open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کۆئەندامی زاوزێی نێرینە

**سیستمی زاوزێی پیاوانە **(بە زمانی ئینگلیسی: Male reproductive system ) سیستمێکە لە ناو جەستەی مرۆڤدا کە ئەرکی سەرەکی زاوزێی وەئەستۆیە .

## ئەرکەکانی سیستمی زاوزێی پیاوانە

* درووستکردنی تۆو (سپێڕم)، (بە زمانی ئینگلیسی: sperm)
* درووستکردن و دەردانی ھۆڕمۆنە جنسیە پێویستەکان بۆ کامڵ بوونی جنسی لە کاتی باڵغبووندا.

## بەشەکانی سیستمی زاوزێی پیاوانە
thumb|300px|بەشەکانی سیستمی زاوزێی پیاوانە(بە کوردی)
ئەم سیستمە لە کێر، گون، کیسەی گون پێکھاتووە. ھەر گونێک لەخۆگری ئەندازەیەکی زۆر بۆرین(لوولە) کە ئەرکیان درووستکردنی تۆوە . سپێڕمەکان لە ناو ئاڵۆزە یان تۆوبەر (بە زمانی ئینگلیسی:Epididymi) کامڵ ئەبن و رائەگیرێن. بۆریەکی تر لوولەی گوێزەرەوەکان بە بۆری ئاوھاتنەوە ئەنوسێنێ  کە ئەم بۆریە خۆی ئەنووسێ بەمیزەڕۆوە (بە زمانی ئینگلیسی:Urethra).
سێ دانە لوو (ڕژێن، Gland) کە دوانیان تۆو درووست ئەکەن و یەکیشیان لووی پڕۆستاتە، شلاوێک دەرئەدەن کە ئەرکی خۆراکدان (بژیوکردنی) و راگواستنی سپێرمەکانی وەئستۆیە. ئەم دەردراوانە لەگەڵ تۆوەکاندا شلاوێک درووست ئەکەن بە ناوی ئاو.
لە درێژایی جووتبووندا (سێکس کردن)، شانەی رەپکردنی کێر پڕ ئەبێ لە خوێن و  ئەبێتە ھۆی رەق و قوت و رەپ بوونی کێر تاکوو بتوانێ بچێتە ناو ئەندامی زاوزێی ژنانەدا (قوز). لە کاتی راحەتبوون، گرژ بوونەوەی ماسولکەکانی کێر وا ئەکات تاکوو ئاوی پیاو لە رێگەی بۆریەکەوە بەرەوە میزەڕۆ و لەوێشەوە بەرەوە دەری کێر بێتە دەر.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*[ویکیپیدیای فارسی(دستگاە تولید مثل در مردان) و ئینگلیسی (Male reproductive system)
ئەندازیاریی کارەبا

**ئەندازیاریی کارەبا** () زانستی ناسینی وزەی کارەبایی و ئەلەکترۆنیکە. ئەندازیاریی کارەبا زۆرترین پەیوەندیی لەگەڵ ئەندازیاریی کۆمپیوتەر ھەیە.

ئەندازیاریی کارەبا بوارێکی ئەندازیارییە کە بەگشتی لەگەڵ خوێندن و کەڵکەکانی کارەبا، ئلێکترۆنیک و کارۆموگناتیک سەروکاری ھەیە. ئەم بوارە یەکەم جار، لە دوا نیوەی سەدەی ١٩یەم، دوای تیجاریبوونی تێلێگرافی کارەبایی، تەلەفوون و دابەشکردنی ھێزی کارەبا و بەکارھێنانی، بوو بە پیشەیەکی بەرچاو. پاشان، بڵاوکاری و تۆماری میدیا، ئلێکترۆنیکی کرد بە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانە.

داھێنانی ترانزیستۆر و دوای ئەوە خولگە یەکخراوەکان، تێچووەکانی تا ئەو ئاستە ھێنایە خوار کە ئەو دەرفەتە بڕەخسێنێ کە لەم ئەمرازانە تا ڕادەیەکی زۆر لە ھەموو شتومەکی ماڵ کەڵک وەربگیردرێ.

ئەندازیاریی کارەبا ئێستاکە دابەش بووە بەسەر ژێرلقگەلێکی زۆر بەربڵاو کە بریتین لە ئلێکترۆنیک، ئەندازیاریی ھێز، ئەندازیاریی پێوەندییەکان، سیستمگەلی کۆنتڕۆڵ، ئەندازیاریی فرێکانسە ڕادیۆیییەکان، پەرداوتنی سیگناڵ، ئینسترومێنتەیشن و میکرۆئلێکترۆنیک.

بواری ئەندازیاریی ئلێکترۆنیک زۆرجار وەک ژێرلقێکی خودی ئلێکتڕۆنیک ئەبیندرێ بەڵام لەگەڵ گشت ژێرلقەکانی تر وەکوو ئلێکترۆنیکی ھێزی و ئەندازیاریی ھێز ھاوپۆشانی ھەیە.

ئەندازیارانی کارەبا بەگشتی بڕوانامەیان لە ئەندازیاری کارەبا یان ئەندازیاری ئلێکترۆنیک ھەیە. ئەندازیارانی چالاک دەتوانن بڕوانامەی پرۆفێشناڵیان ھەبێ و ئەندامی ڕێکخراوەیەکی پرۆفێشناڵ بن. ئەو ڕێکخراوانە بریتین لە ڕێکخراوەی ئەندازیارانی کارەبا و ئلێکترۆنیک (IEEE) و ڕێکخراوی ئەندازیاری و تکنۆلۆجی (IET). ئەندازیارانی کارەبا لە بەستێنێکی زۆر بەرینی پیشەیی کار دەکەن و شارەزایییە پێویستەکانیشیان جۆراوجۆرن. ئەم بەستێنە بەربڵاوە ھەر لە بیردۆزی بنەڕەتی خولگەوە ھەیە ھەتا شارەزایییە بەڕێوەبەرایەتییەکانی پێویست بۆ بەڕێوەبەری پڕۆژە. ھەروەھا کەرەستە و ئامێرگەلێ کە لەوانەیە تاکە ئەندازیارێ پێویستی بێ، بەربڵاوە و ئەمەش ھەر لە ڤۆڵتپێوێکی سەرەتایییەوە بیگرە ھەتا شیکاریگەرێکی پێشکەوتوو بۆ داڕشتنی ئاڵۆز و نەرمامێری دروستکەر دەگرێتەوە.

## بەشەکانی ئەندازیاریی کارەبا
* ئەلەکترۆنیک
* میکرۆئەلەکترۆنیک
* ھێز
* کونترۆڵ
* شیکردنەوەی سیگناڵ
* موخابەرات
* بیۆمەتێریاڵ

## سەرچاوەکان

*ویکیپیدیای ئینگلیزی
*ڕێکخراوەی زانستی-فەرھەنگیی ھۆژان

پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:ئەندازیاریی کارەبا
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
ساواک

**ڕیکخراوەی زانیاری و ئاسایشی وڵات** (، بە کورتە **ساواک**) پۆلیسی نھێنی ڕێکخراوەی سەرەکیی ئاسایشی ناوخۆ و ئاژانسی ھەواڵگریی ئێران لە سەردەمی دەسەڵاتی حکوومەتی پەھلەویدا بوو. ئەم دەزگایە ھێز و دەسەڵاتێکی زۆری پێدرابوو و لە دەسبەسەرکردن و لێکۆڵینەوە لە دژبەرانی حکوومەت ڕۆڵی بەرچاوی ھەبوو. ساواک لە ساڵی ١٩٥٧ دامەزرا و لە ساڵی ١٩٧٩، دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران ھەڵوەشایەوە.

## دامەزراندن
ساواک لە ساڵی ١٩٥٧ی زایینی (١٣٣٥ی ھەتاوی) بە ھاوکاری ھاوبەشی مۆساد و سی ئای ئەی لە ئێراندا دامەزرا و ئامانجی پێکھێنانی بریتی بوو لە دامەزراندنی ھێزی پۆلیسی نھێنی لە ئێران. دامەزرێنەری ئەم ڕێکخراوەیە، سی ئای ئەی وەکوو وێنەیەک بۆ دامەزراندنی دیاری کردبوو. کارناسانی سی ئای ئەی و مۆساد دەستیان کرد بە فێرکردنی میتودەکانی سیخۆڕی و کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر دژبەرانی دەسەڵاتی محەممەدڕەزا شا لە ئێراندا.

## ھەڵوەشاندن
لە ساڵی ١٩٧٩، ھاوکات لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕادەی نائارامییەکان لە ئێراندا، محەممەدڕەزا شا دەستووری ھەڵوەشانەوەی ساواکی دا و بەرپرسی پێشووی ساواک، نیعمەتوڵڵا نەسیری کە لەو سەردەمەدا ھەناردەی ئێران لە پاکستان بوو، بۆ ئێران بانگھێشت کرایەوە و دەستبەسەر کرا. دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، نیعمەتوڵڵا نەسیری درایە دادگا و لە ئاکامدا لە سێدارە درا. جێگری نەسیری، پەرویز سابتی بۆ دەرەوەی وڵات ڕای کرد. کاربەدەستانی دیکە وەکوو حوسێن فەردووست کە نزیکایەتییان لەگەڵ شا و بەرپرسانی ساواک ھەبوو، دوای سەرکەوتنی شۆڕش لە کار دوور خرانەوە و دواتر کۆماری ئیسلامییان یارمەتی دا بۆ دامەزراندن و ڕێکخستنی وەزارەتی ھەواڵگری.

## سەرۆکەکان

## ئەمانەش ببینە
* وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)

## سه‌رچاوه‌کان

* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:سیاسەتی ئێران
بیرگەی کۆمپیوتەر

لە کۆمپیوتەر یا دەزگا دیجیتاڵەکانی تردا، **بیرگە** بەو کەرەستە فیزیکییانە ئەوترێ کە بۆ کۆگاکردنی ھەمیشەیی یا کاتیی بەرنامەکان (پاشیەکیی فەرمانەکان) یا دراوەکان سوودیان لێ وەرئەگیردرێ. بەگشتی دوو جۆر بیرگە ھەیە:
* بیرگەی سەرەکی یا بیرگەی سەرتایی (primary memory)، کە زۆر خێرایە (بۆ نموونە RAM)،
* بیرگەی لاوەکی (secondary memory)، کە خیڕا نییە بەڵام ئەتوانێ زانیارییەکی زۆر لە خۆیدا جێ بکاتەوە.

ھەندێ جار (بەڵام نە ھەمیشە) بۆ بیرگە لاوەکییەکان وەکوو نەوار و دیسک زاراوەی «کۆگە» (storage) بەکار ئەبردرێ؛ ھەروەھا زاراوەی «بیرگە» (memory) -ش ھەندێ جار (بەڵام نە ھەمیشە) بۆ بیرگە سەرەکییەکان کە لە نیمچەگەیێنەر دروست بوونە بەکار ئەبردرێ.

دوو جۆری سەرەکی لە بیرگەی نیمچەگەیێنەر بوونی ھەیە: زووبفڕ (volatile) و زوونەفڕ (non-volatile). نموونەکانی بیرگەی زوونەفڕ بریتین لە فلاش (ھەندێ جار وەکوو بیرگەی سەرەکی و ھەندێ جاری دیکەش وەکوو بیرگەی لاوەکی بەکار دێ) و ROM/PROM/EPROM/EEPROM (بۆ ھەڵگرتنی پتەوواڵە بەکار دێن). نموونەکانی بیرگەی زووبفڕ بریتین لە DRAM و کەشی سی.پی.یوو.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* http://computer.howstuffworks.com/computer-memory.htm
* https://web.archive.org/web/20110713152954/http://www.kingston.com/tools/umg/pdf/umg.pdf

پۆل:کۆگەی کۆمپیوتەر
بیرگەی کۆمپیوتەر
پۆل:ئەلکترۆنی دیجیتاڵی
سیلیکۆن

**سیلیکۆن** (بە ئینگلیزی: Silicon) یەکێکە لە توخمە کیماییەکان و هێمای گەردیلەیی (Si)یە و گەردیلە ژمارەی (١٤)یە.

## پەراوێزەکان


پۆل:سیلیکۆن
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
چەکوچ و داس

وێنۆک|150px|نیشانی چەکوچ و داس.
**چەکوچ و داس** () نیشانێکە و بەگشتی پەیوەندی بە کۆمۆنیزمەوە ھەیە. چەکوچ نیشاندەری کارە لە پیشەدا و داسیش نوێنەری کارە لە وەرزێڕیدا. لە ھەندێک لەو وڵاتانەی کە حیزبی کۆمۆنیست نایاسایین، ئەم نیشانەیە پاوان کراوە، لەو وڵاتانە: ھەنگاریا، لاتڤیا و پۆڵەندا.

## یوونیکۆد
کۆدی U+262D لە یوونیکۆددا نیشانی چەکوچ و داسە ().

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئازەربایجان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی بیلاڕووس
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی چین
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کازاخستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی قرغیزستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی لاوس
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ڕووسیا
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی تاجیکستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی تورکمانستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:چەکوچ و داس
پۆل:کۆمۆنیزم
پۆل:نیشانەکان
پۆل:ھێماکانی کۆمۆنیزم
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئوکراینا
بیرگەی زووبفڕ

**بیرگەی زووبفڕ** (volatile memory) ئەو بیرگەیەیە کە - پێچەوەانەی بیرگەی زوونەفڕ - بۆ ڕاگرتنی زانیارییە کۆگاکراوەکەی پێویستی بە وزەی کارەبایە؛ ئەم جۆرە بیرگەیە لە لای ھەندێ کەسانەوە بە *بیرگەی کاتی* ناسراوە. ئەمڕۆکە زۆربەی بیرگەکانی بەھەڵکەوت-دەستپێگەیشتن (RAM) زووبفڕن.

پۆل:بیرگەی کۆمپیوتەر
بیرگەی زوونەفڕ

**بیرگەی زوونەفڕ** (non-volatile memory) لە بنەڕتیترین واتایدا ئەو بیرگەیەیە کە تەنانەت ئەو کاتەی وا کارەبای پێ ناگا ئەتوانێ زانیارییە کۆگاکراوەکەی بپارێزێ و لەدەستی نەدا. نموونەکانی بیرگەی زوونەفڕ بریتین لە بیرگەی بەس-خوێندن (ROM)، فلاش مێمۆری، F-RAM، ھارد، فلۆپی، نەوار، دیسکە ئۆپتیکاڵەکان و میتۆدەکاتی کۆنی پاشەکەوت لە کۆمپیوتەردا وەکوو نەواری کاغەزی و کارتی کونکراو. 

پۆل:بیرگەی کۆمپیوتەر
پۆل:کۆگەی کۆمپیوتەر
زمانی پاڵەویی ئەشکانی

**زمانی پاڵەویی ئەشکانی** یان **زمانی پارتی** کە ھەندێک جار «پاڵەوی باکووری»شی پێ‌دەڵێن زمانی ھۆزی پارت بوو. ئەم زمانە لە سەردەمی ئیمپراتۆرێتی ئەشکانیدا، یانی لە ساڵی ٢٥٠ی بەر لە زایین و ھاتنە سەر کاری ئەشکی یەکەم ھەتا ساڵی ٢٢٤ی دوای زایین و ڕوخانی دەستەڵاتی ئەشکانییەکان زمانی ڕەسمی بووە. لە دوای پاڵەویی ئەشکانی، زمانی پاڵەویی ساسانی جێگای ئەم زمانەی گرتەوە.
زمانی پاڵەوی ئەشکانی لکێکە لە زمانە ھیندوئورووپایییەکان و سەر بە زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوایە و لەگەڵ زمانی کوردی یەک بنەماڵەن.

## ھەڵسەنگاندنی زمانی پاڵەوی ئەشکانی لەگەڵ زمانی کوردی

## ئەمانەش ببینە
*زمانی پاڵەوی
*زمانی پاڵەویی ساسانی

## سەرچاوەکان
*نانەوازادە، عەلی، *فەرھەنگی پەھلەوی*، تاران، چاپەمەنی تەوەکولی، ل٥، ٢٠٠٢، ISBN 964-5821-15-0
*زەبیحی، عەبدوڕەحمان، *قامووسی زمانی کوردی*، ورمێ، ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ل٢٩

پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:زمانی ئەرمەنی
چەناگە

250px|thumb|left|چەناگەی پیاوێک
250px|thumb|left|چەناگەی چاڵ

لە توێکاریی مرۆڤدا، **چەناگە** بە خوارووترین بەشی دەموچاو دەوترێ. هەندێک کەس چەناگەیان چاڵە و هەندێکیان تەخت، لەسەر چەناگەی پیاوان ڕیش دەڕوێ.

## سەرچاوەکان
*ویکی پیدیای ئینگلیسی (chin)

پۆل:لەشی مرۆڤ
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پەپکە

**پەپکە**، تەنێکی فیزیایییە کە بریتیە لە ڕووتەختێک لە شێوەی بازنەدا کە بەرزییەکی کەمی هەیە، واتە ناسکە.

## سەرچاوە
[کتێبی زانیارییە گشتییەکان]
ڕوومەت

250px|thumb|گووپی کچێک
**ڕوومەت**، **کوڵم** یان **گووپ** ئەندامێکە لە دەموچاوی مرۆڤدا، گووپ بە ناوچەی ژێر چاوی مرۆڤ و ناوچەی لووت ھەتا گوێکان ئەوترێ. 
## ناوەکانی تر
گۆن-گۆنام کوڵم، کوڵمە، گونە، گۆنا، دیم، دیمە، شیپک، سەرکوڵمە، گەلپ، نارک، ئارن، تەتەڵە

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* [ویکیپیدیای فارسی](http://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87_(%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%85))
* ویکیپیدیای ئینگلیسی
* فرهنگ فارسی-کردی (میانی)، دانشگاه کردستان، ماجد مردوخ روحانی، سنندج ١٣٨٥

پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
کەللەسەر

[وێنۆک|کەلەسەری زیانپێگەیشتووی [مرۆڤێک]]
وێنۆک|بەشەکانی کەلەسەری مرۆڤ

**کەلەسەر** پێکھاتەیەکی لە ئێسک درووس بووە کە لە تەواوی ئاژەڵاندا بوونی ھەیە. کەللەسەر وەک چوارچێوەی سەر ئیش دەکات. کەلەسەر چوارچێوە و پێکھاتی دەموچاو ڕاگیر دەکات و بەرگری دەکات لە ئازار و گازندە گەیشتن بە مێشک.

بە کەلەسەر بە بێ ئێسکی شێویلاکەی خواروو ئەوترێ کڕانیۆمکە لە دوو بەش پێکھاتووە. کەلەسەری مێشکی کە ئەرکی پارێزگاریکردن لە مێشکی بە ئەستۆیە و بەشی دووھەم، ئێسکەکانی دەموچاوە کە لە پێشتەوە و خوارەوەی قاپیلکەی مێشکدا جێگیرە و چوارچێوەی دەموچاو پێکدێنێ، ئێسکەکانی قاپیلکەی مێشک ٨ دانەن کە ٤ دانەیان تاکن و لە نێوانان، ٢ دانەشیان جووتن و لەلاوەن. ئێسکەکانی دەموچاو ١٤ دانەن کە ٦ دانەیان جووتن و ٢ دانەیان تاکن.

بە کۆ کەلەسەر لە ٢٢ ئێسک پێکدێت. لە ئەستوورایی ھەندێک لە ئێسکەکانی سەر و دەموچاودا بۆشاییگەلێک ھەن بە ناوی سینووس. جگە لە جومگەی لاجانگی شێویلاکی کە تەنیا جومگەی بزوێنەری کەلەسەرە دیتری ئێسکەکانی لە ڕێی جومگەی ڕیشاڵی بە یەکەوە نووساون.

## ناوەکانی تر
وێنۆک|کەلەسەری مرۆڤ لەژێر (تیشکی X)دا

کاپۆڵ، کاژەڵاک، کاجیر، قاپیلکەسەر، ئێسکەسەر، پیت، کاتک، کاپۆڵک، کاژە، کافا

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی (جمجمه)
* [فەرھەنگی پزیشکی دەوەن، بەرگی یەکەم، د.جەمال ڕەشید فەرەج، ھەولێر ٢٠١٠]

پۆل:کەللەسەر
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پۆل:ئێسکەکانی سەر و مل
پۆل:توێکاریی بڕبڕەداران
مارکۆ پۆلۆ

وێنۆک|مارکۆ پۆلۆ بەجلی تەتەری
thumb|مارکۆ پۆلۆ
**مارکۆ پۆلۆ** جیھانگەڕ و شوێندۆزەرەیەکی جیھانییە لە ساڵی ١٢٥٤ ز. لە ئیتالیا، شاری ڤینیسیا لەدایک بووە، کتێبێکی بەناوبانگی ھەیە بەنێوی «گەشتەکانی مارکۆ پۆلۆ» کە باس لە گەشتەکانی ناوبراو دەکات بۆ ناو کیشوەری ئەورووپا و ئاسیای ناوەڕاست.
مارکۆ پۆلۆ لە باوکی و مامییەوە فێری بازرگانی بوو، نیککۆلۆ و مافیۆ کە بە ئاسیادا گەشتیان کردبوو، کوبڵای خانیان دیتبوو. لە ١٢٦٩ دا گەڕابوونەوە ڤێنیز و بۆ یەکەم جار بە دیتنی مارکۆ پۆلۆ شاد بووبوون. پاشان ھەرسێکیان دەستیان بە گەشتە گەورەکەیان بەرەو ئاسیا کرد و پاش ٢٤ ساڵ. لە گەڕانەوەدا دیتیان کە ڤێنیز لەگەڵ جینوادا لە جەنگدایە. مارکۆ خرایە زیندانەوە و لەوێ چیرۆکەکانی بۆ زیندانییەک گێڕابووەوە. لە ساڵی ١٢٩٩ دا ئازاد کرا، و بوو بە تاجیرێکی دەوڵەمەند، ھاوسەرگیری کرد، و سێ منداڵی بوو. لە ساڵی ١٣٢٤دا کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی لە کڵێسای سان لۆرێنزۆ لە ڤێنیز نێژرا.

مارکۆ پۆلۆ یەکەم ئەوروپی نەبوو کە گەیشتۆتە چین بەڵام ئەو یەکەم کەس بووە کە بە شێوەیەکی لێزانانە ڕووداوەکانی تۆمار کردووە.

## <span lang="کوردی" dir="rtl">'''سەرچاوەکان'''</span>

* https://en.wikipedia.org/wiki/Marco_Polo

پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٥٤
پۆل:مردووانی ١٣٢٤
پۆل:جیھانگەڕان
پۆل:مارکۆ پۆلۆ
یۆرۆ

وێنۆک|دراوەکانی یۆرۆ
وێنۆک|بانکی سەرەکی دراو لە شاری فڕانکفۆڕت لە ئەورووپا
**یۆرۆ** (بەئینگلیزی :Euro) دراوێکە ١٧ وڵاتی ئەورووپی کە ئەندامن لە یەکێتیی ئەورووپا لە ساڵی ١٩٩٩ بەکاری دەھێنن، کە بنکەی سەرەکی بانقی یۆرۆ لە شاری فڕانفۆرتە لە ئەڵمانیا، دوو سیمبووڵی ھەیە کە دراوەکەی پێوە دەناسرێتەوە کە یەکەمیان (€) و دووەمیان (EUR).

## جۆرەکان بەژمارە
* ٥ یۆرۆ
* ١٠ یۆرۆ
* ٢٠ یۆرۆ
* ٥٠ یۆرۆ
* ١٠٠ یۆرۆ
* ٢٠٠ یۆرۆ
* ٥٠٠ یۆرۆ

## بەکارھێنەران
# ئیسپانیا
# ئەڵمانیا
# بەلجیکا
# فینلاند
# فەرەنسا
# یۆنان
# کۆماری ئیرلەند
# ئیتالیا
# لوکسەمبورگ
# ھۆڵەندا
# نەمسا
# پورتوگال
# سلۆڤینیا
# ماڵتا
# قوبرس
# سلۆڤاکیا
# ئەستۆنیا
# لاتڤیا
# لیتوانیا

## سەرچاوەکان
* یۆرۆ 

پۆل:دراوەکانی ئەورووپا
پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆل:ھێماکانی یەکێتیی ئەورووپا
پۆل:ئابوور لە ١٩٩٩
پۆل:ناساندنەکانی ١٩٩٩
پۆل:دراوەکانی ئەفریقا
گەلاوێژ (کۆوار)

**گوڤاری گەلاوێژ**، گۆڤارێکی کوردی بوو کە لە ساڵانی ١٩٣٩ ھەتاکوو ساڵی ١٩٤٩ی زاینیدا بڵاو دەکرایەوە. بەر پرسانی ئەم گۆڤارە ئیبراھیم ئەحمەد و عەلائەدین سەججادی بوون،لە بەغدا چاپکراوە.

## ئەمانەش ببینە
* گەلاوێژی نوێ
* بنکەی ڕووناکبیریی گەلاوێژ
* فێستیڤاڵی گەلاوێژ

## سەرچاوەکان
* *مێژووی ئەدەبی کوردی*، نووسراوی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی مەعارفی بەغدا، ١٩٥٢

پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
وەرزەکانی بەرزەخ

150px|thumb|left|روورووبەرگی کۆمەڵە جیرۆکی "وەرزەکانی بەرزەخ "

**وەرزەکانی بەرزەخ**، ناوی کومەڵە چیرۆکێکە کە سەعید سلێمانی کردویەتی بە کوردی و ھەڵبژاردەیەکە لە کورتە چیرۆکی فارسی. 
کتێبەکە لە خۆگری ئەم چیرۆکانەی خوارەوەیە:
# وەرزەکانی بەرزەخ،شەھریار مەندەنی پوور
# خاڵ، بیژەن نەجدی
# جێژنی دڵتەنگی، عەبباس مەعرووفی
# نوێژخانەی بچووکی من، ھوشەنگ گوڵشیری
# لەودیو شووڵە ناسکەکانی تەیمانەوە، ھوشەنگ گوڵشیری
# گڵۆڵەی ئاڵۆز، بەھرام سادقی
# دڕدۆنگ، بەھرام سادقی
# بەھاری شینی کاتماندۆ، شەھرنووش پارسی پوور
# چیانشین، حسێن سەناپوور
# حوزوور، ئەبوتوراب خوسرەوی
# تاڵ، مەنسوور یاقوتی
# دوایین دەرس، ئاڵفۆنس دوودە (ئەم چیرۆکە عەبدولحوسەین زەڕین کوب لە فەڕانسیەوە کردوویەتی بە فارسی، ئەوسا کراوە بە کوردی)
 
ھەر وەک وەرگێڕی ئەم بابەتە ئەڵێ: کۆی ئەم چیرۆکانە لە ساڵەکانی ٨٠ تا ٨٥ی ھەتاوی واتە ٢٠٠١ تا ٢٠٠٦ی زایینی دا ناوبەناو وەرگێڕدراون. بە وتەی وەڕگێری ئەم بەرھەمانە جێی ئەم چیرۆکانە لە ناو کتێبخانەی کوردیدا چۆڵ بووە بۆیە دەستی داوەتە وەرگێڕاندیناین و تەنیا مەبەستی کاری چاپەمەنی نەبووە.

لە وەرگێڕی ئەم بابەتە چەندین بابەتی تر چاپ کراون:
* دەرکەوتەی دڵخوازی مەرگ، لێکۆڵینەوە، وەزارەتی رۆشنبیری و لاوانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ٢٠١١
* تاپۆیەک لە تاریکیدا، کۆمەڵە چیرۆک، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠٠٩ 
* دوا سرودی بەلەموانەکان، کۆمەڵە شێعر، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠١١
* مەلەکووت، بەھرام سادقی، و.سەعید سلێمانی، یانەی قەڵەم چاپی یەکەم، سلێمانی - ٢٠١٠ ز
*

## سەرچاوەکان
* وەرزەکانی بەرزەخ، ھەڵبژاردە لە کورتە چیرۆکی فارسی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠٠٩
دیناری عێراقی

**دیناری عێراقی** (کۆدی ئایزۆ: IQD) ئەو دراوەیە لە تەواوی پارێزگاکانی وڵاتی عێراق و ھەرێمی کوردستانبەکاردەھێنرێت، کە لە بانکی ناوەندی عێراقی ئەم دراوە لە چاپ دەدرێت.

## وێنەی دراوەکە
:لەپێشوودا لەژێر دەسەڵاتی حیزبی بەعس زۆرتر لە نیوەی وێنەکان وێنەی سەرۆکی لە سێدارە دراوی عێراقی سەددام حوسێنی لەسەر بووە، بەڵام دوای گرتنی سەدام لە ساڵی ٢٠٠٣ و پێکھێنانی حکوومەتی نوێی عێراقی جۆر و وێنەکانی دراوەکە گۆڕانکاری زۆریان لەسەر کرا.

### دراوی ئێستا

## سەرچاوەکان
* بانکی ناوەندی عێراقی

عێراقی
پۆل:دراوەکانی عێراق
پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆل:ئابووری عێراق
پۆل:ناساندنەکانی ١٩٣٢
پۆل:دراو
دۆلاری ئەمریکی

**دۆلاری ئەمریکی** جۆرێکە لە دراوەکانی جیھانی کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و پاناما و ئیکوادۆر و ئێلسالڤادۆر بەکاردەھێنرێت و لەزۆربەی وڵاتانی جیھانی ئەم دراوە بەمەبەستی بازرگانی و گەشتکردن و کۆمەڵێ کاری تر بەکاری دەھێنن کە ھێماکەی (USD)یان (**$**) و بچکووترین یەکەی دۆلار پێی دەڵێن سەنت.

## کەسایەتی سەر دراوەکان
* ١ دۆلار -- جۆرج واشینگتن
* ٢ دۆلار -- تۆماس جێڤرسۆن
* ٥ دۆلار: ئەبراھام لینکن
* ١٠ دۆلار: ئەلێکساندەر ھامیڵتۆن
* ٢٠ دۆلار: ئەندرێو جاکسۆن
* ٥٠ دۆلار: ئولیسیس ئێس گرانت
* ١٠٠ دۆلار: بێنجامین فرانکلین

## بڕێک زانیاری لەبارەی دۆلارەوە
* دۆلار دراوێکە لە کاغەز دروست ناکرێت بەڵکو ٧٥٪ لە لۆکە و ٢٥٪ لە کەتانە.
* لە ئێستادا زیاتر لە ١٫٢ ترلیۆن دۆلار پارەی نەخت لە جیھاندا ھەیە.
* ڕۆژانە ٨٫٩ تەن مەرەکەب لە دروستکردنی دۆلار بەکار دەھێنرێت.
* تا ئێستا گەورەترین دراوی دۆلار کە چاپکرابێت ١٠٠٠٠٠ دۆلارە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمی سندووقی دراوی ئەمریکی
* ماڵپەڕی فەرمی حکوومی
* دۆلاری ئەمریکی (پارەی کاغەزی) 

پۆل:ناساندنەکانی ١٧٩٢
ئەمریکی
پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆل:دراوەکانی ئەفریقا
پۆل:دراوەکانی ئەمریکاکان
پۆل:دراوەکانی ئۆقیانووسیا
پۆل:دراوەکانی شانشینی ھۆڵەندا
پۆل:دراوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:دراوەکانی ئێکوادۆر
پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٩٢ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:مێژووی ئابووری
یەنی ژاپۆنی

یەنی ژاپۆنی ئەو دراوە تایبەتە بە ووڵاتی ژاپۆن کە لەماوەی درووسبوونیدا لە بۆڕسە جیهانیەکان هەڵبەزین و دابەزینی بەخۆوە دیوە ، لە مێژووی دروستبوونیدا بە جۆرەها شێواز دروستکراوە 
کە سیمبووڵی دراوەکەش (JPY) یان (¥)ە، ئەم دراوە مێژوویەکی زۆر کۆنی هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٧١ ز ، یەنی ژاپۆنی هەمیشە ڕکابەرێکی بەهێزی دراوی ئەمریکی ناسراو بە دۆلاری ئەمریکی بووە بەشێوەیەکی گشتی دۆلاری ئەمریکی بەرامبەر بە  82.877507 یەنی ژاپۆنیە

## شێوەکان
### شێوازی کۆنی ئاسنی

Image:1JPY.JPG| 1 یەن
Image:5JPY.JPG| 5 یەن 
Image:10JPY.JPG| 10 یەن
Image:50JPY.JPG| 50 یەن
Image:100JPY.JPG| 100 یەن
Image:500JPY.JPG| 500 یەن


### شێوازی کاغەزی نوێ
لە ئێستادا شێوازی کاغەز بەکاردەهێنرێت وە دراوی ئاسن بەکارناهێنرێت بەهۆی پێشکەوتی تەکنەلۆژیای سەردەم 


پەڕگە:1000 Yen from Back.jpg|یەنی نوێی ژاپۆنی بەشێوازی کاغەز


پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆل:دراوەکانی ژاپۆن
پۆل:ناساندنەکانی ١٨٧١
پۆل:ھێمای دراوەکان
یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن

** بایرن میونخ یان بایرن میونشن** یانەیەکی تۆپی پێی ئەڵمانیە بەشداربووی خوولی ناوخۆی ئەڵمانیانە ناسراو بە بۆندسلیگا ، دامەزراوە لە ٢٧ـی شوباتی ١٩٠٠یانەکە دەستکەوتی مێژوویی لەزۆربەی ئەو پاڵەوانێتیانە کە تێیدا بەشداربووە بەدەستھێناوە.

## یاریزانەکان

* نۆیەر
* ئولڕێخ 
* دەیڤس
* دیڵێخت
* ئۆپامیکانۆ
* مزراوی
* کڕاتزیگ
* کیم مین جای
* لایمەر 
* گورێتزکا
* کیممیچ 
* مولەر 
* موسیاڵا 
* کۆمان 
* سانێ 
* کەین 
* تێڵ 
* گنابری

## دەستکەوتەکان

### جامە ناوخۆییەکان

* خوولی ئەڵمانی ناسراو بە بۆندسلێگا ٢٨ جار (ڕیکۆرد): ١٩٣١–٣٢, ١٩٦٨–٦٩, ١٩٧١–٧٢, ١٩٧٢–٧٣, ١٩٧٣–٧٤, ١٩٧٩–٨٠, ١٩٨٠–٨١, ١٩٨٤–٨٥, ١٩٨٥–٨٦, ١٩٨٦–٨٧, ١٩٨٨–٨٩, ١٩٨٩–٩٠, ١٩٩٣–٩٤, ١٩٩٦–٩٧, ١٩٩٨–٩٩, ١٩٩٩–٢٠٠٠, ٢٠٠٠–٠١, ٢٠٠٢–٠٣, ٢٠٠٤–٠٥, ٢٠٠٥–٠٦, ٢٠٠٧–٠٨, ٢٠٠٩–١٠, ٢٠١٢–١٣, ٢٠١٣–١٤, ٢٠١٤–١٥, ٢٠١٥–١٦, ٢٠١٦–١٧, ٢٠١٧–١٨, ٢٠١٨–١٩
* جامی (دی-ئێف-بی پۆکال)، ١٩ جار (ڕیکۆرد): ١٩٥٦–٥٧, ١٩٦٥–٦٦, ١٩٦٦–٦٧, ١٩٦٨–٦٩, ١٩٧٠–٧١, ١٩٨١–٨٢, ١٩٨٣–٨٤, ١٩٨٥–٨٦, ١٩٩٧–٩٨, ١٩٩٩–٢٠٠٠, ٢٠٠٢–٠٣, ٢٠٠٤–٠٥, ٢٠٠٥–٠٦، ٢٠٠٧–٠٨, ٢٠٠٩–١٠, ٢٠١٢–١٣, ٢٠١٣–١٤, ٢٠١٥–١٦, ٢٠١٨–١٩
* سووپەری ئەڵمانی٧ جار (ڕیکۆرد): ١٩٨٧, ١٩٩٠, ٢٠١٠, ٢٠١٢, ٢٠١٦, ٢٠١٧, ٢٠١٨
* خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا ٦ جار: ١٩٩٧, ١٩٩٨, ١٩٩٩, ٢٠٠٠, ٢٠٠٤, ٢٠٠٧

### جامە ئەوڕووپییەکان

* جامی پاڵەوانەکانی ئەورووپا شەش جار:  ١٩٧٣–٧٤, ١٩٧٤–٧٥, ١٩٧٥–٧٦, ٢٠٠٠–٠١, ٢٠١٢–١٣, ٢٠١٩–٢٠
* یۆرۆپا لیگ یەک جار: ١٩٩٥-٩٦
* جامی براوەکانی یوفا یەک جار: ١٩٦٦-٦٧
* جامی سووپەری ئەوڕووپا یەک جار: ٢٠١٣

### جامە جیهانییەکان

* جامی کیشوەرەکان دوو جار: ١٩٧٦، ٢٠٠١
* جامی جیھانی یانەکان یەک جار: ٢٠١٣

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٠ لە ئەڵمانیا
پۆل:وەرزشی میونخ
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٠
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی باڤاریا
پۆل:یانەی تۆپی پێی بایەرن میونخ
خاقانی

**خاقانی** (بە فارسی: *خاقانی *) ناسراو بە خاقانیی شیروانی شاعیری ناسراوی فارسە.
## ژیان
خاقانی لە ساڵی ١١٢١ی زاینی لە  شیرواندا لە دایک بووە و لە سەرەتاوە نازاناوی **حەقایقی''ی ھەڵبژاردوە و لە دوایی دا گۆڕیویە بە خاقانی. خاقانی لە ساڵی ١١٩٠ی زاینی لە تەبرێزدا کۆچی دوایی کردووە و ھەر لەوێ نێژراوە. خاقانی لە ھاوچەرخانی نیزامیی گەنجەوی بوە.
 
## شێعر و بەرھەمەکان
خاقانی قەسیدە و چوارینە و غەزەلی زۆری بە فارسی لێ بە جێ ماوە. بەرھەمەکانی بریتین لە:
*تحفةالعراقین
*دیوانی ئەشعار
*مەنشەئاتی خاقانی

## سەرچاوە
دیوان خاقانی شروانی، بە تصحیح ضیاءالدین سجادی

پۆل:مردووانی ١١٩٠
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٢٠
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
دەرکەوتەی دڵخوازی مەرگ

200px|وێنۆک|ڕووبەرگی کتێبی "دەرکەوتەی دڵخوازی مەرگ "

**دەرکەوتەی دڵخوازی مەرگ**، ناوی کتێبێکە لە نووسینی سەعید سلێمانی، ئەم کتێبە لێکۆڵینەوەیەکە کە پێکھاتوە لە چەندین وتار بە ناوەکانی:
# کافکا لە نێوان قەیران و ئەندێشەدا
# دەرکەوتەی دڵخوازی مەرگ
# تەنیایی سواڵکەرەکان
# پێدەشتی کارمامزە کوژراوەکان، پێدەشتی خولیاکانی مرۆڤێکی سەرکێش
# گرەوی بەختی شێرزاد، خوێندنەوەیەکی ڕۆمانی گرەوی بەختی ھەڵاڵە
# کوشتنی ھونەر لە پێناو ئەبەدییەتدا؛ سەرنجێک لە کلیپەکەی عەدنان کەریم و محەممەد عومەر عوسمان
# زیندووبوون و ژیان، سەرنجێک لە ماناکانی خۆکوژی لای ئەلبێر کامو
# ڕەھەندەکانی ئانیما و ئانیموس لە شازدە ئیحتجابدا
# ترس وەک ئاستەنگێکی چەقبەستوو لە بەردەم 
# کتێبخانەی نیشتمانی نیازێکی ھەنوکەیی و پێناسەیەک بۆ داھاتوو
# پڵنگێک لە مندا، وەحشییەتی فەرامۆشنەکراوی ئادەمیزاد

لە نووسەری ئەم بابەتە چەندین بابەتی تر لە چاپ دراون:
* مەلەکووت، بەھرام سادقی، و. سەعید سلێمانی، یانەی قەڵەم چاپی یەکەم، سلێمانی - ٢٠١٠ ز
* تاپۆیەک لە تاریکیدا، کۆمەڵە چیرۆک، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠٠٩
* دوا سرودی بەلەموانەکان، کۆمەڵە شێعر، یانەی قەڵەم، سلێمانی ٢٠١١
* وەرزەکانی بەرزەخ، ھەڵبژاردە لە کورتە چیرۆکی فارسی، و. سەعید سلێمانی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم ٢٠٠٩

## سەرچاوەکان
* دەرکەوتەی دڵخوازی مەرگ، لێکۆڵینەوە، سەعید سلێمانی، وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان٢٠١١

پۆل:نووسینەکانی سەعید سلێمانی
ناوک

left|200px|thumb|ناوکی ناوچاڵی مرۆڤ
left|250px|thumb|ناوکی دەرپەڕیوی مرۆڤ

**ناوک** یان **نێوک** () کۆنێکی داخراوە لەسەر ورگ. کاتێک پەتی ناوک (ناوکە پەت) لە مناڵی تازە لەدایکبوو جیا ئەکرێتەوە و ئەبڕدرێ "ناوک" درووست ئەبێ. ناوک لە مرۆڤدا بە ئاسانیی ئەبیندرێ و دوو جۆرە:

#ناوکی ناوچاڵ (Human "innie" navel)
#ناوکی دەرپەڕیو (Human "outie" navel)

ناوک لە مرۆڤدا وەک زامێک دیارە کە پێوەندی بە بۆماوەیی مرۆڤەوە نییە و لەبەر ئەوەیە کاتی لەدایکبوونی مناڵ بە شتێکی تیژ ئەبڕدرێ. ئەکرێ لە ناوک بۆ ناسینەوەی ئەو دووانانە کە وێکچوانیان زۆر زۆرە و جیاوازییێکی تریان نیە کەڵک وەربگیرێ. لەناو ناوکیانا جیاوازی هەیە.

## ناوەکانی تر
ناڤ، نیڤک، ناوکە، گرتک، نەهە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زگ
بۆندسلیگا

**بۆندسلیگا** بە  پاڵەوانیەتیەکی ساڵانەیە بۆ یانەکانی خوولی یانەکانی ئەڵمانیا، بەپێی سیستەمی پاڵەوانیەتیەکە ساڵانە ١٨ تیپ بەشداردەبن بەسیستەمی ٣٤ جەولە لە خولی پلە یەکەکان، ئەم پاڵەوانیەتیە لەساڵی ١٩٦٣ـەوە تاوەکوو ئێستا بەردەوامە ، **ئێستا یانەی [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایرن میونخ]] پاڵەوانە** 

## پاڵەوانانی بۆندسلیگا {١٩٦٣}
* 20px20px20px بایڕن میونخ (٣٤ جار)
* 20px20px دینامۆ بەرلین (١٠ جار)
* 20px20px نۆڕمبێڕگ (٩ جار)
* 20px20px دینامۆ درسدین (٨ جار)
* 20px20px بڕوسیا دۆڕتمۆند (٨ جار)
* 20px20px  شاڵکە (٧ جار)
* 20px ئینتراخت فڕانکفۆڕت (٦ جار)
* 20px ھامبۆڕگ (٦ جار)
* 20px بڕوسیا میونشنگڵادباخ (٥ جار) 
* 20px ڤی ئێف بی شتووتگارت (٥ جار) 
* 20px ڤێڕدەربڕێمەن (٤ جار)
* 20px کایزەرسڵاوتڕن (٤ جار)
* 20px ماگدیبێرگ (٣ جار)
* 20px ئێرزیکبێرگ (٣ جار)
* 20px لۆکۆمۆتیڤ (٣ جار)
* 20px کارل زیس ینا (٣ جار)
* 20px کۆڵن (٣ جار)
* 20px گروسەر (٣ جار)

## یانەکانی ئێستا
ئۆگسبۆرک

بایەرن ٠٤ لیڤەرکوزن

بایەرن میونشن

بوخۆم

بۆروسیا دۆرتمۆند 

بۆروسیا مۆنشیگلادباخ

ئینتراخت فڕانکفۆرت

فرابیبۆرگ

هۆفنهایم

هۆلشتاین کیل

یانەی لایپزیگ

ماینز ٠٥

سانت پاولی

یانەی شتوتگارت

یۆنیون بەرلین

ڤێردەر برێمن

یانەی فۆلکسبۆرگ

## گۆڵکارانی مێژوویی بۆندسلیگا

# **[[گێرد مۆلەر|گێڕد موڵەر]] = ٣٦٥ گۆڵ**
# **کڵاوس فیچەر = ٢٦٨ گۆڵ**
# **یوپ هانکس = ٢٢٠ گۆڵ**

## میدیا و پەخشی بۆندسلیگا
ئەو کەناڵانەی کە تەواوی یاریەکانی بۆندسلیگا دەگوازنەوە:
* Sky Deutschland
* ARD
* ZDF
* SPORT١
* !Liga total

## ماڵپەڕی خوول
* ماڵپەڕی پاڵەوانیەتیەکە

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٣ لە ئاڵمانیای ڕۆژاوا
پۆل:بۆندسلیگا
پۆل:خولە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٦٣
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٣ لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا
پۆل:خولە ئاست بەرزەکانی تۆپی پێ لەئەوروپا
یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول

**یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول** یانەیەکی ئینگلیزییە و بەشداربووی خولی پیشەگەرەکانی ئینگلیزییە، کە ناسراوە بە پرێمیەر لیگ. یانەکە مێژووێکی درێژی ھەیەو لە ٣ی حوزەیرانی ١٨٩٢ دامەزراوە.
بارەگای یانەکە دەکەوێتە شاری لیڤەرپوول،

## دەستکەوتەکان
### خولە ناوخۆیییەکان
* خولی پرێمەر لیگ ٢٠ جار : ١٩٠٠–٠١, ١٩٠٥–٠٦, ١٩٢١–٢٢, ١٩٢٢–٢٣, ١٩٤٦–٤٧, ١٩٦٣–٦٤, ١٩٦٥–٦٦, ١٩٧٢–٧٣, ١٩٧٥–٧٦, ١٩٧٦–٧٧, ١٩٧٨–٧٩, ١٩٧٩–٨٠, ١٩٨١–٨٢, ١٩٨٢–٨٣, ١٩٨٣–٨٤, ١٩٨٥–٨٦, ١٩٨٧–٨٨, ١٩٨٩–٩٠، ٢٠١٩–٢٠، ٢٠٢٤—٢٥
* خولی پلە دوو چوار جار: ١٨٩٣–٩٤, ١٨٩٥–٩٦, ١٩٠٤–٠٥, ١٩٦١–٦٢
* جامی یەکێتی ئینگلتەڕا حەوت جار: ١٩٦٤–٦٥, ١٩٧٣–٧٤, ١٩٨٥–٨٦, ١٩٨٨–٨٩, ١٩٩١–٩٢, ٢٠٠٠–٠١, ٢٠٠٥–٠٦
* جامی سوپەری ئینگلیزی یەک جار: ١٩٨٥–٨٦
* جامی قەڵغانی خێرخوازی پازدە جار: ١٩٦٤, ١٩٦٥, ١٩٦٦, ١٩٧٤, ١٩٧٦, ١٩٧٧, ١٩٧٩, ١٩٨٠, ١٩٨٢, ١٩٨٦, ١٩٨٨, ١٩٨٩, ١٩٩٠, ٢٠٠١, ٢٠٠٦
* جامی کارەباو ھەشت جار: ١٩٨٠–٨١, ١٩٨١–٨٢, ١٩٨٢–٨٣, ١٩٨٣–٨٤, ١٩٩٤–٩٥, ٢٠٠٠–٠١, ٢٠٠٢–٠٣, ٢٠١١–١٢

### جامە ئەورووپییەکان
خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا شەش جار: ١٩٧٦–٧٧, ١٩٧٧–٧٨, ١٩٨٠–٨١, ١٩٨٣–٨٤, ٢٠٠٤–٠٥, ٢٠١٨–١٩

خولی ئەورووپا (یۆڕۆپا لیگ) سێ جار: ١٩٧٢–٧٣, ١٩٧٥–٧٦, ٢٠٠٠–٠١

جامی سووپەری ئەورووپا سێ جار: ١٩٧٧, ٢٠٠١, ٢٠٠٥، ٢٠١٩

## سەرچاوەکان

## ماڵپەڕی فەرمی

* ماڵپەڕی فەرمی لیڤەرپوول
* لیڤەرپوول لەتۆڕی کۆمەڵایەتی فەیس بووک

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٢
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٢ لە ئینگلستان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٢
پۆل:وەرزشی لیڤەرپوول
پۆل:یانەکانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
ئاناکساگۆراس

**ئاناکساگۆراس** (بە یۆنانی: Ἀναξαγόρας؛ ٥٠٠ تا ٤٢٨ی پێش زایین) یەکێ لەو فەیلەسووفانەی یۆنانی کۆنە کە بە پێشسوکراتییەکان ناسراون. بۆ وەڵامدانەوە بە وابێژییەکانی پارمێنیدیس لەبارەی نەگونجاویی گۆڕان، ئاناکساگۆراس تێگەیشتەی نووس (زەینی گەردوونی) -ی داھێنا، لە گوێن ھێزێک کە کاری داچنین و ڕێکخستن و ھەڵبەستنە. ئەو ھەروەھا چەندین لێکدانەوەی تازە و زانستییانەی بۆ ھەندێ لە دیاردەکانی سروشت خستە ڕوو. لەوانە، ئەو بۆچوونەیە کە پانسپێرمیا -ی پێ دەڵێن و دەڵێت ژیان لە سەرانسەری گەردوونا ھەیە و دەتوانێ بۆ ھەموو شوێنێ بڵاو بێتەوە. بە دەرەنجامگیری، دیاردەی خۆرگیرانی بەدروستی ڕوون کردەوە و، ڕایگەیاند کە خۆر تۆپەڵەیەکی ئاگرینە و لە پیلۆپۆنیسۆس (نیمچەدوورگەیەک لە یۆنان) -یش زلترە و، ھەوڵی دا دەرکەوتنی پەلکەزێڕینەکان و بەردە ئاسمانییەکانیش ڕوون بکاتەوە.

## سەرچاوەکان
Anaxagoras

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن
پۆل:مردووانی ٤٢٨ی پ.ز
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٠٠ی پ.ز
پۆل:ماتماتیکزانە یۆنانییە دێرینەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
شێر

**شێر** (ناوی زانستی: *Panthera leo*) گیانلەبەرێکی گۆشتخۆرە و لە خێزانی پشیلەکانە کە کێشی نزیکەی ٢٥٠ کیلۆگرام دەبێت و، بە زۆریش لە کیشوەری ئەفریقا لە ھەرێمی دارستانی ساڤانا و زەوی گیایی و کەشوهەوای مامناوەند دەژی.

## ناسراوی و ناوبانگی
thumb|دەم و ددانی شێرێکی مێینە
* دڕەندەیی 
* نینۆک تیژ و درێژ 
* مەترسی دار 
* بەھێزی دەم و ددان

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی سینگاپور
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:شێرەکان
پۆل:ئای یوو سی ئێن لیستی سووری جۆرە لاوازەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
عەلائەدین سەججادی

**عەلائەددین سەججادی** (١٩٠٧–١٩٨٤) بە ناوی تەواوی *عەلائەددین نەجمەدین حیسامەدین*، نووسەر و ڕۆژنامەوانی ھاوچەرخی کورد بووە.

## ژیان
بەپێی ناسنامە نیشتمانییەکەی ساڵی ١٩٠٧ لە دێی باراوی لای بەرزنجە ھاتووەتە دنیاوە. بەڵام ھەندێ سەرچاوەی تر شوێنی لەدایکبوونی بە گەڕەکی قەتارچییان لە شاری سنە دادەنێن. سێ ساڵ لە ڕەواندوز و باڵەک خوێندوویەتی و بۆ تەواوکردنی خوێندنی ئایینی ساڵی ١٩٢٣ ھاتووەتە سلێمانی و لە مزگەوتی حاجی مەلا ڕەسوڵی دێلێژە بووە بە فەقێ...
ساڵی ١٩٣٨ ئیجازەی مەلایەتی لە شێخ بابە عەلی تەکێ وەرگرتووە، و پاشان ڕووی کردووەتە شاری بەغدا لە مزگەوتی نەعیمە خاتوون لە گەڕەکی بەناوبانگی مەیدان بە پێشنوێژ دامەزراوە.
لە گۆڤاری *[[گەلاوێژ (کۆوار)|گەلاوێژ]]* دا تا ساڵی ١٩٤٩ کەسی دووەمی گۆڤارەکە بووە و لە یانەی (سەرکەوتن)یشدا ڕۆڵێکی گەورەی گێڕاوە. لە دوایی کودەتا سەربازییەکەی ١٤ی تەممووزی ساڵی ١٩٥٨ لە بەغدا لە ساڵی ١٩٥٩ تا ساڵی ١٩٧٤ لە کۆلیژی ئادابی زانکۆی بەغدا مامۆستای ئەدەب و مێژووی ئەدەبی کوردی بووە.
ساڵی ١٩٧٢ بووە بە ئەندامی کارای کۆڕی زانیاری کورد. لەو ساڵەدا کە بەیانی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ سەری نەگرت و نێوانی دەسەڵاتی بەغدا و ڕاپەڕینی نیشتمانی کورد تێکچوو، سەجادی ساڵی ١٩٧٤ کرا بە ئەمینداری گشتی ئەوقاف (بە پلەی وەزیر) ناوچەی (ئۆتۆنۆمی) کوردستانی باشوور لە شاری ھەولێر. سەجادی لە لایەک ئەمەی پێ خۆش بوو چونکە سوودی دارایی بۆی ھەبوو، لە لایەکی ترەوە پێی ناخۆش بوو چونکە ئەو دەسەڵاتەی ئەو کارەی پێ سپارد بوو لە دژی کورد و فەرمانڕەوایی شۆڕشی ئەیلوولی ساڵی ١٩٦١ بوو. بە ھەموو جۆرێک سەجادی دەیتوانی ئەم کارە نەکات. لەو پۆستە گەورەیەی میری مایەوە تا ساڵی ١٩٧٧ ئینجا خانەنشین کرا. لە دوای ئەوە گەڕایەوە بەغدا و کەوتە سەر کۆتایی ھێنان بەو پڕۆژانەی بەرنامەی بۆ دانابوون لە بابەتی ئەدەبی کوردییەوە. کوژرانی کوڕی گەورەی لە جەنگی ئێران و عێراق (١٩٨٠ ― ١٩٨٨) پشتی شکاند و ھێزی لێ بڕی و لە پەلوپۆی خست توانای توانای نووسین و لێکۆڵینەوەی کەم بووەوە تا لە ڕۆژی ١٣ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٨٤ لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی شێخ عەبدولقادری گەیلانی بە خاک سپێردرا.

## بەرھەمەکان
وێنۆک|عەلائەدین سەجادی لەگەڵ شێخ نەجمەدین شەمسەدین و شێخ محەممەدئەمین میرانی لە بەغدا، ١٩٧٦.
* *[[ڕشتەی مرواری]]*، بڵاوکردنەوەی ئەفخەمزادە، تەورێز، ١٩٩٤
* *[[مێژووی ئەدەبی کوردی]]*، چاپخانەی مەعارفی، بەغدا، ١٩٥١
* *[[دەقەکانی ئەدبی کوردی]]*، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کوردستان، بەغدا، ١٩٧٨
* *[[مێژووی ڕاپەڕینی کورد]]*
* *[[گێتیی زیندەوەر|گێتی زیندەوەر]]*
* گەشتێک لە کوردستانا، ١٩٥٦
* مێژووی پەخشانی کوردی
* ڕێزمان و ئەدەبی کوردیی پۆلی ١٢

## ڕۆژنامەوانی
* گۆڤاری گەلاوێژ، کە لەگەڵ ئیبراھیم ئەحمەددا بڵاوی دەکردەوە.
* گۆڤاری نزار، کە بە یەکەمین گۆڤاری سیاسیی کوردی لە قەڵەم دەدرێ و خۆی خاوەن ئیمتیاز و سەرنووسەری بووە. گۆڤاری نزار ھەفتەنامەیەکی کوردی -عەرەبی بوو لە مانگی ئازاری ١٩٤٨ ەوە تا مانگی شوباتی ساڵی ١٩٤٩ بیست و دوو ژمارەی لێ دەرچوو.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

* مێژووی ئەدەبی کوردی، نووسراوەی عەلائەددین سەججادی، چاپخانەی مەعارفی بەغدا
* کامەران سوبحان، عەلائەدین سەججادی ، ڕشتەیەک پڕ لە مرواری لە لڤین پرێس

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:ناودارانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:زانا کوردەکان
بوژنۆرد

**بوژنۆرد** یان **نەینکخانە** ناوی شارێکی کوردنشینی پارێزگای خۆراسانی باکوور و ھەروەھا ناوەندی ئەم پارێزگایەیە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە کە زۆربەیان کوردن و بە زمانی کوردیی کورمانجی قسە دەکەن.

## ھەرێم
کەشوھەوای بوژنۆرد کەشوھەوایەکی چیاییە، لەبەروەی ھاوینەکانی بوژنۆرد ئاووھەوایێکی تەقریبەن نەرمە و زستانەکانی سەرمای زستانیە.

## دانیشتووان
لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦ـدا ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە.

### زمانەکان
زۆربەی دانیشتووانی بوژنۆرد لە کوردەکان پێکھاتووە کە بە زمانی کوردی و شێوازەی کورمانجی قسە دەکەن.
خەڵکە فارسەکان یان تاتەکان، تورکمانەکان و تورکەکانی خۆراسانی لە دانیشتووانەکەی تری ئەم شارەن. زمانی تاتی لە خۆراسانی باکوور، ئەمڕۆکانە بە زۆری لەگەڵ فارسی تێکەڵ بووە و لە بارودۆخی لەبیر چوونەوەیە و جێگەی خۆی بە زمانی فارسی داوەت.

## پێشانگا

Panorama Afarinesh park Bojnord Iran by Arashk Rajabpour.JPG|پارکی ئافەرینێشی بوژنۆرد
Besghardash.jpg|شاری بوژنۆرد


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خۆراسانی باکوور
* شارستانی بوژنۆرد
* فڕۆکەخانەی بوژنۆرد

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور
زار

**زار** () بەشێکی بچووکتر لە زمانە کە تایبەتمەندییەکانی خۆی ھەیە. زارەکانی ھەر زمان لەگەڵ یەک پەیکەرەی ئەو زمانە دروست دەکەن.

زارەکان دەتوانن لەگەڵ یەک جیاواز بن:
* لە وشەکاندا: (بۆ وێنە بە موکریانی دەڵێن *مزگەوت* بەڵام بە ئەردەڵانی دەڵێن *مزڲت*).
* لە گۆکردندا: وشەکان وەکوو یەک دەنووسرێن بەڵام جیاواز گۆ دەکرێن لە لایەن ئاخێوەرانی جۆراوجۆرەوە.
* لە ڕێزماندا: (بۆ وێنە بە موکریانی دەڵێن *لە دوورڕا* بەڵام بە ئەردەڵانی دەڵێن *لە دوورەو*).

## دابەشبوونی زمان
بە ئێنگلیزی
*-Language = واتا زمان. بۆ نموونە زمانی کوردی 

*-Dialect = واتا شێوەزار؛ کە بچووکتر لە زمانه. بۆ نموونە شێوەزاری سۆرانی. 

*-Subdialect = واتا دەڤۆک یان بنزار، کە بچووکترە لە شێوەزار. بۆ نموونە دەڤۆک/بنزاری موکریانی. 

- موکریانی دەڤۆکەکە لە شێوەزاری سۆرانی، سەر بە زمانی کوردی. 

زارەکان
پۆل:وشەناسی
پۆل:زمان
قەلەڕەش (شیعر)

[وێنۆک| «قەلەڕەش» بەرھەمی [جان تێنیل، ١٨٥٨]]
**قەلەڕەش** () شیعر لە شاعیری بەناوبانگی ئامریکایی ئێدگار ئالێن پۆ کە بۆ یەکەم جار لە ژانڤیەی ساڵی ١٨٤٥ لە چاپ دراوە. ئەم شێعرە زۆرتر بە ھۆی ئاھەنگی خۆش و مۆسیقاییەکەی و ئەو حاڵەتە ئەفسووناویە کە ھەیەتی ناوبانگی دەرکردووە. ئەم شێعرە سەبارەت بە ڕووداوی شەوێکە کە پیاوێکی عاشق لە ڕووداوێکی خەیاڵاویدا لەگەڵ قەلێکی قسەزان ڕووبەڕوو دەبێتەوە، لە ئاکامی ئەم ڕووداوەدا شێت دەبێت. ئەم قەلە لە دوای ئەوەی کە خۆی بە عاشقەکە نیشان ئەدات پەیتاپەیتا پی دەڵێت: «ئیتر ھیچ کات» و ھەر بەم وتە سێحراویە، پیاوەکە شێت دەکات.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شیعرەکانی ١٨٤٥
بی ئێم ئای

**بی ئێم ئای** (BMI) کورتە‌ی دە‌ستە‌واژە‌ی (Body Mass Index)ە،‌ واتە‌: "نوانە‌ی بارستە‌ی لە‌ش"، کە‌ پێوە‌ندیی نێوان (کێش = وە‌زن = weight) و (بە‌رزی، باڵا height) پیشان دە‌دات. ھە‌رچی "کێش"ی مرۆڤ بچێتە‌ سە‌رە‌وە‌ (BMI)ش بە‌رزتر دە‌بێتە‌وە‌ و بە‌و جۆرە‌ مرۆڤ زیاتر دە‌کە‌وێتە‌ بازنە‌ی مە‌رگە‌ی زووڕە‌سە‌وە‌.
بە‌دە‌ستھێنانی (BMI) زۆر ئاسانە‌، (کێش) دابە‌ش دە‌کە‌ینە‌ سە‌ر (بە‌رزی * بە‌رزی). بە‌ڵام بە‌ مە‌رجێ کە‌ کێشە‌کە‌ بە‌ کیلۆگرام و بە‌رزیییە‌کە‌ بە‌ مە‌تر بێت نە‌ک بە‌ سانتیمە‌تر.
ئە‌و ژماردنە‌ بە‌گوێرە‌ی خوارە‌وە‌ دە‌توانین بنووسین ئە‌گە‌ر لە‌ چە‌پە‌وە‌ بۆ ڕاست بخوێنرێتە‌وە‌:
(بە‌رزی * بە‌رزی) / کێش = BMI

## نموونە
ئە‌گە‌ر کە‌سێک کێشی ٩٧ کیلۆگرام و باڵای ١٧٤ سانتیمە‌تر بێت، لە‌ پێشدا دە‌بێ بزانین باڵاکە‌ی بە‌ مە‌تر دە‌بێتە‌ چە‌ند، کە‌ ئە‌ویش دوو بۆر (کۆما) لە‌ ژمارە‌کە‌ دە‌چینە‌ دواوە‌، کە‌ لێرە‌دا‌ دە‌کاتە‌ ١٬٧٤ مە‌تر. (BMI)ە‌کە‌ی ئاوا دە‌ژمێرین:

یان بە‌م شێوە‌یە‌ لە‌ چە‌پە‌وە‌ بۆ ڕاست دە‌یژمێرین:
٣٢ = (١٬٧٤ * ١٬٧٤) / ٩٧ = BgeditMI

واتە‌ (BMI)ە‌کە‌ی دە‌بێتە‌ (٣٢). بە‌گوێرە‌ی خشتە‌ی خوارە‌وە‌ دە‌زانین کە‌ ئە‌و کە‌سە‌ دە‌کە‌وێتە‌ خانە‌ی "زۆرقە‌ڵە‌و obese"، کە‌ پزیشکە‌کان وە‌کوو نە‌خۆشییە‌ک چاوی لێ دە‌کە‌ن و گە‌ر مرۆڤێ بکە‌وێتە‌ ئە‌و بازنە‌یە‌وە‌‌، ھە‌ڕە‌شە‌ی ژیانی لێ دە‌کرێت و دە‌بێ بیرێ بۆ قە‌ڵە‌وییە‌کە‌ی بکاتە‌وە‌.
خشتە‌ی خوارە‌وە‌ کە‌ لە‌ ساڵی (١٩٨٥) لە‌لایە‌ن "WHO"، )ڕێکخراوی تە‌ندروستیی جیھانی World Health Organization) بڵاو بۆتە‌وە‌، نرخە‌ سنوورییە‌کانی (BMI) پیشان دە‌دات:

ئاوارتە‌
ئە‌م شێوازە‌ بۆ ئە‌و کە‌سانە‌ نابێت کە‌ وە‌رزشوانن و کێشیان لە‌ جیاتیی بە‌ز و چە‌وری بە‌ ماسوولکە‌ چووە‌تە‌ سە‌رە‌وە‌، ھە‌روە‌ھا بۆ منداڵی کە‌متە‌مە‌ن و بۆ مرۆڤێ کە‌ باڵای لە‌ڕادە‌بە‌دە‌ر بە‌رز بێت نابێت.
پوختە‌
(BMI) شێوازێکە‌ بۆ پیشاندانی پێوە‌ندیی نێوان کێش و باڵای مرۆڤ. ھە‌رچی (BMI) زیاتر بێت مرۆڤ زیاتر تووشی نە‌خۆشیی خوێنبە‌رە‌کان و نە‌خۆشیی دڵ دە‌بێت کە‌ دە‌بێتە‌ ھۆی مە‌رگی ناوە‌خت. بۆیە‌ مرۆڤ دە‌بێ ھە‌وڵ بدات کە‌ (BMI)ی لاشە‌ی لە‌ ئاستێکی ئاساییدا ڕاگرێت، کە‌ ئە‌ویش لە‌ڕێی خۆراکی لە‌بار و وە‌رزش و جموجووڵ بە‌دە‌ست دێت.

پۆل:نیشانەکانی پزیشکی
پۆل:ماتماتیک لە پزشکیدا
پۆل:باڵای مرۆڤ
شارەزوور

**دەشتی شارەزوور** دەکەوێتە باشوور و باشوورى ڕۆژهەڵاتى شارى سلێمانى و بەگرنگترین و گەورەترین دەشتى ناوچەی شاخاوی دادەنرێت، تێکڕاى درێژی لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا نزیکەى (٤٥) کیلۆمەترە و پانیەکەى لەنێوان (١٥-٢٠) کیلۆمەتر و لەهەندێ شوێن دەگاتە (٢٥) کیلۆمەتر، بەرزییەکەى لەئاستى ڕووی دەریاوە لەنێوان (٤٥٠-٦٠٠) مەترە، چیاکانى هەورامان لە ڕۆژهەڵات و چوارتا لە باکوور و باڵامبۆ لەباشوورەوە دەوریان داوە، بەڵام لەئاڕاستەى باکوورى ڕۆژاوایەوە دەشتى سلێمانییە.

خاکى ئەم دەشتە بە بەرزى ڕێژەى بەپیتیەکەى ناسراوە، بەهۆى ئەو نیشتەنیانەى جۆگە ئاوییەکان لەچیاکانى دەوروبەریەوە بۆى دێنن، ئاوى تانجەرۆ و سەرچاوەکانى دیکەى زەڵم و چەقان بەشەکانى ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتى دەشتەکە ئاودێرى دەکەن.

لەڕۆژهەڵاتى دەشتەکەدا بەنداوى دەربەندیخان دروستکراوە، کە ڕووبەرێکى بەرفراوانى دەشتەکەى داپۆشیوە.

لەڕووى کارگێڕییەوە ناوچەکانى قەزاى شارەزوور و بەشێکى فراوانى پارێزگاى هەڵەبجە و بەشی باشوورى ناحیەى تانجەرۆ دەکەونە ئەم دەشتەوە.

گرنگترین شارەکانیشی پارێزگاى هەڵەبجە و سەیدساق و عەربەت و خورماڵ و سیروان و هەڵەبجەى تازە و زەڕایەنە.

## ناو
١- وا دەردەکەوێت کە وشەی شارەزوور لە دوو وشەی کۆنی کوردی: شاھ (شا) و رەزوور (دارستان) پێکھاتووە کە بە سەر یەکەوە واتای "دارستانی شاھانە" دەدات.

٢- لەوانێیە وشەی شارەزوور لە دوو وشەی کۆنی کوردی : شارە (شار) و زوور (کۆن) یان (گەرم) پێکھاتووە کە بە سەر یەکەوە واتای "شارەکۆنەکە" یان "شارەگەرمەکە دەدات

## مێژوو
لە چەند بەڵگەیەکی ساسانییەکاندا ناوی شارەزوور ھاتووە.

لە سەدەی چوارەمی زایینیدا ھەندێ لە شارەزوورییەکان کە چوونەتە سەر ئایینی مەسیحییەت، بە دەستی شای ساسانی دەکوژرێن.

ھراکلیووس (Heraclius) ئیمپراتۆری ڕوومی لە مانگیی ٢ی ساڵی ٦٢٨ی زایینی لە شارەزوور بووە. 

لە ساڵی ٦٤٢ی زایینی لە دەشتی شارەزووردا شەڕی نێوان ساسانییەکان و سوپای ئیسلام ڕوو دەدات و ئیسلام دێتە ناوچەی شارەزوور.

دەسەڵاتی شارەزوور، لە سەدەی ١١ تاوەکوو سەدەی ١٦، بە دەستی میرنشینی ئەردەڵانەوە بووە. شوێنەوارەکانی ئەو سەردەمە لە «یاسین تەپە»دا بە جێ ماوە.

لە ساڵی ١٥٥٤ ناوچەکە دەکەوتە دەستی عوسمانییەکان و ئەیالەتی شارەزوور دادەمەزرێت. 

## سەرچاوەکان
سەرچاوە: ڕۆڵى هۆکارە سیاسییەکان لەدابەشبوونى پارێزگای سلێمانی، جاسم محەمەد محەمەد عەلى، سلێمانى، ٢٠٠٨

پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
دەشتی زەھاو

**دەشتی زەھاو** دەشتێکی گەورەی کوردستانە کە لە نزیکی شاری سەرپێڵ لە پارێزگای کرماشاندایە.
ب

**ب** یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی و ھەروەھا دووەمین پیتی ئەلفوبێی عەرەبییە کە نیشاندەری پیتی **B**یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا. ناوی ئەم پیتە «بێ»یە.

پۆل:پیتە عەرەبییەکان
پ

**پ** یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردییە کە نیشاندەری پیتی **P**یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا. «پ» لەو پیتانەیە کە بە ئەلفوبێی عەرەبی زیاد کراوە. ناوی ئەم پیتە «پێ»یە.

پۆل:پیتە فارسییەکان
پۆل:پیتە عەرەبییەکان
کلیدەر

**کلیدەر**(بە فارسی: کلیدر)، ڕومانێکی دە بەرگیە کە بە زمانی فارسی لە لایەن نووسەری فارس مەحموود دەوڵەت ئابادیەوە نووسراوە. کلیدەر یەکێک لە ناسراوترین داستانە درێژەکانی زمانی فارسیە و بە زمانی ئاڵمانییش وەرگێڕدراوە.

## ناوەرۆک
کتێبی کلیدەر بە باسی ژیانی بنەماڵەیەکی ڕەوەندی کوردی خوراسانی دەس پێدەکات کە لە سەردەمی دوای شەڕی جیھانیی دووەمدا دەژین. لە دوایی دا ئەم بنەماڵە کە بە تایەفەی "کەلمیشی" ناسراون، لەگەڵ کۆمەڵێک لە خەڵکدا دژ بە خانەکانی شاری سەبزەوار شۆڕشێک ساز دەکەن. دەوڵەت ئابادی لە کلیدەردا بە باشی ھەژاری و بێدەسەڵاتیی خەڵکی ئێرانی ئەو سەردەمە و  نەبوونی ئازادیی لە نێوان کۆمەڵگادا نیشان داوە. گەلێک وتار و یادداشت لە لایەن لێکۆلەران و خاوەن ڕایانەوە لە سەر ئەم ڕۆمانە نووسراوە. کتێبی "بیست سال با کلیدر" (بە کوردی: بیست ساڵ لەگەڵ کەلیدەر) کۆمەڵێک لەو وتارانەی لە خۆ گرتووە.
چیرۆکی ئەم شۆڕشەی کوردانی کەلمیشی لە بنەڕەت‌دا ڕاستە و تەنانەت تا ئەو ساڵانەی دوایی چەند کەسێک لە کاراکتەرەکانی ئەم ڕۆمانە مابوون. بەڵام بەپێی پێویست و نیاز دەوڵەت‌ئابادی ڕەنگ و بۆی وێژەیی پێ‌داوە و لک و پۆپی لێ زیاد کردووە. گوڵ‌محەممەد پاڵەوانی سەرەکیی ڕۆمانەکەیە و لە واقیع‌دا شۆڕش‌ھەڵایسێنەکە بووە و کاتی خۆی لە ئاکام‌دا شەھید دەکرێ و ئەمنیەکانی دەوڵەت لەگەڵ تەرمی بێ‌گیانی وێنە دەگرن و لە ڕۆژنامەیەکی ئەو سەردەمەدا بڵاو دەبێتەوە. دەوڵەت‌ئابادی دەڵێ کە یەکەم جار ئەو وێنەیەم دیت شڵەژام و ھەموو شتێک لەوێوە سەری گرت.

## وەرگێڕان بە کوردی
ڕومانی کلیدەر بە زمانی کوردی و شێوەزاری سۆرانی وەرگێڕاوەتە و بە ناونیشانی خوارەوە بە چاپ گەیشتووەتەوە:
* *کلیدەر*، وەرگێڕانی سیامەند شاسواری، سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ٢٠١٢.

## سەرچاوەکان
* *کلیدر*، محمود دولت آبادی، تاران: فرھنگ معاصر، چاپی ھەڤدەم، ۱۳۸۴.

پۆل:کتێبە فارسییەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٧٧
پۆل:کتێبە ئێرانییەکان
پۆل:ڕۆمانە ئێرانییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی فارسی
ع

**ع** یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی و ھەروەھا ھەژدەیەمین پیتی ئەلفوبێی عەرەبییە. ناوی ئەم پیتە «عەین»ە.

## کێشەی پیتی ع لە زمانی کوردی
بە بۆچوونی زۆرێک لە زمانناسان پیتی «ع» لە کوردیدا بوونی نییە و بەھۆی کاریگەریی زمانی عەرەبی ئەو پیتە دزەی کردووەتە ناو زمانی کوردی و جگە لەوەش لە زمانی کوردیدا ھیچ وشەیەک نییە پیتی «ع»ی تێدا بێت و لە ھەندێک ناوچەی کوردستان ناتوانن ئەو تیپە دەربڕن یانیش لەگەڵ پیتی «ح» و «ئـ» تێکەڵی دەکەن، و لە نووسینی ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردییشدا ئەو پیتە بوونی نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیتە عەرەبییەکان
ک

**ک** یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی ئارامییە_زمانی کوردی و ھەروەھا بیست و دووەمین پیتی ئەلفوبێی عەرەبییە کە نیشاندەری پیتی **K**یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا. ناوی ئەم پیتە «کاف»ە.

پۆل:پیتە عەرەبییەکان
پۆل:زمانی سیندی
ی

**ی** یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی و ھەروەھا بیست و ھەشتەمین پیتی ئەلفوبێی عەرەبییە (بەم جۆرە: «») کە نیشاندەری پیتی **Y** یان **Î**یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا. ناوی ئەم پیتە «یێ» یە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پیتە عەرەبییەکان
کووران

**کووران** (Kûran، بە فارسی: *کوران*) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٦٤ کەس لە ٥٧ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی کانی بازاڕ
* ناوچەی خەلیفان
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
لاچین، مەھاباد

**لاچین** (Laçîn، بە فارسی: *لاچین*) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٣ کەس لە ١٢ بنەماڵەدا بووە. مامۆستا ھێمن شاعیر و نووسەری گەورەی کورد لەم دێیەدا لەدایکبووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مەحاڵی ڕۆژاوا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
پێرستی گوندەکانی مەھاباد

**شارستانی مەھاباد** خاوەن دوو بەشی:ناوەندی و خەلیفانە. بەشی ناوەندی سێ گوندستانی ئاختاچی ڕۆژاوا، موکریانی ڕۆژھەڵات و موکریانی ڕۆژاوا لەخۆ دەگرێ و بەشی خەلیفانیش دوو گوندستانی کانی بازاڕ و مەنگوڕی ڕۆژھەڵاتی ھەیە؛ ھەروەھا بەگشتی ئاوایییەکان بەسەر چوار ناوچەی شاروێران، محاڵ، گەورکایەتی و مەنگوڕایەتیدا دابەش بوون.

## شاروێران

* ئاڵبڵاغ
* ئوسووکەند
* ئیندرقاش
* باییندەرێ
* ترشەکان
* تووتاغاج
* چۆمەڵان
* حاجیاوا، مەھاباد
* حاجی خۆش
* حەوڵاباد
* خانەگێ، موکریانی ڕۆژاوای مەھاباد
* خوڕخوڕە، مەھاباد
* خەلیفە، مەھاباد
* دارەلەک
* داشخانە
* دریاز
* سێلەکە
* قازیاوا
* قجیاوا
* قزڵقۆپی
* قۆپی باباڵی
* قوون قەڵا
* قەرەخان
* قەرەداغ، مەھاباد
* قەرەشڵاق
* کۆزەکەرێز
* کۆنەدێ، موکریانی ڕۆژاوای مەھاباد
* کەرێزەی ئاڵی باییز
* کەرێزەی شێخان
* کێچاوا
* گابازەڵە
* گاپیس
* گردەگڕوێ
* گردەیاقووب
* گۆکتەپە
* گۆلێ، مەھاباد
* لەج

## گەورکایەتی

* ئوزون تاش
* باراوا
* پاژبەرد
* جانداران
* چۆمەڵ
* زیندەقۆڵ
* سوێناس
* قالوێ زەندان
* قۆزلووی خوارێ
* قۆزلووی سەرێ
* قەرەنیاوا
* کانی ڕەش، مەھاباد
* کانی سپی، مەھاباد
* کانی سێو، مەھاباد
* کاوڵانی خوارێ
* کاوڵانی سەرێ
* کووران
* کولتەپە، مەھاباد
* کەڵەکاوێ
* گامێشان
* گردەشیلان
* ماژگە
* یاراڵی

## محاڵ

* ئاچی دەرە
* ئازاد، مەھاباد
* وەتەمیش
* ئوزوندەرێی خوارێ
* ئوزوندەرێی سەرێ
* ئەمیناوا، مەھاباد
* باجەوەند
* بادام، مەھاباد
* بورھان
* بۆزە
* بەردەڕەشان، مەھاباد
* بەردەمێش
* بەرەجۆ
* نبەسری
* بەیرەم
* پیربەلە
* تەنگ باڵەکە
* تیکانلووجە
* حاجیاڵی کەند
* حەوتەوانە، مەھاباد
* خاتون باغ
* خاتون خاس
* خەتایی
* دۆستاڵی
* دەرمان، مەھاباد
* زگدڕاو
* سارەوانان
* سونجاق
* سەھۆڵان
* سەیداوا
* سیچان بڵاغ
* شیلاناوێ
* عیساکەند
* قزڵجەی خوارێ
* قۆڕغان
* قوڵقوڵە
* قەرەبڵاغ، مەھاباد
* قەڵات
* قەڵاجووغە، مەحاڵی ڕۆژاوای مەھاباد
* قەمتەرێ
* کانی کەوتەر
* کولیجە
* کۆنەدێ، مەحاڵی ڕۆژاوای مەھاباد
* کەپەکەند
* گردەبەردان
* گردەڕەش
* لاچین، مەھاباد
* میرەدێ
* یاڵاوای خوارێ
* یاڵاوای سەرێ

## مەنگوڕایەتی

* ئاغاسوور
* ئافان
* ئامێد، مەھاباد
* ئەسحاب
* باگردانی خوارێ
* باگردانی سەرێ
* برایمە
* بەیتاس
* بێنگوین
* پەڵکێ
* پیرمیکاییل
* چوارگا
* حاجی مامیان
* حەسەن چەپ
* حەوڵاکوردە
* خاتوون ئەستی
* خاڵ دەلیل
* خانەگێ، مەنگوڕی ڕۆژھەڵاتی مەھاباد
* خڕەجۆ
* خەلیفان
* داش تەمر
* داغە، مەھاباد
* دۆڵبەھاروو
* دۆڵپەمۆ
* دووچۆمان
* دووسەید
* دێبوکر
* ڕفتە
* زێوە، مەھاباد
* سڵۆک
* سمێنوو
* سۆڵغە
* سوورخاو
* سەرتان
* سەرتەنگ، مەھاباد
* سەرھۆڵان
* سیاقۆڵی خوارێ
* سیاقۆڵی سەرێ
* سێروو، مەھاباد
* سێلم
* سەلیم ساوڵ
* شارەزوور، مەھاباد
* شۆڕاوێ
* شەکربەگ
* شێخان، مەھاباد
* شێخ یۆسف
* عەینەمەلا
* قاوەخانەی حاجی کەریمی
* قۆزلووجە
* قۆیتەڵ
* قەرەچەلان
* قەرەقاچ
* قەشقوونەی خوارێ
* قەشقوونەی سەرێ
* قەڵاتی سنان
* قەڵاجووغە، کانی بازاڕی مەھاباد
* کارگ، مەھاباد
* کامەم
* کانی میران، مەھاباد
* کاوەیس
* کۆرگێ
* کۆنەدێ، کانی بازاڕی مەھاباد
* کەڵەدەنداوا
* کەوتەر
* کەوڵەی سەرمێرگان
* کیتکە
* کیسەڵان، مەھاباد
* گاگەشی خوارێ
* گاگەشی سەرێ
* گڕاوێ
* گڵێنان
* گوڵیار
* گۆمڵیان
* گوێچکەدەرێ
* گەنەدار
* گیادروان
* مازەڵێ
* مڕانە، مەھاباد
* مەحمووداوای دۆڵبەھاروو
* مەحمووداوای کیسەڵان
* مەزرا، مەھاباد
* مێرگەرۆ
* میریسێ
* ھەرمێ، مەھاباد
* ھەمزاوا
* یەڵتەمر

پۆل:شارستانی مەھاباد
مەھاباد
مەھاباد
مەھاباد
زانکۆی واتەرلوو

**زانکۆی واتەرلوو** ()، زانستگایەکی گشتییە لە شاری واتەرلووی، پارێزگای ئونتاریۆی وڵاتی کەنەدا. زانستگای واتێرلوو لە ساڵی ١٩٥٧ی زایینیدا بینا نراوە و ئێستە شەش زانکۆی (کۆلێجی) جیاوازی ھەیە و نزیک بە سی ھەزار کەس خوێندکاری لە لقە جۆراوجۆرەکانی زانستدا وەکوو ئەندازیاری، پزیشکی و ھونەر ھەیە.

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی زانکۆی واتەرلوو

پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٥٧
پۆل:زانکۆکانی کەنەدا
پۆل:زانکۆی واتەرلوو
ۆ

**ۆ** یەکێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردییە کە نیشاندەری پیتی **O**یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا. «ۆ» لەو پیتانەیە کە بە ئەلفوبێی عەرەبی زیاد کراوە.
ئەمیناوا (ڕوونکردنەوە)

* ئەمیناوا، دیواندەرە، گوندێکی شارستانی دیواندەرەیە.
* ئەمیناوا، مەھاباد، گوندێکی شارستانی مەھابادە.
* ئەمیناوا، تیکاب، گوندێکی شارستانی تیکابە
فرانتس بێکنباوەر

**فرانتس بێکنباوەر** (لە دایکبووی ١١ی ئەیلوولی ١٩٤٥ –مردن ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤)یاریکەری پێشووی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا و ناسراو بە قەیسەری تۆپی پێ، ناوبراو لە ١١ی سێپتێمبەری ساڵی ١٩٤٥ لە شاری میونخ لە وڵاتی ئەڵمانیا لەدایک بووە، گرنگترین دەستکەوت لەکاتی یاری کردن بۆ ھەڵبژاردەکەی بردنەوەی جامی جیھانیی فیفا بوو بۆ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا ئەویش بۆ ساڵی ١٩٧٤ دەگەڕێتەوە و لە کاتی ڕاھێنەرایەتی کردنی ھەڵبژاردەی ئەڵمان ھەمان دەسکەوتی بردۆتەوە ئەویش لە ساڵی ١٩٩٠.

## ژیانی یاریکردن
### یاریکردن لەگەڵ یانەکان
# یانەی میونخ ساڵانی ١٩٥٤ بۆ ١٩٥٨
# یانەی بایەرن میونخ لە ساڵانی ١٩٥٤ بۆ ١٩٧٧
# نیۆڕک کۆزمۆس ئەمریکی ساڵانی ١٩٧٧ بۆ ١٩٨٠ و لەگەڵ ساڵی ١٩٨٣
# ھامبۆڕگی ئەڵمانی ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٢

## لەبارەی بێکنباوەرەوە
* یەکەم یاری نێودەوڵەتی لە ڕێکەوتی ٢٦ی سیپتمبەری ساڵی ١٩٦٥ ئەنجام داوە
* دواین یاری نێودەوڵەتی لە ڕێکەوتی ٢٣ی فێبرێوەی ساڵی ١٩٧٧ ئەنجام داوە
* لەماوەی ١٠٣ یاری نێو دەوڵەتی خاوەنی ١٤ گۆڵە (لەماوەی ژیانی یاریکەری)
* لەماوەی ژیانی ٦٣٢ یاری ئەنجام داوە لە کۆی سەرجەم یاریەکان ٧٨ گۆلی تۆمارکردووە

## گرنگترین دەستکەوتەکانی ژیانی یاریکردنی
* بەدەست ھێنانی جامی جیھانیی فیفا لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لەساڵی ١٩٧٤ هەر خۆشی جامەکەی بەرزکردەوە
* بەدەست ھێنانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا لەساڵی ١٩٧٢
* بەدەست ھێنانی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لەگەڵ یانەی بایەرن میونخ لەساڵانی ١٩٧٤/١٩٧٥/١٩٧٦
* بەدەست ھێنانی جامی یۆڕۆ لیگ لەگەڵ یانەی بایەرن میونخ لەساڵی ١٩٦٧
* خولی ئەڵمانیا ناسراو بە بۆندسلیگا ٤جار لەگەڵ یانەی بایەرن میونخ و جارێکش لەگەڵ یانەی ھامبۆڕگ واتە ٥ جار بەگشتی بۆندسلیگا بەدەست ھێناوە
* جامی ئەڵمانی ٤ جار لەگەڵ یانەی بایەرن میونخ

## گرنگترین دەستکەوتەکانی ژیانی ڕاھێنەرایەتی
* بەدەست ھێنانی جامی جیھانیی فیفا لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لەساڵی ١٩٩٠
* بەدەستھێنانی خولی ئەڵمانیا ناسراو بە بۆندسلیگا ١ جار لەگەڵ یانەی بایەرن میونخ
* جامی یۆڕۆ لیگ ١ جار لەگەڵ یانەی بایەرن میونخ

## سەرچاوە
* ژیاننامەی بێکنباوەر

## سەرچاوەکان

پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:فیفا ١٠٠
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە فەڕەنسا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٧٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٧٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
دەریای کاریبی

وێنۆک|چەپ|300px|دەریای کاریبی
**دەریای کاریبی**، دەریایەکە لە ناوەندی ناوچەی کاریبی و باشووری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی مێکسیک. ئاوەکەی بەشێکە لە ئوقیانووسی ئاتلانتیک. دەریای کارابی دوورگەی زۆرە و ئەم دوورگانە لەبەر کەشوھەوایان لە نێوان گەشتیارانی ئەمریکای باکوور داژداری زۆرە. ھەروەھا ئەم دەریایە وەک شوێنێک بۆ گەشتیاری لە جیھاندا بەناوبانگە.

ڕووبەری دەریای کاریبی نزیکەی ٢،٧٥٤،٠٠٠ کم٢یە. دەریای کاریبی یەکێک لە قووڵترین دەریاکانی جیھانە و قووڵترین شوێنی نزیکەی ٧،٥٠٠ میترە.

ناوەکەی ھۆزێکی سوورپێست بە ناوی «کاریب» لەسەریان ناوە کە پێش گەییشتنی خەڵکی ئورووپا بۆ ئەم ناوچەیە، بەسەر ناوچەکەدا زاڵ بوون.

## وڵات و ھەرێمەکانی کاریبی
ئەو دوورگە و ھەرێم و وڵاتانەی کە دەریای کاریبی پێیان تێپەر دەبێت ئەمانەن:
* بەھاما
* کووبا
* جامایکا
* ھایتی
* کۆماری دۆمینیکان
* پۆرتۆڕیکۆ
* دوورگەی ڤێرگن
* ئەنگویلا
* سەینت کیتس و نیڤیس
* ئانتیگوا و باربودا
* دوورگەی مۆنتستات
* گوادلۆپ
* دۆمینیکا
* فەڕەنسا مارتینیک
* سەینت لووسیا
* باربادۆس
* سەینت ڤینسەنت و گرینادینز
* گرینادا
* ترینیداد و تۆباگۆ
* دورگەی ترکیس و کایکۆس
* دوورگەی ئەنتیلی ھۆڵەندی
* دوورگەی کایمان
* دوورگەی ئارووبای ھۆڵەندی

## سەرچاوە

دەریای کاریبی 

پۆل:کاریبی

پۆل:دەریاکانی ئوقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:جوگرافیای کۆلۆمبیا
پۆل:جوگرافیای مەکسیک
پۆل:جوگرافیای ڤێنیزوێلا
قەرەبڵاغ، مەھاباد

**قەرەبڵاغ** (Qerebillaẍ، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد و ھەروەھا ناوەندی گوندستانی مەحاڵی ڕۆژاوایە . ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٤٥ کەس لە ٣٩ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مەحاڵی ڕۆژاوا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد