ویلایەتی ئیشقۆدرە

**ویلایەتی ئیشقۆدرە**،  بە تورکیی عوسمانی: *اشقودرە ولایتی* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i İşkodra*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. کە لە ساڵی ١٨٦٧ تا ١٩١٣ بوونی ھەبووە، دەکەوێتە بەشێک لەو شوێنەی کە ئەمڕۆ مۆنتینیگرۆ و ئەلبانیایە. بەپێی زانیارییەکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕووبەرەکەی ١٣٨٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە بووە (٥٣١٠ میل چوارگۆشە).

## مێژوو
ویلایەتی ئیشقۆدرە لە ساڵی ١٨٦٧ دامەزراوە. سنجاقی ئیشقۆدرە کاتێک دامەزراوە کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ئیشقۆدرەی بەدەستھێنا دوای گەمارۆدانی شکۆدرا لە ساڵانی ١٤٧٨-١٤٧٩. بەشێکی گەورەی میرنشینی زیتا لە ساڵی ١٤٩٩دا زیادکرا بۆ خاکی سنجاقی ئیشقۆدرە. لە ساڵی ١٥١٤ ئەم خاکە لە سنجاقی ئیشقۆدرە جیاکرایەوە و وەک سنجاقی جیاوازی مۆنتینیگرۆ دامەزرا، لە ژێر دەسەڵاتی سکەندەربێگ کرنۆجیڤیچ. کاتێک لە ساڵی ١٥٢٨ کۆچی دوایی کرد، سنجاقی مۆنتینیگرۆ لەگەڵ سنجاقی ئیشقۆدرە تێکەڵکرا، وەک یەکەیەکی کارگێڕی ناوازە کە پلەیەکی دیاریکراوی سەربەخۆیی ھەبوو.

لە ساڵی ١٨٦٧ سنجاقی ئیشقۆدرە لەگەڵ سنجاقی سکۆپجە تێکەڵ بوو و بوو بە ویلایەتی ئیشقۆدرە. سنجاقەکانی بریتی بوون لە سنجاقی ئیشقۆدرە و پریزرێن و دیبرا. لە ساڵی ١٨٧٧ پریزرێن بۆ ویلایەتی کۆسۆڤۆ و دیبرا بۆ ویلایەتی مەناستیر تێپەڕی، لە کاتێکدا شارۆچکەی دورێس (دیراچ) بوو بە سنجاقی دورێس. دوای جەنگی ڕووسیا-تورکیا (١٨٧٧-١٨٧٨) شارۆچکەکانی بار، پۆدگۆریکا، ئیشپۆزی و زابیاک لە ساڵی ١٨٧٨دا ڕادەستی مۆنتینیگرۆ کران. ھەروەھا شارۆچکەکانی ئولگون لە ساڵی ١٨٨١دا درایە مۆنتینیگرۆ.

لە کۆتاییەکانی سەردەمی عوسمانیدا، بە پێچەوانەی ناوچەکانی دیکەی ئیمپراتۆریەتەکە، کاسۆلیکەکانی ئەلبانی لە ویلایەتی ئیشقۆدرە دەستیان بە خوێندنی زمانی ئەلبانی لە خوێندنگاکاندا کە لەلایەن نەمسا-مەجارستانەوە پاڵپشتی دەکرا. ھەروەھا ڕۆحانییە ناوخۆییە کاسۆلیکییەکان بەشدار بوون لە پەرەپێدانی ئەدەبیاتی ئەلبانی کە زۆربەیان ئایینی بوون، کە ئامانجیان پاراستن و بەھێزکردنی باوەڕ و باوەڕیی ڕۆمانی کاسۆلیکی بوو لە ناوچەکەدا. بەشێکی بەھۆی شوێنی نزیک سنووری لەگەڵ مۆنتینیگرۆ دەوڵەتەکە خەڵکی شارۆچکەی ئیشکۆدرای لە خزمەتکردنی سەربازی ئاسایی بەخشی و بە پێچەوانەی دانیشتوانی شارەکانی دیکەی ناو ئیمپراتۆریەتەکە باجی کەمتریان دەدا.

کۆنترۆڵی عوسمانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە چەند ناوەندە شار و دۆڵەکانی ڤیلایەتدا ھەبووە و لە شاخەکاندا کەمترین و نزیک بووە لە نەبوون، کە مالیسۆرەکان (بەرزایی ئەلبانی) بوونێکی ئۆتۆنۆمیان بەپێی کانون (یاسای خێڵەکی)ی لێک دوکاگجینی دەژیا. ناکۆکییەکان لە ڕێگەی یاسای خێڵەکییەوە لە چوارچێوەی تۆڵەسەندنەوە یان گجاکمەرجا (شەڕی خوێن)دا چارەسەر دەکران و چالاکییەکە لە نێو مالیسۆرەکاندا بەربڵاو بوو، لە کاتێکدا بەرپرسانی عوسمانی بە توندی ئەو کارەیان پووچەڵ دەکردەوە. لەسەدا نۆزدەی مردنی پیاوان لە ویلایەتی ئیشقۆدرە بەھۆی کوشتنەکانەوە بووە بەھۆی تۆڵەسەندنەوە و شەڕی خوێن لە کۆتاییەکانی سەردەمی عوسمانییەکان. مالیسۆرەکان بەرپرسانی عوسمانییان وەک ھەڕەشەیەک بۆ سەر شێوازی ژیانی عەشایەری خۆیان سەیر دەکرد و مامەڵەکردن لەگەڵ سیستەمی سیاسی عوسمانی بۆ باجراکتێرەکانیان (سەرۆکەکانیان) جێھێشت.

مالیسۆرەکان (بەرزییەکان) لە سێ ناوچەی جوگرافی لە ناوچەی سنجاقی ئیشقۆدرەدا دەژیا. مالێسیا ئی مادێ (بەرزایە گەورەکان) بە تێکەڵاوی ئایینی کاسۆلیکی-موسڵمان پێنج گەورە (ھۆتی، کێلمێندی، شکرێلی، کاستراتی و گرودا) و حەوت ھۆزی بچووک؛ مالێسیا ئی ڤۆگێل (بەرزای بچووک) لەگەڵ حەوت ھۆزی کاسۆلیکی وەک شالا، شۆشی، تۆپلانا، نیکاج؛ و میردیتا کە ھەروەھا ھۆزێکی گەورەی بەھێز بوو کە دەیتوانی ٥٠٠٠ سەربازی ناڕێک کۆبکاتەوە. حکومەت ھێزی سەربازی مالیسۆرەکانی لە سنجاقی ئیشقۆدرە بە ژمارەیان زیاتر لە ٣٠ ھەزار کەسی خێڵەکی خەمڵاند و بەرپرسانی عوسمانی لەو بۆچوونەدا بوون کە بەرزاییەکان دەتوانن بە ھاوکاری سنووردار لەلایەن دەوڵەتەوە بە تەنیا مۆنتینیگرۆ بشکێنن.

سنجاقی دراج دەشتی بەپیتی زادریمەی لە نێوان میردیتا و ڕووباری درین لەخۆگرتبوو. ژیانی سیاسی لە سنجاقدا لەلایەن چەند خاوەن زەوییەکی بەھێزی ئەلبانی وەک بنەماڵەی تۆپتانی زاڵ بوو کە ناوچەی دەوروبەری کروجا و تیرانایان وەکو زەوییەکی کەسی کۆنترۆڵکردبوو کە زەوییە خێزانییەکانیان نزیکەی ١٢٣ ھەزار دۆنم بوو. بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی خاوەن زەوی لە ناوچەکەدا سوپای تایبەتی بچووکیان پاراست کە ژمارەیان لە نێوان ٢٠٠ بۆ ٥٠٠ پیاو بوو کە ھەروەھا وەک پاسەوان لە کاتی گەشتکردندا خزمەتیان دەکرد. لە ساڵانی ١٨٨٠ لە ڕوانگەی ئەلبانییەوە سنجاقی ئیشقۆدرە و دیراچ لەگەڵ تەواوی ویلایەتی ئیشقۆدرە سەر بە ناوچەی گێگێنیا بوون.

لە ساڵی ١٩١٢ و سەرەتای ساڵی ١٩١٣ لە کاتی جەنگی یەکەمی بالکان لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵەی بەڵکانەوە داگیرکرا. لە ساڵی ١٩١٤ خاکی ویلایەتی ئیشقۆدرە بووە بەشێک لە میرنشینی ئەلبانیا، کە لەسەر بنەمای گرێبەستی ئاشتی دامەزراوە کە لە کۆنفرانسی لەندەن لە ساڵی ١٩١٣ واژۆ کراوە.

## دیمۆگرافیا
لە ماوەی ساڵانی ١٨٨٠دا ژمارەی دانیشتوانی ویلایەتی ئیشقۆدرە لە نێوان ٢٠٠ ھەزار بۆ ٣٠٠ ھەزار کەسدا بووە، کە لە نێوان دوو سنجاقی ئیشکۆدرا (زۆرینەی کاسۆلیکی) و دیراچ (زۆرینەی موسڵمان) دابەش بووە. ئەلبانییەکان نەتەوەی سەرەکی بوون لە ویلایەتەکە کە زیاتر لە ٩٠٪ی دانیشتووانەکەی پێکھاتبوو.

ڕۆشنبیری عوسمانی-ئەلبانی (سامی فراشێری) لە ماوەی ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ژمارەی دانیشتوانی ئیشقۆدرەی بە ٣٧ ھەزار دانیشتوو خەمڵاند کە پێکھاتبوو لە سێ لەسەر چواریان موسڵمان بوون و ئەوانی دیکە مەسیحییەکان کە زۆربەیان لە کاسۆلیک و چەند سەد کەسێکی ئۆرتۆدۆکس پێکھاتبوون.

### خەمڵاندنی ساڵی ١٨٧٤
بەپێی خەمڵاندنەکانی کونسوڵخانەی ڕووسیا (ئیڤان یاسترێبۆڤ)، لە سنجاقی ئیشقۆدرە ٨٠ ھەزار پیاوی کاسۆلیک و ٢٠ ھەزار پیاوی ئۆرتۆدۆکس و ٩ ھەزار و ٥٠٠ پیاوی موسڵمان ھەبوون. زۆرینەی دانیشتووان بە زمانی ئالبانی قسەیان دەکرد. جەختی لەوە کردەوە کە ئۆرتۆدۆکسەکان و ژمارەیەک موسڵمان بە زمانی سربی قسە دەکەن.

### خەمڵاندنی ساڵی ١٩١١
بەپێی داتاکانی سەرژمێری عوسمانییەکان، کۆی ژمارەی دانیشتوانی ویلایەتەکە لە ساڵی ١٩١١دا ٣٤٩٤٥٥ کەس بووە لەگەڵ ئەم پێکھاتە ئیتنۆئاینییەی خوارەوە (سربی ئۆرتۆدۆکس و ئەلبانی وەک یۆنانی ھەژمارکراون):
* موسڵمان - ٢١٨٬٠٨٩
* کاسۆلیک - ١٢٠٬٦١١
* یۆنانی - ١٠٬٧٥٥

### خەمڵاندنی ساڵی ١٩١٢
بڵاوکراوەیەک لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩١٢ لە گۆڤاری بەلجیکی ئۆنس ڤۆڵک ئۆنتواکت (نەتەوەکەمان بەئاگا دێت) ١٨٥٢٠٠ دانیشتووی مەزەندە کردووە:
*موسڵمان ئەلبانییەکان - ٨٠ ھەزار
*موسڵمان سربەکان - ٤٠ ھەزار
*ئۆرتۆدۆکس سربەکان - ٣٠ ھەزار
*کاسۆلیک ئەلبانییەکان - ١٤ ھەزار
*ئۆرتۆدۆکس ڤلاکس - ١٠٬٠٠٠
*جوولەکەکان - ٥٬٠٠٠
*موسڵمان جپسی - ٥ ھەزار
*موسڵمان تورک - ١٬٢٠٠

## سنجاقەکان

## نەخشە

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨