چەوساندنەوەی تورکمانەکانی عێراق لە عێراقی بەعس

**دەستەواژەی چەوساندنەوەی سەر تورکمانەکان لە عێراق لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا** ئاماژەیە بۆ چەوساندنەوەی تورکمانەکانی عێراق لەلایەن حکوومەتی بەعسی عێراقەوە، بە تایبەتی لە سەردەمی سەددام حوسێندا.

## مێژوو
دان بەوەدا دەنرێت کە ھەموو سەرژمێرییەکانی دواتر، لە ساڵانی ١٩٦٧، ١٩٧٧، ١٩٨٧، ١٩٩٧، بەھۆی گومانی بەعەرەبکردن لەلایەن ڕژێمە جیاوازەکانی عێراقەوە، زۆر جێی متمانە نین. سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧ ئیدیعای کردووە کە ٦٠٠ ھەزار تورکمانی عێراقی ھەبووە، لە کاتێکدا کۆی ژمارەی دانیشتووانی عێراق ٢٢٬٠١٧٬٩٨٣ کەس بووە. سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧ ڕێگەی بە ھاووڵاتیان داوە تەنھا عەرەب یان کورد ھەڵبژێرن. بەو پێیەی ھەڵبژاردنی کوردەکانیشی کردە ئامانج، زۆرێک لە تورکمانەکانی عێراق عەرەبیان ھەڵبژارد. بە درێژایی دەسەڵاتی بەعس، زۆرێک لە تورکمانەکانی عێراق خۆیان وەک عەرەب ناویان تۆمار کرد بۆ ئەوەی نەبنە ئامانج.

لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠، حکوومەتی بەعس دانی بە مافی تورکمانەکانی عێراقدا نا کە زمانەکەیان لە قوتابخانەکاندا بخوێندرێت. بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی تورکمانی لە چوارچێوەی وەزارەتی پەروەردە دامەزراند، یەکێتییەکی یاسایی بۆ نووسەرانی تورکمان دروست کرد، بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری تورکمانی دامەزراند، ھەفتانە ڕۆژنامەیەکی حکوومی و گۆڤارێکی مانگانەی حکوومی بە زمانی تورکمانی بڵاوکردەوە؛ بەڵام حکوومەتی بەعس تورکمانی عێراقی وەک نەتەوەیەکی جیاواز پێشکەش کرد کە ھیچ پەیوەندییەکی بە تورکمانەکانی ئاسیای ناوەڕاست و تورکەکانی تورکیاوە نەبووە. سەدان قوتابخانەی تورکمان لە عێراق کرایەوە، ھەرچەندە دوای ماوەیەکی کەم داخران. دەستووری عێراق کە لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٠ پەسەند کرا، تەنھا عەرەب و کورد وەک گرووپی پێکھێنەری نەتەوەی عێراق ناسێندرا.

سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ی عێراق وەک دوا سەرژمێری جێی متمانە پێش سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن کە لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە پەیڕەو دەکرا، دانپێدانراوە. لە کۆی ژمارەی دانیشتووانی ٦،٣ ملیۆن کەس ٥٦٧ ھەزار تورکمانی تۆمارکردووە. ئەمەش لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە پلەی سێیەمی بەدەستھێنا، دوای عەرەب و کورد.

ھەرچەندە حەسەن بەکر لە ساڵی ١٩٧٤ سەرۆککۆمار بوو، بەڵام سەددام حوسێن لە حکوومەتدا چالاک بوو و چەندین سیاسەتی دژ بە تورکمان جێبەجێ دەکرد. ناوی زۆرێک لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی گۆڕی، لەوانە گۆڕینی ناوی کەرکووک بۆ «ئەلتەئمیم». تورکمانەکانی عێراق تەنھا ڕێگەیان پێدەدرا موڵکەکانیان بە عەرەب بفرۆشن. لە ٢٦ تا ٢٩ی نیسانی ١٩٧٦، فەخری کۆرۆتوورک سەرۆککۆماری تورکیا لەسەر بانگھێشتی حەسەن بەکر سەرۆککۆماری عێراق سەردانی عێراقی کرد و دواتر سەردانی مووسڵ و کەرکووک و بەسرەی کرد. لەگەڵ گەیشتنی بە کەرکووک، کۆرۆتوورک لەلایەن تورکمانەکان پێشوازی لێکرا. دوای ڕۆیشتنی کۆروتوورک، حکوومەتی عێراق زۆرێک لە تورکمانەکانی دەستگیر و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا کرد. لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراقدا، تورکمانەکانی عێراق بە زۆر خراونەتە ناو سوپای عێراقەوە و ڕەوانەی بەرەکانی پێشەوە کران.

حکوومەتی عێراق ھەزاران تورکمانی عێراقی لە ماڵ و حاڵی خۆیان لە باکووری عێراق دەرکرد و ئاوارەیان کرد و لە شوێنی ئەوان دانیشتووانی عەرەبی دانا. زۆرجار گوند و شارۆچکە تورکمانە کانی عێراق وێران دەکران بۆ ئەوەی جێگە بۆ دانیشتووانی عەرەب بکەنەوە، چونکە لە ماڵی تورکمانە عێراقییە کان نیشتە جێبوونیان بە زەوی و پارەی پاداشت دەدرایەوە. شاری کەرکووک یەکێک بوو لە ئامانجە سەرەکییەکانی بەعەرەبکردن. ھەرچەندە تورکمانەکانی عێراق ھەمیشە دەرنەکرابوون، بەڵام گەڕەکەکانی عەرەب لە شوێنی نیشتەجێبوونەکانیان دامەزران و ھاوسەنگی دیمۆگرافی گۆڕا لەگەڵ بەردەوامبوونی کۆچی عەرەبەکان و فراوانبوونی بوونی عەرەب.

دوای ئەوەی سەددام حوسێن لە ساڵی ١٩٧٩ دەسەڵاتی گرتە دەست، جیاوازیکاری لە دژی تورکمانەکانی عێراق توندتر بوو. لە سەرەتای چوونی بۆ سەر دەسەڵات، سەددام فەرمانی لە سێدارەدانی دیارترین سەرکردەکانی پێکھاتەی تورکمانی عێراقی دەرکرد، کە بۆنەیەک وەک ڕۆژی شەھیدانی تورکمان یادی دەکرێتەوە. ھەروەھا سیاسەتەکانی تەعریبکردن کە دەوڵەت سپۆنسەریان دەکرد، پەرەیان سەند. حکوومەتی عێراق بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ زمانی تورکی قەدەغە کرد، لە سەردەمی سەددام حوسێندا، لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، سنووردارکردنی زیاتری زمانی تورکی سەپێنرا و جێبەجێ کرا، و تورکمانەکانی عێراق بە زمانی تورکی قسەکردن لە بەردەم خەڵک و لە قوتابخانەکان و لە میدیاکان قەدەغە کران. تورکمانەکانی عێراق بوونەتە ئامانجی چەندین کۆمەڵکوژی، وەک کۆمەڵکوژییەکانی ساڵانی ١٩٢٤، ١٩٤٦ و ١٩٥٩، حیزبی بەعسی عێراق بەرپرسیار بوو لەو کۆمەڵکوژییانەی کە لە نێوان ساڵانی ١٩٧٩ بۆ ٢٠٠٣ دژی تورکمانەکانی عێراق ئەنجامدراون لەوانە ئۆپەراسیۆنەکانی لەسێدارەدانی گشتی لە ١٩٨٠، کۆمەڵکوژی پردێ ١٩٩١، کۆمەڵکوژیی ھەولێر لە ساڵی ١٩٩٦، و کۆمەڵکوژییەکانی کاتی شاڵاوی ئەنفال، کە تورکمانی عێراقیشیان کردە ئامانج، ھەرچەندە بە پلەی یەکەم کوردیان کردە ئامانج. لەکاتی شاڵاوی ئەنفالدا زیاتر لە ٢٠ گوند و شارۆچکەی تورکمان لەلایەن سوپای عێراقەوە چۆڵکران و وێران کران.

چەندین فەرمان و ڕێنمایی سەرۆکایەتی کە لەلایەن دەزگا ئەمنی و ھەواڵگرییەکانی دەوڵەتەوە دەرکرابوون، بە تایبەتی تورکمانەکانی عێراقیان کردە ئامانج. لە ٦ی ئایاری ١٩٨٠ ھەواڵگری سەربازی عێراق ڕێنمایی ژمارە ١٥٥٩ی دەرکرد و فەرمانی دەرکردنی بەرپرسانی تورکمانی عێراقی لە کەرکووک دەرکرد. سوپای عێراقی ڕاسپاردووە «شوێنی کارکردنی بەرپرسانی تورکمان لە بەڕێوەبەرایەتییە حکوومییەکاندا دەستنیشان بکەن بەمەبەستی گواستنەوەیان بۆ پارێزگاکانی دیکە و بڵاوەپێکردنیان و ڕێگریکردن لە چڕبوونەوەیان لەم پارێزگایە ». جگە لەوەش، لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١، ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش فەرمانی ژمارە ١٣٩١ی دەرکرد، بڕگەی ١٣ی تێدا ھاتبوو کە «ئەم ڕێنمایییە بە تایبەتی بەرپرس و کرێکارانی تورکمان و کوردی نیشتەجێی کەرکووک دەکاتە ئامانج».

کاتێک حکوومەتی عێراق دەستی کرد بە نیشتەجێکردنی فەلەستینییەکان لە ماڵی تورکمان و کوردەکان لە کەرکووک، جەلال تاڵەبانی ئامۆژگاریی کورد و تورکمانەکانی عێراقی کرد کە ناکۆکییەکانیان وەلاوەنێن و بۆ وەرگرتنەوەی ماڵەکانیان بجەنگن.

باڵە لایەنگرە کوردییەکە، پشتیوانیی زۆرێک لە تورکمانەکانی بەدەستھێنا و بە شێوەیەکی بەرچاو لەکاتی ڕاپەڕینەکاندا چالاک بوو. بە گوتەی کەریم یڵدز، «زۆرێک لە تورکمانەکانی کەرکووک و دەوروبەری بەشدارییان لە شەپۆلی یەکەمی ناڕەزایەتییەکاندا کرد و پشتیوانییان لە میلیشیا کوردییەکان کرد لە ھێرشکردنە سەر خاڵەکانی پشکنینی ڕژێم و بنکەکانی پۆلیس». ئەوەشی وتووە، «ئەو تورکمانانەی لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا ھاوپەیمانییان لەگەڵ کوردەکاندا کرد، زۆرجار بە شێوەیەکی کردەیی بووە نەک ئایدیۆلۆژی، و ئەزموونەکە تۆوی گرژییە نەتەوەیییەکانی دواتری لەسەر دۆخی کەرکووک چاند». ھەروەھا باڵە لایەنگرەکەی ئێران زۆر چالاک بوو، و ڕاپەڕینی تورکمانە شیعەکان ڕەنگدانەوەی ڕاپەڕینی عەرەبە شیعەکانی باشووری عێراق بوو و ھەمان گوتاریان بەکاردەھێنا. باڵە لایەنگرەکەی تورکیا لەلایەن زۆربەی ڕۆشنبیرە تورکمانە دوورخراوەکانی تورکیاوە سەرکردایەتی دەکرا کە فشارێکی زۆریان دەکرد بۆ دەستێوەردانی تورکیا دژی سەددام حوسێن. باڵە لایەنگرەکەی تورکیا لە ڕووی سەربازییەوە کەمترین بەشداریی لە ڕاپەڕینەکەدا کرد بە بەراورد بە باڵە لایەنگرەکانی کورد و ئێران. لە تورکیا، بڵاوکراوە ناسیۆنالیستەکانی تورکیا ڕەخنەیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا گرت بەھۆی پشتگوێخستنی ئازارەکانی تورکمان و داوای ڕێگریکردن لە دەستبەسەرداگرتنی کەرکووک لەلایەن کوردەوەیان دەکرد.

لەکاتی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، تورکمانەکانی عێراق دابەش بوون بەسەر باڵێکی ئیسلامی شیعەی لایەنگری ئێران، باڵێکی لایەنگری کورد، و باڵێکی نەتەوەیی لایەنگری تورکیا. توێژەری تورکمانی عێراقی، کەریم یڵدز، ڕای گەیاندووە کە لەکاتی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ی عێراقدا، بەشداریی تورکمانەکان لە ناوچەکانی کەرکووکدا بەرچاو بووە، کە ڕاپەڕین بە خێرایی تێیان دا بڵاوبووەوە. لە چەندین ڕووداوی جیاوازدا لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا، چالاکوانە تورکمانەکان بنکەکانی پۆلیسیان کۆنترۆڵ کرد پێش ئەوەی دوای گەیشتنی سوپای عێراق بکشێنەوە.

دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، سەرکوتکردنی کولتووریی تورکمانەکانی عێراق ھەڵگیرا، و تورکمانەکانی عێراق ڕۆڵێکی گرنگیان بینی لە بنبڕکردنی بەعس و گەشەپێدانی عێراقی دوای سەددام حوسێن. لە ساڵی ٢٠٠٣دا، پێشمەرگە زۆربەی ناوچە کێشەلەسەرەکانی باشووری کوردستانی کۆنترۆڵ کرد و دەستی کرد بە ھەڵمەتێکی تۆڵەسەندنەوە دژی نیشتەجێبووە عەرەبەکان. ئەمەش لە کۆتاییدا بووە ھۆی پێچەوانەکردنەوەی بەعەرەبکردنی ناوچە کوردییەکان و ناوبانگێکی ترسناکیان دەرکرد، بەجۆرێک کە نیشتەجێبووە عەرەبەکان ھەر کە پێشمەرگە دەچووە ھەر ناوچەیەکەوە، ھەڵدەھاتن. لە گوندی بەشیری تورکمانی شیعە، نیشتەجێبووە عەرەبەکان مانەوە. ئیمامی گەورەی بەشیر ئیدیعای کرد کە ئەمە لەبەر ئەوە بووە کە تورکمانەکان ھیچ گرووپێکی چەکداریان نەبووە، و پێشمەرگە تەنھا بایەخی بە ناوچە کوردییەکانی داوە. عەرەبەکان ڕەتیان کردەوە بەبێ فەرمانی دادگا بڕۆن، دوای ئەوە دانیشتووانە تورکمانەکان ھەڕەشەیان کرد کە تورکمانە ئاوارەکان پلانیان ھەیە بۆ ڕێپێوانی گەڕانەوە بۆ بەشیر کە تێیدا ھەموو عەرەبێک کە لە گوندەکەدا مابێتەوە دەکوژرێت. پێش ھەر پێکدادانێک، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا میوانداریی ڕێککەوتنێکی کرد کە تەنھا عەرەبە تۆمارنەکراوەکانی دەرکرد، سەرەڕای بەردەوامیی گرژییەکان لەگەڵ مانەوەی نیشتەجێبووە عەرەبە تۆمارکراوەکان. لە کۆتاییدا گرووپە چاودێرە عەرەبە سوننەکان دەستیان کرد بە تەقەکردن لە تورکمانە گەڕاوەکان لە بەشیر و بوونە ھۆی پێکدادان، لە کاتێکدا گرژییەکان لە ناوچەکانی تردا لە نێوان عەرەب و کورد و تورکمانەکاندا بەرز بوو. تورکمانەکانی عێراق، جا سوننە بن یان شیعە، عەرەبە سوننەکانیان بە ستەمکار دەزانی و ئیدیعایان دەکرد کە عەرەبە سوننەکان نەک تەنھا تورکمانیان چەوساندووەتەوە، بەڵکو ھەموو کەسێکی تریشیان لە عێراقدا چەوساندووەتەوە کە عەرەبی سوننە نەبووبێت.

دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ی عێراق و سەرکەوتنی کورد، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ناوچەی دژەفڕینی لەسەر کوردستانی عێراق دامەزراند. ناوچەکانی دژەفڕین، خاکی تورکمانەکانی دابەش کردبوو؛ نیوەی کەوتە ژێر دەسەڵاتی کوردی و ناوچەی دژەفڕینەوە، و نیوەکەی تری ھێشتا لە ژێر دەسەڵاتی عێراقدا بوو. ڕێکخراوە تورکمانییەکان لە عێراقدا بە تەواوی قەدەغە کران. ھەندێک ڕێکخراوی تورکمانی مافی پەنابەرییان لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان وەرگرت، کە لەوێدا بەردەوام بوون لە ڕووبەڕووبوونەوەی سنووردارکردن و ھەندێکجاریش کۆمەڵکوژی لەلایەن پێشمەرگەوە. شەپۆلێکی گەورەی کۆچی تورکمانەکان بۆ کوردستانی عێراق دەستی پێکرد. زۆرێک لە تورکمانەکان گەشتیان کرد بۆ تورکیا. حکوومەتی تورکیا دوودڵ بوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی حکوومەتی عێراق لەسەر چەوساندنەوەی تورکمانەکانی عێراق. لە ٢٨ی شوباتی ١٩٨٠، دوای لەسێدارەدانی ڕۆشنبیرە تورکمانەکان، وەزارەتی دەرەوەی تورکیا سەرەخۆشیی نارد، سەرەڕای ئەوەی ئیدیعای دەکرد کە تورکمانەکانی عێراق ھاووڵاتیی عێراقین و نابێت تورکیا دەست لە کاروباری عێراق وەربدات. زۆرێک لە تورکمانەکانی عێراق ھەستیان بە خیانەت دەکرد لەلایەن تورکیاوە. بە درێژایی سەدەکانی بیستەم و بیست و یەکەم، تورکیا بەردەوام ئیدانەی توندی دەکرد کاتێک تورکمانەکانی عێراق ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبوونەوە لەلایەن گرووپە کوردییەکانەوە، لە کاتێکدا بە ئەنقەست چاوپۆشیی لە چەوساندنەوەی گرووپە عەرەبییەکان دەکرد. کەریم یڵدز ڕای گەیاندووە کە «تورکیا پەلەیەتی لە ئیدانەکردنی کردەوەکانی کورد دژی تورکمانەکان، لە کاتێکدا بەوریایییەوە خۆی لە کێشە عەرەبی-تورکمانییەکان دەپارێزێت بۆ ئەوەی حکوومەتی ناوەندیی عێراق یان ھاوپەیمانە عەرەبەکانی تووڕە نەکات». فیلیپ ڕۆبینز ئەوەشی وتووە کە «پشتیوانیی تورکیا بۆ تورکمانەکان لە کەرکوک و شوێنەکانی تردا پەیوەندییەکی نزیکی ھەیە بە نیگەرانییەکانی لە بڵاوبوونەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی بەسەر سنوورەکاندا. ئەم ھاودەنگییە وەڵامێکی سیاسیی جیاوازە کە گرنگییەکی کەم دەدات بە سەرکوتکردنی عەرەبی، کە زۆرجار وەک بەشێک لە دەسەڵاتی شەرعیی دەوڵەتی عێراق سەیر دەکرێت». گارس ستانسفیڵد ئەوەشی وتووە کە «خۆڕاگریی تورکیا بەرامبەر بە کێشە عەرەبی-تورکمانییەکان لە عێراقدا ڕەنگدانەوەی ھەوڵی فراوانترییەتی بۆ بەدەستھێنانی ھاوسەنگیی ھەرێمی. ڕووبەڕووبوونەوەی ئاشکرا لەگەڵ حکوومەتە عەرەبییەکان لەسەر پرسە تورکمانییەکان، دەیخاتە مەترسیی گۆشەگیریی دیپلۆماسییەوە؛ بۆیە، تورکیا زۆرجار لە سیاسەتی عێراقیدا، ڕووبەڕووبوونەوەی ھەڕەشە کوردییەکان لە پێش ھەڕەشە عەرەبییەکانەوە دادەنێت». دوای ھێرشە ڕەگەزپەرستانەکانی عەرەبەکان بۆ سەر تورکمانەکان پاش داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، شیکاروانانی سیاسی تێبینیان کرد کە «کاردانەوەی کپکراوی تورکیا بەرامبەر بەو توندوتیژییەی کە عەرەبەکان دژی تورکمانەکان ئەنجامیان دا، ڕەنگدانەوەی بڕیارێکی ژیرانەیە بۆ تێکنەدانی سەقامگیریی پەیوەندییەکان لەگەڵ حکوومەتی عێراقدا، کە تورکیا بە ھاوبەشێکی گرنگی دەزانی لە بەرەنگاربوونەوەی جوداخوازیی کوردیدا».

دوای داگیرکردنی عێراق وەک گوتمان، قەدەغەی سەر بەرەی تورکمانی عێراق ھەڵگیرا، و چەندین ئەندامیان لە حکوومەتی عێراقدا ھەڵبژێردران. لەگەڵ ئەوەشدا، کێشە کۆمەڵایەتییەکانی تر بەردەوام بوون، لەوانەش گرژیی تائیفی لە نێوان تورکمانە سوننە و شیعەکان، گرژی لەگەڵ کوردەکاندا بەھۆی تێکەڵبوونی ئامانجەکان، و گرژیی بەردەوام لەگەڵ نیشتەجێبووە عەرەبەکاندا، ھەروەھا کێشە لەگەڵ حکوومەتی عێراقدا بەھۆی ڕەتکردنەوەی ڕێگەدان بە تورکمانەکانی عێراق بۆ پێکھێنانی ھێزێکی ئەمنیی تایبەت بە خۆیان.

لەکاتی جینۆسایدی تورکمانەکانی عێراق لەلایەن داعشەوە لە ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٧، زۆرێک لە چەکدار و سەرکردەکانی ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، ئەفسەری سوپای عێراق بوون لە سەردەمی سەددام حوسێندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە