دێرەبوون

**دێرەبوون** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ڕزگاری، قەزای زاخۆ، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی ئیبراھیم خەلیل بە دووری (١٥)کم.

لە گوندەکەدا، کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی دڵی پیرۆزی عیسا هەیە، کە لە ساڵانی ١٩٣٤-١٩٣٧ دروستکراوە، و لە ساڵانی ٢٠٠٥-٢٠٠٧ نۆژەن کراوەتەوە.

## ناو
ناوی ئەم گوندە وشەیەکی لێکدراوە، ڕەسەنی وشەکە(دێر+ابونا)یە، کە وشەیەکی زمانی سوریانییە:

* دێر: واتا خانەقا یان تەکیە کە شوێنی پەرستشی مەسیحیەکانە.
* ابونا: واتا باوک، لە پەیڕەوانی مەسیحیدا بەکاردێت بۆ پێشگری ناوی قەشەکانیان بە تایبەت لای ئۆرسۆدۆکسەکان.
* (دێر+ابونا): بەسەر یەکەوە واتای دێری باوک، یان خانەقای باوک، دێر ئەبونا وردە وردە سواوە و بووەتە دێرەبوون.

## مێژوو
دێرێک، کە گوندەکە ناوی خۆی لێ وەرگرتووە، پێدەچێت لە سەدەی ١١ یان ١٢ دروستکرابێت، و تا سەدەی ١٣ و ١٤ بەردەوام بووبێت، بەڵام ئیتر بوونی نییە. بەپێی نەریتی ناوچەکە، خانەقاکە تایبەت بووە بە نووح. دێرەبوون و کڵێساکەی لە دەستنووسێکدا کە لە ساڵی ١٦٧١دا ڕاسپێردرابوو، ئیسپاتی کراوە. دانیشتوانی گوندەکە لایەنگری کەنیسەی ڕۆژھەڵات بوون تا لە سەدەی نۆزدەھەمدا بوونەتە کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی، پێدەچێت ھاوکات لەگەڵ گۆڕینی شارۆچکەی پێشابوور کە دراوسێی بوو. دوای جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ئاشوورییەکانی گوندەکانی مەنسۆرییە و عومرە و بەرەھانجی لە دەوروبەری جزیر لە تورکیا پەنایان بۆ ھێنا و لە دێرەبوون نیشتەجێ بوون.

لە کۆتایی مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٣٣ ژمارەیەک ئاشووری چەکدار بەسەر ڕووباری دیجلەدا پەڕینەوە و چوونە ناو سووریا لە نزیک گوندەکە، و دوو فەوجی پیادەی عێراق و دوو فەوجی سوارە و بەشێکی تۆپخانە لە دێرەبوون جێگیرکرابوون بۆ ئەوەی لە گەڕانەوەیان بۆ عێراق ڕێگرییان لێبکەن. لە ٤ی ئابدا ئاشوورییەکان ھاتنەوە ناو عێراق و شەڕ و پێکدادانەکانی دواتر ژمارەیەکی جێی مشتومڕ لە قوربانیانی لێکەوتەوە و بوونە پاڵنەری کۆمەڵکوژیی سێمێل، کە بەھۆیەوە نزیکەی ٤٠ گوندی ئاشووری لەلایەن سوپای عێراقەوە وێران کران یان تاڵان کران. سوپای عێراق ئامانجی لەناوبردنی دێرەبوون بوو، بەڵام دوای دەستێوەردانی پاتریاکی کاسۆلیکی کلدان یوسف شەشەم ئیمانوێلی دووەم تۆماس ڕزگاری بوو.

گوندەکە لە ساڵی ١٩٣٦دا تا ڕادەیەکی زۆر بەھۆی ئاگرکەوتنەوە وێران بوو، لە سەرەتای چلەکانی سەدەی ڕابردوودا لە شوێنی ئێستای ئاوەدانکرایەوە، لەو کاتەدا پەنابەرە ئاشوورییەکانی ڕووسیا لە دێرەبوون نیشتەجێ بوون. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧دا لە ٥٣٦ کەسەوە زیادی کردووە، بۆ ٦٥٧ کەس لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا. ئەو گوندە زۆرتر ئاشوورییەکانی تێدا نیشتەجێ بوو تا ئەوکاتەی بە زۆرەملێ لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دەرکرابوون و لە ساڵی ١٩٧٦دا عەرەب و ئێزیدییەکان جێگرەوەیان لە چوارچێوەی سیاسەتی بەعەرەبکردنیدا بوو. عەرەبەکان لە نێو ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق ھەڵاتن و کورد لە شوێنی ئەوان لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون. ھێرشە تائیفیەکان بۆ سەر ئاشوورییەکان لە بەغدا و مووسڵ و دەشتی نەینەوا لە ساڵانی ٢٠٠٠دا بووە ھۆی گەڕانەوەیان بۆ دێرەبوون، کە لە ساڵی ٢٠٠٥ ئاوەدانکرایەوە بۆ ئەوەی گەڕاوەکان لەخۆ بگرێت. بە گوتەی محەمەد ئیحسان، وەزیری مافی مرۆڤی ئەوکاتەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، لە ساڵی ٢٠٠٦ حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھاندەری قەرەبووی دارایی خێزانە کوردەکانی دێرەبوون بوو بۆ جێھێشتنی دێرەبوون. لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٩دا ٤٦٦ ئاشووری ئاوارە، کە ١٣٣ خێزانیان ھەبوو، لە دێرەبوون نیشتەجێ بوون. تا ساڵی ٢٠١١ دامەزراوەی ھێزل ١٥٠ خانوو و ھۆڵێکی دروستکردبوو و کڵێساکەی نۆژەنکردەوە و ژێرخانی گوندەکەی پەرەپێدا. لە ساڵی ٢٠١٢ دایرابون ٦٣٥ کاسۆلیکی کلدانی تێدا نیشتەجێ بووە و تا مانگی شوباتی ٢٠١٨، ٨٠ خێزانی کاسۆلیکی کلدانی لەوێ تۆمارکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق