open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ژان پۆڵ سارتر

**ژان پۆڵ چارڵز سارتر** (؛ ٢١ی حوزەیرانی ١٩٠٥– ١٥ نیسانی ١٩٨٠) فەیلەسووفی ئێگزیستانسیالیزم، شانۆنامەنووس، ڕۆماننووس، چالاکوانی سیاسی، ژیاننامەنووس و ڕەخنەگرێکی ئەدەبی فەڕەنسی بوو. یەکێک بوو لە کەسایەتییە گەورەکانی فەلسەفەی فەڕەنسی سەدەی بیستەم، بە تایبەتی مارکسیزم، ھەروەھا یەکێک بوو لە کەسایەتییە دیارەکانی بواری ئەدەب و فەلسەفەی بوونگەرایی. لە کارەکانی بەردەوام بوو تاوەکوو چەند بوارێکی گرتەوە وەک فەلسەفەی مارکسی، کۆمەڵناسی، تیۆری ڕەخنەیی و لێکۆڵینەوەی ئەدەبی. سارتر بە پەیوەندییە دوور و درێژەکەی لەگەڵ نووسەری فێمینیست سیمۆن دێ بۆڤوار ناسرا بوو.

لە ساڵی ١٩٦٤ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری ئەدەبدا پێبەخشرا بەڵام لەبەر چەند ھۆکارێک خەڵاتەکەی ڕەتکردەوە.

## ژیاننامە
سارتر، فەیلەسووف و نووسەری فەرەنسی، پیشەی وانەبێژ بووە. لە ئەڵمانیا فەلسەفەی خوێندوە، لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، کاتێک ئەڵمانەکان فەڕەنسا داگیردەکەن، سارتەر دەچێتە ڕیزی بەرەنگاربووەکانی فەرەنسا و خەبات دەکات دژی داگیرکەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی
پۆل:شانۆنامەنووسانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:بێدینەکان
پۆل:نووسەرانی پاریسی
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:کۆمۆنیستە فەڕەنسییەکان
پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان
پۆل:کۆمەڵناسانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ھاوچەرخ
پۆل:ژیاننامەنووسانی نێر
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
پەیام

**پەیام** () لە گشتیترین واتایدا بەرکاری ڕاگەیاندنە. پەیام دەمارێکە زانیاری دابین دەکات و ھەروەھا دەتوانێت خودی زانیارییەکەش بێت. کەوایە واتاکەی گرێدراوی ئەو بەستێنەیە کە لەوێ بەکارھێنراوە؛ زاراوەکە دەکرێت بۆ ھەردووی زانیاری و شێوەکەی بەکاربھێنرێت.

## لە زانستی گەیاندندا
لە زانستی گەیاندندا، پەیام ئەو زانیارییەیە کە لە سەرچاوەیەکەوە دەنێردرێت بۆ وەرگرێک.

## لە زانستی کۆمپیوتەردا
وشەی پەیام لە زانستی کۆمپیوتەردا، دوو واتای سەرەکیی ھەیە: ئەو پەیامانەی کە لە نێوان نەرمەکاڵاکاندا ئاڵوگۆڕ دەبن و دەکرێت مرۆڤ بتوانێت یان نەتوانێت بیانخوێنێتەوە؛ وە ئەو پەیامانەی کە کەسێک لە ڕێگای کۆمپیوتەرەوە بۆ کەسێکی دیکە دەنێرێت؛ وەکوو ئیمەیڵ.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* زانیاری
* ئیمەیڵ
* گەیاندن
* ڕاژەی کورتەپەیام SMS

## بەستەری دەرەکی
پەیام لە سەردەمە جۆراوجۆرەکاندا 

پۆل:ڕاگەیێنی
بەرکار

**بەرکار** وشە یان کۆمەڵە وشەیەکە کە مەبەستی کار پێکدێنێ و کار سەبارەت بەو دەکرێت؛ و به‌ركار ده‌كه‌وێته‌ ڕسته‌يه‌كه‌وه‌ كه‌وا كاره‌كه‌ى تێپه‌ڕ بێت.

## سەرچاوە
فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان

پۆل:ڕێزمان
پەیام (ڕوونکردنەوە)

**پەیام** دەتوانێت بە یەکێک لەمانەی خوارەوە ئاماژە بکات:
* پەیام لە باوترین و گشتیترین واتایدا بەرکاری ڕاگەیێنییە.
* کەناڵی ئاسمانیی پەیام کە تەلەفزیۆنێکی کوردییە.
* **پەیام** ناوی کوڕانە.
میاندواو

**نێواندواو** لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە لە ئێراندا. جەماوری شارەکە تورکی ئازەربایجانی و کوردن کە ژمارەی تورکەکان زۆرترە، بەڵام زۆربەی گوندەکانی دەوروپشتی کوردنشینن. بەپێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئەنجام درا، ژمارەی دانیشتوانی ئەو شارە ١١٢٫٩٣٣ کەسە.

## جوگرافیا
نێواندواو لە رۆژهەڵاتەوە بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات پاڵی داوە، لە باشووری پارێزگای ورمێ هەڵکەوتووە و لەگەڵ شارستانەکانی تیکاب، ساینقەڵا، بۆکان، مەهاباد سنووری هاوبەشی هەیە.

## میاندواو لای کوردان
* کوردان زۆرجاران ناوی میاندواو لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکاندا دەبیسن:

دەچمە سەر ناڵەشکێنێ بەرامبەر بە میاندواوێ...

* چیرۆکی زارا، ئەوینی شوان نووسینی موحەمەدی قازی لە یەکێک لە گوندەکانی شاری نێواندواودا ڕوودەدات.

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی میاندواو
زارا، ئەوینی شوان

**زارا، ئەوینی شوان** () چێرۆکێکی دڵدارانەیە لە نووسینی محەممەد قازی کە یەکم جاڕ لە ساڵی ١٩٤٣ لەلایەن پەخشانگەی ئەفشاری بە چاپ گەیشتووەتەوە. ئەم چیرۆکە لە ڕاستیدا ڕووی داوە و نووسەری کتێب بە چاوی خۆی دیتویەتی.

## پوختە
*قادر* شوانی یەکێک لە گوندەکانی دەوروبەری شاری میاندواوە کە گەرچی خۆی خاوەنی ژن (خاوەر) و منداڵە، بەڵام ئەوینداری کچێک دەبێت بە ناوی زارا و داوای لێ دەکات شووی پێ بکات. دڵیان زۆر بە یەکەوە دەبێت و ھەموو کات دوور لە چاوی خزم و ژنەکەی جێژوان دادەنێن؛ بەڵام ژیان بە دڵی ئەوان ناڕواتە پێش و لە چاڕەڕەشیی ئەوان و بێبەزەیی ڕۆژگار، نەخۆشیی گولی لەو سەردەمەدا پەرە دەستێنێت و سێبەری ڕەشی خۆی دەخاتە سەر ژیانی ئەوینداریی زارا و قادر.

## کورتە

## وەرگێڕانەکان
ئەم ڕۆمانە، بە دەستی وەرگێڕەکانێک وەکوو محەممەد ڕەئووف مورادی، محەممەد بەھرەوەر، عەزیز گەردی، سوبحان ئەمینی و خالید عەبدوڵڵاھی وەرگێڕدراوەتە سەر شێوەزارەکانی کورمانجیی ناوین و گۆرانیی ناوین.

ھەروەھا تاھیر سەرحەدی و حەمید گوڵپەسەندی، پێکەوە وەریانگێڕاوەتە سەر زمانی ئینگلیزی و لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن زانکۆی کوردستان لە سنە چاپیان کردووە.
* قازی. محەممەد. *زارا ئەوینی شوان*، وەرگێڕاوی حەمە ڕەئووف مورادی، تاران: پەخشانگەی مەرکەز، ١٩٩٧.
* قازی. محەممەد. *زارا عەشقی شوان*، وەرگێڕانی عەزیز گەردی، سلێمانی: مەکتەبی بیر و ھۆشیاری (یەنەکە)، ٢٠٠٧.
* قازی. محەممەد. *زارا بە ھەورامی*، وەرگێڕانی سوبحان ئەمینی، مەریوان: پەخشانگەی ئەوین، ٢٠١٣.
* قازی. محەممەد. *زارا*، وەرگێڕادی خالید عەبدوڵڵاھی، تاران: پەخشانگەی ئارمان نیگار، ٢٠١٦؛ چاپی دوویەم لە سەقز: پەخشانگەی بیریار، ٢٠١٨.

## سەرچاوەکان

* زارا عەشقی شوان وەرگێڕانی عەزیز گەردی-سلێمانی ٢٠٠٧

پۆل:ڕۆمانە ئێرانییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی فارسی
پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٩٠
پۆل:کتێبە فارسییەکان
کەناڵی ئاسمانیی پەیام

250px|وێنۆک|لۆگۆی کەناڵی ئاسمانیی پەیام

**کەناڵی ئاسمانیی پەیام** تەلەڤیزیۆنێکی ئاسمانیی کوردییە و کۆمەڵی ئیسلامی لە کوردستان خاوەن ئیمتیازییەتی و بە دروشمی «ڕاستی وێنە و وشە» لە سلێمانییەوە پەخشی بەرنامەکانی دەکات.
وەپەخشی دراماکانی فارسی ئەکا لەم ڕووەوە سەرکەوتووە تاوەکوو ئێستا وەکوو درامای دڵنەوازان - پێغەمبەران
و لە بەشی مناڵاندا گرنگی بە پەروەردە و فێرکردن و درامای کارتۆنی مناڵانە دەدات
لە ڕووی وەرزشیشەوە بەرنامەی دەرەوەی یاریگا پەخش دەکات کە لەم بەرنامەیە تیشک دەخاتە سەر چالاکییەوەرزشییەکانی جیھان
و ئەم کەناڵە زۆر گرنگی بە کاری بانگخوازی ئیسلامی دەدات لەلایەن بانگخوازانی ئیسلامی دکتۆر عبدالواحید و مامۆستا ھاوڕێ محمد ئەمین

## بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی کەناڵی ئاسمانیی پەیام

پۆل:کەناڵ
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
یەڵماز گوندی

لەدایکبووی سالی ١٩٨٣یە، خەلکی شاری ھەولێرە، لە سالی ٢٠٠٢ەوە، شیعر دەنووسێت. شیعرەکانی زادەی خۆشەویستین، ژن ئوو نیشتمان ھەوێنی زۆربەی شیعرەکانیەتی. تا ئێستا دوو کتێبی چاپکراوی ھەیە، یەکیان بە ناوی ( ئەشکی تەمەنێک بۆ تۆ ) ئەوەی تریان ( نالەی بەفر ئوو پشکۆی ئاگر ).

پۆل:شاعیرانی کورد
ھیوا سەعید

**ھیوا سەعید نووسەر و** ھۆنراوەنووسێکی **کورد**ە. لە ساڵی‌ ١٩٨٣ لە شاری‌ ھەولێر لەدایکبووە. بە زاراوەی سۆرانی دەنوسی، ئێستا لە باشووری کوردستان لە ھەولێر دەژیت.

https://hiwaseid.blogspot.com/

## نیو تەمەن
-١-

بۆ ئەوەی دەڵێ ژیان لەسەر کەس ناوەستێت:

ئەوکاتەی مێژو چەق دەبەستێ

لەسەر قارەمانێک وەستاوە!

-٢-

هەندێک لەدایکبون هەیە

بەستراوەتەوە بە ڕزگاربونی هەزاران قوربانی،

هەندێک مردنیش

یەکسانە بە لەناوچونی هەزاران جەلاد،

قارەمانیش کەسێکە

سەرەتا دەمرێ، ئینجا لەدایک دەبێت!

-٣-

مێژوگۆڕین

خولاندنەوەی نیوەبازنەیەکی ئاگرینە لە تاریکییەوە

نەمری خەڵاتە

بۆ ئەو قارەمانەی لە جوانترین تەمەنی لاوەتی

زو پیر و هیچ خۆشییەک لەخۆی نەبینێت

شایەت ئەو مردوەیە

ئاگری لە چارەنوسێکی وەها بەردا!

هیوا سەعید
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
وێبتۆپ

**وێبتۆپ** یان **وێب دێسکتۆپ** (Web، Web Desktop) بریتیە لە بوونگەیەکی دێسکتۆپ (Desktop Envitionment) کە لە نێو یەک وێبگەڕ یان کلایەنت‌ئامرازی ھاوشێوەی دا جێگیر کراوە. وێبتۆپ لە ڕێگەی بەکارھێنانی دێسکتۆپ مێتافۆرێکەوە وێب‌ئامرازەکان، وێب‌خزمەتەکان، ئامرازەکانی کایەنت-سێرڤەر، ئامرازسێرڤێر، و ئامرازەکان لە سەر کلایەنتی خۆجێیی تێکەڵ دەکات و بوونگەیەکی دێسکتۆپ دروست دەکات. وێبتۆپەکان بوونگەیەکی ھاوشێوەی بوونگەی ویندۆز، مەک، یان نێوانچی بەکارھێنەریی گرافیکی نێو سیستەمەکانی یونیکس یان لینۆکس دابین دەکات. لە ڕاستی دا وێپتۆپ جۆرێک لە دێسکتۆپی مەجازییە لە نێو وێبگەڕێک دا. لە وێبتۆپ دا ئامرازەکان، دەیتا، فایلەکان، پەیکەربەندی، ڕێککاریی، و ئیمتیازەکانی دەستپگەیشتن لە سەر تۆڕێکی دوور دادەنرێن. بەشێکی زۆر لە کارە کامپیۆترییەکان لە شوێنێکی دوور جێبەجێ دەکرێن و وێبگەڕ زیاتر بۆ نیشاندان و پێدان بە کار دەھێنرێت.

وشەکانی"وێب دێسکتۆپ" یان "وێبتۆپ"جیاوازن لە سیستەمی کارپێکردنی وێب، سیستەمی کارپێکردنی تۆڕی وەکوو تینیۆس (TinyOS) یان سیستەمی کارپێکردنی کێشەلەسەری ئینفێرنۆ (Inferno). لە بەکارھێنانی گشتی دا خەڵک بەھەڵە وێبتۆپ بە سیستەمی کارپێکردنی وێب یان بە کورتی وێبۆس (WebOS) ناو دەبەن.

## مێژوو

## سوودەکان

## گرفتەکان

## بەراوردێکی وێبتۆپەکان

ئەم خشتانەی خوارەوە زانیارییە گەشتی و تێکنیکیەکانی چەند بەرنامەی وێب دێسکتۆپ بەراورد دەکات:

## ھاوبابەت

* Virtual Network Computing
* Web operating system
* Online office suite
* Rich Internet application

## سەرچاوەکان
تووی مەلیک (ڕوونکردنەوە)

* تووی مەلیک (گەڕەک) - یەکێکە لە گەڕەکە گەورەکانی شاری سلێمانی.
* تووی مەلیک (خواردنگە) - یەکێکە لە ڕێستۆرانتەکانی شاری سلێمانی.
* تووی مەلیک (خوێندنگە) - یەکێکە لە خوێندنگەکانی شاری سلێمانی.
گۆیژە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **گۆیژە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** گۆیژە، سەنگاو، ناوی گوندێکی شارەدێی سەنگاوە لە قەزای چەمچەماڵ.

## شاخ
* **گۆیژە** چیایەکە.
** چیای گۆیژە، چیایەکە لە ڕۆژھەڵاتی شاری سلێمانی.

## گەرەک
* **گۆیژە** گەڕەکێکە.
** گۆیژە (گەڕەک)، گەڕەکێکی شاری سلێمانیە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
دمیتری مەندەلیێڤ

دمیتری ئیڤانۆڤیچ مەندەلیێڤ|وێنۆک
ناوی تەواوی **دمیتری ئیڤانۆڤیچ مەندەلیێڤ** (Dmitri Iwanowitsch Mendelejew)، دمیتری مەندەلیێڤ کیمیاناسێکی ڕووس بوو، ساڵی ١٨٣٤ لەدایکبووە و لە ١٩٠٧ دا کۆچی دوایی کردوە. ساڵی ١٨٦٥ پلەی پرۆفیسۆری وەرگرتوە لە زانکۆی سەنت پیتەرسبورگ. کاری دکتۆرانامەکەی لە سەر بەستنەوەی ئاو بەئەلکولەکانەوە بووە، کە تاکوو ئەمڕۆش دەبێژن بوونی جۆرەکانی ئەلکول لەسەر پێشنیار و بۆچوونەکانی ئەو بووە. گرنگترین کاری زانستی بریتی بوو لە داڕشتنی خشتەی خولی ماددەکان.

## بەستەری دەرەکی
مۆزەخانەی کارەکانی مەندەلیێڤ لە سانت پۆتەسبورگ

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
# ژیاننامەی مەندەلیێڤ

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٤
پۆل:مردووانی ١٩٠٧
پۆل:کیمیازانانی ڕووس
پۆل:داھێنەرانی ڕووس
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:کیمیازانەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانست و ھونەری سربیا
کلیلدز

**کلیلدز** یان **کیلۆگێر** (Keylogger) بە بەرنامەیەک دەگوترێت کە بە دزییەوە کرتەکانی کلیلدان تۆمار دەکات. کلیلدزی (Keystroke logging یان keylogging) بە ڕچەھەڵگرتن یان تۆمارکردنی لێدانەکانی کلیلدان (کیبۆرد) دەگوترێت، کە ئاساییانە بە نھێنی دەکرێت، بە شێوەیەک کە ئەو کەسەی کە بە کلیلدانەکە کار دەکات نازانێت کە جموجوڵی ئەو لە سەر کیبۆرد بە دزییەوە چاودێری دەکرێت. چەندین شێوازی کلیلدزی ھەیە، لە جۆری سەختامێری و نەرمامێرییەوە بگرە ھەتا شیکاریی ئێلکترۆمێگناتیک و ئاکۆستیک (دەنگناسی).

بە زمانێکی سادەتر کیلۆگێر ئەو نەرمامێرانەیە کە کلیلە گوشاردراوەکانی نێو کلیلدان تۆمار دەکەن بە شێوەیەک کە دەتوانن زانیاریی تایپکراوەکانی بەکارھێنەر، بۆ نموونە تێپەڕوشە، بدزن. 

## کەڵک

دەکرێ لە کیلۆگێر کەڵک وەربگریت بۆ دزۆینەوەی ھۆکاری سەرەکی گرفتەکان لە نێو تۆڕێکی کۆمپیۆتر وە ھەروەھا بۆ لێکدانەوەی چۆنیەتی دانوستانی نێوان بەکارھێنەر و سیستم و شێوازی ئەنجامی کارەکانی لە ھەندێ بواری کاری ئیداری دا. کیلۆگێرەکان بە شێوەیەکی بەبڵاو لە سەر تۆڕی ئینترنێت لە بەردەست دان.
دەکرێ بە ھەردوو شێوازی نەرمامێری و سەختامێری لە کیلۆگێرەکان کەڵک وەربگریت. ئامرازە سەختامێرییەکان بە گشتی بە ٣ شێواز لە بەردەست دان: 
* ئامێرێک کە لە ڕێی کابلەوە دەلکێندرێت بە کلیلدانەوە
* ئامێرێک کە لە نێو کلیلدان دا دادەنرێت.
* ئامرازێک کە ھەر لە پارچە ئاساییەکانی کلیلدان دەچێت وە لە جێگەی ئەوان دادەنرێت.
جۆری یەکەم ئاشکرایە و بە ئاسانی دەبینرێت وە ھەروەھا ئاسان نەسب دەکرێت، بەڵام جۆری دووەم و سێیەم حاڵەتێکی نھێنی‌یان ھەیە و بەکارھێنەر ناتوانێت بە ئاسانی بیدۆزێتەوە.

## سەرچاوەکان
* Revealer Keylogger Free Edition نەرمامێری کلیلدز 
* کیلۆگێری سەختامێری و نەرمامێری.
* کورتەیەک سەبارەت بە کلیلدزە سیخۆرەکان
* چۆن لە کافی نێتەکان بچینە سەر تۆڕی ئینترنێت بێ ترسان لە کلیلدز.
* Keyloggers Comparison Up to date comparison of most popular commercial keyloggers
مەندەلیێڤ (ڕوونکردنەوە)

* دیمیتری مەندەلیف - زانایەکی کیمییایی بوو.
* خشتەی خولیی مەندەلیف - خشتەی بەناوبانگی کیمییایە کە تێیدا ھەموو خشتەکانی بەپێی خوول و کۆمەڵە جیا کراونەتەوە.
تێپەڕوشە

**تێپەڕوشە** یان **وشەی تێپەڕبوون** یان **وشەی نھێنی** بریتیە لە وشەیەک یان زنجیرەیەک نووسە کە بۆ سەلماندن، پشتڕاستکردنەوەی ناسنامە، یا دەستگەیشتن بە سەرچاوەیەک بەکاردەھێنرێت. پێویستە تێپەڕەووشە وەکو نھێنی بپارێزرێت و نەدرێت بەو کەسانەی کە مۆڵەتی دەستپێگەیشتنییان نییە.

لە کۆمپیوتەر دا تێپەڕەووشە ئاساییانە لەگەڵ ناوی بەکارھێنەر بەکاردێت بۆ دەستگەیشتن بە ھەندێک خزمەتی ئینتەرنێتی کە گرینگترینی ئەوان سیستەمی ئیمەیل یان پۆستی ئەلکترۆنی.

پۆل:ئینتەرنێت
پۆل:ئاسایش
ئانترۆپیی زانیاری

**ئانترۆپیی زانیاری** () لە چەمکەکانی تیۆریی زانیارییە کە دەبێژێت چ ڕادە زانیاری لە ڕووداوێکدا بوونی ھەیە. بە گشتی، ھەر چی ڕووداوێک گوماناوی یان بەھەڵکەوت بێت، زانیاریی زیاترێکی لە خۆی گرتووە. چەمکی *ئانترۆپیی زانیاری* لەلایەن کڵاد شاننی بیرکارەوە داھێنراوە.

## نموونە
با نموونەیەک بھێنینەوە. ئەگەر بە کەسێک شتێک بوترێت کە پێشتر لێی ئاگادار بێت، ڕادەی زانیارییەک کە پێی دەدرێت زۆر کەم دەبێت. واتا وتنی ئەو شتە بەو کەسە تۆزێک بۆی بێ‌کەڵکە. لە تیۆریی زانیاریدا دەڵێن ئانترۆپیی ئەو زانیارییە لە خوارەوەیە.

بە پیچەوانەوە، ئەگەر بە کەسێک شتێک بوترێت کە پێشتر لێی ئاگادار نییە یان زۆر کەمی لێ دەزانێت، ئەو کەسە گەلەک زانیاریی نوێ وەردەگرێت کە لەوانەیە بۆی بەکەڵک بێت. لەوانەیە شتی نوێ فێرببێت. لە تیۆریی زانیاریدا دەڵێن ئانترۆپیی ئەو زانیارییە لە سەرەوەیە.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* تیۆریی زانیاری
* کڵاد شانن
* زانیاری

## بەستەرە دەرەکییەکان
* زانیاری و ئانترۆپی جیاوازن - باسێک لەسەر بەکارھێنانی زاراوەگەلی "زانیاری" و "ئانترۆپی". **(ئینگلیزی)**
* پێشەکییەک لەسەر بیردۆزی زانیاری **(ئینگلیزی)**
* ئانترۆپی و بیردۆزی زانیاری **(ئینگلیزی)**

## پێڕست


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئانترۆپیی زانیاری
پۆل:تیۆریی زانیاری
تیۆریی زانیاری

**تیۆریی زانیاری** لە لقەکانی بیرکاریی بەکاربراو و ئەندازیاریی کارەبایە بۆ دیاریکردنی چەندێتی، هەڵگرتن، دوورپەیوەندیکردن و بەژمارەکردنی زانیاری.

تیۆری زانیاری لەلایەن هاری نیکویست و ڕاڵف هارتلی لە ١٩٢٠ەکان و هەروەها کڵاد ئی شاننەوە لە ١٩٤٠ەکاندا بەمەبەستی دۆزینەوەی ڕادە و سنوورە بنەڕەتییەکان لە کاری پەستان و کۆگاکردن و ڕاگەیێنیی دراوەدا، پەرەی پێدراوە. بوارەکە بریتیە لە یەکتربڕی تیۆری ئەگەر، ئامار، زانستی کۆمپیوتەر، ئەندازیاریی زانیاری و ئەندازیاری کارەبا.

کلیلە پێوەری بیردۆزی زانیاری بریتیە لە ئانترۆپیی زانیاری. ئەنترۆپی پێوەری بڕی نادڵنیاییە لە نرخی گۆڕاوێکی هەڕەمەکیدا یان دەرئەنجامی پرۆسەیەکی هەڕەمەکیدا. بۆ نمونە، دیاریکردنی ئەنجامی هەڵدانی پارە (سکە)دا (دوو ئەگەری وەک یەک)، زانیاری کەمتری تێدایە (ئەنترۆپی نزمە) بەرامبەر دیاریکردنی ئەنجامی هەڵدانی زارێک (شەش ئەگەری وەک یەک). واتە تا ئەنترۆپی بەرزتر بێت دیاریکردنی ئەنجامەکە زانیاری زیاتر بەدەستەوە دەدات چونکە لە ئەنترۆپی سفردا کە هیچ جیاوازیەک نیە، هیچ زانیاریەکیش نیە. 
## پێڕست


پۆل:ڕاگەیێنی
پۆل:سەردەمی زانیاری
پۆل:تیۆریی زانیاری
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:زانستی شێوەیی
پۆل:مێژووی لۆژیک
پۆل:مێژووی ماتماتیک
پۆل:پێکھاتە ماتماتیکییەکان
پۆل:ماتماتیکی پچڕاو
تاوانناسی

[thumb|سێ ژنی تۆمەتبار لە [چین لەساڵی ١٨٧٥]]
**تاوانناسی** یان **سزاناسی** (بە ئینگلیسی: criminology) بریتییە لە لێکدانەوە و لێکۆڵینەوەی زانستی لەسەر سروشت، ڕادە، ھۆکارەکان و، چۆنیەتیی کۆنترۆڵکردنی ڕەفتاری تاوانکارانە لە ھەردوو ئاستی تاکەکەسی و کۆمەڵگەییدا. بوارەکانی لێکۆڵینەوە لە تاوانناسیدا بریتین لە ڕێژەی ڕوودان، شێوازەکان، ھۆکارەکان و، ئاکامەکانی تاوان و، ھەروەھا، قانوونەکان و کاردانەوەکانی کۆمەڵگە و دەوڵەت بەرانبەر بە تاوان. 


پۆل:ڕژێمە ئەکادیمیەکان
پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان
بەنداوی مەھاباد

وێنۆک|250px|بەنداوی مەھاباد
**بەنداوی مەھاباد** بەنداوێکی خاکییە لەسەر ڕووباری مەھاباد لە نزیک شاری مەھاباد لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران. پێش شۆڕشی ئیسلامیی لەلایەن ئەندازیارانی یووگۆسلاڤیاوە دروست کراوە و یەکێکە لە دە گەورەترین بەنداوەکانی ئێران. بە تێکڕایی، کۆی قەبارەی ئاوی ھاتوو لە ساڵێکدا یەکسانە بە ٣٣٩٫٣٠٤ ملیۆن مەتری سێجا. بەنداوی مەھاباد ئاو بۆ کشتوکاڵ (٧١٪)، پیشەسازی (١١٪)، خواردنەوە (٧٪)، و مەبەستە جۆراوجۆرەکانی تر (١١٪) دابین دەکات. ھەروەھا بەنداوەکە وێستگەیەکی بەرھەمھێنانی کارەبای ھەیە. کارکردن لە ساڵی ١٩٦٨ دەستیپێکرد و لە ساڵی ١٩٧٠ تەواو بوو.
ڕێگای مەھاباد-سەردەشت و ڕێگای مەھاباد-پیرانشار بە لای دەریاچەکەدا تێدەپەڕن.

## شوێنی جوگرافی و کەشوھەوایی
ئەم بەنداوە لە نزیک شاری مەھاباد ھەڵکەوتووە. مەھاباد لە باکوورەوە بە دەریاچەی ورمێ و شاری میاندواو، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە شاری بۆکان، لە باشوورەوە بە شارەکانی سەقز و سەردەشت، و لە ڕۆژاواوە بە شارەکانی پیرانشار و نەغەدە سنووردارە.

شاری مەھاباد دەکەوێتە نێوان ٤٥ پلە و ٤٣ خولەکی درێژایی ڕۆژھەڵات و ٣٦ پلە و ٥٨ خولەک بۆ ٣٦ پلە و ٣٢ خولەکی پانی باکوور و بەرزییەکەی ١٣٨٥ مەتر لە ئاستی دەریاوەیە.

## ڕێژەی بارانبارین
لە ناوچەی مەھاباد، ڕێژەی بارانبارین لە بەرزایییەکاندا زیاترە لە شوێنە نزمەکان.

بارانبارین لە شوێنە بەرزەکانی ناوچەی مەھاباد دەگاتە ٧٥٠ ملم لە ساڵێکدا، بەڵام لەگەڵ کەمبوونەوەی بەرزی، ڕێژەی بارانبارین کەم دەکات، بە جۆرێک کە ئەم ڕێژەیە لە کۆتایی بەشی باکووری دەشتی مەھاباد دەگاتە ٣٠٠ ملم لە ساڵێکدا. لە ماوەی دە ساڵدا، تێکڕای ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە نزیکەی ٣٥٠ ملم بووە، کە بەرزترین ڕێژە لە سەرەتای بەھاردا تۆمارکراوە کە یەکسانە بە ٢٤٫٧٩ ملم، و کەمترین ڕێژەی بارانبارین لە مانگی ئابدا بووە کە یەکسانە بە ٣ ملم. زۆرترین ڕێژەی بارانبارینی ڕۆژانە لە سەرەتای زستاندا ٣٨ ملم بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕووباری مەھاباد

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەنداوەکانی ئێران
پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:مەھاباد
ئەنجام

**ئەنجام** یان **ئاکام** دوایین دەرھاتی پاشیەکییەک لە کارەکان یان ڕووداوەکانە، کە بە شێوەی چەندایەتی یان بە شێوەی چۆنایەتی دەربـڕاون. ئەنجام بۆی ھەیە داگری یەکێک لەمانە بێت: سوود، زیان، تەگەرە، دۆڕان، بردنەوە، بایەخ، سەرکەوتن و ..ھتد . 

## جۆرەکانی ئەنجام
ھەندێک لە جۆرەکانی ئەنجام بەپێی بوارەکان:

* بیرکاری: ئەنجامی کردەیەکی بیرکارییانە لەسەر دەستەواژەیەک.
* یاری: لایەنی براوە نیشان ئەدات لە یارییەکەدا.
* جەنگ: لایەنی سەرکەوتوو نیشان ئەدات.
* زانست: ئاکامی تاقیکردنەوەکان دیاریدەکات.
تێخستە

زاراوەی **تێخستە** یا **تێچوو** دەتوانێت نیشاندەری دەرگەیەک بێت بۆ ناو سیستەمێک یان ئەوەی نیشاندەری گۆڕانکاریگەلێک بێت کە دەخرێنە ناو سیستەمێکەوە و کردەوەیەک چالاک دەکەن یان دەیگۆڕن. تێچوو چەمکێکی دەرھەستە کە لە مودێلینگ، داڕشتنی سیستەمەکان و وەسوودھێنانی سیستەمەکاندا بەکاردەھێنرێت. زۆرتر دەخرێتە پاڵ زاراوەگەلی‌ترەوە، وەکوو نموونە، گۆڕەکی تێچوو، فاکتۆری تێچوو، نرخی تێچوو، سیگناڵی تێچوو، و ….

لە زمانی کوردیدا ھەندێک جار وشەی *دەرخۆر* بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان
دادپزیشکی

**دادپزیشکی** یان **پزیشکیی دادوەری** (forensic pathology) لکێکە لە پاتۆلۆژی (ئاسیبناسی) کە پەیوەستە بە ڕوونکردنەوەی ھۆکاری مەرگ لە ڕێی پشکنینی تەرم (autopsy). پزیشکی دادوەری یان دادپزیشک لایەنێکی شیاوە بۆ ڕادەربڕینی پزیشکی لە دادگاکان دا.

پشکنینی تەرم لەلایەن دادپزیشکەوە وە لەسەر داوای پشکێنەری پزیشکی ئەنجام ئەدرێت. ئەم جۆرە پشکنینە ئاساییانە لە کاتی لێکۆڵینەوە لە ھەندێ لە داواکانی یاسای تاوان یان داواکانی یاسای مەدەنی ئەنجام ئەدرێت. ھەروەھا زۆرجار لە پزیشکی دادوەری داوا دەکرێت کە ناسێنی تەرمەکە ڕوون بکاتەوە.

پۆل:دادپزیشکی
ھۆدارێتی

**ھۆدارێتی** ئەوەیە کە شتێ (ڕووداو، پرۆسە، یا بارودۆخێک) دەستی بێ لە بەرھەمھاتنی شتێکی تردا. بە شتی یەکەم دەوترێ *ھۆ* و بە شتی دووەم *ھۆکرد* یا *بەرھۆ*. ھۆ تا ڕادەیەک بەرپرسە بۆ ھۆکرد و، ھۆکردیش تا ڕادەیەک ھەڵواسراوە بە ھۆوە. دەکرێ بڵێین ھۆدارێتی پەیوەندیی نێوان ڕووداوێکە لەگەڵ ئەو ڕووداو و دیاردانەی بە دوویدا دێن، وای دابنێن دوو ڕووداو یان پێشھاتی A و B ھەن. ئەگەر B ڕوو دەدات لەبەر ئەوەی کە A ڕووی داوە، ئەوا دەڵێن A ھۆی Bیە، یان B ئاکامی Aیە.

وێنۆک|ئەگەر بەئارامی لە یەکەم دۆمینۆ بدرێ، دەکەوێ بە سەر دووەمەکە و، ئەویش دەخات، دووەمەکەش سێیەمەکە دەخا و، ھەر بەم شێوە تا دوایی دەڕوا. کەوتنی ھەر دۆمینۆیەک دەبێ بە ھۆکار بۆ کەوتنی دۆمینۆی دوای خۆی.
بەگشتی، یەک پرۆسە چەندین ھۆی ھەیە، کە فاکتۆرگەلی سەبەبی -شیان پێ دەوترێ و، ھەموویان دەکەونە ڕابوردووی پرۆسەکەوە. ھۆکردیش بە نۆبەی خۆی دەتوانێ ھۆ یا فاکتۆری سەبەبی بێت بۆ گەلێ ھۆکردی تر، کە ھەموویان دەکەونە داھاتوویەوە. بەعزە نووسەرێک باوەڕیان ئەوەیە کە لە باری میتافیزیکییەوە ھۆدارێتی لە پێشەوەی تێگەیشتەکانی کات و شوێنە. 

## گرنگایەتی
ھۆکارەکان لە ھەموو جێگاکاندا ھەن. ھەوڵ بۆ تێگەیشتن لە ھۆدارێتی یەکێک لە جموجووڵە سەرەکییەکانی فەلسەفەیە. گرنگایەتیی ھۆدارێتی لە پلەی یەکەما بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ھەموو شتەکان پێکەوە دەلکێنێ. بۆیە ھیووم پێی دەوت «سرێشی جیھان». بەبێ ھۆدارێتی، شتەکان گرنگایەتیی خۆیان بۆ یەکتر لە دەست دەدەن. ئەگەر لە نێوان پێشھاتەکاندا پەیوەندییە ھۆیییەکان نەبووایێن، جیھان بە ھیچ شێوەیەک لە پێشبینیکردن نەدەھات. بۆ نموونە، نەماندەتوانی ھۆکارەکانی نەخۆشییەکان دیاری بکەین، یا دەرمانیان بۆ بدۆزینەوە.

## «بوونەھۆ» لە بەرامبەر «بەشوێنداھاتن»دا
ئیمپیریستەکان، بەتایبەت دەیڤید ھیووم، دەڵێن: ئەوەی کە مرۆڤ ڕووداوی A بە ھۆکاری ڕووداوی B دەزانێ دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە عادەتی کردووە B بە دوای Aدا ببینێ. 
ئەگەر تۆپێک بەری تۆپێکی تر دەکەوێ و لە جێی خۆی دەیجووڵێنێ، ئەوە نییە کە جووڵەی تۆپی دووەم لە بەرکەوتنی تۆپی یەکەمەوە سەرچاوکەی گرتبێ، بەڵکوو، لەبەر ئەوەی کە پێشتر مرۆڤ چەندین و چەند جار ئەوەی دیوە کە دوای بەرکەوتنی تۆپێک لە تۆپێکی تر، تۆپە دووەمەکەش دەجووڵێت، یانی لەبەر ئەوەی کە عادەتی کردووە ئەم دوو ڕووداوە بە شوێن یەکترا ببینێ، وا دەزانێ پێویستە بەرکەوتنەکە جووڵەکەی بەدواوە بێ. لە ڕوانگەی ھیوومەوە، بەشوێنداھاتنێ کە بە ھۆی شتێکی ترەوە بێ، لە زاتی خۆیدا، جیاوازییەکی نییە لەگەڵ بەشوێنداھاتنێ کە ھەر تەنیا دوابەدوایییەکی کات و ساتە. کاتێ مرۆڤ جۆرێکی تایبەت لە ڕووداوەکان دەبینێ کە ھەمیشە لە دوای جۆرێکی تایبەتی دیکەدا دێن، عادەتی پێ دەکا و خووی پێ دەگرێ و، لەم عادەتکردنە و خووگرتنەوە، وا دێتە بەر چاوی کە ئەم بەشوێنداھاتنە پێویست و زەروورە. کاتێ شتێ لە شتێکی ترەوە سەرچاوکە دەگرێ و، شتێکیش بە شوێن شتێکی تردا دەردەکەوێ، جیاوازیی ئەم دووانە، لە ڕوانگەی ھیوومەوە، لەوەدا نییە کە پەیوەندێکی ناوەکی، ئەو دوو ڕووداوی یەکەمە پێکەوە دەبەستێ، یا ھۆکارێکی دیاریکراو ھەیە کە بەرھۆ بەدیی دێنێ، بەڵکوو لە واقیعدا، وا دێتە بەر چاو کە ئەم بەشوێنیەکداھاتنە تایبەتەی ڕووداوەکان، شتێ بێ کە ھەمیشە دووپات بێتەوە. یانی ئەوەندە دووپات بووەتەوە کە مرۆڤ سەرلەنوێ دووپاتبوونەوەی بە پێویست و زەروور دەبینێ. بە زمانێکی تر، «بە ھۆی ئەوە کە» ھەمان «بە دوای ئەوە کە» -یه. 

## ئەمانەش ببینە

* مەرجی لواوی
* بنەواشەی سەروبەربوونی ھۆکار

## سەرچاوەکان

*
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
تۆو (ژینناسی)

[299px|چەپ|وێنۆک|خانەیەکی [تۆو|سپێرم خەریکی بەبەرکردنی گەرایەکە]]
299px|چەپ|وێنۆک|گەرایەکی مرۆڤ
وشەی سپێرم لە وشەی یۆنانی سپێرما (σπέρμα) بە واتای 'دان' گیراوە و بە خانە زاوزێییەکانی نێر دەگوترێت. لە جۆرەکانی زاوزێی سێکسی دا کە ناسراون بە ئەنیسۆگەمی (anisogamy) و ئووگەمی (oogamy)، جیاوازییەکی بەرچاو ھەیە لە ئەندازەی گامێتەکان و بە ئەوانەی کە بچووکترن دەگوترێت خانەی نێر یان خانەی سپێرم. خانەی سپێرمی مرۆڤ ھاپلۆیدە، بە شێوەیەکە کە ٢٣ کرۆمسۆمەکەی ئەو دەتوانن بلکن بە ٢٣ کرۆمسۆمەکەی گەرای مێوە بۆ ئەوەی خانەیەکی دیپلۆید دروست بکەن. خانەیەکی سپێرمی تەکتاڵی (uniflagellar) کە دەجووڵێت پێی دەگوترێت سپێرماتۆزوون، و بە خانەیەکی سپێرم کە ناجووڵێت دەگوترێت سپێرماتیۆم(spermatium) خانەکانی سپێرم ناتوانن دابەش ببن وە تەمەنێکی سنوورداریان ھەیە، بەڵام پاش ئاوێتەبوون لەگەڵ خانەکانی گەرا (ھێلکۆکە) لە ماوەی بەبەربوون دا، زیگۆتێکی تۆتۆوتێنت دروست دەبێت کە توانای ئەوەی ھەیە گەشە بکات و ببێت بە ئۆرگانیزمێکی نوێ.

سپێرماتۆزوای ئاژەڵان لە ڕێی سپێرماتۆجێنەسیس لە نێو گونادەکان (گونەکان) ی بە دابەشاندنی میتۆسیس دروست دەبێت. پاشان لە نێو شلەیەک دا کە پێی دەگوترێت تۆو لە جەستەی نێر دەچنە دەرەوە. خانەکانی سپێرمی گوانداران دەتوان ھەتا سێ ڕۆژ لە نێو سیستەمی زاوزێی مێ دا زیندو بمێنن.

خانەکانی سپێرم لە گامێتۆفیتە کەوزەییەکان و گیاییەکان دا لە ڕێی دابەشاندنی میتۆسیس لە نێو گامیتانجیای نێر (ئانتێریدیا) دا دروست دەبن.

وێنۆک|چەپ|بەشەکانی پێکھاتەی سپێرماتۆزوون

وێنۆک|Motile sperm cells of algae and seedless plants.

## سەرچاوەکان



پۆل:بەبەری
پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
ئەسکی

چوارچێوە|٩٥ نووسەی ئەسکی بۆ چاپکردن، لە ٣٢ تا ١٢٦
**ئەسکی** یان **ASCII** (دەخوێندرێتەوە æski/، ASS-keeˈ/) کورتکراوەی *American Standard Code for Information Interchange* (کۆدی ستانداردی ئەمریکایی بۆ گۆڕێنەوەی زانیاری) پلانێکە بۆ بەکۆدکردنی نووسە لەسەر بناغەی ڕیزی ئەلفوبێی ئینگلیزی. کۆدە ئەسکییەکان لە کۆمپیوتەر، کەرەستەکانی ڕاگەیێنی، و کەرەستەکانی دیکە کە دەق بەکاردەھێنن، بۆ نیشاندانی دەقەکان کەڵکیان لێ وەردەگیردرێت. زۆرێک لە پلانەکانی مۆدێڕنی بەکۆدکردنی نووسە کە نووسەی زۆرترێک بەکۆد دەکەن لە سەر بناغەی ئەسکی دروستکراون.

ئەسکی لە ١٩٦٠ەکاندا گەشەی کردووە.

ئەسکی بۆ ١٢٨ نووسە کۆدی ھەیە کە ٩٥یان بۆ چاپکردن دەبن وەکوو پیتەکانی گەورە و بچووکی ئەلفوبێی ئینگلیزی و نووسەگەلێک وەک ?، & و !. ئەوانەی دەمێننەوە چۆنیەتیی ڕێکخستنی دەقەکە کۆنتڕۆڵ دەکەن، بۆ نموونە کۆدی ئەسکی بۆ دیاریکردنی کۆتاییی ھێڵ.

## ئەمانەش ببینە
* یوونیکۆد

پۆل:ئەسکی
نووسە

وێنۆک|نووسە چینییەکان
**نووسە** یان **کارەکتەر** () لە کۆمپیوتەر و لە کۆمەڵە زاراوەکانی دوور-ڕاگەیێنیی ئامێریدا، یەکەی زانیارییە کە ھاوتاکراوە لەگەڵ گرافیمێک یان ھێمایەکدا.

پۆل:جۆرەکانی دراوە
ھێما

[وێنۆک|هێمای [ئایین|ئایینەکان (لە چەپ بۆ ڕاست) ڕیزی ۱: مەسیحی، جوولەکە، ھیندوویزمڕیزی ۲: ئیسلام، بودیزم، شینتۆڕیزی ۳: سیکیزم، بەھایی، جاینیزم]]
**ھێما** شت، وێنە، وشەی نووسراو، دەنگ یان نیشانەیەکی تایبەتە کە نوێنەرایەتیی شتێکی‌تر دەکات. ھەڵبژاردنی ھێما بۆ شتێک زۆرتر لەبەر لێکچوویییە و ھەندێجاریش بە پێکھاتە. بۆ نموونە، لەوانەیە ھەشتگۆشەیەکی سوور ھێمای "ڕاوەستان" بێت؛ یان لەسەر نەخشەکان، دوو شمشێری یەکبـڕ ھێمای مەیدانێکی جەنگ و پێکدادان بێت؛ یان لە بیرکاریدا سیستەمە ژمارەیییەکان ھێمای ژمارەکانن. لە ھەموو زمانەکاندا ھێما ھەیە. تەنانەت ناوی مرۆڤەکانیش ھێمایە. ناوی "ئازا" ھێمایەکە نوێنەرایەتیی کەسێک دەکات.

## نیشانە و ھێما
بڕێک لە نووسەران لە نێوان *ھێما* و *[[نیشانە]]*دا جیاوازی دادەنێن. لە ئاوەھا دۆخێکدا، *نیشانە* شتێکی شێوەییی ڕووتە کە ھیچ چەشنە لێکچوویییەکی نییە لەگەڵ ئەو شتەی کە نوێنەرایەتیی دەکات، بەڵام ھێما ئەو شتەی کە نوێنەرایەتیی دەکات دێنێتەوە یاد و لێی دەچێت.

ئەگەر ئەم جیاوازییە بخرێتە کار، ئیدی وشەی "پشیلە" نیشانەیە (و نە ھێما) بەڵام دوو شمشێری یەکبـڕی سەر نەخشەیەک ھێمایە.

## بەستەری دەرەکی
https://web.archive.org/web/20170822225637/http://www.symbols.com/

پۆل:ھێماکان
پۆل:تێگەیشتەکان
پۆل:زانستە ڕاگەیێنییەکان
نیشانە

وێنۆک
**نیشانە** شتێکە ئاماژە بە شتێکیتر دەکات. نیشانە شتێک نیشاندەدات. بۆ نموونە نیشانەکانی سەر ڕێگا نیشاندەدەن کە دەبێ لە کوێ ئۆتۆمبیلەکە ڕابگرین یان بەرەو کوێ بـڕۆین. یان نیشانەی سەما کردن.

پۆل:ڕاگەیێنی
پۆل:پیرھۆنیزم
پۆل:ستۆیسیزم
خالید جوتیار

**خالید مەولود ئەحمەد** (١٩٥٣-٢٠٠٩) ناسراو بە **خالید جووتیار** نووسەر و رۆژنامەنوسی کورد لە سالێ ١٩٥٣ لە دەڤەری کەندێناوەی دەشتی ھەولێر لە دایکبوو.
ساڵی ١٩٧٦ بروانامەی بەکالۆریۆسی لە زمان و ئەدەبی کوردی وەرگرتووە لە کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغدا.
لە ساڵی ١٩٧٢ یەکەمین بەرھەمی لە ھاوکاری بڵاو کردۆتەوە پاشان بە دەیان بابەتی ھۆنراوە و لێکۆلینەوەی ئەدەبی و فولکلۆری لە گۆڤار و رۆژنامەکان نووسیوە. خالید جووتیار خاوەن ئیمتیاز و سەرنووسەری گۆڤاری میتۆلۆژیا بوو کە بایەخ بە لێکۆلینەوەی زانستی ئەفسانەکان دەدات ھەروەھا ڕاوێژکاری کلتووری بوو لە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی بەدرخان.
دواین بەرھەمی گۆڤاری (میتۆلۆژیا) بوو کە بەرلەوەی چاپ بکرێت و بێتە نیو بازارەکان لە شەوی ٢٤ لەسەر ٢٥ی ١٢ی ٢٠٠٩ بە نەخۆشیەکی کتوپڕ کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمە چاپ کراوەکان

* بەرەو فۆلکلۆر - ١٩٨٤
* فلکلۆر – بەشی یەکەم – ھاوبەش – ١٩٨٤
* فۆلکلۆر – بەشی دووەم – ١٩٨٥
* فۆلکلۆر – بەشی سێیەم – ١٩٩٠
* حەیران و مەرگی غەریبیان – ١٩٩٠
* پیاسەی ئێوارانی ھەولێر -١٩٩٨
* تراژیدیای کەرایەتی – ١٩٩٩
* قەلای دم دم – ٢٠٠٠
* تارمایی ئەفسانەی کوردی – ٢٠٠٠
* دەشتی ھەولێر – پەند و زاری شیرین – ٢٠٠٦
* دێو – حکایەتی ئەفسانەیی – ٢٠٠٧
٤ی کانوونی دووەم

## ڕووداوەکان
## لە دایکبوونەکان
* ١٦٤٣ - ئیساک نیوتن، فەیلەسووفی سروشت (مردن ١٧٢٧)

## مردنەکان
* ١٩٦٠ - ئەلبێر کامۆ، نووسەر، ڕۆژنامەنووس و فەیلەسوفی فەڕەنسی

## بۆنەکان
## بەستەرە دەرەکییەکان

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی دووەم
کەمتیاری مێرووخوەر

وێنۆک|250px|چەپ|کەمتیاری مێرووخوەر
[وێنۆک|250px|چەپ|کەمتیاری مێرووخوەر لە باخچەیەکی ئاژەڵان لە [سان ئانتۆنیۆ، تێگزاس]]

**کەمتیاری مێرووخوەر** یان aardwolf (ناوی زانستی: Proteles cristata) ئاژەڵێکی گوانداری مێرووخوەرە کە لە کەمتیار دەچێت، وە ژینگەی سەرەکی ئەو ئەفریکای ڕۆژھەڵات و باشوورە. ناوەی ئاردوۆڵف لە زمانی ئەفریکانز ھۆلەندیدا بە واتای «گورگی زەمین» ـە. بە پێچەوانەی جۆرەکانی دیکەی کەمتیار، کەمتیاری مێرووخوەر زۆربەی ھەرە زۆری خۆراکی خۆی لە مێروو بە تایبەت مۆریانە، لارڤای مێرووەکانی دیکە دابین دەکات، و ھەروەھا مردارۆبووش دەخوات.

پۆل:کەمتیارەکان
پۆل:مێرووخۆرەکان
پۆل:گواندارانی ئەفریقا
پۆل:گیانلەبەرە شەوژییەکان
بیردۆزی سیستمەکان

**بیردۆزی سیستمەکان** بیردۆزێکە سەبارەتی سیستمە ئاڵۆزەکان لە سروشت، کۆمەڵگا، و زانستدا، و چوارچێوەیەکە کە بە ھۆیەوە ھەر کەس دەتوانێت ھەر کۆمەڵیک لە شتان کە بۆ ئامانجی بەرھەمھێنانی ھەندێک ئاکام پێکەوە کاردەکەن ڕاڤەبکات و/یان لێی بکۆڵێتەوە. ئەمە دەتوانێت تاکە ئۆرگانیزمێک بێت، ڕێکخراوە یان کۆمەڵگایەک بێت، یان بەرھەمێکی دەستکردی ئەلیکترۆ-میکانیکی بێت.

پۆل:سیستمەکان
پۆل:زانستی سیستەمەکان
وشیاری

**وشیاری** یا **ھۆشیاری** یانی خاوەن ھۆش بوون، «ھۆش»یش یانی ئاگاداری لە حاڵ و وەزعی خۆ. بە واتایەکی دی، وشیاری حاڵەت یا تواناییی ئاگادار بوونە لەو شتانەی لە دەرەوە یا لە ناو زەیندا ڕوو ئەدات. وشیاری تایبەتمەندیی خاوەنبوونە زیندووکانە و لە مرۆڤدا بە بەرزترین ڕادەی خۆی ئەگات. ھیچ بوونێکی زیندوو بە قەدەر مرۆڤ ئاگای لە خۆی و دەوروبەری نییە. وەکوو حاڵەت، وشیاری ھەمان ئاگایییە، واتە ئەو بارودۆخەی کە خاوەنبوونی زیندوو لە کاتی ھەستپێکردن و دەرکپێکردن و ناسینەوە و جیاکردنەوەدا تێدایە. وەکوو توانایی، وشیاری بەو تایبەتمەندییە لە ھەندێ لە خاوەنبوونە زیندووکاندا ئاماژە ئەکا کە ڕێگەیان بۆ خۆش ئەکا لە «بوون»یان ئاگادار ببنەوە.

## وشەڕەتناسی
وشەی ھۆش لە ڕیشەی ھیندوئەورووپاییی  و ڕیشەی ھیندوئێرانی و پرۆتۆئێرانیی  بە مانای گوێ و گوێچکەکانەوە ھاتووە.

## دیمەنی لە بوارەکانی زانستدا
[alt=|وێنۆک|[جۆن لۆک فەیلەسووفی ئینگلیزیی سەدەی حەڤدە ئاوەھا وشیاری ئەناسێنێ: «ئاگادار بوون لەوەی بە زەینی مرۆڤ خۆیدا تێ ئەپەڕێ».]]

فەیلەسووفانی ڕۆژاوایی لە دیکارت و لۆک بەم لاوە ھەوڵیان داوە خۆیان لە سروشتی وشیاری و ئەوەی کە جێگەی لە ناو وێنەیەکی گەورەتری جیھان لە کوێیە تێبگەیێنن. بەتایبەت لە دیاردەناسی و لە فەلسەفەی زەیندا زۆربەی پرسیارەکان لە دەور مەسەلەی وشیاریدا ئەسووڕێنەوە. بۆ نموونە: ئاخۆ وشیاری ماددەیە؟ ئاخۆ ئەکرێ کۆمپیوتەر و ڕۆبۆت وشیار بن؟ چۆن وشیاری گرێ ئەخوا بە زمانەوە؟ چۆن وشیاری وەکوو بوون گرێ ئەخوا بە دنیای ئەزموونەوە؟ ڕۆڵی خۆ لە ئەزمووندا چییە؟

لەم دوایییە، لە بوارە جیاجیاکانی زانستی کۆگنیتیڤ وەکوو سایکۆلۆجی و نورۆسایکۆلۆجی و زمانەوانی و مرۆڤناسیدا، وشیاری بووە بە بابەتێکی گرنگی لێکۆڵینەوە. ھەوڵ و تەقالاش لە پلەی یەکەمدا بۆ تێگەیشتنە لەوەی کە لە باری بایۆلۆجی و سایکۆلۆجییەوە بوونی ئاگادارییەکان لە وشیاریدا بە چ مانایە. یا بە زمانێکی تر، بۆ دەسنیشانکردنی پێکەوەبەستراوییەکانی دەمار و دەروونە لە وشیاریدا. زۆرینەی لێکۆڵینەوەگەلی تەجروبی (ئەوانەی لە تاقیگەدا ئەکرێن) بۆ ھەڵسەنگاندنی وشیاری لە مرۆڤەکاندا داوایان لێ ئەکەن ئەزموونەکانیان بە قسە بۆ بگێڕنەوە (بۆ نموونە: «وەختێ من فڵان کار ئەکەم ئەگەر شتێکت بەدی کرد پێم بڵێ»).

لە پزیشکیدا، وشیاری بە ڕوانین لە وریایی و وەڵامدەریی نەخۆشێک ھەڵدەسەنگێندرێت و دەکرێت وەکوو زنجیرەیەک لە دۆخەکان چاوی لێ بکرێت: وریا، بەئاگا لە کات و شوێن، ڕاگەیێنەر، لە گێژیدا و، پاشان وڕێنە، پاشان لەدەستدان و دۆڕانی ھەر چەشنە ڕاگەیێنییەکی مانادار و، کۆتایی دێت بە جووڵەنەکردن لە وەڵامی ھاندانی بەسوێدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی زەین
ھۆشیاری
پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:دیاردەناسی
پۆل:تیۆریی زەین
ئاگایی

**ئاگایی** چۆنیەتیی وشیار بوون و لە شتێ خەبەردار بوونە. بەتایبەت، تواناییی ڕاستەوخۆ بەدیکردن و ھەستپێکردن و ناسکردنی ڕووداوەکانە. پێناسەیەکی تری دەڵێت ئاگایی ئەو دۆخەیە کە تێیدا سووژە (مرۆڤ یا گیانلەبەر) ئاگای لە خەبەرێکە کە بێپەردە و ڕاستەوخۆ لەبەردەستیەتی و، دەتوانێ بە کاری بێنێ و بە گوێرەی بجووڵێتەوە. ئەغڵەب ئاگایی و وشیاری ھاومانا ڕەچاو دەکرێن.

## ئەمانەش ببینە

* خۆئاگایی

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھۆشیاری
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ناسیاری
فریدریش ئێنگڵس

**فریدریش ئێنگڵس** () (٢٨ی تشرینی دووەمی ١٨٢٠ – ٥ی ئابی ١٨٩٥) فەیلەسووف، ئابوورناس، مێژووناس، و سیاسەتوانێکی ئەڵمانی بوو. ھاوڕێی کارڵ مارکس بوو، لەگەڵ مارکس مانیفێستی کۆمۆنیستیان نووسی. ئێنگڵس پێشنووسەکەی نووسی و مارکسیش ڕاڤەکەی دوایی تەواو کرد. لە ساڵی ١٨٤٥ کتێبێکی بڵاوکردەوە لەسەر بارودۆخی کرێکارانی ئینگڵتەرا، و لەگەڵ ھاوڕێکەی کارڵ مارکس کتێبی سەرمایەیان چاپ کرد. ئێنگڵس دوای مردنی مارکس سەختترین ئەرکی پێ سپێردرا، دەبوایە یاداشتەکان و تەواوی پێشنووسە قەبەکانی بەشی ٢.٢ی سەرمایەی مارکس تەواو بکا. بەشی سێیەمی ئەو کارە دە ساڵی خایاند.

## ژیان
لە بارمن، لە ئەڵمانیا لە خێزانێکی بە ڕەسەن جوولەکە، لە ساڵی ١٨٢٠ لەدایک بوو. کوڕی کارخانەدارێکی قوماشسازی دەوڵەمەندی شاری بێرمان بوو. سەردەمی ئەو سەردەمێکی ئاڵۆزی کۆمەڵایەتی و ئابووری بوو، کە بووە بزوێنەرەی بیروباوەڕی تازە، زانست، تیۆری و ئیسمەکان، بەر لەوەی چاوی بە بەڕێوەبەری ڕۆژنامەی ڕادیکاڵی "Neue Rheinsche" واتە «خاخامی کۆمنیستان» مۆسێز ھێس (Moses Hess) بکەوێت، ھێگلیستێکی لاو بوو. ئێنگڵس لە ساڵانی ١٨٤٢-١٨٤٤  لە مانچستەر دەژیا، ئەو شوێنەی کە باوکی کارخانەیەکی لێ ھەبوو. ھەر لەوێش بوو بناغەی بیری ئابوورە کۆمنیستییەکەی درێژەدا. لە مانچستەر بوو ئەو کە بۆچوونەی بۆ ھات کە فاکتۆرە ئابوورییەکان لە مێژوودا چەندە گرینگن و ھەر ئەوەش بناغەی جیھانبینیی ئەوی پێک ھێناوە.

## کارەکان
یەکێک لە نووسراوە بەناوبانگەکانی ئێنگڵس کتێبی «بنچینەی خێزان، موڵکایەتی تایبەت و دەوڵەت»ە، ١٨٨٤.

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی نووسین

پۆل:ئابوورزانانی ئاڵمانی
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:کۆمۆنیستە ئاڵمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٠
پۆل:بێدینەکان
پۆل:مردووانی ١٨٩٥
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان
پۆل:کارڵ مارکس
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
بورجی خەلیفە

**بورجی خەلیفە** بەرزترین بورجی سەر زەوییە، کەوتووەتە شاری دوبەی. بەرزییەکەی ٨٢٨ مەترە و ھەموو بیناکە (٢١١) نھۆم دەبێت و ٣٣٠ مەتر چوار گۆشەی تاوەرەکە لە کۆنکریت، ٣١٤٠٠ تۆن مەتریشی لە پۆلا پێکھاتووە، ٥٧ پەیژەی کارەبایی ھەیە، تاوەرەکە زیاد لە ١٠٠٠ یەکەی نیشتەجێبوونی لەخۆگرتووە، ٤٩ نھۆمی تایبەتە بە نووسینگە و ھوتێل، نھۆمەکانی سەرەوەش تایبەتن بە شوێنی بەستنی کۆبوونەوە گەورە و فەرمییەکان.

## دروستکردن
تاوەری خەلیفە بن زاید لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠٤ کاری چاڵ ھەڵکەندنی بۆ ئەنجام دراو لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩دا کۆتایی ھات بە داپۆشینی ڕووی دەرەوەی و لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ بە فەرمی کرایەوە، کۆی خەرجی تێچووی تاوەرەکە یەک ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە و ژمارەی ئەو کرێکارانەی کاریان لە پرۆژەکەدا کرد لە ماوەی ٦ ساڵدا ١٢ ھەزار کرێکار بوون.

تاوەرەکە ئێستا بە بەرزترین تاوەری جیھان دادەنرێ کە پێشتر تاوەری تایپێی تایوانی بوو کە بەرزییەکەی ٥٠٨ مەتر بوو لە ڕووی لایەنی سیاسیشەوە تاوەرەکە گرنگییەکی تایبەتی ھەیە کە پێشتر ئەو تاوەرە ناوی دوبەی لێنرابوو بەڵام شێخ محەممەد ڕاشد ئال مەکتووم حاکمی دوبەی ناوەکەی بۆ خەلیفە بن زاید گۆڕی کە ناوبراو سەرۆکی وڵاتە و پێشتر وا باس دەکرا کە ھەردوولا ناکۆکیان ھەیە، بەڵام ئال مەکتوم بەھۆی لێھاتوویی لە بەڕێوەبردنی کاری سیاسی و پەیوەندییەکان توانی کۆتایی بەو ناکۆکی و ململانێیانە بێنێ کە لە نێوان ھەردوولا بوونی ھەبوو.

تاوەرەکە لە دووری ٩٥ کیلۆمەتر بە چاوی مرۆڤ دەبینرێ و بە شارێکی ستوونی لە قەڵەم دەدرێ و جیاوازی پلەی گەرما لە نھۆمی یەکەم بۆ نھۆمی ١٦٠، ٨ پلەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:خانووبەرە ئاوەدانەکان، تەواوبوونی ٢٠٠٩
یەکێتیی ئەورووپا

[وێنۆک|[ئاڵای یەکێتیی ئەورووپا]]

**یەکێتیی ئەورووپا** لە گرێبەست و ڕێککەوتنی نێوان ٢٨ وڵاتی دیمۆکراتخواز پێکھاتوە کە لەسەر گرێدانی بواری ئابووری و ڕامیاری ئەو وڵاتانە پێکەوە بناغەی بەستووە، ئامانجی سەرەکیی ئەم یەکێتییە بریتییە لە ھێنانەدیی ژیانێکی ئازاد و ئاسوودە بۆ ھاووڵاتییانی نیشتەجێبووی وڵاتە بەشداربووەکان کە بە ٥٠٠ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێن.

## وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا
وێنۆک|وڵاتانی ئەندام لەسەر نەخشە
وێنۆک|یەکێتیی ئەورووپا
ھەنووکە یەکێتیی ئەورووپا لە ٢٧ وڵات پێکدێت:

## ئەو وڵاتانەی چاوەڕوانن بێنە ناو یەکێتیی ئەورووپا
{|class="wikitable sortable" style="text-align:center"
|-
!ڕیزبەندی!!وڵات!!وڵات (ئینگلیزی)
|-
!١
|
|Former Yugoslav Republic of Macedonia

## سەرچاوەکان

# وێبگەی فەرمی یەکێتیی ئەورووپا
# ئەندامانی یەکێتیی ئەورووپا

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی یەکێتیی ئەورووپا

پۆل:یەکێتیی ئەورووپا
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی ئەورووپا
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٣
پۆل:وڵاتانی گرووپی بیست
پۆل:سیستمە سیاسییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٣
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان
ماددە

**ماک** یان **ماددە** لە فیزیای کلاسیک و کیمیای گشتیدا بریتییە لە هەر شتێک کە بارستەی هەبێت و بە هەبوونی قەبارە شوێن دەگرێتەوە. هەموو ئەو تەنانەی ڕۆژانە کە دەتوانرێت دەستیان لێبدرێت لە ئەتۆم پێکهاتوون، کە لە تەنۆلکەی ژێر ئەتۆمی کارلێککەر پێکهاتوون و لە بەکارهێنانی ڕۆژانە و هەروەها زانستیدا، ماددە بە گشتی ئەتۆم و هەر شتێک کە لێیان پێکهاتبێت دەگرێتەوە، هەروەها هەر تەنۆلکەیەک (یان تێکەڵەیەک لە تەنۆلکەکان) کە کاردەکات وەک ئەوەی هەم بارستە و هەم قەبارەی پشوودانیان هەبێت. هەرچەندە تەنۆلکەی بێ بارستە وەک فۆتۆنەکان، یان دیاردەی وزەی تر یان شەپۆلەکانی وەک ڕووناکی یان گەرمی لەخۆناگرێت. ماددە لە حاڵەتە جیاوازەکاندا بوونی هەیە (بە قۆناغیش ناسراوە). ئەمانە قۆناغە کلاسیکییەکانی ڕۆژانە وەک ڕەق، شل و گازی لەخۆدەگرن – بۆ نموونە ئاو وەک سەهۆڵ، ئاوی شل و هەڵمی گازی بوونی هەیە – بەڵام حاڵەتەکانی دیکە ئەگەری هەیە، لەوانە پلازما، چڕبوونەوەی بۆز-ئاینشتاین، چڕبوونەوەی فێرمیۆنی و پلازمای کوارک-گلۆون.

بەزۆری دەتوانرێت ئەتۆمەکان وەک ناوکێکی پرۆتۆن و نیوتڕۆن و "هەورێکی" دەوروبەری ئەلکترۆنەکانی خولگەیی کە "فەزای دەگرن" خەیاڵ بکرێت. بەڵام ئەمە تەنها تا ڕادەیەک ڕاستە چونکە تەنۆلکە ژێر ئەتۆمییەکان و تایبەتمەندییەکانیان بەهۆی سروشتی کوانتەمیانەوە بەڕێوەدەبرێن، ئەمەش واتە وەک ئەوەی تەنەکانی ڕۆژانە کاردەکەن کارناکەن – دەتوانن وەک شەپۆل و هەروەها تەنۆلکەکان کاربکەن، و قەبارە و شوێنی باشیان نییە. لە مۆدێلی ستانداردی فیزیای تەنۆلکەکاندا، ماددە چەمکێکی بنەڕەتی نییە چونکە پێکهاتە سەرەتاییەکانی ئەتۆمەکان یەکە کوانتەمییەکانن کە بە هیچ مانایەکی ڕۆژانەی وشەکە "قەبارە"یەکی سروشتییان نییە. بەهۆی بنەمای دەرکردن و کارلێکە بنەڕەتییەکانی دیکە، هەندێک لە "گەردیلە خاڵییەکان" کە بە فێرمیۆنەکان (کوارک، لێپتۆن) ناسراون، و زۆرێک لە پێکهاتە و ئەتۆمەکان، بە شێوەیەکی کاریگەر ناچار دەکرێن لە ژێر بارودۆخی ڕۆژانەدا دووری لە تەنۆلکەکانی دیکە بپارێزن؛ ئەمەش تایبەتمەندی ماددە دروست دەکات کە وەک ماددەیەک دەردەکەوێت کە شوێن دەگرێتەوە.
* ماددەی ڕوشن: کە نزیکەی ٠٬٤٪ لە بارستایی گەردوون پێک دێنێت، و ئەو ماددەیە دەگرێتەوە کە بە چاو دەبینرێت و ڕوشنە.
* ماددەی نا ڕوشن: ئەو ماددانە دەگرێتەوە کە لە گەردووندا ھەن و ڕوشناییان نیە، و نزیکەی ٣٬٤٪ لە بارستایی گەردوون دەگرێتەوە.
* مادەەی تاریک: ئەەو ماددەیەیە کە لە بوشایی گەردوون ھەستی پێ دەکرێت و تاقیکردنەوەکا بەردەوامن بو زیارتر ئاشکراکردنی ئەو ماددەیە، کە نزیکەی ٢٣٪ لە ماددەی گەردوون پێک دێنێت.
* بەشی ھەرە زوری رێژەی ماددە لە گەردوون کە دەکاتە ٧٣٪ بریتیە لە وزی تاریک

## دۆخەکانی ماددە
بە شێوەیەکی گشتی پۆلێن دەکرێت بۆ سێ دۆخ.
# دۆخی ڕەقی.
# دۆخی شلی.
# دۆخی گازی.
# دۆخی پلازما. (کە بە شێوەیەکی گشتی ئەو ماددانە دەگرێتەوە گە لە پلەی گەرمی بەرز دانە و بە نزمبوونەوەی پلەی گەرمی خەست نابنەوە)

## سەرچاوەکان
# زانیاری بۆ پۆلی پێنجەمەی سەرەتایی / ھەرێمی کوردستان
# زانستپەروەرانی کورد / بنەمای پاراستنی ماددە و وزە 

ماددە
خەلیفە بن زاید

**خەلیفەی کوڕی زاید ئال نەھیان** (؛ ٧ی ئەیلوولی ١٩٤٨ — ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢) سەرۆکی وڵاتی میرنشینە یەکگرتووەکان و سەرۆکی میرنشینی ئەبووزەبی.
شێخ خەلیفە لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ تووشی جەڵتە بوو و لە بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات ڕۆڵێکی گرنگی نەگێڕا بەڵام ناونیشانی فەرمی خۆی ھێشتەوە.
دوای ئەوە براکەی محەممەد بن زاید ئال نەھیان، کاروباری گشتی دەوڵەت و بڕیاری ڕۆژانەی میرنشینی ئەبووزەبی جێبەجێ دەکرد. لە ساڵی ٢٠١٨دا فۆربیس ناوی خەلیفەی لە لیستی زلھێزەکانی جیھان دانا. لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢ کۆچی دوایی کرد.
وەزارەتی کاروباری سەرۆکایەتی ٤٠ ڕۆژ ماتەمینی گشتی و لە زۆربەی وڵاتانی عەرەبیش پرسەی گشتی ڕاگەیەندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
پۆل:منداڵانی سەرۆکەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە
سیستمی ئاڵۆز

**سیستمی ئاڵۆز** (*complex system*) سیستمێکە پێکھاتوو لە بەشگەلی پێکەوە گرێدراو یان پێکەوە بەستەرکراو کە بەستەرەکانی لە چاودێری دەرەکی شاراوەن و زانیاریی زیادەشیان لە خۆیان گرتووە. لە ئاکامی کارلەیەککردنی بەشەکان، تایبەتمەندیگەلی نوێ ئاشکرا دەبن کە ھی گشت سیستمەکەن و ناتوانرێت بەھۆی تایبەتمەندییەکانی تاکە بەشێکەوە شرۆڤەبکرێن.

زۆربەی دیاردە سروشتییەکان و زۆرێک لە دەستکردەکانی ئەمڕۆکەی مرۆڤ لە ڕاستیدا سیستمێکی ئاڵۆزن. دکرێت گەلەک نموونە بھێنرێتەوە: سیستمە ئابوورییەکان، سیستمی دەماری، سیستمی خانەکانی لەش؛ ھەروەھا مرۆڤ خۆی سیستمێکی ئاڵۆزکاوە.

## بەستەری دەرەکی
* ئەنستیتۆی سیستمە ئاڵۆزەکانی نیو ئینگڵاند **(بە ئینگلیزی)**

پۆل:سیستمەکان
پۆل:داینامیکی ئاڵۆز
پۆل:زانستی سیستەمەکان
تەکنۆلۆژیای زانیاری

چ‏‏‏ە‏‏‏پ|200px|وێنۆک|ف‏‏‏ە‏‏‏نیاری زانیاری ب‏‏‏ە‏‏‏ تۆڕێکی فراوانی ک‏‏‏ە‏‏‏مپیوت‏‏‏ە‏‏‏ر‏‏‏ە‏‏‏و‏‏‏ە‏‏‏ به‌ستراو‏‏‏ە‏‏‏

**تەکنۆلۆژیای زانیاری** یان **فەنیاری زانیاری**، (بە ئینگلیزی: Information Technology) کە بە "IT" دەناسرێت و زۆرجار نووسەرانی کوردیش بە "ئایتی" ناوی دەبەن.

## پێناسە
بە گوێرەی لێکدانەوەی "ئەنجومەنی فەنیاری زانیاری ئەمریکا" (ITAA)، فەنیاری زانیاری دەپەرژێتە سەر: "لێکۆڵینەوە، داڕشتن، پەرەپێدان، جێبەجێ کردن، پشتیوانی و بەڕێوەبردنی سیستەمگەلی زانیاری بەستراو بە کۆمپیوتەرەوە، بە تایبەت نەرمامێر و سەختامێر".

بە کورتی فەنیاری زانیاری بە کۆمپیوتەر و نەرمامێرەوە گرێدراوە تا زانیاری بە شێوەیەکی دڵنیا و ھێمن ئاڵوگۆڕ بکرێت. فەنیاری زانیاری زۆر بەربڵاوتر لە زانستی کەمپیوتەرە، لە ڕاستیدا زانستی کەمپیوتەر بە ھەموو بەشەکانییەوە لە خزمەتی ئەودایە. ئەوڕۆکە لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا زۆر بایەخ بە تەکنەلۆژیای زانیاری دەدەن و ھەوڵ دەدرێ خەڵک لەم تەکنۆڵۆجییە زیاتر نزیک بێتەوە،  زۆربەی کاروبارەکان لەم ڕێگایەوە بەڕێ دەچێ و کات و دارایی کەمتر بە فێڕۆ دەدرێت. بۆ نموونە خەڵک کەمتر پێویستیان بە پۆستە و بانک دەبێ. لە ماڵەوە دەتوانن نامە بنێرن، قەرزەکانیان بدەنەوە، شتومەک بکڕن، کۆنفرانس بدەن، سەیری فیلم بکەن، گوێ لە گۆرانی بگرن، ئێزگەی ڕادیۆیی دامەرزێنن، گوێبیستی ھەموو جۆرەبلاڤۆکێکی دەنگی ببن، چاپەمەنییەکان بخوێننەوە، یاری بکەن، لەگەڵ خەڵک لە سەرانسەری جیھاندا ھاوکات پێوەندی بگرن، بیروڕای خۆیان دەربڕن و کەسیش نەتوانێ سانسۆریان بکا.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
# زانستپەروەرانی کورد / IT چییە؟ 
# [//fa.wikipedia.org/wiki/فناوری_اطلاعات]

پۆل:تەکنۆلۆژیای زانیاری
پۆل:تەکنۆلۆژیا
پۆل:زانست
پۆل:کۆمپیوتەرەکان
ناوی لێکدراو

ناوی لێکدراو بریتیە لە ناوێک کە لە زیاتر لە ڕێشەی وشە (Word stem) پێک ھاتووە. لە زمانی کوردی دا ناوی لێکدراو زیاتر پێکھاتووە لە ناوێکی و بەشێکی زێدەکراوی دیکە وەکوو پاشگر، یان ھتد. 

لە زمانی کوردیدا بۆ ڕۆنانی ناوی لێکدراو نزیکەی پازدە ڕێگەی جیاواز ھەیە، وەک: 

ناو+ ناو: سەرکار

ناو+ ناوبەند+ ناو: کاروبار

ناو+ ئاوەڵناو: کارجوان

ئاوەڵناو+ ناو:جوانکار

ناو+ ڕەگی کردار: کارگێڕ

لە نێو ئەو ڕێگایانە دا، یەکگرتنی (ناو و ڕەگی کردار) زۆر باوە، وەک: 

* مەی+ گێڕ(گێڕان) = مەیگێڕ 
* کۆڵ+ گێڕ(گێڕان) = کۆڵگێڕ 
* کار+ گێڕ(گێڕان) = کارگێڕ 
... 
* دار+ تاش(تاشین) = دارتاش 
* سەر+ تاش(تاشین) = سەرتاش 
* بەرد+ تاش(تاشین) = بەردتاش 
... 
* شەکر+ شکێن(شکاندن) = شەکرشکێن 
* سەر+ شکێن(شکاندن) = سەرشکێن 
* سەفرا+ شکێن(شکاندن) = سەفراشکێن 
... 
* دەست+ بڕ(بڕین) = دەستبڕ 
* قۆڵ+ بڕ(بڕین) = قۆڵبڕ 
* سەر+ بڕ(بڕین) = سەربڕ 

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی شەخسیی ھێدی (جەعفەری حوسێنپوور) 

پۆل:ڕێزمانی کوردی
لوسین کلێرگ

thumb|Vienna, 2007
**لوسین کلێرگ** (بە ئینگلیزی:Lucien Clergue) ساڵی ١٩٣٤ لە شاری ئارلس لە دایک بووە. دوای ئەوەی قوتابخانەی ئامادەیی تەواو دەکات، لوسین کلێرگ دەستی کردووە بە کاری وێنەگرتن. لەساڵی ١٩٥٤ یەکەم پیشانگای تایبەتی دەکاتەوە و تێیدا ٥٠ پۆرترێتی ئەکتەرەکانی رۆڵی یۆلیۆس قەیسەریان نواندووە، نمایش دەکات. پاش ئەم پیشانگایە، ئەو زنجیرەیەک وێنەی وێرانکاریەکانی کاتی جەنگ، و زنجیرەیەک وێنەی ئاژەڵی مرداربوو (مردوو) بڵاودەکاتەوە. کلێرگ ساڵی ١٩٥٦ دا زنجیرە وێنەی (پەیکەرە رووتەکانی زەریا) بڵاودەکاتەوە، بەم ئیشە کلێرگ ناوبانگی لە ھەموو جیھان دەرکرد. کلێرگ لە ساڵی ١٩٥٧دا بە کۆمەڵە وێنەیەک بۆ روونکردنەوەی بابەتەکان لە کتێبی “MEMORABLE BODIES “ بەشداری کرد، ساڵی ١٩٥٩ دەستی کرد بە کارکردنێکی وردی فۆتۆگرافی زۆنگاوەکان، دار و درەخت، و رووبارەکانی شاری (کەماڕگ)، لەم ئیشەیدا بابەتەکانی زۆر بە جوانی نیشان دەدات. کلێرگ ئیشی لەسەر شاری (ئارلس)یش کردووە و چەندەھا زنجیرە وێنەی جۆراوجۆری لەمەڕ ئەم شارە بڵاوکردۆتەوە. کلێرگ چەند ساڵێک بە کامیراکەی چاودێری کارەکانی نیگارکێشی بەناوبانگ “پێکاسۆ”ی کردووە و وێنەی پیکاسۆی و لە کاتی ئیشکردندا گرتووە. ھەروەھا ئەو کاری وێنەگرتنی زۆرانبازی گا لە ویلایەتی ئەریزۆنا کردووە. لە ساڵی ١٩٦١ زۆر گەشتی ئەنجام داوە و لەوانە گەشتی بۆ نیویۆرک و لەوێ ھۆڵی سەنتەری رۆکفیلەر بە وێنەکانی دەڕازێنێتەوە، دواتر ساڵی ١٩٦٢ سەردانی بەرازیل دەکات و لە بەرازیلیا و ریۆ دی جانیریۆ دووبارە دەست بەکارکردن لەسەر زنجیرەیەکی نوێی “پەیکەرە رووتەکانی زەریا” دەکاتەوە. کلێرگ ساڵی ١٩٧١ فیلمێک لەمەڕ “پابلۆ پێکاسۆ”ی ھاوڕێی ئەنجام دەدات. 
لوسین کلێرگ ساڵی ١٩٧٠ “RENCONTRES INTERNATIONALES DE LA PHOTOGRAPHIE” لە شاری ئارلس لە فەرەنسا دادەمەزرێنێت و وەک بەڕێوەبەری ھونەری بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ کاری تێدا دەکات. لە ساڵی ١٩٧٦ ەوە لە زانکۆی مارسیلیا وانە دەڵێتەوە، و ساڵی ١٩٧٩ یەکەم کەس بوو بڕوانامەی دکتۆرا لە بواری فۆتۆگرافی وەربگرێ، و دواتر لە کۆلیژی نیویۆرک بۆ توێژینەوەی کۆمەڵایەتی دەستی بەوانە وتنەوە کرد. لوسین کلێرگ ساڵی ١٩٨٠ ناونرا بە “ KNIGHT OF THE NATIONAL ORDER MERIT OF FRANCE “. کلێرگ ئێستا لە شاری ئارلس لە فەرەنسا ژیان بەسەر دەبات.

پۆل:زیندووان
پۆل:وێنەگرانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
برنج

thumb|خانمە جووتیارێک لە کەمبۆدیا خەریکی چاندنی برنجە
thumb|دنکە برنج
thumb|برنج و مەرەگە

**برنج** یان **ڕز** () خۆراکی سەرەکیی زۆربەی ژەمەکانە لە سەرتاسەری جیھاندا.
دانەوێڵەیەکی ھاوینییە و پێویستی بە ئاوی زۆر و بەرزی پلەی گەرما ھەیە.

## مێژوو
زاناکان مێژووی دەرکەوتنی ڕواندنی برنج دەگەڕێننەوە وڵاتی چین لە دۆڵی ڕووباری یانگتیسی، کە ١٠٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا لەوێ بەرھەمھێنراوە، ئەمڕۆکە برنج لەسەرتاسەری جیھان بەرھەمدەھێنرێت.

## پێکھاتەکەی
برنج سەرچاوەیەکی باشی نیشاستەیە (کاربۆھیدرات) کە لە لەشدا دەگۆڕدرێت بۆ شەکری گلوکۆز.

## ڕێژەی بەرھەمھێنانی برنج
تاکوو ساڵی ١٩٦٠ ساڵانە بڕی ٢٠٠ میلیۆن تۆن لەسەرتاسەری جھیاندا برنج بەرھەمھێنراوە. لە ساڵی ٢٠٠٤ دا گەیشتۆتە ٦٠٠ میلیۆن تۆن.

## پەراوێزەکان

## بەستەری دەرەکی
# گۆڤاری گوڵان - قاپێک برنج ٢٠٠ کالۆری وزەت دەداتێ
# کورتەیەک لەسەر مێژووی برنج

پۆل:دانەوێڵەکان
پۆل:برنج
پۆل:جۆرەکانی خۆراک
حیکمەت

**حیکمەت** تێگەیشتەیەکی زۆر گرنگە لە دین و لە فەلسەفەدا کە بەکورتی بریتییە لە زانایییەکی ھاوڕێ لەگەڵ کردەوە (عیلم + عەمەل).  وشەکە زیاتر وەک بەرامبەری ڕۆژھەڵاتی-ئیسلامیی وشەی یۆنانیی «فەلسەفە» بەکار ھاتووە.

## وشەکە
حیکمەت وشەیەکی عەرەبییە لە ڕیشەی ح ک م. ھەموو ئەو وشانەی لەم ڕیشەیەوە سەریان ھەڵداوە، وەکوو حاکم، حکوومەت، حوکم و، حەکەم، ماناکەیان بەسراوە بە داوەریکردن و بڕیاردان و فەرماندانەوە. جەمال نەبەز وشەی «پیتۆڵی» بە ھاوسەنگی کوردیی وشەی حیکمەت دادەنێ و ئەڵێ «پیتۆڵ بە مانای فەیلەسووف و بلیمەت و قسەزانە و، لە پیت بە مانای حەرفەوە دێ و، عەرەب پێ ئەڵێ حەکیم».  بەڵام، ھەژار لە وەرگێڕانی قورئاندا لە بەرانبەر حیکمەتدا «کارزانی» و «لەکارزانی»ی بەکار ھێناوە. بۆ نموونە، ئایەتی ٢٦٩ی سوورەتی بەقەرەی ئاوەھا وەرگێڕاوەتەوە «لەکارزانی دەدا بە ھەر کەس بیھەوێ. بە ھەر کەسیش لەکارزانی بدرێ، ئەوە خێری زۆری پێ دراوە. ئامۆژگاریش بەھرە نادا مەگین بۆ خاوەن ئاوەزان.»
 یان  ی ئاوەھا کردووە بە کوردی «سوێند بە قوڕئان، کە سەرلەبەر کارزانییە.»

## ڕوانگەی فەلسەفە
یۆنانیانی دێرین حیکمەتیان بە فەزیلەتێکی گەورە ئەزانی و لە کەسایەتیی خواژنەکانیاندا، بەتایبەت میتیس و ئاتینا، شێوەیان پێ دابوو.
بە لای سوقرات و ئەفلاتوونەوە، مانای ڕاستەقینەی فەلسەفە حیکمەتدۆستی (فیلۆ "خۆشویستن" + سۆفیا "حیکمەت") بووە. ئەمە تەنانەت لە دیالۆگەکانی ئەفلاتوونیشدا خۆی ئەنوێنێ. بەتایبەت لە کۆماردا کە بڕیارە میران و ڕێبەرانی یوتۆپیاکەی فەیلەسووفان بن، حاکمانێ کە چاکە ئەناسن و ئەو بوێرییەیان تێدایە کە بە گوێرەی بجووڵنەوە. ئەرەستوو، لە میتافیزیکەکەیدا، ئەڵێ حیکمەت تێگەیشتن لە سەبەبە (ھۆ)، واتە زانینی ئەوەی کە شتەکان بۆچی وان، نەک تەنیا زانینی ئەوەی کە شتەکان وان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانین
پۆل:لۆجیک
ماھیر حەسەن

**ماھیر حەسەن** (لەدایکبووی ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٣) لە شارۆچکەی عەربەت، سلێمانی، هەرێمی کوردستان ئەکتەر و شانۆکاری کوردە، کە بە فیلمی *یاخیبوونی ستار* ناسرا.

## ژیان
خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی ھەر لە سلێمانی تەواوکردووە، لەگەڵ باوکیدا چەند جارێک سەردانی سلێمانییان کردووە تا دواتر لە سلێمانی نیشتەجێ بوون و پاشان خوێندنی ناوەندی تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٨٠ دەستی کردووە بە کاری ھونەری، لە ساڵی ١٩٨١ چووەتە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان لە سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٥ بەشی شانۆی تەواوکردووە لە ھەمان ساڵدا خەڵاتی ڕێزلێنانی بۆ باشترین ئەکتەر پێدراوە.

لە ساڵی ١٩٨٨دا خێزانی پێکھێناوە و خاوەنی دوو کوڕ و دوو کچە بە ناوەکانی کادێر و کۆدیار و کۆشەن و ئانیا.

## ژیانی ھونەری
بەشداری زیاتر لە ٢٠٠ بەرھەمی ھونەریدا کردووە. یەکەم بەرھەمی شانۆگەریی (چینی چاوی چەوساوەی کرێکاران بە دەستی ئاغا و دەرەبەگدا) بووە. دیاترین بەرھەمەکانی بریتین لە (یاخیبوونی ستار، ھەمەڕەنگ، پەتریپۆت، ماڵەکەی مەعروف، بەخت ڕەش، فەنتەڵۆس، و کەشکۆڵ)، کە بە یاخیبوونی ستار ناوبانگی دەرکردووە.

## بەرھەمەکان
# لە ٣٠ بەرھەمی شانۆییدا بەژداری کردووە، لەنێوانیاندا تیپی ھونەریی ڕەنگاڵە ١١ بەرھەمی تێدا بووە.
# لە ساڵی ٢٠٠٤ ھەموو بەرنامەکانی ڕەنگاڵە و ھەمەڕەنگ لە نووسینی ماھیر بووە.
# فەنتەڵۆس  (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
# پەتریپۆت (بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی)
# ماڵەکەی مەعرووف (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
#  فیلمی ٠٩
#  *[[خۆشەویستی لە سەردەمی کۆرۆنا]]*

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
بارسێلۆنا

**بارسێلۆنا**  (بە ئینگلیزی: *Barcelona*، خوێندنەوەی ئیسپانی: *بارسێلۆنا*، خوێندنەوەی کەتەلۆنی: *بارسێلۆنا*) شارێکە لە ئیسپانیا و پایتەختی ھەرێمی کەتەلۆنیایەو هەروەها یەکێک لە گەورەترین یانە وەرزشییەکانی دنیای تێدایە بەناوی یانەی بارسێلۆناوە.ئەم شارە دەکەوێتە دووری 160 کم لە چیاکانی برانس.بەدووەم شاری گەورەی ئیسپانیا دوای مەدرید.ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە 1.615.448 کەسە بەڵام دانیشتوانی ئەم شارە بە دەورووبەرەکەی شیوە نزیکەی 4 ملیۆن کەسە.یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ساڵی 1992ی لێ ئەنجام دراوە.

پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٠ی پ.ز
پۆل:شارەکانی ئیسپانیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەمی پ.ز
پۆل:کۆڵۆنیا (ڕۆمان)
پۆل:بارسێلۆنا