ئۆکسجینی شل

وێنۆک| ئۆکسجینی شل (شلەی سیان کاڵ) لەناو پەرداخێکدا.
وێنۆک| کاتێک ئۆکسجینی شل لە پەرداخێکەوە دەڕژێتە ناو موگناتیسییەکی بەهێزەوە، ئۆکسجینەکە بۆ ماوەیەکی کاتی لە نێوان جەمسەرەکانی موگناتیسیدا هەڵدەواسرێت، ئەمەش بەهۆی پارامگنێتیزمەکەیەوە.
**ئۆکسجینی شل** فۆڕمی شلەی ئۆکسجینی گەردیلەییە . کورتکراوەی **LOX** یان کەمتر **LOXygen** لە پیشەسازییەکانی فڕۆکەوانی و ژێردەریایی و گازدا . وەک ئۆکسێنەر لە یەکەم موشەکی سووتەمەنی شلەدا بەکارهات کە لە ساڵی ١٩٢٦ لەلایەن ڕۆبەرت ئێچ گۆداردەوە داهێنرا،  بەکارهێنانێک کە تا ئێستا بەردەوامە.

## تایبەتمەندی فیزیایی
ئۆکسجینی شل ڕەنگێکی سیان سووک یان کاڵ و بەهێزی پارامۆگناتیسییە : دەتوانرێت لە نێوان جەمسەرەکانی موگناتیسی بەهێزی نەعلە ئەسپدا بەکاربێت .  چڕی ئۆکسجینی شل  یە ، کەمێک چڕترە لە ئاوی شل، و بەستووییە بە خاڵی بەستنی  و خاڵی کوڵانی  لە  . ئۆکسجینی شل ڕێژەی فراوانبوونی ١:٨٦١   و بەهۆی ئەمەوە لە هەندێک فڕۆکەی بازرگانی و سەربازیدا وەک سەرچاوەیەکی گواستنەوەی ئۆکسجینی هەناسەدان بەکاردەهێنرێت.

بەهۆی سروشتی بەستوویی، ئۆکسجینی شل دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی ئەو مادانەی دەستیان لێدەدات زۆر شکاون. هەروەها ئۆکسجینی شل ماددەیەکی ئۆکسێنەری زۆر بەهێزە. ماددە ئۆرگانییەکان لە ئۆکسجینی شلدا بە خێرایی و بە وزە دەسوتێن. جگە لەوەش ئەگەر لە ئۆکسجینی شلدا تەڕ بکرێت ، هەندێک مادەکانی وەکو بریکیتی خەڵوز، ڕەشی کاربۆن و هتد، دەتوانن بە شێوەیەکی پێشبینینەکراو لە سەرچاوەی ئاگرکەوتنەوە وەک بڵێسە، پریشک یان کاریگەری لە لێدانی سووکەوە بتەقنەوە . پترۆکیمیاییەکان, لەوانەش قیر, زۆرجار ئەم ڕەفتارە پیشان دەدەن. 

مۆلیکولی تێترا ئۆکسجین (O 4 ) بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٤ لەلایەن جیلبێرت ئێن لویسەوە دۆزرایەوە، کە پێشنیاری کرد بۆ ئەوەی ڕوونی بکاتەوە کە بۆچی ئۆکسجینی شل یاسای کیوری سەرپێچی دەکات.  ھاوشێوەکردنی کۆمپیوتەریی مۆدێرن ئاماژە بەوە دەکات کە هەرچەندە هیچ مۆلیکولێکی O 4 جێگیر لە ئۆکسجینی شلدا نییە، بەڵام مۆلیکولەکانی O 2 مەیلیان هەیە بە جووت لەگەڵ خولگەی دژە ھاوتەریب پەیوەست بن، کە یەکەکانی O 4 ی ڕاگوزەر پێکدەهێنن. 

نایترۆجینی شل خاڵی کوڵانی کەمتری هەیە لە -١٩٦&nbsp;پلەی سەدی (٧٧&nbsp;K) لە چاو ئۆکسجین −١٨٣&nbsp;پلەی سەدی (٩٠&nbsp;K)، و ئەو دەفرانەی کە نایترۆجینی شلیان تێدایە دەتوانن ئۆکسجین لە هەواوە چڕبکەنەوە کاتێک زۆربەی نایترۆجینەکە لە دەفرێکی لەو جۆرە بەهەڵم بووە، مەترسی ئەوە هەیە کە ئۆکسجینی شل کە دەمێنێتەوە بتوانێت کارلێکی توندوتیژ لەگەڵ ماددە ئۆرگانییەکان بکات، بە پێچەوانەوە، نایترۆجینی شل یان هەوای شل دەتوانرێت بە ئۆکسجین دەوڵەمەند بکرێت بە ڕێگەدان بە وەستان لە هەوای کراوەدا ئۆکسجینی بەرگەهەوا تێیدا دەتوێتەوە، لە کاتێکدا نایترۆجین بە پەسەندکردن بەهەڵم دەبێت.

گرژی ڕووی ئۆکسجینی شل لە خاڵی کوڵانی پەستانی ئاسایی خۆیدا  دەگاتە ١٣.٢ یە&nbsp;dyn/cm. 

## بەکارهێنان
[وێنۆک| تەکنیکارێکی [ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|هێزی ئاسمانی ئەمریکا ئۆکسجینی شل دەگوازێتەوە بۆ فڕۆکەیەکی کۆمپانیای لۆکهید مارتن سی-١٣٠ج سوپەر هێرکۆلیس لە فڕۆکەخانەی باگرام لە ئەفغانستان.]]
لە بازرگانیدا ئۆکسجینی شل وەک گازی پیشەسازی پۆلێن دەکرێت و بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ مەبەستی پیشەسازی و پزیشکی بەکاردەهێنرێت، ئۆکسجینی شل لە ئۆکسجینێکەوە بەدەست دێت کە بە شێوەیەکی سروشتی لە هەوادا دەدۆزرێتەوە بە تەقاندنی بەشەکی لە کارگەیەکی جیاکردنەوەی هەوای بەستوودا .

هێزە ئاسمانییەکان لەمێژە گرنگی ستراتیژیی ئۆکسجینی شلیان درک پێکردوە، چ وەک ئۆکسێنەرێک و چ وەک دابینکردنی ئۆکسجینی گازی بۆ هەناسەدان لە نەخۆشخانەکان و فڕینی فڕۆکە لە بەرزاییەکاندا، لە ساڵی ١٩٨٥دا ئەمریکا بەرنامەیەکی دەستپێکرد بۆ دروستکردنی دامەزراوەی بەرهەمهێنانی ئۆکسجینی خۆی لە هەموو بنکە سەرەکییەکانی بەکاربردندا لە تەواوی وڵاتدا.  

### لە ئامێری پاڵنەری موشەکدا
[وێنۆک| تۆپی ئۆکسجینی شلەی سپەیس ئێکس لە [ناوەندی بۆشاییی کێنیدی|کیپ کاناڤێرال]]
ئۆکسجینی شل باوترین مادەی ئۆکسجینی شلەی بەستوو بۆ بەکارهێنانی موشەکی کەشتی ئاسمانی ، بەزۆری لەگەڵ هایدرۆجینی شل ، نەوتی سپی یان میتان تێکەڵ دەکرێت.  

لە یەکەم موشەکی شلەدا ئۆکسجینی شل بەکارهات، هەروەها موشەکی V-2 ی جەنگی جیهانی دووەم ئۆکسجینی شلەی بەکارهێناوە لە ژێر ناوی (  و  ). لە ساڵانی ١٩٥٠دا لە سەردەمی جەنگی سارددا هەر یەک لە موشەکەکانی ئەمریکای ڕیدستۆن و ئەتڵەس ، و فڕۆکەی R-7 سیمیۆرکای سۆڤیەت ئۆکسجینی شلیان بەکاردەهێنا. دواتر لە ساڵانی شەست و حەفتاکان قۆناغەکانی سەرکەوتنی موشەکی ئەپۆلۆ ساتورن, و بزوێنەری سەرەکی مەکۆی بۆشایی ئاسمان ئۆکسجینی شلیان بەکارهێنا.

لە ساڵی ٢٠٢٠ زۆرێک لە موشەکەکان ئۆکسجینی شلیان بەکارهێناوە:

* بەرنامەی بۆشایی ئاسمانی چینی : ٥ی ئازاری درێژ ، و وەرگیراوەکانی ٦ی ئازاری درێژ ، ٧ی ئازاری درێژ
* ڕێکخراوی توێژینەوەی بۆشایی ئاسمانی هیندستان : GSLV
* JAXA (ژاپۆن): H-IIA و H3 (لە قۆناغی پەرەپێداندان)
* دەزگای بۆشایی ڕووسی (ڕووسیا): سۆیوز-٢ و ئەنگارا (لە قۆناغی پەرەپێداندان)
* ESA ( یەکێتی ئەوروپا ): ئاریان ٥ و ئاریان ٦ (لە قۆناغی پەرەپێداندایە)
* دامەزراوەی توێژینەوەی فڕۆکەوانی کۆریا ( کۆریای باشوور ): KSLV-1 و KSLV-II
* ویلایەتە یەکگرتووەکان
** سپەیس ئێکس : فاڵکۆن ٩,فاڵکۆنی قوڕس و ''ستارشیپ'' (لە قۆناغی پەرەپێداندایە) (ئۆکسجینی شل ساردکراوەتەوە بۆ , 10% چڕتر   لە پلەی گەرمی کوڵان)
** هاوپەیمانی هەڵدانی یەکگرتوو : ئەتڵەس V, Delta IV, Delta IV Heavy, Vulcan (لە قۆناغی پەرەپێداندایە)
** نۆرسرۆپ گرومان : ئەنتارێس 230+
** بلو ئۆریجین (کۆمپانیا) : نیو شێپەرد و نیو گلێن (لە قۆناغی پەرەپێداندایە)
** تاقیگەی ڕۆکێت : ئەلیکترۆنی
** فایەرفلای ئایرۆسپەیس : فایەرفلای ئەلفا
** ڤێرجین ئۆربیت : LauncherOne

## مێژوو

* تا ساڵی ١٨٤٥ مایکل فارادای توانی زۆربەی ئەو گازانە شل بکات کە ئەوکات ناسراون بە بوونیان، بەڵام شەش گازی بەرەنگاری هەموو هەوڵێکی شلکردنەوە بوون  و لەو کاتەدا بە "گازی هەمیشەیی" ناسران. ئەوانیش بریتی بوون لە ئۆکسجین، هایدرۆجین ، نایترۆجین ، یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن ، میتانی و ئۆکسیدی نیتریک .
* لە ساڵی ١٨٧٧دا لویس پاوڵ کایلێت لە فەرەنسا و ڕائول پیکتێت لە سویسرا سەرکەوتوو بوون لە بەرهەمهێنانی یەکەم دڵۆپی هەوای شل.
* لە ساڵی ١٨٨٣دا، پرۆفیسۆری پۆڵەندی زیگمۆنت ڤرۆبلێڤسکی و کارۆل ئۆلسێڤسکی یەکەم بڕی ئۆکسجینی شلیان بەرهەمهێنا کە دەتوانرێت بپێورێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شلەکان
پۆل:ئۆکسجین