open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئۆینیخۆل بۆبۆنازارۆڤا

وێنۆک|لەلای ڕاستەوە؛ ئۆینیخۆل بۆبۆنازارۆڤا لەگەڵ میشێل ئۆباما، خانمی یەکەمی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤ لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**ئۆینیخۆل بۆبۆنازارۆڤا** چالاکوانی تاجیکستانییە، لە ساڵی ١٩٩٣ دەستگیردەکرێت بەتۆمەتی پشتگیریکردن و ئەنجامدانی کودەتا. لەدوای بەسەربردنی چەند مانگێک لە زیندان، ئەوا دەبێتە چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ لە نووسینگەی تاجیکی ئاسایش و ھاریژاری ئەوورووپا. ھەروەھا کاری کردووە لە ڕێکخراوی کۆمەڵگای کراوە - لقی تاجیکستان، لە ساڵی ٢٠١٣ چووە پاڵ گرووپی پەرسپێکتیڤا پلەس بۆ کارکردن لەسەر مافەکانی زیندانیان، ژنان و کارێکارە کۆچبەرەکان. ھەروەھا بۆبۆنازارۆڤا یەکەم پڕۆگرامی سەربەخۆی بۆ زیندانییەکان داڕشت.

لە ساڵی ٢٠١٣، ھەوڵیدا خۆی ھەڵبژێرێت بۆ سەرۆکی تاجیکستان، بەڵام کەمپەینەکەی سەرکەوتوونەبوو لەکۆکردنەوەی واژووی پێویست. لە ئازاری ٢٠١٤، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەڵەتی بباتەوە، بووە یەکەم تاجیکیش ئەو خەڵاتە بباتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی تاجیکی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی تاجیکی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕۆشیکا دیۆ

وێنۆک|ڕۆشیکا دیۆ، لە ساڵی ٢٠١٤، لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**ڕۆشیکا دیۆ** (لەدایکبووی ١٩٨١) ژنە چالاکوانی مافەکانی ژنانی فیجییە. دامەزرێنەری کۆمەڵەی گۆڕانە لە فیجی، کە بزووتنەوەیەکبوو بۆ پشتگیریکردنی فێمێنیزم، ھاوڕەگەزخوازی، مافەکانی مرۆڤ و ژینگەخوازی. ڕێکخراوەکەی ڕۆیشا ئامانجی ھێنانە کایەوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی، سیاسیەت، ئابووری و کەلتوورە لە فیجی. لە ساڵی ٢٠٠٩، خەڵاتی ھاوڕێیانی پۆل ھاریس بردەوە لەبەرامبەر چاالاکییەکانی بۆ یارمەتیدانی وڵاتەکەی. لە ساڵی ٢٠١٤، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا ڕۆشیکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

ڕۆشیکا ھەڵگری بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە یاسا، دوای خوێندنی لە زانکۆی ساوز پاسفیک. لە ساڵی ٢٠١٤، وەک کاندیدێکی سەربەخۆ خۆی تۆمارکرد ئەمەش دوای ئەوەی لەلایەن سێ حیزبەوە ڕەتکرایەوە بکرێتە کاندید، بەڵام تەنیا ١٠٥٥ دەنگی ھێنا کە بەس نەبوو بۆئەوەی بچێتە پەرلەمانی فیجی. لەدوای دەرنەچوونی چالاکییەکانی چڕکردەوە بۆ یارمەتیدانی لاوان، ھاوڕەگەزخوازان و مافەکانی ژنان، ئەمەش بۆ درووستکردنی پشتوانی و دامەزراندنی حیزبێک.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی فیجی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی فیجی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زمانی مەقدوونی

**زمانی مەقدوونی** زمانی سلاڤی باشوورە، لەلایەن دوو ملیۆن کەس قسەی پێدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی کۆماری مەقدوونیا
پۆل:زمانەکانی سربیا
پۆل:زمانەکانی یۆنان
پۆل:زمانەکانی بولگاریا
پۆل:زمانەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پۆل:زمانەکانی ئالبانیا
پۆل:زمانەکانی ڤۆیڤۆدینا
پۆل:زمانی مەقدوونی
بیاتریک متیتوا

**بیاتریک متیتوا**  (لە دایکبووی ۱۹٥۷-)  چالاکوان و پارێزەری مافەکانی ڕۆژنامەنووسان و ئازادی ڕادەربڕینە لە زیمبابوی. لە ساڵی ٢٠٠٨، نیویۆرک تایمز بەیەکێک لە دیارترین پارێزەرانی ڕۆژنامەنووسانی جیھانی دیاریکرد. لە ساڵی ٢٠٠٥، خەڵاتی ئازادی ڕۆژنامەوانی نێودەوڵەتی وەرگرت. لە ئازاری ٢٠١٤، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## پارێزەری ڕۆژنامەنووسان
متیتوا بڕواننامەی پارێزەری لە ساڵی ١٩٨١ لە زانکۆی بۆتسوانا و سوازیلاند بەدەستھێنا، دواتر بۆ ماوەی دوو ساڵ کاری لە دادگای سوازیلاند دەکرد. لە ساڵی ١٩٨٣ دەچێتە زیمبابوی، دواتر لە ساڵی ١٩٨٩ دەبێتە پسپۆڕ لە مافەکانی مرۆڤ. بیاتریک ناوبانگی پەیاکرد بە بەرگریکردن لە ڕۆژنامەنووسە دەستگیرکراوە لۆکالی و بیانییەکان. لە ساڵی ٢٠٠٣، بڕیاری دادگای بردەوە لەسەر ڕێگریکردن لە ناردنەوەی پەیامنێری دەزگای گاردیان ئەندرێو مێلدروم، ئەمەش کاتێک چەند خوولەکێک بەر لە دەرچوونی لە زیمبابوبی پۆلیس ڕێگریان لێکردبوو. ھەروەھا کەیسی ھەریەکە لە ڕۆژنامەنووسان تۆبی ھارندن و جولیان سایمۆندسی بردەوە کە لەدەزگای سەندەی تەلەگرافی لەندەن ھاتبوون بۆ ڕووماڵی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ٢٠٠٥، بەبێ مۆڵەتی دەوڵەت. لە نیسانی ٢٠٠٨، کەیسێکی دیکەی بردەوە لە ئازادکردنی پەیامنێری نیویۆرک تایمز، باری بارەک کەبەھەمان ھۆکار دەستگیر کرابوو. بیاتریک چەند کەیسێکی دیکەشی بردەوە بۆ ڕۆژنامەنووسە ناوخۆییەکانی وڵاتەکەی، کە لەکاتی ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی زیمبابوی لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستگیرکرابوون.

## دەستگیرکردن
لە ساڵی ٢٠١٣، دەستگیرکرا بەتۆمەتی شوفێریکردن لەکاتی سەرخۆشیدا، دوای سێ کاتژمێر ئازادکرا، بەڵام بیاتریک ھەواڵی ئەوەی دا کە لەبنکەی پۆلیس بەتووندی لێیدراوە. ھەربۆیە بۆ ماوەی دوو ڕۆژ دوای ڕووداوەکە، نەیدەتوانی قسەبکات. لە ڕۆژی سێیەمدا، بەکۆمەڵێک بەڵگەی پزیشکییەوە سکاڵای لەدژی ئەفسەرە پۆلیسەکان تۆمارکرد. لە ساڵی ٢٠٠٧، جارێکی دیکە لەلایەن پۆلیسەوە ھێرشی دەکرێتە سەر، کە لە خۆی و سێ ھاوڕێی دەدرێت لەکاتی ئەنجامدانی گردبوونەوەیەکی ناڕەزایی لەسەر بێزارکردنی پارێزەرانی زیمبابوی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی زیمبابوی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
ئیلێنا میلاشینا

وێنۆک|'''ئیلێنا میلاشینا'''، لە ساڵی ٢٠١٣ لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**ئیلێنا میلاشینا** (؛ لە دایکبووی ١٩٧٨) ڕۆژنامەنووس و لێکۆڵەرێکە لە ڕۆژنامەی نۆڤیا گازیتا. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩، خەڵاتی ئەلیسۆن دیس فۆرگسی پێدرا لەلایەن ھیومەن ڕایتس وۆچ لەبەرامبەر چالاکییەکانی. ئەو بەردەوامە لە لەکاری لێکۆڵینەوە، یەکەم کاریشی لێکۆڵینەوەبوو لە تیرۆرکردنی ھاوڕێی ڕۆژنامەنووسی ئانا پۆلیتکۆڤسکایا کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە مۆسکۆ تیرۆرکرا.

لە ٥ی نیسانی ٢٠١٢، ئیلینا، لەگەڵ ھاوڕێکەی ئێلا ئاسۆیان، لەلایەن کەسێکی نەناسراوە ھێرشیان کرایە سەر لەشاری بالاشیکا کە دراوسێی مۆسکۆیە. ئیلێنا لە ئازاری ٢٠١٣، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی وەک ڕۆژنامەنووسێکی بوێر.

لەوکاتەی سەردانی گرۆزنی کرد لە چیچان، ئەوا لەڕۆژی ٦ی شوباتی ٢٠٢٠ بەمەبەستی ئامادەبوون لە دادگایییەک، ئەوا خۆی و پارێزەری مافەکانی مرۆڤ مارینا دوبرۆڤینا لەلایەن ژنێکی نەناسراوەوە ھێرشیان دەکرێتەسەر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئیلێنا میلاشینا باس لە ھەوڵی تۆقان و کووشتنی ئەوانە دەکات کە ڕەخنە لەحکوومەت دەگرن لەکارەکانی لە باکووری قەفقاز - ڤیدیۆیەک لەلایەن *[[:en:Democracy Now!|دیموکراسی ناو !]]*

پۆل:ژنانی ڕووس
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ڕووس
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
فەرتون عەدەن

**فارتون عەدەن** (لە دایکبووی ١٩٦٩) چالاکوانی کۆمەڵایەتی سۆماڵیایە.

## ژیان
### ژیانی کەسی
فارتون لە سۆماڵیا گەورەبووە. ھاوسەرگیری لەگەڵ علمان عەلی ئەحمەد کردووە، چالاکوانێکی ئاشتیخوازە. لەگەڵ علمان خاوەن چوار کچن. لە ساڵی ١٩٩٦، لە گەرمەی شەڕی ناوخۆیی وڵات ئەوا مێردی عەدەن لەنزیک ماڵەکە لە شاری مۆگادیشۆ دەکووژرێت. دوای بەدوای ئەو ڕووداوانە، ئەوا عەدەن لە ساڵی ١٩٩٩ وەک پەنابەر کۆچدەکات بۆ کەنەدا. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٧، دەگەڕێتەوە سۆمالیا وەک چالاکوان و پارێزەری مافەکانی مرۆڤ.

لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، کچەکەی ئەڵمان عیلمان، لەناو ئوتومبێلێکدا دەکووژرێت لە نزیک فڕۆکەخانەی مۆگادیشۆ.

### کارکردن
فارتون بەڕێوبەری جێبەجێکاری سەنتەری مافەکانی مرۆڤ و عیلمانی ئاشتییە، کە ڕێکخراوێکی ناحکومییە وەک ڕێزێک بەناوی ھاوسەرەکەی ناوە. کارەکانی لەو ڕێکخراوە بەیارمەتی کچەکەی ئلوادە. لەڕێگای ئەو سەنتەرەیەوە پڕۆگرامی خووشکانی سۆمالیای ڕاگەیاند، یەکەم پڕۆگرام لەوڵاکەتەی کە یارمەتی قوربانیانی دەستدرێژی سێکسی بدات.

## خەڵاتەکان
لە ساڵی ٢٠١٣، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٤، لەلایەن حکوومەتی ئەڵمانیا خەڵاتکرا بەھۆی کارەکانی لە سەنتەری مافەکانی مرۆڤ و عیلمانی ئاشتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:ڕۆژنامەوانانی سۆماڵی
پۆل:چالاکوانە سۆماڵییەکان
پۆل:چالاکوانە ئافرەتە سۆماڵییەکان
پۆل:ئەو ئافرەتانەی خەڵاتی نێودەوڵەتی ئافرەتی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زمانی مەجاری

**زمانی مەجاری** یان **زمانی ھەنگاری** زمانێکی قسە کردنە لە مەجارستان و چەند بەشی وڵاتانی دراوسێ. ھەنگاری زمانی ڕەسمیی مەجارستانە و یەکێکە لە ٢٤ زمانی فەرمی یەکێتیی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی سلۆڤێنیا
پۆل:زمانەکانی سربیا
پۆل:زمانەکانی سلۆڤاکیا
پۆل:زمانەکانی پۆڵەندا
پۆل:زمانەکانی مەجارستان
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا
پۆل:زمانەکانی کرواتیا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی نەمسا
پۆل:زمانەکانی ڤۆیڤۆدینا
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانەکانی کۆماری چیک
پۆل:زمانی مەجاری
جۆزفین ئۆدوماکین

**جۆزفین ئۆبیاجولو ئۆدوماکین** (لە دایکبووی ١٩٦٦) چالاکوانی مافەکانی ژنانی نێجیرییە. سەرۆکی ڕێکخراوی گۆڕانکارییە بنچینەییەکانی ژنان و کەمپەینی دیموکراسییە. لە ساڵی ٢٠١٣، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
جۆزفین لە ٤ی تەممووزی ١٩٦٦ لە زاریا، کادونا لە نیجیریا لەدایکبوو، لە خێزانێکی ڕۆمان کاتۆلیک. جۆزڤین ھاوسەرگیری لەگەڵ. ینکا ئۆدوماکین کردووە.

### خوێندن
لە ساڵی ١٩٨٧، جۆزفین بڕواننامەی بەکالۆریۆسی لە پەروەردەی ئینگلیزی بەدەستھێنا. دوابەدوای ئەوەش ماستەری لە ڕاوێژکاری و دواتریش دکتۆرای لە مێژووی و سیاسەتی خوێندن لە زانکۆی ئلۆرین بەدەستھێناوە.

### چالاکی و گیران
خۆزفین چەندجارێک دەستگیرکراوە بەبۆنەی چالاکییەکانیەوە، لەکاتی حوکمڕانی ئیبراھیم بابانگیدا بۆ ١٧ جار گیراوە. ئەو لە زیاتر لە ٢٠٠٠ کەیسی ژنان کاری کردووە، لەناو ئەم کەیسانەش کووشتنی ژنان بەشێوەی نایاسایی یانیش کووشتنی مێردەکانیان لەلایەن پۆلیسەوە، ھەروەھا پشتگوێخستنی منداڵەکانیان لەلایەن قوتابخانەکان و بەڕێوبەرانی نەخۆشخانەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی نێجیری
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
مەلالای بەھادوری

وێنۆک|مەلالای بەھادوری
**مەلالای بەھادوری** ملازمی دووەمی ئەفغانی و گەورە فەرماندەی یەکەی بەقەڵاچۆکردنی ماددە قەدەغەکراوەکانە لە ئەفغانستان (NIU) کاردەکات، ناوبراو یەکەم ژنیشە لەو بەشە کاربکات. لە سەرەتادا لە بەشی گواستنەوە و گەیاندن کاری دەکرد بەڵام دوای نەمانی دەسەڵاتی تاڵیبان، ئەوا لە ساڵی ٢٠٠٢ کارەکەی گواستەوە بۆ بەشی یاسا. بەھۆی کارەکانییەوە ئەوا لەلایەن مامەکەیەوە ھەڕەشەی کووشتن و ئازاردانی جەستەیی لێدەکرا.

ئەو بەشداریکردووە لە ھێرشکردنە سەر بازرگانییە نایاساییەکان و ماددەھۆشبەرەکان لە ھەر ٣٤ ھەرێمەکەی ئەفغانستان. مەلالای لە ساڵی ٢٠١٣، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
جولیتا کاستلانۆس

**جولیتا کاستلانۆس** (٨ی کانوونی دووەمی ١٩٥٤) کۆمەڵناسی ھۆندووراسیی و لەوەتە ٢٠٠٩ ڕاگری زانکۆی ناشنال ئەتۆنۆمی ھۆندووراسە. جولیتا ناوبانگی پەیداکرد بە درووستکردنی کەمپەین لەدژی تووندووتیژی لە وڵاتەکەی، ھەروەھا بەدیاریکراوی کاری لەسەر بازرگانی بە ماددە ھۆشبەرەکان و گەندەڵی پۆلیسی کرد. ئەو پارێزەری و داواکاری لە گۆڕانکاری لە سیستمی پۆلیس و دادوەری دەکرد. جولیتا سەنتەرێکی دامەزراند لە ساڵی ٢٠٠٤، بۆ تۆمارکردنی ئامارەکانی تووندووتیژی لە ھۆندووراس. جولیتا ئەندامی کۆمسیۆنی متمانە و یەکگرتبوو، کە ئەرکێکیان لەسەربوو بۆ دیاریکردنی ئەو ھۆکارانەی لەپشت کودەتای ٢٠٠٩ ڕوویداندا بەتایبەت لابردنی مانوێل زیلایا لە پۆستی سەرۆککۆمار.

جولیتا خەڵاتی مارتن لوتەر کینگ جونیەری وەرگرت لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٢، کە لەلایەن ڕێکخراوی مارتن لوتەر کینگ جونیەر دەبەخشرێت. لە ئازاری ٢٠١٣، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا بەھۆی چالاکییەکانییەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*چاوپێکەوتنێک لەگەڵ جولیتا کاستلانۆس

پۆل:ژنانی ھۆندووراس
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئەنیسە ئەحمەد

[وێنۆک|ئەنیسە لەگەڵ [میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی، ساڵی ٢٠١٢.]]
**ئەنیسە ئەحمەد** چالاکوانی مافەکانی ژنانی ماڵدیڤییە، ئەو یەکەم وتەبێژی ئەنجومەنی گەلی ماڵدیڤ بووە لەماوەی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٩.

## ژیان
ئەنیسە لە زانکۆی پنسلڤانیا بە پڕۆگرامی ھەمفری خوێندوویەتی لە ساڵانی ١٩٨٥ و ١٩٨٦. دواتر وەک جێگری وەزیری کارووباری ژنانی مالدیڤ کاری کردووە، کە لەو پۆستەدا بابەتی توندووتیژی خێزانی ھێنایە بەرباس کە بابەتێکی ھەستیاربوو لەوڵاتەکەی. دوای تەواوبوونی خزمەتی حکوومی، ئەوا ڕێکخراوێکی ناحکومی دامەزراند لەژێر ناوی «ھیوای ژنان»، کە چەند دانیشتنێکی سازکرد لەسەر تووندووتیژی جێندەری بە ئامادەبوونی پۆلیس، قوتابی و چینەکانی دیکە. دوای ئەوەی لەڕادیۆی نەتەوەیی ماڵدیڤ، لەبەرنامەیەکدا مامۆستایەکی ئاینی باسی لەپشتگیریکردنی ئیسلام کرد بۆ خەتەنەکردنی مێینە، ئەوا ئەنیسە دوای بەشداربوونی حکوومەتی کرد بۆ ئەوەی باس لە زیانەکانی خەتەنەکردن بکات.

لە ئازاری ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ئەنیسە بووە دووەم ژنی ماڵدیڤی ئەو خەڵاتە وەربگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ماڵدیڤی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی ماڵدیڤی
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
شاد بیگوم

**شاد بیگوم** ئاریکاریی کۆمەڵایەتی پاکستانییە، کارەکانی ئەو لەناوچەی در زیرین لە پاکستان. لە ٨ی ئازاری ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. بەڵام بەھۆی داخراوی ناوچەکەی لەبەردەم ژنان، ئەوا داوای لە ڕاگەیاندنەکانکرد کە ھەواڵەکە بڵاونەکەنەوە لەپێناو سەلامەی خۆیدا.

## ژیان و چالاکی
شاد لە بنەماڵەیەکی ئایینی و چینی ناوەڕاست گەورەبووە، ئەو یەکەم کچی خێزانەکەی بووە کە زانکۆ تەواوبکات. ئەو زۆربەی کات سوپاسی باوک، برا و ھاوسەرەکەی دەکات لەبەرامبەر پشتگیرییەکانی بۆئەو.

لە ساڵی ١٩٩٤، ڕێکخراوێک دادەمەزرێنێت لەژێرناوی کۆمەڵەی ڕەوشت و ئاڵووگۆڕی زانیار. لەبەرامبەر چالاکییە ڕێکخراییەکانی تووشی چەندین زەحمەتی بوویەوە بەتایبەت کاتێک لەناوچەیەک کاری دەکرد کە پیاوسالاری و دەسەڵاتی پیاو بەسەر شوێنەکە. دواتر کارەکانی ڕێکخراوەکەی گواستەوە بۆ پیشاوەر کاتێک تاڵیبان ھاتە ناوچەکەی، ھەروەھا لەلایەن چەکدارێکی نەناسراو ھەڕەشەی لێکرا. ڕێکخراوەکە بەردەوامبوو لەچالاکی لەبارەی خوێندنی کچان، ھۆشیاری سیاسی و تەندرووستی، پڕۆژەی ئەندازیاری و پێدانی قەرزی بچووک. ڕێکخراوەکە لەلایەن دەزگا پاکستانی و نێودەوڵەتییەکان پشتگیری دارایی دەکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی پاکستانی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی پاکستانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:پەشتوون
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
مریەم دورانی

[وێنۆک|مریەم دورانی لەگەڵ [میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن، لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٢.]]
**مریەم دورانی** (لەدایکبووی ١٩٨٧) چالاکوانی ئەفغانی و پارێزەری مافەکانی مرۆڤ. لە ساڵی ٢٠١٢، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
مریەم لە زانکۆی ئەمریکی لە ئەفغانستان خوێندنی زانکۆی تەواوکردووە، ئەو بڕواننامەی بەکالۆریۆسی ھەیە لە یاسا، زانستی سیاسیی و بەڕێوەبردن. وێڕای بوونی نەریتی کۆنەپارێزی لەناوچەکەی، بەڵام مریە بووە نموونەی باڵا بۆ کچانی ناوچەکەی، بەکارکردنی وەک پارێزەری مافەکانی ژنان لە قەندەھار. مریەم خاوەن و دامەزرێنەری ڕادیۆی قەندەھارە، کە زیاتر تیشک دەخەنە سەر کێشەکانی ژنان لە قەندەھار، بەھۆی چالاکییەکانیەوە چەندجارێک ھەوڵی تیرۆرکردنی دراوە لەلایەن تاڵیبانەوە.

## خەڵاتەکان
لە ئازاری ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ھەر لەھەمان ساڵدا، لەلایەن گۆڤاری تایم ھەڵبژێردرا وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ. لە ئایاری ٢٠١٤، لە ھۆڵەندا، خەڵاتی ئازادی ڕادەربڕینی ڕۆزڤەلتی پێدرا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥، مریەم خەڵاتی نەوەی ئاشتی پێدرا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی ئەفغانی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پریسیلا دی ئۆلیڤێرا

**پریسیلا دی ئۆلیڤێرا ئەزیڤێدۆ** (لە دایکبووی ١٩٧٨، بەنزیکی) ئەفسەرێکی بەڕازیلییە. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی.

## ژیان
پریسیلا لە ساڵی ١٩٧٨ لەدایکبوو. پریسیلا ھەمان ئەوکەسانەی دەستگیرکرد کەپێشتر ئەویان ڕفاندبوو و وەک دیلێک لای خۆیان ڕاگرتبوو. لە ساڵی ١٩٩٨، پەیوەندی دەکات بەڕزەکانی پۆلیسی ڕیۆ دی جانیۆر، لە ساڵی ٢٠٠٠ لەڕیزەکانی پۆلیسی سەرشەقام دەستبەکاردەبێت. لە ساڵی ٢٠٠٧، دەڕفێندرێت و ھێرشی دەکرێتەسەر، بەلام لەدەست ڕفێنەرەکان ڕادەکات، دواتر سێ لە ڕفێنەرەکانی دەستگیردەکات. لە ساڵی ٢٠٠٨، پلەکەی بەرزدەبێتەوە بۆ ھێزەکانی پۆلیسی پاسفیک لە ڕیۆ دی جانیرۆ. لەوەتی ساڵی ٢٠١٣ بووەتە سەرۆکی ھێزەکانی پۆلیسی پاسفیک، ئەمەش دوای ئەوەی ئەفسەری پێشوو تۆمەتی ونبوونی پیاوێکی بەسەردا ساغبوویەوە. لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی. ھەروەھا گۆڤاری ڤیجا ناوی بە بەرگریکاری شارەکەی ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی بەڕازیلی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
حەنا حەبەشی

وێنۆک|حەنا حەبەشی، لە ساڵی ٢٠١٢ لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**حەنا حەبەشی** (لەدایکبووی ١٩٨٥، نزیککراوە) چالاکوان و تەلارسازی لیبییە. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
حەنا لە تەڕابلوس وەک تەلارساز کاردەکات. باوکی فەرماندەی ھێزە ئاسمانییەکان بوو. وێڕای ئەوەی پێشتر لە کایەی سیاسیی چالاک نەبووە، بەڵام لەدوای ھاتنی بەھاری عەرەبی بۆ لیبیا ئەوا حەنا دەبێتە چالاکوان. چالاکییەکانی حەنا، نووسین و بڵاوکردنەوە ڕاپۆرتبوو لە ئینتەرنێت لەسەر چالاکییە چەکدارییەکان لە تەڕابلوس. حەنا یارمەتی ھێزەکانی ناتۆی داوە بۆ ھێرشکردن ھەروەھا لەڕاپۆرتەکانی پێی ڕاگەیاندن کە موعەمەر قەزافی چەند کەسی کووشتووە لە دەستپێکی شۆڕشی نوێی لیبیاوە. لە ڕاپۆرتەکانیدا، حەنا باس ئازار و زەحمەتی ژیانی خەڵکی کردووە لەو ساڵانە. حەنا نووسینەکانی بەناوێکی خوازراو بڵاودەکردەوە، نووسراوەکانی لەژێر ناوی نومیدیە بوون، کەناوی شوێنەورێکی بەربەرەکان بوو، ھەموو ئەمانەش بۆ پاراست و سەلامەتی خۆی بووە. دواتر بۆ زیاتر بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرت و زانیارییەکانی بۆ مەودایەکی دوورتر، ئەوا ڕێککەوتنێک لەگەڵ دەزگای ئەلجەزیرە واژوودەکات. بەشێکی دیکەی چالاکییەکانی حەنا، لەبواری پاراستنی مافەکانی ژنانە لە لیبیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی لیبی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
حەوا عەبدوڵڵا محەممەد ساڵح

[وێنۆک|حەوا لە ساڵی ٢٠١٢، لەگەڵ [میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن، لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.]]
**حەوا عەبدوڵڵا محەممەد ساڵح** (بە عەرەبی: حواء عبد الله محمد صالح؛ لەدایکبووی ١٩٨٤) چالاکوانی سودانییە. حەو لە دایکبووی دارفووری باکوورە، بەڵام بەھۆی شەڕی نێوان حکوومەتی سوودان و یاخیبووانی دارفوور ئەوا بەناچاری خێزانەکەی زێدی خۆیان جێھێشتووە. دواتر حەنا لە کەمپی ئاوارەکانی ئەبو شوک نیشتەجێبووە، لەوێ لەگەڵ نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە ئەمریکییەکان کاری کردووە بۆ گەیاندی ھوشیاری بەخەڵکی کەمپەکە. لەبەرامبەر چالاکییەکانیدا حەوا ئازاری زۆری چەشتووە، سێ جار دەستگیرکراوە، دوو جاریش ڕفێندراوە لەلایەن ئاسایشی نەتەوەیی، جارێکیان لە ساڵی ٢٠١١ بوو، کاتێک بۆ ماوەی دوو مانگ دەگیرێت، سووکایەتی پێدەکرێت و دەستدرێژی سێکسی دەکرێتە سەر لە زیندانێکی خەرتووم. دوابەدوای ئەم ڕووداوانە سوودان جێدەھێڵێت، لەئەمریکا مافی پەنابەریەتی وەردەگرێت. لە ئێستادا لە پەنسلڤانیا کاردەکات.

حەوا لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی سوودانی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی سوودانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
گابی کالیجا

**گابی کالیجا** چالاکوانی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازانی ماڵتایە. ئێستا خوێندکاری بەشی لاوان و کۆمەڵگایە لە زانکۆی ماڵتا. لە ساڵی ٢٠١٠ بووە سەرۆکی کۆمەڵەی ھاڕەگەزخوازانی ماڵتا. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە، بوو بە ھاوسەرۆکی دەستەی بەڕێوەبردنی ئای ئێل گی ئەی ئەورووپا، کە کۆمەڵەیەکی داکۆکیکارە لە مافەکانی گەی و لێزبیان. لە ساڵی ٢٠١٤، بەئاشکرا داوای گۆڕینی یاسایەکی لە دانمارک کرد کە داوای لە ترانسجێندەرەکان دەکرد کە پشکنینی تاقیگە بکەن بەرلەوەی بەشێوەیەکی یاسایی ڕەگەزی خۆیان بگۆڕن.

لە درێژەی چالاکییەکانی وەک چالاکوانی ھاڕەگەزخواز، ئەوا گابی لە سێکتەری حکوومیش کاردەکات بۆ ڕاھێنان، وازھێنان لە ماددە ھۆشبەرەکان، پەرەپێدانی کۆمەڵگا و بەڕێوەبردنی پڕۆژە. لە ساڵی ٢٠١٢، بەھۆی چالاکییەکانیەوە، گابی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی مالتا
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ھاڕەگەزخوازان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
کتێبخانە

[300px|وێنۆک|پەرتووکخانەی زانکۆ لە [بوداپێست، ھەنگاریا]]
**کتێبخانە** یان **پەرتووکخانە** () ھەڵبژاردەیەکی ڕێکخراوی سەرچاوەی زانیاری و بابەتی دیکەیە، کە سەرچاوەکانی لەلایەن شارەزایانەوە ھەڵبژێردراون و لەنێو بینایەک یان ماڵپەڕێک دانراون و خراونەتە بەردەستی کۆمەڵگەیەک تا کەڵک وەربگرن لەو زانیاری و سەرچاوانە.

دەکرێت ھەڵبژاردەی پەرتووکخانەکان ھەریەک لە پەرتووک، ڕۆژنامە، دەستنووس، فیلم، نەخشە، بەڵگەنامە، سی دی، دی ڤی دی، پەرتووکی ئەلیکترۆنی، پەرتووکی دەنگی، داتابەیس و چەندین چەشنی دیکەی سەرچاوە لەخۆبگرێت.

## ئەمانەش ببینە
* کتێب
* کتێبخانەی گشتی
* کتێبخانەی تایبەتی
* کتێبخانەکانی کوردستان

## پێشانگا

Duke_Humfrey's_Library_Interior_6,_Bodleian_Library,_Oxford,_UK_-_Diliff.jpg|کتێبخانەیەک لە ئۆکسفۆرد، ئینگلاند
Biblioteca Nacional de Brasília - DSC00004.JPG|کتێبخانەی نەتەوەییی برازیلیا
State_Library_of_Victoria_La_Trobe_Reading_room_5th_floor_view.jpg|کتێبخانەی ویلایەتیی ڤیکتۆریا، مێلبۆرن
National Library of Iran 0230.jpg|کتێبخانەی نەتەوەییی ئێران


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کتێبخانەکان
پۆل:زانستی کتێبخانە
پۆل:پەرەپێدانی کتێب
جینت بیدۆیا لیما

**جینت بیدۆیا لیما** (لە دایکبووی ١٩٧٤، بەنزیکی) ڕۆژنامەنووسی کۆڵۆمبییە. بەھۆی کارەکانییەوە لە ئایاری ٢٠٠٠ و ئابی ٢٠٠٣ ڕفێندراوە. لە ساڵی ٢٠٠١، لەلایەن ڕێکخراوی میدیای ژنانی نێودەوڵەتی خەڵاتی ئازایەتی ڕۆژنامەوانی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## کارکردن
### ڕفاندنی ٢٠٠٠
لە ساڵی ٢٠٠٠، ئەوکاتە جینت تەمەنی ٢٦ ساڵبوو، کاری بۆ ڕؤژۆنامەی ئیسپێکتادۆر کاری دەکرد. لەوکاتەدا جینت ڕووماڵی جەنگی کۆلۆمبیای دەکرد لەدژی تیۆر. ئەوساتەی جینت تێیدا ڕفێندرا ئەوا ناوبراو ڕووماڵی بەقاچاغبردنی چەک لەلایەن دەوڵەت و گرووپێکی ڕاستڕەوی چەکداری دەکرد. لە ٢٥ی ئایار سەردانی زیندانی لا مۆدیلۆ لە بۆگۆتا دەکات، چونکە لەوێ بەڵێنی بینین و چاوپێکەوتنی سەرکردەیەکی چەکدار بەناوی «زە بەیکەر» پێدرابوو. بەڵام ھەموو ئەوانە تەڵەبوون، لەوکاتەی جنیت لەگەڵ وێنەگر و سەرنووسەرێکی دەزگاکەی ھاتبوو ئەوا دەڕفێندرێت و وندەکرێت. ھێرشکارەکان دەیبەنە شوێنێک چەند کاتژمێرێک دوور، لەوێ دەستدرێژی سێکسی دەکەنە سەری. بەقسەی جینت ئەوا ھێرشکارەکان خۆیان بەپیاوی ھێزە چەکدارییەکانی کارلۆس کاستانۆ ناساندووە، کە بازرگانێکی ماددە ھۆشبەرەکان بوو. دوای چەند ڕۆژێک لە ڕفاندنەکە، ئەوا جینت بە دەست و پێ بەستراوییەوە لەلایەن شوفێرێکی تاکسی دۆزرایەوە.

کەیسەکە بەکراوەییە بۆ زیاتر لە دە ساڵ مایەوە، تاکوو جینت سکاڵاکەی بردە لیژنەی نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی مرۆڤ لە ئایاری ٢٠١١، دواتر سەربازێکی میلیشیاکان دستگیرکرا و دانی بەوەدانا کە یەکێکبووە لەسێ ھیرشکارەکان.

### ڕفاندنی ٢٠٠٣
لە ساڵی ٢٠٠١، جینت کارەکانی گواستەوە بۆ دەزگای ئێل تیمپۆ و چالاکییەکانی بریتیبوو لە ھەواڵنووسین و ڕاپۆرتکردن لەسەر گرووپە چەکدارییەکان. لەسەرەتای ساڵی ٢٠٠٣، گەشتی کرد بۆ شارۆچکەی پورتۆ ئەلڤیرا بۆ ڕووماڵکردنی ناوچەکە لەژێر دەسەڵاتی ھێزە گەریلاکانی (FARC)، کە ماوەی زیاتر لە ساڵێک دەبوو کۆنتڕۆڵی ئەو ناوچەیان دەکرد. سەرکردەی ھێزەکانی (FARC) فەرمانی کردبوو لەگەڵ گەیشتنی جینت ئەوا خۆی، ستافەکەی لەگەڵ کەلووپەلەکانیان دەستیانبەسەردا بگیرێت. دواتر بەھۆی ھەوڵ و فشاری خەڵکی ناوچەکە ئەوا ئازادکران، فەرماندەی (FARC) ویستی قەرەبووی کەلپوولە تێکچووەکانیان بکاتەوە بەڵام جینت ڕەتی کردەوە. دواتر جینت لە دەزگاکەی لە ڕووماڵێک ژیانی خەڵکی باسکرد لەژێر حوکمڕانی گەریلاکانی (FARC)، بەڵام بەوریاییەوە باسی کرد بێ ئەوەی باسی ئەو خەڵکانە بکات کە خۆراک و ھاوکاریان پێشکەشدەکرد لەکاتی گیرانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی کۆڵۆمبی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کۆڵۆمبی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ناستا پالاژانکا

**ناستا پالاژانکا** (بە بیلاڕووسی: Наста Палажанка؛ لەدایکبووی ١٩٩٠) چالاکوان لە بزووتنەوەی لاوانی بەرھەڵستیکارە لە بیلاڕووس، کە لەتەمەنی ١٤ ساڵییەوە چالاکە. لە ساڵی ٢٠١١، بووبە جێگری سەرۆکی بەرەی گەنجان، کە ڕێکخراوێکی ناحکومییە لە بیلاڕووس. وێڕای بوونی ھەڕەشە و تۆقاندن لە ژیانی، ئەوا ناستا پارێزەر و چالاکوانە لەبواری مافەکانی مرۆڤ لە بیلاڕووس. دواتر لە ئەیلوولی ٢٠١١، مارەبڕا بە کوڕە چالاکوانێکی بەرەی گەنجانکرد، بەناوی زمیتسەر داشکێڤچ. ناستا و زمیتسەر ئەوکاتە ھاوسەرگیریانکرد کاتێک لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢، ناستا سەردانی ئەوی کرد لە زیندانی ھرۆندۆ، دەسەڵاتدارانی زیندانەکە ماوەی ١–٢ کاتژمێر ڕێگەیان دا بۆ سەردانیکردنی ناستا بۆلای زمیتسەر.

لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ھەرچەند نەیتوانی ئامادەبێت لە ڕێوڕەسمەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی بێلاڕووس
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئەستێورکردن

وێنۆک|ئامێرێکی بژوێنکردنی ئامرازەکانی نوژداری لە سویسرا ١٩١٤–١٩١٨
**ئەستێورکردن**  () بریتییە لە ڕیشەکێشکردن و بنەبڕکردنی میکرۆب و ڤایرۆسەکان و پاشەڕۆکانیان لەسەر تەن یان ڕوویەکی زیندوو کەمەبەستی کوشتن و لەناوبردنی ھەموو بەکتریا و ڤایرۆسێکی زیانبەخشە کە بەشێوەی مشەخۆری لەسەر زیندەخانەکان دەژین، بەتایبەت ئەم بەکتریا و ڤایرۆسانەی لەسەر پێست یان ئامرازە جۆربەجۆرەکان دەژین.

## ئەستێورکردنی گەرمی
'''هەڵماندن===
ئەستێورکردن بە بەکارهێنانی پەستانی بەرز و هەڵماندن ، بە بڵاوترین و ڕێگاکانی خاوێنکردن و بژوێنکردنی گەرمی دادەنرێت ئەمیش بەهۆی ئامێرێکەوەیە کە پێی دەڵێن (ئەستێورکەر)یان زۆرجاران هەر بە ئامێری هەڵمی دەناسرێت،ئامێرەکە هەڵمێکی گەرم بە پلەی ١٢١-١٣٤ سلیلیزی بە پەستانێکی بەرز (١٠٠ کیلۆباسکاڵ)کاردەخاتە سەر ئامراز و ئەو دەفرانەی کە تێیخراون بۆ ئەستێورکاری کە بۆماوەی بیست خولەک کەلوپەلەکان لەناو ئامێرەکە دەمێنێتەوە.کە لەم ماوەیە سەرجەم بەکتریاکان لەناو دەبات .لە دوای کرداری گەرمی کردنەکە بە هەڵماندن ئەوە دەبێت کەلوپەلە ئەستێور کراوەکان سارد بکرێنەوە.ئەم ئامێرە ئەستێورکارە لە توانای دا هەیە کە سەرجەم بەکتریا و میکرۆب و هەندێک لە ڤایرۆسەکان لەناو ببات بەڵام لە توانای دانیە کەوا پریۆناتەکان لە ناو ببات ئەگەر مەبەست بوو کەوا پێویستە پریۆناتەکانیش لەناو ببات ئەوە پێویستە بۆ ماوەی ٦٠ خولەک ئامێرەکە ئیش بکات بە پلەی هەرمی ١٢١-١٣٤ سلیلیزی،

### گەرمای وشک
ئەستێورکردن بە بەکارهێنانی هەوای وشک یاخود گەرمی وشک کاتێکی زۆرتری دەوێت لەچاو ڕێگای هەڵماندن .لەناوبردن و پاقژکردنەوەی ئامرازەکان بەم ڕێگایە زۆر یەکلاکەرەوە نیە چونکە گەرمیەکی زۆر لەلایەن تەنە ئەستێورکراوەکە هەڵدەمژرێت بەمەش دەبێتە هۆی تێچوونی کاتی زیاتر،ئامێرەکە پێویستی بە دوو کاتژمێر هەیە لەگەڵ پلەی گەرمی ١٦٠ سلیلیزی ،ئەم ئەستێورکاریە تاکە ڕێگای پاککردنەوەی ماددە تۆزیەکانە وەک ئەستێورکردنی پاودەر و ئارد و هەر ماددەیەکی تری تۆزاوی.

### گەرمای ئاگر
 ئەستێورکردن بە بەکارهێنانی ئاگرزیاتر لە تاقیگەکانی زیندەزانی بەکاردێت بۆ ئەم ئامراز و ئامێرانەی لە تاقیگەکە بەکارهاتوون ئەمەش بەمەبەستی ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشی و دزەکردنی پەتا لە تاقیگەکان

### بنەبڕکردن

کرداری بنەبڕکردن و لەناوبردنی کەلوپەلە پیسەکان بە ڕێگایەکی ئەستێورکردن دادەنرێت ،کەلوپەلەکان دەخرێنە ناو فرنێکەوە کە وا دەیانگۆڕێت بۆ خۆڵەمێش بەمەش هیچ شوێنەوارێکی لێ نامینێتەوە بە میکرۆبەوە .

### تینداڵکردن
کرداری ئەستێورکردن بە تینداڵ بریتیە لە خستنە ناوی هەندێک ئامێر بۆ ناو دەفری ئاوی گەرم بۆ ماوەی زیاتر لە بیست خولەک دواتر خستنە ناو بەفرگر تا پلەی بەستن ئەم ڕێگایە بۆیە گرنگە چونکە نابێتە هۆی لەناوبردنی بەکتریا سوودبەخشەکان بۆیە ئەم ناوەی لێنراوە چونکە بەناو تینداڵ زانای بواری بەکتریاناسی کراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پاکژی
پۆل:میکرۆبناسی
شەفەق پاڤی

**شەفەق پاڤی** (لە دایکبووی ١٠ی تەمموزی ١٩٧٦) کەسایەتی سیاسیی، دیپلۆمات و ستووننووسی تورکە، ئەندام پەرلەمانی تورکیایە لەسەر حیزبی پارتی کۆماریی گەل لەسەر پارێزگای ئەستەمبوڵ. شەفەق یەکەم ژنە کەم ئەندامە ببێتە ئەندام لە پەرلەمانی تورکیا، ئەو ئەندامی لیژنەی مافەکانی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکانە لە پەرلەمانی تورکیا. لە ساڵی ٢٠١٢، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا پێدرا.

لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، لە ئەندام پەرلەمانی کشایەوە بە هۆکاری تەندرووستی خۆی.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
شەفەق لە دایکبووی ١٠ی تەمموزی ١٩٧٦، لە ئەنقەرە. باوکی ناوی شاهین و دایکیشی ئایشە ئونال، دایکی نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی ناسراوبوو. شەفەق لەساڵی ١٩٩٤، لەگەڵ هاوسەرەکەی دەچنە سوویسرا بەمەبەستی خوێندن لەبەشی هونەر و فیلم. لە ساڵی ١٩٩٦، لە ڕووداوێکی شەمەنەفەر لە زیورخ ئەوا دەست و قاچی چەپی لەدەستدەدات. ساڵی دواتر دەچێتە لەندەن بەمەبەستی درێژەدان بەخوێندن، لەوێ لەبەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی وێستمینستەر دەخوێنێت، دواتریش خوێندنی باڵا لە زانکۆی لەندەن لە بەشی ئابووری تەواودەکات.

## ژیانی کارکردن
شەفەق لە کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران کاری کردووە، بەرپرسیاری پەیوەندەییە دەرەکییەکان و کۆمەکە مرۆڤایەتییەکان بووە لە وڵاتانی جەزائیر، میسڕ، ئێران، لوبنان و سوریا. ئەو ماوەیەک وەک وتەبێژی کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران لە هەنگاریا کاری کردووە. دواتر بۆتە سەرۆکی بەشی مافەکانی مرۆڤ لە نووسینگەی کۆمیسیارانی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافی مرۆڤ. شەفەق  وەک ستووننووس کاری کردووە لە هەفتەنامەی ئەگۆس، کە هەفتەنامەیەکی فرەزمان بووە (تورکی و ئەرمەنی). هەروەها ئەو سێ کتێبی نووسیوە.  لەگەڵ شیرین عیبادی بەیەکەوە کاریان لەنووسینی کتێبی "مافی پەنابەران لە ئێران" نووسیوە.

دوای بەسەربردنی ١٥ ساڵ لەدەرەوە، شەفەق لە ساڵی ٢٠١١ گەڕایەوە تورکیا وەک ئەندام پەرلەمان، بۆئەوەش کارەکەی لە نەتەوە یەکگرتووەکان جێهێشت. دواتر خۆی هەڵبژارد لەسەر پارێزگای ئەستەمبوڵ، بووە یەکەم ژنی کەم ئەندام ببێتە ئەندامپەرلەمانی تورکیا. شەفەق بەشێوەی شانازی (فەخری) ئەندامی کۆمەڵەی کۆمەڵگای سێکولاری نەتەوەییە لە بەریتانیا.

## ڕێزلێنانەکان
* خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا
* خەڵاتی گەنجانی سەرکەوتووی جیهان، لەلایەن ڕێکخراوی جونیەر چامبەری نێودەوڵەتی 
* سێکولاریستی ساڵ، ٢٠١٥، لەلایەن ڕێکخراوی کۆمەڵگای سێکولاری نەتەوەیی لە بەریتانیا

## زانیاری دەرەکی
بەپێێ ڕۆژناممەی حوڕیەت، دایکی شەفەق پاڤی ئامۆزای دێنیز گزمیشە کە سەرکردەیەکی کۆمۆنیستی تورکبوو لە کۆتاییەکانی شەستەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی تورک
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:ژنە ئەندام پەرلەمانتارانی تورکیا
پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئیفا ئەبو حەلاوە

**ئیفا ئەبو حەلاوە** (لەدایکبووی ١٩٧٥) پارێزەر و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی ئەردەنییە. لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ھاودامەزرێنەر و بەڕێوبەری جێبەجێکاری ئێستای گرووپی یاسایی میزان بۆ مافەکانی مرۆڤ لە عەممان. ئیفا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە یاسا ھەیە، ھەروەھا ماستەر لە دیبلۆماسی. ئەو ئەندامی ڕێکخراوی عەرەب بۆ مافەکانی مرۆڤە لەوەتەی ساڵی ١٩٩٣. پێشتر ئیفا کارمەندی کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران بووە و ڕاھێنانی تایبەتی داوەتەوە وە ڕاوێژکاری یاسایی بووە.

ئیفا کەمپەینی سازکردووە لە دژی کوشتن لەسەر نامووس، ئەمەش بۆ پاراستنی ژنان ھەروەھا کۆتایی ھێنان بۆ مامەڵەی خراپی ژنان لەنێو زیندانییەکانی ئەردەن. لە ساڵی ٢٠١٧، کەمپەینێکیشی سازکرد لەدژی یاسای دەستدرێژی سێکسی کە ڕێگەی دەدا کەسزای تاوانەکە کەمبکرێتەوە ئەگەر دەستدرێژیکار ھاوسەرگیری لەگەڵ قوربانییەکە کردبا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەردەنی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنانی ئەردەنی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
ماریسێلا مۆرالیس

**ماریسێلا مۆرالیس** (لەدایکبووی ١٩٧٠) ژنە پارێزەری مەکسیکییە، لەماوەی لەماوەی ١ی نیسانی ٢٠١١ بۆ ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ڕاوێژکاری گشتی مەکسیک بووە. لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ماریسێلا لە شاری مەکسیکۆ، لە ساڵی ١٩٧٠ لەدایکبووە. بەکالۆریۆسی لە یاسا لە زانکۆی ئۆتۆنۆمی نەتەوەیی مەکسیکۆ بەدەستھێنناوە، دواتریش ماستەری تەواوکردووە لە زانستی تاوان لە پەیمانگای نەتەوەیی زانستە تاوانییەکان. لە ٣١ی ئازاری ٢٠١١، لەلایەن سەرۆکی مەکسیک، فلیپی کالدیرۆن ڕادەسپێردرێت بۆئەوەی ببێتە ڕاوێژکاری گشتی مەکسیک لە جێگای ئەرتورۆ چاڤێز. بەمەش بوو بەیەکەم ژن ئەو پۆستە وەربگرێت. لەماوەی دەسەڵاتەکەی، ئەوا لێکۆڵینەوەی لە تاوان و کاری ڕێکخراوەکان دەکرد. لە ئازاری ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، لە ئاھەنگەکە میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن خەڵاتەکەیان پێدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی مەکسیکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ھێنریت ئیکوی ئیبۆنگۆ

**ھێنریت ئیکوی ئیبۆنگۆ** (لە دایکبووی ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٩) چالاکوانی سیاسیی و ڕۆژنامەنووسی کامیڕۆنییە. لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. چالاکییەکانی ھێنریت لەپێناو پاراستی ئازادی ڕۆژنامەوانی، یەکسانی ڕەگەزی، مافەکانی مرۆڤ و حکوومەتێکی چاکە. لە ساڵانی هەشتاکان، ئەو چالاکبوو لەدژی حکوومەتی دیکتاتۆری کامیروون،  هەروەها لەبارەی گەندەڵییەکانی حکوومەت و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ. لەوسەردەمی، هێنریت ڕووبەڕووی ئازار و ناڕەحەزی زۆربوویەوە هەروەها پەلکێشکردنی بۆدادگای سەربازی.

ئەو ئێستا کاردەکات لە حەفتەنامەی بابێلا و دامەزرێنەری ڕێکخراوی ناحکوومی شەفافیەتی نێودەوڵەتی لە لقی کامیروونە، کە ڕێکخراوێکە دژ بە گەندەڵییەکانی حکوومەت چالاکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی کامیروونی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
غولام سوغرا

**غولام سەغری** (لە دایکبووی ٢ی ئازاری ١٩٧٠؛ گوندی محەممەد عەرەب سۆلانگی، ھەرێمی سیند، پاکستان) ژنە چالاکوانی پاکستانییە. لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی.

## ژیان
سوغرا ئەوکاتەی تەمەنی دوانزدە ساڵان بوو، بەزۆر بەشوودرا، بەڵام دوای شەش ساڵ بوو بەیەکەم ژن لە گوندەیە کە جیاببێتەوە لە ھاوسەرەکەی (تەڵاق). ئەوکاتەی سوغرا دەیویست بچێتە قوتابخانە، ئەوا لەلایەن براکەیەوە لێی دەدرا، دواتر لەماڵەوە توانی بخوێنێت. غولام یەکەم خانمی گوندەکەیان بوو کە بتوانێت قۆناغی ئامادەیی تەواوبکات. دواتر بووە یەکەم مامۆستای ئافرەتیش لە گوندەکەی. غولام ھەستی کرد کە کۆمەڵێک ھۆکار ھەن کە وادەکات ژن لە قوتابخانە وانە نەڵێتەوە کە زۆربەیان نەریت و کۆمەڵگا بوون، بەڵام یەکێک لەو ھۆکارانەش کە ئەو درکی پێکرد ھەژاری بوو.

دواتر غولام سوغرا بووە دامەزرێنەر و بەڕێوبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی مارڤی بۆ گەشەپێدانی گوندەکان لە پاکستان، کە ڕێکخراوێکی ناحکومییە کاردەکات بۆ کۆکردنەوەی داھات و خەرجکردنی لەپێناو بەرزکردنەوەی وشیاری لەبوارەکانی مافەکانی مرۆڤ، تەندرووستی، خوێندن و گەشەپێدانی کۆمەڵگا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی پاکستانی
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنانی پاکستانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
سەمەر بەدەوی

**سەمەر محەممەد بەدەوی** (لە دایکبووی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨١) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی سعودییە. سەمەر لەگەڵ باوکی سکاڵایان لەدژی یەک تۆمارکرد. سکاڵاکەی باوکی لەسەر یاخیبوونی کچەکەی بووە لەسەر سیستمی پاراستنی ژنان لەلایەن پیاوانەوە ، لەبەرامبەردا سکاڵاکەی سەمەر لەبارەی گوێنەدانبوو بە ویستەکانی خۆی لەبارەی ھاوسەرگیریکردن. دوای ئەوەی سەمەر چەند دانیشتنێکی دادگایی لەکیس چوو لەبارەی سزادانی، فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرچوو لە ڕۆژی ٤ی نیسانی ٢٠١٠. لە تەممووزی ٢٠١٠، دادگای گشتی جەددە داواکاری سەمەری جێبەجێکرد، بۆ ڕۆژی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ ئازادکرا، وە سیستمی پاراستنی ئەو خرایە سەر ئەستۆی خاڵی. لەوکاتە لە ئاستی ناوخۆ و نێودەوڵەتی داواکاری ھەبوو بۆ ئازادکردنی سەمەر. ڕێکخراوی کۆمەڵگای یەکەمی مافەکانی مرۆڤ کە ڕێکخراوێکی ناحکومییە، دەستگیرکردنی سەمەری بە دوور لەیاسا دانا.

سەمەر لە ساڵی ٢٠١١، سکاڵای لە دژی وەزارەتی شارەوانی تۆمارکرد، لەبەرامبەر ڕەتکردنەوەی خۆتۆمارکردنی بۆ ھەڵبژاردنەکانی شارەوانی ٢٠١١. لە ساڵانی ٢٠١١ - ٢٠١٢ بەشداریکرد لە کەمپەینی شوفێریکردن لە سعودیە، لە حوزەیرانی ٢٠١١ یارمەتی ژنانی دیکەی دەدا بۆ شوفێریکردن ئەمەش بەمۆڵەتی پۆلیس و دادگا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١١، لەگەڵ مەنال شەریف سکاڵایان لەدژی بەڕێوبەرایەتی گشتی ھاتووچۆی سعودیە تۆمارکرد لەسەر پێنەدانی مۆڵەتی شوفێری. لە ٨ی ئازاری ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، سەمەر خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

لە ساڵی ٢٠١٨، جارێکی دیکە سەمەر لەلایەن دەسەڵاتدارانی سعودیە دەستگیردەکرێتەوە، ڕاستەوخۆ کەنەدا لەڕێگای دیپلۆماتکارانەکانی لە سعودیە، داوای ئازادکردنی سەمەر دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی سعوودی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنان لە سعوودیە
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنانی سعوودی
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زین مار ئونگ

**زین مار ئونگ** (لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٧٦) کەسایەتی سیاسیی میانماری، چالاکوان و زیندانی پێشووە. لە ئێستادا ئەندام پەرلەمانی میانمارە. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
### سەرەتای ژیان و خوێندن
زین مار ئونگ لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٧٦، ڕانگوون لە میانمار. لەبەشی ڕووەکناسی لە زانکۆی دیستانس ئێجیوکەیشن خوێندوویەتی. 

### ژیانی سیاسیی و چالاکییەکان
لە نەوەدەکان، ئەوکاتەی کە قوتابی زانکۆ بووە، زین دەبێتە چالاکوان لەدژی حکوومەتی چەکداری میانمار. لە ساڵی ١٩٩٨، لەکاتی ئەنجامدانی خۆپشاندانێکی ئاشتییانە، بەخوێندنەوە شیعر و داواکردن لە حکوومەتی سەربازی کە ڕێز لەئەنجامی هەڵبژاردەکان بگرێت ئەوا زین دەستگیر دەکرێت، دواتر بۆ ماوەی ٢٨ ساڵ زیندانیکردن سزا دەدرێت. زین ماوەی ١١ ساڵ زیندانی سیاسیی بووە، کە لەو نێوانەشدا ٩ ساڵ لە زیندانی تاکەکەسی ژیانی بەسەربردووە. لە ساڵی ٢٠٠٩، لەپڕێکدا ئازاد دەکرێت. زین چالاکییەکانی دەستپێکردەوە، لەنێو خوێندکاران گرووپێکی کەلتووری درووستکرد کە تووێژینەوەیان لەسەر ئەوە دەکرد کە کەلتووری ئاسیا و دیموکراسی دەتوانن بەیەکەوە بگونجێن. هەروەها وەک خۆی یارمەتی کچە زیندانییە سیاسییەکانی دیکە و قوتابیانی بەشی زانستە سیاسییەکانی دەدا.

زین کۆمەڵێک ڕێکخراوی کۆمەلگای مەدەنی دامەزراند لەپێناو کارکردن لە گەشەپێدانی دیموکراسی، بەهێزکردنی ڕۆڵی ژنان، کەمکردنەوە سووکایەتی کەمایەتییەکان هەروەها یارمەتیدانی زیندانییە سیاسییەکان. لە ساڵی ٢٠١٢، سەرکردایەتی ڕێکخراوێکی دەکرد بۆ زیادکردن و بڵاوکردنەوەی هۆشیار لەسەر کێشە و گرفتەکانی کەمایەتییەکان. لەوکاتەدا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٣، کاری دەکرد لەپاڵ ڕێکخراوی ئیلکتۆرال سیستمی نێودەوڵەتی بۆ بەبەهێزکردنی ژنان لە ژینگەی سیاسەتدا.

لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی مینماری ٢٠١٥، خۆی هەڵبژارد، دواتر سەرکەوتووانە بووە ئەندام پەرلەمان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی میانماری
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنان لە میانمار
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئەگنیس ئۆزتۆلیکان

**ئەگنیس ئۆزتۆلیکان** (لە دایکبووی ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧٤، چنگەر لە ھەنگاریا) کەسایەتی سیاسیی و چالاکوانی دۆمەکانە. کە لەماوەی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٤ ئەندام پەرلەمانی ھەنگاریا بووە. لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ئۆزتۆلیکان لە ساڵی ١٩٩٨، لە زانکۆی میسکۆلک لەبەشی زانستە سیاسییەکان دەرچوو. دوابەدوای ئەوە، لە دەزگای سۆرۆس کاری دەکرد، دواتر بوو بەسەرۆکی پڕۆگرامێکی ١٢ وڵاتی ئەورووپی بۆ باشترکردنی ژیانی دۆمەکان. لە ساڵی ٢٠١٠ بووە ئەندام پەرلەمان لە پەرلەمانی ھەنگاریا لە حیزبی ئێل ئێم پی (کورتکراوەی سیاسەت دەکرێت جیاوازبێت). لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢، بوو بەجێگری فڕیاکسیۆنی حیزبەکەی. ئۆزتۆلیکان بەرگریکاری مافی خوێندنی منداڵە دۆمەکانە ھەروەھا کاری کردووە بۆ زامنکردنی مافەکانیان لە وڵاتی ھەنگاریا. لەدەرەوەی کاری پەلەمانتاری ئەوا وەک خۆبەخش کاری مامۆستایەتی لە قوتابخانەیەکی دۆمەکانی بوداپیست دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ھەنگاری
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی دۆم
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
نیزاڵ قەسووم

**نیزاڵ قەسووم** (بە عەرەبی: **نضال قسوم**) فیزیکزان و ئەستێرەناسێکی جەزائیریە، ھەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا و ماستەرە لە زانکۆی کالیفۆرنیا سان دیاگۆ، دوو ساڵ وەک لیکۆڵەر لە سەنتەری لێکۆڵینەوەی گادداردی سەربە ئاژانسی ناسای ئەمریکا کاری کردووە.
لە ساڵی ١٩٩٠ تا ١٩٩٤ مامۆستای زانکۆ بووە لە جەزائیر، دواتر لە لە وڵاتی کووەیت تا ساڵی ٢٠٠٠ لەو کاتەوە لە زانکۆی ئەمریکی لە شاریجەی وڵاتی ئیمارات کاردەکات وەک پرۆفیسۆر و یاریدەدەری راگری کۆلێژی زانست و تەکنیک لە زانکۆی ناوبراو، دوای دەرکەوتنیشی لە تۆڕەکۆمەڵایەتیەکان توانی ھەواداری زۆر کۆ بکاتەوە لە بڵاوکراوەکانی بە تایبەتی لە پێگەی یووتیوب.
ئەندامی چەند کۆمەڵە و رێکخراوێکی زانستیە وەک رێکخراوی یەکێتی ئەستێرە ناسی نێودەوڵەتی، کۆمەڵەی جیھانی زانست و ئایین و پرۆژەی ئیسلامی بۆ دیارکردنی مانگ.

## بەرھەم و کارەکان
نیزاڵ قەسووم جەند کتێبێکی بڵاو کردووەتەوە بە زمانەکانی فەرەنسی، ئینگلیزی و عەرەبی، ئەوەی تێبینی دەکرێت کتێبەکانی زیاتر تیشک دەخاتە سەر ئەو بابەتانەی کە مشتوومڕیان لەسەرە لە نێوان ئایین زانست دا بە تایبەتیش ئایینی ئیسلام کە پێی وایە دەبێت میتۆدی زانستی ئیسلامی بگەڕیتەوە بۆ سەردەمی زێڕی خۆی، ھەروەھا پێی وایە کە بیردۆزی پەرەسەندن پێچەوانەی بنەماکانی ئایینی ئیسلام نیە و رەتکردنەوەی راستیە زانستیە سەلمێنراوەکان لە بەرژەوەندی موسڵمانانو ئایینی ئیسلامدا نیە.

## کتێبە بڵاوکراوەکان
* أسئلة الإسلام والعلم المزعجة: الكون، التطور، الإعجاز
* ISLAM, BIG BANG ET DARWIN: les questions qui fâchent
* Islam et science : comment concilier le Coran et la science moderne
* ISLAM’S QUANTUM QUESTION
* RÉCONCILIER L’ISLAM ET LA SCIENCE MODERNE
* إثبات الشهور الهلالية ومشكلة التوقيت الإسلامي
* APPLICATIONS OF ASTRONOMICAL CALCULATIONS TO ISLAMIC ISSUES

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:زیندووان
گوو جیانمی

**گوو جیانمی** (لەدایکبووی تشرینی یەکەمی ١٩٦١) پارێزەر و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی چینییە.

## ژیان
گوو جیانمی لەدایکبووی تشرینی یەکەمی ١٩٦١، ھاوسەرگیری لەگەڵ ڕۆماننوس و سیناریۆنووس لیو ژینیون کردووە. گوو لە ساڵی ١٩٨٣ چووەتە بەشی یاسا لە زانکۆی پەکین. دوابەدوای ئەوە لە وەزارەتی داد کاری کردووە. گوو لەگەڵ چەند کەسێک سەنتەری خزمەتگووزاری و تووێژینەوەی یاسایی ژنانیان لە زانکۆی پەکین کردۆتەوە. کە بووە یەکەم سەنتەر و ناوەندی ناحکومی لەچین کە کاری ڕاوێژی یاسایی بۆ ژنان ئەنجامبدات. لە ساڵی ٢٠١٠، سەنتەرەکە لە زانکۆی پەکین جیابوویەوە. لە ساڵی ٢٠٠١، بەشداری کردووە لە پێداچوونەوەی یاسای ھاوسەرگیری.

## خەڵاتەکان
لە ساڵی ٢٠٠٥، یەکێک بوو لەو ١٠٠ کەسە پاڵێوراوەی ببنە وەرگری خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی. لە ساڵی ٢٠١٠، خەڵاتی سیمۆن دێ بۆڤوار وەرگرت. لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٩، خەڵاتی ڕایت لیڤلھوودی بردەوە، لەبەرامبەر مانگرتنی لەخواردن بۆ زامنکردنی مافەکانی ژنان لە چین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی چینی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:ژنە پارێزەرانی چینی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ماری کلۆد نەداف

وێنۆک|ماری کلۆد نەداف
**ماری کلۆد نەداف** چالاکوان و ڕاھیبەی سوورییە. لە ساڵی ١٩٩٤، پلەی دایکی باڵای وەرگرت لە ئاستی لوبنان و سووریا، لەلایەن کۆمەڵگا ئاینییەکەی لە دیمەشق. لە ساڵی ١٩٩٦، خوی و کۆمەڵگا ئاینییەکەی یەکەمین دامەزراوەیان ڕاگەیاند لە سووریا بۆ یارمەتیدانی قوبانییانی بازرگانیی مرۆڤ و تووندووتیژی خێزانی. ھەروەھا یەکەم ھێڵی گەرمی دامەزراند لە سووریا، بۆ یارمەتیدانی ژنانی ئاوارە. ماری کاریکردووە بۆ ئەوژنانەی گیراوی بنکەی پۆلیسن. ماری پڕۆگرامێکی خوێندنی پەرستیاریشی بۆ ژنە زیندانییەکانی دیمەشق کردووەتەوە. لە ئەیلوولی ٢٠١٤، سەردانی ھەولێری کرد بۆ بینینی ڕەوشی پەنابەرە سوورییەکان لە کوردستان و عێراق.

لە ساڵی ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی سووریا

پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
جانسیلا مەجید

وێنۆک|جانسیلا مەجید.
**جانسیلا مەجید** چالاکوانی مافەکانی ژنانی سریلانکییە لە ناوچەی پوتەلام. جانسیلا کاری بەڕێوەبردنی ڕێکخراوێکی ناحکومی بەناوی سندووقی ھاریکاری پوتەلام، کە ئامانجی پاراستنی مافەکانی کەمایەتییەکان و مافەکانی ژنانە. لەکاتی کارکردنی بۆ ڕێکخراوەکەی، ئەوا جانسیلا وەک ئاوارەیەکی ناوخۆی وڵاتەکەی بۆ ٢٠ ساڵ ژیانی بەسەردەبرد، لەگەڵ ئەوەش لەکارەکانی بۆ پارێزەریکردن لە مافەکانی موسڵمانان و تامیلییە ئاوارەکان نەوەستاوە.

جانسیلا وەک قسەکەر لە کۆنفرانسی UNDPی ٢٠١٠ بۆ ئاسیای پاسفیک بەشداربوو، کۆنفرانسەکە لەسەر گەشەپێدانی مرۆیی و جێندەری لە ئاسیای پاسفیک بوو، جانسیلا لە کۆنفڕانسەکە ئاماژەی بەوەکرد، کە سریلانکا دەبێت ڕوانینی لەبەرامبەر ژنان بگۆڕێت ئەمەش بەبەشداریپێکردنیان لە بواری سیاسیی و کارکردندا.

لە ساڵی ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، بەدەستی ھەریەکە لە میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی سریلانکا
پۆل:چالاکوانە ژنەکانی سریلانکا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
شوکریە ئەسیل

وێنۆک|شوکریە ئەسیل.
**شوکریە ئەسیل** چالاکوانی مافەکانی ژنانی ئەفغانییە. لە لە ساڵی ٢٠١٢ بووبە سەرۆکی بەشی زانیاری و کەلتووری ھەرێمی باغلان. لە ساڵی ٢٠١٠، بەھۆی چالاکییەکانیەوە ئەوا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## چالاکییەکان
ساڵی ٢٠٠٩ توانی کەیسی سێ ژنە مامۆستای دەرکراو بباتەوە، کاتێک لەکارەکانیان دەرکرابوون بەھۆی بڵاوبوونەوەی زانیاری نادرووست دەربارەیان لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی ئەفغانستان. شوکریە لەکەیسێکی دیکەیدا توانی کچێک بگەڕێنێتەوە ناو ماڵەکەی، ئەمەش دوای ئەوەی لەسەر دەستدرێژی سێکسی لەلایەن بنەماڵەکەی حاشای لێکرابوو.

لە کارەکانی دیکەی بۆ ژنان، درووستکردنی تۆڕێکی تایبەتبوو بەژنان کە کاری دەکرد بۆ زامنکردنی مافی شووفێری و زیادکردنی ھەلی خوێندنی کچان. بەھۆی چالاکییەکانیەوە ئەوا دووچاری ھەڕەشەبووەتەوە، زیاتر لە جارێکیش ناونیشانی ماڵەوەیانی گۆڕیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
شەفیقە قورەیشی

وێنۆک|شەفیقە قورەیشی.
**شەفیقە قورەیشی** چالاکوانی مافەکانی ژنانی ئەفغانییە. لە ساڵی ٢٠١٠ بووەتە پۆلیسی کۆلۆنێل و بەڕێبەری بەڕێوبەرایەتی مافەکانی منداڵان، مرۆڤ و جێندەری لە وەزارەتی ناوخۆی ئفغانستان. ئەو دامەزرێنەر و ڕێبەری گرووپی ستراتیژی دامەزراندنی جێندەری، کە ئامانجی ھێنانەسەرکاری ٥٠٠٠ ژنە بۆ کارکردنیان لەوەزارەتی ناوخۆ ھەروەھا زیادکردنی ئامنجی کارکردنی وەزارەکەتە بۆ خزمەتکردنی ژنان. ھەروەھا کاری کردووە بۆ وشیارکردنەوە و یارمەتی ژنان لە ئاگاداربوون لە منداڵ، تەندرووستیان، دەروونیان و بەرزکردنەوەی توانای بەرگری. ئەو توانی لەبەشی پۆلیس چەندجارێک پلەکەی بەرزبکریتەوە، ئەمەش لەوکاتەی ئەم پلەبەرزکردنەوەیە بۆ ژنان فەرامۆشکرابوو بۆ چەند ساڵێک. لە ماوەی ساڵانی ١٩٩٦ تاکوو ٢٠٠١، لەسەردەمی حوکمڕانی تاڵیبان لە ئەفغانستان ئەوا لەکارەکەی دوورخرابوویەوە.

لە ئازاری ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئاندرۆلا ھێنریکویز

وێنۆک|ئاندرۆلا ھێنریکویز.
**ئاندرۆلا ھێنریکویز** (لە دایکبووی ١٩٣٦) چالاکوانی قوبرسییە، کە کاردەکات لەدژی بازرگانییکردن بە مرۆڤ.

## ژیان
ئاندرۆلا لەماوەی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٨، سەرۆکی تۆڕی دژە بازرگانییکردن بە مرۆڤ بوو لە قوبرس. لەچالاکییەکانیدا، پشتیوانی لەحکوومەت دەکرد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی لە دژایەتیکردنی بازرگانیکردن بە مرۆڤ. لە ساڵی ٢٠٠٨، لەڕێگای تۆڕەکەیەوە کۆنفڕانسێکی سازکرد بە ئامادەبوونی چەند قسەکەرێک لە ئەورووپا، ئەمریکا و کۆمەڵێک ڕۆژنامەنووسی لە وڵاتان. ھەروەھا ئاندرۆلا یارمەتی ئەو ژنانەشی داوە بۆ شایەتیدان لەماڵەوەیان لەبڕی دادگا، بۆ شایەتیدان لەدژی ئەوانەی وەک کۆیلەی سێکسی مامەڵەیان پێوەدەکەن.

لە ساڵی ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٢، پلەی فەرماندەی پێدرا لە ناشنال ئۆردەری مێریت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی قوبرسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
لی ئای ڕان

وێنۆک|لی ئان ران
**لی ئای ران** (لەدایکبووی ١٩٦٤) ژنە چالاکوانی کۆرییە. لە ساڵی ٢٠١٠، لەبەرامبەر چالاکییەکانی، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا.

## ژیان
لەدوای یاخیبوونی باپیرانی ئەوا ڕوویانکردە کۆریای باشوور، لی، خۆی و خێزانەکەی بەناچاری لە کەمپی کرێکارانی کۆریای باکوور دەستیان بەژیانکردەوە. لی ماوەی ھەشت ساڵان زیندانی کرابوو. خێزانەکەی ئەوکاتە ڕایانکرد، کاتێک یەکێک لەخزمانی بەڵگەیەکی بڵاوکردەوە لەسەر باوک و باپیرانی لی کە لەدژی حکوومەتی کۆریای باکوور کاریان کردووە.

لە ساڵی ٢٠٠٥، پڕؤگرامێکی سەرکردایەتی دامەزراند، تاکوو قوتابیانی کۆریای باکوور بتوانن فێری زمانی ئینگلیزی بن لەڕێگای پشتیریکردنی داراییەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨، بووە یەکەم دەرکراوی کۆریای باکوور بتوانێت لە کۆریای باشوور کورسییەکی پەرلەمان مسۆگەربکات. لە ساڵی ٢٠٠٩، بووبە یەکەم خانمی کۆریای باکووری دەرکراو، کە بتوانێت بڕواننامەی دکتۆرا بەدەستبھێنێت، ئەو لە زانکۆی ئوھا وۆمەنس لەبابەتی خواردن و نیوتریشن دکتۆرای وەرگرت. ھەر لە ساڵی ٢٠٠٩، ڕێکخراوی ھانای بەرگریکاری ژنانی دامەزراند، کە ڕێکخراوێکی ناحکومی بوو یارمەتی ئەو ژنانە دەدەن کە لە کۆریای باکوورەوە ھاتوون و لە کۆریای باشوور دەژین لەڕووی مەشقپێدانیان بۆچۆنییەتی کارکردن، ئاگاداربوونی منداڵ، پشتگیری خوێندن و ڕاھێنانیان لەسەر مافەکانی مرۆڤ.

لە ساڵی ٢٠١٢، ڕێستورانتێکی کردەوە کە وەک پەیمانگایەک کاری دەکرد بۆ پێشکەشکردنی خواردنی کەلتووری کۆریای باکوور، ئەمەش بۆ لەیەک نزیککردنەوەی ھەردوو کۆریاکەبوو و زیاتر شارەزاکردنی خەڵکی باشوور لەبارەی خواردنی پیۆنگیانگ. ھەر لە ساڵی ٢٠١٢، ماوەی ١٨ ڕۆژ مانی لەخواردن گرت لەبەردەم باڵیۆزخانەی چین، لەدژی بەزۆر گەڕادنەوەی پەنابەرانی کۆریای باکوور لە چین.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کۆریای باکوور
پۆل:ژنانی کۆریای باشوور
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێوا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
سۆنیا پیر

وێنۆک|سۆنیا پیر
**سۆلگان پیر** ناسراو بە **سۆنیا پیر** (ماوەی ژیان:٤ی تەممووزی ١٩٦٣ تاکوو ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ بوو لە کۆماری دۆمینیکان. سۆنیا کاری دەکرد لەدژی ئەو دژایەتییانە بۆ خەڵک ھایتی ھەبوون، جا ئەو خەڵکەی لە ھایتی یان دۆمۆنیکا لەدایکبوون. لەبەرامبەر چالاکییەکی چەند خەڵاتێکی نێودەوڵەتی پێدراوە.

لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، سۆنا لەتەمەنی ٤٨ ساڵیدا بە جەڵدەی دڵ لە نەخۆشخانە کۆچی دوایی کرد.

## خەڵاتەکان
* لە ساڵی ٢٠٠٢، بەھاوبەشی پاڵێوراوبوو بۆ وەرگرتنی خەڵاتی یوونێسکۆ بۆ مافەکانی مرۆڤ و خوێندن.
* لە ساڵی ٢٠٠٣، سۆنیا لەلایەن ڕێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی خەڵاتی گینتا ساگەن فەندی پێدرا.
* لە ساڵی ٢٠٠٦، لەلایەن سیناتۆری پێشووی ئەمریکا، تێد کێنەدی خەڵاتی ڕۆبێرت ئێف. کێنەدی بۆ مافەکانی مرۆڤی پێدرا.
* لە ساڵی ٢٠٠٨، خەڵاتی گیسیپی مۆتا مێدالی پێدرا لەبەرامبەر پارێزەریکردن بۆ مافەکانی مرۆڤ.
* لە ساڵی ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی کۆماری دۆمۆنیکان
پۆل:ژنانی ھایتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ماریا بەشیر

**ماریا بەشیر** (لە دایکبووی ١٩٧٠) ژنە پارێزەر و چالاکوانی مافەکانی ژنانی ئەفغانییە. ماریا زیاتر لە ١٥ ساڵ ئەزموونی ھەیە لە کارکردنی مەدەنی، تاڵیبان، گەندەڵی پۆلیس، ھەڕەشەی کووشتن و ھەوڵدان بۆ کووشتنی لەماوەی کارکردنی ڕووبەڕووی ھەموو ئەمانە بووەتەوە. ماریا لەسەردەمی حوکمڕانی تاڵیبان، کارکردنی لێ قەدەغەکرا، ئەمەش کاتێکبوو کە کاتەکانی بە فێرکردنی کچان بەسەردەبرد کە ئەمە نایاسایی بوو لای تاڵیبان. لە ساڵی ٢٠٠٦ و لە دوای تاڵیبان، ئەوا بانگکرایەوە بۆ کارەکەی، بوو بەسەرۆکی پارێزەران لە ھەرێمی ھیرەت. بەکارکردنی لەبواری گەندەڵی و پشتگیرییەکانی بۆ ژنان، ئەوا تەنیا لە ساڵی ٢٠١٠ نزیکەی ٨٧ کەیسی بردەوە.

لە ساڵی ٢٠١٦، ڕێکخراوی یەکگرتنی ژنانی ئەفغانی دامەزراند کە ئامانجی لە بەھیزکردنی ژنان بوو بەگەیشتینیان بەکارکردن و ژیان، کەمکردنەوەی توندوتیژی ھەروەھا پارێزگاریکردن لەمافەکانی ژنان.

بەھۆی چالاکییەکانییەوە، لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ھەروەھا لەلایەن گۆڤاری تایم، وەک یەکێک لە ١٠٠ کەسایەتی ساڵی ٢٠١١ ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە