open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بەرھەمھێنەری بۆشایی ئاسمانی

[وێنۆک|[مانگی دەستکردی ئای ئەی ئێمی سەر بە ناسا لە ژووری خاوێن]]

**پیشەسازی بۆشایی و ئاسمانی** () کۆمپانیا یان کەسێکە کە بە شێوەیەک لە شێوەکان دیزاین یان کاری دروستکردن و تاقیکردنەوە و فرۆشتن و کاری چاککردنەوەی مەکۆی ئاسمانی مووشەک و مەکۆی بۆشایی یان دەربارەی کەل و پەلەکانیان دەکات.
بە نموونە یەکێتیی ئەورووپا و کۆمپانیاکانی تایبەت بە مەکۆ ئاسمانی و بۆشایییەکانی وەک (لیۆناردۆ ئێس پی.ئەی و ئەی ئەی دی ئێس و بی ئەی ئی سیستەمز و تالیس و داسۆ و کۆمپانیای سابی فڕۆکەوانی) بەشێکی گەورەن لە پیشەسازی ئاسمانی و ئەرکە گەڕانەکان لە جیھاندا لەگەڵ دەزگای بۆشاییی ئەورووپی کە یەکەکە لە گەورەترین بەکارھێنەرانی تەکنەلۆژی بۆشایی و ئاسمانی و بەرھەمھێنانیان.

ھەروەھا کە ڕووسیا کۆمپانیا بۆشایی و ئاسمانییە گەورەکانی وەک (ئاوبۆرنبرۆم و کۆمپانیای یەکێتی لۆ پیشەسازی مەکۆی ئاسمانی و بە تایبەت کۆمپانیاکانی میکویان و سوخوی ئالیوشن و تۆپۆلیڤ و یاکوفلیف و ئایرکوت و بێریڤ) کە ڕۆڵەکی گەورەیان ھەیە کە پیشەسازیی ئاسمانی لە جیھاندا.

لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەر یەک لە وەزارەتی بەرگری (ویلایەتە یەکگرتووەکان) و ناسا گەورەترین بەکاربەری تەکنەلۆژیایی بۆشایی ئاسمانین و بەرھەمھێنەریشین، ھەروەھا ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێکخەرایەتی ٧٢٪ی ھەموو بازاری پیشەسازی بۆشایی و ئاسمانیی جیھان دەکا، ھەر یەک لە کۆمپانیاکانی (بۆینگ و لۆکھید مارتن و کۆمپانیای یەکگرتوو بۆ پیشەسازی) یەکێکن لە ھەرە کۆمپانیا بەناوبانگەکانی بواری پیشەسازی بۆشایی ئاسمانی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کۆمەڵەی پیشەسازی بۆشایی ئەمریکی
* مەکۆیە بۆشاییەکان و مەکۆیە سەرەکیەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:ھەوابۆشایی
پۆل:ئەندازیاریی ئاسمانی
عەلی عەبدولڕەحمان

**عەلی کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی محەممەد** یەکێک بوو لە ڕۆشنبیر و نووسەرانی کوردی قەفقاسی ڕووسیا. دەوری گرنگی بووە لە پەرەپێدان و پێشخستنی خوێندەواری لە کۆمەڵگەی کوردی ئەو وڵاتەدا. مامۆستای قوتابخانە بووە، لە ڕۆژنامەگەری کاری کردووە، کێڵگەی کشتوکاڵی بەڕێوە بردووە، جەنگاوەری سەنگەرەکانی جەنگی ڕووسیا و ئەڵمانیا بووە لە ماوەی پێنج ساڵدا بەڵام پیشەی بنچینەیی ئەدەب بووە. بەرھەمە ئەدەبییە داھێنراوەکانی لە وتار و چیرۆک (کورت و درێژ) و ڕۆمان نموونەیەکی بەرزن لە کولتووری نەتەوەیی کورد.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٢٠ لە ھەوارگەی گۆلی چلوور لە قەزای وان لە باکووری کوردستان لەدایکبووە. ماڵی باوکی سەر بەلقی برووکی لە عەشیرەتی زیللییە. لە دەوروبەری دامرکاندنەوەی شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران ماڵی عەلی وەکو ھەزارانی دیکەی کورد ئاوارەبوون و لە دواییدا نەخچەوان نیشتنەوە. تا سەردەمی تەمەنی مێردمنداڵی بۆ عەلی ڕێک نەکەوت چاوی بە قوتابخانە بکەوێ. لە ساڵی ١٩٣٣ ماڵیان گوازرایەوە ئەرمەنستان لە گوندی حەسەنلوو لە ناوچەی ئیچمیادزین نیشتەجێ بوون. عەلی خوێندنی سەرەتایی لەو گوندە تەواو کرد و یەکسەر بوو بە قوتابی لە ئامۆژگاری مامۆستایانی زمانی کوردی، لە ساڵی ١٩٣٧ باوەڕنامەی ئەو دەزگایەی وەرگرت. لەو ساڵەوە تا ١٩٤٠ مامۆستا بووە لە قوتابخانەی مووساکەند و عەمۆ بە ھەردوو گوندەوە یەک قوتابخانەیان ھەبووە. لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی ڕووسیا و ئەڵمانیای نازی لە ساڵی ١٩٤١ عەلی بوو بە پارتیزانی تیپێکی سوپای ڕووسیا. عەلی لە کۆمارەکانی ئوکراینا و بیلاڕووس جەنگاوە، لە ناو شاخ و ھەردەکانی ڕۆمانیا و پۆلۆنیا و چێکۆسلۆڤاکیا و ئەڵمانیا خەباتی کردووە. چوار میدالیای پێ بەخشراوە: نمرە یەکی پارتیزانی، سەرکەوتنی جەنگی نیشتمانی، ڕزگاربوونی قەوقاز و ڕزگاربوونی مۆسکۆ. لە دوای کۆتایی جەنگ لە ئایاری ١٩٤٥ گەڕایەوە ئەرمەنستان و خۆی بە کاروباری ئەدەبییەوە خەریک کرد، دیسانەوە خولیای خوێندنی ھەڵدەستێتەوە و ڕوو دەکاتە ئازەربایجان و بوو بە قوتابی لە ئامۆژگای مامۆستایان لە باکوو و لە ساڵی ١٩٤٩ دیبلۆمی ئەو دەزگایەی وەرگرت. لە دوای ئەمە کرا بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتایی دە ساڵی سەرەتایی و ناوەندی. لەم کارەیدا زۆر نەمایەوە، لە پاشاندا بەڕێوەبەرایەتی پەروەردە و زانستی پێ سپێردرا. لە ساڵی ١٩٥٣ کرا بە سکرتێری وەزارەتی زانیاری ئەرمەنستان بۆ کاروباری زمانی کوردی و ئازەری.

عەلی لە ساڵی ١٩٥٥ەوە تا ١٩٦١ نووسینی لە ڕۆژنامەی *ڕیا تازە* بڵاودەکردەوە. لە ساڵی ١٩٦١ بوو بە سەرۆکی سۆفخۆزی کالینین، کە یەکێک لە سۆفخۆزە گەورەکانی ئەرمەنستان.

سۆفخۆز دەزگایەکی ئابووری کشتوکاڵی دەوڵەت بوو لە یەکێتیی سۆڤیەتی کۆندا.

عەلی لەم کارەیدا مایەوە تا سەردەمی خانەنشینی و کۆتایی ژیانی. لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە قەفقاس (١٩٩١) و لە ئەنجامی شەڕی نەتەوەیی و ئایینی لە نێوان ئەرمەن و ئازەرییان بنەماڵەی عەلی ئاوارە بوون.

## مردن
عەلی لە ساڵی ١٩٩٤ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٣٦٧ تا ٣٧٤، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەوڵێر:٢٠٠٦.

پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:مردووانی ١٩٩٤
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
عەبدوڵڵا حەمدووک

**عەبدوڵڵا حەمدووک** (؛ لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦) بەڕێوەبەرێکی دەوڵەتییە کە لە ساڵی ٢٠١٩ ھەتا ئێستا وەکوو پازدەھەمین سەرۆک وەزیرانی سوودان لەسەر کارە. حەمدووک پێش دەستبەکاربوونی لە چەندین پۆستی جێبەجێکاریی نەتەوەیی و نێونەتەوەیی خزمەتی دەکرد. لە تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھەتا تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، ئەو جێگری سەرۆکی جێبەجێکاریی کۆمیسیۆنی ئابووریی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئەفریقا بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:سەرۆک وەزیرانی سوودان
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
مردنەکەی سوقرات

***مردنەکەی سوقرات*** () نیگارێکی ڕۆن لەسەر کانڤاسە کە لەلایەن نیگارکێشی فەڕەنسی جاک-لووی داڤیدەوە کێشراوە لە ١٧٨٧. نیگارەکە سەرنج دەخاتە سەر بابەتێکی کلاسیکی ھەر وەک زۆرینەی کارەکانی تری لەو سەدەیەدا، لێرەدا چیرۆکی لەسێدارەدانی سوقراتە بەو شێوەیەی ئەفلاتوون گێڕاویەتییەوە لە *[[فیدۆ]]*دا.  لەم چیرۆکەدا، تۆمەتبارکراوە بە تێکدانی لاوانی ئەیتنز و ناساندنی خوادای سەیر، و بڕیاری مردنی بۆ دەرچووە بە خواردنەوەی ژەھری زرگێژنۆک. سوقرات مردنەکەی وەک کۆتا وانە بەکاردێنێت بۆ خوێندکارەکانی لەجیاتی ھەڵاتن کاتێک کە ھەلی ھەبوو، و بە ئارامی ڕووبەڕووی دەبێتەوە. *فیدۆ* مردنەکەی سوقرات نیشان دەدات و چوارەم و کۆتا دیالۆگی ئەفلاتوونە بۆ سەرنجدانە سەر کۆتا ڕۆژەکانی فەیلەسوفەکە، کە لە *[[یوتیفرۆ]]*، *[[داوای لێبوردن (ئەفلاتووم)|داوای لێبوردن]]*، و *[[کریتۆ]]*شدا باس کراوە.

لە نیگارەکەدا، پیاوێکی پیر بە عەبایەکی سپییەوە بە ڕێکی دانیشتووە لەسەر قەرەوێڵەیەک، دەستێکی بۆ پەرداخێک ڕاکێشاوە، دەستەکەی تری بەرەو ئاسمان. چەند پیاوێکی تەمەن جیاواز لێی کۆبوونەتەوە، زۆرینەیان خەم و بێتاقەتییان پێوە دیارە، بە پێچەوانەی پیاوە پیرەکەوە، کە بە ئارامی ماوەتەوە. پیاوە گەنجەکەی کە پەرداخەی پێ دەدات سەیری لایەکی تری کردووە، و دەستەکەی تری بە ڕووخسارییەوە گرتووە. پیاوێکی گەنجی تر دەستی لەسەر ڕانی پیاوە پیرەکەیە. پیاوێکی بەساڵاچوو لە کۆتاییی قەرەوێڵەکە دانیشتووە، سەری نزم کردووەتە و سەیری کۆشی دەکات. لەلای چەپدا، پیاوی تر دەبینرێن لەنێو کەوانەیەک کە لە دیواری پشتەوەدایە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*''ئەورووپا لە سەردەمی ڕۆشنگەری و گۆڕاندا''، پێڕستێک لە کتێبخانەی مۆزەخانەی مێترۆپۆلیتانی ھونەر (ھەمووی بە پی دی ئێف بەردەستە)، کە زانیاریی تێدایە دەربارەی ئەم نیگارە (پێڕست ببینە)
*''مردنەکەی سوقرات''  لە پڕۆژەی ھونەری گووگڵ

پۆل:مردنەکان بەپێی کەس
مێتا پلاتفۆرمز

وێنۆک
**کۆمپانیای مێتا** پێشووتر وەک کۆمپانیای فەیسبووک دەناسرا تاوەکوو ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ کۆمپانیاییەکی ھۆڵدینگی زەبەلاحی ئەمریکی فرەنەتەوەییە دەکەوێتە پارکی مینلۆ لە کالیفۆرنیا کۆمپانیاکە ڕێکخراوێکی باوانە بۆ کۆمپانیاکانی فەیسبووک، ئینسنتاگرام، واتس ئەپ و کۆمپانیا لکێنراوەکانی تریش.

لە جیھاندا بە یەکێک لە پێنج کۆمپانیا بەبەھاکە ناسراوە کە بەیەکێک لە پێنج کۆمپانیا زەبەلاحەکە ناسراوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەیەکەوە لەگەڵ کۆمپانیاکانی وەک ئەمازۆن، ئەلفەبێت، ئەپڵ، مایکرۆسۆف.کۆمپانیاکە زۆربەی قازانجەکانی بە فرۆشتنی ڕێکڵام بەدەست دەھێنێت.

مێتا چەن خزمەتگوزاری و بەرھەمێکی تریش پێشکەش دەکات وەک مەسەنجەری فەیسبووک، پەخش و ڤیدیۆکانی فەیسبووک، دەروازەی فەیسبووک، ھەروەھا تیابووی بەرھەمی کۆمپانیاکانی وەک ئۆکلوس، گیفی و چەن کۆمپانیایەکی تریشە.

## سەرچاوەکان


پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤ لە ماساچووسیتس
پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرانەی ئەکەونە قەراخ دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
کیم سونگ-کیون

**کیم سونگ -کیون** (لەدایبووی ٢٥ی ئایاری ١٩٨٠) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە کە بەھۆی بەشداریکردن لە شانۆگەری و فیلم و دراما لە کۆریای باشوور ناسراوە.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم)
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی دایگو
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
گۆ، دۆگ. گۆ! (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**گۆ، دۆگ. گۆ!** () زنجیرە کارتۆنێکی کۆمیدی ئەمریکییە کە لەلایەن ئادەم پێلتزمان دروستکراوە، کە بۆ یەکەم جار لە ۲٦ی کانوونی دووەم ٢٠٢١دا لە کۆمپانیای نێتفلیکس پەخشکرا. نۆ ئەڵقەی وەرزی دووەم لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ بڵاوکرایەوە. هەشت ئەڵقەی وەرزی سێیەم لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە.

## کارەکتەرەکان

* **تاگ بارکەر** () سەگێکی پرتەقاڵی. تەمەنی ٦ ساڵە.
* **سکۆچ پۆچ** () سەگێکی بچووکی شین. تەمەنی ٦ ساڵە.
* **ما بارکەر** () سەگێکی لاڤاندەر. دایکی تاگ، چێدار بسکیت، سپایک، گیلبێر و یێپ بارکەرە.
* **پاو بارکەر** () سەگێکی قاوەیی. باوکی تاگ، چێدار بسکیت، سپایک، گیلبێر و یێپ بارکەرە.
* **چێدار بسکیت** () سەگێکی سپی. تەمەنی ٧ ساڵە.
* **سپایک بارکەر** () سەگێکی سوور.
* **گیلبێر بارکەر** () سەگێکی زەرد.
* **گرەندما مارج بارکەر** () سەگێکی وەنەوشەیی.
* **گرەندپاو مۆرت بارکەر** () سەگێکی بێج.
* **یێپ بارکەر** سەگێکی بچووکی وەنەوشەیی.
* **سەرجەنت پۆچ** () سەگێکی شین.
* **فرانک** () سەگێکی زەرد.
* **بینز** () سەگێکی گەورەی سەوز.
* **لەیدی لیدیا** () پودلێکی پەمەیی.
* **جیراڵد** ()  سەگێکی سەوز-شین.
* **موتفیڵد** () سەگێکی وەنەوشەیی.
* **مانهۆل دۆگ** () سەگێکی بێج.
* **سەرۆکی شارەوانی سنیفینگتۆن** () سەگێکی وەنەوشەیی.
* **سام ویپێت** () سەگێکی شین.
* **فێچەر** () سەگێکی سەوز-شین.
* **کێلی کۆرگی** () سەگێکی پەمەیی.
* **دە بارکاپێلاس** () سێ سەگ.
* **بیفستێک** () چیواوایەکی پەمەیی.
* **واگنێس** () سەگێکی شین.
* **هامبۆنیۆ** سەگێکی سوور.
* **بیگ دۆگ** سەگێکی گەورەی سپی.
* **لیتل دۆگ** () سەگێکی بچووکی وەنەوشەیی.
* **لیۆ هاولستێد** () سەگێکی خۆڵەمێشی.
* **ساندرا پاوس** () سەگێکی شین.
* **تایلی** () سەگێکی بچووکی سەوز-شین.
* **چیلی** () سەگێکی گەورەی سوور.
* **فرانى** سەگێکی بچووکی قاوەیی.
* **بۆوسەر** () سەگێکی شین.
* **جێری** سەگێکی قاوەیی.
* **بروتوس** () سەگێکی شین.
* **کیت ویسکەرتۆن** () پشیلەیەکی وەنەوشەیی.
* **پۆل ویسکەرتۆن** () پشیلەیەکی خۆڵەمێشی.
* **ڕۆندا** سەگێکی بچووکی شین.

## ئەڵقەکان

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

*  
* 
* 
* 

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢١
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی سەگەکان
زانکۆی کۆبانی

**زانکۆی کۆبانی** یان **زانینگەھا کۆبانێ** (بە کوردیی کرمانجی: Zanîngeha Kobanê) زانستگایەک لە شاری کۆبانی لە ڕۆژاوای کوردستان لە خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریایە. ئەم زانستگایە لە ٣٠ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٧ دامەزراوە.

شێرین مسلم ھاوسەرۆکی زانستگای کۆبانییە.

لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢١ زانستگای کۆبانی ٦٤٠ خوێندکاری ھەبووە.

## دامەزراندن
زانستگای کۆبانی بەدوای ڕزگارکردنی شاری کۆبانی لە چنگی داعش بە پێشەنگایەتی کۆمۆنی خەڵکی کۆبانی لە ڕۆژی ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ دامەزرا. لە کاتی دامەزراندندا ئەم زانستگایە خاوەنی دوو کۆلێژی  زانستە بنەماییەکان (فیزیا، کیمیا، و بیرکاری) و کۆلێژی ھونەر (دەپارتەمانەکانی زمان و وێژەی کوردی) بوو. ئەمە یەکەم جار بوو کە خەڵکی کوردی کۆبانی توانیو بە زمانی کوردی دەست بە فێرکاری و پەروەردەبوون بدات. لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢١ بەم بوارانە ٧ بواری دیکەش زێدە کرا. ژماری خوێندکارانی زانکۆی کۆبانی لە ساڵی خوێندنی ٢٠٢٠، ٢٦٠ کەس بوو کە لە ساڵی ٢٠٢١ گەیشت بە ٦٤٠ کەس کە لە ١١ بوار لەم زانستگایە پەوەردە دەکرێن.

## دەرچوونی یەکەمین خوێندکاران
لە ڕۆژی ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ یەکەمین خوێندکارانی زانستگای کۆبانی کە بریتی لە ٣٢ کەس لە بوارەکانی وێژەی کوردی، فیزیا، کیمیا و ئەزموونگا (لابراتوار) بوون بە بەڕێوەبردنی ڕێوڕەسمێک لەم زانستگایە دەرچوون.

## کۆلێژەکان
* کۆلێژی زانستە بنەماییەکان
* کۆلێژی ھونەرەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆبانی
پۆل:زانکۆکانی سووریا
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی کۆبانی
پۆل:شوێنەکانی کۆبانی
پۆل:خوێندن لە ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:زانکۆکانی کوردستان
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
مارگارێت (گۆڤار)

**مارگارێت** گۆڤارێکی مانگای شۆجۆیە کە لەلایەن کۆمپانیای شوێشا بەرھەم دەھێنرێت بەشێوەیەکی سەرەکی تیشک دەخاتە سەر کچان لەنێوان تەمەنی ١١ بۆ ١٥ ساڵان، ھەرچۆنێک بێت چیرۆکەکانی ناوی لەلایەن کەسانی تەمەن گەورە تریش دەخوێنرێتەوە.

بڵاوکراوەی ھەفتانەی مانگاکە لە ١٩٦٣ تا ١٩٨٨ بوو

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو گۆڤارانەی لە ١٩٦٣ دامەزراون
پۆل:ئەو گۆڤارە مانگایانەی نیمچە مانگ جارێک بڵاو دەبنەوە لە ژاپۆن
پۆل:ئەو گۆڤارە مانگایانەی ھەفتانە بڵاو دەبنەوە لە ژاپۆن
پۆل:گۆڤارەکانی شوێشا
پۆل:گۆڤارەکانی شۆجۆ مانگا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٦٣ لە ژاپۆن
محەممەدشار

**محەممەدشار** شارێکە لە ئێران کە دەکەوێتە شاری کەرەج، ناوەندی پارێزگای ئەلبورز لە ئێران.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی محەممەدشار لە ساڵی ٢٠١٦دا زۆرتر لە ١٢٠٫٠٠٠ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەلبورز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی کەرج
گراھام گریین

**ھێنری گراھام گریین** (٢ تشرینی یەکەم ١٩٠٤ – ٣ نیسان ١٩٩١) نووسەر و ڕۆژنامەنووسی ئینگلیزی بوو کە وەکوو یەکێک لە پێشرەوترین ڕۆماننووسەکانی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لە بەرچاوی دەگرن. ھەر لە سەردەمی خۆیدا ئاوازەیەکی زۆری لەگەڵ ستایشی ڕەخنەگران بەدەستھێنا بەھۆی نووسینی ڕۆمانی کاتۆلیک و تریلێر (چیرۆکی ھەژێنەر)یا سەرگەرمکەر ئەو جۆرەی کە خۆی ناوی دەبرد. لەماوەی ٦٧ ساڵ نووسیندا، کە نووسینی ٢٥ ڕۆمان لەخۆدەگرێت، دژایەتی بابەتگەلی سیاسی و ئەخلاقی جیھانی مۆدێرن تاوتوێ کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز
پۆل:سیناریۆنووسانی ئینگلیز
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە سویس
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجەی خوێن
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە سویس
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە
سەوزەخانە

وێنۆک| وێنەیەکی ناوەوەی سەوزەخانەیەکی شوشە

**سەوزەخانە** یاخوود **ماڵی کەسک** (بە ئینگلیزی : greenhouse) (بە عەرەبی : دفيئة زراعية) بە چادرێکی هەڵدراو دەگۆترێت کە لە ماددەی شەفاف دروستدەکرێ کە ڕووەک و چێندراوەکانی ناوی دەپارێزێ لە تیشکی خۆر، لە ناوەوەی خانووەکە ڕوەک دەچێندرێ کە پلەی گەرمی و رادەی شێ تێیدا رێکخراوە، بە شێوەیەک هەر رووەکێک پێویستی بە هەر کەشوهەوایەک بێت بۆی دەرەخسێندرێت لە ناوەوە. 

## سەرچاوە

پۆل:ڕوەکەکان
نام گیو-ری

**نام گیو ری** (بە کۆری:남규리، لەدایکبووی ٢٦ی نیسانی ١٩٨٥) گۆرانیبێژ، خانمەکتەر، سیناریۆنووس، دەرھێنەری کۆریای باشوورە.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:ھونەرمەندانی کۆمپانیای ئای ئێچ کیو
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی چێژبەخشی ئێم بی کەی
پۆل:خەڵکی سێئول
پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمە گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١ەم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی سێئول
پۆل:گۆرانیبێژەکانی سێئول
پۆل:خانمەکتەرانی زنجیرەکانی سەر وێب
تۆم مۆلەر (ئەندازیار)

وێنۆک| کەشتی ئاسمانی دراگۆن لەسەر مووشەکی (فاڵکۆن 9 v1.0 ) کە بە هێزی بزوێنەری مێرلین کاردەکا کە لەلایەن تۆم مۆلەرەوە دیزاینی لۆ کرایە
**تۆم مۆلەر** (بە ئینگلیزی : Tom Mueller) ئەندازیارێکی ئەمریکیە، لە دایک بووە لە تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ لە ویلایەتی ساینت ماریس لە ویلایەتەیەکگرتووەکانی ئەمریکا، تۆم مۆلەر ئەندازیارە لە کۆمپانیای سپەیس ئێکس و بە پیاوی مووشەکەکان ناسراوە. 

## سەرچاوە

پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سپەیس ئێکس
موحەڕەم محەممەد ئەمین

**موحەڕەم محەممەد ئەمین** یەکێک بوو لە نووسەرە دیارەکانی کورد لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی بیستەم. لە ساڵی ١٩٢١ لە گەڕەکی دەرگەزێنی شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە ٢٣ی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەسەر چاڵاکیی سیاسیی بانگیان کردووە بۆ ئەمنە سوورەکە و گرتوویانە، لەژێر ئەشکەنجەدان گیانی لەدەست داوە و کۆچی دوایی کردووە.

## خوێندن
لە ساڵی ١٩٢٨ خراوەتە بەر خوێندن. لە ساڵی ١٩٣٦ قوتابخانەی سەرەتایی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٤٣ قوتابخانەی دواناوەندی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٤٨ لە کۆلێژی حقووقی بەغدا وەرگیراوە، پازدە ڕۆژ خوێندوویەتی، بەڵام لەبەر ھەندێ تەنگ و چەڵەمەی تایبەتی بەجێیھێشتووە.

## ئیشەکان
لە ساڵی ١٩٤٤ لە بەڕێوەبەرایەتی ئازووقەی (تەموین) سلێمانی وەرگیراوە. لە ساڵی ١٩٤٥ لە بەڕێوەبەرایەتی مەعاریفی سلێمانی بووە بە مووچە خۆر، لە پاشاندا بووە بە ئەمینداری نامەخانەی گشتی سلێمانی. لە ساڵی ١٩٥٢ تا ساڵی ١٩٥٦ لە بەڕێوەبەرایەتی قەڵاچۆ کردنی مەلاریا لە سلێمانی دامەزراوە.

لە ساڵی ١٩٦٠ – ١٩٦١ بەشداری لە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری ئەدەبی مانگانەی *ڕۆژی نوێ* کردووە، ھەندێ بەرھەمی تیادا بڵاوکردووەتەوە. لە ساڵی ١٩٥٧ لە بەڕێوەبەرایەتی شارەوانی (بەلەدیە) سلێمانی بە مووچەخۆر دامەزراوە و دواتر بووەتە سەرۆکی شارەوانی. لە ساڵی ١٩٧٥ لە دەزگای ھاوکاری بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە سەرنووسەری گۆڤاری بەیان بووە. لە ساڵی ١٩٧٧ خانەنشین بووە.

## بەرھەمەکان
* *مام ھۆمەر* (چیرۆک) ھەولێر – چاپخانەی کوردستان ١٩٥٤.
* *گۆمی شڵەقاو* (چیرۆک) بەغدا ١٩٥٧ – چاپخانەی ئەسعەد.
* *یادی گۆڕستانەکە* (وەرگێڕان لە عەرەبییەوە) ١٩٥٨.
* *گردی شەھیدان* (چیرۆک) چاپی یەکەم – سلێمانی ١٩٥٨ – ٢٤ لاپەڕە، چاپی دووەم – سلێمانی ١٩٥٩ – ٦٤ لاپەڕە.
* *ڕێگای ئازادی* – سلێمانی ١٩٥٩ – ٦٤ لاپەڕە.
* *شۆڕشی بەرزان* – (وەرگێڕان لە عەرەبییەوە) ١٩٥٩ – ٦٥ لاپەڕە.
* *مەبدەئە بنەڕەتیەکانی فەلسەفە* – سلێمانی ١٩٦٠ – ١٠٤ لاپەڕە.
* *ئادەمیزاد* (چیرۆک) سلێمانی ١٩٦٩ – ٣٦ لاپەڕە.
* *مافی بڕینەوەی دواڕۆژ* (وەرگێڕان لە عەرەبییەوە) سلێمانی ١٩٧٢ – ٦٢ لاپەڕە.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، مارف خەزنەدار، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.
* 
* 

پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
جۆن کراکاوەر

**جۆن کراکاوەر** (ئینگلیزی:)(لەدایکبووی ١٢ی نیسانی ١٩٥٤) نووسەر و شاخەوانێکی ئەمریکییە. ھەروەھا یەکێکە لە نووسەری پەرتووکە نا خەیاڵییە پڕفرۆشەکانە، وەک؛ (بەرەو چیا بۆ ناو ھەوای باریک) و (لەژێر تەختی بەھەشتدا) و (لەو شوێنەی پیاو شکۆی بردەوە) و (ئۆدیسەی پات تیلمان) و ھەروەھا چەندین بابەتی گۆڤاری تر. ئەو ئەندامی گەشتێکی ناخۆش بوو بۆ لووتکەی چیای ئیڤرست لە ساڵی ١٩٩٦، یەکێک لە کوشندەترین کارەساتەکان لە مێژووی سەرکەوتن لە ئیڤرست.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
ھەنگاوی ھیڵاری

**ھەنگاوی ھیلاری** (ئینگلیزی:)ھەورازەڕوویەکی بەردینی ستوونی بوو بە بەرزایی نزیکەی ١٢ مەتر، کە دەکەوێتە سەر چیای ئیڤرست لە بەرزایی نزیکەی ٨٬٧٩٠ مەتر لە سەرووی ئاستی دەریاوە، لە نزیک لووتکەکەی ھەڵکەوتووە. دەکەوێتە سەر ڕێچکەی بەری باشووری ڕۆژھەڵات.
ھەنگاوەکە بە قورسترین بەشی تەکنیکی ناسراوە لەبەری نیپال کە لە ھەندێک وەرزی سەرکەوتندا بەھۆی بارینی بەفرێکی زۆر شێوەی بەردەکەی نابینرێت. بەرزبوونەوە لە ھەنگاوی ھیلاری و بچووکترین ھەڵە دەبێتە ھۆی دروستبوونی مەترسی و بانگرۆزبوونەوە بۆ قووڵایی ٣٠٠٠ مەتر بۆ لای ڕاست و ٢٤٠٠ مەتر بۆ لای چەپ. ھەنگاوی ھیلاری لەو شوێنە بوو کە ئەناتۆلی بۆکریڤ لە ساڵی ١٩٩٦ لە بنکەی ھەنگاوەکە تەرمێکی دۆزییەوە کە لە پەتێک ھەڵواسرابوو، وەک لە کتێبەکەیدا ئاماژەی پێ دا. گەشتێک تێبینی کرد کە بەرزبوونەوە لە ھەنگاوی ھیلاری «سەخت» بوو، بەڵام ھەندێک پاراستن لە توخمەکانی پێشکەش کرد.

ھەنگاوی ھیلاری بەھۆی بوومەلەرزەیەک کە لە ساڵی ٢٠١٥دا ناوچەکەی لەرزاند، تێکشکێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:چیای ئێڤەرست
وانگ فوژوو

**وانگ فوژوو** (چینی: 王富洲)(١٩٣٥–١٨ی تەممووزی ٢٠١٥) شاخەوانێکی چینی بوو، لە ناوچەی شیھوا لە ھێنان لەدایکبووە. ئەو و قو یێنھوا یەکەم چینی بوون کە لە ڕێگای کۆلی باکووری ڕۆژھەڵاتدا بەسەر چیای ئیڤرست کەوتن.

وانگ ساڵی ١٩٥٨ لە پەیمانگای زەویناسی پەکین دەرچوو ئەو ھەڵبژێردرا بۆ دەستەی شاخەوانی چین لە ٢٥ی ئایاری ١٩٦٠، وانگ فۆچوو، قو ینھوا و گۆنگبو بوون بە یەکەم کەس کە لە ڕێگای ڕووی باکوورەوە گەیشتنە لووتکەی چیای ئیڤرست. وانگ لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٥ لە پەکین کۆچی دوایی کرد.

## دەستکەوتەکان
١٩٥٨— لووتکەی ئیبن سینا

١٩٥٩— موزتاغ ئاتا

١٩٦٠— چیای ئیڤرست (یەکەم بەرزبوونەوە لە ڕێگەی ڕووی باکوورەوە)

١٩٦٤— شیشاپەنگما (یەکەم بەرزبوونەوە)

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:شاخەوانە چینییەکان
پۆل:وەرزشوانەکانی ھێنان
وشترمەل

## وشترمرخ
وێنۆک|وشترمرخ
**وشترمرخ** بە ئینگلیزی **Ostrich** ناوی زانستی *ستروثیۆ کامڵس* ە . لە کیشوەری ئەفریقیا دەژین . لە پۆلی باڵندەکانە لە کۆمەڵەی باڵندە بێفڕینەکان . 

قەبارەیان لە نێوان ٢١٣ سانتیمەتر تا ٢٧٤ سانتیمەترە . بارستاییان دەگاتە ١٥٩ کیلۆگرام . ماوەی تەمەنیان لە نێوان ٣٠ بۆ ٤٠ ساڵە . بڕی خێرای 

وشترمرخەکان دەگاتە نزیک ٧٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا ، دەتوانن بە یەک هەنگاو ٣ تا ٥ مەتر بڕۆن . 

## خۆراک
ڕووەک و ڕەگ و تۆو دەخۆن ، مێروو و مارمێلکە و مار دەخۆن لە شوێنێک کە خۆراک کەم بێت . 

## هەستەکان
وێنۆک|وشترمرخی مێ
بینینیان نایابە ، بیستنیان نایابە .لە دووریەکی زۆر هەست بە نێچیرگرەکان دەکەن .

## زۆربوون و گەشە
تەمەنی پێگەیشتن بۆ نێر و مێ لە نێوان ٤ بۆ ٥ ساڵیە . وشترمرخە مێیەکان توانای دانانی زیاتر لە ٥٠ هێلکەیان هەیە . هێلکەی وشترمرخەکان گەورەترینە 

لە هێلکەی هەموو باڵندەکانیتر . نێر و مێیە لەسەر هێلکەکان کڕ دەکەون ، مێیەکان بە ڕۆژ و نێرەکان بە شەو بەهۆی ڕەنگی پەڕەکانیان ، مێیەکان قاوەین بە 

ڕۆژ لەگەڵ خاک دەگونجێن و نێرەکان ڕەشن لەگەڵ تاریکای شەو دەگونجێن . ماوەی کڕکەوتن نزیک ٧ هەفتەیە . جووجەڵەی وشترمرخەکان گەورەترن لە 

جووجەڵەی هەموو باڵندەکانیتر . 
وێنۆک|هێلکەی وشترمرخ

## سەرچاوەکان
https://en.wikipedia.org/wiki/Ostrich

https://www.nationalgeographic.com/animals/birds/facts/ostrich

پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:ئەو باڵندانەی نافڕن
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:مەلە نەفڕەکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
سوپەر تیڤی

**سوپەر تیڤی** کەناڵێکی ناوخۆیی کوردییە، سوپەر تیڤی بەرنامەکانی ھەمەڕەنگ و ھونەرییە.

## بەرنامەکان
ناوی ھەندێک لە بەرنامەکانی سوپەر تیڤی
سوپەر ستۆدیۆ

* سوپەر پیشە
* سوپەر پرسیار
* سوپەر مەگەزین
* سوپەر لایڤ
* سوپەر حکومی
* سوپەر ژینگە
* سوپەر منداڵان
* سوپەر گەشت
* سوپەر ساڵۆن
* سوپەر بیانی
* سوپەر شێف
* سوپەر سپۆرت

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
* چەناڵی فەرمی سوپەر تیڤی

* ماڵپەری سوپەر تیڤی 

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
ڕۆژی جیھانیی کۆبانی

**ڕۆژی جیھانیی کۆبانی** (بە ئینگلیزی: World Kobane Day) ڕۆژی ١ی تشرینی دووەم (١ی نۆڤامبەر)ی ھەرساڵە کە بۆ ڕێزگرتن لە بەرخۆدانی گەلی کورد لە کۆبانی لە بەرامبەر داگیرکاریی داعش و بۆ مەبەستی پشتگیریکردن لە خەباتی ئازادیخوازانەی خەڵکی کوبانی و ھەوڵ و تێکووشانی سیستەمی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک لە بەرامبەر داگیرکاران دابین کراوە. ڕۆژی جیھانیی کۆبانی ھیمایەک لە ئیرادەی گەلی کورد لە بەرامبەر تیرۆریزمی داعشە و وەکوو ڕۆژێکی جیھانی لە ھەموو جیھان ناسراوە.

لە ساڵی ٢٠١٤ ھاوکات لەگەڵ گەمارۆی کۆبانی لەلایەن داعش کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستان لە دانیشتنێک لە پەرلەمانی ئەورووپادا بڕیار دا کە ڕۆژی ١ی تشرینی دووەمی ھەر ساڵە بە ناوی ڕۆژی جیھانیی کۆبانی بەرز ڕابگیردرێت و پەرلەمانی ئەورووپاش ئەم بڕیاری کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستانی پەسەند کرد.

ھەرساڵە کوردەکان، ھێزە ئازادیخوازان، دۆستدارانی تێکووشانی خەڵکی کوردستان، سۆسیالیستەکان و دژبەرانی تیرۆریزم و ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانێک وەکوو داعش بە بەڕێوەبردنی ڕێوڕەسمەکان و خۆپیشاندان ناڕەزایی خۆیان لە تیرۆریزم و داگیرکاریی حکۆمەتەکان لەسەر خاکی کۆبانی و خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژاوا دەردەبڕن و پشتیوانیی خۆیان لە خەباتی ئازادیخوازانەی خەڵکی کورد لە کۆبانی و ڕۆژاوای کوردستان نیشان دەدەن.

## ئەمانەش ببینە
* گەمارۆی کۆبانی
* ڕەشەکوژیی کۆبانی

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆبانی
پۆل:ڕۆژە نەتەوەییەکانی کوردستان
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
نامچی بازاڕ

نامچی بازاڕ یاخود بازاری نامچی (ھەروەھا بازاری نێمچی) (نیپالی: नाम्चे बजारlisten) شارۆچکەیەکە (بە فەرمی کۆمیتەی گەشەپێدانی گوندی نامچی) لە شارۆچکەی خومبوو پاسانگلھۆمو لە پارێزگای سۆلوخومبووی پارێزگای ژمارە یەکی باکووری ڕۆژھەڵاتی نیپالە. دەکەوێتە ناو ناوچەی خومبووەوە بە بەرزی ٦٦٢٣ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریا ھەڵکەوتووە، زۆربەی شێرپایەکان کە لە بازرگانی گەشتیاریدان خەڵکی ناوچەی نامچین، نامێچ ناوەند و ناوەندی سەرەکی بازرگانییە بۆ ھەرێمی خومبوو، بەم ھۆیەوە چەندین دەزگای بەرپرسیاری نیپالی لە شاروچکەکە ھەن وەک پشکنینی پۆلیس و پۆست و بانک و سالۆنێکی جوانی.

لە کاتی سەرژمێریی ٢٠٠١ی نیپالدا، ژمارەی دانیشتووانی ١٦٤٧ کەس بووە کە لە ٣٩٧ خێزان دەژین.

## جوگرافیا
بەرزترین شارۆچکەی سەر زەوییە لە بەرزی ٦٬١٨٧ مەتر ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:گەشتیاری لە نیپاڵ
پۆل:شوێنە سەرەنج ڕاکێشەکانی گەشتیاری لە نیپاڵ
ویکیمیدیاوانی ساڵ

**پڕویکیمیدیاوانی ساڵ** خەڵاتێکی ساڵانەیە بە سەرنووسەرانی ویکیپیدیا و بەشداربووانی پڕۆژەکانی دیکەی ویکیمیدیا دەبەخشرێت. بۆ پشاندانی باشترین دەستکەوتەکان بۆ بزووتنەوەی ویکیمیدیا، ئەم خەڵاتە لە ئابی ٢٠١١ لە لایەن جیمی وەیڵز داھێنراوە. جیمی کە یەکێکە لە دامەزرێنەرانی ویکیپیدیا، ھەر خۆی لە ڕێوەڕەسمی ساڵانەی ویکیمانیا ئەو خەڵاتە دەبەخشێت، جگە لە ویکیمانیای ٢٠٢٠ نەبێت کە بەھۆی بڵاوبوونەوەی پەتای جیھانیی ڤایرۆسی کۆرۆنا بەشێوازی سەرھێڵ ئەنجامدرا. پێشتر لە ساڵای ٢٠١١ بۆ ٢٠١٧، خەڵاتەکە ناوی ویکیپیدیاوانی ساڵ بوو.

## لیستی براوەکان

## پۆلینی شانازی (فەخری)

## تازەکار

## خەڵاتی ٢٠ەمین ساڵیادی ویکی

## براوەی داھێنەری تەکنەلۆژیا

## براوەی میدیا

## سەرچاوەکان
خێرایی دەنگ

وێنۆک|خێرایی دەنگ لە ناو ئاو
خێرایی دەنگ ئەو مەودایە کە بۆ ھەر یەک لە یەکەکانی کات بە شەپۆلێکی دەنگ گەشت کراوە وەک لە ڕێگەی مامناوەندی ئیلاستیکەوە بڵاو دەبێتەوە. لە ٢٠ لە ٦٨ پلەی فەھرەنھایت، خێرایی دەنگ لە ھەوادا نزیکەی ٣٤٣ مەترە لە چرکەیەکدا. بە توندی پشت دەبەستێت بە پلەی گەرما و ھەروەھا ئەو مامناوەندییەی کە شەپۆلێکی دەنگ لە ڕێگەیەوە بڵاو دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەنگ
پۆل:دەنگناسی (فیزیک)
پۆل:ئایرۆدینامیک
پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
محەممەد شێخ حوسێن بەرزنجی

**محەممەد شێخ حوسێن بەرزنجی** شاعیرێکی کورد بوو. بە شیعری نوێی کوردی دەستی پێ کرد، ھەر بە ئەویش کۆتایی پێ ھێنا. سێ پیتی ناوی برا شەھیدەکەی ع. ح. ب (عەلی حسێن بەرزنجی) کردبووە نازناوی شیعری خۆی.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٢٣ لە ناحیەی بەرزنجە لە سلێمانی لەدایکبووە. سەرەتای خوێندنی لای شێخ ئەمینی باپیری (باوکی دایکی) بووە. ساڵی ١٩٣٢ بەماڵەوە چوونەتە شاری سلێمانی و لەوێ قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٤٦ بە مووچەخۆری میری دامەزراوە تا ساڵی ١٩٦٣ لەم کارەیدا ماوەتەوە. دوای کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ وەکوو زۆر لە مووچەخۆرانی کورد لە کار دوورخرایەوە. لە ساڵی ١٩٦٨ وەکوو زۆربەی خەڵکی دیکە گەڕاوەتەوە کارەکەی پێشووی خۆی.

## مردن
**ع. ح. ب** لە ڕۆژی ٦ی کانوونی ٢٠٠٠ لە سلێمانی کۆچی دواییی کردووە و لە گۆڕستانی گردی سەیوان نێژراوە.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٤٦٥ تا ٤٧٦، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
جۆ وو-جین

**جۆ وو-جین** (لەدایکبووی ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە بەھۆی ڕۆلگێرانەکانی لە فیلم دراماکانی کۆریای باشوور ناسراوە، بەھۆی بەشدارییەکانیشی بۆ فیلم و دراماکان پاڵێوراوە بۆ چەندین خەڵات لەناویاندا براوەی چوارەم خەڵاتەکانی بلو دراگۆنە لە فیلم.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕە میوزیکییەکانی شانۆ لە کۆریای باشوور
پۆل:دەرچووانی پەیمانگای ھونەرەکانی سێئول
پۆل:خەڵکی دایگو
پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم
پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی پایکسانگی ھونەری (فیلم)
پۆل:باشترین ئەکتەری پشتگیریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن)
عەبدولفەتاح بورھان

**عەبدولفەتاح عەبدولڕەحمان بورھان** (؛ لەدایکبووی ١١ی تەممووزی ١٩٦٠) سیاسەتوان و ژەنەڕاڵێکی سوپای سوودانە کە بە شێوەیەکی نافەرمی سەرۆکی دەوڵەتی ئەو وڵاتەیە. ھێزە چەکدارەکانی سوودان لەدوای کودەتای تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، سەرۆک وەزیران عەبدوڵڵا حەمدووکیان لەسەر کار لابرد و عەبدولفەتاح بورھان جێگەی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سوودان
پڕژە (جوگرافیا)

لە جیۆمۆرفۆلۆژیا، پڕژە نزمترین خاڵە لەسەر پشتە شاخێک لە نێوان دوو لووتکە ھەڵکەتبێت. ھەروەھا زۆرجاران پێی دەوترێت کەلێنە چیا. بەگشتی پڕژە ھەر بە چیا دەناسرێت لە ھەندێک ناوچە ھەروەک ناوی تایبەت بە پڕژە بانگی دەکەن، جاروبار بە ڕێڕەوی کۆتر یان ڕێگای شاخەوانان دەناسرێت. دەستەواژەی پڕژە زیاتر پەیوەندی بە چیا بەرزەکانەوە ھەیە نەک تەپۆڵک و کێو و گردەکان.
وێنۆک|225px|
بەرزایی لووتکەیەک لەسەر بەرزترین پڕژەکەی (پێی دەوترێت پڕژەی کلیل) بە شێوەیەکی کاریگەر پێوانەیە بۆ بەرزی تۆپۆگرافی شاخێک. بە زۆری پڕژەکان لەسەر ھێڵی ئاوی تواوی بەفر لە نێوان دوو شاخدا ھەڵدەکەوێت کە وەک کەندەڵانێکی کراوە وایە. بۆ نموونە، بەرزترین پڕژە لە نەمسا پڕژەی Obere Glocknerscharte (" لە بەرزایی ٣٬٧٦٦ مەتر ھەڵکەوتووە.

زۆرینەی پڕژەکان ناونراون و یان لەسەر ڕێگای مرۆڤ نین. زۆرینەی لووتکە دووانەیییەکان جیادەکرێنەوە لەلایەن پڕژەکانەوە. جیاکردنەوەکە لەگەڵ ناوەکانی تر بۆ شکاندن لە پشتە شاخەکان وەک زین، کەلێنی با یان نوچ بە توندی پێناسە نەکراوە و لەوانەیە لە شوێنەوە بۆ شوێنێکی تر جیاواز بێت.

## سەرچاوەکان


*
* ^ Chambers 21st Century Dictionary, Allied. ^ Willi End, Hubert Peterka: Alpenvereinsführer Glockner- und Granatspitzgruppe, Bergverlag Rudolf Rother, Munich, 1990. ISBN 3-7633-1258-7 [1]

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شێوەزەوییەکان
شارلۆت فلەیر

**ئاشڵی ئێڵێزابێث فڵێڕ** (؛ لەدایکبووی ٥ی نیسانی ١٩٨٦) خانمە زۆرانبازێکی ئەمریکییە. لە شاری شارلۆت لە ویلایەتی کارۆلینیای باکوور لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک بووە لە ساڵی ٢٠١٢ و تاکو ئێستا زۆرانبازە لە WWE. تا ئێستا ٦ جار پشتێنی خانمانی ڕاوی بردووەتەوە و ٦ جار پشتێنی خانمانی سماکداونی بردووەتەوە، ھەروەھا جارێک پشتێنی WWE Divasـــی بردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە مێینە ئەمریکییەکان
نێعمەت عەلی سایە

**نێعمەت عەلی سایە** (١٩٤٧ لە مەندەلی - ٢٠١٣) نووسەر، فەرھەنگنووس و لێکۆڵینەری کوردە کە بەھۆی نووسینی فەرھەنگی کوردی-عەرەبیی گەوھەری گەرمەسێر ناسراو و بەناوبانگە.

## ژیان
نێعمەت عەلی سایە لە ساڵی ١٩٤٧ لە شاری مەندەلی لە دایک بوو. پۆلی سەرەتایی ھەتا ناوەندیی لە مەندەلی تێپەڕاند و لە ساڵی ١٩٦٨ لە کۆلێژی وێژە لە بواری زمانی ئینگلیزی دەستی بە خوێندن کردن.

یەکەمین بەرھەمی نێعمەت عەلی سایە چیرۆکێک بە زمانی عەرەبی بوو. بەڵام بەدوای ماوەیەک دەستی بە نووسین بە زمانی کوردی کرد و ھەوڵی دا کە بە کوردیی باشووری (فەیلی/کەڵھوڕی) بنووسێت.

نێعمەت عەلی سایە دەستی بە خوێندن و لێکۆڵێنەوە لە بابەت کوردیی باشووری کرد و توانیو یەکێک لە گەورەترین فەرھەنگۆکەکانی ئەم شێوەزارە کوردییە لەژێر ناوی فەرھەنگی گەوھەری گەرمەسێر بەدی بھێنێت کە لە ساڵی ١٩٨٨ لە بەغدا چاپ و بڵاو کرا. ھەروەھا بۆ شێوەزاری کوردیی باشووری ڕێزمانێک نووسی کە لە ساڵی ٢٠٠٤ لە چاپ درا.

## بەرھەمەکان
* سایە، نێعمەت عەلی. *[[گەوھەری گەرمەسێر]]، کوردی-عەرەبی بە زاری کەلھوڕی*، سێ بەرگ، بەغداد ١٩٨٨.
* سایە، نێعمەت عەلی. ٢٠٠٤. *ڕێزمانی کوردی: زاری کەڵھوڕی*، سلێمانی: وەزارەتی ڕۆشنبیری، بەڕێوەبەرێتیی گشتیی چاپ و بڵاوکردنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی عێراق
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
ناسیح حەیدەری

وێنۆک|وێنەیەکی ناسیح حەیدەری
**ناسیح کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی سەبغەتوڵڵای حەیدەرییە** شاعیرێکی کوردی عێراق بوو. شیعری بۆ خۆی و نزیکەکانی وتووە. شیعری لە ڕۆژنامە و گۆڤار بڵاونەکردووەتەوە. تا چاپکردنی دیوانی لە ساڵی ٢٠٠٠ لە نێوەندی ئەدەبی کوردی لە باشووری کوردستان و لە ناو شاری ھەولێر بەگشتی نەناسرا بوو. شیعری کەمە، لە ناویاندا ھەست بە ھەندێ ئاوڕدانەوە و داھێنانی ھونەر دەکرێ.

## ژیان
لە ساڵی ١٨٩٨ لە ھەولێر لەدایکبووە. بڵاوکەرەوەکانی کۆمەڵە شیعرییان بەتاوی «دیوانی حەیدەری»یەوە بڵاو کردووەتەوە.

خوێندنی سەرەتایی لە حوجرەی مزگەوت بووە. لە جەنگی جیھانیی یەکەمی سەدەی بیستەمدا گەیشتووەتە پلەیەکی باش  لە خوێندنیدا. لە ماوەی پاش داگیرکردنی ھەولێر لەلایەن ئینگلیزەوە (١٩١٨) لە ڕووی خوێندەوارییەوە خۆی پێگەیاندووە. کتێب و چاپەمەنی ئەو سەردەمەی خوێندووەتەوە بەتایبەتی دیوانی شاعیران و مێژووی ژیانی ناودارانی کورد. لە ساڵی ١٩٢٥ بە مووچەخۆری میری دەمەزراوە، ماوەی سێ ساڵ لە دادگاکانی ھەولێر و کەرکووک و سلێمانی فەرمانبەر بووە تا ساڵی ١٩٥٥ لەسەر داوای خۆی خانەنشین کراوە.

## مردن
٢ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٦ لە ھەولێر کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی شەشەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٤٧٥ تا ٤٧٩، دەزکای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی ھەوڵێر
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
چیاکانی ئەتلەس

**چیاکانی ئەتلەس** () زنجیرەی چیایەکن لە باکووری ئەفریقیا لە مەغریب. ئەم زنجیرە چیایە کەنارە ئاوییەکانی دەریای سپی ناوەڕاست لە بیابانی مەزنی ئەفریقیا جیادەکاتەوە، لە نێوان مەغریب و جەزائیر و تونسدا ھەڵکەوتووە، نزیکەی ٢٥٠٠ کم درێژ دەبێتەوە بەرزترین لووتکەی زنجیرەکە لووتکەی تۆوبکالە کە لە ناوەڕاستی مەغریبدایە و بەرزایییەکەی ٤١٦٧ مەترە. چیاکانی ئەتلەس لە بنەڕەتدا شوێنی نیشتەجێی دانیشتووانی بەربەرییەکانن. ھەروەھا ئەم چیایانە ماڵی ژمارەیەک ئاژەڵ و ڕوەکن کە ھەمان ئەو جۆرانەن کە لەناو ئەفریقادا دەدۆزرێنەوە بەڵام بەشێکیان لە ئەورووپا دەدۆزرێنەوە، زۆربەی جۆرەکانی لە مەترسیدان و ژمارەیەکی کەم لە ئێستادا لەناوچوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چیاکانی ئەتڵەس
پۆل:زنجیرە چیاکانی مەغریب
پۆل:زنجیرە چیاکانی توونس
پۆل:زنجیرە چیاکانی جەزائیر
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
حاجی مەکی

**محەممەد مەکی عەبدوڵڵا مەعرووف** (١٩٣٩ لە ئامێدی، عێراق – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ لە سلێمانی) ھونەرمەندێکی بەناوبانگی باشووری کوردستان بوو. بە نازناوەکانی **حاجی مەکی** و **عەلییە فەندی** ناسراوە. لە زیاتر لە سێ ھەزار و ٣٣٠ بەرھەمی ھونەریدا کاری کردووە.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٣٩ لە شاری ئامێدی سەر بە پارێزگای دھۆک لەدایکبووە و بەھۆی ئەوەی باوکی فەرمانبەری گومرگ بووە لەوێ ژیاوە. دوو خوشک و دوو برای ھەبووە، بەھۆی خراپی باری گوزەرانی خێزانەکەیەوە نەیتوانیوە خوێندن تەواو بکات. حاجی مەکی خاوەنی کوڕێك و کچێك بووە، *کوڕەکەی بەناوی (ئاسۆ مەکی عەبدوڵڵا) لە ١٠-١١-١٩٦١ لەشاری سلێمانی لەدایکبووە، هەر لەمنداڵییەوە خاوەن بەهرەو توانایەکی زۆر بوو لە بواری نواندندا و لەگەڵ حاجی مەکی باوکیدا بەشداری چەند دراماو تەمسیلی کردووە و ڕۆڵێکی زۆر جوان و سەرکەوتوانەی بینیوە، لە ڕێکەوتی ٢٩- ٣-١٩٧٣ لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا، بە ڕووداوێکی دڵتەزێن گیانی لەدەستدا.

## کارە ھونەرییەکان
حاجی مەکی ساڵی ١٩٥٣ لە شاری کەرکووک بە شانۆگەری (پێکەنین بەبێ یاسا) بۆ یەکەمین جار چووەتە سەر شانۆ. ھەر لەو ساڵەدا نواندنی (تەمسیل) *«ژن بە ژن»*ی پێشکەش کردووە. لە ساڵی ١٩٥٨دا گرووپی ھونەری خەباتی دامەزراندووە و لە شاری سلێمانیش ھەمان گرووپی دامەزراندووە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٤ فیلمێکی سینەمایی کورتی نیو سەعاتی بە ناونیشانی «ڕەھێڵە» بەرھەمھێنا، کە لە نووسینی کامەران موکری و دەرھێنانی یووسف جەرجیسی ھونەرمەند بوو. لە ساڵی ١٩٩٠ دەبێتە بەرھەمھێنەری فیلمی سینەماییی (نێرگز بووکی کوردستانە)، کە بۆ یەکەمینجار بوو زمانی کوردیی لە فیلمی سینەماییدا بەکاردبێت. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩١ وەکو یەکەمین فیلمی سینەمایی کوردی چووەتە سەر شاشەی سینەماکان و ھەر ئەو ڕۆژەش کرا بە ڕۆژی سینەمایی باشووری کوردستان. لە ساڵی ١٩٦٤ فیلمێکی لەسەر کارگەی چیمەنتۆ دەرکردووە و تا ئێستاش ماوە.

## بەرھەمەکان
* *پێکەنین بەبێ یاسا* (شانۆگەریی)
* *باوەژن خوا بناسە* (شانۆگەریی)
* *بەقەد بەڕەی خۆت پێڕاکێشە* (شانۆگەریی)
* *جام کە پڕبوو لێی دەڕژێ*
* *ژن بە ژن*
* *بڕیار*
* *نێرگز بووکی کوردستانە* (فیلمی سینەمایی)

## مردن
دوای بەسەربردنی سێ ساڵ بە ئازاری گورچیلە، لە شەوی ھەینی ١٨ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٥ کۆچی دوایی کرد. لە ڕۆژی شەممە ١٩ی کانوونی یەکەم تەرمەکەی لە ڕێوڕەسمێکدا لە گردی سەیوانی شاری سلێمانی بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی ئامێدی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
ئۆپەراسیۆنی چنگی ھەڵۆ-٢

**ئۆپەراسیۆنی چنگی هەڵۆ-2** (بە تورکی:Pençe Kartal-2 Harekatı) ئۆپەراسیۆنێکی ئاسمانی و زەمینی بوو کە لەلایەن هێزە چەکدارەکانی تورکیاوە دەستی پێکرد لە دژی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. بە وتەی تورکیا بۆ پاراستنی سنووری نێوان تورکیا و عێراق و نەهێشتنی پەکەکە لە ناوچەکەدا دەستی پێکردووە و بۆ ڕزگارکردنی بارمتە تورکەکان کە لەلایەن پەکەکەوە گیرابوون.

## سەرچاوەکان


پۆل:پارێزگای دھۆک

پۆل:٢٠٢١ لە باشووری کوردستان
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق
پۆل:شەرەکانی ٢٠٢١
ئەسعەد مەحوی

**مەلا ئەسعەد کوڕی مەلا خالید کوڕی محەممەدی مەحویی شاعیر**. زانا، مەلا، شاعیر و ڕۆشنبیرێکی کوردی باشووری کوردستان بوو.

## سەرەتای ژیان
لە ساڵی ١٨٩٨ لە گەڕەکی چوارباغی شاری سلێمانی و لە ماڵی مەحویدا کە بەتەنیشت خانەقاوەیە، لەدایکبووە. سەرەتای خوێندنی ئایینی لای مەلا خالیدی باوکی بووە. ساڵی ١٩١٠ بۆ خوێندن ڕووی لە قوتابخانەی (سەید ئەحمەد) کردووە. ساڵی ١٩١٤ بۆ خوێندنی سەرەتایی ئایینی لە حوجرەی «خواجە فەندی» بووە و لەوێ خوێندنی قورئانی پیرۆزی تەواو کردووە.

لە ساڵی ١٩١٥ بۆ خوێندنی فەرمی و حکوومی لە قوتابخانەی «أعدادي» سلێمانی وەرگیراوە. لە کاتی بەرپابوونی جەنگی جیھانیی یەکەم و لەو ساتەی بەریتانیا عێراقی داگیرکرد و ڕووی کردە کوردستان، ئەسعەد مەحویش وازی لە قوتابخانەی ئەعدادی ھێنا و ڕێچکەی خوێندنی ئایینی باوانی گرت.

خوێندنی ئایینی و زانستەکانی شەریعەتی ئایینی ئیسلامی لای زانا و مەلا گەورەکانی کوردستان تەواو کرد، لە پێشیانە مەلا خالیدی باوکی و مەلا حوسێنی پیسکەنی و شێخ بابا عەلی تەکێی. دوای ئەوەی پلە بەرزەکانی خوێندنی زانستی ئایینی تەواو دەکات و ئیجازەی «دوازدە عیلم» وەردەگرێت، لە خانەقای مەحویدا پیشەی (مدرس)ی مامۆستای ئایینی دەکات وانەی بە فەقێیان وتووەتەوە و پێشنوێژی لە خانەقای مەحویدا کردووە.

چەندین قوتابی ئایینی لەسەر دەستی پێگەیون و زۆریان بۆ خوێندنی باڵا ڕوویان لە زانکۆی ئەزھەر لە میسڕ کردووە و بڕوانامەی دکتۆرایان بەدەست ھێناوە.

ساڵی ١٩٤٦ بە ئیمام و مودەڕیسی لە خانەقای مەحوی دادەمەزرێت. دواتر کە دائیرەی ئەوقاف دامەزراوە، ساڵی ١٩٤٦ مەلا خالیدی مەحوی مووچەی ئیمامی و ئەسعەد مەحویش مووچەی مودەڕیسی بۆ دیاریکراوە.

## ژیانی سیاسی

## مردن
ئەسعەد لە ڕۆژی ٢٥ی نیسانی ١٩٧٦ لە سلێمانی کۆجی دوایی کرد و لە گۆڕستانی کردی سەیوان نێژرا.

## بەرھەمەکان
لە بواری زانستی ئەم بەرھەمانەی ھەیە و کاتی خۆی چاپی کردوون:
* عقائد الرحمانیة
* تحسین البیانیة
* شرح علی العقائد الرحمانیة
* بەشی یەکەمی دیوانی شیعرییەکەشی لە ساڵی ١٩٧٠ چاپ کرد و بڵاوی کردەوە.

## سەرچاوەکان
* دیوانی ئەسعەد مەحوی، کۆکردنەوە و ئامادەکردن و لەسەر نووسینی د. عەبدوڵڵا ئاگرین، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٤
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی شەشەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٤٦٣ تا ٤٧٢، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
بنزارەکانی کوردیی باشووری (کتێب)

**بنزارەکانی کوردیی باشووری: خوێندنەوەی زمانناسی و شێوەزارناسی** (بە فەڕەنسی: Les Dialectes Kurdes Meridionaux: Etude Linguistique et Dialectologique) کتێبێک سەبارەت بە شێوەزاری کوردیی باشوورییە کە ئیسماعیل کەماندار فەتاح لێکۆڵەر و زمانناسی کورد نووسیویەتی. ئەم کتێبە بە زمانی فەڕەنسی لە ٩١٩+٢٢ پەڕە نووسراوە و لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە لە لایەن پەخشانگەی پیتێرز لە شاری لۆڤێن لە فەڕەنسا چاپ و بڵاو کراوەتەوە.

ئەم کتێبە لەسەر بنەمای تێزی دکتۆرای نووسەر لە بواری زمانناسی لە زانکۆی پاریسی ٧ لە فەڕەنسادا نووسراوە کە لە ژێر ناوی *شێوەزارەکانی کوردیی باشوور: خوێندنەوەی زمانناسانەی شێوەزاری کرماشانی-فەیلی (کەڵھوڕی، کرماشانی، خانەقینی، بەیرەیی-شیروانی، مەڵکشایی-ئەرکەوازی)* (بە فەڕەنسی: Dialectes kurdes du sud: étude linguistique du dialecte Kirmanshahi-fayli (Kalhori, Kirmanshah, Khanaqini, Bayray-Shirwani, Malikshay-Arkowazi)) لە ساڵی ١٩٨٨ بەرگری لێ کراوە.

## ناونیشان
کتێبی *بنزارەکانی کوردیی باشووری* بە ناونیشانی ژێرەوە بە چاپ گەیشتووەتەوە.
* *بنزارەکانی کوردیی باشووری: خوێندنەوەی زمانناسی و شێوەزارناسی* (بە فەڕەنسی: Les Dialectes Kurdes Meridionaux: Etude Linguistique et Dialectologique)، لۆڤێن: پیتێرز، ٢٠٠٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە فەڕەنسییەکان
پۆل:کتێبە زمانناسییەکان
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٠
چیاکانی ئوسامبارا

**چیاکانی ئوسامبارا** زنجیرەچیایەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا. ئەم زنجیرەیە لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا ھەڵکەوتووە و بەشەکانی خۆرهەڵاتی زنجیرە چیای ئارکی دەگرێتەوە. زنجیرەکە نزیکەی ٩٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە و نزیکەی نیوەی ئەو درێژییەی پانە، ئەم زنجیرانە نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا دروستبوون و لە بەردی میتامێرفیکی پرکامبرین پێک ھاتوون. ئەو چیایانە بەسەر دوو زنجیرەچیای لاوەکی دابەش بووینە. زنجیرەچیای خۆراوای یوسامباراس کە بەرزترە لە زنجیرەچیای ڕۆژھەڵاتی ئوسامباراس، کە نزیکترن لە کەنارە ئاوییەکان و بارانی زیاتری لێ دەبارێت.

چیاکان بە دارستانە باراناوییە کەمەرەیییەکان داپۆشراون کە ماوەیەکی زۆرە گۆشەگیر کراون و ناوەندێکی دێرینن و خەڵکانی بانتۆ و شامبا و مەعسای تێیدا نیشتەجێن، بەڵام لە سەدەی ھەژدەھەمدا شانشینی شامبا لەلایەن مێبیگا دامەزرا، لە کۆتاییدا پاش خەباتێکی زۆر لە ساڵی ١٨٦٢ شانشینەکە داڕما و داگیرکەرانی ئەڵمانیا لەو ناوچەیە جێگیر بوون کە بوو بە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای ئەڵمانی و دوای جەنگی جیھانی یەکەم بوو بە بەشێک لە خاکی ڕاسپاردەی بەریتانیا لە تانگانیکا.

## جوگرافیا
زنجیرەچیایەکە نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا دروست بوو. بەھۆی نەبوونی گلاسیت و لەباربوونی کەشوھەوایەکی تا ڕادەیەکی گونجاو، دارستانی باراناوی کەمەرەیی درێژخایەن دروستبوون.

ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئوسامباراس زنجیرەیەکی گەورەی پێرکامبرینن کە پێکھاتەی جیۆلۆگیی میتامۆریکی ئەسید-جینیس و پیرۆکسن و ئەمفیبۆلەکانن. زنجیرەکە سەرچاوەی سەرەکی ئاوە بۆ زۆرینەی دانیشتووانی باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:زنجیرە چیاکانی تەنزانیا
سێدەربێرگ

**چیاکانی سێدێربێرگ** لە نزیک کلانویلیام، نزیکەی ٣٠٠ کیلۆمەتر لە باکووری کیپ تاون پایتەختی ئەفریقای باشوور ھەڵکەوتوون. زنجیرەچیاکە ناونراوە بە سەردارێکی مەترسی کراوی کلانویلیام (ویدرینگتۆنیا والیچی) کە دارێکی ئیندێمیکە بۆ ناوچەکە. شاخەکان بۆ دروستکردنی بەردی دراماتیکی و ھونەری سان ڕۆک بەکار دەھێنرێن. ناوچەی سێدێربێرگ ویلدەرنس لەلایەن کیپ ناتەر بەڕێوەدەبرێت.

سێدێربێرگ ئێستا ڕێنووسێکە بە گشتی پەسەند کراوە بۆ ناوچەکە، کە لە جیاوازی ئینگلیزیدا (سیداربێرگ) و ئەفریقایی (سیدەربێرگ) تێکەڵ دەکات.

## جوگرافیا
چیاکانی سێدێربێرگ نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر لە باکوور-باشوور بە ٢٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵات -ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە. ئەوان لە ڕۆژاوا لەگەڵ ساندڤێلد و لە باکوور لەگەڵ چیای پاخوویس و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ تەختەکانی سپرینگبۆک و لە باشوور لەگەڵ چیای کویبۆککێڤلد و سکوربێرگی سنووردارن. ڕێگای گەیشتنی سەرەکی، ئێن ٧، بەرەو ڕۆژاوای زنجیرەکە دەڕوات. نزیکترین شارۆچکەکان بریتین لە سیترۆسدالن بۆ باشووری ڕۆژاوا و کلانویلیام بۆ باکوور. ناوچەکە زۆر ئاوەدانە.

لە زنجیرەکەدا چەندین چیای بەرچاو ھەن، لەوانە سنویبێرگ (٢٠٢٦ م) و تافیلبێرگ (١٩٦٩ م). تافیلبێرگ (ئەفریکانس بۆ "چیای مێز").
تایبەتمەندی زاڵی ناوچەکە پێکھاتەی بەردی لمی (گرووپی چیای مێز) ن، کە زۆرجار ڕەنگیان سوورە. ئەم گرووپە بەردانە باندەکانی شیل لەخۆدەگرێت و لەم ساڵانەی دواییدا چەند بەفسیلێکی گرنگ لەم چینە ئەرگیلاشۆڵانەدا دۆزراونەتەوە فسیلەکان ماسی سەرەتایین و دەگەڕێتەوە بۆ ٤٥٠ ملیۆن ساڵ بۆ سەردەمی ئۆردۆڤیچ.

ھاوینەکان زۆر گەرم و وشکن، لەکاتێکدا زستانەکان تەڕ و ساردن لەگەڵ بارانی ساڵانەی ئاسایی لە ناوچە نزمەکانی کەمترە لە ٧٠٠ ملم. لووتکە بەرزەکان لە زستاندا بەفرێکی خۆڵاوی وەردەگرن ڕۆژانی ھاوین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕوون و بێ ھەورن. بەھۆی ئاسمانە ڕوونەکانی زۆربەی ساڵ، شوێنێکی نایابە بۆ ڕوانینی ئاسمانی و ڕوانگەیەکی تازەی خۆی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ئیسرائیل لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[ئیسرائیل]]** یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]** ی تۆکیۆ. ٩٠وەرزشوان (٥٥ پیاو، ٣٥ خاتوون) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە حەڤدەھەمین بەشداربووی ئیسرائیل بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٥٢. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئیسرائیل چوارمەدالیایان (٢زێڕ، ٢ بڕۆنز) بۆ وڵاتەکەیان بەدەست ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:ئیسرائیل لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
گرێبەست

**گرێبەست** پێناسە دەکرێت بەوەی کە ڕێککەوتنێکی یاسایییە کە ماف و ئەرکەکانی نێوان دوو یان زیاتر لە ھاوبەشەکان بەڕێوەدەبرێت. **گرێبەست** بە یاسایی جێبەجێ دەکرێت کاتێک مەرجەکانی یاسای کارپێکراو جێبەجێ دەکات. گرێبەست بە شێوەیەکی ئاسایی ئەمانە لەخۆ دەگرێت: ئاڵوگۆڕی شتومەک وکاڵاکان، خزمەتگوزارییەکان، دراو، یان بەڵێنێک لە ھەر یەکێک لەمانە کە ئاماژە پێکراوە. لەحاڵەتی سەرپێچیکردنی گرێبەستدا، لایەنی بریندار بەدوای چارەسەری یاسای دادوەریبگەرێت وەک زیانەکان یان ھەڵوەشاندنەوە.

لە یاسای ئەنگلۆ -ئەمریکی داڕشتنی گرێبەست بە شێوەیەکی گشتی پێویستی بە پێشنیارکردن، وەرگرتن، ڕەچاوکردن لەگەڵ مەبەستی ھاوبەشی بەندە. ھەر لایەنێک دەبێت ئەو کەسانە بن کە بە گرێبەستەکە بەستراون. ھەرچەندە زۆربەی گرێبەستە زارەکییەکان بەستراینەوە، ھەندێک لەم گرێبەستانە لەوانەیە پێویستی بە فەرمییەتی وەک نووسرا بێت یان کردار بێ.

لە نەریتی یاسای شارستانیدا، یاسای گرێبەست لقێکە لە یاسای پابەند بوون.

ھەر وڵاتێک یاسایەکی نێودەوڵەتیی تایبەتی ھەیە بۆیە سیستەمێکی تایبەتی یاسای نەتەوەیی ناوخۆی ھەیە بۆ بەڕێوەبردنی گرێبەستەکانی. ھەرچەندە سیستەمەکانی یاسای گرێبەست لەوانەیە ھاوشێوە بێت، بەڵام جیاوازییەکی بەرچاویان تلەخۆ دەگرێت. بەم تێڕوانینە، زۆر لە گرێبەستەکان ھەڵبژاردنی دەقی یاسا و دەقی دادوەری تێدایە. ئەم حوکمانە یاساکانی ئەو وڵاتەیان دامەزراندووە کە گرێبەست لەگەڵ وڵات بەرێوە دەبات یان کۆڕێکی تر کە ناکۆکییەکان تێیدا چارەسەر دەکرێن. ھەر سەرنەکەوتنێک لە خودی گرێبەستەکە بەدیار کەوێت دەگرێتەوە بۆ ئەو وڵاتەی کە ڕێسای خۆیان دەگرنە بەر بۆ دیاریکردنی یاسای بەڕێوەبردنی گرێبەستەکە و دەسەڵاتی دادوەری بۆ یەک لاکردنەوەی ناکۆکییەکان. بۆ نموونە، وڵاتێکی ئەندامی ئەورووپا مادەی ٤ی ڕێکخستنی ڕۆمای ١ جێبەجێ دەکەن بۆ بڕیاردان لەسەر ئەو یاسایەی کە گرێبەستەکە بەڕێوە دەبات، و لەگەڵ ڕێسای برۆکسلی I بۆ بڕیاردان لەسەر دەسەڵاتی دادوەری.

## داڕشتن
لە یاسای گشتی دا، ئامێرەکانی گرێبەست ئەمانەن: پێشنیارکردن، وەرگرتن، نیاز بۆ دروستکردنی پەیوەندی یاسایییەکان، ڕەچاوکردن لەگەڵ بەیاسا کردنی ھەردووک داڕشتن و ناوەڕۆک.

ھەموو ڕێککەوتنێک مەرج نییە بە گرێبەست بکرێ، ھەر وەکو لایەنی ھاوبەش شێوەیەکی گشتی بە نیاز بن کە لە ڕووی یاسایییەوە بە ڕێککەوتنەکە پابەند بن. ھەر وەکو لە ڕێککەوتنی نێو پیاوان دێت کە ئەو ڕێککەوتنەیە کەبە نیاز نییە بە یاسایی کردنی بەڵکو تەنھا «رێککەوتنی بە رێزگرتنەوە پابەند دەبێت».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:یاسای گرێبەست
پۆل:بەڵگەنامە یاساییەکان
ئیسماعیل قەمەندار

**ئیسماعیل قەمەندار فەتاح** (Fattah, Ismaïl Kamandâr)، (١٩٥١ لە بەغدا - ) ئەکادیمیست، لێکۆڵەر و زمانناسی کوردە کە بە ھۆی نووسینی کتێبی *[[بنزارەکانی کوردیی باشووری (کتێب)|بنزارەکانی کوردیی باشووری: خوێندنەوەی زمانناسی و شێوەزارناسی]]* بە زمانی فەڕەنسی ناسراوەتەوە. قەمەندار ئێستاکە لە پاریسدا دەژێت.

ئیسماعیل قەمەندار لە ساڵی ٢٠٢٣ لەلایەن دەزگای ئیبراھیم ئەحمەدەوە خەڵاتی زێڕینی بلەی پێبەخشرا.

## ژیان
ئیسماعیل قەمەندار فەتاح لە ساڵی ١٩٥١ لە بنەماڵەیەک لە خێڵی عەلیشیروانی بەدرە، لە شاری بەغدا لەدایک بووە. خوەندنی سەرەتایی و ناوەندیی لە بەغدا تواو کرد و دواتر چوو بۆ شاری پاریس و لەوی مایەوە. ئەو لە فەڕەنسا چووبۆ زانستگا و بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە وێژەی فەڕەنسی وەرگرت. دواتر لە بواری زمانناسییەوە درێژەی بە خوێندن دا و ماستەریش لە بەشی زمانەوانیی زانکۆی سۆربۆن خوێند و لە ساڵی ١٩٨٨ بڕوانامەی دکتۆرای زمانناسی لە زانکۆی پاریسی حەوت وەرگرت. تێزە دکتۆراکەی سەبارەت بە شێوەزارەکانی کوردیی باشووری نووسی و ھەروەھا بڕوانامەی دیپلۆمای دیالێکتەکانی کوردی لە زانکۆی پاریسی حەوت وەرگرتووەتەوە.

ئیسماعیل قەماندار فەتاح جگە لە کوردیی باشووری، سەبارەت بە زمانی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان وەکوو لەکی، گۆرانی و زازا لێکۆڵێنەوەی کردووە لە کتێبی *[[بنزارەکانی کوردیی باشووری (کتێب)|بنزارەکانی کوردیی باشووری: خوێندنەوەی زمانناسی و شێوەزارناسی]]* کە زیاتر لە ٣٥ ساڵ لێکۆڵێنەوەی لەسەری کردووە، باس لە گرفتەکانی دیالێکتەکانی کوردی لە باشووری کوردستان کردووە، و چارەسەرییەکانی خۆی بۆ چارەکردن ئەو گرفتانە لە هەردوو دیوی سنوور لە ئێران و عێراقدا ئاشکرا کردووە.

## ڕوانگەکان
ئیسماعیل قەمەندار دەڵێت لە سەردەمی دەسەڵآتداری حیزبی بەعس لە بەغدادا و لەو کاتەدا کە لە ساڵی ١٩٦٣ کوردە فەیلییەکان کەوتنە بەر کوشتن و ئاوارەبوون، ھەستی بەرپرسایەتیی گەورەیەکم کرد بۆ ئەوەی کە سەبارەت بە شۆناس و زمانی نەتەوەکەم لێکۆڵێنەوە بکەم.

## کتێبەکان
* بنزارەکانی کوردیی باشووری: خوێندنەوەی زمانناسی و شێوەزارناسی (Les Dialectes Kurdes Meridionaux: Etude Linguistique et Dialectologique)، لۆڤێن: پیتێرز، ٢٠٠٠.
* *دراسة اللهجات الكردية الجنوبية*، د. اسماعيل قمندار، دارومكتبة عدنان، بغداد، ٢٠١٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:زمانەوانانی کوردی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی زێڕینی بلە
ئەتلەسی بیابانی

**ئەتڵەسە بیابانییەکان** یان **چیایە وشکەکانی ئەتڵەس** (بە عەرەبی:) زنجیرەیەکن لە چیای ئەتلەس بە شێوەیەکی سەرەکی دەکەوێتە وڵاتی جەزائیر و کۆتایی ڕۆژھەڵاتی لە تونس ھەڵکەوتووە ھەرچەندە ئەوەندە بەرز نییە لەچاو ئەتڵەسی باڵای مەغریب بەڵام زنجیرەکە خۆی ھاوتەریب دەکات لەگەڵی. بەرزترین لووتکەی زنجیرەکە ٢٬٢٣٦ مەتر بەرزە بەناوی لووتکەی (دجەبل ئایسا) لە زنجیرەچیای کسور.

## جوگرافیا
ئەتڵەسە بیابانییەکان زنجیرەیەک چیا لەخۆدەگرێت وەک: زنجیرەی کسور لە ڕۆژاوا، زنجیرەی ئاموور لە ناوەڕاستی خۆی و زنجیرەی ئۆلید- نایل لە کۆتایی ڕۆژھەڵاتیدا ھەروەھا ئائۆرس (بێلێزما)، چیاکانی ھۆدنا و زنجیرەی نیمچا و چیای زاب دەگرێتەوە. ئەتلەسی بیابانی لە ڕۆژھەڵات تێکەڵ دەبن بۆ پێکەوە چوونە ناو زنجیرەی تێبێسا و چیاکانی مەدجەردا.

لە باکوور لەلایەن دەشتی ھاوتسەوە سنووری ھەیە، ئەتڵەسی بیابانی یەکێکە لە تەختە فراوانەکانی ئەفریقا، کە لە بەردی بنچینەی کۆن پێکھاتووە کە لەژێر کاریگەری دەریاکانی ژێرەوە و کانزا ئاوییەکان داپۆشراوە.

لە نێوان ڕووبارەکانی ئەتڵەسدا، ئەتڵەسی بیابانی وادیس دەبەخشێت لەمانەشدا چەلێف و تۆویل وادیس، ڕووبارەکان کە تەنیا لە ماوەی وەرزی باراندا ئاویان تێدایە، ئەم ئاوەش بە شێوەیەکی زۆر لە دامێنی زنجیرەی عەموور و ئۆلێد نایل ھەر لە ئەتڵەسی بیاباندا وشک دەبن.

چیاکانی ئەتلەسی بیابان لە کەناری باکووری بیابانی مەزنی ئەفریقا ھەڵکەوتووە، چیاکان ھەندێک بارین دەبینن و باشتر لە ناوچە تەختەیییەکانی لە بەری باکوور دەگونجێت بۆ کشتوکاڵ، ئەمڕۆ زۆربەی دانیشتووانی ناوچەکە چاویان لە بارانی وەرزی چیاکانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە چیاکانی جەزائیر
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن