open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەستێرە

[چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی ھەرێمێکی ئەستێرەیی - وێنەی [ناسا]]
**ئەستێرە** لە مانا بەربڵاوەکەیدا ھەر تەنێکی ئاسمانی دەگرێتەوە کە بە شەو لە ئاسماندا دەبینرێ، جگە لە مانگ، ھەروەھا ئەستێرە گەرۆکەکانیش دەگرێتەوە ئەو ھەسارانەی کە خۆیان تیشک دار نین، لە گەردوونناسیشدا مەبەست لە ئەستێرە: ھەر تۆپەڵەیێکی گازی ڕووناک کەرەوەیە، کە خاوەنی گەرمیێکی پلە بەرزبێت. لە مانا گەردوونییەکەشدا، بە ئەستێرە ئەوترێ ئەستێرەی چەسپاو، چونکە لە کۆندا، وا گریمانە دەکرا کە گەڕەستێرەکان چەسپاو و جێگیرن لە ئاسماندا، بە پێچەوانەی ئەستێرەی گەڕۆک. ھەروەھا خۆریش بە ئەستێرە دەژمێردرێ، چونکە ئەستێرەکان لە قەبارە و گەورەییدا جیاوازن و لە گەردوونیشدا ئەستێرەی وا ھەن کە لە خۆر بچووکترن و ھی واش ھەن کە زۆر لە خۆر گەورەترن بۆیە خۆریش ئەستێرەێکە لە نێوان بلیۆنەھا ئەستێرە لە نێو کەشکەشان و گەردوون بە گشتی. لە ئایینەئاسمانییەکان بایەخی پێدراوە.
لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامئەستێرەکان وا باسکراون کە ھۆکارێکن بۆ جوانکردنی ئاسمان و ڕاونانی شەیتان و جنۆکەخراپەکان کە بیانەوێ ھەواڵی ئاسمان ببەن. ئاماژەی پێکراوە لە قورئانی پیرۆز سووڕەتی الملک.

## قۆناغ و گەشەسەندنی ئەستێرەکان
چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی کرام نێبولا کە بریتییە لە پاشماوەی تەقینەوەی ئەستێرە گەڕۆکەکان
**ئەستێرە** بە زۆر قۆناغ تێئەپەرێت، بەر لەوەی کە لە ناوبچێ، یان بتەقێتەوە دەڵێن کە نزیکەی ٧٠٪ی بەرگی گازی خۆر پێک
ھاتووە لە ھایدرۆجین و ٣٠٪ لە ھیلیۆم، بەڵام لە ناخی خۆردا ئەم ڕێژەیە ئاوەژوو دەبێتەوە. زانایان وای بۆ دەچن کە ھایدرۆجین لە ناخیدا ڕووبەڕووی پەستان و تەوژمی بەرز دەبێتەوە، کە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی ئەلیکترۆن لە ناوکەکانیان، کەوا لە ھایدرۆجین دەکات، تەنھا لە ناوک پێکبێت و ناوکی ھایدرۆجینەکەش دەگۆڕدرێ بۆ ناوکی ھیلیۆم، کە ناو دەنرێ بە (*combution*)، و ئەم ھێزەش کە لە گۆڕانەکەدا دروست دەبێت، ئەگواسترێتەوە بۆ ڕووی سەرەوە، بە دوو ڕێگا یەکێکیان دەمێنێتەوە ملیۆنەھا ساڵ ئەوەی تریشیان خێراترە، ھێزە دروست بووە کەش لە گۆڕانەکە لە نگەری ھێزە گەورەکەی خۆرە، و خۆریش بەردەوام ھایدرۆجینەکە بەکارئەبات تا ئەوکاتەی ھیچ لە ئەمبارەکەدا نامێنێ، لەگەڵ ئەمەش کە لە ناخیش دا پشت دەبەسترێ بە دەمباری ڕووی سەرەوە لە کردارەکەدا، چونکە بە نەمانی ئەمبارکراوەکە خۆر دەست ئەکا بەدرێژ بوونەوە، لەژێردەستی ھێزی کێشکردن، گەورەئەبێ تا زاوە و زوھرا و زەوی ئەسوتێنێ تا دەگاتە بارام و پاشان سپی دەبێتەوە، و ڕووناکییەکەی دەردەچێ تا ئەو کاتەی دەکوژێتەوە و لە ناوئەچێ بۆ ھەتا ھەتایە ئەمە قسەی زانایانە بەڵام ھەموو ئەستێرەێکی بچووک یان وەک خۆر ھەمان قۆناغ و گەشەسەندنی دەبێ تەنھا ئەستێرە گەڕۆکەکان نەبێ، کە ئەتەقێنەوە بەمەی کە پێی ئەوترێ (*supernova*) دەرئەنجامی ئەم تەقینەوانەش لە ئەستێرەیێکەوە بۆ ئەستێرەیێکی تر دەگۆڕدرێ، ئەستێرەی وا ھەیە دەمێنێتەوە و ھی واش ھەیە دەبێتە دەلاقە و شتێکی ڕەش یان دەبێتە ئەستێرەیێکی تر سەر لەنوێ.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/ ویکیپێدیای ئینگلیزی]
* ماڵپەڕی ڕەنگار

ئەستێرەکان
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:سەرچاوەکانی ڕووناکی
کۆئەندامی پەیی خۆیی

**خۆییە پەیەکۆئەندام** (بەئینگلیزی: Autonomic nervous system)، بەشێک لە جووڵە بەشی چێوە  پەیەکۆئەندام پێک دەهێنێت. دەست دەگرێت بەسەر بارودۆخی ئاسایی ناوەوەی لەش، لەڕێگەی کۆنترۆڵکردنی کاری لووسە ماسوولکەکان لەلوولەکانی خوێن و ئەندامەکان. هەروەها دەست دەگرێت بەسەر جووڵەی هەناسەدان و لێدانی دڵ و هەرسکردن و دیاردەی دیکەی هاوسەنگی ناوەکی. 

خۆییە پەیە کۆئەندام، دەکرێت بە دوو بەشەوە، ئەوانیش بەشی سیمپاساوی و بەشی پاراسیمپاساویین. ئەم دوو بەشەش کۆئەندامەکانی لەش وریا دەکەنەوە وریا دەکەنەوە یان دەیان وەستێنن. خشتەکەی لای خوارەوە فەرمانەکانی سیمپاساوی و پاراسیمپاساوی بۆ هەندێک نموونە دەردەخات.

هەر ئەرکێکی سۆزیی بێت یان جەستەیی، دەتوانێت بەشی سیمپاساوی چالاک بکات، بۆ نموونە باری لەناکاوی وەکوو تووشبوونی پەلامارێک دەبێتە هۆی ئەوەی کەوا لەبەشی سیمپاساوی بکات کە ڕێبازی خوێن بگۆڕێت بەرەو دڵ و پەیکەرە ماسوولکەکان دوور لە هەرسە ئەندامەکان. بەڵام بەشی پاراسیمپاساوی دەست دەگرێت بەسەر دەوروبەری ناوەکی لەبارودۆخی ئاسایدا، دوای لاچوونی ماوەی هەڕەشەکە بەشی پاراسیمپاساوی هانی ئەندامەکان دەدات بە گەرانەوەیان بۆ چالاکی ئاساییان. وروژمی خوێن بۆ دڵ و پەیکەرە ماسوولکەکان کەمدەبێتەوە. لە بارودۆخی ئاساییدا هەردوو کۆئەندامەکە پێکەوە کار دەکەن.

## سەرچاوەکان


پۆل:پزیشکی
پۆل:کۆئەندامی پەی
خێراییی ڕووناکی

[چەپ|350px|وێنۆک|[ڕووناکی خۆر بە (٨) خولەک و (١٩) چرکە دەگاتە زەوی بە تێکڕای خێرایی- کە دوورییەکەی (١٥٠ میلیۆن کم)ە. ]]

**خێرایی ڕووناکی** () لە بۆشایی گەردووندا (٢٩٩٬٧٩٢٬٤٥٨ م/چرکە)یە بە شێوەیەکی ئاسایی نزیک ئەکرێتەوە لە 3*10⁸م/چرکه، و بە خێراییەکی کەمتر لە ڕووناکی و لە ھەوا و شووشە و ماددەکانی تردا دەگوێزرێنەوە. ھەروەھا خێرایی ڕووناکی (٨٨٠،٠٠٠) جار خێراترە لە خێرایی دەنگ. ئەگەر لە تواناتدا بوو بە خێرایی ڕووناکی بڕۆیت ئەوا دەتوانیت بە دەوری زەویدا حەوت جار و نیو لە ماوەی یەک چرکەدا بسووڕێیتەوە، بەڵام بێگومان لەو کاتەدا دەگۆڕدرێت بۆ وزە.

## سەرچاوە
*https://web.archive.org/web/20160112164000/http://www.en.wikipedia.org/

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:ڕووناکی
پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
پۆل:ڕێژەییی تایبەت
پۆل:فیزیک
کۆئەندامی پەیی

وێنۆک|کۆئەندامی پەیی و بەشەکانی

**کۆئەندامی پەیی** یا **کۆئەندامی دەماری** تۆڕێکی ئاڵۆز لە خانەکانە، کە لەگەڵ یەکتر پەیوەندییان هەیە و، جموجووڵەکانی هۆش و لەش ھەڵدەسووڕێنێ. فرمانی پەیە کۆئەندام، چاودێریکردنی وەڵامدانەوەی دەوروبەری ژینگەیی ناوەوە و دەرەوەیە، کە ئەمەش بەندە لەسەر گواستنەوەی پەیە ڕاگەیاندن لە پەیەخانە، وە لە پەیەخانەیەکەوە بۆ خانەیەکی تر.

## پەڕاوێز

پۆل:زانستی دەماری
پۆل:کۆئەندامی دەمار
مەکینتۆش

**ماکینتۆش** یان **ماک** (بە ئینگلیزی: *Macintosh*) زنجیرەیەکە پێک ھاتووە لە چەند ھێڵێک بۆ کۆمپیوتەرە کەسیەکان (PC) نەخشەسازی و پێشکەوتنی لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵەوە بۆ کراوە یەکەم ماکینتۆش بەرھەم ھێنرا لە ٢٤.١.١٩٨٤ ئەمەش یەکەم ئەزموونی سەرکەوتوو بوو کە بۆ کۆمپیوتەرە کەسیەکان کرا جگە لە ماوس و ڕووتەختە ئەلیکترۆنییەکان کۆمپانیاکە بەردەوام بوو لە سەرکەوتنە یەک لە دوای یەکەکانی بۆ نیوەی دووەمی ساڵی ھەشتاکان لە ساڵی نەوەدەکانش وردە وردە بەرەو کاڵبوونەوە و نەمان ڕۆشت وەکو مارکێتی کۆمپیوتەرە کەسییەکان ، پاشان بەرەو ڕووی "Wintel"ی " IBM PC compatible" ڕۆشت ئامێرەکانیشی کارا و چالاک بوون لەگەڵ " MS-DOS" و "Microsoft Windows" (مایکرۆسۆفت ویندۆز).

چەند ساڵێک دوای ئەوە **[[کۆمپانیای ئەپڵ]]** بە نموونەی جۆراوجۆر ھێنرایە بەردەستی کڕیاران لەلایەن ئای ماک لە ساڵی ١٩٩٨ لە پێشدا پارچەکان جیاواز و جوودا بوون بەڵام پێشکەوتنیان بەسەر ھێنا بە کۆکردنەوەیان بۆ ئامێرێک. ئەم بەرەو پێشچوونەش سەلمێنرا بە سەرکەوتنێکی تری ماکینتۆش.
ئەم نموونە بەرچاوانە رووبەڕووی ماڵان و ناوەندی فێرکردن و کەسە پرۆفیشناڵەکان کرایەوە. ماک ئاسانە بۆ بەکارھێنان و جوانە لە دیزایندا و بەھێزە و ستایلێکی جوانی ھەیە،
ھەموو ماکە تازەکان زۆر دابەزێنران لەگەڵ "Mac OS X"ی سیستەمی کارپێکردن کە دیزاین و درووستکردنی لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ ھاوکاری کراوە.

## خشتەی مۆدێلە نوێکانی ماکینتۆش
**[[کۆمپانیای ئەپڵ]]** تا ئێستا بەرهەمی پێشکەوتوو و ناوازەی پێشکەشی جیهانی تەکنۆلۆژیا کردووە یەکێک لەوانە نەوەی کۆمپیوتەرەکانی ماکیتۆشە کە ئەم خستەیەی خوارەوە کۆمەڵێکن لە بەرهەمە نوێکانیان.

## سەرچاوە
*http://en.wikipedia.org

پۆل:ئەپڵ
پۆل:ستیڤ جۆبز
خەتەنەکردنی یەسووع

[وێنۆک|چەپ|خەتەنەکردنی یەسووع، لەلایەن [فرێدریش هێرلینەوە کێشراوە]]
**خەتەنەکردنی یەسووع** (بەئینگلیزی: The Circumcision of Jesus)، یەکێکە لە ڕووداوەکانی ژیانی یەسووعی ناسڕی بەپێی ئینجیلی لۆقا کە لەئایەتی ٢:٢١ دا ھەیە و دەڵێت یەسووع پاش ھەشت ڕۆژ لەدوای لەدایکبوونی خەتەنە کراوە (بەپێی کەلتوور و تەقلیدی مەسیحییەکان ڕۆژی یەکەمی کانوونی دووەم دەکات). ئەمە یەکێکە لەیاساکانی نێو ھالاخای یەھوودییەت کە خەچت لەسەر خەتەنەکردنی ڕەگەزی نێر دەکات پاش ھەشت ڕۆژ لەلەدایکبوونی لەکاتی مەراسیمی پەیمانی خەتەنەکردن یان ناسراو بە بریت میلا، کە لەھەمان کاتدا ناوێکیش بۆ منداڵەکە ھەڵدەبژێرن. خەتەنەکردنی یەسووع بووە یەکێک لە دیاریترین بابەتەکانی ھوونەری مەسیحی لەدوای سەدەی دەیەمی زایینییەوە، کەیەکێکە لەو چەندین بابەتەی ژیانی یەسووع کە لەلایەن ھوونەرمەندانەوە وێنەکراوە.

ئەم ڕووداوە یاد دەکرێتەوە لە جەژنی خەتەنەکردندا لە کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی لە ١ی کانوونی دووەمدا، لەھەمان ڕۆژیشدا لەلایەن زۆرینەی ئەنجلیکانییەکانەوە یاد دەکرێتەوە. لەلای کڵێسای کاسۆلیکەوە لە جەژنی ناوی پیرۆزی یەسووعدا یاد دەکرێتەوە.

## دەقە ئینجیلییەکان

دووەمین بەشی ئینجیلی لۆقا باس لە خەتەنەکردنی یەسووع بەم جۆرە دەکات:

بەھەرحاڵ ئەم باسە بەبەراورد لەگەڵ سێیەمین بەشی نامەی پۆڵس بۆ خەڵکی فیلیپی کە لەلایەن پۆڵسەوە نووسراوە، زۆر کورتە، چونکە لەوێدا پۆڵس بەدرێژیی باسی لەو ڕووداوە کردووە. ئەمە وای کرد کە لاھووتگەرانی وەک فرێدریش شلایەرماخەر و دەیڤد شتراوس کە وا دابنێن کە نووسەری ئینجیلی لۆقا خەتەنەکردنەکەی بە ڕاستییەکی مێژووی دانابێت یان لەوانەیە لە گێراندنەوەی کەسێکی ترەوە وەری گرتبێت. 

## سەرچاوەکان
ئینجیلی لۆقا

**ئینجیلی لۆقا** (بەگریکی: Τὸ κατὰ Λουκᾶν εὐαγγέλιον "خوێندنەوە: *تۆ کاتا لۆوکان ئیوانگیلۆن*"، بەئینگلیزی: Gospel of Luke، بەعەرەبی: انجيل لوقا)، سێیەمین و درێژترین ئینجیلە لەنێو ئینجیلە باوەڕپێکراوەکاندا. ئەم ئینجیلە سینۆپتییە باس لە ژیان و وەزارەتەکەی یەسووعی ناسڕی دەکات. باس لە ڕووداوەکانی ژیانی یەسووع لە لەدایکبوونەکەیەوە تا بەرزبوونەوەکەی دەکات. 

نووسەری ئەم ئینجیلە لۆقای مزگێنیدەرە. پۆڵسی نێردراو ئاماژەی بە لۆقا داوە وەک فیزیاوانێکی خۆشەویست. هەندێک لەچیرۆکەکانی وەکوو چیرۆکی کوڕێکی دەستبڵاو و چیرۆکی سامەرییەکی باش تەنها لەم ئینجیلەدا بەردەست دەکەون. ئەم ئینجیلە جەختکردنەوەیەکی زۆری هەیە لەسەر نوێژکردن، چالاکی ڕۆحی پیرۆز، ئافرەت و بەختەوەری. لۆقا، یەسووعی وەکوو کوڕی خودا ناساندووە، بەڵام چڕبۆتەوە لەسەر مرۆڤدۆستی یەسووع لە بەزەیهاتنەوەی بە لاوازان و ناسۆرخۆراندا.

بەپێی پێشەکییەکەی بێت، مەبەستی لۆقا نووسینی باسێکی مێژوویی بووە لەگەڵ پیشاندانی گرنگی لاهووتی مێژوویی. لۆقا مێژوو دەکاتە سێ بەشەوە: یەکەمیان کۆتایی دێت بە یوحەننای ئاوەشۆرکەر، دووەم پێک دێت لە وەزارەتە ئەرزییەکەی یەسووع و سێیەم بریتییە لە ژیانی کڵێسایی لەدوای هەستانەوەی یەسووع لەمردن. لۆقا، مەسیحییەت بە خودایی، جێی ڕێز، ملکەچ بۆ یاسا و نێو دەڵەتی وێنا دەکا. وەک، بەزەیی یەسووع درێژ دەبێتەوە بۆ هەموو ئەوانەی کە پێویستییان پێیەتی، ژنان گرنگن لەنێو شوێنکەوتووەکانیدا، سامەرییە ڕق لێ هەڵگیراوەکان ستایشکراون، نایەهوودییەکانیش هیوایان پێ دراوە کە دەتوانن ئینجیل پەسەند بکەن. لەکاتێکدا ئینجیلەکە وەکوو گێراندنەوەیەکی مێژوویی نووسراوەتەوە، زۆربەی ئەو ڕاستییانەی تێیدا وێنا کراوە بنچینەکەی تەقلیدە کۆنەکانی بەسەرهاتە تۆمارکراوەکانی ئینجیلە نەک کۆمەڵێک تۆماری مێژوویی بن، وەک چۆن هەندێک پێیان وایە کە بەو جۆرە بێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئینجیلەکان
پۆل:چوار ئینجیلە باوەڕپێکراوەکە
پۆل:ئینجیلە سینۆپتییەکان
پۆل:ژیانی یەسووع
پۆل:گێڕانەوەی مێژوویی
پۆل:پەڕتووکی ئایینی
پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ
زاوە

چەپ|300px|وێنۆک"ھەسارەی زاوە
**زاوە** یان **عەتارد** (بە ئینگلیزی: *Mercury*; ھێما: ) بچووکترین گەڕەستێرەیی کۆمەڵەی خۆرە و نزیکترین گەڕەستێرەشە لە خۆر و کێشەکەشی بە ئەندازەی (٠٫٣٨٧) لە ئاستی کێشی زەوی و تیرەکەی نزیکەی (٤٨٨٠) کلم گۆکەی لە ئاست گۆی زەوی (٠٫٠٥٥)یە و بەناوی خوداوەندی بازرگانییەوە ناونراوە.
بەیانیان خێرا لە ئاسمان دیار دەکەوێت و ئێوارانیش خێرا لەسەر زەویش نابینرێت چونکە لە ساڵێکدا تەنھا چەند ڕۆژێک دیاردەکەوێت و لەسەر ڕووی ئاسۆ ھەڵدێت کێشی ھەر کەسێکیش لەسەر زاوە زیاد ناکات لەو کێشەی کە لەسەر زەوی ھەیەتی ئەوەش بەھۆی گەشتکردن نییە بە گالیسکەی بۆشایی، بەڵکو قەبارەی زاوە لە قەبارەی زەوی بچووکترە، بۆیەش ھێزی کێشکردنەکەی کەمترە لە ھێزی کێشکردنی زەوی.

جا بۆ نموونە ئەگەر ھاتوو لەسەر زەوی کێشت (٧٠) کیلۆ بیت ئەوا لەوێ دەبێت بە (٢٧) کیلۆگرام؛ و بەھۆی زۆر نزیکیشی لە خۆر گەرمییەکەی مرۆڤ دەسوتێنێت و دەیکوژێت؛ و لەبەر ئەوەی کە زۆر بەھێواشی بەدەوری خۆیدا دەخولێتەوە بۆیە لە شەودا تا پلەی بەستن سارد دەبێت بەسەر  شوێنی پێکەوتنی نەیزەک و دەمی گڕکان و دۆڵی گەورە دەبینرێت و ھەروەھا زاوە ھیچ ھەیڤێکی پاشکۆیی نییە و بەرگە ھەواکەی کە دەوری داوە زۆر تەنکە و لە گازی ھایدرۆجین و ھیلیۆم پێکدێت و پلەی بەرزی گەرمییەکەشی دەگاتە (٤٦٥) پلەی سەدی و نزمترینیشی دەگاتە (١٨٤) پلەی سەدی.

## دووری لە [[خۆر]]
دووری ھەسارەی زاوە لە خۆر بە (٥٨) ملیۆن کم ئەخەمڵێنرێت، و بەھۆی خولانەوە ھێلکەیییەکەشی بە دەوری خۆرەوە
نیوەتیرە خولانەوەی ھەسارەی زاوە کەم دەکات تا (٤٦) ملیۆن کم لە نزکترین خاڵ لە خۆر و نیوەتیرەشی لە خولانەوەکەی زیاد دەکات تا (٦٩٫٨) ملیۆن کم لە دوورترین خاڵ لە خۆر و شوێنەکەشی تایبەتمەندی ئەوەی پێ دەبەخشێ کە ببێ بە یەکێک لەم دوو ھەسارەیەی کە دیاردەی (تێپەڕ بوون)یان بەسەردا ڕووئەدات ئەمیش لەوکاتەی کە دەکەوێتە نێوان خۆر و زەوی.

## خولانەوە و کات
خولانەوەی ھەسارەی زاوە بەدەوری خۆردا (٨٨)ڕۆژی سەر زەوی دەخایەنێت بەڵام خولانەوەی بەدەوری خۆیدا زیاتر لەمە دەخایەنێ ساڵێکی زاوە بچووکترە لە ڕۆژەکەی و تەنھا شەوێکی سەر زاوە (٤٤) ڕۆژی سەر زەویە.

## تۆپۆگرافیای
ڕووی ھەسارەی زاوە زۆر لە ڕووی مانگ دەچێ چونکە دەمی گڕکانی گەورە و زنجیرە چیا ھێندێکیش دەشتایی لێیە و
بە پێکھاتەی سلیکۆنی کانزایی داپۆشراوە، بەم دوایییەش ماوەیەکی موگناتیسی بێ ھێزتر لە ھێزی موگناتیسی زەوی دۆزرایەوە بەدەووری ھەسارەکە و ئەمەی بۆ زانایان ڕوون کردەوە کە ناخی ھەسارەکە لە ناخی ھەسارەی زەوی دەچێ، کە لە بەردی تواوە و پێکھاتەی گران پێک ھاتووە.

## ژیان لەسەر زاوە
بەھۆی سەختی بارودۆخی کەشوھەوای ھەسارەکە و نەبوونی ئاو ئەوا ئەستەمە ژیان لەوێ بەڕێوە ببرێ جا بە ھەر جۆرێک بێت.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی ڕەنگار
* http://en.wikipedia.org

پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرەکانی کۆمەڵەی خۆر
پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
پۆل:هەسارە زەمینییەکان
پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:ھەسارە زەمینییەکان
پۆل:زاوە
مەکبووک پرۆ

**مەکبووک پرۆ** ( یان بەکورتی:MBP) یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای ئەپڵ و لە کۆمەڵەی کۆمپیوتەرە لاپتۆپەکانی مەکینتۆش. بۆ یەکەم جار لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵەوە ڕاگەیەنرا.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* کۆمپانیای ئەپڵ
* مەکینتۆش
* ئای مەک
* مەکبووک ئەیر
ئای مەک

**ئای مەک** () یەکێکە لە کۆمپیوتەرەکان لە کۆمەڵەی کۆمپیوتەرە دێسکتۆپەکانی مەکینتۆش، کە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ بەرهەم دەهێنرێت. ئای مەک بۆیەکەمجار لەساڵی ١٩٩٨ خرایە بازاڕەوە. ئای ماک وەک بنەڕەت بەسیستەمی کاڕگێڕی مەک ئۆ ئێس کاردەکات کە سیستەمێکە لەلایەن کۆمپانیای ئەپڵ پەرەی پێدراوە جگە لەو سیستەمەش دەکرێت لینوکس و مایکرۆسۆفت ویندۆز لەسەر دابمەزرێندرێت دەکات.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* کۆمپانیای ئەپڵ
* مەکینتۆش
* مەکبووک پرۆ
* مەکبووک ئەیر

پۆل:مەکینتۆش
مەکبووک ئێر

**مەکبووک ئەیر** () یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای ئەپڵ لە بواری کۆمپیوتەرە لاپتۆپەکاندا. سەر بە کۆمەڵەی لاپتۆپەکانی مەکینتۆشە، وە ھەروەھا ئەم کۆمپیوتەرە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی تەنکییەکەیەتی کە تەنانەت جێی (DVD) (دی ڤی دی)یشیان بۆ نەکردووە. ئەم لاپتۆپە لەکاتی یەکەم دەرکەوتندا تەنکترین لاپتۆپی جیھان بووە. ئەم کۆمپیوتەرە بەسیستەمی کاڕگێڕی مەک ئۆ ئێس کار دەکات بەمانایەکی تر دەتوانیت وێڕای بەکارھێنەرانی ئەو سیستەمە سیستەمی کاڕگێڕی ویندۆزی مایکرۆسۆفت و لینوکس یش کارپێبکەیت. ئەم کۆمپیوتەرە دوو قەبارەی ھەیە یەکێکیان ١١ ئینج ئەوەی تریش ١٣ ئینجە.

## پێشانگا

پەڕگە:MacBook Air 11 inch side view.jpg|وێنەی مەک ئێرێکی ١١ ئینچی کە پۆرتی گوێگر و یوئێس بی بارگاویکەرەوەی ھەیە
پەڕگە:SteveJobsMacbookAir.JPG|ستیڤ جۆبز یەکێ لە دامەزرێنەرانی ئەپڵ لەکاتی پێشکێشکردنی مەک ئێرێکی نوێ لەساڵی ٢٠٠٨


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*زۆرتر مەکبووک ئێر بناسە لە ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:ئەو بەرهەمانەی لە ساڵی ٢٠٠٨ خراونەتە بازاڕەوە
پۆل:ئەو بەرھەمانەی لە ساڵی ٢٠٠٨ خراونەتە بازاڕەوە
سی ئێس لویس

**کڵایڤ ستاپڵس لێوس** (بەئینگلیزی: *Clive Staples Lewis*، کورت دەکرێتەوە بۆ: **''C**. **S**. **L**ewis''، بە"جاک" ناسراوە لەلایەن خزم و دۆستانییەوە)، ڕۆماننووس و هۆنراوەنووس و ئەکادیمی و لێکۆڵەرەوەی چاخەکانی ناوەڕاست و ڕەخنەگری ئەدەبی و لاهووتگەر و بەرگریکارێکی مەسیحی خەڵکی شاری بیڵفاستی ئیرلەندا بوو. ناسراوە بەهۆی چیرۆکە خەیاڵییەکانی وەکوو، نامەکانی سکروتەیپ، مێژووی نارینا و بۆشایی سیانەیی و پەڕتووکە ناچیرۆکییەکانییەوە وەکوو تەنها مەسیحییەت، پەرچووەکان و کێشەی ئازار.

لێوس لەگەڵ هاوڕێگەکەیدا جەی ئاڕ ئاڕ تۆڵکین دا هاوڕێی نزیک بوون. هەردووکیان لە کۆلیجی زمانی ئینگلیزی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد خزمەتییان کردووە، هەردووکیشیان ئەندامی چالاک بوون لە گرووپی نافەرمی ئەدەبی ناسراو بە ئینکلینجزدا. بەپێی یاداشتنامەکەی بەناوی سەرسوڕماو بە جۆیەوە، لێوس لە کڵێسای ئیرلەندا ئاوەشۆرەیی کراوە لەکاتی لەدایکبوونیدا، بەڵام لە باوەڕەکەیەوە دوور کەوتەوە لەماوەی هەرزەکاریدا. بەهۆی کاریگەری تۆڵکین و چەند برادەرێکی تریەوە، لەتەمەنی ٣٢ ساڵیدا گەڕایەوە بۆ باوەڕی مەسیحییەت و بوو بەقەشەیەکی سادەی کڵێسای ئینگلیزی.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:سی ئێس لویس
پۆل:ڕۆماننووسانی ئیری
پۆل:فەیلەسووفانی بریتانی
پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە ئینگلستان
پۆل:شاعیرانی ئیری
پۆل:نووسەرانی ئیری
پۆل:مردووانی ١٩٦٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:لاھووتگەران
پۆل:لاھووتگەری مەسیحی
پۆل:ڕۆماننووسە مەسیحییەکان
پۆل:مزگێنیدەر
پۆل:کەسایەتییە گرنگەکان لە فەلسەفەی مەسیحییەتدا
پۆل:فەلسەفەی مەسیحییەت
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
پۆل:مرۆڤدۆستانی مەسیحی
پۆل:مردن بەھۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
ھایدرۆجین

**ھایدرۆجین** () یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان ھێماکەی (H) و گەردیلە ژمارەکەی (١)ە و بارستە ژمارەکەشی ھەر یەکە. ھایدرۆجین دەکەوێتە خولی یەکەم و کۆمەڵەی یەکەمەوە و وە ھایدرۆجین سوکترین لە خشتەی خولی بەربڵاوترین مادەیە لە گەردوون  ٧٥٪‏ گەردە باریۆنیکەکان پێکدەھێنێت بەشێوەی پلازما بەربەڵاوترین ھاوشێوەی (ئایزۆتۆپ) پێی دەلێن پرۆتیا.

ھایدرۆجین گازێکی زۆر چالاکە بەھۆی ئەوەی تەنھا یەک ئەلیکترۆنی ھەیە و ئەم سیفەتەی بووەتە ھۆی ئەوەی کە گازێکی گڕگرتوو بێت. ھەربۆیە بەکارھێنانی بەتەنیا قورسە و زۆربەی جار بەشێوەی ئاوێتە ھەیە. 

## سیفەتەکانی ھایدرۆجین
ھایدرۆجین بێ رەنگە بێ تامە بێ بۆنە چڕی و لینجی کەمە ژەھرەوی نییە بەشێوەی کانزا بەئاسانی گڕ دەگرێت بەشێوەی دوو گەردیلەی ھەیە شێوگی گەردیلەی  بە H2 دەنوسرێت لەبەرئەوەی ھایدرۆجین بەئاسانی بەندی ھاوبەش پێکدێنێت لەگەڵ توخمە ناکانزاکان بەزۆری لەسەر زەوی بەشێوەی گەرد ھەیە وەکوو ئاو یان مادە ئەندامییەکان وە ھایدرۆجین ڕۆلێکی گرینگ دەبینێت لە کارلێکە ترش و تفتەکان چونکە زۆربەی کارلێکە ترش و تفتەکان ڕوودەدات لەنێوان مادە تواوەکان

**بەکارھێنانی فیزیایەکانی ھایدرۆجین:**
ھایدرۆجین بەشێوەیەکی بەربڵاو بەکاردێت لە زانستی فیزیا و ئەندازیاری وەکوو گازێک بەکاردێت وەکوو لەحیم کردن ھەروەھا بەکاردێت وەکوو ساردکەرەوە لە مەکینەی کارەبایی لەبەرئەوەی بەرزترین گەیاندیی گەرمی زۆرە بەئاسانی گەرمیی دەگەیەنێ وە شلەی ھایدرۆجین بەکاردێت لە لێکۆلینەوەی شتە ساردەکان وە بەکاردێت وەکوو گازێکی بەرزکەرەوە چونکە لە ھەوا سوکترە وەک بەکاردێت لە پرکردنی باڵۆن وە لە نوێترین داھێناندا لەگەڵ نایترۆجین تێکەڵ دەکرێت بۆ دیاریکردنی لێکچوونی شلەکان ھەروەھا لەتەقینەوەی ناوەکی بەکاردێت کە پێی دەوترێت بۆمبی نایترۆجینی.

**چۆنیەتی بەرھەمھێنانی ھایدرۆجین:**
کاسۆد لە پلاتین دروستدەکرێت ئەگەر بۆ ئامانجی خەزنکردنی ھایدرۆجین بێت ئەگەر بتەوێ نەسوتێت وە ئەگەر بتەوێ بسوتێ بە یارمەتیی ئۆکسجین دەسوتێ وە ئانۆدەکەش لە ئاسن بەرھەم ھاتبێت.

**ھایدرۆجین وەکوو ھەڵگری وزە:**
ھایدرۆجین وەکوو وزە نییە، بەڵام دەتواندرێت وەکوو سەرچاوەی وزە بەکاربێت، وزەی خۆر لە ئەنجامی یەکگرتنی ناوەکی ھایدرۆجین دروست دەبێت بەڵام ئەم کردارە قورسە لەسەر زەوی وە ئەگەر بمانەوێت ھایدرۆجین دروست بکەین وەکوو سیستەمی خۆر و سیستەمی بایلۆجی وەیان سەرچاوە کارەبایییەکان پێویستمان بە وزەیەکی زۆر ھەیە، بەڵام بەئاسانی بەھۆی سوتان دروست دەبێت لەبەر ئەمەیە ھایدرۆجین وەکوو سەرچاوەی وزە بەکارنایەت بەڵکو وەکوو ھەڵگری وزە بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھایدرۆجین
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
لیتیۆم

وێنۆک|لیتیوم
**لیتیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان ھێماکەی (Li) و گەردیلە ژمارەی (٣)ە.

پۆل:لیتیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ھێمای کیمیایی

[چەپ|300px|وێنۆک|وێنەی ھێمای کیمیایی توخمی [مەگنیزیۆم]]
**ھێمای کیمایی** (بە ئینگلیزی: *Chemical Symbol*) پێکھاتووە لە (١ بۆ ٢) پیت کە لە جیھاندا بە شێوەیەکی نێونەتەوەیی دانی پیا دەنرێت بۆ ناسینەوە یان ناونانی توخمە کیمایییەکان.

پۆل:ھێماکان
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
توخمی کیمیایی

[چەپ|270px|وێنۆک|وێنەی '''[خشتەی خولی** کە پێکھاتووە لە توخمە کیمیاییەکان]]
**توخمی کیمیایی** یان **بنپاری کیمیایی*' (بە [[ئینگلیزی]]: *Chemical Element'') پێکھاتووە لە ماددەیەکی کیمیایی کە لە یەک جۆر گەردیلە پێکھاتووە وە ھەروەھا جیا دەکرێتەوە بە پێی گەردیلە ژمارەکەی، کە پێکھاتووە لە ژمارەی پرۆتۆن لە ناو ناوکەکەیدا واتە (Nucleus).

پۆل:کیمیا
ھیلیۆم

**ھیلیۆم** (بە ئینگلیزی: *Helium*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان ھێماکەی (He) و گەردیلە ژمارەی (٢)ە. هیلیۆم دووەم سووکترین و بەربڵاوترین توخمە لە گەردوون، دوای هایدرۆجین. توخمەکە بێ ڕەنگە، بێ بۆنە، بێ تامە، و لە یەک ئەتۆم پێکدێت. 

## سەرچاوەکان

زانستی ماددە
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ھیلیۆم
پۆل:گازە خانەدانەکان
نەجمەدین کەریم

**نەجمەدین عومەر کەریم** (١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٩ – ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠) دکتۆر و کەسایەتی سیاسی کورد بووە، لە ٢٩ی ئاداری ٢٠١١ تا ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ پارێزگاری کەرکووک بووە

## سەرەتای ژیان
نەجمەدین لە ساڵی ١٩٤٩ لە گەڕەکی ڕەشیداوای شاری کەرکووک لە دایکبووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی لە کەرکووک تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٧١ بڕوانامەی بە کالۆریۆسی لە پزیشکی گشتی لە زانکۆی موسڵ بەدەستھێناوە و سەرکردایەتی یەکێتی قوتابیانی کورد کردووە و دواتر لە ساڵی ١٩٧٢ بووە بە پێشمەرگە

## ژیانی سیاسەت
لە ساڵی ١٩٧٦ کاتێک سەرۆکی پێشووی پارتی دیموکراتی کوردستان مەلا مستەفا بارزانی نەخۆشدەکەوێت، نەجمەدین کەریم ئەوکات پزیشکی تایبەتی بارزانی دەپێت  لەگەڵی دەچێتە  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دواتر ھەرلەوێ بڕوانامەی دکتۆرای لە نەشتەرگەریی مێشک و دەمار  لە زانکۆی جۆرج واشنتۆن وەردەگرێت و  ھەر لەوێ دەمێنێتەوە کە دواتر دەبێت بە ئەندامی ئەنجومەنی بەڕێوەبەری زانکۆی فلۆریدایە، کە چوارەمین بەناوبانگترین زانکۆی ئەمریکایە، لە ڕۆژنامە ھەواڵییە بەناوبانگەکانی ئەمەریکادا، لەوانە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز و  ڕۆژنامەی واشینتۆن پۆست، لۆس ئانجلەس تایمز و چەندین ڕۆژنامە و گۆڤاری دیکە، ھەروەھا بۆچوونی خۆی لەسەر چەندین بابەتی جیاواز تایبەت بە عێراق دەرببڕیت و لە ساڵی ١٩٨٨ لەگەڵ ھاورێکانی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردیان دامەزراندووە لە ئەمریکایی باکوور کە لە ساڵی ١٩٩١ تا ١٩٩٩ سەرۆکی کۆنگرەکە بووە ھەروەھا لەھەمان ساڵدا مام جەڵالی لە نزیکەوە ناسیووە،
لە ٢٠٠٩د١ بۆ یەکەمجار ئەگەڕێتەوە عێراق و ھەرێمی کوردستان و لە کۆنگرەی سێیەمی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بەشداردەبێت کە یەکێکە لە دوو پارتە فەرمانڕەواکەی ھەرێمی کوردستانی عێراق، لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٩دا بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی ھەڵدەبژێردرێت

لە دواین ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا لە (٧ی ئازاری ٢٠١٠) سەرۆکایەتی لیستی کوردستانی دەکرد لە پارێزگای کەرکووک و دەنگی پێویستی بۆ گەیشتن بە پەرلەمانی عێراق بەدەستھێنا.

لەدوای جەڵتەی جەلال تاڵەبانی لە ١٧ی کانونی یەکەمی ٢٠١٢،  سەرپەرشتی تیمی پزیشکی تاڵەبانی کردووە کاتێک لە ھەرێمی کوردستان بوو

لە ساڵی ٢٠١١ تاکوو ساڵی ٢٠١٧ بۆتە دووەم پارێزگاری کەرکووک لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس

### دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر
لە دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر نەجمەدین کەریم لە پۆستی پارێزگاری کەرکووک دوورخرایەوە کەدواتر وازی لە پۆستی سیاسی یەکێتی ھێنا، و لە ١٤ی ئەیلولی ٢٠١٧ دەنگدرا بە لابردنی لە کارەکەی لەلایەن پەرلەمانی عێراق، دواتر لەلایەن دادگای کەرکووک بڕیاری دەستگیرکردنی بۆ دەرکرا ھەروەھا لە ١٦ی شوباتی ٢٠١٩ بڕیاردرا لە ریزەکانی یەکێتی دووربخرێتەوە

## ژیانی تایبەتی
لە ٢١ی ٢ی ١٩٧٥ ھاوسەگیری لەگەڵ خاتوون زۆزان کردووە لە شاری نەغەدە کە دواتر چوار منداڵایان بووە بە ناوەکانی (شوان،سیروان،کاروان،ئەڤین)

## مردن
لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا جەڵتەی مێشکە لێدا و لە ڕۆژی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، نووسینگەی نەجمەدین کەریم لە ڕاگەیەندراوێکدا ئەوەیان ڕاگەیاند ناوبراو لە کاتژمێر ١١ی شەو بەکاتی ئەمریکا کۆچی دواییی کردووە. لەسەر داوای خۆی، تەرمەکەی لە ئەمریکا دەگەڕێندرێتەوە ھەرێمی کوردستان، لەداھاتووش ئەگەر شاری کەرکووک گەڕایەوە ژێر دەسەڵاتی کورد ئەوا گۆڕی ناوبراو ببردرێتەوە ئەو شارە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:پزیشکانی کورد
پۆل:پارێزگارانی پارێزگای کەرکووک
محەممەد ئەلبووعەزیزی

**تاریق تەیب موحەممەد ئەلبوعەزیزی** (٢٩ی ئازار ی ١٩٨٤ - ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١)، لاوێکی تونسییە لە رۆژی ھەینی و هاوڕێکەوت لەگەڵ ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ لەبەردەم بارەگای شاری بوزیدی؛ ئاگری لە جەستەی خۆی بەردا وەک ناڕەزایەتییەک لەبەرامبەر دەستەبەسەرداگرتنی عەرەبانەکەی لەلایەن پۆلیس و شارەوانی کە دەسەڵاتداربوون لەو شارە کە سەوزەو میوەی لەسەر دەفرۆشتن تا بژێوی ژیانی بەڕێبکات، ھەروەھا دەسەڵاتدارانی ئەو پارێزگایە سکاڵاکەیان رەتکردەوە کە لەبەرامبەر کچە پۆلیسێک بەناوی فادیە حەمدی تۆماری کردبوو کە بەبەرچاوی خەڵکەوە زللەیەکی لێدابوو ھەروەھا قسەی نەشیاوی پێوتبوو، لەو زللەیەشەوە شۆڕشێک بەرپابوو کە سەرۆکی وڵاتەکەی لە سەر تەختی سەرۆکایەتی هێنایە خوارەوە، موحەممەد ئەلبوعەزیزی پاش ١٨ رۆژ لە خۆسوتاندنی کۆچی دواییکرد، ئەم کارەی بوعەزیزی بووە شوێنی لاساییکردنەوەی ھاووڵاتیانی تری عەرەب لەناوچەکانی تردا کە نزیکە ٣٣ کەس لاسایی بوعەزیزییان کردەوە ئاگریان لەجەستەی خۆیان بەردا وەک ناڕەزایەتییەکان لەبەرامبەر ھۆکارەکانی کەوای لەو لاوە تونسیە کرد خۆی بسوتێنێت، وەک یادگارییەکیش پەیکەرێکی لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا بۆ دروستکرا. ئەو لاوە تونسییە نۆھەمین ئەندامی خێزانەکەیەتی باوکی کاری لە لیبیا کردووە، کاتێک کە بوعەزیزی تەمەنی گەیشتووەتە سێ ساڵان باوکی کۆچی دوایی کردووە، دایکی ھاوسەرگیری لەگەڵ ئامۆزایەکی کردووەتەوە لەتەمەنی ١٠ ساڵیدا لە خوێندن دابڕاوە و دەستیداوەتە کارکردن، ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە بوعەزیزی خوێندنی تەواو کردووە و ھەڵگری بڕوانامەی زانکۆیە، بەڵام خوشکەکەی دەڵێت کە بوعەزیزی نەیتوانیوە خوێندن تەواو بکات، بەر لە خۆسوتاندنیشی نامەیەکی بۆ دایکی جێھێشتووە کە دواتر ئەو نامەیە لەسەر تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک بڵاوکرایەوەو بووە ھاندەرێکی تری گەڵان بۆ راپەڕین لەدژی دەسەڵاتداران.

thumb|خۆپشاندانی پەنابەرانی تونسی بۆ پشگیری لە ئەلبوعەزیزی و گەلی تونسی

## نامەکەی بوعەزیزی
دەقی نامەکەی بوعەزیزی کە بۆ دایکی جێهێشتبوو ئەمەیە:

## کۆچی دوایی
رۆژی سێشەممە کە دەکاتە ڕێکەوتی ٢٧ی شوبات ی ٢٠١١، لە تەمەنی بیست و حەوت ساڵید بەھۆی زۆری رێژەی سوتانەکەیەوە موحەممەد بوعەزیزی کۆچی دوایی کرد. شۆڕشی تونس رۆژێک دوای خۆسووتاندنی بوعەزیزی واتە لە رۆژی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١، روبەڕووبوونەوە لەنێوان بەسەدان لاوی ناوچەیەکی سیدی بوزید و ھێزەکانی پۆلیس ڕوویدا خۆپیشاندانەکە بۆ پشتگیری لە موحەممەد بوعەزیزی و ھەڵکشانی ئاستی بێکاری بوو ھەروەھا بەھۆی پەڕاوێزخستنی ئەو شارەوە بوو لەڕووی خزمەتگوزارییەوە، بەخێرایی ئەو خۆپیشاندانە پەرەی سەندوو بووە پێکدادان و راپەڕینی گەلان و سەرجەم ناوچەکانی تونسی گرتەوە، ئەویش بەھۆی بێکاریی و نەبوونی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و گەندەڵی لەناو دەسەڵاتدا، ئەمەش وای لە سەرۆکی ئەو وڵاتە کرد کە دەسەڵاتە ئاسنینەکەی کە ٢٣ ساڵ بەردەوامبوو بخات و ھەڵبێت بۆ وڵاتی سعودیە، ھەروەھا لە رۆژی ١٤ی شوبات ی ٢٠١١ موحەممەد غەنوشی بەپێی ماددەی ٥٦ لە دەستوری تونسدا خۆی وەک سەرۆکی کۆمار راگەیاند بەشێوەیەکی کاتی.

## ئەمانەش ببینە
*بەهاری عەرەبی
*شۆڕشی توونس ٢٠١١
*شۆڕشی میسڕ ٢٠١١
*شۆڕشی لیبیا ٢٠١١
*شۆڕشی یەمەن ٢٠١١
*شۆڕشی سوریا ٢٠١١

## سەرچاوەکان
*وتاری بەهاری عەرەبی

پۆل:خۆکوژییەکان لە توونس
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:مردوانی ٢٠١١
پۆل:چالاکەوانە خۆکوژەکان
پۆل:چالاکەوانە تونسییەکان
پۆل:خۆکوژەکان لەتونس
پۆل:خەڵکی شۆڕشی تونسی
پۆل:خەڵکی سیدی بوزید
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ساخارۆڤ
نایترۆجین

**نایترۆجین** (بە ئینگلیزی: *Nitrogen*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان ھێماکەی (N) و گەردیلە ژمارەی (٧)ە.

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:نایترۆجین
پۆل:گرووپی نایترۆجین
بۆرۆن

وێنۆک|بورون
**بۆرۆن** (بە ئینگلیزی: *Boron*) یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان ھێماکەی (B) و گەردیلە ژمارەی (٥)ە. ئەم توخمە بەھۆی تیشکی گەردوونی و تەقینەوەی سوپەر نۆڤاوە دروست دەبێت نەک بەھۆی بەیەکەوە لکاندنی ناوکە گەردیلە. ئەم توخمە بە ڕێژەیەکی زۆر کەم لە توێکڵی زەوی دا دەست دەکەوێت. بە واتایەکیتر تەنھا یەک لە ھەزاری بارستایی توێکڵی زەوی پێک دێنێت. زۆرترین بۆرۆنی نیشتوو لە خاکی ئەنادۆڵی (تورکیا) دەست دەکەوێت. ئەم ماددەیەک زۆر بە کەمی بە شێوەی پاک دەست دەکەوێت، چونکە بە خێرایی لەگەڵ توخمی تری وەک کاربۆن کارلێک دەکات. ئەم توخمە گێنەرێکی خەراپی کارەبایە لە پلەی گەرمی ژوور و ماددەیەکی تاڕادەیەک ڕەقە. بە نزیکەیی، نیوەی بەکارھێنانی بۆرۆن لە جیھان دا بەکار دەھێنرێت لە پیشەسازی فایبەرگڵاس دا. لە بیۆلۆجی دا، ئەم ماددەیە تاڕادەیەکی کەم زیانی بۆ شیردەرەکان ھەیە، بەڵام بۆ مێرووەکان ھەیە، بەم ھۆیەشەوە سودی لێ دەبینرێت بۆ مێش کووژەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:بۆرۆن
بێریلیۆم

**بیریلیۆم** (بە ئینگلیزی: *Beryllium*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان هێماکەی (Be) و گەردیلە ژمارەکەی (٤)ە.

## سەرچاوە

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ئاوێنە (ڕۆژنامە)

**ئاوێنە** ڕۆژنامەیەکی حەفتانەیە سەربەخۆیە لەلایەن دەزگای ئاوێنەوە دەردەچێت کە گرنگی بە ھەواڵی ناوخۆیی و جیھانی و وەرزشی دەدات ، ڕۆژنامەکە ڕۆژانی سێشەممە دەردەچێت. ڕۆژنامەنووس ئاسۆس ھەردی دامەزرێنەری ڕۆژنامەی ئاوێنەیە.

ڕۆژنامەکە لەلایەن ئاسۆس ئەحمەد ھەردی سەرنووسەری پێشووی ڕۆژنامەی ھاوڵاتییەوە دامەزرا، دوای ئەوەی لەگەڵ خاوەنی ھاووڵاتیدا تێکھەڵچوون و دەستی لەکارکێشایەوە. ھەردی بەڕێوەبەری کۆمپانیای ئاوێنەیە کە ئاوێنە بڵاودەکاتەوە. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٦ دەستی بە بڵاوکردنەوە کردووە، ھەردی زۆربەی تیمەکەی لە ڕۆژنامەی ھاووڵاتییەوە لەگەڵ خۆی بردووە.

لە ساڵی ٢٠٠٨، سۆزان فیشەر لە پەیمانگای ڕاپۆرتکردنی جەنگ و ئاشتی، لە زاری ئاوێنە تاکە ڕۆژنامەی سەربەخۆی ڕاستەقینە بووە لە باشووری کوردستان، بەو پێیەی تاکە ڕۆژنامە بووە کە مۆدێلی بازرگانی خۆی ڕوونکردووەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ڕۆژنامەکە ١٧ ھەزار تیراژی بڵاوکردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری ئاوێنە

پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەفتەنامەکان
پۆل:ماس میدیا لە سلێمانی
کەربەلا

**کەربەلا** () شارێکە لە عێراق کە کەوتووەتە ١٠٠ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شاری بەغدا. کەربەلا ناوەندی پارێزگای کەربەلایە. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە١.٢٢٠٠٠٠کەسە.

کەربەلا بە ھۆی شەڕی کەربەلاوە ناسراوە کە لە ساڵی ٦٨٠ی زایینیدا ڕووی دا. کەربەلا لە شارە ھەرە مەزھەبی و پیرۆزەکانی شیعەکانە؛ چونکو کەربەلا شوێنی گۆڕی حوسێن کوڕی عەلی، ئیمامی سێیەمی شیعەکانە.  ھەموو ساڵێک بە میلیۆنان کەس لە ئێران، عێراق، لوبنان و وڵاتە شیعەنشینەکانی تری دنیاوە سەردانی کەربەلا دەکەن بۆ تەواف و پرسەی بارەگاکانی ئەم شارە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:کەربەلا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەربەلا
پۆل:حوسێن کوڕی عەلی
پۆل:شام
نەجەف

**نەجەف** () یان **نەجەفی ئەشرەف** ()، ھەروەھا ناسراو بە **بەنیقیا** ()، ناوەندی پارێزگای نەجەف و شارێک لە ناوەندی عێراقە، کە لە ١٦٠ کیلۆمەتری باشووری بەغدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٣دا، ١،٠٠٠،٠٠٠ کەس بەراورد کراوە. ئەم شارە یەکێک لە پیرۆزترین شارەکانی شیعە و یەکێک لە پایتەختە مەعنەوییەکانی ھەژمار دەکرێت، ھەروەھا ئێستاش ناوەندی ھێزی سیاسیی شیعەکان لە عێراقدا ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەم
پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
ئەلفوبێی ئەوێستایی

**ئەلفوبێی ئەوێستایی** سیستمێکی نووسینە کە لە سەردەمی ساسانییەکاندا بۆ نووسینی زمانی ئەوێستایی بەدی ھات. ئەم ئەلفوبێیە لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسرێ.

## پیتەکان
ئەلفوبێی ئەوێستایی لە ٥٣ دانە پیت پێکھاتووە. لەم ٥٣ پیتە، ١٦ی بزوێنن و ٣٧ی تریشی کپن. پیتەکانی ئەلفوبێی ئەوێستایی بریتین لە:

### بزوێنەکان
ناوەڕاست

### کپەکان
ناوەڕاست

پۆل:زمانی ئەوێستایی
ئەوێستایی
عشتار

**کەناڵی ئاسمانیی عشتار** لە لایەن سرکیس ئاغاجان لە ساڵی ٢٠٠٥ دامەزرا. لە ١٧ی ٥ی ٢٠٠٥ بەرنامەکانی ئازمایشی خۆی دەستپێکرد. بەرنامەکانی بە ھەر سێ زمانی سوریانی و کوردی و عەرەبی بڵاودەکاتەوە. ئەم کەناڵە تایبەتە بە نەتەوەی «کلدان سریان ئاشوریییەکان»، بەڵام بایەخ بە نەتەوە و کەمینە ئایینەکانی عێراق دەدات وەک: ئێزیدی، ئەرمەنی، سائبیو مەنداییەکان، ھەر بۆیەش بەرنامەی تایبەتی ھەیە بە زمانەکانی ئەرمەنی و مەندایی. ئەم کەناڵە لە شارۆچکەی عەینکاوەدایە و نوسینگەی ھەیە لە ئەمریکا، کەنەدا، سوێد، فەرەنسا، شانشینی یەکگرتوو، ئوسترالیا، بەغدا، نەینەوا، دھۆک، کەرکووک. بەرێوەبەری گشتی ئەم کەناڵە «رازمیک مورادیان»ە.
## سەرچاوەکان
سەید قوتب

**سەید قوتب** ئیبراھیم لە (ماوەی ژیان: ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٦ لە گوندی مووشەی شاری ئەسیوتی میسر **تاکوو** ٢٩ی ئابی ١٩٦٦) نووسەر، شاعیر و بیرمەندی ئیسلامی میسری بووە. لەماوەی ١٩٥٠ بۆ ١٩٦٠، ئەندامێکی باڵای ئیخوان موسلمین بوو. لە ساڵی ١٩٦٦، قوتب تاوانبارکرا بە ھەوڵی کووشتنی جەمال عەبدولناسڕ و ھەر بەم ھۆیەوە حووکمی لەسێدارەدانی بەسەر جێبەجێکرا.

## ژیان
خوێندنی سەرەتایی لە گوندەکانی خۆیان تەواو کردووە، لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا چووە ماڵی خاڵی (مامۆستا و رۆژنامەنووس بوو) لە قاھیرە و لەوێ بەردەوامی بە خوێندنەکەی داو دارالعلومی تەواو کرد. ھەر لەتەمەنێکی زوودا دەستیکردن بەنووسین لە گۆڤارەکان.

سەیید نووسینەکانی لە گۆڤاری پەیام (الرسالە) و (اللواء الاشتراکیە) و ھی تریشدا بڵاو دەکردەوە تا دواتر ئیتر خۆی بووە سەرنوسەری گۆڤاری بیری نوێ (الفکر الجدید) وبوو بە یەکێک لە بەھێزترین لایەنگری مەدرەسەی ئەدەبی عەباس مەحموود عەقاد کە دژی مەدرەسەی تەھا حوسێن بوو. سەیید لە ماوەی ژیانیدا ژنی نەھێناوە.

لە ساڵی ١٩٤٨ بۆ ١٩٥٠ بۆ خوێندن دەچێتە ئەمریکا. ساڵی ١٩٥٠بووە بە ئیخوان و لە ١٩٥٢ دا بوو بە ئەندامی شورا (مەکتەبی ئیرشاد) و بەرپرسی بەشی راگەیاندن. ھەر لە ئیخواندا مایەوە تا ساڵانی دوایی تەمەنی کە ئیتر لەگەڵ عبدالفتاح اسماعیل و محمد یوسف ھەواش و عبدالمجید شازلیدا وازیان لە ئیخوان ھێناو خۆیان تەنزیمێکی تری سەربەخۆیانیان دروست کرد.

### لەسێدارەدان
سەیید لە ٢٩ی ئابی ١٩٦٦دا، لە سەردەمی سەرۆکایەتی جەمال عەبدولناسڕ لەدوای دادگایی کردنی لەسێدارە درا.

## کتێبەکان
سەید قوتب لەژیانیدا چەند پەرتووکێکی نووسیوە لەسەر بانگەواز و فیکری ئیسلامی لەوانە:
* ڕاڤەی ئایەتی شورا قورئان.
* چۆنیەتی بانگەوازکردن. 
* چیڕۆکی بانگەوازی. 
* ئیسلام یان نابۆ ئیسلام. 
* مەشخەڵی ڕێ. 
* پەیامی نوێژ. 
* ڕەخنەی ئەدەبی (النقد الادبی). 
* تەفسیری قورئانی پیرۆز "فی ظلال القرأن".
* وەچەندەھا پەرتووکی تری نووسیوە وە خاوەنی چەندین و نامیلکە و پەند و ووتە و چیڕۆکە.

## ئەمانەش ببینە
* حەسەن بەننا 
* محەممەد قوتب 

= سەرچاوەکان =

پۆل:مردووانی ١٩٦٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو
حومس

**حومس** سێیەم شاری گەورەی سووریایە. پێشتر پێیان دەوت ئیمیسا (بەیۆنانی: Ἔμεσα). شاری حومس پایتەختی پارێزگای حومسە. بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٦ تەنیا ٢٠٠ هەزار کەس لەو شارە دەژین ئەمەش ڕێژەیەکی کەمترە بەراود بە  پێش ڕوودانی شەڕی ناوخۆیی سووریا. زۆرینەی دانیشتوانی حومس موسڵمانن و لەپاڵ ئەوان کریستیانەکانیش ڕێژەی ٣٠٪ شارەکە پێکدەهێنن.

## گالەری حومس

File:Al-Dablan Street.jpg|Al-Dablan Street
File:The Old Clock.jpg|The Old Clock
File:Khaled Ebn El-Walid Mosque - Courtyard.jpg|Courtyard of Khalid ibn Al-Walid Mosque
File:Homs roof tops.jpg|General view
File:Al-Zehrawi_Palace_yard.jpg|Al-Zehrawi Palace


پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز
ئەلفوبێی عیبری

**ئەلفوبێی عیبری** ئەلفوبێیەکە کە بۆ نووسینی زمانی عیبری کەڵکی لێ‌وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ٢٢ پیت پێکھاتووە.

## پیتەکان
پیتەکانی ئەلفوبێی عیبری بریتین لە:

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ئەلفوبێی عیبری
پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:زمانی عیبری
ئەلفوبێی گورجی

**ئەلفوبێی گورجی** سیستمێکی نووسینە کە بۆ نووسینی زمانی گورجی کەڵکی لێ‌وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە چەپەوە بۆ ڕاست دەنووسرێ.

## پیتەکان
ئەلفوبێی گورجی لە ٣٣ دانە پیت پێکھاتووە. پیتەکانی ئەلفوبێی گورجی بریتین لە:

پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:سیستەمەکانی نووسین
گورجی
تۆپی سەبەتە

**تۆپی سەبەتە** یان **باسکە** (، *باسکێتبۆڵ*) یارییەکە لەنێوان دوو تیپ بەڕێوە دەچێت. ھەردوو تیپیش بە مەبەستی بردنەوە ھەوڵ دەدەن زۆرترین خاڵ لە سەبەتەی تیپەکەی تر تۆمار بکەن. لەم یارییەدا ھەر تیپێک لە ٥ یاریزان پێک دێت. لە ئەمریکادا ئەم یارییە بە ھۆی خولی ئێن بی ئەیەوە خاوەن گرنگییەکی زۆرە.

[thumb|یاریزانی تۆپی سەبەتە [مایکڵ جۆردن]]

## یاریگای تۆپی سەبەتە
یاریگای نێودەوڵەتی درێژیی 28م و پانییشی 15م، بەڵام دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بۆ 26 م بۆ 14م.

## ژمارەی درێسی یاریزانان
دەبێ ژمارەی درێسی یاریزانان لەنێوان ٣ بۆ ١٥ بێت و دەتوانرێت دوو یاریزان ژمارەی درێسەکانیان ١٦ بۆ ٩٩ بێت؛ دەبێت ژمارەی دواوەی درێسەکە ٢٠ سم بێت و ژمارەی پێشەوە ١٠ سم بێت و ٥ سم دوور بێت لە ڕیکلامی سەر درێسەکە٠

## ناوبژیوانان
سێ نابژیوان لە یاریگادا ھەن جگە لە تۆمارکەر و یاریدەدەری تۆمارکەر و کاتگر و کاتگری ٢٤ چرکە.
thumb|باسکێتباڵ

یاساکانی باسکە
* تیپ دەبێ لەماوەی ٢٤ چرکە ھێرشێ تەواو بکەن و ئەم ٢٤ چرکە تازە دەکرێتەوە بە تۆمارکردنی خاڵ و گەر تۆپەکە بەر ڕینگی سەبەتەکە بکەوێت ئەوا کاتەکە دووبارە دەبێتەوە.
* دەبێ تیپێک لە ماوەی ٨ چرکەدا تۆپەکە لەنیوەی یاریگای خۆیان ببەنە یاریگاکەی وان
یاریزان دەتوانێت بە تۆپەوە بڕوات و تەپ تەپەش بکات بەمەرجێ تەپ تەپە بە یەک دەست بێت.
نابێ تیپ لەھەر چارەگێک ٤ ھەڵە تۆمار بکات گەر تیپێ چوار ھەڵەی کرد لە چارەگێ ئەوا تۆپ دەدرێ بە تیپی بەرامبەر و لەگەڵ لێدانی تیپی سەربەست.
* نابێ یاریزان لە ٥ ھەڵە تۆمار بکا لە ھەر چارەگێ گەر کردیشی ئەوا دەکرێتە دەرەوە و نابێ بەردەوام بێ لەیاریگا لەگەڵ ئەوەشدا ڕاھێنەر دەتوانێت یاریزانێک بخاتە شوێنی ئەو.
* نابێ یاریزان شتێک بەکاربھێنێت ببێتە ھۆی ئەزیەت بۆ یاریزانی بەرامبەر.

## جلوبەرگی ناوبژیوان
* پانتۆڵی ڕەش
* تیشێرتی سپی و ڕەش
* کالەی ڕەش
* قایشی ڕەشی سادە

پۆل:تۆپی سەبەتە
پۆل:داھێنانە کەنەدییەکان
پۆل:ناساندنەکانی ١٨٩١
پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوین
پۆل:وەرزشەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوین
پاوانی ویندۆز

**پاوانی ویندۆز** (بە ئینگلیزی: Windows domain) بەرھەڤۆکێکە لە ڕاسپاردەگەلی ئەولەھی کە یەک بنکەدراوەی ناوەندییان داناوە بۆ ھاوبەشی. ئەم بنکەدراوەیە داگری ھەژمارەکانی بەکارھێنەران و زانیارییەکانی ئەولەھییە بۆ کەرەستەکانی ناو ئەو پاوانە. ھەر کەسێک کۆمپیوتەرەکانی ناو پاوان بەکار ئەھێنێ ھەژماری تایبەتی خۆی پێ ئەدرێ. دوایی ئەکرێ مافەکانی دەستگەیشتوویی بە کەرەستەکان بدرێتە پاڵ ئەم ھەژمارەوە.

لە پاواندا پێڕستەکە نیشتەجێیە لەسەر ئەو کۆمپیوتەرانەی کە وەکوو دۆمەین کۆنترۆڵەر شێوەداڕێژی کراون. دۆمەین کۆنترۆڵەر ڕاژەکارێکە کە ھەموو لایەنەکانی پێوەندیدار بە ئەولەھی بەڕیوەبەرایەتی ئەکا.

## ئەمانەش ببینە
*ئەکتیڤ دایرەکتۆری
پۆل:مایکرۆسۆفت ویندۆز
پۆل:تەکنۆلۆژیای سێرڤەری مایکرۆسۆفت
فلۆر

**فلۆر** (بە ئینگلیزی: *Fluorine*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان ھێمای کیمیایی (F) و گەردیلە ژمارەی (٩)یە.
لە دۆخی گازیدایە لە پلەی گەرمی ئاسایدا، کاریگەری ژەھراوی ھەیە لەسەر زیندەوەراندا. ڕەنگی زەردی کاڵی ھەیە. گازێکە ژمارەی ھاوھێزی یەکی ھەیە وە چالاکترین ھالۆجینە، فلۆری پاک زۆر ترسناکە دەبێتە ھۆی سوتانی کیمیایی کاتێک بەر پێست دەکەوێت.

## تایبەتمەندییەکانی
فلۆری خاوێن گازێکی رەنگ زەردی کاڵە ئۆکسێنەرێکی بەھێزە، وە چاڵاک ترین توخمە لەگەڵ ئەوش زۆرترین کارۆسالبی ھەیە، ئاوێتە بەخێرایی پێک دەھێنت لەگەڵ توخمەکانی تر. فلۆر لەگەڵ گازە خانەدانەکانی وەک کریپتۆن، زینون، رادون یەکدەگرێت لە تاریکی و پلەی گەرمی نزم، بە خێرایی کارلێک دەکات لەگەڵ ھایدرۆجین، وە مەیلی بۆ زۆربەی کانزاکان ھەیە، ھەتاکو سلیکۆنیش لەبەر ئەوەش ناتوانرێ لە ناو شووشە ئامادە بکرێ یان کۆبکرێتەوە. لە ھەوای کە ھەڵمی ئاوی تێدایە بە خێرایی کارلێک دەکات بۆ پێک ھێنانی ترشی ھایدرۆفلۆریکی ترسناک.

## بەکارھێنانەکانی

* ترشی ھایدرۆفلۆریک (HF) بەکاردێت لە ھەڵکۆڵین لەسەر شوشە.
* فلۆری تاک گەردیلە بەکاردێت لە خۆڵی پلازما بۆ دروست کردنی نیمچە گەیەنەرەکان.
* لەگەڵ ئاوێتەکانی فلۆر بەکار دێت بۆ فەرھەم ھێنانی یۆرانیوم  لە (ھیکسافلوراید).
* کلۆرۆ فلۆرۆ کاربۆن بەزۆری بەکاردەھات لە سەلاجەو ئامێری فێنک کەرەوەکان. وە لە ئێستادا کلۆرۆ فلۆرۆ کاربۆن بەکار ھێنانی قەدەغەکراوە چونکە دەبێتە ھۆی کون بوونی چینی ئۆزۆن.
* شەشە فلۆریدی گۆگرد خاملە زۆر ژەھراوی نیە. ئەو کۆمەڵە ئاوێتانە چالاکن وە گرینگن بۆ لێکدانی شووشە .
* بوتاسیوم شەشە فلورو ئەلۆمینات، کە پێی دەگوترێ کرایولایت بەکاردێت بۆ شیبوونەوەی کارەبایی ئەلومنیوم.
* فلۆریدی سۆدیوم بەکاردێت وەک قرکەریک بۆ حشرات، بەتایبەتی سیسرکە .
* ھەندێ لە فلۆریدات زیاددەکرێ بۆ پاک کەرەوەی ددان، وە زیادی دەکەن بۆ ئاوی گشتی بۆ رێگرتن کلۆر بونی ددان .

## سەرچاوە
ماڵپەڕی زانستی کیمیا
## پەراوێزەکان

پۆل:فلۆر
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
سۆدیۆم

[چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی [کانزای سۆدیومی سپی]]
**سۆدیۆم** (، ھێمای کیمیایی: *Na*) کانزایەکی نەرمە و ڕەنگەکەی زیوییە. سۆدیوم بە ئاسانی لەگەڵ توخمە ناکانزاکانی یەکدەگرێت بۆ پێکھێنانی خوێ بۆ کلۆریدی سۆدیوم (خوێی چێشت). گەردیلە ژمارەی سۆدیۆم (١١)یە. کانزایەکی زۆر چالاکە و یەکێکە لە کانزا قڵیەکان؛ تەنھا یەک زڕتوخمی جێگیرە ئەویش ²³Na. لە سروشت دا بەشێوەی کانزای سەربەست نییە، بەڵام لە جێگەی ئەوە پێوستە لە ئاوێتەکانی ئاماددەبگرێت؛ بۆ یەکەمجار دەرھێنراوە لەلایەن Humphry Davy لە ساڵی ١٨٧٠ بە ڕێگەی کارەبا شیبونەوی ھایدرۆکسیدی سۆدیۆم. سۆدیۆم شەشەم توخمە بۆ زۆری بوونی توخمەکان لەتوێکڵی زەویدا.

خاڵەکانی توانەوەی (٩٨ پلەی سەدی) و کوڵانی (٨٨٣ پلەی سەدی)ی سۆدیۆم کەمترە لە خاڵەکانی لیتیۆم بەڵام بەرزترە لە خاڵەکانی کانزا ئەلکالییە قورسەکانی پۆتاسیۆم، روبیدیۆم و سیزیۆم، بەپێی ڕەوتی خولیی لە خوارەوەی گروپەکە. ئەم تایبەتمەندیانە لە پەستانی بەرزدا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش دەگۆڕدرێن: لە 1.5 Mbar، ڕەنگەکە لە کانزایی زیوینییەوە دەگۆڕێت بۆ ڕەش؛ لە 1.9 Mbar مادەکە شەفاف دەبێت بە ڕەنگێکی سوور؛ و لە ٣ Mbar، سۆدیۆم ڕەقێکی ڕوون و شەفافە. هەموو ئەم ئالۆتڕۆپە پەستانی بەرزانە عەزلی و کارەباین.

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆدیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
نیۆن

**نیۆن** (بە ئینگلیزی: *Neon*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان ھێمای کیمیایی (Ne) و گەردیلە ژمارەی (١٠)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیۆن
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
گەردیلە ژمارە

[چەپ|260px|وێنۆک|وێنەی گەردیلە ژمارەیی [توخمی کیمیایی]]
**گەردیلە ژمارە** () لە زانستەکانی کیمیا و فیزیا بە واتای ژمارەی پرۆتۆن دێت، لە ناوکی گەردیلەیەکدا، و بەھۆی گەردیلە ژمارەوە خشتەی خولی ڕیزکراوە بەشێوەی ئاسۆیی، ژمارەی ئەتۆمی لە بنەڕەتدا ژمارەی ھەر توخمێکە لە خشتەی خولیدا، ھەر کاتێک مەندەلیف توخمە کیمیایییە ناسراوەکانی پۆلێن کرد لەسسەر بنەمای لێکچوونەکانیان لە کیمیادا، بۆی دەرکەوت کە دانانی ورد لەسەر بنەمای بارستەی ئەتۆمی دەبێتە ھۆی دوودەنگ.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەتۆمەکان
پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:ژمارەکان
پۆل:گەردیلەکان
پەیکەری بلووری

چەپ|250px|وێنۆک|کریستاڵەکانی ئینسۆلین
**پەیکەری بلووری** (بە ئینگلیزی: *Crystal Structure*) بریتییە لە ڕیزبەندێکی ڕێکی گەرد، گەردیلە یا ئایۆن. پێکدێت لە پۆلێنکردنی گەردیلە و توخمە کیمیاییەکان بە شێوەی کریستاڵی شل و ڕەق.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:سیستەمە چەمکییەکان
پۆل:پێکھاتە
پۆل:بلوورەکان
ڕاسپاردە (ئەولەھیی کۆمپیوتەر)

**ڕاسپاردە** (بە ئینگلیزی: principal) لە کۆمپیوتەرزانیدا بە یەکەیەک ئەوترێ کە ڕەسەنایەتییەکەی لە لایەن سیستەمێکی کۆمپیوتەرییەوە شیاوی ھەڵسەنگاندن بێ. سەنگاندنی ڕەسەنایەتی بریتییە لە پرۆسەی ئەرێدان لە پێناسەی وەھا یەکەیەک.

ڕاسپادەکان، جگە لەوەی کە ڕەسەناتییان شیاوی سەنگاندنە، بۆشیان ھەیە کە سەرپشکایەتی و مافیان بەسەر کەرەستەکانی ناو تۆڕەکەدا بۆ دیاری بکرێ. ئەمە پێ ئەوترێ دەسەڵاتپێدان.

دوو جۆری ڕاسپاردە کە لەچاو جۆرەکانی تر بڵاوەیان زۆرترە بریتین لە *بەکارھێنەران* و *کۆمپیوتەرەکان*.

## سەرچاوە
[What Are Security Principals?](https://web.archive.org/web/20170826183217/https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc780957(WS.10).aspx)، *technet.microsoft.com*
پۆل:ئاسایشی کۆمپیوتەر
شەڕی ئوحود

**شەڕy ئوحود** (بە عەرەبی: غزوة أحد) جەنگێکبوو لە نێوان بێباوەڕەکان مەککەدا و موسڵمانەکانی مەدینەدا. شەڕی ئوحود لە ڕێکەوتی ١٩ ئازاری ٦٢٤ی. ز ڕوویدا. بێباوەڕەکان مەککە دەیانویست تۆڵەی شەڕی بەدر بکەنەوە کە تێیدا شکابوون ھەروەھا چەند پیاوێکی گەورەیان لە دەستدابوو.
ھێزی موسڵمانان لەم جەنگەدا ٧٠٠ کەس بوو بە سەرکردایەتی پێغەمبەری خوداو حەمزە کوڕی عەبدولموتەلیبی مامی. ھێزی بێباوەڕەکان مەککە ٣٠٠٠ کەس بوو بە سەرکردایەتی ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب و خالید کوڕی وەلید.

موسڵمانان نزیکبوون لە سەرکەوتنەوە بەڵام دوای شەھید بوونی حەمزە کوڕی عەبدولموتەلیب بە دەستی وەحشی و دابەزینی ئەو ٥٠ تیرھاوێژەی کە پێغەمبەر دای نابوون لەسەر چیای ئوحود بۆ ئەوەی پارێزگاریان لێبکەن لە دواوە خالید کوڕی وەلید ھێرشێکی کردە سەریان لە دواوەو توانی سەرکەوتن بۆ بێباوەڕەکان بە دەسیبھێنێت. پێغەمبەر محەممەد لەم جەنگەدا برینداربوو و بڕیاری پاشەکشیدا.
دوای کشانەوەی موسڵمانان لە جەنگەکە بۆ سەر چیای ئوحود ھیند کچی عوتبە فەرمانی بە وەحشی کرد کە زکی حەمزە ھەڵبدڕێت لە تۆڵەی کوژرانی باوکی و براکەی و مامی لە شەڕی بەدردا. پێغەمبەری خودا کە ئەم دیمەنەی بینی دەستی کرد بە گریان.

## سەرچاوەکان

*فیلمی ڕیسالە (ڤیدیۆ)، سایتی یوتیوب باوەڕپێکراو نییە
*فیلمی ڕیسالە (ڤیدیۆ)، سایتی یوتیوب باوەڕپێکراو نییە
* (englizi) witness-pioneer.org
*(Wikipediai Englizi)
*گۆڕستانی بەقیع و شەھیدانی ئوحود  (ڤیدیۆ)، سایتی یوتیوب

پۆل:٦٢٥
پۆل:جەنگ
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:محەممەد لە مەدینە
پۆل:غەزاکانی محەممەد
ناوی کات و شوێن

**ناوی کات:** ناوێکە ئاماژە بەکاتی ڕوودانی کردارەکە دەکات لە زمانی عەرەبیدا.
**ناوی شوێن:** ناوێکە ئاماژە بەشوێنی ڕوودانی کردارەکە دەکات لەزمانی عەرەبیدا.
## شێوەی دروستکردن
### لە کرداری سیانی
* ئەگەر کردارەکە کۆتاییەکەی یەک لەپیتەکانی علە (ی ، ی ، و ) بوو، یان کۆتاییەکەی دروست بوو (الwحیح اBخر) بوو ئەوا لەسەر کێشی **(مَفعَل)** واتە *میم و عین بە فەتح* دروست دەکرێت:
وەکو:
سعی > مسعی 
، رمی > مرمی
قرأ > مقرأ
بدأ > مبدأ

* ئەگەر کردارەکە لەڕابردوودا ئاسایی بوو و لەداھاتووشدا عەینەکەی کەسرە بوو یان کردارەکە ئاسایی بوو بەڵام بە پیتی واو دەستی پێکرد یان ناوەڕاستەکەی موعتەل بوو، ئەوا لەسەر کێشی **(مَفعِل)** واتە میم بە فەتح و عەین بە کەسرە دروست دەکرێت.
وەکو:
نزل > منزل
صار > مصیر
جلس > مجلس
وعد > موعد
وقع > موقع
### کردارەی جگە لەسیانی
لەسەر کێشی کرداری داھاتوو (الفعل المضارع) بوو، پیتەکەی کرداری داھاتوو (أنیت) دەگۆڕین بۆ میمێکی ضەمەدار (میم المضمومة) و پیتی پێش کۆتایش فەتحە دەبێت.
وەکو:
اجتمع = یجتمع > مُجتَمٍع
أخرج = یخرج > مخرج
استقر = یستقر > مستقر

پۆل:زمانی عەرەبی
پۆل:مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)
خودای باوک

وێنۆک|چەپ|خودای باوک
**خودای باوک** (بەئینگلیزی: God the Father، بەعەرەبی: اللە الآب)، ناوێکی ڕەگەزێنراوە و دراوەتە پاڵ خودا لە ھەندێک لە ئایینە یەکتاپەرستییەکاندا، بەتایبەتی لە باوکایەتییە ئیبراھیمییەکاندا. لەیەھوودییەتدا، خودا ناو دەبرێت بە باوک چونکە ئەو دروستکەرە، ژیانپێدەرە، یاسادەرە و پارێزەرە. لە تەقلیدی مەسیحییەتدا، خودا پێی دەوترێت باوک بەھۆی پەیوەندی نێوان باوک-کور کە لەلایەن یەسووعی مەسیحەوە دیارخرا بەھەمان ئەو ھۆکارانەی سەرووتر.

بەگشتی، ناوی *باوک* ڕۆڵی خودا دەردەخات وەکوو ژیانپێدەر، دەسەڵاتدار و پارێزەرێکی بەھێز، زۆرجاریش وەک بێ وێنە، ئۆمنیپۆتێنت، ئۆمنیسایەنت، ئۆمنیپرێزنت لەگەڵ دەسەڵاتی ناکۆتا و خێرومەندی ناکۆتا کە دەچێتە ئەودیو تێگەیشتنی مرۆڤەوە. بۆ نموونە، پاش ئەوەی تۆماس ئەکویناس یەکێک لە شاکارەکانی خۆی بەناوی سووما تیۆلۆجیکا تەواو کرد، دەگاتە ئەو باوەڕەی کە ھێشتا تێگەیشتنی ئەو بۆ خودای باوک دەستی پێ نەکردووە و ئەمە سەرەتاش نییە

## ڕەگەزی خودا
زۆرینەی جار سیفەتە نێرینەکان دەدرێنە پاڵ خودا، لە کتێبە پیرۆزەکان و گەلێک لە تەقلیدە یەکتاپەرستییەکاندا. لەکتێبی پیرۆزدا، خودا ڕاستەوخۆ ناونیشانێکی نێرینەی پێدەدرێت کە «باوک» ـە، لەھەردوو لە پەیمانی کۆن و پەیمانی نوێدا.

بەزۆریی، خودا وەکوو ڕۆحێک پێناسە دەکرێت، بەو شێوەیە ڕەگەزێکی مرۆڤانەی بایەلۆجی نییە. بۆ نموونە لە فێرکردنەکانی کڵێسای کاسۆلیکدا، لەژمارە ٢٣٩ دا، زۆر بەتایبەتی ئەم ڕوونکردنەوەیە ھاتووە: "*خودا نە پیاوە و نە ژنە، ئەو خودایە*".

## لە مەسیحییەتدا

## سەرچاوەکان
پیتەکانی مەد

**مەد**: واتە زیادە.
دەستەواژە لە زماندا: دەرخستنی دەنگی پیتێکی سڕاو بەھۆی ھۆکارێکەوە.
## پیتەکانی
* (ا ، ى) ئەلیف: دەبێت پیتەکەی پێشی مفتوح بیت واتە فەتحەی لەسەر بێت.
* (ي) یاء: دەبێت پیتەکەی پێشی مکسور بێت واتە کەسرەی لەژێر بێت.
* (و) واو: دەبێت پیتەکەی پێشی مضموم بچت واتە ضەمەی لەسەر بێت.
ھاوار مەلا محەممەد

**ھاوار مەلا محەممەد**  ( لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٨١) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێ پێشووی عێراقە.لە هێڵی ناوەڕاست و بەریگریکار یاریی کردووە.بە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی هەڵبژاردەی عێراق ناسرابوو, و ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە بردنەوەی جامی ئاسیا لە ساڵی ٢٠٠٧ .برا گەورەی  هەڵگورد مەلا محەمەدە ،کە بەهەمان شێوە یاریی بۆ هەڵبژاردەی عێراق ئەنجامداوە. یەکەم یاریزانی عێراق و کوردە کە لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بەشداری کردووە.ساڵی ٢٠١٥ بەفەرمی وازی لە یاریی کردن هێنا.

## دەسپێکی وەرزشی
لە ساڵی ١٩٩٨ز پەیوەندی کرد بەیانەی مووسڵەوە دواتر لەتەمەنی ١٧ ساڵیدا بوو چووە شاری بەغدابۆیاریکردن لەیانەی قوەی جەویەکە لەم یانەیە ماوەی پێنج وەرز ماوە لەساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٢٠٠٥

## یاریی نێودەوڵەتی
بەھۆی ئاست بەرزییەوە بانگێشت کرا بۆ ھەڵبژاردەی عێراق لەلایەن بەڕێوبەری ھوونەری ھەڵبژاردەی عێراق عەدنان حەمەدەوە کە یەکەم یاریشی بۆ ھەڵبژاردەی عێراق بەرامبەر ھەڵبژاردەی سعوودیە بوو لەمیانەی یارییەکانی پاڵاوتن بۆ جامی جیھانی ساڵی ٢٠٠٢ . هەروەها لە پێکهاتەی هەڵبژاردەی عێراق بوو بۆ یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠٠٤ کە پلەی چوارەمیان بەدەستهێنا .١١٣ یاریی بۆ هەڵبژاردەی عێراق ئەنجامداوە و خاوەنی ٢٠ گۆڵە.

## لەگەڵ یانەکان
* یانەی مووسڵ ١٩٩٨–٢٠٠٠
* یانەی قوەی جەویە ٢٠٠٠–٢٠٠٥
* نەسڕ ٢٠٠٥–٢٠٠٦
* ئەڵۆپۆن٢٠٠٦–٢٠٠٧
* الخوڕ٢٠٠٧
* عەین٢٠٠٨–٢٠٠٩
* پێرسپۆلیس٢٠٠٩–٢٠١٠
* ھەولێر٢٠١٠
* ئیستقلال٢٠١١
* زەوب ئاھەن٢٠١١ 
* زاخۆ ٢٠١٢–٢٠١٣ 
* هەولێر ٢٠١٣–٢٠١٤ 
* قوەی جەویە ٢٠١٤–٢٠١٥ 

## جامی ئاسیای ٢٠٠٧
لەگەڵ ھەڵبژاردەی عێراقدا توانیان ببن بەپاڵەوانی جامەکە ھاواریش لەم پاڵەوانییەتییە ئاستێکی بێ وێنەی نیشان دا

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئێران
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە قەتەر
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٧
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠١١
پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:یاریزانانی یانەی ھەولێر
ھاوجەوھەربوون (مەسیحییەت)

**هاوجەوهەربوون** (بەلاتینی: consubstantialis، بەئینگلیزی: Consubstantiality)، زاراوەیەکە لە کراسیتۆلۆجی مەسیحی لاتینی دا بەکارهاتووە و داتاشراوە لەلایەن تێرتولیانۆسەوە، لەو کاتەدا بەکارهاتووە وەک وەرگێرانێک بۆ زاراوەی "Homoousian" ی گریکی.  "هاوجەوهەربوون" پێناسەی پەیوەندی نێوان ئەندامەکانی سیانەیی پیرۆز دەکات و ئاماژە دەدات بەوەی کە خودای باوک، خودای کوڕ و ڕۆحی پیرۆز "یەکن" لەوەدا کە کوڕ "لەدایکبووە" ("خراوەتەوە") "لەپێش هەموو سەردەمەکانەوە" یان "بەهەمیشەیی" لە خودی جەوهەری باوکەوە، لەوەوە کە ڕۆحەکەش هەمیشە لە "جووڵە" دا بووە. 

## ئەمانەش ببینە
*سیانەیی پیرۆز
*خودای باوک
*خودای کوڕ
*ڕۆحی پیرۆز

## سەرچاوەکان


پۆل:زاراوە مەسیحییەکان
پۆل:زاراوە فەلسەفییەکان

پۆل:زاراوە لاتینییە مەسیحییەکان
پۆل:زاراوە لاتینییە بەبنەڕەت گریکییەکان
پۆل:زاراوە مەسیحییە فەلسەفییەکان