ئازەربایجانییەکانی ئێران

**ئازەربایجانییەکانی ئێران** (؛  (İran azərbaycanlıları)) گەورەترین کەمینەی نەتەوەیی ئێرانن. بە پلەی یەکەم لە ناوچەی ئازەربایجانی ئێراندا دەبینرێن و ڕەسەنن (لەوانەش پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات، ئەردەوێڵ، زەنگان)، و بە ژمارەیەکی کەمتر، لە پارێزگاکانی دیکەی وەک کوردستان، قەزوین، ھەمەدان، گێڵان، مەرکەزی و کرماشان. ھەروەھا ئازەربایجانییەکانی ئێران کەمینەیەکی بەرچاو لە تاران، کەرەج و ناوچەکانی دیکەی ئێران پێکدەھێنن. ھەروەھا ھەندێکیان کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی کەنداو. زۆربەی ئازەربایجانییە ئێرانییەکان بە زمانی ئازەری و فارسی دوو زمانن.

## دیمۆگرافیا
ئازەربایجانییەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیی کەمینە لە ئێران پێکدێن. جگە لە ئازەربایجانی ئێران (پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات، ئەردەبیل و زەنجان)، دانیشتووانی ئازەربایجان بە ژمارەیەکی زۆر لە چوار پارێزگای دیکەدا دەبینرێن:ھەمەدان (ئەتنیکەکانی تری تورکی وەک ئەفشار، غەریگۆزلوو، شاھسیوەن، و بەھارلوو)، قەزوین، مەرکەزی، و کوردستان دەگرێتەوە. پارێزگای مەرکەزی دانیشتووانی ئازەربایجانی ھەندێک پارچە و گوندەکانی کۆمیجان، خونداب، ساوە، زەرەندیە، شازەند، فەراھان لەخۆدەگرێت. لە کوردستان ئازەربایجانییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە گوندەکانی دەوروبەری قوروەدا دەبینرێن.

ھەروەھا ئازەربایجانییەکان بە ژمارەیەکی زۆر لە ئێرانی ناوەڕاست و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ تاران، قوم و کەرەج کۆچیان کردووە و نیشتەجێ بوون. ھەروەھا کۆچیان کردووە و بە ژمارەیەکی زۆر لە خوراسان نیشتەجێ بوون. کۆمەڵگا ئازەربایجانییە کۆچبەرەکان لەلایەن کەسانێکەوە نوێنەرایەتی کراون کە نەک تەنھا لە نێو چینی کرێکاری شار و پیشەسازی بەڵکو لە بازنەکانی بازرگانی، ئیداری، سیاسی، ئایینی و فیکریدا دیار بوون.

زانایان ژمارەی دانیشتووانی ئازەربایجان لە ئێران لە نێوان ١٠ بۆ ٢٣ ملیۆن کەس دادەنێن. ڤیکتۆریا ئاراکێلۆڤا، پسپۆڕی ئێران، پێی وایە، دوکتورینە سیاسییەکانی دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت بووە ھۆی ھەڵاوسانی ئازەربایجانی ئێرانی بەو پێیەی نزیکەی نیوەی ٦٠ ملیۆن دانیشتووانی ئێران، کە دواتر بۆ ٢٠ ملیۆن دابەزی و بۆ ماوەیەک مایەوە. ئەو ژمارەکە بە ٦ بۆ ٦٫٥ ملیۆن کەس دادەنێت.

### گرووپە نەتەوەیییەکان
گرووپە ژێر نەتەوەیییەکانی ئازەربایجانییەکان لە سنوورە مۆدێرنەکانی ئێران دوای تەسلیمبوونی قەفقاز بە ڕووسیا لە سەدەی نۆزدەھەمدا، شاھسیوەنەکان، قەرەپاپاکەکان، ئایرومەکان، بەیاتەکان، قاجارەکان، قەرەداغییەکان و غەرەگۆزلووەکان لەخۆدەگرن.

## پاشخان
کولتوری ئازەربایجانی ئێرانی بەھۆی سەدەکانی ھاوژیانی و تێکەڵاوی نێوان توخمە ڕەسەن و کۆچەرییەکانەوە بەرھەم ھات. بە گوتەی ڕیچارد فرای، ئازەربایجانییە ئێرانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ناوخۆیی ئێرانی پێشوەختە ھاتوون کە دوای لێشاوی گەورەی کۆچەری ئۆغوز بۆ ناوچەکە وردە وردە بە تورکی کران. (ئۆلیڤیێر ڕۆی) دەنووسێت کە ئیتنۆجینێسی ئازەربایجانی بە تورکیکردنی خەڵکی ڕەسەن لەلایەن تورکمانەکانەوە و سەرھەڵدانی ناسنامەی شیعە و زمانی تورکی بەدوای خۆیدا ھێنا. بەگوێرەی ڕۆستیسلاڤ ڕیباکۆڤ، زانای ڕووسی، ئازەربایجانی ئێران تا سەدەی ١٤ و ١٥ نزیکەی تەواو تورکی کرا، ھەرچەندە دانیشتووانی ناوچەکە جێپەنجەی خۆی لە کولتوور و زمانی ئازەربایجاندا بەجێھێشت و سنووری نەتەوەیی نێوان گەلی تورک و ئازەربایجانییەکان لە سەدەی ١٦ دامەزرا. زانایان ئاماژە بە لێکچوونە کولتوورییەکانی نێوان فارسی مۆدێرن و ئازەربایجان دەکەن.

### بۆماوە
پێدەچێت گەلی ئازەری لە ھۆزە ئێرانییە کۆنەکانەوە ھاتبن، وەک مادەکان. بۆ لێکۆڵینەوە لە جۆراوجۆری گەردیلەیی mtDNA لە دانیشتووانی ئازەری ئێراندا، ١٣٣ نموونەی تاکەکانی ئازەری کە لە ناوچە جیاوازەکانی ناوچەی ئازەربایجان (ئێران) نیشتەجێن، ھەڵبژێردران. خوێنی ئەم کەسانە بۆ پاککردنەوەی mtDNA کۆکرایەوە، و mtDNA پاککراوە بە بەکارھێنانی ڕێگەی PCR-RFLP لێکۆڵینەوەی لەسەر کرا. ١٤ ھاپلۆگرووپ دەستنیشان کران، کە ٨٢٪یان ھاپلۆگرووپی تایبەت بە ئەورووپی بوون. ھاپلۆگرووپی H باوترین ھاپلۆگرووپ بوو، و ٧٩ ھاپلۆتایپ دەستنیشان کران. لەم لێکۆڵینەوەیەدا، دانیشتووانی ئازەری ئێرانی دانیشتووانێکی نایەکسان بوون کە ھەموو ھاپلۆگرووپەکانی ئاسیا، ئەورووپا و ئەفریقا تێیدا چاودێری کران. بەراوردکردنی ھاپلۆگرووپەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە لەگەڵ دانیشتووانی دیکەدا دەرکەوت کە دانیشتووانی ئازەری ئێران زۆر لە دانیشتووانی دیکەی ئێران دەچن. لێکۆڵینەوە جیناتیکییەکان دەری دەخەن کە ھەموو نەتەوە و گرووپە دانیشتووانی ئێرانی کە لە ئێرانی ئەمڕۆدا دەژین (و تەنانەت لە دەرەوەی سنوورە سیاسییەکانی ئێستای ئێران)، سەرەڕای ئەوەی جیاوازییە کولتوورییەکانی کەمیان ھەیە و تەنانەت ھەندێکجار تەنانەت بە زمانی جیاواز قسە دەکەن، ڕەگێکی جیناتی ھاوبەشیان ھەیە و ئەم ڕەگ و ڕیشە ھاوبەشە دەگەڕێتەوە بۆ دانیشتووانێکی سەرەتایی کە نزیکەی دە بۆ یازدە ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە بەشەکانی باشووری ڕۆژاوای ولاتی ئێراندا ژیاون. پەیوەندییەکی جیناتی بەھێز لە نێوان کورد و ئازەرییەکانی ئێراندا ھەیە؛ پشکنینە بۆماوەیییەکان کە ئەنجامدراون ھیچ جیاوازییەکی بەرچاویان لە نێوان ئەم دانیشتووانە و گرووپە نەتەوەیییە سەرەکییەکانی دیکەی ئێراندا نیشان نەداوە. بەپێی ئەنجامە کانی ئێستا، وا دەردەکەوێت کە کوردەکانی ئەمڕۆ و ئازەڕییە ئێرانییەکان ڕەگێکی جیناتی ھاوبەشیان ھەیە.

لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری (٢٠١٣) لەسەر ھەمەجۆریی تەواوی (DNA) مایتۆکۆندریا لە ئێرانییەکاندا ئاماژەی بەوە کردووە کە ئازەربایجانییە ئێرانییەکان زیاتر پەیوەندییان بە خەڵکی جۆرجیا ھەیە، لەوەی کە بۆ ئێرانییەکانی دیکە، ھەروەھا بۆ ئەرمەنییەکان. جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان ئازەربایجانییە ئێرانییەکان و نەتەوە گەورەکانی دیکەی ئێراندا نییە.

بەپێی تاقیکردنەوەکانی HLA، ئازەربایجانییەکانی ئێران لەگەڵ تورکمانەکانی گۆرگان و کورد کۆدەبنەوە و پێگەیەکی نێوان دانیشتووانی ئێران و سیبیریای ڕۆژاوا پێکدەھێنن، بە تایبەتی چوڤاش، خەڵکی مەنسی و بوریات (ژمارە ژێر گرووپەکانی گەلانی تورک، ئۆگری و مەغۆل بە ڕێککەوت). چەندین لێکۆڵینەوەی بۆماوەیی نیشان دەدەن کە کۆی جینی ئازەربایجانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ جینی دانیشتووانی ڕەسەندا سەر یەک دەخەن بۆ پشتگیریکردن لە جێگرەوەی زمان، لەوانەش باڵادەستی نوخبە، سیناریۆکان، لە ھەمان کاتدا کاریگەری جیناتی بەرچاو لە سیبیریا و مەنگۆلیا نیشان دەدەن.

## مێژوو
ئازەربایجان یەکێک لە ناوەندە گرنگەکانی پێشھاتە سیاسییەکان بووە لە مێژووی دوای ئیسلامدا، بەتایبەتی دوای لاوازبوونی دەسەڵاتی مەغۆلەکان بەسەر ئێراندا. خەڵکی ئازەربایجان بە گشتی تێکەڵەیەک لە پاشماوەی گەلانی بەتەمەنن کە بە زمانی ئێرانی قسەیان دەکرد و تا ئێستاش بەشێکیان لە ناوچەکەدا ئامادەن لەگەڵ کۆچبەرە تورکەکان. کۆچی بەرفراوانی تورکەکانی ئۆغوز لە سەدەی ١١ و ١٢دا وردە وردە ئازەربایجانی وەک ئەنادۆڵ تورکی لێبکرد. تورکە ئازەرییەکان شیعەن و دامەزرێنەرانی شانشینی سەفەوین. ئەوان دانیشتوون، ھەرچەندە لە نێویاندا شوان ھەیە لە چەمی موغان کە پێی دەوترێت ئێل سۆن (پێشتر: شا سۆن)، ژمارەیان نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسە؛ ئەوانیش وەک کۆچەرییەکانی دیکەی ئێران لە سەردەمی ڕەزاشادا ناچار بوون ژیانی دانیشتوو بژین. زۆربەی ئازەربایجانییەکان خۆیان بە تورک دەزانن و پێیان دەوترێت تورک، بەڵام پێداگری لەسەر ناسنامەی ئێرانی خۆیان دەکەن، کە نەک تەنھا بەھۆی پەیوەندییە ئایینییەکانەوە - شیعە بوون بە پێچەوانەی تورکە سوننەیییەکانی ئەنادۆڵەوە - بەڵکو بە ھۆکاری کولتووری و مێژوویی و ئابووریش بەھێزتر دەبێت.

خاکی ئازەربایجان دوای داگیرکردنی لەلایەن تورکەکانەوە گۆڕانکارییەکی قووڵی ئێتنۆ-زمانی بەخۆیەوە بینی. ھۆکاری سەرەکی ئەم دیاردەیە، ھەڵکەوتەی جوگرافیای ئازەربایجان بوو، کە ھۆزە تورکەکان کە تازە لە ئاسیای ناوەڕاستەوە ھاتبوون بەھۆی شەڕی پیرۆزەوە لەسەر سنوورەکانی ڕۆژاوای کایەی ئیسلامی، لەوێ کۆدەبوونەوە. ئەوان بەسەر زەویدا گەشتیان کرد و بە شێوەیەکی کۆچەری بەسەر خاکەکەدا بڵاوبوونەوە، و لەلایەن مەسیحییەکانەوە لە ناوچە نزمە شێدار و دارستانییەکانی جۆرجیا لە ڕۆژاوای قەفقاز و باشووری ئیمپراتۆرییەتی ترێبیزۆند بەرەنگارییان بووەوە. ئازەربایجان کە دەکەوێتە کۆتایی ڕێڕەوی سەرەکی کۆچی کۆچەرییەکان- بەدرێژایی بەشە ئاوی وشکەکە لە باشووری ئەلبۆرز تا دارستانی باشووری خەزەر- ناوچەیەک بوو کە تازەھاتووان دەیانتوانی دەستی بەسەردا بگرن و زاڵ بن. ئەم پرۆسەیە درێژخایەن و ئاڵۆز بوو. ھەرچەندە گومانی تێدا نییە کە گرووپە دابڕاوەکانی تورک لە سەرەتای سەدەی حەوتەمی زایینییەوە لە باشووری قەفقازدا دەرکەوتوون، بەڵام تا سەرەتای سەدەی یازدە و دوازدەی زایینی/سەدەی پێنجەم و شەشەمی کۆچی یەکەم نیشتەجێبوونی بەربڵاو ڕوویدا. ئەم ڕووداوە بە تایبەتی لە چەمی نیمچە وشکی ڕۆژھەڵاتی قەفقازی باشوور، باکووری ئازەربایجانی ئێستا، لە پارێزگاکانی ئاران و موغان ڕوویدا، بەڵام لە دەرەوەی ویلایەتی کاسرانیدی شیروان کە تاڕادەیەک وەک خۆی مابووەوە. بە تورکیکردنی ئەم ناوەندانەی باکوور خێرا بوو. تەنانەت پێش داگیرکاریی مەغۆلەکان، لە ئاران و موغان، تورکمانەکان «وەک مێروولە و جرجەکان خەریکی خۆلێدان بوون». موغان کە تا ئێستاش لەلایەن جوگرافیناسانی عەرەبەوە بە ناوی شارێک دادەنرێت، بە گوتەی ئیبن یاقوت، لە سەرەتای سەدەی حەوتەمی کۆچی/سەدەی ١٣ی زایینی، ناوچەیەک بووە کە تەنھا گوندنشینەکان ئاژەڵەکانیان لێوە دەلەوەڕاندووە و دانیشتووانەکەی تەنیا تورکمان بوون. لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٣دا، بە گوتەی قەزڤینی، چیتر لە ڕێگایەکی زستانە زیاتر نەبوو بۆ کۆچەری تورکمان. لەو ماوەیەدا تورکمان لە ڕۆژاوای گۆلی ورمێ دۆزرایەوە و ھەندێک گرووپیش لە کوردستان لە ناوچەی شەھر ئازور دۆزرانەوە، بەڵام بە گشتی لە سەرانسەری باشووری ئازەربایجان کە کاریگەری کەڵەکەبوون بە درێژایی سنوورەکان ھیچ کاریگەرییەکی نەبوو، ژمارەیان کەم بوو. لە سەردەمی لەشکرکێشی مەغۆلەکاندا زۆربەی تازەھاتووەکان گەیشتبوونە ئەنادۆڵ، بەڵام بوونی کۆمەڵێک گرووپی نوێی تورک یان تورکی تورک کراو لە باشووری ئازەربایجان لە ناوچەکانی مەراغە، خۆی، دەوروبەری گۆلی ورمێ و ھەروەھا شاخەکانی ناوچەکانی قەزوین و زەنجان باس کراوە. جگە لەوەش دوای مردنی ئەبو سەعید ئەو تورکانەی کۆچیان کردبوو بۆ ئەنادۆڵ (جەلەیری و چۆپانلو) دەستیان کرد بە گەڕانەوە بۆ ئێران. ئەم بزووتنەوەیە لە سەردەمی قەرە قویونلو و ئاق قویونلودا بەردەوام بوو و بە دڵنیایییەوە تورکیزەکردنی زمانەوانی تا ئەو سەردەمە بەرەو ئاستێکی پێشکەوتوو گەشەی کردبوو؛ بەڵام بێ گومان قۆناغی چارەنووسساز لە سەردەمی سەفەویدا بە ڕاگەیاندنی شیعەگەری وەک ئایینی دەوڵەتی ئێران ھاتە ئاراوە، لەکاتێکدا دەوڵەتی عوسمانی سوننی مایەوە. پڕوپاگەندەی شیعە لە نێو کۆچەرەکانی دەرەوەی ناوەندەکانی شارەکان ھانی ئایینی دەوڵەتی کۆچەری ئەنادۆڵی دا بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران. ئەم کۆچکردنە لە ساڵی ١٥٠٠ دەستی پێکرد کاتێک شا ئیسماعیل کۆچەرەکانی قیزیلباش لە ناوچەی ئەرزەنجان کۆکردەوە. ئەم سەرنجڕاکێشییە تا ئەنادۆڵ و نیشتەجێبوونی تەکلو ھەستی پێکرا کە لەگەڵ ١٥ ھەزار وشتردا بەکۆمەڵ ڕۆڵێکی گرنگیان لە ئێرانی دواتردا ھەبوو. بێ گومان کۆچەرییەکان زۆرینەی ئەم بزووتنەوەیەیان پێکھێنا، ھەرچەندە کاریگەری لەسەر کۆچەرییەکان و تەنانەت کۆڵبەرەکانیش ھەبوو. لە کۆتایی سەدەی ١١ی کۆچی/سەدەی ١٦ی زایینی، ڕێکخستنی کۆنفیدراسیۆنی گەورەی شاھساڤان لەلایەن شا عەباسی یەکەمەوە، لێشاوێکی بەرفراوانی تورکەکانی بۆ ناو ئازەربایجان خێراتر کرد و ناوچەکە جگە لە ھەندێک دانیشتووانی دابڕاوی تات زمان، بێ گومان تا ئەم قۆناغە چۆڵ بوو. لە سەردەمی شا عەباسەوە تا نادر شا، زۆرێک لە ئازەرییەکان بەرەو ڕۆژھەڵات گواسترانەوە بۆ خوراسان بۆ پاراستنی سنوورەکان لە بەرامبەر ئۆزبەکەکان؛ بەڵام ئەمە ھیچ کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر نیشتەجێبوونی کۆتایی کۆچەرییە تورکەکان نەبوو. لەم ماوەیەدا ئازەری تا ڕۆژھەڵاتی ئەبھەر قسەی پێدەکرا. لە کاتی سەردانەکەی ئەولیا چەلەبی بۆ ئازەربایجان لە ساڵی ١٦٤٥ زمانی تورکی کە لە نێو چینە خوارەکانی تەورێزدا باو بوو، شانبەشانی زمانی فارسی لە قەزوین قسەی پێدەکرا.

### سەردەمی سەلجووق
لەو ماوەیەدا کە خەلافەتی عەباسی خەریک بوو دەسەڵاتی خۆی لە ئازەربایجان لەدەست بدات، حکوومەتە خۆجێیەکانی بنەماڵەکانی سالار، ساجید، ڕەوەندی و بوید حوکمڕانی ئازەربایجانیان دەکرد. لە سەرەتای سەدەی یازدەھەمدا ئازەربایجان بوو بە میوانداری ھۆزە تورکەکانی ئاسیای ناوەندی. یەکەم بنەماڵەی تورک کە ھاتە ناو ناوچەکە غەزنەوییەکان بوون، کە لە باکووری ئەفغانستانەوە ھاتبوون و لە ساڵی ١٠٣٠ ئازەربایجانیان گرت. دوای ماوەیەک سەلجوقییەکان لە شوێنی غەزنەوییەکان لە ناوچەکەدا بوون. لە سەردەمی سەلجوقەکاندا، ئەتابکانەکانی سەلجوق کە ژێردەستەی حکوومەتی ناوەندی بوون، حکوومەتە خۆجێیییەکانیان کۆنترۆڵ دەکرد. لەم ماوەیەدا ئازەربایجان بوو بە یەکێک لە ناوەندە ڕۆشنبیرییە گرنگەکانی ئەو وڵاتە و زۆر کەسی دیار کە زۆربەیان زانا و پیشەسازی موسڵمان بوون، ھاتنە ناوچەکە.

سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی لە ساڵی ١٢٢٥ی زایینیدا بووە ھۆی لەناوچوونی حکوومەتی سەلجوقی ئەتابکانەکان.

### لە سەردەمی مەغۆل و ئیلخاناتدا
دوای داگیرکردنی ئازەربایجانی ئێران لەلایەن مەغۆلەکانەوە، ئازەربایجان وەک ناوچەکانی دیکەی ئێران وێران بوو. دوای لەشکرکێشی مەغۆلەکان ئیلخانات دەستیان بەسەر حکوومەتدا گرت. ئەوان ئازەربایجانیان وەک پایتەختی خۆیان ھەڵبژارد بەھۆی کەشوھەوای لەبار و ھەروەھا بۆ ئەوەی خۆیان لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکان بەدوور بگرن کە دەبووە ھۆی شکستەکەیان. پایتەختەکانی ئیلخانات بریتی بوون لە مەراغە (١٢٦٥–١٢٥٦ ز)، تەورێز (١٣٠٦–١٢٦٥ ز) و سوڵتانیە (١٣٣٥–١٣٠٦ ز). لە سەردەمی ئیلخاناتەکاندا ئازەربایجان ئاوەدان و گەشەسەندنی بەخۆیەوە بینی. ھەروەھا لەم ماوەیەدا کۆچبەرانی تورکی ئۆغوز زیاتر لە ناوچەی ئازەربایجان نیشتەجێ بوون.

### سەردەمی ئاق قۆینلۆ و قەرەقۆینلۆ
لە سەدەی پازدەھەمدا، نەوەکانی تەیمووری لەنگ، تورکەکانی ئاق قۆینلۆ و قەرەقۆینلۆ، فەرمانڕەوایی ناوچەی ئازەربایجانیان دەکرد. بەو پێیەی ئەوان ڕکابەری سەرەکی تیموریدەکان بوون، ئازەربایجان چەندین جار لەلایەن تورکەکانەوە داگیرکرا و وێرانکارییەکی بەرفراوانی لێکەوتەوە؛ بەڵام لە ماوە یەکدا، بە تایبەت لە سەردەمی قەرەقۆینلۆ (١٤٣٨–٦٧ز)، کە تەبرێز بوو بە پایتەختی، ئاشتی و خۆشگوزەرانی بۆ ماوەیەک حوکمی ئازەڕبایجان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:ئاورخانەکان
پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:شارستانی تەکاب
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین