یاسای زێڕین

**یاسای زێڕین** بە شێوەیەکی بنچینەیی مامەڵە و ھەڵسوکەوت کردنە لەگەل بەرامبەرەکەت، بەو شێوەی کە بۆخۆت پێتخۆشە، دروشمێکە کە لە زۆربەی ئایین و کلتورەکان دەدۆزرێتەوە

یاسای زێڕین ھەردوو جۆری ھەیە نەرێنی و ئەرێنی:
* بە شێوەیەک ھەڵسوکەوت لەگەل بەرامبەرەکەت بکە کە بۆخۆت پێتخۆشە (ئەرێنی)
* ھەڵسوکەوت لەگەل بەرامبەرەکەت مەکە، کە پێت باش نییە بەم شێوەیە مامەڵە لەگەل تۆ بکرێت. (نەرێنی و شێوەی قەدەغەکردن)
* بۆخۆت ھیوا بۆچی دەخوازی، ئاواش ھیوا بۆ ئەوانی تر دەخوازیت. (ھەستکردن و کاردانەوە)

ئەم بیرۆکەیە لە بەلایەنی کەمەوە دەگەڕیتەوە بۆ ٥٥١ بۆ ٤٧٩ی پێش زایین، کە لە زۆربەی ئایینەکاندا باسی لێوەکراوە بەگوێرەش ڕەشوۆرس کێدەر کە پرۆفیسۆر و تایبەتمەندە لە بواری چینەکان: بیرۆکەی یاسای زێڕین لە بوودیزم، مەسییحەیەت، ئایینی ھیندۆزم، ئیسلام، جوویەتی، تاوۆیزم، زەردەشتی، و «لە زۆربەی ئایینە سەرەکییەکانی جیھان ھەیە» ١٤٣ لە سەرکردەکانی جیھانی باوەریان بە یاسای زێڕین ھەیە وەک بەشێک لە  لە ئاکار و ئەتەکێتی جیھانی.

## مێژووی دێرین
### میسری دێرین
لە ٦٦٤ تا ٣٢٣ی پێش زایین) پاپیروس دروشمێکی یاسایی زێڕی تیایە کە تێیدا ھاتووە «ئەو شتەی پێت ناخۆشە بەرامبەر تۆ بکرێت، ئەوا تۆ بەرامبەر کەسێکی تر ئەنجامی مەدە»

### ھیندی دێرین
### لە دێرینی [[زمانی سانسکریت|سانسکرێتەوە]]
لە مەھابارەتە کە کتێبێکی کۆنی ھیندییە، تێیدا باس لە بەسەرھاتی پاشا و بریھاسپاتی دانا دەکات، کە شوێن دھارما بکەوێت، کە تێگەیشتنێکی فەلسەفانەیە لە بەھا و کردارێک کە باشە و چاکەکاری دەدات بە ژیان

ماھابھاراتە کاتەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٤٠٠ی پێش زایین و ٤٠٠ی زایین

### تامیلی دێرین
لە بەرگی ٣٢ی کتێبی ئاکاری تیروکورال کە کتێبێکی تامیلی بەبەھای تیابووی چەن دەقێکی فێرکردنە

لە دەقی ٣١٢، ڤالوڤار باس لەوە دەکات کلیلی پاکی (ئاکار) ئەوەیە کە خراپ نەبیت، تەنانەت لە ھەڵوێستت بەرامبەر خراپەش، بەپێی ڤولڤار سزای گونجاو ئەوەیە کە ئەوەی خراپەکەی بەرامبەرت کردووە ھەست بە شەرمەزاری دەکات کاتێک دەبینێت ھەڵوێستی تۆ بەرامبەری میھرەبانانە و چاکەکارانەیە لەھەردوو بارودۆخەکە.

### یۆنانی دێرین
لە یۆنانی دێرین یاسا زێڕین یاسای زێڕین لە شێوە نەرێنییەکەی بەناوبانگ بووە لە فەلسەفەی یۆنانی دێرێن، نموونەیەک لە بنەماکەی:
* «دوورکەوە لە کردنی ئەو شتەی، لۆمەی ئەوانی تر دەکەیت » – تالیس
* «ئەو شتەی ناتەوێ بەسەر خۆت بێت، خۆتیش بەرامبەر ئەوانی تر مەیکە»
* ئەو شتە بەرامبەر ئەوانی تر مەکە، کە توڕە دەبیت گەر بەرامبەر خۆت بکرێت"

### فارسی دێرین
لە دەقەکانی پەھلەوی ئایینی زەردەشتی (٣٠٠ی پێش زایین بۆ ١٠٠٠ی زایینی) کە سەرچاوەیەکی سەرەتایی بۆ یاسای زێڕێن: «سروشت خۆی چاکە کە دووردەکەوێتەوە لەکردنی شتێک کە بەرامبەر خۆی بکرێت باش نییە» و «ئەو شتەی کە بۆتۆ مایەی شەرمەزارییە بەرامبەر ئەوانی تر مەیکە» شایست-نا-شایست ١٣:٢٩

### ڕۆمای دێرین
سەنیکا باس لە یاسای زێڕین دەکات لە داڕشتنەکەی کە ڕەنگدانەوەی بەندەکانی ئەو کاتەیە:: «بەم شێوەیە مامەڵە لەگەل خوار خۆت بکە، کە حەزدەکەیت سەرەوەی خۆت وا مامەڵەت لەگەل بکات»

## دەقە ئایینییەکان
### ئایینە ئیبراھیمییەکان

### [[جوویەتی]]
ھیلیلی بەتەمەن (١١٠ی پێش زایین تا ١٠ی زایینی) ئەم دەقەی وەک گرنگترین بەش لە وانەکانی بەکارھێناوە

### مەسیحییەت
[link=[:en:File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|وێنۆک|314x314پیکسڵ|*ئامۆژگاری لەسەر کێو، تابلۆ لەلایەن کارل بلۆچ* ساڵی (١٨٧٧)]]
«یاسای زێڕین» لەلایەن یەسووعی کوری مریەم لەکاتی ئامۆژگارییەکەی لەسەر کێو، و ئامۆژگارییەکە وەک دەستووری مەزن پێناسەکراوە. «بەم شێوەیە ھەڵسوکەوت لەگەڵ ئەوانی تر بکە، کە پێت خۆشە ئەوان ئاوا ھەڵسوکەوتت لەگەڵ بکەن». چەندین وتەی زێڕینی تر ھەیە کە ژمارەیەک لەوان لە پەیمانی کۆن باسکراوە «تۆ نابێت تۆڵەسەندنەوە، یاخوود ڕق و قین لەدڵت بێت بەرامبەر مناڵی خەڵک، بەڵکو پێویستە ھاوسێکەت وەک خۆتان خۆشبوێت، من یەزدانم» ھەروەھا دەستووری مەزن ببینە؛ و لێڤییەکان بەشی ١٩ ئایەتی ٣٤ «وەک ھاووڵاتییەک ڕەفتاری لەگەڵ بکەن، وەک خۆتت خۆشبوێت، چونکە ئێوەش لە خاکی میسر نامۆ بوون، من یەزدانی پەروەردگارتانم.»

پەیمانی کۆن لێڤییەکان کتێبەکانی تۆبیا و سیراخ کە لەلایەن کاتۆلیک و ئۆرسۆدۆکسییەکانی ڕۆژھەڵات پەسەندکراوە، باس لە یاسایییەکی زێرێینی نەرێنی دەکات:

دوو ئایەتی پەیمانی نوێی یەسووع کە باس لە یاسای زێڕین دەکەن:

ئایەتەکە بەردەوام دەبێت و یەسووع وەڵام دەداتەوە "ھاوسێکەم کێیە؟" کە لە ساتی ئامۆژگارییەکەی لە کێوەکە باسی دەکات بەگوێرەی لێکدانەوەی جۆن وێسلی بە مانای ئەوە دێت "ھاوسێکەت ھەر کەسێکە" کە پێویستییەکی ھەبێت

یەسووع لەکاتی فێرکردندا ئاماژە بە شێوەیەکی یاسای زێرێ نەرێنی دەکات و باس لەوە دەکات «ئەو ھەڵسوکەوتە نەکات کە پێی ناخۆشە کەسێکی تر بەرامبەری بیکاتەوە» و باس لە شێوە یاسا زێرێیە ئەرێنییەکەی دەکات کە «بەم شێوەیە ھەڵسوکەوت بکات کە پێی خۆشە کەسێکی تر بەم شێوەیە ھەڵسوکەوتی لەگەڵ بکاتەوە»

### ئیسلام
نیمچە دوورگەی عەرەبی بەوە ناسراو بوون کە ھێشتا پراکتیز و ھەستیان بە یاسای زێڕی نەکردبوو پێش ھااتنی ئایینی ئیسلام، بەگوێرەی ئیمێل ھۆمێرن «عەرەبەکانی پێش ئیسلام ھۆزەکی بوون، و پەیوەندی خوێنییەوە بەیەکەوە بەسترابوون» ھۆمێرن بەردەوام دەبێت و باس لەوە دەکات:

عەلی کوڕی  تاڵیب (چوارەم خەلیفەی ئیسلام، و یەکەم ئیمامی شیعە) دەڵێت:

### ئایینی ھیندۆس
#### ئایینی ھیندۆزم
ھەروەھا

### بوودیزم

گاوتاما بوودا (سیدھارتا گاوتاما، ٦٢٣ بۆ ٥٤٣ی پێش زایین)

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان
پۆل:فەلسەفەی یاسا
پۆل:بنەمای ئەخلاقی
پۆل:ھەڵسوکەوتە ئایینییەکان