open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شەپۆلی میکانیکی

وێنۆک|250x250پیکسڵ|لەرەی ئاو شەپۆلێکی ڕووکەشییە.
لە فیزیکدا، **شەپۆلی میکانیکی** شەپۆلێکە کە بریتییە لە لەرینەوەی ماددە، و بەم شێوەیە وزە بەناو ناوەندێکی ماددییدا دەگوازێتەوە.
(ڤاکیۆم، لە ڕوانگەی کلاسیکییەوە، ناوەندێکی ناماددییە، کە شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان تێیدا بڵاودەبنەوە)

لەکاتێکدا شەپۆلەکان دەتوانن بۆ مەودای دوور بجوڵێن، جووڵەی ناوەندی گواستنەوەکە—واتە ماددەکە—سنووردارە؛ بۆیە، ماددە لەرینەوەکە لە شوێنی ھاوسەنگیی سەرەتاییی خۆی زۆر دوور ناکەوێتەوە. شەپۆلە میکانیکییەکان تەنھا لەو ناوەندانەدا دەتوانرێت بەرھەم بھێنرێن کە لاستیکی و ئینێرشیایان ھەبێت. سێ جۆری شەپۆلی میکانیکی ھەن: شەپۆلی پانەکی، شەپۆلی درێژەکی، و شەپۆلی ڕووکەشی. ھەندێک لە باوترین نموونەکانی شەپۆلە میکانیکییەکان بریتین لە شەپۆلی ئاو، شەپۆلی دەنگ، و شەپۆلی بوومەلەرزەیی.

وەک ھەموو شەپۆلەکان، شەپۆلە میکانیکییەکان وزە دەگوازنەوە. ئەم وزەیە بە ھەمان ئاراستەی شەپۆلەکەدا بڵاودەبێتەوە. شەپۆلێک پێویستی بە تێچوویەکی سەرەتاییی وزە ھەیە؛ کاتێک ئەم وزە سەرەتایییە زیاد کرا، شەپۆلەکە بەناو ناوەندەکەدا دەڕوات تا ھەموو وزەکەی دەگوازرێتەوە. بە پێچەوانەوە، شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان پێویستیان بە ھیچ ناوەندێک نییە، بەڵام ھێشتا دەتوانن بەناو یەکێکدا بڕۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:میکانیک
پۆل:شەپۆلەکان
پەیمانگای ئەندازیارانی کارەبا و ئەلیکترۆنی

**پەیمانگای ئەندازیارانی کارەبا و ئەلیکترۆنیک** (**ئای تریپڵ ئی**) ڕێکخراوێکی پیشەیی خێرخوازیی ئەمریکیی 501(c)(٣)یە بۆ ئەندازیاریی کارەبا، ئەندازیاریی ئەلیکترۆنیک، و بوارە پەیوەندیدارەکانی تر. لە سەردەمی نوێدا، تۆڕێکی جیھانییە کە زیاتر لە ٤٨٦٬٠٠٠ پیشەگەری ئەندازیاری و ستێمی تێدایە لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا کە ئامانجی سەرەکیی پەروەردەکردنی داھێنان و نایابیی تەکنەلۆژییە بۆ سوودی مرۆڤایەتی.

ئای تریپڵ ئی نووسینگەیەکی کۆمپانیایی لە شاری نیویۆرک و ناوەندێکی کارگێڕی لە پیسکاتاوەی، نیوجێرزی ھەیە. ئای تریپڵ ئی لە ساڵی ١٩٦٣ وەک یەکگرتنی پەیمانگای ئەمریکیی ئەندازیارانی کارەبا و پەیمانگای ئەندازیارانی ڕادیۆ دامەزرا.

، ئای تریپڵ ئی زیاتر لە ٤٨٦٬٠٠٠ ئەندامی لە ١٩٠ وڵاتدا ھەیە، و زیاتر لە ٦٧ لەسەدیان لە دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانن.

## سەرچاوەکان
پەیمانگای ئەمریکیی ئەندازیارانی کارەبا

**پەیمانگای ئەمریکیی ئەندازیارانی کارەبا** (**ئەی ئای ئی ئی**) ڕێکخراوێکی ئەندازیارانی کارەبا بوو کە بنکەکەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو و لە ساڵی ١٨٨٤ تا ١٩٦٢ بوونی ھەبوو. لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٣، لەگەڵ پەیمانگای ئەندازیارانی ڕادیۆ (ئای ئاڕ ئی)یەکی گرت بۆ پێکھێنانی پەیمانگای ئەندازیارانی کارەبا و ئەلیکترۆنیک (ئای تریپڵ ئی).

## مێژوو
وێنۆک|نیشانەی کتێبی ڕەسەنی پەیمانگای ئەمریکیی ئەندازیارانی کارەبا لە زانکۆی ھارڤارد ترەست
دامەزرێنەرانی ساڵی ١٨٨٤ی پەیمانگای ئەمریکیی ئەندازیارانی کارەبا (ئەی ئای ئی ئی) ھەندێک لە دیارترین داھێنەران و نوێکەرەوەکانیان لەخۆدەگرت لە بواری ئەو کاتە نوێی ئەندازیاریی کارەبادا، لەنێویاندا نیکۆلا تێسلا، تۆماس ئەلڤا ئێدیسۆن، ئیلیھو تۆمسن، ئێدوین جەی ھیوستن، و ئێدوارد وێستن. ئامانجی ئەی ئای ئی ئی ئاوا ڕاگەیاندرابوو «پەرەپێدانی ھونەر و زانستە پەیوەستەکان بە بەرھەمھێنان و بەکارھێنانی کارەبا و خۆشگوزەرانیی ئەو کەسانەی لەم پیشەسازییانەدا کاردەکەن: لە ڕێگەی تێکەڵاویی کۆمەڵایەتی، خوێندنەوە و گفتوگۆکردنی توێژینەوە پیشەیییەکان و بڵاوکردنەوەی ئەو زانیارییانەی کە بەم شێوەیە بەدەست ھاتوون لەنێو ئەندامان و ھاوبەشەکاندا لە ڕێگەی بڵاوکراوەوە.»یەکەم سەرۆکی ئەی ئای ئی ئی نۆرڤین گرین بوو، کە سەرۆکی کۆمپانیای وێستەرن یونییەن تەلەگراف بوو. سەرۆکە دیارەکانی تری ئەی ئای ئی ئی بریتی بوون لە ئەلێکساندەر گراھام بێڵ (١٨٩١–١٨٩٢)، چارڵز پرۆتیوس شتاینمێتز (١٩٠١–١٩٠٢)، بایۆن جەی ئاڕنۆڵد (١٩٠٣–١٩٠٤)، سکایلەر ئێس ویلەر (١٩٠٥–١٩٠٦)، دوگاڵد سی جاکسن (١٩١٠–١٩١١)، ڕاڵف دی مێرشۆن (١٩١٢–١٩١٣)، سیپرییەن ئۆ مایلوکس (١٩١٣–١٩١٤)، مایکڵ ئای پیوپین (١٩٢٥–١٩٢٦)، و تایتس جی لێکلێر (١٩٥٠–١٩٥١).

## سەرچاوەکان
پەیمانگای ئەندازیارانی ڕادیۆ

**پەیمانگای ئەندازیارانی ڕادیۆ** (**ئای ئاڕ ئی**) ڕێکخراوێکی پیشەیی بوو کە لە ساڵی ١٩١٢ تا ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٢ بوونی ھەبوو. لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٣، لەگەڵ پەیمانگای ئەمریکیی ئەندازیارانی کارەبا (ئەی ئای ئی ئی)یەکی گرت بۆ پێکھێنانی پەیمانگای ئەندازیارانی کارەبا و ئەلیکترۆنیک (ئای تریپڵ ئی).

## دامەزراندن
دوای چەندین ھەوڵ بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێکی تەکنیکیی پسپۆڕانی بێتەل لە نێوان ساڵانی ١٩٠٨–١٩١٢، **پەیمانگای ئەندازیارانی ڕادیۆ** (ئای ئاڕ ئی) لەکۆتاییدا لە ساڵی ١٩١٢ لە شاری نیویۆرک دامەزرا. لەنێو ڕێکخراوە دامەزرێنەرەکانیدا کۆمەڵەی ئەندازیارانی تەلەگرافی بێتەل (ئێس دەبلیوو تی ئی) و پەیمانگای بێتەل (تی دەبلیوو ئای) ھەبوون. لەوە کاتەدا، ڕێکخراوە باڵادەستەکەی ئەندازیارانی کارەبا پەیمانگای ئەمریکیی ئەندازیارانی کارەبا (ئەی ئای ئی ئی) بوو. زۆرێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی ئای ئاڕ ئی پێیان وابوو کە ئەی ئای ئی ئی زۆر کۆنەپارێزە و زۆر تیشکی خستووەتە سەر ھێزی کارەبا. سەرباری ئەوەش، دامەزرێنەرانی ئای ئاڕ ئی ھەوڵیان دەدا ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی دابمەزرێنن (بەپێچەوانەی ئەی ئای ئی ئی «ئەمریکییەکەوە»)، و نەریتێکیان گرتەبەر بۆ ھەڵبژاردنی ھەندێک لە بەرپرسانی ئای ئاڕ ئی لە دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان
توانای کارەبایی

وێنۆک|توانای کارەبایی بە ھێڵی سەر زەوی وەک ئەمانە، و ھەروەھا لە ڕێگەی کێبڵی ژێرزەویی ڤۆڵتییە بەرزەوە دەگوازرێتەوە.
**توانای کارەبایی** بریتییە لە ڕێژەی گواستنەوەی وزەی کارەبایی لەناو سووڕێکی کارەباییدا. یەکەکەی لە سیستەمی نێودەوڵەتیی یەکەکاندا (ئێس ئای) بریتییە لە وات، کە یەکەی گشتیی توانایە، و وەک یەک جووڵ لە چرکەیەکدا پێناسە کراوە. پێشگرە ستانداردەکان وەک یەکە ئێس ئایییەکانی تر بۆ واتیش بەکاردێن: ھەزاران، ملیۆنان و ملیاران وات بە ڕیز بە کیلۆوات، مێگاوات و گیگاوات ناودەبرێن.

لە زمانی باودا، توانای کارەبایی بریتییە لە بەرھەمھێنان و گەیاندنی وزەی کارەبایی، کە خزمەتگوزارییەکی گشتیی بنەڕەتییە لە زۆربەی جیھاندا. توانای کارەبایی بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن مۆلیدە کارەبایییەکانەوە بەرھەم دەھێنرێت، بەڵام دەکرێت لە سەرچاوەکانی وەک پاترییە کارەبایییەکانیشەوە دابین بکرێت. بە شێوەیەکی گشتی بۆ بزنس و ماڵەکان (وەک کارەبای سەرەکیی ماڵان) لەلایەن پیشەسازیی توانای کارەبایییەوە لە ڕێگەی تۆڕێکی کارەبایییەوە دابین دەکرێت.

توانای کارەبایی دەکرێت بۆ مەودای دوور لە ڕێگەی ھێڵەکانی گواستنەوەوە بگەیەنرێت و بۆ بەکارھێنانەکانی وەک جووڵە، ڕووناکی یان گەرما بە کارایییەکی بەرزەوە بەکاربھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:توانای کارەبایی
وزەی کارەبایی

**وزەی کارەبایی** ئەو وزەیەیە کە دەگوازرێتەوە کاتێک بارگە کارەباییەکان لە نێوان خاڵی خاوەن پۆتەنشڵی کارەباییی جیاوازدا دەجوڵێن، واتە، کاتێک بەناو جیاوازیی پۆتەنشڵدا دەجوڵێن. کاتێک پۆتەنشڵی کارەبایی لەدەست دەدرێت یان بەدەست دەھێنرێت، کارێک ئەنجام دەدرێت کە وزەی سیستەمێک دەگۆڕێت. بڕی کارەکە بە جووڵ بریتییە لە ئەنجامی لێکدانی ئەو بارگەیەی کە جووڵاوە، بە کۆڵۆم، و ئەو جیاوازیی پۆتەنشڵەی کە بڕراوە، بە ڤۆڵت.

وزەی کارەبایی بە شێوەیەکی گشتی بە کیلۆوات کاتژمێر (١ کیلۆوات·کاتژمێر = ٣٫٦ مێگاجووڵ) دەفرۆشرێت، کە بریتییە لە ئەنجامی لێکدانی توانا بە کیلۆوات لەگەڵ کاتی کارکردن بە کاتژمێر. کۆمپانیا خزمەتگوزارییە کارەبایییەکان وزە بە بەکارھێنانی پێوەری کارەبا دەپێون، کە کۆی گشتیی ئەو وزە کارەبایییە تۆمار دەکات کە بە بەکارھێنەرێک گەیەندراوە.

گەرمکردنی کارەبایی نموونەیەکە لە گۆڕینی وزەی کارەبایی بۆ وزەی گەرمی. سادەترین و باوترین جۆری گەرمکەرەوەی کارەبایی بەرگریی کارەبایی بەکاردەھێنێت بۆ گۆڕینی وزەکە. ڕێگەی تریش ھەن بۆ بەکارھێنانی وزەی کارەبایی. بارگە کارەبایییەکان وەک تەزوویەک بەناو توخمی گەرمکەرەوەکەدا دەجوڵێن کە جیاوازیی پووەتەنشڵی لە نێوان کۆتایییەکانیدا ھەیە: وزە لە بارگەکانەوە دەگوازرێتەوە بۆ توخمەکە، کە پلەی گەرمی و وزەی گەرمیی توخمەکە بەرز دەکاتەوە کاتێک بارگەکان وزەی پووەتەنشڵی خۆیان لەدەست دەدەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێوەکانی وزە
پۆل:کارەبا
کیلۆوات-کاتژمێر

**کیلۆوات-کاتژمێر** (ھێمای یەکە: **kW⋅h** یان **kW h**؛ بە گشتی وەک **kWh** دەنووسرێت) یەکەیەکی وزەی نا-ئێس ئاییە کە یەکسانە بە ٣٫٦ مێگاجووڵ (ئێم جەی) لە یەکە ئێس ئایییەکاندا، کە بریتییە لەو وزەیەی کە لەلایەن یەک کیلۆوات تواناوە بۆ ماوەی یەک کاتژمێر دابین دەکرێت. کیلۆوات-کاتژمێرەکان یەکەیەکی باوی پسوڵەکردنن بۆ ئەو وزە کارەبایییەی کە لەلایەن کۆمپانیا خزمەتگوزارییە کارەبایییەکانەوە دابین دەکرێت. پێشگرە مێترییەکان بۆ چەندجارە و بەشەکانی یەکە بنەڕەتییەکە، واتە وات-کاتژمێر (٣٫٦ کیلۆجووڵ)، بەکاردەھێنرێن.

## پێناسە
کیلۆوات-کاتژمێر یەکەیەکی وزەی لێکدراوە کە یەکسانە بە یەک کیلۆوات (kW) لێکدراوی (واتە، بۆ ماوەی)یەک کاتژمێر. لەھەمان کاتدا، یەکەی وزە لە سیستەمی نێودەوڵەتیی یەکەکاندا (ئێس ئای) بریتییە لە جووڵ (ھێمای J). لەبەر ئەوەی وات بە پێناسە یەک جووڵە لە چرکەیەکدا، و لەبەر ئەوەی ٣٬٦٠٠ چرکە لە کاتژمێرێکدا ھەیە، یەک کیلۆوات-کاتژمێر یەکسانە بە ٣٬٦٠٠ کیلۆجووڵ یان ٣٫٦ مێگاجووڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکە مەترییە نا-ئێس-ئایییەکان
پۆل:توانای کارەبایی
گرێ (یەکە)

**گرێ** یەکەیەکی خێرایییە کە یەکسانە بە یەک میلی دەریایی لە کاتژمێرێکدا، واتە بە وردی  کم/کاتژمێر (نزیکەی  میل/کاتژمێر یان  م/چرکە). ھێمای ستانداردی ئایزۆ بۆ گرێ بریتییە لە **kn**. ھەمان ھێما لەلایەن پەیمانگای ئەندازیارانی کارەبا و ئەلیکترۆنیکەوە (ئای تریپڵ ئی) پەسەندکراوە، لەکاتێکدا **kt**یش باوە، بەتایبەتی لە فڕۆکەوانیدا، کە لەوێدا ئەو شێوەیەیە کە لەلایەن ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی فڕۆکەوانیی شارستانییەوە (ئایکائۆ) پێشنیار کراوە. گرێ یەکەیەکی نا-ئێس ئاییە. گرێ لە کەشناسی، و لە ڕێدۆزیی دەریایی و ئاسمانیدا بەکاردێت. کەشتییەک کە بە خێراییی ١ گرێ بە درێژاییی ھێڵێکی درێژیدا بڕوات، نزیکەی یەک خولەکی ھێڵی پانیی جوگرافی لە یەک کاتژمێردا دەبڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواستنەوەی ئاوی
پۆل:ڕێدۆزی
نووسینگەی نێونەتەوەییی کێش و پێوانەکان

**نووسینگەی نێودەوڵەتیی کێشان و پێوانەکان** (, **بی ئای پی ئێم**) ڕێکخراوێکی نێوحکوومەتییە، کە لە ڕێگەیەوە ٦٤ وڵاتی ئەندامی لەسەر ستانداردەکانی پێوانە کار دەکەن لە بوارەکانی وەک کیمیا، تیشکدانی ئایۆنیکەر، پێوانەناسیی فیزیکی، و ھەروەھا سیستەمی نێودەوڵەتیی یەکەکان (ئێس ئای) و کاتی گەردوونیی ھاوئاھەنگاو (یوو تی سی). بارەگاکەی لە پاڤیۆن دی برۆتۆی لە سانت-کلود، نزیک پاریس، فەرەنسایە. ڕێکخراوەکە لە ئەدەبیاتی کۆنتردا وەک **ئای بی دەبلیوو ئێم** (لە ناوە ئینگلیزییەکەیەوە) ئاماژەی پێکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە نین
سیستمی گەرمکردنەوە

**سیستەمی گەرمکردنەوە** میکانیزمێکە کە دیزاین کراوە بۆ پاراستنی پلەیەکی گەرمیی خوازراو لە بۆشایییەکدا لە ڕێگەی زیادکردنی وزەی گەرمییەوە. پێکھاتەیەکی بنەڕەتیی سیستەمەکانی گەرمکردنەوە، ھەواگۆڕکێ، و فێنککردنەوەیە (HVAC)، و گەرما بۆ باڵەخانە نیشتەجێیی، بازرگانی و پیشەسازییەکان دابین دەکات. سیستەمەکانی گەرمکردنەوە دوو جۆری سەرەکییان ھەیە: ناوەندی و دابەشکراو. سیستەمەکانی گەرمکردنەوەی ناوەندی گەرما لە یەک شوێندا بەرھەم دەھێنن (بە کارەبا یان بە سووتاندنی گاز/خەڵووز) و گەرماکە لە ڕێگەی کەناڵی ھەوا، بۆری یان ڕادێتەرەوە دابەش دەکەن. سیستەمەکانی گەرمکردنەوەی دابەشکراو سەرچاوەی گەرمیی ناوخۆیی بەکاردەھێنن، وەک گەرمکەرەوەی بۆشایی یان ڕادێتەری کارەبایی، و پشت بە کەناڵی ھەوا، بۆری، یان ڕادێتەری تەقلیدی نابەستن. ئەم سیستەمانە بۆ مسۆگەرکردنی ئاسوودەیی ناوەوە زۆر گرنگن، بەتایبەتی لە ناوچە ساردترەکاندا.

## سەرچاوەکان
گەرمکەرەوەی کارەبایی

وێنۆک|300x300پیکسڵ|کۆیلی گەرمکردنی بەرگریی ٣٠ کیلۆوات
وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئەم گەرمکەرەوە تیشکدەرەوەیە چرای تەنگستن ھالۆجین بەکاردەھێنێت.
**گەرمکردنی کارەبایی** پرۆسەیەکە کە تێیدا وزەی کارەبایی ڕاستەوخۆ دەگۆڕدرێت بۆ وزەی گەرمی. بەکارھێنانە باوەکانی بریتین لە گەرمکردنی بۆشایی، چێشتلێنان، گەرمکردنی ئاو و پرۆسە پیشەسازییەکان. **گەرمکەرەوەی کارەبایی** ئامێرێکی کارەبایییە کە تەزوویەکی کارەبایی دەگۆڕێت بۆ گەرما. توخمی گەرمکەرەوە لەناو ھەموو گەرمکەرەوەیەکی کارەباییدا بەرگریکارێکی کارەبایییە، و لەسەر بنەمای گەرمکردنی جووڵ کاردەکات: تەزوویەکی کارەبایی کە بەناو بەرگریکارێکدا تێدەپەڕێت، ئەو وزە کارەبایییە دەگۆڕێت بۆ وزەی گەرمی. زۆربەی ئامێرە گەرمکەرەوە کارەبایییە مۆدێرنەکان وایەری نیکرۆم وەک توخمی چالاک بەکاردەھێنن؛ توخمی گەرمکەرەوەکە، کە لە لای ڕاستدا نیشان دراوە، وایەری نیکرۆم بەکاردەھێنێت کە لەلایەن داپۆشەری سیرامیکییەوە پاڵپشتی کراوە.

لە لایەکی ترەوە، پەمپێکی گەرمی دەتوانێت کارایییەکی نزیکەی ١٥٠٪ – ٦٠٠٪ بۆ گەرمکردن بەدەستبھێنێت، یان ھاوکۆلکەی کاراییی ١٫٥–٦٫٠، چونکە توانای کارەبایی تەنھا بۆ گواستنەوەی وزەی گەرمیی بوونیار بەکاردەھێنێت. پەمپی گەرمی بزوێنەرێکی کارەبایی بەکاردەھێنێت بۆ بەڕێوەبردنی سووڕێکی ساردکردنەوەی پێچەوانە، کە وزەی گەرمی لە سەرچاوەیەکی دەرەکییەوە وەک زەوی یان ھەوای دەرەوە (یان ناوەوەی ساردکەرەوەیەک) ڕادەکێشێت و ئەو گەرمییە ئاراستەی ئەو بۆشایییە دەکات کە دەبێت گەرم بکرێت (لە حاڵەتی ساردکەرەوەدا، چێشتخانەکە). ئەمە بەکارھێنانێکی زۆر باشتری وزەی کارەبایییە وەک لە گەرمکردنی کارەباییی ڕاستەوخۆ، بەڵام پێویستی بە ئامێری زۆر گرانتر و ھەروەھا بۆری ھەیە. ھەندێک سیستەمی گەرمکردنەوە دەکرێت بە پێچەوانەوە بۆ فێنککردنەوە کار پێ بکرێن، بە شێوەیەک کە بۆشاییی ناوەوە فێنک دەکرێتەوە و ھەوا یان ئاوی گەرمتر فڕێ دەدرێتە دەرەوە یان ناو زەوی.

## سەرچاوەکان
گەرمکەرەوەی ئاو

وێنۆک|گەرمکەرەوەیەکی ئاوی تانکیی بچووک
**گەرمکردنی ئاو** پرۆسەیەکی گواستنەوەی گەرمییە کە سەرچاوەیەکی وزە بەکاردەھێنێت بۆ گەرمکردنی ئاو لە سەرووی پلەی گەرمیی سەرەتایییەوە. بەکارھێنانە ناوخۆیییە باوەکانی ئاوی گەرم بریتین لە چێشتلێنان، پاککردنەوە، خۆشۆردن، و گەرمکردنی بۆشایی. لە پیشەسازیدا، ئاوی گەرم و ئاوی گەرمکراو بۆ ھەڵم چەندین بەکارھێنانیان ھەیە.

لە ماڵاندا، ئاو بە شێوەی تەقلیدی لەناو دەفردا گەرم دەکرێت کە بە *گەرمکەرەوەی ئاو*، *چایەدان*، *مەنجەڵی گەورە*، *مەنجەڵ*، یان *کۆپەر* ناسراون. ئەم دەفرە کانزاییانە کە دەستەیەک ئاو گەرم دەکەن، دابینکردنێکی بەردەوامی ئاوی گەرمکراو بە پلەیەکی گەرمیی پێشوەختە دانراو بەرھەم ناھێنن. بە دەگمەن، ئاوی گەرم بە شێوەی سروشتی بوونی ھەیە، بە شێوەیەکی گشتی لە کانییە گەرمە سروشتییەکانەوە. پلەی گەرمییەکە بەپێی ڕێژەی بەکاربردن دەگۆڕێت، و لەگەڵ زیادبوونی ڕۆیشتندا ساردتر دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان
کانیاوی گەرم

[وێنۆک|کانیی گەرمی گراند پریزماتیک و حەوزی گەیزەری میدوەی لە [پارکی نەتەوەییی یەلۆستۆن|پارکی نیشتمانیی یەلۆستۆن]]
**کانیی گەرم**، **کانیی ھایدرۆسەرماڵ**، یان **کانیی جیۆسەرماڵ** کانییەکە کە بەھۆی دەرکەوتنی ئاوی ژێرزەویی گەرمکراو بە شێوەی جیۆسەرماڵی بۆ سەر ڕووی زەوی دروست دەبێت. ئاوی ژێرزەوی یان بەھۆی بارستەی کەم قووڵی ماگماوە (بەردی تواوە)یان بەھۆی سووڕانەوە بەناو قڵیشەکاندا بۆ بەردی گەرم لە قووڵاییی توێکڵی زەویدا گەرم دەبێت.

ئاوی کانییە گەرمەکان زۆرجار بڕێکی زۆر لە کانزای تواوەی تێدایە. کیمیای کانییە گەرمەکان لە کانییە ئەسید سۆلفەیتەکانەوە دەست پێدەکات کە پی ئێچیان ھێندەی ٠٫٨ نزمە، تا کانییە کلۆرایدە ئەلکالاینەکانی تێرکراو بە سیلیکا، تا کانییە بیکاربۆناتەکانی تێرکراو بە دوانەئۆکسیدی کاربۆن و کانزای کاربۆنات. ھەندێک کانیش بڕێکی زۆر لە ئاسنی تواوەیان تێدایە. ئەو کانزایانەی کە لە کانییە گەرمەکاندا دێنە سەر ڕوو، زۆرجار خۆراک بە کۆمەڵگەی ئێکستریمۆفایلەکان دەدەن، کە وردەئۆرگانیزمی گونجاو لەگەڵ بارودۆخە سەختەکاندان، و ئەگەری ھەیە ژیان لەسەر زەوی لە کانییە گەرمەکانەوە سەرچاوەی گرتبێت.

مرۆڤەکان ھەزاران ساڵە کانییە گەرمەکانیان بۆ خۆشۆردن، پشوودان، یان چارەسەریی پزیشکی بەکارھێناوە؛ بەڵام، ھەندێکیان ئەوەندە گەرمن کە خۆتێھەڵکێشان دەکرێت زیانبەخش بێت، و ببێتە ھۆی سووتان و، بە ئەگەری زۆرەوە، مردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆما ئاوییەکان
پۆل:کانییەکان
پۆل:خۆشۆردن
پۆل:گەرماوکردن
ماگما

وێنۆک|350x350پیکسڵ|ماگما دەکرێت لەناو مانتڵ یان توێکڵدا بدۆزرێتەوە.
**ماگما** (لە یۆنانیی کۆنەوە μάγμα (mágma) بە واتای 'مەرھەمی خەست') ئەو کەرەستە سروشتییە تواوە یان نیمچە-تواوەیەیە کە ھەموو بەردە ئاگرینەکان لێی پێکدێن. ماگما (کە ھەندێک جار بە شێوەی ئاخاوتن بەڵام بە ھەڵە بە *[[لاڤا]]* ناودەبرێت) لەژێر ڕووی زەوییەوە دەدۆزرێتەوە، و بەڵگەی ماگماتیزم لەسەر ھەسارە بەردینەکانی تر و ھەندێک مانگی سروشتیش دۆزراوەتەوە. جگە لە بەردی تواوە، ماگما لەوانەیە کریستاڵی ھەڵواسراو و بڵقی گازیشی تێدابێت.

ماگما بەھۆی توانەوەی مانتڵ یان توێکڵەوە لە چەندین دۆخی تەکتۆنیدا بەرھەم دێت، کە لەسەر زەوی ناوچەکانی ژێرکەوتن، ناوچەکانی ڕیفتی کیشوەری، زنجیرە چیای ناوەڕاستی زەریا و خاڵە گەرمەکان لەخۆدەگرێت. تواوەکانی مانتڵ و توێکڵ بەرەو سەرەوە بەناو توێکڵدا کۆچ دەکەن و وا بیر دەکرێتەوە کە لە ژووری ماگمادا یان ناوچە خەستە کریستاڵییە نێوان-توێکڵییەکاندا ھەڵبگیرێن. لە کاتی ھەڵگرتنی ماگمادا لەناو توێکڵدا، پێکھاتەکەی لەوانەیە بەھۆی بەلوربوونی بەشی، تێکەڵبوون لەگەڵ تواوەی توێکڵ، تێکەڵبوونی ماگما، و گاز دەرچوونەوە بگۆڕدرێت. دوای بەرزبوونەوەی بەناو توێکڵدا، ماگما لەوانەیە گڕکانێک خۆراک پێ بدات و وەک لاڤا بڕژێتە دەرەوە، یان لەوانەیە لەژێر زەویدا ڕەق ببێتەوە بۆ پێکھێنانی دزەکردنێک، وەک دایک، سیل، لاکۆلیس، پلووتۆن، یان بەتۆلیس.

## سەرچاوەکان

پۆل:توێکڵی زەوی
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥

ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ٢٠٢٥ ھەڵبژاردنێکی پەرلەمانیە، لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ڕوویدا، کە تێیدا ٣٢٩ نوێنەر بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ھەڵدەبژێردرێت. نوێنەرانی ھەڵبژێردراو سەرۆک کۆماری عێراق ھەڵدەبژێرن و متمانە بە کارنامەی سەرۆک وەزیرانی دەستنیشانکراو دەبەخشن.

## یاسا و سیستەمی ھەڵبژاردن

## ڕێکار و ڕێنماییەکانی ھەڵبژاردن

## بازنەکانی ھەڵبژاردن

## تۆمارکردن و پەسەندکردنی قەوارە و پاڵێوراوان

## ئامێرەکانی دەنگدان و ھەژمارکردنی دەنگەکان

## بانگەشەی ھەڵبژاردن

## بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردن

## ئەنجامی ھەڵبژاردن
### پارتی دیموکراتی کوردستان
بەپێی کوردستان 24،  مەسروور بارزانی جێگری سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان ڕایگەیاندووە کە پارتەکە لە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراقدا ١،٠٥٥،٧٨٧ دەنگی تێپەڕاندووە، ئەمەش سەرکەوتنی ھەڵمەتی «یەک ملیۆن دەنگ»ی بوو. و ئەو دەستکەوتە وەک بڕگەیەکی مێژووییە بۆ سیاسەتی کوردی. ئەنجامە سەرەتاییەکان کە لەلایەن شەفەق نیوزەوە بڵاوکراونەتەوە پشتڕاستی دەکەنەوە کە پارتی دیموکراتی کوردستان یەک ملیۆن دەنگی تێپەڕاندووە لە سەرانسەری چەند پارێزگایەکدا، لەنێویاندا نزیکەی ٣٨٣ ھەزار لە پارێزگای دھۆک، ٣٤١ هەزار دەنگ لە پارێزگای ھەولێر، و ١٢٥ هەزار دەنگ لە پارێزگای نەینەوا (پارێزگای مووسڵ)، کە باڵادەستی حیزب لە قەڵغە نەریتییەکانیدا چەسپاندووە.

## کاردانەوەکانی پاش ھەڵبژاردن

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ڕووسای یەکەم

**ڕووسای یەکەم** (حوکمڕانی: ٧٣٥-٧١٤ پێش زایین) پادشای ئورارتوو بوو. شوێنی باوکی پادشا ساردووری دووەمی گرتەوە. ناوەکەی ھەندێک جار بە *ڕووساس* یان *ڕووشا* دەگۆڕێت. لەلایەن ئاشوورییەکانەوە بە *ئوورسا* ناسرابوو (کە زانایان پێشنیاریان کردووە پێدەچێت بێژەکردنی وردتری ناوەکە بێت) و لەوانەیە *بە ئوورزانا* بێت. ڕەنگە ناوی لەدایکبوونی *Uedipri* بووبێت.

ڕووسای یەکەم قەڵای ڕوساھینیلی (*Rusa-hinili،* شاری ڕووسا)ی دروستکرد،کە *تۆپراکالێی* ئێستایە، دەکەوێتە نزیک شاری ئێستای وان لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا.

## ھەڵمەتی سارگۆنی دووەم

دوای مردنی تیگلات-پلاسەری سێیەم، ئورارتوو لە سەردەمی شەلمەنسەری پێنجەمدا لە نائارامیدا بوو، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەبوو. سارگۆنی دووەم کە لە ساڵی ٧٢٢ پێش زایین ھاتە سەر تەختی پادشایەتی، بەردەوام بوو لە دووژمنایەتی دژی ئورارتوو. لە ساڵی ٧١٥ پێش زایین شەڕی دژی ئورارتوو ڕاگەیاند، بەم شێوەیە شەڕی ئورارتوو و ئاشوور دەستی پێکرد. دوای شکستپێھێنانی ھاوپەیمانی ئورارتی، شانشینی ماننا، ئاشوورییەکان ھێرشیان کردە سەر ئورارتوو. ڕووسای یەکەم لەم شەڕەدا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە شکستی ھێنا و ئورارتوو جارێکی تر ژێردەستە بووەوە، ناچار بوو ساڵانە باجی گەورە بدات بە ئاشوور. ھەروەھا ڕووسای یەکەم لەم کاتەدا لە شەڕەکانی دژی کیمێرییە دەستدرێژکارەکان لە گامیر تووشی شکست بوو. لە ئەنجامی ئەم خەسارانەدا، ڕووسای یەکەم بەبێ ئەوەی زۆرێک لە ژەنەڕاڵ و پارێزگارەکانی ئاگاداربن، ھەڵھات بۆ چیاکانی گوریانیا.

دوابەدوای ئەم شکستانە، مێلارتوای کوڕی ڕووسا، یان لەبری باوکی تاجی پادشایەتیی لەسەر دانرا یان سەرکردایەتیی یاخیبوونێکی لە دژی باوکی کرد. ڕووسای یەکەم گەڕایەوە بۆ تووشپا و دواتر مێلارتوا لەلایەن بەرپرسانی دڵسۆزی باوکییەوە کوژرا.

لە ساڵی ٧١٤ پێش زایین، ڕووسای یەکەم لە ئەنجامی شکستەکانی ئاشوورییەکان و کیمێرییەکان کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:ئورارتوو
پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
توێکڵی زەوی

وێنۆک|350x350پیکسڵ|پەڕەکان لە توێکڵی زەویدا
**توێکڵی زەوی** توێکڵە ئەستوورە دەرەکییە بەردینەکەیەتی، کە کەمتر لە یەک لەسەدی نیوەتیرە و قەبارەی ھەسارەکە پێکدەھێنێت. پێکھاتەی سەرەوەی بەردەگۆیە، کە بەشێکی ڕەقبووی چینەکانی زەوییە و توێکڵ و بەشی سەرەوەی مانتڵ لەخۆدەگرێت. بەردەگۆ شکاوە بۆ پەڕە تەکتۆنییەکان کە جووڵەیان ڕێگە دەدات گەرما لە ناوەوەی زەوییەوە بۆ بۆشاییی ئاسمان دەربچێت.

توێکڵەکە دەکەوێتە سەر مانتڵ، کە پێکھاتەیەکی جێگیرە چونکە مانتڵی سەرەوە لە پێریدۆتایت پێکھاتووە و بەم شێوەیە بە شێوەیەکی بەرچاو چڕترە لە توێکڵ. سنووری نێوان توێکڵ و مانتڵ بە شێوەیەکی باو لە پچڕانی مۆھۆرۆڤیچیچ دادەنرێت، کە سنوورێکە بە جیاوازیی خێراییی بوومەلەرزەیی پێناسە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێکھاتەی زەوی
پۆل:توێکڵی زەوی
پۆشەری زەوی

وێنۆک|350x350پیکسڵ|پێکھاتەی ناوەوەی زەوی
**پۆشەری زەوی** (Mantle) چینێکە لە بەردی سیلیکات لە نێوان توێکڵ و ناوکی دەرەوەدا. بارستایییەکەی ە و ٦٧٪ی بارستاییی زەوی پێکدەھێنێت. ئەستوورییەکەی ە و نزیکەی ٤٦٪ی نیوەتیرەی زەوی و ٨٤٪ی قەبارەی زەوی پێکدەھێنێت. بە شێوەیەکی سەرەکی ڕەقە، بەڵام لەسەر پێوەری کاتیی جیۆلۆجیدا، وەک شلەیەکی لینج ڕەفتار دەکات، و ھەندێک جار وەک ئەوە وەسف دەکرێت کە خەستییەکەی وەک کەرامێل بێت. توانەوەی بەشیی پۆشەر لە زنجیرە چیای ناوەڕاستی زەریاکاندا توێکڵی زەریایی بەرھەم دەھێنێت، و توانەوەی بەشیی پۆشەر لە ناوچەکانی ژێرکەوتندا توێکڵی کیشوەری بەرھەم دەھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێکھاتەی زەوی
پۆل:پۆشەری زەوی
سووتەمەنیی ڕەق

وێنۆک|ئاگرێک کە لە بriketi ڕەژوو دروست کراوە
**سووتەمەنیی ڕەق** ئاماژەیە بۆ چەندین شێوەی کەرەستەی ڕەق کە دەکرێت بسووتێنرێت بۆ ئازادکردنی وزە، و دابینکردنی گەرما و ڕووناکی لە ڕێگەی پرۆسەی سووتانەوە. سووتەمەنییە ڕەقەکان دەکرێت لەگەڵ سووتەمەنیی شل و سووتەمەنیی گازی بەراورد بکرێن. نموونە باوەکانی سووتەمەنییە ڕەقەکان بریتین لە دار، ڕەژوو، پیت، خەڵووز، حەبی سووتەمەنیی ھێکسامین، پشقلەی وشک، پەڵەتی دار، گەنمەشامی، گەنم، برنج، چاودار، و دانەوێڵەکانی تر. سووتەمەنییە ڕەقەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان لە بواری مووشەکدا وەک پاڵنەری ڕەق بەکاردەھێنرێن. سووتەمەنییە ڕەقەکان بە درێژاییی مێژووی مرۆڤایەتی بۆ دروستکردنی ئاگر بەکارھێنراون و سووتەمەنیی ڕەق تا ئەمڕۆش لە سەرانسەری جیھاندا بە شێوەیەکی بەربڵاو بەکاردەھێنرێت.

سووتەمەنیی ڕەق لە بایۆماسەوە وەک سەرچاوەیەکی وزەی نوێبووەوە دادەنرێت کە دەتوانێت بەشداری بکات لە ھەوڵەکانی کەمکردنەوەی گۆڕانی کەشوھەوادا. سووتەمەنیی ڕەق لە سووتەمەنییە فۆسیلییەکانەوە (واتە خەڵووز) وزەیەکی نوێبووەوە نییە.

## سەرچاوەکان
سووتەمەنی شل

[وێنۆک|کۆکتێلێکی گڕگرتوو بە سووتاندنی [ئێتانۆل|ئیسانۆل (کحولی دانەوێڵە) کاردەکات، کە جۆرێکە لە سووتەمەنیی شل و لە ھەموو خواردنەوە کحولییەکاندا بوونی ھەیە]]
**سووتەمەنییە شلەکان** گەردیلەی سووتێنەر یان وزە-بەرھەمھێنەرن کە دەکرێت بەکاربھێنرێن بۆ دروستکردنی وزەی میکانیکی، و بە شێوەیەکی گشتی وزەی جووڵەیی بەرھەم دەھێنن؛ ھەروەھا دەبێت شێوەی دەفرەکەیان وەربگرن.
ھەڵمی سووتەمەنییە شلەکانە کە گڕگرتووە نەک شلەکە خۆی.

زۆربەی ئەو سووتەمەنییە شلانەی کە بە بەربڵاوی بەکاردەھێنرێن، لە سووتەمەنییە فۆسیلییەکانەوە وەرگیراون؛ بەڵام، چەندین جۆری تر ھەن، وەک سووتەمەنیی ھایدرۆجین (بۆ بەکارھێنانی ئۆتۆمبێل)، ئیسانۆل، و بایۆدیزڵ، کە ھەروەھا وەک سووتەمەنیی شل پۆلێن دەکرێن. زۆرێک لە سووتەمەنییە شلەکان ڕۆڵێکی سەرەکی لە گواستنەوە و ئابووریدا دەگێڕن.

سووتەمەنییە شلەکان لەگەڵ سووتەمەنییە ڕەقەکان و سووتەمەنییە گازییەکان بەراورد دەکرێن.

## سەرچاوەکان
خاڵی بڵێسە

وێنۆک|کۆکتێلی گڕگرتوو کە خاڵی ئاگرگرتنیان لە پلەی گەرمیی ژوور نزمترە.
**خاڵی بڵێسە**ی کەرەستەیەک بریتییە لە «نزمترین پلەی گەرمیی شلگاز کە تێیدا، لەژێر ھەندێک بارودۆخی ستانداردکراودا، شلەیەک ھەڵم بە بڕێک دەردەدات کە بتوانێت تێکەڵەیەکی ھەڵم/ھەوای شیاوی گڕگرتن پێکبھێنێت».

خاڵی بڵێسە ھەندێک جار لەگەڵ پلەی گەرمیی خۆگڕگرتندا تێکەڵ دەکرێت، کە ئەو پلەی گەرمییەیە کە دەبێتە ھۆی گڕگرتنی خۆکار. خاڵی ئاگرگرتن نزمترین پلەی گەرمییە کە تێیدا ھەڵمەکان دوای لابردنی سەرچاوەی گڕگرتنەکە بەردەوام دەبن لە سووتان. ئەمە لە خاڵی بڵێسە بەرزترە، چونکە لە خاڵی بڵێسەدا لەوانەیە ھەڵم بە خێرایییەکی پێویست بەرھەم نەھێنرێت بۆ ئەوەی بەردەوامی بە سووتانەکە بدات. نە خاڵی بڵێسە و نە خاڵی ئاگرگرتن ڕاستەوخۆ پشت بە پلەی گەرمیی سەرچاوەی گڕگرتنەکە نابەستن، بەڵام پلەی گەرمیی سەرچاوەی گڕگرتنەکە زۆر لە ھەردوو خاڵی بڵێسە و ئاگرگرتن بەرزترە، و دەتوانێت پلەی گەرمیی سووتەمەنییەکە لە سەرووی پلەی گەرمیی ئاساییی دەوروبەرەوە بەرز بکاتەوە بۆ ئاسانکردنی گڕگرتن.

## سەرچاوەکان
ئۆپەراسیۆنەکانی کوشتنی نەورۆز لە سووریا

**ئۆپەراسیۆنەکانی کوشتنی نەورۆز لە سووریا** ھێرشکردنە سەر کوردەکان لە ڕەققە و قامیشلۆ لە ڕۆژاوای کوردستان لەکاتی نەورۆز، ئاھەنگی سەری ساڵی کوردی.

## ھاتووچۆی قامیشلۆ
یەکەم ڕووداو لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٨ لە قامیشلۆی پارێزگای حەسیچە ڕوویدا، بەپێی ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ، ھێزە ئەمنییەکانی سووریا تەقەیان لە کوردەکان کرد کە ئاھەنگی نەورۆزیان دەگێڕا. تەقەکردنەکە سێ کوژراو و لایەنی کەم پێنج برینداری لێکەوتەوە. شارەکە بەناوبانگ بوو بە سازدانی کاروانێکی گەورەی جەژنی کریسمس ھەموو ساڵێک لە مانگی کانوونی یەکەم، و یادکردنەوەی جەژنی نەورۆز لەلایەن ژمارەیەکی زۆری خەڵکەوە ھەموو ساڵێک لە مانگی ئازاردا. 

## ھاتووچۆی شاری ڕەققە
ڕووداوی دووەم پەیوەندی بە ھێرشی پۆلیسی سووریاوە ھەیە بۆ سەر دانیشتووانی کوردی شاری ڕەققە، کە کۆببوونەوە بۆ یادکردنەوەی ساڵی نوێی کوردی (جەژنی نەورۆز) لە ئازاری ٢٠١٠. ھێرشەکەی پۆلیسی سووریا بووە ھۆی کوژرانی ٢ یان ٣ کەس، یەکێکیان کچێکی تەمەن ١٥ ساڵ بوو، و زیاتر لە ٥٠ کەس بریندار بوون. 

## سەرچاوەکان

پۆل:سووریا لە ٢٠١٠
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە سووریا
سووتانی و گڕگڕتویی

وێنۆک|پیکتۆگرامی نێودەوڵەتی بۆ ماددە کیمیایییە گڕگرتووەکان
ماددەیەکی **سووتێنەر** ماددەیەکە کە دەتوانێت لە ھەوادا لەژێر ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا بسووتێت (واتە، بەردەوامی بە بڵێسە بدات). ماددەیەک **گڕگرتووە** ئەگەر لە پلەی گەرمیی ئاساییی دەوروبەردا بە ئاسانی گڕ بگرێت. بە واتایەکی تر، ماددەیەکی سووتێنەر بە ھەوڵدانێک گڕ دەگرێت، و ماددەیەکی گڕگرتوو دەستبەجێ لەکاتی بەرکەوتنی بە بڵێسە ئاگر دەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تێرمۆداینامیک
پۆل:تێرمۆدینامیک
پیلۆوێڵ

**پیلۆوێڵ** (بە ئینگلیزی: Pillowell) گوندێکە لە ناوچەی دارستانی دین، لە شارستانی گڵۆستەرشێر، ئینگلتەرا. گوندەکە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گوندی وایتکرۆفت و بە مێژووی دەوڵەمەندی پیشەسازیی کانزای خەڵووز و کەلتوورە کۆمەڵایەتییە زیندووەکەی، بەتایبەتی تیپی مۆسیقای "پیلۆوێڵ سیلڤەر باند"، ناسراوە.

## ناو
پێدەچێت ناوی "پیلۆوێڵ" لە ناوی بنەماڵەیەکی کۆن بە ناوی "پیلک" (Pylke) و وشەی "وێڵ" (well)ەوە ھاتبێت، کە بە واتای "کانیاو" یان "بیر" دێت. بەم شێوەیە، ناوەکە بە واتای "کانیاوەکەی پیلک" دێت.

## مێژوو
پیلۆوێڵ وەک زۆربەی گوندەکانی تری دارستانی دین، وەک نیشتنگەیەکی ناڕێک و پەرشوبڵاو لەسەر زەوییە گشتییەکانی دارستانەکە گەشەی کرد. دانیشتووانە سەرەتاییەکانی کانەوانە ئازادەکان (Freeminers) بوون کە بەپێی مافە کۆنەکانیان، خانوویان لەسەر ئەو زەوییانە دروست دەکرد کە پاکیان دەکردەوە.

گەشەی سەرەکیی گوندەکە لە سەدەی ١٩دا بوو، کاتێک پیشەسازیی خەڵووزی بەردین گەیشتە لوتکە. لەو سەردەمەدا چەندین دامەزراوەی گرنگ لە گوندەکەدا بنیات نران:

**پەرستگای مێسۆدیستەکان:** لە ساڵی ١٨٣٥ دروست کرا و تا ئەمڕۆش وەک ناوەندێکی ئایینی و کۆمەڵایەتیی گرنگ ماوەتەوە.

**کڵێسای ئەنگلیکان:** لە ساڵی ١٨٥٦ دروست کرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٠ داخرا و ئێستا کراوە بە خانوویەکی تایبەت.

**قوتابخانەی پیلۆوێڵ:** لە ساڵی ١٨٨١ کرایەوە و تا ئەمڕۆش وەک قوتابخانەیەکی سەرەتایی بەردەوامە.

## کولتوور و میرات
وێنۆک|تیپی مۆسیقای زیوینی پیلۆوێڵ (Pillowell Silver Band)، کە میراتێکی گرنگی کولتووریی گوندەکەیە.
پیلۆوێڵ خاوەنی کەلتوورێکی کۆمەڵایەتیی بەھێزە کە لە مێژووە پیشەسازییەکەیەوە سەرچاوەی گرتووە.

### پیلۆوێڵ سیلڤەر باند
یەکێک لە ناسراوترین و گرنگترین دامەزراوە کولتوورییەکانی گوندەکە، تیپی مۆسیقای زیوینی پیلۆوێڵە (Pillowell Silver Band). ئەم تیپە مۆسیقایە (brass band) لە کۆتایی سەدەی ١٩دا دامەزراوە و یەکێکە لە کۆنترین تیپە مۆسیقاییەکانی لەو جۆرە لە بەریتانیا. تیپەکە بە درێژایی مێژوو بەشداریی لە بۆنە و ئاھەنگە ناوخۆیی و نیشتمانییەکاندا کردووە و ناسنامەیەکی تایبەتی بە گوندەکە بەخشیوە.

### کارنەڤاڵی پیلۆوێڵ
ھەموو ساڵێک لە مانگی حوزەیراندا، گوندەکە میوانداریی کارنەڤاڵێکی گەورە دەکات کە یەکێکە لە گەورەترین بۆنە کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەی دارستانی دین. کارنەڤاڵەکە پێشبڕکێی جلوبەرگ، نمایشی مۆسیقا و چەندین چالاکیی دیکەی خێزانی لەخۆدەگرێت.

## کەسایەتییە ناودارەکان
دێنیس پۆتەر (Dennis Potter)، شانۆنووس و نووسەری بەناوبانگی بەریتانی، بەشێک لە منداڵیی خۆی لەم گوندەدا بەسەر بردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
گڕ

[وێنۆک|گڕی [ڕەژوو]]
**گڕ** (لە لاتینی flammaەوە) بەشە بینراو و گازییەکەی ئاگرە. ئەمە بەھۆی کارلێکێکی کیمیاییی زۆر گەرمی-دەرەوە دروست دەبێت کە لە ناوچەیەکی تەنکدا ئەنجام دەدرێت. کاتێک گڕەکان ئەوەندە گەرم بن کە پێکھاتەی گازیی ئایۆنیکراوی خاوەن چڕیی پێویستیان ھەبێت، ئەوا بە پلازما دادەنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاگر
ڕووبەری ڕوو

[وێنۆک|[گۆ|گۆیەکی نیوەتیرەکەی  ڕووبەری ڕوەکەی ە.]]
**ڕووبەری ڕوو** (ھێمای ***ئەی***)ی تەنێکی ڕەق پێوەرێکە بۆ کۆی گشتیی ئەو ڕووبەرەی کە ڕووی تەنەکە دای پۆشیوە. پێناسەی بیرکارییانەی ڕووبەری ڕوو لە حاڵەتی بوونی ڕووی چەماوەدا زۆر ئاڵۆزترە وەک لە پێناسەی درێژیی کەوانەی چەماوە یەک-ڕەھەندییەکان، یان ڕووبەری ڕووی فرەڕووەکان (واتە، ئەو تەنانەی کە ڕووی فرەگۆشەیی تەختیان ھەیە)، کە تێیان دا ڕووبەری ڕوو بریتییە لە کۆی ڕووبەری ڕوەکانی. ڕووە لووسەکان، وەک گۆ، ڕووبەری ڕوویان بۆ دیاری دەکرێت بە بەکارھێنانی نوێنەرایەتییان وەک ڕووی پارامێتری. ئەم پێناسەیەی ڕووبەری ڕوو لەسەر بنەمای شێوازەکانی کەلکیولەسی ناکۆتایی بچووکە و گرتەی بەشی و تەواوکاریی دووجا لەخۆدەگرێت.

پێناسەیەکی گشتیی ڕووبەری ڕوو لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لەلایەن ھێنری لێبێگ و ھێرمان مینۆڤسکییەوە گەڕانی بەدوادا کرا. کارەکەیان بووە ھۆی پەرەپێدانی تیۆریی پێوانەی ئەندازەیی، کە لێکۆڵینەوە لە چەمکە جۆراوجۆرەکانی ڕووبەری ڕوو دەکات بۆ تەنە ناڕێکەکانی ھەر ڕەھەندێک. نموونەیەکی گرنگ ناوەڕۆکی مینۆڤسکیی ڕوویەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبەر
سیستمی ھاوئاھەنگی جیھانی بۆ پۆلێنکردن و نیشاندانی ماددە کیمیاییەکان

وێنۆک|پیکتۆگرامی ماددە زیانبەخشەکانی سیستەمی جیھانیی ھاوئاھەنگکراوی پۆلێنکردن و لێبڵ لێدانی کیمیایییەکان.
**سیستەمی جیھانیی ھاوئاھەنگکراوی پۆلێنکردن و لێبڵ لێدانی کیمیایییەکان** (**جی ئێچ ئێس**) ستانداردێکی نێودەوڵەتیی ڕێککەوتووە لەسەری کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەڕێوەدەبرێت و بۆ جێگرتنەوەی کۆمەڵە شێوازە جۆراوجۆرەکانی پۆلێنکردن و لێبڵ لێدانی ماددە مەترسیدارەکان دامەزراوە کە پێشتر لە سەرانسەری جیھاندا بەکاردەھێنران. توخمە سەرەکییەکانی جی ئێچ ئێس بریتین لە پێوەری تاقیکردنەوەی مەترسیی ستانداردکراو، پیکتۆگرامی ئاگادارکەرەوەی جیھانی، و پەڕەی داتای سەلامەتی کە زانیاریی پەیوەندیدار بە ڕێکخستنی جێگیرەوە دەدەنە بەکارھێنەرانی کاڵا مەترسیدارەکان. سیستەمەکە وەک تەواوکەرێک بۆ سیستەمی ژمارەکراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ گواستنەوەی ماددە مەترسیدارە ڕێکخراوەکان کاردەکات. جێبەجێکردنی لە ڕێگەی سکرتارییەتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەڕێوەدەبرێت. ھەرچەندە پەسەندکردنی کاتی ویستووە، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٧، سیستەمەکە بە ڕادەیەکی بەرچاو لە زۆربەی وڵاتە گەورەکانی جیھاندا جێبەجێ کراوە. ئەمەش یەکێتیی ئەورووپا دەگرێتەوە، کە جی ئێچ ئێسی نەتەوە یەکگرتووەکانی وەک ڕێسای CLP لە یاسای یەکێتیی ئەورووپادا جێبەجێ کردووە، و ستانداردەکانی بەڕێوەبەرایەتیی سەلامەتی و تەندروستیی پیشەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان
ئارگیشتیی یەکەم

**ئارگیشتی‌ی یەکەم**, شەشەمین پادشای ناسراوی ئورارتوو بووە، لە ساڵی ٧٨٦ پێش زایین تا ٧٦٤ پێش زایین حوکمڕانیی کردووە. لە ساڵی ٧٨٢ پێش زایین قەڵای ئێرێبونی دامەزراندووە، کە ئێستا پایتەختی ئەرمەنستانە، یەریڤان. وەرگێڕانی جێگرەوەی ناوەکە بریتین لە *ئەرگیشتیس* ، *ئارگشتی* ، *ئارگیشتی* و *ئارگیشتیش*. ھەرچەندە ناوەکە بەزۆری بە *ئارگیشتی* وەرگێڕدراوە، بەڵام ھەندێک لە زانایان دەڵێن کە ئارگیستی زۆرترین ئەگەری بێژەکردنە. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو باوەڕەی کە ئورارتییەکان ھێمای مێخیی ش *یان* بەکارھێناوە بۆ دەنگدان بە دەنگی س.
وێنۆک|ستێلێک بە نووسراوێکی ئارگیشتیی یەکەم، مۆزەخانەی بەتلیس ئەھلات.
کوڕ و جێنشینەکەی مێنۆا بوو، بەردەوام بوو لەو زنجیرە فەتحانەی کە لەلایەن پێشینەکانی پێش خۆیەوە دەستیپێکردبوو، دیارە ھەموو ساڵێکی حوکمڕانیی خۆی ھەڵمەتی دەستپێدەکرد. لە کۆمەڵێک ململانێی بێ ئەنجامدا لەگەڵ پادشای ئاشووری شەلمەنسەر چوارەم بەشدار بووە. بەشی باکووری سووریای داگیرکرد و ئورارتووی کردە بەھێزترین دەوڵەت لە ئەنادۆڵ دوای ھیتییەکان. ھەروەھا شانشینی خۆی فراوانتر کرد بۆ باکوور تا دەریاچەی سێڤان و بەشێکی زۆری دیاوێھی و دەشتی ئاراراتی داگیرکرد. دوای ڕاپەڕینێکی دانیشتووانی ناوچە تازە داگیرکراوەکان، ئارگیشتی دیپۆرتی کردنەوە و دەریانی کرد و ناوچەکەی بە خەڵکانی ناوچەکانی دیکەی ئیمپراتۆریەتەکەی پڕکردەوە. لەو ناوچانەدا ئارگیشتی لە ساڵی ٧٨٢ پێش زایین قەڵای ئێرێبونی دروستکرد و لەگەڵ ٦٦٠٠ دیلی جەنگی ھاتی و سوپانیی نیشتەجێ کرد. ھەروەھا قەڵای ئارگیشتی خینیلی لە ساڵی ٧٧٦ پێش زایین دامەزراند، لە شوێنی ئارماڤیر کە یەکەم پایتەختی شانشینی ئەرمەنستانی دواتر بوو. نووسراوەکانی سەر بە پادشای ئورارتی ئارگیشتیی یەکەم لە قەڵای کەپەنێک دۆزرایەوە کە دەکەوێتە سەر گردێک لە نزیک مووش.

لە دوای ئەو ساردووری دووەمی کوڕی جێگەی گرتەوە.

## سەرچاوەکان


## خوێندنەوەی زیاتر

* N. Adontz, *Histoire d'Arménie. Les origines*, Paris, 1946

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Erebouni at Armenica.org 
* 

پۆل:مێژووی یەریڤان
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
پۆل:پاشاکان
پۆل:ئورارتوو
شەڕی قامیشلۆ (نیسانی ٢٠١٦)

**شەڕی قامیشلۆ** شەڕێکی توند بوو لە نێوان پۆلیسی نیمچە سەربازیی ئاسایش و ھێزەکانی پاراستنی نیشتمانی لایەنگری حکوومەت لە شاری قامیشلۆی ڕۆژاوای کوردستان.

## شەڕەکە
لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٦، میلیشیاکانی ھێزەکانی بەرگری نیشتمانی ھێرشیان کردە سەر پاتڕۆڵێکی ئاسایش کاتێک پۆلیسی کوردی نەیانتوانی لە خاڵێکی پشکنینی حکوومی لە ناوچەی قامیشلۆ بوەستن. بەپێی سەرچاوە کوردییەکان، ھێزەکانی بەرگری نیشتمانی دوو ئەندامی ئاسایش و دوو ھاووڵاتی سڤیلیان بە تەقەی نیشان شکێن کوشت. پاشان پێکدادانەکان لەنێوان ھەردوو لادا گەورەتر بوون، کاتێک ھێزەکانی ئاسایش بەشدارییان لە شەڕەکەدا کرد، لە ئەنجامدا ٨ ئەندامی ھێزەکانی بەرگری نیشتمانی کوژران و ژمارەیەکیش دەستگیرکران.

ڕۆژی دواتر، ئاسایش ھێزە حکوومییەکانی لە ناوەڕاستی شارەکە گەمارۆدا، کۆنتڕۆڵی نانەواخانەیەک و زیندانی گەمارۆدراوی عەلایایان کرد، کە تێیدا پێنج شەڕڤانی ئاسایش کوژران. ٤٥ ئەندامی میلیشیاکانی ھێزەکانی بەرگری نیشتمانی خۆیان ڕادەست کرد و ژمارەیەک ھاووڵاتی سڤیل کوژران. لەکاتی شەڕەکەدا ھێزەکانی ئاسایش پۆستەرێکی بەشار ئەسەدیان لەو ناوچانە لابرد کە کۆنتڕۆڵیان کردبوو. لە وەڵامدا، سوپای سووریا زیندانەکە و ناوچەکانی دەوروبەری بە ھاوەن بۆمباران کرد، لە ئەنجامدا ٤ ھاووڵاتی سڤیل لە گەڕەکە نزیکەکاندا کوژران. ھەر لە ھەمان ڕۆژدا، ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ھێرشێکی بە ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو ڕاگەیاند کە بەھۆیەوە ١٥ شەڕڤانی کورد لە شارەکەدا کوژران و بریندار بوون. ئێوارە، ھێزەکانی بەرگری نیشتمانی و سووتۆرۆ ھەندێک لە دەستکەوتەکانی ئاسایشیان ھەڵوەشاندەوە و دوو خاڵی پشکنین، یاریگایەک، و نەخۆشخانەیەکیان لە شارەکەدا کۆنتڕۆڵ کردەوە.

ئاگربەستێکی نادیار لە ٢٢ی نیسان ڕاگەیەندرا. بەپێی ڕێککەوتنی ئاگربەستەکە، ھەر لایەنێک ئەو زەوییانە دەھێڵێتەوە کە لەژێر کۆنتڕۆڵیدایە. ئاگربەستەکە کۆنتڕۆڵی زۆرتری بەسەر خاکی باکووری سووریادا بە کوردەکان بەخشی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
وایتکرۆفت

**وایتکرۆفت** (بە ئینگلیزی: Whitecroft) گوندێکی پیشەسازیی کۆنە لە ناوچەی دارستانی دین، لە شارستانی گڵۆستەرشێر، ئینگلتەرا. گوندەکە دەکەوێتە لای ڕۆژاوای باخچە و موڵکی لیدنی پارک (Lydney Park estate) و بە مێژووی دەوڵەمەندی لە بواری کانزای خەڵووزدا ناسراوە.

## ناو
ناوی "وایتکرۆفت" لە بنەڕەتدا بە واتای "کێڵگە بچووکەکەی وایت" (White's Croft) دێت، کە ئاماژەیە بۆ پارچە زەوییەک کە خاوەنەکەی ناوی وایت بووە. یەکەم جار ناوەکە لە ساڵی ١٦٠٨ بە شێوەی Whytecroft تۆمار کراوە.

## مێژوو
وایتکرۆفت لە سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠دا بەھۆی پیشەسازیی خەڵووزی بەردینەوە گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی.

### کانزای پرینسێس ڕۆیاڵ
کانزای سەرەکی و ھۆکاری گەشەی گوندەکە، کانزای "پرینسێس ڕۆیاڵ" (Princess Royal Colliery) بوو، کە یەکێک بوو لە گەورەترین و گرنگترین کانزاکانی دارستانی دین. ئەم کانزایە لە ساڵانی ١٨٤٠کانەوە دەستی بەکار کرد و تا ساڵی ١٩٦٢ بەردەوام بوو. لە ساڵی ١٩٤٩دا، کارەساتێکی دڵتەزێن لە کانزاکەدا ڕوویدا کاتێک سەقفێکی ڕووخا و بووە ھۆی گیانلەدەستدانی پێنج کانەوان.

## شوێنە دیارەکان و خزمەتگوزارییەکان
***وێستگەی شەمەندەفەری وایتکرۆفت:** وێستگەیەکی شەمەندەفەری مێژووییە کە لە ساڵی ١٨٧٥ کرایەوە. ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٢٩ بۆ گەشتیاران داخرا، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٢ وەک بەشێک لە ھێڵی ئاسنینی میراتیی دارستانی دین (Dean Forest Railway) دووبارە کرایەوە و ئێستا گەشتیاران دەگوازێتەوە.

***ھۆڵی یادەوەریی وایتکرۆفت:** لە ساڵی ١٩٢٤ وەک یادگارییەک بۆ قوربانیانی جەنگ دروست کراوە و ناوەندێکی گرنگی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی گوندەکەیە.

***سکاوڵزەکانی وایتکرۆفت (Whitecroft Scowles):** ناوچەیەکی سروشتیی ناوازەیە کە وەک ناوچەیەکی گرنگیی زانستیی تایبət (SSSI) پۆلێن کراوە. سکاوڵز بریتییە لە دیمەنێکی جیۆلۆجیی سەیر کە لە ئەنجامی تێکەڵاویی نێوان سیستەمی ئەشکەوتی سروشتی و کاری کانزایی زووەوە دروست بووە.

***میوانخانەکان:** گوندەکە دوو میوانخانەی گشتیی ھەیە، *The Miners Arms* و *The Royal Oak*.

***وەرزش:** وایتکرۆفت خاوەنی یانەیەکی تۆپی پێیە بە ناوی یانەی تۆپی پێی وایتکرۆفت (Whitecroft A.F.C.).

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
حکوومەتی سەعدوون حەمادی

لە زۆربەی سەردەمی دەسەڵاتی حیزبی بەعس لە عێراقدا، سیستمی حوکمڕانی سیستمێکی سەرۆکایەتی بووە، سەرۆکی کۆماریش سەرۆکی حکوومەت بووە.
سەددام حوسێن پۆستی سەرۆک کۆماری عێراقی وەرگرت و لە ١٦ی تەمموووزی ١٩٧٩ دوای ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر سەرۆک کۆماری عێراق گرتەوە و بەم شێوەیەش بووە سەرۆک وەزیرانی عێراق.  

دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی کووەیت،  سەددام حوسێن لە ٢٣ی ئازاری ١٩٩١ سەعدوون حەمادی بۆ سەرۆکایەتی حکوومەت ڕاسپارد، دوای  ئەوەی سەددام حوسێن لە ساڵی ١٩٧٩ەوە پۆستی سەرۆکوەزیرانی وەرگرتبوو.

سەعدوون حەمادی لە ٢٣ی ئازاری ١٩٩١ تا ١٣ی ئەیلوولی ١٩٩١ وەک سەرۆکوەزیران کاری کردووە.  پاشان، محەممەد حەمزە ئەلزووبەیدی بۆ سەرۆکایەتی حکوومەت دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئیبراھیم پارلاک

**ئیبراھیم پارلاک**، لە ساڵی ١٩٦٢ لە گوندی میران (ئەمیرلەر)ی قەزای نوورداغ سەر بە پارێزگای دیلۆک (عەنتاب) باکووری کوردستان لەدایکبووە، سیاسەتمەدارێکی کوردە و لەلایەن وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە وەک ئەندام و بەرپرسێکی باڵای پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) تۆمەتبار کراوە.

## ژیاننامە
### سەرەتاکان
پارلاک لە خێزانێکی کورد گەورە بووە و نۆ خوشک و برای ھەبووە. باوکی جووتیار بوو. لە پۆلی یەکەمی قوتابخانەدا مامۆستاکەی سزای دا کە لە ماڵەوە بە زمانی کوردی قسە دەکات. لە دیلۆک دەچێتە قۆناغی ئامادەیی و لەوێ لە بزووتنەوەی مافەکانی کورددا چالاک بووە. دوای ئەوەی لە تەمەنی شازدە ساڵیدا لە کاتی خۆپیشاندانێکدا زیندانی کرا، دواتر کۆچی کرد بۆ ئەڵمانیا و ماوەی حەوت ساڵ لەوێدا ژیاوە.

### ئەورووپا و پەکەکە
ھەر لە ئەورووپا بوو کە پارلاک پەیوەندی بە باڵی سیاسی پەکەکەوە کرد و بۆ پشتیوانی کردنی فێستیڤاڵی سازکرد. بەمەبەستی وەرگرتنی مەشق و ڕاھێنان لە کەمپێکی پەکەکە بۆ لوبنان، بە نیازی ئەوەی لە تورکیا پەیوەندی بە بنەماڵەکەیەوە بکات. دوای ھەشت مانگ سەرکردایەتی تیمێکی پێنج چەکداری کرد بەسەر ئاسمانی سووریادا بۆ ناو تورکیا و لەوێ لەلایەن دەورییەی سنوورەکانەوە ڕاگیران. شەڕ و پێکدادانێک ڕوویدا و تێیدا سێ ھاوپیشەی برینداربوون و دوو سەربازی تورکیاش کوژران و ئەویش توانی خۆی ھەڵبێت. دوای چەند مانگێک دەستگیر دەکرێت و بۆ ماوەی ١ ساڵ و ٤ مانگ زیندانی دەکرێت، دوای ئەوە ئازاد دەکرێت. پاشان تورکیای بەجێھێشت و مافی پەناھەندەیی وەرگرت لە ئەمریکا، لەوێ لە ساڵی ١٩٩١ داوای مافی پەنابەری سیاسی کرد.

### ژیان لە ئەمریکا
لە ئەمریکا خۆی فێری زمانی ئینگلیزی کرد و چێشتخانەیەکی لە شاری ھاربێرت لە ویلایەتی میشیگان کردەوە؛ بەڵام لەژێر فشاری ئیدارەی کلینتۆن بۆ پشتگیریکردن لە ھەوڵەکانی دژە تیرۆری تورکیا، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩٧دا بە بڕیاڕیکی ڕەجعی پەکەکەی وەک «ڕێکخراوی تیرۆریستی» دەستنیشان کرد. سەرەڕای ئەوەی کە پێنج ساڵ پێشتر داواکاری پێشکەش کردبوو، بەڵام پارتی کرێکاران ئەوسا وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستنیشان نەکرابوو. دوای ١١ی ئەیلوول، لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٤ لەلایەن وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی ئەمریکاوە دەستگیرکرا، ١٠ مانگ لە زیندانی میشیگان کاونتی بوو. دواتر پارلاک فەرمانی دەستگیرکردنی وەرگرت و لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ لە زیندان ئازاد بوو، سەرەتا دادگا بە پشتبەستن بە دۆسیەی حکوومەت بڕیاری دیپۆرتکردنەوەی دابوو.

لە ١٧ی تەممووزی ٢٠١٨ دادوەرێکی کۆچبەری بڕیاریدا کە پارلاک دەتوانێت بەپێی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی ئەشکەنجەدان مافی نیشتەجێبوونی ئەمریکا بھێڵێتەوە. ئەم بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٤ دووپاتکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاپۆییستەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
ئەنجومەنی فیدراڵی عێراق

**ئەنجومەنی فیدراڵی عێراق** ئەنجومەنێکە کە نوێنەری ئەو ھەرێم و پارێزگا لەخۆدەگرێت کە بە ھەرێمێکەوە ڕێکخراو نین. پێکھاتەکەی و مەرجەکانی ئەندامێتی و دەسەڵاتەکانی و ھەموو شتێکی پەیوەست بەوەوە بە یاسایەک ڕێکدەخرێت کە بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران دەرچووە. ئەم دوو ئەنجومەنە دەسەڵاتی یاسادانانی فیدراڵی پێکدەھێنن بەپێی ماددەی (٤٨) لە بەشی سێیەم، بەشی یەکەمی دەستوور، کە دەڵێت، «دەسەڵاتی یاسادانانی فیدراڵی لە ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی فیدراسیۆن پێکدێت.» بەڵام بەداخەوە تا ئێستا تەنھا ئەنجومەنی نوێنەران لە دەسەڵاتی یاسادانانی فیدراڵی وەک باڵاترین دەسەڵاتی یاسادانان لە عێراقدا پێکھێنراوە. بەڵام ئەنجومەنی فیدراسیۆن پێکنەھاتووە، ھەروەھا یاساکەشی بە یەکەم دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەران یاسایی نەکراوە، وەک لە ماددەی (٦٥)ی دەستووردا ھاتووە (لە سەرەوە ئاماژەی پێکراوە).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئۆڵدکرۆفت

**ئۆڵدکرۆفت** (بە ئینگلیزی: Oldcroft) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە ناوچەی دارستانی دین، لە شارستانی گڵۆستەرشێر، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە دەکەوێتە نێوان گوندی گەورەتری یۆرکلی و شارۆچکەی لیدنی (Lydney).

## ناو
ناوی "ئۆڵدکرۆفت" لە زمانی ئینگلیزیی کۆنەوە ھاتووە و بە واتای "کێڵگەی بچووکی کۆن" (old small-holding) دێت. ئەم ناوە لە ساڵی ١٣٢٧دا بە شێوەی Aldecrofte تۆمار کراوە.

## شوێنە دیارەکان
**میوانخانەی ئۆرپوڵ (The Orepool Inn):** میوانخانەیەکی گشتیی (public house) ناسراوی ناوچەکەیە و دەکەوێتە ئۆڵدکرۆفت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
یۆرکلێتس

**یۆرکلێتس** (بە ئینگلیزی: Yorkletts) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووک و پەرشوبڵاوە کە دەکەوێتە باشووری شارۆچکەی ویتستەبڵ (Whitstable) لە شارستانی کێنت، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە لە باکووری ڕێگای دووسایدی سەرەکیی A299 (ناسراو بە Thanet Way) ھەڵکەوتووە.

یۆرکلێتس لە بنەڕەتدا کۆمەڵێک کێڵگە و نیشتنگەی بچووک بووە لەناو دارستانی کۆنی بلین (Forest of Blean).

## مێژوو
مێژووی یۆرکلێتس دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ساکسۆنەکان و وەک بەشێک لە یەکەی کارگێڕی و کڵێسایی سۆڵتەری کۆن (ancient parish of Seasalter) ھەژمار دەکرا. گوندۆچکەکە بە درێژایی مێژوو وەک ناوچەیەکی کشتوکاڵی و دارستانی ماوەتەوە.

لە ڕابردوودا، یۆرکلێتس وێستگەیەکی شەمەندەفەری بچووکی ھەبووە بە ناوی "وێستگەی یۆرکلێتس" (Yorkletts Halt) کە لەسەر ھێڵی شەمەندەفەری کانتەربێری و ویتستەبڵ (Canterbury and Whitstable Railway) بووە. ئەم ھێڵە، کە یەکێک بوو لە یەکەم ھێڵە ئاسنینەکانی جیھان، لە ساڵی ١٨٣٠ کرایەوە.کۆتا جار وێستگەکە لە ساڵی ١٩١٦ کرایەوە بۆ خزمەتکردنی سەربازەکان بەڵام لە ساڵی ١٩٥٢ داخرا.

## شوێنە دیارەکان
***کڵێسای سانت ماری (St Mary's Church):** کڵێسایەکی بچووکی کۆنە کە لەناو دارستانەکانی دەوروبەری گوندۆچکەکەدا ھەڵکەوتووە.

***دارستانی سۆرندێن (Thornden Wood):** یەکێکە لەو دارستانە کۆنانەی کە بەشێکن لە میراتی دارستانی بلین. ئەم دارستانە شوێنێکی پارێزراوە و لەلایەن دامەزراوەی وودلاند ترەستەوە (Woodland Trust) بەڕێوە دەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
یۆرک، لانکەشێر

**یۆرک** (بە ئینگلیزی: York) گوندێکی بچووکە لە شارەدێی بیڵینگتن و لانگۆ (Billington and Langho)، لەناو شارەوانیی دۆڵی ڕیبڵ لە شارستانی لانکەشێر، ئینگلتەرا.

گوندەکە دەکەوێتە سەر ڕێگای سەرەکیی A671، کە شارۆچکەکانی واڵی (Whalley) و ئاکرینگتن (Accrington) پێکەوە دەبەستێتەوە. جۆگەلە ئاوێک کە بەناو گوندەکەدا تێدەپەڕێت، سنووری نێوان یۆرک و گوندی دراوسێی، بیڵینگتن، دیاری دەکات.

## شوێنە دیارەکان

* **ھۆتێلی یۆرک (The York Hotel):** میوانخانەیەکی گشتی (public house) و باڵەخانەیەکی دیاری گوندەکەیە.

* **کێڵگەی ھانکۆکس (Hancocks Farm):** کێڵگەیەکی مێژووییە کە دەکەوێتە باکووری گوندەکە و وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە دوو (Grade II listed) پۆلێن کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
یۆپس گرین

**یۆپس گرین** (بە ئینگلیزی: Yopps Green) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە شارەدێی پلاکتۆڵ (Plaxtol)، لەناو شارەوانیی تۆنبریج و مۆلینگ لە شارستانی کێنت، ئینگلتەرا.

گوندۆچکەکە دەکەوێتە نێوان گوندەکانی پلاکتۆڵ و وێست پێکھام (West Peckham). پێکھاتەی سەرەکیی یۆپس گرین بریتییە لە گۆڕەپانێکی سەوزایی کراوە کە بە چەند خانوو و کوخێکی تەمەن جیاواز دەورە دراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
بەلپینار (نورداغ)

**بەلپینار** گوندێکە لە شارەوانی و قەزای نورداغ لە پارێزگای دیلۆک (عەنتاب) لە باکووری کوردستان (ناو سنووری تورکیای ئێستا). گوندەکە دانیشتووانی کوردن و لە ساڵی ٢٠٢٢ ژمارەی دانیشتووانی ١٥١ کەس بووە

مارک سایکس، گەڕیدەی ناوداری ئینگلیز، لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ئەو گوندەی دیوەو دەڵێ کە کوردانی ھۆزی دەلیکان تێیدا نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کوردستانی باکوور
کەمەزانلى (نورداغ)

وێنۆک|265x265پیکسڵ|کێلی خوداوەندێکی کەشوھەوا لە کەمەزان دۆزرایەوە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ٨–٧ پێش زایین، ئێستا لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسی عەنتابە
**کەمەزانلی** یان (گۆزلوھیوک: Gözlühüyük) گوندێکە سەر بە شارەوانی و قەزای نورداغ لە پارێزگای دیلۆک (عەنتاب) لە باکووری کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣١١ کەسە (٢٠٢٢). گوندی دانیشتووانی کوردن لە ھۆزی چێلکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیلۆک
قەترانچی (نورداغ)

**قەترانچی** (بە تورکی: Torunlar) گوندێکە سەر بە شارەوانی و قەزای نورداغ لە پارێزگای دیلۆک (عەنتاب) لە باکووری کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢٠٤ کەسە (٢٠٢٢). دانیشتووانی گوندەکە کوردن.

زۆربەی دانیشتووانی گوندەکانی نوورداغی لە نەتەوەی کوردن و لە ھۆزەکانی ئاتمان و ڕەشوان و چێلکان و دەلیکانن و پەیوەندی لەمێژینەو خزمایەتیان لەگەڵ کوردانی کلیس و چیای کرمانج (کورداغ/ عەفرین) ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:دیلۆک
یۆکەر

**یۆکەر** (بە ئینگلیزی: Yoker) ناوچەیەکە لە شاری گلاسگۆ، سکۆتلاند. ناوچەکە دەکەوێتە کەناری باکووری ڕووباری کلاید، لەنێوان کلایدبانک لە ڕۆژاوا و سکۆتستۆن لە ڕۆژھەڵات. لە مێژوودا، یۆکەر ناوچەیەکی گرنگی پیشەسازی بووە، بەتایبەتی لە بواری کەشتیسازی و بەرھەمھێنانی ویسکی، بەڵام ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە.

## ناو
بنچینەی ناوی "یۆکەر" بە تەواوی ڕوون نییە، بەڵام دوو بیردۆزی سەرەکی ھەن:

*یەکەم ئەوەیە کە لە وشەیەکی زمانی کامبریکی کۆنەوە ھاتووە، *Ychwr*، کە بە واتای "گردی بەرز" یان "لێوار" دێت.

*بیردۆزی دووەم ئەوەیە کە لە وشەی گێلیی سکۆتلەندی *Eochair* وەرگیراوە، کە بە واتای "کەناری ڕووبار" دێت.

ھەردوو بیردۆزەکەش لەگەڵ شوێنی جوگرافیی یۆکەردا دەگونجێن.

## مێژوو
لە بنەڕەتدا، یۆکەر گوندێکی بچووک بووە و بەشێک بووە لە شارستانی ڕێنفرێوشێر (Renfrewshire). بەڵام لەگەڵ فراوانبوونی شاری گلاسگۆ، لە ساڵی ١٩٢٦ بە فەرمی خرایە سەر شارەکە.

### پیشەسازی
یۆکەر و ناوچەکانی دەوروبەری بۆ ماوەیەکی درێژ ناوەندی گرنگی پیشەسازی بوون:

***کەشتیسازی:** ھەرچەندە کارگەی کەشتیسازیی بەناوبانگی یارۆو (Yarrow Shipbuilders) لە ڕووی کارگێڕییەوە لە سکۆتستۆن بوو، بەڵام زۆر نزیک بوو لە یۆکەر و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ناوچەکە ھەبوو و ھەلی کاری بۆ ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی یۆکەر دابین کردبوو.

***کارگەی مەی یۆکەر (Yoker Distillery):** لە ساڵی ١٧٧٠ دامەزرا و یەکێک بوو لە کارگە کۆنەکانی بەرھەمھێنانی ویسکی، بەڵام لە ساڵی ١٩٢٧ داخرا.

***وێستگەی کارەبای یۆکەر:** وێستگەیەکی گەورەی بەرھەمھێنانی کارەبا بوو کە خزمەتی سیستەمی ترامی گلاسگۆی دەکرد.

### گواستنەوە
***بەلەمی یۆکەر (Yoker Ferry):** بۆ ماوەیەکی درێژ، بەلەمێکی پەڕینەوەی گرنگ لەنێوان یۆکەر و ڕێنفرێو لە کەناری باشووری کلایددا کاری دەکرد. ئەم خزمەتگوزارییە، کە ھەم بۆ پیادە و ھەم بۆ ئۆتۆمبێل بوو، یەکێک بوو لە دواین بەلەمەکانی پەڕینەوە لەسەر ڕووباری کلاید، بەڵام لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠دا ڕاگیرا.

***وێستگەی شەمەندەفەری یۆکەر:** وێستگەیەکی شەمەندەفەر لەسەر ھێڵی نۆرس کلاید (North Clyde Line) خزمەتی ناوچەکە دەکات و یۆکەر بە ناوەندی شاری گلاسگۆ و ناوچەکانی دیکەوە دەبەستێتەوە.

## یۆکەر ئەمڕۆ
ئەمڕۆ یۆکەر ناوچەیەکی نیشتەجێبوونی تێکەڵە کە لە باڵەخانەی کۆنی دوای جەنگ و خانووی نوێ پێکھاتووە. ناوچەکە خاوەنی یانەیەکی تۆپی پێیە بە ناوی یۆکەر ئەتلەتیک (Yoker Athletic F.C.) کە لە خولە ناوخۆییەکانی سکۆتلەندادا یاری دەکات.

## لە کەلتووری باودا
ناوچەی یۆکەر لە زنجیرە کۆمیدیی بەناوبانگی سکۆتلەندی *Chewin' the Fat*دا ئاماژەی پێ کراوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی دەستەواژەی "!Ya belter, she's fae Yoker" ("چەند نایابە، ئەو خەڵکی یۆکەرە!").

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی سکۆتلاند
ژمارەی نەتەوە یەکگرتووەکان

وێنۆک|267x267پیکسڵ|پلاکاردێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە ژمارەی یوو ئێنی ١٨١٤ نیشان دەدات، کە ئاماژەیە بۆ گیراوەی ھایدرۆکسیدی پۆتاسیۆم، لەسەر تانکەرێکی ھێڵی ئاسن.
**ژمارەی یوو ئێن** (ژمارەی نەتەوە یەکگرتووەکان) ژمارەیەکی چوار-خانەییە کە ماددە مەترسیدارەکان، و کاڵاکان (وەک تەقەمەنی، شلەمەنییە گڕگرتووەکان، ئۆکسێنەرەکان، شلەمەنییە ژەھراوییەکان، ھتد) لە چوارچێوەی بازرگانیی نێودەوڵەتی و گواستنەوەدا دیاری دەکات. ھەندێک ماددەی مەترسیدار ژمارەی یوو ئێنی تایبەت بە خۆیان ھەیە (بۆ نموونە، ئەکریلاماید ژمارەی یوو ئێنی ٢٠٧٤ی ھەیە)، لەکاتێکدا ھەندێک جار گرووپی کیمیایییەکان یان بەرھەمە خاوەن تایبەتمەندییە ھاوشێوەکان ژمارەیەکی یوو ئێنی ھاوبەش وەردەگرن (بۆ نموونە، شلەمەنییە گڕگرتووەکان، کە بە شێوەیەکی تر دیاری نەکراون، ژمارەی یوو ئێنی ١٩٩٣یان ھەیە). کیمیایییەک لە دۆخی ڕەقی خۆیدا لەوانەیە ژمارەیەکی یوو ئێنی جیاواز لە دۆخە شلەکەی وەربگرێت ئەگەر تایبەتمەندییە مەترسیدارەکانی بە شێوەیەکی بەرچاو جیاواز بن؛ ماددە خاوەن ئاستی جیاوازی پاکی (یان خەستی لە گیراوەدا) لەوانەشە ژمارەی یوو ئێنی جیاواز وەربگرن.

## سەرچاوەکان
مەترسی

[وێنۆک|[ئاگرکوژێنەوە|ئاگرکوژێنەوەکان لە کاتی کارکردنیاندا ڕووبەڕووی مەترسییەکانی ئاگر و داڕمانی باڵەخانە دەبنەوە.]]
بە سادەیی، **مەترسی** بریتییە لە ئەگەری ڕوودانی شتێکی خراپ. مەترسی نادڵنیایی لەخۆدەگرێت سەبارەت بە کاریگەرییەکان/ئاماژەکانی چالاکییەک لە پەیوەندیدا بە شتێکەوە کە مرۆڤ بەھای بۆ دادەنێت (وەک تەندروستی، خۆشگوزەرانی، سامان، موڵک یان ژینگە)، و زۆرجار تیشک دەخاتە سەر دەرەنجامە نەرێنی و نەخوازراوەکان. زۆر پێناسەی جیاواز پێشنیار کراون. یەک پێناسەی ستانداردی نێودەوڵەتی بۆ مەترسی بریتییە لە «کاریگەریی نادڵنیایی لەسەر ئامانجەکان».

تێگەیشتن لە مەترسی، شێوازەکانی ھەڵسەنگاندن و بەڕێوەبردن، وەسفەکانی مەترسی و تەنانەت پێناسەکانی مەترسی لە بوارە پراکتیکییە جیاوازەکاندا جیاوازن (بزنس، ئابووری، ژینگە، دارایی، تەکنەلۆژیای زانیاری، تەندروستی، بیمە، سەلامەتی، ئاسایش، تایبەتمەندی، ھتد). ئەم وتارە بەستەر بۆ وتارە وردترەکان لەسەر ئەم بوارانە دابین دەکات. ستانداردی نێودەوڵەتی بۆ بەڕێوەبردنی مەترسی، ئایزۆ ٣١٠٠٠، پرەنسیپ و ڕێنماییی گشتی لەسەر بەڕێوەبردنی ئەو مەترسیانە دابین دەکات کە ڕێکخراوەکان ڕووبەڕووی دەبنەوە.

## سەرچاوەکان
بالیکالان (نورداغ)

**بالیکالان،** بە **بالیکانلی** ناسراوە گوندێکە لە شارەوانی و قەزای نورداغ لە پارێزگای دیلۆک (عەنتاب) لە باکووری کوردستان. گوندەکە کوردانی عەلەوی تێیدانیشتەجێن و لە ساڵی ٢٠٢٢ ژمارەی دانیشتووانی ١٧٦ کەس بووە. بالەکان ناوی ھۆزێکی کوردە بە زازاکی دەدوێن و عەلەوین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:دیلۆک
نادڵنیایی

وێنۆک|زۆرجار بارودۆخێک دێتە پێشەوە کە تێیدا دەبێت بڕیارێک بدرێت کاتێک دەرەنجامەکانی ھەر ھەڵبژاردنێکی ئەگەری نادڵنیان.
**نادڵنیایی** ئاماژەیە بۆ ئەو بارودۆخانەی کە زانیاریی ناتەواو یان نەزانراویان تێدایە. ئەمە بۆ پێشبینیی ڕووداوەکانی داھاتوو، بۆ پێوانە فیزیکییەکان کە پێشتر کراون، یان بۆ نەزانراوەکان بەکاردێت، و بەتایبەتی بۆ بڕیاردان گرنگە. نادڵنیایی لە ژینگە بەشەکی-چاودێریکراوەکان یان ستۆکاستیک یان ئاڵۆز یان داینامیکیدا سەرھەڵدەدات، ھەروەھا بەھۆی نەزانی، تەمبەڵی، یان ھەردووکیانەوە. لە ھەر ژمارەیەک لە بوارەکاندا سەرھەڵدەدات، لەوانە بیمە، فەلسەفە، فیزیک، ئامار، ئابووری، کارسازی، دارایی، پزیشکی، دەروونناسی، کۆمەڵناسی، ئەندازیاری، پێوانەناسی، کەشناسی، ژینگەناسی و زانستی زانیاری.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێوان
پۆل:فیزیکی تاقیکاری
پۆل:شک
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ناسیاری
تایبەتمەندییەتی

[alt=see caption|وێنۆک|گرافیتیی ''یەک نەتەوە لەژێر سی سی تی ڤی''ی [بانکسی، لە تەنیشت کامێرایەکی ڕاستەقینەی سی سی تی ڤی]]
**تایبەتمەندی** بریتییە لە توانای تاکێک یان گرووپێک بۆ دابڕینی خۆیان یان زانیاری دەربارەی خۆیان، و بەم شێوەیە دەربڕینی خۆیان بە شێوەیەکی ھەڵبژاردەیی.

بواری تایبەتمەندی بەشێکی لەگەڵ ئاسایشدا تێکەڵ دەبێت، کە دەکرێت چەمکەکانی بەکارھێنانی گونجاو و پاراستنی زانیاری لەخۆبگرێت. تایبەتمەندی ھەروەھا لەوانەیە شێوەی پارێزراویی جەستەیی وەربگرێت.

بەدرێژاییی مێژوو، چەندین تێگەیشتنی جیاواز بۆ تایبەتمەندی ھەبووە. زۆربەی کولتوورەکان دان بە مافی تاکەکاندا دەنێن بۆ ھێشتنەوەی لایەنەکانی ژیانی تایبەتییان لە دەرەوەی بواری گشتی. مافی ئازادبوون لە دەستدرێژییە بێ مۆڵەتەکان بۆ سەر تایبەتمەندی لەلایەن حکوومەتەکان، کۆمپانیاکان، یان تاکەکانەوە لە یاساکانی تایبەتمەندیی زۆرێک لە وڵاتان و، لە ھەندێک حاڵەتدا، لە دەستوورەکانیاندا چەسپێنراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مافەکانی مرۆڤ