open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سراجەددین ئۆشی

**سراجەددین ئەبوو محەممەد عەلی کوڕی عوسمان کوڕی محەممەد تەیمی ئۆشی فەرغانی** (بە عەرەبی: سِرَاج الدِّین ڕَبُو مُحَمَّد عَلِیّ بْن عُپْمَان بْن مُحَمَّد التَّیْمِیّ الڕُوشِیّ الفَرغَانِیّ) ناسراو بە **سراجەدین ئۆشی**، یەکێکە لە زانا و فەقیھە دیارەکانی مەزھەبی حەنەفی و خواناسێکی گەورەی ڕێبازی ماتوریدی بوو. ئەو لە سەدەی شەشەمی کۆچی (سەدەی دوازدەیەمی زایینی) ژیاوە.

## ژیان و پەروەردە
سراجەدین ئۆشی لە شاری ئۆش لە دۆڵی فەرغانە لەدایک بووە، کە ئەمڕۆ دەکەوێتە سنووری وڵاتی قرغیزستان. ئەو ناوچەیە لە سەردەمی ئەودا بەشێک بوو لە دەسەڵاتی دەوڵەتی قەرەخانی و یەکێک بوو لە ناوەندە گەورەکانی زانست و ڕۆشنبیریی ئیسلامی لە ئاسیای ناوەڕاست.

ئۆشی لە ژینگەیەکی زانستیدا گەورە بوو کە ڕێبازی فیقھی حەنەفی و عەقیدەی ماتوریدی تێیدا باڵادەست بوو. ئەو لەلای زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و لە زانستەکانی فیقھـ، عەقیدە، حەدیس و زمانی عەرەبیدا شارەزاییەکی قووڵی بەدەستھێناوە.

## کار و بەرھەمەکان
سراجەدین ئۆشی چەندین بەرھەمی نووسیوە، بەڵام دیارترین و گرنگترینیان قەسیدەی *بەدئولئەمالی*یە.

### قەسیدەی بەدئولئەمالی
*بەدئولئەمالی* (بە عەرەبی: بَدْء الأمالي)، کە بە "قەسیدەی ئەمالی" یان "قەسیدەی یقول العبد"یش ناسراوە، شیعرێکی عەقیدەیی کورتە کە لە نزیکەی ٦٦ دێڕ پێکدێت. ناوی کتێبەکە بە واتای "دەستپێکی ئیملاکان" یان "سەرەتای ھیواکان" دێت. ئۆشی ئەم قەسیدەیەی بە شێوازێکی سادە و ڕەوان نووسیوە بۆ ئەوەی بنەما سەرەکییەکانی عەقیدەی ماتوریدی بە ئاسانی لەلایەن قوتابیانەوە لەبەر بکرێت.

قەسیدەکە بە دێڕی"يقولُ العبدُ في بدءِ الأمالي... لتوحيدٍ بنظمٍ كالآلئ" ("بەندە لە سەرەتای ئیملاکاندا دەڵێت... بۆ یەکتاپەرستی بە شیعرێک وەک مرواری") دەست پێدەکات.

بەھۆی گرنگی و سادەییەکەیەوە، ئەم قەسیدەیە بووەتە یەکێک لە دەقە بنەڕەتییەکانی عەقیدەی ماتوریدی و لە زۆربەی مەدرەسە و ناوەندە زانستییەکانی جیھانی ئیسلامیدا خوێندراوە. دەیان زانای گەورە شرۆڤە (شەرح) و لێکدانەوەیان بۆ نووسیوە، لەوانە:
* مولا عەلی قاری
* ئۆشی خۆی شرۆڤەیەکی بۆ نووسیوە بە ناوی .
* ئەحمەد کوڕی حەسەن ئەلبەیعەلوونی

### بەرھەمەکانی تر
 **غورەرولئەخبار و دورەرولئەشعار** (غرر الأخبار ودرر الأشعار): کۆکراوەیەکی هەڵبژاردە لە ١٠٠٠ حەدیسی پێغەمبەر محەممەد کە بە شێوەیەکی کورت و پوخت ڕێکخراون. 

 **نصاب الأخبار لتذکرة الأخیار** (نصاب الأخبار لتذکرة الأخیار) * **مجموع الفتاوی** (کۆکراوەی فەتواکان)

## میرات
سراجەدین ئۆشی بەھۆی خزمەتە گەورەکەی لە ڕێگەی قەسیدەی *بەدئولئەمالی*یەوە، وەک یەکێک لە گرنگترین زانایانی قوتابخانەی ماتوریدی لە مێژوودا دەناسرێت. کارەکەی بووەتە بناغەیەک بۆ فێرکردنی عەقیدەی ئیسلامی بەپێی تێگەیشتنی ئەھلی سوننە لەسەر ڕێچکەی ئەبوو مەنسووری ماتوریدی و تا ئەمڕۆش لەلایەن زانایان و قوتابیانی زانستە شەرعییەکانەوە گرنگییەکی زۆری پێدەدرێت.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و عەرەبی و سەرچاوەی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنەفی
پۆل:زانایانی ماتوریدی
پۆل:شاعیرانی زمانی عەرەبی
پۆل:مردووانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:خەڵکی دۆڵی فەرغانە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:مردووانی ١١٧٩
پۆل:مردووانی ١١٨٠
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:ماتوریدییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:شەرعزانانی سوننە
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
سوپای ناوەندی (تورکیا)

**سوپای ناوەندی** (تورکی مۆدێرن: *Merkez Ordusu*) یەکێک بوو لە سوپای مەیدانی سوپای ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورە لە کاتی شەڕی سەربەخۆییی تورکیا. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢٠ چاڵاکبوو و لە ٢٨ی شوباتی ١٩٢٢ ناچاڵاک بووە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٢٠ کۆمەڵێک یۆنانیی پۆنتیک ھێرشیان دەکردە سەر گوند و کێڵگە مسوڵمانەکان بەدرێژاییی کەنارەکانی دەریای ڕەشی تورکیا. بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەمە، سوپای ناوەندی دامەزرا، بە فەرماندەییی ژەنەڕاڵ نورەددین پاشا، لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٢٠، کە بارەگاکەی لە ئاماسیا بوو. سوپاکە سەرەتا ھێزی نزیکەی ١٠ ھەزار پیاوی ھەبوو کە لەم یەکانەدا ڕێکخراو بوون:

* فیرقەی پێنجەمی قەوقاز
* فیرقەی ١٥
* فیرقەی ١٤ی سوارە، کە پێکھاتووە لە:
** لیوای ٢٧ی سوارە
** لیوای ٢٨ی سوارە
* لیوای ١٣ی سەربەخۆی سوارە
* سێ یەکەی میلیشیای بە قەبارە.

فیرقەی ٥ی قەوقاز و فیرقەی ١٥ پێشتر بەشێک بوون لە فەیلەقی سێیەمی سوپای عوسمانی.

نورەددین بەرپرسیارێتیی ناوچەکەی پێدرا لە سینۆپ ڕۆژئاوا تا ترابزۆن بەدرێژاییی کەنارەکانی دەریای ڕەش، و لە ناوخۆدا تا چۆروم و ئاماسیا و سێواس. دەسەڵاتی نزیکەی بێ سنووری پێدرا بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان. لە سەرەتاوە ناوبانگێکی تووندی ھەبوو، لە سەرەتای شوباتی ساڵی ١٩٢١ دەستی پێکرد و وای لە پیاوەکانی کرد ھاوڵاتیانی مەدەنیی یۆنانیی پۆنتیک بکوژن و برینداریان بکەن و ماڵەکانیان بسوتێنن. لە ١٢ی حوزەیران فەرمانی گواستنەوەی ھەموو یۆنانییەکان لە کەناراوەکانەوە بۆ ناوخۆ دەرچوو، لە ١٦ی حوزەیران سوپای ناوەندی ئاگادارکرایەوە. ھەروەھا نورەددین سەرکردایەتیی ٣٠٠٠ سوارەی کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڕاپەڕینی قۆچگریی کورد. یاخیبوونەکە تا ٢٤ی نیسان وەستێنرا.

لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٢١ ھەر سێ فیرقەکە گواسترانەوە بۆ فەرماندەییی بەرەی ڕۆژئاوا؛ لە شوێنی ئەوان، سوپای ناوەندی دوو فیرقەی نوێی وەرگرت، ١٠ی لە سامسون و ١٦ لە ئاماسیا. لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، نورەددین یەکە بە ئەزموونەکانی زیاتری لەدەستدا بۆ فەرماندەییی بەرەی ڕۆژئاوا، لە ھەمان کاتدا لە بەرامبەردا پێکھاتەی نوێ و تاقینەکراوی وەرگرت. سەرەڕای ئەوەش، ڕاپەڕینەکان لە بنەڕەتدا لە پاییزی ساڵی ١٩٢١ سەرکوتکران.

نورەددین لە 3 یان ٨ی تشرینی دووەمی ئەو ساڵەدا لەلایەن ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورەوە لە فەرماندەیی دوورخرایەوە و وەبیریھێنایەوە کە ڕووبەڕووی دادگاییکردنەوە بێتەوە بەھۆی تاکتیکە تووندەکانی لە کۆتاییھێنان بە ڕاپەڕینی قۆچگری. لە لایەن مستەفا کەمال ئاتاتورکەوە چاوپۆشکراوە و پارێزراوە لە دادگاییکردن. جێگرەوەی نورەددین وەک فەرماندەی سوپای ناوەندی ژەنەڕاڵ کازم قەرەبەکر بوو.

حکوومەتی تورکیا لە ٢٨ی شوباتی ١٩٢٢ سوپای ناوەندیی ناچاڵاک کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئاماسیا
پۆل:مێژووی تورکیا
پۆل:مێژووی سەربازیی تورکیا
پۆل:تورکیا لە دەیەی ١٩٢٠
پۆل:دەیەی ١٩٢٠
سەیوان بارزانی

**سەیوان بارزانی** (١٣ی شوباتی ١٩٧٢، ھەولێر). دیپلۆماتکار و ئەکادیمی کورد، و باڵیۆزی پێشووی کۆماری عێراق لە ئیتاڵیا، ماڵتا و سان مارینۆ، ھۆڵەندا. برا بچووکی لیوا سیروان بارزانییە.

## بڕوانامەی ئەکادیمی
* بڕوانامەی زانکۆیی لە یاسا لە زانکۆی ئۆرلینز (فەڕەنسا) لە ساڵی ١٩٩٥.
* ١٩٩٨: بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستە سیاسییەکان.
* ١٩٩٩–٢٠٠١: بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستە سیاسییەکان - پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان و دیپلۆماسی لە زانکۆی پاریسی یەکەم پانتێۆن-سۆربۆن.
* ٢٠٠١–٢٠٠٢: بڕوانامەی ماستەر لە زانستە سیاسییەکان - دامەزراوە سیاسییەکان و سیاسەتی گشتی لە زانکۆی پاریسی یەکەم پانتێۆن-سۆربۆن.
* ٢٠٠٦: دکتۆرا لە زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی پاریسی یەکەم - سۆربۆن (بە پلەی شەرەف).

## پیشە
* ڕێکخەری فەرمانگەی پەیوەندییە گشتییەکان - ھەولێر، ١٩٩٢.
* نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان لە ئەورووپا، ١٩٩٧.
* نوێنەری ھەرێمی کوردستان لە فەڕەنسا، ١٩٩٨–٢٠٠٩.
* باڵیۆزی وەزارەتی دەرەوە لە بەغدا، ٢٠٠٩.
* باڵیۆزی مفەوەزی کۆماری عێراق لە ئیتاڵیا، ٢٠١٠–٢٠١٥.
* باڵیۆزی نادانیشتووی مفەوەزی کۆماری عێراق لە ماڵتا، ٢٠١١.
* باڵیۆزی نادانیشتووی مفەوەزی و دەسەڵاتی کۆماری عێراق لە سان مارینۆ، ٢٠١٢.
* کۆمیساری گشتی عێراق بۆ پێشانگای میلانۆ، ساڵی ٢٠١٥.
* نوێنەری ھەمیشەیی کۆماری عێراق لە ڕێکخراوی FAO - ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان و دەزگاکانی تری نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕۆما، ٢٠١٤.
* ئەندامی مەکتەبی دەستەی بەڕێوەبەری بەرنامەی خۆراکی جیھانیی، بە نوێنەرایەتی وڵاتانی ئەندامی لیستی بی، ٢٠١١.
* باڵیۆزی مفەوەزی کۆماری عێراق لە شانشینی ھۆڵەندا، ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:زیندووان
کەمپەکانی گرتنی نازییەکان

وێنۆک
ئەڵمانیای نازی **کەمپی گرتنی** یان **دۆلاگ** (بە ئەڵمانی: *Konzentrationslager* یان KZ) لە ھەموو ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی دامەزراند. یەکەم کەمپی کۆکردنەوەی نازییەکان لە ئەڵمانیا دوای ئاگرکەوتنەوەکەی ڕیشستاگ لە ساڵی ١٩٣٣ زۆر فراوان کرا و مەبەست لێی ڕاگرتنی زیندانیانی سیاسی و نەیارانی ڕژێم بوو. ئەم زاراوەیە لە کەمپی کۆکردنەوەی بەریتانیا وەرگیراوە کە لە کاتی جەنگی دووەمی ئینگلیز و بۆرەکاندا دامەزران.

ژمارەی کەمپەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٣٩ و ١٩٤٢ چوار ھێندە زیادی کردووە بۆ ٣٠٠ یان زیاتر، کە کرێکارانی کۆیلە لە ھەموو ئەورووپا، جوولەکەکان، زیندانییە سیاسییەکان، تاوانباران،ھاوڕەگەزبازان، دۆم، نەخۆشە دەروونییەکان، کەمئەندامان و ئەوانی دیکە زیندانی دەکران، زۆربەیان بەبێ ھیچ پرۆسەیەکی یاسایی. کەمپەکانی *گرتن* (کە لەم بابەتەدا ئاماژەی پێکراوە) لەلایەن زانایانی ھۆلۆکۆستەوە جیا دەکرێنەوە لە ''کەمپەکانی لەناوبردن'' کە لەلایەن نازییەکانەوە دامەزراون بۆ ئەنجامدانی کوشتنی بەکۆمەڵ لەسەر ئاستی پیشەسازی لە دانیشتووانی گێتۆ جوو بە پلەی یەکەم و دانیشتووانی کەمپەکانی گرتن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
باجی گومرگی

**باجی گومرگی** ئەو باجەیە کە بەسەر ئەو کاڵایانە دەسەپێنرێت کە لەلایەن وڵاتێکەوە لە وڵاتێکی دیکەوە ھاوردە دەکرێن. زۆرێک لە وڵاتان باجی گومرگی بەکاردەھێنن بۆ پاراستنی پیشەسازییەکانیان لە کێبڕکێی دەرەکی. باجەکە بە بەرزکردنەوەی نرخی کاڵا ھاوردەکراوەکان پارێزگاری لێدەکات. بەم شێوەیە باجەکە ھانی کۆمپانیا ناوخۆیییەکان دەدات بۆ زیادکردنی بەرھەمھێنانیان و بەکارھێنەرانیش ناچارن نرخێکی زیاتر بدەن ئەگەر کاڵای ھاوردەکراویان بوێت. باجی گومرگی لەسەر ھەناردەکردن ھەندێک جار لە ھەندێک وڵاتدا بۆ زیادکردنی داھاتی حکوومەت بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا وڵاتێک دەتوانێت باج بەکاربھێنێت بۆ کاریگەریکردن یان ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سیاسەتی ئابووری یان سیاسی ھەندێک وڵاتی تر.
وێنۆک|273x273پیکسڵ|نمونەی وێنەی باجی گومرگی بە ھێڵی سوورەوە
وڵاتان بە شێوازی جیاواز باج دادەنێن. ڕەنگە ھەندێک وڵات ڕێککەوتنی بازرگانییان ھەبێت کە بڕگەی مامەڵەی ئیمتیازات بۆ ھەندێک وڵات لەخۆبگرێت، کە بەپێی ئەو بڕگەیە کەمترین ڕێژەی باجی ئاسایی لە وڵاتەکەیاندا بەسەر ھەموو ئەو وڵاتانەدا سەپێنراوە کە ڕێککەوتنەکەیان واژوو کردووە. ڕەنگە باجی ئیمتیازاتی تایبەت کە بەزۆری کەمترە لە باجی ئیمتیازاتی گشتی، بۆ ھاندانی ھاوردەکردن لە وڵاتانی کەم پێشکەوتووەوە بسەپێندرێت. ئەو وڵاتانەی یەکێتیی گومرگی پێکدەھێنن، باج لە بازرگانی نێوان خۆیاندا لادەبەن، ھەروەھا لەوانەیە باجێکی گومرگی ھاوبەشیان ھەبێت کە بازرگانی لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا بگرێتەوە کە ئەندامی یەکێتیی گومرگی نین. بازاڕی ھاوبەش ھەمان سیاسەتی گومرگی ھەیە وەک یەکێتیی گومرگی، بەڵام ھاوکاری زیاتر لە نێوان ئەندامەکاندا دابین دەکات. وڵاتانی ناوچەی بازرگانی ئازاد باجی گومرگی بەسەر بازرگانی نێوانیاندا دەسەپێنن، بەڵام ھەر وڵاتێک دەتوانێت ئەو باجە گومرگییەی کە خۆی دەیەوێت بەسەر ئەو کەسانەی کە ئەندام نین بسەپێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابوورناسیی نێونەتەوەیی
ھاوپەیمانیی شنگال

**سەرکردایەتیی ئێزیدییەکان بۆ ڕزگارکردنی شنگال** یان **ھاوپەیمانیی شەنگال** فەرماندەیی ھاوبەش بوو لە سەرەتادا سێ میلیشیای ئێزیدی لەنێویاندا یەکینەکانی بەرخۆدانی شەنگال (یەبەشە) و یەکینەکانی ژنانی ئێزیدی (یەژە). بە پاڵپشتی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە).

ھاوپەیمانییەکە لە سەرەتادا لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٥، دوای کۆمەڵکوژیی شەنگال لە ئابی ٢٠١٤، و ھێزی پاراستنی ئێزیدخان (ھەپەشە)ی لەخۆگرتبوو، کە لە ڕاستیدا گەورەترین دەستەی چەکدارانی دابینکردبوو (ئیدیعای لەکاتی ئۆپەراسیۆندا ٥ ھەزار کەسیان  مەزەندە کرد کە نزیکەی ٤٠٠ ژنیان تێدابوو). بەڵام ھێزی پاراستنی ئێزیدخان لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٧ بەھۆی ناکۆکی ئایدیۆلۆژی لەگەڵ باقی میلیشیاکانی پاڵپشتی پەکەکە ھاوپەیمانێتیەکەی جێھێشت.  ئامانجی ھاوپەیمانییەکە دامەزراندنی کۆنفیدڕاڵی دیموکراسییە لە ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری ئێزیدییە لە شنگال.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
پۆل:یەکە سەربازییەکان و پێکھاتەکانی عێراق
پارچکان (خێڵ)

وێنۆک|ھۆزە کوردەکان لەسەر نەخشەی کوردستانی گەورە، کە تیایدا ھۆزی پارچکانیش دەردەکەوێت|312x312پیکسڵ
**پارچکان**، **پارچیکان** () ھۆزێکی کوردە کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە پارێزگای خارپێت لە تورکیا نیشتەجێین. ژمارەی ئەم ھۆزە نزیکەی ٢٠ ھەزار ئەندامە. و زۆرینەیان مسوڵمانی سوننەن. ھۆزەکە کۆچەریی ترانزۆمێنتە.

## مێژوو
ھۆزەکە لە دەورووبەری ئازەربایجان و ئێران ژیاون پێش ئەوەی بەرەو ڕۆژئاوا کۆچ بکەن دوای لەشکرکێشیی مەغۆلەکان و لە دەورووبەری باسکیل نیشتەجێ بوون کە لە سەردەمی حکومڕانی ئاق قۆیونلۆ و ئێرانی سەفەوی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا چوونە ژێر ناوی *ھەرسین.*

لە سەدەی حەڤدەھەمدا، *ھەرسینی* بە چڕی دانیشتووانی ھۆزە کوردەکان بوون، لەوانە پارچیکان بەڵام ھۆزەکانی زەیڤە و ھەردیش. بەھۆی زۆریی باج لە ئەیالەتی دیاربەکر ھارپوت، ھەندێک لە ئەندامانی ھۆزەکە بڵاوبوونەوە بۆ ناوچەکانی دەورووبەر. جگە لەوەش ھەندێک لە ئەندامانی ھۆزەکە بە زۆر لە شوێنە جیاوازەکانی ئەنادۆڵ نیشتەجێ کران.

بەپێی وتەی سەرۆکی ھۆزەکە دوڕسن دێمێز، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٢٤٥دا بە فەرمانێک، بانی سارچیچەکی لە قەزای ئەگین ڕادەستی ھۆزەکەی کردووە، ڕێگەی بە ھۆزەکە داوە ئەو زەوییە بۆ شوانکاری کۆچەری بەکاربھێنێت. لە ساڵی ٢٠١٩دا ئەو خێڵە پاڵیان بە دانپێدانانی دەوڵەتەوە گرت بۆ ئەوەی بانەکە بکرێتە خاکی پارچکان.

لە ساڵی ١٩٢١دا ھۆزەکە پشتیوانیی خۆی بۆ ڕاپەڕینی قۆچگری دەربڕی دوای ئەوەی نووری دێرسیمی بۆ پشتیوانی لە ھۆزەکە نزیک بووەوە. لەگەڵ پەرەسەندنی یاخیبوونەکە، دواجار کوردەکانی پارچکان بەشدارییان کرد. ھەروەھا سەرکردەکانی ھۆزەکان پشتگیرییان لە ڕیفراندۆمی دەستووریی تورکیای ساڵی ٢٠١٠ کرد کە لەلایەن ئاکپارتییەوە پێشکەشکرا.

## جوگرافیا
چەپ|بێچوارچێوە|413x413پیکسڵ
ھۆزی پارچکان لەم شارۆچکە و گوندانەدا دەژین:

### لە پارێزگای خارپێت

* ئاکچاکەلە، ناحیەی ناوەندی
* گوندی ئەڵادیکمە، باسکیل
* گوندی ئاڵاتەرڵا، قەزای ناوەندی
* گوندی ئاڵتنکورەک، کەبان
* گوندی بوڵوتڵو، ناحیەی ناوەندی
* گوندی چاڵیجا، قەزای ناوەندی
* گوندی چاڤشلو، باسکیل
* گوندی دەمیرلیباخچە، باسکیل
* گوندی دوغونتەپە، باسکیل
* گوندی ئەسکیکۆی، باسکیل
* گوندی گۆزپنار، قەزای ناوەندی
* گوندی گونباغی، کەبان
* گوندی ھەبیبوشاغی، باسکیل
* گوندی ھارابەکاییش، باسکیل
* گوندی ئیشکیۆلۆ، ناحیەی ناوەندی
* گوندی قەرەعەلی، باسکیل
* گوندی قەرەعەلی، ناحیەی ناوەندی
* گوندی قەرەگێدیک، باسکیل
* گوندی کۆچارمانی، ناحیەی ناوەندی
* گوندی کۆپاروشاغی، ناحیەی ناوەندی
* گوندی کورشونکایا، کەبان
* گوندی کوتڵوگون، باسکیل
* گوندی مێیدانچک، باسکیل
* گوندی ئۆرتاچاڵی، ناحیەی ناوەندی
* گوندی ساکاباشی، ناحیەی ناوەندی
* گوندی شاھاپڵی، باسکیل
* گوندی سارتاش، باسکیل
* گوندی تاشکێسەن، کەبان
* گوندی تاتڵیپایام، باسکیل
* گوندی تۆپلوشاغی، باسکیل
* گوندی یەڵندامڵار، قەزای ناوەندی
* گوندی یۆلچاتی، ناحیەی ناوەندی

### شوێنی نیشتەجێبوونەکانی تر

* گوندی پارچکان (پێشتر ناوی بۆزبووروون بوو)، ئارگڤان، پارێزگای مەلەدی.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ھۆزەکانی کورد
پۆل:ھۆزە کوردەکانی کۆن
پۆل:ھۆزەکانی ئاسیا
پۆل:ھۆز
پۆل:کورد
پۆل:کوردانی باکووری کوردستان
کەمپی بەندکردن

[چەپ|وێنۆک|کرێکارە کۆیلە [جوولەکەکان لە کەمپی بوچنڤاڵد لە نزیک وایمار وێنەیان گیراوە دوای ئازادکردنیان لەلایەن ھاوپەیمانانەوە لە ١٦ی نیسانی ١٩٤٥. ئیلی ڤیزل لە ڕیزی دووەم لە خوارەوە دەبینرێت، ژمارە حەوت لە لای چەپەوە.]]
کەمپی بەندکردن ئەو شوێنانەن کە بۆ دەستبەسەرکردنی نەیارانی سیاسی، ئەندامانی ھەندێک نەتەوە، یان ئەو کەسانە دیاریکراون کە باوەڕێکی ئایدیۆلۆژی جیاوازیان ھەیە لە باوەڕی ئەو کەسەی کە دەستی باڵای ھەیە. کەمپە نازییەکان لەناو ئەڵمانیادا دامەزران دوای ماوەیەکی کەم لە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی نازییەکان لەوێ بە ئامانجی دەستگیرکردنی نەیارانی ڕژێم بۆ شکاندنی دەسەڵاتیان و لە زۆر حاڵەتدا بۆ لەناوبردنی جەستەیی. مەبەست لە دامەزراندنی ئەم کەمپانە یان ڕاگرتنی گیراوەکانە بە مەبەستی لەناوبردن یان لە ژێر خراپترین بارودۆخی ژیاندا بخرێنە ژێر کاری قورسەوە. ئەو کەمپانە بەکاردەھێنرێن بۆ دەستبەسەرکردنی ھەڕەمەکی ئەو ھاووڵاتییە مەدەنیانەی کە بڕیارە دەستگیربکرێن بەبێ ئەوەی بە کەناڵە دادوەرییە ئاساییەکاندا تێپەڕن، وەک ئەوەی لە کەمپەکانی بەندکردنی نازییەکان لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا ڕوویدا. نازییەکان جوولەکەکان، ھاوڕەگەزبازان، کۆمۆنیستەکان، سلاڤەکان و کەسانی دیکەیان فڕێدایە ناو کەمپەکانەوە لە سەرانسەری ئەوروپا بەبێ ئەوەی لێکۆڵینەوە بکەن کە ئایا تاوانێکیان ئەنجامداوە یان تاوانێک کە دەبێت یاسایان لەسەر بسەپێندرێت.دەستەواژەی «کەمپەکانی بەندکردن» بۆ ئاماژەکردن بەو شوێنانە بەکارناھێنرێت کە بۆ بەندکردنی ئەندامانی ھێزە چەکدارەکان؛ بەڵکو ئەم زاراوەیە تەنھا بۆ خەڵکی مەدەنی بەکاردێت. یەکەم کەس کە ئەم زاراوەیەیان بەکارھێنا ئینگلیزەکان بوون لە جەنگی جیھانیی دووەمی نێوان بەریتانیا و شۆڕشگێڕانی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی لە باشووری ئەفریقا. ئینگلیزەکان خەڵکی سڤیلیان لە باشووری ئەفریقا دەستگیرکرد و فڕێیان دەدایە کەمپەکانی بەندکردن. دەیان ھەزار کەسیان بەھۆی بەدخۆراکی و خراپی باری گوزەران گیانیان لەدەستداوە. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر خەڵکیان لە ڕووبەرێکی بچووکی زەویدا کۆکردەوە، کە پێی دەگوترا کەمپەکانی سەرنجدان.دیارترین و بەناوبانگترین کەمپەکانی بەندکردنی نازییەکان بریتین لە: داخاو، بوچنڤاڵد، ئاوشڤیتز، بێرگن، بێلسن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەحمەد خومەینی

**ئەحمەد خومەینی** (١٤ی ئازاری ١٩٤٦ – ١٧ی ئازاری ١٩٩٥)، سیاسەتمەدارێکی ئێرانی و کوڕی بچووکی ڕووحوڵڵا خومەینی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی ئێران بوو، و باوکی حەسەن خومەینی بوو. پێش شۆڕشی ئێران و لە کاتی شۆڕشی ئێران دەستە ڕاستی باوکی بووە. چەندین پۆستی بڕیاردانی ھەبووە. ھاوسەرگیری لەگەڵ فاتیمە ئەلتەباتەبایی کچی سەفییە، خوشکی مووسا سەدر دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:خەڵکی قوم
مستەفا خومەینی

**سەید مستەفا خومەینی** (١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٠ – ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧) پیاوێکی ئایینی شیعەی ئێران و کوڕی ڕێبەر ڕووحوڵڵا خومەینی بوو. پێش شۆڕشی ئیسلامیی کۆچی دوایی کردووە.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە

لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٠ لە شاری قوم لەدایکبووە. کوڕە گەورەکەی ئایەتوڵڵا خومەینی و خەدیجە سەقەفی کچی پیاوێکی ئایینی سەید حاج میرزا تارانی بوو. دەرچووی ناوەندی مەدرەسەی قوم بووە.

## چالاکییەکان

مستەفا خومەینی بەشداری لە بزووتنەوەی باوکیدا کردووە. دوای ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦٣ ھەروەھا دوای دەربەدەری باوکی دەستگیر و زیندانی کرا. لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٦٥ پەیوەندی بە باوکییەوە کرد لە شاری بورسای تورکیا و لەوێ لە دەربەدەریدا بوو. پاشان لە تشرینی یەکەمی ١٩٦٥ لەگەڵ خێزانەکەی لە نەجەف لە عێراق ژیاوە. لەوێ پەیوەندی لەگەڵ حەسەن شیرازی چالاکوانی شیعەی عێراقی ھەبووە. مستەفا و ئەحمەدی برای بوونە بەشێک لە بزووتنەوەی ژێرزەمینیی خومەینی. ھەروەھا ئەم گرووپە محەممەد بەھەشتی و مورتەزا موتەھەری لەخۆگرتبوو. لە ساڵی ١٩٧٠ خومەینی داوای لە حەسەن شیرازی کرد کە لە زیندان ئازاد کرابوو، بچێتە لوبنان بۆ دۆزینەوەی لایەنگرانی تاکەکەسی و دامەزراوەیی. شیرازی تا ساڵی ١٩٧٤ ئەم چالاکییەی لە لوبنان ئەنجامدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٧
زەھرا خومەینی

**زەھرا مستەفەوی خومەینی** (١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠) سیاسەتمەدارێکی ئێرانییە و کچی ڕووحوڵڵا خومەینی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی ئێرانە. مامۆستایە لە زانکۆی تاران، خاوەنی دکتۆرایە لە فەلسەفە، و ئەمینداری گشتی کۆمەڵەی ژنانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە، حیزبێک کە داکۆکی لە بەشداری ژنان لە ژیانی سیاسی لە کۆماری ئیسلامیدا دەکات. و ئەمینداری گشتی یەکێتیی ڕێکخراوە ناحکومییەکانە بۆ پشتیووانی لە مافەکانی فەلەستین، و سەرۆکی کۆمەڵەی بەرگریی لە گەلی فەلەستینە. نازناوی «دیارترین کچ»ی خومەینی لێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:زیندووان
مورتەزا موتەھەری

[چەپ|وێنۆک|مورتەزا موتەھەری لەگەڵ [ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕووحوڵڵا خومەینیدا دەچێتە خوارەوە لەکاتی گەڕانەوەی لە پاریس.]]**مورتەزا موتەھەری** (١٩١٩–١٩٧٩) زانای ئایینی و فەیلەسوف و بیرمەند و نووسەری شیعەی ئێرانی بووە. ئەندامی دامەزرێنەری ئەنجومەنی شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران لە ڕۆژانی کۆتایی ڕووخانی ڕژیمی شا و یەکێک لە تیۆریستەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بوو. یەکێکە لە خوێندکارە دیارەکانی شرۆڤەکار و فەیلەسوفی ئیسلامی محەممەد حوسێن تەباتەبایی و ڕووحوڵڵا خومەینی. خاوەنی تۆڕێکی فراوانی بەرھەمە ئیسلامییە بناژۆخوازەکان و عەقیدەیی و فەلسەفییەکانە. یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی خستنەڕووی فێرکارییەکانی ئیسلام و شیعەگەرییە بە زاراوەیەکی سادە و ڕوون و دەستڕاگەیشتن بۆ نەوەی سەرھەڵداو لەو سەردەمەدا. خاوەنی چەندین بڵاوکراوەیە لە لقە جیاجیاکانی زانستە ئیسلامییەکان، کە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانە جۆراوجۆرەکان. ئەو بە یەکێک لە سەرکردە کاریگەرەکانی شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران دادەنرێت. ھاودامەزرێنەرانی حوسێنییە ئیرشاد بوو، و یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکانی بڵاوکردنەوەی زانستی ئیسلامیی پێش شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران. و کۆمەڵەی ڕۆحانییە شەڕکەرەکان (کۆمەڵەی ڕۆحانیت موباریز) دوای شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران، وەک سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش دەستنیشان کرا. حکوومەتی ئێران ڕۆژی شەھیدبوونی کردە ڕۆژی مامۆستا لە ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
خەدیجە سەقەفی

**خەدیجە سەقەفی** ()  (١٩١٥\١٩١٦ – ٢١ی ئازاری ٢٠٠٩) ھاوسەری ڕووحوڵڵا خومەینی ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩. بە دایکی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران ناسراوە. 

## مردن
خەدیجە سەقەفی لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٩ لە تاران دوای نەخۆشییەکی درێژخایەن لە تەمەنی ٩٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ھەزاران کەس بەشدارییان لە مەراسیمی پرسەکەیدا کرد، لەوانە ئایەتوڵڵا خامنەیی، ڕێبەری ئێران و مەحموود ئەحمەدی نەژاد سەرۆک کۆماری ئێران. لە تەنیشت ھاوسەرەکەی لە مەزارگەی ڕووحوڵڵا خومەینی بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
محەممەد بەھەشتی

وێنۆک|محەممەد بەھەشتی لە لای ڕاست لە کاتی دەستبەکاربوونی ڕەییس بەنی سەدر
**سەید محەممەد بەھەشتی** (٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٨ – ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨١) پیاوێکی ئایینی و سیاسەتمەداری شیعەی ئێران بووە. خاوەنی دکتۆرایە لە فەلسەفە لە زانکۆی تاران. یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی حیزبی کۆماری ئیسلامی و سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری و سەرۆکی ئەنجومەنی شۆڕشی ئیسلامیی و سەرۆکی مەجلیسی خوبەرا. لەدوای ئایەتوڵڵا خومەینی دووھەمین کەسایەتی بەھێزی شۆڕش بوو لەو کاتەدا. زمانی ئینگلیزی، ئەڵمانی و عەرەبی شارەزا بووە و ڕۆڵی گەورەی لە ئامادەکردنی دەستووری ئێراندا ھەبووە.
لە تەقینەوەکەدا کە بارەگای حیزبی کۆماری وێران کرد، لەگەڵ حەفتا و دوو ئەندام و سەرکردەی شۆڕش تیرۆر کرا. ئیمام خومەینی ماتەمینی گشتی لە ئێران ڕاگەیاند، و بەیاننامەیەکیشی بە «ئوممەتێک لە یەک پیاودا» وەسف کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:مردووانی ١٩٨١
مەزارگەی ڕووحوڵڵا خومەینی

**مەزارگەی ڕووحوڵڵا خومەینی** گۆڕستانێکە کە گۆڕی ڕووحوڵڵا خومەینی و بەشێک لە ئەندامانی بنەماڵەکەی وەک خەدیجە سەقەفی ھاوسەری و ئەحمەد خومەینی کوڕی دووەمی تێدایە، جگە لە ھەندێک کەسایەتی سیاسی دیار وەک ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی، سەرۆک کۆماری پێشووی ئێران، حەسەن حەبیبی، جێگری سەرۆکی پێشووی ئێران، کەسایەتی دیاری لە شۆڕشیی ئیسلامیدا سادق تەباتەبایی، و سیاسەتوان مەرزیە حەدیدچی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
کۆمەڵەی ژنانی کۆماری ئیسلامیی ئێران

**کۆمەڵەی ژنانی کۆماری ئیسلامیی ئێران** ڕێکخراوێکی ژنانە لە ئێران کە ئامانجی پیشاندانی «فەرھەنگی ئیسلامیی ڕاستەقینە»، پشتیوانی لە «مافی ستەملێکراوان» و ڕووبەڕووبوونەوەی «زلھێزە دەرەکییەکانی» وەک ئیمپریالیزمی کولتووری، ڕەگەزپەرستی و زایۆنیزم، و بەرەوپێشبردنی تواناکانی «زانستی، فیکری و کولتووری» ژنان، مافەکانی ژنان و «زیادکردنی بەشداری ژنان». بە «بەھێزکردنی کۆماری ئیسلامی بە سپۆنسەرکردنی کاندیدەکانی ئەنجومەنی شورا و بەشداریکردن لە کۆنفرانسە نێونەتەوەیییەکان» وەسف کراوە. ئەم کۆمەڵەیە بە **کۆمەڵەی ژنانی کۆماری ئیسلامیی** و **کۆمەڵەی ژنانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانیش** ناسراوە.

لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٨٧ لیژنەیەک بۆ بەرەنگاربوونەوەی «حیجابی خراپ» دامەزرا، کۆبوونەوەیەکی جەماوەری بۆ ئەم مەبەستە بەڕێوەچوو، و لیژنەی لاوەکی دامەزران بۆ ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە لەسەر «دزەکردنی کولتووری ڕۆژاوا» و «رێگاکانی بەرەنگاربوونەوەی بانالیتی کولتووری ڕۆژاوا».

ئەمینداری گشتی کۆمەڵەکە ناوی زەھرا خومەینی کچی ئایەتوڵڵا خومەینی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی ئێرانە. نیدا ئامێری فەرمی چارەگی کۆمەڵەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دەستووری سووریا

ئێستا سووریا بە جاڕنامەی دەستووری ساڵی ٢٠٢٥ بەڕێوەدەبرێت، کە دوای واژووکردنی سەرۆکی کاتی ئەحمەد شەرع لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ڕەشنووسەکەی دەرچووە، بەیاننامەکە ماوەی ڕاگوزەری بە پێنج ساڵ دیاریکردووە و دوای ڕاگرتنی دەستووری ساڵی ٢٠١٢ ھات لە ٢٩ی ١ی ٢٠٢٥، دەستووری ٢٠١٢ دوا وەشانی ھەمیشەیی **یاسایی دەستووری سووریا**، لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٢ دەرچووە و پێنجەمین دەستووری ھەمیشەیی وڵاتەکەیە لە دوای دروستبوونی دەوڵەتی مۆدێرنی سووریا لە ساڵی ١٩٢٠. دەستووری ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن لیژنەیەکەوە ئامادەکرابوو کە بەشار ئەسەد ڕاسپێردرابوو و لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٢دا لە گشتپرسییەکدا پەسەندکرا، ئۆپۆزسیۆنی سووریا لەکاتی ڕاپەڕینی جەماوەریدا کە لە مانگی ئازاری ٢٠١١ دەستیپێکردبوو، داوای بایکۆتی دەستووری کردبوو، گۆڕینی دەستوورەکە دەرئەنجامی «پاکێجێکی چاکسازی» بوو کە بەشار ئەسەد لە بەڵێنێکیدا ھەوڵدان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ڕاپەڕین. پێش دەستووری ئێستا، دەستووری ئەوکات لە سەردەمی دەسەڵاتی حافز ئەسەد لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٣ بە شێوەیەکی ھاوشێوە دەرچووە. لیژنەیەک پێکھێنرا، گشپرسی کرا، دواتر بڵاوکرایەوە. دەستووری ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٢٨ لەلایەن ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراوی دیموکراسییەوە داڕێژراون.

دەستووری ساڵی ٢٠١٢ یەکسانی لە نێوان ھاووڵاتیاندا دیاری دەکات و دان بە فرەچەشنی کولتووری وڵاتدا دەنێت و دەوڵەت پابەند دەکات بە پاراستنی. ئازادی بە «مافێکی پیرۆز» دەزانێت، گەلی سووریا بە «بەشێک لە نەتەوەی عەرەب» دەزانێت، ڕێگە بە فرەیی سیاسی و ئابووری دەدات و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان دیاری دەکات، سەرەڕای سەریەککەوتنی لە کەسایەتی سەرۆکی کۆماردا، وەک ژمارەیەک لە ڕەخنەگران و چالاکانی مافی مرۆڤ باسیان کردووە. ڕەخنەکانی تر بریتین لە دەسەڵاتە فراوانەکانی جێبەجێکردن و یاسادانان و دادوەری کە بە سەرۆک کۆمار دراوە، نەدانی دەسەڵاتی فراوان بە پەرلەمان وەک پێدانی متمانە بە حکوومەت یان پەسەندکردنی دانانی وەزیر و بەرپرسە باڵاکان و سنووردارکردنی یاسادانان بۆ پەرلەمان بە ئامانجی گەیشتن بە ھاوسەنگی دەسەڵاتەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن. جگە لەوەش جێبەجێکردنی ئازادییە گشتییەکان وەک لە دەستووردا ھاتووە بەھەمان شێوە جێگەی گومانە، بەو پێیەی زۆرینەیان لە دەستووری ساڵی ١٩٧٣دا بە بێ ئەوەی ھیچ ئاگادارییەک لە جێبەجێکردنیان دیاریکراون.

## سەرچاوەکان
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئازەربایجان

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئازەربایجان** (بە ئازەربایجانی: *Azərbaycan milli futbol komandası*)، نوێنەرایەتی وڵاتی ئازەربایجان دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئازەربایجان (AFFA) سەرپەرشتی دەکرێت. ئەم ھەڵبژاردەیە دوای سەربەخۆیی ئازەربایجان لە یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزرا.

ھەڵبژاردەکە بە نازناوی "میلی" (Milli)، واتە "تیمی نیشتمانی"، و "تیمی خاکی ئاگر" (Odlar Yurdu komandası) ناسراوە، کە ئاماژەیە بۆ نازناوی مێژوویی وڵاتی ئازەربایجان. تا ئێستا ھەڵبژاردەکە نەیتوانیوە سەرکەوێت بۆ ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورەی وەک جامی جیھانیی فیفا یان جامی نەتەوەکانی ئەورووپا.

## مێژوو
### ساڵانی سەرەتا (١٩٩٢-٢٠٠٠)
وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئازەربایجان ٢٠٠٨
دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت، ھەڵبژاردەی ئازەربایجان یەکەم یاریی نافەرمی خۆی لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢ بەرامبەر جۆرجیا ئەنجام دا. لە ساڵی ١٩٩٤، یەکێتیی تۆپی پێی ئازەربایجان بووە ئەندامی فەرمی لە فیفا و یوفا. یەکەم بەشداریی فەرمییان لە پاڵاوتنەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٩٦ بوو. لەم قۆناغەدا، ھەڵبژاردەکە وەک تیمێکی نوێپێگەیشتوو، ئەنجامەکانی زۆر لاواز بوون و زۆربەی یارییەکانیان بە ئەنجامی گەورە دەدۆڕاند، دیارترینیان دۆڕانی ١٠-٠ بوو بەرامبەر فەڕەنسا.

### سەردەمی ڕاھێنەرە بیانییەکان
لە سەرەتای ٢٠٠٠ەکانەوە، یەکێتیی تۆپی پێی ئازەربایجان دەستی کرد بە ھێنانی ڕاھێنەری بەناوبانگی بیانی بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی ھەڵبژاردەکە. لە ساڵی ٢٠٠٤، ئەفسانەی بەرازیلی، کارلۆس ئەلبێرتۆ تۆرێس، بووە ڕاھێنەر. دوای ئەو، لە ساڵی ٢٠٠٨، ڕاھێنەری ئەڵمانی، بێرتی ڤۆگتس، ئەرکی ڕاھێنەرایەتیی گرتە ئەستۆ و بۆ ماوەی شەش ساڵ بەردەوام بوو. لە سەردەمی ڤۆگتسدا، ھەرچەندە ئەنجامەکان گۆڕانکاریی گەورەیان بەسەردا نەھات، بەڵام ھەڵبژاردەکە لە ڕووی تاکتیکی و ڕێکخستنەوە پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینی.

لە ساڵی ٢٠١٤، ڕۆبێرت پرۆسینێچکی، ئەستێرەی پێشووی کرواتیا، بووە ڕاھێنەر و شێوازێکی یاریکردنی ھێرشبەرانەتری ھێنایە ئاراوە. لە سەردەمی ئەودا، ئازەربایجان چەند ئەنجامێکی بەرچاوی بەدەستھێنا، وەک یەکسانبوون لەگەڵ کرواتیا و بردنەوە لە نەرویج.

لە ساڵانی دواییدا، جیانی دی بیازی، ڕاھێنەری پێشووی ئەلبانیا، ئەرکی ڕاھێنەرایەتی گرتە ئەستۆ و زیاتر گرنگی بە لایەنی بەرگری دەدا.

## یاریگا
ھەڵبژاردەی ئازەربایجان یارییەکانی خۆی لە چەند یاریگایەکدا ئەنجام دەدات، بەڵام یاریگای سەرەکی و نیشتمانیی یانەکە بریتییە لە **[[یاریگای ئۆڵۆمپیی باکوو]]**، کە یەکێکە لە یاریگا مۆدێرنەکانی ئەورووپا و جێگەی نزیکەی ٦٩،٨٧٠ ھاندەر دەبێتەوە. پێشتر، یاریگای کۆماریی تۆفیق بەھرامۆڤ یاریگای سەرەکیی ھەڵبژاردەکە بوو.

## یاریزانەکان
وێنۆک|ڕەشاد سادیقۆڤ یاریزانی خاوەن زۆرترین بەشدارییە لە ھەڵبژاردەی ئازەربایجاندا بە ١١١ یاری.
### زۆرترین بەشداری

*یاریزانە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

### گۆڵکاران

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئازەربایجانی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئازەربایجان
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە ئازەربایجان
نوورەددین پاشا

چەپ|189x189پیکسڵ
**نوورەددین ئیبراھیم پاشا** (؛ ١٨٧٣ – ١٨ی شوباتی ١٩٣٢)، ناسراو بە **نوورەددین ئیبراھیم کۆنیار** لە ساڵی ١٩٣٤، ئەفسەرێکی سەربازیی تورکیا بووە کە لە سوپای عوسمانی لە جەنگی جیھانیی یەکەم و لە سوپای تورکیا لە بەرەی ڕۆژئاوای جەنگی سەربەخۆییی تورکیادا خزمەت دەکات. ناوی **سمێڵدار نورەدین** (). بە یەکێک لە فەرماندە گرنگەکانی شەڕ ناسراوە. فەرمانی بە چەندین کوشتن و کۆمەڵکوژی دەرکردووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بیلاڕووس

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بیلاڕووس** (بە بیلاڕووسی: *Зборная Беларусі па футболе*)، نوێنەرایەتی وڵاتی بیلاڕووس دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی بیلاڕووسەوە سەرپەرشتی دەکرێت. ئەم ھەڵبژاردەیە دوای سەربەخۆیی بیلاڕووس و ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزرا. نازناوی ھەڵبژاردەکە "باڵە سپییەکان" (Белыя крылы)ـە.

تا ئێستا، بیلاڕووس نەیتوانیوە سەرکەوێت بۆ ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورەی وەک جامی جیھانیی فیفا یان جامی نەتەوەکانی ئەورووپا.

## مێژوو
### ساڵانی سەرەتا
ھەڵبژاردەی بیلاڕووس یەکەم یاریی خۆی لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٩٢ بەرامبەر لیتوانیا ئەنجام دا، کە بە یەکسانبوونی ١-١ کۆتایی ھات. لە ساڵی ١٩٩٢ بوونە ئەندامی فیفا و لە ساڵی ١٩٩٣ بوونە ئەندامی یوفا. یەکەم بەشدارییان لە پاڵاوتنەکاندا بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٩٦ بوو. لەو پاڵاوتنانەدا، بیلاڕووس ئەنجامێکی مێژوویی تۆمار کرد کاتێک لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٩٥ بە ئەنجامی ١-٠ لە ھۆڵەندای پاڵپشتی کراوی بردەوە.

باشترین ئەنجامی ھەڵبژاردەکە لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ بوو، کاتێک لە گرووپەکەیاندا پلەی سێیەمیان بەدەستھێنا و تەنھا لە دوای پۆڵەندا و ئوکرایناوە بوون، بەڵام نەیانتوانی بگەنە قۆناغی پلەی ئۆف.

### ساڵانی دواتر و دۆخی ئێستا
لە ساڵانی دواتردا، ئاستی ھەڵبژاردەکە جێگیر نەبوو و زۆربەی کات لە پاڵاوتنەکاندا لە پلەکانی خوارەوەی گرووپەکانیان دەمانەوە. یەکێک لە دیارترین یاریزانەکانی مێژووی بیلاڕووس، ئەلیاکساندر ھلیبە کە بۆ یانەکانی وەک ئارسناڵ و بارسێلۆنا یاری کردووە.

بەھۆی بەشداریکردنی بیلاڕووس لە داگیرکاریی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا، یوفا سزای ھەڵبژاردەکەی داوە. لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە، بیلاڕووس ناچارە یارییەکانی ماڵی خۆی لە یاریگای بێلایەن و بەبێ ئامادەبوونی ھاندەر ئەنجام بدات.

وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بیلاڕووس پێش یاریی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی ٢٠١٤ بەرامبەر ئیسپانیا.

## یاریگا
یاریگای سەرەکی و نیشتمانیی ھەڵبژاردەی بیلاڕووس بریتییە لە **یاریگای دینامۆ (مینسک)** لە پایتەختی وڵات، مینسک. یاریگاکە لە ساڵی ٢٠١٨دا نۆژەن کرایەوە و جێگەی نزیکەی ٢٢،٠٠٠ ھاندەر دەبێتەوە. ھەروەھا ھەڵبژاردەکە یاریی لە یاریگاکانی تری وڵاتەکەشدا کردووە، وەک بۆریسۆڤ ئارێنا.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

*یاریزانە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

### گۆڵکاران

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕووسی، بیلاڕووسی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بیلاڕووس
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە بیلاڕووس
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا** (بە بۆسنی: *Nogometna/Fudbalska reprezentacija Bosne i Hercegovine*)، کە بە نازناوی **ئەژدیھاکان** (Zmajevi) ناسراوە، نوێنەرایەتی وڵاتی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤیناوە سەرپەرشتی دەکرێت.

ھەڵبژاردەکە دوای سەربەخۆیی وڵاتەکە و ھەڵوەشاندنەوەی یوگۆسلاڤیا دامەزرا. گەورەترین دەستکەوتی مێژوویی بریتییە لە سەرکەوتنی بۆ جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ لە بەڕازیل، کە یەکەم و تەنھا بەشداریی بووە لە پاڵەوانێتییەکی گەورەدا.

## مێژوو
### ساڵانی سەرەتا و دوای جەنگ

وێنۆک|وێنەیەکی بەکۆمەڵی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ساڵی ٢٠٠٢، پێش دەستپێکردنی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠٠٤.

دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی بۆسنە، ھەڵبژاردەی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا یەکەم یاریی فەرمیی خۆی لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥ بەرامبەر ئەلبانیا ئەنجام دا. لە ساڵانی سەرەتادا، ھەڵبژاردەکە بەھۆی دۆخی ناجێگیری وڵاتەکەوە، ڕووبەڕووی کێشەی زۆر بووەوە. یەکەم بەشداریی لە پاڵاوتنەکاندا بۆ جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ بوو.

### نەوەی زێڕین و سەرکەوتن بۆ جامی جیھانی
سەرەتای دەرکەوتنی "نەوەی زێڕین"ی ھەڵبژاردەکە بە ھاتنی یاریزانانی وەک ئێدین جێکۆ، میرالیم پیانیچ، زڤیێزدان میسیمۆڤیچ و ئەمیر سپاھیچ دەستی پێکرد. ئەم نەوەیە ئاستی ھەڵبژاردەکەیان بۆ پلەیەکی زۆر بەرزتر برد.

پێш سەرکەوتنە مێژووییەکەیان، بۆسنیا دوو جار لەسەریەک لە گەیشتن بە پاڵەوانێتییە گەورەکان بێبەش بوو، کاتێک لە قۆناغی پلەی ئۆفی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ و جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢دا، لە ھەردوو جارەکەدا بەرامبەر پورتوگال دۆڕا.

لوتکەی سەرکەوتنی ئەم نەوەیە لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ بوو. لەژێر سەرپەرشتیی ڕاھێنەر سەفەت سوشیچ، ھەڵبژاردەکە بە شێوازێکی ھێرشبەریی نایاب یاریی دەکرد و وەک یەکەمی گرووپەکەی، بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا، ڕاستەوخۆ سەرکەوت بۆ جامی جیھانی.

وێنۆک|یاریی خولی نەتەوەکان لە نێوان بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا و پۆڵەندا، لە زێنیکا.

لە جامی جیھانیی ٢٠١٤ لە بەڕازیل، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە یەکەم یاریدا بەرامبەر ئەرژەنتین بە ئەنجامی ٢-١ دۆڕا، کە یەکەم گۆڵی مێژووییان لەلایەن ڤیداد ئیبیشێڤیچەوە تۆمار کرا. دوای دۆڕانێکی مشتومڕاوی بەرامبەر نێجیریا، لە دوا یاریدا بە ئەنجامی ٣-١ لە ئێرانیان بردەوە، کە یەکەم سەرکەوتنیان بوو لە مێژووی جامی جیھانیدا.

## یاریگا
یاریگای سەرەکیی ھەڵبژاردەکە، **یاریگای بیلینۆ پۆلیە**یە لە شاری زێنیکا. ئەم یاریگایە بەوە ناسراوە کە شوێنێکی ترسناکە بۆ ھەڵبژاردە میوانەکان بەھۆی بچووکی و نزیکیی ھاندەران لە یاریگاکە و کەشوھەوا پڕ حەماسەتەکەیەوە. ھەروەھا، یاریگای ئاسیم فەرھاتۆڤیچ ھاسە لە سەرایێڤۆش بۆ ھەندێک یاری بەکارھاتووە.

## ھاندەران
ھاندەرانی ھەڵبژاردەکە بە دڵسۆزی و پەرۆشییەکی زۆرەوە ناسراون. ناسراوترین گرووپی ھاندەرانیان ناوی **BHFanaticos**ە. ئەوان بە شێوەیەکی بەرفراوان گەشت دەکەن بۆ پاڵپشتیکردنی ھەڵبژاردەکەیان لە یارییەکانی دەرەوەی وڵاتدا.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

*یاریزانە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

### گۆڵکاران

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، بۆسنی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
ئادەم ئەفەندی ھەولێری

**ئادەم ئەفەندی ھەولێری**  زانایەکی ئایینیی کوردی سەدەی ھەژدەھەمی خەڵکی شاری ھەولێر بوو کە لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا ژیاوە و گەیشتووەتە پلە باڵا.

## ژیان و کارەکان
ئادەم ئەفەندی دوای ئەوەی خوێندنی ئایینیی لای زانایانی شاری ھەولێر تەواو کرد، بۆ درێژەدان بە خوێندن و کارکردن ڕووی کردە شاری ئەستەمبوڵی پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی و لەوێ نیشتەجێ بوو. بەھۆی لێھاتوویی و توانای زانستییەوە، لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە چەندین پلە و پایەی پێ بەخشرا.

دیارترین پۆست کە وەریگرت، دانانی بوو وەک دادوەر (قازی)ی شاری قودسی پیرۆز. ئەو لە بەرواری ١٢١٨ی کۆچی (بەرامبەر ١٨٠٣ی زایینی) ئەم پۆستەی وەرگرت.

## کۆچی دوایی
ئادەم ئەفەندی ھەولێری بۆ ماوەی نزیکەی ساڵێک لە پۆستی قازیی قودسدا مایەوە و لە ساڵی ١٢١٩ی کۆچی (بەرامبەر ١٨٠٤ی زایینی) ھەر لەو شارەدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
مەلا تاھیر مەلا عەبدوڵڵا بەحرکەیی (٢٠١٠). مێژووی زانایانی کورد، بەرگی یەکەم، چاپخانەی ئاراس، ل. ١. بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە..

پۆل:زانایانی کورد
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:مردووانی ١٨٠٤
پۆل:کەسایەتییەکانی دەوڵەتی عوسمانی
پۆل:دادوەران
ئیبراھیم ئەحمەد حەسکەفی

**ئیبراھیم کوڕی ئەحمەد کوڕی محەمەد حەسکەفی** (کۆچی دوایی ١٠٣٠ی کۆچی/١٦٢١ی زایینی) زانایەکی دیاری کورد بوو لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا، کە لە بوارەکانی فیقھـ، ئوسوڵی فیقھـ، زمانەوانی و چەندین زانستی تردا پسپۆڕ بووە و خاوەنی بەرھەمی نووسراوی خۆی بووە.

## ژیان و خوێندن
ناوی تەواوی بریتییە لە ئیبراھیم کوڕی ئەحمەد کوڕی محەمەد کوڕی عەلی کوڕی یوسف. لە بنەڕەتدا خەڵکی شاری حەسکیف بووە، کە دەکەوێتە نێوان دیاربەکر و جزیر. نازناوی "حەسکەفی" کورتکراوە و وەرگیراوی نازناوی "حەسن کیفی"یە کە ئاماژەیە بۆ زێدی خۆی.

حەسکەفی سەرەتا لە خزمەت باوکی و زانایانی سەردەمی خۆیدا خوێندنی تەواو کردووە.  بە "ئیبنولمولا شافیعی" ناسرابوو. بۆ وەرگرتنی زانستی زیاتر، سەردانی شاری دیمەشقی کردووە و لە ساڵی ٩٥٥ی کۆچی، ئیجازەی زانستیی لە "موحیببەدین"، کە قازیی دیمەشق بوو، وەرگرتووە.

## کار و کۆچی دوایی
ئیبراھیم حەسکەفی لە ساڵی ١٠٠٠ی کۆچی سەفەری بۆ شاری مەککە کردووە بە مەبەستی ئەنجامدانی فەریزەی حەج. دوای ئەوە گەڕاوەتەوە بۆ شاری حەلەب و ژیانی خۆی بۆ وانەوتنەوە و خواپەرستی تەرخان کردووە.

ئەو تا کۆتایی ژیانی لە حەلەب مایەوە و لە ساڵی ١٠٣٠ی کۆچی (بەرامبەر ١٦٢١ی زایینی) لەوێ کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان و پسپۆڕی
مامۆستا حەسکەفی لە چەندین بواری زانستیدا شارەزاییەکی قووڵی ھەبووە و خاوەنی بەرھەمی نووسراوی خۆی بووە لەم بوارانەدا:
*   ئوسوڵی فیقھـ (بنەماکانی یاسادانانی ئیسلامی)
*   فیقھـ (یاساناسیی ئیسلامی)
*   بەلاغە (ڕەوانبێژی)
*   مەنتق
*   نەحو (ڕێزمانی عەرەبی)
*   سەرف (زانستی وشەسازی)
*   مێژوو
*   ئەدەب
*   ئەددعیە (دوعا و پاڕانەوەکان)

ئەمەش فراوانیی زانست و توانای ئەکادیمیی ئەو نیشان دەدات.

## سەرچاوەکان

مەلا تاھیر مەلا عەبدوڵڵا بەحرکەیی (٢٠١٠). مێژووی زانایانی کورد، بەرگی یەکەم، چاپخانەی ئاراس، ل. ١. بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە..

پۆل:زانایانی کورد
پۆل:فەقیھە شافیعییەکان
پۆل:خەڵکی حەسکیف
پۆل:مردووانی ١٦٢١
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی دەوڵەتی عوسمانی
ئومامە کچی عەلی

**ئومامە کچی عەلی کوڕی ئەبووتالیب** کچی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیبە کە بەپێی شیعەکان یەکەم ئیمامە لە دوازدە ئیمامەکە و بەپێی سوننەکان چوارەمی خەلیفە ڕێنمایی کراوەکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:شەڕی کەربەلا
پۆل:خەڵکی مەدینە
فەریدە خومەینی

**فەریدە مستەفەوی خومەینی** () ئایینی ئێرانی و کچە بچووکەکەی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامیی ئێران، ڕووحوڵڵا خومەینییە لە ساڵی ١٩٤٣ لەدایکبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:زیندووان
کۆچی دوایی و پرسەی حافز ئەسەد

حافز ئەسەد، ١٨ھەمین سەرۆکی سووریا لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٠ لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا بەھۆی جەڵدەی دڵەوە کۆچی دوایی کرد،  غوسلی مردوو دوای سێ ڕۆژ لە دیمەشق بەڕێوەچوو، و لە مەزارگەیەکدا لە زێدی خۆی لە قرداحە لە پارێزگای لازقیە، شانبەشانی کوڕە گەورەکەی بەناوی باسیل ئەسەد بە خاک سپێردرا کە لە ساڵی ١٩٩٤ کۆچی دوایی کرد. 

جێگرەکەی عەبدولحەلیم خەددام بە پلەی چاودێر تا ئەوکاتەی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمار بەڕێوەچوو، جێگەی گرتەوە. زۆرێک لە سەرکردە نیشتمانییەکان سەرەخۆشییان کرد لە کاتێکدا تەرمی ناوبراو لە کۆشکی شەعب بوو. 

دوای مردنی ئەسەد، بۆ ماوەی ٤٠ ڕۆژ لە سووریا و ٧ ڕۆژ لە لوبنان ماتەمینی ڕاگەیەندرا. میسر ئوردن، دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین، ئێران، مەغریب، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، کووەیت، یەمەن، قەتەر بۆ ماوەی سێ ڕۆژ پشووی نیشتمانییان ڕاگەیاند.            دوای سێ ڕۆژ پرسەکەی بەڕێوەچوو. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:سووریا لە ٢٠٠٠
زانکۆی دیمەشق

**زانکۆی دیمەشق** کۆنترین و گەورەترین زانکۆی حکوومییە لە کۆماری عەرەبی سووریا. بنکە سەرەکییەکەی دەکەوێتە پایتەختی دیمەشق و لقەکانی لە ژمارەیەک پارێزگای دیکەدایە. بە یەکێک لە کۆنترین زانکۆ حکوومییەکانی جیھانی عەرەبی دادەنرێت، بەو پێیەی یەکەم ناوکی بۆ ساڵی ١٩٠٣ دەگەڕێتەوە، لەگەڵ دامەزراندنی قوتابخانەی پزیشکی کە لقەکانی پزیشکی مرۆڤ و دەرمانسازی لەخۆگرتبوو.

لە ساڵی ١٩١٣ قوتابخانەی یاسا دامەزرا و لە ساڵی ١٩٢٣ ئەو دوو قوتابخانەیە یەکیگرت و ئەو قوتابخانەیەیان پێکھێنا کە بە «زانکۆی سووریا» ناسرا، کە تا ساڵی ١٩٥٨ ئەم ناوەی ھێشتەوە، کاتێک ناوەکەی گۆڕدرا بۆ زانکۆی دیمەشق.

زانکۆکە ژمارەیەکی زۆر لە کۆلێژ و پەیمانگای باڵا و پەیمانگای کارپێکراو لەخۆدەگرێت، جگە لە قوتابخانەی پەرستاری. پەیمانگایەکی تایبەتی ھەیە بە فێرکردنی زمانی عەرەبی بۆ ئەو کەسانەی کە زمانی دایکی نین، گەورەترین پەیمانگایە لە جۆری خۆیدا لە جیھانی عەرەبیدا. ھەروەھا لەڕووی ژمارەی خوێندکارەوە لە ڕیزبەندی گەورەترین زانکۆکانی ناوچەکەدایە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە دیمەشق
تەقینەوەی ئامرلی (٢٠٠٧)

**تەقینەوەی ساڵی ٢٠٠٧ی ئامرلی** یان **کۆمەڵکوژیی ئامرلی** تەقینەوەیەکی خۆکوژیی بوو کە ناحیەی ئامرلی کردە ئامانج کە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی بەغدا لە قەزای توزخورماتوو، باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای سەلاحەددین و زیاتر لە ١٥٦ کەس کوژران و ٢٥٥ کەسی دیکەش بریندار بوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تەقینەوەی حللە ٢٠٠٧

لە ٦ی ئازاری ٢٠٠٧ دوو کەس لە کۆبوونەوەیەکدا لە شاری حللە کە دەکەوێتە باشووری بەغدا، بە پشتێنی تەقینەوە خۆیان تەقاندەوە و نزیکەی ٢٠٠ کەسیان کوشت و زیاتر لە ٢٥٠ کەسی دیکەش برینداربوون کە ھەموویان موسڵمانی شیعە بوون، لەکاتی ئاھەنگگێڕانی ئایینی لە پارێزگای بابل. 

لە ئامارێکی دیکەدا، ژمارەی کوژراوان بە نزیکەی ١١٧ یان ١٣٧ کوژراو و ٣١٠ بریندار خەمڵێندراوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆشکی سەرۆکایەتی (دیمەشق)

**کۆشکی سەرۆکایەتی** یان **کۆشکی شەعب** کە سەرۆکی سووریا لە دیمەشقی پایتەختی سووریا نیشتەجێیە. ھاوکات لەگەڵ کۆشکی تشرین، بارەگای سەرەکی سەرۆک کۆمارە. ئەم کۆشکە دەکەوێتە ڕۆژاوای شارەکە، بە تایبەتی لە چیای مەززە، باکووری گەڕەکی مەززە، تەنیشت چیای قاسیۆن کە ڕووی لە شارەکە کردووە. بینا سەرەکییەکە ڕووبەرەکەی ٣١ ھەزار و ٥٠٠ مەتر چوارگۆشەیە (٣٤٠ ھەزار پێی چوارگۆشە) و تەواوی گردی چیای مەززە بەشێکە لە بیناکانی کۆشکەکە. بە دیوارێکی ئەمنی و پاسەوان و تاوەری چاودێری دەورە دراوە. لەبەردەم بیناکەدا نافورەیەکی گەورە و ھەندێک خانووی چۆڵ ھەیە.  

دیزاینی ئەم کۆشکە دەگەڕێتەوە بۆ تەلارسازێکی ژاپۆنی کێنزۆ تانگێ, بەڵام دەنگۆی ئەوە ھەیە کە کێنزۆ پێش دەستپێکردنی دروستکردنی کۆشکەکە دەستی لە پڕۆژەکە کێشاوەتەوە.  شایەنی باسە لێرەدا ئەو دەروازە مسانەی کە کۆشکەکە جیا دەکەنەوە، لەلایەن ھونەرمەندی سووریی-جوو مۆریس نەسیری دروستکراون.

بیناکانی کۆشکەکە نزیکەی ٥١٠ ھەزار مەتر چوارگۆشەیە و نەخۆشخانەیەکی تایبەت و بارەگای پاسەوانی کۆماری لەخۆدەگرێت. حافز ئەسەد بە یەکەم کەس دادەنرێت کە لە  فەرمانی دروستکردنی ئەم کۆشکەی داوە.  زۆرجار کۆشکەکە بۆ میوانداریکردنی شاندی بیانی و حکوومەتە سەردانکەرەکان بەکاردەھێنرێت.   لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤، سەرۆکی ئەمریکا بیل کلینتۆن لە کۆشکەکەدا لەگەڵ حافز ئەسەد کۆبووەوە بۆ دانوستان لەسەر پلانی ئاشتی نێوان سووریا و ئیسرائیل.   

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە دیمەشق
پۆل:حکوومەتی سووریا
عەوف کوڕی مالیک

**عەوف کوڕی مالیک کوڕی ئەبی عەوف ئەشجەعی غەتەفانی**، ھاوەڵێک بوو، دوای حودەیبییە موسڵمان بوو، و وەک موسڵمانێک شایەتحاڵی شەڕی خەیبەر بوو. پاشان شایەتحاڵی شەڕی موئتە و فەتحکردنی مەککە بوو، و ئاڵاھەڵگری ئەشجەع بووە لەگەڵ عەوف بن مالیک لە ڕۆژی فەتحکردنی مەککە. ھەروەھا شایەتحاڵی شەڕی حونەین بووە و یەکێک بووە لەو ھاوەڵانەی فەرموودەی گێڕاوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:مردووانی دیمەشق
پۆل:مردووانی ٦٩٢
ئەبوو بەسیر

**ئەبوو بەسیر** (عوتبەی کوڕی ئەسید سەقەفی، یان دەوترێت عوبەید) ھاوەڵێکی پێغەمبەر محەممەد بوو کە لە مەککە موسڵمان بوو. پێش موسڵمانبوونی ھاوپەیمانی بەنو زھرا بووە، پاشان دوای سوڵحی حودەیبییە چووە دەرەوە بۆ لای پێغەمبەر محەممەد لە مەدینە. قوڕەیش دوو پیاوی نارد بۆ ئەوەی بەدوایدا بگەڕێن بۆ ئەوەی بیگەڕێننەوە، بەپێی مەرجەکانی ئەو پەیماننامەیەی کە کرا، کە ئەوە بوو پێغەمبەر ھەر موسڵمانێک بێت بۆ مەدینە بیان بگەڕێنێتەوە. بەم پێیە پێغەمبەر لەگەڵیان گەڕاندەیەوە و ئامۆژگاری کرد کە سەبر بگرێت. لە ڕێگادا ئەبووبەسیر یەکێک لەو دوو کەسە دەکوژێت و ئەوی دیکەیان بەرەو مەدینە ھەڵات. ئەبووبەسیر بەدوایدا ڕۆیشت بۆ لای پێغەمبەر، بۆی ڕوون کردەوە کە بەڵێنەکەی جێبەجێ کردووە و بۆیان گەڕاندووەتەوە، خوای گەورە لە دەستیان ڕزگاری کردووە. دوای ئەوە بەرەو ناوچەیەک بە ناوی ئەلعیس ڕۆیشت و لەوێ پیاوانێک ھاتنە پاڵیان کە بەھۆی پەیماننامەکەوە ڕێگرییان لێکرابوو بچنە دەرەوە بۆ لای پێغەمبەر. دۆخی ئەوان وەک دۆخی ئەبوو بەسیر بوو، لەنێویاندا ئەبوو جەندەلی کوڕی سوھەیل، و ئەوانی تریش پەیوەندییان پێوە کرد، و باندێکیان کۆدەبوونەوە و ئەوانیش ڕێگرییان لە پیاوەکانی قوڕەیش و کاروانەکانیان دەکرد و دەیانکوشت و پارەکانیان دەبرد. قوڕەیشەکان بۆ پێغەمبەریان نارد ئەویش بە خوا و سکی دایکی داوای لێکرد کە پەیامێکیان بۆ بنێرێت کە ھەرکەسێک لەلایانەوە ھاتە لای ئەوان سەلامەتە. پاشان نامەکەی پێغەمبەر ھات و ئەبووبەسیر لە لێواری مردندا بوو، بۆیە بە نامەکەوە مرد کە نامەکەی بەدەستەوە بوو و دەیخوێندەوە. ئەبو جەندەل نوێژی لەسەر کرد و لەو شوێنەی کە لێی بوو بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
أسد الغابة فی معرفة الصحابة.

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:خەڵکی مەککە
سەھل کوڕی حونەیف

**سەھلی کوڕی حونەیف** (لە ساڵی ٣٨ی کۆچی کۆچی دوایی کردووە) ھاوەڵێکی ئەنساری بووە لە بەنو حەنەش کوڕی عەوف لە ھۆزی ئەوس. شایەتحاڵی ھەموو شەڕەکانی گەڵ پێغەمبەر محەممەد بووە و لە ڕۆژی ئوحوددا لەگەڵیدا وەستا. دوای بوون بە خەلیفەی عەلی کوڕی دەبی تالیب یاوەری بوو، و کردی بە والی مەدینە و بەسرە و فارس. لەگەڵیدا بەشداری شەڕی سەفین بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦٥٨
پۆل:ئەنسار
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان
سەبا شێخ خدر

گوندی **جەزیرە** یان **سەبا شێخ خدر** گوندێکی عێراقییە و دەکەوێتە قەزای شنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق.
ئەو گوندە دەکەوێتە باشووری چیای شنگال، و یەکێکە لە ناوچە کێشە لەسەرەکانی عێراق لەنێوان حکوومەتی ناوەندی و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. دانیشتووانی گوندەکە ئێزیدین. یەکێکە لەو دوو گوندەی کە بەھۆی تەقینەوەکانی ساڵی ٢٠٠٧ کە ئێزیدییەکانی کردایە ئامانج.    

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای موسڵ
تەقینەوەی تازەخورماتوو ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩

**تەقینەوەی تازەخوماتوو** ھێرشێکە کە لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ لە تازە, نزیک کەرکووک لە عێراق، لە کۆمەڵگەیەکی تورکمانی شیعە ڕوویدا.بەلایەنی کەمەوە ٧٣ کەس کوژراون   و زیاتر لە ٢٠٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. لە ئەنجامی تەقینەوەکەدا سی خانوو وێران بوون.
ئەم تەقینەوەیە خراپترین ھێرشە لە عێراق لە مانگی ئازاری ٢٠٠٨ەوە و خراپترە لە ھێرشە خۆکوژییە دووانەکەی عێراقییەکان لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩، لە بەغدا و میقدادییە.

## سەرچاوەکان
عەمەر خانی شکاک

**عەمەر خانی شەریفی** (١٨٧٣ – ١٩٥٨ لە زندەشت، ئازەربایجانی ڕۆژئاوا ، ئێران)، زیاتر ناسراوە بە **عەمەر خانی شکاک** سەرکردەیەکی دیاری عەشیرەتی کوردی خێڵی شکاک بووە. کوڕی محەممەد شەریف شەریفی بووە و دوای کۆچی دواییی باوکی ڕۆڵێکی بەرچاوی لە سەرکردایەتیی عەشیرەتی کوردان و شکاکدا بینیوە. بە پشتبەستن بە ھەژمارە ناوخۆیییەکان، باس لەوە دەکرێت کە عەمەر خان مامی سمکۆیە، ھەرچەندە کەسانی دیکە پێیانوابوو کە ئەو ئامۆزای سمکۆیە.

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ھۆزی شکاک لە ژێر سەرکردایەتیی سمکۆ شکاک کاریگەرییان بەدەستھێنا، بە تایبەت دوای ئەوەی پشتگیری لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا وەرگرت. عەمەر خان لەم ماوەیەدا بووە یاریدەدەری سەرەکیی سمکۆ لە نێو شکاکەکاندا. دوای تیرۆرکردنی سمکۆ، سەرکردایەتیی عەشیرەتی شکاکی گرتە ئەستۆ.

دواتر عەمەر خان لەگەڵ قازی محەممەد و کۆماری مەھاباد ھاوپەیمان بوون.

## پیشە
عەمەر خان وەک سەرۆک عەشیرەتی باڵای ھۆزی شکاک خزمەتی کردووە و کەسایەتییەکی دیار بووە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. دەوترێت کاریگەرییەکی بەھێزی لەسەر چاودێرانی ئەمریکی ھەبووە، لەوانە کێرمت ڕۆزڤێڵت کە بە 'پیرە پیاوە گەورەکەی کوردستان' وەسفی کردووە و ویلیام ئۆ دۆگلاس کە دوای کەوتنی مەھاباد سەردانی کردووە.

سەرەڕای پێگەی بەرزی لە ناو کۆماری مەھاباددا، ھەندێک لە مێژوونووسان کارەکانی بە ھەڵپەرستانە تایبەتمەند کردووە. وەک وەزیری جەنگ دەستنیشانکرا و پلەی *[[مارشاڵ|مارشاڵی]]* لە کۆماردا ھەبوو. جگە لەوەش ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بووە و لە ٢٣ی نیسانی ١٩٤٦دا واژۆکەری پەیماننامەی ئازەربایجان – کورد بووە. بەپێی زانیارییەکان لە ماوەی مانەوەیدا لە مەھاباد پەیوەندییەکانی لەگەڵ جۆرج ڤی ئاڵن، باڵیۆزی ئەمریکا لە ئێران پاراستووە. دوای ڕووخانی مەھاباد، لە ڕێگەی دەستێوەردانی ئاڵنەوە بوو کە عەمەر خان خۆی لە لەسێدارەدان لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە پاراست.

## ڕۆڵی سەربازی
عەمەر خان بە شارەزایی سەربازی و لێھاتووییی ستراتیژی ناسرابوو. ھێزەکانی لە سەردەمی حکوومەتی مەھاباددا لە چەندین ئۆپەڕاسیۆنی سەربازیدا بەشدارییان کردووە. لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕژێم لە ڕووخان، پشتیوانی خۆی کشاندەوە و گەڕایەوە ماڵەکەی خۆی لە زندەشت.

## ئەمانەش ببینە

* ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨-١٩٢٢)
* ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)
* پێڕستی کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان

## سەرچاوەکان

### پەراوێزەکان
* 
* 
* 

پۆل:سەربزێوانی کورد
پۆل:مردووانی ١٩٥٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
پۆل:خەڵکی ورمێ
پۆل:کورد
پۆل:کوردەکانی ئێران
پۆل:کورد لە ئێران
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ناودارانی کورد
پۆل:کۆماری کوردستان
پۆل:حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
پۆل:حیزبی دێموکراتی کوردستان
پۆل:ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قوبرس

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قوبرس** (بە یۆنانی: *Εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Κύπρου*)، نوێنەرایەتی وڵاتی قوبرس دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی قوبرسەوە سەرپەرشتی دەکرێت. نازناوی ھەڵبژاردەکە "شین و سپییەکان" (Γαλανόλευκοι)ـە.

سەرەڕای ئەوەی تا ئێستا ھەڵبژاردەکە نەیتوانیوە سەرکەوێت بۆ ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورەی وەک جامی جیھانیی فیفا یان جامی نەتەوەکانی ئەورووپا، بەڵام بەوە ناسراوە کە چەندین جار ئەنجامی چاوەڕواننەکراوی بەرامبەر ھەڵبژاردە گەورەکان بەدەستھێناوە.

## مێژوو
### ساڵانی سەرەتا

وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قوبرس، ١٥ی ئابی ٢٠١٢، لە سۆفیا، بولگاریا.

یەکێتیی تۆپی پێی قوبرس لە ساڵی ١٩٣٤ دامەزرا، بەڵام تا ساڵی ١٩٤٨ نەبووە ئەندامی فیفا. یەکەم یاریی فەرمیی ھەڵبژاردەکە دوای وەرگرتنی ئەندامێتیی تەواو لە فیفا، لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠ بوو بەرامبەر ئیسرائیل لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢، کە بە یەکسانبوونی ١-١ کۆتایی ھات.

### ناوبانگی "تێکدەری گەورەکان" (Giant-killers)
قوبرس لە مێژووی خۆیدا چەندین ئەنجامی گەورە و سوپرایزی بەرامبەر ھەڵبژاردە بەھێزەکانی ئەورووپا تۆمار کردووە، کە ناوبانگێکی تایبەتیان پێ بەخشیوە:
* **١٩٧٤:** لە پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ١٩٧٦، بە ئەنجامی ١-١ لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژاوای پاڵەوانی جیھان یەکسان بوون.
* **١٩٨٩:** لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی ١٩٩٠، بە ئەنجامی ١-١ لەگەڵ فەڕەنسای پاڵەوانی ئەورووپا یەکسان بوون.
* **١٩٩٨:** گەورەترین سەرکەوتنی مێژوویی خۆیان تۆمار کرد کاتێک لە پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠٠٠، بە ئەنجامی ٣-٢ لە ئیسپانیایان بردەوە. ئەم ئەنجامە بووە ھۆی دەستلەکارکێشانەوەی خاڤیێر کلێمێنتێی ڕاھێنەری ئیسپانیا.
* **٢٠٠٦:** لە پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠٠٨، بە ئەنجامێکی گەورەی ٥-٢ لە کۆماری ئێرلەندایان بردەوە.
* **٢٠١٧:** لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی ٢٠١٨، بە ئەنجامی ٣-٢ لە بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینایان بردەوە.

### ساڵانی دوایی

وێنۆک|ھەردوو ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا و قوبرس لە کاتی لێدانی سروودی نیشتمانییاندا پێش یارییەکەیان لە ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٧. یارییەکە کە لە یاریگای ئایاکس و بەبێ ئامادەبوونی ھاندەر بەڕێوەچوو، بە ئەنجامی ٤-٠ لە بەرژەوەندیی ھۆڵەندا کۆتایی ھات. وێنەکە لە کۆکراوەی ئاژانسی ئانفۆیە و لەلایەن ڕۆب بۆگارتسەوە گیراوە.

لە ساڵانی دواییدا و بەھۆی دامەزراندنی خولی نەتەوەکانی ئەورووپا، قوبرس لە ئاستی Cی پاڵەوانێتییەکەدا یاری دەکات، کە ئەمەش دەرفەتی زیاتری پێداون بۆ ڕکابەریکردن لەگەڵ ھەڵبژاردە ھاوئاستەکانی خۆیان.

## یاریگا
لە ئێستادا، ھەڵبژاردەی قوبرس یارییەکانی خۆی لە دوو یاریگای سەرەکیدا ئەنجام دەدات:
* **یاریگای ئەلفامێگا** لە شاری لیماسۆل.
* **یاریگای AEK Arena – Georgios Karapatakis** لە شاری لارناکا.

پێشتر، یاریگای GSP لە نیکۆسیای پایتەخت، یاریگای سەرەکیی ھەڵبژاردەکە بوو بۆ ماوەیەکی درێژ.

## ڕکابەرییەکان
ڕکابەریی سەرەکیی قوبرس لەگەڵ **یۆنان**ە. یارییەکانی نێوانیان بە "دێربیی ھێلینۆ-قوبرسی" ناسراوە، کە زیاتر ڕەھەندێکی برایانەی ھەیە بەھۆی ھاوبەشیی کولتوور و زمانەوە، بەڵام لەناو یاریگادا ڕکابەرییەکی توندیان ھەیە.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

### گۆڵکاران

*یاریزانە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، یۆنانی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قوبرس
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە قوبرس