open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تەحسین کاوانی

**تەحسین وسوو کاوانی** ناسراو بە **تەحسین کاوانی**  (لەدایکبووی ١٩٥١، شەقڵاوە) **، [[پێشمەرگە]]،** فەرماندەی عەسکەری و سیاسەتوانی کورد، لەگوندی کاوانیان-ی بناری سەفین لەدایک بووە. ساڵی 1967 بنەماڵەکەیان لە سلێمانی نیشتەچی بووە.

## سەرەتای ژیان:
ساڵی 1973 پەیوەندیکردووە بە (کۆمەڵەی مارکسی لینینی)یەوە. ساڵی 1974 لەشۆرشی ئەیلولدا بەشداریی کردووە. دوای شکستی شۆرش بۆ شاری (کەربەلا) دوورخراوەتەوە. ساڵی 1976 پێوەندیی کردۆتەوە بەکۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستانەوە و لەریزەکانی (ی.ن.ک) دا چالاکی ھەمەجۆری ئەنجامداوە، ساڵی 1980 کراوە بەئەندامی کۆمیتەی سەربازی لەشاری ھەولێر. ڕۆژی 23-03-1981 سێ لە ھاوڕێیانی کە بریتی بوون لە (کەریم ڕەسوڵ قادر و تەھا فەقێ یوسف)و ھەڤاڵێکی تریان دەسگیردەکرێن و تەحسینیش ڕوویکردۆتە شاخ. دوای بەشداریکردن لەیەکەم کۆنفرانسی کۆمەڵە دا چۆتە خۆشناوەتی و پاشان تیپی 83ی ھەورێ و فەرماندەی کەرتی پێسپێردراوە.لەژیانی پێشمەرگایەتیشدا چەندین پلەی جۆراوجۆری پێسپێردراوە وەک: جێگری فەرماندەی تیپی 83ی ھەورێ لەساڵی 1983و فەرماندەی تیپی 91ی سەفین لە 1985و فەرماندەی تیپی 85ی بەرانەتی لە 1986و لەساڵی 1989 بۆتە فەرماندەی تیپی 86ی دەشتی ھەولێرو لەساڵی 1991 جێگری فەرماندەی لەشکری دووی ھەولێر و لەساڵی 1992 بەرپرسی ھەواڵگری بووە لەسەرکردایەتی ناوچەی ھەولێر و لە 1994 قایمقامی شەقڵاوە بووە. لەئەیلولی 1995دا کراوە بەفەرماندەی لەشکری 9ی کۆیە و 1996 دا ئەندامی فەرماندەیی دووی ٦ەولێر بووە. لەداستانی 13 ڕۆژەی سماقوڵی- سوسێ-دا، لە 11-09-1987 دا نەوزاد کاوانی برای ژیانی بە کوردستان بەخشیوە. وەک دوا وەفاداری لەرۆژی 09-11-1997 دا لەگردی (جاسوسان) لەگەڵ ھەڤاڵان (٦اوار ڕەمزی ھیرانی و بورھان حەمید کەرکوکی)، بە خاکی کوردستان سپێردراونەتەوە.

## '''شاعێران لەوەسفی تەحسین کاوانی:'''
شعری پایز و ھاوڕێکانم
دۆڵی ھیران بە تووڕەیی بانگم دەکا، "تەحسین کاوانی" یێک، ١٦ساڵ بە چەکێکی ژەنگاوی بەرگریم لێبکا، ڕەوایە ئێستا تۆپی داگیرکەرانی تورک لە باوەشی من لەت لەتیکا

## سەرچاوەکان

١-
٢-
٣-
٤-
شاھۆ تەق تەقی

**شاهۆ ته‌ق ته‌قی** ده‌رهێنه‌رێكی بواری فلیمسازی كورده‌  له‌ ساڵی 1997  له‌ دایكبوو له‌ شارۆچكه‌ی ته‌ق ته‌ق

خاوه‌نی دوو كورته‌ فیلمه‌ به‌ناوه‌كانی 

* ملوانكه‌ی شین
* تراویلكه‌ **پۆسته‌ری كورته‌ فیلمی تراویلكه‌ و ملوانكه‌ی شین**وێنۆک|'''پۆسته‌ری كورته‌ فیلمی ملوانكه‌ی شین'''

## سەرچاوەکان
شاناز ھیرانی

**شاناز ڕەمزی ئیبراهیم** ناسراو بە **شاناز هیرانی**:
شارۆچکەی هیران/ شەقڵاوە/ هەولێر
لەدایکبووی ساڵی 1978
نووسەرو وەرگێڕ و چالاکی کاروباری ژنان.
تا ئێستا خاوەنی پتر لە (25) کتێبی (سیاسی، مێژوویی، ژنان، فیکری)ی وەرگێردراوە لەزمانی عەرەبیەوە.
بەردەوامە لەنووسین و وەرگێڕان. ئەندامی مەکتەبە لە مەکتەبی گەشەپێدانی بیروهۆشیاری و ئەندامی دەستەی نوسەرانی گۆڤاری (نوێبونەوە)یە. خاوەنی چەندین توێژینەوەیە لە بواری ژناندا. لەرۆژنامەکانی کوردستانی نوێ ، ئاوێنە، چاودێر، ئاژانس.. هتد، وتاری بڵاوکردۆتەوە.

## بەشێک لە لەکتێبەکانی''':'''
* بژاردە قورسەکان، هیلاری کلنتۆن
* بزاڤی کورد لەسوریا و دیاردەی ئینشیقاق(1916-2016)
* تورکیاو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست
* جەنگی سارد
* ئەزمونی پاکستان
* بازرگانیکردن بە ژنان
* یاداشتەکان ونستۆن چەرچل
* جیهادی ژنان، بۆچی داعشیان هەڵبژارد
* مۆریتانیا وڵاتێکی درەوشاوەی بیابان
* شاژنە فەوزیە
* ئەزمونی کۆریای باشور

## سەرچاوەکان

١-
٢-
٣-
٤-
٥-
٦-
نیمچەدوورگەی مالایی

نیمچەدوورگەی مالایی دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا. ئەم ناوچە گەورەیە لە باکوورەوە بۆ بۆ باشوور کێشراوەتەوە و دوایین خاڵی وشکاتی کیشوەری ئاسیا دەکەوێتە باشووری ئەم نیمچەدوورگەیە. ئەم ناوچەیە نیمچەدوورگەی مالیزیا، باشووری تایلەند و دوایین خاڵی باشووری میانمار (کاوساونگ) دەگرێتەوە. وڵاتی دوورگەیی سینگاپووریش پێوەندیی مێژوویی و کەلتووری لەگەڵ ئەم ناوچەیە هەیە. خەڵکی خۆجێیی ئەم نیمچەدوورگە مالاییەکانن کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ ئاسترۆنزییەکان. 

شاخ و کوێستانەکانی تیتوانگسا بەشێکن لە تەپۆڵکەکانی تەناسریم و مۆرەغەی نیمچەدوورگەی مالایین و باشووریترین بەشی کۆردیلێرای ناوەندی پێک دێنن کە لە ڕێگای کرا ئیستمووسەوە -کە باریکترین خاڵی نیمچەدوورگەیە- دەچێتە نیمچەدوورگەی مالایی.  دەربەندی مالاکا نیمچەدوورگەی مالایا لە دوورگەی سووماترای ئیندۆنیزیا جودا دەکاتەوە و کەنارەکانی باشووریشی بە دەربەندی جوهوور لە دوورگەی سینگاپوور جودا کراونەتەوە.

## [[وشەڕەتناسی]] (ئیتیمۆلۆجی)
وشەی مالایی لە Tanah Melayuەوە وەرگیراوە کە Tanah (وڵات، نیشتمان) و Melayu کە واتە مالایی و بە گشتی واتە وڵاتی مالایی. ئەم دەستەواژەیە لە کۆنترین دەقە مالاییەکاندا دەبینرێ کە کۆنترینیان دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی سەدەی حەڤدەیەم. ئەم ناوە بەردەوام لە Hikayat Hang Tuah دووپات کراوەتەوە کە چیرۆکێکی کلاسیکە لەسەر پاڵەوانە ئەفسانەییەکانی پاشایەتی مالاکا. Tanah Melayu لە دەقەکەدا ئاماژەیە بۆ ئەو ناوچەیەی لە ژێر حوکم و دەسەڵاتی مالاکاندا بووە. 

## [[ژینگەناسی]] (ئیکۆلۆژیا)
نیمچەدوورگەی مالایی بە دارستانە شێدارە گەرمەسێرییەکان داپۆشراوە. دارستانی دەشتاییەکان داری دیپترۆکارپن و دارستانی چیاکانیش پێکهاتووە لە جۆرە ڕەشەدارێکی (چنار) هەمیشە سەوز (Fagaceae)، دارەکانی بنەماڵەی میرتڵ (Myrtaceae)، دارەکانی بنەماڵەی لوڕەل (Lauraceae)، دارکاژەکانی گەرمەسێر و گژ و گیای دیکە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:دەربەندی مالاکا
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
پۆل:نیمچەدوورگەکانی ئاسیا
پۆل:کەنداوی تایلەند
پۆل:دەریای ئاندامان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تایلەندی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی بێرمی
ھاران کوڕی تارەح

**ھاروون کوڕی تارەح**  یان **ھاران کوڕی تارەح** (بە عیبری: הָרָן)کەسایەتییەکی ئینجیلییە کە لە پەیمانی کۆندا وەک برای پێغەمبەر ئیبراھیم باسکراوە. ھەروەھا برای ناحۆر کوڕی تارەح و باوکی پێغەمبەر لووتە. ھاران لووت و دوو کچی بە ناوەکانی میلکە و یەسکەی بوو، و میلکە ھاوسەرگیری لەگەڵ  ناحۆری مامی کرد.  ھاران مرد پێش ئەوەی تارەح و ئیبراھیم لە ئوری کلدانەکانەوە کۆچ بکەن. دوای مردنی ئەو، خێزانەکەی بەرەو کەنعان گەشتیان کرد و زۆربەیان لەگەڵ ناحۆردا بوون بۆ حەڕان و دەوترێت شاری حەران بە ناوی ئەوانەوە ناونراوە، لە کاتێکدا لووت لەگەڵ ئیبراھیمدا بووە، پاشان چووە سەدۆم و عەمۆرا.   بەپێی ئایینی کریستیان، عیسا بە نەوەی ھاران دادەنرێت - لە ڕووی یاساییەوە - لە ڕێگەی ڕووتی باپیرە گەورەی داودەوە.

## سەرچاوەکان
سەدۆم و عەمۆرا

[220x440px|وێنۆک|ئاگری سەدۆم و عامۆرا لەلایەن [جاکۆب دی وێتی دووەمەوە، ساڵی ١٦٨٠]]
**سەدۆم و عەمۆرا** (بەپێی ئەوەی لە تەوراتدا ھاتووە) کۆمەڵێک گوندن کە لەلایەن خوداوە وێرانکراون بەھۆی ئەو خراپانەی کە لەلایەن خەڵکەکەیەوە ئەنجامدرا، بەپێی ئەوەی لە دەقە ئاینییەکاندا ھاتووە. چیرۆکەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە سێ ئایینی ئیبراھیمیدا باسکراوە، ئیسلام،   مەسیحیەت،  و جوولەکە.  زۆرێک لە توێژەران و زانایانی ئایینی پێیان وایە ئەم گوندانە کەوتوونەتە ناوچەی دەریای مردوو و دۆڵی ئەردەن. بەپێی سەرچاوە عیبرییەکان ئەم گوندانە بریتین لە: سەدۆم، عەمۆرا، ئەدوما، سابیم. لەو شوێنەی کە پێیان وایە خودا لەناوی بردووە بە گەلەکەشەوە، بەپێی دەقە ئاینییەکان، بەھۆی ڕەوشتی خراپیانەوە کە ئارەزوویان بۆ ڕەگەزی نێر بوو نەک مێ.

## سەرچاوەکان
زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی تامبۆڤ

**زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی تامبۆڤ** دامەزراوەیەکی دەوڵەتی خوێندنی باڵایە لە شاری تامبۆڤ لە ڕووسیا. لە ساڵی ١٩٥٨ دامەزراوە و تایبەتمەندە بە زانستە تەکنیکییەکان (لەوانەش تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندی) و ئەندازیاری کیمیایی و ئەلیکترۆنی و کشتوکاڵی.

## مێژوو
زانکۆکە لە ساڵی ١٩٥٨ وەک لقی تامبۆڤی پەیمانگای ئەندازیاری کیمیایی مۆسکۆ دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٦٥دا پلەی سەربەخۆی بەدەستھێنا و بوو بە پەیمانگای ئەندازیاری کیمیایی تامبۆڤ (TICE). لە ساڵی ١٩٩٣ ناوی زانکۆی تەکنیکی دەوڵەتی تامبۆڤ (TSTU) گۆڕدرا. ڕاگەیاندنی وەزیری پەروەردە و زانست دیمیتری لیڤانۆڤ سەبارەت بە پلانەکانی حکوومەتی ڕووسیا بۆ یەکگرتنی زانکۆکە لەگەڵ زانکۆی ویلایەتی تامبۆڤ لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا بە گردبوونەوە و ڕێپێوانێکی ناڕەزایەتی لەلایەن خوێندکارانی زانکۆی تەکنیکی ویلایەتی تامبۆڤ و دایک و باوکان و مامۆستایانەوە پێشوازی لێکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تامبۆڤ
تامبۆڤ
ئەلێکساندەر لۆدیگین

**ئەلێکساندەر نیکۆلایڤیچ لۆدیگین**، دوای کۆچکردنی بۆ ئەمریکا بە **ئەلێکساندەر دی لۆدیگوین** ناسراوە (بە ڕووسی: Александр Николаевич Лодыгин؛ ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٧ – ١٦ی ئازاری ١٩٢٣) ئەندازیار و داھێنەری کارەبای ڕووسی بووە، یەکێک بووە لە داھێنەرانی گڵۆپی ئینکاندێسێنت.

ئەلێکساندەر نیکۆلایڤیچ لۆدیگین لە گوندی ستێنشینۆ لە ویلایەتی تامبۆڤ لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا لەدایکبووە. دایک و باوکی لە بنەماڵەیەکی زۆر کۆن و بەڕێز بوون (نەوەی دەندرێی کۆبیلا وەک ڕۆمانۆڤەکان)، بەڵام خاوەنی توانایەکی زۆر مامناوەند بوون. لە قوتابخانەی کادێتی تامبۆڤ (١٨٥٩–١٨٦٥) خوێندوویەتی. پاشان لە فەوجەکەی ٧١ی بێلێڤدا خزمەت دەکات، و لە ساڵانی ١٨٦٦–١٨٦٨ لە قوتابخانەی پیادەی مۆسکۆ خوێندوویەتی. ھەر زوو دوای تەواوکردنی خوێندنی سەربازی خۆی لە سەربازی خانەنشین بوو و وەک کرێکار لە کارگەی چەکی تولا کاری دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٧
پۆل:مردووانی ١٩٢٣
پۆل:داھێنەرانی ڕووس
پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی
پۆل:داھێنەرەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی
فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی دیمەشق

چەپ|وێنۆک|فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی دیمەشق
**فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی دیمەشق** () گەورەترین فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی سووریایە، نزیکەی ٢٥ کیلۆمەتر بە ئاڕاستەی ڕۆژهەڵات لە دیمەشقی پایتەختەوە دوورە، ئەم فڕۆکەخانەیە لە ١٩٧٠ و لە دوای دامەزراندنی فڕۆکەخانەی ئەلمیززە دامەزراوە، کە پێش دامەزراندنی فڕۆکەخانەی ئێستای دیمەشق بە دەروازەی ئاسمانیی دیمەشق دادەنرا. بارەگای سەرەکی و ناوەندی ھێڵی ئاسمانیی سووریا، و باڵەکانی شامە. لە ٢٠١٠، نزیکەی ٥٫٥ ملیۆن ڕێبوار فڕۆکەخانەکەیان بەکار هێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە دیمەشق
پۆل:فڕۆکەخانەکانی سووریا
پۆل:فڕۆکەخانەکان، دامەزرانی ١٩٧٠
وەحشی تاسمانی

**وەحشی تاسمانی** یان **شەیتانی تاسمانی** () (ناوی زانستی: Sarcophilus harrisii) شیردەرێکی توورەکەداری گۆشتخۆرە و لە دارستانەکانی تاسمانیا دەژی. لە ڕابردوودا ئەم گیاندارە لە خاکەکانی ئوسترالیا و تاسمانیا دۆزرایەوە، بەڵام لەگەڵ ھاتنی مرۆڤ، نەوەکەی لە ئوسترالیا لەنێو چوو، دوا نموونەی ئەم گیاندارەش نزیکەی ٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر نەما، ھەروەھا تاسمانیا دوورگەیەکی زۆر بچووکترە لە ئوسترالیا، دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵات، بووە تاکە ناوچە بۆ بەردەوامبوون لە مانەوەی ئەم گیاندارە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
پۆل:شیردەرەکانی نیو ساوت وێڵز
پۆل:شیردەرەکانی تاسمانیا
پۆل:شیردەرە دڕندەکان
پۆل:شیردەرەکان کە لە ساڵی ١٨٤١ باسکراون
پۆل:شیردەرەکانی ئوسترالیا
پۆل:گیانلەبەرە لاوازەکانی ئوسترالیا
پۆل:ئەو جۆرانەی کە بەھۆی نەخۆشیەوە لە مەترسی لەناوچووندان
پۆل:ئەو جۆرانەی کە بەھۆی پێکدادان لەگەڵ ئۆتۆمۆبیل لە مەترسی لەناوچووندان
ئەلیما مەھاما

**ھاجیا ئەلیما مەھاما** (لەدایکبووی ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧) یەکەم نێردراوی ژن بوو لە گانا بەرەو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ئەلیما پارێزەرە و لە ٢٠٠٥ تا کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ وەزیری دەرەوەی کاروبارەکانی ژنان و مناڵان بوو لە گانا لە ژێر سەرۆک جۆن کوفور. ھەروەھا وەزیری حکوومەتی ناوەخۆ و گەشەپێدانی گوندەکان بوو، کە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ تا ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لەسەر کار بوو و پاڵێوراو بوو بۆ ئۆفیس لەلایەن سەرۆکی گانا. ھەروەھا وەک ئەندامی پەرلەمان خزمەتی کردووە لە حەفتەم کابینەی پەرلەمانی چوارەم وەرزی کۆمارەکە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:زیندووان
تارەح

**تارەح** یان **ئازەر،** باوکی پێغەمبەر ئیبراھیمە، بە ڕوونی لە تەوراتدا باسی لێوە کراوە. ئیبراھیمی بوو لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا، ٢٧٥ساڵ ژیاوە، و لە حەران کۆچی دوایی کردووە، شەرعزانە موسڵمانەکان ناکۆکن لەبارەیەوە، چونکە جیاوازییان ھەبووە سەبارەت بە کەسایەتییەکەی، لەنێویاندا کەسانێک ھەن وەک کەسێکی یەکتاپەرست دەیبینن و لەنێویاندا کەسانێک ھەن کە وەک خوا نەناسێک دەیبینن.

## سەرچاوەکان
مستەفا خۆشناو

**مستەفا مستەفا عەبدوڵڵا** ناسراو بە **مستەفا خۆشناو** (١٩١٢، بێتواتە، سلێمانی – ١٩٤٧، بەغدا، شانشینی عێراق) ئەفسەر و سیاسەتوانێکی کورد بوو، لە کۆماری مەھاباد و عێراق خزمەتی کردووە. لە ١٩٤٦، لە ناو کۆماری مەھاباد ئەو یەکێک بوو لە ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان.

## سەرەتای ژیان
لە ڕۆژگاری تاریک و سەختی گرانی گەورەی جەنگی یەکەمی جیھانیدا، کۆرپەیەکی چاوگەشی لە سۆز و میھرەبانی باوک بێ بەش، لە دایکێکی ھەژار لە شارەدێی بێتواتەی خۆشناوەتی پارێزگای سلێمانی، لە ساڵی (١٩١٢)ی زایینی، (مستەفا)ی پاش باب، لەدایک دەبێت، دایکی بەناوی باوکییەوە ناوی نا مستەفا).

## کاری سیاسی
دەکەوێتە ژێر کاریگەری بیری کوردایەتی و تێکەڵاوی سیاسەت دەبێت. ئەندامی دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان و کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان بوو؛ لە ساڵی ١٩٤٦ بووەتە ئەندامی ناوەندی کۆمیتەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی عێراق، ئەندامی سەرکردایەتی حیزبی ھیوا، لە ساڵی ١٩٤٣ بۆ ١٩٤٥ پەیوەندی بە شۆڕشی بارزان کردووە، لە ساڵی ١٩٤٤ ئەفسەری پەیوەندییەکانی حکوومەتی عێراق بوو لە ناوچەی بارزان، دامەزرێنەری کۆمەڵەی ئازادی بوو لە ساڵی ١٩٤٤، دوای ئەوەی لە خۆشناوەتییەوە گەیشتە بارزان، لەوێ بوو بە کەسایەتییەکی سیاسی و سەربازی کاریگەر و متمانەپێکراوی شۆڕشی بارزان و لەلایەن (
مەلا مستەفای بارزانی چەند ئەرکێکی گرنگی پێ سپێردرا (مەلا مستەفای بارزان ھەموو پرس و ڕایەکی بە مستەفا خۆشناو دەکرد، پێی دەگووت، تۆ خوێندەوارییەکی باشت ھەیە و ئەوەی تۆ دەیزانی من نایزانم).

## مردن
لە سپێدەی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، بەپێی فەرمانێکی ساڵح جەبر کە سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتەی عێراق بوو، ئەوا مستەفا خۆشناو و سێ ئەفسەری دیکەی کورد (محەممەد قودسی، عیزەت عەبدولعەزیز و خەیروڵڵا عەبدولکەریم) لە سوپای عێراق لە سێدارە دران.

## یادکردنەوە
ساڵانە لە باشووری کوردستان، لە ساڵڕۆژی لە سێدارەدانی چوار ئەفسەرەکە ئەوا یادیان دەکرێتەوە. لە دەروازەی شەقامی مەولەوی لە شاری سلێمانی، وێنەی ھەر ئەفسەرەکە دانراوە.

## ئەلبوومی وێنە

Payami-shahidan.png|دەقی پەیامی ئەفسەرانی شەھید بۆ نەتەوەی کورد
شەھیدانی-کوردستان.png|چوار ئەفسەری کۆماری مەھاباد


## سەرچاوەکان

### کتێب
# ئەرشیفی دەستەی ئێنسکلۆپیدیا، فایلیfe-٣٦.
# مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانس (پرۆگرام و پەیڕەوی ناوخۆ)، دەستەی ئینسکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (ھەولێر- چاپخانەی رۆکسانا- ٢٠٢١).
# حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطی الکوردستانی- العراق (فی محطات رئیسیة)١٩٤٦–١٩٩٣، (دھوک- مطبعة خەبات- ١٩٩٨).
# مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوای کورد، بەرگی یەکەم١٩٣١–١٩٥٨، (ھەولێر- ٢٠١٢).
# معروف قەرەداغی، بارزان و نھێنییەکانی، (بەغداد- چاپخانەی مەعارف- ١٩٥٩).
# بەختیار محەممەدئەمین، خۆشناوەتی لەسەدەی بیستەمدا بەرگی دووەم ١٩٠٠–١٩٩١.

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٧
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پەشتوونوالی

وێنۆک|ڕاست|alt=پەشتوونوالی|پەشتوونوالی
**پەشتوونوالی** یان **پەختوونوالی** (بە پەشتۆ: پښتونولي) ڕێساکانی ژیانی نەریتی و شێوازی ژیانی گەلی پەشتوونەکانە، کە پێی دەژین. پەشتوونوالی تەمەنی زیاتر لە هەزار ساڵە و هیچ کام لە یاسا ڕەسەنەکانی هەرگیز گۆڕانکارییان بەسەردا نەهاتووە.

## پاشخان
هۆزە پەشتوونەکان کە زۆرجار وەک گەلی جەنگاوەری توند وەسف دەکرێن، لانیکەم لە هەزارەی یەکەمی پێش زایینەوە لە ناوچەی پەشتوونستان (ڕۆژهەڵاتی ئەفغانستان و باکووری ڕۆژئاوای پاکستان) نیشتەجێ بوون. لەو ماوەیەدا بەشێکی زۆری خاکە شاخاوییەکانیان لە دەرەوەی دەسەڵات یان کۆنترۆڵی حکومەت ماوەتەوە. خۆڕاگری پەشتوونەکان لە بەرامبەر دەسەڵاتی دەرەوە و ئەو زەوییانەی تێیدا نیشتەجێن، هۆکارێکە بۆ ئەوەی هەرگیز یاساکانی پەشتوونوالی نەگۆڕدراون.

## ڕێساکان

# **میوانداری** (مېلمستيا) – نیشاندانی میوانداری و ڕێزگرتنی قووڵ بۆ هەموو سەردانکەران، بەبێ گوێدانە ڕەگەز، ئایین، پەیوەندی نەتەوەیی یان باری ئابووری و ئەنجامدانی ئەو کارە بەبێ ئەوەی چاوەڕێی هیچ چاکەیەک لە بەرامبەردا بکرێت.  پشتونەکان هەوڵی زۆر دەدەن بۆ ئەوەی میوانداری خۆیان نیشان بدەن.
# **پەنابەری** (ننواتې) – هەر کەسێک لە مەترسیدا بێتە لای پشتونێک بۆ سەلامەتی، دەبێت سەلامەتی پێبدرێت.  مرۆڤەکان پارێزراون؛  تەنانەت ئەوانەی لە یاسا ڕادەکەن، دەبێت پەنایان پێبدرێت تا دۆخەکە ڕوون دەبێتەوە. نموونەیەکی دیار ئەو کاتەیە کە مەلا عومەر ڕەتیکردەوە ئوسامە بن لادن ڕادەستی ئەمریکا بکاتەوە و بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەگەر وا بکات یاسای پەنابەری پشتونەکان پێشێل دەکات.  دواتر ئەمریکا ئەفغانستانی داگیرکرد.
# **دادپەروەری** و **تۆڵەسەندنەوە** (نياو او بدل) – بۆ گەڕان بەدوای دادپەروەری و تۆڵەسەندنەوە لە ستەمکار.  هەر شتێک لە کوشتن تا سوکایەتی زارەکی بە کارێکی هەڵە دادەنرێت. لە هەندێک حاڵەتدا ستەمکار دەتوانێت پارە پێشکەش بکات بۆ ئەوەی سزا نەدرێت.
# **ئازایەتی** (توره) - پشتون دەبێت بەرگری لە خاک و ماڵ و ماڵ و خێزان و ئایین و میوانەکانی بکات لە هەر هەڕەشەیەک.  ئەگەر پەشتونێک ئەم یاسایە پەیڕەو نەکات سزا دەدرێن.
# **دڵسۆزی** (وفاء) - پشتون قەرزاری دڵسۆزی بۆ هۆز و خێزان و دۆست و ئایین و نەتەوەکەیە.
# **میهرەبانی** (ښېګړه) - پێویستە پشتونەکان هەمیشە بە میهرەبانی مامەڵە لەگەڵ خەڵکدا بکەن.
# **ناوبژیوانی** (جرګه) - ناکۆکیەکان لە ڕێگەی کۆبوونەوەکانەوە چارەسەر دەکرێن کە تێیدا باس لە چارەسەرەکان دەکەن.
# **ئیمان** (ګروه) - پێویستە پەشتون باوەڕ بە ئیسلام و دەسەڵاتی خوای گەورە بکات.
# **ڕێزگرتن** (پت) و شانازی (وياړ) - شانازی پشتونێک، لە کۆمەڵگادا گرنگییەکی زۆری هەیە و دەبێت بپارێزرێت.  پشتونەکان دەبێت ڕێز لە خۆیان و ئەوانی تر بگرن بۆ ئەوەی بتوانن ئەو کارە بکەن، بەتایبەت ئەوانەی نایانناسن.  ڕێزگرتن لە ماڵەوە دەست پێدەکات، لەنێو ئەندامانی خێزان و خزم.
# **شەرەفی ژنان** (ناموس) - پیاوی پشتون دەبێت بەرگری لە شەرەفی ژنان بکات، بەتایبەتی ژنانی پەشتون، و دەبێت لە زیانی زارەکی و جەستەیی بیانپارێزێت.  کوشتنی ژن لە یاساکانی پشتون قەدەغەیە.
# **شەرەف** (ننګ) - پشتونێک دەبێت بەرگری لە خەڵکی لاواز و بێدەسەڵات بکات.
# **سوارچاکی** (مېړانه) - پشتون دەبێت بوێری و ڕەفتاری پیاوی پێگەیشتوو نیشان بدات.
# **وڵات** (هېواد) - پشتونێک پابەندە بە پاراستنی خاکی پشتونەکان.  پەشتونێک کە خاکی پەشتونەکان نەپارێزێت، ئیتر بە پەشتون نازانرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ئەفغانی
کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان

220x440px|وێنۆک|ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان (١٩٥١-١٩٩٠)
[220x440px|وێنۆک|نەخشەی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان لە [یەکێتیی سۆڤیەت]]
**کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان** (بە گورجی : საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა sakartvelos sabch'ota socialist'uri resp'ublik'a) ھەروەھا بە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجی ناسراوە، یەکێکە لەو کۆمارانەی کە یەکێتیی سۆڤیەتی پێشووی پێکھێناوە، و لەسەر ھەمان سنوورەکانی دەوڵەتی ئێستای گورجستان دامەزراوە، دەوڵەتێک کە پێشتر لە ناوچەی قەفقازدا ھەبوو، وەک کۆمارێکی پێکھێنەری یەکێتیی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت ئۆتۆنۆمی بەدەستھێنا دوای ئەوەی لەلایەن ڕووسیا لە ساڵی ١٨١٠ و لە ساڵی ١٩٢٠ لکاندی بەخۆیەوە لەلایەن کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ کۆماری گورجستان و پێش ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ٩ی نیسانی ١٩٩١ بوو بە وڵاتێکی سەربەخۆ، کاتێک ھەموو کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەت بوونە دەوڵەتی خاوەن سەروەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:گورجستان لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:کۆمارەکانی یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩١
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١
تریلەر (ئەلبوم)

وێنۆک
**ئەلبومی تریلەر** () شەشەمین ئەلبومی ستۆدیۆیی گۆرانیبێژی ئەمریکی مایکڵ جاکسۆنە، لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٢ لە ڕێگەی ئێپیک ڕیکۆردزەوە بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبومەکانی ١٩٨٢
پۆل:ئەلبومەکانی مایکڵ جاکسن
پۆل:ئەلبومەکانی ئێپیک ریکۆردز
پۆل:ئەلبومە بەرھەمھێنراوەکانی مایکڵ جاکسن
پۆل:ئەلبومە بەرھەمھێنراوەکانی کوینسی جۆنس
پۆل:ئەو ئەلبوومانەی لە ستۆدیۆی تۆمارکردنی وێستلەیک تۆمارکراون
پۆل:خەڵاتی بریت بۆ باشترین ئەلبوومی بەریتانیا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ناوبانگی گرامی ھۆڵ
پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی ساڵ
پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ئەلبومی ئەندازیاری، ناکلاسیک
پۆل:خەڵاتی گرامی بۆ باشترین گۆرانی پۆپی پیاو
پۆل:ئەلبومە بەرھەمھێنراوەکانی کوینسی جۆنز
تۆڕی حەقانی

**تۆڕی حەقانی** گرووپێکی ئیسلامیی ئەفغانییە، کە لە دەوری بنەماڵەی بە ھەمان ناو بنیات نراوە، و لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا شەڕی ناھاوسەنگیان لە ئەفغانستان بەکارھێناوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھێزەکانی سۆڤیەت، ھەروەھا ھێزەکانی ناتۆ بە سەرۆکایەتی ئەمریکا و حکوومەتی کۆماری ئیسلامی ئەفغانستان لە سەدەی بیست و یەکدا. تۆڕی حەقانی بە لەقێکی "نیمچە سەربەخۆ"ی تاڵیبان دادەنرێت.زۆرترین چالاکیی لە ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان و ئەودیوی سنوور لە باکووری ڕۆژاوای پاکستان بووە.

## ئەمانەش ببینە
* تاڵیبان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا

وێنۆک|150px
**شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا** یان **شەڕی سەربەخۆیی ئەمریکا** () وەک ململانێیەک لە نێوان شانشینی بەریتانیا و سێزدە داگیرکەری بەریتانیا لە ئەمریکای باکوور دەستی پێکرد و لە کۆتاییدا گۆڕا بۆ ململانێیەکی جیھانی لە نێوان چەند زلھێزێکی گەورەی ئەورووپا. شەڕی شۆڕشی ئەمریکا دەرئەنجامی شۆڕشی سیاسی ئەمریکا بوو، کە بە ململانێی نێوان پەرلەمانی بەریتانیا و ئەو کۆلۆنیالیستانەی کە ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە یاسای مۆر دەستی پێکرد. ئەمریکییەکان پەسەندکردنی یاسای مۆریان بە نادەستووری زانی. پەرلەمان مافی خۆی بۆ سەپاندنی باج بەسەر کۆلۆنیالیستەکاندا پێشێل کرد، ئەمریکییەکانیش وەک ھاووڵاتی بەریتانیا داوای مافەکانیان دەکرد و بەبێ ئەوەی لە پەرلەمان ئامادەبن باج بدەن. ئەمریکییەکان لە ھەر داگیرکارییەکدا حکوومەتێکی سێبەریان پێکھێنا و کۆنگرەی کیشوەرییان دامەزراند. بایکۆتی ئەمریکی بۆ چای بەریتانی بووە ھۆی ئاھەنگی چای بۆستن لە ساڵی ١٧٧٣. لە بەرامبەر ئاھەنگی چای، لەندەن ویلایەتی سەربەخۆی ماساشوستسی ڕووخاند و خستە ژێر دەسەڵاتی سوپایەک لەژێر فەرماندەیی جەنەڕاڵ تۆماس. لە نیسانی ساڵی ١٧٧٥، گەیج سوپای فریاگوزاری نارد بۆ دەرەوەی بۆستن بۆ دامرکاندنەوەی ئاژاوەگێڕییەکان. میلیشیا ناوخۆیییەکان کە بە «پیاوە بچووکەکان» ناسراون بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای بەریتانیا ھەستان و نزیک بوو پێشڕەوی سوپاکە لەناوببەن. ھەر ئەگەرێکی سازشکردن کاتێک نەما کە کۆلۆنیالیستەکان لە ٤ی تەممووزی ١٧٧٦ سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای نوێیان دامەزراند.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:ململانێکانی جیھانی
عەبدوڵڵا ھەرکی

**عەبدوڵا محەمەد عارس** ناسراو بە **عەبدوڵا ھەرکی** (١ی کانوونی دووەمی کانوونی دووەمی ١٩٨٩ لە گوندی سیلان، دھۆک - )، ھونەرمەندێکی کوردە. 

## ژیان
عەبدوڵا محەمەد عارس ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩ لە گوندی سیلان لە ناحیەی گردەسین لە ئاکرێ پارێزگای دھۆک لە دایک بوو. لە ساڵی ١٩٩٦ لە ناحیەی گردەسین دەستی بە خوێندنی سەرەتایی کردووە و ھەمیشە خۆشەویستییەکی زۆری بۆ گۆرانی وتن ھەبووە. مامۆستا و ھاوڕییەکانی لە سەرەتاوە زۆر ھانیان دەدا گۆرانی بڵێت. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٥ لە بەرنامەی فەرەشین لە کەناڵی کوردستان تیڤی دەرکەوت و ناوبانگێکی زۆری ھەبوو و ئەو بەرنامەیە بووە پاڵپشتێکی باش بۆی تا لە جیھانی مۆسیقادا ھەنگاو بنێت.

## ژیاننامە
عەبدوڵڵا ھەرکی لە ساڵی ٢٠١١ ھاوسەرگیری کردووە و لە ساڵی ٢٠١٢ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی دھۆک وەرگرتووە، دوای ئەوە توانی چەند بڕوانامەیەک لە بواری ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن و ڕۆشنگەری گەنجان بەدەست بھێنێت. لە ساڵی ٢٠١٣ وەک گۆرانیبێژێکی ناوخۆیی ناسرا و بەردەوام بوو لە ھەنگاوە باشترەکان بە گۆرانییە نوێیەکانی. ھەرکی زۆر گۆرانی بووکێنی بە تێکست و مێلۆدی خۆی بەرھەم ھێناوە، ھەروەھا خاوەنی دەیان ڤیدیۆ کلیپیشە. نەک ھەر لە ھەرێمی کوردستان، لە ھەر چوار پارچەی کوردستان، بە تایبەت لە باکور و ڕۆژھەڵاتی کوردستان، تەنانەت لە وڵاتانی ئەوروپیش، لە ئاھەنگی ھاوسەرگیری کوردیدا نمایش دەکات.

## پێشکەشکاری بەرنامەی تەلەفزیۆنی
جگە لە کاری گۆرانی وتن، عەبدوڵا ھەرکی لە ساڵی ٢٠٢٠ وەک پێشکەشکاری بەرنامە لە کەناڵی وار تیڤی دەستی پێکردووە و تا ئێستاش بەردەوامە. 

## ئەلبوومەکان
* شەھیانا دلا، ٢٠١٦
* کەڤنە یار، ٢٠١٨
* بلا بمرم، ٢٠١٩
* بێ دل، ٢٠٢٠
* سەیران، ٢٠٢٢

## کلیپەکان
* شەنگێ
* قەدەرێ
* دوماھیک شەڤ
* دل کەتمێ
* پێشمەرگە
* ریفراندۆم
* تەمبۆرا دلێ من
* سێڤێ کلیپا ھەلا ھەلا – Mashup
* تە چاوا دلدا
* یال بیرێ

## سەرچاوەکان

## ئەمەش ببینە
* گۆرانیبێژانی کورد

## بەستەری دەرەکی
یۆتۆب عەبدوڵڵا ھەرکی

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
شەڕەکانی ھیندییە ئەمریکییەکان

وێنۆک|بەردنووسی سوارەی سوپای ئەمریکا کە بەدوای خەڵکی ڕەسەندا دەگەڕێن
**شەڕەکانی ھیندییە ئەمریکییەکان** () زنجیرەیەک شەڕ بوو کە لە نێوان دانیشتووانی ئەورووپی و حکوومەتی فیدراڵی لەگەڵ ھیندییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕوویدا. ئەم شەڕانە لە ساڵی ١٦٢٢ تا ١٩٢٤ بەردەوام بوون و دواجار بووە ھۆی واژووکردنی چەندین پەیماننامەی ئاشتی لە نێوان حکوومەتی فیدراڵی و ھیندییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و پێکھێنانی خاکەکانی ھیندستان. ھیندییە ئەمریکییەکان بەرەنگاری دەستبەسەرداگرتنی زەوی و سەرچاوەکانیان و تێکەڵبوون بە کۆمەڵگەی کۆچبەرانی ئەمریکی بوون. لە ساڵی ١٨٨٧ کۆنگرەی ئەمریکا یاسایەکی دەرکرد کە بەپێی ئەو یاسایە بڕە پارەیەک دەدرا بە ھەر خێزان و ھۆزێکی ھیندی لە بەرامبەر بەکرێدانی زەوییە ھیندییەکان. بەگوێرەی ئەو یاسایە، کە تا ئەمڕۆش لە کاردایە، وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان ٢٢٫٦ ملیۆن ھێکتار زەوی بە ناوی ٤١ ھۆزی ھیندی بەڕێوەدەبات، ھەروەھا زیاتر لە ١٠٠ ھەزار بەکرێدان بۆ کشتوکاڵکردن و دروستکردنی خانوو و دەرھێنانی نەوت لەسەر ئەو زەوییانە دامەزراندووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ویلایەتە کۆنفیدڕاڵییەکانی ئەمریکا

**ویلایەتە کۆنفیدڕاڵییەکانی ئەمریکا** () ئاماژەیە بۆ یەکگرتنی کۆمەڵێک لە یازدە ویلایەتی باشوور لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نێوان ساڵانی ١٨٦١ بۆ ١٨٦٥. ھۆکاری بوونی سێزدە ئەستێرە لە ئاڵای ویلایەتە کۆنفیدڕاڵەکاندا مەیل و ھاوئاھەنگی ھەردوو ویلایەتی کنتاکی و میزوری بوو، کە بەشێک لە ھاووڵاتییان پشتیوانی باکووریان دەکرد و بەشێکی دیکەیان پشتیوانی دەوڵەتە سەربەخۆخوازەکانی باشووریان دەکرد. جێفرسۆن دەیڤس لە سەردەمی شەڕی ناوخۆییی ئەمریکادا سەرۆکی ئەمریکا بووە. حکوومەتە خۆبەخۆیییەکەی لەلایەن ھیچ حکوومەتێکی جیھانەوە دانی پێدا نەنرا. دواجار بە شکستی سوپای باشوور لە شەڕی ناوخۆی ئەمریکا، ئەم یەکە سیاسییە کێشەدارە و دەوڵەتە یاخیبووەکان گەڕانەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ یەکەمجار لە شاری مۆنتگۆمێری بوو کە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٦١ گۆڕدرا بۆ شاری ڕیچمەند، ڤیرجینیا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٨٦٠ ژمارەی دانیشتووانی شاری ڕیچمۆند ٣٧ ھەزار و ٩١٠ کەس بووە، بەمەش دەبێتە ٢٥ھەمین گەورەترین شاری ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتە کۆنفیدڕاڵییەکانی ئەمریکا
پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان
پۆل:مێژووی باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:سیاسەتەکانی شەڕی نێوخۆیی ئەمریکا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦١
شەڕی ١٨١٢

وێنۆک|150px
**شەڕی ١٨١٢** () شەڕی ساڵی ١٨١٢ لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی ڕوویدا. سنووردارکردنی بازرگانی، زیندانیکردنی دەریاوانە ئەمریکییەکان لەلایەن ھێزی دەریایی بەریتانیا و بەردەوامبوونی کێشەکانی دوای سەربەخۆیی، ھەروەھا ئەگەری پەیوەستبوونی کەنەدا بۆ ئەمریکا، وای کرد ئەمریکییەکان شەڕ لەگەڵ بەریتانیا ڕابگەیەنن. ئینگلیزەکان بەشدار بوون لە شەڕی ناپلیۆن و فەرەنسا لە ئەورووپا. لەم شەڕەدا، واشنتۆن دی سی. لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیاوە داگیرکرا و بەشێکی ئەم شارە بە کۆشکی سپیشەوە ئاگریان تێبەردرا. ھەروەھا ھیندییە ئەمریکییەکان بە ھاوکاری ئینگلتەرا دژی ئەمریکا شەڕیان کرد. ئەم شەڕە بە شکستی ئینگلتەرا و ھیندییەکان لە ئەمریکاوە کۆتایی ھات. شەڕەکە لە سێ دیمەنی جیاوازدا ڕوویدا. سەرەتا لە دەریادا کەشتییە دەریایییەکان و چەتەی دەریایی لە ھەردوو لاوە ھێرشیان دەکردە سەر یەک و ئینگلیزەکان کەنارەکانی ئەمریکایان لە زەریای ئەتڵەسیدا گەمارۆدا. دووەم: زۆربەی شەڕەکان لە بەرەی کەنەدا-ئەمریکی و دەوروبەری دەریاچە گەورەکان و ڕووباری سانت لۆڕێنس و دووری باکووری دەریاچەی شامپلین ڕوویانداوە؛ و سێیەمیان لە ئەمریکای باشوور و کەناراوەکانی کەنداوی مەکسیک، کە شەڕی سەرەکی وشکانی وەک شەڕی نیو ئۆرلینز کە بووە ھۆی شکستی بەریتانییەکان و ھاوپەیمانە ھیندییەکانیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی دانیشتووانی سەرەکیی ئەمریکاکان
پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ئەمریکان ئایدڵ

وێنۆک|200px
**ئەمریکان ئایدڵ** () بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنییە کە لەلایەن ھێڵی تەلەڤیزیۆنی فۆکس ئەمریکی و لەلایەن سیمۆن فۆلەرەوە بەرھەم ھێنراوە. ئەم بەرنامەیە لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ بە مەبەستی گەڕان بەدوای ئەستێرەیەکی نوێی مۆسیقا دەستی پێکردووە و بەردەوامیشی ھەیە وەک یەکێک لە بەرنامە بەناوبانگەکان؛ و بە پشتبەستن بە پلەکانی نیلسن لە ساڵی ٢٠٠٢ تا ئێستا، یەکێکە لە بەناوبانگترین بەرنامەکانی مێژووی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکا. مەبەست لەم بەرنامەیە دۆزینەوەی باشترین گۆرانیبێژی ئەم وڵاتەیە بە پشتبەستن بە دەنگی بینەران. براوەکانی ئەم بەرنامەیە لەلایەن خەڵکەوە لە ڕێگەی تەلەفۆن و ئینتەرنێت و ڕاژەی کورتە پەیامەوە ھەڵدەبژێردرێن. تا ئێستا دوازدە وەرزی ئەم بەرنامەیە تێپەڕیوە و براوەکان بریتین لە: کێلی کلارکسن، ڕۆبێن ستودارد، فانتازیا بارینۆ، کاری ئەندەروود، تایلۆر ھیکس، جۆردن سپارکس، دەیڤید کوک، کریس ئالن، لی دەیڤز، سکۆتی مەککریری، فیلیپ فیلیپس، کاندیس گلۆڤەر، کالێب جۆنسۆن، نیک فارادیانی و مادی پاپی (براوەی ساڵی ٢٠١٨) و نۆڤا تۆمپسۆن (براوەی ساڵی ٢٠٢٢) بوون.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٨
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ڕاستەوخۆییەکانی ئەمریکا
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە
ئەمریکییە ئەفریقییەکان

وێنۆک
**ئەفریقییە ئەمریکییەکان** () گرووپێکی نەتەوەیی ئەمریکییەکانە کە ڕەچەڵەکی بەشێک یان تەواویان دەگەڕێتەوە بۆ گرووپە ڕەگەزییە ڕەشپێستە ئەفریقییەکان. ئەم وشەیە بەزۆری ئاماژەیە بۆ ڕەشپێستە کۆیلەکراوەکانی ئەمریکا. ئەمریکییە ڕەشپێستەکان سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی و ڕەگەزین لە ئەمریکا (دوای ئەمریکییە سپی پێستەکان و ئەمریکییە ھیسپانی و لاتینییەکان). زۆربەی ڕەشپێستەکانی ئەمریکا لە سنووری ئەمریکای ئێستادا کۆیلە نین. بە تێکڕا ڕەشپێستەکانی ئەمریکا ڕەچەڵەکی ڕۆژئاوا/ناوەندی ئەفریقا و ئەورووپییان ھەیە، ھەندێکیشیان ڕەچەڵەکی ھیندییان ھەیە. بەپێی ئامارەکانی نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکا، کۆچبەرە ئەفریقییەکان بە گشتی خۆیان وەک ڕەشپێستی ئەمریکی ناناسێنن. زۆرینەی ڕەھای کۆچبەرانی ئەفریقی لەبری ئەوە خۆیان لەگەڵ نەتەوەکانیان دەناسێنن. کۆچبەرانی ھەندێک وڵاتی کاری بی و ئەمریکای ناوەڕاست و ئەمریکای باشوور و ھەندێکی تر لەوانەیە ئەم وشەیە بۆ خۆیان بەکاربھێنن یان نەیکەن.  ھەمواری چواردەھەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە لە ساڵی ١٨٦٨ پەسەند کرا، بۆ یەکەمجار بە فەرمی ڕەشپێستەکانی ئەمریکای وەک «ھاوڵاتی ئەمریکی» ناساند. تا ساڵی ١٩٤٨ بەپێی ئەو یاسایانەی کە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە دەرکرابوون، قەدەغەکردنی کڕین یان ژیان لە خانوو یان گەڕەکێکدا لەلایەن ڕەشپێستەکانەوە بە تەواوی یاسایی بوو. سڵاو لە ھێزی ڕەش لە ئۆڵۆمپیاد، سڵاوی دەسەڵاتی ڕەشپێستەکان لە ئۆڵۆمپیادی ١٩٦٨دا ئاماژەیە بۆ ڕووداوێکی مێژوویی ئۆڵۆمپیادی ١٩٦٨ کە تێیدا دوو وەرزشکاری ڕەشپێستی ئەمریکی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە ڕەگەزپەرستی لە ئەمریکا.

## سەرچاوەکان
ھیسپانی و ئەمریکییە لاتینییەکان

وێنۆک
**ھیسپانی و ئەمریکییە لاتینییەکان** () گرووپێکی نەتەوەیی- زمانەوانی ئەمریکییە کە ڕەگ و ڕیشەی دیمۆگرافییان دەگەڕێتەوە بۆ وڵاتانی ئەمریکای لاتین و ئیسپانیا. بە شێوەیەکی فراوانتر، ئەم گرووپە ھەموو ئەو کەسانە لە ئەمریکا دەگرێتەوە کە خۆیان وەک یان بە تەواوی یان بەشێکی ھیسپانی یان لاتینی دەناسێنن. ئیسپانییەکان لە ساڵی ٢٠١١دا ١٦٫٧٪ی دانیشتووانی ئەمریکایان پێکھێناوە و ٥٢ ملیۆن کەسیان ھەبووە. ڕێژەی گەشەکردنیان لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٧ ٢٨٫٧٪ بووە - سێ ھێندەی ڕێژەی گەشەی کۆی دانیشتووانی وڵاتەکە. لە ئەمریکا ٤١ ملیۆن کەس بە زمانی ئیسپانی قسە دەکەن. بەپێی ئامارەکان ١٣٪ی کۆی دانیشتووانی ئەم وڵاتەیە. دوازدە ملیۆن کەس لەم وڵاتەدا بە ھەردوو زمانی ئینگلیزی و ئیسپانی قسە دەکەن. بەم شێوەیە ئەمریکا دووەم وڵاتە کە زۆرترین ژمارەی زمانی ئیسپانی قسەکەری ھەیە و لە پێش ئیسپانیاوە کەوتووە. لە ساڵی ١٩٩٠ەوە ژمارەی ئەو کەسانەی کە زمانی ئیسپانی قسە دەکەن لە ئەمریکا زیاتر لە دوو ھێندە زیادی کردووە. ئەگەر ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت، تەنانەت ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە ئیسپانی قسە دەکەن لە ئەمریکادا لە ژمارەی مەکسیک زیاتر دەبێت. تەنانەت لە نێو خەڵکی نا لاتینیشدا، زمانی ئیسپانی بەناوبانگترین زمانی دووەمە لە ئەمریکا.

## سەرچاوەکان
ڕۆژاوای ئەمریکای کۆن

وێنۆک
 
**ڕۆژاوای ئەمریکای کۆن** () جوگرافیا، مێژوو، نەریتە کۆن و کولتوورییەکانی ژیان لە سەردەمی فراوانبوونی سنوورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە لە سەرەتای سەدەی ١٧ بە ڕێککەوتنی کۆلۆنیالیزمی ئەورووپا دەستی پێکرد و لە سەرەتای سەدەی بیستەم (١٩١٢) بە قبوڵکردنی ناوچەکە کۆتایی ھات. ئەم قۆناغە پێی دەوترێت ڕۆژاوای کێوی یان ڕۆژاوای کۆن. زاراوەی سنوور بە شێوازی جیاواز پێناسە کراوە. بۆ نموونە فەرھەنگی نێودەوڵەتی وێبستەر، لە ساڵی ١٨٩٠دا بەم شێوەیە وەسفی کردووە: “ئەو بەشەی وڵاتێک کە ڕووبەڕووی وڵاتێکی دیکە یان ناوچەیەکی نائارام دەبێتەوە". چەمکی میحوەر لە ئەمریکا ئاماژەیە بۆ پێشکەوتن و گەڕان بەدوای دەرفەتدا لە خاکێکی نەخشەکێشراودا کە لە ڕووی تیۆرییەوە ئازادە. ھەروەھا لە سەدەی نۆزدەھەمدا، سنوورەکە لە ڕووی ئامارییەوە وەک ڕووبەرێک پۆلێن کرا کە لە ھەر میل چوارگۆشەیەکدا دوو یان زیاتر لە شەش ئەورووپی دانیشتووی ھەبوو (کەمتر لە یەک بۆ کەمێک زیاتر لە دوو ئەورووپی لە ھەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا). ھێڵی سنووری ھێڵی دەرەوەی نیشتەجێبوونی ئەوروپی-ئەمریکی بوو. ئەم ھێڵە لە ساڵانی ١٦٣٠ تا ١٨٨٠ بە شێوەیەکی بەردەوام بەرەو ڕۆژاوا ڕۆیشت. (لەگەڵ جووڵەی ناوبەناو بەرەو باکوور بۆ مەین و ڤێرمۆنت، باشوور بۆ فلۆریدا، و ڕۆژھەڵات لە کالیفۆرنیا بۆ نیڤادا).

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سەدەی ١٨یەم
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سەدەی ٢٠ەم
ئینیاکی پێنیا

**ئیگناسیۆ** «**ئینیاکی»** **پێنیا سۆتۆڕێس** (، لەدایکبووی ٢ی ئازاری ١٩٩٩) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئیسپانییە کە وەک گۆڵپارێز یاری بۆ یانەی بارسێلۆنای لا لیگا دەکات.

## دەستکەوتەکان
**لاوانی بارسێلۆنا**
* خولی لاوانی ئەورووپا: ٢٠١٧–١٨

**بارسێلۆنا**
* جامی شای ئیسپانیا: ٢٠٢٠–٢١
* جامی سووپەری ئیسپانیا: ٢٠٢٢–٢٠٢٣

**ئیسپانیای ژێر ١٧ ساڵ**
* پلەی دووەمی پاڵەوانییەتیی ئەورووپای ژێر ١٧ ساڵان: ٢٠١٦

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩
پۆل:گۆڵپارێزانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک
پۆل:یاریزانانی پریمێرا فێدێراسیۆن
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی
ئەمریکییە ڕەسەنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

وێنۆک|ھیندییە ئەمریکییەکان یان ئەمریکییە ڕەسەنەکان|160px
**ئەمریکییە ڕەسەنەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان** یان **ھیندییە ئەمریکییەکان** () باس لەوە کراوە کە ئەوان خەڵکی ڕەسەنی ئەمریکی کۆنن کە ئەمڕۆ بە کەمینەیەک لە نێوان دانیشتووانی کۆچبەری مۆدێرن دەژین. ئەم ھۆزانە سەر بە گرووپە ڕەسەنەکانی ئەمریکای باکوورن و بە زمانی جیاواز قسە دەکەن. ھەندێکیان ھێشتا پابەندن بە نەریتە نەتەوەیییە کۆنەکانیانەوە و ھەندێکیشیان خۆیان لەگەڵ کولتوری مۆدێرنی ئەمریکیدا گونجاندووە. کۆی ژمارەی دانیشتووانی ھەموو ھۆزە جیاوازەکانی ئەمڕۆ بە نزیکەی ٢٫٥ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت. گەلانی ھیندی ئەمریکای باکوور ڕزگاربووی ئەو گرووپانەن کە بە ناوچە ساردەکانی باکووری سیبیریادا تێپەڕین و لە دەوروبەری ٢٠ ھەزار پێش زایین چوونەتە ناو کیشوەرە نوێیەکەوە. بە پێچەوانەی دانیشتووانی مێزۆئەمریکا و ناوچە شارستانییەکانی ئەمریکای ناوەندی و باشوور، ھیندییەکانی ئەمریکای باکوور زۆر شارستانی نەبوون و دەوڵەتێکی نیمچە سەرەتایییان ھەبووە. زۆربەی ئەو زانیاریانەی ئەمڕۆ لەبەردەستماندایە سەبارەت بە ڕابردووی ھیندییەکان کە لە ئەمریکا دەژین، لە ڕاپۆرتی ئەورووپییەکانەوە ھاتووە. بەریەککەوتنی ئەورووپییە تازەھاتووەکان و دانیشتووانی کۆن لە خاکی ئەمریکادا قەیران و ململانێی خوڵقاند کە وەک شەڕ و ڕق و کینە بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بوو. کریستۆفەر کۆڵومبس پێی وابوو کە ھیندییەکانی ئەمریکای ناوەڕاست ھیندین؛ بۆیە ئەمڕۆ لە زۆربەی زمانە ئەورووپییەکان، خەڵکی ڕەسەنی کیشوەری ئەمریکا پێیان دەوترێت ھیندی.

## پەیوەندیدار
* خەڵکانی ڕەسەن

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:مێژووی کۆمەڵایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، سیاسەت لە چوارچێوەی کۆمارێکی فیدراڵی دەستووریدا کاردەکات کە سیستمێکی سەرۆکایەتی ھەیە. سێ لقە جیاوازەکە دەسەڵاتەکان دابەش دەکەن: کۆنگرێس، کە لقی یاسادانان پێکدەھێنێت، دەستەیەکی یاسادانانی دوو ئەنجومەنییە و پێکدێت لە ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران؛ لقی جێبەجێکار، کە لەلایەن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سەرۆکایەتی دەکرێت، کە وەک سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆکی حکوومەتی وڵات خزمەت دەکات؛ و لقی دادوەری، کە پێکدێت لە دادگای باڵا و دادگا فیدراڵییە نزمترەکان، و دەسەڵاتی دادوەری پەیڕەو دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:Webarchive template wayback links
مایکل ئێکس

**مایکل ئێکس** (١٧ی ئابی ١٩٣٣ – ١٦ی ئایاری ١٩٧٥)، لەدایکبووی مایکل دی فرێیتاس، لەدایکبووی ترینیداد و تۆباگۆ بووە و خۆی بە ڕەشپێستی شۆڕشگێڕ و چالاکوانی مافە مەدەنییەکان ناودەبردووە لە ساڵانی شەستەکانی لەندەن. ھەروەھا بە مایکل عەبدولمەلیک و عەبدولمەلیک ناسرابوو. مایکل ئێکس لە ساڵی ١٩٧٢ بە تاوانی کوشتن سزا درا، لە ساڵی ١٩٧٥ لە زیندانی شاھانەی بەندەری ئیسپانیا بە ھەڵواسینی لە سێدارە درا.

## میرات
لەژێر ناوی مایکل عەبدولمەلیک، مایکل ئێکس نووسەری ژیاننامەی خۆی بووە لە مایکل دی فرێیتاوە تا مایکل ئێکس (دەندرێ دۆیچ، ١٩٦٨)، کە لەلایەن جۆن ستیڤنسۆنەوە بە جنۆکە نووسراوە. ھەروەھا مایکل ئێکس پارچەی ڕۆمانێکی بەجێھێشتووە کە باس لە پاڵەوانێکی ڕەشپێستی ڕۆمانسی دەکات و سەرسامییەکی بێزارکەری گێڕەرەوە بەدەستدەھێنێت، کە ژنێکی گەنجە بە ناوی لینا بۆید-ڕیچاردسۆن. ڕۆمانەکە ھەرگیز تەواو نەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:مردووانی ١٩٧٥
پۆل:١٩٧٢ لە ترینیداد و تۆباگۆ
پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو
ئیدا کار

**ئیدا کار** ((٨ی نیسانی ١٩٠٨–٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٤) فۆتۆگرافەرێک بووە کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە لەندەن چالاک بووە لە دوای ساڵی ١٩٤٥. زۆر وێنەی ڕەش و سپی ھونەرمەندان و نووسەرانی گرتووە. نمایشی تاکەکەسی وێنەکانی لە گەلەری وایتچاپڵ لە ساڵی ١٩٦٠ یەکەم نمایش بوو لە جۆری خۆیدا کە لە گەلەرییەکی گەورەی گشتی لە لەندەن بەڕێوەچوو. بەم شێوەیە کار بەشدارییەکی بەرچاوی لە ناساندنی فۆتۆگرافی وەک جۆرێک لە ھونەری جوان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٤
ئیدا کار
پۆل:ھونەرمەندانی سوریالیزم
تێسلا سایبەرترەک

وێنۆک|200px
**تێسلا سایبەرتراک** () ئۆتۆمبێلێکی تەواو کارەبایییە لە شێوازی پیکاب، کە لەلایەن کۆمپانیای تێسلا دیزاین و دروست کراوە. سایبەر تراک بە سێ مۆدێل بەردەستە بە مەودا و خێرایی جیاواز. گرانترین وەشانی ئەم ئۆتۆمۆبیلە سێ بزوێنەری ھەیە و بۆ ھەر شەحنێک ٨٠٠ کیلۆمەتر دەبڕێت. ھەروەھا ئەم وەشانە لە ٠ بۆ ١٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا لە ماوەی ٢٫٩ چرکەدا خێراتر دەبێت. ئەم ئۆتۆمۆبیلە بە شێوەی چوار تایە و ئەکسیلی دواوەش بەردەستە. ئیلۆن مەسک ڕای گەیاند کە ئەم ئۆتۆمبێلە بەنیازە ڕاستەوخۆ ڕکابەری فۆرد ئێف سێرێس بکات. ئۆتۆمبێلی جۆری ئێف سێرێس پڕفرۆشترین ئۆتۆمبێلی پیکاپە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان
میچورینسک

**میچورینسک** (بە ڕووسی: Мичу́ринск) دووەم شارۆچکەی پڕ حەشیمەتە لە ئۆبلاستی تامبۆڤ لە ڕووسیا. ژمارەی دانیشتووان: ٩٨٬٧٥٨ (سەرژمێری ٢٠١٠)

لە سەرەتادا بە کۆزلۆڤ (Козло́в) ناسرابوو، لە ساڵی ١٦٣٥ لە کۆتایی باکووری ھێڵی بێلگۆرۆد کە ھێڵێکی بەرگری سنوورییە، دامەزراوە. دیوارێکی زەوی بە درێژایی ٢٥ کیلۆمەتر بەرەو ڕۆژھەڵات دروست کرا بەسەر چەمی کراوەدا کە بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێڕەوی نۆگای گرت، کە ڕێڕەوێکی ھێرشکردنە سەر تاتارەکان بوو.

شارۆچکەکە لە ساڵی ١٩٣٢دا ناوی شارۆچکەکە گۆڕدرا بۆ میچورینسک بەناوی بایۆلۆجی ئیڤان میچورین کە تاقیگەیەکی بۆماوەیی و کێڵگەیەکی تاقیکردنەوەی کشتوکاڵی لە ناوچەی تامبۆڤ پەرەپێدابوو، تایبەت بوو بە پۆمۆلۆژی (توێژینەوە لە چاندنی میوە) و ھەڵبژاردن.

## سەرچاوەکان

میچورینسک
کۆیلی تێسلا

وێنۆک|200px
**کۆیلیی تێسلا** () سووڕێکی گۆڕینی دەنگدانەوەیە کە لەلایەن نیکۆلا تێسلا لە ساڵی ١٨٩١ دروست کراوە و بەکاردێت بۆ بەرھەمھێنانی ڤۆڵتییەی بەرز و کارەبای نزم و کارەبای گۆڕاو فرێکوێنسی بەرز. تێسلا ئەم بازنەیەی لە پێکھاتەی جۆراوجۆردا بەکارھێنا کە دوو یان ھەندێکجار سێ بازنەی کارەبایی دەنگدانەوەیان لەخۆگرتبوو. تێسلا ئەم کویلانەی بەکارھێنا بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی داھێنەرانە، لەوانە لە بواری ڕووناکی، فۆسفۆڕسەنس، بەرھەمھێنانی تیشکی ئێکس، دیاردەی تەزووی گۆڕاو بە فرێکوێنسی بەرز، چارەسەری کارەبایی و گواستنەوەی بێ وایەری وزەی کارەبایی. بەرھەمی کویلەکانی تێسلا لە ٥٠ کیلۆڤۆڵتەوە دەست پێدەکات تا چەند ملیۆن ڤۆڵتێک بۆ کویلە گەورەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناساندنەکانی ١٨٩١
پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
شوجاع حوسێنزادە

**شوجاع حوسێن زادە** (بە ئینگلیزی: Shojae Hoseinzadeh) (لەدایکبووی ٢٤ی خەرمانان ساڵی ١٩٩٨ لە شاری بانە)، ڕۆژنامەنووسێکی ئێرانییە. بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ئاژانسی ھەواڵی بانە نیووز و تەلەڤیزیۆنی ئینتەرنێتی بانە تیڤی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## تاوانەکان
‎شوجاع حوسێن زادە لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن لقی ١٠٢ی دادگای تاوانەکانی شاری بانە بە تۆمەتی "سووکایەتی کردن بە سەرۆک کۆماری ئێران" حوکمی ٧٤ لێدانی سزای بەسەردا سەپێندرا. ھۆکاری دەرکردنی ئەم بڕیارە بڵاوکردنەوەی نامەیەکی تەنزئامێزی بوو سەبارەت بە فلتەرکردنی تێلێگرام کە ئاراستەی حەسەن ڕوحانی "سەرۆکی ئێران" کرابوو. شوجاع حوسێن زادە لە ١٣ی بەفرانباری ٢٠١٨ لە ماڵپەڕی بانە نیووز دوو ھەواڵی بڵاوکردبووەوە، «لەناوبردنی چایخانەکان و بێڕێزی فەرمانبەرانی شارەوانی بە میوەفرۆشانی شاری بانە» کە ئەمەش سەرۆکی شارەوانی ئەو شارەی توڕە کردبوو، و دوای تۆمارکردنی سکاڵا لەسەر ئەم بابەتە پەیامنێر، لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە دەستگیر کرا. شوجاع حوسێن زادە ھەروەھا لە مانگی خەرمانان بە تاوانی ھاندانی خەڵکی بانە بۆ مانگرتن و ھاتنە سەر شەقامەکان لە سایتەکەیدا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەستبەسەر کرابوو.

## ‎هەڵبژاردن
ڕۆژی ١١ی تەممووزی ٢٠١٩، ڕاوێژکاری سەید ئیبراھیم ڕەئیسی، شوجاع حوسێن زادەی بۆ پۆستی «میدیا و جێگری فەرھەنگی سەرۆک کۆمار» لە بارەگای ھەڵبژاردنی پارێزگای کوردستان دەستنیشان کرد و فەرمانەکەی پێشکەشی کرد. حوسێن زادە یەکێکە لەو ھێزە لاوانەی نزیک لە حکوومەت کە توانی پۆستی جێگری سەرۆک کۆمار لە کوردستان بەدەست بھێنێت. لە شەشەمین قۆناغی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی ئیسلامی بانە، شوجاع حوسێن زادە توانی ڕۆڵێکی کاریگەر لە ھەڵبژاردنی خوشکی «زریان حوسێن زادە» وەک «دەنگی یەکەم»ی شاری بانە بە سێ ھەزار و ٣٦٩ دەنگ بگێڕێت.

## حکمی ئەعدام
شوجاع حوسێن زادە بەهۆی بڵاوکردنەوەی پەیامێک، لە ڕۆژی ٢ی فەرەوردینی ١٤٠٢ لە شاری بانە لە لایەن گرووپێکی تەندرووی ئاینی هێرشی بەر لای ماڵەکەی کرا و بە نووسینی وشەی "ملحد" لەسەر دیواری ماڵەکەی، بە تۆمەتەکەی توندوتیژانە وەڵامی دا.

هەمان شەو، لە لایەن ئیدارەی زانیاری دەستگیر کرا و نزیکەی ٧٠ ڕۆژ لە سەلوولە تایبەتییەکانی ئەم ئیدارەیە بەسەر برد. لە مرداد مانگی ١٤٠٢، دادگا حکمی ئەعدام ئەو بە تۆمەتی "سب‌النبی" بڕیار دا. بەپێی زانیارییەکانی ڕاپۆرتەکان، ئەم حکمە لە ئازارەکانی سەربەخۆیی و بێ دادپەروەرییەکانی دادگا و نەتوانینی بەدەستهێنانی وەکیلی دیاری کراوە. 

## بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی شوجاع حوسێن زادە 

شوجاع حوسێن زادە لە تێلێگرام

## سەرچاوەکان
تێسلا سووپەرچارجەر

وێنۆک|200px
**تێسلا سوپەرچارجەر** () وێستگەیەکی خێرا بارگاوی کردنەوەی کارەبای ڕاستەوخۆی ٤٨٠ ڤۆڵتە کە لەلایەن کۆمپانیای تێسلای ئەمریکی بەرھەمھێنەری ئۆتۆمۆبیل بۆ ئۆتۆمۆبیلە کارەبایییەکانی پەرەی پێدراوە. تۆڕی وێستگەی بارگاوی کردنەوەی خێرا لەلایەن کۆمپانیای تێسلا لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٢ ناسێندرا. تا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٨، تۆڕی ئۆتۆمبێلی کارەبایی ١١٤١٤ ژووری تاکەکەسی سوپەرچارجەری لە ١٣٧٥ شوێنی جیھان لەخۆگرتبوو. تێسلا مۆدێل ئێس یەکەم ئۆتۆمبێل بوو کە توانی ئەم تۆڕە بەکاربھێنێت دوای تێسلا مۆدێل ئێکس و تێسلا مۆدێل ٣. ھەر ژوورێکی سوپەرچارجەر پاتری ئۆتۆمبێلی ٤٠٠ ڤۆڵت بارگاوی دەکاتەوە بە ھێزی ١٢٠ کیلۆوات بە کارەبای ڕاستەوخۆ. وێستگەکانی سوپەرچارجەرەکانی تێسلا توانای تا ١٣٥ کیلۆوات کارەبایان ھەیە کە لە نێوان دوو ئۆتۆمبێلدا دابەشکراوە (بە زۆرترین ھێزی ١٢٠ کیلۆوات بۆ ھەر ئۆتۆمبێلێک).

## سەرچاوەکان
*
یەکخستنی ڕاست

وێنۆک| دیاگرامێک کە یەکگرتنی ئاسۆیی نیشان دەدات و جیاوازی دەکات لەگەڵ یەکگرتنی ڕاست

**یەکخستنی ڕاست** لە ئابووری بچووک و بەڕێوەبردندا ڕێکخستن و سیستەمێکە کە زنجیرەی دابینکردنی کۆمپانیایەک لەلایەن هەمان کۆمپانیاوە خاوەندارێتی دەکرێت. ئەم ڕێکخستنە جیاوازە لە یەکخستنی ئاسۆیی، کە کۆمپانیایەک چەندین بەرهەمی بەستراو بە یەک بەرهەم دەهێنێت.یەکخستنی ڕاست ڕێگایەکە بۆ دوورکەوتنەوە لە کێشەی ڕاگرتن و ئەو قۆرخکارییەی کە بەهۆی یەکخستنی ڕاستەوە دروست دەبێت بە قۆرخکاری ڕاست ناسراوە.

یەکخستنی ڕاست دەتوانێت پلانێکی ستراتیژی گرنگ بێت، بەڵام جێبەجێکردنی بە سەرکەوتوویی ئەستەمە و ئەگەر جێبەجێ نەکرێت، تێچووی زۆری دەوێت.
## سەرچاوە

پۆل:ئابووری
پۆل:کۆمپانیاکان
پۆل:زاراوەکانی کاسبی
تێسلا مۆدێل ئێکس

وێنۆک|180px
**تێسلا مۆدێل ئێکس** () ناوی جۆرێک لە ئۆتۆمبێلی کارەبایییە و یەکەم ئۆتۆمبێلی جۆری SUV چوار دەرگایە لە کۆمپانیای تێسلا مۆتۆرز. ناوەکەی لە نیکۆلا تێسلاوەرگیراوە کە داھێنەری سربی-ئەمریکییە بۆ ماتۆڕی کارەبای گۆڕاو. ڕێکەوتی گەیاندنی نموونەی یەکەم مانگی تەممووزی ٢٠١٤ بوو. ئەم ئۆتۆمبێلە ھێزی خۆی بە تەواوی لە پاترییەوە وەردەگرێت.
## سەرچاوەکان
تێسلا مۆدێل ٣

وێنۆک
**تێسلا مۆدێل ٣** () ئۆتۆمبێلێکی چوار دەرگای تەواو کارەبایی کە لەلایەن کۆمپانیای تێسلا مۆتۆرزەوە دیزاین و بەرھەم ھێنراوە. ئەم ئۆتۆمبێلە بۆ یەکەمجار لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٦ ناسێندرا و بەرھەمھێنانی بەکۆمەڵ بۆ کڕیارەکانی لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٧ و سەرەتای ساڵی ٢٠١٨ دەستیپێکرد. تا ٧ی نیسانی ٢٠١٦، ھەفتەیەک دوای ناساندنی، بەرپرسانی کۆمپانیاکە ڕایان گەیاند کە ٣٢٥ ھەزار داواکاری بۆ مۆدێل ٣ کراوە، کە زیاتر لە سێ ھێندەی ژمارەی فرۆشی مۆدێل ئێس تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٥. تا ١٩ی نیسان، تێسلا نزیکەی ٤٠٠ ھەزار داواکاری وەرگرتووە. بڵاوکردنەوەی فەرمی ئەم ئۆتۆمبێلە لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ دەستی پێکردووە. بە گوتەی بەرپرسانی کۆمپانیای تێسلا، ئەم ئۆتۆمبێلە تەواو کارەبایی مەودای لانیکەم ٥٦٠ کیلۆمەتر (٣٤٨ میل)ی ھەیە و شوێنی دانیشتنی ٥ کەسی ھەیە. ئەم ئۆتۆمبێلە ھەردوو گێڕبۆکسی پێشەوە و دواوەی ھەیە، و ھەروەھا توانای خێراکردنی ھەیە لە ٠–١٠٠ کم/لەکاتژمێرێک (٠–٦٠ میل لە کاتژمێرێکدا) لە کەمتر لە ٣ چرکەدا. پێشبینی دەکرێت مۆدێلی ٣ ڕێژەی لێکخشاندنی ٠٫٢١ بێت، کە کەمترە لە ڕێژەی لێکخشاندنی مۆدێلی ئێس (٠٫٢٤) کە نزمترینە لە نێوان ھەموو ئۆتۆمبێلە بەرھەمھێنراوەکاندا.

## سەرچاوەکان
کەنداوی سانتا مۆنیکا

وێنۆک| نەخشەی کەنداوی سانتا مۆنیکا
**کەنداوی سانتا مۆنیکا** بەشێکە لە زەریای ھێمن و دەکەوێتە باشووری کالیفۆرنیا لە ئەمریکا.
## سەرچاوە

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:کالیفۆڕنیا
پۆل:جوگرافیا
کارپێکەری کایەی ڤیدیۆییی ماڵەوە

وێنۆک|کۆمەڵێک کارپێکەری یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە، کە بە ڕێکوپێکی لە خوارەوە بۆ سەرەوە ڕێکخراون، لە مۆزەخانەی یارییە فینلەندییەکان لە تامپێر
**کارپێکەری یاری ڤیدیۆیی ماڵەوە** () جۆرێکە لە کارپێکەری یاریی ڤیدیۆیی کە بە شێوەیەک دروست کراوە کە بەستراوەتەوە بە ئامێرەکانی پیشاندانی وەک تەلەڤیزیۆن و سەرچاوەیەکی ھێزی دەرەکی بۆ یاریکردنی کایەی ڤیدیۆییەکان. ئەم کارپێکەرانە بە شێوەیەک دیزاین کراون کە توانای گرافیکی پێشکەوتوویان ھەبێت، بەڵام بیرگە و شوێنی ھەڵگرتنیان سنووردارە. کارپێکەرە سەرەتایییەکان یەکەیەکی تایبەت بوون و تەنھا چەند یارییەکی کەم لەسەر سووڕەکانی ئەلیکترۆنی ئەم سیستەمە دیاریکرابوون، بەڵام زۆربەی کارپێکەرەکانی ئەمڕۆ پشتگیری لە بیرگەی ناوەکی دەکەن لە دوای بەکارھێنانی میدیای «یارییە لابەرەکانەوە»، لە ڕێگەی کارتێژی یارییەکان، دیسکی بینایی، یان دابەشکردنی دیجیتاڵی. تا ساڵی ٢٠٢١ نۆ نەوەی کارپێکەر ھەبووە، ئێستا بەرھەمھێنەرانی سەرەکی بریتین لە سۆنی ئینتەرەکتیڤ ئینتەرتەیمێنت و مایکرۆسۆفت و نینتێندۆ.

## سەرچاوەکان

* 


پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە
فەرامەرز ئەسڵانی

**فەرامەرز ئەسڵانی** (؛ ١٣ی تەمموزی ١٩٤٥ – ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤) گۆرانیبێژ، گیتارژەن، ئاوازدانەر، و بەرھەمھێنەرێکی میوزیکیی ئێرانییە.

## ئەلبوومە تۆمارکراوەکانی
* ئەگەر ڕۆژێک ١٩٧٧
ڕۆژانی گۆرانی و خەم ١٩٩٩
* ڕۆمی ٢٠٠٢
* ھێڵی سێیەم ٢٠١٠

### [[تاکەگۆرانی]]
* "سروودی کاریگەر" ١٩٧٩
* "پەرەستوو" ١٩٩٨
* "ئێمە" ٢٠١٠
* "ئەگەر ڕۆژێک" ٢٠١١ (لەگەڵ داریوش)
* "ئەی عەشق" ٢٠١١ (لەگەڵ داریوش)
* "دیوار" ٢٠١١ (لەگەڵ داریوش)
* "تۆ" ٢٠١٣
* "تۆ دەربچۆ" ٢٠١٤
* "نوخبەی کۆرش" ٢٠١٨

## سەرچاوەکان

https://www.beytoote.com/art/artist/biography-faramarzaslani02-photo.html?m=1

پۆل:گۆرانیبێژان
پۆل:گۆرانیبێژان بەپێی نەتەوە
پۆل:گۆرانیبێژانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی ئێرانی بەپێی چەشن
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:گۆرانیبێژان بەپێی زمان
پۆل:کۆلکەوتارەکانی گۆرانیبێژ
پۆل:گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن
پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:کۆچبەرە ئێرانییەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:گیتارژەنانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
کایەی کۆمپیوتەر

وێنۆک|160px|جەنگی بۆشایی ئاسمان کە لە ساڵی ١٩٦١ بۆ PDP-1 پەرەی پێدراوە، زۆرجار بە دووەم یاری کۆمپیوتەریی ناسراوە. یارییەکە پێکھاتبوو لە دوو کەشتی ئاسمانی کە یاریزانان کۆنترۆڵیان دەکرد و بە دەوری ئەستێرەیەکی ناوەندیدا دەسوڕانەوە، ھەریەکەیان ھەوڵی لەناوبردنی ئەوی دیکەیان دەدا
**کایەی کۆمپیوتەر** () یارییەکی ڤیدیۆییە لەسەر کۆمپیوتەری کەسی ئەنجام دەدرێت نەک لەسەر کۆنسڵی یاری ڤیدیۆیی یان ئامێری یاریکردن. یارییە کۆمپیوتەرییەکان لە ساڵی ١٩٨٣ەوە بە تایبەتی لە ئەورووپادا بەناوبانگ بوون. ئەم یارییانە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە بە شێوەی دیجیتاڵی بڵاوکراونەتەوە. ئەم یارییانە بەخۆڕایی یان وەک بەرھەمێکی بازرگانی بەردەستن، بەزۆری لە سی دی یان دی ڤی دی کە ھێڵی ئینتەرنێتی تێدایە.

## مۆزەخانەکان بۆ کایەی کۆمپیوتەر
مۆزەخانەی یارییە ڤیدیۆیییەکان لە سەرانسەری جیھاندا زۆرن:
* لە ساڵی ٢٠١١ مۆزەخانەیەک لە بەرلین کرایەوە کە یارییەکانی کۆمپیوتەر لە ساڵانی حەفتاکانەوە تا ئێستای تێدایە.
* ھەروەھا مۆزەخانەی ھونەرە دیجیتاڵییەکان و کات بەسەربردن لە ئۆکلاند لە ویلایەتی کالیفۆرنیا پێشانگاکە بۆ یارییە کۆمپیوتەرییەکان کە تێیدا ئەم جۆرە یارییانە بە گشتی کۆدەکرێنەوە.
* مۆزەخانەی یارییەکان لە ڕۆما تایبەتە بە پاراستنی یارییە کۆمپیوتەرییەکان.
* مۆزەخانەی مێژووی کۆمپیوتەر لە ماونتێن ڤیو لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کۆمەڵێک یاری کۆمپیوتەری تێدایە و ڕێگە بە سەردانکەران دەدات کە یەکەمین یاری ڤیدیۆیی تاقی بکەنەوە کە ناوی جەنگی بۆشایی ئاسمانە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زاراوەکانی کایەی ڤیدیۆیی
ئاڵای ئیسرائیل

[220x440px|وێنۆک|ئاڵای وڵاتی [ئیسرائیل]]
**ئاڵای ئیسرائیل** ( عیبری : דגל ישראל ) ئاڵای فەرمی وڵاتی ئیسرائیلە کە نوێنەرایەتی وڵات و سەروەری و دامەزراوەکەی و ھاووڵاتیانی دەکات، جا لە ئیسرائیل بێت یان لە جیھاندا. ئەم ئاڵایە پاشبنەمایەکی سپی ھەیە کە دوو ھێڵی ئاسۆیی ڕەنگی شین کاڵ و لە نێوانیاندا ئەستێرەی داود بە ھەمان ڕەنگەوە.  سەرەتای ئەم ئاڵایە لە ڕۆژانی یەکەم کۆچ بووە، کاتێک بزووتنەوەی زایۆنیستی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە وەک دروشمی خۆی وەریگرتووە. ئەم ئاڵایە لەبری (ئاڵای حەوت ئەستێرە) ھەڵبژێردرا کە لەلایەن بنیامین زیڤ تیۆدۆر ھێرتسەوە پێشنیارکرابوو. دوای دامەزراندنی وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٤٨، ئەنجومەنی کاتی وڵات ھەوڵیدا ئاڵایەک بۆ وڵاتەکە بدۆزێتەوە، بۆیە ئاڵای بزووتنەوەی زایۆنیستی بە فەرمی کاندید کرا بۆ ئەوەی وەک نیشانەی وڵاتی ئیسرائیل لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٨دا بەکاربھێنرێت. و لە بیرۆکەکانی تر باشتر بوو، چونکە ھەوادارێکی زۆری ھەیە لەگەڵ گەلی جوولەکەکاندا.

بەشێکی تاڕادەیەک زۆر لە دانیشتووانی جوولەکەکان لە ئیسرائیل، و جوولەکەکانی دانیشتووی وڵاتانی دیکە، دەبینن کە ئاڵای نیشتمانی ھێمای سەربەخۆیی وڵاتی ئیسرائیلە و یەکێک لە دەربڕینەکانی سەرکەوتنیش ھەڵکردنی ئاڵایە لەسەر سەربانەکانی خانوو و لەسەر ئۆتۆمبێل لە ساڵیادی ڕۆژی سەربەخۆیی (ئەو ڕۆژەی وڵاتەکەیان لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزرا). لە کەرتی ھاریدی و عەرەبیدا مشتوومڕ بوو لەسەر پەیوەندی ئاڵاکە و شوێنی لە کۆمەڵگادا، بە تایبەت کە ھێمای زایۆنیزم و جوولەکەگەراییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئیسرائیل