open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مریشک

وێنۆک|مریشک و کەڵەشێڕ (مریشک ڕاست)

**مریشک** بە ناوی زانستی (Gallus gallus, Gallus gallus domesticus) باڵنەدەیەکی ماڵییە لە بنەماڵەی قەرقاوڵەکان. مریشک ٨٠٠٠ ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیح لە ڤیەتنام ماڵی کراوە. 

*مریشک* ئاژەڵێکی باو و بەربڵاوی ماڵیین، تا ساڵی ٢٠١٨ کۆی ژمارەیان ٢٣.٧ ملیار دەبوو ، هەروەها بەرهەمی ساڵانەی زیاتر لە ٥٠ ملیار باڵندەیە. مریشکێک کە بۆ هێلکەکردن بەخێو دەکرێت دەتوانێت لە ساڵێکدا زیاتر لە ٣٠٠ هێلکە بەرهەم بهێنێت. هەندێک لە جۆری تری مریشک بۆ جوانی بەخێو دەکرێن هەندێکی تریشیان بۆ گۆشتەکەیان ، وە ژمارەیەکی کەمتر هێلکە دەکەن و کر دەکەون کە هەندێک جۆریان تا ١٠ـ١٣ هێلکە دەکەن و کر دەکەون.

*مریشک* بەپێی شێوە و قەبەرەیان پۆلێن دەکرێن و جۆرەکانیان لەیەک جیا دەکرێنەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:مریشک
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
کەڵەشێر

وێنۆک|کەڵەشێر

**کەڵەشێر** یان **کەڵەباب** ڕەگەزی نێری باڵندەی مریشکە. ئەم باڵندە لە مریشک زیرەک ترە و وا باوە کە زۆرتر لە یەک ھاوسەری ببێت. کەڵەشێر ناوچەیێکی ژێر دەسەڵاتی خۆی ھەیە کە تێیدا مریشکەکانی دەپارێزێت.

## سەرچاوەکان
جوانی

[وێنۆک|پەنجێرەی ڕۆزی رەیۆنات لە [کڵێسای **نۆرت دامی** پاریس کە بە جوانترین ھیمای دەرکەوتنی خودا دێتە ھەژمار.]]
**جوانی** تایەبەتمەندی کەسایەتییەک، ئاژەڵێک، شوێنیک، شتێک یان باوڕێکە کە ئەزموونێک لە خۆشی یان ڕازی بوون ئەبەخشێتە مرۆڤ. جوانی وەک بەشیک لە جوانیناسی، کۆمەڵناسی و دەروونناسی کۆمەڵایەتیدا ھەژمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:جوانی
پۆل:فەلسەفە
پۆل:ھونەر
پۆل:جوانیناسی
پۆل:فاشن
خێزان

وێنۆک|خێزانێک لە سەر سفرەی خۆراک

لە کۆمەڵگای مرۆڤدا، **خێزان**، **بنەماڵە**، یان **خانەوادە** بە دەستەیێک خەڵک دەوترێت کە پێکەوە لە ڕێگای خوێن، پەیوەندی ژن و شوو یان شوێنی ژیانی ھاوبەش، پێوەندییان ھەیە. لە زۆربەی کۆمەڵگاکاندا خێزان شوێنی پەروەردە کردنی منداڵە خێزان پێک دێت لە (دایک،باوک،منداڵێک یان زیاتر).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:کۆمەڵگا
پیاو

[وێنۆک|پەیکەری داودی پێغەمبەری، دەستکاری [میکێلانجێلۆ]]
**پیاو**، **پیا**، **پیاگ** یان **جامێرد** مرۆڤێکی نێری پێگەییشتووە. پیاو لە خێزاندا زۆرجار ئەرکی "باوک"ی لە ئەستۆیە.

پۆل:پیاوان
پۆل:ناسنامەی جێندەری
نەخۆشی

[وێنۆک|مایکوباکێریوم تووبێرکلۆسیز ھۆکاری [نەخۆشیی سیل]]

**نەخۆشی** یان **ناساخی** بریتییە لە ناسازی لەش یان دەروون، کە بەھۆی پەرۆشی، تێکچوون و ئاڵۆزی کارکردی لەش و دەروون لە نەخۆشدا ڕوو دەدات.

نەخۆشی لەگەڵ بڕێ دۆخی پزیشکی وەک ماندوویی، لاوازی، بێحاڵی و خەمباری جیاوازە. ھۆکاری نەخۆشی دەتوانێ دەرەکی (وەک: بەکتریا، لاکوت، بەدبژیوی و …)یان ناوەکی (وەک فرەکاری تیرۆئید، شەکرە و …) بێ. نەخۆشی دەتوانێ زکماکی (وەک کۆنیشانی تێرنێر)یان جینیتیکی (وەک ئەلمیانیسم) بێ. ھەروەھا نەخۆشی تووش یان کۆن، گیرۆ یا ناگیرۆیە.

ھەر نەخۆشیێ بە ژمارەیەک نیشانە (نیشانەی نەخۆشی و نیشانەی پزیشکی) دەردەکەوێ و دەناسرێتەوە. چارەسەریی و ناسینەوەی نەخۆشی لە ئەستۆی پزیشکە.

## ئەمانەش ببینە
* نیشانەکانی نەخۆشی

## سەرچاوەکان

پۆل:دانیشتووناسی
پۆل:ئاھۆناسی
پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:پزیشکی
میرنشینی حەکاری

**میرنشینی حەکاری** میرنشینێکی کوردی بوو کە لە باشووری وڵاتی تورکیای ئەمڕۆ لە ھەرێمی جۆلەمێرگ ھەڵکەوتبوو و لەلایەن عیزەدین شێر دامەزرێندرابوو. میرنشینی حەکاری لە نێوان سەدەی ١٥ تا ١٩ بوونی ھەبووە. لە بەرزترین ئاستی خۆیدا ئەم میرنشینە ویلایەتی وان و حەکاری و بەشێک لە باشووری کوردستانی ئەمڕۆی بەدەستەوە بووە. وە لەبەشی ڕۆژھەڵاتدا، دەسەڵاتیان گەیشتووەتە سەڵماس و خۆی. لەو ناوچانەی کە دەسەڵاتیان ھەبووە کۆمەڵێک کاریان تێدا ئەنجامداوە، وەکو ئاوەدانکاری.

## بەناوبانگترین میرەکان
* میر ئەسەدەدین موسا کوڕی مەنگەلان: لەکاتی ھاتنی مەغۆلەکان بۆ دەڤەرەکە، میری میرنشینەکە بووە.
* میر عیمادەدین موجلی: نەوەی میر ئەسەدەدین بووە، بەوە ناسراوە زۆر ئارەزووی لە زانست و زانیاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
ئاڵوودەبوون

وێنۆک|بوتڵێک ھێرۆیین

**ئاڵوودەبوون** نەخۆشییەکی دەروونی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییە کە ھۆکارەکەی کەڵک گرتن لە مەوادێکی وەکوو ئەلکول، تریاک و حەشیشە، کە دەبنە ھۆی پابەندبوونی مرۆڤ لە بواری دەروونی و فیزیۆلۆژییەوە و کارکردی لەش، دەروون و نێو کۆمەڵگەی مرۆڤ دادەبەزێنن.

ئالودەبوون، دەکرێت پەیوەست بێت بە شتێکی کۆمەڵایەتی، وەک قومارکردن، یاخود بە کردەیەکی دەروونی وەک سێکس یان یارییە ئەلکترۆنییەکان. بەشێوەیەکی گشتی، هەر شتێک یاخود کردارێک کە ببێتە هۆی چالاککردنی سیستەمی پاداشت لە مرۆڤدا، دەکرێت ببێتە ئالوودەکەر.

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:ئاڵوودەبوون
پۆل:دەروونپزیشکی
سەرمابوون

وێنۆک|ڕینۆڤایرۆس

**سەرمابوون** () نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە کە بەشی سەرەوەی کۆئەندامی ھەناسە دەخاتە ژیر پەنجەی خۆی و زۆرتریش لووت. نیشانەکانی سەرماخواردن قۆزە، ئێشی قوڕگ، پژمە، چڵم و لە ھەندێک کەسا تایە کە ئەم نیشانی بە لانی زۆر ھەتا ٣ حەوتە دەمێننەوە. زیاتر لە ٢٠٠ ڤایرۆس ناسراون کە دەتوانن ببن بە ھۆی سەرماخواردن کە لە نێوان ئەواندا "رینۆڤایرۆس" لە ھەموویان زیاتر خەڵک نەخۆش دەخات.

## سەرچاوەکان


پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان
پۆل:ھەوکردنەکان
پزیشکیی ددان

وێنۆک|پزیشکێکی ددان بە ھاوکاریی یاریدەدەرێک تیماری نەخۆشێک دەکات.

**پزیشکیی ددان** یان **ددانپزیشکی** () لقێکی پزیشکییە، لە دەرد و نەخۆشییەکانی بۆشایی دەم دەکۆڵێتەوە و دەستنیشانیان دەکات و تیماریان دەکات، بەتایبەتیش ئەو گرفتانەی پەیوەستن بە ددانەکانەوە، بەڵام کار لەسەر شانەکانی دەم و دەوری ددانەکان و شەویلگە و ڕوخساریش دەکات.

## پسپۆڕییەکان
خوێندکار دوای وەرگرتنی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە پزیشکیی ددان دەبێتە پزیشکی گشتیی ددان، دەتوانێت چارەسەرە سەرەتاییەکانی دەم و ددان ئەنجام بدات، دواتر لە کۆمەڵێک پسپۆڕیی تایبەت بە پزیشکیی ددان دەتوانێت درێژە بە گەشتی خوێندنی خۆی بدات، لەوانە:
* تەندروستیی کۆمەڵگەیی ددان: توێژینەوەی گرفتەکانی دەم و ددان لەسەر ئاستی کۆمەڵگە و سیاسەتی حکوومەت.
* ددان ڕاستکردنەوە: ڕێککردنەوەی ددانەکان و شەویلگەکان.
* ددان لێنانەوە: دروستکردنی تاخم و تانج و پرد و چاندنەوەی ددان.
* نەشتەرگەریی دەم: ددان کێشان و چاندنەوە و نەشتەرگەریی دەم و شەویلگە.
* تیشکناسیی دەم: وێنە گرتنی تیشکیی دەم و ددان.
* ددان سازدانەوە: ددان پڕکردنەوە و چارەسەری ڕەگی ددان و دروستکردنی ڕووپۆشی جوانکاریی ددان.
* دەورناسیی ددان: نۆڕین و تیمارکردنی پووک و شانەکانی تری دەوری ددان.
* پزیشکیی ددانی منداڵان: بایەخدان و چارەسەرکردنی دەم و ددانی منداڵان.
* پزیشکیی دەم: نۆڕین و دەستنیشانکردنی کێشە و گرفتەکانی دەم و ددان.

## خوێندنی پزیشکیی ددان لە ھەرێمی کوردستان
خوێندنی پزیشکیی ددان لە ھەرێمی کوردستان پێنج ساڵە، لە دوای پۆلی دوازدەیەمی ئامادەیی زانستی؛ خوێندکاران دەتوانن لێی بخوێنن، ساڵانە لە دوای پزیشکیی گشتی بەرزترین نمرە وەردەگرێت، سێ زانکۆی حکوومی و دوو زانکۆی ئەھلی کورسیی خوێندنیان ھەیە بۆ پزیشکیی ددان، ھەروەھا سێ زانکۆ حکوومییەکەش ساڵانە بەشێکی کەم لە کورسییەکانیان بۆ سیستەمی پاڕاڵێڵ دەستەبەر دەکەن، خوێندکاران بە کرێیەکی دیاریکراوی ساڵانە دەتوانن لێی بخوێنن، پێنج زانکۆکە ئەمانەن:
* زانکۆی پزیشکیی ھەولێر
* زانکۆی سلێمانی
* زانکۆی دھۆک
* زانکۆی تیشک - ھەولێر
* زانکۆی کیتاب - ھەولێر

## خزمەتگوزارییەکانی پزیشکیی ددان لە ھەرێمی کوردستان
لە ھەرێمی کوردستان خزمەتگوزاریی حکوومیی دەم و ددان لە زۆر بنکەی تەندروستی ھەیە، لەبەرامبەر بڕە پارەیەکی کەم ھەندێک لە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان پێشکەش دەکرێن، وەک ددان پڕکردنەوە و چارەسەری ناو ددان و کێشانی ددان و ددان شوشتن، لە نۆرینگە فێرکارییەکانی پێنج زانکۆکە خزمەتگوزاریی زیاتریش پێشکەش دەکرێن، لەوانە دروستکردنی تاخم و تانج و پرد و ددان ڕاستکردنەوەی سادە، لە ھەندێک نەخۆشخانەی وەک نەخۆشخانەی ڕزگاری لە ھەولێر نەشتەرگەریی ئاڵۆز و ددان چاندنەوەش پێشکەش دەکرێت.

لەپاڵ خزمەتگوزاریی حکوومی ھی تایبەتیش ھەن، دەرچووان دوو ساڵ دوای دامەزراندن دەتوانن نۆرینگەی تایبەتی خۆیان بکەنەوە، یان بەر لە دامەزراندن لەگەڵ پزیشکی تردا لەژێر سەرپەرشتیی ئەوان و بە ڕێککەوتنی تایبەتی نێوانیان دەتوانن لە نۆرینگەی تایبەت کار بکەن، ھەروەھا لە دەرەوەی ناوەندەکانی شار کردنەوەی نۆرینگەی تایبەت ئازادانەیە تەنانەت ئەگەر دەرچوو داشنەمەزرابێت، بەگشتی زۆرێک لە نۆرینگە تایبەتەکان خزمەتگوزاریی زیاتر پێشکەش دەکەن لەچاو خزمەتگوزارییە حکوومییەکان، نرخی چارەسەرەکانیشیان ئازادانەیە، پزیشکەکان خۆیان دەستنیشانی دەکەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستی تەندروستی
ددانپزیشکی
کوێری

وێنۆک|گۆچانی سپی ھێمای کوێری

**کوێری** حاڵەتێکە کە مرۆڤ بە ھۆکارێکی فیزیۆلۆژی و دەماری ھەستی فامکردن لە ڕێگای چاو لە دەست دەدات. بە پێی بەراوردەکانی ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی ٣٥ ملیۆن کەس لە جیھاندا تووشی کوێرین کە ٩٠%ی ئەوان لە وڵاتانی دواکەوتوودا دەژین.

## سەرچاوەکان


پۆل:کوێری
کەڕی

وێنۆک|ھێمای نێونەتەوەیی کەڕی و دژواری بیستن

**کەڕی** لەدەستدانی تەواوی ھەستی بیستن و کەمبوونەوەی ھەستی بیستن بە گوێ کەمبیستی دەوترێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کەڕی
پۆل:کەمتوانی
بۆب مارلی

thumb|بۆب مارلی
**نێستا ڕبەرت 'بۆب' مارلی** (ماوەی ژیان:٦ی شوباتی ١٩٤٥ تاکوو ١١ی ئایاری ١٩٨١) کەسایەتی گۆرانیبێژ و ھۆنراوەنووسی گۆرانی و گیتاڕژەنی جامایکی بوو ، ئەو ناسراوە بە دروستکردنی شێوازی ڕێگی (Reggae) ئەمەش لەماوەی ١٩٧٠ بۆ ١٩٨٠ بوو.

پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فلۆریدا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:مردووانی ١٩٨١
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
کەمتوانی

وێنۆک|کەسێکی کەمتوان لە بواری لاقەوە

**کەمتوانی** یان **کەمئەندامی** ئاکامی ناھاوھەنگاویە کە بە ھۆی فیزیکی، ناسینی، مێشکی، ھەستکردنی، گەشەکردنی و یان کۆیەک لەمانە پێش دێت. دەکرێت کەمتوانی ھەر لە سەرەتای ژیانەوە لەگەڵ مرۆڤ بێت یان دواتر و لە درێژایی ژیاندا کەس بخاتە ژێر کاریگەری خۆیەوە.

## پەراوێز


پۆل:کەمتوانی
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:پلاندانانی شار
تەکبیر

thumb|خودا گەورەترینە (بەئینگلیزی و عەرەبی)
thumb|موسڵمانێک بەرلەنوێژ تەکبیر دەکات
**تەکبیر** زاراوەیەکی عەرەبییە بۆ دەستەواژەی **ئەڵڵاھوئەکبەر** (، بە مانای خوا گەورەترینە) بەکاردێت، ئەم دەستەواژەیە لەلایەن موسڵمان بەکاردێت و لەناو خودی نوێژی موسڵمانان ھەیە وەھەروەھا لە جێژنی ڕەمەزان و جێژنی قوربانی موسڵمانانیش.

## لەسەر ئاڵا
*ئەڵڵاھوئەکبەر* (خودا گەورەترینە) لەسەر زۆرێک لە ئاڵای دەوڵەتان دەبینرێت، بە نموونە عێراق، ئێران و ئەفغانستان و بزووتنەوەی بەرەنگاری وەزیرستان سەربە پاکستان لەساڵی ١٩٣٠.


پەڕگە:Flag of Afghanistan (2013–2021).svg|ئاڵای پێشووی ئەفغانستان، ٢٠١٣ – ٢٠٢١
پەڕگە:Flag of Iraq.svg|ئاڵای عێراق بە دەستنووسی کوفی، ٢٠٠٨ – ئێستا
پەڕگە:Flag of Iran.svg|ئاڵای ئێران، ٢٢ تەکبیری لە سەرەوە و خوارەوەی ڕەنگی سپی ئاڵاکە بەھۆی ٢٢ی ڕێبەندانەوە ھەیە، ١٩٨٠ – ئیستا
پەڕگە:Flag of Waziristan resistance (1930s).svg|ئاڵای وەزیرستان، دەیەی ١٩٣٠


## ئەمانەش ببینە
* یەکتاپەرستی لە ئیسلامدا
## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:ویرد
شەریعەتی ئیسلامی

**شەریعەتی ئیسلام** کۆی گشتی ی فەرمانەکان و ڕێساکانی ئیسلامە کە پێیان دەوترێت ئەحکام. ئەم ئەحکامە عیبادەتەکان و مەناسیکی ئیسلام لە خۆ دەگرنەوە.

پۆل:ئیسلام
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:شەریعەت
پۆل:شەریعەتی ئیسلامی
غەسان کەنەفانی

**غەسان کەنەفانی** (٩ی نیسانی ١٩٣٦ لە عەکای فەلەستین - ٨ی تەمموزی ١٩٧٢ لە بەیروتی لوبنان) نووسەر و ڕۆماننووسی فەلەستینی بوو. غەسان سەرۆکی گرووپی بەرەی گەل بۆ ڕزگاریی فەلەستین بوو. غەسان لە ساڵی ١٩٧٢ بە دەستی دەزگای ھەواڵگری ئیسرائیلی مۆساد بە ئوتومبێلی بۆمبڕێژکراو تیرۆرکرا.

## ژیان
غەسان فائیز کەنەفانی لە ۹ی نیسانی ۱۹۳٦ لە بنەماڵەیەکی بە ڕەچەڵەک کورد لە چینی ناوێن لە شاری عەکا لە دایک ببوو.

## سەرچاوە

پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی فەلەستینی
پۆل:نووسەرانی عەرەب
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمۆنیستە عەرەبەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی فەلەستینی
پۆل:خەڵکی حەیفا
پۆل:ئاوارە فەلەستینییەکان
پۆل:تیرۆرکردنەکانی مۆساد
پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان
پۆل:بەرھەڵستکاری فەلەستین
ئێتانۆل

سوتەمەنی ئیسانۆل بریتیە لە (کحولی ئەسیل) , ھەمان شێوەی ئەو کحولەیە کە لە خواردنە کحولیەکان بەدەست دێت و بەکاردێت وەک و سوتەمەنی. وە زیاتر وەک سوتەمەنی بۆ ماتۆرەکان بەکاردێت، بەشێوەیەک کە سوتەمەنی سروشتی زیاد بکرێ بۆ گازۆلین. ووە یەکەم ئۆتۆمبێل کە بە شێوەیەیکی گشتی بە پشت بەستنی تەواو لەسەر ئیسانۆل دا بروا ئۆتۆمبێلی جۆری (فیات ١٤٧) بوو.

## ێکھاتەی کیمیایی
لە کاتی دروستبوونی ئیتانۆل بە ڕێگای فێراندن (تەخمیرکردن)، شەکرەکانی وەک گلوکۆز وە جۆرەکانی تر کە لەناو گەنمەکان و دەنکەکانی خواردەمەنیەکان ھەن دەگۆرێن بۆ ئیسانۆل و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن
 C6H12O6 → 2 C2H5OH+ 2 CO2 + heat
فیراندنی ئیسانۆل ھەموو کات بە شێوەیەکی خاوێن نابێت بە ڕێژەی ١٠٠٪ بەڵکو ماددەکانی وەک گلایکۆل و ئەسێتیک ئەسیدی لەگەڵدا ئەبێت

پۆل:ئێتانۆل
سەرئێشە

وێنۆک|کەسێکی تووشی سەرئێشە

**سەرئێشە** بە ئێشێک دەوترێت لە ھەر شوێنێک لە سەردا. سەرئێشە دەتوانیت نیشانەی چەندین نەخۆشی و حاڵەت بێت. مێشک رێسێپتۆری ئێشی نییە و لە بەر ئەمە خودی مێشک ھۆکاری سەرەکی ئێش نییە، بەڵکوو ئەو شتەی کە ئێش ئەفامێت وەکوو ئێسکەکان، ماسوولکەکان، ڕەگەکان، دەمارەکان، چاو، گوێ، سینووسەکان و تەونی ژێر پێستن کە دەبنە ھۆی ھەست کردن بە ئێش.

## جۆرەکانی سەرئێشە و چارەسەری

### سەرئێشەی TMJ
زۆر دەگمەن ئەم جۆرە ئازارە دروست دەبێت و لە نزیک گوێکان ھەستی پێدەکرێت، ھۆکارەکەی بۆ فشار و ھەڵە جوینی خواردن دەگەڕێتەوە.

چارەسەری ئەم جۆرە سەرئێشەیە بە چەند جوولەیەکی پزیشکی ددان دەکرێت.

### سەر ئێشەی بۆرییەکانی لووت (جیوب)
ئەم جۆرە سەر ئێشەیە لە دەوروبەری لووت دروست دەبێت و لە زۆر حاڵەتدا بە درێژایی رۆژەکە دەمێنێتەوە.

دەکرێت دەرمانی ئەنتیبایۆتیک و چەند جۆرێکی دەرمانێکی دیکە بەکاربێت بۆ چارەسەری ئەم جۆرە سەر ئیشەیە، ئەگەر ھەر چارەسەرنەبوو، ئەوا دەبێت کەسەکە نەشتەرگەری ئەنجام بدات.

### سەر ئیشەی کلەستەر
ئازار لە چاواردەوری چاو دروست دەبێت و بە درێژای رۆژەکە لایەکی سەر ئازاری دەبێت، ھەندێک جار ئەم جۆرە ئازارە بۆ چەند ھەفتەیەک بەردەوام دەبێت و تاکو ئێستا پزیشکان ھۆکاری تەواوی نازانن، بەڵام گومان دەکەن ھۆکارەکەی بۆ زۆر خواردنەوەی کحول و جگەرەکێشان بگەڕێتەوە.

وەرزشکردن و دوورکەوتنەوە لە کحول و جگەرە تا رادەیەک چارەسەرە.

### سەرئێشەی گرژیی
ئازارەکە بە خڕایی سەردا بڵاودەبێتەوە، خەمۆکیی، ئازار و گرژی ماسوولکەکان ھۆکاری ئەم جۆرە سەر ئێشەیەن و ئەگەر ھەیە لە مانگێکدا دووجار دووبارە ببێتەوە.

چارەسەری کورتخایەن بریتییە لە دەرمانی ئارامکەرەوەی ماسوولکەکان و چارەسەری درێژ خایەن بریتییە لە فێربوونی تەکنیکی پشوودان بە دەروون و ماسوولکەکان، ھەروەھا دوورکەوتنەوە لە جگەرە و خواردنەوە کحولییەکان و فشارە دەروونییەکان کاریگەری زۆریان ھەیە.

### سەرئێشە بەھۆی ئازاری مل
ئازارەکە لە مل و پشتە ملەوە بۆ سەر دەگوازرێتەوە و لەکاتی جووڵە ئازارەکە زیاد دەکات.

ھۆکارەکەی بۆ ھەوکردن لە دەمارەکانی سەر یاخود زیان گەیاندن بە ئێسکەکانی مل دەگەڕێتەوە.

گەر دەتەوێت بەشێوەیەکی یەکجاریی لەم ئازارە رزگارت بێت دەبێت فێری وەرزشکردن بە مل ببیت لەگەڵ چۆنیەتی پشوودان بە ماسوولکەکانی لەش.

### مایگرەین یاخود شەقیقە
تەواوی سەر دەگرێتەوە و ھەندێکجاریش دڵ تێکەڵھاتن، ساردبوونەوەی دەستەکان و ھەستیاریی بۆ رووناکی و دەنگ ھاوڕێن لەگەڵی.

تاکو ئێستا ھۆکار و چارەسەری مایگرەین نازانرێت، بەڵام نەخۆشییە بۆماوەییەکان رۆڵی زۆریان ھەیە.

بەگوێرەی داتاکانی Medical News Today، مایگرەین دەکرێت لە منداڵ و کەسانی پێگەشتوو رووبدات، بەڵام ھەندێک کەس ھەفتانە بەدەست ئەم ئازارەوە دەناڵێنن و ھەندێکی دیکەش رەنگە ساڵی تەنھا یەکجار دووچاری ببن.

ئەگەر ھەیە وەرزشکردن، دوورکەوتنەوە لە فشار و کێشە دەروونییەکان کەمێک چارەسەری ئەم جۆرە سەر ئێشە سەختە بکات.

## سەرچاوەکان
جەڵدەی دڵ

وێنۆک|شوێنی جەڵدە بە ئاوی تاریک پیشان دراوە
**مردنی ماسوولکەی دڵ** یان **جەڵتەی دڵ** یان **جەڵدەی دڵ** یان **گیرانی دڵ**، بارودۆخێکە کە تێدا خوێن بۆ ماوەیەک ناگاتە بەشێک لە ماسوولکەکانی دڵ و بەم ھۆیەوە خانەکانی دڵ تووشی زیان دەبن یان دەمرن.

## نیشانەکان
نیشانە باوەکان بریتین لە ئازاری سنگ یان نا ئارامی و ئازار دەگوازرێتەوە بۆ شانەکان، قۆڵ و پشت و مل. زۆربەی کات ھەست بە ئازار دەکرێت لە ناوەڕاستی سنگ یاخود لای چەپی سنگ کە چەند خولەکێک دەخایەنێت. ھەندێک کات ئازارەکە بریتیە لە دڵە کزێ. وە نیشانەکانی تر بریتین لە کورتھێنان لە  ھەناسە، دڵ تێکەڵھاتن، بوورانەوە، ئارەقەی سارد و بێ تاقەتی. ھەروەھا لە سەدا سی لە خەڵکی نیشانەی جیا و جیاوازیان ھەیە.

## خۆپارێزی
پێویستە پەیوەندییەکی بەھێز ھەبێت لە نێوان شێوازی ژیان و چالاکییە وەرزشیەکان بۆ رێگرتن لە سەکتەی دڵ، چەند ڕێگایەکیش هەن بۆ خۆپاراستن لە تووشبوون؛

# چاودێریکردنی پەستانی خوێن.
# راگرتنی ئاستی کۆلیسترۆڵ. 
# خۆ ھێشتنەوە لە کێشێکی گونجاودا.
# دوورکەوتنەوە لە جگەرەکێشان. 
# کەم خواردنی ماددە ئەلکحولییەکان.
# کۆنتۆڵکردنی قەلەقی. 
# خواردنی تەندروست. 
# وەرزش کردن.

## سەرچاوەکان


پۆل:پزیشکی
بەدخۆراکی

وێنۆک|200px|ڕیبۆنی نارنجی، ھێمای بەدخۆراکی

**بەدخۆراکی** () جۆرێک نەخۆشییە کە ھۆکارەکەی مەسرەفی کەم یان زۆری یەک یان چەند مادەی خۆراکییە.

## سەرچاوەکان


پۆل:تەندروستیی گشتی
پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی
پۆل:ڕتووەکانی خواردن
پۆل:بەدخۆراکی
ئێڤا براون

**ئێڤا ئانا پاولا ھیتلەر** (ماوەی ژیان:٦ی شوباتی ١٩١٢ تاکوو ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥)، ئێڤا ماوەیەکی درێژ ھاوڕێی ئەدۆلف ھیتلەر بوو وە ماوەیەکی کورتیش ھاوسەری ئەدۆلف ھیتلەر کە کەمتر بوو لە ٤٠ کاژێر، براون پیشەی فۆتۆگرافەر بوو، وینەکانی ھیتلەر بەتایبەتی وێنە ڕەنگدارەکان لەلایەن ئێڤا براونەوە گیراون، لەدوای شکستی ئەڵمانیای نازی لە شەڕی جیھانی دووەم لە بەرلین لە ژێر بینای حکومەتتدا خۆی و ھیتلەر خۆیان کوشت کە چەند کاتژمێرێک پێش ئەوەی خۆیان بکوژن مارەییان بڕی بوو پاش حەوت ڕۆژ لەم ڕووداوە ئەڵمانیا خۆی دا بەدەستەوەدا، ئێڤا نزیکترین ئافرەت بوو لە ھیتلەرەوە و لە ھەموشیان خۆشتری دەویست و لە ھەموشیان زیاتر لە ئەقڵیەت و ڕەفتاری ھیتلەر تێدەگەیشت و تاکە ئافرەتیش بوو کە ڕازی نەبو بە جێھێشتنی ھیتلەر لە کۆتای دەسەڵاتیدا ئەمەش یەکێک بوو لەوھۆکارانەی کە بەیەکەوە خۆیان کوشت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خۆکوژییەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٥
نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان

وێنۆک|ڕێکلامێکی ئەمریکی بۆ ھۆشداری مەترسی و بەرگری لە نەخۆشی گوازراوە لە ڕێگای سێکسەوە

**نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان** بە کۆمەڵێک نەخۆشی دەوترێت کە لە ڕێگای زایەندی دەمی، کوزی و قونگیەوە دەگوازرێنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەخۆشییەکان
جەڵدەی مێشک

**جەڵدەی مێشک** تووشبوونی مێشکە بە زیانێکی دەماری بە ھۆی نەگەیشتنی خوێن.
کاتێکە کە ڕۆیشتنی خوێن و خۆراکی بۆ یەکێک لە بەشەکانی مێشک کەم دەبێتەوە دەبێتە ھۆی مردنی خانەکان. جەڵدەی مێشک دوو جۆری سەرەکی ھەیە: ئیسکیمیک کە بەھۆی کەمی ڕۆیشتنی خوێنەوەیە، ھەروەھا خوێنبەربوون کە بەھۆی خوێنبەربوونە لە مێشکدا. ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی بەشێک لە مێشک بە باشی کار نەکات. نیشانە و نیشانەکانی جەڵدەی مێشک لەوانەیە بریتی بن لە نەتوانینی جوڵە یان ھەستکردن بە ئەندامێک، کێشەی تێگەیشتن یان قسەکردن، ھەستکردن بە خولانەوەی و نەتوانینی بینینی لایەک لە بینین. زۆرجار نیشانەکانی دوای ماوەیەکی کەم لە جەڵدەی مێشک دەردەکەون. ئەگەر نیشانەکان بۆ کەمتر لە یەک یان دوو کاتژمێر بەردەوام بن، ئەوا بارودۆخەکە بە ھێرشی ئیسکیمیکی کاتی ناسراوە. جەڵدەی خوێنبەربوون لەوانەیە سەرئێشەی توندی لەگەڵدا بێت. لەوانەیە نیشانەکانی ھەمیشەیی بن و تەشەنەکردنێکی درێژخایەن کە لەوانەیە بریتی بن لە ھەوکردنی سییەکان یان لەدەستدانی جڵەوی میزڵدان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
پاندێمی

[وێنۆک|گواستنەوەی قوربانیانی ئاھۆی ١٩١٨ لە [ئیسپانیا]]
**گشتوشی** یان **پاندێمی** (، لە یۆنانییەوە: *پان*: گشت + *دێمۆس*: خەڵک جیاوازە لە Epidemic یان **کۆتوشی**) بە دۆخێک دەوترێت کە تێیدا نەخۆشییەکی عوفوونی لە نێوان چەندین کیشەوەر یان تەواوی جیھاندا بڵاو بێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئاھۆناسی
پۆل:ئاھۆ
پۆل:ئاھۆی گشتی
پۆل:مەترسییە ژینناسانەکان
ئیفلیجیی مناڵان

وێنۆک|کچێکی تووشبوو بە شەپڵەی منداڵان
**ئیفلیجیی منداڵان** یان **پۆلیۆ** () نەخۆشیەکی ڤایرۆسییە کە کۆئەندامی ھەرس و کۆئەندامی دەماری دەخاتە ژێر کاریگەری خۆیەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەپڵەی مناڵان
ھاوڵە

وێنۆک|دەستی منداڵێکی تووشبوو بە ھاوڵە

**مێکوته، ھاوڵە** نەخۆشییەکی واگیر بوو کە ھۆکاری ڤایرۆسی بوو. ئەم نەخۆشینە بە ھۆی کوتانه‌وه به‌رگری لیکراوه.کە بەھۆی ڤایرۆسی ڤاریۆلا، ئەندامی خێزانی ئۆرسۆپۆکسەوە درووست دەبێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:مێکوته، ھاوڵە
پۆل:ھاوڵە
ئەحمەد ئالتان

**ئەحمەد ئالتان** لەدایکبووی ١٩٥٠ لە ئەنقەرەی تورکیا، ئەحمەد نووسەرێکی ناوداری تورکیایە و کوڕی نووسەر و پەرلەمانتاری پێشووری تورکیا چەتین ئالتانە و برای نووسەر و ئابووریزان و مامۆستای زانستیگای ئیستنابۆل محەممەد ئالتانە، ئەحمە کەتان بەڕێوبەری نووسینە لە ڕۆژنامەی تەرەف.

## کارەکان
لە ساڵی ١٩٩٥دا لە ڕۆژنامەی میللییەتی تورکیادا وتارێکی نووسی بە ناوی *کوردیا* کە مێژوویەکی خەیاڵیی تورکیا بوو کە تێیدا کوردەکان زاڵ بوون بەسەر تورکدا و زمانی تورکییان قەدەغە کردووە. دوای بڵاوبوونەوەی وتارەکە کە تیشکی دەخستە سەر کێشەی کورد لە تورکیادا، لەو ڕۆژنامەیە دەرکرا. ئاخرین جار لە ساڵی ٢٠١٦دا بە تۆمەتی ھاندانی خەڵک بۆ ھەوڵی کودەتا قۆڵبەست کرا. دواتر دادگایی کرا و سزای زیندانی ئەبەدی بەسەردا سەپا. ئەو لە زیندانەوە کتێبێکی نووسی بە ناوی *<nowiki/>'ئیتر ھیچکات دووبارە دنیا نابینمەوە*' کە لە حەڤدە وڵاتی دنیادا چاپ کرا. 

## بەستەرە دەرەکییەکان
*پەڕەی ئەحمەد ئالتان لەماڵپەڕێ ئالتان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆماننووسانی تورک
پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک
پۆل:نووسەرانی تورک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
تۆنی کلیف

**تۆنی کلیف** (ماوەی ژیان:٢٠ی ئایاری ١٩١٧ تاکوو ٩ی نیسانی ٢٠٠٠) ، چالاکوانی تڕۆتسکیزم بوو و کاریگەربووی لیۆن ترۆتسکی وە ڕەخنەگر بوو لەسەر بیروباوەڕەکانی ستالین ، تۆنی کلیف لەدایکبووی خێزانێکی جوو بوو لە فەلەستین لەساڵی ١٩٤٧ چووە بریتانیا لەوێ بووە دامەزرێنەری **پارتی کرێکارانی سۆسیالیست**ی بریتانیا ، تۆنی کلیف جوولەکەیەکی دژە زایۆنیزمیش بوو.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
پۆل:خەڵکی بێ ڕەگەزنامە
کریستۆفەر شۆلز

وێنۆک|کریستۆفەر شۆلز
**کریستۆفەر لاتەم شۆلز** (ماوەی ژیان:١٤ی شوباتی ١٨١٩ تاکوو ١٧ی شوباتی ١٨٩٠) داھێنەری ئەمریکی و ھەروەھا ئەو شێوازی نووسینی کویریتی داھێنا (QWERTY) کە ئێستا زۆرینەی تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەر و تاتەبژمێری زیرەک بەکاردێنن

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٩
پۆل:مردووانی ١٨٩٠
زەرد

thumb|زەرد
**زەرد** (بە ئینگلیزی:Yellow) یەکێکە لەڕەنگەکان و یەکێکیش لە ڕەنگەکانی پەلکەزێڕینە ، ڕەنگی زەرد سەرەکییە و لە تێکەڵکردنی ڕەنگی تر پەیدا نابێت. میوەکانی لیمۆ و مۆز ڕەنگیان زەردە. ڕۆژ بەڕەنگی زەرد چاولێدەکرێت ، لە ڕووی ڕەنگەکانیشەوە لە ڕەنگی پرتەقاڵی نزیکە.

## سایکۆلۆژیای زەرد
زەرد دەبێتە ھۆی کەمەندکێش کردنی شادی‌ و خۆشحاڵی‌ بەناونیشانی ڕەنگی ھەڵبژێردراو،  ئەم ڕەنگە بۆچاو، ڕەنگێکی کراوەیە‌و ڕوونە. ئەوشوێنانەی کە دەوروپشتی بەپشتێنەی زەرد دەگرن دەبێتە ھۆی ئازاری ڕۆحی، ڕەنگی زەرد دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی ھۆش‌و بەئاگایی.

## سەرچاوە
*سایکۆلۆژیای ڕه‌نگ، کاریگه‌ری ڕه‌نگه‌کان له‌سه‌ر مێشک – په‌رچڤه‌ی: سمیه‌ ساعی – وه‌رگێڕانی: عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یی

پۆل:ڕەنگ
پەلکەزێڕینە

thumb|دیمەنێک لە پەلکەزێڕینە
**پەلکەزێڕینە** یان **کۆڵکەزێڕینە** ڕووداوێکی ھەواییە زۆر جار لەکاتی بارینی باران و دوای باران دەردەوێت کە لە حەوت ڕەنگی پێکدێت (سوور ، پرتەقاڵی ، زەرد ، سەوز ، شین ، ئەرخەوانی ، بنەوشەیی)
## ڕەنگەکانی پەلکەزێڕینە

پۆل:ژینگە
پۆل:پەلکەزێڕینە
یەکەکانی پاراستنی گەل

**یەکینەکانی پاراستنی گەل** (بە کورمانجی:Yekîneyên Parastina Gel) ناسراو بە **یەپەگە** (YPG) گرووپێکی چەکدار، پێکهاتوو لە لاوانی کوردی ڕۆژاوای کوردستانە ، کە لە پێناوی ئازاد کردن و پاراستنی ناوچە کوردییەکان خەبات دەکات. ئەم گرووپە لە لایەن پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا) و ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردەوە دامەزرا. یەپەگە خۆی بە هێزێکی چەکداری مەردی (میلیشیا) دەزانێت.

لە تەمووزی ساڵی ٢٠١٢دا، هێزەکانی دەوڵەتی لە سەرێ کانی ڕاوەنا و ئاموودا و عەفرینیشی ئازاد کرد.لە کانوونی یەکەمی ۲۰۱۲ ەوە، هێزی یەپەگە ٨ تیپی چەکداری هەیە؛ کە بڕێکیان لە عەفرین، کۆبانی، سەری کانی و قامیشلۆ چالاکن.

## پەراوێز

## سەرچاوە
 ویکی فارسی

پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی سووریا
پۆل:خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:کۆما جڤاکێن کوردستان
پۆل:یەکەکانی پاراستنی گەل
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە سوورییەکان
ھەرسکردن

**ھەرسکردن** پرۆسەی شکاندن و وردکردنی خۆراکە ھەتا ئەو ڕادەیە کە ڕیخۆڵەکان بتوانن بە ئاسانی خۆراکەکە ھەڵمژن. ھەرسکردن لە ڕێگای ددانەکان، جووڵەی زگ و ئەنزیمەکانی کۆئەندامی ھەرس ئەنجام دەبێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی ھەرس
پۆل:مێتابۆلیزم
ئەلفوبێ

وێنۆک|لاپەڕەیێک کە بە ئەلفوبێی لاتینی نووسراوە

**ئەلفوبێ** () کۆمەڵێک نیشانەی کە مرۆڤەکان بۆ پیشاندانی دەنگەکان کەڵکی لێ دەگرن.

کۆمەڵێکی یەکگرتووە لە هێما بنچینە نووسراوەکان یان گرافیم (پێی دەوترێت پیتەکان) نواندنی فۆنیمەکان لە هەندێک زمانی ئاخاوتن  هەموو سیستمەکانی نووسین بەم شێوەیە گوزارشت لە زمان ناکەن. لە بەشی بڕگەدا، هەر کارەکتەرێک فۆنۆلۆجییەک دەنوێنێت، بۆ نمونە، و وێنەوشە پیتەکان بەکاردێنن بۆ نیشاندانی وشەکان، مۆرفیمەکان، یان یەکەی واتاییی دیکە. 

=سەرچاوەکان =

پۆل:بەڵگەکان
پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:ڕێنووس
ڕێزمان

**ڕێزمان** (بە لاتین: [ars] grammatical، بە ئینگلیزی: grammar، بە ئاڵمانی: Grammatik) وەك ماددەیەکی زانست یەکێکـه لـه بەشــه پێکهێنەرەکانی زمانناسی و بریتییه له کۆمەڵێ ياسا و دەستوور له بارەی گۆڕینی وشە و چوونه پاڵ یەکدی وشه له ڕستەدا. زاراوی (grammar) له زمانی یۆنانییەوه وەرگیراوه و وەك ئاشکراشه بناغەی ڕێزمانی زانستی له یونانی کۆندا دامەزراوه. به زمانی یۆنانیی به ڕێزمان دەڵێن: grammatika که واتای ((هونەری نووسین)) دەگەیەنێ. بەم جۆره زانایانی زووی ڕێزمان وا تەماشای ڕێزمانیان دەکرد، که دەبێ بەر لە هەرچی له ڕووی رێنووس و له ڕووی شێوازەوه، مرۆڤ فێری ڕاست نووسی بکات.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* ڕستەناسی
* کار
* گوزارە
* ناو
* فەساحەت
* پێکھاتەناسی

**سەرچاوەکان**

پۆل:خەیاڵ
پۆل:ڕێزمان
پۆل:نووسین
زمانی ھیندستانی

**زمانی ھیندستانی** یان **زمانی ھیندی-ئوردوو** بە کۆی دوو زمانی زمانی ھیندی و زمانی ئوردوو دەوترێت کە لە بواری مێژووییەوە ھەردووکی ئەم زمانانە، زاراوەی زمانی ھیندستانین کە زمانی ھیندی وشەکانی خۆی لە زمانی سانسکریت وەردەگرێت و ئوردوو لە زمانی فارسی کە ئەم بووە بە ھۆکاری جیاوازی نێوان ستانداردبوونی ئەم دوو زمانە بەڵام ئاخێوەران(قسەکەران) بەم زمانە دەتوانن لە قسەی یەک بگەن.

## سەرچاوەکان


پۆل:زمانی ھیندستانی
تریموورتی

وێنۆک|سێ خودای ئایینی ھیندوو

**تریموورتی** (بە سانسکریت: त्रिमूर्तिः) بە واتای یەکگرتنەوەی سێ خودای ئایینی ھیندوو و گۆڕانی ھیندویزمە لە ئایینێکی چەندخودایی بۆ ئایینێکی یەکخودایی. 

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم
فرەخوایی

وێنۆک|خوایانی میسری

**فرەخوایی** باوەڕ بە بوونی چەندین خودا یان ھێزی دەسەڵاتدارە لە کاروباری جیھاندا. زۆربەی ئایینەکانی جیھان فرەخوایین، هەروەها **فرەخوایی** زاراوەیەکە کە ئاماژەیە بۆ باوەڕبوون بە فرە خوداوەندی، هەروەها پێچەوانەی مانای یەکتاپەرستی خوداییە، هەروەها باوەڕێکە کە هێزێک هەیە لە گەردووندا لە ڕێگەی دروستکردن و بەڕێوەبردنەوە کاردەکات بەڵام لەگەڵ دوو خودا یان زیاتر، یان فرەخوایی ڕەنگە کردەوەیەکی پەرستن بێت یان یەکێک لە جۆرەکانی.

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:فرەخوایی
بنەڕەتخوازی

**بنەماخواز** یان **فاندامێنتالیزم** بە واتای گرژیە لە باوەڕە ئایینیەکان و داخوازی لەڕادەبەدەر بۆ دامەزراندنی حکوومەت و ئیجرا کردنی دەستووری ئایینی. فاندامێنتالیستەکان لە ھەمووی ئایینەکانی جیھاندا ئیمکانی درووست بوونی فاندامێنتالیزم ھەیە وەکوو ئیسلام کە ئەم فاندامێنتالیزمە وەکوو ئەلقاعیدە و گرووپی دیکە خۆی پیشان داوە، ئەوڕۆکە چەندین گرووپی تری فاندامێنتالیزم لە پەیڕەوانی ئایینەکانی تر وەکوو یەھوودییەت، مەسیحییەت و ھیندویزم پێک ھاتووە کە زۆربەی ئەم گروپانە (نە گشتیان) خەریکی کاروباری تیرۆریستیین.

## سەرچاوەکان
یۆگا

[وێنۆک|پەیکەری [شیڤا لە کاتی یۆگاکردن]]

**یۆگا** وەرزشێکی تەنی، دەروونییە کە یەکەمجار لە ھیندستان و لە لایەن پەیڕەوانی ئایینی ھیندویزمەوە بناغە دانراوە. یۆگا بۆ چەندین ھەزار ساڵ دەچێت کە بوونی ھەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:فەلسەفەی ھیندی
پۆل:یۆگا
پۆل:ئاستیکا
پۆل:فەلسەفەی هندۆسی
پۆل:چەمکە فەلسەفیەکانی ھیندۆسی
پۆل:فەلسەفەی ھندۆسی
شیڤا

[وێنۆک|شیڤا لە کاتی [یۆگادا]]

**شیڤا** (بە سانسکریت: शिवः) یەکێکە لە گەورەترین خودایانی ئایینی ھیندویزم. شیڤا خودای خیلقەت، ڕاگرتنی ئاسمانگ و ئەرد، لەنێوبردنی ئەھریمەن و بووژێنەری گوناھانە و زۆر شتی ترە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەکانی خوا لە ھیندوویزم
پۆل:خوداوەندە ڕزگارکەرەکان
زن

وێنۆک|ھێمای زن

**زێن** بەشێکە لە گرووپی مەهایانای ئایینی بودیزم کە گرینگیی زۆر دەدات بە تێڕامانی قوڵ لە شێوازی دانیشتن بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر شێوازی زازێن، زێن ئامانجی گەڕانەوەیە بۆ سەرەتاکانی ئاینی بودیزم وە ئەزمونکردنی ئەو شێوازەی بودا لە ڕێگەی دانیشتنی درێژە بۆ تێڕامان گەشتە ڕووناکبوونەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بودیزم
پۆل:زێن
پۆل:زن
پەروەردە

چەپ|بێچوارچێوە|271x271پیکسڵ
**پەروەردە** پرۆسەیەکی ئاسانکاری فێربوونە، یان بەدەستھێنانی زانست و کارامەیی و بەھا و ڕەوشت و باوەڕ و خووە. ڕێگاکانی پەروەردەکردن بریتین لە فێرکردن، ڕاھێنان، چیرۆک، گفتوگۆ و توێژینەوەی ئاراستەکراو. پەروەردە کردن بە زۆری لەژێر ڕێنمایی پەروەردەکاراندا جێ بەجێ دەکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا فێرخوازان دەتوانن خودی خۆیان پەروەردە بکەن. پەروەردە لە ڕێکخستنە فەرمی یان نافەرمییەکاندا دەکرێت ئەنجام بدرێت و ھەر ئەزموونێک کە کاریگەری نوێکاری ھەبێت لەسەر بیرکردنەوە وەک ھەست، یان کردەوە لەوانەیە بە پەروەردە دابنرێت. پەروەردەکاری (میتۆدناسی) فێرکردن پێی دەوترێت پەروەردەدان (پێداگۆگی).
خوێندنی فەرمی بەشێوەیەکی گشتی دابەش دەبێت بەسەر چەند قۆناغێک وەک: قۆناغی پێش فێرکردن یان باخچەی ساوایان و قوتابخانەی سەرەتایی و خوێندنگەی ناوەندی و پاشان کۆلێژ و زانکۆ یان فێرخواز. ھەندێک جموجۆڵ ھەیە بۆ چاکسازی پەروەردەیی، وەک باشترکردنی کوالێتی و کارایی پەروەردە بە ئاڕاستەی پەیوەندی کارپێکراو لە ژیانی قوتابیان و چارەسەرکردنی کێشەی کارامەیی نەوەکان لە کۆمەڵگای مۆدێرن یان کۆمەڵگەی داھاتوو بە گشتی. بۆ دڵنیایی لە نەوەیەکی پەروەردەکراو بڕوانامە یان بەلگەمافێک بۆ خوێندن لەلایەن ھەندێک لە حکوومەتەکان و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە داھێنراوە کە لەسەر ئاستی نێودەولەتی دانی پێدانراوە. ھەروەھا لە زۆر ناوچە پەروەردەکردن بەناچاری سەپێنراوە بەسەر نەوەکان.

## وشەڕەتناسی
پیشەسازی وشەی (پەروەردە) ناوێکی داڕژاوی کوردییە، لەڕووی زمانەوانییەوە بە واتای بەخێوکردن یان ملکەچکردن یان ھاوشێوەکردن و لێ ڕاھێنان دێت.

## مێژوو
پەروەردە لە پێش مێژووەوە ھەر ھەبووە، ئەمەش کاتێک گەورەکان ڕاھێنانیان بە گەنج و منداڵەکانیان کردووە لە بواری زانین وپیشە و پەرەپێدانی بەھرەکانیان کە لە کۆمەڵگاکانیان پێویست بووە بۆ بژێوی و جێ کردنەوەیان لەنێوان کۆمەڵگەدا. لە کۆمەڵگا نەخوێندەوارەکاندا پەروەردەکردن پتر لە ڕێگای ئامۆژگاری و لاسایی کردنەوە و ھێنانەوەی پەند و چیرۆک بووە، ھەرچی پەروەردەی فەرمییە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ میسرییە کۆنەکان لە سەردەمی شانشینی ناوەڕاست.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:فێرکاری
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
کۆلۆنیاڵیزم

وێنۆک|نەخشەی وڵاتە داگیرکارەکان لە ساڵی ١٩٤٥دا
**کۆلۆنیالیزم** بە واتای دەستتێوەردانی ڕامیاری، ئابووری و کۆمەڵایەتی وڵاتێکی خاوەن دەسەڵاتە لە وڵاتێکی دیکەدا بە ھەر بەھانە و بیانویەک.

کۆلۆنیالیزمی *کلاسیک* دوای جەنگی جیھانیی دووەم شوێنی خۆی بە کۆلۆنیالیزمی *نوێ* داوە کە بە شێوازی نوێی ڕامیاری، ئابووری، کولتووری و کۆمەڵایەتی لە خۆ دەگرێ. ھاتنە سەرکاری بەکرێگیراوانی خۆماڵی کە لە ڕواڵەتدا داکۆکی لە دابینکردنی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان دەکەن، دەستێوەردان لە ھەڵبژاردە نەتەوەییەکان و بەلارێدابردنی میریە یاساییەکان، برەودان بە ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان و ھاوکاریی تەکنیکیی سنووردار بۆ بە ئاراستەدابردنی ئابووری وڵات بەرەو بوارە دڵخوازەکان و فرۆشتنی چەکو چوڵی سەربازی بە نرخێکی زۆر گران لە نموونەکانی شێوازی کۆلۆنیالیزمی نوێیە کە لە لایەن داگیرکەرانەوە پیادە دەکرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای چاندی
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:داگیرکاری
شۆپپارێزی

وێنۆک|دەیڤد کامیڕۆن سیاسەتوانی شۆپپارێزی بریتانیایی

**شۆپپارێزی** یان **پارێزگاریکاری** بە کۆی ھەموو ئەو ئایدیۆلۆجییە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئایینیانە دەوترێت کە ئەرکی سەرەکی خۆیان پاراستنی بایەخە کۆنەکان و نەریتە باوەکانی کۆمەڵگایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شۆپپارێزی
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
فیبۆناچی

**لیۆناردۆ پیناسۆ بیگۆلۆ** ناسراو بە **لیۆناردۆ فیبۆناچی** (ماوەی ژیان:١١٧٠ز تاکوو ١٢٥٠ز). ،فیبۆناچی زانای بیرکاری بوو لەچەرخەکانی ناوەڕاست ، لەساڵی ١٢٠٢ واتە لەسەدەی سێزدەھەم پەرتووکێکی بەنێوی (Liber Abbaci) پەرتووکی ژمێریاریبوو.

## ژمارەکان
فیۆباچی ناسراوە بە **ژمارەکانی فیبۆناچی** (Fibonacci number)، کەژمارەکان کۆتایی نایەن بەڵام بەم شێوەیە دەستپێدەکەن
 ١,  ١,  ٢,  ٣,  ٥,  ٨,  ١٣,  ٢١,  ٣٤,  ٥٥,  ٨٩, ١٤٤,...

* کۆکردنەوە لەسیستەمەکەی فیبۆناچی
 ١ + ١ = ٢
    ١ + ٢ = ٣
        ٢ + ٣ = ٥
            ٣ + ٥ = ٨
                ٥ + ٨ = ١٣
                    ٨ + ١٣ = ٢١
                        ١٣ + ٢١ = ٣٤
                             ٢١ + ٣٤ = ٥٥
                                  ٣٤ + ٥٥ = ٨٩
                                       ٥٥ + ٨٩ = ١٤٤
                                            ٨٩ + ١٤٤ = ٢٣٣
                                                 ١٤٤ + ٢٢٣ = ٣٧٧
                                                       ٢٢٣ + ٣٧٧ = ٦١٠
                                                             ٣٧٧+ ٦١٠= ٩٨٧
                                                                   ٦١٠+ ٩٨٧= ١٥٩٧
                                                                         ٩٨٧ + ١٥٩٧ = ٢٥٨٤
                                                                         ھیتر...

## سەرچاوە

پۆل:لەدایکبووانی ١١٧٠
پۆل:مردووانی ١٢٥٠
دیکتاتۆری

[وێنۆک|ڕادەی دیکتاتۆری لە [جیھاندا]]

**دیکتاتۆری** جۆرێک لە لە دەسەڵاتداریە کە چەندین تایبەتمەندی ھەیە. یەکەم، ھیچ قانوونێک لە کارا نییە بۆ بەربەست کردنی مافەکان و دەسەڵاتی دیکتاتۆر. دەوڵەت یان دیکتاتۆر دەتوانێت بە ئاسایی قانوونەکان بشکێنیت.

## سەرچاوەکان


پۆل:شێوەکانی حکوومەت
پۆل:دەسەڵاتخوازی
حیزب

[وێنۆک|ڕاگەیاندنی نوێنەرانی پارتە [ئیتالیا|ئیتاڵییەکان بۆ پەرلەمانی ئەورووپا]]

**حیزب** یان **پارت** یان **لایەن** ڕێکخراوێکە کە بۆ کاریگەری لە سەر میری بناغە دادەنرێت؛ پارت ئەم کاریگەریییە لە ڕێگای نوێنەرەکانی خۆیەوە ئەنجام دەدات.
## ھۆکاری ھەبوونی پارتی ڕامیاری
پارتە ڕامیاریییەکان تایبەتمەندیییەکە لە ھەموو وڵاتاندا بوونیان ھەیە. نزیکەی ھەموو وڵاتانی دیموکراسی پارتی ڕامیاری بەھێزیان ھەیە و زۆرێک لە زانایانی ڕامیاری ئەو وڵاتانەی کەمتر لە دوو پارتیان ھەیە بە مەرجی پاوانخواز دەزانن. ئەم سەرچاوانە ڕێگە دەدەن وڵاتێک کە چەندین پارتی کێبڕکێکاری ھەبێت مەرج نییە دیموکراسی بێت؛ و ڕامیاری زۆرێک لە وڵاتە تاکڕەوەکان لە دەوری یەک پارتی ڕامیاری باڵادەست ڕێکخراوە. بەربڵاوی و دەسەڵاتی پارتە ڕامیاریییەکان لە نزیکەی ھەموو وڵاتێکی نوێ، وایکردووە زانایان ئاماژە بەوە بکەن کە بوونی پارتە ڕامیاریییەکان نزیکە لە یاسایەکی ڕامیاری، و بپرسن بۆچی پێدەچێت پارتەکان بەشێکی بنەتەڕیی وڵاتە نوێیەکان بن. زانایانی ڕامیاری چەند ڕوونکردنەوەیەکیان ھێناوەتە ئاراوە کە بۆچی پارتە ڕامیاریییەکان دیاردەیەکی ڕامیاری نزیکەی گشتگیرن.

### دابەشبوونی کۆمەڵایەتی
یەکێک لە ڕوونکردنەوە بنچینەیییەکانی پشت بوونی پارتە ڕامیاریییەکان ئەوەیە کە لە دووبەرەکی پێشوەختە لەنێوان خەڵکدا سەھەڵدەدەن، کۆمەڵگە بە شێوەیەکی دیاریکراو دابەش دەبێت، پارتێک بۆ ڕێکخستنی ئەم دابەشبوونە بۆ کێبڕکێی ھەڵبژاردن دروست دەبێت. تا ساڵانی ١٩٥٠ ئابووریناسان و زانایانی ڕامیاری نیشانیاندا کە ڕێکخراوە پارتییەکان دەتوانن سوود لە دابەشکردنی پەسەندکردنی دەنگدەران لەسەر پرسە ڕامیاریییەکان وەربگرن، خۆیان ڕێکبخەن لە وەڵامی ئەوەی کە دەنگدەران پێیانوابوو کێبڕکێکارترە. لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە ئەکادیمیستەکان دەستیان کردووە بە دەستنیشانکردنی ئەو دابەشبوونە کۆمەڵایەتیییانەی لە وڵاتانی جیاوازدا کە ڕەنگە پارتی تایبەتیان لێکەوتبێتەوە، وەک دابەشبوونی ئایینی لە ھەندێک وڵاتدا کە ڕەنگە لەوێ پارتی ئایینی بەرھەم ھێنابێت.
### ھاندانە تاک کۆمەڵگەییەکان
ڕوونکردنەوەیەکی جێگرەوە بۆ ھەموو شوێنێکی پارتەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەوەیە کە پێکھێنانی لایەنێک ھاندانێکی گونجاو بۆ کاندیدەکان و یاسادانەران دابین دەکات؛ بۆ نموونە بوونی لایەنە ڕامیاریییەکان کاندیدەکان لە سەرانسەری فەرمانگە جوگرافیییەکاندا ھەماھەنگ دەکات بەجۆرێک کە کاندیدێک لە بازنەیەکدا ھاندەرێکی ھەبێت بۆ ھاوکاریکردنی کاندیدێکی ھاوشێوە لە بازنەیەکی جیاوازدا.  پارتە ڕامیاریییەکان دەتوانن میکانیزمێک بن بۆ ڕێگریکردن لە کاندیدەکان کە ئامانجی ھاوشێوەیان ھەیە لەکاتی بانگەشەی ھەڵبژاردن یان فەرمانڕەواتیدا بە زیانی یەکتر مامەڵە بکەن. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ ڕوونکردنەوەی ھەموچەشنی پارتەکان چونکە ئەگەر کۆمەڵێک کاندید پارتێکیان پێکھێنابێت و کەمتر ئازاری یەکتر بدەن، ئەوا لە درێژخایەندا ئاستێکی باشتریان دەبێت لە چاو سیاسەتمەدارە بێ پەیوەندیدارەکان و بەم شێوەیەش ئەو سیاسەتمەدارانەی سەر بە پارتیان ھەیە، لە کێبڕکێکردن لەگەڵ سیاسەتمەدارە بێ پەیوەندیدارەکان دوور دەخرێنەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ھەڵبژاردنەکان
پۆل:حیزبەکان
مناڵ

وێنۆک|مناڵان
**منداڵ** یان **مناڵ** بە مرۆڤی بچووک دەوترێت کە ھێشتا پێنەگەیشتووە. لە چاو یاسادا، مناڵ نەفامە، واتە بە تەمەنی یاسایی یان تەمەنی مەزنایەتی نەگەیشتووە و ناتوانێت بۆ خۆی بڕیاری جیددی بدات، بۆیە بەگشتی ماف و بەرپرسیارەتیی لە گەورەکان کەمترە.

*مناڵ* ھەروەھا دەتوانێ بە واتای *ڕۆڵە* و *فرزەند* بێت، واتە بۆ ئاماژە بە پەیوەندیی کەسێک لەگەڵ دایک یا باوکیدا بە کار ببرێ. یا دەتوانێ نیشانەی ئەندامەتیی کەسێک لە کۆمەڵە یا ھۆزێکدا بێت، یا ئەوەی کە نیشانەی خەڵکی شوێنێک بوون بێ، وەک «مناڵی فڵان شار».

## پێناسە
قۆناغی مناڵی بڕگەیەکی ھەستیارە لە ژیانی مرۆڤدا. بۆ دیاریکردنی سنووری ئەم قۆناغە، دەکرێ لە چەندین ڕوانگەوە سەیری بکرێ: لە تێڕوانینێکی گشتیدا، دەوترێ کە مرۆڤ لەو ساتەوە کە لە دایک دەبێ تا ۱۳ ساڵ بە مناڵ لە قەڵەم دەدرێ؛ لە ڕوانگەی یاسایی و کۆنڤانسیۆنی مافەکانی مناڵانەوە، ئەم قۆناغە تا ۱۸ ساڵ دەخایێنێ و، ھەرکەس تەمەنی خوار ۱۸ ساڵ بێ وەک مناڵ مامەڵەی لەگەڵا دەکرێ؛  لە ڕوانگەی دینی ئیسلامەوە، کچ لە ۹ ساڵ و کوڕ لە ۱۵ ساڵدا پێدەگەن و لە قۆناغی مناڵی تێپەڕ دەبن.

## سەرچاوەکان


پۆل:مناڵی
پۆل:مناڵەکان
پۆل:مرۆڤ
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
جەمیل بایک

**جەمیل بایک** (، لەدایکبووی ١٩٥١ لە خارپێت) پایەبەرزان و شەش دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی کوردستانە، لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە نۆیەمین کۆنگرەی کۆما جڤاکێن کوردستان ناسراو بە کەجەکە جەمیل بایک بەھاوبەشی لەگەڵ بەسێ ھۆزات بوونە ھاوسەرۆکی کۆما جڤاکێن کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:ئاپۆییستەکان
پۆل:ئەندامانی کۆنسەی سەرۆکایەتیی کۆما جڤاکێن کوردستان
پۆل:کوردەکانی تورکیا
ئۆقیانووسی بەستووی باشوور

وێنۆک|ئۆقیانووسی باشوور بە شینی ڕۆشن پیشان دراوە

**ئۆقیانووسی بەستووی باشوور** یان **ئۆقیانووسی ئەنتارکتیکا** ئۆقیانووسێکە لە باشووری دنیا. ئۆقیانووسی باشوور ٢٠٣٢٧ ملیۆن کیلۆمەتر پانایی ھەیە. ئۆقیانووسی باشوور دووەمین ئۆقیانووسی بچووکی جیھانە و لە قووڵترین شوێندا ٥٨٠٥ مەتر قووڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆقیانووسەکان
پۆل:ئۆقیانووسی باشوور
بەربەستی مەزنی ڕیف

وێنۆک|بەشێک لە ژیانی سەر دیوارەی ژێرئاوی مەزن
وێنۆک|شوێنی دیوارەی ژێرزەریایی مەزن

**دیوارەی ژێر زەریایی مەزن** گەورەترین کۆمەڵەی ژێرئاوی سەخرەی مەرجانییە(سەخرەیێک کە لە مەرجان دروست بووە) کە کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئوسترالیا و نێو ئۆقیانووسی ئارام.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئۆسترالیا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئۆسترالیا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
ئیمپریالیزم

[وێنۆک|ئاماژە بە ئیمپریالیزمی [بریتانیا بۆ سەر کیشوەری ئافریقا بە ھۆی بناغەدانانی ھێڵێکی شەمەنەفەر]]

**ئیمپریالیزم** پێوەندیێکی مرۆڤایەتی، ناوچەیی نابەرامبەرە کە خۆی لە چوارچێوەی "ئیمپراتۆری"ێکدا پیشان دەدات کە لە باوڕ بە سەروەری و سەرۆکایەتی سەرچاوەی گرتووە و دەبێتە ھۆی کەوتنە ژێر دەسەڵاتی کۆمەڵێک لە خەڵک بۆ ژێر پەنجەی دەستەیێکی تر. 

## بنەڕەتی وشەکە و بەکارھێنان
وشەی ئیمپریالیزم *لە ئیمپریالیزمی لاتینییەوە ھاتووە (imperium)* کە بە واتای دەسەڵاتی باڵا، "سەروەری" یان بە سادەیی "دەسەڵاتداری" دێت.  وشەکە بە مانای ئێستای لە بەریتانیا لە ماوەی ساڵانی ١٨٧٠ دەستی بە بەناوبانگبوون کرد، کە واتا نەرێنییەکانی ھەڵگرتبوو.  پێشتر ئەم دەستەواژەیە بۆ پەسنکردنی (پەسن-وەسف)  ئەو شتانە بەکاردەھێنرا بۆ ھەوڵدانەکانی ناپلیۆنی سێیەمەوە دادەنرا بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی ڕامیاری لەڕێگەی دەستێوەردانی سەربازیی دەرەکییەوە. ئەم دەستەواژەیە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ھەژموونی ڕامیاری و ئابووریی ڕۆژئاوایی و ژاپۆن بەکارھاتووە و بە تایبەتی لە کیشوەرەکانی ئاسیا و ئەفریقا لە سەدەی نۆزدە و بیستەمدا بەکارھاتووە و تا ئێستاش مانای وردی ئەم زاراوەیە جێگەی مشتومڕی پسپۆڕانە، ھەندێک لە نووسەران، وەک ئێدوارد سەعید ، ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنن بۆ پەسنکردنی ھەر سیستەمێکی زاڵبوون و ژێردەستەیی کە لە دەوری چەمکەکانی وڵاتە ناوەکییە ئیمپراتۆرییەکان و وڵاتە دەوروبەرییەکانی سەنتەر. ئەم پێناسەیە ھەم ئیمپراتۆریەت و ھەم کۆلۆنیالیزمی نوێ دەگرێتەوە. 

## سەرچاوەکان


پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
پۆل:مێژووی ئیستیعمار
پۆل:ئابووری سیاسی
پۆل:دەسەڵاتخوازی
پۆل:سیستمە سیاسییەکان
پۆل:ئابوری مارکسی
ڕیۆ دێ ژانێرۆ

**ڕیۆ دێ جانیرۆ** کە زۆرتر بە ناوی **ڕیۆ** ناسراوە دووەمین شاری گەورەی بەڕازیلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٦٥
پۆل:شارە بەندەرییەکانی بەڕازیل
پۆل:شارەکانی بەڕازیل
پۆل:پایتەختە پێشووەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە بەڕازیل
پۆل:پایتەختەکانی ویلایەتەکان لە بەڕازیل
دارستانی بارانی

وێنۆک|شوێنی داستانە بارانییەکانی جیھان

**دارستانی بارانی** دارستانگەلێکن کە ڕادەی ساڵیانەی باران تێیاندا بە لانی کەمەوە ١٧٥٠ میلیمەترە.

## سەرچاوەکان
جەمسەری باکوور

وێنۆک|شوێنی جەمسەری باکوور

**جەمسەری باکوور** خاڵێکی خەیاڵییە کە باکوورترین شوێنی جیھان دیاری دەکات.

## سەرچاوەکان


پۆل:جوگرافیای شمالگان
پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:باکووری کەنەدا
پۆل:نیوەگۆی باکوور
پۆل:جوگرافیای کەنەدا
پۆل:ئەلاسکا
پۆل:جەمسەری باکوور
ئیمپراتۆریەتیی چینگ

وێنۆک|ئاڵای خانەدانی چینگ لە ساڵی ١٨٨٩
وێنۆک|پانتای ناوچەی دەسەڵاتی خانەدانی چینگ لە ساڵی ١٨٩٠

**خانەدانی چینگ** یان **مەنچۆ** یان **چینگی مەزن** **(tɕhíŋ)**، دوایین بنەماڵەی پاشایەتی بوون لە وڵاتی چین کە لەنێوان ساڵانی ١٦٤٤ ھەتا ١٩١٢ فەرمانڕەوایەتییان دەکرد، لە ساڵی ١٩١٧دا لە لایەن ڕژێمی مینگەوە هەوڵێک درا بۆ دوبارە زیندوکردنەوەی ئیمپڕاتۆریەتەکە بەڵام لە لایەن کۆماری چینەوە سەرکوتکرا، ئیمپراتۆریەتی چینگ نزیکەی سێ سەدەی خایاند و بنکەیەکی خاکی و نەتەوەیی بۆ چینی هاوچەرخ کۆکردەوە، لەسەردەمی ئەم ئیمپڕاتۆریەتیەدا بە مەزنترین سەردەمی چینییەکان دادەنرێت و چوارەم گەورەترین ئیمپڕاتۆریەتە لە جیهاندا.

**ئیمپڕاتۆرەکان**

• ١٦٣٦–١٦٤٣ ئیمپڕاتۆر هۆنگ تایجی (دامەزرێنەر)

• ١٦٤٤–١٦٦١ ئیمپراتۆر شونزی (یەکەم لە پیکینگ)

• ١٧٢٢–١٦٦١ ئیمپراتۆر کانگکسی (درێژترین)

• ١٧٢٣–١٧٣٥ ئیمپراتۆر یۆنگژنگ

• ١٧٣٦–١٧٩٦ ئیمپڕاتۆر چیانلۆنگ

• ١٧٩٦–١٨٢٠ ئیمپراتۆر جیاقینگ

• ١٨٢١–١٨٥٠ ئیمپراتۆر داۆگۆانگ

• ١٨٥١–١٨٦١ ئیمپڕاتۆر کیانگفینگ

• ١٨٦٢–١٨٧٥ ئیمپڕاتۆر تۆنگژی

• ١٨٧٥–١٩٠٨ ئیمپراتۆر لەگوانگسو

• ١٩٠٨–١٩١٧ ئێمپڕاتۆر خوانتۆنگ

## سەرچاوەکان

پۆل:چین لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مێژووی مەنچوریا
پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:خانەدانی چینگ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨١٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٦٤٤
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
بانگەشە

thumb|'''بانگەشە''' لەسەر دیواری هۆڵی سێر لەشاری لەندەن.
لە کاسبیدا، **بانگەشە**  (لەوە ئەچێت لە *بانگ و ئەشیا*وە هاتبێت)، **ڕیکلام** (لە فەڕەنسیدا: *réclame*) یان **تەبلیغات** (لەفارسیدا: تبلیغات) ھەوڵ و تەقەلایەکە بریتی لە ئاگادارکردنەوە و بەرھەمھێنانی زانیاریی پێویست لە لایەن فرۆشیارانی شتومەک و خزمەتەوە بۆ ئەوەی خەڵک ھان بدەن ھەرچی زۆرتر شتیان لێ بکڕن و بەم شێوەیە فرۆشیان زیاتر بکەن. لە کۆندا، بانگەشە بەو بانگ و ھاوارە ئەوترا کە فرۆشیاری ھەندێ کاڵای لادێیی و کشتوکاڵی لە ئاواییدا ئەیکرد بۆ ئەوەی خەڵک بزانن کە ئەو کاڵایە ھاتووەتە ناو دێیەکەیان. بەڵام ئەمڕۆکانێ بانگەشە زیاتر لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە بڵاو ئەبێتەوە، لەوانە تەلەڤیزیۆن، گۆڤار، ڕۆژنامە، ڕادیۆ و ... .

## سه‌رچاوه‌كان

پۆل:بانگەشە
پۆل:دیزاینی پەیوەندی بەستن
چاکسازییەکانی مێیجی

وێنۆک|ئیمپراتۆر مێیجی لە کاتی گواستنەوەی پایتەخت
**چاکسازییەکانی مێیجی** زنجیرە ڕووداوگەلێک بوو کە بنەمای ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ژاپۆندا ژێر و ژوور کرد. ئەم چاکسازیانە بە سەرۆکایەتی ئیمپراتۆر مێیجی بەڕێوە چوو، کە تێیدا ئیمپڕاتۆر سەرکەوتوو بوو لە گەڕاندنەوەی فەرمانڕەوایی بۆ خێزانی شاھانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژاپۆن لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٨٦٠
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن
پۆل:چاکسازی مێیجی
پۆل:ماوەی مێیجی
بێبازاڕیی مەزن

وێنۆک|دابەزینی جی دی پی ئامریکا لە درێژایی ساڵانی بێبازاڕیدا

**بێبازاڕیی مەزن** قەیرانێکی گەورە بوو لە دۆخی ئابووری جیھاندا کە دە ساڵ پێش لە شەڕی جیھانیی دووەم دەستی پێ کرد. لە زۆربەی وڵاتانی جیھاندا بێبازاڕییەکە لە دەوروپشتی ساڵی ١٩٢٩ دەستی پێ کرد و ١٩٤٠ کۆتایی ھات. ئەم بێبازاڕییە ژیانی چەندین میلیۆن کەسی خستە مەترسییەوە و زیانێکی زۆری دا لە ئابووری جیھان.

## سەرچاوەکان


پۆل:مێژووی ئابووریی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:مێژووی ئابووریی دەیەی ١٩٣٠
پۆل:قەیرانە دارایییەکان
پۆل:ئابووری جیھانی
شۆڕشی چاندیی چین

**شۆڕشی چاندی چین** گۆڕانکاریگەلێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی مەزن بوو لە کۆماری گەلی چیندا کە بە دەستی ماو تسی تۆنگ بەڕێوە چوو و دەسەڵاتی کۆمۆنیستەکانی لە چیندا بە ھێزتر کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:شۆڕشی چاندیی چین
پۆل:مێژووی کۆماری گەلی چین
کێشەی عەرەب–ئیسرائیل

وێنۆک|وڵاتانی عەرەبیی دەورووبەریی ئیسرائیل و ئیسرائیل
**کێشەی عەرەب-ئیسڕائیل** () بە زنجیرە ناکۆکییەکی ڕامیاری و پێکدادانی ئەرتەشی لە نێوان لووتکەی عەرەبی و ئیسرائیل دەوترێت. ئەم دوو لایەنە بەھۆی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و زایۆنیزمی یەھوودییەوە پێکەوە شەڕیان کردووە و زیانی زۆریان تووشی یەکتر کردووە. عەرەبەکان و بەشێکی تر لە وڵاتە موسڵماننشینەکان فەلەستین بە بەشێک لە خاکی جیھانی ئیسلام دەزانن و خوازیاری چۆڵکردنی ئەو وڵاتەن لەلایەن ئیسڕائیلەوە. لە لایەکی تریشەوە ئیسڕائیل خاکی فەلەستین بە بەشێک لە خاکی یەھوودییەکان دەزانێت پێی وایە بەڵێنی ئەم خاکە لە تەوراتدا بە جووەکان دراوە. ئەم کێشەیە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە دەستی پێکردووە و ساڵانێکی زۆرە بەردەوامە.

## شەڕەکان
thumb|ھێزەکانی میسر لەشەڕی تشرینی یەکەم
# شەڕی ١٩٤٨
# شەڕی سوێز لە ساڵی ١٩٥٦
# شەڕی شەش ڕۆژ لە ساڵی ١٩٦٧
# شەڕی ئیستزناف لە ساڵی ١٩٦٧ تاکوو ١٩٧٠
# شەڕی تشرینی یەکەم (تشرینی یەکەم) ساڵی ١٩٧٣
# ململانێی باشووری لوبنان
# شەڕی یەکەمی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢
# ملامنێی باشووری لوبنان لەساڵانی ١٩٨٢–٢٠٠٠
# یەکەم سەرھەڵدان (ئینتیفازە) ١٩٨٧ تاکوو ١٩٩٣
# دووەم سەرھەڵدان (ئینتیفازە) ٢٠٠٠ تاکوو ٢٠٠٤
# شەڕی دووەمی لوبنان لە ساڵی ٢٠٠٦
# ھێرش بۆ کەرتی غەزە ٢٠٠٨–٢٠٠٩
# کرداری بەرگری غەزە ٢٠١٢

## سەرچاوەکان

*
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئاسیا
پۆل:شەڕی دینی
نەجیبزادەیی

وێنۆک|ئەسڵزادەیەکی کورد
وێنۆک|نەجیبزادەکانی فەڕەنسا لە سەدەی پازدەھەمدا
وێنۆک|نەجیبزادەکانی ڕووس
**نەجیبزادەکان**، **ئەسڵزادەکان**، **بنچینەئەسڵەکان**، **ئەشرافزادەکان** یان **خانەدانەکان** ئەو چینە کۆمەڵایەتییەن کە لەچاو چینەکانی تری ناو کۆمەڵگا سەرپشکایەتییان زۆرترە. ئەندامەتی لەو چینەدا پشتاوپشتە، واتە لە دایک و باوکەوە ئەگەیێ بە منداڵان. 

سەرپشکایەتییەکان یا مافە تایبەتەکانی نەجیبزادەکان لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر و، لە سەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی تر، گۆڕانیان بەرسەردا دێ. لەوانەیە لە وڵاتێکدا یا لە سەردەمێکدا ئەو مافانە بووبێتنە ھۆی مسۆگەربوونی باڵادەستیی خاوەنەکەیان، بەڵام، لە وڵاتێکی تردا یا لە سەردەمێکی تردا، نەجیبزادەبوون تەنھا شتێک بووبێ بۆ شانازیپێکردن.

لە باری مێژوویییەوە، ئەندامەتی لە کۆمەڵەی نەجیبزادەکاندا بە دەستی حکوومەتەوە بووە. حکوومەت  یاسا و ڕێسای بۆ دیاری ئەکا و ئەندامەتیی ئەندامان پشتڕاست ئەکاتەوە. ئەمەیە کە  کەرتی نەجیبزادە لە ئەوتر کەرتەکانی چینی سەرتری نەتەوە جیا ئەکاتەوە. بەڵام، لەگەڵ ئەوەشدا، نەجیبزادەیی خۆی لە خۆیدا بەدەگمەن توانیویە کۆمەڵەیەکی داخراو پێک بێنێ. بەدەستھێنانی دەسەڵات یان دارایی و سامانی زۆر، سەرکەوتن و خۆنواندن لە سوپا، یان لایەنگریی بنەماڵەی شایی، جاروبارە توانایییان بە خەڵکی ئاسایی داوە بۆ ئەوەی خۆیان ھەڵبکشێنە ناو ڕیزی نەجیبزادەکانەوە.

لەناو چینی نەجیبزادە پلەوپایەی جیاجیا بوونی ھەیە و گشت نەجیبزادەکان لە یەک ئاستدا نین. بۆ نموونە، لە ئەورووپا ئیمپراتۆرەکان و شاکان لە بانترین ئاستدان و، کۆنتەکان لە ناوەڕاستن، و بارۆنەکان لە خوارەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرەبەگایەتی
پۆل:چینە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:نەجیبزادەیی
پۆل:ئۆلیگارشی
ئیمپراتۆریەتیی تانگ

وێنۆک|پانایی ناوچەی دەسەڵاتی شانشینی تەنگ لە ساڵی ٧٠٠دا

**ئیمپراتۆریەتیی تانگ** یان **شانشینی تانگ** شانشینێکی پاشایەتی بوون کە لە نێوان ساڵانی ٦١٨ ھەتا ٩٠٧ی زایینیدا لە بەشیک لە وڵاتی چینی ھاوچەرخدا دەسەڵاتداریان دەکرد. سەردەمی شانشینی تانگ، سەردەمی گەشە کردنی ئەدەب و ھونەری چین بوو و چەندین ھۆنەر و نووسەری گەورە لەم سەردەمەدا سەریان ھەڵدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:شانشینی تانگ
پۆل:دامەزرانەکانی ٦١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٦١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ٩٠٧
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی ١٠یەم لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:خانەدانی تانگ
شەڕی سی ساڵە

[وێنۆک|[ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆم لە کۆتایی شەڕی سی ساڵەدا]]

**شەڕی سی ساڵە** لەنێوان ساڵانی ١٦١٨ ھەتا ١٦٤٨ی زایینیدا لە خاکی کیشوەری ئەورووپادا ڕووی دا. ئەم شەڕە لە سەر گۆڕانەوەی سنوورەکانی ئەورووپایی بوو، لە لایەکی دیکەوە شەڕێک بوو لە نێوان دوو ڕێبازی کاتۆلیک و پرۆتێستانت. شەڕی سی ساڵە بوو بە ھۆی قەحتی و نەخۆشییەکی زۆر بەر فراوان و خەڵکێکی زۆر بوون بە قوربانی بە پێی ھەندێک لە خەمڵاندنەکان ٨ میلیۆن کەسی سڤیل زیانیان پێگەیشتووە.

## لایەنە بەشدارەکان
وێنۆک|نەخشەی شەڕی سی ساڵە
**بەرەی یەکەم**: سوید (لە ساڵی ١٦٣٠ەوە بەشداریکرد)، دانمارک (١٦٢٥ تا ١٦٢٩ بەشداربوو) کۆماری حەوت یەکگرتووەکەی ھۆڵەندا-فەڕەنسا (لە ساڵی ١٦٣٥ەوە بەشداری کرد) شانشینی بۆھیما (لە ساڵی ١٦١٨ تا ١٦٢٠ بەشداریکرد)، سەکسۆنی ھەرێمی پەلەتاین (تا ساڵی ١٦٢٣ بەشداریکرد) پڕوسیا برۆنسویک لیونبێرگ ئینگلترا (١٦٢٥ تا ١٦٣٠ بەشداریکرد) سکۆتلەند (١٦٢٥ تا ١٦٣٨ بەشداریکرد) تڕانسلڤانیا پاڵپشتانی ئەو بەرەیە (دەوڵەتی عوسمانی، ڕوسیا)** بەرەی دووەم**: ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆم زمان کاتۆلیکەکان نەمسا شانشینی بۆھیمیا (ئەو شانشینە سەرەتا تا ساڵی ١٦٢٠ لەبەرەی یەکەم بوو بەڵام لەدوای ساڵی١٦٢٠ ھاتە ناو بەرەی دووەم) ئیمپراتۆرییەتی ئیسپانیا ھەنگاریا شانشینی کرواتیا دانمارک (لە ساڵی ١٦٤٣ تا ١٦٤٥ بەشداریکرد) پاڵپشتانی ئەو بەرەیە ئوکراینا، پۆڵەندا

## قەبارەی ھێزەکان
لەبەرەی یەکەم< ١٤٩ھەزار سویدی ٣٥ھەزار دانمارکی و نەرویجی ٧٧ھەزار ھۆڵەندی ١٥٠ھەزار ئەڵمانی ١٥٠ھەزار فەڕەنسی ٣٠ تا ٤٠ھەزار بۆھیمی ٣٠ھەزار ھەنگاری ٦ھەزار ترانسلاڤی ٦٠ھەزار سوارەی عوسمانی ئەو وڵاتانەی زۆرترین ھێزیان بەکارھێنا لەبەرەی دووەم ٣٠٠ھەزار ئیسپانی ١٠٠ تا ٢٠٠ ھەزار ئەڵمانی نزیکەی ٢٠ھەزار کرواتی و ھەنگاری ھەنگارییەکان ھەندێکیان لەبەرەی یەکەم و ھەندێکیان لەبەرەی دووەم بوون

## ئەنجام
سەرکەوتنی ئایینی پرۆتێستانت بەھێزبوونی ئەو ئاینە سەرەوخواربوونی کاتۆلیک و بێ ھێزبوونی سەرکەوتنی بنەماڵەی ھەبسبۆرگ سەربەخۆیی بوونی ھۆڵەندا لە ئیمپراتۆرییەتی ئیسپانیا ئیسپانیا زاڵبوو بەسەر باشوری ھۆڵەندا و لۆکسمبۆرگ ڕژێمی دەرەبەگی تووشی بێھێزی بوو لە کیشوەری ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

.

پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:شەڕی سی ساڵە
پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا
ئیمپراتۆریەتیی مینگ

وێنۆک|پانایی ئیمپراتۆری مینگ

**ئیمپراتۆریەتی مینگ** بناغەدانەری ئیمپراتۆری مینگ بوون کە لە نێوان ساڵانی ١٣٦٨ ھەتا ١٦٤٤دا بە سەر وڵاتی چیندا دەسەڵاتدارییان کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:خانەدانی مینگ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٦٤٤
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٣٦٨
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
سەدەکانی ناوین

وێنۆک|چۆنیەتی دابەشبوونی ئەورووپا لە ساڵی ٤٥٠ی زایینی

**سەدەکانی ناوین** یا **سەدەکانی ناوەڕاست** ناوی یەکێکە لە چوار دەورەی مێژووی ئەورووپا کە بریتین لە سەردەمی کلاسیک، سەدەکانی ناوەڕاست، سەردەمی ڕۆشنگەری و سەردەمی ھاوچەرخ. سەدەکانی ناوەڕاست کەوتوونەتە نێوان کۆتایی ئیمپراتۆری ڕۆم لە سەدەی پێنجەمی زایینی ھەتا ڕووخانی ئیمپراتۆریی بیزانس بە دەستی ئیمپراتۆری عوسمانی لە ساڵی ١٤٥٣.

## سەرچاوەکان


پۆل:مێژووی ئەورووپا بە پێی دەوران
پۆل:سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
پۆل:سەدەی ٥ەم
پێش مێژوو

[وێنۆک|[ستۆنھێنج لە بیناکانی سەردەمی پێش مێژوو]]

**پێش مێژوو** یان **نوامێژوو** دەورانێکە کە لە دروستبوونی مرۆڤەوە تاکو پەیدابوونی نووسین. لە دوای ئەم دەورانە مرۆڤ دەستی کرد بە نووسین و ڕاگرتنی مێژوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:پێش مێژوو
پۆل:مێژووی جیھان
عوسکە

[وێنۆک|چەپ|وێنەی عوسکەیەکی سەردەمی [عوسمانی]]
**عوسکە** (بە کورمانجی: Huske؛ حوسکە) تفەنگێکە کە ناواخنەکەی بۆشە و لە ڕێی دەمی لوولەکەیەوە بارووتی تێ دەکرێت و ئامادە دەبێت بۆ تەقاندن.
ئەم چەکە بە شێوەیەکی بەر بڵاو لە سەردەمی میرنشینە کوردییەکان لە کوردستان بەکارھاتووە.

پۆل:دەیەی ١٥٠٠
سەوزە

وێنۆک|چەپ|ھەندێک جۆری سەوزەوات
**سەوزە** یاخود **تەڕە** یانیش **سەوزەوات** بریتییە لە ھەندێک جۆری گیا و ڕووەکە بچووکەکان کە وەک پێویستییەکی ڕۆژانە مرۆڤ لەگەڵ خۆراکی تر یانیش بە تەنیا لە ژەمەکانی ڕۆژدا دەیخوات و ھەریەکەیان بەپێی جۆرەکانیان سوودی تەندروستی جۆراوجۆری تایبەتیان ھەیە.
زۆربەی جۆری سەوزەکان دەتوانرێن بە خاوی (بە کاڵی) و بە کوڵاوی بخورێن و ڕۆڵی گرنگ دەبینن لە پێکھێنانی خۆراکی مرۆڤ، بە زۆری بڕێکی کەم لە چەوریەکان و کاربۆھیدراتەکانی تێدایەو دەوڵەمەندە بە ڤیتامین و کانزاو ڕیشاڵەکان.

سەوزەوات
پۆل:جۆرەکانی خۆراک
سەردەمی بەردین

وێنۆک|دەستکردێکی سەردەمی بەرد

**سەردەمی بەرد** دەورانی گەشەکردنی تەکنۆلۆژیای مرۆڤە، لەم سەردەمەدا پانایی ناوچەی نیشتەجێیی مرۆڤ لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقاوە بەرەو تەواو ناوچەکانی جیھان بڵاو بووە. لە سەردەمی بەرددا مرۆڤ فێری وەرزێڕی، دەستەمۆ کردنی ئاژەڵ و ئاو کردنی فلز بوو. ئەم سەردەمە بە دەورانێکی پێش مێژوو دەژمێردرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:سەردەمی بەردین