open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئێلینۆر ئۆسترۆم

**ئێلینۆر ئۆسترۆم** (ماوەی ژیان: ٧ی ئابی ١٩٣٣ تاکوو ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢) ژنە زانایەکی سیاسەتمەداری ئەمریکی بووە، لە ٧ی ئابی ساڵی ١٩٣٣ لەدایک بووە، ساڵی ٢٠٠٩ خەڵاتی نۆبێلی لە زانستی ئابووریدا وەرگرتووە و یەکەم ئافرەتە ئەم خەڵاتە لەم بوارەدا وەربگرێت.
ئیلینۆر ئۆسترۆم ساڵی ٢٠٠١ ئەندامی ئەکادیمیای نیشتیمانی زانست بووە لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و لە زانکۆی ئەندیانا ببلۆمنگتۆن وەکو مامۆستای زانستی سیاسی کاری کردووە و بەڕێوەبەری ناوەندی خوێندنی دامودەزگا ھەمە جۆرەکان بووە لە زانکۆی ئەریزۆنا.
توێژینەوەکانی خاتوو ئیلینۆر لە بواری ئابووری ژینگەدا خۆی بینیوەتەوە و لەڕێگای خوێندنەوە بۆ ئابووری ڕاوکردنی ماسی و ئابووری دارستان، بابەتی چۆنێتی ھەڵسوکەوتکردنی خەڵکی لەگەڵ ژینگە و قۆستنەوەی خستۆتە ڕوو، لەدوا ساڵەکانی تەمەنیشی دەستی کردووە بە بڵاوکردنەوەی زانست و زانیاری و بابەتی مافی داھێنان.
چۆنێتی خۆڕێکخستنی مرۆڤەکان بۆ خودی خویان بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی گشتی بۆ چەند کێشەیەکی ئاڵۆز، خوێندنەوەیەکی دیکەی خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆمە، ھەروەھا شیکردنەوەی بۆ گاریگەری دامەزراوەکان و ئامۆژگاری دامودەزگاکان لەسەر کاری خەڵکی کردووە و چۆنێتی ھاندانی خەڵک بۆ بڕیاردان لەلایەن خۆیانەوە لەکاتی ئیشکردندا و چەند چارەسەرێکی زۆر تۆکمەی لەم بوارەدا خستۆتە ڕوو.
سەبارەت بەو کارانەی پەیوەندیان بە ژینگەوە ھەیە ئیلینۆر ئەوەی خستۆتە ڕوو کە ھەوڵ و ماندووبونی تاکە کەس لەسەر ئاستی ناوخۆیی ڕەنگە زیاتر لەو ھەوڵانە سەرکەوتوتربێت کە حکومەت دەیدات  و بیروبۆچونەکانی لەلایەن نەمسا و ئاڵمانیا و سویسراوە  لەسەر سیستمی سندوقی چارەسەری پزیشکی جێبەجێدەکرێت. خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆم   لە ١٢ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٢ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* [//ar.wikipedia.org/wiki/إلينور_أوستروم ویکی عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:ئابوورزانانی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانە زانستخوازەکان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی بێڤرڵی ھیڵس
پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
خۆزێ ڕیزاڵ

وێنۆک|خۆزێ ڕیزاڵ
**خۆزێ ڕیزاڵ** (ماوەی ژیان: ١٩ی حوزەیرانی  ١٨٦١ لە خێزانێکی دەوڵەنەمد لە کالامبای سەربە پارێزگای لاغۆنا لە فلپین تاکوو٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٦) ە، زانا و نیشتیمان پەروەرێکی فلیپینی بووە، کەسایەتیەکی سەرەکی بووە لەدامەزراندنی فلیپین لە سەردەمی داگیرکاری ئیسپانی.
خۆسیە ڕیزاڵ بەپاڵەوانی فلیپین دەژمێردرێت و ھەموو ساڵێک وەکو چەژنێکی نیشتیمانی کە بە ڕۆژی ڕیزاڵ ناسراوە یادی مردنی دەکرێتەوە،.
ڕیزاڵ بڕوانامەی لە ھونەر بەدەستھێناوە، بەتەنیا ڕۆشتووە بۆ مەدرید و لەوێ لە زانکۆی کەمبلۆتنسی درێژەی بەخوێندن داوە و بڕوانامەی لە پزیشکیدا بەدەستھێناوە، پاشان نێردراوە بۆ زانکۆی پاریس و بۆ جاری دووەم بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی ھایدلبرگ بەدەستھێناوە، بەتوانابووە لە زمانە جیاجیاکان و بەڵای کەمەوە ١٠ زمانی زانی وە نووسەر و شاعیر ڕۆژنامە نووس بووە و ژمارەیەکی زۆر چیرۆکی بڵاوکردۆتەوە.
خۆسیە ڕیزاڵ زۆر بەھرەمەندبووە لە وێنەکێشان و بواری پزیشکیدا و لەسەر دەستی ئەو چاوە گوێرەکانی دایکی چاک بۆتەوە، کاتێک کە ڕۆمانی دەستم تێوە مەدە و وێرانکەری بڵاوکردۆتەوە ناوبانگی بەجیھاندا بڵاوبۆتەوە، لەم دوو ڕۆمانەدا باسی لەئەنجامە خراپەکانی داگیرکاری ئیسبانیا و ئەو پێشێلکاریانە کردووە کە ھێزی داگیرکاری ئیسبانیا دژ بە فلیپینیەکان ئەنجامی داوە.
چیرۆکەکانی بۆتە ھۆی نانەوەی واژەواژێکی گەورە کە مەبەست لێی بەئاگەدارھێنانەوە فلیپینیەکان بووە تاکو ڕاپەڕن دژ بە ئیسپانیا، ھەر بەھۆی چیرۆک و ڕۆمانەکانیەوە دەستگیرکراوە و زیندانیان کردووە و لە گۆڕەپانێکی گشتیدا لە ٣٠ دیسەمبەری ساڵی ١٨٩٦ لەسێدارە دراوە، ڕوداوی لەسێدارەدانەکەشی بۆتە مایەی ئەوەی لە ٣٠ دیسەمبەری ساڵی ١٨٩٦ فلیپینیەکان دژ بە داگیرکاری ئیسپانیا ڕاپەڕنن و شۆڕش بەرپابکەن و ئیسپانیەکان وەدەربنێن و لە ساڵی ١٨٩٨ سەربەخۆیی ڕابگەیەنن.
خۆسیە ڕیزاڵ ئەمڕۆ وەکو باڵاترین پاڵەوانێکی نیشتیمانی فلیپین وێنە و پەیکەرەکانی شەقام و شۆستە و گۆڕەپانە گشتیەکانی فلیپینی گرتۆتەوە.

## وتەکانی
* ئەوەی لەسەر خۆڵ بنیاتبنرێ بێگومان ھەر دەڕوخێت
* ئەگەر ملکەچ نەبێت دیکتاتۆریش نابێت
* چ سودێک لەسەربەخۆیی دەبینین ئەگەر ملکەچەکانی ئەمڕۆ لەباشە ڕۆژا ببن بەدیکتاتۆر
* گۆمان کردن لەخوا گۆمان کردنە لە ویژدانی مرۆڤ و گومان کردنە لەھەموو شتەکان
* دیکتاتۆریەت لەڕێگای گەمژەیی کەسانی دیکەوە دروست دەبێت

## سەرچاوە
* [//ar.wikipedia.org/wiki/خوسيه_ريزال ویکیپیدیای عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
پۆل:مردووانی ١٨٩٦
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو
ھودا شەعراوی

وێنۆک|هودا شەعراوی
خاتوو *نوور ھودا محەممەد سوڵتان*' ناسراو بە **ھودا شەعراوی** (ماوەی ژیان: ٢٣ی حوزەیرانی ساڵی ١٨٧٩ لە سەعید میسر تاکوو ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧) لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەم و تاکو نیوەی سەدەی بیستەم لەدیارترین چالاکوانە میسریەکان بووە لە بوارەکانی سەربەخۆیی نیشتیمانی میسر و چالاکی ئافرەتان و فێمینیزم وە ئەو دامەزرێنەری یەکێتیی ژنانی میسرە.
ھدی شعراوی کچی محمد سوڵتان باشای سەرۆکی ئەنجومەنی میسری یەکەم بووە لە سەردەمی الخدیوی توفیق، ھەر لە نێو خێزانەکەی وانەی زانستی خوێندووە و لەتەمەنی ١٣ ساڵیدا ھاوسەرگیری لەگەڵ علی شعراوی کوڕی مامی کردووە کە نزیکەی ٤٠ ساڵ لەخۆی گەورەتربووە، بەو مەرجەش ھاوسەرگیری لەگەڵ کردووە، ھاوسەرەکەی یەکەمی تەڵاق بدات، پاشان کچ و کوڕێکیان بووە بەناوی بوسەینە و محمد.
ھدی شعراوی ساڵی ١٩٠٧ ڕێکخراوێکی بۆ چاودێری مناڵان دامەزراندووە، ساڵی ١٩٠٨ زانکۆی المصرییەی ڕازی کردووە بەوەی ھۆڵێک بۆ موحازەراتی ئافرەتان تەرخان بکەن، بەھۆی چالاکی سیاسی ھاوسەرەکەیەوە لە شۆڕشی ١٩١٩ بەشداری لە سەرکردایەتی خۆپیشاندانی ئافرەتەکان کردووە و لیژنەی وەفدی ناوەندی ئافرەتانی دامەزراندووە و سەرپەرشتیشی کردووە.
ھدی شعراوی لە ساڵی ١٩٢١ کاتێک کە میسریەکان پێشوازیان لە سعد زغلول کردووە، داوایکردووە کچ لەتەمەنی ١٦ ساڵی بەخوارەوە بۆی نەبێت ھاوسەرگیریبکات بەھەمان شێوەش کوڕ بۆی نەبێت لە تەمەنی ١٨ ساڵی بەخوارەوە ھاوسەرگیری بکات، ھەروەھا ھەوڵی داوە جیابونەوەی ھاوسەرێتی تەنھا بەدەست پێاوەوە نەبێت و پاڵپشتی لە بەخوێنەوارکردن و لڕۆشبیرکردنی ئافرەتان کردووە.
ھدی شعراوی ساڵی ١٩٢٣ یەکێتی ئافرەتانی میسری دامەزراندووە و تاکو ساڵی ١٩٤٧ سەرۆکایەتی ئەم یەکێتییەی کردووە و یەکێک بووە لە دامەزڕێنەرانی یەکێتی ئافرەتانی عەرەبی و لەساڵی ١٩٣٥ بۆتە سەرۆکی ئەم یەکێتییە و لەھەمان ساڵ بۆتە جێگری سەرۆکی لیژنەی یەکێتی ئافرەتانی جیھانی و بەشداری لە ژمارەیەک لە کۆنگرەکانی جیھان کردووە و دوو گۆڤاری بڵاوکردۆتەوە و چەندین جار لەلایان دەوڵەتی میسرەوە خەڵاتکراوە.
ھدی شعراوی لە ١٢ دیسەمبەری ساڵی ١٩٤٧ لە قاھیرە کۆچی دوایی کردووە و وەکو ڕێزلێنانێک زۆربەی زۆری دامەزراوە و قوتابخانە و شەقامەکانی وڵاتی میسر بەناوی ئەوەوە ناو نراوە

## سەرچاوە
* [//ar.wikipedia.org/wiki/هدى_شعراوي ویکی عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٤٧
پۆل:موسڵمانانی میسری
جۆن درایدن

**جۆن درایدن** (١٩ی ئابی ١٦٣١ - ١٢ی ئایاری ١٧٠٠) کەسایەتیەکی بەناوبانگی ئینگلیزە و بەیەکێک لەناودارترین شاعیر و ئەدیبی ئینگلتەرا دەژمێردرێت، بەتەنھا شیعری نەنوسیوە بەڵکو داھێنانی لە شانۆگەری و ڕەخنەگرتنی ئەدەبی و وەرگێڕاندا کردووە، لە١٩ی ئابی ١٦٣١ لەدایکبووە، سەر بە مەزھەبی کاسۆلیکی ڕۆمانی بووە و بەتوندی داکۆکی لە ئایین و کڵێسای کاسۆلیکی کردووە و لەساڵی ١٦٨١ قەسیدەیەکی بۆ داکۆکیکردن لە ئایین و بیروبڕواکانی بڵاوکردۆتەوە.

جۆن درایدن لە قوتابخانەی ویسمنستەر دەستی کردووە بە خوێندن و دواتر پەیوەندی کردووە بە زانکۆی ترینتی لەشاری کەمبردج و لەساڵی ١٦٥٤ بڕوانامەی لیسانسی بەدەستھێناوە و ڕۆشتووە بۆ لەندەنی پایتەخت، لەکۆتایی پەنجاکاندا دەستی کردووە بە نووسینی ئەدەبی و سەرەتا بەتەنھا شیعر و شانۆنامە و ڕەخنەی بڵاوکردۆتەوە و بەشێوەیەکی سەرەکی گرنگی داوە بە داڕشتنی شیعر و یەکەم کەس بووە لەساڵی ١٦٦٨ پلەی شاعیری کۆشکی شاھانەی بەدەست ھێناوە و لەساڵی ١٦٧٠ پلەی مێژوونووسی شاھانەی بەدەستھێناوە.

جۆن درایدن نزیکەی ٢٧ شانۆگەری نووسیوە بەڵام وەکو دەگێڕنەوە نووسینەوەی شانۆگەری ئارەزووی خۆی نەبووە بەڵکو تەنھا بۆ بژێوی ژیانی ڕۆژانەی خۆی ئەو کارەی کردووە، قەسیدەکانی بەکارھێناوە بۆ ھێرشکردنە سەر ڕکابەرەکانی، ساڵی ١٦٨٨ شا جیمیسی دووەم کورسی شاھانەی لەدەستدا و درایدنیش ئامادە نەبووە بۆ شایە نۆێیەکە دڵسۆزی بنوێنێ‌ و پلە و پایەکەی خۆی بەجێھێشتووە و زۆربەی زۆری کاتی خۆی بۆ وەرگێڕان تەرخانکردووە و لەڕووی رەخنەگرتنی ئەدەبیشەوە زۆر شتی جوانی نووسیوە.

جۆن درایدن لە مەزنترین شاعیرەکانی سەردەمی خۆی بووە و لە ١٢ی ئایاری ١٧٠٠ لەتەمەنی ٦٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣١
پۆل:مردووانی ١٧٠٠
پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٧یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز
پۆل:شاعیرانی ئینگلیز
پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
کایلۆمیکرۆن

وێنۆک|ساختمانی کایلۆمیکرۆنێک

**کایلۆمیکرۆن** (بە ئینگلیزی: chylomicrone)  جۆرێک ھەڵگڕی چەورییە لە ناو خوێن. ھەڵگرەکانی چەوری لە ناو خوێن بە لیپۆپرۆتین دەناسرێن واتە ساز بوون لە لیپید (چەوری) و پرۆتین کە کایلۆمیکرۆن جورێکی زۆر سووکە لە وانە (چونکە پرۆتینی زۆر کەمە؛ تەنیا ١ تا ٢ لەسەد). جۆری چەوری لە ناو کایلۆمیکرۆن زۆرتر لە جۆری تری ئاسیل گلیسرۆلە کە ئەویش زۆر سووکە بۆیە کایلۆمیکرۆن بۆتە سووکترین جۆری چەوری ھەڵگرەکان. تری ئاسیل گلیسرۆڵ(TAG) لە ناو کایلۆمیکرۆن ٨٥ تا ٩٢ لەسەدە. بویە زۆری ئەو چەورییە سووکە بۆتە ھۆی گەورە بوونی تا زۆرتر لە٧٠ نانۆمەتر. کایلۆمیکرۆن لە خوێندا دوای خواردنی خواردەمەنی ھەیە بەڵام لە خوێنی بەرەبەیانی پێش خواردن نابیندرێ.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کۆریا

**کۆریا** ناوچەیەکی جوگرافییە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە. کۆریا دابەشکراوە لە نێوان دوو دەوڵەتدا کە ئەوانیش کۆریای باکوور و کۆریای باشوورە. ھەر دوو دەوڵەتەکە نیمچەدوورگەیەک پێک دەھێنن کە لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ چین و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕووسیا ھاوسنوورە. لە ڕۆژھەڵاتەوە دەریای ژاپۆن لە ژاپۆن و ھەروەھا دەریای چینی رۆژھەڵات لە تایوان جیای دەکاتەوە.

نووسینی چینی لە کۆریا و ھەروەھا ئایینی بوزی لەسەدەکانی ٣–٤ پێش زایین دەورێکی کاریگەری بینی لە مێژووی کۆریادا، کە ئەو کاتە کۆریا لە لایەن زیاتر لە ٣ دەوڵەتەوە بەرێوە براوە ئەوانیش: گۆریۆ، شیلا، بایکجی و دایجو. ئەم دەوڵەتانە بە شێوەیەکی بەردەوام لە بەربەرەکانێدابوون. لە سەدەی ١٣ھەم مەغۆلەکان دەستیان گرت بەسەر ھەمو کۆریادا و کردیان بە وڵاتێکی شوێنکەوتوی خۆیان، کە ئەمەش بووە ھۆی دامەزراندنی دەوڵەتی جۆسۆن لە ساڵی ١٣٩٢، کە ئاشتی و ئارامی ھەموو وڵاتی گرتەوە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ. سەردەمی زێرینی جۆسۆن لە سەردەمی پاشا سیجۆندا بوو کە وڵاتەکە پێشکەوتنی زۆری بەخۆوە بینی لە ڕووی نووسین و دروستکردنی ڕۆژمێری تایبەت بەخۆیان و ھەروەھا چەندین پێشکەوتن لەبوارەکانی تردا.

لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩ھەمدا ژاپۆن چاوی بڕییە سەر کۆریاو توانی دەست بەسەر ھەموو کۆریادا بگرێت تاکو کۆتای ھاتنی شەڕی جیھانیی دووەم لەساکی ١٩٤٥ ز. ەدوای کۆتای ھاتنی جانگ یەکێتی سۆڤیەت و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێککەوتن لەسەر خۆبەدەستەوەدانی ھەموو ھێزە ژاپۆنییەکان لەو ناوچانەدا بە مەبەستی سزادانی ژاپۆن لەدوای جەنگەکە. کە ئەمەش بوو بە ھۆی دابەشکردنی کۆریا بۆ دوو بەش «کۆریای باکوور» کە بەدەست یەکێتی سۆڤیەتەوە بوو و «کۆریای باشوور» کە بە دەست ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکاوە بوو، کە کێبرکێ لە نێوان ھەر دوو حکوومەتەکەدا دروستب وو کە بووە ھۆی دروستبوونی بیروڕای سیاسی لە نێوان ھەر دوو لادا کە ئەمەش بووە ھۆی لەیەکجیابونەوەی دوو کیانی سیاسی جیاواز کە ئەوانیش کۆریای باکوور و کۆریای باشوور ژمارەی کۆی شارەکانی کۆریایی باشور ٨٥ شارە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* [//ar.wikipedia.org/w/index.php?oldid=14439771 ویکیپیدیای عەرەبی]


پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
تۆنی کرووس

**تۆنی کرووس** لەدایکبووی ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠ لە گرایفسوالد لە ئەڵمانیا. کرووس یاریزانی تۆپی پێی ئەڵمانیاییە و یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا و یانەی  ڕیال مەدریدی ئیسپانی دەکات، کرووس ژمارە ٨ دەپۆشێت و لەھێڵی ناوەند یاریدەکات.

## ژیانی یاریزانی
### سەرەتاکان
سەرەتای پەیوەندیکردن بەتۆپی پێ دەگەڕێتەوە بۆ تەمەنی حەوت ساڵی واتا لەساڵی ١٩٩٧ ڕووی کردە یانەی [گرایفسوالد ئێس ڤی کە یانەی ئەو شوێنەیە کە لێوەی لەدایکبووە، کرووس لەو یانەیە بەردەوام بوو لە پێگەیشتن و تا ساڵی ٢٠٠٢ لەو یانەیەدا مایەوە. لەساڵی ٢٠٠٢ ڕوویکردە یانەی ھانسا ڕۆکستار لەپاشان لەساڵی ٢٠٠٦ ڕوویکردە تیپی لاوانی یانەی بایەرن میونخ.

### بایەرن میونشن
لەساڵی ٢٠٠٧ بەشێوەی فەرمی بۆیانەی بایەرن میونخ کرد بەڵام لەبەر ئەوەی لە سەرەتاکان وەک لاوێک سەرکەوتوو نەبوو یانەی بایەرن میوخ بۆ وەرزی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٠ بەشێوەی خواستن فرۆشتییە یانەی  بایەرن ٠٤ لیڤەرکۆزن کرووس لەو یانە شارەزاییەکی باشی وەرگرت ئەمەش وایکرد یانەی بایەرن میوخ کرووس وەربگرێتەوە و گەڕاندییەوە بۆ یانەکەی، کڕووس لەگەڵ بایەرن میونخ لەکۆی ١٣٠ یاریدا ١٣ گۆڵی تۆمارکردووە ھاوکات چەندەھا نازناوی گرنگی وەدەست خست لەوانە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠١٢–١٣ و جامی سووپەری ئەورووپا بۆ ٢٠١٣، بۆندسلیگا بۆ وەرزەکانی  ٢٠٠٧–٠٨, ٢٠١٢–١٣, ٢٠١٣–١٤ و چەندان نازناوی دیکەش.

### ڕیال مەدرید
لە ١٧ی تەممووزی ٢٠١٤ پەیوەندی بەیانەی ڕیاڵمەدریدی ئیسپانی دەکات کە نرخی بۆندەکەی لەنێوان ٢٥ بۆ ٣٠ میلیۆن یۆڕۆیە، لەگەڵ ڕیاڵمەدرید بەردەوام بوو لەسەر ئاستە بەرزەکەی و لەگەڵ یانە نوێیەکەی لەیەکەم وەرزیدا توانی جامی سووپەری ئەورووپای ٢٠١٤ و جامی جیھانیی یانەکانی ٢٠١٤ وەربگرێت.

## دەستکەوتەکان
### بایەرن میونخ
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠١٢–١٣
* جامی سووپەری ئەورووپا بۆ ٢٠١٣
* جامی جیھانی یانەکانی ٢٠١٣
* بۆندسلیگا ٢٠٠٧–٠٨, ٢٠١٢–١٣, ٢٠١٣–١٤
* DFB-Pokal: ٢٠٠٧–٠٨, ٢٠١٢–١٣, ٢٠١٣–١٤
* DFB-Ligapokal: ٢٠٠٧
* سووپەری ئەڵمانیا ٢٠١٠, ٢٠١٢

### ڕیال مەدرید
* جامی جیھانی یانەکانی ٢٠١٤، ٢٠١٦، ٢٠١٧، ٢٠١٨
* جامی سووپەری ئەورووپا بۆ ٢٠١٤، ٢٠١٧
* جامی سووپەری ئیسپانیا ٢٠١٧
* لالیگا لەوەرزی ٢٠١٦-٢٠١٧

### ھەڵبژاردەی نیشتمانیی ئەڵمانیا
* پلەی یەکەمی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤

## سەرچاوەکان

* [//en.wikipedia.org/wiki/Toni_Kroos ویکی ئینگلیزی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
ڕەئفەت ھەجان

**ڕەئفەت ھەجان** بە ناوی تەواوی **رفعت علی سلیمان الجمال** ناسراو بە **رافت الھجان** جاسووسێکی بەھێز و ناوداری میسری بووە ، لە 1 یۆلیۆی ساڵی 1927 لە شاری دمیاتی میسر لە دایک بووە ، قوتابیەکی کەمتەرخەمبووە و گرنگی بەوانەکانی نەداوە و ھۆگری یاری کردن و شانۆگەری و سینەما بووە و لە 3 فیلمدا ڕۆڵی بینیوە و بەشێوەیەکی زۆر باش فێری زمانی ئینگلیزی و فەرەنسی بووە ، ساڵی 1946 تەخەڕوجی کردووە و لە کۆمپانیایەکی بیانی وەرگیراوە و دواتر بەتۆمەتی دزیکردن دەرکراوە.
رافت الھجان دوای ئەوەی جۆرەھا ئیشی لەجۆراوجۆرەکانی جیھان کردووە بەبێ پاسپۆرت و کارتی سەوز لەگەڵ کۆمپانیایەکدا ڕۆشتووە بۆ ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و دوای ڕاودوونانی لەلایەن بەڕێوبەرایەتی کۆچوکۆچبەرانەوە ڕۆشتووە بۆ کەنەدا و لەوێشەوە بۆ ئەڵمانیا و لەوێش لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکراوە و گەڕێندراوەتەوە بۆ میسر و دەستی کردووە بە ساختەکردنی ناسنامەکەیی و زیاتر لە ناسنامەیە ساختەی ھەبووە ، لەدوای شۆڕشی یۆلیۆی ساڵی 1952 کاتێک ویستوێتی بڕوا بۆ لیبیا ئەفسەرێکی بەریتانی گومانی لێکردووە کە کەسایەتیەکی جولەکەیە و دەستگیری کردووە و ڕەوانەی دەزگای زانیاری میسری کردووە.
لەکاتی لێکۆڵینەوە لەگەڵ رافت الھجان بەڕاشکاوی باسی لەوەکردووە کە چۆن چاوی بەژمارەیەکی زۆر لەجولەکەکان کەوتووە و توانیوێتی لاسایی ھەڵسوکەوتەکانی ئەوان بکاتەوە ، کاتێکیش کە دەزگیرکراوە ناسنامەیەکی ئەفسەرێکی جولەکەی پێبووە بەناوی دیڤید ئەرنسۆن و لەلایەن حەسن حوسنی ئەفسەری پۆلیسی نھێنی میسرەوە لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا دەکراو ئەویش دانی بەھەمووشتێکداناوە و ئاشکرای کردووە ئەوەنە ھەڵسوکەوتی لەگەڵ جولەکەکان کردووە بەشێوەیەک کە بۆتە بەشێک لەوان ، لەدوای پشکنین و بەدواداچون بۆ قسەکانی بۆیان دەرکەوتووە کە جولەکەکان رافت الھدان بەکێک لەخۆیان دەزانن و ھەرگیز گۆمان ئەوەیان نیە کە جولەکە نەبێت.
لەکۆتاییدا حەسن حوسنی ئەو ئەفسەرەی لێکۆڵینەوەی لەگەڵ رافت الھجان کردووە دوو ھەڵبژاردەی خستۆتە بەردەمی یان بۆ ھەتاھەتایە زیندانی دەکرێت یاخود دەبێت ئایین و کەسایەتی خۆی بگۆڕێت و وەکو جولەکەیەک لەناو جولەکەکان ژیان بەسەربەرێت و کار بۆ بەرژەوەندیەکانی دەزگای زانیاری میسر بکات ، ئەویش ئەوەی ھەڵبژاردووە کە کار بۆ بەرژەوەندیەکانی دەزگای زانیاری میسر بکات و لەدوای بەھێزکردنی و مەشقپێکردنی لەھەموو بوارێکدا ، بەپاسپۆرتێکی ئیسرائیلیەوە و بەناوی جاک بیتۆنەوە کە گوایە کەسایەتیەکی ئیسرائیلیە ڕۆشتۆتە ئیسرائیل و وەکو بازرگانێکی ناودار لەوێ‌ کاری کردووە.
رافت الھجان دوای ئەوەی بۆتە جێی متمانەی جولەکەکان و جۆتە نێو دەزگای زانیاری جەنگی ئیسرائیلیەوە و لەگرنگترین کارەکانی میسری ئاگەدارکردۆتەوە لەوەی کەلەلایەن 3 دەوڵەتەوە ھێرش دەکرێتە سەری ، ھەروەھا میسری ئاگەدارکردۆتەوە کە لەساڵی 1967 ھێرش دەکرێتە سەری ، زانیاری زۆر گرنگی داوە بەمیسر کە بۆتە ھۆی ئەوەی میسر لەجەنگی ئکتۆبەردا سەرکەوتن بەدەستبھێنێت.
رفعت علی سلیمان الجمال ناسراو بە رافت الھجان دوای ئەوەی دووچاری نەخۆشی شێرپەنجەی سیەکان بۆتەوە لە 30 یەنایری ساڵی 1982 لە ئەڵمانیا کۆچی دوایی کردووە ھەر لەوێش نێژراوە.

## سەرچاوە
ویکیی عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
ئەبوو عەلا مەعەری

**ئەبوو عەلا مەعەری** () ناوی ئەحمەدی کوڕی عبداللە ی کوڕی سولەیمان القەزاعی التنوخی المعرییە، شاعیر و فەیلەسوف و ئەدیبێکی عەرەبی سەردەمی عەباسییەکان بووە. ساڵی ٩٧٣ لە سووریا لەدایک بووە، باپیرەی یەکەم دادوەری شاری موعرەت نوعمان بووە و ھەندێک لە بنەماڵەکەی بە شاعیر ناوبانگیان دەرکردووە.

دوای ئەوە دووچاری نەخۆشی جیدری بووەتەوە لەتەمەنی چوار ساڵیدا ھەردوو چاوی لەدەستداوە و کوێر بووە. لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا دەستی کردووە بە شیعر نووسین. ئەبووعەلا خوێندنی لە سووریا تەواوکردووە و زانستی زمانەوانی و ئەدەب و فیقە و شیعر و ڕاڤەی قورئانی پیرۆز و فەرمودەکانی پێغەمبەری مەزنمانی خوێندووە. ساڵی ١٠٠٧ بەمەبەستی بڵاوکردنەوەی شیعر و فەلسەفە و بیرۆکەی ئازاد ڕۆشتووە بوو بەغدا و قوتابییەکی یەکجار زۆری ھەبووە و دەربارەی شیعر و نەحو و ھۆشمەندی وانەی بۆ وتونەتەوە و چاوی کەوتووە بە زاناکانی بەغدا. ساڵی ١٠٠٩ گەڕاوەتەوە بۆ موعرەت نوعمان و لەماڵەوە گۆشەگیربووە و خەریکی نووسین و خوێندنەوە بووە.

ئەبوو عەلا پێی وابووە ئایین بەگشتی ئەفسانەیە و لەلایەن ڕابردۆەکانەوە دروست کراوە و ڕەخنەی لە فەریزەی حەج گرتووە و بە گەشتی بتپەرستان وەسفی کردووە و دژ بەماچ کردنی بەردە ڕەشەکە بووە و ژمارەیەک لە زانایانی موسڵمانان وەکو ابن کەسیر بە زەندیق و کافر ناویان بردووە.

ئەبوو wعەلا دەستبەرداری دنیا بووە و خۆی لە چێژەکانی دنیا بەدوور گرتووە و بۆ ماوەی ٤٥ ساڵ گۆشتی حەیوان و برنج و ماست و ھێلکە و ھەنگوینی نەخواردووە و تەنھا جل و بەرکی ڕەق و زبری لەبەر کردووە تاکو لە ساڵی ١٠٥٨ لەتەمەنی ٨٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە لەناو ماڵەکەی خۆیدا لە مەعەرە نوعمان نێژراوە.

## سەرچاوەکان
وەرگێڕانی لە ویکیپیدیای عەرەبییەوە؛ کانوونی دووھەمی ٢٠١٥

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:مردووانی ١٠٥٧
پۆل:لەدایکبووانی ٩٧٣
پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت
پۆل:ھزری ئازاد
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:خەڵکی حەلەب
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
بەراز

**بەراز** (ناوی زانستی: **Sus scrofa**) گیانلەبەرێکی گواندارە کە لە دەشت و دەر و زەڵکاوەکاندا دەژیی. مێیەی بەراز پێی دەوترێت ماڵۆزە یان مالۆس و نێرەکەی پێی دەوترێت یەکانە.

ماڵی کردنی بەراز ھاوتای مەڕ و بزن و مانگا زۆر لە مێژە مرۆڤی کۆنی ناوچە کوردستان دەستیکرد بەماڵی کردنی بە پێی سەرچاوە مێژووییەکان بەراز لە ١٠٥٠٠ (دە هەزار و پێنج سەد) ساڵ پێش زایین ماڵی کراوە لە ناوچەکانی لە ناوچەی چاوگەکانی ھەردوو ڕووباری فورات و دیجلە لە کوردستان.

نێرینەی بەراز گیانلەبەرێکی دڕە و زۆر جار خەڵکی بە ھۆی پەلاماری یەکانە تووشی برین دەبێت. ھەروەھا بەراز زییان زۆر دەگەیێنێت بە باخەوانان چونکە ئەچێتە ناو باخ و ڕووەکی ناب باخەکە تێک دەدات و ھەڵی دەکەنێت و زۆری لێ دەخوات بۆیو باخەوانان پێیان خۆش نیە ئەگەر بەراز لە نزیک باخەکانیان پەیدابێت.

## پێشانگا
وێنۆک|یەکانە (نێری بەراز)
وێنۆک|بەچکە بەراز
وێنۆک|ماڵۆزە (مێیەی بەراز)
وێنۆک|ئەو شوێنانەی جیهان کە بەرازی کێوی تێیدا دەژیی

## سەرچاوە
http://www.nytimes.com/2008/08/11/science/12visuals.html?_r=4&oref=slogin&oref=slogin&

پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:خووگەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
لا سکالا

وێنۆک|دیوای ناوەوەی لا سکالا
**لا سکالا** یەکێکە لە بەناوبانگترین ماڵی ئۆپێرا و میوزیک ، لا سکالا لە ڕۆژی ٣ی ئابی ١٧٧٨ لەشاری میلان لە ئیتالیا کرایەوە ئەمەش لەدوای ئەوە ھات کە لەسەرەتاکانی سەدەی حەڤدەھەم ئەو میوزیکە لەناو ئیتالیا بووە باو. بەر لەوەی لا سکالا بنیادبنرێت ئەوە ئەو شوێنە شوێنێکی شانۆگەری بوو بەناوی (Teatro Ducale) بەڵام شانۆگەرییەکە لەساڵی ١٧٧٦ سووتا. لەساڵی ١٩٠٧ لا سکالا نۆژەنکرایەوە و ژمارەی کورسیی ئامادەبووان گەیشتە ٢٨٠٠ کورسی بەڵام بەشێوەی ئێستا نا چونکە لەماوەی شەڕی جیھانیی دووەم لەساڵی ١٩٤٣ بەھۆی بۆمبەوە زیانێکی گەورەی تووشبوو.چەندین ھوونەرمەندی بەناوبانگ و ئۆپێرابێژ لە لا سکالا بوون لەوانە جوزێپێ ڤێردی.لەماوەی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٤ بۆجارێکی دی لا سکالا نوێکرایەوە. لە ئێستاشدا چالاکیی لە لا سکالا ھەر بەردەوامە و ھێشتا ئۆپێرا و سەمای بالێی تێدادەکرێت.

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری لا سکالا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژووی ئۆپێرا
سپی

**سپی**، **چەرموو**  یان **چەرمگ** ڕووناکترین ڕەنگە، سپی ڕەنگی بەفری تازە و شیرە، ڕەنگەکە بەرھەم ھاتووە لە تێکەڵکردنی ھەموو ڕەنگەکانی شەبەنگی بەرچاو، 
ھەروەک دروشمێک سپی بەرامبەری ڕەشە، زۆرجار ڕووناکی نوێنەرایەتی دەکات و بەپێچەوانەی تاریکی دادەنرێت، لە بڕێک فەرھەنگەکاندا سپی ڕەنگێکە کە زۆرجار پەیوەندیدارە لەگەڵ بێتاوانی، بێ ھەڵەیی، باشە، ڕاستگۆیی و پاکی.



## سەرچاوەکان



پۆل:ڕەنگ
تارا مامەدۆڤا

**تارا مامەدۆڤا** (٢٢ی نیسانی ١٩٨٣ لە کۆک یانگاک، قرغیزستان - ) کچە کوردێکی گۆرانیبێژە کە لە کوردانی قرغیزستانە. ئەو لە نیسانی ١٩٨٣دا لە وڵاتی قرغیزستان لە دایک بووە و دواتر ڕۆیشتووە بۆ ڕووسیا. ئەو بە کرمانجی و سۆرانی گۆرانیی گۆتووە.

## کارەکان
### ئەلبومەکان
* *ئاخ*
* *بەرھەڤکرن* (ھەڵبژاردەی سترانەکان)

### تاکەگۆرانییەکان
* *سەڤا چ* (٢٠٢٢)
* *زڤ* (٢٠٢٢)
* *خووچە* (لەگەڵ ڕەوشان چەلیکەر) (٢٠٢٢)
* *چوو*
* *فرین*
* *ژنێن شەنگالێ*
* *سەرێ سالێ*
* *خەون گران*

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کوردەکانی قرغیزستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:زیندووان
کلارا زێتکین

**کلارا زێتکین** (ئیسنیەر ٥ی تەممووزی ١٨٥٧ - ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٣٣) سیاسەتمەدارێکی ئەڵمانی چەپڕەو بووە و داکۆکی لە مافەکانی ئافرەت کردووە، وەکو مامۆستا لەقوتابخانەکانی ناوەندی وانەی وتۆتەوە، لەساڵی ١٨٧٥ەوە و لەسەردەمی بسمارک لەپێشەنگی ئەو ئافرەتانە بووە کە لەپێناو ئازادییە گشتیەکانی ئافرەتاندا تێکۆشاوە و بەشداریکردووە لە بەرزکردنەوەی ئاستی ھۆشیاری سیاسی و کۆمەڵایەتی سەدان کڕێکاری ئافرەتی ئەڵمانی.

کلارا زێتکین بەھۆی ئەوەی لەلایەن پۆلیسەوە ڕاوەدوونراوە، ساڵی ١٨٧٨ ھەڵھاتووە بۆ زوریخ ، تاکو ساڵی ١٩١٧ ئەندامێکی چالاکی حزبی دیموکراسی یەکگرتوی ئەڵمانیا بووە، دواتر چۆتە نێو باڵی چەپی حزبی دیموکراتی یەکگرتووی بێلایانی ئەڵمانیا، ساڵی ١٨٩١ ڕۆژنامەی ھاوسەنگی دامەزراندووە، ھەروەھا یەکگرتووی سەبارتاکۆسییەی دامەزراندووە کە کورتکراوەی سبارتاکۆسی ئازادکەری کۆیلەکان بووە.

ساڵی ١٩١٠ پێشنیاری بۆ سکرتاریەتی نێودەوڵەتی ئافرەتانی یەکگرتوو کردووە لە ٨ی مارسی ھەموو ساڵێک ئاھەنگ بۆ ئافرەتە تێکۆشەرەکان بگێڕدرێت، لە ساڵی ١٩٣٢ ئەو کاتە کە ئەندامی پەرلەمانی ئەڵمانیا بووە، وتارێکی پێشکەشکردووە کە دواتر بۆتە بەڵگەیەکی مێژوویی، لەو وتارەیدا داوای لەگەلی ئەڵمانیا کردووە دژایەتی فاشیەت بکەن.

وەکو ڕێزلێنانێک بۆ کلارا زێتکین ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات وێنەکەیان لەسەر دراوەکەیان داناوە. لە ٢٠ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٣ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧
پۆل:مردووانی ١٩٣٣
پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نووسەرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانی
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
سکەندەر لۆدی

**سکەندەر لۆدی** (کۆچی دوایی: ١٥١٧) پاشای دێھلی بووە لە ماوەی ساڵانی ١٤٨٩ تا ١٥١٧دا. ئەو لە بنەماڵەی لۆدییەکان بووە کە بۆ لە دوای ھێرشی تەیمووری لەنگ بۆ سەر ھیند لە بەشێکی زۆری ئەو وڵاتەدا دەسەڵاتیان بە دەستەوە بوو. سکەندەر لۆدی بە پاشایەکی دادپەروەر و لایەنگری ئەدەب ناو براوە و خۆشی ھەندێک ھۆنراوەی لێ بە جێ ماوە. ئەو ھاوچەرخی کەبیر شاعیری گەورەی ھیندی بووە.

## ژیاننامە

سکەندەر کوڕی دووەمی سوڵتان بەهلول لۆدی بوو، کە بنەماڵەی فەرمانڕەوای لۆدی سوڵتانی دەلهیی دامەزراندبوو.
سکەندەر فەرمانڕەوایەکی بەتوانا بوو کە هانی بازرگانی دەدا لە سەرانسەری خاکەکەیدا.  دەسەڵاتی لۆدی فراوانتر کرد بۆ ناوچەکانی گوالیۆر و بیهار.  لەگەڵ عەلائەدین حسێن شا و شانشینی بەنگالی خۆی پەیماننامەیەکی کرد.  لە ساڵی ١٥٠٣دا، بیناکردنی شاری ئێستای ئاگرای ڕاسپاردووە.
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* لۆدییەکان؛ ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا
* لۆدییەکان؛ مێژووی ھیند

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٧
پۆل:پەشتوون
پۆل:ھیندییەکانی سەدەی ١٥یەم
پۆل:ھیندییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:ھیندییەکانی بە ڕەچەڵەک ئەفغان
پۆل:خانەدانی لۆدی
پۆل:مردووانی ١٥١٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٥٨
ڕاماناندا

**ڕاماناندا** یان **جاگادگوروو ڕامانانداچاریا** (١٤٠٠-١٤٧٦) قیددیسی ھیندووی خەڵکی ھیندە کە ڕۆڵێکی گرنگی لە بزووتنەوەی بھەکتی و چاکسازیی ئایینی لە باکووری ھینددا بووە. زۆربەی ژیانی لە شاری بەنارەس ژیاوە و موریدی زۆری بووە و یەکێک لە ناسراوترین شاگردەکانی کەبیر عاریف و شاعیری گەورەی ھیندییە.

## سەرچاوە
[//en.wikipedia.org/wiki/Ramananda#Contribution_towards_Hindi ویکیی ئینگلیزی؛ جانوەریی ٢٠١٥]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٠
پۆل:مردووانی ١٤٧٠
پۆل:پێشەوا ئایینییە ھیندییەکان
ڤاراناسی

**ڤاراناسی** یان **بەنارەس** (بە ھیندی: बनारस، ) شارێکە لە وڵاتی ھینددا کە بە یەکێ لە شارە پیرۆزەکانی ھیندووەکان دادەنرێ. ڕووباری گەنگ کە بە ئاوێکی پیرۆز دادەنرێ بە پاڵ ئەم شارەدا تێدەپەڕێ. 

## سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ جانوەریی ٢٠١٥


پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز
پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ھیندستان
پۆل:گەورە شارەکانی ھیندستان
سان سیمۆن

**کۆنت کلوود ھێنری دۆرفرووا** ناسراو بە **سان سایمۆن** (١٧ی تشرینی یەکەمی ١٧٦٠ - ١٩ی ئایاری ١٨٢٥) فەیلەسووفێکی فەڕەنسی بووە و لەگەڵ ئەوەدا بووە دەوڵەت دەست لە ژیانی ئابووری وەربدات ، ساڵی ١٧٦٠ لەپاریس لەدایکبووە، بانگەشەی بۆ گرنگیدان بە پیشەسازی کردووە و ئاماژەی بە گرنگی پەرلەمانداوە سەبارەت بە بواری ئابووری و داوایکردووە پەرلەمان بکرێت بە سێ‌ ئەنجومەنەوە (ئەنجومەنی داھێنان، ئەنجومەنی پشکنین، ئەنجومەنی جێبەجێکردن).

سان سایمۆن بەشداری لە شۆڕشی ئەمریکادا کردووە و پاڵپشتی لە شۆڕشگێرەکانی فەڕەنسا کردووە لە فەڕەنسا، لەژیانیدا ڕوبەڕوی برسێتی و دەربەدەری بۆتەوە و نەھامەتیەکی زۆری چێشتووە لەپێناو دروستکردنی بیرۆکەکانی و ئامانجی پێکھێنانی کۆمەڵگایەکی دادپەروەر بووە و لە ناودارترین بەرھەمەکانی مەسیحییەتی نوێیە.

ئەو کەسانەی شوێنکەوتووی سان سایمۆن بوون و بە سان سیمونیەکان ناسرابوون داوای پوچەڵکردنەوەی میراتیان کردووە و پێیان وابووە کە نابێت سەروەت و سامان تەنھا لەنێو بازنەی یەک خێزاندا بێت بەڵکو دەبێت سەروەتی تاکە کەس لەدوای مردنی بدرێت بە دەوڵەت و دەوڵەتیش بەرژەوەندی گشتی لەبەرچاو بگرێت و بەروبومەکان ڕێکبخات و کەسی شیاو لە شوێنی شیاودا دابنێت و ئیشوکارەکان لەسەر ئەم بنەمایە دابەشبکات بەسەر کەسەکاندا، ھەروەھا داوایانکردووە دەسەڵات بدرێت بەو کەسانەی پیشەسازن نەک بدرێت بەزانایان چونکە بەبڕوای ئەوان پیشەسازییەکان سەرۆکی ڕاستەقینەی گەلن.

لایەنگرانی سان سایمۆن دەوڵەتی میسریان بەباشترین شوێن زانیوە بۆ جێبەجێکردنی بیرۆکەکانیان و لەکاتی دەسەڵاتی محەممەد عەلی دا زۆربەی زۆریان کۆچیان کردووە بۆ میسر.

سان سایمۆن لەساڵی ١٨٢٥ کۆچی دوایی کردووە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٠
پۆل:مردووانی ١٨٢٥
پۆل:نووسەرانی پاریسی
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
نەوتی سپی

**نەوتی سپیی** یان **کێرۆسین** () شلەیەکی ھایدرۆکاربۆنییە وەک سووتەمەنی بەکاردەھێنرێت لە ماڵ یاخود کارگەکاندا.

نەوتی سپی لە ئاسیا و ئەفریقیا بەشێوەیەکی بەربڵاو بەکاردێت وەک گەرمکەرەوە. چرای کێرۆسین وەک سەرچاوەی ڕووناکی بەکاردەھێنرێت لە ناوچە دوورەدەستەکان لەبەر نەبوونی کارەبا. نەوتی سپی وەک 

سووتەمەنی بۆ بزوێنەری فڕۆکە و ڕۆکێت بەکاردێت.

## ئەمانەش ببینە
* نەوت

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سووتەمەنییەکان
پۆل:ئەلکانەکان
پۆل:سووتەمەنییەکانی فڕین
پۆل:بەرھەمە نەوتییەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە کەنەدییەکان
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:داھێنانە چینییەکان
ھێرش بۆ سەر شارلی ئێبدۆ

وێنۆک|شوێنی (شەقام)ی ڕووداوەکە
**هێرش بۆ سەر شارلی ئێبدو،** ئەو هێرشە بوو کرایە سەر رۆژنامەیەک یان ھەفتەنامەیەکی گالتەئامیزی کاریکاتۆری فەرەنسیی بەناوی شارلی ئێبدو. کە لە کاتژمێر ١١ی بەیانی بەکاتی ئەوروپای ناوەڕاستی ٧ی کانوونی دووەم ٢٠١٥ لە پاریس لەلایەن ٣ چەکداری نەناسراو هێرشکرایە سەر ئۆفیسی ئەم ھەفتەنامەیە لە ئەنجامدا بووە ھۆی کوژرانی ١٢ کەس و برینداربوونی ١١ کەس بوو، ڕاکردنی ئەنجامدەرانی ئەم کارە کە دووان لەم کوژراوانە موسلمان بوون.شایەنی باسە ٤ لەم کوژراوانە لە وینەکیشە کاریکاتۆرییە بەناوبانگەکانی فەرەنسا بوو بەردەوام جیی مشتومڕ و باسی نێوەندە راگەیاندنەکان بوون کە ئەوانیش شارپ و کابوو ڤولینسکی تینیوو.

## پاشخانەی ئەم ڕووداوە
مێژووی ئەم ھەفتەنامەیە پرە لە وێنە و  کاریکاتیری گالتەئامیز بە کەسایەتی و  وێنەی سیاسی و کۆمەلایەتی و ئایینیەکان کە بەردەوام لەلایەن ڕەوتە جیاجیاکانی فەرەنسا جیی رەخنەبووە بەتایبەت لەبابەتی ئایینی کە بەپیی یاساکانی ئەم وولاتە ئازادی رەھا دراوەتە تاک بە سوکایەتی و گالتەکردن بە پیرۆزیەکان.
بۆیە ھیچ رەوتیکی ئایینی و شەریعەتی ئاسمانی وەکو ئایینی ئیسلام و ئایینی مەسیحییەت و جوولەکە بەدەر نەبوونەلەسوکایەتی و گالتەکردن بە پیرۆزیەکانیان لەرێی وێنە کاریکاتۆرییەکان بەلام لەناویاندا بە پلەی یەکەم ئیسلام بووەبە نیشانی تیرەکانیان کە چەندین جار لەپەرەی سەرەکی ئەم ھەفتەنامەیە کاریکاتۆریان لەسەر پیغەمبەری ئیسلام محەممەد دروستکردووە یاخود لەسەر موسلمانان یان یاسایەکی ئیسلامی لەپەرەکانیان ئەگەرچی تەنھا ئەم کاتانە مشتومرو رەخنە دژیان زیاتر پەرەی سەندووە کاتیک لە پەرەی سەرەکی دانراون بەلام بەداخەوە خەلک وایان زانیوە تەنھا ئەم کاتانە قسە لەسەر ئیسلام و پەیامبەری کراوە کە لەپەرەی سەرەکی دەرکەوتووە بەلام بە پیچەوانەوە دەیان جار لەپەرەکانی تر کاریکاتۆری دژە ئیسلام.
ساڵی ٢٠١١ کاتیک وێنەی کاریکاتۆر دژی پەیامبەری ئیسلام بڵاوکرایەوە لەپەرەی سەرەکی ئەم رۆژنامەیە بووە رەخنەی رێکخراوە ئیسلامییەکانی فەڕەنسا و نارەزایی زۆری لیکەوتەوە ئەوە بوو کابو کە یەکێکە لە کوژراوەکان و خاوەنی ئەم کاریکاتۆرە بوو لەوەلامدا ووتی:
"محەممەد لای من پیرۆز نییە"....."گلییی لە موسڵمانان ناکەم کاتێک پێناکەنن بە وێنەکانمان من لەژێر یاسای فەرەنسا ژیاوم نەوەک یاسای قورئان"

## سەرچاوە
* ئە بی سی
* گاردیەن
* یوئیس نیوز
* لۆنگ وۆر جیرنەل
* http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/jan/07/charlie-hebdo-murderers-cannot-define-islam

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئاتاھوالپا

**ئاتاھوالپا** یان **ئاتاوالپا** (١٥٠٧-١٥٣٣) ناوی دوایین پاشای ئینکا لە ئەمریکای باشوور، ئاتاهوالپا لە شەڕ لەگەڵ ئیسپانییەکاندا شکستی هێنا و بە فەرمانی فرانسیسکۆ پیزارۆ کوژرا.

## سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی؛ جانوەریی ٢٠١٥

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ئینکا
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٠٢
پۆل:مردووانی ١٥٣٣
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان
کۆلیندا گرابار

وێنۆک|کۆلیندا گرابار
**کۆلیندا گرابار** لەدایکبووی ٢٩ی نیسانی ١٩٦٨ لە ڕیێکا لە یوگۆسلاڤیای پێشوو و کرواتیای ئێستا. کۆلیندا کەسایەتی سیاسیی و دیپلۆماتکاری کرواتییە لە ڕۆژی ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ بووە ١٥ەمین سەرۆککۆماری وڵاتی  کرواتیا وە ئەمە یەکەم ژنە ئەو پۆستە وەربگرێت لە  کرواتیا. پێشتریش لە چەندین پلە و پۆستدا کاری کردووە کە لەماوەی ٢٠٠٨ تاکوو ٢٠١١ لە بووە سەرۆککونسڵی کرواتیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوە
*بۆ یه‌كه‌مین جار له‌مێژوودا ژنێك پۆستی سه‌رۆك كۆماری كرواتیای برده‌وه‌ / خەندان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسییەکانی کرواتیا
پۆل:خانمە سەرۆکەکان
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن
ئیڤلین ئەندەرھیڵ

چەپ|وێنۆک|228x228پیکسڵ
**ئیڤلین ئەندەرھیڵ** (؛ ١٨٧٥ – ١٩٤١) نووسەر و لێکۆڵەری ئینگلیزی سەدەی نوزدەیەم و بیستەمە کە زۆربەی کارەکانی لە سەر عیرفانی مەسیحییەت بووە. یەکێک لە کارە ھەرە گرنگەکانی ھاوکاری لەگەڵ ڕابیندرانات تاگۆر خاوەنی خەڵاتی نۆبڵ بووە لە کتێبی چریکەکانی کەبیردا.

## سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=641864614 ویکیی ئینگلیزی؛ کانوونی دووەمی ٢٠١٥]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥
پۆل:مردووانی ١٩٤١
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن
پۆل:نووسەرانی مەسیحی
پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:خەڵکی وۆڵڤەرھامپتۆن
پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز
پۆل:نووسەرانی ئایینیی ژن
فانتۆم (فیلمی ٢٠١٥)

**فانتۆم** (بە کوردی: تارمایی) فیلمێکی ھیندی دژە تیرۆریزم و درامییە. فیلمەکە لەلایەن دەرھێنەر کەبیر خانەوە دەرھێنراوە وە کاری بەرھەمێنانی ساجید نادیادوەلایە. ھەردوو ئەکتەری ناسراوی بۆلیوود سەیف عەلی خان و کاترینا کێف ڕۆڵی سەرەکی دەبینن لە فیلمەکە. فیلمەکە لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٥ لە سینەماکانی جیھان پەخشکرا. ناوەڕۆکی فیلمەکە باس لە ھێرشی تیرۆریستی بۆ مۆمبای دەکات لە ٢٦ی تشرینی دووەم، وە لەگەڵ تیرۆریزم لە جیھان.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی IMDb

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥
پۆل:فیلمە ھیندی-زمانەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ھیندییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی تاوانی ڕێکخراو لە ھیندستان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی تیرۆریزم لە ھیندستان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری بەیرووت داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شیکاگۆ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری مومبای وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:فیلمە ئەکشنەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
زمانی پەنجابی

وێنۆک|ناوی زمانی پەنجابی بە دوو ڕێنووس

**پەنجابی** یان **پونجابی** زمانێکی ھیندی و ئەورووپییە کە لە دوو وڵاتی ھیندستان و پاکستان قسەی پێ دەکرێت. بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٠ نزیکەی ١٠٢ ملیۆن کەس لە جیھان بە زمانی پەنجابی قسەدەکەن ئەمەش وای کردووە ئەو زمانە لە دەیەمین ئەوزمانانە بێت کە زۆرترین قسەی پێدەکرێت لە جیھان. زمانی پەنجابی زمانی دایکە بۆ پەنجابییەکان.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
لی چینگ یون

**لی چینگ یون** (بەچینی:李清云) پیاوێکی بەڕەگەز چینییەو بەگوێرەی زۆربەی سەرچاوەو زانیارییەکان ٢٥٦ ساڵ ژیاوە. ئەم پیاوە لەساڵی ١٦٧٧ لەھەرێمی سیچوان لە چین لەدایکبووە. زۆربەی ژیانی لەشاخەکانی ئەو ھەرێمە بەسەر بردووە. گژوگیای کۆکردووەتەوەو فێری نھێنییەکانی تەمەن درێژی بووە.
لەساڵی ١٧٤٨ کە ئەو کاتە تەمەنی ٧١ ساڵ بووە، لە سوپای چیندا خزمەتی کردووەو وانەی ھونەری جەنگی و بەرگری لەخۆکردنی وتووەوتەوەو وەک راوێژکاری سەربازی کاریکردووە.
ئەم پیاوە لەمیانەی ژیانیدا ٢٣ ژنی ھێناوەو پاش مردنیشیان خۆی ھەمویانی ناشتووە. لەساڵی ١٩٢٧ جەنەڕاڵ یانگ سین لەسوپای شۆڕشگێڕی نیشتمانیی چین، بەھۆی سەرسامبونی بەم پیاوەوە، بانگھێشتیکردووە بۆ شوێنی نیشتەجێبونی خۆی لەھەرێمی سیشوان. ئەو وێنەیەی ھاوپێچی ئەم بابەتەیە لەو ساڵەدا گیراوە. پاش شەش ساڵ لەو بانگھێشتە لی کۆچی دوایی کردووە.
ئەم پیاوە پێش مردنی بە ھاوڕێکانی وتووە: "ھەر شتێک کە پێویست بوبێت بیکەم، کردومەو ئێستاش پێویستە بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە"، دوای ئەوە لە ٦ی ئایار ١٩٣٣ کۆچی دوایی کردووە.
ئەم پیاوە خۆی دەڵێت لەدایکبوی ساڵی ١٧٣٦ە بەڵام چەند ریکۆردێک ھەن باس لەوە دەکەن کە لەدایکبوی ١٦٧٧، کەواتە ١٩٧ ساڵ یان ٢٥٦ ساڵ ژیاوە کە ھەرچییەکیان راست بێت درێژترین تەمەنی باوەڕپێکراوە لەمێژوودا. ھاوکات زۆرترین زانیارییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە ٢٥٦ ساڵەکە راستترە ھەرچەندە ھەرگیز نەتوانراوە مێژوی راستەقینەی لەدایکبونی بەتەواوەتی و رەسمی جەخت بکرێتەوە.
لەساڵی ١٩٣٠ لە رۆژنامەی نیۆرک تایمز بڵاوکراوەتەوە، باس لەوە دەکات کە حکومەتی ئیمپراتۆریەتی چین لەساڵی ١٨٢٧ پیرۆزبایی لە لی چینگ یون کردووە بەبۆنەی جەژنی لەدایکبونی ١٥٠ ساڵەیەوە، بەڵگەنامەی دوای ئەوەش ھەیە کە لە ١٨٧٧ پیرۆزبایی جەژنی ٢٠٠ ساڵەی لەدایکبونی لێکراوە.
لەساڵی ١٩٢٨ پەیامنێری نیۆرک تایمز بڵاویکردەوە کە زۆرێک لەپیاوە پیرەکانی گەڕەکەکەی لی جەختیانکردووەتەوە کە باپیریان ئەو پیاوە دەناسن و ئەوکاتە کە ئەمان منداڵ بون ئەو گەورە بووە.

## سەرچاوەکان
* [//ar.wikipedia.org/wiki/لي_تسينون ویکپیدیایی عەرەبی، لی تسینون؛ کانوونی دووەمی ٢٠١٥]

پۆل:مردووانی ١٩٣٣
پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی
ماگھەر

**ماگھەر** شارێکە لە هیندستان کە زۆرتر لە ٢٠،٠٠٠ کەس دانیشتووی هەیە.

## پەڕاوێزەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پەرەسەندنی بەردەوام

**پەرەسەندنی بەردەوام** (بە ئینگلیزی: sustainable development) چەمکێکە کە لە دوای ساڵی ١٩٧٠وە پەیدا بوو و گرنگییەکی تایبەتی لە پیشەسازی و ئەندازیاریدا پێ درا. پەرەسەندنی بەردەوام بریتییە لە "دابین کردنی پێویستییەکانی خەڵکی سەردەم بە بێ ڕێگری کردن لە نەوەکانی داهاتوو بۆ دابین کردنی پێویستییەکانیان". 
پەرەسەندنی بەردەوام پرۆسەیەکە بۆ گەییشتن بە ئامانجەکانی پەرەسەندنی مرۆڤ، لەکاتێکدا بە بەردەوامبوونی تواناکانی سیستمە سرووشتییەکان بۆ بەدیھێنانی سەرچاوەکانی وزە و خزمەتگوزارییەکانی ئێکۆسیستم. ئەگەرچی چەمکی مۆدێرنی پەرەسەندنی بەردەوام بەتوندی لە ڕاپۆڕتی ساڵی ١٩٨٧ی بروندتلەند وەرگیراوە، بەڵام ئەم بیرۆکەیە دەگەڕێتەوە بۆ کاتێک پێشتر، ئەو کاتەی کە بەڕێوەبرنی بەردەوامی دارستانەکان و نیگەرانییەکانی سەدەی بیستەم سەبارەت بە ژینگە لەئارادا بوو.

## رەھەندەکان
پەرەسەندنی بەردەوام لە سێ رەھەند، پانتایی یان کۆڵەکەدا وەسف کراوە. لە مۆدێلی سێ رەھەندیدا، بریتین لە "ئابووری، ژینگە و کۆمەڵگا" یان "ئێکۆلۆژی، ئابووری و دادپەروەری". ئەم مۆدێلە لەلایەن ھەندێک نووسەرەوە پەرەی پێدراوە بۆ کۆڵەکەی چوارەم؛ کولتوور، دامەزراوەکان یان حکوومەت.

## بەستەری دەرەکی
پلاتفۆرمی زانستی پەرەسەندنی بەردەوام، ماڵپەڕی نەتەوە یەکگرتووەکان
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پەرەسەندنی بەردەوام
پۆل:ڕژێمە ئەکادیمیەکان
پۆل:یوونێسکۆ
چارڵز بابیج

وێنۆک|چارڵز باببەج
**چارڵز بابیج** (ماوەی ژیان:٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٧٩١ لەندەن تاکوو ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨٧١ لەندەن).چاڕلز زانا و ماتماتیکزان و فەیلەسووف و داهێنەر و ئەندازیاری میکانیکی ئینگلیزە. چارڵز لەساڵی ١٨٤٢دا توانی ئامێریDifference engine داهێنا کە دەیتوانی شیکار و چارەسەری کێشەکانی سێگۆشەزانی و لۆگاریتمی دەکرد.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩١
پۆل:مردووانی ١٨٧١
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
سەرۆکی کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان

[وێنۆک|[عەبدوڵڵا شاھید، سەرۆکی کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان]]

**سەرۆکایەتیی کوڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان** پۆستێکە کە لەلایەن نوێنەرانی وڵاتانی ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە دەنگدانێکی ساڵانە ھەڵدەبژێردرێت. سەرۆک لە دانوستانەکاندا ئامادە دەبێت. سەرۆکی ئێستا عەبدوڵڵا شاھید لە وڵاتی ماڵدیڤە کە لە
١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١، وەک سەرۆکی کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
فەرھەنگی باشوور

**فەرھەنگی باشوور** فەرھەنگێکی کوردی – کوردی – فارسییە کە بە دەستی عەباس جەلیلیان (ئاکۆ)، نووسراوە. چاپی یەکەمی ئەم فەرھەنگە لە ھەولێر بووە و بۆ دووەم جار لەلایەن بڵاوکردنەوەی پورسەمان لە شاری تاران (ئێران)دا لە ساڵی ٢٠٠٦ چاپ کراوە. فەرھەنگەکە سەرجەم بریتییە لە ٨١٠ لاپەڕە و لە نێوی وشەکانی ھەموو بنزاراوەکانی کوردیی باشووری بە وێنەی کەڵھوڕی، کرماشانی، کولیایی، فەیلی، وشەکانی زاراوەی لوڕیی خورماوایی، و ھەروەھا وشەکانی لەکی کۆکراونەتەوە. لە پێشی ھەر وشە بەرامبەرەکانی دێکەی بە زاراوەکانی کوردی و ھەروەھا بەرامبەری وشەکە بە زمانی فارسی نووسراوە. فەرھەنگی باشوور تا بە ئێستا چڕترین فەرھەنگی کوردیی باشوورییە کە چاپ کراوە.

## سەرچاوەکان
* فەرھەنگی باشوور لە سەری ئینترنەتدا.

ب
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٦
پۆل:کتێبەکانی ئاکۆ جەلیلیان
فەرھەنگی خوەرھەڵات

**فەرھەنگی خوەرھەڵات** ناوی فەرھەنگێکی (کوردیی باشووری-فارسی)یە کە لە لایەن کەریم کەریمپووڕ نووسراوە و ساڵی ٢٠٠١ لە کرماشان لە پەخشانگەی سوبحی ڕەوشەن چاپ کراوە. فەرھەنگەکە سێ بەرگە و سەرجەم بریتییە لە ١٢١٥ لاپەڕە و وشەکانی زاراوەکانی کوردیی باشووری وەکوو کەڵھوڕی، کرماشانی، ئیلامی، فەیلی، کولیایی و لەکی لە نێوی کۆکراوەتەوە. لە بەرگەی یەکەمی فەرھەنگی خوەرھەڵات ڕێزمانی کوردیی باشوورییش ھاتووە و لە بەرگەی سێیەمیش وشەکانی بۆ بەرامبەرە نامۆکان پێشنیار کراوە.

## سەرچاوەکان

خ
پۆل:کتێبە ئەمریکییەکان
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠١
فیلیپ پێتێن

**فیلیپ پێتێن** (٢٤ی نیسانی ١٨٥٦ - ٢٣ی تەممووزی ١٩٥١)، سەرباز و پیاوی دەوڵەتی فەڕەنسا بووە، ساڵی ١٩١٨ نازناوی مارشاڵیان لێناوە، لە ساڵی ١٩٤٠ بۆ ١٩٤٤ سەرۆکی دەوڵەتی فەڕەنسا بووە، ساڵی ١٩٤٠ سەرۆک وەزیرانی فەرەنسا بووە، ساڵی ١٩٣٤ وەزیری جەنگ بووە.

فیلیب بیتان لە ٢٤ی نیسانی ١٨٥٦ لەدایکبووە، نازناوی سەرکەوتووی فیردانیان لێناوە چونکە لە جەنگی فردان توانیوێتی ھێرشی ئەڵمانییەکان تێکبشکێنێ کە لە شووباتی ١٩١٦ تاکو کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵ بەردەوام بووە، دواتر لە ساڵی ١٩١٧ کراوە بە سەرکردەی سووپای فەڕەنسا و ئەو ھەڵمەتەی سەرکوتکردووە کە لەناو سووپادا بەرپابوو بوو، بەڵام لەبەر ئەوەی بەبەزەیی بووە لەگەڵیاندا و ھەوڵی داوە بارودۆخی ئابووریان باش بکات سەربازەکان زۆر ڕێزیان لێگرتووە.

دوای دۆڕاندنی فەرەنسا ساڵی ١٩٤٠ لە فیشی بووەتە سەرۆکی دەوڵەت و تەنھا سەرۆکێکی ڕواڵەتی بووە، بەڵام وشەی کۆماری لابردووە و بەتەنھا دەوڵەتی فەڕەنسی بەکارھێناوە، بەپێی سیاسەتەکانی لەگەڵ ئەڵمانیا نازی ھاوکاریکردووە و پۆلیسی نێودەوڵەتی فەڕەنسا ژمارەیەکی زۆری جولەکەیان دەستگیرکردووە و ڕەوانەی سەربازگەکانی کۆمەڵکوژی ئەڵمانیایان کردووە.

فیلیب بیتان لەجەنگی جیھانی یەکەمدا نەیھێشتووە ئەڵمانییەکان لەفەردان بەولاوە بێنە ناو خاکی فەڕەنساوە، ھەموو سەرکەوتنەکانی ھەڵمەتی فەرەنسا و ئیسپانیا لەدژی عەبدولکەریم خەتتابی لە ساڵی ١٩٢٦ بەسەرکردایەتی ئەم بووە، لە ساڵی ١٩٣٩ بۆ ١٩٤٠ بەباڵیۆز لە ئیسپانیا دامەزراوە، لە ساڵی ١٩٤٠ ئاگربەستی لەگەڵ ئەڵمانیا واژۆکردووە، دوا بەدوای جەنگی جیھانی دووەم بەتۆمەتی ناپاکیی گەورە ساڵی ١٩٤٥ سزای مردنی بەسەردا سەپێنراوە، بەڵام دواتر سزاکەی گۆڕدراوە بۆ زیندانی ھەتاھەتایی، لە ٢٣ی تەممووزی ١٩٥١ لەتەمەنی ٩٥ ساڵیدا لەزینداندا مردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکی عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦
پۆل:مردووانی ١٩٥١
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا
فیلیپ شێریدان

وێنۆک|فیلیپ شێریدان
**فیلیپ ھێنری شیریدان** (٦ی ئازاری ١٨٣١ - ٥ی ئابی ١٨٨٨) سەکردەیەکی سەربازی ئەمریکی بووە و یەکێک بووە لە سەرکردەکانی سوپای یەکگرتوو لە جەنگی ناوخۆی ئەمریکا، لە ٦ی ئازاری ١٨٣١ لەدایکبووە، زۆر بەپەلە پلە سەربازییەکانی بڕیوە تاکو بۆتە میجۆر ژەنەڕاڵ، پەیوەندی لەگەڵ ژەنەڕاڵ یۆلیسیس گرانت زۆر خۆش بووە و لە سەرکردایەتی تیمی پیادەی بەرەی ڕۆژئاواوە گواستوێتێوە بۆ سەرکردایەتی فەیلەقی سوارچاکانی سەر بە سوپای بۆتۆمالک لە ڕۆژھەڵات.

لە ساڵی ١٨٦٤ شیریدان لە دۆڵی شینانداوا لەھێزەکانی کۆنفیدڕاڵی بردۆتەوە و ژێرخانی ئابووری دۆڵەکەی وێرانکردووە، لەساڵی ١٨٦٥ بەسەرکردایەتی خۆی ھێزی سوارچاکەکان کەوتونەتە دوای ھێزەکانی ژەنەڕاڵ ڕۆبێرت ئێدوارد تاکو ژەنەڕاڵەکە خۆی داوە بەدەستەوە، لەکۆتایی ساڵەکانی جەنگەکانی ھیندستان سەرکردایەتی سوپای ئەمریکای کردووە، ساڵی ١٨٨٣ دامەزراوە بەگەورە ژەنەڕاڵەکانی سوپای ئەمریکا، ساڵی ١٨٨٨ پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ سەرکردەی گشتی سوپا.

فیلیپ شیریدان لەکۆتایی ژیانیدا بەدەست جەڵتەی دڵەوە ناڵاندوێتی تاکو بۆتە ھۆی مردنی لە ٥ی ئابی ١٨٨٨ لە ویلایەتی ماساتشۆستس، دواتر تەرمەکەی براوە بۆ واشنتۆن و لە گۆڕستانی ئەرلینگتۆنی نیشتیمانی نێژراوە، ھاوسەرەکەی شوی نەکردۆتەوە و وتوویەتی ((پێم باشترە بەبێوەژنی بمێنمەوە و پێم بڵێن ئەمە ژنەکەی شیریدانە و ھاوسەرگیری لەگەڵ کەسی تردا نەکەم)).

فیلیپ شیریدانی کوڕیشی وەکو خۆی ڕێچکەی سەربازی گرتۆتە بەر، دوای ئەوەی لەساڵی ١٩٠٢ دەرچووە بۆتە ئەفسەر لە سوپا و دواتر بۆتە یاریدەدەری سەرۆک سیودۆر ڕۆزفڵت و پاشان بۆتە سەرکردەی گشتی لە واشنتۆن، لەساڵی ١٩١٧ پلەکەی بەرزکراوەتەوە بۆ ڕائید، بەڵام بەھەمان دەردەکەی باوکی چووە و لەساڵی ١٩١٨ لەتەمەنی ٣٧ ساڵیدا بەجەڵتەی دڵ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* [//ar.wikipedia.org/wiki/فیلیب_شیریدان ویکی عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١
پۆل:مردووانی ١٨٨٨
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
فیدڵ کاسترۆ

[thumb|فیدڵ کاسترۆ لەگەڵ [چێ گیڤارا لە ساڵی ١٩٦١دا]]
**فیدڵ ئالێخاندرۆ کاسترۆ ڕووس** ( audio؛ ١٣ی ئابی ١٩٢٦ – ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦) شۆڕشگێڕ و سیاسەتوانێکی خەڵکی کووبایە کە لە ١٩٥٩وە تاکوو ١٩٧٦ سەرۆکوەزیر و، پاشان، لە ١٩٧٦ەوە تاکوو ٢٠٠٨ سەرۆککۆماری ئەو وڵاتە بووە. پاش دەست لەکارکێشانەوەی لە پۆستی سەرۆکایەتی، براکەی، ڕاول کاسترۆ بوو بە سەرۆکی کووبا. فیدڵ کاسترۆ بناغەدانەری حیزبی کۆمۆنیستی کووبا -تەنھا حیزبی قانوونیی ئەو وڵاتە-یە.

## ژیان
فیدڵ ئەلیخاندرۆ کاسترۆ، کەسایەتیەکی سەربازیە و لەڕێگای شۆڕشی سەربازیەوە لە ساڵی ١٩٥٩ تاکو ساڵی ٢٠٠٨ بۆتە سەرۆکی کوبا، لە ١٣ی ئابی ساڵی ١٩٢٦ لە خێزانێکی جووتیار لەدایک بووە، ساڵی ١٩٤٥ پەیوەندی بە زانکۆی ھاڤاناوە کردووە و یاسای خوێندووە، لەساڵی ١٩٥٠ تەخەڕوجی کردووە و وەکو پارێزەر کاری کردووە، ھێزێکی جەنگی دژ بە فۆلگینسیۆ باتیستا پێک ھێناوە و ھێرشیان کردۆتە سەر یەکێک لە بارەگا سەربازیەکان و ٨٠ کەسیان لێکوژراوە و خۆشی دەستگیرکراوە و بە ١٥ ساڵ حوکمدراوە و لە ساڵی ١٩٥٥ ئازاد کراوە و نەفی کراوە بۆ مەکسیک، خۆیی ڕائوولی برای سەرقاڵی بەرپاکردنی شۆرششبوون و چێ گیڤاراش پەیوەندی پێانەوە کردووە و کاسترۆی ناسیوە و بۆتە بەشێک لە کۆمەڵە شۆڕش گێڕەکە.

لە ساڵی ١٩٥٦ کاسترۆ دەستی بەشۆڕش کردووە دژ بەحکومەتی کوبا و ناو بەناوە ھێرشی کردۆتە سەر حکومەت، بەپاڵپشتی میللی و ھاتنلا ھێزە چەکدارەکانی حکومەتی کوبا بۆ ناو ڕیزی شۆڕشەکەی جەختی لەسەر حکومەتی ھاڤانا دروستکردووە و لە ساڵی ١٩٥٩ دوای ئەوەی لە لێدوانێکدا داوای مانگرتنێکی گشتی و گشتگیر کردووە، سەرۆکی حکومەت و سەرۆک کۆماری ناچار کردووە بەھەڵھاتن و بەسەرکردایەتی چێ گیڤارا گەشتونەتە ھاڤانای پایتەخت.

فیدڵ کاسترۆ  ساڵی ١٩٦٥ سکرتێری حیزبی شیوعی کوبا بووە و سیستمی وڵاتەکەی بەرەو شیوعیەت و دەسەڵاتی تاکە حزب بردووە، ساڵی ١٩٧٦ بۆتە سەرۆکی ئەنجومەنی دەوڵەت و ئەنجومەنی وەزیران و باڵاترین سەرکردەی سەربازی بووە، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٦ نەشتەرگەری کردووە جەڵەوی دەسەڵاتی داوەتە دەست ڕائول کاسترۆی برا بچوکی، لەساڵی ٢٠٠٨ بەپێنج ڕۆژ پێش کۆتایی ھاتنی ماوەی دەسەڵاتدارێتێکەی ڕایگەیاندووە کە چیتر ئارەزووی کاری سیاسی نەماوە، واتا لە ١٩ فبرایەری ساڵی ٢٠٠٨ دەستی لەسەرۆکایەتی کوبا و سەرکردایەتی سوپا کێشاوەتەوە و ڕائولی برای جێگەکەی گرتۆتەوە.

فیدڵ ئەلیخاندرۆ کاسترۆ لەڕێگای سایتەکانی سەر بە باڵیۆزەکانی کوباوە ژمارەیەک ووتار  بەناونیشانی تێڕامانەکانی کاسترۆ بەھەموو زمانەکانی جیھان بڵاو دەکاتەوە.

پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی کووبا
پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی کووبا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:شۆڕشگێڕەکان
پۆل:فیدێل کاسترۆ
پۆل:بێدینەکان
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:مارکسیزم-لێنینیزم
ھێنریک ئیبسن

وێنۆک|ھێنریک ئیبسن
**ھێنریک یۆھان ئیپسن** ناسراو بە **ھێنریک ئیبسن** (٢٠ی ئازاری ١٨٢٨ - ٢٣ی ئایاری ١٩٠٦)، شانۆ نووسێکی نەرویژی بووە و بە باوکی شانۆی نوێ ناسراوە و ناوبانگی لەدوای شکسپیرەوە دێت، لە ٢٠ی ئازاری ١٨٢٨ لە نەرویژ لەدایکبووە، دوای بەرھەمھێنانی دووەم شانۆی بەناوی جەنگاوەر ناوبانگی دەرکردووە، وەکو بەڕێوەبەری سەرنووسەری شانۆی نەرویژی لە شاری بورجن کاری کردووە، لەمەزنترین شانۆ نووسەکانی جیھانە، بەتێکڕایی و بە قووڵی سەیری ژیانی کردووە و شانۆکانی خۆی لە نێوان تراژیدیا و نەھامەتییەکی ڕاستەقینەدا دەبینێتەوە.

ھێنریک ئیپسن ساڵی ١٨٥٠ یەکەم شانۆی خۆی لەژێر ناونیشانی کاتالینا نووسیوە، دواتر شانۆی میلۆدرامای بڵاوکردووەتەوە کە ئەو سەردەمە شانۆی وای بەخۆوە نەبینیبوو، ساڵی ١٨٥١ ئیبسن وەکو یاریدەدەر لە شانۆی بیرجین کاری کردووە پاشان بەمەبەستی خوێندنی شانۆ گەشتی کردووە بۆ دانیمارک و ئەڵمانیا، ساڵی ١٨٦٢ بووەتە بەڕێوەبەری ھونەری شانۆی نەرویژ لە ئۆسلۆ و سەردانی ئیتاڵیا و ئەڵمانیای کردووە، ساڵی ١٨٦٠ دوای ئەوەی شانۆگەری براندی بڵاوکردووەتەوە لەلایەن دەوڵەتەوە مووچەی مانگانەی بۆ بڕدراوەتەوە.

ھێنریک ئیپسن نازناوی باوکی شانۆی نوێی لێنراوە و لە بەرھەمە ئەدەبییەکانی دەستی خستووەتە سەر ئەو بابەتە ڕاستەقینانە و مەترسیدارانەی دووچاری کۆمەڵگای ئەورووپی دەبنەوە، ھەروەھا بابەتەکانی بانگەشەیەک بوون بۆ ھاوسەنگی و ئاشکراکردنی دەمامکی کۆمەڵگا و دوور کەوتنەوە لە دووفاقی و دژ بە توندوتیژی بووە.

ھێنریک ئیپسن دوای ئەوەی ناوی خۆی لەپەرتوکی ناودارترین شانۆ نووسەکانی جیھان تۆمارکردووە و ڕەخنەی لە زوڵمَ و ستەمکاری گرتووە کە دژ بە کۆمەڵگا دەکرێت، بەھۆی نەخۆشییەوە لە ٢٣ی ئایاری ١٩٠٦ و لەتەمەنی ٧٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکی عەرەبی

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی ئیبسن (ئۆسلۆ)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨
پۆل:مردووانی ١٩٠٦
ئەمیر نیزامی گەڕووسی

**حەسەن عەلی خانی گەڕووسی** (١٨٢٢ بیجاڕ-١٨٩٩ کرمان) ناسراو بە **ئەمیر نیزامی گەڕووسی** سیاسی، شاعیر و خۆشنووسی کوردی سەردەمی قاجاڕەکانە. ئەو لە ساڵە دوایینەکانی عومریدا والیی کرمان بوو و لەوێ کۆچی دوایی کرد و لەسەر داخوازیی خۆی لە پاڵ شا نیعمەتوڵڵای وەلیدا نێژرا.

لە مەهاباد (سابڵاغ) دەورانى دوای شۆڕشى شێخ عوبێدوڵاى نەهرى، گەڕووسی کە بە (وەزیرە چورچە) ناسراو بوو لای کوردان ،  بە فیڵ و پلانێکى نەگریس هەمزاغاى مەنگوڕى لە مەهاباد کوشت (لە تەمموزى ساڵى ١٨٨١) و بووە مایەى ناڕەزایەتیێکى زۆر لە موکریان و  تەنانەت دەوڵەتێکى وەک رووسیاش .

## لینک
٨ عەشیرەی مەنگوڕ  [مالپەڕى رۆژى کورد]

 ئەمیر نیزامی گەڕووسی؛ کوردپرێس

پۆل:خەڵکی بیجاڕ
پۆل:حاکمانی کورد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٠
پۆل:مردووانی ١٩٠٠
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەردار ئازموون

**سەردار ئازموون** لە دایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ی زایینی لە شاری گۆنبەدکاووسی ئێرانە. ئازموون یاریزانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران و یانەی ڕۆستۆفی ڕوسیایە.**ئازموون** لە تورکمانەکانی ئێرانە.
ئەو بە ھۆی یاری جوان و سەرەنج ڕاکێش و ھەروەھا تەمەنی کەمی بە مێسی ئێران ناوی دەرکردووە.

## ژیانی وەرزشی
ئازموون لە پاش ئەوەی وەکوو یاریزانی ھەڵبژاردەی لاوانی ئێران بەشداری لە یاریەکانی کاپی دۆستی ڕووسیا کرد، کەوتە بەر چاو بەرپرسانی یانەی یانەی تۆپی پێی ڕوبین کازان ڕوسیا و گرێبەستی لەگەڵ ئەو یانە واژۆ کرد. ئازموون پاش ئەوەی کە لە یانەی تۆپی پێی ڕوبین کازان بە شێوەی قەرزی ڕۆیشت بۆ یانەی تۆپی پێی ڕۆستۆڤ و توانی سەرکەوتنی باش بەدەس بێنێت و لەلایان هاندەرانی یانەی تۆپی پێی ڕۆستۆڤەوە وەکوو خۆشەویست ترین یاریزان هەڵبژردرێت.

** سەردار ئازموون ** لە وەرزی 2015-2016 بە فەرمی پەیوەندی بە یانەی ڕۆستۆف کرد و ئێستا لەو یانە یاری دەکات.
پێش لەوە ئازموون لە یانەی لاوانی یانەی تۆپی پێی سەپاهانی ئەسفەهانی ئێران و چەند یانەیەکی تر یاری کردووە.

## یاری نەتەوەیی
ئازموون یەکێک بوو لە ھیواکانی ئێران لە مۆندیالی ٢٠١٤ بەڕازیل بەڵام نەیتوانی خۆی بگەێنێتە ناو یاریزانانی کۆتایی ئێران. ئازموون بۆ یاریەکانی کیشوەری ئاسیا لە ئۆسترالیا (٢٠١٥) یەکەم گوڵی فەرمی خۆی لە بەرانبەر ھەڵبژاردەی قەتەر تۆمار کرد یەکەم گوڵی نەتەوەیی سەردار لە یاریگەی ئازادی تاران و لە بەرانبەر ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور تۆمار کراوە.

## پەڕاوێز


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ڕووسیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا