open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شارنشینی

alt=نەخشەی جیھانیی شارنشینی|وێنۆک|نەخشەی جیھانیی شارنشینی کە ڕێژەی شارنشینی و گەورەترین سەنتەرەکانی دانیشتووان لەسەر ئاستی جیھان نیشان دەدات بۆ ھەر وڵاتێک لە ساڵی ٢٠١٨دا، لەسەر بنەمای خەمڵاندنەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان.
**شارنشینی** (یان **urbanisation** لە ئینگلیزیی بەریتانیدا) بریتییە لە گۆڕانی دانیشتووان لە ناوچە گوندنشینەکانەوە بۆ ناوچە شارنشینەکان، کەمبوونی پەیوەندیداری ڕێژەی ئەو کەسانەی لە ناوچە گوندنشینەکاندا دەژین، و ئەو شێوازانەی کە کۆمەڵگاکان لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییەدا خۆیان دەگونجێنن. دەکرێت ھەروەھا بە واتای گەشەی دانیشتووان لە ناوچە شارنشینەکاندا بێت لەبری ناوچە گوندنشینەکان. ئەمە بە شێوەیەکی سەرەکی ئەو پرۆسەیەیە کە تێیدا شارۆچکەکان و شارەکان پێکدێن و گەورەتر دەبن کاتێک خەڵکی زیاتر دەست دەکەن بە ژیان و کارکردن لە ناوچە ناوەندییەکاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پلاندانانی شار
پۆل:شۆڕشی پیشەسازی
پۆل:کۆچی مرۆڤ
پاراستنی سروشت

[وێنۆک|سەرنجێکی زۆر دراوە بە پاراستنی تایبەتمەندییە سروشتییەکانی [تاڤگەکانی ھۆپتن، ئوسترالیا، لەگەڵ ڕێگادان بە چوونە ژوورەوەی سەردانیکەران]]
**پاراستنی سروشت** (بە ئینگلیزی: Nature Conservation) فەلسەفەیەکی ئەخلاقی و بزووتنەوەیەکی پاراستنە کە سەرنج دەخاتە سەر پاراستنی جۆرەکان لە لەناوچوون، و پاراستنی نیشتەجێگە یان ژینگە سروشتییەکان و گەڕاندنەوەیان، و بەرزکردنەوەی خزمەتگوزارییەکانی سیستمی ژینگەیی، و پاراستنی زیندەفرەجۆری. کۆمەڵێک بەھای پارێزەرانە ھەن کە لەسەری بنیاد نراوە، کە دەکرێت ڕێنمایی بکرێت بە بایۆسێنتریزم (زیندەچەقی)، مرۆڤچەقی، ژینگەچەقی، و ھەستپێکردن، ئایدیۆلۆژیا ژینگەیییەکان کە ئاگاداری کردارە ژینگەیییەکان و ناسنامەکانن. لەم دواییانەدا جووڵەیەک بەرەو پاراستنی بنەمابەند لەسەر بەڵگە ھەبووە کە داوای زیادکردنی بەکارھێنانی بەڵگە زانستییەکان دەکات بۆ باشترکردنی کاراییی ھەوڵەکانی پاراستن. تا ساڵی ٢٠١٨، ١٥٪ی زەوی و ٧٫٣٪ی ئۆقیانووسەکان پارێزراون. زۆرێک لە داکۆکیکارانی پاراستنی ژینگە ئامانجێکیان داناوە کە پاراستنی ٣٠٪ی زەوییە وشکانی و دەریایییەکان بێت تا ساڵی ٢٠٣٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاراستنی ژینگە
پۆل:پەرەسەندنی بەردەوام
پۆل:ژینگە
پۆل:دارەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ناوی ھەمیشە کۆ

وێنۆک|تەنانەت یەک دانەشی پێ دەوترێت ''مەقەست (scissors)'' (شێوەی تاکی ''سیسەر'' ھەندێک جار لە ھیندستان بەکاردێت).
**ناوی ھەمیشە کۆ** ناوێکە کە تەنھا لە شێوەی کۆدا دەردەکەوێت و جۆرێکی تاکی نییە بۆ ئاماژەدان بە یەک شت. لە بەکارھێنانێکی کەمتر توندی زاراوەکەدا، دەکرێت ئاماژە بێت بۆ ئەو ناوانەی کە شێوەی تاکیان بە دەگمەن بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە و دەستەواژە لاتینییەکان
پۆل:ڕێزمان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
وەزارەتی ڕۆشنبیری و ئیرشادی ئیسلامی (ئێران)

**وەزارەتی ڕۆشنبیری و ئیرشادی ئیسلامی** () وەزارەتی ڕۆشنبیری کۆماری ئیسلامی ئێرانە. بەرپرسیارە لە سنووردارکردنی دەستڕاگەیشتن بە ھەر میدیایەک کە پێشێلی ئەخلاقی ئیسلامی بکات یان بەھا نامۆکان بە شۆڕشی ئێران بەرەوپێش ببات. دوای شۆڕش بە تێکەڵکردنی وەزارەتی ڕۆشنبیری و ھونەر و وەزارەتی ڕاگەیاندن و گەشتوگوزار پێکھێنرا. 

بۆ ھاوردەکردن و ھەناردەکردنی وێنەی جووڵاو و فیلمی تەلەڤیزیۆنی، شریتی دەنگی، سی دی دەنگی، کتێب و بڵاوکراوەی دیکە، تراکت، کەرەستەی ڕێکلام، کەتەلۆگی بازرگانی، وێنە، پۆستەر، تابلۆ و ھتد، مۆڵەتی پێویستە لە وەزارەتی ڕۆشنبیری و ئیرشادی ئیسلامی. جگە لەوەش، وەزارەت یەکێکە لە ھەییەکانی حکوومەت کە بەرپرسیارە لە ھەناردەکردنی شۆڕشی ئیسلامی و یەکێکە لە سێ وەزارەتەکانی «خاوەن سەروەری» لە ئێران بەھۆی سروشتی کارەکانی چ لە ئاستی ناوخۆ و چ لە ئاستی نێونەتەوەییدا.

## سەرچاوەکان
مردنی مێشک

**مردنی مێشک** بە پچڕانی نەگەڕاوەی تەواوی کارکردەکانی مێشک دەوترێت. لە بارودۆخێکی وەھادا، ھەموو دەمارەخانەکانی مێشک لە ئەنجامی کەمیی ئۆکسجین لەناو دەچن. مردنی مێشک یەکێکە لە پێوەرە یەکلاکەرەوەکانی دیاریکردنی کۆچی دوایی مرۆڤ (پێوەرەکەی دیکە لەکارکەوتنی سووڕی خوێن و ھەناسەدانە). بۆ دەستنیشانکردنی مردنی مێشک، دەبێت ھەموو چالاکییە مێشکییەکان بە شێوەیەکی نەگەڕاوە لەنێو چووبێتن.

لە مردنی مێشکدا ھەموو بەشەکانی مێشک بە قەدی مێشکیشەوە لەناوچوون و ھەناسەدان بەبێ ئامێری ھەناسەدانی دەستکرد بوونی نییە و کەسەکە چاوەکانی ناکاتەوە. ئەمە لەکاتێکدایە کە لە ژیانی ڕوەکیدا، کەسەکە بەبێ ئامێر ھەناسەدانی خۆکارانەی ھەیە و خولی خەوتن و بەخەبەرھاتنیشی ھەیە. ھەروەھا ئەو کەسەی تووشی مردنی مێشک بووە، لە ماوەی چەند ڕۆژێک یان دواجار چەند مانگێکدا دەمرێت، بەڵام لە ژیانی ڕوەکیدا ئەگەری ھەیە کەسەکە چەندین ساڵ بژی. لە مردنی مێشکدا کەسەکە ھەست بە ھیچ ئازارێک ناکات، بەڵام لە دۆخی ڕوەکیدا ھەست بە ئازار دەکرێت.

## ھۆکارەکان
ڕووداوەکانی ھاتوچۆ، بەرکەوتنی لێدانی توند بەر سەر، کەوتنەخوارەوە لە بەرزایی، خوێنبەربوونی ناوەکیی مێشک، جەڵتەی مێشک، ئانۆکسی (بە ھۆکاری دڵ یان سییەکان) و ژەھراویبوونی توند، لە ھۆکارە گرنگەکانی مردنی مێشک ئەژمار دەکرێن.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مێشک
پۆل:مەرگ
چوارینە

**چوارینە** یان **ڕووباعیی**، لە وێژەی کوردیدا قاڵبێکی کورتی شیعرییە کە لە دوو بەیت و چوار نیوەدێڕ پێکدێت. وشەی ڕووباعی لە ڕەگی «اربعة»ی عەرەبییەوە ھاتووە کە بە واتای «چوار» دێت. لەم قاڵبەدا، نیوەدێڕی یەکەم، دووەم و چوارەم ھاوسەروان و نیوەدێڕی سێیەم ئازادە، ھەرچەندە ھەندێک جار ھەر چوار نیوەدێڕەکەش ھاوسەروا دەبن. ڕووباعی بەھۆی کورتی و چڕییەکەیەوە، باشترین قاڵبە بۆ دەربڕینی بیرۆکە فەلسەفییە قووڵەکان، مەتەڵ، یارییە ئەقڵییەکان و تێڕامان لە جیھان و ژیان.

لە مێژووی وێژەی کوردیدا، ڕەگ و ڕیشەی چوارینە بۆ سەردەمە زۆر کۆنەکان و شاعیرانی وەک بابا تاھیری ھەمەدانی دەگەڕێتەوە. ھەرچەندە بابا تاھیر زیاتر بە «دووبەیتی» ناسراوە، بەڵام شێوازی دەربڕین و کورتیی ھۆنراوەکانی کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر پەرەسەندنی ڕووباعی و چوارینەی کوردی ھەبووە. شاعیرانی کلاسیکی وەک نالی، مەحوی و شێخ ڕەزای تاڵەبانی لە پاڵ غەزەل و قەسیدەکانیاندا، ڕووباعییان بۆ دەربڕینی ساتە کورتەکانی تێڕامان و حیکمەت بەکار ھێناوە.

یەکێک لە گرنگترین و درەوشاوەترین وێستگەکانی ڕووباعی لە زمانی کوردیدا، وەرگێڕان و داھێنانەکانی مامۆستا ھێمن و بەتایبەتیش ھەژارە. ھەژار بە وەرگێڕانی «چوارینەکانی خەیام» بۆ سەر زمانی کوردی، نەک ھەر تەنھا دەقێکی جیھانیی گواستەوە، بەڵکوو سەلماندی کە زمانی کوردی خاوەنی چەندین توانای دەربڕینە بۆ کێش و سەروا ئاڵۆزەکانی ڕووباعی. وەرگێڕانەکەی ھەژار ھێندە پاراو و کوردییانەیە کە زۆر جار وەک دەقێکی ڕەسەنی کوردی سەیر دەکرێت و بووەتە قوتابخانەیەک بۆ چوارینەنووسانی دوای خۆی.

لە سەردەمی ھاوچەرخدا، چوارینە لە وێژەی کوردیدا گەشەیەکی زۆری کردووە. شاعیرانی وەک پیرەمێرد ئەم قاڵبەیان بۆ ئامۆژگاریی کۆمەڵایەتی و پەندی پێشینان بەکار ھێناوە. تایبەتمەندیی ڕووباعیی کوردی لەوەدایە کە شاعیر دەبێت لە سێ نیوەدێڕی یەکەمدا زەمینەسازی بکات و لە نیوەدێڕی چوارەمدا «لێدانە کۆتایییەکە»یان مەبەستی سەرەکیی شیعرەکە بپێکێت. ئەمڕۆ چوارینە لە ناو شیعری نوێی کوردیشدا بە شێوازی جیاواز دەبینرێت و وەک کەرەستەیەک بۆ دەربڕینی خەمە مرۆیی و نەتەوەیییەکان لە کەمترین وشەدا بەکار دەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی سەدەکانی ناوین
پۆل:وێژەی فارسی
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
قیتعە

**قیتعە** لە وێژەی کوردیدا قاڵبێکی شیعری سوننەتییە کە لە ڕووی شێوەوە لە غەزەل و قەسیدە دەچێت، بەڵام جیاوازیی سەرەکییان لەوەدایە کە قیتعە «مەتڵەع»ی نییە، واتە نیوەدێڕی یەکەمی بەیتی یەکەم لەگەڵ نیوەدێڕی دووەمدا ھاوسەروا نییە. لە قیتعەدا تەنیا نیوەدێڕە جووتەکان (دووەم، چوارەم، شەشەم و ھتد) ھاوسەروان. وشەی قیتعە بە واتای «پارچە» دێت و ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە وەک ئەوە وایە ئەم پارچە شیعرە لە ناوەڕاستی قەسیدەیەک یان غەزەلێک بڕاوێت و جیا کرابێتەوە.

قیتعەی کوردی زیاتر بۆ دەربڕینی بابەتە کۆمەڵایەتی، ئەخلاقی، فەلسەفی و مێژوویییەکان بەکار ھاتووە. بەھۆی ئەوەی ئەم قاڵبە پابەندییەکی کەمتری بە سەرواوە ھەیە لە چاو غەزەل، شاعیر دەتوانێت بە ئازادییەکی زیاترەوە بیروڕا و ڕەخنەکانی خۆی تێدا دەرببڕێت. لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا، شاعیرانی وەک نالی و مەحوی قیتعەیان بۆ دەربڕینی تێڕامانە قووڵەکانیان و وەسفی ھەندێک ڕووداوی تایبەت بەکار ھێناوە. یەکێک لە بەناوبانگترین ئەو شاعیرانەی کە قیتعەی بۆ مەبەستی تەنز و ھەجوو بەکار ھێناوە، شێخ ڕەزای تاڵەبانییە کە لایەنی سیاسی و کۆمەڵایەتیی سەردەمی خۆی لەم قاڵبەدا بە زمانێکی زۆر توند ڕەخنە کردووە.

یەکێکی دیکە لە بەکارھێنانە گرنگەکانی قیتعە لە ئەدەبیاتی کوردیدا، بۆ تۆمارکردنی «مادەی مێژوویی» بووە. شاعیران کاتێک ویستوویانە ڕێکەوتی مردنی کەسایەتییەک، دروستکردنی مزگەوتێک یان ڕووداوێکی گرنگ تۆمار بکەن، قیتعەیەکی کورتیان نووسیوە کە لە بەیتی کۆتاییدا بە پیتەکانی «ئەبجەد» ڕێکەوتەکەیان دیاری کردووە. حاجی قادری کۆییش لە قیتعەکانیدا زۆر جار ڕەخنەی توندی لە دۆخی دواکەوتوویی کۆمەڵگا گرتووە و ھانی خەڵکی بۆ خوێندن و فێربوونی زانستی سەردەم داوە.

ژمارەی بەیتەکانی قیتعە جێگیر نییە، بەڵام بەزۆری لەنێوان دوو بۆ پازدە بەیتدایە، ھەرچەندە ھەندێک جار دەگاتە قەبارەی قەسیدەیەکی درێژیش. لە سەردەمی ھاوچەرخدا، ھەرچەندە قاڵبە کلاسیکییەکان کەمتر دەبینرێن، بەڵام شێوازی «پارچە شیعر» کە لەسەر بنەمای قیتعە دامەزراوە، ھێشتا وەک ئامرازێک بۆ دەربڕینی ھەڵوێستە سیاسی و نیشتمانییەکان لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا پێگەی خۆی پاراستووە. ئەم قاڵبە بەھۆی سادەیی لە گێڕانەوە و چڕیی لە مانادا، توانیویەتی ببێتە پردێک لەنێوان عەقڵییەت و فیکری شاعیر و واقیعی کۆمەڵگای کوردەواریدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی کوردی
پۆل:وێژەی فارسی
پۆل:وێژەی عەرەبی
محەممەدحوسێن شەھریار

**سەید محەممەدحوسێن بەھجەت تەورێزی** (٢ی کانوونی دووەمی ١٩٠٦ – ١٨ی ئەیلوولی ١٩٨٨) ناسراو بە «شەھریار»، شاعیرێکی ئێرانی بوو کە بە زمانەکانی فارسی و تورکیی ئازەربایجانی شیعری نووسیوە. شەھریار لە نووسینی جۆرە جیاوازەکانی شیعر وەک قەسیدە، مەسنەوی، غەزەل، قیتعە، چوارینە و شیعری نیمایی دەستڕەنگین بوو؛ بەڵام زیاتر لە جۆرەکانی دیکە لە غەزەلدا بەناوبانگ بوو، لە غەزەلە ناسراوەکانی دەتوانرێت ئاماژە بە «عەلی ئەی ھوومای ڕەحمەت»، «خان نەنە»، «حەیدەر بابایە سەلام» و «آمدی جانم بە قربانت» بکرێت. شەھریار دڵسۆزییەکی تایبەتی بۆ عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب ھەبوو، ھەروەھا شەیدایییەکی زۆری بۆ حافز و فیردەوسی ھەبووە.

ئەو لە تەورێز لە خێزانێکی بۆستان ئابادی لە گوندی «خوشکەناب» لەدایکبوو و بەپێی وەسێتی خۆی لە «مەقبەرەتوولشوعەرا»ی تەورێز بە خاک سپێردرا. ڕۆژی ١٨ی ئەیلوول بەھۆی ساڵیادی کۆچی دوایی ئەو، وەک «ڕۆژی نیشتمانیی شیعر و ئەدەب» ناودێر کراوە. گرنگترین بەرھەمەکانی شەھریار بە زمانی تورکی مەنزوومەی «حەیدەربابایە سەلام» و مەنزوومەی «سەھەندییە» ن، کە لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی ئەدەبیاتی تورکیی ئازەربایجانی ئەژمار دەکرێن و شاعیر تێیان دا باسی ڕەسەنایەتی و جوانییەکانی گوندی سەردەمی منداڵی و کێوی سەھەند دەکات.

شەھریار لەو شاعیرانەیە کە شیعر بە شوێنێکی گونجاو دەزانێت بۆ دەربڕینی ئەم بیرکردنەوە قووڵ و پەندئامێزانە، و زۆرێک لە ئامۆژگارییە ئەخلاقی و پەروەردەیییەکان لە قاڵبە جیاوازەکانی شیعردا (بەتایبەت لە قیتعە، چوارینە و دووبەیتییەکان) دەڵێتەوە. بینەری ئەم بیرۆکە و چەمکانەش مرۆڤایەتی و مرۆڤە لە درێژایی مێژوودا، نەک تەنھا بۆ کەسێکی تایبەت. پێویستە ڕوونبکرێتەوە کە باوکی ناوی حاج میرئاغا بەھجەت تەورێزی بووە کە لە تەورێز پارێزەر بووە. شەھریار سەردەمی منداڵی بەھۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی لە شاردا، لە گوندەکانی «قایش قۆرشاق» و «خوشکەناب»ی بۆستان ئاباد بەسەر برد. ھەروەھا دوای تەواوکردنی قۆناغی ناوەندی لە تەورێز، لە ساڵی ١٣٠٠ی ھەتاوی (١٩٢١–١٩٢٢) بۆ درێژەدان بە خوێندن بەرەو تاران بەڕێکەوت و لە قوتابخانەی «دارولفەنوون» تا ساڵی ١٣٠٣ (١٩٢٤–١٩٢٥ز) و دوای ئەوەش لە بەشی پزیشکی درێژەی بە خوێندن دا. نزیکەی شەش مانگ پێش وەرگرتنی بڕوانامەی دکتۆرا، بەھۆی نەگەیشتن بە مەعشووقەکەی و ناڕەحەتیی دەروونی و ھەندێک ڕووداوی دیکە، دەستی لە خوێندن ھەڵگرت. ھەروەھا ناوبراو دوای گەشتێکی چوار ساڵە بۆ خۆراسان بۆ کارکردن لە فەرمانگەی تۆمارکردنی بەڵگەنامەکانی مەشھەد و نەیشابوور، گەڕایەوە تاران. ئەو لە ساڵی ١٣١٥ (١٩٣٦–١٩٣٧)ز لە بانکی کشتوکاڵ دامەزرا و دوای ماوەیەک بۆ تەورێز گوازرایەوە. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە زانکۆی تەورێز شەھریاری وەک یەکێک لە پارێزەرانی شیعر و ئەدەبی نیشتمان ناوبرد و نازناوی دکتۆرای شانازیی پێ بەخشی. لە گەلاوێژی ١٣٣٢ (تەممووز یان ئابی ١٩٥٣ی زایینی) ھاتە تەورێز و لەگەڵ یەکێک لە خزمەکانی خۆی بە ناوی «عەزیزە عەبدولخالقی» ھاوسەرگیری کرد کە بەرھەمی ئەم ھاوسەرگیرییە سێ منداڵ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٨٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی
پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
شەڕی خۆپارێزی

**شەڕی خۆپارێزی** شەڕێکە بە مەبەستی ڕێگریکردن لە لایەنی بەرامبەر لە بەدەستھێنانی توانای ھێرشکردن دەست پێ دەکرێت. ئەو ھێزەی ھێرشی دەکرێتە سەر، یان خاوەنی توانایەکی ھەڕەشەی شاراوەیە، یان لە ڕێگەی ڕەفتارەکانییەوە ئەوەی نیشان داوە کە بە نیازە لە داھاتوودا ھێرش بکات. ئامانج لە جەنگی بەربەستکارانە ئەوەیە کە لە ڕێگەی ھێرشێکی ستراتیژییەوە، پێش بە گۆڕانی ھاوسەنگیی ھێز بگیرێت، پێش ئەوەی ھاوسەنگییەکە بە قازانجی دووژمن بگۆڕێت. جەنگی بەربەستکارانە لەگەڵ «شەڕی پێشوەختە» جیاوازە؛ جەنگی پێشوەختە یەکەم ھێرشە کە لەو کاتەدا ئەنجام دەدرێت کە ھێرشێکی دووژمن زۆر نزیک و چاوەڕوانکراو بێت. جەنگی بەربەستکارانە بەبێ پشتگیریی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە چوارچێوەی یاسا نێونەتەوەیییە ھاوچەرخەکاندا قەدەغەیە، ھەرچەندە ڕۆبێرت دێلاھانتی و جۆن یوو لە حکوومەتەکەی جۆرج دەبلیوو بوشدا ئاماژەیان بەوە دەکرد کە لە چوارچێوەی «دۆکتراینی بوش» دا ئەم پێوەرانە واقیعی نین.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
حالا خورشید

***حالا خورشید*** بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی بەیانیان بوو کە لەلایەن ڕەزا ڕەشیدپوورەوە بەرھەم دەھێنرا و پێشکەش دەکرا بە بابەتێکی کۆمەڵایەتی کە لە ڕۆژی شەممە تا پێنجشەممە لە کەناڵی ٣ پەخش دەکرا.   بەشە جۆراوجۆرەکانی حالا خورشید وەک: پێداچوونەوە بە ڕۆژنامەکانی ڕۆژانەی وڵات، چاوپێکەوتن لەگەڵ میوانەکان، ڕووناکی زەرد، ئاڵوگۆڕی بیرۆکە، ژێرزەمین، بیلبۆرد (کلاود ڤیو) و ھتد.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان
ناوچەی چۆڵەوانیی بزنە سپی

**ناوچەی چۆڵەوانیی بزنە سپی** ناوچەیەکی چۆڵەوانیی دەستنیشانکراوی پارێزگایییە لە شاخە ڕۆکییەکانی کەنەدا لە ئەلبێرتا. لە ساڵی ١٩٦١ دامەزراوە و وەک یەکێک لە سێ ناوچە چۆڵەوانییەکەی ئەلبێرتا، توندترین جۆری پاراستنی حکوومیی بەردەست لە کەنەدا بۆی جێبەجێ دەکرێت. ھەموو گەشەپێدانێک قەدەغەیە و تەنھا گەشتکردن بە پێ ڕێگەپێدراوە. ڕاوکردن و ماسیگرتن ڕێگەپێدراو نین. دوو ناوچە چۆڵەوانییەکەی تری بریتین لە ناوچەی چۆڵەوانیی گۆست ڕیڤەر و ناوچەی چۆڵەوانیی سیفلێر و پێکەوە ھەر سێ ناوچەکە ڕووبەری  پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
چۆڵەوانیی ئینۆکۆ

**چۆڵەوانیی ئینۆکۆ** ناوچەیەکی چۆڵەوانیی ە لە ویلایەتی ئەمریکای ئالاسکا. لەلایەن کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٨٠دا دەستنیشان کرا. دەکەوێتە ناو بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی پەناگەی نیشتمانیی ژیانی کێویی ئینۆکۆ. چۆڵەوانیی ئینۆکۆ ناوچەیەکی ڕاگوزەرە لە نێوان دارستانە باکوورییەکانی ناوەوەی ئالاسکا و تەندرای کراوەی ڕۆژاوای ئالاسکا. زیاتر لە نیوەی چۆڵەوانییەکە زۆنگاوەکانی ماسکێگ و زۆنگاو، دەریاچە، ڕووبار، و چەمەکانە کە بە دوورگەکانی داری سپڕووسی ڕەش و ژێرچەترێکی قەوزە، قەوزەی بەردین، و دەوەنەکان داپۆشراون. بەدرێژاییی ڕووبارەکانی یووکان و ئینۆکۆ چەندین کەمپی بژێوی خاوەندارێتی تایبەت ھەن کە بە شێوەیەکی خولی بۆ ڕاوکردن و ماسیگرتن لەلایەن ڕەسەنەکانی ئالاسکاوە بەکاردەھێنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
گوێچکەماسی

**گوێچکەماسی**    جۆرێکە لە سەدەفی ئاوی سەر بە پۆلی مۆلۆسکا. لە زەریاکان و ناوچە کەنارییەکان لە کەشوھەوای مامناوەند یان گەرمدا دەژین.   گوێچکەماسی بە لکاندنی توێکڵەکانیان بە بەرد یان شتە ڕەقەکانی تر لەسەر زەریا و بنی دەریا دەژین. زۆربەیان لە ئاوە قووڵەکانی کەنار دەریاکاندا دەژین.

## سەرچاوەکان
سەدەف

وێنۆک
**سەدەف** () ناوێکە بۆ ژمارەیەک لە لوولپێچەکان یان سەدەفی دەریایی قەبارە مامناوەند یان گەورە دەدرێت. ئەم زاراوەیە بەگشتی بۆ لوولپێچە دەریاییە گەورەکان دەگونجێت کە لوتکەیەکی بەرز و نووکدار و کەناڵێکی بۆریداری ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەرناسی
بەیسبۆڵی خولی گەورە

**مەیجر لیگ بەیسبۆڵ** (**ئێم ئێڵ بی**) (بەیسبۆڵی خولی گەورە) خولێکی پیشەگەری بەیسبۆڵە لە ئەمریکای باکوور کە لە ٣٠ تیم پێکھاتووە، کە بە یەکسانی لەنێوان خولی نیشتمانی (ئێن ئێڵ) و خولی ئەمریکی (ئەی ئێڵ) دابەشکراون، بە جۆرێک ٢٩یان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ١یان لە کەنەدایە. ئێم ئێڵ بی یەکێکە لە خولە وەرزشییە پیشەگەرە سەرەکییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا و وەک خولی پیشەگەری پێشەنگی بەیسبۆڵ لە جیھاندا دادەنرێت. ھەر تیمێک ١٦٢ یاری لە ھەر وەرزێکدا ئەنجام دەدات، کە ڕۆژی کردنەوەی لە ماوەی ھەفتەی کۆتاییی ئازار یان ھەفتەی یەکەمی نیساندا بەڕێوە دەچێت. پاشان شەش تیم لە ھەر خولێکدا سەردەکەون بۆ پاڵەوانێتییەکی چوار قۆناغیی دوای وەرز لە مانگی تشرینی یەکەمدا، کە بە زنجیرەی جیھانی (World Series) کۆتایی دێت، کە زنجیرە پاڵەوانێتییەکی باشترینی حەوت یارییە لەنێوان پاڵەوانی ھەردوو خولەکەدا و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٣ ئەنجامدراوە. بارەگای سەرەکیی ئێم ئێڵ بی لە شاری نیویۆرکە.

## سەرچاوەکان
کلاسیکی جیھانیی بەیسبۆڵ

**کلاسیکی جیھانیی بەیسبۆڵ** (**دەبلیو بی سی**)، کە ھەروەھا بە **کلاسیکەکە** ئاماژەی پێ دەکرێت، پاڵەوانێتییەکی نێودەوڵەتیی بەیسبۆڵە کە سێ ساڵ جارێک (واتە ھەر سێ ساڵ جارێک ڕوودەدات) ئەنجام دەدرێت و لەلایەن کۆنفیدراسیۆنی جیھانیی بەیسبۆڵ و سۆفتبۆڵ (دەبلیو بی ئێس سی)ەوە مۆڵەتی پێدراوە، کە دەستەی بەڕێوەبەری جیھانیی وەرزشەکەیە، و لەلایەن کۆمپانیای وێرد بەیسبۆڵ کلاسیک ئینکۆوە ڕێک دەخرێت، کە ھاوبەشییەکی دەبلیو بی ئێس سی و مەیجر لیگ بەیسبۆڵ (ئێم ئێڵ بی) لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کۆمەڵەی یاریزانانی مەیجر لیگ بەیسبۆڵ (ئێم ئێڵ بی پی ئەی)ە، ئەویش لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. تیمی براوە جامی پاڵەوانێتیی کلاسیکی جیھانیی بەیسبۆڵی پێ دەبەخشرێت. ئەمە یەکێکە لە دوو پاڵەوانێتییە سەرەکییەکەی بەیسبۆڵی گەوران کە لەلایەن دەبلیو بی ئێس سییەوە مۆڵەتی پێدراوە، لەگەڵ دەبلیو بی ئێس سی پریمیەر ١٢، بەڵام تاقە پاڵەوانێتییە کە نازناوی «پاڵەوانی جیھان» دەبەخشێتە براوەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
زنجیرە جیھانییەکانی ناپیشەگەرانی ١٩٤٥

**زنجیرە جیھانییەکانی ناپیشەگەرانی ١٩٤٥** ھەشتەمین خولی زنجیرە جیھانییەکانی ناپیشەگەران (ئەی دەبلیو ئێس) بوو، کە پاڵەوانێتییەکی نێودەوڵەتیی بەیسبۆڵی ناپیشەگەرانی پیاوانە. پاڵەوانێتییەکە لەلایەن فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی بەیسبۆڵەوە مۆڵەتی پێدرابوو (کە دواتر بە پاشەکشێ ناوی نا **جامی جیھانیی بەیسبۆڵی ١٩٤٥**). پاڵەوانێتییەکە، بۆ جاری دووەم، لە ڤێنیزوێلا بەڕێوەچوو، کە ھەروەھا میوانداریی پاڵەوانێتیی پێشووی (١٩٤٤) کردبوو. لەلایەن شەش تیمی نیشتمانییەوە کێبڕکێی لەسەر کرا کە ھەر تیمیان دە یارییان ئەنجامدا لە ٢٧ی تشرینی یەکەمەوە تا ١٨ی تشرینی دووەم لە یاریگای سان ئاگۆستین لە کاراکاس.

## سەرچاوەکان
پاڵەوانێتیی کلاسیکی جیھانیی بەیسبۆڵی ٢٠٢٦

**پاڵەوانێتیی کلاسیکی جیھانیی بەیسبۆڵی ٢٠٢٦**، کە بە شێوەیەکی باو بە **یاریی کۆتاییی دەبلیو بی سیی ٢٠٢٦** دەناسرێت، یاریی یەکلاکەرەوەی کلاسیکی جیھانیی بەیستبۆڵی ٢٠٢٦ بوو. ئەمە شەشەمین خولی کلاسیکی جیھانیی بەیستبۆڵ بوو، کە پاڵەوانێتییەکی نێودەوڵەتیی بەیستبۆڵی پیاوانە و لەلایەن کۆنفیدراسیۆنی جیھانیی بەیستبۆڵ و سۆفتبۆڵ (دەبلیو بی ئێس سی) بە ھاوبەشی لەگەڵ مەیجر لیگ بەیستبۆڵ (ئێم ئێڵ بی) و کۆمەڵەی یاریزانانی مەیجر لیگ بەیستبۆڵ (ئێم ئێڵ بی پی ئەی) مۆڵەتی پێدراوە.

یارییەکە لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦، لە لۆن دیپۆ پارک لە مەیامی، فلۆریدا، لە نێوان ڤێنیزوێلا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی خانەخوێ ئەنجامدرا. ئەمە یەکەم دەرکەوتنی ڤێنیزوێلا بوو لە یاریی کۆتاییی دەبلیو بی سی، و سێیەم جار بوو لەسەریەک بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان.

ڤێنیزوێلا یارییەکەی بە ئەنجامی ٣–٢ بردەوە و یەکەم نازناوی دەبلیو بی سیی بەدەستھێنا. ئەمە یەکەم پاڵەوانێتیی جیھانیی بەیستبۆڵ و کێبڕکێیەکی وەرزشیی نێودەوڵەتیی گەورە بوو کە ڤێنیزوێلا بیباتەوە لە دوای زنجیرە جیھانییەکانی ئاماتۆر لە ساڵی ١٩٤٥ەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:Articles with hCards
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھەڵژاردنی تەواوکاری

**ھەڵبژاردنی تەواوکاری**، کە ھەروەھا بە **ھەڵبژاردنی تایبەت** لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و فلیپین، یان بە **بایپۆڵ** لە ھیندستان دەناسرێت، ھەڵبژاردنێکە بەکاردێت بۆ پڕکردنەوەی پۆستێک کە لە نێوان ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا چۆڵ بووە.

چۆڵبوونێکی پۆست ڕەنگە بەھۆی مردن یان دەستلەکارکێشانەوەی کەسی دەستبەکارەوە بێت، یان کاتێک کەسی دەستبەکار شایستەیی بەردەوامبوون لە پۆستەکەی لەدەست دەدات (بەھۆی لادان لە پۆست، فەرمانی دوو لایەنەی قەدەغەکراو، سزای تاوانکاری، یان شکستی لە پاراستنی کەمترین ڕێژەی ئامادەبوون)، یان کاتێک ھەڵبژاردنێک بەھۆی ناڕێکییەکانی دەنگدانەوە پووچەڵ دەکرێتەوە. لە ھەندێک حاڵەتدا پۆستێکی چۆڵ ڕەنگە بە ڕێگەیەکی تر جگە لە ھەڵبژاردنی تەواوکاری پڕ بکرێتەوە (وەک ئەوەی پارتی ئەندامە لادراوەکە جێگرەوەیەک کاندید بکات)یان پۆستەکە بە چۆڵی بەجێبھێڵدرێت. ئەم ھەڵبژاردنانە دەکرێت لە ھەر کاتێکی وڵاتدا ئەنجام بدرێن.

ھەڵبژاردنێک بۆ پڕکردنەوەی پۆستێکی چۆڵ کە کاتێک دروست دەبێت کە ھەڵبژاردنێکی گشتی نەتوانرێت لە بازنەیەکی ھەڵبژاردنی دیاریکراودا ئەنجام بدرێت (وەک ئەوەی ئەگەر کاندیدێک کەمێک پێش ڕۆژی ھەڵبژاردن بمرێت) ڕەنگە لە ھەندێک شوێنی دادوەریدا بە ھەڵبژاردنی تەواوکاری ناوببرێت، یان ڕەنگە ناوێکی جیاوازی ھەبێت (بۆ نموونە، **ھەڵبژاردنی تەواوکەر**، وەک لە ئوسترالیا).

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان بەپێی جۆر
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کۆمەڵەی یاریزانانی بەیسبۆڵی خولی گەورە

**کۆمەڵەی یاریزانانی مەیجر لیگ بەیسبۆڵ** (**ئێم ئێڵ بی پی ئەی**) (بەیسبۆڵی خولی گەورە) سەندیکایەکی کرێکارانە کە نوێنەرایەتی ھەموو یاریزانانی ئێستای مەیجر لیگ بەیسبۆڵ (ئێم ئێڵ بی) و ماینەر لیگ بەیسبۆڵ (ئێم ئای ئێڵ بی) دەکات. ھەموو یاریزانان، بەڕێوەبەران، ڕاھێنەران، و ڕاھێنەرانی وەرزشی کە گرێبەستێکی واژووکراویان لەگەڵ یانەیەکی مەیجر لیگدا ھەیە یان ھەبووە، مافی ئەندامێتییان لە کۆمەڵەکەدا ھەیە. ئێم ئێڵ بی پی ئەی خاوەنی سێ بەشی سەرەکییە: سەندیکایەکی کرێکاران، کارێک (پڕۆگرامی مۆڵەتدانی گرووپی ھەڵبژاردەی یاریزانان)، و دامەزراوەیەکی خێرخوازی (تڕەستی یاریزانانی مەیجر لیگ بەیسبۆڵ).

لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٢، ئێم ئێڵ بی پی ئەی بە ئاشکرا ھەڵمەتێکی بۆ یارمەتیدانی یاریزانانی ئێم ئای ئێڵ بی دەستپێکرد بۆ ئەوەی ببنە خاوەن سەندیکا. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، ئێم ئێڵ بی بە ئارەزووی خۆی دانی نا بە ئێم ئێڵ بی پی ئەی وەک سەندیکای زیاتر لە ٥٬٥٠٠ یاریزانی ئێم ئای ئێڵ بی کە لە ئاستی یاریزانی نوێوە تا تریپڵ-ئەی یاری دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٣ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
بەرنامەی خەمڵاندنەکانی دانیشتووان

**بەرنامەی خەمڵاندنەکانی دانیشتووان** (**پی ئی پی**) بەرنامەیەکی نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانە کە خەمڵاندنە ساڵانەییەکانی دانیشتووان و خەمڵاندنەکانی ڕێژەی لەدایکبوون، مردن، و کۆچی نێودەوڵەتی بۆ خەڵکی ویلایەتە یەکگرتووەکان بڵاودەکاتەوە. سەرەڕای بڵاوکردنەوەی ئەو خەمڵاندنە کۆکراوانە بۆ تەواوی وڵاتەکە، بەرنامەکە ئەو خەمڵاندنە ساڵانەییانە بەپێی تەمەن، ڕەگەز، نەتەوە، و بنەچەی ئیسپانی لەسەر ئاستی نیشتمانی، ویلایەت، شارستانی و شار و شارۆچکە بڵاودەکاتەوە. بەمەش، بەرنامەی خەمڵاندنەکانی دانیشتووان زانیاریی نوێکراوە دابین دەکات لەسەر ئەوەی کە چۆن قەبارە و دابەشبوونی دانیشتووانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ھەر ساڵێکدا گۆڕاوە لە دوای دوایین سەرژمێریی دە ساڵەی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

ئەو خەمڵاندنانەی لەلایەن بەرنامەی خەمڵاندنەکانی دانیشتووانەوە بەرھەم دەھێنرێن، لە دیاریکردنی چۆنیەتیی دابەشکردنی بوودجە فیدراڵییەکان لە سەرتاسەری ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بەکاردێن. خەمڵاندنە ساڵانەییەکانی دانیشتووان ھەروەھا وەک کۆنترۆڵ بۆ ڕاپرسیی کۆمەڵگەی ئەمریکی و ڕاپرسیی دانیشتووانی ئێستا بەکاردێن، کە ئەوانیش لای خۆیانەوە داتای جۆراوجۆری دیمۆگرافی لەسەر تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتی، ئابووری و نیشتەجێبوونەکانی خەڵک لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دەپێون.

ڕێکاری بنەڕەتی کە بەرنامەی خەمڵاندنەکانی دانیشتووان بۆ پێوانەکردنی دانیشتووان بەکاری دەھێنێت بریتییە لە وەرگرتنی ژمارەی نوێکراوەی دانیشتووان کە لەلایەن دوایین سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ڕاپۆرت کراوە، کۆی ژمارەی لەدایکبوونی ژنانی دانیشتووی ویلایەتە یەکگرتووەکان، منھای ژمارەی مردنی دانیشتووانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، کۆی ژمارەی پوختی کۆچبەرە نێودەوڵەتییەکان. خەمڵاندنەکان بۆ ژمارەی لەدایکبوون و مردنی دانیشتووانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەسەر بنەمای داتاکانی بڕوانامەی لەدایکبوون و بڕوانامەی مردنن کە لەلایەن ناوەندی نیشتمانی بۆ ئامارە تەندروستییەکان (ئێن سی ئێچ ئێس) دابین دەکرێن. خەمڵاندنەکان بۆ پوختی کۆچی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای زانیارییەکانی ڕاپرسیی کۆمەڵگەی ئەمریکی، ئێن سی ئێچ ئێس، و سەرژمێریی پێشوو دابین دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھەڵبژاردنی نائاسایی

لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، **ھەڵبژاردنی نائاسایی** بەکاردێت بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک یان جێگری سەرۆک ئەگەر ھیچ کاندیدێک زۆرینەی کۆی ژمارەی ھەڵبژێردەرانی دەستنیشانکراو بەدەست نەھێنێت. ھەڵبژاردنێکی نائاساییی سەرۆکایەتی بە دەنگدانێکی تایبەتی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکلا دەکرێتەوە، لەکاتێکدا ھەڵبژاردنێکی نائاساییی جێگری سەرۆکایەتی بە دەنگدانی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکلا دەکرێتەوە. لە کاتی ھەڵبژاردنێکی نائاساییدا لە ئەنجومەنی نوێنەران، شاندی ھەر ویلایەتێک بە کۆمەڵ دەنگ دەدەن بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک لەبری ئەوەی نوێنەران بە تاک دەنگ بدەن. بەپێچەوانەوە، ئەندامانی ئەنجومەنی پیران بە شێوەی تاک دەنگ بۆ جێگری سەرۆک دەدەن.

پرۆسەی ھەڵبژاردنی نائاسایی لە ماددەی دوو، بەشی ١، بڕگەی ٣ی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دیاری کراوە. ڕێکارەکە بە ھەموارکردنەوەی دوازدەھەم لە ساڵی ١٨٠٤دا گۆڕانکاریی تێدا کرا، کە بەپێی ئەوە ئەنجومەنی نوێنەران یەکێک لەو سێ کاندیدە ھەڵدەبژێرێت کە زۆرترین دەنگی ھەڵبژاردنیان بەدەستھێناوە، لەکاتێکدا ئەنجومەنی پیران یەکێک لەو دوو کاندیدە ھەڵدەبژێرێت کە زۆرترین دەنگی ھەڵبژاردنیان بەدەستھێناوە. دەستەواژەی «ھەڵبژاردنی نائاسایی» لە دەقی دەستووردا نییە بەڵام لانی کەم لە ساڵی ١٨٢٣وە بۆ وەسفکردنی ئەم ڕێکارە بەکارھاتووە.

ھەڵبژاردنی نائاسایی سێ جار لە مێژووی ئەمریکادا ڕوویداوە: لە ساڵانی ١٨٠١، ١٨٢٥، و ١٨٣٧. لە ساڵی ١٨٠٠دا، تۆماس جێفەرسۆن و ئارۆن بێر، کاندیدەکانی سەرۆکایەتی و جێگری سەرۆکایەتی لەسەر لیستی پارتی دیموکرات-کۆماری، ھەمان ژمارەی دەنگی ھەڵبژاردنیان بەدەستھێنا. بەپێی دەستووری پێش ھەموارکردنەوەی دوازدەھەم، ساڵی دواتر ھەڵبژاردنێکی نائاسایی بەڕێوەچوو بۆ بڕیاردان لەسەر ئەوەی کامەیان ببێتە سەرۆک و کامەیان جێگری سەرۆک. لە ساڵی ١٨٢٤دا، کۆلێژی ھەڵبژاردن لە نێوان چوار کاندیدی سەرۆکایەتیدا دابەش بوو، کە تێیدا ئەندرێو جاکسۆن ھەڵبژاردنی نائاساییی دواتری لە ئەنجومەنی نوێنەران بە جۆن کوینسی ئادەمز دۆڕاند سەرەڕای ئەوەی زۆرینەی دەنگی گشتی و دەنگی ھەڵبژاردنیشی بەدەستھێنابوو. لە ساڵی ١٨٣٦دا، ھەڵبژێردەرە بێوەفاکان لە ڤیرجینیا ڕەتیانکردەوە دەنگ بە کاندیدی جێگری سەرۆکایەتیی ماڕتن ڤان بیورین، ڕیچارد مێنتۆر جۆنسن بدەن، بەمەش زۆرینەی دەنگی ھەڵبژاردنیان لێ زەوت کرد و بەو ھۆیەوە ئەنجومەنی پیران ناچار بوو بۆ ھەڵبژاردنی نائاسایی بۆ جێگری سەرۆک؛ جۆنسن بە ئاسانی ھەڵبژاردنەکەی بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنجوومەنی پیرانی ئەمریکا
پۆل:ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:Pages using multiple image with manual scaled images
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
دەسەڵاتی یاسایی

**دەسەڵاتی یاسایی** (لە لاتینی  'یاسا' و  'وتە' یان 'ڕاگەیاندن') زاراوەیەکی یاسایییە بۆ دەسەڵاتی یاسایی کە قەوارەیەکی یاسایی ھەیەتی بۆ جێبەجێکردنی دادپەروەری. دەسەڵاتی یاسایی بە دەگمەن بانگەشەی تەواوبوونی بۆ دەکرێت: بەڵکو سنووردارە بۆ نموونە بەپێی جوگرافیا، بابەتی باس، یان ھۆکارەکانی تر. تەنھا لە چوارچێوەی (لەناو سنوورەکانی) ئەم جۆرە دەسەڵاتە یاسایییەدایە کە بۆ نموونە، لایەنەکانی ناکۆکییەک مافیان ھەیە بابەتەکە (پرسێکی یاسایی) بھێننە بەردەم دادوەرێک، کە دەسەڵاتی (یان 'دەسەڵاتی یاسایی') ھەیە بۆ بڕیاردان لەسەری بە شێوەیەکی فەرمی.

دەسەڵاتێکی یاسایی ھەروەھا دەکرێت وەک ناوێکی پۆل تێبگەیەنرێت بۆ ھەر بوونی ڕامیارییەکی جیاواز کە بە شێوەیەکی یاسایی دامەزراوە — بۆ ھەر حکوومەتێک کە دەسەڵاتی یاسادانان و دەسەڵاتە یاسایییەکانی تری بەسەر خاکێکی دیاریکراودا ھەبێت، جا ئەو ناوچەیە دەوڵەتی نەتەوەیی بێت یان ھەندێک ھەرێمێکی بچووکتر. بەم شێوەیە، ئوسترالیا، ئەریزۆنا، باکووری یۆرکشێر و شاری نیویۆرک ھەر یەکەیان «دەسەڵاتێکی یاسایی» ن. لە فیدراسیۆنەکاندا وەک ویلایەتە یەکگرتووەکان، دەسەڵاتی یاسایی بەم مانایەی بوونی ڕامیاری لە چەندین ئاستدا (بۆ نموونە، ناوخۆیی، ویلایەتی، و نیشتمانی/فیدراڵی) جێبەجێ دەبێت.

دەسەڵاتی یاسایی ناوەڕۆکی خۆی لە یاسای نێودەوڵەتی، ململانێی یاساکان، یاسای دەستووری وەردەگرێت، و زۆرجار وا بیر دەکرێتەوە کە دەسەڵاتەکانی جێبەجێکار و لقەکانی یاسادانانی حکوومەت بگرێتەوە بۆ بەدواداچوونی سیاسەتەکان و تەرخانکردنی سەرچاوەکان بە جۆرێک کە باشترین خزمەت بە پێداویستییەکانی کۆمەڵگا بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سەرژمێریی کشتوکاڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**سەرژمێریی کشتوکاڵ** سەرژمێرییەکەیە کە پێنج ساڵ جارێک لەلایەن خزمەتگوزاریی نیشتمانیی ئاماری کشتوکاڵیی (ئێن ئەی ئێس ئێس) سەر بە وەزارەتی کشتوکاڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەنجام دەدرێت، کە تاقە سەرچاوەی داتای یەکپۆش و گشتگیری کشتوکاڵییە بۆ ھەر شارستانییەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا.

## پێداچوونەوەی گشتی
سەرژمێرییەکە بژاردنێکی تەواوی کێڵگە و ڕانچەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەو کەسانەیە کە کاریان تێدا دەکەن. سەرژمێرییەکە سەیری بەکارھێنانی زەوی و خاوەندارێتی، تایبەتمەندییەکانی کارپێکەر، شێوازەکانی بەرھەمھێنان، داھات و خەرجی و زۆر بواری تر دەکات. ئەم وێنەیە، کاتێک بەراورد دەکرێت لەگەڵ سەرژمێرییەکانی پێشووتر، یارمەتیدەرە بۆ پێوانەکردنی ئاراستەکان و گەشەپێدانە نوێیەکان لە کەرتی کشتوکاڵی ئابووریی وڵاتدا.

ناوونیشانی ٧ی یاسای ویلایەتە یەکگرتووەکان داوا لە ھەموو ئەو کەسانە دەکات کە فۆرمی ڕاپۆرتی سەرژمێری وەردەگرن وەڵام بدەنەوە – تەنانەت ئەگەر لە ساڵی سەرژمێرییەکەدا کاریان لە کێڵگە یان ڕانچێکدا نەکردبێت. ھەمان یاسا نھێنیبوونی ھەموو وەڵامدەرەوەکانی سەرژمێری دەپارێزێت. ئێن ئەی ئێس ئێس زانیارییەکان تەنھا بۆ مەبەستی ئاماری بەکاردەھێنێت و داتاکان تەنھا بە کۆی خشتەبەندی بڵاودەکاتەوە. ڕاپۆرتەکە ناتوانرێت بۆ مەبەستی باج، لێکۆڵینەوە یان ڕێکخستن بەکاربھێنرێت. تایبەتمەندیی تۆمارە تاکەکەسییەکانی سەرژمێری ھەروەھا لە ئاشکراکردن پارێزراون لە ڕێگەی یاسای ئازادیی زانیارییەوە.

بۆ مەبەستی سەرژمێری، کێڵگە بەو شوێنە پێناسە دەکرێت کە ١٬٠٠٠ دۆلار یان زیاتر لە بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی لێ بەرھەم ھێنراوە و فرۆشراوە، یان بە شێوەیەکی ئاسایی دەفرۆشرا، لە ماوەی ساڵی سەرژمێرییدا. ئەم پێناسەیەی کێڵگە نۆ جار لە درێژاییی مێژوودا گۆڕاوە و پێناسەی ئێستا لە ساڵی ١٩٧٤ەوە کاری پێ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزارەتی کشتوکاڵی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ڕاپرسیی کۆمەڵگەی ئەمریکی

**ڕاپرسیی کۆمەڵگەی ئەمریکی** (ئەی سی ئێس) بەرنامەیەکی ڕاپرسیی ساڵانەی دیمۆگرافییە کە لەلایەن نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ئەنجام دەدرێت. ئەم بەرنامەیە بە بەردەوامی ئەو زانیارییانە کۆدەکاتەوە کە پێشتر تەنھا لە شێوەی درێژی سەرژمێریی دە ساڵەدا ھەبوون، لەوانە ڕەچەڵەک، باری ھاووڵاتیبوونی ئەمریکا، ئاستی خوێندەواری، داھات، لێھاتوویی زمان، کۆچبەری، پەککەوتەیی، دامەزراندن، و تایبەتمەندییەکانی نیشتەجێبوون. ھیچ کام لە زانیارییە کەسییەکانی وەڵامدەرەوەکان بڵاوناکرێنەوە، و تەنھا بە شێوەیەکی ئاماری لەم داتایانەدا بەکاردەھێنرێن، کە لەلایەن چەندین لایەنی پەیوەندیدار لە کەرتی گشتی، کەرتی تایبەت، و بێ قازانجەوە بۆ تەرخانکردنی بوودجە، شوێنپێھەڵگرتنی گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکان، پلاندانان بۆ بارودۆخی نائاسایی، و فێربوون دەربارەی کۆمەڵگە ناوخۆیییەکان بەکاردەھێنرێن.

ئەم ڕاپرسییە مانگانە بۆ نزیکەی ٢٩٥٬٠٠٠ ناونیشان، یان ساڵانە بۆ ٣٫٥ ملیۆن ناونیشان دەنێردرێت، و گەورەترین ڕاپرسیی خێزانییە کە نووسینگەی سەرژمێری بەڕێوەی دەبات.

ڕاپرسیی کۆمەڵگەی ئەمریکی ساڵانە زانیاری لە ٥٠ ویلایەتەکەی ئەمریکا و واشینگتن دی سی کۆدەکاتەوە. داتاکان لە پۆرتۆ ڕیکۆش لە ڕێگەی ڕاپرسیی کۆمەڵگەی پۆرتۆ ڕیکۆ (پی ئاڕ سی ئێس) کۆدەکرێنەوە، کە بەشێکە لە ئەی سی ئێس. ئەم ڕاپرسییە زانیاری دەربارەی چوار ناوچە سەرەکییەکەی تری دوورگەکانی ئەمریکا کۆناکاتەوە: ساموای ئەمریکا، گوام، دوورگەکانی ماریانای باکوور لە ڕۆژاوای ئۆقیانووسی ئارام، و دوورگەکانی ڤیرجینیای ئەمریکا لە دەریای کارایبی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سەرژمێریی ئەمریکا

**سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان** (کۆی سەرژمێرییەکان یان سەرژمێری) سەرژمێرییەکی دە ساڵ جارێکە کە بەپێی یاسا لەلایەن دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە فەرمانی پێدراوە. یەکەم سەرژمێری دوای شۆڕشی ئەمریکا لە ١٧٩٠ لەژێر چاودێریی سکرتێری دەوڵەت تۆماس جێفەرسۆن ئەنجامدرا. لەو کاتەوە تا ئێستا ٢٤ سەرژمێریی فیدراڵی ھەبووە. سەرژمێرییەکە خاکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانیش دەگرێتەوە. نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرپرسە لە ئەنجامدانی سەرژمێرییەکە.

دوایین سەرژمێریی نیشتمانی لە ساڵی ٢٠٢٠دا ڕوویدا؛ سەرژمێریی داھاتوو بۆ ساڵی ٢٠٣٠ دیاریکراوە. لە ساڵی ٢٠١٣وە، نووسینگەی سەرژمێری دەستی بە گفتوگۆ کردووە دەربارەی بەکارھێنانی تەکنەلۆژیا بۆ یارمەتیدانی کۆکردنەوەی داتا کە لە سەرژمێریی ٢٠٢٠ەوە دەستی پێکرد. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، ھەموو خێزانێک بانگھێشتنامەیەکیان پێگەیشت بۆ تەواوکردنی سەرژمێرییەکە لە ڕێگەی ئینتەرنێت، تەلەفۆن یان ڕاپۆرتەنامەی سەر کاغەز. بۆ ئەو ساڵانەی کە دەکەونە نێوان سەرژمێرییە دە ساڵییەکان، نووسینگەی سەرژمێری خەمڵاندنەکان بە بەکارھێنانی ڕاپرسی و مۆدێلە ئامارییەکان بڵاودەکاتەوە، بەتایبەتی پڕۆگرامی خەمڵاندنی دانیشتووان و ڕاپرسیی کۆمەڵگەی ئەمریکی.

سەرژمێرییەکانی نێوان ١٩٤٠ و ٢٠٠٠ (ھەردووکیان دەگرێتەوە) وەرژەنێکی «شێوەی درێژ»یان ھەبوو، کە تەنھا بۆ بەشێکی دیاریکراو لە خێزانەکان دەنێردرا، بە پرسیاری زیاتر دەربارەی تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان و نیشتەجێبوون.

سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان جیاوازە لە سەرژمێریی کشتوکاڵ، کە چیتر لەژێر بەرپرسیارێتیی نووسینگەی سەرژمێریدا نییە. ھەروەھا جیاوازە لەو سەرژمێرییە ناوخۆییانەی کە لەلایەن ھەندێک ویلایەت یان دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە ئەنجام دەدرێن.

## بنەمای یاسایی
سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی ماددەی یەکەم، بەشی ٢ی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان فەرمانی پێدراوە، کە دەڵێت: «پێویستە نوێنەران و باجە ڕاستەوخۆکان لە نێوان ویلایەتە جیاوازەکاندا دابەش بکرێن… بەپێی ژمارەی ھەر یەکێکیان…. ژمارەکردنی ڕاستەقینە دەبێت لە ماوەی سێ ساڵدا دوای یەکەم کۆبوونەوەی کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، و لە ماوەی ھەموو ماوەیەکی دە ساڵەی دواتردا ئەنجام بدرێت». بەشی ٢ی ھەموارکردنەوەی چواردەھەم ماددەی یەکەم، بەشی ٢ی ھەموار کردەوە تا ئەوە بگرێتەوە کە «ژمارەی ھەر یەکێک» لە «ویلایەتە جیاوازەکان» دیاری دەکرێت بە «ژماردنی کۆی ژمارەی کەسەکان لە ھەر ویلایەتێکدا، بەبێ ئەژمارکردنی ئەو ھیندییانەی باجیان لێ وەرناگیرێت». نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان (بە فەرمی بەڕێوەبەرایەتیی سەرژمێری، وەک لە ناوونیشانی ١٣ی یوو ئێس سی § ١١دا پێناسە کراوە) بەرپرسە لە سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان. بەڕێوەبەرایەتیی سەرژمێری بەشێکە لە وەزارەتی بازرگانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھەزەخ

**ھەزەخ** یان **ئیدیل** (،  یان *بێت زبدەی*، ،) شار و شوێنی نیشتەجێبوونی ناوچەی ئیدیلە لە پارێزگای شرنەخ لە تورکیا. دەکەوێتە ناوچەی مێژوویی توور عەبدین. شارۆچکەکە لە ساڵی ٢٠٢١ ژمارەی دانیشتووانی ٣٠ ھەزار و ٢٧١ کەس بووە و لە کوردانی ھۆزەکانی دۆمانان، دۆریکان، ھارونان، مێمان و ئۆمەرکان پێکھاتووە.   شارۆچکەکە سەردەمانێک شوێنی ژمارەیەکی زۆر لە ئاشوورییەکان/سوریانییەکان بووە، بەڵام ئەمڕۆ تەنھا چەند خێزانێک ماونەتەوە. لە شارەکەدا، کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی دایکی خودا (مریەم) ھەیە (). 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
عەشتەرووت

**عەشتەرووت ** یان **عەشتارە** خوداوەندی بەپیتی و خۆشەویستی و شەڕە لە نێوان فینیقی و کەنعانییەکان.   بابلییەکان پێی دەڵێن «عەشتار» و کارتاجییەکان و نومیدییەکان «تانیت» و یۆنانیەکان بە «ئەفرۆدیت» و «ھیرا» و «سیبێل» ناوی دەبەن.

عەشتەرووت لە سەردەمی بڕۆنزەوە تا سەردەمی کلاسیک دەپەرسترا، ناوەکەی بە تایبەتی بە پەرستنی لە ناوچەی شامی کۆن لە نێوان کەنعانییەکان و فینیقییەکاندا دەبەسترێتەوە، ھەرچەندە لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە شارە ئەمۆرییەکانەوە ھەبوو وەک ئۆگاریت و ئیمار، ھەروەھا ماری و ئیبلا. لە میسریشدا پیرۆز ڕادەگیرا، بەتایبەتی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ڕامسیسەکاندا، ئەمەش دوای گواستنەوەی پەرستشە بیانییەکان بۆ ناو ئەو وڵاتە. فینیقییەکان پەرستنی ئەم خوداوەندەیان لە داگیرگەکانی خۆیان لە نیمچە دوورگەی ئیبیریا بڵاوکردەوە.

## ناو
شێوەی پرۆتۆ-سامیی ناوی ئەم خوداوەندە «عەستارت» بووە. لە کاتێکدا لێکۆڵینەوە کۆنەکان پێشنیازی ئەوەیان دەکرد کە ناوی «عەستارت» بە زیادکردنی پاشگری مێینەی ئەفرۆ-ئاسیایی (-t) بۆ سەر ناوی خوداوەندی «عەستار» دروست بووە، بەڵام دیدگا نوێیەکان ھەردوو ناوی «عەستار» و «عەستارت» وەک دوو ناوی پەیوەندیدار لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەی زمانەوە دەبینن، لە کاتێکدا پەیوەندییە وردەکەی نێوانیان بە نادیار دەمێنێتەوە. واتای ناوەکانی «عەستار» و «عەستارت» خۆیشیان ھێشتا ڕوون نین.

دەربارەی گۆکردنی ناوی «عەشتەرووت» لە دەقی ماسۆریتیدا مشتومڕ ھەیە: زۆربەی زانایان وای دەبینن کە ئەمە تێکەڵکردنێکی دەستکردی بزوێنەکانی وشەی عیبریی «بۆشێت-בֹּ֫שֶׁת» (بە واتای «شەرمەزاری») بێت لەگەڵ پیتە بێدەنگەکانی ناوی بنەڕەتییەکەدا؛ ھەندێکی تر پێیان وایە ئەنجامی گۆڕانی کەنعانییە لە دەنگی /ā/ بۆ /ō/ (سەرەڕای ڕوودانی چاوەڕواننەکراوی ئەم گۆڕانە لەم شوێنەدا)، یان بە گریمانەکردنی شێوەیەکی کۆنی وەک «عەشتاریت»، وەک ڕووداوێکی ئاسایی گۆڕانی -ā(r)i- بۆ -ō(r)ē- دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سولەیمان
پۆل:خانمەخواکانی میسر
پۆل:خانمەخواکانی بەبەری
پۆل:خانمەخواکانی خۆشەویستی و ھەوەس
شەڕی تارانتۆ

**شەڕی تارانتۆ** () ھێرشێک  لەلایەن ھێزی دەریایی شاھانەی بەریتانیا بۆ سەر بنکەی دەریایی ئیتاڵیا لە تارانتۆ لە شەوی ١١-١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠ لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا ڕوویدا.  

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٤٠
دابەشکردنی کورسییەکانی کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان

وێنۆک|300x300پیکسڵ|دابەشکردنی کورسییەکان بەپێی ویلایەت، وەک ڕێژەیەک لە کۆی گشتیی ژمارەی نوێنەران لە ئەنجومەنی نوێنەران، سەرژمێریی ١٧٨٩–٢٠٢٠
**دابەشکردنی کورسییەکانی کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان** ئەو پڕۆسەیەیە کە تێیدا کورسییەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەنێوان ٥٠ ویلایەتەکەدا دابەش دەکرێن بەپێی نوێترین سەرژمێریی دە ساڵە کە لەلایەن دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە فەرمانی پێدراوە. دوای ئەوەی بۆ ھەر ویلایەتێک لانی کەم یەک کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەراندا مسۆگەر کرا، زۆربەی ویلایەتەکان پاشان ژمارەیەک کورسیی زیادەیان بۆ تەرخان دەکرێت کە تا ڕادەیەک لەگەڵ پشکی دانیشتووانی ویلایەتەکە لە کۆی گشتیی دانیشتووانی ٥٠ ویلایەتەکەدا دەگونجێت. ھەر ویلایەتێک بەپێی دەستوور دوو کورسی لە ئەنجومەنی پیران و لانی کەم یەک کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەراندا بۆ مسۆگەر کراوە، بێ گوێدانە ژمارەی دانیشتووانەکەی.

زۆرترین ژمارەی کورسییەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا بۆ ٤٣٥ کورسی سنووردار کراوە، کە بەپێی یاسای دووبارە دابەشکردنەوەی ساڵی ١٩٢٩ لەسەر ئەو ژمارەیە جێگیر کراوە—جگە لە زیادبوونێکی کاتی (١٩٥٩–١٩٦٢) بۆ ٤٣٧ کورسی کاتێک ئالاسکا و ھاوایی وەک ویلایەت وەرگیران. شێوازی ھەنتینگتن-ھیڵ بۆ ڕێژە یەکسانەکان بەکارھاتووە بۆ دابەشکردنی کورسییەکان لەنێوان ویلایەتەکاندا لە دوای دووبارە دابەشکردنەوەی سەرژمێریی ١٩٤٠وە. یاسای فیدراڵی داوا لە سکرتێری ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکات کە ھەر حکوومەتێکی ویلایەتێک لە ژمارەی کورسییە تەرخانکراوەکان بۆ ویلایەتەکە ئاگادار بکاتەوە، نەک درەنگتر لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ئەو ساڵەی کە ڕاستەوخۆ بەدوای ھەر سەرژمێرییەکی دە ساڵەدا دێت.

قەبارەی کۆی شاندی کۆنگرێسی ھەر ویلایەتێک (کە سەرەڕای نوێنەر(ەکان)، ٢ ئەندامی ئەنجومەنی پیران بۆ ھەر ویلایەتێک لەخۆدەگرێت) ھەروەھا قەبارەی نوێنەرایەتیی ئەو ویلایەتە لە کۆلێژی ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکا دیاری دەکات، کە سەرۆکی ئەمریکا ھەڵدەبژێرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
یەکەمین کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**یەکەمین کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان**، کە لە ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پێکھاتبوو، لە ٤ی ئازاری ١٧٨٩ تا ٤ی ئازاری ١٧٩١، لە ماوەی دوو ساڵی یەکەمی سەرۆکایەتیی جۆرج واشینگتن کۆبووەوە، سەرەتا لە فێدێرال ھۆڵ لە شاری نیویۆرک و دواتر لە کۆنگرێس ھۆڵ لە فیلادێلفیا. بە کۆبوونەوەی سەرەتاییی یەکەمین کۆنگرە، حکوومەتی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە فەرمی دەستی بە کارەکانی کرد لەژێر چوارچێوەی نوێی (و ئێستای) حکوومەتدا کە لەلایەن دەستووری ١٧٨٧ەوە دامەزرابوو. دابەشکردنی کورسییەکان لە ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر بنەمای بڕگەکانی ماددەی یەکەم، بەشی ٢، بڕگەی ٣ی دەستوور بوو. ھەردوو ژوورەکە زۆرینەیەکی لایەنگری کارگێڕییان (Pro-Administration) ھەبوو. دوازدە ماددەی ھەموارکردنی دەستوور لەلایەن ئەم کۆنگرەیەوە پەسەند کران و بۆ ویلایەتەکان نێردران بۆ پەسەندکردنی کۆتایی؛ ئەو دە دانەیەی کە لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٩١ وەک پاشکۆ بۆ دەستوور پەسەند کران، بە کۆمەڵ بە «مافنامە» (Bill of Rights) دەناسرێن، لەگەڵ ھەموارێکی زیادە کە دوای زیاتر لە دوو سەدە پەسەند کرا و بووە ھەمواری بیست و حەوتەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان
سەری کاسکێت

لە ناو بزوێنەری سوتانی ناوەکی ئۆتۆمۆبێلدا، **سەری کاسکێت** وەک قەپاغێکی داخراو لە بەینی بلۆکی بزوینەر و سەری بزوێنەردا جێگیر دەکرێت. 

کاری سەرەکی سەری کاسکێت هێشتنەوەی گازە پەنگ خواردووەکانی ناو سلندەرەکانە بۆ ڕێگەگرتن لە لێچوونی ڕۆنی بزوێنەر یان ئەنتیفرێز بۆ ناو خودی سلندەرەکان. ئەگەر سەری کاسکێت لێی بچێت دەبێتە هۆی  گەرم بوون یان لاوازی کارکردنی بزوێنەر.
[وێنۆک|سەری کاسکێت ( ڕەنگ ڕەساسی تۆخ و سنوور سورەکە) لەسەر [بلۆکی بزوینەر|بلۆکی بزوێنەری چواریی.]]

## سەرچاوەکان
 
۱. Bickford, John H. (1997). Gaskets and Gasketed Joints. CRC Press. p. 57. ISBN 0-8247-9877-5.

۲.  "Best Head Gaskets – Choosing the Right Gasket for you car". Auto Accessories Performance. 15 March 2017. Archived from the original on 2017-05-16. Retrieved 2017-05-23.

۳.  "Multi-layer Steel (MLS) Cylinder-Head Gaskets". Victor Reinz. Archived from the original on 2017-05-08. Retrieved 2017-05-23.

٤.  Nunney, M. J. (1998). Light & Heavy Vehicle Technology. Elsevier. p. 23. ISBN 0-7506-3827-3. Since exposure to asbestos is now recognized as being a health hazard [...] the manufacture of non-asbestos cylinder head gaskets has now become established.

٥.  "How to Repair or Replace a Head Gasket". www.do-it-up.com. Archived from the original on 24 October 2020. Retrieved 24 October 2020.

٦.  "Head Gasket Sealers". www.headgasketsealer.com. Archived from the original on 1 October 2020. Retrieved 24 October 2020.

پۆل:تەکنۆلۆژیای بزوێنەر
دینامیت

**دینامیت** جۆرێکە لە تەقەمەنی کە لەسەر بنەمای شلی نایترۆگلیسیرین دروست کراوە، و خاکی دیاتۆمی وەک ماددەیەکی مژەر لە پیشەسازییەکەیدا بەکاردەھێنرێت، یان ماددە مژەرەکانی دیکە وەک توێکڵی ھاڕاو و قوڕ و کەپەکی دار یان ناوکی دار. ئەو جۆرانەی دینامیت کە بە بەکارھێنانی ماددەی ئۆرگانی وەک کەپەکی دار دروست دەکرێن کەمتر جێگیرن، ھەر بۆیە بەکارھێنانیان بە گشتی وەستاوە. کیمیازان و ئەندازیاری سویدی ئەلفرێد نۆبێل دینامیتی لە شاری گیزتاختی ئەڵمانیا داھێنا و لە ساڵی ١٨٦٧دا مافی داھێنانی وەرگرت. نۆبێل ناوی داھێنانەکەی لە وشەی یۆنانی کۆنی «دینامیس»ەوە وەرگرتووە، کە بە واتای «ھێز» دێت.

## کورتەی مێژوویی
زانای سویدی ئەلفرێد نۆبێل لە ساڵی ١٨٦٧ بۆ بەکارھێنان لە ھەڵکەندنی کانەکاندا داھێنا؛ بەڵام لە کۆتایی ژیانیدا تێبینی کرد کە دینامیت لە کارەکانی جەنگ و وێرانکاریدا بەکاردەھێنرێت. نۆبڵ بەمە خەمبار بوو، بۆیە وەسیەتی کرد پێش مردنی ھەموو سامانی خۆی بخاتە بانکێکی سویدییەوە و قازانجەکەی ساڵانە بدرێت بە داھێنەران لە بوارە جیاجیاکانی وەک زانست، ئاشتی، ھونەر و ھتد.

## بەکارھێنانەکان
داھێنانەکەی کە ئامانجی یارمەتیدانی کرێکاران و سووککردنی ئەرکی سەرشانیان بوو، گۆڕدرا بۆ ئامرازێکی جەنگ و دروستکردنی چەک، تەقاندنەوەی سەھۆڵ، دروستکردنی یاریی منداڵان و تەقاندنەوەی تونێلەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
پۆل:تەقەمەنییەکان
پۆل:داھێنانە سویدییەکان
نایترۆگلیسیرین

**نایترۆگلیسیرین** (NG) یان «**تراینایترۆگلیسرۆڵ (TNG)**»، «**نایترۆ**»، «**گلیسێریل تراینایترێت (GTN)**»، یان «**١، ٢، ٣-تراینایترۆکسی پرۆپان**» ناسراوە، شلەیەکی تەقەمەنی چڕ و بێ ڕەنگ یان زەردێکی کاڵ و ڕۆنییە. زۆربەی کات لە ڕێگەی نایترەکردنی گلیسرۆڵ بە ترشی نایتریکی سپی دووکەڵدار لە ژێر بارودۆخی گونجاو بۆ پێکھێنانی ئەستەری ترشی نایتریک بەرھەم دەھێنرێت. لە ڕووی کیمیایییەوە، ئەم ماددەیە ئەستەرێکی نایترێتە نەک ئاوێتەیەکی نایترۆ، بەڵام ناوە کۆن و باوەکەی ھەڵدراوەتەوە.

ئەم ماددەیە لە ساڵی ١٨٤٦ لەلایەن «ئاسکانیۆ سۆبرێرۆ»وە دۆزرایەوە. نایترۆگلیسیرین وەک پێکھاتەیەکی چالاک لە دروستکردنی تەقەمەنییەکاندا، بەتایبەت دینامیت، بەکارھێنراوە؛ ھەروەھا لە بوارەکانی بیناسازی، ڕووخاندن و پیشەسازییەکانی کانگادا سوودی لێ وەرگیراوە. لە ساڵانی ١٨٨٠کانەوە، ئەم ماددەیە لەگەڵ نایترۆسێلولۆز تێکەڵ دەکرێت بۆ دروستکردنی بارووتی بێ دووکەڵی دوو-بنەمایی، کە وەک پاڵنەرێک لە تۆپخانە و چەکە ئاگرینەکاندا بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
پۆل:ماددە کیمیاییە تەقێنەرەوەکان
پۆل:وتارەکان بە وەسف
نایترەکردن

**نایترەکردن** لە کیمیای ئۆرگانیکدا، نایترەکردن پۆلێکی گشتییە لە پڕۆسە کیمیایییەکان بۆ ناساندنی کۆمەڵەیەکی نایترۆ (−NO2) بۆ ناو ئاوێتەیەکی ئۆرگانیک. ئەم زاراوەیە بە ھەڵەش بۆ پڕۆسەیەکی جیاواز بەکاردێت کە بریتییە لە پێکھێنانی ئیستەرەکانی نایترێت (−ONO2) لە نێوان کحولەکان و ترشی نایتریکدا (وەک ئەوەی لە دروستکردنی نایترۆگلیسیریندا ڕوودەدات). جیاوازی نێوان پێکھاتە گەردیلەییەکانی ئاوێتە نایترۆییەکان و نایترێتەکان (NO3-) ئەوەیە کە گەردیلەی نایترۆجین لە ئاوێتە نایترۆییەکاندا ڕاستەوخۆ بە گەردیلەیەکی نایەکسیجینەوە (بەزۆری کاربۆن یان نایترۆجینێکی تر) بەستراوەتەوە، لە کاتێکدا لە ئیستەرەکانی نایترێتدا (کە پێیان دەوترێت «نایترێتە ئۆرگانییەکان»)، نایترۆجینەکە بە گەردیلەیەکی ئۆکسجینەوە بەستراوەتەوە کە ئەویش بە نۆرەی خۆی بە گەردیلەیەکی کاربۆنەوە بەستراوەتەوە (کۆمەڵەی نایترۆکسی).

چەندین بەکارھێنانی پیشەسازی سەرەکی بۆ نایترەکردن بە واتایە وردەکەی ھەن؛ گرنگترینیان لە ڕووی قەبارەوە بۆ بەرھەمھێنانی ئاوێتە نایترۆ-ئارۆماتییەکانە وەک نایترۆبێنزین. ئەم تەکنەلۆژیایە مێژووییەکی کۆنی ھەیە و پێگەیشتووە.  
## سەرچاوەکان
ترشی نایتریک

**ترشی نایتریک** ئاوێتەیەکی نائۆرگانیکە بە فۆرمۆڵای (HNO3). ترشێکی کانزاییی زۆر داخورێنەرە. ئاوێتەکە بێ ڕەنگە، بەڵام نموونەکان بە تێپەڕبوونی کات مەیلی وەرگرتنی ڕەنگێکی زەردیان ھەیە بەھۆی شیتەڵبوون بۆ ئۆکسیدەکانی نایترۆجین. زۆربەی ئەو ترشە نایتریکانەی لە بازاڕدا بەردەستن خەستییەکەیان ٦٨٪ لە ئاودایە. کاتێک گیراوەکە زیاتر لە ٨٦٪ی (HNO3) تێدابێت، وەک «ترشی نایتریکی دووکەڵدار» ناودەبرێت. بەپێی بڕی دووانە ئۆکسیدی نایترۆجینی ئامادەبوو، ترشی نایتریکی دووکەڵدار پۆلێن دەکرێت بۆ «ترشی نایتریکی دووکەڵداری سوور» لە خەستییەکانی سەروو ٨٦٪، یان «ترشی نایتریکی دووکەڵداری سپی» لە خەستییەکانی سەروو ٩٥٪.

ترشی نایتریک کارلێککەری سەرەکییە کە بۆ نایترەکردن بەکاردێت کە بریتییە لە زیادکردنی کۆمەڵەیەکی نایترۆ، بەزۆری بۆ گەردیلەیەکی ئۆرگانیک. لە کاتێکدا ھەندێک لە ئاوێتە نایترۆییە بەرھەمەکان تەقەمەنی ھەستیارن بە شۆک و گەرمی، ھەندێکیان ھێندە جێگیرن کە لە تەقەمەنی سەربازی و ڕووخاندندا بەکاردەھێنرێن، ھەندێکی تریان ھێشتا جێگیرترن و وەک بۆیەی دەستکرد و دەرمان (بۆ نموونە: میترۆنیدازۆڵ) بەکاردێن. ھەروەھا ترشی نایتریک بە شێوەیەکی باو وەک ئۆکسێنەرێکی بەھێز بەکاردەھێنرێت.
## سەرچاوەکان
ئێوەرت

**ئێوەرت** یان **ئینواردۆ** یان **گولگۆزێ** ()  گوندێکە لە شارەوانی و قەزای مدیاد لە پارێزگای مێردین لە تورکیا.  گولگۆزێ دانیشتووانی ئاشووری/سوریانییە   و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٤دا ٢٤٥ کەس بووە.  لە گوندەکەدا کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی مۆر حەدبشابۆ  ھەیە کە لەژێر چاودێری تاکە ڕاھیبێکدایە. سەرەڕای ئەوەش، گوندەکە شوێنی کڵێساکانی مۆر بارساومۆ و کوندێلە. 

## دیمۆگرافیا
### خێزانەکان
ئەمەی خوارەوە پێڕستی ژمارەی ئەو خێزانە سوریانییانەیە کە لە ئێوەرت نیشتەجێ بوون بەپێی ئەو ساڵانەی دیاری کراون. مەگەر بە پێچەوانەوە ئاماژەی پێکرابێت، ھەموو ئامارەکان لەو پێڕستە وەرگیراون کە لە کتێبەکانی «مەسیحییەتی ڕۆژھەڵاتی، تێڕامانی تیۆلۆژی لەسەر ئایین، چاند و سیاسەت لە خاکی پیرۆز» و «بەرەوڕووبوونەوەی مەسیحییەکان لەگەڵ ئیسلام و جیھانی موسڵمان»دا دابین کراون، وەک لە پێڕستی سەرچاوەکانی خوارەوەدا ئاماژەی پێکراوە.

* ١٩١٥: ٢٠٠
* ١٩٦٦: ١٤٠
* ١٩٧٩: ٩٦
* ١٩٨١: ٩١
* ١٩٨٧: ٩٣
* ١٩٩٥: ٦٠
* ١٩٩٧: ٧
* ٢٠٠٨: ١٠

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
دوانەئۆکسیدی نایترۆجین

**دوانەئۆکسیدی نایترۆجین** ئاوێتەیەکی کیمیایییە بە فۆرمۆڵای (NO2). یەکێکە لە چەند ئۆکسیدێکی نایترۆجین و گازێکی سوورباوی قاوەیییە. گەردێکی پارامەگنەتاوی و چەماوەیە و خاوەنی ھاوجێیی گرووپی خاڵی «C2v»یە. لە ڕووی پیشەسازییەوە، (NO2) ماددەیەکی نێوەندگیرە لە دروستکردنی ترشی نایتریکدا، کە ساڵانە ملیۆنان تۆنی لێ بەرھەم دەھێنرێت و بە پلەی یەکەم بۆ بەرھەمھێنانی پەیین بەکاردێت.

دوانەئۆکسیدی نایترۆجین ژەھراوییە و ئەگەر بە بڕێکی زۆر ھەڵبمژرێت دەکرێت کوشندە بێت. چێشتلێنان بە تەباخی گاز دوانەئۆکسیدی نایترۆجین بەرھەم دەھێنێت، کە دەبێتە ھۆی خراپبوونی کوالێتی ھەوای ناوماڵ. سووتانی گاز دەکرێت ببێتە ھۆی زیادبوونی خەستیی دوانەئۆکسیدی نایترۆجین لە سەرتاسەری ژینگەی ماڵدا، ئەمەش پەیوەندی بە کێشە و نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسەوە ھەیە. مامناوەندی ژەمی کوشندە «LC50» بۆ مرۆڤ بە ١٧٤ «ppm» بۆ بەرکەوتنی ١ کاتژمێر خەمڵێنراوە. ھەروەھا ئەم گازە لە ڕێزی خێزانی «NOx»ی پیسکەرەکانی بەرگەھەوا ھەژمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە وەسف
ئەستەری نایترێت

**ئەستەری نایترێت** لە کیمیای ئۆرگانیکدا، کۆمەڵەیەکی کارای ئەندامییە بە فۆرمۆڵای «R−ONO2»، کە تێدا «R» گوزارشت لە ھەر کۆمەڵەیەکی ئەندامی دەکات. ئەمانە بریتین لە ئەستەرەکانی ترشی نایتریک و کحوولەکان. نموونەیەکی ناسراو بریتییە لە نایترۆگلیسیرین، کە سەرەڕای ناوەکەی، ئاوێتەیەکی نایترۆ نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
ئاوێتە نایترۆ

**ئاوێتە نایترۆ** لە کیمیای ئۆرگانیکدا، ئەو ئاوێتە ئۆرگانییانەن کە یەک یان چەند کۆمەڵەیەکی کارای نایترۆیان (−NO2) تێدایە. کۆمەڵەی نایترۆ یەکێکە لە باوترین «تەقێنەرەکان» (ئەو کۆمەڵە کارایەی کە ئاوێتەیەک دەکاتە تەقەمەنی) کە لە ئاستی جیھاندا بەکاردەھێنرێت. کۆمەڵەی نایترۆ بە بەھێزی ڕاکێشەری ئەلیکترۆنە. بەھۆی ئەم سیفەتەوە، بەستەرە کاربۆن-ھایدرۆجینەکانی «C−H»ی ئەلفا لە کۆمەڵەی نایترۆ دەکرێت سیفەتی ترشییان ھەبێت. بەھۆکاری ھاوشێوە، ھەبوونی کۆمەڵەی نایترۆ لە ئاوێتە ئارۆماتییەکاندا کارلێکی جێگرتنەوەی ئارۆماتیی ئەلیکترۆفیل سست دەکات، بەڵام جێگرتنەوەی ئارۆماتیی نۆکلیۆفیل ئاسان دەکات. کۆمەڵە نایترۆییەکان بە دەگمەن لە سروشتدا دەبینرێن؛ ئەمانە نزیکەی ھەمیشە لە ڕێگەی کارلێکەکانی نایترەکردنەوە بەرھەم دەھێنرێن کە لە ترشی نایتریکەوە دەست پێ دەکەن.
## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
ئاسکانیۆ سۆبرێرۆ

**ئاسکانیۆ سۆبرێرۆ** (١٢ی تشرینی یەکەمی ١٨١٢ – ٢٦ی ئایاری ١٨٨٨) کیمیاکارێکی ئیتاڵییە، لە شاری کاسالێ مۆنفێراتۆ لەدایکبووە. لەژێر دەستی تیۆفیل-جول پێلۆز لە زانکۆی تۆرینۆ خوێندوویەتی، کە بە ماددە تەقەمەنییەکەی گەنکۆتۆن (پەمۆبارووت) کاری کردووە.

## خوێندن و پیشە
ئەو لە تۆرین و پاریس پزیشکیی خوێند، پاشان لە زانکۆی گیسن لەگەڵ «یووستووس لیبیگ» کیمیای خوێند، و لە ساڵی ١٨٣٢دا بڕوانامەی دکتۆرای بەدەست ھێنا. لە ساڵی ١٨٤٥دا بوو بە پرۆفیسۆر لە زانکۆی تۆرین.

لەکاتی توێژینەوەکانیدا، لە ساڵی ١٨٤٧دا نایترۆگلیسیرینی دۆزییەوە. لە سەرەتادا ناوی لێنا «پایرۆگلیسیرین»، و بە توندی ئاگاداریی دا لە دژی بەکارھێنانی. لە ڕاستیدا، ھێندە لەوەی دروستی کردبوو دەترسا کە بۆ ماوەی زیاتر لە ساڵێک بە نھێنی ھێشتییەوە.

قوتابییەکی تری پیلۆز، ئەلفرێد نۆبێلی گەنج بوو، کە گەڕایەوە بۆ کارگەی چەک و تەقەمەنیی پەککەوتووی خێزانی نۆبێل و لە دەوروبەری ساڵی ١٨٦٠دا دەستی بە تاقیکردنەوە لەسەر ئەو ماددەیە کرد؛ لە ڕاستیدا، دۆزینەوەی چۆنییەتیی مامەڵەکردنی سەلامەت لەگەڵیدا زۆر قورس بوو. لە ساڵانی ١٨٦٠کاندا، نۆبڵ چەندین مافی داھێنانی لە سەرتاسەری جیھاندا وەرگرت بۆ تێکەڵە، ئامێر و ڕێگاکانی بەرھەمھێنان کە لەسەر بنەمای ھێزی تەقینەوەی نایترۆگلیسیرین بوون، ئەمەش لە کۆتاییدا بووە ھۆی داھێنانی دینامیت، بالیستایت، و جێلیگنایت کە سامانی لێ کۆکردەوە. ھەرچەندە نۆبڵ ھەمیشە دانی بەوەدا دەنا و ڕێزی لە سۆبرێرۆ دەگرت وەک ئەو پیاوەی نایترۆگلیسیرینی دۆزیووەتەوە، بەڵام سۆبرێرۆ بەو بەکارھێنانانەی کە بۆ تەقەمەنییەکە کرابوو دڵتەنگ بوو و دەیگوت کە خەریکە شەرم لە داھێنانەکەی دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:مردووانی ١٨٨٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٢
پۆل:کیمیازانانی ئیتالی
دابەشکردن (سیاسەت)

وێنۆک|200x200پیکسڵ|کارتۆگرامێک دابەشکردنی سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە شێوەیەکی ھێڵی نیشان دەدات.
**دابەشکردن** ئەو پرۆسەیەیە کە تێیدا کورسییەکانی ناو دەستەیەکی یاسادانان لە نێوان دابەشکردنە کارگێڕییەکاندا، وەک ویلایەتەکان یان پارتەکان، کە مافی نوێنەرایەتییان ھەیە، دابەش دەکرێن. ئەم پەڕەیە بنەما گشتییەکان و پرسە پەیوەندیدارەکان بە دابەشکردن دەخاتە ڕوو. پەڕەی دابەشکردن بەپێی وڵات وەسفی ئەو کارە دیاریکراوانە دەکات کە لە سەرتاسەری جیھاندا بەکاردێن. پەڕەی ماتماتیکی دابەشکردن وەسفی داڕشتنە ماتماتیکییەکان و تایبەتمەندییەکانی یاساکانی دابەشکردن دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە