تاراوگەنشین (دیاسپۆرا Diaspora)

**تاراوگەنشین** (بە ئینگلیزی: دیاسپۆرا - Diaspora) ئاماژەیە بۆ تاکێک یان کۆمەڵە دانیشتووانێک کە لە نیشتمانی دایک کۆچیان کردووە و بە شێوەیەکی بەرفراوان بە جیھاندا بڵاوبوونەتەوە. ئەم کۆچکردنە دەکرێت بە زۆرەملێ بێت لە ئەنجامی شەڕ و داگیرکاری یان بە ویستی کەسەکان خۆیان.

چەمکی تاراوگەبوون تەنیا ئاماژە نییە بە کۆچی سادە وەک ڕۆشتن لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر، بەڵکو کۆمەڵێک تایبەتمەندیی کولتووری، مێژوویی، و سۆزداریش لەخۆدەگرێت، وەک یادەوەریی ھاوبەش، ھەستی نامۆیی لە وڵاتی خانەخوێ، و پەیوەندییەکی بەردەوام (جا خەیاڵی بێت یان ڕاستەقینە) لەگەڵ نیشتمانی دایکدا.

لە بنەڕەتدا، ئەم زاراوەیە بۆ پێناسی بڵاوبوونەوەی جووەکان لە دەرەوەی خاکی ئیسرائیل بەکارھاتووە، بەڵام ئەمڕۆ بۆ پێناسی دۆخی دەیان نەتەوە و گەلی تری وەک ئەرمەنەکان، فەلەستینییەکان، ئەفریقییەکان، و کوردەکان بەکاردەھێنرێت.
وێنۆک|وێنەی "کۆچبەران ئێرلەندا بەجێدەھێڵن" لەلایەن ھێنری دۆیلەوە (١٨٦٨)، کە کۆچکردنی بەکۆمەڵی خەڵکی ئێرلەندا نیشان دەدات دوای برسێتییە گەورەکە.

## بنەڕەتی وشەکە
وێنۆک|پەنابەرانی یۆنانی چاوەڕێی سواربوونی بەلەم دەکەن بۆ ئەوەی بیانگوازێتەوە بۆ یۆنان. سمرنا (ئیزمیری ئێستا).
وشەی 'diaspora' لە بنەڕەتدا وشەیەکی یۆنانییە (διασπορά) کە بە واتای "بڵاوبوونەوە" یان "پەرشوبڵاوکردن" دێت.  لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا، تاراوگە بە چەند تایبەتمەندییەکی سەرەکی پێناسە دەکرێت:

* **بڵاوبوونەوە**: دابەشبوون و پەرشوبڵاوبوونی دانیشتووانێک لە نیشتمانی بنەڕەتی خۆیانەوە بۆ چەندین ناوچەی جیاوازی جیھان.
* **یادەوەریی ھاوبەش**: ھەبوونی یادەوەرییەکی بەکۆمەڵ دەربارەی نیشتمانی دایک، کە زۆرجار لەڕێگەی ئەفسانە، چیرۆک، و کولتوورەوە دەپارێزرێت.
* **نامۆبوون**: ھەستکردن بە جۆرێک لە نامۆیی یان پەراوێزخستن لە وڵاتی خانەخوێدا.
* **بیرکردنەوە لە نیشتمانی دایک**: وێناکردنی نیشتمانی دایک وەک شوێنێکی بە ئامانجکراو کە ڕۆژێک دەگەڕێنەوە ناوی.
* **پەیوەندیی بەردەوام**: ھەستکردن بە بەرپرسیارێتی و ھەبوونی پەیوەندییەکی بەردەوام لەگەڵ چارەنووسی نیشتمانی دایک و ھاونیشتمانییەکانی تر لە تاراوگە.

## زمانی کوردی
لە زمانی کوردیشدا وشەی "تاراوگەنشین" وشەیەکی لێکدراوی جوان و واتادارە و لە سێ بەشی سەرەکی پێکدێت:

**تاراو + گە + نشین**

لێرەدا ھەر بەشێک بە وردی شیدەکەینەوە:

**١.** **بڕگەی یەکەم: تاراو (Taraw)**

* جۆری وشە: ئاوەڵناو (Adjective) یان ئاوەڵناوی بەرکاری (Past Participle).
* ڕەگ و بنەچە: ئەم وشەیە لە ڕووی واتاوە لە دوو چاوگی نزیک لە یەکەوە سەرچاوە دەگرێت:
** تاران: بە واتای ڕۆیشتن و کۆچکردنێکی بێ گەڕانەوە.
** تۆران: بە واتای دڵڕەنجان و جێھێشتنی شوێنێک بە ناڕەزایەتی.
* واتا: کەواتە، وشەی "تاراو" ئاماژەیە بە کەسێک کە نیشتمانی خۆی بەجێھێشتووە، جا بە ناچاری و دوورخستنەوە بێت یان بە دڵڕەنجاوییەوە. وشەکە باری دەروونی و جەستەیی دوورکەوتنەوەکە پێکەوە دەگرێتەوە.

**٢. بڕگەی دووەم: -گە (-ge)**

* جۆری وشە: پاشگرێکی شوێنی (Locative Suffix).
* کارکرد: ئەم پاشگرە دەلکێت بە وشەوە و ناوی "شوێن" یان "جێگە" دروست دەکات.
* نموونە لە کوردیدا:
** پەنا + گە ← پەناگە (شوێنی پەنابردن)
** فێر + گە ← فێرگە (شوێنی فێربوون)
** کار + گە ← کارگە (شوێنی کارکردن)

**٣. بڕگەی سێیەم: -نشین (-nishîn)**

* جۆری وشە: پاشگرێکی بکەرسازە (Agent Suffix).
* ڕەگ و بنەچە: لە چاوگی **"دانیشتن"**ـەوە وەرگیراوە.
* کارکرد: کاتێک دەلکێت بە ناوێکەوە، واتای "دانیشتووی ئەو شوێنە" یان "نیشتەجێی..." دەگەیەنێت.
* نموونە لە کوردیدا:
** شاخ + نشین ← شاخنشین (دانیشتووی شاخ)
** گوند + نشین ← گوندنشین (دانیشتووی گوند)
** شار + نشین ← شارنشین (دانیشتووی شار)
**ئەنجام و واتای کۆتایی**

کاتێک ھەرسێ بڕگەکان پێکەوە لێکدەدرێن: (تاراو+گە+نشین) ← **تاراوگەنشین.**

واتای ڕێزمانی و ڕاستەوخۆی وشەکە دەبێتە: "دانیشتووی تاراوگە" یان "نیشتەجێی دیاسپۆرا".

بەم شێوەیە، "تاراوگەنشین" بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ واتای "دانیشتوانی تۆراو و ڕەنجاو " یان "دانیشتوانی دوورخراوە" دەگەیەنێت.

چۆنێتی بەکارھێنانی لە ڕستەدا:

١- پێشتر: کوردێکی ***دیاسپۆرانشین*** لەوڵاتی کەنەدا پلەی یەکەمی لە پێشبڕکێی ئەسپسواریدا بەدەستھێنا.

١- ئێستا/چاککراو: کوردێکی ***تاراوگەنشین*** لە کەنەدا پلەی یەکەمی لە پێشبڕکێی ئەسپسواریدا بەدەستھێنا.

٢- پێشتر: کوردانی ***دیاسپۆرانشین*** لە ئەڵمانیا بەشداریی ئاھەنگی نەورۆزی ساڵی ٢٠٢٥یان کرد.

٢- ئێستا/چاککراو: کوردانی ***تاراوگەنشین*** لە ئەڵمانیا بەشداریی ئاھەنگی نەورۆزی ساڵی ٢٠٢٥یان کرد.

٣- پێشتر: کوردە ***دیاسپۆرانشینەکانی*** وڵاتانی جیھان بە یەک دەنگ و بە یەک ئاڵا، داوای سەربەخۆیی وڵاتی کوردستان دەکەن.

٣- ئێستا/چاککراو: کوردە ***تاراوگەنشینەکانی*** وڵاتانی جیھان بە یەک دەنگ و بە یەک ئاڵا، داوای سەربەخۆییی کوردستان دەکەن.

 

## نموونە مێژوویی و ھاوچەرخەکان
وێنۆک|پەنابەرانی سووری و عێراقی لە تورکیاوە دەگەنە سکالا سیکامیاس لە دوورگەی لێسبۆس، یۆنان. خۆبەخشانی ڕێکخراوی ناحکومیی ئیسپانی Proactiva Open Arms (تیمی ڕزگارکردنی ژیان - بە جلوبەرگی زەرد و سوورەوە) یارمەتیی پەنابەرەکان دەدەن.

### تاراوگەی جووەکان
مێژووییانە، تاراوگەی جووەکان بە نموونەی کۆنی ئەم چەمکە دادەنرێت. ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ دوو ڕووداوی سەرەکی:

# دوورخستنەوەی بابلی (سەدەی شەشەمی پێش زایین): کاتێک ژمارەیەکی زۆری جووەکان دوورخرانەوە بۆ بابل.
# وێرانکاریی پەرستگای دووەم (ساڵی ٧٠ی زایینی): لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمەوە، کە بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی جووەکان بە جیھاندا.

### تاراوگەی ئەرمەنەکان
دوای کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان لە ساڵی ١٩١٥ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە، ملیۆنان ئەرمەنی ناچار بوون زێدی خۆیان بەجێبھێڵن و بە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ئەورووپا، و ئەمریکادا بڵاوببنەوە.

### تاراوگەی ئەفریقییەکان
ئەمە یەکێکە لە گەورەترین تاراوگە زۆرەملێکان لە مێژوودا، کە لە ئەنجامی بازرگانیی کۆیلەی ئەتڵەسییەوە (Transatlantic slave trade) لە نێوان سەدەی ١٦ و ١٩دا ڕوویدا. ملیۆنان ئەفریقی بە زۆرەملێ لە کیشوەرەکەیان دابڕێنران و گواسترانەوە بۆ ئەمریکای باکوور، باشوور، و کاری بی.

### تاراوگەی فەلەستینییەکان
دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ و شەڕەکانی دواتر، سەدان ھەزار فەلەستینی ئاوارە بوون و لە وڵاتانی دراوسێ (وەک ئوردن، لوبنان، و سووریا) و شوێنەکانی تری جیھاندا نیشتەجێ بوون.

### تاراوگەی کوردەکان
وێنۆک|پەنابەرانی کورد خەڵکی کۆبانێی سووریا لە کەمپێکی پەنابەران لەسەر سنوور لە ناوچەی سرووج، تورکیا.
تاراوگەی کورد بە شێوەیەکی بەرچاو لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکرد. ھۆکارە سەرەکییەکانی بریتین بوون لە:

* کۆمەڵکوژی و سیاسەتی سەرکوتکاری وەک ئەنفال و کیمیاباران لە باشووری کوردستان.
* شەڕ و ناسەقامگیریی سیاسی لە ھەموو پارچەکانی کوردستان.
* ھۆکاری ئابووری و گەڕان بەدوای ژیانێکی باشتردا.

ئەمڕۆ، کۆمەڵگەی گەورەی کوردی لە وڵاتانی ئەورووپا (بەتایبەتی ئەڵمانیا، سوید، بەریتانیا، و فەڕەنسا) و ئەمریکای باکوور بوونیان ھەیە و ڕۆڵێکی گرنگ لە پاراستنی کولتوور و ناسنامەی کوردیدا دەگێڕن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەوەندەکان