open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی

ئەبوو یەعقووب ئیسحاق کوڕی ئیبراھیم کوڕی مەخلەد حەنزەلی تەمیمی مەروازی (بە عەرەبی: إسحاق بن رَاهَوَيْه المروزي الحنظلي التميمي ؛ لەدایکبووی ١٦١ کۆچی/٧٧٨ زایینی - کۆچکردووی ٢٣٨ کۆچی/٨٥٣ زایینی)، ناسراو بە ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی یەکێکە لە ئیمامە گەورەکانی موسڵمانان، زانای دیاری فەرموودە و فیقھ، و بە یەکێک لە ئەمیرەکانی باوەڕداران لە زانستی فەرموودەدا دادەنرێت. ئەو ھاوتەمەن و ھاوڕێی نزیکی ئیمام ئەحمەد کوڕی حەنبەل بوو و پایەیەکی بەرزی لەنێو زانایانی سەردەمی خۆیدا ھەبوو.

## ژیان و بنەماڵە
ئیسحاق لە ساڵی ١٦١ی کۆچی لە شاری مەرڤ لە خۆراسان لەدایک بووە. باوکی، ئیبراھیم کوڕی مەخلەد، لە ڕێگای حەجدا لەدایک بووە، بۆیە بە فارسی نازناوی "ڕاھەوەی" (بە واتای: لە ڕێگەدا دۆزراوە) لێنراوە، و ئیسحاقیش بە ناوی باوکییەوە ناسرا.

ئیسحاق گەشتێکی فراوانی بۆ وەرگرتنی زانست ئەنجام دا و سەردانی ناوەندە زانستییەکانی وەک عێراق، حیجاز، شام و یەمەنی کرد بۆ بیستنی فەرموودە و کۆکردنەوەی زانست.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی بە یەکێک لە کۆڵەکەکانی زانستی فەرموودە دادەنرێت و زانایان بە شێوەی جیاواز ستایشی زانست و لەخواترسیی ئەویان کردووە.

ئەحمەد کوڕی حەنبەل دەربارەی دەڵێت: «کەسێکی وەک ئیسحاق بە چاوی خۆم نەبینیوە... ھەرچەندە ئێمە لە یەکدی جیاواز بین لە ھەندێک شتدا، بەڵام خەڵک لە سەردەمی ئیسحاقەوە تا ئەمڕۆ وازیان لە جیاوازیی نێوان زانایان نەھێناوە». ھەروەھا دەیگوت: «ئیسحاق لای ئێمە ئیمامێکە لە ئیمامەکانی موسڵمانان».

داریمی دەڵێت: «ئیسحاق بە ڕاستگۆیییەکەی بووە گەورەی خەڵکی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا».

ئیمامی بوخاری فەرموویەتی: «ھیچ شتێکم لە ئیسحاقەوە بۆ نەگێڕاونەتەوە، مەگەر ئەوەی کە وەک خۆر ڕوون و ئاشکرا بووبێت».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
ئیسحاق لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی زانستی وەرگرتووە و نەوەیەکی زێڕینیشی لە قوتابییان پێگەیاندووە.

### مامۆستاکانی

عەبدوڵڵای کوڕی موبارەک

سوفیانی کوڕی عویەینە

فوزەیلی کوڕی عیاز

وەکیع کوڕی جەڕاح

جەریری کوڕی عەبدولحەمید

### قوتابییەکانی

ئەحمەد کوڕی حەنبەل

ئیمامی بوخاری

ئیمامی موسلیم

ئیمامی ترمزی

ئیمامی نەسائی

ئەبوو داوود

یەحیای کوڕی مەعین

## بەرھەمەکان
ئیسحاق خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ بووە، بەڵام زۆربەیان لەناوچوون و نەگەیشتوونەتە دەستمان. گرنگترینیان ئەمانەن:

المسند: یەکێکە لە گەورەترین موسنەدەکان، کە ئیبن حەجەر ستایشی کردووە.

التفسیر الکبیر: تەفسیرێکی گەورەی قورئان بووە.

الجامع الکبیر

الجامع الصغیر

المصنف

## کۆچی دوایی
ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی لە شەوی یەکشەممە، ١٥ی مانگی شەعبانی ساڵی ٢٣٨ی کۆچی، لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا لە شاری نیسابوور کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی نۆیەم
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ٢٣٨ی کۆچی
پۆل:لەدایکبووانی ٧٧٨
پۆل:مردووانی ٨٥٢
پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:نووسەرەوانی فەرموودە
پۆل:ئیمامەکان
پۆل:خەڵکی نەیشاپوور
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
میکی ماتسووبارا

**میکی ماتسووبارا** (بە ژاپۆنی: 松原 みき؛ کانا:まつばら みき) ئاوازدانەر و گۆرانیبێژ و شاعیری ژاپۆنی بوو. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٥٩ لە شاری کیشیوادا لە ژاپۆن لەدایکبووە و لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ لە نیشی-کو، ساکای لە  ژاپۆن بەھۆی شێرپەنجەی ملی منداڵدانەوە کۆچی دوایی کردووە. 

یەکەم گۆرانییەکەی بەناوی «Mayonaka no Door (Stay With Me)» کە لە ساڵی ١٩٧٩ بڵاوکرایەوە، بووە جێگەی سەرنج و گەیشتە پلەی ٢٨ لە چارتی ئۆریکۆن، بەپێی ڕاپرسییەکەی ئۆریکۆن ١٠٤ ھەزار دانە فرۆشراوە، ھەروەھا بەپێی ڕاپرسییەکەی کانیۆن ڕیکۆردس ٣٠٠ ھەزار دانە فرۆشراوە. سەرەڕای ئەوەش، لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٢٠ەوە، گۆرانییەکە نەک تەنھا لە ژاپۆن بەڵکو لە دەرەوەی وڵاتیش بە شێوەیەکی بەرفراوان ناسرا بەھۆی تیک تۆک و سەرھەڵدانەوەی مۆسیقای پۆپی مۆدێرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
یۆھانس شتاینھۆف

**یۆھانس شتاینھۆف** () (١٥ی ئەیلوولی ١٩١٣–٢١ی شوباتی ١٩٩٤) یەکێک بوو لە فڕۆکەوانە قارەمانەکان لە لوفتوافێ لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، دواتریش بەرپرسێکی ناتۆ بوو. یەکێک بوو لەو کەمانەی کە لە تەواوی ماوەی جەنگی ١٩٣٩–١٩٤٥ ڕزگاری بوو. و یەکێک بوو لە سەرکەوتووترین فڕۆکەوانەکان بە ١٧٦ سەرکەوتن، ھەروەھا یەکێک بوو لە یەکەم فڕۆکەوانەکان کە فڕۆکەی جەنگی مێسەرشمیت می ٢٦٢ی فڕیوە وەک ئەندامی فڕۆکەی کۆمەڵەی ڕاو ٤٤ی ئەدۆلف گالاند. خەڵاتی خاچی سوارەی ئاسنین و دواتر پلەی شایستەیی کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا و چەندین خەڵاتی بیانی دیکەی پێبەخشرا لەوانە نیشانی شایستەیی ئەمریکی و نیشانی شایستەیی فەڕەنسا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:مردووانی ١٩٩٤
ئەبان کوڕی سەعید

**ئەبان کوڕی سەعید کوڕی عاس** ()، یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد کە لەبری عەلا حەزرەمی وەک فەرمانڕەوای بەحرەین دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەلافەتی ئەمەوی
پۆل:مردووانی ٦٣٤
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:ئەمەویەکان
ئیکلێکتیزم

**ئیکلێکتیزم** (وەرگێڕانەکان: **تێکەڵبژێری**، **فرەبابەتبژێری**) ئەو ھەڵوێستە یا ئەو بۆچوونەیە کە لە نێوان ڕوانگە و تیۆریگەلی جۆربەجۆر کە دەرھەق بە مژارێک ھەیە، تێکەڵاوێک لە یەک یا چەند دانەیان ھەڵدەبژێرێ و، بۆ وەسفکردن و ڕوونکردنەوەی ھەر حاڵەتێکی دیاریکراو لە مژارەکە، چەند تیۆریی جیاجیا بە کار دەبا. بە واتایەکی دیکە، وشک و ڕەقوتەق خۆی پابەندی یەکێک لەو ڕوانگە و تیۆرییانە ناکا. ھەڵبەت، ئەغڵەب ئەوە کە کام تیۆریگەل دەبێ ھەڵبژێرێن و چۆناوچۆن لەگەڵ یەکا تێکەڵ بکرێن، دابودەستوور و ڕێسایەکی دیاریکراوی بۆ نییە.

ئیکلێکتیزم لە فەلسەفەی ئەخلاق و مێتافیزیک و سیاسەت و دیندا زۆرتر لەگەڵ سینکرێتیزمدا قیاس دەکرێ، چونکە لە ھەردووکیاندا چەشنێک تێکەڵکردن و ئاوێتەبوون ھەیە، بەڵام لە ڕووی چۆنیەتیی تێکەڵکردنەکەوە لەگەڵ یەکترا جیاوازن. سینکرێتیزم بریتییە لە دروستکردنی دابونەریت و ڕێوشوێنی نوێ بە یەکخستن و تاواندنەوەی چەندین دابونەریت و ڕێوشوێنی کۆن لە نێو یەکترا. بەڵام، لە ئیکلێکتیزمدا ئەم دروستکردنی دابونەریتی نوێیە نابینرێ و، تێیدا ھەر تەنیا لە ھەر ڕوانگەیەک نەختێ ھەڵدەبژێردرێ بەبێ ئەوەی کە سیستم یا ڕوانگەیەکی نوێی لێ دەربێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
موجاھیدی کوڕی جەبر

ئەبولحەجاج موجاھیدی کوڕی جەبر مەککی قوڕەشی (بە عەرەبی: أبو الحجاج مجاھد بن جبر المکی القرشی؛ لەدایکبووی ٢١ی کۆچی/٦٤٢ی زایینی - کۆچکردووی ١٠٤ی کۆچی/٧٢٢ی زایینی)، یەکێکە لە گەورەترین ئیمامەکانی تابیعین، بە شێخی قورئانخوێنان و تەفسیرکاران (شێخ القراء والمفسرین) دادەنرێت و بەناوبانگترین قوتابی عەبدوڵڵای کوڕی عەبباسە (ڕ.خ) لە زانستی تەفسیردا.

## ژیان و پەیوەندیی لەگەڵ ئیبن عەبباس
موجاھید لە ساڵی ٢١ی کۆچی لە سەردەمی خەلافەتی عومەری کوڕی خەتتابدا (ڕ.خ)  لەدایک بووە. ئەو بە تەواوی ژیانی خۆی بۆ وەرگرتنی زانست تەرخان کرد، بەتایبەتی زانستی قورئان. پەیوەندیی لەگەڵ مامۆستاکەی، ئیبن عەبباس، ئەوەندە بەھێز بوو کە بووە ھێمای قوتابی دڵسۆز. موجاھید خۆی دەڵێت:
«من سی جار قورئانم لەسەر ئیبن عەبباس خوێندەوە، لە ھەر ئایەتێکدا دەموەستاند و لێم دەپرسی: دەربارەی چی دابەزیوە و چۆن بووە؟».

ئەم پابەندبوونە وای کرد کە موجاھید ببێتە سەرچاوەی سەرەکی بۆ زانستی تەفسیری ئیبن عەبباس و زانایان بەبێ دوودڵی پشتیان پێ دەبەست. سوفیانی سەوری دەڵێت: «ئەگەر تەفسیرت لە موجاھیدەوە بۆ ھات، ئەوە بەستە».

## پایەی زانستی
زانایانی ئیسلام کۆدەنگن لەسەر ئەوەی کە موجاھید یەکێکە لە ئیمامە ھەرە جێمتمانەکان لە ھەموو بوارەکانی زانستدا.

قەتادەی کوڕی دەعامە دەڵێت: «زاناترین کەس کە ماوەتەوە لە تەفسیردا، موجاھیدە».

ئەعمەش دەڵێت: «کاتێک موجاھید قسەی دەکرد، وا ھەست دەکرا مرواری لە دەمی دێتە دەرەوە».

زانایانی فەرموودە وەک ئیمامی بوخاری، ئیمامی موسلیم، ئیمامی ترمزی، و ئیمامی نەسائی بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتیان بە گێڕانەوەکانی بەستووە لە کتێبەکانیاندا.

ئیبن حەجەر عەسقەلانی کورتەی بۆچوونەکان لەسەری کۆدەکاتەوە و دەڵێت: «ثقة، إمام في التفسير والعلم» (جێی متمانەیە، ئیمامە لە تەفسیر و زانستدا).

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس (مامۆستای سەرەکی بوو)

عەبدوڵڵای کوڕی عومەر

ئەبوو ھورەیرە

عائیشە

سەعدی کوڕی ئەبی وەقاس

جابری کوڕی عەبدوڵڵا

### قوتابییەکانی

ئەعمەش

عەمری کوڕی دینار

قەتادەی کوڕی دەعامە

ئیبن ئەبی نەجیح

مەنسووری کوڕی موعتەمیر

## کۆچی دوایی
موجاھیدی کوڕی جەبر لە ساڵی ١٠٤ی کۆچی لە تەمەنی ٨٣ ساڵیدا لە شاری مەککە کۆچی دوایی کرد. دەگێڕنەوە کە لە کاتی مردنیدا لە سوژدەدا بووە.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:تابیعین
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:لەدایکبووانی ٢١ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ١٠٤ی کۆچی
پۆل:لەدایکبووانی ٦٤٢
پۆل:مردووانی دەیەی ٧٢٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:تابعین
عەتای خۆراسانی

ئەبوو عوسمان عەتای کوڕی ئەبی موسلیم خۆراسانی (بە عەرەبی: عطاء بن أبی مسلم الخراسانی؛ لەدایکبووی ٥٠ی کۆچی/٦٧٠ی زایینی - کۆچکردووی ١٣٥ی کۆچی/٧٥٢ی زایینی)، ناسراو بە عەتای خۆراسانی، یەکێکە لە تابیعین، ئیمام، فەقیھ، وتارخوێن و زانای دیاری تەفسیر. ئەو بە یەکێک لە خواناسترین زانایانی سەردەمی خۆی دادەنرا، بەڵام لە بواری گێڕانەوەی فەرموودەدا، بۆچوونی جیاواز لەسەر ئاستی جێمتمانەبوونی ھەیە.

## ژیان
عەتای خۆراسانی لە شاری بەلخ لە ھەرێمی خۆراسان لەدایک بووە. ژیانی لە نێوان خۆراسان و شامدا بەسەر بردووە و لەوێ زانستی بڵاوکردووەتەوە. بە پیاوێکی زۆر خواپەرست و زاھید ناسرابوو. ئیمامی ئەوزاعی دەربارەی دەڵێت: «عەتای خۆراسانی یەکێک بوو لە گەورەکانی تابیعین لە خواپەرستیدا».

## پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی
بۆچوونی زانایانی جەرح و تەعدیل لەسەر عەتا جیاوازە، بەڵام زۆرینەیان لەسەر ئەوە کۆکن کە پیاوێکی ڕاستگۆ بووە، ھەرچەندە لە گێڕانەوەدا ھەندێک کێشەی ھەبووە.

ئەوانەی بە جێی متمانەیان داناوە:

یەحیا کوڕی مەعین دەڵێت: «پقە» (جێی متمانەیە).

عجلی دەڵێت: «خۆراسانی، پقە» (خەڵکی خۆراسانە و جێی متمانەیە).

ئەوانەی ڕەخنەیان لێگرتووە:

ئەحمەد کوڕی حەنبەل دەڵێت: «عەتا خۆراسانی و عەتای کوڕی ئەبی ڕەباح دوو کەسی جیاوازن، عەتای خۆراسانی نازانم چۆن باسی بکەم». ئەمەش ئاماژەیە بۆ تێکەڵییەک لە بۆچوونەکاندا.

سەرەکیترین ڕەخنەکان لەسەری بریتی بوون لە تەدلیس (گێڕانەوەی فەرموودە لە کەسێک کە بینیویەتی بەڵام ئەو فەرموودەیەی لێ نەبیستووە) و ئیرسال (گێڕانەوەی فەرموودە ڕاستەوخۆ لە پێغەمبەرەوە بێ ئەوەی ھاوەڵەکە باس بکات).

ئیبن حەبان دەڵێت: «پیاوێکی خواناس بوو، بەڵام تەدلیسی دەکرد و فەرموودەی لە کەسانێکەوە دەگێڕایەوە کە نەیبینیبوون».

پوختەی بۆچوونەکان:

ئیبن حەجەر عەسقەلانی کورتەی بۆچوونەکانی لەسەری کۆکردووەتەوە و دەڵێت: «صدوق یھم کپیرا ویرسل ویدلس» (ڕاستگۆیە، بەڵام زۆر ھەڵە دەکات، و ئیرسال و تەدلیس دەکات).

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس (بە شێوەی ناردراو - مرسل)

عەبدوڵڵای کوڕی عومەر (بینیویەتی)

موعازی کوڕی جەبەل (مرسل)

سەعیدی کوڕی موسەییب

عیکرەمەی مەولای ئیبن عەبباس

### قوتابییەکانی

ئیمامی مالیک

ئیمامی ئەوزاعی

مەعمەری کوڕی ڕاشد

شوعبە کوڕی حەجاج

سەعیدی کوڕی عەبدولعەزیز

## کۆچی دوایی
عەتای خۆراسانی لە ساڵی ١٣٥ی کۆچی لە شاری ئەریحا لە فەلەستین کۆچی دوایی کرد، لە کاتێکدا کە لەوێ سەرقاڵی "ڕیبات" بوو (پاسەوانیکردنی سنوورەکان).

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:مردووەکانی ١٣٥ی کۆچی
پۆل:تابعین
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
عەبدوڵڵای کوڕی وەھب

ئەبوو محەممەد عەبدوڵڵا کوڕی وەھبی کوڕی موسلیم فەھری قوڕەشی (بە عەرەبی: عبد اللە بن وھب بن مسلم الفھری القرشی؛ لەدایکبووی ١٢٥ی کۆچی/٧٤٣ی زایینی - کۆچکردووی ١٩٧ی کۆچی/٨١٣ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن وەھب، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و فەقیھ و فەرموودەناسەکانی مێژووی ئیسلام. ئەو بە "فەقیھی میسر" ناسرابوو و یەکێک بوو لە دیارترین قوتابی و ھاوەڵەکانی ئیمامی مالیک و بڵاوکەرەوەی زانستەکەی بوو.

## ژیان و زانستخوازی
ئیبن وەھب لە ساڵی ١٢٥ی کۆچی لە میسر لەدایک بوو. لە ژینگەیەکی دەوڵەمەنددا گەورە بوو کە یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی بە تەواوی خۆی بۆ وەرگرتنی زانست تەرخان بکات. لە تەمەنی لاوێتیدا گەشتێکی دوورودرێژی بۆ زانستخوازی دەست پێکرد و سەردانی مەککە و مەدینەی کرد. ماوەی نزیکەی بیست ساڵ لەگەڵ ئیمامی مالیکدا مایەوە و بووە یەکێک لە نزیکترین قوتابییەکانی.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
ئیبن وەھب لەلایەن زانایانی سەردەمی خۆی و دوای خۆیەوە ستایشێکی زۆر کراوە و بە یەکێک لە ئیمامە گەورەکان دادەنرێت.

ئیمامی شافیعی دەربارەی دەڵێت: «کەسێکم نەبینیوە لە ئیبن وەھب زیاتر پابەندی ئاسەوار (فەرموودە) بێت».

ئەحمەد کوڕی حەنبەل دەڵێت: «ئیبن وەھب زانایەکی خاوەن فەرموودەی دروست بوو، جیاوازیی دەکرد لەنێوان فەرموودەی جێی متمانە و لاوازدا... ھیچ کەسێک لە میسردا لە ئەو ژیرتر و خواناستر و پابەندتر نەبوو بە فەرموودەوە».

قوتەیبەی کوڕی سەعید دەڵێت: «ئیبن وەھب ئیمام بوو».

سەرەڕای جێمتمانەیی خۆی، ھەندێک ڕەخنەیان لێگرتووە کە ھەندێک جار فەرموودەی لە گێڕەوەی لاوازەوە گێڕاوەتەوە، بەڵام زۆرینەی زانایان لەسەر ئەوە کۆکن کە خۆی لە کەسایەتیی خۆیدا جێی متمانە بووە.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

ئیمامی مالیک (مامۆستای سەرەکی بوو)

لەیسی کوڕی سەعد (فەقیھی میسر)

سوفیانی سەوری

سوفیانی کوڕی عویەینە

عەبدوڵڵای کوڕی لەھیعە

### قوتابییەکانی

ئەحمەد کوڕی حەنبەل

یەحیا کوڕی مەعین

سەحنونی کوڕی سەعید (یەکێک لە گەورەترین بڵاوکەرەوەکانی مەزھەبی مالیکی)

ئەحمەدی کوڕی ساڵح میسری

عەلی کوڕی خەشرەم

## بەرھەمەکان
ئیبن وەھب خاوەنی چەندین کتێبی گرنگ بوو کە بە "دیوانی زانست" ناویان دەبردرا. گرنگترینیان:

الموطأ: گێڕانەوەی تایبەتی خۆی بۆ کتێبی بەناوبانگی موەتای ئیمامی مالیک.

الجامع فی **الحديث**: کتێبێکی گەورە بوو لە بواری فەرموودەدا.

**كتاب الأهوال و يوم القيامة**: کتێبێکە دەربارەی ترس و سامەکانی ڕۆژی دوایی.

تفسیر القرآن.

## کۆچی دوایی
ئیبن وەھب لە ساڵی ١٩٧ی کۆچی لە میسر کۆچی دوایی کرد. دەگێڕنەوە کە ھۆکاری مردنەکەی ئەوە بوو کەسێک لەبەردەمیدا کتێبی "الأهوال" (ترسەکان)ی دەخوێندەوە، ئەویش لە ترسی ڕۆژی دوایی و بەھۆی کاریگەرییەوە، لە ھۆش خۆی چوو و دوای ماوەیەکی کەم گیانی سپارد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:فەقیھەکان
پۆل:مەزھەبی مالیکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٥ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ١٩٧ی کۆچی
پۆل:خەڵکی میسر
پۆل:مردووانی ٨١٣
موقاتیلی کوڕی سولەیمان

ئەبولحەسەن موقاتیلی کوڕی سولەیمانی کوڕی بەشیر ئەزدی خۆراسانی (بە عەرەبی: مقاتل بن سلیمان بن بشیر الازدی الخراسانی؛ کۆچکردووی ١٥٠ی کۆچی/٧٦٧ی زایینی)، یەکێکە لە یەکەمین زانایانی ئیسلام کە تەفسیرێکی تەواوی بۆ قورئانی پیرۆز نووسیوە. سەرەڕای پێشەنگایەتییەکەی لە زانستی تەفسیردا، بە یەکێک لە مشتومڕاویترین کەسایەتییەکان دادەنرێت، چونکە زۆرینەی ڕەھای زانایانی فەرموودەناسی بە درۆزن و "متروک" (واز لێھێنراو)ی دادەنێن.

## ژیان
موقاتیل لە شاری بەلخی ھەرێمی خۆراسان لەدایک بووە. دواتر ڕووی کردە شارەکانی مەرو، بەسرە و بەغدا. ئەو زیاتر وەک چیرۆکخوان (قاص) و زانایەکی تەفسیر ناسرابوو و کەمتر گرنگی بە وردەکارییەکانی سەنەدی فەرموودە دەدا، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ڕەخنەیەکی زۆری لێ بگیرێت.

## پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی
موقاتیل نموونەیەکی دەگمەنە لە مێژووی زانستە ئیسلامییەکاندا، کە تێیدا کەسێک لە بوارێکدا (تەفسیر) بە پێشەنگ دادەنرێت و لە بوارێکی تردا (فەرموودە) بە تەواوی ڕەتدەکرێتەوە.

### ڕەخنەگران
زۆرینەی ڕەھای ئیمامەکانی جەرح و تەعدیل بە توندی ڕەخنەیان لێگرتووە:

ئەحمەد کوڕی حەنبەل دەڵێت: «فەرموودەکانی زۆر خراپ بوون».

یەحیا کوڕی مەعین دەڵێت: «فەرموودەکانی ھیچ نین».

ئیمامی نەسائی دەڵێت: «یەکێکە لەو درۆزنانەی کە بە درۆکردن ناسراون».

ئیبن حەبان دەڵێت: «زانستی قورئانی لە جوو و مەسیحییەکانەوە وەردەگرت... و خودای دەشوبھاند بە دروستکراوەکانی، و لەسەر ھەموو ئەمانەشەوە درۆی بەسەر گەورە فەرموودەناسەکانەوە دەکرد».

ئیمامی بوخاری دەربارەی دەڵێت: «ھیچ شتێک نییە (لا شیء البتە)».

### ستایشکەران
سەرەڕای ئەم ڕەخنە توندانە، ھەندێک لە زانایان دانیان بە شارەزایی موقاتیل لە تەفسیردا ناوە:

ئیمامی شافیعی وتەیەکی بەناوبانگی ھەیە کە دەڵێت: «الناس کلھم عیال علی مقاتل فی التفسیر» (خەڵکی ھەموویان لە تەفسیردا پشت بە موقاتیل دەبەستن). ئەم وتەیە ئاماژە بە پێشەنگایەتی و فراوانیی زانستییەکەی دەکات لە تەفسیردا، نەک جێمتمانەبوونی لە گێڕانەوەدا.

## بەرھەمەکان

التفسیر الکبیر (تەفسیری موقاتیل): بەناوبانگترین بەرھەمیەتی و یەکێکە لە یەکەمین تەفسیرە نووسراوەکانی تەواوی قورئان کە تا ئەمڕۆ ماوەتەوە.

الناسخ والمنسوخ.

الوجوە والنڤائر فی القرآن الکریم.

## کۆچی دوایی
موقاتیلی کوڕی سولەیمان لە ساڵی ١٥٠ی کۆچی لە شاری بەسرە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:مردووەکانی ١٥٠ی کۆچی
پۆل:کەسایەتییە ئایینییە مشتومڕلەسەرەکان
پۆل:مردووانی ٧٦٧
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٨ەم
یەحیای کوڕی سەللام

ئەبوو زەکەریا یەحیای کوڕی سەللامی کوڕی ئەبی سەعلەبە تەیْمی بەسری، پاشان ئیفریقی (بە عەرەبی: یحیی بن سلّام بن أبی پعلبە؛ لەدایکبووی ١٢٤ی کۆچی/٧٤٢ی زایینی - کۆچکردووی ٢٠٠ی کۆچی/٨١٥ی زایینی) یەکێکە لە ئیمامە گەورەکانی تابیعوت تابیعین، بە ئیمامی تەفسیر لە باکووری ئەفریقا (مەغریب) دادەنرێت و خاوەنی یەکێک لە کۆنترین تەفسیرە تەواوەکانی قورئانە کە بە دەستمان گەیشتووە.

## ژیان و گەشتی زانستی
یەحیا لە ساڵی ١٢٤ی کۆچی لە شاری کووفە لەدایک بووە، بەڵام ژیانی زانستیی لە شاری بەسرە دەست پێکردووە و لەوێ لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی فەرموودە وەک شوعبە کوڕی حەجاج زانستی وەرگرتووە. دواتر گەشتێکی دوورودرێژی بۆ زانستخوازی ئەنجام دا، ڕووی کردە میسر و لەوێ لە قوتابییە گەورەکانی ئیمام مالیک وەک عەبدوڵڵای کوڕی وەھب زانستی وەرگرت. پاشان ڕووی کردە ئیفریقییە (توونسی ئێستا) و لە شاری قەیرەوان نیشتەجێ بوو. لەوێ بووە سەرچاوەی سەرەکیی زانست، بەتایبەتی لە بواری تەفسیردا، و زۆر قوتابی لەسەر دەستی پێگەیشتن.

## پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی
یەحیای کوڕی سەللام بە کۆی دەنگی زانایانی بواری جەرح و تەعدیل بە کەسێکی جێی متمانە (پقە) دادەنرێت، بەتایبەتی لە بواری تەفسیردا.

یەحیا کوڕی مەعین دەڵێت: «پقە» (جێی متمانەیە).

ئەبو حاتەمی ڕازی دەڵێت: «پقە صدوق» (جێی متمانە و ڕاستگۆیە).

ئیبن حەجەر عەسقەلانی لە کتێبی "تقریب التھژیب"دا دەڵێت: «پقە» (جێی متمانەیە).

زانایان بە ئیمام و پێشەوای تەفسیر لە سەردەمی خۆیدا لە ناوچەی مەغریبی ئیسلامی ناویان بردووە.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

شوعبە کوڕی حەجاج

سەعیدی کوڕی ئەبی عەرووبە

حەمادی کوڕی سەلەمە

ئیمامی مالیک

لەیسی کوڕی سەعد

عەبدوڵڵای کوڕی وەھب

### قوتابییەکانی

محەممەدی کوڕی (کوڕی خۆی)

سەحنونی کوڕی سەعید (یەکێک لە گەورەترین ئیمامەکانی مەزھەبی مالیکی)

سولەیمانی کوڕی عیمران

عەبدوڵڵای کوڕی ئەبی حەسسان یەحسوبی

## بەرھەمەکان
بەناوبانگترین و گرنگترین کاری یەحیا کتێبی **"تەفسیری یەحیای کوڕی سەللام"**ە.

تایبەتمەندیی تەفسیرەکەی: ئەم تەفسیرە بە یەکێک لە کۆنترین و گرنگترین سەرچاوەکانی تەفسیر دادەنرێت، چونکە یەحیا وتەی زۆرێک لە تابیعین و پێشینەکانی کۆکردووەتەوە، وەک وتەکانی حەسەنی بەسری، موجاھیدی کوڕی جەبر، قەتادەی کوڕی دەعامە و ئەوانی تر. ئەمەش وای کردووە تەفسیرەکەی ببێتە ئینسایکلۆپیدیایەک بۆ زانستی تەفسیری سەدەی یەکەم و دووەمی کۆچی.

## کۆچی دوایی
یەحیای کوڕی سەللام لە ساڵی ٢٠٠ی کۆچی لە شاری قەیرەوان لە ئیفریقییە کۆچی دوایی کرد و لەوێ بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٤ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ٢٠٠ی کۆچی
عەبدولڕەزاق سەنعانی

ئەبووبەکر عەبدولڕەزاق کوڕی ھەمامی کوڕی نافیع حیمیەری سەنعانی (بە عەرەبی: أبو بکر عبد الرزاق بن ھمام بن نافع الحمیری الصنعانی؛ لەدایکبووی ١٢٦ی کۆچی/٧٤٤ی زایینی - کۆچکردووی ٢١١ی کۆچی/٨٢٧ی زایینی)، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و فەرموودەناسەکانی مێژووی ئیسلام. ئەو بە "زانای یەمەن" ناسرابوو و خاوەنی کتێبە بەناوبانگەکەی **"المصنف"**ە، کە یەکێکە لە کۆنترین و گرنگترین ئینسایکڵۆپیدیاکانی فەرموودەی پێغەمبەر و وتەی ھاوەڵان و تابیعین.

## ژیان و زانستخوازی
عەبدولڕەزاق لە ساڵی ١٢٦ی کۆچی لە شاری سەنعای پایتەختی یەمەن لەدایک بوو. لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا دەستی بە گەشتی زانستی کرد و سەردانی شارەکانی مەککە، مەدینە، شام و عێراقی کرد بۆ وەرگرتنی زانست لە گەورە زانایانی ئەو سەردەمە. دوای گەشتە زانستییەکەی گەڕایەوە بۆ یەمەن و بووە دیارترین زانای ئەو وڵاتە و خەڵک لە دوور و نزیکەوە ڕوویان تێدەکرد بۆ وەرگرتنی زانست لێی.

## پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی
عەبدولڕەزاق بە کۆی دەنگی زانایان یەکێکە لە ئیمامە جێمتمانەکان، بەڵام ھەندێک ڕەخنەشی لێ گیراوە، بەتایبەتی لە کۆتایی تەمەنیدا.

ئەحمەد کوڕی حەنبەل گەشتێکی دوورودرێژی کردووە بۆ لای و کاتێک لێیان پرسیوە: «کەسێکی جێمتمانەترت لە عەبدولڕەزاق بینیوە؟» فەرموویەتی: «نەخێر».

یەحیا کوڕی مەعین دەڵێت: «جێی متمانەیە (پقە)». ھەروەھا دەڵێت: «گوێم لە عەبدولڕەزاق بوو دەیگوت: سوێند بە خوا ھەرگیز شیعە نەبووم، بەڵام خۆشویستنی عەلی بەشێکە لە ئیمانم».

ڕەخنەکان: سەرەکیترین ڕەخنە لەسەری ئەوە بوو کە لە کۆتایی تەمەنیدا تۆمەتی شیعەگەریی درایە پاڵ و ھەندێک فەرموودەی دەگێڕایەوە کە پشتیوانی لە بۆچوونی شیعە دەکرد. ھەروەھا لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا چاوی لەدەست دا، و ھەندێک لە زانایان ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئەو کەسانەی دوای کوێربوونی لێیان بیستووە، لەوانەیە ھەڵەیان تێکەوتبێت.

ئیبن حەجەر عەسقەلانی کورتەی بۆچوونەکانی لەسەری کۆکردووەتەوە و دەڵێت: «پقە حافڤ مصنف شھیر، عمی فی آخر عمرە فتغیر، وکان یتشیع» (جێی متمانە و حافز و خاوەنی کتێبی بەناوبانگە، لە کۆتایی تەمەنیدا کوێر بوو و گۆڕا، و مەیلی بۆ شیعە ھەبوو).

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

مەعمەری کوڕی ڕاشد (مامۆستای سەرەکی بوو)

سوفیانی سەوری

سوفیانی کوڕی عویەینە

مالیکی کوڕی ئەنەس

ئیبن جورەیج

### قوتابییەکانی

ئەحمەد کوڕی حەنبەل

یەحیا کوڕی مەعین

ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی

عەلی کوڕی مەدینی

## بەرھەمەکان
عەبدولڕەزاق چەندین بەرھەمی گرنگی ھەبووە، دیارترینیان:

المصنف (موسەننەف): بەناوبانگترین کاریەتی. یەکێکە لە گەورەترین و کۆنترین کۆکراوەکانی فەرموودە کە بەپێی بابەتە فیقھییەکان ڕێکخراوە. ئەم کتێبە سەرچاوەیەکی سەرەکی بووە بۆ ئیمامەکانی دوای خۆی وەک ئیمامی بوخاری.

التفسیر (تەفسیر)

کتاب السنن فی الفقە

## کۆچی دوایی
عەبدولڕەزاق سەنعانی لە مانگی شەوالی ساڵی ٢١١ی کۆچی، لە تەمەنی ٨٥ ساڵیدا لە شاری سەنعا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٦ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ٢١١ی کۆچی
پۆل:خەڵکی سەنعا
ھێرش بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئێران لە فەڕەنسا ٢٠١٨

**ھێرش بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئێران لە ساڵی ٢٠١٨ لە فەڕەنسا** ھێرشێک بوو بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئێران لە پاریسی پایتەختی فەڕەنسا کە لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە لایەن ١٥ چالاکی کوردەوە ڕوویدا، ئەمەش دوای ھێرشی مووشەکی سوپای پاسدارانی ئێران بۆ سەر بارەگاکانی حیزبی دێموکراتی کوردستان.  

## ھێرش
پاشنیوەڕۆی ڕۆژی ھەینی ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨، کۆمەڵێک چالاکی کورد کە نیشتەجێی شاری پاریسی پایتەختی فەڕەنسا بوو، ھێرشیان کردە سەر باڵیۆزخانەی ئێران. بەپێی ھەواڵی تەلەڤیزیۆنی ئێران، بەرپرسانی باڵیۆزخانەی ئێران پێشوەختە ئاگاداری پۆلیسی فەڕەنسایان کردبوو سەبارەت بە ئەگەری ھێرشکردنە سەر باڵیۆزخانەکە. پۆلیسی فەڕەنسا ئاگاداری جموجۆڵەکانی ئەو گرووپە بوو بەڵام لەکاتی دەستپێکردنی ھێرشەکەدا لە دەورووبەری باڵیۆزخانەکەیان بەجێھێشت، تەنھا دوای کۆتایی ھاتنی ھێرشەکە گەڕانەوە. ھێرشبەرەکان کە ژمارەیان نزیکەی ١٥ کەس بوو، ئاڵای ئێرانیان لە بەردەم باڵیۆزخانەکە سووتاند و بەرد و کەلوپەلی دیکەیان بە باڵەخانەکەدا فڕێدا و پەنجەرەکانیان شکاند و بە ڕەنگ دروشمی دژە ئێرانیان لەسەر دیوارەکانی باڵیۆزخانەکە نووسی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سەعد ئەسکەندەر

**سەعد بەشیر ئەسکەندەر** (لەدایکبووی ١٩٦٢) ئەکادیمیست و لێکۆڵەرێکی ھاوچەرخی کوردی عێراقە. لە بەغدا لەدایکبووە و لە ساڵی ١٩٨١ پەیوەندی بە پێشمەرگەوە کردووە و بۆ ماوەی چوار ساڵ لە چیاکانی کوردستان ژیاوە، دواتر ڕوویکردووەتە ئێران و سووریا. 

خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە مێژووی مۆدێرن لە زانکۆی باکووری لەندەن و دکتۆرای لە پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان و مێژوو لە کۆلێژی ئابووری لەندەن. دیزەرتەیشنەکەی بەناونیشانی سیاسەتی بەریتانیا بەرامبەر پرسی کورد، ١٩١٥–١٩٢٣ بوو. لە ساڵی ٢٠٠٣ دوای لەشکرکێشی گەڕایەوە بۆ عێراق و لەو کاتەوە وەک بەڕێوەبەری کتێبخانە و ئەرشیفی نیشتمانی کاری کردووە . لە لوتکەی شەڕی ناوخۆیی عێراقدا، نووسراوێکی ڕۆژنامەنووسی لەسەر ئەزموونە ترسناکەکەی لە ژیان لە بەغدا نووسیوە، کە دواتر لە ماڵپەڕی کتێبخانەی بەریتانیا بڵاویکردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
ڕووداوی ھۆد

چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|سەربازانی فیرقەی ١٧٣ی ئاسمانی لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣دا ھۆد کرانە سەری ئەو کەسانەی گومانیان لێدەکرێت یاخیبووی عێراقی بن
**ڕووداوی ھۆد** () ڕووداوێک لە ٤ی تەممووزی ٢٠٠٣ لە دوای لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق ڕوویدا، کاتێک کۆمەڵێک سەربازی تورکیا کە لە باکووری عێراق چالاکییان دەکرد دەستگیرکران و بە ھۆدەوە کە دەمووچاویان داپۆشیبوو بردران و لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی ئەمریکاوە لێپرسینەوەیان لەگەڵدا کرا. پاشان سەربازەکان دوای شەست کاتژمێر ئازاد کران دوای ئەوەی تورکیا ناڕەزایەتی لە ئەمریکا تۆمار کرد.

ھەرچەندە ھیچ لایەنێک داوای لێبووردنیان نەکرد، بەڵام لیژنەیەکی ئەمریکی و تورکیا بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕووداوەکە پێکھێنرا و بەیاننامەیەکی ھاوبەشی داوای لێبووردنیان بڵاوکردەوە. جگە لەوەش دۆناڵد ڕامسفێڵد وەزیری بەرگری ئەمریکا نامەیەکی بۆ ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک وەزیرانی تورکیا نووسی و پەشیمانی خۆی لەو ڕووداوە دەربڕی. «ڕووداوی ھۆد» زیانی بە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی تورکیا و ئەمریکا گەیاند و خاڵێکی تێکچوونی لە پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵاتدا دیاریکرد. ھەرچەندە ئەم ڕووداوە لە ئەمریکا تاڕادەیەک کەم ڕووماڵ لێکرا، بەڵام ڕووداوێکی گەورە بوو لە تورکیا و زۆرێک لە ھاووڵاتیان وەک سووکایەتییەکی بە مەبەشت سەیریان کرد و بە «ڕووداوی ھۆد» ناویان برد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠٠٣ لە باشووری کوردستان
پۆل:مێژووی سەربازی لە ٢٠٠٣
پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی
کۆمەڵکوژیی پشتئاشان

**کۆمەڵکوژیی پشتئاشان** ھێرشێک بوو بۆ سەر بارەگای حیزبی شیووعیی عێراق لە پشتئاشانی باشووری کوردستان کە تێدا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان زیاتر لە ١٥٠ ئەندامی حیزبەکەی کوشت و بە شێوەیەکی بەرچاو ئەو گرووپە لاواز بوو. ئەم ڕووداوە بە یەکێک لە جددیترین پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ دادەنرێت لە مێژووی مۆدێرنی عێراقدا و کاردانەوەی بەرچاوی لەسەر پەیوەندییە سیاسییەکانی ناوچەکە ھەبوو.

## سەرچاوەکان
ماهیش بەت

**ماهیش بەت** ( ; لەدایکبووی ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٤٨) دەرهێنەری فیلم و بەرهەمهێنەر و سیناریۆنووسی هیندییە و بە کارەکانی لە سینەمای هیندی ناسراوە. ژمارەیەک خەڵاتی وەرگرتووە لەوانە پێنج خەڵاتی نیشتمانی فیلم و چوار خەڵاتی فیلمفەیر . فیلمێکی دیار لە سەردەمی پێشوویدا *فیلمی سارانش* (1984)ە کە لە 14ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی مۆسکۆ نمایشکرا. بووە فیلمی فەرمی هیندستان بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی بۆ ئەو ساڵە.  فیلمی *(نام)* لە ساڵی ١٩٨٦ یەکەم پارچە سینەمای بازرگانی بوو.  لە ساڵی ١٩٨٧ لەگەڵ فیلمی *Kabzaa* لە ژێر لافیتەی Vishesh Films لەگەڵ براکەی Mukesh Bhat بوو بە بەرهەمهێنەر. لە ساڵی ٢٠١٣، ناوی هاتە ناو ڕێپێوانی ناوبانگەکانی بۆلیوود, لە Bandra Bandstand, کە چاپی دەستی لەوێ پارێزراو بوو.  

کوڕی دەرهێنەر Nanabhai Bhatt, دواتر بووە یەکێک لە ناسراوترین دەرهێنەرەکانی پیشەسازی فیلمی هیندستان لە دەیەی داهاتوودا، هەردوو بەرهەمی خانووی هونەری وەک *Daddy* (1989) و *Swayam* (1991)، هەروەها بازرگانی ڕۆمانسی بەناوبانگ، وەک *Aashiqui* (1990) و *Dil Hai Ki Manta Nahin* (1991)، کە تێیدا ڕۆڵی Pooja بەهات لەگەڵ ئەکتەری ناوداری ئەمریکی عامر خان . دواتر دەرهێنانی *فیلمی Sadak* (1991)ی کرد کە بەناوبانگ بوو و تا ئێستاش زۆرترین داهاتی بەدەستهێناوە یان لە دەرهێنانی یان بەرهەمهێنانی ڤیشەش فیلمز. 

لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا ماهیش ستایشی ڕەخنەگرانی بەدەستهێنا بۆ *فیلمی سێر* (١٩٩٣)، لەگەڵ گۆرانییە بەناوبانگەکانی دیکەی وەک *گومرا* (١٩٩٣) و *تاوانبار* (١٩٩٤). لە ساڵی ١٩٩٤ خەڵاتی فیلمی نیشتمانی – خەڵاتی تایبەتی دەستەی سوێندخواردنی بەدەستهێنا بۆ دەرهێنانی *هوم هاین ڕاهی پیار کە* (١٩٩٣). لە ساڵی ١٩٩٦ دەرهێنەری *تامنا* بوو کە خەڵاتی نیشتمانی فیلمی بۆ باشترین فیلمی پرسە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە بەدەستهێنا. لە ساڵی ١٩٩٩ دەرهێنانی فیلمی ژیاننامەیی "زاخم" ی کردووە، کە خەڵاتی نێرگز دات بۆ باشترین فیلمی درێژ لەسەر یەکگرتنی نیشتمانی بەدەستهێناوە. دواتر بەت و براکەی دەستیان یەکگرت بۆ دامەزراندنی فیلمی ڤیشێش و دواتر چیرۆک و سیناریۆیان بۆ زیاتر لە بیست فیلم دابین کرد، کە زۆربەیان سەرکەوتنی بەدەستهێنا لە بۆکس ئۆفیسدا. بهات چه ندین فیلمی هاوچه ڕخی به ڕهه مهێناوه وه ک فیلمی *"راز"* (2002)، *جیسم* (2003)، *کوشتن* (2004)، *چه ته* (2006)، *وۆه لامهه* (2006)، *جانات* (2008)، *کوشتنی 2* (2011)، و *[[عاشقی ٢|ئاشیکی 2]]* (2013).  بەهۆی جیاوازی نێوان براکان، موکێش دەستی بەسەر کۆمپانیای ڤیشەش فیلمزدا گرت و لە مانگی ئایاری ٢٠٢١ بە ئاشکرا ڕاگەیەندرا کە ماهیش پەیوەندی بەو کۆمپانیایە نەماوە. 

## ژیانی سەرەتایی
بەت لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٤٨ لە شاری بۆمبای لەدایکبووە، لە خێزانێکی گوجاراتی لە دایک و باوکی، نانابەهای بەت و شیرین محەمەد عەلی.  باوکی بەت براهیمی هیندۆسی ناگار بوو  و دایکی موسڵمان بوو.   

لەنێو خوشک و براکانیدا بەرهەمهێنەری فیلمی هیندی، موکێش بات هەیە. بەهات خوێندنی لە قوتابخانەی ئامادەیی دۆن بۆسکۆ لە شاری ماتونگاوە تەواو کردووە . لە کاتێکدا کە هێشتا لە قوتابخانە بوو، بەت بۆ بەدەستهێنانی پارە دەستی بە کارەکانی هاوینە کرد، لە هەمان کاتدا ڕیکلامی بەرهەمەکانیشی دەکرد. لە ڕێگەی ناسیاوەکانییەوە بە دەرهێنەری سینەما ڕاج خوسلا ناسێندرا. بەم شێوەیە بەت وەک یاریدەدەری دەرهێنەر لە خوسلا دەستی پێکرد. 

## ئاماژەکان

## بەستەری دەرەکی

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ھیندی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی خەڵکی مۆمبای
پۆل:زیندووان
وەرگرتنی زۆرەملێ

وێنۆک|خێزانێکی سامی لە نەرویژ لە نزیکەی ساڵی ١٩٠٠**وەرگرتنی زۆرەملێ** بریتییە لە وەرگرتنی کولتووری نا ویستی کەمینە ئایینی یان نەتەوەیی، کە حکوومەتێک ناچاریان دەکات زمان، ناسنامەی نەتەوەیی، پێوەری کۆمەڵایەتی، ئەخلاق، داب و نەریتی، بەھا، عەقڵییەت، تێگەیشتن، شێوازی ژیان، و زۆرجاریش ئایین و ئایدیۆلۆژیای کۆمەڵگەیەکی بووندار و بەگشتی گەورەتر کە سەر بە کولتوورێکی باڵادەستە، وەربگرن. بەکارھێنانی زۆرەملێی زمانی باڵادەست لە یاسادانان، پەروەردە، ئەدەب و پەرستشدا، ھەروەھا وەرگرتنی زۆرەملێیە. بە پێچەوانەی پاکتاوی نەتەوەیی، چونکە وەرگرتنی زۆرەملێ دانیشتووانی ناوچەکە ڕاستەوخۆ لەناو ناچن و لەوانەیە یان ڕەنگە ناچار نەبن ناوچەیەکی دیاریکراو بەجێبھێڵن. بەڵکو بەوەرگرتنی دانیشتووان بوو بە ناچاری؛ و ئەمەش لەلایەن ئەو زانایانەی کە لێکۆڵینەوە لە جینۆساید و ناسیۆنالیزم دەکەن پێی دەوترێت *وەرگرتنی ناچاری*.

ھەندێک جار وەرگرتنی زۆرەملێ بوو بە سیاسەتی دەوڵەتە نوێیەکان یان کێبڕکێکارەکان، زۆرجار لەکاتی شەڕدا یان دوای جەنگ. نموونەی ئەمانە بریتین لە وەرگرتنی زۆرەملێ لەلایەن ئەڵمانییەکان و فەرەنسییەکانەوە لە پارێزگاکانی ئەلزاس و (لایەنی کەم بەشێک لە) لۆرین، و چەند دەیەیەک دوای داگیرکردنی سوێد لە پارێزگاکانی دانیمارک لە سکانیا، بلیکینگ و ھالاند، وەرگرتنی زۆرەملێی دانیشتووانی ناوچەکە، یان تەنانەت وەرگرتنی زۆرەملێی گرووپی نەتەوەیی تیۆچێو بۆ ناو بانکۆک لەلایەن حکوومەتی سیامەوە لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم تا ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٧٣.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەخۆگرتنی کولتووری
عەبدولڕەحمان کوڕی زەید کوڕی ئەسلەم

ئەبوو زەید عەبدولڕەحمان کوڕی زەید کوڕی ئەسلەم عەدەوی مەدەنی (بە عەرەبی: عبد الرحمن بن زید بن أسلم العدوی المدنی؛ کۆچکردووی ١٨٢ی کۆچی/٧٩٨ی زایینی) یەکێکە لە تابیعوت تابیعین، فەقیھ و زانایەکی تەفسیر بوو. ئەو کوڕی زانای بەناوبانگی مەدینە، زەیدی کوڕی ئەسلەم بوو. سەرەڕای زانستەکەی لە فیقھ و تەفسیردا، لەلایەن زۆرینەی ڕەھای زانایانی فەرموودەناسییەوە بە گێڕەوەیەکی "لاواز" (چعیف) دادەنرێت.

## ژیان
عەبدولڕەحمان لە مەدینە و لە ماڵێکی زانستیدا گەورە بوو. باوکی، زەیدی کوڕی ئەسلەم، یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی تابیعین و خاوەنی ئەڵقەی زانست بوو لە مزگەوتی پێغەمبەردا. عەبدولڕەحمان و براکانی، ئوسامە و عەبدوڵڵا، پێکەوە بە "کوڕەکانی زەید" ناسرابوون و زانستیان بە شێوەیەکی سەرەکی لە باوکیان وەرگرت.

## پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی
سەرەڕای ئەوەی کەسێکی زانا و خواناس بوو، عەبدولڕەحمان لە بواری گێڕانەوەی فەرموودەدا بە کەسێکی لاواز دادەنرێت و زانایان بە توندی ڕەخنەیان لە شێوازی گێڕانەوەی گرتووە.

ئەحمەد کوڕی حەنبەل دەڵێت: «چعیف» (لاوازە).

یەحیا کوڕی مەعین دەڵێت: «لیس حدیپە بشیء» (فەرموودەکانی ھیچ شتێک نین).

ئیمامی نەسائی و دارەقوتنی ھەردووکیان بە "چعیف" (لاواز) ناویان بردووە.

ئیبن حەبان دەڵێت: «لەبەر ئەوەی زۆر پابەندی قورئان خوێندن و پەرستن بوو، گرنگی بە لەبەرکردنی فەرموودە نەدەدا، بۆیە ھەڵەی زۆری دەکرد بێ ئەوەی مەبەستی بێت... شایەنی ئەوەیە وازی لێ بھێنرێت».

یەکێک لە نموونە دیارەکانی ھەڵەکانی ئەوەیە کە فەرموودەیەکی دەربارەی کەشتییەکەی نووح گێڕاوەتەوە و گوتوویەتی پێغەمبەر (د.خ) فەرموویەتی، لە کاتێکدا ئەوە وتەی باوکی خۆی بووە، نەک فەرموودەی پێغەمبەر. ئەمەش نیشانەی ئەوە بوو کە نەیدەتوانی وتەی باوکی و فەرموودە لێک جیابکاتەوە.

ئیبن حەجەر عەسقەلانی کورتەی بۆچوونەکانی لەسەری کۆکردووەتەوە و دەڵێت: «چعیف» (لاوازە).

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

زەیدی کوڕی ئەسلەم (باوکی)

ئەبوو حازم سەلەمەی کوڕی دینار

سەفوانی کوڕی سولەیم

### قوتابییەکانی

عەبدوڵڵای کوڕی وەھب

واقیدی

ئەسەدی کوڕی مووسا

## کۆچی دوایی
عەبدولڕەحمان کوڕی زەید لە ساڵی ١٨٢ی کۆچی لە شاری مەدینە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:تابیعوت تابیعین
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:مردووەکانی ١٨٢ی کۆچی
پۆل:فەقیھەکان
مایۆناکا ھیچ دەرگایەک

**مایۆناکا ھیچ دەرگایەک (لەگەڵم بمێنەرەوە)** (بە ژاپۆنی: 真夜中のドア〜Stay With Me) یەکەم گۆرانی گۆرانیبێژی ژاپۆنی میکی ماتسووبارایە کە لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ بڵاوکرایەوە. گۆرانییەکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا سەرھەڵدانەوەی ناوبانگەکەی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش دوای ٤١ ساڵ لە بڵاوکردنەوەی سەرەتایی.
## سەرچاوەکان
زولفیقار کوردی

**زولفیقار کوردی** () یان **زولفیقار بەگ کوڕی عەلی بەگ کوردی**. () ناسراوە تر بە **زولفیقار خان.**  بە پێی سەرچاوەیەکی تر، باوکی ناوی نەخوت سوڵتان بوو. کوردێکی سەر بە هۆزی کەلهوڕ بووە و برازای ئیبراهیم سوڵتان بووە کە ئاغای هۆزەکە بووە. زولفیقار بەگ بە هۆکاری نەزانراو هێرشی کردە سەر بەغدا و ئیبراهیمی مامی کوشت، پاش کوشتنی توانی شاری بەغدا و عێراق داگیر بکات. پاش داگیر کردنی عێراق، خەڵکی بەغدا پشتگیری زولفیقاریان کردووە و زولفیقار لەگەڵ خەڵکی عێراق باش بووە.
## سەرچاوەکان
حەسەنی بەسری

ئەبوو سەعید، ئەلحەسەن کوڕی ئەبیلحەسەن یەسار بەسری (بە عەرەبی: الحسن بن أبی الحسن یسار البصری؛ لەدایکبووی ٢١ی کۆچی/٦٤٢ی زایینی - کۆچکردووی ١١٠ی کۆچی/٧٢٨ی زایینی)، یەکێکە لە دیارترین ئیمامەکان، زانایانی فەرموودە و فەقیھەکانی نەوەی تابیعین. بە "گەورەی تابیعین" ناسراوە و بە دانایی، وتاری کاریگەر، زوھد و لەخواترسییەکەی بەناوبانگ بووە. ژیانی نموونەی باڵای زانست و کردەوە بووە و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر نەوەکانی دوای خۆی جێھێشتووە.

## ژیان و پەروەردە
حەسەنی بەسری لە ساڵی ٢١ی کۆچی لە شاری مەدینە، لە سەردەمی خەلافەتی عومەری کوڕی خەتتابدا لەدایک بووە. باوکی، "یەسار"، یەکێک بوو لە دیلەکانی میسان و مەولای (بەندەی ئازادکراوی) ھاوەڵ زەیدی کوڕی سابیت بوو. دایکی، "خەیڕە"، کەنیزەی ئوم سەلەمە، خێزانی پێغەمبەر بوو. ئەم پەروەردەبوونە لە ماڵی پێغەمبەردا کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کەسایەتیی حەسەن دانا.

دەگێڕنەوە کاتێک دایکی بۆ کاری ئوم سەلەمە چووەتە دەرەوە و حەسەن منداڵ بووە و گریاوە، ئوم سەلەمە شیری خۆی داوەتێ تا بێدەنگ بێت. زانایان ئەمە بە یەکێک لە ھۆکارەکانی دانایی و زمانپاراوییەکەی دادەنێن و دەڵێن بەرەکەتی ماڵی پێغەمبەری بەرکەوتووە.

لە مەدینە گەورە بوو و لەگەڵ ھاوەڵاندا تێکەڵ بوو، دواتر ڕووی کردە شاری بەسرە و لەوێ نیشتەجێ بوو تا بووە ئیمام و پێشەوای ئەو شارە.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
حەسەنی بەسری بە یەکێک لە گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی دادەنرێت.

ئەبوو ھورەیرە کاتێک بینیویەتی، فەرموویەتی: "ئەم کوڕە پرسیارتان لێ دەکات".

قەتادەی کوڕی دیعامە، کە قوتابیی بوو، دەیگوت: «ھیچ زانایەکم نەبینیوە کە داناییەکەی لە ھیی حەسەن زیاتر بێت».

ئیمامی غەزالی دەربارەی دەڵێت: «حەسەنی بەسری لە قسەکردنیدا لە ھەموو کەس زیاتر لە پێغەمبەران دەچوو، و لە ڕێچکەیدا لە ھەموو کەس زیاتر لە ھاوەڵان دەچوو».

## زوھد و دانایی
حەسەنی بەسری بە زوھد و لەخواترسی و خەمی ڕۆژی دوایی ناسرا بوو. وتارەکانی پڕ بوون لە ئامۆژگاری و بیری خستنەوەی مردن و پووچیی دونیا.
لە بەناوبانگترین وتەکانی:

«ئەی کوڕی ئادەم، تۆ تەنھا ژمارەیەک ڕۆژیت، ھەر ڕۆژێک بڕوات، بەشێک لە تۆش دەڕوات».

«دونیا پردێکە، پێیدا بپەڕەرەوە و ئاوەدانی مەکەرەوە».

«باوەڕدار خەمی ھەمیشەیی ھەیە، لە دونیادا خەمی ڕۆزگاری ھەیە و لە دواییشدا خەمی لێپرسینەوە».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
حەسەن زانستی لە ژمارەیەکی زۆر لە ھاوەڵان وەرگرت و نەوەیەکی گەورەشی پێگەیاند.

### مامۆستاکانی

عوسمانی کوڕی عەفان

عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب

ئەبوو موسا ئەشعەری

عەبدوڵڵای کوڕی عومەر

عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس

ئەنەسی کوڕی مالیک

### قوتابییەکانی

قەتادەی کوڕی دیعامە

ئەیوبی سەختیانی

یونسی کوڕی عوبەید

مالیکی کوڕی دینار

واسیلی کوڕی عەتا (کە دواتر لێی جیا بووەوە و ڕێبازی موعتەزیلەی دامەزراند)

## کۆچی دوایی

[وێنۆک|مەزارگەی [حەسەنی بەسری و محەمەدی کوڕی سیرین لە شاری بەسرە لە عێراق.]]

حەسەنی بەسری لە شەوی ھەینی، یەکەمی مانگی ڕەجەبی ساڵی ١١٠ی کۆچی، لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ڕۆژی دواتر ھەموو خەڵکی بەسرە دوای نوێژی ھەینی بەشداریی پرسەکەییان کرد و لەبەر زۆریی خەڵک، لەو ڕۆژەدا نوێژی عەسر لە مزگەوتی گەورەی بەسرە نەکرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە باوەڕپێکراوەکانی ئەھلی سوننەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:تابیعین
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:فەقیھەکان
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:لەدایکبووانی ٢١ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ١١٠ی کۆچی
پۆل:خەڵکی بەسرە
پۆل:لەدایکبووانی ٦٤٢
پۆل:نوێکەرەوەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:سۆفییە سوننەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
پۆل:تابعین
دەریاچەی ماسییان

**دەریاچەی ماسییان** یان **دەریاچەی بالیک** () بە واتای وشەیی «دەریاچەی ماسی»، () دەریاچەیەکی ئاوی شیرینە کە بە گرکان دەورە دراوە لە پارێزگای ئاگری لە باکووری کوردستان. لە ڕیزی بەرزترین دەریاچەی جیھانە.

## گیاندارەکان
کانیاوەکان تاڵاوەکانی باشووری ڕۆژھەڵات دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە ناوچەکەدا. زەوی کشتوکاڵی و سەوزایی لە دەوروبەری نزیک دەریاچەکەدا دەبینرێن. گیاندارەکانی دەریاچەکە لە جۆرەھا باڵندە پێکدێن. دوورگەیەک کە ڕووبەری ٠.١٥ ھێکتار (٠.٣٧ دۆنم) لە دەریاچەکەدا، ناوچەی ھێلانەکردنی مراوی مەخمەلییە. ھەروەھا ئەم دەریاچەیە شوێنی باڵندەی ئاوییە کە گرنگییەکی نیشتمانییان ھەیە، ھەرچەندە پارێزراو نییە. ماسی ترووتی دەریاچە وەک خۆراک و دەرمان بەکاردەھێنرێت. گیانلەبەرە کێوییەکانی چاودێرکراو لە ناوچەی دەوروبەری دەریاچەکەدا بریتین لە داڵ، ھەڵۆ، کۆتر، مراوی کێوی، نەورەس، لەوانەش کەروێشک، ڕێوی و گورگ.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:دەریاچەکانی تورکیا
بەڕڕە کچی عەبدولعوزا

**بەڕڕە کچی عەبدولعوزا** () کوڕی عوسمانی کوڕی عەبدولدار کوڕی قوسەی کوڕی کیلاب (لە بەنو عەبدودار)، داپیرەی دایکی پێغەمبەر محەممەدە.

## ھەروەھا سەیری بکە
* درەختی بنەماڵەی محەممەد

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* ئیبن ھیشام سیرەی ئیبن ھیشام

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:ژنەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی سەدەی ٦ەم
جومانە کچی ئەبووتاڵیب

**جومانە کچی ئەبووتاڵیب** () ھاوەڵ و ئامۆزای پێغەمبەر محەممەدە.

کچی ئەبوو تاڵیب و فاتیمە کوڕی ئەسعەد بووە. ھاوسەرگیری لەگەڵ ئامۆزاکەی کرد بە ناوی ئەبوو سوفیان کوڕی حاریس و کوڕێکیان بوو بە ناوی جەعفەر.

ئەبوو سوفیان بۆ ماوەیەکی زۆر دوژمنایەتی ئیسلامی کرد. لە ساڵی ٦٣٠ بە جومانەی وت کە بەنیازە موسڵمان بێت. ئەویش وەڵامی دایەوە: "لە کۆتاییدا دەبینیت کە بەدەوی و بیانییەکان شوێن پێغەمبەر کەوتوون، لە کاتێکدا تۆ دوژمنی سەرسەختی ئەو بوویت! ئەبوو تۆ یەکەم کەس بیت کە ھاوکاری بکەیت!" ئەو یاوەری بوو لە گەشتەکەیدا بۆ چاوپێکەوتن لەگەڵ پێغەمبەر لە ئەلعەبوا؛ بەڵام پێغەمبەر ڕەتیکردەوە بیبینێت. بەدوای پێغەمبەردا ڕۆیشتن تا گەڕانەوە بۆ مەککە. دوای فەتحی مەککە، جومانە یاوەری ھەندێک ژن لە خێڵی موتەڵیب کرد لە سەردانێکدا بۆ لای پێغەمبەر. پێغەمبەریش لە بارەی ئەبوو سوفیان نەرمی نواند؛ بەڵام تەنھا دوای شەڕی حونەین بوو کە موسڵمانبوونی ئەبوو سوفیانی بە تەواوی قبوڵ کرد.

پێغەمبەر سی بار حوشتر خورمای بەخیشی بە جومانە لە خورمای خەیبەر.

ھیچ فەرموودەیەکی لە پێغەمبەرەوە نەگێڕاوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە سەحابەکان
یاسر کوڕی عامر

**یاسر کوڕی عامر کوڕی مالیک عەنەسی** ( ; سەدەی شەشەم/حەوتەمی زایینی)یەکێک بووە لە ھاوەڵە سەرەتاییەکانی پێغەمبەر محەممەد. دووەم شەھیدە لە ئیسلامدا، دوای سومەیەی ھاوسەری.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* http://www.haneen.com.eg/islam/SahabahStories/Ammar.shtm 

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:شەھیدانی سەحابە
سومەیە

**سومەیە** ( ; )یەکێکە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد و یەکەم شەھیدی ئیسلامە یاخود یەکەم شەھیدی ژنە لە ئیسلامدا. دوای ماوەیەکی کەم لە شەھیدبوونی، ھاوسەرەکەی یاسر کوڕی عامریش بەھۆی موسڵمانبوونیەوە کوژرا، بەمەش بووە یەکەم شەھیدی پیاو. دەوترێت ناوی تەواوی **سومەیە کچی خەبات** یان **سومەیە کچی خەیات** بووە. لەگەڵ کوڕەکەی عەمار کوڕی یاسیر یاسری ھاوسەری یەکێکن لە موسڵمانە سەرەتایییەکان.

## ھەروەھا سەیری بکە
* خەدیجە کجی خووەیلید
* حەلیمەی سەعدیە

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦١٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٥٠
پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:شەھیدانی سەحابە
پۆل:قوربانیانی ئەشکەنجەدان
ئەشکەنجە

[وێنۆک| سەربازێکی دیلکراوی ڤێت کۆنگ، کە چاوەکانی بەسترابوو و لە دۆخی سترێسدا داندرابوو لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە لە کاتی [شەڕی ڤیێتنام|جەنگی ڤێتنام، ١٩٦٧]]
**ئەشکەنجە یان ئەشکەنجەدان** بریتییە لە سەپاندنی ئازار یان ئازاری زۆر بە ئەنقەست بەسەر کەسێکدا بۆ سزادان، دەرھێنانی دانپێدانان، لێکۆڵینەوە بۆ زانیاری، یان ترساندنی لایەنی سێیەم.

ھەندێک پێناسە ئەشکەنجەدان بەو کردەوانە سنووردار دەکەن کە لەلایەن دەوڵەتەوە ئەنجام دەدرێن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر دەڵێن ڕێکخراوە نادەوڵەتییەکانش ئەشکەنجە بەکاردێنن. زۆربەی قوربانیانی ئەشکەنجە کەسانی ھەژار و پەراوێزخراون کە گومانی تاوانیان لێدەکرێت، ھەرچەندە ئەشکەنجە دژی زیندانیانی سیاسی، یان لە کاتی شەڕی چەکداریدا، گرنگییەکی کەمی پێ دراوە. سزای جەستەیی یاسایی و سزای لەسێدارەدان ھەندێکجار وەک جۆرەکانی ئەشکەنجەدان سەیر دەکرێن، بەڵام ئەو پێناسەیە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا مشتومڕی لەسەرە. شێوازی جۆراوجۆری ئەشکەنجەدان بەکاردەھێنرێت، زۆرجار بەیەکەوە بەکاردەھێندرێن؛ باوترین جۆری ئەشکەنجەدانی جەستەیی بریتییە لە لێدان. لە سەدەی بیستەمەوە، زۆرێک لە ئەشکەنجەدەرەکان شێوازی بێ پەڵە یان ئەسکەنجەی دەروونییان پێ باشتر بووە بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارییەتی.

ئەشکەنجەدەرەکان زیاتر لە ترسەوە مامەڵە دەکەن، یان بەھۆی کەمی سەرچاوەکانەوە، نەک سادیزم. ھەرچەندە وا بیردەکرێتەوە کە زۆربەی ئەشکەنجەدەرەکان بە شێوەیەکی نافەرمی فێری تەکنیکەکانی ئەشکەنجەدان دەبن و بە دەگمەن فەرمانی ئاشکرایان پێدەگات، بەڵام لەلایەن ئەو ڕێکخراوانەوە چالاک دەکرێن کە ئاسانکاریان بۆ دەکەن و ھانی ڕەفتارەکانیان دەدەن. کاتێک بەرنامەی ئەشکەنجەدان دەست پێدەکات، بەزۆری لەوە زیاتر پەرەدەستێنێت کە لە سەرەتادا مەبەست بووە و زۆرجار دەبێتە ھۆی لەدەستدانی کاریگەرییەکانی دەزگا بەشداربووەکان. ئامانجی ئەشکەنجەدان شکاندنی ئیرادەی قوربانییەکە، لەناوبردنی دەزگا و کەسایەتییەکەی، و وەک یەکێک لە زیانبەخشترین ئەزموونەکان ئاماژەی پێدەکرێت کە بەسەر مرۆڤدا بێت. زۆرێک لە قوربانییەکان ھەم تووشی زیانێکی جەستەیی دەبن-بەتایبەت ئازاری درێژخایەن و ھەم دەرئەنجامە دەروونییەکان. ھەرچەندە ڕزگاربووانی ئەشکەن ھەندێک لە بەرزترین ڕێژەی تووشبوونیان بە نەخۆشی فشاری دوای کارەسات ھەیە، بەڵام زۆربەیان لە ڕووی دەروونییەوە خۆڕاگرن.

ئەشکەنجەدان ھەر لە کۆنەوە ئەنجام دەدرێت؛ بەڵام لە سەدەی ھەژدە و نۆزدەھەمدا زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژاوا بەکارھێنانی فەرمی ئەشکەنجەیان لە سیستەمی دادوەریدا ھەڵوەشاندەوە، ھەرچەندە لە سەرانسەری جیھاندا بەردەوام بوو لە بەکارھێنانی. لێکۆڵینەوەکانی بیروڕای گشتی دژایەتی گشتی بۆ ئەشکەنجەدان نیشان دەدەن. بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ ھەموو دەوڵەتەکان لە ھەموو بارودۆخێکدا قەدەغەیە و بە ئاشکرا بە چەند پەیماننامەیەک قەدەغە کراوە. دژایەتی ئەشکەنجەدان ھاندەری پێکھێنانی بزووتنەوەی مافی مرۆڤ بوو لە دوای جەنگی جیھانی دووەم، و بەردەوامە لە بوون بە پرسێکی گرنگی مافی مرۆڤ. ھەرچەندە ھەوڵەکانی خۆپاراستن کاریگەری تێکەڵاویان ھەبووە، بەڵام چاکسازییە دامەزراوەیییەکان و نەھێشتنی دەستبەسەرکردنی بێ پەیوەندی کاریگەری ئەرێنییان ھەبووە. سەرەڕای دابەزینی، ئەشکەنجەدان ھێشتا لە زۆربەی وڵاتان یان لەلایەن وڵاتانەوە ئەنجام دەدرێت.

## سەرچاوەکان

## کتێبانامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:تاوانەکان
پۆل:توندوتیژی
پۆل:ئازارچەشتن
پۆل:توندوتیژی سیاسی
پۆل:فەلسەفەی یاسا
پۆل:پێشێلکردنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەشکنجە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
حەکەم کوڕی ئەبیلعاس

**حەکەم کوڕی ئەبیلعاس کوڕی ئومەیە** ( ; کۆچی دوایی کردووە ٦٥٥/٥٦)، باوکی دامەزرێنەری ھێڵی مەروانییەکانی شانشینی ئەمەوی مەروانی یەکەم، و مامی باوکی خەلیفە عوسمانبووە، بە نەیارێکی سەرسەختی پێغەمبەر محەممەد ناسرابوو و لە ئەنجامدا لە کاتی فەتحی مەککە دورخرایەوە و دوای بوونی عوسمان بە خەلیفە لێی خۆشبوو و گەڕایەوە بۆ مەککە.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:مردووانی ٦٥٦
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:ئەمەویەکان
ئێلی کۆھین (سیاسەتوان)

**ئێلی کۆھین** دیپلۆماتکار و ئەفسەری سەربازی و سیاسەتمەدارێکی ئیسرائیلییە و لە ٢٩ی ئایاری ١٩٤٩ لە شاری قودس لە ئیسرائیل لەدایکبووە. چالاکە لە پارتی لیکود. بە باڵیۆز و لە کنێست ھەڵبژێردرا. لە ماوەی خولی پەرلەمانیدا (٢٢ی شوباتی ٢٠٠٢ – ١٧ی شوباتی ٢٠٠٣) پەیوەندی بلۆکی پەرلەمانی لیکودەوە کردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم
پۆل:زیندووان
ڕووباری دیالە

وێنۆک|ڕووباری دیالە لە گوندی ئەلزووھەیرات لە پارێزگای دیالە

**ڕووباری دیالە** پێنجەمین لقی ڕووباری دیجلەیە کە بەھۆی یەکگرتنی ڕووباری سیروان و تانجەرۆ لە دەریاچەی دەربەندیخان لە پارێزگای سلێمانی لە باشووری کوردستان دروست بووە. ڕووبارەکە بە ئێران و عێراقدا تێدەپەڕێت و درێژی کۆی گشتی ٤٤٥ کیلۆمەترە. ڕووبارەکە لە چیای زاگرۆسەوە سەرچاوە دەگرێت و دەڕژێتە ناو ڕووباری دیجلە لە باشووری بەغدای پایتەختی عێراق. 

سەرچاوەی وشەی دیالە نادیارە بەڵام لە کۆندا ناوی ڕووبارەکە Σίλλα یان Δέλαζ (دیالاس) بووە. ڕووبارەکە لە دوو لقەوە سەرچاوە دەگرێت، یەکێکیان لە ئێران و ئەوی دیکەیان لە عێراق. بە سێ پارێزگادا تێدەپەڕێت: سلێمانی و پارێزگاری دیالە و پارێزگاری بەغدا. بەستراوەتەوە بە ڕووباری دیجلە لە باشووری پارێزگای بەغدا. ھەروەھا ڕووباری ئەڵوەند لە نزیک شاری جەلەولا لە پارێزگای دیالە دەڕژێتە ناویەوە. ڕووبارەکە دوو لە جوانترین دەریاچەی عێراق لەخۆدەگرێت: دەریاچەی دەربەندیخان لە پارێزگای سلێمانی و دەریاچەی حەمرین کە دەکەوێتە پارێزگای دیالە لە چوارچێوەی گردەکانی حەمرین.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای دیالە
پۆل:جوگرافیای عێراق
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سنووری ئێران–عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
خونەیس کوڕی حوزافە

**خونەیس کوڕی حوزافە** (بە عەرەبی: خنیس بن حذافة) (کۆچی دوایی ٢ کۆچی/٦٢٤) ھاوەڵێکی پێغەمبەر محەممەد بووە. دوایبیست و پێنج مانگ لە کۆچی پێغەمبەر بۆ مەدینە کۆچی دوایی کردووە.

## ژیان
خونەیس کوڕی حوزافەی کوڕی قەیس بووە لە خێڵی سەھم لە ھۆزی قوڕەیش لە مەککە. دوو برای ھەبوو بە ناوەکانی عەبدوڵڵا و قەیس.

لەژێر کاریگەری ئەبووبەکر لە سەرەتای ئیسلام"پێش ئەوەی پێغەمبەری خوا بچێتە ماڵی ئەرقەم " موسڵمان بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* https://web.archive.org/web/20070927051200/http://www.quraan.com/index.aspx?tabindex=9&tabid=24&bid=2&cid=60
* http://www.themodernreligion.com/women/پیاوی_ژن بەراورد بکە.htm

پۆل:نێژراوانی بەقیع
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی ٦٢٤
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:موھاجرین
درووزەکانی سووریا

وێنۆک|چاند و کولتووری درووزەکان
**[[درووز]]** سێیەم گەورەترین دینی سووریایە و لە ئەنجامەکانی ساڵی ٢٠١٠دا تۆماریان کردووە کە لایەنگرانی ئەوان لەسەدا ٪٣.٢ی دانیشتووانی سووریا پێکدەھێنن. درووزەکان لە ناوچە گوندنشین و شاخاوییەکانی ڕۆژھەڵات و باشووری دیمەشق لە ناوچەی چیای دروز چڕبوونەتەوە.

درووز دینێکی یەکتاپەرست و ئیبراھیمییە. سووریا زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی درووزەکانی لە جیھاندا ھەیە، زۆرێک لە درووزەکانی سووریا بۆ چەندین سەدە لە دەرەوەی وڵات ژیاون، بەتایبەتی لە ڤێنیزوێلا.

## سەرچاوەکان



پۆل:ئایین لە سوریا
پۆل:دینە ئیبراھیمییەکان
پۆل:دین
پۆل:سووریا
پۆل:پێکھاتە کەمینەییەکان
جەحش کوڕی ڕیئاب

**جەحش کوڕی ڕیئاب** ()، یەکێک بووە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد.

لە ھۆزی ئەسعەدی کوڕی خوزەیمەیە لە مەککە نیشتەجێ بووە و ھاوپەیمانی لەگەڵ حەرب کوڕی ئومەیەی سەرۆکی قوڕەیش پێکھێناوە. ھاوسەرگیری لەگەڵ ئومەیمە کچی عەبدولموتەڵیب خاڵۆژنی پێغەمبەر کردووە و شەش منداڵیان بووە.
# عەبدوڵڵا.
# عوبەیدوڵڵا.
# زەینەب، دایکی ئیمانداران.
# عەبد، زیاتر بە کونیەکەی دەبوو ئەحمەد ناسراوە.
# حەبیبە، ناسراو بە ئوم حەبیب.
# حەمنە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان
ھوبەل

**ھوبەل** () خوداوەندێک بووە لە عەرەبستانی پێش ئیسلام لەلایەن عەرەبەکانەوە پەرستراوە، بەتایبەتی لەلایەن قوڕەیشەکانەوە کە پەیکەرەکەی لە کەعبە لە مەککە داندرابوو، کە دوای فەتحی مەککە لەگەڵ ٣٠٦ بتی تر کە لەکەعبەدا بوون تێکشکێندران.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:خوداکانی عەرەب
حەمنە کچی جەحش

**حەمنە کچی جەحش** یان حەمنە ()، یەکێک بووە لە ھاوەڵان و خاڵۆزای پێغەمبەر محەممەد.

کچی جەحشی کوڕی ڕیئاب کە حەبەشەوە کۆچی کردبوو بۆ مەککە لە ھۆزی بەنو ئەسەد، کچی و ئومەیمە کچی عەبدولموتەڵیب خاڵۆژنی پێغەمبەر محەممەد. لێرەوە حەمەنە خاڵۆزای یەکەمی پێغەمبەر و عەلی بووە و خوشکی عەبدوڵڵای کوڕی جەحش و عوبەیدوڵڵای کوڕی جەحش و زەینەب کچی جەحش بووە و خوشکەزای حەمزەی کوڕی عەبدولموتەڵیب بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە سەحابەکان
وەھب کوڕی عەبد مەناف

**وەھب کوڕی عەبد مەناف** () کوڕی زوھرە کوڕی کیلاب کوڕی مورە، سەرۆکی بەنو زوھرە و باوکی ئامینە کچی وەھب بووە. باپیرەی پێغەمبەر محەممەد لە دایکیەوە.

## ھەروەھا سەیری بکە
* درەختی بنەماڵەی محەممەد
* بەڕڕە کچی عەبدولعوزا
* ئامینە کچی وەھب

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
لوبابە کچی حارس

**لوبابە کچی حارس** () ()، یەکێکە لە ھاوەڵان و موسڵمانانی سەرەتای بانگەواز. دوو خوشکەکەی بە ناوەکانی مەیموونە و زەینەب بوون بە ھاوسەری پێغەمبەر پێغەمبەر محەممەد و دایکی ئیمانداران.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئیسلام ئۆنلاین

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:مردووانی ٦٥٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٩٠
پۆل:ژنە سەحابەکان
عەبدوڵڵا کوڕی جەحش

**عەبدوڵڵا کوڕی جەحش** () ( 586 &#x2013; 625)، ژنبرا و ھاوەڵی پێغەمبەر محەممەد بووە.

## مردن
عەبدوڵڵا لە شەڕی ئوحود لەلایەن ئەخنەس کوڕی شورەیقەوە کوژرا. بێباوەڕانی قوڕەیش لووت و گوچکەیان بڕیبوو 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* دووبارە بەیاننامە  (*پرۆژەی کتێبخانەی دیجیتاڵی ئیسلامی ئەھلول بەیت*)

پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:مردووانی ٦٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٦
عیرفان وەستا محەممەد

**عیرفان وەستا محەممەد** (لەدایکبووی ١٩٦٨، سلێمانی) ھونەرمەندێکی کوردی باشووری کوردستانە.

## سەرچاوەکان