مۆریس ھیلمان

**مۆریس ڕاڵف هیلەمان** (Maurice Ralph Hilleman) زانایەکی پێشەنگی ئەمریکی بوو لە بواری وردبینەزانی (مایکرۆبایۆلۆجی) کە پسپۆڕ بوو لە زانستی ڤاکسینناسی و زیاتر لە ٤٠ ڤاکسینی پەرەپێدا، کە ئەمەش تۆمارێکی بێوێنەیە لە مێژوودا. بەپێی هەندێک خەمڵاندن، ڤاکسینەکانی ئەو ساڵانە گیانی نزیکەی هەشت ملیۆن کەس ڕزگار دەکەن. ئەو وەک یەکێک لە کاریگەرترین ڤاکسینناسەکانی مێژوو و "باوکی ڤاکسینی مۆدێرن" وەسف کراوە. ڕۆبێرت گالۆ هیلەمانی بە "سەرکەوتووترین ڤاکسینناس لە مێژوودا" ناوبردووە. هەندێک لە توێژەران پێیان وایە ئەو زیاتر لە هەر زانایەکی تری سەدەی بیستەم گیانی مرۆڤی ڕزگارکردووە.

لە کۆی ئەو ١٤ ڤاکسینەی کە بە شێوەیەکی ڕۆتینی لە خشتەی کوتانی ئەمریکادا پێشنیار کراون، هیلەمان و تیمەکەی هەشتیان پەرەپێداوە، کە بریتین لە ڤاکسینەکانی: سورێژە، ملووەک، هەوکردنی جگەری جۆری ئەی، هەوکردنی جگەری جۆری بی، مێکوتە، بەکتریای هەوکردنی پەردەی مێشک، و بەکتریای هەوکردنی سییەکان. لە کاتی بڵاوبوونەوەی پەتای ئەنفلۆنزا لە باشووری چین، پێدەچێت ڤاکسینەکەی ئەو گیانی سەدان هەزار کەسی ڕزگار کردبێت. هەروەها ڕۆڵێکی سەرەکی هەبوو لە دۆزینەوەی گۆڕانکارییە جینییەکانی ڤایرۆسی ئەنفلۆنزا و دۆزینەوەی ئەو ڤایرۆسانەی دەبنە هۆی هەڵامەت.

## ژیاننامە و خوێندن
هیلەمان لە کێڵگەیەک لە نزیک شارۆچکەی مایڵز سیتی لە ویلایەتی مۆنتانا لەدایکبووە. ئەو هەشتەمین منداڵی خێزانەکەی بوو. خوشکە دووانەکەی لە ڕۆژی لەدایکبوونیاندا کۆچی دوایی کرد و دایکیشی دوای دوو ڕۆژ مرد. ئەو لە لای مامی گەورە بوو و لە گەنجیدا لە کێڵگەی خێزانەکەیاندا کاری دەکرد. ئەو زۆربەی سەرکەوتنەکانی خۆی بۆ کارکردنی لەگەڵ مریشک لە سەردەمی منداڵیدا دەگەڕاندەوە، چونکە لە ساڵانی ١٩٣٠ بەدواوە هێلکەی پیتراوی مریشک بۆ گەشەپێدانی ڤایرۆسی ڤاکسینەکان بەکاردەهێنران.

هیلەمان لە ساڵی ١٩٤١ وەک یەکەمی پۆلەکەی لە زانکۆی ویلایەتی مۆنتانا دەرچوو. پاشان لە ساڵی ١٩٤٤ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانستی مایکرۆبایۆلۆجی لە زانکۆی شیکاگۆ وەرگرت. تێزی دکتۆراکەی لەسەر هەوکردنی "کلامیدیا" بوو، کە ئەو کاتە وا دەزانرا بەهۆی ڤایرۆسەوەیە، بەڵام هیلەمان سەلماندی کە بەهۆی جۆرە بەکتریایەکەوەیە.

## ژیانی پیشەیی
هیلەمان سەرەتا ڤاکسینێکی دژی هەوکردنی مێشکی ژاپۆنی پەرەپێدا کە هەڕەشەی لە سەربازانی ئەمریکی دەکرد لە جەنگی جیهانی دووەمدا. دواتر وەک سەرۆکی بەشی نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسە لە سەنتەری پزیشکی سوپا، گۆڕانکارییە جینییەکانی ڤایرۆسی ئەنفلۆنزای دۆزییەوە، کە وایکرد تیۆرێک دابنێت کە کوتانی ساڵانەی ئەنفلۆنزا پێویستە.

لە ساڵی ١٩٥٧ چووە کۆمپانیای مێرک (Merck) و لەوێ زۆربەی ئەو ٤٠ ڤاکسینەی پەرەپێدا کە بە ناوی ئەوەوە تۆمار کراون.

### ڤاکسینی ملووەک (Mumps)
لە ساڵی ١٩٦٣، جێڕڵینی کچی تووشی نەخۆشی ملووەک بوو. ئەو نموونەی لە ڤایرۆسەکە لە قوڕگی کچەکەی وەرگرت و وەک بنەمایەک بۆ ڤاکسینی ملووەک بەکاریهێنا. ئەو جۆرە ڤایرۆسەی کە لە کچەکەی وەرگیرابوو تا ئێستاش لە ڤاکسینی "MMR"دا بەکاردێت کە خۆی پەرەی پێداوە.

### ڤاکسینی هەوکردنی جگەری جۆری بی
هیلەمان و گروپەکەی ڤاکسینی هەوکردنی جگەری جۆری بییان داهێنا. تا ساڵی ٢٠٠٣، ١٥٠ وڵات ئەم ڤاکسینەیان بەکاردەهێنا و ڕێژەی نەخۆشییەکە لە ناو گەنجانی ئەمریکادا بە ڕێژەی ٩٥٪ کەمی کرد. هیلەمان کارەکانی لەسەر ئەم ڤاکسینە بە گەورەترین دەستکەوتی خۆی دادەنا.

## کەسایەتی و شێوازی کارکردن
هیلەمان پیاوێکی بەهێز بوو و تاقیگەکەی وەک یەکەیەکی سەربازی بەڕێوە دەبرد. ئەو زۆر سادە بوو و هیچ کام لە ڤاکسین یان دۆزینەوەکانی بە ناوی خۆیەوە نەکرد. کارمەندەکانی زۆر وەفادار بوون بۆی.

## خەڵات و شانازییەکان
لە ساڵی ١٩٨٨، سەرۆک ڕۆناڵد ڕێگن بەرزترین خەڵاتی زانستی وڵاتی پێبەخشی. هەروەها خەڵاتی شازادە ماهیدۆڵی لە پاشای تایلەند و خەڵاتی دەستکەوتی تەمەنی لە ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی وەرگرت.

## کۆچی دوایی
هیلەمان لە ١١ی نیسانی ٢٠٠٥ لە تەمەنی ٨٥ ساڵیدا لە فیلادلفیا کۆچی دوایی کرد. دوای مردنی، ئانتۆنی فاوچی دەربارەی وتی: "هیلەمان یەکێکە لە زەبەلاحە ڕاستەقینەکانی زانست و پزیشکی لە سەدەی بیستەمدا. دەتوانرێت بەبێ زیادەڕۆیی بوترێت کە مۆریس جیهانی گۆڕی."

## سەرچاوەکان
* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Maurice Hilleman»، ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:زانایانی ئەمریکی
پۆل:پزیشکان
پۆل:داهێنەران