ڕەخنە لە ئیسلام

**ڕەخنەگرتن لە ئیسلام** بە شێوەیەکی بەرفراوان بە ڕەخنە لە ئایینی ئیسلامی لە بیروباوەڕ و بنەما و/یان ھەر بیرۆکەیەکی تر کە دەگەڕێتەوە بۆ ئیسلام پێناسە دەکرێت.

ڕەخنە لە ئیسلام لە قۆناغەکانی دروستبوونی ئیسلامەوە بوونی ھەبووە. ناڕەزایی نووسراوی سەرەتایی لەلایەن مەسیحییەکان و جولەکەکانەوە و ھەروەھا لە ھەندێک لە موسڵمانانی پێشووی وەک ئیبن ئەلڕاوەندییەوە ھاتووە. دواتر جیھانی موسڵمانان خۆی ڕەخنەی لێ گیرا. ڕەخنەکانی ڕۆژاوا لە ئیسلام دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول و ڕووداوە تیرۆریستییەکانی دیکە زیاتر بوون.

بابەتەکانی ڕەخنە بریتین لە ئەخلاقی ژیانی محەممەد، دامەزرێنەری ئیسلام، لە ھەردوو ژیانی گشتی و کەسیدا. ھەروەھا پرسەکانی پەیوەست بە دروستی و ئەخلاقی کتێبە پیرۆزەکانی ئیسلام، واتە قورئان و فەرموودەکان، لەلایەن ڕەخنەگرانەوە باس دەکرێن. ھەروەھا ئیسلام وەک جۆرێک لە ئیمپریالیزمی عەرەبی تەماشا کراوە و لەلایەن کەسایەتییەکانی ئەفریقا و ھیندستانەوە ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی لەناوبردنی کولتوورە ڕەسەنەکان. ھەروەھا ڕووانینی ئیسلام بۆ پرسی کۆیلایەتی ڕەخنەی لێگیراوە، کە بووە ھۆی ئەوەی بازرگانانی موسڵمان ١٧ ملیۆن کۆیلە ھەناردە بکەن بۆ کەنارەکانی زەریای ھیندی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا. مەزھەبی شافیعی ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە بەھۆی بانگەشەکردن بۆ خەتەنەکردنی مێینە و ناساندنی ئەم کارە بە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، کە پێشتر بوونی نەبووە.    لەم دواییانەدا، بیروباوەڕە ئیسلامییەکان سەبارەت بە بنەچەی مرۆڤ, قەدەری پێشوەختە، بوونی خودا و سروشتی، ڕەخنەیان لێ گیراوە بەھۆی ناتەبایییەکانی لەگەڵ فەلسەفە و زانست.

ڕەخنەیەکی دیکە لەسەر پرسی مافەکانی مرۆڤ لە جیھانی ئیسلامیدا، چ لە ڕووی مێژوویییەوە و چ لە نەتەوە ئیسلامییە مۆدێرنەکاندا، لەوانەش مامەڵەکردن لەگەڵ ژنان، کەسانی ھاوڕەگەزخواز، و کەمینە ئایینی و نەتەوەیییەکان، وەک لە یاسا و پراکتیکی ئیسلامیدا دەردەکەوێت. تا ساڵی ٢٠١٤ نزیکەی چارەکێکی وڵات و ناوچەکانی جیھان (٢٦٪)یاسا یان سیاسەتی دژە کوفر و (١٣٪)یان ھەبووە. لە ساڵی ٢٠١٧دا، ١٣ نەتەوە کە ھەموویان نەتەوەی زۆرینەی موسڵمان بوون، سزای لەسێدارەدانیان جێبەجێ کردووە بەھۆی لادان یان کوفر. لە دوای ڕەوتی فرە کولتوری ئەم دوایییە، کاریگەری ئیسلام لەسەر بە ئیسلامبوونی وڵاتی میوانداردا ڕەخنەی لێ گیراوە. ھەروەھا لە وڵاتانی دیکەدا کە موسڵمانان کەمینەیەکی بەرچاون، وەک چین، ھیندستان و ڕووسیا، مشتوومڕەکانی بە ئیسلامبوون خراونەتەڕوو.

## مێژوو
### سەرەتای ئیسلام
وێنۆک| یوحەنای دیمەشق ڕاھیب و پەرستیارێکی سوری، ئایکۆنی سەدەی نۆزدەھەمی عەرەبی
سەرەتاییترین ڕەخنە نووسراوەکانی ئیسلام کە لە ئێستادا بەردەست بێت، لە نووسینەکانی مەسیحییەکاندا دەبینرێن کە کەوتوونەتە ژێر دەسەڵاتی سەرەتایی خەلافەتی ئیسلامییەوە. یەکێک لەو مەسیحیانە یوحەننای دیمەشق بوو (نزیکەی ٦٧٦–٧٤٨ ز)، کە ئاشنای ئیسلام و زمانی عەرەبی بوو. بەشی دووەمی کتێبەکەی بە ناوی *کانیاوی حیکمەت* بە ناوی «سەبارەت بە بیدعەی ئایینی» زنجیرەیەک گفتوگۆی نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانان دەخاتە ڕوو. یوحەننا ئیدیعای کرد کە ڕاھیبێکی ئاریایی (کە نەیدەزانی باھیرە) کاریگەری لەسەر محەممەد ھەبووە و عەقیدەکانی ئیسلامی وەک شتێکی زیاتر لە چەقۆکێشێک سەیر دەکرد کە لە کتێبی پیرۆزەوە کۆکراونەتەوە. یۆحەنا لە نووسینێکدا لەسەر ئیدیعای ئیسلام بۆ ڕەچەڵەکی ئیبراھیمی، ڕوونیکردەوە کە عەرەبەکان پێیان دەگوترا " ساراسین " (بە یۆنانی Σαρακενοί، ساراکێنۆی) چونکە "بەتاڵ" (κενός، kenos، بە یۆنانی) "لە سارا ". ئەوان پێیان دەگوترا " ھاگارنێس " چونکە "نەوەی کۆیلە کچە ھاجەر " بوون. لە قۆناغی سەرەتای فۆرماتیڤدا، ڕەخنە لەسەر ئیسلام بە گشتی شاراوە بوو، چونکە بە ئاشکرا لێپرسینەوە لە محمد یان قورئان نەک تەنھا بۆ ڕەخنەگر بەڵکو بۆ ھەموو کۆمەڵگەی ڕەخنەگر سزای ھەبوو. بۆ نموونە جوولەکەکان بە نەریتی زارەکی ڕەخنەیان لە محەممەد گواستەوە. ھەرچەندە پشتڕاستکردنەوەی نەریتە زارەکییەکان قورسە، بەڵام دەکرا ھەندێک چیرۆک و لێدوان لەبارەی کۆمەڵگە سەربەخۆکانەوە بدۆزرێتەوە. بەپێی یەکێک لە گێڕانەوەکان، ھەندێک لە جوولەکەکان پەیامی شاراوەیان لە قورئاندا داناوە، وەک *[[پیتە پچڕاوەکان|موقەتاعەت]]* (نامە نھێنییەکان)، کە گوایە ئاماژەیە بۆ ھەندێک بەش لە تەناخ سەبارەت بە زاراوەیەکی عیبری کە ئاماژەیە بۆ پێغەمبەرێکی ساختە.

ڕەخنەگرانی دیکەی بەرچاوی سەرەتایی ئیسلام بریتی بوون لە:
* ئەبو عیسا ئەلوەرەق، زانای سەدەی نۆیەم و ڕەخنەگری ئیسلام. 
* ئیبن ئەلراوەندی، بێدینێکی سەدەی نۆیەم، کە ئیسلامی ڕەتکردەوە و ڕەخنەی لە ئایین بە گشتی گرت.
* ئەلمەعری، شاعیر و ڕەخنەگری عەرەبی سەدەی یازدەھەم لە ئیسلام و ھەموو ئایینەکانی تر. ھەروەھا بە ڤیگنیزم و دژە وەچەخستنەوە ناسرا بوو.
* ئەبوبەکر ڕازی پزیشک و فەیلەسوف و کیمیازانێکی فارس کە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامیدا ژیاوە. ڕەخنەی لە چەمکەکانی پێغەمبەرایەتی و وەحی لە ئیسلامدا گرت.

### سەدەی ناوەڕاست
#### جیھانی ئیسلامی لە سەدەی ناوەڕاست
[وێنۆک| ڕەخنەگری ئیسلامی سەدەی دەیەم و یازدەھەم، شاعیری نابینا [ئەبووعەلا مەعەری|ئەلمەعری]]
لە سەدەکانی سەرەتای خەلافەتی ئیسلامیدا، یاسای ئیسلامی ڕێگەی بە ھاووڵاتیان دەدا بە ئازادی بۆچوونەکانیان دەرببڕن، لەوانەش ڕەخنە لە ئیسلام و دەسەڵاتدارانی ئایینی، بەبێ ترس لە سزا و گرتن. بەم پێیە چەندین ڕەخنەگر و گوماناوی بەرچاو لە ئیسلامدا ھەبوون کە لە ناو خودی جیھانی ئیسلامییەوە سەریان ھەڵداوە. یەکێک لە ڕەخنەگرانی دیار، کە لە سەدەی دەیەم و یازدەھەمدا لە سوریا دەژیا، شاعیری کوێر ئەبووعەلا مەعەری بوو. ئەو بە شیعرێک ناسرا کە کاریگەری «ڕەشبینییەکی گشتگیر»ی لەسەر بوو. بە گشتی ئایینەکانی بە «گژوگیا زیانبەخش» ناوزەد کردووە و دەڵێت ئیسلام قۆرخکاری لەسەر حەقیقەت نییە. ئەو سووکایەتییەکی تایبەتی بە *زانایان* ھەبووە.

لە ساڵی ١٢٨٠، فەیلەسوفی جوولەکە ئیبن کامونا لە کتێبی *تاقیکردنەوەی سێ* باوەڕەکەدا ڕەخنەی لە ئیسلام گرت. ئەو ھۆکاری ئەوە بوو کە شەریعەت لەگەڵ بنەماکانی دادپەروەریدا ناگونجێت و ئەمەش چەمکی محەممەد مرۆڤی کامڵ بوون دەخاتە ژێر پرسیارەوە: «ھیچ بەڵگەیەک نییە کە محەمەد گەیشتووەتە کامڵبوون و توانای کامڵکردنی ئەوانی دیکە وەک ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکرێت». بەم شێوەیە فەیلەسوف ئیدیعای کرد کە مرۆڤەکان لە پاڵنەرێکی شارەوەوە موسڵمان بوون

#### مەسیحییەتی سەدەی ناوەڕاست
سەرەتای ڕەخنەکانی ئەم سەردەمە لەلایەن نووسەرانی مەسیحییەوە دەستیپێکرد، کە زۆرێکیان ئیسلامیان وەک بیدعەیەکی مەسیحی یان جۆرێک لە بتپەرستی سەیر دەکرد و زۆرجار بە ھەڕەشەیەکی گەورە وەسفیان کردووە. گەشبینی ڕزگاری ئیسلامی و جەستەییبوونی لەلایەن نووسەرانی مەسیحییەوە ڕەخنەی لێگیرا. وەسفە ھەستیارەکانی ئیسلام بۆ بەھەشت وای کرد زۆرێک لە مەسیحییەکان بگەنە ئەو ئەنجامەی کە ئیسلام ئایینێکی ڕۆحی نییە، بەڵکو ئایینێکی ماددییە. ھەرچەندە چێژی ھەستیاری لە ئایینی مەسیحی سەرەتاییشدا ھەبووە، وەک لە نووسینەکانی ئیرێنیئوسدا دەبینرێت، بەڵام دواتر ڕووانینەکانی ئابین بووە ھۆی ڕەتکردنەوەی بەرفراوانی چێژی جەستەیی لە ھەردوو ژیانی ئێستا و ژیانی دوای مردن. عەلی کوڕی سەھل ڕەبان ئەلتەباری بەرگری لە وەسفی قورئان بۆ بەھەشت کرد و جەختی لەوە کردەوە کە کتێبی پیرۆز ئاماژە بەو جۆرە بیرۆکانەش دەکات، وەک خواردنەوەی شەراب لە ئینجیلی مەتادا.
[وێنۆک| [دانتێ ئەلیگیێری|دانتێ نیشان دراوە کە کۆپییەکی *کۆمیدیای یەزدانیی* بەدەستەوەیە، لە تەنیشت دەرگای چوونە ژوورەوەی دۆزەخ، حەوت تەراسەکەی چیای پورگاتۆری و شاری فلۆرانس، لەگەڵ گۆیەکانی بەھەشت لە سەرەوە.]]
ناوزڕاندنی وێنەیی پەیامبەری ئیسلام کە لە وێناکردنی سەرەتای سەدەی حەوتەمی کەنیسەی بیزەنتین دەستیپێکرد، سەرەتا لە شیعری داستانی سەدەی ١٤ی کۆمیدیای ئیلاھی لە نووسینی دانتێ ئەلگیێری دەرکەوت. لێرەدا محەممەد لە بازنەی ھەشتەمی دۆزەخدا دەردەکەوێت، لەگەڵ عەلی. لێرەدا دانتێ بە گشتی لۆمەی ئیسلام ناکات، بەڵکوو محەممەد تۆمەتبار دەکات بە جیابوونەوە، بە دامەزراندنی ئایینێکی تر دوای ئایینی مەسیحی. ھەندێک لە نووسەرانی سەدەی ناوەڕاستی کەنیسەکان محەممەدیان وەک بووکەڵەی شەیتان نیشان دا، کە بۆ دژایەتی مەسیح ھاتبێت. نامیلکەی ژیاننامەیی محەممەد بە لاتینی کە لە ژێر ناوی (*Tultusceptru de libro domni Metobii)* بڵاوکراوەتەوە، دەستنووسێکی ئەندەلوسییە و مێژووەکەی نادیارە، نیشان دەدات کە چۆن محەممەد (لە کتێبەکە ناوی محەممەد بە ئۆزیم ھاتووە، لە ھاشمەوە) لەلایەن شەیتانەوە فێڵی لێکرا و خیانەتی لە پەیامی پاکی خودا کردووە. چیرۆکەکە باس لەوە دەکات کە خودا خەمی چارەنووسی ڕۆحی عەرەبەکانی بووە و ویستویەتی لادانەکەیان لە باوەڕ بۆ ڕاست بکاتەوە. پاشان فریشتەیەک دەنێرێت بۆ ئۆسیۆس کە فەرمانی پێدەکات بانگەواز بۆ عەرەبەکان بکات؛ بەڵام ئۆسیۆس نەخۆشە و فەرمان بە شوێنکەوتووێکی گەنج دەکات بە ناوی ئۆزیم کە لەبری ئەوە فەرمانەکانی فریشتەکە جێبەجێ بکات. ئۆزیم دەست دەکات بە جێبەجێکردنی فەرمانەکانی، بەڵام لە ڕێگادا لەلایەن فریشتەیەکی خراپەوە دەوەستێت. ئۆزیمی نەزان پێی وایە ھەمان ئەو فریشتەیە کە پێشتر لەگەڵ ئۆسیۆس قسەی کردووە. فریشتە خراپەکە دەستکاری و گەندەڵی ئەو پەیامە ڕەسەنە دەکات کە لەلایەن ئۆسیۆسەوە بە ئۆزیم دراوە، و ناوی ئۆزیم بە محەممەد دەگۆڕێت. لەمەوە بنەما ھەڵەکانی ئیسلام بەدوای خۆیدا دێت، بەپێی ئەو نامیلکەیە. بەپێی دەروێشەکە بێدە محەممەد لە سەرەتای ژیان ١٦:١٢ پێشبینی کراوە، کە ئیسماعیل بە «پیاوێکی کێوی» وەسف دەکات کە «دەستی دژی ھەموو پیاوێک دەبێت».

لە ساڵی ١٣٩١دا پێدەچێت گفتوگۆیەک لە نێوان ئیمپراتۆری بیزەنتین مانوێلی دووەم و زانایەکی فارسیدا ڕوویدابێت کە تێیدا ئیمپراتۆر ڕای گەیاندووە:

لە بەرامبەردا پۆڵسی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی، پاولی ئەنتیۆک محەممەدی وەک پێغەمبەر قبوڵ کردووە، بەڵام نەک ئەوەی کە ئەرکەکەی گشتگیر بووبێت بۆ گشت جیھان. بەو پێیەی یاسای مەسیح لە شەریعەتی ئیسلام باڵاترە، محەممەد تەنھا فەرمانی بۆ عەرەبەکان کراوە، بەوەی پێشتر پێغەمبەریان بۆ نەچوو بوو. دێنیس کارتۆزی دوو وتاری نووسی بۆ ڕەتکردنەوەی ئیسلام، ئەمەش لەسەر داوای فەیلەسووف و کاتۆلیکی ئەڵمانی نیکۆلاسی کوزا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەخنە لە ئایین
پۆل:ڕەخنە لە ئیسلام
پۆل:ئیسلام
پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی
پۆل:قورئان
پۆل:محەممەد
پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام
پۆل:ڕەخنە لە دین