پێڕستی فەرھەنگە کوردییەکان

لەمڕۆدا قامووس یان فەرھەنگی کوردی بە ھەر فەرھەنگێک دەوترێت کە لە کوردی بۆ زمانانی تر یان لە زمانانی ترەوە بۆ کوردی یانیش ھەر لە نێوان زارە کوردییەکان مانای وشەکان بکەنەوە و پێناسەیان بکەن.

## مێژوو
مێژووی فەرھەنگە کوردییەکان دەبێتە دوو بەشەوە. ئەوانەی پێش ١٩٣٠ نووسراون و ئەوانەی لەو ساڵەوە تا ئەمڕۆ نووسراون و بڵاو کراونەتەوە. فەرھەنگێک کە بە یەکەمین و کۆنترین فەرھەنگی کوردی دانرابێت، فەرھەنگی نووبھارە کە لە ساڵی ١٦٨٣ لەلایەن ئەحمەدی خانییەوە نووسراوە. ئەم فەرھەنگە لەبەرگرەوەی نزیکەی ٦٬٠٠٠ وشەیە و بە شێوەی قەسیدە و ھەر قەسیدەیەکیشی لەسەر کێشێکە. فەرھەنگی نەوبەھار فەرھەنگێکی عەرەبی-کوردییە و بۆ یەکەم جار لەلایەن «» لە پاشکۆی «» لە ١٨٩٢ لە ئەستەمبوڵ چاپ کراوە. نموونەی بەیتێکی:

لە ساڵانی ٣٠ی سەدەی بیستەمدا قۆناغێکی نوێ لە فەرھەنگنووسی لەنێوان ڕووناکبیرانی کورددا دەستی پێ کرد، ئەویش لە ئاکامی ھەستی نەتەوایەتیی پێنووسبەدەستانی کورد بوو.

شێخ محەممەد خاڵ پێی وا بووە کە کورد خاوەنی فەرھەنگی خۆی نییە بۆیە، لە ١٩٣٥ دەستی بە نووسینی فەرھەنگێکی کوردی بۆ کوردی بە ناوی فەرھەنگی خاڵ کرد و ماوەی ٤١ ساڵ ئیشی تێدا کرد و لە ١٩٧٦ تەواوی کرد. فەرھەنگی خاڵ بە یەکەمین فەرھەنگی کوردی بۆ کوردی دادەنرێت. شێخ لە دەستپێکی فەرھەنگەکەدا وتوویەتی کە نەوبەھار و ئەحمەدی و مێجەرسۆن چەند لاپەڕەیەکی بچووکن و شایستەی ئەوە نین پێیان بوترێ فەرھەنگی کوردی. جگە لەوەش، دووانەکەی یەکەم و ڕابەریش عەرەبی بۆ کوردین، واتە فەرھەنگی عەرەبین نەک کوردی. زیاپاشا تەنیا وشەی زازایە. ئۆغستۆیابا وشەگەلی ناوچەیەکی بچووکی کوردستانی تێدایە. ستایشی فەرھەنگی مەردۆخ دەکات، بەڵام بە ١٠ خاڵیش ڕەخنەی لێ دەگرێ و دەشڵێ زیاتر وشەی ئەردەڵانیی تێدایە، بەڵام دەشڵێ کە بۆ زۆر وشەی ئەردەڵانی کەڵکی لێ وەرگرتووە. شێخ لە نەبوونی فەرھەنگێکی کوردی کە سەرجەم شێوەزارەکانی تێدا بێت، وێڕای کەڵکوەرگرتن لە فەرھەنگەکانی پێش خۆی، *فەرھەنگی خاڵ* دادەنێت کە فەرھەنگەکانی دوای ئەمیش کەڵکیان لە *خاڵ* وەرگرتووە.

## پێڕستی فەرھەنگەکان
ئەم پێڕستەی خوارەوە فەرھەنگە کوردییەکان بە ھەموو لقوپۆپەکانیەوە دەگرێتە خۆ. ھەر فەرھەنگێک کە سەرێکی کوردی بێ، جێی دەبێتەوە. خشتەکە بەپێی ساڵ ڕیزبەندی کراوە.

## فەرھەنگەکانی تر
### پێش ١٩٣٠
* فەرھەنگۆکێکی کوردی-ڕووسی، سێ ھەزار وشە، ھەروەھا فەرھەنگۆکێکی ڕووسی-کوردی، چوار ھەزار وشە، لەلایەن «س. ئا. یەگیزارۆڤ».
* فەرھەنگۆکێکی کوردی-ئینگلیزی، ساڵی ١٩١٣، ھەروەھا فەرھەنگۆکێکی ئینگلیزی-کوردی، لەلایەن مێجەرسۆن، ساڵی ١٩١٩، ٧٠ لاپەڕە.

### ١٩٣٠-ئێستا
* فەرھەنگی نۆبەرە، عەرەبی-کوردی، بەرگی یەکەم ١٩٨٦، بەرگی دووەم ١٩٩٠، گیوی موکریانی.
* (فرھنگ کردی)، کوردی-فارسی، بەرگی یەکەم تەنھا پیتی (ا-ب)، م. ئەورەنگ، تاران ساڵی ١٩٦٨.
* فەرھەنگۆکێکی کوردی-فارسی-عەرەبی، موحەمەد ئەمینی میسری سەییدیان، مەھاباد.
* زاراوەی زانستی، لە لایەن چەند لێژنەیەکی تایبەتی، گۆڤاری ڕۆژی نوێ، ١٩٦٠.
* فەرھەنگی کوردی-عەرەبی، گۆڤاری پەروەردە و زانست، بەڕێوەرێتیی گشتیی خوێندنی کوردی، ١٩٦ لاپەڕە، ١٩٧٢.
* گۆڤاری کۆڕی زانیاریی کورد، بەرگی یەکەم، بەرگی دووەم.
* فەرھەنگێکی ئەرمەنی-کوردی بە ناوی خەبەرناما ژ زمانێ مەسیحی-کورمانجی، ڕەوان لە سۆڤیەتی پێشوو، نزیکەی ٣٠٠ لاپەڕە، ١٩٣٣.
* فەرھەنگۆکێکی ئەرمەنی-کوردی بە ناوی خەبەرناما تیرمینۆلۆجیی مەسیحی-کورمانجی، ٥٠ لاپەڕە، ١٩٣٥.
* فەرھەنگێکی ئەرمەنی-کوردی بە ناوی خەبەرناما ئەرمەنی-کوردی، سەمەندێ چیابەند، ئارامێ چاچان، ٣٥٢ لاپەڕە، ٢٣ ھەزار وشە، یەریڤان، ١٩٥٧.
* فەرھەنگێکی فرێزیۆلۆژیی کوردی-ڕووسی، مەکسیمی خەمۆ بەرپرسی کارگێڕیی بەشی کوردیی یەریڤان ئامادەی کردبوو بۆ چاپ.
* کتێبێک بە ناوی «ڕێزمانی ئاسووری و کوردی و یەزیدی» کە بەشێکی ھەرە زۆری فەرھەنگە ئاغا بوترس ئەڵۆ، بەغدا ١٩٢٠.
* کتێبێکی ڕێزمانی کوردی کە لاپەڕەی ٥٥ تا ١١٤ی فەرھەنگێکی ئینگلیزی-کوردییە، ر. ف. جاردین، بەغدا ١٩٢٢.
* فەرھەنگی کوردی-پارسی (ئاری)، سدیق سەفیزادە، بەرگی یەکەم، ١٩٦٨، لەسەر ئەرکی موراد ئاورەنگ، تاران، چیھر ٣٤٨ لاپەڕە.
* بەرگی دووەم ١٩٦٩، تاران، چیھر ٤١٣ لاپەڕە.
* قامووسی دەروونناسی، د-ر، عەبدولستار تاھیر شەریف، ١٩٨٥، چ علا، ٢٥٢ لاپەرە.
* قامووسی زمانی کوردی، عەبدولڕەحمان زەبیحی، ١٩٧٧، چاپی کۆڕی زانیاریی کورد، ٢٤٦ لاپەڕە.
* بەرگی دووەم، ١٩٧٩، کۆڕی زانیاریی کورد، ٢٣٠ لاپەڕە.
* قامووسی زبانی کوردی، ء و ب، ٤٧٢ لاپەڕە، عەبدولڕەحمان زەبیحی، نوێکردنەوەی چاپ، ئینتشاراتی سەلاحەدینی ئەیووبی، ١٩٨٨، ورمێ.
* (فرھنگ ماد) = فەرھەنگی ماد، کوردی-فارسی، بەرگی یەکەم، ء، سدیق بۆرەکەیی، تاران ١٣٦١ی ھەتاوی. ٢١٥ لاپەڕە.
* (فرھنگ ماد) = فەرھەنگی ماد، کوردی-فارسی، بەرگی دووەم، ب، سدیق بۆرەکەیی، تاران ١٣٦٩ی ھەتاوی، ٢٠٨ لاپەڕە.
* (فرھنگ اصیل)، کوردی-فارسی، فتاح عزیزی اقدم.
* قاموسا سەلاحەدین، سەلاح سەعدلا، چاپا یەکەم ١٩٩٨، چاپی دووەم ١٩٩٩، کتێبفرۆشیی ھەرزان سوید، بە پیتی سۆرانی ١١٨٣ لاپەڕە، چاپی سێھەم بە پیتی لاتین ساڵی ٢٠٠٠، ئەنستیتۆی کورد لە پاریس، ٧٢٠٠٠ وشە.
* (فرھنگ سە زبانە ئاسۆ) = فەرھەنگی سێ زمانەی ئاسۆ، کوردی-فارسی-ئینگلیزی، ئەمیر ئەمینی، ٥٧٢ لاپەڕە، ساڵی ٢٠٠٢/٢٠٠٣.
* (فرھنگ گیاھان داروئی) = فەرھەنگی گیا دەرمانییەکان، ئەمیر ئەمینی، کوردی-ئینگلیزی-فارسی، چاپی چوارەم ١٣٨١ی ھەتاوی.
* (فرھنگ کردی کرمانشاھی) = فەرھەنگی کوردیی کرماشانی، کوردی-فارسی، عەلی ئەشرەف دەرویشیان، ٤٣٢ لاپەڕە.
* القاموس الکردی الحدیث، الستاذ علی سیدو گورانی، ٦٧٠ لاپەڕە، ١٩٨٥، بە پیتی لاتین.
* فەرھەنگی کوردی-فارسی، (علی اکبر وقایع نگار)، ٢٢٣ لاپەڕە، ١٣٦٩ی ھەتاوی، ١٩٩٠ی زایینی.
* الدلیل الغوی الثلاثی، عزیز رشید عقراوی، ١٩٨٠، ٣٨٠ لاپەڕە.
* کوردی-ئینگلیزی، ئینگلیزی-کوردی، بە کرمانجیی ژووروو، Aziz Amindarov، نیویۆرک، ١٩٩٤، ٣١٣ لاپەڕە.
* (واژە نامە کردی-فارسی)، (د. محمد تقی ابراھیم پور)، تاران ١٣٧٣ی ھەتاوی، ١٩٩٤ی زایینی، ٧٩٥ لاپەڕە.
* (واژە نامە فارسی-کردی)، (د. محمد تقی ابراھیم پور)، تاران ١٣٧٣ی ھەتاوی، ١٩٩٤ی زایینی، ٤٢٩ لاپەڕە.
* ئەستێرە گەشە، کوردی-عەرەبی، فازیل نیزامەدین، چاپی یەکەم، چاپی دووەم ٥٦٥ لاپەڕە ساڵی ١٩٨٩.
* فەرھەنگی شارەزوور، کوردی-ئینگلیزی، شەفیق قەزاز، ٦٠١ لاپەڕەی قەبارە گەورە، کوردستان ٢٠٠٠. بەشە کوردییەکەی ھەم بە پیتی عەرەبی نووسراوە و ھەم بە پیتی لاتین.
* فەرھەنگی زانیاریی وێنەدار، عەرەبی-ئینگلیزی-کوردی، کەمال جەلال غەریب، ١٠٢ لاپەڕەی قەبارە گەورە. ھەم لە باشوور و ھەم لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان چەندی جار لە چاپ دراوەتەوە.
* فەرھەنگی وێنەداری گیاندارەکان، کوردی-عەرەبی-ئینگلیزی، کەمال جەلال غەریب، ١١٠ لاپەڕەی قەبارە گەورە، چاپی کتێبی ھەرزان لە سوید، ساڵی ٢٠٠١.
* کەڵەفەرھەنگی ڕووەکە ئابووریی‌یەکان، کوردی-عەرەبی-ئینگلیزی، کەمال جەلال غەریب، چاپی کتێبی ھەرزان لە سوید، ساڵی ٢٠٠٢، وێنەدار، ٤١٦ لاپەڕەی قەبارە گەورە.
* کەمالنامە، فەرھەنگی زانیاریی عەرەبی-ئینگلیزی-کوردی، کەمال جەلال غەریب، سلێمانی ٢٠٠٣. ئەم فەرھەنگە گەورەترین فەرھەنگێکی زانیارییە کە تا ئێستە لە چاپ درابێ و لە ھەموو بوارە جۆربەجۆرە زانستییەکاندا وشەی لە خۆی گرتووە. نزیکەی ١٧٠٠ لاپەڕەی قەبارە گەورەیە.
* فەرھەنگی زاراوەی زانستی، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردی، کوردی-عەرەبی-ئینگلیزی، موستەفا سلێمان، بەشی ئینگلیزی-کوردییەکەی ٢٢٠ لاپەڕە، بەشی کوردی-ئینگلیزییەکەی ١٨٠ لاپەڕەیە. چاپخانەی ڕەنج، باشووری کوردستان.
* فەرھەنگی وشە دووانەکانی زمانی کوردی، تەھا فەیزی زادە، ٢٢٣ لاپەڕە، ورمێ ١٣٦٧ی ھەتاوی.
* فەرھەنگی ناوی کوردی، سیروان کاروانی، بەرگی یەکەم، چاپی سوید.
* ئینگلیزی لە سەفەردا، حسن اشرف الکتابی، چاپی یەکەم ٢٠٠٠، چاپی دووەم ٣٦٣ لاپەڕە، ساڵی ٢٠٠٢.
* قامووسی زبانی کوردی، کوردی-کوردی، (ئـ و ب)، عەبدولڕەحمانی زەبیحی، چەندین جار لە چاپ دراوەتەوە، ٤٧٢ لاپەڕە.
* کۆمەڵێک فەرھەنگۆک کە لە پاشکۆی کتێبە جۆربەجۆرەکانی قوتابخانەکان و ھۆنراوەکان و کتێبی شاعیران و نووسەران دانراون.
* فەرھەنگی کوردیی کرماشانی: کوردی-فارسی، عەلی ئەشرەف دەرویشیان، تاران: سەھەند، ١٩٩٦؛ تاران: ئانزان، ٢٠٠٣.

## سەرچاوەکان

* لیستەی فەرھەنگە کوردییەکان، دیاکۆ، زانستپەروەرانی کورد.