open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کۆمار

**کۆماری** شێوازێک لە حکوومەتە کە سەرۆکی وڵات (کە بە سەرۆک کۆمار ناودەبرێ) بە ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی خەڵک ھەڵدەبژێریێت و سەردەمی بەرپرسایەتی سەرۆککۆمار بۆ ماوەیەکی دیاریکراوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:کۆمارەکان
پۆل:شێوەکانی حکوومەت
باخە ھەڵواسراوەکانی بابل

[350px|وێنۆک|چەپ|وێنەیێکی خەیاڵی لە باخە ھەڵواسراوەکانی [بابل لە عێراق]]
**باخە ھەڵواسراوەکانی بابل** پێکھاتووە لە چوار بەش کە لە شێوەی بەلەکۆنە و لەسەر چوار پایەی گەورە ڕاگیراوە کە بەرزاییەکەی ٧٥ پێیە، ھەر یەکەیان دوو دەرگای ھەبووە واتە ٨ دەرگا، و لە ھەموویان جوانتر و بەناوبانگتر دەرگای عەشتارە.

باخچە ھەڵواسراوەکان نیشانەی لێھاتوویی مرۆڤێکی تاکە کە لە کەشوھەوایەکی وشک و گەرمی بیابان توانی ئەم بەھەشتە لە ڕووەک و درەخت و گوڵ و گوڵزار دروست بکات، ھەڵبەت ئەویش پادشای بابلییەکانە نەبووخەد نەسری دووەم کە دژی یاسای سروشت وەستا، تا دڵی سیمرامیسی ھاوسەری خۆش بکات. ھەڵبەت ئەم شاکارە سحراوییە بە دیواری زەبەلاح و بەربەستی ئاوی چواردەور درابوو تا پارێزراوو بێ لە دەست تەماحکاران و نەیارانی مەملەکەت.

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:بابل
ھەڕەمەکانی جیزە

300px|وێنۆک|چەپ|ھەرەمەکانی جیزە
**ھەرەمەکانی جیزە** بریتییە لە بینایەکی گەورەی پیرامیدییە (ھەرەمی) کە بنکەکەی لە زەوی و لوتکەکەی لە ئاسمانە و تایبەتە بە وڵاتی میسر. ئەم ھەرەمانە لەلایەن فیرعەونەکانی میسرەوە لە ڕۆخی خۆراوای ڕووباری نیلدا لەساڵانی ٣٠٠٠ پێش زایین بە دواوە دروست کراون تا کوو ببنە جێی ناشتنیان. فیرعەونەکانی میسر و فەرمانڕەواکانی یەک لە دوای یەک لەسەر ئەم ھەڕەم دروستکردنە بەردەوام بوون، تا کوو سەدەی چوارەمی زایینی (٣٠٠–٣٩٩)، تا ئێستا نزیکەی ٧٠ دانە لەم ھەڕەمانە ماون. شێوەی دروستکردنی پیرامیدییە و لە دەرەوەی بە بەردی سپی ھەڵچنراوە (دروست کراوە) تاکو تیشکی خۆر لێی بدات و شەوق بداتەوە. کۆنترینیان ھەرەمی «زۆسر»ە کە لە حەوت سەکۆی گەورە پێکھاتووە و گەورەترین و بەناوبانگترینیشیان ھەرەمی «خۆفۆ»یە.

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی میسر
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە میسر
منارەی ئەسکەندەرییە

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی خەیاڵی لە منارەی ئەسکەندەرییە کە لە ساڵی ١٩٠٩ زایینیدا کێشراوە.
**منارەی ئەسکەندەرییە** منارەیەکی بەرزە ڕووناکی دەرە لە نیوە دوورگەی فاروس لە نزیک شاری ئەسکەندەرییە لە میسر. بە فەرمانی بەتلیموس فیلادیلفوس ساڵی ٢٨٠ی پێش زایین لەلایەن ئەندازیار دینۆکراتسەوە لە مەڕمەڕی سپی بە بەرزایی ٤٠٠ پێ (١٢١ مەتر) دروستکراوە. ئەم منارە لە چەند نھۆمێک پێکھاتووە ھەر نھۆمێک لە نھۆمەکەی خوارەوەی خۆی بچووکترە. لە سەروو ھەموویانەوە قەفەزێکی گەورەی تێدایە کە چەند مەشخەڵێکی تێدایە شەو و ڕۆژ دەسووتان تاکوو ڕووناکی بداتەوە بۆ ئەو کەشتییانەی کە بە شەو ڕێ دەکەن (گەشت دەکەن). بەھۆی زەریا و زریان و بوومەلەرزەوە بەرە بەرە ڕووخاوە پاشماوەکانی تاکوو کۆتایی سەدەی سێزدەھەم ھەر مابوو. ئەم منارەیەش بە یەکێک لە حەوت سەرسوڕھێنەرەکانی جیھان دانراوە.

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئەسکەندەریە
مایک شینۆدا

230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی مایک شینۆدا
**مایک شینۆدا** (لەدایک بووی ١١ی شوباتی ١٩٧٧)، مۆسیقاژەن و ھونەرمەندی ئەمەریکییە و ناوبانگێکی زۆر باشی ھەیە لە وتنی ڕاپدا و ئێستا لەگەڵ گرووپی لینکین پارک (بەئینگلیزی: Linkin Park) کار دەکات.

پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ژەنیارانی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی ئەمریکی
پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:مۆسیقاژەنی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:تۆماری بەرهەمهێنەرانی هیپ هۆپی ئەمریکی
پۆل:بەڕێوەبەرانی پیشەسازی مۆسیقایی ئەمریکی
پۆل:ئاوازدانەرانی سەدەی ٢١ەمی ئەمریکی
پۆل:تۆماری بەرھەمھێنەرانی ھیپ ھۆپی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:گیتارژەنانی ڕیتم
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس
پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان
سێپ بلاتەر

thumb|بلاتەر
**سێپ بلاتەر** (بە سویدی:Sepp Blatter) لەدایک بووی ٨ی ئازاری ١٩٣٦ لە ووڵاتی سویسرا وە هەروەها بلاتەر لەساڵی ١٩٩٨ تاکوو ٢٠١٥ سەرۆکی فیفابوو ، ناوبراو کۆلێژی تەواو کردووە و بڕواناممەی هەیە لە ئابووری و بەڕێوەبردن لە زانکۆی لۆزان لە سویس

## ژیانی بلاتەر بەپێی ساڵەکان
*لەساڵانی ١٩٦٤-١٩٦٦ بەڕێوبەری گشتی پاراستن بوو لە یەکێتی هۆکی سەرشەختەی سویسڕی
*١٩٦٦-١٩٦٨ بەڕێوبەری گشتی یەکێ لە دەزگای ڕاگەیاندنە وەرزشیەکانی سویسڕا بووە
*١٩٧٥ چۆتە نێو ڕێکخراوی فیفا لەوێ وەک پڕۆگرامی پەرەپێدەر کاری کردووە
*لەساڵی ١٩٨١ بەڕێوبەری گشتی پاراستن بوو لە فیفا
*لەساڵی ١٩٩٠ بەڕێوبەری جێبەجێکردن بووە لە فیفا
*لەساڵی ١٩٩٨-تا ئەمڕۆ سەرۆکی گشتی فیفا

## گۆڕانکاری و پێشنیازکراوەکانی بۆیاری تۆپی پێ
*لابردنی گۆڵی زێڕین لە یاری تۆپی پێ ، گۆڵی زێڕین ئەو گۆلە بوو لەکاتی ئاسایی دوو تیپ بەرامبەر دەبوون ٣٠ خوولەک زۆر دەکرا لەو کاتەش هەر تیپێ گۆڵ بکا ئەوا بێگوێدانە ماوەی ٣٠ خوولەکەکە یاری کۆتایی پێ دەهێنرا
*لابردنی یاسای هەرتیپێک لە جامی جیھانیی فیفا ببێتە پاڵەوان بۆ پاڵەوانیەتی داهاتوو خۆکارانە بەشدار دەبێت بێ هیچ ئەنجامدانی پاڵاوتنێک

پۆل:زیندووان
پۆل:فیفا
پۆل:سەرۆکەکانی فیفا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پەیکەری زیووس

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی خەیاڵی لە پەیکەری زیووس
**پەیکەری زیووس** پەیکەرێکی گەورە و بەناوبانگ و ھونەری بوو و بە یەکێک لە حەوت سەرسووڕھێنەرەکانی جیھان دادەنرێت. لە ساڵی ٤٣٥ی پێش زاییندا ھونەرمەندی یۆنانی فیدیاس لە پەرستگای زیووسی مەزندا دروستی کرد. پەرستگاکە٢٠ مەتر بەرز بوو، لەسەر بنکەیەک کە لە بەردی مەڕمەڕ دروستی کردبوو. بەرزی پەیکەرەکە دەگەیشتە ١٣ مەتر، لەلایەن ئیمپراتۆر تیۆدۆری یەکەمەوە گوازرایەوە بۆ کوستەنتنیە. لە ساڵی ٤٧٥دا بەھۆی ئاگرکەوتنەوەوە سووتا و بنکەکەی کە لە مەڕمەڕی ڕەش دروستکراوە تاکو ئێستا ھەر ماوە. ئەم پەیکەرە لە عاج (واتە ددانی فیل) دروست کراوە و زەبەرجەد موتوربە کراوە. جلوبەرگەکانیشی لە زێڕ بۆ دروست کردووە لەسەر بنکەیەکی بەردی مەڕمەڕ لە شێوەی مرۆڤێکی دانیشتوو لەسەر کورسییەکی لە زێڕ و عاج و داری ئەبەنووس. پەیکەرێکی بچووکی لە زێڕی خواوەند ڤیکتۆریا (کە خواوەندی سەرکەوتنە) بە دەستی ڕاستی ھەڵگرتووە و بەدەستی چەپیشی گۆچانێک کە سەرەکەی پەیکەرێکی شێری پێوەیە. ئەم پەیکەری زیوسە لە جوانی وێنەی نەبووە و شاکارێکی ھونەری بەرزی تەواو بووە.

## ئەمانەش ببینە
* زیووس
* یۆنان

پۆل:زیووس
پەرستگای ئارتیمیس

[300px|وێنۆک|چەپ|مۆدێلێک لە پەرستگای ئارتیمیس لە [ئەستەمبوڵ|ئیستانبولی تورکیا]]
**پەرستگای ئارتیمیس** پەرستگەیەکی گەورەیە، یەکێکە لە حەوت سەرسوڕھێنەرەکانی جیھان، لە شاری ئەفسوسی یۆنانی کۆندایە. یۆنانییەکان لە سەدەی شەشەمی پێش زاییندا دروستیان کردووە و دەڵێن ٢٢٠ ساڵ خەریکی دروستکردنی بوون. درێژایی ١٢٢ مەترە و پانایی ٦١ مەترە. دەرگاکانی بە زێڕ و ددانی فیل نەخش کرابوو. ئەم پەرستگایە لە ٣٥٦ پێش زاییندا ھیرۆستراتوس سووتاندی، بەڵام یۆنانییەکان دیسان دروستیان کردەوە، دووبارە گۆتەکان لە ساڵی ٣٢٦ ڕووخاندیان و تا ئێستاش پاشماوەکانی ھەر ماوە. ئارتیمیس دیانایشی پێدەوترێت، ناوی کچی زیۆسی خواوەندی ھەتاوە. دیانا خواوەندی سروشت و ڕاو و شکارە لای یۆنانییەکان و پەیکەرێکی گەورەیان لە شاری ئەفسوس بۆ دروست کردووە. ئەم پەیکەرە بە کچە پاسەوانی پەرستگای ئارتیمیس ناسراوە.

پۆل:نژیاروانیی سەدەی ٦ەمەمی پ.ز
پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی پارێزگای ئیزمیر
پۆل:ئارتیمیس
پۆل:ئایینی یۆنانی کۆن
پۆل:دینی یۆنانی کۆن
بابل

**بابل** شارێکی ئەکەدیە لە دووچۆمانی کەڤنار بوو. شارێکی کۆنەو پاشماوەو شوێنەواری شارستانییەکی کۆنی سەر ڕووباری فوڕاتە لە نزیک شاری حللەی ئێستا، لەخوار بەغداوەیە بە ١٦٠ کیلۆمەتر. پاش ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی ئەکەد لەسەدەی ١٩ پێش زایین، ئاموورییەکان گەڕانەوە سەر لە نوێ دەوڵەتێکی یەکگرتوویان دامەزراند (١٨٩٤–١٥٩٥ پێش زایین). شاری بابلیش لەلایەن یەکەم شای ئەم دەوڵەتە کە (سموابووم) بوو دروستکراو شوورەیەکی لاکێشەیی کە درێژییەکەی ١٨ کم بوو بەدەوریدا دروست کرا. ئەم دەوڵەتە بە بابلی کۆن ناسراوە، کە ١١ شا فەرمانڕەوایەتییان کردووە، گرنگترینیان شەشەم شا بوو کە حاموڕابی بوو (١٧٩٢–١٧٥٠ پیش زایین) و شاری بابلی کردە پایتەخت و لەو کاتەوە بابل گرنگی پەیدا کرد. بابلییەکان نەتەوەیەکی سامین لە نیوە دوورگەی عەرەبییەوە کۆچیان بۆ ئەوێ کردووە بۆ بابل، گەلێک یاسایان بۆ بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆرییەتەکەیان داناوە گرنگترینیان یاساکانی حاموڕابییە. گرنگییان بە خانووبەرە و ئاوەدانکردنەوە و ئاودێری و کشتوکاڵ و ڕێگاوبان دروستکردن داوە و بازرگانییان پێشخستووە و گەلێک شار و باخچە ھەڵواسراوەکانی بابلییان دروست کردووە کە باخچە ھەڵواسراوەکان یەکێکە لە حەوت سەمەرەکەی جیھان، پاش ئەوەی ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە بەرەو لاوازی چوو لەسەردەمی شا شمسودیتانا ١٦٢٥–١٥٩٥ پێش زایین کە دوا شا بوو حیسییەکان لە شاخەکانی زاگرۆسەوە ھاتنە خوارەوە و ھێرشیان کردە سەر بابل و ئیمپراتۆرییەکەیان ڕووخاند و بابلیان وێران کرد و گەڕانەوە شوێنی خۆیان، دوای ئەوە کاشییەکان بەسەرکردایەتی گنداش بابلی داگیرکردوو دەوڵەتی کاشییەکانی دامەزراند.

## چەند زانیارییەک دەربارەی بابل
* پایتەختی ھەردوو ئیمپراتۆرێتیی بابیلییەکان بووە.
* سۆمەرییەکان دانیشووانی کۆنی بابل بوون.
* لە قورئاندا ناوی ئەم شوێنە ھاتووە (وما أنزل علی الملکین ببابل ھاروت و ماروت).
* ئەم شارە چەقی ئایین و ئابووری وڵات بووە.
* وشەی بابل لە زمانی ئەکەدییە واتە «دەگای الإلە».
* کۆنەکانیش بە ناوی زۆر ناو و داریان کردووە لەوانە «بابلونیا» خاکی بابلی نێوان ھەردوو ڕووبار.
* لەدوای ڕووخانی سۆمەر بابل بووەتە بناغەی ئیمپراتۆرێتیی بابلی، کە حامورابی بنیادی ناوە لە ٢١٠٠ پێش زایین، کە دەسەڵاتی لە کەنداوی عەرەبی بۆ باشوور تا باکووری ڕووباری دیجلە.
* دەسەڵاتی حەمورابی ٤٣ی ساڵی خایاندووە کە شارستانێتیی بابلی زۆر پەرەی سەند و بە کاتە زێڕینەکانی ئەو دەوڵەتە دادەنرێت.
* یەکێکە لە سەرسووڕھێنەرەکانی دنیا کە پێکھاتووە لە ٧ شوێنەوار.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:پارێزگای بابل
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
پۆل:بابل
پۆل:شام
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە عێراق
زیووس

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی زیووس لە سەر پووڵی یۆنانی
**زیووس** (بە یۆنانیی کۆن: Zeús، بە یۆنانیی نووژەن: Días) لە ئایینی کۆنی یۆناندا بە باوکی خوداکان و مرۆڤەکان دەناسرێت. زیووس لە کێوی ئولەمپ دەژیا و لەوێ وەکوو باکێک پادشایەتی بەسەر ھەموو جیھاندا دەکرد. زیووس خودای ئاسمان و زریان بوو. 

## سەرچاوەکان
* "Online Etymology Dictionary: Zeus". Retrieved 2013-01-04.

پۆل:میتۆلۆژیای یۆنانی

پۆل:خوداوەندەکانی خۆر
عەبدولنەبی قەییم

** عەبدولنەبی قەییم** (٢٤ی نیسان ١٩٥٦، آبادان) نووسەر، لێکۆڵەر و فەرھەنگنووسی عەرەبی ئێرانە. «وشەنامەی ھاوچەرخی عەرەبی فارسی» بەرھەمی ئەم نووسەرەیە.

پۆل:نووسەرانی ئێرانی
بیل مۆگریج

230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بیل مۆگریج لە ساڵی ٢٠١٠
بیل مۆگریج، دیزاینەری بەریتانی بوو کە یەکەم دیزاینی لاپتۆپی کرد.

بیل مۆگریج کە لەساڵی ١٩٤٣ لەدایکبووە، جگە لە کاری دیزاینەری، نووسەر و مامۆستاش بوو، ھەروەھا یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی کۆمپانیای ئایدیۆ IDEO کە کۆمپانیایەکی نێودەوڵەتییە و تایبەتە بە دیزاین و راوێژکردنی نێودەوڵەتی بۆ داھێنان.

بیلی تەمەن ٦٩ ساڵ، لە ساڵی ١٩٧٩ یەکەم لاپتۆپی داھێنا و لەلایەن سوپای ئەمریکاوە بەکارھێنرا، ئەوکاتە نرخی کۆمپیۆتەرە لاپتۆپەکە ٨١٥٠ دۆلار بوو.
ئەو بەھۆی نەخۆشی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد.

## سه‌رچاوه‌کان
*رووداو: داهێنەری لاپتۆپ مرد . ۰٤/۱۰/۲۰۱۲.

پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
فیرعەون

230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی فیرعەونێک
**فیرعەون** بە پاشاکانی وڵاتی میسر لە سەردەمی کۆندا دەوترا. فیرعەون کوڕی ڕەع خودای میسری دەژمێریا و خاونی ھەموو ئەو شتەی بوو کە لە میسردا بوو. ئەو خاوەنی ئەرتەش و خەزانە و ماڵ و گیان ھەمووان بوو. فیرعەون لە ئەسڵدا بە واتای ماڵی گەورە بووە، کە ئاماژە بە کۆشکی فیرعەونەکان بوو و دواتر بۆ خۆیان بە کار برا.

هەورەها **فیرعەون** بە پاشای ڕەسەن میسری دەوترێ فیرعەون، ھەبوونی میسر وەک وڵات/شانشین لە ٥٦٦٠ی پێش زایین دەست پێدەکات

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:نازناوی خانەدانەکان
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان
سەلەفی

**سەلەفی** یان **پێشینی** بریتییە لە کەسانێک کە پەیڕەوی بەرنامەی کەسایەتییە چاکەکانی پێشینیان دەکەن. موسوڵمانان بەو کەسایەتییانە دەڵێن «پێشینە چاکەکان»یان «سەلەفی ساڵح».

## بنەماناسی
وشەی سەلەف واتە پێشینە و بە مانای شتێک دێت کە ڕابوێردرابێت و تێپەڕیبێت، لە مێژووی ئیسلامدا واتە ئەوانەی پێش سەردەمی ئێستا و سێ سەدەی یەکەمی ئیسلام کە سەردەمی زێڕینی ئیسلامە، ئەوانیش ھاوەڵەکان، تابعین و تابعی تابعینن کە چوار ئیمامی سەر مەزھەبی سوننەکان واتە ئەحمەد کوڕی حەنبەل، شافعی، مالیک کوڕی ئەنەس و ئەبووحەنیفەش دەگرێتەوە. لەم بوارەدا محەممەد دەڵێت: «باشترین خەڵک، خەڵکی سەردەمی منە، پاشان ئەوانەی دوای ئەوانە دێن، پاشان ئەوانەی دوای ئەوانیش دێن.»

## زانایانی سەلەفی سەردەم
* محەممەد ناسرەددین ئەلبانی
* ئیبن عوسەیمین
* عەبدولعەزیز کوڕی باز
* موقبل کوڕی ھادی ئەلوادعی
* ساڵح فەوزان
*  ڕەبیع کوڕی ھادی مەدخەلی
*  عوبێد جابری

## بیروباوەڕ
سەلەفییەکان بڕوایان بە تاک دانانی خودا ھەیە یەکتاپەرستی (التوحید)، ھەموو جۆرێکی پەرستن (وەکو پەناگرتن، ھاوارکردن، پشت بەستن، قوربانیکردن، نەزرکردن، نوێژکردن، ڕۆژووگرتن، پاڕانەوە و ھەموو پەرستنەکانی تر) بۆ بێجگە لە خودا بە ھاوەڵ دانان بۆ خودا دەزانن کە ئەمەش بە بنچینەیەکی ئایینی ئیسلام دادەنێن.

ئەوان ھەموو جۆرە حیزبایەتییەکیان بەلاوە دروست نییە و لایان وایە کە پێویستە موسڵمانان ھەموویان یەکڕیز بن و نەبن بە گرووپ و حیزب.

ھەموو جۆرە داھێنراوێکیش لە ئاییندا بە نادروست دەزانن و ڕێگری لێ دەکەن چونکە لایان وایە کە ئایینی ئیسلام تەواو کراوە و پێویستی بە زیادکردن نییە، ھەر وەکوو پێغەمبەری ئیسلام دەڵێت: «ھەر کەسێک شتێک لەم ئایینەی ئێمەدا زیاد بکات کە تێیدا نەبێت ئەوا لێی وەرناگیرێت» بەڵام ھەموو داھێنراوێکی چاکی دونیایی بە باش دەزانن و پشتگیری دەکەن و خەڵکیشی بۆ ھان دەدەن.

## ئەمانەش ببینە
* سەلەفییەت لە کوردستان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

سەلەفی
پۆل:ئیسلام لەسەدەی ١٩یەم
پۆل:ئوسوڵیەتی ئیسلامی
ڕۆژی شەھیدانی کوردستان

لە ڕۆژی ٣٠ی ئازاری ١٩٤٧دا (١٠ی خاکەلێوەی ١٣٢٦ی کۆچی ھەتاوی) قازی محەممەد سەرۆکی کۆماری کوردستان، محەممەد حوسێن سەیفی قازی وەزیری بەرگری کۆمار‌ و ئەبوولقاسم قازی برای قازی محەممەد لە مەیدانی چوارچرای شاری مەھاباد لە سێدارە دران.  پاش ئێعدامی قازی محەممەد و ھاوڕێیانی، ژمارەیەکی تر لە وەفاداران بە کۆماری کوردستان بە تایبەتی لە فەیزوڵڵابەگییەکانی ناوچەی سەقز لە دار دران‌ و ژمارەیەکی زۆریش لە تێکۆشەرانی بزووتنەوەکە زیندانی کران‌ و ژمارەیەکی زۆریش لە چالاکانی کورد چوونە وڵاتانی دەرەوە.

لە رۆژھەڵاتی کوردستان رۆژی ئیعدامکرانی قازی محەممەد وەک **رۆژی شەھیدانی کوردستان** ناودێر کراوە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژی شەھیدی فەیلی
* ڕۆژی شەھیدی شیوعی

## سەرچاوەکان
ماڵپەرەکانی سەر بە حیزبی دێموکراتی کوردستان

پۆل:ڕۆژە نەتەوەییەکانی کوردستان
بۆڕیی ھەوا

230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی تراشە (بە trachea دیاری کراوە)
**بۆری ھەوا** یان **تراشە** یان **قلقانجک** یان **زەنگلۆر** بۆریێکە کە قوڕگ و دەم لەگەڵ سی پەیوەند دەدات.

## سەرچاوکان
* ئەتڵەسی توێکاری گرەی
* ویکییدیای ئینگلیزی

پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
پۆل:سینگ
ناگاساکی

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بەندەری ناگاساکی
**ناگاساکی** (بە ژاپۆنی: 長崎市) ناوەند و گەورەترین شاری پارێزگای ناگاساکییە لە وڵاتی ژاپۆن. ناگاساکی لە سەرەتادا لە سەدەی یازدەیەم لە لایەن پورتوگالیەکانەوە بناغەی دانرا. وشەی ناگاساکی بە واتای لووتکەی درێژە. لە شەڕی جیھانیی دووەمدا دووەمین و ئاخرین شارێک بوو کە لە درێژایی مێژوودا ھێرشی ئەتۆمی کرایە سەری.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ژاپۆن

پۆل:شارەکانی پارێزگای ناگاساکی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٦یەم
ھیرۆشیما

**ھیرۆشیما** () ناوەندی پارێزگای ھیرۆشیمایە لە وڵاتی ژاپۆن. ھیرۆشیما لە مێژوودا بەھۆی ئەوە کە یەکەمین شار بوو کە کەوتە بەر ھێرشی ئەتۆمی، بەناوبانگە؛ ئەو بۆمبە لە ساعەت ٨:١٥ پێش نیوەڕۆ، لە ڕۆژی ٦ی ئابی ١٩٤٥ بە سەر ئەم شارەدا کەوت و بوو بەھۆی برینداربوون و تێداچوونی ھەزاران مرۆڤ. لە زمانی ژاپۆنیدا وشەی «ھیرۆشیما»(広島) بە واتای «دوورگەی پان»ە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ژاپۆن
پۆل:شارەکانی پارێزگای ھیرۆشیما
پۆل:شارەکانی پارێزگای ھییما
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٨٩
مەحموود عەباس

**مەحموود عەبباس** (؛ لەدایکبووی ٢٦ی ئازاری ١٩٣٥) ناسراو بە **ئەبوو مازن** (بە عەرەبی: أَبُو مَازِن) سیاسەتوانێکی فەلەستینییە کە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە سەرۆکی دەوڵەتی فەلەستین و دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستینە. ئەو ھەروەھا یەکێک لە بەڕێوەبەرانی بزووتنەوەی فەتح و سەرۆکی ڕێکخراوەی ڕزگاریخوازی فەلەستینە کە دوای مردنی یاسر عەرەفات لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە بووە سەرۆکی ئەم ڕێکخراوەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:ئەندامانی فەتح
پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق
عومەر ئەلسەعیدی

**عومەر محەممەد خەمیس ئەلسەعیدی** () گۆرانیبێژی ئەردەنیە لە بنەڕەتدا خەڵکی فەلەستینە. لە ١٩٨٠ی زایینی لەدایکبووە شەھادەی بە کالوریوسی ھەیە لە زانستی کۆمپیوتەردا، دووکچی ھەیە بە ناوی لین و مایا و ژنەکەی ناوی میس ئەلحەسەنە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی
دەریای باڵتیک

300px|وێنۆک|چەپ|نەخشەی دەریای باڵتیک
**دەریای باڵتیک** () دەریایەکە لە نێوان وڵاتەکانی سکاندیناڤیا و ھەندێک لە وڵاتەکانی باکووری ئەورووپا. 

## وڵاتەکانی گردوپەڕی دەریای باڵتیک
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:دەریای باڵتیک
پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی فینلاند
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی سوید
نۆکەندی سوێز

[٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی نۆکەندی سوێس کە لە ڕێگای [مانگی دەستکردەوە گیراوە.]]
**نۆکەندی سوێس** () ڕێڕەوێکی ئاوی دەستکردی وڵاتی میسرە، درێژایییەکەی ١٩٣ کیلۆمەتر دەبێت کە دەکەوێتە نێوان ھەر دوو پارێزگای پۆرت سەعید لەسەر دەریای ناوین و پارێزگای سوێس، لەسەر دەریای سوور. ھەروەھا خاکی میسر دوو کەرت دەکات و نیمچەدوورگەی سینا لە خاکی دایک (بەشە خاکی گەورەی میسر) جیا دەکاتەوە.

نۆکەندەکە ڕێگەیەکی قەدبڕ و کورتە و ڕێگە بە تێپەڕبوونی کەشتی و پاپۆڕی ھاتوو لە وڵاتەکانی ئەورووپا و ئەمریکا دەدات تاکوو بگەن بە وڵاتەکانی ئاسیا بێ ئەوەی ڕێگای دوورودرێژی باشووری ئەفریقا بەکاربێنن بۆ گەیشتن بە ئاسیا کە لە کاتی خۆیدا و بەر لە دروستکردنی سوێس دەیانگرتە بەر کە ھەم کاتێکی زۆر و ھەم خەرجییەکی زۆری دەویست تا دەگەیشتنە ئاسیا.

دروستکردنی ڕێڕەوەکە ١٠ ساڵی خایاند (١٨٥٩ – ١٨٦٩)، کە دانانی نەخشەکەی لە لایەن ئەندازیارێکی فەڕانسییەوە بوو بە ناوی «فێردیناند لیسامپس» (بە فەڕەنسی: *Ferdinand De-lessemps*).

پۆل:ئابووری میسر
پۆل:نۆکەندی سوێس
پۆل:جوگرافیای میسر
پۆل:دەریای سوور
پۆل:نۆکەندەکانی میسر
ڕووباری ڤۆڵگا

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|ڕووباری ڤۆڵگا لە یارۆسلاڤ
**ڕووباری ڤۆڵگا** (بە ڕووسی: Во́лга) درێژایییەکەی (٣،٦٩٠ كم) کە درێژترین ڕووبارە لە کیشوەری ئورووپای و دەکەوێتە بەشی ڕۆژاوای (ئەورووپایی) وڵاتی ڕووسیا و ڕووسەکان بە ڕووبارێکی نەتەوەیی دادەنێن و شانازی پێوە دەکەن. وە ھەروەھا چەندین ناوی جیاوازی ھەیە کە ناوەکەی دەگۆڕێت بە پێی ئەو ناوچەیەی پێیدا تێپەڕ دەبێت.

ئەم ڕووبارە بە ڕێڕەوێکی ھەرە گرینگی وڵاتی ڕووسیا دادەنرێت بۆ گواستنەوەی ئاویی لە ناوەخۆی وڵاتەکەدا چونکە بە ناو یازدە لە ھەرە گەورەترین شارەکانی وڵاتدا تێپەڕ دەبێت بە شاری مۆسکۆی پایتەختیشەوە.

سەرچاوەی ھەڵقوڵانی ڕووباری ڤۆڵگا لە گردۆڵکەکانی ڤاڵدای لە باکووری ڕۆژاوای مۆسکۆیە و بە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەنت پیتەرزبورگدا بەرەو ڕۆژھەڵات دەڕوات تا دەگاتە شاری قازان و لەوێشەوە ئاڕاستەی خۆی بەرەو باشوور دەگۆڕێت و دەڕژێتە(و لە ڤۆڵگا دێڵتا) ناو دەریاچەی کاسپیەنەوە.

پۆل:ڕووبارەکانی تاتارستان
پۆل:ڕووبار
شانگھای

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|دیمەنی ھەوربڕەکان لە گەڕەکی بودۆنگی شانگھای
**شانگھای** (بە چینی: 上海؛ )، گەورەترین شاری کۆماری گەلی چینە لەڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە و پایتەختی ئابووریی وڵاتەکەیە. لەڕووی کارگێڕییەوە «شانگھای» بە یەکێک لە چوار شارەوانییە ناوەندییەکەی وڵاتی چین دەژمێردرێت و دەکەوێتە سەر کەناری ڕۆژھەڵاتی چین و ڕێژگەی ڕووباری یانگتسی، کە بەھۆی ئەو پێگەی جوگرافییە لەبار و چاکەی ھەیەتی بووەتە گەورەترین جەمسەری ئابووری و پیشەسازی لە وڵاتدا. لە بنەڕەتدا گوندێکی ڕاوەماسی و شارێکی بازاڕبوو، بەھۆی بازرگانیکردن و شوێنی گونجاوی لە بەندەرەکە، لە سەدەی ١٩ گرنگی یەکەی شانگھای گەشەی سەند.


Shanghai-Jin Mao-52-Aussicht-2012-gje.jpg
Shanghai-Skyline-24-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-52-Seezollamt-2012-gje.jpg
Shanghai-Stadtplanungsmuseum-04-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-66-Mangostino-2012-gje.jpg
Shanghai-Abrissquartier-12-2012-gje.jpg
Shanghai-32-Baustelle tags drauf-2012-gje.jpg
Shanghai-Yuyuan-Garten-12-2012-gje.jpg


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

شانگھای
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی چین
پۆل:شارەکانی چین
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ناوچە شارییەکانی چین
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:ڕۆژھەڵاتی چین
پۆل:وو (ناوچە)
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٧
سێگۆشەی سوننە

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|سێگۆشەی سوننەکان
**سێگۆشەی سوننە** یاخود **سێگۆشەی سوننەکان** زاراوەیەکە کە مەبەست لێی ناوچەیەکە لە ناوەڕاستی عێراق و باکوور و ڕۆژھەلات و ڕۆژاوای بەغدای پایتەخت، زۆرینەی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە عەرەبی سوننەن.

سێگۆشەکە لە چوار پارێزگاری عێراق پێکدێت کە بریتین لە پارێزگای دیالە لە ڕۆژھەڵات، پارێزگای بەغدا لە باشوور، پارێزگای ئەنبار لە ڕۆژاوا و پارێزگای سەلاحەدین لە باکوور، ژمارەی دانیشتووانی ئەو ناوچانە ١٠ ملیۆن کەسە.

شارە سەرەکییەکانی ئەم سێگۆشەیە بە پایتەخت بەغدا، و ڕەمادی، تکریت، شایەنی باسە کە سێگۆشەکە شارەکانی بەعقوبە و سامەڕا و فەلووجە دەگرێتەوە.
لە دوای ڕووخانی بەغدا لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ و ڕووخانی دەسەڵاتی سەددام حوسێن، ئەم سێگۆشەیە بووەتە ناوەندێکی سەرەکیی بۆ چالاکییەکانی بەرەنگاربوونەوەی عێراقی و کۆمەڵە چەکدارەکان دژ بە ھێزەکانی ئەمریکا.

دەستەواژەی «سێگۆشەی سوننە» پێش لەشکرکێشی ساڵی ٢٠٠٣ بوونی ھبووە، بەڵام بەکارھێنانی باو نەبووە، بۆ یەکەمجار لەلایەن توێژەری ئەکادیمی عێراقی عەباس کەلیدارەوە لە ساڵانی حەفتاکان بەکارھێندرا، دواتر لەلایەن پشکنەری چەکەکانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان سکۆت ڕیتەر لە وتارێکدا بەکارھێنرا لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٢ بۆ ڕۆژنامەی سانفرانسیسکۆ کرۆنیکل نووسیوویەتی، لەوێدا نووسیوویەتی: «بۆ ئەوەی بگەینە بەغدا، دەبێت سێگۆشەی سوننە ببڕین»، ئەم زاراوەیە ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا کاتێک سەردێڕێک لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣دا بڵاوکرایەوە.

شایەنی باسە لە باشووری بەغدا سێگۆشەیەکی تر ھەیە بە ناوی سێگۆشەی مەرگ و زۆرینەی عەرەبی سوننە تێیدا نیشتەجێیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:شەڕی عێراق
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
کرۆسک

**کرۆسک** یان **ھەرمێ کێویلە** میوەیەکی شاخاوی تایبەتە و تەنیا لە کوردستاندا دەڕوێت، کە شێوەکەی لە ھەرمێ دەچێت بەڵام لە ھەرمێ بچووکترە و ڕەنگەکەشی لاسوورە کە ھەر لەبەر ئەم لێکچوونەی نێوانیشان زۆرجار پێی دەڵێن **"ھەرمێ کرۆسکە"** ھەرچەندە لە ڕاستیدا یەک جۆر نین بەڵکوو لەیەک دەچن ئەویش لەبەر ئەوەی سەر بە یەک ڕەگەزن.

## سوودەکانی
* سوودی زۆری ھەیە کە تا ئێستا ئاشکرا نەکراون بەڵام پێشینان وتوویانە کە بۆ بەھێز کردنی چاو و گەروو و زەین و بیرتیژی باشە. 

## زیانەکانی
* لەبەر ئەوەی میوەیەکی شاخاوییە زیانێکی وای نییە بەڵام زۆر خواردنی دەبێتە ھۆی با کردنی سک و قەبزی.

پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پیت

**پیت** یان **تیپ** بریتییە لە ھێمایەک یاخود وێنەیەکی دیاریکراو کە خۆی وەک دەنگێکی زمانێکی دیاریکراو دەنوێنێت. لە شێوەزاری کوردیی سۆرانی کە بە ڕێنووسی سۆرانی عەرەبی دەنووسێت ٣٣ ھێما ھەیە بەڵام دەوترێت کە سۆرانی ٣٥ پیتی ھەیە چونکە ئەم دوو پیتە (ی، و) بە چوار پیت دەژمێردرێن لەبەر ئەوەی جارێک بە بزوێن و جارێک بە نەبزوێن دێن.

پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:تایپۆگرافی
چەکی ناوکی

**چەکی ناوکی** () چەکێکی وێرانکەری زۆر بەھێزە کە لە ئەنجامی کارلێکی گەردیلەیییەوە پەیدا دەبێت و تیشکی کوژەر و مەترسیدار بڵاو دەکاتەوە، ھێزی ئەم چەکە لە یەکگرتنی گەردیلەکان و جێگۆڕکێی بارگەی موجەبەوە سەرچاوە دەگرێت و دەرەنجامی ئەم کردارەش چەکێکی ئێجگار مەترسیدار دروس دەبێت کە ھێزی بۆمبایەکی بچووکی ناوکی سەدان جار گەورەتر دەبێت لە ھێزی گەورەترین بۆمبای ئاسایی (بارووتی)، بە شێوەیەک کە تەنیا یەک بۆمبای ناوکی توانای تەخت کردنی شارێکی گەورەی ھەیە وەکوو ئەو بۆمبایەی کە لە شاری ھیرۆشیمای ژاپۆنی تەقییەوە و بووە ھۆی وێرانکردنی یەکجاری شارەکە، ھەر لەبەر ئەم ھۆیەشە کە چەکی ناوکی بە یەکێک لە چەکە کۆمەڵکوژەکان دادەنرێت و ھەموو وڵاتێک بە مەبەستی خۆپڕچەک کردن و بەھێز کردنی پێگەکەی ھەوڵی بەدەست ھێنانی دەدات. چەکی ناوەکی دە گەڕیانی شەڕی سارد دا، تیۆری واپرینگێنی لێکەوتەوە.

## مێژوو
بیرۆکەی ئەم چەکە دەگەڕێتەوە بۆ زانای بلیمەتی ئەڵمانی ئەلبەرت ئاینشتاین کە لە ساڵی ١٩٣٩ەوە ئەم بیرۆکەیەی بۆ ھات و بەیارمەتی دەستەیەک لە زاناکانی ئەو سەردەمە توانیان لە ساڵی ١٩٤٥ چەکەکە بەرھەم بھێنن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ناساندنەکانی ١٩٤٥
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
چەکە ناوکییەکان
فیل

وێنۆک|وێنەی فیلێکی ھیندی
**فیل** یان **فێل** گیانلەبەرێکی گوانداری ڕوەکییە (گیاخۆر) کە خاوەن لاشەیەکی زەبەلاحی گەورەیە و بە گەورەترین گیانلەبەری سەر وشکانی دادەنرێت.

فیل لەگەڵ ئەوەی لەشێکی زەبەلاحی ھەیە و ڕۆژانە پێویستی بە خۆراکێکی زۆر ھەیە بۆ ئەوەی تێر ببێت. فیل ٢٦ ددانی ھەیە و تاکە گیانلەبەریشە لەسەر ڕووی زەوی کە چوار ئەژنۆی ھەیە.

## جۆرەکان
فیل دوو جۆری ھەیە یەکێکیان پێی دەوترێت «فیلی ھیندی یان ئاسیایی» و ئەوەی تریشیان پێی دەوترێت «فیلی ئەفریقایی».

## سەرچاوەکان

فیلەکان
گوانداران

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی گیانلەبەرە مەمکدارەکان
**گوانداران** یان **شیردەران** ئەو گیانلەبەرانەن کە لە کۆمەڵەی بڕبڕەدارەکانن و خاوەن بڕبڕەی پشتن و بە شیر بێچووەکانیان گەورە دەکەن. نزیکەی ٤، ٥٠٠ جۆر گیانلەبەری مەمکدار ھەیە و مرۆڤیش ھەر سەر بە کۆمەڵەی مەمکدارەکانە. ئەو گیاندارانەی گوێیان لە دەرەوە بێ ئەوا مەمکدارن، و چەند جۆرێکی ھەیە وەکوو: ھێلکەکەرەکان، تورەگەدارەکان و... ھتد.

## ھۆکاری ناولێنان
ھۆی ناونانیان بە (مەمکدارەکان یان شیردەرەکان) بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە مەمکیان ھەیە و بە شیر بێچووەکانیان بەخێو دەکەن.

پۆل:گواندارن
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
باداری

**باداری** یاخود **ئازاری جومگەکان** (بە ئینگلیزی: *Rheumatism*؛ شێوەی خوێندنەوەی: **ڕۆماتیزم**، واتە: **ئازاری جومگەکان**) دەستەواژەیەکی دیارینەکراوی پزیشکییە بەکاردێت بۆ ئاماژە کردن بە کۆمەڵە گرفتێک کە تووشی جومگەکان و بەستەرەشانەکان دەبێت. کە دەبێتە ھۆی ڕەقبوونی جومگەکان و ھەستکردن بە ئازار.

## ئەمانەش ببینە

* باداریی جومگەکان

پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:نەخۆشییەکانی جومگە
پۆل:ژینناسی
باداری (بژ و با)

**باداری** یاخود **با و بژ** یان **گازات** وەکوو نەخۆشی بە نەخۆشی دانانرێت تەنیا جۆرە بارێکی تەندروستییە کە تێیدا کەسی تووشبوو "سکی با دەکات" و ھەندێ جارێش دەبێتە ھۆی ژانەسک و سکچوون.

## ھۆکارەکانی
زۆر ھۆکار ھەیە کە تووشی باداریت دەکەن لەوانە سەرمابوون زۆر خواردنی ئەو خواردنانەی کە گازاتی زۆر لە کاتی ھەرس کردنیاندا لە ناو سکدا دروست دەکەن بۆ نمونە :"توور، نۆک، ھەنجیر".

پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک
کلکدار

250px|وێنۆک|چەپ|لە وێنەکەدا کلکداری ھالێ بۆپ دەردەکەوێت کە لە ٢٩ مارتی ١٩٩٧ز لە کرواتیا.
**کلکدار** تەنێکی بەستووی بچووکە کە بە دەوری کۆمەڵەی خۆردا دەسوڕێتەوە و تەنیا لەو کاتانەش بە دیار دەکەوێت کە زۆر لە خۆرەوە نزیک دەبێتەوە، ھەندێ جاریش دیار نابێت و دەچێتە تاریکییەوە. ھۆی ناونانیشی بە (کلکدار) دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە کلکی ھەیە.

## جۆرەکانی کلکدار
**کلکداری خوولاوە** ئەو کلکدارانە لە دەوری خۆر دەخوولێنەوە و بە دووریەکی یەکجار زۆر لە دووری خۆر و بە ملیۆنان کیلۆمەتر دوورن دواتر نێزیک دەبنەوە لە خۆر و پێیدەگۆترێ سەردانکەری خوولاوە، وە **کلکداری نەخوولاوە** ئەوەیان یەکجار تێدەپیری بە ناو کۆمەڵەی خۆر دیارنیە کە دووبارە دەگەرێتەوە یاخوود نا.

## سەرچاوەکان
* جیاوازی نێوان کلکدار و هەسارەکان چیە هەسارە و کلکداری رۆزیتا
* ناوەندی هەسارە لاوەکییەکان ٢٧ی نیسانی ٢٠٢١ هەسارە و کلکدار و نەیزەک
## بەستەری دەرەکیی
* کلکدار لە curlie
* کلکدار لە گەڕانی کۆمەڵەی خۆر سەر بە دەزگایی ناسا

کلکدارەکان
پۆل:گەردوون
پۆل:تەنە ئاسمانییەکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:سەھۆڵ
پۆل:سیستمی خۆری
باداری (ڕوونکردنەوە)

*باداری، کۆمەڵێک کێشەی پزیشکی (بە ئینگلیزی ڕۆماتیزم)
*باداری (بژ و با)، بارێکی تەندروستی کە کەسی تووشبوو سکی با دەکات
فریز، ھیران

**فریز** گوندێکە لە ناوچەی خۆشناوەتی کە دانیشتووانەکەی لە ھۆزی خۆشناون.

لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە شارەدێی ھیرانی (شارەدێی خۆشناو) سەر بە شارۆچکەی شەقڵاوەی سەر بە پارێزگای ھەولێری باشووری کوردستانە.

پۆل:گوندەکانی قەزای شەقڵاوە
نازەنین، ھیران

**نازەنین** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سکتان لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. گوندێکە لە ناوچەی خۆشناوەتی کە دانیشتووانەکەی لە ھۆزی خۆشناون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کۆیە
ھیران

وێنۆک|ناحیەی هیران
** شارەدێی ھیران** یاخود **شارەدێی خۆشناو** شارەدێیەکە لە پارێزگای ھەولێری باشووری کوردستان.

**کارگێڕی ناحیەی هیران:**

ناحیەی هیران سەر بە قەزای شەقڵاوەیە، ژمارە دانیشتووانی (8538) که‌سن، هیران بەیەكێ‌ لە هاوینە هەوارەكانی هەولێری پایتەخت دەناسرێت، وە گەشتیارێکی زۆر ڕویتێدەکەن  وە بەتایبەت لە وەرزی هاویندا بەهۆی ئاوهەوایەکی فێنک و هەڵکەوتەی داروبارێكی چڕو و کانیاوەکانی، وە لە کاتی بەفرباریندا لە وەرزی زستاندا گەشتیارێکی زۆر سەردان دەكەن، لە شارەكانی تری كوردستان و شارەکانی عێراق و هەم گەشتیاری بیانی سەردانی دەکەن.

**مێژووی ناحیەی هیران:**

لە سالی (1952) بووە بە ناحیە یەكەم بەڕێوەبەری ناحیە (علی حمادی) تاكو ئێستا (23) بەڕێوەبەری ناحیە دەوامیان كردووە، سەبارەت بە ناوی هیران لەوە هاتووە كە دوو خوشك یەكێكیان بە ناوی هیران ئەوی تریان بە ناوی نازەنین وەك باس دەكرێت، سەبارەت بەڕۆڵی هیران لە رووی كوردایەتی و خزمەت كردن دیسان هیران بە هەموو شێوەیەك پشتگیری شۆرشەكانی كردووە و چەندین جار لەلایەن حكومەتی پێشووی عێراق تێكدراوە.و هیران لەدوای دۆڵی گەڵاڵە دووەمین ناحیە بووە لە سالی(1961) ئازاد كراوە دواجار لە ساڵی (1987)بە یەكجارەكی خاپور كراوە وە خەڵكەكەی راگوێزراوە بۆ كۆمەڵگای زۆر ملێكان وە لە ساڵی(1991)لە دوای ڕاپەرینە مەزنەكەی خەڵكی كوردستان ئاوەدانكرایەوە.

**ئاین و ئەدەب:**

لە ڕووی ئاینیەوه‌ هیران هەر لە كۆنەوە پایەی خۆی هەبووە و چەندین کەسایەتی ئاینی لێ هەڵکەوتووە،وەک تەکیەی (كاكی هیران) کە مێژووەکەی بۆ ٤٠٠ساڵ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە کە ئه‌م ته‌كیه‌یه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر مورید و شوێنكه‌وتووانی له‌ ناوچه‌ جیاوازه‌كانی وه‌كو هەولێر و ڕواندوز و سۆران و كۆیه‌ و سیده‌كان هه‌یه‌، ئەویش و ئێستاش ئەم تەكیە ماوە، وەلە ڕووی ئەدەبی و ڕۆشنبیریەوە چەندین کەسایەتی تێدا هەڵکەوتووە وەک شاعێری گەورەی كورد (سافی هیرانی) و (سانی هیرانی) و (شاناز هیرانی) و (تەلار هیرانی).

**ھۆکاری ناولێنان:**

ھۆی ناونانی شارەدێیەکە بە شارەدێی خۆشناو بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خەڵکی شارەدێیەکە لە ھۆزی خۆشناون.

**گوندەکانی سەر بەناحیەی هیران:**

* كەوەرتیان
* چنێران
* ئاقووبانی سەروو
* ئاقووبانی خواروو
* پونگینە
* گەرۆتە
* بەرەكە
* ئەسپیندارە
* فریز
* لاسە
* ترگالە
* زیارەت
* سولاوكی سەروو
* سولاوكی خواروو
* ناودارۆك
* بیرۆکان
* کاوانیان
* قەسرۆکە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەدێیەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:ناوچەکانی کوردستان
پۆل:شارەدێیەکانی کوردستان
خۆشناو (ڕوونکردنەوە)

* خۆشناو، ناوی ھۆزێک لە باشووری کوردستان
* خۆشناوەتی، جوگرافیا و ناوچە و ڕوبەر
*خۆشناو (شارەدێ)، شارەدێیەک لە باشووری کوردستان
*خۆشناوی، یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی خۆشناوەتی
ڕاین

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|ڕووبارەکە لەسەر نەخشە
**ڕاین** (بە ئەڵمانی: Rhein) ڕووبارێکە لە ئەورووپا کە بە نێوان سویسرا، ئەڵمانیا، لیختنشتاین و ھۆڵەندا تێپەڕ دەبێت، ئەم ڕووبارە بە گرینگترین ڕووبار لە مێژووی ئەورووپا و یەکێک لە ڕووبارە درێژەکانی کیشوەرەکە دادەنرێت.

بە هۆی بەناوبانگی، ڕووباری ڕاین لە نێوی ئەدەبیاتی کوردی دا جێگەی خۆی کردووەتەوە بۆ وێنە مامۆستا هەژار لە دیوانی بۆ کوردستان و لە ژێر ناوی فرمێسکی هەژارێک بەم شێوە دەنووسێت 

لەسەر چۆمی ڕاین لە ڕۆژگارێ جارێ

تکا ئەشکی ئاوارە کوردێ، هەژارێ

بەسەریا خوڕی: کوێندەریی ئەی تکەی سوێر

ئەتۆ و ئێرە چی دەنکە فرمێسکی بێ خێر؟

وتی: ئاوی چاوی کوڕی کوردستانم

لە دەجلە و فوراتڕایە ناو و نیشانم

لە زێڕینەڕوود و تەتاهۆ سەلامێ

لە بەژنت لە چلچەشمە پێمە پەیامێ

لەسەرخۆ بە ئەی ڕاینی شۆخ و شیرین

شتێک بووین ئەمەش گەرچی ئێستا ئەسیرین

هەچەند دیل و بێچارەشە نیشتمانم

ببەخشە لە جێی تۆی بە خۆشتر دەزانم

چ کەڵوە و چ سیروان و ئاوێژەڕۆیە

بە دیمەن هەمووی شۆخ و شەنگتر لە تۆیە

ئەگەر لادەچێ ئەم تەمەی نەگبەتیمان

بە خاوەن دەبێ کێو و چۆم و زەویمان

لە دڕکی نەیاران بژارێکی دەکرێ

هەزارانی وەک تۆ لە شاباشی دەدرێ

بەڵێ ئاوی چاوم لە دڵ هەڵکزاوم

لەڕێی سەربەخۆبوونی کوردان ڕژاوم

وتی ڕاین: ئەی تیشک و هێزی دڵی من

وەرە باوەشم بتبەمە بەحری بێ بن

بە هاوار و دادت موحیت بشڵەژێنە

لە چەپگەردی گەردوون بەشی کورد بسێنە

## بنەچەی ناوەکەی
ناوی ڕووبارەکە لە لە وشەی (سیلیتی: Renos)ەوە داتاشراوە کە بە مانای "تێپەڕین یان ڕۆیشتن" دێت.

پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەورووپا
پۆل:ڕووبارەکانی نەمسا
پۆل:ڕووبارەکانی فەڕەنسا
پۆل:ڕووبارەکانی ئاڵمانیا
پۆل:ڕووبارەکانی لیختنشتاین
پۆل:ڕووبارەکانی سویس
پۆل:ڕووبارەکانی ھۆڵەندا
پۆل:دەریای باکوور
پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:ڕاین
پۆل:ڕووبارەکانی ئەڵمانیا
نۆکەندی پەنەما

**نۆکەندی پەنەما** (بە ئیسپانی: Canal de Panamá) ڕێڕەوێکی کەشتیوانییە بە درێژایی ٤٨ مەیل (٧٧/١ کیلۆمەتر) لە وڵاتی پەناما. ئەم نۆکەندە ڕێگەیەکی قەدبڕە لە نێوان ئوقیانوسی ئەتڵەسی و ئوقیانووسی ھێمن. ئۆکەندەکە یەکێکە لە گەورەترین و دژوارترین پڕۆژە ئەندازیارییەکانی جیھان، ڕێگەی ٢٢٥٠٠ کیلۆمەتری نێوان سانفڕانسیسکۆی کالیفۆڕنیاو شاری نیویۆرکی کورت کردەوە بۆ ٩٥٠٠ کیلۆمەتر.

لە کاتێکا کە ئەگەر ئەم کەناڵە نەبوایە کەشتییەکان لە زەریای ھێمنەوە ناچاربوون تەواوی ئەمریکای لاتین تەی بکەن تا بگەنە زەریای ئەتڵەسی، بیرۆکەی ئەم کەناڵە لە سەدەی ١٦ەوە سەری ھەڵدا و لە ساڵی ١٨٨١ بۆ ١٨٩٤ فەڕەنسییەکان بۆیەکەمجار ئەو ھەنگاوەیان نا بۆ کردنەوەی ئەم پڕۆژەیە.

لە ساڵی ١٩٠٠ پڕۆژەکە تەواوکرا لەلایەن ئەمریکاوە و لە ١٥ی ئابی ١٩١٤ بۆیەکەمینجار بەکارھات، لەکاتی ئەنجامدانی پڕۆژەکەە ٢٧٬٥٠٠ کرێکار بوونە قوربانی.

800px|وێنۆک|ناوەڕاست|پانۆرامایەک لە نۆکەندی پەنەما

## سەرچاوەکان
* "A History of the Panama Canal: French and American Construction Efforts" . Panama Canal Authority. Retrieved 2007-09-03.; Chapter 3, Some Early Canal Plans 
* ویکیپیدیای فارسی.


پۆل:مێژووی پەنەما
چاو

٢٥٠px|وێنۆک|وێنەی چاوێکی سەوز

**چاو** ئەندامی بینینە. چاوەکان ڕووناکی دەناسن و ئەیگۆڕن بۆ سەر تەحریکێکی کیمیایی-ئێلیکتریکی لە دەمارەخانەکاندا. لە گیانەوەرانی زۆر سادەدا تەنھا ئەرکی دەمارەخانەکانی چاو، فامکردنی جووڵە و تەکان لە ڕێگای بینینەوەیە، ئەم گیانەوەرانە ھەست بە ھیچ وردەکارییەک لە بینینی شتەکاندا ناکەن. لە گیانەوەرانی پێشکەوتوودا چاو، نوور لە دەوروبەر کۆ دەکاتەوە، لە ڕێگای کۆرنیا و لێنزەوە موتەمەرکزی دەکاتە سەر تۆڕەی چاو، لە تۆڕەی چاو لە ڕێگای دەمارەخانەکان کە ھەست بە نوور دەکەن، ئەم وێنە موتەمەرکزکراوە، دەگۆڕێت بۆ سەر سیگناڵێکی کیمیایی-ئێلێکتریکی و لە ڕێگای دەماری بیناییەوە ڕەوانەی مێشک دەکرێت؛ کە لەوێدا فامبوونی وێنە ڕوو دەدات و گیانەوەت دەزانێت کە چی دەبینێت. ٩٦٪ گیانلەبەرەکان خاوەنی بەشێکی پێشکەوتوون لە مێشکیاندا بۆ فامکردنی نوور و بینین

سادەترین چاو ھی ئەو میکڕۆئۆرگانیزمانەیە کە تەنھا دەتوانن ڕووناکی لە تاریکی جیا بکەنەوە و ئیتر ھیچ نابینن. ھەرچی گیانەوەر پێشکەوتووتر بێت خاوەنی سیستەمێکی بینایی پێشکەوتووتریشە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاو
ساڵ

**ساڵ** ئەو کاتەیە کە زەوی پێیدەچێت لە خولانەوە بە دەوری خۆردا، کە چوار وەرزی ساڵی پێ درووست دەبێت و ماوەکەش لە ڕۆژژمێری زایینیدا بریتییە لە ٣٦٥ ڕۆژ و ١٢ کاژێر، کە بۆ ڕێکخستنی ڕۆژژمێرەکان سێ ساڵ دەکەن بە ٣٦٥ و ساڵی چوارەم دەکەن بە ٣٦٦، یاسای زانینی ئەوەی ئایا ئەم ساڵ ساڵێکی پڕە (٣٦٦) ڕۆژە یان ساڵێکی پڕ نییە بریتییە لەوە دوو ژمارەی کۆتایی ساڵەکە بێنی و دابەشی چواری بکەیت ئەگەر ژمارەکە بەسەر ژمارە چواردا دابەش بوو و ژمارەیەکی تەواو دەرچوو بەبێ ماوە ئەوا ساڵەکە پڕە بەڵام ئەگەر ماوە مایەوە ئەوا پڕ نییە؛ نمونە:٢٠٠٨ دێین دوو ژمارەی کۆتایی وەردەگرین کە ژمارە (٨)ە و دابەشی ژمارە (٤)ی دەکەین دەبینین (٢) دەردەچێت بێ ماوە بەڵام ئەگەر ٢٠١٠ بووایە؛ ٤/١٠=٢،٥ واتە دوو و نیو کە ژمارەکە نیوی لەگەڵە و تەواو نییە ئەم ئەوە دەردەخات ساڵەکە پڕ نییە.

پۆل:ساڵەکان
پۆل:یەکەکانی کات
ھێکتۆر بێرلیۆز

**ھێکتۆر بێرلیۆز** (؛ ١١ی کانوونی یەکەمی ١٨٠٣ – ٨ی ئازاری ١٨٦٩ لە پاریس) دانەری مۆسیقا و ئاوازدانەر و نووسەر و ڕەخنەگرێکی بەناوبانگی فەڕەنسی بوو. یەکێک لە بەناوبانگترین سەمفۆنیاکانی ئەم ئاوازدانەرە ناوی «سەمفۆنیای فانتاستیک» ە کە بەھۆی سەرکەوتنییەوە ناوبانگێکی گەورەی پەیداکرد.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٣
پۆل:مردووانی ١٨٦٩
ھێکتۆر بێرلیۆز
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
سێ چەکدار

**سێ چەکدار** (بە فەڕەنسی: *Les trois mousquetaires*) ڕۆمانێکی نووسەری فەڕەنسی ئەلیکساندر دوومایە. ئەم ڕۆمانە لە مەڕ چیرۆکی ژیان و پاڵەوانییەتییەکانی سێ کەس لە چەکدارەکانی شای فەڕانسە، لویی سێزدەیەم و ھەروەھا کوڕێکی لاو بە ناوی دارتانیانە، ئەم چوار کەسە پەیمان دەبەستن کە لە ھەموو کێشە و گرفتەکانی ژیان یاری (ھاوکار و ھاوبەش)ی یەک بن و پشتی یەکتر بەر نەدەن.

## چیرۆک
چیرۆکەکە لە ساڵی ١٦٢٥ دەست پێدەکات و باس لە ڕووداوێک لە گوندێکی فەڕەنسی بە ناوی «مۆنگ» دەکات، کە تێیدا ترس و دڵەڕاوکێ باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشابوو بەھۆی ململانێی خوێناوی بەردەوام لە نێوان دەسەڵاتدارانی فەڕەنسا و ئاغاکانی. دوای تیرۆرکردنی باوکی، شا لویسی سێزدەھەم دەچێتە سەر تەختی پاشایەتی فەڕەنسا، کە لە ململانێدا بوو لەگەڵ کاردیناڵ ڕیشیلیۆی ڕاوێژکاری شا، کە بە نھێنی پیلانی دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی دەگێڕا لە ڕێگەی لەکەدارکردنی ناوبانگی شاژن ئان. لە ناوەڕاستی ئەم ڕووداوانە و پشێوییەدا، «دارتانیان» دەردەکەوێت، کە گەنجێکی ئازای تەمەن ھەژدە ساڵانە.

## ڕۆمانی جیھانی
ئەم ڕۆمانە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٤٤ بڵاوکرایەوە و بە یەکێک لە بەناوبانگترین ڕۆمانە فەڕەنسی و جیھانییەکان دادەنرێت. لەسەر بنەمای ئەم ڕۆمانە چەندین کاری تەلەڤیزیۆنی و سینەمایی وەرگیراون، جگە لە یارییە ڤیدیۆیییەکان.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20161227071628/http://www.cadytech.com/dumas/work.php?key=340

پۆل:ڕۆمانەکانی ١٨٤٤
پۆل:ڕومانەکانی ئەلیکساندر دووما
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە یاری ڤیدیۆیی
ئەلیکساندر دووما (باوک)

[230px|وێنۆک|چەپ|ئەلیکساندر دووما لە ساڵی [١٨٥٥]]
**ئەلیکساندر دووما** یان ** ئەلیکساندر دوومای باوک** (١٨٠٢–١٨٧٠) نووسەری سەدەی نۆزدەی فەڕەنسیە کە بە ھۆی نووسینیەکانی بەناوبانگە. کتێبەکانی بە زۆرتر لە سەد زمانی دنیا وەرگێڕدراون. وەک نوسینە مێژوییەکانی وەک "سێ تفەنگچی" و "کنت مونت کرسێو" کە هەردووکی لەماوەی دووساڵدا نوسیون.  لە فەرەنسا بەهۆی زیندوو کردنەوەی رۆمانی مێژویی رێز لە "دوما" دەگرن، ئەمە لە کاتێکدایە کەهەمیشە توانستەکانی کووسینی ئەو جێگای مشتومڕ بوە. بەرهەمەکانی "دوما" بەخێرایی مێژوو و ئەفسانە ئاوێتەی بەکتری دەکات و هاوکات لەگەڵ ئەڵۆزی میلۆدرامەکەی زۆریش وەفاداری راستیە مێژوییەکان نییە.

## ژیان

ئەلکساندەر دوما لە ئاوایی (ویلر کوترەی) فەرەنسا لەدایکبووە ، باپیری لە پیاوماقوڵانی فەرەنسە بوو کەلە ناوچەی "سانتۆ دۆمینگۆ" (بەشێک لە هائیتی ئێستا) دەژیا، لەکاتێکدا کە نەنکی (لەبەرەی دایکیەوە) "ماری کوزێت" لە ڕەش پێستەکانی ئەفریقی-کارائیبی بوو ، کەوەک کۆیلە ڕەوانەی ئەو ناوچەیە کرابوو. باوکی "دوما"ش لە جەنەڕاڵەکانی سوپای(ناپلیۆن) بوو کەلە نەمابووەو دوای مەرگی(باوکی) لە ساڵی ۱۸۰٦ هەژاری بەرۆکی بنەماڵەکەی گرت. "دوما" کە دەست و خەتێکی جوانی هەبوو، سەرتا لەنوسینگەیەکی (بەڵگەنامە فەرمیەکان)دا دەست بەکار بووە و دوای ئەوەی لەساڵی (۱۸۲۳) بۆ دۆزینەوەی پیشەیەکی نوێ ڕەوانەی پاریس بووە، لەنوسینگەی "دوک تۆرمینان" دامەزراوە. دواتر چەوەتە بواری شانۆ و نێوبانگێکی باشی بەدەست هێناوە. لە ساڵی ۱۸۲٤ لەگەڵ ژنێک بەناوی (ماری کاترین لابی) بونە خاونی منداڵێک و ناویان نا (ئەلیکساندەر دووما فیلز) کە بە (ئەلیکساندر دووما (کوڕ)) ناسراوە.

## سەرچاوەکان
* Spurr, Harry A. (October 1902). The Life and Writings of Alexandre Dumas. New York: Frederick A. Stokes, Company. OCLC 2999945.

پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی
پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مردووانی ١٨٧٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٢
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
ئەلیکساندر دووما (کوڕ)

230px|وێنۆک|چەپ|ئەلیکساندر دووما لە ساڵانی کۆتایی ژیاندا
**ئەلیکساندر دووما** یان **ئەلیکساندر دوومای کوڕ** (١٨٢٤ لە پاریس – ١٨٩٥ لە ئیڤلین) نووسەری فەڕەنسیە کە بە ھۆی نووسینی چیرۆکەوە بەناوبانگە. کوڕی ناشەرعی (بە کوردی: زۆڵ) ئەلیکساندر دوومای باوک بوو کە دواتر لە ساڵی ١٨٣١دا ئەوی بە کوڕی فەرمی خۆی قەبووڵ کرد.

## سەرچاوەکان
* Lewis, H. D. A Critical Edition of the Manuscripts of 'La Route de Thebes' by Alexandre Dumas fils Doctorate, University of Leeds, 1982

پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نووسەرانی پاریسی
پۆل:مردووانی ١٨٩٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٤
ئەلیکساندر دووما (ڕوونکردنەوە)

* ئەلیکساندر دووما (باوک) (١٨٠٢–١٨٧٠)، نووسەڕی خەڵکی فەڕانسا و ناسراو بە ھۆی ڕۆمانە میژووییەکانی
* ئەلیکساندر دووما (کوڕ) (١٨٢٤–١٨٩٥)، نووسەڕی خەڵکی فەڕانسا و کوڕی ئەلیکساندر دوومای سەرەوە
جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٢

**جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٢** یەکەمین پاڵەوانیەتی جامی شای ئیسپانیایە، کە لەڕێکەوتی ١٣ی ئایاری ١٩٠٢ دەستی پێکرد و لەڕێکەوتی ١٦ی ئایاری ١٩٠٢ یاری کۆتایی لە مەدرید ئەنجامدرا، لەنێوان یانەی بیزکایە و یانەی بەرشەلۆنە و ئەنجامدرا و بە ئەنجامی ٢-١ لەبەرژەوەندی یانەی بیزکایە کۆتای ھات و توانی بۆ جاری یەکەم ئەم جامە بەدەستبھێنێت.

## قۆناغی کۆتایی

پۆل:وەرزەکانی جامی شای ئیسپانیا
ڕۆژ

وێنۆک|زەوی لە کاتی ڕۆژدا

**ڕۆژ** ماوەیەکی کاتیی دیاریکراوە. لە ٢٤ سەعات پێکدێت، کە شەو و ڕۆژ یاخود شەو و ڕۆژی ڕووناک دەگرێتە خۆی کە بەھۆی سووڕانەوەی زەوی بە دەوری خۆیدا پەیدا دەبن.

ڕۆژی تەواو بە مانای ئەوەیە (خۆر) لە دەرەوە بێت و زەوی ڕووناک بکاتەوە. ڕۆژ بە مانای کاتیش دێ. بە مانای ھەڵاتنی ڕۆژ تا ئاوا بوونی خۆر دێ. ڕۆژ لە کاتی ئێستا بە مانای ھەبوون دێ. ئێمەی مرۆڤ بە چەند جۆر دەزانین ڕۆژە و ئەو کاتەی تێیداین دەزانین ڕۆژە. ئەوانیش:
* ڕۆژێکی ناوەندی تەواو: ئەوەیە کە بە کاتژمێر دەپێورێ و لە ٢٤ کاژێر بە ستاندارد ١٢ کاژێر مرۆڤ لە نێو ڕۆژ دەژی ئەو جۆرە بە کاژێر دەزانین
* ڕۆژێکی خۆری: ئەو جۆرە بە ھێلی کەمەرەی زەوی دەزانین واتا مرۆڤ کاتێک دەزانێ ڕۆژە بە ھێڵی کەمەرەی زەوی بە ٢٤ کاژێر جارێک دەگەرێتەوە سەرەتای ھێڵی کەمەرەیەکەی بەو جۆرەش دەزانین کە مرۆڤ لە چ کاتێک دایە ئەو جۆرەش زیاتر زەویناسەکان پێی دەزانن و دەتوانن شی بکەنەوە
* ڕۆژی کەسی: ئەو جۆرەش مرۆڤ لە خودی خۆی دەزانێ کە ڕۆژە یا شەو. ئەویش بە کاژێرە لە ١٢ شەو دەستپێدەکا ھەتا ١٢ نیورۆ
* ڕۆژی گەردوونزانی: ئەو جۆرە فەلەکناس و گەردووناس و گەردوونزانەکان دەیزانن ئەویش لە ڕێگای زانینی خولکردنی زەوی بە دەوری خۆر.

## تێبینییەکان

ڕۆژ
دینناسی

230px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی ھەندێک لە ئایینە ناسراوەکانی دنیا
**ئایینناسی** یان **زانستی ئایینەکان** زانستی ناسینی لۆجیکی و عاقڵانەی ئایینەکان، لێکۆڵینەوە لە کاریگەری ئایینەکان و ناسینی سروشتی ڕاستەقینەی ئایینەکانە. 

## سەرچاوەکان
* ^ "theology". Wordnetweb.princeton.edu. Retrieved 2012-11-11.

پۆل:ئایین و زانست
بوخارا

**بوخارا** یان **بوخارای شەریف** () پێنجەمین شاری گەورەی وڵاتی ئۆزبەکستانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ی زاینی ٢٤٧،٦٤٤ کەس بووە، دانیشتووانی ئەم شارە پێکھاتوون لە تاجیکەکان، ئۆزبەکەکان و ھەندێک خەڵکی کەمینەی تر وەک یەھوودیەکان.

## سەرچاوەکان
* زانستنامەی ئیرانیکا
* ویکیپیدیای فارسی
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:بوخارا
پۆل:جوو بوخارایییەکان
پۆل:مێژووی ئێرانی کەونار
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بوخارا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئۆزبەکستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ١ەمی پ.ز
پۆل:شارەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
خواناسی

230px|وێنۆک|چەپ|ئۆگۆستین یەکێک لە گەورەترین خواناسەکانی مێژوو
**خواناسی** یان **تیۆلۆجی** یان **تیۆلۆژی** زانستی سەلماندن و بەڵگە هێنانەوەی ھەبوونی خوایە، یان گشتئاینزانی، ئەم وشەیە ھەروەھا دەتوانێت بۆ ھەندێک لە باسەکانی تری ئاینی  بەکاربھێنرێت.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* ویکیپیدیای فارسی


پۆل:ئایین و زانست
پزیشک

[230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی پزیشکێک لە کاتی کوتانی کچێکی تووشبوو بە نەخۆشی [گرانەتا]]
**پزیشک** یان **دکتۆر** کەسێکە کە لە بواری پزیشکیدا کار دەکات و ئەرکی چاکترکردن، ڕاگرتن و گەڕاندنەوەی تەندروستی مرۆڤی لە سەر شانە. پزیشک ئەم کارانە لە ڕێگەی خوێندن، ناسین و دەرمانی نەخۆشی یا ئازار ئەنجام دەدات. پزیشک نەک ھەر دەبێ ئاگاداری نەخۆشیەکانی لەشی نەخۆشەکەی بێت، بەڵکوو دەبێ لە ھەمان کاتدا تەندروستی مێشک و دەروونی نەخۆشەکەیشی بپارێزێت. 

## سەرچاوەکان
*  a b H.W. Fowler. (1994). A Dictionary of Modern English Usage (Wordsworth Collection). NTC/Contemporary Publishing Company. ISBN 1-85326-318-4.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پیشەکان
پزیشکی

**پزیشکی** **(Medicine)** زانست و کرداری نۆڕین و چارەسەرکردن و بنبڕکردنی نەخۆشی و دەردەکانە، وشەی (Medicine) لە (Medicus)ی لاتینییەوە وەرگیراوە و واتای نۆژدار (Physician) دەگەیەنێت.[300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی چەند [پزیشکێک لە کاتی نەشتەرکاریدا]]
[300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی [لوی پاستێر لە تاقیگە]]
[300px|وێنۆک|چەپ|چەند کتێبێکی پزیشکی لەناو تێبخانەی پزیشکی لە نەخۆشخانەی (Markham Stouffville) لە [کەنەدا.]]
 
## بەشەکانی پزیشکی
* پزیشکی گشتی
* پزیشکی ددان
* پزیشکی دەرمانسازی
*   پەرستاری
* ڤێتەرنەری

## زانستە بنەڕەتییەکان
* توێکاری
* زیندەکیمیا
* زیندەمیکانیک
* زیندەفیزیک
* زیندەئاماری
* کۆرپەزانی
* زانستی لووەکەڕەکان
* پەتازانی
* زیدەزانی خانە
* بۆماوەزانی
* زانستی شانە ئەندامییەکان
* پزیشکی فیزیا
* زانستی بەرگری
* زانستی وردەزیندەوەر
* خۆراک وەرگرتن
* دەرمانزانی
* زیندەوەرزنای گەردی
* ژەھرزانی
* رادیۆبایۆلۆجی
* کارئەندامزانی
* فۆتۆبایۆلۆجی
* نەخۆشیزانی

## پزیشکی لە هەرێمی باشووری کوردستان
پزیشکی لە هەرێمی باشووری کوردستان لە گەشەسەندندایە، زانکۆی پزیشکیی هەولێر و زانکۆی دهۆک و زانکۆی سلێمانی و زانکۆی کۆیە و زانکۆی ئیشک؛ کۆلێژە پزیشکییەکانی وەک پزیشکیی گشتی و ددانسازی و دەرمانسازی و پەرستاری و  زانستە تەندروستییەکان و پزیشکیی ئاژەڵان لەخۆ دەگرن، ساڵانە سەدان خوێندکار وەردەگرن و سەدانی تر دەردەچن. هەروەها چەند بەشێکی پزیشکی تر هەن لە پەیمانگا تەکنیکیەکان کە خوێندکار دەتوانێت وەربگیرێت لەو بەشانە کە ئەمانەن:
بەشی دەرمانسازی
بەشی تەندروستی کۆمەڵ
بەشی تیشک
بەشی سڕکردن
بەشی چارەسەری سروشتی
بەشی تاقیگە
بەشی پەرستاری.

## سەرچاوەکان
*ماڵپەری ئۆکسفۆرد 
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Medicine

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستی تەندروستی
پۆل:پزیشکی
چینگ خا

وێنۆک
[٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|گۆڕی چینگ خا لە [نانجینگ، چین]]
**چینگ خا** یاخود **چینگ خھا** یانیش **ژینگ ھۆ** (بە چینی: 鄭和) ناسراو لە جیھانی ئیسلامی بە **حاجی مەحمود شەمسەددین** (١٣٧١ – ١٤٣٣) دەریاوان و دیپلۆماتکار و دۆزەرەوە و بازرگان و ڕامیارڤانێکی (سیاسەتکار) چینی بوو. کە بە ڕەگەز لە نەتەوەی مسوڵمانی (ھوی)ی بوو کە نەتەوەیەکن لە کەرتی "یونان"ی باشووری ڕۆژئاوای وڵاتی چین دەژین.

پۆل:موسڵمانانی چینی
پۆل:دۆزەرەوەکانی ئەفریقا
پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا
پۆل:دۆزەرەوەکانی چین
پۆل:مێژووی کێرەلا
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٧١
پۆل:مردووانی ١٤٣٣
پۆل:خەلکی چین لە سەدەی ١٤یەم
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٤یەم
دەریاچەی ڤیکتۆریا

وێنۆک|دەریاچەی ڤیکتۆریا
**دەریاچەی ڤیکتۆریا** گەورەترین دەریاچەی کیشوەری ئەفریقا و ھەروەھا دووەمین دەریاچەی ئاوی شیرینی جیھانە لە ڕووی ڕووبەرەوە. ڕووبەرەکەی ٦٨،٨٠٠ کیلۆمەتری دووجایە و لە نێوان سێ وڵاتی تانزانیا (٦٪)، کینیا (٤٥٪) و ئووگاندادا (٤٩٪) ھەڵکەوتووە. ھەروەھا بە قەبارەی ٢،٧٥٠ کیلۆمەتری سێجا نۆھەمین دەریاچەی گەورەی جیھانە لە ڕووی قەبارەوە.

دەریاچەی ڤیکتۆریا زیاتر لە ٣٠٠٠ ھەزار دوورگەی ھەیە کە زۆربەیان ئاوەدانن.


ڤیکتۆریا
ڤیکتۆریا
ڤیکتۆریا
پۆل:سنووری تانزانیا–ئووگاندا
پۆل:سنووری کینیا–تانزانیا
پۆل:سنووری کینیا–ئووگاندا
پۆل:کامپالا
پۆل:نیل
ئاقتاو

**ئاقتاو** () شارێکە لە پارێزگای مانغستاو لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا 180373 کەس بووە. ئاقتاو لە ساڵی ١٩٦٣ەوە شارە.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارەکانی کازاخستان

## سەرچاوەکان


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مانغستاو
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئاسیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٦١
پۆل:شارەکانی کازاخستان
پۆل:ئاقتاو
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی
**ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی** ناوی تەواوی **ڤلادیمیر سیمیۆنۆڤیچ ڤیستۆتسکی** و ناسراو بە **ھۆنەری خۆشەویستی گەل** (بە ڕووسی: *Влади́мир Семёнович Высо́цкий*) گۆرانیبێژ و ھۆنەرێکی بەناوبانگی ڕووسی بوو کە لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٣٨ز لەدایکبووە و لە ٢٥ی تەمموزی ١٩٨٠ز گیانی سپاردووە. ئەم ھۆنەرە بەناوبانگترین ھۆنەری نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمی بوو لە ڕووسیادا ئەم ھۆنەرە لەگەڵ ئەوەی ھیچ پەرتووک و نامیلکەیەکی لە چاپ دراوی نەبوو بەڵام ناوەندە کۆمەڵایەتییەکانی یەکێتیی سۆڤیەتی جاران ئاماژە بەوە دەدەن کە ٧٠٠ ھۆنراوە و گۆرانی تۆمار کردووە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی (ڤلادیمێر ڤیستۆتسکی) وەرگێڕانی لە ڕووسییەوە: گوڵاڵە نوری.

پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:نووسەرانی ڕووسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەری پیاوی سۆڤیەت
ھەکار فندی

**ھەکار فندی** نووسە‌ر و روژنامە‌وانە‌کی کوردە‌

## ژیاننامە
* لە‌ سالی ١٩٨٢ لە‌ شاری دھۆک لە‌ دایک بووە‌
* خویندنی خوی لە‌وێ کوتایی ھێناوە، دەرچوی کۆلژی یاسا وڕامیاری / بە‌شی یاسای، ماستەر لە یاسا و راگەهاندن لە وەلاتی هندستان هێناوە.
* پەیامنێر ونوسە‌ر بوە‌ لە‌ کۆڤاری دجلە کە‌ یە‌کە‌م کوڤاری بووە‌ بە‌ تیپی کوردی لاتینی لە‌ ھەرێمی کوردستان بلاودە‌بیتە‌وە‌. پەیامنێری کۆڤاری کاروان (ھەولێر) بو لە‌ دھۆک کە‌ لە‌ لایە‌ن وەزارەتی ڕۆشنبیری  حوکمەتی ھەرێمی کوردستان دە‌ردە‌چوو. پەیامنێری کۆڤاری ئاسۆیی فولکلۆر (ھەولێر) بو لە‌ دھۆک کە‌ لە‌ لایە‌ن وەزارەتی ڕۆشنبیری  حوکمەتی ھەرێمی کوردستان دە‌ردە‌چوو. لە کاتی خویندکار لە زانکۆ سەرنوسە‌ری کۆڤاری (یاسا) بو، کە‌ کۆڤارێکی یاسایی، ڕەوشەنبیری ، گشتی بو لە‌ لایە‌ن کۆلیژی یاسا وڕامیاری – زانکوی دھۆک دە‌ردە‌چوو.
لە بواری رۆژنامەوانی ئەلکترونی پەیامنێری ڕۆژنامە‌ی (ئیلاف) ی ئەلکترۆنی بولە‌ کوردستان. هەر وەها لە‌ شەری رزگارکردنی عیراق، پەیامنێری مالپەری (ئیراق فور ئۆل) بو.

* لە بواری نەخشەکێشان و دیزاین بە‌رێوە‌بە‌ری ھونەری ڕۆژنامە‌ی (الاھالی) بو کە‌ بە‌ زمانی عە‌رە‌بی دە‌ردە‌چیت لە‌ عیراق. هەر وەها نە‌خشە‌سازی کۆڤاری دجلە بوە.
* بەرھەمە‌کانی خۆی لە‌ زۆر کۆڤار وڕۆژنامە‌کان بلاوکردویە‌تی، لە‌ وانە‌ (دجلە ، نڤیس، ھەنگ، کاروان، ئاسۆیی فولکلۆر، سینەما وشانۆ، زاگرۆس، ھەرێم، ھونەر، یاسا، ئافاق سپیرێز، الاھالی ، ئەڤرۆ، پەیمانا ئەدەب وھونەر ، ئەدەب وھونەر – ئەڤرۆ – ، جاڤدێر ، ئاوێنە).
* ھە‌ر وە‌ھا گۆتار و دە‌نگوباس و راپۆرت و بە‌رھە‌مانی لە‌ زۆر سایتە‌کانی کوردی بلاوبونە‌وە‌، لە‌وانە‌ ( پەنا کورد ، ئاڤەستا ، ئامودە ، مەھنامە ، ئورمیە ، عیراق فور ئۆل، پدک-خۆیبون ، ڕزگاری ئۆنلاین ، ئێڤارباش، ڕۆژنامە ، کدپ نفۆ ، پەیامنێر ،و زۆری تر).
* زمانی کوردی و عەرەبی و ئنگلیزی ئەزانیت.

## ئەندامەتی
* ئەندامی پەنی کوردی یە‌
* ئەندامی یەکێتی ڕۆژنامەوانانی جیھانی یە
* ئەندامێ سەندیکا ڕۆژنامەنڤیسێن کوردستانە
* ئەندامێ سەندیکای پارێزەرانی کوردستانە‌
* ئەندامێ یەکێتی مافپەروەرانی کوردستانە‌ 

## بەرھەمە‌ چاپکراوە‌کانی
*  الفدرالیة مفھوما و تطبیقاَ / فدرالی. . . تێگەھ وبجیکرن. ٢٠٠٩ - دانان ( بە‌ زمانی عە‌رە‌بی یە‌)
* یاسایێن گرێدای رۆژنامە‌ڤانیێ ل ھە‌رێما کوردستانێ - عیراق ، ٢٠١٠ - بە‌رھە‌ڤکرن و وە‌رگێران ( بە‌ زمانی کوردی و عە‌رە‌بی یە‌)
* دلیل اصلاحیةالکبار فی دھوک / رێبە‌ری چاکسازیا مە‌زنا ل دھۆکێ  ، ٢٠١١ - بە‌رھە‌ڤکرن ( بە‌ زمانی عە‌رە‌بی یە‌)
* یاسایێن رۆژنامە‌/ڤانیێ ل ھە‌رێما کوردستانێ ، ٢٠١١ - بە‌رھە‌ڤکرن و وە‌رگێران ( بە‌ زمانی کوردی و عە‌رە‌بی یە‌)
* رێبە‌رێ دە‌زگە‌ھێن راگە‌ھاندنێ ل پارێزگە‌ھا دھۆکێ ، ٢٠١٢ - بە‌رھە‌ڤکرن (بە‌ زمانی کوردی یە‌)
* تیکە‌ھە‌کێ یاسایی بۆ رۆژنامە‌ڤانیێ، ، ٢٠١٢ - دانان (بە‌ زمانی کوردی یە‌
* رێبە‌رێ دە‌زگە‌ھێن راگە‌ھاندنێ ل پارێزگە‌ھا دھۆکێ ، ٢٠١٣ - چاپا دووێ - بە‌رھە‌ڤکرن (بە‌ زمانی کوردی یە‌)
* دلیل المؤسسات الاعلامیة فی محافظة دھوک/٢٠١٣ ، ٢٠١٣ - بە‌رھە‌ڤکرن (بە‌ زمانی عە‌رە‌بی یە‌)
## لینکی دەرەوە
* Wikipedia Kurdi
* ویکیبیدیا العربیة

## سەرچاوە


پۆل:رۆژنامەنوسانی کورد
پۆل:رۆژنامە
پۆل:گۆڤار
پۆل:یاساناس
پۆل:دهۆک
پۆل:کوردستان
بایکۆنور

**بایکۆنور** () شارێکە لە پارێزگای قزلۆردا لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ٥٩٤٥٢ کەس بووە. بایکۆنور لە ساڵی ١٩٦٩ەوە شارە.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارەکانی کازاخستان

## سەرچاوەکان


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای قزلۆردا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٥
پۆل:شارەکانی کازاخستان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
پۆل:پارێزگاکانی کازاخستان
کێنتاو

**کێنتاو** (بەکازاخی: Кентау) شارێکە لە پارێزگای کازاخستانی باشوور لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ٦٠٧٩٩ کەس بوو. کێنتاو لە ساڵی ١٩٥٥ەوە بە شار دادەنرێت.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارەکانی کازاخستان

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کازاخستانی باشوور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٥
پۆل:شارەکانی کازاخستان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان
سەتبایێڤ، کازاخستان

**سەتبایێڤ** () شارێکە لە پارێزگای قەرەغەندی لە وڵاتی کازاخستان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ٧٣٨٧٤ کەس بووە. سەتبایێڤ لە ساڵی ١٩٧٣ەوە شارە.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارەکانی کازاخستان

## سەرچاوەکان


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای قەرەغەندی
پۆل:شارەکانی کازاخستان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کازاخستان