open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بۆینگ ئەی ئێچ-٦٤ ئاپاچی

270px|چەپ

**ئەپاچی** (AH-64 Apache) جۆرە کۆپتەرێکی جەنگییە، شارەزایانی بواری سەربازی بەپتەوترین کۆپتەری دونیا ناوی دەبەن، بەھۆی ئەو توانا و شێوازە تەکنیکی وئەندازیاریانەی کە تێیدا بەکارھێنراوە.
کۆمپانیای بۆینگی ئەمریکی دروستیان دەکات، دوو فرۆکەوان لەخۆی دەگرێ کە ھەموو کەرەستەیەکی ژیان پارێزی تیا دابین کراوە بۆیان لەتەقەی دوژمن.
کۆپتەری ئەپاچی سیستەمی ڕێ دۆزینەوھNaviagate system بەکار دەبات کە ھەمیشە زانیاریی تەواو و ورد دەخاتە بەردەم فرۆکەوان سەبارەت بە بەرزی و نزمی و دووری لە شوێنی مەبەست بگرە ھەموو پۆ و تانەکانی ئاستی فڕین بەشەو و بەڕۆژ دیارە دەکات و جێگە و ڕێگاکانی دوژمن بە پێوانی ورد دەدات بەدەستەوە.
ئەم فرۆکانە کاری پشتگیریی لە ھێزە زەمینییەکانی ڕیزی پێشەوەی جەنگ دەکەن و بۆ تێکشکاندنی زریپۆش و دەبابە و ئامێرە سەربازییەکانی تر زۆر بەکار و گونجاوە، ھەڵگری موشەکی تێکشکێنەریی ستینگەرە Stinger کە تایبەتە بە وێرانکردنی زریپۆش.
وەک باس دەکری لە جەنگی دووەمی کەنداو دا ساڵی ١٩٩١ دژی سوپای ڕژێمی عێراقی لەناوبراو بەکاربراوە و نزیکەی ٥٠٠ دەبابەی عێراقی تێکشکاندووە.

## ناونان
ھۆکاری ناونانی ئەم فڕۆکەیە بە (ئەپاچی)، ئاپاچی ئامرازێکی ھیندیە سوورەکان بووە کەوەک ئامرێزێکی جەنگ بەکاریان ھێناوەو، ئامرازێکی بەھێز بووە کە بەکاریان ھێناوە؛ و ناونانی ویستی دروستکەرانی بووە کەوەکو ئەم ئامرازە بەھێز بێت.

## مێژووی دروستکردنی
لە سەرەتاکانی ١٩٧٠ کاندا، ماکدۆنێل دۆگڵاس بیری لەم جۆرە کۆپتەرە جەنگیانە کردووە، نموونەیەکی لی دروست کرد لەسەر داوای سوپای ئەمریکی.. دەبوو ھەر خۆشیان بوونە خاوەنی یەکەم بەرھەمی، ٦٧٥ کۆپتەری تاکو ساڵی ١٩٨٤ لێ دروست کرا.
ئەمڕۆ تەنھا ئەمریکییەکان ئەم جۆرە بەکارنابەن، بەڵکوو بەریتانیا، ھۆڵەندا، ئیسرائیلییەکانیش پشتیان پێبەستووە، ڕژێمی لەناوچووی بەعسیش چەندین جار دژی ھێزی لەبن نەھاتووی گەل و ھێزی پێشمەرگە بەکاری بردووە.
شایانی باسە کە پەرەپێدانی توانا و کاری تەکنیکی ئەم جۆرە کۆپتەرە بەردەوامە و ھەمەچەشن ڕادار و ئەندازەی سەربازی تیا بەکاردەبرێت. بێگومان ئەم کۆپتەرەش خاڵی لاوازی و کێشەی خۆی ھەیە، بەتایبەت لە ئاو و ھەوای نالەباردا، ھەربۆیە زۆرکات بە کۆپتەری کەش و ھەوا خۆش ناودەبرێت.

یەکێک لە جۆرەنوێیەکانی ئەم کۆپتەرە «لۆنگ بۆو» Apache Longbow AH-64D جۆرە ڕادارێکی تایبەتی پەرەپێدراوی لەسەر دامەزراوە کە تا ٦٠ خاڵی جێ مەبەست دەپشکنێ و بەئەڵقاوئەڵقی ٣٦٠ پلە، بەھۆی ئەم سیستەمە نوێیەشەوە دەتوانێت کارەکانی بەھەموو ھەلومەرجێکی تەمومژ، دووکەڵ، کەشی نالەبار بەئەنجام بگەیەنێت.

کۆپتەری ئەپاچی ئامادەباش کراوە بە ھەموو کەرەسەیەکی لەناوبردن و وێرانکردن، موشەک و تەقەمەنییەکی زۆر ھەڵدەگریت، بەرامبەر ئەمەش ھەر کۆپتەرێک ٣٥ ملیۆن دۆلاری تێدەچێت.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* AH-٦٤ ئەپاچی / ھێزە سەربازی ئەمریکا
* AH-٦٤ ئەپاچی لەسەر وێبگەی Boeing.com
* AH-64 Peten (ماڵپەڕی ھێزی فڕۆکەوانی ئیسرائیل)
* AH-٦٤ لەسەر وێبگەی GlobalSecurity.com
* AH-64A/D page on Army-technology.com
* AH-64D Apache Longbow لە پەڕەی AusAirPower.net
* ئەپاچی لەسەر لاپەرەکانی AviationExplorer.com

## سەرچاوەکان
زانستپەروەرانی کورد / ئەپاچی وەک کۆپتەری سەربازی

پۆل:سەربازی
ژێدەرکراوە

(ژێدەرکراوە Open source)

## پێناسە

مەبەست لە ژێدەرکراوە open source (یاخود سەرچاوەی کراوە) ئەو نەرمەکاڵایانەیە کە سەرچاوەکانی سەربەستن و لەژێر مۆڵەتێکی پێناسکراودا دەتوانرێت پەرەیان پێبدرێت.

## مێژوو
دۆزی ژێدەرکراوە و سەربەست کردنی سەرچاوەکان لە پێش دروستبوونی کۆمپیوتەرەوە بوونی ھەبووە. ھاوبەشی کردنی سەرچاوەکان و تێکەڵ کردنیان کردەیەک بووە لە بواری زانستیدا لە مێژەوە بوونی ھەیە.

## دەستپێشخەری ژێدەرکراوە Open Source Initiative

ڕێکخراوێکی خۆبەخشانەیە، ساڵی ١٩٩٨ دامەزراوە، کاری فێرکردن، ناساندن و بانگھێشتکردنی بۆ ژێدەرکراوە و ڕێکخستنی کۆمەڵە دروستکراوەکانی تایبەت بەژێدەرکراوە لە ئەستۆ گرتووە. یەکێک لە کارەگرنگەکانی ئەم ڕێکخراوە پێناسکردن و دانانی ڕێگەچارەی باشە بۆ برەودانی ژێدەرکراوە، ھەروەھا ڕێپێدانی کاری بازرگانی و دروستکردنی پردی دڵنیایی نێوان بەکارھێنەران و پەرەپێدەران و حکومەتەکان.

## بەستەری دەرەکی
* ڕێکخراوی ژێدەرکراوە
* کۆمەڵەی ژێدەرکراوەی کورد
* چاوگ / زانستێکی درشت و کراوە

## سەرچاوە
کۆمەڵەی ژێدەرکراوەی کورد / ژێدەرکراوە
سەرچاوە کراوە

پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان
پۆل:ستانداردەکان
پۆل:یاسای خاوەندارێتی فکری
بەھجەت یەحیا

**بەھجەت یەحیا** یەکێکە لە ھونەرمەندە بەھرەمەندەکانی کوردستان کە بەناوبانگە بە دەنگە عیرفانییەکەی و ھونەرەکەی پەیامی عەشقێکی ھەمیشەیییە. خاوەنی دەنگ و سەدایەکە کە تایبەتمەندێتی خۆی ھەیە.

## بەرھەمەکانی
وێنۆک|کۆنسێرتی بەھجەت یەحیا و کامکاران لە ھەولێر ٣ی ئایاری ٢٠١٤.
* ھاواری ویژدان ١٩٩٨
* نەی لەگەڵ دڵم ئەدوێ ٢٠٠٢
* فەنابوون ٢٠٠٤
* (سپێدەی سۆزێکی مەستانە) ساڵی ٢٠٠٧ بڵاوی کردووەتەوە لە ھەندەران.
* من کوڕی ڕۆژھەڵاتم ٢٠١١
* ئەوینستان ٢٠١٣
* گەڵایەکم با ھێناومی ٢٠١٥

### نووسینی بەرھەمەکان
* گوێم بۆ ڕادێرە.
* چەنێ دووربم.
* لای لایە.
* بوومە سۆفیی خەڵوەتی.
* کوردستان گەر تو نەبی.
* کۆڕی ئەمشەو.
* بەدوای عەشقا.
* ھاواری ویژدان.
* تۆڵە.
* ساقیا ڕووم کردە لای تۆ.
* ئەوین سنووری نییە.
* بە تەنھا لەگەڵ دڵم.
* ئەوینستان.
گەلێک بەرھەمی تریشی ھەیە، لەگەڵ ئەوەشدا لە ئاوازدانان دەستێکی ڕەنگینی ھەیە و خۆی ئاوازی گۆرانییەکانی خۆی داناوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  ماڵپەڕی بەھجەت یەحیا
* پەیجی فەرمی بەھجەت یەحیا لەفەیسبووک

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
بێخوایی

**بێخوایی** یان **خوانەناسی** () بە واتا بڵاوەکەی بریتییە لە ھەست نەکردن یان باوەڕ نەکردن بە بوونی خوا. بریتیییە لە پێناسەیەک بۆ ھەر گرتەیەکی بیرمەندییانەی ڕەتکەرەوەی باوەڕبوون بەخودا یان خواوەند، بێ باوەڕییش بە واتەیەکی بەرینتر و فراوانتر بریتییە لە نەبوونی بڕوا بە بوونی خودا. گرتەیەکی زانراوی ئیپستۆمۆلۆجییە کە بانگھێشتە بۆ نەبوونی خودا یان خواوەند، لەبەرئەوەی مەرجی زانست (بەپێی بڕوای ئەفڵاتوون) ئەوەیە کە زانراو پێویستە دۆسییەیەکی لۆژیکیی درووست، سەلمێنراو و بڕوا پێکراو بێت.

[ڕاست|وێنۆک|214x214پیکسڵ|[ڕیچارد دۆکینز لایەنگری بێخواییە و ھەروەھا نووسەری پەرتووکی ناسراوی خەیاڵی خودایە]]

کاتێک بانگھێشتکردن بۆ بوونی خودا، لەلای بێ باوەڕ، شتێکی ناسەلمێنراو بێت، کەوا بێ بڕوا بوون بە بوونی خودا زانستیی نییە و بەڵکو شێوازێکە لە باوەڕی تاکەکەس کە پشتبەستوو نییە بە بەڵگە، و ئەوەش کە بەبێ بەڵگە دەخرێتە ڕوو، بەبێ بەڵگە ڕەت دەکرێتەوە. دیارترین کەس لەمرۆدا کە زۆرترین لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ لەسەر بابەتی بێ باوەڕی ھەیە ڕیچارد دۆکینزە کە بە بنەچە بەریتانیە، داوکینس پەرەسەندناس و نوسەریشە لە ھەمان کاتدا.

## جۆرەکانی بێباوەڕی
* ئایینداری بێباوەڕ: ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە خۆیان بە شوێنکەوتووی ئاینێکی دیاریکراو دەزانن و باوەڕیشیان بەخودا نیە، بۆ نموونە ڕیچارد دۆکینز باوەڕی بەخودا نیە بەڵام لەساڵی ۲۰۱٤ گووتی من کریستیانێکی سێکۆلارم.
* باوەڕداری بێ ئایین: ئەو کەسانەن کە باوەڕیان بەوە هەیە خودا بوونی هەیە بەڵام لەسەر هیچ ئایینێک نین. نموونەی ئەوانە ئەنتۆنی فلۆە کە دوای تەمەنێکی زۆری بێباوەڕی گەیشتە ئەو بڕوایەی خودایەک هەیە.
* بێباوەڕی بێ ئایین: ئەو کەسانەن کە نە باوەڕیان بەخودا هەیە نە باوەڕیان بە ئایین هەیە، نموونەی ئەوانە بێرتراند ڕەسلە  کە نەباوەڕی بەخوا هەبوو نە باوەڕی بە ئایین هەبووە.

## زاراوەکانی پەیوەست بەبێباوەڕی
* نازانمییەکان (Agnosticism): ئەو کەسانەن کە هەڵوێستێکی دیاریکراویان بەرامبەر هەبوون یان نەبوونی خوا نیە
* پەروەرێنییەکان(Deismus): ئەو کەسانەن کە باوەڕیان بەخودا هەیە بەڵام دەڵێن خوا گەردوون و مرۆڤی درووستکردووە و وازیلێهێناون و دەست لەکاریان وەرنادات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

* Baggini, Julian (٢٠٠٣)، Atheism: A Very Short Introduction, Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-280424-3
* Martin, Michael, ed. (٢٠٠٧)، The Cambridge Companion to Atheism, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-60367-6
* Smith, George H. (١٩٧٩)، Atheism: The Case Against God, Buffalo, New York: Prometheus, ISBN 0-87975-124-X
* Zdybicka, Zofia J. (٢٠٠٥)، "Atheism", in Maryniarczyk, Andrzej, Universal Encyclopedia of Philosophy, 1, Polish Thomas Aquinas Association, archived from the original on 7 March 2008, retrieved ٢٠٠٧-٠٨-٢٥
* داوکینز؛ ویکیی ئینگلیزی؛ ئازاری ٢٠١٥
* کتێبی (وڕێنەی ئیلحاد) نووسینی دکتۆ عوسمان هەڵەبجەیی، ساڵی چاپ (۲۰۲۰)

پۆل:بێخوایی
پۆل:زاراوە فەلسەفییەکان
پۆل:بێدینی
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:ڕەخنە لە ئایین
ماتریاڵیزم

**ماتریاڵیزم** یا **ماددەباوەڕی** شێوەیەک مۆنیزمی فەلسەفییە کە ماددە بە جەوھەری بنەڕەتیی سروشت دەزانێ و، دەڵێ ھەموو شتەکان، تەنانەت زەین و ھۆش، بەرھەمی کاردانەوە ماددییەکان و شتە ماددییەکانن. ماتریاڵیزم زەین و ھۆش دەکشێنێتەوە بۆ سەر پرۆسەگەلی فیزیکی، وەکوو کاردانەوە کیمیایییەکانی مێشک و کۆئەندامی دەماری و، لەو باوەڕەدایە کە ئەگەر ماددە نەبێ، «وشیاری»ش نابێ.

ماتریاڵیزم ڕێک دژی ئیدیالیزمە، کە بە گوێرەی، ھۆش جەوھەرە بنەڕەتییەکەیە، نەک ماددە.

ماتریاڵیزم و فیزیکاڵیزم پەیوەندییەکی نزیکیان ھەیە. فیزیکاڵیزم لە زگی ماتریاڵیزمەوە دەرھاتووە و دەڵێ ھەرچی ھەیە لە کۆتاییدا فیزیکییە. «فیزیکی» یانی بابەتی سەر بە زانستە فیزیکییەکان؛ «فیزیکی» بەربڵاوترە لە «ماددی»، ماددەی ڕووت دەگرێتەوە و شتگەلی تریش، وەکوو وزە و ھێز و بۆشایی و کات و لەمانە. بۆیە، ھەندێ کەس بەکارھێنانی وشەی فیزیکاڵیزمیان بە لاوە پەسەندترە؛ ئەوانی تر، فیزیکاڵیزم و ماتریاڵیزم بە ھاومانا دادەنێن.

## ئەمانەش ببینە

* ڕۆحباوەڕی

## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان
پۆل:ماتریالیزم
پۆل:ھەبوونناسی
یەکتاپەرستی

لە تیۆلۆجیدا، **یەکتاپەرستی** یاخود **مۆنۆسیزم** (لە وشەی یۆنانی: μόνος «تەنیا»، و θεός «خودا») بریتییە لە باوەڕبوون بە بوونی تەنیا یەک خودا. ئایینە یەکتاپەرستییەکان ئەو ئایینانەن کە بانگھێشتیی پەرستنی تەنھا یەک ھەبوو دەکەن، کە خودایە، بە پێچەوانەی ئایینە فرەپەرستییەکان کە بانگھێشتی پەرستنی زۆرتر لە خودایەک دەکەن. 

بە بڕوای موسوڵمانان تاکە ئایینی یەکتاپەرستی ئیسلامە کە بریتییە لە (الله) بە تەنھا پەرستن و ھاوەڵ دانەنان بۆ (الله) و خۆ دانە دەست فەرمانەکانی (الله) و دوورکەوتنەوە لەو کارانەی کە (الله) قەدەغەی کردووە، ئەو کەسانەی کە لەسەر ئایینی ئیسلام دەڕۆن بڕوایان وایە کە ھیچ خودایەک یان خواوەندێک شایەنی پەرستن نییە جگە لە الله و محەممەدیش نێردراوی خودایە.

ھەندێکیش بڕوایان وایە کە ئایینەکانی مەسیحییەت، یەھوودییەت و زەردەشتییەت ھەر یەکتاپەرستی بە حیساب دێن، بەڵام ھەندێک لە موسوڵمانان ڕەنگە ئەم باوڕەیان قەبووڵ نەبێت.

## بنچینەکانی یەکتاپەرستی لە ئایینی ئیسلامدا
# یەکتاپەرستی خوایەتی: بریتییە لە بە تەنیا دانانی ئەڵڵا لە پەرستندا کە ھەموو جۆرێکی پەرستن دەگرێتەوە وەکو (پەنابۆبردن، پشت پێ بەستن، ھاوارکردن ، قوربانی کردن و ھەموو پەرستنەکانی تر کە بە دڵ و بە لاشە دەکرێت) وە لایان وایە کە لەگەڵ ئەم پەرستنانەشدا پێویستە ھاوەڵ بۆ ئەڵڵا دانەندرێ. ھەروەکو قورئان ئاماژەی بۆ کردووە
# یەکتاپەرستی پەروەردگاریێتی: بریتییە لە بە تەنھا دانانی ئەڵڵا لە تایبەتمەندێتیەکانی  پەروەردگارێتیدا وەکو (دروست کردن و ژیاندن و مراندن و، بەڕێوە بردنی بونەوەرو، ڕزق و ڕۆزی دان و،یاسا بۆ دانان و، فەرمان پێ کردن و، سودو زیان بەدەست بوون و، وێنەی ئەمانە). ھەروەکو قورئان ئاماژەی بۆ کردووە
# یەکتاپەرستی ناو و سیفاتەکانی ئەڵڵا: بریتییە لە باوەڕبوون بە ئەڵڵا ھەروەک چۆن ئەڵڵا خۆی وەسفی کردووە لە قورئان یان پێغەمبەری ئیسلام وەسفی کردووە، بێ زیاد و کەم کردن و بێ نەھێشتن و لادانی ناو و سیفاتەکانی، ھەروەھا بەبێ چواندنیش بە ھیچ یەکێک لە درووستکراوەکانی. ھەروەکو قورئان ئاماژەی بۆ کردووە 

## سەرچاوەکان

* Dever، William G.; (٢٠٠٣). Who Were the Early Israelites?، William B. Eerdmans Publishing Co.، Grand Rapids، MI.
* Silberman، Neil A.; and colleagues، Simon and Schuster; (٢٠٠١) The Bible Unearthed New York.
* ویكیپیدیای عه‌ره‌بی
* شەریک بۆ خوا دانان لەناوە جوان و سیفاتە بەرزەکانیدا - بەھەشت
* شەریك بۆ خوا دانان لە پەروەردگاریەتیدا  - به‌هه‌شت
* شەریك بۆ خوادانان لە پەرستراوێتیدا  - به‌هه‌شت

پۆل:یەکپەرستی
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:فەلسەفەی دین
گیان

وێنۆک|298x298پیکسڵ|دەرچوونی گیان لە لەش
لە گەلێک ھۆرتەوبەرەی دینی و فەلسەفیدا، **گیان** زاتی ناماددیی زیندەوارە؛ ھەڵگری کێیەتی و کەسایەتی و بیرەوەرییەکانییەتی و، پێدەچێ لە دوای مەرگی جەستەش ھەر بە زیندوویی بمێنێتەوە. جورجانی لە تەعریفاتدا ئاوا گیان (نەفس) دەناسێنێ: «گیان جەوھەرێکی ناسکە وەکوو ھەڵم، ھەڵگری گوڕی ژیان و ھەست و ئیرادەیە. لە فەلسەفە، ڕۆحی حەیوانیی پێ دەڵێن. ئەم جەوھەرە دەڕواتە نێو لەش و، لە کاتی خەودا لە ڕواڵەتی لەش جیا دەبێتەوە، بەڵام لە ناخی لەشدا دەمێنێتەوە. لە کاتی مەرگدا، ھەم لە ڕواڵەت و ھەم لە ناخی لەش جیا دەبێتەوە و بەتەواوی لێی دەبڕێ.» 

وشەکانی گیان و ڕۆح و ڕەوان زۆر بە یەک نزیکن و ھەندێ جار لە جێی یەکتر بە کار دەبرێن. 

## وشەڕەتناسی
وشەی *گیان* لە ڕەگی هیندوئەورووپاییی  و ڕەگی ھیندوئێرانی و پرۆتۆئێرانیی ەوە دێ بە مانای ھەناسەھەڵکێشان. وشەی *ھەناسە* -ش لە ھەمان ڕەگە. لە فارسی و کوردیی باکووری و زازاییدا بووە بە *جان.* 

## سەرچاوەکان

پۆل:زەین
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی

**پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی** یان **دەتەپە** (بە تورکی: *Demokratik Toplum Partisi*) لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ لە لایەن ژمارەیەک لە کەسایەتییە سیاسییەکانی کورد لە تورکیاوە دامەزرا. لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩ توانی ٢١ کورسیی پەرلەمانی تورکیا بەدەستبھێنێت و ٩٨ پۆستی شارەوانیی ناوچەکانی باکووری کوردستانیش بۆ خۆی مسۆگەر بکات.

ڕۆژی ١١/١٢/٢٠٠٩ دادگای دەستوری‌ تورکیا، پارتی کۆمەڵگای دیموکراتیی بە بیانووی ھەبوونی‌ پەیوەندی‌ لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان داخست، کە پارتەکە ھەردەم داخوازی ئاشتی و ئازادی دەکرد بۆ گشت گەلی تورکیا لەوانەش بۆ کوردستانیانی باکوور. ئەم پارتە جێگەی خۆی دا بە پارتی تازەدامەزراوی پارتی ئاشتی و دیموکراسی (بەدەپە)، کە ئەویش پارتێکی کوردی بوو لە تورکیا و لە ساڵی ٢٠٠٨ دامەزرا لە ترسی ئەوەی کە پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتی لە ھەر کاتێک بە ھەر چ بیانوویەک دابخرێت. 

## سەرچاوەکان
* وردەکاری داخستنی دەتەپە و کاردانەوەکانیی - ھەواڵنێریی پەیامنێر

پۆل:کوردایەتی
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٥ لە تورکیا
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٥
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان
بابە گوڕگوڕ

وێنۆک|بابەگوڕگوڕ
**بابە گوڕگوڕ** کێڵگەیەکی نەوتە لە شاری کەرکووک. بۆ یەکەمین جار ئەم کێڵگە نەوتییە لە ساڵی ١٩٢٧ دۆزرایەوە. تاکوو ١٩٤٨ گەورەترین کێڵگەی نەوتی بوو لە جیهان، بەڵام لەم ساڵەدا کێڵگەی غەوار لە سعودیە دۆزرایەوە.

پۆل:ناوچەکانی کوردستان
پۆل:پارێزگای کەرکووک
فرانتس شووبێرت

**فرانتس پیتەر شووبێرت** (، لەدایکبووی ٣١ی کانوونی دووەمی ١٧٩٧، ڤیێنا – کۆچی دوایی لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٢٨، ڤیێنا) ئاواز دانەرێکی نەمسایی بوو. ئەگەرچی لە تەمەنی ٣١ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، بەڵام زۆرتر لە ١٠٠٠ پارچەی مۆزیکیی نووسیوە. زۆر کەس کارەکانی بە باشترین پارچە مۆزیکییەکان دادەنێن لە مێژووی مۆزیکدا، ھەروەھا ئاوازەکانی ناسراون بەوەی کە میلۆدییەکی سەرسوڕھێنەری تێدان. زۆر ئاوازدانەر و مۆزیکزانی مەزنی تر لە ڤیێنا ژیاون و کاریان کردووە، وەک ھایدن، مۆتزارت، بیتھۆڤن ...ھتد، بەڵام شوبێرت تاکە کەس بوو لەنێوانییاندا کە لەو شارە لەدایکبووبێت. شوبێرت بە دواترین ئاوازدانەرانی چەرخی کلاسیک و سەرەتا ئاوازدانەرانی چەرخی ڕۆمانتیک دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرانی نەمسایی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٧
پۆل:مردووانی ١٨٢٨
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:ئاوازدانەرانی ڤیەنا
پۆل:مۆسیقاژەنی کلاسیکی منداڵان
ئیتاڵی

[وێنۆک|[گالیلێو گالیلەی زاناو داھێنەر کە ئیتالیایی بوو]]
ئاماژەیە بۆ نەتەوەیەک کە خەڵکی ئیتاڵیان و خاوەنی کولتوور و ڕەچەڵەکی ئیتاڵیین و زمانی ئیتاڵیش زمانی دایکیانە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
ناو

**ناو** وشە‌یەکە بەکار دەبرێت بۆ ناونان یان ناوبردن و ناسینی کەسێک، شتێک، گیانلەبەرێک ...ھتد و کۆمەڵێ شێوەی جۆربەجۆری ھەیە.

* شوێن: کوردستان، لەندەن.
* مرۆڤ: تارا، کاروان.
* گیانلەبەر: شێر، کۆتر.
* شت: خانوو، شووشە. ARW

پۆل:ناوەکان
پۆل:فەرھەنگنووسی
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
سوڕی کریبس

وێنۆک|چەپ|500px|ھێڵکاریی سووڕەکە
**سوڕی کریبس** (بەئینگلیزی: Krebs Cycle، Citric acid)، ڕێچکەیەکی کیمایی زیندەییە، بەھەڵوەشاندنی ئەسیتایل CoA کە دوانە ئۆکسیدی کاربۆن و گەردیلەکانی ھایدرۆجین و گەردیلەکانی ATP بەرھەم دێنێت، ھەڵدەستێت. کارلێکەکانی سووڕی کریبس لەلایەن ھانس کریبس ـەوە دۆزرایەوە. سووڕی کریبس پێنج ھەنگاوی سەرەکی دەگرێتەوە کە ھەموویان لەناوەخنی مایتۆکۆندریای خانە ناووک ڕاستەقینەکاندا ڕوودەدەن. 

## باسێکی سووڕەکە
گەردێک لە گلوکۆز، دوو گەرد لەترشی پایرۆڤیک پەیدا دەکات لەکرداری شەکرە شیبوونەوەدا. ئەم دوو گەردەش دەتوانن دوو گەرد لە ئەسیتایل CoA پێکبێنن. بەم جۆرە یەک گەردی گلوکۆز دەبێتە ھۆی ڕوودانی دوو سوڕی کریبس بۆ پەیداکردنی شەش گەرد لە NADPH و دوو گەرد لە FADH<sub>٢</sub> و دوو گەرد لە ATP و چوار گەرد لە دووانە ئۆکسیدی کاربۆن کە بڵاودەبێتەوە بۆ دەرەوەی خانەکان و لەش خۆی لێ ڕزگار دەکات. دەتوانرێت ATP بەکاربێت بۆ بەرھەمھێنانی وزە. سەرنج بدە ھەر گەردێکی گلوکۆز دوو گەردی ATP لەسوڕی کریبسدا پەیدا دەکات، کە ھەمان ژمارەی گەردەکانە لە شەکرە شیبوونەوەدا، سووڕی کریبس لە ناوەخنی مایتۆکۆندریادا ڕوودەدات و لەپێنج ھەنگاوی سەرەکی پێکدێت.

## ھەنگاوەکانی سوڕی کریبس
**ھەنگاوی یەکەم:** ئەسیتایل CoA یەکدەگرێت لەگەڵ ترشی ئۆگزالۆ سرکیک بۆ بەرھەمھێنانی ترشی ستریک (لیمۆ).
**ھەنگاوی دووەم:** لەترشی سرکیک گەردێک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردەپەڕێت بۆ پێکھێنانی ئاوێتەیەکی پێنج کاربۆنیی.
**ھەنگاوی سێیەم:** لەئاوێتەی پێنج کاربۆنیی گەردێک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردەپەڕێت بۆ پێکھێنانی ئاوێتەیەکی چوار کاربۆنیی.
**ھەنگاوی چوارەم:** ئاوێتەی چوار کاربۆنیی دەگۆڕدرێت بۆ ئاوێتەیەکی چوار کاربۆنیی نوێ.
**ھەنگاوی پێنجەم:** دووبارە گۆڕینەوەی ئاوێتەی چوار کاربۆنیی نوێ بۆ ترشی ئۆکزالۆ سرکیک سەرەڕای پەیدابوونی دووانە ئۆکسیدی کاربۆن، ھەر سووڕێک لە سووڕەکانی کریبس گەردەکانی ATP و NADH و FADH٢ پەیدا دەکات. سەرجەم وزەی دەرپەڕیوو لەکرداری شەکرە شیبوونەوە ھێشتا نەگوازراوەتەوە بۆ ATP. ئەم کرداری شیبوونەوەیەش پێویستی بەھەردوو ماددەی NADH و FADH٢ لەڕێی ئەو ڕێچکانەوە درووست دەبن کە ڕوویان داوە. کرداری شەکرە شیبوونەوە دوو گەرد NADH پەیدا دەکات، و گۆڕانی ترشی پایرۆڤیک بۆ ئەسیتایل CoA دوو گەرد لە NADH پەیدا دەکات، زۆرکردنی شەش گەرد لە NADH ی پەیدابوو لە سوڕی کریبسدا کۆی ئەمەش ١٠ گەرد NADH ـە بۆ ھەر گەردێک لە گلوکۆز کە ئۆکسێنراوە، ھەر دەگەردی NADH و دوو گەردی FADH٢ ی پەیدابوو لەسوڕی کریبسدا بەکاردێن بۆ ھەنگاوی دواتری با ھەناسە کە تیایدا زۆربەی وزەی گلوکۆز بەتەواوی دەگوازرێتەوە بۆ ATP.

## پەڕاوێزەکان

## بەستەری دەرەکی
* سووڕی Citric acid بە فلاش
* Notes on Citric Acid Cycle and Glyoxylate Cycle

## سەرچاوەکان
* پەڕتووکی خوێندکار - زیندەزانیی بۆ پۆلی یانزەھەمی زانستیی - ھەرێمی کوردستانی باشوور.

پۆل:ژینناسی
پۆل:زیندەزانی لە ١٩٣٧
پۆل:زیندەکیمیا
پۆل:ژینکیمیا
نان

**نان** خواردنێکی کۆنی میللەتانە، کە ھەویرەکەی لە ئارد و ئاو ئامادە دەکرێت و، دەبرژێنرێت، بۆی ھەیە چەند کەرەسەیەکی تریش تێکەڵی ھەویرەکەی بکرێت.

## نان لە کوردەواریدا
نان لە چاندی کوردەواریدا جێگەیەکی تایبەتی ھەیە و ژمارەیەکی زۆر نانی جۆراوجۆر لە کوردەواریدا دروست دەکرێن. لە نەریتی چێشتی کوردیدا، نانەکان بەگوێرەی کەرەستەی کوڵاندن بە دوو دەستەی نانی ساجی و نانی کوانێ (تەندووری) پۆلێنبەندی دەکرێن. ھەندێک لە نانە کوردییەکان بۆ نموونە بریتین:
* نانی ساجی
# نان تیری
# خەپلە
# نانی دۆنمەنی
# چەن جۆر کولێرە
## کولێرە گاڵگاڵی
## کولێرە چەورە
## کولێرە پەنجەکێشی
* نانی کوانی


File:Assorted bread.jpg|چەند جۆرێک لە نان
File:Indian naan bread.jpg|نانی تەنووری تەخت شێوازی ھیندستانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:نانەکان
پۆل:جۆرەکانی خۆراک
پۆل:نان
مووسا

[وێنۆک|230px|ڕزگارکردنی مووسا لە [ڕووباری نیل، لەلایەن نیکۆلاس پۆسین لە ١٦٣٨.]]
**مووسا** (بە عیبری: מֹשֶׁה) لە ئایینەکانی جوولەکە، مەسیحییەت و ئیسلامدا پێغەمبەرێکی خودایە. مووسا لە فاقوس لە پارێزگای شەرقییەی میسر کە ناو دەبرا بە خاکی جاسان لە سەردەمی فیرعەونەکاندا لەدایکبووە، ناوی مووسا واتە: «لە ئاودا دەرھێنراو» چونکە لە ئاودا دۆزییانەوە و دەریانھێنا. جوولەکە بە مووسای مامۆستا ناوی دەبەن و لە لایان گرنگترین پێغەمبەرە.
مووسا لە قورئاندا ١٣٦ جار (زیاتر لە ھەموو پێغەمبەرانی تر) ناوی ھاتووە و یەکێکە لە پێغەمبەرە شکۆمەندەکان و نازناوی «کلیم اللە»یە و پەرتووکەکەی ناوی تەوراتە. و لە فەلەستین کۆچی دوای کرد لە تەمەنی ١٢٠ ساڵیدا.

## ژیان
### بنەچە
لە نووسراوەی سەردەمی کۆندا ھاتووە، مووسا کوڕی عەمران کوڕی قەھات کوڕی لاوی کوڕی یەعقووب کوڕی ئیسحاق کوڕی ئیبراھیم کوڕی تارخ کوڕی ناحور کوڕی سروج کوڕی ڕەعو کوڕی فالج کوڕی عابر کوڕی شالح کوڕی ئەرفکشاد کوڕی سام کوڕی نووحە، دایکی ناوی یوکابد بوو، برایەکی ھەبوو بەناوی ھاروون کە ئەمیش یەک خوشکی ھەبوو بە ناوی مریەم.

### ژیانی سەرەتایی
مووسا لە پێغەمبەرانی نەوەی ئیسرائیل بووە کە یووسف پێشی خستن لە ئیسرائیلەوە و لە زەوی (جاسانە) نیشتەجێ ی کردن (شاری الشرقیە) ی ئەمڕۆ لە میسر لەبەر پێویستیان بە شوێنێکی زۆر بۆ مەڕو ماڵاتیان.
بەپێی پەڕتووکی پەیمانی کۆن و قورئان مووسا لەو ساڵەدا لەدایک بووە کە منداڵی ھۆزی ئیسرائیلییەکان دەکوژران لەکاتێکدا کە فیرعەونی میسر ڕەمسیسی دووەم کە ساڵێک فەرمانی کوشتنیانی دەرکرد و ساڵێک وازی لێھێنان ئەمەش لەترسی زۆربوونی ژمارەیان بوو ھەتا نەبنە یارمەتیدەرێک بۆ دوژمنەکانی، ھەندێکیش دەڵێن (ئەو ساڵە فیرعەون خەوێکی دیوە و بەپێی ئەوەی کە خەوەکەیان بۆ لێک داوەتەوە پێیان وتووە کە ئەم ساڵ منداڵێک لە دایک دەبێت کە تۆ لەناو دەبات بۆیە فەرمانی بەلەناو بردنی ھەموو منداڵێک کرد کە لەو ساڵەدا لەدایک دەبوون کە مووسا تێیدا لەدایک بووە). دایکی مووسا منداڵەکەی دەخاتە سندووقێکەوە و دەیخاتە ڕووباری نیل و لەم کاتەدا فیرعەون دۆزییەوە و خێزانەکەی خۆشی ویست و ئینجا مووسا لە کۆشکی فیرعەوندا ژیانی بەسەر برد.

## لەڕوانگەی ئایینەکانەوە
### یەھوودییەت
### مەسیحییەت
### ئیسلام
#### ژیانی پێغەمبەرایەتی
مووسا لەدوای کوشتنی یەکێک لەشوێنکەوتوانی فیرعەون و سەرخستنی ئیسرائیلییەک ڕای کرد بۆ مەدیەن و بۆ ماوەی ھەشت ساڵ لەوێ مایەوە و خێزانی ھێنا. خێزانەکەی سەفورا کچی شوعەیب بوو.
لەدوای ئەمە کۆچی کرد بۆ کێوی (طور سیناء) و دوو پەرجۆی داردەستەکەی و دەستی، بە یارمەتیی ھاروون برای، گەڕایە بۆ لای فیرعەون. مووسا بە بەڵگە و موعجیزەکانی، فیرعەون و گەلەکەیی سەرسام و دەستەوەستان کرد. بەڵام فیرعەون لەسەر بێ باوەڕی خۆی بەردەوام بوو. قورئان:  زوخروف: ٥٤]

مووسا لەگەڵ بەنی ئیسرائیل بە نھێنی لە میسر چووەدەرەوە بۆ فەڵەستین و فیرعەون و ھامان و دەست و پێوەندەکانیان شوێنیان کەوتن و پێیان گەیشتن لە کەناری دەریای سوور لەسەر کەنداوی سوێس، لەلای ڕۆژھەڵاتەوە ئینجا مووسا بە دارەکەی دەستی و بەفەرمانی خوا، دای بە ناو دەریاکەدا و دەریاکە پارچە بوو، فیرعەون و شوێنکەوتوەکانی نوقمی ئاوەکەبوون و خنکان.

## سەرچاوەکان

* پوختەی ژیانی پێغەمبەرموسا
* کتاب معرفة الامام / المجلد العاشر
* بەسوود وەرگرتن لە ویکی عەرەبی - موسا
*نەخشەی گۆگڵ

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ناوی موسی لەچییەوە ھاتووە

پۆل:مووسا
پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:پێغەمبەران لە ئایینی درۆز
ڕەنگ

چەپ|300px|وێنۆک|ڕەنگ بەشێکی گرنگە لە پێکھاتەی دەربڕینەکانی مرۆڤایەتی.
**رەنگ** یان **ڕەژدە** لێکدانەوەی بیناییی مرۆڤە بەرامبەر جیاکردنەوەی شەبەنگەکان وناوێکە بۆ سەرجەم تیشکە بینراوەکان سوور، زەرد، شین و ئەوانی دیکە. ڕەنگەکان بەگوێرەی بەرز و نزمی لەرەلەری شەپۆلی کارۆموگناتیسی جیادەکرێنەوە، چاوی مرۆڤ توانای ھەیە ئەو شەپۆلانەی ڕووناکی کە لەرینەوەکانیان لە نێوان ٣٩٠ ھەتا ٧٠٠ نانۆمەتر دایە و ئێمە بە ڕەنگەکان دەیان ناسین.
ڕووناکی سپی لە ھەموو درێژەشەپۆلەکانی ڕووناکی بینراو پێکھاتووە.
ڕەنگی ماددەیەکی دیاریکراو کاتێک دەردەکەوێت کە ئەو ماددەیە ھەموو شەپۆلەکانی دیکەی ڕووناکییە سپییەکە دەمژێ و تەنیا ڕەنگی دیاریکراوی خۆی دەداتەوە، بۆیە ئێمە بە ڕەنگی دیاریکراو دەی بینین.

## ڕەنگەکان لە فیزیادا

شەبەنگی ئەلیکترۆمەگنەتیک (Electromagnetic spectrum) بەپێی درێژەشەپلۆلەکانی بەپێی چەند بەشدا دابەش دەبێ، کە چاوی مرۆڤ توانای جیاکردنەوەی بەشێکی کەمی ئەو شەپۆلانەی ئەلیکترۆمەگنەتیکی ھەیە و بەشەکانی دیکە بە چاوی مرۆڤ نابینرێن، بەشی بینراویش بە ڕووناکی بینراو (visible light) ناسراوە کە مەودای درێژە شەپۆلەکەی لە نێوان ٣٩٠ ھەتا ٧٠٠ نانۆمەتر دایە (سور ھەتا بەنەوشەویی).

## سەرچاوەکان


پۆل:بینایی
ژمارەی ئۆکسان

**ژمارەی ئۆکسان** (بە ئینگلیزی: Oxidation number)، لە کارلێکی کیمیاییدا، ژمارە و جۆری ئەو بارگەیەیە کە ئایۆنێک ھەڵی دەگرێت لە ئاوێتە ئایۆنییەکاندا، یان وا دادەنرێت کە گەردیلەیەک ھەڵی گرتبێت لە ئاوێتە ھاوبەشییەکاندا.

## سەرچاوەکان
* پەڕتووکی کیمیای پۆلی یانزەھەمی زانستیی - وەزارەتی پەروەردەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.
شێوگی سەرەتایی

لە کیمیادا، **شێوگی سەرەتایی** (بەئینگلیزیی: Empirical formula) سادەترین ڕێژەی ژمارەی گەردیلەکانی گەردی ئاوێتەیەک نیشان دەدات.

## سەرچاوەکان
* پەڕتووکی کیمیا ی پۆلی یانزەھەمی زانستیی - وەزارەتی پەروەردەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.
ئانتۆن چێخۆڤ

**ئانتۆن چیخۆڤ** (بە ڕووسی: Анто́н Па́влович Че́хов) لە (٢٩ کانوونی دووەمی ١٨٦٠ بۆ ١٥ی تەممووزی ١٩٠٤) کورتەچیرۆکنووس و شانۆنووسێکی ڕووس بووە و بە یەکێک لە ھەرە نووسەرە بەناوبانگەکان دادەنرێت لە بواری نوسینی کورتەچیرۆکدا.

## ژیانی سەرەتای
ئانتۆن چیخۆڤ لە *تاگانڕۆگ* (Taganrog) لە دایکبووە کە شارێکە لە ڕووسیا. باوکی پاڤیڵ، خاوەنی فرۆشگای سەوزە و میوە بووە. دایکی یەڤگەنیا، ھەندێک جار چیرۆکی مناڵی خۆی بۆ ئانتۆن چیخۆف گێڕاوەتەوە.

لە ساڵێ ١٨٧٦، باوکی چیخۆڤ مایەپووچ بووە. لەوەو دواتر خێزانی چیخۆڤ زۆر ھەژارکەوتن، چیخۆڤ ئەبوایە پارەی خوێندنەکەی خۆی بدایە، ئەم پارەیەی لە ڕێگەی وانەوتنەوەی تایبەتی و ڕاوکردنی باڵندە و فرۆشتنی لەگەڵ نوسینی کورتە چیرۆک بۆ ڕۆژنامەکان پەیدا کردووە، وە ھەرکاتێکیش پارەی زیاتری دەست بکەوتایە بۆ خێزانەکەی دەناردەوە، لە قۆناغی خوێندنی قوتابخەنەدا، کۆمەلێک چیرۆکی زۆری نوسەرە بەناوبانگەکانی خوێندوەتەوە، لەو نوسەرانە میگێل دی سێرڤانتێس و ئارسەر شۆپنھاوەر .

لە ساڵی ١٨٧٦، چیخۆڤ پەیوەندی کردووە بە کۆلێژی پزیشکی لە زانکۆی مۆسکۆ.

## پیشەی نووسین
لە کاتێکدا کە لەزانکۆی مۆسکۆ بووە، چیخۆڤ کۆمەڵە کورتە چیرۆکێکی زۆری نوسیوە بۆ ئەوەی بتوانێت لەو ڕێگەیەوە پارەی خوێندنەکەی پەیدا بکات و بەشێکیشی بنێرێتەوە بۆ خێزانەکەی.لە ساڵی ١٨٨٦، یەکێک لەھەرە ڕۆژنامە بەناوبانگەکانی ڕووسیا، نیو تایمس (New Times) داوای لێکرد چیرۆک لە ڕۆژنامەکەیاندا بڵاو بکاتەوە. پاشتر بەزووی چیرۆکەکانی ناوبانگیان پەیدا کرد، خەڵاتی پوشکینی وەرگرت بۆ نوسینی کۆمەڵە چیرۆکێک بە ناوی *لە زەردەپەڕ* (At Dusk).

لە ساڵی ١٨٨٧، چیخۆڤ شانۆییەکی نووسی بەناوی *ئیڤانۆڤ*(Ivanov) ،چیخۆڤ شانۆییەکەی بە دڵ نەبوو بەڵام ڕەخنەگرەکان بەدڵیان بوو.

لە ساڵی ١٨٩٠ چیخۆڤ ڕۆشت بۆ دورگەی سەخالین بۆ یەکێک لە گرتووخانەکان. قسەی لەگەڵ زۆرێک لە بەندکراوەکان کردوو بۆی دەرکەوت کە زۆر بە خراپی و تووندی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. بەندکراوەکان زۆر جار لێیان دەدرێت. ھەروەھا لەو گرتووخانەیە منداڵیشی لێبووە. زۆر بەمە توڕە بوو کتێبێکی دەربارەی دورگەی سەخالین (The Island Of Sakhalin ) بە ناوی *کوشتنەکە* (The Murder) نووسی.

لە ساڵی ١٨٩٢، خانویەک و کۆمەڵێک پارجە زەوی کڕی لە نزیک مۆسکۆ بەناوی مێلیخۆڤۆ(Melikhovo). لەکاتێکدا لەوێ دەژیا دەستی یارمەتی بۆ دانیشتووی ئەو نزیکانە درێژ دەکردوو بە کڕینی خواردن و جلوبەرگ بۆیان، ھەروەھا چارەسەرکردن و دەرمان پێدان بە نەخۆشەکان.

ھەر لە مێلیخۆڤۆ شانۆی نەورەسەکە (The Seagull)ی نووسی، بە ماوەیەکی کەم دوای ئەمە شانۆی *خاڵە ڤانیا*(Uncle Vanya)ی نووسی ،دواتر دوو شانۆی گەورەی تری نوسی بە ناوەکانی *سێ خوشک*(Three Sisters) و *باخی گێلاسەکە* (The Cherry Orchard) ، ئەم چوار شانۆیە تا ئەمڕۆکەش شانۆی لەسەر دەکەرێت.

## ژنھێنان و نەخۆشی و مردن
لە ساڵی ١٨٩٧ تووشی نەخۆشی سیل دەبێت، پزیشکەکان پێی ڕادەگەیەنن کە دەبێت شێوازی ژیانی بگۆڕێت، بۆیە دەگوازێتەوە بۆ ناوچی یەڵتا و لەوێ ڤێلایەک دەکڕێت پاشان لەوێ ژیانی ھاوسەری لەگەڵ ژنێک دروست دەکات بە ناوی ئۆلگا نایپەر، لە یەڵتا ھەندێک چیرۆکە ھەرە بەناوبانگەکانی نووسی یەکێک لەوانە بەناوی *خانم لەگەڵ سەگەکەدا* (The Lady With The Dog).

لە ساڵی ١٩٠٤ زۆر نەخۆش دەکەوێت و ھەر لە ھەمان ساڵیشدا کۆچی دوای دەکات لە ئەڵمانیا.
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٠
پۆل:مردووانی ١٩٠٤
پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی ڕووس
پۆل:ڕۆماننووسانی ڕووس
پۆل:پزیشکە ڕووسەکان
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ڕووس
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ
پۆل:نووسەران بە زمانی ڕووسی
ھاوکێشەی کیمیایی

**ھاوکێشەی کیمیایی** (ئینگلیزی: Chemical equation)، کارلێکێکی کیمیایی دەردەبڕێت بەھێما و شێوگ و لەگەڵ بڕە ڕێژەیییەکان.

نموونە: ھاوکێشەی کارلێکی یەکگرتنی گازی ھایدرۆجین لەگەڵ گازی ئۆکسجین بۆ پێکھێنانی ئاو

H2 + O → H2O


## ھاوکێشەی ئایۆنیی پەتی
ھاوکێشەی ئایۆنیی پەتی *(Net ionic equation)* تەنیا ئەو ئاوێتە و ئایۆنانە دەگرێتەوە کە دەکەونە بەر گۆڕانی کیمیایی، لە کاتی ڕوودانی کاردانەوە لە ئاوەگیراوەدا.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١١، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ھاوکێشەکان
پارتی ھەرێمە دێموکراتیکەکان

**پارتی ھەرێمە دێموکراتیکەکان** یان **دەبەپە** (بە کورمانجی: Partiya Herêman a Demokratîk، بە تورکی: Demokratik Bölgeler Partisi) کە لە پێشوودا بە ناوی **پارتی ئاشتی و دیموکراسی** یان **بەدەپە**یش دەناسرا٬ پارتێکی سیاسی لە باکووری کوردستان و وڵاتی تورکیا کە ھاوکات لەگەڵ داخستنی پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی دامەزرا.
دەبەپە لەسەر ئەگەری داخستنی پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی لە ٣ی ئایاری ٢٠٠٨ دامەزرا. لە یەکەمین کۆنگرەی ئاسایی دەبەپە (کە ئەوکاتە ناوی بەدەپە بوو)، کە لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ لە ئامەد بەڕیوە چوو، شارەداری پێشووی گمگم، دەمیر چەلیک وەکوو سەرۆکی گشتی دەبەپە ھاتە ھەڵبژاردن.

## ھێمای پارتی ھەرێمە دێموکراتیکەکان
ھێمای ئەم پارتە بریتییە لە دارێکی بەڕوو لە سەر زەمینەیەکی زەرد. بەڕوو لە فەرھەنگی کوردەواریدا نیشانەی خۆراگری و سووربوون و سەربەرزییە.

## بەدەپە لە پەرلەمانی تورکیا
لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی تورکیا لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١١ کوردەکانی تورکیا لە چوارچێوەی بەرەی ڕەنج، ئازادی و دیموکراسی (بەدەپە) کە لە ژمارەیەک کاندیدی سەربەخۆ پێکھاتبوون، توانیان بە ڕێژەی ٦%ی دەنگەکانی ھەڵبژاردن، ٣٦ کورسی پەرلەمان مسۆگەر بکەن. 

## ڕێبەرەکان
پێشتر سەڵاحەدین دەمیرتاش و گوڵتان کشاناک بەشێوازی ھاوبەش سەرۆکی ئەم پارتی بوون. لە سێیەمین کۆنگرەی دەبەپە لە ڕێکەوتی ١٢ی تەممووزی ٢٠١٤ ھاوکات بە گۆڕاندنی ناوی پارتیەکە بە «پارتی ھەرێمە دێموکراتیکەکان» یان «دەبەپە»٬ ھاوسەرۆکانی پارتیەکەش گۆڕاندران و ئەمینە ئاینا و کامێران یوکسەک بوون بە ھاوسەرۆکانی تازە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی پارتی ئاشتی و دیمۆکراسی 

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٨ لە تورکیا
پۆل:حیزبەکانی تورکیا
پۆل:حیزبەکانی باکووری کوردستان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٨
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئاسیا
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی تورکیا
قورئانی پیرۆز بە کوردی

**قورئانی پیرۆز بە کوردی** وەرگێڕانێکی قورئانە لە عەرەبییەوە بۆ کوردی لەلایەن هەژار موکریانی. لە ساڵی ١٩٨٩ دەستی بە وەرگێڕانی کردووە، لە ماوەی نۆ مانگدا هەر سی جوزئەکەی کردۆتە کوردی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی
پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
پۆل:قورئان
فینلاند

**فینلاند** (    [ˈsuo̯mi]   ;    )، بە فەرمی **کۆماری فینلاند** (    ;      ),  وڵاتێکە لە باکووری ئەوروپا . لە باکووری ڕۆژئاوا هاوسنوورە لەگەڵ سوێد و لە باکوورەوە نەرویژ و لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ ڕووسیا ، لە ڕۆژئاوا کەنداوی بۆتنیا و لە باشوورەوە لەگەڵ کەنداوی فینلاند ، بەرامبەر ئیستۆنیا . فینلاند ڕووبەرەکەی   ژمارەی دانیشتووانی ٥.٦ ملیۆن کەسە. ھێلسینکی پایتەخت و گەورەترین شارە.  زمانی فینلاندی و  سوێدی زمانی فەرمین، زمانی سوێدی زمانی زگماکی 5.2%ی دانیشتووانەکەیە.   زیاتر لە ١٨٠ هەزار دەریاچەی تۆمارکراوی تێدایە. 

فینلاند تا ساڵانی ١٩٥٠ تا ڕادەیەکی زۆر وەک وڵاتێکی وەرزێری ماوەتەوە. دوای جەنگی جیهانی دووەم، بە خێرایی پەرەی بە گەشەکردنی  پیشەسازی و ئابوورییەکی پێشکەوتووی دا، لە هەمان کاتدا دەوڵەتی خۆشبژیوی بەرفراوان لەسەر بنەمای مۆدێلی باکووری دروستکرد.  لە کاتی شەڕی سارددا فینلاند سیاسەتی بێلایەنی گرتەبەر. فینلاند لە ساڵی ١٩٩٥ پەیوەندی بە یەکێتی ئەوروپا و لە ساڵی ١٩٩٩ لە سەرەتای دامەزراندنی ناوچەی یۆرۆ و لە ٢٠٢٣ ناتۆ كرد. فینلاند لە چەندین پێوەرەکانی ئەدای نیشتمانیدا سەرکەوتووە، لەوانە پەروەردە ، توانای کێبڕکێی ئابووری، ئازادییە مەدەنییەکان، کوالیتی ژیان و گەشەپێدانی مرۆیی.    

150px|وێنۆک|بەیاننامەی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی فینلاند

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی فینلاند ٥٬٤٤٣٬٤٩٧ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٢٫٥ ساڵە. ھەروەھا، ٨٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.بە پێی خەمڵاندنی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتوانی فینلاند بۆ ٥,٦١٤,٥٧ بەرزبووەتەوە .

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٧
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
پۆل:فینلاند
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور
پۆل:وڵاتانی ئەورووپای باکوور
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
بەعەرەبکردنی کەرکووک

**بەعەرەبکردنی کەرکووک** سیاسەتێکی حکوومەتی عێراقە بۆ عەرەباندنی کەرکووک و دەوروبەری، کە لە سەرەتای دروستبوونی شانشینی عێراقەوە تا ئێستا درێژەی ھەیە، بەرامبەر بە نەتەوە ڕەسەنەکانی شارەکە بەتایبەت کورد.

## مێژوو
پاش واژووکردنی ڕێککەوتنی وەستاندنی جەنگ کە بە مۆدروس ناوبانگی دەرکرد، ھێزەکانی بەریتانیا لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨دا ھاتنە ناو شاری کەرکووک، سوپای بەریتانیا، کاتی خۆی لە ١٧ی ئایاری ١٩١٨دا، بەسەرکردایەتی ژەنەڕاڵ مارشاڵ ئەم شارەی داگیرکردبوو، بەڵام لە ٢٧ی ھەمان مانگدا چۆڵی کردو پاشان لە دوادوایی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا، ھەر کە پەیمانی جەنگ وەستاندنە ناوبراوەکەی مودرۆس مۆرکرا، گەڕایەوە بۆی و داگیری کردەوە. دوای ئەمە ھێزەکانی ھەر لە کەرکووک ماونەتەوە و شارەکە ڕاستەوخۆ لەلایەن ئەفسەرە سیاسییەکانییەوە بەڕێوە دەبرا.

### دۆزینەوەی نەوت
دۆزینەوەی نەوتێکی زۆر لەم ناوچەیەدا بوو بەھۆی ئەوەی گۆڕانێک لەڕەگ و ڕیشەوە لەبارەی مەسەلەی کورد بە گشتی و ناوچەی کەرکووکەوە بە شێوەیەکی تایبەتی بەسەر سیاسەتی بەریتانیا بێت. سیاسەتی بەریتانیا لەبارەی مەسەلەی کوردەوە لەسەرەتادا بەپێی پێشنیاری.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
٢٤ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
* ١٨١٤ - پەیماننامەی غینت لەنێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و شانشینی یەکگرتوودا مۆرکرا بۆ کۆتایھێنان بە جەنگی ١٨١٢.
*١٨٥١ - کتێبخانەی کۆنگەرە سووتا.
* ١٨٦٥ - ٦ سەربازی کۆنفیدراڵی لە جەنگی ناوخۆی ئەمەریکا ، کو کلوکس کلانیان دامەزراند کە دواتر بوو بە گروپێکی باڵاویستی سپی پێستی (white supremist)

*١٩٥١ - لیبیا سەربەخۆیی وەرگرت لە ئیتاڵیا و ئیدریسی یەکەم بوو بە پاشای لیبیا.

*١٩٩٥''' نووسینگەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ لە کوردستان یاداشتێکی ئاراستەی (بوترس غالی) سکرتێری گشتی ئەوکاتەی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی کاربەدەستانی بەعس دەرھەق بە کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان، لەوانە توندکردنی ئابڵوقەی ئابووریی‌و بازرگانی لەسەر ھەرێمی کوردستان‌و شاڵاوەکانی تەعریب‌و تەرحیل لەو ناوچانەی کوردستان کە لەژێر دەسەڵاتی رژێمی بەعس دابوون، یاداشتەکە ئەڵێ ئەو ھەڵوێستانە ھەموویان دژی ناوەرۆکی بریاری ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشەو داواکارین کە نەتەوە یەکگرتووەکان ھەڵوێستی شارستانی‌و بەرپرسیارێتی خۆی بنوێنێ‌و ڕێ لەو تاوانە گەورانە بگرێت.

## لەدایکبوونەکان
*١٨٣٧ - کۆسیما وانەر، کچی مۆزیکدانەری گەورە فڕانز لیزت.
*١٩٨٦ - ئەڤین ئاسۆ،پێشکەشکاری بەرنامەی تەلەڤزیۆنیی ئەڤین ژن و ژیان.
## مردنەکان
*١٩٢٦ - ناسرەدین دینت، وێنەکی ڕۆژھەڵاتنناسی فەڕەنسیی.
*١٩٦٤ - بەدر شاکر سەییاب، یەکێکە لە بەناوبانگترین شاعیرەکانی عێراقی لە سەدەی بیستەم.
* ١٩٧٦ - سوارە ئیلخانیزادە، شاعیر.

## بۆنەکان

* ڕۆژی سەربەخۆیی لیبیا.

پۆل:کانوونی یەکەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کوردیی کەڵھوڕی

**کەڵھوڕی** یان **کلھڕی** ناوی یەکێک لە زارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە و خێڵی کەلھوڕ بەم زارە کە بەشێک لە دیالێکتی کوردیی باشوورییە قسە دەکەن.

## شێوەزارەکانی کوردیی باشووری
کوردیی باشووری لەم وەچە زارانە پێکھاتووە:
# کەڵھوڕی
# کرماشانی-قەسری
# کولیایی-گەڕووسی
# فەیلی-ئیلامی.
# کرنی
# سنجاوی-زەنگنەیی
# خزڵی
# شێخ بزەینی
# مەڵگشایی
# بەیرەیی (بەدرەیی)
# کوردەلی

کەڵھوڕی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لە شارەکانی وەک شاباد (ئارووناوا)، گیەڵان، ئەیوان، سەرپێڵ زەھاو ھەیە.

## ناو
"کەڵھوڕ" ناوی گەورەترین عەشیرەتی کوردە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ھەروەھا سەرچاوە ئێرانییەکانیش دەڵێن کە عەشیرەتی کەڵھوڕ گەورەترین عەشیرەتە لە دوای قەشقایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەڵھوڕ
شێوەزارەکانی کوردی

**شێوەزارەکانی زمانی کوردی** بەو زارانە دەگوترێت کە ھەموویان ڕیشەی کوردییان ھەیە و لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان قسەیان پێ دەکرێت. بەھۆی نەبوونی زارێکی فەرمی کە لەلایەن ھەموو کوردانەوە بەکاربھێنرێت، بەگشتی زمانی کوردی زۆر زاری لێ کەوتووەتەوە و لە ناوچە جیاجیاکان گۆڕانکاریی زۆر بە سەر ئەم زارانەدا ھاتووە.

## زارەکان
وێنۆک|خێزانی زمانی کۆردی
زمانی کوردی بەگشتی چوار زاری ھەیە کە خۆیان پێک دێن لە چەندین شێوەزاری دیکە. ئەم چوارە بریتین لە:
* کوردیی سەروو: ئەوەی کە پێی دەگوترێت کورمانجی و شێوازە ستانداردەکەی دیاربەکرییە.
* کوردیی ناوەڕاست: ئەوەی کە ئێستا پێی دەگوترێت سۆرانی و شێوازە ستانداردەکەی سلێمانییە.
* کوردیی خواروو: ئەوەی کە ئێستا بە کەلھوڕی یان گۆرانی ناو دەبرێت و شێوازە ستانداردەکەی کرماشانییە.
* کوردیی ماچۆ: ئەوەی کە ئێستا بە لاشێوەزارەکانی ھەورامی، زازاکی و شەبەک ناو دەبرێت و شێوازە ستانداردەکەی لە ھەورامانە.

زمانناسانی کورد و بیانی بە شێوازی جیاجیا زاراوەکانی کوردییان دابەش کردووە کە زۆربەیان بەھۆی وردبوونەوەیەکی نابەجێ لک و پۆی زۆریان بۆ ئەم زمانە دروست کردووە. بە واتایەکی دیکە زیاتر لە ئاستی پێویست پۆل و دەستەیان بۆ زمانی کوردی دروست کردووە. لە زمانێکی وەکوو فارسی دا کە لە زۆر ناوچە بە زاری زۆر قسە دەکرێت ھەرگیز بە ئەندازەی کوردی پۆل و دەستە دروست نەکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی کوردی
پۆل:زارەکانی زمانی کوردی
بیت

**بیت** یەکەی بناغەیی زانیارییە لە پێژمێری (Computing) و دوورڕاگەیێنی (Telecommunication)دا؛ هەر بیتێک تەنیا دوو باری هەیە. لە زانستی کۆمپیوتەردا بە تەکێک لەو بارانە دەوترێت ١ (یەک) و بە ئەوی تر دەوتریت ٠ (سفر)، یاخود کوژاوە و داگیرساو، یاخود ڕاست و هەڵە. زاراوەکە تێکەڵکردنێکی زمانەوانییە (portmanteau) لە دەستەواژەی **bi**nary digi**t** - ڕەنووسی دووانی - و یەکەمجار جۆن تەکی لە ساڵی ١٩٤٦دا دایهێناوە.

## لە زانستی کۆمپیوتەردا
لە زانستی کۆمپیوتەردا، بیت بچووکترین یەکەی بیرگەیە. دەوترێت: نرخی هەر بیتێک یەکسانە لەگەڵ ١ یان ٠. ئەمە کاتێکە کە لە ڕوانگەیەکی دەرهەستەوە سەیری بیرگە بکەین. ئەوەی لە ڕاستەقانیدا هەیە ئەمەیە کە هەر کام لە ٠ و ١ دوو ئاستی وڵتاژی جیاوازن کە ئێمە ناوی ٠ و ١مان لێداناون.

بریتییە لە بچووکترین یەکەی پێوانەی زانیارییەکان لە ئامێرەکانی کۆمپیوتەر و ئامێرەکانی پەیوەندی کردن و بوارەکانی تری تەکنەلۆژیای زانیارییەکاندا، هەر بیتێک لە پێوانەکردندا سفر ٠ یان بە یەک ١ خۆی دەنوێنێت، واتا یان داگیرساوە واتە ١ یان کوژاوەتەوە واتە سفر، ڕاستییەکە ئەوەیە کەلە سیستەمی دووانەییدا پێوانەکانی پێ دەژمێردرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکەکانی زانیاری
پۆل:جۆرەکانی دراوە
پۆل:بیرگەی کۆمپیوتەر
گواستنەوە (دوورڕاگەیێنی)

لە دوورڕاگەیێنیدا، **گواستنەوە** (بە ئینگلیزی: *transmission*) ڕەوتی ھەناردن، بانگەشەکردن و وەرگرتنی زانیاری بە شێوەی دیجیتاڵ یان ئانالۆگە.
بی بی سی

**بی بی سی** (**BBC**) کورتکراوەی (*British Broadcasting Corporation*) بە واتای **بنکەی وەشاندنی بەریتانی** دامەزراوەیەکی میدیایییە لە لەندەن، شانشینی یەکگرتوو.

بی بی سی لە ساڵی ١٩٢٢ی زایینی لەژێر ناوی «بنکەی وەشاندنی بەریتانی بە بەپرسیارەتی سنووردار» دامەزرا. لە ساڵی ١٩٢٧ پاش وەرگرتنی مۆڵەتی پاشایەتی بوو بە کۆمپانیایەکی دەوڵەتی. بواری سەرەکیی کارەکانی بی بی سی ھەواڵ و زانیارییە کە لە ڕێگەی ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، و ئینتەرنێتەوە بڵاودەکرێتەوە.
دروشمی بی بی سی ئەمەیە: «ھەر نەتەوەیەک دەبێت بە ئاشتی و ھێمنییەوە لەگەڵ نەتەوەیەکی دیکە وتووێژ بکات.»

بی بی سی کۆمپانیایەکی دەوڵەتیی نیوەسەربەخۆیە. ئەم کۆمپانیایە لەلایەن دەستەی بڕواپێکراوانی بی بی سییەوە بەڕێوە دەچێت. ئەم کۆمپانیایە ئیدعا دەکات کە لەژێر ھیچ جۆرە کاریگەرییەکی بازرگانی و سیاسی نییە و تەنیا لە بەرامبەر بەردەنگەکانی خۆیدا وەڵامدەرە.

## بووجەی بی بی سی
بووجەی تەواوی بەشەکانی بی بی سی جگە لە بەشی جیھانیی بی بی سی لەڕێگەی ئەو پارەوە دابین دەکرێت کە خەڵکی بەریتانیا دەبێت بۆ تەماشاکردنی تیڤی بیدەن. بووجەی گشتیی بی بی سی لەو پارەیە دابین دەبێت کە ھەریەک لە خێزانگەلی خاوەن-تیڤی لە بەریتانیا مانگانە دەیدەن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* بی بی سی 

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٢٧
پۆل:تەلەڤیزیۆن لە شانشینی یەکگرتوو
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٧ لە شانشینی یەکگرتوو
پۆل:بی بی سی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی پیبۆدی
وەرگێڕان

وێنۆک
**وەرگێڕان** بریتییە لە شرۆڤەکردنی واتا یان لێکدانەوەی مانای دەقێک و پاشان بەرھەمھێنانی دەقێکی ھاوتای ئەو دەقە لە زمانێکی دیکەدا، بە شێوەیەک کە ھەمان پەیام و مەبەست بگەیەنێت، ئەو دەقەی کە بڕیارە وەربگێڕێتەوە سەر زمانێکی دیکە پێی دەوترێت *دەقی ژێدەر* و ئەو دەقەی کە لە زمانی مەبەست وەکو ھاوتا و بەرامبەری واتایی ئامادە کراوە پێی دەوترێت *دەقی مەبەست*، ھەروەھا بەو زمانەی کە دەقی ژێدەری پێ نووسراوە و وەریدەگێڕینەوە دەوترێت *زمانی ژێدەر* و بەو زمانەی کە دەقەکەی پێ وەردەگێڕینەوە دەوترێت *زمانی مەبەست*.

بەو کەسەی کە کاری وەرگێڕان ئەنجام ئەدات دەوترێت *وەرگێڕ*، چەندین وەرگێڕی جیاوازیش بوونیان ھەیە لەوانە: وەرگێڕی بەرنامە(مۆبایل و کۆمپیوتەر)، وەرگێڕی فیلم و دراما، وەرگێڕی مۆسیقا کە بە ژێرنووس ناودەبرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاگەیێنی

پۆل:واتا (فەلسەفەی زمان)
پۆل:کتێبی پیرۆز
پۆل:مێژوو
پۆل:زمان
پۆل:زمانی لاتینی
ژنمێردی

[وێنۆک|250px|وێنەیەکی سەدەکانی ناوین لە کەسێکی ژنمێرد لە نێو کتێبی ''[Nuremberg Chronicle*]]
*'ژنمێردی** یان **ئەندرۆجینی''' (Androgyny) بە حاڵەتێک دەگوترێت کە تایبەتمەندییەکانی ژنێتی و پیاوێتی پێکەوە لە یەک کەس دا ھەبن. وشەی ئەندروجینی لە دوو وشەی یونانی ανήρ (ئانێر، بە واتای پیاو) وە γυνή (جینێ بە واتای ژن) پێکھاتووە و ئاماژە دەکات بە تێکەڵبوونی تایبەتمەندییەکانی ژنێتی و پیاوێتی وە ھەبوونی ھەردووکیان پێکەوە لە یەک کەس دا، بە ھەمان شێوەی نێرەمووکی (hermaphroditism).

ژنمێرد یان ئەندرۆجین بە کەسانێک دەگوترێت کە ناسێنێکی ڕەگەزیی ڕوونیان نییە وە لە کۆمەڵگا دا لە دەستەی نێر یان مێ دانانرێن. ڕەنگە ئەوان خۆیان بە ڕەگەزنادیار لە قەڵەم بدەن. زۆرێک لە ژنمێردان لە باری دەروونی و ھزریەوە لە نێوان ژن و پیاو دان یا بەتەواوی بێڕەگەزن. ڕەنگە ئەوان خۆیان بە بێڕەگەز، نێوانڕەگەز (intergender)، یان دووڕەگەز (bigender) یان ھتد بزانن.


پۆل:ڕواڵەتی مرۆڤ
سەنگاو

**سەنگاو** شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی سەنگاو(ناوەند)، قەزای چەمچەماڵ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

ئاغجەلەر ناوەندی ناحیەی سەنگاوە.

## ناو

## جوگرافیا

**سەنگاو** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی خدری سەروو و لە باشوور لەگەڵ گوندی قەڵای شێخ ڕەشید و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کرپچنە لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی میرەیی حەوزەوار.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* ناحیەی سەنگاو

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کڵۆد شانن

**کڵۆد ئێلوود شانن** () ئەندازیاری ئەلیکترۆنیک و بیرکاری ئەمریکایی بوو کە بە باوکی *[[تیۆریی زانیاری]]* دەناسرێت. ئەو ٣٠ی ئەپریلی ١٩١٦ لە میشیگان لەدایکبوو و ٢٤ی فەبریوەریی ٢٠٠١ مرد.

بیردۆزی زانیاریی شانن لە وتارێکی زانستیدا بڵاوکرایەوە لە ١٩٤٨. ھەروەھا بە یەکێک لە بناغەدانەرانی کۆمپیوتەری *دیجیتاڵ*ی و سووڕی کارەبای دیجیتاڵیش ناسراوە لە ١٩٣٧، لەکاتێکدا لە تەمەنی ٢١ ساڵیدا خوێندکاری ماستەر بوو لە پەیمانگای تەکنۆلۆجی ماساچوسیتس، لە تێزی ماستەرەکەیدا بە کرداری نیشانیدا چۆن جەبری دووانی دەتوانێ جۆرەھا پەیوەندی ژیربێژی و ژمارەیی پێ دروست بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠١
پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی
پۆل:ئەندازیارانی ئەمریکی
پۆل:بیرکاریزانانی ئەمریکی
پۆل:زانایانی سیستەمەکان
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
پۆل:دەرچووانی زانکۆی میشیگان
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
پۆل:تیۆریی زانیاری
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بێخوایانی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
شازادە بچکۆڵە

**شازادە بچکۆڵە** () یەکێکە لە چیڕۆکە بەناوبانگەکانی چیڕۆکنووس و شاعیری فەرەنسی؛ ئانتوان دۆ سانت ئێگزوپێری. لە ساڵی ١٩٤٣ لە نیویۆرک بە ھەردوو زمانی فەرەنسی و ئینگلیزی بڵاوکراوەتەوە. کتێبی شازادە بچکۆڵەکە وانەیەکی فەلسەفییە بەڵام لە بەرگی چیڕۆکێکی منداڵانە.
ئەو کتێبە باس لە چاوپێکەوتنی شازادە بچکۆڵەکە دەکات لەگەڵ یەکێک لە کەسە گەورەکان و ئەو ھەڵسوکەوتە نامۆیانەی کە کەسە گەورەکەن ئەیکەن کە چەندەھا ئاماژە و مانا لەخۆ ئەگرن.
چیرۆکەکە بە زمانێکی سادە و ئاسان نووسراوەتەوە، چونکە چیرۆکە بۆ مناڵانە و پێوستە مناڵان لێی تێبگەن. ئەم چیرۆکە زۆر بە ئاسانی مانا و چەمکەکانی ژیان لە لای کەسە گەورەکان پیشان دەدات.
وێنە ئاوییەکان بەشێکی گرنگی چیرۆکەکەن لەبەرەوەی مانای چیرۆکەکە بە ڕوونی پیشانی خوێنەر دەدەن، و جوانی و ڕەسەنایەتییش ئەبەخشنە چیڕۆکەکە.
نووسەر لەو چیرۆکە بانگھێشتی خوێنەر ئەکات بۆ ئەوەی ئەو منداڵەی لە ناخی دایە بی دۆزێتەوە، چونکە "ھەموو کەسە گەورەکان لە سەرەتا مناڵ بوون، بەڵام کەمیان ئەو ڕاستییەیان لەبیرماوە".
یەکەم دەستنووسی چیرۆکەکە لە کتێبخانەی پیێرپۆنت مورگان (*Pierpont Morgan Library*) لە نیویۆرک لەژێر ناونیشانی ١٣١٧٦١ پارێزراوە.
سانت ئێگزوپێری ئەم چیرۆکەی کاتێک نووسی کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دەژیا. شازادە بچکۆڵە وەرگێڕدراوەتە سەر زیاتر لە ٢٢٠ زمان و دیالێکت و  زیاتر لە ١٣٠ میلیۆن دانەشی لێ فرۆشراوە، کە ئەمە وای کردووە وەکوو یەکێک لە پڕفرۆشترین کتێبەکان بێتە ئەژمار.

یەکەمین وەرگێڕانی ئەم چیرۆکە بۆ فارسی، ساڵی ١٣٣٣ی کۆچیی ھەتاوی، لەلایەن وەرگێڕی کورد موحەمەد قازییەوە ئەنجام دراوە کە زۆرجاری تریش لە چاپ دراوەتەوە.

## وەرگێڕانە کوردییەکان
ئەم کتێبە چەند جارێک وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی. لەوانە:

### کوردیی ناوەندی
* *شازادە چکۆلە*، ئانتوان دوسێنت ئەگزوپڕی، وەرگێڕ مستەفا ئێلخانیزادە، تەوڕێز، بەھاری ١٣٦٩ی ھەتاوی (١٩٩١).
* *شازادە چکۆڵە*، ئانتوان دۆ سانت - ئێگزۆپێری، وەرگێڕانی: خەبات عارف و بەڕۆژ ئاکرەیی، دەزگای ئاراس، ٢٠١٠.
* *میرۆکە*، ئەنتوان دو سانت ئێگزیوپێرى، وەرگێڕانی: لیۆن کارین، ناوەندی ئەندێشە، ٢٠١٧.
* *شازادە چکۆلە*، ئانتوان دو سانت ئێگزوپێری، وەرگێڕ سەلاحەدین بایەزیدی، چاپەمەنیی مانگ، ١٣٩٨ی ھەتاوی (٢٠١٩).

### کوردیی باکووری
* *میرزایێ بچووک (Mîrzayê Biçûk)*، وەرگێڕ: فەواز حوسێن، ١٩٩٥.
* *کۆرەشایێ کووشکەلۆک*، ئانتوڤان دوسەنت ئگزوپری، وەرگێڕ: سەید فاخر عەلەوی، ورمێ: پوخشانگەی حوسێنیی ئەسل، ١٣٩٧ی ھەتاوی (٢٠١٨).

### کوردیی باشووری
* *شازاێە بۊچگلە*، ئانتووان دوسنت‌ئگزوپری، ئەلگەردانن موحسن ئەمینی، سنە: زانکۆی کوردستان، ١٣٨٨ی ھەتاوی (٢٠٠٩).

## سەرچاوەکان

پۆل:کورتەڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٤٣
پۆل:چاندی فەڕەنسی
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە یاری ڤیدیۆیی
فڕۆکەوان

**فڕۆکەوان** (بە ئینگلیزی: Aircraft pilot) ئەو کەسەیە کە جڵەوی فڕینی فڕۆکەیەک دەکات بە بەڕێوەبردنی جڵەوی فڕینی ئاراستەیی. ھەروەھا ھەندێک لە ئەندامانی تری دەستەی فڕۆکەوانی وەکو دەریاگەر یان ئەندازیاری فڕین بە فڕۆکەوان دادەنرێت چونکە بەشدارن لە کارپێکردنی سیستەمی دەریاگەری و بزوێنەری فڕۆکەکە.  ئەندامانی تری دەستەی فڕۆکەوانی وەک کارخەری فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، کارمەندان و میکانیکەکان و دەستەی زەمینی، وەک فڕۆکەوان پۆلێن ناکرێن.

وەک داننان بە بڕوانامە و بەرپرسیارێتی فڕۆکەوانەکان، زۆربەی سەربازەکان و زۆرێک لە کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی لە سەرانسەری جیھاندا نیشانەی فڕۆکەوانی دەبەخشن بە فڕۆکەوانەکانیان.

## فڕۆکەوانانی ناوداری جیھان
* ئانتوان دۆ سانت ئێگزۆپێری
* چارڵز لیندبێرگ
## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەوانان
پۆل:پیشەکانی فڕین
ئۆقیانووسی ئەتلانتیک

وێنۆک|200px
وێنۆک|200px
**ئۆقیانووسی ئەتلانتیک** یان **زەریای ئەتڵەسی** دووەمین ئۆقیانووسی گەورەی جیھانە، بە ڕووبەری ١٠٦٬٤٦٠٬٠٠٠ کم٢. ئەم ئۆقیانووسە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی ڕووی زەوی داپۆشیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:مێژووی ئۆقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:ئۆقیانووسەکان
چارڵز لیندبێرگ

**چارڵز ئاگوستوس لیندبێرگ** (بە ئینگلیزی: *Charles Augustus Lindbergh*)، (١٩٠٢-١٩٧٤) فڕۆکەوانی ئەمریکایی بوو. ئەو لە ڕۆژەکانی ٢٠ و ٢١ی مانگی مەیی ساڵی ١٩٢٧ بە فڕۆکەیەک لە نیویۆرکی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بەرزبووەوە و دوای ٣٣ کاتژمێر و نیو فڕینی بێ ڕاوەستان، پانیی ٣ ھەزار و ٦٠٠ مەیلیی ئوقیانووسی ئاتلانیکی پێوا و لە پاریسی فەڕانسەدا نیشتەوە. ئەم فڕینە یەکەم فڕینی تاکەکەسی و بەبێ ڕاوەستانی نێوان کیشوەرکانی ئەورووپا و ئەمریکا و بە سەر ئوقیانووسی ئاتلانتیکدا بوو.

نزیکەی ٥ ساڵ دوای ئەو فڕینە، دزرانی کوڕەکەی لیندبێرگ (کە ئەوکات بە ھۆی ناوداربوونی ئەو، وەکوو بەناوباگترین تاوانی دەیەی ١٩٣٠ ناسرا) کاریگەرییەکی خراپی لە گیانی ئەو دانا و خەمی ئەو ڕووداوە تا کۆتاییھاتنی ژیانیشی وێڵی نەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٧٤
پۆل:فڕۆکەوانانی ئەمریکی
پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی
پۆل:مێژووی فڕین بە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:چارڵز لیندبێرگ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢
پۆل:فڕین لە ١٩٢٧
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
ئانتوان دۆ سانت ئێگزوپێری

**ئانتوان دۆ سانت ئێگزۆپێری** (،‏ ١٩٠٠ - ١٩٤٤) نووسەر و فڕۆکەوانێکی خەڵکی فەڕەنسا بوو. ناوبانگی زیاتر بە ھۆی نووسینی چیرۆکی شازادە بچکۆلەوەیە.

## بەرھەمەکان
*فڕینی شەوانە
## سەرچاوەکان
*https://web.archive.org/web/20140627082046/http://www.antoinedesaintexupery.com/

پۆل:نووسەرانی فەنتازیی فەڕەنسی
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی
پۆل:فڕۆکەوانانی فەڕەنسی
پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:ئانتوان دۆ سانت ئێگزوپێری
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
ئاوی دەریا

**ئاوی دەریا** ئاوێکە لە دەریاو زەریاکانی جیھاندا ھەیە و پلەی سوێرییەکەی نزیکەی ٣٬٥٪ دەبێت بە تێکڕایی (٣٥ g/L یان ٥٩٩ میلی-میولەر) واتە ھەر کیلۆیەک ئاوی دەریا (نزیکەی یەک لیتر بە قەبارە) ٣٥ گرام (١. ٢ ئۆنس) خوێی ھەڵوەشاوەیە (بە زۆری یۆنی سۆدیۆم (نا +) و Cl - کللۆراید ی تێدایە. چڕی ئاوی دەریا لە ڕووی زەریاوە بە تێکڕایی ١٠٢٥ گ/ ملیم لە ئاوی سازگار و ئاوی پاک بەرزترە (چڕی = 1 g / ml لە ٤ ° C (39 ° F)) چونکە خوێیە ھەڵوەشاوەکان بە بێ ئەوەی قەبارەی ئاوەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بگۆڕێت زیاد دەکات. خاڵی بەستن لە ئاوی دەریا دادەبەزێت بە زیادکردنی ڕێژەی خوێی تواوەی لەناودا، ئاوی ئاسایی شلەی دەریا لە - ٢ ° C (28 ° F) دا دەبەستێتەوە. ساردترین ئاوی دەریایی (لە حاڵەتی شلەییدا) کە تا ئێستا تۆمار کراوە، لە ساڵی ٢٠١٠ دا، کە ئێستا لەژێر بارستەی سەھۆڵێکی ناوچەی جەمسەریی، بە پلەی گەرمیی - ٢. ٦ ° C (27. 3 ° F) بووە. کۆی گشتی ئاوی دەریا سنووردارە بە مەودای نێوان ٧٫٥ بۆ ٨٫٤، لەگەڵ تێکڕای خێرایی دەنگی نزیکەی ١٥٠٠ مەتر لە چرکەیەکدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئاوی شل
پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
مارتن لووتر

وێنۆک
**مارتن لووتر** (بە لاتینی: *Martin Luther*) (١٠ی ئەیلوولی ١٤٨٣ - ١٨ی شوباتی ١٥٤٦) پیاوێکی ئایینی ئەڵمان بوو، کە بە مامۆستای چاکسازان و نوێکاریکردن دادەنرێت لە ئاینی مەسیحیدا. لە یاسا خوێندویەتی دواتر لە ژیانی زانستی دورکەوتۆتەوە و بویتە ڕەبەن لە دێرێک لە ساڵی (١٥٠ ز) جەختی لە سەر ئەوە دەکردەوە کە ڕزگاربوون بە ھۆی باوەڕەوەیە و بە دەروازەی دانا بۆ ڕزگاربوونی مرۆڤ و چونە بەھەشت (واتا مرۆڤ لە خوا نزیک دەبێتەوە و بە باوەڕبوونی لە دلەوە بە خوا نەک بەو کارانەی کە کڵێسە لە سەری دەیسەپێنێت)، لووتر ھێرشی دەکردە سەر ئەو بۆچوونانەی کە کڵێسە (پاپا) لە توانای دا ھەیە بڕوانامەی لێخۆشبوون بۆ گوناھەکانی مرۆڤ دەربکات بەرامبەر پەخشینی سامانو مولک بۆ کڵێسە، ئەم بڕوانامانەش ناسراون بە مۆرکردنەکانی لێ خۆش بوون، ھەروەھا ڕایدەگەیاند کە کتێبی پیرۆز سەرچاوەی سەرەکی ئایینی مەسیحییەتە، داواشی کرد پیاوانی کڵێسە دەبێ بکەونە ژێر دەسەڵاتی مەدەنی ھەروەھا ڕێگەدانی قەشە بۆ ژن ھێنان.

لووتر بەردەوام بوو لە بیروڕاکانی و بڵاوی دەکردنەوە تا وای لێھات لایەنگرانی زۆر بوو، ناوی لە کۆمەلەکەی نا ناڕەزاکان (پرۆستانت) بیروڕا نوێیەکەی لە بەشی باکوری ئەورووپا بڵاو بۆوە. ھەروەھا ئینجیلی وەڕگێڕا بۆ سەر زمانی ئەڵمانی تا وای لێھات بانگەوازەکانی بۆ چاککردنی کڵێسە بۆچونێکی نەتەوەیی وەرگرت و کڵێسەی دابەشکرد بۆ    دوو بەش کە (پرۆستانت)ـی لێ بوەوە.

## سەرچاوەکان

# ژیاننامەی Martin Luther
# Horst Herrmann: Martin Luther. Ketzer und Reformator, Mönch und Ehemann; München: Orbis-Verlag, 1999

پۆل:وەرگێڕە ئاڵمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٣
پۆل:مردووانی ١٥٤٦
پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:مەسیحییە نادیارەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:زانایانی ئایینی گاوری سەدەی ١٦یەمی ئەڵمانیا
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:عیبری مەسیحییەکان
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پۆل:قەشەکانی ڕۆمانی کاتۆلیکی لائیزکراو
پۆل:وتارخوێنانی لوتەران
پۆل:مارتن لۆتەر
پۆل:خێزانی مارتن لۆتەر
پۆل:ئەو کەسانەی نەخۆشی مێنیێریان هەیە
پۆل:مامۆستایانی زانکۆی ڤیتنبێرگ
پۆل:ئەو کەسانەی نەخۆشی مێنیێریان ھەیە
پۆل:زانایانی دینی گاوری سەدەی ١٦یەمی ئەڵمانیا
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان