open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عادل شاسواری

**عادل حەمە عارف موئمن** ناسراو بە **عادل شاسواری** نووسەر، ڕۆژنامەوان و بێژەری ڕادیۆی کوردە.

## به‌رهه‌م و بڵاوکراوه‌کان

* ڕۆڵی گۆڤاری منداڵان لە پرۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتیدا (ماسته‌رنامه)
* کاریگەری سەتەلایت لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان
* پلان بۆ ٥٠٠ساڵی دواتر
**
* هونەری کاریکاتێر و کاریکاتێری کوردی
* کۆمۆنیکەیشن لەسەر ئاستی دووەم
* سۆمای دیدە (بەرگی یەکەم و بەرگی دووەم)
* ماریفه‌ت
* بارین
* میلیاردێر (گه‌شه‌پێدانی مرۆیی)
* گەنج و خۆشەویستی
* نهێنی خۆشبەختی
* ئەرکەکانی ڕاگەیاندن
* ڕاگەیاندنی تایبەتمەند
* بەکۆمەڵایەتیبوون لەنێو ئەرکەکانی ڕاگەیاندنی تایبەتمەنددا
* هونەری وتاربێژی
* مافی ژیانی تایبەت لە ئیسلامدا
* حه‌وت ڕیِگا بۆ پلانڕێژکردنى ژیانت
* پوخته‌ی كتێبی باوكی ده‌وڵه‌مه‌ندم، باوكی هه‌ژارم وه‌رگێڕانی: عادل شاسواری
* محراب چییە؟
* عیشقی خودا
* کۆباسه‌کانی میحراب (ئاماده‌کردنی کۆباسه‌کانی م. شه‌ماڵ موفتی)
* بەکارهێنانی بەرنامەی ئەدۆبی ئیندیزاین بۆ نەخشەسازی
* بەکارهێنانی پرەنسیپەکانی نەخشەسازی لە ڕۆژنامەگەری کوردیدا
* بەکارهێنانی بەرنامەی ئەدۆبی فۆتۆشۆپ لەنەخشەسازیدا
* هەواڵ و سەرچاوەکانی هەواڵ.
* دەزگا چاپەمەنییەکانی شاری سلێمانی (بە هاوبەشی)
* هەروەها لەبواری شیعردا (تیرۆز، کوردستان وڵاتی مان و نەمان، دیوانی شاسواری) بڵاوکردووەتەوە.

## توێژینه‌وه‌ی زانستی
# ڕادەی پشت به‌ستنی ڕۆژنامه‌نوسان بە تۆڕەكۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان وەك سه‌رچاوەی زانیاری توێژینه‌وەیه‌كی ڕووپێوییه.
# بەكارهێنانی پرەنسیپەكانی نەخشەسازی لە ڕۆژنامەگەری كوردیدا ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ و گۆڤاری بڕیار بەنموونە.
# ژانرە ڕۆژنامەنووسییەكان لە گۆڤاری زانستی سەردەمدا.
# ڕۆڵی گۆڤاری منداڵان لە پێگەیاندنی كۆمەڵایەتیدا.

## سه‌رچاوه‌کان

پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:پێشکەشکارە کوردەکان
زڕ (لۆژیک)

**زڕ** یا **نادروست** ئەو بارەیە کە وتەیەک ئەیگرێتە خۆی ئەگەر بێت و بایەخی لە حەنای دروستیدا نەرێنی بێ. ئەوەی کە زڕ نەبێ دروستە (یان ڕاستە، یان ھەقە). لە لۆژیکی بوولی و لە زانستی کۆمپیوتەردا زیاتر بە ٠ (سیفر) نیشان ئەدرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:لۆژیک
بایەخی دروستی

لە لۆژیک و ماتماتیکدا، ھەر قەزییەیەک لە ئاست دروستیدا بایەخێکی ھەیە، بەو بایەخە ئەڵێن **بایەخی دروستی** یان **بایەخی لۆژیکی**. بایەخەکانی دروستی لە لۆژیکی کلاسیکدا دوو دانەن دروست (یان ڕاست یان ھەق) و زڕ (یان نادروست یان درۆ یان ھەڵە).

## ئەمانەش ببینە
* خشتەی دروستی

## سەرچاوەکان

پۆل:لۆژیک
پۆل:ناسیاریناسی
پۆل:پێشنیار
پۆل:ڕاستی
پۆل:بایەخ
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
خەواندنی موگناتیسی

thumbtime=7|وێنۆک|''Photographic Studies in Hypnosis, Abnormal Psychology'' (1938)
**خەواندنی نەست** یان **خەواندنی موقناتیسی** (بە لاتینی: Hypnosis) بریتییە لە بارێکی ھزری کپ و ئارام، کە تێیدا نەستەکانی مرۆڤ چاڵاک دەبێت و بەشێوەیەکی فراوانتر دەست بەسەر جەستەدا دەگرێت. بەجۆرێک بیر و ھزری ناوەوەی مرۆڤ وەڵامدانەوەی دەبێت بۆ ھەمووپێشنیار لایەنە ئەرێنییەکانی جەستە. خەواندنی موگناتیسی بارێکی ئاسایی مرۆڤە، کە ھەر کەسێک دەتوانێت بەشێوەی خەواندنی تەواو و نیمچە خەوتوو دا بڕوات، زۆرجاران لەڕێگای خوێندنەوەی پەرتوک ڕوودەدات، یان لەکاتی نۆرینی فیلمێکی دیاریکراو، ھەرکاتێک بیری مرۆڤ بە قوڵی چووە سەر بابەتێکی دیاریکراو بەجۆرێک بە توندی کاربکاتە سەر مێشک ئەوە دەشێت بە خەواندنی موگناتیسی دا بڕوات، یان زۆرجاران لە ڕێگای کەسێکەوەئەم کاریگەرییە دەخرێتە سەر جەستە، کە ئەویشلە ڕێگای بەکارھێنانی چەندین ئامرازی تایبەتەوە دەبێت، خەواندنی موگناتیسی ڕۆڵێکی گرنگ و گەورەی بینیوە لەسەر چارەسەری نەخۆشییەکان، بەپێی سەرژمێرییەکانی «ڕێکخراوی تەندروستی جیھان» ی لە ٩٠٪ دانیشتوانی جیھان بۆ خەواندنی موگناتیسی دەست دەدەن و لەم ڕێژەیەش بەشێوەی تەواوەتی کاریگەری ھەبووە لە چارەسەرییە دەروونییەکان و جەستەیییەکان، توێژینەوەکان ئەوەیان نیشانداوە کە جەستەی مرۆڤ خۆی دەخاتە خەواندنی موگناتیسییەوە ئەگەر ھاتوو جەستەی زۆر پێویستی پێ بوو، لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا زۆرینەی مرۆڤەکان لە ڕێگای خەواندنی موگناتیسی خودی خۆیان دەخەوێنن.

## ھۆکاری چارەسەر
وەک ڕێگایەک بەکاردێت بۆ:
# وازھێنان لە جگەرە کێشان
# پێشخستنی خود
# پشوو دان
# چاککردنی تەرکیز
# بەرزکردنەوەی توانستی خوێندن
# چارەسەری دوودڵی و دڵە ڕاوکێیی
# باشترکردنی توانا وەرزشییەکان
# بەرزکردنەوەی توانای خێرا خوێندنەوە
# باشترکردنی بیرۆکە و داھێنان
# پێشکەوتنی بیری بازرگانی
# متمانە بە خۆبوون
# چاککردنی زێدەڕۆیی
# وازھێنان لە نینۆک خواردن
# بەرزکردنەوەی توانای کۆڵنەدان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زاراوەکان
فلۆرەنس نایتینجڵ

**فلۆرەنس نایتینجڵ** (؛ ١٢ی ئایاری ١٨٢٠ – ١٣ی ئابی ١٩١٠) بە دامەزرێنەری پەرستاریی هاوچەرخ وە نازناوی * خاتوونی ڕووناکی * یان * خاتوونی ھەڵگری ڕووناکی*ی لێدراوە. ئەو پەرستارێکی بەریتانی بووە لەکاتی جەنگی قرم لە نێوانان ساڵانی ١٨٥٤–١٨٥٦، لەکاتی جەنگەکە ئاگاداری سەربازە بریندارەکان بوو.

## ژیان
فلۆرەنس نایتینجڵ لەشاری فلۆرێنس لە ئیتالیا لەدایک بووە لە ساڵی ١٨٢٠، لە خێزانێکی بەریتانی دەوڵەمەند کە بڕوایان بە خستنەبەر خوێندنی ئافرەت ھەبووە، وە نایتینجڵ بە شێوەیەکی بەرفراوان و بەرچاو بە دامەزرێنەری پەرستاری هاوچەرخ (نوێ) دادەنرێت، خوێندنی لە ماڵەوە لە ژێر دەستی باوکی وەرگەتووە، وە خەونی بەوە دەبینی کە خزمەتی کەسانی تر بکات و ببێتە پەرستار بەڵام خێزانەکەی لە سەرەتادا دژی بوون، کە لەو کاتەدا سەیری پیشەی پەرستاری بە پیشەیەکی سەرنجراکێش بە واتای بەرێز نەدەکرا، سەرەڕای قبوڵنەکردنی خێزانەکەی بەڵام ئەم پێی بەرەو خەونەکەی دا بۆ فێربوونی پەرستاری، وە لەو کاتدا ھەلی ھاوسەرگیری بۆ فلۆرەنس ھاتەپێش بەڵام ھەموو ئەو کەسانەی ڕەتکردەوە کە ھاتنە پێش لەبەر ھەستی ئەوەی کە ھاوسەرگیری کردن بە بەرپرسیارێتی ماڵەوەی ئەبەستێتەوە.
لە ساڵی ١٨٥١ فێری پەرستاری بوو لە قوتابخانەی کایزروارت وە بڕوای بە گرنگی و پێویستی دانانی پرۆگرامی فێربوونی پەرستاری و پرۆگرامی خوێندنی ئادابی پیشە وە ئەم پرۆگرامانی لە دەستی ئافرەتانی ڕاھێنەرانی خاوەن ڕەوشتی بەرز و ڕازاوە بە سیفاتی جوان بن.
فلۆرەنس گرنگی دەدا بە پاک و خاوێنی و بە پەرستاری تەندروستی گشتی لە کۆمەڵگا کە بە یەکەم کەس دادەنرێ کە ڕێزمانی بۆ پەرستاری تازە دانا وە فێرکردنی پەرستاری دامەزراند وە پلەی بۆ خزمەتگوزارییەکانی پەرستاری وە خزمەتگوزارییەکانی بەڕێوەبردن لە نەخۆشخانەکان دانا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٠
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
خولەک

**خولەک** یان **دەقە** یەکەیەکی پێوانی کاتە. یەکسانە بە یەک لە شەستی  سەعاتێک یان شەست چرکە. خولەک لە ھەندێک حاڵەتی دەگمەن ٦١ چرکەی ھەیە، لە سیستەمی یوو تی سی. خولەک یەکێک نییە لە یەکەکانی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکان (SI)، بەڵام بەکارھێنانی لەنێو سیستەمەکە پەسەندکراوە.

## ئەمانەش ببینە
* چرکە
* سەعات
* سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:یەکەکانی کات
خێرخوازی

**خێرخوازی** یان **کاری خێرخوازی** بریتییە لە چالاکی بەخشین و ھاوکاری لەلایەن تاک یان ڕیکخراوێک یان ھەر لایەنێکی تر، بۆ کەسان و لایەنێک کە پێویست و ئاتاجن بەو ھاوکارییە، ئەو ھاوکارییەش بێ بەرامبەر دەکرێت کە ئەوە کاری خێرخوازی جیا دەکاتەوە لە کاری بازرگانی، ھاوکارییەکانیش ھەمە چەشنن وەکوو: ھاوکاری خؤراکی، ھاوکاری پزیشکی، ھاوکاری پارە، ھاوکاری جلوبەرک.

## سەرچاوەکان
ڕاکیم

**ولیام مایکڵ گریففن جۆنیۆر** (لەدایکبووی ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨) لەسەر ستەیج بە **ڕاکیم** ناسراوترە. ڕاپەڕێکی ئەمریکییە.

**ڕاکیم** بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی ھیپ ھاپ دادەنرێت، کە لە ساڵی ١٩٨٥ لەگەڵ ئیریک بی پێکەوە گروپێکیان دامەزراند بە ناوی *Eric B. & Rakim*. پێش ڕاکیم فلۆ و ڕایم (شعر) زۆر سادە بوون، کوول مۆی دی لە کتێبەکەیدا ڕوونی کردەوە کە پێش ڕاکیم، فلۆ لە ھیپ ھاپ دا گرینگی نەبوو! تەنانەت ڕایمیش (شعر) زۆر سادە بوو، بەڵام **ڕاکیم** شێوازێکی نوێی داھێنا لە ١٩٨٦ تا ١٩٩٤ بۆ دەیەیێک تاک بوو. لەوە بە دواوە ڕاپەرانی زیرەکتر ھاتن و گۆڕانکاری و نوێگەرییان لە ھونەرەکەدا کرد وەک (نۆتۆرۆیس ب. ئای. جی).

وشەی *فلۆ* پێش *ڕاکیم* نەبوو پێیان دەوت «بڕگە». بە کورتی ناوێکی دیاری کراوی نەبوو، تا ڕاکیم ھات و «فلۆ» ی دروست کرد.

ئەلبوومی Eric B، و Rakim بەناوی Paid in Full لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن کەناڵی m tvەوە بە باشترین ئەلبوومی ھەمووکاتی ھیپ ھاپ داندرا. ڕاکیم لەلایەن کەناڵی m tv لە لیستی ٤ەم باشترین ڕاپەران داندراوە، و ڕیزبەندی یەکەم باشترین ڕاپەری ئێم سی بووە لە ساڵەکانی ١٩٨٧.

## سەرچاوەکان
* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Rakim»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٠.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:زیندووان
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانینووسانی ئەفریقی-ئەمریکی
پۆل:مۆسیقاژەنانی هیپ هۆپی کەناری ڕۆژهەڵات
پۆل:ڕاپەڕە نێرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:مۆسیقاژەنانی ھیپ ھۆپی کەناری ڕۆژھەڵات
پۆل:ھونەرمەندانی یوونیڤەرساڵ ڕیکۆردز
شێخ محەممەد مستەفا

**شێخ محەممەد مستەفا** ناسراو بە **شێخی چۆلی** ناوی تەواوی شێخ محەممەد کوڕی شێخ مستەفا کوڕی حاجی عومەرە و ساڵی ١٨١٧ لە گەرەکی تەکییەی قەڵای ھەولێر لە دایکبووە، باوکی لەسەر دەستی مەولانا خالیدی نەقشبەندی تەریقەتی وەرگرتووە، لە ڕۆژی ھەینی ڕێککەوتی ١١ی تەممووزی ساڵی ١٨٩١ لە تەمەنی ٧٤ ساڵی کۆچی دوایی کردوە و ھەر لە نێو مزگەوتی شێخی چۆلی بە خاک سپێردراوە.

## ناسناوی شێخی چۆلی
سەرچاوە مێژوویییەکان دەڵێین: شێخ محەممەدی مزگەوتێکی لە شوێنێک بنیاد ناوە شوێنەکە چۆل بووە، خۆشی ھەر لەوێ بووە، بۆیە ناسناوی شێخی چۆلی وەرگرتووە.

## نووسراوەکان لەسەر شێخی چۆلی
زۆر کتێب و نووسراو سەبارەت بە شێخی چۆلی نووسراون، لە ناو ئەرشیف و کتێبخانەکاندا ماونەتەوە، دوا کتێبیش لەلایەن نووسەری کۆچکردوو زوبیر بیلال ئیسماعیل نووسراوەتەوە، دواتر لەلایەن مەلا عیمادەدین فایز عەبدوڵڵا بۆ زمانی کوردی وەرگێرداروە.

## ئەمانەش ببینە
* منارەی چۆلی
* مزگەوتی شێخی چۆلی

## سەرچاوەکان


پۆل:ناودارانی کورد
پۆل:خەڵکی ھەولێر
قەرمەتی

**قەرمەتی** ھۆزێک بوو کە دەوڵەتی قەرمەتییان دامەزراند دوای ئەوەی لە فاتمییەکان جیابوونەوە، ئەمەش لە ڕێگەی شۆڕشێکی جەماوەرییەوە بوو کە دواتر ڕێچکەیەکی ئاینییان گرتەبەر. قەرمەتییەکان دەوڵەتێکیان دامەزراند لە پارێزگای ئەحسا لە خۆرھەڵاتی میرنشینیی عەرەبیی سعودیە. بەپێی مێژوونووسان شۆڕشەکەیان لە یەکەمین شۆڕشە ھاوبەشییەکان بوو لە جیھاندا. قەرمەتییەکان بە دژایەتیکردنی خەلیفەکانی عەباسی و دزینی بەردە ڕەشەکەی کەعبە ناوبانگیان دەرکرد.

## ئەمانەش ببینە
* دەوڵەتە ئیسلامییە شیعییەکان

## سەرچاوەکان
* ابن خلدون - تاريخ ابن خلدون.
* رمزي - القاموس الجغرافي.
* محمد كامل حسين - طائفة الدروز، دار المعارف - مصر.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* مێژووی قەرمیتیەکان

پۆل:مێژووی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە
عەبدوڵڵا کوڕی زوبێر

**عەبدوڵڵای کوڕی زوبێر** (؛ ٦٢٤ – ٦٩٢) یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد. ئەندامی ھۆزەکانی بەنی ئەسەد بوو، کە بەشداریی کارایان ھەبوو لە جەنگەکانی دژ بە ساسانییەکان و بێزەنتییەکان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٦٢٤
پۆل:مردووانی ٦٩٢
محەممەد تاھیر کوردی

**محەممەد تاھیر عەبدولقادر کوردی** (١٩٠٠ – ١٩٨٠) مێژووناس و وێنەکێش و خۆشنووسێکی کوردی ئیسلامییە.

## ژیان
محەممەد تاھیر لە ١٩٠٠ لە شاری مەککەی عەرەبستانی سعودی لەدایک بووە، باوک و دایکی کوردن و بەمەبەستی حەج شاری ھەولێریان جێھێشتووە بۆ مەککە بەڵام ئیتر لەوێ نەگەڕاونەتەوە، محەممەد تاھیر خوێندنی فەرمی لە قوتابخانەی فەلاحی میری تەواوکردووە. لە ساڵی ١٩٢١ باوکی دەینێرێتە زانکۆی ئەزھەر لە میسر بەڵام بەھۆی ئارەزووی لە خۆشنووسی و وێنەکێشان خوێندنەکەی دەگۆڕێت بۆ زانستەکانی خۆشنووسی و ڕێنووسەکانی عەرەبی دواتر لە ساڵی ١٩٤٥ دەگەڕێتەوە ھەولێر و گرنگی بە ھونەری خۆشنووسی و زەخرەفەی مزگەوتەکان دەدات بۆ ئەم مەبەستە چەندین خولی ڕاھێنانی کردۆتەوە لەشارەکانی ھەولێر و بەغدا لە بەناوبانگترین قوتابییەکانی حوسێن ئەعزەمییە، لەگەڵ ھاتنی حوکمی بەعسییەکان ١٩٧٩ ناچار دەبێت عێراق و کوردستان جێ بھێڵێت و بەرەو سعودییە بگەڕێتەوە یەک ساڵ دوای گەڕاندنەوەی لەشاری مەککە کۆچی دوایی دەکات و لە گۆڕستانی مەعلات بەخاک دەسپێردرێت، لە گرنگترین کارەکانی نووسینەوەی تەواوی قورئانی پیرۆز و وێنەکێشان و ئەندازەکردنی بەردە ڕەشەکەی کەعبەیە ھەروەھا چەندین پەرتوک و نامیلکەی لەبارەی خۆشنووسی لە دوای خۆی جێیھێشتووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
کەڵبە

**کەڵبە** یان **عەقیق** جۆرە بەردێکی نایاب و تایبەتە وەک کانزایەکی دیاریکراو ناناسرێت ئەمەش بەھۆی ئاڵۆزی لە ئاوێتەی پێکھاتەکەی بەگشتی کۆمەڵە بەردێکن لە پۆڵی سیلیکا، بەتایبەت کەڵبەی سپی کە بەردێکی دەگمەن و نایابە یان کەڵبەی ھێلدار و کەڵبەی خاڵ خاڵ و کەڵبەی ئاونگ. بە شێویەکی سەرەکی بەردی کلسی لە پێکھاتەکەیان دا ھەیە. زۆرینەی بەردە کەڵبییەکان ڕەنگێکی بۆزیان ھەیە. کەڵبەی ھێلدار بە زۆر ڕەنگی جیاواز ھەن وەک ھێلی سپی و زەرد و سوور و خاکی و ڕەش. ھۆکاری ئەم ڕەنگانەش بەھۆی ئۆکسانی ئاسنەوەیە کە لە پێکھاتەکەیدا ھەیە، یان ئەو کەڵبانەی ڕێژەی مەنگەنیزی زیاتر ڕەنگەکەی سوورباو دەبێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەردە بەنرخەکان
پۆل:ھێماکانی فلۆریدا
کلینێکس

**کلینێکس** براندێکە تایبەت بە دروستکردنی دەسڕی کاغەزی وەک دەسری ڕوخسار، دەسڕی گەرماو، دەسری خاولی، ژێرپەڕۆ (دایپەر) و تامپۆن.

بەرھەمەکانی کلینێکس لە ٣٠ وڵاتدا بەرھەم دەھێندرێت و زیاتر لە ١٧٠ وڵاتیشدا دەفرۆشرێن.

کلینێکس بە کۆترین و ناودارترین کۆمپانیای دەسڕ دادەنرێت لە مێژوودا، کە لە ساڵی ١٩٢٤ز یەوە دەستی کردوە بە درووست کردنی دەسڕی کاغەزی و ناودارییەکی زۆری پەیداکردووە لە جیھاندا. ھەر لەبەر ئەمەشە لە زۆرێک لە وڵاتان بە نموونە وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە دەسری ڕوخسار دەڵێن کلینێکس.

دەسڕی کاغەزی پێی ناوترێت کلینێکس، ناوی کلینێکس ناوی بڕاندەکەیە یاخود ناوی ئەو کۆمپانیایە کە ئەم دەسڕە کاغەزییە بەرھەم دەھێنێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەرھەمە کاغەزییەکان
مستەفا ڕەعد عیززاوی

**موستەفا ڕەعد عەزاوی نەقشبەندی** (بە عەرەبی:) لە ١٩ی نیسانی ١٩٨٦ لە () لە خێزانێکی ئاسایی لە شاری بەغدا لەدایک بووە.

## ژیاننامە
کەسێکی قورئان خوێن و بانگبێژ بووە فێری قورئان بووە لە مزگەوتەکان کە کاتێ منداڵ بووە کاتێک تەمەنی گەیشتە شەش ساڵان لەگەڵ باوکی ئامادە دەبوو لەمزگەوتی (الاسراء) لە حەی الامین وە لە خولی لەبەر کردنی قورئان خوێندوویەتی کاتێک عومری گەیشتە دوانزە ساڵان بووە بچوکترین قورئان خوێن و بانگبێژ لە مزگەوتی الاسراء قوناغەکان خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی بەسەرکەوتوویی تەواو کردووە قۆناغی دواناوەندی لە قوتابخانەی () لەساڵی ٢٠٠١ خوێندووە وە لە زانکۆیی امام اعظم خوێندوویەتی وە لەھەمان کاتیشدا تەجویدی خوێندووە وە فێری قیڕائات بووە لەسەر دەستی شێخ علی حەسن داود مۆڵەتی وەرگرتووە لە ھەردوو شێوە خوێندنەوەی (حفس عەن عیسام) و (شوعبە بن عەییاش).

## خەڵاتەکان
قورئان خوێن موستەفا لە چەند مزگەوتێ قورئانی خوێندووە لە ناویان مزگەوتی امام الاعظم وە مزگەوتی () وە دەنگێکی زۆر خۆش و مەقام زانێکی باش بووە:

* لە تەمەنی ١٨ ساڵی ٢٦ خوێندنەوەی مجودی ھەبووە.
* ٨ بانگی تۆمارکراوی ھەیە بە چەند مەقامێک.

لەچەند کەناڵێکی ئاسمانی قورئانەکانی لێدەدرێت وەک کەناڵی ()، بەشداری چەندین پێشبڕکێی قورئانی کردووە لە وڵاتی عێڕاق وە یەکێک بووە لە ئەندامانی لە قورئان خوێنانی مجودینی عێڕاق.

## کۆچی دوایی
لە ٢٦ی ئایاری ساڵی ٢٠٠٧لە () لەئاکامی ڕووبەڕوو بوونەوەیەکی سەربازی لەگەڵ سوپای ئەمریکا فیشەکێک بەری دەکەوێت و شەھید دەکرێت.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:قورئانخوێنە عێراقییەکان
دکتۆر دری

**ئەندرێ ڕۆمیلی یۆنگ** (لەسەر ستەیج بە **دکتۆر دری** ناسراوە؛ لەدایکبووی ١٨ی شوباتی ١٩٦٥) ڕاپەر، گۆرانینووس و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە.

دری ئەندامێکی گرووپی World Class Wreckin' Cru بوو، بەڵام دوای بوونە ئەندامێک لە گرووپی N.W.A لە ساڵی ١٩٨٧، ناوبانگی بە مافیا ڕاپەر پەیداکرد.

## سەرچاوەکان
* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Dr.Dre»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٠.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:زیندووان
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مۆسیقاژەنی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:بازرگانانی ئەفریقی- ئەمریکی
پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان
پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان
پۆل:تۆماری بەرهەمهێنەرانی هیپ هۆپی ئەمریکی
پۆل:بەڕێوەبەرانی پیشەسازی مۆسیقایی ئەمریکی
پۆل:ڕاپەڕە نێرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:تۆماری بەرھەمھێنەرانی ھیپ ھۆپی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
زانکۆی فۆردھام

alt=|وێنۆک|220x220پیکسڵ
**زانکۆی فۆردھام** (بە ئینگلیزی: Fordham University) زانکۆیەکی ئەمریکییە لە ویلایەتی نیویۆرک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٨٤١ دامەزراوە، زانکۆی فۆردھام دە کۆلێژی ھەمە چەشن لەخۆ دەگرێت.



## کەسایەتیەکانی دەرچووی زانگۆی فۆردھام


پەڕگە:Governor Andrew Cuomo in 2021.jpg|ئەندرۆ کۆمیۆ ٥٦ فەرمانڕوای نیویۆرک
پەڕگە:Donald Trump Pentagon 2017.jpg|دۆناڵد ترامپ تەنھا دوو ساڵ لەوێ خوێندیەتی
پەڕگە:William J. Casey, Director of Central Intelligence.jpg|ولیام جی
پەڕگە:Don delillo nyc 02-cropped.jpg|دۆن دیلیلۆ



## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:زانکۆکان بە پێی وڵات
پۆل:زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکانی مانھاتان
سینێرجی

**سینێرجی** () بریتییە لە بەرھەمی کارلێکی بەیەکەوەی دوو شت (یا زیادتر) کە زیادترە لە کۆی کارلێکی ھەرکامێکیان بە جیا. بۆ نموونە ئەو مراویانەی کە بە تەنھا دەفڕن کارایی فڕینیان کەمترە لەو مراویانەی کە بەیەکەوە لە شێوەی "٧" دەفڕن. لەم نمونەیەی باس کرا، ھەماھەنگی نێوان مراویەکان لەم شێوە فڕینە دەبێتە بەرز کردنەوەی کارایی فڕین. لە نمونەیەکیتردا، یاریزانانی پاسکیلسوار کە ھاوتیمن بەدوای یەکتردا دەڕۆن و شوێنی کەسی یەکەم بە بەردەوام دەگۆڕن. ئەوانەی کە لە دواوە پاسکیل سواری دەکەن کاریگەری ھێزی لێکخشاندنی ھەوا لەسەریان کەمترە بۆیەش کارایی گروپ بەرزتر دەبێتەوە.

ئەم وەسفە بۆ ھەندێ پڕۆسەی سروشتی و کارلێکە کیمیایی و فیزیاییەکانیش کار دەکات کە زۆرجار تێکەڵەی دوو ماددە کاریگەری زۆرتری ھەبووە لە بەکار ھێنانی ھەرکامێکیان بەجیا جیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەڕێوەبەری
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ئابووریی بەرهەمهێنان
پۆل:ئابووریی بەرھەمھێنان
ویلیام ئارتر وارد

**ویلیام ئارتر وارد** (؛ ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٢١ – ٣٠ی ئازاری ١٩٩٤) نووسەرێکی بەھرەمەند و بە توانای ئینگلیز بوو.

پتر لە ١٠٠ وتار و ھۆنراوەی نووسیوە، زۆرینەی نووسراوەکانی لە گۆڤار و ڕۆژنامەکانی Reader's Digest و The Phi Delta Kappan و Science of Mind بڵاوکراونەتەوە. ستوونێکی تایبەتی ھەبوو بە ناوی "Pertinent Proverbs" لە ڕۆژنامەی Fort Worth Star-Telegram ھەروەھا وتاری دەنووسی بۆ بڵاوکراوەکانی یانە سەربازییەکانی ئەمریکا. زیاتر نووسەرێکی بە وێژە و ئەدەبیانە بوو، ھەربۆیە بۆ زۆرینەی دانیشتنە نێودەولەتییەکان داوای وتاریان لێ دەکرد.

ھەڵگری بڕوانامەی بە کالۆریۆس بوو لە ئەدەبیاتی ئینگلیزی لە زانکۆی ماکمۆری، دواتر بڕوانامەی ماجستێری بەدەست ھێنا لە زانکۆی ئۆکلاھۆما بەڵام نەیتوانی بڕوانامەی دکتۆرا بەدەست بێنێت لە زانکۆکانی تێکساس، بەڵام لە ١٩٦٢ بڕوانامەی شانازیان پێ بەخشی لە زانکۆی ئۆکلاھۆما لەبەرامبەر ھەموو داھێنان و خزمەتەکانی لە بواری نووسین.

لە ساڵی ١٩٥٥ وەک یاریدەدەری سەرۆکی زانکۆی تێکساس ویسلیان دەست بەکاربوو. جگە لە چەندین بەرپڕسیارێتی گرنگ، بۆ ماوەی دووساڵ بەرێوەبەری ڕەوشی پیشەیی بوو لە کۆنگرەی تێکساس بۆ ڕەوشی ناوەندی، وە بۆماوەی چواڕ ساڵ وانەبێژ بووە لە کۆمەڵەی سیجلەر بۆ پەرتوکی پیڕۆز کە سەر بە کڵێسای میتۆدی تەکنیکی بوو. ھەروەھا چاودێر و پێشەوای مامۆستایانی کڵێساکە بوو.

ئەندامی پیشەیی کۆمەڵەی پەیوەندییە گشتییەکانی زانکۆی ئەمریکی بوو، ئەندامی سەکۆی بەستەری نێودەولەتی بوو، ئەندامی پەیوەندییە گشتییەکانی ئاینی بوو لەگەڵ چەندین ڕێکخراوی نێودەولەتی حکومی و نا حکومی.

## بەرھەمەکان
* *Fountains of Faith*, 
* *For This One Hour*, ASIN B000OKBF82
* *Thoughts of a Christian Optimist* ASIN B00POEXA5O
* *Prayer Is*

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:مردووانی ١٩٩٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
بەرچایی

[250px|وێنۆک|چێشتێک لە [ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
**بەرچایی**، **تێشت**، **نانی بەیانی**، **تاشتێ**، **چێشت**، **قاوەڵتی**، **سوبحانە**، **قلیان** () یەکەم ژەمی ڕۆژە، کە لە بەیانیان دەخورێت، ئەو خۆراکانەی لە ژەمی بەیانیان دەخورێن بەپێی وڵات و کولتوورەکان جیاوازن. تێشتی کوردەواری بەزۆری پێکدێت لە چا و نان و ماست.

نانی بەیانی لە سەرتاسەری جیهاندا لە ناوەڕۆکدا جیاوازە: لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا شێوەی برنجی کوڵاو یان سوورکراوە دەخۆرێن، لە ژاپۆن خواردنی دەریایی بەشێکە لە نانی بەیانی، بە گشتی ژەمەکانی (نانی بەیانی، نانی نیوەڕۆ و نانی ئێوارە) هیچ جیاوازیەکی لەگەڵ هەندێک لە ڕۆژهەڵاتی دوور لەگەڵ بەشەکانی دیکەی جیهان نییە.

## ئەمانەش ببینە
*چێشتەنگاو
*فراوین
* شێو

## سەرچاوەکان
 

پۆل:تێشت
پۆل:ژەمەکان
فراوین

[250px|وێنۆک|فراوینێک لە [پورتوگال]]
**فراوین** یان **نانی نیوەڕۆ** (ھەروەھا؛ فراڤین، نیوەڕۆژە، نەھار) () ئەو ژەمەیە کە لە نیوەڕۆیان دەخورێت. فراوین دەبێتە دووەمین ژەمی ڕۆژ دوای تێشت. ئەو خۆراکانەی لە فراوین دەخورێن بەپێی وڵات و کولتوورەکان جیاوازن. لە کوردەواری، ژەمەکە زۆرتر لەو خۆراکانە پێکدێت کە کالۆرییان زۆرە. 

## ئەمانەش ببینە
* تێشت
* شێو

## سەرچاوەکان
 

پۆل:فراوین
پۆل:ژەمەکان
شێو

[250px|وێنۆک|شێوێک لە [ژاپۆن]]
**شێو** یان **نانی ئێوارە** (ھەروەھا؛ شیو، شام، نانی شێوان) () ئەو ژەمەیە کە لە ئێواران دەخورێت. شێو دەبێتە سێیەمین ژەمی ڕۆژ دوای تێشت و فراوین. ئەو خۆراکانەی لە شێو دەخورێن بەپێی وڵات و کولتوورەکان جیاوازن. لە کوردەواری، شێو بەزۆری وەک تێشت خۆراکی سادەی وەک نان و ماست و چایە یان ئەو خۆراکەیە کە لە ژەمی نیوەڕۆ «فراوین» دەمێنێتەوە. بەڵام لەو کاتانەی خێزانەکە میوانیان ھەیە عادەتەن خۆراکەکان تازەن و وەک ئەوانەن کە لە ژەمی نیوەڕۆ دەخورێن.

## ئەمانەش ببینە
* تێشت
* فراوین

## سەرچاوەکان
 

پۆل:شێو
پۆل:ژەمەکان
ھیوا جەمال

**ھیوا جەمال فارس** (لەدایکبووی ١٩٧٨، سلێمانی) ڕۆژنامەنووس و پێشکەشکارێکی کوردە. لەوەتەی حوزەیرانی ٢٠١٣ەوە، لە کەناڵی ڕووداو کاری پێشکەشکاری دەکات. لە ئێستادا لە ڕووداو پێشکەشکاریی بەرنامەی ڕووداوی ئەمڕۆ دەکات. لە بەرنامەکەیدا ھیوا جەمال، میوانداریی کەسە پەیوەندیدارەکان بە پرسی ڕۆژ دەکات. پێش ڕووداو، ھیوا لە کەناڵی کەی ئێن ئێن کاری ڕۆژنامەوانی و پێشکەشکاریی لە بەرنامەی ڕوماڵ کردووە.

ھیوا دەرچووی پەیمانگای تەکنیکیی سلێمانییە لە بەشی ڕۆژنامەنووسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:پێشکەشکارە کوردەکان
پۆل:پێشکەشکارانی پێشووی کەی ئێن ئێن
پۆل:پێشکەشکارانی ڕووداو
ناسر حەسەن

**ناسر حەسەن** (لە دایکبووی ١٩٤٧، خانەقین) ئەکتەر و دەرھێنەرێکی کوردە کە لە فیلمی سینەمایی، شانۆ، زنجیرەدراما و کلیپی گۆرانی کاری کردووە. ناسر لە ساڵی ١٩٧١، پەیمانگای ھونەرەجوانەکانی بەغدای تەواوکردووە. لە ساڵی ١٩٧٢ وەک دەرھێنەر دەستی بەکارەکانی کردووە.

ناسر حەسەن کاری دەرھێنانی بۆ سەدان ڤیدیۆ کلیپ کردووە لە ناویشاندا بۆ گۆرانیبێژی ناسراو لەوانە عەلی مەردان، محەممەد عارف جزیری، عوسمان شارباژێری و خاتوو گوڵبەھار کردووە. لە ساڵانی ١٩٧١ بۆ ١٩٩١ وەک دەرھێنەر لە تەلەفزیۆنی عێراق کاری کردووە. ناسر ماوەیەک بەڕێوبەری گشتی سینەما بووە لە وەزارەتی ڕۆشەنبیری و لاوان لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.

## کارەکان
بەشیک لە کارەکانی ناسر حەسەن:

### زنجیرەدراما
* ژاڵە (١٩٨٤)
* مەمی ئالان (٢٠٠٢)
* کەرکووک چوار (٢٠١٠)

### فیلم
* ئەڵوەن (فیلمی بەڵگەنامەیی)
* ژیان (وەک ئەکتەر)
* سیمای خۆڵەمێش (وەک ئەکتەر)
* لاس وخەزاڵ

### شانۆگەری
* نامەیەک لەخنکاو (١٩٧٩)

## ئەمانەش ببینە
* سینەمای کوردی
* یەڵماز گونەی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:خەڵکی خانەقین
محەممەد سدیق مەنشاوی

**محەممەد سدیق مەنشاوی** (؛ ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠ - ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٦٩) قورئانخوێنێکی میسری بووە.

## ژیاننامە
**محەممەد سدیق مەنشاوی** لە شاری () سەر بە پارێزگای سوھاج لە وڵاتی میسر لەدایک بووە. لەھەشت ساڵی توانیوێتی ھەموو قورئانی پیرۆز لەبەر بکات. لەبنەماڵەیەکی دێرینی قورئانخوێن لەدایک بووە، وە باوکی شێخ سدیق مەنشاوی وە باپیرشی تایب مەنشاوی قورئانخوێن بوونە. ھەروەھا ھەموو قورئانی پیرۆزیان لەبەر بووە. لەناویانا براکەی کە ناوی مەحممود سدیق مەنشاویە. وە کاریگەری باوک و باپیریشی ھەبوو بەسەرییەوە کە قورئان فێرببێت. لە ساڵی ١٩٢٧ گەشتێکی کرد لەگەڵ (ئەحمەد سید) ی مامی بۆ قاھیرە لەوێ یەک لەسەر چواری قورئانی لەبەر کرد. دوای ئەوە گەڕایەوە بۆ شارەکەی خۆی () توانی ھەموو قورئانی پیرۆز لەبەر بکات و فێری حوکمەکانی قورئان ببێت لەسەر دەستی ئەم شێخانە () و () و (رشوان ابو مسلم) کە بێبەرامبەر فێریان کردووە.

## خوێندنی قورئان
شێخ محەممەد سدیق مەنشاوی شێوازە خوێندنێک کە مۆرکێکی تایبەت بەخۆی ھەبووە. دەنگێکی کاریگەر و ماتەمینی ھەبووە. وەپێی دەوترێت (دەنگی گرێنەر)، سەرەتایی گەشتی خوێندنەوەکانی بەگەڕان لەگەڵ مامەیی و باوکی لە قورئانخوێندنە شەوانییەکان دەستیپێکرد. ھەتا ھەلێکی بۆ ڕێک کەوت بۆ خوێندنەوەی قورئان بەتەنھا لەشەوێکی ساڵی ١٩٥٢ لەپارێزگای سوھاج لەو شەوەوە ناوی بۆیە ناوێکی درەوشاوە، لە جیھانی ئیسلامدا توانیتی ھەموو قورئان تۆمار بکات لە خەتمەیەکی شێوەی (مرتل) ھەروەھا توانیتی خەتمەیەکی شێوە (مجود) لە ڕادیۆیی میسری تۆمار بکات. ھەروەھا خوێندنەوەیەکی ھاوبەشی ھەیە بە ڕیوایەتی () لەگەڵ ھەردوو قورئانخوێن () و ()، ھەروەھا چەند تۆمارکراوێکی ھەیە لە مزگەوتی (ئەقسا) و کوەیت و سوریا و لیبیا. ھەروەھا قورئانی خوێندۆتەوە لە مزگەوتە سەرەکییەکان وەک مزگەوتی (حەرەمی مەککە) لە مەککەی پیرۆز و مزگەوتی (مزگەوتی پێغەمبەر) لە مەدینە و (مزگەوتی ئەقسا) لە قودس. ھەروەھا سەردانی چەندین وەڵاتی ئیسلامی کردووە وەک (عێراق)، (ئیندۆنیزیا)، (سوریا)، (کووەیت)، (لیبیا)، (فەلەستین)، (شانشینی عەرەبی سعودی). کاتێک دەنگی لە ئێستگەکان بڵاوبۆوە پێشوازییەکی زۆری لێکرا لەبەر دەنگە خۆش و جوان خوێندنەوەکەی کە تایبەت بەخۆی بوو، توانایەکی تواوی ھەبوو لە خوێندنی قورئان بە مەقامەکان. چەند خەڵاتێکی درا پێی لەلایەن چەند وڵاتێکی جیاوازەوە وەکو (ئیندۆنیزیا)، (سوریا)، (لوبنان)، (پاکستان). یەکێک بوو لە قورئانخوێنە سەرەکییەکانی میسر لە پەنجاکانی سەدەی بیست لەگەڵ قورئانخوێنەکانی وەک عەبدولباست ھتد… ھەروەھا تاکو ئێستاش بە قورئانخوێنە سەرەکییەکان دائەنرێت لەبەر خۆشی دەنگی و جوان خوێندنەوەی بە قورئانخوێنە یەکەمەکان دائەنرێت. وە امام الدعاء (محەممەد موتوەلی شەعراوی) کۆچکردوو لەبارەیەوە وتوویەتی «(محمد سدیق مەنشاوی) و ھەرچوار ھاوەڵە قورئانخوێنەکانی سەرکەوتووی کەشتین لەدەریایی قورئانخوێندن وە ئەو کەشتییەیان ناوەستێ لەدەریایی قورئان ھەتاکو کۆتایی دونیا».

## خێزان
شێخ محمد سدیق دووجار ھاوسەرگیری کردووە لە ھاوسەری یەکەم چوار کوڕ و دوو کچی ھەبوو. لە ھاوسەری دووەم پێنج کوڕ و چوار کچی ھەبووە. وە ساڵێک پێش مردنی فەرزی حەجی بەجێھێناوە. جارێک ھەوڵ دراوە دەرمان خوارد بکرێت لە ساڵی ١٩٦٣ کە شێخ محمد خۆی گێڕاویەتییەوە.

## مردن
لە ساڵی ١٩٦٦ بە نەخۆشی (داکەوتنی سورێنچک) بوو لەگەڵ نەخۆشییەکەشیدا ھەر بەردوام بوو لە قورئانخوێندن تا ڕێکەوتی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٦٩ لە ڕۆژی ھەینی دا مرد.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:قورئانخوێنە میسرییەکان
پۆل:قورئانخوێنان
گڵادیس وێست

**گڵادیس وێست** (؛ لەدایکبووی ١٩٣٠، ڤێرجینیا، ئەمریکا) ماتماتیکزانێکی ئەمریکییە. دەستی لە دروستکردنی شێوەی گۆییی زەوی بە ڕێگای ماتماتیکی و پەرەپێدان لە بنەمای کارکردنی مانگە دەستکردەکان بۆ پێوانەکردنی مەودای دووری و شێوەی زەوی ناسراو بە (سەتەلایت جیۆدێسی) ھەبووە، کە سەرەنجام ئەو کارەی خرایە ناو سیستەمی جی پی ئێس.

وێست لە ساڵی ١٩٥٦ تاوەکوو خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٩٨ بە ھاوبەشی لەگەڵ تیمی ئەندازیاری لە بنکەی دەریایی ئەمریکی لە ڤێرجینیا کاری کردووە، شوێنی مانگە دەستکردەکانی تومارکردووە بە کرداری بیرکاریانەی زۆر ئاڵووز کەبووە ھۆی دروستبوونی سیستەمێکی ورد لە دەستنیشانکردنی شوێنی جوگرافی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکزانان
پۆل:کەسایەتی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:زیندووان
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا
عیرفان خان

**شەھابزاد عیرفان عەلی خان** ناسراو بە **عیرفان خان** (٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧ – ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٠)، ئەکتەری ھیندییە بەکارەکانی زیاتر لە بۆلیوود دەرکەوتووە، ھاوکات لەئاستی جیھان بە دەرکەوتنەکانی لە فیلمە بەریتانی و ئەمریکییەکان ناسرا. عیرفان خان بەیەکێک لەباشترین ئەکتەرە ھیندییەکان دادەنرێت. خان بەبەشداریکردنی ٣٠ ساڵ لە سینەما، چەندین خەڵاتی بردەوە لەوانە خەڵاتی نیشتمانی لە ھند خەڵاتی فیلمی ئاسیا ھەروەھا براوەی چوار خەڵاتی فیلم فەیر بووە. لە ساڵی ٢٠١١، لەلایەن حکوومەتی ھیندستان، خەڵاتی پادما شری پێدرا لەبەرامبەر کارە ھونەرییەکان، ئەم خەڵاتە چوارەم بەرترین خەڵاتە بدرێتە کەسی سڤیل لەناوی ھیند.

خان لەماوەی کارکردنی لەچەندین فیلمی گرنگ لە بۆلیوود دەرکەوت، لەوانە زەنەیمسەیک (٢٠٠٦)، لایڤ ئین میترۆ (٢٠٠٧)، پان سینگ تۆمار (٢٠١١) کە بەھۆی ئەم فیلمەوە خەڵاتی باشترین ئەکتەری لە خەڵاتەکانی نیشتمانی بەدەستھێنا. زیاتر لەوەش لە فیلمەکانی نیویۆرک (٢٠٠٩)، سەفەرتاسەکە (٢٠١٣)، حەیدەر (٢٠١٤)، پیکو (٢٠١٥)، تەلڤار (٢٠١٥). لە ھۆڵیوود لە فیلمەکانی سلەمدۆگ میلیۆنێر (٢٠٠٨) دەرکەوت کە بووە براوەی باشترین فیلم لە خەڵاتەکانی ئۆسکار، ژیانی پای (٢٠١٢)، زە ئەمەیزینگ سپایدەرمان (٢٠١٢)، جێراسیک وۆرلد (٢٠١٥) و دۆزەخ (٢٠١٦) دەرکەوت. ھەروەھا لە زنجیرەی ئەمریکی کۆتا کاری عیرفان خان، لە ساڵی ٢٠٢٠ بوو لە فیلمی ئەنگریزی میدیەم. تا ساڵی ٢٠١٧، کۆی داھاتی فیلمەکانی عیرفان خان ٣٫٦ بیلیۆن دۆلار بووە.

عیرفان خان لە ساڵی ٢٠١٨، تووشی نەخۆشییەکی دەگمەنی شێرپەنجە بوو، بۆ ئەو مەبەستەش لە لەندەن چارەسەری وەردەگرت. دواتر لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٠، بەھۆی نەخۆشییەکەیەوە کۆچی دواییکرد.

## خەڵاتەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* عیرفان خان لە بۆلیوود ھەنگاما
* عیرفان خان لەسەر بەرگی گۆڤاری تایم

پۆل:موسڵمانانی ھیندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی ھیندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتەکانی فیلم فەیر
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سینەمای ھیندی
پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی هیندی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەرانی فیلمی ئاسیایی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیلمی نیشتمانیی باشترین ئەکتەر
پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران
نەبەز گۆران

**نەبەز گۆران** (١٧ی ئایاری ١٩٧٧، لە بیارە، باشووری کوردستان - ) نووسەر، ستوونووس، شاعیر و وەرگێڕی کوردە. لەسەرەتای کارکردنیدا، لە ساڵی ٢٠٠٠ وەک ڕۆژنامەنووس لە ڕۆژنامەی ھاوڵاتی کاری کردووە. دواتر لە گۆڤاری جیھان، لڤین، ڕۆژنامەی ئاوێنە و ماڵپەڕی خەندان نووسینی ھەبووە.

نەبەز بەھۆی باروودۆخی کوردستانەوە، ماوەیەک لە کەمپەکانی ئێران ژیانی بەسەربردووە. لەژیانی کارکردنی وەک نووسەر و ڕۆژنامەنووس چەند جارێک دەستگیرکراوە. نەبەز نووسەری نامیلکەی قەڵەمەکانی بەعس بووە، کە ئەرشیڤی کۆکراوەی ئەو نووسەرە کوردانەیە کە لە بەرژەوەندی حیزبی بەعس دەیاننووسی.

## بەرھەمەکان
### ڕۆمان
* *دێوانەیەک لەم شارەیە*
* *سەرسنوور*
* *مانگەشەو*، دوو بەرگە، بەرگێکی ڕۆمان بەرگێکی ھەڵبەست
* *مەیخانەکەی ئۆرتینە، عەشقەکەی شێخی سەنعان و کچەی گاور*
* *میرنشینی خاک و خۆڵ*
* *مازیاری شەنگالی*
* *کچەی کافرۆش*
* *شازادەکەی ئورفا*
* شانشینی ئەگباتان

### شیعر
* *من دوای ڕۆیشتنی تۆ دەدرەوشێمەوە*
* *بۆشاییی دونیا*
* *یەسنا لەژێر بارانا سەیری باخ ئەکات*
* *پێم ئەڵێ منداڵی*
* *بۆت ئەبارێم*

### وەرگێڕان
* *نامەی کەسە مەزنەکان*، کۆمەڵێک نامەیە لەلایەن چەندین کەسی مەزنی دونیاوە نووسراون
* *ئێمە دوو عاشقی دەربەدەرین*، کۆمەڵێک ھەڵبەستی نزار قەبانی و غادە سەمان
* *یەک مانگ و ئەم ھەموو پەنجەرەیە*، کۆمەڵێک ھەڵبەستی شاعیر ئەفشینی ساڵەحی

### بەرھەمکانی دیکە
* *بەعس و ئایدۆلۆژیا*
* *ڕەگوڕیشەی بارزانییەکان لە تاجەدینەوە تا مەسعوود* (مێژوو بە زمانی خۆی: دیدارەکانی مەلا مستەفا)
* *پەرتووکێک دژی دەسەڵات*
* *نامەکانی واران و یەسنا*
* *قەڵەمەکانی بەعس*
* *نامەکان لە دەرگا مەدە، کەس لە ماڵ نییە*

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:ڕۆماننووسانی کورد
پۆل:خەڵکی بیارە
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
کازم ئۆز

**کازم ئۆز** (لە دایکبووی ١٩٧٣، دەرسیم، باکووری کوردستان) دەرھێنەری کورد، بەرھەمھێنەر و سیناریۆنووسی فیلمە. لە ساڵی ١٩٩٢، بە نواندن لە شانۆدا دەستی بەکارەکانی کرد، لە ھەمان کاتیش کاری لە فیلمیش دەکرد. لە ساڵی ٢٠٠٣، بەشی سینەمای تەواوکرد. کازم دامەزرێنەری ئاژانسی فیلمی سینەمایی مێزۆپۆتۆمیایە.

فیلمەکانی کازم زۆربەی کات لە تورکیا قەدەغەکراون، فیلمی خاک (ئاخ) یەکەم فیلمی کازم بوو کە لەلایەن وەزارەتی کەلتور و گەشتوگوزاری تورکیا قەدەغەکرا. دواتر فیلمی فۆتۆگراف لە فیستیڤاڵی فیلمی پۆلەندا قەدەغەکرا، ئەمەش بەهۆی دەستێوەردانی هەمان وەزارەتی تورکیا بەوەی سپۆنسەری فیستیڤاڵەکە بوون. لە نیسانی ٢٠١٧، فیلمی زەر لە ٣٦ەمین فیستیفاڵی فیلمی ئیستەنبۆل نمایشکرا، بەڵام دوو دیمەن لە فیلمەکە سانسۆرکرا لەلایەن وەزارەتی کەلتوور و گەشتوگوزار.

لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨، کازم لەلایەن دەسەڵاتی تورکیاوە دەستگیرکرا بەتۆمەتی ئەندامبوون لە ڕێکخراوی نایاسایی (پەکەکە)، بەڵام دوای دوو ڕۆژ ئازادکرا. دواتر کازم تورکیای جێهێشت. لە ئەیلوولی ٢٠١٩، دەسەڵاتی دادوەری تورکیا بڕیاری بەندکردنی بۆ کازم داوە لەنێوان حەوت ساڵ و نیو بۆ پانزدە ساڵ.

## فیلمۆگرافی

## ئەمانەش ببینە
* سینەمای کوردی
* یەڵماز گونەی

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی تورکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
پۆل:سیناریۆنووسانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:پەنابەرانی کورد
ژەم

alt=|وێنۆک|293x293پیکسڵ
**ژەم** () بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتێکی دیاری کراو کە خەڵک خواردن ئامادە دەکەن و لەو کاتەدا دەیخۆن، وەکوو: ژەمی بەیانی، ژەمی نیوەڕۆ، ژەمی ئێوارە، ھەروەھا ژەمی تایبەتیش ھەیە وەکوو: ژەمی بۆنەی ژنھێنان، ژەمی جەژنەکان، ژەمی لە دایکبوو، ژەمی ھۆزەبانە، ژەمی ماتەمینی.

## سەرچاوەکان

پۆل:خواردن و خواردنەوەکان
پۆل:خواردنەوەکان
پۆل:ژەمەکان
جێژن (ڕوونکردنەوە)

* جێژن
* جێژنی ڕەمەزان
* جێژنی قوربان
* جێژنی نەورۆز
* جێژنی کریسمس
* جێژنی سپاسگوزاری
* جێژنی ئاڵا
* جێژنی سوپا



پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
کالۆری

**کالۆری** () یەکەیەکی وزەیە کە بۆ پێوانی وزەی نێو خۆراکێک بەکەڵک دێت. لە ڕووی زانستییەوە یەک کالۆری ئەو بڕە وزەی گەرمییەیە کە دەتوانێت گەرمای یەک گرام ئاو یەک پلەی سەدی زۆر بکات. یەک کالۆری بەم جۆرە بڕێکی کەمە و ڕەنگە مرۆڤ نەتوانێت ھەست بە ئەندزەکەی بکات. لەبەرەوەش لە نێو پیشەسازیی خۆراکیدا بۆ کاراسانی بە ھەر ھەزار کالۆری یەک *کیلۆکالۆری* یان یەک *کالۆریی خۆراکی* دەگوترێت.

کالۆری بەپێی یەکەکانی سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان بەدەست دێت و بەڵام لەم سیستەمە بۆ پێوانی وزە یەکەی سەرەکی، ژوولە، و لە نێوان کۆمەڵگای زانستیدا کالۆری بەکارناھێنرێت. یەک کالۆری بەرامبەرە لەگەڵ ٤٫٤١٨ ژوول.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وزە
پۆل:یەکەکانی پێوان
پۆل:یەکەکانی وزە
پۆل:یەکە مەترییە نا-ئێس-ئایییەکان
پۆل:گواستنەوەی گەرمی
کتێبی سەوز (قەزافی)

**کتێبی سەوز** () کتێبێکی فەلسەفییە لەلایەن سەرۆک و پێشەوای پێشووی لیبیا موعەمەر قەزافی نووسراوە. لە ١٩٧٥ بەشی یەکەمی کتێبەکە بڵاوکرایەوە. لە ١١٠ لاپەڕە ھەموو تێڕوانین و ھزرەکانی خۆی نیشان داوە. لەبارەی ڕژێمەکانی حوکمڕانی و پەیوەندییان لەگەڵ ئەزموونە مرۆییەکان وەک ڕژێمی ھاوبەشی و سەرمایەداری لەگەڵ ئازادی و دیموکراتی. کتێبەکە وەک دەستوور و بنەمای ڕژێمی جەماوەری ناسێنرا لەلایەن موعەمەر قەزافییەوە.

## بەشەکان
نووسەر کتێبەکەی دابەش کردووە بۆ سێ ڕەھەند:
* بەشی یەکەم: ڕەھەندی ڕامیاری، (١٩٧٥) تێیدا کێشە سیاسییەکانی دەسەلاتداری لە کۆمەڵگە ڕوون دەکاتەوە.
* بەشی دووەم: ڕەھەندی ئابووری، (١٩٧٧) تێیدا کێشە ئابوورییەکانی نێوان کرێکار و خاوەن کارەکە ڕوون دەکاتەوە.
* بەشی سێیەم: ڕەھەندی کۆمەڵایەتی، (١٩٨١) تێیدا چەندین پێشنیار لەبارەی خێزان و دایک و منداڵەکەی دەخاتە ڕوو لەگەڵ ئاشتکردنەوەی پەیوەندی نێوان ئافرەت و زانست بە ڕۆشەنبیری و ھونەرەوە.

## ھەندێک لە دەقەکان
«دیموکراسی سیستەمێکی دیکتاتۆرییە و پەرلەمان شتێکی سەپێندراوە، ھەڵبژاردنیش تەڵەکەبازییە».

«سەیرکردنی وەرزش وەک نان خواردنی کەسێکە کاتێک تۆش دانیشتووی سەیری دەکەی».

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کتێبی سەوز بە زمانی عەرەبی

پۆل:کتێبە سیاسییەکان
پۆل:سیاسەتی لیبیا
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:موعەمەر قەزافی
پۆل:کتێبە لیبیایییەکان
کتێبی سەوز (ڕوونکردنەوە)

* کتێبی سەوز (قەزافی)، کتێبێکە لەلایەن سەرۆکی پێشووی لیبیا نووسراوە.
* کتێبی سەوز (فیلم)، فیلمێکی ٢٠١٨ی هۆلیوودە، لە ساڵی ٢٠١٩ خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین فیلم بردەوە.
* کتێبی سەوز (ئەلبووم)، ئەلبوومێکی گۆرانییە لەلایەن گرووپی توزیتد بەرهەمهاتووە.
کتێبی سپی

**کتێبی سپی** () کتێبێکە لە ساڵی ٢٠٠٠ ڕابەر و پێشەوای پێشووی لیبیا موعەمەر قەزافی لەبارەی چارەسەرییەکانی کێشەی نێوان فەلەستین و ئیسرائیل نووسیویەتی. ئەم کتێبە لەبارەی کۆنترین و گەورەترین دۆزی عەرەبی نووسراوە کە کێشەی ھەموو وڵاتانی عەرەبییە لەماوەی درووستبوونیان. کتێبەکە لە ڕەھەندی ڕامیاری و ئاینی ڕوانیویەتە کێشەکە، کە ئەوە ڕوون دەکاتەوە چۆن دەکرێت لەڕێگای ئاخاوتن و پێکەوە ژیان دوور لە توند و تیژی کێشەکە چارەبکرێت. لە ڕێگای ئەم کتێبە پێشنیاری درووستکردنی دەولەتی **ئیسراتینی** پێشکەش بە ئیسرائیل و فەلەستین و کۆمەڵگەی نێودەولەتی کردووە.

کتێبەکە دژایەتییەکی ڕوونی پەیماننامەی مەدرید دەکات کە تێیدا دەولەتی فەلەستینی لەسەر دامەزراوە بە پێی ھەڵومەرجی ١٩٦٧ کە دەبوایە بە گوێرەی ساڵی ١٩٤٨ سنووری دەولەتی فەلەستین دیاری بکرابا.

**ئیسراتین** پێشنیارێکی ڕوونی کتێبەکەیە کە تێیدا موعەمەر قەزافی داوادەکات ھەردوو دەولەتی ئیسرائیل و فەلەستین یەک بگرن لەژێڕ ناوی ئیسراتین بەجۆرێک دەولەتێکی تۆکمە و بەھێزیان دەبێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:موعەمەر قەزافی
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:کتێبە سیاسییەکان
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٠
پۆل:ئیسرائیل
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل
پۆل:Pages using deprecated image syntax
کتێبی سەوز

وێنۆک
***کتێبی سەوزی شۆفیڕی ڕەشپێست*** ( ) کە بە ***کتێبی سەوز*** ناسراوە، کتێبێکی ڕێنمایی بوو کە ساڵانە بۆ گەشتیارانی ڕەشپێستی ئەمریکی لە ڕێگادا بڵاودەکرایەوە بۆ ئەوەی یارمەتیان بدات لە دووچاوەکی.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی 29/12/2024
ساری

**ساری** () ناوەندی پارێزگای مازەندەرانە لە ئێران. ئەم شارە یەکێکە لە شارە کۆنەکانی ئێران. ساری کەوتووەتە داوێنی چیاکانی ئەلبورز لە باکووری ئێران. زۆربەی دانیشتووانی ساری بە زمانی مازەندەرانی قسەدەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای مازەندەران
* شارستانی ساری

## سەرچاوەکان
* 

*
پۆل:پارێزگای مازەندەران
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای مازەندەران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
ئەردەوێڵ

**ئەردەوێڵ** () ناوەندی پارێزگای ئەردەوێڵە لە ئێران. ئەم شارە یەکێکە لە شارە کۆنەکانی ئێران. ئەردەوێڵ کەوتووەتە قەراغی زەریای قەزوین. زۆربەی دانیشتووانی ئەردەوێڵ بە زمانی ئازەری قسەدەکەن.

## دانیشتووان
### زمان
زۆربەی خەڵکی ئەردەوێڵ ئازەرین و بە زمانی ئازەری قسە دەکەن. هەروەها زمانەکانی تاڵشی و تاتی بە کەمی لە ناو خەڵکی ئەم شارە بەکاردەھێنرێت.

### ئایین
زۆربەی خەڵکی ئەردەوێڵ پەیڕەوی ئایینی ئیسلام و مەزھەبی شیعەن. هەروەها مەسیحییەکانی ئەم شارە کە زۆربەیان ئەرمەنی بوون لە ساڵانی ڕابردوو کۆچیان کردووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەردەوێڵ
* شارستانی ئەردەوێڵ

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:پارێزگای مازەندەران
پۆل:ئەردەوێڵ
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
قاوەی کوردی

300px|وێنۆک|قاوەی کوردی
**[[Chicoree au kurde|قاوەی کوردی]]** یان **قاوەی قەزوان و شیكۆرێ** () خواردنەوەیەکی کۆنی کوردیە.

یەكەمین ماركە و بەرهەمی كوردی لە مێژووی كوردستان لە سەرانسەری جیهان تۆمار كرابێت بە ناوی كوردەوە بریتی یە لە قاوەی كوردی لە وڵاتی فەڕەنسا لەژێر ناوی Chicorée au Kurde (چیکۆری کوردی)تۆمار كراوە، مێژووی بەرهەمهێنانی لە فەڕەنسا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٥٠ کە لە  درەختی بە کوردی بە قەزوان ناودەبرێت لەگەڵ جۆرە گیایەك بەرهەم دەهات،سەرچاوەكەی لە باكوری كوردستانەوە بوو بۆ فەرەنسا و لەوێشەوە بۆ بازاری جیهانی هەناردە دەکرا.

لە سەرەتای ١٨٥٠   بەرهەمەکە لە لایەن دامەزارەوەی قاوەی فەرەنسی بەناوی مارسیل گۆدارد لە فەرەنسا بەرهەم هات و لەوێ بە ناوی Chicorée au Kurde خرایە بازاڕەوە و لەسەر ئاستی جیهانی دابەشکرا. جێگای سەرنجە، زۆرجار لە پاکەتەکاندا وێنەی سەربازە کوردەکانی تێدابوو.

دەشتی عمر صدیق، بەرپرسی كلتوری فەڕەنسی لە هەولێر، ڕۆژی شەممە لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی ڕووداو، وتی: “لەو سەردەمەدا ئەم قاوەیە لە فەرەنسا و وڵاتانی دیکەی ئەوروپا دابەش دەکرا تا داخستنی کۆمپانیای مارسێل گۆدار لە ساڵی 1930. دواتر چەند وڵاتێک سوودیان لە شارەزایی کورد و بارودۆخی ناسەقامگیری کورد وەرگرت، ئەو قاوەیەیان لە ژێر ناوی خۆیان بەبازاڕ کرد”.

ئەم براندە بە فەرمی لەلایەن دەزگای نیشتمانی خاوەندارێتی پیشەسازی (INPI) تۆمارکراوە، کە دەزگای فەرمی فەرەنسایە و مافەکانی خاوەندارێتی  بەڕێوەدەبات، نیشانە بازرگانییەکان و زۆر شتی تر.

دەشتی عمر صدیق، کە لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ داواکاریی گەڕانەوەی ناوی قاوەی كوردی پێشکەش بە دەسەڵاتدارانی فەرەنسا کرد، داوای کرد کە ئەم ناسنامە مێژووی یە بە فەرمی وەک بەرهەمێکی کوردی بناسرێت و مافەکانی بۆ کورد بگەڕێنێتەوە. داواکارییەکەی لە ٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ کە هاوکات بوو لەگەڵ ئاهەنگی نەورۆزی ساڵی ٢٠٢٥زاینی   پەسەندکرا. دەشتی ئاماژەی بەوەدا کە “ئاهەنگی نەورۆز”ی  گۆڕا بۆ دوو بۆنە بۆ ئاهەنگگێڕان.

کورد بۆ دەیان ساڵە پەیوەندی پتەوی لەگەڵ فەرەنسا پاراستووە. دانیێل میتران، خانمی یەکەمی فەرەنسا لە ساڵی ١٩٨١ تا ١٩٩٥، داکۆکیکارێکی سەرسەختی مافەکانی کورد بوو، نازناوی "دایکی کورد"ی بەدەستهێنا. ڕۆڵی سەرەکی بینی لە بانگەشەی ناوچەی دژە فڕین کە هەرێمی کوردستان توانی ئۆتۆنۆمی خۆی لە دوای شەڕی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پەرە پێبدات.

دەشتی عمر صدیق ئامەژەی بەوەش دا : هەرکاتێک باس لە ناسنامە و بنەچەی کورد دەکرێت، زۆرجار ناوی فەرەنسا دێتە پێشەوە، نەک تەنها لە بوار بەرگری و فەرهەنگی و ئابووری بەڵکو لە دانپێدانانی جیهانی ناسنامە و میراتی کورددا، فەرەنسا ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێت - وەک ئەوەی بڵێت فەرەنسا كوردایەتی دەكات.

## مێژوو
ئەم خواردنەوەیە زیاتر لە سەد ساڵە لە ناوچە کوردییەکانی وەک ئامەد، سەمسوور، مێردین، ئێلح و دیلۆک بەرھەم دەھێنرێت. ھەروەھا بڕوانامەی ئاماژەی جوگرافی بۆ «قاوەی گازی ئەنتاپ» بەدەست ھێناوە. بە تایبەتمەندییەکی باوی ناوچەی دیلۆک دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:خواردنەوەکان
پۆل:قاوە
پۆل:خواردنەوە گەرمەکان
پۆل:خواردنەوە تورکییەکان
جەمال سورەیا

**جەمال سورەیا** (١٩٣١ - ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠) شاعیرێکی کوردی زازا بووە، شیعرەکانی بە زمانی تورکی دەنووسی.

## ژیاننامە
لەکاتی ڕەشەکوژیی دەرسیم، لە ساڵی ١٩٣٨ خێزانەکەی جەمال ئاوارەی شاری بیلەجیک دەبن لە ناوچەی مەڕمەڕە.

جەمال لە ساڵی ١٩٥٤، بەشی دارایی و ئابووری لە فاکەڵتی زانستە سیاسییەکانی تەواوکرد لە زانکۆی ئەنقەرە. دواتر وەک پشکنەر لە وەزارەتی دارایی دەستبەکاردەبێت، لە ساڵی ١٩٦٥ دەستلەکاردەکێشێتەوە. لە ساڵی ١٩٦١، ڕۆژنامەی پاپیرۆس دادەمەزرێنێت کە ھەر خۆشی سەرنووسەری ڕۆژنامەکەبووە، کە ڕۆژنامەیەکی ئەدەبی بوو. جەمال بەکەسێکی گرنگ لە نەوەی دووەمی ئەدەبیاتی تورکی لە شیعر دادەنرێت. ھاوکات بزاڤی پۆسمۆدێرن لەوکاتەدا دژایەتی توندی بزووتنەوەی غەریبی دەکرد. خۆشەویستی، بەتایبەت لەناو کارەکتەری ئیرۆتیک، ئەوا ڕووکاری شیعرەکانی جەمال سورەیان. شیعر و وتارەکانی جەمال سورەیا لە چەندین گۆڤاری تورکی بڵاودەکرایەوە لەوانە *یەدیتپە*، *یازکۆ*، *پازار پۆستەسی*، *یەنی یولوس*، *پۆلیتیکا* و چەندانی دیکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ١٩٩٠
پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:خەڵکی زازا
گورگان

**گورگان** () ناوەندی پارێزگای گوڵستانە لە ئێران. گورگان کەوتووەتە باکووری ئێران و لەگەڵ وڵاتی تورکەمەنستان ھاوسنوورە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای گوڵستان
* شارستانی گورگان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پارێزگای گوڵستان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:گورگان
چێشتان

**چێشتان** یان **چێشتەنگاو** (ھەروەھا؛ قاوەڵتی، نانی قاوەڵتوونی) () ژەمێکە لەنێوان تێشت و فراوین، لە ماوەی نێوان کاتژمێر ١٠ی بەیانی و ١٢ی نیوەڕۆ دەخورێت.

## ئەمانەش ببینە
* تێشت
* فراوین
* شێو

## سەرچاوەکان

پۆل:ژەمەکان
پۆل:تێشت
سووکەژەم

[250px|وێنۆک| سووکەژەمێک؛ [چەرەس|تێکەڵەی مێوژ و بادەم و شەکرۆک]]
**سووکەژەم** () ژەمێکی بچووکی خۆراکە، بەزۆری لەنێوان ژەمە سەرەکییەکان دەخورێت. سووکەژەم گەلێک چەشنی ھەیە، لەوانە سووکەژەمی نێو قوتووی بازاڕ و ئەو خۆراکانەی دیکە کە لە ماڵەوە دروست دەکرێن. سووکەژەمەکان وا دروست دەکرێن کە ئاسان و خێرا بخورێن.
## ئەمانەش ببینە
* تێشت
* فراوین
* شێو

## سەرچاوەکان
 

پۆل:ژەمەکان
گەردەلوول (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

alt=|وێنۆک|239x239پیکسڵ|وێنەی گەردەلوول بەشی یەکەم
**گەردەلوول** زنجیرە درامایەکی تەلەڤیزیۆنییە، کە لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٣ سێ وەرزی لێ بەرھەمھێنرا. لەلایەن سیناریۆنووس و دەرھێنەر جەلیل زەنگەنە کاری نووسین و دەرھێنانی بۆ کراوە. زنجیرەکە تا ئێستا سێ وەرزی لێ بەرھەم ھێنراوە، وەرزی یەکەم و دووەمی ٥٠ ئەڵقە بوو و وەرزی سێیەمیشی ٦٠ ئەڵقە بوو و بۆ یەکەم جار لە کەناڵی کوردسات پەخش کرا، و دواتر ھەر یەکێک لە کەناڵەکانی خاک، کەرکووک، گەلی کوردستان، عیراقییە و چەندین ماڵپەر پەخشیان کرد، بە وتەی جەلیل زەنگەنە، ئەو کاری لەسەر وەرزە نوێکانی ئەو زنجیرەیە کردووە. چیڕۆکی دراماکە باسی مێژووی خەباتی باشووری کوردستان لە شاخ و ژیانی خەڵک لە سەردەمی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس دەکات. درامای گەردەلوول بە یەکێک لە پڕبینەرترین دراماکان لەسەر ئاستی کوردستان و عێراق دادەنرێت، و تاوکو ئێستا دوای تێپەربوونی ساڵانێکی زۆر تاکە درامایە کە لە ھەر زوو لە بیری خەڵکیدا مابێتەوە ھیچ درامایەکی دیکە نەیتوانیووە ڕیزبەندی یەکەمی لێ وەربگرێتەوە ، و ئەو درامایە توانی چەندین ئەکتەر دروست بکاو بەناوبانگیان بکا و بە ھۆی دراماکەوە بناسرێنەوە، و دیارترین ھونەرمەندەکانی کورد لەو درامایەدا بەشدارییان کردووە و دراماکەش چەندین خەڵاتی گەورەی بەدەست ھێناوە و گرنگترین خەڵاتیش خۆشەویستی بینەرە بەرفراوانەکەیەتی کە ملیۆنان بینەر لە خۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کوردییەکان
تۆڕی تەلەڤیزیۆنی گلۆباڵ

**تۆڕی تەلەڤیزیۆنی گلۆباڵ** (؛ لەسەر زاران بە Global دەناسرێت، یان ھەر بە تەلەڤیزیۆنی گلۆوبل بانگ دەکرێت) تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنی کەنەدییە کە لەلایەن کەرتی تایبەتەوە خاوەندارییەتی دەکرێت، بەزمانی ئینگلیزی بەرنامەکانی پێشکەش دەکات. بە دووەم گەورەترین تۆڕی ڕاگەیاندن دادەنرێت لە کەنەدا ئەمەش دوای CTV، گلۆوبل خاوەنی ١٥کەناڵی تەلەڤیزیۆنییە کە لەڕێگای ئانتین و کێبڵ لەسەرانسەری کەنەدا پەخشی بڵاودەکاتەوە. خاوەندارییەتی Global دەگەڕێتەوە بۆ Corus Entertainment - کە ھاوبەشگایەکی ڕاگەیاندنە لەلایەن خێزانی JR Shaw بەڕێوە دەچێت.

ئەم تۆڕەی ڕاگەیاندنە لە بنەڕەتدا کەناڵێکی ناوەخۆیی تەلەڤیزیۆنی بوو لە کەنەدا بەھەمان ناوی Global کە لەناوچەکانی باشووری ھەرێمی ئەنتاریۆ بەرنامەکانی پەخش دەکرد، کەناڵەکە خۆی لە ١٩٧٤ دامەزرا بەڵام ھەر زوو لەلایەن ھاوبەشگای CanWest Global Communications کڕایەوە کە تاوەکو ئێستا خاوەندارییەتی دەکرێت، کەدواتر پەرەیان پێدا و سنووری پەخشی تەلەڤیزیۆنەکەیان فراوانکرد قۆناغ بە قۆناغ تاوەکو گەیشتە ئاستی چەندین کەناڵی تایبەتمەند کە ھەریەک لەم کەناڵانە بەشێوەی سەربەخۆ پەخشی بەرنامەکانیان دەکەن، بەکۆی گشتی کەناڵەکانیان دەگوت CanWest Global System، تاوەکو ساڵی ١٩٩٧ کەسەرجەم کەناڵەکانیان لە ژێڕناوی کەناڵی ئەنتاریۆ تۆمارکرد.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی کەنەدا
بیرجەند

**بیرجەند** () ناوەندی پارێزگای خۆراسانی باشوورە لە ئێران. ئەم شارە یەکێکە لە شارە کۆنەکانی ئێران. بیرجەند کەوتووەتە ڕۆژھەڵاتی ئێران و لەگەڵ وڵاتی ئەفغانستان ھاوسنوورە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خۆراسانی باشوور
* شارستانی بیرجەند
* فڕۆکەخانەی بیرجەند

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:بیرجەند
زاھیدان

**زاھیدان** (، ) ناوەندی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان لە ئێرانە. ئەم شارە کەوتووەتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێران و لەگەڵ وڵاتی پاکستان ھاوسنوورە. دانیشتووانی زاھیدان بە زمانەکانی بەلۆچی و فارسی قسە دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
* شارستانی زاھیدان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
پۆل:بەلۆچستان
پۆل:زاهیدان
باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر

**باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر**() گەورەترین باخچەی ئاژەڵانە لە سەرانسەری کوردستان و عێراق، ئەم باخچەیە لەسەر ڕووبەری ٢٠٠ دۆنم زەوی لەبەری ڕۆژهەڵاتی شاری ھەولێر درووستکراوە، پتر لە ١٥٠ جۆر لە ئاژەڵ و باڵندە و گیانلەبەری دەگمەن لەخۆ دەگرێت، سێ دەریاچەی ئاوی مەنگ و تاڤگەدار لەخۆ دەگرێت، باخچەیەکی ئەکادیمییە بۆ توێژینەوە زانستییەکان و ڕەوشتی گیانلەبەران. باخچەکە ئەندامی (WAZA) کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵانە، لەبەر فراوانی و فرە ڕەنگی گیانلەبەرەکانی سەردانی ھەندێک بەشی تەنھا لە ڕێگای ترومبێلی تایبەتەوە دەبێت کە لەلایەن کارگێری باخچەکە دابین کراوە.

## مێژوو
باخچەی ئاژەڵانی ھەولێر بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٦ لە شاری ھەولێر کرایەوە وەک پڕۆژەیەکی کەرتی تایبەت لە لایەن خەلیل سابیر کاوانی لە باخچەی گڵکەند کە کەوتبووە ناوەڕاستی شار، بەڵام لەبەر ئەوەی باخچەکە ھیچ تایبەتمەندییەکی باخچەی ئاژەڵانی لەخۆ نەگرتبوو بە ناچاری لە ٣ی نیسانی ٢٠١٤ داخرا و گیانلەبەرەکانیشی گوازرانەوە بۆ باخچەیەکی کاتی نزیک شارەدێی بنەسڵاوە، دواتر وەک پڕۆژەیەک پاڕێزگاری ھەولێر تەندەری خستە بەردەم وەبەرھێنەران، بەڵام بەھۆی قەیرانی ئابووری ھەرێم پڕۆژەکە ھەڵوەشێندرایەوە، لە ساڵی ٢٠١٧ وەک پڕۆژەیەکی کەرتی تایبەت لەلایەن ھێرش خۆشناو وەک خاوەن و بەرێوەبەری ھاوبەشگای ئیمپایەر باخچەکە چووە باری جێبەجێکردنەوە، پاڕێزگاری ھەولێر بڕی ٢٠٠دۆنمی زەوی بۆ تەرخان کرد تاوەکو ساڵی ٢٠٢٠ کاتی کردنەوەی پڕۆژەکە پتر لە ٩٠ میلیۆن دۆلاری لێ خەرج کراوە.

## بەشەکانی باخچەکە
# بەشی سرووشتی کوردستان (گیانلەبەرانی کوردستان).
# بەشی سروشتی جیھانی (گیانلەبەرانی کیشوەرەکانی جیھان بەگشتی).
# بەشی دەریاچەکان.
# بەشی ئاژەڵە وشکبووەوەکان.
# بەشی ئاژەڵە خشۆکەکان.
# بەشی دیمەنی ھەولێر (شاری ھەولێر بە بچووک کراوەیی بە ھەموو کوچە و کۆڵانەکانی).
# بەشی کوێستانی کراوە (ئاژەڵە گیاخۆر و جوانبەخشەکان).
# بەشی باڵندە کۆچەری و ماڵییەکان (قوللەی کۆتران).
# بەشی کەلتوری مرۆیی (چۆنیەتی و کار و پیشەی ژیانی کۆنی کوردەواری).
# بەشی منداڵان.

## داھاتوو و پەرەپێدان
بەمەبەستی مانەوەی باخچەکە لە ڕێکخراوی کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان لەلایەن ڕێکخراوەکەوە چەند داواکارییەکی لێکراوە تاوەکوو بێتە ئاستی ستانداری جیھانی وەک:
# دابەشکردنی ئاژەڵەکان بە پێی ژینگەی سروشتیان.
# دابەش کردنی باخچەکە بۆ کیشوەری سەربەخۆ (گیانلەبەرانی کیشوەری ئاسیا، گیانلەبەرانی کیشوەری ئەفریقا، گیانلەبەرانی کیشوەری ئەورووپا، گیانلەبەرانی هەردوو کیشوەری ئەمریکا و ئوسترالیا لەگەڵ گیانلەبەرانی جەمسەرە بەستەڵەکەکانی زەوی).
# کردنەوەی بەشی خۆراک درووستی و کۆگای ساردکەرەوە و خواردنی ھەڵگیراو.
# کردنەوەی نووسینگەیەکی ڤێتێرنەری سەربەخۆ و فەراھەمکردنی ژینگەی جووت بوونی ئاژەڵەکان و زاوزێکردنیان.
# مسۆگەرکردنی باری ئاسایش و پاراستنی گیانلەبەرەکان لەکاتی ڕووداوە سروشتی و مرۆییەکان.
# بەدوورخستنی گیانلەبەران لەکاری توندوتیژی و نمایشی ناچاری.
# کردنەوەی ھێلی گەرمی پەیوەندی بە باخچەکانی جیھان.
# دەبێت لە ٥١٪ فەرمانبەرانی پسپۆری بواری باخچەی ئاژەڵان بن و لە ٢٥٪ی فەرمانبەرانی ئەزموونی پتر لە پێنج ساڵی کارکردنیان ھەبێت لە باخچەکانی ئاژەڵان.

## ئەمانەش ببینە
* سکانسێن
* باخچەی ئاژەڵانی بەغدا
* ڕێکخراوی چاودێرانی ئاژەڵانی کوردستان.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان
* 
* ڕێزبەندی ئەندامانی کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان WAZA

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەولێر
پۆل:کوردستان
پۆل:گیانلەبەران
کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان

**کۆمەڵەی جیھانی بۆ باخچەکانی ئاژەڵان و گۆمی ماسیان** () ڕێکخراوەیەکی تایبەتمەندە بە کۆمەڵگەی گیانلەبەران لە باخچەکانی گیانلەوەران لەسەرانسەری جیھان، کە لە ساڵی ١٩٣٥ دامەزراوە لە شاری گلاند لە سویسرا. بارەگای سەرکی کۆمەڵەکە ئێستا لە بارسێلۆنا یە لە ئیسپانیا. ئەرکی سەرەکی بریتییە لە ڕێبەرایەتی و پاڵپشتی کردنی باخچەکانی ئاژەڵان و ئەو ھاوبەشگایانەی گرنگی بە چاودێریکردنی گیانلەبەران دەدەن، زانیاری ژینگەیی و تایبەتمەندی و ھەواڵی پەتا و نەخۆشی گیانلەبەران بە باخچەکانی گیانلەبەران دەگەیەنن.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:گیانلەبەران
ھێمن ھەورامی

**ھێمن ئەحمەد حەمەساڵح حەمەد** ناسراو بە **ھێمن ھەورامی** (لەدایکبووی ٢٣ی ئازاری ١٩٧٦، ھەڵەبجە) کەسایەتی سیاسیی کوردە، لەوەتەی ١٨ی شووباتی ٢٠١٩، جێگری یەکەمی سەرۆکی پەرلەمانی کوردستانە. ھێمن یەکێکە لە سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان.

## ژیان
ھێمن ھەورامی لە ٢٣ی ئازاری ١٩٧٦ لە ھەڵەبجە لەخێزانێکی ھەژار لەدایکبووە.

### ژیانی سیاسیی
ھێمن خۆی و خێزانەکەی بەشداربووی شۆڕشی گوڵان بوون. لە ساڵی ٢٠١٠، وەک ئەندامی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراوە. لەماوەی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٧، بووەتە بەرپرسی مەکتەبی پەیوەندییەکانی دەرەوەی پارتی. لە ساڵی ٢٠١٢، بووەتە یەکێک لە ڕاوێژکارەکانی سەرۆکی ئەوکاتی ھەرێمی کوردستان، مەسعوود بارزانی.

### خوێندن
ھێمن لە ساڵی ١٩٩٩، بەشی زمانی ئینگلیزی لە زانکۆی سەلاحەددین تەواوکردووە. دواتر ماستەری لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە ساڵی ٢٠١٤ وەرگرتووە. لە ساڵی ٢٠١٧، بووەتە قوتابی دکتۆرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سەلاحەدین
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی