open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پردی ئاڤۆنمۆس

**پردی ئاڤۆنمۆس** (بە ئینگلیزی: Avonmouth Bridge) پردێکی گەورەیە کە ڕێگای خێرای M5 بەسەر ڕووباری ئاڤۆندا دەگوازێتەوە، لە نزیک بەندەری ئاڤۆنمۆس و شاری بریستۆڵ لە ئینگلتەرا. پردەکە لە ٢٤ی ئایاری ١٩٧٤ کرایەوە و ئێستا یەکێکە لە گرنگترین و قەرەباڵغترین بەشەکانی تۆڕی ڕێگاوبانی شانشینی یەکگرتوو.

## مێژوو و دروستکردن
کاری دروستکردنی پردەکە لە ساڵی ١٩٦٩ دەستی پێ کرد و لەلایەن کۆمپانیای Freeman Fox & Partners نەخشێنرا . پێکھاتەی سەرەکیی پردەکە لە جۆری تیرچەی سندوقی پۆڵایە (steel box girder). لە کاتی دروستکردنیدا، بەھۆی ڕووخانی چەند پردێکی ھاوشێوە لە شوێنەکانی دیکەی جیھان، نیگەرانی سەبارەت بە پارێزراوی ئەم شێوازە دروست بوو. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە پێداچوونەوە بە نەخشەکەدا بکرێت و لە کاتی دروستکردندا بەھێزکاریی زیاتری بۆ ئەنجام بدرێت، ئەمەش پرۆسەی دروستکردنەکەی دواخست بەڵام پارێزراوی زیاتر مسۆگەر کرد.
چەپ|وێنۆک|ڕێگای خێرای M5 لەسەر پردی ئاڤۆنمۆس بەرەو باشوور.

## بەھێزکردن و چاکسازی
لەگەڵ کردنەوەی پردەکەدا، بۆ ھاتوچۆی نزیکەی ٤٠,٠٠٠ ئۆتۆمبێل لە ڕۆژێکدا نەخشێنرابوو، بەڵام ئەمڕۆ ڕۆژانە زیاتر لە ١٢٠,٠٠٠ ئۆتۆمبێل بەکاریدەھێنن. ئەم بارە ترافیکە زۆرە بووەتە ھۆی ئەوەی کە پردەکە پێویستی بە چەندین قۆناغی بەھێزکردن و نۆژەنکردنەوە ھەبێت. گەورەترین کاری بەھێزکردن لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ و ٢٠٠١ ئەنجام درا، کە تێیدا بڕێکی زۆر پۆڵا بۆ بەھێزکردنی پێکھاتە ناوەکییەکەی زیاد کرا. لە ساڵانی دواییدا، دەزگای ناشناڵ ھایوەیز (National Highways) بەردەوام کاری چاکسازیی لەسەر دەکات، وەک گۆڕینی جومگە جووڵاوەکان، دانانی ڕوویەکی نوێی دژەئاو، و نۆژەنکردنەوەی گشتی بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتیی درێژخایەنی پردەکە. ئەم کارانە زۆرجار لە شەواندا ئەنجام دەدرێن بۆ کەمکردنەوەی کاریگەری لەسەر ھاتوچۆ.

## گرنگی و کاریگەری
پردی ئاڤۆنمۆس تەنھا پێکھاتەیەکی ئەندازیاری نییە، بەڵکو بەشێکی ژیانییە لە تۆڕی گواستنەوەی بەریتانیا، کە باشووری ڕۆژئاوای ئینگلتەرا بە باقی وڵاتەوە دەبەستێتەوە. جگە لەوەش، بووەتە یەکێک لە نیشانە دیارەکانی شاری بریستۆڵ. لەگەڵ ئەوەشدا، پردەکە زۆرجار دەبێتە خاڵی دروستبوونی قەرەباڵغی، و بەھۆی بەرزی و کراوەییەکەیەوە، لە کاتی بای بەھێزدا ڕووبەڕووی سنووردارکردنی ھاتوچۆ یان داخستن دەبێتەوە، کە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ھاتوچۆی ناوچەکە ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی بریستۆڵ
پۆل:پردەکان کە لە ١٩٧٤ تەواو بوون
پۆل:پردەکانی ڕێگای خێرا لە ئینگلتەرا
پۆل:پردی تیرچەی سندوقی پۆڵا
پۆل:پردەکان لە شاری بریستۆڵ
جەنگی ئەستێرەکان: کۆماری کۆن

***ستار وۆرز: زە ئۆڵد ڕیپەبلیک*** (جەنگی ئەستێرەکان: کۆماری کۆن) کایەیەکی ڤیدیۆییی ڕۆڵگێڕانی فرەیاریزانیی بەربڵاوی ئۆنلاینە (ئێم ئێم ئۆ ئاڕ پی جی) کە لەسەر بنەمای گەردوونی *[[جەنگی ئەستێرەکان]]* دروست کراوە. کایەکە لەلایەن بایۆوەیر ئۆستن و تیمێکی تەواوکەر لە بایۆوەیر ئێدمنتن گەشەی پێ دراوە، و لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ڕاگەیەندرا. کایە ڤیدیۆیییەکە بۆ پلاتفۆرمی مایکرۆسۆفت ویندۆز لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ لە ئەمریکای باکوور و بەشێک لە ئەورووپا بڵاوکرایەوە. لە ١ی ئازاری ٢٠١٢ لە ئۆقیانووسیا و ئاسیا بڵاوکرایەوە.

چیرۆکی ئەم کایەیە لە گەردوونی *جەنگی ئەستێرەکان*دا ڕوودەدات، ماوەیەکی کورت دوای دامەزراندنی ئاشتییەکی ناسەقامگیر لە نێوان ئیمپراتۆرییەتیی سیسی دووبارە-دەرکەوتوو و کۆماری گالاکتیکدا. کایەکە ھەشت چینی جیاوازی تێدایە. ھەر یەک لە ھەشت چینەکە چیرۆکێکی سێ بەشیی ھەیە کە لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی کارەکتەرەکەدا پێش دەکەوێت. یاریزانان یان دەچنە پاڵ کۆمار یان سیس، بەڵام یاریزانان دەتوانن لە ھەر خاڵێکدا لەسەر سپێکترەمی ڕووناکی/تاریکی خاوەنی ڕەوشتێک بن. چینە جیاوازەکان شێوازی یاریکردنی جیاوازیان پێ باشە، و کایەکە بژاردەی بەرفراوانی تایبەتکردن، دیالۆگی بەتەواوی دەنگی، کارەکتەری ھاوەڵ، و بژاردەی دیالۆگی ھاوشێوەی کایە ڕۆڵگێڕانەکانی تری بایۆوەیری تێدایە.

ھەرچەندە بە فەرمی ئاشکرا نەکراوە، بەڵام بەپێی خەمڵاندنەکان، یەکێکە لەو کایانەی کە زۆرترین تێچووی گەشەپێدانی ھەبووە. کایەکە لە ماوەی سێ ڕۆژ لە بڵاوبوونەوەیدا یەک ملیۆن بەشداربووی ھەبوو، کە کردی بە «خێراترین ئێم ئێم ئۆی گەشەکردووی مێژوو» لە جیھاندا؛ بەڵام، لە مانگەکانی دواتردا کایەکە بەشێکی بەرچاوی بەشداربووەکانی لەدەستدا، بەڵام بە قازانج مایەوە. کایەکە لەو کاتەوە مۆدێلی بازرگانیی تێکەڵاوی خۆڕایی-بۆ-یاریکردنی گرتووەتەبەر لەگەڵ ھێشتنەوەی بژاردەی بەشداریکردن. کایەکە لە کاتی بڵاوبوونەوەیدا پێشوازییەکی ئەرێنی لێکرا و چەندین نوێکردنەوە و پاکێجی فراوانکردنی وەرگرتووە. چەندین کتێب و کۆمیک لەسەر بنەمای کایەکە بڵاوکراونەتەوە. مەزەندە دەکرێت کە کایەکە لە ساڵی ٢٠١٣دا ١٣٩ ملیۆن دۆلار داھاتی زیادەی لەسەرووی داھاتی بەشداریکردنەوە بەدەستھێنابێت. لە بانگەوازێکی داھاتدا بۆ وەبەرھێنەران لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، ئێلەکترۆنیک ئارتس ڕای گەیاند کە *ستار وۆرز: زە ئۆڵد ڕیپەبلیک* خەریکە لە ملیارێک دۆلار داھاتی تەمەنی نزیک دەبێتەوە، کە دەیکاتە سەرکەوتنێکی دارایی لەسەر بنەمای بوودجەی گەشەپێدانی ڕاگەیەندراوی ٢٠٠ ملیۆن دۆلاری.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارییەکانی ئۆنڵی-ویندۆز
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەرەپێدراون
پۆل:یارییە ڕۆڵگێڕانەکانی ئۆنلاین کە بە شێوەیەکی بەرفراوان فرە یاریزانن
پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس
پۆل:یارییە ڤیدیۆیییە خۆڕایییەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١١
کەشتیی نەھەنگگری

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڕاوچییانی نەھەنگی [کۆماری ھۆڵەندا|ھۆڵەندی لە نزیک سپیتسبێرگن، لەلایەن ئەبراھام ستۆرکەوە کێشراوە.]]
وێنۆک|208x208پیکسڵ|چارڵز دەبلیوو مۆرگن کەشتییەکی نەھەنگگری بوو کە لە ساڵی ١٨٤١ دروست کرابوو
**کەشتیی نەھەنگگری** (whaler یان whaling ship) کەشتییەکی تایبەتمەندە، کە بۆ نەھەنگگری دیزاین کراوە یان گونجێندراوە: واتە گرتن یان پرۆسێسکردنی نەھەنگەکان.

## زاراوەناسی
زاراوەی *whaler* (نەھەنگگر) زیاتر مێژوویییە. ژمارەیەکی کەم لە وڵاتان بەردەوامن لەسەر نەھەنگگریی پیشەسازی، و یەکێکیان، ژاپۆن، ھێشتا یەک کەشتیی کارگەیی بۆ ئەم پیشەسازییە تەرخان کردووە. ئەو کەشتیانەی کە لەلایەن کۆمەڵگە ڕەسەنەکانی نەھەنگگرەوە بەکاردەھێنرێن، زۆر بچووکترن و بە درێژاییی ساڵ بۆ مەبەستی جۆراوجۆر بەکاردەھێنرێن.

*کەشتیی ڕاوکەری نەھەنگ* لە سەردەمی کەشتیی ھەڵمییدا پەرەی پێ درا، و پاشان بە درێژاییی زۆربەی سەدەی بیستەم بە بزوێنەری دیزڵ کاری دەکرد. بە شێوەیەک دیزاین کرابوو کە چەکێکی ڕمی لە پێشەوەی جێگیر کرابوو و ئەوەندە خێرا بوو کە بتوانێت دوای ڕۆکوالەکان بکەوێت و بیانگرێت، وەک نەھەنگی فین. لە سەرەتادا، ڕاوکەرانی نەھەنگ یان ئەو نەھەنگانەی دەیانگرتن دەیانبرد بۆ وێستگەیەکی نەھەنگگری، کە نیشینگەیەکی کەناری بوو کە لاشەکان تێیدا پرۆسێس دەکران، یان بۆ کەشتییە کارگەییەکەی کە لە کەنداوێک یان کەناڵێکی پارێزراودا لەنگەری گرتبوو. لەگەڵ پەرەسەندنی دواتری سلایپوەی لە دواوەی کەشتییەکەدا، ڕاوکەرانی نەھەנג توانییان نێچیرەکانیان بگوازنەوە بۆ ئەو کەشتییە کارگەییانەی کە لە دەریای کراوەدا کاریان دەکرد.

پێش ئەوە، *کەشتیی نەھەنگگری*ی سەدەی ١٦ تا سەرەتای سەدەی ٢٠ ھەبوو، کە سەرەتا بە چارۆکە و دواتر بە ھەڵم کاری دەکرد. بەناوبانگترین نموونە، *پیکۆد*ی خەیاڵییە لە *[[مۆبی دیک]]*دا، کە ڕۆمانێکە لەسەر بنەمای پیشەسازیی نەھەنگگری لە نانتەکێت و نیو بێدفۆرد نووسراوە. کەشتییە نەھەنگگرەکان چەندین بەلەمی نەھەنگگریان ھەڵدەگرت، کە بەلەمی کراوەی سەوڵ لێدەر بوون و بۆ دوورکەوتنەوە و ڕم ھاویشتن لە نەھەنگ بەکاردەھاتن. کەشتیی نەھەنگگر لە قەڵای چاودێرییەوە چاودێریی دەکرد، تا بتوانێت بەرەو ئاماژەکە بڕوات و نەھەنگە مردووەکە لە تەنیشت خۆیەوە ببەستێتەوە. پاشان کاری فلێنسینگ (پارچەپارچەکردن) دەستی پێ دەکرد، بۆ جیاکردنەوەی نەھەنگەکە بۆ پێکھاتە بەنرخەکانی. چەورییەکە دەکرایە ڕۆنی نەھەنگ بە بەکارھێنانی دوو یان سێ مەنجەڵی گەورە کە لەناو کوورەیەکی خشتدا دانرابوون و پێی دەوترا *ترایوۆرکس*. سپێرماسێتی بە تایبەتی بەنرخ بوو، و بەو پێیەی گەشتەکانی ڕاوکردنی نەھەنگی سپێرم چەندین ساڵی دەخایاند، کەشتییە نەھەنگگرەکان بۆ ھەموو ئەگەرەکان ئامادەکرابوون.

ھەروەھا ئەو کەشتیانەش ھەبوون کە ھەردوو کاری ڕاوکردن و پرۆسێسکردنیان تێکەڵ دەکرد، وەک ڕاوکەرانی نەھەنگی بتڵنۆز لە کۆتاییی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠دا، و کەشتییەکانی ڕاوکەر/کارگەی سەردەمی مۆدێرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی کەشتی
پۆل:کەشتیە نەھەنگەکان
پۆل:جۆرەكانی كەشتی
ڕاوکردنی نەھەنگ

وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڕاوچییانی نەھەنگی ھۆڵەندی لە نزیک سپیتسبێرگن، لەلایەن ئەبراھام ستۆرکەوە کێشراوە.
وێنۆک|ژمارەی نەھەنگە کوژراوەکان لە ساڵی ١٩٠٠ەوە
**نەھەنگگری** بریتییە لە ڕاوکردنی نەھەنگەکان بۆ بەرھەمەکانیان وەک گۆشت و چەوری، کە دەکرێت بگۆڕدرێت بۆ جۆرێک لە ڕۆن کە لە شۆڕشی پیشەسازیدا گرنگ بوو. نەھەنگگری وەک پیشەسازییەکی ڕێکخراو ھەر لە ساڵی ٨٧٥ی زایینییەوە ئەنجام دەدرا. تا سەدەی ١٦، ببووە پیشەسازیی سەرەکی لە ناوچە کەنارییەکانی باسکی ئیسپانیا و فەرەنسا. پیشەسازیی نەھەنگگری بە جیھاندا بڵاوبووەوە و لە ڕووی بازرگانی و سەرچاوەکانەوە زۆر قازانجبەخش بوو. ھەندێک ناوچەی زەریاکانی جیھان، بە درێژاییی ڕێڕەوی کۆچی ئاژەڵەکان، دانیشتووانێکی چڕی نەھەنگیان ھەبوو و بوونە ئامانجی کۆبوونەوەی گەورەی کەشتییە نەھەنگگرەکان، و پیشەسازییەکە تا ناو سەدەی ٢٠ بەردەوام بوو لە گەشەکردن. کەمبوونەوەی ھەندێک جۆری نەھەنگ تا نزیک لەناوچوون، بووە ھۆی قەدەغەکردنی نەھەنگگری لە زۆرێک لە وڵاتان تا ساڵی ١٩٦٩ و ڕاگرتنی نێودەوڵەتیی نەھەنگگری وەک پیشەسازییەک لە کۆتایییەکانی دەیەی ١٩٨٠دا.

بەڵگە شوێنەوارییەکان دەری دەخەن کە سەرەتاییترین شێوەکانی نەھەنگگری بۆ لانیکەم ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە لەلایەن ئینجیت و گەلانی ترەوە لە باکووری ئەتڵەسی و باکووری زەریای ھێمندا ئەنجام دراوە. کۆمەڵگە کەنارییەکان لە سەرانسەری جیھاندا مێژوویەکی دوور و درێژیان ھەیە لە بەکارھێنانی بژێویی سیتەیسیاکان، لە ڕێگەی ڕاوکردنی دۆلفین بە شێوازی ڕام کردن و کۆکردنەوەی نەھەنگە گیانلەدەستداوەکان. نەھەنگگریی بازرگانیی بەربڵاو لە سەدەی ١٧دا لەگەڵ کەشتیگەلی ڕێکخراوی نەھەنگگریدا دەرکەوت؛ پیشەسازییە نیشتمانییە کێبڕکێکارەکانی نەھەنگگری لە سەدەی ١٨ و ١٩دا؛ و ناساندنی کەشتییە کارگەییەکان و ڕمی تەقینەوەیی لەگەڵ چەمکی کۆکردنەوەی نەھەنگ لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٢٠دا. تا کۆتایییەکانی دەیەی ١٩٣٠، ساڵانە زیاتر لە ٥٠٬٠٠٠ نەھەنگ دەکوژران. لە ساڵی ١٩٨٢، کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتیی نەھەنگگری (ئای دەبلیوو سی) بڕیاری دا کە دەبێت لە ساڵی ١٩٨٦ بەدواوە وەستانێک لەسەر نەھەنگگریی بازرگانی بۆ ھەموو جۆرەکانی نەھەنگ ھەبێت، بەھۆی کەمبوونەوەی توندی زۆربەی کۆگاکانی نەھەنگەوە.

## سەرچاوەکان
گۆشتی نەھەنگ

وێنۆک|گۆشتی نەھەنگی خاو لە نەرویج
وێنۆک|گۆشتی نەھەنگ بۆ فرۆشتن لە بازاڕی ماسیی تسوکیجی لە تۆکیۆ لە ساڵی ٢٠٠٨
**گۆشتی نەھەنگ**، بە شێوەیەکی گشتی، لەوانەیە ھەموو سیتەیسیاکان (نەھەنگەکان، دۆلفینەکان، پۆرپۆیزەکان) و ھەموو بەشەکانی ئاژەڵەکە بگرێتەوە: ماسولکە (گۆشت)، ئەندامەکان (ئۆفال)، پێست (موکتوک)، و چەوری (بلەبەر). بە بەراورد بە ئاژەڵی ماڵی، خواستێکی تا ڕادەیەک کەم لەسەر گۆشتی نەھەنگ ھەیە. نەھەنگگریی بازرگانی، کە دەیان ساڵە ڕووبەڕووی دژایەتی بووەتەوە، ئەمڕۆ لە ژمارەیەکی زۆر کەم لە وڵاتاندا بەردەوامە (بە شێوەیەکی سەرەکی ئایسلەند، ژاپۆن و نەرویج)، سەرەڕای ئەوەی کە پێشتر گۆشتی نەھەنگ لە سەرانسەری ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمریکای کۆلۆنیالیدا دەخورا. بەڵام، لەو ناوچانەی کە ڕاوکردنی دۆلفین بە شێوازی ڕام کردن و نەھەنگگریی ڕەسەن بوونیان ھەیە، شیردەرە دەریایییەکان بە شێوەی ناوخۆیی وەک بەشێک لە ئابووریی بژێوی دەخورێن: دوورگەکانی فارۆ، گەلانی جەمسەری باکوور (ئینویت لە کەنەدا و گرینلاند، ئەلاسکایییە ڕەسەنە پەیوەندیدارەکان، گەلی چوکچیی سیبیریا)، گەلانی تری ڕەسەنی ویلایەتە یەکگرتووەکان (لەوانەش ماکای باکووری ڕۆژاوای پاسیفیک)، سەینت ڤینسەنت و گرینادینز (بە شێوەیەکی سەرەکی لە دوورگەی بێکیا)، ھەندێک لە گوندەکانی ئەندەنوسیا و لە ھەندێک دوورگەی باشووری زەریای ھێمندا.

وەک گۆشتی ئەسپ، بۆ ھەندێک کولتوور گۆشتی نەھەنگ تابۆیە، یان خواردنی دوا پەناگەیە، بۆ نموونە لە کاتی جەنگدا، لەکاتێکدا لە ھەندێکی تردا خواردنێکی ناسک و ناوەندی چێشتلێنانە. گرووپە ڕەسەنەکان پێیان وایە کە گۆشتی نەھەنگ نوێنەرایەتیی مانەوەی کولتوورییان دەکات. خواردنی لەلایەن نەیارانەوە لەسەر بنەمای پاراستنی ژیانی کێوی، ژەھراویبوون (بەتایبەتی جیوە)، و مافەکانی ئاژەڵان ئیدانە کراوە.

گۆشتی نەھەنگ دەکرێت بە شێوازی جۆراوجۆر ئامادە بکرێت، لەوانەش خوێ-کردن، کە واتای ئەوەیە خواردنی مەرج نییە تەنھا بە کۆمەڵگە کەنارییەکانەوە سنووردار بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتکەری ژاپۆنی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پردی ئاسنینی ئاڵدفۆرد

**پردی ئاسنینی ئاڵدفۆرد** (بە ئینگلیزی: Aldford Iron Bridge) پردێکی ئاسنی داڕێژراوە کە بەسەر ڕووباری دی لە گوندی ئاڵدفۆرد، چێشەر، ئینگلتەرا دروست کراوە. پردەکە دەکەوێتە سنووری گەورەخانی ئیتن ھۆڵ (Eaton Hall) و وەک باڵەخانەیەکی مێژوویی پارێزراوی پۆلی یەکەم دەستنیشان کراوە.
## مێژوو و نەخشەسازیی
پردەکە لە ساڵی ١٨٢٤ لەلایەن ڕۆبێرت گرۆسڤێنەری یەکەم، مارکیزی وێستمینستەر، دروست کراوە بۆ ئەوەی جێگەی بەلەم و پەڕینەوەیەکی مەترسیداری پێشووتر بگرێتەوە. نەخشەی پردەکە لەلایەن ئەندازیاری بەناوبانگ، تۆماس تێلفۆرد، ئەنجام دراوە و لەلایەن ویلیام ھازڵداین، کە وەستایەکی بە ئەزموونی بواری ئاسن بوو، جێبەجێ کراوە. ئەم پردە بەشێک بوو لە زنجیرەیەک کاری ئەندازیاریی پێشکەوتوو کە تێلفۆرد لەو سەردەمەدا سەرپەرشتی دەکرد.
## پێکھاتە و نژیاروانی
پردی ئاسنینی ئاڵدفۆرد لە یەک کەوانەی ئاسنی داڕێژراو پێکھاتووە کە درێژییەکەی نزیکەی ٥٠ مەتر (١٦٤ پێ) دەبێت، ئەمەش وای کردووە ببێتە یەکێک لە درێژترین پردە ئاسنینەکانی سەردەمی خۆی. بنکە و کۆڵەکەکانی لە بەردی لمیی سوور دروست کراون. نەخشە نژیاروانییەکەی وردەکاریی جوانی تێدایە، وەک نەخشی گۆتیک لە پانێڵەکانی سەر کەوانەکە و دانانی دروشمی خێزانی گرۆسڤێنەر لەسەر لوتکەی کەوانەکە. ئەم وردەکارییانە جوانییەکی تایبەتیان بە پێکھاتە ئەندازیارییەکە بەخشیوە.
وێنۆک|چەپ|دیزاینی وردی کەوانەی پردەکە و نەخشە گۆتیکییەکان.
## بەکارھێنان و پاراستن
پردەکە لە بنەڕەتدا بۆ ھاتوچۆی تایبەتی گەورەخانەکە دروست کرابوو. بە تێپەڕبوونی کات و زیادبوونی کێشی ئۆتۆمبێلەکان، پردەکە توانای ھەڵگرتنی ئەو بارە قورسانەی نەما. لە ساڵی ١٩٩٠، پردێکی کاتیی سەربازی (جۆری بەیلی) لەسەر پردە ئاسنینە مێژووییەکە دانرا بۆ ئەوەی ڕێگە بە ھاتوچۆی قورس بدات. دواتر لە ساڵانی ٢٠٠٠، ئەو پردە کاتییە بە پردێکی دیکەی ھاوچەرخ گۆڕدرا کە لەسەر ھەمان بناغەکان دروست کرایەوە. ئەمڕۆ، پردە ئاسنینە ڕەسەنەکەی تێلفۆرد تەنھا بۆ ھاتوچۆی پیادە بەکاردێت و وەک شاکارێکی ئەندازیاریی سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم پارێزراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی چێشەر
پۆل:پردە ئاسنینە داڕێژراوەکان
پۆل:باڵەخانە پارێزراوەکانی پۆلی یەکەم لە چێشەر
پۆل:کارەکانی تۆماس تێلفۆرد
پۆل:پردەکان کە لە ١٨٢٤ تەواو بوون
کایەی ڤیدیۆییی ڕۆڵگێڕانی فرەیاریزانیی بەربڵاوی ئۆنلاین

**کایەی ڤیدیۆییی ڕۆڵگێڕانی فرەیاریزانیی بەربڵاوی ئۆنلاین** (**MMORPG**) کایەیەکی ڤیدیۆیییە کە لایەنەکانی کایەیەکی ڤیدیۆییی ڕۆڵگێڕان و کایەیەکی فرەیاریزانیی بەربڵاوی ئۆنلاین تێکەڵ دەکات.

وەک لە کایە ڕۆڵگێڕانەکاندا (RPG)، یاریزان ڕۆڵی کارەکتەرێک وەردەگرێت (زۆرجار لە جیھانێکی خەیاڵی یان جیھانێکی خەیاڵی زانستیدا) و کۆنترۆڵی زۆرێک لە کردارەکانی ئەو کارەکتەرە دەکات. کایە MMORPGیەکان لە کایە ئۆنلاینە تاک-یاریزانەکان یان فرەیاریزانە بچووکەکانی RPG جیا دەکرێنەوە بەھۆی ژمارەی ئەو یاریزانانەی کە دەتوانن پێکەوە کارلێک بکەن، و بەھۆی جیھانە بەردەوامەکەی کایەکەوە (کە بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن بڵاوکەرەوەی کایەکەوە ھۆست دەکرێت)، کە بەردەوامە لە بوون و پەرەسەندن لەکاتێکدا یاریزانەکە دەرھێڵە و لە کایەکەوە دوورە.

کایە MMORPGیەکان لە سەرانسەری جیھاندا یارییان پێ دەکرێت. داھاتی جیھانی بۆ MMORPGیەکان لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە نیو ملیار دۆلار تێپەڕی، و داھاتی جیھانی ڕۆژاوایی لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە یەک ملیار دۆلار تێپەڕی. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، خەرجیی بەکاربەران لەسەر MMORPGیە بەشداریکردنەکان لە ئەمریکای باکوور و ئەورووپا بۆ ١٫٤ ملیار دۆلار بەرزبووەوە. *وۆرڵد ئۆڤ وارکرافت*، کە MMORPGیەکی بەناوبانگە، تا تشرینی دووەمی ٢٠١٤ زیاتر لە ١٠ ملیۆن بەشداربووی ھەبوو. کۆی داھاتی *وۆرڵد ئۆڤ وارکرافت* لە ساڵی ٢٠١٤دا ١٫٠٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو. *ستار وۆرز: زە ئۆڵد ڕیپەبلیک*، کە لە ساڵی ٢٠١١ بڵاوکرایەوە، بووە «خێراترین MMOی بەشداریکردنی گەشەکردوو لە مێژوودا» لە جیھاندا دوای ئەوەی لە ماوەی سێ ڕۆژی یەکەمی بڵاوبوونەوەیدا زیاتر لە ١ ملیۆن یاریزانی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژانرەکانی یاری ڤیدیۆیی
پۆل:یارییە ڕۆڵگێڕانەکانی ئۆنلاین کە بە شێوەیەکی بەرفراوان فرە یاریزانن
ڕاوکردنی نەھەنگ لە ئایسلەند

وێنۆک|250x250پیکسڵ|کەشتییە نەھەنگگرەکانی ئایسلەند لە بەندەری ڕێکیاڤیک
**نەھەنگگری لە ئایسلەند** ھەر لە سەدەی ١٢دا بە ڕاوکردنی ڕم-ھاویشتن دەستی پێکرد، و تا کۆتاییی سەدەی ١٩ بە شێوەیەکی پاشماوەیی بەردەوام بوو، تا ئەو کاتەی وڵاتانی تر شێوازە بازرگانییە مۆدێرنەکانیان ھێنایە ئاراوە. ئەمڕۆ، ئایسلەند یەکێکە لەو ژمارە کەمەی وڵاتان کە بە فەرمی دژایەتیی ڕاگرتنێکی بەردەوام دەکەن کە لەلایەن کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتیی نەھەنگگرییەوە لە ساڵی ١٩٨٦ دامەزراوە، و ھێشتا کەشتیگەلی نەھەنگگرییان ھەیە. یەک کۆمپانیا (Hvalur hf.) تیشکی خستووەتە سەر ڕاوکردنی نەھەنگی فین، بە شێوەیەکی گەورە بۆ ھەناردەکردن بۆ ژاپۆن، لەکاتێکدا تاکە کۆمپانیای دیکە پێشتر تا ساڵی ٢٠٢٠ نەھەنگی مینکی بۆ بەکاربردنی ناوخۆیی ڕاو دەکرد، چونکە گۆشتەکەی لەنێو گەشتیاراندا بەناوبانگ بوو. لە ساڵی ٢٠١٨دا، ڕاوچییانی Hvalur hf. تێکەڵەیەکی دەگمەنی نەھەنگی شین/نەھەنگی فینیان کوشت.

نەھەنگگری لە نێوان ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢١دا لە ئایسلەند بە شێوەیەکی کاتی ڕاگیرا، چونکە سنووردارکردنەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا، کێبڕکێ لەگەڵ نەھەنگگریی یارمەتیدراوی ژاپۆن و زیادبوونی گەشتیاریی ناوخۆییی تەماشاکردنی نەھەنگ، بوونە ڕێگر لەبەردەم پیشەسازییەکەدا، بەڵام کارەکە لە حوزەیرانی ٢٠٢٢ دەستی پێکردەوە.

ئایسلەند کەرتێکی تەماشاکردنی نەھەنگی ھەیە، کە لە گرژییدا لەگەڵ پیشەسازیی نەھەنگگریدا بوونی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
ڕاوکردنی نەھەنگ لە نەرویژ

**نەھەنگگری لە نەرویج** ڕاوکردنی نەھەنگی مینکی لەخۆدەگرێت بۆ بەکارھێنان وەک خۆراکی ئاژەڵ و مرۆڤ لە نەرویج و بۆ ھەناردەکردن بۆ ژاپۆن. ڕاوکردنی نەھەنگ بۆ چەندین سەدەیە بەشێک بووە لە کولتووری کەناریی نەرویج، و کارە بازرگانییەکان کە نەھەنگی مینکیان دەکردە ئامانج، لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەوە ئەنجام دراون. ھەندێک ھێشتا لە سەردەمی مۆدێرندا، لە چوارچێوەی پشکی ساڵانەدا، بەردەوامن لەسەر ئەم کارە.

## مێژوو
نەرویجییەکان ھەر لە سەدەی ٩ یان ١٠دا لە کەناراوەکانی ترۆمسۆ نەھەنگیان ڕاو کردووە. ڤایکینگەکان لە نەرویجەوە ھەروەھا شێوازی نەھەنگگرییان بۆ ڕامکردنی سیتەیسیا بچووکەکان، وەک نەھەنگی پایڵت، بۆ ناو فیۆردەکانی ئایسلەند ھێنایە ئاراوە. داستانە نەرویجییەکان، و بەڵگەنامە کۆنەکانی تر، وردەکاریی کەمیان لەسەر نەھەنگگریی نەرویجی تێدایە. داستانەکان باس لە ھەندێک ناکۆکیی نێوان خێزانەکان دەکەن لەسەر نەھەنگە مردووەکان، بەڵام باس لە ھیچ جۆرە ڕاوەماسییەکی ڕێکخراوی نەھەنگ لە نەرویجدا ناکەن.

نەھەنگگریی ڕم-ھاویشتن ھەر لە سەدەی ١٢دا لە باکووری ئەتڵەسی ئەنجام دەدرا. لە بەلەمی کراوەدا، ڕاوچییەکان بە ڕمێکی نیشانکراو لە نەھەنگێکیان دەدا، بە مەبەستی ئەوەی دواتر نەھەنگە مردووەکە لە کەنار دەریا بدۆزنەوە بۆ ئەوەی داوای پشکی شایستەی خۆیان بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی نەرویژی
پۆل:ئابووری نەرویژ
مێژووی کۆلۆنیالیزمی ئەمریکا

**مێژووی کۆلۆنیالی ویلایەتە یەکگرتووەکان** ئەو قۆناغەی داگیرکاریی ئەورووپی لە ئەمریکای باکوور دەگرێتەوە کە لە کۆتاییی سەدەی ١٥ دەستی پێکرد تا یەکگرتنی سێزدە کۆلۆنیی بەریتانی و دروستبوونی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٧٧٦، لە کاتی شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکادا. لە کۆتاییی سەدەی ١٦دا، ئینگلتەرا، فەرەنسا، ئیسپانیا، و کۆماری ھۆڵەندا ھەڵمەتی گەورەی داگیرکارییان لە ئەمریکای باکوور دەست پێکرد. ڕێژەی مردن لەنێو کۆچبەرە سەرەتایییەکاندا زۆر بەرز بوو، و ھەندێک لە ھەوڵە سەرەتایییەکان بەتەواوی ون بوون، وەک کۆلۆنییە ونبووەکەی ڕۆوانۆکی ئینگلیز. سەرەڕای ئەوەش، لە ماوەی چەند دەیەیەکدا کۆلۆنیی سەرکەوتوو دامەزران.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت
پردی خولاوەی ڕێگای بارتن

**پردی خولاوەی ڕێگای بارتن** (بە ئینگلیزی: Barton Road Swing Bridge) پردێکی خولاوەی پۆڵایینە کە ڕێگای B5211 بەسەر کەناڵی کەشتیی مانچستەر لە ناوچەی بارتن ئەپۆن ئیروێڵ، مانچستەری مەزن، ئینگلتەرا دەگوازێتەوە. ئەم پردە، کە ھاوھێڵە لەگەڵ پردی ئاویی بارتن (Barton Swing Aqueduct)، وەک بەشێک لە پڕۆژەی ئەندازیاریی کەناڵەکە لە ساڵی ١٨٩٤ کرایەوە و بەھۆی گرنگییە مێژووییەکەیەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو و دیزاین
پردەکە لەلایەن سێر ئێدوارد لیدەر ویلیامز، سەرۆکی ئەندازیارانی پڕۆژەی کەناڵی کەشتیی مانچستەر، نەخشێنراوە. ئامانج لە دروستکردنی، دابینکردنی ڕێڕەوێک بوو بۆ ھاتوچۆی زەمینی بەبێ ئەوەی ببێتە ڕێگر لەبەردەم ھاتوچۆی ئەو کەشتییە گەورانەی کە کەناڵەکەیان بەکاردەھێنا. پردەکە لە پۆڵا دروست کراوە و کێشەکەی دەگاتە ٨٠٠ تۆن. درێژییەکەی ٥٩.٤ مەتر (١٩٥ پێ)ە و لەسەر ستوونێکی ناوەندیی چیمەنتۆیی لەناو دوورگەیەکی دەستکرددا جێگیر کراوە. میکانیزمی کارکردنی پردەکە بە شێوەی خولانەوەیە؛ کاتێک کەشتییەک پێویستی بە تێپەڕبوون بێت، پردەکە ٩٠ پلە دەخولێتەوە و لەگەڵ دوورگە ناوەندییەکەدا ھاوھێڵ دەبێت، بەمەش ڕێڕەوی کەناڵەکە بەتەواوی دەکاتەوە.
چەپ|وێنۆک|کەشتیی ھەڵمی دانیال ئادەمسن دوای تێپەڕبوونی بەلای پردی ڕێگای بارتن و پردی ئاویی بارتن.

## کارکردن و گرنگی
یەکێک لە تایبەتمەندییە ھەرە ناوازەکانی ئەم پردە، بوونیەتی لە تەنیشت پردی ئاویی بارتن، کە ئەویش بە ھەمان شێوە دەخولێتەوە. کاتێک پێویست بکات، ھەردوو پردەکە پێکەوە دەکرێنەوە بۆ ڕێگەدان بە کەشتییەکان، کە ئەمەش دیمەنێکی ئەندازیاریی سەرنجڕاکێشی سەردەمی ڤیکتۆریایە. پردەکە لە بنەڕەتدا بە وزەی ھایدرۆلیکی کاری دەکرد کە لە وێستگەیەکی تایبەتەوە دابین دەکرا، ئەم وێستگەیە وزەی بۆ ھەردوو پردەکە و دەروازەکانی تەنیشتی دابین دەکرد.

سەرەڕای تەمەنی، پردی خولاوەی ڕێگای بارتن ھێشتا بەشێکی گرنگی ژێرخانی ناوچەکەیە و ھاتوچۆی ڕۆژانەی بەسەردا تێدەپەڕێت. کردنەوە و داخستنی پردەکە دەبێتە ھۆی وەستانی کاتیی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل، بەڵام بۆ بەردەوامی ھاتوچۆی کەشتیوانی لە کەناڵەکەدا پێویستە.
چەپ|وێنۆک|دیمەنێکی پردەکە لەکاتی تێپەڕبوونی ئۆتۆمبێل.

## سەرچاوەکان
پردی درێژی بارنستەپڵ

**پردی درێژی بارنستەپڵ** (بە ئینگلیزی: Barnstaple Long Bridge) پردێکی بەردینی مێژووییە لە شارۆچکەی بارنستەپڵ، دێڤن، کە بەسەر ڕووباری تۆدا تێدەپەڕێت. مێژووی ئەم پردە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە و بە درێژایی سەدەکان چەندین جار فراوان کراوە و گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە. بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییەکەیەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم پۆلێن کراوە.

## مێژووی سەرەتایی
پێش دروستکردنی پردی بەردین، پردێکی دارین لە ھەمان شوێندا ھەبووە کە مێژووەکەی بۆ سەدەی ١٢ دەگەڕێتەوە. بەڵام بەھۆی ناجێگیری و کاریگەریی ئاوی زۆر، بڕیار درا پردێکی بەردینی پتەوتر دروست بکرێت. کاری دروستکردنی پردە بەردینەکە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٣ دەستی پێ کرد و پێکھاتبوو لە ١٣ کەوانەی بەردینی تیژ. بۆ دابینکردنی خەرجیی چاککردنەوە و پاراستنی، دامەزراوەیەکی خێرخوازی بە ناوی "ترەستی پردی درێژ" (Long Bridge Trust) دامەزرا، کە تا ئەمڕۆش بەرپرسە لە بەڕێوەبردنی پردەکە.
چەپ|وێنۆک|دیوی پردەکە کە تێکەڵەیەک لە بەردی کۆن و فراوانکردنە نوێیەکەی پیشان دەدات.

## فراوانکردن و گۆڕانکارییەکان
بە تێپەڕبوونی کات و گۆڕانی شێوازی ھاتوچۆ، پردەکە چەندین قۆناغی فراوانکردنی بەخۆیەوە بینیوە:

**فراوانکردنی یەکەم (١٨٣٢-١٨٣٤):** بە سەرپەرشتیی ئەندازیار جەیمس گرین، پردەکە بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کرا. لەم پرۆسەیەدا، لەجیاتی ڕووخاندنی پردە کۆنەکە، پێکھاتە مێژووییە سەدەکانی ناوەڕاستییەکە لەناو بەرگێکی نوێی بەردیندا داپۆشرا. ئەم کارە وای کرد کە ناوکی پردەکە وەک خۆی بمێنێتەوە و لە دەرەوە ڕووکارێکی نوێ و فراوانتری ھەبێت.

**فراوانکردنی دووەم (١٩٦٢-١٩٦٤):** بۆ چارەسەرکردنی کێشەی قەرەباڵغیی ھاتوچۆی ھاوچەرخ، پردەکە جارێکی دیکە فراوان کرایەوە. لەم قۆناغەدا، پێکھاتەیەکی کۆنکرێتیی نوێ بە دیوی سەرئاو (upstream)ی پردەکەوە زیاد کرا. ئەم کارە یەک ڕاڕەوی ھاتوچۆ و شۆستەی پیادەی فراوانتری بۆ پردەکە دابین کرد، بەڵام لە ھەمان کاتدا بووە ھۆی ئەوەی کە دوو دیوی پردەکە شێوازی نژیاروانیی تەواو جیاوازیان ھەبێت.

## پێکھاتە و گرنگیی ھاوچەرخ
ئەمڕۆ، پردی درێژی بارنستەپڵ تێکەڵەیەکە لە ئەندازیاریی سەدەکانی ناوەڕاست، سەدەی نۆزدەھەم و سەدەی بیستەم. سەرەڕای ئەو ھەموو گۆڕانکارییە، ھێشتا وەک یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی پەڕینەوە لە شارۆچکەکەدا خزمەت دەکات و ھاتوچۆی ڕێگای A3125ی بەسەردا تێدەپەڕێت. پاراستنی وەک باڵەخانەیەکی پۆلی یەکەم نیشاندەری ئەو گرنگییە مێژووییە قووڵەیە کە لە سیمای شارۆچکەی بارنستەپڵدا ھەیەتی.
چەپ|وێنۆک|ھاتوچۆی ھاوچەرخ بەسەر پردە مێژووییەکەدا.

## سەرچاوەکان
کەریمی ئەلەکە

**کەریمی ئەلەکە** بازرگان و سیاسیی کوردی مەسیحی بووە لە سەدەی بیستەمدا. ئەو بووە بە وەزیری داریی لە حکوومەتی شانشینی کوردستان لەژێر دەستی شێخ مەحموودی حەفیددا.

## ژیان
لە گوندی ھەرمۆتە سەربە شاری کۆیە لەدایک بووە. باوک و دایکی مەسیحی بوون و خۆیشی لەسەر ئەو ئایینە بووە. ساڵی ١٩٤٨ لە بەغدا مردووە.

## میرات
چەند پەیکەر لە کەریمی ئەلەکە لە شارەکانی کوردستان دانراوە. ھەروەھا دامەزراوەی کەریمی ئەلەکە بە ناوی ئەوەوە دانراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:مەسیحییەکانی عێراق
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:مەسیحییە کوردەکان
پردی بارڵ

**پردی بارڵ** (بە ئینگلیزی: Barle Bridge) پردێکی بەردینی سەدەکانی ناوەڕاستە کە بەسەر ڕووباری بارڵ لە شارۆچکەی دۆڵڤەرتن، سەمەرسێت، ئینگلتەرا ھەڵکەوتووە. پردەکە بەھۆی مێژووە دێرینەکەی و نژیاروانییە پارێزراوەکەیەوە، وەک مۆنۆمێنتێکی تۆمارکراو و باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم دەستنیشان کراوە.

## مێژوو و نژیاروانی
بنچینەی پردی بارڵ دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست، کە پێدەچێت لە سەدەی پازدەھەمدا دروست کرابێت. ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە لەلایەن کڵێسای تۆنتنەوە (Taunton Priory) بنیات نرابێت. پێکھاتە سەرەکییەکەی لە پێنج کەوانەی تیژی گۆتیک پێکدێت کە لە بەردی خۆماڵیی ناوچەکە دروست کراون. یەکێک لە تایبەتمەندییە ھەرە دیارەکانی بریتییە لە بڕەرە ئاوییە تیژ و سێگۆشەییەکانی (cutwaters) کە لە ھەردوو دیوی پردەکەوە دروست کراون و تا ئاستی ڕێڕەوەکە بەرز دەبنەوە بۆ ئەوەی شوێنی پشوودان و خۆپاراستن بۆ پیادەکان دروست بکەن.

لە ساڵی ١٨١٩، پردەکە لە دیوی سەرئاو (upstream) فراوان کرا بۆ ئەوەی بتوانێت قەبارەی زیاتری ھاتوچۆ لەخۆبگرێت. بەھۆی ئەم کارەوە، ڕووکاری خوارئاوی (downstream) پردەکە وەک شێوازە ڕەسەنە سەدەکانی ناوەڕاستییەکەی ماوەتەوە. پردەکە لە کاتی لافاوە گەورەکەی لینمەس لە ساڵی ١٩٥٢ تووشی زیان بوو، بەڵام دواتر بە شێوەیەکی پتەو نۆژەن کرایەوە.
چەپ|وێنۆک|دیوی سەرەوەی پردەکە.

## گرنگی و پاراستن
پردی بارڵ وەک نموونەیەکی گرنگی ئەندازیاریی سەدەکانی ناوەڕاست ماوەتەوە و بەشێکی دانەبڕاوە لە سیمای مێژوویی شارۆچکەی دۆڵڤەرتن. سەرەڕای تەمەنی زۆری، ھێشتا بەکاردێت و ھاتوچۆی ڕۆژانەی بەسەردا تێدەپەڕێت. بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییەکەیەوە، پردەکە لەژێر پاراستنی یاساییدایە وەک مۆنۆمێنتێکی تۆمارکراوی نیشتمانی و باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم، ئەمەش دڵنیایی دەدات لە مانەوەی بۆ نەوەکانی داھاتوو.

## سەرچاوەکان
کوردی چیچانی

وێنۆک
**کوردی چیچانی** چیچانی نەتەوەیین کە بە پڕۆسەیەکی کورداندندا تێپەڕیوون. دوای ھەڵاتنیان بۆ ناوچەی کوردستان لەکاتی داگیرکردنی قەوقاز و دوای داگیرکردنی قەوقاز لە ساڵانی ١٨٦٠دا. ئەمڕۆ ئەم چیچانییانە وەک لە **ھۆزی چیچانی** و **ھۆزی لێزگی** ھەست پێدەکرێن.

بنەماڵە چیچانییەکان سەرەتا لە ناوچەکانی تری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وەک باڵکان نیشتەجێ بوون بەڵام لەو کاتەوە لەلایەن باب ئەلعالییەوە گواسترانەوە بۆ کوردستان. عوسمانییەکان بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیا، پەنابەرانی چیچانییان لە کوردستان و ئەرمینیای ڕۆژاوا دانا، بەو پێیەی ترسیان لە جیابوونەوە ئەرمەنییەکان و دواتریش لە جیابوونەوە کوردییەکان ھەبوو.

ئەمڕۆ دانیشتووانی چیچانی لە باکووری کوردستان پەرش و بڵاون لە نێو دانیشتووانی کورد و لەخۆگیراو کراون تێدا. نزیکەی ٢٠٠ بۆ ٣٠٠ خێزانی چیچانی کورد کراو لە قەزای سەید سادق و نزیکەی ١٠٠ خێزان لە قەزای پێنجوێن و نزیکەی ٢٠٠ خێزان لە شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:کورد
پۆل:کوردستان
شیردەرانی ئاواڵ مناڵ

**شیردەرانی ئاواڵەمنناڵ** یەکێکە لەو سێ دابەشبوونە زیندووەی تاقمی شیردەرەکان، دوو دابەشبوونەکەی تر بریتین لە Monotremata و Marsupialia. Placentalia زۆرینەی زۆری شیردەرە زیندووەکان لەخۆدەگرێت، کە تا ڕادەیەک جیا دەکرێنەوە لە یەککونجییەکان و کیسەدارەکان بەوەی کە منداڵدانی دایکیاندا ھەڵدەگیرێن تا قۆناغێکی تا ڕادەیەک درەنگی گەشەکردن. ناوەکە تا ڕادەیەک ھەڵەیە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە کیسەدارەکانیش کۆرپەکانیان لە ڕێگەی ئاواڵەمنناڵەوە گەشە پێدەکەن، ھەرچەندە بۆ ماوەیەکی کەمتر، بێچووی کەمتر گەشەسەندوو لەدایک دەبێت، کە پاشان بۆ ماوەیەک لەناو توورەکەی دایکیدا گەشە پێدەکرێن. Placentalia تاکە گرووپی زیندوو لەناو Eutheria، کە ھەموو ئەو شیردەرانە لەخۆدەگرێت کە پەیوەندییەکی نزیکتریان بە شیردەرانی ئاواڵەمنناڵەوە ھەیە وەک لەوەی کە بە کیسەدارەکانەوە ھەیانە. 
## سەرچاوەکان
پردی ئالبێرت، لەندەن

**پردی ئالبێرت** (بە ئینگلیزی: Albert Bridge) پردێکی ڕێگای ئۆتۆمبێلە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا لە ڕۆژئاوای لەندەن درێژ دەبێتەوە و ناوچەکانی چێڵسی لە باکوور و باترسی لە باشوور پێکەوە دەبەستێتەوە. پردەکە بەھۆی لاوازیی پێکھاتەکەیەوە نازناوی "خانمە لەرزۆکەکە" (The Trembling Lady)ی لێ نراوە و بە درێژایی مێژووی خۆی ڕووبەڕووی چەندین کێشەی ئەندازیاری بووەتەوە. بەھۆی نەخشە ناوازە و جوانییەکەیەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
نەخشەی سەرەتایی پردەکە لەلایەن ئەندازیار ڕۆلاند مەیسن ئۆردیش لە ساڵی ١٨٦٤ پێشکەش کرا، کە شێوازێکی پێشکەوتووی جۆری کەیبڵ-ڕاگیراو (cable-stayed) بوو و بە سیستەمی ئۆردیش-لۆفوڤر ناسرابوو. بەڵام بەھۆی دواکەوتنی کارەکان، نەخشەکە لەلایەن سێر جۆزێف بازاڵجێتەوە گۆڕانکاریی تێدا کرا و توخمەکانی پردی ھەڵواسراوی (suspension bridge) بۆ زیاد کرا. پردەکە دواجار لە ساڵی ١٨٧٣ بە ڕووی ھاتوچۆدا کرایەوە. ئەم تێکەڵکردنە وای کردووە کە پردی ئالبێرت ببێتە خاوەنی پێکھاتەیەکی ئەندازیاریی ناوازە و تێکەڵ.

## کێشە پێکھاتەییەکان و گۆڕانکارییەکان
ھەر زوو دوای کردنەوەی، دەرکەوت کە پردەکە لە ڕووی پێکھاتەوە لاوازە و بەھۆی لەرینەوەی زۆرەوە نازناوی "خانمە لەرزۆکەکە"ی بەدەستھێنا. بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، تابلۆی ھۆشداری لە دەروازەکانی پردەکەدا دانران کە داوا لە سەربازەکان دەکەن "ڕێکوپێکیی ھەنگاو بشکێنن" لە کاتی پەڕینەوەدا، ئەم تابلۆیانە تا ئەمڕۆش ماونەتەوە. لە ساڵی ١٨٨٤، بازاڵجێت جارێکی دیکە بە زنجیری پۆڵایینی نوێ پردەکەی بەھێزتر کرد.

کێشە ھەرە گەورەکە لە ساڵی ١٩٧٣ چارەسەر کرا، کاتێک دوو پایەی کۆنکرێتی لە ناوەڕاستی ڕووبارەکەدا لەژێر پردەکەدا زیاد کران بۆ پشتگیریکردنی کێشی زیاد. ئەم کارە، کە بڕیار بوو کاتی بێت، بووە ھۆی ئەوەی کە پردەکە ببێتە تێکەڵەیەک لە سێ جۆر نەخشەی جیاواز (کەیبڵ-ڕاگیراو، ھەڵواسراو، و تیرچەیی)، بەڵام تا ئێستاش پایەکان وەک خۆیان ماونەتەوە. بەھۆی ئەم لاوازییەوە، سنوورێکی توندی کێش (٢ تۆن) بەسەر پردەکەدا سەپێنراوە.
چەپ|وێنۆک|پردی ئالبێرت لە شەودا، ڕووناککراوە بە زیاتر لە ٤,٠٠٠ گڵۆپی LED.

## دیمەن و گرنگیی کەلتووری
پردی ئالبێرت بە یەکێک لە جوانترین پردەکانی لەندەن دادەنرێت، بەتایبەتی لە شەواندا. لە ساڵی ١٩٩٢، بە زیاتر لە ٤,٠٠٠ گڵۆپی LED ڕازێنرایەوە، کە دیمەنێکی سەرنجڕاکێشی پێ دەبەخشێت و وای لێ کردووە ببێتە یەکێک لە ھێما دیارەکانی ڕووباری تەمز. پردەکە بە ڕەنگی پەمەیی، شین و سەوز بۆیاخ کراوە، کە لە بنەڕەتدا بۆ ئەوە بووە کە لەناو تەم و مژدا بە ئاسانی ببینرێت و کەشتییەکان خۆیانی پیا نەکێشن.

یەکێکی تر لە تایبەتمەندییە ناوازەکانی ئەوەیە کە تاکە پردی سەرەکیی ڕووباری تەمزە لە ناوەڕاستی لەندەن کە ھێشتا ژووری باجگرتنە (tollbooths) ڕەسەنەکانی لە ھەردوو سەرەکەیدا ماونەتەوە، کە یادگاریی ئەو سەردەمەن کە خەڵک ناچار بوون باج بدەن بۆ پەڕینەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی لەندەن
پۆل:بینا پارێزراوەکانی پۆلی دووەم* لە لەندەن
پۆل:پردەکانی سەر ڕووباری تێمز
پۆل:پردە ھەڵواسراوەکان لە ئینگلتەرا
پۆل:پردەکان کە لە ١٨٧٣ تەواو بوون
ڕاستەنەھەنگی ئەتڵەسی باکوور

**ڕاستەنەھەنگی ئەتڵەسی باکوور** (***Eubalaena glacialis***) نەھەنگێکی بالیندارە، یەکێکە لە سێ جۆری نەھەنگی ڕاست کە سەر بە ڕەگەزی *Eubalaena*ن، کە ھەموویان پێشتر وەک یەک جۆر پۆلێن کرابوون. بەھۆی سروشتی گوێڕایەڵیان، خاوەمووشییان لە خواردنی سەر ڕووی ئاو، مەیلیان بۆ نزیکبوونەوە لە کەنار دەریا، و زۆریی چەورییان (کە وایان لێدەکات کاتێک دەکوژرێن لەسەر ئاو بمێننەوە، و بڕێکی زۆر ڕۆنی نەھەنگ بەرھەم دەھێنن)، نەھەنگە ڕاستەکان کاتێک ئامانجێکی پەسەند بوون بۆ نەھەنگوانەکان. لە ئێستادا، ئەوان لەنێو ھەرە نەھەنگە مەترسیدارەکانی جیھاندان، و لەژێر یاسای جۆرە مەترسیدارەکانی ئەمریکا و یاسای پاراستنی شیردەرە دەریاییەکان و یاسای جۆرەکانی مەترسیدارەکانی کەنەدادا پارێزراون. بە مەزەندە دەکرێت ٣٥٦ تاک لە ڕۆژاوای ئۆقیانووسی ئەتڵەسی باکووردا ھەبن – ئەوان کۆچ دەکەن لەنێوان شوێنی خۆراکدانیان لە دەریای لابرادۆر و ناوچەکانی زاوزێی زستانەیان لە دەرەوەی کەناراوەکانی جۆرجیا و فلۆریدا، کە ناوچەیەکی ئۆقیانووسە و ھاتوچۆی کەشتی زۆری تێدایە. لە ڕۆژھەڵاتی ئەتڵەسی باکوور، لە لایەکی ترەوە – بە کۆی ژمارەی دانیشتووان کە زۆرترین ژمارەیان دەگاتە نزیکەی دە کەس – زانایان پێیان وایە کەوان لەوانەیە پێشتر لە ڕووی کارکردنەوە لەناوچووبن.  گرتن و تێکگیران لە کەرەستەی ڕاوەماسی جێگیردا، کە پێکەوە نزیکەی نیوەی ھەموو مردنەکانی نەھەنگی ڕاستی باکووری ئەتڵەسی لە ساڵی ١٩٧٠ەوە پێکدەھێنن، دوو گەورەترین ھەڕەشەن بۆ سەر گەڕانەوەیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواندارانی ئەورووپا
پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:گیانلەبەرە مەترسیلەسەرەکان
پۆل:لیستی سووری IUCN بۆ گیانلەبەرانی لە مەترسیی تێداچووندا
نەھەنگی بالین

**نەھەنگە بالیندارەکان** ()، ھەروەھا ناسراون بە **نەھەنگە ئێسقانەکان**، شیردەرە دەریاییەکانی کۆمەڵەی **Mysticeti**ن لەژێر-کۆمەڵەی سیتەیسیا (نەھەنگەکان، دۆلفینەکان و پۆرپۆیسەکان)، کە قاپەکانی بالین (یان "ئێسکی نەھەنگ") لە دەمیاندا بەکاردەھێنن بۆ پاڵاوتنی پلانکتۆن لە ئاوەکە. Mysticeti خێزانەکانی Balaenidae (نەھەنگە ڕاستەکان و سەرکەوانەکان)، Balaenopteridae (ڕۆڕکواڵەکان)، Eschrichtiidae (نەھەنگی خۆڵەمێشی) و Cetotheriidae (نەھەنگی ڕاستی قەزەم) لەخۆدەگرێت. لە ئێستادا ١٦ جۆر نەھەنگی بالیندار ھەیە. لەکاتێکدا کە لە مێژوودا پێدەچوو سیتاسییەکان لە مێسۆنیچییەکانەوە ھاتبن، بەڵگە ز молекуولییەکان لەبری ئەوە پشتگیری ئەوە دەکەن کە ئەوان گرووپێکن لە سمێڵدارە یەک لەدوای یەکەکان (Artiodactyla). نەھەنگە بالیندارەکان نزیکەی ٣٤ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لە نەھەنگە ددانەکان (Odontoceti) جیا بوونەتەوە.

## سەرچاوەکان
بەھائەددین ئەربیلی

**بەهائەددین ئەربیلی** ()، ناوی تەواوی **عەلی کوڕی عیسا کوڕی ئەبی فەتح ئەربیلی** () یان **ئەبوو حەسەن عەلی کوڕی عیسا ئەربیلی** (). لە شاری هەولێر لە دایک بووە و یەکێک بووە لە کوردە ناودارەکانی مەزهەبی شیعە. بە پیاوێکی ڕەنگین و بەخشندە ناودەبرێ، باوکیشی پارێزگەری هەولێر بووە. لە بەغدا نوسینگەیەکی هەبوو، لە (ديوان الإنشاء)ی بەغدا نوسەر بووە و بە نوسەرێکی زیرەک ناونرابوو. بەوەش ناسراوە کە یەکێک بووە زانستی ئیسلامی بە قووڵی لێدەکۆڵێتەوە و ڕۆلێکی گرینگی هەبووە لەسەر بڵاوبوونەوەی زانستی ئیسلام.

## کتێبەکان و شیعرەکانی
### کتێبەکانی
* ديوان الصاحب بهاء الدين علي بن عيسى الإربلي
* 
*كشف الغمة في معرفة الأئمة
* رسالة الطيف
* ديوان شعر
* جلوة العشاق وخلوة المشتاق
* نزهة الأخبار في ابتداء الدنيا وقدر القوي الجبار
* المقامات الأربع
* وحياة الإمامين: زين العابدين محمد الباقر

### نموونەی شیعر

ماناکەی:

هەرچییەک بەبێ تاوانی گوێی ڕابکات
وە هەرکەسێک سێبەری منی خۆڕاگر بێت

خودا لە ئاگرەوە بەرەکەتت پێ ببەخشێت
بۆ گرامی دڵ بەخۆڕایییە

وە من دڵخۆش بووم بە خەم و پەژارە
بۆیە وازهێنانەکەت مەنی دەخوات

## سەرچاوەکان
نەھەنگی دداندار

**نەھەنگی دداندار** (کە پێیان دەوترێت **ئۆدۆنتۆسیتەکان**، ناوی ڕێکوپێک **Odontoceti**) کۆمەڵێک لە سیتاسییەکانن کە بریتین لە دۆلفینەکان، پۆرپۆسەکان، و ھەموو نەھەنگەکانی تر کە ددانیان ھەیە، وەک نەھەنگە نووکدارەکان و نەھەنگە سپێرمەکان. ٧٣ جۆر لە نەھەنگە ددانەکان وەسف کراون. ئەوان یەکێکن لە دوو گرووپی زیندووی سیتاسییەکان، ئەوی تریان نەھەنگە باڵینەکانن (Mysticeti)، کە باڵینیان ھەیە لەبری ددان. پێدەچێت ھەردوو گرووپەکە نزیکەی ٣٤ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر (میا) لەیەکتر جیا بووبنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پردی باتەرسیا

**پردی باتەرسیا** (بە ئینگلیزی: Battersea Bridge) پردێکی ئاسنی داڕێژراو و گرانیتە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا لە لەندەن، ئینگلتەرا ھەڵکەوتووە. پردەکە ناوچەی چێڵسی لە کەناری باکوور بە باتەرسیا لە کەناری باشوور دەبەستێتەوە. ئەم پردە، کە لە ساڵی ١٨٩٠ کرایەوە، جێگرەوەی پردێکی دارینی پێشووتر بوو کە لە ھەمان شوێندا بوو. بەھۆی نەخشە و گرنگییە مێژووییەکەیەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* پۆلێن کراوە.

## پردە کۆنەکەی باتەرسیا (١٧٧١-١٨٨٥)
یەکەم پرد لەم شوێنەدا لە ساڵی ١٧٧١ کرایەوە و پێکھاتەیەکی دارینی ھەبوو کە لەلایەن ھێنری ھۆڵاندەوە نەخشێنرابوو. ئەم پردە دارینە، کە دوا پردی لەو جۆرە بوو لە لەندەن، بەھۆی کەوانە تەسکەکانیەوە مەترسییەکی گەورەی بۆ ھاتوچۆی کەشتیوانی دروست دەکرد و زۆر بەکەڵکی ھاتوچۆی قورس نەدەھات. سەرەڕای ئەوەش، پردە کۆنەکە بووە سەرچاوەی ئیلھام بۆ ھونەرمەندانی وەک جەیمس ویسلەر و ج.م.و. تێرنەر. لە ساڵی ١٨٧٩، دەستەی کارەکانی میترۆپۆلیتان (Metropolitan Board of Works) پردەکەی کڕییەوە و باجەکانی لابرد، بەڵام بەھۆی خراپیی دۆخیەوە، لە ساڵی ١٨٨٥ بڕیاری ڕووخاندنی درا.
چەپ|وێنۆک|دیزاینی ئاسنی داڕێژراو و ڕووناککەرەوەکانی سەر پردەکە.

## پردی ئێستا (١٨٩٠)

### نەخشە و دروستکردن
پردی نوێ لەلایەن سێر جۆزێف بازاڵگێت، ئەندازیاری بەناوبانگی سەردەمی ڤیکتۆریا، نەخشکراوە و لە ٢١ی تەممووزی ١٨٩٠ کرایەوە. پردەکە لەسەر پێنج پایەی گرانیتی دروست کراوە و پێکھاتەی سەرەوەی لە ئاسنی داڕێژراوە. بازاڵگێت گرنگییەکی زۆری بە لایەنی جوانیی پردەکە داوە، کە لە وردەکارییەکانی وەک نەخشی سەر ئاسنەکان و ڕووناککەرەوە ڕازاوەکاندا دەردەکەوێت. ئەم پردە بە تەسکترین پردی ڕێگای ئۆتۆمبێل دادەنرێت کە لەسەر ڕووباری تەمز لە لەندەن ماوەتەوە، کە پانییەکەی تەنھا ١٢ مەتر (٤٠ پێ)یە.

### کێشەکانی ھاتوچۆی ڕووبار
سەرەڕای جوانییەکەی، پانیی تەسک و کەوانە نزیکەکانی پردی باتەرسیا بووەتە ھۆی ئەوەی ببێتە یەکێک لە پردە ھەرە کێشەدارەکان بۆ ھاتوچۆی کەشتیوانی لەسەر ڕووباری تەمز. مێژوویەکی درێژی لە پێکدادانی کەشتی و بەلەمەکان ھەیە. بۆ نموونە، لە ساڵی ٢٠٠٥ بەلەمێکی بارھەڵگر خۆی بە یەکێک لە پایەکاندا کێشا و زیانێکی زۆری پێ گەیاند. ئەم ڕووداوانە وایان کردووە کە پردەکە نازناوی "مەترسیدارترین پردی تەمز"ی پێ ببەخشرێت لەلایەن کەشتیوانانەوە. ئەمەش وای کردووە کە ھەمیشە لەژێر چاودێریی ورددا بێت بۆ پاراستنی پارێزراویی پێکھاتەکەی.
چەپ|وێنۆک|پردەکە وەک چۆن لەسەر ڕووباری تەمز دەردەکەوێت.

## سەرچاوەکان
ڕووسای چوارەم

**ڕووسای چوارەم** (٥٨٥ پ.ز کۆچی دواییی کردووە) لە ساڵی ٥٩٠ پێش زایین تا ٥٨٥ پێش زایین پادشای ئورارتوو بووە. ڕووسای چوارەم کوڕ و جێنشینی ڕووسای سێیەم بووە و جێنشینی ساردووری چوارەم بووە. ناوی ئەو لەسەر ژمارەیەک لە لوولە گڵینەکان ھاتووە کە لە کەرمیر بلور (نزیک یەریڤان، ئەرمەنستان) دۆزراونەتەوە، لەنێویاندا لەوحەکان کە نووسراوی شاھانەی خۆی لەسەرە. بەڵام نزیکەی ھیچ شتێک لەبارەی حوکمڕانییەکەیەوە نازانرێت. لەوانەیە ئەو ھراچیا (ئەرمەنی: Հրաչյա) بێت کە مێژوونووسی ئەرمەنی مووسای خوورێنێ باسی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی دەیەی ٥٨٠ی پ.ز
پۆل:ئورارتوو
پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
داگیرکاریی ماد بۆ سەر ئورارتوو

**لەشکرکێشیی مادەکان بۆ سەر ئورارتوو** یان **داگیرکردنی ئورارتوو لەلایەن مادەکان** ئاماژەیە بۆ ئەو ھەڵمەتە سەربازییانەی کە لە کۆتاییی سەدەی حەوتەمی پێش زایین تا سەرەتای سەدەی شەشەمی پێش زایین لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ماد و پادشا کەیخوسرەوەوە دژی شانشینی ئورارتوو ئەنجامدراون. ئەم لەشکرکێشییانە بەشێک بوون لە زنجیرەیەک ململانێی فراوانتر بە بەشداریی ماد و سەکەکان و گرووپەکانی دیکە کە تێیدا بەشداربوون لە ڕووخانی ئورارتوو و سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتیی ماد دواجار وەک ھێزێکی باڵادەست لە ناوچەکەدا.

## پێشینە
ئورارتوو شانشینییەکی بەھێزی سەردەمی ئاسن بوو کە لە دەوری بەرزایییەکانی ئەرمەنستان لە نێوان دەریاچەی وان و دەریاچەی ورمێ و دەریاچەی سێڤاندا ناوەندی بوو. خاکی شانشینی کۆنی ئورارتوو بەسەر سنوورە مۆدێرنەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و ئەرمەنستاندا درێژبووەتوە. پادشاکانیان نووسراوی بزمارییان بە زمانی ئورارتی جێھێشتووە، کە ئەندامی بنەماڵەی زمانی ھورۆ-ئورارتی بووە. ھەرچەندە نزیکەی بەردەوام لە شەڕدا بوو لەگەڵ ئاشوورییەکانی باشووریان. ئەمەش ئورارتووی لاواز کرد. لەم نێوەندەدا کەیخوسرەو کە تازە ئیمپراتۆریەتیی ئاشوورییان لەگەڵ نەبوپلاسەری ھاوپەیمانەکەی لە بابل داگیر کردبوو. متمانە و تێبینیی ئەوەی کرد کە ئورارتوو لاواز بووە، ڕەنگە کەیخوسرەو ھەنگاوی نابێت بۆ داگیرکردنی.

## داگیرکارییەکە
کاتێک لەشکرکێشییەکە بەڕاستی ڕوویدا لە نێوان مێژوونووساندا مشتومڕی لەسەر دەکرێت، سەرچاوەکان بە درێژاییی ساڵانی ٦٠٩ پێش زایین تا ٥٩٠ پێش زایین جیاوازن. کەیخوسرەو ھێزەکانی خۆی لە دژی شانشینی ئورارتوو و مانناکان جووڵاند. ئەم ھێرشە بووە ھۆی ئەوەی ھەردوو شانشینەکە لە تۆماری مێژوویی دەربچن لە دەوروبەری ساڵی ٥٩٠ پێش زایین، کاتێک ئیرمیای پێغەمبەری عیبرییەکان وەک ژێردەستەی مادەکان باسیان دەکات. سەرچاوەکان دەڵێن کە کەیخوسرەو «شکستی بە ئورارتوو ھێنا و داگیری کردن». ڕەنگە بەو مانایە بێت کە داگیرکارییەکە بە خێرایی و زوویی ڕوویدابێ، بە بەرگرییەکی کەم، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئورارتوو لاوازتر بووە.

## دەرئەنجام
ڕووخانی ئورارتوو بووە ھۆی سەرھەڵدانی شانشینییەکی نوێی ئەرمەنستان لە شاخەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ کە دان بە مافی مادەکاندا نا بەسەر خاکەکە و وەک بەشێک لێیان. لە ئەرمەنستانەوە مادەکان پاڵیان نا بەرەو ڕۆژئاوا بەرەو دەریای ڕەش. لەوێ لەلایەن کۆمەڵێکی ئاوارە و سەرگەردانی کیمێری و سەکەکان پێشوازییان لێکرا کە ھێشتا لە ناوچەی ناوخۆییی ئەنادۆڵدا دەسوڕانەوە کە بە کەپەدۆکیا ناسرابوو. داگیرکردنی ئەم ناوچەیە شەڕێکی شەش ساڵەی لەگەڵ شانشینی لیدیای ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ (٥٩٠-٥٨٥ پێش زایین) خێراتر کرد. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە مادەکان حوکمڕانیی ھەموو ئەنادۆڵ بکەن لە بەرامبەر ڕووباری ھالیس. کە کۆتاییی ھات بە سنووری ھاوبەشی نێوان مادەکان و لیدییەکان دوای ئەوەی شەڕەکە بە چەقبەستوویی کۆتاییی ھات.

## ئەمانەش ببینە

* لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری
* شەڕی ئورارتوو و ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری

## سەرچاوەکان

پۆل:ئورارتوو
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئورارتوو
پردی لامبێت

**پردی لامبێت** (بە ئینگلیزی: Lambeth Bridge) پردێکی کەوانەیی پۆڵایینە بۆ ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل و پیادە کە بەسەر ڕووباری تەمز لە ناوەڕاستی لەندەن، ئینگلتەرا ھەڵکەوتووە. پردەکە دەکەوێتە نێوان پردی وێستمینستەر و پردی ڤۆکسۆڵ، و ناوچەی لامبێت بە وێستمینستەر دەبەستێتەوە. پردی ئێستا، کە دووەم پردە لەم شوێنەدا، بە ڕەنگە سوورە دیارەکەی ناسراوەتەوە کە ھێمایە بۆ ئەنجومەنی لۆردان و وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم تۆمار کراوە.

## مێژوو

### پردی یەکەم (١٨٦٢–١٩٢٩)
بۆ سەدان ساڵ، تاکە ڕێگەی پەڕینەوە لەم شوێنەدا بەلەم بوو. یەکەم پرد لەم شوێنەدا پردێکی ھەڵواسراو بوو کە لەلایەن ئەندازیار پیتەر دبلیو. بارلۆوە نەخشەی بۆ کێشرابوو و لە ساڵی ١٨٦٢ کرایەوە. پردەکە لە سێ مەودا پێک ھاتبوو و بە کەیبڵی ئاسنین ڕاگیرابوو. بەڵام پردەکە لە ڕووی پێکھاتەوە زۆر پتەو نەبوو و ڕێڕەوەکانی زۆر لێژ بوون، کە وای دەکرد بۆ گالیسکە و ئەسپ گونجاو نەبێت. بەھۆی ئەم کێشانەوە، زوو بە زوو تەنھا بۆ پیادە سنووردار کرا و دوای چەندین ساڵ لە کەمبەکارھێنان و ناجێگیری، لە ساڵی ١٩٢٩ بۆ ڕووخاندن داخرا.

### پردی دووەم و ئێستا (١٩٣٢–ئێستا)
پردی ئێستا لە نێوان ساڵانی ١٩٢٩ و ١٩٣٢ دروست کرا و لە ١٩ی تەممووزی ١٩٣٢ لەلایەن شا جۆرجی پێنجەمەوە بە فەرمی کرایەوە. پردەکە بەرھەمی کاری ھاوبەشی ئەندازیار سێر جۆرج ھامفریز و نژیاروانان سێر ڕێجیناڵد بلۆمفیڵد و جی. تۆفام فۆرێست بوو. نەخشەسازیی پردە نوێیەکە بە شێوەیەک بوو کە بتوانێت قەبارەی زۆری ھاتوچۆی ھاوچەرخ ھەڵبگرێت و ببێتە پێکھاتەیەکی بەھێز و جێگیر.
چەپ|وێنۆک|دیمەنی باکوور لەسەر پردی لامبێتەوە، کە چاوی لەندەن و کۆشکی وێستمینستەر نیشان دەدات.

## نەخشەسازیی و ھێماسازی
پردی لامبێت لە پێنج کەوانەی پۆڵایین پێکھاتووە و بە شێوەیەکی بەرچاو بە ڕەنگی سوور بۆیاخ کراوە. ئەم ڕەنگە بە مەبەست ھەڵبژێردراوە بۆ ئەوەی ھاوتەریب بێت لەگەڵ کورسییە سوورەکانی ئەنجومەنی لۆردان (House of Lords) کە دەکەوێتە بەشی باشووری کۆشکی وێستمینستەر. ئەمەش جیاوازییەکی ڕەنگاوڕەنگ لەگەڵ پردی وێستمینستەری دراوسێی دروست دەکات، کە ڕەنگی سەوزە و ھێمایە بۆ ئەنجومەنی گشتی (House of Commons).

لە ھەردوو سەری پردەکەوە، جووتێک ستوونی بەرز (obelisk) ھەن کە لەسەر لوتکەیان شێوەیەک ھەیە کە زۆرجار بە ھەڵە بە ئاناناس ناودەبرێت. باوەڕێکی باو ھەیە کە ئەمە ڕێزلێنانە بۆ جۆن ترەیدسکەنتی بچووک، کە گوایە یەکەم ئاناناسی لە بەریتانیا لە لامبێت چاندووە. بەڵام لە ڕاستیدا، ئەم شێوانە زیاتر لە قەوزاخ (pinecone) دەچن کە ھێمایەکی کلاسیکییە بۆ میوانداری و بەردەوامی، و وەک نەخشەیەکی نژیاروانی بەکارھاتوون.

## لە کەلتووری باودا
پردی لامبێت لە چەندین فیلمی سینەماییدا دەرکەوتووە. یەکێک لە دیارترین دەرکەوتنەکانی لە فیلمی ھاری پۆتەر Harry Potter and the Prisoner of Azkaban دایە، کاتێک پاسی Knight Bus بە شێوەیەکی ئەفسوناوی لە نێوان دوو پاسی دیکەدا خۆی بچووک دەکاتەوە بۆ ئەوەی لەسەر پردەکە تێپەڕێت. ھەروەھا لە فیلمەکانی جەیمز بۆند وەک Spectre و چەندین فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی دیکەدا بەکار ھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی پیادەی میلینیەمی لەندەن

**پردی میلینیەم** (بە ئینگلیزی: Millennium Bridge)، کە ناوی فەرمیی **پردی پیادەی میلینیەمی لەندەن London Millennium Footbridge**ە، پردێکی ھەڵواسراوی پۆڵایینە بۆ پیادە کە بەسەر ڕووباری تەمز لە لەندەن، ئینگلتەرا دروست کراوە. پردەکە کەناری بانکی ساوس (Bankside)، لە نزیک گالێریی تەیت مۆدێرن و شانۆی گلۆبی شێکسپیر، بە شاری لەندەن لە نزیک کڵێسای جام سانت پۆڵ دەبەستێتەوە. پردەکە بەھۆی لەرزینەوەیەکی چاوەڕواننەکراوەوە کە لە ڕۆژی کردنەوەیدا ڕوویدا، بە شێوەیەکی نافەرمی بە "پردە لەرزۆکەکە" (The Wobbly Bridge) ناسراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
نەخشەی پردەکە لە ئەنجامی پێشبڕکێیەکەوە لە ساڵی ١٩٩٦ ھەڵبژێردرا، کە لەلایەن ئەنجومەنی ساوسوارک و دامەزراوەی فاینانشیاڵ تایمزەوە ڕێک خرابوو. نەخشەی براوە بەرھەمی کاری ھاوبەشی نێوان گرووپی ئەندازیاریی ئاروپ، کۆمپانیای نژیاروانیی فۆستەر و ھاوبەشەکانی، و پەیکەرتاش سێر ئەنتۆنی کارۆ بوو. ئامانج دروستکردنی پردێکی زۆر نزم بوو کە وەک "تیغێکی ڕووناکی" بەسەر ڕووبارەکەدا دەربکەوێت و کەمترین کاریگەریی لەسەر دیمەنە مێژووییەکانی دەوروبەری ھەبێت. ئەمە یەکەم پردی نوێ بوو کە لە ناوەڕاستی لەندەن بەسەر ڕووباری تەمزدا لە ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵدا دروست دەکرا.
چەپ|وێنۆک|دیمەنی پردەکە لە کڵێسای جام سانت پۆڵەوە، کە نەخشە ھاڕێکەکەی بە ڕوونی نیشان دەدات.

## کێشەی لەرزینەوە ("پردە لەرزۆکەکە")
پردی میلینیەم لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٠ بە ئامادەبوونی ھەزاران کەس کرایەوە. بەڵام ھەر زوو دوای کردنەوەی، پردەکە دەستی بە لەرزینەوەیەکی ئاسۆیی چاوەڕواننەکراو کرد کە بووە ھۆی ترس و نائارامی لەنێو خەڵکدا. ئەم دیاردەیە، کە بە "وروژاندنی لایەنی ھاوکات" (synchronous lateral excitation) ناسراوە، لە ئەنجامی ھەنگاوی ھەزاران پیادەوە دروست بوو کە بە شێوەیەکی نائاگایانە خۆیان لەگەڵ جووڵە سەرەتاییەکەی پردەکەدا دەگونجاند، و بەمەش جووڵەکەیان بەھێزتر دەکرد. بەھۆی ئەم کێشەیەوە، پردەکە تەنھا دوو ڕۆژ دوای کردنەوەی داخرا.

بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە، ئەندازیاران بۆ ماوەی نزیکەی دوو ساڵ کاریان کرد و ٨٩ ئامێری دامرکێنەرەوەی جووڵە (damper)یان لەژێر پردەکەدا جێگیر کرد. ئەم ئامێرانە وەک شۆک ئەبسۆربەری ئۆتۆمبێل کار دەکەن و وزەی جووڵەکان ھەڵدەمژن. پردەکە دوای چاکسازییەکەی کە ٥ ملیۆن پاوەندی تێچوو، لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٠٢ دووبارە کرایەوە و لەو کاتەوە بەبێ ھیچ کێشەیەک جێگیرە.

## لە کەلتووری باودا
سەرەڕای دەستپێکە نالەبارەکەی، پردی میلینیەم بووەتە یەکێک لە پێکھاتە ناسراوەکانی لەندەن. یەکێک لە دیارترین دەرکەوتنەکانی لە دیمەنی کردنەوەی فیلمی ھاری پۆتەر  Harry Potter and the Half-Blood Prince (٢٠٠٩) دایە، کاتێک پردەکە لەلایەن مەرگخۆرەکانەوە (Death Eaters) دەڕووخێنرێت و دەکەوێتە ناو ڕووباری تەمزەوە. ھەروەھا لە فیلمی Guardians of the Galaxy (٢٠١٤) و چەندین فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی دیکەدا دەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان
پردی کیو

**پردی کیو** (بە ئینگلیزی: Kew Bridge) پردێکی بەردینی پۆلێنکراوی پۆلی دووەمە کە بەسەر ڕووباری تەمز لە ڕۆژئاوای لەندەن، ئینگلتەرا دروست کراوە. ناوی فەرمیی پردەکە **پردی شا ئێدواردی حەوتەم**ە، کە لەلایەن خودی شاوە لە ساڵی ١٩٠٣ کراوەتەوە. پردەکە ناوچەی کیو لە کەناری باشوور بە برێنتفۆرد لە کەناری باکوور دەبەستێتەوە و پردی ئێستا سێیەم پردە کە لەم شوێنەدا دروست کراوە.

## مێژوو

### پردی یەکەم (١٧٥٩–١٧٨٩)
یەکەم پرد لەم شوێنەدا لەلایەن ڕۆبێرت تەنستۆڵەوە، کە خاوەنی پردی پووتنی بوو، دروست کرا و لە ١ی حوزەیرانی ١٧٥٩ کرایەوە. پردەکە لەلایەن جۆن بارناردەوە نەخشەی بۆ کێشرابوو و پێکھاتەیەکی تەواو دارینی ھەبوو کە لەسەر دوو بناغەی بەردین لە ھەردوو کەنارەکەدا وەستابوو. پردەکە لە ١١ کەوانە پێک ھاتبوو. بەھۆی پێکھاتە دارینەکەیەوە، تەمەنی کورت بوو و تێچووی چاککردنەوەی بەردەوامی زۆر بوو، بۆیە کوڕی تەنستۆڵ بڕیاری دا پردێکی نوێی بەردین لە شوێنیدا دروست بکات.

### پردی دووەم (١٧٨٩–١٩٠٣)
پردی دووەم، کە پردێکی بەردین بوو، لەلایەن نژیاروایی ناسراو جەیمس پاینەوە نەخشێنرا. شا جۆرجی سێیەم، کە لە نزیک کۆشکی کیو دەژیا، ھاندەرێکی گەورەی پڕۆژەکە بوو و یەکەم بەردی بناغەی لە ساڵی ١٧٨٣ دانا. پردەکە لە حەوت کەوانەی بەردین پێک ھاتبوو و لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٧٨٩ کرایەوە. ئەم پردە بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک خزمەتی کرد، بەڵام لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا بەھۆی زیادبوونی ھاتوچۆوە زۆر تەسک بوو و ڕێڕەوەکانیشی زۆر لێژ بوون، بۆیە بڕیاری ڕووخاندن و دروستکردنی پردێکی نوێ درا.
چەپ|وێنۆک|پردی دووەمی کیو، وەک لە ساڵی ١٨٣٢دا دەرکەوتووە.

### پردی سێیەم و ئێستا (١٩٠٣–ئێستا)
پردی سێیەم و ئێستا لەلایەن ئەندازیاران سێر جۆن وۆڵف باری و کوتبێرت ئەی. برێرەتنەوە نەخشێنرا. کارکردن تێیدا لە ساڵی ١٨٩٩ دەستی پێ کرد و لە ٢٠ی ئایاری ١٩٠٣ لە ڕێوڕەسمێکی گەورەدا لەلایەن شا ئێدواردی حەوتەم و شاژن ئەلێکساندراوە کرایەوە. پردەکە بە فەرمی ناوی "پردی شا ئێدواردی حەوتەم"ی لێنرا، ھەرچەندە تا ئەمڕۆش بە "پردی کیو" ناسراوە. ئەم پردە یەکێکە لە پردە سەرەکییەکانی ڕۆژئاوای لەندەن و ھاتوچۆی ڕێگا بازنەییەکانی باکوور و باشووری لەندەنی بەسەردا تێدەپەڕێت.

## نەخشەسازیی و پێکھاتە
پردی ئێستای کیو لە سێ کەوانەی گەورەی گڕانیتی پێکدێت. کەوانەی ناوەڕاست بە پانیی ٤١ مەتر (١٣٥ پێ) گەورەترینیانە بۆ ئەوەی ڕێگە بە ھاتوچۆی کەشتییەکان بدات. نەخشەکەی سادە و بەھێزە و بە شێوازێکی کلاسیکیی ئێدواردی نەخشێنراوە. ڕێڕەوەکەی فراوانە و بە شێوەیەکە کە بتوانێت قەبارەی زۆری ھاتوچۆی ھاوچەرخ ھەڵبگرێت. پردەکە بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییەکەیەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم دەستنیشان کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
ھێنری شەشەم

**ھێنری شەشەم** (٦ی کانوونی دووەمی ١٤٢١ – ٢١ی ئایاری ١٤٧١) لە ساڵانی ١٤٢٢ تا ١٤٦١ و ١٤٧٠ تا ١٤٧١ پاشای ئینگلتەرا بووە،  و لە ساڵی ١٤٢٢ تا ١٤٥٣ پاشای جێنانکۆکی فەرەنسا بووە. تاکە منداڵی ھێنری پێنجەم بووە، لە تەمەنی ھەشت مانگیدا، دوای مردنی باوکی، تەختی پاشایەتی ئینگلتەرای گرتەدەست و دوای مردنی چارڵزی شەشەم کە دەکاتە باپیری لە دایکییەوە و پاشای فەرەنسا بوو، دوای مردنی وەک پاشای فەرەنسا شوێی گرتەوە.

ھێنری لە کاتی جەنگی سەد ساڵەی (١٣٣٧–١٤٥٣) لەدایک بووە. تاکە پاشای ئینگلیزییە کە تاجی پادشای فەرەنسای لەسەر دانراوە، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٤٣١ لە نۆتردام دی پاریس بە ناوی ھێنری دووەم تاجی پاشایەتی لەسەر دانرا.

بە پێچەوانەی باوکییەوە، ھێنری شەشەم بە ترسنۆک، پاسیڤ، خێرخوازی و ڕق لە شەڕ و توندوتیژی وەسف دەکرا. لە ساڵی ١٤٤٥ ھێنری ھاوسەرگیری لەگەڵ مارگریتی ئەنجو خوشکەزای چارڵی حەوتەم دەکات بە ھیوای بەدەستھێنانی ئاشتی؛ بەڵام سیاسەتی ئاشتی شکستی ھێنا و شەڕ دەستی پێکردەوە. تا ساڵی ١٤٥٣، کالاس تاکە خاک بوو کە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە لە کیشوەری ئەورووپا بەڕێوەدەبرا. جەماوەری ناوخۆیی ھێنری لە ساڵانی ١٤٤٠دا دابەزی و لە ئەنجامدا نائارامی سیاسی لە ئینگلتەرا گەشەی کرد. بەھۆی شکستە سەربازییەکان و قەیرانە سیاسییەکان، ھێنری لە ساڵی ١٤٥٣ تووشی تێکچوونی دەروونی بوو، کە بووە ھۆی ململانێی دەسەڵات لە نێوان بنەماڵەی شاھانە: ڕیچارد، دوکی سێیەمی یۆرک، ئێدمۆند بیوفۆرت، دوکی دووەمی سەمەرسێت، و شاژن مارگریت. شەڕی ناوخۆ لە ساڵی ١٤٥٥ سەریھەڵدا و ململانێی خانەدانی ماوەیەکی درێژی خایاند کە بە شەڕەکانی گوڵەکان ناسراوە (١٤٥٥–١٤٨٧).

ھێنری لە مانگی ئازاری ساڵی ١٤٦١ لەلایەن کوڕە گەورەکەی یۆرکەوە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، کە وەک ئێدوارد چوارەم تەختی پاشایەتی وەرگرت. ھێنری لە ساڵی ١٤٦٥ لەلایەن ھێزەکانی ئێدواردەوە گیرا و لە تاوەری لەندەن زیندانی کرا. ھێنری لەلایەن ڕیچارد نێڤڵ ("وارویک پاشا ساز") لە ساڵی ١٤٧٠ گەڕێنرایەوە سەر تەختی پاشایەتی، بەڵام لە ساڵی ١٤٧١دا ئێدوارد دەسەڵاتی وەرگرتەوە و تاکە کوڕی ھێنری، ئێدوارد لە وێستمینستەری کوشت و جارێکی دیکە ھێنری زیندانی کردەوە. ھێنری لە مانگی ئایاری ساڵی ١٤٧١ لە تاوەرەکەدا کۆچی دوایی کرد، لەوانەیە بە فەرمانی شا ئێدوارد کوژرابێت. ڕەنگە ھێنری بە چەقۆ کوژرابێت: تەرمی زۆر دواتر دۆزرایەوە کە قژی قاوەیی سووکی بەو شتە چەقاوە کە پێدەچوو خوێن بێت. لە چێرتسی دەبی بە خاک سپێردرا و لە ساڵی ١٤٨٤ ڕووی لە قەڵای ویندسۆر کرد، میراتێکی دامەزراوە پەروەردەیییەکانی بەجێھێشت، دوای ئەوەی کۆلێژی ئیتۆن و کۆلێژی کینگز لە کامبریج و کۆلێژی ئۆڵ سۆڵز لە ئۆکسفۆرد دامەزراند. ویلیام شکسپیر سێبەری شانۆنامەی لەسەر ژیانی خۆی نووسی، کە وەک کەسێکی لاواز و بە ئاسانی لەژێر کاریگەری ھاوسەرەکەیدا وێنا دەکات.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*: 
* 
* 

## ئەمانەش ببینە

* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ھێنری شەشەم لە ماڵپەڕی فەرمی دەسەڵاتی پاشایەتی بەریتانیا
* ھێنری شەشەم لە مێژووی بی بی سی
* Portraits of King Henry VI

پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
پۆل:مردووانی ١٤٧١
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٢١
ڕێککەوتننامەی ژینگەییی نێونەتەوەیی

**ڕێککەوتننامەی ژینگەیی نێونەتەوەیی** یان ھەندێک جار **پڕۆتۆکۆلی ژینگەیی**، جۆرێکە لە پەیماننامە کە لە یاسای نێودەوڵەتیدا پابەندکەرە، و ڕێگەیان پێدەدات بگەن بە ئامانجێکی ژینگەیی. بە واتایەکی تر، "بەڵگەنامەیەکی نێوان حکوومەتەکانە کە مەبەست لێی پابەندکردنی یاساییە و ئامانجە سەرەکییە ڕاگەیەندراوەکەی ڕێگریکردن یان بەڕێوەبردنی کاریگەرییەکانی مرۆڤە لەسەر سەرچاوە سروشتییەکان."

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:یاسای ژینگەیی
پۆل:پرسە ژینگەییەکان