open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جێژنی قوربان

thumb|قوربانیکردن و بەخشین لە جەژنەکە
**جێژنی قوربان** یان **جەژنی قوربان** () جەژنێکە تایبەتە بە موسڵمانان. لە چوار ڕۆژ پێکدێت، کە موسڵمانان تێیدا گەردن ئازایی و جەژنە پیرۆزە لە یەکتری دەکەن و بە چکلێت و شیرینی تریش دەمی یەکتر شیرین دەکەن، ھەروەھا لەم جەژنە قوربانی دەکرێت. جەژنەکە ڕۆژێکی دیاریکراوە و دەکەوێتە ڕۆژێک دوای ٩ی زولحەججە. حاجیان لەو ڕۆژە لە کێوی عەرەفە دەوەستن، کە گرنگترین پایەی حەجە و جیاوازیکەری نێوان حەج و عەمرەیە. بەگشتی ڕۆژەکە دەکەوێتە ١٠ی زولحەججە و بەردەوام دەبێت تا ١٣ی زولحەججە، لە بەیانیی ئەو ڕۆژە موسڵمانان دەچن بۆ مزگەوت بۆ نوێژی جەژن و دەست دەکەن بە تەکبیر لێدان . ئەو ڕۆژە لە وڵاتانی موسڵمانەکان دەبێتە پشووی فەرمی. قوربانیکردنیش دەکەوێتە دوای تەواوی بوونی نوێژی جەژن.

قوربانیکرن لە چوار مەزهەبەکە جیاوازە:
# لە مەزهەبی شافعی سوننەتە و واجب نییە (سوننەتی موئەکەدە).
# لە مەزهەبی مالیکی سوننەتە و واجب نییە (سوننەتی موئەکەدە).
# لە مەزهەبی حەنەفی واجبە بۆ ئەو کەسانەی خاوەن دارایین.
# لە مەزهەبی حەنبەلی سوننەتە.

ئەم جەژنە ئەو فەرمانەی خوا دەهێنێت یادی موسڵمانان کە فەرمانیدا بە ئیبراهیم کە ئیسماعیلی کوڕی بکاتە قوربانی و ئەم فەرمانەش لەڕێگەی خەونەوە بوو، هەروەها خوای گەورەش لەسورەتی کەوسەر فەرمان دەدات بە محەممەد و موسڵمانان کە .

موسڵمانان لەو ڕۆژەدا یەکێک لەمانە (پەز یان مانگا یان حووشتر) دەکەنە قوربانی و گۆشتی قوربانییەکەش بەسەر خزمان و دراوسێ و هەژاران دابەش دەکەن.

## پشووی وڵاتان
لە هەندێک لەوڵاتانی جیهانی و جیهانی ئیسلامی بەتایبەتی تر بەبۆنەی جەژنی قوربانەوە پشووی فەرمییە لەتەواوی دەزگاکانی دەوڵەت.

## سەرچاوەکان
 

پۆل:حەج
پۆل:ئیبراھیم
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:جەژنە ئیسلامییەکان
کەرەوز

**کەرەووز** یان کەرەڤز رووەکێکی گییاییە ناوە زانستیەکەی (Apium graveolens)ە، لە جۆری سەوزەواتە، پەلک و لاسکەکانی بە خاوی و بە کوڵاوی دەخورێن، کەرەستەی پێویستە بۆ سەلاتە/زەلاتە، شێوەی بە مەعدەنوس دەچێت بەڵام بە تام و پێکھاتە لێک جیاوازن.

## نیشتمان وبڵاوبونەوەی
لەڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وئێران وتورکیا شام وقوبرس وزۆربەی ووڵاتانی ئەورووپا.

## بەکارھێنان وسودەکانی
کەرەوز سەوزەیەکی بەسودە بۆ دابەزاندنی کێش، بەھۆی ئەو ئاوەیەوە کە پارێزگاری دەکات لە پێکھاتەکانی لە ڤیتامین وتایبەتمەندی یەکانی کە (میز) ھێنەرە، لەبەر ئەوە بەکاردێت لەو ڕیجیمە خۆراکیانەی کەبەکار دێت  لە ناوبردنی قەڵەوی،  دەرکەوتووە لەتاقیگەدا کەرەوز ئەم پێکھاتانەی تێدایە:ڤیتامین (ئەی وبی وسی) و کانزاکانی وەکو (ئاسن ویۆد ومس و مەگنیسیۆم وپۆتاسیۆم وکالیسیۆم وفۆسفۆر، خواردنی کەرەوز بۆھەموو کەسێکی لەش ساغ وتەندروست دەگونجێت وبەکاڵی دەخورێت، جگە لەوکەسانەی کە (ڕیخۆڵەیان سستە) وەئەوانەی تووشی (بەد ھەرسی) بوون، وە بۆئەو کەسانەی کە (قەڵەوی) و (شەکرە) و (ھەوکردنی جومگەکان) و (باداری-ڕۆماتیزم) و (ھەوکردنی گورچیلە) وە بەکاردێت وەکو بەھێزکەری گشتی خانەکانی لەشی مرۆڤ و وەتەڕکەرەوەی بۆریەکای میزەڕۆ وخوێن  ومیز ھێنەرو  دژی بەدھەرسی وقەڵەوی یە.

## پۆلین
ساڵی ١٧٥٣ کارلوس لینیوس زانای روەکناسی سویدی، باس لە کەرەووز دەکات وەک رووەکێکی جیا سەر بە خێزانی چەتری (ئەپیاسیا /Apiaceae)ە کە بێجگە لە کەرەووز مەعدەنووس و گێزەرو  کومون دەگرێتەوە.

## زانیاری خۆراکی
بە گوێرەی داتای وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکایی ھەر  ١٠٠گرام لە کەرەووز پێکھاتووە لە:
* گەرمووکە کالۆری: ٦
* چەوری: ٠٫١٧
* کاربۆھیدرات: ٢٫٩٧
* ریشال (ئەلیاف): ١٫٦
* شەکر: ١٫٨٣
* پرۆتینەکان: ٠٫٦٩

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
زانیاری خۆراک لە بارەی کەرەووز
* ویکیپیدیای عەرەبی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:بەھارات
پۆل:ڕوەکەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیای ناوەندی
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا

**خەڵاتی نۆبڵ بۆ کیمیا** خەڵاتێکە ساڵانە لە لەیەن ئەکادیمیای شاهانەی سویدی بۆ زانستەکانەوە دابەخشرێتە زانایەک لە بوارێک لە بوارەکانی زانستی کیمیا.خەڵاتەکە یەکێکە لە پێنج خەڵاتەکەی نۆبڵ دامەزراوە بە گوێرەی
وەستیەتنامەکەی ئالفرێد نۆبڵ ساڵی ١٨٩٥
## دەروازە
## ئاهەنگی خەڵاتەکە
بەخشینی ئەو خەڵاتە ساڵانە دەکە وێتە رێکەوتی ١٠ی کانوونی یەکەم ساڵیادی کۆچی دوایی ئالفرێد نۆبڵ.

## [[وەرگرانی خەڵاتی نۆبڵ بۆ کیمیا]]
## ١٩٠١-١٩٢٥
*١٩٠١ : جاکوبوس هۆف - هۆڵەندا
*١٩٠٢ : هێرمانن فیشەر- ئاڵمانیا
*١٩٠٣ : سڤانتی ارهینۆس - سوید
*١٩٠٤ : ویلیام رامزی - بەریتانیا
*١٩٠٥ : ئادۆلف ڤۆن بایە -ئاڵمانیا
*١٩٠٦ : هێنری مۆیسان - فەرەنسا
*١٩٠٧ : ئیدوارد بەچنەر - ئاڵمانیا
*١٩٠٨ : ئێرنست رەزەرفۆرد - بەریتانیا-نیوزلەندا
*١٩٠٩ : ڤێهڵم ئۆستواڵد -ئاڵمانیا
*١٩١٠ : ئۆتۆ واڵاچ -ئاڵمانیا
*١٩١١ : ماری کوری - پۆڵانەندا\فەڕەنسا
*١٩١٢ : ڤیکتۆر گریجنارد - فەڕەنسا
بە هاوبەشی لەگەڵ پاوڵ ساباتێر - فەڕەنسا
*١٩١٣ : ئالفرێد وێرنەر - سوێسڕا
*١٩١٤ : تیۆدۆر ریچاردز - ئامەریکا
*١٩١٥ : ڕیچارد ڤێڵستاتەر - ئاڵەمانیا
*١٩١٦   نەبەخشراوە
*١٩١٧ نەبەخشراوە
*١٩١٨ : فریتز هابەر - ئاڵمانیا
*١٩١٩ نەبەخشراوە
*١٩٢٠ : هێرمانن ئێرنست -ئاڵمانیا
*١٩٢١ : فریدریک سۆدی بەریتانیا
*١٩٢٢ : فرانسیس استۆن - بەریتانیا
*١٩٢٣ : فریتز پرێگل - نەمسا
*١٩٢٤ نەبەخشراوە
*١٩٢٥ : ریچارد زیگمۆندی - ئەڵمانیا\هەنگاریا
## ١٩٢٦-١٩٥٠
*١٩٢٦ : تیۆدۆر سڤێدبێرگ - سوید
*١٩٢٧ : هێنریک ویلاند - ئاڵمانیا
*١٩٢٨ : ئادۆڵف وینداوس - ئاڵمانیا
*١٩٢٩ : ئارتەر هاردن - بەریتانیا
لەگەڵ      : هانز ڤۆن ئیولەر چێلپن - ئاڵمانیا
*١٩٣٠ : هانز فیشەر - ئاڵمانیا
*١٩٣١ : کارڵ بۆش -ئاڵمانیا
لەگەڵ      : فریدریک بێرگیوس - ئاڵمانیا
*١٩٣٢ : ئرڤینگ لانگمور -ئەمەریکا
*١٩٣٣   نەبەخشراوە
*١٩٣٤ : هارۆڵد ئورەی -ئەمەریکا - بۆ دۆزینەوەی هایدرۆجینی قورس
*١٩٣٥ : فریدریک کوری فەڕەنسا
لەگەڵ       ئایرێن کوری فەڕەنسا
*١٩٣٦ : پیتریوس دیبای هۆڵەندا
*١٩٣٧ : واڵتەر هاوۆرت بەریتانیا
لەگەڵ       پاوڵ کارێر سویسڕا
*١٩٣٨ : ڕیچارد کون ئاڵمانیا
*١٩٤٠ : ئادۆڵف بادێنانت ئاڵمانیا
لەگەڵ     : لیوپالد روزیسکا کڕواتیا
*١٩٤١ نەبەخشراوە
*١٩٤٢ نەبەخشراوە
*١٩٤٣ نەبەخشراوە
*١٩٤٤ : جۆرج هاڤێسی هەنگاریا
*١٩٤٤ : ۆتو هان ئاڵمانیا
*١٩٤٥ : ئارتوری ڤیرتانێن فنلەندا
*١٩٤٦ : جەیمس سەمنەرئەمەریکا
لەگەڵ     : جۆن نۆرثرۆپ ئەمەریکا
لەگەڵ     : ویندڵ ستانلی ئەمەریکا
*١٩٤٧ : رۆبێرت رۆبنسۆن بەریتانیا
*١٩٤٨ : ئارنی تسیلیوس سوید
*١٩٤٩ : ویلیام گیاکوێ ئەمەریکا
*١٩٥٠ : ۆتو دیلز - کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا
لەگەڵ      : کورت ئاڵدەر - کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا

## ١٩٥١-١٩٧٥
## ١٩٧٦-٢٠٠٠
## ٢٠٠١-

پۆل:خەڵاتی نۆبێل
پێرستی وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا

**خەڵاتی نۆبڵ لە کیمیا** دەبەخشرێت لەلایەن ئەکادیمیای سویدی بۆ زانست بەو زانایانەی کە داھێنان و دۆزینەوەکیان ھەبێت لە بواری کیمیادا.

## وەرگرەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا
پۆل:خەڵاتی نۆبێل
سەحیحی موسلیم

**سەحیحی موسلیم**، ()، یەکێک لە گرنگترین کتێبەکانی فەرموودەیە لای موسڵمانان، ئەبوو حوسێن موسلیم کوڕی حەجاج نیساپوری کۆی کردۆتەوە، دانانەکەی ماوەی پازدە ساڵی خایاندووە، ٣٠٣٣ فەرموودەی تیا کۆکردۆتەوە بەبێ دووبارە بوونەوە؛ و ئەم کتێبە لە دوای سەحیحی بوخاری بە دووەم کتێبی فەرموودە دادەنرێت لای موسڵمانان.

## دەربارەی دانەرەکەی
ئەبوو حوسێن موسلیم کوڕی حەجاج نیساپوری لەدایکبووە لە شاری نیساپور لە ساڵی ٢٠٦کۆچی و کۆچی دوایی کردووە لە ساڵی ٢٦١کۆچی لە تەمەنی پەنجا و پێنج ساڵیدا، گەشتی کردووە بۆ حیجاز و میسر و شام و عێراق بۆ داواکردنی فەرموودە، و یەکێک بوو لە پێشەوا و حافزەکانی فەرموودە، و زانایانی ئیسلام زۆر ستایشی موسلیمیان کردووە.

## ژمارەی فەرموودەکان
لە سەحیحی موسلیمدا ژمارەیەکی زۆر فەرموودە ھاتووە و ھەندێکیان لە ناو فەرموودەی تردا دووبارە بوونەتەوە، و بە گشتی بە بێ دووبارە بوونەوە ژمارەی ئەو فەرموودانەی لە سەحیحی موسلیمدا ھاتوون ٣٠٣٣ فەرموودەیە.

## سەرچاوەکان

* سایتی وەقفیە

پۆل:فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
ترمزی

**ترمزی**، ئەبو عیسا محەممەد کوڕی عیسا کوڕی سوورە کوڕی زوحاک سەلەمی ترمزی، لە سەرەتاکانی سەدەی سێی کۆچی ھاتووەتە دنیاوە، لە ساڵی ٢٠٩ک لە ترمز لە ئاسیای ناوەڕاست.

## ژیان
ئەبو عیسا محەممەد کوڕی عیسا کوڕی سوورە کوڕی زوحاک سەلەمی ترمزی، لە دایکبووە لە ساڵی ٢٠٩ک لە گوندی بوغ سەر بە شارۆچکەی ترمز کە دەکەوێتە ئۆزبەکستانی ئێستاوە و چەندین شوێن گەڕاوە بە دوای زانستدا لەوانە عێراق و حیجاز و خۆراسان، کۆچی دوایی کردووە ساڵی ٢٧٩ک. خاوەنی کتێبی بەناوبانگی سونەنی ترمزییە.

## دەربارەی وتراوە
زانایانی ئیسلام ستایشێکی زۆری ترمزییان کردووە، بۆ نموونە؛
* ئەلخەلیلی دەڵێت؛ ئەبوعیسا جێی متمانە بوو، ھەموو زانایان لەسەری ڕێک بوون.
* ئیمام زەھەبی دەربارەی ترمزی دەڵێت؛ حافزی مەزن خاوەنی کتێبی جامعە، ئەو ھەموو زانایان لەسەری ڕێکەوتبوون کە جێی متمانەیە.
* سەمعانی دەڵێت؛ ئیمام بێ ڕکەبەری سەردەمی خۆی بوو.
* ئیبن عیماد حەنبەلی دەربارەی دەڵێت؛ پێشەوای زانایان بوو، لە لەبەرکردن و وردەکاریدا موعجیزەیەک بوو.

## مامۆستا و خوێنکارەکانی
سەردەمی ترمزی سەردەمی ڕاپەڕینی زانستی بوو، سەردەمی گەڕان بوو بە دوای فەرموودەدا، ئیمام ترمزی گەڕا بە دوای فەرموودەدا، و لای ژمارەیەک زانا خوێندویەتی لەوانە، سوەیدی کوری نەسر، و قوتەیبە کوری سەعید، و ئەبومەسعەب ئەحمەد کوڕی ئەبوبەکر زوھری، و عەلی کوری حیجری مزوری… و ئەوانی تر.

ئەوانەی لە ترمزییەوە زانستەکان بە تایبەتی فەرموودەوانی فێربوون، ئێجگار زۆرن، لەوانە ئەبوحامید ئەحمەد کوری عەبدوڵڵا، و ھەیسەم کوڕی کولەیبی شامی، و ئەحمەد کوڕی یوسفی نەسەفی، و ئەبولحارس ئەسەدی کوڕی حەمدەوەی… و ئەوانی تر.

## سەرچاوەکان
* شەش پێشەواکەی فەرموودە، نووسینی/ نەجمەددین فەرەج ئەحمەد
* وێکی عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ٨٢٤
پۆل:مردووانی ٨٩٢
پۆل:ڕابەرە ئایینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:ئێرانییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:نووسەرەوانی فەرموودە
پۆل:شافعییەکان
ئیبن ماجە

**ئەبوعەبدوڵڵا محەمەد کوڕی یەزید کوڕی ماجە ڕەبعی قەزوینی**، یەکێکە لە زانا ناودارەکانی فەرموودە لای موسڵمانان، لە نێوان ساڵانی ٢٠٩ تا ٢٧٣کۆچی، نوسەری کتێبی سونەنی ئیبن ماجەیە.
## ژیان
ئەبوعەبدوڵڵا محەمەد کوڕی یەزید کوڕی ماجە ڕەبعی قەزوینی لەدایکبووە لە ساڵی ٢٠٩کۆچی لە قەزوین لە وڵاتی فارس لەدایکبووە، چەندین شوێن گەڕاوە بۆ وەرگرتنی زانست و چۆتە عێراق و خۆراسان و بەسڕە و کووفە و بەغدا و دیمەشق و مەککە و مەدینە و میسر و زۆر شوێن و شارستانیەتی تر.  لە مانگی ڕەمەزانی ساڵی ٢٧٣کۆچی کۆچی دوایی کردووە.
## مامۆستا و خوێنکارەکانی
ئیبن ماجە گوێی گرتووە لە زۆر زانا و مامۆستای سەردەمی خۆی لەوانە، ئەبوبەکر کوڕی ئەبوو شەیبە، و محەمەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی نومەیر، و هیشام کوڕی عەمار، و داوود کوڕی ڕەشید و ئەوانی تر. ژمارەیەکی ئێجگار زۆر زانستیان لە ئیبن ماجە وەرگرتووە لەوانە؛ محەمەد کوڕی عیسا ئەبهەری، و ئەبوعامر و ئەبولحەسەنی قەتتان، و سولەیمان کوڕی یەزید قەزوینی و ئەوانی تر.
## دەربارەی ووتراوە
ئیبن ماجە بە یەکێکە لە ئەستێرەکانی زانست و شەرعی سەردەمی خۆی، کە بە حافز بەناوبانگ بوو، وفەرموودەکانی پێغەمبەری لەبەربووە، و زانایان ستایشێکی زۆریان کردووە، لەوانە؛
*ئیبن کەسیر دەڵێت؛ ئیبن ماجە خاوەنی کتێبی سونەنە بەناوبانگەکەیە، کە بەڵگەیە لەسەر بەرفراوانیی زانینی ئەو و قوڵی فەرموودەناسی و و شوێن پێ هەڵگرتنەوەی سوننەت، لە بنج و لقەکانی ئاییندا.

* زەهەبی دەربارەی دەڵێت؛ ئیبن ماجە فەرموودەناسی هەموو ئەو وڵاتانەیە.

*ئەبو یەعلا خەلیلی دەڵێت؛ ئیبن ماجە جێی متمانەیە، هەموو لەسەر زانست و لەخواترسی ئەو کۆکن، بە بەڵگە دەیهێننەوە کە زانیاری لەسەر فەرموودەوانی زۆرە و حافزێکی گەورەیە.
## سەرچاوەکان

* شەش پێشەواکەی فەرموودە، نووسینی/ نەجمەددین فەرەج ئەحمەد
* ویکی عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ٨٢٤
پۆل:مردووانی ٨٨٧
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
نەسائی

**ئەبوو عەبدولڕەحمان ئەحمەد کوڕی شوعەیب کوری عەلی کوری ئیبن بەحر کوڕی سینان کوری دینار نەسائی**، قازی و یەکێک لە پێشەواکانی فەرموودەیە، خاوەنی سونەنەی گەورە و بچووکە.

## کورتەی ژیانی
ئەبوو عەبدولڕەحمان ئەحمەد کوڕی شوعەیب کوری عەلی کوری ئیبن بەحر کوڕی سینان کوری دینار نەسائی، لەدایکبووە لە نەسا لە وڵاتی خۆراسان (ئێرانی ئێستا) ساڵی ٢١٥ک، ھەر لەمناڵییەوە گۆشکرا لەسەر بەدەستھێنانی زانست و گەڕان بەدوای زانیارییدا، و بەدواییدا چەندین وڵات گەراوە لەوانە، حیجاز و عێراق و شام و جەزیرە و میسر و گوێی لە زۆر گرتووە لەم وڵاتانەدا، ھاوکات لەگەڵ گەڕان بەدوای زانستدا زۆر خواپەرستی کردووە، و ھەروەھا زۆر پایەی بەدەستھێناوە وەک ئەمیر حومس؛ و زۆر بە جەرگ و ئازا و بوێر بووە، و کۆچی دوایی کردووە ساڵی ٣٠٣ک.

## مامۆستا و خوێنکارەکانی
لە گرنگترین ئەو زانایانەی نەسائی زانستی لێ وەرگرتووە و لێوەی فێربووە، قوتەیبە کوری سەعید بووە، کە لە تەمەنی پازدە ساڵییەوە چوو بۆ لای و ساڵێک و دوو مانگ لای مایەوە، و ھەروەھا لەو زانایانەی تر کە گوێێ لێ گرتوون دەبی کریب و سوەید کوری نەسڕ و محەممەد کوڕی نەزڕ مەرزوی، و ئەبوداوود و ترمزی و ئەوانی تر.

و زۆرن ئەوانەی زانیارییان لە نەسائی وەرگرتووە، لەوانە، ئەبووقاسم تەبڕانی، و  تەحاوی، و حەسەن کوڕی ڕەشیق و حەمزە کینانی، و ئەبوو عەلی حوسێن کوڕی محەممەد نەیسابوری و ئەوانی تر.

## دەربارەی وتویانە
زانایان لەسەر گەورەیی و زانایی و پێشەوایەتی نەسائی ڕێکن، لەو وتانەی دەربارەی ھاتووە،
* ئیبن یوونس دەڵێت؛ نەسائی پیشەوای فەرموودەیە، جێی متمانەیە، حافزێکی وردەکارە.
* ئەبووحوسێن کوری موزەفەڕ دەڵێت؛ گوێم لە مامۆستایان بوو لە میسر دەربارەی نەسائی ئەیانووت، پێشخستن و پێشەوایەتی قابیلە.

## سەرچاوەکان
* شەش پێشەواکەی فەرموودە، نووسینی/ نەجمەددین فەرەج ئەحمەد
* وێکی عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٢٠
پۆل:مردووانی ٩١٥
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:نووسەرەوانی فەرموودە
سونەنی نەسائی

**سونەنی نەسائی** )یەکێکە لە شەش کتێبەکەی فەرموودە لای موسڵمانان، و ئیمام ئەحمەد کوڕی شوعەیب نەسائی ھەستاوە بە کۆکردنەوەی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
سەحیحی بوخاری

**سەحیحی بوخاری**، () بە ڕاستترین کتێبی فەرموودە دادەنرێت لەلای ئیسلامی سوننە، ئەبووعەبدوڵڵا محەممەد کوری ئیسماعیل بوخاری کۆی کردۆتەوە، کە یەکەم کتێبی دانراوە لە فەرموودە سەحیحەکانی پێغەمبەری ئیسلامدا. و کۆی فەرموودەکانی کتێبەکە حەوت ھەزار و دوو سەد و حەفتا و پێنج فەرموودەیە بە دووبارە بووەکانەوە، بە بێ دووبارە بوونەوە چوار ھەزار فەرموودەی پێغەمبەر محەممەدە.

بوخاری ھەستاوە بە کۆکردنەوەی فەرموودەکان و لێکۆڵینەوە لە ڕاستی فەرموودەکان بەپێی ئەو بنەما فەرموودەییانەی داینا؛ و بە یەکەم کتێبی فەرموودە دادەنرێت لای سوننە و جێگەیەکی دیاری ھەیە لایان.

## دانەرەکەی
سەحیحی بوخاری دانراوی بوخارییە کە خەڵکی بوخارایە لە ئاسیای ناوەڕاست، و تەمەنی شازدە ساڵ بوو کە دەستی کرد بە نووسینی سەحیحەکەی و تەواوی کرد لە تەمەنی سی و ھەشت ساڵیدا یان لە نزیکەی ساڵی ٢٣٢کۆچی، بوخاری لە دایکبووە لە ساڵی ١٩٤کۆچی و کۆچی دوایی کردوە ساڵی ٢٥٦کۆچی.

## ھۆ و ماوەی دانانی
بوخاری ئەڵێت؛ لەلای ئیسحاق کوڕی ڕاھویە بووم، وتی؛ ئەگەر کتێبێی کورتتان کۆبکردایەتەوە لەسەر سوننەتە ڕاستەکانی پێغەمبەر، دەڵێت ئەمە کەوتە دڵمەوە.

ھەروەھا دەربارەی دانانەکەی دەڵێت؛ بە ماوەی شازدە ساڵ دام ناوە، و لە کۆی شەسەد ھەزار فەرموودە ھەڵم بژاردووە.

## ژمارەی فەرموودەکان
ژمارەی فەرموودەکانی سەحیحی بوخاری بە دووبارە بووەکانەوە ٧٥٩٣ فەرموودەیە بەپێی ھەژماری محەممەد فوئاد عەبدولباقی، و ئیبن حەجەر عەسقەلانی ژمارەی فەرموودەکان بە ٧٣٩٧ فەرموودە دەبینێت، و ژمارەی فەرموودەکانی سەحیحی بوخاری بێ دووبارەبوونەوە نزیکەی چوار ھەزار فەرمودەیە.

## سەرچاوەکان

* سایتی ئیسلام وێب

پۆل:فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
سونەنی ئەبوو داوود

**سونەنی ئەبوو  داوود**، ()، کتێبێکە لەسەر فەرموودەکانی پیغەمبەری ئیسلام، و ئەبوو  داوود کۆکردووەتەوە و ژمارەی فەرموودەکانی دەگاتە ٥٢٧٤ فەرموودە و کە ھەڵیبژاردوون و پۆڵێنی کردوون لە نزیکەی پێنج سەد ھەزار فەرموودە.

## دەرابرەی دانەرەکەی

ئەبوو  داوود سولەیمان کوڕی ئەشعەس سەجستانییە، خەڵکی سەجستانە کە ھەرێمێکە دەکەوێتە ئێرانەوە و و چەندین دانراوی ھەیە کە ناودارترینییان سوونەنی ئەبوو  داوودە، و یەکێکە لە دیارترین زاناکانی فەرموودە لە ئیسلامدا، و لە نێوان ساڵانی ٢٠٢ تا ٢٧٥ی کۆچی ژیاوە.

## ڕێزبەندییەکەی
کتێبی سونەنی ئەبوو  داوود ڕیزبەندکراوە و دابەشی کردوون بۆ کیتاب و ھەر کیتابێکیشی کردووە بە چەندین باب، و ژمارەی کیتابەکان سی و پێنج کیتابن، و کۆی بابەکانی ١٨٧١ بابە.

## پلەی فەرموودەکان
ئەبوو  داوود خۆی دەربارەی پلەی ڕاستییەتی فەرموودەکانی سونەنی ئەبوو  داوود دەڵێت؛ سەحیحەکانم باسکردووە لەگەڵ ئەوانەی لەوان دەچن و لێیانەوە نزیکن، و زانایانی ئیسلام کۆکن لەسەر ئەوەی، کە سەرچاوەکانی فەرموودە لە ڕووی ڕاستی فەرموودەکانییەوە لە دوای ھەردوو سەحیحی بوخاری و موسلیم سونەنی ئەبوو  وداود دێت.

## دەربارەی وتویانە
ژمارەیەکی زۆر لە زاناین ستایشی سونەنی ئەبوو  داوودیان کردووە، لەوانە،
* زەکەریا ساجی دەڵێت؛ کتێبەکەی خوای گەورە بنەڕەتی ئیسلامەتییە، و کتێبەکەی ئەبوو  داوودیش پەیماننامەی ئەو ئیسلامەتییەیە.
* خەتتابی دەڵێت، گوێم لە ئیبن ئەعرابی بوو دەیگوت ھەرکەسێک قورئانی خوا و کتێبەکەی ئەبوو  داوودی پێ بێت، ئیتر پێویستی بە زانیاری کەسی تر نابێت.

## سەرچاوەکان

سایتی وەقفیە 

پۆل:فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
سونەنی ترمزی

**سونەنی ترمزی**، ()، یەکێکە لە شەش کتێبە ڕاستەکەی فەرموودە، ئیمام ترمزی ھەستاوە بە کۆکردنەوەن پیاوانی ئایینی بە پێنجەم کتێبی ڕاستی فەرموودەی دادەنێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
سونەنی ئیبن ماجە

**سونەنی ئیبن ماجە**، ()، لە کتێبە ڕاستەکانی فەرموودەیە، خاوەنی کتێبەکە ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی یەزید کوڕی ماجەیە، و ناسراوە پێی، و نزیکەی چوار ھەزار فەرموودە لە خۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل

[چەپ|350px|وێنۆک|فراوانبوونی [ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|ئیمپراتۆریەتی مۆنگۆل]]
**ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل** یان **ئیمپراتۆریەتیی مۆنگۆل** (بە ئینگلیزی: mongol empire)یەکێکە لە ئیمپراتۆرییەکان کە لە ناوەڕاستی ئاسیاوە لە سەدەکانی ١٢ و ١٣ فەرمانڕەوایەتیی دەکرد کردوە. ئەو ئیمپراتۆرییەتە بە فەرمانڕەوایەتیی کردنی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا بۆ دەریای ژاپۆن و بەشێکی زۆری سیبیریا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و نیمچەدوورگەی ھیندستان و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەبێتە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتیی مێژووی جیھان، لە لووتکەی دەسەڵاتیدا فەرمانڕەوایەتیی ٣٣٫٠٠٠٫٠٠٠ کم٢ کردووە کە دەکاتە ٢٢٪ی کۆی گشتی ڕووبەری جیھان، لەگەڵ کۆی گشتی ١٠٠ ملیۆن کەس.

دامەزرێنەر و خانی یەکەم *[[چەنگیزخان|جەنگیز خان]]* کە ساڵی ١٢٠٢ ھاوکات لەگەڵ یەکخستنی خێڵە تورک و مۆنگۆل لە ناوەراستی ئاسیا و بە تایبەتی مەنگۆلیای ئێستا ئەم ئێمپراتۆراتۆرییەشی دامەزراند.

## ناوی سەرکردەکانی مەغۆل
ئەمەش ناو و ماوەی فەرمانڕەوایەتیی خاگانە مەزنەکانی مەغۆلەکانە:

- چەنگیز خان: ١٢٠٢ - ١٢٢٧

- ئۆگدای خان: ١٢٢٩ - ١٢٤١

- گیووک خان: ١٢٤٦ - ١٢٤٨

- مۆنگکۆ خان: ١٢٥١ - ١٢٥١

- کوبلای خان: ١٢٦٠ - ١٢٩٤

- تووغان تەیموور خان: ١٣٣٣ - ١٣٧٠

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:مێژووی ئاسیای ناوەندی
پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٣٦٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٢٠٦
پۆل:ھەڵوەشانەکانی ١٣٦٨
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:مەغۆلەکان
دوو پیاو و نیو

**دوو پیاو و نیو** زنجیرەکی کەناڵی CBSە.

## لیستی کارەکتەرەکانی
*چارلی هارپەر کە چارلی شین رۆلی دەگێڕێ، کارەکتەری سەرەکی هەتا زنجیرەی ٩
*ئالان هارپەر کە جۆن کرایەر رۆلی دەگێڕێ، کارەکتەری سەرەکی هەتا ئێستا
*جەیک هارپەر کە ئانگوز ت. جۆنز رۆلی دەگێڕێ، کارەکتەری سەرەکی
*واڵدن شمیخت کە ئاشتۆن کوچەر ڕۆلی دەگێڕێ؛ کارەکتەری سەرەکی لە زنجیرەی ٩ ەوە

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامەکانی سی بی ئێس
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:دوو پیاو و نیو
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
شاھۆ

وێنۆک|چەپ|وێنەیێک لە کەژی شاھۆ
**چیای شاھۆ** ناوچەیەکی شاخاوییە لە نێوان دوو پارێزگای کوردستان و کرماشان ھەڵکەوتووە و بەشێکە لە زنجیرەچیای زاگرۆس. لە بەرزترین شوێندا ٣٣٩٠ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزە. کێوسانی شاھۆ ژینگەی سروشتیی کۆمەڵێک گیانەوەر وەکوو پڵنگ، ورچ، ڕێوی، چەقەڵ، گورگ، کەو، کەڵەکێوی و ئاسکە و لە لایەن ڕێکخراوی ژینگەپارێزی حکوومەتی ئێرانەوە دەپارێزێت. ئەشکەوتی قوڕەقەڵا یەکێک لە ئەشکەوتەکانی شاھۆیە.

چیای شاھۆ - یەکێک لە بەرزترین چیاکانی کوێستانی زاگرۆسە بە درێژایی ٥٥ کیلۆمەتر و پانایی ١٠ تا ١٥ کیلۆمەتر.
بەرزترین لووتکەی بە ناوی شاھۆ (شاکر) کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی شمشێرەوە.
ئەم چیایە لە باکووری ڕۆژئاواوە گەیشتووەتە چیای گاول ٢٤٢٥ مەتر، لە ڕۆژھەڵاتەوە چیای قەڵا گۆڕ ٢٧٥٠ مەتر.
ڕووباری تەنگور یاخۆد تەنگەبەر، لە دامێنی ئەم چیایە سەرچاوە دەگرێت، پاشان تێکەڵ بە ئاوی سیروان دەبێت.
شاھۆ پێکھاتووە لە چەندین چیای جیاواز ھەر بەو ھۆیەش دەکرێ ناوی کوێستانی لێ بنرێت چیاکانی شاھۆ وەک، گاوڵ، قەڵاگور، نانەوێژە ٢٠٢٠ مەتر، ھۆڵ ئاوەر ١٨٩٩ مەتر، تاقە سەفید ٢٠٥٠ مەتر، شور ٢٠٢٠ مەتر.
ڕووبەرەکەی ٨٠٠ کیلۆمەتری چوار گۆشەیە.
پلەی گەرمای لە نێوان ١٠–١٥ سانتیگرادە، بارانی ساڵانەی لە بەشەکانی باکووریدا ٨٠٠ ملیمەتر و لە بەشەکانی باشووریش لە نێوان ٥٠٠–٦٠٠ ملیمەتر دەبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:کێوەکانی ئێران
پۆل:پارێزگای کوردستان
پۆل:کێوەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی کوردستان
لۆیە جرگە

**لویە جەرگە** بە زمانی پەشتۆ بە واتای ئەنجومەن یان **جڤاتی مەزن** دێت کە ئەرکی (ئەنجومەنی شورا)یە لە ئاینی ئیسلامدا. ھەرکانێک پێویست بکات ئەم ئەنجومەنە کۆ دەبێتەوە بۆ بڕیاردان لە سەر مەسەلە گرینگەکانی ولاتی ئەفغانستان، وەک ھەڵبژاردنی سەرکردەی وڵات و دانانی دەستووری بناغەیی وڵات و دانوستانی گرینگ سەبارەت بە کێشە نەتەوەییەکان و تاوتوێکردنیان بە مەبەستی دۆزینەوەی چارەسەری بنبڕ بۆیان. ئەم نەریتە لە بنەڕەتدا تایبەت بوو بە ریش سپیانی ھۆزەکانی پەشتۆن لە ھەردوو دیوی ئەفغانستان و پاکستان. بەڵام دواتر لە ئەقغانستاتن بوو بە نەریتێکی نیشتمانی بۆ ھەموو ئەفغانەکان. 
گردبوونەوی لویە جرگە لە ساڵی ١٧٠٧ لە قەندەھار بۆ پشتگیری کردنی میروەیس ھوتەک سازکرا بەلام گرینگترینیان لە ساڵی ١٧٤٧ی زاینی پاش کوژرانی **[[نادر شا]]ی ئەفشار** لە قەڵای سەربازیی (نادراباد) بەسترا و نۆ رۆژی خایاند،‌ تیایدا بناغەی ئەفغانستانی نوێ دارێژراو لە ناو زیاتر لە ٥ سەرەک ھۆز ئەحمەدشاە ئەبدالی لە ھۆزی (سەدوزائی) وەک شای ئەفغانستان راگەیەنرا.

وشەی **جرگە** بە واتای کۆمەڵە یان گرووپ دێت، لە بواری سیاسەت و کۆمەڵایەتیشدا جەرگە بە واتای کۆبوونەوەی مەزن دێت کە کات و شوێنی دیارکراوی نیە.

## بەستەر بۆ دەرەوە
*Afghan government explanation of a traditional Loya Jirga
*Thoughts on Afghanistan's Loya Jirga: A Myth?
*https://web.archive.org/web/20170712105250/http://www.onlythingworthdyingfor.com/
*Q&A: What is a loya jirga?
*Loya Jirga
*Protest Against American Contract 

پۆل:چاندی ئەفغانی
پۆل:حکوومەتی ئەفغانستان
محەممەدڕەزا پەھلەوی

**محه‌ممه‌د ڕه‌زا په‌هله‌وى** (؛ ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩١٩ – ٢٧ی تەممووزی ١٩٨٠) دوایەمین شای ئێران بوو لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٤١ ھەتا ڕووخانی شانشینی پەھلەوی بەھۆی شۆڕشی ئیسلامی لە ١١ی شوباتی ١٩٧٩.

## ژیاننامە
له‌ منداڵيدا له‌ فێرگه‌ى ناوخۆیی (لارۆسى) له‌ سویسڕا خوێندوويه‌تى، دواتر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ ئێران و له‌ كۆلێژى جه‌نگ ده‌رچووه‌. ساڵى ١٩٤١ پاش بره‌و سه‌ندنى ده‌سه‌ڵاتى ئەدۆڵف ھیتلەر له‌ رۆژهه‌ڵاتدا، بریتانیا که‌ حاكمى راسته‌قينه‌ى ئێران بوون، ڕه‌زا شاى باوكيان له‌ ده‌سه‌ڵات لادا بۆ نه‌هێلانى هه‌ر په‌يوه‌نديه‌ک له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمانه‌كان و كوڕه‌كه‌يان محه‌ممه‌دڕه‌زا يان له‌ جێگه‌ى دانا. له‌ دوايى نه‌مانى شەڕی جیھانیی دووەم ئێران پشێويه‌كى زۆرى به‌خۆوه‌ بينى و بزاڤى (موسه‌ددیق) له‌ ١٩٥٢ توانى محه‌ممه‌دڕه‌زاشا له‌ ئێران وه‌ده‌ر بنێ، به‌ڵام زۆرى نه‌برد به‌ پشتگيرى بریتانیا و ئه‌مريكا، محه‌ممه‌دڕه‌زاشا گه‌ڕايه‌وه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و نه‌يارانى زيندانى كرد. ئه‌م سيناريۆيه‌ ساڵى ١٩٧٩ دووباره‌ بوويه‌وه‌ پاش سه‌رهه‌ڵدانى شۆرشى ئيسلامى به‌ رێبه‌رايه‌تى ڕووحوڵڵا خومەینی به‌ڵام ئه‌مجاره‌ شا نه‌گه‌ڕايه‌وه‌و له‌ میسر كۆچى دوايي كرد. 
   
گرينگترين كاره‌كانى شا له‌ ماوه‌ى ده‌سه‌ڵاتيدا، بريتى بوون له‌ : 
* زاڵكردنى ده‌سه‌ڵاتى تاكه‌ حيزبى و  داپلۆسينى بزاڤى سياسى جياواز به‌ تايبه‌تى چالاكى په‌ره‌سه‌ندووى حزبه‌ چه‌پڕه‌وه‌ كۆمۆنيسته‌كان . 
* پێكھێنانی ده‌زگاى (ساڤاک) بۆ پاراستنى ده‌سه‌ڵاتى خۆى، زۆربه‌ى جار به‌ شێوه‌ى دڕندانە، به‌مه‌ش دوژمنى زۆرى بۆ خۆى له ناو ‌ئێران په‌يداكرد‌.  
* چاكسازى له‌ بوارى كشتوكاڵ و دابه‌شكردنى زه‌وى به‌ سه‌ر جوتيار و سه‌پانى بێ زه‌وى كه‌ نزيكه‌ى چوار مليۆن ئێرانى تيايدا سوودمه‌ند بوون ئه‌مه‌ش هۆكارى بژاندنه‌وه‌ى ئابوورى ئێران بوو  له نێوان ١٩٦١-١٩٧٩.
* دانى مافى ده‌نگدان بۆ ژنان.

## بنه‌چه‌ى بنه‌ماڵه‌ى شاى ئێران
وه‌ك ده‌زانرێت ڕه‌زاخانى باوكی به‌ ره‌چه‌ڵه‌ک گورجه‌ و خه‌ڵكى دێھاتی ئالاشتى سه‌ر به‌ ده‌ڤه‌رى سوادكۆى پارێزگاى مازه‌نده‌رانه‌. ده‌ڤه‌ره‌كه‌ له‌م به‌شانه‌ پێك دێت: راستوپی، سورخ قه‌لا، کورد ئاباد، ولووپی و کسلیان.‌ به‌ منداڵى له‌ به‌ر هه‌ژارى خۆى و دايكى نوش ئافه‌رين هاتوونه‌ته‌ تاران، كه‌ هه‌راش بووه‌ چووه‌ته‌ ناو ريزى  له‌شكرى قازاق. كاتێك ڕه‌زاخان بوو به‌ حاكمى ئێران له‌ ساڵى ١٩٢٥ ويستى نازناوێكى نوێ بۆ بنه‌ماڵه‌كه‌ى په‌يدا بكات ره‌سه‌نايه‌تى و ئێرانى بوونى خۆى پێ بسه‌لمێنيت. نازناوى په‌هله‌وى هه‌ڵبژارد، كه‌ ناوێكى يادگارى رۆژگارى زێڕينى ساسانيه‌كانه‌.

## کۆچی دوایی
محەممەدڕەزاشای پەهلەوی ڕێکەوتی ٥ی گەلاوێژ ١٣٥٩ی هەتاوی له قاھیرە (وڵاتی میسر) کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:شانشینی پەھلەوی
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە میسر
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجەی خوێن
سپێدە (گۆرانیبێژ)

وێنۆک|150px|سپێدە ساڵس ٢٠٠٩ لە مالیزیا
**سپێدە ئەفشار** () گۆرانیبێژی پۆپ و ڕۆکی ئێرانییە کە لە شاری ئەسفەھان لەدایکبووە. باوکی کوردی کرماشان و دایکی بە ڕەسەن گورجی ئێرانە. ئێستا لە شاری لۆس ئەنجلس لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژی.

## ئەلبومەکانی
* *دختری توی آینە* (٢٠٠٤)
* *بی‌پروا* (٢٠٠٧)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## لینک
* Sepideh's Official Website :: sepidehmusic.com

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:ژنانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران
برادۆست

**برادۆست** ناوی ھۆزو دوو دەڤەرە، یەکیان لە باشووری کوردستان و سەر بە پارێزگای ھەولێرە و مەڵبەندەکەی سیدەکانە. دەڤەرەکەی تر لە ورمێ (پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا)یە و بە **سۆما برادۆست** دەناسرێت. ھۆزی برادۆست کە لە مێژووی کوردا خاوەن سەروەری قەڵای دمدمن بە گوێرەی شەرەفنامە: میرانی برادۆست بە بنەچەک گۆرانن و لە نەوەی خانەدانی **میر بەدری حسنوی بەرزیکانین** کە حوکمڕانی کرماشان و سنە و دینەوەریان دەکرد لە ڕۆژگاری زلھێزبوونی پادشایانی بوەێھی دەیلەم. لە ڕۆژگاری دوایی مەغۆلەکان نازناوی خان بە گەورەکاننیان دراوە کە میرنشینێکی درێژخایەنیان لە ورمێ و سیدەکان دامەزراندووە. شاعەباسی گەورە لە ساڵی ١٦٠٩ ھێرشی کردوونەتە سەر و لە قەڵای دمدم میری ناسراو بە (خانی لەپزێڕین) بەرگری کردووەو بە پلان کوژراوە. بە سەر ھاتی خانی لەپزێرێن لە کەلەپووری زارەکی کوردیدا شوێنی دیاری ھەیە.

دەسەڵاتی برادۆستەکان لە ورمێ بەرەو کزبوون چوو، پاش ڕاگواستن و ئاکنجی کردنی ھۆزی تورکمانی ئەفشار لە لایەن شاعەباسەوە، زۆر لە میرەکانیان پەنایان بردە بەر دەوڵەتی عوسمانی لە پێناو گەراندنەوەی دەسەڵاتی پێشوویان.
دوامین میری برادۆستەکانی ورمێ عەبدوڵابەگ بێناری بوو کە پێگەی میرایەتی لە قەڵای بێناری سەر سنوور بوو. لە شەڕی بەرەنگار بوونەوەی لەشکری ڕووس ١٩١٦ ڕۆڵی گرینگی ھەبوو. پاش کوشتاری ئاشوورییەکان و شەڕی بەردەوامی کوردو عەجەم ناچار پاش ساڵی ١٩٢٠لە گەڵ سمکۆ و دەیان سەرناسی کوردی ئێران پەنای بۆ دیوی سیدەکان برد کە ئەوسا لە ژێر ھەژموونی ئینگلیز دابوو. کاتێک سمکۆ شکاک گەڕایەوە و لە شنۆ بە پلان تیرۆرکرا، عەوڵابەگی بێنارێ ھەموو ئومێدێکی بڕا تا بگەڕیتەوە سەر زێدی خۆی و لە دەوری ١٩٤٠ لە سیدەکان کۆچی دوایی کرد.
ھۆزی برادۆست لە دیوی سیدەکان بریتییە لە چوار بەش: بەگزادە و پیرەسنی و ڕەوەندۆک و خواکوڕکی. لە ڕۆژگاری دوای جەنگی جیھانی یەکەم گەلێک لە کوردی ئاوارەی شکاک و شەمدینان ھاوڕێ لەگەڵ سمکۆی شکاک و سەیدتەھای شەمدینان ھاتنە دەڤەری سیدەکان و ئێستا بە مھاجر دەناسرێن. بەگزادەکانی بەرازگر لە سەرتای سەدەی بیستەمدا مەزنایەتی ھۆزی برادۆستیان دەکرد. کە سیدەکان کرا بە ناحیە سەنگایی ھێز لە ناو ھۆزی برادۆست گۆڕرا گوندی لۆلان خانەقای شێخ ڕەشید بوو بە بەشێکی گرینگی پێکھێنەری مێژووی ھاوچەرخی برادۆست. میر مەحموودی خەلیفەش کە لە گوندی مجێسەری نزیک برادۆست دادەنیشت کرا بە میری برادۆستەکانی سیدەکان و دواتر لە شەستەکانی سەدەی بیستەم کەریمخانی کوڕی جێی گرتەوە. کاتێک *شێخ ڕەشید لۆلانی* شێخی لۆلانیش کۆچی دووایی کرد خانەقا گوازراوە بۆ شاری ھەولێر بەھۆی باری شەڕو ڕاگوێزانی دوای شۆرشی ئەیلوول.

## ئەمانەش ببینە
* سیدەکان
* قەڵای دمدم
* کێلەشین
* پارێزگای ھەولێر

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:١٦٠٩
داڕمانی بیردۆزی پەرەسەندن لە بیست پرسیاردا

**داڕمانی بیردۆزی پەرەسەندن لە بیست پرسیاردا**، ناوی یەکێک لە کتێبە ناودارەکانی نووسەر و لێکۆڵەرەوەی تورکی هارون یەحیایە. و لە ڕێگە ئەم کتێبەوە و بە بەڵگەی زانستی نووسەر بیردۆزی پەرەسەندن ڕەت دەکاتەوە، و هەروەها ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە دارووینی یان بیردۆزی پەرەسەندن بیردۆزێکی زانستی نییە و بە هۆکارێکی دادەنێت بۆ گەشەکردنی بەرژەوەندی تاکەکەس و توند وتیژی و دڵ ڕەقی و هەروەها سەرەتایەک بۆ گەشەکردنی بیروڕا خوێناوی و گشتیرییەکانی وەک فاشیزم و و شیوعی و ئەزمە کۆمەڵایەتییەکانی دواتر.
## دەربارەی دانەرەکەی

هارون یەحیا نووسەر و لێکۆڵەرەوەیەکی ناوداری تورکییە، و ناوی ڕاستی عەدنان ئۆکتارە، و هارون یەحیا نازناوی نووسینیەتی، ساڵی ١٩٦٥ لە ئەنقەرە هاتۆتە دنیاوە و لە ساڵی ١٩٧٩ چۆتە ئیستەنبوڵ و پەیوەندی کردووە بە کۆلێژی هونەرە جوانەکان، و لەم کاتانەدا هەڵدەسێت بە لێکۆڵینەوەیەکی فراوان لە فەلسەفە و ئایدۆلۆژیا ماددییەکانی دەستیانگرتووە بەسەر دەوروپشتییدا، و نووسینەکانی تەرکیز دەکەنە سەر بابەتە باوەرییەکان و بە سەدان کتێبی نووسیوە کە وەرگێڕدراون بۆ زۆربەی زمانە جیهانییەکان.
## ناوەڕۆکی کتێبەکە
هارون یەحیا لە ڕێگەی ئەم کتێبەوە بە بیست پرسیار بیردۆزی پەرەسەندن و فەلسەفەی داروینیزم ڕەت دەکاتەوە و پرسیارەکانیش لەو چوارچێوەیەدا ئەسوڕێنەوە، وەک بۆچی بیردۆزی پەرەسەندن بە بیردۆزێکی ڕاست دانانرێت لە ڕووی زانستییەوە، و چۆن داڕمانی بیردۆزی پەرەسەندن ڕاستی بەدیهێنان ئەسەلمێنێت لەلایەن خواوە، و بۆچی بیردۆزی پەرەسەندن بە بنەمایەک بۆ زانستی زیندەوەرزانی دانانرێت، بۆچی گۆڕانی شێوە بە بەڵگە دانانرێت بۆ پەرەسەندن، و جۆری ئەو پەیوەندییە چییە لە نێوان زانست و بەدیهێناندایە.
و نووسەر بە بەڵگەی زانستی وەڵامی ئەو پرسیارانە و چەندین پرسیاری تر ئەداتەوە.
## وەرگێڕانی کتێبەکە
ئەم کتێبە بە زمانی تورکی نووسراوە و بۆ چەندین زمانی جیهان وەرگێڕدراوە، لەوانە؛ ئەڵمانی و ئیسپانی و فەڕەنسی و عەرەبی و ئینگلیزی و ئیندۆنیزیی و ئازەربایجانی.
## سەرچاوەکان
سایتی هارون یەحیا

پۆل:بیردۆزی پەرەسەندن
کانی بەرد، شەقڵاوە

**کانی بەرد** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بالیسان لە قەزای شەقڵاوە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ھەولێر بە دووری ٨٩ کم. ئێستا نزیکەی ٧٥ ماڵ دەبێت. لە ساڵی ١٩٨٧ لەگەڵ گوندەکانی بالیسان و شێخ وەسان کیمیاباران کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
زمانی مەراغەیی

**زمانى مەراغەيى** يان **مەراغى** بە (کۆدى  ئایزو 639-3:vmh) لە زمانە ھیندی و ئەورووپییەکانە و زياتر لە دێھاتەکانى بنارى ئەلەمووتى پارێزگای قەزوین دا بە يەک شێوەزار ئاخاوتنى پێ دەکرێت. ناوەکە لە ناوى (مەراغە)‌وە نزيکە کە شارێکە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات و پێش ھاتنى لێشاوى تورکى ئۆغوز و مەغۆل لە سەدەى سێزدەى زاينى بۆ ئێران، مەراغە و تەورێز و قەزوین بە زمانە ھندۆئێرانيەکان وەکوو کوردى و تاتى دەئاخاوتن. زۆربەى ئەم شێوەزارانە ئێستا لە شوێنە لاپەڕ و ئاستەمەکان دا ماون و نەفەوتاون چونکە دوور بوونە لە کاريگەرى زمانى تورکیی ئازەرى.

## لينک

* Yavey.com
* http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%DB%8C

پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای قەزوین
فڕۆکە شەڕکەرەکانی بەرەی پێنجەم

**نەوەی پێنجەمی فڕۆکە شەڕکەرەکان** پێشکەوتوترین و باشترین شەڕکەری ئاسمانییە کە تاکو ئێستا تەنھا لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا بەکاردەبرێت. ئەم نەوەیە نەخشێنراوە بۆ پیوەلکاندنی زۆرێک لە پێشکەوتنە جۆراوجۆرەکانی تەکنەلۆژیا لە سەر ئەو فڕۆکانی کە پێیان دەگوترێ نەوەی چوار. بە ھەموو ڕووانگەکانی تەکنەلۆژیای دزەکردنەوە تەنانەت لە کاتی شەڕیشدا.
ئەندازیاریی شارستانی

[وێنۆک|250px|'''[پرد** پێکھاتەیەکە کە ئەندازیارانی شارستانی دروستی دەکەن]]
[[پەڕگە:Hoover dam from air.jpg|وێنۆک|250px|''[[بەنداو]]'' پێکھاتەیەکە کە ئەندازیارانی شارستانی دروستی دەکەن]]

**ئەندازیاریی شارستانی** یان **ئەندازیاری ئاوەدانی''' (بە ئینگلیزی: Civil Engineering)، لقێکی ئەندازیارییە کە کاری داڕشتن، نەخشەکێشان و بنیاتنان بۆ پێکھاتە فیزیکی و سروشتییەکان دەکات. بۆ نموونە داڕشتن و دروستکردنی ڕێگاکان، پردەکان، نۆکەندەکان، بەنداوەکان و بیناکان. ئەندازیاریی شارستانی کۆنترین جۆری ئاندازیارییە لە دوای ئەندازیاریی سەربازی. ئامانجی ئەندازیاریی شارستانی ھەوڵدانە بۆ کەڵکوەرگرتنی باشتر لە سەرچاوە سروشتییەکان و پەرەسەندنی بەردەوام.

ئەندازیاریی شارستانی چەن شاخەی جیاوازی ھەیە کە بریتین لە:
* ئەندازیاریی پێکھاتەیی
* ئەندازیاریی بوومەلەرزە
* ئەندازیاریی خاک یان جیووەتەکنیک
* ئەندازیاریی ئاو
* ئەندازیاریی ژینگە
* ئەندازیاریی لێوارە
* ئەندازیاریی ترافیک (ئازوگوێز)
* ئەندازیاری و بەڕێوەبەرایەتیی کردنەوە (بنیاتنان)

## مێژووی ئەندازیاریی شارستانی
بۆ یەکەم جار مرۆڤ لە تێپەڕین لە ژیانی کۆچەرییەوە بۆ ژیانی نیشتەجێیی دەستی کرد بە دروستکردنی ماڵی بەردینە و قوڕینە. ئەم قۆناغە لە ماوەی چوارھەزار تا دووھەزار ساڵ پێش لە دایکبوونی مەسیح لە میسری کۆن و مێزۆپۆتامیادا ڕووی دا. واتە ژمارەیەکی زۆر کۆمەڵگەی نیشتەجێی سەرەتایی پێک ھاتن. جگە لە دروستکردنی خانوو و گوند و شار، مرۆڤ ئەندازیاریی شارستانیی بۆ لێخوڕینی کەشتییەکان بەکار ھێنا.

### خوێندن و مۆڵەتدان
### پیشە
## ژێر ڕیزکاری (sub-discipline)
### زانستی مادەکان و ئەندازیاریی.
### ئەندازیاریی کەنار دەریاکان.
### ئەندازیاریی بنیاتنان.
### ئەندازیاریی بوومەلەرزە.
### ئەندازیاری ژینگە.
### جیۆفیزیکس.
### ئەندازیاریی جیووەتەکنیک.
### ئەندازیاریی سەرچاوە ئاوییەکان.
### ئەندازیاری پیکھاتەیی.
## ڕووپێوی
## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* http://dictionary.reference.com/browse/civil%20engineering
* https://web.archive.org/web/20070216235716/http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true
* http://www.ice.org.uk/Site-Map?aspxerrorpath=/downloads/little_book_full_colour.pdf

پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:ئەندازیاری
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
ئاویەر

چەپ|وێنۆک|260px|کێوی ئاویەر
**ئاویەر** ناوی کێوێکی بەرزە لە ڕۆژاوای شاری سنەدا کە بە ھۆی کەشوھەوای باش و سەوزەڵانی ئەو شوێنە، بووەتە سەیرانگای خەڵکی سنە و دەور و پشتی. کاربەدەستانی شار ئەگەرچی زۆر کەم، بەڵام ئاسانکارییان کردە بۆ خەڵک تاکوو ڕۆژانی پشوودانێکی خۆشیان ببێت لەو شوێنەدا. ئاویەر ناوێکی ناسراو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ناوێکی تایبەتە بۆ خەڵکی سنە. گەورەترین سینەمای کراوەی ئێران (تایبەتی ھاوین) لەم شوێنەدایە.

## سەیرانگاکان
سەیرانگاکانی ئاویەر برتین له:
* گوێزه کوێر
* بان شلانه
* کانی شەفا
* خەیرەزنه




Senandaj.jpg
Senandaj.JPG


## سەرچاوەکان

پۆل:کێوەکانی ئێران
پۆل:پارێزگای کوردستان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:سنە
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
دانیێل میتێران

**دانیێل میتێران** یان **دانیال میتێران** (بە فەڕەنسی: *Danielle Mitterrand* پێش شووکردن: *Danielle Émilienne Isabelle Gouze*، ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ - ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١) چالاکوانی سیاسی و چالاکوانی مافی مرۆڤ و سەرۆکی France Libertés - Fondation Danielle Mitterrand و ژنی سەرۆککۆماری پێشووی فەڕانسا فرانسوا میتێران بوو.
لە ساڵی ١٩٩٢دا لەگەڵ بیرنارد کوشنیر وەزیری دەرەوەی ئێستای فەرەنسا سەردانی کوردستانی کردووە. میتران یەکێک بووە لەو ئافرەتانەی زۆرترین خزمەتی کوردی کردووە وەک کەسێکی بیانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
ئاینور دۆغان

**ئاینور دۆغان** (بە تورکی: *Aynur Doğan*، لەدایکبووی ١٩٧٥ لە پارێزگای دێرسم) گۆرانیبێژێکی بەناوبانگی کوردە. لە ١٩٩٢ەوە دانیشتووی ئەستەمبوڵە و لەوێ مۆسیقای خوێندووە. یەکەم ئەلبۆمی لە ساڵی ٢٠٠٢ بڵاوکردووەتەوە. بە ھۆی گۆرانیی کەچا کوردان زۆر ناسرا. ئەم گۆرانییە لە لایەن دادگایەکی تورکیا بۆ ماوەیەک قەدەغە کرابوو. گۆرانییەکانی بە کوردیی کورمانجی و تورکییە، ھەروەھا بە کوردیی سۆرانیش سترانی ھەیە. ئاینور لەگەڵ گرووپی ڕێگەی ئاوریشم ھاوکاریی کردووە.

## ئەلبۆمەکان
ئەلبۆمەکانی خۆی:
* کەچا کوردان (٢٠٠٤)
* نووپەل (٢٠٠٥)
* ڕەوەند (٢٠١٠)

ھاوکاری لەگەڵ ھونەرمەندانی تر:
* سایر (٢٠٠٢)
* باھار،  لەگەڵ Kardeş Türküler (٢٠٠٥)
* مراز، لەگەڵ Mikail Aslan (٢٠٠٥)
* Güldünya Şarkıları (٢٠٠٨)
*ھاونیاز (٢٠١٦)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕیی ڕەسمیی ئاینور دۆغان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:خەڵکی زازا
سوباریەکان

کۆنترین ئاماژەپێکردن بە سووئیەکان دەگەرێتەوە سەردەمی بنەمالە سۆمەریەکان یەکەم دەق
دەقی پاشای لەگشە بە ناوی (ئایاناتم) کە دەسەلاتی لە ناوچەکە دا ھەبووە باسیان دەکات
کەچۆن ھێرشیان کردووەتە سەریان و باج و سەرانەیان بەسەردا سەپاندوون ھەروەھا دەقی
(سەرجۆنی ئەکەدی)ئاماژە بەو ھێرش و داگیر کاریانە دەدات ناوی سوبارتۆ ھاتووە ھەروەھا
(نرام سین) لە ھێرشەکەیدا بۆ سەر سوبارتۆ ھەولی داگیر کردنی دەدات باسی سوبارتۆ دەکات
لە دەقێک دا ھاتووە کەوا شاری خامازی پایتەختی سوئییەکان بووە ھەروەھا لەھەمانکات دا دەلێ
پایتەختی لولوبییەکان بوو ھەروەھا(حامورابی) لەدەقێک دا دەلێت ھێرشم کردە سەر ھەردوو
ولاتی سوبارتۆ و گۆتیۆم لە سەردەمی بنەمالەی ئوری سێیەم ئاماژە بە ناوی سوئییەکان دەکات
کە چۆن لەگەل عیلامیەکان یەکیان گرتووە توانیویانە شاری ئور بگرن و تێکی بدەن بۆیە لەم دەقە ناویان بە تێکدەر و کاولکار ھاتووە ئەمەش بەلگەیەکە کەوا سوئییەکان پەیوەندی سیاسی و دبلۆماسی
یان ھەبووە و توانیویانە ھاوپەیامنییەتی لەگەل دەوروبەر ببەستن لەکۆتای دا ئاشووریەکان توانیان
ولاتی سۆبارتۆ دگیر بکەن حوکمیان کۆتایی پێ بھێنن.

## ناویان
سەبارەت بە ناویان پێیان دەلێن سووئیەکان لە ناوی ولاتەکەیانەوە ھاتووە سۆمەریەکان بە ناوچەکەیان دەووت سوبار یان شوبار
ھەروەھا ئەکەدییەکان دەیان وت سوبارتۆ (تو) لەزمانی ئەکەدی بە مانای ناوچەکە دێت واتە ناوچە سوبار ھەروەک بە ناوەکانی
(ئیلام تۆ-مارۆ-ئۆراتۆ)دەوترا لە زمانی سۆمەریش سوبار بە مانای باکوور دێ واتە خەلکی باکوور.

## شوێنیان
لە ناوچەی باکووری ڕۆژھەلاتی مووسڵ نیشتەجێ بوون دەسەلاتیان گەیشتووەتە دیاربەکر
لە باشووریش کەرکووک واتە ناوچەکانی باشووری کوردستان بەشێک لە ناوچەکانی باکوور
ورۆژھەلاتی کوردستانیان لەژێر دەست دابوو تا نزیک دەریای سپی ناوەراست.

## ئابووریان
لە ڕووی ئابووری بە دار و بەرد بەناوبانگ بوونە ئەمەش وای کردووە ھۆزەکانی باشوور و ناوەراست
ھێرشیان بکەنە سەر وەک لە دەقە مێژوویەکاندا دەردەکەوێ ھەروەھا لە دەقە مسمارییەکان
باس لە گەنمی سوباری کراوە جگە لە کۆیلە سوباری لە نووسینێکی شاری ئالالاخ (تل عطشانە)
لە سووریا دەردەکەوێ کە ناوچەی سوئییەکان ھەنجیری باشی لێ بووە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ
کە سوئیەکان لە لایەنی کشتوکاڵ و باخداری پێشکەوتو بوونە لەچاو ھۆزەکانی دەوروبەریان.

## سەرچاوەکان
* مەکۆکانی کوردژین

پۆل:ئاشوور
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:مێژووی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون
سوخۆی تی ٥٠

وێنۆک
سۆخۆی پاک فا(بە ڕووسی : Перспективный авиационный комплекс фронтовой авиации) فڕۆکەیەکی دوو ماتۆڕیی شەڕکەرەر کە گەشەی پێ ئەدرێ لە لایەن کۆمپانیای سۆخۆییەوە بۆ هێزە ئاسمانییەکانی ڕووسیا.سۆخۆی تی ٥٠ نموونەیەکی سەرەتاییە بۆ فڕۆکەی پاک فا. پاک فا یەکێکە لە چەند بەرنامەیەکی کەم بۆ درووستکردنی فڕۆکەی دزەکی (هەست پێ نەکراو لە لایەن ڕادارەکانەوە) لە جیهاندا.

## سەرچاوەکان
Su-57

## پەراوێزەکان

پۆل:فڕۆکە جەنگیەکان
ناوەرۆکی ئازاد

وێنۆک|لۆگۆی پاوانی گشتی.
**ناوەڕۆکی ئازاد**، یان **زانیارییەکانی ئازاد**، ھەر جۆرە کارێکی کردەوەیی، بەرھەمەکانی ھونەری یان کارە خولقێنەرەکانیترە کە بەپێی پێناسەکردنی کارێکی کولتووری ئازادە. کارێکی کولتووری ئازاد، جۆرێکە کە بۆ ئازادی خەڵک، ھیچ سنووردارێتییەکی یاسایی نییە:
* بۆ بەکارھێنان و گۆڕینی ناوەڕۆک
* بۆ بڵاوکردنەوەی کۆپییەکانی ناوەڕۆک
* بۆ بڵاوکردنەوەی بەرھەمەکانی تڵیشاوکراوی ناوەڕۆک

گەرچی پێناسەکردنی جۆراوجۆر ھەیە بۆ بەکارھێنان، ناوەڕۆکی ئازاد لە تێڕوانینی یاسایی ھاوتا، بەرابەر نییە لەگەڵ کردنەوەی ناوەڕۆک.

ناوەڕۆکی ئازاد لەخۆگری سەرجەم بەرھەمەکانی پاوانی گشتی و ھەروەھا ئەم بەشە لە بەرھەمەکانی خاوەن مافی بڵاوکردنەوەیە کە مۆڵەتنامەی سەربڵندی و ئاگاداری لە ئازادییەکانی وتراو لە سەرەوەیان ھەیە. چونکوو یاسای مافی بڵاوکردنەوە لە زۆربەی وڵاتان بە شێوەی بەرگریمانە بە یارمەتییە ماڵییەکانی خاوەنانی مافی بڵاوکردنەوە، زۆرجار بە گەڕاندنەوە یان گونجاندنی لێدوانەکانی دەرکردنی مۆڵەتنامە لە ناو بەرھەمەکە، کۆنتڕۆڵی پاوانکراوی دروستکراوەکانی خۆیان بە ڕاشکاوی ئازاد ڕادەگەیەنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان
ئەشکەوتی کریستاڵ

**ئەشکەوتی کریستاڵ**ی دەکەوێتە وڵاتی مەکسیک لەم ئەشکەوتەدا گەورەترین کریستاڵ لە جیھاندا بوونی ھەیە ھەندێک لە کریستاڵەکان قەبارەیان دەگاتە ( ١١ ) مەتر کێشیان زۆرجار خۆی دەدات لە تەن.
دووبرا لە بیابانی کەسکسیک کاریان دەکرد لە کاتی چاڵ ھەڵکۆلیندا ئەشکەوتێکی کریستاڵیان دۆزیەوە کە لە قوڵایی نزیکەی ھەزار مەتر زیاتر دەبوو.
لە کاتی کارکردنیان ئەم دوو برایە شێوازی جۆراوجۆریان لە کریستاڵ دەدۆزیەوە لە کاتی چاڵ ھەڵکۆلینەکەدا ، وەکو باسی لێوە دەکەن ئەو چاڵەی ھەڵیان کۆڵیوە نزیکەی ١٠٧ عامودیان تێکردوە کە درێژی ھەر عامودێک ١١ مەتر دەبوو .

## [[مێژوو]]
زانایان باس لەم ئەشکەوتە دەکەن و دەگێرنەوە بەر لە ھەزاران ساڵ ئەم ئەشکەوتە دروست بووە لە ژێر زەویدا بە ھۆی بورکانەکانی ژێر زەوی ، وە ئەم ئەشکەوتە مادەیەکی زۆر لە (کالیسۆم و سلفاتی) تێدایە ، وە ئەو ئاوەی لەم ئەشکەوتەوە ئەرژێتە دەرەوە بەر لە چەندین ساڵ و بە ئێستاشەوە بگرە شێوازی جۆراوجۆر لە کریستاڵ دەبینرێتەوە لە ناو ئاوەکەدا.

## سەرچاوە
*مەکۆکانی کوردژین
سوورێن

**چیای سورێن** ناوی به‌شێکه‌ له‌ زنجیره‌ چیای هه‌ورامانی شاره‌زوور که‌ به‌رزاییه‌که‌ی ٢٥٤٨ م به‌رزه‌ ، له‌ بیره‌وه‌ریه‌کانی سه‌ده‌ی شانزه‌یه‌می مه‌ئمون به‌گی کوڕی بێبه‌گی کوڕی ئه‌رده‌ڵان ناوی شوێنێک به‌ (صوران) هاتووه‌‌ له‌م شاخه‌دا یان له‌ پشت ئه‌م شاخه‌دا به‌ڕوکاری کوردستانی ئێراندا مه‌به‌ستی ناوچه‌ی سۆران لای ڕه‌واندز نیه‌ ،وه‌ک مامۆستا مه‌لا جه‌میل ڕۆژ به‌یانی و شوکور مسته‌فا بۆ بۆی چوون.(بڕوانه‌:مذكرات مأمون بيك بن بيكةبيك ل 65)،جا پێ ده‌چێت صوران ئه‌م چیایه‌ی سورێن بێ ، ئۆردوگای سوهراب خانی برای بێبه‌گی لێبووه‌، دێی (مه‌رسوران)یش به‌ ته‌نیشتی خۆرهه‌ڵاتی ئه‌م چیایه‌وه‌یه‌ به‌دیوی دزڵی دا. ڕه‌نگه‌ صوران هه‌ر ئه‌م دێیه‌ بوبێ ناوی چیاکه‌ش له‌وه‌وه‌ هاتبێ. له‌ده‌ورانی ساسانیشدا وشه‌ی سورێن هه‌بووه‌ و ناوی یه‌کێک له‌ فه‌رمانده‌رانی له‌شکری ساسانی بووه‌ .له‌ئاوێستادا به‌شی پازده‌هه‌م (رام یشت)به‌ندی پێنجه‌م ناوی شاخی (کویرینته‌)هاتووه‌  که‌شاخێکه‌ ڕێگاکانی ته‌خت و ناڕه‌حه‌تن که‌( ئه‌ژی) هات زوحاک له‌م شاخه‌دا هه‌ستا به‌ڕێو ڕه‌سمی عیبابه‌ت .له‌م باره‌یه‌وه‌ هاشم رزا له‌ (أويستا ،ل316)دا ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر وشه‌ی به‌وری له‌ ( أبان يشت)دا ناوی بابل بێت که‌ ئه‌ژی له‌وێ ڕێوڕه‌سمی قوربانی بۆ خوا له‌وێ کردوه‌ ، ده‌بێ شاخی کویرینته‌ جێگایه‌ک بێ له‌نێوان وڵاتی بابل (عێراقی کۆن) و وڵاتی ئێران.

جا بێگومان ناوی (کویرینته‌) تا ڕاده‌یه‌کیش له‌ ناوی (سورێن)ه‌وه‌ نزیکه‌ . ئه‌گه‌ر بزانین زۆر جار گۆرانکاری له‌ناوی شوێنه‌کاندا هه‌بووه‌ له‌ زمانێکه‌وه‌ بۆ زمانێکی دیکه‌ .بۆ نمونه‌ ناوی (بغداد) به‌ دوانزه‌ شێوه‌ هاتووه‌ .جا ڕه‌نگه‌ کویرینته‌ بوبێ به‌ کورین و ئه‌ویش بوبێ به‌ سورین ئه‌گه‌ر وه‌ها بێت ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌یه‌ک په‌یوه‌ندی زوحاک به‌شاخی سورێنه‌وه‌ و ئاساره‌کانی به‌شاره‌زوره‌وه‌ .ئه‌وه‌ی شایه‌نی باسه‌ ناوی قه‌ویله‌ش له‌ (کویرینته‌)وه‌ نزیکه‌ که‌ قه‌لای سرۆجک  ی به‌ناوبانگی لێبووه‌ ئه‌و شته‌ ئه‌سه‌ریانه‌ی پێش ئیسلام له‌حه‌فتاکاندا له‌نێو قه‌لاکه‌دا دۆزراوه‌ته‌وه‌ .قه‌ویله‌ به‌مه‌سافه‌ی ده‌وری بیست کیلۆمه‌تر له‌ باکوری ڕۆژئاوای شاخی سورێندایه‌.شاخی سورێن ئه‌ڕوانیت به‌سه‌ر گونده‌کانی (قه‌ڵبه‌زه‌ ، به‌رده‌به‌ل ، نه‌وێ ، کانی ئاسکان ، وه‌ڵه‌سمت)و چه‌ند گوندێکی که‌دا.ئه‌وه‌ی جێگای باسه‌ گوندی نه‌وێ باره‌گای سه‌ره‌کی و شاری زوحاک بووه‌ که‌ ده‌که‌وێته‌ دامێنی چیای سورێنه‌وه‌.

## سەرچاوە
*مەکۆکانی کوردژین
مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد

**مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد** (، ) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩-١٦١٦) لەلایەن سوڵتان ئەحمەدی یەکەمی دەوڵەتی عوسمانی و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە سەدەفکار محمد ئاغا دروستکراوە. بەھۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەمبوڵ.

## پێشانگا

Image:Blue mosque2.jpg|
Image:SunsetOverTheBosphorus1.JPG|
Image:Sultan Ahmed Mosque 01.JPG|
Image:Blekitny Meczet RB3.jpg|
Image:Blue Mosque 03 2010.jpg|
Image:SultanAhmetMosqueCourtyard.jpg|
Image:DSC04728 Istanbul - La Moschea Blu - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|
Image:BlueMosqueCourtyard.jpg|
Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg
File:Blue Mosque Interior 2009.JPG|
File:Blue Mosque Ceiling Blue Tiles.JPG|
File:Blue_Mosque_Courtyard_Arcades_Wikimedia_Commons.JPG|
File:Blue_Mosque_Two_Tourists_Wikimedia_Commons.JPG|
File:A side of Sultan Ahmed Mosque.jpg|


## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦
پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
پۆل:خانووبەرە دینییەکان، تەواوبونی ١٦١٦
کرۆمۆسۆم

[چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی پێکهاتەی [کرۆمۆسۆم]]
**کرۆمۆسۆمەکان** (بە ئینگلیزی: *Chromosomes*) تەنی شێوە چیلکەیین، کیمیاییانە لە DNA و پرۆتینەکان پێکدێن. ئاستە زۆرەکانی لوول بووی DNA بۆ پێکهاتنی کرۆمۆسۆم پێویستە.

## ژمارەی کرۆمۆسۆمەکان لە جۆرە جیاوازەکانی زیندەوەراندا

## سەرچاوەکان
* Holt Biology : Modern Biology
* ویکیپێدیای ئینگلیزی

پۆل:کرۆمۆسۆم
ئێوارەیە (ئەلبوم)

**ئێوارەیە** ئەلبومی گۆرانیبێژ ناسر ڕەزازییە کە ساڵی ٢٠١٠ بڵاو کراوەتەوە کە یەکەم ئەلبومی ناسرە پاش مردنی ھاوسەرەکەی مەرزیە فەریقی لە ساڵی ٢٠٠٥ بووە. ئەلبومی ئێوارەیە لە ١٤ گۆرانی پێکھاتووە.

## گۆرانییەکان
# *لەو ڕۆژەوە*
# *بارگەی خەم*
# *باوانم*
# *مەڕۆ*
# *شیلان*
# *ئێوارەیە*
# *تەنکە*
# *چارەی خەم*
# *تەیرەکەی گەرمیان*
# *ھەر تۆم دەوێ*
# *وەرە مەیگێڕ*
# *ساقی گوزەرا شەو*
# *ھەی ھەی*
# *خاتونەکەم*

پۆل:ئەلبومەکانی ناسر ڕەزازی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٠
پۆل:ئەلبومە کوردییەکان
ڕاوتەر

[thumb|left|ئەم ڕاوتەرەی کۆمپانیای [سیسکۆ کە ساڵی ١٩٨٧ لە سێرندا جێگیر کراوە لەوانەیە یەکەمین ڕاوتەری ئەورووپا بووبێ.]]
thumb|left|Juniper SRX210
[thumb|left|ڕاوتەرێکی ماڵی کە دەتوانرێ ھێڵی [ئیسەرنێت و ھێڵی تەلەفۆنی پێوە ببەسترێتەوە.]]

**ڕاوتەر** () دەزگایەکە بۆ ناردنی پاکەتەکانی داتا لە تۆڕێکەوە بەرەو تۆڕێکی تر. ھەموو ڕاوتەرێک دەبەسترێتەوە بە دوو یان چەند ھێڵی داتاوە کە ھەرکامەیان لە تۆڕێکی جیاوازەوە دێن. کاتێ پاکەتێکی داتا دێتە ناو یەکێک لە ھێڵەکانەوە، ڕاوتەر بۆ ئەوەی بتوانێ بنەجێی ئەو پاکەتە (ئەو شوێنەی مەبەستیەتی بڕوا) دەستنیشان بکا، ناونیشانی ناو پاکەتە دەخوێنێتەوە. ئەو کات، بە بەکارھێنانی زانیارییەکانی ناو خشتەی ڕاوتینگەکەی یان سیاسەتی ڕاوتینگەکەی، پاکەتەکە بەرەو تۆڕی دواتر ڕەوانە دەکا. لە ئینتەرنێتدا ڕاوتەرەکان ئەرکی «ڕێبەریی ھاتوچۆ» یان لە ئەستۆیە. پاکەتەکانی داتا ئەوەندە لە ڕاوتەرێکەوە بەرەو ڕاوتەرێکی تر دەرباز دەکرێن تا ئەوەی کە بگەن بە تۆڕی مەبەستیان.

پۆل:نژیاروانیی ئینتەرنێت
ئەرزڕۆم

شاری **ئەرزڕۆم** یان **ئەرزیڕۆم** بە تورکی (*Erzurum*) دەکەوێتە باکووری وڵاتی کوردستان و باکووری کوردستانی گەورە ھەروەھا شوینێکی مێژوویی گرنگی ناوچەکەیە. مێژووی ئەم شارە دەگەڕێتەوە بۆ (٤٩٠٠ ساڵ پ.ز) وە ھەروەھا چەندەھا جۆر میللەت و زمان لەم شارەدا بە درێژایی مێژوو تیایدا ژیاون، وە هەمیشە کورد زۆرینە و نیشتەجێ ئەم شارە بوە.

## ئەمانەش ببینە
* ئەیالەتی ئەرزیڕۆم
* زانکۆی ئاتاتورک

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:ئەرزیڕۆم
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
چەنگیزخان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**جه‌نگيزخان** زنجيره‌ ته‌له‌فزيۆنى چينى كه‌ باس له‌ ژيانى تيمۆجينى ناسراو به‌ جه‌نگيزخان و سه‌رهه‌ڵدانى ئيمپراتۆريه‌تى مه‌غۆل ده‌كات له‌ سه‌ده‌ى ئێزده‌هه‌مى زاييندا. ئه‌م زنجيره‌ 30 بازنه‌ييه‌‌ به‌رهه‌مى ساڵى 2004 و له‌ كه‌ناڵى مه‌ركه‌زيى چينCCTV په‌خشكراوه‌و دواتر له‌ كه‌ناڵى KBS دۆبلاژى كۆرى كراوه‌و ساڵى 2011 له‌ كه‌ناڵى كوردسات به‌ كوردى په‌خشكراوه‌. ده‌رهێنه‌رى ئه‌م به‌رهه‌مه‌ (وانگ وێنگ جي)ه‌ و نووسه‌ره‌كه‌ى (يوژى جيان)ه‌ و له‌ چين وێنه‌گيراوه‌ و هه‌ر بازنه‌ى 45 خوله‌كه‌. 
 
**رۆله‌كان**
----







**تيمۆجين و ئه‌ندامه‌كانى‌ خێزانه‌كه‌ى**
*باتادۆريان باسان له‌ رۆڵى جه‌نگيزخان / يه‌سوگاى
*سارين گائۆوا وه‌ك هۆيلون
* هاسى كيكى وه‌ك يوسيگى دووه‌م خێزان 
*سوو لى ژۆنگ وه‌ك بۆرتێ
*سيكين بيليك له‌ رۆلى كاسار 
*يورى ژىتووه‌ك به‌لگوتێ
*Tumen Gerile as young Belgutei
*سانگ باو وه‌ك تيموگى
*Dai Qin as young Temüge
*ليو مين وه‌ك جۆشى
*جيانگ تاو له‌ رۆلى جه‌غه‌تاى  
*هوهى وه‌ك ئغيده‌ى



**هۆزى بورجيگين**
*Suya Ladalai as Dalitai
*Dalie Lihan as Menglike
**هۆزى مه‌ركيت**
*Bate'er as Tuohei Tuo'a
*Nashun as He'atai
**هۆزى زاداران**
* ژاو هه‌نگخوان له‌ رۆلي جاموخا
*Wulinhan as Daicha'er
*Qin Chuan as Huo'erchi


**هۆزى يۆركى**
*Wuri Xilatu as Sacha Bieqi
*Yimin Tuoya as Lady Elizhen

**هۆزى تاى چوو**
*Huocha'er as Talihutai
*Yang Guanghua as Tuoduo
*Qina Ritu as Jebe

**هۆزى ته‌ته‌ر**
*Ala Tengwula as Miewuzhen Xiaolitu
*Danba as Dayi'er Wusun
*Wang Bin as Yekechelian

**هۆزى ئۆنگيرات**
*Bala Zhu'er as Daisechen
*Tuhai as Daisechen's wife










**جورگين, خيتان و هانى  چين**
* وانگ وينگجي له‌ رۆلى ئيمپراتۆر ژيزۆگ له‌ به‌ره‌بابى جين
* لى كيناى له‌ رۆلى ويشۆوانگ له‌ به‌ره‌بابى جين
*تاو جيخين وه‌ك مينگ ئان



**خوارزميه‌كان**
*واليسى له‌ رۆلى شاى خوارزم محمدى دووه‌م
*ئه‌به‌ليميتى له‌ رۆلى [شا جه‌لاله‌دينى خوارزم
*Patamureyiqin as Muhammad II's mother
*Mulading as Khwarezmid general
*Daniya as Khwarezmid general
*Aliyana as Muhammad II's younger son

'''هۆزى كيرايت'''
*Biligetu as [Wang Khan
*Qu Baogang as Zhaheganbu
*Ma Liping as Sangkun


**هي ديكه**‌
*Yiruohu as Wo'erbo
*Dao'er Qirenqin as Qihe Qiuhai
*Liu Baocheng as Quchu
*Daniya as Zhenhai
*Liu Lina as Lady Ta'erhun
*Wang Jiebing as Heda Jidai
*Ayunga as Tuohu
*Siqin Chaoketu as Heihuzi

**نايمان**
*Alafate as Kuchlug
*Maimaiti Xielifu as Tayan Khan
*Guzilinu'er Kutibile as Lady Gu'erbiesu
*Nijiati Aikebai'er as Tatatong'a
*Daniya as Saibolehei



## لينكى ده‌ره‌كى
*''Genghis Khan''  له‌ بايدو بايكه
*''Genghis Khan'' on  سايتى سينا
*''Genghis Khan'' له‌ سۆهو

پۆل:كورت