دامون

**دامون** گوندێکی عەرەبی فەلەستینی بوو و دەکەوێتە ١١٫٥ کیلۆمەتر لە شاری بەندەری دەریای ناوەڕاستەوە لە عەکا کە لەکاتی شەڕی عەرەبی و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ دا بێ دانیشتووان بوو. لە ساڵی ١٩٤٥ دامون ١٣١٠ دانیشتووی ھەبووە کە زۆربەیان موسڵمان بوون و ئەوانی دیکەش مەسیحی بوون. دامون ھاوسنوور بوو لەگەڵ ڕووباری نەعامین (ڕووباری بێلوس) کە دانیشتووانی گوندەکە وەک سەرچاوەی ئاودێری و ئاوی خواردنەوەی بیرە دانراوەکان بەکاریان دەھێنا.

## مێژوو
ھەڵکۆڵینەکان لە شوێنەکەدا پارچە گۆزەیان دەرخستووە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەردەمی برۆنز، تا دەگاتە سەردەمەکانی ئیسلامی سەرەتایی، خاچپەرستان، مەملوک و عوسمانییەکان. لەوانەیە ئەمە گوندی دامون بێت لە جەلیلی خواروو، کە لە سەردەمی ڕۆمەکاندا ئاماژەی پێ کراوە.

دامون لە سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکانی سەدەی یازدەھەمدا ئاماژەی پێ کراوە. نەریتی ناوچەکە ئەوکات گوندەکەی وەک شوێنی مەزارگەی پێغەمبەر زوولکیفل دەناساند، کە دوو جار لە قورئاندا ناوی ھاتووە. سەرەڕای نەریتی گشتیی ئیسلامی کە بانگەشەی ئەوە دەکات مەزارگەکە لە ئەلکیفل لە نزیک نەجەف یان کیفل حارس لە نزیک نابلوسە، ناسری خوسرەو، کە لە ساڵی ١٠٤٧ سەردانی ناوچەکەی کردبوو، نووسیویەتی: «گەیشتمە ئەشکەوتێکی بچووک، کە لە دامونە و لەوێش زیارەتم کرد، چونکە دەوترێت مەزارگەی زوولکیفلە.»

دوای داگیرکاریی خاچپەرستان بۆ سەر فەلەستین لە ساڵی ١٠٩٩، دامون بوو بە بەشێک لە شانشینی ئورشەلیم و خاچپەرستان بە دامار یان دامۆر ناویان دەبرد. کاتێک زۆربەی فەلەستین لەلایەن ئەیووبییەکانەوە بە سەرکردایەتیی سوڵتان سەلاحەددین لە ساڵی ١١٨٧ داگیرکرایەوە، لە دەستی ئەواندا مایەوە. لە ساڵی ١٢٥٣ جۆن ئەلەمان، لۆردی قەیسەر، چەند گوندێکی فرۆشت، لەنێویاندا دامون، بە شوڕشگێڕانی ھۆسپیتالەر. لە ڕێککەوتنی ئاگربەستی نێوان خاچپەرستانی عەکا و مەملوکەکان بە سەرکردایەتیی سوڵتان قەلاوون لە ساڵی ١٢٨٣، وەک بەشێک لە دەسەڵاتی خاچپەرستان ئاماژەی پێ کراوە.

### [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]
دامون، وەک باقی فەلەستین، لە ساڵی ١٥١٧ خرایە سەر ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی و لە دەفتەر (سەرژمێریی باج)ی ساڵی ١٥٩٦دا گوندەکە لە ناحیەی عەکا، بەشێک لە سەنجەقی سەفەد ھەڵکەوتبوو. دانیشتووانەکەی لە ٣٣ خێزان و دوو سەڵت پێکدەھاتن، کە ھەموویان موسڵمان بوون. دانیشتووان ڕێژەی باجی جێگیریان دەدا کە ٢٠٪ بوو لەسەر گەنم، جۆ، دارە میوەکان، لۆکە، بزن و مێشەنگوێن، سەرباری «داھاتە بۆنەیییەکان»؛ کۆی داھاتەکە ٦٠٤٥ ئاچە بوو.

لە سەرەتای سەدەی ١٨ەوە تا لایەنی کەم ساڵی ١٧٧٥، گوندەکە لەلایەن زەیادینەکانەوە کۆنترۆڵ کرابوو، کە بنەماڵەیەکی عەرەبی ناوچەکە بوون و لە باکووری فەلەستین لەژێر سەرکردایەتیی شێخ زاھیر عومەردا ناوبانگیان دەرکرد. مزگەوتی گوندەکە لەلایەن مولتەزیم (باجگر)ەکەیەوە، کە عەلی کوڕی ساڵح ئەلزەیدانی مامی زاھیر بوو، لە ساڵی ١٧٢٢–١٧٢٣ دروست کرا. نووسراوەکانی سەر مزگەوتەکە زانیاریی سەرەکییان دەربارەی ڕەچەڵەکی زەیادینەکان (واتە ناوی باپیرە ونەکەی زاھیر) دابین دەکرد و شیعرێکی تێدابوو کە پێشکەش بە عەلی کوڕی ساڵح کرابوو. لە کۆتایی سەدەی ١٨دا، جیۆڤانی ماریتی ئاماژەی بەوە کرد کە لە دەوروبەری دامون و میعار دوو «دۆڵی دڵڕفێن ھەن، کە بە باخ و دەوەنی کێوی ڕازاونەتەوە. ئەو جووتیارانەی لە گوندەکانی دەوروبەر دەژین، چێژ لە ھەڵکەوتەیەکی زۆر خۆش دەبینن.» نەخشەیەکی پیێر جاکۆتین لە داگیرکارییەکەی ناپلیۆن لە ساڵی ١٧٩٩ شوێنەکەی نیشان دەدا، کە بە ناوی دامون ناوزەد کرابوو.

لە ساڵی ١٨٧٥دا، دامون ئاوەدان بوو و نزیکەی ٨٠٠ دانیشتووی ھەبوو کە زۆربەیان موسڵمان بوون و دوو مزگەوتی تێدابوو. سەرباری ئەو گۆڕەی کە دەوترێت ھی زوولکیفلە، مەزارگەیەک ھەبوو کە بۆ کەسێک بە ناوی شێخ عەبدوڵڵا تەرخان کرابوو لەسەر گردێکی تەنیشتی. قوتابخانەیەکی سەرەتایی بۆ کوڕان لە ساڵی ١٨٨٦ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دامەزرا. پێڕستی دانیشتووان لە دەوروبەری ساڵی ١٨٨٧ نیشانی دەدا کە دامون نزیکەی ٧٢٥ دانیشتووی ھەبوو، کە ھەموویان موسڵمان بوون.

### ژێرفەرمانی بەریتانی
لەکاتی سەرژمێریی ١٩٢٢ی فەلەستیندا، ژمارەی دانیشتووانی دامون ٧٢٧ کەس بوو، کە ٦٨٧ کەسیان موسڵمان و ٤٠ کەسیان مەسیحی بوون. ھەموو مەسیحییەکان کاسۆلیکی ڕۆمانی بوون. ژمارەی دانیشتووان لە سەرژمێریی ١٩٣١دا بۆ ٩١٧ کەس زیادی کرد: ٨٧٠ موسڵمان و ٤٧ مەسیحی، کە لە ١٨٣ خانوو دەژیان.

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، خانووەکانی دامون بە درێژایی ڕێگایەک کۆ ببونەوە. لە ساڵی ١٩٣٥ بەدواوە، دانیشتووان دەستیان کرد بە دروستکردنیان بە کۆنکرێتی بەھێزکراو. دانیشتووان ئاوی خواردنەوەیان لە کانیاوەکانی نزیکەوە دەھێنا و ھەندێک لە بەرھەمەکانیان لە ڕووباری نەعامینەوە ئاودێری دەکرد. ھەروەھا خەریکی چالاکیی پیشەیی بوون، بەتایبەتی چنینی حەسیر و سەبەتە لە گیای ئیسپارتۆ. بەرھەمە سەرەکییەکانی دامون بریتی بوون لە گەنم، ھەرزن، جۆ و زەیتوون، بەڵام بە شووتی و کاڵەکەکانیشی بەناوبانگ بوو.

لە ئامارەکانی ١٩٤٥دا، ژمارەی دانیشتووانی دامون ١٣١٠ کەس بوو؛ ١٢٤٠ موسڵمان و ٧٠ مەسیحی. کۆی ڕووبەری زەوی گوندەکە ٢٠٣٥٧ دۆنم بوو. باخ و زەوی ئاودێری ٧٠٩ دۆنمی داپۆشیبوو و ١٧٠٥٢ دۆنم بۆ دانەوێڵە بەکاردەھات، لەکاتێکدا ناوچەی ئاوەدانی (شارستانی) گوندەکە لە ١١١ دۆنم پێک دەھات.

### جەنگی ١٩٤٨ و دەرەنجامەکانی
پێش جەنگی عەرەب و ئیسرائیلی ١٩٤٨، ھاگانا دۆسیەی لەسەر ھەموو گوندە فەلەستینییەکان ھەڵدەگرت. تۆماری ساڵی ١٩٤٧ بۆ دامون پێڕستی ٢٥ کەسی تێدابوو کە گومانی تێوەگلانیان لەگەڵ بزووتنەوەی نەتەوەیی فەلەستین لێ دەکرا. لە نیسانی ١٩٤٨دا ڕاپۆرتەکانی ھاگانا دەڵێن کە کوڕی خاوەن زەوییە سەرەکیی ناوچەکە، سادق قەرەمان، ٥٠٠٠ پاوەندی فەلەستینی داوە بە سەربازگەی سوپای ڕزگاریی عەرەبی لە ناوچەکە بۆ ئەوەی بەجێی بھێڵن، وا دیارە بە مەبەستی ئەوەی گوندەکە تووشی شەڕ و پێکدادانەکانی جەنگی ١٩٤٨ی فەلەستین نەبێت.

دوای سەرکەوتنە سەرەتایییەکانی ئیسرائیل لە جەلیلی ناوەڕاست لە قۆناغی یەکەمی ئۆپەراسیۆنی دێکێل، یەکەکانی لیوای شێڤای ھاگانا بەرەو ڕۆژاوا جووڵان و لە قۆناغی دووەمی ئۆپەراسیۆنەکەدا لە ١٥–١٦ی تەممووزی ١٩٤٨ دامونیان لەگەڵ چەند ناوچەیەکی تری عەرەبی داگیر کرد. مێژوونووسی فەلەستینی عارف ئەلعارف ڕێکەوتی گرتنی گوندەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ کاتێکی پێشتر، لە ئایاری ١٩٤٨، دوای کەوتنی عەکا. مێژوونووسی ئیسرائیلی بێنی مۆریس وتی کە دانیشتووان بەھۆی کەوتنی عەکا و پاشان ناسرە ورەیان ڕووخا بوو، بۆیە لەکاتی بۆردوومانەکەی پێش ھێرشکردنە سەر گوندەکە ھەڵاتن. بەپێی وتەی ھەردوو مێژوونووسەکە، دانیشتووانە ماوەکان دەرکران و دامون تەخت کرا.

زەویی گوندەکە بۆ کشتوکاڵ لەلایەن دانیشتووانی کیبوتسی یاسووعرەوە بەکاردێت، کە خۆی لەسەر زەویی بیروە دروست کراوە. بەپێی مێژوونووسی فەلەستینی وەلید خالیدی لە ساڵی ١٩٩٢دا، شوێنەکە «بە دڕک، کاکتووس، دار زەیتوون و کاژ داپۆشراوە. دار و پەردوو و پارچە کۆنکرێت لە دەوروبەری بڵاوبوونەتەوە. ئەو پێکھاتەیەی کە پێشتر سەرچاوە سەرەکییەکەی ئاوی دەپاراست و ڕۆیشتنەکەی ڕێک دەخست، بێ خزمەت ماوەتەوە و لە چەند شوێنێکەوە خەریکە دەڕووخێت. گۆڕستانەکە ماوەتەوە، ھەرچەندە کێلەکان لەسەر چەند گۆڕێک خەریکە دەڕووخێن.» مێژوونووسی بەریتانی ئەندرو پیتەرسن دەنووسێت کە گوندەکە ژمارەیەک خانووی بەردینی سەدەی ١٨ یان ١٩ی تێدابوو، کە ھەندێکیان ڕووقایمی نەخشێنراویان ھەبوو.

زۆربەی دانیشتووانی دامون بوونە ئاوارەی ناوخۆیی فەلەستینی، کە ئێستا ھاووڵاتیی ئیسرائیلن و لە شارۆچکە و گوندەکانی نزیک وەک تەمرە، کابول، ئیعبلین و تا ڕادەیەکی کەمتر لە شیفا عەمر، شەعب و شوێنەکانی تر لە دەوروبەری دەژین. نەوەکانی زەیادینە، لە ڕەچەڵەکی عەلی، تا ساڵی ١٩٤٨ لە دامون دەژیان، دوای ئەوە گواستیانەوە بۆ تەمرە و کەفر مەندا. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ژمارەی پەنابەران و نەوەکانیان بە زیاتر لە ١٢٦٠٠ کەس مەزەندە کرا. دامون یەکێکە لەو گوندە فەلەستینییانەی کە ڕێپێوانی گەڕانەوەی بۆ ئەنجام دراوە، بەزۆری وەک بەشێک لە ڕۆژی نەکبە، وەک ئەو خۆپیشاندانانەی کە لەلایەن کۆمەڵەی بەرگری لە مافی ئاوارە ناوخۆیییەکانەوە ڕێک دەخرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن