕوپاگەندە، کردەوەی سیخوڕی یان شەڕی بریکارییەوە بەڕێوەدەچێت کە لەلایەن بریکارەکانەوە ئەنجام دەدرێت. ئەم زاراوەیە بە گشتی بۆ ئاماژەدان بە شەڕی ساردی ئەمریکا و سۆڤیەت لە ساڵانی ١٩٤٧–١٩٩١ بەکاردێت. بریکارەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەو دەوڵەتانەن کە پاشکۆی نەتەوە ناکۆکەکانن، واتە ئەو نەتەوانەی کە ھاوپەیمانیانن یان لەژێر کاریگەریی سیاسییاندان. ڕکابەرەکان لە شەڕێکی سارددا زۆرجار یارمەتیی ئابووری یان سەربازی، وەک چەک، پشتیوانیی تاکتیکی یان ڕاوێژکاری سەربازی، پێشکەش بەو نەتەوە بچووکانە دەکەن کە لەگەڵ وڵاتی بەرامبەردا لە ململانێدان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
شەڕی نابەرامبەر

**شەڕی نابەرامبەر** (یان **ڕووبەڕووبوونەوەی نابەرامبەر**) جۆرێکە لە شەڕ لە نێوان لایەنە شەڕکەرەکاندا کە ھێزی سەربازیی ڕێژەیی، ستراتیژی یان تاکتیکیان بە شێوەیەکی بەرچاو جیاوازە. ئەم جۆرە شەڕە زۆرجار، بەڵام نەک بە پێویستی، یاخیبووان، گرووپە تیرۆریستییەکان، یان میلیشیاکانی بەرخۆدان لەخۆدەگرێت کە لەناو خاکێکدا کاردەکەن کە زۆربەی لەلایەن ھێزە باڵادەستەکەوە کۆنترۆڵکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
شەڕی بچووک

**شەڕی کۆلۆنی** (لە ھەندێک چوارچێوەدا وەک **شەڕی بچووک** ئاماژەی پێدەکرێت) زاراوەیەکی گشتگیرە کە پەیوەندی بەو ململانێ جۆراوجۆرانەوە ھەیە کە لە ئەنجامی نیشتەجێبوونی خاکەکانی دەرەوەی وڵات لەلایەن ھێزە بیانییەکانەوە سەریان ھەڵدا و کۆلۆنییەکیان دروست کرد. زاراوەکە بەتایبەتی ئاماژەیە بۆ ئەو شەڕانەی کە لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا لە نێوان سوپاکانی ئەورووپا لە ئەفریقا و ئاسیادا کراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرکاری
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
داگیرکردن

**داگیرکردن** بریتییە لە بەدەستھێنانی کۆنترۆڵی خاکی لایەنێکی تر لە ڕێگەی شەڕ یان زۆرلێکردنەوە. لە ڕووی مێژوویییەوە، داگیرکارییەکان زۆر جار لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا ڕوویانداوە، و قەدەغەکارییە پێوانەیی یان یاساییەکان دژی داگیرکاری سنووردار بوون.

## سەرچاوەکان
ستراتیژیی گەورە

**ستراتیژیی گەورە** یان **ستراتیژیی باڵا** ستراتیژیی دەوڵەتێکە سەبارەت بە چۆنیەتیی بەکارھێنانی ئامرازەکان (سەربازی و ناسەربازی) بۆ پێشخستن و بەدیھێنانی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان لە ماوەی درێژخایەندا. پرسەکانی ستراتیژیی گەورە بە شێوەیەکی گشتی ھەڵبژاردنی ڕێبازی سەربازی، پێکھاتەی ھێز و ھاوپەیمانییەکان، ھەروەھا پەیوەندییە ئابوورییەکان، ڕەفتاری دیپلۆماسی، و شێوازەکانی دەرھێنان یان کۆکردنەوەی سەرچاوەکان دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
بەربەستکردن (سیاسەت)

**بەربەستکردن** سیاسەتێکی دەرەوەی ستراتیژیی جیۆپۆلەتیکی بوو کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە لە ماوەی شەڕی سارددا پەیڕەو دەکرا بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی کۆمۆنیزم دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم. ناوەکە پەیوەندییەکی لاوازی بە زاراوەی *cordon sanitaire*ەوە ھەبوو، کە بریتی بوو لە بەربەستکردنی یەکێتیی سۆڤیەت لە ماوەی نێوان دوو جەنگەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
شەڕی ئابووری

**شەڕی ئابووری** یان **جەنگی ئابووری** ستراتیژییەتێکی ئابوورییە کە لەلایەن دەوڵەتە شەڕکەرەکانەوە بەکاردەھێنرێت بە ئامانجی لاوازکردنی ئابووریی دەوڵەتانی تر. ئەمە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی بەکارھێنانی گەمارۆی ئابوورییەوە بەدەست دێت. وێرانکردنی بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی دوژمن شێوازێکی کلاسیکییە، کە بۆ ھەزاران ساڵ بەکارھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابووری سەربازی
بۆنە خۆشەکەی سەرکەوتن

**بۆنە خۆشەکەی سەرکەوتن** فیلمێکی ئەمریکی ساڵی ١٩٥٧یە لە چەشنی نوار و درامیدا. فیلمەکە لە دەرھێنانی ئەلێکساندەر ماکێندریکە. بەرت لانکستەر، تۆنی کەرتس، سوزەن ھاریسن، و مارتن میلنەر تێیدا ڕۆڵ دەگێڕن. فیلمەکە لە نووسینی کلیفرد ئۆدێتس، ئێرنست لێمان و ئەلێکساندەرە کە سوودی لە کورتە ڕۆمانەکەی ئێرنست وەرگرتووە. وێنەگرتنی سینەمایی لە شاری نیویۆرکەوە لەلایەن جەیمز وۆنگ ھاو بەڕێوەچوو. فیلمەکە لەلایەن جەیمز ھیڵەوە بەرھەمھێنراوە و کۆمپانیای یوونایتد ئارتیستس بڵاوی کردووەتەوە. کاستی فیلمەکە ھەروەھا سام لیڤین، باربارا نیکۆڵز، جۆو فریسکۆ، ئێدس ئاتواتەر، دەیڤد وایت و ئێمیلی مایەر لەخۆدەگرێت. مۆسیقای فیلمەکە لەلایەن ئێڵمەر بێرنستاین بەرھەمھێنراوە و ھەریەک لە چیکۆ ھامڵتن کوینتێت و ماری گرانت ڕۆڵی دوو ژەنیاری جاز لە فیلمەکەدا دەبینن.

چیرۆکی فیلمەکە دەربارەی ستووننووسێکی ڕۆژنامەوانی گەندەڵە بە ناوی جەی. جەی. ھەنسەکەر (بەرت لانکستەر ڕۆڵی کەسایەتییەکە دەگێڕێت) کە بەیارمەتی چەند کەسێک دەیەوێت پەیوەندی نێوان خوشکەکەی و پیاوێک تێکبدات کە بە شایەنی خوشکەکەی نازانێت.

ھەرچەندە لە کاتی بڵاوبوونەوەیدا فیلمەکە پێشوازیێکی باشی بۆ نەڕەخسا، بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا فیلمەکە بەھایەکی گەورەتری بەخۆیەوە بینیوە. ڕەخنەگران زۆر جار بە یەکێک لە نایابترین فیلمەکان ناوی دەبەن، بەتایبەت بەھۆی سیناریۆ و وێنەگرییەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٥٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٧
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی نوار
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون
پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی
شەڕی ڕێوڕەسمی

**شەڕی ڕێوڕەسمی** (ھەندێکجار پێی دەوترێت **شەڕی ناوچەیی**) بریتییە لە دۆخێکی شەڕی بەردەوام یان دووبارەبووەوە، وەک ئەوەی لە (بەڵام تەنھا بەوە سنووردار نییە) ھەندێک کۆمەڵگەی ھۆزایەتیدا دەبینرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
گەلەکەشتی لە بووندا

لە شەڕی دەریاییدا، «**گەلەکەشتی لە بووندا**» زاراوەیەکە بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ھێزێکی دەریایی کە کاریگەرییەکی کۆنترۆڵکەر درێژ دەکاتەوە بەبێ ئەوەی ھەرگیز بەندەر جێبھێڵێت. ئەگەر گەلەکەشتییەکە بەندەر جێبھێڵێت و ڕووبەڕووی دوژمن ببێتەوە، لەوانەیە لە شەڕەکەدا بدۆڕێت و چیتر کاریگەری لەسەر کردەوەکانی دوژمن نەمێنێت، بەڵام لە کاتێکدا بە سەلامەتی لە بەندەردا دەمێنێتەوە، دوژمن ناچار دەبێت بەردەوام ھێز جێگیر بکات بۆ پاسەوانیکردن لێی لە ئەگەری ئەوەی ببێتە بەشداربوویەکی چالاک. «گەلەکەشتی لە بووندا» دەتوانێت بەشێک بێت لە دۆکترینی ڕێگریی دەریایی، بەڵام نەک یەکێک لە کۆنترۆڵی دەریا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەی دەریایی
شەڕی ناڕێک

**شەڕی ناڕێک** (**IW**) لە دۆکتۆرینی ھاوبەشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا بەم شێوەیە پێناسە کراوە: «خەباتێکی توندوتیژ لە نێوان ئەکتەرە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەکاندا بۆ شەرعییەت و کاریگەری بەسەر دانیشتووانی پەیوەندیداردا» و لە یاسای ئەمریکادا بە «چالاکییەکانی وەزارەتی بەرگری کە ململانێی چەکداری لەخۆناگرێت و پشتگیری لە سیاسەتی پێشوەختە دیاریکراوی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئامانجە سەربازییەکان دەکات کە لەلایەن ھێزە ئاساییەکان، ھێزە ناڕێکەکان، گرووپەکان، و تاکەکانەوە، لەگەڵیاندا، و لە ڕێگەیانەوە ئەنجام دەدرێت.»
لە پراکتیکدا، کۆنترۆڵکردنی دامەزراوەکان و ژێرخانیش گرنگە. چەمکەکانی پەیوەست بە شەڕی ناڕێک لە خودی زاراوەکە کۆنترن.
## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
شەڕەکانی ئازادیی نەتەوەیی

**شەڕەکانی ئازادیی نەتەوەیی**، ھەروەھا پێی دەوترێت **شەڕەکانی سەربەخۆیی** یان **شەڕەکانی ئازادی**، بریتیین لەو ململانێیانەی کە لەلایەن نەتەوەکانەوە بۆ بەدەستھێنانی سەربەخۆیی ئەنجام دەدرێن. زاراوەکە لەگەڵ شەڕەکانی دژی ھێزە بیانییەکان (یان لانیکەم ئەوانەی کە وەک بیانی سەیر دەکرێن) بەکاردەھێنرێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەروەری جیاواز بۆ نەتەوە یاخیبووەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوە ڕزگاری خوازە ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
شەڕی سنووردار

**شەڕی سنووردار** بریتییە لە شەڕێک کە تێیدا لایەنە شەڕکەرەکان ھەموو ئەو سەرچاوانەی لەبەردەستیاندایە بەکارناھێنن، جا مرۆیی بێت، پیشەسازی، کشتوکاڵی، سەربازی، سروشتی، تەکنەلۆژی، یان ھەر شتێکی تر لە ململانێیەکی دیاریکراودا. ئەمە لەوانەیە بۆ پاراستنی ئەو سەرچاوانە بێت بۆ مەبەستی تر، یان لەبەرئەوەی لەوانەیە بۆ بەشداربووان قورستر بێت ھەموو سەرچاوەکانی ناوچەیەک بەکاربھێنن نەک بەشێکیان. شەڕی سنووردار چەمکێکی پێچەوانەی شەڕی تەواوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
شەڕی تۆڕ-ناوەندی

**شەڕی تۆڕ-ناوەندی**، ھەروەھا پێی دەوترێت **ئۆپەراسیۆنە تۆڕ-ناوەندییەکان** یان **شەڕی نێت-سەنتریک**، ڕێبازێکی سەربازی یان تیۆرییەکی جەنگە کە ئامانجی وەرگێڕانی سوودێکی زانیارییە، کە بەشێکی لەلایەن تەکنەلۆژیای زانیارییەوە توانای پێدراوە، بۆ سوودێکی کێبڕکێیی لەرێگەی تۆڕبەندیی کۆمپیوتەریی ھێزە بڵاوەکانەوە. ئەمە لەلایەن وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە لە ساڵانی ١٩٩٠دا پێشەنگیی بۆ کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
شەڕی نەوەی نوێ

**شەڕی نەوەی نوێ** (**NGW**; ) تیۆرییەکی ڕووسییە بۆ شەڕی نائاسایی کە لایەنە دەروونی و خەڵک-تەوەرەکان بەسەر نیگەرانییە سەربازییە لاساییەکاندا پێش دەخات، و جەخت لەسەر نزیکبوونەوەیەکی قۆناغ بە قۆناغی کاریگەریی ناسەربازی دەکاتەوە بە شێوەیەک کە ململانێی چەکداری، ئەگەر سەرھەڵبدات، لە ڕووی مرۆیی یان ئابوورییەوە بۆ دەستدرێژیکەر زۆر کەمتر تێچووی دەبێت وەک لەوەی کە دەبوو. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٣دا لەلایەن ڤالێری جیراسیمۆڤەوە وەک بەشێک لە دۆکترینی جیراسیمۆڤەکەی خرایەڕوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:زانستە سیاسییەکان
پۆل:ناساندنەکانی ٢٠١٣
شەڕی ھەمیشەیی

**شەڕی ھەمیشەیی**، **شەڕی بێکۆتا** یان **شەڕی ھەتاھەتایی** دۆخێکی بەردەوامی شەڕە کە ھیچ مەرجێکی ڕوونی نییە کە ببێتە ھۆی کۆتاییھاتنی. ئەم شەڕانە بەزۆری دۆخی گرژیی بەردەوامن کە لەوانەیە لە ھەر ساتێکدا پەرەبستێنن، ھاوشێوەی شەڕی سارد. لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمەوە، ئەم چەمکانە بۆ ڕەخنەگرتن لە دەستێوەردانەکانی ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە وڵاتانی بیانی و کۆمەڵگەی پیشەسازی-سەربازی بەکارھێنراون، وەک شەڕی ڤێتنام و شەڕی سۆڤیەت-ئەفغان، یان شەڕەکان لەگەڵ دوژمنی ناڕوون وەک شەڕی دژەتیرۆر و شەڕی دژ بە ماددە ھۆشبەرەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
پۆل:سیاسەتی گشتی
پۆل:کردەوە سەربازییەکان
پۆل:شەڕی سارد
ڕاپەڕینی شازادەیی

**ڕاپەڕینی شازادەیی** یان **یاخیبوونی شازادەیی** بریتییە لە ململانێیەکی چەکداریی ناوخۆیی لەلایەن شازادەیەکەوە (یان شازادە خاتوونێک) دژی پاشایەکی فەرمانڕەوای ھەمان خێزانی خۆی، کە خانەدانی حوکمڕانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
شەڕی میرات

**شەڕی میرات** شەڕێکە کە بەھۆی قەیرانی جێنشینییەوە سەرھەڵدەدات کە تێیدا دوو کەس یان زیاتر ئیدیعای ئەوە دەکەن کە جێنشینی شەرعیی پاشایەکی کۆچکردوو یان لەسەرکارلابراون. ڕکابەرەکان بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن فراکسیۆنەکانی ناو کۆشکی شاھانەوە پشتیوانی دەکرێن. ھێزە بیانییەکان ھەندێکجار دەستوەردەدەن و ھاوپەیمانی لەگەڵ فراکسیۆنێکدا دەکەن. ئەمە لەوانەیە شەڕەکە فراوان بکات بۆ شەڕێک لە نێوان ئەو ھێزانەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەستێنراوەکان
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
شەڕی بریکاری

لە زانستی سیاسیدا، **شەڕی بریکاری** ململانێیەکی چەکدارییە کە تێیدا لانیکەم یەکێک لە لایەنە شەڕکەرەکان ئاراستە دەکرێت یان پشتیوانی لێدەکرێت لەلایەن ھێزێکی دەرەکیی لایەنی سێیەمەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
شەڕی دینی

**شەڕی دینی** یان **شەڕی ئایین**، شەڕ و ململانێیەکە کە بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی جیاوازییەکانی ئایین و باوەڕەوە دروست دەبێت یان پاساوی بۆ دەھێنرێتەوە. لە سەردەمی مۆدێرندا، مشتومڕی زۆر ھەیە لەسەر ئەو ڕادەیەی کە لایەنە ئایینی، ئابووری، نەتەوەیی یان لایەنەکانی تری ململانێیەک لە شەڕێکی دیاریکراودا زاڵن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵسوکەوتە ئایینییەکان
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
پۆل:شەڕی دینی
شەڕی سەرچاوە

**شەڕی سەرچاوە** جۆرێکە لە شەڕ کە بەھۆی ململانێ لەسەر سەرچاوەکان دروست دەبێت. لە شەڕی سەرچاوەدا، بە شێوەیەکی گشتی نەتەوەیەک یان گرووپێک ھەیە کە سەرچاوەکە کۆنترۆڵ دەکات و دەستدرێژکەرێکیش ھەیە کە دەیەوێت دەست بەسەر سەرچاوەی ناوبراودا بگرێت. ئەم داینامیکی ھێزە لە نێوان نەتەوەکاندا لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە ھۆکارێکی بنەڕەتیی گرنگ بووە لە ململانێکاندا. دوای سەرھەڵدانی پیشەسازی، بڕی ئەو ماددە خاوانەی کە نەتەوەیەکی پیشەسازی بۆ بەردەوامیدان بە چالاکییەکانی بەکاریدەھێنێت، زیاد دەکات.

## سەرچاوەکان
شەڕی جیھانی

**شەڕی جیھانی** ململانێیەکی نێودەوڵەتییە کە زۆربە یان ھەموو زلھێزە گەورەکانی جیھان لەخۆدەگرێت. بە شێوەیەکی باو، زاراوەکە بۆ دوو ململانێی گەورەی نێودەوڵەتی تەرخانکراوە کە لە ماوەی نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا ڕوویانداوە: جەنگی جیھانیی یەکەم (١٩١٤–١٩١٨) و جەنگی جیھانیی دووەم (١٩٣٩–١٩٤٥). ھەندێک لە مێژوونووسان ململانێ جیھانییەکانی دیکەشیان وەک *شەڕی جیھانی* وەسف کردووە، وەک ئەو شەڕانەی کە بەشێک بوون لە شەڕی سەد ساڵەی دووەم، شەڕی سارد و شەڕی دژی تیرۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
پۆل:جیھان
پۆل:شەڕ
زلھێز

[وێنۆک|زلهێزە گەورەکان لە چەندین پێکهاتەی نێودەوڵەتیدا دانپێدانراون، لەوانەش [ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]]
**زلھێز** دەوڵەتێکی خاوەن سەروەرە کە بە خاوەنی توانا و شارەزایی ھێنانە ئارای کاریگەری خۆی لەسەر ئاستی جیھانی دانپێدانراوە. زلھێزە گەورەکان بە شێوەیەکی تایبەتمەند خاوەنی ھێزی سەربازی و ئابوورین، ھەروەھا کاریگەریی دیپلۆماسی و دەسەڵاتی گەورەیان ھەیە، کە لەوانەیە ببێتە ھۆی ئەوەی زلھێزە مامناوەندەکان یان زلھێزە بچووکەکان پێش ئەوەی کردەوەی خۆیان بکەن، بیروڕای زلھێزەکان لەبەرچاو بگرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:سەرکردایەتی
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکان

**لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکان** بوارێکی ئەکادیمیی نێوان-ڕشتەییە کە لەسەر لێکۆڵینەوەی ستراتیژییەکانی ئاشتی و ململانێ چڕبووەتەوە، و زۆرجار گرنگییەکی تایبەت دەدات بە پەیوەندیی نێوان مێژووی سەربازی، سیاسەتی نێودەوڵەتی، جوگرافیای ستراتیژی، دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی، ئابووریی نێودەوڵەتی، و ھێزی سەربازی.

## سەرچاوەکان
یۆهانس هانس دانیاڵ جێنسن

**یۆهانس هانس دانیال جێنسن** ( ; ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٠٧ – ١١ی شوباتی ١٩٧٣) فیزیازانێکی ئەتۆمی ئەڵمانی بووە. لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا کاری لەسەر پڕۆژەی وزەی ئەتۆمی ئەڵمانیا کردووە .   ساڵی ١٩٦٣ی بە هاوبەشی لەگەل یوجین ویگنەر و ماریا گۆپەرت مایەر خەڵاتی نۆبێل لە فیزیكيان وەرگرت.  بۆ دۆزینەوەکانیان پەیوەند بە نموونەی چینی ناوکی. 

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
تەکنۆلۆژیای سەربازی

**تەکنۆلۆژیای سەربازی** بریتییە لە بەکارھێنانی تەکنۆلۆژیا بۆ بەکارھێنان لە شەڕدا. ئەو جۆرە تەکنۆلۆژیایانە لەخۆدەگرێت کە لە سروشتدا بە شێوەیەکی دیار سەربازین و لە بەکارھێناندا مەدەنی نین، زۆربەی کات بەھۆی ئەوەی کە بەکارھێنانی مەدەنیی سوودبەخش یان یاساییان نییە، یان بەکارھێنانیان بەبێ ڕاھێنانی سەربازیی گونجاو مەترسیدارە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەرەستەی سەربازی
شانۆ (شەڕ)

لە شەڕدا **شانۆ** ناوچەیەکە کە ڕووداوە سەربازییە گرنگەکان تێیدا ڕوودەدەن. شانۆکە دەتوانێت تەواوی ناوچەیەکی ئاسمانی و وشکانی و دەریایی لەخۆبگرێت، کە دەبنە جێگەی نمایشە سەربازییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن
شەڕی تەواو

**شەڕی تەواو** جۆرێکە لە شەڕ کە تەواوی سەرچاوە نیشتمانییەکان کۆدەکاتەوە بۆ بەردەوامیدان بە بەرھەمھێنانی جەنگ، ھێڵی نێوان چالاکییە سەربازی و مەدەنییەکان لێڵ دەکات و ھێرشە ڕەواکان بۆ سەر ئامانجە مەدەنییەکان وەک بەشێک لە شەڕێک بەبێ سنووردارکردن سەبارەت بە شەڕکەران، خاک یان ئامانجە بەشداربووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:ئابووری سەربازی
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
پۆل:Webarchive template wayback links
بەڕێوەبەریی سەربازی

**بەڕێوەبەریی سەربازی** ،**کارگێڕیی سەربازی** ھەم ئەو تەکنیک و سیستەمانە دیاری دەکات کە لەلایەن بەشە سەربازییەکان، دەزگاکان، و خزمەتگوزارییە چەکدارییەکانەوە بۆ بەڕێوەبردنی ھێزە چەکدارەکان بەکاردەھێنرێن.

## سەرچاوەکان
لقی سەربازی

**لقی سەربازی** (ھەروەھا **لقی خزمەتگوزاری** یان **خزمەتی چەکداری**) بریتییە لە دابەشکاریی ئاستی یەکەمی ھێزە چەکدارە نیشتمانییەکانی دەوڵەتێک.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پەروەردە و ڕاھێنانی سەربازی

**پەروەردە و ڕاھێنانی سەربازی** بریتییە لە پرۆسەیەک کە مەبەستی دامەزراندن و باشترکردنی تواناکانی سەربازی کارمەندانە لە ڕۆڵی تایبەتی خۆیاندا. ڕاھێنانی سەربازی لەوانەیە ئەرکێکی خۆبەخشانە یان ناچاری بێت. بە ڕاھێنانی تازە دامەزراوان دەست پێدەکات، و بەردەوام دەبێت بۆ پەروەردە و ڕاھێنانی تایبەت بە ڕۆڵە سەربازییەکان، و ھەندێکجار ڕاھێنانی زیادەش لەخۆدەگرێت لە ماوەی کارکردنی سەربازیدا. **ستافی ئاراستەکەر** ئەو کارمەندە سەربازییانەن کە ستافی فێرکاری پێکدەھێنن لە دامەزراوەیەکی ڕاھێنانی سەربازیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
کۆمەڵناسیی سەربازی

**کۆمەڵناسیی سەربازی** لقێکی لاوەکییە لەناو کۆمەڵناسیدا. ئەمە لە نزیکەوە ھاوتایە لەگەڵ بانگەوازەکەی سی. ڕایت میڵز بۆ بەستنەوەی جیھانی تاکەکەسی بە پێکھاتە کۆمەڵایەتییە فراوانترەکانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:زانستی کۆمەڵایەتی سەربازی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ناوچەی بەرپرسایەتی

**ناوچەی بەرپرسایەتی** (**AOR**) ناوچەیەکی جوگرافیی پێشوەختە دیاریکراوە کە تەرخانکراوە بۆ فەرماندە شەڕکەرەکانی پلانی فەرماندەیی یەکگرتوو (UCP)، کە بەکاردێت بۆ پێناسەکردنی ناوچەیەک بە سنووری جوگرافیی دیاریکراو کە تێیدا دەسەڵاتیان ھەیە بۆ پلاندانان و ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکان؛ کە ھێزێک، یان فەرماندەی پێکھاتەیەک، بەرپرسیارێتییەکی دیاریکراوی لە ئەستۆدایە.

## سەرچاوەکان
پلەبەندیی فەرمان

**پلەبەندیی فەرمان** یان **زنجیرەی فەرماندەیی** بریتییە لە کۆمەڵێک کەس کە فەرمانەکان جێبەجێ دەکەن لەسەر بنەمای دەسەڵاتی کەسانی تر لەناو گرووپەکەدا. ھەندێک لایەنی دیاریکراوی پلەبەندیی فەرمان مەیلیان ھەیە ھاوشێوە بن، لەوانە پلە، یەکێتیی فەرماندەیی، و لێپرسینەوەی توند.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕەکان
ڕێبازی سەربازی

**ڕێبازی سەربازی** دەربڕینی چۆنییەتی بەشداریکردنی ھێزە سەربازییەکانە لە ھەڵمەتەکان و ئۆپەراسیۆنە گەورەکان و شەڕەکان. ڕێبازی سەربازی باس لەوە دەکات کە دەبێت چ ئامرازێکی سەربازی بەکاربھێنرێت، ھێزەکان چۆن پێک بھێنرێن، ھێزەکان لە کوێ جێگیر بکرێن و شێوازەکانی ھاوکاری نێوان جۆرەکانی ھێزەکان چۆن دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
بنەماکانی شەڕ

**بنەماکانی شەڕ** بریتین لە یاسا و ڕێنمایییەکان کە نوێنەرایەتیی ڕاستییەکان دەکەن لە شێوازی شەڕ و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان.

## سەرچاوەکان

*
ئابووریی ھێز

**ئابووریی ھێز** یەکێکە لە نۆ بنەماکانی شەڕ، کە لەسەر بنەمای تێڕوانینی کارل ڤۆن کلاوزڤیتز بۆ شەڕ داڕێژراوە. بریتییە لە بنەمای بەکارھێنانی ھەموو ھێزی شەڕکەری بەردەست بە کاریگەرترین شێوەی ممکن، لە ھەوڵێکدا بۆ تەرخانکردنی کەمترین ھێزی شەڕکەری بنەڕەتی بۆ ھەر ھەوڵێکی لاوەکی.

## سەرچاوەکان
پزیشکیی سەربازی

زاراوەی **پزیشکیی سەربازی** چەندین مانای شاراوەی ھەیە. لەوانەیە بە واتای:

پسپۆڕییەکی پزیشکی، بە تایبەتی لقێک لە پزیشکیی پیشەیی کە گرنگی بە مەترسی و پێداویستییە پزیشکییەکانی (ھەم خۆپارێزی و ھەم دەستێوەردان) سەربازان، دەریاوانان و ئەندامانی تری خزمەتگوزاری دەدات.

پلاندانان و پەیڕەوکردنی بەڕێوەبردنی نەشتەرگەریی قوربانیانی بەکۆمەڵی گۆڕەپانی شەڕ و لایەنە لۆجستی و کارگێڕییەکانی دامەزراندن و کارپێکردنی نەخۆشخانەکانی پشتیوانیی شەڕ.

بەڕێوەبردن و پەیڕەوکردنی چاودێریی تەندروستی بۆ ئەندامانی خزمەتگوزاریی سەربازی و کەسوکاریان لە دۆخی نەناردنە دەرەوە (کاتی ئاشتی).

توێژینەوە و پەرەپێدانی پزیشکی کە بە تایبەتی پەیوەندییان بە کێشە گرنگەکانی پزیشکیی سەربازییەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان
ئەندازیاریی سەربازی

**ئەندازیاریی سەربازی** بە شێوەیەکی گشتی پێناسە دەکرێت بە ھونەر، زانست و پراکتیکی دیزاینکردن و دروستکردنی کارە سەربازییەکان و پاراستنی ھێڵەکانی گواستنەوەی سەربازی و پەیوەندییە سەربازییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
دامەزراندنی سەربازی

وێنۆک| پۆستەری دامەزراندنی ھێزی دەریایی فەرەنسی

**دامەزراندنی سەربازی** ئاماژەیە بۆ چالاکییەکانی ڕاکێشانی خەڵک بۆ ڕاھێنان و خزمەتی سەربازی.

## سەرچاوەکان

*
دامەزراوەی میدیایی ئەلسەحاب

**دامەزراوەی میدیایی ئەلسەحاب** قۆڵی میدیایی ڕێکخراوی قاعیدەیە. یەکەم بەرھەمی لە ساڵی ٢٠٠١ بوو، کە ئادەم یەحیا غەدەن تێدا دەرکەوت. دامەزراوەکە فیلمی بەڵگەنامەیی و ڤیدیۆ و دەنگی سەرکردەکانی قاعیدەی بەرھەمھێناوە، جگە لە ڤیدیۆ کلیپ و فایلی دیکە  تەنھا لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ٩٧ شریتی ڤیدیۆیی بڵاوکردەوە، کە شەش ھێندە زیادی کرد بەراورد بە ساڵی ٢٠٠٥.
## بەرھەمھێنان
ڕێکخراوەکە شێوازی مۆدێرنی بۆ مۆنتاژکردن و فۆتۆگرافی بەکاردەھێنا لە بەرھەمھێنانی ڤیدیۆ کلیپ و فایلەکانی، فایلەکان بە زمانی عەرەبی دەردەکرد و زۆرجار وەرگێڕانی ئینگلیزی یان وەرگێڕانی دیکەی تێدابوو بەپێی ئەو ناوچەیەی کە بڵاودەکرایەوە.

ھەواڵگری ئەمریکا و بەریتانیا پێیان وایە ڕێکخراوەکە لەلایەن ئادەم یەحیا غەدەن بەڕێوەدەبرێت، کە لە ساڵی ١٩٩٨ ئەمریکای بەجێھێشت و پەیوەندی بە قاعیدە کرد لە پاکستان.
## سەرچاوەکان
سەربازیی زۆرەملێ

**سەربازیی زۆرەملێ**، ھەروەھا ناسراو بە **زۆرەملێ** لە ئینگلیزیی ئەمریکیدا، بریتییە لەو کارەی کە تێیدا ناونووسکردنی ناچاری لە خزمەتێکی نیشتمانیدا، بەتایبەتی خزمەتێکی سەربازی، بە یاسا جێبەجێ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
ڕاھێنانی بنەڕەتی

**ڕاھێنانی بنەڕەتی**، کە بە شێوەیەکی باو وەک **ڕاھێنانی سەربازە نوێیەکان** یان **کەمپی مەشق** ناسراوە، ئاماژەیە بۆ فێرکارییە سەرەتاییەکانی کارمەندانی سەربازیی نوێ. پرۆسەیەکی چڕی جەستەیی و دەروونییە، کە بەشداربووەکانی دووبارە کۆمەڵایەتی دەکاتەوە بۆ داواکارییە ناوازەکانی دامەزراندنی سەربازی.

## سەرچاوەکان
دژی خزمەتی سەربازی

**ڕەتکەرەوەی ویژدانی**، **بەرھەڵستی خزمەتی سەربازی**، **دژی خومەتی سەربازی** «ئەو کەسەیە کە داوای مافی ڕەتکردنەوەی ئەنجامدانی خزمەتی سەربازی» کردووە لەسەر بنەمای ئازادیی ویژدان یان ئایین. زاراوەکە ھەروەھا فراوانکراوە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە کارکردن بۆ کۆمەڵەی پیشەسازیی سەربازی بەھۆی قەیرانی ویژدانەوە. لە ھەندێک وڵاتدا، ڕەتکەرەوەیانی ویژدانی دادەنرێن بۆ خزمەتێکی مەدەنیی جێگرەوە وەک جێگرەوەیەک بۆ سەربازیی زۆرەملێ یان خزمەتی سەربازی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی کۆمەڵایەتی سەربازی
دژەدامەزراندن

**دژەدامەزراندن** ئاماژەیە بۆ چالاکیی دژایەتیکردنی دامەزراندنی سەربازی، لە ھەندێک یان ھەموو شێوازەکانیدا. لەنێو ئەو شێوازانەی بەکاردەھێنرێن بریتین لە لێکۆڵینەوە، ھۆشیارکردنەوە، داکۆکیی سیاسی و کردەوەی ڕاستەوخۆ. زۆربەی چالاکییەکانی لەو جۆرە وەڵامدانەوەیەکە بۆ دامەزراندن لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی دەوڵەتەوە، بەڵام لەوانەشە دەزگا ھەواڵگرییەکان، کۆمپانیا سەربازییە تایبەتەکان، و گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان بکاتە ئامانج.

## سەرچاوەکان
مێژووی لەشکرگێڕیی سەربازی

**مێژووی لەشکرگێڕیی سەربازی** دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردینی نوێ. سەرەکیترین پێداویستییەکانی سوپایەک خۆراک و ئاون. سوپا سەرەتاییەکان بە چەکی بەکارھاتوو بۆ ڕاوکردن پڕچەک کرابوون وەک ڕم، چەقۆ، تەور و تیر و کەوان، و بەھۆی قورسیی کرداریی دابینکردنی پێداویستی بۆ ژمارەیەکی زۆر سەرباز، قەبارەیان بچووک بوو. سوپا گەورەکان لە سەردەمی ئاسندا دەستیان بە دەرکەوتن کرد.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵەی پیشەسازیی سەربازی

دەستەواژەی ***کۆمەڵەی پیشەسازیی سەربازی*** (***MIC***) پەیوەندیی نێوان سەربازی وڵاتێک و ئەو پیشەسازیی بەرگرییەی کە پێداویستی بۆ دابین دەکات، وەسف دەکات، کە پێکەوە وەک بەرژەوەندییەکی چەسپاو سەیر دەکرێن کە کاریگەری دەکاتە سەر سیاسەتی گشتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابووری سەربازی
پۆل:پیشەسازیی چەک
پیشەسازیی چەک

**پیشەسازیی چەک**، ھەروەھا ناسراوە بە پیشەسازیی **بەرگری** یان **پیشەسازیی سەربازی**، پیشەسازییەکی جیھانییە کە چەک و تەکنۆلۆژیای سەربازیی تر دروست دەکات و دەیفرۆشێت بە جۆرەھا کڕیار، لەوانەش ھێزە چەکدارەکانی دەوڵەتەکان و تاک و ڕێکخراوە مەدەنییەکان. بەرھەمەکانی پیشەسازیی چەک بریتین لە چەک، تەقەمەنی، سەکۆی چەک، سیستەمی پەیوەندی، و ئەلیکترۆنیاتی تر، و کەلوپەلی پەیوەندیدار.

## سەرچاوەکان

پۆل:بازرگانیی چەک
پۆل:قاچاغیی چەک
پۆل:پیشەسازیی چەک
کەلوپەلی سەربازی

وێنۆک|جووڵەی کەلوپەلەکان لە ڕاھێنانی کۆبرا گۆڵد لە ساڵی ١٩٩٨

**کەلوپەلی سەربازی** (; لە وشەی فەڕەنسی matériel 'ئامێر، کەرەستە') بریتییە لە پێداویستی، ئامێر و چەک لە بەڕێوەبردنی زنجیرەی دابینکردنی سەربازیدا، و بە شێوەیەکی گشتی پێداویستی و ئامێرە لە چوارچێوەی زنجیرەی دابینکردنی بازرگانیدا.

## سەرچاوەکان
تایبەتمەندییە سەربازییەکان

**تایبەتمەندییە سەربازییەکان** بریتین لەو پسپۆڕییە بازرگانی یان پیشەییانەی کە لە ھێزە چەکدارەکاندا ھەڵدەبژێردرێن یان دادەنرێن، کە داوا لە تاکەکان دەکەن بڕوانامە، و ئاستێک لە زانیاری و لێھاتوویی لە پیشەکەدا بەدەست بھێنن بۆ ئەنجامدانی ئەرک و کارە سپێردراوەکان بە ئاستێکی قبوڵکراو لە تەواوکاری یان کوالێتیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارمەندانی سەربازی
ژنان لە سەربازیدا

وێنۆک| ژنانی سەربازی فاردک و مۆنوسکۆ لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ.

ژنان لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕی ڕێکخراوەوە لە بواری سەربازیدا خزمەت دەکەن، لە ھەردوو ڕۆڵی شەڕکردن و بێ شەڕیش. بەشداریکردنیان لە ئەرکەکانی شەڕدا لە دەیەکانی ڕابردوودا زیادی کردووە، زۆرجار وەک فڕۆکەوان، میکانیک و ئەفسەری پیادە خزمەتیان کردووە.

## سەرچاوەکان

*
بەڕێوەبەرایەتیی زنجیرەی دابینکردنی سەربازی

**بەڕێوەبەرایەتیی زنجیرەی دابینکردنی سەربازی** ڕێبازێکی فرە-کاراییە بۆ کڕین، بەرھەمھێنان و گەیاندنی بەرھەمەکان و خزمەتگوزارییەکان بۆ بەکارھێنانەکانی کەلوپەلی سەربازی. بەڕێوەبەرایەتیی زنجیرەی دابینکردنی سەربازی دابینکەری لاوەکی، دابینکەران، زانیاریی ناوخۆیی و ڕۆیشتنی پارە لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان
بیڵ بەر

**بیڵ بەر**، یەکێکە لە ئەکتەرەکانی سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان (ھۆڵیوود)، کە بەشداری چەندین فیلمی کردووە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
جەژنە پیرۆزە

**جەژنە پیرۆزە** (جێژن) یان **جەژن پیرۆز بێت** (، ) دەستەواژەیەکی پیرۆزباییکردنی موسڵمانانی جیھانە، بە مەبەستی پیرۆزکردنی جەژنەکانیان بەکاریدەھێنن. دەستەواژەی *عید موبارەک* (عەرەبی: عِید مُبَارَك، Eid mubarak) دەستەواژەیەکی عەرەبییە و بۆ کۆتایی ھاتنی مانگی ڕەمەزان و جێژنی ڕەمەزان بەکاردێت، کە زیاتر لە وڵاتە عەرەبییەکان بەکارھێنانی ھەیە.

## لای کوردەکان
لەلای کوردەکان دەستەواژەی *جەژن پیرۆز بێت* زیاتر بۆ جەژنی نەورۆز بەکارھێنانی ھەیە، کە جەژنێکی کۆنی کوردییە و سەدان ساڵە کوردەکان یادی دەکەنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەستەواژەکان
پۆل:ئیسلام
پۆل:ئیسلام لە کوردستان
پۆل:جەژنە ئیسلامییەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕەمەزان
کیمێرا

***کیمێرا*** () فیلمێکی ٢٠٢٣ی درامای مێژوویی ڕۆمانسییە لە نووسین و دەرھێنانی ئالیس ڕۆرواکەر. جۆش ئۆکۆنەر، کارۆل دوارتێ، ڤینچینزۆ نێمۆلاتۆ، ئالبا ڕۆرواکەر، و ئیزابێلا ڕۆزلینی لە فیلمەکەدا ڕۆڵدەگێڕن. کیمێرا لە ٧٦ەمین ئاھەنگی فیلمی کان پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی پاڵمە دۆر، و لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٣ نمایشکرا. فیلمەکە لەلایەن دەستەی نیشتمانی بەدواداچووندا بە یەکێک لە ٥ باشترین فیلمە نێودەوڵەتییەکانی ٢٠٢٣ ناوبرا، و لە ئاھەنگی ٦٩ەمینی دەیڤد دی دۆناتێلۆ بۆ ١٣ خەڵات پاڵێوڕاوبوو.
## چیڕۆک
فیلمەکە دەکەوێتە تاسکەنی، و باس لە شوێنەوارناسێکی بەریتانی دەکات کە لەگەڵ کۆمەڵەیەکی نێودەوڵەتی شوێنەواری شارستانێتی ئیتروسکی دەدزن لە سەردەمی ١٩٨٠کان.

## کاست
* جۆش ئۆ کۆنەر وەک ئارتەر
* کارۆل دوارتێ وەک ئیتاڵیا
* ڤینچێنزۆ نێمۆلاتۆ وەک پیرۆ
* ئالبا ڕۆرواکەر وەک فریدا
* ئیزابێلا ڕۆزلینی وەک فلۆرا
* لاو رۆی-لێکۆلینێت وەک مێلۆدی
* جیان پیێرۆ کاپرێتۆ وەک ماریۆ
* ڕامۆنا فیۆرینی وەک فابریانا
* لوکا گارگیولۆ
* جوولیانۆ مانتۆڤانی وەک جێری
* مێلکیۆرێ پالا وەک مێلکیۆرێ
* ییلی ڤیانێلۆ وەک بێنیامینا
* کارلۆ تارماتی
* جوولیا پاندۆلفۆ وەک کۆلۆمبینا

## بەرھەمھێنان
وێنەگرتنی فیلمەکە لە شوباتی ٢٠٢٢ دەستیپێکرد، و شوێنی وێنەگری لە باشووری تاسکەنی (مۆنتالکینۆ، ھێڵی شەمەندەفەری ئەسیانۆ–مۆنتی ئانتیکۆ، مۆنتی ئامیاتا سکالۆ، تۆرێنیێری)، باکووری لاتسیۆ (تارکوینیا، بلێرا، سان لۆرێنزۆ نوۆڤۆ، سیڤیتاڤێچیا)، و ئومبریا (ڤیلا دی کاسا پیزانا لە کاستل جۆرجیۆ) بوو.

## بڵاوکردنەوە
لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٣، کیمێرا لە ٧٦ەمین فیستیڤاڵی فیلمی کان نمایشکرا و فیلمەکە پاڵێوراوبوو بۆ خەڵاتی پاڵمە دۆر. بینەرەکان بۆ ماوەی ٩ خولەک چەپڵەیان بۆ فیلمەکە لێدا. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، فیلمەکە لە ٦١ەمین فیستیڤاڵی فیلمی نیویۆرکدا نمایشکرا. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، فیلمەکە ٢٨ەمین فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی بوسان نمایشکرا.

لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، فیلمەکە لەلایەن *بڵاوکراوەکانی ٠١* لە ئیتاڵیا بڵاوکرایەوە، و لە ٦ کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ لەلایەن *ئاد ڤیتام* لە فەڕەنسا بڵاوکرایەوە. لە ئایاری ٢٠٢٢، کۆمپانیای نیۆن مافی بڵاوکردنەوەی لە باکووری ئەمریکا لە *مارشە دوو فیلم* کڕییەوە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣، نیۆن فیلمەکەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە شوێنەوارناسی
پۆل:فیلمە سەربەخۆییەکانی فەرەنسا
پۆل:فیلمە سەربەخۆییەکانی ئیتاڵیا
پۆل:فیلمە سەربەخۆییەکانی سویسرا
پۆل:فیلمە ڕیالییزمییە جادووییەکان
خانەدانی خۆی

**خانەدانی خۆی** ()، خانەدانێکی کوردی بووە لە دەوروبەری خۆی و سەڵماس لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ساڵی ١٢١٠ تا ساڵی ١٧٩٩ لەلایەن ھۆزی دونبەلییەوە حوکمڕانی کراوە. خانەدانەکە لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی ١٨دا بە بەھێزترین میریی خانەدانی لە ناوچەکەدا پێناسە کراوە. ئایینی فەرمی ئەم میرنشینە لە بنەڕەتدا ئێزیدییەت بووە، تا لە کۆتاییدا ھەندێک لە فەرمانڕەواکانی موسڵمان بوون. ئەم میرنشینە ڕەچەڵەکەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بنەماڵەی ئەییووبییەکان، لە ساڵی ١٧٩٩ لەلایەن عەباس میرزا ھەڵوەشایەوە.

## ئەمانەش ببینە
* خانەدانی تەورێز
* دونبەلی

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:مێژووی پارێزگای وان
پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:شارستانی خۆی
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:مێژووی کوردستان
یوجین وێگنەر

**یوجین پاوڵ ویگنەر** (لە دایکبوون ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٠٢ - مردن ١ی کانوونی دووەم ١٩٩٥) فیزیکیزانی هەنگاری-ئەمریکی بوو . خەڵاتی نۆبڵی فیزیای لە ساڵی ١٩٦٣  بە هاوبەشی لەگەل یۆهانس جێنسن و ماریا گۆپەرت مایەر خەڵاتی نۆبێل لە فیزیكيان وەرگرت. بۆ دۆزینەوەکانیان پەیوەند بە نموونەی چینی ناوکی. 

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 
* N. Mukunda (1995) "Eugene Paul Wigner – A tribute", Current Science 69(4): 375–85 MR1347799
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:جووە مەجارییەکان
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ھەنگاری-جولەکە
پۆل:بێخوایانی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
ستانڵی کۆهین

**ستانڵی کۆهین** (لەدایکبووی ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢ –مردن  ٥ی شوباتی ٢٠٢٠) ژینکیمیایەکی ئەمریکی بوو کە لەگەڵ ڕیتا لێڤی مۆنتالچینی لە ساڵی ١٩٨٦ خەڵاتی نۆبێلی  لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکییان پێبەخشرا بەهۆی "بۆ دۆزینەوەکانی ھۆکارەکانی گەشەکردن" کۆهین لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢ لە شاری بروکلینی ویلایەتی نیویۆرک لەدایکبووە. کوڕی فانی (لەدایکبووی فایتێل) و لویس کۆهین بوو کە بەرگدروو بوو.   دایک و باوکی کۆچبەری جولەکە بوون.  کۆهین لە ساڵی ١٩٤٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە کۆلێژی بروکلن وەرگرتووە، دوو بڕوانامەی لە کیمیا و ژینناسدا بەدەستهێناوە. لە مانگی شوباتی ساڵی ٢٠٢٠ لە تەمەنی ٩٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.  

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
بنکەی کارکردنی پێشەوە

**بنکەی کارکردنی پێشەوە** (**FOB**) بریتییە لە ھەر پێگەیەکی سەربازیی پارێزراوی پێشەوەی ئاستی ئۆپەراسیۆنی، کە بە زۆری بنکەیەکی سەربازییە، کە بۆ پشتیوانیکردنی ئامانجە ستراتیژییەکان و ئامانجە تاکتikiیەکان بەکاردەھێنرێت. بنکەیەکی کارکردنی پێشەوە لەوانەیە بنکەیەکی ئاسمانی، نەخۆشخانە، وەرشەی مەکینە، و دامەزراوە لۆجستییەکانی دیکەی تێدابێت. بنکەکە لەوانەیە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەکاربھێنرێت. بنکەکانی کارکردنی پێشەوە بە شێوەیەکی نەریتی لەلایەن بنکە کارپێکەرە سەرەکییەکانەوە پشتیوانی دەکرێن کە پێویستە بۆ دابینکردنی پشتیوانی یەدەگ بۆیان. ھەروەھا بنکەیەکی کارکردنی پێشەوە کاتی وەڵامدانەوە بۆ ناوچە ناوخۆیییەکان باشتر دەکات بە پێچەوانەی ھەبوونی ھەموو سەربازەکان لە بنکە کارپێکەرە سەرەکییەکەدا.

## سەرچاوەکان
بنکەی سەربازی

**بنکەی سەربازی** () دامەزراوەیەکی سەربازییە کە ڕاستەوخۆ لەلایەن سوپاوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت و بەڕێوەدەبرێت وەک پەناگەیەک بۆ ئەندامانی ھێزە چەکدارەکان و بۆ ھەڵگرتنی کەرەستەی سەربازی و ئۆپەراسیۆنەکان و ھەروەھا بۆ مەبەستی ڕاھێنان.

## سەرچاوەکان

*
بنکەی چاودێری

لە زاراوەی سەربازیدا، **بنکەی چاودێری** شوێنێکە کە تێیدا مەفرەزەکانی کارمەندانی سەربازی لە دوورییەک لە ھێزی چەکداری سەرەکی یان پێکھاتە لە ناوچەیەکدا جێگیر دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:سنوورەکان
سەپاندنی ھێز

**سەپاندنی ھێز** (یان **سەپاندنی زەبر** یان **سەپاندنی توانا**) لە پەیوەندییە نێونەتەوەییەکاندا بریتییە لە توانای دەوڵەتێک بۆ جێگیرکردن و ھێشتنەوەی ھێزەکان لە دەرەوەی خاکەکەی. توانای دەوڵەتێک بۆ سەپاندنی ھێزی خۆی بۆ ناوچەیەک لەوانەیە وەک قۆڵێکی دیپلۆماسی کاریگەر خزمەت بکات، کاریگەری لەسەر پرۆسەکانی بڕیاردان ھەبێت و وەک ڕێگرێکی ئەگەری لەسەر ڕەفتاری دەوڵەتانی تر کاربکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:Webarchive template wayback links
دادگای سەربازی

**دادگای سەربازی** (کۆ *courts-martial* یان *courts martial*، چونکە "martial" ئاوەڵناوێکی پاشگرییە) دادگایەکی سەربازییە یان دادگاییکردنێکە کە لە دادگایەکی لەو شێوەیەدا بەڕێوەدەچێت. دادگایەکی سەربازی دەسەڵاتی دیاریکردنی تاوانباریی ئەندامانی ھێزە چەکدارەکانی ھەیە کە ملکەچی یاسای سەربازین، و، ئەگەر تۆمەتبارەکە بە تاوانبار دەرچوو، بڕیار لەسەر سزا بدات. سەرەڕای ئەوەش، دادگا سەربازییەکان لەوانەیە بۆ دادگاییکردنی دیلەکانی جەنگ بەکارھێنرێن لەبەر تاوانەکانی جەنگ.

## سەرچاوەکان
جۆرج ھیتچینگز

**جۆرج ھیتچینگز** (لەدایکبوون ١٨ی نیسانی ١٩٠٥ -مردن ٢٧ی شوباتی ١٩٩٨) پزیشکێکی ئەمریکی بووە کە خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩٨٨ی لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکیدا بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە جەیمز بلاک و گێرترود ئێلیۆن ھاوبەش کردووە لەپای ئەو کارەیان دەربارەی میتۆدی دیزاینکردنی دەرمان لە پەرەپێدانی دەرمانی نوێدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی پزیشکیی ھارڤارد
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:مردووانی ١٩٩٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
بنکەی کارکردنی سەرەکی

**بنکەی کارکردنی سەرەکی** (**MOB**) زاراوەیەکە لەلایەن سەربازیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بەکاردێت و پێناسە کراوە بە «بنکەیەکی ھەمیشەیی کارمەندی تێدایە، بە باشی پارێزراوە، بەکاردێت بۆ پشتیوانیکردنی ھێزە ھەمیشە جێگیرکراوەکان، و دەستڕاگەیشتنێکی بەھێزی دەریایی و/یان ئاسمانی ھەیە».

## سەرچاوەکان
دادپەروەریی سەربازی

**دادپەروەریی سەربازی** (یان **یاسای سەربازی**) کۆمەڵە یاسا و ڕێکارێکە کە ئەندامانی ھێزە چەکدارەکان بەڕێوەدەبات. زۆرێک لە دەوڵەت-نەتەوەکان کۆمەڵە یاسای جیا و سەربەخۆیان ھەیە کە ڕەفتاری ئەندامانی ھێزە چەکدارەکانیان ڕێکدەخات. ھەندێک دەوڵەت ڕێکخستنی دادوەریی تایبەت و ڕێکخستنی دیکە بۆ جێبەجێکردنی ئەو یاسایانە بەکاردەھێنن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر سیستەمی دادوەریی مەدەنی بەکاردەھێنن. پرسە یاساییە تایبەتەکانی دادپەروەریی سەربازی پاراستنی ڕێکخستن و دیسپلینی باش، یاساییبوونی فەرمانەکان، و ڕەفتاری گونجاوی ئەندامانی سوپا لەخۆدەگرێت. ھەندێک دەوڵەت ڕێگە بە سیستەمە دادپەروەرییە سەربازییەکانیان دەدەن کە لە ھەندێک بارودۆخدا مامەڵە لەگەڵ تاوانە مەدەنییەکانی ھێزە چەکدارەکانیان بکەن.

## سەرچاوەکان
ناپاکی

لە چوارچێوەی شەڕدا، **ناپاکی** جۆرێکە لە تاکتیکی فێڵاوی کە تێیدا لایەنێک وا خۆی نیشان دەدات کە بە نیازپاکی کاردەکات، وەک ئاماژەدان بە ئاگربەست (بۆ نموونە، بەرزکردنەوەی ئاڵای سپی)، بەڵام ئەمە بە مەبەستی ئەنقەستی شکاندنی ئەو بەڵێنە دەکات. ئامانجەکە ئەوەیە کە دوژمن فریو بدات بۆ دابەزاندنی ورەی بەرگری، وەک دەرچوون لە حەشارگە بۆ قبوڵکردنی خۆبەدەستەوەدانێکی گریمانەیی، تەنھا بۆ ئەوەی لاوازییەکەی بقۆزێتەوە.

## سەرچاوەکان
دەستوورەکانی پێکدادان

وێنۆک|دەستوورەکانی پێکدادان بۆ ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی فریاگوزاری، ١٩٩٢

**دەستوورەکانی پێکدادان** (**ROE**) بریتین لەو یاسا یان ڕێنماییە ناوخۆییانەی کە دەدرێن بە ھێزە سەربازییەکان (تاکەکانیش دەگرێتەوە) کە بارودۆخ، مەرج، پلە، و شێوازی بەکارھێنانی ھێز، یان ئەو کردەوانەی کە لەوانەیە وەک ھاندەر لێکبدرێنەوە، تێیدا جێبەجێ دەکرێت، دیاری دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سەروەریی ئاسمانی

**سەروەریی ئاسمانی** (ھەروەھا **باڵادەستیی ئاسمانی**) بریتییە لەو ئاستەی کە لایەنێک لە ململانێیەکدا کۆنترۆڵی ھێزی ئاسمانی بەسەر ھێزە بەرامبەرەکاندا ھەیە. چەندین ئاستی کۆنترۆڵکردنی ئاسمان لە شەڕی ئاسمانیدا ھەیە. کۆنترۆڵکردنی ئاسمان ھاوتای ئاسمانیی فەرماندەیی دەریایە.

## سەرچاوەکان
سەرکردایەتیی دەریا

**سەرکردایەتیی دەریا** (ھەروەھا پێی دەوترێت **کۆنترۆڵی دەریا** یان **دەستبەسەراگرتنی دەریا**) چەمکێکی سەربازیی دەریاییە سەبارەت بە ھێزی ھێزێکی دەریایی دیاریکراو بۆ ناوچەیەکی دەریایی دیاریکراو کە کۆنترۆڵی دەکات.

## سەرچاوەکان
دەسەڵاتی ڕوانگەی تەواو

**دەسەڵاتی ڕوانگەی تەواو** ھەروەھا ناسراوە بە **باڵادەستیی ڕوانگەی تەواو**، بریتییە لە بەدەستھێنانی کۆنترۆڵی یەکەیەکی سەربازی بەسەر ھەموو ڕەھەندەکانی جێگای نەبەرددا، کە بە شێوەیەکی کاریگەر خاوەنی ھەمەچەشنییەکی زەبەلاحی سەرچاوەکانە لە بوارەکانی وەک شەڕی وشکانی، ئاسمانی، دەریایی، ژێرزەوی، دەرەوەی زەوی، دەروونی، و بایۆلۆجی- یان سایبەر-تەکنەلۆجی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کاپتن های

**سێر ویلیام ڕوپەرت های** ناسراو بە **کاپتن های**  (بە ئینگلیزی : **Sir William Rupert Hay**) (١٦ی کانوونی دووەمی ١٨٩٣ - ٣ی نیسانی ١٩٦٢) ئەفسەر و کارگێڕی سوپای هیندستانی بەریتانی بووە لە هیندستانی بەریتانی . لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمدا وەک سەرۆکی کۆمیساری بەلوچستان کاری کردووە.

لە کاتی داگیرکردنی خاکی باشووری کوردستان لەلایەن ئینگلیز، ناوبراو ماوەی دوو ساڵان حاکمی شاری هەولێر بوو. لەماوەی کارکردنی ئەوا کتێبێکیشی نووسی بەناوی " عێراق و دوو ساڵ لە کوردستانەکەی ڕووپەرت های".

*

## سەرچاوەکان

* HAY, Lt-Col Ser (William) Rupert, *کێ کێ بوو*, A & C Black, 1920–2015 (چاپێکی ئۆنلاین، چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، 2014)
* کۆچی دوایی – سێر ڕوپەرت های – خزمەتگوزاری سیاسی هیندستان ، *تایمز* ، لەندەن، ٤ی نیسانی ١٩٦٢، لاپەڕە ١٥

پۆل:مردووانی ١٩٦٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
ئۆڤەرماچ

**ئۆڤەرماچ** چەمکێکە لە بیرکردنەوەی سەربازیی مۆدێرندا کە بایەخ بە بوونی سوودی زەبەلاح دەدات بەسەر نەیارێکدا بە جیاوازییەکی بەرچاوتر لەچاو شەڕی نەریتی. پەیوەندیی بە باڵادەستیی سەربازییەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان
شەڕی بێبەربەست

***شەڕی ناپارێزبەند: دوو عەقیدی باڵای ھێزی ئاسمانی لەسەر سیناریۆکانی شەڕ و ھونەری ئۆپەراسیۆنی لە سەردەمی بەجیھانیبووندا*** (چینیی سادەکراو: 超限战؛ چینیی دێرین: 超限戰؛ بە واتای: 'شەڕی دەرەوەی سنوورەکان') کتێبێکە لەسەر ستراتیژیی سەربازی کە لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن دوو عەقیدی سوپای ڕزگاری خوازی گەل (PLA)، چیاو لیانگ (乔良) و وانگ سیانگسوی (王湘穗) نووسراوە. نیگەرانیی سەرەکیی کتێبەکە ئەوەیە کە چۆن نەتەوەیەک وەک چین دەتوانێت نەیارێکی لە ڕووی تەکنەلۆجییەوە باڵادەستتر (وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) لە ڕێگەی چەندین شێوازی جۆراوجۆرەوە شکست بدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھێڵکاریی شەڕ

ئەم ھێڵکارییەی خوارەوە وەک پوختەیەک و ڕێبەرێکی بابەتی بۆ شەڕ دابینکراوە:

**[[شەڕ]]** – ململانێیەکی چەکداریی ڕێکخراو و زۆرجار درێژخایەنە کە لەلایەن دەوڵەتەکان یان ئەکتەرە نادەوڵەتییەکانەوە ئەنجام دەدرێت – بە توندوتیژیی توند، تێکچوونی کۆمەڵایەتی، و وێرانکاریی ئابووری ناسراوە. شەڕ دەبێت وەک ململانێیەکی چەکداریی ڕاستەقینە، مەبەستدار و بەرفراوان لەنێوان کۆمەڵگە سیاسییەکاندا تێی بگەین، و ھەر بۆیە وەک جۆرێک لە توندوتیژیی سیاسی یان دەستێوەردان پێناسە دەکرێت. *[[شەڕ|شەڕکردن]]* ئاماژەیە بۆ چالاکییە باوەکان و تایبەتمەندییەکانی جۆرەکانی شەڕ، یان شەڕەکان بە گشتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕ
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
تیۆریی شەڕی دادپەروەرانە

**تیۆریی شەڕی دادپەروەرانە** () ڕێبازێکە، کە وەک نەریتێکیش ئاماژەی پێدەکرێت، لە ئەخلاقی سەربازی کە ئامانجی ئەوەیە دڵنیابێتەوە لەوەی شەڕێک لە ڕووی ئەخلاقییەوە پاساوھەڵگرە لە ڕێگەی زنجیرەیەک پێوەرەوە، کە دەبێت ھەموویان بەدی بھێنرێن بۆ ئەوەی شەڕێک بە دادپەروەرانە ھەژمار بکرێت.

## سەرچاوەکان
فەلسەفەی شەڕ

**فەلسەفەی شەڕ** ئەو بوارەی فەلسەفەیە کە تەرخانکراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە بابەتەکانی وەک ھۆکارەکانی شەڕ و پەیوەندی نێوان شەڕ و سروشتی مرۆڤ و ئەخلاقی شەڕ. ھەندێک لایەنی فەلسەفەی شەڕ لەگەڵ فەلسەفەی مێژوو و فەلسەفەی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و فەلسەفەی یاسادا تێکەڵ دەبن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:شەڕ
فیلمی شەڕ

**فیلمی شەڕ** چەشنێکی فیلمە کە پەیوەندی بە شەڕەوە ھەیە، بە شێوەیەکی گشتی باس لە شەڕی دەریایی، ئاسمانی، یان وشکانی دەکات، لەگەڵ دیمەنەکانی شەڕکردن کە ناوەندی دراماکەن. پەیوەندییەکی بەھێزی بە سەدەی بیستەمەوە ھەبووە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی فیلم
خەیاڵی زانستیی سەربازی

**خەیاڵی زانستیی سەربازی** ژێر چەشنێکی خەیاڵی زانستی و خەیاڵی سەربازییە کە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای خەیاڵی زانستی نیشان دەدات، لەوانەش کەشتی ئاسمانی و چەک, بۆ مەبەستی سەربازی و هەروەها بەزۆری کارەکتەرە سەرەکییەکان کە ئەندامی ڕێکخراوێکی سەربازین. هەروەها کاتی جەنگ، هەندێک جار لە بۆشایی ئاسمان یان لەسەر هەسارەیەک یان شوێنێکی جیاواز ڕوودەدات. لە کۆمەڵێک میدیادا بوونی هەیە، لەوانە ئەدەب، کۆمیک، فیلم، تەلەفزیۆن و یارییە ڤیدیۆییەکان. 

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە جەنگی بۆشایی
پۆل:چەشنەکانی خەیاڵی زانستی
ڕاھێنانی سەربازی

**ڕاھێنانی سەربازی**، **ڕاھێنانی مەشقی**، **مانۆڕ** (ئینگلیزیی ئەمریکی)**, مانۆڤەر** (ئینگلیزیی کۆمۆنوێڵس)**, یان **یاریی جەنگ''' بریتییە لە بەکارھێنانی سەرچاوە سەربازییەکان لە مەشقکردندا بۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان. ڕاھێنانە سەربازییەکان ئەنجام دەدرێن بۆ لێکۆڵینەوە لە کاریگەرییەکانی شەڕ یان تاقیکردنەوەی تاکتیک و ستراتیژییەکان بەبێ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەقینە. ھەروەھا دڵنیایی دەدەن لە ئامادەیی شەڕی ھێزە جێگیرکراوەکان یان ھێزە شایستەی بڵاوەپێکردن پێش بڵاوەپێکردنیان لە بنکەی سەرەکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
پۆل:شەڕ
یاساکانی لانچێستەر

**یاساکانی لانچێستەر** فۆرموولە ماتماتیکییەکانن بۆ ئەژمارکردنی ھێزە ڕێژەیییەکانی ھێزە سەربازییەکان. ھاوکێشەکانی لانچێستەر ھاوکێشە جیاکارییەکانن کە وەسفی پاشکۆییی کاتیی ھێزی دوو سوپای ئەی و بی وەک نەخشەیەکی کات دەکەن، کە تێیدا نەخشەکە تەنھا بەندە بە ئەی و بی.

## سەرچاوەکان

پۆل:نێچیرگری
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
محەممەدئەمین مەعرووف

وێنۆک|محەممەدئەمین مەعرووف
**محەممەدئەمین مەعرووف:**(١٩٢٠–١٩٩٩) مامۆستا، چالاکی سیاسی، لەنەتەوەی کورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
محەممەدئەمین مەعرووف کامەلا ١٩٢٠ لە شاری کۆیە لەدایک بووە. خوێندنی حوجرەی لای «مەلای ڕەش» دەست پێکردووە، ١٩٢٩یش خراوەتە قوتابخانەی سەرەتایی، ١٩٣٦ بڕیویە. چووەتە خانەی مامۆستایانی بەغدا و پاش تەواوکردن بووەتە مامۆستا لە کۆیە و لە چەند جێیەکی دیکەیش ئەو وەزیفەیەی دیوە.

## چالاکی سیاسی
ساڵێک دوای دامەزرانی حیزبی (ھیوا)، بووە بە ئەندامی، ئەمجا بە ئەندامی (پارتی دیموکراتی کورد). لە دووەم کۆنگرەی پارتی دا ١٩٥١، بە ئەندامی دووەم کۆمیتەی ناوەندی ھەڵبژێردراوە و بووەتە بەرپرسی ڕێکخراوی کۆیە. لە سێیەم کۆنگرەی پارتی دا، دیسان بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی ھەڵبژێردراوەتەوە. پاش ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨یش درێژەی بە کاری حیزبایەتیی خۆی داوە.

## کۆچی دوایی
ڕۆژی ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩ کۆچی دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان
کێشەی ئاسایش

لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، **کێشەی ئاسایش** (ھەروەھا بە **مۆدێلی خولخولی** ئاماژەی پێدەکرێت) کاتێکە کە زیادبوونی ئاسایشی دەوڵەتێک (وەک زیادکردنی ھێزی سەربازیی) دەبێتە ھۆی ئەوەی دەوڵەتانی تر ترسیان بۆ ئاسایشی خۆیان لێ بنیشێت (چونکە نازانن ئایا ئەو دەوڵەتەی ئاسایشی زیاد دەکات، نیازی ھەیە ھێزە سەربازییە گەشەسەندووەکەی بۆ مەبەستی ھێرشبەرانە بەکاربھێنێت یان نا). بەھۆیەوە، ڕێوشوێنەکانی زیادکردنی ئاسایش دەتوانن ببنە ھۆی گرژی، پەرەسەندن یان ململانێ لەگەڵ یەک یان زیاتر لە لایەنەکانی تر، کە دەرەنجامێک بەرھەم دەھێنێت کە ھیچ لایەنێک بەڕاستی نایەوێت؛ نموونەیەکی سیاسیی دۆخی دژواریی بەندکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی بەرگری
پۆل:ئاسایشی نیشتیمانی
پۆل:ئاسایشی نێودەوڵەتی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
دەفری شووشەیی

**دەفری شووشەیی** (هەندێکجار پێی دەوترێت **پلیتێکی شووشەیی**) ڕێبازێکی ستراتیژییە لە تیۆریی ڕێگریکردندا کە تێیدا هێزێکی بچووک لە دەرەوەی وڵات جێگیر دەکرێت لەسەر ئەو گریمانەیەی کە هێرشکردنە سەریان دەبێتە هۆی جێگیرکردنی هێزێکی گەورەتر.

## سەرچاوەکان
ڕۆمانی شەڕ

**ڕۆمانی شەڕ** یان **خەیاڵی سەربازی** ڕۆمانێکە دەربارەی شەڕ. ڕۆمانێکە کە تێیدا کردەوەی سەرەکی لە گۆڕەپانی شەڕدا، یان لە شوێنێکی مەدەنیدا (یان بەرەی ناوخۆ)، ڕوودەدات، کە کارەکتەرەکان سەرقاڵی ئامادەکاری بۆ شەڕ، چەشتنی ئاسەوارەکانی، یان چاکبوونەوە لێی دەبن. زۆرێک لە ڕۆمانە جەنگییەکان ڕۆمانی مێژوویین.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی وێژە
پۆل:خەیاڵی سەرکێشی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ژنان لە شەڕدا

بە درێژایی مێژوو، ژنان ڕۆڵی جۆراوجۆریان گێڕاوە لە کاتەکانی جەنگدا، و بە شێوازی جیاواز بەشدارییان لە ھەوڵە جەنگییەکاندا کردووە.

ژنان وەک جەنگاوەر لە زۆرێک لە سوپا کۆنەکاندا خزمەتیان کردووە. ھەندێک شارستانیەتی کۆن وەک سەکاکان، سارماتییەکان و زۆرێکی تر فەوجی مێینەیان ھەبووە کە ئیلھامبەخش بوون بۆ دروستکردنی چیرۆکی ئەمازۆنەکان لە یۆنانی کۆندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنان لە جەنگ
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
بەرنگاری شەڕ

**بەرنگاری شەڕ** کەسێکە کە بەرەنگاریی جەنگ دەبێتەوە. زاراوەکە دەکرێت چەند مانایەک بگەیەنێت: بەرەنگاربوونەوەی بەشداریکردن لە ھەموو جەنگێکدا، یان جەنگێکی دیاریکراو، جا چ پێش یان دوای ناونووسکردن، وەرگیران، یان ناچارکردن بە سەربازی بۆ ناو ھێزێکی سەربازی.

## سەرچاوەکان
وانەکانی شەڕ

**وانەکانی شەڕ**، ھەندێکجار پێی دەوترێت **پۆلێمۆلۆجی**، بریتییە لە لێکۆڵینەوەی فرە-ڕەھەندی شەڕ. ئەم بوارە پەیوەندیدارە بە ڕەھەندە سەربازی، دیپلۆماسی، فەلسەفی، کۆمەڵایەتی، سیاسی، دەروونی یان ئابوورییەکانی ململانێی مرۆیی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:زانستی سەربازی
بزاڤی دژەشەڕ

**بزاڤی دژەشەڕ** بزاڤێکی کۆمەڵایەتییە لە دژایەتیی بڕیاری نەتەوەیەک یان زیاتر بۆ دەستپێکردن یان بەردەوامیدان بە ململانێیەکی چەکداری. زاراوەی *دژەشەڕ* ھەروەھا دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ ئاشتیخوازی، کە بریتییە لە دژایەتیکردنی ھەموو جۆرە بەکارھێنانێکی ھێزی سەربازی لە کاتی ململانێکاندا، یان بۆ کتێبە دژە-شەڕەکان، تابلۆکان، و کارە ھونەرییەکانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕ
پۆل:بزاڤە سیاسییەکان
پۆل:Webarchive template wayback links
ھێزی ھێما

**هێزی هێما** لقێکی سەربازییە، بەرپرسە لە پەیوەندییە سەربازییەکان (*هێماکان*). زۆرێک لە وڵاتان هێزی هێمایان هەیە، کە بە شێوەیەکی گشتی سەر بە سوپای وڵاتێکە.

## سەرچاوەکان
پێڕاگوێزی زرێپۆشی شەڕکەر

وێنۆک|تانکی مارک پێنجی جەنگی جیھانیی یەکەم، لە مۆزەخانەی تانک

**پێڕاگوێزی زرێپۆشی شەڕکەر** (**ئەی ئێف ڤی**) ئۆتۆمبێلێکی شەڕکەری چەکدارە کە بە زرێپۆش پارێزراوە، و بە گشتی جووڵەی ئۆپەراسیۆنی لەگەڵ توانای ھێرشبەری و بەرگری تێکەڵ دەکات. ئەی ئێف ڤییەکان دەکرێت تایەدار بن یان زنجیردار.

## سەرچاوەکان
```
کەشتیی جەنگی

وێنۆک|''تۆپھاویشتنەکە'' (١٦٧٠) لەلایەن ویلێم ڤان دێ ڤێڵدەی گەنجەوە، کە کەشتییەکی ھێڵی ھۆڵەندیی کۆتایی سەدەی ١٧ نیشان دەدات

**کەشتیی جەنگی** یان **کەشتیی شەڕکەر** کەشتییەکی دەریاییە کە بۆ شەڕی دەریایی بەکاردێت. بە شێوەیەکی گشتی سەر بە لقی ھێزی دەریاییی ھێزە چەکدارەکانی نەتەوەیەکن، ھەرچەندە لەلایەن تاکەکان، کۆمەڵە ھاوبەشەکان و کۆمپانیاکانیشەوە بەکارخراون. جگە لەوەی چەکدارن، کەشتییە جەنگییەکان بۆ بەرگەگرتنی زیان داڕێژراون و بە شێوەیەکی گشتی خێراتر و مانۆڕئاسانترن لە کەشتییە بازرگانییەکان.

## سەرچاوەکان
```

پۆل:کەشتییە جەنگییەکان
بەلەمی ھێزدابەزێن

**بەلەمی ھێزدابەزێن** ئامێری ئاویی بچووک و مامناوەندی دەریاڕەوە، وەک بەلەم و کەشتیی بارھەڵگر، کە بەکاردێن بۆ گواستنەوەی ھێزێکی دابەزین (پیادە و ئۆتۆمبێلەکان) لە دەریاوە بۆ کەنار لە کاتی ھێرشێکی دووژینەدا. زاراوەکە کەشتییەکانی ھێزدابەزاندن ناگرێتەوە، کە گەورەترن.

## سەرچاوەکان
```

پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
کەشتیی یارمەتیدەر

وێنۆک|کەشتیی پڕکردنەوەی پۆلی بەرلینی ھێزی دەریاییی ئەڵمانیا

**کەشتیی یارمەتیدەر** کەشتییەکی دەریاییە کە داڕێژراوە بۆ پشتیوانیکردنی کەشتییە جەنگییەکان و ئۆپەراسیۆنە دەریاییەکانی تر. کەشتییە یارمەتیدەرەکان کەشتیی جەنگیی سەرەکی نین، ھەرچەندە لەوانەیە ھەندێک توانای شەڕکردنی سنوورداریان ھەبێت، بە شێوەیەکی گشتی بۆ مەبەستی خۆپارێزی.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەكانی كەشتی
مەکۆی ئاسمانیی شەڕکەر

[وێنۆک|[جەنەراڵ داینامیکس ئێف ١٦ فایتینگ فالکۆن|ئێف-١٦ فایتینگ فالکۆنێک (چەپ)، پی-٥١دی مستەنگێک (خوارەوە)، ئێف-٨٦ سەیبەرێک (سەرەوە)، و ئێف-٢٢ ڕاپتۆرێک (ڕاست) نوێنەرایەتیی چوار نەوەی فڕۆکە شەڕکەرە ئەمریکییەکان دەکەن.]]

**مەکۆی ئاسمانیی شەڕکەر** (پێشتر پێی دەوترا *فڕۆکەی ڕاوەدوونەر*) فڕۆکەی سەربازین کە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ شەڕی ئاسمان-بۆ-ئاسمان داڕێژراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەی شەڕکەر
بۆمبھاوێژ

[وێنۆک|280x280پیکسڵ|[بی-٥٢ ستراتۆفۆرتریس|بی-٥٢یەکی ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە بەسەر تێکساسدا دەفڕێت]]

**بۆمبھاوێژ** فڕۆکەیەکی شەڕکەری سەربازییە کە چەکی ئاسمان-بۆ-زەوی بەکاردەھێنێت بۆ ھاویشتنی بۆمبەکان، ھاویشتنی تۆرپیدۆکان، یان جێگیرکردنی مووشەکە کروزە ھەڵدراوەکانی ئاسمان.

## سەرچاوەکان
سیستمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە و کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی

[وێنۆک|بۆینگ ئی-٣ سێنترییەکی [ھێزی ئاسمانیی شاھانە بەسەر یۆرکشایری باکووردا]]

**سیستمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە و کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی** (**ئەی ئی دەبلیو ئێند سی**) سیستمێکی ئاسمانیی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختەی ڕادارییە کە داڕێژراوە بۆ دیاریکردنی فڕۆکەکان، کەشتییەکان، ئۆتۆمبێلەکان، مووشەکەکان و پرۆژێکتایلەکانی تری ھاتوو لە مەودای دوورەوە، ھەروەھا ئەنجامدانی فەرمان و کۆنترۆڵی جێگای نەبەرد لە پێکدادانە ئاسمانییەکاندا لە ڕێگەی ئاگادارکردنەوە و ئاراستەکردنی فڕۆکە شەڕکەر و ھێرشبەرە دۆستەکانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەوانیی سەربازی
پشتگیریی ئاسمانیی نزیک

[وێنۆک|[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|کۆنترۆڵکارانی ھێرشی تێرمی ناڵی ھاوبەشی ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان سەیری ئەی-١٠ ساندەربۆڵت دوو دەکەن کە پشتیوانیی ئاسمانیی نزیک دابین دەکات لە کاتی ڕاھێنانێکی تەقەی ڕاستەوخۆدا]]

**پشتگیریی ئاسمانیی نزیک** (**سی ئەی ئێس**) وەک کردەوەکانی شەڕی ئاسمانی پێناسە دەکرێت—زۆرجار کردەوەی ئاسمان-بۆ-زەوی وەک ڕەشاشکردن یان ھێرشی ئاسمانی—لەلایەن فڕۆکەی سەربازییەوە دژی ئامانجە دوژمنکارەکان لە نزیک ھێزە دۆستەکان.

## سەرچاوەکان
فڕۆکەی سیخوڕی

[وێنۆک|فڕۆکەیەکی سیخوڕیی بەرزی [لۆکھید ئێس ئاڕ-٧١ بلاکبێرد|ئێس ئاڕ-٧١ی ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا]]

**فڕۆکەی سیخوڕی** فڕۆکەیەکی سەربازییە کە داڕێژراوە یان گونجێندراوە بۆ ئەنجامدانی سیخوڕیی ئاسمانی بە ڕۆڵەکانی کە بریتین لە کۆکردنەوەی ھەواڵگریی وێنەیی (لەوانەش بەکارھێنانی وێنەگرتن)، ھەواڵگریی ھێماکان، ھەروەھا ھەواڵگریی پێوانە و واژوو.

## سەرچاوەکان