قەزای کۆیە

thumb|وێنەی شاری کۆیە
**قەزای کۆیە** یەکێک لە قەزاکانی پارێزگای ھەولێرە کە دەکەوێتە ٧٠ کیلۆمەتری ڕۆژھەڵاتی شاری ھەولێر. مێژووی دروستبوونی ئەم قەزایە بە ڕووبەری ٢٠٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە و بەرزایی ١٢٦٠ مەتر لە ئاستی زەریاوە بۆ ٢٥٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە لە ساڵی (٢٠٢٥) ١١٠،١٧٢ کەسە کە لە دوو نەتەوەی کورد و کلدان پێکھاتووە.

قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی عیراق و کوردستاندا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «باواجی» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠ کم و چیای «ھەیبەت سوڵتان» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢ کم لە رووی ئاستی دەریاوە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، بۆ  دەگەڕێتەوە بۆ گوندی ئاسکی کۆیە  و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە تورکی بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە حەمامۆک کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی بابان و سۆران ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) سنجاقیش یەکەیەکی ئیداری بوو لە دەوڵەتی عوسمانی.

کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە قەزا.  لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی پێشمەرگە، حکوومەتی عێراق کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە ناحیە، بەڵام دوای  ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کۆیەی کردەوە بە قەزا.

## ناوی کۆیە
لە بارە ی بنچینە ی ناوی کۆیە بیر و بۆچونی جیاواز ھە یە، کەریم شارە زا دە ڵێت ئە و ناوە لە بنەڕەتدا لە (کۆ)وە ھاتووە بەبێ ھیچ پاشکۆیەک  کە بە واتای کۆمەڵە خەڵکێک دێت لە ناوچەیەکدا کۆبوونەتەوە، شاری کۆیەش کە سە نتەری کارگێڕی قەزاکەیە لە دامێنی زنجیرە شاخەکانی ھە یبەت سوڵتان و باواجی دا ھەڵکەوتووە. ھە ندێکی ترپێیان  وایە عوسمانییە کان (ئالاَ- سنجق) ی پێغە مبە ریان (د. خ) لە گە ڵ خۆیان ھێناووە تە کۆیە  و لە سە ر قە ڵای (قووچ پاشا) چەقاندوویانە  لە پێشدا ناوی (کوثار) بووە  لە بەر بەیداغەکە ناویان ناوە کویسنجق  بەڵام وەک دیارە کە ئە م ناوە دە گەڕێتەوە بۆ سەردەمی  عوسمانیەکان. بە بۆچوونی (مە سعود محە مە د) یش  مێژووی ناھوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پێش سەردەمی عوسمانیەکان بۆ بە پشتبەستن بە کتێبی (ئەزکاری) ئیمامی نە وەوی  کە پێش ھاتنی عوسمانیەکان بۆ ناوچەکە لە لایەن یەکێک  بە نێوی (خضر بن  عمر کویسنجقلی) کۆپی کراوە و  للە کۆتایی  ناوی خۆی نوسیووە بۆیە بە دووری نازانێت  ئە م ناوە  بگەرێتە وە بۆ سەردەمێکی دوورتر.

## ناودارانی کۆیە
### کەسایەتیی شۆڕشگێڕ
* عەلی مەولود داربەسەری ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی حاجی ئۆمەران بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی بەعس شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.
### ھونەرمەندان
مام سێوە (مەقام بێژ)، تایەر تۆفیق (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری  قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس.
### شاعیران
حاجی قادری کۆیی (١٨١٧-١٨٩٧) , مەلای گەورە (١٨٧٦-١٩٤٣),  دڵدار (نوسەری ھۆنراوەی ئەی رەقیب ,١٩١٨-١٩٤٨)، قوبادی جەلیزادە. دڵزار. عەونی. دلێر. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. خادیم. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار.

## رووداوە گرینگەکان
*
*
*

## زانکۆی کۆیە
کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی زانکۆی کۆیە، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن  کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی  قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە  ھەروەھا  زمانی ئینگلیزی وە  پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە  بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر

## قشلەی کۆیە
ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی شەڕ و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە.

## ناحیەکان و گوندەکان
کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی **شارەزوور** (کە ناوەندەکەی کەرکووک بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە  ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو.  لە پاش جەنگی جیھانی یەکەم و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.
قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.

* ناحیەی ئاشتی؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا.
* ناحیەی سکتان؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین.
* ناحیەی سێگردکان؛ ١١ گوند
* ناحیەی شۆڕش؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان گوندی دێگەڵە و بانی ماران

## بەستەری تایبەت
* سایتی **چنارۆک** https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm
* سایتی **زانکۆی کۆیە**https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:قەزاکانی عێراق
پۆل:کۆیە