دامەزراوەی نەتەوەیی مافەکانی مرۆڤ

**دامەزراوەی نەتەوەیی مافەکانی مرۆڤ** (National Human Rights Institution - NHRI) یان **کۆمیسیۆنی نەتەوەیی مافەکانی مرۆڤ** (National Human Rights Commission - NHRC) دامەزراوەیەکی سەربەخۆیە، بەرپرسیارێتیی پاراستن، چاودێری و برەودانی مافەکانی مرۆڤی پێ دراوە لە وڵاتێکی دیاریکراو. نووسینگەی کۆمیسیارای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ، بەشێوەیکی تایبەتی ھانی زیادبوون و گەشەکردنی ئەم جۆرە دامەزراوانە دەدات و ھەروەھا ئەرکی پێدانی ڕاوێژ، خزمەتگوزاریی پاڵپشتی و ئاسانکاری بۆ دامەزراوەکە دەگرنەئەستۆ لە گەیشتن بە ناوەندەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و لقەکانی.

زیاد لە ١٠٠ دامەزراوەی ھاوشێوە ھەیە، کە لە ڕێکەوتنامەی بنەماکانی پاریس (Paris Principles) باسکراون و کراون بە پێوەر. پەیڕەوکردنی پێوەرەکانی ئەم بنەمایانە بە بنەچینەیەکی سەرەکی دادەنرێت بۆ پەسەندکردن لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە و ھەڵسەنگاندنەکانی ئەم دامەزراوە نەتەوەییانە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەڕێوەناچێت بەڵکوو لەلایەن لیژنەیەکی لاوەکییەوە بەڕێوەدەبرێت بە ناوی دەستەی نێودەوڵەتیی ڕێکخستن بۆ دامەزراوە نەتەوەیییەکانی مافی مرۆڤ - ICC)

## ئەرکەکانی دامەزراوە نەتەوەیییەکان
بەشێوەیەکی گشتی دامەزراوەی نەتەوەیییەکانی مافی مرۆڤ دەتوانن مامەڵە لەگەڵ ھەر کێشەیەکی مافی مرۆڤ بکەن کە پەیوەندی بەسەر لایەنە گشتی و حکومییەکانەوە ھەبێت و بۆ ئەو وڵاتانەشی ئەندام نین ھەندێک لە دامەزراوە نەتەوەیییەکانی مافی مرۆڤ بەلایەنی کەمەوە یەکێک لەم ئەرکانەیان ھەیە:
* باسکردن یان جووڵاندنی سکاڵا، ستەم و ناکۆکییەکانی چەند جۆرێکی دیاریکراو لە دامەزراوە و کۆمپانیاکان (کۆمپانیاکانی دەوڵەت، کۆمپانیا تایبەتییەکان کە خزمەتگوزاری گشتی دابین دەکەن یان ئەو کۆمپانیایانەی لەسەر ئاستی فیدراڵی کار دەکەن)
* مامەڵەکردن لەگەڵ چەند کێشییەکی دیاریکراوی مافەکانی مرۆڤ، وەک: کێشەی جیاکاری یان مافەکانی کرێکار.
* مامەڵەکردن لەگەڵ سکاڵا و ناکۆکییەکان دەربارەی ھەر کێشەیەکی مافی مرۆڤ کە پەیوەستدار بێت بە ھەر کۆمپانیایەکەوە.
* ھەروەھا دەتوانن بەشداربن لە ھاندن و پاراستنی بەرپرسیارێتییەکانی دەوڵەت و مافەکانی تاکەکەس لەڕێی:
* دابینکردنی ڕاوێژ بۆ دەوڵەت بەمەبەستی یارمەتی لە دەستنیشانکردنی ئەرک و پابەندییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ.
* وەرگرتن، لێکۆڵینەوە و چارەسەرکردنی سکاڵاکانی مافی مرۆڤ.
* دابینکردنی پەروەردەی مافەکانی مرۆڤ و بانگەشەی میدیایی بۆ ھەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا و بەتایبەتی بۆ کۆمەڵە کەمایەتییەکان، وەک پەنابەران.
* چاودێریی بارودۆخ و کردە پەیوەندیدارەکانی مافەکانی مرۆڤ لەنێو دەوڵەت.
* ھەماھەنگی لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی مافەکانی مرۆڤ بۆ جێبەجێکردنی پێشنیارەکان.

## بنەماکانی پاریس
ڕێکەوتنامەی بنەماکانی پاریس لە کۆنفرانسی ١٩٩١ ھاتەکایەوە لەلایەن کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ (UNCHR). ھەرچەندە ئامانجە پێشینەیییەکان و پێکھاتەکەی لە ھەر وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دی دەگۆڕێت بەڵام بنەما بنچینەیییەکانیان ھاوشێوەن. بەشی ئەی ٣ (A.3) ڕێککەوتنامەی بنەماکانی پاریس کە لە مانگی ئازاری ١٩٩٣ لەلایەن کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ پەسەند کرا، ئەرکی دیاریکردنی بەرپرسیارێتییەکانی دامەزراوە نەتەوەیییەکانی لەئەستۆیە کە بریتین لە پەسەندکردنی پەیماننامەکانی مافەکانی مرۆڤ و ھەماھەنگکردن لەگەڵ ڕێکارەکانی مافەکانی مرۆڤ. ئەم بەشی ڕێکەوتنامەیە شەش خەسڵەت دیاری دەکات بۆ ئەو دەوڵەتانەی دەیانەوێت دامەزراوەی ھاوشێوە بنیاد بنێن یان کاریان پێ بکەن، ئەوانیش بریتین لە:
* سەربەخۆیی لە حکوومەت (ڕێگەپێدان بە کارکردنیان وەک چاودێر یان ھاوسەنگکەر)
* سەربەخۆیی وەرگرتن لە دەستوور و یاساکان (لەڕووی دارایی و ڕوەکانی دیکەوە)
* ھەبوونی دەسەڵاتی گونجاو بۆ لێکۆڵینەوە بەبێ دەستێوەردان لەلایەن دەسەڵاتێکی بەرزترەوە یان کەس و لایەنی سکاڵا لەسەرکراو.
* پێکەوەیی، ڕێگەدان بە پێکەوەبوونیان لەگەڵ دەزگایەکی حکوومی.
* سەرچاوەی دارایی و مرۆیی گونجاو.
* ھەبوونی بڕیارێکی یاسایی بەڕوونی پێناسەکراو و فراوان کە زامنی پاراستی و ھاندانی مافە جیھانییەکانی مرۆڤ بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوە حکوومییەکان