open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەبوو تەحسین

**ئەبوو تەحسین** کە ناوی **جەواد کازم**ە بە لێدانی وێنەی سەددام حوسەین لەسەر شەقامێکی شاری بەغدا بە نەعلەکەی دەستی، بووە یەکەم ھێمای ڕووخانی ڕژێمی بەعس. 
دەوڵەتی کوێت بڕی ٢٥٠،٠٠٠ دۆلاری دایە ئەبو تەحسین بەرانبەر تاکە نەعلەکە، بەڵام ویژدانیی نەیھێشت بیفرۆشێت بە وڵاتێکی تر، بەڵکو پێشکەشی مۆزەخانەی ھەڵەبجەی کرد و ئێستا لەو مۆزەخانەیە پارێزراوە.

ئەبو تەحسین لە ٩ی نیسانی ساڵی ٢٠٠٣ لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە کاتێکدا ھێشتا سەددام و دار و دەستەکەی لە ناوچەی ئەعزەمییە تەراتێنیان بوو، لەسەر شەقامێکی شاری بەغدا بە تاکە نەعلەکەی سەر و پۆتەڵاکی وێنەیەکی سەددامی پێ دەکووتا و ھاواری دەکرد 'ئەمە چارەنووسی ھەموو خائینێکە، ئەمە ملیۆنەھای لە ئێمە کوشت'، 'ئەی خەڵکینە ئەمەیە ئازادی'.

ئەبو تەحسین ئێستا لە سلێمانی دەژی و میوانی مام جەلالە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕژێمی بەعس
٦ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ٢٠٠٥ - مام جەلال وەک یەکەم سەرۆکی کورد لە مێژووی سیاسی ئێراقدا بە سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پەستان

**پەستان** (بە ئینگلیزی: *Pressure*)، ئەو هێزەیە کە کاردەکاتە سەر یەکەی ڕووبەر. پەستان بریتیە لە بڕی ھێز بۆ یەکەی ڕووبەر، لەمەشەوە یەکەی پێوانەکەی نیوتن بۆ مەتر دووجایە کە بە پاسکاڵیش ناودەبرێ. (Pa = N/m٢­). پەستانی ھەوا لە سەر ڕووی زەوی بریتیە لەوھێزەی کە کێشی ئەو ھەوایەی کە لە نزیک ڕووی زەویەوە ھەتا بەرزترین خاڵی ئەتمۆسفیردا ھەیە دەیخاتە سەر ڕووی زەوی یەکە. پەستانی ئاسایی لەسەر ڕووی زەوی ١٠١٣٢ پاسکاڵە. کەشناسەکان بەزۆری یەکەی میللی باڕ بەکاردەھێنن، واتە (١٠٠) میللی باڕ.

## سەرچاوەکان
* زادی زانست

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
پۆل:کارەکانی دەوڵەت
پۆل:تایبەتمەندی گەرمی داینامیکی
پۆل:فلوید میکانیک
بارۆمەتر

**پەستانپێوی بارۆمەتریی** یان **بارۆمەتر** (بەئینگلیزی: *Barometer*)، ئامێرێکە بەکاردێت بۆ پێوانی پەستانی کەش کە زانا تۆرشەلی Evangelista Torricelli لەسەرەتای سەدەی 16 دایھێنا.
ئەم ئامیرە پیک دیت لە بۆریەک و دەفریک بۆریەکە سەریکی داخراوە سەریکیشی کراوە بەڵام لەناو بۆریەکە ھیچ ھەوایەک بوونی نییە
تۆریشەلی تاقیکردنەوەیەکی ئەنجام دا ، کاتیک بۆیەکەی خستە ناو دەفرەکە تیبینی کرد کە بۆریەکە جیوەکەی ناوی دیتە دەرەوە بەڵام ھەوا شوینی ئەم جیوەیە ناگریتەوە وە تا ئاستیک نزم دەبیتەوە و دەوەستی دواتر ھەما تاقیکردنەوەی ئەنجام دا بەڵام تیرە وە دریژی بۆریەکەی دەگۆری بەڵام ھەمان ئەنجامی دەست دەکەوت.
ئەمە رووی دەدا چونکە پەستانی کەش یەکسان نەبوو بە پەستانی ناو بۆریەکە وە بەھۆی ھیزی کیش کردن ئەم جیوەیە دەردەچۆ ناو دەفرەکە کە گەیشتە ئاستیکی یەکسان ھاتنە خوارەوەی جیوەکە دەوەستی.
لە تاقیکردنەوەکانی تۆریشەلی و زانایانی تریش ئەوە سەلمینرا کەوا :
تیکرای پەستان لە رووی دەریا و 0C دا یەکسانە بە پەستانی ستوونی جیوە کە بەرزیەکەی 760mm بیت .
ئەگەر پەستانی کەش لە تیکرای سەر رووی دەریا بەرز بۆوە بەرزی ستوونی جیوەی ناو بارۆمەتر لە 760 زۆر تر دەبێ وە بە پیچەوانەشەوە.
یەکەکانی پەستان : (پاسکاڵ - میللیمەترە جیوە - تۆر - پەستانی کەش )

## سەرچاوە
* داھێنانی بارۆمەتر
* جۆرەکانی بارۆمەتر 

پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
پۆل:داھێنان
پۆل:پەستانی کەش
پۆل:پەستانپێو
مانۆمەتر

**مانۆمەتر** یان **پێوانەکردنی پەستان** ()، پەستان بریتییە لە پێوانەکردنی هێزێکی بەکارهێنراو لەلایەن شلەیەکەوە (شلە یان گاز) لەسەر ڕووبەرێک.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:داھێنان
پۆل:پەستانپێو
پۆل:گازە قەتیسەکان
پۆل:ئامرازەکانی پێوان
سوریا

**صوریا** یان **سوریا** یان **سۆریا** یان **سوریە** یا **سوریێ** گوندێکە لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە باشووری کوردستان.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٦٩ لە گوندەکەدا ڕژێمی بەعس ٣٩ پیاوی لە سێدارە دا.

لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢٠، شەڕ و پێکدادان لە نێوان ھێزەکانی تورکیا و پەکەکە لە گوندەکەدا ڕوویدا، بەھۆیەوە ھەردوو گوندەکە و دەوروبەری ئاگریان گرت.

وە لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٢٢، سوپای تورکیا ئەو گوندەی تۆپباران کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:گوندەکانی کوردستان
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گوندەکان
سووریا

**سووریا** () بە فەرمی **کۆماری عەرەبیی سووریا** وڵاتێکە لە ڕۆژئاوای ئاسیا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوین و شام. لە ڕۆژاواوە هاوسنوورە لەگەڵ دەریای ناوین، لە باکوورەوە لەگەڵ تورکیا، لە ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ عێراق، لە باشوورەوە لەگەڵ ئوردن و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ئیسرائیل و لوبنان. لە ئێستادا سووریا لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتێکی ڕاگوزەر بەڕێوە دەبردرێت و لە ١٤ پارێزگا پێکدێت. دیمەشق پایتەختە و گەورەترین شاریشە. سووریا ژمارەی دانیشتووانی ٢٥ ملیۆن کەسە لە ڕووبەرێکی ١٨٥١٨٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە (٧١٥٠٠ میل چوارگۆشە)، لە پلەی ٥٧هەمینە کە زۆرترین دانیشتووانی تێدایە و بە پلەی ٨٧هەمین گەورەترینە.

لە دوای بەهاری عەرەبی لە ساڵی ٢٠١١ەوە، سووریا بە تێوەگلانی چەند وڵاتێکەوە تێوەگلاوە لە شەڕێکی ناوخۆی فرەلایەنە، ئەمەش بووەتە هۆی قەیرانی پەنابەران کە زیاتر لە ٦ ملیۆن پەنابەر لەو وڵاتە ئاوارە بوون. لە بەرامبەر دەستکەوتە خێراکانی خاکی دەوڵەتی ئیسلامی کە لە کاتی شەڕی ناوخۆدا لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥ بەدەستی هێنا، چەند وڵاتێک بە ناوی لایەنە جیاوازەکانی دژایەتییەوە دەستوەردانیان کرد، ئەمەش بووە هۆی شکستی خاکی لە ساڵی ٢٠١٧ لە هەردوو ناوچەی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی سووریا. دواتر سێ قەوارەی سیاسی – حکوومەتی کاتیی سووریا، حکوومەتی ڕزگاریی سووریا و ئیدارەی خۆسەری دیموکراتی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا لە خاکی سووریا سەریان هەڵدا بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ئەسەد. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٤ زنجیرەیەک هێرشی هاوپەیمانی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن بووە هۆی گرتنی دیمەشق و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد.

وڵاتێکە لە دەشتە بەپیتەکان و شاخەکانی بەرز و بیابانەکان، سووریا شوێنی نەتەوە و ئایینی جۆراوجۆرە. عەرەب گەورەترین نەتەوەن، موسڵمانانی سوننەش گەورەترین گروپی ئایینین.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی سووریا ٢١٬٩٨٦٬٦١٥ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٣٠ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٢٫٦ ساڵە. ھەروەھا ٥٧ لە سەتی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:شام
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٦
پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات
پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
٢٢ی شوبات

## ڕووداوەکان
* ١٩٢٣ دەسەڵاتدارانی بەریتانیای لە سلێمانی لە ڕێگەی فڕۆکەوە بەیانی ھەڕەشەیان بۆ خەڵکی شارەکە فڕێدا، بۆ ئەوەی بەرامبەر دەسەڵاتدارەکانیان شەڕ نەکەن.
* ١٩٤٠ نوری سەعید سەرۆک وەزیرانی ئێراق پێنجەمین کابینەی حکوومەتەکەی ڕاگەیاند.
* ٢٠٠٦ لە کردەوەیەکی تیرۆرستییانەدا ھەردوو مەزاری (ئیمام عەلی ھادی) و (حەسەن عەسکەری) لە شاری سامەڕا تەقێندرایەوە

## لەدایکبوونەکان
* ١٧٣٢ - جۆرج واشێنگتن، یەکەم سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان (مردن ١٧٩٩)
* ١٧٨٨ - ئارسەر شۆپنھاوەر - فەیلەسووفی ئەڵمانی (مردن ١٨٦٠)
* ١٩٧٥ - درو باریمۆر - ئەکتەری ئەمریکایی

## مردنەکان
* ١٣٧١ - شا دەیڤدی دووەمی سکۆتلەندا (لەدایکبوون ١٣٢٤)
----

پۆل:شوبات
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
مێخەک (گوڵ)

200px|farme|وێنۆک|چەپ|گوڵی مێخەک
**مێخەک** () جۆرە ڕووەکێکە لە توخمی ئەو ڕووەکانەیە کە بۆ ڕازندنەوە و جوانی بەکاردەھێنرێت لەکەرتی مێخەکیەکانە کە نزیکەی ٣٠٠ جۆر لە خۆدەگرێ کە زۆربەی لە ئاسیا و ئەوروپایە وە کەمێکی نەبێ لە مەغریبی عەرەبی دایە وە تەنھا یەکدانە لە ناوچەکانی جەمسەری زەوی دا ھەیە کە ئەویش لە ئەمریکای باکورە.
*سیفەتەکانی ڕووەک* زۆربەی لە جۆری دەوەنە چەندساڵەیەکانە وبەشێوەیەکی گشتی گەڵاکانی باریک ولەرێکی یەکن  تاک گوڵەو پێنج پەرەگوڵی ھەیە٠

## جۆرەکانی مێخەک

* مێخەکی کەشخە (بە لاتینی: Dianthus elegans) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی تەبرێزی (بە لاتینی: Dianthus tabrisianus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی سێخاڵی (بە لاتینی: Dianthus tripunctatus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕست.
* مێخەکی کەرامی (بە لاتینی: Dianthus karami) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی لوبنانی (بە لاتینی: Dianthus libanotis) لە وڵاتانی شام.
* مێخەکی شۆڕەوەبوو (بە لاتینی: Dianthus pendulus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی تیژ (بە لاتینی: Dianthus cyri) لە کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی ڕۆژھەڵاتی (بە لاتینی: Dianthus orientalis) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی توکن (بە لاتینی: Dianthus crinitus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی پەڕە ڕیشن (بە لاتینی: Dianthus pogonopetalus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
* مێخەکی ڕاوەستاو (بە لاتینی: Dianthus strictus) لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

## گرنگی ئابوری

لەو ڕووەکانەیە کە جەماوەرێکی زۆری ھەیە ھەر بۆیە لەرووی بازرگانییەوە گرنگی خۆی ھەیە بەتایبەتی لەووڵاتانی ڕۆژاوا ناوی لە خانەی دووەمدادێت بۆزۆر فرۆشی لە دوای جۆرەکانی گوڵباخ.

## پێشانگا

Image:Nelken 8 Juni 2003.JPG|
Image:Starr 070730-7932 Dianthus caryophyllus.jpg|
Image:Dianthus from Sayada, Tunisia 2010.jpg|
Image:Dianthus monspessulanus.jpg|
Image:Dianthus carthusianorum 160505.jpg|
Image:Dianthus monspessulanus 6.JPG|
Image:Starr 070730-7934 Dianthus caryophyllus.jpg|
Image:Flor GDFL 660eue.jpg|
Image:Dianthus caryophyllus0.jpg|


## سەرچاوەکان

* کورد فلۆرا 
* ويكى عەرەبی

پۆل:گوڵەکان
پۆل:مێخەک
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
گۆرانی-زازایی

**گۆرانی-زازایی** یەکێک لە شێوەزارەکانی سەرەکی زمانی کوردییە.

گۆرانی-زازایی خۆی بریتی لە زازاکی و گۆرانییە کە گۆرانی ھەورامی، باجڵانی، شەبەکی، سارلی، گەورەجوویی، کاکەیی، لە خۆ دەگرێت.

## پەراوێز

پۆل:شێوەزارەکانی کوردی
پۆل:کورد
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی عێراق
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی کوردستان
پۆل:زازا
کەنداوی مەکسیک

وێنۆک|300px|کەنداوی مەکسیک
وێنۆک|Cantarell
**کەنداوی مەکسیک** () کەنداوێکی گەورەیە لە ئوقیانووسی ئاتلانتیک، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باکووروە بە ڕووبەری نزیکەی ١/٦ ملیۆن کم٢. ئەم کەنداوە لە باکوور و باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان (ویلایەتەکانی فلۆریدا، ئالاباما، میسیسیپی، لویزیانا، تێکساس)، لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ مەکسیک و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کووبا ھاوسنوورە. ھەروەھا ئوقیانووسی ئاتلانتیک و دەریای کاری بییش دەگرێتەوە. لە باکوور و ڕۆژاوای کنارێنی ئەم کەنداوە نەوت ھەیە. تۆفانیش بە فراوانی لەم ناوچەیەدا ھەیە، بۆ نموونە تۆفانی کاترینا و تۆفانی ڕیتا لە ساڵی ٢٠٠٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. پیشەی ماسیگری لەم کەنداوەدا زۆرە ئەگەرچی ٦، ٤٠٠ کیلۆمەتر لەم کەنداوە ئۆکسجینی پێویست بۆ ژیانی ناو دەریایەی نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆما ئاوییەکانی مەکسیک
پۆل:کەنداوی مەکسیک
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:کەنداوەکانی ویڵایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:سنووری مەکسیک-ویڵایەتە یەکگرتووەکان
زمانی ھۆڵەندی

**زمانی ھۆڵەندی** زمانێکی ژێرمانی ڕۆژاواییە. ژمارەی ئاخێوەرانی وەک زمانی دایک نزیکەی ٢٢ ملیۆن کەسە و وەک زمانی دووەم نزیکەی ٥ ملیۆن کەسە. زمانێکی سەرەکیییە لە ھۆڵەندا و بەلجیکا و سورینام. زۆربەی ئاخێوەرانی زمانی ھۆڵەندی لە ھۆڵەندا و بەلجیکا و سورینام دەژین و کۆمەڵەیەکی بچووکی ئاخێوەران لە بەشێک لە فەڕەنسا و ئەڵمانیا و چەند داگیرگەیەکی پێشووی ھۆڵەندی ھەیە. وەک زمانێک پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ زمانەکانی ژێرمانی ڕۆژاوا (بۆ نموونە: ئینگلیزی، فریزی ڕۆژاوایی و ئەڵمانی) و تا ڕادەیەک لە دوورەوە پەیوەندی بە زمانەکانی ژێرمانی باکوورەوە ھەیە. ھەروەھا زمانی ھۆڵەندی لە ھەندێک وڵاتی ئەفریقادا قسەی پێ دەکرێت، بەو پێیەی یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی ئەفریقای باشوور، و لە نامیبیا بە شێوەیەکی بەرفراوان قسەی پێ دەکرێت. ھەروەھا سەرچاوەی زۆرێک لە زمانەکانی کرێۆل و سەرچاوەی زمانە وەرگیراوەکانی وەک ئەفریکاییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی ھۆڵەندی
پۆل:زمانەکانی بەلجیکا
پۆل:زمانەکانی ھۆڵەندا
پۆل:زمانە جێرمەنییەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:زمانەکانی فەڕەنسا
زمانی ئیتاڵی

وێنۆک|دەستنووسی کورت کە لە قوتابخانەکانی ئیتاڵیا دەگوترێتەوە
**زمانی ئیتاڵی** ()یەکێکە لە زمانە ھیندۆئەوروپییە ڕۆمانسییەکان و فەرمییە لە یەکێتی ئەورووپا و یەکێتیی سویسڕا، بەڕێژەیەکی بەرچاو نزیکە لە زمانەکانی ئیسپانی و فەڕەنسی و پورتوگالی، ژمارەی قسەکەرانی نزیکەی ٦٠ملیۆنە و وەک زمانی دووەم نزیکەی ١٢٦ملیۆنە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* LearnItaliano.net 

پۆل:زمانی ئیتالی
پۆل:زمانەکانی ئیتالیا
پۆل:زمانەکانی سان مارینۆ
پۆل:زمانەکانی سلۆڤێنیا
پۆل:زمانەکانی سویس
پۆل:زمانەکانی ڤاتیکان
پۆل:زمانەکانی کرواتیا
پۆل:زمانەکانی مۆناکۆ
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
ئاودڕی ھەدسن

وێنۆک|چەپ|270px|ئاودڕی ھەدسن
**ئاودڕی ھەدسن** (بە فەڕانسەیی: *baie d'Hudson*) یەکێک لە گەورەترین ئاودڕەکانی جیھان و ھەروەھا چوارەمین زەریای گەورەی جیھانە بە ڕووبەری ٨١٩،٠٠٠ کم٢ کە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کەنەداوە ھەڵکەوتووە. ئەم ئاودڕە لە باکوور و ڕۆژاواوە بە ویلایەتی نوناڤوت، لە باشوورەوە بە ویلایەتەکانی مانیتۆبا و ئۆنتاریۆ و لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ویلایەتی کێبێک دەوەرەی گیراوە. لە ڕیگای تەنگەڵانی ھەدسن لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ئوقیانووسی ئاتلانتیک و لە ڕیگای کانالی فۆکسیش لە باکوورەوە ئوقیانووسی ئارکتیک دەگرێتەوە.

ئەم ئاودڕە بە ناوی ھێنری ھەدسن دۆزەرەوەی خەڵکی ئینگلیز کراوە کە لە ساڵی ١٦١٠ ئەم ئاودڕەی دۆزییەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئاودڕەکان
پۆل:ئاودڕی ھەدسن
پۆل:جوگرافیای کەنەدا
فۆنتەکانی عەلی

**فۆنتەکانی عەلی** کۆمەڵێک فۆنتی نایونیکۆدی کوردین کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ نووسینی چاپەمەنییە کوردییەکان بەکار ھاتوون و دێن. ئەم فۆنتانە  بە جێبەجێ کردنی بڕێک پیت (لەو پیتە عەرەبییانە کە لە کوردیدا بەکارنایێن) لە کۆمەڵێک فۆنتی عەرەبیدا درووستکراون. بۆ تایپ کردن بەم فۆنتانە دەبێ تەختەکلیلی عەرەبی یان بە تەختەکلیلی کۆنی فارسی بەکاربھێنرێت.

## کۆمەڵی یەکەم

کۆمەڵی یەکەم لە ساڵی ١٩٩٧دا بە دەست‌دان لە کۆمەڵێک فۆنتی عەرەبیی کۆمپانیای Glyph Systems (ساڵی ١٩٩٣) دروست کراون و بریتیە لە ١٤ فۆنت:

* Ali_K_Alwand
* Ali_K_Azzam
* Ali_K_Hasan
* Ali_K_Jiddah
* Ali_k_kanaqen
* Ali_K_Khalid 
* Ali_K_Sahifa
* Ali_K_Sahifa Bold
* Ali_K_Samik
* Ali_k_Sayid
* Ali_K_Sharif
* Ali_K_Shrif Bold
* Ali_K_Sulaimania
* Ali_K_Traditional

## گواستنەوە بۆ یونیکۆد

بە ھەر بەرنامەیەکی دەستکاریکردنی دەق کە ئامرازی دۆزینەوە و جێبەجێکردنی (Find/Replace) ببێت دەکرێ بەم گۆڕانکارییانەی کە لەم خشتەیەدا ھاتووە دەقەکە بکرێ بە پیتە ستانداردەکانی یونیکۆد. 

نموونە:  کە ئەبێ بە: **کتێبی ژن لە ژیان و شیعری مندا لە پرۆژەی کتێبی گیرفاندا**

خشتەی شێوازی گواستنەوە لە فۆنتەکانی عەلیەوە بۆ  پیتەکانی یونیکۆد

### بەرنامەی وەرگێڕان
*پەڵک کوردی‌نووس, ئامرازێکی ھەڵگرتنی، سەکۆسەربەست و سەرچاوەکراوە بۆ گۆڕینی ئەلفوبێکانی کوردی.
*وەرگێڕی کوردئایتیگرووپ , وەرگێڕان بۆ یونیکۆد.

## کۆمەڵی دووەم

کۆمەڵی دووەم لە ساڵی ٢٠٠٢دا دروست کراون و بریتیە لە ٥ فۆنت:

* Ali_Web_Malper
* Ali_Web_Malper Bold
* Ali_Web_Samik
* Ali_Web_Traditional
* Ali_Web_Traditional Bold

## کێشەکان

* گەورەترین کێشەی بەکارھێنانی ئەم فۆنتانە نایونیکۆد بوونی پیتەکانە. 
* سەختبوون و کاتگیربوونی تایپکردن بەم فۆنتانە چونکو ژمارەی ئەو پیتانە کە دەبێ لێبدرێت زۆرترە. 
* کاتێک پیتە کوردییەکان دەنووسرێت شێوازی پێکەوەلکانی پیتەکان لەگەڵ پیتە ھاوتاکان جیاوازە.
* لە کۆمەڵی یەکەمدا حاڵەتی ئەستوور دروست نەکراوە و دەبێ جۆری فۆنتە بگۆڕی بۆ ئەستوورکردنەوە.

پۆل:نووسینی کوردی
ە

**ە** لە پیتەکانی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردییە کە نیشاندەری پیتی **E** یە لە ئەلفوبێی لاتینی زمانی کوردیدا. 

## نیشاندان لە یونیکۆددا
ساڵی ٢٠٠١ کورد ئایتی گرووپ بە ھۆی ئەو کێشانە کە لە ویندۆزەکانی ئەو کاتەدا بوو پێشنیاری دا کە ئەم پیتە بە دوو پیتی «ه» (U0647) و «پیتی جیاکردنەوە» (U200C) تایپ بکرێت، ئێستا کە ئەو کێشانە لە ویندۆزدا چارەسەر کراون بە یونیکۆدی ژمارە 06D5 دەنووسرێت.
ھ

وێنۆک|ھێمای حاڵەتە دروستەکانی پیتی «ھ»ی کوردی
**ھ** لە پیتەکانی ئەلفوبێی کوردییە کە نیشاندەری پیتی **H** یە لە ئەلفوبێی لاتینیی زمانی کوردیدا لە سۆرانیدا «ھ» لە کۆتایی بڕگەکاندا زۆر کەمە و زۆرجار ئەگۆڕدرێت بۆ پیتێکی تر بۆ نموونە: **تەھران** بووەتە **تاران** یان **گوناھ** دەکرێ بە **گوناح** بۆیە زۆر کەم لە کۆتایی وشەکاندا دەبینرێت بەڵام لە کوردیی باکووریدا بە فراوان دەبینرێت وەک **خوێندنگەھ** یان **مەھ**.

## دۆخەکانی پیتی «ھ»
پیتی «ھ»ی کوردی چوار حاڵەتی ھەیە کە ھێمای حاڵەتە دروستەکانی لە وێنەکەدا ھاتووە. لە فۆنتەکانی عەلیشدا کە تا ئێستا زۆربەی کتێب و گۆڤارە کوردییەکانی پێ نووسراوە، پیتی ھ بەم شێوەیە دروست کراوە. پیتی «ھ» لە ئەلفوبێی عەرەبیی کوردیدا، لەگەڵ پیتی «ه» کە لە عەرەبی و فارسیدا بە کار دێت جیاوازە. حاڵەتی جودا و سەرەتایی لە «ه»ی عەرەبیدا لەگەڵ «ھ»ی کوردیدا یەکێکن بەڵام ئەو دوو حاڵەتەی کە لە کۆتایی وشەکاندا دێت، لە «ه»ی عەرەبیدا ھێمای پیتی «ە»ی کوردییان (E) ھەیە.

## نیشاندان لە یوونیکۆددا
### ھێماکردن بە U+06BE
پیتێک کە یونیکۆد بۆ زمانی ئوردووی داناوە بە ناوی ھێی دووچاو (Heh Doachashmee) و بە ژمارەی U+06BE نزیکترین پیتە بە پیتی «ھ» لە کوردیدا. بەڵام حاڵەتی نێوان‌وشەی (Medial) ئەم یونیکۆدە بەو جۆرە کە لە ستانداردی ٥.٢ی یونیکۆد پێناسەکراوە لەگەڵ «ھ»ی کوردیدا جیاوازیی ھەیە. لەسەر ئەم کێشەیە لە ماڵپەڕی یونیکۆددا لێدوانێک کراوە. لە فۆنتێک کە بە تایبەتی بۆ کوردی دروست کراوە ئەکرێ ئەم کێشەیە چارەسەر بکەین بەڵام لەو فۆنتانە وەک تەھۆما کە بۆ ھەموو زمانێک بەکاردەبرێن، کێشەکە دەردەکەوێت و دەبێ یونیکۆد، پیتێکی جیاوازی بۆ دابین بکات. بەڵام بەو جۆرە کە لە فۆنتە ئوردووەکانەوە دەردەکەوێت حاڵەتی نێوان‌وشە بە شێوازی فۆنتەکان کەوتووە و لە بڕێک لە فۆنتەکاندا بە پێچەوانەی پێناسەکەی ستانداردی یونیکۆدە. لە فۆنتی PakType Naskh Basic کە فۆنتێکی ئازاد و پێشکەوتووی ئوردووە حاڵەتەکانی ئەم یونیکۆدە بە تەواوی وەک ئەوەیە کە لە کوردیدا دروستە.
لە لێکۆڵینەوەیەک کە لە ماڵپەڕی زانکۆی ئایندھۆڤەندا ھاتووە باس لەوەدەکات کە لە ئەلفوبێی ئوردوودا حاڵەتەکانی ئەم پیتە لە ھەر جۆرەپیت و فۆنتێکدا دەتوانێت جیاواز بێت. کە ئەمە نیشان دەدات ئەو پێناسەیە کە لە ستانداردی یونیکۆدی ٥.٢ دا ھاتووە ئەوەندە گرینگ نییە و دەکرێ ئەم یونیکۆدە بۆ کوردی بەکار ببەین.
400px|وێنۆک|حاڵەتەکانی یونیکۆدی Heh Doachashmee بە ژمارەی 06BE لە نوێترین وەشانەکانی فۆنتە بەناوبانگەکان.

### ھێماکردنی بە U+0647
حکومەتی ھەرێمی کوردستان، دوای ڕێکەوتنی فەرمانگەی تەکنۆلۆجیای زانیاری، ئەکادیمیای زمانی کوردی و گروپە ئایتییە کوردییەکان گشتاندنێکی کرد بۆ دامەزراوەکانی حکومەت کە پیتی «هـ» بە ھێمای U+0647 بەکاربھێنن. لەبەر ئەوەی کۆدی U+0647 بە تەنیا لە شێوەی «ە» (بزوێن) دەر ئەکەوێت، ئەبێ U+0647 + تەتویل (U+0640) بەکاربھێنرێت تا جیابکرێتەوە ئەگەر بە تەنها یان لە کۆتایی وشەدا هات.

## ئەمانەش ببینە
* ئەلفوبێکانی کوردی
* ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی

## سەرچاوەکان
عەبدولڕەحمان زەبیحی

**عەبدولڕەحمان زەبیحی** (لەدایکبووی ١٩٢٠ی زایینی) نووسەر و کەسایەتییەکی سیاسیی کورد بوو، کە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان بوو.
زەبیحی لە ١٩٢٠ لە مەھاباد لەدایک بووە و خوێندنی سەرەتایی لە مەھاباد و پاشان تاقیکردنەوەی سێی ناوەندی لە ١٩٣٧دا لە ورمێ تەواو کردووە. پاش ئەمە ھێندێک لە گوڵستانی سەعدی و دەرسی جەبری لای مەلا قادر مودەڕیسی خوێندووە. زەبیحی لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە ساڵی ١٩٤٢ بووە و دواتر بەشداری لە کارەکانی کۆماری کوردستان کردووە. دوای ڕوخانی کۆمار، ئاوارەی عێراق و سووریا بووە. دواجار کە گەڕاوەتەوە عێراق لە سەرەتاکانی ١٩٨٠ بێسەروشوێن کراوە.

## ئەمانەش ببینە
* زەبیحی ڕووناکبیرێکی گۆڕغەریب

## سەرچاوەکان
* ڕۆژنامەنووسیی کوردی سەردەمی کۆماری دێمۆکراتی کوردستان ١٩٤٢–١٩٤٧، ھیمدادی حوسێن، سلێمانی، دەزگای سەردەم، ٢٠٠٢
* ژیان و بەسەرھاتی عەبدولڕەحمان زەبیحی، عەلی کەریمی، سوید ١٩٩٩

پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
پۆل:زمانەوانانی کورد
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:کۆماری کوردستان
شێخ کەریم قڵاگەیی

**کەریم شێخ محمد شێخ عوسمان** ناسراو بە **شێخ کەریم قڵاگەیی** (١٩٤٣-١٩٦٨) پێشمەرگەیەکی شۆڕشگێر و توانای بوو کە لە شۆڕشی ئەیلوولدا گیانی بەختکرد.

## ژیان
شێخ کەریم قڵاگەیی لە ساڵی ١٩٤٣ لە کەلاری کۆن لە دایک بووە. لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە شۆرشی ئەیلوول کرد. لەبەر زیرەکی و لێھاتویی کرا بە سەرلقی ٣ لە بەتالیونی ٩ی گەرمیان. لە کەلار شێخ کەریم قڵاگەیی چایخانەیەکی دانابوو بەناوی خەبات. ھەر لەوێ کۆبونەوەکان دەکرا و شۆڕشگێرەکانی ئەو سەردەمە کۆ دەبوونەوە و ئاڵووگۆڕی بیروباوەڕیان دەکرد.

لە ڕێکەوتی ١٥ی ئازاری ١٩٦٨ بە پیلانێکی نامەردانە و ناجوامێرانە لە خڕی قڵاتەبزان لە ناوچەی گەرمیان پێکایان دوای چەند ڕۆژێک بە برینداری گیانی فیدای کورد و کوردستان و مەسەلە ڕەواکەی کرد.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی شەهید شێخ کەریم قڵاگەیی

پۆل:شەھیدانی کورد
بیرەسپان

**بیرەسپان** یان (میر ئەسفەھان) گوندێکە دەکەوێتە باشووری کوردستان، نزیکەی ٢٠ بیست کیلۆمەتر لە کەرکوکەوە دوورە و سەر بە شاری کەرکووکە، دانیشتوانی ھەموو کوردن و بە شێخەکانی ساڵەیی و  بەرەی عەشێرەتی سورچی ناسراون کە زۆربەیان لە بیرەسپانن، وە دەکرێتە دوو بەشەوە بیرەسپانی ژوورو بیرەسپانی دەرەوە. چەند جارێک لە لایەن ڕژێمی عەرەبی بەعسیەوە سووتاندراوە و وێرانکراوە بۆ دواھەمین جار وێرانکراوە و گوندنشینانی بۆ ھەولێر و شوێنی تر ڕەوانە کراون لە شوێنی ئەوان عەرەبی باشووری عێراقیان تێدا نیشتەجێ کرا. تا ئێستا مێژووی ئەم گوندە نەزانراوە لە ھیچ سەرچاوەیەکەوە٫تەنھا لە باو باپیرانەوە بیستراوە نوسراوەتەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی کەرکووک
بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی

**نوانەی گەشەپێدانی مرۆڤی** (بە ئینگلیزی: *Human Development Index*) ناوی خشتەیەکە کە وڵاتەکانی جیھان لە بواری داھاتی ڕاستەقینە، ڕادەی خوێندەواری، تەندروستی، فێرکاری و خواردەمەنی ھەڵدەسەنگێنێ.

ئەم نوانەیە لە سالی ١٩٩١ زایینی لە لایە ن بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دانرا.
و لە و کاتەوە ھەمو سالێک گشت وڵاتانی جیهان لەم بوارەوە ھە لدە سنگینێ.
نوانەی گەشەپێدانی مرۆڤییە وەک سەرچاوه گەشەی ئابووری ھەر وڵاتیک نیشان دەدات.


پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٠
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
شێوەزار

**بنشێوەزار** (بە ئینگلیزی: *accent*) شێوەیەکە لە شێوەکانی ئاخاوتنی زمانێک کە تایبەتە بە ناوچەیەکی دیاریکراوی جوگرافیایی. سنووری نێوان دوو شێوەزاری زمانێک بە ڕێگای بن‌شێوەزارەکان دیاری دەکرێت. بن‌شێوەزار بەوە لەگەل شێوەزار جیا دەکریتەوە کە شێوەزار لە سنوورێکی جوگرافیایی بەرفراوانتر بەکاردەھێنرێن.

لە وڵاتی کورداندا زۆر جار ھۆزگەری ڕۆڵێکی دیاریکراوی ھەیە لە دروستبوون و پەیدابوونی بن‌شێوەزارەکانی زمانی کوردی.
## سەرچاوکان

پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
پۆل:فۆنۆلۆجی
پۆل:زمانەوانیی کۆمەڵایەتی
٦ی شوبات

## ڕووداوەکان
* ١٩٩٤ - یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان وەک حیزبێکی ئیسلامی لە باشووری کوردستان دامەزرا.
* ٢٠٠١ - کۆمپانیای ئاسیاسێڵ بۆ گەیاندن دامەزرا.
* ٢٠٢٣ بوومەلەرزیەکە باکور و ڕۆژاوای کوردستانی بە گوری ٧.٨ هەژاند، بەهۆیەوە لانیکەم هەزار و ٣٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە و زیاتر لە شەش هەزار کەسی دیکەش برینداربوون.

## لەدایکبوونەکان
* ١٦٦٤ - موستەفای دووەم، سوڵتانی عوسمانی (مردن ١٧٠٣)
* ١٦٦٥ - ئانیی بەریتانیای گەورە، شاژنی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئیرلەندا (مردن ١٧١٤)
* ١٩١٢ - ئیڤا براون، ژنی ئادۆڵف هیتلەر (مردن ١٩٤٥)

## مردنەکان
* ١٦٨٥ شا چارڵزی دووەمی ئینگلتەرا (لەدایکبووی ١٦٣٠)

## بۆنەکان
* ڕۆژی نەتەوەییی سامی (فینلاند، سکاندیناڤیا)
* ڕۆژی جیهانیی ڕووبەڕووبوونەوەی خەتەنەی کچان
----

پۆل:شوبات
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٤ی شوبات

## ڕووداوەکان
* ١٩٢٠ - حیزبی نازیی ئەڵمانی دامەزرا.
* ١٩٤٦ - خوان پیرۆن بوو بە سەرۆکی وڵاتی ئەرجەنتین
* ١٩٤٩ - ڕێکەوتننامەی رۆدۆس لە نێوان عەرەب و ئیسرائیل واژۆ کرا.
* ١٩٩١ - دەستپێکردنی ھێرشی زەمینی بۆ سەر ئێراق لە پرۆسەی ئازادکردنی کوەیت دا

## لەدایکبوونەکان
* ١٣٠٤ - ئیبن بەتتووتە، گەشتیاری مەغریبی (مردن ١٣٦٨)
* ١٥٠٠ - چارڵزی پێنجەم، ئیمپڕاتۆری ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمان.
* ١٩٥٥ - ستیڤ جۆبس، دامەزرێنەر و سەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیای ئەپڵ

## مردنەکان
* ١٩٢٤ - مێجەرسۆن ئەفسەری بەریتانی و حاکمی سیاسی لە ئێراق کۆچی دوایی کرد

## بۆنەکان
* ڕۆژی ئاڵا (مەکسیک)
* ڕۆژی سەربەخۆییی ئیستۆنیا
* ڕۆژی ھونەرمەند (تایلاند)
----

پۆل:شوبات
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بوومەلەرزەی ٢٠١٠ی چیلی

200px|وێنۆک|چەپ|ناوەندی بوومەلەرزەکەی چیلی لە شوباتی ٢٠١٠.

**بوومەلەرزەی [[چیلی]]** بە ھێزی ٨،٨ ڕیشتێر لە بەرەبەیانی ڕۆژی شەمە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٠ی زایینی (٨ خاکەلێوەی ٢٧٠٩ی کوردی) لە وڵاتی چیلی ڕووی دا و بوو بەھۆی کوشتنی لانیکەم ٧٠٠ کەس. ناوەندی ئەم بوومەلەرزە لە ١١٥ کیلۆمیتری باکووری خۆرھەڵاتی شاری کۆنسێپسیۆن و ٣٢٥ کیلۆمیتری باشووری ڕۆژئاوای شاری سانتیاگۆ، پایتەختی چیلی بوو.

## سەرچاوەکان
# ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:مێژووی چیلی
پۆل:بوومەلەرزەکانی ٢٠١٠
پۆل:بوومەلەرزەکانی چیلی
قەدریجان

**قەدری جان** (١٩١١ – ٩ی ئاپی ١٩٧٢) شاعیر، ڕامیارکار، چیرۆکنووس، وتارنووس و وەرگێڕ، یەکێک لە شۆڕەسوارەکانی بوارە جیاجیاکان بوو، لە ساڵی ١٩١١ لە شارۆچکەی «دیرک» لە نزیک «ماردین» لە دایکبووە و کوردێکی زۆر نیشتمانپەروەر بووە. دوای شکانی بزاڤی شێخ سەعیدی پیران لە ١٩٢٦ چووە بۆ شام.

ھۆنراوەکانی قەدریجان بە کرمانجی کوردیی باکوورە و زۆرێکی لە گۆڤاری «ھاوار» و «ڕووناھی» دا چاپ کراوە، ئەمەش یەکیان:

دۆستێ من، دژمنێ پۆستێ من، بەگی ئاخرزەمان!
ئەو زەنبیلا تو پێ ھاتی، نەماداتێ ژ ئەزمان
بەنێ وێ ڕزیایە، لناڤارێ قەتیایە، ئوکەت
قەت ناکا دەریا سۆر، دەریاسۆر ژێرا بوو گۆڕ
دەریاسۆر، ژتیر خاوەن و خودایێ بچووک ڕا، بوو کەفەن.
مووسا و موریدێن وی ھەمی، بی پر و بێ گەمی
ژووری دەرباس بوون
ژ جەور جەفایێ ل وەر خەلاس بوون
نەمروودێ بچووک، مەبە ئاگر دترسینە
پڤ مەشکلاڤالا… ئەی کەڤنارێ ئێ سالا!
باوریا دلێ مە، تاقەتا ملێ مە، ژ ئیمانێ ئیبراھیم بێترە، نە کێمترە.
ڤێ یانبراب، ئەی پێغەمبەرێ دزان!
دۆستێ من، دژمنێ پۆستێ من، بەگی ئاخرزەمان!
ئەو زەنبیلا تۆ پێ ھاتی، نەماداتێ ژ ئەزمان
مەزناتی نە بپارە ئو مالە، نەژی بگەرما کالە
مەزناتی بجەوھەرێ ئینسانە، بعیلم و عیرفانە.

بەلێ ئەم خزانێ مالن، لێ زەنگینێ کەمالن، زەنگینێ ئیدئالن
ڕی ڕاستە، ڕیامە ئەو پێخەمبەریامە: زنجیر شکاندن، ئارمانج گھاندن.
بابیلوسکان بستان، دیرۆکا ڕاستان، دبێژە دبێژە:
گۆوە مەدە ئەفسانەیێ دێوان، بشوندا نەمینە ژ کارڤان
کارڤانێ مەدەنییەت، گرووھێ بەشەرییەت.
خولاسە، پیشی و پاشا فیلەسۆفە، فیلەسۆفیامە ئەڤە
دین، مەزھەب، ئیمان… ببە ئینسان! ببە ئینان!
دۆستێ من، دژمنێ پۆستێ من، بەگی ئاخرزەمان!
ئەو زەنبیلا تو پێ ھاتی، نەماداتێ ژ ئەزمان.


## مردن
لە ساڵی ١٩٧٢ زایینی (١٣٩٣ کۆچی) لە شاری دیمەش کۆچی دوایی کردووە و ھەر لەو شارەدا نێژراوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

* کتێبی مێژووی ناودارانی کورد، بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی قۆنیە
پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی

پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کورد
پۆل:خەڵکی دێرکی چیای مازی
شڤان پەروەر

**شڤان پەروەر** (لەدایکبووی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٥٥) گۆرانیبێژێکی کوردە. شڤان پەروەر لە بواری مۆسیقای کوردیدا زیاتر لە ٢٥ ئەلبومی ھەیە. ھەروەھا نووسەر، مامۆستای مۆسیقا و ژەنیاریشە. بەھۆی شۆڕشگێڕی و ھەڵوێستە سیاسییەکانییەوە لە میدیاکاندا زۆر ناوی لێ دەبرێت.

## ژیان
ھەر لە تەمەنی گەنجییەوە دەستی بە گۆرانی وتن کردووە. بەھۆی مەترسیی دەستبەسەرکردنی لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە ساڵی ١٩٧٦ وڵاتی بەجێ ھێشت و بوو بە دانیشتووی ئەڵمانیا. تا ئێستاش نەگەڕاوەتەوە بۆ تورکیا. ساڵی ٢٠٠٤ لە ئەڵمانیا «ڕێکخراوەی کولتوریی نێودەوڵەتی شڤان پەروەر» ی دامەزراند.

ئەلبومی «من بێریا تە کریە» خەڵاتی Grands prix du Disque et Audiovisuels (کە گرنگترین خەڵاتی مۆسیقای فەڕەنسایە) ساڵی ٢٠٠٤ی لە بەشی مۆسیقای جیھاندا بردەوە.

داوا لە شڤان پەروەر کرا لە کردنەوەی کەناڵی TRT6 لە سەرەتای ٢٠٠٩دا بەشداری بکات، بەڵام قبوڵی نەکرد. لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ کەناڵی TRT6 بەرنامەیەکی بەڵگەیی لە ژیانی شڤان پەروەر بڵاو کردەوە.

لە ١٦ی ئابی ٢٠٠٩ شڤان پەروەر و چەند ھاوڕێی لەکاتی فیلم گرتن لەنزیکی تاڤگەکانی (نیاگارا) بەھەڵە لەلایەن پۆلیسی کەنەدا دەستگیر کرا و دوای ماوەیەکی کورت ئازاد کرا. مەسعوود بارزانی و وەزیری دەرەوەی ئەو کاتەی حکوومەتی ھەرێم خوازیاری داوای لێبوردنکردنی Stephen Harper سەرۆک وەزیرانی ئەو دەمی کەنەدا بوون.

## ئەلبومەکان
* *[[گۆڤەندا ئازادیخوازان]]* (١٩٧٥)
* *[[ھەڤالێ بارگرانم]]* (١٩٧٦)
* *[[ھەرنە پێش (ئەلبوم)|ھەرنە پێش]]* (١٩٧٧)
* *[[ئەی فەرات (ئەلبوم)|ئەی فەرات]]* (١٩٧٨)
* *[[کینە ئەم؟ (ئەلبوم)|کینە ئەم؟]]* (١٩٧٩)
* *ھای دل* (١٩٨٠)
* *گەلێ من ڕابە* (١٩٨١)
* *ئاگری* (١٩٨٢)
* *بلبلۆ/فەرزێ* (١٩٨٣)
* *دۆتمام* (١٩٨٥)
* *لێ دیلبەرێ* (١٩٨٦)
* *[[ھەڵەبجە (ئەلبومی شڤان پەروەر)|ھەڵەبجە]]* (١٩٨٨)
* *بلبلە دلشادی/ھەڵەبجە* (١٩٨٨)
* *خەونا من / قاسملۆ* (١٩٩١)
* *[[زەمبیلفرۆش (ئەلبوم)|زەمبیلفرۆش]]* (١٩٩٢)
* *یا ستار* (١٩٩٥)
* *نازێ* (١٩٩٦)
* *ھێڤیا تە* (١٩٩٩)
* *ڕۆژ و ھەیڤ* (٢٠٠٠)
* *سارێ* (٢٠٠١)
* *ھەلبەستێن بژارتییێن ١: کریڤێ* (٢٠٠٢)
* *ھەلبەستێن بژارتییێن ٢: کلاسیک* (٢٠٠٣)
* *ھەلبەستێن بژارتییێن ٣* (٢٠٠٤)
* *من بیریا تە کریە* (٢٠٠٤)
* *[[دەستانا ڕۆژاڤا (ئەلبوم)|دەستانا ڕۆژاڤا]]* (٢٠١١)
* *شڤاننامە/گازند* (٢٠١٣)

## کتێبەکان
* *چیرۆکا نەورۆزێ*، کتێب لەگەڵ کاسێتی دەنگ و مۆسیقا، شڤان پرۆداکشن، چاپی ئاپیک، ١٩٩٠.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمیی شڤان پەروەر

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سێوەرەگ
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باکووری
پۆل:شڤان پەروەر
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
قەد (ڕووەک)

قەدی ڕووەکی (بەئینگلیزی: Planetary ring)، ئاسایی قەد گوونجاوە بۆ هەڵگرتنی گەڵاکان، بە پێچەوانەی گوونجاندنی ڕەگ بۆ فرمانی مژین و چەسپاندنی ڕووەک بەشێوەیەکی سەرەکی. قەبارە و شێوەی قەد ھەرچۆنێک بێت ڕۆڵیشی ھەیە لەگواستنەوەی ماددەکان و کۆکراوەکانییاندا.
## جۆرەکانی قەد
ھەمەجۆریی و جیاوازیی لەشێوەکانی قەد و گەشەکردنییاندا گوونجانی ڕووەک لەگەڵ دەوروبەری ژینگەیی دەنوێنێت.
## پێکھاتەکانی قەد
ئایا دەزانیت بزمارێک لەقەدی درەختێک دەدرێت لەبەرزیی ٢ مەتر ھەمان بەرزی دەمێنێتەوە و تەنانەت درەختەکەش گەشە بکات و قەدەکەی بەردەوام بەرز بێتەوە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە زۆربەی قەد گەشە دەکات بەباری درێژیی وەکو ڕەگ، کە تەنھا لە لوتکەوە دەبێت، شانە درووستکەرە لوتکەییەکان شانە سەرەتاییە نوێیەکان درووست دەکەن. قەد وەک ڕەگ گەشە دەکات و تیرەکەی فراوان دەبێت ئەمەش بەھۆی کاری شانە درووستکەرە تەنیشتییەکانییەوە.
قەد دابەش کراوە بۆ نێوانە گرێیەکان لەھەر لایەی نێوانەگرێدا گرێیەک ھەیە. ھەر گرێیەک یەک گۆپکە ھەڵدەگرێت. گۆپکە دەتوانێت گەشە بکات بۆ درووستکردنی قەدێک کە گۆپکە ھەڵ دەگرێت.

## گەشەی سەرەتایی لە قەددا
لوتكه‌يي دوستكه‌ر له‌قه‌د .هه‌روه‌كو له‌ ره‌گدا شانه‌ رووپوش و هه‌ردوو شانه‌ي بنچينه‌و لووله‌يي دروست ده‌كات

پۆل:ڕووەکەکان
میران کامەلا

**میران کامەلا** (لەدایکبووی ١٩٧٠ لە سلێمانی) دەرھێنەر و ئەکتەرێکی کوردە؛ ھەر لە تەمەنی منداڵییەوە خولیای ھونەری ھەبووە، لە ساڵی ١٩٨٩وە لە وڵاتی سوید نیشتەجێیە. لە خوێندنگای باڵای گەلی شانۆ و لە پەیمانگای باڵا دەرھێنانی تەلەڤیزیۆنی تەواو کردووە و  خاوەنی بڕوانامەیە. بە یەکێک لە ئەکتەرە بیانییەکانی سوید ناسراوە، تاکوو ئێستا لە زیاتر لە دە فلیمی سینەمایی و درامای تەلەڤیزیۆنی سویدیدا ڕۆڵی دیاری بینیوە، لە چەند دراما شانۆ و فلیمێکیشدا لە پشتی کامێرا کاری کردووە، لە چەند شانۆگەرییەکی سویدی و کوردیشدا ڕۆڵی دیاری ھەبووە و کاری دەرھێنانی بۆ شانۆگەریی «خانمی سەماکارەکە» کردووە.

## کارەکان
* بەرپرسی ھونەری و سەرۆکی کۆمیتەی لاوانی کۆمەڵەی کلتووری کوردی لە شاری یۆتۆبۆری (١٩٩١ تا ١٩٩٤)
* ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری تیپی شانۆی کۆچ
* ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری تیپی شانۆی ھۆبە (٢٠٠١)
* مامۆستای تیپی ھەڵپەڕکێی کوردی
* نوێنەرایەتیی چوارەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی سلێمانی لە سوید

## سەرچاوەکان

[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠]]
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
: Keenîî (لێدوان) ‏١٩:٥٨، ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC)
سالڤادۆر دالی

وێنۆک|سالڤادۆر دالی
**سالڤادۆر دۆمینگۆ فلیپی جاکینتۆ دۆمینیچی ئی دالی دی پوبۆل** ناسراو بە **سالڤادۆر دالی** (؛ ١١ی ئایاری ١٩٠٤ – ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩) ھونەرمەند و نیگارکێشێکی بەناوباگی سوریاڵیزمی سەدەی بیستەمی ئیسپانی بوو. لە ھونەری وێنەی سیریالیدا دەستێکی باڵای ھەبووە. لە ١١ی ئایاری ١٩٠٤ لە ناوچەی جرندە لە ئیسپانیا لەدایک بوو و لەناو خێزانێکی دەوڵەمەنددا ژیانێکی خۆشی بەسەربردووە و دایک و باوکی ھەموو داواکارییەکانیان بۆ جێبەجێ کردووە.

سالڤادۆر دالی ئەوندە نازی دەدرایی لەلایەن دایک و باوکێوە زۆر سەرکێشانە مامەڵەی لەگەڵ چواردەورەکەیدا دەکرد بۆ نموونە جارێکیان پاڵی بەھاوڕێیەکییەوە ناوە لەشوێنێکی بەرزەوە و خەریک بووە بیکوژێت و شەقی لە خوشکەکە ھەڵدەدا و یان تاکو مردن پشیلەی ئەشکەنجەداوە و تام و چێژیشی لەم ھەڵسوکەوتانەی کردووە.

سالڤادۆر دالی یەکەم وێنەی خۆی لەتەمەنی ٧ ساڵیدا کێشاوە و لەقوتابخانەش وێنەکانی جێگای سەرنج ڕاکێشان بووە ھەر بۆیە خێزانەکەیی و مامۆستاکانیش ھانیان داوە بچێتە ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکانی سان فیرناندۆ لەمەدرید، لە ساڵی ١٩٢٤ گۆنگی بە قوتابخانەی میتافیزیقی و بنەماکانی داوە، لە ساڵی ١٩٣١ وێنەی سووربونی زاکیرەی کێشاوە کە لەبەناوبانگترین وینەکانی بووە، لە کۆتایی سییەکاندا ناوبانگێکی بەر بڵاوی دەکردووە و لە نیویۆرک نیشتەجێبووە، لە ساڵی ١٩٤٨ گەڕاوەتەوە بۆ کەتالۆنیا و چووەتە نێو ھونەری کلاسیکی ئایینییەوە و ژمارەیەک وێنەی ئایینی کێشاوە.

لە ساڵی ١٩٢٨ لەپاریس سالڤادۆر دالی سیناریۆی فیلمی سەکێکی ئەندەلوسی نووسیوە و لە ساڵی ١٩٣٠ سیناریۆی فیلمی سەردەمی ئاڵتوونی نووسیوە و ھەردوو فیلمەکەش بەوە ناسراوە کە دۆرە لەعەقڵ و مەنتیقەوە، لە ساڵی ١٩٦٤ کتێبێکی لەپاریس بڵاوکردووەتەوە لەژێر ناونیشانی یادەوەرییەکانی کەسێکی بیلیمەت.
بەرھەمەکانی سالڤادۆر دالی نموونەیی بۆنە و زۆر سەیر و سەمەرە و لەباو بەدەر بووە و ژیانی و ھونەرەکانی تیکەڵەیەک بوونە لەشێتی و بیلیمەتی، بەڵام خودی دالی خۆی بەجیاوازی و بێوێنەیی دەمێنیتەوە.

لە ساڵی ١٩٨٤ لەبارودۆخێکی تەمومژاویدا لەژوورەکەی خۆیا ئاگری تێبەربووە بەڵام تاکو ٥ ساڵی دیکە ژیاوە و لە ٢٣ کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٨٩ لەتەمەنی ٨٤ ساڵیدا ماڵاوایی لەژیان کردووە.

## سەرچاوەکان
* بیوگرافیای سالڤادۆر دالی
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ھونەرمەندان ئیسپانی
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:ھونەرمەندانی سوریالیزم
پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ
پۆل:فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا
یوولیا تیمۆشێنکۆ

**یوولیا تیمۆشێنکۆ** (؛ لەدایکبووی ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠) سیاسەتوانێکی ئۆکراینیە. ئەو سەرۆک‌وەزیرانی پێشووی ئۆکراین، و سەرۆکی پارتی نیشتمانە. تیمۆشێنکۆ لە شۆڕشی نارنجیی خەڵکی ئوکراین دا یەکێک بوو لە ناڕازییان لە ئاکامی ھەڵبژاردنی سەرۆک‌کۆمار، و یەکێک بوو لە ھاوڕێیانی ڤیکتۆر یووشێچنکۆ-سەرۆکی پارتی نەیارای دەوڵەت. دژبەران ھەمیشە یووشێچنکۆ و تیمۆشێنکۆ تاوانبار دەکەن بە نزیکبوونەوەی زۆر لە ئەمەریکا.

تیمۆشێنکۆ لە ٢٤ جانیەوەری ھەتا ٨ی سێپتەمبەری ٢٠٠٥ وە ھەروەھا لە ١٨ دێسەمبەری ٢٠٠٧ ھەتا ٤ مارس ٢٠١٠ سەرۆک‌وەزیرانی ئۆکراین بوو. تیمۆشێنکۆ لە ٤ی مارسی ٢٠١٠ دەستی لە کار کێشایەوە. ئەو سەرۆکی پارتی "سەرزەمینی باوکیی" یەکێتی ھەموو ئۆکراین و بلۆکی یوولیا تیمۆشێنکۆیە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیسی (٦ مارس ٢٠١٠)

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئوکراینا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:کەسایەتیی ئوکراینی
پۆل:سەرۆک‌وەزیرەکانی ئوکراینا
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر
داسێران

**دارسەیرانی مەریوان** کە خەڵکی **داسیەران**ی پێدەڵێن پێشتر وەکوو گوندێکی جیا بووە لە پێی کێوی فەیلەقووسی مەریواندا. بە پەرەگرتنی ناوەندە شارییەکان لە ناوچەکەدا وردەوردە ژمارەی دانیشتووان و ماڵەکانی زۆرتر بووە و ئێستا وەک گەڕەکێکی شاری مەریوان دەناسرێت.

پۆل:گەڕەکەکانی مەریوان
٧ی ئازار

٧ی ئازار یادی ڕاپەڕینی شاری سلێمانییە لەدەست ڕژێمی بەعس.
## ڕووداوەکان
* ١٩٩١ - شاری سلێمانی ڕاپەڕی و شاریان لەدامودەزگا داپڵۆسێنەرەکانی ڕژێمی بەعسی فاشستی پاککردەوە.
* ٢٠١٠ - پرۆسەی ھەڵبژاردن لەسەرانسەری وڵاتی عێراق ئەنجامدرا، بۆ جاری سێیەم لەپاش ڕووخانی ڕژێمی دیکتاتۆری سەددامییەوە.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* ٣٢٢ پ.ز. - ئەرستۆ، فەلەسووفی یۆنانی (لەدایکبوون ٣٨٤ پ.ز.)

## بۆنەکان
* ڕۆژی مامۆستا (ئەلبانیا)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ڕاژەی کورتە پەیام

[thumb|کورتە نامەیەک لەسەر شاشەی [مۆبایلێک]]
**ڕاژەی کورتە پەیام** یان **نامەی (SMS)** بریتییە لە کورت کردنەوەیەک بۆ ناوی **Short message service**، بریتییە لە نامەیەکی نووسرا بە کیبۆردی مۆبایل وە لە ڕێگەی ئەم ڕاژەیەوە کورتە پەیام بە شێوەی دەق دەگوێزرێتەوە لەنێوان ئامێرەکانی بواری گەیاندنی سیستەمی مۆبایل. کورتە نامە وەک چارەسەرێکی کرداری سەیر دەکرێت بۆ کەم کردنەوەی داهاتی خەرجکراو بەرامبەر پەیوەندییەکی تەلەفونی.

## سەرچاوە
* وانەیەک لەسەر SMS لە developershome.com

پۆل:ڕاگەیێنی
پۆل:داھێنانە فینلەندییەکان
پۆل:مۆبایل
پۆل:خزمەتگوزارییەکانی پەیوەندیبەستنی موبایل
ساندرا بولۆک

**ساندرا بولۆک** (لەدایکبووی ٢٦ی تەممووزی ١٩٦٤) خانمەئەکتەر و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە. لە ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠١٤ گرانترین خانمەئەکتەری جیھان بوو. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن گۆڤاری پیپڵ ناوی وەک جوانترین ژن ھات. لە ساڵی ٢٠١٠، لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ دەست نیشان کرا، ئەو لەژیانیدا کۆمەڵێک خەڵاتی سینەمایی بەدەست ھێاوە لە نێویاندا خەڵاتێکی ئۆسکار لەگەڵ خەڵاتێکی گۆڵدن گلۆب.

ساندرا لە ساڵی ١٩٨٧ بۆیەکەمینجار لە فیلمی *Hangmen* دەرکەوت*.* ناوبانگی ئەو لە دوای بەشداریکردنی بوو لە فیلمی *Demolition Man*، لەم فیلمەدا بۆلۆک بەڕۆڵی کارەکتەرێکی پاڵپشت بەشداریکرد. لە ساڵی ١٩٩٤، بە ڕۆڵگێڕانی لە فیلمی ئاکش-ھەستبزوێن *خێرایی* (*Speed)،* سەرکەوتنێکی گەورەی تۆمارکرد. لە ساڵی ٢٠٠٩، بەھۆی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمی *The Blind Side،* بووە براوەی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەر. لە ساڵی ٢٠١٣، بۆ ھەمان خەڵات پاڵێورایەوە بەھۆی بەشداریکردنی لە فیلمی *Gravity،* ئەم فیلمە بووە پڕداھاتترین فیلمی ئاکشن بۆ بۆلۆک.

لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٥، ناوی ساندرا لە مەڕمەڕەی بەناوبانگی ھۆلیوود لە شێوەی ئەستێرەیەک نووسرا. لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٠٥، ساندرا ھاوسەرگیری لەگەڵ جێسی جەیمز کرد، دواتر لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٠ لەیەکتری جیابوونەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم
پۆل:خەڵکانی بازرگان لە نیو ئۆرلینس
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین
پۆل:بەرهەمهێنەرانی تەلەڤزیۆن لە ڤێرجینیا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی خاوەنی چێشتخانەن
پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤزیۆن لە ڤێرجینیا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری مێ لە ڕۆڵێکی پێشەنگ
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
کۆلیستڕۆڵ

300px|وێنۆک|چەپ|کۆلیستڕۆڵ
**کۆلیستڕۆڵ** جۆرێکی چەورییە لە خوێندا و لە لەشی مرۆڤدا. کۆلیستڕۆڵ لە جەرگ دروست دەکرێت بۆ لەش. ھەروەھا لەش دەتوانێت کۆلیستڕۆڵ لە خۆراکیش وەربگرێت. وەک گۆشت، ماسی، ھێلکە، پەنیر، شیر و ھتد. لەش پێویستی بە ھەندێک لە کۆلیستڕۆڵ ھەیە بۆ مێشک، پێست و ئەندامەکانی تری لەش بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانیان. بەڵام زۆر خواردنی کۆلیستڕۆڵ خراپە بە تایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە لەشیان کۆلیستڕۆڵ زۆر دروست دەکەن.

کۆلیستڕۆڵ لە خوێندا مەلە دەکات دەتوانێت بگات بە دیواری لوولەکانی خوێن لەوێ بمێنێتەوە. ئەگەر کۆلیستڕۆڵێکی زۆر لە لوولەکانی خوێن ماوە و بڕێکی زۆر لە دیواری لوولەکانی خوێن دەنیشێت دەبێتە ھۆی تەسک بوونەوەی لوولەکانی خوێن بەمەش ڕێگە دەگرێت لە سووڕانی خوێن بە ئاسانی.

ئەگەر تەسک بوونەوەکە زۆرتر بوو دوای چەند ساڵێک، دەبێتە ھۆی تێکدانی گیران بەمەش خوێن ناچێت بۆ بەشەکانی لەش، ئەمەش دەبێتە ھۆی تێکدانی بەشە گرنگەکانی لەش وەک دڵ "نۆرەی دڵی" یاخود مێشک "جەڵتەی دەماغی".

کۆلیستڕۆڵ دوو جۆری ھەیە، جۆرێکیان باشە و جۆرەکەی تریان خراپە. جۆرە خراپەکە بۆیە پێی دەڵێن خراپ چونکە زۆر لەبارە بۆ نیشتن و تەسک کردنەوەی لوولەکانی خوێن، ھەرچی جۆرە باشەکەیە دەبێتە ھۆی ڕێگرتن لە نیشتنی کۆلیستڕۆڵ "دەیانێرێت بۆ جگەر" لەوێ دەشکێندرێن.

بیرۆکەیەکی باشە بۆ کەم کردنەوەی ڕێژەی کۆلیستڕۆڵ لە خۆراک، ھەروەھا وەرزش کردنیش یارمەتی کۆنتڕۆڵ کردنی ڕێژەی کۆلیستڕۆڵ دەدات لە خوێن بەمەش پارێزگاری لە دڵ و لوولەکانی خوێن دەکات.

## سەرچاوەکان
* www.pzishk.com

پۆل:خۆراک
لەکی

وێنۆک
**لەکی** شێوەزارێکی کوردییە. زمانناسان لەکی وەک بنشێوەزارێکی کوردیی باشووری ھەژمار دەکەن.
 مهرداد ئیزه‌دی مێژووزان و نووسەر و کوردناسی به‌ناوبانگ و مامۆستای زانکۆی ھارڤارد و ھەروەھا مامۆستای زانکۆی کۆڵومبیا له ویلایه‌ته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا شێوەزاری لەکی و ھەروەھا شێوەزاری ھەورامی به بەشێک له شێوەزاری سه‌ره‌کی کوردی گۆرانی دەناسێنێت.

سەجاد جەھانفەرد لە توێژینەوەیەکدا زمانی کوردی وەک شەش شیوەزار پۆلێن دەکات کە شیوەزار لەکی یەکێکە لەو شەش شێوەزارە‌یه : کورمانجیی ژووروو، کورمانجیی ناوەڕاست، کورمانجیی خواروو، لەکی، ھەورامی، زازاکی. بە پێی ئەم توێژینەوەیە بنزارەکانی شێوەزاری لەکی ئەمانەی خوارەوەن:

*بنزاری ناوەندی شێوەزاری لەکی (یا بنزاری کاکەوەنی)
*بنشێوەزاری ھەرسینی
*بنزاری کوودەشتی
ھەروەھا شوێنی ئاخێوەرانی ئەم شێوەزارە وەک دڵفان(نووراوا)، کوودەشت، ئەلشتر، بەشێک لە خوڕەماوا، بەشێک لە برووجرد، بەشێک لە نەھاوەند، ھلێران و بەشێکی بچووک لە ئاودانان لە پارێزگای ئیلام و لە پارێزگای کرماشان، شاری ھەرسین و بەشێکی بچووک لە کەنگاوەر و دەوروبەری سەحنە باس دەکات.

ھەروەھا عەباس جەلیلیان (ئاکۆ) دانەر و نووسەری گەورەترین فەرھەنگی کوردیی باشووری لە وتارێکدا بە ناوی ڕەسەنێتیی زمانی کوردی و پۆلێن کردنی شێوەزارەکانی پاش تێڕوانین لە بیردۆزە پێشینەکاندا پۆلێنکردنی خۆی پێشکەش دەکات کە زمانی کوردی وەک حەفت شێوەزار دەناسێنێت کە بریتین لە:
* کوردیی باکووری
* کوردیی ناوەندی
* کوردیی باشووری
* زازا-گۆرانی
* **لەکی**
* لوڕی

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی کوردی
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ھەمەدان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای لوڕستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:زمانەکانی پارێزگای قەزوین
پۆل:زمانەکانی پارێزگای مازەندەران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرمان
٩ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٥٩ - بۆ یەکەمجار ئامێری ڕادار توانی لەگەڵ ئەستێرەی ڤینۆس Venus پێوەندی دروست بکات.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٠٢ - لوئیس باراگان، تەلارسازی ناوداری سەدەی بیستەمی مەکسیک.

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
گورگەدەر

**گورگەدەر** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیتەک، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا
گورگەدەر لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی سارد، شارباژێڕ و لە باشوور لەگەڵ گوندی عازەبانی شارباژێڕ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی نۆدێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی بناویلەی گۆیژە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* گورگەدەر ھەمان ناو لە ناحیەی پیرەمەگرون لە قەزای دووکان.

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
زانستی بەکاربراو

**زانستی بەکاربراو** () بریتییە لە بەکاربەریی مەعریفەتی زانستی لە ئاقارێکی فیزیکیدا. بۆ نموونە، چارەسەرکردنی کێشەیەکی کردەیی بە کەڵکوەرگرتن لە زانستی سروشتی.

لقەکانی ئەندازیاری زۆر لە نزیکەوە گرێدراوی زانستە بەکاربراوەکانن. زانستی بەکاربراو بۆ گەشەی تەکنۆلۆژی گرنگە.

## لقە زانستگایییەکان
ژمارەیەک لەو لقانە کە لە زانکۆکاندا دەخوێندرێن و وەکوو "زانستی بەکاربراو" دەژمێردرێن ئەمانەن:

* ئەندازیاریی بەکاربراو
* فیزیکی بەکاربراو
* کەوناراناسی
* ژیریی دەستکرد
* زانستی کۆمپیوتەر
* ئۆپتیک

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی بەکاربراو
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:تەکنۆلۆژیا
٢٠١٠

٢٠١٠ دەیەم ساڵی سەدەی ٢١ەمە کە بە ڕۆژی ھەینی دەستی پێکرد و بە ھەینیش کۆتایی دێت.
نەتەوە یەکگرتووەکان ٢٠١٠یان بە ساڵی نێوەدەوڵەتی زیندەوەرە جیاوازەکان و ساڵی نێوەدەوڵەتی گەنج دانا.

## ڕووداوەکان
### کانوونی دووەم
* ٤ی کانوونی دووەم - بەرزترین بورج و دروستکراوی دەستی مرۆڤ، بورجی خەلیفە لە دوبەی کرایەوە.
* ١٢ی کانوونی دووەم - بوومەلەرزەیەک بە ٧٬٠ پلەی ڕێختەر لە ھایتیی دا، بووە ھۆی گیان لەدەستدانی ٢٣٠٬٠٠٠ ھاوڵاتی ئەو وڵاتە.

### شوبات
* ٢٧ی شوبات - بوومەلەرزەیەک بە ٨٬٨ پلەی ڕێختەر لە چیلیی دا، بووە ھۆی ڕوودانی تسونامی و گیان لەدەستدانی ٨٠٠ کەس.

### ئازار
* ٧ی ئازار - پرۆسەی ھەڵبژاردن لەسەرانسەری وڵاتی عێراق ئەنجامدرا، بۆ جاری سێیەم لەپاش ڕووخانی ڕژێمی دیکتاتۆری سەددامییەوە.

### حوزەیران
* ١١ی حوزەیران - ١١ی تەممووز جامی جیھانیی تۆپی پێ لە ئافریقای باشوور.

### تەممووز
* ١١ی تەممووزی ٢٠١٠ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا بوە پاڵەوانی جیھان لە ئەفریقیایی باشور (زیاتر جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠

### تشرینی دووەم
* ١١ی تشرینی دووەم - جەلال تاڵەبانی بۆ جاری دووەم بە سەرۆک کۆماری ئێراق ھەڵبژێردرایەوە.

## مردنەکان
### کانوونی دووەم
* ٢٥ی کانوونی دووەم - عەلی حەسەن ئەلمەجید، سیاسی و فەرماندەی سەربازی ئێراقی (لەدایکبوون ١٩٤١)

### ئازار
* ١٠ی ئازار - شێخ محەممەد سەید تەنتاوی، شێخی زانکۆی ئەلئەزھەر (لەدایکبوون ١٩٢٨)

### تشرینی یەکەم
* ١ی تشرینی یەکەم - محەممەد جەزا، ھونەرمەند و پێشمەرگەی کورد
* ٣١ی تشرینی یەکەم - فەتانە وەلیدی

پۆل:٢٠١٠
پۆل:ساڵەکان
شێرپەنجە

وێنۆک|پزیشکان لەکاتی دەرھێنانی جگەری مرۆڤێک کەتووشی شێرپەنجەی جگەر بووە
**شێرپەنجە** نەخۆشییەکە کە بە نەخۆشیی ترسناک ناسراوە. شێرپەنجە ساڵانە زۆرێک لە خەڵک دەکوژێت لە ھەموو جیھان، بەڵام ھەوڵێکی دڵ خۆشکەر ھەیە، چەند ملیۆن لەخەڵکی شێرپەنجەیان ھەیە و ھێشتاش دەژین.
شێرپەنجە زیاتر لە ١٠٠ جۆری جیاواز دەگرێتەوە کە ھەموو بەشەکانی لەش ئەگەری تووشبوونیان ھەیە پێیەوە لە ھەموو لەشی مرۆڤێکدا ھەیە؛ بەڵام ھەموو جۆرەکانی شێرپەنجە یەک سیفەتی وەک یەکیان ھەیە ئەویش بریتییە لە ئەو خانەیەیەی کە تووشی شێرپەنجە دەبێت کۆنتڕۆڵیان لەدەست دەدەن، خانەکان تووشی بازدان بوون لە بۆماوە زانیارییەکانیان (DNA).

ھەموو بوونەوەرێکی زیندوو لە خانە پێکھاتووە. لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوو نزیکەی سی ترلیۆن خانەی ھەیە. خانەکان زیاد دەبن بە دابەش بوون. لە لەشی ھەر مرۆڤێکی پێگەیشتوو لە ھەر خولەکێک ٢٥ میلۆن خانە دابەش دەبن. ئا بەم شێوەیە لەش خۆی سارێژ دەکات.

ھەندێک جار خانەیەک لەژێر کۆنتڕۆلی لەش دەردەچێت و بەردەوام دابەش دەبێت بە زۆری، ئەمە پێی دەوترێت شێرپەنجە «خانەی ناتەندروست» کە بەبێ کۆنتڕۆڵ گەشە و زیاد بوون دەکات کە پێیان دەوترێن خانەی شێرپەنجەیی.
[وێنۆک|وێنەی کەسێکی تووشبوو بە [شێرپەنجەی سییەکان]]

## ھۆکاری مەترسیداربوونی شێرپەنجە
کاتێک خانەی شێرپەنجەیی دابەش دەبن، تۆپەڵە دروست دەکان پێیان دەوترێت ئاوسان یاخود گرێ. ئەم ئاوسانانە کاریگەریان ھەیە لەسەر کارەگرنگەکانی لەش. بۆ نموونە شێرپەنجەی سییەکان کاردەکەنە سەر ھەناسەدان، یاخود شێرپەنجەی گەدە کاردەکاتە سەر ھەرسکردنی خۆراک.

جگە لەمەش خانەی شێرپەنجەیی دەتوانن بڵاو ببنەوە لە جێگایەکی لەش بۆ یەکەی تر، ئا بەم شێوەیە ئاوسانی تر دروست دەبێت؛ بەڵام ھەموو جۆرێکی شێرپەنجە بەربڵاو نین، ئەوانەی توانای بڵاو بوونەوەیان ھەیە زۆر مەترسیدارن.

## چارەسەر
باشترین چەک دژی شێرپەنجە بریتییە لە دەستنیشانکردنی شێرپەنجە لە قۆناغی زوویی پێش ئەوەی زۆر گەشە بکات. پشکنینی پێشینەی ناو بەناوە لەلایەن پزیشکەوە یارمەتی زوو دەستینشان کردنی شێرپەنجەی دەدات. ئەوانەی کە تووشی شێرپەنجە دەبن بەڵام زوو دەستنیشان دەکرێن ئەوا دەتوانن بژین.

ھەندێک جۆری شێرپەنجە دەتواندرێت بە نەشتەرگەری لاببردرێت. ھەندێکی تریان پێویستیان بە چارەسەری کیمیایی و تیشکی ھەیە، زۆر بەداخەوە ئەم چارەسەریانە دەبنە ھۆی تێکشکاندنی خانەی تەندروستیش نەک تەنھا خانەی شێرپەنجەیی.

## بەرگری لە شێرپەنجە
ڕێگایەکەی دڵنیا نییە بۆ خۆپاراستن، بەڵام ھەندێک شت ھەن ئەگەر ئەنجام بدرێت ئەوا مەترسی ڕوودانی شێرپەنجە کەم دەکەنەوە؛ وەک وازھێنان لە جگەرەکێشان، ئەو کەسانەی جگەرە دەکێشن مەترسی تووشبوونیان بە شێرپەنجەی سییەکان ٢٠ جار زیاترە وەک لەو کەسەی کە جگەرە ناکێشێت.

خۆراکی تەندروست؛ خۆراکی دەوڵەمەند لە چەوری تێر و گۆشتی سوور کەم بکرێتەوە، مەترسی ڕوودانی شێرپەنجە کەم دەکاتەوە.

زۆربەی شێرپەنجەکانی پێست بەھۆی زۆر بەرکەوتن بە تیشکی خۆرەوە دروست دەبن؛ بۆیە خۆپاراستن لە بەرکەوتن لە تیشکی خۆر کە دەبێتەھۆی سووتانی خۆری، ئەوا مەترسی ڕوودانی شێرپەنجەی پێست کەم دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان
www.pzishk.com

پۆل:شێرپەنجە
پۆل:وشە و دەستەواژە لاتینییەکان
گۆدیڤا

[وێنۆک|280px|[سوارپەیکەری سەدەی ١٩ لە سوارباشی ئەفسانەی گۆدیڤا، کاری جان تامەس، مۆزەخانەی مەیدستەون، کێنت، ئێنگلیس]]

**گۆدیڤا** (، بە ئینگلیزیی کۆن: Godgifu واتە خواداو یان دیاریی خودا؛ ١٠٤٠ – ١٠٨٠) بەپێی ئەفسانەکانی ئینگلیس ھاوسەری دووکی ناوچەی کاڤێنتری ئەم وڵاتە بووە کە بۆ ناچارکردنی شووەکەی بە کەمکردنەوەی باجی سەر کۆمەڵانی خەڵک بە ڕووتی بە نێو شار دا دەخولێتەوە.

ئەو کاتێ کە دەبینێت شووەکەی باجی زۆر قورس لە خەڵک دەسێنێت و ئەمە بووەتە ھۆی ھەژاری و نەداری ئەوان، لە شووەکەی داوا دەکات کە باج کەم بکاتەوە، بەڵام شووەکەی ناچێتە ژێر بار و مل نادات. پاش ماوەیەک داواکردن ئاخری شووەکەی مەرجێکی بۆ دادەنێت و پێی دەڵێت ئەگەر تۆ بە ڕووتی بە نێو شار دا بسووڕیتەوە ئەوا من باجی سەر خەڵک کەم دەکەمەوە. گۆدیڤا بەمە ڕازی دەبێت، و خەڵک لە بڕیارەکەی ئەو ئاگادار دەکرێنەوە.

گۆدیڤا بە لەشی ڕووت سواری ئەسپ دەبێت و بە نێو شار دا دەخولێتەوە، بەڵام خەڵک کە پێشتر ئاگادار کراونەتەوە بۆ ڕێزگرتن لەم خانمە ئەو ڕۆژە لە ماڵ نایەنە دەرەوە و درگا و پەنجەرەکان دادەخەن. دواتر لە مێژووی ئینگلیس و کاڤێنتری دا خاتوو گۆدیڤا وەکوو ژنێکی بەڕێز و پاک پێگەیەکی کۆمەڵایەتی بەرز پەیدا دەکات و پەیکەرەکەی لە کاڤێنتری دروست دەکرێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:گۆدیڤا
پۆل:مردووانی سەدەی ١١یەم
ڕۆژنامەی کورد تەعاون و ترقی غەزەتەسی

وێنۆک|ژمارەی یەکەمی ڕۆژنامەی کورد تەعاون و ترقی غزەتەسی (١٩٠٨)
ڕۆژنامەی **کورد تەعاون و تەرەقی غەزەتەسی** بە دوو زمانی کوردی و تورکیی عوسمانی لە ئەستەنبوڵ دەرچووە، لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٠٨ تاکوو حوزەیرانی ١٩٠٩ بەردەوام بووە. خاوەنی ئیمتیاز حاجی تۆفیق بەگ - پیرەمێردی شاعیر - بووە و سەرنووسەرەکەی ئەحمەد جەمیل پاشا بووە. لەو دەمەدا دەنگی کۆمەڵەی کورد - کورد تعاون و ترقی جمعیتی - بووە کە شێخ عەبدولقادری شەمزینی سەرۆکی بووە.

## سەرچاوەکان
پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرھەمەکانی. کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا / بڵاوکراوەی ئاراس - چاپی یەکەم - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە: ھەولێر ٢٠٠١

پۆل:وتارە کورتەکانی ڕۆژنامە
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٠٨
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
کۆواری ئیجتیھاد

گۆڤاری ئیجتیهاد لە ئەستەنبوڵ لە ساڵەکانی ١٩٠٤-١٩١٢ لەلایەن عەبدوڵڵا جەودەتەوە دەرچووە. پیرەمێردی شاعیر بەرهەمی خۆی تیا بڵاوکردۆتەوە. لەمبارەیەوە پیرەمێرد دەڵێت: "عەبدوڵلا جەودەت لەپاش مەشروتییەت کە لە ئەوروپاوە هاتەوە، لەئەستەمبوڵ بوو، زۆرتر لەهەموو کەس من لە خزمەتیا بووم، خۆم و نەژادی کوڕم بە (نظم و نثر) - ڕێکخستنی شیعر و پەخشان - لە مجەلەکەیدا خزمەتمان هەیە".

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
کتێبی پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرهەمەکانی. کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا / بڵاوکراوەی ئاراس - چاپی یەکەم - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە: هەولێر ٢٠٠١ - ل٥٥
ڕۆژنامەی ڕەسملی کاتب

ڕۆژنامەی ڕەسملی کاتب لە ئەستەنبوڵ دەرچووە. خاوەنی ئیمتیاز حاجی تۆفیق بەگ (پیرەمێردی شاعیر) بوو.

## سەرچاوەکان
کتێبی "پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرھەمەکانی" ل٥٥. کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا / بڵاوکراوەی ئاراس - چاپی یەکەم - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە: ھەولێر ٢٠٠١.

پۆل:وتارە کورتەکانی ڕۆژنامە
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
ڕۆژنامەی شەمس

ڕۆژنامەی شەمس لەتاران دەردەچوو، ئەم ڕۆژنامەیە سەید حسێنی ئێرانی خاوەنی بوو، پیرەمێردی شاعیر نووسینی تیا بڵاوکردۆتەوە، و لەبارەیەوە دەڵێت: "گەلێک خزمەتی (غەزەتەی شەمس)م ئەکرد کە سەید حسێنی ئێرانی خاوەنی بوو.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
کتێبی "پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەکی نوێی ژیان و بەرهەمەکانی". کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوەی ئومێد ئاشنا / بڵاوکراوەی ئاراس - چاپی یەکەم - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە: هەولێر ٢٠٠١
کۆواری ژین

لە ئەستەنبوڵ لەساڵی ١٩١٨ -١٩١٩ بە دوو زمانی کوردی و تورکی دەرچووە.

## پەیوەندیدار
پیرەمێرد و ڕۆژنامەگەری

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی