ئۆرمۆند بیتی

**ئۆرمۆند بیتی** (١٣ی ئابی ١٨١٥ - ٢٤ی حوزەیرانی ١٨٩٠) پەروەردەکار و بەڕێوەبەری ئەکادیمی ئەمریکی بووە و حەوتەمین سەرۆکی کۆلێژی سەنتەری بووە لە شاری دانڤیل لە ویلایەتی کێنتاکیی ئەمریکا . بیتی کە لە ساڵی ١٨٣٥ لە سەنتەرەکە دەرچووە، ساڵی دواتر بووەتە پرۆفیسۆر و لە ماوەی کارکردنیدا وانەبێژی کیمیا و فەلسەفەی سروشتی و بیرکاری و میتافیزیک و مێژووی کتێبی پیرۆز و مێژووی کڵێسا بووە. دوای دەستلەکارکێشانەوەی ویلیام برێکینریج لە ساڵی ١٨٦٨ بە سەرۆک هەڵبژێردرا و لە ساڵی ١٨٧٠ بە کۆی دەنگ لەلایەن دەستەی ئەمیندارانەوە وەک سەرۆک هەڵبژێردرا. یەکەم سەرۆکی سەنتەرەکە بوو کە قەشە (مەسیحی) نەبوو، و سەرکردایەتی قوتابخانەکەی کرد تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ١٨٨٨، لەو ماوەیەدا دوو ساڵی دیکە وانەبێژ بوو پێش مردنی لە ساڵی ١٨٩٠. هەروەها بیتی خۆی لە کاروباری ئایینیدا بەشدار بوو، وەک پیرێکی فەرمانڕەوا لە کڵێسای یەکەم و دووەمی پرێسبیتێری لە دانڤیل، وەک کۆمیساری سێ کۆبوونەوەی گشتی کڵێسای پرێسبیتێری و وەک ئەمینداری قوتابخانەی دانڤیل.

## تەمەنی گەنجی و خوێندن
بیتی لە ١٣ی ئابی ١٨١٥ لە شاری مەیسۆن کاونتی (کێنتاکی) لەدایکبووە،  (چوارەم کوڕە لە پێنج کوڕ) و ئادەم بیتی.   باوکی دادوەر و ئەندامی ئەنجومەنی گشتی کێنتاکیی پارتی ویگ بووە. هەروەها لە هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەران لە ساڵی ١٨٣٨دا شکستی هێنا.  ئۆرمۆند لە گەنجیدا لە ئەکادیمیای فرانکلین خوێندوویەتی کە دەکەوێتە واشنتۆن لە ویلایەتی کێنتاکیی  و لە ساڵی ١٨٣٢ ماڵەکەی بەجێهێشتووە بۆ کۆلێژ. شوێنی سەرەکی ئەو زانکۆی ئۆهایۆ بوو، لە ئەسینای ویلایەتی ئۆهایۆ ، بەڵام بەپێی ژیاننامەیەک کە لەلایەن یێرکس، هایس و بێلینی لە کۆمەڵەی کێنتاکییەوە نووسراوە، "لە کۆتا خولەکدا و لە کۆتا هەلدا" گۆڕا بۆ کۆلێژی سەنتەری .  سێ ساڵ لە سەنتەرەکەدا بوو پێش ئەوەی لە ساڵی ١٨٣٦ دەربچێت، دوای ئەوەی "پلە بەرزکرایەوە" بۆ پۆلی دووەم لەکاتێکدا هێشتا خوێندکاری قۆناغی یەکەم بوو.  پێش ئەوەی دەربچێت،  پۆستێکی مامۆستایی لەلایەن سەرۆک جۆن سی .  لەو ساڵەدا لە زانکۆی یێڵ لە ژێر دەستی کیمیاکار بنیامین سیلیمان خوێندنی زیاتری بەدەستهێنا.  پەیوەندی بە پۆلێکی بچووکەوە کرد لە کۆلێژی یێڵ و هەفتانە بەشداری شەش وانە دەکرد بۆ ماوەی کۆی گشتی حەوت مانگ، هەموویان لەلایەن سیل مانەوە دەوترێتەوە.

## پیشه‌
بیتی تا دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆک ویلیام ئێڵ. برێکینریج لە ساڵی ١٨٦٨ وانە دەڵێتەوە  بیتی وەک ڕاگر دەستنیشانکرا بۆ پڕکردنەوەی ئەو شوێنە بەتاڵە. دوای ئەوەی دوو ساڵ بە پلەی کاتی، دەستەی ئەمینداران بە کۆی دەنگ لە یەکەمی ئەیلوولی ١٨٧٠دا بە سەرۆکی کۆلێژ و پرۆفیسۆری میتافیزیک و زانستە سیاسییەکان هەڵیانبژارد.   بەم کارە بیتی بووە یەکەم سەرۆکی سەنتەرەکە کە وەزیرێکی مەسیحی نەبوو.  یەکێک لە دەستکەوتە سەرەتاییەکانی بیتی وەک سەرۆک دروستکردنی بینای سەرەکی کۆن بوو کە لە ساڵی ١٨٧٠ دەستی پێکرد   و دوای تەرخانکردنی بیناکە لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٨٧٢ تەواو بوو، بە تێچووی کۆی گشتی ٦٠ هەزار دۆلار (  دۆلار پسوڵە ); بیتی لە هەمان ڕۆژدا بە فەرمی کرایەوە.  لەو کاتەوە بیناکە ڕووخێنراوە و کتێبخانەی گرەیس دۆهێرتی جێگەی گرتووەتەوە.   لە مانگی ئازاری ساڵی ١٨٧٣،  ٣٠٠،٠٠٠ دۆلار (  دۆلار دزراوە) لە بانکی تووتنی فۆڵس سیتی لە لویسڤیل ؛ لە ئەنجامدا نزیکەی ١٠٠ هەزار دۆلار (  ) دۆلار لە بۆندەکانی بێ بیمە کە خاوەندارێتی کۆلێژەکە بووە، زیانێکی زۆری لێکەوتەوە.  وەقفی سەنتەرەکە تەنها ٣٣ هەزار دۆلارە (  دۆلار ماوە).  بەشێک لە بۆندەکان کە بەهای نزیکەی ٤٠،٠٠٠ دۆلار بوو (  دۆلار)، تاڕادەیەک بە خێرایی وەرگیرانەوە، و بیتی هەوڵیدا بۆ گۆڕینی باقی پارە دزراوەکان، توانی زیاتر لە ٥٨،٠٠٠ دۆلار (  ) کۆبکاتەوە و دانیشتوانی دیکەی نزیک. 

خەڵاتی ئۆرمۆند بیتی لەلایەن خوێندکاران و خوێندکارانی پێشووەوە بە شەرەفی ئەو لە ساڵی ١٨٨٦ دامەزراوە، کە ٥٠ ساڵەی یەکەم ساڵی وانەوتنەوەیەتی لە سەنتەرەکەدا. جۆن فینیس فیلیپس ئەندامی پێشووی کۆنگرێس لەم چالاکییەدا قسەی کرد.  بیتی چەند جارێک هەوڵی دەستلەکارکێشانەوەی لە پۆستی سەرۆکایەتی دا، لە ١٥ی حوزەیران و ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٨٨٦ دەستی لەکارکێشایەوە. ئەم دووەمیان وەرگیرا، بەڵام تا جێنشینێک بەدەست نەهات، کاری پێنەکرا. هەرچەندە پرۆسەکە درێژخایەن بوو، بەڵام ویلیام سی یۆنگ کوڕی سەرۆکی پێشوو جۆن سی یۆنگ لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨٨٨دا هەڵبژێردرا بۆ پڕکردنەوەی ئەو ڕۆڵە.  بە گشتی بیتی بۆ ماوەی ١٨ ساڵ سەرۆکی کۆلێژەکە بووە پێش ئەوەی پۆستەکەی بەجێبهێڵێت. لە هەوڵێکدا بۆ ئەوەی وەک بەشێک لە فاکەڵتییەکە بمێنێتەوە و ڕێگری لە خانەنشینبوونی لە کۆلێژەکە بکات، ئەمیندارەکان وەک مامۆستای میتافیزیک هەڵیانبژارد.  بەڵام تەنها داوایان لێکردبوو کە ڕۆژانە بۆ ماوەی کاتژمێرێک وانە بڵێت بۆ ئەوەی تا دەتوانرێت بمێنێتەوە. ئەم ئارەزووە لە پەیوەندییە درێژخایەنەکەی لەگەڵ کۆلێژەکە و لێهاتوویی و خەمخۆرییەکەی وەک مامۆستایەک سەریهەڵدا.  لە کاتێکدا ئەندامی فاکەڵتی سەنتەرەکە بوو، بیتی بۆ بابەتی سەنتەرەکە لە برایەتی بێتا تێتا پای هەڵبژێردرا.  

بیتی لە ساڵی ١٨٣٥ پەیوەندی بە کڵێسای دانڤیل پرێسبیتێریاوە کرد و لە ساڵی ١٨٤٤ بە سەرۆکی زانکۆ هەڵبژێردرا.  ئەم پۆستەی بەدەستەوە بوو تا کردنەوەی کڵێسای پرێسبیتێری دووەم لە ساڵی ١٨٥٢، لەو کاتەدا هەمان پۆستی لەوێ وەرگرت.  بیتی سێ جار وەک کۆمیساری کۆبوونەوەی گشتی کەنیسەی پرێسبیتێری هەڵبژێردرا: لە ساڵانی ١٨٥٥، ١٨٦٦ و ١٨٦٧.  لە ساڵانی ١٨٦٦ و ١٨٨٣ دامەزرا بۆ لیژنەکان بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ئەنجومەنی قوتابخانەی نوێ و کەنیسەی پرێسبیتێریانی باشوور.  بیتی وەک نوێنەری ئەنجومەنی گشتی یەکەم و دووەمی یەکێتی پرۆتستانت هەڵبژێردرا کە لە ساڵی ١٨٧٧ لە ئەدینبۆرگ و لە ساڵی ١٨٨٠ لە فیلادلفیا بەڕێوەچوو.   ئەو بەڕێوەبەر و ئەمینداری مەدرەسەی دانڤیل بوو، کە زۆرجار وانەی مێژووی کتێبی پیرۆز  و مێژووی سەدەی ناوەڕاست و مۆدێرن و کڵێسای دەگوتەوە. هەروەها لە دەستەی ئەمینداری کۆلێژی کالدوێڵ، دواتر کۆلێژی کێنتاکیی بۆ ژنان، کە دەکەوێتە شاری دانڤیل، کاری کردووە.  لە ساڵی ١٨٨٢ بە یەکەم سەرۆکی کۆمەڵەی پەروەردەیی کۆلێژی کێنتاکیی هەڵبژێردرا. 

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٥
پۆل:مردووانی ١٨٩٠
پۆل:خاوەن کۆیلە ئەمریکییەکان