open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕێکخراوەی دیموکراتی ئاشووری

**ڕێکخراوی دیموکراتی ئاشووری** (بە سوریانی: ܣܘܪܝܝܐ) ڕێکخراوێکی سیاسی سوورییە کە ھەوڵدەدات نوێنەرایەتی ئاشوورییەکان بکات لەو ناوچانەی کە تێیدا دەژین، بەتایبەتی لە سووریا و ئەورووپا.

## مێژوو
ڕێکخراوەکە لە ١٥ی تەممووزی ١٩٥٧ دامەزراوە و بەم پێیە بە کۆنترین پارتی سیاسی ئاشووری لە سووریا دادەنرێت. لەو کاتەوە بوونی مێژوویی خۆی لە مێزۆپۆتامیای سەرەوە چڕبووەتەوە، بەتایبەتی لە شاری قامیشلۆ، کە شاھیدی کۆچێکی بەرفراوان بوو لەلایەن ئاشوورییەکانی تورکیا دوای کۆمەڵکوژییەکانی سەیفۆ، دواتریش کۆمەڵکوژیی سێمێل. چالاکییەکانی ئەم ڕێکخراوە لە سووریا بە قەدەغەکراو دادەنرێت و بەشێک لە ئەندامانی ئەو ڕێکخراوە دەستگیرکران و زیندانی کران، بەتایبەت لە کاتی ھەڵمەتێکی دەستبەسەرکردنی بەرفراوان لە ساڵی ١٩٨٦ کە بەشێکی زۆری ئەندامانی لەخۆگرتبوو، ئەمەش بووە ھۆی چوونی بەشێکی زۆر لە ئەندامەکانی بۆ دەرەوەی وڵات بەتایبەت بۆ ئەڵمانیا و سوێد.

## ڕۆڵی لە ناڕەزایەتییەکانی سووریا (٢٠١١)
سەرھەڵدانی ناڕەزایەتییەکانی سووریا لە ساڵی ٢٠١١ بووە ھۆی دابەشبوونی ناوخۆیی لە ڕێکخراوەکەدا، ھاوکات سەرکردەکانی داوایان لە بەشار ئەسەد کرد دەست لەکاربکێشێتەوە و دیموکراسییەت لە سووریا دابمەزرێنێت، ئەوانیش جاڕنامەی دیمەشقیان واژوو کرد. ھەندێکی تریش داوایان کرد بەشداری خۆپیشاندانەکان نەکەن، بە بیانووی ئەوەی ڕێکخەرەکانی مەیلیان ھەیە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامیی و پێدانی ئۆتۆنۆمی بە کورد لە مێزۆپۆتامیای سەرەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی سووریا
ئیبراھیمی مەلا مارف

وێنۆک|'''ئیبراھیمی مەلا مارف'''
**ئیبراھیمی مەلا مارف (بلەی سینگەر):**(١٩١٢ - ١٩٩٥) بازرگان و باوەڕپێکراوی گۆڤاری گەلاوێژ، بریکاری مەکینەی خەیاتیی سینگەر ، ئەندامی دەستەی دامەزراندنی (ژووری بازرگانیی سلێمانی) و ئەندامی یەکەم خولی ئەنجومەنی بەڕێوەبردنیشی بوو . 

## سەرەتای ژیان و ھاوسەرگیری
ئیبراھیم کوڕی مەعرووف کوڕی غەفوورە، لە مارتی ١٩١٢ لە (گەڕەکی سەرشەقام)ی شاری سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. قۆناغی سەرەتاییی خوێندنی تەواوکردووە. ساڵی ١٩٣٢ خاتوو «حەپسە کچی عەبدوڵڵای قادر بانەیی»ی ھێناوە و دوو کچ و پێنج کوڕ (کەمال، جەمال، جەلال، صەباح، شەماڵ)ی لێ بووە.

## دوكانداری
لەبەر ئەوەی باوکی بازرگانیی تووتنی کردووە لە ساڵی ١٩٤١ بەدواوە تا ١٩٤٩ دووکانی فرۆشتنی ھەموو جۆرە بۆینباخ، چاویلکە، پانتۆڵ و کراسی ھەبووە، کتێب و گۆڤار و ڕۆژنامەیشی لە لایەکی دیکەی دووکانەکەیدا داناوە بۆ فرۆشتن و باوەڕپێکراوێکی «گەلاوێژ»یش بووە .

## بازرگانی
لەوەبەدواوە دەستی لەم کارە ھەڵگرتووە و بووەتە بریکاری مەکینەی خەیاتیی سینگەر و فرۆشتوێتی بە (بلەی سینگەر) ناسراوە. ئەوجا قۆنتەراتی دابینکردنی خۆراک (گەنم و جۆ و میوە و گۆشت)ی سپای عیراقی لە سلێمانی وەرگرتووە. ساڵی ١٩٥٠ (سینەمای ڕەشید)ی بە ئیجار گرتووە تا ١٩٥٥. پاش ١٩٥٧ (سینەمای سیروان)ی کە حەمە ئاغای ئەوڕەحماناغا لەسەر موڵکی خۆی دروستی کردووە، بە کرێ گرتووە، سەرەتا ھاوینە بووە و دوایی کراوە بە زستانە و تا ١٩٨٨ درێژەی بەو کارە داوە. دیسان چووەتەوە سەر دووکانی فرۆشتنی مەکینەی سینگەر و دواجاریش (کارگەی کاشیی کاوە)ی داناوە، ئەندامی دەستەی دامەزراندنی (ژووری بازرگانیی سلێمانی) و ئەندامی یەکەم خولی ئەنجومەنی بەڕێوەبردنیشی بووە .

## کۆچی دوای
برایمی (سینگەر) مایسی ١٩٩٥ کۆچی دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
یانەی وەرزشی زێرەڤانی

**یانەی وەرزشی زێرەڤانی** یانەیەکی وەرزشییە کە بنکەی سەرەکی دەکەوێتە شاری دهۆک، هەرێمی کوردستان. یانەکە لە ساڵی ٢٠١١ دامەزرا، بەشدارە لە خوولی نایابی کوردستان، ٤ جار خولەکەی بردووە ، خاوەن زۆرترین نازناوی خولی کوردستانە. لەئێستادا سەرجەم چاڵاکیەکانی ڕاگرتووە.

## مێژووی یانە
یانەکەی پێش خۆی بە پێریس  ناسرابوو، کە تا وەرزی ٢٠٠٩-٢٠١٠ لە خولی نایابی عێراقدا بەشداری کردووە، کە خولێکی سزای فیفای لەسەر بووە. دواتر یانەکە کارەکانی وەستاند.

لە ٢٠١١، یانەی زێرەڤانی لە پاشماوەکانی یانەی پێریس پێکهێنرا، و دەستیکرد بە ڕکابەریکردن لە خولی نایابی کوردستان دەستیپێکرد. هەمان یاریگا و هەمان ڕەنگەکانی یانەی پێریس  بەکارهێنا. یانەی زێرەڤانی پاڵەوانی وەرزی ٢٠١٢-٢٠١٣ی خولی نایابی کوردستان بوو، وە  پلەی دووەمی وەرزی ٢٠١٥-٢٠١٦ی خولی تۆپی پێی ئافرەتانی عێراق بوو. 

## سەرچاوەکان

پۆل:دھۆک
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠١١ لە عێراق
زێرەڤانی
تاپوری

وێنۆک|250x250پیکسڵ|شوێنی تاپورییەکان، لە نێوان سێفیدرود و گۆرگان
وێنۆک|نەخشەی شانشینی یۆنانی-باکتریا لەگەڵ تێپۆریا کە بە ڕوونی دەکەوێتە کەنارەکانی باشووری دەریای قەزوین
**تاپوری** یان **تاپیری**  ھۆزێک بوون لە مادەکان، باشووری دەریای قەزوین، کە بەتلیمۆس و ئاریان باسیان کردوون. سیتێسیاس ئاماژەیە بۆ خاکی تاپوری کە دەکەوێتە نێوان زەوییەکانی گیلان و گۆرگان. وتای تەبەریستان بە زمانی تەبەری ئەو شوێنەیە کە خەڵکی تاپوری تێیدا دۆزراونەتەوە، و گەلێکن کە لە نێوان جاگرم و سەفیدرود لە پارێزگای گیلان دەژین.
## سەرچاوەکان
ئاژانسی ھەواڵی ڕۆژنیوز

**ئاژانسی ھەواڵی ڕۆژنیوز** ئاژانسێکی ھەواڵنێری لە باشووری کوردستانە کە لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە. ڕۆژنیوز سەر بە کۆمپانیای چەترە و لە وەزارەتی ڕۆشنبیریی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان مۆڵەتیی چالاکیی وەرگرتووە. بابەتەکانی ڕۆژنیوز بە زمانەکانی کوردی (سۆرانی و کرمانجی)، عەرەبی و تورکی بڵاو دەکرێنەوە.

## دەستگیرکردنی ڕۆژنامەنووسان
سلێمان ئەحمەد ڕۆژنامەنووسی خەڵکی ڕۆژاوای کوردستان کە لە بەشی عەرەبیی ئاژانسی ھەواڵی ڕۆژنیوز کار دەکرد، لە ڕۆژی ٢٥ی تشرینی دووھەمی ٢٠٢٣ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئاسایشی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان دەستبەسەر کرا
 و بەدوای تێپەڕاندنی ٢٧٩ ڕۆژ لە گرتووخانە، سزای سێ ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێندرا.

## ئەمانەش ببینە
* ئاژانسی ھەواڵی فرات
* ئاژانسی ھەواڵی دیجلە
* ئاژانسی مێزۆپۆتامیا
* ئاژانسی ھەواڵی ھاوار
* ئاژانسی ھەواڵی ژن
* ئاژانسی ھەواڵی نوو-ژن

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٤
پۆل:وێبگە کوردییەکان
زۆر درێژە؛ نەخوێندرایەوە

**زۆر درێژە؛ نەخوێندرایەوە** (؛ کورت دەکرێتەوە بۆ **TL;DR** یان **tl;dr**) وشەیەکی بازاڕیی ئینتەرنێتە کە دەڵێت ئەو دەقەی ئاماژەی پێ کراوە لەبەر درێژییەکەی فەرامۆش کراوە. ھەروەھا بۆ ناساندنی کورتەی پۆستێکی سەرھێڵ یان وتارێکی ھەواڵیش بەکارھاتووە.

دەستەواژەکە لانی کەم بۆ ٢٠٠٢ دەگەڕێتەوە، و لە ٢٠١٣ بۆ فەرھەنگە سەرھێڵەکانی ئۆکسفۆڕد زیاد کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی بازاڕیی ئینتەرنێت
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
کۆمەڵکوژیی دێر یاسین

**کۆمەڵکوژیی دێر یاسین** () قڕکردن و دەرکردنێکی بەکۆمەڵ بوو لە نیسانی ساڵی ١٩٤٨ لە لایەن گرووپە جووەلەکەکانی ئیرگون و لیحییەوە لە گوندی دێر یاسین لە ڕۆژاوای ئورشەلیم ئەنجامدرا. زۆربەی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکە خەڵکی مەدەنی بوون، و منداڵ و ئافرەت و بەساڵاچوویان تێدابوو و خەمڵاندنی ژمارەی قوربانییەکان لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٣٦٠ کەسدایە بەپێی سەرچاوەی عەرەبی و فەلەستینی، و بەپێی سەرچاوە ڕۆژاواییەکان ١٠٩ کەس. 
[وێنۆک|مەوقیفی [ئەلبەرت ئاینشتاین|ئەلبێرت ئەنیشتاین]]

وێنۆک|چاپی ساڵیادی کۆمەڵکوژیی دێر یاسین
کۆمەڵکوژیی دێر یاسین ھۆکارێکی گرنگ بوو بۆ کۆچی فەلەستینییەکان بۆ ناوچەکانی دیکەی فەلەستین و وڵاتانی عەرەبی دراوسێ، بەھۆی ئەو ترسەی کە لەنێو خەڵکی مەدەنیدا دروست بوو. ڕەنگە ھۆکاری شەڕی عەرەب و ئیسرائیل بووبێت لە ساڵی ١٩٤٨. ئەم کۆمەڵکوژییە ڕقێکی زیاتری بۆ ئەو ڕق و کینەیە زیاد کرد کە پێشتر لە نێوان عەرەب و ئیسرائیلییەکاندا ھەبوو.
## سەرچاوەکان
خواناس گەلی وریا

**خواناس وریا گلیی، لەدایکبووی ساڵی (1998-7-14) لە شاری چەمچەماڵ، لە ساڵی (2023-6-22) لەناو بازاڕی شاری چەمچەماڵ بەبەرچاوی خەڵکەوە بە دەسترێژی گوللە تیرۆرکرا لەلایەن موسڵمانێکی هاوشاریی خۆی بە هۆی جیاوازی فکری ئاینیەوە. .**

خواناس وریا گلیی، ھەر لە تەمەنی ٧ ساڵییەوە خولیایی هونەری نواندن بووە، وە لە ساڵی (2013) دەستی بە یاری کۆنفۆ کردووە، وە ساڵی (2019) ش بەفەرمی دەستی بەکاری شانۆیی کردووە..

بەهۆی نوێخوازی و هۆشیاریەوە لە ساڵی (2018)دا وازی لە ئاینی ئیسلام هێنا و لە ساڵی (2020) دا لە ڕێی بەشداری کردنی لە گۆرانی و کلیپێک لە دژی ئەو ئاینە خۆی ئاشکراکرد و ببوە ڕەخنەگرێکی ئاینی و مرۆڤێکی ئازادیخواز.

لە ساڵی (2015)دا ژیانی هاوسەرگیری پێکدێنێت و دەبێتە باوکی کوڕێک بەناوی ڕامین.

لە خانەوادەیەکی ڕۆشنبیر و مرۆڤدۆست چاوی بە دنیا هەڵهێناوە، بەرهەمی دایکێکی مامۆستا و باوکێکی شانۆکارە و خواناس خۆشی پەیمانگای هونەرە جوانەکانی تەواو کردووە، هەمیشە پاڵپشتی لە کارە هونەریەکانی کراوە لەلایەن خانەوادەکەیەوە.

وە لە پاش تیرۆر کردنی لە ڕێکەوتی (5-5-2023) لە سەندیکای ھونەرمەندانی کوردستان باجی ئەندامێتی بە پلەی کارا پێدراوە.

وە نازناوی (پـاشای شـەقـام)ی لێنراوە ھۆکاری ئەو نازناوەش  بۆ کارە ھونەریەکانی و شانۆکانی  دەگەرێتەوە کە لەسەر شەقام پێشکەشی کردووە.

لە پاڵ کارو چالاکییەکانی و کارە ھونەریەکانی چەندین پیشەی جیاوازی دەکرد، بۆ دابین کردنی بژێوی ژیانی.

وە دوو مانگ بەر لە  تیرۆرکردنی سەردانی وڵاتی دوبەی کردووە بۆ  کارکردن  دوای دوو رۆژ لە گەرانەوەی بۆ کوردستان تیرۆرکرا بەدەستی چەپەڵی دوژمنانی مرۆڤایەتی .

خواناس خولیایی سەماکردنی ھەبوو ھەر یەک لە جۆری سەماکانی ( کاپۆوێرای بەرازیلی و ماساکانی ئەفریقی و ھیندیە سورەکان ) نمایش دەکرد ، ھەروەھا هونەرمەندێکی شێوەکاریش بوو .

خواناس خاوەنی خەڵاتی ئاڵتونی باشترین ئەکتەری کوردستان شێوەکار و یاریزانی ھونەری جەنگی .

(بەشێک لەشانۆکانی)

١-نە کات نە شوێن

٢- مەرگ لە دەرگا دەدات

٣- سێوێ ٢١, کە لەم شانۆیەدا پێشبینی ھاتنی ڤایرۆسی کۆرۆنای کردبوو

٤- شانۆی فیزیای

٥- ٢٤ خولەک لە تەمدا

(کۆمەلێک شعری لە شعرەکانی)

١-بۆ دایکم https://www.youtube.com/watch?v=6Y5GrAf-u0g

٢- بۆ باوکم ‏https://www.youtube.com/watch?v=SDNHmN4Kgik

٣- پارە و سامان و خۆشبەختی  ‏https://www.youtube.com/watch?v=JLnvfuSCmSM

٤-من زیندووم ‏https://www.youtube.com/watch?v=lrhs5cGoRjE

٥- ئەو شەوە ‏https://www.youtube.com/watch?v=7q3X89uYHi0

٦-خوداش گریا ‏https://youtu.be/Ko1QSf-ClD8?si=a_SQ8p1QxkY31FdS

٧-تۆڵە ‏https://youtu.be/Y5WPubSzOTw?si=yJ4QjdRf7EJ9wHzX
ئۆرگانۆن

**ئۆرگانۆن** (بە یۆنانیی کۆن: Ὄργανον بە مانای ئامراز، ئامێر) کۆی شەش بەرھەمی ئەرەستووە لەبارەی شیکردنەوەی لۆژیکی و دیالێکتیکەوە.

ھەرگیز لە ھیچ کوێیەکدا ئەرەستوو بۆ ئاماژە بە کارەکانی، ناونیشانی ئۆرگانۆنی بە کار نەھێناوە. ئەم ناولێنانە دواتر لە لایەن مەشایییەکانی شوێنکەوتوویەوە کراوە کە لۆژیکی ئەرەستوویان لە گوێن چەشنێ «ئامراز» بۆ فەلسەفاندن دەبینی: ئۆرگانۆن وەکوو وشە واتە ئامراز.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی لۆژیک
ئاژانسی ھەواڵی دیجلە

**ئاژانسی ھەواڵی دیجلە** (بە تورکی: Dicle Haber Ajansı (DİHA)) ئاژانسێکی ھەواڵنێری لە تورکیا بوو کە زۆرتە لەسەر مژارەکانی پەیوەندیدار بە کۆمەڵگای کورد بابەت بڵاو دەکردەوە. ئاژانسی ھەواڵی دیجلە لە ٤ی نیسانی ٢٠١٢ دەستیکرد بە چالاکی و ھەتا ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیا چالاکییەکەی ڕاگێڕا، بە ماوەی زۆرتر لە ١٢ ساڵ بەردەوام بوو. بابەتەکانی ھەواڵنێرییەکە بە زمانەکانی تورکی، کوردی و ئینگلیزی بڵاو دەکران.

## دەستگیرکردنی ڕۆژنامەنووسان
ئاژانسی ھەواڵی دیجلە چەند جارێک لەگەڵ دەسەڵاتدارانی تورکیا کێشەی ھەبوو و چەند ڕۆژنامەنووسێکی ئەو ئاژانسە دەستگیر کران. لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٠٩ و بەدوای بڵاوکردنی ھەواڵی فێستیڤاڵەکانی نەورۆز لە سێرت، عەبدوڕەحمان گۆک دەستبەسەر کرا و تۆمەتی پڕوپاگەندەکردن بەقازانجی پارتی کرێکارانی کوردستانی خراوەتە پاڵ. لە ئازاری ٢٠١٢دا پەیامنێرانی سنوورنەناس ڕایگەیاند کە ٢٧ ڕۆژنامەنووسی ئاژانسی ھەواڵی دیجلە لە زیندادان. لە نێوان مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ تا مانگی ئایاری ٢٠١٦، ١٢ ڕۆژنامەنووسی ئاژانسەکە دەستگیر کران.

## بلۆک کردنی ماڵپەڕی ھەواڵنێری
بە وتەی کۆمیتەی پاراستنی ڕۆژنامەنووسان (CPJ)، ھەتا ساڵی ٢٠١٦دا، دەسەڵاتدارانی تورکیا ٤٠ جار ڕێگرییان لە چوونە ناو ماڵپەڕەکە کردبوو؛ بەشێوەیەک کە ماڵپەڕەکە ھەر جارێک بلۆک دەکرا ناونیشانەکەی دەگۆڕدرا. بەدوای ھەوڵی کودەتا لە تورکیا لە ساڵی ٢٠١٦، ماڵپەڕی ئاژانسی ھەواڵی دیجلە یەکێک بوو لەو زیاتر لە ١٥٠ دەزگای ھەواڵنێری کە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە داخران و لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ کۆتایی بۆ چالاکییەکەی ھێنرا.

## ئەمانەش ببینە
* ئاژانسی ھەواڵی فرات
* ئاژانسی مێزۆپۆتامیا
* ئاژانسی ھەواڵی ڕۆژنیوز
* ئاژانسی ھەواڵی ھاوار
* ئاژانسی ھەواڵی ژن
* ئاژانسی ھەواڵی نوو-ژن

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٢
پۆل:وێبگە کوردییەکان
کیم بو-سیک

**کیم بو سیک** (بە کۆری: 김부식، ھانجا:金富軾، لەدایکبووی ١٠٧٥ تا ١١٥١) خۆشنووس و فەیلەسووف، شاعیر، ژەنەڕالی سەربازی، و سیاسەتوان بوو لە سەردەمی گۆریۆ (کۆریای دێرین). نەوەی خێزانی شاھانەی شیلا و ئەندامی خێڵی کیم گیۆنجو بوو. دواتر دەبێتە چانسلەری باڵا لە ١١٣٦ تا وەکوو ١١٤٢ و بەرپرس بوو لە کپکردنەوەی کوودەتاکەی میۆچیۆنگ.

و بەھۆی سەرپەرشتی کردنی تۆماری مێژوویی سامگووک ساگی ناسراوە کە کۆنترین تۆماری مێژووییە کە مێژووی کۆریای تیا نووسرابێت.

## ژیانی سەرەتایی و دواتر
خێڵی گیۆنگجو کیم نەوەی ڕاستەوخۆی کۆتا پاشای شیلا کیم-بو بوو. ناوی شوێنی خێڵەکە (بۆنگوان) لە باپیرە گەورەی کیمەوە وەرگیراوە، کە ئەندامی خێڵی شاهانەی کیم بووە، کە بووە بە بەرپرسی پایتەختی پێشووی شیلا (ناوی گۆڕدرا بۆ گیۆنجو لە سەرەتای سەردەمی گۆریۆ). یەکەم پاشای گۆریۆ تایجۆ هاوسەرگیری لەگەڵ خێڵی گیۆنگجو کیم پێکھێنا، و خێڵەکە ڕۆڵی سەرەکی لە سیاسەتی سەرەتایی گۆریۆدا گێڕا. سێ لە ئەندامەکانی لە ماوەی ساڵانی ٩٨١-١٠٦٩دا بەرپرسی پلەی یەکەم و دووەمی وڵات بوون.

باوکی کیم، کیم کون، فەرمانبەر و (گەیشتە پلەی سێیەم) و شاعیرێکی بەناوبانگ بوو. کاتێک ئەندامی باڵیۆزخانەیەک بوو لە دادگای سۆنگ، لەگەڵ هاوڕێی نێردراوەکەی پاک ئیلیانگ کۆمەڵە شیعرێکیان بڵاوکردەوە کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر زانایانی سۆنگ دروستکرد. "ئاماژەکانی ناو شیعرەکان ئەوەندە ئاڵۆز بوون کە بەناوبانگترین زانایانی ئەوسا دەبوو بە وردی لێی قووڵ ببنەوە و لێی بکۆڵنەوە تا ئەوەی بتوانن بەباشی لێی تێبگەن."

کوڕە گەورەکەی کیم بو-پیل (؟ -؟) لە ساڵی ١١٠٢ گەیشتە پلەی باڵای پێنجەم لە وڵات، و ئەمانەش سێ کوڕە بچووکەکەی بوون، کیم بو-ئیل (١٠٧١-١١٣٢)، **کیم بو-سیک** و کیم بو-چیۆل، هەروەها ناسراو بە کیم پو-وی، (١٠٧٩-١١٣٦) کە ڕۆڵێکی گرنگی لە سیاسەت و کلتوری گۆریۆدا هەبووە. کیم کون مرد کاتێک کیم بو سیک تەمەنی نزیکەی سێزدە ساڵ بوو و ھاوسەرەکەی پەروەردەی کوڕە بچووکەکانی دەکرد و سەرپەرشتی و پەروەردەیانی دەکرد. دواتر پاشا یێجیۆنگ بە بڕینەوەی مووچەیەکی ساڵانە خەڵاتی کرد، بە تایبەتی ئاماژەی بە شایستەیی و ھەوڵەکانی کرد لە یارمەتیدانی هەریەک لە کوڕەکانی بۆ دەرچوون لە تاقیکردنەوەکانی دەوڵەت.

## کارەکانی
سامگووک ساگی ("مێژووی سێ شانشینی کۆریا") کۆنترین بەرهەمی مێژووی کۆریایە و زۆرجار تاکە سەرچاوەی زانیاری نووسراوە سەبارەت بە سێ شانشینی و سەردەمی شیلای یەکگرتوو

## خێزان

* باوک: کیم گیون (김근, 金覲)
** باپیرە: کیم وۆن-چونگ (김원충, 金元冲)
*** برا گەورە: کیم بو-پیل (김부필, 金富弼)
*** برا گەورە: کیم بو-ئیل (김부일, 金副佾; 1071–1123)
*** برا بچووک: کیم بو-یی (김부의, 金副儀)
* ھاوسەری نەناسراو (ژن)
** یەکەم مناڵ: کیم دۆن-جونگ (김돈중, 金敦中; 1119–1170)
*** نەوە: کیم گون-سو (김군수, 金君綏)
** دووەم کوڕ: کیم دۆن-سی (김돈시, 金敦時; مەرگ. 1170)

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٠٧٥
پۆل:مردووانی ١١٥١
پۆل:سیاسەتمەدارە کۆرییەکان
پارتی یەکێتیی سوریانی

**پارتی یەکێتیی سوریانی** (بە سوریانی: ܓܒܐ ܕܚܘܝܕܐ ܣܘܪܝܝܐ ܒܣܣܘܪܝܐ) یەکێکە لە پارتە سیاسییە ئاشوورییەکان لە سووریا، کە بە ئامانجی نیشاندانی سەربەخۆیی ئاشوورییەکان لە سووریا لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ دامەزراوە. دوای شەڕی ناوخۆی سووریا، حیزبەکە پەیوەندی بە ڕیزەکانی نەیارانی حکوومەتەوە کرد و دژی بەشار ئەسەد بەشار وەستایەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٥
پۆل:حیزبەکانی سووریا
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئاسیا
کۆمەڵەی سوریانی

**کۆمەڵەی سوریانی** () بزووتنەوەیەکی سیاسی بێ لایەنە کە ھەوڵ دەدات نوێنەرایەتی سوریانییەکان بکات لە لوبنان و پەیوەندیان لەگەڵ سوریانییەکانی وڵاتانی دیکە پتەوتر بکات.کۆمەڵەکە لە ساڵی ١٩٧٥ دامەزراوە و چوار سەرۆک سەرکردایەتی کردووە کە دوایینیان حەبیب ئەڤرامە، ھەروەھا ئەندامی فیدراسیۆنی کۆمەڵە مەسیحییەکانی لوبنانە و ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتیی نێونەتەوەیی سوریانییە.
## سەرچاوەکان
کەناڵی ئاشوور

**کەناڵی ئاشوور** (بە سوریانی: ܐܫܘܪ) کەناڵێکی مانگی دەستکردی عێراقییە و بەرنامەکانی بە زمانەکانی سوریانی و عەرەبی پەخش دەکات. بەڕێوەبەری گشتی کەناڵەکە یەعقووب یەعقووبە. کەناڵەکە دەکەوێتە شاری سان خۆسێ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا. و سەر بە بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوورییە.
## سەرچاوەکان

* 
*
کەناڵی سوورۆیۆ

**کەناڵی سوورۆیۆ** (بە سوریانی: ܤܘܪܝܐ) کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی ئاشوورییە کە لە سوێدەوە بەرنامەکانی پەخش دەکات. بەرنامەکانی بە پێنج زمان پەخش دەکات لەوانە: سوریانی، عەرەبی، ئینگلیزی، تورکی، سوێدی. لەگەڵ گرنگیدان بە پەخش کرد بە زمانی سوریانی.

کەناڵەکە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ کرایەوە. ڕۆژانە بۆ ماوەی ٥ کاتژمێر پەخشی دەکات، لەگەڵ ١٥ کاتژمێر دووبارەکردنەوەی بەرنامەکانی بۆ سێ جار لە ڕۆژێکدا.  ھەواڵەکان لەم کەناڵە تەنیا بە زمانی ئارامی (بە چەند زاراوەیەک) و عەرەبی پێشکەش دەکرێن. وەرگرانی کەناڵەکە بینەری مەسیحین لە سووریا، عێراق، تورکیا، ئێران.
## سەرچاوەکان
کۆبانی (فیلم)

**کۆبانی** فیلمێکی کوردییە کە سەبارەت بە گەمارۆی کۆبانی کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھەتا کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٥ -کە شەڕێک لەنێوان یەکەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و یەکەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) دژی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) بووە- بەرھەم ھێنراوە. دەرھێنەری فیلمەکە ئۆزلەم یاشار و بەرھەمھێنەرەکەی کۆمۆنی فیلمی ڕۆژئاوایە. فیلمی کۆبانی لە ئەلتەورە و تەبقە لە سووریا وێنە گیراوە. فیلمەکە تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵی ژنانی کورد لە شەڕەکەدا.

فیلمەکە بۆ یەکەمجار لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ناوەندی ڕۆشنبیری لە شاری کۆبانی نمایشکرا.

## کورتە
فیلمەکە باس لە ژیانی زۆھرە دەکات کە شەڕڤانێکی یەپەژە تەمەنی ٣٢ ساڵە و کاتێک فەرماندەی بەرپرس لە مەیدانی شەڕ ھەڵدێت، دەبێتە فەرماندەی یەکەکەی. ئەو سەرەڕای ئەوەیکە داعش ژمارەیەکی بەھێزتر و چەکی قورستری ھەیە، بۆ شکاندنی گەمارۆی کۆبانێ و ڕزگارکردنی شارەکە سەرکردایەتی ھێزە کوردییەکان دەکات.

## ئەمانەش ببینە
* کۆمۆنی فیلمی ڕۆژئاوا
* *[[١٤ی تەممووز (فیلم)|١٤ی تەممووز]]*
* *[[لە پێناو ئازادیدا]]*

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فیلمی کۆبانی
* پەڕەی فیلمی کۆبانی لە ئای.ئم.دی.بی

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە جەنگییەکانی دەھەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دەوڵەتی ئیسلامی عێراق و شام
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە شۆڕشەکان
پۆل:جەنگی گەریلایی لە فیلمدا
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:یەکەکانی پاراستنی گەل
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گەمارۆدان
پۆل:فیلمە جەنگییەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:کارەکان سەبارەت بە شەڕی ناوخۆیی سووریا
پۆل:کارەکان سەبارەت بە ژنان لە شەڕدا
پۆل:کۆتای فیلمی جەنگی
پۆل:کۆبانی
پۆل:فیلمە جەنگییەکان سەبارەت بە ڕووداوە ڕاستەقینەکان
دژە سامییەت

[وێنۆک|253x253پیکسڵ|نەخشێکی دارین کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٧٨ نیشانی دەدات کە چۆن [جوو|جووەکان دەسووتێندرێن دوای ئەوەی تاوانبار کرابوون بە پیسکردنی قوربانی پیرۆز.]]
**دژە سامییەت** یان **دژە جوو** (بە ئینگلیزی: Anti-Semitism) زاراوەیەکە بە دژە جوولەکایەتی دەدرێت وەک گرووپێکی ڕەگەزی و ئایینی و نەتەوەیی. واتای وشەیی یان زمانەوانیی دەستەواژەکە بریتییە لە «دژی سامییەت» و ھەندێکجاریش بە «نا سامییەت» وەرگێڕدراوە. ئەم زاراوەیە بۆ یەکەمجار لەلایەن زانای ئەڵمانی ویلھێلم مارەوە بەکارھێنرا بۆ وەسفکردنی شەپۆلی دووژمنایەتی جووەکان لە ئەورووپای ناوین لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا.  ھەرچەندە عەرەب و ئاشووری و ئەوانی دیکە سەر بە سامییەکانن، بەڵام دووژمنایەتییان بە دژە جوو پۆلێن ئەکرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژھەڵاتناسی
پۆل:ڕەگەزپەرستی
چینی ئۆزۆن

[وێنۆک|[سووڕی ئۆزۆن–ئۆکسجین لە چینی ئۆزۆندا]]
**چینی ئۆزۆن** ناوچەیەکی چینەگۆی زەوییە کە زۆربەی تیشکی سەرووبنەوشەییی خۆر ھەڵدەمژێت. بە بەراورد بە بەشەکانی تری تەوشک، خەستییەکی بەرزی ئۆزۆنی تێدایە. چینی ئۆزۆن بە شێوەیەکی سەرەکی لە پاری خوارووی چینەگۆدا دەبینرێت، نزیکەی ١٥–٣٥ کیلۆمەتر لە سەرووی ڕووی زەوییەوەیە، ھەرچەندە ئەستوورییەکەی لە باری وەرزی و جوگرافییەوە دەگۆڕێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:تیشکی سەرووبنەوشەیی
پۆل:تیشکی سەروو وەنەوشەیی
ناوەندی زانیاریی ڕۆژاوا

**ناوەندی زانیاریی ڕۆژاوا** (بە کرمانجی: Navenda Agahîyan a Rojava، بە ئینگلیزی: Rojava Information Center (RIC)) ئاژانسێکی ھەواڵنێری لە خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریایە. مەزرینگەی سەرەکیی لە شاری قامیشلۆیە. ئەو ھەواڵنێرییە لەلایەن خۆبەخشانی دەرەکی (تۆماس مەک کلۆر، خوان گارسیا، کۆنی دۆکۆلۆمانسکی و کلۆی تروادێک)، وەکوو کاردانەوەیەک لە بەرامبەر بە ڕاگەیاندنی دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکا لە کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە کشانەوەی سەربازی ئەمریکا لە ڕۆژاوا لە ڕۆژاوا دامەزرا. دامەزرێنەرانی پڕۆژەکە نیگەرانی قەومانی شەڕێکی دیکە بوون و لە تێڕوانینی ئەواندا لەو کاتەدا ژماری میدیای بیانی کەم بوو. لە کاتی ھێرشی سەربازیی تورکیا بۆ سەر عەفرین، ناوەندی زانیاریی ڕۆژاوا دەستیکرد بە ئابووردنی زانیاری بۆ کۆمەڵێکی بەرفراوان لە پەیامنێرە بیانییەکان.

ئامانجی ڕێکخراوی ناوەندی زانیاریی ڕۆژاوا، پێدانی زانیاری سەبارەت بە خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا (ڕۆژاوا) بە ڕۆژنامەنووسە بیانییەکانە. ئەو ناوەندە لە ماڵپەڕەکەیدا ڕۆژاوای وەکوو "ڕێکخراوێک کە ڕێبازی شۆڕشگێڕێکی سۆسیالیست بە ناوی عەبدوڵڵا ئۆجالان پەیڕەو دەکات" وەسف کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٨
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ لە سووریا
تەقینەوەی سیرووچ ٢٠١٥

**تەقینەوەی ساڵی ٢٠١٥ی سیرووچ** ھێرشێکی خۆکوژی بوو کە لە نیوەڕۆی ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٥ لە شاری سیرووچ لە پارێزگای ڕحا ئەنجامدرا، لە ئەنجامی ئەم ھێرشەدا ٣٢ کەس کوژران و زیاتر لە ١٠٠ کەس بریندار بوون. تەقینەوەکە کۆبوونەوەیەکی ٣٠٠ کەسی یەکێتیی لاوانی سۆسیالیستی کردە ئامانج لە باخچەی ناوەندی ڕۆشنبیری ئامارا لە میانەی کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا بۆ ڕوونکردنەوەی ئەو ھەوڵانەی کە دراون بۆ دووبارە ئاوەدانکردنەوەی کۆبانێ دوای گەمارۆدانی لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامیی. دواتر ڕاگەیەندرا کە عەبدولڕەحمان ئەلئەوگۆز، ئەوەی خۆی تەقاندەوە پەیوەندی بە داعشەوە ھەیە.

وەڵامی پارتی کرێکارانی کوردستان بۆ ئەم تەقینەوەکە بە چوونە ناو ململانێ بوو لەگەڵ سوپای تورکیا، کە بە کوشتنی دوو ئەفسەری پۆلیس دەستی پێکرد، ئەمەش کۆتاییی قۆناغی پرۆسەی ئاشتی پارتی کرێکاران-تورکیا بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دەستی پێکردبوو و بەبێ ھیچ ناکۆکییەک بەردەوام بوو. سەرۆک کۆماری تورکیا، ڕەجەب تەییب ئەردۆغان و بەشیر ئەتڵای دوو لە دامەزرێنەرانی پڕۆسەی ئاشتی ڕایانگەیاند قۆناغی ئاشتی وەستاوە کە کاردانەوە ناوخۆیی و دەرەکی لێکەوتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
پۆل:دژەکوردبوون
١٠٠٠ ڕێگا بۆ مردن

**١٠٠٠ ڕێگا بۆ مردن** بەرنامەیەکی ئەمریکییە کە بۆ یەکەمجار لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٨ لە کەناڵی سپایک پەخشکرا و لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٢ کۆتایی بە پەخش ھێنا. بەرنامەکە حاڵەتەکانی مردنی سەیر یان ڕووداوی کوشندەی ڕاستەقینە بەرھەم دەھێنێتەوە و بە شێوەیەکی زانستی شیکاریان دەکەن بۆ ئەوەی ھۆکارەکانی مردن یان ڕووداوەکە بزانن. ھەروەھا بەرنامەکە پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی داروین.

ڕۆن پێرلمان لە ئەڵقەی سێیەمەوە لە ھەموو ئەڵقەیەکدا وەک گێڕەرەوە کاردەکات (لەگەڵ تۆم بیرز کە ئەڵقەی یەکەم و دووەم دەگێڕێتەوە)؛ سەرەتا لە ئەڵقەی «تویتەکانی مردووەکان»، جۆ ئیرۆین وەک جێگرەوەی گێڕەرەوەی ڕەسەن دەرکەوت. 
## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدیا ڕەشەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
ئاژانسی ھەواڵی مێھر

**ئاژانسی ھەواڵی مێھر** (بە فارسی: خبرگزاری مھر) ھەواڵنێرییەکی ئێرانییە کە لەلایەن ڕێکخراوی پڕوپاگەندەی ئیسلامی سەربە حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران بەڕێوەدەبرێت. ئاژانسی ھەواڵی مێھر لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٠٢ بە دوو بابەت بە زمانەکانی فارسی و ئینگلیزی بە شێوەی ئەزموونی دەستیکرد بە چالاکی و نزیکەی شەش مانگ دواتر، لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ بە شێوەی فەرمی دەستپێکبوونی چالاکیی فەرمی خۆی ڕایگەیاند. ڕێکخراوی پڕوپاگەندەی ئیسلامیی کۆماری ئیسلامیی ئێران جگە لەم ئاژانسە، ڕۆژنامەی تێھران تایمزیش بڵاو دەکاتەوە کە بەڕێوەبەری گشتیی ھەنووکەییی ھەردوویان محەممەد مەھدی ڕەحمەتییە.

## بەشی کوردی
بەشی کوردیی سۆرانیی ئاژانسی ھەواڵی مێھر لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ بەشێوەی فەرمی دەستپێکرا. بەڕێوەبەری گشتیی ئاژانسەکە لەو کاتە ھۆکاری زێدەبوونی زمانی کوردی بە زمانەکانی ئاژانسی ھەواڵی مێھر «پێشھاتەکانی چەند ساڵی ڕابردوو لە ناوچەکەدا» زانی و ھەوڵدان بۆ «پڕوپاگەندە و ھەناردەکردنی شۆڕشی ئیسلامی»ی وەکوو ئامانجی بەشی کوردیی ئەو ھەواڵنێرییە ڕاگەیاند.

## ئەمەش ببینە
* کوردپرێس

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:وێبگە فارسییەکان
پۆل:پرۆپاگەندەی کۆماری ئیسلامیی ئێران
ناوچەی بازرگانیی ئازاد

**ناوچەی بازرگانیی ئازاد** (بە ئینگلیزی: Free-trade zone) چەشنێک لە ناوچەی ئابووریی تایبەتە. ناوچەی بازرگانیی ئازاد ناوچەیەکی جوگرافییە کە لەنێویدا شتومەکەکان بەپێی ڕێسا تایبەتەکانی گومرگی ھاوردە دەکرێن، ھەڵدەگیرێن، مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، بەرھەمدەھێنرێن، دیسانەوە ڕێکدەخرێن و ھەناردە دەکرێنەوە، بێ ئەوەی کە بەگشتی باجی گومرگییان لەسەردا ببێت. ناوچەکانی بازرگانیی ئازاد زۆرتر لە ئەو ناوچانەی کە بۆ بازرگانی چەندین سوودی جوگرافییان ھەیە، -بەسبار دەوری بەندەر دەریاییە گەورەکان، فڕۆکەخانە نێودەوڵەتییەکان و سنوورە نیشتمانییەکان- ڕێکدەخرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچە ئابوورییە تایبەتەکان
پۆل:خۆدزینەوە لە باج
پۆل:سیاسەتی بازرگانی
پۆل:بازرگانیی ئازاد
بزووتنەوەی بابل

**بزووتنەوەی بابل** () بە بزووتنەوەیەکی مەسیحی ناسراون لە بازنەی ڕاگەیاندن و گشتیدا، یەکێکە لە فراکسیۆنەکانی ھێزەکانی حەشدی شەعبی لە عێراق، بە سەرۆکایەتی ڕەیان کلدانی کە لە لیستی تیرۆریستیدایە، ئەم کوتلەیە لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزرا دوای ئەوەی دەوڵەتی ئیسلامیی دەستی بەسەر مووسڵ و دەشتی نەینەوادا گرت، و بەشداریان کرد لە ڕووبەڕووبوونەوەی داعش لەگەڵ فراکسیۆنەکانی تری حەشدی شەعبی لە چەند پارێزگایەکی بابل، دیالە، ئەنبار، سەلاحەدین، و پارێزگای نەینەوا، و لەنێوان ئەو ناوچانەی کە ڕزگاری کردبوو دێری مار بەھنام بوو لەگەڵ ھێزە عێراقییەکاندا.

## شەرعییەت
پاتریارکی کلدانی بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و دووپاتیکردەوە کە نە پەیوەندییەکیان لەگەڵ بزووتنەوەی بابلدا ھەیە نە لەگەڵ سەرکردەکەی، ھەروەھا نوێنەرایەتی ناکات و نوێنەرە فەرمییەکانی تەنیا ئەندامی پەرلەمانی عێراقن. ھەروەھا لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە ڕەتکراوەتەوە لەوانە عیماد یوخنا و یۆنادام کەننا، کە نوێنەرەکە ڕای گەیاند کە سەرۆکی ئەم کوتلە چەکدارە نوێنەرایەتی مەسیحییەکان ناکات، و ئەو کەتیبانەی کە سەرکردایەتی دەکات نوێنەرایەتی شەخسی ئەو دەکەن، و دوورە لە ئایینی مەسیحییەت. ھەروەھا کڵێسای کلدانی پشتڕاستی کردەوە کە وازی لێھێناوە و نوێنەرایەتی ناکات و ھەندێکیشیان لە بازنەی گشتیدا وەک شەڕکەرێکی مەسیحی دادەنێن کە نوێنەرایەتی مەسیحییەکان دەکات.

## زیادکردنی سەرکردەکەی بۆ لیستی تیرۆر
لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٩، ڕەیان کلدانی، سەرۆکی میلیشیای بزووتنەوەی بابل، خرایە لیستی تیرۆرەوە، ناوی خرایە لیستی سزاکانی گەنجینەی ئەمریکاوە، سامانە داراییەکانیشی بەھۆی سەرپێچیکردنی مافەکانی مرۆڤەوە بەسترا.

## باڵی سیاسی
لیستی بابل لە ساڵی ٢٠١٤ و ٢٠١٨ وەک لیستێک ھاتە ناو ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقەوە کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە لیستێکی مەسیحیی کلدانییە و نوێنەری سیاسیی تێدایە و ناوبانگی خۆی دەقۆزێتەوە وەک بزووتنەوەیەک کە بە مەسیحی ناسراوە لەناو ڕیزەکانی ھێزەکانی حەشدی شەعبیدا و یاسای کۆتا دەقۆزێتەوە کە ڕێگە بە کەمینەکان دەدات کورسی پەرلەمان بەدەستبھێنن دوای بەدەستھێنانی چەند ھەزار دەنگێک، مەسیحییەکانی عێراق ئەم لیستەیان بە نامۆ و نائاسایی دانا و دەرکەوتنی لەناکاوی بەبێ ھیچ مێژوو و دەستکەوتێکی سەرکردەکانی کە پەیوەندییەکی پتەویان ھەیە لەگەڵ سەرکردە سیاسییەکان و سەرۆکی کوتلە سیاسییەکانی نزیک ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:حەشدی شەعبی
پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق
پۆل:مەسیحییەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی عێراق
یۆنادام کەننا

**یۆنادام یووسف کەننا** () ئاشوورییەکی عێراقییە، ئەمینداری گشتی بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوورییە و ئەندامی پەرلەمانی عێراقە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مەسیحییەکانی عێراق
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سلێمانی
پۆل:ئاشوورییەکانی عێراق
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٢

**ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٢ ** ئەو ھێرشانەن کە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لەلایەن سوپای پاسدارانی ئێرانەوە بۆ سەر ناوچە جیاجیاکانی باشووری کوردستان بە تایبەتی لە پارێزگاکانی ھەولێر و سلێمانی و کەرکوک دەستیپێکرد، کە سوپای پاسداران دانی بەوەدانا کە بۆردوومانی ھەرێمی کوردستانیان کردووە بە ٧٣ مووشەکی بالیستی و دەیان فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بۆ ٤٣ خاڵ. ئەم ھێرشانە بەھۆی ئەو گرژی و ناڕەزایەتییانە دێت کە لە ئێران لە پاشخانی کوشتنی ژینا ئەمینیدا ڕوودەدەن.      

## پاشخان
لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، سوپای پاسدارانی ئێران ھەڕەشەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی سەربازیی کرد لە دژی کوردانی ئێران لە ھەرێمی کوردستان، فەرماندەی ھێزەی زەمینییەکانی سوپای پاسدارانی ئێران، عەمید محەممەد پاکپور، سوێندی خوارد کە ئەو کەسانە بکاتە ئامانج کە بە تیرۆریست وەسفی کردوون لە ھەرێمی کوردستان، ئەگەر پێویستی کرد.

عەلی شەمخانی سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران، نەیارانی کوردی بەوە تۆمەتبار کرد کە لەپشتی ناڕەزایەتی و نائارامییە بەردەوامەکانەوەن و وتی: «داوا لە حکوومەتی عێراق دەکەین ڕێوشوێنی جددیتر بگرێتەبەر بۆ دەرکردنی ئەو گرووپانە لە کوردستانی عێراقن تا ئێران ناچار نەبێت ڕێوشوێنی خۆپارێزی لە دژی ئەم تیرۆریستە چەکدارانە بگرێتەبەر».

لە ١٦ی ئەیلوولی، خۆپیشاندانی گەورە لە شارەکانی ئێران و بەتایبەتی لە باکووری ئێران، لە ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە کوشتنی ژینا ئەمینی ئەنجامدرا، ئەمەش دوای سێ ڕۆژ لە دەستگیرکردنی لەلایەن پۆلیسی ئەخلاقیی ئێرانەوە بە تۆمەتی «پۆشینی جلوبەرگی نەشیاو» و پێشێلکردنی یاسا توندەکانی جلوبەرگی ئافرەتانی وڵاتەکە.

لە ٢٨ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی سوپای پاسداران بە مووشەکی بالیستیک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھێرشیان کردە سەر بارەگاکانی حیزبە کوردییەکان لە ھەرێمی کوردستان و لەنێو ئەو لایەنانەشدا؛ پارتی ئازادیی کوردستان لە پردێ، و حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، کەمپەکانی ئازادی، قەڵا، و ئامرییە لە کۆیە، بارەگای کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران، ھەروەھا کەمپی  نیشتەجێبوونی کوردانی ئێران لە سلێمانی.

## زیانەکان
بۆردوومانەکە زیان و وێرانکاری بە باڵەخانەکانی ناوچەی ھۆمەرامان گەیاند کە نزیکەی ١٥ کیلۆمەتر لە شاری سلێمانییەوە دوورە، کە بارەگای چەند لایەنێکی ئۆپۆزسیۆنی کوردی ئێرانی لێیە. ناوچەکانی تر بریتین لە گەڕەکی نیشتەجێبوون، قوتابخانە، باخچەی ساوایان، و زەوییە کشتوکاڵییەکان.
## قوربانییەکان
١٣ کەس کوژران و ٥٨ کەس بریندار بوون کە ژن و منداڵیشیان تێدایە، وەزارەتی تەندروستی ھەرێمی کوردستان دووپاتی کردەوە کە بۆردوومانەکە بووە ھۆی «١٤ بریندار و ٤ شەھید» لە کۆیە و «١٤ بریندار و ٣ شەھید لە ناوچەی شێراوە»، بەرپرسێکی باڵای حکوومەتی ھەرێم وتی: «لەنێو قوربانییەکان ھاووڵاتی مەدەنی ھەیە»، ئاماژەی بەوەشکرد، بە لایەنیکەم کەسێکی مەدەنی لەنێو قوربانییەکان ھەبووە. و لەنێو قوربانییەکاندا ھاووڵاتییەکی ئەمریکی ھەبوو.

## سەرچاوەکان
شێراوە

**شێراوە** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە لە قەزای قوشتەپە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
ئاژانسی ھەواڵی نۆرس

**ئاژانسی ھەواڵی نۆرس** (بە عەرەبی: وكالة نورث برس، بە ئینگلیزی: North Press Agency) ئاژانسێکی ھەواڵنێری لە سووریایە کە بابەتەکانی خۆی بە زمانەکانی کوردی (سۆرانی)، عەرەبی و ئینگلیزی بڵاو دکاتەوە. ئەو ئاژانسە خۆی وەکوو ھەواڵنێرییەکی سووری پێناسە کردووە کە جگە لە پێشەیی بوون و سوود وەرگرتن لە تەکنەلۆژیای میدیایی مۆدێرن، خوێندنەوەیەکی سیاسی پێشکەش دەکات کە بە بەھاکانی دیموکراسی، ئازادی و فرەڕەھەندی وەفادارە.

ئاژانسی ھەواڵی نۆرس لە ١ی ئازاری ٢٠١٩ بە زمانی عەرەبی دەستیکرد بە چالاکی و بەشی ئینگلیزییەکەشی لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ بەڕێکەوت و لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ زمانی کوردی (سۆرانی)یش بە زمانەکانی زێدە کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٩
پۆل:وێبگە کوردییەکان
ئاژانسی مێزۆپۆتامیا

**ئاژانسی مێزۆپۆتامیا** (بە تورکی: Mezopotamya ajansı; MA) ئاژانسێکی ھەواڵنێریی کوردییە. بنکەی ئاژانسی مێزۆپۆتامیا لە بەیئۆغڵوی ئەستەمبوڵە. ئەم ھەواڵنێرییە لەلایەن «پلاتفۆرمی پێشخستنی پاراستنی ڕۆژنامەگەری و سەلامەتی ڕۆژنامەنووسان»ی ئەنجومەنی ئەورووپا (COE) وەکوو ھواڵنێرییەکی لایەنگری کوردەکان، و لەلایەن «ڕوانگەی نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ»ەوە وەکوو ھواڵنێرییەکی چەپگر وەسف کراوە. ئاژانسی مێزۆپۆتامیا بە زمانەکانی کوردی (کرمانجی)، تورکی و ئینگلیزی ھەواڵ بڵاو دەکاتەوە.

## مێژوو
ئاژانسی مێزۆپۆتامیا لە ٢٠ی ئەیلولی ٢٠١٧ بەدوای بنبڕکردنی زۆرێک لە ڕۆژنامە و ئاژانسە ھەواڵنێرییەکانی لایەنگری کورد دامەزرا. ئاژانسی مێزۆپۆتامیا بابەتگەلێکی ڕەخنەگرانە لەسەر حکومەتی تورکیا بڵاو دەکاتەوە. ھەتا تەممووزی ٢٠٢١، چوونە ناوی ماڵپەڕەکی ئاژانسی مێزۆپۆتامیا زیاتر لە ٢٠ جار لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە بلۆک کراوە، کە ھەر جارێک مێزۆپۆتامیا ڕاپۆرتەکانیان لەسەر دۆمەینێکی نوێ بڵاو دەکردەوە. ئاژانسەکە زۆرتر بابەتەکانێک سەبارەت بە پارێزگاکانی کوردنشینی تورکیا بڵاو دەکاتەوە.

کارمەندانی ئاژانسی مێزۆپۆتامیا زۆرجار لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە دەکرێنە ئامانج و ھەڵیانکوتایە سەر نووسینگەکانیان و دەست بەسەر کەلوپەلەکانیاندا دەگیرێت و تەنانەت چوونە ژوورەوەی ڕۆژنامەنووسانی ئاژانسەکە بۆ دامەزراوە گشتییەکانی تورکیا قەدەغە دەکرێت. تا بە ئێستاکە چەند پەیامنێری ئاژانسی مێزۆپۆتامیا دەستگیر کراون یان سزای زیندانیکردنیان بەسەردا سەپێنراوە. لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ دوو ڕۆژنامەنووسی ئاژانسی مێزۆپۆتامیا بە ناوەکانی سەعدیە ئەسەر و سادیق تۆپالئۆغڵو بە تۆمەتی ئەندامبوون لە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستگیر کران و چەند مانگێک دواتر لە مانگی ئازاری ٢٠٢٠ ھەتا کاتی دادگاییکردنیان ئازاد کران.

لە ڕۆژی ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، دوو ڕۆژنامەنووسی ئاژانسی مێزۆپۆتامیا، بەدوای ئەوەی کە ھەواڵی فڕێدانی دوو ھاوڵاتیی گوندنشین لە ھەلیکۆپتەرێکی سەربازیی تورکیا لە پارێزگای وانیان بڵاو کردەوە، زیندانی کران کە ھەتا مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢١ لە زینداندا بوون. ھەروەھا محەممەد ئەسڵان کە سەبارەت بە بارودۆخی زیندانیانی کورد ھەواڵی بڵاو کردبوو، لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ زیندانی کرا و لە مانگی ئایاری ٢٠٢١ وێڕای قەدەغەکردنی سەفەری نێودەوڵەتی ھەتا کاتی دادگاییکردنی ئازاد کرا.

## ئەمانەش ببینە
* ئاژانسی ھەواڵی فرات
* ئاژانسی ھەواڵی دیجلە
* ئاژانسی ھەواڵی ڕۆژنیوز
* ئاژانسی ھەواڵی ھاوار
* ئاژانسی ھەواڵی ژن
* ئاژانسی ھەواڵی نوو-ژن

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٧
پۆل:وێبگە کوردییەکان
یەکێتیی ڕاگەیاندنی ئازاد

**یەکێتیی ڕاگەیاندنی ئازاد** یان بەکورتی ** (یەرەئا)** (بە کرمانجی: Yekîtiya Ragihandina Azad (YRA)، بە عەرەبی: اتحاد الإعلام الحر) سەندیکایی پیشەگەریی سەربەخۆیە کە لە خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا بۆ پاراستنی مافە ماددی و ئەخلاقییەکانی ڕۆژنامەنووسان و پتەوکردنی ئازادیی بیروڕا و ڕادەربڕین کار دەکات. یەکێتیی ڕاگەیاندنی ئازاد لە ساڵی ٢٠١٢ دامەزرا. ئەو دامەزراوەیە خۆی بەو یاسایانەی پابەند دەزانێت کە لە باکووری سوریا بەپێی بەھاکانی ئازادی، دادپەروەری و یەکسانیی ڕەگەزییەوە کارپێکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەندیکاکان لە سووریا
پۆل:سەندیکاکانی دامەزراوی ٢٠١٢
پۆل:کۆمەڵە پیشەییەکانی پەیوەندیدار بە ڕۆژنامەگەری
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ لە سووریا
سەیید ئەنوەر سەیید ئەحمەد بەرزنجی

وێنۆک|'''سەیید ئەنوەر سەیید ئەحمەد بەرزنجی'''
**سەیید ئەنوەر سەیید ئەحمەد بەرزنجی :** (١٩١٩ - ٥/١٢/٢٠٠٦ ) شاعیر و سیاسەتوان و ناسناوی (حوسەینی) و کتێبخانەی کۆیسنجەقی داناوە .

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
سەیید ئەنوەر کوڕی سەیید ئەحمەدی ناسناو حوسەینیی شاعیر کوڕی شێخ عەبدولکەریم کوڕی شێخ ئەحمەدی بەرزنجییە، ساڵی ١٩١٩ لە شاری کۆیە لە دایک‌بووە ، بە منداڵی لە حوجرە خوێندوویە و لە ١٩٣٠دا چووەتە قوتابخانەی سەرەتاییی کۆیە و ١٩٣٧ تەواوی‌کردووە. ئەمجا دوو ساڵی خوێندنی ئایینیی لای شێخ نەجمەدینی بەرزنجیی مامی ھەبووە. ١٩٤١ چووەتە ناوەندی لە کۆیە تا ١٩٤٤ و دەستی لێ‌ھەڵگرتووە. چوارەم و پێنجەمی ئامادەییشی لە شاری ھەولێر تەواوکردووە .

## چالاکیی سیاسی
لە ١٩٤٦یشەوە چووەتە مەیدانی سیاسەت و بووە بە ئەندامی حیزبی (تەحەڕڕور) و (کتێبخانەی کۆیسنجەق)ی داناوە. لەو ڕێیەدا دوچاری گرتن و ڕاونان بووە و ژیانێکی سەختی گوزەراندووە. ماوەیەکیش دوورکەوتووەتەوە بۆ دێھاتی (ھەڵەجە) و (میرزاغا)ی نزیکی مۆرتکە و لای ئامۆزاکانی ژیاوە .

## کارمەندیی حکوومەت
ئەوجا لە وەزیفەی حکوومەتی‌دا دامەزراوە و دە ساڵ لە دائیرەکانی ئیشغاڵ، ئەوقاف و ئیعاشە کاری‌کردووە. ١/٨/١٩٥٨یش کراوەتە فەرمانبەری شارەوانیی ھەولێر. ٢٦ ساڵ خزمەتی تێدا کردووە و لە ١٩٨٤دا خۆی خانەنشین‌کردووە .

## بەرهەمەكانی
سەیید ئەنوەر، شاعیر و ناسناوی (حوسەینی) بووە و دیوانی شیعرەکانی لە چاپ دراوە. 

## كۆچی دوای
بەرەبەیانی ڕۆژی ٥/١٢/٢٠٠٦، پاش نەخۆشییەکی درێژخایان، کۆچی‌دواییی کردووە و لە گۆڕستانی (شێخ ئەحمەد) لە ھەولێر بەخاک سپێردراوە . 

## سەرچاوەکان
عەسائیبی ئەھلی حەق

**بەرخۆدانی ئیسلامیی عەسائیبی ئەھلی حەق** ناسراو بە «عەسائیبی ئەھلی حەق لە عێراق»، گرووپێکی سیاسی عێراقییە و لە ئێستادا باڵێکی سەربازیی چالاکیان ھەیە، لەکاتی پێکھێنانیدا لە شیعەکانی عێراق، و دواتر چەکدارە سوننەکانی پارێزگای سەلاحەددین چوونە نێویانەوە دوای ئەوەی ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامیی لە ساڵی ٢٠١٤ ناوچەکانی عێراقی داگیرکرد. چالاکییەکانی ئەم گرووپە لە سووریاش بوونی ھەیە. ھەروەھا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە لیستی تیرۆریستیدا دای نا.

## دامەزاندن
قەیس خەزعەلی لە سوپای مەھدی موقتەدا سەدر جیابووەوە بۆ ئەوەی تۆڕێکی تایبەتی بۆ خۆی دروست بکات دوای شەڕی سوپای مەھدی دژی ھێزەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٤، کاتێک سوپای مەھدی ئاگربەستی لەگەڵ حکوومەتی عێراق و ئەمریکییەکاندا واژوو کرد بۆ وەستاندنی شەڕ، فراکسیۆنی قەیس خەزعەلی بەردەوام بوو لە شەڕکردن. لەکاتی شەڕەکەدا خەزعەلی پێشتر بەبێ ڕەزامەندی موقتەدا سەدر فەرمانی خۆی بۆ بەرھەڵستکارەکان دەرکردبوو. سەرکردایەتی گرووپەکە بریتین لە قەیس خەزعەلی، عەبدولھادی دەراجی، ئەکرەم کەعبی. ئەم گرووپە لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٥ لەگەڵ موقتەدا سەدر ئاشتبوونەوە. لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٠٦ عەسائیبی ئەھلی حەق دامەزرا و بووە یەکێک لەو گرووپە تایبەتانەی کە سەربەخۆتر لە باقی سوپای مەھدی چالاکی دەکرد. عەسائیبی ئەھلی حەق دوای ھەڵوەشاندنەوەی سوپای مەھدی دوای شەڕی بەسرە لە ساڵی ٢٠٠٨ بەتەواوی سەربەخۆ بوو. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ کاتێک موقتەدا سەدر گرووپێکی نوێی بۆ شوێنگرتنەوەی سوپای مەھدی دروست کرد بە ناوی لیوای ڕۆژی بەڵێندراو (لواء الیوم الموعود)، داوای لە عەسائیب و گرووپەکانی تر کرد بچنە ناو سوپای مەھدییەوە، بەڵام ڕەتیانکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حەشدی شەعبی
پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە دژی مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینەن
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
خەڵک میدیا

**تۆڕی میدیاییی خەڵک** تۆڕێکی میدیایی بە زمانی کوردییە کە ماڵپەڕی ھەواڵی **خەڵک میدیا**ی بەڕێوە دەبات. خەڵک میدیا لە ساڵی ٢٠١٣ دامەزراوە و ماڵپەڕەکەی لە نیسانی ٢٠١٤ دەستی بە چالاکی کردووە.

تۆڕی میدیایی خەڵک سەربە «گروپی کۆمپانیاکانی بەڕێز»ە. ھەروەھا جگە لە کاروباری ڕاگەیاندنی ئەلیکترۆنی لە سەر ماڵپەڕەکەی، لە کاری پەخشی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و بەرھەمی میدیاییشدا چالاکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٣
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کۆمپانیاکانی میدیای بەکۆمەڵ لە عێراق
کۆمەڵکوژیی بەلەد شێخ

وێنۆک|پاشماوەی ماڵێکی بەلەد شێخ
**کۆمەڵکوژیی بەلەد شێخ** کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن باندی ھاگانا ئەنجامدرا لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧  بە ھێرشکردنە سەر بەلەد شێخ (کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت «تل حەنان»). کۆمەڵکوژییەکە بووە ھۆی مردنی ژمارەیەکی زۆر لە ژن و منداڵ و ژمارەی قوربانیانی کۆمەڵکوژییەکە نزیکەی ٦٠ کەس بوو. تەرمی زۆربەیان لە ناو ماڵەکانی گوندەکەدا دۆزرایەوە.

## ھۆکاری کۆمەڵکوژیی
لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٧ کرێکارە عەرەبەکانی کۆمپانیای پاڵاوگەی نەوتی حەیفا لە دژی کرێکارە جوولەکەکان ڕاپەڕین دوای ئەوەی بۆمبێک لە دەرەوەی بینای پاڵاوگەکە تەقییەوە و ژمارەیەک کرێکاری عەرەب کە دەھاتنە پاڵاوگەکە کوژران و بریندار بوون. عەرەبەکان بە شۆفڵ و تەور و تووڵی ئاسن ھێرشیان کردە سەر جوولەکەکانی ناو پاڵاوگەکە و نزیکەی ٤١ کەسیان کوژران و بریندار بوون لە ڕووداوێکدا کە پێی وترا «کۆمەڵکوژیی پاڵاوگەی حەیفا».

بەشێکی زۆری کرێکارە عەرەبەکانی ئەو پاڵاوگەیە لە گوندەکانی بەلەد شێخ و حەواسە دەژیان، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی حەیفا و پێنج کیلۆمەتر لە ڕێگای حەیفا – ناسیرەوە دوورە و لە ڕۆژھەڵاتەوە تەنیشت جوولەکەکانی نێشرە. جوولەکەکان پلانیان دانا تۆڵە بکەنەوە بە ھێرشکردنە سەر بەلەد شێخ و حەواسە.

## ڕەوتی کۆمەڵکوژیی
نزیکەی ھەفتەیەک دوای ڕووداوی پاڵاوگەکە، جوولەکەکان پلانێکیان جێبەجێ کرد بۆ تۆڵەسەندنەوەی ئەو کەسانەی لە پاڵاوگەکەدا کوژراون و ترس و دڵەڕاوکێیان بڵاوکردنەوە لەناو عەرەبەکاندا بە مەبەستی دەرکردنیان لە گوندەکانیان. ھێرشەکەیان دوای ماوەیەکی کەم لە نیوەی شەو و سەرەتای یەکەم ڕۆژی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٨ دەستی پێکرد و ژمارەیان لە نێوان ١٥٠ بۆ ٢٠٠ جوولەکە بوو کە لە گردەکانی باشووری بەلەد شێخەوە ھاتبوون و ھێرشەکەیان لەسەر لاکانی بەلەد شێخ و حەواسەوە چڕکردەوە. عەرەب لەو سەردەمەدا چەکی پێویستیان نەبوو. لە بوونی پاسەوانی ناوخۆیی سادە لە شەقامەکاندا زیاتر تێنەدەپەڕی.

جوولەکەکان خانووە دوورەدەستەکانی پەراوێزیان تووشی شۆک کرد و نارنجۆکیان بەسەریاندا فڕێدا و چوونە ناو دانیشتووانی خەوتوو بە تەقەکردن بە دۆشکە. ھێرشەکە بۆ ماوەی کاتژمێرێک بەردەوام بوو، دوای ئەوە جوولەکەکان لە کاتژمێر دووی بەیانی پاش ھێرشکردنە سەر نزیکەی دە ماڵ کشانەوە، نزیکەی ٣٠ کەس لەنێوان کوژراو و بریندار بوون کە زۆربەیان ژن و منداڵ بوون.

جوولەکە ھێرشبەرەکان ژمارەیەک دۆشکە و بۆمب و ئازووقەیان بەجێھێشت و پەڵەی خوێنیش بینرا کە ئاماژەبوو بەوەی پاسەوانانی ناوچەکە بەو چەکە سادانەیانەوە کە ھەڵیانگرتبوو ڕووبەڕوویان بوونەتەوە.

## سەرچاوەکان
سپی میدیا

**سپی میدیا** ماڵپەڕێکی ھەواڵی کوردییە کە لە بوارەکانی سیاسی، کەلتوری، ئابووری، وەرزشی و ھونەری ھەواڵ بڵاودەکاتەوە. ماڵپەڕی سپی میدیا بەشێکە لە «پرۆژەی راگەیاندنی سپی» کە لەلایەن «دەزگای سپی» بە سەرپەرشتیی شوان محەممەد بەڕێوەدەبرێت و جگە لەم ماڵپەڕە ھەواڵییە، لە کۆڤارێکی سیاسی و ھەروەھا بەشێکی راھێنانی رۆژنامەوانی پێکدێت. «دەزگای سپی» لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣ دامەزراوە و بنکەکەی لە سلێمانی لە باشووری کوردستاندایە.

شوان محەمەد خاوەنی ئیمتیازی دەزگای سپی یە کە لە ساڵی ٢٠١٣ ەوە دامەزراندوویەتی. ئەو لە ساڵی ١٩٩٣ەوە لە بواری میدیا چالاکە. لە ساڵی ٢٠٠٠دا لە دامەزراندنی رۆژنامەی ھاوڵاتی و لە سالێ ٢٠٠٦دا لە دامەزراندنی رۆژنامەی ئاوێنە لەگەڵ رۆژنامەنووسانی دیکە بەشدار بووە و بۆ ماوەی ٤ ساڵ و نێو سەرنوسەری ئاوێنە بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٣
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانایانی جینۆساید

**کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانایانی جینۆساید** (بە ئینگلیزی: International Association of Genocide Scholars (IAGS)) ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتیی بێلایەنە کە بۆ لێکۆڵینەوە و فێرکردنی زیاتر دەربارەی سروشت و ھۆکار و دەرئەنجامەکانی جینۆساید، -لەوانە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، ھۆلۆکۆست، جینۆسایدەکانی کەمبۆدیا، ڕواندا، بوروندی، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا، بەنگلادێش، سودان، و گەلانی تریش- ھەوڵ دەدات. ئەندامانی کۆمەڵەکە، لێکۆڵینەوە بەراوردکارییەکان، توێژینەوەی کەیسەکان، پەیوەندییەکانی نێوان جینۆساید و پێشێلکارییەکانی دیکەی مافی مرۆڤ، مۆدێلەکانی پێشبینیکراو بۆ ڕێگریکردن لە جینۆساید و دادگا و دادگاکان بۆ سزادانی جینۆساید لەبەرچاو دەگرن. ئەندامانی ئەم ڕێکخراوە بریتین لە ئەکادیمیستەکان، چالاکوانانی دژە جینۆساید، ھونەرمەندان، ڕزگاربووانی جینۆساید، ڕۆژنامەنووسان، یاساناسەکان و داڕێژەرانی سیاسەتی گشتی. ئەندامێتی لە کۆمەڵەکە بۆ کەسانی ئارەزومەند لە سەرانسەری جیھاندا کراوەیە.

کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانایانی جینۆساید بڕیارنامەکانێکی فەرمی دەرکردووە کە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان و جینۆسایدی یۆنانی و ئاشوورییەکان و جینۆسایدەکانی دارفوور، زیمبابوی، لەلایەن داعش لە سوریا و عێراق، جینۆسایدی ڕۆھینگیا، و کۆمەڵکوژیی کوردەکان بە فەرمی دەناسێنێت و سەبارەت بە ئێرانیش ئینکاری ھۆلۆکۆست لەلایەن مەحموود ئەحمەدینەژاد سەرۆک کۆماری پێشووی ئەو وڵاتە شەرمەزار دەکات.

کۆمەڵەکە ژۆرنالێکی ئەکادیمیی پێداچوونەوەی ھاوتای فەرمی لەژێر ناوی «*جینۆساید ستادیز ئەند پریڤێنشێن*» (Genocide Studies and Prevention، بە واتای: لێکۆڵینەوە و خۆپاراستن لە جینۆساید) بڵاو دەکات.

کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانایانی جینۆساید لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ بە دەربڕینی بڕیارنامەیەک بە ٢٨٦ دەنگی بەڵێ، ٤ دەنگی نەخێر و ٤ دەنگی بێلایەن ھەموو تاوانەکانی دژی گەلی کورد لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠ تا ٢٠٠٣، بە ئەنفال و کیمیابارانیشەوە، و ھەروەھا تاوانەکانی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠١٧ دژی کورد، ئێزیدی و مەسیحییەکان وەکوو جینۆساید بە فەرمی ناسی. بەگوێرەی ئەم بڕیارنامەیە، ئەو تاوانانەی ئەرتەشی داکەوتووی بەعس و چەکدارانی داعش دژی کورد ئەنجامیان داوە، بە جینۆساید دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتی
پۆل:کۆمەڵگە فێربووە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکانی دامەزراوی ١٩٩٤
پۆل:رێکخراوەکانی توێژینەوە و خۆپاراستن لە جینۆساید
شارپرێس

**شارپرێس** ماڵپەڕێکی ھەواڵی کوردییە کە لە نیسانی ٢٠١٣ دامەزراوەتەوە. لە ئێستادا سەرنوسەر و بەڕێوەبەری‌ رێپێدراوی ماڵپەڕەکە «کەمال ڕەئووف» و بەڕێوەبەری گشتیی «ھاوکار عزەت میکە»یە. بارەگای سەرەکیی شارپرێس لە شاری سلێمانی لە باشووری کوردستاندایە. ھەندێک سەرچاوە شارپرێسیان نزیک بە بەرھەم ساڵح زانیوە.

## ڕێگری کردن لە چالاکیی پەیامنێرەکان
لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٤ سەنتەری میترۆ بۆ داکۆکیکردن لە مافی رۆژنامەنووسان ڕایگەیاند ھێمن حەسەن نێردراوی‌ شارپرێس لە کاتی‌ ڕووماڵی‌ پرۆسەی‌ دەنگدانی‌ تایبەت لە بنکەی‌ ڕووناکی‌ لە گەڕەکی‌ بەکرەجۆی‌ شاری‌ سلێمانی‌ لەلایەن بەرپرسێکی‌ سەربازی‌ ھێرشی پێکراوە، بۆ ئەوەی کە وێنەیەک لە بەرپرسێکی‌ سەربازی‌ گرتووە کە ویستوویەتی‌ دەنگ بۆ پێشمەرگەیەک بدات و لە بەرامبەر ڕێگریی چاودێرانی‌ بنکەکە سەرپێچیی کردووە و بۆیە کامێراکەی ئەو پەیامنێرە لەلایەن بەرپرسەکە دەستی‌ بەسەری گیراوە و پاشتر لەلایەن تیمی‌ ئەمنی‌ بنکەکەوە ناچارکراوە وێنەکان بسڕێتەوە.

## شانازییەکان
لە ٨ی ئازاری ٢٠١٦ «ھونەر حەمەڕەشید» سەرپەرشتیاری سایتی شارپرێس بە راپۆرتێک لەژێر ناوی "ناپلیۆنی مێینە.. ژنێک ھاوکێشەی مێژووی گۆڕی" پلەی یەکەمی پێشبڕکیی رۆژنامەوانیی «گۆڤاری ژن»ی بەدەستھێنا، کە بەبۆنەی رۆژی جیھانی ژنان رێکخرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٣
پۆل:وێبگە کوردییەکان
کوردپا

**ئاژانسی ھەواڵدەریی کوردستان** یان بەکورتی **کوردپا** (Kurdistan Press Agency) ھەواڵݩێرییەکی تایبەت بە مافی مرۆڤ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. کوردپا لەلایەن **ڕێکخراوی مافی مرۆڤیی کوردپا** بەڕێوەدەبرێت. کوردپا لە ڕۆژی ٢٣ی تەممووزی ٢٠١١ (١ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٩٠ی ھەتاوی)یەوە دەستی بە چالاکی کردووە. ماڵپەڕی کوردپا بە زمانەکانی  کوردی (سۆرانی و کرمانجی)، فارسی و ئینگلیزی بابەت بڵاو دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران
پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١١
پۆل:وێبگە کوردییەکان
ئاژانسی ھەواڵی پەیامنێر

**ئاژانسی ھەواڵی پەیامنێر** ھەواڵنێرییەکی کوردییە کە لە باشووری کوردستان دامەزراوە و زۆرتر لەسەر ھەواڵەکانی پارچەکانی کوردستان بابەت بڵاو دەکاتەوە.

دۆمەینی ئەم ماڵپەڕە لە ساڵانی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠٠٧ەوە بەشێوەیەکی دیکە چالاک بوو و بابەتەکانێک بە زمانەکانی کوردی (کرمانجی)، عەرەبی، ئینگلیزی و ئەڵمانی بڵاو دەکردەوە. بەڵام ماڵپەڕەکە ناچالاک بوو و تیمی بەڕێوەبەر ماڵپەڕەکەی داینا بۆ فرۆشتن. تیمێکی تازە دۆمەینەکەی کڕێ و لە ئەیلوولی ٢٠١٧ەوە وەشانی بابەت لەسەر ماڵپەڕەکە لەژێر ناوی ئاژانسی ھەواڵی پەیامنێر دەستیپێکرا.

پەیامنێر بە زمانەکانی کوردی (سۆرانی، بادینی، کرمانجی)، عەرەبی و ئینگلیزی بابەت بڵاو دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٧
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
ھێنری ئەیڤری

**هێنری ئەیڤری** کە بە **هێنری ئێڤری ـش**ناسراوە ( بێسەروشوێن بووە: حوزەیرانی 1696 لەدایکبووە)، هەندێکجار بە هەڵە بە **جاک ئەڤێری** یان **جۆن ئەڤێری** ناودەبرێت،  چەتەیەکی دەریایی ئینگلیزی بووە کە لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٦٩٠دا لە زەریای ئەتڵەسی و هیندستاندا تاڵانکاری ئەنجامداوە کردووە.  بەدرێژایی کاروانی چەتەیی چەندین ناوی خوازراوی بەکارهێناوە بەکارهێنابێت، لەوانە **بنیامین بریجمان** و **لۆنگ بێن** کە لەلایەن هاوپیشەکانی پێیەوە دەناسرێتەوە. 

ئەیڤری بەوە بەناوبانگ بوو کە یەکێک بووە لەو کاپتنە چەتە دەگمانەنەی کە  بەبێ ئەوەی دەستگیر کرابێت یان لە تاڵانەکانیدا کوژرابێت بەردەوام بووە، هەروەها بەرپرس بووە لە گەورەترین تاڵان لە مێژووی چەتەکاندا کە ئەویش تاڵانی گەنسوەی بووە کاتێک هەڵسا بە تاڵانکردنی کەشتیگەلێکی مەزنی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند.  هەرچەندە ژیانی ئەیڤری وەک چەتەیەکی دەریایی تەنها دوو ساڵی خایاند، بەڵام لێهاتووییەکەی بووەتە سەرچاوەی ئیلهامی سەدان داستان و چیڕۆکی ئەدەبی و فۆلکلۆری چەتەیی.

بەناوبانگترین هەڵمەتی ئەیڤری، لە ٧ی ئەیلوولی  ١٦٩٥ بوو، لە بەرامبەر کەشتیگەلێکی ٢٥ کەشتیی گەورەکانی مەغۆلە هیندەکان بوو کە ساڵانە زیارەتیان بۆ مەککە دەکرد، لەنێویاندا گەنجینەکانی *گەنجسەوای* یان *گەنسوەی* و یاوەرەکەی، *فاتح محەمەد* . بە یەکخستنی هێزەکانی لەگەڵ چەندین کەشتیی چەتەی دەریایی، ئێڤەری فەرماندەیی فەوجێکی بچووکی چەتەی دەریایی دەکرد لە هێرشەکەدا و توانیان تا ٦٠٠ هەزار پاوەند لە کانزا و گەوهەرە بەنرخەکان تاڵان بکەن،  کە یەکسانە بە نزیکەی 97.1 ملیۆن پاوەند لە 2023. ئەمەش زیانێکی زۆری بە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەکانی ئینگلتەرا لەگەڵ مەغۆلە هیندەکان گەیاند. لە ئەنجامدا هەزار پاوەند دیارکرا - کە بڕە پارەیەکی زۆر بوو لەو کاتەدا - لەلایەن ئەنجومەنی تایبەت و کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستانەوە بۆ هەرکەسێک کە ئەیڤری دەستگیر کردبا بە زیندوویی، ئەمەش بووە یەکەمین پاداشت بۆ دۆزینەوەی کەسێکی تاوانبار لە مێژوودا.  

هەرچەندە ژمارەیەک لە تاقمەکەی دواتر دەستگیرکران، بەڵام ئەیڤری خۆی لە دەستگیرکردن ڕزگاری بوو، لە ساڵی ١٦٩٦دا ئاسەواری نەما؛ شوێن و چالاکییەکانی دوای ئەم ماوەیە نادیارە. لە گێڕانەوە پشتڕاستنەکراوەکاندا باس لەوە دەکەن کە ڕەنگە ناوی گۆڕیبێت و واز لەم کارە هێنابووبێت، و بە هێمنی تا کۆتایی ژیانی لە بەریتانیا یان لە دوورگەیەکی نەناسراودا ژیاوە، لەکاتێکدا هەندێکی تر پێیان وایە ڕەنگە ئەیڤری سامانەکەی بەفیڕۆدابێت.  وا مەزندە دەکرێت کە ئەیڤری لە نێوان ساڵانی ١٦٩٩ بۆ  ١٧١٤ کۆچی دوایی کردبێت و گەنجینەکەشی هەرگیز نەدۆزراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٩
زێدپرێس

**زێدپرێس** ماڵپەڕێکی ھەواڵ و شیکاریی سیاسی و کۆمەڵایەتییە کە لەلایەن «دامەزراوەی زێدپرێس» بەڕێوەدەبرێت. زێدپرێس لە تەممووزی ٢٠٢٣ دەستیکردووە بە چالاکی. بابەتەکانی زێدپرێس زیاتر ڕاپۆرتی بەدواداچوون و بنکۆڵکارین و لەپاڵی ئەو، شرۆڤە و شیکاریی قووڵی سیاسی، ئابووری، ژینگە، کۆمەڵایەتی و کەلتووریش بڵاو دەکات. زێدپرێس، بەرھەمەکانی بە زمانی کوردی (سۆرانی) بڵاو دەکاتەوە، بەڵام لە بەرنامەیدا ھەیە کە داھاتوودابە زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزیش بابەت بڵاو بکات. نووسینگەی سەرەکیی زێدپرێس لە شاری ھەولێرە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٢٣
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
حەماسی عێراق

**بزووتنەوەی خۆڕاگری ئیسلامیی لە عێراق** یان بەکورتی **حەماسی عێراق** (بە عەرەبی: حرکة المقاومة الإسلامیة فی العراق-حماس العراق) گرووپێکی میلیشیای سوننەیە کە بنکەکەی لە عێراقە، و لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٧ لە لیوای شۆڕشی ١٩٢٠ جیابوونەوە. گرووپەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڤیدیۆی ھێرشەکەی بۆ سەر سەربازانی ئەمریکا بڵاوکردووەتەوە. لیوای شۆڕشی ١٩٢٠ پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە حەماسی عێراق لە ھاوکاریکردن لەگەڵ سەربازانی ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنەکانی دیالە دژی قاعیدە لە عێراق دەستی ھەبووە. نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق سەبارەت بە ئەوە ھۆشداری دابوو کە دەترسێت *[[کوڕانی عێراق|ھاووڵاتییە ناوخۆیییە نیگەرانەکان]]* کە لەلایەن ئەمریکاوە چەکدار کراون، خەریکی پێکھێنانی ئۆپۆزسیۆنێکی چەکداری سوننە بن، ھەروەھا ئاماژەی بەوە کردووە کە پێویستە ئەو جۆرە گرووپانە لەژێر فەرماندەییی سوپا یان پۆلیسی عێراقدا بن. لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧، گرووپە میلیشیایییەکە تێکەڵی ئەنجومەنێکی سیاسی بوو کە مل بە یاخیبوونی چەکداری لە دژی ھێزەکانی ئەمریکا دانا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە چەکدارە عەرەبییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٧
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:ڕێکخراوە ئیسلامییەکان کە بنکەکانیان لە عێراقدایە
پۆل:گرووپە یاخیبووە ئیسلامییەکان
پۆل:تیرۆریزم لە عێراق
پۆل:ئیخوان موسلمین
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٧ لە عێراق
پۆل:ڕێکخراوانە بە تیرۆریست دەستنیشانکراوەکان لەلایەن عێراق
پۆل:ڕێکخراوانە بە تیرۆریست دەستنیشانکراوەکان کە بنکەکانیان لە عێراقدایە
چاونیوز

**چاونیوز** ھەواڵݩێرییەکی تایبەت بە مافی مرۆڤ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. چاونیوز لەلایەن **ناوەندی مافی مرۆڤ بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان** بەڕێوەدەبرێت. چاونیوز لە شوباتی ٢٠١٧ەوە دەستی بە چالاکی کردووە. ماڵپەڕی چاونیوز بە زمانەکانی  کوردی (سۆرانی)، فارسی و ئینگلیزی بابەت بڵاو دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران
پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠١٧
پۆل:وێبگە کوردییەکان
ڕیچارد دیدێکیند ناسراوە

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١
پۆل:مردووانی ١٩١٦
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری