open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فارسەکان لە عێراق

**فارسەکانی عێراق** کە بە **ئێرانییەکانی** **عێراق** یان **[[فارسەکان|عەجەمی عێراق]]** ناسراون، ھاووڵاتی عێراقین بە ڕەچەڵەک و پاشخانی ئێرانی یان فارسی، لە دوای ڕووخانی بابل و دەوڵەتی فارسەوە بوونی مێژوویی درێژخایەنیان لە عێراقدا ھەیە.

## دانیشتووان
* ژمارەی فارسەکان لە عێراق بە نزیکەی ٧٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت.
* لە کۆتایییەکانی حەفتاکان و سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا، لە نێوان ٣٠٠ بۆ ٦٠٠ ھەزار ھاووڵاتی عێراقی بە ڕەچەڵەک ئێرانی عێراقیان بەجێھێشت و زۆربەیان چوونەتە ئێران و بەشێکیان ڕەگەزنامەی ئێرانییان بەدەست ھێنا، و دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ و ڕووخانی ڕژێمی سەدام حسێن، سەرۆککۆماری عێراق، بەشێکیان گەڕانەوە بۆ عێراق.
* ئێستا ژمارەی فارسەکان لە عێراق بە نزیکەی ٤٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت، کە لە سەرانسەری پارێزگاکانی عێراقدا دابەشکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:خەڵکی فارس
پۆل:دانیشتووانی عێراق
سیاسەتی عێراق

**سیاسەتی عێراق** لە چوارچێوەی کۆمارێکی پەرلەمانی دیموکراسی فیدراڵی نوێنەرایەتیدا ئەنجام دەدرێت. سیستەمێکی فرەلایەنە کە دەسەڵاتی جێبەجێکردن لەلایەن سەرۆکوەزیرانی ئەنجومەنی وەزیرانەوە بە پلەی سەرۆکی حکوومەت، ھەروەھا سەرۆککۆماری عێراق بەڕێوەدەچێت و دەسەڵاتی یاسادانان بە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و ئەنجومەنی فیدراسیۆنی عێراقە.

سەرۆک وەزیرانی عێراق ئەو کەسەیە کە زۆربەی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی بەدەستەوەیە و ئەنجومەنی وەزیران دیاری دەکات، کە وەک حکوومەتێک کاردەکات کە ھاوکاری سەرۆکەکەی دەکات لە دانانی سیاسەت و بڕیاردان. دەستەی سەرۆکایەتی ئێستا پێکدێت لە جێگرەوەیەکی ئینتقالی بۆ سەرۆکی کۆماری عێراق کە تاڕادەیەکی زۆر وەک کەسایەتییەکی سەرەکی کاردەکات و دەسەڵاتی کەمی ھەیە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی عێراق
ئابووریی عێراق

قەبارەی **ئابووریی عێراق** لە ساڵی ٢٠١٥دا ٢٢٣ ملیار دۆلارە، ئابووری عێراق بە تەواوی وابەستەی کەرتی نەوتە و ٩٥٪ی کۆی داھاتی عێراق لە دراوی ڕەقەوە دێت. شەڕی یەکەمی کەنداو بە مەزەندەکردنی ١٠٠ ملیار دۆلار زیانی لێکەوتەوە، عێراقیش لە دوای کۆتایی ھاتنی شەڕەکە بارگرانیی لەسەر بوو، ھۆکارە ئابوورییەکان زۆرترین ڕۆڵیان ھەبوو لە شەڕی دووەمی کەنداو، ئەمەش دوای دوو ساڵ لە کۆتایی ھاتنی جەنگی یەکەمی کەنداو. شەڕی دووەم کێشە ئابوورییەکانی عێراقی زیاتر کرد، بەو پێیەی لە ٦ی ئابی ١٩٩٠ تا ٢١ی نیسانی ٢٠٠٣ گەمارۆی ئابووری بەسەر عێراقدا سەپێندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابووری عێراق
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان
ڕامز حەرب

**ڕامز حەرب** سەرکردەیەکی فەلەستینی بوو لە لیواکانی قودس کە باڵی سەربازی بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامییە لەکاتی ھێرشێکی ئاسمانیدا کە لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیلەوە بۆ سەر ماڵەکەی خۆی لە کەرتی غەززە لە فەلەستین ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ تیرۆر کرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:بەرھەڵستکاری فەلەستین
پەیوەندییەکانی ئێران و عێراق

[وێنۆک|150x150پیکسڵ| نەعیم عابوب، سەرۆکی شارەوانی بەغدا لە [مەشھەد|شاری مەشھەد]]
**پەیوەندییەکانی ئێران و عێراق** شایەتی خراپترین شەڕەکانی ناوچەکە بوو کە لە مێژووی ھاوچەرخدا کردوویەتی. شەڕی ئێران و عێراق لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی بیستەمدا بۆ ماوەی ھەشت ساڵ بەردەوام بوو، بەڵام پەیوەندییەکان دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی سەدام حوسێن، پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی.

مەحمود ئەحمەدی نژاد سەرۆککۆماری ئێران یەکەم سەرۆککۆمار بوو لە دوای شۆڕشی ئیسلامی لە ساڵی ١٩٧٩ سەردانی عێراقی کرد.

ئێران باڵیۆزخانەی لە بەغدا و پێنج کونسوڵخانەی گشتی لە سلێمانی و ھەولێر و بەسرە و نەجەف و کەربەلا ھەیە. ھەروەھا عێراق باڵیۆزخانەی لە تاران و کونسوڵخانەی لە مەشھەد و ئابادان ھەیە .

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
کۆنسێپتوالیزم

**کۆنسێپتوالیزم** یا **تێگەیشتەییخوازی** تیۆرییەکە لەبارەی تێکڕایییەکانەوە، بۆ نموونە لەبارەی تایبەتمەندییەکان و پەیوەندییەکانەوە، کە دەڵێ ئەمانە، واتە تێکڕایییەکان، تێگەیشتەی ناو زەینن و، بە ھیچ شێوەیەک نین لە دنیای دەرەوەدا. کۆنسێپتوالیزم دژایەتیی نۆمینالیزم و ڕیالیزم دەکا. بە گوێرەی نۆمینالیزم، تیکڕایی ھەر نییە، ئەوەی کە ھەیە ناوە و وشە. بە گوێرەی ڕیالیزم، تێکڕایی ھەیە (لە دنیای دەرەوەدا) و ھەبوونیشی ھەڵنەواسراوە بە زەینەوە.

## سەرچاوەکان
بیانوو بۆ داگیرکردنی عێراق

وێنۆک| پشکنەری چەکی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق

**بیانووەکانی داگیرکردنی عێراق** (لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ و دوژمنایەتییەکانی دواتر) پرسێکی مشتومڕاوی بووە لەو کاتەوەی کە ئیدارەی بوش لە کۆتایییەکانی ٢٠٠١ دەستیکردووە بە پاڵنانی توند بۆ دەستێوەردانی سەربازی لە عێراق. عەقڵانیکردنی سەرەتایی بۆ شەڕی عێراق لە بڕیارنامەیەکی ھاوبەشی کۆنگرێسی ئەمریکادا کە بە بڕیارنامەی عێراق ناسراوە داڕێژرابوو.

ئەمریکا ڕای گەیاند کە مەبەست لێی لابردنی «ڕژێمێکە کە چەکی کۆمەڵکوژی پەرەپێدا و بەکاری ھێنا، تیرۆریستانی داڵدەدەدا و پشتگیریان دەکرد، پێشێلکارییەکی گەورەی مافی مرۆڤی ئەنجامدا، و سەرپێچی لە داواکارییە دادپەروەرەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و جیھانی دەکرد.» بیانووی داگیرکردنی عێراق «پشتبەستنی ئەمریکا بوو بە دەسەڵاتی بڕیارنامەکانی ٦٧٨ و ٦٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش بۆ بەکارھێنانی ھەموو ئامرازە پێویستەکان بۆ ناچارکردنی عێراق بۆ پابەندبوون بە ئەرکە نێودەوڵەتییەکانییەوە.»

## سەرچاوەکان
داگیرکردنی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)

[وێنۆک| ھێزەکانی ھاوپەیمانان بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی [بەغدا و پاشان باقی عێراق ڕێپێوانیان کرد]]
وێنۆک|200x200پیکسڵ| کاروانێکی ئەمریکی لە ھیلا لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٠٣
**مێژووی عێراق** لە ساڵی ٢٠٠٣ی زایینی - ٢٠١١ی زایینی، و ئەم ڕێکەوتە لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ی زایینی دەستیپێکرد، کاتێک ئەمریکا دەستی بە لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق کرد بە پاڵپشتی ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە عێراق، ھەرچەندە ھۆکاری ئاماژەپێکراو ئەوە بوو کە عێراق شکستی ھێنابوو بۆ وازھێنان لە بەرنامەکەی بۆ پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی و کیمیایی، و لەبەر ئەوەی ئەو بەرنامەیە نوێنەرایەتی پێشێلکردنی بڕیارنامەی ژمارە ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات. ئەمریکا پشتڕاستی کردەوە کە عێراق پێشێلکردنی ماددی بڕیارنامەی ٦٨٧ بووە، ھەروەھا ئەرکی ھێزە چەکدارەکانی بڕیارنامەی ٦٧٨ی گەڕاندەوە. ئەمریکا بە ئیدیعای ئەوەی کە عێراق خاوەنی چەکی کۆمەڵکوژە یان پەرەی پێدەدات، و خواستی دوورخستنەوەی دیکتاتۆرێکی ستەمکار لە دەسەڵات و «ھێنانی دیموکراسی بۆ عێراق» ڕەوایەتی دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:شەڕی عێراق
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پەیوەندییەکانی عێراق و سووریا

**پەیوەندییەکانی عێراق و سووریا** بریتییە لە پەیوەندییە دووقۆڵی / دیپلۆماسییەکانی نێوان دەوڵەتە سەروەرەکانی عێراق و سووریا. ھەردوو وڵات/نەتەوە دراوسێن و سنووری عێراق و سووریا ھاوبەشن. پەیوەندییەکان بە پەیوەندییە کولتووری و سیاسییە ھاوبەشە درێژخایەنەکان و ھەروەھا ڕکابەریی ناوچەیی پێشوون. ئەم دوو وڵاتە دوای ڕێکەوتنی سایکس-پیکۆ بۆ پارچەپارچەکردنی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ کایەی کاریگەری بەریتانیا و فەڕەنسا دوای جەنگی جیھانی یەکەم، فۆڕمی ئێستای خۆیان گرتەبەر.

## سەرچاوەکان
بارمتەکانی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل ٢٠٢٣

**بارمتەکانی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل ٢٠٢٣** دەیان بارمتەن کە لەلایەن چەکدارانی بزووتنەوەی حەماسی فەلەستینیەوە گیراون دوای ئەوەی کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون و بنکە سەربازییەکانی باشووری ئیسرائیلیان داگیرکرد، لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی تۆفانی ئەقسا . ژمارەی بارمتە ئیسرائیلییەکان کە لە سەرەتای شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٣دا لەلایەن حەماسەوە دەستبەسەرکرابوون، گەیشتە نزیکەی ٢٥٠ کەس لە تەمەن و نەتەوەی جیاوازدا. لە کاردانەوە بە ڕفاندنی بارمتە، سوپای ئیسرائیل ھەڵمەتی دەستگیرکردنی فەلەستینیەکانی لە ھەموو تەمەنێکدا دەستپێکرد. تاکو ژمارەیا لە زیندانە ئیسرائیلییەکان لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ەوە تاکو مانگی یەکی ٢٠٢٤ گەیشتە ٥٨٣٥ دەستگیرکراو.      تا ٢٨ی ئابی ٢٠٢٤، ١١٧ بارمتە بە زیندووی گەڕێندراونەتەوە بۆ ئیسرائیل و ١٠٥ بارمتە لە ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان ئازادکراون، چواریان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لەلایەن حەماسەوە ئازادکراون و ھەشتیان لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیلەوە ڕزگارکراون. تەرمی ٣٧ بارمتە گەڕێندرانەوە بۆ ئیسرائیل و لەوێ سێ لە بارمتەکان بە تەقەی دۆستانەی سوپای ئیسرائیل کوژران  و تەرمی سی و چوار بارمتە لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانەوە گەڕێندرانەوە.   بەپێی ئامارەکانی ئیسرائیل لە ٧ی تشرینی یەکەمدا ٧٢ بارمتە کوژراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی حەماس
شەڕی ئینگلیز و عێراق

**جەنگی ئینگلیز و عێراق** ھەڵمەتێکی سەربازی ھاوپەیمانان بوو بە سەرکردایەتی بەریتانیا لە کاتی جەنگی جیھانی دووەم دژی شانشینی عێراق، ئەوکات لەلایەن ڕەشید عەلی ئەلگەیلانی فەرمانڕەوایی دەکرا کە لە کودەتاکەی ساڵی ١٩٤١ی عێراق بە ھاوکاری ئەڵمانیا و ئیتاڵیا دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرتبوو. ئەم ھەڵمەتە بووە ھۆی ڕووخانی حکوومەتی گەیلانی و داگیرکردنەوەی عێراق لەلایەن ئینگلیزەکانەوە و گەڕانەوەی بۆ دەسەڵاتی ڕیجێنتی عێراق، شازادە عەبد ئەلئیلا، ھاوپەیمانی بەریتانیا.

عێراقی ئیجباری لە ساڵی ١٩٢١ەوە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە بەڕێوەدەبرا. پێش سەربەخۆیی ناوەکی عێراق لە ساڵی ١٩٣٢، بەریتانیا پەیماننامەی ئینگلیز-عێراقی ساڵی ١٩٣٠ ی ئەنجامدا، کە لەلایەن ناسیۆنالیستە عێراقییەکانەوە دژایەتی کرا، لەنێویاندا ڕەشید عەلی ئەلگەیلانی. ھەرچەندە عێراق لە سەردەمی ڕیجێنت عەبد ئەلئیلادا بە دەسەڵاتێکی بێلایەن دادەنرا، بەڵام حکوومەتێکی لایەنگری بەریتانیای ھەبوو. لە نیسانی ساڵی ١٩٤١ ناسیۆنالیستە عێراقییەکان کودەتای چوارگۆشەی زێڕینیان ڕێکخست، بە ھاوکاری ئەڵمانیای نازی و ئیتاڵیا فاشیست. کودەتاکە عەبد ئەلئیلا لە پۆستەکەی دوورخرایەوە و ئەلگەیلانی وەک سەرۆک وەزیران دانرا. بە فەرمی پەیوەندی دۆستانە لەگەڵ زلھێزەکانی میحوەر دامەزراند، ئەمەش وای کرد ھاوپەیمانان وەڵام بدەنەوە. بۆ ھاوپەیمانان عێراق نوێنەرایەتی پردێکی گرنگی وشکانی دەکرد لە نێوان ھێزەکانی بەریتانیا لە میسر و ھیندستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:شەڕەکانی نیووزیلاند
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:شەڕەکانی یۆنان
پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا
پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا
پۆل:شانشینی عێراق
پۆل:ململانێکانی ١٩٤١
پۆل:عێراق لە ١٩٤١
پۆل:شەڕەکانی نیوزیلاند
یەکەمین کۆماری عێراق

[چەپ|وێنۆک|268x268پیکسڵ| ڕێبەر [عەبدولکەریم قاسم لە نووسینگەکەی لەگەڵ ھاوەڵەکەی وەسفی تاھیر]]
**یەکەمین کۆماری عێراق** یان بە فەرمی **کۆماری عێراق** () لە ئەنجامی بزووتنەوەکەی تەممووزی ساڵی ١٩٥٨ دامەزرا کە شانشینی عێراقی ڕووخاند، کە شا فەیسەڵی دووەم پاشای عێراق بوو، مێژوونووسان جیاوازییان ھەبووە لە ھەڵسەنگاندنی دەسەڵاتی پاشایەتیدا، ھەروەھا جیاوازییان ھەبووە لە ناونانی بزووتنەوەکە لە نێوان کودەتا و شۆڕشێک.
دامەزراندنی کۆماری عێراق و کۆتایی ھاتنی سەردەمی پاشایەتی لە ڕێگەی یەکەم بەیاننامەی بزووتنەوەکە ڕاگەیەندرا، کە لەلایەن عەبدولسەلام عارفەوە لە ماڵێکی ڕادیۆوە پەخشکرا، دوای سەرکەوتنی لە ڕووخاندنی ڕژێم بە کۆنترۆڵکردنی فەرماندەیی گشتیی سوپا، ماڵی ڕادیۆ، و کۆمەڵگەی ئاڵوگۆڕی تەلەفۆنی ناوەندی، لە ڕێگەی کەرتەکانی لیوای بیستەمەوە لەژێر فەرماندەیی ئەودا بە پشتیوانی ھاوڕێکانی لە ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانی یان ئەفسەرە ئازادەکان، لە بەیانی دووشەممە، ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٨
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
بڕیارنامەی عێراق

**بڕیارنامەی عێراق** (، بە فەرمی **یاسای ڕێگەپێدان بۆ بەکارھێنانی ھێزی سەربازی دژی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٢**) بڕیارنامەیەکی ھاوبەشە کە لەلایەن کۆنگرێسی ئەمریکاوە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ وەک یاسای گشتی ژمارە ١٠٧–٢٤٣ پەسەندکراوە، کە ڕێگە بە کردەوەی سەربازی دەدات دژی عێراق .

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسا لە ٢٠٠٢
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٢
پێوەری داو جۆنزی پیشەسازی

**پێوەری داو جۆنزی پیشەسازی** یان **پێوەری داو** () پێوەرێکی پیشەسازییە بۆ گەورەترین ٣٠ کۆمپانیای پیشەسازی ئەمریکییە لە بۆرسەی نیۆیۆرک و دواتر کۆمپانیاکانی بۆرسەی نازداکیش زیاد کران. پێوەری داو جۆنز لە ١٨٩٦ دامەزرا. کۆنترین پێوەرە لە جیھاندا و لە سەرەتادا ١٢ کۆمپانیای پیشەسازی گەورەی ئەمریکی لەخۆ دەگرت، ژمارەی کۆمپانیاکان بەردەوام زیادی کرد تا لە ساڵی ١٩٢٨ ژمارەیەکی جێگیر دانرا کە ٣٠ کۆمپانیا بوو. لە ھەزارەی نوێدا کۆمپانیاکانی ئەپڵ و شێڤرۆن و بانکی ئەمریکا و سەیڵس فۆرس و ڤیزا زیاد کران.

## کاریگەریی قەیرانەکان
پێوەری داو جۆنز چەندین جار تووشی شڵەژان بووە بەھۆی دۆخی سیاسی و ئابووری لە جیھاندا، گەورەترین داڕمانی لە ساڵی ١٩٢٩ بوو کاتێک پێوەرەکە نزیکەی ٥٠٪ی بەھاکەی لەدەستدا بەھۆی ئەو داکشانە ئابوورییەی کە بۆ ماوەی چوار ساڵ باڵی بەسەر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا کێشا. نەگەڕایەوە ئاستی ڕاستەقینەی پێش قەیرانەکە تا ٢٠ ساڵ دواتر.

ھەروەھا پێوەرەکە لە ساڵی ١٩٨٧ داڕما کاتێک لە یەک ڕۆژدا ٢٢٪ی لەدەستدا و دواتر گەڕایەوە بۆ بەرزبوونەوە تا ساڵی ٢٠٠١ کاتێک ڕووداوەکانی یازدەی ئەیلوول ڕوویدا کە بووە ھۆی زیانێکی گەورە بۆ پێوەرەکە، لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ گەیشتە بەرزترین ئاستی کە سەرووی ١٤٠٠٠ خاڵ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابووری ویلایەتە یەکگرتووەکان
تێچووی داراییی شەڕی عێراق

ئەم بابەتە پێداچوونەوە بە ژمێریاری بەشێکی **تێچووی دارایی شەڕی عێراق** دەکات کە لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەمریکا و شانشینی یەکگرتووەوە دەستیپێکرد کە دوو گەورەترین زلھێزی غەیرە عێراقین کە بەشدارن لە ھێزی فرەنەتەوەیی لە عێراقدا.
[وێنۆک|300x300پیکسڵ| تانکێکی ھێزی [ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|دەریایی ئەمریکایی ئێم ١ ئەبرامز لە شەقامێکی بەغدا دەسوڕێتەوە، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٣ لەکاتی داگیرکردنی عێراقدا خراوەتە خوارەوە.]]
زۆرجار ناکۆکی لەسەر تێچووی شەڕی عێراق (٢٠٠٣–٢٠١٠) ھەیە؛ ئەکادیمییەکان و شارەزایان چەندین تێچووی شاراوەیان ئاشکرا کردووە کە لە خەمڵاندنە فەرمییەکاندا ڕەنگدانەوەی نییە. یەکێک لە ڕاپۆرتە گرنگەکانی ئەم دوایییە کە لێکۆڵینەوە لەم تێچوونانە دەکات لەلایەن زانکۆی براونەوە لە شێوەی پڕۆژەی تێچووی جەنگدا دەرچووە ئەم ڕاپۆرتە ئاماژەی بەوە کردووە کە کۆی تێچووی شەڕەکانی عێراق و ئەفغانستان و پاکستان لانیکەم ٣٫٢–٤ تریلیۆن دۆلارە. ڕاپۆرتەکە خەمڵاندنەکانی پێشووی بۆ تێچووی شەڕی سەر عێراق بێناوبانگ کرد، کە ئاماژەیان بەوە کردبوو کە لە ترلیۆنێک دۆلار کەمترە، ئەوەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی قەبارەی خەرجییە ڕاستەوخۆکانی وەزارەتی بەرگری بۆ عێراق لانیکەم ٧٥٧٫٨ ملیار دۆلار بووە، بەڵام لە ھەمان کاتدا تێچووی تەواوکەری لەناو وڵاتدا ڕوونکردەوە، وەک سوودی خەرجکراوی پارەی قەرزکراو بۆ دابینکردنی دارایی شەڕەکان، و زیادبوونی ئەگەری خەرجییەکان بە نزیکەی یەک تریلیۆن دۆلار بۆ چاودێریکردنی چەکدارە دێرینەکان کە لە شەڕەوە دەگەڕێنەوە تا ساڵی ٢٠٥٠. لە نوێکردنەوەی ڕاپۆرتەکەدا لە ساڵی ٢٠١٣دا، ئەم ژمارەیە گەیشتە ٦ تریلیۆن دۆلار.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی عێراق
عێراقی عوسمانی

وێنۆک| نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداری ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی کۆچی (١٨٩٩ز) نیشان دەدات، کە عێراقی عوسمانیشی تێدایە.
**عێراقی عوسمانی** زاراوەیەکە کە ئاماژەیە بۆ ئەو قۆناغەی مێژووی عێراق کە ناوچەکە لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بووە لە ساڵی ١٥٣٤ تا ١٩٢٠ لەگەڵ ماوەی سەربەخۆیی لە ساڵی ١٧٠٤ تا ١٨٣١ لەژێر دەسەڵاتی مەملوکەکانی عێراق.

پێش چاکسازییەکان (١٥٣٤–١٧٠٤) عێراق دابەش بوو بەسەر چوار ئێلایەت (پارێزگا):
* ئەیالەتی بەغداد
* ئەیالەتی شارەزوور
* ئەیالەتی بەسڕە
* ئەیالەتی مووسڵ

پاشان عێراقی عوسمانی دواتر (١٨٣١–١٩٢٠) دابەش بوو بەسەر سێ ویلایەو (پارێزگا):
* ویلایەتی بەغداد
* ویلایەتی بەسرە
* ویلایەتی مووسڵ

لە جەنگی جیھانی یەکەمدا ھێزەکانی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا ناوچەکەیان داگیرکرد و لەشکرکێشییەکە بە ھەڵمەتی میزۆپۆتامیا ناسرا. شەڕەکە بە شەڕی بەسرە لە ساڵی ١٩١٤ دەستی پێکرد و بە درێژایی شەڕەکە بەردەوام بوو. یەکێک لە کارە دیارەکان گەمارۆدانی کوت بوو کە بووە ھۆی تەسلیمبوونی گارنیۆنی سوپای بەریتانیا و ھیندستان لە شارۆچکەکە لە نیسانی ساڵی ١٩١٦، دوای گەمارۆدانی ١٤٧ ڕۆژ.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئەمریکا

ئەمریکا لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە پێشەنگ بووە لە بواری توێژینەوەی زانستی و داھێنانی تەکنەلۆژی، کە ٣٥٣ ئەمریکی خەڵاتی نۆبڵیان لە بوارە جیاوازەکاندا بەدەستھێناوە، و ٣١٧ خەڵاتی لە بوارەکانی زانستی و پزیشکیدا بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٨٧٦ ئەلێکساندەر گراھام بێڵ یەکەم پاتێنتی بۆ تەلەفۆن پێدرا. ھەروەھا تۆماس ئەدیسۆن فۆنۆگرافی داھێنا، یەکەم گڵۆپی کارەبایی کە ماوەیەکی زۆرە و یەکەم کامێرای ڤیدیۆیی پراکتیکی بوو. نیکۆلا تێسلا بە پێشەنگی کارەبای گۆڕاو و ماتۆڕی کارەبای گۆڕاو و ڕادیۆ دادەنرێت. لە سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠ کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێل وەک ڕانسۆم و ئۆڵدز و ھێنری فۆرد ھێڵی کۆکردنەوەیان پەرەپێدا. لە ساڵی ١٩٠٣ برایانی ڕایت یەکەم گەشتی قورستریان لە ئاسمان ئەنجامدا.

سەرھەڵدانی نازیزم لە ساڵانی ١٩٣٠دا بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە زانایانی ئەورووپی، لەوانە ئەلبێرت ئەنیشتاین و ئێنریکۆ فێرمی کۆچ بکەن بۆ ئەمریکا. لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، پڕۆژەی مانھاتن چەکی ئەتۆمی پەرەپێدا و سەردەمی ئەتۆمی ھێنایە ئاراوە. پێشبڕکێی بۆشایی ئاسمان بووەتە ھۆی پێشکەوتنی خێرا لە بەرھەمھێنانی موشەک , زانستی کەرەستە و کۆمپیوتەر. ھەروەھا ئەمریکا ئارپانێت و ئینتەرنێتی کە بەدوایدا ھاتبوو پەرەی پێدا. لە ئێستادا کەرتی تایبەت زۆرترین ڕێژەی توێژینەوە و پەرەپێدان دابین دەکات، کە ٦٤٪یە. ئەمریکا لە ڕووی ژمارەی توێژینەوە زانستییەکان و فاکتەری کاریگەرییەوە پێشەنگی جیھانە. ئەمریکییەکان ئاستی بەرزی کاڵای بەکاربەری تەکنەلۆژییان ھەیە، و نیوەی ماڵە ئەمریکییەکان لە ڕێگەی باندێکی فراوانەوە دەستیان بە ئینتەرنێت دەگات. ئەمریکا لە پێشەنگدایە بۆ پەرەپێدانی کێڵگەی خۆراکی دەستکاریکراوی بۆماوەیی، بەو پێیەی زیاتر لە نیوەی ئەو زەویانەی جیھان کە بە بەرھەمی دەستکاریکراوی بۆماوەیی چێنراون، دەکەوێتە ئەمریکا.

لە ساڵی ٢٠٢٣ ئەمریکا بەپێی پێوەرەکانی داھێنانی جیھانی پلەی سێیەمی بەدەستھێنا.

## شوێنەکانی تەکنەلۆژیای زانیاری
وێنۆک| دیمەنێکی پانۆرامای شاری سان خۆسێی پایتەختی دۆڵی سلیکۆن.
 سلیکۆنە باشووری ناوچەی کەنداوی سانفرانسیسکۆیە لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ئەمریکا. ئەم ھەرێمە بەھۆی بوونی ژمارەیەکی زۆر لە گەشەپێدەر و بەرھەمھێنەرانی چیپی سیلیکۆن ناوبانگێکی زۆری بۆ دروست بووە و لە ئێستادا ھەموو بزنسە تەکنەلۆژییە بەرزەکانی ناوچەکە دەگرێتەوە، بەو پێیەی ناوی ھەرێمەکە بووەتە ھاوواتای دەستەواژەی تەکنەلۆژیای بەرز.

سەرەڕای بوونی چەندین کەرتی ئابووری پێشکەوتووی تەکنەلۆژی، دۆڵی سیلیکۆن وەک یەکەم دەمێنێتەوە لە بواری گەشەپێدان و داھێنانی نوێ لە بواری تەکنەلۆژیای پێشکەوتوودا و بەشداری دەکات لە سێیەکی گەڕانەوەی وەبەرھێنان لە بواری پڕۆژەی نوێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
تەمبەڵ (ئاژەڵ)

چەپ|250px|وێنۆک|تەمبەڵی سێ پەنجە.
چەپ|250px|وێنۆک|تەمبەڵی دوو پەنجە.
**تەمبەڵ** (ناوی زانستی: Folivora) ئەم گیاندارە لە دوو ڕەگەز پێکدێت، تەمبەڵی دوو پەنجە و تەمبەڵی سێ پەنجە ھەروەھا لە ھەردوو بنەماڵەدا بەسەر شەش جۆردا دابەشبوونە. تەمبەڵەکان لە دارستانە باراناوییە گەرمەکانی ئەمریکای باشوور و ئەمریکای ناوەڕاست بڵاوبوونەتەوە و بەھۆی دارستانبڕین و گۆڕانی کەشوھەوا لە مەترسی لەناوچووندان. تەمبەڵەکان سەریان خرە و ڕوخساریکی پان و تەختیان ھەیە، تووک و چنگیان درێژە، کلک و گوێچکەیان زۆر بچووکن، ھەردوو ڕەگەزەکە قاچی دواوەی سێ پەنجەیان ھەیە.

ئەم ئاژەڵە بە ھێواش و لەسەرەخو ناسراون کە تێکڕای خێرایی دەگاتە ٢٧٠ مەتر لە کاتژمێرێکدا، زۆربەی کاتەکانیان بەسەر یەک دار بەسەر دەبەن و ڕۆژانە نزیکەی چواردە کاتژمێر دەخەون، ھەفتانە جارێک دەچنە سەر زەوی بۆ پیساییکردن. تەمبەڵەکان بە تەنیا دەژین و بە دەگمەن پێکەوە دەبینرێن، بەڵام کاتێک یەکتر دەبینن زۆر دۆستانەن. بەسەر دارەکان زاوزێدەکات و بەچکەیاندەبێت، یەک بەچکەیاندەبێت و تەنھا مێینە بەچکەکەی بەخێودەکات.

## ناو
ئەم ئاژەڵە بەھۆی زۆر کەمی میتابۆلیزم و جووڵەی بە (Sloth) ناونراوە، کە وشەی "sloth" لە وشەی ئینگلیزی کۆن (slǣwþ) وەرگیراوە کە بە واتای "تەمبەڵ" دێت.

## خۆراک
تەمبەڵی دوو پەنجە خۆراکی جۆراوجۆر دەخۆن وەک مێروو، گۆشت، میوە، گەڵا، قەوزەکان و کۆتر، لە بەرامبەردا تەمبەڵی سێ پەنجە تارادەیک یان بەتەواو ڕوەکخۆرن، گەڵاکانی داری سیکرۆپیا سەرچاوەی سەرەکی خۆراکیانە کە بە ئاسانی لە ناو گەدەیان ھەرس ناکرێن، پرۆسەی ھەرسکردن دەتوانێت مانگێک یان زیاتر بخایەنێت تا تەواو دەبێت، تاکە شیردەرە کە خۆراکەکەی بە ھێواشی ھەرسدەکات و دوو لەسەر سێی کێشی جەستەی تەمبەڵەکان لە خۆراکی ھەرس ناکراوی ناو گەدەیان پێکدێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواندارن
پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای باشوور
وەتبان ئیبراھیم تکریتی

**وەتبان ئیبراھیم ئەلحەسەن ئەلتکریتی** ( ١٩٥٢ – ١٣ی ئابی ٢٠١٥ ) لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا لە سەردەمی سەددام حوسێن وەک وەزیری ناوخۆ کاری کردووە.

## ژیان
وەتبان ئیبراھیم حەسەن محەممەد خەتتاب لە خێڵی ئەلبەیکات لە ھۆزی ئەلبوو ناسر، برای سەددام حوسێنە لە دایکەوە، ھەروەھا بچووکترە لە براکانی بەناوی بەرزان ئیبراھیم ئەلتەکریتی و سەبعاوی ئیبراھیم حەسەن، و برا گەورەکەی لە باوکییەوە (دەھام ئیبراھیم حەسەن)، لە قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی لە تکریت خوێندوویەتی و دەرچووی زانکۆی مووستەنسرییە ھەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە یاسا. وەک پارێزگاری سەلاحەددین کاری کردووە، دواتر لە ساڵانی ١٩٩١–١٩٩٥ وەزیری ناوخۆی عێراق بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
ڕێککەوتنی بازرگانیی ئازاد

**ڕێککەوتنی بازرگانی ئازاد** ڕێکەوتنێکە کە بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ پێکھێنانی ناوچەی بازرگانی ئازاد لە نێوان وڵاتانی ھاوکاردا ئەنجام دەدرێت. ڕێککەوتنی بازرگانی دوو جۆر ھەیە: ھاوکاری دوولایەنە و ھاوکاری فرەلایەنە. ڕێککەوتنە بازرگانییە دوولایەنەکان کاتێک ئەنجام دەدرێن کە دوو وڵات ڕێکبکەون لەسەر سووککردنی سنووردارکردنی بازرگانی نێوانیان، بە گشتی بە ئامانجی فراوانکردنی دەرفەتی بازرگانی. ڕێککەوتنە بازرگانییە فرەلایەنەکان بریتین لەو ڕێککەوتنانەی کە لە نێوان سێ وڵات یان زیاتردا ئەنجام دەدرێن و لە ڕووی دانوستان و ڕێککەوتنەوە قورسترینن.

## سەرچاوەکان
بەربەستی بازرگانی

وێنۆک|201x201پیکسڵ
**بەربەستی بازرگانی** () زاراوەیەکی گشتییە کە باس لە ھەر سیاسەتێک یان یاسایەکی حکوومەت دەکات کە بازرگانی نێودەوڵەتی سنووردار بکات. بەربەستەکان دەتوانن چەندین شێوە بگرنەبەر. 

## سەرچاوەکان

پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی
وەزارەتی ناوخۆ

**وەزارەتی ناوخۆ** () و کورتکراوەی بە زمانی ئینگلیزی "MOI" یەکێکە لە پۆرتفۆلیۆی وەزاری.  کە ئەوەی لە دەستیدایە پێی دەوترێت وەزیری ناوخۆ.

## سەرچاوەکان
سەبعاوی ئیبراھیم تکریتی

**سەبعاوی ئیبراھیم ئەلحەسەن** (٢٧ی شوباتی ١٩٤٧ – ٨ی تەممووزی ٢٠١٣) برای سەددام حوسێنە لە دایکەوە، ھەروەھا برای دەھام ئیبراھیم ئەلحەسەن و بەرزان ئیبراھیم ئەلحەسەن و وەتبان ئیبراھیم حەسەن، وەک سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری گشتی عێراق لەکاتی جەنگی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩١ تا ١٩٩٦ سەرۆکی بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتی بووە، دوای ئەوەش وەک ڕاوێژکاری سەرۆک سەددام حوسێن کاری کردووە. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٠٥، ھەواڵی دەستگیرکردنی بە فەرمی ڕاگەیەندرا نوێنەرایەتی ژمارە شەش دیناری♦ کرد لە کە زۆرترین داواکاری لەسەر کارتەکانی یاریکردنی عێراقییەکان، و لە ڕیزەمی ٣٦ بوو لە کۆی ٥٥ زۆرترین داواکراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
بازرگانی نێونەتەوەیی

**بازرگانی نێونەتەوەیی** بریتییە لە ئاڵوگۆڕی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لە سنوورەکان و ناوچە جیاوازەکاندا، و پشکێکی زۆر لە بەرھەمی ناوخۆیی گشتی (GDP) لە وڵاتە جیاوازەکاندا پێکدەھێنێت.

**بازرگانی دەرەکی** بریتییە لە جووڵەی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان و گواستنەوەی سەرمایە لە نێوان وڵاتە جیاوازەکانی جیھان و ئەگەری ئۆپەراسیۆنە بازرگانییەکانی پەیوەست بەم جووڵە سنووربەزێنە وەک گواستنەوە و بیمە و خزمەتگوزارییە زیادەکانی دیکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی
ھاوردەکردن

وێنۆک|200x200پیکسڵ
**ھاوردەکردن** () کاڵا و خزمەتگوزارییە لە وڵاتێکی بیانییەوە بە مەبەستی فرۆشتن و سوودوەرگرتن لێیان بە پێچەوانەی ھەناردەکردن دادەنرێت و ھاوردە و ھەناردەکردن مامەڵەی دارایین کە پەیوەندییان بە بازرگانی نێودەوڵەتییەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
ھەناردەکردن

وێنۆک|201x201پیکسڵ
**ھەناردەکردن** بریتییە لە فرۆشتنی بەرھەمەکان لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە، بەپێی سیستەم و یاسا و ڕێسایەکی دانپێدانراو کە پاڵپشتی ھاوردەکردنە لەلایەن وڵاتانی بەکاربەر و ھەناردەکردن لەلایەن وڵاتانی
ناردەکارەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی
باڵانسی پارەدان

وێنۆک|200x200پیکسڵ
**باڵانسی پارەدان** () بۆ وڵاتێک تۆمارێکە لە ھەموو مامەڵە ئابوورییەکانی نێوان دانیشتووانی وڵاتەکە و باقی جیھان لە ماوەی دیاریکراودا (بۆ نموونە چارەکێک). ئەم مامەڵانە لەلایەن تاکەکان و کۆمپانیاکان و دەزگاکانی حکوومەتەوە ئەنجام دەدرێن و بەم شێوەیە باڵانسی پارەدان ھەموو مامەڵە دەرەکییە دیار و نەبینراوەکانی وڵاتێک دەگرێتەوە. پرسێکی گرنگە بۆ لێکۆڵینەوە، بەتایبەتی لە بواری بەڕێوەبردنی دارایی نێودەوڵەتی، لەبەر چەند ھۆکارێک. پوختەی ئەو مامەڵە داراییانەیە کە لە ماوەی دیاریکراودا، لە نێوان وڵاتێک و وڵاتانی بیانی جۆراوجۆردا ڕوودەدەن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:حسابی نیشتیمانیەکان
پۆل:ئابوورناسیی زل
بازاڕ (ئابووری)

**بازاڕ** بریتییە لە کۆبوونەوەی دیدگاکانی نێوان فرۆشیار و کڕیار و بازاڕیش دابەش دەبێت بەسەر سێ جۆر بازاڕی گەورەدا: بازاڕی بازرگانی، بازاڕی مەجازی و بازاڕەکانی جیھانی ئابووری، کە خۆیان لە خۆیاندا لقیان ھەیە لە ڕووی شوێنی مەبەست و چەمکی ئابوورییەوە ، بازاڕ بە واتای ھەر کۆبوونەوەیەکی کۆمەڵێک کەسە کە پەیوەندییەکیان ھەیە.

لە چەمکی ئابووریدا باس لەوە دەکرێت کە بازاڕ: «خاڵی دەستپێکی سروشتییە بۆ ھەر چالاکییەکی ئابووری، و بازاڕ لەوانەیە ئەو شوێن یان کاتە دەرببڕێت کە فرۆشیار لەگەڵ کڕیاردا کۆدەبێتەوە.»

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
پۆل:مرۆڤناسی
بەندەر

[وێنۆک|320x320پیکسڵ| بەندەری میامی لە [فلۆریدا|ویلایەتی فلۆریدا]]
**بەندەر** دامەزراوەیەکی کەنار دەریایە کە لە بەندەرێک یان چەند بەندەرێک پێکدێت، لە کەناراوەکان یان کەنارەکانی دەریاکان، زەریاکان، ڕووبارەکان، یان دەریاچەکان دامەزراوە، کە تێیدا کەشتییەکان دابەزێنرێن و بارگاوی دەکرێن بە کاڵا یان سەرنشین، بەندەرەکان کرێن، و کۆگا لەخۆدەگرن بۆ کەشتییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەی دەریایی
پۆل:ژێرخان
خۆراکی ناوخۆیی

**خۆراکی ناوخۆیی** (بزووتنەوەی خۆراکی ناوخۆیی یان locvoir - ھەرکەسێک تەنھا خۆراکی ناوخۆیی بخوات) بریتییە لە بزووتنەوەی ئەو کەسانەی کە پێیان باشە ئەو خۆراکە بخۆن کە لە نزیک ئەو شوێنەی کە دەفرۆشرێت و ئامادە دەکرێت، گەشەیان کردووە.
وێنۆک| بازاڕی جووتیارانی ماریلبۆن لە لەندەن لە بەریتانیا.
بزووتنەوەکانی خۆراکی ناوخۆیی ئامانجیان بەستنەوەی بەرھەمھێنەرانی خۆراک و بەکارھێنەرانی خۆراک لە ھەمان ناوچەی جوگرافیدایە بە مەبەستی پەرەپێدانی تۆڕەکانی خۆراک، زیاتر خۆڕاگر و پشتبەستن بە خۆیان، باشترکردنی ئابووری ناوخۆیی یان کاریگەری لەسەر تەندروستی ژینگە و کۆمەڵگاییان کۆمەڵگا لە شوێنێکی دیاریکراودا. ئەم زاراوەیە فراوانتر کراوە بۆ ئەوەی نەک تەنھا شوێنی جوگرافیای دابینکەر و بەکاربەر بەڵکو تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتییەکان و زنجیرەی دابینکردنیش بگرێتەوە. بۆ نموونە، دەستپێشخەرییە ناوخۆیییەکانی خۆراک زۆرجار ھاندەری پراکتیزەکردنی کشتوکاڵی بەردەوا و کشتوکاڵی ئۆرگانیکن ھەرچەندە بە ڕوونی پەیوەندییان بە نزیکیی جوگرافیای بەرھەمھێنەر و بەکاربەرەوە نییە. خۆراکی ناوخۆیی نوێنەرایەتی بەدیلێک دەکات بۆ مۆدێلی خۆراکی جیھانی، مۆدێلێک کە زۆرجار وا دەکات خۆراک مەودای دوور ببڕێت پێش ئەوەی بگاتە دەستی بەکاربەر. تۆڕێکی خۆراکی ناوخۆیی پەیوەندییەکانی نێوان بەرھەمھێنەرانی خۆراک، دابەشکەران، فرۆشیارانی تاکەکەسی و بەکارھێنەرانی خۆراک لە شوێنێکی دیاریکراودا دەگرێتەوە لەکاتێکدا پێکەوە کاردەکەن بۆ زیادکردنی ئاسایشی خۆراک و دڵنیابوون لە بەردەوامیی ئابووری و ژینگەیی و کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەیەک.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی خۆراک
ڕێگای کەھرەبا

وێنۆک|257x257پیکسڵ| ڕێگای کەھرەبا
**ڕێگای کەھرەبا** ڕێگایەکی بازرگانی کۆنە کە بازرگانان بەکاری دەھێنا بۆ فرۆشتنی کەھرەبا لە ناوچە کەنارییەکانی دەریای باکوور و دەریای باڵتیکەوە بۆ دەریای ناوەڕاست .

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئەورووپا
ئاماری فەرمی

وێنۆک|287x287پیکسڵ
**ئاماری فەرمی** ئەو ئامارانەن کە لەلایەن دامەزراوە حکومییەکان یان دامەزراوە گشتییەکانی دیکەی وەک ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دەردەچن. ئەم ئامارانە چەندین بوار لەخۆدەگرن وەک قەبارەی دانیشتووان، چڕی دانیشتووان، ڕێژەی بێکاری، و ئەوانی تر.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵێک کارتی یاریکردن بۆ زۆرترین داواکراوە عێراقییەکان

وێنۆک|کارتی یاریکردن کە وێنەی داواکراوانی عێراقی لەسەر مێزێک بڵاوکراونەتەوە لە بەشی ئەرشیفی مۆزەخانەی سوپای نیشتمانی لە ویلایەتی لویزیانای ئەمریکا.
دوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، دەزگای ھەواڵگری بەرگری ئەمریکا کارتی یاریکردنی بۆ سەربازەکان پەرەپێدا بۆ ئەوەی یارمەتیان بدات لە ناسینەوەی زۆرترین ئەندامانی داواکراوی حکوومەتەکەی سەددام حوسێن، کە زۆربەیان سەرۆک و کەسایەتی باڵای حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی بەعس یان ئەندام بوون لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش. ئەم کارتە بە فەرمی ناوی "کارتی یاریکردنی ناسینەوەی ناسنامە"یە.
## سەرچاوەکان
ئاڵوگۆڕی بارمتە ئیسرائیلییەکان بە زیندانییە فەلەستینییەکان ٢٠٢٣

لەکاتی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل ٢٠٢٣دا زنجیرەیەک ئاڵوگۆڕ لە نێوان ئیسرائیل و حەماسدا ڕوویدا بۆ ئاڵوگۆڕی بارمتەی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل بە دیلەکانی فەلەستین. دانوستانەکان بە نێوەندگیری قەتەر، میسر و ئەمریکا ئەنجامدرا و بەشێک بوو لە ڕێککەوتنی ئاگربەستی غەززە لە ساڵی ٢٠٢٣. لە ئیسرائیل ئەو گرێبەستە ناوی "ئۆپەراسیۆنی دەروازەی بەھەشت" (بە عیبری: דלתות שמיים) بوو و بەرنامەی لاوەکی بۆ لێھاتنی ھاووڵاتیانی بیانی ناوی "ئۆپراسیۆنی دەستی دۆستانە" بوو (بە عیبری: יד אחות).

ئیسرائیل ٢٤٠ زیندانی فەلەستینی ئازاد کرد کە ١٠٧ کەسیان منداڵ بوون و سێ لەسەر چواریان بە تاوانێک سزا نەدرابوون. لەبەرامبەردا حەماس ١٠٥ ھاووڵاتی مەدەنی ئازاد کرد کە ٨١ کەسیان خەڵکی ئیسرائیل بوون و ٢٣ کەسیان خەڵکی تایلەندی و کەسێکی فلیپینی بوو.
## سەرچاوەکان
یەحیا بن زەکەریا

**یەحیا بن زەکەریا** یەکێکە لە پێغەمبەرانی بەنی ئیسرائیل، ڕەچەڵەکی ئەو یەحیا بن زەکەریا بن حەنایە، و دەوترێت کە زەکەریا بن دان، ھەروەھا دەوترێت کە زەکەریا بن ئەدەن بن موسلیم بن سەدووق بن مەحمان بن داوود بن سلێمان بن موسلیم بن سەدیقە بن بەرحبە بن ناخۆر بن سەلون بن بەھفانیە بن حاش بن ئەنی بن خەسعەم بن **[[سولەیمان|سولەیمان]]** بن **[[داوود]]**.
## سەرچاوەکان

پۆل:پێغەمبەران لە قورئاندا
شەڕی سارد (١٩٨٥-١٩٩١)

وێنۆک|350x350پیکسڵ| ھاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان لە ساڵی ١٩٨٠
**شەڕی سارد بۆ ماوەی ساڵانی ١٩٨٥–١٩٩١** بە دەرکەوتنی میخائیل گۆرباچۆڤ وەک سکرتێری گشتی حزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت دەستی پێکرد. گۆرباچۆڤ سەرکردەیەکی شۆڕشگێڕی یەکێتی سۆڤیەت بوو، یەکەم کەس بوو کە ھانی ئازادکردنی دیمەنی سیاسی (glasnost) و زیادکردنی توخمە سەرمایەدارییەکانی بۆ ئابووری (بیریسترویکا) دا؛ پێش ئەوەش یەکێتی سۆڤیەت بە توندی چاکسازی لیبڕاڵی قەدەغە دەکرد و ئابوورییەکی ناکارامەی پاراست. یەکێتی سۆڤیەت سەرەڕای ئەوەی ڕووبەڕووی کێشەی ئابووریی گەورە بووەوە، بەڵام بە سەرکردایەتی سەرۆک ڕۆناڵد ڕیگان لەگەڵ ئەمریکادا بەشداری پێشبڕکێیەکی چەکداری تێچووی زۆری کرد؛ بەڵام یەکێتی سۆڤیەت دەستی بە داڕمان کرد، چونکە چاکسازییە لیبڕاڵەکان سەلماندی کە ڕووبەڕووبوونەوەی قورسە، گۆڕانکارییە سەرمایەدارییەکان لە ئابووریدا خراپ بوون و کێشەی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا. جەنگی سارد کاتێک کۆتایی ھات کە دوا جەنگی سۆڤیەت لە ئەفغانستان کۆتایی ھات و دیواری بەرلین لە ئەڵمانیا کەوتە خوارەوە و زنجیرەیەک شۆڕش کە زۆربەیان ئاشتیانە بوون لە ساڵی ١٩٨٩دا وڵاتانی بلۆکی سۆڤیەتی ئەورووپای ڕۆژھەڵاتی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٩١
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٩٠
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٩
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٨
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٧
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٦
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٥
ئۆرک

**ئۆرک** () بوونەوەرێکە لە چیرۆکە دەستکردەکانی *خەیاڵەکانی زەوی ناوەڕاست* لەلایەن جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین. لە زنجیرەفیلمی شای ئەنگوستیلەکان، ئۆرکەکان وەک ڕەگەزێکی دڕندە و شەڕانگێز و ناشرین و خراپەکاری ئەھریمەن دەردەکەون، بە پێچەوانەی ئێڵفە چاکەخوازەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونی خەیاڵی
خاکی

وێنۆک|upright=1.35|ڕەنگی خاکی ڕەنگێکی باوە لە یەکپۆشی جلوبەرگی سەربازیدا
**خاکی** (، ) ڕەنگێکی سێبەریی کاڵە لە ڕەنگی ڕەش و ڕەنگێکی کەمی زەرداوی.

خاکی لەلایەن زۆرێک لە سوپاکانی جیھانەوە بۆ یەکپۆشی و ئامێرەکان بەکارھێنراوە، بەتایبەتی لە ناوچە وشکەکان یان بیابانییەکان، کە تێیدا خۆشاردنەوەی سەربازەکان بە بەراورد بە زەوییە خۆڵاوییەکان یان تۆزاوییەکان دابین دەکات. لە زمانی ئینگلیزیی بەریتانی و ھەندێک لە کۆمۆنوێڵزەکانی، لەوانەیە ڕەنگی خاکی ئاماژە بە ڕەنگی سەوزیش بکات کە بە زەیتوونی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەنگ
پۆل:بینایی
خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەنیمەیشنی ھەڵبژێردراو

**خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەنیمەیشنی ھەڵبژێردراو** خەڵاتێکە ساڵانە دەدرێت بە باشترین فیلمی ئەنیمەیشن. تایبەتمەندی فیلمی ئەنیمەیشنەکە لەلایەن ئەکادیمیا وەک فیلمێک پێناسە دەکرێت کە ماوەکەی زیاتر لە ٤٠ خولەکە و تێیدا نمایشی کارەکتەرەکان بە بەکارھێنانی تەکنیکێکی چوارچێوە بە چوارچێوە دروست دەکرێن. خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی ئەنیمەیشن بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٢ بۆ ئەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠٠١ بڵاوکرانەوە، بەخشرا.

تەواوی ئەندامێتی AMPAS لە سەرەتای دەستپێکردنی خەڵاتەکەوە مافی ھەڵبژاردنی براوەی ھەیە. ئەگەر ١٦ فیلم یان زیاتر پێشکەش بکرێت بۆ ئەو بەشە، ئەوا لە پێڕستی کورتی پێنج فیلمەوە دەنگی براوە دەدرێت، بە پێچەوانەوە تەنھا سێ فیلم لە پێڕستی کورتدا دەبن.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵاتی ئۆسکار
پۆل:خەڵاتەکانی ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکان
پۆل:خەڵاتەکان، دامەزرانی ٢٠٠١
پۆل:خەڵاتەکانی باشترین فیلمی ئەنیمەیشنی درێژ
پۆل:مێژووی ئەنیمەیشن
گەلە

وێنۆک|گەلەفیل

**گەلە**، **ڕەوە** یان **ڕان** کۆمەڵەیەک لە ھەندێک ئاژەڵی ھەمان جۆر، کێوی یان ماڵییە. شێوە وشەی ھەڵسوکەوتی بەکۆمەڵی ئاژەڵان کە پەیوەندی بەمەوە ھەیە پێی دەوترێت مێگەلداری. ئەم ئاژەڵانە بە ئاژەڵی کۆمەڵایەتی ناسراون.

ئەو کەسەی کە کۆنتڕۆڵ و خاوەندارێتی و چاودێریکردنی ئەو جۆرە کۆمەڵە ئاژەڵانە دەکات، پێی دەوترێت مێگەلدار. نموونەی لەم چەشنەش شوانەکان دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
پۆل:جۆشی گرووپ
ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق

**ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق** () **لیڤییە ئاشوورییەکان** یان **لیڤییەکانی عێراق** یەکەم ھێزی سەربازیی عێراق بوو کە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە لە عێراقی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا دامەزرا. ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق لە ھێزێکی چەکداری ناوخۆیی گەڕیدەکانەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا کۆکراونەوە. دوای ئەوەی عێراق بوو بە ژێردەستەی بەریتانی، ئەو ھێزە زیاتر لە ئاشووری، کورد و تورکمانی عێراقی پێکھاتبوو کە لە باشووری کوردستان دەژیان، لەکاتێکدا سوپای تازەپێگەیشتووی عێراق سەرەتا لەو عەرەبانە دامەزرا کە پەیوەندییان بە ھێزە ئاشوورییەکانی عێراقەوە کردبوو. لە کۆتاییدا ھێزەکان بە شێوەیەکی سەرەکی سەربازانی ئاشووریان لەگەڵ ئەفسەرانی بەریتانیا پێکدەھێنا. یەکەکە سەرەتا بەرگریی لە سنوورەکانی باکووری پارێزگای مووسڵ دەکرد کاتێک تورکیا بانگەشەی لکاندنی پارێزگاکەی بە تورکیاوە کرد و سوپاکەی بەسەر سنوورەکانیدا جێگیر کرد. لە دوای ساڵی ١٩٢٨ ڕۆڵی سەرەکی ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق پاسەوانیکردنی بنکەکانی ھێزی ئاسمانیی شاھانە بوو کە دەکەونە عێراق.

## مێژوو
ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق مێژووەکەیان بۆ گەڕیدە عەرەبییەکان دەگەڕێتەوە کە لە ساڵی ١٩١٥ لەلایەن پێشڕەو (ڕائید) جەی ئای ئیدی، لە سوپای ھیندستانی بەریتانیا ڕێکخرابوو، کە وەک ئەفسەری خزمەتگوزاری تایبەت لە بەشی مونتەفیق لە مێزۆپۆتامیا کاری کردووە. ئەو چل عەرەبی سواری لە ھۆزەکانی دەوروبەری ناسریە وەرگرت، بۆ ئەرکی بەڕێوەبەرایەتیی ھەواڵگری وەک پاسەوانی ئەفسەرانی سیاسی لە باشوور و ناوەڕاستی عێراق. تا ساڵی ١٩١٨ گەڕیدە عەرەبەکان زیادیان کرد بۆ ٥٤٦٧ میلیشیای عەرەب، کورد، تورکمان و ئاشووری.

لە لوتکەیدا، بە مەزەندە ٤٠ ھەزار ئاشووری لە ھێزە ئاشوورییەکانی عێراق خزمەتیان کردووە.

## سەرچاوەکان
کۆلۆنیسازی

**کۆلۆنیسازی** یا **بەکۆلۆنیکردن** بریتییە لە پرۆسەی داگیرکردنی سەرزەوییە بیانییەکان بە مەبەستی چاندن، بازرگانی، نیشتەجێکردن و دامەزراندنی کۆلۆنی؛ و جیاوازە لە ئیمپریالیزم، بازرگانیکاری یان کۆلۆنیالیزم. ھەندێک جار داگیرکاریکردن بە ھاوواتای نیشتەجێکردن بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:داگیرکاری
ڕاپەڕینی گەورەی عەرەب

**ڕاپەڕینی گەورەی عەرەب** () شۆڕشێکی چەکدارییە لە دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کە لە حیجاز دەستی پێکرد، کاتێک شەریف حوسێن بن عەلی یەکەم تەقەی لە تفەنگەکەیەوە کرد، پێش بەیانی لە نۆی شەعبانی ساڵی ١٣٣٤ی کۆچی - ١٠ی حوزەیرانی ١٩١٦ی زایینی لە مەککە. دەنگی ئەو تەقەیە لە جەدە و تایف و مەدینە دەنگی دایەوە. شۆڕش یەکێک بوو لە ھۆکارە سەرەکییەکانی ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی. شۆڕش لەدژی عوسمانییەکان لەدوای دەرکردنیان لە حیجاز درێژبووەوە تا گەیشتە شام، ھەروەھا ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانییەکان لەوێ و لە عێراق. ئەمەش دەرئەنجامی سیاسەتی عوسمانییە لە سەردەمی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، کە نوێنەرایەتی بە زۆرەملێ لە سەربازگە و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و بژێوی ژیان و دواتریش برسێتی ساڵی ١٩١٥ و سیاسەتی ستەمکاری جەمال پاشا، کە فەرمانڕەوای سەربازی ویلایەتە سوورییەکانی عوسمانی دەکرد، جگە لە کەڵەکەبوونی پەیوەندی ئاڵۆزی نێوان عەرەب و تورکەکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمەوە تا کۆنفرانسی پاریس ١٩١٣.

شۆڕش وەک لە میساق (پرۆتۆکۆل)ی دیمەشقدا ھاتووە، ھەروەھا لە نامەنووسی حوسێن-ماکماھۆن کە لەسەر بنەمای میساقەکە بوو، ئامانجی ڕووخانی گوێڕایەڵی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و دامەزراندنی دەوڵەتێکی عەرەبی بوو، یان یەکێتیی دەوڵەتە عەرەبییەکان و نیمچە دوورگەی نەجد و حیجاز بەتایبەتی، و شام، جگە لە ویلایەتی دەدەنە، کە بە سووریا دادەنرا لەخۆ بگرێت، کە دەدەنە لە پەیمانی دیمەشقدا سەر بە سووریا دادەنرا لەگەڵ «ڕێزگرتن لە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا لە باشووری عێراق»، ئەو ناوچەیە جوگرافییەیە کە لە بەغداوە دەست پێدەکات و بە کەنارەکانی باکووری کەنداوی فارس کۆتایی دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩١٦
پۆل:ململانێکانی ١٩١٧
پۆل:ململانێکانی ١٩١٨
پۆل:ئیسلام لەسەدەی ٢٠ەم
کۆلۆنی

وێنۆک|400x400پیکسڵ|ھێڵکاری خاکە خۆبەڕێوەبەرەکانی ئێستا ()
**کۆلۆنی** یان **داگیرگە** خاکێکە کە کەوتووەتە ژێر جۆرێک لە حوکمڕانی بیانی. ھەرچەندە کۆلۆنی بیانییەکان زاڵن بەسەریدا، بەڵام دەسەڵاتەکە بە جیا دەمێنێتەوە لە وڵاتی ڕەسەنی کۆلۆنیسازەکە. کۆلۆنییەکان لە ھاوچەرخدا وەک خاکی وابەستەی خۆبەڕێوەبەری بە ڕادەی پێویست دەستنیشان دەکرێن و ڕێکخراون. کۆلۆنییەکانی تریی ڕابردوو یان بە شێوەیەکی تەواو یەکگرتوو و خۆبەڕێوەبەری بوون، یان سەربەخۆ بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرکاری
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
ئاڵا بۆ ئاڵا

**ئاڵا بۆ ئاڵا** () یارییەکی ڤیدیۆیی پێشبڕکێیە کە لەلایەن زووم  پەرەی پێدراوە و لەلایەن سێگا بۆ کۆنسۆلی دریم کاست بڵاوکراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ١٩٩٩
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

وێنۆک| ٣٩ ئاڵای ئەمریکا بە درێژایی مێژوو (لە چەپەوە بۆ ڕاست)
[وێنۆک| ئاڵای ئەمریکا لە ساڵی ١٧٧٥، ھاوشێوەی ئاڵای [کۆمپانیای ھیندستانی ڕۆژھەڵات|ھیندستانی ڕۆژھەڵاتی بەریتانیا .]]
[وێنۆک| پێشکەشکردنی ئاڵای ئەمریکا لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازییەوە بۆ ھاوسەری [ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕیگان]]
**ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** ئاڵای فەرمی فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ماوەی ١٤٦ ساڵدا ٢٧ جار گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە.

## مێژوو
تا ئێستا نازانرێت کێ یەکەم ئاڵای نافەرمی ئەمریکای دروست کردووە. جۆن پاوڵ جۆنز، فەرماندەی بەناوبانگی ھێزی دەریایی ئەمریکا لە جەنگی سەربەخۆیی ئەمریکا، یەکێک بوو لەوانەی کە بانگەشەی ئەوە دەکرد کە یەکەم ئاڵای ئەمریکای بە ١٣ ھێڵەوە بەرزکردووەتەوە، لەنێویاندا ٧ ھێڵی سوور و ٦ ھێڵی سپی، لەسەر کەشتییەکەی لە مانگی کانوونی دووەمدا ١٧٧٥.

ھەروەھا دیزاینەری یەکەم ئاڵای فەرمی ئەمریکاش نادیارە. ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە فرانسیس ھۆپکینسۆن ئەندامی کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ویلایەتی نیوجرسی دیزاینەری بووە. ھۆپکینسۆن ھونەرمەند و گرافیک دیزاینەر بووە. یەکەم ئاڵای بۆ ھێزی دەریایی ئەمریکا دیزاین کردووە. پێدەچێت ئاڵایەکی فەرمی بۆ ئەمریکا و ئاڵایەکی بۆ ھێزی دەریایی و لەوانەیە ئاڵایەکی بۆ سوپای یان تۆپخانە دیزاین کردبێت؛ بەڵام یەکەم دیزاینی فەرمی ئاڵای ئەمریکا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٧٥. ئەم ئاڵایە ٢٦ جار گۆڕاوە تا گەیشتووەتە شێوەی ئێستای. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

لە ١٤ی حوزەیرانی ١٧٧٧، کۆنگرەی کیشوەری دووەم کە لە سەرکردەکانی سێزدە کۆلۆنی پێکھاتبوو، پڕۆژە یاسای ئاڵای پەسەند کرد و تایبەتمەندییەکانی دیاریکرد. ھۆکاری ھەڵبژاردنی ١٤ی حوزەیران وەک ڕۆژی ئاڵا بۆ یادکردنەوەی ئەم بڕیارەی کۆنگرەی کیشوەرەکانە.

ئەم ئاڵایە لە ١٣ باندی سپی و سوور پێکھاتووە، ھێڵی سەرەوە و خوارەوە دەبێت سوور بێت. ئەو ١٣ گرووپە نوێنەرایەتی ئەو ١٣ کۆلۆنییە دەکەن کە سەرەتا لە دژی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا یاخی بوون و بوونە ھۆی سەربەخۆیی ئەمریکا. ئەو ١٣ ئەستێرەیە نیشانەی دروستبوونی ئەمریکا بوو لەم ١٣ خاکە. لەگەڵ تێپەڕبوونی کات و یەکگرتنی خاکەکانی دیکە بە ئەمریکا، ئەستێرەکانی ئەم ئاڵایە زیاد بوون.

## ئاڵای ئەمڕۆ
ئاڵای ئێستای ئەمریکا ٥٠ ئەستێرەی تێدایە کە نوێنەرایەتی ٥٠ ویلایەتی ئەو وڵاتە دەکات. ئاڵای ئێستای ئەمریکا ١٣ ھێڵکاری ھەیە کە ٧یان سوورن و ٦یان سپین. ڕەنگی سوور نیشانەی سەرسەختی و ئازایەتییە، ڕەنگی شین نیشانەی وریایی و کۆڵنەدان و دادپەروەری و سپی نیشانەی پاکی و بێتاوانییە.

## یاسای ئاڵا
### پەسەندکراو
یەکەم ھەوڵ بۆ کۆکردنەوەی داب و نەریت و ڕێوڕەسمەکانی پاراستن و پێگەی ئاڵای ئەمریکا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٩٢٠. لە ساڵی ١٩٢٣ کۆنفرانسێک لە واشنتۆن دی سی. ج بەڕێوەچوو کە زیاتر لە ٦٠ گرووپی جیاواز بەشدارییان تێدا کرد، وەکو ھێزی دەریایی وچەک ارە ددێرینەکانی خانەنشینکراو و تەنانەت کو کلۆکس کلان. ھەریەک لەو گرووپانە ڕێوڕەسم و داب و نەریتی بۆ ڕێزگرتن لە ئاڵای ئەمریکا دامەزراندبوو.

پێشێلکردنی یاسای ئاڵا تاوان نییە؛ چونکە ئەم یاسایە لایەنی ئیجباری نییە و ئەم ڕێسایانە بە مەبەستی ڕێزگرتن لە ئاڵا کاریگەرترن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
وەستا فارووق کەناروێی

**فارووق عەزیز قادر** ناسراو بە  **فاروق کەناروێی** (لەدایکبووی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٣)، سیاسەتوانێکی کوردی عێراقە. ئێستا وەک سەرۆکی کۆمەڵەی پێشمەرگە دێرینەکان  یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کاردەکات.
## سەرچاوەکان
ئیحسان دقسە

**ئیحسان دقسە** ( بە عیبری: אחסאן דקסה، ١٩ی شوباتی ١٩٨٣ – ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤) ئەفسەرێک بووە لە ھێزە زرێپۆشەکانی ئیسرائیل بە پلەی عەقید و وەک فەرماندەی لیوای زرێپۆشی ٤٠١ کاری کردووە. لەکاتی لەشکرکێشی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە کوژرا، تا بووەتە بەرزترین پلەی ئیسرائیل کە لە شەڕی فەلەستین و ئیسرائیلدا کوژرابێت، و یەکێک بووە لەو چوار ئەفسەرەی لە پلەی عەقید کە لە سەرەتای شەڕی کەرتی غەززەوە کوژراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
محەممەدڕەزا عارف

**محەمەدڕەزا عارف** (، لەدایکبووی ١٩ی کانوونی دووەمی ١٩٥١) ئەندازیار، مامۆستای زانکۆ و سیاسەتوانێکی چاکسازیخوازی ئێرانییە، کە لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە وەک ھەشتەمین جێگری یەکەمی سەرۆک کۆماری ئێران لە دەوڵەتی مەسعوود پزیشکیاندا کار دەکات. ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە ئەندامی ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمە.

ئەو پێشتر نوێنەری تاران و سەرۆکی فراکسیۆنی ئومێدی سەر بە چاکسازیخوازان لە پەرلەمانی ئێران بوو. ھەروەھا عارف لە ساڵی ٢٠١٥ەوە سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی باڵای داڕشتنی سیاسەتی چاکسازیخوازانی پێبووە.

عارف لە ساڵی ٢٠٠١ ھەتا ٢٠٠٥، لە سەردەمی سەرۆکایەتیی محەممەد خاتەمی و مەحموود ئەحمەدینەژاد جێگری دووەمی سەرۆک کۆمار بووە. ئەو پێشتر وەک وەزیری پۆست و تەلەگراف و تەلەفۆن و سەرۆکی ڕێکخراوەی بەڕێوەبردن و پلاندانانی وڵات لە یەکەمین کابینەی خاتەمیدا کاری کردووە. عارف ھەتا ساڵی ٢٠٢١، ئەندامی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ڕۆشنبیری بوو. ئەو ھەروەھا ئەندازیاری کارەبا و مامۆستای زانکۆیە لە زانکۆکانی تاران و سەنعەتیی شەریف. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ٢٠١٣دا خۆی بەربژێر کرد، بەڵام دواتر کشایەوە بۆ ئەوەی دەرفەتێکی باشتر بە بەرەی چاکسازیخوازان بۆ سەرکەوتن بدات. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
مەلا قەرە

**مەلا قەرە** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای مەخموور لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. مەلا قەرە ناوەندی ناحیەی مەلا قەرەیە. 

شارەدێی مەلا قەرە بەدووریی ٤٠ کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری ھەولێر، بەدووریی ٢٠ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی مەخموور.

## ناو

## جوگرافیا

## مێژوو
مەودای نێوان گوندی مەلا قەرە و شوێنی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکەی عەدنان خەیروڵڵا کە لە ٥ی ئایاری ١٩٨٩ ڕوویدا و عەدنان لەوێ گیانی لەدەستدا، ھەزار مەتر دەبێت. لە ھەمان شوێنی فڕۆکەکە، سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق فەرمانی دروستکردنی مزگەوتی شەھید عەدنان دەرکرد. مزگەوتەکە لەوێ دروستکراوە، دواتر دوای داگیرکردنی عێراقی لە لایەن ئەمریکیەکانەوە لە ساڵی ٢٠٠٣دا تێکدرا و پشتگوێ خرا.

ناحیەی مەلا قەرە لەژێر دەسەڵاتی ھەرێمی کوردستاندا نییە، بەڵام یەکێکە لە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق لەنێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. بۆیە پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٩ ڕایگەیاند بەگوێرەی ئەو ڕێککەوتنەی لە نێوان وەزارەتی پێشمەرگە و وەزارەتی بەرگری عێراق کراوە، ھێزەکانی پێشمەرگە دەگەڕێنەوە بۆ ١٥ یەکەی ئیداری لە سنووری پارێزگای نەینەوا کە بریتین لە قەزای مەخموور و چوار ناحیەیەکەی (قەراج، کەندێناوە، مەلا قەرە و گوێڕ)، و شێخان، زوممار، فایدە، ئەلقوش، وانکێ، شنگال، ھەموویان بە مادەی ١٤٠ دەیانگرێتەوە و ھێزی ھاوبەش پێکدەھێنرێت بۆ ئەوەی لەو ناوچانە جێگیر بکرێن.

```

```


## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
عەساف حەمامی

**عەساف حەمامی** ( بە عیبری : אסף חממי. ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٢ – ۷ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) ئەفسەرێک بووە لە سوپای ئیسرائیل بە پلەی عەقید، و پۆستی فەرماندەی لیوای باشووری لە فیرقەی غەززە وەرگرتووە. پێش ئەوەش وەک فەرماندەی لیوای نەگێڤ و فەرماندەی قوتابخانەی مەشقی لیوای عۆز و فەرماندەی کەتیبەی تزابار کاری کردووە.

حەمامی لە کیبوتز نێر عام کوژرا لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، لەکاتی ئۆپەراسیۆنی تۆفانی ئەقسا، و حەماس دەستیان بەسەر تەرمی ئەودا گرت لە غەززە، و سوپای ئیسرائیل تا ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ مردنەکەی ڕانەگەیاند. لەگەڵ ئیحسان دقسە و ڕۆی لیڤی و یۆناتان شتاینبێرگ بەرزترین پلە لە ئەفسەرانی ئیسرائیل و فەلەستین لە ساڵی ٢٠٢٣ دا کوژراون.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
شانشینی سەلجووقی

**شانشینی سەلجووقی** یان **سەلجووقییەکان** ( ؛ ) بە شێوەی جێگرەوە بە *سەلجووق* دەنووسرێت، کە بە **تورکی سەلجووقی**ش ناسراوە، خانەدانێکی موسڵمانی سوننی تورکی ئۆیغوز بوون، کە وردە وردە بوو بە خانەدانێکی تورکۆ–فارس لە ڕۆژاوای ئاسیا و ئاسیای ناوەندی. خانەدانەکە توانیان ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقییەکان (١٠٣٧–١١٩٤)، سوڵتانییەتی کرمان (١٠٤١–١١٨٦) و سوڵتانییەتی ڕۆم (١٠٧٤–١٣٠٨) دابمەزرێنن، کە لە ئێرانەوە تا ئەنادۆڵ درێژبووەوە و ئامانجی سەرەکی یەکەم جەنگی خاچھەڵگران بوون.

## ئەمانەش ببینە
* ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی
* سوڵتانییەتی ڕۆم

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی نەیشابوور
پۆل:یەکەم جەنگی خاچھەڵگران
پۆل:سەلجووقیەکان
سایز

[وێنۆک|ھێڵکارییەک کە سایزی ژێردەریایییەکی مرۆڤی ئاسایی بەراورد دەکات بە سایزی [قڕشی سپی مەزن|قرشی سپی مەزن و نەھەنگی قرشی و مێگالۆدۆنی کۆن. ھەروەھا وێناکردنەکە پێوانەیەکی ھێڵی لەخۆگرتووە بە مەتر لە ناوەڕاستدا.]]
وێنۆک|وێنایەکی بەراوردکردنی سایز کە سایزی ھەسارە و ئەستێرە جیاوازەکان بەراورد دەکات.
**سایز** بە گشتی بریتییە لە گەورەیی یان ڕەھەندەکانی شتێک. بە تایبەتیتر، *سایزی ئەندازەیی* (یان *سایزی بۆشایی*) دەتوانێت ئاماژە بە سێ پێوەرە ئەندازەیییەکان بکات: درێژی، ڕووبەر یان قەبارە. درێژی دەکرێت گشتگیر بکرێت بۆ ڕەھەندە ھێڵییەکانی تر (پانی، بەرزی، تیرە، چێوە). سایز دەتوانرێت لە ڕووی بارستەشەوە بپێورێت، بە تایبەت کاتێک مەودای چڕی گریمانە دەکرێت.

وێنۆک| ئەم ئەنیمەیشنە سایزی ھەندێک لە تەنە ناسراوەکانی گەردوون نیشان دەدات.

لە ڕووی بیرکارییەوە «سایز چەمکێکە کە لە پرۆسەی پێوانەکردن بە بەراوردکردنی درێژتر بە کورتترەوە وەرگیراوە». سایز بە پرۆسەی بەراوردکردن یان پێوانەکردنی شتەکان دیاری دەکرێت، کە لە ئەنجامدا سایزی چەندایەتییەک، وەک درێژی یان بارستە، بە بەراورد بە یەکەیەکی پێوانە دیاری دەکرێت. ڕادەیەکی گەورەی لەو جۆرە بەزۆری وەک بەھایەکی ژمارەیی یەکەکان لەسەر پێوەرێکی بۆشایی پێشتر دامەزراو دەربڕدراوە، وەک مەتر یان ئینچ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
ئوزوماکی

***ئوزوماکی*** (، ) زنجیرە مانگایەکی چەشنی ترسناکی ژاپۆنییە کە لەلایەن جۆنزی ئیتۆ نووسراوە و وێنەکێشراوە. لە گۆڤاری مانگا *بیگ کۆمیک سپیرێتس* لە ساڵی ١٩٩٨ تا ١٩٩٩ وەک زنجیرەیەک دەرکەوت، ئەو پەڕتووکانە کۆکرانەوە بۆ سێ بەرگ کە لە مانگی ئابی ١٩٩٨ەوە تا ئەیلوولی ١٩٩٩ بڵاوکرانەوە. لە ئازاری ٢٠٠٠، شۆگاکوکان بڵاوکراوەی وەشانێکی تری بڵاوکردەوە، دواتر لە ئابی ٢٠١٠ بڵاوکراوەیەکی تری وەشانی نوێتر. لە ئەمریکای باکوور، ڤیز میدیای وەرگێڕانی زنجیرەکە بە زمانی ئینگلیزی بڵاوکردەوە لە گۆڤاری مانگانەی پەلپ لە شوباتی ٢٠٠١ەوە تا ئابی ٢٠٠٢. ڤیز میدیای دواتر لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠١ەوە تا تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ بڵاوکردەوە، لەگەڵ دووبارە بڵاوکردنەوەی لە تشرین یەکەمی ٢٠٠٧ەوە تا شوباتی ٢٠٠٨، و لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ بڵاوکراوەیەکی بە بەرگی ڕەق پەخشکرد.

لە ساڵی ٢٠٠٠ مانگاکە وەرگێڕدرا بۆ دوو کایەی ڤیدیۆیی بۆ وۆندەرسوان و فیلمێکی ژاپۆنی بە شێوەی لایڤ ئەکشن لە دەرھێنانی ھیگوچینسکی. وەرگێڕانی زنجیرەیەکی بچووکی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمێ کە بە ھاوبەشی لەلایەن بەرھەمھێنانی ئای جی و ئەدڵەت سویم بەرھەم ھێنراوە، لە مانگی ئەیلوول تا تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ لە ئەمریکا لە بلۆکی بەرنامەسازی تونامی ئەدەڵت سویم پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  
*  at Adult Swim
* 

پۆل:مانگای ڤیز میدیا
پۆل:ئەنیمێ و مانگا سەرووسروشتییەکان
پۆل:لوولپێچەکان
پۆل:سێینن مانگا
پۆل:ئەنیمێ و مانگای فەنتازیای تاریک
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:مانگاکانی ١٩٩٨
پۆل:زنجیرە مانگاکان
پاکتاوکردنی حیزبی بەعس ١٩٧٩

**پاکتاوکردنی حیزبی بەعس ١٩٧٩،** یان ئەوەی بە **کۆمەڵکوژیی ھەڤاڵان** ناسراوە، یان **کۆمەڵکوژیی ھۆڵی خوولد**. کۆنفرانسێکی حیزبی بەعس بوو لە بەغدای پایتەخت لە ھۆڵی خوولد کە لەلایەن سەددام حسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق لە ٢٢ی تەممووزی ١٩٧٩ ڕێکخرابوو، شەش ڕۆژ دوای گەیشتنی بۆ سەرۆکایەتی کۆماری عێراق لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩، کە بووە ھۆی شکستی یەکێتی نێوان حیزبی بەعسی سووریا بە سەرۆکایەتی حافز ئەسەد و حیزبی بەعسی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر، ھەروەھا بووە ھۆی کوشتن و دەستگیرکردنی ھەموو نەیارانی بەعسی سەددام لەو ھۆڵەوە.

شەش ڕۆژ دوای دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر و وەرگرتنی حوکم بۆ و سەددام حسێن بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق و ئەمینداری حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی و سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشگێڕ لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩. لە ٢٢ی تەممووزی ١٩٧٩ لە بەغدا - ھۆڵی خوولد کۆنفرانسێکی بۆ حیزبی بەعس ڕێکخست، کە تێدا ھەڵمەتێکی ئەنجامدا بۆ دەستگیرکردن و لەسێدارەدان ھەڤاڵانی حیزبی بەعس بۆ چەسپاندنی باڵادەستی سەددام و زیادکردنی دەسەڵاتی.

لە لیستەکەدا زۆربەی ئەو ھەڤاڵانەی لەخۆگرتبوو کە دژی ھاتنی سەدام بوون بۆ سەر دەسەڵات لە دوای بەکر و و لەنێویاندا ئەمینداری پێشووی ئەحمەد حەسەن بەکر، مووحیی عەبدولحوسێن مەشھەدی کە بڕیار بوو تەسفییە بکرێن، و لە ھۆڵەکە دەرکران بۆ ئەوەی لە سێدارە بدرێن. پڕوپاگەندەی بەعس لەو کاتەدا دەریدەخست کە ئەوان تاوانبارن بە پیلانگێڕی و خیانەتی مەزن دژی حیزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی.
وێنۆک|لە لاپەڕەی یەکەمی ڕۆژنامەی ئەلجوومھوورییە باس لە ھەواڵی ئەو حوکمە کراوە دژ بە ئەندامانی حیزبی بەعس
وێنۆک|لاپەڕەی حەوتەمی ڕۆژنامەی ئەلجوومھوورییە درێژەپێدەری ھەواڵەکەی تێدایە
## ئەنجامەکان
بە ھاتنی ١ی ئاب سەدان ئەندامی پلە باڵای حیزبی بەعس لەسێدارەدرابوون و شریتێکی مەجلیس و لەسێدارەدانەکان لە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاوکرایەوە. کریستوفەر ھیچنز دەڵێت ئەم پاکتاوکردنە ساتێکی جیاکار بوو کە تێدا سەددام بوو بە سەرکردەی ڕەھای کۆماری عێراق، کە ھاوتایە لەگەڵ شەوی چەقۆ درێژەکان لە ئەڵمانیای نازی یان کوشتنی سێرگی کیرۆڤ لە یەکێتیی سۆڤیەت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەددام حوسێن
تۆپزاوە

**تۆپزاوە** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای خەبات لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. تۆپزاوە ناوەندی ناحیەی ڕزگاریە.

شارەدێی تۆپزاوە لە شارۆچکەی خەبات (٣کم) دوورە، وە دووری لە شاری ھەولێر (٢٩کم) کیلۆ مەتر دەبێت.
.

## ناو
* ناوی تۆپزاوە لەوەوە ھاتووە، کاتێک ئەم گوندە ئاوەدان کراوەتەوە سەرچاوەی کانی و کارێزی نەبووە، لە بەرئەوە بیریان لێداوە بۆ دەستخستنی ئاو، کە ئەوەش کارێکی سەخت بووە، وتوویانە بە تۆبزی ئاومان دەست کەوتووە، ئیتر بووەتە تۆپزاوە.

## جوگرافیا
شارەدێی تۆپزاوە ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی ئاغولان.
* لە باشوورەوە گوندی شالۆک.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی جەدیدە زاب.
* لە ڕۆژاواوە شارۆچکەی خەبات.

## مێژوو
مێژووی بوون بە شارەدێی تۆپزاوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (١١/١٠/٢٠٠٤)، کاتێک ناحیەی ڕزگاری ھاتەکایەوە، شارەدێی تۆپزاوە دەکەوێتە سەر ڕێگای سەرەکی شاری ھەولێر و شارۆچکەی خەبات.

بەفەرمانی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە( ٢٣٧١)لەبەرواری ١١/١٠/٢٠٠٤ بریار درا بە کردنەوەی ناحیەی رزگاری سەر بە قەزای خەبات وە ناوەندەکەی لە کۆِمەلگای (تۆبزاوە)دەبێت، وە سنوری ناحیەکە پێک ھاتووە لە چوار کۆمەلگاو و پانزە گوند وە زووربەی دانیشتووانی ناحیەکە لەکۆمەلگای تۆبزاوە نیشتەجێن کە نزیکەی (٢٤٠٠٠)کەس، وەمێژووی دروست بونی ئەم کۆمەلگایە دەگەرێتەوە بۆبسالی (١٩٨٧)کەوا رژێمی ئەوکاتە لە نزیک گوندی (تۆبزاوە)ئەم کۆمەلگایەی دامەزراند وە بەناوی ئەو گوندە ناوی نا کەلە شالاوی تێک دانوو راگێزرانی خەلکی قەزای سیدەکان و قەزای پشدەر وخەلکی دەڤەری مەخموور و کەندێناوە و ھەندی لە خەلکی سنووری شوان سەر بە پارێزگای کەرکووک راگوێزی ئەم کۆمەلگایە زورە ملێیانە کران.

لە ڕابردوو ئەم شوێنەی ئێستا گوندی (تۆبزاوە) لەسەر درووستکراوە (کۆنە ھەوار) بووە بەلام نازانرێت مێژووەکەی بۆ کەی دەگەرێتەوە، بەلام ئاوەدان کردنەوەی ئەم گوندە دەگەرێتەوە بۆ سالی (١٩٤٥) لە لایەن خاوەن موولکی ئەم ناوچەیە، ئەویش لە لایەن کوچی چەند بنە مالێکی دەشتی ھەولێر و گوندی گردمەلاوە بۆ کاولە تۆبزاوە کە ھۆ کاری ئەم کۆچەش خراپی باری ئابووری بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق