open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پردی برادان

**پردی برادان** (بە ئینگلیزی: Braddan Bridge) پردێکە دەکەوێتە سەر ڕێگای A1 دوگلاس-پیل لە قەشەیییەتی برادان لە دوورگەی مان. ئەم پردە بەشێکی ناسراو و گرنگی ڕێڕەوی شاخی سنافێڵە (Snaefell Mountain Course) کە بۆ پێشبڕکێ بەناوبانگەکانی وەک ئایڵ ئۆف مان تی تی (Isle of Man TT) و مانکس گران پری (Manx Grand Prix) بەکاردێت.

## نەخشەسازی و گرنگی لە پێشبڕکێدا
پردی برادان لەڕاستیدا پێچێکی تیژی دوولایەنەیە نەک تەنھا پردێکی سادە. یەکەمجار پێشبڕکێکاران دەبێت پێچێکی ڕاست بکەنەوە، دواتر یەکسەر پێچێکی چەپ دێت کە بەسەر ڕووباری دوو (River Dhoo)دا دەیانپەڕێنێتەوە. ئەم سروشتە تەکنیکییەی وای کردووە کە ببێتە یەکێک لە خاڵە ھەرە سەرنجڕاکێشەکانی ڕێڕەوەکە بۆ تەماشاکاران. لەبەرئەوەی ماتۆڕسوارەکان ناچارن خێراییان زۆر کەم بکەنەوە بۆ تێپەڕاندنی پێچەکان، تەماشاکاران دەرفەتێکی باشیان دەبێت بۆ بینینی ڕوونی پێشبڕکێکە و گرتنی وێنە.
چەپ|وێنۆک|پێشبڕکێی ماتۆڕسکیلە سایدکارەکان لەکاتی تێپەڕبوون بە پردی برادان.

## مێژوو و پەرەسەندن
پێش دروستکردنی پردە نوێیەکە، پردێکی کۆنی پشت-کووڕ (hump-backed bridge) لە شوێنەکەدا ھەبوو کە مێژووەکەی بۆ ساڵی ١٨٢١ دەگەڕایەوە. ئەو پردە کۆنە بەشێک بوو لە ڕێڕەوی پێشبڕکێی سانت ترینیان (St. Trinian's Course) و ھەروەھا ڕێڕەوی سەرەتایی پێشبڕکێی تی تی. لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکدا، پردە نوێیەکە و بازنەیەکی ھاتوچۆ (roundabout) لە نزیکی دروست کران بۆ باشترکردنی ڕێگەی ناوچەکە.

## بنچینەی ناوەکەی
ناوی "برادان" لە زمانی مانکس گەیلیک (Manx Gaelic)ەوە ھاتووە، کە وشەی braddan بە واتای ماسی سەلەمون (salmon) دێت.
وێنۆک|پێچە تیژە دوولایەنەکەی پردی برادان لەسەر ڕێڕەوی تی تی.

## سەرچاوەکان
میدیای ستریمینگ

[thumbtime=78|وێنۆک|لەسەر ماڵپەڕەکانی وەک یووتیووب، ڤیدیۆکانی وەک ئەم فیلمە کورتەی ناسا سەبارەت بە دیزاینی جلی ئاسمانی، بەپێی پەیوەندیی ئینتەرنێتی بەکارھێنەر دەستبەجێ لێدەدرێن، و ڤیدیۆکە بەشێکی لە پاشبنەماوە [داگرتن|دادەگیرێت.]]
**میدیای ستریمینگ** ئاماژەیە بۆ مۆڵتیمیدیا کە لە ڕێگەی تۆڕێکی کۆمپیوتەرییەوە دەگەیەنرێت بۆ لێدانەوەی بە بەکارھێنانی میدیا پلەیەرێک. میدیاکە لە شێوەی *ستریمێک* لە پاکەت لە ڕاژەکارێکەوە بۆ کڕیارێک دەگوازرێتەوە و بە شێوەی کاتی-ڕاستەقینە پیشان دەدرێت؛ ئەمە پێچەوانەی داگرتنی فایلە، کە پرۆسەیەکە تێیدا بەکارھێنەری کۆتایی تەواوی فایلە میدیایییەکە بەدەست دەھێنێت پێش بەکارھێنانی ناوەڕۆکەکە. ستریمینگ زیاتر بۆ ڤیدیۆ بەپێی داواکاری، تەلەڤیزیۆنی ستریمینگ، و خزمەتگوزارییەکانی ستریمینگی مۆسیقا لەسەر ئینتەرنێت بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ
پاراماونت تەلەفیژن ستۆدیۆز

**پاراماونت تەلەڤیژن ستۆدیۆز**، **ستۆدیۆکانی پاراماونت تەلەڤیژن**، کە پێشتر دووەم دامەزراندنەوەی **پاراماونت تەلەڤیژن** بوو، لقی تەلەڤیزیۆنیی ستۆدیۆی فیلمی ئەمریکی پاراماونت پیکچەرزە، کە بەشێکە لە پاراماونت سکایدانس کۆرپۆرەیشن، و لە ٤ی ئازاری ٢٠١٣ لەلایەن پێش خۆی، ڤیاکۆمەوە دامەزراوە، دوای سەرھەڵدانی بزنسێکی بەھێز لەگەڵ فراوانبوونی تەکنەلۆژیی تەلەڤیزیۆن لە ڕێگەی خزمەتگوزارییەکانی ستریمینگەوە. پاراماونت ھەروەھا دانی بەوەدا نا کە تەلەڤیزیۆن دەتوانێت شتێکی کەمیان پێ بدات بۆ پشت پێ بەستن کاتێک فیلمەکان شکست دەھێنن، جگە لە بەکرێدانی ستەیجی ستۆدیۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێبگەی فەرمی لە ویکیدراوە و ویکیپیدیا جیاوازە
مۆڵتیمیدیا

**مۆڵتیمیدیا** شێوازێکی پەیوەندییە کە تێکەڵەیەک لە شێوەی ناوەڕۆکی جیاواز بەکاردەھێنێت، وەک نووسین، دەنگ، وێنە، ئەنیمەیشن، یان ڤیدیۆ، لە یەک پێشکەشکردندا. ئەمە پێچەوانەی میدیای گشتیی تەقلیدییە، وەک کەرەستەی چاپکراو یان تۆماری دەنگی، کە تەنھا یەک شێوەی ناوەڕۆکی میدیایییان تێدایە. نموونە باوەکانی مۆڵتیمیدیا بریتین لە پۆدکاستی ڤیدیۆیی، سلایدشۆی دەنگی، و ڤیدیۆی ئەنیمەیشن. دروستکردنی ناوەڕۆکی مۆڵتیمیدیا جێبەجێکردنی پرەنسیپەکانی پەیوەندیی کارلێکیی کاریگەر لەخۆدەگرێت. پێنج بەردی بناغەی سەرەکیی مۆڵتیمیدیا بریتین لە دەق، وێنە، دەنگ، ڤیدیۆ، و ئەنیمەیشن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:داڕشتن
پۆل:دیزاینی پەیوەندیکردن
پۆل:دیزاینی پەیوەندی بەستن
دی ئێڵ ئێن ئەی

**ھاوپەیمانیی تۆڕی ژیانی دیجیتاڵی** (**دی ئێڵ ئێن ئەی**) کۆمەڵێک ستانداردی مامەڵەپەژیرییە بۆ ھاوبەشکردنی میدیای دیجیتاڵیی ماڵەوە لەنێوان ئامێرە مۆڵتیمیدیاییەکاندا. ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدات فایلە میدیاییە ھەڵگیراوەکان ھاوبەش بکەن یان ستریم بکەن بۆ ئامێرە جۆراوجۆرە بڕوانامەدارەکان لەسەر ھەمان تۆڕ وەک کۆمپیوتەری کەسی، سمارتفۆن، تەلەڤیزیۆن، کۆنسۆڵی یاری، سیستەمی ستێریۆ، و ئێن ئەی ئێسەکان. دی ئێڵ ئێن ئەی چەندین ستانداردی گشتیی بوونیار لەخۆدەگرێت، لەوانە پلاگ و پلەی گشتگیر (یوو پی ئێن پی) بۆ بەڕێوەبردنی میدیا و دۆزینەوە و کۆنترۆڵکردنی ئامێر، ستانداردەکانی تۆڕکردنی وایەردار و بێوایەر، و فۆرماتە میدیا دیجیتاڵییە بەربڵاوەکان. زۆرێک لە ڕاوتەرەکان و ئامێرەکانی ھەڵگرتنی تۆڕی (ئێن ئەی ئێس) پشتگیریی دی ئێڵ ئێن ئەیی ناوەکییان ھەیە، ھەروەھا نەرمامێرەکانی وەک ویندۆز میدیا پلەیەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلکترۆنیی بەکاربەر
پۆل:ئەلکترۆنی بەکاربەر
ھاوبەشیکردن

وێنۆک|ھاوبەشکردنی خواردن
وێنۆک|ھاوبەشکردنی مایکرۆسکۆپێک
وێنۆک|خشۆکەکان کە شوێنێک ھاوبەش دەکەن
**ھاوبەشکردن** بریتییە لە بەکارھێنانی ھاوبەشی سەرچاوەیەک یان شوێنێک. ھەروەھا پرۆسەی دابەشکردن و بەخشینەوەیە. بە مانای تەسکتر، ئاماژەیە بۆ بەکارھێنانی ھاوبەش یان بە نۆرەی کاڵا سروشتی-سنووردارەکان، وەک لەوەڕگەیەکی ھاوبەش یان شوێنێکی نیشتەجێبوونی ھاوبەش. بە شێوەیەکی ناڕێکتریش، «ھاوبەشکردن» دەکرێت لە ڕاستیدا بە مانای پێدانی شتێک بێت وەک دیارییەکی تەواو: بۆ نموونە، «ھاوبەشکردنی» خواردنی کەسێک لە ڕاستیدا واتای پێدانی بەشێکێتی وەک دیاری. ھاوبەشکردن پێکھاتەیەکی بنەڕەتیی کارلێکی مرۆیییە، و بەرپرسە لە بەھێزکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و مسۆگەرکردنی خۆشگوزەرانیی کەسێک.

جگە لە نموونە ئاشکراکان، کە دەکرێت لە چالاکیی مرۆڤدا تێبینی بکرێن، زۆر نموونە لە سروشتدا دەدۆزرێنەوە. بۆ نموونە، کاتێک زیندەوەرێک خۆراک یان ئۆکسجین وەردەگرێت، ئەندامە ناوخۆیییەکانی بۆ دابەشکردن و بەخشینەوەی ئەو وزە وەرگیراوە دیزاین کراون، بۆ دابینکردنی بۆ ئەو بەشانەی جەستەی کە پێویستیان پێیەتی. گوڵەکان تۆوەکانیان دابەش دەکەن و بڵاوی دەکەنەوە. بە مانایەکی فراوانتر، دەکرێت پێدانی بێبەرامبەری مافی بەکارھێنانی ئەو کاڵایانەش بگرێتەوە کە دەکرێت وەک کاڵای نا-ڕکابەر مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت، وەک زانیاری.

## سەرچاوەکان
سەرچاوە

**سەرچاوە** ئاماژەیە بۆ ھەموو ئەو کەرەستانەی کە لە ژینگەکەماندا بەردەستن و لە ڕووی تەکنەلۆژییەوە دەستپێڕاگەیشتوون، لە ڕووی ئابوورییەوە گونجاون و لە ڕووی کولتوورییەوە بەردەوامن و یارمەتیمان دەدەن بۆ تێرکردنی پێداویستی و ویستەکانمان. سەرچاوەکان دەکرێت بە شێوەیەکی فراوان بەپێی بەردەستبوونیان پۆلێن بکرێن وەک سەرچاوەی نوێبووەوە یان نیشتمانی و نێودەوڵەتی. شتێک لەوانەیە بەھۆی تەکنەلۆژیاوە ببێتە سەرچاوە. سوودەکانی بەکارھێنانی سەرچاوە لەوانەیە زیادبوونی سامان، کارکردنی دروستی سیستەمێک، یان باشتربوونی خۆشگوزەرانی لەخۆبگرێت. لە ڕوانگەی مرۆڤەوە، سەرچاوەیەکی ئاسایی ھەر شتێکە بۆ تێرکردنی پێداویستی و ویستەکانی مرۆڤ.

چەمکی سەرچاوەکان لە چەندین بواری کاری دامەزراودا پەرەی پێ دراوە، بۆ نموونە لە ئابووری، بایۆلۆجی و ژینگەناسی، زانستی کۆمپیوتەر، بەڕێوەبردن، و سەرچاوە مرۆیییەکاندا - و پەیوەستە بە چەمکەکانی کێبڕکێ، بەردەوامی، پاراستن، و سەرپەرشتیارییەوە. لە جێبەجێکردندا لەناو کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا، ھۆکارە بازرگانی یان نابازرگانییەکان پێویستیان بە تەرخانکردنی سەرچاوە ھەیە لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانەوە.

چەمکی سەرچاوەکان ھەروەھا دەکرێت بە ئاراستەی سەرکردایەتیکردن بەسەر سەرچاوەکاندا ببەسترێتەوە؛ ئەمە لەوانەیە کێشەکانی سەرچاوە مرۆیییەکان لەخۆبگرێت، کە سەرکردەکان لێی بەرپرسن، لە بەڕێوەبردن، پاڵپشتیکردن، یان ئاراستەکردنی ئەو بابەتانە و ئەو کردارە پێویستانەی کە لێی دەکەوێتەوە. بۆ نموونە، لە حاڵەتی گرووپە پیشەییەکاندا، سەرکردە داھێنەرەکان و شارەزایانی تەکنیکی لە شارەزاییی ئەرشیفکردن، بەڕێوەبردنی ئەکادیمی، بەڕێوەبردنی کۆمەڵەکان، بەڕێوەبردنی بازرگانی، بەڕێوەبردنی چاودێریی تەندروستی، بەڕێوەبردنی سەربازی، ئیدارەی گشتی، سەرکردایەتیی ڕۆحی و بەڕێوەبردنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینگەناسی
لەوەڕگە

[وێنۆک|لەوەڕگەی شاخ لە [سویسڕا|سویسرا]]
وێنۆک|لەوەڕگەی نزمی بەپیت
**لەوەڕگە** (لە لاتینی *pastus*ەوە، کە partcipleی *pascere*یە، "خواردن پێدان") زەوییەکە کە بۆ لەوەڕاندن بەکاردێت.

## جۆرەکانی لەوەڕگە
لەوەڕگەکان بە مانای تەسکتر بریتین لە پارچە زەوییە پەرژینکراوەکانی کێڵگە، کە لەلایەن ئاژەڵە ماڵییەکانەوە دەلەوەڕێنرێن، وەک ئەسپ، مانگا، مەڕ, یان بەراز. ڕوەکی لەوەڕگەی چاودێریکراو، کە پێی دەوترێت ئالیک، بە شێوەیەکی سەرەکی لە گیاکان پێکدێت، لەگەڵ تێکەڵەیەک لە پاقلەمەنییەکان و ڕوەکە دیکە (ڕوەکە گیایییە نا-گیایییەکان). لەوەڕگە بە شێوەیەکی گشتی بە درێژاییی ھاوین دەلەوەڕێنرێت، بەپێچەوانەی مێرگەوە کە نالەوەڕێنرێت یان تەنھا دوای دروێنەکردنی بۆ دروستکردنی پووش بۆ ئالیکی ئاژەڵان بۆ لەوەڕاندن بەکاردێت.

لەوەڕگە بە مانایەکی فراوانتر لەوەڕانگەکان، سیستەمە شوانکارییە ناپەرژینکراوەکانی تر، و ئەو جۆرە زەوییانەش دەگرێتەوە کە لەلایەن ئاژەڵە کێوییەکانەوە بۆ لەوەڕاندن یان گەڵاخۆری بەکاردەھێنرێن.
لەوەڕگەکان بە مانای تەسکتر لە لەوەڕانگەکان جیا دەکرێنەوە بەوەی کە لە ڕێگەی پراکتیزە کشتوکاڵییە چڕترەکانی تۆوکردن، ئاودێری، و بەکارھێنانی پەینەوە بەڕێوەدەبرێن، لەکاتێکدا لەوەڕانگەکان بە شێوەیەکی سەرەکی ڕوەکی ڕەسەنیان تێدا گەشە دەکات و بە پراکتیزە بەرفراوانەکانی وەک سووتاندنی کۆنترۆڵکراو و ڕێکخستنی چڕیی لەوەڕاندن بەڕێوەدەبرێن.

جۆری خاک، کەمترین پلەی گەرمیی ساڵانە، و بارانبارین ھۆکاری گرنگن لە بەڕێوەبردنی لەوەڕگەدا.
وێنۆک|زەویی کشتوکاڵیی جیھان بەپێی بەکارھێنان، مێرگ و لەوەڕگەی ھەمیشەیی و زەویی چێنراو
وێنۆک|لەوەڕگەی گرد لە پێنسیلڤانیا.
شیپوۆک ناوچەیەکی گیایییە کە مەڕ دەتوانێت بە ئازادی تێیدا بگەڕێت. بەرھەمداریی شیپوۆک بە ژمارەی مەڕ لە ھەر ناوچەیەکدا دەپێورێت. ئەمە، لەنێو شتەکانی تردا، پشت بە بەردی بنەڕەتی دەبەستێت. شیپوۆک ھەروەھا ناوی شارۆچکەیەکە لە کاونتیی ڕۆسکۆمۆن، ئیرلەند، و کاونتیی فێرماناگ، ئیرلەندی باکوور. بەپێچەوانەی بەخێوکردنی کارگەیییەوە، کە لە چڕترین شێوەیدا بە تەواوی ئالیکدان لە ئاخوڕ لەخۆدەگرێت، لەوەڕگەی بەڕێوەبراو یان بەڕێوەنەبراو سەرچاوەی سەرەکیی خۆراکی کاوێژکەرەکانە. لەوەڕاندنی لەوەڕگە باڵادەستە بەسەر بەخێوکردنی ئاژەڵدا لەو شوێنانەی کە زەوییەکە چاندنی دانەوێڵە یان دروێنەکردنی (یان ھەردووکیان) قورس دەکات، وەک لە ناوچە وشکەکان یان شاخاوییەکاندا، کە جۆرەکانی وشتر، بزن، ئاسک، یاک و کاوێژکەرەکانی تر دەژین کە بە باشی لەگەڵ زەوییە سەختترەکاندا گونجاون و زۆر بە دەگمەن لە کارگەدا بەخێو دەکرێن. لە ناوچە شێدارترەکاندا، لەوەڕاندنی لەوەڕگە لە سەرانسەری ناوچەیەکی گەورەی جیھانیدا بۆ بەخێوکردنی ئازاد و ئۆرگانیک بەڕێوەدەبرێت. جۆرە دیاریکراوەکانی لەوەڕگە لەگەڵ خۆراک، پەرەسەندن، و مێتابۆلیزمی ئاژەڵە تایبەتەکاندا دەگونجێن. پەینکردن و چاودێریکردنی زەوییەکە لەلایەن ئەوانەوە لەوانەیە بە درێژاییی نەوەکان ببێتە ھۆی ئەوەی کە لەوەڕگەکە لەگەڵ کاوێژکەرە پرسیارلێکراوەکاندا ببێتە بەشێکی دانەبڕاو لە سیستەمێکی ژینگەیی دیاریکراودا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵەکان
لەوەڕاندن

وێنۆک|مانگای شیری لە ئەڵمانیا لەوەڕ دەکەن
لە کشتوکاڵدا، **لەوەڕاندن** شێوازێکی ئاژەڵدارییە کە تێیدا ئاژەڵی ماڵی ڕێگەیان پێ دەدرێت لە دەرەوە بە ئازادی بگەڕێن و ڕوەکی کێوی بخۆن بۆ ئەوەی سیلۆلۆزی ناو گیا و ئالیکەکانی تر، کە ئەگینا (لەلایەن کۆئەندامی ھەرسی مرۆڤەوە) ھەرس ناکرێت، بگۆڕن بۆ گۆشت، شیر، خوری و بەرھەمە ئاژەڵییەکانی تر. لەوەڕاندن زۆرجار لەسەر ئەو زەوییانە دەکرێت کە بۆ کشتوکاڵی شیاو نین، ھەرچەندە ھەندێک جار زەوییە شیاوەکانی کشتوکاڵ و تەنانەت کێڵگە پێشووەکانیش بە مەبەست دەھێڵرێنەوە یان دەگۆڕدرێن بۆ لەوەڕگە بۆ بەخێوکردنی ئاژەڵی لەوەڕخۆری بەھای بازرگانی.

جووتیاران لەوانەیە زۆر ستراتیژیی جیاوازی لەوەڕاندن بەکاربھێنن بۆ بەرھەمی باشتر: لەوەڕاندن لەوانەیە بەردەوام، وەرزی، یان خولانەوەیی بێت لە ماوەی لەوەڕاندنێکدا. خولانەوە درێژترەکان لە کشتوکاڵی لێی دا دەبینرێن، کە کشتوکاڵی شیاو و دانەوێڵەی ئالیک بە نۆرە دێن؛ لە خولانەوەی پشوودان، خولانەوەی دواخراو، و لەوەڕاندنی کۆمەڵیدا، کاتێکی درێژتر بە گیاکان دەدرێت بۆ بووژانەوە یان زەوییەکە بە بەتاڵی دەھێڵرێتەوە. سووتاندنی پارچەیی خولێکی گژوگیای تازە پێکدەھێنێت دوای سووتاندن لەگەڵ دوو ساڵ پشوودان. لەوەڕاندنی پاراستن پێشنیاری بەکارھێنانی ئاژەڵی لەوەڕخۆر دەکات بۆ باشترکردنی ھەمەجۆریی بایۆلۆجیی شوێنێک.

لەوەڕاندنی ئاژەڵ لە لەوەڕگە کراوەکاندا، واتە شوانکاری، وەک پراکتیزەیەکی مرۆڤ لە سەرەتای کشتوکاڵەوە بوونی ھەبووە؛ مەڕ و بزن لەلایەن ڕەوەندانەوە پێش دروستکردنی یەکەم نیشتەجێبوونە ھەمیشەیییەکان لە دەوروبەری ٧٠٠٠ پێش زایین ماڵی کران، کە ڕێگەی دا مانگا و بەراز ڕابگیرێن، و بەو کەسانەی کە سەرپەرشتیی ئاژەڵی لەوەڕخۆر دەکەن دەوترێت شوان. لە ستێپی فراوانی یوراسیادا، کۆچ و لەوەڕاندنی مێگەلی مەڕ و ئەسپ لە نێوان ناوچە لەوەڕگەیییە جیاوازەکاندا ھۆکاری سەرەکیی بەرھەمھێنانی خۆراک بوو بۆ کۆچەرییە ئەسپ سوارەکانی ئاسیای ناوەوە، و زۆرێک لە ئیمپراتۆرییەتە کۆچەرییەکان بە درێژاییی مێژوو سەریان ھەڵدا و ڕووخان تا سەرەتای سەردەمی مۆدێرن. لە کۆتاییی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای ئینگلتەرای مۆدێرندا، زۆرێک لە زەوییە گشتییەکان کە لەلایەن جووتیارانەوە بۆ کشتوکاڵی دانەوێڵە بەکاردەھێنران، پەرژین کران و گۆڕدران بۆ لەوەڕگەی کۆنترۆڵکراو لەلایەن چینی دەستڕۆیشتووەوە بۆ بەرژەوەندیی بازرگانیی خوری. لە سەردەمی مۆدێرندا، ڕانچداری شێوازی باوتری بەخێوکردنی ئاژەڵی لەوەڕخۆرە، ھەرچەندە ھەندێک جار ئالیکی دروستکراوی دەستکرد وەک پووش و فۆدەر بۆ تەواوکردنی لەوەڕاندن بەکاردەھێنرێن.

لەوەڕاندنی ئاژەڵ بەشداری دەکات لە زۆرێک لە کاریگەرییە نەرێنییەکان لەسەر ژینگە، لەوانە دارستانبڕین، لەناوچوونی ژیانی کێویی ڕەسەن، پیسبوونی جۆگە و ڕووبارەکان، زیادەڕۆیی لە لەوەڕاندن، تێکچوونی خاک، تێکچوونی ژینگەیی، بیابانبوون، و سەقامگیریی سیستەمی ژینگەیی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵەکان
شۆڕشی نیۆلیتیک

**شۆڕشی نیۆلیتیک**، کە ھەروەھا بە **یەکەم شۆڕشی کشتوکاڵی** ناسراوە، بریتی بوو لە گواستنەوەی بەرفراوانی زۆرێک لە کولتوورە مرۆیییەکان لە ماوەی سەردەمی نیۆلیتیکدا لە ئەفریقا-یوراسیادا لە شێوازی ژیانی ڕاوکردن و کۆکردنەوەوە بۆ شێوازێکی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوون، کە بووە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی دانیشتووانی ڕوو لە زیادبوون بتوانێت بژی. ئەم کۆمەڵگە نیشتەجێیانە ڕێگەیان بە مرۆڤ دا چاودێری و تاقیکردنەوە لەسەر ڕوەکەکان بکات، و فێربوون کە چۆن گەشە دەکەن و پەرەدەسێنن. ئەم زانیارییە نوێیە بووە ھۆی ماڵیکردنی ڕوەکەکان و گۆڕینیان بۆ بەروبوومی چێنراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
پۆل:مێژووی تەکنۆلۆژیا
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
ئاژەڵداری

[alt=ئاخوڕی ئاژەڵ|وێنۆک|ئاخوڕی ئاژەڵ لە [کۆلۆرادۆ، ویلایەتە یەکگرتووەکان]]
**ئاژەڵداری** لقێکی کشتوکاڵە کە پەیوەستە بەو ئاژەڵانەوە کە بۆ گۆشت، فیبر، شیر، یان بەرھەمەکانی تر بەخێو دەکرێن. ئەم بوارە چاودێریی ڕۆژانە، بەڕێوەبردن، بەرھەمھێنان، خۆراک، زاوزێی ھەڵبژاردەیی، و بەخێوکردنی ئاژەڵ لەخۆدەگرێت. ئاژەڵداری مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە، و لەگەڵ شۆڕشی نیۆلیتیکدا دەستی پێکرد کاتێک ئاژەڵان بۆ یەکەم جار ماڵی کران، لە دەوروبەری ١٣٬٠٠٠ ساڵ پێش زایینەوە، کە پێش چاندنی یەکەم دانەوێڵەکان بوو. لە سەردەمی کۆمەڵگە دێرینەکانی وەک میسری کۆندا، مانگا، مەڕ، بزن، و بەراز لە کێڵگەکاندا بەخێو دەکران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵداری
پۆل:مافی ئاژەڵان
پۆل:ئاژەڵان و مرۆڤەکان
پۆل:ئاژەڵەکان
مێژووی وەرزێری

وێنۆک|جووتکردن بە گایەکی شاخداری قۆچکراو لە میسری کۆن. نیگارێک لە ژووری ناشتنی سێنێدجەم، .
کشتوکاڵ بە شێوەی سەربەخۆ لە بەشە جیاوازەکانی گۆی زەویدا دەستی پێکرد، و ڕیزێکی ھەمەجۆری تاکسۆنی لەخۆگرتبوو. لانیکەم یازدە ناوچەی جیاوازی جیھانی کۆن و جیھانی نوێ وەک ناوەندی سەربەخۆی سەرچاوە بەشدار بوون.
گەشەکردنی کشتوکاڵ نزیکەی ١٢٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر شێوازی ژیانی مرۆڤی گۆڕی. ئەوان لە شێوازی ژیانی ڕاوچی-کۆکەرەوەی کۆچەرییەوە گۆڕان بۆ نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی و کشتوکاڵکردن.

دانەوێڵە کێوییەکان لانیکەم لە ١٠٤٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەرەوە کۆدەکرانەوە و دەخوران. بەڵام، ماڵیکردن تا ماوەیەکی زۆر دواتر ڕووی نەدا. سەرەتاییترین بەڵگەی کشتوکاڵی بچووک-قەبارەی گژوگیا خواردنییەکان بۆ دەوروبەری ٢١٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە لەگەڵ خەڵکی ئۆھالۆی دووەم لە کەنارەکانی دەریاچەی جەلیل. تا نزیکەی ٩٥٠٠ پێش زایین، ھەشت بەروبوومە دامەزرێنەرەکەی نیۆلیتیک – گەنمی ئیمەر، گەنمی ئایینکۆرن، جۆی توێکڵدار، پۆڵکە، نیسک، ڤێچی تاڵ، نۆک، و کەتان – لە شامدا دەچێنران. ڕای لەوانەیە پێشتر چێنرابێت، بەڵام ئەم ئیدیعایە مشتومڕی لەسەرە. ھەرچۆنێک بێت، بڵاوبوونەوەی ڕای لە باشووری ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ئەتڵەسی سەربەخۆ بوو لە پاکێجی بەروبوومە دامەزرێنەرەکانی نیۆلیتیک. برنج تا ٦٢٠٠ پێش زایین لە چین ماڵی کرابوو و سەرەتاییترین چاندنی ناسراوی لە ٥٧٠٠ پێش زایینەوە بووە، و دوای ئەو ماش، سۆیا و فاسۆلیای ئازوکی ھاتوون. برنج ھەروەھا بە شێوەی سەربەخۆ لە ڕۆژاوای ئەفریقا ماڵی کرابوو و تا ١٠٠٠ پێش زایین دەچێنرا. بەراز نزیکەی ١١٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە میزۆپۆتامیادا ماڵی کران، و دوای ئەوان مەڕ ھات. مانگا لە ئاورۆکسی کێوییەوە لە ناوچەکانی تورکیای مۆدێرن و ھیندستاندا لە دەوروبەری ٨٥٠٠ پێش زایین ماڵی کران. وشترەکان درەنگ ماڵی کران، ڕەنگە لە دەوروبەری ٣٠٠٠ پێش زایین.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژوو بەپێی مژار
ستێپی یۆراسیا

وێنۆک|کەمەربەندی ستێپی یوراسیا (فیرۆزەیی)
**ستێپی یوراسیا**، کە ھەروەھا پێی دەوترێت **ستێپی گەورە** یان **ستێپەکان**، ناوچە ژینگەیییە فراوانەکەی یوراسیایە لەناو لەوەڕگە مامناوەندەکان، ساڤاناکان و دەوەنستانەکانی بایۆمدا. بەناو مەنچوریا، مەنگۆلیا، شینجیانگ، کازاخستان، سیبیریا، ڕووسیای ئەورووپی، ئوکراینا، مۆڵدۆڤا، ڕۆمانیا، بولگاریا، ھەنگاریا و سلۆڤاکیادا درێژ دەبێتەوە.

لە سەردەمی پالێۆلیتیکەوە، ڕێڕەوی ستێپ ڕێڕەوی سەرەکیی وشکانی بووە لە نێوان ئەورووپای ڕۆژھەڵات، ئاسیای باکوور، ئاسیای ناوەڕاست و ئاسیای ڕۆژھەڵاتدا لە ڕووی ئابووری، سیاسی، و کولتوورییەوە. ڕێڕەوی ستێپ پێشینەی نەک تەنھا ڕێگای ئاوریشمە، کە لە سەردەمی دێرین و سەدەکانی ناوەڕاستدا گەشەی کرد، بەڵکو پێشینەی پردی وشکانیی یوراسیاشە لە سەردەمی مۆدێرندا. بە درێژاییی مێژوو نیشتمانی ئیمپراتۆرییەتە کۆچەرییەکان و زۆرێک لە کۆنفیدراسیۆنە ھۆزایەتییە گەورەکان و دەوڵەتە کۆنەکان بووە، وەک سیۆنگنو، سکایتیا، کیمێرییەکان، سەرماتیا، ئیمپراتۆرییەتیی ھۆنەکان، سۆغدیا، سیانبێی، ئیمپراتۆرییەتیی مەغۆل، ھۆزەکانی ماگیار، و خاقانشینی گۆکتورک.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
پۆل:جوگرافیای ئاسیای ناوەندی
پۆل:ئەوراسیا
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ئاسیای ناوەندی
پووش

**پووش** بریتییە لە گیا، پاقلەمەنی، یان ڕوەکی تری گیایی کە بڕراونەتەوە و وشککراونەتەوە بۆ ئەوەی وەک ئالیکی ئاژەڵ ھەڵبگیرێن، جا چ بۆ ئاژەڵە لەوەڕخۆرە گەورەکان کە وەک ئاژەڵ بەخێو دەکرێن، وەک مانگا، ئەسپ، بزن، و مەڕ، یان بۆ ئاژەڵە ماڵییە بچووکەکان وەک کەروێشک و بەرازی گینی. بەراز دەتوانێت پووش بخوات، بەڵام ھێندەی گیاخۆران بە کارایی ھەرسی ناکات.

پووش دەکرێت وەک ئالیکی ئاژەڵ بەکاربھێنرێت کاتێک یان لە شوێنێکدا لەوەڕگە یان لەوەڕانی پێویست نییە بۆ لەوەڕاندنی ئاژەڵێک، کاتێک لەوەڕاندن بەھۆی کەشوھەواوە گونجاو نییە (وەک لە وەرزی زستاندا)، یان کاتێک لەوەڕگەی پڕ گژوگیا بە تەنھا بۆ تەندروستیی ئاژەڵەکە زۆر دەوڵەمەند بێت. ھەروەھا کاتێک ئاژەڵێک ناتوانێت بگاتە ھیچ لەوەڕگەیەک، بۆ نموونە کاتێک ئاژەڵەکە لە تەویلە یان ئەستێرەخانەیەکدا ڕاگیراوە، پووشی پێ دەدرێت.

بەرھەمھێنان و دروێنەکردنی پووش، کە بە گشتی بە «دروستکردنی پووش»، «پووشکردن»، یان «کاری پووش» ناسراوە، پرۆسەیەکی چەند قۆناغی لەخۆدەگرێت: بڕین، وشککردنەوە یان «چارەسەرکردن»، ڕاکێشان، پرۆسێسکردن، و ھەڵگرتن. کێڵگەی پووش پێویست ناکات ھەموو ساڵێک دووبارە تۆوی تێدا بچێنرێتەوە وەک چۆن بۆ بەروبوومی دانەوێڵە دەکرێت، بەڵام پەینکردنی بەردەوام بە شێوەیەکی گشتی خوازراوە، و زیادە-تۆوکردنی کێڵگەیەک ھەموو چەند ساڵێک جارێک یارمەتیی زیادکردنی بەرھەم دەدات.

## سەرچاوەکان
شەڕی ماد و لیدیا

**شەڕی ماد-لیدیا** ململانێیەکی چەکداری بوو لە نێوان لیدیا و ماد کە لە ساڵانی ٥٩٠-٥٨٥ پێش زایین ڕوویدا.

پادشای لیدیا ئەلیاتیسی دووەم (٦١٨-٥٦٢ پێش زایین)، کە دەسەڵاتی خۆی لە کەناری چەپی ڕووباری ھالیس دامەزراند، بەڵام پادشای ماد کەیخوسرەو ئیدیعای خاوەندارێتیی ڕۆژھەڵاتی لیدیای دەکرد، بۆیە پێکدادان ڕوویدا. شەڕەکە شەش ساڵی خایاند و ئەنجامی جیاوازی ھەبوو.

لە کاتی شەڕی سەرەکیدا لە ٢٨ی ئایاری ساڵی ٥٨٥ پێش زایین، خۆرگیرانێک ڕوویدا. ھیرۆدۆت ئاماژە بەوە دەکات: «لە کاتێکدا شەڕەکە زیاتر و زیاتر و تووندتر بوو، ڕۆژەکە لەناکاو گۆڕا بۆ شەو». لە ترسی دەرەمۆکدا جەنگاوەرانی ھەردوولا شەڕیان وەستاند و پادشاکان پەلەیان کرد بۆ گەیشتن بە ئاشتی و ڕووباری ھالیس (قزڵ‌ئیرماقی ئێستا) وەک سنووری ھەردوو شانشینەکە دیایکرا. لە ئەنجامدا مادەکان کەپەدۆکیایان گرت.

## ئەمانەش ببینە

* شەڕی ڕووباری ھالیس
* ڕۆژگیرانی تالیس

## سەرچاوەکان

* А. Немировский, В. Никишин, И. Ладынин, С. Новиков История древнего мира. Восток, Греция, Рим, с. 234.

پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی لیدیا
پۆل:ماد
پۆل:شەڕەکان
فەتحوڵڵا ئەمیری

وێنۆک|فەتحوڵڵا ئەمیری لە پارکی نەتەوەیی کاڤیر
**فەتحوڵڵا ئەمیری** (، لەدایکبووی ١٩٨١) دیکۆمێنتاریی بەڵگەنامەیی ئێرانییە کە کارەکانی لەسەر ژینگە و گیانلەبەرانی ئێران چڕکردووەتەوە. فیلمەکەی بە ناوی «پاسەوان و پڵنگ» (Ranger and Leopard) لە ساڵی ٢٠١٨ خەڵاتی گرین سکرین (Green Screen)ی لە ئەڵمانیا وەرگرت. فیلمەکەی *ڤۆرتێکس* لە ساڵی ٢٠١٩دا ٣٣ھەمین خولی فێستیڤاڵی سۆندریۆی ئیتاڵیا لە ئیتاڵیا بەدەستھێنا. ھەروەھا وەک دادوەر لە فێستیڤاڵی فیلمی سروشتی ماتسالو لە ئیستۆنیا لە ساڵی ٢٠١٩ و فێستیڤاڵی سۆندریۆی فیلمە ژینگەییەکان لە ئیتاڵیا لە ساڵی ٢٠١٩ ٢٠٢٠. لە ئێران، ئەمیری خەڵاتی بەرچاوی بەدەستھێناوە، لەوانە دوو خەڵاتی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی فەجر بۆ فیلمەکانی *گەڕان بەدوای پلنگی فارسی* (٢٠١٢) و *ژیان لە مانگگیراندا* (٢٠١٠)، ھەروەھا خەڵاتی گەورەی فێستیڤاڵی سینەما ڤێریت بۆ *فیلمی ئالامتۆ، وڵاتێکی سەرسووڕھێنەری پەلەوەر* (٢٠١٤).

## خەڵاتەکان
* کریستاڵ سیمۆرگ بۆ باشترین فیلمی دیکۆمێنتاریی درێژ (٢٠١١) بۆ *فیلمی In Search for the Iranian Leopard*
* خەڵاتی گەورەی باشترین فیلم لە فێستیڤاڵی سینەما ڤێریت (٢٠١٤) بۆ فیلمی *Alamto A Reptile Wonderland*
* خەڵاتی سرڤ (سیپرێس) بۆ باشترین زنجیرە فیلمی دیکۆمێنتاری لە فێستیڤاڵی تەلەڤیزیۆنی جام جام (٢٠١٣) بۆ بەرھەمھێنانی زنجیرەی *پەلەوەرەکانی ئێران*
* خەڵاتی سەرڤ (سایپرێس) بۆ باشترین دەرھێنەری دۆکیۆمێنتاری لە فێستیڤاڵی تەلەڤیزیۆنی جام-ئی جام (٢٠١٨) بۆ *فیلمی ڕەنجەر و پلنگ*
* خەڵاتی باشترین فیلمی دیکۆمێنتاری لە فێستیڤاڵی نیشتمانی فیلمی خوێندکاران بۆ *ژیان لە فیلمی مانگگیران* (٢٠٠٩)
* خەڵاتی شاشەی کێوی (بە ئۆسکاری سەوز ناسراوە) بۆ *فیلمی لە کایەی ماری کلکی جاڵجاڵۆکەدا* (٢٠١٨)
* براوەی خەڵاتی پاندا ساڵی ٢٠١٨
* براوەی خەڵاتی ساڵی ٢٠١٧ جاکسۆن وایڵد (پێشتر جاکسۆن ھۆڵ)

## فیلمۆگرافی
* *لە گەڕان بەدوای پلنگی ئێرانی* (٢٠١١)
* *ئالامتۆ وڵاتێکی سەرسووڕھێنەری پەلەوەر* (٢٠١٤)
* *پەلەوەرەکانی ئێران* (٢٠١٣)
* *ڕەنجەر و پلنگ* (٢٠١٨)
* *ژیان لە مانگگیران* (٢٠٠٩)
* *لە کایەی مارە کلکی جاڵجاڵۆکەدا* (٢٠١٨)
* *لە گێژەڵوکەی لەناوچوون* (٢٠١٧)
* *ھوبارا* (٢٠١٨)

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پردی بیودلی

**پردی بیودلی** (بە ئینگلیزی: Bewdley Bridge) پردێکی کەوانەیی بەردینە کە بەسەر ڕووباری سێڤرن لە شارۆچکەی بیودلی، وۆستەرشێر، ئینگلتەرا دروست کراوە. پردەکە لەلایەن ئەندازیاری ناوداری سەدەی ھەژدەیەم، تۆماس تێلفۆرد، دیزاین کراوە و وەک یەکێک لە بینا پارێزراوەکانی پۆلی یەکەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو و دروستکردن
پردی ئێستا جێگرەوەی پردێکی کۆنتری سەدەکانی ناوەڕاستە کە لە ساڵی ١٤٨٣ دروست کرابوو. ئەو پردە کۆنە پایەی بەردین و سەرەوەی دارینی ھەبوو، بەڵام لە زستانی ساڵی ١٧٩٥دا بەھۆی لافاوێکی گەورەوە ڕووخا. دوای ئەم ڕووداوە، بڕیار درا پردێکی نوێ و پتەوتر دروست بکرێت و نەخشەکەی تۆماس تێلفۆرد بۆ ئەم مەبەستە ھەڵبژێردرا. کاری دروستکردنی پردی نوێ لە ساڵی ١٧٩٥ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٧٩٨ تەواو بوو و کرایەوە. تێچووی پڕۆژەکە نزیکەی ٩،٠٠٠ پاوەندی ستەرلینگ بوو کە لەڕێگەی بەخشینی گشتییەوە کۆکرایەوە و لەلایەن بەڵێندەر جۆن سیمپسۆنەوە جێبەجێ کرا.
چەپ|وێنۆک|نەخشەی سێ کەوانەیی پردەکە.

## دیزاین و نژیاروانی
پردی بیودلی نموونەیەکی سەرەتایی و گرنگی کارەکانی تۆماس تێلفۆردە و بە دیزاینە سادە و جوانەکەی ناسراوە. پردەکە لە سێ کەوانەی نیمچە بازنەیی پێکھاتووە کە لە بەردی пясачанік (sandstone)ی ناوچەی ئارلی دروست کراون. کەوانەی ناوەڕاست پانترینە و درێژییەکەی ٦٠ پێیە (١٨ مەتر)، لە کاتێکدا دوو کەوانەکەی تەنیشتی ھەر یەکەیان ٥٢ پێ (١٦ مەتر) درێژن. دیواری پردەکە بە بەردی ئەشلار (ashlar) ڕووپۆش کراوە، کە جوانی و پتەوییەکی زیاتری پێ بەخشیوە.

## گرنگی و کەلەپوور
پردەکە نەک ھەر وەک ڕێڕەوێکی گرنگی ھاتوچۆ لەسەر ڕێگای نێوان وێست میدلەندز و وێڵز خزمەتی کردووە، بەڵکو وەک شاکارێکی ئەندازیاریی سەردەمی خۆی دادەنرێت. بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییەکەیەوە، پردی بیودلی وەک بینایەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم و یادگارێکی کەلەپووریی خشتەبەندکراو (Scheduled Ancient Monument) دەستنیشان کراوە. ھەروەھا لەلایەن دامەزراوەی ناشناڵ ترانسپۆرت ترەستەوە وەک شوێنێکی میراتی "ویلە سوور" (Red Wheel) ناسێنراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
سلووقی

سلووقی هوزەکا کەڤنار و رەسەن یا کوردی دهێتە ناسکرن، ل دەڤەرێن باکور، ڕۆژئاڤا و باشورێ کوردستانێ خوجهن.

ب Sloki یان Seloki د ژێدەرێن تورکی و عوثمانیدا هاتیە باسکرن.

ل باکورێ کوردستانێ ناڤچەیێن بەدلیس، موش، تاتوان، سێرت، مێردین، شرنەخ و دیاربەکر دژین، بەشەکا زور یا سلووقیان نوکەدا ل باژێرێن دی یێن تورکیا دژین ب تایبەت ئیستەنبۆلێ.

ل رۆژئاڤایێ کورستانێ باژێرێن قامیشلو و دێرکێ دژین.

باشورێ کوردستانێ دەڤەرا دهۆک، زاخۆ و رۆژئاڤایێ رۆبارێ دیجلە ( سحێلا) دژین.

ژمارەیا سلووقیان بگشتی دهێتە پێشبینیکرن کو نێزیکی ٤٠٠ هزار بۆ ٥٠٠ هزار کەساندایە.
پردی درێژی بایدفۆرد

**پردی درێژی بایدفۆرد** (بە ئینگلیزی: Bideford Long Bridge) پردێکی مێژوویی و بەردینی کەوانەییە لە شارۆچکەی بایدفۆرد لە دێڤۆن، ئینگلتەرا. پردەکە بەسەر ڕووباری توریجدا درێژ دەبێتەوە و بەھۆی مێژووە دێرینەکەی و پێکھاتە ناوازەکەیەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو
یەکەم پرد کە لەم شوێنەدا دروست کرا، پردێکی دارین بوو کە مێژووەکەی بۆ دەوروبەری ساڵی ١٣٠٠ دەگەڕێتەوە. بەھۆی ناسەقامگیریی پردە دارینەکەوە، لە سەدەی ١٥دا پردێکی بەردینی نوێ لە شوێنی دروست کرا. بەپێی گێڕانەوەکان، کارەکە لەلایەن سێر تیۆباڵد گرێنڤیڵەوە ئەنجام دراوە. بۆ دابینکردنی خەرجیی چاککردنەوە و پاراستنی بەردەوامی پردەکە، دەزگایەکی تایبەت بە ناوی "Bideford Bridge Trust" دامەزرا، کە لە ڕێگەی بەخشینی زەوی و زارەوە داھاتی بۆ کۆدەکراوەوە، ئەم دەزگایە تا ئەمڕۆش بەردەوامە لە بەڕێوەبردنی پردەکە.

پردەکە لە مێژووی خۆیدا چەندین جار فراوان کراوە بۆ ئەوەی لەگەڵ پێداویستییەکانی ھاتوچۆی سەردەمدا بگونجێت. دیارترینیان لە ساڵانی ١٨٦٤ و ١٩٢٥دا بووە، کە تێیدا ڕێڕەوی ھاتوچۆ و شۆستەی پیادە فراوانتر کران.
چەپ|وێنۆک|پردی درێژ لە بایدفۆرد، وێنەیەکی کۆنتر.

## پێکھاتە و نەخشەسازیی
پردی درێژی بایدفۆرد بەوە ناسراوە کە لە ٢٤ کەوانەی بەردینی نووکتیژ پێکھاتووە، کە ھەریەکەیان قەبارە و پانیی جیاوازیان ھەیە. ھۆکاری ئەم جیاوازییە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە کاتی دروستکردنیدا، بونیادنەرەکان ناچار بوون بناغەی ھەر کەوانەیەک لەسەر ئەو بەشە پتەوەی بنکی ڕووبارەکە دابنێن کە دەیاندۆزییەوە، ئەمەش بووەتە ھۆی دروستبوونی کەوانەی جیاواز. درێژیی گشتیی پردەکە ٢٠٦ مەتر (٦٧٧ پێ)ە.

ئەفسانەیەکی باو ھەیە کە دەڵێت بناغەکانی پردەکە لەسەر کیسەی خوری دانراون، بەڵام ئەمە تەنھا گێڕانەوەیەکی فۆلکلۆرییە و ھیچ بنەمایەکی ڕاستەقینەی نییە. لە ڕاستیدا، بناغەکان لەسەر کۆڵەکەی دارین و بەردی گەورە دروست کراون.
چەپ|وێنۆک|دیمەنێکی دیکەی پردەکە لە گۆشەیەکی جیاوازەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
ڕووباری قزل ئیرماق

**قزڵ‌ئیرماق** (بە تورکی بە واتای «ڕووباری سوور» دێت)، سەردەمانێک بە **ڕووباری ھالیس** ناسرابوو (بە یۆنانیی کۆن: Ἅλυς) لەگەڵ **ڕووباری** **ئالیس،** درێژترین ڕووبارە کە بە تەواوەتی لە ناو خاکی تورکیادا دەڕژێت. سەرچاوەی وزەی کارەباییی ئاوییە و بۆ کەشتیوانی بەکارناھێنرێت.

## مێژوو
ھیتییەکان ڕووبارەکەیان ناونابوو ماراششانتییا، و سنووری ڕۆژئاوای ھاتیی پێکھێنا، کە خاکی ناوەکی ئیمپراتۆریەتیی هیتییە. تا داگیرکردنی ئەناتۆڵیا لەلایەن ڕۆمانەکان ڕووباری ھالیس (دواتر لەلایەن داگیرکەرانی تورکەوە ناوی گۆڕدرا *بۆ قزڵ‌ئیرماق*) وەک سنوورێکی سیاسیی سرووشتی لە ناوەڕاستی ئەناتۆڵیا بووە، سەرەتا لە نێوان شانشینی لیدیا و ئیمپراتۆریەتیی پارسدا، دواتر لە نێوان شانشینی پۆنتیک و شانشینی کەپەدۆکیا.  وە ڕووباری ھالیس وەک شوێنی شەڕی ھالیس، یان شەڕی مانگگیران بوو، لە ٢٨ی ئایاری ٥٨٥ پێش زایین، ڕووبارەکە سنووری نێوان لیدیای لە ڕۆژئاوا و مادی لە ڕۆژھەڵات پێکھێنا تاوەکوو کرۆسۆسی لیدیا سنوورەکەی بەزاند بۆ ھێرشکردنە سەر کورووشی مەزن لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین. کە شکستی ھێنا و ئیمپراتۆریەتیی پارس فراوانتر بوو تا دەریای ئیجە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* Livius.org: Halys - Photos
* sdu.dk/halys

پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:ڕووبارەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکان
کەروێشکی کێوی

**کەروێشکی کێوی** و **جاکرەبیت** گواندارێکن کە سەر بە ڕەگەزی ***Lepis***ن. ئەوان گیاخۆرن و بە تەنیا یان بە جووت دەژین. لەناو چاڵایییەکی کەمدا کە پێی دەوترێت فۆرم ھێلانە دەکەن، و بێچووەکانیان ماوەیەکی کورت دوای لەدایکبوون دەتوانن پشت بە خۆیان ببەستن. ئەم ڕەگەزە گەورەترین لاگۆمۆرفەکان لەخۆدەگرێت. زۆربەیان ڕاکەری خێران و قاچی دواوەی درێژ و بەھێزیان ھەیە، و گوێی گەورەیان ھەیە کە گەرمیی لەش بڵاودەکاتەوە. جۆرەکانی کەروێشکی کێوی ڕەسەنی ئەفریقا، یوراسیا و ئەمریکای باکوورن. بە کەروێشکێکی کێوی کە تەمەنی کەمتر لە یەک ساڵ بێت دەوترێت «لیڤێرێت».

ئەندامانی ڕەگەزی *Lepis* بە کەروێشکی کێویی ڕاستەقینە دادەنرێن، کە لە کەروێشکەکان جیایان دەکاتەوە کە باقیی خێزانی لێپۆریدا پێکدەھێنن؛ بەڵام، پێنج جۆری لێپۆراید ھەن کە وشەی «کەروێشکی کێوی» لە ناوە باوەکانیاندا ھەیە و بە کەروێشکی کێویی ڕاستەقینە دانانرێن: کەروێشکی کێویی ھیسپید (*Caprolagus hispidus*)، و چوار جۆر کە بە کەروێشکی کێویی بەردی سوور ناسراون (*Pronolagus*). بە پێچەوانەوە، چەندین جۆری *Lepis* پێیان دەوترێت «جاکرەبیت»، بەڵام وەک کەروێشکی کێوی پۆلێن کراون نەک کەروێشک. ئەو ئاژەڵە ماڵییەی کە بە کەروێشکی کێویی بەلجیکی ناسراوە، کەروێشکێکی ئەورووپیی ماڵییە کە بە شێوەی ھەڵبژاردەیی بۆ ئەوە بەخێو کراوە کە لە کەروێشکی کێوی بچێت.

## سەرچاوەکان
کەروێشکی ئەورووپی

**کەروێشکی ئەورووپی** (***Oryctolagus cuniculus***) جۆرێکی کەروێشکە کە ڕەسەنی نیمچەدوورگەی ئیبیریایە (ئیسپانیا، پورتوگال و ئەندۆرا) و باشووری ڕۆژاوای فەرەنسایە. تاکە جۆری زیندووە لە *Oryctolagus*دا، کە ڕەگەزێکی لاگۆمۆرفەکانە. کەروێشکی ئەورووپیی پێگەیشتووی تێکڕا لە کەروێشکی کێویی ئەورووپی بچووکترە، ھەرچەندە قەبارە و کێش بەپێی ژینگەی نیشتەجێبوون و خۆراک دەگۆڕێت. بەھۆی مێژووی ماڵیکردنی کەروێشکی ئەورووپی، زاوزێی ھەڵبژاردەیی، و ناساندنی بە ژینگەی نا-ڕەسەن، کەروێشکە کێوی و ماڵییەکانی ئەورووپی لە سەرانسەری جیھاندا دەکرێت زۆر جیاواز بن لە قەبارە، شێوە، و ڕەنگدا.

کەروێشکە ئەورووپییەکان ژینگەی لەوەڕگەیان پێ باشە و گیاخۆرن، بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر گیا و گەڵا دەژین، ھەرچەندە لەوانەیە خۆراکەکەیان بە توو، توێکڵی دار، و بەروبوومی کێڵگەیی وەک گەنمەشامی تەواو بکەن. ئەوان نێچیری ڕیزێکی ھەمەجۆر لە نێچیرگرەکانن، لەوانە باڵندە ڕاوکەرەکان، مستێلیدەکان، پشیلەکان، و کانیدەکان. بەرگریی سەرەکیی کەروێشکی ئەورووپی دژی نێچیرگرەکان بریتییە لە ڕاکردن و خۆشاردنەوە، و بەکارھێنانی ڕوەک و کونەکانی خۆی بۆ داپۆشین. بە ھەڵکەندنی تۆڕی کونەکان، کە پێیان دەوترێت وارێن، ناسراوە، و زۆربەی کاتی خۆی تێیدا بەسەر دەبات کاتێک کە خەریکی خواردن نییە. کەروێشکی ئەورووپی لە گرووپی کۆمەڵایەتیدا دەژی کە لە دەوری مێینە ھەرێمییەکان چڕبووەتەوە. کەروێشکە ئەورووپییەکانی ناو گرووپێکی کۆمەڵایەتیی دامەزراو بە دەگمەن لە وارێنەکەیان زۆر دوور دەکەونەوە، و مێینەکان بە شێوەیەکی سەرەکی وارێنەکە بەجێدەھێڵن بۆ دروستکردنی ھێلانە کە تێیدا بێچووەکانیان بەخێو دەکەن. بەپێچەوانەی کەروێشکی کێوییەوە، کەروێشکەکان بە کوێری و بێدەسەڵاتی لەدایک دەبن، و پێویستیان بە چاودێریی دایکانە ھەیە تا ھێلانەکە بەجێدەھێڵن.

کەروێشکی ئەورووپی وەک جۆرێکی داگیرکەر کاریگەریی گەورەی کشتوکاڵی و بایۆلۆجیی ھەبووە، و لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە وەک سەرچاوەیەکی خۆراک ڕاو کراوە و بەخێو کراوە. تاکە جۆری ماڵیکراوی کەروێشکە، و ھەموو جۆرە ناسراوەکانی کەروێشک نەوەی ئەون. زۆرجار وەک سەرچاوەیەکی خۆراک یان بۆ ڕاوی وەرزشی بۆ شوێنە نامۆکان ناسێنراوە. لە سەدەی یەکەمی پێش زایینەوە، لانیکەم بۆ ٨٠٠ دوورگە و ھەموو کیشوەرەکان جگە لە ئەنتارکتیکا ناسێنراوە، و زۆرجار کاریگەریی وێرانکەری لەسەر ھەمەجۆریی بایۆلۆجیی ناوخۆیی ھەبووە بەھۆی نەبوونی نێچیرگرەوە؛ بەڵام، جۆرەکە لەلایەن یەکێتیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سروشتەوە وەک مەترسی لەسەر لیست کراوە، چونکە لە مەودای ڕەسەنی خۆیدا ڕووبەڕووی کەمبوونەوەی دانیشتووان بووەتەوە بەھۆی زیادەڕۆیی لە ڕاوکردن، تێکدانی ژینگەی نیشتەجێبوون، و نەخۆشییەکانی وەک میکسۆماتۆسیس و نەخۆشیی خوێنبەربوونی کەروێشک. ئەم کەمبوونەوەیە ڕاستەوخۆ بووەتە ھۆی کاریگەریی نەرێنی لەسەر دانیشتووانی لینکسی ئیبیری و ھەڵۆی ئیمپراتۆریی ئیسپانی، کە نێچیرگرن و بە چڕی پشت بە کەروێشک دەبەستن وەک خۆراک.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواندارانی ئەورووپا
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
باڵندە ڕاوکەرەکان

**مەلە ڕاوکەرەکان**، **باڵندە ڕاوکەرەکان**، کە ھەروەھا بە **ڕاپتەر** ناسراون، جۆرێکی باڵندەی گۆشتخۆری-تەواون کە بە شێوەیەکی چالاکانە ڕاو دەکەن و لەسەر بڕبڕەدارەکانی تر (بە شێوەیەکی سەرەکی گوانداران، خشۆکەکان و باڵندە بچووکترەکان) دەژین. جگە لە خێرایی و ھێز، ئەم نێچیرگرانە بینینێکی تیژیان ھەیە بۆ دۆزینەوەی نێچیر لە دوورەوە یان لە کاتی فڕیندا، پێی بەھێزیان ھەیە لەگەڵ چنگی تیژدا بۆ گرتن یان کوشتنی نێچیر، و دەنووکێکی بەھێز و چەماوەیان ھەیە بۆ لێکردنەوەی گۆشت. ھەرچەندە باڵندە ڕاوکەرەکان بە شێوەیەکی سەرەکی نێچیری زیندوو ڕاو دەکەن، زۆرێک لە جۆرەکانیان (وەک ھەڵۆی ماسی، داڵ و کۆندۆر) ھەروەھا کەلاکخۆرن و کەلاک دەخۆن.

ھەرچەندە زاراوەی «باڵندەی ڕاوکەر» لەوانەیە لە ڕووی تیۆرییەوە بە مانای ھەموو ئەو باڵندانە بێت کە بە شێوەیەکی چالاکانە ئاژەڵی تر ڕاو دەکەن و دەیخۆن، باڵندەناسان بە شێوەیەکی گشتی پێناسە تەسکترەکە بەکاردەھێنن کە لەم لاپەڕەیەدا پەیڕەو کراوە، و زۆرێک لە نێچیرگرە ماسیخۆرەکان وەک لەقلەق، قوڵینگ، شاوە، مریشکی دەریا، سکوا، پەنگوین، و کینگفیشەرەکان ناگرێتەوە، ھەروەھا زۆرێک لە باڵندە بە شێوەیەکی سەرەکی مێرووخۆرەکان وەک شەونشینەکان، فرۆگماوسەکان، و ھەندێک پاسەرین (بۆ نموونە شرایک)؛ باڵندە پاسەرینە ھەمووشتخۆرەکان وەک قەلەڕەش؛ و نێچیرگرە ھەلپەرستەکان لە ڕاتایتە بە شێوەیەکی سەرەکی میوەخۆر یان گیاخۆرەکان وەک کاسواری و ڕیاکان. ھەندێک باڵندەی نێچیرگری تێلورەیڤیانی لەناوچوو چنگی ھاوشێوەی باڵندە ڕاوکەرە مۆدێرنەکانیان ھەبوو، لەوانە خزمەکانی ماوسبێرد (ساندکۆلیدای)، و مێسێلاستوریدای کە ئاماژەیە بۆ بنەچەی ھاوبەشی ئەگەری. ھەندێک ئینانتیۆرنیسیش چنگی وایان ھەبوو، کە ئاماژەیە بۆ پەرەسەندنی لێکنزیکبوونەوەی ئەگەری، چونکە ئینانتیۆرنیسەکان بە باڵندەی مۆدێرنی ڕاستەقینە دانانرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:باڵندە ڕاوکەرەکان
پۆل:گرووپە پارافایلێتیکەکان
کەروێشکی ماڵی

**کەروێشکی ماڵی** (***Oryctolagus cuniculus domesticus***) شێوە ماڵیکراوەکەی کەروێشکی ئەورووپییە. سەدان جۆری کەروێشک ھەن کە لە سەرانسەری جیھانەوە سەرچاوەیان گرتووە. کەروێشکەکان بۆ یەکەم جار لەلایەن ڕۆمەکانەوە ماڵی کران و بۆ خۆراک و فەرووەکەیان بەکارھێنران. کەروێشکەکان لەوانەیە لە ماڵەوە ڕابگیرێن، بەڵام بیرۆکەی کەروێشکی ماڵی وەک ھاوڕێی ماڵ، کە پێی دەوترێت **کەروێشکی ماڵەوە** (ھاوشێوەی پشیلەی ماڵەوە)، تەنھا لەگەڵ بڵاوکراوەکانی دەیەی ١٩٨٠دا بە توندی بانگەشەی بۆ کرا. کەروێشکەکان دەتوانرێت فێر بکرێن کە سندووقی پیسایی بەکاربھێنن و فێر بکرێن کە کاتێک بانگ دەکرێن بێن، بەڵام پێویستیان بە وەرزشکردنە و ئەگەر ماڵەکە بە شێوەیەکی گونجاو ئامادە نەکرابێت، دەتوانن زیان بە ماڵەکە بگەیەنن یان خۆیان بریندار بکەن، لەسەر بنەمای پێویستیی زگماکییان بۆ جوین. کارلێکی بەڕێکەوتی نێوان کەروێشکە ماڵییەکان و کەروێشکە کێوییەکان، لەکاتێکدا کە وا دیارە بێ زیان بێت، بە توندی دژی دەوەسترێتەوە بەھۆی جیاوازیی سروشتی جۆرەکانەوە و ھەروەھا ئەگەری ئەوەی کەروێشکە کێوییەکان ھەڵگری نەخۆشی بن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پردی بووسفێری

**پردی بووسفێری** (بە ئینگلیزی: Boothferry Bridge) پردێکی جووڵاوە (swing bridge) کە بەسەر ڕووباری ئاوز (River Ouse) لە نزیک شارۆچکەی گووڵ لە یۆرکشێری ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا درێژ دەبێتەوە. ئەم پردە کە لە ساڵی ١٩٢٩ کراوەتەوە، وەک پێکھاتەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم دیاری کراوە.

## مێژوو و دروستکردن
بۆ ماوەی چەندین سەدە، پەڕینەوە لەم بەشەی ڕووباری ئاوز لەڕێگەی بەلەمێکەوە بوو کە بە "بەلەمی بووس" (Booth's Ferry) ناسرابوو. لەگەڵ زیادبوونی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، پێویستییەکی زۆر بۆ دروستکردنی پردێکی ھەمیشەیی دروست بوو. یاسای پەرلەمان بۆ دروستکردنی پردەکە لە ساڵی ١٩٢٥ دەرچوو و کارەکانی دروستکردن دەستی پێ کرد.

پردەکە لەلایەن کۆمپانیای ئەندازیاریی بەناوبانگی "سێر ویلیام ئارۆڵ و کۆمپانیا" (Sir William Arrol & Co.)، کە پردی فۆرس و تاوەر بریجیان دروست کردبوو، بنیات نرا. پردی بووسفێری بە فەرمی لە ١٩ی ئایاری ١٩٢٩ لەلایەن ھێربەرت مۆریسن، وەزیری گواستنەوەی ئەوکات، کرایەوە.
چەپ|وێنۆک|ژووری کۆنترۆڵی پردەکە کە لە ناوەڕاستی پێکھاتەکەدایە.

## نەخشە و پەیڕەو
پردی بووسفێری پردێکی پۆڵایینی جۆری "پرات ترەس" (Pratt truss)ە و درێژیی گشتییەکەی ٢٢٤ مەترە. تایبەتمەندیی سەرەکیی پردەکە بەشە جووڵاوەکەیەتی کە درێژییەکەی ٧٦ مەترە و کێشەکەی ٦٠٠ تەنە. ئەم بەشە لەسەر پایەیەکی ناوەندی دەخولێتەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە پەڕینەوەی کەشتییە بەرزەکان بدات لە ڕووبارەکەدا. میکانیزمی کردنەوە و داخستنی پردەکە لە ژووری کۆنترۆڵەوە بەڕێوەدەبرێت کە لەسەرووی ناوەڕاستی پردەکەوەیە.

## ڕۆڵ و گرنگی
بۆ ماوەی نزیکەی ٥٠ ساڵ، پردی بووسفێری ھەڵگری ڕێگای سەرەکیی A63 بوو، کە یەکێک بوو لە ڕێگا گرنگەکانی ھاتوچۆ لە نێوان شارەکانی ھەڵ و لیدزدا. پردەکە بەھۆی کردنەوەی بەردەوامی بۆ کەشتییەکان و قەبارە بچووکەکەیەوە، ھەمیشە شوێنی قەرەباڵغی و دواکەوتنی ھاتوچۆ بوو.

لە ساڵی ١٩٧٦، بە کردنەوەی پردی ئاوزی سەر ڕێگای خێرای M62 لە دووریی چەند کیلۆمەترێک، بارگرانیی ھاتوچۆ لەسەر پردی بووسفێری بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەوە. لە ئێستادا، پردەکە ڕێگای A161 ھەڵدەگرێت و وەک ڕێڕەوێکی گرنگی ناوخۆیی و پێکھاتەیەکی مێژوویی پارێزراو ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بلەیکبۆرۆ

**پردی بلەیکبۆرۆ** (بە ئینگلیزی: Blakeborough's Bridge) پردێکی پیادەی تایبەتە کە بەسەر ڕووباری کالدەردا لە شارۆچکەی برێگھاوس، یۆرکشێری ڕۆژئاوا لە ئینگلتەرا درێژ دەبێتەوە. پردەکە لەلایەن کۆمپانیایەکی ئەندازیاریی ناوخۆییەوە دروست کراوە بۆ بەستنەوەی دوو بەشی کارگەکانی.

## مێژوو و مەبەست
پردەکە لە ساڵی ١٩٦٣ لەلایەن کۆمپانیای "جەی بلەیکبۆرۆ و کوڕەکانی" (J. Blakeborough and Sons) دروست کرا، کە کۆمپانیایەکی ناسراوی بواری دروستکردنی ڤاڵڤ (valve) بوو لە برێگھاوس. کۆمپانیاکە دوو کارگەی ھەبوو کە لە دوو بەری ڕووباری کالدەرەوە بوون. پردەکە بە مەبەستی دابینکردنی ڕێڕەوێکی تایبەت و خێرا بۆ کارمەندان دروست کرا تا بتوانن لە نێوان ھەردوو کارگەکەدا ھاتوچۆ بکەن بەبێ ئەوەی پێویست بکات ڕێگایەکی دوور ببڕن.

سەرەڕای ئەوەی کە کۆمپانیای بلەیکبۆرۆ لە ساڵی ١٩٨٩ داخرا، پردەکە ھەر ماوەتەوە و لە ئێستادا وەک پردێکی پیادەی گشتی لەلایەن خەڵکەوە بەکاردەھێنرێت.
چەپ|وێنۆک|دیمەنێکی تری پردەکە، کە ستوونەکانی شێوە 'A'ی تێدا دیارە.

## نەخشە و پێکھاتە
پردی بلەیکبۆرۆ پردێکی ھەڵواسراوی سادەیە. پێکھاتە سەرەکییەکەی لە دوو ستوونی پۆڵایینی شێوە 'A' پێکھاتووە کە کێبڵە ھەڵواسراوەکانی پێوە بەستراوە. ڕێڕەوی پردەکە (deck) لە پۆڵا دروست کراوە. دیزاینەکەی تەواو کردارییە (functional) و ڕەنگدانەوەی سروشتی پیشەسازیی پردەکەیە، کە تەنھا بۆ مەبەستێکی کرداریی تایبەت بە کارگەکە دروست کرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بلاکفرایەرز، مانچستەر

**پردی بلاکفرایەرز** (بە ئینگلیزی: Blackfriars Bridge) پردێکی مێژووییە لە شاری مانچستەری ئینگلتەرا، کە بەسەر ڕووباری ئیروێڵدا درێژ دەبێتەوە و شاری مانچستەر بە شاری ساڵفۆرد دەبەستێتەوە. ئەم پردە بەردینە کە لە ساڵی ١٨٢٠ کراوەتەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو

### پردی یەکەم: پردی کۆمیدیاکارەکان
پێش دروستکردنی پردی ئێستا، پردێکی تری دارین لە ھەمان شوێندا ھەبوو کە لە ساڵی ١٧٦١ لەلایەن کۆمپانیایەکی ئەکتەرە کۆمیدییەکانەوە دروست کرا. ئەم پردە کە بە "پردی کۆمیدیاکارەکان" (Comedians' Bridge) ناسرابوو، تەنھا بۆ پیادە بوو و پارەی پەڕینەوەی لێ وەردەگیرا. پردە دارینەکە لە ساڵی ١٨١٧دا لادرا بۆ ئەوەی ڕێگە بۆ پردێکی نوێ و بەھێزتر خۆش بکات.
چەپ|وێنۆک|وێنەیەکی کێشراوی پردە دارینەکەی یەکەم، کە لە نێوان ساڵانی ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ کێشراوە.

### پردی ئێستا: پێکھاتەی بەردین
یاسای پەرلەمان بۆ دروستکردنی پردی نوێ لە ساڵی ١٨١٧ دەرچوو و دیزاینەکەی لەلایەن ڕووپێوێکی ناوخۆیی بە ناوی جەیمس چاپمانەوە کرا. کارەکە لەلایەن دەیڤد بێڵھاوسەوە ئەنجام درا و پردەکە لە ئابی ١٨٢٠ بەڕووی خەڵکدا کرایەوە. تێچووی پڕۆژەکە نزیکەی ٩،٠٠٠ پاوەندی ستەرلینگ بوو کە لەڕێگەی بەخشینی گشتییەوە کۆ کرایەوە.

## نژیاروانی و دیزاین
پردی بلاکفرایەرز بە بەردی ئەشلار (sandstone ashlar) دروست کراوە و لە سێ کەوانەی نیمچە بازنەیی پێکھاتووە. نەخشەی کلاسیکییە و چەندین وردەکاریی تێدایە، لەوانە:

* ستوونی جووتی شێوەی ئایۆنی لەسەر پایەکانی ناوەڕاستی پردەکە.
* پەرژینێکی باڵوستەرەدار (balustraded parapet) لە ھەردوو لای پردەکەوە.
* تاجێکی ھێڵکاریی (cornice) لەژێر پەرژینەکەدا.

ئەم وردەکارییە نژیارییانە وای کردووە کە پردەکە وەک نموونەیەکی جوانی ئەندازیاریی سەردەمی جۆرجیی (Georgian era) سەیر بکرێت.
وێنۆک|دیمەنێکی پردەکە و ڕووباری ئیروێڵ لە ساڵی ١٨٥٩.

## گۆڕانکارییەکانی دواتر
لە ساڵانی ١٩٧٠دا، پردەکە فراوان کرا بە زیادکردنی بەشێکی کۆنکرێتی لە لای سەرەوەی ڕووبارەکە بۆ ئەوەی بتوانێت وەڵامدانەوەی زیاتری بۆ قەرەباڵغی ھاتوچۆ ھەبێت. لە ساڵی ١٩٩٠، پردەکە بەڕووی زۆربەی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلدا داخرا و لە ئێستادا تەنھا پاس و تەکسی و پاسکیل ڕێگەیان پێ دەدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کوڕە ڕەشەکان

**پردی کوڕە ڕەشەکان** (بە ئینگلیزی: Black Boys Bridge) پردێکە دەکەوێتە شارۆچکەی نیوبێری لە بێرکشێری ئینگلتەرا. پردەکە ڕێڕەوێکی پیادە بەسەر ڕووباری کێنێتدا دەگوازێتەوە. ناوی پردەکە بووەتە جێی مشتومڕ و بڕیارە بگۆڕدرێت.

## مێژوو
یەکەم پرد لەم شوێنەدا پردێکی دارینی جووڵاو (swing bridge) بوو کە لە ساڵی ١٧٩٧ وەک بەشێک لە دروستکردنی کەنالی کێنێت و ئەڤۆن (Kennet and Avon Canal) بنیات نرا. ئەو پردە لە ساڵی ١٨٦٢ دووبارە دروست کرایەوە. پێکھاتەی ئێستای پردەکە، کە پردێکی پۆڵایینی جێگیری تیرچەییە، لە ساڵی ١٩٩٠ دروست کراوە.

## بنچینەی ناو و مشتومڕ
ناوی پردەکە لە مەیخانەیەکی نزیکی خۆیەوە وەرگیراوە بە ناوی "The Black Boys"، کە لە ساڵانی ١٩٦٠ ڕووخێندرا. تابلۆی مەیخانەکە وێنەی دوو کوڕی ڕەشپێستی ئەفریقی لەسەر بووە. وا مەزندە دەکرێت کە ناوی مەیخانەکەش لە نازناوی پاشا چارڵزی دووەمەوە وەرگیرابێت، کە بەھۆی ڕەنگی قژ و پێستە تۆخەکەیەوە بە "the black boy" ناسرابوو.

لە ساڵانی دواییدا، ناوی پردەکە بووەتە جێی نیگەرانی و مشتومڕ بەھۆی پەیوەندییەکەی بە ڕەگەزپەرستییەوە. چەندین کەمپین بۆ گۆڕینی ناوەکە ساز کران. لە ئەنجامدا، ئەنجومەنی وێست بێرکشێر لە ساڵی ٢٠٢٠ بەڵێنی دا کە ناوەکە بگۆڕێت و ڕای گەیاند کە لە ساڵی ٢٠٢١ ڕاوێژکاری بۆ دۆزینەوەی ناوێکی نوێ ئەنجام دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بریدن

**پردی بریدن** (بە ئینگلیزی: Breydon Bridge) پردێکی جووڵاوی باسکولە کە ڕێگای A47 لە شارۆچکەی گرەیت یارمووس لە نۆرفۆک، ئینگلتەرا ھەڵدەگرێت. پردەکە بەسەر ڕووباری یاردا دەپەڕێتەوە،لە خوارەوەی شوێنی یەکگرتنی لەگەڵ ڕووباری وەیڤنیدا لە ئاوی بریدن (Breydon Water).

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی ئێستا لە شوێنی پردێکی کۆنتری ھێڵی ئاسندا دروست کراوە کە بە "Breydon Viaduct" ناسرابوو. ئەو پردە کۆنە، کە لە ساڵی ١٩٠٣ کرابووەوە، پردێکی خوولاوە بوو و لە ساڵی ١٩٦٣ ڕووخێنرا دوای داخستنی ھێڵە شەمەندەفەرەکە.

کاری دروستکردنی پردی نوێی ڕێگاوبان لە ساڵی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد و لە ٢٤ی ئازاری ١٩٨٥ لەلایەن دۆقی کێنتەوە بە فەرمی کرایەوە. پردەکە درێژییەکەی ٢٤٧ مەترە و نەخشەیەکی باسکولی دوولایی (double-leaf bascule) ھەیە، کە ڕێگە دەدات بەشە جووڵاوەکەی بە پانیی ٢٣ مەتر بکرێتەوە بۆ تێپەڕبوونی ئەو کەشتی و بەلەمانەی کە ستوونیان بەرزە.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی گشتیی پردی بریدن.

## کارکردن و گرنگی
پردی بریدن یەکێکە لە سێ ڕێگای سەرەکیی پەڕینەوە بەسەر ڕووبارەکانی نۆرفۆک برۆدسدا و ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە لە بەستنەوەی گرەیت یارمووس بە تۆڕی ڕێگاوبانی نیشتمانییەوە. کردنەوەی پردەکە، کە ساڵانە نزیکەی ١٠٠٠ جار ڕوودەدات، دەبێتە ھۆی وەستان و دروستبوونی قەرەباڵغییەکی بەرچاوی ھاتوچۆ لەسەر ڕێگای A47.

پڕۆسەی کردنەوە و داخستنەوەی پردەکە لە تاوەرێکی کۆنترۆڵەوە بەڕێوە دەبرێت کە لە تەنیشت پردەکەوەیە. ئەم پردە خاڵێکی ستراتیژییە بۆ ئەو کەشتییانەی کە لە نێوان برۆدس و دەریای باکووردا ھاتوچۆ دەکەن.

## سەرچاوەکان
پردی برادفۆرد

**پردی برادفۆرد** (بە ئینگلیزی: Bradford Bridge) پردێکی مێژووییە لە شارۆچکەی برادفۆرد ئۆن ئەیڤن لە ویلایەتی ویڵتشێر لە ئینگلتەرا. پردەکە بەسەر ڕووباری ئەیڤندا دروست کراوە و بەھۆی خانە بچکۆلەکەی (lock-up) کە لەسەریەتی و مێژووە دێرینەکەیەوە ناسراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
بنەچەی پردەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣، کاتێک وەک پردێکی بارەبەریی (packhorse bridge) بەرتەسک دروست کرا. لە سەدەی ١٧دا، پردەکە بە شێوەیەکی بەرچاو دووبارە دروست کرایەوە. دواتر، لە سەدەی ١٨دا، بۆ گونجاندن لەگەڵ ھاتوچۆی زیاتردا، پردەکە فراوان کرا. ئەم فراوانکردنە بە زیادکردنی چینێکی نوێی بەرد لە لای سەرئاوەکەیدا (upstream) ئەنجام درا، کە بووە ھۆی دروستبوونی دیمەنێکی نژیاروانیی ناوازە و دوولایەنە.

ئەم دوو قۆناغە جیاوازەی بنیاتنان لە شێوازی کەوانەکانیدا بە ڕوونی دیارە:

**لای خوارئاو (Downstream**): ئەم بەشە کۆنترە و دوو کەوانەی تیژی شێواز گۆتیکی تێدا ماوەتەوە کە ھیی پێکھاتەی سەدەکانی ناوەڕاستن.

**لای سەرئاو (Upstream):** ئەمە ئەو بەشەیە کە لە سەدەی ١٨دا زیاد کراوە و کەوانەکانی شێوەیان خڕە و لەگەڵ ستایلە کۆنەکەی لایەکەی تر جیاوازن.

پردەکە بە گشتی لە نۆ کەوانە پێکدێت و بە بەردی ئەشلار (ashlar stone) ڕووپۆش کراوە.

## خانەی سەر پردەکە
یەکێک لە تایبەتمەندییە ھەرە دیارەکانی پردی برادفۆرد، ئەو خانە بچکۆلە بەردینەیەیە کە لەسەر یەکێک لە ستوونە ناوەندییەکانی دروست کراوە. ئەم باڵەخانەیە لە بنەڕەتدا کەنیسەیەکی بچووک (chapel) بووە کە تەرخان کرابوو بۆ سانت لۆرێنس. بەڵام دواتر، گۆڕدرا بۆ خانەیەکی بەندکردنی شارۆچکەکە (town lock-up) و بۆ ماوەیەک وەک زیندانێکی کاتی بەکار دەھات.

لەسەر سەقفی قوبەیی شێوەکەی، ئاڵایەکی ئاسنین ھەیە کە شێوەی ماسیی گەجن (gudgeon)ی ھەیە. ئەم ماسییە وەک ھێمایەکی ناوخۆیی بۆ شارۆچکەکە دادەنرێت.

## پاراستن
بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییە ناوازەکەیەوە، پردی برادفۆرد پلەیەکی بەرزی پاراستنی ھەیە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم (Grade I listed building) و ھەروەھا وەک یادگارێکی خشتەبەندکراو (scheduled monument) پۆلێن کراوە.

## سەرچاوەکان
پردی بۆو، پلۆکس

**پردی بۆو، پلۆکس** (بە ئینگلیزی: Bow Bridge, Plox) پردێکی بارەبەریی (packhorse bridge) مێژووییە کە دەکەوێتە ناوچەی پلۆکس لە شارۆچکەی بروتن، سۆمەرسێت، ئینگلتەرا. پردەکە بەسەر ڕووباری برودا دروست کراوە و بە یەکێک لە گرنگترین و باشترین نموونە پارێزراوەکانی جۆری خۆی دادەنرێت.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی بۆو خاوەنی بنەچەیەکی سەدەکانی ناوەڕاستە، بەڵام پێکھاتە ئێستاییەکەی بە ئەگەری زۆرەوە لە سەدەی ١٨دا دووبارە دروست کراوەتەوە. پردەکە لە بەردی وردەی خۆماڵی دروست کراوە و ڕێڕەوەکەی بە بەردی چەڵەمۆ کراوە (cobbled).

نەخشەسازییەکەی لە یەک کەوانەی تیژی شێواز گۆتیک پێکدێت. لە لای سەرئاوەکەیدا (upstream)، ستوونێکی تیژکراوی (cutwater) سێگۆشەیی ھەیە کە یارمەتیی شکاندنی ھێزی ئاو دەدات. پانیی پردەکە تەنھا ١.٣ مەترە و دیوارەکانی (parapets) نزم دروست کراون، کە تایبەتمەندییەکی سەرەکیی پردە بارەبەرییەکانە بۆ ڕێگەدان بە تێپەڕبوونی ئاسانی ئەو وڵاخانەی کە باری گەورەیان بە ھەردوو لادا ھەڵواسیوە.
چەپ|وێنۆک|ڕێڕەوی بەردچنی پردەکە و دیوارە نزمەکانی.

## گرنگی و پاراستن
پردی بۆو بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییە ناوازەکەیەوە، پلەیەکی بەرزی پاراستنی ھەیە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم (Grade I listed building) و ھەروەھا وەک یادگارێکی خشتەبەندکراو (scheduled monument) پۆلێن کراوە.

لە ساڵی ٢٠١١، دامەزراوەی ناشناڵ ترانسپۆرت ترەست (National Transport Trust) تابلۆیەکی ڕێزلێنانی "Red Wheel"ی لەسەر پردەکە دانا، وەک داننانێک بە گرنگییەکەی لە مێژووی گواستنەوەی ناوچەکەدا.
چەپ|وێنۆک|وێنەیەکی پردەکە لە ساڵی ١٨٩٣، کە دێرینی و بەردەوامییەکەی نیشان دەدات.

## سەرچاوەکان
پردی پیادەی بلومەرز ھۆڵ

**پردی پیادەی بلومەرز ھۆڵ** (بە ئینگلیزی: Bloomers Hole Footbridge) پردێکی پیادەیە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا لە نزیک شارۆچکەی لێکلەید لە گڵۆستەرشێری ئینگلتەرا درێژ دەبێتەوە. پردەکە بە تایبەتی بۆ بەکارھێنەرانی ڕێڕەوی نیشتمانیی تەمز (Thames Path National Trail) دروست کراوە.

## مێژوو و مەبەست
پێش دروستکردنی ئەم پردە، ڕێڕەوی نیشتمانیی تەمز لەم ناوچەیەدا پچڕاو بوو. ڕێبواران ناچار بوون ڕێگایەکی ٤ مایلی (٦.٤ کیلۆمەتر) ببڕن بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە سەر ڕێڕەوەکە لەوبەری ڕووبارەکە. بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، پردی بلومەرز ھۆڵ بە بەخشینێکی ٢٥٠،٠٠٠ پاوەندی لەلایەن سندوقی میراتی لۆتەریی نیشتمانییەوە (National Lottery Heritage Fund) دروست کرا.

پردەکە لەلایەن گرووپی ئەندازیاریی Babtie Group دیزاین کراوە و لەلایەن Costain Civil Engineering جێبەجێ کراوە. پردەکە بە فەرمی لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠٠٠ کرایەوە. ناوی "بلومەرز ھۆڵ" لە ناوی ئەو ناوچە خۆجێییەی کەناری ڕووبارەکەوە وەرگیراوە.
چەپ|وێنۆک|دیمەنێکی تری پردەکە، کە سادەیی دیزاینەکەی نیشان دەدات.

## نەخشە و پێکھاتە
پردی بلومەرز ھۆڵ نەخشێکی سادە و کرداریی ھەیە. پردەکە پردێکی تیرچەیی پۆڵایینە (steel beam bridge) کە لە یەک مەودا (single-span) پێکھاتووە و بە شێوەیەکی ئاسایی بەسەر ڕووبارەکەدا دەپەڕێتەوە. ئەم نەخشە سادەیە یارمەتیدەر بووە بۆ کەمکردنەوەی تێچوو و کاریگەریی بینراوی پردەکە لەسەر دیمەنی سروشتیی دەوروبەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بلەیدن

**پردی بلەیدن** (بە ئینگلیزی: Blaydon Bridge) پردێکی سەرەکیی ڕێگای خێرایە کە بەشێکە لە ڕێگای بازنەیی ڕۆژئاوای A1. پردەکە بەسەر ڕووباری تاین و ھێڵی شەمەندەفەری دۆڵی تایندا لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا درێژ دەبێتەوە و شاری نیوکاسڵ بە شارۆچکەی بلەیدن لە گەیتسھێد دەبەستێتەوە.

## مێژوو و دروستکردن
پردی بلەیدن وەک بەشێکی گرنگ لە پڕۆژەی ڕێگای بازنەیی ڕۆژئاوای گەیتسھێد (Gateshead Western Bypass) دروست کرا. ئامانجی سەرەکیی پڕۆژەکە کەمکردنەوەی قەرەباڵغی ھاتوچۆ بوو لەسەر پردە کۆنەکانی ناوەندی شار و ناوچەی پیشەسازیی تاین و وێر (Tyne and Wear). کارەکانی دروستکردن لە ساڵی ١٩٨٧ دەستی پێ کرد و لەلایەن کۆمپانیای Edmund Nuttall Ltd ئەنجام درا، لەسەر نەخشەی کۆمپانیای ڕاوێژکاریی Bullen and Partners. پردەکە بە فەرمی لە ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٠ کرایەوە.
چەپ|وێنۆک|دیمەنێکی پردەکە لە کاتی دروستکردنیدا.

## نەخشە و پێکھاتە
پردی بلەیدن لە کۆنکرێتی پێش-گوشراو (prestressed concrete) بە شێوازی girderی سندووقی دروست کراوە. تەواوی پێکھاتەکە، کە لە دوو پردی ھاوھێڵ پێکھاتووە، درێژییەکەی نزیکەی ١ کیلۆمەترە. بەشە سەرەکییەکەی کە بەسەر ڕووباری تایندا دەپەڕێتەوە، لە سێ مەودا (span) پێکدێت.

بۆ دروستکردنی بەشە سەرەکییەکەی، ھونەری "کۆڵەکەی ھاوسەنگ" (balanced cantilever) بەکارھێنرا. ئەم ھونەرە ڕێگەی دا کە بەشەکانی پردەکە بە یەک لە دوای یەک لە ھەردوو لای پایەکانەوە دروست بکرێن بەبێ ئەوەی پێویست بە دانانی ھیچ ستوونێکی کاتی لەناو ڕووبارەکەدا بکات، ئەمەش ڕێگریی لە ھاتوچۆی کەشتییەکان نەکرد. پایەکانی پردەکە لەسەر بناغەی قووڵی شیشی کۆنکرێتی (concrete piled foundations) دانراون بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیریی پێکھاتەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی بۆو، ئایوود

**پردی بۆو، ئایوود** (بە ئینگلیزی: Bow Bridge, Iwood) پردێکی بارەبەریی (packhorse bridge) سەدەی ١٨یە و دەکەوێتە گوندە بچکۆلەی ئایوود، لە ناوچەی کۆنگرسبێری لە سۆمەرسێت، ئینگلتەرا. پردەکە بەسەر ڕووباری ییۆدا دروست کراوە و وەک یادگارێکی مێژوویی پارێزراوە.

## نەخشەسازیی و مێژوو
پردی بۆو لە بەردی وردە (rubble stone) دروست کراوە و لە دوو کەوانەی پارچەیی (segmental arches) پێکدێت. لە نێوان کەوانەکاندا ستوونێکی ناوەندی ھەیە کە لایەکی تیژکراوە (cutwater) بۆ کەمکردنەوەی پەستانی ئاو. دیوارەکانی (parapets) نزم دروست کراون، کە تایبەتمەندییەکی باوی پردە بارەبەرییەکانە بۆ ئەوەی ڕێگە خۆش بکات بۆ تێپەڕبوونی ئەو بارانەی کە بە ھەردوو لای وڵاخەکانەوە شۆڕ دەبنەوە.

پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم (Grade II listed building) و ھەروەھا وەک یادگارێکی خشتەبەندکراو (scheduled monument) دەستنیشان کراوە، کە گرنگیی مێژوویی و نژیاروانییەکەی دووپات دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان
پردی بۆتلی

**پردی بۆتلی** (بە ئینگلیزی: Botley Bridge) لە ڕاستیدا ناوێکی گشتییە بۆ زنجیرەیەک پرد و ڕاڕەوی بەرزکراوە (causeway) کە ڕێگای بۆتلی (A420) لە بەشی ڕۆژئاوای شاری ئۆکسفۆرد لە ئینگلتەرا ھەڵدەگرن. ئەم پێکھاتەیە بەسەر چەندین لقی ڕووباری تەمزدا دەپەڕێتەوە، کە گرنگترینیان چەمی بولستەیک و چەمی سیکۆرتن.

## مێژوو
بوونی پردێک لەم شوێنەدا مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە و بۆ سەدەی ١٣ دەگەڕێتەوە، کە وەک بەشێک لە "ڕاڕەوی بەرزکراوەی بۆتلی" (Botley Causeway) ناسرابوو. ئەم ڕێگایە دەروازەی سەرەکیی ڕۆژئاوای ئۆکسفۆرد بووە. پردە کۆنەکان لە بەرد دروست کرابوون، بەڵام لە نێوان ساڵانی ١٩٢٨ و ١٩٢٩، پردە کۆنەکان ڕووخێنران و لە شوێنیاندا پێکھاتەی نوێ لە کۆنکریتی پۆڵایین دروست کران بۆ ئەوەی توانای ھەڵگرتنی ھاتوچۆی نوێیان ھەبێت.

## پردی ھێڵی ئاسن
جگە لە پردەکانی سەر ڕێگاکە، پردێکی دیکەی ھێڵی ئاسن لە نزیکەوە بوونی ھەیە کە زۆرجار بە ھەمان ناو ئاماژەی پێ دەکرێت. ئەم پردە لە ساڵی ١٨٥٠ لەلایەن ئەندازیاری بەناوبانگ ئیسامبارد کینگدەم برونێلەوە بۆ ھێڵی ئاسنی گرەیت وێستەرن (Great Western Railway) نەخشێنراوە و لە خشت و بەرد دروست کرابوو. ئەم پردە لە ساڵی ٢٠٢٣ەوە کەوتووەتە ژێر کاری نۆژەنکردنەوە و دووبارە دروستکردنەوە وەک بەشێک لە پڕۆژەی فراوانکردنی وێستگەی شەمەندەفەری ئۆکسفۆرد.
چەپ|وێنۆک|پردی ھێڵی ئاسنی ڕێگای بۆتلی لە کاتی نۆژەنکردنەوەیدا، ئابی ٢٠٢٣.

## سەرچاوەکان