open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شۆگن (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ٢٠٢٤)

وێنۆک
***شۆگن*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامای مێژووییی ئەمریکییە کە لەلایەن ڕەچڵ کۆندۆ و جەستن مارکسەوە دروست کراوە. ڕۆمانی فیلمەکە لەسەر بنەمای ڕۆمانی ساڵی ١٩٧٥ی جەیمس کلاڤێلە کە پێشتر وەرگێڕدراوە بۆ زنجیرەیەکی بچووکی ساڵی ١٩٨٠. کاستەکەی بریتین لە ھیرۆیوکی سانادا، کۆسمۆ جارڤیس، ئانا ساوای، تادانۆبو ئاسانۆ، تاکیھیرۆ ھیرا، تۆمی باستۆ و فومی نیکایدۆ.

زنجیرەکە دوو ئەڵقەی یەکەمی لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤ بۆ یەکەمجار لە کەناڵەکانی FX لە Hulu و FX نمایشکرا، ئەوانی تریش ھەفتانە تا ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٤ بڵاودەکرایەوە. لەلایەن ڕەخنەگران ستایشی بەرفراوانی لێکرا، بەتایبەتی بەھۆی دەرھێنان، نووسین، دیمەن و نمایشی کاستەکەی.

ھەرچەندە زنجیرەیەکی ئەمریکییە، بەڵام کاستەکەی زۆربەیان ژاپۆنین و زۆربەی دیالۆگەکانیش بە زمانی ژاپۆنین.

## سەرەتا
*شۆگن* باس لە «بەریەککەوتنی دوو پیاوی خۆپەرست لە دوو جیھانی جیاوازدا دەکات، جۆن بلاکسۆرن، دەریاوانێکی ئینگلیزی مەترسیدار کە لە کۆتاییدا لە کەشتییەک لە ژاپۆن لەنگەر دەگرێت، خاکێک کە کولتوورە نامۆکانی لەخۆ گرتووە، بەسەری دەکاتەوە؛ گەورە تۆراناگا، دایمیۆیەکی زیرەک و بەھێز، لە ناکۆکیدایە لەگەڵ ڕکابەرە مەترسیدار و سیاسییەکانی خۆی».

## وێنەگرتن
بڕیار بوو وێنەگرتنی سەرەکی زنجیرەکە لە مانگی ئازاری ٢٠١٩ لە ژاپۆن و بەریتانیا دەست پێبکات بەڵام دواکەوت چونکە تۆڕەکە ھەستیان بەوە کرد کە بەرھەمھێنانەکە لە دۆخێکی باشدا نییە.

وێنەگریی سەرەکی بۆ زنجیرەکە لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە شاری ڤانکۆڤەر دەستیپێکرد و تا ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ بەردەوام بوو و دوو مانگ زیاتری خایاند لەوەی چاوەڕوان دەکرا. ھەندێک کاریگەرییە بینراوەکانی دوای بەرھەمھێنان، لە ئێرلەندا بەرھەم ھێنران.

## پەخشکردن
*شۆگون* بۆ یەکەمجار بە دوو ئەڵقەی یەکەمی لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤ لە کەناڵەکانی FX لە Hulu و FX نمایشکرا. بەشەکانی دیکەی زنجیرەکە کە ١٠ ئەڵقەی تێدابوو ھەفتانە بڵاودەکرایەوە. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا زنجیرەکە لە دیزنی+ و ستار+ لە ئەمریکای لاتین و دیزنی+ لە ناوچەکانی تر، بەردەست بوو. پاشان دۆبلاژێکی ئینگلیزی زنجیرەکە لە کەناڵی Hulu بڵاوکرایەوە. ھەروەھا پۆدکاستێکی ھاوئاھەنگیش بۆ ھەر ئەڵقەیەک بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:ژاپۆن
پۆل:تەلەڤیزیۆن
پۆل:زنجیرە ئەکشنەکان
پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:مێژوو
پۆل:دراما تەلەڤیزیۆنییەکان
پۆل:چەشنەکانی فیلم
پۆل:سامورای
یانەی وەرزشی شوڕتە

**یانەی وەرزشی شوڕتە** (، واتا: 'یانەی وەرزشیی پۆلیس') یانەیەکی وەرزشییە لە عێراق و بنکەکەی لە شاری بەغدایە. یانەی لە ١٨ وەرزشی جیاوازدا ھەیە، ناسراوترین بەشی یانەکەش، یانەی تۆپی پێیە، کە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٣٢. شوڕتە بە فەرمی وەک یانەیەکی وەرزشی لە ساڵی ١٩٧٨ دامەزرا، دوای ئەوەی سیاسەتێکی تەنھا یانەکان خرایە سەر یەکێتیی تۆپی پێی عێراق. لە ئێستادا لە خولی ئەستێرەکانی عێراق بەشدارە و خاوەن ٦ نازناوی خولەکەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە بەغدا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٣٢
چارڵز ئێچ تاونز

**چارڵز هارد تاونز** (٢٨ی تەمموزی ١٩١٥– ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥) فیزیازانێکی ئەمریکی بووە.   
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ھاوپۆلە بیانییەکانی ئەکادیمیای زانستی نەتەوەیی ھیندی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی ئەکادیمیایی ڕووسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:داھێنەرە ئەمریکییەکان لە سەدەی ٢٠می زایینی
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
پۆل:خەڵکی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک سکۆتلەندی-ئیرلەندی
ڕێترۆفیوچەریزم

وێنۆک| بەرگێک وەک نموونەی ئەم چەشنە

**ڕێترۆفیووچەریزم** (**سەیرکردن لە داھاتووەوە** یان **سەیرکردن لە ڕابردووەوە بۆ داھاتوو**) ئەو داھاتووەیە کە ڕابردوو پێشبینی دەکات. بەگشتی ڕێترۆفیوتۆریزم بریتییە لە کتێب و فیلم و کۆمیک و جۆرەکانی تری ھونەر کە بە پشتبەستن بە ماوەی کاتی بەرھەمھێنانیان خەیاڵی داھاتوو دەکەن. ھەروەھا دەتوانێت ژانرێک بێت کە دروستکردنی ھونەری ھاوچەرخ لەخۆبگرێت کە لەسەر بنەمای قۆناغە کاتییەکانی پێشوو.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
خەڵاتی سایدوایس بۆ مێژووی جێگرەوە

وێنۆک|175x175پیکسڵ| خەڵاتی سایدوایس بۆ ڕۆمانێکی مۆرای دەیڤز، بەناوی ھاوکارەکە

**خەڵاتی سایدوایس بۆ مێژووی جێگرەوە** لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ ناساندنی باشترین چیرۆک و ڕۆمانی مێژووی جێگرەوەی ساڵ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خەڵاتە خەیاڵییە زانستییەکان
فاندۆمی فەنتازیا

[وێنۆک| چەند ھەوادارێکی ''[ھاری پۆتەر|ھاری پووەتەر* جل و بەرگی مینێرڤا مەکگۆناگال و [[ھاری پۆتەر (کەسایەتیی خەیاڵی)|ھاری پووەتەر]] و سیڤێرس سنەیبیان لەبەردا کردووە .]]

*'فاندۆمی فانتازیا''' () فاندۆم و ھاوبەشی لەو کارانە دەکات کە ھەوادارانی چەشنی فانتازیا دەیکەن

لە دەوری فرەنچایزە میدیایییە بەناوبانگەکانی سەر بە چەشنی فانتازیا دەسوڕێتەوە و دەتوانێت کارە بەکۆمەڵەکانی ھەوادارانی ئەم فرەنچایزە فانتازیایانە و ئەو ڕووداوانەی ڕوودەدەن (وەک ئاھەنگ گێڕان) بۆ فرەنچایزەکانی چەشنەکە و ھەروەھا کارەکتەرەکانی سەر بەو چەشنە لەخۆبگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کلتووری گەمژە
ھونەری فەنتازی

[وێنۆک|250px| ''باخچەی خۆشییە زەمینییەکان'' لە مۆزەخانەی دێل پرادۆ لە [مەدرید، ١٤٩٥–١٥٠٥، لەلایەن ھیرۆنیموس بۆش]]

**ھونەری فەنتازیا** ژانرێکی ھونەری فراوان پێناسەکراوە. دەتوانرێت بە بابەتی لاوەکی تایبەتمەند بکرێت، کە بابەت یان ڕووداوی نا واقیعی، عیرفانیی، ئەفسانەیی یان فۆلکلۆری نیشان دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی ھونەرە بینراوەکان
کۆواری فەنتازیا

وێنۆک|گۆڤاری ''سەرکێشییە فەنتازییەکان''

**گۆڤاری فەنتازیا** یان **کۆواری فەنتازیا** گۆڤارێکە کە بە پلەی یەکەم چیرۆکی خەیاڵی بڵاودەکاتەوە. بەگشتی گۆڤارەکانی منداڵان کە چیرۆکیان لەسەر کارەکتەرەکانی وەک بابا نوئێل ھەیە، لەم پۆلەدا نین. ھەروەھا گۆڤارە گەورەساڵانەکان سەبارەت بە فانتازیا ورووژێنەکان لەم بابەتەدا نین. زۆرێک لە گۆڤارەکانی فانتازیا، جگە لە چیرۆکە خەیاڵییەکان، تایبەتمەندی دیکەیان ھەیە وەک ھونەر، کارتۆن، پێداچوونەوە. ھەروەھا ھەندێک لە گۆڤارەکانی فانتازیا زانستی خەیاڵی و خەیاڵی ترسناک بڵاودەکەنەوە بۆیە ھەمیشە جیاوازییەکی ڕوون لە نێوان گۆڤاری فانتازیا و گۆڤاری زانستی خەیاڵیدا نییە.

## سەرچاوەکان

*
مێژووی فەنتازیا

وێنۆک|بەرگی کتێبێکی فەنتازی

**مێژووی فەنتازیا** () مێژووی ئەدەبیاتی فانتازیا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆن و ئەفسانە لە ڕێگەی نەریتی زارەکییەوە دەگوازرێتەوە؛ بەڵام چەشنی مۆدێرنی فانتازیا وەک ئەوەی ئەمڕۆ دەیزانین لە سەدەی ١٨ و ١٩ دەستی پێکرد. یەکێک لە نموونە سەرەتایییەکانی ئەدەبیاتی فانتازیای مۆدێرن، "قەڵای ئۆترانتۆ" لە نووسینی ھۆراس والپۆل بوو، کە لە ساڵی ١٧٦٤ چاپکراوە، ئەم ڕۆمانە گۆتیکە بە یەکێک لە یەکەم بەرھەمەکانی چیرۆکی خەیاڵی سەروو سروشتی دادەنرێت و بە بناغەی چەشنی فانتازیا دادەنێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فەنتازیا
پۆل:مێژووی وێژە
خەیاڵی بیرکردنەوەیی

**خەیاڵی بیرکردنەوەیی** پۆلێکی فراوانی خەیاڵییە کە ژانرەکان لەخۆدەگرێت کە توخمگەلێکیان تێدایە کە لە واقیع، مێژووی تۆمارکراو، سروشت، یان جیھانی ئێستادا بوونیان نییە. چیرۆکێکی لەم جۆرە بابەتگەلێکی جۆراوجۆر لە بوارەکانی سەروو سروشتی، ئاییندەیی و بوارەکانی تری خەیاڵیدا دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژە
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
مێژووی جێگرەوە

وێنۆک| مێژووی جێگرەوە

**مێژووی جێگرەوە** ژانرێکی نووسینی خەیاڵییە کە بە سەیرکردنی مێژوو دەنووسرێت. ئەم ژانرە دەتوانرێت وەک ژێرپۆلێک لە ژانری زانستی-خەیاڵی، چیرۆکی ئەدەبی و مێژوویی ھەژمار بکرێت.

ئەم جۆرە چیرۆکە بەزۆری بریتییە لە تێکەڵکردنی ڕاستییە مێژوویییەکان لەگەڵ ھەندێک تەوەری خەیاڵی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:چەشنەکانی خەیاڵی زانستی
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:نووسەرانی مێژووی جێگرەوە
پۆل:خەیاڵی بیرکردنەوەیی
بوونەوەری ئەفسانەیی

**بوونەوەری ئەفسانەیی** ئاژەڵێکی خەیاڵییە، زۆرجار سەروو سروشتییە و تێکەڵەیەک لە نێوان مرۆڤ و ئاژەڵێک یان لە نێوان دوو ئاژەڵدا دەکرێت. ئەم بوونەوەرە ئەفسانەییانە ناتوانرێت بسەلمێنرێن، و بەزۆری لە ئەفسانە و دەرەمۆک و چیرۆک و شیعر و ڕۆماندا وەسف و گێڕانەوەیان بۆ دەکرێت. نموونەی بەناوبانگی بوونەوەرە ئەفسانەیییەکان بریتین لە ئەژدیھا ، خوێنمژ.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فۆلکلۆر
ئەلێکساندەر پرۆخۆرۆڤ

**ئەلێکساندەر میخایلۆڤیچ پرۆخۆرۆڤ** ( ; ١١ی تەممووزی ١٩١٦ – ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢) فیزیازانێکی ڕووسی بووە و لێکۆڵەر بووە لەسەر لەیزەر و مازەر لە یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو کە خەڵاتی نۆبڵی فیزیای لە ساڵی ١٩٦٤ لەگەڵ چارڵز ھارد تاونز و نیکۆلای باسۆڤ ھاوبەش کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پیراموون

**پیرامون** شارۆچکەیەکی گوندنشینە و ناوچەیەکە لە تابڵاندز لە ویلایەتی کوینزلاندی ئوسترالیا.

## سەرچاوەکان
جیھانی فانتازیا

وێنۆک|250x250پیکسڵ| وێنەیەک کەفۆلکلۆر گۆڕاوە بۆ جیھانێکی فانتازیا

**جیھانی خەیاڵی** یان **جیھانی فەنتازیا** جیھانێکە کە بۆ میدیای خەیاڵی دروست کراوە، وەک ئەدەب، فیلم یان یارییەکان. جیھانە فانتازیا ئاسایییەکان توانای ئەفسوناوییان تێدایە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خەیاڵ
وێژەی فەنتازیا

**وێژەی فەنتازیا** ئەدەبیاتێکە کە لە گەردوونێکی خەیاڵیدا دانراوە. سیحر، بوونەوەرە سەروو سروشتی و سیحراوییەکان لە زۆرێک لەم جیھانە خەیاڵیانەدا باون. ڕەنگە ئەدەبیاتی فانتازیا ئاراستەی تەنیا بۆ منداڵ و گەورە بێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:جۆرەکانی فەنتازیا
گەڕان (سەرکێشی)

وێنۆک| لە نووسینی تیۆدۆر کیتێلسن: پاڵەوانێک وردەکارییەکانی کۆتایی گەڕانەکەی دەبینێت.

**گەڕان** گەشتێکە بەرەو ئەرکێکی دیاریکراو یان ئامانجێک. وەک ئامێرێکی گەڵاڵە لە ئەفسانە و خەیاڵدا کاردەکات: گەشتێکی سەختە بەرەو ئامانجێک، زۆرجار بەدوای زۆرجار ھێما یان نیشانەیە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خەیاڵ
پۆل:چیرۆکگێڕی
پۆدکاستی فەنتازیا

**پۆدکاستی فانتازیا** () پۆدکاستێکە کە پەیوەندی بە ژانری فانتازیا ھەیە یان باسی دەکات، کە بەزۆری سەرنج دەخاتە سەر ژانری سیحراوی، سەروو سروشتی، ئەفسانەیی، یان فۆلکلۆر. چیرۆکی فانتازیا لە گەردوونە خەیاڵییەکان یان جیھانە فانتازیاکاندا دادەنرێت کە زۆرجار سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی مۆدێرن دەھێنێتەوە یاد. سەرەڕای ئەوەی کە چیرۆکە فانتازیایییەکان ژینگەیەکی خەیاڵییان ھەیە، بەڵام دەتوانن شوێنەکان، ڕووداوەکان، یان کەسانی جیھانی ڕاستەقینە لەخۆبگرن یان ئاماژەیان پێبکەن. زۆرجار کارەکتەرەکانی ئەم چیرۆکانە ڕووبەڕووی بوونەوەری خەیاڵی وەکو ئەژدیھا و پەری دەبنەوە. جۆرە باوەکانی پۆدکاستەکانی فانتازیا بریتین لە درامای دەنگی، کورتەچیرۆکی گێڕدراو، یاری ڕۆڵگێڕان، یان گفتوگۆ و پێداچوونەوە بە بابەتەکانی فانتازیا وەک فیلمی فانتازیا، کتێب، یارییەکان و میدیای تر. بینەری مەبەست لە پۆدکاستێکی فانتازیا دەتوانێت لە منداڵانی بچووکەوە تا گەورەکان جیاواز بێت. پۆدکاستەکانی فانتازیا لە چیرۆکگێڕان و دروستکردنی ڕادیۆوە سەریان ھەڵدا. زۆرجار پۆدکاستەکانی فانتازیا وەرگیراون بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان و ڕۆمانی گرافیک و کۆمیک. پۆدکاستەکانی فانتازیا ژێر ژانرێکی پۆدکاستەکانی خەیاڵین و لە پۆدکاستەکانی زانستی خەیاڵی و پۆدکاستەکانی ترسناک جیا دەکرێنەوە بەھۆی نەبوونی تەوەری زانستی ھەرچەندە ئەم ژێر ژانرانە بە بەردەوامی سەرییەک دەخەن.

## چەشنەکان
لە ساڵی ٢٠٢١ەوە، درێژترین پۆدکاستی فانتازیا کە بەردەوام بووە بریتییە لە پۆدکاستڵ کە لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە چالاکانە ناوەڕۆک بڵاودەکاتەوە باوترین ژێر چەشنی پۆدکاستەکانی فەنتازیا بەرزەکانە، بەڵام ژێرچەشنەکانی تر بریتین لە فانتازیا شارییەکان، فانتازیا مۆدێرنەکان و فانتازیا تاریکەکان.

### پۆدکاستەکانی زانستی خەیاڵی و فانتازیا
زۆرجار ناوەڕۆکی پۆدکاستەکانی فانتازیا لەگەڵ پۆدکاستەکانی زانستی خەیاڵیدا دەچێتە سەر یەک. ئەم دوو ژانرە زۆرجار لەژێر ناوی پۆدکاستەکانی زانستی خەیاڵی و فانتازیادا بەیەکەوە گرووپ دەکرێن، کە ھەندێکجار کورت دەکرێنەوە بۆ پۆدکاستەکانی زانستی خەیاڵی/فانتازیا یان بە سادەیی ئێس ئێف ئێف. ھەندێک نموونەی پۆدکاستەکان کە ھەردوو بابەتی زانستی خەیاڵی و فانتازیا دەگرێتەوە بریتین لە *SFF Yeah!* , *The SFF Audio Podcast*. ** دوو لە درێژترین پۆدکاستەکانی زانستی خەیاڵی و فانتازیا، تا ساڵی ٢٠٢١، لە *(شمشێر و لەیزەر)* و پۆدکاستەکەی *گۆڤاری کلارکس وۆرلد*، کە ھەردووکیان لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە بە بەردەوامی ئەڵقەکانیان بڵاودەکەنەوە

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی فەنتازیا
پۆل:فەنتازیا
جادوو لە خەیاڵدا

**جادوو لە خەیاڵدا** بریتییە لە پێدانی ھێز بە کارەکتەرەکان یان شتەکانی ناو بەرھەمە خەیاڵییەکان یان فانتازیاکان. زۆرجار جادوو وەک ئامێرێکی گەڵاڵە کاردەکات و لە مێژە پێکھاتەیەکی خەیاڵی بووە، لەوەتەی نووسین داھێنراوە.

## سەرچاوەکان

*
کەشوھەوا لە خەیاڵدا

**کەشوھەوا لە خەیاڵ** ئەدەبیاتێکە کە باس لە گۆڕانی کەشوھەوا دەکات. گۆڕانەکە ڕەنگە لە جیھانێکدا ڕووبدەن وەک ئەوەی ئێمە دەیزانین، لە داھاتوویەکی نزیکدا یان لە جیھانە خەیاڵییەکاندا کە گۆڕانی کەشوھەوای تێدا ئەزموون دەکەن. ئەم چەشنە زۆرجار زانستی خەیاڵی و تەوەری دیستۆپیایی یان یۆتۆپیایی لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:نیولۆجیزمەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:خەیاڵی دیستۆپی
پۆل:گۆڕانی کەشوھەوا لە خەیاڵدا
پۆل:خەیاڵی بیرکردنەوەیی
کۆڕی خەیاڵی زانستی

وێنۆک| براوەی خەڵاتی ھوگۆ لە وۆرلدکۆن ٢٠٠٥ لە گلاسکۆ، ئابی ٢٠٠٥.

**کۆڕی خەیاڵی زانستی** کۆبوونەوەیەکی ھەوادارانی چەشنی خەیاڵی بیرکردنەوەیی، زانستی خەیاڵییە. لە ڕووی مێژوویییەوە، ڕێکەوتننامەکانی زانستی خەیاڵی بە پلەی یەکەم لەسەر ئەدەب بوو، بەڵام مەودای زۆرێکیان درێژدەبێتەوە بۆ ڕێگاکانی تری دەربڕین وەک فیلم، تەلەڤیزیۆن، کۆمیک، ئەنیمەیشن و یارییەکان. فۆرماتەکە دەتوانێت جیاواز بێت بەڵام مەیلی ئەوەی دەبێت کە چەند تایبەتمەندییەکی ھاوشێوەی ھەبێت وەک بانگێشتکردنی میوان، پانێڵی گفتوگۆ، خوێندنەوە و بۆنە تایبەتە گەورەکان وەک ئاھەنگی کردنەوەی/داخستنی و ھەندێک جۆری ئاھەنگ یان کات بەسەربردن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کلتووری گەمژە
خەیاڵی زانستی لەسەر تەلەڤیزیۆن

وێنۆک| دیمەنێک لە بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی سەرەتایی زانستی خەیاڵی ئەمریکی کە لە ساڵی ١٩٤٩ تا ١٩٥٥ پەخشکرا

زانستی خەیاڵی بۆ یەکەمجار لە کۆتایییەکانی ساڵانی ١٩٣٠ لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان دەرکەوت، لە سەردەمی ئەوەی کە پێی دەوترێت سەردەمی زێڕینی زانستی خەیاڵی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:مێژووی خەیاڵی زانستی
فەنزینی خەیاڵی زانستی

**فەنزینی خەیاڵی زانستی** گۆڤارێکی نیمچە پیشەیی یە کە لەلایەن ئەندامانی فەندۆمی زانستی خەیاڵییەوە بڵاودەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

*
فەندۆمی خەیاڵی زانستی

[وێنۆک| بینەران چاوەڕێی ئاھەنگی خەڵاتی ھوگۆ دەکەن لە ٧٥ەمین کۆنفرانسی جیھانی زانستی خەیاڵی لە [ھێلسینکی|شاری ھێلسنکی لە فینلاند لە ساڵی ٢٠١٧]]

**فەندۆمی خەیاڵی زانستی** یان **فەندۆمی ئێس ئێف** کۆمەڵگەیەک یان فاندۆمی ئەو کەسانەیە کە ئارەزووی زانستی خەیاڵی دەکەن و بەرکەوتنیان لەگەڵ یەکتردا ھەیە لەسەر بنەمای ئەو حەزە. فەندۆمی ئێس ئێف ژیانێکی تایبەتی خۆی ھەیە، بەڵام زۆر لە ڕێگەی ڕێکخستنی فەرمیدا نییە (ھەرچەندە یانە فەرمییەکانی وەک فیوچەرییەکان (١٩٣٧–١٩٤٥) و کۆمەڵەی فانتازیا زانستی لۆس ئەنجلۆس (١٩٣٤-ئێستا) نموونەی دانپێدانراوی فاندۆمی ڕێکخراون).

## سەرچاوەکان

*
کۆڕی ترسناک

وێنۆک| ھەوادارانی فیلمی ترسناک لە فێستیڤاڵی تیرۆری کۆڵۆمبیا ٢٠١٨.

**کۆنفرانسە ترسناکەکان** بریتین لە کۆبوونەوەی کۆمەڵگەی ھەوادارانی جۆرە جیاوازەکانی ترسناک لەوانە سینەمای ترسناک، و ناوبەناو زانستی خەیاڵی و فانتازیا. لە ڕووی مێژوویییەوە تەرکیز لەسەر فۆڕمی سینەمایی بووە نەک ئەدەب و ھونەر، بەڵام ئەمە لەم ساڵانەی دواییدا فراوانتر بووە و ھەموو فۆرمەکان دەگرێتەوە. ئەو کەسانەی کە لە کۆنفرانسی ترسناکدا ئامادە دەبن، بە شێوەیەکی نەریتی وەک *ئەندامی* کۆنفرانسی ناسراون؛ کەسایەتییە ناودارە بانگھێشتکراوەکان لەوانەش دەرھێنەرانی سینەما و ئەستێرەکان بە شێوەیەکی باو وەک *میوانی* کۆنفرانسەکە ناسراون، ھەرچەندە زۆرێک لە کەسایەتییە پیشەگەرەکان لەنێویاندا دەرھێنەران بە سادەیی وەک ئەندام بەشداری دەکەن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خەیاڵی ترسناک
کۆواری خەیاڵی ترسناک

**گۆڤاری خەیاڵی ترسناک** گۆڤارێکە کە بە پلەی یەکەم چیرۆکی خەیاڵی ترسناک بە مەبەستی سەرەکی ترساندنی خوێنەر بڵاودەکاتەوە. گۆڤاری ترسناک دەتوانێت بە چاپ و ئینتەرنێت یان ھەردووکی بێت.

## سەرچاوەکان

*
مێژووی فیلمە ترسناکەکان

وێنۆک| پۆستەری فیلمی ''Le Manoir du diable'' (١٨٩٦)، ھەندێک جار وەک یەکەم فیلمی ترسناک وەسف دەکرێت

**مێژووی فیلمە ترسناکەکان** لەلایەن نووسەر زیگبێرت سۆلۆمۆن پراوەرەوە وەک ڕێڕەوێکی مێژوویی ھێڵکاری خوێندنەوەی قورس وەسفکرا، لەگەڵ گۆڕانی ژانرەکە بەدرێژایی دەیان ساڵ، لەسەر بنەمای دۆخی سینەما و سەلیقەی بینەر و ڕووداوە ھاوچەرخەکانی جیھان. 

فیلمەکانی پێش ساڵانی ١٩٣٠، وەک سینەمای سەرەتایی ئەڵمانی و فیلمە فێڵبازەکان، بە شێوەیەکی پاشگەزبوونەوەی وەک فیلمی ترسناک وەسف کراون چونکە ژانرەکە نەبووە ژانرێکی کۆدکراو تا بڵاوبوونەوەی فیلمی *دراکولا* (١٩٣١). *دراکولا* سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە بۆکس ئۆفیس، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی یونێڤێرساڵ و چەند ستۆدیۆیەکی دیکەی فیلمی ئەمریکی پەرە بە فیلمە ترسناکەکان بدەن و بەناوبانگیان بکەن تا ساڵانی ١٩٤٠. لە ساڵانی ١٩٥٠ دا، زۆرجار ترسناکی بە تەوەری زانستی خەیاڵی دروست دەکرا و لە کۆتایی دە ساڵدا ترسناک ژانرێکی باوتر بوو لە بەرھەمە نێودەوڵەتییەکان.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مێژووی سینەما
پۆدکاستی ترسناک

**پۆدکاستی ترسناک** ئەو پۆدکاستەیە کە خەیاڵی، ناخەیاڵی، یان پێداچوونەوە بە ژانری ترسناک بە گشتی دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

*
ئینسایکڵۆپیدیای خەیاڵی زانستی

***ئینسایکڵۆپیدیای خیاڵی زانستی*** (***SFE***) بەرھەمێکی ئاماژەی زمانی ئینگلیزییە لەسەر زانستی خەیاڵی، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٩ بڵاوکرایەوە. خەڵاتی ھوگۆ و لۆکوس و ئێس ئێف بەریتانی بەدەستھێناوە. دوو بەشی چاپکراو لە ساڵانی ١٩٧٩ و ١٩٩٣ دەرکەوتن. چاپی سێیەم کە بەردەوام پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت، لە ساڵی ٢٠١١ەوە بە شێوەی ئۆنلاین بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:توێژینەوە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا سەرھێڵەکان
ئینسایکڵۆپیدیای فەنتازیا

***ئینسایکلۆپیدیای فانتازیا*** بەرھەمێکی ئاماژەیییە لە ساڵی ١٩٩٧ کە چیرۆکی خەیاڵی فانتازیا دەگرێتەوە، لەلایەن جۆن کلوت و جۆن گرانتەوە سەرپەرشتی کراوە. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢ەوە، دەقی تەواوی *ئینسایکلۆپیدیای فانتازیا* بە شێوەی ئۆنلاین بەردەست کرا، وەک ھاوڕێیەک بۆ چاپی ئۆنلاینی *ئینسایکلۆپیدیای زانستی خەیاڵی*.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:توێژینەوە خەیاڵییە زانستییەکان
ماچەکە (کلیمت)

***ماچەکە*** () تابلۆیەکی ڕۆنیی سەر کانڤاسە کە گەڵای زێڕ و زیو و پلاتینیۆمی تیا زیادکراوە لەلایەن نیگارکێشی ھێماگەر، گوستاڤ کلیمتی نەمسایی. تابلۆکە لە ساڵانی ١٩٠٧ و ١٩٠٨دا کێشراوە، کە زانایان پێی دەڵێن «سەردەمی زێڕین». لە ساڵی ١٩٠٨ لەژێر ناوی *Liebespaar* (خۆشەویستان) وەک لە کەتەلۆگی پێشانگاکان، نمایشکرا. تابلۆکە ژن و مێردێک نیشان دەدات کە یەکتریان لە باوەش گرتووە، جەستەیان لە جل و بەرگی جوانی ورد و درشتدا تێکەڵ کراوە و بە شێوازێک ڕازاوەتەوە کە کاریگەری شێوازی ھونەریی نوێی ھاوچەرخی لەسەرە.

ئێستا تابلۆکە لە پێشانگای مۆزەخانەی ئۆستێرایشی بێلڤێدرێ لە بێلڤێدرێ، ڤیێنا ھەڵواسراوە و بە شاکارێکی ھونەریی جیاخوازی ڤیێنا دادەنرێت و بە بەناوبانگترین و گرنگترین کارەکانی کلیمت دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ''ماچەکەی'' گوستاڤ کلیمت .
* گوستاڤ کلیمت لە پێشانگای ئۆستێرایشی بێلڤێدرێ.

پۆل:نیگارکێش
پۆل:نەمسا
پۆل:١٩٠٨
هێڵکاریی خەیاڵی زانستی

[وێنۆک|283x283پیکسڵ| وێناکردنێک لەلایەن وێنەکێش فرانک ئاڕ پاوڵەوە، لە دیدگای بیرکردنەوەییی داھێنەر [نیکۆلا تێسلا بۆ شەڕێکی داھاتوو.]]

**[[خەیاڵی زانستی|زانستی خەیاڵی]]** &#x2013; ژانرێکی خەیاڵییە کە مامەڵە لەگەڵ کاریگەریی داھێنانە خەیاڵییەکان دەکات لە زانست یان تەکنەلۆژیادا، زۆرجار لە شوێنێکی ئاییندەیی. لێکۆڵینەوە لە دەرئەنجامەکانی ئەم جۆرە داھێنانانە ئامانجی نەریتی زانستی خەیاڵییە و دەیکاتە «ئەدەبیاتی بیرۆکەکان».

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی خەیاڵی زانستی
پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:پێڕستە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:خەیاڵی زانستی
وێژەی لوڕی

**وێژەی لوڕی** بریتی لە کارە وێژەیییەکان بە زمانی لوڕییە. بنەمای وێژەی لوڕی وێژەی زارەکی و فۆلکلۆرە و سەرەڕای دەوڵەمەند بوونی فۆلکلۆری لوڕی، ھەتا ئێستاکە نووساندن بە لوڕی زۆر باو نەبووە. لە وێژەی زارەکیی لوڕیدا  ڕۆخسارەکانێکی ڕەسەنی چاندی خەڵکی لوڕ دەبینرێت. ئەمڕۆژە بە ھۆی گەشەسەندنەوەی ژیانی شاری و کۆچکردن بەڕەو شارەکان، مردنی کەسانی بەساڵاچوو، بەکارھێنانی میدیا و چاندی فارسی لە شارەکانی ئێران و تەنانەت بێحەزیی نەوە نوێیەکانی لوڕ بە چاند و زمانی لوڕی، وێژەی زارەکیی لوڕی تووشی لاوازی بووە و بەڕەو لەناوچوون دەچێت.

## وێژەی مۆدێرن

تا بە ئێستاکە چالاکییەکی زۆر کەم بۆ نووساندنی وێژە بە شێوازی مۆدێرن بە زمانی لوڕی کراوەتەوە. بەڵام ھەندێک لە شاعیرانی لوڕ ھەوڵیان داوە شیعرەکانی خۆیان بە چاپ بگەیێنن و تەنانەت فۆرمەکانێکی نوێ لە شیعری لوڕیدا ئەزموون بکەنەوە.

## سەبارەت بە وێژەی لوڕی
* حەیدەری، موحسن، ‏‏*‫پژوھشی در منظومەی حدیث کساء بە زبان لری بختیاری‬*، تاران‬: تەمتی‬، ‏‫۱۳۹٤[=٢٠١٥].
* جاڤدان خرەد، موحەمەد، ‏‫*تناسب وزن و موسیقی در شعر لری (تناسب آن با مضمون)*‬، یاسیج: چەڤیل، ‏‫۱٤٠١[=٢٠٢٢].
* جەھانبەخت، حەمید، *رند لرستان: تحقیقی ژرف در ادبیات لری*، خوڕەماوە: شاپوورخاست؛ سرات موستەقیم، ۱۳۸٥[=٢٠٠٦].
* ئەمیری، موحەمەد‏‫، *جستارھای اجتماعی در ادبیات لری*، شیراز: قەشقایی: تەخت جەمشید‏‫، ۱۳۹١[=٢٠١٢].
* لەک، عەزیم، ‏*بررسی جامعەشناختی شعر و موسیقی زاگرس‌نشینان لر*، تاران: جامعەشناسان، ‏‫۱۳۹۳[=٢٠١٤].
* قەیسەریان، موحەمەدرزا، *پژوھشی بر فرھنگ و زبان منطقەی باغملک با تکیە بر گویش لری (ساختار واژگان٬ نمونەھای شعر و ضرب‌المثل‌ھا)*، تاران: یاد عارف‏‫، ۱۳۹٤.
* مۆوەحدیان، رەسوول‫، *ادبیات پربار: مثلھا، زبانزدھا، اصطلاحات، واژەھا و آیین‌ھای لری*، تاران: سارات، ‏‫۱٤٠٢[=٢٠٢٣].
* مووسەوی، سەیدقودرەتوللا، *‏ادبیات شفاھی خەفر*، شەھرزا: کەتیبەی ماندگار، ‏‫۱٤٠٠[=٢٠٢١].
* پ‍ەھل‍ەوان‌، ک‍ێی‍وان‌‏‫،‏‫ *فرھنگ گفتاری در موسیقی ایران (١٥): استانھای لرستان و ایلام*، تاران: ئارڤەن، ‏‫۱۳۹٤[=٢٠١٥].
* *زب‍ان زاگ‍رس‌، چ‍راغ‍ی‌ روش‍ن‌ بە دھل‍ی‍ز ت‍اری‍ک‌*؛ گ‍زی‍دەی م‍ق‍الات‌، داس‍ت‍ان‌ و اش‍ع‍ار ن‍خ‍س‍ت‍ی‍ن‌ ھمای‍ش‌ ب‍ررس‍ی‌ زب‍ان‌ و ادب‍ی‍ات‌ ب‍وم‍ی‌ ل‍رس‍ت‍ان‌، ۲٥ اردی‍ب‍ھش‍ت‌ ۱۳۸۲، م‍رک‍ز آف‍ری‍ن‍ش‌ھای‌ ادب‍ی‌ ح‍وزەی ھن‍ری‌ اس‍ت‍ان‌ ل‍رس‍ت‍ان‌، بە ک‍وش‍ش‌ و ان‍ت‍خ‍اب‌ م‍ح‍م‍دک‍اظم‌ ع‍ل‍ی‌پ‍ور، ت‍اران‌: س‍وورەی م‍ێھر‏‫، ۱۳۸٥[=٢٠٠٦].
* *اضطراب انسان کوھنشین*، دومین ھم‌اندیشی بررسی زبان و ادبیات بومی، ۱۳۸٤[=٢٠٠٥]، حوزەی ھنری لرستان/ بە اھتمام محمدکاظم علی‌پور، خوڕەماوە: سیفا: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزەی ھنری‌ استان لرستان‏‫، ۱۳۸۸[=٢٠٠٩].
* ئەرشد، مەعسوومە، ‏*زیبایی‌شناختی چھل‌سرودەھا (چل‌سروھا)*، خوڕەماوە: شاپوورخاست‬‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢].

## وتار
* م‍ی‍رش‍ەک‍اک‌، ی‍ووس‍فع‍ەل‍ی‌، *ت‍ام‍ل‍ی‌ در ش‍ع‍ر ل‍ری‌*، *ش‍ع‍ر*، س‍اڵی ٤، ژمارەی ۲۱، ب‍ەھاری ۱۳۷٦[=١٩٩٧]؛ پپ ۱٦٤-۱٦٧.
* م‍ورادی‌، ن‍وورع‍ەل‍ی‌، *ش‍ع‍ر در ب‍خ‍ت‍ی‍اری‌*، *چ‍ی‍س‍ت‍ا*، س‍اڵی ۱٤، ژمارەی ۸-۹، ئوردی‍ب‍ھێش‍ت‌ و خ‍ۆردادی ۱۳۷٦[=١٩٩٧]: پپ ۷۲٦-۷۳۱.
* ک‍ام‍ران‌ش‍ەرەف‍ش‍اھی‌، ک‍ازم‌، *ش‍ع‍ر م‍ع‍اص‍ر ل‍رس‍ت‍ان‌*، *ش‍ق‍ای‍ق‌*، س‍اڵی ۱، ژمارەی ۱، ب‍ەھاری ۱۳۷٦[=١٩٩٧]؛ پپ ۱٤۱-۱٤۹.
* دال‍وەن‍د، ح‍ەم‍ی‍درزا، *گ‍ذری‌ ب‍ر ادب‍ی‍ات‌ ل‍ری‌*، *چ‍ی‍س‍ت‍ا*، س‍اڵی ۱۳، ژمارەی ٤-٥، دەی‌ و ب‍ێھم‍ەن‌ی ۱۳۷٤[=١٩٩٥]؛ پپ ۳۹۸-٤۰۷.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی لوڕی
پۆل:زمانی لوڕی
پۆل:وێژە بەپێی زمان
کۆواری خەیاڵی زانستی

وێنۆک|291x291پیکسڵ| بەرگی گۆڤاری زانستی ''خەیاڵی'' لە ساڵی ١٩٥٦.

**کۆواری خەیاڵی زانستی** بڵاوکراوەیەکە کە بە شێوەیەکی سەرەکی ناوەڕۆکی زانستی خەیاڵی بە شێوازی کۆپی ڕەق یان ئۆنلاین پێشکەش دەکات.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:گۆڤارەکان
پۆدکاستی خەیاڵی زانستی

**پۆدکاستی خەیاڵی زانستی** پۆدکاستێکە سەر بە ژانری زانستی خەیاڵییە، کە تیشک دەخاتە سەر پێشکەوتنە ئاییندەیی و خەیاڵییەکان لە زانست و تەکنەلۆژیادا لە ھەمان کاتدا لێکۆڵینەوە لە کاریگەرییەکانی ئەم داھێنانە خەیاڵیانە دەکات. زۆرجار کارەکتەرەکانی ئەم چیرۆکانە تووشی چەند گەڕانێک دەبن کە بریتین لە گەڕان بەدوای بۆشایی ئاسمان و دەرەوەی زەوی و گەشتکردن بە کات و گەردوونی ھاوتەریب و زیرەکی دەستکرد و ڕۆبۆت. سەرەڕای گرنگیدان بە شوێنە خەیاڵییەکان و ماوەی کات، پۆدکاستەکانی زانستی خەیاڵی بە بەردەوامی شوێنەکان، ڕووداوەکان، یان کەسانی جیھانی ڕاستەقینە لەخۆدەگرن یان ئاماژەیان پێدەکات.

## سەرچاوەکان

*
مێژووی خەیاڵی زانستی

وێنۆک| ژانری زانستی خەیاڵی

ژانری زانستی خەیاڵی زۆر بەرفراوان و ھەمەچەشنە و تەنانەت بۆ شارەزا و ئارەزومەندانی ئەم ژانرەش ئاسان نییە پێناسەیەکی وردی بۆ بکرێت. ئەم نەبوونی یەکدەنگییە لە باسەکانی پەیوەست بە مێژووی ئەم ژانرەدا بە تایبەت لە دیاریکردنی سەرچاوەی وردی ئەو ژانرەدا دەبینرێت. دوو قوتابخانەی بیرکردنەوەی فراوان ھەیە، یەکێکیان ڕەگ و ڕیشەی ئەم ژانرە *دەگەڕێنێتەوە* بۆ بەرھەمە خەیاڵییە سەرەتایییەکانی وەک *[[ھەڵبەستی پاڵەوانی|داستانی]]* سۆمەری *[[داستانی گلگامێش|گیلگامێش]]* (سەرەتاترین نوسخەی دەقی سۆمەری دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ساڵانی ٢١٥٠–٢٠٠٠ پێش زایین). ڕژێمی دووەم باس لەوە دەکات کە چیرۆکی زانستی خەیاڵی لە نێوان سەدەی ١٧ و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا دەرکەوتووە و تەنھا دوای شۆڕشی زانستی و دۆزینەوە گرنگەکان لە بوارە زانستییە جیاوازەکاندا، لەوانە فەلەکناسی و فیزیا و بیرکاری.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خەیاڵی زانستی
پۆل:مێژووی وێژە
حاجی بەیخانی سەروو

**حاجی بەیخانی سەروو** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شوان، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان).

دەکەوێتە باشووری شاردێی ڕێدار بە دووری (٢،٤کم).

## ناو

## جوگرافیا
گوندی حاجی بەیخانی سەروو ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی ڕێدار.
* لە باشوورەوە گوندی گورزەیی.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی خدر شێرین.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی حاجی بەیخانی خواروو.

## مێژوو
* ڕێدار لە ئێستادا ناوەندی ناحیەی شوانە، تاوەکو ساڵی ١٩٢٣ گوندی حاجی بەیخانی سەروو ناوەندی بوو.
* لە پاش شاڵاوی ئەنفال ئەم گوندە خاپوورکرا، لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئەم گوندە ئاوەدان کرایەوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان کوردن.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٧٦) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(١٥١) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی شوان
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
وەڵامدانەوەی ١٩٨٨

**وەڵامدانەوەی ١٩٨٨** یان **١٩٨٨** (بە کۆری؛ 응답하라 1988) زنجیرە درامایەکی ڕۆمانسی،خێزانی،کۆمێدی کۆریای باشوورە لە ساڵی ٢٠١٥ لە کەناڵی tVn (تی ڤی ئێن) پەخشکرا، لە ڕۆڵی سەرەکی لی های- ری وەک (سۆگ دۆک-سۆن) و ڕیو جون-یۆل وەک (کیم جۆنگ-هوان) و گۆ کیۆنگ-پیو وەک (سۆنگ سۆن-وو) و پاڕک بۆ-گوم وەک (چۆی-تێک) زنجیرەکە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ز تا ١٦ی ١ی ٢٠١٦ز بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠١٥ دەستیان پێکردووە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری
پۆل:دراماکانی تەلەڤیزیۆنی تی ڤی ئێن (کەناڵی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور)
فرانسیسکۆ فاریۆلی

**فرانسیسکۆ فاریۆلی** لەدایکبووی ١٠ی نیسانی ١٩٨٩، ڕاهێنەرێکی پیشەگەری تۆپی پێی ئیتاڵییە و ڕاهێنەری یانەی ئەیاکس ئەمێستردامە لەخولی هۆڵەندی

## پیشە
فاریۆلی لە زانکۆ فەلسەفە و دواتر زانستی وەرزشی خوێندووە. سەرەتای یاریکردنی لە تۆپی پێدا وەک ڕاهێنەری گۆڵپارێزان لەگەڵ یانەی مارجین کۆپەرتا لە ساڵی ٢٠٠٩ تا ٢٠١١ بوو. دواتر ڕاهێنەری گۆڵپارێزان بووە لە یانەی فۆرتیس یۆڤانتۆس ، وە یانەی لوچێزی ، پێش ئەوەی بچێتە قەتەر لەگەڵ ئەکادیمیای ئاسپایر ، یانەی قەتەری خوار 16 ساڵ . ڕاهێنەر ڕۆبێرتۆ دی زێربی پەیوەندی پێوەکرد بۆ گەڕانەوە بۆ ئیتاڵیا، لە وەرزی ٢٠١٧-٢٠١٨ لەگەڵ یانەی بینێڤێنتۆ ڕاهێنەری گۆڵپارێزان بوو . لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢٠ بەدوای دی زێربیدا ڕۆیشت بۆ ساسۆلۆ .

فاریۆلی یەکەم یاری خۆی وەک یاریدەدەری ڕاهێنەر لەگەڵ یانەی ئالانیاسپۆری خولی سوپەری تورکیا بۆ وەرزی ٢٠٢٠-٢٠٢١ ئەنجامدا، تیپەکە سەرەتایەکی سەرنجڕاکێشی هەبوو و نزیک بوو لە لوتکەی خولەکە. لە ٢١ی ئازاری 2021، وەک  ڕاهێنەری یانەی فاتیح کاراگومروک ، یانەیەکی دیکەی خولی سوپەری تورکیا دەستنیشانکرا .  لە تەمەنی ٣١ ساڵیدا، گەنجترین بەڕێوەبەری تۆپی پێ بوو لە خولێکی پڕۆ لە ئەوروپا لە کاتی واژۆکردنی گرێبەستەکەیدا.  لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ فاتیح یانەی قەرەگومروکی بەجێهێشتووە . 

لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ جارێکی دیکە پەیوەندی بە یانەی پێشووی ئالانیاسپۆرەوە کرد ، بەڵام ئەمجارەیان وەک ڕاهێنەر 

٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ وەک ڕاهێنەر پەیوەندی بە یانەی نیسەوە کرد و گرێبەستێکی دوو ساڵەی واژۆ کرد.  
## ئاماری ڕاهێنەریەتی

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیتاڵیا
پۆل:وەرزش
پۆل:تۆپی پێ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیتالی
پۆل:زیندووان
زنجیرەچیاکانی ئاپالاشیا

**زنجیرەچیاکانی ئاپالاشیا** () زنجیرە چیایەکە کە بە *چیای وەرزشی شاخەوانی* ناسراوە کە لە ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نێوان چیای سپرینگەر لە ویلایەتی جۆرجیا و چیای کاتادین لە ویلایەتی مەین درێژ دەبێتەوە و درێژییەکەی نزیکەی ٣٥٠٠ کم.

دارستانی نیشتمانی پیسگا، پارکی نەتەوەییی زنجیرەچیاکانی دووکەڵی گەورە و پارکی نەتەوەییی شێناندۆوا لەم چیایانەدا ھەڵکەوتوون.

ئاپالاشیا لە چەندین چیای جیاواز پێکھاتووە. چیای شین، چیای سپی، چیای سەوز، چیای ڕەش ھەموویان بەشێکن لە زنجیرە چیای ئەپالاچیان. ھێرناندۆ دی سۆتۆ, گەڕیدەی بەناوبانگ و ئیسپانییەکانی ژێر فەرماندەیی ئەو ناوی ئەم چیایانەیان ناوە ئاپالاشیا.

## سەرچاوەکان
دوورگەی نیوفاوندلاند

**دوورگەی نیوفاوندلاند** () دوورگەیەکی گەورەیە لە کەنەدا و دەکەوێتە نزیک کەناری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باکوور. ئەم دوورگەیە ٢٩٪ی ڕووبەری نیوفاوندلاند و لابرادۆر دەگرێتەوە؛ بەڵام زیاتر لە ٦٠٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە لەخۆدەگرێت. ئەم دوورگەیە بە گەرووی دوورگەی بێڵ لە نیمچە دوورگەی لابرادۆر جیاکراوەتەوە. نزیکترین دراوسێی نیوفاوندلاند گرووپی دوورگەی فەرەنسی سانت پیێر و میکێلۆنە. نیوفاوندلاند بە ڕووبەری ١٠٨٬٨٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٢٬٠٣١ میل چوارگۆشە)، ١٦ھەمین گەورەترین دوورگەی جیھانە، چوارەم گەورەترین دوورگەی کەنەدا و گەورەترین دوورگەی کەنەدییە لە دەرەوەی باکووری کەنەدا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دوورگەکانی کەنەدا
سانت جۆنز

**سانت جۆنز** () پایتەخت و گەورەترین شاری پارێزگای نیوفاوندلاند و لابرادۆری کەنەدایە . سانت جۆن یەکێکە لە کۆنترین و ڕۆژهەڵاتترین شارەکانی ئەمریکای باکوور, کە زاڵە بەسەر ژیانی ئابووری و کولتووری پارێزگای نیوفاوندلاند و لابرادۆر. ئەم بەندەرە گرنگە ناوەندی بازرگانی و پیشەسازی دوورگەی نیوفاوندلاند و جەمسەری ماسیگرتنەکەیەتی. سانت جۆن ڕۆژهەڵاتترین شوێنی هێڵی ئاسنی کەنەدا و زۆرێک لە هێڵی ئاسمانی ناوخۆییە. 

ناوی ناوچەکە پەیوەندی بەو باوەڕەوە هەیە کە جۆن کابۆت لە ڕۆژی لەدایکبوونی یۆحەنا باپتیست لە ساڵی ١٤٩٧ گەیشتە ئەم بەندەرە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕەنگە ئەمە ئەفسانەیەک بێت کە هاوڕێی نیشتەجێبوونی بەریتانییەکان بووبێت. ئەگەرێکی واقیعیتر ئەوەیە کە گوندێکی ماسیگرتن بە هەمان ناو بۆ زۆربەی سەدەی ١٦ بەبێ نیشتەجێبوونی هەمیشەیی بوونی هەبووە.   

ئەم شارە مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە و لە جەنگی حەوت ساڵە و جەنگی سەربەخۆیی ئەمریکا و جەنگی ١٨١٢دا ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە. یەکەم سیگناڵی بێ وایەر کە لەلایەن گولیلمۆ مارکۆنیەوە نێردراوە، کە یەکەم گواستنەوەی سیگناڵی بێ وایەری ترانزاتلانتیک بوو، لە شاری سانت جۆن وەرگیرا.  مێژوو و کولتوری ئەم شارە وایکردووە ببێتە شوێنێکی گرنگی گەشتیاری.  لە شیعرەکانی دانچاد ڕۆا ماککۆنمارا (١٧١٥-١٨١٠) و لە نێو زمانەوانی ئێرلەندی لە نیوفاوندلاند، سانت جۆن بە "جۆنستاون" ناودەبرا . 

## سەرچاوەکان

پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
گردی سیگناڵ، سانت جۆنز

وێنۆک|دیمەنی گردەکە
**گردی سیگناڵ** () گردێکە کە ڕووی لە بەندەر و شاری سانت جۆن، نیوفاوندلاند و لابرادۆر ، کەنەدایە. زۆربەی گردی سیگناڵ، لەنێویاندا تاوەری کابۆت ، وەک شوێنێکی مێژوویی نیشتمانی دیاری کراوە. بەرزترین خاڵ  خاڵە بەرزە.  

## سەرچاوەکان

*  

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
بورجی کابۆت، سانت جۆنز

وێنۆک|بورجی کابۆت

**تاوەری کابۆت** یان **بورجی کابۆت** () تاوەرێکە لە شاری سانت جۆن و نیوفاوندلاند و لابرادۆر و دەکەوێتە سەر گردی سیگناڵ. دروستکردنی تاوەرەکە لە ساڵی ١٨٩٨ دەستیپێکرد بۆ یادکردنەوەی ٤٠٠ ساڵەی نیشتنەوەی جۆن کابۆت لە نیوفاوندلاند و یۆبیلی ئەڵماسی شاژن ڤیکتۆریا.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
یانەی تۆپی پێی وێستهام یونایتد

**یانەی وێستهام یونایتد** یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەری ئینگلیزییە و یارییەکانی لە یاریگای خۆی لە شاری ستراتفۆرد لە ڕۆژهەڵاتی لەندەن ئەنجام دەدات . یانەکە لە خولی نایابی ئینگلیزی کە پلەی یەکەمی تۆپی پێی ئینگلیزییە ڕکابەری دەکات . یانەکە لە یاریگای لەندەن یاری دەکات، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٦ لە یاریگایی پێشوویەوە کە یاریگای بۆلین گراوند بوو ، گواستیەوە بۆ ئەم یاریگایە

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بەچکە گاکێوی

***بەچکە گاکێوی*** کورتەزنجیرەیەکی بەڕیتانییە لە چەشنی کۆمیدیای ڕەش و درامای هەستبزوین. ڕیچارد گاد ڕۆڵی هەیە لە زنجیرەکە، و سینیاریۆی زنجیرەکە لە نمایشە تاکەکەسیەکەی ڕیچارد وەک کۆمیدیاکارێک کە لە ژێر هەمان ناوە وەرگیراوە. زنجیرەکە لەلایەن ویرۆنیکا تۆفیلسکا و جۆزفین بۆرنبووش دەرهێنراوە، و هەریەک لە جێسیکا گەنینگ، ناڤا ماو، و تۆم گوودمان-هیڵ ڕۆڵیان لە زنجیرەکە گێڕاوە.

زنجیرەکە لە ٧ ئەڵقە پێکهاتووە، و هەموو ئەڵقەکانی لە بەرواری ١١ی نیسان لە نێتفلیکس بڵاوکرانەوە. زنجیرەکە پێشوازیێکی باشی بۆ ڕەخسا و بینەرێکی زۆری کۆکردەوە.

## نواندنەکان

### سەرەکی

* ڕیچارد گاد وەک دۆنی دەن، کەسایەتییەکە لە ڕیچارد خۆی وەرگیراوە
* جێسیکا گەنینگ وەک مارتا سکۆت، پێشووتر دادوەر بووە و ڕابردووی هەیە لە تاوانکاریدا
* ناڤا ماو وەک تێریسا "تێری"، پزیشکێکی دەروونییە کە دۆنی لە ماڵپەڕێکی خۆشەویستی دەیناسێت
* تۆم گوودمان-هیڵ وەک داریەن ئۆ کۆنەر، نووسەری تەلەڤیزیۆنە

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە بەڕیتانییەکان لە دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنانەی کە دەربارەی دەستدرێژیی سێکسین
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنانەی کە دەکەونە سکۆتلاند
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنانەی کە بەڵگەنامەن
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە بەڕیتانیانەی کە هەستبزوێنن
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنانەی کە دەکەونە لەندەن
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
فیدراسیۆنی نێونەتەوەییی ڕەخنەگرانی فیلم

**فیدراسیۆنی نێونەتەوەیی ڕەخنەگرانی فیلم** (كورتکراوە: ***FIPRESCI***) کۆمەڵێک ڕێکخراوی نەتەوەیین کە لە ڕەخنەگران و ڕۆژنامەوانی فیلمی پیشەگەر پێکهاتوون. ڕێکخراوەکان بۆ مەبەستی بانگەشەکردن و پەرەپێدانی کلتووری فیلمن. فیدراسیۆنەکە لە مانگی حوزەیرانی ١٩٣٠ لە بروکسێل، بەلجیکا دامەزراوە، و ئەندامی لە زیاتر لە ٥٠ وڵاتدا هەیە.

## مێژوو
لەگەڵ ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا، ڕێکخراوەکان بڕیاری ئەوەیان دا کە هیچی دیکە بەشداری لەو فیستیڤاڵ و بۆنانە نەکەن کە لەلایەن حکومەتی ڕووسیا ڕێکخراون. لە پاڵ ئەوەدا بەشداری کۆنفرانسێکیان نەکرد لە سەنت پیتەرزبورگ، کە بۆ ئامانجی ئاشناکردنیان بوو بە فیلمە ڕووسییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی لە ١٩٣٠ دامەزراون
پۆل:ڕێکخراوەکانی فیلم لە بەلجیکا
یانەی تۆپی پێی کریستاڵ پاڵاس

**یانەی تۆپی پێی کریستاڵ پاڵاس** (بە شێوەیەکی گشتی بە تەنها پاڵاس ناودەبرێت ) یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەرە و بنکەکەی لە شاری سێلهێرسە لە ناوچەی کرۆیدۆن لە باشووری لەندەن لە ئینگلتەرا، کە لە خولی نایابی ئینگلیزیدا ڕکابەری دەکات ، کە بەرزترین ئاستی تۆپی پێی ئینگلیزییە . هەرچەندە بە فەرمی وەک یانەیەکی پیشەگەرانە لە ساڵی ١٩٠٥ لە بینای پێشانگای کریستاڵ پاڵاس دروستکرا ، بەڵام سەرچاوەی یانەکە دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٦١ یارییەکانیان لە ماڵەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥ و ١٩١٥، کاتێک بەهۆی سەرهەڵدانی جەنگی جیهانی یەکەمەوە ناچار بوون جێبهێڵن . لە ساڵی ١٩٢٤دا ڕوویان لە یاریگای ئێستایان کرد لە سێلهێرس پارک .

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بۆشاییی ئاسمانی ڕۆژاوایی

وێنۆک|نموونەیەکی کۆنی ئەم چەشنە

**بۆشاییی ئاسمانی ڕۆژاوایی** ژێر ژانرێکی زانستی خەیاڵییە کە بابەتە ڕۆژاوایییەکان لەناو چیرۆکە زانستییە خەیاڵییەکان لە ژینگەیەکی بۆشایی ئاسماندا بەکاردەھێنێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:چەشنەکانی خەیاڵی زانستی
پۆل:چەشنەکانی فیلم
یانەی تۆپی پێی ئەستۆن ڤێلا

**یانەی تۆپی پێی ئەستۆن** ڤیلا (بە شێوەیەکی گشتی بە **ئەستۆن ڤێلا** یان بە سادەیی **ڤیلا** ناودەبرێت ) یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەرە و بنکەکەی لە ئەستۆن ، بیرمینگهام ، ئینگلتەرایە . یانەکە لە ساڵی ١٨٧٤ دامەزراوە و لە خولی نایابی ئینگلیزیدا بەشداری دەکات کە پلەی یەکەمی سیستەمی خولی تۆپی پێی ئینگلیزییە . تیپەکە لە ساڵی ١٨٩٧ ەوە لە یاریگای خۆی ڤیلا پارک یاری دەکات . ئەستۆن ڤێلا یەکێکە لە کۆنترین و سەرکەوتووترین یانەکانی ئینگلتەرا، حەوت جار نازناوی خولی تۆپی پێی خولی پلە یەک و حەوت جار جامی یەکێتی ئینگلتەرا و پێنج جار جامی خول و جارێکیش جامی ئەوروپا و جامی سوپەری ئەوروپای بەدەستهێناوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
یانەی تۆپی پێی ئەی ئێف سی بۆرنمۆس

**ئەی ئێف سی بۆرنمۆس** () یانەیەکی تۆپی پێی ئینگلیزییە، یانەکە لەخولی نایابی ئینگلیزیسا کە بەرزترین خولی تۆپی پێی یانەکانی ئینگلیزییە. یانەکەلە ساڵی ١٨٩٩ بە ناوی بۆسکۆمب خۆیلە دامەزراوە لە ساڵی ١٩٧١ بۆتە بۆرنمۆس.

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان
پۆل:یانەکانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٩
ڕۆژاوایییەکان لەسەر تەلەفیزیۆن

**ڕۆژاوایییەکان لەسەر تەلەفیزیۆن** ئەو بەرنامانەن کە تەوەری ھاوشێوەی فیلمە ڕۆژاوایییەکان پەیڕەو دەکەن بەڵام بۆ تەلەڤیزیۆن بەرھەم دەھێنرێن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن
خەیاڵی ڕۆژاوایی

**خەیاڵی ڕۆژاوایی** ژانرێکە لە ئەدەبدا کە چیرۆکەکان دەخاتە ڕوو کە لە ڕۆژاوای ئەمریکادا ڕوویانداوە. ئەم بەرھەمانە زۆرجار بەدواداچوون بۆ دژایەتی و سەرکێشییەکانی پێشەنگەکان و مانگاوانەکان و دانیشتووانی سنوورەکە دەکەن.

## سەرچاوەکان

*
ھونەری ڕۆژاوای ئەمریکا

**ھونەری ڕۆژاوای ئەمریکا** ئاماژەیە بۆ بەشێکی ھونەر کە دیمەن و شێوازی ڕۆژاوای ئەمریکا وێنا دەکات. ھونەرمەندەکانی وەک فرێدریک ڕێمینگتۆن و چارڵز ئێم ڕوسیل بە وێناکردنی ئایکۆنی ژیانی مانگاوان و کولتووری ڕەسەنی ئەمریکی ناسراون.

## سەرچاوەکان

*
دایمی ڕۆژاوایی

**دایمی ڕۆژاوایی** ئاماژەیە بۆ ژێرچەشنێکی خەیاڵی ڕۆژاوایی کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەناوبانگ بوو. زۆرجار ئەم چیرۆکانە لە گۆڤارە ھەرزانەکانی پەلپدا زنجیرەیی دەکران کە بە ڕۆمانی دایم ناسراون.

## سەرچاوەکان

*
کۆمیکە ڕۆژاوایییەکان

**کۆمیکە ڕۆژاوایییەکان** بریتییە لە کتێبی کۆمیک کە چیرۆکی تێدایە کە لە ڕۆژاوای ئەمریکادا ڕوودەدات. زۆرجار کارەکتەری وەک چەکدار، یاسادانەر و لەیاسا دەرچوو لەخۆدەگرن و بە شێوەیەکی گشتی بابەتگەلێکی ھاوشێوەی فیلم و بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ڕۆژاوایییەکان پەیڕەو دەکەن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی کۆمیک
نمایشی ڕۆژاوای کێوی

**نمایشی ڕۆژاوای کێوی** بەشێکی بەناوبانگی کات بەسەربردن بوون لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا کە دووبارە نمایشکردنی ژیانی ڕۆژاوای ئەمریکایان تێدابوو. ئەم نمایشانە زۆرجار بریتی بوون لە کاری مانگاوانەکان، نمایشی تەقەکردن و نمایشکردنی لێھاتوویییەکانی سەر سنوورەکان.

## سەرچاوەکان

*
فیلمی ڕۆژاوایی

**فیلمی ڕۆژاوایی** بریتییە لەو فیلمانەی کە لە ڕۆژاوای ئەمریکا لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویانداوە. زۆرجار مانگاوان و لەیاسا دەرچوو و ئەمریکی ڕەسەن وەک کارەکتەری ناوەندی نمایش دەکەن و سەرنجیان لەسەر بابەتەکانی شەرەف و دادپەروەری و ژیانی سنوورییە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی فیلم
بزنی مەرەز

وێنۆک|چەند ڕەنگی بزنی مەرەز
**بزنی مەرەز** ڕەسەنێکی بزنە کە لە کوردستان کەوی کراوەتەوە. ئەم بزنە بەتایبەت بۆ مووەکەی بەناوبانگە کە بۆ دروستکردنی جلی کوردی، وەک ڕانک و چۆخە ،بەکاردێت.

## مێژوو
ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت کوردستان لە یەکەم شوێنەکان بوون کە بزنی تێدا کەوی کراوەتەوە. ڕەنگە مێژووی دەستەمۆکردنی ئەم ئاژەڵانە بگەڕێتەوە بۆ چەندھەزار ساڵ بەرلە لەدایکبوونی مەسیح. بزنی مەرەز لەمێژە لە ناوچەکە بووە و لە ڕووی جەنەتیکییەوە دوورترینە لە بزنە ماڵییەکانی تر. ژمارەی بزنی مەرەز لەم دوو دەیەی دواییەدا ڕوو لە کەم بوونەوەیە.

## ڕەواڵەت
وێنۆک|وێنەی بزنێکی مەرەزی سپی
ئەم بزنە بە جەستە بچووکە و ئازایە بۆ گەڕان و سەرکەوتن بە بەرزاییدا. ڕەنگی جۆراوجۆری ھەیە وەک سپی، ڕەش و چەند جۆری قاوەیی و بۆر.

## تووک
وێنۆک|چەند پیاوێکی کورد بە ڕانک و چۆخەوە کە لە تووکی بزنی مەرەز دروست دەبێت.
تووکی بزنی مەرەز وەک ڕەسەنەکانی تری بزن نیە و وەک خوری دەڕێسرێت. بزنی مەرەز ساڵێک جارێک دەبڕدرێتەوە و خورییەکەی دەکرێت بە بەن و ئەو بەنە دەکرێت بە شاڵی مەرەز بۆ دروستکردنی جلی کوردی وەک ڕانک و چۆخە و پووزەوانە و جلی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:بزنەکان
پۆل:ئاژەڵەکانی کوردستان
تەرجیعبەند

**تەرجیعبەند** فۆرمێکی شێعرییە کە بریتییە لە چەند غەزەلێک یان کۆپلەشێعرێک کە بە دێڕێک (واتە فەردێک یان بەیتێک) پێکەوە بەستراونەتەوە. ئەم دێڕە لە دوای چەند دێڕێک دووبارە دەبێتەوە. ئەم قاڵبە شێعرییە بۆ مەبەستی جیاواز وەک دڵداری و مەبەستی ئایینی بەکار دێت.

## نموونە
نموونەیەکی تەرجیعبەند هۆنراوەیەکی پاڕانەوەیی خانای قوبادییە بە سەردێڕی قەدیم موتڵەق کە تێیدا دوو خشتەی خوارەوە چەندپات دەکرێتەوە.

## بەستەری دەرەکی
نموونەی تەرجیعبەندێکی خانای قوبادی لە ویکیسەرچاوە

نموونەی تەرجیعبەندێکی شوکری فەزڵی لە ڤەژینبووکس

## سەرچاوە

پۆل:زمانی کوردی
پۆل:شیعرناسی
گۆگجە، کەرکووک

**گۆگجە** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان).

دەکەوێتە باکووری شاری کەرکووک بە دووری (٣٠کم).

## ناو

## جوگرافیا
گوندی گۆگجە ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی ئۆمەر بەگ.
* لە باشوورەوە گوندی کۆچەکی بچووک.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی قەفار.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی حەساری گەورە.

## مێژوو
* لە پاش شاڵاوی ئەنفال ئەم گوندە خاپوورکرا، لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئەم گوندە ئاوەدان کرایەوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان کوردن.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٥١٧) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٧٦٧) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک
* گۆگجە

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
ئەیزد وێسترن

**ئەیزد وێسترن** ژێر ژانرێکی فیلمی ڕۆژاوایییە کە لە ساڵانی شەست و حەفتاکاندا بەناوبانگ بوو.

## سەرچاوەکان

*
ڕۆژاواییی ئوسترالی

**ڕۆژاواییی ئوسترالی** ئەو فیلمی ڕۆژاوایییانەن کە لە ئوسترالیا بەرھەم دەھێنرێن، زۆرجار دیمەن و تەوەرە ناوازەکانی ئوسترالیایان ھەیە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی فیلم
پۆل:سینەمای ئوسترالیا
ڕۆژاواییی ھاوچەرخ

**ڕۆژاواییی ھاوچەرخ** فیلمی ڕۆژاوایین کە لە سەردەمی مۆدێرن یان بە بابەت و شوێنی نوێکراوە دروست دەکرێن.

## سەرچاوەکان

*
ڕۆژاواییی فلۆریدا

**ڕۆژاواییی فلۆریدا** فیلمی ڕۆژاواییین کە لە فلۆریدا ڕوودەدەن، دیمەن و کولتوری ناوازەی ناوچەکە پیشان دەدەن.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی فیلم
پۆل:ئەو فیلمانەی لە فلۆردیا دانراون
ڕۆژاواییی گۆتیک

**ڕۆژاواییی گۆتیک** فیلمی ڕۆژاوایین بە توخمەکانی ئەدەبیاتی گۆتیک، زۆرجار بابەتی تاریک و نھێنی تێدایە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:شێوازی ژیان
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
ڕۆژاواییی ترسناک

**ڕۆژاواییی ترسناک** فیلمی ڕۆژاوایین کە توخمەکانی ترسناک لەخۆدەگرێت، وەک بوونەوەری سەروو سروشتی یان توندوتیژی زۆر.

## سەرچاوەکان

*
باکووری ڕۆژاوا (چەشن)

**باکووری ڕۆژاوا** ژێر ژانرێکی فیلمی ڕۆژاوایییە کە بە شێوەیەکی گشتی لە ناوچەی باکووری ڕۆژاوای زەریای ھێمن لە ئەمریکا ڕوودەدات، کە بە زەوییە ناڕێک و بیابانەکانی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چاندی کەنەدی
پۆل:چەشنەکانی فیلم
خوداداد عەلی

**خوداداد عەلی کەریم سۆرەمەیری** ناسراو بە **خوداداد عەلی** (١٩١٢ لە خانەقین - ١٩٨٧ لە خانەقین) ھونەرمەندی گۆرانیبێژ و مەقامزانی کوردی باشووری کوردستان بوو کە بە شێوەزارەکانی کوردیی باشووری، گۆرانی و سۆرانی گۆرانی گوتووە.

## ژیان
خوداداد عەلی لە ساڵی ١٩١٢ لە گوندیی تەفرەقەی عەلەمدار لەدایک بووە کە ئێستادا بووە بە بەشێک لە شاری خانەقین. یەکەمین گۆرانییەکانی لە جێژنی نەورۆز و جێژنە ئایینی و نەتەوەیییەکانی دیکە لە گوندەکانی ناوچەی دیالە وەکوو عەلەمدار، ئیمام عەباس، باوە مەحمی و خەیر زنە خوێندووە. لە ساڵی ١٩٤٧ چوو بۆ بەغدا و لە ڕادیۆی کوردیی ئەو شارە خەریکی کار بوو. یەکەمین گۆرانیی کە لە ڕادیۆی بەغدا پێشکەش کرد مەقامی ئای ئای بوو کە لە مەقامە ھەرەناسیاکانی ناوچەی گەرمیانە. خوداداد عەلی ھەتا ساڵی ١٩٥٣ لە ڕادیۆ بەغدا کاری کرد و لەم ماوەدا بەھۆی خوێندنی مەقامەکان وەک مەقامخوێن ناوبانگی دەرکرد. خوداداد عەلی زۆرتر لە ١٥٣ گۆرانی خوێندووە کە لەناویاندا مەقامەکانی ئەڵوەن، ئای ئای، ئەڵاوەیسی، خاوکەر، قەتار و ... ناسراوترن.

خوداداد عەلی لە ١٩ی شوباتی ساڵی ١٩٨٧ لە شاری خانەقین کۆچ دووایی کردی و ھەر لە گەڕەکی عەلەمداری خانەقین بە خاک سپێردرا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی خانەقین
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی عێراقی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
موخڵیس

وێنۆک|'''موخڵیص'''
**موخڵیص:**(١٩١٠-١٩٨٥) نووسەر ، شاعیر ، كەسایەتی ئاینی ، لەنەتەوەی كورد بووە. 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
ناوی خەلیل کوڕی ڕەسووڵ کوڕی مستەفا و لە خێڵی سنجاوییە، ١٩١٠ لە دێی (شۆرەزەرتکە)ی ناوچەی دەشتی کەندێناوەی ھەولێر لەدایک بووە. تەمەنی پێنج ساڵ بووە کە بابی مردووە. دایکی پەروەردەی کردووە. سەرەتا لای مامی لە دێی (دووسەرە) دەستی داوەتە خوێندن. پاشان بە فەقێیەتی ڕووی کردووەتە گەلێک جێ؛ ١٩٣٢-١٩٤٣ لە دێی (کەنداڵ)ی نزیکی مەخموور و دێی (سوورێژە)ی سەر بە قوشتەپە و دێی (پیرداود). کە موستەعید بووە، لای مەلا شێخ جەلالی کانی کوردەیی لە دێی (ترپەسپیان) و دێی (چەغەمیرە)ی ناوچەی کەندێناوە خوێندوویە. ساڵانی ١٩٤٣-١٩٤٤ خوێندنی لای مەلا ساڵحی کۆزەپانکە لە ھەولێر تەواوکردووە و ئیجازەی مەلایەتیی لێ وەرگرتووە. 

## تەریقەتی نەقشبەندی
ناسناوی سەرەتای شیعرنووسینی "وافی" بووە تا ١٩٤٣. لە ١٩٤٤ەوە ناسناوی "موخڵیص"ی بەکارھێناوە. تەریقەتی لەسەر دەستی شێخ مستەفای ھەرشەمی وەرگرتووە و بووە بە سۆفیی نەقشبەندی. پاش ئیجازەوەرگرتن، گەڕاوەتەوە بۆ دێی (دووسەرە) و لە جێی مامی بووە بە مەلا. ١٩٥٢ لە ماڵ و منداڵ زویر بووە، ڕووی کردووەتە ھەولێر و دوای ماوەیەک بووەتە مەلای (مزگەوتی فەللووجە). دیسان گەڕاوەتەوە بۆ ھەولێر و (دووسەرە) و تا ١٩٧٥ مەلایەتیی کردووە. پاشان بە یەکجاری دێی بەجێ ھێشتووە و پاشماوەی ژیانیی لە خانەقای شێخ مستەفای ھەرشەمی لە شەقڵاوە بەسەربردووە. 

## كۆچی دوایی
لەوێ نەخۆشیی تەنگەنەفەسی تەنگی پێ ھەڵچنیوە، تا لە ٥/٦/١٩٨٥دا لە نەخۆشخانەی ھەولێر کۆچی دواییی کردووە و تەرمەکەی لە دێی (پیرداود) نێژراوە.

## بەرهەمەكانی
موخڵیص، جگە لە دیوانی شیعرەکانی، ئەم بەرھەمە لەچاپدراوەیشی ھەیە: مەولوودنامەی کوردی، چاپخانەی کوردستان- ھەولێر، ١٩٦٨.

## سەرچاوەکان
ئۆستێرن

**ئۆستێرن** چەشنێکی فیلمە کە لە یەکێتی سۆڤیەت و بلۆکی ڕۆژھەڵات وەک جۆرێک لە فیلمە ڕۆژاوایییەکان دروست بووە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەشنەکانی فیلم
دژەڕۆژاوایی

**دژەڕۆژاوایی** یان **ڕۆژاواییی پێداچوونەوەخواز** () ژێرچەشنێکی فیلمە ڕۆژاوایییەکانە.

## سەرچاوەکان
گۆرانیی مانگاوان

**گۆرانیی مانگاوان** () ژێر جۆرێک بوو لە مانگاوانی پاڵەوانی کۆنی فیلمە سەرەتایییەکانی ڕۆژاوا.

## سەرچاوەکان

*
وێسترن سپاگێتی

**وێسترن سپاگێتی** ژێر ژانرێکی فراوانی فیلمە ڕۆژاوایییەکانە کە لە ئەورووپا بەرھەم دەھێنرێن

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فیلمە بەدواداچوونەکان
پۆل:چەشنەکانی فیلم
ڕۆژاواییی سەیر

**ڕۆژاواییی سەیر** زاراوەیەکە بۆ ژانرە تێکەڵەکانی ڕۆژاواییی فەنتازیا، ڕۆژاواییی ترسناک و ڕۆژاواییی خەیاڵی زانستی بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

*
وێژەی ڕۆمانسیی ڕۆژاوایی

**وێژەی ڕۆمانسیی ڕۆژاوایی** ژێرکۆمەڵەیەکی ژانری ڕۆمانی ڕۆمانسی دیاری دەکات، ھەندێکجار بە ڕۆمانسی مانگاوان ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان

*
چاندی مانگاوان

**چاندی مانگاوان** () لایەنێکی ناوازە و ئایکۆنی مێژوو و فۆلکلۆری ڕۆژاوای ئەمریکایە. لە سەدەی نۆزدەھەمەوە سەرچاوەی گرتووە وەک شێوازێکی ژیان بۆ ئەو مانگاوانانەی کە لە مەڕدارخانەکانی ئاژەڵ لە ڕۆژاوای ئەمریکا کاریان دەکرد. مانگاوانەکان سوارچاکی لێھاتوو و دەستی ڕەنچ بوون کە ئاژەڵیان دەڕۆیشتن و سیاجەکانیان چاک دەکردەوە و ئەرکی دیکەیان لە ڕەنچەکەدا ئەنجام دەدا. ئەوان بە تاکگەرایی زەق و زەحمەت و ماندووبوون و خۆشەویستی بۆ مەودای کراوە ناسرابوون. چاندی مانگاوان لە فیلم و وێژە و چاندی باوی ڕۆژاوادا دانراوە، زۆرجار مانگاوانەکان وەک کەسایەتییەکی توند نیشان دەدەن کە بە کۆدێکی شەرەف و دڵسۆزی دەژین. وێنەی مانگاوان بە کڵاو و پێڵاوەکانی بووەتە ھێمای ئازادی و سەربەخۆیی و ڕۆحی میحوەریی ئەمریکا. ئەمڕۆکە چاندی مانگاوان بەردەوامە لە کاریگەری لەسەر مۆدە و مۆسیقا و ڕەوتی شێوازی ژیان، پێڵاوی مانگاوان و کراسی ڕۆژاوایی و بۆنەکانیان وەک ھێمای بەناوبانگی ڕۆژاوای ئەمریکا ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کەنەدی
پۆل:شێوازی ژیان
چەک بەدەست

**چەک بەدەست** () زاراوەیەکە سەر بە سەدەی بیستەم و ئاماژەیە بۆ پیاوە چەکدارەکان لە ڕۆژاوای ئەمریکای کۆن کە ناوبانگێکی مەترسیداریان بەدەستھێنا بە بەکارھێنانی دەمانچە. چەک بەدەست (گەن فایتەر) زاراوەیەکی باو بوو بۆ ئەو جۆرە کەسانە کە لە سەدەی نۆزدەھەمدا بەکارھێنرا.

## سەرچاوەکان

*
ڕۆژاواییی خەیاڵی زانستی

**زانستی خەیاڵی ڕۆژاوایی** ژێر چەشنێکە کە چیرۆک و شوێنی تەقلیدی ڕۆژاوایی بەکاردەھێنێت، لە ھەمان کاتدا توخمەکانی زانستی خەیاڵی وەک تەکنەلۆژیای ئاییندەیی یان بێگانەکان لەخۆدەگرێت: ٢٩

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی خەیاڵی زانستی
جوولەکەویستی

چەپ|وێنۆک|199x199پیکسڵ|چارڵز وینگەیت ئەفسەریێکی زایۆنیستی مەسیحی بوو و یەکێکە لە دیارترین فیلوسامیەکان.
**جوولەکەویستی** یان **جووفیلو** ( عیبری : פילושמיות) بریتییە لە گرینگیدان و ڕێزگرتن لە  گەلی جوولەکە, گرنگیدان بە مێژوویی جووەکان، و کاریگەرییە ئەرێنییەکانی ئایینی جوولەکە لە جیھاندا، بەتایبەتی لەلایەن غەیرە جولەکەکانەوە. ئەو دیاردەیە بە ڕوونی لە نێو شوێنکەوتوانی بزووتنەوە مەسیحییەکانی زایۆنیستیدا بوونی هەیە. جوولەکەویستی لەناو کۆمەڵگەی جولەکەکاندا بە گرنگیدان بە کولتوری جوولەکەکان و کۆمەڵگاکەی و گەشەسەندنەکەی و زمانەکانی و مێژووی جووەکان ناسراوە.

لە وڵاتانی وەک کۆریای باشوور و چین  بە شێوەیەکی گشتی جووەکان بە ئەرێنیی سەیر دەکرێت بەهۆی زیرەکی، شارەزایی بازرگانی، پابەندبوون بە بەها خێزانییەکان و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی.

## سەرچاوەکان
ڕیو جون-یۆل

**ڕیو جون-یۆل** () ھونەرمەند و ئەکتەر و چالاکوان و وێنەگرێکی کۆرییە. لە ساڵی ٢٠١٢ەوە دەستی بە چالاکی کرد لە فیلمێک بە ناوی *INGtoogi: The Battle of Internet Trolls* تاوەکو ئێستا، ڕیو جون یۆل لە چەندان زنجیرە و فیلم بەشداری کردووە لەوانە سۆشیالفۆبیا،socialphobia (٢٠١٥) و شوفێری تاکسی،*A Taxi Driver* (٢٠١٧) و پادشاکە،The King (٢٠١٧) و دارستانی بچووک،The little Forest (٢٠١٨) و باوەڕدار،The Beliver (٢٠١٨) و شەڕی: ھاوار بۆ بردنەوە،Battle:Roar to Victory (٢٠١٩) و کوندەپەپوی شەوان،The night Owl (٢٠٢٢) بەڵام باشترین زنجیرە کە بەشداری کردووە بریتی بوو لە وەڵامدانەوەی ١٩٨٨ (٢٠١٥ بۆ ٢٠١٦) کە یەکێ بوو لە بەرزترین ڕیزبەندی زنجیرە دراماکانی تەلەڤیزیۆنی کەیبڵی کۆریای باشوور و ئەمەش بووە ھۆی بەدەست ھێنانی خەڵاتی ھونەری بێکسانگ بۆ باشترین ئەکتەرەکانی ساڵی ٢٠١٦ز.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:باشترین ئەکتەر لە وەرگرتنی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم)
پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم)
پۆل:باشترین ئەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (تەلەڤیزیۆن)
پۆل:باشترین ئەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ئێم بی سی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سووۆن
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
دەستی پیاوێکی مردوو (فیلمی ٢٠٢٣)

**دەستی پیاوێکی مردوو** () فیلمێکی ڕۆژاوایی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە دەرھێنانی برایان سکیبا، لە سیناریۆی سکیبا و کۆرین نێمێچ. لەسەر بنەمای ڕۆمانێکی گرافیکی، *بێ پاشماوە لە خراپەکاران: دەستی پیاوێکی مردوو* لە نووسینی کێڤن مینۆر و ماتیۆ مینۆر.
## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای کۆمیکی ئەمریکی
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو مەکسیکۆ وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی لایڤ ئەکشن لەسەر بنەمای کۆمیکەکان
ویکیپیدیای کۆری

**ویکیپیدیای کۆری** (بە کۆری؛ 한국 위키백과) یەکێکە لە وەشانەکانی ویکیپیدیا کە بە زمانی کۆری تێیدا دەنوسرێ و تایبەتە بە زمانی کۆری کە لە ١١ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٢ی زایینی دامەزرا، ویکیپیدیای کۆریش ھەروەکو ھەموو ویکیپیدیاکانی تر ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازادە و ھەمووان دەتوانن دەستکاری پەڕەکان بکەن بکەن بێجگە لە چەند پەڕەیەک کە تەنیا بەکارھێنەرە خاوەن ھەژمارە تایبەتەکان دەتوانن دەستکاری بکەن، ویکیپیدیای کۆری لە ئێستادا ٢٣ھەمین ویکیپیدیایە لە ڕیزبەندی زمانەکانی ویکیپیدیا و ژمارەی وتارەکان لە ویکیپیدیای کۆری بریتییە لە ٦٦٧٬٨٦٠ وتار و ٢٢٨١ بەکارھێن و ھەژماری چاڵاک.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو موڵکانەی ئینتەرنێت کە لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە دامەزراون
پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان