نۆرمان بۆرلۆگ

### ژیاننامەی نۆرمان بۆرلۆگ (Norman Borlaug)
------------------------------------------------------------------------------
ناوی تەواو: نۆرمان ئێرنست بۆرلۆگ (Norman Ernest Borlaug)
ڕێکەوتی لەدایکبوون: ٢٥ی ئازاری ١٩١٤
ڕێکەوتی کۆچی دوایی: ١٢ی ئەیلولی ٢٠٠٩
پیشە: زانای کشتوکاڵی، پارێزەری ژینگە و براوەی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی
ناسناو: "باوکی شۆڕشی سەوز"
------------------------------------------------------------------------------
#### . پێشەکی و تێڕوانینێکی گشتی
------------------------------------------------------------------------------
نۆرمان بۆرلۆگ زانایەکی بواری کشتوکاڵی ئەمریکی بوو کە سەرکردایەتی گەورەترین هەڵمەتی جیهانی کرد بۆ باشترکردنی بەرهەمی کشتوکاڵی، کە دواتر بە "شۆڕشی سەوز" (The Green Revolution) ناسرا. زانایان و مێژوونووسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە داهێنانەکانی نۆرمان بۆرلۆگ لە بواری پەرەپێدانی تۆوی گەنمدا، زیاتر لە یەک ملیار کەسی لە مردن بەهۆی برسیەتییەوە ڕزگار کردووە، بەتایبەتی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتووی وەک هیندستان، پاکستان، و مەکسیک.

------------------------------------------------------------------------------
### قۆناغی منداڵی و خوێندن
------------------------------------------------------------------------------
بۆرلۆگ لە خێزانێکی هەژاری نەرویجی-ئەمریکی لە کێڵگەیەک لە ویلایەتی ئایۆوا (Iowa) لەدایکبووە. گەورەبوونی لە کێڵگەیەکدا لە سەردەمی "قەیرانی ئابووری گەورە" (Great Depression) وای لێکرد کە بە باشی لە ئازارەکانی جوتیاران و قورسی کارکردن لە زەویدا تێبگات. 

سەرەتا حەزی لە وەرزش بوو و زۆرانبازێکی زۆر باش بوو، بەڵام دواتر ڕووی کردە زانکۆی مینیسۆتا. لە ساڵی ١٩٣٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە دارستانەوانیدا بەدەستهێنا، پاشان لە ساڵی ١٩٤٢ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانستی نەخۆشییەکانی ڕووەک (Plant Pathology) و بۆماوەزانی (Genetics) وەرگرت. 

-----------------------------------------------------------------------------
### گەشتەکەی بۆ مەکسیک و سەرهەڵدانی شۆڕشی سەوز
------------------------------------------------------------------------------
لە ساڵی ١٩٤٤، بۆرلۆگ چوو بۆ مەکسیک بۆ کارکردن لە پڕۆژەیەکی توێژینەوەی کشتوکاڵی کە لەلایەن دامەزراوەی ڕۆکفێلەرەوە پاڵپشتی دەکرا. لەو کاتەدا، مەکسیک گیرۆدەی کەمیی بەرهەمی گەنم بوو وە نەخۆشییەک بەناوی "ژەنگی گەنم" (Wheat Rust) خەریک بوو تەواوی کێڵگەکانی لەناودەبرد.

بۆرلۆگ زیاتر لە ١٦ ساڵی تەمەنی لە مەکسیک بەسەر برد و چەندین شێوازی نوێی تاقیکردەوە. گەورەترین داهێنانی ئەو بریتی بوو لە پەرەپێدانی "گەنمی کورتەباڵا" (Dwarf Wheat). 
بۆچی گەنمی کورتەباڵا گرنگ بوو؟
- گەنمی ئاسایی کاتێک بەرهەمەکەی زۆر دەبوو، بەهۆی قورسی گوڵەگەنمەکە و درێژی قەدەکەیەوە، بە با و باران دەشکا و لەناودەچوو.
- بەڵام جۆرە نوێیەکەی بۆرلۆگ، قەدێکی کورت و ئەستووری هەبوو. ئەمەش وای دەکرد بەرگەی کێشی گوڵەگەنمە گەورەکان بگرێت بێ ئەوەی بشکێت، هەروەها زۆر بەرگریکار بوو بەرامبەر بە نەخۆشییەکان.

لە ئەنجامی ئەم کارەیدا، مەکسیک نەک تەنها توانی پێداویستی ناوخۆی دابین بکات، بەڵکو لە ساڵی ١٩٦٣ بوو بە وڵاتێکی هەناردەکاری گەنم.

------------------------------------------------------------------------------
### ڕزگارکردنی هیندستان و پاکستان لە قاتوقڕی
------------------------------------------------------------------------------
لە ناوەڕاستی دەیەی ١٩٦٠دا، كیشوەری ئاسیا لە لێواری کارەساتێکی گەورەدا بوو. ژمارەی دانیشتووان لە هیندستان و پاکستان بە خێراییەکی زۆر دەگەشایەوە، بەڵام بەرهەمی خۆراک نەیدەتوانی پێداویستییەکان پڕبکاتەوە. شارەزایان پێشبینییان دەکرد کە سەدان ملیۆن کەس لە برسیەتیدا بمرن.

بۆرلۆگ جۆرە گەنمە نوێیەکەی خۆی برد بۆ ئەم دوو وڵاتە. سەرەڕای بەربەستە زۆرەکانی حکومەت و بیرۆکراسییەت،، ئەو بەردەوام بوو لە هاندانی جوتیاران بۆ بەکارهێنانی تۆوە نوێیەکە و تەکنیکە مۆدێرنەکانی کشتوکاڵ (وەک بەکارهێنانی پەین و ئاودێری باشتر). 
ئەنجامەکان جیهانیان سەرسام کرد:
- بەرهەمی گەنم لە پاکستان لە ٤.٦ ملیۆن تۆن لە ساڵی ١٩٦٥، بەرزبووەوە بۆ ٧.٣ ملیۆن تۆن لە ساڵی ١٩٧٠.
- لە هیندستان، بەرهەمی گەنم لە ١٢ ملیۆن تۆنەوە بەرزبووەوە بۆ زیاتر لە ٢٠ ملیۆن تۆن لە هەمان ماوەدا.
بەهۆی ئەمەوە، مەترسی برسێتی لەم ناوچانە بە تەواوی نەما.

------------------------------------------------------------------------------
### خەڵات و دەستکەوتە جیهانییەکان
------------------------------------------------------------------------------
بەهۆی خزمەتە مرۆڤایەتییە گەورەکەیەوە، لە ساڵی ١٩٧٠ نۆرمان بۆرلۆگ خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاشتی (Nobel Peace Prize) پێبەخشرا. لێژنەی خەڵاتی نۆبڵ ڕایانگەیاند کە ئەو لە هەر کەسێکی تر زیاتر ئاشتی لە جیهاندا دابین کردووە، چونکە بە نەهێشتنی برسیەتی، ڕێگری لە جەنگ و ئاژاوە گرتووە.

ئەو یەکێکە لەو حەوت کەسە دەگمەنەی لە مێژووی ئەمریکادا کە توانیویەتی هەر سێ خەڵاتە گەورەکەی وڵات بەدەستبهێنێت، کە ئەمانەن:
١. خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی
٢. مەدالیای ئازادی سەرۆکایەتی (Presidential Medal of Freedom)
٣. مەدالیای زێڕی کۆنگرێس (Congressional Gold Medal)
------------------------------------------------------------------------------
### وتە بەناوبانگەکەی نۆرمان بۆرلۆگ هەمیشە ئەوە بوو:
"تۆ ناتوانیت جیهانێکی ئاشتیخواز دروست بکەیت لەسەر گەدەی خاڵی و نەهامەتی مرۆڤەکان."

تەنانەت کاتێک تەمەنی گەیشتە سەروو ٨٠ ساڵیش، نەجووە پشووی خانەنشینی. بەڵکو ڕووی کردە کیشوەری ئەفریقا بۆ ئەوەی هەمان ئەو شۆڕشە سەوزەی لە ئاسیا کردی، لەوێش جێبەجێی بکات و دژی برسێتی بوەستێتەوە. ئەو پێی وابوو کە زانست و تەکنەلۆژیا دەبێت لە خزمەتی هەژاراندا بێت.

لە ١٢ی ئەیلولی ساڵی ٢٠٠٩، نۆرمان بۆرلۆگ لە تەمەنی ٩٥ ساڵیدا لە ماڵەکەی خۆی لە ویلایەتی تەکساس کۆچی دوایی کرد. بەڵام میراتەکەی هێشتا زیندووە؛ هەر جارێک کە پارچە نانێک دەخۆین، تا ڕادەیەک قەرزاری ماندووبوونەکانی ئەم پیاوە مەزنەین کە ڕێڕەوی مێژووی کشتوکاڵی گۆڕی.