open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کەنداوی عەدەن

**کەنداوی عەدەن** کەنداوێکە لە باشووری یەمەن کە لە باشووری خۆێ دا لەگەڵ سۆماڵیا و لە ڕۆژاوای دا لەگەڵ جیبوتی دا جیرانە. ھەروەھا دیسان لە ڕۆژاوای دا دیسان لەگەڵ باب ئەلمەندەب و دەریای سوور و لە لای ڕۆژھەڵاتییەوە لەگەڵ ئۆقیانووسی ھیند پەیوەندی ھەیە بەشێک لەم ئۆقیانووسە ھەژمار دەکرێ.

لە کەنارەکانی باکووری ئەم کەنداوەدا وڵاتی یەمەن و شاری بەناوبانگی عەدەن ھەڵکەوتووە کە لە چەندین سەدە بەر لە ئێستاوە گەورەترین و پڕ جموجۆڵترین شاری یەمەن ھەژمار کراوە و ئێستاکەش لە دوای سەنعا ی پایتەختی ئەم وڵاتە گرینگ ترین شاری یەمەنە. ناوی ئەم کەنداوە لە شاری عەدەن وەرگیراوە.

## چەتە دەریاییەکان

کەنداوی عەدەن ناوچەیەکی بەناوبانگە بەوەی کە چەتەی زۆری دەریایی تێدایە و ئەمەش سەفەری دەریایی بەو ناوچەیە دا ئەستەم کردووە.

## سەرچاوەکان

* [//fa.wikipedia.org/wiki/ خلیج عدن - ویکی فارسی]

پۆل:کەنداوی عەدەن
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی جیبوتی
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی سومالی
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی یەمەن
پۆل:کەنداوەکان
پۆل:دەریای سوور
پۆل:دەریای عەرەب
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پایسکلدزەکان

**پایسکلدزەکان** (بە ئیتاڵیی: Ladri di biciclette) فیلمێکی ئیتاڵییە بەرھەمھێنراوە لە ساڵی ١٩٤٨ لە دەرھێنانی ڤیتۆریۆ دیسیکایە باس لە باوکێکی ھەژار دەکات کە لەگەڵ کوڕەکەیدا بەدوای پایسکل دزراوەکەیدا دەگەڕێت کە ئەگەر بێتو نەیدۆزێتەوە کارەکەی لەدەست دەدات

پایسکلدزەکان لە ڕۆمانێکی لویجی بارتۆلینی وەرگیراوە و لامبێرتۆ ماگیۆرانی ڕۆڵی باوکە خەمبارەکە دەگێڕێت و ئینزۆ ستایۆلاش ڕۆڵی کوڕەکەی دەگێڕێت، ئەم فیلمە بە شاکاری نیۆڕیالیزمی ئیتاڵی دادەنرێت و لە ساڵی ١٩٥٠ خەڵاتێکی ئۆسکاری وەرگرتووە وەکو شانازی و لەنێو باشترین فیلمەکانی مێژوودا بەپێی سایت ئاند ساوند کە ٨٤٦ ڕەخنەگری دیاریان کردووە ڕیزبەندی ٣٣ی پێدراوە ھەروەھا ئینستیوتی فیلمی بەریتانی لە نێو ئەو ٥٠ فیلمەدا دایناوە کە پێویستە پێش ١٤ ساڵی تەماشا بکرێن

## چیرۆک
ئەنتۆنیۆ پیاوێکی خێزاندارە کە تازە کاری دەست کەوتووە بەڵام بۆ کارەکەی پێویستی بە پایسکلێکە بەڵام پایسکلی نییە ناچار ھەندێک پارچەی جێخەو و بەتانی دەفرۆشێت تا پایسکلێک بکڕێت، دوای ئەوەی دەچێتە سەر کارەکەی کە ھەڵواسینی پۆستەر و ڕیکلامە پایسکلەکەی لێدەدزرێت و ئەویش زۆر پێویستییەتی بۆیە لەگەڵ کوڕەکەی دەست دەکات بە گەڕان بەدوای پایسکلەکەدا و بە درێژایی ڕۆژ لەگەڵ برونۆی کوڕی دەگەڕێن و بەھۆی ئەو پەستانەوە کە لەسەر ئەنتۆنیۆی باوکە زۆر جار لە برونۆ توڕە دەبێت و لێێدەدات و ھەندێکاتیش ئارامە و لەگەڵ کوڕەکەیدا زۆر میھرەبانە، دوای ھەوڵدانێکی زۆر کەسێک دەدۆزێتەوە کە دڵنیایە ئەو دزی پایسکلەکەیەتی و دوای دەکەوێت بەڵام خەڵکی گەڕەک ھەموان پشتگیری لەگومانلێکراوەکە دەکەن و پۆلیسیش پایسکلەکە نادۆزێتەوە لە ماڵی گومانلێکراودا بۆیە ئەنتۆنیۆ ناچار دەکرێت ئەو گەڕەکە جێبھێڵێت و بە شەرمەزارییەوە لەگەڵ کوڕەکەی ئەوێ جێدەھێڵێت و بێھیوا بووە لە دۆزینەوەی پایسکلەکەی، ئەنتۆنیۆ پایسکلێک دەبینێت لەبەردەم ماڵێکدا و بە کوڕەکەی دەڵێت بەو پاسە بڕۆرەوە ماڵەوە بەڵام کوڕەکەی سواری پاسەکە نابێت و لە سوچێکەوە تەماشای باوکی دەکات، ئەنتۆنیۆ ھەوڵی دزینی ئەو پایسکلە دەدات بەڵام خەڵکی دەیگرن و بەڵام ناھێڵن کار بگاتە پۆلیسخانە لەو کاتەدا کەسێک بە تەشەرەوە ئەنتۆنیۆ دەڵێت: چ نموونەیەکی جوان بۆ کوڕەکەت جێدەھێڵیت

برونۆی بچووک کڵاوەکەی باوکی ھەڵدەگرێتەوە بە گریانەوە لەگەڵ باوکی قەرەباڵغییەکە جێدەھێڵێت

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیلمەکانی ١٩٤٨
پۆل:فیلمە ئیتالییەکان
پۆل:فیلمە ئیتاڵییەکانی دەیەی ١٩٤٠
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتا بۆ باشترین فیلم
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئیتاڵییەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دزین
ڤایکینگ ٢

وێنۆک|ڤایکینگ ٢

**ڤایکینگ ٢** () دووەم کەشتی ئاسمانی ناسا بوو کە لە چوارچێوەی بەرنامەی 'ڤایکینگ' ناردی. ئەو کەشتییە مانگێکی دەسکردی لەگەڵ بوو بۆ ئەوەی خوول بە دەوری مەریخدا بکات، و ئامێری ڤایکینگیش لەسەر مەریخ لێکۆڵینەوە بکات. ئەوە بوو ئەو ئامێرە بەردەوام بوو تا ١٢٨١ رۆژی سەر مەریخ، بە واتای لە کار کەوت لە ڕێکەوتی ١٢ نیسانی ساڵی ١٩٨٠ بە هۆکاری ئەوەی هێز و توانای پاترییەکەی و ھێزی تێدا نەما، بەڵام مانگە دەسکردەکە بەردەوام بوو هەتا ٢٥ی تەممووزی ساڵی ١٩٧٨. ئەو مانگە دەسکردە توانی ٧٠٦ خوول بە دەوری مەریخدا بکات و وە توانی نزیکەی ١٦٠٠٠ هەزار وێنەی بنێرێتەوە سەر زەوی. 

## ناردنی
کەشتی ئاسمانی ڤایکینگ ٢ لە ٩ ئەیلوولی ساڵی ١٩٧٥ ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کرا بە ئامانجی ناردنە سەر هەسارەی مەریخ لە ناو دڵی مووشەکی (تیتان ٣) مانگە دەسکردەکە دوای ٣٣٣ ڕۆژ ئینجا وێنەی مەریخی ناردەوە. 

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
ماڵپەری ڤایکینگ 

پۆل:ناسا
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
ماڤین

**ماڤین** کەشتییەکی بۆشایی ئاسمانە کە تایبەت دروستکراوە بۆ کەشوھەوای ھەسارەی مەریخ کە خوول لە دەوری ھەسارەکە بکا، کەشتییەکە لە ١٨ تشرینی دووەمی سالی ٢٠١٣ لە ناوەندی کەنەدی بۆ بۆشایی لە ویلایەتی کالیفۆرنیا رەوانەی ھەسارەی مەریخ کرا، ئەو ئامێرە گەیشتە سەر ھەسارەی مەریخ لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئەیلوولی سالی ٢٠١٤، کاری ئەو کەشتییە بە تایبەت ئەوە بوو کە لێکۆلینەوە لەسەر کەشوھەوای ھەسارەکە بکا. نزیکترین خاڵ لە ھەسارەکە کە تۆماری کرد بریتی بوو لە ١٤٤ کیلۆمەتر دوور لە ڕووی ھەسارەکە و دوورترین مەوداش بریتی بوو لە ٦٢٢٨.
و درێژی کەشتیەکە ١١ مەتر بوو و بە ٥ بەش توانی نزیک بێتەوە لەسەر رووی ھەسارەی مەریخ

## ڕێکەوت
گرنگی ئەو ئامێرە ئەوەیە کە بەشێکە لە لێکۆڵینەوە و ئاشکراکردنی نھێنییەکانی سەر ڕووی ھەسارەی مەریخ، وەک کەشتی فینیکس و توانرا نزیکی ٤٨٥ میلیۆن دۆلار خەرج بکرێ لەو پرۆژەیە.
وێنۆک|کەشتیەکە بە هۆکاری ئەتڵەس٥ تەقێندرا
ناسا لە ١٥ ئەیلوولی سالی ٢٠٠٨ رایگەیاند کە کەشتی ئاسمانی ماڤین لە سالی ٢٠١٣ تەواو دەکرێ، ئەوە بوو لە ٢ی ئابی ساڵی ٢٠١٣ کەشتییەکە گەیشتە ناوەندی کەنەدی بۆ بۆشایی بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوە لەسەر ئامێر و کەل و پەلەکانی ئەو کەشتیە بکرێ، و ناسا لە ناوچەی کیپ کانیڤیرال لە ١٨ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٣ مووشەکی (ئەتڵەس٥) بە تەواوەتی ھەمووی ئامادەکرا لە ھەمان کاتدا کە کەشتی ئاسمانی ھیندی مەنجەلینا گەیشتە ھەسارەی مەریخ

## سەرچاوەکان
کتێبی (Jonathan's Space Report)، دانەر جۆناسان ماکدوێڵ، بلاوکراوەتەوە لە لایەن: زانکۆی بۆشایی نێودولەتی

پۆل:ناسا
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
مەنجالین

وێنۆک|وێنەیەکی خەیالی کەشتی ئاسمانی مەنجالین
**مەنجالین** (بە زمانی سانسکریت:मङ्गलयान) کەشتییەکی بۆشایی ئاسمانە کە لەلایەن دەزگای بۆشایی ئاسمانی ھیندی ئیسرۆ دروستکراوە بۆ ھەسارەی مەریخ، لە ٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٣ رەوانەی دەرەوەی زەوی کرا، ئەو کەشتیەش بە ئامانجی زیاتری لێکۆلینەوە و ئاشکراکردنی نھێنیەکانی سەر ھەسارەی مەریخ نێردرا.

کەشتی ئاسمانی مەنجالین لە وڵاتی ھیند و لەلایەن دەزگای بۆشایی ئەو وڵاتەوە ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کرا، لە ناوچەی (سریھاریکۆتا) لە ناو مووشەکێکی بۆشایی (PSLV). سەرەتا سەرکەوتوو نەبوون لەوەی لە بەرزی ٧٨. ٥ سەروو زەوی خوولێک بکات و ئینجا بنێردرێتە سەر ھەسارەی مەریخ، بەڵام ئەوە بوو لە بەرزی ١٠٠ کیلۆمەتر سەروو زەوی خوول بکا لەوەشیانا سەرکەوتوو بوو، لە سەرەتای کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ کۆتای بە خوولەکەی ھێناو بەرەو مەریخ بەرێکەوت. لە ٢٤ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٤ دەزگای بۆشایی ھیندی ئیسرۆ رایگەیاند کە کەشتی ئاسمانی مەنجالین بە سەرکەووتووی گەیشتۆتە ھەسارەی مەریخ.

## ئامانجەکانی
ئامانجی سەرەکەی ئەوە بوو کە شێواز وڕرووپۆشی و تەکنەلۆجیایی لە نێوان ھەسارەکان پەرە پێبدەن، بەلام چەند ئامانجێکیتری ھەبوو

# ئامێرێک بتوانێ لە ھەسارەی زەوی خوول بکا و بتوانێت لەسەر ھەسارەی مەریخیش بیکا
# پەرەپێدانی خوارزمی لەبۆ ژمێریاری خوولەکانی و ھەلسەنگاندنی خالی بەھێزی ئەو ئامێرە و ئامێری ھاوشێوەی لە داھاتوو
# پاراستن لەسەر لێکۆلینەوە لە ھەموو ھەنگاوەکانی گەران
# خۆراگری لەسەر حالاتی لە ناکاو لەسەر مەریخ

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* زانستی ئێستا Vol.109، ژمارە ٦: بەشی تایبەت لەسەر ئەرکی خولگەی مەریخ لەگەڵ توێژینەوە تایبەتەکان

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
زایلۆفۆن

وێنۆک|ئامێری زایلۆفۆن
**زایلۆفۆن** () پێکھاتووە لە ئامێرێکی مۆسیقی کە بە کوتان کار دەکات.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی
ھارپسیکۆرد

وێنۆک|ئامێری ھارپسیکۆرد
**ھارپسیکۆرد** () پێکھاتووە لە ئامرێکی مۆسیقی کە بە تەختەکلیلی ھاوشێوەی ئەوانەی پیانۆیەک یان ئامێری تەختەکلیل دەژەنرێت. کاتێک ھارپسیکۆردژەنێک پەنجە بە یەک کلیل یان زیاتردا دەنێت، ڕاکێشەرێکی بچووک تەلەکانی ناوەوە ڕادەکێشێت بۆ دەرکردنی ئاواز. ھارپسیکۆرد بە فراوانی بەکاردەھێنرا لە دەمی ڕێنێسانسدا بۆ مۆسیقای بۆرۆک. لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٨ھەم، وردە وردە بەکارھێنانی کەم بۆوە و بەکارھێنانی لە مۆسیقادا زۆر کەم یان نەبوو. لە سەدەی ٢٠ەمدا ئەم ئامێرە دیسانەوە سەری ھەڵدایەوە و بەکار دەھێنرا بۆ ژەنینی مۆسیقای کۆن.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
مارس ٢

**مارس ٢** (بە ئینگلیزی:Mars 2)و(بە ڕووسی:Марс-2) یەکێک بوو لەو کەشتیانەی کە لە چارچێوەی بەرنامەی "مارس" بوو (بەرنامەی دۆزینەوەی مەریخ) کە سەر بە یەکێتی سۆڤیەتبوو

## تێڕوانینێکی گشتی
* بەروار-کاتی دەستپێکردن:
١: کەشتی مارس ٢: بەرواری هەڵدان ١٩ی ئایاری ١٩٧١ لە کاتژمێر ١٦:٢٢:٤٤ UTC
* بارستەی هەڵدانی (بە سووتەمەنیشەوە):
١: بەیەکەوە: ٤،٦٥٠ کیلۆگرام (١٠.٢٥٠ پاوەند)

٢: ئۆربیتێر: ٣.٤٤٠ کیلۆگرام ٧.٥٨٠ پاوەند)

٣: لاندەر: ١.٢١٠ کیلۆگرام (٢.٦٧٠ پاوەند)
* بارستەی وشک لە خولگەدا: ٢.٢٦٥ کیلۆگرام (٤.٩٩٣ پاوەند)
* ڕەهەندەکانی: ٤.١ م (١٣.٥ پێ) بەرز،٢ م (٦.٦ پێ) لە درێژایی (٥.٩ م (١٩.٤ پێ) بە درێژایی لەگەڵ جێگیرکردنی پانێڵی خۆر)
## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
دۆزینەوە (پزیشکی)

وێنۆک|
**دۆزینەوە** لە پزیشکیدا بریتییە لە ئاماژە کردن بۆ نەخۆشی بە گەڕان بەناو نیشانەکانی نەخۆشییەکە کە ئامژەیە بۆ نەخۆشییەکە. بە مانایەکی تر "پێدانی ناوە بە نەخۆشییەکە".

پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی
پۆل:تایبەتمەندەکانی بواری نەشتەرگەری
پۆل:ناسینەوەی پزیشکی
پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
تێکەڵگەر

وێنۆک|سینتسایزەرێک
**تێکەڵگەر** ( • **سینتسایزەر**: زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ تەنھا **سینت** یان **سایزەر**) پێکھاتووە لە ئامێرێکی مۆسیقی کارەبایی کە سیگناڵی کارەبایی دەگوازنەوە بۆ سەر دەنگ بە بەکارھێنانی ئەمپلیفایەر . ئەم ئامێرانە زیاتر وەک جێگرەوەیەکی ئامێری کیبۆرد و گیتار و ھتد... بەکاردێن، و دەنگی تایبەتی خۆیان پێ دەردەکرێت کە زۆرجار لە مۆسیقای دیسکۆ و ئێلێکتریک بەکاردێت. ئەم ئامێرە بە تەختەکلیلی ھاوشێوەی پیانۆ دەژەنرێت.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
کینەی مرۆیی

**ڕقی مرۆیی** یان **میسەنسرۆپیا** (بە ئینگلیزی: Misanthropy) بریتییە لە ڕۆشتنی مێشکی یان بارودۆخی دەروونی بۆ کینە و باوەڕ نەکردن بە بوونەوەری مرۆیی (یان مروڤایەتی) ئەمەش یان بە هۆی باوەڕێکی فەلسەفییە یان تێکچوونێکی دەروونییە. وە ئەو کەسەی تووشی ئەم حاڵەتە دەبێت پێی دەوترێت "ڕقەبەرایەتی بۆ مرۆڤایەتی".

## فەلسەفە
لە فەلسەفەدا کانیت بەم شێوە پێناسەی "ڕقەبەرایەتی مرۆڤایەتی" دەکات: "ڕق لێبوونەوەی مرۆیی ڕا دەکات لە ڕووبەڕوو بوونەوەی خەڵکی ئەمەش یان لەبەر ئەوەیە ڕقی لێیانە یان هەست دەکات کە دووژمنین". بەڵام شومار بەم شێوە باسی ڕقەبەرایەتی مرۆڤایەتی دەکات: "پێویستییەکی دروست بووە لە بۆشایی کە وا لە کۆمەڵگا دەکات کارلێک لەگەڵ یەکتری بکەن بەڵام زۆرێک لە سیفەتە خراپەکانی مرۆڤ وا دەکات لێک دوور کەونەوە".

## هونەر
زۆرێک لە کارە هونەرییەکان تێیدا "ڕقەبەرایەتی مرۆڤایەتی" تێدا بەکار هاتووە، وەک: میاندەر و شێکسپیر و مۆلیێر.

پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:فەلسەفەی ژیان
شاناخسێ

**شاناخسێ** گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا
شاناخسێ لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی کاوڵان و لە باشوور لەگەڵ گوندی سەراو (ڕوونکردنەوە) و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی مەروێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ماشان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کەنداوی خامبات

**کەنداوی خامبات**، *کەنداوی کامبھات*' ێان *کەنداوی کامبای*'، بەشێکی تەنکاوی ئاوەکانی دەریای عەرەبە کە لە کەنارەکانی ڕۆژاوای ھیند لە نێوان گۆجەرات و کاتیاوار دا ھەڵکەوتووە. زارکی ئەم کەنداوە ترامپێت شێوەیە و لە نێوان ھەردوو شاری دیو و دامان دا ھەڵکەوتووە و پانییەکی نزێک بە ١٩٠ کیلۆمەتری ھەیە، بەڵام لە دوای وێ پانییەکەی زۆر کەم دەبێتەوە و دەگاتە تەنیا ٢٤ کیلۆمەتر، شاری خامبات لە سەر ئەم ەنداوە دا ھەڵکەوتووە.

چەندین ڕووبار دەڕژێنە کەنداوی خامبات، لەوانە ڕووباری سابارماتی، ڕووباری ماھی، نارمادا و تاپتی. ئەم کەنداوە بەھۆی ھەڵکەوتنی لە ڕێی با وەرزییەکانی باشووری ڕۆژاوا ێەکێک لە بەرزترین ناوچەکانی ھەڵچوون و داچوونی ئاو ھەیە کە بریتیە لە ١٢ مەتر. گردەکانی نێو ئاوەکە و خیز و خۆڵی کەنارەکانی کەنداوی خامبات کاری کەشتیوانی زۆر ئەستەم کردووە. ھەروەھا گشت بەندەرەکانی ئەم کەنداوە بە ھۆی ھەڵچوون و داچوونەکانی ئاو لافاوەکانەوە تووشی گرفتی پیس بوون بە لیتە ھاتوون.

بەندەری کۆنی باروچ لە ھیند و بەندەری سورات کە ێەکەمین پەیوەندییەکانی ئەورووپی و ھیندییەکان لەوێوە سەریھەڵدا لە ڕۆژھەڵاتی کەنداوی خامبات دانە.

بندر قدیمی باروچ هند و بندر سورات که نخستین ارتباطات تجاری اروپائیان با هندوستان از اینجا شکل گرفت در شرق خلیج خامبات قرار دارند. 

بەندەرەکانی ئەم ناوچەیە گرینگی ناوچەییان ھەیە و دۆزینەوە و دەرھێنانی نەوت لە کەنداوی خامبات بووەتە ھۆی بووژانەوەی ناوچەکە.

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/ خلیج خامبات - ویکی فارسی]
* - ماڵپەڕی ویلایەتی گۆجەرات 

پۆل:کەنداوی خامبات
پۆل:جوگرافیای گۆجەرات
پۆل:کەنداوەکان
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:کەنداوەکانی ھیند
پۆل:دەریای عەرەب
کەنداوی کۆچ

**کەنداوی کۆچ** () یان **کەنداوی کاچ**  () بەسێکن لە ئاوەکانی باکوری رۆژھەڵاتی دەریای عەرەب لە کەنارەکانی ویلایەتی گۆجەرات لە ڕۆژاوای ھیند.

ئەم کەنداوە لە دەشتی خوێی بچووکی کاچ لە نووکی کەنداوەکە تاکوو نیمچەدوورگەی کاتیاوار لە رۆژاوای ھیند درێژەی ھەیە. درێژی ئەم کەنداوە ١٨٠ کێلۆمەتر و پانییەکەی لە ١٦ بۆ ٦٥ کێلۆمەتر لەگۆڕان دایە و چەندین دوورگەی بچوکک تێیدا ھەن. بەندەری ئۆخا لە سەرەتای کەنداوەکەیە و چەندین بەندەری تری تێدایە، لەوانە؛ ماندوی، بێدی، و کەندلا.

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/ خلیج کوچ - ویکی فارسی]

* "Gulf of Kachchh." *Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online*. Encyclopædia Britannica, 2011. Web. 19 May. 2011.
* Merriam-Webster, Inc. *[http://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&lpg=PA572&dq=Kara%20Strait%2056%20km&pg=PA561#v=onepage&q=Gulf%20of%20Kutch&f=false Merriam-Webster's geographical dictionary]*. Merriam-Webster, 1997, ISBN 0-87779-546-0. Google Books, 

پۆل:جوگرافیای گۆجەرات
پۆل:کەنداوەکان
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:کەنداوەکانی ھیند
کەنداوی عەقەبە

**کەنداوی عەقەبە** کەنداو ێکی گەورەیە لە دەریای سوور دا، ھەڵکەوتووە لە ڕۆژھەڵاتی بیابانی سینا و ڕۆژاوای نیمچەدوورگەی عەرەبی، ئیسرائیل، میسر و ئەردەن.

ھەروەکوو کەنارەکانی دەریای سوور، کەنداوی عەقەبەش ێەکەێکە لە شوێنە گرینگەکان بۆ مەلەوانی لە جیھان دا. ئاوەکانی کەنداوی عەقەبە لە ڕووی مەرجانی دەریایی دەوڵەمەندە و چۆراوچۆری گیاندارە ئاوییەکان تیایدا زۆرە. لە چەند شوێنێکی ئەم دەریایە ھەر بە ئەنقەست کەشتییان نوقمی ئاو کردووە بۆ ئەوەی ببێتە شوینێکی گونچاو بۆ گەشە و ژیانی مەرجان و گیاندارە ئاوییەکانی تر.

## جوگرافیا
زۆربەی قووڵی ئەم کەنداوە لە ناوەندی و نزیک بە ١٨٥٠ مەترە. کەنداوی سوێز پانییەکەی زۆر زیاترە لە کەنداوی عەقەبە بەڵام قووڵترین شوێنی تەنیا ١٠٠ مەترە.کەنداوی عەقەبە لە باکووری تەنگاوی تیران تا خاڵی باشووری، واتا شوێنی بەیەک گەیشتنی ئیسرائیل، میسر و ئەردەن، ١٦٠ کیلۆمەترە. ئەم کەنداوە لەپانترین خاڵی خۆیدا، ٢٤ کیلۆمەتر پانە.

## شارەکان
لە کۆتایی باکووری ئەم کەنداوە سێ شاری گرینگ بوونیان ھەیە: تابا لە میسر، ئیلات لە ئیسرائیل و عەقەبە لە ئەردەن. ئەم سێ شارە بەندەری بازرگانی گرینگ و شوێنی گەشتیاری سەرنجڕاکێشی لێیە.  لەناوچەکانی باشوور و خوارتری کەنداو حەقل گەورەترین شاری سعودییە لە کەناری کەندای عەقەبە دا. لە لای بیابانی سینا دا شەرم ئەلشەیخ و دەھب شارە سەرەکییەکان پێک دێنن.

گەورەترین ناوەندی شاری لە کەنارەکانی کەنداوی عەقەبە دا شاری عەقەبەی ئەردەنە کە دانیشتووانەکەی ١٠٨ ھەزار کەسە(٢٠٠٩)، دوای ئە شاری ئیلاتی ئیسرائیلە کە لەسەرژمێری ٢٠٠٩ دا ٤٨ ھەزار کەس دانیشتووانی ھەبووە.

## سەرچاوەکان

* [//fa.wikipedia.org/wiki/ خلیج عقبه - ویکی فارسی]
* תורמי ויקיפדיה، "מפרץ אילת،" ויקיפדיה، האנציקלופדיה החופשית، http://he.wikipedia.org/w/index.php?title=מפרץ_אילת&oldid=3670966 (אוחזר בתאריך אוגוסט 17, 2007).

پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئەردەن
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئیسرائیل
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی میسڕ
پۆل:کەنداوەکان
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:دەریای سوور
پۆل:سنووری ئەردەن-عەرەبستانی سعوودی
پۆل:عەقەبە
پۆل:پارێزگای سینای باشوور
نارسسیزم

**نەرجسی** () واتە خۆشەویستی خۆد یان خۆپەرەستی، کە بریتییە لە تێکچوونی کەسایەتی کەسێک کە دەبێتە خاوەنی چەند سیفەتێک وەک خۆ بەزلزانی، و گەورەیی، و ھەست کردن بە گرنگی و ھەوڵدان بۆ بەدەست ھێنان تەنانەت ئەگەر لەسەر ھەژماری کەسانی تر بێت. وە ئەم وشەیە ئاماژەیە بۆ ئەفسانەیەکی یۆنانی، تێیدا ھاتووە کە نەرسیس زۆر جوان بووە و ئاشقی خۆی بوو تا ئاستی مردن دوای بینینی ڕووخساری خۆی لە ئاوێکدا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کاڕڵ فوجەر، نووسەری گۆڤاری Psychology Today

پۆل:نارسسیزم
پۆل:خۆ
ڕۆس گێلر

وێنۆک|ڕۆس گیلەر
**ڕۆس گیلەر :** کارەکتەرێکی خەیاڵی زنجیرەی ھاوڕێکانە کە لەلایەن دەیڤد شویمەرەوە ڕۆڵەکەی گێڕدراوە

ڕۆس خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە و پاشماوەناسە و دواتریش دەبێتە پڕۆفیسۆر وانە دەڵێتەوە و زیرەکترین کەسی گرووپەکەیە ھاوڕێکانی ھەندێکجار ڕەخنەی لێدەگرن لەبەر ڕاستکردنەوەی ھەڵە ڕێزمانییەکانیان، ڕۆس برای مۆنیکایە و ھەر لە لاوێتییەوە ڕەیچڵ گرینی خۆشویستووە بەڵام پێی نەوتووە و ڕۆژانی کۆلێج لەگەڵ چاندلەر بینگ ھاوژوور بوون و ھەر بە ھاوڕێیی ماونەتەوە، ڕۆس سێ جار ھاوسەرگیری دەکات و جیادەبێتەوە بۆیە زۆرجار ھاوڕێکانی گاڵتەی پێدەکەن لەبەر ھاوسەرگیرییەکانی کە جاری یەکەم لە ھاوسەرکەی جیابووەتەوە لەبەرئەوەی ژنەکەی ھاوڕەگەزباز بووە و جاری دووەم لە کاتی ئاھەنگی ھاوسەرگیرەکەدا لە باتی ناوی دەسگیرانەکەی بھێنێت ناوی ڕەیچڵ دەھێنێت و جاری سێھەمیش بە سەرخۆشی ھاوسەرگیری دەکات، دوو منداڵی ھەیە یەکەمیان بە ناوی بێن لە ھاوسەری یەکەمی و دووەمیان بە ناوی ئێما لە ڕەیچڵ

پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان
پۆل:کارەکتەرە کوڕە ئەمریکییەکان لە تەلەڤیزیۆن
گۆچان

**گۆچان**، **گۆپاڵ** یان **گاڵۆک** () بریتییە لە ئامرازێک بەکار دەھێنرێت لەلایەن زۆرێک لە خەڵکەوە بۆ ئاسانکردنی ھاوسەنگی و ڕۆشتن.

گۆچان بە چەندین شێوە و قەبارە دێت، وە دەکرێت ھەر کەسێک کە بییەوێت بە دوایدا بگەڕێت، وە دەکرێت لەلایەن ئەوانەی تووشی کەم ئەندامی بوون بەکار بھێنرێت وەک دارشەق. وە لە ڕووی مێژووییەوە گۆچان دەتوانرێت بەکار بھێنرێت وەک چەکێکی ھێرشکردن یان بەرگریکردن. وە لەوانەیە چەقۆیەک یان شمشێرێک بشارێتەوە.

## بەکارھێنانی کەنیسەیی

وێنۆک|دارێک بە دەستی پیاوێکی دینی نەسرانی

## بەکارھێنانی ئەمریکی

وێنۆک|خانمێکی ئەمریکی لە واشنگت لە ساڵی ١٩٢٢

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئامرازەکان
پۆل:پیاسەکردن
کوردستان (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

.

## جوگرافی
* **[[کوردستان]]**، ناوچەیەکی ڕۆژھەڵاتی ناوین
** ھەرێمی کوردستان، ھەرێمێکی فیدراڵیی، نەتەوەیی و ئابووری ئۆتۆنۆمی لە ناو کۆماری عێراقدا
** ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ناوێکی نافەرمی بۆ بەشێک لە خاکی کوردستان کە خراوەتە سەر وڵاتی ئێران
** ڕۆژاوای کوردستان، ناوێکی نافەرمی بۆ بەشێک لە خاکی کوردستان کە خراوەتە سەر وڵاتی سوریا
** باکووری کوردستان، ناوێکی نافەرمی بۆ بەشێک لە خاکی کوردستان کە خراوەتە سەر وڵاتی تورکیا
** باشووری کوردستان، ناوێکی نافەرمی بۆ بەشێک لە خاکی کوردستان کە خراوەتە سەر وڵاتی عێراق
* پارێزگای کوردستان، یەکێک لە پارێزگاکانی ئێران و بەشێکی گرینگی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* کوردستان (ئۆتۆبان)، شاڕێگەیەکی خێرای شاری تارانی پایتەختی ئێران

## مێژوویی
* شانشینی کوردستان، دەوڵەتێکی تەمەن کورتی ھەڵوەشێنراو لە ھەرێمی کوردستان
* کوردستانی سوور، یەکەیەکی کارگێڕی لە یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوودا لە ساڵی (١٩٢٣ – ١٩٢٩)
* کۆماری ئارارات، یەکەم کۆماری کوردی کە خۆی ڕاگەیاندبێت، کەوتبووە ڕۆژھەڵاتی تورکیای ئێستا و دواتر ھەڵوەشاندنەوەی
* کۆماری کوردستان، کۆمارێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو، کەوتبووە موکریان و دواتر هێزەکانی محەممەدڕەزا پەھلەوی ھەڵوەشاندەوە
* کوردستانی عوسمانی، ناوێک بوو بۆ ناوچە کوردستانییەکانی نێو نەخشەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
* کوردستانی سەفەوی، ویلایەت یاخود بەڕێوەبەرایەتییەک بوو لە ڕۆژاوای دەوڵەتی سەفەوی

## چاپەمەنی و بڵاوکردنەوە
* کوردستان (ڕۆژنامە)، یەکەم ڕۆژنامە بە زمانی کوردی
* کوردستان (ڕۆژنامە ١٩٤٦)، ڕۆژنامەیەکی کوردی و ئۆرگانی کۆماری کوردستان
* کوردستان (ڕۆژنامە ١٩٥٩)، ڕۆژنامەیەکی کوردیی حکوومەتی پەھلەوی، چاپی تاران
* کوردستانی نوێ (ڕۆژنامە)، ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانەیە لە ھەرێمی کوردستان لە لایەن یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە دەردەکرێت
* نامەی کوردستان، ڕۆژنامەیەکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، بە زمانی فارسی

## کەسایەتییەکان
* کوردستان موکریانی، زمانناس و نووسەر و چالاکوانی مافی ژنان و ھۆنراوە نووسێکی کورد

## میدیاکان
* کوردستان تیڤی، کەناڵێکی تەلەفزیۆنیی کوردی، سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان
* کوردستان ٢٤، پڕۆژە میدیاییەکی کوردی - ئەورووپی. لە تەلەفزیۆن و ڕادیۆ و ماڵپەڕی ئەلیکتڕۆنی پێکدێت
* کەناڵی گەلی کوردستان، کەناڵێکی کوردی ئاسمانی، بوونی بە جیا لە شارەکانی ھەولێر و سلێمانی کەناڵی ناوخۆیی ھەیە، سەر بە لایەنی یەکێتیی نیشتیمانی کوردستان
* کەناڵی کوردستان، کەناڵێکی کوردی، سەر بە ڕێکخراوی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامی

## گوندەکان
* کوردستانی بزورگ لە پارێزگای خووزستان، ئێران.
* شەھرەکی کوردستان لە پارێزگای خووزستان، ئێران.
* کوردستانی کوچەک لە پارێزگای خووزستان، ئێران.

## ھیتر
* بۆ کوردستان، و ھەروەھا ناسراو بە **ھەژار بۆ کوردستان** ناوی یەکێک لە دیوانەشیعرەکانی ھەژار
* کوردستانیکا، فەرھەنگێکی ئینگلیزی بە کوردی و فارسی، لە دانراوی عەلی جەوشەنی
* کوردستانیکا (ئینسایکڵۆپیدیا)، ئینسایکڵۆپیدیایەکی سەرھێڵ

## ئەمانەش ببینە
* کورد (ڕوونکردنەوە)
* کوردی (ڕوونکردنەوە)
کەنداوی سوێس

**کەنداوی سووێز** () کەنداوێکی دەریای سوورە کە لە باکووری ڕۆژاوای ئەم دەریایە و لە نێوان نیمچەدوورگەی سینا لە ڕۆژھەڵات و بەشی ئەفریقایی میسر لە ڕۆژاوا دایە.

کەنداوی سوێس لە ڕێگەی نۆکەندی سوێس کە لە باکووریدا ھەڵکەوتووە تێکەڵی دەریای ناوین دەبێ و یەکێکە لە ڕێگە گرینگەکانی کەشتیوانی.
شوێنەکانی نیشتەجێبوون لە دەوروو پشتی ئەم کەنداوە زۆر نین و تەنیا چەند دێھاتێک کە ماسی لە دەگرن و چەند کانگەیەک

ھەروەھا لەدوای چەند لێکۆڵینەوەیەک لە دەیەکانی ٨٠ و ٩٠ لە زۆر شوێنی کەناری و ناو ئاوی ئەم کەنداوە کانگای نەوتی دۆزراوەتەوە.

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/ خلیج سوئز - ویکی فارسی]
* - PLATE OF 37 کەنداوی سوێس و عەقەبە
* فایلی پی دی ئێفی زانیاری کەنداوی سوێس

پۆل:پارێزگای بەحرولئەحمەر
پۆل:پارێزگای سینای باشوور
پۆل:پارێزگای سوێس
پۆل:ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:کەنداوەکان
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:دەریای سوور
پۆڵکە

**پۆڵکە** یان **بەزالیا** پێکھاتووە لە خۆراکێکی ڕووەکیی ڤیگن. وەک یەکێک لە خۆراکە رووەکییەکان، کۆمەڵێک سوودی گرنگ دەبەخشێتە جەستەی مرۆڤ و ھۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دەوڵەمەندیی پێکھاتەکەی بە کۆمەڵێک مادەی سوودبەخش، بە تایبەت پاقلە بەوە ناسراوە کە رێژەیەکی زۆری پرۆتین و کانزاکانی لە خۆدا ھەڵگرتووە.

## سودەکانی پاقلە
* دوای ئەنجامدانی ڕاھێنانە وەرزشییە قوڕسەکان و ماندووبوون، گرنگە کە بڕێک لە پاقلە بخورێت، چونکە دەبێتە ھۆی پڕکردنەوەی وزەی لەدەستچوو.
* یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی پاقلە، بریتییە لەوەی کە دەوڵەمەندە بە جۆرە سوودبەخشەکانی چەوری و ئەمەش بەسوودە بۆ تەندروستیی دڵ و پاراستنی لە تووشبوون بە نەخۆشییەکان.
* خواردنی پاقلە لە ھەموو کەس زیاتر بۆ کەسانی تووشبووی نەخۆشیی شەکرە پێویستە، چونکە ھەڵدەستێت بە کەمکردنەوەی رێژەی شەکر لە جەستەدا.
* ئەو کەسانەی کە بڕیاری نەخواردنی گۆشت و پابەندبوون بە رووەکخۆرییان داوە، پاقلە سوودی گرنگی بۆیان ھەیە، چونکە رۆڵی شوێنگرەوەی گۆشتیان بۆ دەبینێت لە دابینکردنی پرۆتین.
* پاقلە یارمەتیی بەھێزکردنی سیستەمی بەرگری لەش دەدات و بەرەنگاریی تووشبوون بە نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان دەکات.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20161129085603/http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=4141&Jor=9

پۆل:دانەوێڵەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
حەکاری (ناوچەی مێژوویی)

link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Qudshanis-Hakkari Mar Shimon house.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ

**حەکاری** ناوچەیەکی شاخاوی مێژوویی بوو کە دەکەوێتە باشووری دەریاچەی وان، بەشێک لە پارێزگا مۆدێرنەکانی حەکاری، شرنەخ، وان لە باکووری کوردستان (تورکیا) و دھۆک لە باشووری کوردستان لەخۆگرتبوو. لە سەردەمی کۆتایی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا سەنجەقێک بوو لەناو ویلایەتی کۆنی وان.

## ئەمانەش ببینە
* میرنشینی حەکاری
* میرنشینە کوردییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بێ پۆل لە ئەیلوول ٢٠١٧
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پیانۆ (ڕوونکردنەوە)

* **[[پیانۆ]]** مۆسیقامێرێکی تەختەکلیلییە.

## شوێنەکان

## کەسایەتی
* پیانۆژەن ئەو کەسەیە کە پیانۆ دەژەنێت.
* رێنزۆ پیانۆ (لەدایکبووی ١٩٣٧)، تەلارسازی ئیتالی.

## ھونەر، سەرگەرمی و میدیا
### ئەنیمێ و تەلەڤیزیۆن

### مۆسیقا

### ئەلبومەکان

### گۆرانییەکان

### ھونەری تر، سەرگەرمی و میدیا

## فیلمەکان
* پیانۆژەنەکە، فیلمێکی ٢٠٠٢ـە.
بارتۆلۆمیۆ کریستۆفۆری

**بارتۆلۆمیۆ کریستۆفۆری د فرانسێسکۆ** (؛ ٤ی ئایاری ١٦٥٥ – ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٧٣١) دروستکەرێکی ئامێری مۆسیقی ئیتالی بوو کە باشتر ناسراوە بە داھێنانی ئامێری پیانۆ.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:داھێنەرانی ئیتالی
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٥
پۆل:مردووانی ١٧٣١
پۆل:داھێنەرە ئیتاڵییەکانی سەدەی ١٧یەم
ھیو لۆری

**جەیمس ھیو کالوم لوری** (بە ئینگلیزی: James Hugh Calum Laurie) خاوەنی پلەی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی (لەدایکبووە لە ١١ی حوزەیرانی ١٩٥٩) ئەو ئەکتەرێکی کۆمیدی، نووسەر، مۆسیقی و دەرھێنەرێکی ئینگلیزییە. بەناوبانگ بووە لە ئامرازەکانی ڕاگەیاندن بە یەکێک لە جووتە فرای و لوری کۆمێدی، لەگەڵ ھاوڕێکەی و ھاوکارە کۆمێدییەکەی ستیفن فرای، کە لەکارەکانی *A Bit of Fry & Laurie* و *Blackadder* و *Jeeves and Wooster بەشداری لەگەڵ کردووە لە ساڵی ١٩٨٧ تا ساڵی ١٩٩٩.*

لە ساڵی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠١٢ ڕۆڵی دکتۆر گرێگری ھاوسی گێڕاوە لە زنجیرەی House دا، کە بەھۆیەوە بووە خاوەنی خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە و شەش پاڵاوتن بۆ خەڵاتی ئێمی. لە ٢٠١١ لوری چووە ناو کتێبی گینسەوە وەک پڕسەیرکردن ئەکتەری سەر شاشە و یەکێک لە بەرزترین مووچە وەرگرانی بواری زنجیرە دراماکاندا، بە ٤٠٩٬٠٠٠ دۆلار بۆ ھەر یەکێک لە زنجیرەکانی *House*.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:دەرھێنەران
پۆل:گیتارژەنان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:سیناریۆنووسانی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
دەربەندی مالاکا

**دەربەندی مالاکا** یان **دەربەندی ملاکا** (بە زمانی مالایی: *سلات ملاکا*) نێوی ئاودڕکەیەکە لە نێوان سوماترا و نیمچەدوورگەی مالایا کە دەریای ئاندامان لە ئۆقیانووسی ھیند دا تێکەڵی دەریای چینی باشوور لە ئۆقیانووسی ئارام دەکات. وڵاتی سینگاپور لە باشووریترین خاڵی ئەم دەربەندە دایە. نێوی ئەم دەربەندە لە نێوی بەندەری ملاکا وەرگیراوە کە لە مالیزیا دا ھەڵکەوتووە و لە سەدەکانی ١٦ و ١٧ گرینگییەکەی زۆری ھەبوو. 

دەربەندی مالاکا ڕەحاتی شێوەیە و پانتایی نزیک بە ٦٥ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەی داگرتووە. ئەم دەربەندە ٨٠٠ کیلۆمەتر درێژە و لە نێوان ٥٠ تا ٣٢٠ کیلۆمەتر پانی ھەیە کە بارێکترین بەشی لە باشووری دەربدەندەکە دایە و بەرەوە باکوور پان دەبێتەوە. 
ھەروەھا لە ڕوی قووڵییەوە لە بەشەکانی باشووری دا لە کەم شوێن دەگاتە  ٣٧ مەتر و زۆرتر بە ٢٧ مەتر ھەژامر دەکرێ، بەڵام بەروە باکووری ڕۆژاوا قووڵییەکەی زۆر دەبێت و لە شوێنی بەرکەوتنی ئاوەرێژی دەریای ئاندامان دەگاتە زیاتر لە ٢٠٠ مەتر.

ئەم دەربەندە یەکێکە لە گرینگترین ڕێڕەوەکانی دەریایی جیھانە و لە گرینگترین بەندەرەکانی دەکرێ ئاماژە بە بەندەری بێلاوان لە ئیندۆنیزیا و بەندەرەکانی ملاکا و پێنانگ لە مالیزیا بکرێت. نزیکەی ێەک لەسەر چواری نەوتی خاو جیھان بەم دەربەندە دا تێدەپەڕێت کە لە دوای دەربەندی ھورموز گرینگترین شاڕێی دەریایی گواستنەوە نەوتە. ، ئەم دەربەندە بە درێژایی مێژوو لە ژێر دەستی عەرەبەکان، ھۆڵەندییەکان، پورتوگالییەکان و بەریتانییەکان دابووە و لە سەدەی ١٩ دا چەتەکانی دەریا وەکوو پەناگەیەک بۆ ھێرش کردنە سەر کەشتییە بازرگانییە ھۆڵەندی و بریتانییەکان بەکاریان دەھێنا. ئەم کێشەی چەتەکان تەنانەت لە دوای دەیەی سەرەتای ٢٠٠٠یش ھەر ھەبوو.

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/ تنگه مالاکا - ویکی فارسی]

پۆل:دەربەندی مالاکا
پۆل:دەربەندەکانی باشوری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:دەربەندەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:دەربەندەکانی ئێندۆنیزیا
پۆل:دەربەندە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:دەربەندە دەریاییەکان
پۆل:دەربەندەکانی مالیزیا
پۆل:دەریای ئاندامان
پۆل:تەنگاوە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:دەربەندەکانی ئاسیا
پۆل:تەنگاوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
تەختەی دەنگ (مۆسیقا)

[وێنۆک|تەختەی دەنگی [ھارپسیکۆردێک بە نەخشەوە]]
**تەختەی دەنگ** یان **تەختەی دەنگی** () پێکھاتووە لە ڕوویەک کە ئامێرە تەلدارەکان ھەیانە کە تەلەکان بەسەریدا دەلەرنەوە، زۆرجار بە یارمەتی پردێک. ئامێرەکانی وەک پیانۆ و گیتار و ھارپسیکۆرد ھەموویان ئەمەیان ھەیە. سوودی تەختەی دەنگ گەورەکردنی دەنگی ئەو ئامێرەیە کە ژەنراوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
پەیدانەکانی پیانۆ

وێنۆک|پەیدانەکانی پیانۆی ستەینوەی
**پەیدانەکانی پیانۆ** () پێکھاتوون لە ٣ پەیدانی سەرەکی کە لە ژێر پیانۆکەوە دانراون و بە پێ کاریان پێ دەکرێت. ئەم پەیدانانە لە ڕاست بۆ چەپ پێکھاتوون لە:
* پەیدانی ڕاگرتن: بۆ ڕاگرتنی دەنگی نۆتەکان و لەکارخستنی خامۆشکەر
* پەیدانی سۆستێنودۆ: بۆ ڕاگرتنی نۆتەیەک یان کۆردێک بە بێ ئەوەی ئەوانەی بەدوای دەژەنرێن کاری تێ بکرێ
* لەگەڵ پەیدانی نەرم: بۆ نەرمکردنەوەی نۆتەکان
ھەر لە سەرەتای داھێنانی پیانۆوە، پەرەسەندنی پەیدانەکانیش دەستی پێ کرد.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:پیانۆ
پرد (ئامێر)

[وێنۆک|پردی گیتار کە دەنگی [لەرەلەر دەگوازێتەوە]]
**پرد**(خه‌رک)لە ئامێری مۆسیقادا، پێکھاتووە لە پارچەیەک لەسەر ئامێرە مۆسیقییەکان بۆ پشتگیریکردنی تەلەکانی ئامێرە تەلدارەکان و گواستنەوەی دەنگ بۆ پارچەیەکی تری ئامێرە مۆسیقییەکە، زۆرجار ئەم پارچەیە تەختەی دەنگە، بۆ بەرزکردنی دەنگی ئامێرەکە و ئەو نۆتانەی کە ژەنراون.

## سەرچاوەکان

*
 

پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
ھۆرنبۆستێل ساکس

**ھۆرنبۆستێل ساکس** یان **ساکس ھۆرنبۆستێل** () پێکھاتووە لە سیستمێکی پۆلێنکردنی ئامێرە مۆسیقییەکان کە لە لایەن ئێرێک مۆرتز ڤۆن ھۆرنبۆستێل و کورت ساخسەوە نووسراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:ھۆرنبۆستێل ساخس
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٤
ئۆرگنی بۆری

[وێنۆک|ئۆرگنێکی بۆری لە [پاریس]]
**ئۆرگنی بۆری** یان **پایپ ئۆرگن** () پێکھاتووە لە ئامێرێکی مۆسیقی کە بە پەستانی ھەوا بە ناو بۆرییەکانیدا ئاواز دەر دەکات.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
مەودا (مۆسیقا)

[وێنۆک|نزمترین بۆ بەرزترین نۆتەی [ساکسفۆن دەتوانێت دەری بکات]]
لە مۆسیقادا، **مەودا** () پێکھاتووە لە نزمترین بۆ بەرزترین ئەو نۆتانەی ئامێرێکی مۆسیقا لە توانیدایە دەری بکات.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
پۆل:نمایشی مۆسیقا
پۆل:پەردە (مۆسیقا)
سپینێت

وێنۆک|سپینێتێک کە لە لایەن یۆھان ھێنریکەوە دروست کراوە لە ساڵی ١٧٦٥
**سپینێت** () پێکھاتووە لە وەشانێکی بچووکتر لەو ئامێرە تەختەکلیلانەی کە ھەن، وەک پیانۆ و ھارپسیکۆرد و ئۆرگن.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
کۆردۆفۆن

[وێنۆک|سێ [ئامێری تەلدار، سەدەی ١٧ھەم]]
**کۆردۆفۆن** () پێکھاتووە لە ئامێرێکی مۆسیقی کە دەنگ دەردەکات بە لەرینەوەی تەلەکانی.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:کۆردفۆنەکان
دۆی گەورە

وێنۆک|دەستپێکردن لە دۆوە (C) ناوەڕاست، بەرە و سەر و دواتر ھاتنەوە خوارەوە بە ھەمان شێوە
**دۆی گەورە** () پێکھاتووە لە پەیژەیەکی مۆسیقی کە لەسەر نۆتی دۆ بەرھەم ھاتووە. ئەم سکەیڵە ھیچ دێز و فلاتێکی نییە و بە سادەترین کلیلەکان دانراوە. پێچەوانەی ئەم کلیلە دۆی بچووکە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:کلیلە مۆسیقییەکان
پۆل:پەیژە مۆسیقییە گەورەکان
ژێ (مۆسیقا)

[وێنۆک|ژێیەکانی [گیتاری بەیس|گیتارێکی بەیسی بێ فرێت]]
لە مۆسیقادا، **ژێ** () پێکھاتووە لە ئامرازێکی ژەنین لە ئامێرە ژێدارەکاندا کە دەلەرێتەوە بۆ دەرکردنی ئاواز.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
پۆل:لەتەکان و کەلوپەلی ئامێرەکان
پۆل:ئامێرە ژێدارەکان
بنچڕ

**بنچڕ** گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا
بنچڕ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەڵاتە و لە باشوور لەگەڵ گوندی سپیدارە و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شەشۆ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کۆلکە، ماوەت.

## ئەمانەش ببینە
* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
دەشتێ

**دەشتێ** گوندێکە، کەوتووەتە قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا
دەشتێ لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی ڕەشەکان وسنجوێ لە رۆژهەڵاتی کوردستان و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی خێڵ خێڵ و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی گرگاشێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاوەکورتێ لە باشوری کوردستان.

داهاتوبژێوی دانیشتوانەکەی

بژێووی دانیشتوانەکەی بەشێوەیەکی گشتی پێشتر لەسەر کاری سەر مەرزی لاوەکی و نارەسمی بوە ئاڵوگۆڕی شمەکو کەلوپەل بوە لەمبەروئەوبەر لەنێوان کوردستانی {باشورو ڕۆژهەڵات} ئەوەش بەهۆی هەڵکەوتەی شوێنەکەی کە ناوچەیەکی سنوریە و سنورێکی فراوانی هەیە لەگەڵ رۆژهەڵاتی کوردستان . ئەو شمەکو کەلوپەلانەی ئاڵوگۆرکراوان وەکو (چا،تایەی ئۆتۆمۆبیل، قوماش، سوتەمەنی، ئاژەڵ). بەڵام بژێوی ئێستای لەسەر کاری ئاژەڵداری و کشتوکاڵیە.

خزمەتگوزاریەکان

1_قوتابخانە

لە ساڵی 1995وە دەست کراوە بەخوێندن لە گوندی دەشتێ کەخاوەن بینایەکی شەش پۆلیە لە گەڵ خانوی تایبەت بە مامۆستاکانی کە لەساڵی 2000 بنیات دراون و ئێستاتا پۆلی نۆیەمی بنەرەتی تێدا ئەخوێنرێ

2_بنکەی تەندروستی

لە ساڵی 1994وە بنکەی تەندرووستی بۆکراوەتەوەبەشێوەیەکی سەرەتای تا بەرواری 23_5_2000 بینای تایبەت بە بنکەکەو دکتۆر بنیات ئەنرێ و تا ئێستاش فریاگوزاریە سەرەتایەکان پێشکەش بەنەخۆش ئەکرێ.

3_کارەبای نیشتیمانی وپڕۆژەی ئاوی خواردنەوەو مزگەوتی تایبەت بە خۆی هەیە.

4_ڕێگەوبانی قیرتاوە تەنها کیلۆمەترێک نەبێ کە ڕێگەی جیابونەوەی گوندەکەیە لە شاڕێگای گوندەکانی تر کە  تێکەڵە ڕێژە.

ژمارەی دانیشتوانو ماڵەکانی

ژمارەی ماڵەکانی پێش ساڵی 2000نزیکەی 50ماڵ بوە بەڵام ئێستا ژمارەی ماڵەکانی 25 ماڵەو نزیکەی125 کەس تێیدا ئەژی.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
فۆنۆگراف

وێنۆک|فۆنۆگرافەکەی ئەدیسۆن، ١٨٩٩
**فۆنۆگراف** () پێکھاتووە لە ئامێرێکی تۆمارکردنی دەنگ کە لە ١٨٧٧دا داھێنراوە لە لایەن تۆماس ئێدیسۆنەوە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:تۆماس ئێدیسۆن
پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم
پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
ڕۆژی شوکرانەبژێری

**ڕۆژی شوکرانەبژێری** یان **ڕۆژی سپاسگوزاری** () پشوویەکی نەتەوەیییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا بۆ شوکرانەکردنی بەروبوومی ئەو ساڵە کە خەریکە تەواو دەبێت.

ئەو ڕۆژە لە چوارەم پێنجشەممەی مانگی تشرینی دووەمە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، و  لە دووەم دووشەممەی مانگی تشرینی یەکەم لە کەنەدا. ڕۆژی شوکرانەبژێری ڕەگی دینی و ڕۆشنبیری ھەیە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشێوەیەکی سێکۆلاریزم ئاھەنگەکان بەڕێوە دەچن.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

شوکرانەبژێری لە دیمۆز

پۆل:ڕۆژی شوکرانەبژێری
کلاڤیکۆرد

وێنۆک|کلاڤیکۆردێک
**کلاڤیکۆرد** () ئامێرێکی مۆسیقی ئەورووپی بوو کە لە سەدەکانی ناوین بەکار دەبرا.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:ئامێرە ژێدارەکان
جاکی کووگن

**جاکی کووگن** ( • ١٩١٤-١٩٨٦) ئەکتەرێکی کۆمیدییە، لە لۆس ئەنجلەسی ولایەتی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩١٤ لە بنەماڵەیەکی ھونەرمەند لە دایک بووە.
لە تەمەنی پێنج ساڵیدا دەستی بە کاری ئەکتەری کردووە، سەرسامی ئەکتەری بەناوبانگ چارلی چاپلین بووە. لە ساڵی ١٩١٩ لەفلیمی (A Day´s pleasure) لەگەڵ چاپلیندا ڕۆڵی گێڕاوە، لە پاش ئەو فلیمە ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد.
دوای ئەوەی کە خانەوادەکەی ھەموو سەروەتەکەیان خەرج کرد، ئەمەریکا ھەستا بە دانانی یاسایەک بۆ پاراستنی ئەو سەروەت و سامانەی کە منداڵێکی ئەکتەر ھەیەتی، تاوەکو ئێستاش ئەو یاسایە لە ئەمەریکا پەیڕەو دەکرێ بە ناوی یاسای کووگن، ئەو یاسایە پێشتر تایبەت بوو بە کەسانێک کە ئەکتەر بوو لە پاشان بوو بە یاسایەکی تایبەت بە ھەموو منداڵ و ھەرزەکارێک کە تەمەنی لە نێوان ١-١٨ ساڵ بێت. دواجار لە ساڵی ١٩٨٦، کووگن توشی نەخۆشی دڵ بوو، دڵی ڕاوەستا و مرد.

## سەرچاوەکان

*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
یەکەم قوتابخانەی ڤیەننایی

**یەکەم قوتابخانەی ڤیەننایی** () دەستەواژەیەکە بەکار دێت بۆ ئاماژەکردن بە ئاوازدانەرانی دەمی کلاسیک لە ڤیەننا. ئەم ئاوازدانەرانە پێکھاتوون لە: یۆسێف ھایدن، ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارت، لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن، و فرانز شوبێرت.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژەنیارانی نەمسایی
ئاگا (فیلم)

**ئاگا** یەکەم فیلمی کوردی ئەنیمەشنی دوو ڕەھەندییە کە باس لە ئەنفال دەکات، فیلمەکە ٦٠ خولەکە و لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٧ نمایشکرا.

بۆ یەکەم جار لە کوردستان فیلمێکی ئەنیمەیشن بەرھەمدەھێندرێت بە ناوی "ئاگا" کە لەسەر شاشەی سینەماکانی کوردستان پەخشکراوە.

فیلمی "ئاگا" نووسین و سیناریۆی ئەمیر حاجی داوودە، و ئەم فیلمە ئەنیمەیشنە لەلایەن بێھنام بابازادە، کە کوردێکی ڕۆژھەڵاتە دەرھێنانی بۆ کراوە، ھاوکات ‎بەڕێوەبەری ھونەری گەیلان عەبدوڵڵایە.

ئەم فیلمە ئەنیمەیشنە لەلایەن ستافێکی کورد و ستافێکی ئێرانییەوە دەرھێنراوە و کۆمەڵێک ھونەرمەند و کەسایەتی بەناوبانگی کورد ڕۆڵی سەرەکی لەم فیلمەدا دەبینن. ھەریەک لە ڕەنج سەنگاوی، ھەژان ھێرش، و ساز ئاسۆ ڕۆڵی تێدا دەبینن، کاری ساوند دیزاینی لەلایەن بژار دیلان بۆ کراوە و گۆرانییەکەی لەلایەن دەریا کاروان وتراوە و بەرھەمھێنانی ئەدیابین ئەجێنسییە.

## چیڕۆک
*‎ئاگا* چیڕۆکێکە کە باس لە منداڵێکی کورد دەکات، کە دەربازبووی ژێردەستی ڕژێمی بەعسە لەکاتی ئەنفالکردنی خانەوادەکەی و گوندەکەیان، ھاوکات ئاگا بەبیرھێنانەوەیەکە لەو نەھامەتیانەی کە کورد لە ساڵانی ڕابردوو لەسەر دەستی دوژمنانی بینیویەتی.

## پەخشکردن
‎لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە شاشەی زۆربەی سینەماکانی کوردستان  نمایشکرا. و لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٨ بۆ یەکەمجار لە تەلەڤیزیۆنی ئاسمانیی ڕووداو پەخشکرا، کە ھاوکاتە لەگەڵ ڕۆژی یادکرنەوەی قوربانیانی ئەنفال.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوکان
* ماڵپەڕی خەندان، خەندان لایف

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* پەخشی ئاگا بەشێوەی ڕاستەوخۆ لە لاپەڕەی فەرمیی ڕووداو لە فەیسبووک

پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە کوردییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە دوو ڕەھەندییەکان
کەشتی پشکنینی مەریخ

وێنۆک|وێنەیەکی خولگەڕی لێکۆڵینەوەی مەریخ

**خولگەڕی لێکۆلینەوەی مەریخ** (بە ئینگلیزی: (Mars Reconnaissance Orbiter (MRO)، خولگەڕەکە تایبەت بوو بە لێکۆڵینەوە و زانیاری وەرگرتن و ئاشکراکردنی نھێنییەکانی ھەسارەی مەریخ، ئەو خولگەڕە لە ١٢ ئابی ساڵی ٢٠٠٥ رەوانەی دەرەوەی زەویکرا، کێشی ئەو ئامێرە نزیکی ٢ تەن دەبوو، کە قورسترین ئامێری مرۆڤایەتی بوو بەو کێشە زۆرە بنێردرێتە ھەسارەی مەریخ. ئەو خولگەڕە ھەموو پێداویستیەکان و ئامێرەکانی لەسەر بوو، ئەو خولگەڕە دەگەڕا بە دوای دۆزینەوەی ئاو لەسەر مەریخ، ئەگەر ھاتوو رۆژێکیش بوونی ھەبووبێ، لەگەڵ ئەوەش دەگەڕا بۆ ئەوەی شوێنی پێی مرۆڤ بدۆزێتەوە لەسەر مەریخ ئەگەر ھەبێت.
[وێنۆک|وێنەیەکی دەمی ڤیکتۆریا کە نیشان دەدا ئامێری [ئاپرتوونتی لە کوێیە]]

## ناردنی
کەشتی ئاسمانی (خولگەڕی مەریخ) نزیکی ٧٢٥ میلیۆن دۆلاری تێدا خەرجکرا، گەیشتە خوولگەی ھەسارەی مەریخ لە ١٠ تشرینی دووەمی سالی ٢٠٠٦

## ئەمانەش ببینە
# سپیریت
# ئاپرتوونتی
# کیوریاستی
# فینێکس
# مارس ٢
# مارس ٣

## سەرچاوە
مالپەری مالین لەبۆ زانستی بۆشای ئاسمان

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
سیستەمی زانستی بۆشایی مالین

وێنۆک|کۆمپانیای مالین لەبۆ دروستکردنی کەل و پەلی زانستی بۆشایی

**کۆمپانیای مالین** () کورتکراوە: MSSS) بارەگای سەرەکی لە سان دیگۆی ویلایەتی کالیفۆرنیایە، ئەم کۆمپانیایە کار دەکات بۆ بەرەوپێشبردنی سیستمی کەلوپەلی زانستی بۆشایی. کۆمپانیاکە چەندین زانای گەورەی ھەیە، بەرێوبەرەکەشی (مایکڵ س. مالین)ە، کە کۆمپانیاکەی لە سالی ١٩٩٠ دروستکرد. کۆمپانیاکە لە یەکەم کاری لە سالی ١٩٩٣ سەرکەوتوو نەبوو لە دۆزینەوەکانی مەریخ، بەلام دوای ئەوە پەرەی بە کامێرای Camera Ground Data System دا. دوای ئەو گەرانە ئەمجارە پەرەی بە کامێرای Mars Global Surveyorدا کە تایبەتە بە مەریخ
وێنۆک|بەرھەمێکی کۆمپانیای مالین کە ئامێری(Mars Orbiter Camera)
بەلام دوای ئەوە یەکێک لە کارە سەرکەوتووەکانی کامێرای چاودێریمەریخە (MOC)، لە ساڵی ١٩٩٧ ھەتا سالی ٢٠٠٦ بە کامێرای (MOC) نزیکی ٢٤٣٫٠٠٠ وێنەی گرتووە.

## خشتەی سەرکەوتنەکانی
کۆمپانیای مالین ئەو کامێرانەی دروستکردووە بۆ وەکالەتی ناسا:
* وێنەگری ڕەنگا و ڕەنگی مەریخ
* کامێرای کاتی (CTX)

## دەسکەوتە وێنەیەکانی


پەڕگە:Mars Global Surveyor 1.jpg|وێنۆک|خاکی مەریخ لە سالی ٢٠٠٠
پەڕگە:Moc2 166a msss.gif|وێنۆک|ناوچەیەکی تەختی مەریخ لە ئابی سالی ١٩٩٩]
پەڕگە:PIA11858 Starburst Spider.jpg|وێنۆک|ناوجەی جالجالۆکەی مەریخ، رووبەری ناوچەکە ١ کیلۆمەتر، (٠٫٦٢ میل)
 

## سەرچاوەکان
# مالپەری فەرمی کۆمپانیای مالین
# ناسا کۆمپانیای مالینی ھەلبژارد لۆ کەل و پەلە بۆشاییەکانی
# زانیاری تەواو  دەربارەی کامێرا پێشکەوتوەکانی کۆمپانیای مالین
ڕاوکردنی گەنجینە

**ڕاوکردنی گەنجینە** بریتییە لە گەڕان بەدوای شمەکی بە نرخی وەک زێڕ و ئەڵماس، یان ھەر شمەکێکی تر کە لایەنەکە بەدوای دەگەڕێت.

## بەناوبانگترین دۆزەرەوەکان

* میڵ فیشەر (دۆزەرەوەی کەشتی گلیۆنی ئیسپانی نۆسترا سینیۆرا دی ئاتوشا)
* کوراک گراهام (گوێزەرەوەی جەنگ و نووسەر)
* مایک هاچەر (دۆزەرەوەی "نانجینگ کارجۆ") (کاروانی کارجۆ)
* خوان پۆنسێ دی لیۆن (گەڕان بەدوای ئاڵتون لە جیهانی نوێدا و لەگەڵ گەرماوی گەنجێتی)
* ڕۆبێرت مارکس (زانا لە بواری شوێنەواری ژێر ئاو و نووسەر)
* دکتۆر ئێدوارد لی سپنس (زانایەکی پێشەنگ لە بواری شوێنەواری ژێر ئاو و نووسەر)
* هاینریچ چیلیمان (فرۆشیارێک گۆڕدراوە بۆ دۆزەرەوە بە دوای گەنجینەدا، وە دادەنرێت بە دامەزرێنەری شوێنەوارناسی مێژووی و دۆزەرەوەی شاری تەڕوادەی ونبوو)

## سەرچاوەکان
* http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/underwater-cultural-heritage/protection/
ئۆکتەیڤ

لە مۆسیقادا، **ئۆکتەیڤ** () پێکھاتووە لە نۆتەکانی نێوان دوو پەردەی جیاواز. بۆ نموونە، لە دۆی ناوەڕاست، تا دۆی دواتر، ئۆکتەیڤێکە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
کەناڵی مۆزامبیک

**کەناڵی موزامبیک**  (*بە [[پورتوگال]]ی :Canal De Moçambiqu*) ئاوەڕێیەکە لە ئۆقیانووسی ھیند نێوان دوورگەی ماداگاسکار لە ڕۆژھەڵات و وڵاتی مۆزامبیک  لە کیشوەری ئەفریقا لە ڕۆژاوایدا ھەڵکەوتووە. ئەم ئاوەڕێیە  نزیک بە ١٦٥ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر و لە سەردەمی دابەشبوونی کیشوەری گەورەی گۆندوانا و ئەو کاتەی کە ماداگاسکار لە کیشوەری ئافریقا جیا بۆتەوە وەدیھاتووە، درێژییەکەی بریتییە لە ١٦٠٠ کیلۆمەتر و پانییەکەی لە ٤٠٠ تا ١٠٠٠ کیلۆمەتر لە گۆڕان دایە.

ھەروەھا قووڵی ئەم کەناڵە لە قووڵترین شوێنی دەگاتە ٣٠٠٠ مەتر کۆمەڵەدوورگەکانی کۆمۆرۆ دەرگای باکووری و دوورگەکانی باسا داندیا و دوورگەی ئوروپا لە باشوری ئەم ئاوەڕێیە دان. ئەم دوورگانە گرینگی ستراتێجییان ھەیە و لەسەر خاوەندارێتییان لە نێوان فەرەنسا و مۆزامبیک ناکۆکی ھەیە.

کەناڵی مۆزامبیک ئاوەڕێیەکی گرینگی کەشتیوانی ڕۆژھەڵاتی ئافریقایە و گشت ڕووبارە گرینگەکانی ماداگاسکار دەڕژێنەوە ئەم کەناڵە. ھەردوو بەندەری ماھاجانگا و تولیاری لەم کەناڵە دا ھەڵکەوتوون و لە کەناری بەرنابەریان دا سەرەتای ڕووباری زامبزی لێیە کە لە ئەنگۆلا وە دێت و سنووری ھەر چوار وڵاتی زامبیا، زیمبابوی، بۆتسوانا، نامیبیا دیار دەکات و دەچێتەوە مۆزامبیک، لەسەر ئەم ڕووبارە بەندەرگەلی ماپوتۆ، مۆزامبیک و بیرای لەسەرە. ھەروەھا چەند تەوژمی زەریایی گرینگ وەکوو مۆزامبیک و تەوژمی گالس بەم کەنداوە دا تێدەپەڕن.

## سەرچاوەکان
* [//https://web.archive.org/web/20170919105115/http://geography.name/mozambique-channel/ ماڵپەڕی جیۆگرافی]

پۆل:کەناڵی مۆزامبیک
پۆل:دەربەندەکانی ئەفریقا
پۆل:دەربەندە دەریاییەکان
پۆل:تەنگاوە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:سنووری ناوچەکانی باشوری نیوەگۆی زەوی (فەرەنسا)
پۆل:سنوورەکانی ماداگاسکار
پۆل:سنوورەکانی کۆمەڵەدوورگەی قەمەر
پۆل:سنوورەکانی مۆزامبیک
جۆن برادوود

وێنۆک|
**جۆن برادوود** ( • ٦ی تشرینی یەکەمی ١٧٣٢ - ١٧ی تەممووزی ١٨١٢) دروستکەرێکی پیانۆی سکۆتلەندی بوو، ھەروەھا دۆزەرەوەی برادوود ئێند سەنز بوو، کە شەریکەی دروستکردنی پیانۆ بوو.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٣٢
پۆل:مردووانی ١٨١٢
ستاینوەی

وێنۆک|لۆگۆ
**ستاینوەی ئێند سەنز** (، ھەروەھا ناسراوە بە **ستاینوەی**) کۆمپانیایەکی دروستکردنی پیانۆی ئەمریکی-ئەڵمانییە کە لە ساڵی ١٨٥٣دا لە مانھەتانی نیویۆرک دۆزراوەتەوە لە لایەن ھێنریک ئینگلھارد ستاینوێ.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٥٣
پۆل:کۆمپانیاکانی دروستکردنی پیانۆ
پۆل:براندە ئەمریکییەکان
فرانز لیست

**فرانز لیست** ( • ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٨١١ - ٣١ی تەممووزی ١٨٨٦) ئاوازدانەر، پیانۆژەنی ڤێرتوسۆ، مایسترۆ، مامۆستای مۆسیقا، ئۆرگنژەن، چاکەکار، و نووسەرێکی ھەنگاریایی سەدەی ١٩ھەم بوو.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:لەدایکبووانی ١٨١١
پۆل:مردووانی ١٨٨٦
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
ئۆرگن

[وێنۆک|[پایپ ئۆرگنێک]]
**ئۆرگن** () ئامێرێکی تەختەکلیلە کە بۆری ھەیە و بە کلیلەکانی سەر تەختەکەی یاخود بە پەیدان دەژەنرێت.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
گۆتفرید سیلبەرمان

**** ( - ١٤ی کانوونی دووەمی ١٦٨٣ - ٤ی ئابی ١٧٥٣) دروستکەرێکی ئامێری تەختەکلیلی ئەڵمانی بوو. ئەو ئامێری وەک ھارپسیکۆرد، کلاڤیکۆرد، ئۆرگن، و فۆرتپیانۆی دروست دەکرد، ئەو زیاتر ناسراوە بە دروستکردنی فۆرتپیانۆ و ئۆرگن.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٨٣
پۆل:مردووانی ١٧٥٣
سباستیان ئێرارد

**** (، ٥ی نیسانی ١٧٥٢ - ٥ی ئابی ١٨٣١) ئامێردرووستکەرێکی ئەڵمانی بوو، کە ئامێری فەڕەنسی درووست دەکرد و پسپۆڕی درووستکردنی ئامێری پیانۆ و ھارپ بوو.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٢
پۆل:مردووانی ١٨٣١
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:کۆمپانیاکانی دروستکردنی پیانۆ
ئێگزۆمارس

وێنۆک|وێنەی ئامێری دەرکی مەریخ
**بایۆلۆجی بۆشایی لەسەر بارام** ئەکسۆمارس () پرۆژەیەکی گەورەی پێشکەوتووی دەزگای بۆشایی ئەوروپی (ئیسا)، بە ھاوکاری دەزگای بۆشایی رووسی (رۆسکۆسمۆس) بە ئامانجی لێکۆلینەوە لەسەر بوونی ژیان لەسەر مەریخ لە ئێستا و لە رابردووشدا لە رێگەی ناردنەوەی زانیاری لە لایەن ئەو ئامێرەوە کە لەلایەن ٢ مووشەکی پرۆتۆنی رووسی رەوانەی سەر ھەسارەی مەریخدەکرێ، ھەنگاوی یەکەم بە مانگی دەسکرد کە بە یارمەتی سیستەمی TGO و کەشتیەکی بۆشایی جێگیر بۆ بەھای کەشوھەوا پێویستی بە سیستەمی EDMە، ئەو ئامێرە پێویستە لێکۆلینەوە لەسەر پشتێنەی کەشوھەوا و وە گەران بە دوای گازی میسان،
* ئەو ئامێرە کەشتیەکی مەریخیە سەر بە دەزگای ئەوروپایە دروستکرایە لۆ لێکۆلینەوە لەسەر رووی بارام و ناوەوەی بارام وە لێکۆلینەوە لەسەر چۆنیەتی ژیان لەسەر مەریخ

## ئامانجە گرنگەکان
ئەو ئامێرە و ھەموو ئامێرە گەردوونیەکان چەندین کەرەستە و کەل و پەلی پێویستە و ئامانجی تایبەتی خۆیان و ھەیە و ھەر ئامێرێکیش ئامانجی جیاوازی ھەیە لە بەدەست ھێنانی زانیاری و لێکۆلینەوە زیاتر لۆ مرۆڤ و مرۆڤایەتی ئامێری (ئێکسۆمارس) یش چەندین ئامانجی ھەیە و دەیەوێ لێکۆلینەوەی زیاتر لەسەر ھەسدارەی مەریخ بکا ئەوانەش:
* پێداویستی بەرگی قوورس بۆ یارمەتیدانی کەوتنە خوارەوەی لە مەریخ
* پێداویستی کەل و پەلی ھەڵکۆلین بۆ ئەوەی لەسەر مەریخ ژێر خاکەکەی ھەلبکۆلێ و لێکۆلینەوەی لەسەر بکا
* پێداویستی کۆنترۆلکردنی جوولەی ئامێرەکە لۆ لێکۆلینەوە لەسەر رووی ھەسارەکە بە ھۆکاری پەیوەندی
* پێداویستی وەرگری وزەی خۆری بۆشایی لەسەر رووی بارام

وە لۆ زانیاری زیاتر و لێکۆلینەوەی زیاتر چەند ئامانجی ھەیە ئەوانیش:
* لێکۆلینەوە لەسەر پێداویستیەکانی ژیان لەسەر ھەسارەی بارام لە ئێستا و لە داھاتووش
* لێکۆلینەوە لەسەر گازەکان و پشتێنەی کەشج و ھەوای مەریخ وە لێکۆلینەوە لەسەر چۆنیەتی دروستبوونی
* لێکۆلینەوە لەسەر جۆری بیرە ئاویەکانی مەریخ
* لێکۆلینەوە لەسەر رووی مەریخ لۆ دیاریکردنی مەترسیەکانی لۆ ئەو کەشتیانەی کە لە داھاتوو بەرەو رووی مەریخ رەوانە دەکرێن
* لێکۆلینەوە لە ژێر خاکی مەریخ لۆ پێداویستیەکانی ژیان

وە کاروانی کەشتی ئاسمانی (ئێکسۆمارس) ٢ ھەنگاوە، ھەنگاوی یەکەم لە سالی ٢٠١٦ ئەنجامدرا و ھەنگاوی دووەم لە سالی ٢٠٢٠ ئەنجام دەدرێ

## پێشانگا

پەڕگە:Oberhausen - Gasometer - Sternstunden 33 ies.jpg|وێنۆک|وێنەی ئامێرەکە لە ولاتی ئەڵمانیا
پەڕگە:Cmglee Cambridge Science Festival 2015 ExoMars Rover.jpg|وێنۆک|نیشاندانی ئامێری ئێکسۆمارس لە ڤیستیڤالی زانستی کامبرێج لە بەریتانیا
پەڕگە:Paris Air Show 2007-06-24 n18.jpg|وێنۆک|نیشاندانی قەبارەی ناوەندی ئامێرەکە  لە پاریس لە ولاتی فەرەنسا لە سالی ٢٠٠٧
پەڕگە:ExoMars model at ILA 2006.jpg|وێنۆک|دیزاینێکی کەشتی ئاسمانی ئیکسۆمارس لە سالی ٢٠٠٦ لە  بەرلین
 

## سەرچاوەکان
* مالپەری فەرمی ئیکسۆمارس لە مالپەری فەرمی دەزگای بۆشای ئەورووپی (ئیسا)
* زانیاری دەربارەی ئیگزۆمارس لە ماڵپەری ne.se

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
دەربەندی پالک

**دەربدەندی پالک** () ئاوەڕێیەکە لە باشووری ڕۆژاوای کەنداوی بەنگال لە *زەریای ھیند* دا، ئەم دەربەندە لە نێوان باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیند و باکوری سریلانکا دا ھەڵکەوتووە. ئەم دەربەندە نزیک بە ٤٠ بۆ ٨٥ مایل (٦٤ تا ١٣٧ کیلۆمەتر) پانتاییھەیە و درێژییەکەی دەگاتە ٨٥ مایل (١٣٧ کیلۆمەتر) ھەروەھا کۆمەڵە گردێکی ژێرئاوی وەک پێلی لە باشووریدا ھەڵکەوتوون کە ئادامز بریج (یان راماز بریج) پێک دێنن. ھەروەھا دوورگەی پامبان (ھی ھیندستان) و دوورگەی منار (ھی سریلانکا) لە باشووری ئەم دەربەندەدان. چەندین ڕووبار، لەوانی ڕووباری وایگای ھیند دەڕژێنە ئەم تەنگاوە وە چەندین دوورگەی سریلانکاش ھەر لەوێدا ھەڵکەوتوون.

بەندەری جەفنا، ناوەندی بازرگانی باکووری سریلانکا لە ڕێگەی ئەم دەربەندەوە لەگەڵ ویلایەتی تامیل نادوی ھیند بازرگانییان ھەیە. ھەروەھا کەشتییەکی تایبەت بە بارکردنی واگۆنی شەمەندەفەر لەم دەربەندە دا لە ھاتووچۆ دایە.

دەربەندی پالک ئاوەڕێیەکی مەترسیدارە و زۆربەی کەشتیوانەکان خۆیانی لێ دەپارێزن، بەشی باشووری ئەم دەربەندە بە کەنداوی پالکیش نێو دەبردرێ.

## سەرچاوەکان
* [//https://web.archive.org/web/20170919105115/http://geography.name/mozambique-channel/ ماڵپەڕی جیۆگرافی]
* [//http://www.theodorekaye.com/palk-strait-2// گەلەری وێنەی دەربەندی پالک]

پۆل:دەربەندی پالک
پۆل:ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:دەربەندەکانی ئاسیا
پۆل:دەربەندە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:دەربەندە دەریاییەکان
پۆل:دەربەندەکانی سریلانکا
پۆل:دەربەندەکانی ھیند
پۆل:سنووری ھیند و سریلانکا
پۆل:تەنگاوە نێودەوڵەتییەکان
دەزگای بۆشاییی ئەورووپی

**دەزگای بۆشایی ئەورووپی** (بە ئینگلیزی: European Space Agency) ئەوە دەزگایەکی نێودەولەتیە لەبۆ ئاشکراکردنی نھێنی و زانیاریەکانی بۆشایی ئاسمان (گەردوون)، وە ٢٢ دەوڵەت لەو دەزگایە ئەندامن و یارمەتی پرۆژە و چالاکیەکانی ئەو دەزگایە دەدەن. نەمسا و بەلجیکا (ئەندامی ھەمیشەی ئەو دەزگایەن بەپێی گرێبەستیان لەگەل یەکێتی ئەورووپا لە مانگی تشرینی یەکەمی سالی ٢٠٠٨) وە دانیمارک و فینلاند و فەرەنسا و ئەڵمانیا و ئێرلەندا و ئیتاڵیا و ھۆڵەندا و نەرویج و ئیسپانیا و سوید و سویسرا و شانشینی یەکگرتوو ئەندامن، بەلام ھەر یەک لە ولاتانی کەنەدا و فینلاند بەس بەشدارن.
[وێنۆک|بارەگای دەزگای بۆشایی ئەورووپی لە [پاریس لە پایتەختی ولاتی فەرەنسا]]

ئەو دەزگایە لە ٣٠ ئابی سالی ١٩٧٥ دامەزرا وە بارەگای سەرەکی لە وڵاتی فەرەنسایە لە شاری پاریس، وە بە نزیکەی ٢٠٠ کارمەندی ھەیە لە ھەموو جیھان و بوودجەی سالانەی نزیکی ٥٫٢٥ میلیارد یۆرۆیە / دەکاتە ٥٫٧٧ میلیارد دۆلار بۆ سالی ٢٠١٦. دەزگای بۆشایی ئەورووپا پەیوەندی ھەیە لەگەل وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی لەبۆ زانیاری وەرگرتن و لیکۆلینەوەی زیاتر دەربارەی مانگ و ھەسارەکان و زەوی.

ئەو دەزگایە جگە لە بارەگای سەرەکی چەندین بارەگای دیکەی وەک لق ھەیە ئەوانیش:
* ناوەندی ئەورووپی لۆ گەران بۆ بۆشایی (ESTEC): ئەوە بەرپرسیارە لە رێکخستنی بەرنامە بۆشاییەکان لە نۆردریکە لە ولاتی ھۆڵەندا
* ناوەندی جێبەجێکاری بۆشایی ئەورووپی (ESOC): ئەوە بەرپرسیارە لە مانگە دەسکردەکانی تیبەت بە دەزگای بۆشایی ئەورووپی لە دارمستاد لە ولاتی ئەڵمانیا
* ناوەندی ئەورووپی لۆ جێبەجێکردنی بۆشایی (EAC): ئەوە بەرپرسیارە لە راھێنان و ئاگاداری بۆشایی ئەو ناوەندەش ھەیە لە شاری کۆلن لە ولاتی ئەڵمانیا
* پەیمانگای ئەورووپی لۆ بۆشایی (ESRIN): ئەوە بەرپرسیارە لە بلاوکردنەوە و زەخیر کردن و نامە ناردنی پەیوەندیەکان لە مانگە دەسکردەکان لۆ دەزگای بۆشایی ئەورووپا ئەو پەیمانگایەش بارەگای لە شاری فراسکاتی لە وڵاتی ئیتاڵیا
* ناوەندی زانستی بۆشایی ئەورووپی (ESAC): ئەوەش لە شاری مەدریدە لە ولاتی ئیسپانیا

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی دەزگای بۆشایی ئەورووپی 
* وتاری «European Space Agency» ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:ئیسا
بایزاوا، دیواندەرە

**بایزاوا** یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٤٧ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢٥٦ کەسە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری دیواندەرە (بە فارسی) 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
گەورەدێ، گاپیڵۆن

**گەورەدێ** گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی گاپیڵۆن، قەزای ماوەت، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

گوندی **گەورەدێ** کەوتۆتە باکوری پارێزگای سلێمانیەوە سەر بە ناحیەی گاپێڵۆنە لە قەزای ماوەت و وە خەڵکی ئەم گوندە لە عەشیرەتی جافن، و یەکێکە لە دوانزە گوندی دۆڵی کە بریتین لە گوندەانی (گاپێڵۆن، چۆخماخ، سنگر، مێووڵاکە، کانی مێوو، کۆڵەرد، باڵخ، (بەرزەدێ)گەڕەدێ، وڵاغلوو، مالوومە)
ئەم گوندانە لەسەردەمی ئاغایەتی ھەباس ئاغای سەلیم ئاغای بابەبکر میراودەلی دەسەڵاتی بەسەر ناوچەکە ھەبووە بۆیە پێیان وتراوە دوانزە گوندی دۆڵێ بەڵام لەبەرئەوەی یەکێکن لە گوندەکانی دۆڵی جافایەتی بۆیە بەشێکیان ھەربە دۆڵی جافایەتی ناویان دەرکردووە.

## جوگرافیا
گەورەدێ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی گەڵاڵە و لە باشوور لەگەڵ گوندی کانی مێو و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قامیش و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گوێزیلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان