open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بۆب ڕۆس

چەپ|200px|وێنۆک|بۆب ڕۆس

**ڕۆبێرت نۆرمان ڕۆس** (؛ ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٢ – ٤ی تەممووزی ساڵی ١٩٩٥) وێنەکێشێکی ئەمریکی بوو، فێرکاری ھونەر بوو، ئەو ناسراوترین کەس بوو لە بەرھەمھێنانی وێنەی سروشت و چێژ وەرگرتن لە وێنەکێشان، بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەسەر پی بی ئێس لە ئەمریکا و کەنەدا و ئەورووپا پێشکەشکرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فلۆریدا
پۆل:ئەمریکییە وێنەکێشەکانی سرووشت
پۆل:کوڕە وێنەکێشە ئەمریکییەکان
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
پۆل:کەسایەتییە تەلەفزیۆنییەکانی فلۆریدا
پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
ئیبن عوسەیمین

**محەممەد کوڕی سالحی کوڕی محەممەد کوڕی سولیمانی کوڕی عەبدولرحمنی کوڕی عوسمینی کوڕی تمیمی** ناسراو بە **ئیبنی عوسمین** (٢٩ ئازاری ١٩٢٩ تا ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١) یەکێکە لە زانایانی ئیسلامی سەدەی بیست و بە یەکێک لە زانایانی گرنگی سەلەفیی ئەم سەردەمە دادەنرێت. لە شاری عنیزە لە عەرەبستانی سعوودی لە دایک بووە.

## کتێبەکانی
* شیکردنەوەی عەقیدەی واستی
* شیکردنەوەی پەرتووکی سیاسەتی شەرعی ئیبن تەیمیە

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ٢٠٠١
پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن
پۆل:سەلەفییەکانی عەرەبستانی سعوودی
مێروو

350px|چەپ|وێنۆک|چەن جۆر مێروو
350px|چەپ|وێنۆک|شێوەناسی مێروو

**مێرووەکان**، دەستەیەک لە گیانەوەرانی وشکژین کە زۆربەیان خاوەنی دوو جووت باڵ، جووتێک شاخیلە و سێ جووت پای بڕکە بڕکەن و لەشیان لە سێ بەشی جیاوازی سەر، سینگ و سک پێک ھاتووە.

مێرووەکان، مەزنترین دەستەی نێو کۆمەڵی گرێپاکانن . گرێپاکان گیانلەبەرانێکن کە ئێسکبەندی دەرەکییان ھەیە و ئەندامەکانیان پێکەوە گرێ دراوە. مێرووەکان شەش پێیان ھەیە و زۆربەیان باڵدارن. لەشی مێروو لە ٣ بەش پێک ھاتووە: سەر، سینگ و سک

نزیک بە یەک ملیۆن جۆر مێروو لە جیھاندا ناسراوە و لە لایەن زانایانەوە ناو نراوە. نزیک بە ١٠ ملیۆن جۆر مێروو لە سەر زەوی دەژی. مێرووەکان لە ھەموو شوێنێکدا ھەن. ئەم گیانلەبەرانە یەکەمین گیانەوەرانی باڵداری سەرزەوین؛ ٣٥٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بۆ یەکەمجار لە سەر زەوی ھەڵفڕین.

ھێزی بۆنایی و بینایی لە گرنگترین ھەستەکانی مێروون. مێرووەکان چاوی لێکدراویان ھەیە، واتە کە چاویان لە دوو بەشی جیاواز پێک ھاتووە، ھەر بەشێک لێنزی تایبەت بەخۆی ھەیە. مێرووەکان بۆ بۆن کردن و چەشتن لە شاخیلەکانیان و بڕێکات لە ئەندامەکانی تری لەشیان کەڵک وەردەگرن. ھەروەھا بۆ ساوھەست کردنی شتەکان، شاخیلەکانیان بەکار دەھێنن.

مێرووەکان لە درێژایی تەمەندا لەپەستا توێخ ھەڵدەخەن، و قاپێلک دەگۆڕن. بڕێکیان تەنیا ٤ یا ٥ جار شێوە دەگۆڕن، بەلام زەلەقوونە یەکڕۆژەکان و مێرووە بێباڵەکان دەتوانن ٢٠ جار و فرەتریش خۆ بگۆڕن. ھەرجار کە مێروو  خۆی دەگۆڕێ، شێوەی لەشی تەواو دەگۆڕێ و بەم ڕەوتە دەڵێن گووران. بڕێ لە میرووەکان بە ھەر توێخ ھەڵخستنێک شێوەیان دەگۆڕێ و جۆری گووراویان لەگەڵ ساوایان تەواو جیاوازە؛ وەک: ھەنگ، مێش ، قالۆچە گەورەکان، پەپوولە و زەرگەتەکان.
## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا بۆ ئەم گیانەوەرانە، ئەم ناوانەش بەکار دێت:
* *زیندەوارە، گەناور، گەناوەر، دەعبا، جڕوجانەوەر، حەشەرە، گۆسان، جانەوەری وردیلە*
## مێرووگەلی کۆمەڵژی
ئەم گرووپە زۆربەی جۆرەکانی زەرگەتە، مێروولە، مۆریانە لەخۆ دەگرێت. ئەم مێرووانە بە شێوەی خێزانی ، بنەماڵەیی یان خێڵەکی دەژین و ھێلانەکانیان یەکجار گەورەیە و بە «شار» ناوی دەبەن، لە ھەر شارێکدا تەنیا یەک مێروو، واتە مەلەکە (ماک یا شامێروو)، دەتوانێ زاوزێ بکا، زۆربەی مێرووەکانی تر کارکەرن و خۆراک کۆ دەکەنەوە و ھێلانەکەیان دەپارێزن.
## سەرچاوە

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:مێرووەکان
پۆل:مێرووناسی
ئارترۆز

**ھەوکردنی جومگەیی ئێسکی** یان **ئارترۆز** () نەخۆشییەکی زۆر باوی جومگەکانی لەشە کە لە ھەموو شوێنێکدا دەبینرێت. ناوی تری ئەم نەخۆشییە «ئاستیئۆئارترایتیس»ە. لەو نەخۆشییەدا، کرۆژنەکانی نێو جومگە دادەڕمێ. لەم نەخۆشییەدا، بەپێچەوانەی ناوەکەی، ھەو دیاردەی سەرەکی نییە (پێچەوانەی ھەوکردنی جومگەیی ڕۆماتیدی).
thumb|left|ئارترۆزی بەندی قامکەکان

داخورانی کرۆژنەکانی نێو جومگە و ڕەنگدانەوەی بۆ ئێسکی ژێر کرۆژنەکان، دەبێتە ھۆی ھەو کردنی شانەکانی دەوروبەری. ئارترۆز لەوانەیە ھەر جومگەیەک تووش بکا، بەڵام بەرپەڵترینیان بریتییە لە: جومگەکانی دەست، پێ، ئەژنۆ، ڕان و بڕبڕە.

ئەم نەخۆشییە زۆر باوە و لە ٢٥٪ نۆرینەکانی پزیشکی و ٨٠لەسەدی ڕادیۆگرافییەکانی کەسانی ژوور ٦٥ ساڵ دەبینرێت (ھەڵبەت تەنیا ٦٠لەسەدیان نیشانەی نەخۆشییان ھەیە).

## نیشانەکان
ئازاری جومگە، ڕەپی و کەم بوونەوەی جووڵەی جومگە، ماس و ھەوی جومگە، دەنگی تەق و پۆق یان ساوران لە کاتی جووڵەی جوومگەکان.

لە سەرەتادا لەوانەیە ئێش و ئازاری جومگەکان سووک بێ، بەڵام دەتوانێ تا ڕادەیەک تاو بسێنێ کە ژیان و شەو و ڕۆژی نەخۆش تێکدا. ئەم ئازارە دەبێتە ھۆی لە جووڵە کەوتنی نەخۆش و لاواز بوونەوەی ماسوولکەکانی دەوری جومگە و شل بوونەوەی بەندۆکەکانی.
thumb|'''ئارترۆزی سەرەتایی ئەژنۆی چەپ'''

## ناسینەوە
بۆ ناسینەوەی نەخۆشی لە ئەزموونی ئاوی جومگە و ڕادیۆگرافی جومگە کەڵک وەردەگرین. وێنە پزیشکییەکان لەوانەیە کەم بوونەوەی مەودای نێو جومگە، سکلێرۆزیس و بڕێجار کیستی ژێرکرۆژنەیی نیشان بدەن.

## دەرمان
* ڕاگرتنی کێشی لەبار
* پانادۆڵ (ئەسێتامینۆفێن)
* ئایبووپرۆفێن
* ئەسپیرین
* وەشانی ناوجومگەیی کۆرتۆن
* ڤیتامینەکانی C و E
* مەساجی گەرمی ماسوولکەکانی دەوری جوومگە
* کەڵک وەرگرتن لە ئامێرە یاریدەرەکانی چومگە
* لە ئارترۆزی زۆر تووشدا، گۆڕینی جومگە
* و…

## پێشانگا

Image:Damaged cartilage Danish sow.png|Damaged cartilage from sows. (a) cartilage erosion (b)cartilage ulceration (c)cartilage repair (d)osteophyte (bone spur) formation.
Image:Primary osteoarthrosis (2) at knee joint.jpg|Histopathology of osteoarthrosis of a knee joint in an elderly female.
Image:Primary osteoarthrosis (5) at knee joint.jpg|Histopathology of osteoarthrosis of a knee joint in an elderly female.
Image:Osteo of the hand.jpg|Severe osteoarthritis and osteopenia of the carpal joint and 1st carpometacarpel joint.


## بڕوانە
* کرۆژنە
* ئارتریت

## سەرچاوەکان
* ویکیی فارسی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:نەخۆشییەکانی جومگە
کڕکڕە

300px|چەپ|وێنۆک|کڕکڕە
**کڕکڕە** جۆرێک شانەی گرێدەرە، نەرمترە لە ئێسک و سەرچاوەی شانەی ئێسکە.
کڕکڕە شانەیەکی گرێدەری نیمچەڕەقە کە لە میزانشیمی تۆلی سەرچاوە دەگرێ. بە خانەکانی کڕکڕە، کرۆژخانە (کۆندرۆسایت) دەڵێن.
کڕکڕەکان یان بەشێکن لە پێکھاتەی ئەندامەکان، وەک تێخەی لووت، کشکشێ، نای و پەلی گوێ، یان سەری ئێسکەکان لە ناو جومگەدا دەپۆشن. لە سەر یەک جووڵانی ئاسانی ئێسکەکان لە پێناوی کڕکڕەکانە.
لە لەشدا سێ جۆر کڕکڕەمان ھەیە:
* کڕکڕەی ڕیشاڵی  (fibro cartilage) وەک: دیسکی نێوان بڕبڕە
* کڕکڕەی لاستیکی (Elastic cartilage) وەک: پەلی گوێ
* کڕکڕەی ڕوون (Hyaline Cartilage) وەک: کڕکڕەی جومگەکان

## ناوەکانی تر
لە زمانی کوردیدا ئەم وشانەش بۆ کڕکڕە بەکار دێت: کرۆچەنە، کرمەچۆڵێ، کڕکڕاکە، کڕکڕاگە، کڕکڕۆکە، قرتێنکە، قڕقڕتۆک، خرمووتە، خرمووچک، زەنگەلۆر، ھەستیکۆژ و...

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شانەی گرێدەر
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:توێکاری
سیاسەتوان

**سیاسەتمەدار** یان **ڕامیار** یان **سیاسەتوان** یان **سەرکردەی سیاسی** (بە ئینگلیزی: politician ,political leader یان political figure) کەسێکە کە بەشدارە لە کاریگەرکردنی سیاسەتی گشتی و بڕیاردان. ئەمە ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە پۆستی بڕیاردان و میریییان ھەیە، و ھەروەھا ئەو کەسانەش کە بەدووی ئەو پایەوەن، ئیدی بە ھەڵبژاردن یان بۆماوەیی یان کوودەتا یان دیاریکردن یان داگیرکردن یان ھەر ھۆکارێکی تر بێت. ڕامیاری سنووردار نییە بۆ ڕادەی دەسەڵاتدارێتیی لە پایە گشتییەکاندا. دەشێت پایەی گشتی بە ھەماھەنگی بێتە کایەوە. لە ڕاپەڕینە شارستانییەکاندا، سیاسەتمەدارەکان دەشێت ناو بنرێن «جەنگاوەر لەپێناو ئازادی دا». لە کەمپینە میدیایییەکاندا، زۆربەی جار سیاسەتمەداران وەک چالاکوان ئاماژەیان پێ دەدرێت.

## ناسنامە
سیاسەتمەداران تاکێکی چالاکی سیاسین بە تایبەت لە سیاسەتی حزبایەتیدا. پۆستە سیاسییەکان لە حکوومەتە ناوخۆیی، ویلایەتی، فیدراڵی و نێونەتەوەیییەوە دەست پێدەکات و ھەموو سەرکردەکانی حکوومەت بە سیاسەتمەدار دادەنرێت.

## میدیا و ڕیتۆریک
سیاسەتمەداران بە قسەکردنیان ناسراون، وەک لە وتارەکاندا یان لە ڕیکلامەکانی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکاندا، بە تایبەتی بە بەکارھێنانی تەوەری ھاوبەش ناسراون کە ڕێگەیان پێدەدات پێگەی سیاسی خۆیان بە زاراوەیەکی ئاشنای دەنگدەران پەرەپێبدەن. سیاسەتمەداران بەپێویستی دەزانن ببنە بەکارھێنەری شارەزای میدیا. لە سەدەی نۆزدەھەمدا سیاسەتمەداران بە شێوەیەکی بەرفراوان کەڵکیان لە ڕۆژنامە و گۆڤار و نامیلکە وەرگرتووە، لەگەڵ پۆستەرەکاندا. لە سەدەی بیستەمدا ڕوویان لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن کرد، بەمەش ڕیکلامە تەلەڤیزیۆنییەکان گرانترین بەش لە بانگەشەی ھەڵبژاردن. لە سەدەی بیست و یەکەمدا، زیاتر بەشدارییان لە سۆشیال میدیا و مۆبایلە زیرەکەکانی ئینتەرنێتدا کردووە.

دەنگۆ ڕۆڵێکی سەرەکی لە سیاسەتدا ھەبووە، دەنگۆی نەرێنی سەبارەت بە بەرامبەرێک بە شێوەیەکی گشتی کاریگەرترە لە دەنگۆی ئەرێنی سەبارەت بە لایەنی خۆی.

## خزمەتگوزاری حکوومەت و غەنیمەتە سیاسییەکان
سیاسەتمەدار کاتێک ھەڵبژێردرا دەبێت مامەڵە لەگەڵ بەرپرسانی حکوومەت و فەرمانبەرانی حکوومی بکات کە کار بۆی دەکەن. بە درێژایی مێژوو ململانێیەکی شاراوە لە نێوان ئامانجە درێژخایەنەکانی ھەر لایەکدا ھەبووە. لە سیستمەکانی بنەمادار بە پاترۆناژدا، وەک ئەمریکا لە سەدەی نۆزدەھەمدا، سیاسەتمەدارە براوەکان جێگەی ئەو بەرپرس و فەرمانبەرانەی حکوومی کە بە یاساکانی خزمەتکردنی حکوومەت نەپارێزراون، بە لایەنگرەکانیان دەگۆڕن. ئەمەش بە «سیستمی غەنیمەت» ناسراوە. لەکاتێکدا چاکسازییەکان لە خزمەتکردنی حکوومەتدا دەستیپێکردووە بۆ نەھێشتنی گەندەڵی لە حکوومەتدا، سیستمی غەنیمەتەکان لە ساڵی ١٩٨٢ەوە لە زۆرێک لە وڵاتانی کەم پێشکەوتوودا بە تەواوی کارا ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتوانان
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
پیتی چینی

وێنۆک|پیتی چینی

**پیتی چینی** کۆمەڵێک پیتن (وێنەوشە) کە بۆ نووسینی زمانی چینی، زمانی ژاپۆنی و تا ڕادەیێک زمانی کۆری بە کار دەبرێت.

## گالێری

Image:Zhé.svg|
Image:Zhèng.svg|
Image:Nàng.svg|
Image:Taito (kokuji character).jpg|
Image:Biáng_(regular_script).svg|

## ئەمانەش ببینە
*زمانی چینی
## سەرچاوەکان


پۆل:کارەکتەرە چینییەکان
پۆل:چاندی چینی
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
نووسین

وێنۆک|قەڵەمێک و نووسراوێک

**نووسین** ڕێگایەکی پەیوەندی گرتنە کە زمان پیشان دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسین
پۆل:ئاکار
پۆل:سیستمەکانی نووسین
پۆل:پەیوەندیی مرۆیی
خوێندەواری

وێنۆک|ڕادەی خوێندەواری لە نێوان پێگەیشتوان لە ئاستی جیھاندا

**خوێندەواری** بە مانا فراوانەکەی بریتییە لە توانای خوێندنەوە و نووسین. لای ڕێکخراوی یونسکۆ پێناسەکە فراوانترە: «کۆمەڵێک توانایە لە خوێندنەوە، نوسین و توانای ژماردن» یان «ڕێگای ناسینەوە، تێگەشتن، وەرگێڕان، دروستکردن و گەیاندن لە بواری بەردەوام دیجیتاڵ بوونی جیھانێکی پڕ لە زانیاریی بە دەق بڵاوکراوە.»

خوێندەواری بناغەی خوێندن و پەروەردەیە و بەگشتی بریتییە لە فێرکردنی خوێندن و نوسین لە ساڵانی سەرەتای خوێندندا. لەناوبردنی نەخوێندەواریش ھەڵمەتێکی جیھانییە. لە ھەرێمی کوردستاندا وشە لەناوبردنی خوێندەواری بە عەرەبی (محو_الأمية) کورتکرابوەوە بۆ «مەحەلومی» و دەوڵەت و کەسایەتییە جیاوازەکانی عێراق بەرنامەی نەھێشتنی نەخوێندەواریی جیاوازیان ھەبووە بۆ پێگەشتوان. هەندێک لە توێژەران پێشنیاری ئەوە دەکەن کە بتوانرێت مێژووی بایەخدان بە چەمکی "خوێندەواری" بەسەر دوو ماوەدا دابەش بکرێت. سەرەتا ماوەی پێش ساڵی ١٩٥٠ کە خوێندەواری تەنیا وەک خوێندەواری ئەلفوبێی (ناسینەوەی وشە و پیت) تێدەگەیشت. دووەمیان ئەو ماوەیەیە کە لە دوای ساڵی ١٩٥٠ کە بە هێواشی خوێندەواری دەستی پێکرد بە چەمک و پڕۆسەیەکی فراوانتر، کە بریتییە لە خوێندەواریی کرداری. ئەم فراوانکردنەی چەمکی نەریتی خوێندەواری لە کاتێکدا ڕوویدا کە کۆدەنگی لە نێوان توێژەران لە لێکۆڵینەوەکانیان پێکهاتن و توێژینەوەی پەروەردە و زمانناسیی هاتە ئاراوە، کە کەم هەست دەکات لە دەرەوەی هەندێک چوارچێوەی دیاریکراو قسە لە خوێندنەوە یان نووسین بکات  بۆ نموونە تەنانەت قۆناغی زۆر زووی بەدەستهێنانی زاڵبوون بەسەر هێما - شێوەکان لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی تایبەتدا ڕوو دەدات (تەنانەت ئەگەر ئەو چوارچێوەیە بە سادەیی "قوتابخانە") بێت، و دوای دەستکەوتی چاپکردنیش هەر نموونەیەک لە خوێندنەوە و نووسین خوێندنەوە و نووسین، بۆیە، هەرگیز لە توخمە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان هەڵناگیرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانین
پۆل:نووسین
پۆل:خوێندنەوە
پۆل:زمانەوانیی سەپاندی
ئەلفوبێی لاتین

وێنۆک|ئەلفوبێی لاتین

**ئەلفوبێیی لاتین** جۆرێک لە ئەلفوبێیە کە بۆ نووسینی زمانی لاتینی بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەلفوبێی لاتینی
ھانگول

**ئەلفوبێی کۆری** ناسراوو بە **ھانگۆل** ئەلفوبێی تایبەتی نووسینیی زمانی کۆرییە. ھانگۆل ئەو ئەلفوبێیە بوو کە پاشا سێجۆنگی مەزنیی شانشینی جۆسۆن لە ساڵی ١٤٤٣ داینا بۆ ئاسانکردنی نووسین چونکە ھەتا ئەو سەردەمەش خەڵکی کۆریا ئەلفوبێی چینی بەکارئەھێنا بۆ نووسین.
وێنۆک|ھانگۆل

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Hangul ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Hangul]

پۆل:سیستەمی نووسینی کۆری
پۆل:ھانگۆل
پۆل:زمانی کۆری
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کۆریا
پۆل:چاکسازی ڕێنووسی
ئەلفوبێی سیرلیک

وێنۆک|هەندێک لە پیتەکانی ئەلفوبێی سیرلیک

**ئەلفوبێی سیرلیک** ئەلفوبێیەکە تایبەت بۆ نووسینی زمانگەلێک وەک زمانی ڕووسی، زمانی ئوکراینی و چەندین زمانی دیکە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:ئاسیای ناوەندی
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:باکووری ئاسیا
بێکەس (فیلم)

***بێکەس*** فیلمێکی کۆمیدیی درامیی کوردییە و لەلایەن کارزان قادر کاری نووسین و دەرھێنانی بۆ کراوە، و فیلمەکە لە ساڵی ٢٠١٢ وەشێندرا. فیلمەکە باسی دوو برای پێڵاوبۆیاخکەر دەکات بەناوی دانا و زانا کە دەست دەکەن بە گەشتکردن بۆ ئەمریکا بە کەرەکەیان، کە ناوی مایکڵ جاکسۆنە.

## پەخشکردنەکان
*بێکەس* پەخشکردنی دەستپێکی لە فێستیڤاڵی فیلمی دوبەی لە ساڵی ٢٠١٢دا بۆ کرا. لە دواییدا لە شەشەم فێستیڤاڵی فیلمی نێنەتەوەییی بەنگالۆر لە بەنگالور لە ڕێکەوتی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ پەخش کرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمە عێراقییەکان
پۆل:فیلمە سوێدییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٢
پۆل:فیلمەکان دەربارەی برا
پۆل:فیلمەکان دەربارەی مناڵان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کوردستان داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بیابانەکاندا ڕوودەدەن
پۆل:فیلمەکانی جەنگی عێراق
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ھەتیوەکان
وێنەکێشی

[وێنۆک|[مۆنالیزا یەکێک لە بەناوبانگترین نیگارەکانی جیھان]]

**وێنەکێشی**، **نیگارکێشی** یان **شێوەکاری** () بریتییە لە پراکتیزەکردنی بۆیاخکردن و ڕەنگکردن یان ئامرازی دیکە بۆ سەر ڕوویەک، یان سەر کاغەز.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێنەکێشی
پۆل:ھونەرەکان
پۆل:کارە ھونەرییەکان
زمانی پاڵی

وێنۆک|نووسراوەیێک بە زمانی پاڵی
**زمانی پاڵی** زمانێکە کە ھەندێک لە کۆنترین نووسراوەکانی ئایینی بوودیزمی پێ نووسراوە. ئەم زمانە ھەنووکە ھیچ ئاخێوەری نەماوە و کەس قسەی پێ ناکا؛ بەڵام ھێشتا فێر دەکرێت. فێرکردنی ئەم زمانە بۆ سروودە ئایینیەکانە.

## پەراوێزەکان


پۆل:زمانەکانی بەنگلادێش
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانە کۆنەکان
دەریای سوور

وێنۆک|نەخشەی دەریای سوور

**دەریای سوور** دەریایەکە کەوتووەتە نێوان کیشوەری ئەفریقا و ئاسیا.

## پەراوێزکان


پۆل:کۆما ئاوییەکانی میسر
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی ئیسرائیل
پۆل:کۆما ئاوییەکانی ئوردن
پۆل:پانتاییە ئاوییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:شاخی ئەفریقا
پۆل:دەریای سوور
کەژۆک

350px|چەپ|وێنۆک|دیاردەی کەڵەکە بوونی چەوری لە نەخۆشی کەژۆک
**کەژۆک**،ڕەقبوونی دەمارەکان، توندی ڕەگ، ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، ئارتریۆسکلرۆسیس (بە ئینگلیزی :Arteriosclerosis) ناوی جۆرێک نەخۆشی ڕەگەکانی لەشە، کە بە ھۆی کەڵەکە بوونی چەورییەکان و مادەکانی تر لە سەر دیوارەی ناوەوەی بڕێ لە ڕەگەکان، دروست دەبێ. ئەنجامی ئەم کەڵەکەبوونە، پێکھاتنی قەتماخەی فیبری-چەورییە، کە لەگەڵ بەرز بوونەوەی تەمەن زۆرتر دەبێ و دەبێتە ھۆی توندی و گیرانی ڕەگەکان.

کەژۆک، یەکێک لە شاھۆکارەکانی تیاچوونی گەورەساڵان لە وڵاتانی پێشکەوتووی جیھانە.تەنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا ساڵانە ١١٢ میلیارد دۆلاری تێدا سەرف دەکرێت.

کەژۆک یان ئارتریۆسکلرۆسیس زاراوەیەکە بۆ دەربڕینی ئەستوور و توند بوونی ڕەگە خوێنبەرەکان. ئاترۆسکلرۆسیس، جۆرێک کەژۆکە کە لە شاڕەگەکاندا بەدی دێت. لەم نەخۆشییەدا ڕەگەکان دۆخی نەرمی و کێشھاتنیان لە دەست دەدەن و کۆتەرەیان دەگۆڕێ. بەرز بوونەوەی کۆلیستڕۆڵی خوێن ، تەوژمی خوێن، ھۆکارە جینیتیکییەکان و بەکارھێنانی جگەرە لە شاھۆکارەکانی بەدی ھاتنی کەژۆکە.

کەژۆک لە پیاواندا باوترە.
## سەرچاوە

پۆل:پزیشکی
پۆل:نەخۆشییەکان
بۆتۆکس

چەپ|وێنۆک|بۆتۆکس
**بۆتۆکس**  (بە ئینگلیسی: Botox)، کورتەناوی (بۆتیولەینم تۆکسین)، ژار ی بۆتیولیسمە کە جۆرێک بەکتریا بە ناوی کلۆستریدیۆم Clostridium دەری دەدات. ئەم ژارە دەتوانێ کارایی ماسوولکەکان کەم بکاتەوە یان بەتەواوی پەکیان بخات.
بەکارھێنانی بڕێکی کەمی ئەم زارە بە شێوەی وەشاندنی راستەوخۆ لەژێر پێست، دەبێتە ھۆی بلۆک کردنی ئەو سیگناڵانەی کە لە دەمارەکانەوە بۆ ماسوولکە دەنێردرێن، لە ئەنجامدا ماسوولکە چیتر کرژ نابێتەوە، بەمەش چرچ و لۆچییەکانی پێست خاو دەبنەوە و دیار نامێنن.
## دەرزی بۆتۆکس
دەرزی بۆتۆکس زیاتر بۆ لۆچی توێڵ (هەنیە:نێوچاوان) ، دەوری چاو و دەوری ھێڵەکانی تەنیشت لووت بەکاردێت. بۆتۆکس بۆ ھەموو جۆرە لۆچبوونێکی پێست نابێت، بۆ نموونە ئەو چرچییانەی کە لە ئەنجامی کاریگەری تیشکی خۆر و لە ئەنجامی کاریگەری ھێزی کێشکردنی زەوییەوە پەیدا دەبن بە دەرزی بۆتۆکس لاناچن، بۆیە ھەرگیز نابێت کە بۆتۆکس بە بێ رێنمایی پزیشک بەکاربێت.

## ئاگاداری
*نابێ بۆتۆکس بۆ ئافرەتی دووگیان و شیردەر بەکار بێت. 
*٣-٧ رۆژ پاش لێدانی دەرزی بۆتۆکس ، کاریگەریی تەواوی دەردەکەوێت
*نابێ تا ١٢ کاتژمێر دەست لە شوێنی دەرزییەکە بدرێت.
*بەکارهێنانی دەرزی بۆتۆکس دەبێ لە ژێر چاودێری پزیشکی پسپۆڕی جوانکاریدابێ.

ئێستاکە لە ئەمریکادا بۆتۆکس یەکێک لە شێوە باوەکانی جوانکاری دەموچاوە و شانۆگەرەکانی هاڵیوود بەکاری دەهێنن.

وەشاندنی دەرزی بۆتۆکس دەبێ لە لایەن پسپۆڕانی جوانکارییەوە بکرێت،. لێکۆڵینەوەکان نیشانیان داوە کە بەکارهێنانی ئەم مادە لە لایەن کەسانی ناشارەزاوە، لێکەوتەی زۆر خراپی بە دوادا بووە
## کاریگەری
کاریگەریی دەرزی بۆتۆکس تەنیا بۆ ماوەی ٤-٦ مانگ بەردەوام دەبێت، پاش ئەم ماوەیە فرمانی ماسوولکە بەرە بەرە وەکو پێشان دەگەڕێتەوە و لۆچبوون دووبارە دەردەکەوێتەوە، بۆیە بۆ شاردنەوەی پێویست بە دووبارە بەکارھێنانی دەرزیی دیکە دەکات.

بەگشتی بەکارھێنانی بۆتۆکس سەلامەتە، زیانە لابەلاکان لەپاش دەرزیی بۆتۆکس بریتین لە: سووربوونەوە یان شین و مۆربوونێکی کاتی لە شوێنی لێدانی دەرزییەکە. لەوانەیە دەرزیی بۆتۆکس ببێتە ئەگەری سەرئێشە کە بۆ ماوەی ١-٢ رۆژ بەردەوام دەبێت پاشان لەخۆیەوە نامێنێت.

## سەرچاوە

پۆل:پزیشکی
پۆل:دەرمانەکان
لەپێ لەپێ

**لەپێ لەپێ** یارییەکە لە هەندێ ناوچەی کورستاندا دەکرێ، زۆرتر  بەهاران یان  ڕۆژی خۆشی زستان، لە گوندەکاندا بەڕێوە دەچێت.

لەم یارییەدا کۆمەڵێک لاو لە شوێنێکی بەرزی ڕوو بە ئاوایی ڕادەوەستن، دەبنە دوو دەستەی ڕاست و چەپ و یەکێکیش دەبێتە سەرمەلا ، سەرمەلا مەچەکی چەپی ڕووەو ماڵەکان درێژ دەکا، لەپی دەستی ڕاستی دەهێنێ بە سەر مەچەکی چەپیدا و لەو کاتەدا دەڵێ: 
*« لەپێ لەپێ/ کەوشە چەپەکەی منت لە پێ/سەرسووری من دەرماڵی کێ؟»
*«لەپێ لەپێ / دەمت تەپێ / هەڵسە بڕۆ بە دەست و پێ / لەمسەر گوندی، لەو سەر گوندی / وەبینە لۆم زۆر بەتوندی»
یەک بە یەک لە دوو دەستەی لای ڕاست و چەپی دەپرسێ، هەر کام ماڵەکەی هەڵێنا، دەستەی دۆڕاو دەبێ بە کۆڵ بیانبەن بۆ بەر ئەو ماڵە و بیانهێننەوە. 
## سەرچاوە
کتێبی یاری لە کوردەواریدا ، د. نەسرین فەخری ، بەرگی سێهەم، لاپەڕەی ١٠

پۆل:کایەکان
پۆل:یارییەکانی کوردەواری
جەبار فەرمان

**جەبار فەرمان** سیاسەتمەدارێکی کورد بوو لە باشووری کوردستان و  ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و سەرکردەی باڵای ئەو حیزبە بوو. لە ماوەی ژیانیدا، جەبار فەرمان چەندین پۆستی باڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و حکوومەتی هەرێمی کوردستانی وەرگرتووە، لەوانە: بەپرسی مەڵبەندی یەکی ڕێکخستنی سلێمانی، ئەندامی سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، نوێنەری یەکێتیی نیشتمانیی لە مەکتەبی تەنفیزیی بەرەی کوردستانی، لێپرسراوی مەکتەبی عەسکەریی یەکێتیی، وەزیری ناوخۆی هەرێم، وەزیری پەروەردەی هەرێم، وەزیری شارەوانی هەرێم بەوەکالەت و هەروەها جێگری فەرماندەی گشتیی هێزی پێشمەرگەی کوردستان

## سەرچاوەکان


پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
ژینگەناسی

**ژینگەناسی** یان **ئیکۆلۆژی** () لقێکی ژینناسییە کە بە لێڕوانین و توێژینەوەی پێوەندییەکانی ژینەوەر لەگەڵ ئاقاری ژیان و شێوازی ژینی ھەرکام لە گیانلەبەران لە زاگەیاندا، دەپەرژێ.

ژینگەناسی زانستی لێکدانەوەی کارلێکەکانی نێوان گیانداران و ژینگەکانیانە. بەم بۆنەوە دەکرێ بڵەین کە ژینگەناسی کۆنترین زانستی مرۆڤە. مرۆڤە سەرەتاییەکان بۆ دۆزینەوەی خۆراک و شوێنی دژمنەکانیان پێویستییان بەم جۆرە ژینگەناسییە بووە. تەنانەت وەرزێرە سەرەتاییەکانیش بۆ ناسین و بەڕێوەبردنی سەرچاوە زیندووەکانی خۆراک و ماڵی کردنی ئاژەڵەکانیان پێویستییان بەم زانستە ھەبووە. ئەم ژینگەناسە سەرەتاییانە بەردەوام خەریکی ناسینی گیاندارانی جۆراوجۆ و بڵاوەیان لە ژینگەدا بوون تا بە قازانجی کۆمەڵگاکەیان بجووڵنەوە. بەم جۆرە ژینگەناسییە، ژینگەناسی کاربەرانەیە و ئێستاکەش  ژینگەناسە کاربەرەکان، ھۆگری ئەم جۆرە بابەتانەن:
* چۆن دەتوانین ڕادەی کەڵک وەرگرتن لە سەرچاوە خۆراکییەکان، بەرز بکەینەوە؟
* چۆن دەتوانین ئاژەڵ و گیا کەوییەکان بە باشترین شێوە فرە بکەین؟
چۆن دەتوانین سەرچاوە خۆراکییە زیندووەکان لە وەزەنی دژمنەکانیان بپارێزین؟
* چۆن دەتوانین ھۆکارەکانی نەخۆشکەر و مشەخۆرەکانی نێو لەشمان کۆنتڕۆڵ بکەین، تا ڕوو لە فرەیی نەنێن؟
* و...

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژینگەناسی
زنجیرەی بژیو

پێکەوەبەسراوی خۆراک لە  گیانداراندا لە ئاڵقەکانی زنجیرێک دەچێ کە بە  **زنجیرەی بژیو**، یان زنجیرەی خۆراک دەناسرێت.
هەموو گیاندارێک بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی، پێویستی بە وزەیە. بۆ وێنە ڕوەکەکان وزەی تیشکی خۆر دەگرن، بڕێ لە گیانەوەران بەم گیایانە دەژین و بڕێ تریان گیانەوەرانی تر دەخۆن. زنجیرەی خۆراکی بریتییە لە: 
** ڕیز بەستنی گیاندارانی کۆمەڵگایەک، بۆ خواردنی یەکتر**. 
هەر زنجیرەیەکی خۆراکی، سەرچاوەیەکی وزەی هەیە، کە لە زۆربەیاندا، تیشکی هەتاوە.
لە زنجیرەی خۆراکدا، وزە لە ئاڵقەیەک دەگوازرێتەوە بۆ ئاڵقەیەکی تر. لەم زنجیرەدا هەر گیاندارێک ، دەبێتە خۆراکی گیاندارێکی تر. یەکەمین ئاڵقەی زنجیرەی خۆراک، ڕوەکە کە بژیوی ئاڵقەکانی دوایی ، واتە گۆشتخۆران و ڕوەکخۆران، دابین دەکا و ئاڵقەکانی کۆتایی، بە شیکەران (تاقمێک بەکتریا و ترشێنەر) دوایی دێت.
## ئاستەکانی خۆراک
ئاڵتۆن1927 لە یەکەمین کەسانێ بوو کە بیرۆکەی زنجیرەی خۆراکی لە ژینگەناسیدا هێنایە ئارا و بە چڕ و پڕی لێی کۆڵیەوە. ئاڵتۆن تێگەیشت کە زۆربەی زنجیرەکان چوار یا پێنج ئاڵقەیان هەیە؛ بۆ وێنە زنجیرە خۆراکی کاج- شەتە - جاڵجاڵووکە - چۆلەکە پەرچە - شەهێن ، هەروەها تێگەیشت کە ئەم زنجیرانە نە بەشێوەی یەکەیەکی خۆراکی ، بەڵکوو بەشێوەی  تۆڕێکی خۆراکی پێکەوە بەسراونەتەوە. 
خاڵی سەرنجڕاکێش ئەوە بوو کە هەموو ئەم زنجیرانە بە شێوەی هێڵێکی ڕاست  لە ڕاوچییەوە بۆ گیاخۆر، بە ڕوەک کۆتایی ناهات. بڕێجار باری نائاسایی تێدەکەوت ؛ ئەگەرچی سمۆرەی سوور و سمۆرەی جەمسەری هەر دوو گیاخۆرن، بەڵام لە نەبوونی خۆراکدا، بەچکە کەروێشکەکان دەخۆن. لە هەر تۆڕێکی خۆراکدا چەندین ئاستی خۆراکی دیارە: 
*بەرهەمهێن = ڕوەکە شینەکان= یەکەمین ئاستی خۆراک 
*بەکارهێنی یەکەم: ئەو گیاندارانەی ڕوەکەکان دەخۆن. ئەمانە بە گیاخۆریش دەناسرێن.
*بەکارهێنی دووەم:ئەو گیاندارانەی بەکارهێنەرانی یەکەم دەخۆن، ئەمانە گۆشتخۆر و هەمەشتخۆرن.
*بەکارهێنی سێهەم: ئەم گیاندارانە، بەکارهینەرانی دووەم دەخۆن.
*بەکارهێنی چوارەم:ئەم گیاندارانە، بەکارهینەرانی سێهەم دەخۆن.
## هیرەمی وزە
هیرەمی وزە، باشترین جۆری نیشاندانی چۆنیەتی کارکردنی سیستەمێکی ژینگەییە. لە ژێر تیشکی بنەمای دووهەمی تێرمۆدینامیک، وزە لە هەر ئاستێکی خۆراکدا لەچاو ئاستی خۆراکی دوای خۆی، زۆرترە. بۆ وێنە ڕوەکێک kj 1000 وزەی هەیە، کە لەچاو ئاستی دوایی خۆی، واتە کوللە کە 10 kjیە، زۆرترە.

## تۆڕی خۆراک
## سەرچاوە

پۆل:ژینناسی
پۆل:ژینگەناسیی سیستمەکان
ژینگەی سروشتی

**ژینگەی [[سروشت|سروشتی]]** یان تەنیا **ژینگە** ھەموو ئەو شوێنانە دەگرێتەوە کە ژیانی تێدایە.
ژینگە پێکھاتووە لە کۆمەڵێک ھۆکاری دەرەکی و گیانداران، کە بەردەوام لەسەر یەک کاریگەرن.
[350px|وێنۆک|پاشەکشێ و توانەوەی بەفرەچاڵەکانی [ئاڵپ]]
ژینگە بریتییە لە سەرجەم بوونەوەرانی زیندوو و نازیندوو کە لەسەر زەوی یان بەشێکی، بە شێوەی سروشتی، بوونیان ھەیە. ژینگە بە ھاوبەشی کۆمەڵێک گیاندار و بێگیان پێک دێت.
پاراستنی ژینگە لە سەدەی بیست و یەکەمدا وەک یەکێک لە ھەشت ئامانجەکانی گەشەی ھەسارە و یەکێک لە سێ کۆڵەکەکانی گەشەی بەردەوام دەناسرێت

## سەرچاوەکان

*
پۆل:ژینگەناسی
پۆل:سروشت
پاراستنی ژینگە

[thumb|left|250px|ڕووتانەوەی دارستانەکان، باشووری [مەکسیک]]

**پاراستنی ژینگە** () بریتییە لە ھەر جۆرە کار و چالاکی، بۆ پاراستنی ژینگە لە مەترسیی تیاچوون.

## پێویستبوونی پاراستنی ژینگە
پاراستنی گیانداران پێویستە، چونکە:
* پاراستنی زنجیرەی بژیوی: ھەر جۆرە وەزەنێک لە ژینگە، دەبێتە ھۆی تێکچوونی زنجیرەی ژیان.
* خەزێنەی دەرمان: لە ئەمازۆن، ھیند، ڕۆژاوای باشووری ئاسیا، چین لە گیاکان وەک دەرمان کەڵک وەردەگرن.
* خەزێنەی مەزن: سروشت خەزێنەی گەورەی خۆراکە، کە ھێشتا کەمی چووە و زۆری ماوە..
* کانگای پیشەسازی: نیشاستەکان، شیلەی بڕێ ڕووەک، ڕۆنی ڕووەک، چەوری ڕووەک و ئاژەڵ، دەمێکە لە پیشەسازیدا بەکار دەچن.

## پەراوێزەکان
مەیگوو

وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی گیانداری مەیگوو
**مەیگوو**، ئەنگوش، کێچی دەریا () قرژاڵۆکەیەکی دە پێیە لە تیرەی ڕەقپێستان، بە چنگاڵی درێژی دڕکاوییەوە

مەیگوو جۆرێک ڕەقپێستی ئاوژییە کە لە زۆربەی ئاوەکانی جیھاندا دەژی (ھەم ئاوی شیرین و ھەم ئاوی سوێر)، مەیگوو سەرچاوەیەکی باشی خۆراکە بۆ گیاندارانی ئاوژی، ئەم ڕەقپێستانە دەتوانن بەرەو دوا مەلە بکەن، لە ناوچە پیسەکاندا، لە بەرامبەر ژار و پیسیدا خۆڕاگرن، مەیگوو یەکێک لە سەرچاوەکانی خۆراکی مرۆڤە، وەک دیکەی خۆراکە دەریایییەکان تژی لە کالسیۆم، یۆد و پرۆتینە، دڵی مەیگوو لە سەریدایە.

ھەروەھا مەیگوو ئاژەڵێکی دەریایی بەناوبانگە کە زیاتر لە ٢٠٠٠ جۆر لە جیھاندا ھەیە، ھەروەھا جەمبەری جۆرێکی ترە لەگەڵ مەیگوو لە یەک خێزانن، بەڵام لە شێوەدا جیاوازن. مەیگوو قەبارەی جیاوازی ھەیە لەنێوان ٢ بۆ ٢٥ سم، جۆری گەورەش زیاتر لە ڕووی ئابوورییەوە لەبەرچاو دەگیرێ و لەلایەن مرۆڤەوە دەکڕدرێتەوە، مەیگوو یەکێکە لە خۆشترین چێشتەکان لە چێشتخانەکانی خواردنی دەریایی، و بە تایبەتی بە تۆڕی ڕاوە ماسی دەکرێت.

## پێشانگا

پەڕگە:Camaron.jpg|مەیگووی ئامادە بۆ خواردن
پەڕگە:Odontodactylus scyllarus1.jpg|مەیگووی تاووسی


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گیاندارانی ئاوژی
تووتی

[350px|چەپ|وێنۆک|جووتێک تووتیی [سێنیگاڵی لە ئەفریقا]]
**تووتی** (بە ئینگلیزی:Psittacidae) دەستە پەلەوەرێک بە دەنووکی سووری کوڵ و کووڕ، لاقی ئەستوور، دوو قامک لە پێش و دوو لە دوا، پەڕ و پۆی ڕەنگامە(پتر کەسک)، کلکی درێژ و نووک تیژ  و دەنگی بەرزەوە کە بڕێکیان دەمەلاسکە دەکەنەوە.

تووتی مەلێکی زۆربە کەسکە، لە تیرەی تووتییان (Psittaciformes). زۆربەیان لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی ئەفریقا و هیند دەژین. ٣٧٢ جۆر لەم مەلە لە ٨٦ ژێرجۆردا پۆلێن کراون.
ئەم مەلانە زۆرتر  ڕوەک ، دانە ، ناوکە، خونچە و ... دەخۆن. ژمارەیەکی کەم لەم تیرە، مێروو و گیانەوەری بچووکی وەک مشک دەخۆن.

## سەرچاوە

پۆل:پەلەوەران
سەمت

**سەمت** یان **ئەزیموت** بریتیە لە گۆشەیەک لە سیستمی پۆتانەکانی گۆییدا، بریتیە لەو گۆشەیەی لە سەرچاوە (تەماشاکەر) ەوە بۆ هێمابۆکراوێک (باکور)دا دروست ئەبێت لەسەر ڕووتەختــی  هێمابۆکراوەکە.

بە زمانێکی سادەتر، واتە ئەگەر گۆشەی ئەستێرەیەک لە ئاسمان بپێوین، ئەبێ ڕاستەهێڵێک بهێنینە خوارەوە بۆسەر ڕووتەختــی  زەوی لەگەڵ هێما بۆکراوی باکوردا لە هەمان ڕووتەختــدا بن ئەوکات ئەزانین کە ئەستێرەکە لە باکور، باشور، ڕۆژهەڵات یان ڕۆژئاوایە.

سەمت لە زۆر بواری زانستیدا بەکاردێت وەک: ئەستێرەناسی، دەریاوانی، نەخشەکێشی، ئەندازیار و جیۆلۆجیدا.

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی
* Pollard, David D., and Raymond C. Fletcher. Fundamentals of structural geology. Cambridge University Press, 2005. لاپەڕە ٥٤

پۆل:گۆشە
پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:گەردوون
پۆل:جیۆدیسیا
پۆل:ڕووپێوی
گۆرەویچنە

**گۆرەویچنە** خێزانە مەلێکن، ورد و چالاک، بە کێشی نزیک ١١ گرەم، دارژی، بەرزەفڕ و نەوێستاوە و زۆر دەنگخۆش. باڵەکانی کورتە و دڵی بەهێزە. مێروو و [کرم]] و جارجاریش دانەوێڵە  دەخوا. لە ناو مەلە دەنگخۆشەکاندا لە هەموو بەوزەترە، بەرگەی برسییەتی ناگرێ؛ ئەگەر ٢٤ کاتژمێر برسی بێ، تیادەچێ، بەم بۆنەوە لە زستاناندا زۆریان تیادەچێ. 

لە کون و کەلێنی دارەکاندا هێلانە دەکا. ئەگەر کونی داری گیر نەکەوێ، لە کونی زەوی، باکسی پۆستی ماڵەکان و تەنانەت قوتووی خاڵیشدا هێلانە دەکا. لە ساڵێکدا دووجار و هەرجار ٦ تا١٢ هێلکە دەکا. لە زاراوەی گیلانیدا پێی دەڵێن «کولکاپیس» و لەو باوڕەدان کە بولبولی مێچکە حەفت هێلکە دەکا، کە تەنیا یەکیان دەبێ بە بولبول و ئەوانی تر دەبنە کولکاپیس (کولکا= بولبول ، پیس= گەن، خراپ).

ئەم مەلە لە خێزانی گۆرەویچنانە(Paridae). ئەم مەلانە بێجگە لە باکووری ئەمریکا نەبێ، لە هەموو دارستانەکان، لێڕەوارەکان، باخ و باخچەکانی دنیا دەبینرێن.
## ناوەکانی تر
لە زاراوەکانی زمانی کوردیدا ئەم ناوانەش بۆ گۆرەویچنە هاتووە:
*''دووکەڕیسە، شەلوورە، جڕجڕە، گۆرێچنە، گۆرواباف، گۆرەویلە، دوکەریسە
## جۆرەکانی گۆرەویچنە
*گۆرەویچنەی بۆر
*گۆرەویچنەی پاشمل سپی
*گۆرەویچنەی پشت شێ
*گۆرەویچنەی شین
*گۆرەویچنەی تورکستانی
*گۆرەویچنەی سمێڵدار
*گۆرەویچنەی کلک درێژ
*گۆرەویچنەی گەورە 
## گۆرەویچنە لە [[پۆلێنی زانستیی گیانداران]]دا
*Domain: دەڤەر: گیانەوەر
*Kingdom:میران(زنجیرە): مازەداران
*Class: چین (پۆل) : مەلان
*Order: تۆرەمە: چۆلەکان
*Family: تیرە : گۆرەویچنان

## پێشانگا

پەڕگە:Tufted Titmouse-27527-2.jpg
پەڕگە:Parus major.ogg
پەڕگە:Marsh tit, Leighton Moss, December 2008.jpg
پەڕگە:CyanistesCaeruleusWithForage.jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:مەلان
ڕۆبین ھوود (فیلم ١٩٧٣)

***ڕۆبن ھوود*** () فیلمێکی ئەنیمەیشن و سەرکێشییە، لە ساڵی ١٩٧٣ لەلایەن کۆمپانیای واڵت دیزنی پیکچەرز بەرھەم ھێنراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان نمایشکراوە، دەرھێنەری فیلمەکە وۆلفگانگ ڕایترمانە و ھەروەھا ئەستێرەکانی فیلمەکە براین بدفورد، مونیکا ئیڤانز، پیتەر ئوستینۆڤن.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٣
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمە هاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی هاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی ئەمریکا
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ھاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە مۆسیقییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ھاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ڕێوییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خەوە موگناتیسییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی کەسانی لە یاسا دەرچوو
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمەکان کە لە قەڵاکاندا ڕوودەدەن
پۆل:فیلمەکان کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕوودەدەن
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی ڕۆبن ھود
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن ستۆدیۆز
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئینگلیزییەکان
سیستمی پۆتانەکان

**سیستمی پۆتان** یان **سیستمی پۆتانەکان** () لە ئەندازەدا بریتیە لە چەند دانە تەوەرە بۆ دیاری کردنی جێگای خاڵێک، یان ھەر تەنێکی تری ئەندازەیی لە بۆشاییەکدا بۆ نموونە لە بۆشاییی ئیقلیدسیدا. ڕیزبەندی تەوەرەکان گرنگە بۆ نمونە ئەگەر پۆتانەکان تەنھا دوو ڕەھەندی بن ئەوا بزانرێت ئایا تەوەرەی س ستوونیە یان ئاسۆیی وە ھەروەھا تەوەرەی دووەم.

## سیستمی کارتیزیان

لە پۆتانەکانی کارتیزیاندا پۆتانەکان بریتین لە دوو تەوەرەی لەسەریەک ستوون (گۆشەی ڕاست) بۆ دیاری کردنی جێگای خاڵێک یان تەنێکی تری دوو ڕەھەندی.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Coordinate_system ویکیی ئینگلیزی]

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندازەی شیکارانە
بەعاج

**بەعاج**(بە عەرەبی: *البعاج*، ئینگلیزی: *Al-Ba'aj*) شارۆچکەیەکە لە قەزای بەعاج لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. شنگال دەکەوێتە ئەوپەڕی خۆراوای پارێزگای نەینەوا، ١٤٠م لە شاری مووسڵەوە دوورە و دەکەوێتە خۆراوایەوە. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ٨٨،٤٠١ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان عەرەبن.

## ناو
سەبارەت بە ھۆکاری ناونانی بەعاج، خەڵک باسی ناوی شارەکەیان دەکەن، ھەندێکیش دەڵێن بەدەوییەکان بەو ناوچەیە دەڵێن (بەعج) کە زریانی تۆزاوی تیایدا زۆرە. وە لە گێڕانەوەیەکی تردا کە لە کۆندا بیرێک ھەبووە کە ھۆزەکان لە دەوری کۆدەبوونەوە، بۆیە لە ڕووداوێکدا کە ھۆزێک ھاتنە لای بیرەکە بۆ ئەوەی سوود وەرگرن لە ئاوی بیرەکە، بۆیە پیاوێکی مردوویان لە بنی بیرەکە بۆیە گوتیان: ئەمە بیری جەستەیە(ھذە بئر تبعج الأجساد)، لەم دەربڕینە ناوی (البعاج)ی وەرگرتووە. بەڵام بۆچوونێکیکە ئەو ناوە پەیوەندی بە سروشتی زەویەوە ھەیە، سەدەیەک لەمەوبەر ئەم زەوییە بۆ کشتوکاڵ گونجاو نەبوو و تووشی نەزۆکی بوو، کاتێک خاکی سەری گۆڕدرا بۆ فۆڕمی جیۆلۆجی. گۆڕانی شلەمەنی بەھۆی بارانەکانەوە سەریھەڵدا، و لەناکاو چاندنەکە دەرکەوت، زەوییەکە کە ڕووەک و لەوەڕگەکانی تێدا دەرکەوت(انبعج).

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ئەنیزۆکۆریا

وێنۆک|ئەنیزۆکۆریا

**ئەنیزۆکۆریا** حاڵەتی بەرانبەر نەبوونی ئەندازەی بیبیلە لە دوو چاودایە. ئەم حاڵەتە ٢٠ لە سەدی خەڵک گرفتار ئەکات. ئەم حاڵەتە ئەتوانێت بە تەواوی بێمەترسی بێت یان نیشانەی حاڵەتی نەخۆشی بێت.

## سەرچاوەکان
قەزای مەخموور

**قەزای مەخموور** (بە عەرەبی: *قضاء مخمور*، بە ئینگلیزی: *Makhmur District*) یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای ھەولێر، ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی مەخموورە. 

## ناو
ناوی قەزای مەخموور لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی مەخموورە.

* وشەی مەخموور لە مغمور وەرگیراوە واتای بەھاری ھەیە بە گوڵی جوان و ڕەنگا و ڕەنگ ھەروەھا ھەندێکیتر دەڵێن مغمور لە واتایەکیتریش ھاتووە چونکە زەویەکەی نوقم بووە بە ئاو لە کاتی لافاوەکانی لە چیای قەرەچۆغ دەھات لە لایەکیتریششەوە دەڵێن وشەیەکی تورکیە لە قوماشی مغمور وەرگیراوە کە بە تێپەربوونی کات بووە بە مەخموور .
* لەبەر زۆر ھۆکار، کە ناوەکە لە شەراب یان مەی وەرگیراوە وەک ھەندێک بانگەشەی ئەوە دەکەن، لەبەرئەوەی دانیشتوانی شارەکە و لە ڕاستیدا ھەموو ناوچەکە ھەموویان موسڵمانن، ئەمە جگە لەوەی کە کەرەستەی خاو وەک ترێ یان خورما لەو ناوچەیەدا نییە کە دەتوانرێت شەرابی لێ دروست بکرێت. بۆیە ئەگەری ئەوە زیاترە، بە بڕوای ھەندێک، ناوەکە لە زمانی کوردیدا لە (مرغ و مور)ەوە وەرگیراوە و بە مانای (پاشماوەی باڵندە و گۆشت) دێت.
* سەبارەت بە قسەی خەڵکی ناوچەکە کە ناوەکە لە (مەخماڵ - مەخمەر) وەرگیراوە، کە قوماشێکی ڕەنگی گەشاوە، چەرموو کراوە، بەو پێیەی دەشتی مەخموور گەشە دەکات (لە ساڵانیدا کە لە وەرزی بەھاردا بارانێکی زۆر دەبارێت، ڕەنگی گەش وەک مەخمال بەدەست دەھێنێت). لە ھەر حاڵەتێکدا لەم شوێنەدا چەندین تەپۆڵکەی شوێنەواری لە نزیکەوە ھەن و بەڕێوەبەرایەتیی شوێنەوارەکانیش لە ساڵی ١٩٤٩دا ھەڵکۆڵینی گەڕانی لە ھەندێکیان ئەنجامداوە، لەوانە (تەل ئیبراھیم بایز و کاولی کەنداڵ) کە تێیدا نیشتەجێبوونی ئاشوورییەکان لەسەر پاشماوەکانی سەردەمی پێش مێژوو دۆزراونەتەوە و بەدووری نازانرێت کە سەرچاوەی ناوەکە ئاشووری بێت.

## جوگرافیا
**قەزای مەخموور ** ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە:
* لە باکوورەوە قەزای خەبات و قەزای بەردەڕەش و قەزای حەمدانیە.
* لە باشوورەوە قەزای حەویجە و قەزای شەرقات.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای ھەولێر و قەزای قوشتەپە و قەزای دووبز.
* لە ڕۆژاواوە قەزای مووسڵ.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٢٧ مەخموور لە ناحیەوە کرایە قەزا، لەو ساڵەوە تا ١٩٩٦ سەر بە پارێزگای ھەولێر بوو، بەڵام ڕژێمی بەعس لەو پارێزگایەی دابڕاند و خستیە سەر پارێزگای نەینەوا لەبەرئەوەی سەنتەری پارێزگای ھەولێر لە دوای ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ەوە کەوتبووە دەست پێشمەرگە و  لە ١٩٩٢ەوە کرابووە پایتەختی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی عێراق، ھەروەھا بۆ ئاسانتر کردنی تەعریب کردنی قەزایەکە. قەزای مەخموور سەر لە دوای ئەوەی خرایە سەر نەینەوا، بە ناوچەی کێشەلەسەر حیسابە و ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراقی بۆ تەرخان کراوە بەڵام تاوەکو ئێستاش ئەو ماددەیە جێ بە جێ نەکراوە و یەکێکە لە گەورەترین کێشەکانی نێوان ھەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندیی عێراق. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٧٨٬٣١٩ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:قەزاکانی عێراق
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
سووڕی ئاو

وێنۆک|250px|سووڕی ئاو
**سووڕی ئاو** یان ** سووڕی ھایدرۆلۆجی** بە گەڕانی ئاو لە ناو سروشتدا دەوترێت و باسی سووڕانی ئاو لە گۆی زەویدا دەکات. سووڕی ئاو سووڕانێکی ساکار نییە بەڵکوو کۆمەڵێکە لە بزاو و سووڕانە جۆربەجۆرەکان لە سە بەشی گۆی زەویدا واتە تەوشک (ئەتمۆسفێر)، ھایدرۆسفێر و لیتۆسفێر. سووڕانی ئاو لە ناو ئەم بەشانەدا و لە چینێک بە ئەستوورایی ١٦ کم ڕوو دەدات کە ١٥ کیلۆمەتری لە ئەتمۆسفێردایە و تەنیا یەک کیلۆمەتری لە ناو لیتۆسفێردایە.

سووڕی ئاو سووڕێکە بەبێ سەرەتا و کۆتایی. ئاو لە ڕووپەڕی زەریا و وشکاییەکان دەبێتە ھەڵم و دەچێتە ناو ئەتمۆسفێرەوە و پاشان دیسان ئەم ھەڵمی ئاوە بە ڕەوتی جۆربەجۆر دەبێتە بارین و بەسەر ڕووپەڕی زەوی یان زەریادا دەبارێتەوە.

## بەستەری دەرەکی

* سووڕی ئاو، ڕێکخراوەی زەویناسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان 

پۆل:ئاو
پۆل:ئاوناسی
پۆل:ئۆقیانووسناسی
پۆل:جۆرەکانی ئاو
مریەم ئوسترلابی

**مریەم ئوسترلابی** یەکێک لە داھێنەرانی بیرۆکەی ھەسارەی دەستکرد و ئامێری GPS و کۆمپیوتەر. مریەم ئوسترلابی لە شاری حەڵەب لە دایک بووە لەسەدەی ١٠ز و لە عەباسیەکاندا ژیاوە. سەرەتای فێربونی زانستی گەردونناسی و فیزیای دەگەڕێتەوە بۆ خوێندنی لەلای باوکی کە زانایەکی گەورەی بواری گەردونناسی بوو. کاری گرنگی ئەم زانا گەورەیە داھێنانکاری بوو لە ئامێری ئوسترلاب بەجۆرێک کە ئەوەندە ورد و پێوانەیی بووە بەکاریھێناوە بۆ دووری نێوان شار و وڵاتان و دیاریکردنی ئاووھەوای ناوچەکەیان و ...، کە لە ئێستادا ھەسارە دەستکردەکان "قمر الصناعی" و "GPS" و ئامێری "کۆمپیوتەر" لەسەر ئەو بیرۆکە گەشەیان کردووە.

پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام
پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
عارەقکردن (ئاوناسی)

[وێنۆک|[ھەورەکانی ئەم وێنەیەی لێڕەواری ئەمازۆن بە ھۆی عارەقکردن پێکھاتوون.]]
**عارەقکردن** (لە ئینگلیزیدا: *Transpiration*) ڕەوتێکە وەکوو بوونە ھەڵم و یەکێک لە بەرھەمە پاڵەکیەکانی کردەوەی ڕۆشنەپێکھاتنە. پاش ئەوەی ئاو چوو ناو خاکەوە، بەشێک لەم ئاوە لە لایەن ڕیشەی ڕوەکەوە ڕادەکێشرێ. ئاوی ناو ڕوەکەکە لە ڕێگای درزکانی ڕوەکەوە دێتە دەرەوە و دەچێتە ناو ئەتمۆسفێرەوە؛ بەم دیاردە فیزیکی-بیۆلۆجیکیە دەڵێن عارقکردن. ڕوەکە جۆربەجۆرەکان بەھۆی جیاوازیی فیزیۆلۆجیکی، عارقکردن جیاوازیان ھەیە.

پۆل:ئاوناسی
تەفسیری خاڵ

**تەفسیری خاڵ**، تەفسیری کتێبی قورئانە بە کوردی، کە لە لایان شێخ موحەممەدی خاڵ نووسراوە. ئەم تەفسیرە لە چوار بەرگ پێکھاتووە، لە ماوەی ساڵانی ١٩٦٩ بۆ ١٩٨١ بڵاوکراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە ئایینییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:قورئان
پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی
پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
بەرگەھەوا

[چەپ|وێنۆک|دیمەنێک لە بەرگەھەوای چالاکانەی [ھورمز، لەنێویاندا پەڵەی سووری گەورە.]]
**بەرگەھەوا** (لە یۆنانی ἀτμός "ھەڵم" و σφαῖρα "مەودا") چینێکە لە گاز کە ڕەنگە تەنێکی فیزیکی بە بارستەیەک کە بەسە بگرێتەوە،  بە ھێزی کێشکردنی تەن. بۆ ماوەیەکی درێژتر دەپارێزرێن ئەگەر ھێزی کێشکردن بەرز بێت و پلەی گەرمی بەرگەھەوا کەم بێت. ھەندێک لە ھەسارەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە گازی جیاواز پێکھاتوون، بەڵام تەنھا چینە دەرەکییەکانیان بە بەرگەھەوا و پارێزەریان دادەنرێت.

بەرگەھەوای ئەستێرەیی زاراوەیەکە کە باس لە ناوچەیەکی دەرەکی دەکات بۆ ئەستێرە، بەزۆری ئەو بەشە دەگرێتەوە کە لە فۆتۆسفێرەوە دەست پێدەکات بەرەو دەرەوە، ئەستێرەکانی پلەی گەرمی تاڕادەیەک نزم لەوانەیە گەردیلەی پێکھاتوو لە بەرگەھەوای دەرەوەی خۆیاندا دروست بکەن.

بەرگەھەوای زەوی کە ئۆکسجینی تێدایە کە زۆربەی زیندەوەرە زیندووەکان بۆ ھەناسەدان بەکاریدەھێنن، ھەروەھا دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کە ڕووەک و قەوزە و بەکتریا شینەکان بۆ فۆتۆسێنتێز بەکاریدەھێنن، ھەروەھا زیندەوەرە زیندووەکان لە زیانەکانی بۆماوەیی دەپارێزێت کە ڕەنگە لە ئەنجامی تیشکی سەروو وەنەوشەیی خۆرەوە بێت. پێکھاتەی ئێستای بەرھەمی بیلیۆنان ساڵ لە گۆڕانکارییە بایۆکیمیاییەکانی بەرگەھەوای کۆن لەلایەن زیندەوەرە زیندووەکانەوە.

## پەستان
پەستانی بەرگەھەوا ھێزی ستوونییە **بۆ ھەر یەکەیەکی** ڕووبەر لەسەر ڕووبەرێک کە بەھۆی گازەکانی دەوروبەرەوە دروست دەبێت. بەھێزی کێشکردنی ھەسارەکە لەگەڵ کۆی بارستەی ستوونی ھەوای سەرووی شوێنەکە دیاری دەکرێت. یەکەکانی پەستانی بەرگەھەوا کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ناسراون: پەستانی بەرگەھەوا (atm) کە بە ١٠١،٣٢٥ پاسکال (یان ١،٠١٣،٢٥٠ داین لە ھەر سانتیمەتر چوارگۆشەیەکدا) پێناسە کراوە.

پەستانی گاز لە بەرگەھەوادا لەگەڵ بەرزیدا کەم دەبێتەوە لە ئەنجامی کەمبوونەوەی بارستەی گاز بەسەر ھەر شوێنێکدا. ئەو بەرزییەی کە پەستانی بەرگەھەوا بە فاکتەری - E - ( ژمارەی نیبریا بە بەھای ٢.٧١٨٢٨) کەم دەبێتەوە پێی دەوترێت بەرزی ستاندارد. کاتێک پلەی گەرمی ھەوا ڕێک دەبێت، بەرزی پێوەرەکە ڕێژەیی ڕاستەوخۆیە لەگەڵ پلەی گەرمی و ڕێژەیی پێچەوانە دەبێت لەگەڵ بارستەی گەردیلەی تەنۆلکەکانی ھەوای وشک، کە چەند ھێندە دەکرێت بە خێرایی کێشکردنی ھەسارەکە. بۆ شێوەی بەرگەھەوای لەو جۆرە، پەستان بە شێوەیەکی ڕیزبەندی دادەبەزێت لەگەڵ زیادبوونی بەرزی. بەڵام بەرگەھەوا لە پلەی گەرمیدا ڕێک نییە، بۆیە دیاریکردنی وردی پەستانی بەرگەھەوا لە ھەر بەرزییەکی دیاریکراودا ئاڵۆزترە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گازەکان
پۆل:ھەسارەناسی
پۆل:بەرگەھەوا
بنبەست

[وێنۆک|بنبەستێک لە [ئیسپانیا]]
**بنبەست** یان **ڕێگای داخراو** بە شەقام یان کۆڵانێک دەگوترێت کە تەنھا لە یەک لاوە ڕیگای ھاتوچووی ھەیە و سەرەکەی دیکەی بەسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێگەکان
پۆل:جۆری ڕێگەکان
ماکاو

**ماکاو** نیمچەدوورگەیێکە لە نزیکی وڵاتی چین کە لە نیوەی سەدەی ١٦ ھەتا ساڵی ١٩٩٩ موستەعمەرەی پورتوگال بوو. ئێستا ماکاو بەشێکی خودموختار لە وڵاتی چینە. زمانی فەرمی ماکاو زمانی چینی و پۆرتووگالییە. ئابووری لە ماکاودا بە تەواوی پێوەندی بە قومار و قومارخانە ھەیە، بە جۆرێک کە لە ساڵی ٢٠١٢ زایینیدا داھاتی قومارخانەکانی ئەم وڵاتە دەگەییشتە ٣٨ میلیارد دۆلار.

## سەرچاوەکان


*
پۆل:شارەکانی چین
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی چین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٩
پۆل:باشووری چین
سیبەوەی

ئەبوو بیشر **عەمڕ بن عوسمان بن قەنبەڕ** فارسی ئینجا بەسڕی ناسراو بە **سیبەوەی** یان سیبەوەیھی، ()، پێشەوای زانستی نەحو، یەکەم کەس کە زانستی نەحوی عەرەبی فراوان کرد و یەکەم پەرتووکی دانا لەم زانستەدا.
لە ساڵی ١٤٨کۆچی بەرامبەر ٧٦٥ زایینی لە یەکێک لە گوندەکانی شیراز لەدایکبووە، دواتر کۆچی کردووە بۆ بەسڕە، سەرەتا کەمێکی لە فقھی ئیسلامی و حەدیس وەرگرت پاشان ڕووی کردە عەرەبی، زانستی نەحوی لە ئەلخەلیل بن ئەحمەد فەڕاھیدی و یونس بن حەبیب و ئەخفەشی ئەکبەڕ وەرگرتووە، ئەو پێشەوای نەحو بوو لە مەدرەسەی نەحویی بەسڕی، ھەروەھا چووەتە بەغدا و گفتووگۆشی لەگەڵ کیسائی کردووە، لەوێش گەڕاوە بۆ شیراز و ھەر لەوێ کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ١٨٠ک بەرامبەر ٧٩٦ک. (سیبەوەیھی) واتە: بۆنی سێو.

## سەرچاوەکان
* المکتبة الشاملة
* پەرتووک: سیر أعلام النبلاء - بەرگی ٨ لاپەڕە ٣٥١

پۆل:مردووانی دەیەی ٧٩٠
پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان
پۆل:خەڵکی ھەمەدان
تۆرکواتۆ تاسۆ

وێنۆک|تۆرکواتۆ تاسۆ

**تۆرکواتۆ تاسۆ** (بە ئیتالیایی: Torquato Tasso)، (١٥٤٤- ١٥٩٥) ھۆنراوەنووسی بەناوبانگی ئیتالیاییە. ئەو ھۆنراوەی عاشقانە و حیماسیشی نووسیوە، بەڵام زۆربەی ناوبانگی بە ھۆی ئەو ھۆنراوانەوەیە کە سەبارەت بە شەڕەکانی خاچھەڵگری نووسیویەتی.

## ژیان
لە ساڵی ١٥٤٤دا لە سۆرێنتۆ لە دایک بوو. باوکی تۆرکواتۆ پیاوێکی شاعیر بوو کە لە سەرەتای تەمەنی منداڵەکەدا بە ھۆکاری سیاسییەوە دوور خرایەوە. تاسۆ منداڵ بوو کە دایکی مرد و لە دە ساڵەییەوە لەگەڵ باوکی لە ڕۆم ژیا. دوا ئەوە بۆ خوێندنی مافناسی ڕۆشت بۆ پادوا، بەڵام دەستی لە مافناسی کێشا دەستی بە شێعر نووسین کرد. بۆیە ڕووی لە شاری بۆلۆنا کرد و لەوێ بوو بە مونشیی کاردیناڵ لویجی دی ئێستە. لە سەفەرێکدا لەگەڵ کاردیناڵ ڕۆشت بۆ پاریس و لەوێ ناکۆکی کەوتە نێوانیان. بۆیە کاردیناڵی بە جێ ھێشت و ڕۆشت بۆ دیوەخانی دووک ئاڵفۆنسۆی دووھەمی فێرارا کە برای کاردیناڵ بوو. ئەو  حیماسەی ئورشەلیمی ڕزگار کراوی بە دووک ئاڵفۆنسۆ پێشکەش کرد. تاسۆ لە ساڵە دوایینەکانی ژیانیدا مێشکی تێک چوو و تەنانەت دەیگوت کە ڕۆحە ئاسمانییەکان دەیانهەوێت شێعرەکانی بدزن. ئەو لە ساڵی ١٥٩٥دا کۆچی دوایی کرد و لە شاری ڕۆمدا نێژرا. دەرباری پاپ و زۆرێک لە ئەشرافی ڕۆم لە مەراسیمی ناشتنەکەیدا حازر بوون.
## شێت بوونی
تاسۆ بە ھۆی ئەو ھەموو کێشە جەستەیی و ڕۆحییەی کە چێشتبووی، مێشکی ئاڵۆز بووبوو. نەخۆشینی مالاڕیا و سەرئێشە، ئێشی دوور خستنەوەکەی باوکی، مردنی دایکی و ھەژاریی بابی لە کاتی مردندا ھەموو لە سەریەک کۆ بووبوونەوە. جگە لەمانە گومانە ئایینییەکانی ھزری تاریک کردبوو و ھەستی گوناھی پێ دەبەخشی و مەجبووری دەکرد زوو بە زوو بچێت بۆ ئیعتراف بۆ لای قەشە. ئەو حەوت ساڵ پێش مردنی باری دەروونیی خراپتر بوو لە نەخۆشخانە دەروونیەکەی سەنت ئانادا بۆ ماوەی حەوت ساڵ ڕاگیرا. ھەرچەن ئەو ئەو تەواوی شێت نەبووبوو. بازە جارێک لە سەرخۆ بوو و شێعری دەنووسی و لەگەڵ ھاوڕێکانی چاو پێکەوتنی دەکرد. مۆنتەین وتوویەتی کە لەگەڵ تاسۆدا یەکتریان بینیوە.

## سەرچاوەکان
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;310– 319, World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٤
پۆل:مردووانی ١٥٩٥
پۆل:شاعیرانی ئیتالی
پۆل:شاعیرە ئیتالیاییەکان
پۆل:نووسەرە ئیتاڵییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
فەریاد شیری

**فەریاد شیری**، (لە دایکبووی ساڵی ١٩٧١ - ) ھۆنراوەنووس، چیرۆکنووس، لێکۆڵەر و وەرگێڕی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. شیری لە دایکبووی ساڵی ١٩٧١ لە شاری سەحنەی کرماشانە. ئەو چەن دەفتەری شێعری بە زمانی کوردی و فارسی بڵاو کردوەتەوە، وەرگێڕانی شێعری کوردی بۆ فارسیی کردوە، لە سەر شێعری نوێی کوردی کتێبی نووسیوە و چەن خەڵاتی شێعریی بە دەست ھێناوە.

## کتێبە شێعرەکان
ئەمە بازێک لە کتێبە ھۆنراوەکانی کە لە چاپ دراون:
* ئەم نێوە واژۆیەکی تازەی پێویستە (کۆمەڵە شێعری فارسی)
* لە مانگ تەنیاترم (کۆمەڵە شێعری کوردی)
* وە لەش فرۆشی نییە (کۆمەڵە شێعری فارسی)
* شێتە گۆرانییەکانی باران (کوردی)
* قشقەڕەکان لە چۆلەکەکان تێناگەن (فارسی)
* مرۆڤە ڕەشەکان، مرۆڤە سپییەکان (فارسی)
* مانگ میوانی چاوانی تۆ بوو (فارسی)

## وەرگێڕان
شیری ھەندێک لە ھۆنراوەکانی فەرھاد پیرباڵ و شێرکۆ بێکەسی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی فارسی.
* *سەد سیاچەمانە*
* *عاشقانەکانی مەڵبەندی بەڕوو*

## خەڵاتەکان
فەریاد شیری کۆمەڵێک خەڵاتی شێعریی وەرگرتوە کە بازێکیان بریتین لە:
* خەڵاتی شێعری ئەمڕۆی ئێران
* پلەی یەکەمی فێستیڤاڵی سەرانسەریی ھۆنراوە و چیرۆک
* پلەی یەکەمی فێستیڤاڵی چیرۆکنووسیی ڕۆژئاوای ئێران 

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:خەڵکی سەحنە
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی کوردی–فارسی
پۆل:کورد
ڕەنگینە

[وێنۆک|گلێنکەی چاو لە [مرۆڤدا]]

**گلێنکە** بەشێکە ناسک و گردۆڵ لە چاوە کە ئەرکی تەنگ و فش کردنی بیبیلەی لە ئەستۆیە، بە ئەم کارە گلێنکە، ئەندازەی نووری تێپەڕیو بۆ نێو چاو کۆنتڕۆڵ دەکات. زۆرجار بە ڕەنگی گلێنکە، ڕەنگی چاو دەگوترێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕەنگی چاو
پۆل:ڕەنگینە
نێوانەڕووی نیگارەیی بەکارھێنەر

**نێوانەڕووی نیگارەیی بەکارھێنەر** (بەئینگلیزی: Graphical user interface، کورت دەکرێتەوە بە GUI) جۆرێکە لە نێوانەڕووی بەکارھێنەر کە ڕێگە بە بەکارھێنەر دەدات کە کارلێک بکات لەگەڵ ئامێرە ئەلکترۆنییەکان لەڕێگەی وێنۆچکەی گرافیکیی و نیشاندەری بینراوەوە وەک ھێماکاریی دووەمی، وەک دژێک بۆ نێوانەڕووی هێڵ-فەرمانە، کە خۆی لە فەرمانی نووسراو و نیشاندەریی نووسراودا دەبینێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
چاوەکانی (کتێب)

**چاوەکانی** یەکێکە لە گرنگترین ڕۆمانەکانی بزورگ عەلەوی کە نووسەرێکی سەرکەوتوو بوو لە ئێران. لەم ڕۆمانە وەک خۆی باسی دەکات دەلالەت لەوە دەکات کە ئەو دوو چاوەی وێنەکێشەکە دەیکێشێت، دوو چاوی شۆڕش و ڕقی پەنگ خواردووی میللەتە دژی دەستەڵاتی شا (شاھەنشا)یاخوود (ڕەزاشا)ی دیکتاتۆری ئەو کاتەی ئێران.

## چیرۆک
دوای مردنی مامۆستا ماکان، نیگارکێشی ناودار و دیار، حکوومەت لە دوورخراوەییدا بۆ بێکاریگەرکردنی دەنگۆی نائاسایی بوونی مردنەکەی، مەجلیسێکی ماتەمینی بۆ دادەنێت و پێشانگایەک لە بەرھەمەکانی دەکاتەوە. لەم پێشانگایەدا تابلۆیەک زیاتر لە ھەمووان سەرنج ڕادەکێشێت. ئەم تابلۆیە، کە مامۆستا ناوی ناوە «چاوەکانی» و دوایین بەرھەمییەتی، ڕوخساری ژنێکی گەنج و جوانی تێدایە کە چاوێکی زۆر جوانی ھەیە و نیگایەکی نھێنیئامێزی ھەیە. ئەم تابلۆیە زۆر کەس بەلای خۆیدا ڕادەکێشێت. گێڕەرەوەی چیرۆکەکە، کە یەکێکە لە ھەوادارانی مامۆستا ماکان و دوای ڕووخانی حکوومەتی دیکتاتۆری بووەتە بەڕێوەبەری قوتابخانەی ھونەریی مامۆستا، ھەوڵدەدات خاوەنی ئەم چاوە نھێنیئامێزانە بناسێت و لە ڕۆڵی ئەو لە ژیانی مامۆستادا ئاگادار بێت.

پازدە ساڵ دوای مردنی مامۆستا، ڕۆژێک ژنێک بۆ بینینی تابلۆکانی دێتە قوتابخانەکە. بەڕێوەبەرەکە خاوەنی تابلۆکە دەناسێتەوە و ھانی دەدات قسە بکات. ژنەکە، کە ناوی خوازراوی «فەرەنگیس»ە، کچێکی بنەماڵەیەکی دەوڵەمەندە کە لە گەنجیدا حەزی لە نیگارکێشی بووە؛ بەڵام ئەو ڕۆژەی کە نیگارەکانی خۆی دەباتە کارگەی مامۆستا، نە نیگارەکانی و نە جوانییەکەی، وەک چاوەڕێی دەکرد، سەرنجی مامۆستا ڕاناکێشن؛ بۆیە بە کەللەڕەقییەوە بڕیار دەدات بۆ خوێندنی نیگارکێشی بچێتە فەرەنسا. دوای چوار ساڵ خوێندن لە قوتابخانەی ھونەرە جوانەکانی پاریس، نائومێد لە فێربوونی نیگارکێشی و دڵشکاو لە ژیانی بێبەرھەم لە فەڕەنسا، بڕیار دەدات بگەڕێتەوە بۆ ئێران.

پێش گەڕانەوەی بۆ ئێران، خوداداد، خوێندکارێکی گەنج کە یەکێکە لە ھاوڕێکانی ماکان، پێشنیاری ھاوکاریی لە خەباتی نھێنی دژی حکوومەتی دیکتاتۆری پێدەکات. فەرەنگیس، کە ئێستا بە پلە و پایەی بەرزی مامۆستا ماکان لە ھونەردا گەیشتووە و سەرسامی بووە، بە ئامانجی نزیکبوونەوە لێی ئەم پێشنیارە قبوڵ دەکات و دوای ھاتنەوەی بۆ ئێران و ئاشنابوون و ھاوکاریکردن لەگەڵ مامۆستا ماکان، زیاتر و زیاتر سەرسامی کەسایەتیی ئەو دەبێت. نیگارکێشیش دڵی پێی دەبەستێت؛ بەڵام دوودڵییەکانی فەرەنگیس و دڵبەستراویی توندی نیگارکێش بەو خەباتەی کە لەپێشییەتی، ڕێگر دەبن لەوەی خۆشەویستییەکەیان بگاتە ئەنجام.

کاتێک مامۆستا ماکان دەستگیر دەکرێت، فەرەنگیس بڕیار دەدات بۆ ڕزگارکردنی لە سێدارە، شوو بە پیاوێک بکات کە لەمێژە خوازیاری بووە. بەھۆی دەسەڵاتی ئەم پیاوەوە، کە سەرۆکی پۆلیسە، مامۆستا بۆ شارێکی دوور دووردەخرێتەوە؛ بەڵام فەرەنگیس ناتوانێت بەردەوامی بەم ھاوسەرگیرییە نەخوازراوە بدات و بە تەنیا و سەرگەردانی دەمێنێتەوە.

## وەرگێران بە کوردی
ڕۆمانی چاوەکانی بە دەستی ئازاد بەرزەنجی وەرگێراوەتەوە بە کوردیی سۆرانی و لە باشووری کوردستان کتێبێکی پڕفرۆش بووە کە توانیوە بە چاپەکانی پازدەھەم بە ڕەو سەر بگەیێت. ئەم کتێبە چەندین جاڕ لەلایەن بڵاوکەرەکانی جۆراوجۆر بڵاو بووە کە ناونیشانی چاپی یەکەمی وەھایە:
* عەلەوی، بوزورگ، *چاوەکانی*، وەرگێڕانی ئازاد بەرزەنجی، سلێمانی، ١٩٩٧.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی ١٩٥١
پۆل:کتێبەکانی ١٩٧٩
پۆل:کتێبە ئێرانییەکان
پۆل:ڕۆمانە ئێرانییەکان
پۆل:کتێبە فارسییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی فارسی
خەسرەو باقری

وێنۆک|خەسرەو باقری
دوکتۆر **خەسرەو باقری** لە ئێستادا مامۆستایە لە زانکۆی تاران لە بواری فەلسەفەی پەروەردە و فێرکردن. ھەروەھا سەروکی ئەنجومەنی فەلسەفەی پەروەردە و فێرکردنی ئێرانە.

لە سالی ١٣٣٦ ھ لە تاران لە دایک بووە. سالی ١٣٥٧ھ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بواری دەرونناسی لە زانکۆی عەللامە تەباتەبایی وەرگرتووە ھەروەھا لە سالی ١٣٦٤ ماستەری لە بواری فەلسەفەی زانستی پەروەردەیی لە زانکۆی تەربییەت مودەرریس وەرگرتووە و لە دوایی دا ڕووی لە وڵاتی ئۆسترالیا کردووە بە مەبەستی وەرگرتنی بروانامەی دکتۆرا لە بواری فەلسەفەی زانستی پەروەردەیی لە زانکۆی نیوساوس وێلز. ئێستا مامۆستای بەشی فەلسەفەی پەروەردە و فێرکردنە لە زانکۆی تاران.

## پەراوێزەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:فەیلەسووفانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
حیماسەی ئورشەلیمی ڕزگار کراو

کتێبێکی حیماسیی شێعرییە کە تۆرکواتۆ تاسۆ شاعیری ئیتالیایی لە سەدەی شازدەھەمدا نووسیویەتی. ئەم کتێبە باسی ھەڵمەتی یەکەمی شەڕەکانی خاچپەرستییە. ئەم کتێبە ناوبانگی تاسۆی بە تەواوی لە ئەورووپادا بڵاو کردەوە. تاسۆ ئەم کتێبەی پێشکەش کردوە بە دووک ئاڵفۆنسۆی دووھەم. ئەو لەم کتێبەدا تا ڕادەیەک لاسایی ڤێرجیلی کردوەتەوە.

ئەم کارە سەر بە ئەدەبی سەردەمی ڕێنیسانسی ئیتاڵییە و دەربارەی شیعرە داستانئامێز و ڕۆمانسییەکانە. تاسو زۆر جار توخمەکانی چیرۆک و کەسایەتییەکان ڕاستەوخۆ لە کتێبی ئۆرلاندۆ فوریۆسۆی ئاریۆستۆوە وەردەگرێت. ھەروەھا تاسو لە شیعرەکەیدا ئیلھامی لە داستانە کلاسیکییەکانی ھۆمیرۆس و ڤێرجیل وەرگرتووە (بەتایبەتی ئەو بەشانەی کە باس لە گەمارۆدان و جەنگ دەکەن). یەکێک لە گرنگترین ئامرازە ئەدەبییە دیارەکانی ناو شیعری تاسو، ئەو ناکۆکییە سۆزدارییەیە کە کەسایەتییەکان پێی دا تێدەپەڕن، کە لە نێوان دڵ و ئەرکدا دابەشبوون؛ وێناکردنی خۆشەویستی لەگەڵ ئازایەتیی بەرگریکردن لە خۆ یان شەرەف، سەرچاوەیەکی سەرەکیی سۆزی شیعرییە لەناو داستانەکەدا.

ھەڵبژاردنی تاسو بۆ بابەتەکە، کە ململانێیەکی مێژوویی ڕاستەقینەیە لە نێوان مەسیحییەکان و موسڵماناندا (ھەرچەندە توخمی خەیاڵیشی تێدایە)، لەسەر بنەمای مێژوویی بووە و کاریگەریی پێکھاتەیی دروست کردووە (چیرۆکەکە خاڵێکی کۆتایی جێگیری ھەبووە و نەدەکرا بە شێوەیەکی بێ کۆتا لە چەندین کتێبدا درێژ بکرێتەوە) کە لە داستانەکانی تری سەردەمی ڕێنیسانسدا بوونی نییە. وەک بەرھەمەکانی تری ئەو سەردەمە کە ململانێی نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانان وێنا دەکەن، شیعرەکە دەنگدانەوەی ھەبوو بۆ خوێنەرانی ئەو سەردەمە، کاتێک کە دەوڵەتی عوسمانی بەرەو ئەورووپای ڕۆژھەڵات پێشڕەوی دەکرد.

شیعرەکە زۆر سەرکەوتوو بوو، و بەشەکانی لە بەرھەمی تردا لە سەرتاسەری ئەورووپادا بەکارھێنران، بەتایبەتی لە قۆناغی پێش شۆڕشی فەرەنسا و بزووتنەوەی ڕۆمانسی کە چیرۆکی جێگرەوەیان پێشکەش دەکرد کە خۆشەویستی و توندوتیژی و ژینگەی نامۆیان تێکەڵ دەکرد.

## سەرچاوەکان

Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 310– 319, World Library, Inc. , USA.

پۆل:شیعر
پۆل:دەستانە شیعرییەکان
پۆل:ئەو داستانە شیعرییانە بە ئیتاڵی نووسراون