open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مەحموود مەلا عێزەت

**مەحموود مەلا عێزەت** (١٩٣٩–٢٠٠٥) نووسەرو مێژوونووسی ناسراوی کورد، مامۆستا مەحموودی مەلا عێزەت، ساڵی ١٩٣٩ی زایینی، لە شاری سلێمانی لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتاییو ناوەندیی ھەر لەوێ تەواوکردووە، ساڵی ١٩٦٢، لە زانکۆی بەغدا لە بەشی مێژوو بەکالیۆرسی وەرگرتووەو پاشان بووە بە مامۆستای مێژوو.
ساڵی ٨٠–١٩٨١، بە تاوانی چالاکیی سیاسی دژ بە ڕێژیم گیراوەو دوای ئەوەی کە بە سەربەرزی ئازادکرا، ڕێی ئاوارەیی گرتەبەرو لە وڵاتی سوێد وەک پەنابەری سیاسی نیشتەجێ بوو.
ساڵی ١٩٨٧ و لە ئەرشیفی ھەرێمی شاری ئوپسالا دامەزراو تا گەڕانەوەی بۆ کوردستان لە کارەکەیدا بەردەوام بوو.
مامۆستا مەحموود، وەک نووسەرێکی بە توانا لە زۆربەی ڕۆژنامھ و بڵاوکراوھ ئاشکراو نھێنییەکاندا ھاوبەشی کردووەو گەلێک باسو لێکۆڵینەوەی جۆراوجۆری بە زمانی کوردی و عەرەبی نووسیوە کە سەرەڕای چەند بەرھەمی وەرگێڕدراو، ئەم کتێبانەشی چاپ و بڵاوکردووەتەوە:

* دیپلۆماسێتیی بزووتنەوەی کوردایەتی، ١٩٧٣
* کۆماری میللی مەھاباد، چاپی یەکەم ١٩٨٤، چاپی دووەم ١٩٨٧
* ڕەگو ڕیشەی مێژووی تەقەلای بەعێراقیکردنی کوردو مەسەلەی کوردستان، ١٩٨٦
* کوردو ململانێو ستراتیجی ئاسایشی نەتەوە، ١٩٨٨
* دەوڵەتی جمھوری کوردستان (نامەو دۆکومێنت)، بەرگی یەکەم، ستۆکھۆڵم ١٩٩٢
* دەوڵەتی جمھوری کوردستان (نامەو دۆکومێنت)، بەرگی دووەم، ستۆکھۆڵم ١٩٩٥
* دەوڵەتی جمھوری کوردستان (نامەو دۆکومێنت)، بەرگی سێیەم، ستۆکھۆڵم ١٩٩٧

جێی ئاماژەیە کە لە بواری ڕۆژنامەوانیی-یشدا کەسێتییەکی چالاک بووەو سەردەمێک وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ کاریکردووەو، ھەربۆیەش لە سەرەتای دەرچوونی گۆڤاری گزینگ، یەکێک لە بەشدارانی ھاندەرو ھاوکارانی یارمەتیدەری گۆڤارەکە بووە کە لە ڕیزی ئەو نووسراوانەدا دەکرێت بە وتووێژێک لەژێر ناونیشانی (ئەقڵییەتی سیاسیو دیپلۆماسیی کورد) (گزینگ، ژمارھ٨) و، ھەروەھا لێکۆڵینەوەیەک سەبارەت بە کۆماری کوردستان: (با بۆچوونە شێواوو ھەڵەکان ڕاستبکەینەوھ) (گزینگ، ژمارھ١٣ - بەشی١؛ گزینگ، ژمارھ١٤ - بەشی٢) ئاماژە بکرێت.

مامۆستا مەحموودی مەلا عێززەت کاتێک، بە نیازی چارەسەری نەخۆشییەکەی لە کوردستانەوە گەڕایەوە وڵاتی سوێد، بەداخەوە ڕۆژی ٤ی ئایاری ٢٠٠٥ لە شاری ئۆپسالا بۆ ھەمیشە ماڵاوایی لە ژیانو کەسوکارو گەلەکەی کرد.

پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
٢ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ۱۹۸۲ - خوێندکارانی زانکۆی سەڵاحەدین لە کۆلێژەکانی ئەندازیاری ، پەروەردە و چەند کۆلێژیکی تر بە دەم دروشم و سروود وتنەوە، ڕێپێوانێکیان بۆ ناو شار ئەنجام دا دژی ڕژێمی بەعس، کە چەندەها خوێندکار تیایدا دەستگیر کرا لە لایەن ڕژێمەوە .
* ۱۹۸۲ - ڕانیە ، هه‌شت هه‌زار که‌س له ‌جه‌ماوه‌ری‌ شۆڕشگێری‌ رانیه ‌و گونده‌کانی‌ ده‌وروبه‌ری‌ خۆپیشاندانێکی‌ گه‌وره‌یان سازکردو ده‌ستیان به‌سه‌ر گۆڕه‌پان‌و شه‌قامه‌ گشتییه‌کان‌ و ده‌زگا حکومییه‌کاندا گرت.

## لەدایکبوون
* ۱۹۳۱ - مەلیک فەیسەڵی دووەم  (عێراق) (مردن ۱۹٥۸)
* دێڤد بێکهام - یاریزانی تۆپی پێی ئینگلیزی .

## مردنەکان
* ٢٠١١ - ئوسامە بن لادەن

## بۆنەکان
* ڕۆژی ئاڵا (پۆڵەندا)
* ڕۆژی نیشتیمانیی فێرکردن (ئیندۆنیزیا)
* ڕۆژی مامۆستا (ئێران)

----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٤٩٤ - کریستۆفەر کۆڵەمبۆس جامایکای دۆزییەوە.
* ١٩٤٧ - دەستووری نوێی ژاپۆن لەدوای جەنگ کاری پێ کرا.
* ١٩٨٨ - ھێزەکانی ڕژێمی بەعس چوارەمین شاڵاوی ئەنفالیان لە دۆڵی زێی بچوک دەستپێکرد. سەرەتای ئەو شاڵاوە بە کیمیابارانی گوندەکانی گۆپتەپە و عەسکەر دەستی پێکرد، لەو کۆمەڵکوژییەدا سەدان ھاوڵاتی شارستانی ناوچەکە شەھیدکران.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٣٣ - جەیمز براون، ئەکتەر و سەماکەری ئەمریکی
* ١٩٦١ - لەیلا زانا، ژنە سیاسەتمەداری کورد
* ١٩٨٣ - مریەم فارس، گۆرانیبێژی لوبنانی

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی دەستوور (ژاپۆن، لیتوانیا، پۆڵەندا)
* ڕۆژی ئازادیی ڕۆژنامەگەری جیھانی
----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
نیسان (ڕوونکردنەوە)

*نیسان (مانگ) - یەکێکە لە مانگە سیریانییەکان، کە چوارەمین مانگی ساڵە.
*فشەی نیسان - دیاردەیەکە، لە یەکەم رۆژی مانگی نیساندا روودەدات.
*نیسان (ئۆتۆمۆبیل) - کۆمپانیایەکی یابانیە، ئۆتۆمۆبیل بەرهەم دەهێنێت.
١ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٠ - ئۆڵۆمپیادی یاریە ھاوینەییەکان دوا خرا بەھۆی جەنگەوە.
* ١٨٨٦ - مانگرتنی گەورەی کرێکاران لە شاری شیکاگۆی ئەمریکا کە لەتێدا ٧ کرێکار بە دەستی ھێزەکانی پۆلیس کوژران.
* ١٩٤٦ - ھەڵمەتبردنی پۆلیسی حکۆمەتی پاشایەتیی ئێران بە خۆپێشاندانی کرێکارانی کرماشان کە لەتێدا ١٤ کرێکار کوژران و ١٢٠ کرێکار بریندار بوون.
* ١٩٧٧ - ھەڵمەتبردنی پۆلیسی کۆماری تورکیا بە خۆپێشاندانی کریکاران لە شاری ئەستەمبوڵ کە ٣٤ کرێکار لەتێدا کوژراون.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٨١ - دێریک ئەسەموا، یاریزانی تۆپی پێی غانی
* ١٩٨١ - ئەلێکساندەر ھلێب، یاریزانی تۆپی پێی بیلاڕووسی
* ١٩٨٨ - ئەنوشکا شارما، خانمەکتەری ھیندی

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی جیھانیی کرێکاران (جیھان)
* ڕۆژی یەکێتی نیشتیمانی (کازاخستان)
* ڕۆژی یاسا (ویلایەتە یەکگترووەکان)
* ڕۆژی خۆشەویستیی نەتەوەیی (کۆماری چیک)
----

11ی گوڵانی 2717ی کوردی

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٤ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٩٨٨ - هێزەکانی سوپای ئێراق و جاشەکان ڕژانە ناو گوندی عەسکەرەوە و گوندەکەیان وێران کرد.

## لەدایکبوونەکان
* ١٠٠٨ - شا هێنری یەکەمی فەڕەنسا (مردن ١٠٦٠)
* ١٩٢٨ - محەممەد حوسنی موبارەک، سەرۆک کۆماری میسر
* ١٩٣١ - ماجیدە، ئەکتەری میسری

## مردنەکان
* ١٩٨٠ - جۆزێف برۆز تیتۆ، سەرۆکی یوگسلافیا (لەدایکبووی ١٨٩٢)
* ١٩٨٩ - عەدنان خەیروڵڵا، شالیاری بەرگری ئێراقی
* ۲۰۱۰ - سەردەشت عوسمان، ڕۆژنامەنووس (لەدایکبووی ۱۹٨۷)

## بۆنەکان
* ڕۆژی باڵندە (ویلایەتە یەکگرتووەکان)
* ڕۆژی کار لە چەند نەتەوەیەک
* ڕۆژی وەبیرهێنانەوەی شەهیدان و کەم ئەندامان (ئەفغانستان)
* ڕۆژی وەبیرهێنانەوەی مردووان (هۆڵەندا)
* ڕۆژی جەنگی ئەستێرەکان
----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
چەقە هێز

thumb|٢٠٠px|ئەوەی لەم وێنەیەدا ھاتووە:<br />
<div style="direction:ltr; text-align:left">
Orbit: خولگە <br />
Axis: تەوەرە <br />
Centripetal force: ھێزی بەرەوناوەند <br />
Velocity: خێرایی 
</div>

**ھێزی بەرەوناوەند** یان **ھێزی ڕووبەناوەند** یان **ھێزی ڕاکێشران بەرەو ناوەند** ئەو ھێزەیە کە تەنێک ناچار بە شۆنکەوتنی ڕێڕەوێکی کەوانەیی دەکات: ئاراستەی ھەمیشە ستوون لەسەر خێراییی تەنەکە، بەرەو ناوەندی کەوانەکەیە. ئەم ھێزە لەسەر ھەر تەنێک کە لە دەوری ناوەند یان چەقێکدا بسووڕێتەوە کار دەکات. بۆ نموونە، ھەر ھەسارەیەک لە ئاسماندا کە بە دەوری ئەستێرەیەکدا دەسووڕێتەوە، ھێزی بەرەوناوەندی ئەستێرەکە ئەو لە خولگەکەیدا ڕادەگرێت. ئیساک نیوتن دەڵێت: "ھێزێکی بەرەوناوەند ئەوەیە کە بەھۆیەوە تەنەکان ڕادەکێشرێن یان ھەڵدەپێچرێن، یان ھەر چۆنێک بێت دەخوازرێن، بەرەو خاڵێک وەک بەرەو ناوەندێک".

ھێزی پێچەوانەی، ھێزی دژەناوەندە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەز
پۆل:میکانیک
پۆل:ھێز
پۆل:خولانەوە
پەیمانگای تەکنیکیی ئامێدی

**پەیمانگای تەکنیکیی ئامێدی** یەکەمین دەزگای خوێندنی باڵایە لە شارۆچکەی ئامێدی سەر بە پارێزگای دھۆک، لە ساڵی ٢٠٠٤ دەستبەکار بووە و تا ئێستا زیاتر لە ٢٥٠ خوێندکاری لێ دەرچووە.
دوو بەشی زانستی لە پەیمانگا ھەیە؛ کارگێڕیی کار و سیستەمی کۆمپیوتەر. لە پەیمانگا پەڕتووکخانەیەکی فراوان ھەیە کە سەدان پەڕتووکی تیادایە خوێندکاران ڕۆژانە سوودی لێ وەردەگرێن.

## دەستەی کارگێڕی
* ڕاگر: د. ھکار زەکی محەممەد
* راگرێ دامەزرێنەر: د. شێرزاد مصطفی حسێن
* بریاردەری بەشی کارگێڕیی: شڤان فتاح عمر
* سەرۆکی بەشی سیستەمی کۆمپیوتەر: د. سبحی محەممەد ڕەفیق
* بڕیاردەری بەشی سیستەمی کۆمپیوتەر: ڕڤک مستەفا

## ئەمانەش ببینە
* پەیمانگای تەکنیکیی زاخۆ

## سەرچاوەکان
* ڕوژناما وار ،روژھات سەعید، پەیمانگەھا تەکنیکی یا ئامێدیێ.

پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
ڕۆژی دایک

وێنۆک|وێنەیەک لە ڕۆژی دایکەوە لەلایەن منداڵێکەوە
**ڕۆژی دایک** () ڕۆژێکە بۆ ڕێزگترن و سوپاسکردنی دایکان. ١٧ی کانوونی یەکەم وەکوو «ڕۆژی دایک» نیشان دەکرێ لە ھەرێمی کوردستان. لەو ڕۆژەدا، دایکان ئازادن و ھیچ جۆرە کارێکی ناوماڵ و دەرەوە ناکەن، مناڵەکانیان کارەکانی ئەوان دەکەن، نەک ھەر ئەوە ئاھەنگ دەگێڕن، و دیارییان پێشکەش دەکرێت.

## مێژوو
سەرەتا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەستی پێکردووە، لەسەر دەستی خانمێک بەناوی (Anna Jarvis).
دواتر لە ساڵی ١٩١٤ لە سەردەمی سەرۆک ویلسۆن (Woodrow Wilson) بە فەرمی بووە ڕۆژی ئاھەنگگێران.
ئەم ڕۆژە وەک ڕۆژی لەدایکبوونی ئەو دایکانە دەژمێردرێت کە بەھەر ھۆیەکەوە بێت، نەزانراوە و تۆمار نەکراوە. ھەر ئەم ڕۆژە، نزیکایەتی لەگەڵ ڕۆژی جیھانیی ژنانیشدا، ھەیە کە ڕێکەوتی ٨ی مارسی ھەموو ساڵێکە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژی باوک

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
پۆل:دایکایەتی
پۆل:ناتالیزم
٦ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٨٨٩ - بورجی ئیڤڵ بە فەرمی کرایەوە لە پاریس.
* ١٩٧٦ - بوومەلەرزەیەک دای لە فریولی. ٩٨٩ کەس کوژرا و هەموو گوندەکەی ڕووخاند.
* ١٩٨٨ - شاڵاوی چوارەمی ئەنفال: لە شارۆچکەی تەقتەق ٥٨٥ هاوڵاتیی کورد ئەنفالکران.
* ١٩٨٨ - گوندەکانی گردخەبەر، گۆمەشین و چەند گوندێکی تریش لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە وێرانکران.
* ٢٠١٠ - لەدوای ڕفاندنی لە شاری هەولێر، تەرمی ڕۆژنامەنووس، سەردەشت عوسمان لە موسڵ دۆزرایەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٥٣ - تۆنی بلێر، سەرۆکی شالیاری شانشینی یەکگرتوو، ١٩٩٧ - ٢٠٠٧
* ١٩٦١ - جۆرج کلۆنی، ئەکتەری ئەمریکی

## بۆنەکان
* ڕۆژی شەهیدان (لوبنان و سووریا)
* ڕۆژی جیهانی پارێز نەکردن
----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ڕەجا بلملیح

**ڕەجا بلملیح** کچە گۆرانیبێژی مەغربی لە دایکبووی ١٩٦٢ لە ڕێکەوتی دوا نیوەڕۆی ڕۆژی یەکشەممە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧دا و لە تەمەنی ٤٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد بە هۆی نەخۆشی شێرپەنجەی مەمکەوە.

## بەستەری دەرەکی
* کورتەباسێکی ژیانی هونەرمەند لە سایتی عەرەبیەوە

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی مەمک
ھێزی دژەناوەند

**‌ھێزی دژەناوەند** یان **ھێزی دژەچەق** یان **ھێزی ھەڵاتن لە ناوەند** ھێزێکی ناڕاستەقینەیە کە لە کاتی شرۆڤەکردنی فیزیک لە چواچێوەیەکی ئاماژەپێدانی خەریکی خولانەوەدا دەردەکەوێ و لەسەر ھەر شتێکی خاوەن بارستە لەو چوارچێوەیەدا کار دەکا.

## ئەمانەش ببینە
* ھێزی بەرەوناوەند

پۆل:لەز
پۆل:میکانیک
پۆل:ھێز
پۆل:خولانەوە
خولگە

200px|وێنۆک|مانگ خوولانەوەی لە دەوری زەوی

thumb|200px|دوو تەنی فیزیکی بە بارستەی زۆر زۆر جیاوازەوە کە لە دەوری چەقێکدا دەخولێنەوە.

**خولگە** لە زانستی فیزیکدا، **خولگە** بریتییە لە بگاری [بەھۆی ڕاکێشانەوە] چەماوەی یەک تەن لە دەوری خاڵ یان تەنێکی تردا. بۆ نموونە، خولگەی ھەسارەیەک لە دەوری ئەستێرەیەکدا.

## خوولانەوەی مانگە دەستکردەکان
مانگە دەستکردەکان بەرزیەکەیان جیاوازە بەپێی ئامانجەکەی نێردرایە، چەند جۆرەکن ئەوانیش:

**خوولانەوەی لەسەرخۆ**
بەشەک لە مانگەدەستکردەکان لە نێزیکی سەروو ٥٠٠ کیلۆمەتر لە دەوری زەوی دەخوولێنەوە وەک وێستگەی بۆشایی نێونەتەوەی، بە نێزیکەیی ٩٠ خوولەک خوولەک لە دەوری ھەسارەی زەوی دەکا،

**خوولانەوەی ناوەند**
بەشەک لە مانگەدەستکردەکان لە سەروو ٢٠٠٠٠٠ کیلۆمەتر لەسەرووی زەوی دەخوولێنەوە و ئەو جۆرە مانگەدەستکردانە سیستمی gpsی لەسەرە و ئەوانیش ١٢ کاتژێر جارەک دەخوولێنەوە لەسەر زەوی

**خوولانەوەی جووگرافی دامەزراوە**
ئەو مانگە دەستکردانەی کە لە دەوری زەوی دەخوولێنەوە و دووریەکەیان ٣٥ ھەزار کیلۆمەترە بە ٢٤ کاتژێر جارەک خوول لە دەوری زەوی دەکەن..

## سەرچاوەکان
* خوولانەوەی فەلەکی
* خوولانەوە لە ماڵپەری ناسا

پۆل:ئەستێرەناسی
پۆل:گەردوون
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:ڕاکێشان
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:خولگەکان
پۆل:دیاردە خولییەکان
حسێن نازم

**حسێن نازمی** مێژوونووس‌ و ڕۆژنامەنووس، کوڕی‌ (عەبدولفەتاح کوڕی‌ وەستا ئەحمەدی‌ خەیات) بووە، برازای‌ (ئەمین موفتی‌) شاعیر بووە، ساڵی‌ ١٨٧٠ لە شاری سلێمانی لەگەڕەکی‌ گۆیژھ‌ لەدایکبووە. 

لەتەمەنی‌ شەش ساڵیدا لای‌ (خواجە ئەفەندی‌) خراوەتە بەر خوێندن. لە ‌شوباتی‌ ١٩٢١ دا کراوە بە بەڕێوەبەری‌ ناحیەی‌ مەرگھ‌، پاشان گوێزراوەتەوە بۆ (ماوەت) و بووە بە بەڕێوەبەری‌ ناحیە، لە ٢٠/ ٩/ ١٩٢٣ کە

لە ‌شاری‌ سلێمانی‌ رۆژنامەی‌ (ئومێدی‌ ئیستقلال) دەرکرد ، ((لەژمارە ١٥)وە ھەتا دوا ژمارەی‌ کە ‌(ژمارە ٢٥)بوو حسێن نازم سەرنووسەر و بەڕێوەبەری‌ بووە. کتێبخانە گەورەکەی‌ حسێن نازم رۆڵی‌ گەورەی‌ بینیوە لە ڕۆشنبیرکردن‌ و پێگەیاندنی دەیان نووسەرو رووناکبیردا، بۆ نموونە‌ رەشید نەجیب ھەر لەڕێی‌ خوێندنەوە‌ی ئەو کتێبخانەیەوە شارەزاییەکی‌ تەواوی‌ لەزمانەکانی‌ عەرەبی، فارسی، کوردی‌ و ئینگلیزی‌ دا پەیداکردووە. 

لە ‌کۆتایی‌ ساڵی‌ ١٩٢٩ دا بووە سەرنووسەری‌ رۆژنامەی‌ (ژیان) ھەتاوەکو ئەو دەمەی‌ لە ٦\٥\١٩٣٢ دا کۆچیدوایی‌ کرد. 

## سەرچاوەکان
١١ی ئایار

## رووداوەکان
* ۱٥۰۲ - کریستۆڤەر کۆڵۆمبۆس، چوارەم گەشت و کۆتایی بۆ دوورگەی هندی ڕؤژئاوا بە جێهێشت .
* ۱۸٥۸ - مینیسۆتا بوو بە ۳۲هەم ویلایەتی ئەمریکا.
* ۱۸٦۷ - لۆکسەمبۆرگ، سەربەخۆیی بەدەست هێنا.
* ۱۹۸۲ -  لە چالاکییەکی‌ قارەمانانەدا پێشمەرگەکانی‌ کەرتی چواری‌ جەباری‌ بەسەرپەرشتی‌ مامە ریشە، داستانی حەمکیان تۆمارکرد. 
## لە دایک بونەکان
* ١٧٩٩ - تۆماس نۆیل، شاعیری بەریتانی
* ۱۹۸٤ - ئاندریاس ئینێستا، یاریزانی تۆپی پێی ئیسپانی .
* ۱۹۸٦ - ئابو دیابی، یاریزانی تۆپی پێی فەڕەنسی.

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی بوون بە ویلایەت (مینسۆتتا)

----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ستیگما (پیت)

**ستگما** د الفابەیا یەونانی گرێدانا ھەرفێن سگمائوو تاو یە. Ϛ ھەرفا مەزنئا ستگما یە. دو ھەرفێن بچووک یێ ستگما ھەنە. ϛ تێ بکارانین،ئە گەرئە و ھەرف د ناڤ پەیڤێ دا یە.

## گرێدان
* ستیگما (ئینگلیزی)

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
١٣ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٩٣١ – شێخ مەحموود دوورخرایەوە بۆ خوارووی عێراق.
* ١٩٦٧ - د. زەکی حوسێن، بوو بە سێھەمین سەرۆکی ھیندستان، و یەکەم موسڵمان بوو ئەو پۆستە وەربگرێت.

## لەدایکبوون
* ١٧١٧ – ماریا تریزا، ئارچدوک، شاژن، ئیمپراتۆرە.
* ١٨٥٧ – ڕۆناڵد ڕۆس، فیزیکزان و بیرکاری زانی ھیندی-ئینگلیزی وەرگری خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی
* ١٩٦٨ – سکۆت ماریسۆن، سیاسەتمەداری ئوستراڵی، سییەمین سەرۆک وەزیرانی ئوستڕالیا.
* ١٩٨٣ - یەحیا تۆرێ.
* ١٩٨٣ – یەحیا تۆرێ، یاریزانی تۆپی پێی کۆت دیڤواری..
* ١٩٩٣ - تۆنس ئاند ئای، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری ئوستراڵی.

## مردنەکان
* ١٨٩ - ئیمپراتۆر لینگی ھان، ئیمپراتۆرێکی چینی.
* ١٧٠٤ – لویی بووردالو.
* ١٩٣٨ – شارل ئێدوارد گیۆم، فیزیکزان و ئەکادیمی سویویدی، وەرگری خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک.
* ١٩٦١ – گەری کووپەر، ئەکتەری ئەمریکی.
* ١٩٩٩ – عەبدولعەزیز بن باز، زانا و ئەکادیمی عەرەبستانی سعوودی.
* ٢٠٠٨ – سەعد عەبدوڵا ئالسەلیم ئالسوباح، شێخی کوەیت (لە دایکبووی ١٩٣٠).
* ٢٠٢٥ -–خۆزێ موخیکا سەرۆکی پێشووی ئوروگوای.(لە دایکبووی ١٩٣٥).

## بۆنەکان
* ڕۆژی ڕۆتوما (فیجی)

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٧ی ئایار

## رووداوەکان
* ١٩٦٩ - گوڵەبارانکردنی داریووش نیکگوو و ھەڤالانی لەلایەن ڕەژیمی محەممەدڕەزاشای ئێران
* ١٩٧٧ - حزبی لیکودی ئیسرائیلی پلەی یەکەمی بە دەست ھێنا لە ھەڵبژاردنەکاندا.
* ١٩٩٥ - جاک شیراک بوو بە سەرۆکی فەڕەنسا لە دووای فرانسۆ میتێران.
* ١٩٩٩ - ئیھود باراک بوو بە سرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی ئیسرائیل.
* ٢٠٠٤ - بە ھۆی بوونی سەیارەکی مین ڕێژ کراوەوە کە بۆیە ھۆی کوشتنی عەزەدین سەلیم سەرۆکی ئەنجومەنی حوکم لە عێراق.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٤٠ - عادل ئیمام - ئەکتەری میسری
* ١٩٦٦ - قوسەی سەددام حوسێن.

## مردنەکان
* ١٩٦٩ - داریووش نیکگوو مامۆستا و چالاکی سیاسیی شۆڕشگێڕی کورد
* ٢٠٠٤ - عیزەدین سەلیم، سەرۆکی ئەنجومەنی حوکم لە عێراق

## بۆنەکان
* رۆژی دەستوور لە نەرویج.
* رۆژی دەریایی لە ئەرجەنتین.
* جەژنی ڕزگاری بوون (کۆماری کۆنگۆی دیموکراتی).

----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
یاسای بۆیڵ

[وێنۆک|ئەم وێنە جووڵاوە پەیوەندی نێوان [پەستان و قەبارە نیشان دەدات کاتێ بارستایی و پلەی گەرمی جێگیر بن.]]
بەوە ناسراوە پەیوەندی بە پەستان و قەبارە و پلەی گەرمیەوە ھەیە بۆ ھەر گازێک. ئەگەر ھاتوو قەبارەی گازەکە گۆڕا ئەوا گۆڕانێکی ھێواش ڕوودپەدات ئەگەر ھاتوو پلەی گەرمی جێگیر بوو، قەبارە پێچەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ پەستان.
ئەم یاسایەش ناونراوە بە ناوی زانای کیمیایی فیزیایی ڕۆبێرت بۆیڵ (١٦٢٧ - ١٦٩١) لەبەر ئەوەی یەکەم کەس بوو ئەم یاسایییەی دانا، یاساکەش کە ئەم زانایە دای نابوو دەڵێ " بۆ ھەر بڕێکی جێگیری گازی نموونەیی لە پلەیەکی گەرمی جێگیردا، قەبارە لەگەڵ پەستان پێچەوانە دەگۆڕێت " واتا پەستان لەگەل قەبارە پێچەوانە ھاوڕێژە دەبێت لە پلەی گەرمی جێگیر … یاسای بؤیل —> پەستانی ١ × قەبارەی ١ = پەستانی ٢ × قەبارەی ٢ … ئەم یاسایە بەکاردێت بؤ دؤزینەوەی نەزاندراوێک ئەگەر بێت و سێ زاندراوەکەی ترت ھەبوو

## ھاوکێشە
ئەم یاسایە بیرکاریانە بەم شێوەیە دەر دەبڕدرێت:

ق × پ= جێگیرێک

کاتێک کە:
* پ: بریتییە لە پەستانی سیستەمەکە.
* ق: بریتییە لە قەبارەی گازەکە.
* جێگیرێک: بریتییە لەو بڕەی کە جێگیرە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قەبارە
پۆل:گەرمایی
پۆل:یاساکانی گاز
پۆل:یاسا زانستییەکان
کۆربین بلو

thumb|کۆربین بلو ساڵی ٢٠١٢
**کۆربین بلو** ئەکتەری ئەمەریکی لەدایک بووی ٢١ی شوبات ساڵی ١٩٨٩. ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکییە.  یەکەم کاری ئەکتەری لە فیلمی کۆمیدی سەرگەرمی Catch That Kid لە ساڵی ٢٠٠٤ ئەنجامدا.  لەو کاتەوە لە زنجیرە درامای Discovery Kids Flight 29 Down (2005-2007) بەشداری کردووە. لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ دەستی بە ئەکتەری کرد بە شێوەیەکی پیشەیی و لە کۆتاییەکانی ٢٠٠٠دا بەناوبانگ بووە و بەرز کراوەتەوە بۆ ڕۆڵی سەرەکی وەک چاد دانفۆرت (Chad Danforth) لە زنجیرە فیلمی High School Musical trilogy (٢٠٠٦-٢٠٠٨).  هەروەها گۆرانییەکانی ئەو سێ ڤلمە لە ڕیزبەندی گۆرانی جیهاندا ناویان داوەتەوە، گۆرانی "سەما ناکەم" "I Don't Dance" لە ناو ٧٠ باشترینەکانی بیلبۆرد هۆت ١٠٠دا گەیشتە لوتکە، لەم ماوەیەدا ڕۆڵی سەرەکی وەرگرت لە فیلمی ئۆرجیناڵی کەناڵی دیزنی Jump In!  (٢٠٠٧)، هەروەها فیلمی بۆ نووسینی خۆشەویستی لەسەر قۆڵەکانی (٢٠١٥).وە هەروەها بەشداری لە پێشبڕکێکانی وەرزی ١٧ی بەرنامەی سەماکردن لەگەڵ ئەستێرەکان Dancing with the Stars کردووە.

## فیلمەکانی
* ١٩٩٦ - High Incident
* ١٩٩٦ - ER
* ١٩٩٨ - Malcolm & Eddie
* ١٩٩٨ - Soldier
* ١٩٩٨ - Beach Movie
* ١٩٩٩ - Family Tree
* ١٩٩٩ - Mystery Men
* ١٩٩٩ - Galaxy Quest
* ٢٠٠٠ - Cover Me: Based on the True Life of an FBI Family
* ٢٠٠١ - The Amanda Show
* ٢٠٠٤ - Catch That Kid
* ٢٠٠٥ - Flight 29 Down
* ٢٠٠٦ - High School Musical
* ٢٠٠٦ - Hannah Montana
* ٢٠٠٧ - Flight 29 Down: The Movie
* ٢٠٠٧ - The Secret of the Magic Gourd
* ٢٠٠٧ - Jump In!
* ٢٠٠٧ - High School Musical 2
* ٢٠٠٨ - High School Musical 3: Senior Year
* ٢٠٠٩ - Free Style
* ٢٠٠٩ - Phineas and Ferb
* ٢٠٠٩ - Beyond All Boundaries
* ٢٠٠٩ - The Beautiful Life: TBL
* ٢٠١٠ - I Owe My Life to Corbin Bleu
* ٢٠١٠ - The Good Wife
* ٢٠١٠ - Flight 29 Down: The Hotel Tango
* ٢٠١١ - The Little Engine That Could
* ٢٠١٢ - Renee
* ٢٠١٢ - Scary or Die
* ٢٠١٢ - Blue Bloods
* ٢٠١٢ - Nurse 3D
* ٢٠١٣ - The Monkey's Paw

## ئەلبووم
* ٢٠٠٧ - Another Side
* ٢٠٠٩ - Speed of Light

## بەستەری دەرەکی

* 
*ماڵپەڕی تایبەتی کۆربین بلو

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی
پۆل:کۆربین بلو
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی فیریلو ھ. لاگواردیا
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:سەماکەرە ئەمریکییە کوڕەکان
پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان
پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
شازاد سائیب

**شازاد سائیب** ناسراو بە **کاکە شا**، ساڵی ١٩٤٦ لە سلێمانی لەدایکبووە. ساڵی ١٩٦٨ کۆلیژی مافی لە بەغدا تەواو کردووە و دەستی بە پارێزەری کردووە، لەم پێناوەشدا بەرگری لە زۆرلێکراوان کردووە، لەپاڵ کارەکەی خۆیدا درێژەی داوە بە خەباتی سیاسی. لە ساڵانی ١٩٦٩-١٩٧٠ سەرنووسەری گۆڤاری ڕزگاری بووە.

ساڵانی ١٩٧٠ تا ١٩٧٥ لە ریزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستاندا کاری کردووە، دوای شکستی ١٩٧٥و دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ڕۆڵێکی دیاری لە گەیاندنی رێنمایی و راسپاردەکانی سەرکردایەتی لەنێوان دەرەوە و ناوەوەی وڵاتدا گێڕاوە. ساڵی ١٩٨٠ چۆتە شاخ و بۆتەوە پێشمەرگە، لەو ماوەیەشدا دادگاکانی شۆڕشی رێکخستووە.

ساڵانی ١٩٧٨ تا ١٩٨٣ بووەتە نوێنەری یەکێتیی نیشتمانی لە سوریا و لوبنان، لە ساڵی ١٩٨٨یشدا نوێنەری یەکێتیی نیشتمانی بووە لە ئەوروپا و ساڵی ١٩٩٤ لە ئەنقەرە بۆتە نوێنەری یەکێتی لە تورکیا.

شازاد سائیب ساڵی ٢٠٠١ پۆستی وەزیری کشتوکاڵی لە کابینەی سێیەمی حکومەتی ھەرێمی کوردستاندا پەسەند کرد. لە ڕۆژی ٢١ی ئایاری ٢٠٠١ بە ڕووداوێک لە نزیکی شارۆچکەی پیرەمەگروون گیانی سپارد.

## وتاری پەیوەندیدار
* *[[لە چلەی چلچرایەکدا]]*

## سەرچاوەکان
* شازاد سائیب، ژیانی ناودارێک، ماڵپەڕی کوردسات

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠١
پۆل:ئەندامانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
فۆتۆسەنتێز

وێنۆک
**فۆتۆسینتەسەس** یان **ڕۆشنەپێکھاتن** () بریتییە لە دروستبوونی شەکر لە خانە ڕوەکییەکان بە یەکگرتنی دوانۆکسیدی کاربۆن لەگەڵ ئاو، بە بوونی ڕووناکی و سەوزین (کلۆرۆفیل) وەک ھاندەر و پێویستە وزەی خۆریش ھەبێت بۆ کردارەکە.

ھاوکێشەی کیمیایی:  6H2O + 6CO2 --> C6H12O6 + 6O2

## دەربارە
ڕووەکەکان لە ڕۆشنەپێکھاتندا دوانۆئۆکسیدی کاربۆن بەکار دەھێنن. رۆشنەپێکھاتن ئەو کردارەیە کە بەھۆیەوە ڕووەکەکان خۆراکی تایبەتی خۆیان دروست دەکەن. ڕووەکەکان وزەی ڕۆشنایی لە خۆر وەردەگرن. لە کاتی ڕۆشنەپێکھاتندا ئەم وزەیە بەکاردێ بۆ دروستکردنی شەکری گلوکۆز
(C6H12O6) لە دوانۆئۆسمیدی کاربۆن (CO2) لە ئاودا (H2O)

## سەرچاوەکان

*کتێبی زانست پۆلی ١٢

پۆل:ڕوەکناسی
پۆل:مێتابۆلیزم
پۆل:ئیکۆسیستەم
١٦ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٩١٦ - ڕێکەوتنامەی سایکس–پیکۆ مۆرکرا.
* ١٩٩٩ - ئەمیری کوەیت شێخ جابر ئەحمەدی سوباح فەرمانێکی میری بڵاو کردەوە کە ڕێگە بە ژن دەدات بۆ خۆ کاندید کردن و ھەڵبژاردن، ئەمەش لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی ئومەی کوەیت، ئەم بڕیارەش دوای هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی ئوومەی کووەیەت ڕەتکرایەوە.
* ٢٠٠٧ - نیکۆلا سارکۆزی، دەسەڵاتی سەرۆکی فەڕەنسای گرتە دەست.

## لەدایکبوونەکان
* ماسیمۆ مۆرراتی، سەرۆکی یانەی ئینتەر میلانی ئیتاڵی
* نانسی عەجرەم، گۆرانیبێژی لوبنانی
* مەیگن فۆکس، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان
* ١٩٢٦ - سوڵتان محەممەدی شەشەم، سوڵتانی عوسمانی

## بوونەکان
* رۆژی گۆڕە بەکۆمەڵەکان (عێراق)
* رۆژی مامۆستا لە مالیزیا.

----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٥ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٨١١ - پاراگوای سەربەخۆیی لە ئیسپانیا وەرگرت.
* ١٩٣٥ - میترۆی مۆسکۆ کرایەوە.
* ٢٠٢٤ -  ڕۆبەرت فیکۆ  سەرۆکوەزیرانی سلۆڤاکیا، دوای ھەوڵی تیرۆرکردنی لە نەخۆشخانە خەوێندرا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٦٩ - ئەساڵە نەسری، گۆرانیبێژی سووری
* ١٩٨١ - پاتریس ئێڤرا، یاریزانی تۆپی پێی فەڕەنسی

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی زمانی کوردی (کوردستان)
* ڕۆژی سوپای سلۆڤینی (سلۆڤینیا)
* ڕۆژی سەربەخۆیی (پاراگوای)
* ڕۆژی جیھانیی خێزان (جیھان)
* ڕۆژی مامۆستا (مەکسیک لەگەڵ کۆریای باشوور)
سەرچاوەکان
----

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بیردۆزی تڤنن

لە تیۆری خولگەدا، **بیردۆزی تڤنن** بۆ تۆڕی کارەباییی ھێڵی دەڵێت «بۆ ھەر ڕێکخستنێکی سەرچاوەی ڤۆڵتی، سەرچاوەی ئەمپێری و بەرگری لەگەڵ دوو تێڕمیناڵ، دەبنە گشتی تڤنن (واتە تا دروستکردنی خولگەی تڤنن) بە تەنھا یەک سەرچاوەی ڤۆڵتی لەگەڵ یەک بەرگری دوا یەک بەستراو.» ئەم تیۆرییە بۆ سیستەمی A.C دەتواندرێت بخرێتە سەر ڕێگریش نەک تەنھا بەرگری. ئەم تیۆرییە بۆ یەکەم جار لەلایەن زانای ئەڵمانی ھێرمان ڤۆن ھێڵمھۆڵتز، لە ساڵی ١٨٥٣ دۆزراوەتەوە، بەڵام دووبارە دوای ئەو لە ساڵی ١٨٣٣ لەلایەن ئەندازیاری فەڕەنسی، لیۆن چارڵز تڤنن دۆزرایەوە.

ئەم تیۆرییە دەری بڕی کە بۆ سەرچاوەی ڤۆڵتی لەگەڵ بەرگری دەتوانرێت بگۆڕدرێت بۆ گشتی تڤنن، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم تیۆرییە بۆ شیکردنەوەی خولگە ئاڵۆزەکان بەکاردەھنرێت.

## گۆڕینی تڤنن بۆ نۆرتۆن

## چۆنیەتیی دۆزینەوەی گشتی تڤنن

پۆل:خولگەی کارەبایی

پۆل:کارەبا
٢٧ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٩٣٧: پردی گۆڵدن گەیت پەرەی سەند.
* ١٩٦٩: دھۆک بوو بە پارێزگا.
* ٢٠٠٦: بوومەلەرزەی جاڤای ئایاری ٢٠٠٦ لە ٥:٥٣:٥٨ی پێش نیوەڕۆ دای لە شاری یۆگیاکارتا و زیاد لە ٦٦٠٠ ھاوڵاتی کوشت.

## لەدایکبوونەکان
* ١٣٣٢: ئیبن خەلدوون، مێژووناسی عەرەب (مردووی ١٤٠٦)
* ١٩٢٢: کریستۆفەر لیی، ئەکتەری ئینگلیزی
* ١٩٢٣: ھەنری کیسینجەر
* ١٩٣١: فاتن حەمامە، ئەکتەری میسری (مردووی ٢٠١٥)

## مردنەکان
* ١٥٦٤: ژان کالڤین، دامەزرێنەری کالڤینیزم (لەدایکبووی ١٥٠٩)
* ١٨٤٠: مردنی نیکۆڵۆ پاگەنینی، ژەنیاری ئیتاڵی (لەدایکبووی ١٧٨٢)
* ١٩١٠: ڕۆبێرت کۆخ، پزیشکی ئەڵمانی و براوەی خەڵاتی نۆبێل (لەدایکبووی ١٨٤٣)
* ١٩٦٤: جەواھرلەعل نەھرۆ، یەکەمین سەرۆک وەزیرانی ھیندستان (لەدایکبووی ١٨٨٩)
* ١٩٨٨: ئێرنست ڕوسکا، فیزیکزانێکی ئەڵمانی (لەدایکبووی ١٩٠٦)

## بۆنەکان
* ١٩١٦: ڕۆژی سەربەخۆیی ئەفغانستان
* ڕۆژی منداڵ لە وڵاتی نێجیریا
* ڕۆژی دایک لە وڵاتی بۆلیڤیا
----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٩ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٠: نەرویژ لە جەنگی جیھانیی دووەمدا ڕادەستی ئەڵمانیای نازی بوو.
* ١٩٥٣: ئێدمۆند ھیلاری نیوزیلاندی و تێنزیگ نۆرگای نیپالی لە چیای ئێڤەرست وەسەر کەوتن.
* ١٩٨٧: ھێزی پێشمەرگە شارۆچکەی تەقتەقیان لە دەست ڕژێمی بەعس ڕزگار کرد، کە تێیدا دە پێشمەرگە شەھید بوون.
* ١٩٩٩: ڕاگواستنی بیست و دوو خێزانی کورد لە شاری کەرکووک و دەوروبەری لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە.
* ٢٠١٣: تۆڕی میدیاییی ڕووداو دامەزرا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٨٠: ئۆسڤالد شپێنگلەر، فەیلەسووفی ئەڵمانی (مردووی ١٩٣٦)
* ١٩١٧: جان ئێف. کێنیدی، سی و پێنجەمین سەرۆک کۆماری ئەمریکا (مردووی ١٩٦٣)
* ١٩٢٩: پیتەر ھیگز، فیزیکزانی ئینگلیسی؛ براوەی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک ٢٠١٣
* ١٩٨١: ئاندریە ئارشەڤین، یاریزانی ڕووسی

## مردنەکان
* ١٨٢٩: ھومفری داڤی، کیمیازانی بەریتانیایی (لەدایکبووی ١٧٧٨)
* ١٨٢٩: بەھائوڵڵا، بنەغەدانەری ئایینی بەھایی (لەدایکبووی ١٨١٧)
* ١٩٧٩: ماری پیکفۆرد، خانمەکتەر و بەرھەمھێنەری کەنەدایی (لەدایکبووی ١٨٩٢)
* ٢٠١٣: تەھا کەریمی، سینەماکار و دەرھێنەری کورد (لەدایکبووی ١٩٧٥)

## بۆنەکان
* ڕۆژی دیموکراسی لە نەیجیریا
* ڕۆژی کۆماری لە نیپال
* ڕۆژی سەربەخۆیی لە ئێکوادۆر
----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
گۆرانی (شێوەزار)

**گۆرانی** ناوی یەکێک لە شێوەزارەکانی زاری گۆرانی-زازاییی زمانی کوردییە.
ئەم دیالۆگەی کوردی دابەشی چەندین لقی زارەکانی کوردی بۆیە وەکو ھەورامی (لھۆن و تخت) و زازاکی (دیلمکی و کردکی و کرمانجکی) و باجەڵانی، ناوچەکانی کە ئەم دیالۆگە بەپێی زاراوەکانی ئەم دیالۆگە جیاوازە بو نموونە زاراوەی کوردی زازاکی لە کوردستانی باکوور شارەکانی دێرسیم و ئامەد و ئەرزنجان و ڤارتۆ و سێڤرێک و خارپێت و چوێلیگ پێ قسەی دەکرێت 
بەڵام زاراوەی گۆرانی کە دابەشی (ھەورامی و باجەڵانی) دەبێت سەبارەت بە ھەورامی لەو ھەردوو بەشی ڕۆژھەڵات واتا شارەکانی پاوە و مەریوان بە ھەورامی قسەدەکرێت و بەشی باشووری وەڵات ناوچەکانی پێنجوێن و تەوێلەیە کە بە ھەورامی قسەدەکرێت، سەبارەت بە گۆرانی ئەم شێوەزارە لە رۆژھەڵات کوردستان شاری کرند و دالاھۆ قسەی پێ دەکرێت و لە ھەرێمی کوردستان لە کەلار و ناوچەی گۆران ھەیە لە دەڤەری بادینان قسەی پێ دەکرێت و باجەڵانیش بەشێکە لە لقەکانی گۆران لە کەلار و گەرمیان تا ڕۆژھەڵات قسەی پێ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی کوردستان
٢٤ی ئایار

## ڕووداوەکان
* ١٩٩١: ئەریتریا سەربەخۆیی لە ئیتیۆپیا وەرگرت.
* ٢٠٠٢: ڕووسیا و نەتەوە یەکگرتووەکان ھاوپەیمانییەتی مۆسکۆیان مۆر کرد.
* ١٩٨٢: لە نێوان شەڕی ئێران و عێراقدا، ھێزە ئێرانییەکان توانیان شاری خوڕەمشار لە ژێر دەسەڵاتی ھێزە عێراقییەکان وەرگرنەوە.

## لەدایکبووەکان
* ١٦٨٦: گابرێل فەھرەنھایت، داھێنەری گەرمیپێو (مردووی ١٧٣٦)
* ١٨١٩: ڤیکتۆریا، شاژنی بەڕیتانیا (مردووی ١٩٠١)
* ١٩٤١: بۆب دیلان، گۆرانیبێژ و گیتاڕژەن و نووسەر و ھۆنراوەنووسی گۆرانی ئەمریکی
* ١٩٤٢: عەلی بەشیر، یاریزان و ڕاھێنەری یاری کریکێتی باشووری ئەفریقی
* ١٩٧٣: ڕوسلانا، گۆرانیبێژ، سەماکەر، ئاوازدانەر، بەرھەمھێنەر، ھۆنراوەنووس، میوزیکژەنن، ئەکتەر، سیاسەتوان و چالاکوانی ئۆکرانی

## مردنەکان
* ١٥٤٣: نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس، زانای بواری بیرکاری و ئەستێرەناسیی سەردەمی ڕێنیسانس (لەدایکبووی ١٤٧٣)
* ١٨٨٣: عەبدولقادر، سەرکردەی جەزائیری (لەدایکبووی ١٨٠٨)
* ١٩٧٢: ئیسماعیل یاسین، ئەکتەری کۆمیدی میسڕی (لەدایکبووی ١٩١٥)
* ٢٠٢٠: مستەفا خوڕەمدڵ، نووسەر، وەرگێڕ و ئیسلامناسی کورد (لەدایکبووی ١٩٣٦)

## بۆنەکان
* ڕۆژی سەربەخۆیی: وەرگرتنی سەربەخۆی ئەریتریا لە ئیتیۆپیا.
* ڕۆژی بەرمۆدە

----

پۆل:ئایار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئەنفال (ڕوونکردنەوە)

* سوورەتی ئەنفال، یەکێک لە سوورەتەکانی قورئان
* شاڵاوی ئەنفال، پرۆسەی ئەنفالکردنی گەلی کورد
*  وشەی ئەنفالکراوان لە زمانی عەرەبیدا
چوارچێوەی ئاماژەپێدان

**چوارچێوەی ئاماژەپێدان** یا **چوارچێوەی گەڕانەوە**، بە زمانی سادە، بەو جێگایە دەوترێ کە چاولێکەر لەوێوە چاوی لە جووڵەی تەنەکانە و، بۆ دیاریکردنی شوێن و خێراییی تەنەکان دەبێ بۆ ئەوێ بگەڕێینەوە. زۆرتر، تانوپۆیەکی ماتماتیکییە کە بناوان و بار و قەوارەی لە بۆشاییدا دیاری کراوە. 
thumb|250px|دوو چوارچێوەی ئاماژەی جیاواز
بۆ نموونە، دوو کەس لە بەرچاو بگرن کە ڕووبەڕووی یەکتر لە ئەمبەر و ئەوبەری شەقامێکی لە باکوورەوە بۆ باشوور کێشراو، ڕاوەستاون. وێنەکە تواشا بکە. ئۆتۆمبیلێک کە بەرەو باشوور دەڕوا، بە شەقامەکەدا تێدەپەڕێ. بۆ ئەو کەسەی کە ڕووی لە ڕۆژھەڵاتە، ئۆتۆمبیلەکە خەریکە بەرەو ڕاست دەڕوا. بەڵام، بۆ ئەو کەسەی کە ڕووی لە ڕۆژاوایە، ئۆتۆمبیلەکە خەریکە بەرەو چەپ دەڕوا. ھۆی ئەم ناکۆکییە ئەوەیە کە دوو کەسەکە لە دوو چوارچێوەی جیاواز بۆ ئاماژەکردن بە ئۆتۆمبیلەکە کەڵک وەردەگرن و ھەر کامەیان لە چوارچێوەیەکەوە دەڕواننە جووڵەی ئۆتۆمبیلەکە.

## ئەمانەش سەیر بکە
*چوارچێوەی خاووخلیچکی ئاماژەپێدان
*جووڵە
*خاووخلیچکی

پۆل:چوارچێوەی ئاماژەپێدان
پۆل:جیۆدیسیا
پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:ڕووپێوی
میکانیک

وێنۆک|300px
**میکانیک** یەکێکە لە لقەکانی فیزیک کە گرنگی دەدا بە ئاکاری تەنە فیزیکییەکان لەو کاتەی کە دەکەونە بەر ھێزە جوراوجۆرەکانەوە و تووشی *جێگۆڕین* دەبن. ھەروەھا، کارتێکەرییەکانی دواییی تەنەکان لەسەر ئاقاری دەوروبەریشیان تاوتوێ دەکا.

ئەوەی کە ئێستا پێدەڵێن میکانیکی کلاسیکی، لە لایەن زانا ناودارەکانەوە بنەڕەتی دانراوە، وەکوو گالیلەی، کێپلەر و بەتایبەت نیوتن. جگە لەوە، جۆرێکی تری میکانیک ھەیە، پێی دەڵێن میکانیکی کوانتەم.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیک
میکانیکی کلاسیک

وێنۆک|دیاگرامی جووڵەی خولگەی مانگی دەستکردێک بە دەوری زەویدا، کە ڤێکتەرەکانی خێرایی ڕاست و خێرایی (ھێز) نیشان دەدات، کە لە ڕێگەی لێکدانەوەی کلاسیکییەوە نیشان دەدرێت.
لەناو بابەتە فیزیکییەکاندا، **میکانیکی کلاسیکی** یەکێکە لە دوو ژێربابەتی سەرەکی بۆ خوێندن و لێکۆڵینەوە لە زانستی میکانیکدا. ژێربابەتەکەی تر پێی دەوترێت میکانیکی کوانتەم. میکانیکی کلاسیکی سەروکاری ھەیە لەگەڵ کۆمەڵێک یاسای فیزیکیدا کە خەریکی بەڕێوەبردنی ڕووداوەکانی سروشتن و بە کەڵک وەرگرتن لە زانستی بیرکاری، جووڵەی تەنەکان ڕاڤە دەکەن. میکانیکی کلاسیکی یەکێک لە کۆنترین و بەربڵاوترین مژارەکانە لە زانست، ئەندازیاری و پیشەزانیدا.

میکانیکی کلاسیکی لە سێ یاسای بنچینەیی پێکھاتووە کە بە یاساکانی نیوتن دەناسرێن، وە بۆ ڕاڤەی جووڵەی شتە ماکرۆسکۆپییەکان (شتگەلێک کە بە چاوی پەتی دەبینرێن، وەکوو پاژەکانی پێکھێنەری ئامێرە میکانیکییەکان) و ھەروەھا تەنە ئاسمانییەکان وەکوو ھەسارەکان و ئەستێرەکان زۆر بەسوودە و لەم بوارانەدا وەڵامی زۆر ڕیکوپێک و وردبینانە بە پرسیارەکان دەداتەوە.

زاراوەی *میکانیکی کلاسیکی* یەکەمجار لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا و بۆ ئاماژەکردن بە ئەو فیزیکەی کە لە لایەن ئیساک نیوتن و زۆرێک لە فەیلەسووفە سروشتییەکانی سەدەی حەڤدەھەمەوە بنەڕەتی دانرا، ھێنرایە کایەوە.

زۆربەی جارەکان بە قۆناغی سەرەتایی لە پەرەگرتنی میکانیکی کلاسیکیدا، کە پەیوەندی بە چەمکە فیزیکییە بەکارھێنراوەکان و پێڕەوە بیرکارییە داھێنراوەکان لەلایەن ئیسحاق نیووتن و ھەروەھا لایبنیتز و کەسانی ترەوە ھەیە، دەوترێ میکانیکی نیوتنی. پێڕەوگەلی دەرھەستتر و گشتیتر میکانیکی لاگرانژی و میکانیکی ھامیلتۆنی لەخۆدەگرن. زۆربەی ناوەرۆکی میکانیکی کلاسیکی لە سەدەکانی ١٨ھەم و ١٩ھەمدا بەدیھاتووە و بە چەشنێکی بەرچاو ھەر پەرە بە کارەکەی نیووتن (بەتایبەتی سوودوەرگرتنی نیوتن لە *بیرکاریی شیکارانە*) دەدا.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیکی کلاسیکی
پێوانەی ماکرۆسکۆپی

**پێوانەی ماکرۆسکۆپی** پێوانەیەکە بۆ درێژی‌ کە تێیدا قەوارەی شتەکان یان ڕەوتانەکان (پرۆسەکان) ئەوەندەیە کە دەکرێت بە چاوی پەتی ببینرێن و بپێورێن.

ھەر شت یان ھەر ڕووداێکی فیزیکی کە قەوارە و بەربڵاوییەکەی لە یەک میلیمەتر زیاتر بێت، پێی دەوترێت *ماکرۆسکۆپی*.

دژبەری پێوانەی ماکرۆسکۆپی، پێوانەی میکرۆسکۆپی‌یە: شتەکان لەوە بچووکترن کە بکرێت بە ئاسانی بە چاوی پەتی ببینرێن و بینینیان پێویستیی بە ئامێری تایبەت (بۆ نموونە وردبین) ھەیە.

بۆ نموونە، ڕوانگەی ماکرۆسکۆپی بۆ یەک دانە تۆپ ھەر ئەمەیە: یەک دانە تۆپ. بەڵام لە ڕوانگەیەیەکی میکرۆسکۆپییەوە پێستێکی خرت و ئەستووری پڕ لە درز و شەقارمان بۆ ئاشکرا دەبێت. ئەگەر بمانەوێ لە پێوانەی دیسان خوارترەوە بڕوانین، ئەوکات ڕەنگە کۆمەڵێک گەرد ببینین.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
چاوی پەتی

thumb|چاوی پەتی
بینین بە **چاوی پەتی** واتە سەیرکردنی شتێک بەبێ یارمەتی وەرگرتن لە ئامێرگەلێک وەکوو مایکرۆسکۆپ و تەلەسکۆپ. ئەم زاراوەیە لە ئەستێرەناسی‌دا بەکارچوونی زۆرە.

پۆل:بینایی
پۆل:گەردوونناسی چاودێر
پێوانەی میکرۆسکۆپی

**میکرۆسکۆپی** (لە یۆنانییەوە: μικρός، میکرۆس، "بچووک و ورد" و σκοπέω، سکۆپێو، "سەیرکردن") ئاوەڵناوێکە بۆ شتگەلێک کە لەوە بچووکترن بەئاسانی بە چاوی پەتی ببینرێن و بۆ ئەوەی بەڕوونی ببینرێن پێویستە لە نیسکە یا میکرۆسکۆپ کەڵک وەربگیرێت.

## ئەمەش ببینە
* پێوانەی ماکرۆسکۆپی
* مایکرۆئۆرگانیزم

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
٢ی حوزەیران

= ڕووداوەکان ==
* ١٨٨٦: سەرۆکی ئەمریکا، گرۆڤەر کلیڤلاند ھاوسەرگیری لەگەڵ فرانسس فۆلسۆم پیک ھێنا؛ بەمەش بوو بە یەکەم سەرۆک کە لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، ھاوسەرگیری بکات.
* ١٨٩٦: گوگلیلمۆ مارکۆنی مۆڵەتی پێشکەش کرد بۆ نوێترین داھێنراوی کە ڕادیۆ بوو.
* ١٩٥٣: ئێلیزابێتی دووەم وەکوو شاژنی ئینگلستان لە لەندەن تاجی لەسەر کرد.
* ١٩٨٣: تیربارانکردنی پەنجا و نۆ لاوی مەھابادی لە زیندانی تەورێز لە لایەن کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە.
* ١٩٨٤: دەستپێکی مانگرتن و ناڕەزایی زانکۆکانی شاری بەغدا دژ بە بڕیارێکی ڕژیمی بەعس کە تەواوی قوتابیانی زانکۆ و ئامادەییەکانی ڕاپێچی خولە ھاوینەکانی جەیشی شەعبی دەکرد.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٤٠: تۆماس ھاردی، نووسەر و شاعیری بریتانیایی (مردووی ١٩٢٨)
* ١٩٢٥: محەممەد ماملێ، گۆرانیبێژ و مەقامبێژی کورد (کۆچی دوایی ١٩٩٩)
* ١٩٤٠: شا قوستەنتنیەی دووەمی یۆنان
* ١٩٥٤: دێنیس ھایسبێرت، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٧٢: وێنتوۆرت میلەر، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٨٧: دارین، گۆرانیبێژی سویدی بە ڕەگەز کورد

## مردنەکان
* ١٨٨٢: جوزێپێ گاریبالدی، سیاسەتوانی ئیتالیایی (لەدایکبووی ١٨٠٧)
* ١٩٧٨: شاژن نازلیی میسر، خێزانی شا فوادی میسر
* ١٩٨٨: ڕاج کاپوور، ئەکتەری ھیندی (لەدایکبووی ١٩٢٤)
* ھریستۆ بۆتێڤ، پاڵەوانی نیشتمانیی بولگاریا

## بۆنەکان
* ڕۆژی منداڵان لە کۆریای باکوور

## بەستەرە دەرەکییەەکان

----

پۆل:حوزەیران
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
شوێن

لە فیزیکدا، **شوێن** یا **شۆن** یا **ئاراستەبڕی نیوەتیرە** ئاراستەبڕێکە کە گوڵەی ھەڵکەوتنی خاڵێکی وەک *P* لە واڵاییدا، لەچاو خاڵێکی دەستپێکی بە دڵخواز ھەڵبژێردراو وەک *O*، نیشان دەدا. ئەمە ھاوسەنگە لەگەڵ جێگۆڕین یان خزانێکی خەیاڵی لە *O*وە بۆ *P*.
ژاپۆن

**ژاپۆن** یان **یابان** ( خوێندنەوە: نیھۆن، ) بە فەرمی بە **پاشایەتی ژاپۆن** ناسراوە، وڵاتێکی دوورگەیییە لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. دەکەوێتە زەریای ھێمن لە کەنارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وشکانی ئاسیا، لە ڕۆژاوا لەگەڵ دەریای ژاپۆن ھاوسنوورە و لە دەریای ئۆخۆتسکەوە لە باکوورەوە تا دەریای ڕۆژھەڵاتی چین لە باشوورەوە درێژ دەبێتەوە. ژاپۆن لە چوار دوورگەی سەرەکی پێکھاتووە: ھۆکایدۆ، ھۆنشوو، شیکۆکو و کیوشو- و ھەزاران دوورگەی بچووکتر، کە ڕووبەرەکەی ٣٧٧٩٧٥ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (١٤٥٩٣٧ میل چوارگۆشە). ژمارەی دانیشتووانی ژاپۆن لە ساڵی ٢٠٢٥ زیاتر لە ١٢٣ ملیۆن کەسە، بەمەش ژاپۆن دەبێتە یازدەھەمین وڵات کە زۆرترین دانیشتووانی تێدایە.

پایتەخت و گەورەترین شاری ژاپۆن تۆکیۆیە.

## وشەڕەتناسی
ناوی ژاپۆن بە ژاپۆنی بە بەکارھێنانی وێنەوشەی کانجی 日本 نووسراوە و بە *نیپۆن* یان *نیھۆن* بێژە دەکرێت. پێش ئەوەی لە سەرەتای سەدەی ھەشتەمدا کەڵک لە 日本 وەربگیرێت، وڵاتەکە لە چین بە *[[وا (ژاپۆن)|وا]]* (倭، لە ژاپۆن لە دەوروبەری ساڵی ٧٥٧ بۆ 和 گۆڕدرا) و لە ژاپۆن بە ناوی ناوخۆییی *[[یاماتۆ]]* ناسرابوو. *نیپۆن*، کە خوێندنەوەی ڕەسەنی چینی-ژاپۆنیی پیتەکانە، بۆ بەکارھێنانی فەرمی، لەوانەش لەسەر پارە و مۆری پۆستە بەکار دەبرێت. *نیھۆن* بە شێوەیەکی گشتی لە ئاخاوتنی ڕۆژانەدا بەکار دەھێنرێت و ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکانی فۆنۆلۆژیی ژاپۆنییە لە سەردەمی ئێدۆدا. پیتەکانی 日本 بە واتای «سەرچاوەی خۆر» دێت.

ناوی ژاپۆن لە وشەی فەڕەنسی *Japon*ەوە ھاتووەتە نێو زمانی کوردییەوە.

## جوگرافیا
thumb
ژاپۆن پێک دێت لەکۆمەڵێ دوورگە لە ڕۆژاوای ئۆقیانووسی ئارام کە ناوی دوورگەکانیش ھۆنشوو، ھۆکایدۆ، کیووشو و شیکۆکو، لەگەڵ نزیکەی ٦٠ ھەزار دوورگەی زۆر بچووک. ناوەڕاستی ژاپۆنیش لە زنجیرە چیا پێک دێت

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ژاپۆن ١٢٦٬٩٩٩٬٨٠٨ کەس بووە کە دەکاتە ١٬٧٥ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٦٬٢ ساڵە. ھەروەھا ٩٣ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

= ئایین =
زۆرینەی ژاپۆنییەکان پەیڕەوی لە بوودیزم و شینتۆ دەکەن.ھەروەھا ڕێژەیەکی کەمیش باوەڕیان بە مەسیحییەت و ئیسلام و یەھودییەت ھەیە

= سەرچاوەکان =

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ژاپۆن
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٦٦٠ی پ. ز
پۆل:کۆمەڵە دوورگەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییەکان
ئوکراینا

**ئوکراینا** () وڵاتێکە لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات کە دووەم گەورەترین وڵاتی ئەورووپایە. ئەو وڵاتە ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووسیا لە ڕۆژھەڵات و باکووری ڕۆژھەڵات، بیلاڕووس لە باکوور، پۆڵەندا، سلۆڤاکیا و هەنگاريا لە ڕۆژاواوە، ڕۆمانیا و مۆلدۆڤا لە باشووری ڕۆژاوا و دەریای ڕەش و دەریای ئازووف لە باشوورەوە ھاوسنوورە. ڕووبەری وڵاتەکە ٦٠٣٬٦٢٨ کیلۆمەتر چۆارگۆشەیە. و ھەشتەم چڕترین وڵاتی ئەورووپایە. ئوکراینا ئەندامە لە یەکێتیی وڵاتە سەربەخۆکان. لە نێوان ساڵانی ١٩٢٣ ھەتا ١٩٩١ زۆربەی ئوکراینا بەشێک لە یەکێتیی سۆڤیەت بوو. شاری کیێڤ پایتەخت و گەورەترین شاری ئوکراینایە.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٢ ژمارەی دانیشتووانی ئوکراینا ٤٣٬٧٣٣ ملیۆن کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٥٦٪ خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١ ساڵە، ھەروەھا ٦٩٪ دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
دانمارک

**دانمارک** (*بە [[زمانی دانمارکی|دانمارکی]]: Danmark*) یەکێکە لە وڵاتەکانی ئەوروپییە سکاندیناڤییەکان، ئەکەوێتە باکووری کیشوەرەکەوە.
سێ بەشی وڵاتەکە پێک دێت لە دوورگە. دانمارک سنووری ھەیە لەگەڵ ھەریەک لە ئەڵمانیا لە باشوورەوە و لە لاکانی ترەوە دەوری گیراوە بە دەریای باکوور لە ڕۆژئاواوە و دەریای باڵتیک و کەنداوی کاتیگات لە ڕۆژھەڵاتەوە دەریای سکاگیراک لە باکوورەوە. پایتەختی دانمارک شاری کۆپێنھاگنە، کە گەورەترین شارە لە سکاندیناڤیا.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی دانمارک ٥,٦٤٠,١٨٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١.٣ ساڵە. ھەروەھا ٨٧ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:سکاندیناڤیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٤
پۆل:دانمارک
پۆل:زمانەکانی دانمارک
پۆل:وڵاتە سکاندیناڤییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەم
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور
پۆل:وڵاتانی ئەورووپای باکوور
ڕێژە

::*ئەم وتارە قسە لە گەورەییی دوو بڕ بەگوێرەی یەکتر دەکا. بۆ *'ڕێژەی سەدی** (گەورەییی یەک بڕ بەگوێرەی ١٠٠) [[سەدیچن]] ببینە. ''

[[پەڕگە:Aspect-ratio-4x3.svg|وێنۆک|ڕێژەی [[پانایی]] لە حان [[بەرزایی]] لە تەلەڤیزیۆنی ستاندارددا وەکوو چوار لە حان سێ وایە.]]
لە [[ماتماتیک|ماتماتیکدا]]، **ڕێژە*' [[گەورەیی (بیرکاری)|مەزناھیی]] [[چەندایەتی|چەندایەتییەکان]] بە گوێرەی یەکتر (بەرامبەر بە یەکتر) نیشان دەدا. بە تایبەتی، *ڕێژەی دوو بڕ لە حان یەکترا* نیشاندەری ئەوەیە کە بڕی یەکەم چەند جار لە بڕی دووھەمدا ھاتووە. واتە ڕێژەی *A* لە ئاست *B* یەکسانە بە [[بەرکەوت|بەرکەوتی]] [[دابەشکردن|دابەشکردنی]] *A* بەسەر *B''دا. نموونە: بۆ ھەر کەوچک شەکەر، دوو کەوچک ئارد پێویستە (ڕێژەی ١ لە حان ٢، دەنووسرێ ١:٢).

## ئەمانەش ببینە
* ڕێژەی سەدی
* ھاوڕێژەیی
* ڕێژەی زێڕین

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جەبر
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
بەرکەوت

وێنۆک|alt=12 apples divided into 4 groups of 3 each.|لە کاتی دابەشکردنی ١٢ بەسەر ٣دا بەرکەوتەکە دەبێتە ٤
لە بیرکاریدا، **بەرکەوت** ()، ئەنجام دابەشکردنە. بۆ نموونە، لە کاتی دابەشکردنی ٦ بەسەر ٣دا، بەرکەوتەکە دەبێتە ٢ (٢ = ٣ ÷ ٦)؛ بە ٦ دەوترێ بەشکراو (یان دابەشکراو) و بە ٣ش دەوترێ بەشدراو (یان پێبەشکراو). بەرکەوت ئەوە دەگەیەنێت کە ھەر بەشدراو چەندە لە بەشکراوی بەرکەوتووە یان بە زمانێکی تر بەشکراو چەند جار بەشدراوی تێدایە: لەو نموونەیەی سەرەوەدا، ٦، ٢ جار ٣ی تێدایە.

ھەمیشە بەرکەوت ژمارەیەکی تەواو نییە. نموونە: ٣٫٥ = ٢ ÷ ٧.

شێوەی گشتی دابەشکردنی a بەسەر bدا بریتییە لە a=bq+r.

لێرەدا

a : بەشکراو

b : بەشدراو یان پێبەشکراو

q : بەرکەوت

r : ماوە

0 \leqslant r 
## ئەمانەش ببینە
* ڕێژە
* دابەشکردن
## سەرچاوەکان

*

پۆل:دابەشکردن
پۆل:ژمارە ڕاستەقینەکان
زمانی سیوەندی

**زمانی سیوەندی** ناوی یەکێک لە زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوایە کە لە سیوەند، سەر بە پارێزگای فارس قسەی پێ‌دەکرێ. ئەم زمانە تەنیا زمانێکە کە ئەگەرچی لە باشووری ڕۆژئاوای ئێران ھەڵکەوتووە، بەڵام سەر بە زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوایە. زمانی سیوەندی بە زمانی کوردی زۆر نزیکە.

## ھەڵسەنگاندنی زمانی سیوەندی لەگەڵ زمانی کوردی

پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای فارس
شکاک

**شکاک** ھۆزێکی گەورەی کوردن کە لە باکووری پارێزگای ورمێی ئێران لە ناوچەی مەرگەوەڕ و تەرگەوەڕ، سۆما برادۆست، شپیران، نازلو، ئەنزەلی و سەلماس و بەشێک لە ڕۆژاوای تورکیادا دەژین. لە ناوچەی شێڕان و ئەفرین ٣٧ گوندی شکاک ھەیە. شکاکەکان بە شێوەزاری کورمانجی (بنشێوەزاری شکاکی) قسە دەکەن. ئەم ھۆزە لە دیرۆکی کورداندا ڕۆڵێکی گرینگی ھەیە، سمکۆی شکاک شۆڕشگێڕێکی ناوداری ئەم ھۆزە بووە.
ھۆزی شکاک لە دوو تیرەی (کارداری و ئەبدویی) پێک دێت: تیرەی کارداری، لقەکانی فەنەکی، مامەدی، نیسانی، دەلان (دەلان یان دەلی)، خدری، بۆتان، شەری، پساخا، گەورک و خەلووفان لەخۆ دەگرێت. تیرەی ئەبدوویی ئەم نۆ لقە لەخۆ دەگرێت: کزنی، کەچەڵی، پساخا (ھۆزی سمکۆی شکاک) ئەتمانی، چەرکۆیی، مەندۆلەکی، نەعمەتی، ئێڤەری و شەکەری. زاراوەی شکاکان نزیکترین زاراوە بە زاراوەی فەرمیی کورمانجییە.

## مێژوو
ھۆزی شکاک بۆ یەکەمجار لە مشوورێکی (دەستنووسێکی) ئێزیدی ساڵی ١٢٠٧/١٢٠٨ی زایینیدا وەک یەکێک لەو ھۆزانەی سەر بە «پیر سینی دارانی» ناویان ھاتووە، کە پیرێکی ئێزیدییە و لە ئایینی ئێزیدیدا وەک «خاوەنی دەریا» نیشان دەدرێت.

لە «شەرەفنامە» دا، دوو جار ئاماژەیان پێ کراوە. یەکەم، لە بەشی میرنشینی بۆتان وەک یەکێک لەو چوار ھۆزەی لە ھەکاری دەژین. دووەم، لە بەشی میرنشینی ئەییووبی حەسکیفدا.

لە تێنووسێکی عوسمانی سەدەی ١٦دا، لە ناوچەکانی بێریجیک، کاختا، جووم، سرووچ و ڕەڤەندەن ناویان ھاتووە و بە «تایفەی ئەکرادی شکاک» ناوبراون. لە تێنووسێکی تریشدا، لە ناوچەی مەلکشی ئاماژەیان پێ کراوە.

لە ناو تیرەکانی شکاکدا، «ئەودۆیی» یان «ئەڤدۆیی» ھەن. بەپێی مێژووی زارەکییان، ئەوان لە سەدەی ١٧دا لە ئامەدەوە ھاتوون و لە ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێ نیشتەجێ بوون، کە بووە ھۆی دەربەدەرکردنی ھۆزی «دونبەلی».

یەکەمین سەرۆکی ناسراوی ئەودۆیییەکان «ئیسماعیل ئاغا» بوو، کە سەرۆکێکی کورد بوو و پشتگیری «ئاغا محەممەد خانی قاجاڕ»ی کرد لە داگیرکارییەکانیدا. ئیسماعیل ئاغا لە ساڵی ١٨١٦ کۆچی دوایی کرد و گۆڕەکەی لە تەنیشت ڕووباری «نازلوو» ھەڵکەوتووە. نەوەکەی «جەعفەر ئاغا» لە ساڵی ١٩٠٥ لەلایەن دەسەڵاتدارانی قاجاڕەوە وەک ڕێگر لە تەورێز لەسێدارە درا. دواتر «سمکۆی شکاک»ی برای جەعفەر ئاغا، بە پاڵپشتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەستی بە ڕاپەڕین دژی ئێرانی قاجاڕ کرد. ئەو بەرپرس بوو لە ڕێبەرایەتیکردنی کۆمەڵکوژی دژی ئاشوورییەکان و ئازەربایجانییەکان لە ناوچەکەدا پێش و لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ھەروەھا بەرپرسیار بوو لە بەرگرییەکی ڕێکخراو دژی ڕژێمی «ڕەزا شا» کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی کوژرانی لە ساڵی ١٩٣٠دا.

ھۆزی شکاک وەک جەنگاوەری ئازا پەسن (وەسف) کراون و لە سەردەمی «ئاغا محەممەد خانی قاجاڕ»ەوە ئەفسەریان بۆ سەربازانی خانەدانی قاجاڕ ڕاھێناوە.

## بڵاوبوونەوە
ئەم ھۆزە لە گوندەکانی ئاکچاکوشاک، چەڤریملێ، دوگیون یوردو، کۆچتەپە و یاتاگانکایا لە پارێزگای شرنەخی باکووری کوردستان نیشتەجێن. ھەروەھا لە چەندین گوندی پارێزگای دێرسیم نیشتەجێن.

بەشێکی شیعەی تورکزمان لەم ھۆزە لە مێژوودا لە چەند ناوچەیەکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات نیشتەجێ بوون.

شکاکەکان ئەو زەوییانە دەگرنەوە کە لە گوندی «بیان» لە باکوورەوە درێژ دەبێتەوە بۆ «ئەمکان» لە ڕۆژاوا، «جوومێ» لە باشوور و «عەزاز» لە ڕۆژھەڵات. تا ساڵی ١٩٩٣، کۆی گشتی ٣٩ گوند لەژێر دەسەڵاتی شکاکدا لە ناوچەی عەفرین ھەبووە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ھۆزەکانی ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:پارێزگای شرنەخ
مارگرێت جۆرج

وێنۆک
**مارگرێت جۆرج** () ئافرەتێکی ئاشووریی بوو کە بە یەکەم ژنی پێشمەرگەی کورد ناوی لێدەبەن. مارگرێت لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا لە کاتێکدا کە کوردە موسوڵمانەکان پێشمەرگەبوونیان بۆ ژنان بە قەدەغە دەزانی چووە نێو ھێزەکانی پێشمەرگەکانی مەلا مستەفای بارزانی و بە ھۆی ئازایی و نەترسییەکەوە زۆر زوو بەناوبانگ بوو. وێنەکانی مارگرێت بۆ ھاندانی کوردەکان، بە گشتی لەنێو کۆمەڵانی خەڵکدا بڵاو کرایەوە. بەڵام لە شەوی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٦٩ لە گوندی قەڵاقومری لە بۆسەیەکدا بە شێوەیەکی گوماناوی کوژرا.

## ئەمانەش بیبینە
* فرانسیس یووسف تۆما
* لازار میخۆ حەننا

## سەرچاوەکان

* مارگریت - تاقه‌ پێشمه‌رگه‌ی ژن له‌ شۆڕشی ئه‌یلوول - چی به سه‌رهات و بۆ باسی ناکرێ؟- ماڵپەڕی ئەمڕۆ
* Margaret George: An Assyrian Combat Woman 
* بۆچی "حه‌مایل خانی" ژنی مه‌لا مسته‌فا داوای لێکرد"مارگرێت" بکوژێ؟ - کوردستانپۆست

پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:مەسیحییەکانی عێراق
پۆل:ئاشوورییەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ئاشوورییەکانی عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:پێشمەرگە
کەرت

thumb|180px|یەک دانە کەیک کە یەک چارەکی لابراوە و سێ چارەکی ماوە.
=NUmbers|وێنۆک|<math>\frac14=\frac28=\frac3{12}=\frac{4}{16}</math>
**کەرت** یان **پارژمار** ژمارەیەکە کە دەتوانێ ببێ بە نوێنەری "پاژێک لە گشتێک". 
یەکەمین کەرتەکان ھەڵگەڕاوەی تامژمارەکان بوون: ھەندێک ھێما کە نوێنەری یەکێک لە دوان، یەکێک لە سێیان، یەکێک لە چوار، و ھتد بوون. گەشەیەک کە گەلەک دواتر پێیدرا و ئەمڕۆکەش ھەر بەکارچوونی ھەیە، بریتی بوو لە نیشاندانی کەرتەکان بەھۆی دوو ژمارەوە، وەکوو ½، ⅝، ¾، و ھتد؛ بەو ژمارەیەی دەکەوێتە بان ھێڵەکەوە دەوترێ **کەرتژمار** (بە ئینگلیزی: numerator) یان **سەری کەرت** یان **سەربەش**، و بەو ژمارەیەش کە دەکەوێتە ژێر ھێڵەکەوە دەوترێ **کەرتناو** (بە ئینگلیزی: denominator) یان **ژێری کەرت** یان **ژێربەش**.

کەرتژمار نوێنەری ژمارەیەک پاژی یەکسانە و کەرتناو دەڵێت چەند دانە لەو پاژانە تێکڕا گشتێک پێکدێنن. بۆ نموونە کەرتی ٣/٤ بگرنە بەرچاو، کەرتژمار ٣یە و ئەوەمان پێدەڵێ کە کەرتەکە نوێنەری ٣ پاژی یەکسانە، ھەروەھا کەرتناو، کە ٤ە، ئەوەمان پێدەڵی کە ٤ پاژ پێکەوە گشتێک دروست دەکەن.

## وشەناسی
وشەی *کەرت* لە زمانی کوردیدا بە واتای *پارچە*، *پاژ*، *بەش* دێ. لە ھەندێک لە زمانەکانی ئەورووپادا، وشەی دەستیشانکەری ئەم چەمکە (کەرت لە بیرکاریدا) لە وشەی لاتینی fractusەوە وەرگیراوە؛ وەک نموونە لە ئینگلیزیدا دەڵێن fraction. وشەی fractus خۆی واتە *شکاوە*.
## ژمارە کەرتدارەکان
ژمارەی کەرتدار بریتییە لە ژمارەیەکی سروشتی و کەرتێک، بۆ نموونە
2\tfrac{3}{16} دەخوێندرێتەوە: دوو و سێ لە شازدە.

## وتارگەلی پێوەندیدار
* بەرکەوت
* ڕێژە
* دابەشکردن

## سەرچاوەکان

پۆل:ژمارەکان
پۆل:کەرت (بیرکاری)
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:دابەشکردن
پۆل:داھێنانە میسرییەکان
پۆل:چوار کردەی سەرەکی
ھاوڕێژەیی

thumb|
لە بیرکاریدا، دوو بڕ پێیان دەوترێ **ھاوڕێژە** ئەگەر گۆڕانیان بە چەشنێکە کە یەکیان لێدراوەیەکی نەگۆڕ لە ئەوی دیکەیە. ئەمە وەکوو ئەوە وایە کە بڵێین ڕێژەی ئەو دوو بڕە قەت ناگۆڕێت.

ھەروەھا، *ھاوڕێژە* ئاماژە بە یەکسانبوونی دوو ڕێژەش دەکا.

## ھێما
ھێمای ھاوڕێژەیی لە بیرکاریدا ئەمەیە: '∝'. ئەو ھێمایە دەڵێ کە دوو نرخ ھاوڕێژەن. بۆ نموونە *A* ∝ *B* (وا دەخوێنرێتەوە: *A* ھاوڕێژەی *B*یە.).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ماتماتیک
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
یەکسانی (بیرکاری)

بە سانایی، **یەکسانی** لە باری چەندایەتییەوە وەکوو یەک بوونە. گەر بمانەوێ شێوەییتر قسە بکەین، یەکسانی (یان **پێوەندیی ھاوسانی** یان **پێوەندیی ئەمئەوێتی**) بریتییە لە دوو یەکە یان زیاتر کە هەمان بڕیان هەیە. لە کاتی نووسیندا، نموونە  واتای ئەوە دەگەیەنێت کە نرخی ئەی یەکسانە بە نرخی بی. هێمای "" وەک سیمبوڵی یەکسانی دادەنرێت.

## نموونە
left
نموونەی یەکسانی؛ بەندێکە لەسەر کۆمەڵەی *X* کە ئاوەھا پێناسە کراوە:

\{(x, x)\;|\;x\in X\}.

## سەرچاوەکان


پۆل:چوار کردەی سەرەکی
پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
ڕەحیم کوژیاگ

**ڕەحیم کوژیاگ** یەکێک لە دێکانی بەشی کەرفتووی شاری دیواندەرەیە.

## مێژوو
گوندی ڕەحیم کوژیاگمێژوویەکی درێژی ھەیە. پەیتاپەیتا دوای وێرانبوون ئاوا بووەتەوە. ئەم گوندە لە باشووری گوندی کەرفتوو دایە و تا کوو ساڵی ١٢٨٠ی ھەتاوی بەردەوام ئاوەدان دەبوو و دوای ماوەیەک چۆل دەبوو. ناوچەیەکی بەفرگر و زستانێکی سەخت و سەغلەتی ھەیە. لەو دەمە بەولاوە ئاوەدان بۆتەوە. بە ھۆی تالانکردن و ئازاری گوندەکانی دەوروبەرییەوە تا سالی ١٣٢٨ی ھەتاوی تەنیا چوار یان پنج ماڵیکی تێدا دەمێنیتەوە. لە کاتی ناوبراودا پیاوێک لە بنەمالەی ئایینی و مەزن لە گوندی ئەسحابەوە سەر بە شاری سەقز لەوێ نیشتەجێ دەبێ و دوای ماوەیەک لەوێ دەسەڵات پەیا دەکات و لەگەڵ ئاغای ناوچەی کەرفتوو بڕیار دەدەن گوندەکە نووژەن کرێتەوە و بەرژەوەندی ئاو و خاکەکەی لە پەلامار و داگیرکردنی گوندەکانی دەوروبەر بپارێزێ. چەند ماڵێکی لە خزم و کەسی خۆی لەوێ نیشتەجێ کردووە تا سالی ١٣٤٢ی ھەتاوی پاش دابەشکاری زەوییەکان (تقسیم اراضی) ھەشت ماڵ بوون بە خاوەن موڵک. لەو دەمە تا ئێستا کوڕ و کوڕەزایان لەوێ سەرقالی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارین. ئێستاش خاوەنی ڕیگە و قوتابخانە و مزگەوت و کانیاو و مێرگ و پاوان و دار و چلە. سەرجەم دانیشتووەکانی ١٢٠ کەسن کە زۆربەیان کاتی لەوێ دەمێننەوە و زۆربەی خەڵکی ئەوێ خوێندەوارن و ھیچ گرفت و کۆسپێک نەی توانی بەرھەڵستی ھەوڵ و تێکۆشانیان بێت.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
٢ی تەممووز

## رووداوەکان
* ١٨٢٣ - سەربەخۆیی وەرگرتنی ھەرێمی باھیا لە بەڕازیل لە لایەن پرتوگالەوە .

## لە دایکبوون
* ١٩١٤ - ماریۆ سکنبێرگ ، زانای فیزیایی بەڕازیلی.

## مردنەکان
* ١٦٢١ - تۆماس ھاریۆت ، گەردونناسی ئینگلیزی .
* ١٩٧٧  : ڤلادیمێر نابۆکۆڤ ،ڕۆماننوس و شاعیر و نوسەری کورتەچیرۆکی ڕوسی.

## بۆنەکان
* رۆژی سەربەخۆی (باھیا)

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
نایەکسانی

چەپ|200px
لە بیرکاریدا، **نایەکسانی** یان **لاسەنگە**   ()، دەربڕینێکە سەبارەت بە قەوارە یان پلەی دوو شت بەگوێرەی یەکتر، *یان* سەبارەت بە وەکوو یەک بوون یان نەبوونی دوو شت (یەکسانی ژی ببینە).

* a  b  واتە a گەورەترە لە b.
* a ≠ b واتە a یەکسان بە (یان یەکسان لەگەڵ) b نییە، بەڵام ناڵێت کە یەکێک لە ئەوی دیکە گەورەترە یان تەنانەت لە قەوارەدا بۆیان ھەیە بەراورد بکرێن.

لە ھەر کام لە دەربڕینەکانی سەرەوەدا، a یەکسان نییە بە b (یان لەگەڵ b). پێوەندیگەلێک لەم چەشنە بە "نایەکسانیی مسۆگەر" یان "نایەکسانی ئاشکرا" ناسراون. a < b دەکرێ ئاوەھاش بخوێنرێتەوە: a بەئاشکرا بچووکترە لە b.

لە بەرامبەر نایەکسانیی ئاشکرادا، دوو جۆری دەربڕینی نایەکسانی ھەن کە ئاشکرا (مسۆگەر) نین:
* a ≤ b واتە a بچووکتر یان یەکسانە بە b (یان، بە چەشنی ھاوسەنگ، ناگەورەترە لە b)
* a ≥ b واتە a گەورەتر یان یەکسانە بە b (یان، بە چەشنی ھاوسەنگ، نابچووکترە لە b)

جگە لەوانە، بۆ نیشاندانی ئەوەی کە بڕێک لە بڕێکی تر "زۆر" گەورەترە نیشانەی تریشمان ھەیە:
* a ≪ b واتە a زۆر بچووکترە لە b.
* a ≫ b واتە a زۆر گەورەترە لە b.

## پەراوێزەکان

پۆل:نایەکسانییەکان
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:جەبری سەرەتایی
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
سەدیچن

لە بیرکاریدا، **سەدیچن** یان **ڕێژەی سەدی** ڕێگەیەکە بۆ نیشاندانی ژمارەیەک وەکوو کەرتێک لە ١٠٠. نیشانەی سەدیچن ئەمەیە: "%". بۆ نموونە، %٤٥ (دەخوێنرێتەوە: ٤٥ لە ١٠٠، لە سەدا ٤٥) یەکسانە لەگەڵ ١٠٠ / ٤٥، یان ٠،٤٥.

سەدیچنەکان بۆ نیشاندانی گەورەیی یان بچووکیی بڕێک بەگوێرەی (بەرامبەر بە) بڕێکی تر کەڵکیان لێوەردەگیردرێ. زۆرتر وایە کە بڕی یەکەم نوێنەری بەشێک لە، یان گۆڕانێک لە، بڕی دووھەمە، کە دەبێ لە سیفر گەورەتر بێ. بۆ نموونە، زیادبوونێکی ٠،١٥ دۆلاری لە باییی شتێکی ٢،٥٠ دۆلاریدا زیادبوونێکە لەلایەن کەرتی ٠،٠٦ ەوە (٢،٥٠ / ٠،١٥ = ٠،٠٦). کە ئەگەر وەکوو ڕێژەی سەدی نیشان بدرێ، ئەوا دەبێتە زیادبوونێکی %٦ (لە سەدا شەش).

ئەگەرچی سەدیچنەکان زیاتر بۆ نیشاندانی ژمارەکانی نێوان سیفر و یەک بەکاردەچن، بەڵام ھەر چەشنە ھاوڕێژەیییەکی بێڕەھەند بۆی ھەیە وەکوو سەدیچنێک نیشان بدرێ. بۆ نموونە، %١١١ دەکاتە ١،١١ و %٠،٣٥- دەکاتە ٠،٠٠٣٥-.
## سەرچاوەکان

پۆل:کەرت (بیرکاری)
پۆل:چوار کردەی سەرەکی
پۆل:١٠٠ (ژمارە)
١ی تەممووز

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٧ - دروستبوونی ھێزی ئاسمانی فلیپینی.
* ١٩٦٠ - سەربەخۆیی سۆماڵ.
* ١٩٦٠ - غانا بووە وڵاتێکی کۆماری و کوامی نکروما بووە یەکەم سەرۆکی ئەو وڵاتە.
* ١٩٦٢ - سەربەخۆی ڕواندا.
* ١٩٦٢ - سەربەخۆی بوروندی.
* ١٩٧٦ - پورتوگال مافی سەربەخۆیی بەخشی بە مادێرا.
* ١٩٧٨ - هەرێمی باکوور لە ئوستوراڵیا مافی خود بەڕێوەبردنی پێ بەخشرا.

## لەدایکبوون
* ١٩٧٦ - ڕود ڤان نێستەلڕۆی، یاریزانی تۆپی پێی ھۆڵەندی.

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی پزیشک (هندستان)
* ڕۆژی کەنەدا (کەنەدا
* رۆژی سەربەخۆی، ئاھەنگی سەربەخۆیی وەرگرتنی ڕواندا لە بەلجیکا ساڵی ١٩٦٢
* رۆژی سەربەخۆی، ئاھەنگی سەربەخۆیی وەرگرتنی بوروندی لە بەلجیکا ساڵی ١٩٦٢
* رۆژی کۆماریبوون غانا
* ڕۆژی کۆماریبوونی سۆماڵ، ئاهەنگگێڕانی سەربەخۆیی سۆماڵ لە ئیتاڵیا و یەکگرتنی هەردوو بەشی ژێردەستی بەریتانیا و ئیتاڵیا و پێکهێنانی کۆماری سۆماڵ
----

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ