open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نەھەنگگریی ڕەسەن

[وێنۆک|200x200پیکسڵ|نەھەنگگریی بژێویی ئینویت، ٢٠٠٧. [نەھەنگی سپی|نەھەنگێکی سپی بۆ *ماکتاک*ەکەی (پێست) پارچەپارچە دەکرێت، کە سەرچاوەیەکی گرنگی ڤیتامین سییە.]]
**نەھەنگگریی ڕەسەن** بریتییە لە ڕاوکردنی نەھەنگ لەلایەن گەلانی ڕەسەنەوە کە یان لەلایەن کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتیی نەھەنگگری (ئای دەبلیوو سی) دانپێدانراون یان ڕاوکردنەکە لەلایەن وڵاتەکەوە وەک بەشێک لە چالاکیی ڕەسەن دادەنرێت. ئەمە بەپێی ڕێسای نێودەوڵەتی ڕێگەپێدراوە، بەڵام لە ھەندێک وڵاتدا وەک پرسێکی مشتومڕاوی ماوەتەوە. (ڕاوکردنی سیتەیسیا بچووکترەکان لە وتاری ڕاوکردنی دۆلفین بە شێوازی ڕامکردندا باسکراوە) بە شێوەیەکی گشتی وەک بەشێک لە ئابووریی بژێوی دادەنرێت. لە ھەندێک شوێندا، لەبری نەھەنگگری، تەماشاکردنی نەھەنگ جێگەی گرتووەتەوە. ئەم وتارە باس لەو کۆمەڵگایانە دەکات کە بەردەوامن لە ڕاوکردن؛ وردەکاری دەربارەی ئەو کۆمەڵگایانەی کە وازیان لەم کارە ھێناوە، لە وتاری مێژووی نەھەنگگریدا دەدۆزرێتەوە.

## سەرچاوەکان
کەنداو

وێنۆک|کەنداو لە کاستڵتاون، دوورگەی مان
وێنۆک|کەنداوی باراکۆوا، کووبا
**کەنداو** بریتییە لە کۆمەڵەئاوێکی کەناریی چەماوە کە ڕاستەوخۆ بە کۆمەڵەئاوێکی سەرەکیی گەورەترەوە دەبەسترێتەوە، وەک ئۆقیانووسێک، دەریاچەیەک، یان کەنداوێکی تر. کەنداوێکی گەورە بە شێوەیەکی گشتی پێی دەوترێت گولف، *[[دەریا]]*، ساوند ، یان بایت. *کۆڤ* کەنداوێکی بچووکی بازنەییە و دەروازەیەکی تەسکی ھەیە. *فیۆرد* کەنداوێکی درێژکۆلەیە کە بەھۆی کرداری بەستەڵەکییەوە دروست بووە.
زاراوەی ***ئیمبەیمێنت*** ھەروەھا بۆ تایبەتمەندییە پەیوەندیدارەکان بەکاردێت، وەک کەنداوە لەناوچووەکان یان ژینگە ئاوە شیرینەکان.

کەنداو دەکرێت دەمەزەری ڕووبارێک بێت، وەک کەنداوی چیسەپیک، کە دەمەزەری ڕووباری ساسکویھانایە. کەنداوەکان لەوانەشە لەناو یەکتردا ھەڵکەوتبن؛ بۆ نموونە، کەنداوی جەیمس قۆڵێکی کەنداوی ھەدسنە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کەنەدا. ھەندێک کەنداو ئەوەندە گەورەن کە جیۆلۆجیای دەریاییی جۆراوجۆریان ھەیە، وەک کەنداوی بەنگال (٢٬٦٠٠٬٠٠٠ کم²) و کەنداوی ھادسۆن (١٬٢٣٠٬٠٠٠ کم²).

ئەو وشکانییەی کە دەوری کەنداوێکی داوە زۆرجار ھێزی با کەم دەکاتەوە و ڕێگری لە شەپۆلەکان دەکات. کەنداوەکان لەوانەیە ھێڵی کەناریی ھێندە ھەمەجۆر و فراوانیان ھەبێت وەک ھێڵە کەنارییەکانی تر. لە ھەندێک حاڵەتدا، کەنداوەکان کەناریان ھەیە، کە «بە شێوەیەکی گشتی بە کەنارێکی پێشەوەی سەرەوەی لێژ و تەراسێکی پان و تەختی بەرامبەری تایبەتمەند دەکرێن». کەنداوەکان لە مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤدا گرنگ بوون چونکە دەستڕاگەیشتنێکی ئاسانیان بە سەرچاوە دەریاییەکانی وەک ماسیگری دابین دەکرد. دواتر لە گەشەپێدانی بازرگانیی دەریاییدا گرنگ بوون، چونکە ئەو لەنگەرگرتنە سەلامەتەی کە دابینیان دەکرد، ھانی ھەڵبژاردنیان دەدا وەک بەندەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای کەناراوی
پۆل:کۆما ئاوییەکان
پۆل:ئاودڕەکان
کۆڤ

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|کەنداوی بچووکی مەکوەی، [کالیفۆڕنیا|کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
**کەنداوی بچووک** (Cove) بریتییە لە کەنداوێکی بچووک یان داچوونێکی کەناری. بە شێوەیەکی گشتی دەروازەی تەسک و سنوورداریان ھەیە، زۆرجار شێوەیان بازنەیی یان ھێلکەییە، و زۆربەی کات لەناو کەنداوێکی گەورەتردا ھەڵکەوتوون. کەنداوە بچووک، تەسک و پارێزراوەکان، داچوونەکان، جۆگە ئاوییەکان، یان قووڵایییەکانی ناو کەنارێک زۆرجار بە کەنداوی بچووک دادەنرێن.

بە شێوەی ئاخاوتن، ئەم زاراوەیە دەکرێت بۆ وەسفکردنی کەنداوێکی پارێزراو بەکاربھێنرێت. جیۆمۆرفۆلۆجی کەنداوە بچووکەکان وەک کردنەوەی بازنەیی و دیوارداری لێژ وەسف دەکات، وەک دۆڵێک کە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەوە یان خوارەوەی بناری شاخێک، یان لەناو بۆشایی یان سووچێکی قەراغ یان بناری شاخێکی لێژدا. کەنداوی بچووک ھەروەھا دەکرێت ئاماژە بێت بە سووچ، قوژبن، یان کون و کەلێنێک، جا لە ڕووبارێک، ڕێگایەک، یان دیوارێکدا بێت، بەتایبەتی کاتێک دیوارەکە دەگاتە زەوی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆما ئاوییەکان
پردی ھامپتن کۆرت

**پردی ھامپتن کۆرت** (بە ئینگلیزی: Hampton Court Bridge) پردێکی کەوانەیی پۆلێنکراوی پۆلی دووەمە کە بەسەر ڕووباری تەمز لە لەندەن، ئینگلتەرا دروست کراوە. پردەکە ناوچەی ھامپتن لە بەشی لەندەن لە کەناری باکوور، بە ناوچەی مۆڵسی لە سەرری لە کەناری باشوور دەبەستێتەوە. پردی ئێستا، کە لە ساڵی ١٩٣٣ کراوەتەوە، چوارەم پردە کە لەم شوێنەدا دروست کراوە و دەکەوێتە خوارەوەی ڕووبارەکە لە کۆشکی ھامپتن کۆرت.

## مێژوو

### پردی یەکەم (١٧٥٣–١٧٧٨)
یەکەم پرد لەم شوێنەدا پردێکی دارینی تایبەت بوو کە لەلایەن ساموێل ستیڤنز و بێنجامین لادگەیتەرەوە نەخشێنرابوو و لە ساڵی ١٧٥٣ کرایەوە. پردەکە بە شێوازێکی "چینۆیزەری" (Chinoiserie) نەخشێنرابوو کە لەو سەردەمەدا باو بوو، بەڵام پێکھاتەکەی لاواز بوو و زوو دەستی بە خراپبوون کرد. بەھۆی ناجێگیرییەکەیەوە، دوای تەنھا ٢٥ ساڵ بڕیاری گۆڕینی درا.

### پردی دووەم (١٧٧٨–١٨٦٥)
پردی دووەم، کە ئەویش دارین بوو، لە ساڵی ١٧٧٨ لەلایەن مستەر وایت وەیبریجەوە دروست کرا. ئەم پردە زۆر بەھێزتر و سادەتر بوو لە یەکەمیان و لە ١١ کەوانە پێک ھاتبوو. بۆ ماوەی نزیکەی ٨٧ ساڵ خزمەتی کرد، بەڵام لە کۆتاییدا ئەویش بەھۆی کۆنبوون و خراپبوونی پێکھاتەکەیەوە پێویستی بە گۆڕین ھەبوو.
چەپ|وێنۆک|پردی سێیەم (١٨٦٥)، پردێکی ئاسنینی سەردەمی ڤیکتۆریا کە بە ناشرینی ناوی دەرکردبوو.

### پردی سێیەم (١٨٦٥–١٩٣٣)
پردی سێیەم لە ئاسنی داڕێژراو و بە شێوازی "lattice girder" لەلایەن ئی. تی. مۆرەیەوە نەخشێنرا. ھەرچەندە لە ڕووی ئەندازیارییەوە بەھێز بوو، بەڵام بەھۆی شێوە پیشەسازییەکەیەوە بە توندی ڕەخنەی لێ گیرا و بە ناشرین و نەگونجاو لەگەڵ جوانیی کۆشکی ھامپتن کۆرتدا دادەنرا. ھەروەھا پردەکە تەسک بوو و نەیدەتوانی ھاتوچۆی زیادبووی سەدەی بیستەم لەخۆ بگرێت، بۆیە بڕیاری ڕووخاندن و دروستکردنی پردێکی نوێ درا.

### پردی چوارەم و ئێستا (١٩٣٣–ئێsta)
پردی چوارەم، کە پردی ئێستایە، لە ٣ی تەممووزی ١٩٣٣ لەلایەن شازادەی وەیڵزەوە (دواتر شا ئێدواردی ھەشتەم) کرایەوە. پڕۆژەکە بەرھەمی ھاوکاریی نێوان ئەندازیار دەبلیو. پی. ڕۆبینسن و نژیاروایی بەناوبانگ سێر ئێدوین لوتیەنز بوو. پردەکە بە مەبەست بە شێوەیەک نەخشێنرا کە لەگەڵ نژیاروانیی کۆشکی ھامپتن کۆرتدا ھاوئاھەنگ بێت.

## نەخشەسازیی و نژیاروانی
پردی ئێستای ھامپتن کۆرت لە سێ کەوانەی کۆنکرێتی پڕچەککراو پێکھاتووە و تەواوی ڕووی دەرەوەی بە خشتی سووری تایبەت و بەردی پۆرتلاند ڕووپۆش کراوە. ئەمەش بۆ ئەوە بوو کە شێوازەکەی لەگەڵ کۆشکە مێژووییەکەی تەنیشتی یەکبگرێتەوە. نەخشەکەی سادە و ھاوسەنگە و بە وردەکاریی نیۆ-جۆرجی ڕازێنراوەتەوە، وەک ستوونەکانی ڕووناکی و پەرژینەکانی. ئەم پردە وەک نموونەیەکی سەرکەوتووی تێکەڵکردنی ئەندازیاریی ھاوچەرخ و نژیاروانیی کلاسیک دادەنرێت کە ڕێز لە ژینگە مێژووییەکەی دەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
کەنەدای ئەتڵەسی

**کەنەدای ئەتڵەسی**، کە پێی دەوترێت **ھەرێمە ئەتڵەسییەکان** ()، ناوچەیەکە لە ڕۆژھەڵاتی کەنەدا کە لە چوار ھەرێم پێکدێت: نیو برانزویک، نیوفاندلەند و لابرادۆر، نۆڤا سکۆشیا، و دوورگەی پرینس ئێدوارد. تا ساڵی ٢٠٢١، ڕووبەری وشکانیی چوار ھەرێمە ئەتڵەسییەکە نزیکەی  بوو، و ژمارەی دانیشتووانی زیاتر لە ٢٫٤ ملیۆن کەس بوو. زاراوەی *کەنەدای ئەتڵەسی* دوای بەئەندامبوونی نیوفاندلەند وەک ھەرێمێکی کەنەدی لە ساڵی ١٩٤٩دا بەربڵاو بوو. ھەرێمی نیوفاندلەند و لابرادۆر ناچێتە ناو ماریتایمزەوە، کە زاراوەیەکی ھەرێمیی گرنگی ترە، بەڵام *لەناو* کەنەدای ئەتڵەسییدا *ھەیە*.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای کەنەدا
پۆل:ئۆقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:ناوچەکانی کەنەدا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
کەنار

وێنۆک|ھێڵی کەناریی سەختی ھەرێمی کەناری ڕۆژاوا لە نیووزیلەندا
[وێنۆک|کەناری باشووری ڕۆژھەڵاتی [گرینلاند]]
[وێنۆک|کەناری ئیسکۆرکا، سێرا دێ ترامونتانا ([دوورگەکانی بالیار)]]
[وێنۆک|ھێڵی کەنار لە ئۆترانتۆ، سالێنتۆ، [ئاپولیا (ئیتاڵیا)|ئاپولیا، ئیتاڵیا]]
**کەنار** (coastline, shoreline, seashore) ئەو وشکانییەیە کە لە تەنیشت دەریاوەیە یان ئەو ھێڵەیە کە سنووری نێوان وشکانی و ئۆقیانووس یان دەریاچەیەک پێکدەھێنێت. کەنارەکان لەژێر کاریگەریی تۆپۆگرافیای دیمەنی دەوروبەر و داخورانی ئاویدان، وەک ئەوەی کە بەھۆی شەپۆلەوە دروست دەبێت. پێکھاتەی جیۆلۆجیی بەرد و خاک جۆری ئەو کەنارە دیاری دەکات کە دروست دەبێت. زەوی نزیکەی  ھێڵی کەناریی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:جوگرافیای کەناراوی
زۆنگاوی ئاوی شیرین

[وێنۆک|زۆنگاوی [ئاوی شیرین، ڕووباری ناسێل، واشینگتن]]
وێنۆک|زۆنگاوی ئاوی شیرین لە کیتێری پۆینت، مەین
**زۆنگاوی ئاوی شیرین** زۆنگاوێکی بێ دارە کە ئاوی شیرینی تێدایە و بەردەوام یان زۆر جار لافاوی لێ ھەڵدەستێت. زۆنگاوە ئاوە شیرینەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە قامیش، گیا و ڕوەکی دەرکەوتوو پێکدێن. زۆنگاوە ئاوە شیرینەکان بە شێوەیەکی گشتی لە نزیک دەمی ڕووبارەکان، بە درێژاییی دەریاچەکان، یان لە ناوچە نزمەکاندا دەبینرێن کە ئاوەڕۆیان کەمە، وەک دەریاچە جێھێڵراوەکانی ئۆکسبۆ. بەپێچەوانەی ھاوتاکەی، زۆنگاوی سوێر، کە بەردەوام ئاوی دەریا تێی دەڕژێت، زۆنگاوە ئاوە شیرینەکان زۆربەی ئاوەکەیان لە ئاوی سەرزەوییەوە وەردەگرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای کەناراوی
زۆنگاو

وێنۆک|300x300پیکسڵ|زۆنگاوەکان زۆرجار لەناو زەلکاوەکاندا تێبینی دەکرێن، وەک لێرەدا لە مێدۆلاندزی نیوجێرزی لە لیندھێرست، نیوجێرزی، ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبینرێت.
وێنۆک|زۆنگاو لە ئاوی کەمدا لەسەر کەناری دەریاچەیەک
لە ژینگەناسیدا، **زۆنگاو** زەلکاوێکە کە ڕوەکی گیایی بەسەریدا زاڵە نەک ڕوەکی دارایی. بە شێوەیەکی گشتیتر، وشەکە دەکرێت بۆ ھەر زەوییەکی نزم و وەرزیی ئاوگرتوو بەکاربھێنرێت. لە ئەورووپا و لە ئەدەبیاتی کشتوکاڵی دا، ئەو لەوەڕگە نزمانەی کە پێویستیان بە زەوی وشککردنەوە ھەیە و پۆڵدەرلاندە بەنداوکراوەکان، ھەروەھا وەک زۆنگاو یان زۆنگاوان ناودەبرێن.

زۆنگاوەکان زۆرجار لە لێواری دەریاچە و جۆگەکاندا دەبینرێن، کە لەوێدا گواستنەوەیەک لە نێوان سیستەمی ژینگەیی ئاوی و وشکانیدا پێکدەھێنن. زۆرجار گیا، قامیش یان گەز بەسەریاندا زاڵە. ئەگەر ڕوەکی دارایی ھەبێت، ئەوا زیاتر دەوەنی نزم-گەشەن، و زۆنگاوەکە ھەندێک جار پێی دەوترێت کار. ئەم جۆرە ڕوەکە ئەوەیە کە زۆنگاوەکان لە جۆرەکانی تری زەلکاو جیا دەکاتەوە، وەک گۆم، کە دار بەسەریدا زاڵە، و میر، کە زەلکاون و نیشتووی پیتی ترشیان تێدا کۆبووەتەوە.

زۆنگاوەکان ژینگەی نیشتەجێبوون بۆ زۆر جۆری بێبڕبڕەکان، ماسی، وشکاوییەکان، باڵندەی ئاوی و شیردەرە ئاوییەکان دابین دەکەن. ئەم بەرھەمھێنانە بایۆلۆژییە واتای ئەوەیە کە زۆنگاوەکان ٠٫١٪ی کاربۆنی وشکانیی جیھانیی گیراویان تێدایە. سەرباری ئەوەش، کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر خۆڕاگریی کەشوھەوای ناوچە کەنارییەکان و ڕێڕەوە ئاوییەکان ھەیە، و ھەڵکشان و داکشانی بەرز و گۆڕانکارییەکانی تری ئاو بەھۆی کەشوھەوای توندەوە ھەڵدەمژن. ھەرچەندە پێشبینی دەکرێت ھەندێک زۆنگاو بەرەو ناوچە بەرزایییەکان کۆچ بکەن، بەڵام زۆربەی زۆنگاوە سروشتییەکان بەھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا و داخورانی پەیوەندیدارەوە دەکەونە ژێر ھەڕەشەوە.

## سەرچاوەکان
زەلکاو

**زەلکاو**، سیستەمێکی ژینگەیی نیمچە-ئاویی جیاوازە کە ڕووپۆشی زەوییەکەی ژێرئاو کەوتووە یان بە ئاو تێر بووە، جا بە شێوەی ھەمیشەیی، بۆ چەندین ساڵ یان دەیە، یان تەنھا بە شێوەی وەرزی بێت. لافاو دەبێتە ھۆی ڕوودانی پرۆسەی کەم-ئۆکسجین (ئانۆکسیک)، بەتایبەتی لە خاکەکەیدا. زەلکاوەکان ناوچەیەکی گواستنەوە لە نێوان کۆمەڵەئاوەکان و وشکانیدا پێکدەھێنن، و لە سیستەمە ژینگەیییە وشکانی یان ئاوییەکانی تر جیاوازن بەھۆی ئەوەی ڕەگی ڕوەکەکانیان لەگەڵ خاکی ئاوگرتووی کەم-ئۆکسجیندا گونجاون. بە یەکێک لە ھەمەجۆرترین سیستەمە ژینگەیییەکان لە ڕووی بایۆلۆجییەوە دادەنرێن، و وەک ژینگەی نیشتەجێبوون بۆ קשתێکی فراوان لە ڕووەک و گیانلەبەری ئاوی و نیمچە-ئاوی خزمەت دەکەن، و زۆرجار کوالێتیی ئاویان باشترە بەھۆی لابردنی ماددە خۆراکییە زیادەکانی وەک نایترەیت و فۆسفۆر لەلایەن ڕوەکەکانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:کۆما ئاوییەکان
پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
ڕووەکی داری

وێنۆک|بەشێک لە قەدی ڕۆزماری، نموونەیەک لە ڕوەکێکی دارایی، کە پێکھاتەیەکی نموونەیی دار نیشان دەدات
**ڕوەکی داریی** ڕووەکێکە کە دار وەک شانەی پێکھاتەیی خۆی بەرھەم دەھێنێت و بەم شێوەیە قەدێکی ڕەقی ھەیە. لە کەشوھەوا ساردەکاندا، ڕوەکە داراییەکان لە سەرووی زەوییەوە لە زستان یان وەرزی وشکی دا دەمێننەوە، بە پێچەوانەی ڕوەکە گیاییەکانەوە کە وشک دەبن و دەگەڕێنەوە بۆ زەوی تا بەھار.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەناسیی ژینناسی
پۆل:دارناسی
پۆل:ڕوەکەکان
کار (زەویناسی)

وێنۆک|کارێکی ھەڵۆس لە مور پارک، فارنھام، سووری لە ئینگلتەرا، شانشینی یەکگرتوو
**کار** (Carr) جۆرێکە لە زەویی دارستانیی ئاوگرتوو کە، بە شێوەیەکی گشتی، نوێنەرایەتیی قۆناغێکی یەک لە دوای یەک دەکات لە نێوان زۆنگاوە قامیشەڵانە ڕەسەنەکە و پێکھاتنی ئەگەریی کۆتاییی دارستان لە کەشوھەوایەکی نیمچە-دەریاییدا. کارەکان ئەو زەلکاوانەن کە دەوەن بەسەریاندا زاڵە نەک داری گەورە. کار یەکێکە لە قۆناغەکانی ھایدرۆسێر: واتە پێشکەوتنی ڕوەک کە لە زەوییەکی ژێرئاوکەوتوو بە ئاوی شیرینەوە بە درێژاییی لێواری ڕووبارێک یان دەریاچەیەک دەست پێ دەکات. لە ناوچە نیمچە-دەریایییەکاندا، بە زۆنگاوی قامیشەڵان دەست پێ دەکات. کاتێک قامیشەکان شی دەبنەوە، ڕووی خاکەکە لە کۆتاییدا لە ئاستی ئاو بەرزتر دەبێتەوە، و زەلکاوی فێن دروست دەکات کە ڕێگە بە گەشەکردنی ڕوەکی وەک ساز (sedge) دەدات. لەگەڵ بەردەوامبوونی ئەم پێشکەوتنە، دار و دەوەنی کەنار ئاو دەردەکەون و دیمەنێکی کار دروست دەبێت – کە لە بنەڕەتدا فێنێکی دارستاناوییە لە زەوییەکی ئاوگرتوودا. لەم قۆناغەدا، بە گشتی، بەپێچەوانەی ترشێتیی زۆری قامیشە شیبووەکان، پی ئێچ زۆر ترش نییە و خاکەکەش زۆر کەم کانزا نییە، کە ئەمەش دەبێتە ژینگەیەکی لەبار بۆ گیانلەبەرە ڕەسەنەکان و ئەوانی تر. دارە ئاو-خۆگرە تایبەتمەندەکان بریتیین لە ھەڵۆس و بی.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێوەزەوییەکان
ئاوی شیرین

**ئاوی شیرین** بریتییە لە ھەر ئاوێکی شل یان بەستووی سروشتی کە خەستیی کەمی خوێی تواوە و ماددە ڕەقە تواوەکانی تری تێدایە. ئەم زاراوەیە ئاوی دەریا و ئاوی سوێرەملچ ناگرێتەوە، بەڵام ئاوە کەم-خوێ و دەوڵەمەند بە کانزاکان دەگرێتەوە، وەک کانییە ئاسنینییەکان. ئاوی شیرین لەوانەیە ئاوی بەستوو و تواوەی ناو ڕووپۆشە سەھۆڵییەکان، کڵاوە سەھۆڵییەکان، سەھۆڵبەندەکان، کێڵگە بەفرییەکان و کێوە سەھۆڵییەکان، بارینی سروشتی وەک بارانبارین، بەفربارین، تەرزە و شێوەکانی تری، و ئاوەڕۆی سەرزەوی کە کۆمەڵەئاوە وشکانییەکان پێکدەھێنن وەک زەلکاوەکان، گۆمەکان، دەریاچەکان، ڕووبارەکان، جۆگەکان، و ھەروەھا ئاوی ژێرزەوی کە لەناو ئاوھەڵگرەکان، ڕووبارە ژێرزەوییەکان و دەریاچەکاندا ھەیە، بگرێتەوە.

ئاو بۆ مانەوەی ھەموو ئۆرگانیزمە زیندووەکان زۆر گرنگە. زۆرێک لە ئۆرگانیزمەکان دەتوانن لەسەر ئاوی سوێر بژین، بەڵام زۆرینەی ڕەھای ڕوەکە بۆریدارەکان و زۆربەی مێرووەکان، وشکاوییەکان، خشۆکەکان، گوانداران و باڵندەکان پێویستیان بە ئاوی شیرینە بۆ مانەوە.

ئاوی شیرین ئەو سەرچاوەی ئاوەیە کە زۆرترین و دەستبەجێترین سوودی بۆ مرۆڤ ھەیە. ئاوی شیرین ھەمیشە ئاوی خواردنەوە نییە، واتە ئاوێک نییە کە بۆ خواردنەوە لەلایەن مرۆڤەوە سەلامەت بێت. زۆربەی ئاوی شیرینی زەوی (لەسەر ڕوو و ژێرزەوی) تا ڕادەیەکی بەرچاو بەبێ چارەسەرکردن بۆ بەکارھێنانی مرۆڤ گونجاو نییە. ئاوی شیرین دەکرێت بە ئاسانی بەھۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە یان بەھۆی پرۆسە سروشتییەکانەوە، وەک داخوران، پیس ببێت.

ئاوی شیرین کەمتر لە ٣٪ی سەرچاوەکانی ئاوی جیھان پێکدەھێنێت، و تەنھا ١٪ی ئەوە بە ئاسانی بەردەستە. نزیکەی ٧٠٪ی یەدەگی ئاوی شیرینی جیھان لە ئەنتارکتیکادا بەستوویەتی. تەنھا ٣٪ی لێی بۆ بەکارھێنانی مرۆڤ دەردەھێنرێت. کشتوکاڵ نزیکەی دوو لەسەر سێی ھەموو ئەو ئاوە شیرینە بەکاردەھێنێت کە لە ژینگەوە دەردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دابینکەری ئاو
پۆل:ئاوناسی
پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
پۆل:ئاوی فرێش
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
سەرچاوەکانی ئاو

**سەرچاوەکانی ئاو** سەرچاوەی سروشتیی ئاون کە توانای ئەوەیان ھەیە بۆ مرۆڤ بەسوود بن، بۆ نموونە وەک سەرچاوەیەکی دابینکردنی ئاوی خواردنەوە یان ئاوی ئاودێری. ئەم سەرچاوانە دەکرێت یان ئاوی شیرین بن لە سەرچاوە سروشتییەکانەوە، یان ئاوی بەرھەمھێنراوی دەستکرد بن لە سەرچاوەکانی ترەوە، وەک ئاوی پاککراوە (ئاوی پیس)یان ئاوی سوێری لابراو (ئاوی دەریا). ٩٧٪ی ئاوی سەر زەوی ئاوی سوێرە و تەنھا سێ لەسەد ئاوی شیرینە؛ کەمێک زیاتر لە دوو لەسەر سێی ئەمەش لە سەھۆڵبەندەکان و کڵاوە سەھۆڵییە جەمسەرییەکاندا بەستوویەتی. ئاوی شیرینی نەبەستووی ماوەتەوە بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ئاوی ژێرزەوی دەدۆزرێتەوە، و تەنھا بەشێکی بچووکی لەسەر زەوی یان لە ھەوادا بوونی ھەیە. سەرچاوە سروشتییەکانی ئاوی شیرین بریتین لە ئاوی بەستوو، ئاوی ژێرزەوی، ئاوی سەرزەوی، و ڕۆیشتنی ژێر ڕووبار. خەڵک سەرچاوەکانی ئاو بۆ چالاکییە کشتوکاڵی، ماڵیی، و پیشەسازییەکان بەکاردەھێنن.

سەرچاوەکانی ئاو لەژێر ھەڕەشەی چەندین کێشەدان. کەمئاوی، پیسبوونی ئاو، ململانێی ئاو و گۆڕانی کەشوھەوا ھەن. ئاوی شیرین لە بنەڕەتدا سەرچاوەیەکی نوێبووەوەیە؛ بەڵام، دابینکردنی ئاوی ژێرزەویی جیھان بە شێوەیەکی بەردەوام لە کەمبوونەوەدایە. کەمبوونەوەی ئاوی ژێرزەوی (یان زیادەڕۆیی لە ڕاکێشان) بۆ نموونە لە ئاسیا، ئەمریکای باشوور و ئەمریکای باکوور ڕوودەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:دابینکەری ئاو
پۆل:بەڕێوەبردنی ئاو
پۆل:ئاو و ژینگە
پۆل:ئاوناسی
پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
ئاوی سوێر

**ئاوی سوێر**  ئاوێکە کە خەستییەکی بەرزی خوێی تواوەی تێدایە (بە شێوەیەکی سەرەکی کلۆریدی سۆدیۆم). لەسەر پێوەری سوێریی ڕووپێویی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان (یوو ئێس جی ئێس)، ئاوی سوێر لە ئاوی سوێرەملچ سوێرترە، بەڵام لە ئاوی زۆر سوێر (brine) کەمتر سوێرە. خەستیی خوێیەکە بە شێوەیەکی گشتی بە بەش لە ھەزار (پەرمیل، ‰) و بەش لە ملیۆن (پی پی ئێم) دەردەبڕدرێت. پێوەری سوێریی یوو ئێس جی ئێس سێ ئاستی ئاوی سوێر پێناسە دەکات. خەستیی خوێ لە ئاوی کەمێک سوێردا ١٬٠٠٠ بۆ ٣٬٠٠٠ پی پی ئێم (٠٫١–٠٫٣٪)ە؛ لە ئاوی مامناوەند سوێردا ٣٬٠٠٠ بۆ ١٠٬٠٠٠ پی پی ئێم (٠٫٣–١٪)ە؛ و لە ئاوی زۆر سوێردا ١٠٬٠٠٠ بۆ ٣٥٬٠٠٠ پی پی ئێم (١–٣٫٥٪)ە. ئاوی دەریا سوێرییەکی نزیکەی ٣٥٬٠٠٠ پی پی ئێمی ھەیە، کە یەکسانە بە ٣٥ گرام خوێ لە یەک لیتر (یان کیلۆگرام) ئاودا. ئاستی تێرکردن تەنھا بە ناوەکییانە پشت بە پلەی گەرمیی ئاوەکە دەبەستێت. لە پلەی گەرمیی دا، یەک لیتر ئاو دەتوانێت نزیکەی ٣٥٧ گرام خوێ بتوێنێتەوە، کە خەستییەکەی ٢٦٫٣ لەسەدی کێشە (% w/w). لە پلەی گەرمیی دا (پلەی کوڵانی ئاوی پاک)، ئەو بڕە خوێیەی کە دەتوانرێت لە یەک لیتر ئاودا بتوێنرێتەوە، زیاد دەکات بۆ نزیکەی ٣٩١ گرام، کە خەستییەکەی ٢٨٫١٪ی کێشە (% w/w).

## سەرچاوەکان

پۆل:گیراوەکان
پۆل:ئاوی شل
یەکەی نیشتەجێبوون

alt=نیگارێکی پیاوێک کە خواردن دەدات بە منداڵێکی ساوایە، دوو ژن و منداڵێکی تر|وێنۆک|''فامیلییەن ئیدیل'' لەلایەن ئایمێ پێز، ١٨٣٩
**یەکەی نیشتەجێبوون** یان **ماڵ** (Household) پێکدێت لە یەک یان چەند کەسێک کە لە ھەمان شوێنی نیشتەجێبووندا دەژین. لەوانەیە لە یەک خێزان یان جۆرێکی تری گرووپی کەسی پێکبێت. ماڵ یەکەی بنەڕەتیی شیکارییە لە زۆرێک لە مۆدێلە کۆمەڵایەتی، ئابوورییە وردەکان و حکوومییەکاندا، و بۆ ئابووری و میراتگری گرنگە.

مۆدێلەکانی ماڵ بریتین لە خێزانەکان، خێزانە تێکەڵاوەکان، نیشتەجێبوونی ھاوبەش، خانەکانی گرووپ، خانەکانی بەشەناوخۆیی، خانەکانی نیشتەجێبوونی فرەیی (شانشینی یەکگرتوو)، و نیشتەجێبوونی ژووری تاکەکەسی (ویلایەتە یەکگرتووەکان). لە کۆمەڵگا دەرەبەگایەتییەکاندا، ماڵی شاھانە و ماڵەکانی سەدەی ناوەڕاستی دەوڵەمەندەکان خزمەتکار و کەسانی تری سەر بە ماڵەکەیان لەخۆدەگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:حسابی نیشتیمانیەکان
کەس

**کەس** (کۆ: **خەڵک** یان **کەسان**) بوونەوەرێکە کە خاوەنی کۆمەڵێک توانا یان تایبەتمەندیی دیاریکراوە وەک ئاوەز، ڕەوشت، وشیاری یان خۆ-وشیاری، و بەشێکە لە شێوەیەکی کولتووریی دامەزراوی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان وەک خزمایەتی، خاوەندارێتیی مڵک، یان بەرپرسیارێتیی یاسایی. تایبەتمەندییە پێناسەکەرەکانی *کەسبوون* و، بەم شێوەیە، ئەوەی کە وا دەکات بوونەوەرێک وەک کەسێک ھەژمار بکرێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نێوان کولتوور و چوارچێوە جیاوازەکاندا جیاوازە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
پۆل:مرۆڤ
پۆل:تاکەکان
پۆل:کەسبوونەوە
خاوەندارێتی

**خاوەندارێتی** بریتییە لە دۆخ یان ڕاستیی ھەبوون و کۆنترۆڵی یاسایی بەسەر مڵکێکدا، کە دەکرێت ھەر سەرمایەیەک بێت، جا بەرجەستە بێت یان نابەرجەستە. خاوەندارێتی دەکرێت چەندین ماف لەخۆبگرێت، کە بە کۆمەڵ پێیان دەوترێت *تاپۆ* (title)، و دەکرێت ئەم مافانە لەیەکتر جیابکرێنەوە و لەلایەن لایەنی جیاوازەوە ھەڵبگیرێن.

پرۆسە و میکانیزمی خاوەندارێتی تا ڕادەیەک ئاڵۆزە: مرۆڤ دەتوانێت بە چەندین شێوە خاوەندارێتیی موڵکێک بەدەست بھێنێت، بیگوازێتەوە، و لەدەستی بدات. بۆ بەدەستھێنانی موڵکێک، مرۆڤ دەتوانێت بە پارە بیکڕێت، لە بەرامبەر موڵکێکی تردا ئاڵوگۆڕی پێ بکات، لە گرەوێکدا بیباتەوە، وەک دیاری وەری بگرێت، بە میرات بۆی بمێنێتەوە، بیدۆزێتەوە، وەک قەرەبوو وەری بگرێت، لە بەرامبەر کارکردن یان پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریدا بەدەستی بھێنێت، دروستی بکات، یان نیشتەجێی بێت و بیکاتە ھی خۆی. مرۆڤ دەتوانێت خاوەندارێتیی موڵکێک بگوازێتەوە یان لەدەستی بدات لە ڕێگەی فرۆشتنی بە پارە، ئاڵوگۆڕکردنی لە بەرامبەر موڵکێکی تردا، بەخشینی وەک دیاری، ونکردنی، یان لێسەندنەوەی خاوەندارێتییەکەی لێی لە ڕێگەی یاسایییەوە وەک دەرکردن، دەستبەسەرداگرتنی ڕەھن، دەستبەسەرداگرتن، یان داگیرکردن. خاوەندارێتی ئەوە دەگەیەنێت کە خاوەنی موڵکێک، خاوەنی ھەر سوود یان زیانێکی ئابوورییشە کە پەیوەستە بە موڵکەکەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە یاساییەکان
ئابی، دێڤن

**ئابی** (بە ئینگلیزی: Abbey) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە شارەدێی دەنکسوێڵ (Dunkeswell)، لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی دێڤن لە شارستانی دێڤن، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە ناوی خۆی لە شوێنەواری مێژوویی **دێری دەنکسوێڵ** (Dunkeswell Abbey) وەرگرتووە، کە پاشماوەکانی لەناوچەکەدا ماونەتەوە و خاڵی سەرەکیی ناسنامەی شوێنەکەن.

ئابی دەکەوێتە ناوچەیەکی لادێیی جوان لە نزیک لقێکی ڕووباری ئۆتەر (River Otter) و بە میراتە مێژووییە دەوڵەمەندەکەی ناسراوە کە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە.

## مێژوو
مێژووی ئەم گوندۆچکەیە بە شێوەیەکی جیانەکراوە بەستراوەتەوە بە دێری دەنکسوێڵەوە، کە خانەقایەکی سیسێرکی (Cistercian monastery) بوو.

### دامەزراندن و گەشەسەندنی دێرەکە
دێری دەنکسوێڵ لە ساڵی ١٢٠١ لەلایەن ویلیام بریوەر (William Briwer) دامەزرا، کە یەکێک بوو لە بارۆنە بەھێزەکانی ژێر دەسەڵاتی پاشا ڕیچاردی یەکەم و پاشا جۆن. بریوەر زەوییەکانی بەخشییە ١٢ ڕاھیبی سیسێرکی کە لە دێری فۆرد (Forde Abbey) لە دۆرسێتەوە ھاتبوون، بۆ ئەوەی خانەقایەکی نوێ لەم دۆڵە ئارامەدا دروست بکەن. دێرەکە بەپێی نەخشەی ستانداردی سیسێرکییەکان دروست کرا، کە کڵێسایەکی گەورەی خاچیی، چەندین باڵەخانەی نیشتەجێبوون و کارگێڕی و باخچەی لەخۆگرتبوو. بۆ ماوەی زیاتر لە ٣٠٠ ساڵ، دێرەکە ناوەندێکی گرنگی ئایینی و کشتوکاڵی بوو لە ناوچەکەدا.

### ھەڵوەشاندنەوە و لەناوچوون
لە ساڵی ١٥٣٩، لە چوارچێوەی بڕیاری ھێنریی ھەشتەم بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دێر و خانەقاکان لە سەرانسەری ئینگلتەرا، دێری دەنکسوێڵ داخرا و موڵکەکانی لەلایەن تاجەوە دەستی بەسەردا گیرا. دوای ماوەیەکی کەم، فرۆشرا بە لۆرد جۆن ڕەسڵ. لە سەدەکانی دواتردا، باڵەخانەکانی دێرەکە وردە وردە ڕووخێنران و بەردەکانی وەک کەرەستەی بیناسازی بۆ دروستکردنی خانووی نوێ لە ناوچەکەدا بەکارھێنرانەوە. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە تەنھا پاشماوە و بناغەی ھەندێک لە دیوارەکانی بمێننەوە.

### سەردەمی نوێ
لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، کڵێسایەکی بچووکی پەرستگا لەسەر بەشێک لە شوێنەواری کڵێسا کۆنەکە دروست کرا. ئەمڕۆ، پاشماوەکانی دێری دەنکسوێڵ وەک شوێنەوارێکی مێژوویی پارێزراون (Scheduled Monument) و شوێنێکی گرنگی مێژوویین کە گەشتیاران و مێژوونووسان سەردانی دەکەن.

## شوێنە دیارەکان
***پاشماوەکانی دێری دەنکسوێڵ:** گرنگترین شوێنی گوندۆچکەکەیە. پاشماوەکان بریتین لە بەشێک لە دیواری دەروازەی خانەقاکە (gatehouse)، بناغەی کڵێساکە و ھەندێک لە دیوارە دەرەکییەکان.

***پردی ئابی (Abbey Bridge):** پردێکی بەردینی کۆنە کە لە نزیک شوێنەواری دێرەکە ھەڵکەوتووە. ئەم پردە لە پلەی دووەمی بینا پارێزراوەکانی بەریتانیادا (Grade II listed) پۆلێن کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
زۆوار، کۆرنواڵ

**زۆوار** (بە ئینگلیزی: Zoar) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە شارەدێی سانت ئالەن (St Allen)، لە شارستانی کۆرنواڵ، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە دەکەوێتە سەر چوارڕیانێکی چەند ڕێگایەکی لاوەکی و نزیکەی ٥ میل (٨.٠ کم) لە باکووری باکووری ڕۆژاوای شاری ترورۆ ھەڵکەوتووە. ناوی "زۆوار" ناوێکی ئینجیلییە و لە ناوی شاری زوۆارەوە وەرگیراوە کە لە کتێبی پیرۆزدا و لە کتێبی پێکھێناندا ئاماژەی پێ کراوە. لە ڕووی مێژووییەوە، پەرستگایەکی بچووکی مێسۆدیستەکان لە ساڵی ١٨٢٧ لەم گوندۆچکەیەدا دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
زۆن پۆینت

**زۆن پۆینت** (بە ئینگلیزی: Zone Point) ڕاسەرێکی دیارە کە دەکەوێتە لێواری ڕۆژھەڵاتی ڕاسەری سانت ئەنتۆنی (St Anthony Head)، لەسەر نیمچەدوورگەی ڕۆزڵەند لە شارستانی کۆرنواڵ، ئینگلتەرا. ئەم خاڵە جوگرافییە سنووری باشووری کەنداوە سروشتییە گەورەکەی کاریک ڕۆدز (Carrick Roads) دیاری دەکات و ڕووبەڕووی ڕاسەری پێندێنیس (Pendennis Point) ھەڵکەوتووە. زۆن پۆینت خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەندی سەربازییە و شوێنی چەندین ڕووداوی گرنگ بووە، ھەروەھا ئەمڕۆ بەشێکە لە ڕێڕەوی بەناوبانگی پیاسەی کەناری باشووری ڕۆژاوا (South West Coast Path).

## ناو
ناوی "زۆن پۆینت" لە وشەی "Zon"ی کۆرنییەوە وەرگیراوە، کە بە واتای "لم" یان "گردەلم" (sand-bank) دێت. ئەم ناوە ئاماژەیە بۆ ئەو بەربەستە لمینەیەی کە بە "زە ستایل" (The Stile) ناسراوە و لە ڕاسەرەکەوە بەرەو باشوور درێژ دەبێتەوە.

## مێژوو و گرنگیی سەربازی
وێنۆک|پاشماوەکانی بنکەی تۆپخانەی سانت ئەنتۆنی لە زۆن پۆینت.
بەھۆی شوێنە ستراتیژییەکەیەوە لە دەروازەی بەندەری فالمۆس (Falmouth Harbour)، زۆن پۆینت بۆ ماوەیەکی درێژ خاڵێکی بەرگریی گرنگ بووە. 

* **بنکەی تۆپخانەی سانت ئەنتۆنی:** لە ساڵانی ١٨٩٠دا، بنکەیەکی تۆپخانە (gun battery) لەسەر ڕاسەرەکە دروست کرا وەک بەشێک لە سیستەمی بەرگریی بەندەری فالمۆس. بنکەکە بە دوو تۆپی ٦ ئینچی پڕچەک کرابوو. 
* **جەنگی جیھانیی دووەم:** لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، بنکەکە دووبارە پڕچەک کرایەوە بە دوو تۆپی دوولوولەی ٦ پاوەندی. پاشماوەی شوێنی دانانی تۆپەکان تا ئەمڕۆش ماونەتەوە و شاھیدی گرنگیی سەربازیی ناوچەکەن. 
* **لایت و زەنگی تەمومژ:** لە ساڵی ١٨٦٣دا زەنگێکی تەمومژ (foghorn) لەسەر ڕاسەرەکە دانرا، کە تا ساڵی ١٩٥٣ بەکار دەھات بۆ ئاگادارکردنەوەی کەشتییەکان لە کەشوھەوای نالەباردا.

## کارەساتی کەشتیی ''دارڵوین''
لە ١ی ئابی ١٩٦٦، زۆن پۆینت بووە گەواھیدەری یەکێک لە کارەساتە دەریاییە دڵتەزێنەکانی ناوچەکە. کەشتییەکی گەشتیاری بە ناوی "ئێس ئێس دارڵوین" (SS Darlwyne) لە نزیک کەناراوەکانی ئەم ڕاسەرە نوقم بوو. لە ئەنجامی ئەم ڕووداوەدا، ھەر ٣١ سەرنشینی کەشتییەکە، کە لە پیاو و ژن و منداڵ پێکھاتبوون، گیانیان لەدەست دا.

## ئەمڕۆ
ئەمڕۆ زۆن پۆینت شوێنێکی ئارام و سەرنجڕاکێشە بۆ گەشتیاران و پیاسەرەوان.

* **ڕێڕەوی کەناری باشووری ڕۆژاوا:** ڕاسەرەکە بەشێکی دانەبڕاوە لە ڕێڕەوی بەناوبانگی پیاسەی کەناری باشووری ڕۆژاوا، کە دیمەنی سەرسوڕھێنەری کەناراوەکانی کۆرنواڵی لێوە دیارە. 
* **ناوچەی گرنگیی زانستیی تایبət (SSSI):** زۆن پۆینت بەشێکە لە ناوچەی پارێزراوی "ڕاسەری سانت ئەنتۆنی بۆ پۆرتسکاسۆ SSSI"، کە بەھۆی گرنگیی زەویناسی و خاکەکەیەوە پارێزگاریی لێ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
یسانوێڵز

**یسانوێڵز** (بە ئینگلیزی: Ythanwells) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکی لادێییە، کە دەکەوێتە ناوچەی ئەنجومەنی ئەبەردینشایەر لە سکۆتلاند. گوندۆچکەکە نزیکەی ٨ کیلۆمەتر (٥ میل) لە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی ھەنتلی (Huntly) ھەڵکەوتووە. ناسنامەی سەرەکیی ناوچەکە بۆ بوونی پاشماوەی ھەوارگەیەکی سەربازیی ڕۆمانی دەگەڕێتەوە، کە یەکێکە لە گەورەترین بارەگا دۆزراوەکانی لەو جۆرە لە سکۆتلەندا.

## ناو
ناوی "یسانوێڵز" بە واتای "کانیاوەکانی یسان" دێت. ئەم ناوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ڕووباری یسان (River Ythan) لە نزیک ئەم ناوچەیەوە سەرچاوە دەگرێت.

## مێژوو و شوێنە دیارەکان

### بارەگای ڕۆمانی
گرنگترین شوێنی مێژوویی لە یسانوێڵز، پاشماوەی بارەگایەکی ڕۆمانییە کە بە "ڕیا دایکس" یان "ڕیدایکس" (Rea Dikes/Reedykes) ناسراوە. ئەم شوێنە بارەگاێکی کاتیی ڕێپێوان (marching camp) بووە و ڕووبەرەکەی نزیکەی ٤٤ ھێکتار (١١٠ ئاکر)ە، کە دەیکاتە یەکێک لە گەورەترین بارەگایە ڕۆمانییەکانی سکۆتلەندا. مێژوونووسان پێیان وایە کە ئەم بارەگایە لە کاتی ھەڵمەتە سەربازییەکانی ژەنەڕاڵە ڕۆمانییەکاندا دروست کراوە، لەوانە: گنێوس یولیوس ئاگریکۆلا (Gnaeus Julius Agricola) لە دەوروبەری ساڵی ٨٣ی زایینی. سێپتیمیوس سێڤێروس (Septimius Severus) لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٨-٢١٠ی زایینی. ئەمڕۆ، تەنھا شوێنەواری خەندەق و بەربەستە زەوییەکانی بارەگاکە لەژێر زەوییە کشتوکاڵییەکاندا ماونەتەوە و تەنھا لە ڕێگەی وێنەگرتنی ئاسمانییەوە بەدی دەکرێن.

### کڵێسای یسانوێڵز
کڵێسایەکی کۆن (kirk) لە گوندۆچکەکەدا ھەیە کە لە ساڵی ١٨٦٤ دروست کراوە. ئەم کڵێسایە لە شوێنی کڵێسایەکی کۆنتردا بنیات نراوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ ساڵی ١٧٩٥ دەگەڕایەوە. لەم دواییانەدا، باڵەخانەی کڵێساکە و قوتابخانە کۆنەکەی تەنیشتی کراون بە خانووی نیشتەجێبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی سکۆتلاند
یسانبەنک

**یسانبەنک** (بە ئینگلیزی: Ythanbank) گوندێکی بچووکە لە ناوچەی ئەنجومەنی ئەبەردینشایەر، سکۆتلاند. گوندەکە دەکەوێتە سەر کەناری ڕووباری یسان و نزیکەی ٣ میل (٤.٨ کم) لە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی ئێڵن (Ellon) ھەڵکەوتووە. گوندەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە کۆمەڵێک خانوو و باڵەخانەی نوێ پێکھاتووە کە لە چەند دەیەی ڕابردوودا دروست کراون.

## شوێنە دیارەکان و خزمەتگوزارییەکان
**ھۆڵی گوندی یسانبەنک:** ئەم ھۆڵە وەک ناوەندێکی کۆمەڵایەتی بۆ دانیشتووانی گوندەکە خزمەت دەکات و یەکێکە لەو کەمترین باڵەخانانەی کە تا ڕادەیەک کۆنن، لەکاتێکدا زۆربەی گوندەکە لە خانووی نوێی یەک نھۆمی (bungalow) پێکھاتووە.

**ئاسنگەرخانەی کۆن:** لە گوندەکەدا باڵەخانەیەکی ئاسنگەرخانەی کۆن (smithy) ھەیە، کە ئێستا کراوە بە خانوویەکی نیشتەجێبوونی تایبەت. نزیکترین قوتابخانەی سەرەتایی و دوکان لە شارۆچکەی ئێڵن بەردەستە، کە چەند کیلۆمەترێک لە گوندەکەوە دوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی سکۆتلاند
یستومتوێن

**یستومتوێن** (بە وێڵزی: Ystumtuen) گوندێکی بچووکە لە شارستانی کەرەدیگیۆن، وێڵز. گوندەکە دەکەوێتە ناوچەیەکی بەرزایی لە چیاکانی کامبریا، نزیکەی ٢.٥ میل (٤.٠ کم) لە باشووری گوندی پۆنتێروید (Ponterwyd) و ١٢ میل (١٩ کم) لە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی ئابێریستویسەوە (Aberystwyth) ھەڵکەوتووە.
یستومتوێن خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەندە وەک ناوەندێکی گرنگی کانزای قوڕقوشم، کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر دیمەن و ناسنامەی ناوچەکە جێھێشتووە.
## ناو
ناوی "یستومتوێن" ناوێکی وێڵزییە. پێکھاتووە لە دوو بەش:
**Ystum**: بە واتای "پێچ"، "چەم" یان "قۆڵ" دێت.
**Tuen**: ناوێکی کەسیی کۆنە.
بەم شێوەیە، ناوی گوندەکە بە نزیکەیی واتای "پێچەکەی توێن" دەگەیەنێت.
## مێژوو
یستومتوێن لە سەدەی نۆزدەھەمدا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و بووە ناوەندێکی گرنگی پیشەسازیی دەر‌ھێنانی قوڕقوشم. کانزاکانی دەوروبەری گوندەکە ھەلی کاریان بۆ ژمارەیەکی زۆر لە کرێکاران و خێزانەکانیان دابین کردبوو. لەو سەردەمەدا گوندەکە خاوەنی قوتابخانە، پەرستگا و چەندین خزمەتگوزاریی دیکە بوو بۆ دانیشتووانەکەی.

بەڵام لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، بەھۆی دابەزینی نرخی قوڕقوشم و کەمبوونەوەی داھاتی کانزاکان، پیشەسازییەکە وردە وردە بەرەو پوکانەوە چوو. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە زۆربەی دانیشتووان گوندەکە بەجێبھێڵن و بەرەو شوێنی دیکە کۆچ بکەن بۆ دۆزینەوەی کار.
ئەمڕۆ، پاشماوەی کانزاکان، وەک تۆپەڵە خاک و بەردی فڕێدراو (spoil heaps) و تونێلە ڕووخاوەکان، بە ڕوونی لە دیمەنی دەوروبەری گوندەکەدا بەدی دەکرێن و شاھیدی مێژووی پیشەسازیی ناوچەکەن.
## شوێنە دیارەکان
**پەرستگای یستومتوێن:** پەرستگایەکی کالڤینیستیی مێسۆدیستەکانە کە لە ساڵی ١٨٧١ دروست کراوە و یەکێکە لەو باڵەخانە کەمانەی کە لە سەردەمی گەشەسەندنی گوندەکەدا ماونەتەوە.

**بوا گوین (Bwa Gwyn):** بە واتای "کەوانە سپییەکە" دێت. ئەم کەوانەیە لە ساڵی ١٨٨٧ بۆ یادکردنەوەی یۆبیلی زێڕینی شاژن ڤیکتۆریا دروست کراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وێڵز
یسبیتی یستویس

**یسبیتی یستویس** (بە وێڵزی: Ysbyty Ystwyth) گوند و شارەدێیەکی کۆنی مێژووییە کە دەکەوێتە شارستانی کەرەدیگیۆن، وێڵز. گوندەکە لەسەر بەرزایی نێوان ڕووباری یستویس و لقەکەی، ڕووباری دیلیو (Afon Diliw) ھەڵکەوتووە. یسبیتی یستویس خاوەنی میراتێکی دەوڵەمەندە کە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی گەشەسەندنی پیشەسازیی کانزاکان لەخۆدەگرێت.

## ناو
ناوی "یسبیتی یستویس" بە ڕوونی ئاماژە بە مێژوو و جوگرافیای شوێنەکە دەکات:

***Ysbyty**: وشەیەکی وێڵزییە کە لە وشەی لاتینی *hospitium* وەرگیراوە و بە واتای "میوانخانە" یان "شوێنی حەوانەوە" (hospice) دێت. ئەمە ئاماژەیە بۆ بوونی میوانخانەیەکی شوڕشگێڕانی ھۆسپیتالەر (Knights Hospitaller) لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

***Ystwyth**: ناوی ئەو ڕووبارەیە کە گوندەکە لە نزیکییەوە ھەڵکەوتووە.

بەم شێوەیە، ناوەکە بە واتای "میوانخانەکەی سەر ڕووباری یستویس" دێت.

## مێژوو

### سەدەکانی ناوەڕاست
مێژووی گوندەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست، کاتێک شوڕشگێڕانی سانت جۆنی قودس (کە بە ھۆسپیتالەرەکان ناسراون) میوانخانەیەکیان لەم شوێنەدا دامەزراند. ئەم میوانخانەیە وەک بەشێک لە کێڵگەیەکی کشتوکاڵی گەورەتر (grange) کاری دەکرد و خزمەتی ئەو سەردانکەرانەی دەکرد کە بەم ناوچەیەدا گەشتیان دەکرد بەرەو دێری ستراتا فلۆریدا (Strata Florida Abbey).

### پیشەسازیی کانزاکان
لە سەدەی ١٨ و ١٩دا، یسبیتی یستویس بووە یەکێک لە ناوەندە ھەرە گرنگەکانی پیشەسازیی دەر‌ھێنانی قوڕقوشم و زیو لە ناوەڕاستی وێڵز. کانزاکانی دەوروبەری گوندەکە، وەک کانزای برونگوچ (Bron-Goch mine)، بوونە ھۆی گەشەیەکی بەرچاوی دانیشتووان و گوندەکە بووە شوێنێکی قەرەباڵغی پیشەسازی. لەو سەردەمەدا چەندین خاوەنکار و ئەندازیاری بیانی، وەک بارۆن دی ڕۆستن (Baron de Rosten)، ڕوویان لە ناوچەکە کرد و باڵەخانە و خانووی گەورەیان دروست کرد.

بەڵام لەگەڵ دابەزینی نرخی کانزاکان لە کۆتایی سەدەی ١٩دا، پیشەسازییەکە داڕما و گوندەکە وردە وردە چۆڵ بوو. ئەمڕۆ، پاشماوەی باڵەخانەی کانزاکان و تۆپەڵە بەردی فڕێدراو لە دیمەنی سروشتیی ناوچەکەدا بە ڕوونی بەدی دەکرێن.

## شوێنە دیارەکان
***ئێگلویس ڤاخ (Eglwys Fach):** بە واتای "کڵێسا بچووکەکە" دێت. ئەمە کڵێسای ڕەسەنی گوندەکەیە کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دروست کراوە و تایبەتە بە سانت جۆنی باپتیست. لە کۆتایی سەدەی ١٩دا، کڵێسایەکی نوێ لەسەر گردێک دروست کرا و ئەم کڵێسا کۆنە وازی لێ ھێنرا. ئەم وازلێھێنانە وای کرد کە کڵێسا کۆنەکە لە "نۆژەنکردنەوەی ڤیکتۆریایی" ڕزگاری بێت و بە شێوەیەکی ڕەسەن و دانسقە بمێنێتەوە. ئەمڕۆ وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە دووی ئەستێرەدار (*Grade II) پۆلێن کراوە.

***کۆید ی موین (Coed y Mwyn):** بە واتای "دارستانی کانزاکە" دێت. ئەمە ناوچەیەکی پارێزراوە کە وەک ناوچەیەکی گرنگیی زانستیی تایبət (SSSI دیاری کراوە. خاکەکەی بەھۆی پاشماوەی کانزاکانەوە دەوڵەمەندە بە کانزای قوڕقوشم، کە بووەتە ھۆی گەشەکردنی جۆرە ڕووەکێکی دەگمەن کە دەتوانن لەم ژینگە ژەھراوییەدا بژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وێڵز
یسترادۆوێن

**یسترادۆوێن** (بە وێڵزی: Ystradowen) گوندێکی بچووک و خاوەن خەڵاتە کە دەکەوێتە شارستانی ڤێڵ ئۆڤ گلامۆرگان لە وێڵز. گوندەکە نزیکەی ٣ میل (٥ کم) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی کاوبریج (Cowbridge) ھەڵکەوتووە. یسترادۆوێن بە دیمەنە لادێییە جوان و پارێزراوەکەی ناسراوە و چەندین جار خەڵاتی "باشترین گوندی پارێزراو"ی بەدەستھێناوە.
## ناو
ناوی "یسترادۆوێن" ناوێکی تەواو وێڵزییە و لە دوو بەش پێک دێت:

**Ystrad**: بە واتای "دۆڵ" یان "دەشت" دێت، بەتایبەتی ئاماژەیە بۆ دۆڵێکی فراوان و تەخت.

**Owen**: ناوێکی کەسیی وێڵزییە.

بەم شێوەیە، ناوی گوندەکە بە واتای "دۆڵی ئۆوێن" دێت.
## مێژوو و شوێنە دیارەکان
وێنۆک|کڵێسای یسترادۆوێن، کە تایبەتە بە سانت ئۆوێن.
یسترادۆوێن خاوەنی مێژوویەکی دوور و درێژە و چەندین شوێنەواری گرنگی تێدایە کە ڕەنگدانەوەی ئەم مێژووەن.

**کڵێسای سانت ئۆوێن:** کڵێسای سەرەکیی گوندەکە تایبەتە بە سانت ئۆوێن (St Owain). ھەرچەندە باڵەخانەی ئێستای کڵێساکە لە ساڵی ١٨٦٣دا دووبارە دروست کراوەتەوە، بەڵام شوێنی پەرەستشەکەی (font) دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣، کە نیشانەی مێژووی دێرینی پەرستگاکەیە.

**یسترادۆوێن کۆرت (Ystradowen Court):** باڵەخانەیەکی مێژووییە کە بنچینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست، ھەرچەندە لە سەدەی ١٩دا دووبارە نۆژەن کراوەتەوە.

**خانووەکانی سەردەمی تیودۆر:** چەند خانوو و باڵەخانەیەک لە گوندەکەدا ماونەتەوە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی تیودۆر (Tudor period)، ئەمەش دەوڵەمەندیی مێژوویی گوندەکە نیشان دەدات.

**میوانخانەی وایت ڵایەن (The White Lion Inn):** میوانخانەیەکی نەریتیی گوندەکەیە کە وەک ناوەندێکی کۆمەڵایەتی بۆ دانیشتووان و میوانەکان خزمەت دەکات.
## خەڵاتەکان
یسترادۆوێن شانازی بەوەوە دەکات کە چەندین جار وەک یەکێک لە جوانترین و پاکترین گوندەکانی ناوچەکە ناسێنراوە. وەک لەسەر تابلۆی گوندەکە ئاماژەی پێ کراوە، لە ساڵانی ٢٠٠٢، ٢٠٠٣ و ٢٠٠٦ خەڵاتی "باشترین گوندی پارێزراو لە ڤێڵ"ی بەدەستھێناوە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٢دا براوەی خەڵاتی کۆمەڵایەتیی وێڵز بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وێڵز
یسبیتی کنڤین

**یسبیتی کنڤین** (بە وێڵزی: Ysbyty Cynfyn) گوندێکی بچووکی مێژووییە لە شارستانی کەرەدیگیۆن، وێڵز. گوندەکە دەکەوێتە نزیک ڕووباری رەیدۆڵ (Afon Rheidol) و نزیکەی ١.٥ میل (٢.٤ کم) لە باشووری گوندی پۆنتێروید (Ponterwyd) و نزیک پردی شەیتان (Devil's Bridge) ھەڵکەوتووە. ناسنامەی سەرەکیی گوندەکە بەسترواەتەوە بە مێژوویەکی ناوازەوە کە شوێنەواری پێش مێژوو، سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی پیشەسازی پێکەوە گرێ دەدات.

## ناو
ناوی "یسبیتی کنڤین" لە دوو بەشی وێڵزی پێک دێت: 

**Ysbyty**: ئەم وشەیە لە وشەی لاتینی *hospitium* وەرگیراوە، کە بە واتای "میوانخانە" یان "شوێنی مانەوە" (hospice) دێت. ئەمەش ئاماژەیە بۆ مێژووی گوندەکە وەک شوێنێکی حەوانەوەی سەردانکاران. 

**Cynfyn**: ناوێکی کەسیی وێڵزییە، کە لەوانەیە ناوی قەشەیەکی ناوچەیی یان کەسایەتییەکی گرنگ بووبێت. بەم شێوەیە، ناوەکە بە واتای "میوانخانەکەی کنڤین" دێت.

## مێژوو و شوێنە دیارەکان

### شوڕشگێڕانی ھۆسپیتالەر
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، یسبیتی کنڤین شوێنی میوانخانەیەک یان کێڵگەیەکی کشتوکاڵی (grange) بووە کە لەلایەن شوڕشگێڕانی ھۆسپیتالەرەوە بەڕێوە دەبرا. ئەم شوێنە وەک وێستگەیەکی پشوودان بۆ ئەو سەردانکارانە کاری دەکرد کە بەم ناوچە دوورەدەستەدا گەشتیان دەکرد بەرەو شوێنە پیرۆزەکانی وەک دێری ستراتا فلۆریدا (Strata Florida Abbey) و سانت دەیڤدس (St David's).

### کڵێسای سانت جۆن
کڵێسای گوندەکە، کە تایبەتە بە سانت جۆنی باپتیست (St. John the Baptist)، خاوەنی تایبەتمەندییەکی ناوازەیە لە سەرانسەری بەریتانیادا. گۆڕستانی کڵێساکە (churchyard) بازنەییە و لە ڕاستیدا لەسەر شوێنەواری بازنەیەکی بەردینیی چاخی برۆنز (Bronze Age stone circle) دروست کراوە. پێنج لە بەردە ڕاوەستاوەکانی بازنە کۆنەکە کراون بە بەشێک لە دیواری گۆڕستانەکە و تا ئەمڕۆش بە ڕوونی دیارن. ئەم تێکەڵاوییەی نێوان شوێنەوارێکی پێش مێژوو و پەرستگایەکی مەسیحی، کڵێساکەی کردووە بە شوێنێکی گرنگی شوێنەواری و مێژوویی. باڵەخانەی ئێستای کڵێساکە لە سەدەی نۆزدەھەمدا لە شوێنی کڵێسایەکی کۆنتردا دروست کراوەتەوە.

### پیشەسازیی کانزاکان
ھاوشێوەی گوندەکانی دەوروبەری، یسبیتی کنڤین لە سەدەی نۆزدەھەمدا بەشێک بووە لە پیشەسازیی کانزای قوڕقوشم و زیو. پاشماوەی کانزاکان ھێشتا لە دیمەنی سروشتیی ناوچەکەدا بەدی دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وێڵز
یستراد مێوریگ

**یستراد مێوریگ** (بە وێڵزی: Ystrad Meurig) گوند و شارەدێیەکی بچووکە لە شارستانی کەرەدیگیۆن، وێڵز. گوندەکە دەکەوێتە نزیک ڕووباری تێیڤی و بە مێژوویەکی دەوڵەمەندی سەربازی و پەروەردەیی ناسراوە. بۆ ماوەیەکی درێژ، یستراد مێوریگ ناوەندێکی گرنگی خوێندنی کلاسیکی بووە لە وێڵز و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پەروەردەکردنی قەشەکاندا گێڕاوە.

## ناو
ناوی "یستراد مێوریگ" ناوێکی وێڵزییە و لە دوو بەش پێک دێت:

**Ystrad**: بە واتای "دۆڵ" یان "دەشت" دێت.

**Meurig**: ناوێکی کەسیی وێڵزییە (ھاوتای Maurice).

بەم شێوەیە، ناوی گوندەکە بە واتای "دۆڵی مێوریگ" دێت.

## مێژوو و شوێنە دیارەکان

### قەڵای یستراد مێوریگ
لە سەدەی ١٢دا، قەڵایەکی نۆرمانی لەسەر گردێکی دەستکرد (motte-and-bailey) لەم شوێنە ستراتیژییەدا لەلایەن گیلبێرت دی کلێرەوە دروست کرا بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکە. قەڵاکە چەندین جار لەنێوان وێڵزییەکان و نۆرمانەکاندا دەستاودەستی کردووە و چەند جارێک ڕووخێنراوە و دووبارە دروست کراوەتەوە. دواجار لە ساڵی ١٢١٦ لەلایەن لێوێلینی گەورەوە داگیر کرا و دوای ئەوە وردە وردە بایەخی خۆی لەدەست دا و چۆڵ کرا. ئەمڕۆ، تەنھا شوێنەواری گردە دەستکردەکە و ھەندێک کاری زەوی ماونەتەوە.

### خوێندنگەی یستراد مێوریگ
وێنۆک|باڵەخانەی خوێندنگە لەناو گۆڕستانی کڵێسای یستراد مێوریگ.
یستراد مێوریگ بە پلەی یەکەم بەھۆی خوێندنگە مێژووییەکەیەوە (grammar school) ناسراوە، کە لە ساڵی ١٧٣٤ لەلایەن ئێدوارد ڕیچاردەوە دامەزرا. ئەم خوێندنگەیە بە خێرایی ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد و بووە یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی خوێندنی کلاسیکی و ئامادەکردنی قوتابیان بۆ بوون بە قەشە لە کڵێسای وێڵزدا. بۆ ماوەیەک، وەک کۆلێژێکی لاوەکی بۆ کۆلێژی سانت دەیڤدس، لامپێتەر کاری دەکرد.

پەرتووکخانەیەکی دەوڵەمەند، کە لەلایەن دامەزرێنەرەکەیەوە وەسیەتی بۆ کرابوو، یەکێک بوو لە سامانە گرنگەکانی خوێندنگەکە. لە ساڵی ١٩٧٣، خوێندنگەی یستراد مێوریگ لەگەڵ چەند خوێندنگەیەکی دیکەی ناوچەکە یەکخرا بۆ پێکھێنانی خوێندنگەی گشتگیریی پێنودیگ (Ysgol Gyfun Penweddig) لە ئابێریستویس.

### کڵێسای سانت جۆنی باپتیست
کڵێسای شارەدێیەکە، کە تایبەتە بە سانت جۆنی باپتیست، مێژوویەکی کۆنی ھەیە و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ خوێندنگەکەدا ھەبووە. باڵەخانەی خوێندنگەکە لەناو گۆڕستانی کڵێساکەدا ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وێڵز
یۆکنسوەیت

**یۆکنسوەیت** (بە ئینگلیزی: Yockenthwaite) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووک و دڵڕفێنە لە دۆڵی وارفدەیل (Wharfedale) لە شارستانی باکووری یۆرکشێر، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە دەکەوێتە ناو پارکی نیشتمانیی یۆرکشێر دەیڵز و لەسەر کەناری ڕووباری وارف (River Wharfe) ھەڵکەوتووە.

یۆکنسوەیت بە پلەی یەکەم بەھۆی بوونی بازنەیەکی بەردینیی پێش مێژووییەوە ناسراوە، کە یەکێکە لە شوێنەوارە سەرنجڕاکێشەکانی ناوچەکە.

## ناو
ناوی "یۆکنسوەیت" لە زمانی سکۆتلەندیی کۆن (Old Norse) وەرگیراوە. پێکھاتووە لە دوو بەش:

***Eoghan**: ناوێکی کەسیی گێلییە.

***þveit**: وشەیەکی سکۆتلەندییە بە واتای "پاوانە" یان "پارچە زەوییەکی پاککراوە" (clearing or paddock).

بەم شێوەیە، ناوی شوێنەکە بە واتای "پاوانەکەی ئێوگان" دێت.

## مێژوو و شوێنەوارناسی
یۆکنسوەیت خاوەنی میراتێکی شوێنەواریی دەوڵەمەندە کە بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە.

### بازنەی بەردینیی یۆکنسوەیت
وێنۆک|بازنەی بەردینیی یۆکنسوەیت.
گرنگترین شوێنەواری ناوچەکە بازنەیەکی بەردینیی پێش مێژووییە کە دەکەوێتە نزیک گوندۆچکەکە و لەسەر ڕێڕەوی بەناوبانگی پیاسەی "دەیڵز وەی" (Dales Way) ھەڵکەوتووە.

پێکھاتە: بازنەکە بچووکە و تیرەکەی نزیکەی ٢٥ پێ (٨ مەتر) دەبێت.

بیردۆز: شوێنەوارناسان پێیان وایە کە ئەم بازنەیە لە بنەڕەتدا لێواری بەردینی (kerb) گردێکی ناشتنی چاخی برۆنز (burial cairn) بووە. بە تێپەڕبوونی کات، گردۆڵەکە لەناوچووە و تەنھا بەردەکانی لێوارەکەی ماونەتەوە.

ئەم شوێنەوارە وەک شوێنەوارێکی پارێزراو (Scheduled Monument) پۆلێن کراوە و بایەخێکی مێژوویی زۆری ھەیە.

### نیشتنگەی سەدەکانی ناوەڕاست
لە باکووری ڕووباری وارف، پاشماوەی شوێنەواری نیشتنگەیەکی سەدەکانی ناوەڕاست بەدی دەکرێت. ئەم پاشماوانە، کە لە شێوەی کاری زەوی و بناغەی خانووەکاندان، نیشانەی ئەوەن کە یۆکنسوەیت لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا شوێنێکی ئاوەدان بووە. ئەم شوێنەوارەش وەک شوێنەوارێکی پارێزراو دیاری کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
یۆکڵتۆن

**یۆکڵتۆن** (بە ئینگلیزی: Yockleton) گوندێکی بچووکە لە شارستانی شرۆپشێر، ئینگلتەرا. گوندەکە دەکەوێتە نزیکەی ٦ میل (٩.٧ کم) لە ڕۆژاوای شارۆچکەی شرۆزبێری (Shrewsbury) و لەسەر ڕێگای سەرەکیی A458 ھەڵکەوتووە.

یۆکڵتۆن گوندێکی لادێیی ئارامە و خاوەنی چەندین باڵەخانەی مێژوویی و خزمەتگوزاریی ناوخۆییە.

## شوێنە دیارەکان
***کڵێسای سێیەکیی پیرۆز (Holy Trinity Church):** کڵێسای سەرەکیی گوندەکەیە کە لە ساڵی ١٨٦١ لەلایەن تەلارسازی بەناوبانگ ئێدوارد ھیکۆکەوە دروست کراوە. کڵێساکە بە تاوەرە بەرزەکەی لە لای ڕۆژاواوە ناسراوەتەوە کە لوولەیەکی ھەشتیی جوانی ھەیە (broach spire).

***یۆکڵتۆن کۆرت (Yockleton Court):** باڵەخانەیەکی گەورەی لادێییە کە لە ساڵی ١٨٥٦ دووبارە دروست کراوەتەوە، بەڵام بنچینەکەی بۆ سەدەی ١٧ دەگەڕێتەوە.

***میوانخانەی فیلە پەمەییەکە (The Pink Elephant public house):** میوانخانەیەکی ناوخۆییە کە پێشتر بە "The Yockleton Inn" ناسرابوو.

***وێستگەی شەمەندەفەری یۆکڵتۆن:** لە ڕابردوودا، گوندەکە وێستگەیەکی شەمەندەفەری ھەبووە لەسەر ھێڵی کامبریا (Cambrian Line) کە لەنێوان شرۆزبێری و وێڵشپوڵدا کاری دەکرد. وێستگەکە لە ساڵی ١٨٦١ کرایەوە و لە ساڵی ١٩٦٠ بە فەرمی داخرا.

## کەسایەتییە ناودارەکان
**لیلی چیتی** (١٨٩٣-١٩٧٩): شوێنەوارناسێکی بەناوبانگ بوو کە بەشێکی زۆری ژیانی لە گوندی یۆکڵتۆن بەسەر برد. چیتی بە کارەکانی لە بواری شوێنەوارناسیی شرۆپشایر و ناوچەکانی مارشزی وێڵزدا ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
مەحموود کەرکووکی

**مەحموود کەرکووکی** (ناوی تەواو: *مەحموود عەبدولکەریم عەبدولڕەحمان*؛ لەدایکبووی ١٩٨٦، کەرکووک) قورئان خوێن، بانگبێژ، وتارخوێن و پێشکەشکار، لە تەمەنی ٦ ساڵییەوە لەسەر دەستی برا گەورەکەی کە ناوی ئەحمەد فێری قورئان خوێندن وبانگبێژی بووە وتاوەکو ئێستا لە ناوەوەو دەرەوەی وڵات بەردەوامە لە پێشنوێژی کردن و لە ساڵی ٢٠٠٤ ەوە دەستی کردووە بە کاری ڕاگەیاندن لە کۆمەڵێک شوێن ودەزگای جیاواز وپێشکەشکاری چەندین بەرنامە وبابەتی ھەمەجۆر بووە لە ڕاگەیاندنەکانەوە ودوایین کار لە پێگەکانی سۆشیال میدیا بە بەرنامەی پۆدکاست بە شێوەیەکی بەرچاو چووە نێو دونیای دیجیتاڵی وناسرا بە پێشکەشکاری بەرنامەی قورئانی لەگەڵ قورئان خوێنە دەنگ خۆشەکانی جیھان.

## ژینگە
لە ساڵی ١٩٨٦ لە گەڕەکی پیریادیی شاری کەرکووک لەدایک بوو. ھەر لەوێ قۆناغەکانی خوێندنی بڕیووە و دواتر پەیمانگای ئیسلامی تەواو کردووە یەکێک بووە لە ١٠ یەکەمەکە دواتر دەچیتە زانکۆی کەرکووک و بەکالۆریۆسی زمانی عەرەبی بەدەست دەھێنێت .

## خوێندن
- پەیمانگای ئیسلامی (مەدرەسەی ئیمامی غەزالی) تەواو کردووە.

- بەکالۆریۆسی زمانی عەرەبی لە زانکۆی کەرکووک (٢٠٠٦–٢٠١١).

## کار
- پێش نوێژ و وتارخوێنی لە مەزگەوتی *عوبادە بن الصامت (مەلا عابید)* (١٩٩٤–٢٠١١).

- قورئانخوێن و پێشنوێژ لە مەزگەوتی *تەواب* لە کەرکووک (٢٠١١–ھێنانەوە).

- دامەزرێنەری ڕێکخراوی **ئەجیال** (٢٠٢٥).

- ٢٠٠٤–٢٠٠٥: ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی یەکگرتوو.

- ٢٠٠٥–٢٠١٠: ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی کۆمەڵ.

- ٢٠١٠–٢٠١٢: کەناڵی ئاسمانی پەیام.

- ٢٠١٢–٢٠١٣: کەناڵی ئاسمانی سپێدە (بێژەر و پێشکەشکاری ھەواڵ).

- ٢٠١٣–٢٠٢٣: کەناڵی ئاسمانی پەیام (لە قۆناغی جیاوازەکان: بەرپرسی پەیوەندییەکان، بەرپرسی بەشی زمانی عەرەبی، پاشان بەڕێوەبەری ڕێگەپێدراو).

## بەرنامەکان
- پێشکەشکاری بەرنامەی **دوانگەی خەڵک** لە کەناڵی ئاسمانی پەیام.

- پێشکەشکاری بەرنامەی **سەدای زێرین** لە کەناڵی ئاسمانی پەیام.

- پێشکەشکاری بەرنامەی **گوڵاوی ئەوین** کە لەسەر شاشەی ١٣ کەناڵی ناوخۆیی و ئاسمانی پەخشکراوە، وەک:
فاڵکۆن، سەدا، بانگەواز، نیولاین، NRT4، ئاستار قورئان، کەلەپور، میحراب، سپێدە، کۆمەڵ، ئەی تیڤی و یوتیوب.

## سروود
- *خوایە بەناوت* (بە کوردی).

- *باقون* (بە عەرەبی).

## نووسین و لێکۆڵینەوە
- چەندین وتار و لێکۆڵینەوەی نووسیوتە لەسەر ڕۆژنامەوانی و ڕاستگۆیی لە ڕاگەیاندن.

- پێشکەشکردنی سەدان ڕاپۆرت و سیمینار لەکۆر و بەرنامە جیاوازەکانی تەلەڤیزیۆندا.

## پەیوەندییەکان
* ماڵپەری سەرەکی
* YouTube
* Facebook
* Instagram
* Telegram

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Peyam TV – بەرنامەی دوانگەی خەڵک
* Peyam TV – بەرنامەی سەدای زێرین
* YouTube – گوڵاوی ئەوین
* ماڵپەری سەرەکی

پۆل:قورئانخوێنان
دەروازەی سنووریی سێمالکە

**دەروازەی سنووریی سێمالکە** دەروازەیەکی سنووری ڕووباری سووریایە لە نێوان سووریا و ھەرێمی کوردستان بەسەر ڕووباری دیجلە. دەروازەکە دەکەوێتە پارێزگای حەسیچە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا بەرامبەر دەروازەی سنووری پێشخابوور لە پارێزگای دھۆک لە سنووری ھەرێمی کوردستان.

## کردنەوە
دەروازەی سنووریی سێمالکە (پێشابوور) لە نێوان باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا و ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٣ کرایەوە، ئەوەش دوای کۆبوونەوەی ھەولێری نێوان ئەنجومەنی گەلی ڕۆژاوای کوردستان و ئەنجومەنی نیشتیمانی کورد، بە سپۆنسەری مەسعوود بارزانی. لە کۆبوونەوەکەدا ڕێککەوتن لەسەر کردنەوەی دەروازەیەکی سنووری نێوان باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا و ھەرێمی کوردستان، ڕێگە بە بازرگانی و گواستنەوەی نەخۆش بۆ چارەسەر لە ھەرێمی کوردستان بدرێت.

## گرنگی
دەروازەی سێمالکە بە یەکێک لە دەروازە سنوورییە گرنگەکانی نێوان سووریا و ھەرێمی کوردستان دادەنرێت، ھاوکات خاڵێکی گەورەی دەروازەی نێونەتەوەییە. ئەو پەڕینەوە بۆ بازرگانی و گواستنەوەی نەخۆش لە ناوچەکانی سووریاوە بۆ ھەرێمی کوردستان بۆ چارەسەری پزیشکی بەکاردێت. لەم دواییانەدا سەردانی مەدەنی لە نێوان ھەردوولاش دەستی پێکردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بوومەلەرزەی ئەفغانستان، ٢٠٢٥

لە ٣١ی ئابی ٢٠٢٥، کاتژمێر ٢٣:٤٧ بە کاتی ئەفغانستان (١٩:١٧ بە کاتی جیھانیی ھاوئاھەنگکراو)، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی  ٦٫٠ پلە پارێزگای کونەری لە ئەفغانستان، نزیک سنووری پاکستان ھەژاند. زیاتر لە ١٬٤٢٣ کەس گیانیان لەدەستدا و زیاتر لە ٣٬٥٠٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. ناوەندی بوومەلەرزەکە لە قەزای نورگال لە پارێزگای کونەر بوو. قووڵایییەکەی  لەژێر ڕووی زەوی بوو، و زۆرترین پلەی توندیی مێرکاڵی گۆڕدراوی IX (*توندوتیژ*) بوو لە نورگال.

## دۆخی تەکتۆنیکی
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|نەخشەی سنووری پلێتە تەکتۆنییەکانی ناوچەی [باشووری ئاسیا]]
زۆربەی ئەفغانستان دەکەوێتە ناوچەیەکی فراوانی شێواوی کیشوەری لەناو پلێتی یوراسیادا. چالاکیی بوومەلەرزەیی لە ئەفغانستاندا لەژێر کاریگەریی ژێرکەوتنی پلێتی عەرەبییە لە ڕۆژاوا و ژێرکەوتنی لاری پلێتی ھیندییە لە ڕۆژھەڵات. ڕێژەی ژێرکەوتنی پلێتی ھیندی بە درێژاییی سنووری لێکنزیکبوونەوەی کیشوەری بە ٣٩ ملم/ساڵ یان زیاتر مەزەندە دەکرێت. پاڵەپەستۆی گواستنەوەیی بەھۆی کارلێکی پلێتەکانەوە پەیوەستە بە بوومەلەرزەی بەرزی ناو توێکڵی کەم قووڵ. بوومەلەرزە تا قووڵاییی  لەژێر ئەفغانستاندا بەھۆی ژێرکەوتنی پلێتەوە دەدۆزرێتەوە.

ئەم بوومەلەرزانەی ژێر ھیندۆکوش ئەنجامی جووڵەن لەسەر ئەو قڵیشانەی کە جیابوونەوەی توێکڵی ژێرکەوتوو لەخۆدەگرن. لەناو توێکڵی کەم قووڵدا، قڵیشی چەمەن نوێنەرایەتیی قڵیشێکی گەورەی گواستنەوەیی دەکات کە پەیوەستە بە بوومەلەرزە گەورە کەم قووڵەکانەوە و سنووری پاڵەپەستۆی گواستنەوەیی نێوان پلێتەکانی یوراسیا و ھیندی پێکدەھێنێت. ئەم ناوچەیە لە قڵیشی پاڵنەر و لێخشانی چالاکی بوومەلەرزەیی پێکدێت کە لە سەرەتای دروستبوونی زنجیرەچیای ھیمالایاوە شێواوی توێکڵیان لەخۆگرتووە. ئەم بوومەلەرزانە بەھۆی زۆری و ڕێژەی بەرزی شێواوییەکەیانەوە، مەیلیان ھەیە قڵیشی لێخشان نیشان بدەن.

## بوومەلەرزە
بوومەلەرزەکە لە ئەنجامی قڵیشی پاڵنەر لەسەر قڵیشێکی کەم قووڵ ڕوویدا. ئەم قڵیشە یان قڵیشێکی باکووری-ڕۆژھەڵات–باشووری-ڕۆژاوا بوو کە بەرەو باکووری-ڕۆژاوا لاردەبۆوە، یان قڵیشێکی ڕۆژئاوای-باکووری-ڕۆژئاوا–باشووری-باشووری-ڕۆژھەڵات بوو کە بەرەو باشووری-باشووری-ڕۆژھەڵات لاردەبۆوە. ناوەندەکەی لە قەزای نورگال لە پارێزگای کونەر،  لە ڕۆژئاوا-باشووری-ڕۆژاوای شاری ئەسعەدئاباد و  لە ڕۆژاوای سنووری پارێزگای خەیبەر پەختونخوا لە پاکستان بوو. قووڵایییەکەی  لەژێر ڕووی زەوی بوو، و زۆرترین پلەی توندیی مێرکاڵی گۆڕدراوی IX (*توندوتیژ*) بوو لە قەزای نورگال، VII (*زۆر بەھێز*) لە جەلال ئاباد، و IV (*سووک*) لە کابول و شاری پێشاوەری پاکستان. ھەروەھا لەرزین لە ئیسلام ئاباد، لاھۆر، و لە بەشێک لە ھیندستان، بە دەلھیشەوە، ھەستی پێکرا.

بەپێی ڕاپۆرتەکان، لانیکەم ١٧ پاشلەرزە ھەستیان پێکراوە، لەوانە سێیان بە گوڕی ٥٫٢ پلە لە کاتژمێر ٢١:٣٣ و ٢٣:٤٦ بە کاتی جیھانیی ھاوئاھەنگکراو لە ٣١ی ئاب، و ئەوی دیکەیان لە کاتژمێر ١٢:٢٩ بە کاتی جیھانیی ھاوئاھەنگکراو لە ٢ی ئەیلوول.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
دەروازەی سنووریی پێشابوور

**دەروازەی سنووریی پێشابوور** یان **دەروازەی نێونەتەوەیی پێشابوور** دەروازەیەکی سنووریی ڕووبارییە لە پارێزگای دھۆک لە قەزای زاخۆ لە شارۆچکەی پێشابوور، نزیک دەمی ڕووباری خابوور بۆ ناو ڕووباری دیجلە لە ھەرێمی کوردستان. دەروازەکە بەرامبەر دەروازەی سنووریی سێمالکەی سووریایە لە پارێزگای حەسیچە. دەروازەی پێشابوور لە ساڵانی نەوەدەکاندا کرایەوە، و لەو کاتەدا لەلایەن ھێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە سەرپەرشتی دەکرا،  پاشان دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە داخرا، پاشان لە ساڵی ٢٠١٣ کرایەوە.  لەسەر چاودێریکردنی دەروازەکە ناکۆکی لە نێوان حکوومەتی ھەرێم و حکوومەتی فیدراڵی ھەیە.  یەکێک لە باشییەکانی دەروازەکە ئەوەیە کە دەکەوێتە نێوان سنوورەکانی عێراق و سووریا، و نزیکە لە سنوورەکانی تورکیا.  دەروازەکانی دیکەی نێوان حکوومەتی فیدراڵی عێراق و حکوومەتی سووریا بریتین لە دەروازەی ڕەبیعە و دەروازەی قائیم و دەروازەی وەلید.

## سەرچاوەکان
خەرجی

**خەرجی** بریتییە لە بڕگەیەک کە پێویستی بە دەرچوونی پارە ھەیە، یان ھەر شێوەیەکی گشتیی سامان، بۆ کەسێک یان گرووپێکی تر وەک پارەدان بۆ شتومەکێک، خزمەتگوزارییەک، یان پۆلێکی تری تێچوو. بۆ کرێچییەک، کرێ خەرجییەکە. بۆ خوێندکاران یان دایکان و باوکان، کرێی خوێندن خەرجییەکە. کڕینی خواردن، جلوبەرگ، کەلوپەل، یان ئۆتۆمبێل زۆرجار وەک خەرجی ناودەبرێت. خەرجی تێچوویەکە کە "دەدرێت" یان "ڕادەست دەکرێت"، بە شێوەیەکی گشتی لە بەرامبەر شتێکی بەھادارا. شتێک کە وا دەردەکەوێت تێچووی زۆر بێت "گرانبەھایە". شتێک کە وا دەردەکەوێت تێچووی کەم بێت "ھەرزانە". "**خەرجییەکانی مێز**" بریتین لە خەرجییەکانی نانخواردن، خواردنەوەکان، خوانێک، ھتد.

## سەرچاوەکان