زووبێر بیلال ئیسماعیل

**زووبێر بیلال ئیسماعیل بن ئیلیاس** (١٩٣٨–١٩٩٨) مێژوونووسی ھاوچەرخی کورد و لێکۆڵەری شوێنەوار و کولتوورییە. یەکێکە لە دیارترین مێژوونووسە کوردەکانی سەدەی بیستەم و گرنگی بە بەرھەمەکانی بابەتگەلێک داوە کە ھی نووسەرە کۆنەکانن و بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر لەبارەی کوردەوە نووسیویانە. دەستی کرد بە ڕوونکردنەوەی مێژووی نەتەوە و نیشتمانەکەی بە بێلایەنی زانستی، و میتۆدێکی ھاوچەرخ بۆ بەدواداچوون و شیکردنەوە و بەڵگەی مێژوویی.
## ژیان
لە قەڵای ھەولێر لە ساڵی ١٩٣٨ لەدایکبووە، لە بنەماڵەیەکی ئایینی ناسراوی کوردستاندا پەروەردە بووە کە حەزیان لە زانست و ئەدەب بووە و بە بنەماڵەی «قاوەچی» ناسراون، لە کۆنەوە لە شاری مێژوویی ھەولێر نیشتەجێ بوون و لە ھیچ ناوچەیەکی تری کوردستانەوە کۆچیان نەکردووە، بەڵام خاوەنی چەند باخێک بوون لە ناوچەی خۆشناو، بۆیە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ خەڵکی ئەو ناوچەیە پتەو بووە و خزمایەتییان لەگەڵ زۆربەیان ھەبووە.
وێنۆک|وێنەی مێژوونووس زووبێر بیلال لەگەڵ باوکی و کوڕەکەی بەناوی مستەفا

باوکی پیاوێکی ئایینی بوو و زانستە نقڵی و عەقڵییەکانی لە قوتابخانە ئایینییەکانی ھەولێر خوێندووە، بەتایبەتی لە قوتابخانەی مزگەوتی گەورەی قەڵا لەسەر دەستی زانایانی ناوداری کورد، و چووەتە قوتابخانەی ڕوشدییەی فەرمی و بووە یەکێک لە یەکەمین دەرچووانی لە ھەولێر و خاوەنی کتێبخانەیەکی دەوڵەمەند بوو بە سەرچاوە سەرەکییەکانی کتێبی ئایینی و زمانەوانی و فیقھی و مێژوویی، کە دواتر بووە سەرچاوەیەکی گرنگی زانیاری بۆ کوڕەکەی، زووبێر، لە بواری مێژوویی و ڕۆشنبیریدا، و باپیرەی لە لای دایکییەوە، مەلا مستەفا حوسێن خەفاف، زانایەکی ئایینی بەناوبانگ بوو کە سووچێکی تایبەتی لە مزگەوتی خانەقای ھەولێر ھەبوو بۆ وانەوتنەوە و فەتوادان، و ژمارەیەکی زۆر لە زانایانی ئایینی لەسەر دەستی دەرچوون کە دواتر لە ھەموو باشووری کوردستان بڵاوبوونەوە. زوبێر لە ساڵی ١٩٤٥ چووەتە قوتابخانەی سەرەتایی و لە ساڵی ١٩٥١ بە سەرکەوتوویی بەسەر ھاوڕێکانیدا تەواوی کردووە، لە پاییزی ھەمان ساڵدا چووەتە ناوەندیی ھەولێر و لە ساڵی ١٩٥٤ خوێندنی ناوەندی تەواو کردووە و پاشان لە ساڵی ١٩٥٦ لە ئامادەیی ھەولێر خوێندنی ئامادەیی تەواو کردووە و بەھۆی پابەندبوونی بە دەوام و جددییەتی لە خوێندن و ھەوڵی بەردەوامی، لە ھەموو قۆناغەکانی خوێندنیدا لە خوێندکارە زیرەک و یەکەمەکان بووە.

لە پاییزی ساڵی ١٩٥٦ پەیوەندی بە کۆلێژی ئاداب لە زانکۆی بەغدا - بەشی شوێنەوار و شارستانییەت کردووە و دوای چوار ساڵ بە پلەی نایاب تەواوی کردووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە شوێنەوار و شارستانیەتە کۆنەکان بەدەستھێناوە، و یەکەمی خولەکەی بووە لە ھەموو بەشەکانیدا، و بەوەش یەکەم خوێندکاری کورد بوو کە پسپۆڕی لە شوێنەوار و مێژووی کۆندا وەرگرت.

کۆچکردوو زووبێر بیلال ئیسماعیل لە ساڵی ١٩٦٠ وەک مامۆستای مێژوو لە قوتابخانە ئامادەییەکانی پارێزگای ھەولێر دامەزرا، پاشان خزمەتەکانی گواسترایەوە بۆ پەیمانگای مامۆستایان لە ھەولێر، و دوای ٢٥ ساڵ خزمەتکردن لە پیشەی وانەوتنەوەدا، لە ساڵی ١٩٨٥ بە داوای خۆی خانەنشین کرا بۆ ئەوەی بەتەواوی خۆی بۆ نووسینی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکانی و تەواوکردنی بەرھەمە کۆنەکانی سەبارەت بە مێژووی کورد و کوردستان تەرخان بکات، بەتایبەتی مێژووی کۆن و کەلەپووری مێژوویی ھەولێر و کنە و پشکنینە شوێنەوارییەکانی.

بەم شێوەیە زۆربەی ژیانی لە گەڕان و بەدواداچوونی ڕاستییە مێژووییەکانی نەتەوەکەی و نیشتمانەکەی کوردستان بەسەربرد بە لێکۆڵینەوە بەنرخەکانی تاوەکو لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨ لە شاری ھەولێر بەھۆی نەخۆشییەکی کوشندەوە کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی لە زێدی خۆی بەخاک سپێردرا.

گۆڕەپانی سەرەکی لە دەروازەی شاری ھەولێر لەسەر شەقامی سەدمەتری ئەمڕۆ ناوی مێژوونووسی گەورە زووبێر بیلال ئیسماعیلی ھەڵگرتووە.

## کتێبە چاپکراوەکان
* أربيل في أدوارها التاريخية – النجف – مطبعة النعمان – 1971.
* تأريخ اللغة الكوردية – بغداد – مطبعة الحوادث – 1977.
* أبن خلكان - بغداد – مطبعة الأمة – 1979.
* علماء ومدارس أربيل – الموصل – مطبعة الزهراء الحديثة – 1984.
* الشيخ جولي – أربيل – مطبعة صلاح الدين – 1988.
* ثورات بارزان – أربيل – مطبعة وزارة الثقافة – 1998.
* تاريخ أربيل – أربيل – مطبعة وزارة الثقافة – 1999.
* الأكراد في كتب البلدانين والرحالة المسلمين في العصور الوسطى – أربيل – مطبعة وزراة الثقافة – 2000.

## دەستنووسەکان

* تاريخ الكورد وكوردستان القديم.
* تاريخ الكورد الحديث.
* أعلام أربيل (في ثلاثة أجزاء).
* الامارة الهذبانية الكوردية.
* تاريخ مصاصير أو برادوست القديم وأهميتها الاّثرية.
* الكورد وكوردستان في المعاهدات والمواثيق الدولية.
* أمارة رواندوز أو سوران.
* التراث الشعبي في كوردستان.
* أولى المدارس في أربيل.
* مساجد وتكايا أربيل.
* تاريخ قبيلة بلباس الكوردية.
* كوران – بحث مترجم للعلامة مينورسكي.

## سەرچاوەکان