open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بێرنی ساندەرس

وێنۆک|315x315پیکسڵ|ساندەرس لە ساڵی ٢٠٢٠
**بێرنارد ساندەرس** (لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ١٩٤١) سیاسەتمەدارێکی ئەمەریکیە کەوا وەک سیناتۆری ڤێرمۆنت کاری دەکات لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٧ەوە. ساندەرس لە ھەریەک لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٦ و ٢٠٢٠ی سەرۆکایەتی ئەمریکا خۆ پاڵاوتووە بۆ سەرۆکایەتی. ساندەرس لە زاری خۆیەوە خۆی بە کەسێکی دیموکراتی سۆشیالیست و چاکساز دەناسێنێ، و ھەروەھا بە یەکێک لەو کەسانە دەناسرێت کە ھەوڵی زۆری بۆ ھێنانەدی یەکسانی ئابووری داوە. لەڕووی سیاسەتی ناوخۆوە، ئەو بەشێوەیەکی چر پشتگیری لە مافی کرێکاران، بەخۆڕایی کردنی زانکۆکان، و دابینکردنی چارەسەری تەندروستی خۆڕایی کردودوە. لەڕووی سیاسەتی دەرەوەوە، ساندەرس داوای کەمکردنەوەی خەرجیە سەربازیەکانی ئەمریکا دەکات، و داواکارە کەوا ئەمریکا بەشداربێت لە ڕێکەوتنە نێودەوڵەتیەکانی تایبەت بە کەمکردنەوەی بەکارھێنانی زۆری کاربۆن و پاراستنی ژینگە.

ساندەرس لە بڕوکلین، نیویۆڕک لەدایکبووە و گەورە بووە، و دەرچووی زانکۆی شیکاگۆی ساڵی ١٩٦٤ە. ئەوکاتەی قوتابی زانکۆ بووە، ساندەرس بەشداربووە لە چەندین خۆپیشاندنی جیاوازی تایبەت بە مافی ڕەشپێستەکان. دوای نیشتەجێبوونی لە ڤێرمۆنت، بووە پارێزگاری بێرلینگتن لەنێوەندی حەفتاکان، و بۆ سێ جاری تری دەرچوویەوە. دواتر لە ساڵی ١٩٩٠، لە دەنگدانی تایبەت بە ئەنجومەنی پیران توانی دەنگی زۆرینەی ڤێرمۆنگت بەدەستبێنێ بۆ نوێنەرایەتی کردنیان، و لەوکاتەوە بەردەوامە.

لە نیسانی ٢٠١٥دا، ساندەرس ڕایگەیاند کەوا خۆی پاڵاوتووە بۆ سەرۆکایەتی ٢٠١٦ی ئەمریکا. سەرەڕای ئەوەی چاوەڕوانی بەدەستھێنانی دەنگێکی کەمی لێدەکرا، توانی ٤٣٪ی دەنگی دیموکراتەکان بەدەستبێنێ بەرامبەر ٥٥٪ی دەنگەکانی ھیلاری کلینتن، و سەرکەوتوو نەبوو لە بوونە نوێنەری سەرەکی ھەڵبژاردنەکە، بەڵام پشتگیری خۆی بۆ ھیلاری دووپات کردەوە دژی دۆناڵد تڕەمپ و داوای لە لایەنگرانی کرد کەوا درێژەبدەن بە «شۆڕشە سیاسیەکە». لە شوباتی ٢٠١٩شدا، ساندەرس ڕایگەیاند کەوا دووبارە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا دەپاڵێوێت.

## سەرچاوەکان
https://en.wikipedia.org/wiki/Bernie_Sanders

پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:فێمینیستە جووەکان
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:جولەکەکانی ئەشکەنازی ئەمریکی
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی بۆ کۆنترۆڵکردنی دەمانچە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی لە نیویۆرک
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٣٠

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٠ بەڕێوەچوو. بۆ ھەر ٢٠ ھەزار دەنگدەری نێر ئەوا پەرلەمانتارێک ھەڵدەبژێردرا. ھەڵبژاردەکە بۆ سێیەمین خوولی پەرلەمانی عێراق بوو.

لەئەنجامی ھەڵبژاردنەکەدا نووری سەعید بوو بە سەرۆکوەزیرانی عێراق، ئەمەش دوای ئەوەی توانی ٧٥ کورسی پەرلەمان مسۆگەربکات و ئەم ژمارەیە ٢٥ کورسیشی زیاتربوو لە ژمارەی کورسی پێویست بۆ پێکھێنانی حکوومەت. پارتی گەل کەحیزبێکی ئۆپۆزسیۆنی بوو، لەم ھەڵبژاردنەدا بەڕێژەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینی بە لەدەستدانی ٩ کورسی، لەئەنجامی ئەوەش بوونە کەمینەیەک لە پەرلەمانی عێراق. لەپاڵ ئەوانەشدا کەسە سەربەخۆکان پێنج کورسیان لە پەرلەمانی عێراق بەدەستھێنا.

## هەڵبژاردن
بەپێی یاساکانی ساڵی ١٩٢٥، هاونیشتمانی نێری عێراقی کە تەمەن لەسەرووی ١٨ ساڵبێت مافی دەنگدانی هەیە. سیستمی هەڵبژاردن بەپێی سیستەمی نا ڕاوستەوخۆ بوو واتە دەنگدەر کاندیدی هەڵنەدەبژرارد و تەنیا ئەو حیزبەی کە زۆرینەی دەنگ بەدەستدەهێنێت دەتوانێت حکوومەت پێکبهێنێت.

## ئەنجامەکان
ئەنجامی ھەڵبژاردنەکە بەمشێوەیەبوو:

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
کورەی خواروو

یەکێکە لەگوندەکانی بناری شارەزوور کەوتووەتە ناحیەی زەڕایەن ، قەزای شارەزوور، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان. هاوسنورە لەگەڵ گوندی ئاوەکەڵە.
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٣٣

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٨ی شووباتی ١٩٣٣ بەڕێوەچوو. گرووپی دەسەڵاتدار براوەبوون بەسەرکردایەتی ناجی شەکەوت کە دەکرا ببوایە سەرۆکوەزیران، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت لەسەرکەوتنەکەی شوێنەکەی بۆ ڕەشید عەلی گەیلانی جێھێشت و ئەو بووە سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراق.

## باکگروەند
سەرۆکوەزیرانی عێراق نووری سەعید لەڕۆژی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش بە مەلیک فەیسەڵ کرد، ناوبراویش بۆ ڕۆژی دواتر دەستلەکارکێشانەوەکەی پەسەندکرد. مەلیک فەیسەڵ لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٣، ناجی شەوکەتی ڕاسپارد بۆ ئەوەی حکوومەتی نوێ پێکبھێنێت. دەگوترێت کە دەستلەکارکێشانەوەکەی نووری سەعید لەسەر خواستی خودی مەلیک فەیسەڵ بوو،  ئەمەش بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی ناوبراوبوو لەسەر عێراق لەدوای واژووکردنی ڕێککەوتننامەی ئەنگۆلۆ-عێراقی ١٩٣٠ و باشبوونی پەیوەندی نێوان سەعید و حکوومەتی بەریتانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
لینگوا فرانکا

**لینگوا فرانکا**، **زمانی ھاوپار** یان **زمانی ھاوبەش** ئەو زمانە یان ئەو زاراوەیەیە بەکاردێت لەلایەن ئەو کەسانەی ھەمان زمانی دایکیان نییە، واتە لینگوا فرانکا وەکوو زمانێکی ھاوبەش بەکاردێت کاتێک دوو مرۆڤ زمانی یەکتر نازانن.
جیمی ھۆفا

**جەیمس ڕیدڵ ھۆفا** (لەدایکبووی ١٤ی شوباتی ١٩١٣؛ ونبووە لە ٣٠ی تەمووزی ١٩٧٥؛ بە فەرمی بە مردوو دیارکرا لە ٣٠ی تەمووزی ١٩٨٢) سەرۆکی پێشووی سەندیکای کرێکارانی ئەمریکا بوو. لە کۆتاییەکانی تەمووزی ١٩٧٥، لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا بێ سەروشوێن بووە.

لە تەمەنی لاویەتیەوە، ھۆفا چالاکوانی سەندیکا بووە و بۆتە کەسایەتیەکی دیاری مەیدانەکە لەنێوەندی بیست ساڵیدا. دواتر لە ساڵی ١٩٥٢ بۆتە جێگری سەرۆکی ڕێکخراوی کرێکاران بەناوی "International Brotherhood of Teamsters"، و سەرۆکی گشتی لە ١٩٥٧ تاکو ١٩٧١. ھۆفا کاریگەریەکی گەورەی بەسەر گەشەسەندنی سەندیکاکە ھەبووە کە لەماوەی سەرکردایەتی ئەودا ڕێژەی ئەندامانیان گەیشتە لوتکە و نزیکەی ٢ میلیۆن و نیو ئەندامیان ھەبووە.

ھۆفا لەلایەکی دیکەوە لەگەڵ ڕێکخراوی مافیاکان دەستی تێکەڵ کردبوو و ئەم پەیوەندیەشی تا ونبوونیشی ھەر بەردەوام بوو. ھۆفا دوو جار دادگایی کرابوو بە تۆمەتەکانی بەرتیل پێدان و کاریگەری کردنە سەر بڕیاری دادوەر لە ساڵی ١٩٦٤. لەساڵی ١٩٦٧ زیندانی کرا و حوکمی ١٣ ساڵی بەسەردا سەپێنرا. لەنێوەندی ساڵی ١٩٧١، دەستی لە پۆستەکەی وەک سەرۆکی سەندیکا کێشایەوە لە بەرامبەر لێبووردنی لەلایەن سەرۆکی ئەوکاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕیچارد نیکسنەوە، و لەھەمان ساڵدا ئازادکرا و تا ساڵی ١٩٨٠ بۆی نەبوو نزیک چالاکیە پەیوەندیدارەکانی سەندیکاکە بکەوێتەوە. ھۆفا چەندین جار ھەوڵی دا ئەم بڕیارە پێچەوانە بکاتەوە لەڕێگەی پەیوەندیکان لەگەڵ سەندیکاکەی، بەڵام ھەوڵەکانی بێ ئەنجام بوون.

ھۆفا لە کۆتاییەکانی تەمووزی ١٩٧٥، لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا بێ سەروشوێن بووە. دوای ئەوەی پۆلیس و ئێف بی ئای سەرکەوتوو نەبوون لە دۆزینەوەی ھیچ سەروشوێنێکی، ھۆفا بەشێوەیەکی یاسایی بە مردوو دانرا لە ساڵی ١٩٨٢.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک پێنسیلڤانیای هۆڵەندین
پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک پێنسیلڤانیای ھۆڵەندین
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٣٤

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٣٤ بەڕێوەچوو.

## باکگراوەند
لەدوای مردنی مەلیک فەیسەڵی یەکەم ئەوا کوڕەکەی غازی تاجی پاشایەتی کرایەسەری. غازی لە ٢٧ی ئابدا کارەکانی پەرلەمانی ئەوکاتی ڕاگرت.

## ئەنجامەکان
هاوپەیمانی نەتەوەیی بەڕێبەرایەتی عەلی جەودەت ئەیوبی براوەی هەڵبژاردنەکان بوون، لەبەرامبەردا پارتی ئۆپۆزسیۆن جارێکیتر بەسەرکردایەتی یاسین هاشمی شکستیان هێنا و کورسی و دەنگەکانیان کەمیکرد.

## دەرئەنجامەکان
دوای پێکهێنانی پەرلەمان، بە ماوەیەکی کەم بەچالاکی مایەوە، لە ڕۆژی ٩ی نیسانی ١٩٣٥ جارێکی دیکە ناچالاک کرایەوە و دواتر لەهەمان ساڵدا هەڵبژاردنێکی نوێ ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
زیادە ژمارە

وێنۆک|275px|چەپ
لە تیۆریی ژمارەکاندا، **زیادە ژمارە** ()
ژمارەیەکە کۆی بەشدراوە تایبەتەکانی گەورەترە لە ژمارەکە خۆی. ١٢ یەکەم زیادە ژمارەیە. بەشدراوە تایبەتەکانی بریتین لە ١، ٢، ٣، ٤، و ٦، واتە کۆی بەشدراوە تایبەتەکانی دەکاتە ١٦ کە گەورەترە لە ١٢.

بەو بڕەی سەرجەمەکە کە لە ژمارەکە تێدەپەڕێت دەوترێت **فرەیی** یان **زۆری** (abundance). بۆ نموونە فرەیی ١٢ دەکاتە ٤.
## نموونە
یەکەم، ٢٨ زیادە ژمارە بریتین لە:

:١٢، ١٨، ٢٠، ٢٤، ٣٠، ٣٦، ٤٠، ٤٢، ٤٨، ٥٤، ٥٦، ٦٠، ٦٦، ٧٠، ٧٢، ٧٨، ٨٠، ٨٤، ٨٨، ٩٠، ٩٦، ١٠٠، ١٠٢، ١٠٤، ١٠٨، ١١٢، ١١٤، ١٢٠، ... 
بۆ نموونە، بەشدراوە تایبەتەکانی ٢٤ بریتین لە ١، ٢، ٣، ٤، ٦، ٨ و ١٢، کۆی بەشدراوە تایبەتەکان دەکاتە ٣٦. لەبەر ئەوەی ٣٦ گەورەترە لە ٢٤، کەوایە 
٢٤ زیادە ژمارەیە. فرەیی ٢٤ دەکاتە ١٢ لەبەر ئەوەی ٣٦-٢٤=١٢.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:پاشیەکیی ژمارە تەواوەکان
بوڵی

**بوڵی** (بە ئینگلیزی: Bully) یارییەکی سەرکێشی و ئاکشنە لەلایەن ڕۆکستار ڤانکوڤەرەوە پەرەی پێدراوە و ڕۆکستار گەیمز بڵاویکردۆتەوە. یارییەکە لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ بۆ پلەی ستەیشن ٢ دەرچوو. وەشانێکی نوێکراوەی یارییەکە بە سەردێری "*Scholarship Edition"*بۆ ئامێرەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠ و نینتێندۆ وی بڵاوکرایەوە لە ٢٠٠٨. وەشانی داھاتووی یارییەکە لەژێر ناوی "*Anniversary Edition"* بۆ سیستەمەکانی ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس بڵاوکرایەوە لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦. یارییەکە لەکۆتاییدا وەشانێکی تریشی بۆ پلەی ستەیشتن چوار لێ دەرچوو کەوا کاریگەرییە ڤیدیۆیی و شێوازی یارییەکە باشترکرابوو بۆ یاریکەران و لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٦ بەردەست بوو.

چیڕۆکی یارییەکە لە شارۆچکەیەکی خەیاڵی دەڕوا بەڕێوە بەناوی بوڵوۆرت، کە تێیدا باسی چیڕۆکی جیمی ھۆپکینز دەکات کە دەیەوێت یەکسانی بۆ قوتابخانەکەی بگەڕێنێتەوە. یارییەکە لە ڕوانگەی کەسی سێیەمەوە دەکرێت و جیھانێکی کراوە دەخاتە بەردەستت تاکو بتوانی بە سکەیتبۆڕد، سکوتەر و پایسکل بەنێویدا گەشت بکەیت. یاریکەر دەتوانێ کەسایەتی جیمی ھۆپکینز یاری بکات، کەوا قوتابییەکە بەویستی دایکی خراوەتە قوتابخانەی بولوۆرت. جیمی ئەوەی بۆ ئاشکرا دەبێت کەوا قوتابخانەکە پڕە لە قوتابی ستەمکار و مامۆستای گەندەڵ، بۆیە ھەوڵی چاکسازی دەدات لە قوتابخانەکەدا. جیمی لە زۆربەی کاتەکاندا دەبێت بچێت لە وانەکانی وەک بیرکاری، جوگرافیا، فۆتۆگرافی، دارتاشی و زیندەزانی ئامادەبێت.

ھەرچەندە سەرەتا یارییەکە تووشی ڕەخنەی زۆربوویەوە بۆ وروژاندنی بابەتی ھاوڕەگەزخوازی و توندتوتیژی، تەنانەت ناوەکەی لە وڵاتانی ئەوڕوپا کرا بە Canes Canem Edit بە لاتینی ماناکەی «سەگ، سەگ دەخوات»، بەڵام وردە وردە یارییەکە چووە دڵی ڕەخنەگرانەوە و دواتر ١٫٥ کۆپی لە ساڵی یەکەمدا لێ فرۆشرا.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠
پۆل:یارییەکانی ڕۆکستار
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
پۆل:گەمەکانی پلەیستەیشن ٢
پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید
پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی ٢٠٠٦
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٦
پۆل:کایە ئەلیکترۆنییەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
پۆل:ناکۆکییە ناشریینەکان لە یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:مشتومڕی یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:یارییەکانی وی
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:یارییەکانی گەیمبریۆ
پۆل:یارییە ڤیدیۆییە دزێوەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە سانسۆرکراوەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە جیھان کراوەکان
پۆل:کایەکانی تەیک توو ئینتەرەکتیڤ
پۆل:ئەو کایە ڤیدیۆیییانەی لە کەنەدا پەرەیان پێدراوە
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٣٥

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٤ی ئابی ١٩٣٥ بەڕێوەچوو. لەم ھەڵبژاردنەدا بەھۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان بەراورد بەساڵی ١٩٢٥ ئەوا ژمارەی کورسییەکانی پەرلەمان لە ٨٨ زیادکرا بۆ ١٠٨. حیزبی برایەتی و نەتەوەیی بەسەرکردایەتی یاسین ھاشمی زۆرینەی کورسییەکانی بەدەستھێنا.

لەدوای ئەم ھەڵبژاردنە یاسین ھاشمی بووە سەرۆکوەزیران و پێگەی لەحکوومەت بەھێزبوو تاکوو ساڵی ١٩٣٦ بەکر سدقی کودەتایەکی سەربازی دژی حکوومەتەکەی کرد. دوای کودەتاکە، حیکمەت سولەیمان لەحیزبەی برایەتی و نەتەوەیی کرایە سەرۆکوەزیران لەلایەن ڕێبەرەکانی کودەتاکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
مەزندەی لۆژاندر

[وێنۆک|چەپ|300px|ژمارەی، [ژمارەی سەرەتایی|ژمارە سەرەتاییەکانی نێوان (n+1)^2 و n^2]]
**مەزندەی لۆژاندر** () مەزندەیەکی بیرکارییە، لەلایەن ئادرین مێری لۆژاندر لە ساڵی ١٩٣٠ پێشکەش کرا.

## مەزندە

بۆ ھەر ژمارەیەکی سروشتی n لانیکەم ژمارەیەکی سەرەتایی نێوان (n+1)^2 و n^2 بوونی ھەیە. بۆ نموونە n=١ ئەوا ١n^2

تا ئێستا کەس نەیتوانیوە ئەم مەزندەیە بسەلمێنیت.
## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کێشە شی نەکراوەکانی ماتماتیک
پۆل:مەزندەکان
کورتەزنجیرە

**کورتەزنجیرە** یان **چکۆلەزنجیرە** () بریتییە لە زنجیرەیەک کە لە ١٠ ئەڵقە یان کەمتر پێک ھاتبێت، ئەوەی کورتەزنجیرە لە زنجیرەی ئاسایی جیا دەکاتەوە ئەوەیە کە چیڕۆکەکانی کورتەزنجیرە ھەمووکات لە یەک وەرزدا کۆتایییان پێ دێت، لەکاتێکدا زنجیرەی ئاسایی چەندین وەرزی نوێی لێ بەرھەم دەھێندرێت؛ یەکەمین کورتەزنجیرەکان لە شەستەکانی زایینیدا و لە ئەمریکا ساز کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
ئولا یەلپکە

**ئۆرسۆلا یەلپکە** ناسراو بە **ئولا یەلپکە** (بە ئەڵمانی: Ulla Jelpke)، (لەدایکبووی ٩ی حوزەیرانی ١٩٥١، ھامبورگ) ڕۆژنامەوان و سیاسەتوانێکی ئەڵمانییە. یەلپکە ئەندامی بوندێستاگە و لەوێدا وتەبێژی پارتی چەپگر لە کاروباری ناوییە و بەرپرسی ئەو پارتی لە کۆمیتەی کاروباری ناوی و کۆمیتەی کاروباری یاسایی بە ئەژمار دێت. ئولا یەلپکە بە ھۆی تاوتوێکردن و پشتگیری کردنی لە مافی کوردەکان لە کۆمەڵگای کوردی ناسراوەتەوە.

## ژیان
ئولا یەلپکە لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٥١ لە شاری ھامبورگ لە دایک بووە. لە تەمەنی تازەلاوی وەکوو جوانکار و کتێبفرۆش کاری کردووە. بەدوای ئەو بڕوانامەی دیپلۆمای وەرگرتووە و لە زانکۆدا لە کۆمەڵناسی و ئابوورزانی وانەی خوێندووەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٢ ھەتا ٢٠٠٥ لە ڕۆژنامەی یوونگ وێلت (جیھانی گەنج) لە بەرلین بەرپرسی میزی کاروباری ناوی بووە. لە ساڵی ٢٠٠٣ نویسیاری ھاوبەشی کۆڤاری ئۆسیێتسکی بووە.

یەلپکە جاران دوو کەڕەت لە ساڵانی ١٩٨١ و ١٩٩٠ دا لە پێڕستی کەسک-ئەلتەرناتیڤ ئەندامی پەرلمانی ھامبورگ بووە. لە ساڵی ١٩٩٠ و لە دەورەکانی ١٢یەم، ١٤یەم، ١٦یەم و ١٧یەمی بوندێستاگ ئەندامی پەرلمانی ئەڵمانیا بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی تایبەتی ئولا یەلپکە

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:خەڵکی ھامبورگ
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٣٦-١٩٣٧

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٦ تاکوو ٢٠ی شووباتی ١٩٣٧ بەڕێوەچوو.

## باکگراوەند
دوای کودەتا سەربازییەکەی ساڵی ١٩٣٦ بەسەرکردایەتی بەکر سدقی، ناکۆکی کەوتە نێو پەرلەمان لەلایەن سەرۆکوەزیرانی پێشوو یاسین هاشمی هەروەها کاریگەری سەربازی بەسەر بڕیارەکانی سەرۆکوەزیران حیکمەت سولەیمانەوە دیاربوو، ئەمەش وایکرد ناکۆکییەکان لە پەرلەمان چارەسەرنەبن تاکوو ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٦. بڕیاری هەڵبژاردنی نوێ درا بۆ کانوونی یەکەمی ١٩٣٦ و ئەم هەڵبژاردە تەواوبوو لە ٢٠ی شووباتی ١٩٣٧.

## ئەنجامەکان
لایەنگرانی دەستەی کودەتا بەسەرکردایەتی بەکر سدقی لەگەڵ ئەندامانی حیزبی چاکسازی جەماوەری چەپڕەو هەڵبژاردنەکەیان بردەوە و دەنگی زۆرینەیان بەدەستهێنا بۆ پێکهێنانی حکوومەت. هەردوو گرووپەکە پشتگیری حیکمەت سولەیمانیان کرد بۆئەوەی ببێتەوە بە سەرۆکوەزیرانی عێراق.

## پاشهاتەکان
بەکر سدقی و سەرکردەیەکی دیکەی کودەتاکە لە ١٢ی ئابی ١٩٣٧ لە مووسڵ تیرۆرکران. دواتر حیکمەت سولەیمان پشتگیرییەکەی نەما و ناوبراو لە ١٧ی ئابی ١٩٣٧ دەستی لەکارکێشایەوە.  لە ٢٦ی ئابی ١٩٣٧، پەرلەمان هەڵوەشایەوە و هەڵبژاردنێکی دیکە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧ ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ھەولێری

**خەڵکی ھەولێر** یان **ھەولێرییەکان** ئەو کەسانەن کە لە ھەولێر و دەور و بەری ژیاون کە بە شێوەزاری ھەولێری دەدووێن. لە پێشوودا بە گشتی شوێنەکانیان دەکەوتە گەڕەکەکانی تەعجیل، عارەبان، منارە، تەیراوە، سەعدوناوە، خانەقا، بەڵام ئێستا ھەموو شاری ھەولێر دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵک بەپێی شار
پۆل:خەڵک
سکای ئەتلانتیک

**سکای ئەتلانتیک** کەناڵێکی بەشداریکردنی بە-پارەی بەریتانییە کە Sky Limited خاوەندارییەتی دەکات. کەناڵەکە بەزۆری بۆ ئەوە تەرخان کراوە کەوا زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دیارەکانی ئەمریکا بگوازێتەوە بۆ بەریتانیا، و مافی پەخشکردنی بەرھەمەکانی ئێچ بی ئۆ و شۆوتایمی ھەیە.

## سەرچاوەکان
*
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، کانوونی یەکەمی ١٩٣٧

**ەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق** هەڵبژاردنێک بوو لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧ بەڕێوەچوو.

## پێشەکی
لەدوای تیرۆرکردنی بەکر سدقی، حیکمەت سولەیمان دەستی لەکارکێشایەوە. جەمیل مەدفەعی دیاریکرا بۆ پێکهێنانی حکوومەتێکی نوێ، لەیەکەم کاریشاندا پەرلەمانیان لە ٢٦ی ئابی ١٩٣٧ پەکخست.

## ئەنجامەکان
هەڵبژاردن لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧ بەڕێوەچوو بەو ئامانجەی خەڵک لەپشتگیریکردنی حکوومەتەکەی سولەیمان و بەشێک لە سەرکردەکانی کودەتاکە بکشێنەوە. ئەندامانی حکوومەتی پێشووی سولەیمان، چەپەکان و کاندیدانی باڵای سەربازی لە هەڵبژاردنەکە شکستیان هێنا. حکوومەتی نوێی عێراق لەڕۆژی ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧ پێکهێنرا، زۆربەی ئەندامانی پەرلەمان پشتگیری جەمیل مەدفەعیانکرد بۆئەوەی ببێتە سەرۆکوەزیرانی عێراق.

## پاشهاتەکان
پەرلەمانی نوێ بەردەوامبوو لەکۆبوونەوە تاکوو حکوومەتەکەی مەدفەعی دەستیان لەکارکێشاوە لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٧ و حکوومەتێکی ننوێ لەلایەن سەرۆکوەزیرانی پێشوو نووری سەعید پێکهات. بەپێی ڕێککەوتن لەگەڵ حکوومەتی نوێ، پەرلەمان هەڵوەشێنرایەوە و دووبارە لە ٢٢ی شووباتی ١٩٣٩ و هەڵبژاردن لەمانگی دواتر ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
عەلادین (فیلمی ٢٠١٩)

وێنۆک|220x124px|چەپ
**عەلادین** یان **ئەلەدین** فیلمێکی مۆسیقیی و خەیاڵییە کە لەلایەن کۆمپانیای واڵت دیزنی لە ساڵی ٢٠١٩ بەرھەمھێنراوە. دەرھێنەری فیلمەکە گای ڕیچییە، فیلمەکە لە فیلمی ئەنیمەیشنی ئەلەدین ١٩٩٢ وەرگیراوە و نوێکراوەتە کە چیرۆکی ئەو فیلمەش لە کتێبی ھەزار و یەک شەو وەرگیرابوو. ئەکتەرە سەرەکییەکانی فیلمەکە ویڵ سمیت، مینا مەسوود، نایۆمی سکۆتس، مەڕوان کەنزاری، نەڤید نێگەبان، نەسیم پەدراد، بیڵی ماگنوسەن و نومان ئەجارن. چیرۆکی فیلمەکە باس لە ئەلەدین دەکات کە دەکەوێتە داوی خۆشەویستی شازادە یاسەمین

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:جنۆکەکان لە فیلم
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان دەربارەی شێوەگۆڕین
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:دووبارە دروستکردنەوەی فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە مۆسیقییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان
پۆل:مشتومڕەکانی دیزنی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ڕۆمانسییەتی نێوان چینەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕوودەدەن
پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ستۆدیۆکانی لۆنگکرۆس وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە شاری سوری وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن
پۆل:فیلمەکانی فۆڕ دی ئێکس
پۆل:فیلمە کۆمیدییە دووبارە دروستکراوەکان
پۆل:فیلمە فەنتازییە مۆسیقایییەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە فەنتازییە مۆسیقایییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە شازادەکان
دێمان

**دێمان** شارەدێیەکە، کەوتووەتە ناحیەی سەرکەپکان، قەزای ڕانیە، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## ناو

## مێژوو

## جوگرافیا

**دێمان** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بۆتێ و لە باشوور لەگەڵ گوندی پڵنگان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی شەروە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی مێدێرە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* ناحیەی سەرکەپکان

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ناحیەی چوارقوڕنە

**ناحیەی چوارقوڕنە** یەکێکە لە چوار ناحیەی قەزای ڕانیە لە ئیدارەی ڕاپەڕین لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی چوارقوڕنەیە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی چوارقوڕنە لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٦١٬١٢٠)کەسە.

## ناو
ناوی ناحیەی چوارقوڕنە وەک زۆرێک لە ناوی ناحیەیەکانی ھەرێمی کوردستان و عێراق لە ناوەندەکەیەوە ھاتووە کە ئەویش شارەدێی چوارقوڕنەیە.

چوارقوڕنە گوندێکی چوار ماڵ دەبن ھەریەکەیان لە سووچێکی گردۆڵکەدا خانوویان دروست کردبوو واتە ھەریەکەی لە قوڕنەیەک. 

قوڕنەش بە واتە سووچ(گۆشە) دێت، وشەی قوڕنە لە وشەی زمانی ئینگلیزی(corner)ەوە وەرگیراوە  وردە وردە گەشەی کردووە و ماڵی تری لێ گردبوونەوە و پتر بوون، ماڵی اسماعیل ئاغا و جمیل ئاغای غفوری یازدە و لێوژە لەو گوندە نیشتەجێ بوون، دوای دروستبوونی شارەدێی چوارقوڕنە ئاغاکان چونە شوێنی خۆیان و ئەو گوندە نەما و ئێستاش تەنیا شوێنەواری ماوە. ناوی "چوارقوڕنە-چوار-قوڕنە، چوار-سووچ، چوار-زاویە، چوار-گۆشە".

## جوگرافیا
ناحیەی چوارقوڕنە ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای حاجیاوا.
* لە باشوورەوە ناحیەی خدران.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە.

### ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٢٢٦کم٢)یە لە (١٫١٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت و (٢٩٫٦٪) قەزای ڕانیە پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی قەزای ڕانیەدا.

### دانیشتوان
تەواوی دانیشتوانی ئەم ناحیەیە کوردن، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦١،١٢٠)کەسە.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی قەزای ڕانیە.

## مێژوو
مێژووی ئەم ناحیەیە نوێیە لە ٢١\٦\١٩٩٩دا لە لایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستان(ئیدارەی سلێمانی) کرایە ناحیە. ناوەندەکەشی شارەدێی چوارقوڕنەیە.

ھێنانە کایەی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە لە سنووری قەزای ڕانیە، ناوەندەکەی گوندی چوارقوڕنە بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا.
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۱۹٦۰دا

لە کابینەی شەشەم لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (١٠٨٤) رۆژی (٢/٥/٢٠١١) بریاری دروستکردنی ئیدارەی سەربەخۆی راپەرین و ھەڵەبجە و سۆران و زاخۆ دەرچوو سەرۆکی ھەرێمی بە نوسراوی ژمارە (١٦٥٠) لە بەرواری( ٨/٢/٢٠١١) ڕەزامەندی لەسەر دەربری لە (١/٣/٢٠١٢) سەرۆکی ھەرێمی کوردستان بە فەرمانی ھەرێمی ژمارە (٥٧)سەرپەرشتیاری بۆ ئیدارەی راپەرین دەستنیشان کردو لە (٥/٣/٢٠١٢) لە رۆژی ساڵیادی راپەرینی پر شکۆی خەڵکی کوردستان لەبەردەمی کەس و کاری سەربەرزی شەھیدان و خەڵکی ڕانیە و دەڤەرەکە لەلایەن بەرێز پارێزگاری سلێمانیەوە فەرمانی دەست بەکاربوونی درایە.
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای ڕانیە لە ساڵی ۲۰۲۰دا

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە پێکھاتووە لە ١٥ گوند:

* چوارقوڕنە(ناوەند)
* ئەستریلان
* بێستانە، چوارقوڕنە
* چنارۆکی بڵباس
* داروقەبر
* سەرخمە
* قەرەنی ئاغا
* قەسرۆک
* قەمتەران
* کڵاوسوران
* گردجان
* گەلی گوڵان
* گوڵەک
* نێولانکە
* ھیزۆپی بچووک
* ھیزۆپی گەورە

## ئەمانەش ببینە
* قەزای ڕانیە
* پارێزگای سلێمانی
* چوارقوڕنە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی ڕانیە
* ئیدارەی ڕاپەڕین

## سەرچاوەکان
 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٣٩

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٢٩ی نیسانی ١٩٣٩ بەڕێوەچوو.

## باکگراوەند
بەهۆی فشاری چەند جەنەراڵێکی سەربازی و نووری سەعید، سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتە جەمیل مەدفەعی دەستی لەکارکێشایەوە لە ٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٨. نووری سەعید حکوومەتێکی نوێی پێکهێنا، بەڵام هێشتا بەشێک لە ئەندام پەرلەمانەکان دڵسۆزیان بۆ مەدفەعی مایەوە. مەلیک غازی دەستێوەردانی کرد و پەرلەمانی لە ٢٣ی شووباتی ١٩٣٩ هەڵوەشاندەوە، نووری سەعید ئەمەی بەپلانی لایەنگرانی بەکر سدقی لێکدایەوە.

لە ٤ی نیسانی ١٩٣٩، مەلیک غازی لەڕووداوێکی هاتووچۆ مرد. شازادەی جێنسشین فەیسەڵ زۆر بچووک بوو بۆئەوەی تەختی شاهانە بگرێتەدەست، بەمەش ڕوون نەبوو کە کێ ئەو دەسەڵاتە وەردەگرێت. شاژن عالیەی کچی عەلی شایەتی ئەوەیدا کە مەلیک غازی دەیویست برای شاژن کەناوی عەبدولڵا بوو دەسەڵات بگریتە دەست، زۆر کەس گومانی هەبوو لەسەر ئەم قسەیە بەڵام دواتر هەربەپێی ئەو شایەتییە دەسەڵات درا بە عەبدوڵڵا. ئەم بڕیارە لەلایەن نووری سەعیدەوە پشتگیری دەکرا و عەبدوڵڵای وەک هاوپەیمانێکی خۆی دەبینی، بەتایبەت کاتێک پێش ئەوە هەواڵ هەبوو کە هەڵبژاردنەکان لە بەهاری ١٩٣٩ دەکرێت و بۆئەمەش نووری ئەوەی وەک پاڵپشتییەک بۆخۆی دەبینی.

## ئەنجامەکان
دواتر لە ٢٩ی نیسان، هەڵبژاردن ئەنجامدرا بۆ پەرلەمان و لە ١٢ی حوزەیران ئەنجامەکان ڕاگەیەندرا کە نووری سەعید براوەی زۆرینەی دەنگەکانە. نووری سەعید دووبارە بوویەوە بە سەرۆکوەزیران لەگەڵ هێز و پاڵپشتییەکانی  زیاتر.

## پاشهاتەکان
لەگەڵ دەستپێکی جەنگی جیهانی دووەم، نووری پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەڵمانیای نازی پچڕاند، و باڵیۆز و دیپلۆماتکارەکانی لە بەغداد دەرکرد. ڕێگای بە سووپای ئینگلیزدا کە خاکی عێراق بەکاربهێنن، لەگەڵ ئەوانەشدا شەڕی دژ بە ئەڵمان ڕانەگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ئێمیلی واتسن

**ئێمیلی ماڕگرێت واتسن** (لەدایکبووی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧) خانمە ئاکتەرێکی بەڕیتانیە. ئەو لە یەکەمین کاری رۆڵگێڕانیدا لە فیلمی Breaking The Waves (١٩٩٦) بۆ خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمە ئاکتەر پاڵێورا، دواتر بۆ فیلمی Hilary and Jackie توانی خەڵاتی بیفای تایبەت بە فیلمە سەربەخۆکان بۆ باشترین خانمە ئاکتەر بباتەوە. دواتر لە ساڵی ٢٠١١ خەڵاتی بافتای باشترین خانمە ئاکتەری بۆ تەلەڤیزیۆن بردەوە بۆ فیلمی Appropriate Adult.

واتسن سەرەتای کارەکانی بە شانۆ دەستپێکردووە و لە ساڵی ١٩٩٢. فیلمەکانی تری واتسن بریتین لە *The Boxer* (١٩٩٧)، *Angela's Ashes* (١٩٩٩)، *Gosford Park* (٢٠٠١)، *Punch-Drunk Love* (٢٠٠٢)، *Red Dragon* (٢٠٠٢)، *The Life and Death of Peter Sellers* (٢٠٠٤)، *Corpse Bride* (٢٠٠٥)، *Miss Potter* (٢٠٠٦)، *Synecdoche، New York* (٢٠٠٨)، *Oranges and Sunshine* (٢٠١٠)، *[[ئەسپی جەنگ (فیلم)|ئەسپی جەنگی]]* (٢٠١١)، *[[بیردۆزی ھەموو شتێک (فیلم)|بیردۆزی ھەموو شتێک]]* (٢٠١٤) و *Kingsman: The Golden Circle* (٢٠١٧). بەدەر لەمانە بۆ ڕۆڵەکەی لە کورتە زنجیرەی چێڕنۆبڵ، واتسن کە رۆڵی ئولێنا خومیوکی بینی، بۆ یەکەمجار بۆ خەڵاتی ئێمی پاڵێورا بۆ خەڵاتی باشترین خانمە ئاکتەر.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن
پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی بافتا (تەلەڤیزیۆن)
پۆل:باشترین خانمەکتەران لە براوەی خەڵاتی ڕۆبێرت
پۆل:خانمەکتەرانی ئینگلیزی شکسپیر
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشی نایابی کاستێک لە فیلمێکی سینەماییدا
نیشانەی بازرگانیی گشتی

وێنۆک | 220x124px | چەپ | وێنەی تابلۆیەک لە مارکێتێک کە وشەی "جێڵ-ئۆ"ی بەکارھێناوە کە ناوی مارکەیەکە لە جیاتی شیرینی جێلاتین کە ناوی ئەو جۆرە بەرھەمەیە
**نیشانەی بازرگانی گشتی** ئەو نیشانە بازرگانییەیە یان ناوی ئەو مارکەیەیە کە بەھۆی ناوبانگییەوە بووەتە ناوی گشتی جۆرە بەرھەمێک.

## سەرچاوەکان
ڕیک و مۆرتی

وێنۆک |298x298px| چەپ|لۆگۆی ڕیک و مۆرتی.
**ڕیک و مۆرتی** () زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە لە جۆری زانستی خەیاڵی و کۆمیدییە، کە لەلایەن جەستن رۆیلاند و دان ھارمۆن دروستکراوە. زنجیرەکە باسی سەرکێشی و بەسەرھاتی دوو کەسایەتی سەرەکی زنجیرەکە دەکەن کە ئەوانیش ڕیک و مۆرتین، ڕیک سانچێز کە بە زانایەکی شێت دادەنرێ و مۆرتی سمیت کە نەوەی ڕیکە بە کوڕێکی دڵباش پێناسە دەکرێ. زنجیرەکە لە ساڵی ٢٠١٣ بڵاوەی دەستی پێکردووە و تا ٢٠٢٠ چوار وەرزی لێ دەرچووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی دەربارەی هەرزەکاران
پۆل:ئەو بەرنامانەی خەڵاتی ئێمیان وەرگرتووە
پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدیا ڕەشەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەزانستییە خەیاڵییە کۆمیکییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە ڕەشە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان
پۆل:ئەو بەرنامانەی خەڵاتی ئێمییان وەرگرتووە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی بلیمەتەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
ماددەی پیێزۆ کارەبایی

**پیێزۆ کارەبایی** () بەو ماددانە دەگوترێ کە بە ھۆی فیشارەوە کارەبا بەرھەم دێنن یاخود بە پێچەوانەوە کاتێک کارەبای دەخرێتە سەر قەبارەکی دەگۆڕێت. لە ڕاستیدا ئەم ماددانە لە پەیکردا جیاوازن. کاتێک کریستاڵی ئەم ماددانە شی بکرێنەوە بۆمان دەردەکەوێ کە ھەر یەک لە خانەکان (cell) زیادتر لە یەک جۆر توخم پێک ھاتوە. لە سەنتەری ھەر خانەیەک دا ئایۆنێکی تێدایە کە لە کاتی ئاسایی دا لە سەنتەری خانەکەدایە. بەڵام کاتێک بواری کارەبایی دەخرێتە سەر ئەم ئایۆنە لە شوێنی خۆی بە یەکێک لە لایەکان دا مەیل دەکات کە دەبێتە لێک کشان یا وێک ھاتنەوەی خانەکە. ماددەکە بە شێوەیەکی گشتی گۆڕانکاریەکی بچوک بەڵام کاریگەری لە قەبارەدا دروست دەبێت. ئاڕاستەی موجەب و سالبی ئەو بوارە کارەباییەی کە دەیخەینە سەر ماددەی پیێزۆ کارەبایی ھۆکاری سەرەکیە لە وێک ھاتنەوە یاخود لێک کشانی ماددەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:گۆڕانی وزە
ماددەی پێشکەوتوو

**ماددەی پێشکەوتوو** () بەشێکە لە زانستی ماددە کە لە چەند جۆرێک ماددە پێک دێت. بۆ نموونە: نیمچەگەیەنەر، ماددەی ھۆشمەند و تەکنۆلۆژیای نانۆ چەند جۆرێکن لە ماددەی پێشکەوتوو کە بەشدارن لە تەکنۆلۆژیای سەردەم.

## مێژوو
گۆڤارەکە لە ساڵی ١٩٨٨ دامەزرا وەک پاشکۆیەکی گۆڤاری کیمیای گشتی «ئانگەڤاندت شیمی» و بۆ ماوەی ھەژدە مانگی یەکەم بەشێک بوو لەو گۆڤارە. دامەزرێنەر و سەرنووسەری گشتی پیتەر گۆلیتز بوو (کە ئەوکات سەرنووسەری «ئانگەڤاندت شیمی» بوو). سەرنووسەرانی ئێستا ئێریم باییندیر-بوچھاڵتەر و ئێستەر لێڤین.

لە بنەڕەتدا گۆڤارەکە مانگانە دەردەچوو؛ لە ساڵی ١٩٩٧ گۆڕدرا بۆ پازدە ژمارە، لە ساڵی ١٩٩٨ بۆ ھەژدە ژمارە، و لە ساڵی ٢٠٠٠ بۆ بیست و چوار ژمارە. لە ساڵی ٢٠٠٩ دەستی بە بڵاوکردنەوەی ھەفتانە کرد، بە چل و ھەشت ژمارە لە ساڵێکدا. لە ساڵی ٢٠١٨ەوە، ساڵانە پەنجا و دوو ژمارە بڵاودەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی ئینگلیزی
خەمڵاندن

**ھەزیر کردن**، **قرساندن**، **خەمڵاندن** یان **بەراورد کردن** () ڕەوشێک لە زانستی بیرکارییە بۆ مەزندە کردنی ژمارەی ئەندامەکانی گرۆپێک کە لەناوی لە شێوەی زیکایەتی کەڵک وەردەگیرێت.

## سەرچاوەکان

* بەشی خەمڵاندن لە نەرمئامێری بەڕێوەبردن.

پۆل:تیۆری خەمڵاندن
ئەژدیھا

**ئەژدیھا**، **ئەژدەھا**، **حەزیا**، **زەھا**، **زیھا**، **زیا** یان **حەفی** بووندارێکی ئەفساناوی لە چاندی گەلانی جیھانە و لە ئەستوورەکانی جیھان جێگەی تایبەتێکی ھەیە. لە وشەی کوردی و ئەفسانە و مەتەڵەکانی چاندی کوردی بە تایبەت لە شانامەی کوردی زۆر بە ئەژدیھا ئاماژە کراوەتەوە.

## لە وێژەی کوردیدا
سالم:

ئەژدەھا یەک شەو ببینێ ماری زوڵفت گەر بە خەو

ئەم دەسێنێ ئینتیقامی ھەر چی ئەزیەت بێ لە ئەو

ئەحمەد موختار جاف:

وتم قوربانی تۆ بم لادە زوڵفی خۆت لەسەر ڕوخسار

وتی بۆ پاسەوانی گەنجی وا ھەر ئەژدەھا چاکە

## خوێنی ئەژدیھا
لە نزیکی شاری قوروە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان کانییەکی ھەیە کە ئاوەکەی ڕەنگی سوورە و لەلای تاشەبەردێک داکەوتووە کە وەکوو ئەژدیھایە و بابەگوڕگوڕی پێ دەڵێن، و لە چاندی خەڵکی ناوچەکە ئەم ئەفسانە باب بوو کە ئاوی کانییەکە خوێنی ئەژدیھایە.

لە شاری دێلوڕان لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان کانێکی قیر ھەیە، کە لە ئەفسانەی خەڵکی ناوچەکە قیری کانەکە خوێنی ئەژدیھایەک بووە کە لە شەڕ لەگەڵ پاڵەوانێکی نەمر کوژراوەتەوە.

## ئەمەش ببینە
* شاماران

## سەرچاوەکان

* جی، سی، کویاجی، *آیین ھا و افسانەھای ایران و چین باستان*، ترجمۀ جلیل دوستخواە، تھران: شرکت سھامی کتاب ھای جیبی، با ھمکاری مؤسسۀ انتشارات فرانکلین، چاپ اول: ١٣٥٣.
* ستّاری، جلال، *رموز قصّە از دیدگاە روانشناسی اژدھا و مار و شاخ*.

پۆل:ئەژدیھاکان
پۆل:ئەفسانە ئێرانییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای فارسی
پۆل:بووندارە ئەفسانەییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای کوردی
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٤٣

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** بەڕێوەچوو لەنێوان ٢٠ی ئاب بۆ  ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣.

## باکگراوەند
هەڵبژاردنی پێشووی پەرلەمان لەساڵی ١٩٤٣ بوو، ئەمجارەیان لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٤٣ لەدوای تەواوبوونی ٤ ساڵی خۆی پەرلەمان لەکارەکانی وەستا.. نووری سەعید و دەستەکەی لە حکوومەت ئامادەکارییان دەستپێکرد بۆ هەڵبژاردنی نوێ. 

## ئەنجامەکان
زۆربەی ئەندامپەرلەمانەکان دووبارە هەڵبژێردرانەوە و ٢٦ ئەندام پەرلەمانی نوێش هەڵبژێردران بۆ پەرلەمان. پەرلەمانە نوێیەکە لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ کۆبوویەوە. هەڵبژاردنی سەرۆکی نوێی پەرلەمان لە ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٣ بوو کە بۆئەم پۆستە محەممەد ڕەزا شەبیبی هەڵبژێردرا، کە ڕکابەری سەلمان ئەلبەراکی کرد بۆ ئەم پۆستە و تیایدا محەممەد شەبیبی براوەبوو بە ٧٣ دەنگ بەرامبەر بە ٦٤ دەنگ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
گئۆمات

thumb|گئۆماتی مادی لەژێر پێی داریۆشی پارسی.

**گئۆمات**، **گئۆماتە**، **گەومات** یان **گۆمادا** مۆغێکی مادی بوو کە بە دوای مردنی کوروش و کامبۆزیای دووەم خۆی وەکوو کوڕی کوروش نواند و دەسەڵاتی پاشایەتی لە دەستی خۆی گرت. گئۆمات خۆی بە جێی بەردیا کوڕی کوروش نواند و بە جێی ئەو لەسەر تەختی پاشایەتی دانیشت. لە ساڵی ٥٢١ بەر لە زایین کامبۆزیا کە کوڕی گەورەی کوروش بوو، لە ڕێی ھاتنەوە لە میسر مرد و نوڕی پاشایەتی بە کوڕە بووچکەلانەکەی بە ناوی بەردیا گەیشت. گئۆمات کە پیاوێکی مادی و لە پیائایینییەکانی مۆغ بووە، بە شوێنی زیندووکردنەوەی پاشایەتیی مادەکان دەھەستێت و خۆی بە جێی بەردیا وەکوو پاشا دەناسینێت. داریۆشی یەکەم کە سەرکردەی سپای کوروش و ھەروەھا زاوای ئەو بووە، لە ساڵی ٥٢٢ بەر لە زایین گئۆماتی کوشت و خۆی بوو بە پاشا. لە وێنەبەردینەی بێستوون داریۆشی پارسی بە نیشانەی سەرکەوتن پێی لە سەری سینگی گئۆماتی مادی داناوە. ھەندێک پێیان وایە گئۆمار بە ڕاستی ھەر ئەو بەردیا بووە، و ھەندێکی تریش ئەم باوەڕە ڕەد دەکەنەوە و دەڵێن ئەو بە دروو خۆی بەجێی بەردیا نواندووە.

## ئەمانەش ببینە
* تیۆریی کوشتنی بەردیا بە دەستی گئۆماتی مۆغ
* بزووتنەوەی گئۆماتی مۆغ

## سەرچاوەکان

* زانستنامەی ئێرانیکا: بەردیا کوڕی کوروش، نووسینی محەممەد دانداماییف.
* زانستنامەی ئێرانیکا: گئۆمات، نووسینی پییێر بێریان.

پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
پۆل:کورووشی مەزن
شاماران

وێنۆک|شاماران

**شاماران** (Şamaran) لە چاندی فۆلکلۆر و میتۆلۆژیای کوردیدا بووندارێکی ئەفساناوییە کە نێوەیەکی ژن و نێوەیەکی مارە و شای مارەکانە. وشەی شاماران لە زمانی کوردیدا لە دوو بەشی *شا* و *ماران* پێک ھاتووە. شاماران ماێیەخوای زانایی و ژیرییە و بە تایبەت لە ناوچەکانی کرماشانی ڕۆژھەڵات و دێرسم لە باکووری کوردستان زۆر لە چاندی خەڵکی کورد دەبینرێتەوە.

کوردەکانی کرماشان پێیان وایە کە شاماران شای مارەکان و دووپشکەکانە و بۆ ئەوەی کە دەرباسیان لە گەستنی ئەم گیانەوەرانە بێت، بۆ شاماران جۆرێک چێشتێک بە ناوی دانەکوڵانە دەکۆڵێنن.

## لە وێژەی کوردیدا
عەبدولسەمەد یەگیت نووسەری کورد ڕۆمانێک بە ناوی شاماران بە زمانی کوردیی کرمانجی نووسیوەتەوە.

## لە ئایینی یارساندا
شاماران لە ئایینی یارساندا بوونەوەرێکی پیرۆزە و لە چەند شوێن ئاماژەی پێ کراوە. ھەندێک کەسایەتییەکانی پیرۆی یارسان خاوەنی زاتی شاماران زانراونەتەوە.
تەیموور بانیارانی لە زاتە پیرۆەکانی یارسان لە کەڵامێکدا ئاماژە بەوە دەکات کە خاوەنی زاتی پیرۆزی شامارانە:


ئاراستە حوشمەت نە عام ئزھارم
بولبولم، گوڵم، ئاسام، شامارم



## نیاز بۆ شاماران

لە ناوچەی کرماشان کە باوەر بە بوونی شاماران لە نێوان خەڵکی کوردی ناوچەکە زۆر بابە، ئاشێکی نەزری بۆ ئەم بوونەوەرە پیرۆزە دەکوڵێندرێت. بە باوەری کوردانی کرماشان شاماران فەرمانڕەوای جیھانی مارەکانە و دەسەڵاتی کاروباری مارەکان و گەزۆکەکان لە دەستی ئەودایە. بۆیە ژنانی ھەر بنەماڵە ھەرساڵە ئاشێک دەکوڵێنن و نەزری دەکەن بۆ شاماران. ئەم ئاشە تایبەتە کە داکوڵانەی شامارانی پێ دەڵێن، لە گەنم، نیسک، برنج، کەشک، ڕۆن، پیاز، نۆک و ئەدوا بەرھەم دەھێنرێت و لە نێوان دراوسێکان بڵاو دەکرێت.

## پەرتووکناسی
* ڕەمەزانی، کەمال. ١٣٩٧(=٢٠١٨). *شاماران در فرهنگ فولکلور کردستان* (شاماران لە چاندی فۆلکلۆری کوردستاندا)، کرماشان: تاقبۆستان.
* ناکامورا، تۆرۆ. ٢٠١٩. *مارەکان، باڵندەکان و خەیاڵەکان: گۆبەکلی تەپە و گۆچانەکەی ھێرمەس* (بە ئینگلیزی)، پیتسبۆرگ: دۆڕەنس.
* ئێجکامب، دیان. ٢٠٠٨. *ئاگرێک لە ناخی دڵمدا: چیرۆکە کوردییەکان* (ئینگلیزی)، پەرتووکخانەی بێسنوور.
* بانیارانی، تەیموور. *کەلام حەزرەت شاتەیموور بانیارانی*، کۆکردن لە سەید مێھرداد موشەعشەعی و سەید داریووش میرەبەیگی.
* جەعفەربەیگی، خەسرەو. ١٣٨٢(=٢٠٠٣). *مردمشناسی قوم کرد با تکیە بر ایل کلھر* (مرۆڤناسیی گەلی کورد بەپێی عەشیرەتی کەڵھوڕ)، کرماشان: زانیار، چاپی یەکەم.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاماران
پۆل:ئەژدیھاکان
پۆل:ئەفسانە ئێرانییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای فارسی
پۆل:بووندارە ئەفسانەییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای کوردی
پۆل:میتۆلۆژیای یارسان
پۆل:چاندی عێراقی
پۆل:فۆلکلۆری کوردی
پۆل:فۆلکلۆری تورکی
پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان
پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
ماددەی ھۆشمەند

**ماددەی ھۆشمەند** یا **ماددەی زیرەک**، بەشێکە لە مادەی پێشکەوتوو کە لە چەندین جۆری جیاواز پێک دێت. ھەر یەک لە داڕشتەی شێوە بیرمەند، ماددەی پیێزۆ کارەبایی دوو جۆری سەرەکین لەم خانەوادەیە. ماددەی زیرەک توانای ھەیە لەگەڵ ئەوناوەندەی کە تێیدایە خۆی بگونجێنێت. بەم شێوەیەش، ھەریەک لە جۆرەکانی ماددەی زیرەک پۆلێن دەکرێن بە پێی خۆگونجاندنیان لەگەڵ دەوروبەر. ئەو ھۆکارانەی کە ماددە زیرەکەکان توانای خۆگونجاندنیان لەگەڵ ھەیە بریتین لە جۆری میکانیکی (وەک: فیشار، پلەی گەرمی، شێ، ڕوناکی، بواری موگناتیسی و بواری کارەبایی) جۆری کیمیایی (وەک: ئاستی ترشی pH، دوانۆکسیدی کاربۆن [Co٢) یاخود ھۆکاری بایۆلۆجی. ماددەی زیرەک توانای ھەیە وزەی ھەڵمژیو لە جۆرێکەوە بگۆڕێ بۆ جۆرێکیتر یا خود سیفاتی فیزیایی خۆی بگۆڕێ بەو ئەندازەیەی کە وزەی لە لایەن دەوروبەر پێی دراوە. ئەم ماددانە سەرنج ڕاکێشن چونکە وەک بزوێنەر و ھەستیار (حاسە) بەکاردێن.

## سەرەتایەک
مواد کاریگەریەکی سەرەکی ھەبوە لە سەر شارستانیەتی مرۆڤ. بۆ نمونە مێژو دابەش کراوە بە پێی ئەو مواددە کاریگەرەی کە لەسەردەمانێک بەکار ھاتونە. بۆ نمونە سەردەمی برۆنز و سەردەمی ئاسن دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمانی پێش نوسینەوەی مێژوو. بە درێژایی مێژوو و لە ھەر سەردەمێک دا ئەو موادەی کە لە شارستانیەتی ئەمڕۆدا ناسراوون بینراونەتەوە. بە شێوەیەکی گشتی لە سەدەکانی ناوەڕاست زانستی ماددە ھاتۆتە کایەوە وە لە دوو سەدەی ڕابردوو بە تایبەتی توێژینەوەی ئاست بەز لەم بارەیەوە کراوە. زانستی ماددە بۆ چوار گروپ دابەش دەکرێ کە بریتین لە: کانزاکان، سێرامیک، پۆلیمەر و مادەی پێشکەوتوو. لەناو ئەم ماددانەدا ماددەی پێشکەوتوو زۆرترین سەرنجی لەسەرە چونکە لە تەکنەلۆژیای پێشکەوتوودا بەکار دەھێنرێن. خودی ماددە پێشکەوتوەکانیش جارێکی تر دابەش دەبنەوە بە سەر چەند خانەوادەیەک کە بریتین لە: ماددەی نیمچەگەیەنەر، ماددەی نانۆ، پۆلیمەر و ماددەی زیرەک.

ماددە زیرەکەکان چەند جۆرێکیان ھەیە وەک:داڕشتەی شێوە بیرمەند (Shape Memory Alloy)، ماددەی پیێزۆ کارەبایی (Piezoelectricity)، ئەلێکتڕۆستراکشن (Electrostruction)، ماگنیتۆستراکشن (Magnetostriction)، کڕۆمیک (Chromic)، شلگازی ئەلێکترورئولوجیک (Electrorheological fluid) و شلگازی ریئۆموگناتیس (Magnetorheological fluid).

## داڕشتەی شێوە بیرمەند
**[[داڕشتەی شێوە بیرمەند]]** () کە شێوەی کورتکراوەکەی بە ئینگلیزی دەبێتە SMA. SMA جۆرێکە لە جۆرەکانی ماددەی زیرەک کە توانای ھەیە شێوەکەی بیر بمێنێ دوای ئەوەی کە توشی چەمانەوە بوو بە ھۆی گەرمکردنێکی موناسیب شێوەکەی دەگەڕێتەوە سەر شێوەی یەکەمجار. ئەم ماددانە بەدیلێک دەبن لەبری بزوێنەرە کلاسیکیەکان وەک ماتۆڕی کارەبایی. داڕشتە شێوە بیرمەند لە زۆر شوێندا بەکار دەھێنرێن وەک ڕۆبۆت، تەکنەلۆژیای فڕین، بەکارھێنانی لە بواری پزیشکی دا وەک تەلی ددان بۆ ڕاست کردنەوەی ددان.

## پیێزۆ کارەبایی
وێنۆک|پیزۆ کارەبایی
**[[ماددەی پیێزۆ کارەبایی]]** () بەو ماددانە دەگوترێ کە بە ھۆی فیشارەوە کارەبا بەرھەم دێنن یاخود بە پێچەوانەوە کاتێک کارەبای دەخرێتە سەر قەبارەکی دەگۆڕێت.

## ئەلێکتڕۆستراکشن

## ماگنیتۆستراکشن

## کڕۆمیک
وێنۆک|فۆتۆکڕۆمیک
ئەو ماددانەی دابەش دەکرێن بە سەر چەند جۆرێکدا کە ڕەنگەکانیان دەگۆڕێن بەهۆی بەرکەوتن شەپۆلی کارۆموگناتیسی (Photochromic)، گەرمی (Thermochromic)، بەرکەوتنی ئەلێکتڕۆن یا لەدەست دانی (Electrochromic) یا گۆڕینی جەمسەری کارەبایی (solvatochromic).

## شلگازی ئەلێکترورئولوژیک

## شلگازی ریئۆموگناتیس

## پەراوێزەکان

پۆل:زانستی ماددە
ماددەی نانۆ

نانۆ سکێڵێکی درێژیە کە بریتیە لە یەک لە ملیاردی مەترێک. بە شێوەیەکی گشتی ماددە نانۆییەکان درێژیان لە بەینی ١٠ بۆ ١٠٠ نانۆمتر دایە. چەندین جۆری جیاوازیان ھەیە کە بە پێی دوریان دابەش دەبن بەسەر یەک دوری (one dimension)کە پێیان دەڵێن نانۆ وایەر، دوو دوری (two dimension)کە پێیان دەڵێن فیلمی تەنک، نانۆ تیوب کە لە بۆڕیەکی بەتاڵ دەچێت.
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٤٦-١٩٤٧

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** بەڕێوەچوو لەنێوان ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٤٦ بۆ ١٠ی ئازاری ١٩٤٧.

## باکگراوەند
لەماوەی حوکمڕانی حکوومەتەکەی تۆفیق سوەیدی (شووبات - حوزەیرانی ١٩٤٦)، یاسای ھەڵبژاردنی ١٩٢٤ ھەموارکرایەوە و ژمارەی کورسییەکان پەرلەمان بۆ ١٣٨ کورسی بەگوێڕەی ناوچەی جیاجیای ھەڵبژاردنەکان دابەشکرا. ئەم ھەڵبژاردنە لەلایەن حکوومەتەکەی نووری سەعید بەڕێوەدەچوو، بۆیە پێنج حیزب لەنێویاندا لیبرالەکان، یەکێتیی نەتەوەیی، ئازادی نیشتمانی، حیزبی شیوعی، و پارتی گەل بایکۆتی ھەڵبژاردنەکەیانکرد بەھۆکاری دەستێوەردانی حکوومەت لەپڕۆسەی ھەڵبژاردن.

## ئەنجامەکان
لایەنگرانی حکوومەت ھەڵبژاردنەکەیان بردەوە. دوو حیزبی ئۆپۆزسیۆن واتە حیزبی ئازادی عێراقی و حیزبی دیموکراتی نەتەوەیی، ھەریەکەیان پێنج کورسیان بەدەستھێنا. پەرلەمانی نوێ لە ١٧ی ئازاری ١٩٤٧ کۆبوویەوە، عەبدولعەزیزی قەساب وەک سەرۆک پەرلەمان و ساڵح جابر بۆ پێکھێنانی حکوومەت ھەڵبژێردران. حکوومەتی نوێ لە ڕۆژی ٢٩ی ئازاری ١٩٤٧ پێکھات.

## پاشھاتەکان
لەدوای ڕاپەڕینی ١٩٤٨ لەعێراق لەدژی نوێکردنەوەی ڕێککەوتننامەی عێراقی و ئەنگلۆ، ساڵح جابر لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ دەستی لەکارکێشایەوە. محەممەد سەدر لە ٢٠ی شووباتی ١٩٤٨ حکوومەتی نونێی درووستکرد، ئەم ڕووداوە وایکرد لایەنی ئۆپۆزسیۆن بەھێزتربن. پەرلەمانی عێراق لە ٢٠ی شووباتی ١٩٤٨ جارێکیتر ھەڵوەشایەوە لەپێناو ھەڵبژاردنێکی نوێ و بەشداریکردنی حیزبی زیاتر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٤٨

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق ١٩٤٨** لەڕۆژی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٤٨ بەڕێوەچوو. کاندیدە سەربەخۆکان زۆرینەی دەنگەکانیان بەدەستھێنا.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٥٣

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ڕۆژی ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٥٣ بەڕێوەچوو. لەئەنجامی ھەڵبژاردنەکەدا، حیزبی ئیتیحادی دەستووری بەسەرکردایەتی نووری سەعید براوەی یەکەمی ھەڵبژاردنەکەبوو بەبەدەستھێنانی ٦٧ کورسی لەکۆی ١٣٥ کورسی.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
جارێد ھاریس

**جارێد فڕانسیس ھاریس** (لەدایکبووی ٢٤ی ئابی ١٩٦١) ئەکتەرێکی بەڕیتانییە. دیارترین ڕۆڵەکانی بریتین لە لەین پڕایس لە زنجیرەی Mad Men، دەیڤد ڕۆبێرت جۆنێس لە زنجیرەی زانستی خەیاڵی Fringe، پاشا جۆرجی چوارەم لە زنجیرەی The Crown، ئاندەرس دۆوس لەزنجیرەی خانستی خەیاڵی The Expanse، کاپتن فڕانسس کرۆزیەر لەزنجیرەی The Terror، و ڤالێری لێگاسۆڤ لەزنجیرەی چێڕنۆبڵ، کە تێیدا بۆ خەڵاتی ئێمی بۆ باشترین ئەکتەر لە کورتە زنجیرەیەکدا پاڵێورا. ھەروەھا بەشداری چەندین فیلمی تری کردووە وەک *Mr. Deeds* (٢٠٠٢), *[[دۆسییە دەگمەنەکەی بێنجامین بەتن]]* (٢٠٠٨), *Sherlock Holmes: A Game of Shadows* (٢٠١١), *[[لینکۆڵن (فیلم)|لینکن]]* (٢٠١٢), و *Allied* (٢٠١٦).

## ژیانی سەرەتایی
ھاریس لە ھامەرسمیت، لەدەن لەدایکبووە، یەکێک لە کوڕەکانی ئاکتەری ئێرلەندی ڕیچارد ھاریس و ھاوسەری یەکەمی، خانمە ئاکتەری وێڵزی ئیلیزابێت ڕیس ویلیەمسە. برا بچووکەکەی جەیمی ھاریس و برا گەورەی دەیمیەن ھاریس ئاکتەر و دەرھێنەرن.

## پەروەردە
ھاریس لە قوتابخانەی سەربەخۆی لەیدیکرۆس لە سیفۆرد لەگەڵ براکانی جەیمی و دەیمیەن خوێندنوویەتی. ھاریس دەربارەی قوتابخانە گوتی ککە «قوتابخانەیەک بوو یاسای قوڕسیان ھەبوو وەک خۆششتن بە ئاوی سارد ھەموو بەیانیان» یاخود لەوێ بەھیچ شێوەیەک بەناوی خۆت بانگنەدەکرایت یا ئەوەتا ناوی باوکت یانیش بە ژمارە بانگ دەکرایت دواتر چۆتە قوتابخانەی کاتۆلیکی داونساید لە باشووری ڕۆژئاوای ئینگڵتەڕا. بۆ خوێندنی زانکۆش چۆتە زانکۆی دوک کە لەوێدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ھونەرە جوانەکان بەدەستھێناوە.

## ژیانی پیشەگەری
ھاریس بە دەرھێنانی فیلمی *Darkmoor* (١٩٨٣) ھاتە نێو بواری فیلمسازی کەوا فیلمێک بوو بۆ زانکۆی دوک بەرھەمیھێنا. یەکەمین کاری نواندنی لە فیلمی *The* *Rachel Papers* بوو لە ساڵی ١٩٨٩.

ڕۆڵە دیارەکی تری پێکھاتوون لە ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا لە فیلمی The *Other Boleyn Girl*. ھەروەھا ڕۆڵت ئاندی واڕھۆڵ لە فیلمی *I Shot Andy* *Warhol* و جۆن لێنن لە فیلمی *Two of Us* (٢٠٠٠). ھاریس کۆمەڵێک ڕۆڵی جیاوازی تری ھەبوو وەک ڕۆڵی لەین پڕایس لە زنجیرەی Mad Men، دەیڤد ڕۆبێرت جۆنێس لە زنجیرەی زانستی خەیاڵی Fringe، ھەروەھا بەشداربوو لە فیلمی لینکن لە دەرھێنانی ستیڤن سپیلبێرگ. پاشا جۆرجی چوارەم لە زنجیرەی *The Crown*، ئاندەرس دۆوس لەزنجیرەی خانستی خەیاڵی *The Expanse*، کاپتن فڕانسس کرۆزیەر لەزنجیرەی The Terror، و ڤالێری لێگاسۆڤ لەزنجیرەی چێڕنۆبڵ، کە تێیدا بۆ خەڵاتی ئێمی بۆ باشترین ئەکتەر لە کورتە زنجیرەیەکدا پاڵێورا.

لە ئازاری ٢٠١٩، ھاریس چووە پاڵ ئەکتەر جارید لێتۆ تاکو ڕۆڵی مامسۆتای مۆربیەس ببینێت لە فیلمی Morbius.

## ژیانی کەسیی
ھاریس ھاوسەرگیری لەگەڵ جاکلین گۆڵدنبێرگ کردبوو لە ساڵی ١٩٨٩؛ دواتر لە سەرەتاکانی نەوەدەکان جیابوونەوە. لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٠٥، ھاوسەرگیری دووەمی لەگەڵ خانمە ئاکتەر ئمیلیا فۆکس کرد، و خاوەنی دوو مناڵە لێی بەناوەکانی ئێدوارد و جۆوانا تا جیابوونەوەیان لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٩؛ ھاریس دوایین جار لەگەڵ ئەلێگرا ڕیجیۆی پێشکەشکاری تەلەڤزیۆنی ھاوسەرگیری کرد لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣.

## بەرھەمەکان
### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

## سەرچاوەکان



## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری بافتا (تەلەڤیزیۆن)
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
درامای مێژوویی

**درامای مێژوویی** دەستەواژەیەکە کە ئاماژە بە کارێکی ھونەری دەدات کەوا باس لە زەمەنێکی ڕابردووی مێژوو دەکات لە چوارچێوەی فیلم و تەلەڤیزیۆن. بەرھەمێکی درامای مێژوویی دەکرێ لە سەدەکانی ناویندا ڕووبدا یاخود لەسەرەتاکانی سەدەی ١٦ بەپێی ویستی سیناریستی فیلمەکە.

## ڕاستی و درووستی مێژوویی
ھەندێک بەرھەمی ھونەری کە ھەوڵی گەیاندنی ڕووداوە مێژووییەکان وەک خۆیان دەدەن لەڕێگەی توێژینەوەی درێژی مێژوویی، ئەم کارانە زۆرجار بە دۆیکودراماش ناودەبرێن، نموونەی ئەم کارانە بریتین لە *Cinderella Man، * لیستەکەی شیندلر و لینکن*.* بەرھەمی تریش ھەیە کەوا ڕووداوە مێژووییەکان بە خەیاڵی دەکەن وەک دلێر و *Les Misérables*.

## نموونەکان
کۆمەڵێک نموونەی ئەو فیلمانەی کەوا درامایەکی مێژوویین بریتین لە *Marie Antoinette* (١٩٣٨), *The Leopard* (١٩٦٣), *Barry Lyndon* (١٩٧٥), *Amadeus* (١٩٨٤), *The Age of Innocence* (١٩٩٣), *Last Man Standing* (١٩٩٦), *Shakespeare in Love* (١٩٩٨), *Bathory* (٢٠٠٨), *The Other Boleyn Girl* (٢٠٠٨), *The Young Victoria* (٢٠٠٩), *Darkest Hour* (٢٠١٧) و *The Favourite* (٢٠١٨).

نموونەی ئەو بەرھەمە تەلەڤزیۆنانەی کەوا درامای مێژوویین *Robin Hood* (١٩٥٣), *Middlemarch* (١٩٩٤), *Pride and Prejudice* (١٩٩٥), *The Tudors*, *Mad Men*, *Boardwalk Empire*, *Call the Midwife*, *Downton Abbey*, *Deadwood*, *Halt and Catch Fire*, *Dr. Quinn, Medicine Woman*, *Father Brown*, *Medici*, شتە نامۆکان, ئەمریکییەکان, *Little House on the Prairie*, *That '70s Show*, *The Get Down*, *Another Period*, *Peaky Blinders*, *The Marvelous Mrs. Maisel* and چێرنۆبڵ (٢٠١٩).

## سەرچاوەکان



پۆل:چەشنەکانی فیلم
پۆل:دراما
پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن
کڕەیگ مازین

**کڕەیگ مازین** (لەدایکبووی ٨ی نیسانی ١٩٧١) دەرھێنەر و سیناریۆ نووسێکی ئەمەریکیە کەوا بە نووسینی سیناریۆی فیلمەکانی *Identity Thief*, *The Hangover Part II*, *The Hangover Part III*, و *The Huntsman: Winter's War* ناوبانگی دەرکردووە. لەساڵی ٢٠١٩، مازین ھەڵسا بە نووسینی سیناریۆیەکی پێنچ ئەڵقەیی دەربارەی کارەساتی چێڕنۆبڵ کە دواتر لەسەر کەناڵێ ئێچ بی ئۆ و سکای ئەتلانتک پەخشکرا لەژێر ناوی کورتە زنجیرەی چێڕنۆبڵ پەخشکرا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی دوورگەی ستەیتن
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا
پۆل:سیناریۆنووسانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:نمایشكاران
پۆل:جولەکەکانی ئەشکەنازی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
یۆھان ڕێنک

**بۆ یۆھان ڕێنک** (، لەدایکبووی ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٦) دەرھێنەرێکی سویدیە کەوا کاری دەرھێنان بۆ فیلم، زنجیرە و میوزیک ڤیدیۆ دەکات. ڕێنک زۆربەی کارە دیارەکانی لەسەر تەلەڤیزیۆن بوونە وەک دەرھێنانی بەشێک لە ئەڵقەکانی زنجیرەی گۆڕانی خراپ و مردووی گەڕۆک و دەرھێنانی ھەر پێنچ ئەڵقەی کورتە زنجیرەی چێڕنۆبڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی خەڵکی سوید
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی سویدی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
زانستی ماددە

وەک ھەر زانستێکی تر، **ماددە زانی** یان **زانستی ماددە** مێژوێکی دورو درێژی ھەیە و لە ھەر سەردەمێک و لە ناوچە جیاجیاکان پەرەی سەندوە. لە سەدەی ڕابردوەوە بەتایبەت بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەندوە و پۆلێن کراوە بەسەر چەند تاقمێک کە بریتین لە کانزا، سێرامیک، پۆلیمەر (فرەپاژ) و مادەی پێشکەوتوو. بە شێوەیەکی گشتی مادە کانزاییەکان گشت ئەو توخمی کیمیایی، ئاوێتە و داڕشتە کیمیاییانە دەگرێتەوە کە توانای گەیاندنی کارەبایی و گەرمی باشیان ھەیە. بە ھەر ماددەیەک کە لەگەڵ کاربۆن (کارباید)، نایترۆجین (نایتراید) و ئۆکسیجن (ئۆکساید) کارلێکی کیمیایی کردبێت، دەگوترێ ماددەی سیرامیکی. ئەم ماددانە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەدەوروبەری خۆمان دەیان بینین وەک: شوشە، بەردەکان، خۆڵ و… ھتد. پۆلیمەر کە گەردێکە و لە چەند پاژێک پێک ھاتوە (پاژ بچوکترین پێک ھاتەی پۆلیمەرە) بە چەندین شێوەی جیاواز دەردەکەون وەک: بەرھەمە نەوتیەکان. لەکۆتاییش دا، ماددەی پێشکەوتوو بەشێکە لە زانستی ماددە کە لە چەند جۆرێک ماددە پێک دێت. بۆ نموونە: نیمچەگەیەنەر، ماددەی ھۆشمەند و تەکنۆلۆژیای نانۆ چەند جۆرێکن لە ماددەی پێشکەوتوو کە بەشدارن لە تەکنۆلۆژیای سەردەم.[١]

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ئەندازیاریی بینا
کارباید

لە زانستی کیمیادا، ھەر ماددەیەک کارلێکی لەگەڵ کاربۆن بکات و ئاوێتە پێک بێنێت، پێی دەگوترێ **کارباید**. جگە لە ماددەی قوڕقوشم و قەڵای گشت ماددە کانزاکانیتر توانای کارلێکیان ھەیە لەگەڵ کاربۆن و ماددەی سێرامیک دروست دەکەن.
## پەراوێزەکان

پۆل:خوێیەکان
ماددە کانزاییەکان

بە شێوەیەکی گشتی مادە کانزاییەکان گشت ئەو توخمی کیمیایی، ئاوێتە وداڕشتە کیمیاییانە دەگرێتەوە کە توانای گەیاندنی کارەبایی و گەرمی باشیان ھەیە. ھەروەھا ماددەیەکی نەرمن و توانای چەمانەوەی باشیان ھەیە. جگەلە جیوە گشت توخمە کانزاییەکانی تر لە پلەی گەرمی ژووردا لە دۆخی ڕەقی دان. ڕێژەیەکی بەرچاو لە ماددە کانزاییەکان لە پەیکەری کریستاڵی ئەڵماس پێک ھاتونە.

## پەراوێزەکان

پۆل:زانستی ماددە
پلەی گەرمیی ژوور

وێنۆک|پلەی گەرمی ژوور
**پلەی گەرمی ژوور** بریتییە لە مەودایەکی پلەی گەرمی کە لە ناو ماڵ دا بە جلێکی فەرمی (وەک: چاکەت و پاتۆڵ) ھەست بە ئاسودەیی بکەیت. ئەم پلەی گەرمیە بە ھۆی چەند فاکترێکی وەک شێی ھەوا لە گۆڕان دایە. بۆ نمونە لە ھاوین ٢٣ بۆ ٢٥٬٥ پلەی سیلیزی پێشنیار کراوە. لەگەڵ ئەمانەشدا، زۆرجار فیزیاییەکان کە سود لە پلەی کێلڤن وەردەگرن، پلەی گەرمی ژوور بە ٢٧ پلەی سیلیزی (٣٠٠ کێلڤن) دادەنێن.

## ئاسودەی تاکەکان
ئەنجومەنی گەرماو سەرماو ئاڵوگۆڕی ھەوای ئەمریکا (ASHRAE) جەند پێوەرێکی بۆ پلەی گەرمی و بڕی جوڵەی ھەوای داناوە. ھەڵبەت پلەی گەرمی موناسب لە کەسێکەوە بۆ کەسێ دەگۆڕێت. بۆ نمونە لە بەریتانیا بۆیان دەرکەوتوە کە پلەی ٢١ سەدی بۆ خەڵکی بەتەمەن موناسبە. ھەڵبەت زۆر خەڵک بەتایبەت لە بەریتانیا ئەم پلەی گەرمیە بە گەرم دەزانن.
ھەرەوەھا بە پێ جلوبەرگ و بڕی شێی دەوروبەر ئەم پلەی گەرمیە لە ھاوینان دەگۆڕێت. بۆ نمونە پلەی گەرمی پێشنیار کراو بۆ ھاوینان لە نێوان ٢٣ بۆ ٢٦ پلەی سەدی و لە زستانان لە ٢٠ بۆ ٢٣ پلەی سەدیە. ھەڵبەت بۆ خوپاراسنی لە ھەندێ نەخۆشی تێکڕای ٢٣ پلەی سەدیش پێشنیار کراوە.

## بەکار ھێنانی لە کاروباری زانستی
لە کاروبارە زانستیەکاندا پلەی گەرمی ژوور لەنێوان ٢٠ بۆ ٢٥ پلەی سەدی دادەنێک یاخود ٢٣ پلەی سەدی وەک تێکڕا بەکار دێنن کە یەکسانە بە ٧٣ پلەی فاڕانھاید و ٢٩٦ پلەی کێلڤن. زۆرجار بۆ ئاسانی لە حیسابات، بڕی ٢٠ پلەی سەدی یاخود ٣٠٠ پلەی کێلڤن بەکار دێت. پێویستە ئەمەش بزانرێ کە ئەم پێناسانە پشتیوانیەکی زانستیان نیە و تەنھا بەھۆی بەربڵاو بوونی ئەم پلەیە گەرمیە لە زۆربەی بیناو باڵەخانەکان (کە لەم پلەیە مرۆڤ ھەست بە ئاسودەیی دەکات) سودی لێبینراوە.

## پلەی گەرمی دەوربەر لەبەرامبەر پلەی گەرمی ژوور
پلەی گەرمی ژوور وەک ستاندەرێک لە نێو کۆمەڵگەی زانستی دا یەک پێناسەی ھەیە، بەڵام پلەی گەرمی دەوروبەر دەتوانێ ھەر بڕێک وەربگڕێت. لە ھەندێ حاڵەتیشدا پلەی گەرمی دەوروبەر یەکسان دەبێ بە پلەی گەرمی ژوور.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ئەندازیاریی ژینگە
پۆل:تاقیکردنەوە زانستییەکان