open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پەیوەندی نێوان ئیسرائیل و تورکیا

وێنۆک|250x250px|سەرکردەکانی تورکیا و ئیسرائیل

**پەیوەندی نێوان ئیسرائیل و تورکیا** پەیوەندی دوو قۆڵی نێوان دەوڵەتی ئیسرائیل و کۆماری تورکیایە. پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و تورکیا لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩ بە فەرمی کرا، ئەو کاتە تورکیا بوو بە یەکەم وڵاتی زۆرینەی موسڵمان کە دان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدانا.

## سەردەمی عوسمانی
ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پێش تورکیا بە ھەوڵی سوڵتان بایەزیدی دووەم پێشوازی لە پەنابەرانی جوولەکە کرد و ھەوڵەکانی بایزیدی دووەم یارمەتیی جوولەکەکانیدا بۆ مانەوە لە کاتە سەختەکاندا. بۆیە لە ئەنجامدا جوولەکەکان بە توندی دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی بوون و بەشێکی زۆریان بەرەو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ھەڵھاتن. ھەروەھا تیۆدۆر ھێرتسل ڕێبەری زایۆنیستەکان داوای لە سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی عوسمانی کرد کە فەلەستین داگیر بکات و بەڵێنی گەڕانەوە بۆ زایۆن جێبەجێ بکات.

## بازرگانی
rast|وێنۆک|250px|ئاڵای تورکیا و ئیسرائیل ھەڵکرا
تورکیا شەشەم گەورەترین شوێنی ھەناردەکردنی ئیسرائیلە. ماددە کیمیایییەکان و ماددە تەقێنراوەکانی نەوت ھەناردەکردنی سەرەکین. تورکیا کەرەستەی بەرگری تەکنەلۆژیای بەرز لە ئیسرائیل دەکڕێت، بەڵام تورکیا پێڵاو و جلوبەرگی سەربازی بۆ ئیسرائیل دابین دەکات. ھاوردەکردنی بەرھەمی سەوزەی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بە جێگیری ماوەتەوە و ھاوردەکردنی خۆراک و خواردنەوە و تووتنی ئامادەکراو لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١ دوو ھێندە زیادی کردووە.

## ھاوکاریی سەربازی
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_Navy_090819-N-5066C-003_Sailors_assigned_to_the_guided_missile_destroyer_USS_Stout_(DDG_55)_direct_a_Turkish_helicopter_during_a_vertical_replenishment.jpg|وێنۆک|ڕاھێنانی ساڵانەی ئەمریکا-تورکیا-ئیسرائیل، ٢٠٠٩
زانراوە کە تورکیا و ئیسرائیل بەڕاستی ھاوپەیمانی سەربازی باشن و کەرەستەی یەکتر دەفرۆشن. کۆمپانیاکانی بەرگریی ئیسرائیل ھاوکار بوون لە مۆدێرنکردنی ھێزی ئاسمانیی تورکیا. ڕێککەوتنەکان بریتین لە ھاوکاری ئاسمانی، دەریایی، وشکانی و ھەواڵگری، بەرھەمھێنانی فڕۆکە، چەک و مووشەک، سەردانی سەربازی ھاوبەش، مەشق و مەشق، ناردنی چاودێر بۆ چاودێریکردنی مانۆڕە سەربازییەکان، ئاڵوگۆڕی کارمەندان و مەشقی سەربازی.

## پەیوەندییە نەریتییەکان
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arkadaş_Association.png|وێنۆک|250پیکسڵ|کۆمەڵەی ئەرقەداش
کۆمەڵەی ئەرقەداش لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ پاراستنی میراتی جوولەکەکانی تورک و بەرەوپێشبردنی پەروەردەی تورکی-جوولەکە و پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و تورکیا دامەزراوە. ڕێکخراوەکە لە سەرەتای دامەزراندنییەوە زیاتر لە ٤ ھەزار ئەندامی ھەیە، نزیکەی ٤٠ خۆبەخش بۆ بەڕێوەبردنی کارە بەرفراوانەکانی و دوازدە لق لە سەرانسەری وڵاتدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکیا
پۆل:ئیسرائیل
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:ڕێکخراوە نێودەوڵەتیەکان
پۆل:دیپلۆماسی
پۆل:سیاسەت
گران تۆرێ سانتیاگۆ

**سەنتەری کۆستانێرا تۆرێ**، زیاتر بە گران تۆری سانتیاگۆ (تاوەری گەورەی سانتیاگۆ) ناسراوە، و پێشتر بە تۆرێ گران کۆستانێرا ناسرابوو، ئاسمان ڕوتێکی ٦٢ نھۆمییە لە سانتیاگۆی چیلی. بەرزترین بینایە لە ئەمریکای باشوور، دووەم بەرزترین بینایە لە ئەمریکای لاتین (لە پشت تۆرێس ئۆبیسپادۆ مەکسیکەوە) وو پێنجەم بەرزترین بینایە لە نیوەگۆی باشوور (لە پشت تاوەری ئۆتۆگراف و تاوەری ڕووناکی ئەندەنوسیا، و تاوەری کیو ١ و ئوسترالیا ١٠٨ی ئوسترالیا). تاوەرەکە لەلایەن تەلارسازەکانی شیلی ئەلێمپارت بارێدا و ئاسۆسیادۆس و تەلارسازێکی ئەرجەنتینی سیزار پێلی و کۆمپانیای وات ئینتەرناشناڵ کەنەدی دیزاین کراوە.

## سەکۆی چاودێریکردن
لە ١١ی ئابی ٢٠١٥ سەکۆیەکی چاودێری، بە ناوی «سکای کۆستانێرا»، لە نھۆمەکانی ٦١ و ٦٢ بەڕووی خەڵکدا کرایەوە، کە دیمەنی ٣٦٠ پلەی سانتیاگۆی پێشکەش دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە سانتیاگۆ
تاوەری ئینفینیتی کۆست

**تاوەری ئینفینیتی کۆست** ئاسمان ڕوتێکی خانووبەرەی نیشتەجێبوونە لە شاری کەناری بالنێاریۆ کامبۆریو لە ویلایەتی سانتا کاتارینا لە باشووری بەڕازیل. بە بەرزی ٢٣٤٫٧ مەتر (٧٧٠ پێ) و زیاتر لە ٦٠ نھۆم، بەرزترین بینا بوو لە بەرازیل تا ساڵی ٢٠٢٠، کە ساڵی تەواوبوونی تاوەرە دووانەکانی یانەی نیشتەجێبوونی یەختھاوس بوو، کە دەکەوێتە ھەمان شار. دروستکردنی کەناری ئینفینیتی لە ساڵی ٢٠١٣ دەستی پێکردووە و لە ساڵی ٢٠١٩ کۆتایی ھاتووە. ئەوانەی بیریان لەم پڕۆژەیە کردووە، بەنیازی ئەوە نەبوون بەرزترین ئاسمان ڕوتی وڵات دروست بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ویلایەتی سانتا کاتارینا
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ساڵی ٢٠١٩ تەواو بوون
بیرپینسێل

**بیێرپینسێل** (فڵچەی بیرە، بە زمانی ئینگلیزی) نازناوی بینایەکە کە بەرزییەکەی ٤٧ مەتر دەبێت و لە ساڵی ١٩٧٦ دروست کراوە و دەکەوێتە سەر شلۆسستراس لە شاری ستێگلیتز لە بەرلین. بیناکە بە تەلارسازی ئاییندەیی ناوبانگی دەرکردووە. بیناکە لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧ەوە وەک پێکھاتەیەکی پارێزراو ڕیزبەندی کراوە.

چێشتخانەی تاوەری ستێگلیتز، لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٦ کرایەوە و لە نێوان ساڵانی ١٩٧٢ بۆ ١٩٧٦ لە قۆناغی دروستکردندا بوو، لەلایەن تەلارسازەکان ڕالف شولەر و ھاوسەرەکەی ئورسولینا شولەر-ویتەوە

## ئەمانەش ببینە
* کۆشکی بەرلین

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە بەرلین
کۆشکی بەرلین

وێنۆک|چەپ|شلۆسپلاتز (کۆشکی بەرلین) لەگەڵ قەڵای سووتاو لە ساڵی ١٩٤٥، دوای ڕووخانی بەرلین.
**کۆشکی بەرلین** (بە ئەڵمانی: Berliner Schloss)، بە فەرمی کۆشکی شاھانە (بە ئەڵمانی: Königliches Schloss), لە دوورگەی مۆزەخانە لە ناوچەی میتێ لە بەرلین، شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی ماڵی ھۆھێنزۆلێرن بووە لە ساڵی ١٤٤٣ تا ١٩١٨. فراوانتر بووە بە فەرمانی پاشا فرێدریکی یەکەمی پرۆسیا بەپێی پلانەکانی ئەندرێاس شلوتەر لە ساڵی ١٦٨٩ تا ١٧١٣، دواتر بە کارێکی سەرەکی تەلارسازی بارۆکی پرۆس دادەنرا. کۆشکی شاھانەی پێشوو یەکێکە لە گەورەترین بیناکانی بەرلین و بە قوبە کە بەرزییەکەی ٦٠ مەتر بووە (٢٠٠ پێ) دیمەنی شارەکەی لە قاڵب داوە.

لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ساڵی ١٩١٨ بۆ کارە جۆراوجۆرەکانی حکوومەت بەکارھات، لە کاتی بۆردومانی ھاوپەیمانان لە جەنگی جیھانی دووەمدا زیانی پێگەیشت، لە ساڵی ١٩٥٠ لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵاتەوە ڕووخێنرا، لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بووە شوێنی ئەڵمانی ڕۆژھەڵاتی مۆدێرنیستی کۆشکی کۆمار (بینای حکوومەتی ناوەندی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات). دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا و چەند ساڵێک لە مشتومڕ و گفتوگۆ، بە تایبەتی سەبارەت بە میراتی مێژوویی پڕ لە ھەردوو بیناکە، کۆشکی کۆمار خۆی لە ساڵی ٢٠٠٩دا ڕووخێنرا و کۆشکی بەرلین لە ساڵی ٢٠١٣ەوە ئاوەدانکرایەوە بۆ ئەوەی مۆزەخانەی فۆڕمی ھومبۆڵت لەخۆبگرێت. ئاوەدانکردنەوەکە لە ساڵی ٢٠٢٠ تەواو بووە.

## ئەمانەش ببینە
* کۆشکی سترۆسبێرگ
* کۆشکی پفاوینسێل

## سەرچاوەکان

بەرلین
تەشی

**تەشی** ئامڕازێکی دەستیی دارییە کە ژێرەوەی باریکە و سەرەوەی قولاپێکی پێوەیە و لۆکە و موو و خوریی پێ دەڕێسرێت. لە کۆنەوە بەکاردێت و تایبەت بووە بە کچان و ژنان. بە ئیشەکە دەوترێت تەشیڕستن و بەو کەسەی کە ئیشەکە دەکات، دەوترێت تەشیڕێس. تا ئێستاش لە کوردستان و ھەندێک لە وڵاتانی جیھان تەشیڕستن ماوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێرەکانی ڕستن و چنین
سەرۆک کۆماری ئەنگۆلا

سەرۆک کۆماری ئەنگۆلا  سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆکی حکومەتە لە ئەنگۆلا . بە پێی ئەو دەستوورەی لە ساڵی ٢٠١٠ پەسەند کرا، پۆستی سەرۆک وەزیران هەڵدەوەشێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆرتووگالی
ئەزمەڕ

**ئەزمەڕ** چیایەکە کەوتووەتە سنووری پارێزگای سلێمانی کە بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریاوە ١٬٧٠٢ مەترە. شاری سلێمانی کەوتووەتە بناری ئەم چیایە. لە زۆربەی زستان و بەھارەکاندا لووتکەکەی بە بەفر دادەپۆشرێ. لە ڕووی جیۆپۆلەتیک و زەویناسییەوە چیایەکی ناوداری کوردستان و عێراقە. لەکاتی شۆڕشەکاندا وەک پەناگەیەک بووە بۆ شۆرشگیرانی کورد، بەشێکی زۆر لە چیای ئەزمەڕ لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە مینڕێژ کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
سەید عەلی موسەوی نور

**سەید عەلی مووسەوی نور** کاراتەکێکی ئێرانییە. لە یارییەکانی ئاسیا لە کازاخستان میدالیای زێڕی لێژنەی کێشی ٧٠ی پیاوانی بەدەستهێنا      

## سەرچاوەکان


= بەستەرە دەرەکییەکان =

پۆل:ئاسیا
پۆل:ئێران
پۆل:کاراتێ
پۆل:زیندووان
پۆل:٢٠٠٦
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦
شوان

وێنۆک| شوانێک لەگەڵ مەڕەکانی لەوەڕاندن لە چیای Făgăraș, ڕۆمانیا
**شوان** یان **شڤان** ئەو کەسەیە کە سەرپەرشتی، خواردن، پاسەوان دەدات بە مێگەلە مەڕێک*.* شوانکاری یەکێکە لە پیشە کۆنەکانی جیھان، لە ھەموو ناوچەکانی جیھان بوونی ھەیە، بەشێکی گرنگی ئاژەڵداری شوانکارییە.

بەھۆی بوونی پیشە لە ھەموو شوێنێکدا، زۆرێک لە ئایین و کولتوورەکان ئاماژەیەکی ڕەمزی یان مێتافۆرییان بۆ پیشەی شوان ھەیە. بۆ نموونە عیسا خۆی بە شوانی باش ناودەبرد و ئەفسانەی یۆنانی کۆن تیشکیان خستە سەر شوانەکانی وەک ئێندیمیون و دافنیس. ئەم ھێماسازییە و شوانەکان وەک کارەکتەر لە ناوەندی ئەدەب و ھونەری شوانکاریدان. بەپێی گێڕانەوە ئیسلامییەکان، سەرجەم پێغەمبەران کاری شوانیان کردووە.

## بنچینە
شوانکاری لە کۆنترین پیشەکانە، نزیکەی ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە ئاسیای بچووک دەستی پێکردووە. مەڕ بەخێوکراوە بۆ سوودوەرگرتن لە شیر، گۆشت و خورییەکانیان. لە ماوەی ھەزار ساڵی دواتردا، مەڕ و شوانکاری لە سەرانسەری ئۆراسیادا بڵاوبوویەوە. ھێنری فلیش بە شێوەیەکی تاقیکاری پێشنیاری کرد کە ڕەنگە پیشەی شوانکاری لە لوبنان مێژووەکەی بۆ سەردەمی بەردی ئێپیپالیتیک بگەڕێتەوە و لەوانەیە لەلایەن یەکێک لە یەکەم کولتوورەکانی شوانەکانی کۆچەری لە دۆڵی بیقاعەوە بەکارھێنرابێت.

ھەندێک لە مەڕەکان لەگەڵ ئاژەڵەکانی دیکەی وەک مریشک و بەراز لە کێڵگەی خێزانییدا بەیەکەوە بەخێوکراون. بۆ پاراستنی مەڕێکی گەورە، دەبێت مەڕەکان بتوانن لە لەوەڕگەیەکەوە بۆ لەوەڕگەیەکی تر بگوازرێنەوە. ئەمەش پێویستی بە پەرەپێدانی پیشەیەکی جیاواز بوو لە پیشەی جووتیار. ئەرکی شوانەکان ئەوە بوو کە مەڕەکانیان بە تەواوی بھێڵنەوە و لە نێچیرەکان بیانپارێزن و لە کاتی خۆیدا ڕێنمایییان بکەن بۆ ناوچەکانی بازاڕ بۆ بڕین. لە سەردەمی کۆنیشدا شوانەکان بە شێوەیەکی باو شیریان بە مەڕەکانیان دەدا، و لەم شیرە پەنیریان دروست دەکرد؛ کەم شوان ھەیە تا ئەمڕۆش ئەم کارە دەکات.
[وێنۆک| شوانێکی [کورد، ١٩٥٨]]

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکییەکان
* ڕێنماییەکی سەرەتایی بۆ بەخێوکردنی مەڕ
* کتێبێکی گۆرانی شوانەکان
* تۆماری مەڕەکانی قەرەکوڵی ئەمریکی
* پاراستنی جۆرەکانی ئاژەڵداری ئەمریکی
* کۆمەڵەی پاراستنی جۆرە دەگمەنەکانی نیووزلەندا
* کۆمەڵەی بەخێوکەرانی مەڕی سکۆتلەندی بلاکفایس
ئەبوو حوسێن حوسێنی قوڕەشی

**ئەبوو حوسێن حوسێنی قوڕەشی**، چوارەمین سەرکردەی داعش بوو کە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ەوە دەستبەکاربوونی خۆی ڕاگەیاند، وتەبێژی داعش ئەبوو عومەر موھاجیر لە تۆمارێکی دەنگیدا ڕای گەیاند کە سەرکردەی سێیەم، ئەبوو حەسەن ھاشمی قوڕەشی لە کاتی شەڕەکاندا کوژراوە. ئەو لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٣دا کوژرا.
[وێنۆک|وێنەی ماڵێک کە ''ئەبوو حوسێن'' و پاشماوەکانی تێیدا کوژراون، دوای ئەو هەڵمەتەی کە گوایە لەلایەن [ھەییەی تەحریر شام|ھەییەی تەحریر شامەوە ئەنجام دراوە]]

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
گوێزینگ

thumb
**گوێزینگ**، **گۆزینگ** یان **مەچەکی پێ** جومگەیەکە کە لاق بە پێ دەبەستێتەوە.

پێکھاتەی گۆزینگ ئاڵۆزە لە ئێسک، جومگە، ماسولکە و بەستەر پێک دێت. ئەرکی گوێزینگ بریتییە لە جووڵاندنی پێ بۆ سەرێ، خوارێ و تەنیشتەکان. گوێزینگەکان موعەرەزن بۆ شکان، لەجێچوون و سەدمە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێ
پۆل:جومگەکان
پۆل:توێکاریی پەلی خوارەوە
پۆل:گوێزینگ
نەھەنگی شین

220x440px|وێنۆک
**نەھەنگی شین** (ناوی زانستی: *Balaenoptera musculus*) شیردەرێکی دەریایییە و سەر بە ڕیزبەندی نەھەنگی بالینییە، بەھۆی درێژییەکەی کە ٣٠ مەترە (٩٨ پێ) و کێشی ١٧٠ تۆنە یان زیاتر، گەورەترین ئاژەڵە کە تا ئێستا ناسراوە.

نەھەنگی شین تا سەرەتای سەدەی بیستەم لە نزیکەی ھەموو ئۆقیانوسەکانی زەویدا زۆر بوون، ڕاوچییەکانی نەھەنگ بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک ڕاویان دەکردن تاوەکو لە لێواری لەناوچووندا بوون، بەڵام کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٦٦ دا پارێزگارییان لێکردن، ئەمەش بووە ھۆی باشتربوونی بارودۆخیان، و ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠٠٢ ژمارەی نەھەنگی شین بە نزیکەی ٥٠٠٠ بۆ ١٢ ھەزار نەھەنگی شین لە سەرانسەری جیھاندا خەمڵاندووە، و لایەنیکەم لە پێنج گرووپدا دەبینرێن، و ڕاپۆرتێکی نوێتر کە لەسەر جۆری نەھەنگی کوورتەباڵا ئەنجامدراوە ئاماژەی پێکردووە کە ئەم خەمڵاندنە ڕەنگە کەمخەمڵاندنێک بێت، و لە لیستی سووری ئەو جۆرانەیە کە مەترسی لەناوچوونیان ھەیە، نەھەنگی شین وەک ئاژەڵێک کە ئەگەری لەناوچوونی ھەیە پۆلێن دەکرێت. گەورەترین کۆبوونەوەی نەھەنگی شین پێش ئۆپەراسیۆنەکانی ڕاوکردنی نەھەنگ لە ناوچەی جەمسەری باشوور بوو، ژمارەیەکی نزیکەی ٢٣٩٬٠٠٠ نەھەنگ (لە ٢٠٢ بۆ ٣١١ ھەزار نەھەنگە)، ئێستا تەنھا گرووپی بچووکتر لەوە مابوونەتەوە، ھەر گرووپێک پێکھاتوون لە نزیکەی دوو ھەزار دانە، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی زەریای ھێمن و ئەنتارکتیکا و زەریای ھیندی دەدۆزرێنەوە، و دوو گرووپیش لە باکووری زەریای ئەتڵەسیدا بوونیان ھەیە، و لایەنیکەم دوو گرووپ لە نیوەگۆی باشوورن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
کۆشکی سترۆسبێرگ

**کۆشکی سترۆسبێرگ** کۆشکێکی گەورەی شار بوو کە لە بەرلینی ئەڵمانیا بۆ گەورە کۆمپانیای شەمەندەفەر بێتێل ھێنری سترۆسبێرگ دروست کرا. لەلایەن تەلارساز ئاگۆست ئۆرتەوە دیزاین کراوە و لە نێوان ساڵانی ١٨٦٧–١٨٦٨ لە ژمارە ٧٠ ویلھێلمستراس دروست کراوە. شکۆمەندی گەورەی شوێنی نیشتەجێبوونی و تێکەڵکردنی ڕۆمانسی نوێترین تەکنەلۆژیای بیناسازی لە قوماشی بیناکەدا، دڵنیای کردەوە کە خەڵکی بەرلین ھێشتا کۆشکەکە بە سەرنجڕاکێش دەزانن دەیان ساڵ دوای دروستکردنی، بووە مۆدێلی لوکسێکی پاڵاوتە لە تەلارسازی بەرلیندا.

دوای ئیفلاسی بنەماڵەی سترۆسبێرگ لە ساڵی ١٨٧٥، بیناکە بە کرێ درا بە باڵیۆزخانەی بەریتانیا و ئێرلەندا کە لە کۆتاییدا موڵکەکەی لە ساڵی ١٨٨٤ کڕی. دوای جەنگی جیھانی دووەم ویلھێلمستراس لە ساڵی ١٩٤٨دا دابەشکرا بەسەر کەرتی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵاتی بەرلین لە کاتی جەنگدا زیانێکی زۆری بەرکەوتووە، لە ساڵانی ١٩٥٠دا ڕووخێنراوە.

## سەرچاوەکان

سترۆسبێرگ
بێتێل ھێنری سترۆسبێرگ

**بێتێل ھێنری سترۆسبێرگ** (بە ئینگلیزی: Bethel Henry Strousberg) (٢٠ی تشرینی دووەمی ١٨٢٣–٣١ی ئایاری ١٨٨٤) پیشەسازییەکی جوولەکە و خاوەنکارێکی ھێڵی ئاسنی ئەڵمانی بووە لە کاتی فراوانبوونی خێرای پیشەسازی ئەڵمانیا لە سەدەی نۆزدەھەمدا. ئەو پێگەی کۆمەڵایەتی خۆی بە دروستکردنی کۆشکی سترۆسبێرگ لە ویلھێلمستراسی بەرلین چەسپاند، کە لە ساڵانی ١٨٦٧–١٨٦٨ بەپێی ئەو پلانانەی کە لەلایەن ئاگۆست ئۆرتەوە دیزاینکرابوون، دروست کرا، کە دواتر بوو بە شوێنی باڵیۆزخانەی بەریتانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٣
پۆل:مردووانی ١٨٨٤
پۆل:خاوەنکارانی ھێڵی ئاسنی بەریتانی
ڕۆوڤین ڕیڤلین

وێنۆک
**ڕۆوڤین ڕیڤلین** (لەدایکبووی ٩ی ئەیلوولی ١٩٣٩) سیاسەتوان و پارێزەرێکی ئیسرائیلییە کە وەک دەیەم سەرۆکی ئیسرایل لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠٢١ خزمەتی کردووە؛ و ئەندامی حیزبی لیکودە؛ و پێشووتریش لە نێوان ساڵانی ٢٠٠١ تا ٢٠٠٣ وەزیری پەیوەندییەکان بووە؛ و دواتریش وەک وتەبێژی کنێسێت بووە لە نێوان سالانی ٢٠٠٣ تا ٢٠٠٦ و ٢٠٠٩ تا ٢٠١٣. و ١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ وەک سەرۆکی ئیسرائیل ھەڵدەبژێردرێت و لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ وادەی سەرۆکایەتی تەواو دەبێت.

ڕۆوڤلین کەسێکی مەزن بوو کە ھەموو خەڵکی ناوچەی ئیسرائیل و ناوچەی بانکی ڕۆژاوا و غەززەی وەک دانیشتووی ئیسرائیل پەسەند کردوو کە ڕەگەزنامەی نیشتەجێبوونی پێدابوون

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:پارێزەرانی ئیسرائیلی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەلکی ئورشەلیم
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئیسرائیل
نۆردیسک فیلم

**نۆردیسک فیلم** () کۆمپانیایەکی ڕابواردنی دانمارکییە کە لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٠٦ لە شاری کۆپنھاگن لەلایەن فیلمساز ئۆلێ ئۆلسن دامەزراوە، لە بواری بەرھەمھێنانی فیلم و بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی و ھەروەھا دابەشکردنی فیلمدا کار دەکات. چوارەم کۆنترین ستۆدیۆی فیلمی جیھانە لە دوای کۆمپانیای فیلمی گۆمۆ، پاتێ، و تیتانوس و کۆنترین ستۆدیۆیە کە تا ئێستا بە چالاکی مابێتەوە.

## فیلمەکان
* ''سەگ'' (٢٠٢٢)
* *[[تونێل (فیلم)|تونێل]]* (٢٠١٩)
* ''چلەی ھاوین'' (٢٠١٩؛ ھاوبەرھەمھێنان و دابەشکردن لە سکاندیناڤیا)
* *[[٩ی نیسان (فیلم)|٩ی نیسان]]* (٢٠١٥)
* *[[جەنگێک]]* (٢٠١٥)
* *[[کاتێک گیانلەبەران خەو دەبینن]]* (٢٠١٤)
* *[[یارمەتی! من ماسیم]]* (٢٠٠٠)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*
بۆلۆنیا

**بۆلۆنیا** پایتەخت و گەورەترین شاری ئیمیلیا-رۆمانیایە لە باکووری ئیتاڵیا بە نزیکەیی ٤٠٠ ھەزار دانیشتووی ھەیە. لەگەڵ ھەبوونی ١٥٠ نەتەوەی جیاواز لە شارەکە ناوچە شارەوانییەکەی زیاتر لە یەک ملیۆن دانیشتووی ھەیە و بە شاری فێربوون ناسراوە چونکە ماڵی کۆنترین زانکۆکانی جیھانە

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
شارەوانیی شاری بۆلۆنیا

وێنۆک
شارێکی شارەوانیی ناوچەی ئیمیلیا-رۆمانیایە. لە ئیتاڵیا پایتەختەکەی شارێکی دیفاکتۆیە بەناوی بۆلۆنیا ڕووبەرەکەی بە ٣،٧٠٢ ھەزار کیلۆمەتر دووجا خەمڵێنراوە و بەپێی سەرژمێری ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانەکەی بە یەک ملیۆن کەس خەمڵێنراوە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
کۆشکی پفاوینسێل

**کۆشکی پفاوینسێل** (بە ئەڵمانی: Schloss Pfaueninsel) بینایەکی ڕۆمانسییە لە کەناری ھاڤێل لە بەرلین. کەشتیی لوستشلۆس بەناوی فرێدریک ویلیامی دووەمەوە دروست کراوە و لە ساڵی ١٧٩٧ تەواو بووە. ئەمڕۆ کۆشکەکە مۆزەخانەی دامەزراوەی کۆشک و باخەکانی پرۆسە لە بەرلین-براندێنبۆرگ.

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی جوولەکەکان (بەرلین)

## سەرچاوەکان

پفاوینسێل
مۆزەخانەی جوولەکەکان (بەرلین)

**مۆزەخانەی جوولەکەکانی بەرلین** (Jüdisches Museum Berlin) لە ساڵی ٢٠٠١ کراوەتەوە و گەورەترین مۆزەخانەی جوولەکەکانە لە ئەورووپا. مۆزەخانەکە لەسەر ڕووبەری سێ ھەزار و ٥٠٠ مەتر چوارگۆشە (٣٨ ھەزار پێی چوارگۆشە) مێژووی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا ئێستا دەخاتە ڕوو، بە فۆکەسی نوێ و سینۆگرافیای نوێ. لە سێ بینا پێکھاتووە، دوو لەوانە زیادکردنی نوێن کە بە تایبەتی بۆ مۆزەخانەکە لەلایەن تەلارساز دانیال لیبێسکیندەوە دروستکراون. مێژووی ئەڵمانی-جوولەکە لە کۆکراوەکان و کتێبخانە و ئەرشیفدا بەڵگەدار کراوە و لە بەرنامەی ڕووداوەکانی مۆزەخانەکەدا ڕەنگ دەداتەوە.

مۆزەخانەکە لە ساڵی ٢٠٠١ەوە تا مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ زیاتر لە یازدە ملیۆن سەردانیکەری ھەبووە و یەکێکە لە مۆزەخانە زۆرترین سەردانیکەری ئەڵمانیا.

بەرامبەر ئەنسەمبڵی بیناسازی، ئەکادیمیای دبلیو مایکل بلومێنتاڵ لە مۆزەخانەی جوولەکەکانی بەرلین دروست کرا – ھەروەھا دوای دیزاینێکی لیبێسکین – لە ساڵی ٢٠١١/٢٠١٢ لە ھۆڵی پێشووی بازاڕی گوڵ. ئەرشیف، کتێبخانە، بەشی پەروەردەی مۆزەخانە، ھۆڵی وانەوتنەوە و باخچەی ڕەوەند ھەموویان لە ئەکادیمیاکەدا دەدۆزرێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی ستاسی
* مۆزەخانەی پێرگامۆن

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆزەخانەکان لە بەرلین
پۆل:مۆزەخانەکان کە لە ساڵی ٢٠٠١ دامەزراوە
وەزارەتی ناوخۆ (عێراق)

[وێنۆک| ئاڵای پێشووی وەزارەتی ناوخۆ، لە سەردەمی [بەعسیزم|بەعس بەکاردەھات]]
**وەزارەتی ناوخۆیی عێراق** ئەرکی پاراستنی ئاسایشی ناوخۆی عێراق و کونتڕۆڵکردن و چاودێریکردنی سنوورەکان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و بازرگانیی ماددە ھۆشبەرەکان و چەک. پێکدێت لە چەند توخمێک، لەوانە پۆلیسی عێراق، پاسەوانی ڕێگاوبانەکان، بەشی ھاتوچۆ، یەکەی بەرپەرچدانەوەی فریاگوزاری، یەکەی فڕێدانی تەقەمەنی، خزمەتگوزاری ئاسایشی سنوورەکان. لە چاوەڕوانی دەرچوونی یاسای چاکسازیی پاراستنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، وەزارەت ئامادەکاری دەکات بۆ جێگیرکردنی ئەو فەرمانبەرانە، لە ئێستادا بەڕێوەبەرایەتی پاراستنی دامەزراوەکان لەنێو وەزارەتەکانی تردا جێگیرکراوە. وەزارەتی ناوخۆ نزیکەی ٣٨٠ ھەزار و ٤٣٠ فەرمانبەری ھەیە و وەزارەتی دارایی ٣٫٨ ملیار دۆلاری بۆ بوودجەی ساڵی ٢٠٠٨ پەسەند کردووە، کە بە بەراورد بە ساڵی پێشوو ٢١٪ گەشەی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێزەکانی ڕێکخستنی عێراقی
ھێزی ئاسایشی عێراق

220x440px|وێنۆک
**ھێزەکانی ئاسایشی عێراق** یان **ھێزی ئاسایشی عێراق** ھێزی سەربازین بۆ بەرگریکردن لە ئەمن و سەروەری دەوڵەتی عێراق لە مەترسییە دەرەکی و ناوخۆیییەکان، ئەم ھێزانە لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تا ئەم کاتە چەندین شەڕیان کردووە.

**ھێزە ئەمنییەکانی عێراق** بریتین لە:
* وەزارەتی بەرگریی عێراق
** سوپای عێراق یان ھێزە چەکدارەکانی عێراق:
*** ھێزی وشکانییەکانی عێراق.
*** ھێزی ئاسمانی عێراق.
*** ھێزی دەریایی عێراق.
*** ھێزی پێشمەرگە.
*** ھێزەکانی حەشدی شەعبی.
*** ھێزە تایبەتییەکانی تیمی زێڕین.
*** ھێزە تایبەتییەکانی بەرپەرچدانەوەی خێرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق
پۆل:حکومەتی عێراق
با دەمانبات

***با دەمانبات*** فێلمێک لە عەباس کیاڕۆستەمی دەرھێنەری ئێرانییە. ئەو فیلمە لە ساڵی ١٩٩٩ لە گوندێکی کوردنشین لە ناوچەی دینەوەری پارێزگای کرماشان بەرھەم ھێنراوە. با دەمانبات لە فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز براوەی خەڵاتی گەورەی لیژنەی داوەرەکان و ھەروەھا خەڵاتی فیدراسیۆنی ناونەتەوەیی ڕەخنەکەرانی فیلم بووە.

ناوی فیلمەکە لە ھەڵبەستێک لە فرووغ فەڕوخزاد ژنە ھەلبەستوانی ئێرانی گیراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٩
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە ئێران داندراون
جەنگی کەنداوی ھاربۆر

**جەنگی کەنداوی ھاربۆر** یەکێک بوو لە کۆتا جەنگەکانی شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا لە نزیک مێکانێکسڤێڵ، ڤێرجینیا لە ٣١ی ئایار دەستی پێکرد تا ١٢ی حوزەیرانی ١٨٦٤ و بە خوێناوی ترین جەنگی ئەمریکا تۆمارکراوە کە ھەزاران کەس تیایدا مردن و بوونە قوربانی و چەندین ھەزار کەسی تریش برینداربوون، ون بوون.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
مانفرێد ڤۆن ڕیچتۆفین

وێنۆک|150px
**مانفرێد ئەلبێرت فرایھێر ڤۆن ڕیچتۆفێن** (بە ئینگلیزی: Manfred Albert Freiherr von Richthofen) (٢ی ئایاری ١٨٩٢ - ٢١ی نیسانی ١٩١٨) فڕۆکەوانێکی-جەنگیی ئەڵمانی بوو، کە بە بارۆنی سوور ناسرابوو. بەناوبانگترین فڕۆکەوانی تاک نیشان بووە لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم، بە فەرمی زیاتر لە ٨٠ فڕۆکەی دووژمنی خستووەتە خوارەوە. ڕیچتۆفێن لە بنەماڵەیەکی ئەرستۆکراتی بووە و ژمارەیەک خزم و کەسوکاری بەناوبانگی ھەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩١٨
جەژنی زیندووبوونەوە

220x440px|وێنۆک
**جەژنی زیندووبوونەوە**  ( یۆنانی: Πάσχα)، و بە چەندین ناوی دیکە ناسراوە، بەناوبانگترینیان **جەژنی قیامەت** و **جەژنی پاسچا**  و **یەکشەممەی قیامەت،** کە یەکێکە لە گەورەترین چەژنە مەسیحییەکان و مەزنترینیان، کە تێیدا زیندووبوونەوەی مەسیح لە مردن سێ ڕۆژ دوای لە خاچدان و مردنی دەھێنێتەوە یاد وەک لە پەیمانی نوێدا نووسراوە، و تێیدا ڕۆژووی گەورە کۆتایی دێت، کە بەزۆری چل ڕۆژ دەخایەنێت، ھەروەھا ھەفتەی پیرۆز کۆتایی دێت و کاتی زیندووبوونەوەی بەردەوام لە ساڵی لیتۆرگیادا بۆ ماوەی چل ڕۆژ دەست پێدەکات تا جەژنی پەنتەکۆست. 

بەرواری جەژنی زیندووبوونەوە گەڕۆکە، مەسیحییە سەرەتاییەکان باسیان لە سێ گریمانە کرد لە ئاھەنگگێڕان بە جەژنی زیندووبوونەوە و لە ئەنجومەنی نیقا کە لە ساڵی ٣٢٥ بەڕێوەچوو بەرواری جەژنی زیندووبوونەوەیان وەک یەکەم یەکشەممە دوای یەکەم مانگی پڕ لە بەھاردا پەسەند کرد - واتە ٢١ی ئازار، کە پاڵ بە بەرواری جەژنی زیندووبوونەوەوە دەنێت لە نێوان ٢٢ی ئازار و ٢٥ی نیسان، ھەروەھا سەبارەت بەو کڵێسانەی کە پەیڕەوی لە ساڵنامەی جولیان دەکەن, ڕاستنەکردنەوەی ھەژمارکردنی ساڵەکان لە سەدەی شازدەھەمدا وایکردووە بەرواری کودەتاکە بەرامبەر بە ساڵنامەی ئێستا ٣ی نیسان بێت. کە وایکرد ڕۆژی جەژنی زیندووبوونەوە لە ماوەی سەدەی بیست و یەکدا لە نێوان ٤ی نیسان و ٨ی ئایاردا بێت بۆ ئەوانەی کە ساڵنامەی ڕۆژھەڵات پەیڕەو دەکەن.

## سەرچاوەکان
ئینجیلی مەتا

220x440px|وێنۆک
**ئینجیلی مەتا** () ھەروەھا ناوی **ئینجیل بەپێی مەتا** یان بە سادەیی **مەتا**، یەکەم پەرتووکی پەیمانی نوێیە و بە یەکێک لە سێ ئینجیلی سینۆپتیک دادەنرێت، بە شێوەیەکی نەریتی دەگەڕێتەوە بۆ مەتا یەکێک لە چوار ئینجیلیستەکە، و باس لەوە دەکات کە چۆن عیسا مەسیح، دوای ڕەتکردنەوەی لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە، قووتابییەکانی ناردووە بۆ کۆتا بانگەشەی ئینجیل بۆ ھەموو جیھان. زۆربەی زانایان پێیان وایە کە لە نێوان ساڵانی ٨٠ بۆ ٩٠ نووسراوە، لەگەڵ ئەگەری ئەوەی کە لە نێوان ساڵانی ٧٠ بۆ ١١٠ بووبێت (ئەو بۆچوونەی کە پێش ساڵی ٧٠ پێکھاتووە وەک بۆچوونی کەمینە دەمێنێتەوە نووسەری ئەم ئینجیلە نادیارە، لەوانەیە پیاوێکی جولەکە بێت، لە لێواری نێوان بەھا نەریتییەکان و نانەریتییەکانی جوولەکە وەستابێت و ئاشنای لایەنە تەکنیکییە یاسایییەکانی ئەو دەقانە بێت کە لەو کاتەدا باسیان لێوەدەکرا. بەپێی توێژەران، نووسەری ئینجیل پشتی بە سێ سەرچاوەی سەرەکی بەستووە: ئینجیلی مەرقۆس و سەرچاوەیەکی ئەگەری کە کۆمەڵێک وتە لەخۆدەگرێت کە بە «بەڵگەنامەی ق» ناسراوە، لەگەڵ سەرچاوەیەکی تایبەت بە کۆمەڵگاکەی، کە پێی دەوترێت «سەرچاوەی م ” یان “مەتای تایبەت».

سروشتی خودایی عیسا پرسێکی سەرەکی بوو بۆ کۆمەڵگەی نووسەر، ئەو توخمە چارەنووسسازەی کە مەسیحییەکانی سەرەتایی لە دراوسێ جوولەکەکانیان جیاکردەوە، لەکاتێکدا ئینجیلی مەرقۆس بە باسکردنی مەعمودییەت و تاقیکردنەوەی مەسیح لەسەر شاخ دەست پێدەکات، مەتا دەگەڕێتەوە بۆ سەرچاوەی عیسا، نیشاندانی وەک کوڕی خودا لە لەدایکبوونییەوە، جێبەجێکردنی پێشبینییەکانی پەیمانی کۆن سەبارەت بە مەسیح. ئینجیلی مەتا دەبینێت کە عیسا کوڕی خودا خودایە و لە ڕێگەی کوڕەکەیەوە خۆی ئاشکرا دەکات و عیساش لە ڕێگەی گوێڕایەڵییەوە کوڕ بوونی خۆی سەلماند.

ئینجیل ڕەنگدانەوەی ململانێ و ناکۆکییەکانی نێوان کۆمەڵگەی نووسەر و جوولەکەکانی دیکەیە، بە تایبەت لە ڕێگەی ڕەخنە توندەکانی لە مامۆستایان و فەریسییەکان. پێش لەخاچدان جوولەکەکان پێیان دەگوترا نەوەی ئیسرائیل، کە نازناوی ڕێزلێنانی گەلی ھەڵبژێردراوی خودا بوو، دوای لەخاچدان پێیان دەوترێت «Ioudaioi» (جوولەکەکان)، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی مەسیحەوە «شانشینی ئاسمان» لێیان وەرگیراوە و لەبری ئەوە دراوە بە کڵێسا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ
ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب

220x440px|وێنۆک
**ئەبوو سوفیان سەخر کوڕی حەرب کوڕی ئومەیە کوڕی [[عەبدولشەمس کوڕی عەبدولمەنناف|عەبد شەمس کوڕی عەبد مەناف]]** (٥٧ پێش زایین - ٣١ کۆچی / ٥٦٧–٦٥٢ زایینی)، یەکێکە لە ھاوەڵان و لە فەرمانڕەواکانی قوڕەیش بوو پێش ئیسلام. باوکی موعاوییە کوڕی دەبوو سوفیان دامەزرێنەری بنەماڵەی ئومەوییەکانە. بازرگانێکی دەوڵەمەند و سەرکردەی ئاغاکانی قوڕەیش بوو کە دژایەتی محمد و بانگەوازەکەی دەکرد.

دووژمنایەتی ئیسلام و موسڵمانانی دەکرد، لە شەڕی ئوحود دا فەرماندەی سوپای موشریکەکان بوو، لە شەڕی خەندەقیشدا فەرماندەی سوپای ئەحزاب بوو، لە شەڕەکەدا فەرمانی گەمارۆدانی مەدینەی دەرکرد لە ھێرشی خەندەق. لە پەیمانی حودەیبییە لەگەڵ موسڵمانان پەیمانی ئاشتی مۆرکرد، پاشان لە فەتحکردنی مەککەدا موسڵمان بوو، پێغەمبەریش پێگەی ئەوی بەرزکردەوە، بۆیە ھەموو ئەوانەی دەچوونە ناو ماڵەکەیەوە باوەڕیان دەھێنا پارێزراو دەبوون و پاشان دای نا بەسەرکردەی نەجران، پاشان لەگەڵ موسڵمانان لە فەتح و لەشکرکێشییەکانیاندا بوو؛ بۆیە بەشداری لە حونەین و تائف کرد و چاوێکی لە ڕۆژی تائف دەرچوو، پاشان چاوەکەی تر لە ڕۆژی یەرمووک، بۆیە کوێر بوو. لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا لە ساڵی ٣١ی کۆچیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٥٦٠
پۆل:مردووانی ٦٥٢
پۆل:مردووانی ٦٥٣
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیای داگیرکار

220x440px|وێنۆک|ئاڵای ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیای داگیرکار (١٨٩٢–١٩١٨)
**ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیای داگیرکار**، پێکھاتبوو لە شوێنە داگیرکراوەکانی دەرەوەی ئیمپراتۆرییەتی ئەڵمانیا. ئەڵمانیا لە سەرەتای ساڵانی ١٨٧٠ لەلایەن ڕاوێژکاری ئەڵمانیا ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک یەکیگرت. پێشتر چەندین ویلایەتیی ئەڵمانی لە سەدەکانی پێشوودا ھەوڵی داگیرکردنی ناوچەی دیکەیان دەدا بە شێوەی تاک تاک، و تەنھا دەیانتوانی ئەو ناوچە داگیرکراوانە بۆ ماوەیەکی کورت بھێڵنەوە، بەڵام ھەوڵە گرنگەکانی کۆلۆنیالیزم یان داگیرکاری، لە ساڵی ١٨٨٤ لە کاتی ھێرشکردنە سەر ئەفریقا دەستیپێکرد، بۆیە ئەڵمانیا بانگەشەی مافی خۆی کرد بۆ داگیرکردنی زۆرێک لەو ناوچانەی داگیرنەکراون و ئەوانەی کە ماونەتەوە لە ئەفریقا و توانی سێیەم ئیمپراتۆرییەتیی داگیرکار لە ڕووی ڕووبەرەوە لەو قۆناغەدا بنیاد بنێت، دوای ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا و ئیمپراتۆریەتیی دووەمی فەڕەنسا.

ئەڵمانیا کۆنترۆڵی ئیمپراتۆرییەتییە داگیرکارییەکەی لەدەستدا کاتێک جەنگی جیھانی یەکەم لە ساڵی ١٩١٤دا سەریھەڵدا و زلھێزەکانی ھاوپەیمانان لە ھەفتەکانی یەکەمی جەنگدا ھەندێک ناوچەی داگیرکراوی ئەڵمانییان گرت. لە بەرامبەردا ھەندێک لە یەکە سەربازییە داگیرکارەکان یان کەتیبەی ئەڵمانیا توانیان بۆ ماوەیەکی درێژتر بەرگەبگرن. ناوچە داگیرکراوەکان لە ساڵی ١٩١٥ باشووری ڕۆژاوای ئەفریقای ئەڵمانی و لە ساڵی ١٩١٦ کامیروون و لە ساڵی ١٩١٨ی ئەفریقای ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانی خۆیان بەدەستەوە دا. لە داگیرکاری ئەفریقای ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانی، بەرگریکارانی ژێر فەرماندەیی پاوڵ ڤۆن لێتۆڤۆربێک شەڕی گەریلایان لە دژی ھێزە داگیرکارییەکانی بەریتانیا و پورتوگال کرد و داگیرکارییەکە تا کۆتایی جەنگی یەکەمی جیھانی خۆیان دەبەستەوە نەدا.

ھاوپەیمانان لە ڕێگەی پەیمانی ڤێرسایەوە دەستیان بەسەر ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیای داگیرکاردا گرت دوای شکستی ئەڵمانیا لە جەنگی یەکەمی جیھانیدا و ھەر ناوچەیەکی داگیرکراو بوو بە ھەڵبژاردەی کۆمەڵەی گەلان و لەژێر چاودێری (نەک خاوەندارێتی)یەکێک لە زلھێزە سەرکەوتووەکانی شەڕەکەدا. ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیای داگیرکار لە ساڵی ١٩١٩ کۆتایی پێھات.

## بنەڕەت
### یەکگرتنی ئەڵمانیا
پێشتر و پێش یەکگرتنی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٨٧١دا، ئەو ویلایەتانە سەرنجیان لەسەر پەرەپێدانی ھێزی دەریایی نەبوو، ئەمەش وای لە ئەڵمانیا کرد نەتوانێت لە سەرەتای پێشبڕکێی داگیرکاری بەشداری بکات بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچە دووردەستەکان. ئەڵمانیا بڕیاریدابوو لە پێش نەتەوە و ئیمپراتۆرییەتەکانی دیکەدا بێت. پێش ساڵی ١٨٧٠ ھەر ویلایەتێکی ئەڵمانی پێکھاتە و ئامانجی ڕامیاری سەربەخۆی خۆی ھەبوو، سەبارەت بە ڕامیاری دەرەوەی ئەڵمانیا تا سەردەمی ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک - و لەو ماوەیەشدا سەرنجی لەسەر چارەسەرکردنی «پرسی ئەڵمانیا» لە ئەورووپا و دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییەکانی ئەڵمانیا لەسەر کیشوەرەکە؛ بەڵام تا ساڵی ١٨٩١ زۆربەی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا لەژێر دەسەڵاتی پرووسدا یەکگرتوو بوون. ویلایەتەکان ھەوڵیان دەدا دەوڵەتێکی «ئەڵمانی» پێکبھێنن کە تایبەتمەندی و سنوورێکی ڕوونی ھەبێت و داگیرکارییەکانیان وەک ڕێگەیەکی باش بۆ گەیشتن بەو ئامانجە دەبینی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
ئیمپراتۆریەتیی دووەمی فەڕەنسا

وێنۆک|300x300پیکسڵ|نەخشەی ئیمپراتۆرییەتیی دووەمی فەرەنسا
**ئیمپراتۆرییەتیی دووەمی فەڕەنسا** (بە فەڕەنسی: Second Empire) کە بە فەرمی بە ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی (بە فەڕەنسی: Empire français) ناسراوە، سیستەمی ئیمپراتۆری بۆناپارتی ناپلیۆنی سێیەم بوو لە ساڵی ١٨٥٢ تا ١٨٧٠، لە نێوان کۆماری دووەم و سێیەمی فەڕەنسا.

مێژوونوسانی ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ زۆرجار ڕەخنەیان لە ئیمپراتۆرییەتی دووەم دەگرت وەک پێشەکییەک بۆ فاشیزم. ئەم لێکدانەوەیە چیتر بڵاونەکرایەوە و تا کۆتایی سەدەی بیستەم بە نموونەیەکی پێشەنگی سیستەمی مۆدێرنیزاسیۆن دادەنرا. مێژوونووسان بەگشتی ھەڵسەنگاندیان بۆ ئیمپراتۆرییەتەکە بە شێوەیەکی نەرێنی کاتێک ھاتە سەر ڕامیاری دەرەوەی ئیمپراتۆرییەتەکەی، و زیاتر بە ئەرێنی ھەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرد کاتێک پەیوەندی بە ڕامیارییە ناوخۆیییەکانییەوە ھەیە، بەتایبەتی کاتێک ناپلیۆنی سێیەم لە دوای ساڵی ١٨٥٨ دەسەڵاتی خۆی ئازاد کرد و ھانی بازرگانی و ھەناردەکردنی فەڕەنسی دا. گەورەترین دەستکەوت لە پێشکەوتنی ماددیدا بوو، لە شێوەی تۆڕێکی شەمەندەفەری گەورەدا کە ئاسانکاری بۆ بازرگانی دەکرد و میللەت یەکیگرت و پاریسی کردە ناوەندی خۆی. ئەم ھێڵی ئاسنینە کاریگەری ھاندانی گەشەی ئابووری و گەیشتن بە خۆشگوزەرانی لە زۆربەی ناوچەکانی وڵاتدا ھەبوو. ئیمپراتۆرییەتی دووەم شانازییەکی زۆری پێدەدرێت بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی پاریس بە شەقامی فراوان و بینا گشتییە سەرج ڕاکێشەکان و ناوچەی نیشتەجێبوون کە زۆر سەرنجڕاکێشن بۆ پاریسییە ئاست بەرزەکان. لە ڕامیاری نێودەوڵەتیدا ناپلیۆنی سێیەم ھەوڵیدا شوێنپێی مامی بگرێت، بەشداری لە زۆر پڕۆژەی ئیمپراتۆرییەت لە سەرانسەری جیھان و ھەروەھا چەندین شەڕی ئەورووپادا کرد. بە بەکارھێنانی شێوازی زۆر توند، ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی لە باکووری ئەفریقا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بنیاتنا. ناپلیۆنی سێیەم ھەوڵیدا ئابووری مەکسیک نوێ بکاتەوە و بیکێشێتە خولگەی فەرەنسا، بەڵام ھەوڵەکانی شکستی ھێنا. ناپلیۆنی سێیەم بە ھەڵە مامەڵەی لەگەڵ ھەڕەشەکانی پروسیا کرد و تا کۆتایی دەسەڵاتی خۆی لە بەرامبەر دەسەڵاتی سەرسەختی ئەڵمانیادا خۆی بەبێ ھاوپەیمان بینییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
دڵشاد حامید دەروێش

وێنۆک|دڵشاد حامید دەروێش

**دڵشاد حامید دەروێش** (لەدایکبووی ٢١ی ئایاری ١٩٨٨ لە سلێمانی، عێراق) نووسەر و وەرگێڕێکی کوردە. خاوەنی چەندان کتێبە لە بوارەکانی فیکر و فەلسەفەدا.

## کتێبەکان
# کەمینەکان (یاسا، شوناس، ھەرێمی کوردستان) لەلایەن ماڵی سوھرەوەردییەوە چاپکراوە.
# دەریچەیەک نییە (وەرگێڕان)، نووسینی ژان پۆڵ سارتەر لەلایەن ناوەندی غەزەلنووسەوە چاپکراوە.
# یاسای سروشتی لە دەروازەیەکی تەنگەوە.
# لە سەرەتادا وشەکە نەبوو (لێکۆڵینەوەیەک لەبارەی فەلسەفەی شۆپنھاوەر)، لەلایەن ناوەندی ڕەھەندەوە چاپکراوە.
# کێشەی خراپە (وتاری فەلسەفی)، دەزگای سەردەم چاپیکردوە. 

## وتار و توێژینەوەکان
وێنۆک|کۆلێجێک لە کتێبەکانی دڵشاد
# ئایشمان لە کوردستان
# نەمریی دیالۆگ (وەرگێڕان)

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:لەدایکبووانی سلێمانی
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
خۆرشتی کاری

وێنۆک|چەند جۆر کاری

**خۆرشتی کاری** یان کاری چەترەزاراوەیەکە بۆ ئاماژە بە چەندین جۆر خۆرشت کە ھەموویان لە نیمچەکیشوەری ھیندەوە سەرچاوەیان گرتووە. تایبەتمەندی ھاوبەشی ئەم خۆراکانە کەڵک گرتن لە چەندین جۆرە بەھارات، ترشی و سەوزەیە کە بە گشتی، تێکڵاوەیەکە لە زەردەچێوە، زەنجەفیلی تازە یا وشک و بیباری توون.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی ٢٠٢٣

پۆل:چێشتکەری ژاپۆنی
پۆل:دەستاوی کۆری
مۆزەخانەی ستاسی

**مۆزەخانەی ستاسی** (بە زمانی ئەڵمانی بە Forschungs- und Gedenkstätte Normannenstraße ناسراوە) ناوەندێکی لێکۆڵینەوە و یادەوەرییە سەبارەت بە سیستەمی سیاسی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵاتی پێشوو. دەکەوێتە ناوچەی لیختنبێرگ لە بەرلین، لە بارەگای پێشووی ستاسی (بە فەرمی Ministerium für Staatssicherheit)، لەسەر ڕوشێستراسێ، نزیک فرانکفۆرتەر ئالی و وێستگەی ماگدالینستراس (بەرلین یو-بان).

مۆزەخانەکە ساڵانە نزیکەی ١٠٠ ھەزار سەردانیکەری ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆزەخانەکان لە بەرلین
دانیال لیبێسکیند

**دانیال لیبێسکیند** (لەدایکبووی ١٢ی ئایاری ١٩٤٦) تەلارساز، ھونەرمەند، پرۆفیسۆر و دیزاینەری سێتەکانی پۆڵەندی-ئەمریکییە. لیبێسکیند لە ساڵی ١٩٨٩ لەگەڵ ھاوسەرەکەی نینا ستۆدیۆی دانیال لیبێسکیندی دامەزراندووە و تەلارسازێکی سەرەکی دیزاینە.

لە ساڵی ١٩٥٧ خێزانی لیبێسکیند ڕوویان لە کیبوتز گڤات لە ئیسرائیل و پاشان بۆ تەلئەبیب کرد پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٥٩ ڕوو لە نیویۆرک بکەن. لیبێسکیند لە ژیاننامەی خۆیدا بە ناوی «زەوی شکاندن: گەشتێکی کۆچبەرێک لە پۆڵەندا بۆ زەوی سفر» باسی لەوە کردووە کە چۆن ئەزموونی کیبوتز کاریگەری لەسەر نیگەرانییەکانی بۆ تەلارسازی سەوز ھەبووە.

ئەو بە دیزاین و تەواوکردنی مۆزەخانەی جوولەکەکان لە بەرلینی ئەڵمانیا ناسراوە کە لە ساڵی ٢٠٠١ کرایەوە، لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٠٣، لیبێسکیند زیاتر سەرنجی نێودەوڵەتی وەرگرت دوای ئەوەی لە پێشبڕکێیەکەدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا بۆ ئەوەی ببێتە تەلارسازێکی ماستەرپلان بۆ ئاوەدانکردنەوەی جیھان شوێنی سەنتەری بازرگانی لە مانھاتنی خوارەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:نژیاروانانی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:تەلارسازەکانی جوولەکە
پۆل:جووە پۆڵەندییەکانی سەدەی ٢٠ەم
بەفڵۆ بەفڵۆ بەفڵۆ بەفڵۆ بەفڵۆ بەفڵۆ بەفڵۆ بەفڵۆ

**بەفڵۆ** ڕستەیەکی ڕێزمانی دروستە لە ئینگلیزی بە زۆری بە نموونە بەکاردێت کە چۆن وشە، و وشە ھاو-دەنگەکان دەتوانن بەکاربێن بۆ دروستکردنی ڕستەیەکی سەرلێشێوێنەر و ئەستەم لە تێگەیشتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێزمان
لایس پینھۆ

**لایس پینۆ** (پورتوگالی: Laís Pinho)، خانمە ئەکتەرێکی بەڕازیلییە. ئەو بە بەشداریکردن لە وەرزی بیست و یەکەمی زنجیرە تەلەفزیۆنییەکەی *[[وەرزش کردن]]* لە ساڵی ٢٠١٣ ناسرا، ڕۆڵی پاڵەوانی میکاێلا و *[[ئەپۆکالیپس]]* لەگەڵ کارەکتەری تالیتا، کە ئینتیمای خۆی لە تۆڕەکەدا ئاشکرا بوو. 

لە ساڵی ٢٠١٨ەوە لەگەڵ ناتالیا تاڤارێس پەیوەندی خۆشەویستی هەیە.

## سەرچاوەکان
* لایس پینهۆ لە IMDb
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:ئەکتەرە بەڕازیلییەکان
تەندوور

وێنۆک|تەندوورێکی پاکستانی
**تەندوور** فڕنییەکە لە قوڕێ دروستدەکرێت کە نانی لەنێودا ئامادە دەکرێت. 

## دروستکردن

تەندوور لە قوڕ دروستدەکرێت، قوڕەکە دەگیرێتەوە تا بەتەواوەتی ئامادەدەبێت دوایێ لەو قوڕەی ئەڵقە دروستدەکرێت بە تیرەی ١م، بەرزی ٢٠سم و ئەوستوری ٣سم. بەجێدەھێشترێت ھەتا ڕەق دەبێت.

چەند ئەڵقەک بەو جۆرەی دروستدەکرێت تا بەرزی ھەموویان پێکەوە دەگاتە ١–١٬٥م.

و قەبارەشیان دەگۆڕێ بەپێی پێویستی، ھەیانە گەورەیە بۆ نانەواخانەکانە، ھەشیانە گچکەیە بۆ نێوماڵ.

تەندوورەکان ئیشێ دەکەن بەھۆی نەوت یان سووتەمەنی دی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* چۆنییەتی دروستکردنی تەندوور لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو

پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:چێشتی ئازەربایجانی
پۆل:چێشتی عێراقی
پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی کوردی
چەنگاڵ

وێنۆک
**چەنگاڵ**، **چنگاڵ** یان **چەتاڵ** ئامرازەکی ناو ماڵە بەکاردێ بۆ نان خواردن یان ئامادەکردنی خواردن. بۆ یەکەم جار لە باکووری ئیتاڵیا پەیدابوو پاشتر گەیشتە وڵاتانی دیکەی ئەورووپا. چەنگاڵ لە دوو سەر بۆ چوار سەر پێکدێت. چەنگاڵ لە ماددەی کانزایی و ھەشیانە لە ماددەی پلاستیکی دروستدەکرێت کە ئەوەی کۆتاییان یەک جار بەکاردێت و فڕێدەدرێت. چەنگاڵ ھەیە لە زێڕ یان زیو دروستدەکرێت کە ئەوانە نرخیان گرانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆراک
پۆل:داھێنانە چینییەکان
فاس

وێنۆک| باب بوجلود لە ڕۆژدا
فاس دووەم گەورەترین شاری مەغریبە لە دوای کازابلانکا، ژمارەی دانیشتووانی ١٬١١٢٬٠٧٢ کەسە، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٤ و زیاتر لە دوو ملیۆن، و گەورەترین شاری ناوچەی فێز-مێکنێسە ١٨٢ی کۆچی / ٤ ٧٨٩، لەلایەن ئیدریسی دووەمەوە، کە کردی بە پایتەختی ویلایەتی ئیدریسی لە مەغریب، کە شارەکە لە ساڵی ٢٠٠٨ دا ئاھەنگی ١٢٠٠ ساڵەی لەدایکبوونی خۆی گێڕا. فەز بەسەر ٣ بەشدا دابەشکراوە، فەز ئەلبالی کە شارە کۆنەکەیە، و فێزی نوێ کە لە سەدەی سێزدەھەمی زایینی دروست کراوە، ھەروەھا شارە نوێیەکە کە لەلایەن فەڕەنسییەکانەوە لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی فەرەنسیدا دروست کراوە.

## دامەزراندن
سەرەتا لەو ساڵەی کە مەولا ئیدریس دەستی کرد بە گەڕان بەدوای زەوییە گونجاوەکاندا بۆ دروستکردنی شارێک کە خۆی و سەربازەکانی و کەسایەتییەکانی دەوڵەتەکەی تێیدا نیشتەجێ بوو، بۆیە زەوی لە نزیک چیای زەلاغ ھەڵبژارد و دەستی کرد بە دروستکردنی دیوارێک، بەڵام لافاوێک ناوچەکەی تێکدا بۆیە مەولا پڕۆژەکەی گۆڕی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە مەغریب
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەم
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سەدەی نۆیەم

**سەدەی نۆیەم** ماوەیەکی کاتییە لە یەکەم ڕۆژی ساڵی ٨٠١ تا کۆتا ڕۆژی ساڵی ٩٠٠ بەپێی ساڵنامەی زایینی. ئەم سەدەیە گەواھیدەری سەردەمی زێڕینی دەوڵەتی عەباسی بوو لە سەردەمی ھارون ڕەشید و کوڕەکەی مەئموون، کاتێک بزووتنەوەی زانستی و کولتووری چالاک بوو و وەرگێڕانی پەرتووکە زانستییە یۆنانی و ھیندییەکان بۆ زمانی عەرەبی گەشەی کرد لەسەر دەستی سریانی و فارس و ڕۆمییەکان کە ھاووڵاتی دەوڵەتی عەباسی بوون، موسڵمانەکان کاریان کرد بۆ پەرەپێدانی ئەم زانستانە، بەڵام بزووتنەوەی جۆراوجۆری نەتەوەیی و ئایینی سەریان ھەڵدا کە ھەوڵیان دەدا ناکۆکی ڕامیاری نێوان ھاووڵاتیانی دەوڵەتی عەباسی دروست بکەن و یارمەتیدەر بوون بۆ درزکردنی یەکێتی بیروباوەڕی کە بنەمای یەکڕیزی ڕامیارییە لە نێو ئەو ھۆکارە ناوخۆییانەی کە ھاندەری بڵاوبوونەوەی بزووتنەوە جوداخوازییەکان بوو، فراوانبوونی خاکی دەوڵەتی عەباسی بوو، کە بووە ھۆی سەربەخۆیی ھەندێک لە فەرمانڕەواکان لە دەوڵەتی عەباسی، بۆیە دەوڵەتی ئەغلابی لە توونس سەریھەڵدا، دەوڵەتی ئیدریسی لە مەغریب، و دەوڵەتی تۆلۆنی لە میسر، دەوڵەتی زیاد لە یەمەن و دەوڵەتی سامانی لە مێزۆپۆتامیا. ئەم سەدەیە گەواھیدەری دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی فرانکەکان بوو کە زۆربەی خاکە کریستیانەکانی ئەورووپای ڕۆژاوای لەخۆگرتبوو، جگە لە دوورگەی بەریتانیا و باشووری ئیتاڵیا و ئیسپانیا، بەڵام ململانێی نێوان کوڕەکانی ئیمپراتۆری فرانکەکان لوویسی یەکەم دوای مردنی، بووە ھۆی شەڕێکی ناوخۆیی کە کۆتایی نەھات تا لە پەیماننامەی ڤێردون نەبێت کە ئیمپراتۆرییەتی فرانکەکانی لە نێوان کوڕەکانیدا دابەش کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەزارەی ١ەم
پۆل:سەدەی ٩یەم
پۆل:سەدەکان
دووھێندە مەترسی (فیلم)

وێنۆک
**دووھێندە مەترسی** () فیلمێکە لە ساڵی ١٩٩٩ لە دەرھێنانی بروس بێریسفۆرد، لەم فیلمەدا ئەکتەرانی وەک تۆمی لی جۆنێس، ئاشلی جود، بروس گرینوود، ئانابێس گیش، مافیای ڕۆما، جەی برازاو، مایکل گاستۆن، دانیال لاپین، سپێنسەر تارت کلارک، بێتسی برانتلی و بابس چولا ڕۆڵیان بینیوە. فیلمەکە لە ٢٤ی ئەیلوولدا بڵاوکرایەوە، لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێداچوونەوەی جیاوازی لێکرا و داھاتی ١٧٧ ملیۆن دۆلاری بەدەستھێنا. فیلمەکە خاوەنی ڕیزبەندی پەسەندکردنی ٢٨٪ە بە پشتبەستن بە ٨٧ پێداچوونەوە و تێکڕای ڕیزبەندی ٤٬٥/١٠. کۆدەنگی ڕەخنەگرانی ماڵپەڕەکە دەڵێت: «کاستێکی بەتوانا شکست دەھێنێت لە ڕزگارکردنی ئەم فیلمە ھەستبزوێنە ناجێگیرە». لە مێتاکریتیکدا، تێکڕای نمرەی قورسایی ٤٠ لە کۆی ١٠٠ بە پشتبەستن بە ٣٠ ڕەخنەگر ھەیە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ «پێداچوونەوە تێکەڵەکان یان مامناوەند».

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە ڕاونانەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە یاساییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییەکانی ١٩٩٩
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٩
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان
پۆل:ڕاونانی فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە تاوانکارییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمە یاساییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو ئۆرلینز وێنەکەی گیراوە
پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز
پۆل:ژنان لە فیلمە زیندانییەکاندا
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون
میراتی بۆرن (فیلم)

وێنۆک
**میراتی بۆرن** () فیلمێکی ئەکشن و ھەستبزوێن و سەرکێشی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠١٢ لە نووسین و دەرھێنانی تۆنی گیلرۆی. لەم فیلمەدا جێرمی ڕێنەر، ڕەچەڵ وایس، ئێدوارد نۆرتن و ئۆسکار ئیسحاق ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕاوە. فیلمی میراتی بۆرن تاکە فیلمە لە زنجیرەی بۆرن کە مات دەیمن ڕۆڵی سەرەکی تێدا نەگێڕاوە. بەپێی وتەی خودی دایمون، ڕەتیکردووەتەوە بگەڕێتەوە بۆ ڕۆڵی بۆرن، چونکە پۆڵ گرینگراس وەک دەرھێنەر لەناو فیلمەکەدا نەبووە. وێنەگرتن بە پلەی یەکەم لە شاری نیویۆرک بوو، ھەندێک دیمەن لە فلیپین و کۆریای باشوور و کەنەدا وێنەگیراون. فیلمەکە لە ١٠ی ئابی ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە، بەگشتی پێداچوونەوەی لەباری لێکرا و داھاتی ٢٧٦ ملیۆن دۆلاری لە بۆکس ئۆفیسدا بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

* 


پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە سیخوڕییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنەکانی ساڵی ٢٠١٢
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سیخووڕییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درۆنەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی حکوومەت
پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای هەواڵگری ناوەندی
پۆل:فیلمەکان لە دەرهێنانی تۆنی گیلرۆی
پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی فرانک مارشال
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جەیمس نیوتن هاواردەوە تۆمارکراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠٠٥ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئالاسکا دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بانکۆک داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شیکاگۆ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کاراچی داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە مێترۆ مانیلا داندراون
پۆل:فیلمەکان لە ویلایەتی مۆنتگۆمێری کاونتی، میریلاند
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە پالاوان داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە سیئۆڵ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئەلبێرتا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە مێترۆ مانیلا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە پالاوان وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە سیئۆڵ وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی دان گیلرۆی
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی تۆنی گیلرۆی
پۆل:ڕیزبەندی فیلمە میدیاییەکان
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جەیمس نیوتن ھاواردەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی تۆنی گیلرۆی
پۆل:بۆرن (زنجیرەفیلم)
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە حکوومەت
پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون
سیسەبان

وێنۆک|سیسەبان سیسەبان ناوی بەیتێکی کوردییە لە شێوەی داستان و تێیدا باس لە یەکێک لە جەنگەکانی سەردەمی پێغەمبەر محەممەد دەکات و لە ئەدەبی کوردیدا بەشێوەی داستان گێڕدراوەتەوە. ئەم گێڕانەوەیە بە شێوەی کورمانجی و ھەروەھا کوردیی ناوەندیش ھەیە.

## سەرچاوەکان

ھێمن عومەر خۆشناو، بەیتی سیسەبان، چاپکراوەکانی وەزارەتی ڕۆشنبیری، ھەولێر، ٢٠١٢.

پۆل:کتێبە ئەدەبییەکان
پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان
خەون

وێنۆک|خەونی شوڕشگێڕێک لە نووسینی ئەنتۆنیۆ دی پێرێدا
**خەون** بریتییە لە زنجیرەیەک ئەندێشە کە لە کاتی خەودا ڕوودەدەن و خەونەکان لە یەکگرتوویی و لۆژیکی خۆیاندا جیاوازن و چەندین گریمانەش ھەن کە ڕوودانی خەونەکان ڕوون دەکەنەوە، سیگمۆند فرۆید دەڵێت: خەون ئامرازێکە کە ڕۆح پەنای بۆ دەبات ئارەزوو و پاڵنەرە کۆکراوەکانی تێر بکات، بە تایبەت ئەوانەی کە لە واقیعدا تێرکردنیان قوورسە. تاک لە خەودا پاڵنەرەکانی لە شێوەی ڕووداوێک یان بارودۆخێکدا دەبینێت کە بەدی دێت و ئەو پەندە باوەی کە دەڵێت: “ برسی خەون بە بازاڕی نان دەبینێت ” باشترین دەربڕینی ئەمەیە، بەڵام ئارەزووەکان لە خەودا زۆرجار خۆدزینەوەیان لێدەکرێت یان شاراوەتەوە بەجۆرێک کە خەونبین خۆی ئاگاداری ماناکانیان نەبێت، ھەربۆیە زۆر خەون دەردەکەون لە مانا و لۆژیک بەتاڵە، ھاوشێوەی بیرکردنەوەی شێتەکان، بە پێچەوانەی خەونبینین، کە زۆر لۆژیکییە.

ھەروەھا لێکۆڵینەوە لە خەونەکان شوێنەواری لەسەر تەختە بەردەکان دۆزییەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ شارستانییەتی سۆمەرییەکان؛ و ھەندێک لە گەلانی کۆن، وەک: یۆنانییەکان، پێیانوابوو کە خەونەکان بەگشتی دیارییەکە لەلایەن خوداوەندەکانەوە بۆ ئاشکراکردنی زانیاری بۆ مرۆڤەکان و چاندنی پەیامێکی دیاریکراو لە مێشکی کەسی خەوتوودا.

## ئەمانەش ببینە
* ئیفلیجیی خەو
* لیلیس

## سەرچاوەکان


پۆل:شەو
پۆل:ھێماکان
یانەی وەرزشیی شیلادزێ

**یانەی وەرزشیی شێلادزێ** (بەزارەوەی کوردی بادینی یانا شیلادزێ یا وەرزشی) یانەیەکی وەرزشیی کوردستانە، دەکەوێتە پارێزگای دھۆک لە باشووری کوردستان. یانەکە لە ساڵی ٢٠٢١ بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان - یەکێتی تۆپی پێی کوردستان دامەزراوە. یانەکە بەشدارە لە خولی پلە دووەکانی کوردستان. یانەکە پێکھاتووە لە کۆمەڵێک وەرزشی جۆراوجۆر لەوانەش تۆپی پێ. و ئامانجی بەڕەوپێشبردنی وەرزش و توانا وەرزشییەکانی ناوچەکەیە، و بارەگا و مەڵبەندی سەرەکی یانەکە دەکەوێتە سەنتەری ناحیەیی شیلادزێ

## جلوبەرگ و درووشم
جلوبەرگەکانی سەرەکی پێکھاتووە لە سوور و سپی؛ و دڕووشمەکەشی کە ئاڵایەکەیە ئەویش بە ڕەنگی سوور و سپییە. سوور: بە مانای قوربانیدان و خوێنی شەھیدان دێت. سپی: بە مانای ئاشتی و تەبایی دێت. نازناوی یانە (ئەلھوویێن کۆرەژاری)

## وەرزش
یانەی وەرزشیی شیلادزێ زیاتر بریتییە لەم جۆرانەی وەرزش کە تیاییدا بەردەستە، (تۆپی پێ - لەش جوانی - تۆپی سەر مێز - پایسکل سواری).
دووزینەوەی توانای یاریزانە ئاست بەرزەکان

## خولەکان
بەشدار لە خولی پلە دووی کوردستان وەرزی (٢٠٢١–٢٠٢٢) بەشدار لە جامی کوردستان (٢٠٢٣) بەشدار لە خولی پلە دووەکانی کوردستان وەرزی (٢٠٢٣–٢٠٢٢)

## ئارمانج
پەڕەپێدانی وەرزش و تواناکانی گەنج و لاوی ناوچەکە و پشکداریکردن لە خول و پاڵەوانێتییەکانی کوردستان و گرنگیدان بە یاریزانانی یانەکە و مەشق و ڕاھێنانەکانیان، بەرجستەکردنی گیانی وەرزشی، و بەدەستھێنانی نازناوەکان لە داھاتوو.

ساڵی ڕابردوو بڕیاردرا یانەی شیلادزێ دامەزرێت. یانەکە دامەزراوە، بەڵام یاریگایەکی تایبەت بەخۆی نییە. ئەگەر بیانەوێت ڕاھێنان یان یارییەکی فەرمی و نافەرمی بکەن، دەبێت لە یاریگای ئەھلی و نا حکۆمی بکەن و بە پارە ئەنجامی دەدەن.

سەرباری ئەوەش لە یەکەم یاریی خولی پلە دووەکانی کوردستان بە بردنەوە دەستی پێکرد. 

شیلادزێ نزیکەی ٥٠ ھەزار کەس تیاییدا دەژین و بەگڕوتینەوە بەشداری چالاکییە وەرزشییەکانی ھەرێمی کوردستان دەکەن و خاوەن ھاندەرێکی زۆر و سەرسەختە.

## دەستەی کاڕگێری یانە
# شەریف ئیبراھیم - سەرۆک
# سەردار خان أمیر - جێگری سەرۆک
# کاروان باقی - سکرتێر
# بێوار ئیبراھیم - بەرپرسی دارایی
# محەممەد یاسین - ئەندام  و سەرپەرشتی یاریی تۆپی پێ
# ئەنەس سلێمان - ئەندام و وتەبێژی یانە
# دڵشاد عسمەت - ئەندام 
# سوھەیب سەبری - ئەندام
# مهاباد کاظم - ئەندام
# ئامەد عیماد - فۆتۆگرافەری یانە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی کوردستان
تاراکان

**تارکان تەڤێتئۆغڵو** ( بە تورکی : تارکان تەڤێتئۆغڵو)، بە ناوی شانۆیی تارکان، لەدایکبووی ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٢ (٢٥ مێھر ١٣٥١)، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و ئاوازدانەری خەڵکی تورکیایە . لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکانەوە بە سەرکەوتنی بەردەوامی لە چارتەکان و سەرکەوتنی فرۆشتن لە مۆسیقای پۆپی تورکی لە تورکیا و لە سەرانسەری جیھان ناسراوە.

## ژیاننامە
تارکان لە شاری ئەلسی لە ویلایەتی ڕاینلاند-پالاتیناتی ئەڵمانیای ڕۆژئاوا لەدایک بووە و گەورە بووە. لە ساڵی ١٩٨٦ لەگەڵ خێزانەکەی هاتۆتە تورکیا و لە ئەنجامی حەز و ئارەزووی بۆ مۆسیقا کە لە منداڵییەوە دەستی پێکردووە، یەکەم خوێندنی مۆسیقای لە شاری کارامورچەل دەستپێکردووە، لەوێ دەستی بە کاری ئامادەیی کردووە. لە ساڵانی دواتردا لەگەڵ مێھم ت سۆگووتغڵو خاوەنی کۆمپانیای تابلۆی ئەستەنبوڵ ناسی و گرێبەستێکی ئەلبوومی لەگەڵ ئەم کۆمپانیایە واژۆ کرد. تارکان یەکەم ئەلبوومی ستۆدیۆیی خۆی بەناوی *[[:tr:Yine_Sensiz|یینە سێنسیز]]* لە مانگەکانی کۆتایی ساڵی ١٩٩٢ بڵاوکردەوە، یەکەم ئەلبوومی خۆی بە گۆرانی "کیل ئۆڵدوم" کردەوە. سەرکەوتنی بازرگانی بەدەستھێنان بە دووەم ئەلبوومی ستۆدیۆیی خۆی بە ناوی Aacayipsin کە لە ساڵی ١٩٩٤ بڵاوکرایەوە و سێیەم ئەلبوومی ستۆدیۆیی بە ناوی ئۆلوروم سانا کە لە ساڵی ١٩٩٨ بڵاوکرایەوە. 

## چالاکیی پیشەیی و ئەلبووم

### لە ساڵی ١٩٩٢ تا ٢٠٠٠
لە ٢٦ ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢، تارکان یەکەم ئەلبوومی خۆی بە ناوی "دابارە بیتۆ" لە شێوەی کاسێتێکدا بڵاوکردەوە. لە ساڵی ١٩٩٣ چەند وەشانی تری بۆ ئەلبوومەکە زیاد کرد و بازاڕەکانی مۆسیقا دیسان پڕ بوون لە ئەلبوومی تارکان. فرۆشی ئەلبوومی ناوبراو نزیکەی ٧٠٠ ھەزار دۆلارە. لە ساڵی ١٩٩٤ دووەم ئەلبوومی تارکان بە ناوی A-acayipsin لە تورکیا و لە ساڵی ١٩٩٦ لە ئەڵمانیا و ساڵی ١٩٩٨ لە ڕووسیا بڵاوکرایەوە. لەم ئەلبوومەدا تارکان هاوکاری لەگەڵ سێزن ئاکسۆ ، ئۆزان سێلاکۆغڵو  ، یەڵدز تیلبێ ، ئومێد سەین کردووە و فرۆشی ئەلبوومەکەی گەیشتە ملیۆنێک و نیو! خەڵاتی کۆڕاڵی ساڵی ١٩٩٥ خەڵاتی تارکان خەڵاتی باشترین گۆرانیبێژی پیاوی ساڵ و هێپسی سێنین می خەڵاتی باشترین گۆرانی ساڵی بەدەستھێنا. لەم ساڵەدا تارکان کۆچی کرد بۆ ئەمریکا و لە شاری نیویۆرک نیشتەجێ بوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:گۆرانیبێژە کوڕەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی تورک
پۆل:گۆرانیبێژانی تورک
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:زیندووان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:براوەکانی خەڵاتی پەپوولەی زێڕین
نوسا

وێنۆک
**نوسا** کورتکراوەی کۆمپانیای نەرمەکاڵا و ڕەقەکاڵای ئێرانە کە لە ساڵی ١٣٦٧ بە ئامانجی کارکردن لە بواری ئەندازیاری نەرمەکاڵا و ڕەقەکاڵا دامەزراوە و لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا دیزاین و بەرھەمھێنانی نەرمەکاڵای ئەپلیکەیشن لە بواری سیستەمی دارایی و سەرچاوەی ڕێکخراوەیی و... سیستەمی زانیاری و ئۆتۆماتیکیکردنی ناوەندەکان، بەڵگەنامە و کتێبخانەکانی وەک میحوەرێکی سەرەکی چالاکییەکانی پەیڕەو کردووە .

## کارکردن
کۆمپانیای نوسا خاوەنی ئەزموونی ٢٥ ساڵە. ئەم کۆمپانیایە جگە لە نووسینگەکانی تاران ، نووسینگەی لە یەزد ، ئیسفەهان ، کرمان ، مەشهەد ، شیراز ، ڕەشت و خوڕەمابادیش ھەیە و خزمەتگوزاری پێشکەش بە ھەموو کڕیارەکانی دەکات لە هەر شوێنێکی ئێران. پلانەکانی داھاتووی کۆمپانیاکە بریتین لە دوو باڵەخانە کە لە قۆناغی دروستکردندان، بارەگایەکی نوێ لە پارکی تەکنەلۆجیای پردیس  و سەنتەری دۆکیۆمێنتی نوێ لە پارکی تەکنەلۆجیای شێخ بەهای لە ئیسفەھان. ئەم کۆمپانیایە لە ئێستادا یەکێکە لە کۆمپانیا پۆلێنکراو و دانپێدانراوەکانی ئەنجومەنی باڵای ئینفورماتیکی وڵات، ئەندامی کۆمەڵەی کۆمپانیاکانی ئینفورماتیک و یەکێک لە خاوەن پشکەکانی کۆمپانیای لێکۆڵینەوە و پەرەپێدانی نەرمەکاڵای ئێران (شەنارەی)یە. بڕوانامەی کتێبخانەی دیجیتاڵی و سیستەمی زانیاریی نوسا لە زیاتر لە ٥٠٠ ناوەند و نەرمەکاڵا دارایی و کارگێڕییەکانی نوسا لە زیاتر لە ٣ ھەزار ناوەند لە سەرانسەری وڵاتدا بەکاردەهێنرێت.

## مێژوو
کۆمپانیای نوسا لە ساڵی ١٣٦٧ لە لایەن کۆمەڵێک مامۆستای نوخبە و خوێندکاری زانکۆی شەریف دامەزراوە. کۆمپانیاکە دەستی بە کارەکانی کرد بە دابینکردنی ڕەقەکاڵا, دانانی تۆڕێکی کۆمپیوتەر, و نەرمەکاڵا تایبەتەکان. لە ساڵی ١٣٦٨دا، نوسا یەکەم وەشانی نەرمەکاڵای ئەپلیکەیشنی خۆی ئامادەکرد، دواجار لە ساڵی ١٣٧٠دا، نوسا وازی لە بەشداریکردنی لە پەرەپێدانی ڕەقەکاڵا و نەرمەکاڵا تایبەتمەندەکان ھێنا و تیمەکەی لەسەر دیزاین و بەرھەمھێنانی نەرمەکاڵای بەڕێوەبردنی دارایی و نەرمەکاڵای ئۆتۆماتیکی زانیاری چڕکردەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
مێژووی ژنان لە ئەمریکا

وێنۆک|200px| تابلۆیەک لە ساڵی ١٨٧٠ کە ڕزگارکردنی کاپتن جۆن سمیس لەلایەن پۆکاهۆنتاس کچی فەرماندە پۆوهتان نیشان دەدات . بەناوبانگترین ژنی هیندییە لە مێژووی ئەمریکادا.
ھەرچەندە مێژووی ئەمریکا بەزەحمەت ٤٠٠ ساڵی تێپەڕاندووە و تا ئێستاش بە گەنجترین وڵاتانی جیھان دادەنرێت، بەڵام لەم ماوەیە کورتەدا ژنان پێگەیەکی تایبەت و درەوشاوەیان لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا ھەیە. لە نێو کەسایەتییە گرنگەکانی ژن لە مێژووی ئەمریکادا، زۆرجار باس لە سەرۆکە ژنەکان دەکرێت (وەک میشێل ئۆباما, هیلاری کلینتۆن, جیل بایدن, و ئیڤلین ڕۆزڤێڵت و ھتد). بەڵام ژنان لە بەرامبەردا مێژوویەکی دەوڵەمەندیان لە مێژووی ئەمریکادا ھەیە.

بەپێی بەڵگەنامە بەردەستەکان، یەکەم ژن بە ڕەچەڵەک ئەوروپی کە لە ئەمریکا لەدایکبووە، ڤێرجینیا دارە بووە کە لە ساڵی ١٥٨٧ لەدایکبووە.

لەم بابەتەدا باس لە ھەندێک یەکەمی دیکەی ژنانی ئەمریکی دەکرێت.

## لە ئەدەب و هونەردا
لە بواری هونەرە جوانەکاندا هێنریتا جۆنستۆن لە ساڵی ١٦٧٤ لە شاری چارلستن لەدایکبووە و بە یەکەم نیگارکێشی پیشەیی لە مێژووی ئەمریکادا ناسراوە. لە ساڵی ١٧٩٢ سۆزان ڤایلاند لە یەکەم بالێدا بە ناوی The Bird Catcher دەرکەوت. ھامۆ بووە یەکەم ژنە کوریۆگرافەر لە مێژووی ئەمریکادا؛ بەڵام یەکەم شاعیری ژن لە مێژووی ئەمریکادا ئان برادستریتە کە شیعرەکانی لە کتێبێکدا بە ناوی The Tenth Muse Lately Sprung Up in America لە ساڵی ١٦٥٠ بڵاوکردەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لێکۆلینەوەکان لەسەر ژنان
پۆل:مێژوو بەپێی مژار
پۆل:مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:مێژووییە ئەمریکییەکان بەپێی بابەت