کۆماری ئارارات

**کۆماری ئارارات** یان **کۆماری ئاگری** یەکەم کۆماری کوردییە کە خۆی راگەیاندبێت. کەوتبووە رۆژھەڵاتی تورکیای ئێستا و پارێزگای ئاگری ناوەندەکەی بووە. کۆماری ئارارات کە لەلایەن خۆییبوونەوە سەرکردایەتی دەکرا، لە ساڵی ١٩٢٧ سەربەخۆیی خۆی راگەیاند، ئەمەش لەکاتی شەپۆلی شۆڕشە یەک لەدوای یەکەکانی کوردەکانی باشووری رۆژھەڵاتی تورکیا (باکووری کوردستان).

## پوختەی مێژوویی
شۆڕشی ئاگری لەلایەن ئیحسان نووری پاشاوە سەرکردایەتی دەکرا لە تشرینی یەکەمی ١٩٢٧، کورداڤا گوندێکی نزیکی چیای ئارارات وەک پایتەختی کوردستان دەستنیشانکرا، خۆییبوون بانگەوازی بۆ زلھێزەکان و کۆمەڵەی گەلان کرد و پەیامی بۆ کوردەکانی عێراق و سووریاش نارد، تێیدا داوای ھاوکاری کرد.

سەرەڕای سەرنەکەوتنی شێخ سەعید و ئازادی، بیرمەند و سەرکردە نەتەوەییەکانی کورد بەردەوامبوون لە بەرنامەداڕشتن بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ، زۆرێک لەم نەتەوەخوازانە لە تشرینی یەکەمی ١٩٢٧دا کۆبوونەوە نەک ھەر سەربەخۆیی کوردستانیان ڕاگەیاندووە، بگرە خۆییبوونیان وەک ئۆرگانی باڵای نەتەوەیی کە ھەموو دەسەڵاتێکی تایبەتی نەتەوەیی و نێونەتەوەیی ھەبێت ڕاگەیاند، سەرکردایەتی ئەم ڕێکخراوە تازەیە باوەڕی وابوو کە کلیلی سەرکەوتنی خەبات بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ لە وەفاداری خێڵەکیی دا نییە، بەڵکو لە ڕێگەی بەکارھێنانی ھێزی سەربازیی گونجاوی ئەوتۆوە دێتە دی کە بەرنامە بۆ داندراو‌ و ڕێکخراوبێت، سەرەڕای بێزارییان بەرامبەر ڕژێمی کەمالیستەکان، بەریتانیا و فەڕەنسا پشتگیریی بەرچاوی خۆییبوونیان نەکرد، بەپێی سەفرەستیان، ھێزە ئەورووپییەکان لە کاتێکدا پشتگیریی سەربەخۆیی کوردەکانیان کردووە، کە لەلایەن ڕاپۆرت‌ و میدیای تورکییەوە مەیلیان پێ درابێت، بە یارمەتییەکی کەمەوە لە ئەورووپاوە، دواجار خۆییبوون کۆمەک کرا لەلایەن یەکێتیی شۆڕشگێڕیی ئەرمەنی، شای ئێران و ھاوڕێ کوردەکانیان، وەک ئەحمەد بارزانی، سەرۆکی خێڵی بارزانیەکانی باشووری کوردستان.

کوردانی سووریاش یارمەتی خۆییبوونیان دا، ئەمەش لە ڕێگەی بڕیینی ھێڵەکانی شەمەندەفەر، تاڵانکردنی لادێی تورکەکان و دەستدرێژیی چەکدارانە. لە ساڵی ١٩٢٨ دا، ئیحسان نووری پاشا گرووپێکی بچوکی سەربازی کۆکردەوە کە بە چەکی ھاوچەرخ چەکدارکرابوون و خول و تاکتیکی سەربازی پیادەیان بینیبوو. ئەم ھێزە شۆڕشی خۆییبوونی دەستپێکرد بە ڕۆیشتنیان بەرەو چیای ئارارات. نووری و پیاوەکانی نەک تەنھا سەرکەوتن و گەیشتنە ئارارات، بەڵکو توانیان شارەکانی بدلیس، وان و زۆربەی ناوچەکانی نزیکی دەریاچەی وان پاکبکەنەوە و ناوچەیەکی بەرچاو بۆ بەرگری کوردیی دابمەزرێنن. لەپاڵ چەک، ڕێکخستن و توانایانەوە، ھێزی کوردەکان زیادی دەکرد بەھۆی شۆڕشەکەیانەوە. ھەرچەندە سوپای تورک ھەوڵی دا شۆڕشەکە ھەر لە سەرەتاوە، ساڵی ١٩٢٧، دابمرکێنێتەوە، ھەوڵەکەیان سەرکەوتوو نەبوو لەبەر ئەوەی ئێران ھاوکاری نەئەکردن، ئەمە لەکاتێکدایە کە چیای ئارارات لە سەر سنووری نێوان ئێران و تورکیایە.

## ھێرشی سوپای تورکیا بۆ ئارارت
بە ھاتنی ساڵی ١٩٣٠، تورکەکان توانیان سەرکەون. لە مانگی نیساندا دەستیان پێ کرد. سوپای تورک بە شێوەیەکی شەڕەنگێزانە دەوری چیای ئاراراتیان دا‌و تا کۆتایی مانگی حوزەیران زیاد لە ١٠ ھەزار سەربازیان بردە ئەوێ. ژمارەی ھێزەکانی ھەردوولا لە زیادبووندا بوو، چونکە خێڵە کوردەکانیش لە پەیوەندیکردندا بوون و نزیکەی ٦٠ ھەزار سەربازی تری تورک لەلایەن حکوومەتی تورکەوە بانگکران. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی زیادبوونی زیانەکان، بەرگرییەکەی خۆییبوون وردەوردە کەمبوونەوەی پاڵپشتی ھەرێمی بەخۆوە بینی، بەھۆی گوشاری حکوومەتی تورکیا، ئیدارەی فەڕەنسی لە سووریا و بەریتانی لە عێراق، زۆربەی یارمەتییەکانی باشوور سنووردارکران. پێش پێداگرییەکەی تورکەکان، ھێزێکی پاڵپشتیی بارزانەکان لە باشووری کوردستانەوە بە ٥٠٠ ئەسپ سوارەوە لە ناوچەی مووسڵەوە لەلایەن «شێخی بارزان»ەوە گەیشتن. سەرۆک خێڵی تریش، بۆ نموونە ھاچۆ‌و سمکۆ، لە سووریاوە، لە ساڵی ١٩٣٠ بۆ یارمەتیدانی خۆییبوون گەیشتنە ناوچەکە.

## ڕۆڵی ئێران و پاڵپشتی کردن لە تورکەکان
ھەرچۆنێک بێت گەورەترین زیان لە شۆڕشەکەی خۆییبوون لە ئارارات لە ئێرانەوە پێی گەیشت. ھەرچەندە لە سەرەتادا پاڵپشتی بەرگریی کوردی بوو، حکوومەتی ئێران نەیتوانی ڕێگری لە سوپای تورک بکات کە بە مەبەستی تەوقکردنی چیای ئارارات چوونە خاکەکەیەوە. سەربازە ئێرانییەکانی سەر سنووریش سنووری ئێران -تورکیایان داخست بەسەر ھەر گەشتیارێکدا، بەو خێڵە کوردانەشەوە کە ھەوڵیان ئەدا یارمەتی شۆڕشەکە بدەن. ئێران دواجار بەتەواوی ملکەچی داوای تورکەکان بوو سەبارەت بە پرۆسەکە بەوەی مامەڵەی کرد بەو زەوییانەی چواردەوری چیای ئارارات بەرامبەر بەو زەوییە تورکییانەی نزیک قوتوور و بەرزیرگان (بازرگان). ئەو شۆڕشە ڕێکخراوەی چیای ئارارات لە پاییزی ١٩٣٠ دا شکێنرا، ھەرچەندە تورکەکان تا بەھاری دواتر چاوەڕێیان کرد بۆ ھێرشکردنە سەر ناوچەکە بۆ سەرکوتکردنی ھەر نەیارێکی خێڵەکی. ھەروەک ئەنجامی ڕاپەڕینە کوردییەکەی پێشووتر، حکوومەتی تورک بێبەزەیی بوو بەرامبەر شۆڕشگێڕەکان. سەرەڕای شکست، خۆییبوون و شۆڕشی ئارارات لە سێ خاڵدا بۆ مێژووی پێشمەرگە گرنگن. یەکەمیان، ئەوە یەکەمجار بووە ھێزێکی چەکدار دابمەزرێنرێت تایبەت بە ئامانجی نەتەوەخوازیی کوردی. کاریگەریی سەرۆک خێڵەکان وەک سەرکردەیەکی سوپایی وردەوردە کەمئەبووەوە بەرامبەر بە بیرۆکەی نەتەوەخوازیی کە بووە ھۆکارێکی گرنگتر بۆ چالاکییە سەربازییەکانی کورد.

دووەم، شۆڕشی خۆییبوون دەرخەری گەشەی پەیوەندیەکان بوو لەنێوان خێڵی بارزانی و نەتەوەخوازیی کوردی. ھەرچەندە مەلا مستەفا بارزانی لە شۆڕشەکەی شێخ مەحموود دا بەشدار بووە و چاوی بە شێخ سەعیدیش کەوتووە، ئەو یارمەتییە سەربازییەی لەلایەن خێڵی بارزانییەوە گەیەنرایە خۆییبوون (کە شێخ ئەحمەد ڕێبەری بوو، و مەلا مستەفا سەرکردایەتی ئەکرد) یەکەمین ھاوکاری لەوچەشنە بووە لە مێژووی کوردا. ئەم ئاستەی ھاوکاری بەردەوام بووە تا دواتر وەک پێشمەرگە دەرکەوت، بەتایبەتی لە سەردەمی بارزانییەوە، ئەتوانرێ بۆ پاراستنی دەوڵەتی نەتەوەیی کوردەکان بانگ بکرێن.

خاڵی کۆتاییش ئەوەیە کە شۆڕشی خۆییبوون شێوازێکی نوێی ھاوکاری نێونەتەوەیی دژی کوردەکان ھێنایەکایەوە. دواتر گۆڕینەوەی زەوی لەنێوانی دوو وڵاتی دراوسێدا دەبینرێتەوە کە سەرەڕای جیاوازییان، بۆ سەرکوتکردنی توانای سەربازیی کوردەکان ڕێکدەکەون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* حکومەتە کوردییەکانی ئەمدواییە: بەشی دووەم/ کۆماری ئارارات - کوردپرێس

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٣٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٧
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:یاخیبوونی ئارارات