open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕۆژانی ئەیلوول

**ڕۆژانی ئەیلوول** (بە ئەرمەنی: ١٩١٨ թ. Բաքվի հայերի կոտորած, وەرگێڕانی وشەیی. **١٩١٨ کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکانی باکوو**) ئاماژەیە بۆ قۆناغێک لە کاتی جەنگی ناوخۆی ڕووسیا لە ئەیلوولی ١٩١٨ کە ئەرمەنییەکان دانیشتووی باکوو بوون لەلایەن سوپای ئیسلامیی *[[ئێنڤەر پاشا]]* کۆمەڵکوژ کران و ھاوپەیمانە ناوخۆیییە ئازەرییەکانیان کاتێک باکویان گرت، کە بەم زووانە پایتەختی کۆماری دیموکراتیی ئازەربایجان بوو. بەپێی زۆربەی خەمڵاندنەکان، نزیکەی ١٠ ھەزار ئەرمەنی نەتەوەیی لەم توندوتیژییەدا کوژراون، ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ژمارەکە دەگاتە ٣٠ ھەزار کەس ئەم کۆمەڵکوژییە لەلایەن ھەندێک لە زانایانەوە دەوترێت وەک تۆڵەسەندنەوەیەک لە ڕۆژانی پێشووی ئازار ئەنجامدراوە، کە تێیدا ھێزەکانی دەشناک و بەلشەفی لە مانگی ئازاری ١٩١٨ دانیشتووانی ئازەربایجانی شارەکەیان کۆمەڵکوژ کردبوو دوا کۆمەڵکوژی گەورەی جەنگی جیھانی یەکەم بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوشتنی بەکۆمەڵ لە ساڵی ١٩١٨
پۆل:مێژووی باکوو
پۆل:کۆمەڵکوژی لە ئازەربایجان
یۆزێف پلۆسکۆ

وێنۆک|یۆزێف پلۆشکۆ
**یۆزێف پلۆشکۆ** (بە ئازەربایجانی: İosif Ploşko، ؛ ١٨٦٧–١٩٣١) تەلارسازێکی پۆڵەندی بوو لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەم، و نووسەری چەندین پڕۆژەی تەلارسازی بووە لە باکوو، ئازەربایجان.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٣١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧
پۆل:نژیاروانانی پۆڵەندی
پەروەردەی سۆزداری

**پەروەردەی سۆزداری** (بە فەڕەنسی: *L'Éducation sentimentale)* ڕۆمانێکی گۆستاڤ فلۆبێرە کە لە ساڵی ١٨٦٩دا نووسراوە و بە یەکێک لە کاریگەرترین ڕۆمانەکانی سەدەی نۆزدەیەم دادەنرێت. ئەم ڕۆمانە لەلایەن ھاوچەرخەکانی فلۆبێر وەک جۆرج ساند و ئێمیل زۆلا ستایش کرا، بەڵام لەلایەن ھێنری جەیمسەوە ڕەخنەی لێ گیرا. چیرۆکەکە دەربارەی ژیانی خۆشەویستیی گەنجێکە لە سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسا لە ساڵی ١٨٤٨دا.

ڕۆمانەکە باس لە ژیانی گەنجێک دەکات (فرێدریک مۆرۆ) کە لە کاتی شۆڕشی ساڵی ١٨٤٨ و دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی دووەمی فەڕەنسادا ژیاوە. ڕۆمانەکە ھەروەھا باس لە خۆشەویستیی فرێدریک بۆ ژنێکی گەورەتر (لە کارەکتەری ھاوسەری بڵاوکەرەوەی مۆسیقا مۆریس شلیسینگەر، کە لە کتێبەکەدا بە ناوی ژاک ئارنوو باسی کراوە، وەرگیراوە) دەکات. تۆنی ڕۆمانەکە ھەم تەشەراوی و ھەم ڕەشبینە؛ کتێبەکە ناوبەناو کۆمەڵگەی فەڕەنسی دادەشۆرێت. کارەکتەری سەرەکی، فرێدریک، زۆر جار خۆی دەخاتە نێو باوەشی بەرزەفڕییە عاشقانە خەیاڵاوییەکانییەوە.

## پاشخان
فلۆبێر زۆرێک لە ئەزموونەکانی پاڵەوانەکەی (لەوانەش پەرۆشییە ڕۆمانسییەکەی) لەسەر بنەمای ژیانی خۆی داڕشت. ئەو لە ساڵی ١٨٦٤دا لەبارەی بەرھەمەکەوە نووسیویەتی: «دەمەوێت مێژووی ئەخلاقیی پیاوانی نەوەکەم (جیلی خۆم) بنووسم- یان وردتر [بڵێم]، مێژووی سۆزەکانیان. کتێبەکە دەربارەی خۆشەویستییە، دەربارەی سۆز؛ بەڵام سۆزێکی وەک ئەوەی دەتوانێت لەم سەردەمەدا ھەبێت __ واتە [سۆزێکی] ناچالاک.»

## پوختەی ڕووداوەکان
فرێدریک مۆرۆ جارێکی دیکە چاوی بە ھاوڕێیەکی سەردەمی منداڵیی خۆی دەکەوێتەوە بە ناوی دێلۆریێ و، ھاوڕیکەی ئامۆژگاریی دەکات لەگەڵ دامبرۆز، کە بانکدارێکی دەوڵەمەندی پاریسی بوو، کۆ ببێتەوە. فرێدریک بە نامەیەکی ڕاسپاردەی دراوسێکەیەوە، بەڕێز ڕۆک، کە لە کۆمپانیاکەی دامبرۆز کار دەکات، ڕەوانەی پاریس دەبێت. سەرەڕای ئەمەش، یەکترناسینی فرێدریک و دامبرۆز زۆر سەرکەوتوو نییە.

## کارەکتەرەکان
تایبەتمەندییەکی بەرجەستەی کارەکتەرەکانی پەروەردەی سۆزداری ڕاڕاییبوون و خۆپەرستییە. فرێدریک، کارەکتەری سەرەکی، لە بنەڕەتدا عاشقی مادام ئارنووە، بەڵام بەدرێژاییی ڕۆمانەکە عاشقی ئەو دەبێت و لێی سارد دەبێتەوە. جگە لەوەش، ناتوانێت بڕیار لەسەر پیشەیەک بدات و لەبری ئەوە لەسەر میراتی مامی دەژی. کارەکتەرەکانی دیکەی وەک بەڕێز ئارنوو، ھێندەی ڕاڕاییبوونی فرێدریک لە خۆشەویستیدا لە بازرگانیدا ڕاڕایین. بەبێ ماتریاڵیزم و «پەرستنی غەریزەییی دەسەڵات»، نزیکەی تەواوی کارەکتەرەکان بەتەواوی بێ ڕەگ و ڕیشە دەردەکەون. ھەڵسەنگاندنی فلۆبێر بۆ سەردەمی خۆی بەم شێوەیە بوو؛ باڵکێشبوونی بەردەوامی ڕۆمانەکە بەشێکی بەھۆی ڕەشبینیی ڕۆمانەکەوەیە.

## سەرچاوەکان
ئارماندۆ برۆجا

**ئەرماندۆ برۆجا** (لەدایکبووی ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠١) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری کە یاری دەکات وەک ھێرشبەر بۆ یانەی چێڵسی. لە ئینگلتەرا لەدایکبووە، لە ئاستی نێودەوڵەتیدا یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەلبانیا دەکات.

## کاروانی یانە
### چێڵسی
لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٠، برۆجا یەکەم گرێبەستی پیشەگەری خۆی لەگەڵ یانەی چێڵسی واژووکرد دوای ئەوەی ڕازی بوو بە گرێبەستێک بۆ ماوەی دوو ساڵ. لە ٨ی ئازار، یەکەم یاری پیشەگەری خۆی ئەنجامدا لە بردنەوەی ٤–٠ لە یاریگای خۆیان بەرامبەر ئێڤەرتۆن دوای ئەوەی لە خولەکی ٨٦ ھاتە یاریگا لە جێگەی ئۆلیڤەر جیرۆد.

لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١، برۆجا گرێبەستێکی نوێی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەگەڵ یانەکە واژوو کرد.

#### خواستن بۆ ڤیتێسی
لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٠، برۆجا گواسترایەوە بۆ یانەی ھۆڵەندی ڤیتێسی بۆ ماوەی وەرزێک، لە ١٩ی ئەیلوول، یەکەم گۆڵی خۆی لە خولدا تۆمار کرد لە بردنەوەی ٢–٠ بەرامبەر سپارتا ڕووەتەردام. برۆجا کۆتایی بە گرێبەستەکەی ھێنا لە ڤیتێسی وەک گۆڵکاری یانەکە لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١ ی خولی نایابی ھۆڵەندا، ١٠ گۆڵی تۆمارکرد.

#### خواستن بۆ ساوسامپتۆن
لە ١٠ی ئابی ٢٠٢١، برۆجا بە خواستن درا بە یانەی ھەمان خول یانەی ساسامپتۆن بۆ وەرزی ٢٠٢١–٢٢. لە یەکەمین یاریی دا لە ٢٥ی ئابی، دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٨–٠ بەسەر یانەی نیوپۆرت کاونتی لە قۆناغی دووەمی جامی ئی ئێف ئێڵ. لە ١٦ی تشرینی یەکەمدا، برۆجا یەکەم گۆڵی لە خولدا تۆمارکرد لە بردنەوەی ١–٠ بەرامبەر لیدز یونایتد بوو بە یەکەم یاریزانی ئەلبانی کە گۆڵ تۆمار بکات لە پریمەرلیگ.

## کاروانی نێودەوڵەتی
### خوار ١٩ ساڵان
لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٩، برۆجا لەلایەن ئەلبانیا خوار ١٩ ساڵان بانگھێشت کرا بۆ یاری دۆستانە بەرامبەر کۆسۆڤۆی خوار ١٩ ساڵان. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩، برۆجا یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ ئەلبانیا ئەنجامدا لە یەکەم یاری دۆستانەی بەرامبەر کۆسۆڤۆ دوای ئەوەی لە پێکھاتەی سەرەکیدا بوو و سێیەم گۆڵی تیپەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان.

### خوار ٢١ ساڵان
لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩، برۆجا یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ ئەلبانیا خوار ٢١ ساڵان ئەنجامدا لە یاری دۆستانەدا بەرامبەر وێڵزی خوار ٢١ ساڵان دوای ئەوەی وەک یەدەگ لە خولەکی ٤٦ ھاتە یاریگاوە لە جێگەی دین سوڵا و دوو گۆڵی تیپەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ لە خاکی خۆیاندا.

### پێکھاتەی یەکەم
لە ئایاری ٢٠١٩، برۆجا بانگھێشت کرا بۆ کەمپێکی ڕاھێنانی ئەلبانیا لە دۆرێس (لە ئەلبانیا)، لە ٢١ بۆ ٢٦ی ئایاری ٢٠١٩.

لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ یەکەمین یاری نێودەوڵەتی خۆی بۆ ئاستی یەکەم ئەنجامدا لە بردنەوەی ١–٠ لە یاریگای خۆیاندا لە بەرامبەر لیتوانیا. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١، برۆجا یەکەم گۆڵی بۆ پێکھاتەی یەکەم تۆمارکرد لە یاری پاڵاوتنەکانی سەرکەوتن بۆ جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٢ بەرامبەر ھەنگاریا، کە بەم گۆڵە یارمەتی تیمەکەی دا کە بردنەوە بەدەست بھێنێت بە ئەنجامی ١–٠.

## ژیانی کەسی
برۆجا لە سلۆگ، ئینگلتەرا لەدایکبووە، لە دایک و باوکێکی ئەلبانی کە لە شاری مالێسی مادی ئەلبانیاوە ھاتوون.

## ئاماری کاروانی وەرزشی
### یانە

### نێودەوڵەتی



## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی فولام
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان

**فەیلەسووفە موسڵمانەکان** بریتین لەو فەیلەسووفانەی کە کاریان لەسەر فەلسەفە کردووە لە ژێر ئاینی ئیسلام ، ئەوان وا بیردەکەنەوە کە بەشێک لە هاوەڵانی پەیامبەر ممحمەد بە شێوەیەکی سادە فەلسەفەیان بەکارهێناوە بۆ بانگەشەکردن بۆ ئاینی ئیسلام ، لە سەدەی هەشتەم، لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی هانی وەرگێران دەدرا بۆ وەرگێرانی بەرهەمە فەلسەفەیەکانی فەلسەفەی یۆنان (بە تایبەتی نووسینەکانی ئەرستوو)

لە سەدەی نۆیەم کیندی فەلسەفەی ئیسلامی دامەزراند (٨٠٠-١٢٠٠). لە سەدەی دەیەمدا فەیلەسووف فارابی دەستیکرد بە تێکەڵکردنی فەلسەفەی یۆنانی و فەلسەفەی رۆمانی بۆ فەلسەفەی ئیسلامی فەیلەسووفە موسڵمانەکان دوایی ئەو قۆناغە پێشکەوتنی زۆریان بە خۆیانەوە بینی وە ئەو جارە کاریان کرد لەگەڵ زانستی ژیربێژی وە تێکەڵکردنەوەی لەگەڵ فەلسەفە. هەر لەو قۆناغانەدا زانستی کەلام پەیدا بوو. لە سەدەی یازدەهەمدا فەیلەسووفی موسڵمان ئیبن سینا کە بە یەکێک لە باشترین فەیلەسووفە موسڵمانەکان دادەندرێت هەتاوەکوو ئێستا توانی قوتبخانەیەکی فەلسەفەی بۆخۆی بکاتەوە بەناوی ئیبن سینایزم کە تێیدا رەوتی ئەرستۆیزم و ئەفڵاتونیزم تێیدا بەرجەستە کرابوو.

## لیست

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:فەلسەفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئاسیایی
پۆل:فەیلەسوفە عەرەبەکانی سەدەی ناوەڕاست
پۆل:پێڕستەکانی موسڵمانان
ئەحمەد ئاغائۆغڵو

**ئەحمەد ئاغائۆغڵو** ناسراو بە **ئەحمەد بەی ئاگرئۆغڵو** (بە ئازەربایجانی: Əhməd bəy Ağaoğlu؛ کانوونی یەکەمی ١٨٦٩ – ١٩ی ئایاری ١٩٣٩)، سیاسەتمەدار و پۆبلیسیست و ڕۆژنامەنووسێکی دیاری تورکی ئازەربایجانی و ناسنامەدار بوو. یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی پان تورکیزم و کەمالیزمی لیبڕاڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩
پۆل:مردووانی ١٩٣٩
پۆل:مسوڵمانانی شیعەی ئازەربایجان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:سیاسەتوانانی سەدەی ٢٠ی خەڵکی تورکیا
ڕۆژانی ئازار

[وێنۆک|قوربانیانی [ئازەربایجان لە باکوو دوای :ڕۆژانی ئازار (١٩١٨)]]
**ڕۆژانی ئازار** یان **ڕووداوەکانی ئازار** (ئازەربایجانی: Mart hadisələri) قۆناغێکی ناکۆکی و پێکدادانی نێوان نەتەوەکان بوو کە بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی ١٢ ھەزار ئازەربایجانی و خەڵکی مەدەنی موسڵمانی دیکە کە لە نێوان ٣٠ی ئازار – ٢ی نیسان ڕوویدا ١٩١٨ لە شاری باکوو و ناوچەکانی تەنیشت پارێزگای باکوی کۆماری فیدراڵی دیموکراتی ترانسقەوقاز.

بە ئاسانکاریی ململانێی دەسەڵاتی سیاسی لە نێوان بەلشەفییەکان بە پشتیوانی یەکێتیی شۆڕشگێڕی ئەرمەنستان (داشناکتسوتیون) لە لایەک و حیزبی موساواتی ئازەربایجانی لە لایەکی دیکە، ڕووداوەکان بوونە ھۆی دەنگۆی ئەگەری ڕاپەڕینی موسڵمانان لەلایەن ھێزەکانی بەلشەفی و دەشناکەوە و دامەزراندنی کۆمۆنەی باکوو کە تەمەنی کورت بوو لە نیسانی ١٩١٨.

زۆربەی سەرچاوە و گێڕانەوە مێژوویییەکان ڕووداوەکانی ئازار لە چوارچێوەی نائارامییەکانی شەڕی ناوخۆدا لێکدەدەنەوە لەکاتێکدا سەرچاوە ھاوچەرخەکانی ئازەربایجان بە فەرمی ئاماژە بە ڕۆژانی ئازار دەکەن وەک جینۆساید دواتر ڕۆژانی ئەیلوول
١٠ ھەزار ئەرمەنی نەتەوەیی لەلایەن سوپای ئیسلام و ھاوپەیمانە ناوخۆیییە ئازەربایجانییەکانیانەوە کۆمەڵکوژ کران لەگەڵ گرتنی باکوو.

## میراتەکە
لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣، سەرۆکی ئازەربایجان ئیلھام عەلیێڤ کۆمەڵگەی یادەوەری گوبا ی کردەوە کە تایبەتە بە قوربانیانی ڕۆژانی ئازار. لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ شاندی ئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا بە سەرۆکایەتی سیناتۆر ناتالی گۆلێت گوڵێکیان لەبەردەم شوێنەوارەکەدا دانا و یادی قوربانیانی کۆمەڵکوژییەکەیان کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی باکوو
پۆل:کوشتنی بەکۆمەڵ لە ساڵی ١٩١٨
پۆل:کۆمەڵکوژی لە ئازەربایجان
پۆل:چەوساندنەوەی موسڵمانان
کەناڵی دیزنی

**کەناڵی دیزنی** (کورتکراوەتەوە بۆ **دیزنی**) تەلەڤیزیۆنی پێویست بەبەشداری ئەمریکییە وەک موڵکی سەرەکی کەناڵی مارکەی دیزنی کاردەکات،  یەکەیەکی بەشی ناوەڕۆکی گشتی دیزنی لە کۆمپانیای واڵت دیزنی یە. ئەم کەناڵە لەڕاستیدا بانگدەکرا بە **کەناڵی دیزنی** لە ساڵی ١٩٨٣ تا ١٩٩٧، دوای کورتکرایەوە بۆ دیزنی لە ١٩٨٣ تا ٢٠٠٢، و لە ئێستادا بانگدەکرێت بە کەناڵی دیزنی.

لە سەرەتادا پرۆگرامەکانی کەناڵی دیزنی پێکهاتبوو لە زنجیرە دراما، و بڵاوکردنەوەی فیلمی شانۆیی و دروستکراو بۆ تەلەفزیۆن و هەڵبژاردنی بەرنامەکانی تری لە بەشی سێیەم، کەناڵی دیزنی- کە پێشتر وەک خزمەتگوزارییەکی پارەدان کاریدەکرد - لە سەرەتادا بەرنامەکانی بەرەو خێزانی لە ماوەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا خستە بازاڕەوە، و دواتر تا ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ منداڵانی بچووکتر کردەوە.

تا مانگی ئایاری ٢٠٢٢، کەناڵی دیزنی بە وایەری ئاسای و مانگی دەستکرد، زیاتر لە ٨٨ ملیۆن ماڵ لە ئەمریکا و بۆ ملیۆنان کەس لە سەرانسەری جیهان بەردەستەکرا بۆ سەیرکردن. و ناوەڕۆکی کەناڵی دیزنی بە، ئۆنلاین، مۆبایل، پلاتفۆرمی VOD و ئەپی DisneyNOW بەردەستە. لە سەرانسەری جیهاندا ٤٦ کەناڵی دیزنی بە ٣٣ زمان بەردەستە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکانی دیزنی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی پیبۆدی
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٣
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکانی مناڵان
پۆل:کۆمپانیای واڵت دیزنی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٨٣ لە کالیفۆڕنیا
لی ئیلیا

**لی ئیلیا** (؛ لەدایکبووی ١٩ی شوباتی ١٩٩٠) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە. لی یەکەم دەرکەوتنی بە ڕۆڵی سەرەکی لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی *تۆپی باسکە* لە تەلەڤیزیۆنی تی ڤی ئێن بوو. دوای چەند ساڵێک لە گێڕانی ڕۆڵی پاڵپشت، دووبارە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی *لێکۆڵەرە باشەکە* ڕۆڵی سەرەکیی وەرگرت.

## ژیانی سەرەتای
لی ئیلیا لە بنەماڵەیەکی پرۆتستانت لەدایک بووە. دایک و باوکی لە پەیمانی کۆندا بە ناوی ئیلیا ناویان لێناوە. لی لە منداڵییەوە فێری ئەسپ سواری، تایکواندۆ، بالێ، مۆسیقای دەنگی بووە. لە پەیمانگای ھونەری سیئۆل لە بواری نواندن خوێندوویەتی.

## پیشە
لی ئیلیا لە زنجیرەی وەرزشیی *تۆپی باسکە (٢٠١٣)* ڕۆڵی سەرەکیی وەرگرت.

دوای یەکەم دەرکەوتنی، بۆ ماوەی چەند ساڵێک ڕۆڵی پاڵپشتی لە ژانرە جۆراوجۆرەکاندا گێڕا. ھەندێک لە ڕۆڵە دیارەکانی لە ساڵی ٢٠١٨–٢٠١٩ ئەنجامیداون وەک: درامای یاسایی *خاتوو حامورابی*، پاشایەتیی مۆدێرن *دوایین ئیمپراتۆر*، و درامای سیاسیی *سەرۆکی ئەرکان*.

لی یەکەم کاری سینەمایی بە ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی کۆمیدیی ڕۆمانسیی *کچە سەرۆکەکەم* لە ساڵی ٢٠١٩ بوو.

لە ساڵی ٢٠٢٠، لی گەڕایەوە بۆ ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی ڕێکارەکانی تاوان *لێکۆڵەرە باشەکە*.

لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١، ڕاگەیەندرا کە لی گرێبەستی لەگەڵ *King Kong by Starship* کۆتاییی ھاتووە.

لە مانگی ئازاری ٢٠٢٢، لی گرێبەستی لەگەڵ دەزگای *Ungbin ENS* واژوو کرد.

## فیلمۆگرافی
### فیلم

### زنجیرەی تەلەڤیزیۆن

### بەرنامەی تەلەڤیزیۆن

### ڤیدیۆ کلیپ

## خەڵات و پاڵێوراوەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
*

پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن)
پۆل:باشترین ئەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ئێم بی سی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی باشووری پارێزگای گیۆنگسانگ
پۆل:دەرچووانی پەیمانگای ھونەرەکانی سێئول
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری
پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی زنجیرەکانی سەر وێب
پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل

وێنۆک|نەخشەی کارگێڕی پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل
**پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل** (بە ڕووسی پێش چاکسازی: Елисаветпо́льская губе́рнія، ڕۆمانیکردنی ڕووسی. یەلیساڤێتپۆلسکایا گوبێرنیا؛ ئەرمەنی: Ելիզավետպոլի նահանգ)، ھەروەھا بە پارێزگای گەنجا ناسراوە (بە ئازەربایجانی: Gəncə quberniyası) لە دوای ساڵی ١٩١٨، *guberniya ("پارێزگاری")* بوو لە جێگری پاشایەتی قەفقاز لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، پایتەختەکەی لە ئەلیزاڤێتپۆل (گەنجە). ڕووبەری پارێزگاکە ٤٤٬١٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە بوو و تا ساڵی ١٨٩٧ ٨٧٨٬٤١٥ دانیشتووی لەخۆگرتبوو ئیدارەی ئەلیزاڤێتپۆل لە ڕۆژاواوە ھاوسنوور بوو لەگەڵ پارێزگای ئێریڤان، لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای تیفلیس و زەکاتال ئۆکرۆگ، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئۆبلاستی داغستان، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای باکوو و لە باشوورەوە لەگەڵ فارس.

## جوگرافیا
ڕووبەری پارێزگاکە لێواری باشووری زنجیرە چیای سەرەکی قەفقاز لە باکووری ڕۆژھەڵات لەخۆدەگرێت، کە چیای بازاڕدوزو و لووتکەکانی دیکە لە سەرووی ھێڵی بەفرەوە بەرز دەبنەوە؛ چەمی وشکی تەنیشت ڕووباری کورا، کە لە ڕۆژاوا دەگاتە ١٠٠٠ پێ بەرزی و لە ڕۆژھەڵاتەوە تا ١٠٠–٢٠٠ پێ نوقم دەبێت، کە ئاودێری پێویستە و لێوارەکانی باکووری بەرزایییەکانی ترانسقاوقاز و بەشێک لە بەرزایییەکانی ئەرمینیا، کە بەرەو سنووری ڕۆژاوای خۆی، لە نزیک دەریاچەی سێڤان، بە زنجیرە شاخەکان دەبڕدرێت کە لە تراکیت و بەردی جۆراوجۆری بلوری پێکھاتوون.

لە شوێنەکانی دیکەشدا وڵاتەکە سیمایەکی فەلاتێکی ھەیە، بەرزییەکەی ٧ ھەزار بۆ ٨ ھەزار پێیە، بە قووڵی لەلایەن لقەکانی ئاراسەوە خەندەق کراوە. ھەموو جۆرەکانی کەشوھەوا لە لووتکە بەفراوییەکان، چۆڵەوانییەکانی ئەلب و بیابانە بەردینەکانی ئاستە بەرزەکاندا دەبینرێن، تا دەگاتە لێوارەکانی گردەکان و چەمی وشکی خەزەر.

## دیمۆگرافی
ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ١٨٨٦ ٧٢٨٩٤٣ کەس بووە، لە ٣ شار (ئێلیزاڤێتپۆل، نوخا، و شوشا) و ١٥٢١ گوند دەژین. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٨٨٦ کە لە فەرھەنگی ئینسایکلۆپیدی برۆکھاوس و ئێفرۆندا ڕاپۆرتکراون، مەسیحییە ئۆرتۆدۆکسەکان ٠٫٢١٪ی دانیشتووانی پارێزگاکەیان پێکھێناوە، و سێکتانی جۆراوجۆر ("تائیفییەکان") لە دەوروبەری ١٪ (~٧٣٠٠ کەس). ئەمەش بەو مانایەیە کە زۆربەی ڕووسییە نەتەوەیییەکانی ئەو کاتە لە پارێزگاکەدا (١٫١١٪ی دانیشتووانی ٧٢٨٩٤٣ دانیشتووی پارێزگاکە لە ساڵی ١٨٨٦) ئەندامی کۆمەڵگە جۆراوجۆرە تائیفییەکانی وەک دووخۆبۆر و مۆلۆکان بوون.

## دابەشکردنی کارگێڕی
# ئارێش یوزد
# جێڤانشیر یوزد
# ئەلیزاڤێتپۆل یوزد
# زەنگەزور یوزد
# کازاخ یوزد
# جێبرایل یوزد
# نوخا یوزد
# شووشە یوزد

## سەرچاوەکان

ئەلیزاڤێتپۆل
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧
پۆل:ئازەربایجان لە سەدەی ٢٠ەم
جەیمز فرانکۆ

**جەیمز ئێدوارد فرانکۆ** (بە ئینگلیزی : James Edward Franco) ئەکتەر و سینەماکاری ئەمریکییە، لە ١٩ی نیسانی ١٩٧٨ لەدایکبووە. بەهۆی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمی ۱۲۷ کاتژمێر (۲۰۱۰)، پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر. فرانکۆ بە ڕۆڵگێڕانی لە فیلمەکاندا ناسراوە، وەک پیاوی جاڵجاڵۆکەی سام ڕەیمی (٢٠٠٢-٢٠٠٧)، شیر (٢٠٠٨)، بخۆ، نزا بکە، خۆشەویستی (٢٠١٠)، سەرهەڵدانی هەسارەی مەیمونەکان (٢٠١١)، پشووەکانی بەھار (٢٠١٢)، و ئۆزی گەورە و بەھێز (٢٠١٣).

## سەرەتایی ژیان
جەیمس ئێدوارد فرانکۆ لە ١٩ی نیسانی ١٩٧٨ لە شاری پالۆ ئاڵتۆ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لەدایکبووە، دایکی بە ناوی بێتسی لو (لەدایکبووی ڤێرن) نووسەری کتێبی منداڵانە و ناوبەناو ئەکتەری دەکرد، باوکی بە ناوی دۆگلاس یوجین فرانکۆ کارێکی لە دۆڵی سیلیکۆن بەڕێوەدەبرد. باوکی بە ڕەچەڵەک پورتوگالی (خەڵکی مادیرا) و ڕەچەڵەکی سویدی بووە، لە کاتێکدا دایکی جوولەکەیە، و لە بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک جوولەکەی ڕووسیا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:سیناریۆنووسەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری میوزیک یان کۆمیدیای گۆڵدن گڵۆب (فیلم)
ئۆبلاستی داغستان

وێنۆک|نەخشەی ئیداری ئۆبلاستی داغستان
وێنۆک|ئاڵای ئۆبلاستی داغستان
**ئۆبلاستی داغستان** (بە ڕووسی پێش چاکسازی: Дагеста́нская о́бласть، tr. Dagestánskaya óblast) ئۆبلاستێک بوو ("ناوچە") جێگری پاشایەتی قەفقاز لە ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا. بە نزیکەیی لەگەڵ زۆربەی باشووری ڕۆژھەڵاتی داغستانی ئێستا لە ناو فیدراسیۆنی ڕووسیادا دەگونجێت. ئۆبلاستی داغستان لە ساڵی ١٨٦٠ لە ناوچەکانی ئیماماتی پێشووی قەوقاز دروست بووە، لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئۆبلاستی تێریک، لە ڕۆژاوا لەگەڵ پارێزگای تیفلیس و ئۆکرۆگ لە ڕۆژاوا، لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای باکوو. ناوەندی ئیداری ئۆبلاستەکە تەمیر-خان-شورا (بویناکسک) بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی داغستان
داغستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧
پۆل:ئۆبڵاستەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی
ئێمیل زۆلا

**ئێمیل ئێدوارد شارڵ ئەنتوان زۆلا** (بە فەڕەنسی: Émile Édouard Charles Antoine Zola) (٢ی نیسانی ١٨٤٠-٢٩ی ئەیلوولی ١٩٠٢) ڕۆماننووس، ڕۆژنامەنووس، شانۆنامەنووسێکی فەڕەنسی و، ناسراوترین شاگردی قوتابخانەی ئەدەبیی سروشتیخوازی بوو، هەروەها بەشدارێکی گرنگ بوو لە پەرەسەندنی سروشتیخوازیی شانۆیی. ئەو کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە ئازادکردنی سیاسیی فەڕەنسا. ئەو هەروەها بە نووسینی بۆچوونە بەناوبانگەکەی لە ڕۆژنامەدا لەژێر مانشێتی «تۆمەتبار دەکەم» بە فەڕەنسی (!..J'Accuse ) ڕۆڵێکی کارای گێڕا لە بێتاوانکردنی ئەفسەری سوپا ئەلفرێد درێفووس کە بەهەڵە تۆمەتبار و تاوانبار کرابوو. زۆلا لە ساڵانی ١٩٠١ و ١٩٠٢ پاڵێوراو بوو بۆ یەکەم و دووەم خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیات.

## سەرەتاکانی ژیان
زۆلا ساڵی ١٨٤٠ لە پاریس لەدایک بووە، باوکی ناوی فرانسوا زۆلا (لە بنەڕەتدا فرانچێسکۆ زۆلا) و دایکی ناوی ئێمیلی ئۆبێرت بووە. باوکی زۆلا ئەندازیارێکی ئیتاڵی بوو و لە ساڵی ١٧٩٥ لە ڤێنیز لەدایک بووە و هەندێک لە باوانی یۆنانی بوونە و، ئەندازیاری بەنداوی «زۆلا» بووە لە شاری ئێکس-ئان-پرۆڤانس؛ دایکی ئێمیل، واتە ئێمیلی، فەڕەنسی بوو. خێزانەکە کاتێک ئێمیل تەمەنی سێ ساڵ بوو ڕوویان لە شاری ئێکس-ئان-پرۆڤانس لە باشووری ڕۆژهەڵات کرد. دوای چوار ساڵ و لە ساڵی ١٨٤٧، باوکی کۆچی دواییی کرد و دایکی بە خانەنشینییەکی کەم ژیانی بەڕێ دەکرد. لە ساڵی ١٨٥٨، خێزانی زۆلا ڕوویان لە پاریس کرد و هەر زوو هاوڕێی منداڵیی ئێمیل، پۆل سێزان، پەیوەندیی پێوە کرد. زۆلا بە شێوازی ڕۆمانتیک دەستی بە نووسین کرد. دایکی پلانی بۆ ئێمیل دانابوو کە بچێتە کۆلێژی یاسا، بەڵام دوو جار لە تاقیکردنەوەی بەکەلۆریدا شکستی هێنا.

پێش سەرکەوتنی لە پیشەی نووسەریدا، زۆلا بە مووچەیەکی زۆر کەم وەک کارمەند لە کۆمپانیایەکی کەشتیوانی و دواتر لە بەشی فرۆشتن بۆ دەزگایەکی بڵاوکردنەوەی کتێب بە ناوی هاچێت کاری دەکرد. هەروەها، ڕەخنەنامەی ئەدەبی و هونەریی بۆ ڕۆژنامەکان دەنووسی. زۆلا وەک ڕۆژنامەنووسێکی سیاسی ناڕەزاییی خۆی لە ناپلیۆنی سێیەم نەدەشاردەوە کە بەپێی دەستووری کۆماری دووەمی فەڕەنسا سەرکەوتووانە خۆی بۆ پۆستی سەرۆک کۆمار کاندید کردبوو، ئەمش تەنیا بۆ ئەوەی ئەم پۆستە وەک تەختەی بازدان بۆ ئەو کوودەتایە بەکار بهێنێت کە کردی بە ئیمپراتۆر.

## قۆناغەکانی دیکەی ژیان
لە ساڵی ١٨٦٢، زۆلا وڵاتینامەی فەڕەنسیی پێ درا. لە ساڵی ١٨٦٥، چاوی بە ئێلێیۆنۆر ئەلێکساندرین مۆلێ کەوت، کە خۆی بە گابریێل ناوزەد دەکرد و بەرگدوور بوو؛ مۆلێ دواتر بوو بە دڵبەری زۆلا. ئەو دووانە لە ٣١ی ئایاری ١٨٧٠ هاوسەرگیرییان کرد و پێکەوە گرنگییان بە دایکی زۆلا دەدا. مۆلێ بە درێژاییی ژیانی لەگەڵ زۆلا مایەوە و ڕۆڵی سەرەکیی لە بەرەوپێشبردنی کارەکانی زۆلا گێڕا. ئەو هاوسەرگیرییە هیچ منداڵێکی لێ نەکەوتەوە. مۆلێ پێش ئەوەی زۆلا بناسێت منداڵێکی کچی هەبوو کە وازی لێ هێنابوو چونکە نەیتوانیبوو بەخێوی بکات. کاتێک دوای هاوسەرگیرییەکەیان دان بەم بابەتەدا دەنێت بۆ زۆلا، چوون بەدوای منداڵەکەدا بگەڕێن، بەڵام بۆیان دەرکەوت دوای ماوەیەکی کەم لە لەدایکبوونی گیانی لەدەست داوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠
پۆل:مردووانی ١٩٠٢
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی پاریسی
پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات
پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨

پێرستی مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨، پێک دێت لەو وڵاتانەی بوونەتە براوەی یەکێک لە مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی چواردیەمی ھاوینە،کە لە ٢٩ی تەممووز تا ١٤ی ئابی ١٩٤٨ لە لەندەن،بەریتانیا بەڕێوەچوو. ئەم خولەی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە دوای پشوویەکی دوازدە ساڵە کە بەھۆی سەرھەڵدانی جەنگی جیھانی دووەمەوە دروست بوو، ئەنجامدرایەوە لە دوای یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ١٩٣٦ لە بەرلین بەڕێوەچوو.٥٩ وڵات بە ٤١٠٤ وەرزشوان (٣٧١٥ پیاو و ٣٩٠ ژن) لە ١٩ پێشبڕکێی جیاوازی وەرزشیدا بەشداریان کرد.ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زۆرترین میدالیای زێڕ و کۆی گشتی بەدەستھێناوە، ھەریەکە لە گویانای بەریتانی (گویانای ئێستا)، بۆرما (میانماری ئێستا)، سیلۆن (سریلانکای ئێستا)، ئێران، عێراق، جامایکا، کۆریا، لوبنان، پاکستان، پورتوگال، سانگاپوور، سوریا، ترینیداد و تۆباگۆ، و ڤەنزوێلا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداری ئۆڵۆمپیادیان کرد؛ و یەکەم جار بوو کە وڵاتانی فلیپین و ھیندستان و پاکستان وەک نەتەوەیەکی تەواو سەربەخۆ لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد دا بەشداریان کرد. ئەڵمانیا و ژاپۆن و بولگاریا لەژێر داگیرکاری سەربازی ھاوپەیمانان ڕێگەیان پێنەدرا وەرزشوانان بنێرن بۆ یارییەکان.

## پێرستی مەدالیاکان

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خشتەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیادی ھاوینە
عەدلی ڕۆمی

**عەدلی ڕۆمی** () یەکەم یاریزانی عەرەبی یاریی شەتڕەنجە، ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ ئەنادۆڵ، ھەروەھا ئەو یەکەم کتێبی بەرھەم ھێنا لە بواری شەتڕەنج لە ژێر ناونیشانی «کتاب الشطرنج»

## بیلۆگرافی
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
ژووری بازرگانی، بریستۆڵ

وێنۆک|ژوورە بازرگانییەکان، بریستۆڵ، لە ڕۆژھەڵاتەوە.
**ژووری بازرگانی** دەکەوێتە لە شەقامی کۆرن لە شاری بریستۆڵ لە ئینگلتەرادان.
بیناکە لە ساڵی ١٨١٠ لەلایەن چارڵز بوسبی دروست کراوە و پەیکەری لەلایەن جەیمس جۆرج بابەوە دروست کراوە. لە بنەڕەتدا یانەیەکی بۆ بەرژەوەندی بازرگانی تێدابوو و لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا شوێنی لەشفرۆشە ناوخۆیییەکان بوو. ئەو پەنجەرەی بای کە لە سەرووی باڕەکەوە ھێڵرابووەوە، بازرگانەکان بزانن کە ئایا سەلامەتە بۆ کەشتییەکانیان دانوستان لەسەر گەرووی ئەڤۆنی خیانەتکار بکەن، و تابلۆی دیوارەکان تا ئێستا ناوی ھەموو سەرۆک و گەنجینەی یانەکە و سکرتێرەکانی یانەکەی تێدایە. ئێستا مەیخانەیەکە لەلایەن کۆمپانیای وێزەرسپۆنەوە خاوەندارێتی دەکرێت.

## تەلارسازی و دیکۆرات
پۆرتیکۆکە لە ڕێزبەندی ئایۆنی یۆنانییە، سێ پەیکەرەکەی سەرەوە کەسایەتی شار و بازرگانی و کەشتیوانی دەکەن. لە سەرووی ستوونەکانەوە ڕیلیفێک ھەیە کە نیشان دەدات بریتانیا و مینێرڤا و نەپتون دیاری لە زەوییەوە وەردەگرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:بریستۆڵ
ئیماماتی قەوقازی

وێنۆک|ئاڵای ئیماماتی قەوقازی
وێنۆک|نەخشەی ئیماماتی قەوقازی (بەشی ڕۆژاوا نوێنەرایەتی خاکەکانی عەبدزاخ دەکات، کە ھۆزێکی چەرکەس بوون کە لەلایەن ئیمامەتێک نایبەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، محەممەد ئەمین ئاسیالاڤ)
**ئیماماتی قەوقازی** دەوڵەتێک بوو کە لەلایەن ئیمامەکان لە داغستان و چیچان لە سەرەتای تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم لە باکووری قەفقاز دامەزرا، بۆ شەڕکردن دژی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا لە کاتی جەنگی قەوقازدا، کە ڕووسیا ھەوڵیدا قەفقاز داگیر بکات بۆ ئەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی ڕووسیادا مسۆگەر بکات خاکی نوێ لە باشووری شاخەکان.

ھەرچەندە ئیسلام لە ڕاستیدا لە بەشێک لە قەفقازدا زۆر گرنگ بوو، ھەروەھا ھێزێکی یەکگرتوو بوو بۆ بەرخۆدان لە ڕووسیا، بەڵام ئیسلامی سیاسی لەلایەن زۆر گرووپی جیاوازەوە کەوتە بەر تەحەدا. ئیسلام لە ناوەڕاست و باکووری داغستان و چیچان لەم کاتەدا زۆرینەیان نەقشبەندی بوو. بەڵام نەقشبەندیزم کە سروشتێکی زۆر عیرفانیی بوو، دووبەرەکی ناوخۆیی ھەبوو لەسەر ئەوەی کە ئایا دەبێت سیاسی بێت یان لە ڕاستیدا سۆفیگەری سیاسی پاکی ئایینەکەی پیس دەکات. بە تایبەتی پاڵنەر بۆ دامەزراندنی یاسای شەریعەت لە زۆر بەرەدا دژایەتی کرا. سەرەتا دەوڵەتە ڕەسەنەکانی قەوقاز کە لەلایەن ئاڤار، کومیکس، لێزگین، لاکس و ئەوانی دیکە بەڕێوەدەبرێن (بەتایبەت فەرمانڕەوای بێوەژن پاخو بایکە، شاژنی خانەقای ئاڤاریا) دژی ئەوە بوون، چونکە پێدەچوو شەرعییەت لە ھەڵوێستەکانی خۆیان بسەننەوە. ھەروەھا شەریعەت لەگەڵ عەداتدا بەریەککەوتەوە، کە سیستەمی یاسای ڕەسەنە کە زۆرێک، بە تایبەت گەلانی وەک چیچان، بە باڵاتر لە شەریعەت سەیریان دەکرد. لەبەر ئەم ھۆکارانە و ھۆکارەکانی دیکەی وردتر، لە زۆربەی بوارەکاندا کە ئیمامە وەک دۆمەینی خۆی ئیدیعای دەکرد، لە ڕاستیدا بە سادەیی وەک خراپەیەکی کەمتر بۆ ڕووسیا سەیر دەکرا.

## ئیمامەتی چوارەم
دوای شۆڕشی ڕووسیای ساڵی ١٩١٧، ھەوڵێک بۆ دووبارە دامەزراندنەوەی ئیمامەتی بە یارمەتی تورکیا، لە ماوەی مارس-نیسانی ١٩١٨، لەلایەن کوڕی یەکێک لە نایبەکانی شامیلەوە بە ناوی نەجمەدین ھۆتسۆ درا. ئەم ناوە لە نیشتەجێبوونی داغستانی گۆتسۆ سەرچاوەی گرتووە (کاتێک لەلایەن تزارەوە خەڵاتی ئاغای پێبەخشرا). ناوبراو بە چوارەمین ئیمامی قەفقازی باکوور ناسێندرا و دەسەڵاتی سۆڤیەت لە دەسەڵات لابرد، بەڵام زۆری نەخایاند لەلایەن سۆڤیەتەکانەوە شکستی ھێنا. ھۆتسۆ تەنیا لە داغستان پشتگیری ھەبوو و لەوێش شەڕەکەی بەردەوام بوو (لە چیچان، لەم نێوەندەدا، ناسیۆنالیستە باکوورییەکانی قەفقازی بە عەقیدەی جۆراوجۆر بە ھەمان شێوە چوونە شەڕی گەریلا دژی ڕووسەکان). دواجار ھەردوو یاخیبوونەکە لە ساڵی ١٩٢٥ دامرکێنران.

## سەرچاوەکان

ئیماماتی قەوقازی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢٨
ڤیکتۆریۆس

***سەرکەوتوو*** (وەک ڤیکتۆڕیۆوس) کۆمێدیای دۆخی (سیتکەم) کە لەلایەن دان سکینجەر دروستکراوە کە لە بنەڕەتدا لە ٢٧ی ئازاری ٢٠١٠ وە بۆ ٢ ی شوباتی ٢٠١٣ لە نیکلۆدیۆن پەخش کراوە. ئەم زنجیرەیە لە دەوری گۆرانیبێژی ئاواتخواز تۆری ڤێگایە کە (لە لایەن ڤیکتۆریا جەستسەوە بەرجەستە کراوە)، هەرزەکارێک کە لە قوتابخانەی ئامادەیی هونەری نمایشی بەناوی قوتابخانەی ئامادەیی هونەرەکانی هۆلیوود ئامادە دەبێت، دوای ئەوەی لە لە یەکەم ڕۆژیدا لە هوونەری هۆلیوود چاوی بە ئاندرێ هاریس (لیۆن تۆماس)، ڕۆبی شاپیرۆ (مات بینێت)،ڕێکس پاوەرز (بووکەڵەی ڕۆبی)، جەید وێست (ئیلیزابێث گیلیس)، کات ڤالانتاین (ئاریانا گراندێی) و بیک ئۆلیڤەر (ئاڤان جۆگیا) دەکەوێت. ئەم زنجیرەیە یەکەم جار لە دوای خەڵاتەکانی هەڵبژاردنی منداڵان لە ساڵی ٢٠١٠دا نمایش کرا. ئەم زنجیرەیە خەڵاتی باشترین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی بردەوە لە ٢٠١٢ خەڵاتی هەڵبژاردنی منداڵان و ٢٠١٣ خەڵاتی هەڵبژاردەی منداڵان، لە ئای کارلی دا سەرکەوتن چوار خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم بەدەست هێناوە.

لە ١٠ی ئابی ٢٠١٢ ڕایانگەیاند کە ئەم زنجیرەیە نوێ ناکرێتەوە  دوای ڕاگەیاندنی زنجیرەی سپێن ئۆف سام و کات، هەوادارانیڤیکتۆریۆس دڵگرانی خۆیان دەربڕی کە زنجیرەکە هۆکاری کۆتایی هاتنی بوو، بەڵام شنایدەر بە پێچەوانەوە ڕایگەیاند.  هەرچەندە ئەکتەرەکان تەنیا سێ وەرزیان وێنە گرتووە، بەڵام کاتێک بڕیاری کۆتایی هێنانی زنجیرەکە درا، نیکلۆدۆن وەرزی سێیەم لە نیوەی دابەشکرد و وەرزی چوارەمی دروست کرد. 

## چیرۆک
دراماکە باس لە تۆری ڤێگا دەکات کە کچێکی لاوە کە قوبووڵکراوە لە قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی هۆڵیهوود، کە قوتابخانەیەکی هونەرییەبۆ منداڵە بەهرەمەندەکانی دراماکە باس لە تۆری و هاوڕێکانی دەکات کە شوێنی خۆی بدۆزێتەوە لە قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی هۆڵیهوود، و تەواوکردنی ئەرکەکانی قوتابخانە کە پەیوەندیان بە هونەرەوە هەیە و زاڵبوون بەسەر شتە نائاساییەکان و چاڵنجەکان و قوتابییەکانی تری ناو قوتابخامەکە دەبنە هاوڕێی تۆری لەگەڵ لە ئاندری هاریس و ڕۆبی شپیرۆی سەیر و هاوڕێکەی ڕێکس، کچێکی شیرینی قژ سوور کات ڤالانتاین و جەید وێستی دڵڕەق،(کە دەبێتە فێنرەمیی تۆری) و خۆشەویستە قۆزەکەی جەید بێک ئۆلیڤەر، و خوشکە گەورە بێ بەهرەکە تۆری، کەسایەتیەکانی تر لەگەڵ ئیروین ساکۆویتز مامۆستایەک لە قوتابخانەکە، لەین ئەلێکساندەر ڕاوێژکاری قوتابخانەکە، و سینجن ڤان کلییف کە دەکاتە قوتابییە سەیرەکە لە قوتابخانەکەدا

## بەژداربوان

### سەرەکییەکان

* ڤیکتۆریا جەستس وەک تۆری ڤێگا
* لیۆن تۆماس وەک ئاندری هاریس
* مات بانیت وەک ڕۆبی شپیرۆو
* ئیلیزابێس گیلس وەک جەید وێست
* ئاریانا گراندێی وەک کات ڤالانتاین
* ئاڤان جۆگیا وەک بێک ئۆلیڤەر
* دانەیەل مۆنەی وەک ترینا ڤێگا

### لاوەکیەکان

* ئیریک لەینگ وەک ئیروین ساکۆویتز
* لەین ناپەر وەک لەین ئەلێکساندەر
* مایکڵ ئیریک رید وەک سینجن ڤان کلیف
* جیم پیری وەک دەیڤد ڤێگا
* جێنیفەر کارتا وەک هۆلی ڤێگا
* مارلین هاریس وەک داپیرەی ئاندرێی
* سوسان شاونگ وەک خاتوون لی
* دارسۆن سۆلۆمان وەک بورف
* جەیک فارۆو وەک دەنگی ڕێک پاوەرس

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی میوزیکژەنە خەیاڵیەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی مۆسیقاژەنە خەیاڵییەکان
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنیانەی لە لۆس ئانجلەس داندراون
تێزەر تاشکران

**تێزەر تاشکران** (بە ئازەربایجانی :Tezer Taşqıran ;١٩٠٧ – ٤ی ئایاری ١٩٧٩) نووسەر و سیاسەتمەدار و مامۆستایەکی تورک – ئازەربایجانی بوو.

## سەرەتای ژیان
ساڵی ١٩٠٧ لە شاری شووشە لەدایکبووە. باوکی ناوی ئەحمەد ئاغائۆغڵو بووە، کە سیاسەتمەدارێکی دیاری ئازەربایجانی و دواتر تورکی سەرەتای سەدەی بیستەم بوو و دایکی سیتارێ ھانیم بوو.

دوای ڕووخانی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٢٠، ئاغائۆغڵووەکان ڕوویان لە تورکیا کرد و لەوێ تێزەر لە ساڵی ١٩٢٥ فاکەڵتی ئەدەبی زانکۆی ئەستەنبوڵ تەواو کرد.

ساڵی ١٩٣١ لەگەڵ پزیشکی نەشتەرگەری نیمەت تاشکیران ھاوسەرگیری کردووە و دەچێتە ڤییەنا؛ لە ساڵی ١٩٣٣ گەڕایەوە تورکیا.

## خێزان
ئەحمەد ئاغائۆغڵو باوکی سیاسەتمەدار و پۆبلیسیست و ڕۆژنامەنووسێکی ناسراوی ئازەربایجانی و سروشتی کراوی تورک بوو. یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی پان تورکیزم خوشکەکەی سوورەیە ئاغائۆغڵو نووسەر و یاساناس و یەکەم ژنە پارێزەر بوو لە مێژووی تورکیادا. سامێت ئاغائۆغڵو برای شاعیر و سیاسەتمەدار بووە. ھاوژینی سامێت، نەریمان ئاغائۆغڵو، سیاسەتمەدار بوو.

## پیشەی کارکردن
دوای تەواوکردنی زانکۆ، کاری مامۆستا دەکات و بووە یەکەم ژن کە لە تورکیا وەک بەڕێوەبەری قوتابخانەیەکی کوڕان دەستنیشان بکرێت. بووە یەکێک لە ئەندامانی دامەزرێنەری کۆمەڵەی یارمەتیدەران کە لە ساڵی ١٩٢٨ دامەزراوە، سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی زانکۆی تورکیا بووە.

لە ساڵی ١٩٤٣ لە کاستامۆنوەوە، لە ساڵی ١٩٤٦ و ١٩٥٠ لە شاری کارسەوە بۆ پەرلەمان ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:نووسەرانی ژنی تورک
شارستانی سێپیدان

**شارستانی سێپیدان** (، ) یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای فارس، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە وڵاتی ئێران. ناوەندی ئەم شارستانە شارۆچکەی ئەردەکانە.

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە یەکسانە بە ٩١ ھەزار و ٤٩ کەس. لەگەڵ بەرزکردنەوەی ئاستی ناوچەی بەیزا بۆ شارستان ژمارەی دانیشتوانی شارستانی سێپیدان ٣٩ ھەزار و ٨٨٣ کەس کەمیکردووە و ژمارەی دانیشتووانەکەی بۆ ٥١ ھەزار و ١٦٦ کەس کەمیکردووە.

## کەش و گەشتیاری
کەشوھەوای فێنک و ساردی ناوچەکە لە ھاویندا و لە زستاندا شاخەکانی بە بەفر داپۆشراون. وە سەرنجڕاکێشانی گەشتیاری سروشتی ناوچەکە و بوونی ئەسپ سواری و سوارەکانی خلیسکێنەی سەر بەفر و ناوچەکانی وەک گەرووی تیزاب و چالێھگا گەشەیەکی تایبەتی بە پیشەسازی گەشتیاری بەخشیووە.

### شوێنی گەشتیاری سەرنج ڕاکێش
شارستانی سێپیدان ناوچەیەکی شاخاوییە و ١٢ لوتکەی ھەیە لە سەرووی ٣٠٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە. لە نێو شوێنە وەرزشییەکانی ئەم شارەدا بریتین لە:
* شاخەکان: چیای ڕەنج، چیای بەرم فیروز، چیای ئۆپتیمم.
* تاڤگە: تاڤگەی مارگۆن، تاڤگەی ئۆپتیمۆم، تاڤگەی چیکان، تاڤگەی مۆرزیان.
* دەربەندەکان: دەربەندی تیزاب، دەربەندی قوربانیدان، دەربەندی ئەبسارد، دەربەندی بەغدادون.
* چلەگاە(کۆشک).
* شوێنی خلیسکێنەی سەر بەفر: شوێنی خلیسکێنەی پلادکۆڤ، شوێنی خلیسکێنەی ڕاھێنانی جەستەیی.
* دەریاچە: بێرم فیروز، بێرم شێش پیر.
* ئیمام زادە: سوڵتان عەلی ئیمام زادە.
* کانی: شێشپیر.

## زانکۆی ئازادی ئیسلامی لقی سێپیدان
زانکۆی ئازادی ئیسلامی، لقی سێپیدان، دەکەوێتە شارۆچکەی ئەردەکان لە پارێزگای فارس، لە ساڵی ١٩٩٤ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٩٥ دەستی بە کارکردن کردووە لەگەڵ دوو بواری خوێندنی سەرەتایی و بڕوانامەی ھاوبەش لە زانستی کۆمپیوتەر.

## کارگەکان
ئەردەکان سەر بە پارێزگای فارس دەکەوێتە دامێنی چیای زاگرۆس و بە ھۆی ڕووبار و کانیاوەکانی و نزیکی لە شیراز، شوێنێکی گونجاوە بۆ وەبەرھێنان لە کەرتی جۆراوجۆردا. وە بووەتە، دروست بوونی چەندین کارگە وەک، کارگەی کبریتی سێپیدان و کارگەی ئاوی کانزایی. لە ناوچەی سێپیدان، کارگەی کۆمپۆزیتی فەراسان و فراپاکس، کارگەی پشتێنەی ئەخشان لە دیارترین کارگەکانی ئەم ناوچەیەن.

## کشتوکاڵ و ئاژەڵداری
چیا سەوزەکانی ئەم وڵاتە جوانە شوێنێکی گونجاویان بۆ لەوەڕاندنی ئاژەڵ دروست کردووە، کە ساڵانە ڕەوەندی زۆر بۆ ئەم شوێنە ڕادەکێشێت. زۆری ئاو و ئالیکی تازە وایکردووە کە ئاژەڵداری لە ناوچەکەدا ئاوەدان بێت و ھەمیشە لەم شارستانەدا ماست و کەشک و شیری تازە و گۆشتی تازە دەدۆزرێتەوە. ئەم شارستانە لە ئامادەکردن و دابەشکردنی گۆشت لە دەرەوەی پارێزگا سەرکەوتوو بووە. دارەکانی گوێز، ھەنجیر، سێو و گێلاس زۆرترین بەرھەمی ناوچەکە پێکدەھێنن.

## دابەشی کارگێڕی
* ناوچەی ناوەند
** گوندەواری خەفری
** گوندەواری کەمھەر
** گوندەواری شەشپیر
شارۆچکە: ئەردەکان
* ناوچە ھومایجان
** گوندەواری ھومایجان
** گوندەواری سەرناباد
شارەدێ: ھوماشەھر

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
پۆل:شیراز
پۆل:شارستانی شیراز
پۆل:شارەکانی ئێران
شووشە (شار)

**شووشە** (بە ئازەربایجانی: Şuşa). (بە ئەرمەنی: Շուշի) شارێکە لە ئازەربایجان، لە ناوچەی ناگۆرنۆ قەرەباغە کە کێشە لەسەرە. شارەکە لە بەرزایی ١٤٠٠–١٨٠٠ مەتر (٤٦٠٠–٥٩٠٠ پێ) لە چیای قەرەباغ ھەڵکەوتووە، لە سەردەمی سۆڤیەتدا ھاوینەھەواری شاخاوی بووە.

شارەکە لە کاتی شەڕی قەرەباغدا تووشی وێرانکاری و کەمبوونەوەی دانیشتووانی بەرچاو بووە. دوای گرتنی شوشا لە ساڵی ١٩٩٢ لەلایەن ھێزەکانی ئەرمینیا لە کاتی جەنگی یەکەمی ناگۆرنۆ و قەرەباغدا، دانیشتووانی ئازەربایجانی شارەکە ھەڵھاتن و زۆربەی شارەکە وێران کرا لە نێوان مانگی ئایاری ١٩٩٢ تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، شووشە لەژێر کۆنترۆڵی دیفاکتۆی کۆماری ئارتساخی دابڕاودا بووە و وەک ناوەندی پارێزگای شوشی خۆی بەڕێوەدەبرێت. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠دا، ھێزەکانی ئازەربایجان لە جەنگی قەرەباغی ٢٠٢٠دا دوای شەڕێکی درێژخایەنی سێ ڕۆژە، شارەکەیان کۆنترۆڵکردەوە دانیشتووانی ئەرمەنی شارەکە ھەڵھاتن و چەندین ڕاپۆرت سەریان ھەڵدا کە میراتی کولتووری ئەرمەنی شارەکە لەناو دەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٥٢
شووشە
نوخا یوزد

وێنۆک|شوێنەکە لە پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل
**نوخا یوزد** یەکێک بوو لە یوزد ("پارێزگا") لە پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆلی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی وواتر لە کۆماری دیموکراتیی ئازەربایجان کە ناوەندەکەی لە نوخا (شاکی) بوو لە ساڵی ١٨٦٨ تا ھەڵوەشاندنەوەی فەرمی لە ساڵی ١٩٢١ لەلایەن دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان.

## ئابوری
دانیشتووان بە پلەی یەکەم سەرقاڵی کشتوکاڵی کشتوکاڵی، باخداری، کشتوکاڵی دەریایی، چاندنی تووتن بوون. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، نوخا ئوێزد نزیکەی ٩٥٪ی بەرھەمی تووتنی پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆلی پێکدەھێنا.

## سەرچاوەکان

نوخا یوزد
نوخا یوزد
پۆل:مێژووی جوگرافی ئازەربایجان
شووشە یوزد

وێنۆک|شوێنەکە لە پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل
**شووشە یوزد** (;بە ئازەربایجانی: Şuşa qəzası؛ بە ئەرمەنی: Շուշիի գավառ)یەکێک بوو لە یوزد ("پارێزگایەک") لە پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆلی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، و پاشان لە پارێزگای گەنجا لە کۆماری دیموکراتیی ئازەربایجان کە ناوەندەکەی لە شووشە بوو لە ساڵانی ١٨٤٠–١٩٢١

## جوگرافیا
یوزدی شووشە لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ئەلیزاڤێتپۆل بوو، لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ جێڤانشیر یوزد کە لە باشوورەوە ھاوسنوورە، لە باشوورەوە لەگەڵ جێبرایل یوزد، لە ڕۆژاوا لەگەڵ ئوزدی زەنگەزور و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای باکو ھاوسنوورە. ڕووبەرەکەی ٤٣١٦ چوارگۆشە بوو، واتە ٤٩١١ کم (٣٠٥٢ میل). ئوێزد بە شێوەیەکی ئاسایی بەسەر بەشە شاخاوی و ژێر شاخاوی و نزمەکاندا دابەش دەکرا. شاخەکان بەشی باشووری ڕۆژاوای ئوێزدیان گرتەوە و بەشێک بوون لە زنجیرە چیای قەفقازی بچووک، بەرزییەکەی دەگەیشتە ٨٩٨٨ پێ (٢٧٤٠ م) لە ئاستی دەریاوە. گەروو و دۆڵەکان بەرەو باکووری ڕۆژھەڵات ناوچە ژێر شاخاوییەکانی ئوێزدیان پێکدەھێنا. بەشی نزمی ئوێزد دەوڵەمەندە بە ڕووبار. ڕووباری خاچینچای سنووری سروشتی لە نێوان شوشا و جەوانشیر ئوزدەکان پێکھێنا.

## ئابوری
دانیشتووانەکە بە پلەی یەکەم سەرقاڵی کشتوکاڵ و کشتوکاڵ بوون لە ناوچە شاخاوییەکان، باخداری، کشتوکاڵی دەریایی و ئاژەڵداری لە ناوچە ژێر شاخاوییەکان. ئەو ناوچەیە نزمە بۆ چاندنی پەتاتە بەکاردەھێنرا، کە ساڵانە ٢٠ ھەزار پاوند پەتاتە بەرھەمدەھێنرا. باخەکانی ترێ ٤٤٩٤ دێسیاتینا زەوییان گرتەوە و ١٠٦٨٦٠ پاوەند ترێیان بەرھەم ھێنا. ساڵانە نزیکەی ١٠ ھەزار پاوەند پۆدی ئاوریشم کۆدەکرایەوە. بەخێوکردنی ئاژەڵ کە ڕۆڵێکی گرنگی لە ئابووری ناوچەکەدا ھەبووە، ٣٨٨٨٨ ئاژەڵ، ١٠٩١٨ گامێش، ١٣٣٦٤٨ مەڕ، ٣٠٥٢ بزن، ٨٠١٦ ئەسپ، ٤٠٥٢ کەر، ١٠٥٢ کەو، ٣٤٠ وشتر، ٤٠٥٢ بەراز پێکھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٠
شووشە
پۆل:مێژووی جوگرافی ئازەربایجان
ئایینا سوڵتانۆڤا

وێنۆک|ئایینا سوڵتانۆڤا
**ئایینە مەحموود گیزی سوڵتانۆڤا** (١٨٩٥ – ١٩٣٨) چالاکوانێکی حیزبی شیوعی ئازەربایجانی و دەوڵەتدار بوو. یەکێک بووە لە یەکەم ژنە شۆڕشگێڕەکانی ئازەربایجان و لە ساڵی ١٩٣٨، بووە یەکەم وەزیری کابینەی ژنی ئازەربایجان.

## ژیان و کار
ئایینا سوڵتانۆڤا (لەدایکبووی موسابێیۆڤا) لە ساڵی ١٨٩٥ لە گوندی پیرەبەدیل لەدایکبووە کە ١٥ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی شاری شابرانی مۆدێرن دوورە. خوشکی غەزەنفەر موسابیکۆڤ بوو کە دواتر بوو بە شۆڕشگێڕێکی بەلشەفی و سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیسارانی گەلی ئازەربایجان کە باڵاترین دەزگای حوکمڕانی کۆمار بوو. لە ساڵی ١٩١٢ لە ھۆڵی وەرزشی سەینت نینۆ لە باکۆ دەرچووە و دواتر بۆ ماوەیەکی کورت لەو قوتابخانەیە وانە دەڵێتەوە. لە ساڵی ١٩١٧دا، حەزی لە بیرۆکەکانی بەلشەفی دەبێت و لە ساڵی ١٩١٨دا، پەیوەندی بە حزبی شیوعی ڕووسیاوە کرد (کە دواتر بوو بە حیزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت). لە ساڵی ١٩١٩دا ڕووی لە ئەستراخان کردووە،[٢] پاشان دەچێتە مۆسکۆ و لەوێ لە نووسینگەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی کۆمیساریای گەلی ڕووسیا بۆ کاروباری دەرەوە کاردەکات. لە ساڵی ١٩٢٠دا، گەڕایەوە بۆ ئازەربایجان کە پێشتر سۆڤیەت بووبوو و تا ساڵی ١٩٣٠، لە پۆستە ئیدارییە جیاوازەکانی پەیوەست بە کاروباری ژنان کاری کردووە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٢٣ بووە سەرنووسەری گۆڤارێکی شەرگ گادینی، کە گۆڤارێکی شیوعییە و ئامانجی ڕزگارکردنی ژنانە.

سوڵتانۆڤا لە نێوان ساڵانی ١٩٣٧ بۆ ١٩٣٨ وەک جێگری کۆمیساری گەل (وەزیر)ی پەروەردە کاری کردووە، پاشان وەک کۆمیساری دادی گەل کاری کردووە. ھەروەھا خوێندکاری پەیمانگای پرۆفیسۆرە سوورەکان بووە. سوڵتانۆڤا بەھۆی خزمەتەکانی بۆ دەوڵەتی سۆڤیەت، خەڵاتی فەرمانی ئاڵای سووری کرێکاری پێبەخشرا.

ھاوسەرگیری لەگەڵ حەمید سوڵتانۆڤ سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیساری گەلی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان کردووە. لە ساڵی ١٩٣٨ لە دوای پاککردنەوەی گەورە، ھەردووکیان لەگەڵ غەزەنفەر موسابیکۆڤ برای ئایینە سوڵتانۆڤا بە تۆمەتی دژە شۆڕش دەستگیر کران و پاش ماوەیەکی کەم بە تەقەکردن لە سێدارە دران.

لە شاری گەنجە شەقامێک بە ناوی ئایینا سوڵتانوڤا و لە باکوش مۆنۆمێنتی تایبەت بە ئەو ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٨
پۆل:گەلی ئازەربایجانی سۆڤیەت
پۆل:ژنانی پەروەردەکاری سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمۆنیستە ئازەربایجانییەکان
جەلیل مەمەدگولوزادە

وێنۆک|جەلیل مەمەدگولوزادە

**جەلیل حوسەینگولو ئۆغلو مامدگولوزادە** (بە ئازەربایجانی: Cəlil Məmmədquluzadə; ٢٢ی شوباتی ١٨٦٩ – ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٣٢)، تەنزنووس و نووسەرێکی ئازەربایجانی بووە. دامەزرێنەری گۆڤاری مۆلا نەسرەدین بوو کە گۆڤارێکی تەنزئامێزە کە کاریگەری زۆری لەسەر ئەم ژانرە دەبێت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست.

مامۆستا مەمەدگولوزادە بە یەکێک لە یەکەم چالاکانی مافی ژنان لە ئازەربایجان و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت و ڕۆڵی گەورەی ھەبووە لە دامەزراندنی یەکەمین گۆڤاری ژنان لە ئازەربایجان.

## سەرەتای ژیان
مەمەدگولوزادە لە خاکی ئیکسکلەی نەخچیڤانی مۆدێرن لە ئازەربایجان لەدایکبووە. یەکەمجار چووە قوتابخانەی کەنیسە و چووە قوتابخانەی شاری نەخچیڤان و لە تەمەنی سێزدە ساڵیدا فێری زمانی ڕووسی بووە. مەمەدگولوزادە خۆی بە ئێرانی دەزانی، و شانازی بەو ڕاستییەوە دەکرد کە باوباپیرانی خەڵکی ئێران بوون. لە ساڵی ١٨٨٢ دەچێتە ناو مەدرەسەی پێداگۆژی گۆری لە شاری گۆری جۆرجیا و لێرەدایە جیھانبینی خۆی پەرەپێداوە. لە ساڵی ١٨٨٧دا لە مەدرەسەی پێداگۆژیی گۆری دەرچووە و بۆ ماوەی دە ساڵی داھاتوو لە قوتابخانە گوندنشینەکانی باشنۆڕەشێن (شارور)، ئولوخانلی، نەھرام و شارۆچکە و گوندەکانی دیکەی پارێزگای ئێریوان بەشداری وانەوتنەوە دەکات

مەمەدگولوزادە چالاکێکی بەھێزی یەکگرتنی زمان بوو. ئەو زۆرێک لە ھاوچەرخەکانی خۆی شەرمەزار کرد بۆ ئەوەی کە بە گەندەڵی دەزانی زمانی ئازەری بە گۆڕینی وشەسازیی ڕاستەقینەی بە وشەی قەرزداری تازە ناسێنراوی ڕووسی و فارسی و تورکی عوسمانی کە زۆرجار نامۆ و سەرلێشێواوی زۆرێک لە خوێنەران دەکات. دواتر بە قووڵی بەشداری پرۆسەی ڕۆمانیکردنی ئەلفوبێی ئازەری کرد.

## ڕوانگەی ئایینی
بۆچوونە ئایینییەکانی مامۆستا مەمەدگولوزادە مشتومڕیان لەسەرە و لەکاتێکدا ھەندێک دەڵێن کە ئەو بێدین بووە لەکاتێکدا ھەندێکی دیکە بە مۆدێرنیست و خواستی دیموکراسی ئیسلامی سەیری دەکەن. بەڵام ڕەخنەی ڕوانگەی ئەو لە ئۆرتۆدۆکسی ئایینی و کۆنەپەرستی ئایینی وای لێکرد زۆر دوژمنی کۆمەڵگەی کۆنەپەرستی ئایینی بێت. فەیلەسوفی ئازەربایجانی ئاگالار مەمەدۆڤ ئیدیعای کرد کە جەلیل مەمەدگولوزادە بێدین بووە، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە نییە کە پشتگیری لەو ئیدیعایە بکات کە مەمەدگولوزادە یان بێدین بووە، یان لیبڕاڵێکی ئایینی بووە یان میانڕەو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:خەڵکی خۆی
پۆل:نووسەرانی زمانی ئازەربایجانی
پۆل:کەسانی خەڵکی نەخچیڤان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٦
پەیمانگای پرۆفیسۆرە سوورەکان

**پەیمانگای پرۆفیسۆرە سوورەکانی حیزبی شیوعی** سەرتاسەری یەکێتی (بەڵشەفییەکان) () پەیمانگایەکی پەروەردەی ئاستی دەرچووان بوو لە زانستە کۆمەڵایەتییە مارکسییەکان کە دەکەوێتە خانەقای ئۆرتۆدۆکسی سۆز، مۆسکۆ.

## مێژوو
لە شوباتی ١٩٢١ دامەزراوە بۆ چارەسەرکردنی کەمیی پرۆفیسۆری مارکسیست بەڵام تەنھا نزیکەی لەسەدا ٢٥ی دەرچووانی بەردەوام بوون لە پیشەیەکی ئەکادیمی؛ زۆربەیان زیاتر بوونە کارمەندی حزبی شیوعی. سەرەتا لەژێر دەسەڵاتی دەستەی بەڕێوەبەری ناوەندی یەکێتی سۆڤیەت بوو و دواتر لەژێر دەسەڵاتی بەشی ئاژاوە و پڕوپاگەندە (ئاگیتپرۆپ) بوو. توێژینەوەکان چوار ساڵی خایاند و خوێندکاران (نازناوی ikapisty) پێویستیان بە نووسینی توێژینەوەی توێژینەوە بوو، کە زۆرجار بڵاودەکرایەوە و نوێنەرایەتی جەستەیەکی بەرچاوی توێژینەوەی مێژوویی مارکسیستی دەکرد. دوو سەد و سی و شەش خوێندکار لە نێوان ساڵانی ١٩٢٤ بۆ ١٩٢٩ خولەکەیان تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٢٩دا ٦٩ مامۆستا لە پەیمانگاکەدا ھەبوون کە حەوتیان ئەندامی حزبی شیوعی نەبوون. سەرۆکی زانکۆکانی بریتی بوون لە میخائیل پۆکرۆڤسکی (١٩٢١–٣١) و پاڤێل یودین (١٩٣٢–١٩٣٨). پەیمانگاکە لە ساڵی ١٩٣٨ ھەڵوەشایەوە. پەیمانگاکە لە سیستەمێکی قوتابخانە باڵاکانی حزبی کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی یەکێتیی سۆڤیەتدا یەکخرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆ و پەیمانگاکانی دامەزراو لە یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:پەیمانگا پەروەردەییەکان کە لە ١٩٢١ دامەزراون
حەمید سوڵتانۆڤ

وێنۆک|حەمید سوڵتانۆڤ لە شاری تفلیس. ١٩١٩
**حەمید حەسەن ئۆغلو سوڵتانۆڤ** (بە ئازەربایجانی: Həmid Sultanov؛ ٢٦ی ئایاری ١٨٨٩ – ١٩٣٨) سیاسەتمەدارێکی ئازەربایجانی سۆڤیەت بوو، کۆمیساری گەل بۆ کاروباری ناوخۆی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت ئازەربایجان و دواتر سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیساری گەلی سیاسەتمەدارێکی ئازەربایجانی سۆڤیەت بوو، کۆمیساری گەل بۆ کاروباری ناوخۆی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت ئازەربایجان و دواتر سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیساری گەلی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی خۆسەری نەخچیڤان بوو.

## ژیان و کار
حەمید سوڵتانۆڤ لە ٢٦ی ئایاری ١٨٨٩ لە گوندی شینیخ-ئەیروم لە کازاخ یوزد (ئێستا گادابای ڕایۆن، ئازەربایجان) لەدایکبووە. لە پاییزی ساڵی ١٩٠٦ سوڵتانۆڤ ڕووی لە باکۆ کرد و لەوێ وەک یاریدەدەری لۆریچی لە کێڵگە نەوتییەکانی بالاخانی دامەزرا. لە ساڵی ١٩٠٧ پەیوەندی بە باڵی بەلشەفی حیزبی سۆسیال-دیموکراتی ڕووسیا دەکات. لە ساڵی ١٩١٣ لە پۆلیتەکنیکۆم لە لایپزیگ دەرچووە دوای ئەوە گەڕایەوە باکۆ. لە ساڵی ١٩١٤ بەشداری لە مانگرتنی گشتی کرێکاری لە باکۆ کردووە. لە ساڵی ١٩١٧ سوڵتانۆڤ پەیوەندی بە کۆمپانیای ھومێتەوە دەکات و دواتر لەو ساڵەدا دەبێتە ئەندامی جێبەجێکاری ئەنجومەنی باکو. لە ساڵی ١٩١٨ دەستی پێکردووە، لەگەڵ ئیدارەی بەلشەڤیکی باکۆدا ئەرکە جۆراوجۆرەکانی جێبەجێ کردووە. دوای شەڕی باکۆ، کە لە ئەنجامدا بەلشەفیکەکان کۆنترۆڵی شارەکەی بۆ ماوەیەکی کاتی لەدەستدا، سوڵتانۆڤ گواسترایەوە بۆ ئەستراخانی ڕووسیا و لەوێ سەرپەرشتی مەکتەبی موسڵمانانی کۆمیتەی ناوچەی ئەستراخانی حزبی شیوعی دەکرد.

لە ھاوینی ساڵی ١٩١٩دا لەگەڵ داداش بونیادزادە و ڤیکتۆر نانێشڤیلی بە ئەرکێکی ژێرزەمینیی ڕەوانەی باشووری قەفقاز کرا لە شوباتی ١٩٢٠ پەیوەندی بە حزبی شیوعی ئازەربایجان و بارەگای سەربازیی ناوەندی لقی باکوی حزبی شیوعی ڕووسیا دەکات.

لە ٢٨ی نیسانی ١٩٢٠ سوپای سوور ھێرشی کردە سەر ئازەربایجان و کۆمیتەی شۆڕشگێڕی سەربازیی ئازەربایجان کە سوڵتانۆڤ ئەندامی ئەو وڵاتە بوو بە تاکە دەسەڵاتی ئەو وڵاتە. وەک کۆمیساری گەل (وەزیر) بۆ کاروباری ناوخۆ دەستنیشانکرا. ئەو ڕاستەوخۆ بەشدار بوو لە ئەنجامدانی ڕێوشوێنی سەرکوتکەرانە دژی سەرکردەکانی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان کە تەمەنی کورت بوو و ئەوانیش فەرمانی لە سێدارەدانی سەدان کەس بوو کە بەھۆی تێوەگلانیان لە راپەڕینی گەنجە لە ساڵی ١٩٢٠ دەستگیرکرابوون.

حەمید سوڵتانۆڤ لە ساڵانی ١٩٣٤–١٩٣٧ لەگەڵ ئایینا سوڵتانۆڤا، خوشکی سەرۆکی کۆمیتەی بەڕێوەبەری ناوەندی ئازەربایجان غەزەنفەر موسابیکۆڤ و کۆمیساری دادپەروەری گەل بووە، ھاوسەرگیری کردووە. ھەر سێ کەسیان بە تۆمەتی دژە شۆڕش دەستگیر کراون و لە ساڵی ١٩٣٨ بە تەقەکردن لە سێدارە دراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:مردووانی ١٩٣٨
پۆل:گەلی ئازەربایجانی سۆڤیەت
پۆل:کۆمۆنیستە ئازەربایجانییەکان
پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان
قەزای گادابەی

وێنۆک|نەخشەی ئازەربایجان کە قەزای گادابای نیشان دەدات
**قەزای گادابای** (بە ئازەربایجانی: Gədəbəy rayonu)یەکێکە لە ٦٦ قەزای ئازەربایجان. دەکەوێتە ڕۆژاوای ئەو وڵاتە و سەر بە ھەرێمی ئابووری غەزەخ-تۆڤوزە. ئەم قەزایە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزاکانی دەشکاسان، شەمکر، تۆڤوز، و پارێزگاکانی گەغارکونیک و تاڤوش لە ئەرمینیا. ئیکسکلاڤی ئارتسڤاشێنی ئەرمینیا بە قەزای گادابای دەورە دراوە و بە دیفاکتۆ لەلایەن ئازەربایجانەوە کۆنترۆڵکراوە، کە وەک بەشێک لە قەزای گۆرانبۆی بەڕێوەدەبرێت. پایتەخت و گەورەترین شارەکەی گادابەیە. ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە تا ساڵی ٢٠٢٠ ١٠٩٩٠٠ کەس بووە

## مێژوو
وەک یەکەی کارگێڕی قەزای گادابای لە ٨ی ئابی ١٩٣٠ لەژێر ناوی ڕوستەم عەلیێڤدا سەریھەڵداوە. لە ساڵی ١٩٣٨ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ قەزای گەدەبەی.

لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠دا، گادابای بووە شوێنی پێکدادانەکان لەگەڵ ئەرمینیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزای گادابەی
ئەلفڕێد مۆیسیۆ

وێنۆک|ئەلفڕێد مۆیسیۆ
**ئەلفڕێد سپیرۆ مۆیسیۆ** (١ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٩) ژەنەراڵێکی سەربازی و دیپلۆمات و سیاسەتمەدارێکی پێشووی ئەلبانییە. لە ساڵی ٢٠٠٢ تا ٢٠٠٧ سەرۆکی ئەلبانیا بووە، کوڕە گەورەکەی ژەنەڕاڵی سوپای ئەلبانییە بەناوی سپیرۆ مۆیسیۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەلبانیا
پۆل:زیندووان
ستانداڵ

**ماری ھێنری بەیل** (بە فەڕەنسی: Marie-Henri Beyle) (٢٣ی کانوونی دووەمی١٧٨٣ – ٢٣ی ئازاری ١٨٤٢)، کە زیاتر بە ناوە خوازراوەکەی، واتە **ستانداڵ**، ناسراوە نووسەرێکی فەڕەنسیی سەدەی نۆزدەیەم بوو. ستانداڵ بە ڕۆمانەکانی *سوور و ڕەش* (١٨٣٠) و *دەیرەکەی پارما* (١٨٣٩) ناسراوە و، بەھۆی شیکارییەکی وردی دەروونناسانە کە بۆ کارەکتەرەکانی کردوویەتی، ڕێزێکی زۆری لێ دەگیرێت و بە یەکێک لە یەکەمین و پێشەنگترین نووسەرانی ڕیالیزم دادەنرێت. ستانداڵ خۆی بە کەسێکی خۆویست ناوزەد دەکرد و، ھەمان خەسڵەتیشی لە کارەکتەرەکانیدا داڕشتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٣
پۆل:مردووانی ١٨٤٢
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی
پۆل:ڕۆمانتیزم
پۆل:ستێندال
پۆل:ژیاننامەنووسانی نێر
بەجرام بێگاج

**بەجرام بێگاج** لەدایکبووی ٢٠ی ئازاری ١٩٦٧، ئەفسەرێکی سەربازی و سیاسەتمەدارێکی خانەنشینکراوی ئەلبانییە، لە ئێستادا لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ەوە وەک ٩ھەمین سەرۆکی ئەلبانیا کاردەکات.

بێگاج کە پیشەیەکی درێژخایەنی لە سوپای ئەلبانیادا ھەبووە، لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠ تا مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٢ وەک ٢٦ھەمین سەرۆکی ئەرکانی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئەلبانیا کاری کردووە. ھەرچەندە لە ڕووی سیاسییەوە سەربەخۆیە، بەڵام لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢دا بێگاج بە فەرمی لەلایەن پارتی سۆسیالیستی دەسەڵاتدارەوە وەک کاندیدی چوارەمین خولی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٢٢ کاندید کرا. بێگاج پێنجەمین سەرۆکە لە مێژووی ئەلبانیادا کە خاوەنی پێشینەیەکی سەربازییە، دوای ئەحمەد زۆگو، ڕەمیز عەلیا، ئەلفڕێد مۆیسیۆ و بوجار نیشانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەلبانیا
ھایپەرسیمیسیا

**ھایپەرسیمیسیا** () نەخۆشییەکی دەگمەنە وا دەکات ئەو کەسەی کە تووشی بووە ھەموو ساتێکی ژیانی بیر بێتەوە، بە ھەموو وردەکارییەکانی و گرنگ نییە چەند ساڵ تێپەڕیبێت، ھیچی لەیاد ناکات، کە تا ساڵی ٢٠٢١ تەنھا ٦١ کەس لە جیھاندا تووشی ئەم حاڵەتە بوون.

## سەرچاوەکان
ئاسۆ عومەر سوارە

**ئاسۆ عومەر حاجی محەممەد قوربانی پێنجوێنی** ناسراو بە **ئاسۆ عومەر سوارە** یان **وشیاری گەردەلوول** (١٩٦٣ لە سلێمانی، عێراق – ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە سلێمانی) زیندانی سیاسی، ئەکتەر، پێشکەشکار و شانۆکاری دیاری شاری سلێمانی و ھەرێمی کوردستان بوو. لە چەندین فیلم و زنجیرە درامای کوردستان بەشداریی کردووە، لە زنجیرە درامای گەردەلوول رۆڵی سەرەکی ھەبووە و لەم رێگایەشەوە زیاتر لە نێو خەڵکی کورستان ناسراوە. ھەروەھا یەکێک لە پێشکەشکاری بەرنامەی "وێنەکانی دوێنێ" بوو لە کەناڵی کوردسات و تیایدا وێنە دێرینەکانی کەسایەتییە ناسراوەکانی کوردستان و بەتایبەت شاری سلێمانی پیشانی بینەرەکانی دەدا.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٦٣ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٤٦ بنەماڵەکەی لە پێنجوێنەوە کۆچ دەکەن بۆ سلێمانی. یەکەم کوڕى بنەماڵەکەى و دووەم منداڵى ئەو خێزانە بوو. پەیمانگای کارگێری لە بەغدا تەواو کردووە. یەکێک بووە لە ئەندامانی دەستەی بەڕێوەبەری فێستیڤاڵی گەلاوێژ.

## مردن
ئاسۆ عومەر سوارە لە ڕۆژی ٣٠ کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ بە نەخۆشی جەڵتەی دڵ کۆچی دواییی کرد، و تەرمەکەی لە ڕێوڕەسمێکی میللی و فەرمیدا لە گۆڕستانی گردی سەیوان بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
ئۆنۆرێ دۆ بالزاک

**ئۆنۆرێ دۆ بالزاک** (؛ ٢٠ی ئایاری ١٧٩٩ - ١٨ی ئابی ١٨٥٠) ڕۆماننووس و شانۆنووسێکی فەڕەنسی بوو. زنجیرە ڕۆمانی کۆمیدیای مرۆیی کە پانۆرامایەکی ژیانی فەڕەنسیی دوای ناپۆلیۆن دەخاتە ڕوو، بەگشتی وەک شاکاری ئەو سەیر دەکرێت.

بەھۆی چاودێریکردنی دەقیقی وردەکارییەکان و خستنەڕووی بێفلتەری کۆمەڵگاوە، بالزاک وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی ڕیالیزم لە ئەدەبیاتی ئەورووپیدا سەیر دەکرێت. ئەو بە کارەکتەرە فرەلایەنەکانی ناوبانگی دەرکردووە؛ تەنانەت کارەکتەرە بچووکەکانیشی ئاڵۆز و لەڕووی ئەخلاقییەوە ناڕوون و بە تەواوی مرۆیین و، شتە بێگیانەکان لێوانلێون لە خەسڵەتەکانی کارەکتەربوون؛ شاری پاریس کە پاشخانێکە بۆ زۆربەی نووسینەکانی، چەندین تایبەتمەندیی مرۆیی لەخۆ دەگرێت. نووسینەکانی بالزاک کاریگەریی لەسەر زۆرێک لە نووسەرانی بەناوبانگ ھەبوو، لەوانە ڕۆماننووسەکان ئێمیل زۆلا، چارڵز دیکینز، مارسێل پرووست، گۆستاڤ فلۆبێر و، ھێنری جەیمز، ھەروەھا سینەماکاران فرانسوا ترۆفۆ و ژاک ڕیڤێت. زۆرێک لە بەرھەمەکانی بالزاک کراون بە فیلم و لە ئیلھامبەخشین بە نووسەرانی دیکە بەردەوامن.

## وەرگێڕان بە کوردی
* *[[باوکە گۆریۆ]]*، وەرگێڕانی ئەحمەدی مەلا
* *لامەزەبی خێرەومەند*، لە *[[پاشەرۆک]]*، وەرگێڕانی ھێمن، مەھاباد: سەیدیان‏‫، ١٣٩١؛ ١٨ پ.
* *کۆمێدیای مرۆڤایەتی دوشێس دولانژێ*، وەرگێڕان (لە فارسی) ھەڵمەت عوسمان و سەنگەر نازم، ھەولێر: ناوەندی ئاوێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی
پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٩
پۆل:مردووانی ١٨٥٠