کۆماری حەوت دوورگەی یەکگرتوو

**کۆماری حەوت دوورگەی یەکگرتوو**، (بە تورکی عوسمانی: جزاییر سبعە موجتمعە جومھوری، یۆنانی: Ἑπτάνησος Πολιτεία Eptánisos Politía). دەوڵەتەکە لە ٢١ی ئازاری ١٨٠٠ لە دوورگەکانی یۆنانی دامەزرا، کە لە ساڵی ١٨٠٠ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی لە فەڕەنسا وەرگیرا.

کۆمار دوای ئەوە دامەزرا کە بەلەمێکی ھاوبەشی ڕووسیا و عوسمانی دوورگەکانیان گرت و کۆتایی بە دەسەڵاتی دوو ساڵەی کۆماری فەڕەنسا ھێنا. ھەرچەندە خەڵکی دوورگەکە ھیوای سەربەخۆیی تەواویان دەخواست، بەڵام دەوڵەتی نوێ تەنیا ئۆتۆنۆمی پێدرا و بوو بە لقێکی باب ئەلعالی عوسمانی و بە دی فاکتۆ لە ژێر ھەژموونی ڕووسیادا. سەرەڕای ئەوەش، ئەوە یەکەمجار بوو کە یۆنانیەکان لە دوای ڕووخانی دوا پاشماوەی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی بۆ عوسمانییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی پازدەھەمدا، خۆبەڕێوەبەرییان پێدرا. لە ساڵی ١٨٠٧ کۆمارەکە درایە دەست ئیمپراتۆریەتی فەرەنسی ناپلیۆن، بەڵام دوورگەکان دامەزراوەکانی حکومەتیان پاراست. ئینگلیزەکان وردە وردە لە ساڵی ١٨٠٩ەوە کۆنترۆڵی دوورگەکانیان کرد و دوای پەیمانی پاریس، دوورگەکان بە شێوەیەکی فەرمی ڕێکخران بۆ ئەمریکای دوورگەکانی یۆنانی لە ژێر پاراستنی بەریتانیادا.

دۆخی حەوت دوورگە گەورەکەی دەریای ئایۆنی گۆڕا کاتێک فەڕەنسا لە ساڵی ١٧٨٩دا میسری داگیرکرد. لەگەڵ دروستبوونی ھاوپەیمانی دژ بە فەرەنسا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا بۆ یەکەمجار لە مێژوودا بوونە ھاوپەیمان. بەلەمی ھاوپەیمانان بە فەرماندەیی دەریاوان فیۆدۆر ئوشاکۆڤ لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و قادر بەی سەر بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، گەشتێکیان بۆ دەریای ئادریاتیک و قەڵاکانی کەناراوەکانی دەستپێکرد. کەنارەکانی یۆنانی بەشێک بوو لە بەشەکانی یۆنان کە لەلایەن فەرەنسا گیرا بوو. لە ٥ی ئازاری ساڵی ١٧٩٩ قەڵای کۆرفو کە فەرەنسییەکان پەنایان بۆ بردبوو، گیرا. لە ٢١ی ئازاری ساڵی ١٨٠٠ ڕێککەوتنێکی دامەزراندنی دوانزە مادەی لە نێوان ڕووسیا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا واژۆ کرا، کۆمارێک دامەزراند کە لە کاروباری ناوخۆی خۆیدا سەربەخۆ بێت و لە کاروباری دەرەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا ژێردەستەی دەوڵەتی عوسمانی بێت. ئەم پێکھاتەیە لە ژێر گەرەنتی ڕووسیاشدا دەبوو. لە دروستکردنی ئەم پێکھاتەیەدا، ئیدارەی عوسمانی لە دوبرۆڤنیک لە مۆدێلی ئەوەوە وەرگیرا و ئیمتیازاتی بازرگانی ھاوشێوەی پێدرا و ئەنجومەنی پیران کە لە کەسایەتییە دیارەکان پێکھاتبوو پێشبینی کرا.

بەپێی پەیمانی تیلسیت کە لە ٩ی تەمموزی ١٨٠٧ واژۆکرابوون، درا بە یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا، ناپۆلیۆن بۆناپارت. لە دووەم مادەی نھێنی پەیماننامەکەدا، ڕووسیا مافەکانی بەسەر کۆماری حەوت دوورگەیدا گواستەوە بۆ فەرەنسا لە بەرامبەردا کە ئەم دووەمیان دەستبەرداری پێداگری خۆی بوو لەسەر دووبارە دامەزراندنەوەی شانشینی پۆڵەندا. بەڵام بە پێچەوانەی ئیمپراتۆریەتی ئیلیریاوە ئەم دەوڵەتە لەلایەن فەرەنساوە نەخراوەتە پاڵ. کۆماری حەوت دوورگەیی کە لە ژێر ناوی République Septinsulare یان République des Sept-Îles درێژە بە بوونی خۆی دا، کاتێک ئینگلتەرا دەستی بەسەر دوورگەکاندا گرت، ھاتە سەردەمێکی نوێ. ئەم دەوڵەتە کە لە ساڵی ١٨١٥ بە پەیمانی پاریس وەک پارێزگارییەکی بەریتانیا دامەزرا، دوای ماوەیەک لەگەڵ دامەزراندنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی دوورگەکانی یۆنانی لە ژێر پاراستنی بەریتانیادا لە قۆناغی مێژوودا نەما.

کێشەی سنووری و خاکی نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئینگلتەرا بە ڕێککەوتنێک لە ٢٤ی نیسانی ١٨١٩ چارەسەر کرا. بەم پێیە گواستنەوەی ناوچەی حەوت دوورگە بۆ ئینگلتەرا و ھەڵوەشاندنەوەی ئیمتیازاتی پێدراو قبوڵکرا، لە کاتێکدا ئینگلتەرا پەسەندی کرد کە پارگا، پرێڤێزا، ڤۆنیچا و بوترینتۆ لە ژێر سەروەری عوسمانیدا بمێننەوە. لە قۆناغی نوێی پاراستنی بەریتانیادا، بەھۆی پشتیوانی دوورگەکان بۆ شانشینی یۆنان لە ساڵی ١٨٢١دا، کێشەکان سەریان ھەڵدا. کۆماری حەوت دوورگەیی بە یەکەم ئەزموونی سنووردار لە سەربەخۆیی دادەنرێت کە یۆنانیەکان دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی لە سەدەی پازدەھەم و گرتنی پاشماوەکانی لەلایەن تورکەکانەوە ئەزموونی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠