open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ماشێنی ئێنیگما

**ماشێنی ئێنیگما** () جۆرێک لە ماشێنەکانی کۆددانانی ئێلێکترۆمێکانیکاڵ لەسەر بنەمای ڕۆتۆر بووە کە لە سەدەی بیستەم بۆ  دانانی کۆد و دیتنەوەی کۆدی پەیامە نھێنییەکان بەکار دەھێنرا. ئێنیگما لە لایەن ئەندازیاری ئەڵمانی ئارتور شێربیوس لە کۆتاییەکانی شەڕی یەکەمی جیھانی دروست کرا. مۆدێلە ھەوەڵھکانی ئەم ماشێنە لە سەرەتاکانی ١٩٢٠ی زایینی بە شێوەی بازرگانی بەکار دەھێنرا و لەلایەن ناوەندە نیزامی و حکوومییەکانی چەندین وڵات ھەڵبژێردرابوو، کە گرینگترینییان ئاڵمانیای نازی لە پێش و میانەی شەڕی دووەمی جیھانی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆمپیوتەرەکان
عیزەت دووری

**عیزەت ئیبراھیم دووری** (١ی تەممووزی ١٩٤٢-٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠) لە ناوچەی دوور، پارێزگای سەلاحەددین) لە خێزانێکی ھەژار لەدایک بوە. ئەو لە تیرەی ئەلبوحەربەیە لە ھۆزی ئەلمەواشت. خوێندنی لە قەزای سامرا و بەغدا تەواوکرد

## ژیانی سیاسی
ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن حکوومەتەکەی عەبدولکەریم قاسمەوە دەستگیر دەکرێت‌و دەخرێتە زیندانەوە. یەکێک دەبێت لەو بەعسیانەی کە ڕۆڵی سەرەکی دەبێت لە کۆدەتایی١٧ی تەممووز ١٩٥٨ دژ بە عەبدولکەریم قاسم. بۆیە ساڵی ١٩٦٩ دا عیزەت دووری دەبێتە ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی بەعس. ساڵی ١٩٧٩ دەبێتە جێگری سەرۆکی حیزبی بەعسی عێراقی. لەکاتی ھێرشەکانی ئەمریکا بۆسەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ سەرکردەی ناوچەکانی باکووری عێراق بووە لەدوای کۆنترۆڵکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە، ١٠ ملیۆن دۆلار لەلایەن سوپای ئەمریکاوە وەک دیارییەک ڕاگەیەنرا بۆ ئەو کەسەی زانیاری دروستی لەسەر شوێنی عیزەت دووری ھەبێت ناوی لەنێو لیستی ٥٥ داواکراوەکەی ئەمریکادا ھەبووە پاش ڕووخانی ڕژێمی بەعس، وەکو ئەمینداری گشتی حیزبی بەعس خۆی ناساند. لە ساڵی ٢٠٠٩ بەرەی جیھاد و ڕزگاری لە عێراق ڕاگەیاندا.

## ھەواڵی کوژران
لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعسەوە چەندین جار دەنگۆی کوژرانی عیزە دووری بڵاوکراوەتەوە. دواجار ١٧ی نیسانی ٢٠١٥ تەلەفزیۆنی ئەلعێراقییە ھەواڵی کوژرانی عیزە دووری لە ھەڵمەتێکی سوپای عێراقدا بڵاوکردەوە بەڵام حیزبی بەعسی ھەڵوەشاوە ئەم ھەواڵەی ڕەتی کردەوە

## مردن
حیزبی بەعسی عێراقی ڕۆژی دووشەممە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ کۆچی دوایی عیززەت دووریی ڕاگەیاند کە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە داواکراوە و حیزبی بەعسی قەدەغەکراویش لە عێراق لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند کە پرسە بۆ ئەمینداری گشتی خۆی عیزەت دووری دەگێڕن و گوتیشی دیاریکردنی کەسایەتی سەربازی جێگرەوە ڕادەگەیەنین.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەرکردەکانی حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:کەسایەتیە سیاسییە ونەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:ناسیۆنالیزمە عەرەبە عێراقیەکان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
ھەلوور بلوور

**ھەلوور بلوور**، **ھەلوور بەلوور** یان **ھەتەڵ مەتەڵ** کایەیەکی کوردەوارییە کە لە ناو مناڵاندا باوە. ئەم یارییە بە چەندین شیعری جۆراوجۆر لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستاندا دەگوترێتەوە؛ بەڵام بە گشتی پێکھاتەی ھەڵبەستەکە و کێشەکەی یەک شتە. کێشی شیعرەکە کێشی بڕگەیییە کە لە ھەڵبەستە کۆنە کوردییەکاندا بە دی دەکرێت، واتە ھەر خشتەیەک لە دوو بەشی چوار بڕگەیی پێک ھاتووە.

## چۆنییەتی کایە
چەند کەسێک لە پاڵ یەکدا دادەنیشن و لاقیان ڕادەکێشن. دوای ئەوە یەکێک لەوانە کە دانیشتووە دەست دەکات بە گوتنەوەی شیعری کایەکە و دوا لە دوای یەک دەستی دەنێتە سەر لاقی ھەر بەشداربوویەک تا شیعرەکە تەواو دەبێت. کەسی کۆتایی کە دەستی شاعیرەکە لەسەر لاقی ڕادەوەستێت دەبێت لاقێکی کۆ بکاتەوە، کایەکە ھەروا بەردەوام دەبێت ھەتا لە کۆتاییدا تەنیا یەک کەس دەمێنێتەوە و ئەو کەسە دەبێتە براوەی کایەکە.

بۆ نموونە لە گەرمیان، سنە و ھەندێک ناوچەی تر، مناڵان بە تەنیشت یەکەوە دائەنیشن و لاق ڕائەکێشن و بەم جۆرە ھەلوور بلوور ئەکەن و ئەڵێن:


ھەتۆڵ مەتۆڵ، سەگی گەڕۆڵ، ئاردەکێ ئاردانەکێ
مێخم کوتا مێخ ھەڵبەزی، تیکەی چەپم لێ نەبەزی
بەن سوور بام دا، عایلەمەنەی خوام دا
کاسەی ماس پڕ لە پووش، خوا دای ھەڵیلووش

«ھەڵیلووش» بەر ھەر لاقێک کەوت ئەوەیان ئەو لاقەی ھەڵئەکێشێت و دیسان لە لاقی تەنیشت ئەوەوە دەست ئەکەنەوە بە یاری تا ھەموو لاقەکان ھەڵئەکێشرێنەوە.

## شیعرەکان


ھەلوور، بلوور، تەکامانێ
زەرد و سوور و شەمامانێ
کۆترە قنجێ، بار بارنجێ
زایە مایە، لووت سڕنایە
سڕنا چەکێ، بێ بەلەکێ
خوا داوییەتی، ھەڵگرە یەکێ


ھەلوور، بلوور تەکامێ
زەرد و سوور و شەمامێ
ئالنجی، بل بارنجی، سلێمان قنجی
ئایشێ مامان، لە خۆشناوان، دەگرێ قاوان
بۆ نازداران، بۆ دڵداران، بۆ منداڵان
ئای لەوەی، ھەڵگرە ئەوەی، لابدە ئەمەی

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کایەکان
پۆل:کایەکانی مناڵان
پۆل:بەرھەمی نووسەری نەناسراو
کێشەی کورد (ڕوونکردنەوە)

* کێشەی کورد لە تورکیا: لە سەرەتای شۆڕشیی کوردەکان لە باکووری کوردستان لە جەنگی جیھانیی یەکەم و بەدیاریکراوی لە ساڵی ١٩٨٤ لەنێوان حکوومەتی تورکیا و پەکەکە دەست پێ دەکات، تائێستا بەردەوامە.
* کێشەی کورد لە ئێران: بە ڕاپەڕینەکانی ١٩١٨ و ١٩٢٦ی سمکۆی شکاک و بەفەرمی لەدوای ڕووخانی حکوومەتی ئێرانی پەھلەوی دەست پێ دەکات، تائێستا بەردەوامە.
* کێشەی کورد لە عێراق: بە ڕاپەڕینی بارزانییەکان و شۆڕشەکانیی شێخ مەحموود دەست پێ دەکات، تێکھەڵچوونیی کورد و عێراق بەھۆی دروستبوونی ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەری بۆ کوردەکان لە ساڵى ١٩٩٢ەوە و بەفەرمی لە ٢٠٠٣ کزتر بوو، بەڵام کورد ھێشتا کێشەکانى بەردەوامە بە تایبەتى پرسی ماددەی ١٤٠ و ناوچە جێناکۆکەکانی.
* کێشەی کورد لە سووریا: لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕی ناوخۆیی سووریا ھێزە کوردییەکان ناوچە کوردنیشەکانیانی ڕۆژاوای کوردستانیان کۆنترۆڵ کرد و ناکۆکی سەربازی کەوتە نێوان لایەنگرانی دەسەڵات و ھێزە کوردییەکان، بەڵام پێش ئەم ڕێکەوتەش کورد لەگەڵ ڕژێمەکانی سووریادا کێشەی بەردەوامی ھەبووە.
یوونیسێف

**سندووقی مناڵانی نەتەوە یەکگرتووەکان** یان ڕێکخراوی مناڵپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکان (بە ئینگلیزی: United Nations Children's Fund)، بە کورتی **یوونیسێف** (UNICEF)، بەرنامەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە یارمەتی پەرەسەندوو و مرۆڤدۆستانەی درێژماوە بۆ مناڵان و دایکانی وڵاتانی لەحاڵی پەرەسەندندا ئامادە دەکات.

یوونیسێف لە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ١١ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٦، بۆ ئامادەکردنی خۆراک و تەندروستی نائاسایی بۆ مناڵانی ئەم وڵاتانەی کە لە شەڕی دووەمی جیھانی وێران کرابوون دروست کرا.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی: :en:UNICEF

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یوونیسێف
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٦
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
توانەوە

وێنۆک|توانەوەی سەھۆڵ

**توانەوە** () گۆڕانکارییەکی فیزیکییە کە تێیدا ماددە لە دۆخی ڕەقییەوە بۆ شل دەگۆڕێت.

توانەوە بریتییە لە توانەوەی ماددەیەک لەناو توێنەرێکدا. بۆ نموونە توانەوەی خوێی *NaCl* لە ئاودا. خوێیەکە تواوەیە و ئاوەکە توێنەرە. بەڵام کاتێ ئاو لە دۆخی ڕەقییەوە واتە سەھۆڵ دەگۆڕێت بۆ شلی، ئەم کردارە پێویستی بە توێنەر نییە بەڵکو پێویستی بە وزەی گەرمییە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تەرمۆدینامیک
پۆل:زانستی ماددەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:تێرمۆدینامیک
ئینتەرپول

**ڕێکخراوی پۆلیسی تاوانکاری نێونەتەوەیی** (بە ئینگلیزی: International Criminal Police Organization) بە کورتی **ئینتەرپول** (INTERPOL)، ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە کە بۆ ھاوکاریکردنی پۆلیسی نێونەتەوەیی ئاسانکاری دەکات. ئەم ڕێکخراوەیە لەژێر ناوی **ڕێکخراوی پۆلیسی تاوانکاری نێونەتەوەیی** لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزرا و ناوە گشتییەکەی لە ساڵی ١٩٥٦ ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی :en:Interpol

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئینتەرپول
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٢٣
ئێگزیستانسیالیزم

**ئێگزیستانسیالیزم** یان **بوونگەرایی** یان **بوونخوازی** زاراوەیەکە بۆ ئاماژە بە ڕوانگەی ھەندێک لە فەیلەسووفانی کۆتاییی سەدەی ١٩یەم و سەدەی ٢٠ەم کە سەرەڕای جیاوازییەکانیان لەسەر ئەم باوەڕە ھاودەنگن کە  فەلسەفە دەبێ بە لێکۆڵینەوە لە ئێگزیستانس یا ھەبوونی تاکی ئینسانییەوە دەست پێ بکا. ئێگزیستانسیالیزم قوتابخانەیەکە کە جەخت لە گرینگی و ڕەسەنایەتی مرۆڤ دەکاتەوە و بەو پێیەوە ھەر کەس ئازادە لە ئەنجامدانی ھەر کارێک و لە کردەوەکانی خۆی بەرپرسە.
بە ئاوڕدانەوە لە بەرھەمەکانی نیچە و کیەرکێگۆر، بزووتنەوی ئێگزیستانسیالیزم لە سەدەی بیستەم لەلایەن ھایدگەر، سارتر و مێرلۆ پۆنتی پەرەی پێدرا و بڵاوبووە. ھایدگێر ڕای خۆی لە دژی فەلسەفەی دیاردەناسی ھووسێرل بە دەربڕینی ئەوەیکە مرۆڤ لە ژیانی کۆمەڵایەتی جێدەگرێ و نەتوانینی ئێمە بۆ تیۆریزەکردن لە دەرەوەی ئەو چوارچێوە، باسکردووە. سارتر و پۆنتی، ئێگزیستانسیالیزمیان بە پرۆسەی باڵادەست و ئەقڵانەی سەردەمی پاش شەڕ لە ئەورووپا دەگۆڕن.

سۆرێن کیەرکێگۆر بە گشتی وەک ھەوەڵین فەیلەسووفی ئێگزیستانسیالیزم لەقەڵەم دەدرێ، گەرچی ئەو، دەستەواژەی ئێگزیستانسیالیزمی بەکار نەھێناوە.

## فەلسەفەی ئێگزیستانسیالیزمی سارتر
بە پێی تێڕوانینەکانی ژان پۆل سارتر، مرۆڤ ئەو شتەیە کە بۆخۆی دەیھەوێ. گوڵێک، یان خود کرمێک ناتوانێ بۆ خۆی، خۆی ساز بکات؛ لە بەر ئەوەی کە ئەمانە دوو لایەنیان ھەیە، لایەنی گەوھەر و لایەنی ھەبوون. لێرەدا **گەوھەر** بەر لە **ھەبوون** دێ. گوڵ ئەو کاتە دەبێتە گوڵ کە خۆی لە گەڵ گەوھەری گوڵ ڕێک بخات. بەڵام مرۆڤ جیاوازە. لە مرۆڤدا **ھەبوون** بەر لە **گەوھەر** دێ. مرۆڤ سەرەتا ھەیە و پاشان بیچم دەگرێ. مرۆڤ بۆخۆی گەوھەری دەروونی خۆی دەخوڵقێنێ. بۆیە ھەبوون دەکەوێتە پێش چیبوون دروشمی سەرەکیی سارتر و بانگەشەی ناوەندیی ئێگزیستانسیالیزمە.

### وتەکانی سارتر لەسەر ئێگزیستانسیالیزم

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئێگزیستانسیالیزم
پۆل:فەلسەفەی ژیان
پۆل:بنەما زانستییەکانی کۆمەڵگا
پۆل:فەلسەفەی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:تاکەکەسێتی
پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان
پۆل:بیردۆزە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
یاقووت

وێنۆک|یاقووت

**یاقووت** بەردێکی بەھادارە کە دوو ڕەنگی سوور و سووری کاڵی هەیە. سوورە کاڵەکەی سەر بە کانزای کۆرۆندە کە پێکھاتووە لە ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم. سەرچاوەی ڕەنگە سوورەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی ماددەی کڕۆم تێیدا.

## سەرچاوە
* ویکی ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بەردە بەنرخەکان
موکیش

وێنۆک
**موکیش چاند ماتور** (ماوەی ژیان:٢٢ی تەمموزی ١٩٢٣ تاکوو ٢٧ی ئابی ١٩٧٦ بە جەڵدە) گۆرانیبێژی پلەی باک بوو لە فیلمە ھیندییەکان. موکیش شانبەشانی محەممەد رافی و ماننا دی و کیشۆری کومار بەباشترین گۆرانیبێژە پلەی باکەکانی مێژووی بۆلیوود دادەنرێن کە تاکوو ئێستاش ناو و گوێگری خۆیان ھەیە. موکیش بە دەنگی گۆرانییەکانی ئەکتەری بەناوبانگ ڕاج کاپوور دەناسرایەوە. کە زۆرینەی دەنگی گۆرانییەکانی ئەو ئەکتەرەی وتووە. کاتێ موکیش مرد ڕاج کاپووری ئەکتەر وتی "موکیش مرد، دەنگی منیش مرد".

## خەڵات
### خەڵاتی فیلم فەیر

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی هیندی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی نێری پەخشکردنەوە لە هیندستان
پۆل:گۆرانیبێژانی ھیندی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی نێری پەخشکردنەوە لە ھیندستان
ئیچی و سکراچی

وێنۆک|ئیچی و سکراچی

**ئیچی و سکراچی** () کارتۆنێکە کە لە ناو زنجیرەی تەلەڤزیۆنیی سیمپسۆنەکاندا پیشان دەدرێت. کاراکتەرە سەرەکییەکانی کارتۆنەکە دوانن، سکراچی کە پشیلەیەکە و ئیچی کە مشکێکە. ئەم کارتۆنە وەکوو بەشێک لە بەرنامەکەی کراستی لە زنجیرەی تەلەڤزیۆنیی سیمپسۆنەکاندا پیشان دەدرێت و بارت و لیسا سەیری دەکەن. ماوەی کارتۆنەکە لە ٦٠ چرکە کەمترە و ناوەرۆکەکەی بریتییە لە توندوتیژیی ئەو کاراکتەرە بەرامبەر یەک بە جۆرێکی کۆمیدی.

## سەرچاوەکان
#سیمسۆن ویکیا
#ویکیی ئینگلیزی، نیسانی ٢٠١٥

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان
پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
پۆل:خوێن لە خەیاڵدا
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییەکان
جەیسن ستەیتم

**جەیسن ستەیتم** () لە بەریتانیا. ئەکتەرێکی ناسراوی ئینگلیزییە. لە ساڵی ١٩٩٨ لە فیلمی (Lock, Stock and Two Smoking Barrels) بەڕۆڵی باکۆن بۆ یەکەمین جار دەرکەوت. لەچەندین زنجیرە فیلمی بەناوبانگ ڕۆڵی گێڕاوە بەتایبەت (Death Race) و (The Expendables) و (Fast & Furious) و (Transporter). لە ساڵی ٢٠١٥ بەشداری کرد لەفیلمی (Furious 7) کەبەماوەی دوو حەفتە زۆرتر لە ١ ملیارد دۆلاری داھاتبوو.

لە ساڵی ٢٠١٨دا، ستەیتم لە فیلمیێکی تایبەت بە قرشەکان دەرکەوت بەناوی قرشە زەبەلاحەکە، کە تێیدا سەرکەوتنێکی گەورەی لە بۆکس ئۆفیسدا بەدەستھێنا. ستەیتم لە ساڵی ٢٠١٩دا لە فیلمی ھۆبس و شۆودا دەردەکەوێ لە پاڵ ئاکتەر دوەین جانسن. فیلمەکە لقێکە لە فیلمەکانی خێرا و تووڕە کەوا ستەیتم لەوێدا ڕۆڵی شۆوی دەگێڕا و لەو فیلمەشدا بۆ ڕۆڵەکەی دەگەڕێتەوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:مۆدێلی پیاوانی ئینگلیزی
پۆل:زیندووان
لووڤر

وێنۆک|مۆزەخانەی لووڤر

**لووڤر** یان **مۆزەخانەی لووڤر** ()یەکێک لە گەورەترین و بەناوبانگترین مۆزەخانەکانی جیھانە کە لە شاری پاریسی وڵاتی فەڕەنسادایە. نزیکەی ٣٥٠٠٠ کاری ھونەری و مێژوویی لە دەورانی پێش مێژووەوە ھەتا سەدەی ٢١ لەم مۆزەخانەیەدا پارێزراوە. ڕووبەری مۆزەکە ٦٠٬٦٠٠ مەتری چوارگۆشە (زیاتر لە ٦ ھەکتار). ئەم مۆزەخانەیە زۆرترین گەشتیارانی لە دنیادا ڕاکێشاوە و لە ساڵی ٢٠١٢دا نزیکی دە ملیۆن کەس چاویان پێی کەوتووە؛ و لە جیھاندا لەڕووی گەشتکردن بۆ مۆزەخانەکان (مۆزەخانەی لووڤر) لە پلەی یەکەمدایە.
گرنگترین پارچەی ئەم مۆزەخانەیە تابلۆی (مۆنالیزا)یە کە لەلایەن (لیۆناردۆ دا ڤینچی)ەوە کێشراوە.

## سەرچاوەکان
ویکیی ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی لووڤر

پۆل:لووڤر
پۆل:مۆزەخانەکانی پاریس
پۆل:مۆزەخانەکانی یۆنانی کۆن
مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر

وێنۆک|مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر
**مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر** () گەورەترین مۆزەخانەی ھونەریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێک لە مۆزەخانە گەورەکانی جیهان. ئەم مۆزەخانەیە لە شاری نیویورکی ئەمریکادایە.
## سەرچاوە
ویکیپدیای ئینگلیزی؛ نیسانی ٢٠١٥

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مۆزەخانەکانی یۆنانی کۆن
پۆل:مۆزەخانە ھونەرییەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:مۆزەخانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:مۆزەخانەی ئامێری مۆسیقا
بەستن

**بەستن** یان **ڕچین** () گۆڕانکارییەکی فیزیکییە کە تێیدا ماک لە دۆخی شلیەوە بۆ دۆخی ڕەقی دەگۆڕدرێت. لە ڕاستیدا بەستن پێچەوانەی توانەوەیە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تەرمۆدینامیک
پۆل:زانستی ماددەکان
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
ماوریتزیۆ گارزۆنی

**ماوریتزیۆ گارزۆنی** (بە ئیتالی: P. Maurizio Garzoni، ١٧٣٤-١٨٠٤) مسیۆنەرێکی ئیتالی بوو کە لە ساڵانی ١٧٦٢ ھەتا ١٧٨٧ لە ناوچەی مووسڵ و ئامێدی خزمەتی ئایینی مەسیحی کردووە. ھەروەھا لێکۆڵینەوەی لەسەر زمانی کوردی کردووە و کتێبی «ڕێزمان و وشەنامەی زمانی کوردی» (بە ئیتالی: Grammatica e vocabolario della lingua Kurda) لە ساڵی ١٧٧٧ لە ڕۆمای ئیتالیا چاپ کردووە کە وەکوو یەکەم کتێبی ڕێزمان و زمانناسی بۆ زمانی کوردی ناسراوە.

## سەرچاوەکان
*  Grammatica e vocabolario della lingua Kurda لە Kurdish Academy of Language ەوە

## گرێدەر بۆ دەرەوە
داگرتنی PDFی ڕێزمان و وشەنامەی زمانی کوردی لە سایتی ئینستیتیوتی کوردیی پاریسەوە

پۆل:مردووانی ١٨٠٤
مۆزەخانە

[وێنۆک|مۆزەخانەی بریتانیایی لە [لەندەندا]]
[وێنۆک|مۆزەخانەی [لووڤر لە پاریسدا]]

**مۆزەخانە** () بنکەیەکە کە کۆمەڵێک شتی هونەری، مێژوویی، زانستی یان کولتووریی تێدا ڕادەگیرێت و بە زۆری چاو پێکەوتنی ئەم شتانە بۆ گشتیی خەڵک ئازادە. مۆزەخانەکان دەتوانن هەمیشەیی یان کاتی بن.

## سەرچاوە

پۆل:مۆزەخانەکان
فێردیناند یووستی

فێردیناند یووستی (بە ئاڵمانی: Ferdinand Justi، ١٨٣٧-١٩٠٧) زمانناس و ڕۆژھەڵاتناسی ئاڵمانی بوو. یووستی لەسەر زمانی کوردی کتێبی «ڕێزمانی کوردی» (Kurdische Grammatik) و «فەرھەنگی کوردی-فەڕەنسی» (Dictionnaire kurde-francaise) نووسیوە.

## بەرھەمەکان
**Handbuch der Zendsprache*. لایپزیگ ١٨٦٤
**Dictionnaire kurde-francaise* (فەرھەنگی کوردی-فەڕەنسی). پیترزبورگ ١٨٧٩
**Geschichte des alten Persiens*. بەرلین ١٨٧٩
**Kurdische Grammatik* (ڕێزمانی کوردی). سەنپیتەرزبورگ  ١٨٨٠
**Geschichte der orientalischen Völker im Altertum*. بەرلین ١٨٨٤
**Iranisches Namenbuch*. ماربورگ ١٨٨٤
**Hessisches Trachtenbuch*. ماربورگ ١٨٩٩- ١٩٠٥

پۆل:مردووانی ١٩٠٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧
پۆل:ڕۆژھەڵاتناسانی ئەڵمانی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
بەرماڵ

وێنۆک|بەرماڵێکی کوردی
**بەرماڵ** یان **دوگرد** () پارچەیەکە کە لەلایەن موسڵمانانەوە بۆ پاراستنی پاک و خاوێنی لە کاتی نوێژخوێندندا ڕادەخرێت. بەرماڵ لە کوردستاندا بە خوری و بە جۆڵایی دروست دەکرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نوێژ
پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا
مافورەی دار

**مافورەی دار** (بە فارسی: فرش چوب)  فیلمێکی بەڵگەنامەیی کوردییە لەلایەن دەرهێنەری کورد و خەڵکی ئاوایی بانەوڕێ، بە نێو عەبدورڕەحمان میرانی. چیڕۆکی فیلمەکە باس لە دروست کردنی دووبارەی پێڵی ڕۆخاو یەکێک لە گۆندەکانی شارستانی پاوە لە پارێزگای کرماشان دەکات.

## سەرچاوەکان
* وتاری *[[:fa:فرش چوب|فرش چوب]]* لە ویکیپیدیای فارسی

## پەیوەندی بە دەرەوە
* بڵاوبوونەوەی بەڵگەفیلمی ''مافوورەی دار'' لە کەناڵی ئاسمانی سپێدە.
* وتووێژ لەگەڵ عەبدولڕەحمان میرانی، دەرهێنەری بەڵگەفیلمی ''مافوورەی دار'' ، وێبگەی دەنگی بانەوڕێ.
* هەڵبژێردراوانی یەکەمین فیستیڤاڵی فیلمی دیکۆمێنتەری (بەڵگەنامەیی) کوردی لە هەڵەبجە دیاریکران، وێبگەی ئەمڕۆ.

پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨
پۆل:بەڵگەفیلمەکان
پۆل:فیلمە فارسییەکان
شارستانیەتی بابل

**بابل** بە زمانی ئەکادی بە مانای ( دەرگای خواوەند ) دێت. وە فارسەکان بەناوی (بابروش ) ناویان دەھێنا یاخود شاری نێوان دوو ڕووبار. لەکۆنەوە بە وڵاتی سۆمەر ناسرابوو  و وڵاتی سۆمەر دەکەوێتە نێوان ڕووبارەکانی دیجلە و فورات لە باشوری عێراق
شارستانیەتی بابل لەسەدەکانی ٦ پ.ز و ١٨ پ.ز سەری ھەلدابوو. وە خەریکی کشتوکاڵ کردنبوون لە بری دروستکردن و بەرھەمھێنان.  ولاتی بابل لەسەر دەستی حەمۆڕابی دروستکراوە لە سالی ١٧٦٣ پ.ز. وە بەسەر ئاشوورییەکان کەت لە سالی ١٧٦٠ پ.ز.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شارستانێتییەکان
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
گرووپی بانکی جیھانی

**گرووپی بانکی جیھانی** (بە ئینگلیسی: World Bank Group بە کورتی: WBG) بنەماڵەیەکە لە پێنج ڕێکخراوی نێونەتەوەیی کە قەرز و وام دەداتە بە وڵاتانی پەرەئەستێن. ئەم ڕێکخراوەیە گەورەترین و ناسراوترین بانکی پێشکەوتنە لە جیھان. ھەروەھا چاودێرێکە لە گرووپی پێشکەوتنی ویلایەتەیەکگرتووەکان. بناغەی ئەم بانکە لە واشینگتن دی سی داڕشتراوە و لە ساڵی ٢٠١٢ نزیکەی ٣٠ بیلیۆن دۆڵاری قەرز و وام ئامادە کردووە و یارمەتی داوەتە وڵاتان بۆ پێشکەوتنیان.

چالاکییەکانی بانکی جیھانی خڕبووەتەوە لە سەر وڵاتانی پەرەئەستێن، لە بوارەکانی وەک پێشکەوتنی مرۆڤەکان (وەک: فێرکاری، تەندروستی)، کشتوکاڵ و پێشکەوتنی گوندەکان، پاراستنی ژینگە (وەک کەمکردنەوەی پیسبوونی ژینگە)، ژێرخان (وەک: بووژاندنەوەی شار و ڕێگاوبانەکان، ئێلێکتریسیتە)، بیناکردنی پڕۆژە گەورەکانی پیشەسازی، و حکوومەت (وەک پێشکەوتنی دامەزراوەکانی یاسایی و دژە گەندەڵی).

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گرووپی بانکی جیھانی
پۆل:بانکی جیھانی
پۆل:ڕێکخراوەکانی ئابووری نێونەتەوەیی
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
شانامەی کوردی

[300px|وێنۆک|وێنەی دەستنووسێکی شانامەی کوردی، ئەرشیڤی کۆمیتەی کەلەپووری [ناوەندی فەرھەنگی ھونەریی ڤەژین]]
**شانامەی کوردی** بریتییە لە بڕێک هۆنراوەی کوردی کە لە سەردەمانی کۆن`ەوە بە شێوەیەکی زارەکی لە نێوان خەڵکی کوردەواریدا باو بووە. لە ناو عامەی خەڵکدا نووسینەوەی زۆربەی شانامەی کوردی دراوەتە پاڵ ئەڵماس خانی کەنۆڵەیی شاعیری کوردەوە، بەڵام ئەم بۆچوونە بنەمای مێژوویی نیە و زۆربەی دەستنووسەکانی شانامەی کوردی بە دەستی کەسانی تر ھاتوونەتە نووسین. شارام نازری لە ئەلبۆمی ئاوازی ئەساتیردا بەشگەلێک لە شانامەی کوردیی بە کار ھێناوە.

## سەرچاوەکان

* کوردپرێس؛ شانامەی کوردی کۆدەکرێتەوە
* کرد پرس؛ شاهنامه کردی یکی از مهمترین آثار ادبی ما است
* SHAHNAMEH IN THE KURDISH AND ARMENIAN ORAL TRADITION

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شانامەی کوردی
پۆل:وێژەی کوردی
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە ئەدەبییەکان
وڵاتی پەرەئەستێن

**وڵاتی پەرەئەستێن** یان لە حاڵی پێشکەوتندا کە وڵاتێکی کەم پێشکەوتووشی پێ دەوترێ، وڵاتێکە بە کەمی ستانداردەکانی ژیان، ژێرخانی پیشەسازی پێشنەکەوتوو، و کەمبوونی پێوەرەکانی پێشکەوتنی مرۆف.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێشکەوتنی ئابووری
پۆل:پێرستەکانی وڵاتەکان
پۆل:جوگرافیای ئابووری
پۆل:جوگرافیای مرۆیی
پۆل:پەرەسەندنی بەردەوام
پۆل:گەشەپێدانی ئابووری
پۆل:گەشەپێدانی ناونەتەوەیی
مڵە

وێنۆک|وێنەی مڵە
**مڵە**، **وڵە** یان **جۆبڕکە** جۆرە مێروویەکە کە بە ڕەنگی قاوەیی لە ناو خاکی کێڵگەکاندا پەیدا دەبێت، درێژییەکەی ٣–٥ ساتیمەترە. وەکوو باقیی مێرووەکان شەش قاچی ھەیە لەگەڵ دوو چاوی بچووکدا، ڕەگی گیاکان دەقرتێنێت و بە زیانبەخشێکی زەوی و زار لە قەڵەم دەدرێت.

## سەرچاوەکان
* Mole cricket

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێرووەکان
کرۆنۆلۆجیا

**کرۆنۆلۆجیا**، **مێژووتۆماری** یان **دیرۆکتۆماری** (وشەیەکی لێکدراوی یۆنانییە پێکدێ لە χρόνος کە بەمانای کات وە وλόγος بەمانای زانست دێت). کرۆنۆلۆجیا زاستی پۆلینکردنی ڕووداوەکانی مێژووە بەپێی کات. لە ساڵی ٢٠١١ فەرھاد پیرباڵ لەکتێبێکی بەناوی «کرۆنۆلۆجیای کوردستان» ٦٢٥ پێش زایین تاکوو ١٩٣٢ی چاپکرد کە خۆی لەو زانستەدا دەبینییەوە لەو کتێبە مێژووی کوردی نووسراوەتەوە بەپێی ڕووداوە مێژوویییەکان لەنێوان ئەوساڵانە.

## ئەمانەش ببینە
* کرۆنۆلۆجی یەسووع

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کرۆنۆلۆجیا
پۆل:کاتناسی
پۆل:زانستەکانی زەوی
پۆل:کات
ئەڵماس خانی کەنۆڵەیی

**ئەڵماس خان کوڕی ئەحمەد خانی کەندووڵەیی** خان ناسراوە بە «ئەڵماس خانی کەندوولەیی(کەنووڵەیی)»، «ئەڵماس خانی کوردستان»، «سەرھەنگ ئەڵماس خان»، «میرزا ئەڵماس خان» و «ئەڵماس خانی کەڵھوڕ». (١٧٠٢ لە کەندووڵە، کرماشان — ١٧٧٦ لە کەندووڵە) شاعیر، مۆسیقا ژەن و کەسایەتییەکیی سەربازیی بە ڕەگەز کوردیی ئێران بووە لە سەدەی ھەژدەمی زایینی. کۆکردنەوە و نووسینەوەی شانامەی کوردی دراوەتە پاڵی. لە فەرماندارانی سوپای نادر شای ئەفشار پاشای ئێراندا بووە جێگەیەکی تایبەتیی لای ھەبووە. پلەی سەرھەنگی (کۆلۆنیلی) ھەڵگرتووە. وەک مێژوو دەیگێڕێتەوە بەشداری لە جەنگەکانی نادر شادا کردووە. لە جەنگێکدا لە ساڵی ١٧٣٢ لە نێوان نادر شا و تۆپاڵ عوسمان پاشا ڕوویداوە، بەھۆی دواکەوتنی ئەڵماس خان تیپی سنە شکاوە، ئەمە کاری کردووەتە سەر شکانی سوپای نادر شا، ئیتر نادر شا ئەڵماس خانی لە سوپا لابردووە و گوایە خستوویەتییە بەندیخانەشەوە.

## ژیاننامە
ئەڵماس خان لە ساڵی ١١١٨ کۆچیی (١٧٠٢ زایینی) لە گوندی کەندووڵە لەدایکبووە. لەسەر پەیڕەوی خوێندنی ئەو سەردەمە بە منداڵیی خوێندوویەتی و فێری زمان و وێژەی فارسی و عەرەبی و خەتخۆشی بووە و لە پاشاندا چووەتە کرماشان، ئەسفەھان و شیراز و خوێندنەکەی تەواو کردووە و ئەوسا چووەتە ناو لەشکر و فێری ھونەری شەڕ بووە و لە دەوری نادر شای ئەفشاردا بووەتە سەرۆکی ھەنکێک و  پاشان لە شەڕی نادر و عوسمان تۆپاڵدا ھاوبەشیی کردووە، بەڵام لەبەر ئەوەی تێک شکاوە، نادر تەمبێی کردووە و ئەویش گەڕاوەتەوە زێدی خۆی و پاشماوەی ژیانی بە کاری کشتوکاڵی و ھۆنینەوەی ھۆنراوە بردووەتە سەر تا لە ساڵی ١١٩١ کۆچیی (١٧٧٦ زایینی) مردووە.

## چیرۆکە شیعرییەکان
* *خورشید و خەرامان* یا *خورشیدی خاوەر*.
* *شیرین و فەرھاد* یا *شیرین و خوسرەو*.
* *ھەفت لەشکر* یا *ھەفت پەیکەر*.
* *نادر و تۆپاڵ* یا *نادرنامە*.
* ڕۆستەم و زۆراب.
* مەنیژە و بیژەن.
* کەنیزەک و یازدە ڕەزم.
* شەماڵ و زەڵان.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، لاپەڕەکانی ٥٩ تا ٦٩، مارف خەزنەدار، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر: ٢٠٠٨.
* مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی دووەم، سدیق بۆرەکەیی (سەفی زادە)، لاپەڕەکانی ٣١ تا ٣٨، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر ٢٠٠٨.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی
پۆل:شانامەی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٦
پۆل:مردووانی ١٧٧٧
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی پارێزگای کرماشان
کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی

وێنۆک|شوێنی وڵاتانی کۆمەڵەی ئابووری ئەورووپی لەسەر نەخشەی جیھان

**کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی** یان **بازاڕی ھاوبەشی ئەورووپی** (بە ئینگلیزی **EEC)** (**European Economic Community)** ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە بەپێی ڕێکەوتننامەی ڕۆما لە کانوونی دووەم ١٩٥٧ دامەزراوە. پرۆژەێکی سیاسی ئابوورییە ھەر یە لە ئەڵمانیا ڕۆژاوا - ئیتالیا - بەلجیکا - فەرەنسا - لوکسەمبورگ

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٨
ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی

**ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی** (، بە کورتی: IAEA) ڕێکخراوێکی نێونەتەوەییە کە دەگەڕی بە دوای برەوپێدان و بەرزکردنەوەی بەکارھێنانی ئاشتیانەی وزەی ناوەکی، و بەربەست دانان و نەھێشتنی ئامانجی نیزامی وەک چەکە ئەتۆمییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی
پۆل:ئەتۆم بۆ ئاشتی
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەییەکان
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٥٧
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥٧
ڤارون داڤان

**ڤارون دھاون** لەدایکبووی ٢٤ی نیسانی ١٩٨٧. ئەکتەرێکی ھیندییە کە لەفیلمەکانی بۆلیووددا دەرکەوت. ڤارون کوڕی دەیڤد دھاونی دەرھێنەرە. ڤارون بەشی بەڕێوبردن و کاری لەزانکۆی نۆتینگھام ترینت لە ئەمریکا خوێندووە. لەساڵی ٢٠١٠ وەک یاریدەدەری دەرھێنەر کاران جۆھەر دەرکەوت ئەوەش لەفیلمی ناوم خانە بوو. بەڵام یەکەم دەرکەوتنی ڤارون لە فیلمی خوێندکاری ساڵ (Student of the Year) بوو لەساڵی ٢٠١٢ کە ئەویش لەدەرھێنانی کاران جۆھەر بوو وە فیلمێکی کۆمێدی و ڕۆمانسی بوو. لەساڵی ٢٠١٤ەش لەدوو فیلمی کۆمێدی و ڕۆمانسی بەشداربوو بەناوەکانی (Main Tera Hero) لەگەڵ ئیلینا د'کروز  وە فیلمی (Humpty Sharma Ki Dulhania) لەگەڵ عالیا بھات. لەساڵی ٢٠١٥ەش لەسێ فیلم بەشدارە ئەوانیش فیلمەکانی بادلاپور کە فیلمێکی تاوانی و شانۆیی بوو وە فیلمی ABCD2 کەفیلمێکی سەماکردنە وە فیلمی (Dilwale) کە فیلمێکی درامی - کۆمێدییە.

## فیلمۆگرافی

## سەرچاوە

* [//en.wikipedia.org/wiki/Varun_Dhawan ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی
پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ھیندییەکانی خەڵکی مومبای
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی
پۆل:پەنجابییەکان
ئەخبار توال

**ئەخبار توال** () کتێبێکی مێژووییە نووسراوەی مێژوونووس و زانای کورد ئەبووحەنیفە دینەوەری. ئەم کتێبە بە زمانی عەرەبی نووسراوە و سێ بەشی سەرەکیی هەیە.
## بەشەکانی کتێبەکە
#بەشی یەکەم: چیرۆکی پێغەمبەران
# بەشی دووەم: باسی پاشایانی ئێران و ڕۆم و یەمەن
# بەشی سێهەم: مێژووی ئیسلام تا ساڵی ٢٢٧ی کۆچی

## سەرچاوە
ئافتاب شێوازی ئەبووحەنیفە لە مێژوونووسیدا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
سامان تەھماسبی

**سامان تەھماسبی** زۆرانبازی کورد خەڵکی شاری سنە و زۆرانبازی یانەی نەتەوایەتیی وڵاتی ئێران و ئازەربایجان بوو. تەھماسبی مەداڵی زێڕینی پاڵەوانیی ئاسیا، دوو مەداڵی بوڕۆنزی جیھانی و مەداڵێکی زێڕینی پاڵەوانیی جیھانی ھەیە.

سەرەتا لەدوای دواکەوتن لە ئۆڵمپیکی ٢٠١٦، لە یارییەکانی زۆرانبازی ھاتە دەر و بە شاری خۆی، سنە گەڕایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:زیندووان
جۆیس بلەو

وێنۆک

**ژۆیس دو ڤەنگێن** ناسراو بە **جۆیس بلەو** (بە فەڕەنسی: Joyce Blau)، ١٨ی ئازاری ١٩٣٢ لە قاھیرە - ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ لە فەڕەنسا) نووسەر و زمانناس و شارەزای زمان و ئەدەبی کوردی و چالاکوانێکی سیاسیی ئاشتیخواز و دژەشەڕی فەڕەنسی بوو. بلەو دکتۆرای زمانی کوردیی لە زانکۆی سۆربۆن وەرگرتبوو و ھەر لەوێ مامۆستای زمانی کوردی بوو. جۆیس بلەو ھەتا کۆچی دواییی لە ٢٠٢٤ لە بەڕێوەبەرانی ئینستیتیوتی کوردیی پاریس بوو.

بلەو دۆستێکی نزیکی ئانری کووریێل، چالاکوانی سیاسی چەپ و دامەزرێنەری بزووتنەوەی دیموکراتی بۆ ڕزگاریی نیشتمانی بوو و لە زۆرێک لە چالاکییەکانیدا بەشدار بووە. چالاکییەکانی ئەوان ئەوکاتە دەستیپێکردووە کە ھەردووکیان لە میسر دەژیان و دواتریش بە درێژایی ساڵانی نیشتەجێبوونی ھاوبەشیان لە فەڕەنسا بەردەوام بوو. بەدوای تیرۆرکردنی کووریێل لە ساڵی ١٩٧٨، جۆیس بلەو کۆمیتەی «فەلەستین و ئیسرائیل دەژیێن»ی دامەزراند و بەڕێوەیدەبرد، کە لە درێژایی ساڵآنی ١٩٨٠ درێژە بە کردەوەکانی کوریل دەدا لەپێناوی بەرەوپێشبردنی دیالۆگ لە نێوان ڕێکخراوەی ڕزگاریخوازی فەلەستین و بزووتنەوەی ئاشتیی ئیسرائیل.

جۆیس بلەو لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ لە تەمەنی ۹۲ ساڵی لە فەڕەنسا کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:کوردناسەکان
پۆل:زمانەوانانی فەڕەنسی
پۆل:خەڵکی قاھیرە
پێڕستی پڕداھاتترین فیلمەکان

[وێنۆک|[جەیمز کامێرۆن ئەو دەرھێنەرەی فیلمەکانی ئەڤاتار و تایتانیک و ڕیزبەندی دووەمی گرتووە لە پڕداھاترین فیلمەکانی مێژوو]]

## پێرستی فیلمەکان






## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئەنجومەنی ئەورووپا

**ئەنجومەنی ئەورووپا** (بە ئینگلیسی: Council of Europe) ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیییە بۆ پەرەپێدانی ھاوکاری لە نێوان وڵاتانی ئەورووپا لە بوارەکانی مافی مرۆڤ، پێشکەوتنی دیموکراسی، سەروەریی یاسا و، ھاوکاریی کولتووری بنیات نراوە. بناغەی ئەم ڕێکخراوە لە ساڵی ١٩٤٩ داڕێژراوە و، لە ٤٧ وڵاتی ئەندام  بە ٨٢٠ میلیۆن شارۆمەندەوە پێک ھاتووە. ئەنجومەنی ئەورووپا ڕێکخراوێکی سەربەخۆیە و لە لایەن یەکێتیی ئەورووپاوە - کە ئەویش ڕێکخراوێکی جیاوازە - کۆنتڕۆڵ ناکرێ. بە پێچەوانەی یەکێتیی ئەورووپا و یەکێتیی ئابووریی ئەوراسیا، ئەنجومەنی ئەورووپا ناتوانێ یاسای ناچارەکی دابنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەنجومەنی ئەورووپا
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەییەکانی ئەورووپا
پۆل:سیاسەتەکانی ئەورووپا
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی ئەورووپا
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٩
پۆل:سیاسەتی ئەورووپا
کتێبخانەی نەتەوەییی چین

وێنۆک|بینا کۆنەکەکانی کتێبخانە، ئێستا (لە ساڵی ١٩٨٧) بووەتە لقێک لە کتێبخانەی نەتەوەیی چین کە جێگەی کتێب، بەڵگە و دەستنووسە مێژووییەکانە

**کتێبخانەی نەتەوەیی چین** (چینی سادەکەرەوە: 中国国家图书馆؛ چینی نەریتخواز: 中國國家圖書館) کتێبخانەی نەتەوەیی کۆماری گەلی چینە کە لە بیجینگ ھەڵکەوتووە و خاوەنی کۆکراوەیەک بە زیاتر لە ٣١.١ میلیۆن بەرھەمە. ئەم کتێبخانەیە گەورەترین کتێبخانەی ئاسیایە و بە یەکێک لە گەورەترین کتێبخانەکانی جیھان لە قەڵەم دەدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبخانەکانی چین
پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
کتێبخانەی کۆنگرە

وێنۆک|چەپ|ژووری خوێندنەوەی سەرەکی لەکتێبخانەی کۆنگەرە
**کتێبخانەی کۆنگەرە** () کتێبخانەیەکی لێکۆڵینەوەیە کە بە فەرمی لە خزمەت کۆنگەرەی ویلایەتە یەکگرتووەکان دایە، بەڵام بەکردەوە کتێبخانەی نەتەوەیی ویلایەتە یەکگرتووەکانە. ئەم کتێبخانەیە کۆنترین دامەزراوەی کولتووری فێدێڕاڵە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا؛ و لە سێ بینادا لە کەپیتۆڵ ھیڵ لە واشینگتن دی سی ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
پۆل:کتێبخانەکانی واشینگتن دی سی
کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک

**کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک** (بە ئینگلیسی: New York Public Library بە کورتی NYPL) کتێبخانەیەکی گشتییە کە لە شاری نیۆیۆرک ھەڵکەوتووە و خاوەنی نزیکەی ٥٣ میلیۆن بەرھەمە. ئەم کتێبخانەیە دووھەمین کتێبخانەی گشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانە (دوای کتێبخانەی کۆنگەرە) و چوارەمین کتێبخانەی گەورەی جیھانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبخانەکانی نیۆیۆرک
پۆل:کتێبخانەکانی مەنھەتەن
مینا (کارەکتەر)

**مینا** (بە بەنگالی: মীনা) یەکێکە لە کەسایەتییەکانی زنجیرەی تەلەفزیۆنی منداڵانی باشووری ئاسیا بەناوی (مینا) کە زنجیرەکە بەناوی ئەوەوە کراوە. زنجیرەکە بەزمانەکانی بەنگالی، ئینگلیزی، ھیندی، نیپاڵی، ئوردوو پەخشکراوە. کارەکتەری مینا لەو زنجیرە تەلەفزیۆنییە منداڵانی باشووری ئاسیا پەروەردە و ھۆشیاردەکاتەوە لە کێشەی جێندەری (یەکسانی ڕەگەزی) و تەندرووستی و نایەکسانییە کۆمەڵایەتییەکان. زنجیرەکە لەلایەن ڕێکخراوی یوونیسێف و توونبەنگالا سازکراوە.

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یوونیسێف
ڕاج کاپوور

**ڕاج کاپوور** (ماوەی ژیان:١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٢٤ تاکوو ٢ی حوزەیرانی ١٩٨٨) کەسایەتی ئەکتەری ھیندییە و  بەیەکێ لە باشترین و ناودارترین ئەکتەرانی سەردەمی زێڕینی سینەمای ھیندی دادەنرێت کە فیلمەکانی دووجار خەڵاتی فیلمی نیشتمانی (National Film Awards) و نۆ جاریش فیلم فەیری بەدەستھێناوە. فیلمی ئاوارە (Awara) لەساڵی ١٩٥١ بەیەکێ لەسەرکەوتووترین فیلمەکانی ڕاج دادەنرێت کەلەلایەن گۆڤاری تایمەوە بە یەکێ لە ١٠٠ باشترین فیلمی مێژووی بۆ ھەموو کاتێک ھەڵبژێردرا. ڕاج کاپوور دوای مردنی خۆی منداڵ و نەوەکانی لەسینەمای ھیندی بەردەوامبوون لەوانە کوڕەکانی ڕاندیر کاپوور (Randhir Kapoor) و ڕیشی کاپوور (Rishi Kapoor) وە نەوەکەی کارینا کاپوور و ڕانبیر کاپوور کە ئەوانیش جێگایەکی باشی خۆیان کردۆتەوە لە سینەمای بۆلیوود

## ڕاج کاپوور و موکیش
لایەنێکی دی لەپاڵ سەرکەوتنەکانی ڕاج کاپوور لەو سەردەمە ئەویش دەنگخۆشترین گۆرانبێژی ئەو سەردەمە موکیش زۆرینەی گۆرانییەکانی ڕاج کاپووری دەوتەوە بەشێوەی پلەی باک لە فیلمەکانی ڕاج. ئەمەش بەپاڵنەرێکی باشی سەرکەوتنەکانی ڕاج دادەنریت بەوەی موکیشیش یەکێکە لە بەناوبانگترین گۆرانبێژەکانی ھیند وە زۆرینەی گۆرانییەکانی ڕاج ھەر بەدەنگی ئەو بوون بۆیەکاتێک موکیش لەساڵی ١٩٧٦ دەمرێت بەجەڵدەی دڵ ڕاج کاپوور دەڵێت "من دەنگی خۆم لەدەستدا" لەدوای موکیش ماننا دی (Manna Dey) جێگەی موکیشی بۆ دەنگی ڕاج کاپوور گرتەوە سەرەڕای ئەوەی ئەویش یەکێکە لەباشترین گۆرانیبێژەکان بەڵام نەیتوانی ئەو پەیوەندییەی ڕاج کاپوور و موکیش بەزیندوویی درێژەپێبدات.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Raj_Kapoor بەشدارییەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان تا ڕؤژی  ٢٦ی نیسانی ٢٠١٥‏.]

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:مردووانی ١٩٨٨
پۆل:ئەکتەرە ھیندییەکان
پۆل:خێزانی کاپوور
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی خەڵکی مۆمبای
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ھیندییەکانی خەڵکی مومبای
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی
پۆل:پەنجابییەکان
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم
پێڕستی کتێبخانە گەورەکان

پێڕستی گەورەترین کتێبخانەکانی جیھان کە لەخۆگری ١٥ میلیۆن بەرھەم یان زیاترن (لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕا).

## پێڕستی کتێبخانە گەورەکانی جیھان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێڕستەکانی کتێبخانەکان
مێژووی جیھان

**مێژووی** **جیھان** یان **مێژوو لە ڕوانگەیەکی جیھانییەوە** وەک بوارێکی لێکۆڵینەوەی مێژوویی لە ڕوانگەیەکی جیهانییەوە مێژوو دەکۆڵێتەوە. ئەم بوارە چەند سەدەیەک لەمەوبەر سەریهەڵدا و مێژوونووسانی دیار لەم بوارەدا بریتین لە ڤۆڵتێر (١٧٧٨-١٦٩٤)، هیگڵ (١٨٣١-١٧٧٠)، کارل مارکس (١٨١٨-١٨٨٣)، ئۆسڤاڵد سپێنگلەر (١٨٨٠-١٩٣٦) و ئارنۆڵد ج. تۆینبی (١٨٨٩-١٩٧٥). ئەم بوارە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا زۆر چالاکتر بوو (لە ڕووی وانەوتنەوە لە زانکۆ و کتێبی دەرسی و گۆڤاری زانستی و کۆمەڵگە ئەکادیمییەکان). نابێت مێژووی جیھان لەگەڵ مێژووی بەراوردکاریدا تێکەڵ بکرێت، کە وەک مێژووی جیهان، مامەڵە لەگەڵ مێژووی فرە کولتوور و نەتەوەکان دەکات، بەڵام لەسەر ئاستی جیھان ئەوە ناکات. مێژووی جیهان بەدوای نەخشە هاوبەشەکاندا دەگەڕێت کە لە ھەموو کولتوورەکاندا دەردەکەون . مێژوونووسانی جیھان ڕێبازێکی بابەتیی بەکاردەهێنن کە دوو فۆکۆسی سەرەکییان هەیە: یەکگرتنگەرایی (چۆن پرۆسەکانی مێژووی جیھان گەلانی جیهانیان کۆکردۆتەوە) و جیاوازی (چۆن نەخشەکانی مێژووی جیھان فرەچەشنی ئەزموون و بارودۆخی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن). 

سەرهەڵدانی مێژووی جیھان وەک دیسیپلینێکی ئەکادیمی جیاواز دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ ساڵانی شەستەکان، بەڵام پێشکەوتنەکەی لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا خێراتر بوو.   ھەنگاوێکی سەرەکی دروستکردنی یەکێتی و کۆمەڵگەی مێژووی جیھانی و پرۆگرامی دەرچوون بوو لە چەند زانکۆیەکدا و لە ماوەی دەیەکانی دواتردا گۆڤاری زانستی و ڕێکخراوە پیشەیی و ئەکادیمییەکان و پرۆگرامەکانی دەرچوون لە مێژووی جیھاندا پەرەیان سەند. زۆرجار مێژووی جیھان لە پرۆگرامی خوێندندا کە ئامادەیی و زانکۆکانی ئەمریکا داوایان لێدەکات، گرنگی بە شارستانیەتی ڕۆژاوایی داوە و کتێبی خوێندنی نوێش ڕوانگەیەکی لەو شێوەیەیان هەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووناسی
پۆل:مێژووی جیھان
سیندرۆمی گیلەن بارێ

**سیندرۆمی گیلەن بارێ** حاڵەتی لاواز بوونی کوتوپڕی دەست و پێیە بە هۆی دروست کار نەکردنی ئەندامە دەمارییە بڵاوەکان. زۆربەی جاران ئەم حاڵەتە بە هۆی چڵک کردنێکی لە لەشدا ڕوو دەدات. گیلەن بارێ دەبێتە هۆی خراپ بوونی بەرگی مایلینی دەوری دەمارەخانەکان و لەم ڕووەوە هە وەکوو نەخۆشی ئێم ئێس وایە. گیلەن بارێ دەتوانێت ژیانی نەخۆش بخاتە مەترسییەوە و پێویست بێت کە نەخۆش ببرێتە بەشی I.C.U.ی خەستەخانەوە. ئەگەری ئەوە هەیە کەسی تووش بوو بە گیلەن بارێ توانایی هەناسەکێشان لەدەستبدات. هەروەها ئەگەری ناڕێکی لە لێدانی دڵ و تەوژمی خوێنیشی هەیە کە ئەم دوو حاڵەتەش دەتوانن مەترسی بن بۆ سەر ژیان.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی نیسانی ٢٠١٥

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
محەممەد عاکیف ئەرسۆی

وێنۆک|محەممەد عاکیف
**محەممەد عاکیف ئەرسۆی** (ماوەی ژیان:٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٣ تاکوو ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٦) کەسایەتی نووسەر و شاعیر و پەرلەمانتار و ئەکادیمی تورکە. کەنووسەری سروودی ئیستقلالە کە بەسروودی نیشتمانی تورکیا دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:شاعیرانی تورک
پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
ئەنوشکا شارما

**ئەنوشکا شارما** ( • ؛ لەدایکبووی ١ی ئایاری ١٩٨٨) خانمەکتەر و بەرھەمھێنەرێکی فیلمی ھیندییە. چووە ناو پیشەی فیلمە ھیندییەکان، و یەک لە بەناوبانگترین و پڕداھاتترین خانمەکتەرەکانی ھیندستانە. وەرگری چەندین خەڵاتە، لە نێوانیشیاندا و لە حەوت پاڵاوتنەوەوە خەڵاتێکی فیلمفەیری تێدایە. لە ئایۆدیا لەدایکبووە و لە بەنگالۆر گەورە بووە، شارما یەکەم ئەرکی نموونەی بۆ نەخشەکێشی مۆدە وێندێڵ ڕۆدریکس بوو لە ٢٠٠٧، و دواتر چوو بۆ مومبای تا تەواو کار لەسەر مۆدە بکات.

شارما یەکەم دەرکەوتنی نواندنی خۆی لە ئەڤینە ئەوپەڕی سەرکەوتووەکەی بەرامبەر شاروخ خان لە دووانەی ھەڵبژێردراو لەلایەن خوداوە لە ساڵی (٢٠٠٨) بوو، کە بووە پاڵێوراوی خەڵاتی فیلمفەیری بۆ باشترین خانمەکتەر. ناوبانگی زیادیکرد بە نواندنی ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمە ئەڤینییەکانی *[[Band Baaja Baaraat]]* (٢٠١٠) و *[[تاکو لە ژیاندا بمێنم]]* (٢٠١٢)ی یاش ڕاج فیلمز؛ دووەمین بردنەوەی خەڵاتێکی باشترین پشتگیریکردنی خانمەکتەر بوو لە فیلمفەیر. گەورەترین سەرکەوتنی بازرگانیی ھەبوو لە ڕۆڵەکانی پەیامنێری تەلەڤیزیۆن لە تەنزی ئاینیی *[[پی کەی (فیلم)|پیکەی]]* (٢٠١٤) و درامای وەرزشیی *[[سوڵتان (فیلم)|سوڵتان]]* (٢٠١٦)، کە ھەردووکیان لەنێو ڕیزبەندیی پڕداھاتترین فیلمە ھیندییەکانن. شارما ستایشکرا و چەندین پاڵاوتنی نواندن بۆ تواناکانی ئەنجام درا بۆ ھەستبزوێنی تاوان *[[NH10]]* لە ٢٠١٥، کە بە یەکەم بەرھەمی بەرھەمھێنانی خۆیشی دیاریکرد، و درامای ئەڤینیی ٢٠١٦ *[[ئەی دڵ، دژوارە]]*.

سەرەڕای نواندن لە فیلمەکان، شارما باڵیۆزە بۆ چەندین مارکە و بەرھەم. پشتگیری چەندین ڕێکخراو و ھۆکارە خێرخوازییەکان دەکات کە یەکسانیی ڕەگەز و مافی ئاژەڵ دەگرێتەوە؛ و دامەزرێنەری کۆمپانیای بەرھەمھێنانی "Clean Slate Films"ە. شارما ھاوسەرگیری لەگەڵ یاریزانی کریکێت، ڤیرات کۆلی کرد.

## ژیانی پێشوو و پیشەی نمایشکاری جلوبەرگ
ئەنوشکا شارما لە ١ی ئایاری ١٩٨٨ لە ئایۆدیا، ووتر پردێش لەدایکبووە. باوکی، عەقید ئاجای کومار شارما، ئەسەرێکی سوپایە، و دایکی، ئاشیما شارما، ژنی ماڵەوەیە. باوکی بەڕەچەڵەک خەڵکی ووتر پردێشە لەکاتێکدا دایکی خەڵکی گارھوالییە. برا گەورەکەی «کارناش شارما» بەرھەمھێنەری فیلمە. کە پێشووتر لە ھێزی دەریاییی مێرچنت خزمەتی کردووە. شارما

## فیلمۆگرافی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی
پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی
پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی بەنگالۆر
پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی
پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کتێبخانەی نەتەوەییی سوێد

وێنۆک|بینای کتێبخانەی نەتەوەیی سوید

**کتێبخانەی نەتەوەیی سوید** (بە سویدی: Kungliga biblioteket بە مانای "کتێبخانەی پاشایەتی")، کتێبخانەی نەتەوەیی وڵاتی سویدە. لەم کتێبخانەیە سەرجەم بەرھەمە ناوخۆیە چاپکراوەکان و بەرھەمە دیجیتاڵییەکانی زمانی سویدی کۆدەکرێننەوە و دەپارێزرێن، ھەروەھا ئەم ناوەڕۆکانەی کە لە پێوەندی لەگەڵ زمانی سویدی لە دەرەوەی وڵات بڵاو دەکرێنەوە. 
کتێبخانەی نەتەوەیی سوید وەک کتێبخانەیەکی لێکۆڵینەوە، لەخۆگری کۆکراوەیەکی سەرەکی لە ئەدەبیاتی زمانەکانی ترە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبخانەکانی سوید
پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
کتێبخانەی نەتەوەییی فەڕەنسا

وێنۆک|ژووری خوێندنی کتێبخانە

**کتێبخانەی نەتەوەییی فەڕەنسا** () کتێبخانەی نەتەوەییی وڵاتی فەڕەنسایە کە لە شاری پاریس ھەڵکەوتووە. ئەم کتێبخانەیە دیاریکراوە بۆ خەزێنەی سەرجەم ئەم بەرھەمانەی کە لە ناوخۆی فەڕەنسا بڵاوکراونەتەوە. سەرۆکی ئێستای ئەم کتێبخانەیە برونۆ رەیسینە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبخانەکانی پاریس
پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
کتێبخانەی نەتەوەییی ڕووسیا

وێنۆک|بینای سەدەی ١٨ی کتێبخانە

**کتێبخانەی نەتەوەیی ڕووسیا** (بە ڕووسی: Российская национальная библиотека) لە شاری سەنت پیتەرزبورگ دووەمین شاری گەورەی ڕووسیا ھەڵکەوتووە. ئەم کتێبخانەیە لە ساڵەکانی ١٧٩٥ی زایینی تاکوو ١٩١٧ وەک کتێبخانەی گشتیی پاشایەتی، پاشان لە میانەی ساڵەکانی ١٩١٧ تاکوو ١٩٢٥ وەک کتێبخانەی گشتیی ڕووسیا و لە ساڵەکانی ١٩٢٥ تاکوو ١٩٩٢ وەک کتێبخانەی گشتیی ویلایەتی ناسراوە. ئەم کتێبخانەیە کۆنترین کتێبخانەی گشتیی وڵات نییە، بەڵکوو ھەوەڵین کتێبخانەی نەتەوەیی ڕووسیا لە قەڵەم دەدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبخانەکانی سەنت پیتەرزبورگ
پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
پۆل:کتێبخانە گشتییەکان
کتێبخانەی نەتەوەییی ئیسپانیا

وێنۆک|کتێبخانەی نەتەوەیی ئیسپانیا

**کتێبخانەی نەتەوەیی ئیسپانیا** (بە ئیسپانی: Biblioteca Nacional de España) کتێبخانەیەکی گشتیی سەرەکییە کە لە مادرید پایتەختی وڵاتی ئیسپانیا ھەڵکەوتووە. ئەم کتێبخانەیە گەورەترین کتێبخانەی ئیسپانیایە و بە یەکێک لە گەورەترین کتێبخانەکانی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. کتێبخانەی نەتەوەیی ئیسپانیا لە ساڵی ١٧١٢ی زایینی دروست بووە و ئێستا خاوەنی زیاتر لە ٢٦ میلیۆن بەرھەمە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبخانەکانی مادرید
پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
پۆل:چاندی ئیسپانی
ئەمریکانۆ (فیلم)

وێنۆک|پۆستەری فیلمی ئەمریکانۆ
**ئەمریکانۆ** فیلمێکی کۆمێدی کوردییە. بۆیەکەمینجار لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە سینەماکانی باشووری کوردستان نمایشکرا. فیلمەکە لەدەرھێنان و بەرھەمھێنانی حەسەن عەلییە.

## چیڕۆک
باس لە ھاتنەوەی کچێکی کورد دەکات لە ئەمریکاوە بۆ دێیەکی کوردستان و دەچێتە ماڵی یەکێ لەھاوڕێکانی باوکی. لەوماڵەدا بەھۆی کلتووری جیایی ئەمریکا و کوردستان کچەکە کێشە بۆ ماڵەکە دەنێتەوە و تەنانەت دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی خاوەن ماڵ بەوەی خاوەنماڵەکە تووشی خۆشەویستی دەبێت لەگەڵی.

## بەشداربووان
* سەعدوون یونس
* ئیلینا
* ئەیام ئەکرەم
* گۆڤار ئەنوەر
* بەیان جاف
* کاروان شەمسەددین
* چنوور مەحموودی
* شەنگە کەرکووکی

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣
کۆمپایلەر

**کۆمپایلەر** یان **وەرگێڕ** پڕۆگرامێکە کە (source code) دەگۆڕێت بۆ کۆدی مەکینە، ئەو زمانەی کە ئامێری کۆمپیوتەر لێی تێدەگات. بۆ پڕۆگرامسازان بەکاربردنی کۆمپایلەر زۆر باشتر و ئاسانترە لە نووسین بە کۆدی ئامێر لەلایەن خودی پڕؤگرامسازەکە بەوەی جۆرەھا کۆدی ئامێر بوونی ھەیە وە تێگەیشتن لێیان ئەستەمە.

## نموونەی سەرچاوەی کۆ بەزمانی C

```c
# include <stdio.h>
int main()
{
      printf("Hello world!\n");
      return(0);
}
```


لەکاتی کۆمپایلەرکردن و بەکارخستنی ئەم کۆدە دەرەنجامەکەی دەنووسرێت "Hello world!"

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بەرنامەسازی
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پەڕگەی کۆمپیوتەر

**پەڕگەی کۆمپیوتەر** () یان بە کورتی **پەڕگە**، سەرچاوەیەکەی پایەدار و بەردەوامە بۆ ھەڵگرتنی ئەو زانیارییانە کە بەرنامەیەکی کۆمپیوتەری بە کاری دەھێنێت.

لە کوردیدا بە «پەڕگە» و «دۆسیە» (لە فەڕەنسییەوە: dossier) وەرگێڕراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپیوتەر
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فایلەکان
ھایپەرلینک

**ھایپەرلینک** (بە ئینگلیزی: *Hyperlink*) لە زانستی کۆمپیوتەردا، ئاماژە پێدان، گرێدان یان پەیوەندییەکە کە بەکارھێنەر بە کلیک یان وەستاندنی ماوس لەسەری، دەبات بۆ زانیارییەک. ئەو زانیارییە لەوانەیە پەڕگەیەک یان شوێنێکی پەڕگەیەک ببێت. بە دروستکردنی ھایپەرلینک، «ھایپەرلینک کردن» یان بە کورتی «لینک کردن» دەوترێت.

**ھایپەرلینک** لە کوردیدا بە «سەرووبەستەر» و «سەرپەیوەند» و **لینک کردن** بە «گرێدان»، «پەیوەندی»، «پێکەوە بەستن» «بەستەر» و «ئەڵقە» وەرگێڕراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
ئیلی بانیستەر سەون

[وێنۆک|'''سەون''' و [عادیلە خانم لە ناوەڕاستدان، ساڵی ١٩١٩]]
**ئیلی بانیستەر سەون** (بە ئینگلیزی: Major Ely Bannister Soane، ١٨٨١-١٩٢٣) ناسراو بە «**مێجەرسۆن**»، ئەفسەری سیاسیی سوپای بریتانیا و نووسەر و زمانناس بوو. 

## ژیان
وێنۆک|مێجەرسۆن لە چەپەوە وەستاوە، ساڵی ١٩٠٩.
ساڵی ١٩٠٢ وەک کارمەندێکی بانک دەنێررێت بۆ ئێران و لەوێ زمانی فارسی فێر دەبێت. لە ساڵی ١٩٠٥ بە ساختە موسڵمانبوونی ڕادەگەیەنێت. لە ١٩٠٧ کاری بانک بەجێ دەھێڵێت و وەک گەشتیار بە ناوچەکەدا دەگەڕێت. لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان فێری کوردی دەبێت و لە ساڵی ١٩٠٩ بە شێوەی بازرگانێکی فارس و بەناوی «غولام حوسێن شیرازی»ەوە دەچێت بۆ ھەڵەبجە و پتر لە شەش مانگ لە ماڵی وەسمان پاشادا، نزیک لە عادیلە خانم و تاھیر بەگی جافدا، ماوەتەوە. زۆر ھاموشۆی خەڵک و دیوەخانەکان و بازاڕەکانی کردووە. لەم بەسەرھاتانەی کتێبێک بە ناوێ «گەشتێکی شاراوە بۆ میسۆپۆتامیا و کوردستان» دەنووسێت کە زانیارییەکی زۆری لەسەر زمان و داب و نەریتی کوردی تێدایە. ھەروەھا بە باشی زمانی کوردیش فێر بووە و چەند کتێبی فێرکاریشی بۆ زمانی کوردی نووسیوە. دوای ئەوەی کە ڕاستییەکەی دەردەکەوێت بە دزیوەوە کوردستان بەجێ دەھێڵێت. لە کاتی شەڕی جیھانیی یەکەم (١٩١٤-١٩١٨) لەگەڵ سوپای ئینگیزدا دەگەڕێتەوە بۆ عێراق. لە سەرەتای ساڵی ١٩١٨ەوە ھەتا ٢٧/١/١٩١٩ بە یارمەتیی شوکری فەزڵیەوە توانی ٦٧ ژمارە لە ڕۆژنامەی تێگەیشتنی ڕاستی بڵاو بکاتەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩١٩ بۆ ١٩٢١ و لە کاتی شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید، ئەفسەری سیاسیی سوپای بریتانیا لە باکووری عێراق بووە.
ساڵی ١٩٢١ دەگەڕێتەوە بۆ بریتانیا و پاش دوو ساڵ لە ٢٤ی شوباتی ١٩٢٣  بە ھۆی نەخۆشینەوە دەمرێت.

ئەو ماڵەی کە لە سلێمانیدا تێیدا ژیاوە ئێستا کراوە بە مۆزەخانە.

## بەرھەمە چاپکراوەکانی
* Report on the Sulaimania district of Kurdistan. ١٩١٠
* Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language. لەندەن، ١٩١٣
* Elementary Kurmanji Grammar، ١٩١٣. 
* Elementary Kurdish Grammar. بەغدا، ١٩١٩
* To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise: With Historical Notices of the Kurdish Tribes and the Chaldeans of Kurdistan. ١٩٢٣

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١
پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کوردناسەکان
پۆل:زمانەوانانی کوردی
شوکری فەزڵی

**شوکری فەزڵی** (١٨٨٢-١٩٢٦) شاعیر و نووسەر و وەرگێڕێکی کورد بووە. شوکری فەزڵی بە کوردی و تورکی و عەرەبی و فارسی شیعری نووسیوە.

## ژیان
شوکری فەزڵی کوڕی مەحمود ئاغای کوڕی ئەحمەد ئاغایە کە لە سلێمانی ژیاوە و بە رەچەڵەک خەڵکی شاری سنەیە. ساڵی ١٨٨٢ لە گەڕەکی فەزڵ لەشاری بەغدا لەدایکێکی عەرەب لەدایک بووە، لە تەمەنی منداڵیدا سەید ساڵحی خاڵی کە کارمەندێکی گەورەی دەوڵەتی عوسمانی بوو ھێناویەتە سلێمانی و لەوێ خراوەتە بەر خوێندن. شوکری فەزڵی نزیکەی ٣٠ ساڵ لە سلێمانی ماوەتەوە و ئاشنایەتییەکی زۆری لەگەڵ شاعیران و رووناکبیرانی ئەو سەردەمەدا پەیدا کردووە. لە قۆناغی خوێندندا ھاوپۆلی شێخ مەحموودی حەفید بووە. ساڵی ١٩٢٢ بە فەرمانی بەڕێوەبەری گشتی مەعاریف، شوکری فەزڵی لەگەڵ تۆفیق وەھبی و دوو کەسی تردا ئەرکی وەرگێڕانی کتێبی قوتابخانەکانیان پێ سپێردراوە کە لە عەرەبییەوە بیکەن بە کوردی. لە ژیانی فەرمانبەریدا گەلێ پۆستی پێسپێردراوە. لە رۆژنامە و گۆڤارە عەرەبییەکاندا بەردەوام وتار و نووسینی بڵاوکردۆتەوە، لە رۆژنامەی «تێگەیشتنی ڕاستی»دا کە مێجەرسۆن لە بەغدا دەری کردووە، شوکری فەزڵی رۆڵێکی گەورەی بینیوە. ئەم شاعیرە گەورەیە بە یەکێک لە روناکبیرە ھەرە بوێر و چاونەترسەکانی سەردەمی خۆی دائەنرێ. باشترین بەڵگەش شیعرە بەناوبانگەکەیەتی کە ساڵی ١٩٢٣ پێشکەشی شێخ مەحمودی کردووە، شەڕە شیعرەکانیشی لەگەڵ شێخ رەزای تاڵەبانیدا کەلێنێکی گەورەی پڕکردۆتەوە. لە ١/ ٦/ ١٩٢٦ دا لە بەغدا کۆچی دوایی کرد.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* شوکری فەزڵی، کوردیپیدیا
* 
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٢٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
کانتۆنی کۆبانی

**کانتۆنی کۆبانێ** (بەکورمانجی:Kantona Kobaniyê) ئەو کانتۆنەیە کە لەڕۆژی ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ڕاگەیاندرا کەلەلایەن ئەنجومەنی باڵای کوردەوە بەڕێوەدەبردرێت کە ئەو ئەنجومەنە دامەزراوەیەکی سەر بە پەیەدە. لە ئێستادا ئەنوەر موسلیم سەرۆککوەزیرانی ئەو کانتۆنەیە.

## مێژوو
### گەمارۆدانی کۆبانێ
گەمارۆدانی کۆبانێ بە دەستی ھێزەکانی داعش لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤ دەستی پێ کرد بە مەبەستی داگیرکردنی شاری کۆبانی کە لە ژێر کۆنترۆڵی ھێزەکانی یەپەگەدایە. ئەم شەڕە بووەتە ھۆی ئاوارە بوونی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس لە خەڵکی شاری کۆبانی و گوندەکانی دەوروبەری بۆ خاکی تورکیا. یەکێ لە خاڵە گرنگەکانی ئەم شەڕە کە لە میدیاکانی دنیادا دەنگی دایەوە بەشداریی شەڕڤانانی ژن بوو لە شەڕەکەدا.

## ژێدەر

پۆل:ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:پارێزگای حەلەب
پۆل:پارێزگای ڕەققە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤
لالە خەدیوی

**لالە خەدیوی** (بە ئینگلیسی: *Laleh Khadivi* ، بە فارسی: *لاله خدیوی*)، نووسەر و فیلمسازی کوردە کە لە ئێران لە دایک بووە و دانیشتووی ئەمریکایە.

## ژیان
لالە خەدیوی لە ساڵی ١٩٧٧ی زایینی لە شاری ئیسفەھانی ئێران لە بنەماڵەیکی کورد لە دایک بووە. ماوەیەکی کورت بەدوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران بنەماڵەکەی کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا و لە سان فرانسیسکۆ نیشتەجێ بووە. لاڵە لە ساڵی ٢٠٠٢ خەریکی سەرنجدانەوە لە سەر کوردەکان و بە تایبەت کوردەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێران لە سەردەمی ڕەزاشا بووە. یەکەمین ڕۆمانەکەی بە ناوی *سەردەمی زارۆکان* چیرۆکی کوڕێکی کوردە کە باوکی لە ساڵی ١٩٢١ی زایینی لە شەڕ لەگەڵ ئەرتەشی ئێران کوژراوەتەوە. کوڕەکە بە دیلی دەگێڕێتەوە و دەبێتە سەرباز و لە بەرامبەری گەلی خۆی قەرار دەگێڕێتەوە.

لالە خەدیوی ھەروەھا دەستی بە کاری فیلمسازییش داوە. ڕۆمانەکەی سەردەمی زارۆکان بە زمانەکانی عیبری، ھۆلەندی، ئیتالیایی و ... وەرگێڕاوەتەوە.

## سەرچاوەکان
# گۆڤاری رید
# film catalog; WMM

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ژنی ئێرانی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
کانتۆنی جزیرە

**کانتۆنی جزیرە** گەورەترین کانتۆنی ڕۆژئاوای کوردستانە. وەک دوو کانتۆنەکەی ڕۆژاوا ئەم کانتۆنەش ئەتۆنۆمییە بەشێوەی دی فاکتۆ دامەزراوە. ڕۆژی ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ دامەزراندنی کانتۆنی جزیرە ڕاگەیەندرا. حکوومەتی کانتۆنەکە لە ٢٢ وەزارەت پێکدێت کە ئەکرەم حەسۆ سەرۆکوەزیرانی کانتۆنەکەیە.

## جوگرافیا
### شار و شارۆچکەکان
ئەو شار و شارۆچکانەی کە دەکەنەوە کانتۆنی جزیرە
* قامیشلۆ
* حەسەکە
* سەری کانی
* دێرک
* عاموودێ
* درپەسپیێ

### ئایین
دانیشتووانی کانتۆنەکە لەڕووی ئاینییەوە پێکدێن لە موسڵمان و کریستیان و ئێزدی.

## ئابووری
ئابووری کانتۆنەکە پشتبەستووە بە وەرزێڕی (کشتووکاڵ) و نەوت

پۆل:ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:کانتۆنەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:پارێزگای حەسیچە
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤
باڵەخانەی خەسراوا

**باڵەخانەی خەسراوا** یان **عەمارەتی خەسراوا** باڵەخانەیەکی مێژوویی سەردەمی ئەردەڵانە کە لە شاری سنەدایە. بەپێی کەتیبەکەی سەر دەرکەی ئەم تەلارە پێکھاتەکە لە سەردەمی قاجاڕەکاندا بە فەرمانی ئەمانوڵا خانی ئەردەڵان والیی شاری سنە دروست بووە. ئەگەرچی بنیات نانی ئەم کۆشکە دراوەتە پاڵ حاکمانی پێشووشەوە، بەڵام ڕەنگە ئەمانوڵڵا خان بە تەواوی نۆژەنی کردبێتەوە. لە کەتیبەکەدا نووسراوە کە ئەم باڵەخانەیە بۆ خەسرەوی کوڕی ئەمانوڵاخان دروست کراوە. خەسراوا ناسراو بە خەسرەو خانی ناکام مێردی مەستوورە ئەردەڵان شاعیری کورد بووە.
## پێشانگا
وێنۆک|عەمارەتی خەسرەوئاوا له پاییزی ٢٠٢١دا
وێنۆک|عەمارەتی خەسرەوئاوا لە دیوی ژوورەوە لە بەھاری ٢٠١٥دا
وێنۆک|بەشێک لە عەمارەتی خەسرەواوا لە کاتی نۆژەن کردنەوەدا، بەھاری ٢٠١٥
## ئەمانەش ببینە
* سنە
* میرنشینی ئەردەڵان

## سەرچاوەکان

ماڵپەڕی شارەداریی سنە

پۆل:باڵەخانە کۆنەکانی سنە
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:سنە
یەکەکانی پاراستنی ژنان

**یەکەکانی پاراستنی ژنان** (بە کورمانجی: *Yekîneyên Parastina Jin,* ناسراوە بە: ***یەپەژە(YPJ)***) گروپێکی چەکداری ژنانی کوردە، کەدوای کەمتر لە ساڵێک بەسەر دامەزراندنی یەکەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) شەڕڤانانی کورد لەناو ڕێکخراوی سەربازیدا بڕیاریاندا ڕێکخراوێکی تایبەت بە ژنان بەناوی یەکەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) دامەزرێنن بۆ بەرگریکردن لە ناوچەکانی کوردییەکان و بەشداریکردن لە شەڕی ناوخۆیی سووریا، کە لەدوای ھەڵکشانی ھێرشەکانی دژبە دەوڵەتی ئیسلامی عێراق و شام (داعش) ناوبانگیان بەدەستھێنا، ھەرچەند یەپەژە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژنانی کورد پێکدێت، بەڵام ژنانی نەتەوەکانی تری باکووری سووریا لەخۆدەگرێت

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە سوورییەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ژنان لە جەنگ
پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا
پۆل:یەکەکانی پاراستنی گەل
پۆل:ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد