شەڕی عێراق

**شەڕی عێراق** ململانێیەکی چەکداریی درێژخایەنە کە لە داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا دەستی پێکرد. لەشکرکێشییەکە حکوومەتی سەددام حوسێنی ڕووخاند؛ بەڵام ململانێکان تا دەیەی داھاتوو بەردەوام بوو، چونکە یاخیبوون و دژایەتییەک سەریھەڵدا لەدژی ھێزە داگیرکەرەکان و حکوومەتی عێراقی نوێ لە دوای لەشکرکێشی. بە مەزەندەکردن ١٥١٬٠٠٠ بۆ شەش ملیۆن عێراقی یان زیاتر لە ٣–٤ ساڵی یەکەمی شەڕدا کوژراون. ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١١ فەرمی کشانەوەی خۆی لە وڵاتەکە ڕاگەیاند، بەڵام گەڕایەوە و لە ساڵی ٢٠١٤ بە سەرۆکایەتی ھاوپەیمانییەکی نوێ بەشداری کرد و یاخیبوون و شەڕی چەکداریی ناوخۆیی بەردەوام بوو.

لەشکرکێشییەکە لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ دەستیپێکرد و لەلایەن ئەمریکاوە سەرکردایەتی کرا، دواتر شانشینی یەکگرتوو و چەند ھاوپەیمانێکی ناوی پەیوەندییان پێوەکرد و ھەڵمەتێکی بۆردوومانیان دەستپێکرد بەناوی «خورپە و ترساندن». لەشکرکێشییەکە بووە ھۆی ڕووخانی حکوومەتی ئەوکاتەی عێراق و سەددام لە کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵ لەکاتی ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیانی سووردا دەستگیرکرا و دوای سێ ساڵ لەسێدارەدرا. لەگەڵ ئەوەش بۆشایی دەسەڵات پاش ڕووخانی سەددام و خراپ بەڕێوەبردنی ھێزە داگیرکارەکان بووە ھۆی توندووتیژی تائیفی لەنێوان شیعە و سوننە جگە لە یاخیبوونێکی ماوە درێژ دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھێزەکانی ھاوپەیمانان. ئەمریکا وەڵامی دایەوە بە زیادکردنی ژمارەی سەربازەکانی لە ساڵی ٢٠٠٧ لە ھەوڵێکدا بۆ کەمکردنەوەی توندووتیژییەکان، دواتر لە زستانی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ دەستیکرد بە کشانەوەی ھێزەکانی، بەشداری ئەمریکا ھێواش ھێواش لە عێراق لە سەردەمی سەرۆک باراک ئۆباما دەستی بە پاشەکشە کرد، دواجار ئەمریکا بە فەرمی کشانەوەی سەرجەم ھێزە شەڕکەرەکانی لە عێراق تا مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ ڕاگەیاند.

ئیدارەی بووش چەند پاساوێکی بۆ ھەڵگیرسانی شەڕ خستەڕوو، کە بەشێوەیەکی سەرەکی جەختکردنەوە بوو لەسەر ھەبوونی چەکی کۆمەڵکوژیی لە عێراق و حکوومەتی سەددام ھەڕەشەیەکی گەورەی بۆ سەر ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی دروست کردبوو. بەرپرسانی ئەمریکی سەددامیان تۆمەتبار کرد بە پاڵپشتیکردنی و قاعیدە، ھەندێکی تریش دەیانگوت پاساوی ھەڵگیرسانی شەڕ خواستی کۆتاییھێنان بوو بە چەوساندنەوەی دیکتاتۆرێکی ناڕەوای سەددام و ھێنانی دیموکراسی بۆ گەلی عێراق.

دوابەدوای لەشکرکێشییەکە، عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەڵبژاردنی فرە حیزبی ئەنجامدا، نووری مالیکی لە ساڵی ٢٠٠٦ بوو بە سەرۆک وەزیران و تا ساڵی ٢٠١٤ لە پۆستەکەیدا مایەوە، حکوومەتی مالیکی سیاسەتێکی دەرکرد کە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک پەراوێزخستنی سوننەکان سەیر دەکرا کە بووە ھۆی توندکردنەوەی گرژییە تائیفییەکان. لە ھاوینی ٢٠١٤ دەوڵەتی ئیسلامیی ھێرشی سەربازییان بۆ سەر باکووری عێراق دەستپێکرد و خەلافەتی ئیسلامیی جیھانیی ڕاگەیاند، و ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی بە ھەڵمەتێکی سەربازی وەڵامیان دایەوە. شەڕی عێراق بووە ھۆی گیانلەدەستدانی سەدان ھەزار ھاووڵاتی مەدەنی و ھەزاران قوربانی سەربازی. زۆرترین ڕێژەی قوربانییەکان لە ئەنجامی یاخیبوون و ململانێ ناوخۆیییەکان لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٧ ڕوویداوە.

## پێشینە
بەدوای جەنگی کەنداو، نەتەوە یەکگرتووەکان ١٦ بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی دەرکرد کە داوای لەناوبردنی تەواوەتی چەکە کۆمەڵکوژەکانی عێراقیان دەکرد. بەرپرسانی عێراق پشکنەرانیان ھەراسان دەکرد و ڕێگرییان لە کارەکانیان دەکرد، و لە ئابی ١٩٩٨دا، حکوومەتی عێراق ھاوکاریکردنی لەگەڵ پشکنەران بە تەواوی ھەڵپەسارد، بەو بیانووەی کە پشکنەرەکان سیخوڕی بۆ ئەمریکا دەکەن. دواتر تۆمەتەکانی سیخوڕیکردنەکە سەلمێنران.

لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٨، لابردنی حکوومەتی عێراق بوو بە سیاسەتی دەرەوەی فەرمی ئەمریکا بە دەرکردنی «یاسای ڕزگاری عێراق». یاساکە بڕی ٩٧ ملیۆن دۆلاری بۆ «ڕێکخراوە ئۆپۆزیسیۆنە دیموکراتەکان»ی عێراق دابین کرد بۆ «دامەزراندنی بەرنامەیەک بۆ پشتیوانیکردنی گواستنەوە بەرەو دیموکراسی لە عێراق.» ئەم یاسایە پێچەوانەی ئەو مەرجانە بوو کە لە بڕیاری ٦٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکاندا دیاری کرابوون، کە تەنھا جەختی لەسەر چەک و بەرنامەکانی چەک دەکردەوە و باسی لە گۆڕینی ڕژێم نەدەکرد.

مانگێک دوای تێپەڕبوونی یاسای ڕزگاری عێراق، ئەمریکا و بەریتانیا ھەڵمەتێکی بۆردوومانیان بۆ سەر عێراق دەستپێکرد بە ناوی «ئۆپەراسیۆنی ڕێوی بیابان». پاساوی ئاشکرای ھەڵمەتەکە بریتی بوو لە پەکخستنی توانای حکوومەتەکەی سەددام حوسێن بۆ بەرھەمھێنانی چەکی کیمیایی، بایۆلۆجی و ئەتۆمی، بەڵام کارمەندانی ھەواڵگری ئەمریکا ھیوایان وابوو کە ئەمە ببێتە ھۆی لاوازکردنی دەسەڵاتی سەددام.

دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٠٠ی جۆرج دەبلیوو بوش، ئەمریکا بەرەو سیاسەتێکی توندتر بەرامبەر عێراق ھەنگاوی نا. پلاتفۆرمی بانگەشەی حیزبی کۆمارییەکان لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٠دا داوای «جێبەجێکردنی تەواوەتی»یاسای ڕزگاری عێراقی دەکرد وەک «خاڵی دەستپێک» لە پلانێکدا بۆ «لابردن»ی سەددام. جووڵەی فەرمی کەم بەرەو داگیرکاری ڕوویدا تا ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول، ھەرچەندە پلانەکان داڕێژرابوون و کۆبوونەوەکان لە ڕۆژانی سەرەتای ئیدارەکەیەوە ئەنجام دەدران.

### ڕووداوەکانی پێش جەنگ
دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول، تیمی ئاسایشی نیشتمانی ئیدارەی بوش گفتوگۆیان لەسەر داگیرکردنی عێراق کرد. لە ڕۆژی ھێرشەکاندا، دۆناڵد ڕەمسفێڵد وەزیری بەرگری ئەمریکا داوای لە یاریدەدەرانی کرد بۆ "باشترین زانیاری بە خێرایی. بزانن ئایا زانیارییەکان بەشی ئەوە دەکەن کە لە ھەمان کاتدا لە سەددام حوسێن بدرێت، نەک تەنھا ئوسامە بن لادن." ڕۆژی دواتر، بوش فەرمانی بە ڕیچارد ئەی کلارک، ڕێکخەری دژە تیرۆری کۆشکی سپی کرد، کە لێکۆڵینەوە لە ئەگەری تێوەگلانی عێراق لە ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول بکات، بەو باوەڕەی کە ھێرشێکی وێرانکەری وەک ١١ی ئەیلوول دەوڵەتێکی لەپشتەوەیە.

بوش لە ٢١ی تشرینی دووەمدا لەگەڵ ڕەمسفێڵد قسەی کرد و ڕاسپاردەی پێدا بۆ ئەنجامدانی پێداچوونەوەیەکی نھێنی بۆ ئۆپلان ١٠٠٣، کە پلانی جەنگ بوو بۆ داگیرکردنی عێراق. ڕەمسفێڵد لە ٢٧ی تشرینی دووەمدا لەگەڵ ژەنەڕاڵ تۆمی فرانکس، فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا کۆبووەوە بۆ پێداچوونەوە بە پلانەکاندا. تۆمارێکی کۆبوونەوەکە پرسیاری "چۆن دەست پێ بکەین؟" لەخۆدەگرێت، کە چەندین پاساوی ئەگەری بۆ جەنگی ئەمریکا-عێراق خستبووە ڕوو. بوش لە وتاری ساڵانەی خۆیدا لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٢ دەستیکرد بە ئامادەکردنی زەمینەی گشتی بۆ داگیرکردنی عێراق، کە تێیدا عێراقی بە ئەندامێکی "میحوەر (تەوەرە)ی شەڕ" ناوبرد و وتی کە ئەمریکا "ڕێگە نادات مەترسیدارترین ڕژێمەکانی جیھان بە وێرانکەرترین چەکەکانی جیھان ھەڕەشەمان لێ بکەن."

ھەرچەندە، کۆمەڵگەی ھەواڵگری ئاماژەی بەوە دەکرد کە ھیچ بەڵگەیەک نییە سەددام حوسێن بە ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوولەوە ببەستێتەوە و بەڵگەی کەم ھەبوو کە عێراق ھیچ پەیوەندییەکی ھاوکاری لەگەڵ قاعیدە ھەبێت. لە کۆتاییدا، پاساوی داگیرکردنی عێراق وەک وەڵامێک بۆ ١١ی ئەیلوول بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕەتکرایەوە، چونکە ھیچ ھاوکارییەک لە نێوان سەددام حوسێن و قاعیدەدا نەبووە.

ڕاپۆرتێکی ٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٢ لەلایەن لیوا گلێن شافەرەوە ئاشکرای کرد کە بەڕێوەبەرایەتی ھەواڵگری جەی دووی دەستەی ئەرکانی ھاوبەش گەیشتبووە ئەو ئەنجامەی کە زانیارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەسەر لایەنە جیاوازەکانی بەرنامەی چەکی کۆمەڵکوژی عێراق لە نێوان سفڕ بۆ نزیکەی ٧٥٪ دەبوو، و زانیارییەکان لەسەر لایەنەکانی بەرنامەیەکی ئەتۆمی ئەگەری لاواز بوون. ئەوان گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی «زانیارییەکانمان سەبارەت بە بەرنامەی چەکی ئەتۆمی عێراق بەزۆری… لەسەر بنەمای شیکاریی ھەواڵگری ناوردە.» ھەروەھا وتیان «ھەڵسەنگاندنەکانمان بە زۆری پشت بە گریمانە و حوکمی شیکاری دەبەستن نەک بەڵگەی سەلمێنەر.» بە ھەمان شێوە، حکوومەتی بەریتانیا ھیچ بەڵگەیەکی نەدۆزییەوە کە عێراق خاوەنی چەکی ئەتۆمی یان ھەر چەکێکی تری کۆمەڵکوژ بێت و عێراق ھیچ مەترسییەک بۆ سەر ڕۆژاوا دروست ناکات، کە ئەم دەرەنجامەش دیپلۆماتکارانی بەریتانیا لەگەڵ حکوومەتی ئەمریکا ھاوبەشییان کردبوو. کۆمەڵگەی ھەواڵگری ئەمریکا لەسەر ئەو بۆچوونە بوون کە عێراق ھیچ چەکێکی ئەتۆمی نییە، و ھیچ زانیارییەکیان نەبوو سەبارەت بەوەی ئایا عێراق چەکی بایۆلۆجی ھەیە یاخود نا.

دیک چینی جێگری سەرۆک و ڕەمسفێڵدی وەزیری بەرگری گومانیان ھەبوو بەرامبەر بە ھەواڵگری و وردبینی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی بۆ پێشبینیکردنی مەترسییەکان، و لەبری ئەوە شیکاری دەرەکییان پێ باشتر بوو بەو زانیارییە ھەواڵگرییانەی کە لەلایەن کۆنگرەی نیشتمانیی عێراقەوە دابین دەکرا، کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد سەددام بەدوای پەرەپێدانی چەکی کۆمەڵکوژەوەیە و پەیوەندی بە قاعیدەوە ھەیە. بوش بە فەرمی دەستی کرد بە خستنەڕووی دۆسیەکەی بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ داگیرکردنی عێراق لە وتارەکەیدا لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٢ بۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان.

لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢، کۆنگرێسی ئەمریکا «بڕیارنامەی عێراق»ی پەسەند کرد. ھاوپەیمانە سەرەکییەکانی ئەمریکا لە ناتۆ، وەک بەریتانیا، ھاوڕا بوون لەگەڵ کردەوەکانی ئەمریکا، لەکاتێکدا فەرەنسا و ئەڵمانیا ڕەخنەیان لە پلانەکانی داگیرکردنی عێراق ھەبوو، و لەبری ئەوە داوای بەردەوامبوونی دیپلۆماسی و پشکنینی چەکەکانیان دەکرد. دوای گفتوگۆیەکی زۆر، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیارێکی سازانی پەسەند کرد، کە بڕیارنامەی ١٤٤١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو، کە ڕێگەی بە دەستپێکردنەوەی پشکنینی چەکەکان دا و بەڵێنی «دەرەنجامی توند»ی دا بۆ پابەندنەبوون. ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش، فەرەنسا و ڕووسیا ڕوونیان کردەوە کە ئەوان ئەم دەرەنجامانە بە بەکارھێنانی ھێز بۆ ڕووخاندنی حکوومەتی عێراق نازانن. باڵیۆزانی ئەمریکا و بەریتانیا لە نەتەوە یەکگرتووەکان بە ئاشکرا ئەم خوێندنەوەیەیان بۆ بڕیارەکە پشتڕاست کردەوە.

بڕیاری ١٤٤١ پشکنینی لەلایەن کۆمیسیۆنی چاودێری، وردبینی و پشکنینی نەتەوە یەکگرتووەکان (ئەنمۆڤیک) و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی دامەزراند. سەددام لە ١٣ی تشرینی دووەم بڕیارەکەی قبوڵ کرد و پشکنەران گەڕانەوە عێراق لەژێر سەرپەرشتی ھانس بلیکس سەرۆکی ئەنمۆڤیک و محەممەد ئەلبەرادعی بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی وزەی ئەتۆمی. ھەتا شوباتی ٢٠٠٣، ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی «ھیچ بەڵگە یان ئاماژەیەکی باوەڕپێکراوی سەبارەت بە زیندووکردنەوەی بەرنامەی چەکی ئەتۆمی لە عێراق نەدۆزییەوە»؛ ئاژانسەکە گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ھەندێک کەرەستە کە دەکرێت لە ئامێری سەنتەرفیوجی پیتاندنی ئەتۆمیدا بەکاربھێنرێن، وەک بۆری ئەلەمنیۆم، لە ڕاستیدا بۆ مەبەستی تر دانراون. لە ئازاری ٢٠٠٣، بلیکس وتی پێشکەوتن لە پشکنینەکاندا کراوە و ھیچ بەڵگەیەکی چەکی کۆمەڵکوژ نەدۆزراوەتەوە.

لە ٥ی شوباتی ٢٠٠٣، کۆڵن پاوڵ، وەزیری دەرەوە، لەبەردەم نەتەوە یەکگرتووەکان دەرکەوت بۆ خستنەڕووی بەڵگەکان کە گوایە عێراق چەکی قەدەغەکراو دەشارێتەوە. سەرەڕای ھۆشدارییەکانی دەزگای ھەواڵگری فیدراڵی ئەڵمانیا و دەزگای ھەواڵگری نھێنی بەریتانیا کە سەرچاوەکە جێی متمانە نییە، پێشکەشکردنەکەی پاوڵ زانیاری لەخۆگرتبوو کە پشت بە بانگەشەکانی "ڕافید ئەحمەد عەلوان ئەلجەنابی" دەبەست، کە نازناوی "کێرڤبۆڵ"ی لێنرابوو، کە کۆچبەرێکی عێراقی بوو لە ئەڵمانیا دەژیا و دواتر دانی بەوەدا نا کە بانگەشەکانی درۆ بوون. جگە لە بانگەشەی پەیوەندی نێوان قاعیدە و عێراق، پاوڵ بانگەشەی ئەوەشی کرد کە قاعیدە ھەوڵ دەدات چەکی کۆمەڵکوژ لە عێراق بەدەست بھێنێت.

وەک بەدواداچوونێک بۆ پێشکەشکردنەکەی پاوڵ، ویلایەتە یەکگرتووەکان، بەریتانیا، پۆڵەندا، ئیتاڵیا، ئوسترالیا، دانیمارک، ژاپۆن و ئیسپانیا پێشنیازی بڕیارێکیان کرد کە ڕێگە بە بەکارھێنانی ھێز بدات لە عێراق، بەڵام ئەندامانی ناتۆ وەک کەنەدا، فەرەنسا و ئەڵمانیا، لەگەڵ ڕووسیا، بە توندی داوای بەردەوامبوونی دیپلۆماسییان کرد. بەھۆی ڕووبەڕووبوونەوەی دەنگێکی دۆڕاو و ھەروەھا ڤیتۆی ئەگەری لەلایەن فەرەنسا و ڕووسیاوە، ئەمریکا، بەریتانیا، پۆڵەندا، ئیسپانیا، دانیمارک، ئیتاڵیا، ژاپۆن و ئوسترالیا لە کۆتاییدا بڕیارەکەیان کشاندەوە.

لە ئازاری ٢٠٠٣، ویلایەتە یەکگرتووەکان، بەریتانیا، پۆڵەندا، ئوسترالیا، ئیسپانیا، دانیمارک و ئیتاڵیا دەستیان کرد بە ئامادەکاری بۆ داگیرکردنی عێراق بە کۆمەڵێک جووڵەی پەیوەندییە گشتییەکان و سەربازی. لە وتارێکدا بۆ نەتەوەکەی لە ١٧ی ئازاری ٢٠٠٣، بوش داوای کرد کە سەددام و دوو کوڕەکەی، عودەی و قوسەی، خۆیان بەدەستەوە بدەن و عێراق جێبھێڵن، و مۆڵەتی ٤٨ کاتژمێری پێدان.

ئەنجومەنی گشتی (عەوام)ی بەریتانیا لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٣ مشتومڕێکی ئەنجام دا سەبارەت بە چووەنە ناو جەنگ، کە تێیدا پێشنیاری حکوومەت بە ٤١٢ دەنگ بەرامبەر ١٤٩ دەنگ پەسەند کرا. دەنگدانەکە ساتێکی گرنگ بوو لە مێژووی حکوومەتەکەی بلێر، چونکە ژمارەی پەرلەمانتارانی حکوومەت کە دژی دەنگدانەکە وەستانەوە گەورەترین ژمارە بوو لە کاتی ھەڵوەشاندنەوەی یاساکانی کۆرن لە ساڵی ١٨٤٦ەوە. سێ وەزیری حکوومەت دەستیان لەکارکێشایەوە وەک ناڕەزایەتی بەرامبەر بە جەنگەکە، ئەوانیش جۆن دێنھام، لۆرد ھانت و ڕۆبن کوک سەرۆکی ئەوکاتی ئەنجومەنی گشتی بوون.

### دژایەتیکردنی داگیرکاری
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا بیل کلینتۆن ھۆشداریدا سەبارەت بە مەترسییە ئەگەرییەکانی کردەوەی سەربازی پێشوەختە دژی عێراق. لە کاتی قسەکردنیدا لە بەریتانیا لە کۆنفرانسێکی پارتی کرێکاران وتی: «وەک کردەوەیەکی پێشوەختە ئەمڕۆ، ھەرچەندە پاساوەکەشی باش بێت، ڕەنگە لە داھاتوودا دەرەنجامی نەخوازراوی لێبکەوێتەوە… گرنگ نییە بۆمبەکانتان و چەکەکانتان چەند وردن کاتێک دەیانتەقێننەوە، خەڵکی بێتاوان دەمرن.» لە کۆی ٢٠٩ دیموکراتی ئەنجومەنی نوێنەران لە کۆنگرێس، ١٢٦ دەنگیان دژی بڕیاری ڕێپێدان بۆ بەکارھێنانی ھێزی سەربازی دژی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٢ دا، ھەرچەندە ٢٩ لە ٥٠ دیموکراتی ئەنجومەنی پیران دەنگیان بە بەڵێ دا. تەنھا یەک سیناتۆری کۆماری، لینکۆڵن چافی، دەنگی دژ دا. تاکە ئەندامی سەربەخۆی ئەنجومەنی پیران، جیم جێفۆردس، دەنگی دژ دا. جیم وێب، سەربازی خانەنشینکراوی ھێزی دەریایی ئەمریکا و وەزیری پێشووی ھێزی دەریایی و سیناتۆری داھاتووی ئەمریکا، کەمێک پێش دەنگدانەکە نووسی، «ئەوانەی پاڵ بە جەنگێکی تاکلایەنەوە دەنێن لە عێراق باش دەزانن کە ھیچ ستراتیژییەک بۆ دەرچوون نییە ئەگەر داگیری بکەین.» پاپ جۆن پۆڵی دووەمیش بە ئاشکرا دەستێوەردانی سەربازی ئیدانە کرد، ھەروەھا بە شێوەیەکی تایبەت ڕاستەوخۆ بە بوشی وت: «بەڕێز سەرۆک، تۆ بۆچوونی من دەزانیت سەبارەت بە جەنگ لە عێراق… ھەموو توندوتیژییەک، دژی یەک کەس بێت یان ملیۆنێک، سووکایەتییە بە وێنە و شێوەی خودا.»

لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣، وەزیری دەرەوەی فەرەنسا دۆمینیک دۆ ڤیلپین ڕای گەیاند «باوەڕمان وایە دەستێوەردانی سەربازی خراپترین چارەسەر دەبێت». لە ھەمان کاتدا، گرووپەکانی دژی جەنگ لە سەرانسەری جیھان خۆپیشاندانی جەماوەرییان ڕێکخست. بەپێی ئەکادیمیستی فەرەنسی دۆمینیک ڕێنیێ، لە نێوان ٣ی کانوونی دووەم و ١٢ی نیسانی ٢٠٠٣، ٣٦ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھان بەشدارییان لە نزیکەی ٣٠٠٠ خۆپیشاندان دژی جەنگی عێراق کرد، کە خۆپیشاندانەکانی ١٥ی شوباتی ٢٠٠٣ گەورەترینیان بوون. نێڵسۆن ماندێلا لە کۆتایی کانوونی دووەمدا دژایەتی خۆی دەربڕی و وتی «ھەموو ئەوەی (بەڕێز بوش) دەیەوێت نەوتی عێراقە،» و پرسیاری ئەوەی کرد ئایا بوش بە ئەنقەست نەتەوە یەکگرتووەکانی بێبەھا کردووە «چونکە سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان پیاوێکی ڕەشپێست بووە».

لە شوباتی ٢٠٠٣، باڵاترین ژەنەڕاڵی سوپای ئەمریکا، ئێریک شینسێکی، بە لیژنەی خزمەتگوزارییە چەکدارەکانی ئەنجومەنی پیرانی وت کە «چەندین سەد ھەزار سەرباز» پێویستە بۆ پاراستنی ئاسایشی عێراق. دوای دوو ڕۆژ، دۆناڵد ڕەمسفێڵد وەزیری بەرگری ئەمریکا وتی کە پابەندبوونی ھێزەکان دوای جەنگ کەمتر دەبێت لە ژمارەی ئەو ھێزانەی کە بۆ بردنەوەی جەنگەکە پێویستن، و «ئەو بیرۆکەیەی کە چەندین سەد ھەزار ھێزی ئەمریکی پێویستە، دوورە لە ڕاستییەوە.» پۆڵ وۆڵفۆڤیتز جێگری وەزیری بەرگری وتی خەمڵاندنەکەی شینسێکی «زۆر دوورە لە ئامانجەکە،» چونکە وڵاتانی تر بەشداری دەکەن لە ھێزێکی داگیرکاری.

وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا یۆشکا فیشەر، ھەرچەندە لایەنگری جێگیرکردنی ھێزەکانی ئەڵمانیا بوو لە ئەفغانستان، ئامۆژگاری ڕاوێژکاری فیدراڵی شرۆدەری کرد کە بەشداری جەنگی عێراق نەکات. فیشەر لە ٣٩ھەمین کۆنفرانسی ئاسایشی میونشن لە ساڵی ٢٠٠٣ بەناوبانگانە ڕووبەڕووی دۆناڵد ڕەمسفێڵد وەزیری بەرگری ویلایەتە یەکگرتووەکان بووەوە لەسەر ئەو بەڵگانەی کە گوایە عێراق خاوەنی چەکی کۆمەڵکوژە: "ببورە، من قەناعەتم نەھاتووە!" فیشەر ھەروەھا ھۆشداریدا بە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دژی ئەوەی کە پێیان وابێت دیموکراسی بە ئاسانی دوای داگیرکاری ڕەگ دادەکات؛ "دەبێت ساڵانێکی زۆر عێراق داگیر بکەن، ئەو بیرۆکەیەی کە دیموکراسی لەناکاو چرۆ دەکات شتێکە کە من ناتوانم ھاوڕا بم لەسەری. … ئایا ئەمریکییەکان ئامادەن بۆ ئەمە؟"

لە تەممووزی ٢٠٠٣، باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا جۆزێف سی. ویڵسۆن بابەتێکی بڵاوکردەوە کە ئاڵنگاری بانگەشەی ئیدارەی بوشی دەکرد کە عێراق بەدوای یۆرانیۆمدا گەڕاوە لە نەیجەر، کە پاساوێکی سەرەکی بوو بۆ جەنگەکە. لە کاردانەوەیەکی دیاردا، بەرپرسان ناسنامەی ھاوسەرەکەی ویڵسۆن، ڤالێری پلیم، کە ئەفسەرێکی نھێنی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی بوو، دزە پێکرد و دۆخە نھێنییەکەیان ئاشکرا کرد. لێکۆڵینەوەی دەرەنجامەکە بووە ھۆی سزادانی لویس «سکوتەر» لیبی، سەرۆکی دەستەی کارمەندانی جێگری سەرۆک چینی، بە تاوانی سوێندخواردنی درۆ و ڕێگری لە دادپەروەری، و سزاکەی لەلایەن سەرۆک بوشەوە کەمکرایەوە.

پرسیاری یاسایی جددی ھەبوون سەبارەت بە دەستپێکردنی جەنگ دژی عێراق و دکتۆرینی بوش بۆ جەنگی پێشوەختە بە گشتی. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٤، کۆفی دەنان، سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، سەبارەت بە داگیرکارییەکە وتی «... لەگەڵ پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان یەکی نەدەگرتەوە. لە ڕووانگەی ئێمەوە، و لە ڕووانگەی پەیماننامەکەوە، نایاسایی بوو.»

## ئاکامەکان
* ڕووخانی ڕژیمی بەعس و لەسێدارەدانی سەددام حوسێن.
* بەردەوام بوونی ھێرشە تیرۆریستییەکان، تەقینەوەکان و نائەمنی.
* پێکھێنانی حکوومەت و بەڕێوەبردنی چەندین ھەڵبژاردن.
* کشانەوەی ھێزە چەکدارەکانی ئەمریکا لە عێراق.
* گەڕانەوەی عێراق بۆ ناو کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی.
* بەرزبوونەوەی ئاستی بەرھەمھینانی نەوت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

شەڕی عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا
پۆل:شەڕەکانی ئیسپانیا
پۆل:شەڕەکانی پۆڵەندا
پۆل:شەڕەکانی دانمارک
پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن
پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:شەڕەکانی نیووزیلاند
پۆل:شەڕەکانی ھۆڵەندا
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٣
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٤
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٥
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٦
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٧
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٨
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٩
پۆل:عێراق لە ٢٠١٠
پۆل:عێراق لە ٢٠١١
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٣
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٤
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٥
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٦
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٧
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٨
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠٩
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٠
پۆل:ململانێکانی ٢٠١١
پۆل:مێژووی ھاوچەرخی عێراق
پۆل:ئەو شەڕانەی کە ئەرمینیای تێدابوو
پۆل:مێژووی باشووری کوردستان
پۆل:شەڕەکانی نیوزیلاند