باڵەک

**باڵەک** ھۆزێکی کوردییە لەخێڵی ئاریان کەوتبووە سنووری میرنشینی سۆران لەڕابردوو، ئێستاش لەباکووری پاڕێزگای ھەولێر دا دەژین لەباشووری کوردستان، ناوچەی نیشتەجێبون و زێدی باڵەکەکان پێی دەگوترێت باڵەکایەتی ئەم ھۆزە چیانشینە ئێستاش لەزێدی خۆیان لە دامێنی زنجیرە چیاکانی زاگڕۆس دادەژین، بە شێوەزاری سوورمانجی ئاخاوتن دەکەن کە کرمانجیەکەی خۆیان تێکەڵ بە سۆرانی کردووە لەبەر ھۆکاری تێکەڵبوونیان بە خەڵکی ئەم ناوجەیەی ئێستا لێی دەژین و ھەڵاتنیان لە زێدی خۆیانەوە بۆ باشووری کوردستان  باڵەکەکان یاخود کوێستانییەکان لە سێ شاری سەرەکی کۆبونەتەوە سۆران، ڕەواندوز و چۆمان لەگەڵ پێنج ناوچەی لاوەکی وەک سمیلان و ڕوستێ و وەرتێ و قەسرێ و گەڵاڵە و حاجی ئۆمەڕان، چۆمان بە ناوەندی سەرەکی باڵەکایەتی دادەنڕێت، ١٢٠ کم لەناوەندی شاری ھەولێر دوورە، ناوچەی باڵەکایەتی ھاوسنورە لەگەڵ خۆڕھەڵات و باکووری کوردستان، بەناوەندی سەرەکی زمانی کوردی دادەنڕێت بەھۆی دوورییان لەکاریگەری زمانەکانی تورکی و فارسی و عەرەبی.

هۆزی باڵەک پێکهاتووە لە ٧ تیرەی سەرەکی، کە نزیکەی سەد ساڵ پێش ئێستا یەکیانگرتووە و بوون بە یەک هۆز، جگە لەو ٧ تیرەیە، هەندێک لە گوندەکانیش ڕەچەڵەکیان بۆ هۆزی تر دەگەڕێتەوە، کە پێشتر کۆچیانکردووە بۆ ئەو ناوچەیە، بۆ نموونە تیرەی مەلا شەرەفی بە ڕەچەڵەک خەڵکی باکووری کوردستانن، تیرەی سەکری ڕەچەڵەکیان بۆ ناوچەی پشدەر دەگەڕێتەوە و لەوێوە هاتوون بۆ چۆمان و دەورووبەری، هەندێک لە گوندەکانی سەر بە حاجی ئۆمەران ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ هۆزی سورچی لە تیرەی مامگرد لە ناوچەی بادینان، پێکهاتوون لە گوندەکانی رایات و ناوەندە و دەربەند و گوندەژۆر و دێڵزە و هتد... خەڵکی گوندی شۆرە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ هۆزی هەرکی لە گوندی سەلارای سەر بە قەزای شەمزینانە و پێش نزیکەی ٢٠٠ ساڵ هاتوونە بۆ بناری چیای هەڵگورد، چەندین گوندی تریش هەن لەو ناوچەیە کە هەندێکیان خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانن.وێنۆک|ناوچەی باڵەکان
شاڕوچکەی چۆمان، گەورەترین و سەرەکیترین ناوچەی ئێستای باڵەکەکانە ، شاڕۆچکەی ڕەواندوز لەسەردەمەکانی پێشوتر مەڵبەندی سەرەکیان بوو، ئەویش دوای سەرھەڵدان و شۆڕشیان دژی عوسمانییەکان و سەفەوییەکان، دواتر وەک میرنشینێکی سەربەخۆ (١٥٣٠) لەچوارچێوەی ئیمپڕاتۆرییەتی عوسمانی مانەوە، کە ماوەی سەد ساڵ دڕێژەی کێشا، پاشان بەھۆی ھێڕشی عوسمانییەکانەوە شکستیان ھێنا، بەڵام دواتر ھەوڵیان دایەوە لە کۆتایی ١٧٠٠ و سەرەتای ١٨٠٠ توانیان میرنشینێک دروست بکەن، و وەک دەڤەرێکی سەربەخۆ ھەڵسوکەوت بکەن لەکاری بازرگانی و وەڕگرتنی باج و گومرگ لەو کاروانە بازڕگانیانەی کە بە ناوچەکەیان ڕەت دەبوون، دواتر لە ١٨٣٥ لەلایەن عوسمانییەکانەوە ھێڕشیان کرایە سەر و میرنشینەکەیان لەناوبردرا.

## مێژووی ناوی باڵەک
ناوی باڵەک لە ناوی گوندی (باڵاکان)ەوە ھاتوە، ئەو گوندەی کە زێدی باوانی یەکەمیان بوە، کەوتووەتە کوردستانی باکوور (تورکیای ئەمڕۆ) کە دێی بالەکان سەر بە گوندی گولانکێیە و سەر بە قەزای شەمزینانە، بەگوێڕەی ڕاپۆڕتێکی عوسمانی کە شەریف پاشا بۆ ئەستانە (ئەستانبۆڵ)ی ناردوە دەردەکەوێت کە باڵەکەکان و ھەرکییەکان لە ناوچەکانی ھەکاری و وان و شەمزینان کۆچ دەکەن بۆ سەر سنووری سەفەوییەکان، بەڵام دواتر لەڵایەن عوسمانییەکانەوە ڕێگریان لێ دەکرێت و ھەرلەم ناوچە سنوورییە دەمێننەوە کە ئێستا لێی نیشتەجێن، باڵەکان بەواتای بەرز یان مێڕگی بەرز دێت، ئەڤلیا چەلەبی لەپەرتوکێکی بەناوی سەیاحەتنامە ئاماژە بە باڵەکەکان دەکات کە لەناوچەکانی زۆکا و مەشکانە نیشتەجێن بەڵام کۆچ دەکەن بەرەو خواڕتر، و دەڵێت ھۆزێکن ھەڕگیز دەستەمۆناکرێن. بەلام بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان ھەموو تیرەکانی ھۆزی باڵەک لە ناوچەی ھەکاریەوە نەھاتوون، ھەندێکیان لە شوێنەکانی تری کوردستانەوە ھاتوون، کە ھەندێکیان ١٩ پشت پێش ئێستا کە دەکاتە نزیکەی ٦ سەدە لە باڵەکایەتی نیشتەجێن و جەندین سەرجاوەی کۆنی باوەڕپێکراو ھەیە کە ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە، و ھۆزێکن ھەڕگیز دەستەمۆناکرێن.

چەندین بۆچوون و ڕای جیاواز ھەن دەربارەی ناوی باڵەک، ڕێباز دلاوەر عومەر، مامۆستای زانکۆی سۆران کە توێژینەوەیەکی لەسەر ناوچەی باڵەکایەتی کردووە، لەکاتی بەشداریکردنی لە بەرنامەی رووداو و دیرۆکی ڕادیۆی رووداو لەبارەی ناوی باڵەکایەتی ئاماژەی بەوە کرد کە باڵەکایەتی ناوچەیەکی جوگرافیی سەختە، بۆچوونی جیاواز لەسەر ناوەکەی ھەن، ھەندێک بۆچوون پێیانوایە لە چەند تیرەیەکەوە ھاتووە کە وەک باڵ یەکیان گرتووە و بووەتە ناوچەی باڵەکان و دواتر بووەتە باڵەک و، ھەندێکی تر پێییان وایە لە یەکگرتنی حەوت تیرەکەی باڵەک ھاتووە.

بەڵام بەھێزترینیان ئەوەیە کە ناوی باڵەک لە گوندی باڵەکانی ناحیەی گولانکێی سەر بە قەزای شەمزینانەوە ھاتووە، بەپێی سەرچاوە مێژوویییەکان کە لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە گۆڕدراون و ناوی باڵەکان گۆڕاوە بۆ ناوێکی تر ئێستا، لە پەڕەی فەرمی (شەمزینان)یش ئاماژە بەو ناوەکراوە.

لە کتێبی (دوو ساڵ لە کوردستان Two Years in Kurdistan) ئاماژە بەوە دەکات کە تیرەی شێوەزووری (شەڤدینی) لە ناوجەکانی بادینانەوە ھاتوون بۆ ئەو ناوجەیە، ویلیام ڕوپەرت ھای کە نووسەری ئەم کتێبەیە، دەڵێت لەگەڵ محەممەد عەلی ئاغای ڕایەت قسەم کرد کە لە کوێ ھاتوون بۆ ئێرە، ئەویشە لە وەڵامدا گوتبووی چەند ساڵێک پێش ئێستا باپیرە گەورەمان (شەڤدین) لە ناوچەی شێوەزوور لە ناوچەکانی بادینانەوە ھاتووە بۆ ئێرە و بۆیە پێماندەگۆترێت شەڤدینی، تاوەکو ئێستاش ڕوون نیە کە گوندی شێوەزوور لە کوێیە و ئێستا چ ناوێکی ھەیە، چونکە ساڵانێکی زۆر تێپەڕیووە بەسەر ئەم بابەتە و ھیچ داتا یان سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو نەدۆزراوەتەوە.

باڵەک دراوسێی ھۆزەکانی مەنگوڕ و مامەشن لە خۆڕئاوایان، لەخۆڕھەڵاتیشەوە ھاوسنوڕن لەگەڵ ھۆزەکانی ئاکۆیان، خۆشناوەکان کەوتونەتە باشووریان و برادۆستیش لە باکووریان ھەڵکەوتوون، باڵەکەکان دەچنە پاڵ ھۆزی بڵباس بەمەبەستی ھاوکاری لەکاتی ڕاگەیاندنی یەکێتییەکەیان دژی سەفەوییەکان و عوسمانییەکان، ئەڤلیا چەلەبی لە سەیاحەتنامە ئاماژە بەوە دەکات کە باڵەکەکان بەمەبەستی ھاوکاری ھۆزەکانی تر بۆیاخی بوون دژی دەوڵەت کۆچیان کردوە بۆ باشوور.

## ڕۆڵی ھۆزی باڵەک و باڵەکایەتی لە شۆڕشەکانی کوردستان
ڕۆڵی **ھۆزی باڵەک و باڵەکایەتی** لە شۆڕشەکانی کوردستان، ڕۆڵێکی گرنگ و تایبەتی ھەبوو، بە تایبەتی لە شۆڕشەکانی ئەیلول و گوڵان، کە ھەمووکات پشتیوانی خۆیان بۆ بارزانی نەمر دووپاتدەکردەوە و بە دڵ و بە گیان دەجەنگان لەپێناو سەرکەوتنی ئەم دوو شۆڕشە مەزنە.

شۆڕشی ئەیلوول ئەو شۆڕشە نەتەوەیییەی کوردانی باشووری کوردستان بوو کە لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦١ بە سەرۆکایەتیی مەلا مستەفا بارزانی، دژی حکوومەتی عێراق ھەڵگیرسا و یەکێک لە گرنگترین دەستکەوتەکانی ئەم شۆڕشە بۆ کورد جێگیر بوونی بەندی ٣ی دەستوور بوو کە تێیدا ھاتووە کورد و عەرەب لە عێراقداھاوبەشن.

خەڵکی ناوچەی باڵەکایەتی و ھۆزی باڵەک لە شۆڕشەکانی پێش شۆڕشی ئەیلوولیش، بەشداری و چالاکییەکی ئێجگار زۆریان لە کۆمەڵ و ڕێکخراوە کوردییەکاندا ھەبووە. بە نموونە: کۆمەڵەی پێشکەوتنی کوردان کە لە ساڵی ١٩٣٠ بە نھێنی لەسەر دەستی کۆمەڵێک لە نیشتمانپەروەران بە ئامانجی بەدەستھێنانی مافە ڕەواکانی کورد لە مووسڵ دامەزرا؛ بەڵام بەھۆی دووریی ئەم ناوچەیە لە شارەکان و کەمیی خوێندەواری لەو سەردەمەدا زۆر کەم لە سەرچاوەکاندا لەم بارەیەوە دواون، و فەڕەنسۆ حەریری دەڵێت، لە ١٤ی ئەیلوولی ١٩٦٥ عبداللە ئاغای گۆرۆنی (باڵەک) لە گوندی پاشکوز لە دەڤەری باڵەکایەتی بووە یەکەم شەھیدی شۆڕشی ئەیلوول،

٢٦ی نیسانی ١٩٧٤ بۆردومانی پردی گەڵاڵە لە دەڤەری باڵەکایەتی، کە لەلایەن فڕۆکە شەڕکەرەکانی ڕژێمی بەعسەوە ھێڕش کرایە سەر خێزان، ژن و منداڵ و لەو ھێڕشە دڕندانەیەدا زیاتر لە ١٠٥ کەسی سیڤیل شەھید و بریندار بوون، سەرۆک مەسعود بارزانی بەھۆی قوربانیدانی زۆری خەڵکی گەڵاڵە و بۆردوومانکردنیان و خزمەتکردنیان بە شۆڕشە کووردییەکان، لە لێدوانێکیدا دەڵێت: گەڵاڵە پایتەختی کوردستانە.

لە کاتی پەلاماری سوپای عێراق بۆ ناوچەکانی کوردستان، بە مەبەستی خۆ ئامادەکردن و دانانی پلان بۆ پەلاماری ھێزەکانی حکوومەت لە ناوچەکانی باڵەکایەتی جموجۆڵی سەربازی و خەڵک دەستی پێ کرد. ناوچەی باڵەکایەتی لەم سەردەمەدا وەک ھێزێکی یەکدەنگ بوو. لەسەرەتادا بڕیار درا خەڵکی ناوچەکە لە ئەیلوولی ١٩٦١ بچنە سەر ڕێگای ھامڵتۆن و لە دۆڵ و شاخەکاندا بڵاو ببنەوە. حکوومەتی عێراق ھەوڵی زۆری دا بۆ داگیرکردنی باڵەکایەتی و بە تەمای دامرکاندنەوەی ئەو چالاکیانە بوو کە لەلایەن خەڵکی باڵەکایەتییەوە ئەنجام دەدرا تاوەکوو کاریگەری لەسەر ناوچەکانی تری کوردستان دانەنێت.

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ھەر نەیانتوانی بەسەر ڕاپەڕینی ھێزەکانی باڵەکایەتیدا زاڵ بن، ھۆی ئەمەش گەڕاوەتەوە بۆ یەکگرتوویی و ڕێکخراویی بیروڕاکان لە ناوچەکەدا و تەنانەت خەڵکی ناوچەکە بە بڕیاری پۆلیس و لایەنی کارگێڕییش قایل نەبوون، کاتێک ھێزەکانی میری کەسێکیان بە ناوی «عەلی مستەفا دەربەندی» دەستگیرکرد و بڕیاریان دا بینێرن بۆ ڕواندز، چەند کەسێک ڕێگەیان لە پۆلیسەکان گرت و دەستگیرکراوەکەیان ئازاد کرد بەبێ ئەوەی پۆلیسەکان توانای ڕووبەڕو بوونەوەیان ھەبێت.

ئەمە نموونەیەک بوو لەسەر بوێریی دانیشتووانی باڵەکایەتی لەم شۆڕشەدا.

لە شۆڕشی ئەیلوولدا باڵەکایەتی ناوچەی بڕیاردان و کارگێری بوو، پێگەی سیاسی و گرنگیی ھەر ناوچەیەک لە ئەنجامی کۆمەڵێک فاکتەری ناوخۆیی و دەرەکیدا دەردەکەوێت. ھەندێک شوێن لە ھەندێک کاتدا بەھۆی ئەوەی دەبنە ناوەندی بڕیاری ھێزێک یان دەوڵەتێک، پێگەیەکی سیاسی و کارگێریی گرنگیان دەبێت.

ناوچەی باڵەکایەتی و ھۆزی باڵەک، ناوچەی کارگێڕی و ناوەندی زۆربەی بڕیارەکانی شۆڕشی ئەیلوول بوو و ھەوڵەکانی حکوومەتی عێراق لەو سەردەمەدا بۆ ھێرشکردنە سەر ئەم ناوچەیە بۆ ئەم ھۆکارە دەگەڕایەوە. ھەروەھا بەھۆی پەیوەندیی زۆرینەی ھێزە ھاوپەیمانەکان و ھۆزەکانی تر لەگەڵ ناوچەی باڵەکایەتی بوو لە کاتی ئامادەکاری بۆ خۆپارێزی و بەرگریکردن و تەنانەت پلان دانان بۆ ھێرشکردنە سەر ئەو ناوچانەی کە ھێزەکانی حکوومەتی عێراقی تێدا بوون. ھێزی پێشمەرگە لە ناوچەی باڵەکایەتی جێگیر بوون و ئاڵوگۆڕی نامە و پەیوەندییەکان ھەر لەم سنوورەدا ئەنجام دەدرا و دەڤەری بارزان و پارتی دیموکراتی کوردستانیش پشتیوان و ھاوکاری ھەوڵەکانی خەڵک و ھۆزەکانی ئەم ناوچەیە دژی داگیرکەر بوون.

لە سەرەتای سەرھەڵدانی شۆڕشی ئەیلوولەوە، خەڵک و دانیشتووانی ناوچەی باڵەکایەتی ڕۆڵی گرنگ و دیاریان لە ڕووداوەکانی شۆڕشدا ھەبووە و قوربانیی زۆریان لەم پێناوەدا داوە. کاتێک سەرکردایەتیی شۆڕش ڕووی لە باڵەکایەتی کرد، نەک تەنھا ئەوانەی لە بەرەکانی شەڕ بوون، بەڵکوو تەواوی خەڵکی ناوچەکە ئامادەییان ھەبوو بۆ پێشوازی لە شۆڕش و خزمەتکردن بەو شۆڕشە.

لە دوای شکستی شۆڕش و ڕاپەڕینی ناوچەی باڵەکایەتی، ھاتنەوەی ھێزەکانی میری بۆ ناوچەکە، چیاکان و گوندە دوورەکانی باڵەکایەتی بوونە ئەو شوێنەی ژمارەیەک پێشمەرگە ڕوویان تێ بکەن. لەو کاتەشدا خەڵکی باڵەکایەتی لە دابینکردنی پێداویستییەکانی ئەو پێشمەرگانە ھاوکاری سەرەکی بوون.

### ھێزی باڵەک لە شۆڕشی ئەیلوولدا
سەرەتای دامەزراندی ھێزی باڵەک بۆ ساڵی ١٩٦٢ دەگەڕێتەوە کە لە چوارچێوەی بەتالیۆنێک ڕێکخرا بوو، ساڵی ١٩٦٣ ڕێکخستنی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بە دوو بەشی سەرەکی سیاسی و سەربازی، بەشی سیاسی بریتی بوو لە کاری ڕێکخستنی حزبی، بەڵام زۆر جاریش لە سەنگەرەکانی بەرگری و ھەڵمەتی سەربازیەوە بەشدار دەبوون، دواتر بەشی پێشمەرگایەتی فراوان بوو لە چوارچیوەی ھێز و بەتالیۆن و لق و پەل ڕێکخرابوو، ساڵی ١٩٦٥ بەتالیۆنی باڵەک پێشکەوتنی بەرچاوی بە خۆوە بینی بوو بە ھێزێکی گەورەی ڕێکخراو کە چوار بەتالیۆنی لەخۆ گرتبوو، ئەرکی بەرگریکردن و ھەڵمەتی سەربازی شوێنە ستراتیژیەکانی باڵەکایەتی و ڕواندز و ناوچەکانی دەڤەرەکەی لە ئەستۆ دابوو، پاشان لە ساڵی ١٩٧٥ پەرەی زیاتری پێدرا بەھۆی زیادبوونی ھێزی پێشمەرگە و فراوانی سنوورەکە سێ ھێزی دیکەی لێ کەوتەوە.

ھێزی باڵەکیش یەکێک بوو لەو ھێزانەی کە پانتایییەکی جوگرافی فراوانی دەڤەری باڵەکایەتی، برادۆست، ڕواندز، دۆڵی ڕوستێ، باڵەکییان، خانەقا و ئاکۆیان گرتبووەوە، لە سەرەتادا فەرماندەیی ئەو ھێزەی پێشمەرگە لەژێر بەرپرسیارییەتی مەلا تەھا، مینە ئاغا و قادرئاغا دابوو، دواتر موقەدەم عەزیز ئاکرەیی، عەقید کافی نەبەوی، عبدوڵڵا ئیسماعیل و مەلا ماتۆڕ سەرپەرشتی ئەو ھێزەیان دەکرد.

ساڵی ١٩٦٤ لە گەڵاڵە سەرکردایەتی شۆڕش بەتالیۆنێکی پێکھێنا لە ھێزی پێشمەرگە بە فەرماندەیی عبدوڵڵا ئاغای پشدەری و غەزالی میرخان بارزانی دواتریش سەدیق ئەفەندی جێگری بوون، فەرەنسۆ ھەریری بەرپرسی ئیداری و ھەواڵگری بوو، فارس شوکری ڕابەری سیاسی بوو لەناو پێشمەرگە، داود عبدوڵڵا بەڕێوەبەری نووسینگەی قەڵەم و عەریف کاردۆ بەرپرسی ئازووقەی بەتالیۆن بوو، محەممەد ئەمین کرێت سەرلقی بارەگای بەتالیۆن بوو، عەبدولڕەحمان ئیسماعیل عەقراوی بەشی ھەندەسی بوو، تەھا محەممەد شەریف بێتەلی بەتالیۆن و محەممەد کۆلەکەیی سەرۆکی پاسەوانانی بارەگا بوو.

## پێکەوەژیان لە ناوچەکانی دەڤەری باڵەکایەتی
لە باڵەکایەتی موسڵمان و کریستیان و جووەکان ژیاون، بەڵام کریستیانەکان ژمارەیەکی کەم بوون لە یەک گوندی ئەو دەڤەرە ژیاون و ڕۆیشتوون، جووەکانیش لە دۆڵی ڕۆست و گەڵاڵە ھەبوون، ئەوانیش کۆچیان کردووە بۆ ئیسرائیل و نەماون. دانیشتووانی ئەو ناوچە جوگرافییەی پێی دەگوترێت باڵەکایەتی ٩٨٪ ھۆزی باڵەکن و بەشێکی بۆڵی و بابۆڵیش ھەن لە حاجی ئۆمەران نیشتەجێن. بەشێک لە دانیشتووانی ناوچەکە کۆچەربوونە و ھاتوونەتە باڵەکایەتی و تێکەڵ بە خەڵکی ناوچەکە بوونە.

لە ئێستادا ناوچەی باڵەکایەتی لە ڕووی پێکھاتەی ئایینی یەوە لە ١٠٠٪ پابەندن بە ئایینی ئیسلامەوە ھەر لەکۆنەوە مەڵبەندی فێرکردنی زانست و ئایینی ئیسلام بووە بۆنمونە کەڵەشاعیری گەوەری کورد نالی و حاجی قادری کۆیی لە حوزرەکانی شێخ وەتمان وخۆشکان کە دوو گوندی سەر بە چۆمانن خۆێندویانە، و مامۆستای گەورە مەلا ئادەم لە گوندەکانی دۆڵی ڕۆست و ناوچەی باڵەکایەتی دەوری کاریگەری ھەبووە.

## کارەساتی پردی گەڵاڵە و جینۆسایدکردنی ھۆزی باڵەک
وێنۆک|'''جینۆسایدکردن و بۆردومانکردنی پردی گەڵاڵە ١٩٧٤'''
دوای نیوەڕۆی ٢٦ی پووشپەڕی ١٩٧٤ دوو فرۆکەی جەنگی عێڕاقی ھاتنە سەر ئاسمانی گەڵاڵەو بە بۆمبی (ناپاڵم) کە چەکێکی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتیە پردی گەڵاڵەی بۆردوومانکردو زیانەکەشی ١٠٥ شەھیدو ژمارەیەکی زۆری برینداری لێکەوتەوە، بەڵام بەشێکی زۆری شەھیدەکان تەرمەکانیان نەدۆزرایەوە، چونکە لاشەیان پارچەپارچە ببوو، زۆر لە ئەندامی لەشی شەھیدەکان وەک دەست و قاچ چەند مەترێک لە دووری شوێنی ڕووداوەکە دۆزرایەوە، یاخود لەسەر بەرزایی درەختەکان کۆ دەکرانەوە، بەشێکی زۆری بریندارەکانیش لەبەر سەختی برینەکانیان لە نەخۆشخانەی شۆڕش لە ناوپردان و کەوەرتە گیانیان سپارد، بەگشتی بەرکەوتوان زۆربەیان ژن و منداڵ و بەساڵاچوو بوون. باڵەکایەتی وەک پێگەیەکی ئەمین و بێ ترس و بۆ سەرجەم شۆڕشەکانی ڕزگاری خوازی کورد ھاتۆتە بەر، ھەر بۆیەش لەسەر دەستی بارزانی نەمر باڵەکایەتی وەک پایتەخت و شوێنی ئارامی بۆ شۆڕش دیاری کراوە، کە ئەمەش گەواھی لەوە دەکات باڵەکایەتی بەگیان و ھەموو سەروەت و خاکەکەیەوە پارێزەری ڕابەرو فیداکارو ھەموو پێشمەرگەیەکی کوردستانی لە ھەر جۆرە پیلانێک بێت و متمانەی زۆر بەھێزیش بوو بۆ بارزانی نەمر و پێشمەرگەکانی کورد، ئەو تراژیدیایەی لە ٢٦ی پووشپەڕی ١٩٧٤ لە پردی گەڵاڵە بە چەکی کۆکوژی ناپاڵم ئەنجام درا، لەلایەن ڕژێمی لەناوچووی بەعس، دەبێتە یەکێک لەکارەساتەکانی ئەنفال و کۆمەڵ کوژی بە ڕووی کورددا، وەک سەرەتایەک بە پیلانە ژەھراوییەکانی تیرۆری و کۆمەڵکوژی و بێ سەروشوێن کردن لە بیرە، دوور لە مرۆڤایەتییەکانی سەرانی بەعس بوو، لەسەر زاری بەرکەوتوو و زیان لێ کەوتوانی ئەم ڕووداوە بەکارێکی زۆر ترسناک خەمناک ھاتەوە بەرچاومان.

ھەر لە دەستپێکی ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلولی مەزن بارزانی نەمر باڵەکایەتی کرد بە لانکی شۆڕش و ھێمن کردنی یەکەم شوێن لە کوردستان و کردنی بەشوێنی حەوانەوەی ھەزاران تێکۆشەری وڵات، بۆ ھەموو چین و نەتەوەکان، بوو بەشوێنی سەرکردایەتی شۆڕش و پارتی، بەھۆی ئەو ئارامیەی کەلە ناوچەی باڵەکایەتی دا ھەبوو زۆربەی ھەرە زۆری خەڵکی وڵات پارێزو تێکۆشەر ڕوویان لەو ناوچەیەکرد، ھەم بۆ شۆڕش ھەم بۆ ژیان و لە ناوچەکە نیشتەجێ ببوون، بەبیانوی ئەوەی کە باڵەکایەتی پایتەختی کوردانەو شوێن و پێگەی بارزانی بوو، دووژمنی عەفلەقی بەعس زۆر دڕندانە ڕۆژانە ناوچەکەی بۆردوومان دەکرد، گەڵاڵە بەشوێنی ستراتیژی ھەژماردەکرا لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوولی مەزن لە سەدان ڕۆژنامەکانی دونیا باسی لێوە دەکرا، دووژمن زۆر داخداری ببوو، بۆیە بە دەیان جار پیلانی بۆ دەگێراو دوا جاریش بۆردوومانی ھەوایی کرد، کە گەورەترین ھێرشی دووژمنکارانەشی ناپاڵم باران کردنی پردی گەڵاڵە بوو، کاتێک فرۆکەکان بۆردوومانی پردی گەڵاڵەیان کرد دەست بەجێ بریندارەکان لەژێر دارو بەردو پرچ دەریانھێناو بە ئۆتۆمبێلەکانی فرانسۆ حەریری کە ئەوکات قائیمقامی قەزای چۆمان بوو گواسترانەوە بۆ نەخۆشخانەی گشتی شۆرش لە ناوپردان و کەوەرتە کە لەوێ ھەریەک لە بەڕێزان دکتۆر مەحموود عوسمان و دکتۆر حەسەن چارەسەری بریندارەکانیان کرد بەڵام زۆربەیان لەبەر سەختی برینەکانیان بەداخەوە شەھید بوون، ھەزاران سڵاو لەگیانی پاکی بارزانی و ھەموو شەھیدانی کوردو کوردستان.

## جوگرافیا و ناحیە و گوندەکانی ھۆزی باڵەک
ھۆزی باڵەک لە پێنج ناحیە و ١٦٦ گوند نیشتەجێن، کە پێکھاتوون لە: ناحیەی ناوەندی چۆمان، سمیلان، گەڵالە، حاجی ئۆمەران، قەسرێ، و وەرتێ.

**[[چۆمان]]:** گۆڕۆنی، کەوەرتە، شیوەڵۆک، ناوبەرگە، شێخان، ناوپردان، سەکران، وەردە، دیلزە، کەونەخانان، مەران، ئێنە، باسان، شێخ وتمان، وێزە، کانی سپی، قەلاتەبۆر، بندایزان، خۆشکان.
وێنۆک|لوتکەی ھەڵگوردی باڵەکان (باڵەکایەتی)
**[[حاجی ئۆمەران]]:** ماوەتان، شیوەڕەش، سەیداوە، زینوھ، خەلان، ئازادی، ڕایات، ڕەشەھەرمێان، ئالانھ، باوەکراوە، بچیکان، دەربەند، ئاشی بەرگوێز، ناوەندە، دۆڵەبۆن، شۆرھ، گەلەرێژ، گوندەژۆر.

**[[سمیلان، چۆمان|سمیلان]]:** سمیلان- چۆمباڵۆک- چۆمانی سمایل ئاغا- دۆڵبالیس- گوێزلینگە- شێرکاوە- دێگە، چۆمان- مامەخەتیبیان- بێشە- ئاشی خدرئاغا- بەستەوانییە- گەروو بێشە- گزرە- جاوەکە- ھەبلەسان- چۆمبرس- گەزنە- ھۆرێ- ھەوێزە بۆر- کاولان- دزووک- نزاری- دۆلانە- شیوەچنار- دارەگرد- شیوەماوان- ماوان- بێولە- برایەتی- پیرۆمەر- سرێشمە- ئاشی بێکۆرە- گوڵان- روست- گرتک- شلۆک- درێشک- شلان- سەری مارساوا.

**ناحیەی [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]]:** ڕەشەکەڵ، پاشکۆز، ناوکێلەکان، ئۆمەراوە، ڕەزان مەلا برایم، کانی سماق، کانی زیل، دارسلام، گوێزان، بێرەش.

'''ناحیەی قەسرێ:''' **چەند زانیارییەکی مێژوویی** **دەربارەی قەسرێ:**
* بۆ یەکەم جار قوتابخانە لەسەردەمی شۆرشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٦٩ لەقەسرێ کرایەوە.
* بۆ یەکەم جار پرۆژەی ئاوی خواردنەوە لە قەسرێ لەسەردەمی بارزانی نەمر لە ساڵی ١٩٦٨ دروست کراوە.
* بۆ یەکەم جار لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٠١ شارەوانی لە قەسرێ دامەزراوە.
* بۆ یەکەم جار کارەبای نیشتمانی لە ٨ی ئایاری ٢٠١٠ گەیندرا ناحیەی قەسرێ.

* کانی بەست
* ئیسکاو
* بەردەڕەشان
* بنەڵە
* بوران
* خەزێنە
* داڵکان
* دیلمان
* ڕەشدوور
* ڕەزوێکە
* زەنگەڵین
* زێوکان
* سایە

* سەرکان
* سەرنێڵ
* سۆرەبان
* شیناوە
* شیوێ گوڵان
* چۆمساک
* قەڵات قەسرێ
* کۆیلە
* ماکۆسان
* ماونان
* مێرگە
* نێوخانان

* وەسان
* وەڵزە
* وەڵاش
* پردی زەرد
* چۆمە
* بەستێ
* مێرگەی خواروو
* کاولان قەسرێ
* ڕەزمیر
* سمۆرە

وێنۆک|چیای ھەڵگورد
**[[ناحیەی وەرتێ]]:** وەرتێ، دەرگەڵە، بەرسول، خانەقا، چنێران، گۆجار، چۆم ڕەمان، بەرگرکە، پردەشاڵ، کوزینە، زارگەڵی، بۆکریسکان، ڕەژوکەریان، سەردڕە، چۆمبەڕو، کەڵێتە.

ناوچەی باڵەکایەتی ناوچەیەکی فروانی بەرزو نزمە بەشێکی بەرچاوی زەوی کشتوکاڵی تێدا ھەیە بەپێی ڕووبەری گشتی چۆمان ٢٨٣٧٨٠دۆنم ڕووبەری شیاو بۆ چاندن ٣٦٩١٥ دۆنم، ڕووبەری ئاوی ٢٧٢٣٠ دۆنم، ڕووبەری دێمی ٢٦٨٥ دۆنم زەوی دەبێت، خەڵکی ئەوناوچەیە بەزۆری بە کاری کشتوکاڵکردن و ئاژەڵداری خەریکن بەرھەمەکانی جۆراوجۆر و بەزۆری دوو وەرزین ھاوین و پاییزین، ئاوھەواکەی لە زستاندا سەخت و ساردە و لە ھاوینش گەرم و مام ناوەندە ڕێژەی بارانبارینی وەرزیەو بارانیش لەو ناوچەیە مام ناوەندیە ئاوھەواکەشی شێدارە لە وەرزی زستانیشدا ڕێژەی بەفربارین بەرزدەبێتەوە بۆ ھەندێک ساڵ دەگاتە ١٠٠سم.

باڵەکایەتی سنوورێکی بەرفراوانی جوگرافی کە لە ڕۆژھەڵاتی بریتی یە لە سنووری شاری پیرانشار کە بە زنجیرە چیای قەندیل درێژ دەبێتەوە بۆ سنووری ناحیەی سەنگەسەری پشدەرایەتی سەربە پارێزگای سلێمانی کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵات قەزای چۆمان بەیەک بەستنەوەی لەگەڵ چیای حەسارۆست کە لووتکەکەی ھەڵگۆردەو بەرزییەکەی نزیکەی (٣٦٠٧)م درێژە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی چۆمان، و سنووری ڕۆژاوای بە قەزای سۆران دەبەستێتەوە، و باشووری قەزای چۆمان بە سنووری ناحیەی سیدەکانی سەر بە قەزای سۆران کۆتایی دێت.
* ڕێژەی ژن لە ٤٦٪ پێک دەھێنێت.
* ڕێژەی پیاو ٥٤٪ پێک دەھێنێت.
* ڕێژەی منداڵ ٢٨٪ پێک دەھێنێت.

## تیرە و بنەماڵەکانیان
کۆکراوەی ھۆزی باڵەک پێکھاتووە لە چەند تیرە و بنەماڵەی یەکگر، کە دەستیان لەناو دەستی یەکتر ناوە و لەپشت یەکترن لەھەموو بابەتێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و خۆشی و ناخۆشی، لە باڵەکایەتی ٧ تیرە بوونیان ھەیە، کە پێکھاتوون لە:
* مەلاشەرەفی (مەلاشەرەفیان)
* شێوەزووری (شەڤدینی)
* مەلازادە
* سەکری (سەکران)
* وەرتی
* باڵەیی
* دۆڵەمجەل
وێنۆک|قەوقاز لە ساڵی ١٧٥١ - شوێنی سەرهەڵدانی مەلاشەرەفیەکان

**تیرەی مەلاشەرەفی:** کەسێک بەناوی مەلاشەرەف لە گوندی (زیتک)ی نزیک چیای قەفقاسە ھاتووەتە ئەو ناوچەیە و چوویتە خزمەت شێخ محەممەدی باڵەک تەڕیقەتی وەرگرتووە و ھەر لەو ناوچەیەش ھاوسەرگیری کردووە، بۆچوونێکی تریش ھەیە کە مەلاشەڕەفییەکان ئەسڵیان دەگەڕێتەوە بۆ ھۆزی گەڵاڵی ناوچەی سلێمانی، بەڵام تا ئێستا ھیچ سەرچاوەیەک نییە بۆ ئەم بۆچوونە، بەرەبابی مەلاشەڕەفی بۆ سێ تیرە دابەشبوون و ھەر تیرەیەکیان لە نەوەکانی کوڕێکی مەلاشەڕەفن، کە بەسەر سێ ناوچەدا دابەشبوون، یەکێکیان لە گەڵاڵە و یەکێکیتر لە مێرگە و ئەوەی تریشیان لە ڕوستێ و تاوەکو ئێستاش ھەر لەشوێنی خۆیانن و گەورەی گوندەکانی دەورووبەریانن کە دەکاتە گەڵاڵە و ڕوستێ و مێرگە.

مەلاشەرەفی یەکەکێکە لە بەهێزترین بەرەباب و هۆزەکانی کوردستان، لەهەندێک سەرچاوەی تر باسی مەلاشەرەفیەکان کراوە کە بەشێکیان لە باکووری کوردستانن و ناویان (ئەرتۆش)ە و نزیکەی شەش ملیۆن کەسن، وە سەرۆکەکەیان ناوی ئەسکەندەر ئاغای ئەرتۆشە، بۆیە ڕەچەڵەک و زمانیان دەگەڕێتەوە بۆ کورمانجی.

**تیرەی سەکری (سەکران):** لە کتێبی پێگەی باڵەکایەتی لە شۆڕشی ئەیلولدا باسی سەکریەکان کراوە کە لەلایەن ڕێباز دلاوەر نووسراوە، و دەڵێت سەکریەکان لە دێرزەمانەوە لەو ناوچەیە نیشتەجێن، وەکو مەلاشەڕەفی و شەڤدینیەکان نین کە تەنها چەند کەسێکیان هاتبنە ئەو ناوچەیە و لەو ناوچەیە زۆربووبن، بەڵکو سەکریەکان لەناوچەی پشدەر بووینە و هۆزێکی نیشتەجێ و سەقامگیر بووینە، پێش ئەوەی میراودەلیەکان بێنە ناوچەی پشدەر، هۆزی سەکری دەسەڵاتی تەواویان بەسەر ناوچەی پشدەر و دەورووبەری هەبووە و بەهێزترین هۆزی ناوچەکە بووینە، سەکریەکان خاوەنی زەوی و زارێکی زۆربوونە لە ناوچەی پشدەر و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، وە هەروەها خاوەنی چەندین گوند بوون وەکو: بێشیر، میرە، شلەمرە، دێگە، هۆڕێوە و دارشمان، بەڵام لەگەڵ هاتنی میراودەلیەکان بۆ ناوچەی پشدەر، هەردوو هۆزی میراودەلی و نورەدینی دەبنە هاوپەیمان دژی سەکریەکان و لێدانیان، بۆیە شەڕێک لە نێوانیاندا ڕوودەدات لە دۆڵی مڕێ لە نزیک گوندی هێرۆ لەناوچەی پشدەر، لەم شەڕەدا هۆزی سەکری دەشکێن و پشدەر جێدەهێڵن و ڕوودەکەنە ناوچەی باڵەکایەتی. 

له ناوچه‌ی پشده‌ر له گوندی گه‌ناو قه‌ڵایه‌ک هه‌یە به‌ ناوی قه‌ڵاتی سه‌کران ئاماژه‌یه‌که بو بوونی سه‌کریه‌کان له رابردوودا له ناوچه‌که ئه‌م به‌ره‌بابه سه‌کریه‌کان له ئیستادا له دۆڵی سه‌کران له ناوچه‌ی باڵه‌کایه‌تی به‌ سه‌ر چه‌ند گوندیکدا دابه‌شبوونه. بوچوونیکی تر پییوایه به‌ره‌بابی سه‌کر له شاری سه‌قزی ئێرانە وه هاتبنه باڵه‌کایه‌تی، له گه‌ل تێپه‌ربوونی کات ناوه‌کەیان له سه‌قزی گوراوه بو سه‌کزی و دواتر بووه به‌ سه‌کری، به‌لام له راستیدا بۆچوونی ڕاست ئه‌وه‌ی سه‌کریه‌کان له ناوچه‌ی پشده‌رەوه هاتوونەته ناوچه‌ی باڵه‌کایه‌تی؛ چونکه ئه‌م باسه له سه‌رچاوه‌کان تۆمارکراوه. له گوندی زینوه و خه‌لانیش له نزیک سنووری ئێران بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئایینی هه‌بوونه و ئێستاش لەم ناوچه‌یه‌ن بنه‌ماڵه‌یه‌ک بوونه له شێخانی نەقشبه‌ندی که ناسراون به‌ شێخانی زینوێ و خه‌لان، ناوبانگێکی زۆری ئایینیان هه‌بووه له باشوور و ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان. عه‌شیره‌تی باڵەک له چه‌ند تیره‌یه‌ک پێکهاتووه و پێکهاته‌ی شیرازه‌ی کومه‌لایه‌تی له زۆربه‌ی هوزه‌کانی تر ساده‌تر بووه، له رووی گه‌وره‌یی و بچووکی عه‌شیره‌تی باڵەک عه‌شیره‌تیکی مامناوه‌ند بووه تا دوای ئه‌وه‌ی بەڕێوەبەرایەتی کارگێڕی له ناوچه‌کەدا دامه‌زراوه به تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی رێگای هاملتۆن ته‌واوکراوه.

#### '''تیرەی شەڤدینی (شێوەزووری):'''
وێنۆک|ئەو ناوچەیەی بەرەبابی شەڤدین نیشتەجێبوون لێیی لە نێوان ساڵانی ١٥٠٠ تا کۆتاییەکانی ١٧٠٠
شەڤدین ناوی ئەو باوە گەورەیەیە کە بەرەبابەکەی دامەزراندووە و ھەر خۆیان بە نەوەی ئەو دادەنێن، شەڤدین ناوێکی بادینیە و زیاتر لە ناوچەکانی بادینان و باکووری کوردستان بەناوبانگە، شەڤدین بە ناوی ناوچەیەک کراوەتەوە کە لە باکووری کوردستان هەیە و سەر بە پارێزگای (چەولیك)ە وە پێشتر ناوی شێوەزوور بووە، لە شانە شاخاوییەکانی باکووری کوردستان، لە ڕۆژئاوای زێی گەورە، خاکێک هەڵکەوتووە کە سەردەمانێک ناوێکی دیکەی هەبوو. پێش ئەوەی ناوی شەڤدین بن، ئەم ناوچەیە بە شێوەزوور ناسرابوو، ناوێک کە ئێستا لە تۆمارە فەرمییەکان لەبیرکراوە بەڵام هێشتا بە هێمنی لە دڵ و یادەوەرییەکانی ئەو کەسانەدا زیندووە کە سەر بەو ناوچەیەن. شێوەزوور تەنیا شوێنێک نەبوو؛ سەرەتای گەلێک بوو، ئەو خاکەی کە هۆزی بەرەبابی شەڤدینی تێیدا لەدایک بووە، ناسنامەکەی تێیدا ڕەگی داکوتاوە و بۆ یەکەمجار چیرۆکەکەیان دەستی بە گێڕانەوە کردووە. 
شەڤدینیەکان ئێستا لە سێ پارچەی کوردستان نیشتەجێن (باکوور، باشوور، ڕۆژهەڵات)، زمانی باب و باپیرانیان کورمانجیە، شەڤدینیەکان لە باکووری کوردستان زیاتر کاری شوانی و کشتوکاڵ دەکەن، تاوەکو ئێستاش وازیان لە بەخێوکردنی بزن و مەڕ و کشتوکاڵکردن نەهێناوە، ئەو تیرەیە زیاتر کوێستان و ناوچە شاخاویەکان دەژین.  

ناوی شەڤدین لەناو دڵی شێوەزووردا لەدایک بووە، بەو پێیەی ئەو کەسانەی کە هەمیشە سەر بەو خاکە بوون، بە پەیوەندییان بەو خاکەوە ناسران. بە تێپەڕبوونی کات وشەی شەڤدین نەک تەنها ناوی گەلێک بەڵکو بۆ خودی شوێنەکە. ئەوەی ڕۆژێک شێوەزوور بوو، شانە جوگرافییەکە، بوو بە شەڤدین - ناسنامەی خێڵەکی ئێستا کە ئەوەندە پەیوەندیان نزیکە لەگەڵ شاخەکاندا کە ناتواندرێ لێیان جیا بکرێتەوە. ئەمە تەنیا گۆڕینی ناو نەبوو؛ پەرەسەندنی سروشتی یادەوەری بوو، تێکەڵبوونی شوێن و مرۆڤەکان بوو بۆ یەک ناسنامەی هەمیشەیی. وێنۆک|گوندی ناوەندەی ناوچەی شێوەزوور (شەڤدینان)
لەبارەی چۆنیەتی ھاتنی شەڤدینیەکان بۆ ناوچەی باڵەکایەتی ئیدموند لیچ کە ئەفسەرێکی بەریتانیە دەربارەی شەڤدینییەکان نوسیویەتی و باسی کردووە، لە کتێبی (Social And Economic Organisation Of The Rowanduz Kurds) باسی کردووە کە ئەم تیرەیە لەکوێوەھاتوون، دەڵێت عەلی ئاغای ڕایات کە باسی ڕەچەڵەکی خۆی بۆ دەکردم دەیگوت: شەڤدین چەندین پشت بەر لە ئێستا ژیاوە و ئەوکات خۆی و خانەوادەکەی لە باکووری کوردستان ژیاون، پاشان هاتوون بۆ ناوجەکانی بادینان و بەدوای زەوی باشتر گەڕاون و بۆ ڕۆژھەڵات کۆچیان کردووە، بەشێکی بەرەبابی شەڤدینی کەوتۆتە ڕۆھەڵاتی کوردستان و گوندی (زێوکە)یان ئاوەدانکردۆتەوە، بەرەبابی شەڤدینیش سێ لقیان لێدەبێتەوە ئەوانیش (قادر ئاغا، کاکە حەسەنی، حەمەدی بابەکر ئاغا) ئەوانە بابەگەورەی تیرەکانن. 

ئەو کتێبەی باسی شێوەزوور و شەڤدین دەکات، بەڵگەیەکی مێژووییە لەسەر ئەو ڕاستیەی کە شێوەزوور ناوچەیەک بووە لە دەورووبەری زێی گەورە، ئەو بەرەبابە لەوێ سەری هەڵداوە و تاوەکو ئێستاش ئەو ناوە بەکاردێنن بۆخۆیان، بەڵام جگە لەوەی کە لەوێ سەری هەڵدابێت، چەندین سەدە لەو ناوچەیە ژیاون و مەڕ و ماڵاتیان بەخێوکردووە و بژێوی ژیانیان لەسەر کشتوکاڵ بووە، شەڤدینیەکان لە ناوجەکانی: شرێ، ئیروان، ئەلکێ، سەکۆی سەروو، تایبەت لە دەوروبەری شانەدەر و ئەو دۆڵانەی بەرەو گۆرەتوو و مەلاسوار دەچن، سەدان ساڵ لەو ناوچەیە ماونەتەوە ژیانیانکردووە. 

شەڤدینیەکان لەگەڵ خەڵکی ناوچەی بادینان خزمایەتیان هەیە، چونکە ماوەیەک ناوچەکانی دەورووبەری زێی گەورە نیشتەجێبوون، پاشان کۆچیانکرد بەرەو ڕایات و ڕواندز و باڵەکایەتی ئێستا.   

عەلی ئاغای رایات زانیاری زیاتری نەداوە بەو کەسانەی هاتوونە لای و پرسیویانە، لەوانەیە ئەوەش هۆکارێک یان نهێنیەکی لەپشتبێت بۆ ئەوکات کە نەیویستووە بیدرکێنێت، بەڵام لە تۆمارە مێژووییەکان و بەپێیی سەرچاوەکان دەریدەخات کە شەڤدینیەکان لە ناوچەی بادینانەوە هاتوون.

شەڤدینییەکان لەکۆنەوە لە کوێستانەکانی باڵەکایەتی ژیاون و خاوەنی زەوییەکانی دەورووبەری چۆمانن کە بەشێکیان پێکدێن لە: دەربەند، ڕایات، ناوەندە، گوندەژۆر، گەلەژێر، ئالانە، دۆڵەبۆن… ھتد) کە سەدان لەو ناوچەیە نیشتەجێن و خاوەنی زەویەکانن، تەمەندی بەرەبابی شەڤدین زیاترە لە ٦٠٠ ساڵ، کا تا ئەمڕۆش ھەر شوێنی خۆیانن، بەھۆی ئەوەی کە لە کۆنەوە لە ناوچەکانی بادینانەوە سەریان ھەڵداوە، تا ئێستاش زمانی ئاخاوتنیان کورمانجی و سۆرانی تێکەڵ بەیەک دەکەن، بەڵام لەگەڵ زاڵبوونی میرنشینی سۆران بەسەر ئەو ناوچەیە، کاریگەری زمانەوانی زۆری ھەبوو بۆیان، بەڵام نەیانهێشتووە وشەی شێوەزوور و شەڤدین لەبیربکرێن.

لەئێستادا خەڵکی باڵەکایەتی و هۆزی باڵەک بە تەبایی و ئارامی بەیەکەوە ژیان دەکەن و لەهەموو خۆشی و ناخۆشیەک لەپشت یەکترن و جیاوازی ناکەن لەنێوان بەرەباب و تیرەکان، هەموویان یەکدەنگ و یەک هەڵوێستن، هەریەک لە تیرە و بەرەبابەکانی هۆزی باڵەک و باڵەکایەتی ئێستا خاوەنی زەویەکان وکوێستانەکان و گوند و دێیەکانی ئەو ناوچەیەیەن و بە هاوڵاتی ڕەسەنی ئەو ناوچەیە دادەندرێن بەبێ جیاوازی.

ھەندێک لە بنەماڵەکانی ھۆزی باڵەک:
# ڕۆستێ (ئازاد عریف شێخ)
# کۆسرەتان (ماڵی حاجی ئاغا)
# ناوپردان (حمدامین اغا و احمداغا و مستەفا اغا) مەلاشەرەفی
# سەکڕان
# وەڵاش (ماڵی شێخ محەممەد ئاغا)
# گەڵاڵە (مەلاشەرەفیان)
# ڕەژدوور (ماڵی شەریف ئاغا)
# ماکۆسان
# شیوەلۆک (ماڵی ڕەشید ئاغا)
# سایا
# وەلزە
# قەسرێ(ماڵی ھەمزە ئاغا)
# گرتک
# سمێڵان
# شێرکاوە
# سۆرەبان
# ماونانێ
# چۆمساک
# گۆرانی
# قەڵات
# وەسان
# سەرکان
# گەزنە
# دیلمان
# گولان
# بۆران
# بەستێ
# بێشێ
# دێڵزە
* شیوەزووری (شەڤدینی):لەچەندین گوند و کوێستانی باڵەکان ھەن بەتایبەت لە چۆمان وەک:
# ئاڵانە
# دەربەند
# گوندەژۆر
# شۆرە (شۆرێ)
# ناوەندە
# گەلەژێر
# ڕایەت
* وەھاب ئاغای ڕەواندوزێ:نیرەیەکی بەربڵاون لەگوندەکانی دەوروبەری ڕەواندوز و چۆمان.
* سلێمان بەگی دەرگەڵە:چەندین خێزانن لەگوندەکانی دەرگەڵە و چۆمباڕۆک و مامز (حافز)

## شەهید مستەفا ناوپردانی - سەرۆک هۆزی باڵەک
مستەفا ئاغا ناوپردانی، لەگوندی ناوپردان لە بنەماڵەیەکی شۆڕشگێڕی دیاری کوردستان لە دایکبووە، هەر لە تەمەنی لاویەتیدا توانی خزمەت بە گەلەکەی خۆی بکات و سەرکردایەتی عەشیرەتەکەی بکات،  شەهید مستەفا ئەو کەسە بوو کە بێ جیاوازی خزمەتی خەڵکی خۆی کردووەو  نەیهێشتووە کەس غەدر لە هەر تاکێکی باڵەک بکات لەهەر شوێنێک بێت، یارمەتیدەرێکی سەرەکی پێشمەرگەکانی کوردستان بوو بێ جیاوازی خزمەتی زۆری شۆڕشەکانی کردووە، چەندین جار لە لایەن حکومەتی بەعسەوە دەست بەسەر کراوە لە زیندانی ئەبوو غرێب بەتۆمەتی یارمەتیدانی شۆڕشەکانی کوردستان، شەهید مستەفا  لە ١١ی ٣ی ١٩٩١ بۆ هەوێنی ئازادی کوردستان لە شاری هەولێر گیانی خۆی کردە قوربانی، ئەو سەرووەت و سامانەی دوای شەهید بوونی خۆی جێیهێشت تەنها کاروو کردەووە باشەکانی خۆی بوون کە ئێستا هەزاران ڕۆڵەی باڵەک و کوردستان شانازی پێوە ئەکات .

#### ڕاپەڕینەکەی ئاداری ساڵی ١٩٩١
رۆژی ١١ی ئاداری ساڵی ١٩٩١ راپەڕینی هەولێر دەستیپێکرد. پێش دەستپێکردنی راپەڕین، لە ماڵی مستەفا ناوپردانی پلانەکە دانرا و هەر لەوێش دەستپێکرا. مامەند مەمیخەلی، فەرماندەیەکی پێشمەرگەیە و بەشداربووی راپەڕینە دەڵێ: دوو هەفتە پێش راپەڕین راو تەگبیری راپەڕین دەکران، نامەی سەرۆک بارزانی و بەرەی کوردستانیمان بۆهات و ئامادەکارییەکان دەستپێکران. 

بەرەبەیانی رۆژی ١١ی ئاداری ١٩٩١ یەکەم تەقەی راپەڕینی هەولێر لە شاوێس دەستیپێکرد. مامەند مەمیخەلی دەڵێ: تاریک و روونی بەیانی شەڕمان دەستپێکردوو لە سێ لاوە لێماندان و بەرگریان دەکرد، بەڵام خۆیان رانەگرت و بە پێی ئەو پلانەی دامان نابوو رۆشتینە پێش.

شەڕەکی قورس لەنێوان راپەڕیوان و سەربازانی بەعس دروستبوو، سەربازەکان خۆیان رانەگرت و پاشەکشەیان کرد، بەڵام بە تۆپ و هاوەن لە راپەڕیوەکانیان دەدا، خۆشەوی ناوپردانی یەکێک لە بەشداربووانی راپەڕین و برای مستەفا ناوپردانی گوتی: هاوەنێکمان بەناوکەوت، من برینداربووم و مستەفای برام شەهیدبوو، یەکێکی دیکەش بەناوی کاک سەلیم برینداربوو دوو رۆژ دوای ئەوە شەهیدبوو. بەڵام رێگەمان نەدا خەڵکەکە ساردبنەوەو لە هێرشکردن بەردەوام بوون.

نافیز ناوپردانی کوڕی مستەفا ناوپردانی دەڵێ: کە باوکم شەهیدبوو زۆر تووڕەبووین، کەتیبەکەمان بە تەواوی دەستگیرکردن و بەرپرسەکانمان هێنان، گوتیان لە شوێنی شەهیدبوونی باوکت بیانکوژنەوە، بەڵام ئەو کارەمان نەکرد و تەسلیمی بەرەی کوردستانیمان کردن.

## عەلی ئاغای ڕایات
وێنۆک|کوڕەزای عەلی ئاغای ڕایات
حاجی عەلی ئاغا ڕایات (شەڤدینی) پێدەچێت عەلی ئاغا لە نێوان ساڵانی ١٨٦٠ بۆ ١٨٨٠ لەدایک بووبێت، بەڵام ھیچ کاتێکی یەکلاکەرەوە لە ئەدەبیاتی مێژوویی گشتیدا تۆمار نەکراوە.
وێنۆک|لە راستەوە: بەڕێوەبەری پۆلیسی ڕواندز، عەلی ئاغای ڕایات، محەممەد عەلی ئاغا. نەناسراو. وەهاب ئاغای جوندیان. ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو
ئیدموند لیچ لە کتێبی *Social And Economic Organisation Of The Rowanduz Kurds* و سێر ویلیام ڕوپەرت ھای ناسراو بە کاپتن ھای لە کتێبی *Two Years in Kurdistan* باسی عەلی ئاغای ڕایات دەکەن و دەڵێن، عەلی ئاغا بە پیاوێکی بێدەنگ و سمێڵ ڕەش بوو، و یەکێک لە گەورەترین ئاغایەکانی ھۆزی باڵەک وەسف دەکرا ئەوکات، لە نزیک ڕایات میوانداری کردین، کە چادرە ڕەشەکانی لە شانۆیەکی شاخاوی وێنەکێشدا دانرابوون. کەمپەکەی لە سەرووی گوندی وێرانکراوی ڕایاتبوو، زۆر میوان دۆستبوو، زۆر ڕێزی گرتین و یارمەتیداین، دیوەخانەکەی ھەمووکات جمەی دەھات و خزمەتی خەڵکی دەکرد، پیاوێکی چاونەترس بوو، ھەرگیز مووچەی لە ئینگلیزەکان وەرنەدەگرت، خۆی نەدەچەماندەوە بۆ ھیچ کەسێک، شێوازی سەرکردایەتیکردنی ڕەگ و ڕیشەی لە بەھا تەقلیدییەکانی کورددا بوو. بە ڕەفتاری بێدەنگ و بەڕێز و ھەستی بەھێزی شەرەفی خێڵەکی و خۆبەخشی بێوچان بۆ کۆمەڵگاکەی ناسرابوو. بە پێچەوانەی زۆرێک لە ئاغاکانی دیکەی ئەو سەردەمە - بە تایبەت ئەوانەی کە مووچەی حکوومەتیان لە بەرامبەر دڵسۆزی سیاسی یان دەستوەردان نەکردندا وەرگرتووە - عەلی ئاغا پشتی بە پاڵپشتی دەوڵەت نەبەستووە. ئەم سەربەخۆیییە ئابوورییە وەرگێڕدرا بۆ فۆرمێکی ڕەسەنتر و بەردەوامتر لە سەرکردایەتی، کە نەک لەسەر بنەمای زۆرەملێ یان سەروەت و سامان، بەڵکو لەسەر بنەمای خزمایەتی و داب و نەریتی و یەکپارچەیی کەسی. 

گرنگ ئەوەیە عەلی ئاغا بە قووڵی تێکەڵ بە ژیانی کۆمەڵایەتی و ڕیتمە وەرزییەکانی گەلەکەی بوو. لە مانگەکانی ھاویندا کە ژیان لە گوندە شاخاوییە بەرزەکاندا زیاتر بوو، گوندی بەردینی ڕایاتی بەجێدەھێشت و ئۆردوگایەکی وەرزی - ھۆبا - کە لە چادرە ڕەشەکان دروست کرابوو، دادەمەزرێنێت. ئەم کەمپە گەڕۆکانە ڕەنگدانەوەی ڕەگ و ڕیشەی شوانکاری نەریتی خێڵەکە بوون و بە شێوەیەکی گشتی لە نێوان خزمەکاندا ھاوبەش بوون. بۆ نموونە لە کەمپێکی ھاوینەدا عەلی ئاغا لە ھۆبایەکدا دەژیا لەکاتێکدا براکەی لە ھۆبایەکی دیکەی نزیکدا دەژیا و ھەردووکیان لەلایەن شوێنکەوتووانی خۆیانەوە دەورە دراون.
وێنۆک|وێنەیەکی دەگمەن و مێژوویی کوردستان، نیزیک هەشتا ساڵی پێشوو، له ڕاستەوە: حاجی شێخ عەلائەددین حوسەینی نەقشبەندی، عەلی ئاغای ڕایات، مام شێخ عوبەیدوڵڵای زینوێ و ڕاوەستاو له ڕاستەوە: شێخ عەبدوڵڵا، شێخ عەبدولقادر، سەید مارف، حاجی شێخ سەیید تەها شەهابەددین کەماڵیزادەی نەقشبەندی و مەلا یۆسف
شەڤدینییەکان لەژێر سەرکردایەتی عەلی ئاغا وەک یەکێک لە یەکگرتووترین گرووپە خێڵەکییە کوردییەکانی ئەو سەردەمە سەیر دەکران. ئەم یەکگرتوویییە بەشێکی زۆری بەھۆی بڕیاری عەلی ئاغا بوو بۆ پاراستنی دووری لە ھەردوو حکوومەتی ناوەندی عێراق و توخمە دەستکاریکەرەکانی ئیدارەی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا. لەکاتێکدا ھۆزەکانی دیکە لەتبوون یان لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە وابەستەی بەغدا یان ڕاوێژکارانی بەریتانیا بوون- زۆرجار لە بەرامبەر دڵسۆزی یان ئاشتیدا یارمەتییەکانیان وەرگرتبوو- شەڤدینییەکانی عەلی ئاغا یەکپارچەیی خۆیان پاراست. ئەمەش وای کرد لە ھەندێک ڕووەوە لە ڕووی سیاسییەوە لاوازتر بن، بەڵام لە ڕووی کولتوورییەوە بەھێزتر و یەکگرتووتر بن. 

ھەروەھا حوکمڕانی عەلی ئاغا بە تێکەڵەیەک لە نەریت و پراگماتیزم دیار بوو. بە ڕێگەی تاکڕەوانە حوکمڕانی نەدەکرد؛ بەڵکو سەرکردایەتییەکەی زۆر پشتی بە پەیوەندییە خزمایەتییە بەرامبەرەکان، داب و نەریتی ھاوبەش و ناسنامەیەکی مێژوویی ھاوبەش بەستبوو. بڕیارەکان بە ئەنجومەنی ھۆزەکان و کۆدەنگی گەورەکان لە قاڵب دەدرا. بەم شێوەیە دەسەڵاتی نەک وەک سەروەرێکی فیۆداڵی، بەڵکو وەک سەرۆکی ڕەمزی بنەماڵەیەکی گەورە- ڕێزی لێدەگیرا، گوێڕایەڵی دەکرا.

بە کورتی عەلی ئاغا زیاتر بوو لە سەرکردەیەکی عەشیرەت. ھێمای خۆڕاگری و خۆبژێوی و شانازی کولتووری کورد بوو. ڕەتکردنەوەی سازشکردن لەسەر سەربەخۆیی گەلەکەی بۆ دەستکەوتی سیاسی کورتخایەن، جەختکردنەوە لەسەر ھاودەنگی خێڵەکی لەسەر تەماحی کەسی و توانای پاراستنی شوناس و ھێزی شەڤدینی و باڵەک لە سەردەمێکی پڕ لە گێژاودا، لە ڕیزی سەرکردە دیارەکانی کورد لە نەوەی خۆیدا دادەنێت. چیرۆکەکەی ھەم وەک تۆمارێکی سەردەمێکی ڕابردوو و ھەم وەک بەڵگەیەک بۆ ئەو بەھا بەردەوامانەی کە لە مێژە کۆمەڵگای خێڵەکی کوردی لە چیاکانی باکووری عێراقدا پاراستووە.

### هاملتۆن لە دیوەخانی عەلی ئاغای ڕایەت
نارشیبا مایلن هاملتون، وەک ئەندازیاریەکی بەریتانیا، لە ساڵانی (١٩٢٧–١٩٣٢) دەستی بە پڕۆژەیەک کرد کە ڕێگایەک بە کوردستاندا لێدابوو. ئەم ڕێگایە بە ناوی "ڕێگای هاملتون" ناسرا و درێژییەکەی ١٨٠ کیلۆمەترە، دەبێت لە شاری ھەولێرەوە تا خەڵاتری سنووری حاجی ئۆمەران، هاملتون بۆ تەواوکردنی پڕۆژەکە، پێویستی بە هاوکارێتی و پشتیوانی هەبوو لە چەند كەسایەتییەکی سنووری رواندز، دیانا، و باڵەکایەتی نزیک. بەم شێوەیە، بێ ڕێگری لەو ناوچەیانە، ناتوانرا پڕۆژەکە تەواو بکرێت، کاتێک هاملتون گەیشتە رواندز، بەم مەبەستەوە نزیکبۆوە لە سەرۆکە خەڵکەکان. بەرەو گوندی بەرسیرین ڕۆشت و لەگەڵ عەزیز ئاغای بەرسیرین تێکەڵاوی هەبوو. دواتر گەیشتە گوندی "رایات" لە سنووری حاجی ئۆمەران.
وێنۆک|دەربەند، چۆمان - لە راستەوە: (سەید مستەفای بنەکاولی)، (ملازم عەزیزی فڕۆکەوان)، (ملازم عبدالرحمن کەمیل)، (مام عزەت سلێمان بەگ)، (مام مینەی عەلی ئاغای رایەتی - سەرۆک عەشیرەتی باڵەک - تیرەی شێوەزووری)، (خاڵ ئەحمەد ئاغای مێرگەسۆری - سەرۆک عەشیرەتی شێروانی)
بەپێی قسەی هاملتۆنبێت، لە ساڵانی کۆتایی ١٩٢٠ەکان، گوندی ڕایات تاکە گوند بوو کە زۆر قەرەبالغ بوو. پیرەپیاوەکانی گوندەکە دەڵێن: رایات بۆ رواندز گەڕاجی گواستنەوەی نەفەری هەبوو، گەشتیار و نەفەریان بۆ گوندی رایات دەھێنا، بە تایبەتی دوای رواندز ڕایات شوێنی سنوورەکە بوو کە ئاوادانییەکی زیاتر لە گوندەکانی تر هەبوو.  

#### عەلی ئاغا لە پێشوازی هاملتۆن
هەموو کاتێک ئاسایی بوو کە کەسێک دەچێت بە میوانی سەرۆکی خێلێک، پێشتر ئاگادار دەکرێت بۆ ئەوەی خزمەتی باشی بۆ بکرێت. بۆیەش، هاملتون پێشتر عەلی ئاغا لە هاتنەکەی ئاگادار دەکاتەوە، کاتێک هاملتۆن گەیشتووەتە گوندی رایات، عەلی ئاغا بەناو بەفەرەکەدا بە پێریانی هاتووە.

عەلی ئاغای رایات برایەکی هەبوو بە ناوی "خانە"، و خانەش کوڕێکی هەبوو بە ناوی "حاجی عەولا". ئێستا کوڕەکانی حاجی عەولا ئاغا بە هەمان شێوە لە دەڤەری باڵەکایەتی ناسراون، هەروەها، عەلی ئاغا کوڕێکی تریش هەبوو بە ناوی "مینه ئاغا"، و کوڕەکانی ئەویش ئەویش بە شێوەیەکی هاوشێوە لە ناوچەکە دیارن و خاوەنی گوندەکەیانن، هەموو کات خزمەت لە دیوەخانی عەلی ئاغا کراوە، و هەر کێشەیەک کە لە ناوچەکە ڕوویدەدا، لەسەر دەستی ئەم ئاغایە چارەسەری دەکرا.**هاملتۆن دەڵێت: عەلی ئاغای ڕایات پیاوێکی بەتەمەن و بە شەخسیەت بوو.**

## گەورە و کاربەدەستانی ھۆزەکە
لەناو باڵەک ھەر تیرەو تایبەتمەندی خۆی ھەیە کە لەکۆنەوە لەکاتی نیشتەجێبونیان لەناوچەکە ئەم ڕەوشت و ناو و ئەرکانەیان پێ ڕاسپاردوون، سەرۆکی ھۆزەکەو گەورەی ھۆزەکە مەلاشەرەفییەکانن، کە کەسانی دەوڵەمەند و دلێر و باڵادەستن زۆڕینەی زەوییەکان ھی ئەوانن، بەڵام تیرەکانی تر کاری تریان پێ سپێڕدراوە وەک مەلازادەکان کە بەدوای ئایین و خواپەرستی کەوتون یان پیرەباوەیییەکان زیاتر سەرقاڵی زانست و ڕۆشەنبیرین.

### سەرکردە دیارەکانی باڵەک
* مەلاشەرەف سەرۆک و خاوەن زەوی باڵەکەکان، لەسەدەی ١٧ ھەمەوە.
* سلێمان ئاغا، سەرۆک ھۆز لەسەدەی ١٨ ھەم.
* شێخ محەممەد ئاغا (لە ١٩٥٢ کۆچی دوایی کرد) سەرکردەی بەھێزی باڵەکان بوو، پەیوەندییەکی بەھێزی ھەبوو لەگەڵ ئینگلیزەکان و پاشاکانی عێراق، لە ساڵی ١٩٣٨ بوو بەئەندامی پەرلەمانی عێراق.
* عەلی ئاغای ڕایات، سەرۆک ھۆزی باڵەک و ئاغا و گەورەی ناوچەی شێوەزوور (شەڤدینی).
* حمدامین اغا ناوپردان لە تەمەنی ١٢٤ ساڵی کۆچی دوای کردووە بیاوێکی ئازا و چاو نەترس بووە
* شەھید مستەفا ئەحمەد حمدامین ئاغا ناوپردانی (سەرۆک هۆزی باڵەک) بەڵام بەھەموو جەنگاوەرەکانییەوە لە حکوومەت یاخی بوو چوە پاڵ پێشمەرگەکان دژ بەحکومەتی سەدام حوسێن، لەجەنگی گرتنی ھەولێر ١٩٩١ شەھیدکرا.
* ئەسعەد ئەحمەد حمدامین ئاغای ناوپردان برا گەورەی (شەھید مستەفا ناوپردانی)
* نافیز مستەفا ناوپردانی کوری شەھید مستەفا ناوپردانی (سەرۆک عشیرەتی باڵەک) ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر
* شێ محەممەد باڵەک، پێشمەرگەیەکی دلێر و دیاری کوردستان بوو، ئەندامی مەکتەبی سیاسی پاسۆک بوو.
* یاخی باڵەک، گەنجێکی نوێ خوازی باڵەک بوو لەتەمەنی ھەرزەکاری بەرەو ئەمریکا کۆچی کرد، توانی ببێتە سەرباز لە بەتالیۆنی یەکی سوپای ئەمریکا.
* حەسەن کوێستانی، (١٩٥٠–١٩٩٤) پێشمەرگەیەکی ئازاو دلێری کوردستان بوو لەبەرەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان لەکاتی شەڕی ناوەخۆ لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٤ شەھید کرا.
* مەلا مستەفا سەکری:پێشمەرگەیەکی شۆڕشگێر و چاو نەترسی باڵەکایەتی، ئەندامی پەرلەمانی کوردستان خولی چوارەم
* قادر خەبات، کە بەھەڵۆی قەندیل دەناسرێت ژەنەرال و پێشمەرگەیەکی دێرینی کوردستان بوو کەبەدرێژایی ماوەی خەباتی شاخی جێنەھێشت
* حاجی مستەفا سووری وەرتێ: پێشمەرگەی شۆرشی ئەیلوول و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧ لە چیای دڕەبی لەشەڕی دژی بەعسدا شەھید بوو. بوو بە یەکەم شەھیدی شۆڕشی نوێ لە ناوچەی باڵەکایەتی.
* ھێمن مەلازادە باڵەک، بێژەر و ڕۆژنامەنووس بوو لەکەناڵی ڕووداو
* مامەند مەمیخەلی باڵەک، پێشمەرگە بە پلەی فەرماندە، لە ھێزی پێشمەرگەی کوردستان.

### کەسایەتییە دیارەکانی تر
* خانزادی میری سۆڕان، سەرکردەیەکی ژنی ئازای کورد بوو بە پاڵپشتی ھۆزەکەی توانی دەسەڵات بەسەر میرنشینی سۆڕان دا بکات (١٨١٦–١٨٢٥)یەکێکە لەخاتونە ھەرە بەناوبانگەکانی سەدەی نۆزدەھەم.
* خاڵ عزەت سلێمان بەگ دەرگەڵەیی
* مەلا موحەمدی خەتێ.
* کرمانج عزەت دەرگەڵەیی - بەرپرسی پێشووی لقی ٢٦ ی گوڵان ی پارتی دیموکراتی کوردستان.
* مەلا سەعید گرتکی مامۆستای ئایینی و موفتی ڕاوێژکاری ئایینی لە شۆرشی ئەیلوول
* شێخ نیاز دێگەیی - بەڕێوەبەری گشتی حەج و عومرەی کوردستان
* شێخ محەممەد باڵەک زینوێ (شێخی باڵەکان) سەرکردەیەکی دیاری ئایینی بوو خاوەنی ڕێچکەیەکی خواپەرستی تایبەت بوو بەناوی سوھرەوەردی کە ھەزاران شوێن کەوتوی ھەبوو لەتەواوی کوردستان. ئێستا مەزارەکەی بە شوێنێکی گرنگی گەشتیاری ئایینی دادەنرێت.
* نورەدین وەیسی، ڕۆژنامەنووس و ڕۆژنامەوان و دامەزرێنەری چەندین کەناڵ و دەزگای ڕاگەیاندنی ھاوچەرخ.
* مەلا محەممەد وەرتێ - زانای ناوداری ئایینی و سەرۆکی پێشووی لیژنەی فەتوای کوردستان
* دکتۆر دڵشاد حەمەد چۆمانی - سەرۆکی کۆمەڵەی نەشتەرگەری کوردستان، بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی فێرکاری ھەولێر
* فرسەت سۆفی باڵەک - پارێزگاری پێشووی ھەولێر
* دکتۆر کەمال وەرتی - بەڕێوەبەری گشتی باج و دەرامەتی ھەرێمی کوردستان.
* دکتۆر حەمید مەحموود - ڕاوێژکاری باڵای سەرۆک مەسعوود بارزانی.
* دکتۆر موسلیح مستەفا چۆمانی - سەرۆکی پێشووی زانکۆی سۆران.
* مەلا عبداللە شێرکاوەیی - وتەبێژی یەکێتی زانایانی ئیسلامی کوردستان.
* پڕۆفیسۆری یاریدەدەر د. ئەحمەد سەیدا.
* حوسێن ئاغای دەربەندی - کەسایەتی دیاری ھۆزی باڵەک
* دکتۆر جەعفەر گوانی - مامۆستای ئایینی و وتاربێژ
* دکتۆر عیماد گوانی - مامۆستای ئایینی و وتاربێژ
* مەلا ئەنوەر شۆرەیی - مامۆستای ئایینی
* مەلا یوسف چۆمانی - بەڕێوەبەری حەج و عومرەی سۆران
* مەلا اسماعیل شۆرەیی - مامۆستای ئایینی
* مەلا نیاز چۆمانی - مامۆستای ئایینی
* حاجی خدر ئەحمەد شۆرەیی - پێشمەرگە
* حاجی حمدامین عەزیز ئەحمەد شۆرەیی - پێشمەرگەی ئەیلوول
* شێخ ڕەشید چۆمانی
* مەلا سالار چۆمانی
* ئازاد جوندیانی (لەدایک بووی ١٩٦٠) ئەندامی مەکتەبی سیاسی یەکێتی نیشتمانی کوردستانە و سەرۆکی دەزگای ڕاگەیاندن و پەیوەندییەگشتییەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بوو ئێستا سیاسەتمەدارێکی سەربەخۆ و کەسێکی نزیکی مەسعوود بارزانییە.
* عەباس فەتاح ئەحمەد میرشەڕەفی، یە کیکە لە کە سایە تییە کانی تری باڵەکایە تی لە نە و کانی میرشە ڕە فە، لە ١٩٣٠ بە ڕە و ھە ولیر کوچی کرددوە.
* وەیسی سەعید وەیسی (مەلا وەیسی گرتکی - باڵەک) ئەندامی پەرلەمانی کوردستان لە لیستی پارتی دیموکراتی کوردستان
* مەحموود سەیدا، سەرکردەیەکی جوامێری پێشمەرگە بوو، لەدوای شکستی ١٩٧٥ ی پێشمەرگە، بەتەنھا لەشاخ مایەوە و سەنگەری جێنەھێشت، لە ٢٧ی ئابی ١٩٧٧ لە شیوەلۆک شەھیدکرا ئەمیش دوای بەرگرییەکی زۆڕ و بەکارھێنانی ھەموو چەک و تەقەمەنییەکانی، لەھەمان ڕۆژی شەھید بوونی حکوومەتی عێراق ژن و منداڵەکەیان بەدیل گرت، خێزانەکەیان بۆماوەی ساڵێک و ھەشت مانگ بەند کرد.

## کۆنگرەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناوچەکانی ھۆزی باڵەک و باڵەکایەتی
**کۆنگرەی حەوتەم:** کۆنگرەی حەوتەمی پارتی دیموکراتی کوردستان- (پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق – ١٥ی تشرینی دووەم ١٩٦٦)، دوای کێشەکانی حزب لەگەڵ گرووپی کۆنی مەکتەبی سیاسی، چوونیان بۆ ئێران و گەڕانەوەیان، شکستی حکوومەتی عەبدولڕەحمان عارف لە گەڕێکی نوێی شەڕ دژی شۆڕش لە حوزەیرانی ١٩٦٦ و ڕێککەوتننامەی حوزەیرانی ١٩٦٦ لەگەڵ حکوومەت، بەمەبەستی ڕێکخستنەوەی کاروباری پارتی لە شارەدێێ گەڵاڵھ بەسترا.

**کۆنگرەی ھەشتەم:** کۆنگرەی ھەشتەمی پارتی دیموکراتی کوردستان- (پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق – ١ی تەممووزی ١٩٧٠)، دوای ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ لە گوندی (ناوپردان)ی سەر بە قەزای چۆمان ئەنجامدرا.

## ئاوارەکردنی هۆزی باڵەک لە چۆمان لەساڵی ١٩٨٣
وێنۆک|چۆمان لەکاتی شەڕی عێراق و ئێران
لە بەرواری ١٧ی ٩ی ١٩٨٣، لەبەر دەستپێکردنی شەڕی عێڕاق و ئێران هەستان بە ڕاگواستن و دەرکردنی و وێرانکردنی چۆمان و باڵەکایەتی، کە بۆ ماوەی هەشت ساڵ چۆمان داگیرکرا و تێکدرا. 

#### ئیبراهیم گەلەژێری دەربارەی ئەو کارەساتە نووسیویەتی:
ئێوارەی چوارشەممە دێروکی (١٩ی ٧) ڕۆژێکی شوومی شاری چۆمان بوو، ئەو ئێواریە دەنگی تۆپ و ناڵەی هۆگرانی شار ئاسمانی پڕ لەتەمێکی ڕەش کردبوو، ئەو ئێوارەیە هاژەی ڕووباری **شێوەزوور** لووتکەی **هەڵگۆردی** هێنابووە لەرزین، دوا نوێژی جەماعەتی مزگەوتی شارو دوایین داخستنی دەڕابی دوکانەکانی شاربوو، ئەو ئێوارەیە دوواین ڕۆژی ڕۆژ ئاوابوون یەکەم هەڵاتنی ڕۆژی بۆ هەشت ساڵ لێ دوورخستینەوە، ئەو ئێوارەیە دەنگی پۆستاڵە ڕەشەکانی دەشتی کەربەلا وقوم  پۆستاڵە سوورەکانی نێوانی  ڕووباری دیجلەو فوڕات دوواین ترپەی هەناسەکانی چۆمان و هۆزی باڵەکیان خنکاند.

ئەو ئێوارەی  چوارشەممەیە بۆ هۆگرانی شار بوو بەدێوزمەیەکی ناڕێک و سی وچوار ساڵە ئاسەوارەکانی ناسڕێنەوە، ئەو ئێوارەیە دووکەڵی ڕەش ناخی شاری پڕکرد لە کاولکاری، مزگەوتەکانی تەخت کردن و قورئانەکانی سووتماک کردن، قوتابخانەکانی پڕ لەیادەوەری ئێمەی لەگەڵ زەوی تەخت کرد، ئەو ئێوارەیە زریانی بارزین کپ کراو بای شەماڵی بۆ شار کردە گازی خەردەل، شاریان ووێران کرد و پردی زڕاعەیان لەبن هەڵتەکاند، پردی عەبایانیان بێ ئاسەوار کرد پردی شینیان بەر تۆپ دا، ئەو ئێوارەیە حەوزی ئاوی دێڵزەیان پیس کردو بەپۆستاڵی ڕەشەوە ئاوەکەیان ڵێڵ کرد.

ئەو ئێوارەیە گۆمبەتی شێخی باڵەکانیان تێک شکاند، خانەقای شێخیان لەبن هەڵتەکاند، هەرچی باخ و باخات هەبوو هەموویان سووتاند، دەغڵی گەنمە سپیلک و گەنمە سووریان سووتاند، ئەو ئێوارەیە ژیانیان بۆ هەشت ساڵ لێرە وەستاند.

## سەدام حوسێن فەرمانی سووتاندنی گوندەکانی باڵەک دەدات
دەڤەری باڵەکایەتی لەبەر ئەوەی سەرسنوورە هەمو دەوڵەتەکان گرنگی بە سنورەکان دەدەن کاتی خۆی سەدام باسی کردووە لە کۆبونەوەیەک لەگەڵ سەرکردەکانی سەربازی لە بەغدا دەڵێ گوندەکانی باڵەک و بارزانی بسوتێنین پێشمەرگە نامێنێ، مەبەستم حکومەتەکانە ئینگلیزو عوسمانیەکان وڕوسیاش هەر وا بووە.

## کوێخا ئەحمەدی کۆیلێ و شیخ محمد ئاغای وەڵاشی
سەرەڕای تێکچونی پەیوەندی نێوان خوالێخۆشبوو  کوێخا احمدی کۆیلێ و شیخ محمد ئاغای سەرۆک هۆزی باڵەک، بەڵام هێشتا  باڵەك بوون خالی کۆکەرەوەیان بوو،  ئەم ڕووداوەی خوارەوە کەباس لەهەڵوێستێکی کوێخا ئەحمەد دەکات کە ئەگەر لەکاتی خۆی بگەیشتباوە بەرگوێی شیخ  دەبووە هۆی توانەوەی ئەو بەستەڵەکەی کەلەنێوانیاندا هەبوو، ئەوەی بۆ ئێمەگرنگە چۆن سوود لەم ڕووداوانەوە وەربگرین. 

هەڵوێستی کوێخا ئەحمەدی کۆییلێ بەرامبەر شێخ محمد ئاغا لە مەجلیسێکی ئاغایاندا لەسەرکەپکان لە دیوەخانی عەباس ئاغا

ئەگەرچی پەیوەندی نێوان هەردوو خوالێخۆشبوو تێک چووبوو، بەڵام یەک خوێن بەیەکەوەی بەستبوون، ئەویش خوێنی باڵەکایەتی بوو، بۆیە دەبوو لەکاتی پێویستدا هەڵوێستی مەردانەیان هەبێت لەبەرانبەر یەکتر.

دەگێڕنەوە لە دیوەخانی عەباس ئاغا بە ئامادەبوونی چەند ئاغا و کوێخایەک و لەناویاندا کوێخا ئەحمەدی کۆییلێ، عەباس ئاغا ڕوو دەکاتە میوانەکانی کە سەر بەیەکێک لەهۆزەکانی دەوروبەر بوون و بۆ لەوەڕواندنی مێگەلەکانیان گەرمیان و کوێستانیان دەکرد، پییان دەڵێت بۆ ئەوساڵ مێگەلەکانتان بۆ کوێ دەبەن؟ ئەوانیش دەڵێن دەچین بۆ کویستانەکانی باڵەکایەتی، ئەویش پێیان دەڵێن چۆن دەتوانن لەترسی شێخ محمد ئاغا؟ ئەوانیش دەڵێن ١٠٠ کەلاک لە دەروکێ وەڵاشێ دەخەین و دەچین، کوێخا ئەحمەد زۆر توڕە دەبێت و هەڵ دەستێتە سەر ئەژنۆ و تفەنگەکەی دەگرێتە دەست و پێیان دەڵێت دەبی ١٠٠ کەلاکی ئێوە لە دەروکێ وەڵاشێ بکەویت تا دەگەنە ئەوێ.

عەباس ئاغا بە بینینی ئەو دیمەنە سەرسام دەبێت، بیر دەکاتەوە لەوەی کوێخا ئەحمەد لەگەڵ شێخ محمد ئاغا نێوانیان ئاوا ناخۆشە، کەچی ئاوا بەرگری لێ دەکات، لەدڵی خۆیدا دەلێت ئەگەر بۆ نەیاری خۆی لەکاتی پێویستدا ئاوا بیت، ئەی دەبێ بۆ من چۆن بێت، بۆیە عەباس ئاغا زیاتر کوێخا احمدی دەکەوێتە بەر دڵ و زیاتر گرنگی پێ دەدات.**بالەک کۆکەرەوەی هەموو بنەماڵە و بەرەبابەکانە لەهەموو سەردەمەکان.**

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ھۆزەکانی کورد
پۆل:ھۆزە کوردەکانی کۆن