open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جەزائیرییەکان

**جەزائیرییەکان** () ھاوونیشتیمان و ھاووڵاتیانی کۆماری دیموکراتیی گەلانی جەزائیرن. زۆرینەی دانیشتووانی وڵاتەکە لە عەرەب پێکھاتوون کە ٨٥٪ی دانیشتووانی وڵاتەکە پێکدەھێنن، کەمینەی بەربەریش ھەیە کە ١٥٪یە. ھەروەھا ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بۆ ھەر گەلێک بەکاردێت کە ڕەگەزنامەیان جەزائیری بێ، کە کولتوور و ناسنامەیەکی ھاوبەشیان ھەیە، ھەروەھا ئەوانەی کە بە شێوەیەکی ڕەسەن بە زمانی عەرەبی جەزائیری یان زمانەکانی تری جەزائیر قسە دەکەن.

جگە لە نزیکەی ٤٦ ملیۆن دانیشتووی جەزائیر، ڕەوەندێکی گەورەی جەزائیری وەک بەشێک لە ڕەوەندی عەرەبی فراوانتر ھەیە. دانیشتووانی جەزائیری بەرچاو دەتوانرێت لە فەرەنسا و بەلجیکا و ئیسپانیا و ئیتاڵیا و بەریتانیا بدۆزرێتەوە؛ لەگەڵ چڕبوونەوەی بەرچاوی بچووکتر لە دەوڵەتە عەرەبییەکانی دیکە و ھەروەھا ئەمریکا و کەنەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جەزائیرییەکان
پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:کۆمەڵگای جەزائیری
پۆل:خەڵکی باکووری ئەفریقا
٢٨ی جومادولئوولا

**٢٨ی جومادولئوولا** یان **٢٨/٥ (بیست و ھەشتەمی مانگی پێنج)** سەد و چل و شەشەم (١٤٦) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و چل و حەوتەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل ھەشتەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٨ یان ٢٠٩ ڕۆژ ماوە بۆ کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٠١٨ی کۆچی - مورادی چوارەم سوڵتانی حەڤدەھەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* ١٣٠٣ی کۆچی - ئیبراھیم پور داود، شەرعزان، وەرگێڕ، زمانزان، ئەکادیمی و شاعیری ئێرانی.
* ١٣٣١ی کۆچی - زینەت سیدقی، ئەکتەری میسری.
* ساڵی ١٣٤٣ی کۆچی -
** عەبدول مونەعیم ئیبراھیم، ئەکتەری میسری.
** نور ئەلھودا، گۆرانیبێژ و ئەکتەری لوبنانی.
* ساڵی ١٣٥٣ی کۆچی -
** عومەر کەرامی سەرۆک وەزیرانی لوبنان.
** عەبدولڕەحمان ئال ڕەشی، ئەکتەری سوری.
* ١٣٥٥ی کۆچی - تاھر وەتار، نووسەری جەزائیری.
* ١٣٥٨ی کۆچی - عەبدولحسێن عەبدولڕەزا، ئەکتەری کوێت.
* ١٣٥٩ی کۆچی - نایلە موعەوەز، سیاسەتمەداری لوبنانی.
* ١٣٦١ی کۆچی - ئەحمەد ئەبولغەیس، دیپلۆماتکار و وەزیری میسری.
* ١٣٨٩ی کۆچی - کارۆل سەور، گۆرانیبێژی لوبنانی.
* ١٣٩٤ی کۆچی - ئیلھام فەزالە، ئەکتەری کوێت.
* ١٤١٤ی کۆچی - نور غەندوور، ئەکتەری میسری و لە کوێت دەژی.

## مردووان
* ٢٨٣ی کۆچی - ئیبن ڕومی، شاعیرێکی عەرەب.
* ٥٠٢ی کۆچی - خەتیبی تەبریزی یەکێکە لە کەسایەتییە دیارەکانی زمان و ئەدەبیات لە سەدەی پێنجەمی کۆچی دا.
* ١٣٤٩ی کۆچی - ئیلیاس فەیاز، نووسەر و سیاسەتمەداری لوبنانی.
* ١٤٢٤ی کۆچی - حسێن محەممەد شەلەبی، پیاوێکی ئایینی میسری.
* ١٤٢٨ی کۆچی - وەلید عیدۆ، پەرلەمانتاری لوبنانی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - ناسر بن زاید ئال نەھیان، شازادەی ئیماراتی.
* ١٤٤٢ی کۆچی - ئەحمەد بن ئیبراھیم حەربی، شاعیر و کورتەچیرۆکنووسی سعودی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
پیڕستی خەلیفە عەباسیەکان

**خەلیفە عەباسییەکان** خاوەنی نازناوی ئیسلامی خەلیفە بوون کە ئەندامی بنەماڵەی عەباسی بوون کە لقێک بوو لە ھۆزی قوڕەیش کە لە مامی پێغەمبەری ئیسلامی محەممەد و عەباسی کوڕی عەبدولموتەلیبەوە ھاتبوون.

ئەم بنەماڵەیە لە شۆڕشی عەباسی لە ساڵانی ٧٤٨–٧٥٠ ھاتە سەر دەسەڵات و جێگەی خەلافەتی ئومەوی گرتەوە. ئەوان فەرمانڕەوای خەلافەتی عەباسی بوون، ھەروەھا سەرۆکی ئیکۆمێنیکی ئیسلام بوون کە بەگشتی دانپێدانراون، تا سەدەی ١٠، کاتێک خەلافەتی فاتیمی شیعە (کە لە ساڵی ٩٠٩ دامەزرا) و خەلافەتی کۆردۆبا (کە لە ساڵی ٩٢٩ دامەزرا) تەحەدای سەروەری خۆیان کرد. پاشەکشەی سیاسی عەباسییەکان پێشتر دەستی پێکردبوو، لە سەردەمی ئانارشی لە سامەرا (٨٦١–٨٧٠)، کە پارچەبوونی جیھانی موسڵمانانی خێراتر کرد بۆ بنەماڵە سەربەخۆکان. خەلیفەکان لە ساڵانی ٩٣٦ – ٩٤٦دا دەسەڵاتی کاتی خۆیان لەدەستدا، سەرەتا بۆ زنجیرەیەک پیاوی بەھێزی سەربازی و دواتر بۆ میرەکانی شیعە بوید کە دەستیان بەسەر بەغدادا گرت؛ بە نۆرەی بوییدەکان لە ناوەڕاستی سەدەی ١١دا تورکە سەلجوقییە سوننەکان جێگەیان گرتەوە و فەرمانڕەواکانی تورکیا نازناوی " سوڵتان "یان گرتە ئەستۆ بۆ ئەوەی دەسەڵاتی کاتی خۆیان نیشان بدات. خەلیفە عەباسییەکان وەک سوزەرینەکانی ئیسلامی سوننە ناسراو بە گشتی مانەوە، بەڵام. لە ناوەڕاستی سەدەی دوازدەھەمدا عەباسییەکان سەربەخۆیی خۆیان لە سەلجوقەکان وەرگرتەوە، بەڵام زیندووکردنەوەی دەسەڵاتی عەباسییەکان بە سەککردنی بەغدا لەلایەن مەغۆلەکانەوە لە ساڵی ١٢٥٨ کۆتایی ھات.

زۆربەی خەلیفە عەباسییەکان لە دایکی خەزوور لەدایکبوون، ناسراو بە *ئوم الولاد* (). ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ژنێکی کۆیلە کە لە خاوەنەکەی منداڵێکی بووە؛ ئەو ژنانە بە جوانی و زیرەکی خۆیان بەناوبانگ بوون، بەو پێیەی خاوەنەکەی دەکرا شەرعییەتی منداڵەکانی لێیان بناسێت کە لە ڕووی یاسایییەوە ئازادن و مافی تەواوی میراتیان ھەیە، و دوای ئەوە خۆی لە بازرگانیکردن بە دایکان بەدوور بگرێت. ئەو خەزوورانە لە زەوییە غەیرە موسڵمانەکانەوە ھاتبوون و لە خەلافەتی عەباسی لە ڕێگەی کۆمەڵێک ڕێگای جیاوازی بازرگانی کۆیلەیەوە ھێنرانە کۆیلایەتی. خەزوورە کۆیلەکان زۆربەیان حەبەشە و ئەرمەنی و بەربەر و یۆنانی بیزەنتین و تورک یان تەنانەت خەڵکی سیسیلیش بوون.

## خەلیفە عەباسییەکان (٧٥٠–١٢٥٨)
ئەمە لیستی خەلیفە عەباسییەکانە.

## خەلیفەکانی قاھیرە (١٢٦١–١٥١٧)
لە ساڵی ١٢٦١دا، شانشینی عەباسی لەلایەن لقێکی کادێتی خانەدانەکەوە لە قاھیرە لەژێر چاودێری سوڵتانەکانی مەملوکی ناوچەکەدا دامەزرایەوە، بەڵام ئەم خەلیفانە تەنیا کەسایەتی ئایینی و ڕەمزی بوون، لەکاتێکدا دەسەڵاتی کاتی لەلایەن مەملوکەکانەوە بوو. خەلافەتی زیندووبووەوە لە قاھیرە تا داگیرکردنی میسری عوسمانی لە ساڵی ١٥١٧ بەردەوام بوو، دوای ئەوە نازناوی خەلیفە بۆ بنەماڵەی عوسمانی گواسترایەوە.

عەباسییەکانی قاھیرە تا ڕادەیەکی زۆر خەلیفەی ڕێوڕەسمی بوون لەژێر چاودێری سوڵتانییەتی مەملوک کە دوای دەستبەسەرداگرتنی شانشینی ئەیوبییەکان بوونیان ھەبوو. 

## نەسەبنامە
ناوەڕاست|وێنۆک|732x732پیکسڵ| درەختی نەسەبی بنەماڵەی عەباسی. بە سەوز، خەلیفە عەباسییەکانی بەغدا. بە ڕەنگی زەرد، خەلیفەکانی قاھیرە. محەممەد (بە کەپڵ)دا ھاتووە بۆ ئەوەی خزمایەتی عەباسییەکان لەگەڵیدا نیشان بدات.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Bennison, Amira K. (2009). The Great Caliphs: The Golden Age of the 'Abbasid Empire. Princeton: Yale University Press, p. 47. ISBN 0-300-16798-9
* 

پۆل:پێڕستەکانی پاشاکان
٢٩ی جومادولئوولا

**٢٩ی جومادولئوولا** یان **٢٩/٥ (بیست و نۆیەمی مانگی پێنج)** سەد و چل و حەوتەم (١٤٧) ڕۆژی ساڵ (یان سەد و چل و ھەشتەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێ یان سەد و چل و نۆیەمین ڕۆژی ھەردو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٧ یان ٢٠٨ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٥١ی کۆچی - میشێل مور، سیاسەتمەداری لوبنانی.
* ١٣٦٩ی کۆچی - نەبیل یاسین، شاعیر و ڕۆژنامەنووس و نووسەری عێراقی.
* ١٣٩٥ی کۆچی - ڕەویدا مەحروقی، گۆرانیبێژی ئیماراتی.
* ١٣٩٧ی کۆچی - ئەللەیس موفتی، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠٥ی کۆچی - ئامال ماھر، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٤٠٨ی کۆچی - عەبدوڵڵا شەمالی، یاریزانی تۆپی پێی کوێت.

## مردووان
* ١٩٣ی کۆچی - ھارون ڕەشید پێنجەمین خەلیفەی عەباسی.
* ١٣٦٧ی کۆچی - عەبدولقادر حوسێنی سەرۆکی موجاھیدینی عەرەب دژی دانیشتووانی جوولەکە لە فەلەستین.
* ١٣٨٦ی کۆچی - جەمال گورسیل سەرۆکی تورکیا.
* ١٣٩٢ی کۆچی - عەبدولڕەحمان فەرامەرزی، ئەکادیمیست، پارێزەر، ڕۆژنامەنووس و شاعیری ئێرانی.
* ١٤٠٢ی کۆچی - ساڵح بن ھادی قەرمادی، یەکێک لە پێشەنگەکانی خوێندنی ئەدەبی و زمانەوانی لە زانکۆکانی تونس.
* ١٤٠٧ی کۆچی - ئیبراھیم عەبدولڕەزاق، ئەکتەری میسری.
* ساڵی ١٤٣٢ی کۆچی - ئوسامە بن لادن سەرۆکی ڕێکخراوی قاعیدە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
توور عەبدین

[وێنۆک|280x280پیکسڵ|کڵێسایەکی کۆن لە [مدیاد|شاری میدیات. شاری سەرەکی توور عەبدین]]
**توور عەبدین** (ܥܒܕܝܢ، ) گردێکی بەرزە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا کە نیوەی ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ماردین و پارێزگای شرناخ لە ڕۆژاوای ڕووباری دیجلە لە سنووری سووریا تێکەڵ دەکات. ناوی توور عەبدین ناوێکی سووریانییە (ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ) بە واتای (توور “شاخ”ی ئەلعابدین). توور عەبدین گرنگییەکی زۆری ھەیە بۆ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سووریا چونکە ناوچەکە شوێنی بزووتنەوەیەکی چالاکانەی دێر و کولتووری سووریا بووە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا. دانیشتوانی سووریانی توور عەبدین بەخۆیان دەڵێن ܣܘܪܵܝܝܐ Suryoyi بە واتای سوری. ھەروەھا بە خۆیان ناودەبەن ܛܘܪܵܝܐ توورۆیی، واتە دانیشتوانی شاخ. ئەوان بە زمانی ئارامی بە زاراوەیەک بە ناوی تووریۆ قسە دەکەن.

ئەمڕۆ زۆرینەی دانیشتوانەکەی بەسەر دوو گرووپدا دابەشبوون: کورد کە بە زمانی کوردی قسە دەکەن و عەرەب کە بە شێوەزاری مەحلامی قسە دەکەن. ئەم گرووپەی دوایی لە بنەڕەتدا مەسیحی بوون کە سەر بە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سووریا بوون بەڵام لە دەوروبەری سەدەی حەڤدەھەمدا موسڵمان بوون، ھەرچەندە تا ئێستاش ھەندێک داب و نەریتی مەسیحی سووریانی دەپارێزن.

لە سەروبەندی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ناوچەکە نزیکەی ٥٠٠ ھەزار سوریایی لەخۆگرتبوو و لە پاییزی ساڵی ١٩١٥دا ھێرش کرایە سەر گوندەکانی توور عەبدین و سووریانییەکانی ئەوێ کوژران و ئاوارە بوون. ئەمڕۆش کەمینەیەکی سووریانییەکان لە توور عەبدین دەژین کە زۆربەیان مەسیحی ئۆرتۆدۆکسی سووریانین. ژمارەیان لە ئێستادا لە ناوچەی توور عەبدین نزیکەی ٣ ھەزار کەسە، لە کۆی نزیکەی ٥٠ ھەزار سووریانی کە لە کۆماری تورکیا دەژین.

## سەرچاوەکان
بەیقوونیە

**ھۆنراوەی بەیقوونی** مەتنێکە لەسەر زانستی فەرموودەناسی لەلایەن عومەر کوڕی محەممەد کوڕی فەتوح بەیقوونی دیمەشقی شافیعی نووسراوە کە لە دەوروبەری ساڵی ١٠٨٠ی کۆچی کۆچی دوایی کردووە. شیعرێکە لە بەحری ڕەجز، و لە ٣٤ بەیت پێکھاتووە.

## دەقی شیعر


**متن المنظمومة البیقونیة**
بِسمِ اللە الرَّحمنِ الرَّحیمِ


## ھۆنراوەکە بە کوردی

**دیاری دەربەندیخانی لەزانستی فەرموودە**


## شەرحەکانی
ژمارەیەکەی زۆر شەرحی ھەیە، ئەوانەی شەرحیان کردووە بریتین لە:
* سەعد حەمید، و ڕوونکردنەوەکەی بە یەکێک لە کورتترین ڕوونکردنەوەکان دادەنرێت و دەربڕینەکانی سادەتر دەکات؛
* محەممەد بن عەبدولباقی زەرقانی مالیکی، کە لە ساڵی ١١٢٢ کۆچی دوایی کردووە؛
* مەحموود بن محەممەد بن عەبدولدایم ناسراو بە نەشابە لە ساڵی ١٣٠٨ کۆچی دوایی کردووە؛
* عوسمان بن مەکی توزی زوبەیدی، کە دوای ساڵی ١٣٣٠ کۆچی دوایی کرد؛
* محەممەد بن خەلیفە نەبھانی مالیکی، کە لە ساڵی ١٣٦٩ کۆچی دوایی کردووە؛
* حەسەن بن محەممەد مەشات، کە لە ساڵی ١٣٩٩ کۆچی دوایی کردووە؛
* ئیبن عوسەیمین کە لە ساڵی ١٤٢١ کۆچی دوایی کردووە؛
* محەممەد سیراج بن محەممەد سەعید جەبارتی ئانی.
* لەحسەن سلێمانی.
* سەرباز محەممەد حەسەن بە کوردی، بەناوی شەرحی ھۆنراوەی بەیقوونی لە زانستی فەرموودەدا

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
وێژەی فارسی

وێنۆک|کەلیلە و دیمنە لە میراتی فارسییەوەیە.
**وێژەی فارسی** یان **ئەدەبیاتی فارسی** (بە فارسی: ادابیات فارسی) لە سەدەی نۆی زایینیدا سەریھەڵدا، بە تایبەت لە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران، لەگەڵ سەرھەڵدانی زمانی فارسی مۆدێرن.   کۆنترین ناوەکان کە لەم ئەدەبیاتەدا ڕووبەڕوومان دەبنەوە، ناوی ڕەودەکی کە پێی دەوترێت «باوکی شیعری فارسی»، دەقیقی، کە داستانێکی ئامادە کردبوو کە تێیدا کارەساتەکانی پاڵەوانە ئەفسانەییەکانی فارسی وتووە، ھەروەھا فیردەوسی، نووسەری “شانامە” (یان “کتێبی پاشاکان”). دوای ئەم چینە شاعیرە چینێکی تر دەرکەوت کە گرنگ و کاریگەر کەمتر نەبوو. لە نێو ئەستێرەکانی ئەم چینەدا فەریدەدین عەتتار، و شاعیری سۆفی؛ جەلالەدینی ڕۆمی کە بە گەورەترین شاعیری فارسی خۆشەویستی خودایی دادەنرێت؛ سەعدی شیرازی، نووسەری کتێبی “بوستان” و “گووڵستان” و یەکێک لە شاعیرە بەناوبانگەکانی فارس؛ حافز شیرازی، بە گەورەترین شاعیری لیریکی فارسی بێ جێگەی مشتومڕ دادەنرێت؛ عومەر خەیام بەناوبانگە بە چوارگۆشەی خۆی، کە وەرگێڕدراون بۆ زۆربەی زمانەکانی جیھان؛ و نیزامی کە بە گەورەترین شاعیری ڕۆمانسی لە ئەدەبیاتی فارسیدا دادەنرێت. میراتی ئەدەبی فارسی، وەک ڕوونە، بە پلەی یەکەم شیعرییە و کاریگەریییەکی گەورەی ئەدەبی عەرەبی بەسەریەوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی وێژە
پۆل:وێژە بەپێی زمان
پۆل:چاندی فارسی
پۆل:وێژەی فارسی
ڕۆمانسی (پەخشانی خەیاڵی)

وێنۆک|ڕۆمانی دوو لە تاوەر ١٨٨٢، نووسەر تۆماس ھاردی.
چەشنی ڕۆمانسیەت لێرەدا لە بنەڕەتدا ئەو جۆرە ڕۆمانەیە کە ڕۆماننووس واڵتەر سکۆت بەم شێوەیە پێناسەی کردووە «چیرۆکێکی خەیاڵی لە پەخشان یان شیعردا سەرنجی لەسەر ڕووداوە خەیاڵی و نائاساییەکانە، بە پێچەوانەی گێڕانەوەی سەرەکییەوە کە بە شێوەیەکی واقیعی دۆخی کۆمەڵگا نیشان دەدەن. ئەم بەرھەمانە زۆرجار دووبارە دەکرێنەوە، بەڵام تەنھا ئەم شێوازە نییە، شێوەی ڕۆمانی مێژوویی دەگرنەبەر. زۆرجار ڕۆمانەکانی سکۆت بە ڕۆمانسی مێژوویی وەسف دەکرێن  و نۆرسرۆپ فرای ئەو بنەما گشتییەی پێشنیاز کردووە کە زۆربەی "ڕۆمانە مێژووییەکان" ڕۆمانسین. سکۆت ڕۆمانسیەت بە "زاراوەیەکی پەیوەندیدار" وەسف دەکات، و زۆرێک لە زمانە ئەورووپییەکان جیاوازی لە نێوان ڕۆمانسیەت و ڕۆماندا ناکەن:

ڕۆمان بریتییە لە le roman (بە فەڕەنسی)، der Roman (بە ئەڵمانی)، il romanzo (بە ئیتاڵی). 

جۆری دووەمی ڕۆمانسیەت ھەیە کە تیایدا سەرنجی سەرەکی لەسەر "ڕۆمانس"ە بە مانای خۆشەویستی و ھاوسەرگیری. جین ئۆستن ئەم جۆرە ڕۆمانسییەی نووسیوە. ھەروەھا حەزێکی خۆشەویستی بەھێز لە جۆرێکی زۆر جیاواز لە ڕۆمانە خەیاڵییە ئەدەبییەکاندا ھەیە وەک ووتەرینگ ھایتس و جین ئایر،   بەرھەمێک کە زیاتر لەگەڵ پێناسەی سکۆت بۆ چەشنی ڕۆمانسی دەگونجێت نەک ڕۆمانەکانی ئۆستن. خەیاڵی ئەدەبی، لە بازرگانی کتێبدا، ئەو ڕۆمانانەن کە بە شایستەیی ئەدەبی دادەنرێت و دەتوانن لە ژێر چەشن جۆراوجۆر کەڵک وەربگرن، لەوانە ڕۆمانی خۆشەویستی ڕۆمانسی، ڕۆمانی مێژوویی، ڕۆمانی سەرگەرمی و خەیاڵی زانستی. ھەروەھا چیرۆکی خەیاڵی دەریایی دەتوانێت ڕۆمانسی بێت، چونکە زۆرجار ئەم چەشنە لەگەڵ ڕۆمانسی مێژوویی، خەیاڵی سەرگەرمی و چیرۆکی ئەفسانەییدا تێکەڵ دەبێت. فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد پێشنیازی ئەوە دەکات کە زاراوەی "ڕۆمانسییەت"، وەک ئەوەی بۆ خەیاڵی ئەدەبی بەکاردێت، "ئێستا کۆنە و بە شێوەیەکی سەرەکی مێژووییە" و ئێستا بە پلەی یەکەم بۆ ئاماژەکردن بە چیرۆکە خۆشەویستییە خەیاڵییەکان بەکاردەھێنرێت.

## ڕۆمانسی سەدەی ناوەڕاست

وەک چەشنێکی ئەدەبی کولتووری بەرز، "ڕۆمانسی قارەمانانە" یان "ڕۆمانسی سوارچاکی" جۆرێکە لە گێڕانەوەی پەخشان و شیعر کە لە دادگای سوارچاکی سەدەی ناوەڕاست و سەرەتای ئەوروپای مۆدێرن بەناوبانگ بوو. چیرۆکی خەیاڵی سەرگەرمییە سەرسوڕھێنەرەکان بوون، زۆرجار شوڕشگێڕێکی چەواشەکار و دڕندە بوون کە وەک خاوەنی سیفەتی قارەمانانە وێنا دەکرا، کە دەچێتە ئەرکێک. ھەروەها وشەی سەدەی ناوەڕاست کچە خەمگینەکان و ئەژدیها و خوازیارە ڕۆمانسیەکانی دیکە دەھێنێتە ئاراوە. داستانی زیاتر بە تێپەڕبوونی کات پەرەیان سەند؛ بە تایبەتی "جەختکردنەوە لەسەر خۆشەویستی و ئەخلاقی ئایینی جیایکردەوە لە شانۆی شانسۆن دی گێست و جۆرەکانی تری داستان، کە قارەمانێتی سەربازیی پیاوان زاڵە".

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانتیزم
ئەلێکسی یەکەم

قەیسەر **ئەلێکسی میخایلۆڤیچ** (بە ئینگلیزی: Tsar Alexei Mikhailovich) (٩ی ئازاری ١٦٢٩ – ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٦٧٦) دووەم ئیمپراتۆری ڕووسیا و فەرمانڕەوای بوو لە ساڵی ١٦٤٥ تا مردنی. شوێنی باوکی کۆچکردووی قەیسەر میخائیل فیدۆرۆڤیچ و دایکی یۆدۆکسیا سترێشنێڤا گرتەوە. یەکێک بوو لە پیاوە شارەزا و فێربووەکانی سەردەمی خۆی، و فەرمان و بەڵگەنامەی گرنگی نووسی. بەھۆی سروشتی ئارام و نەرم و نیانەوە پێی دەگوترا **تیشاچی**، بە واتای ئارامترین. لە سەردەمی حوکمڕانیدا شایەتحاڵی چالاکیی سیاسەتی دەرەوە و چاکسازی ناوخۆیی و دەرکردنی یاساکان بوو. ھەروەھا بەشێک لە دەسەڵاتە کەسییەکانی خۆی گواستەوە بۆ دوما. گرنگترین شت کە سەردەمی ئەو شاھیدی بوو، بەرپەرچدانەوەی ھێرشەکانی تاتارەکانی قرم بوو بۆ سەر ناوەندی وڵات، جگە لە یەکگرتنی ڕووسیا و ئۆکرانیا. لە کاتدراڵی فریشتەکان لە کرێملین بە خاک سپێردرا. لە نێو کوڕەکانیدا قەیسەر ئیڤان پێنجەم و قەیسەر پیتەری گەورە (یان پیتەری یەکەم) بوون، و قەیسەر فیۆدۆری سێیەم کوڕەکەی لە شوێنی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٩
پۆل:مردووانی ١٦٧٦
حارس سوودانی

**نەقیب حارس عەبدولعەلی محەممەد ئەلسوودانی** ئەفسەر و سیخوڕێکی عێراقی بوو. پاڵەوانی جەنگ بووە لە کاتی جەنگی عێراق لە ساڵی ٢٠١٤، کە دزە دەکاتە ناو داعش و بووەتە فەرماندەیەکی پشتبەستراو و سەرکردەی ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو، ئەمەش ڕێگەی بە سوپای عێراق داوە ٣٠ ھێرشی سەربازی و ١٨ ئۆپەراسیۆنی خۆکوژی بوەستێنێت. ناوبراو بەشداری کرد لە گواستنەوەی زانیاری گرنگ بۆ سوپای عێراق و دەستنیشانکردنی دیارترین سەرکردەکانی ڕێکخراوەکە، ئەمە جگە لە پاراستنی ژیانی ھەزاران ھاووڵاتی. ماوەی ١٦ مانگ لەم ئەرکەدا کاری کردووە، لە ھەمان کاتدا لە شانەی ھەواڵگریی نھێنی کە ناوی شانەی ھەواڵگری داڵەکان بووە کاردەکات، کە یەکەیەکی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆرە کە سەرکردایەتی ئۆپەراسیۆنی دژی داعشی کردووە. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز بە گەورەترین سیخوڕ وەسفی کردووە کە لە مەترسیدارترین ڕێکخراوی تیرۆریستیدا بۆ وڵاتەکەی کاردەکات. ناوبراو بە یەکێک لە گرنگترین توخمەکانی ھەواڵگری عێراق دادەنرێت کە توانی دزە بکاتە ناو داعش لە عێراق و سووریا و توانی زانیاری زۆر گرنگ و دروست بۆ دەزگا ئەمنییەکان دزەپێبکات.

لە مانگی ڕەمەزانی ساڵی ١٤٤٦ی کۆچی دا (٢٠٢٥ی زایینی)، کەناڵی فەرمی عێراقی زنجیرەیەکی بە ناوی «ئەلنەقیب»ی بەرھەمھێنا کە ھونەرمەند حەیدەر دەبوو ئەلعەباس ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت، کە کارە قارەمانەکانی حارس ئەلسوودانی بەرجەستە دەکات.

ھەروەھا مارگریت کۆکەر، سەرۆکی پێشووی نووسینگەی نیویۆرک تایمز لە بەغدا، کتێبێکی بە ناوی «ڕاوچی داعش» نووسیوە، کە لەلایەن عەممار کازم محەممەدەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبی، کە تەواوی چیرۆکی حارس دەگێڕێتەوە.

## مردن
لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧، حارس بانگھێشتی شوێنێکی دوور لە لادێکانی تارمییە کرا. پەیوەندی لەگەڵ حارس لەدەستدرا دوای ئەوەی گەیشتە شوێنەکە. ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنەکە دوای سێ ڕۆژ پلانی بۆ دانرا. ئۆپراسیۆنەکە پێویستی بە کات ھەبوو بۆ پلاندانان بۆ جموجۆڵی ناو دەستبەسەرکردنی داعش، بەڵام نەتوانرا بدۆزێتەوە و سەربازێک کوژرا.

داعش لە مانگی ئابی ٢٠١٧ گرتەیەکی ڤیدیۆیی لەسێدارەدانی کەسانی چاوبەستراوی بڵاوکردەوە بەبێ ئەوەی ناویان بھێنرێت. لەنێویاندا براکەی کە ڤیدیۆکەی بینی حارسی تێدا ناسییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
٣٠ی جومادولئوولا

**٣٠ی جومادولئوولا** یان **٣٠/٥ (سییەمین ڕۆژی مانگی پێنج)** سەد و چل و ھەشتەم (١٤٨) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و چل و نۆیەمی ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەمین بێت یان سەد و پەنجا ئەگەر ھەر دوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٦ یان ٢٠٧ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٩١ی کۆچی - عەباس حیلمی دووەم، خێدیوی میسر.
* ١٣٠٧ی کۆچی - حەسەن بارودی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٢ی کۆچی - حەمدی غەیس، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٣ی کۆچی - ئێلی کۆھین، سیخوڕێکی ئیسرائیلی.
* ١٣٥١ی کۆچی - شەریفە ماھر، ئەکتەر و گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٥٨ی کۆچی - عەلی خامنەیی، ڕێبەری مەزنی ئێران و مەرجەعی ئایینی شیعە.
* ١٣٦٢ی کۆچی - عەبدولعەزیز مەخیون، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٤ی کۆچی - سەباح جەزائیری، ئەکتەری سوری.
* ١٣٩١ی کۆچی - ئەحمەد عیزز، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٢ی کۆچی - فەھد تۆفیق ھەندال، نووسەر و ڕەخنەگری کوەیتی.
* ١٣٩٧ی کۆچی - ڕەنا ئەبوو غالی، ئەکتەری ئوردنی.
* ١٤٠٣ی کۆچی - ڕیماس مەنسور، ئەکتەری سعودی.
* ١٤٠٧ی کۆچی - ئاردا توران، یاریزانی تۆپی پێی تورکیا.
* ١٤١٣ی کۆچی - نێفین مازی، ئەکتەری سورییە و لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی دەژی.

## مردووان
* ٣٠٦ی کۆچی - محەممەدی کوڕی عوسمان عەمری باڵیۆزی دووەم و کوڕی باڵیۆزی یەکەمی ئیمامی دوازدەھەمی شیعەی ئیمامی.
* ٦٠٦ی کۆچی - ئەسعد بن مەماتی، شاعیر و نووسەر و سەرپەرشتیاری فەرمانگەکانی حکوومەتی میسر لە سەردەمی ئەیوبییەکاندا.
* ١٣٩٣ی کۆچی - لەیلا حەمدی، ئەکتەری میسری.
* ١٤١١ی کۆچی - ئیسحاق موسا حوسێنی، نووسەری فەلەستینی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ڕووداوەکانی مزگەوتی موحسین

**ڕووداوەکانی مزگەوتی موحسین** یان **ڕاپەڕینی مزگەوتی موحسین** پێکدادان بوو لە کاتی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩٩ لە عێراق کە دوای تیرۆرکردنی دەسەڵاتی ئایینی ئایەتوڵڵا سەید محەممەد ئەلسەدر، لەلایەن دەسەڵاتدارانی حیزبی بەعسەوە بە سەرۆکایەتی سەددام حوسێن ھات. شەڕ و پێکدادانەکان لە نێوان شوێنکەوتوانی سەدر و شوێنکەوتوانی و ھێزە ئەمنییەکانی ڕژێمدا ڕوویدا، کە ھێرشیان کردە سەر نوێژخوێنە سەدرییەکان کە لە مزگەوتی موحسین لە شاری سەدر (ئەوکات بە شاری سەدام ناسرابوو) لە ڕۆژھەڵاتی بەغدای پایتەختی عێراق کۆبوونەتەوە و تەقەیان لێکردوون و دەیان کەسیان کوژران.

## پێشینە
ئێوارەی ڕۆژی ھەینی ١٩ی شوباتی ١٩٩٩، ئایەتوڵڵا محەممەد محەممەد سدیق ئەلسەدر، یەکێک لە دیارترین مەرجەعییەکانی ئایینی شیعە لە عێراق لەو کاتەدا، لە نەجەف تیرۆرکرا، لەکاتی لێخوڕینی ئۆتۆمبێلەکەی لەگەڵ دوو کوڕەکەیدا لە ڕێگەی بۆ ماڵەکەی خۆی لە قەزای ئەلحەنانە. ئۆتۆمبێلەکە چووبووە ناو بازنەیەکەوە و لە چەند شوێنێکەوە کەوتبووە بەر تەقەی دۆشکە. ھێزە ئەمنییەکانی عێراق بە خێرایی ناوچەکەیان داخست و حکوومەت پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە دەستبەجێ ناشتن و پرسەی ئەلسەدر ئەنجام بدرێت. دەسەڵاتی محەممەد سەدر لەنێو شیعەکانی عێراقدا فراوان بووبوو و شوێنکەوتووانی لە سەرتاسەری وڵاتدا چڕبوونەتەوە، بەتایبەتی لە شاری سەدر لە ڕۆژھەڵاتی بەغدا. ھەروەھا بە ئاشکرا سەرپێچی لە ڕژێمی سەددام کرد و نوێژی ھەینی ئەنجامدا، کە ئەوکات قەدەغە بوو.

## دادگاییکردنی تێوەگلاوان
لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٨، دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق، تایبەتمەند لە دادگاییکردنی سیمبوولەکانی ڕژێمی سەددام حوسێن، یەکەم دانیشتنی خۆی بۆ دادگاییکردنی ١٤ تۆمەتبار لە نێو تاک و سەرکردەکانی ڕژێم لە دۆسیەی ڕووداوەکانی مزگەوتی موحسین لە شاری سەدر ئەنجامدا. دیارترینی ئەو تۆمەتبارانە بریتی بوون لە تاریق عەزیز، سابر ئەلدووری، سەبعاوی ئیبراھیم ئەلحەسەن، عەلی حەسەن ئەلمەجید، عەبدولحەموود، لەتیف نەسیف جاسم، محەممەد زەممام، جاسم محەممەد حاجیم، عوکلە عەبدولسەکر، ئەحمەد حەمید مەحموود، و عەزیز ساڵح ئەلنۆمان. دوای چەند دانیشتنێک لەسەر ئەو دۆسیەیە، دادگا بڕیاری لەسێدارەدانی لەسەر عەلی حەسەن ئەلمەجید، مەحموود فەیزی محەممەد، و عەزیز ساڵح حەسەن دەرکرد، ھەروەھا زیندانی ھەتاھەتایی بۆ ھەریەک لە عەلی لەتیف نەسیف جاسم و محەممەد زەمان عەبدولڕەزاق دەرکرد. دادگا سزای کاتی زیندانیکردنی کاتی بۆ تۆمەتبار زیاد ئەلکەنانی دەرکرد، ھەروەھا سزای ١٥ ساڵ بەسەر تۆمەتبار محەممەد جاسم ئەلمحەممەداوی و جەبار ھوودھوود جەواد ئەلحەسەنی دەرکرد، بەو پێیەی سەلمێندرا کە بە ھاوبەشی تاوانی کوشتنی بە مەبەستیان ئەنجامداوە. دادگا تاریق عەزیز، سەیفەددین مەحموود، عوکلە عەبدولسەکر و ئیبراھیم ساحیب کەرەمی بێتاوانی دەرکرد.

## سەرچاوەکان
بێتەل

**بێتەل** (بە ئینگلیزی: Wireless)یان **پەیوەندییە بێتەلەکان** (بە ئینگلیزی: Wireless communication) بریتییە لە گواستنەوەی زانیاری (پەیوەندی) لە نێوان دوو خاڵ یان زیاتر، بەبێ بەکارھێنانی گەیەنەری کارەبایی، کێبڵی تیشکی یان ناوبژیوانی گواستنەوەی بەردەوامێکی دیکە بۆ گواستنەوەکە. باوترین تەکنەلۆژیا بێتەلەکان شەپۆلی ڕادیۆیی بەکاردەھێنن. لەگەڵ شەپۆلی ڕادیۆیی، مەودای مەبەست دەتوانێت کورت بێت، وەک چەند مەترێک بۆ بلوتووس، یان ھەتا ملیۆنان کیلۆمەتر بۆ پەیوەندییە ڕادیۆییەکانی نێو قووڵاییی بۆشاییی ئاسمان. تەکنەلۆژیای بێتەل جۆرە جیاوازەکانی ئەپڵیکەیشنەکانی جێگیر و مۆبایل و پۆرتەبل لەخۆدەگرێت، لەوانە ڕادیۆی دوولایەنە، تەلەفۆنی خانەیی، یاریدەدەری دیجیتاڵی تاکەکەسی (PDAەکان) و تۆڕی بێتەل. نموونەکانی تری بەکارھێنانی تەکنەلۆجیای بێتەلی ڕادیۆیی بریتین لە یەکەکانی جی پی ئێس، دەرگاکەری گەراج، ماوسی کۆمپیوتەری بێتەل، کیبۆرد و ھێدسێت، ھێدفۆن، وەرگری ڕادیۆیی، تەلەڤیزیۆنی سەتەلایت، تەلەڤیزیۆنی پەخش و تەلەفۆنی بێتەل. ڕێگاکانی تا ڕادەیەک کەمتر باو بۆ گەیشتن بە پەیوەندییە بێتەلەکان بریتین لە دیاردەکانی کارۆموگناتیسیی دیکە، وەک ڕووناکی و بوارە موگناتیسییەکان یان کارەباییەکان، یان بەکارھێنانی دەنگ.

## سەرچاوەکان

* https://en.wikipedia.org/wiki/Wireless

پۆل:بێتەل
پۆل:مێژووی ڕادیۆ
پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
ھادی عامری

**ھادی عامری** (؛ لەدایکبووی ١ی تەمموزی ١٩٥٤) سیاسەتوانێکی عێراقییە و سەرۆک و ئەمینداری گشتیی ڕێکخراوەی بەدرە، کە پارتێکی سیاسیی شیعە و ڕێکخراوێکی نیمچە سەربازییە، بنکەکەی لە عێراقە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:خەڵکی پارێزگای دیالە
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
حەمەی نێرگز

**محەممەد ساڵح شەریف** ناسراو بە **حەمەی نێرگز** (؟، سلێمانی – ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣، سلێمانی) ھونەرمەندێکی کوردی شاری سلێمانی بوو.

## سەرەتای ژیان
حەمەی نێرگز بەھۆی ھەژاری خێزانەکەیەوە، نەیتوانی بە ڕۆژ بچێتە قوتابخانە، بە ڕۆژ کاری دەکرد‌ و شەوان لە قوتابخانەی فەیسەڵییە دەیخوێند. ھەر لە لاوییەوە خولیای ھونەری گۆرانی و گۆرانیوتن بووە، و بۆ ئەم مەبەستەش ئامۆژگاری لە گۆرانی شاعیر وەرگرتووە.

لە سەرەتای ساڵانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوو، لە ڕێگای قادر برسیی شاعیر‌ و شەماڵ سائیبەوە دەچێتە ڕادیۆی کوردیی بەغدا، پاش تاقیکردنەوەی، بەڵام ڕادیۆکە ڕازی نابن و وەری ناگرن. پاشان دێتەوە سلێمانی و لە ڕێی تیپی مۆسیقای مەولەوی‌ و تیپی مۆسیقای ھونەر‌ و وێژەی کوردییەوە، گۆرانییەکانی تۆمار دەکات‌، و لەناو کورددا دەناسرێت.

### کۆچی دوایی
لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣ دوای ٥ ساڵ بەھۆی نەخۆشیی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد، و لە گردی سەیوان لە سلێمانی بە خاک سپێردرا.

## نازناو
نازناوی «نێرگز» لە نێرگزی دایکییەوە بۆی ماوەتەوە، و وەک ناوی ھونەری بەکاری ھێناوەتەوە؛ لەبەرئەوەی لە مناڵیدا دایکی ئەرکی بەخێوکردنی خۆی و ٦ مناڵی دیکەی لە ئەستۆدا بووە و توانیویەتی گەورەیان بکات.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
بلووری سوور

وێنۆک|ھێمای بلووری سوور

**بلووری سوور** یان **کریستاڵی سوور** ناوی کۆمەڵەیەک و ڕێکخراوێکی ناحکومیی مرۆڤدۆستییە. ئەم ھێمایە کە ئەڵماسێکی سوور لەسەر پاشبنەمای سپی نیشان دەدات، لۆگۆیەکی بێلایەنە کە ئەو وڵاتانەی کە بە ھۆکاری ئایینی دژایەتیی مانگی سوور یان خاچی سوور دەکەن بەکاری دەھێنن.

## ئەمەش ببینە
* نیشانەکانی بزووتنەوەی نێودەوڵەتیی خاچی سوور و مانگی سوور

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ڕادیۆ فەردا: ''بلووری سوور، ھێمایەکی نوێی فریاگوزارانی جیھان'' (بە فارسی)
*  بیبیسی: ''بلووری سوور لە تەنیشتی خاچی سوور و مانگی سوور'' (بە فارسی)
*  ''خاچی سوور لە کاتی پەسەندکرانەوە'' (بە ئینگلیزی)

پۆل:ڕیکخراوەکانی مرۆڤدۆست
پۆل:ڕیکخراوەکانی پزیشکی و تەندرۆستی
پۆل:نیشانەکان
ڕەفیق چالاک

**ڕەفیق چالاک** (١٩٢٣، سلێمانی – ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣، بەغدا) شانۆکار، نووسەر، گۆرانیبێژ و وەرگێڕێکی کورد بوو. ھەروەھا ئەندامی پێشوو و بەرپرسی بەشی بەغدای حیزبی کۆمۆنیست بووە. ڕۆڵی گرنگی ھەبووە لە نزیککردنەوەی خەڵکی کورد لە شانۆ.

## ژیان
ڕەفیق چالاک، لە ساڵی ١٩٢٣ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. وەک خۆی دەڵێت «لە ساڵی ١٩٤١دا لە *ماڵی مامۆستایان* () دەرچووم و بووم بە مامۆستایەکی بچکۆلانەی خۆبەزلزان». کاتێک ھاوپەیمانان لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە شاری یافای فەلەستین ڕادیۆیەکیان دامەزراند، ڕەفیق چالاک ھاوشانی عەبدوڵڵا گۆران ڕوویان کردە ئەوێ بۆ ئەوەی بەرنامەیەکی کوردی بە زمانی کوردی پێشکەش بکەن. چالاک لە ماوەی مانەوەی لەوێ چەند ھونەرمەندێکی میسری ناسی، لەوانە یووسف وەھبی و بشارە واکیم، کە شارەزایی باشیان ھەبوو لە شانۆدا.

لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ عێراق لە ساڵی ١٩٤٥ پەیوەندی بە ڕادیۆی کوردیی بەغداوە دەکات. بەڵام دوای تەنھا یەک مانگ لەوێ دەرکرا، لەبەر ئەوەی ھۆنراوەی پارچە گۆرانییەکی شۆڕشگێڕانەی بە ناوی *«گۆرانی ئازادیی چین»* نووسی بوو. گەڕایەوە بۆ سلێمانی لەوێ وەک مامۆستا دەستی کرد بە وانە گوتنەوە، لێرەش بەھۆی وتارێکی گشتی کە لە ساڵی ١٩٤٧دا پێشکەشی کرد، و تیایدا باس لە لەسێدارەدانی سەرکردەکانی کۆماری مەھاباد دەکات، جارێکی دیکە دوور دەخرێتەوە. لە ساڵی ١٩٥٠ گەڕایەوە بۆ ڕادیۆی کوردیی بەغدا و تا ساڵی ١٩٥٦ لەوێ بەردەوام بوو لە کارکردن، لەو ماوەیەدا چەندین شانۆنامەی ڕادیۆیی کوردی پێشکەش کرد کە توانی پێی ناوبانگی خۆی لەناو ھونەری کوردیدا بچەسپێنێت.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان
پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
پۆل:شانۆنامەنووسان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژان
پۆل:نووسەران
پۆل:نووسەرانی کورد
ڤیتۆ

[وێنۆک|270x270پیکسڵ| [ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕیگان سەرۆکی ئەمریکا واژووکردنی ڤیتۆی پڕۆژە یاسایەک دەکات.]]
**ڤیتۆ** یان **مافی ڤیتۆ** دەسەڵاتێکی یاسایییە بۆ وەستاندنی تاکلایەنەی کارێکی فەرمی. لە ئاساییترین حاڵەتدا سەرۆک یان پاشا ڤیتۆی پڕۆژە یاسایەک دەکات بۆ ئەوەی نەتوانێت ببێتە یاسا. لە زۆرێک لە وڵاتان دەسەڵاتی ڤیتۆ لە دەستووری وڵاتەکەدا جێگیرکراوە. ھەروەھا دەسەڵاتی ڤیتۆ لە ئاستەکانی تری حکوومەتدا دەبینرێت، وەک لە حکوومەتی ویلایەت، پارێزگا یان ناوخۆیی و لە ئۆرگانە نێودەوڵەتییەکان.

دەتوانرێت بەسەر ھەندێک ڤیتۆدا زاڵ ببی، زۆرجار بە دەنگی زۆرینەی ڕەھا: لە ئەمریکا، دەنگی دوو لەسەر سێی ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران دەتوانێت ڤیتۆی سەرۆک پووچەڵ بکاتەوە؛ بەڵام ھەندێک ڤیتۆ ڕەھایە و ناتوانرێت سەرپێچی بکرێت. بۆ نموونە لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکاندا پێنج ئەندامی ھەمیشەیی (چین، فەرەنسا، ڕووسیا، بەریتانیا و ئەمریکا) ڤیتۆی ڕەھایان ھەیە لەسەر ھەر بڕیارنامەیەکی ئەنجومەنی ئاسایش.

لە زۆر حاڵەتدا دەسەڵاتی ڤیتۆ تەنھا بۆ ڕێگریکردن لە گۆڕانکاری لە دۆخی ئێستا دەتوانرێت بەکاربھێنرێت؛ بەڵام ھەندێک لە دەسەڵاتەکانی ڤیتۆ توانای ئەنجامدانی گۆڕانکاری یان پێشنیارکردنی گۆڕانکاریش لەخۆدەگرن. بۆ نموونە سەرۆکی ھیندستان دەتوانێت ڤیتۆی ھەموارکردنەوە بەکاربھێنێت بۆ پێشنیارکردنی ھەموارکردنەوە بۆ پڕۆژە یاسا ڤیتۆکراوەکان.

دەسەڵاتی جێبەجێکردن بۆ ڤیتۆکردنی یاسادانان یەکێکە لەو ئامرازە سەرەکیانەی کە دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە پرۆسەی یاساداناندا ھەیەتی لەگەڵ دەسەڵاتی پێشنیارکردندا.  زۆرترین جار لە سیستەمی سەرۆکایەتی و نیمچە سەرۆکایەتیدا دەبینرێت. لە سیستەمی پەرلەمانیدا، سەرۆکی دەوڵەت زۆرجار یان دەسەڵاتی ڤیتۆی لاوازی ھەیە یان ھیچی نییە.  بە ڵام لەکاتێکدا ھە ندێک سیستەمی سیاسی دەسەڵاتی ڤیتۆی فەرمییان تێدا نییە، ھەموو سیستمە سیاسییەکان یاریزانی ڤیتۆ، کە س یان گرووپێکیان لە خۆگرتووە کە دەتوانن دە سە ڵاتی کۆمە ڵایە تی و سیاسی بۆ ڕێگری لە گۆڕانکاریی سیاسەت بەکاربھێنن. 

وشەی "ڤیتۆ" لە لاتینییەوە ھاتووە بە واتای "قەدەغە دەکەم". چەمکی ڤیتۆ لە نووسینگەکانی ڕۆمانی کونسوڵ و تریبۆنی خەڵکەوە سەرچاوەی گرتووە. ساڵانە دوو کونسوڵ ھەبوون؛ یەکێک لە کونسوڵەکان دەتوانێت ڕێگری لە کردەوەی سەربازی یان مەدەنی لەلایەن ئەوی دیکەوە بکات. تریونەکان دەسەڵاتی ئەوەیان ھەبوو کە بە شێوەیەکی تاکلایەنە ڕێگری لە ھەر کارێکی دادوەری ڕۆمانی بکەن یان ئەو فەرمانانەی کە لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ڕۆمانییەوە دەردەچن.
وێنۆک| تیبریۆس گراکوس، تریبۆنی ڕۆمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە و دەستەواژە لاتینییەکان
پۆل:ڤیتۆ
شانشینی ئەراگۆن

**شانشینی ئەراگۆن** (; ؛ ; ) شانشینییەکی سەدەی ناوین و سەرەتای مۆدێرن بوو لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا. بەشێک بوو لە تاجی گەورەی ئەراگۆن کە ناوچەی دیکەشی لەخۆ گرتبوو، وەک خاکەکانی کەتەلۆنیا، شانشینی ڤالێنسیا، شانشینی مایۆرکا و موڵکەکانی دیکە کە ئێستا بەشێکن لە فەڕەنسا، ئیتاڵیا و یۆنان.

## پێشانگا
ڕاست|وێنۆک| ئاڵای مێژوویی ئەراگۆن

پەڕگە:Kingdom_of_Aragon_11th_century.png|alt=Expansion of Aragon in the 11th century.| فراوانبوونی ئەراگۆن لە سەدەی یازدەھەمدا.
پەڕگە:Guion_del_Reino_de_Aragón.jpg|alt=The historical banner of Aragon| ئاڵای مێژوویی ئەراگۆن
پەڕگە:Reino_d'Aragón_en_a_Corona_d'Aragón.svg|alt=The location of Aragon within the Crown of Aragon| شوێنی ئەراگۆن لەناو تاجی ئەراگۆن
پەڕگە:Cortes_de_Aragón.jpg|alt=Aljafería Palace| کۆشکی ئەلجافەرییە


## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کەتەلۆنی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەراگۆنی
مۆرلیکانت پێتکار

**مۆرلیکانت پێتکار** ، لە ساڵی ١٩٤٤ لە شاری سانگلی لە ویلایەتی ماهاراشترا لەدایکبووە، مەلەوانێکی هیندییە و خاوەنی میدالیای زێڕی پارالۆمپیکە. یەکەمین خاوەنی میدالیای زێڕی پارالۆمپیکی هیندستانە. پێتکار لە پارا ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ساڵی ١٩٧٢ لە شاری هایدلبێرگ لە ئەڵمانیا ژمارەیەکی پێوانەیی جیهانی تۆمارکرد کە ٣٧ یاریزان بوو. لە پێشبڕکێی 50 مەتری ئازاد بە 33 چرکە میدالیای زێڕی بەدەستهێنا. 50 ژمارەی پێوانەیی جیهانی تۆمارکرد. هەروەها پێتکار لە هەمان یارییەکاندا لە یارییەکانی شمشێربازی و سلالۆمدا بەشداری کردووە و لە هەر سێ پێشبڕکێکەدا گەیشتە یاری کۆتایی. لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن حکومەتی هیندستانەوە خەڵاتی پادما شری پێبەخشرا.  

## ژیاننامە
مۆرلیکانت پێتکار لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٤٤ لە قەزای سانگلی لە ویلایەتی ماهاراشترا لەدایکبووە.  پاتکار لە تەمەنی گەنجیدا بۆکسێنەر بووە  و لە جەنگی هیندستان و پاکستان لە ساڵی 1965 لە سوپای هیندستان  خزمەت دەکات و بریندار بووە.  دوای کەمئەندامی ڕووی کردە مەلەکردن و وەرزشەکانی تر.  پێتکار بۆ یەکەمجار لە پارا ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ساڵی 1968 بەشداری لە تێنسی سەر مێزدا کرد. پێتکار لە ساڵی ١٩٧٢ میدالیای زێڕی لە مەلەوانی ئازاد بەدەستهێنا. دوای کارکردنی پیشەیی، لەلایەن کۆمپانیای ئۆتۆمبێل تاتا مۆتۆرزەوە بەکرێ گیرا.  

## لە میدیاکاندا
فیلمێک لەسەر بنەمای ژیانی ئەو بە ناوی *Hero Chandu* لەلایەن کەبیر خانەوە دروستکراوە و دەرهێنانی بۆ کراوە. کارتیک ئاریان لەم فیلمەدا ڕۆڵی گێڕاوە.   

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
ھیندستان لە پارا ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٦٨

ھیندستان لە پارا ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٦٨ بەشداری کرد کە لە ٤ تا ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٦٨ لە تەلئەبیب بەڕێوەچوو. ئەم وڵاتە یەکەم جار بە فەرمی لە یارییەکانی ساڵی ١٩٦٨ بەشداری کرد. ھیندستان بۆ یارییەکان دەستەیەکی لە دە وەرزشوان پێکھاتوو نارد و میدالیای بەدەست نەھێنا.

## باکگراوند
دواتر نۆیەمین یارییە نێودەوڵەتییەکانی ستۆک ماندڤیل لە ساڵی ١٩٦٠ وەک یەکەم پارا ئۆڵۆمپیاد دەستنیشانکرا و فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی یارییەکانی ستۆک ماندێڤیل یارییەکانی ساڵی ١٩٦٨ی ڕێکخست. ھیندستان یەکەم جار لە یارییەکانی پارالۆمپیکدا لە یارییەکانی ساڵی ١٩٦٨ ئەنجامدا. ھیندستان دە ڕکابەری نارد کە ھەشت لە ڕەگەزی نێر و دوو لە ڕەگەزی مێ بوون. ئەو تیپە ھیچ میدالیایەکی بەدەست نەھێنا.

## ڕکابەرەکان
تیپی ھیندستان بۆ یارییەکان لە دە وەرزشوان پێکھاتبوو کە لە سەرانسەری شەش وەرزشدا ڕکابەرییان دەکرد.

## تیر و کەوان

## وەرزشی
; مەیدان

ئەفسانە: **پ** = شایستەی قۆناغی داھاتووە

## دارتچەری

## مەلەکردن

## تێنسی سەر مێز

## بەرزکردنەوەی قورسایی

## ھەروەھا سەیری بکە
* ھیندستان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٦٨

## تێبینی

## ئاماژەکان
١٩٦٨ پارا ئۆڵۆمپیادی هاوینە

پارالۆمپیکی هاوینەی ساڵی ١٩٦٨ (   המשחקים **הפאראלימפיים בקיץ**  ) سێیەم یارییەکانی پارالۆمپیک بوون کە بەڕێوەچوو. لە ژێر ڕێنمایی فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی یارییەکانی ستۆک ماندێڤیل (ISMGF) ڕێکخرابوو، لەو کاتەدا بە **١٧هەمین یارییە نێودەوڵەتییەکانی ستۆک ماندێڤیل** ناسرابوون.  لە سەرەتادا بڕیار بوو یارییەکان شانبەشانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ساڵی ١٩٦٨ لە مەکسیکۆ سیتی بەڕێوەبچن، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٦ حکومەتی مەکسیک بەهۆی سەختییەکانەوە بڕیاری دژی ئەو یارییانە دا.  حکومەتی ئیسرائیل پێشنیاری کرد کە میوانداری یارییەکان بکات لە تەلئەبیب, پێشنیارێک کە قبوڵکرا.

ئاهەنگی کردنەوەی یارییەکە لە یاریگای زانکۆی عیبری لە کەمپی گیڤات ڕام لە قودس بەڕێوەچوو و یارییەکان لە ڕامات گان لە ناوچەی تەلئەبیب لە سەنتەری وەرزشی ئیسرائیل بۆ کەمئەندامان بەڕێوەچوو . ئاهەنگی کۆتایی لە ناوەندی بازرگانی تەلئەبیب بەڕێوەچوو . بۆیە ئەم یارییانە یەکەم یاریی بوون لە مێژووی پارالۆمپیکدا کە هاوکات لەگەڵ یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد ئەنجام نەدرابوون.

## وەرزش
چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ| ئۆرا گۆڵدشتاین لەکاتی وەرگرتنی میدالیای زێڕ
بۆ یەکەمجار قاپی چەم لە بەرنامەکەدا جێگیرکرا. لە تۆپی باسکەدا ، پێشبڕکێیەکی تیمی ئافرەتان زیادکرا، هەروەها پێشبڕکێیەکی 100 مەتری ویلچەر بۆ پیاوان لە وەرزشی وەرزشیدا . 

* تیر و کەوان
* تیر لێدانی دارت
* وەرزشی وەرزشی
* قاپی چەم
* سنوکەر
* مەلەکردن
* تێنسی سەر مێز
* بەرزکردنەوەی قورسایی
* تۆپی باسکە لەسەر ویلچەر
* شمشێربازی ویلچەر

دە باشترین NOC کە لە لیستەکەدا هاتووە بەپێی ژمارەی میدالیای زێڕ لە خوارەوە ئاماژەیان پێکراوە. وڵاتی میوانداری ئیسرائیل، تیشکی خستۆتە سەر.
 

## شاندە بەشداربووەکان
بیست و هەشت شاند بەشدارییان لە یارییەکانی پارالۆمپیکی تەلئەبیبدا کرد.   کەنەدا و دانیمارک و ئەسیوپیا و هیندستان و جامایکا و نیوزلەندا و کۆریای باشوور و ئیسپانیا بۆ یەکەمجار بەشدارییان لە پارا ئۆڵۆمپیادی هاوینەدا کرد.
دوای ئەوەی چوار ساڵ پێشتر یەکەم جار لە یارییەکانی پارالۆمپیکدا بەشداریکرد، ئەفریقای باشوور بەردەوام بوو لە بەشداریکردن لە یارییەکانی پارالۆمپیکدا، بە ناردنی شاندێک بۆ یارییەکانی تەلئەبیب. لەو کاتەدا بەهۆی سیاسەتی ئاپارتایدەوە لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد قەدەغە کرابوو، بەڵام تا ساڵی ١٩٨٠ لە پارا ئۆڵۆمپیادی هاوینە لە ئارنهێم لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد قەدەغە نەکرا.

## ئاماژەکان

پۆل:بۆنە فرە وەرزشییەکانی ١٩٦٨
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٦٨
عەباس حیلمی دووەم

**عەباس حیلمی دووەم** (لەدایکبووی ١٤ی تەمموزی ١٨٧٤ – کۆچی دوایی ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤) کوڕی تۆفیق پاشا و دوا خدێوی میسر بووە لە ساڵی ١٨٩٢ تا ١٩١٤.

## ژیان

کوڕە گەورەکەی خدێوی تۆفیقە. لە یەکەم ڕۆژی جومادولئاخیر لە ساڵی ١٢٩١ی کۆچیی (١٤ی تەممووزی ١٨٧٤) لەدایکبووە. لە مانگی یەکی ساڵی ١٨٨١ پەیوەندی بەو قوتابخانە باڵایە کرد کە باوکی لە عەبدین دامەزراندبوو. لە ساڵی ١٨٨٤ لەگەڵ براکەی پەیوەندییان بە قوتابخانەی ہایکسۆسەوە کرد لە سویسرا. پاشان لە ساڵی ١٨٨٨ بۆ خوێندنی زانستە سیاسی و سەربازییەکان ڕوویان لە قوتابخانەی تێریزیانیۆم کرد لە نەمسا. کاتێک تەمەنی گەیشتە ھەژدە ساڵی، پلەی پاشای پێبەخشرا، چونکە شازادەی جێنشینی وڵات بوو. لە ڕۆژی ھەینی ٨ی کانوونی دووەمی ١٨٩٢، تەلەگرامێک لە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانەوە گەیشتە ڤیێنا کە لە مردنی باوکی ئاگاداری کردەوە، بۆیە خۆی ئامادە کرد بۆ گەڕانەوە بۆ میسر. ڕۆژی دواتر، تەلەگرامێک لە وەزیرە گەورەکەی دەوڵەتی عوسمانییەوە گەیشتە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی میسر کە بە پێی فەرمانی جێنشینی خدێوی میسری، عەباس حیلمی پاشا وەک خدێوی میسر دیاری دەکات، ھەروەھا لەبەر ئەوەی کوڕە گەورەکەی خدێوی کۆچکردوو بووە. وەزیرە گەورەکە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی بە ھاوبەشی لەگەڵ دەسەڵاتی چاودێری - بەڕێوەبردنی کاروباری وڵاتەکەی ڕاسپارد تا دەگاتە عەباس حیلمی بۆ میسر.

عەباس حیلمی دووەم بەرەبەیانی ڕۆژی شەممە ١٦ی کانوونی دووەم گەیشتە ئەسکەندەریە و پاشان دەستبەجێ بە شەمەندەفەر بەرەو قاھیرە بەڕێکەوت و کاتژمێر دووی پاشنیوەڕۆی ھەمان ڕۆژ گەیشتە ئەوێ. ڕۆژی دووشەممە ١٨ی ھەمان مانگ، عەباس حیلمی بە فەرمی دەستبەکار بوو.

ھەوڵیدا سیاسەتی چاکسازی بگرێتەبەر و لە میسرییەکان نزیک بێتەوە و بەرەنگاری داگیرکاری بەریتانیا بوەستێتەوە. ئینگلیزەکان سوودیان لە ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم وەرگرت، لەکاتێکدا ئەو لەو کاتەدا لە دەرەوەی میسر بوو، بۆیە لە دەسەڵات دووریان خستەوە و داوایان لێکرد نەگەڕێتەوە. مامی حوسێن کامیلیان وەک سوڵتان دانا لەبری ئەو. پارێزگارییەکی فەرمییان بەسەر میسردا سەپاند، لە قاھیرەش پردێک ھەیە کە بە ناوی ئەوەوە ناونراوە، پردی عەباس، کە دوورگەی مەنیل ڕەودە و جیزە بەیەکەوە دەبەستێتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤
پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
تەرزە

وێنۆک| تەرزەیەکی گەورە، نزیکەی  لە تیرەدا
**تەرزە** جۆرێکە لە بارانبارینی ڕەق. جیاوازە لە گوللەی سەھۆڵ ("sleet"ی ئینگلیزی ئەمریکی)، ھەرچەندە زۆرجار ئەم دووانە بە یەک شت دادەندرێن. پێکدێت لە تۆپ یان گرێی ناڕێک لە سەھۆڵ کە ھەریەکەیان پێی دەوترێت **دەنکە تەرزە**.

بە پێچەوانەی جۆرەکانی تری بارینی سەھۆڵی ئاو، وەکو گراوپێل (کە لە سەھۆڵی ڕیم دروست کراوە)، گوللەی سەھۆڵ (کە بچووکتر و نیمچە ڕووناکترن)، و بەفر (کە پێکھاتووە لە پەڕۆی بچووک و ناسک و بلوری یان دەرزی)، دەنکی تەرزە بەزۆری لە نێوان  دەپێورێت و  لە تیرەدا. کۆدی ڕاپۆرتکردنی METAR بۆ تەرزە  یان زیاتر **GR** ە، لەکاتێکدا دەنکە تەرزەی بچووکتر و گراوپێل کۆدی **GS** یان ھەیە.

تەرزە لە زۆربەی ڕەشەباکاندا ئەگەری ھەیە (وەک چۆن لەلایەن cumulonimbus بەرھەم دەھێنرێت)، ھەروەھا لە ماوەی  لە زریانی دایک و باوک. دروستبوونی تەرزە پێویستی بە ژینگەکانی جووڵەی بەھێز و بەرەو سەرەوەی ھەوا ھەیە لە ناو ڕەشەبای دایک و باوکدا (ھاوشێوەی گەردەلوولەکان) و بەرزییەکانی دابەزینی ئاستی بەستن. لە ناوەڕاستی پانییەکاندا، تەرزە لە نزیک ناوەوەی کیشوەرەکان دروست دەبێت، لەکاتێکدا، لە ناوچە گەرمەکاندا، زیاتر لە بەرزایییە بەرزەکاندا قەتیس دەبێت.

ڕێگا ھەیە بۆ دیاریکردنی ڕەشەبا بەرھەمھێنەرەکانی تەرزە بە بەکارھێنانی مانگی دەستکردی کەشوھەوا و وێنەی ڕاداری کەشوھەوا. دەنکەکانی تەرزە بەگشتی بە خێرایی زیاتر دادەبەزن لەگەڵ گەشەکردنی قەبارەیان، ھەرچەندە ھۆکارە ئاڵۆزەکانی وەک توانەوە، خۆلێدان لەگەڵ ھەوا، با و کارلێککردن لەگەڵ باران و تەرزە دەتوانن دابەزینیان لە بەرگەھەوای زەویدا خاو بکەنەوە. ھۆشداریی توندی کەشوھەوا بۆ تەرزە دەدرێت کاتێک دەنکەکان دەگەنە قەبارەیەکی زیانبەخش، چونکە دەتوانێت زیانێکی زۆر بە پێکھاتە دروستکراوەکانی مرۆڤ بگەیەنێت، و، زۆرترین جار بەروبوومی جووتیاران.

لە بەھاری ٢٠٢٥ەوە زانایان لە ئەمریکا دەست بە کارەکانیان دەکەن لە بوارێکی نوێی لێکۆڵینەوەدا: ICECHIP کە کورتکراوەی «تاقیکردنەوەی ھاوبەشی لە شوێنی خۆیدا بۆ کۆکردنەوەی تەرزە لە دەشتەکاندا». ئەم پڕۆژەیە کە لێکۆڵینەوە لە پرۆسەکانی تەرزە دەکات لە ڕەشەبادا لە دوو ناوچەی ناسراو بە "کۆڵانەکانی تەرزە"- دەشتە گەورەکان و بەدرێژایی زنجیرە پێشەوەی شاخەکانی ڕۆکی لە کۆلۆرادۆ و وایۆمینگ- گەورەترین ھەڵمەتی مەیدانییە لە جیھاندا کە تا ئێستا تەرخانکراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە تەرزە، کە ١٠٠ زانا لە چوار وڵات و ١١ ویلایەت بەشدارن.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئامرازەکانی توێژینەوەی زریانی تەرزە Archived لە hailtrends.com
* سڵاو لە فاکتشیت (ئەرشیڤ کراوە) لە ucar.edu
* کارەساتەکانی کەشوھەوا و کەشوھەوای ملیار دۆلاری ئەمریکی Archived لە NOAA.gov

پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
پۆل:زریان
پۆل:بارین
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:تەرزە
پۆل:شەختە
شوعەیب ئەرنائوت

**شوعەیب ئەرنائوت** (١٣٤٦–١٤٣٨ کۆچی / ١٩٢٨–٢٠١٦ ز) زانای ئیسلامی سووری بەڕەچەڵەک ئەلبانی بوو، فەرموودە زان و شەرعزان و زمانناسی عەرەبی. یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی توراسی ئیسلامی.

## لەدایکبوون
ئەبوو ئوسامە، **شوعەیب کوڕی موحەڕەم ئەلبانی ئەرنائوتی** ناسراو بە **شوعەیب ئەرنائوت** لە ساڵی ١٣٤٦ کۆچی/١٩٢٨ی زایینی لە شاری دیمەشق لەدایکبووە. لە سێبەری دایک و باوکیدا لە پەروەردەیەکی تەواو ئایینیدا گەورە بووە، لەوێ فێری بنەماکانی ئیسلام بووە و بەشێکی زۆری لە قورئانی پیرۆز لەبەرکردووە. ڕەنگە خواستی دڵسۆزانە بۆ تێگەیشتنێکی ورد لە مانای قورئانی پیرۆز و تێگەیشتن لە نھێنییەکانی یەکێک بێت لەو ھۆکارە بەھێزانەی کە وای لێکرد لە تەمەنێکی بچووکدا زمانی عەرەبی بخوێنێت . زیاتر لە دە ساڵی بەسەر بردووە لە چوون بۆ مزگەوتەکانی دیمەشق و قوتابخانە کۆنەکانی، بەنیازی بەشداریکردن لە بازنەکانی زمان لە زانستە جیاوازەکانیدا، لە ڕێزمان، سەڕف, ئەدەب، ڕەوانبێژی و ھتد.

## لێکۆڵینەوەکانی
سەدان بەرگی بڵاوکردووەتەوە، یان بە تاک، یان وەک ھاوکارێک یان وەک سەرپەرشتیارێک، لەوانە:

### لە مەکتەبی ئیسلامی
* شرح السنة للبغوی ١٦ بەرگ.
* روضة الطالبین ئیمامی نەوەوی، بە ھاوبەشی لەگەڵ عەبدولقادر ئەرنائوت، ١٢ بەرگ.
* مھذَّب الأغانی ئیبن مەنزووڕ، ١٢ بەرگ.
* المبدع فی شرح المقنع لابن مفلح الحنبلی، ١٠ بەرگ.
* زاد المسیر فی علم التفسیر ئیبن جەوزی، بە ھاوبەشی لەگەڵ عەبدولقادر ئەرنائوت، ٩ بەرگ.

### لە دامەزراوەی ڕیسالە
* زاد المعاد فی ھدی خیر العباد لابن قیم الجوزیة، بە ھاوبەشی لەگەڵ عەبدولقادر ئەرنائوت، ٥ بەرگ.
* سیر أعلام النبلاء زەھەبی ٢٥ بەرگ.
* سنن الترمذی ترمزی ١٦ بەرگ.
* سنن النسائی نەسائی ١٢ بەرگ.
* سنن الدارقطنی دارەقوتنی ٥ بەرگ.
* موسنەدی ئەحمەد ٥٢ بەرگ.
* تاریخ الإسلام زەھەبی لەگەڵ بەشار عەواد مەعروف.

### دەربارەی نوسراوە
* «المحدِّث شعیب الأرنؤوط جوانبُ من سیرتە وجھودە فی تحقیق التراث».
* «المحدث العلامة الشیخ شعیب الأرنؤوط سیرتە فی طلب العلم وجھودە فی تحقیق التراث»
* «رحلة فضیلة الشیخ العلامة المحدث شعیب الأرنؤوط إلی الدیار الکویتیة»
* «العلامة الشیخ شعیب الأرنؤوط کیف أحببتە؟».

## مردن
شوعەیب ئەرنائوت لە عەممان لە ڕۆژی پێنجشەممە ٢٦ی موحەڕەمی ساڵی ١٤٣٨ی کۆچی کۆچی دوایی کردووە، کە دەکاتە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ی زایینی.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* کتاب: (المحدث شعیب الأرنؤوط، جوانب من سیرتە وجھودە فی تحقیق التراث)، تألیف: إبراھیم الکوفحی، صادر عن دار البشیر بعمان، الطبعة الأولی، ١٤٢٣ھ - ٢٠٠٢م.
* مقابلة موقع السنة النبویة مع شعیب الأرناؤوط
* وعنە کتاب ألفە الأستاذ إبراھیم الزیبق، من أقدم تلامیذ الشیخ بعنوان «المحدث العلامة الشیخ شعیب الأرنؤوط، سیرتە فی طلب العلم وجھودە فی تحقیق التراث»، صدر عن دار البشائر الإسلامیة بیروت، سنة ١٤٣٣ھ/ ٢٠١٢م.
* «رحلة فضیلة الشیخ العلامة المحدث شعیب الأرنؤوط إلی الدیار الکویتیة» لتلمیذە محمد بن یوسف الجورانی، وھو أوسع ترجمة لە، نشرت فی وِزارة الأوقاف الکویتیة.

پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:شەرعزانە حەنەفییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:ئەسەرییەکان
خوزەیمە کوڕی سابت

**خوزەیمە کوڕی سابت ئەنساری ئەوسی**, نازناوی «**خاوەنی دوو شایەت» بوو،** یەکێک بوو لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد. پێی دەوترێت ئەبوو عەمارە. پێغەمبەری خودا شایەتیدانی خوزەیمەی یەکسان کرد بە شایەتیدانی دوو پیاو، و ئەو و عومەر بن عەدی بن خەرشە خەریکی شکاندنی بتەکانی بەنوو خەتمە بوون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* خوزەیمەی کوڕی ثابیت، خاوەنی دوو شایەتی - شیعە - محمد ئەمین نەجەف.

پۆل:مردووانی ٦٥٧
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:ئەنسار
سوننەتی موئەکەد

**سوننەتی موئەکەد** لە بنەماکانی فیقھ و لقەکانیدا بریتییە لە: (ئەوەی پێغەمبەر (د.خ) پابەند بووە و نەیھێشتووەتەوە جگە لە جارێک یان دووجار) واتە: ئەوەی داوای دەکرێت نەک وەک فەرز, بەڵکو وەک جەختکردنەوە. حوکمەکەی: (ئەو کەسەی بیکات پاداشتی دەدرێتەوە و ئەوەی وازی لێدەھێنێت لۆمە دەکرێت). پێی دەوترێت موئەکەد چونکە شەرعیەتییەکەی پەیوەستە بە پشتڕاستکردنەوەیەکی ھاوشێوەی پشتڕاستکردنەوەی واجبەکە، ھەروەھا ناکۆکی ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەشێکی واجبە یان فەڕزە. لە جۆرەها نوێژی پێشنیاز کراودا ئەنجام دەدرێت، وەک دوو نوێژی جەژن، نوێژی مانگ گیران، نوێژی ویتر، شەو نوێژی، و نوێژی سوننەتی فەجر. ھەندێک لە نوێژە فەرزەکان و سوننەتە پشتڕاستکراوەکان (موئەکەدەکان) لە نوێژدا؛ وەک: تەشەھوودی یەکەم (جگە لە مەزھەبی حەنبەلی)، خوێندنەوەی سورەتی دوای فاتیحە، و لە دەستنوێژدا؛ وەک: غەرغەرەکردن. ھەموو سوننەتە پشتڕاستکراوەکان لە جۆرەکانی عیبادەتدا دەگرێتەوە، و ئەوەی ھاوشێوەی ئەوانە.  ئەوەی پێغەمبەر بەردەوام بوو لە ئەنجامدانی و نەپچرا لێی، وەک: ئیعتیکاف قوربانیکردن و شتی تر.

## سەرچاوەکان
محەممەد ھادی پاشا بەغدادی

**محەممەد ھادی [[پاشا]] ئەلعومەری بەغدادی ئەلمووسڵی** (١٨٦١–١٩٣٢) () سیاسەتمەدارێکی عوسمانی بووە کە لە بەغدا لە بنەماڵەیەکی بەڕەچەڵەک ئەلبانی لەدایکبووە. پۆستی وەزیری بازرگانی و کشتوکاڵی وەرگرتووە. ژەنەڕاڵ و دەوڵەتمەدارێکی دیار و ئەندامی پارتی ئازادی و ڕێککەوتنی عوسمانی بووە. 

لە سەرەتای ژیانی سەربازیدا، وەک پارێزگاری یەمەن دەستنیشانکرا، لەوێ سەرکردایەتی ھەڵمەتی دژی ڕاپەڕینەکانی ئیدریسی و یاخیبوونەکانی دیکەی کرد. بەھۆی خزمەتەکانی لەوێ ڕێزی لێگیرا و لە ڕێگەی پلە سەربازییەکانەوە بەرزبووەوە بۆ پلەی ژەنەڕاڵ و نازناوی پاشای وەرگرت.

لە ساڵی ١٩٠٩ وەک حاکمی (والی)ی ویلایەتی کۆسۆڤۆ دەستنیشانکرا. لە نێوان ساڵانی ١٩١٢ و ١٩١٣ وەک سەرۆکی ئەرکانی گشتی لە کاتی شەڕەکانی بەڵکاندا کاری کردووە، سەرکردایەتی بەرگری سەرکەوتووی ئەستەنبوڵی کردووە لە دژی بولگارییەکان.

دوای ئەوەی پێش دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی یەکەم لە سوپای عوسمانی خانەنشین بوو، دووجار وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران و وەزیر لە کابینەی عوسمانیدا کاری کردووە؛ جارێک لە وەزارەتی پەروەردە و جارێکی تر لە وەزارەتی کشتوکاڵ.

لە ساڵی ١٩٢٠ لەگەڵ ڕێشات خالس و ڕەزا تۆفیق ڕەوانەی پاریس کرا بۆ دانوستان و واژووکردنی پەیماننامەی مشتومڕاوی سیڤەر. لە ئەنجامی ڕۆڵی لە واژووکردنی پەیماننامەکەدا، ھادی پاشا لە لیستی ١٥٠ کەسایەتیی کەسی نا گراتا لەلایەن کۆماری تورکیای مۆدێرن، لەگەڵ واژووکارانی دیکەی پەیماننامەکە و ئەندامانی بنەماڵەی ئیمپراتۆری عوسمانی. دوورخراوەتەوە بۆ بێرات لە ئەلبانیا و لە ساڵی ١٩٣٢ لەوێ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٨٦٠
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
تێکەڵکردن (مۆسیقا)

وێنۆک|300x300پیکسڵ| کۆنسۆلی تێکەڵکردنی دیجیتاڵیی سۆنی DMX R-100 لە ستۆدیۆکانی پڕۆژەدا بەکاردێت
لە تۆمارکردن و بەرھەمھێنانەوەی دەنگدا، **تێکەڵکردنی دەنگ** () بریتییە لە پرۆسەی باشکردن و تێکەڵکردنی تۆمارە فرە تراکییەکان بۆ بەرھەمێکی کۆتایی مۆنۆ، ستێریۆ یان دەنگی گەمارۆ. لە پرۆسەی تێکەڵکردنی تراکە جیاوازەکاندا، ئاستی ڕێژەیییان ڕێکدەخرێت و ھاوسەنگ دەکرێت و پرۆسەی جۆراوجۆری وەک یەکسانکردن و پاڵەپەستۆکردن بە شێوەیەکی باو بۆ تراکە تاکەکەسییەکان، گرووپەکانی تراکەکان و تێکەڵەی گشتی بەکاردەھێنرێن. لە تێکەڵکردنی دەنگی ستێریۆ و دەوروبەردا، دانانی تراکەکان لە ناو مەیدانی ستێریۆ (یان دەوروبەر)دا ڕێکدەخرێت و ھاوسەنگ دەکرێت.  تەکنیک و ڕێگاکانی تێکەڵکردنی دەنگ زۆر جیاوازن و کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر بەرھەمی کۆتایی ھەیە. 

تەکنیکەکانی تێکەڵکردنی دەنگ تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەستە بە چەشنی مۆسیقاکە و کوالیتی تۆمارە دەنگییەکانی بەکارھاتوون.  پرۆسەکە بەگشتی لەلایەن ئەندازیاری تێکەڵکردنەوە ئەنجام دەدرێت، ھەرچەندە ھەندێکجار بەرھەمھێنەری تۆمارکردن یان ھونەرمەندی تۆمارکردن لەوانەیە یارمەتیدەر بێت. دوای تێکەڵکردن، ئەندازیارێکی ماستەرکردن بەرھەمی کۆتایی ئامادە دەکات بۆ بەرھەمھێنان.

تێکەڵکردنی دەنگ دەتوانرێت لەسەر کۆنسۆلی تێکەڵکردن یان لە وێستگەی کاری دەنگی دیجیتاڵیدا ئەنجام بدرێت.

## ئاماژەکان

پۆل:تەکنۆلۆژیای بەرھەمھێنانی دەنگ
دەنگی مۆداڵی

**دەنگی مۆداڵی** بریتییە لەو تۆمارە دەنگییەی کە زۆرترین جار لە قسەکردن و گۆرانیبێژی لە زۆربەی زمانەکاندا بەکاردەهێنرێت. هەروەها ئەو زاراوەیەیە کە لە زمانەوانیدا بۆ باوترین فۆناسیۆنی بزوێنەکان بەکاردێت. زاراوەی "مۆداڵی" ئاماژەیە بۆ شێوازی دەنگدانەوەی چەمانەوەی دەنگی؛ واتە تێکەڵەیەکی گونجاوی تێپەڕبوونی هەوا و گرژی گڵۆتاڵ کە زۆرترین لەرزین بەدەست دەهێنێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:جۆرەکانی دەنگ
دەنگەواری سوورکراوە

**تۆماری سوورکردنەوەی دەنگی** نزمترین تۆماری دەنگییە و لە ڕێگەی داخستنی گڵۆتاڵی شلەوە بەرھەم دێت کە ڕێگە بە ھەوا دەدات بە ھێواشی بڵق و تەپە بکات، یان شەقشەقەیە بە فرێکوێنسی زۆر نزم.  لە کاتی ئەم فۆناسیۆنەدا، ئیسقانەکانی ئاریتێنۆید لە قوڕگدا بەیەکەوە دەکێشرێن، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کە چەمانەوەی دەنگی تا ڕادەیەک توند پاڵەپەستۆ بگرێت و تاڕادەیەک شل و چڕ بێت. ئەم پرۆسەیە بارستەیەکی گەورە و ناڕێک لەرزین لەناو چەمانەوەی دەنگیدا دروست دەکات کە دەنگی تایبەتمەندی نزم تەپە یان شەقشەقە بەرھەم دەھێنێت کاتێک ھەوا بە داخستنی گڵۆتاڵدا تێدەپەڕێت. تۆمارەکە (ئەگەر بە باشی کۆنترۆڵ بکرێت) دەتوانێت زۆر لە خوار تۆماری دەنگی مۆداڵەوە درێژ بێتەوە، لە ھەندێک حاڵەتدا تا 8 ئۆکتاڤ کەمتر، وەک لە حاڵەتی تیم ستۆرمز کە تۆماری جیھانی ھەیە لە بەرھەمھێنانی نزمترین نۆتی فرێکوێنسی کە تا ئێستا لەلایەن مرۆڤێکەوە بەرھەم ھاتبێت، G −7، کە تەنھا 0.189 &nbsp;ھێرتزە و بە گوێی مرۆڤ نابیسترێت.

## ئاماژەکان

پۆل:جۆرەکانی دەنگ
بزووتنەوەی ئازادیی ئێران

**بزووتنەوەی ئازادیی ئێران** (بە فارسی: نهضة آزادی ایران) ڕێکخراوێکی سیاسی ئێرانە کە لە ساڵی ١٩٦١ لە لایەن مەھدی بەرزگان، مەحموود تاڵقانی، یەدووڵڵا سەحابی، مستەفا جەرمان، عەلی شەریعەتی، سادق قوتب زادە، و کەسایەتییە ئایینی و سیاسییەکانی دیکە دامەزراوە. ئەو کۆمەڵەیە سەرەڕای قەدەغەکردنی یاسایی لەلایەن ڕێژیمی ئێرانەوە بەڵام بەردەوام بوو. سەرۆکی ئێستای ئیبراھیم یەزدییە کە لە ساڵی ١٩٩٥ەوە ئەم پۆستەی بەدەستەوەیە. بزووتنەوەی ئازادیی ئێران یەکێکە لە لایەنە سەرەکییەکانی بەشدار لە ھاوپەیمانی چالاکانی ئایینی نەتەوەیی ئێران (بە فارسی بە «ائتلاف نيروهاي ملي مذهبي إيران» ناسراوە). ھەروەھا مووسا ئەلسەدر یاریدەدەرێکی نزیکی بزووتنەوەکە و ئەندامانی دامەزرێنەری بزووتنەوەکە بووە. ئەندامانی ئەم بزووتنەوەیە پێیان وایە ئەوان دیموکراتن نەک لیبراڵ. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە لیبراڵەکان باوەڕیان بە سەرمایەداری ھەیە و بزووتنەوەی ئازادی ئێرانیش دژایەتی ھەردوو سەرمایەداری و کۆمۆنیزم دەکات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پەیماننامەی گەردان

**پەیمانی گەردان یان کەردان** (، () لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئێرانی ئەفشاری لە ٤ی ئەیلوولی ١٧٤٦ واژوو کرا.

## پێشینە

لە ساڵانی کۆتایی دەسەڵاتی شانشینی سەفەوی لە ئێراندا، عوسمانییەکان توانیان زۆربەی ناوچەکانی قەوقاز و ڕۆژاوای ئێران بخەنە ژێر دەسەڵاتەوە، ئەمەش بەھۆی ململانێی دەسەڵات و نائارامی مەدەنی و ئاژاوەگێڕی گشتی لە ئێراندا. لە ھەمان کاتدا ئەفغانییەکان توانایان ھەبوو بەشێک لە خۆراسان بخەنە ژێر دەسەڵاتەوە. بۆیە شا کەسێکی بەناوی نادر دەستنیشان کرد کە سەرکردەیەکی جەنگی تورکمانی ئەفشاری ئێرانی بوو وەک فەرماندەی گشتی سوپاکان. لەژێر سەرکردایەتی درەوشاوەی نادر، ئێران توانی زۆربەی زیانەکانی وەربگرێتەوە. دوای سەرکەوتنەکانی، دەستبەسەرداگرتنی تەختی پاشایەتی بۆ نادر شا ئاسان بوو. لە ساڵی ١٧٣٦دا نادر شا بنەماڵەی ئەفشاری دامەزراند (کە تا ساڵی ١٧٩٦ بەردەوام بوو). نادر شا پلانی دانا کە جارێکی دیکە ئیمپراتۆریەتیی گەورەی فارس دابمەزرێنێت، کە لە ڕووباری ئیندوسەوە تا بۆسفۆر درێژ دەبێتەوە، وەک چۆن لە سەردەمی کۆندا وابوو. دوای دەستبەسەرداگرتنی خاکەکانی پێشووی ئێران، ھەوڵی لکاندنی زیاتری خاکەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (باکووری کوردستان و عێراق)ی دا. ھەروەھا پێشنیازی تەباییکردنی دوو مەزھەبی کرد لە ئیسلامدا، بەو پێیەی عوسمانییەکان موسڵمانی سوننە بوون و زۆربەی ئێرانییەکان شیعە بوون. ئەو پلانی دانابوو عوسمانییەکان ناچار بکات و پاڵ بە سوننە بێنێت بۆ ئەوەی شیعەگەری و مەزھەبی جەعفەری بەتایبەتی وەک پێنجەمین مەزھەب لە ئیسلامدا قبووڵ بکەن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عەنانە

**عەنانە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق، قەزای داقووق، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی داقووق بە دووری (١٠)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **عەنانە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی عەبدوڵڵاغانمی بچووک.
* لە باشوورەوە گوندی سەید موحەممەد نوری.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی سنوور.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی زەبەع.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق