open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئیبن فوتەیس

ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی حەسەن کوڕی فوتەیس ئەنساری ئیلبیری (بە عەرەبی: محمد بن الحسن بن فطيس الأنصاري الألبيري؛ لەدایکبووی نز. ٣٤٨ک/٩٥٩ز - کۆچکردووی ٤٠٢ک/١٠١٢ز)، ناسراو بە ئیبن فوتەیس، یەکێکە لە ئیمامە دیارەکانی مەزھەبی مالیکی و زانایانی ئەھلی سوننە لە ئەندەلوس. ئەو قازیی شاری ئیلبیرا بوو و بە زانست، دادپەروەری، لەخواترسی و پابەندبوونی بە سوننەتەوە ناسرابوو.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن فوتەیس لە شاری ئیلبیرا (نزیک شاری گرانادای ئێستا لە ئیسپانیا) لەدایک بوو و ھەر لەوێش گەشەی کرد. زانستی سەرەتایی لە باوکی، حەسەنی کوڕی فوتەیس، وەرگرت و پاشان لەسەر دەستی گەورە زانایانی سەردەمی خۆی خوێندی، دیارترینیان ئیمامی گەورە ئیبن ئەبی زەمەنین بوو.

پاشان پلەی قازیی شاری ئیلبیرای وەرگرت و بە یەکێک لە باشترین و دادپەروەرترین قازییەکانی مێژووی ئەندەلوس دادەنرێت. زانایان بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشیان کردووە:

قازی عیاز لە کتێبی **"ترتیب المدارک"**دا دەڵێت: «قازییەکی زانا، بەڕێز، لەخواترس و دادپەروەر بوو».

ئیبن بەشکوال دەڵێت: «یەکێک بوو لە باشترین قازییەکانی موسڵمانان لە ئەندەلوس، بە دادپەروەری و ڕەوشت بەرزی و پابەندبوون بە سوننەتەوە ناسرابوو».

جگە لە زانستە شەرعییەکان، ئیبن فوتەیس زمانزان و ئەدیبێکی لێھاتوو بوو و شیعریشی دەنووسی.

## بیروباوەڕ و مەزھەب
ئیبن فوتەیس یەکێک بوو لە شوێنکەوتووە دیار و پابەندەکانی مەزھەبی مالیکی لە فیقھدا. لە بواری بیروباوەڕیشدا (عەقیدە)، وەک لە ستایشی زانایان بۆی و پابەندبوونی بە سوننەتەوە دەردەکەوێت، بە توندی شوێنکەوتووی ڕێبازی پێشینە چاکەکان (السلف الصالح) بووە.

## بەرھەمەکان
سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیبن فوتەیس خاوەنی نووسین و بەرھەم بووە. دیارترین بەرھەم کە ئاماژەی پێکراوە، شرۆڤەیەکە لەسەر کتێبی **"الموطأی ئیمامی مالیک.

## کۆچی دوایی
ئیبن فوتەیس لە ساڵی ٤٠٢ی کۆچی (بەرامبەر ١٠١٢ی زایینی) لە شاری ئیلبیرا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:فەقیھە مالیکییەکان
پۆل:قازییەکان
پۆل:زانایانی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ٤٠٢ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
ئیبن ئەبی زەمەنین

ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عیسا کوڕی محەممەد موری ئیلبیری (بە عەرەبی: أبو عبد اللە محمد بن عبد اللە بن عیسی المری الإلبیری؛ لەدایکبووی ٣٢٤ک/٩٣٦ز - کۆچکردووی ٣٩٩ک/١٠٠٨ز)، ناسراو بە ئیبن ئەبی زەمەنین، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و زانایانی ئەھلی سوننە لە ئەندەلوس (ئیسپانیای ئێستا). ئەو فەقیھێکی دیاری مەزھەبی مالیکی، فەرموودەناس، موفەسیر و زانایەکی لەخواترس و زاھید بوو.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن ئەبی زەمەنین لە شاری ئیلبیرا لە ئەندەلوس لەدایک بووە و ھەر لەوێش ژیاوە. ئەو بە زانست و لەخواترسی و زوھد ناوبانگی دەرکردبوو و وەک یەکێک لە پێشەوا باوەڕپێکراوەکانی سەردەمی خۆی دادەنرا. زانایانی گەورەی ئەھلی سوننە بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشیان کردووە:

قازی عیاز دەربارەی دەڵێت: «ئیمام، فەقیھ، فەرموودەناس، پیاوچاک و زاھید، خاوەنی بەرھەمی بەسوود بوو».

ئیبن فەرحوون مالیکی دەڵێت: «فەقیھی لەخواترس، ئیمامی پەیڕەوکراو، زاھید و خاوەن کەرامات بوو».

ئیمامی زەھەبی بە "ئیمامی پێشەوا، زاھیدی لەخواترس" ناوی دەبات و دەڵێت خەڵک بۆ فێربوون و وەرگرتنی بەرەکەت ڕوویان تێدەکرد.

## بیروباوەڕ و مەزھەب
ئیبن ئەبی زەمەنین لە بواری فیقھدا یەکێک بوو لە شوێنکەوتووە دیارەکانی مەزھەبی مالیکی. لە بواری بیروباوەڕیشدا (عەقیدە)، بە توندی پابەندی ڕێبازی پێشینە چاکەکان (السلف الصالح) بووە. کتێبە بەناوبانگەکەی "أصول السنە" (بنەماکانی سوننەت) و شرۆڤەکەی "رياض الجنة" بەڵگەیەکی ڕوونن لەسەر بیروباوەڕە سوننییەکەی و بوونەتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ ناساندنی ڕێبازی ئەھلی سوننە لە ئەندەلوس.

## بەرھەمەکان
ئیبن ئەبی زەمەنین خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ و بەسوود بوو، لەوانە:

* **تەفسیری قورئان**: کە لە پێنج بەرگدا بووە.

* **أصول السنە** (بنەماکانی سوننەت): یەکێکە لە گرنگترین کتێبەکانی لە بواری بیروباوەڕدا.
* **رياض الجنة بتخريج أصول السنة** (باخچەکانی بەھەشت بە شیکردنەوەی بنەماکانی سوننەت): کە شرۆڤەی خودی نووسەرە لەسەر کتێبەکەی پێشووی.

* **منتخب الأحكام** (ھەڵبژاردەی حوکمە شەرعییەکان).
* **المهذب في اختصار الموطأ** (پوختەی موەتتەئی ئیمام مالیک).
* **قدوة الغازي** (پێشەوای جەنگاوەر): کتێبێکە لەسەر بابەتی جیھاد و ڕەوشتەکانی.

## کۆچی دوایی
ئیبن ئەبی زەمەنین لە ساڵی ٣٩٩ی کۆچی (بەرامبەر ١٠٠٨ی زایینی) لە شاری ئیلبیرا لە ئەندەلوس کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:فەقیھە مالیکییەکان
پۆل:زانایانی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ٣٩٩ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
ڕۆژی جیھانیی شەتڕەنج

**ڕۆژی جیھانیی شەترەنج** ساڵانە لە ٢٠ی تەممووزدا بەڕێوەدەچێت، کە ئەو ڕۆژەیە کە فیدراسیۆنی جیھانیی شەتڕەنج (FIDE) دامەزرا لە ساڵی ١٩٢٤.

ڕۆژی جیھانی شەترەنج ھەموو ساڵێک یادی دەکرێتەوە؛ ھۆکاری پشت بەڕێوەچوونی بۆ یادکردنەوەی دامەزرانی فیدراسیۆنی جیھانیی شەتڕەنجە، کە دەستەی بەڕێوەبەریی شەتڕەنجە کە لەسەر ئاستی جیھانی بە فەرمی ناسراوە. بیرۆکەی یادکردنەوەی ڕۆژی جیھانیی شەتڕەنج بۆ یەکەمجار لەلایەن یوونێسکۆو پێشنیارکرا و لە ساڵی ١٩٦٦ەوە یاد دەکرێتەوە دوای ئەوەی لەلایەن فیدراسیۆنی جیھانیی شەتڕەنجەوە بڕیاری لەسەردرا. لە ساڵی ٢٠١٣دا، ڕۆژی جیھانیی شەتڕەنج لە ١٧٨ وڵاتدا یادکرایەوە بە وتەی کیرسان ئیلیومژینۆڤ، کە سەرۆکی ئەوکاتەی فیدراسیۆنی جیھانیی شەتڕەنج بوو.

لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩دا، کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بە کۆی دەنگ بڕیارنامەیەکی پەسەند کرد کە ئەو ڕۆژەی ناساند.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکییەکان
* 

پۆل:شەتڕەنج
ئەبوو سەھل سوعلوکی

ئەبوو سەھل محەممەد کوڕی سولەیمان کوڕی محەممەد سوعلوکی عیجلی نەیشابووری (بە عەرەبی: **أبو سهل محمد بن سليمان بن محمد بن سليمان بن هارون الحنفي العجلي الصعلوكي النيسابوري**؛ لەدایکبووی ٢٩٦ک/٩٠٨ز - کۆچکردووی ٣٦٩ک/٩٧٩ز) یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و زانایانی موسڵمان لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا. ئەو شێخی شافیعییەکانی خۆراسان بوو و بە "ئیمامی ئیمامەکان" ناسراوە. زانستەکەی چەندین بواری جۆراوجۆری گرتبووەوە، لەوانە فیقھی شافیعی، ئوسوڵی دین، تەفسیر، فەرموودە، زمانی عەرەبی، شیعر، ئەدەب و تەنانەت پزیشکیش.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوو سەھل لە بنەچەدا خەڵکی شاری ئیسفەھان بوو، بەڵام لە نەیشابوور ژیا و گەشەی کرد کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست. ئەو لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی، وەک ئیبن خوزەیمە و کوڕەکەی خاوەنی سونەن، ئەبووبەکر کوڕی ئەبی داوود.

پایەی زانستییەکەی ئەوەندە بەرز بوو کە زانایانی دوای خۆی بە شێوەیەکی بێ وێنە ستایشیان کردووە:

قوتابییەکەی، حاکمی نەیشابووری، دەربارەی دەڵێت: «ئەو لە سەردەمی خۆیدا ئیمامی ئیمامەکان بوو... پێشەوای شافیعییەکان بوو لە خۆراسان... ھەروەھا پزیشکیش بوو. گوێم لێبوو دەیفەرموو: "ھەموو پزیشکییەکەی محەممەد کوڕی زەکەریا ڕازیم لەبەرە"».

ئیمامی زەھەبی بە "ئیمامی گەورە، زانای لێھاتوو، فەقیھ، فەرموودەناس، ئوسوڵی، زمانزان، ئەدیب و شاعیر" ناوی دەبات.

یەکێک لە وتە بەناوبانگەکانی ئەبوو سەھل خۆی ئەوەیە: «ھەرکەسێک بە زانست چەکدار بێت و بە ڕەوشت خۆی نەڕازێنێتەوە، وەک کەسێک وایە شمشێرێکی ھەڵگرتبێت و خۆی ڕووت بێت».

## بیروباوەڕ و مەزھەب
ئەبوو سەھل سوعلوکی یەکێک بوو لە شوێنکەوتووانی دڵسۆزی مەزھەبی شافیعی لە فیقھدا و وەک پێشەوای ئەم مەزھەبە لە سەردەمی خۆیدا لە خۆراسان دادەنرا.

لە بواری بیروباوەڕیشدا (عەقیدە)، یەکێک بوو لە زانا دیارەکانی ئەشعەری و بەوە ناسرابوو. ئیمامی زەھەبی بە ڕوونی دەڵێت: «وەک دەزانرێت ئەبوو سەھل ئەشعەری بوو».

## بەرھەمەکان
ھەرچەندە ئاماژە بەوە کراوە کە ئەبوو سەھل خاوەنی بەرھەمی زۆر بووە ("صنف كتبا كثيرة")، بەڵام بەداخەوە زۆربەی بەرھەمەکانی تا ئەمڕۆ نەگەیشتوون و بە ونبوو دادەنرێن. ناوبانگی ئەو زیاتر لە ڕێگەی قوتابییەکانی و فەتواکانییەوە پارێزراوە.

## کۆچی دوایی
ئەبوو سەھل سوعلوکی لە ڕۆژی شەشی مانگی موحەڕەمی ساڵی ٣٦٩ی کۆچی (بەرامبەر ٢ی ئابی ٩٧٩ی زایینی) لە شاری نەیشابوور کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:فەقیھە شافیعییەکان
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:پزیشکانی موسڵمان
پۆل:زمانناسان
پۆل:مردووەکانی ٣٦٩ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
ڤیکتۆر براک

**ڤیکتۆر ھێرمان براک** (٩ی تشرینی دووەمی ١٩٠٤ – ٢ی حوزەیرانی ١٩٤٨) تاوانبارێکی جەنگی نازی ئەڵمانی بوو، ڕێکخەری بەرنامەی ئیۆتانازیا (کوشتنی بەبەزەیی) ئاکشن تی ٤ بوو، کە تێدا دەوڵەتی نازی بە شێوەیەکی سیستماتیک زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەمئەندامی ئەڵمانی و نەمسایی کوشت. دواتر براک یەکێک بوو لەو پیاوانەی کە بەرپرسیار بوو لە کوشتنی جوولەکەکان لە کەمپەکانی لەناوبردندا، و لەگەڵ ئۆدیلۆ گلۆبۆکنیک کۆبووەوە سەبارەت بە جێبەجێکردنی پراکتیکی چارەسەری کۆتایی. باراک لە ساڵی ١٩٤٧ سزای لە سێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا و لە ساڵی ١٩٤٨ ھەڵواسرا.
لە خێزانێکی چینی مامناوەندەوە لە تەمەنی ٢٥ ساڵییەوە بووە ئەندامی پارتی نازی و *[[ئێس ئێس| شوتزستافڵ]]،* و پۆستی بەرپرسیارێتی زیاتری لە ڕاوێژکاریی ھیتلەر لە بەرلین وەرگرتووە. لە تەمەنی ٣٥ ساڵیدا عەقیدێکی باڵا بووە لە ھێزەکانی ئەمنی تایبەت (ئێس ئێس).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:ھێنریک ھیملەر
کۆمەڵکوژیی کراگویڤاک

وێنۆک|250x250پیکسڵ|کۆمەڵێک ئەڵمانی یاوەری خەڵک دەکەن لە کراگویڤاک و ناوچەکانی دەوروبەرییەوە بۆ ئەوەی لە سێدارەیان بدەن

**کۆمەڵکوژی کراگویڤاک** (بە سڕبی: kragužeivaĆ masakr؛ ئەڵمانی: Kragujevac Massaker) کوشتنی پیاو و کوڕانی شارۆچکەی کراگویڤاچ لە سڕبیا بوو، لەلایەن سەربازانی ئەڵمانی نازی لە ٢٠-٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١. ھەموو پیاوانی شارۆچکەکە کە تەمەنیان لە نێوان شانزە بۆ شەست ساڵدا بوو لەلایەن سەربازانی ئەڵمانیا و ئەندامانی فەیلەقی خۆبەخشی سڕبیا و پاسەوانی حکوومەتی سڕبیا، لەنێویاندا خوێندکارانی ئامادەیی کە قوربانییەکان لێیان ھەڵبژێردران، کۆکرانەوە. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١، فیلیکس بێنسلەر، کۆمیساری وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا لە سڕبیا ڕای گەیاند کە ٢٣٠٠ کەسی لە سێدارە داوە.  لە ھەمان کاتدا لێکۆڵینەوەکانی دواتر کە حکوومەتی یووگۆسلاڤیا دوای جەنگ ئەنجامیاندا، باس لەوە دەکەن کە لە نێوان ٥ ھەزار بۆ ٧ ھەزار کەس لە سێدارە دراون، ھەرچەندە ئەم ژمارانە ھەرگیز ڕاستییان نەسەلمێنراوە. دواتر توێژەرانی سڕبیا و ئەڵمانی لەسەر ئەوە کۆک بوون کە ژمارەی ئەو کەسانەی لە سێدارە دراون دوو ھەزار و ٧٧٨ کەسە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەبووبەکر سجستانی

ئەبوو بەکر محەممەد کوڕی عەزیز کوڕی ئەحمەد سجستانی (بە عەرەبی: أبو بکر محمد بن عزیز السجستانی؛ کۆچکردووی ٣١٦ی کۆچی/٩٢٨ی زایینی) یەکێکە لە ئیمامە گەورە و زانا ناسراوەکانی بواری زانستەکانی قورئان، قیڕائات و زمانی عەرەبی لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا. ئەو بە نووسەری کتێبە بەناوبانگەکەی "غریب القرآن" (وشە دەگمەنەکانی قورئان) ناسراوە، کە بە یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکان لە بواری خۆیدا دادەنرێت.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوو بەکر سجستانی لە ھەرێمی سجستان (یان سیستان، کە دەکەوێتە سنووری نێوان ئێران و ئەفغانستانی ئێستا) لەدایک بووە و دواتر ڕووی لە بەغدا کردووە کە ناوەندی زانست و زانیاری بووە لەو سەردەمەدا. لەوێ لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمەکەی زانستی وەرگرتووە، دیارترینیان ئەبوو بەکر کوڕی ئەبی داوود بوو، کە کوڕی خاوەنی کتێبی سونەنی ئەبی داوودە.

سجستانی بە زانست و لێھاتوویی خۆی ناوبانگێکی گەورەی پەیدا کرد و بووە یەکێک لە پێشەوایانی بواری زانستەکانی قورئان. زانایان بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشیان کردووە:

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئیمامی گەورە، مامۆستای بێھاوتا... خاوەنی کتێبی "غریب القرآن"».

یاقوت حەمەوی دەڵێت: «لە سەردەمی خۆیدا لە زانستی قورئاندا بێھاوتا بوو».

ھەروەھا چەندین زانای گەورەی وەک دارەقوتنی لەسەر دەستی ئەو زانستیان وەرگرتووە، کە ئەمەش بەڵگەیە لەسەر بەرزیی پلە و پایەی زانستییەکەی.

بە پێچەوانەی ھەندێک لەو زانایانەی کە کتێبی تەفسیریان نووسیوە، ھیچ ڕەخنەیەکی ئەوتۆ لەسەر ڕاستگۆیی و شێوازی گێڕانەوەی سجستانی لەلایەن زانایانی فەرموودەناسەوە تۆمار نەکراوە.

## بەرھەمەکان
بەناوبانگترین و گرنگترین بەرھەمی ئەبوو بەکر سجستانی کتێبی **"غریب القرآن"**ە، کە بە "نزھە القلوب" (گەشتی دڵەکان)یش ناسراوە. ئەم کتێبە فەرھەنگێکە بۆ شیکردنەوەی ئەو وشانەی کە لە قورئاندا بە دەگمەن بەکارھاتوون یان پێویستیان بە ڕوونکردنەوە ھەیە. ئەم کتێبە بە یەکێک لە یەکەمین و گرنگترین سەرچاوەکان دادەنرێت لەم بوارەدا و تا ئەمڕۆش لەلایەن لێکۆڵەران و خوێندکارانی زانستە قورئانییەکانەوە سوودی لێ وەردەگیرێت.

ھەروەھا ئیبن نەدیم لە کتێبی **"الفھرست"**دا ئاماژەی بە کتێبێکی تری کردووە بە ناوی "ما انشأ بە من القرآن وفیە لغات".

## کۆچی دوایی
ئەبوو بەکر سجستانی لە ساڵی ٣١٦ی کۆچی (بەرامبەر ٩٢٨ی زایینی) لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زانایانی قیڕائات
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:زمانناسان
پۆل:مردووەکانی ٣١٦ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
ئەبوو لەیس سەمەرقەندی

ئەبوو لەیس نەسڕ کوڕی محەممەد کوڕی ئەحمەد سەمەرقەندی (بە عەرەبی: **أبو الليث نصر بن محمد بن أحمد السمرقندي**؛ کۆچکردووی ٣٧٣ی کۆچی/٩٨٣ی زایینی)، ناسراو بە ئیمام ئەبوو لەیس سەمەرقەندی، یەکێکە لە گەورەترین فەقیھ و زانایانی مەزھەبی حەنەفی لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا. ئەو بە نازناوی "ئیمام ئەلھودا" (ئیمامی ڕێنمایی) ناسراوە و بە یەکێک لە زانا زاھد و لەخواترسەکان دادەنرێت.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوو لەیس سەمەرقەندی لە شاری سەمەرقەند (کە ئێستا دەکەوێتە ئۆزبەکستان) ژیاوە و ھەر لەوێش زانستی وەرگرتووە و وانەی وتووەتەوە. ئەو لە زانستەکانی فیقھی حەنەفی، تەفسیر و ئامۆژگاری (وعظ) شارەزاییەکی زۆری ھەبووە. کتێبەکانی، بەتایبەتی " تنبیە الغافلین" (ئاگادارکردنەوەی بێئاگایان) و "بستان العارفين" (باخچەی زانایان)، ناوبانگێکی زۆریان پەیدا کردووە و تا ئەمڕۆش لەلایەن موسڵمانانەوە دەخوێنرێنەوە بەھۆی ناوەڕۆکە ئامۆژگاریئامێزەکەیانەوە.

سەرەڕای پایە بەرزییەکەی لە فیقھ و زوھددا، زانایانی فەرموودەناس ڕەخنەیان لە شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ فەرموودە و گێڕانەوەکاندا گرتووە.

## ڕەخنە لەسەر گێڕانەوەکانی
کێشەی سەرەکیی بەرھەمەکانی ئەبوو لەیس سەمەرقەندی ئەوەیە کە ژمارەیەکی زۆر گێڕانەوەی لاواز و ھەندێک جاریش ھەڵبەستراوی تێدایە، بەبێ ئەوەی ئاماژە بە لاوازییەکەیان بکات.

ئیمامی زەھەبی لە کتێبی **"سیر أعلام النبلاء"**دا دەڵێت: «خاوەنی چەندین بەرھەمە... بەڵام لە کتێبەکانیدا گێڕانەوەی ھەڵبەستراو دەگێڕێتەوە».

ھەروەھا لە کتێبی **"میزان الإعتدال"**دا ئاماژەی پێداوە و وتوویەتی: «فەقیھی سەمەرقەند... لەوانەیە فەرموودەی ھەڵبەستراو بگێڕێتەوە بێ ئەوەی بزانێت».

لەکناوویی، فەقیھی حەنەفی، لە کتێبی **"الفوائد البھیە"**دا دەڵێت: «زۆرجار فەرموودە دەھێنێتەوە بەبێ ئەوەی سەنەد و سەرچاوەکەی دیاری بکات، و کتێبەکەی "تنبیە الغافلین" پڕە لە فەرموودەی لاواز و ھەڵبەستراو».

بۆیە زانایان ئامۆژگاری دەکەن کە لە خوێندنەوەی کتێبەکانیدا، بەتایبەتی بۆ بابەتی فەرموودە، وریا بن.

## بەرھەمەکان
ئەبوو لەیس سەمەرقەندی خاوەنی چەندین بەرھەمی بەناوبانگە، لەوانە:

**بحر العلوم (دەریای زانستەکان)**: کە بە "تەفسیری سەمەرقەندی" ناسراوە و یەکێکە لە تەفسیرە گرنگەکانی ئەھلی سوننە.

**تنبیە الغافلين بأحاديث سيد الأنبياء والمرسلين**: بەناوبانگترین کتێبیەتی لە بواری ئامۆژگاری و ڕەوشتدا.

**بستان العارفین**: ئەمیش کتێبێکی ترە لە بواری ئامۆژگاری و زوھددا.

**النوازل من الفتاوی**: کتێبێکە دەربارەی فەتوا فیقھییەکان.

**عیون المسائل**: کۆکراوەی پرسیار و وەڵامە فیقھییەکان.

**مقدمة في الصلاة**: نامیلکەیەکە دەربارەی نوێژ.

## کۆچی دوایی
بۆچوونی باو ئەوەیە کە ئیمام ئەبوو لەیس سەمەرقەندی لە ساڵی ٣٧٣ی کۆچی (٩٨٣ی زایینی) کۆچی دوایی کردووە. ھەندێک سەرچاوەی تر ساڵانی ٣٧٥ و ٣٩٣ی کۆچیشیان تۆمار کردووە.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:فەقیھە حەنەفییەکان
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:مردووەکانی ٣٧٣ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٤
پۆل:مردووانی ٩٨٣
پۆل:شەرعزانە حەنەفییەکان
پۆل:زوھدی ئیسلامی
پۆل:ماتوریدییەکان
ئەرشیف

وێنۆک|سندوقی تۆماری ڕەفەی ئەرشیفێک
**ئەرشیف** بریتییە لە کەڵەکەبوونی تۆمار یان کەرەستەی مێژوویی، لە بەشیوەی میدیایی یان لە دامەزراوەی فیزیکیدا ھەڵگیراوون.

ئەرشیفەکان بەڵگەنامەی سەرچاوەی سەرەتایی لەخۆدەگرن کە لە ماوەی تەمەنی تاک یان ڕێکخراوێکدا کەڵەکە بوون، و بۆ نیشاندانی مێژوو و ئەرکی ئەو کەسە یان ڕێکخراوە دەھێڵرێنەوە. ئەرشیفکاران و مێژوونووسانی پیشەیی بە گشتی لە ئەرشیفەکان تێدەگەن کە تۆمارگەلێکن کە بە شێوەیەکی سروشتی و بەپێویستی وەک بەرھەمی چالاکییە یاسایی، بازرگانی، کارگێڕی، یان کۆمەڵایەتی ئاسایی دروستکراون. بە شێوەیەکی مێتافۆریک بە «دەردانی زیندەوەران» پێناسە کراون، و جیا دەکرێنەوە لەو بەڵگەنامانەی کە بە ئاگادارییەوە نووسراون یان دروستکراون بۆ گەیاندنی پەیامێکی تایبەت بە نەوەکان.

بەگشتی ئەرشیفەکان لەو تۆمارانە پێکدێن کە بۆ پاراستنی ھەمیشەیی یان درێژخایەن ھەڵبژێردراون لەسەر بنەمای بەھای کولتووری، مێژوویی، یان بەڵگەیی بەردەوامیان. تۆمارە ئەرشیفییەکان بە شێوەیەکی ئاسایی بڵاونەکراونەتەوە و نزیکەی ھەمیشە ناوازەن، بە پێچەوانەی کتێب یان گۆڤارەکانەوە، کە ڕەنگە زۆر نوسخەی ھاوشێوەیان ھەبێت. ئەمەش بەو مانایەیە کە ئەرشیفەکان لە ڕووی ئەرک و ڕێکخستنەکانیانەوە تەواو جیاوازن لە کتێبخانەکان، ھەرچەندە زۆرجار دەتوانرێت کۆمەڵە ئەرشیفییەکان لەناو بیناکانی کتێبخانەکاندا بدۆزرێتەوە.

ئەو کەسەی لە ئەرشیفەکاندا کار بکات پێی دەوترێت ئەرشیفکار. لێکۆڵینەوە و ڕێکخستن و پاراستن و دابینکردنی دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و کەرەستە لە ئەرشیفەکاندا پێی دەوترێت زانستی ئەرشیف.

بەکارھێنانی زاراوەی «ئەرشیف» لە زانستی کۆمپیوتەردا جیاوازە لە ھەڵگرتنی تۆمار و نابێت تێکەڵ بکرێت.

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە
* Bastian, J. A. , & Webber, D. (2008). *Archival internships: a guide for faculty, supervisors, and students*. Society of American Archivists.
* Chen, A. (2020). *Placing papers: the American literary archives market*. University of Massachusetts Press.
* Kandiuk, M. (Ed.). (2020). *Archives and special collections as sites of contestation*. Library Juice Press.
* Mitchell, E. , Seiden, P. , & Taraba, S. (Eds). (2012). *Past or portal?: enhancing undergraduate learning through special collections and archives*. Association of College and Research Libraries, a division of the American Library Association.
* Theimer, K. (Ed.). (2014). *Management: Innovative Practices for Archives and Special Collections*. Rowman & Littlefield Publishers.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کتێبخانەی ئەرشیفی گشتی
* ئەنجومەنی نێودەوڵەتی ئەرشیف
* ناوەندی ئەرشیفەکان – گەڕان لە سەرانسەری وەسفەکانی ئەرشیفەکاندا کە لە زیاتر لە ٢٨٠ دامەزراوە لە سەرانسەری بەریتانیادا ھەڵگیراون
* پڕۆژەی ئینتەرپارێس – پڕۆژەی توێژینەوەی نێودەوڵەتی لەسەر پاراستنی درێژخایەنی تۆمارە دیجیتاڵییە ڕەسەنەکان
* دەستڕاگەیشتن بە ئەرشیفەکان (A2A) – ڕیشاڵی ئینگلیزی تۆڕی ئەرشیفی بەریتانیا
* ئۆنلاین-ڕێبەری ئەرشیفەکان لە سەرانسەری جیھان
* AIM25  – ئەرشیفەکان لە ناوچەی M25 ی بەریتانیا.
* ئەرشیفی کارتۆنی بەریتانی و ئەرشیفی خێرخوازی بەریتانیا کە پەیوەندی بە زانکۆی کێنتەوە ھەیە
* ئەرشیفی دیجیتاڵی گێڕانەوەی خوێندەواری
* بانکۆ دی سان جۆرجۆ – جێنۆڤا ئیتاڵیا: ئەرشیف (١٤٠٧–١٨٠٥): نزیکەی ٤٠ ھەزار کتێب کە بە وەسفێکی تەواوەوە کەتەلۆگ کراون. www.giuseppefelloni.it
* ئەرشیفی سلاڤی
* کۆمەڵەی نێوان زانکۆکان بۆ توێژینەوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی (ICPSR)
* ئەرشیفی نەتەوە یەکگرتووەکان

پۆل:بەرھەمەکان سەبارەت بە مێژوو
پۆل:بەڵگەکان
پۆل:ئەرشیڤەکان
شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)

**شەڕی سەردەشت** شەڕێک بوو کە لە سەرەتای ڕاپەڕینی مەلا خەلیل و بە یارمەتیی بەشێکی گەورە لە ھۆزەکانی مەنگوڕ و مامەش ڕوویدا. لە ئەنجامدا ھێزە کوردەکانی مەلا خەلیل لە زستانی کانوونی دووەمی ١٩٢٩، توانی شارەکە بگرێتە دەست و ھێزەکانی ئێرانی لە شارەکە دەربکات. مەلا خەلیل لەم شەڕەدا ژمارەی ھێزەکەی گەیشتە ١٥،٠٠٠ کورد، بەڵام ھەندێک سەرچاوە دەڵێن ژمارە ھێزەکەی گەشتووەتە ١٠،٠٠٠ کورد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد لە ئێران
پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٢٠
بەلاتینیکردنی زمانی کوردی

وێنۆک|350x350پیکسڵ|پیتە لاتینییەکان کە لە زمانی کوردی لە ئێستادا بەکاردەھێنرێن
بە ڕۆمانیکردن یان لاتینیکردنی زمانی کوردی بریتییە لە نووسینەوەی زمانی کوردی، کە بە شێوەیەکی نەریتی بە ھەردوو ڕێنووسی عەرەبی و لاتینی دەنووسرێت، بۆ ئەلفوبێیەکی لاتینیی ستاندارد. پەرەسەندنی سیستەمی بەڕۆمانیکردنی کوردی پاڵپشتی لە پێویستیی پەیوەندیی دیجیتاڵی و لێکۆڵینەوەی زمانەوانی و بۆ کوردزمانەکان و کوردزمانەکانی کۆمەڵگاکانی ڕەوەند یا دیاسپۆرا دەکات. ئەم سیستەمانە ھەوڵدەدەن بۆ پاراستنی وردبینی و یەکدەنگیی فۆنێتیک لە سەرانسەری زاراوە جۆراوجۆرەکانی زمانی کوردیدا.

## پێشینەی مێژوویی
ھەوڵەکان بۆ ستانداردکردنی زمانی کوردی بە ڕێنووسێکی لاتینی لە سەدەی بیستەمەوە دەستی پێکرد، کە بەھۆی خواستی دروستکردنی سیستەمێکی نووسینی یەکگرتووەوە بوو کە بتوانێت پردێک لە جیاوازییە زاراوەیییەکان دروست بکات و شووناسێکی یەکگرتووی کورد بەرەوپێش ببات. گونجاندنی ڕێنووسی لاتینی بۆ زمانی کوردی لە ژێر کاریگەریی بەکارھێنانی لە زمانەکانی تری وەک عەرەبی و تورکی و زمانە ئێرانییەکان لە ناوچەکەدا بوو، کە لەو کاتەدا لە ڕێنووسی عەرەبیش دوور دەکەوتنەوە.

میر جەلادەت بەدرخان، نووسەر و زمانزان و دیپلۆماتکارێکی کورد بوو، یەکەم کەس بوو کە ڕێنووسی لاتینی ھێنایە ڕۆژھەڵاتی نێوەڕاست و بۆ کوردی بەکاری ھێنا، شانبەشانی ڕێنووسی عەرەبی لە ساڵانی ١٩٢٠-١٩٣٠ەوە، ئەم ڕێنووسە نوێیە لاتینییە بە *ھاوار* ناسرا.

## سیستەمی بەڕۆمانکردنی ئەکادیمیای کوردی
سیستەمی ئەکادیمیای کوردی یەکێکە لەو سیستەمە بەڕۆمانکردنانەی کە بۆ کوردی بەکاردێت. جەخت لەسەر وردبینیی فۆنێتیک دەکاتەوە، کەڵکوەرگرتن لە پیتە لاتینیەکان لەگەڵ دیاکریتیک بۆ نوێنەرایەتی فۆنۆلۆژیی ناوازەی کوردی. ئەم سیستەمە بە تایبەتی بۆ مەبەستی زمانەوانی و پەروەردەیی بەسوودە، ڕێنمایی ڕوون و چۆنیەتیی بێژەکردنی وشەی کوردی بە وردی پێشکەش دەکات.

ئەم خشتەیەی خوارەوە نووسینەوەی دەنگەکانی زمانی کوردی بۆ ڕێنووسی لاتینی نیشاندەدات، ڕێنووسی عەرەبیی ھاوتا و دەنگە فۆنێتیکییەکان و وشەی نموونەیی بۆ ھەر پیتێک نیشان دەدات.

## گۆڕانکارییە ناوچەیییەکان
بەھۆی جۆراوجۆریی شێوەزارە کوردییەکانەوە، گونجاندنە ناوچەیییەکان بۆ ڕۆمانکردن بوونیان ھەیە، کە ڕەنگدانەوەی جیاوازیی بێژەکردنە. ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی ھەندێک جیاوازی لە فۆڕمەکانی ڕۆمانیکردنی پەسەندکراو لە سەرانسەری ناوچەکاندا، چوونکە دامەزراوە زمانەوانییە جیاوازەکان ھەوڵدەدەن پراکتیکەکانی ڕۆمانیکردن بگونجێنن کە بەباشترین شێوە ڕەنگدانەوەی زاراوەی ناوخۆییی خۆیان بن.

## بەکارھێنانی پراکتیکی
بەکارھێنانی زمانی کوردی ڕۆمانیکراو لە پەیوەندیی دیجیتاڵیدا زۆرە، بەتایبەتی لەناو کۆمەڵگە ڕەوەندە کوردییەکان، کە کیبۆردەکانی بنەمای لاتینییان زیاتر دەست پێدەگات. سەرەڕای ئەوەش، حکوومەتی بەڕیتانیا سیستەمێکی ڕۆمانیکردنی کردەیی بۆ مەبەستی کارگێڕی پەرەپێداوە، کە بۆ ئاسانکردنی نووسینەوەی کوردی بەبێ بەکارھێنانی دیاکریتیک داڕێژراوە.

## ئەمانەش ببینە

* بەڕۆمانیکردنی زمانی عەرەبی
* بەڕۆمانیکردنی زمانی فارسی
* ئەکادیمیای کوردی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەستپێشخەریی زمانی کوردیی پەیمانگای سەیوان
* زمان و ئەلفوبێی کوردی

پۆل:زمانەکانی کوردستان
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:نووسینی کوردی
پۆل:ئەلفوبێی کوردی
ئەبوو ئیسحاق سەعلەبی

ئەبوو ئیسحاق ئەحمەد کوڕی محەممەد کوڕی ئیبراھیم سەعلەبی نیسابووری (بە عەرەبی: أبو إسحاق أحمد بن محمد بن إبراھیم الثعلبي النیسابوری؛ کۆچکردوو لە مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤٢٧ی کۆچی/١٠٣٥ی زایینی) یەکێکە لە زانا ناسراوەکانی بواری تەفسیری قورئان و مێژووی پێغەمبەران لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو بە نووسەری تەفسیرە بەناوبانگەکەی "الکشف والبیان عن تفسیر القرآن" و کتێبی چیرۆکەکانی قورئان "عرائس المجالس فی قصص الأنبیاء" دەناسرێتەوە.

## ژیان و پایەی زانستی
سەعلەبی لە شاری نیشابوور لە خۆراسان ژیاوە، کە یەکێک بوو لە گەورەترین ناوەندەکانی زانست لەو سەردەمەدا. ئەو پسپۆڕییەکی بەرچاوی لە زانستی تەفسیر، قیڕائات و زمانی عەرەبیدا ھەبوو، ھەروەھا وتارخوێنێکی بەتوانا بوو.

بەڵام، سەرەڕای پایە بەرزییەکەی لە تەفسیردا، زانایانی فەرموودەناس ڕەخنەی توندیان لێ گرتووە بەھۆی شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ فەرموودەکاندا.

## بۆچوونی زانایان لەسەری
بۆچوونی زانایان لەسەر سەعلەبی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەرەدا:

ستایشکەران: قوتابییەکەی، ئەبولحەسەن واحیدی (خاوەنی تەفسیری الوسیط)، زۆر ستایشی کردووە و وتوویەتی: «ھیچ کەسێکم نەبینیوە وەک ئەو بێت لە بواری زانستی تەفسیردا». ئیبن خەلەکانیش بە "یەکەی سەردەمی خۆی لە زانستی تەفسیردا" ناوی بردووە.

ڕەخنەگران: زۆرێک لە زانایانی فەرموودەناس ڕەخنەیان لێگرتووە، نەک لەبەر ڕاستگۆیی خۆی، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە کۆکردنەوەی گێڕانەوەکاندا زۆر سست و بێباک بووە.

ئیمامی زەھەبی دەڵێت: «ئەو لە خودی خۆیدا ڕاستگۆ بوو، بەڵام حاطب لیل بوو (کۆکەرەوەی داری شەو)، واتە ھەموو جۆرە گێڕانەوەیەکی (ڕاست و لاواز و ھەڵبەستراو) کۆدەکردەوە».

زەھەبی ھەروەھا لە کتێبی میزان الإعتدالدا دەڵێت: «ئەو پیاوێکی چاک و دیندار بوو، بەڵام نازانم چۆن تەفسیرەکەی پڕ کردووە لەو ھەموو گێڕانەوە ھەڵبەستراوە».

ئیبن حەجەر عەسقەلانیش ھەمان بۆچوون پشتڕاست دەکاتەوە.

کێشەی سەرەکیی تەفسیرەکەی ئەوەیە کە پڕە لە فەرموودەی زۆر لاواز و ھەڵبەستراو، بەتایبەتی لەو بەشانەی کە باس لە "گەورەیی سووڕەتەکانی قورئان" (فضائل السور) دەکەن.

## بەرھەمەکان
دوو بەرھەمی زۆر بەناوبانگی ھەیە:

**الکشف والبیان عن تفسیر القرآن**: یەکێکە لە تەفسیرە گەورە و بەرفراوانەکان کە پشتی بە گێڕانەوە (تفسیر بالمأپور) بەستووە، بەڵام بەھۆی بوونی گێڕانەوەی لاوازەوە بە بەردەوامی ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە.

**عرائس المجالس فی قصص الأنبیاء**: کتێبێکە دەربارەی ژیان و چیرۆکی پێغەمبەران، کە ئەمیش بە ھەمان شێوە پڕە لە گێڕانەوەی ئیسرائیلیات و چیرۆکی لاواز.

## کۆچی دوایی
ئەبوو ئیسحاق سەعلەبی لە مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤٢٧ی کۆچی (بەرامبەر تشرینی دووەمی ١٠٣٥ی زایینی) لە شاری نەیشاپوور کۆچی دوایی کرد. قوتابییەکەی، ئەبولحەسەن واحیدی، نوێژی لەسەر کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:لەدایکبووانی نیسابوور
پۆل:مردووەکانی ٤٢٧ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووانی دەیەی ١٠٣٠
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی نەیشاپوور
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان
شەڕی زاب

**شەڕی زاب** یان **شەڕی زێی گەورە**، ئەم شەڕە لە کانوونی دووەمی ساڵی ٧٥٠ دەستی پێکرد. و بووە یەکێکبوو لە گرینگترین شەڕ نیوان عەباسییەکان و ئومەوییەکان. ئەم شەڕە بووە ڕوخاندنی خەلافەتی ئومەوی. پاش ئەم شەڕە عەبدوڵڵای کوڕی عەلی حەڕان داگیر کرد و بەرەو سوریا ڕۆیشت تا گەیشتە شاری دیمەشق. ئەم شەڕە ماوەی ١١ ڕۆژی خایاند. و لەم دەرئەنجامی ئەم شەڕە، مەروانی دووەم هەڵدەێت بۆ میسر و لەوێ دەکوژرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:کورد لە عێراق
پۆل:مێژوو بەپێی مژار
پۆل:ئیسلام بەپێی وڵات
پۆل:ئیسلام بەپێی شوێن
پۆل:ئیسلام بەپێی سەدە
پۆل:٧٥٠
ئەبوولحەسەن حۆفی

ئەبوولحەسەن عەلی کوڕی ئیبراھیم کوڕی سەعید حۆفی (بە عەرەبی: أبو الحسن علی بن إبراھیم بن سعید الحَوْفی؛ کۆچکردوو لە ساڵی ٤٣٠ی کۆچی/١٠٣٨ی زایینی) یەکێکە لە زانا دیارەکانی نەحو (ڕێزمانی عەرەبی) و زمانەوانی و تەفسیری قورئان لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو بە یەکێک لە پێشەنگەکانی بواری "ئیعڕابی قورئان" دادەنرێت و خاوەنی یەکێک لە تەفسیرە گرنگەکانە بە ناوی "البرھان فی تفسیر القرآن".

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوولحەسەن حۆفی لە "حۆف" لەدایک بووە، کە ناوچەیەکە لە ڕۆژھەڵاتی میسر، و ھەر بۆیەش نازناوی حۆفی وەرگرتووە. لە سەردەمی خۆیدا گەشتێکی زانستی کردووە و لەلای زانای بەناوبانگ ئەبووبەکر ئەدفەوی خوێندوویەتی. دواتر گەڕاوەتەوە میسر و لەوێ بووەتە مامۆستایەکی دیار و خەڵکێکی زۆر لەسەر دەستی فێری زانست بوون.

زانایان ستایشی زانست و لێھاتوویی ئەویان کردووە:

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئیمام، زانای نەحو، و موفەسیر بوو».

جەمالەددین قفتی ستایشی دەکات و دەڵێت: «پێشەوایەکی گەورە بوو لە نەحو و زانستەکانی قورئاندا».

## تەفسیرەکەی "البرھان فی تفسیر القرآن"
بەناوبانگترین کاری حۆفی تەفسیرەکەیەتی بە ناوی البرھان فی تفسیر القرآن (بە واتای: بەڵگە لە تەفسیری قورئاندا). ئەم کتێبە بە یەکێک لە یەکەمین ئەو تەفسیرانە دادەنرێت کە بە شێوازێکی سیستماتیک گرنگی بە لایەنی ڕێزمانی و زمانەوانیی قورئان داوە.

شێوازی کارکردنی لە تەفسیرەکەیدا بەم جۆرە بووە: کاتێک ئایەتێکی دەھێنایەوە، سەرەتا بە وردی باسی ئیعراب (لایەنی ڕێزمانی)ی وشەکانی دەکرد، پاشان باسی مانا و لایەنە ڕەوانبێژییەکانی دەکرد، و ئەگەر پێویست بوایە، ھۆکاری دابەزین و زانستەکانی تری پەیوەست بە ئایەتەکەی باس دەکرد. ئەم شێوازەی کاریگەریی گەورەی لەسەر ئەو زانایانە ھەبوو کە دوای ئەو ھاتوون و تەفسیریان نووسیوە.

## بەرھەمەکان
جگە لە تەفسیرە بەناوبانگەکەی، چەند بەرھەمێکی تریشی ھەیە، لەوانە:

**البرھان فی تفسیر القرآن** (لە ١٠ بەرگدا بووە)

**إعراب القرآن**

**الإرشاد إلی معرفە الاعلام**

## کۆچی دوایی
ئەبوولحەسەن حۆفی لە ساڵی ٤٣٠ی کۆچی (بەرامبەر ١٠٣٨ یان ١٠٣٩ی زایینی) لە وڵاتی میسر کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:زانایانی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووەکانی ٤٣٠ی کۆچی
دەیەی ١٩٦٠

**دەیەی ١٩٦٠**، ئەو دەیەیە کە لە ١ی کانوونی دووەمی 
ساڵی ١٩٦٠ دەستی پێکرد و لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٦٩ کۆتایی پێ دێت.
## ڕوداوەکان
* لە ئاداری ١٩٦١ موستەفا بارزانی سەربەخۆیی کوردستانی ڕایگەیاند پاش چەند ناکۆکی لە نێوان عەبدولکەریم قاسم و موستەفا بارزانی.
* شۆڕشی ئەیلوول

 
  پۆل:دەیەی ١٩٦٠
ئەبوو زەکەریای تەبریزی

ئەبوو زەکەریا یەحیا کوڕی عەلی شەیبانی تەبریزی (بە عەرەبی: أبو زکریا یحیی بن علی التبریزی؛ لەدایکبووی ٤٢١ک/١٠٣٠ز - کۆچکردووی ٥٠٢ک/١١٠٨ز)، ناسراو بە خەتیب تەبریزی، یەکێکە لە گەورەترین و دیارترین ئیمامەکانی زمان و ئەدەبی عەرەبی. ئەو بە شیکردنەوەی دیوانە شیعرییە گەورەکانی عەرەب، وەک "حەماسە" و "موعەلەقات"، ناوبانگێکی گەورەی پەیدا کرد.

## ژیان و گەشتی زانستی
تەبریزی لە شاری تەورێز لەدایک بووە. بۆ وەرگرتنی زانست گەشتێکی دوورودرێژی کردووە و سەردانی وڵاتی شامی کردووە. لەوێ، لە شاری مەعەڕەت نوعمان، بووە قوتابی زانا و شاعیری گەورە ئەبوولعەلای مەعەری. دوای ماوەیەک، ڕووی لە قاھیرە کرد و پاشان گەڕایەوە بۆ بەغدا و لەوێ نیشتەجێ بوو.

لە بەغدا، پلە و پایەیەکی بەرزی بەدەستھێنا و کرا بە بەرپرسی کتێبخانەی قوتابخانەی نیزامییەی بەغدا، کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست لەو سەردەمەدا.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
تەبریزی بە یەکێک لە ستوونەکانی زانستی زمان و ئەدەب دادەنرێت و زانایان بە شێوەی جیاواز ستایشیان کردووە:

یاقوت حەمەوی دەڵێت: «ئەو لە سەردەمی خۆیدا، کۆتا کەس بوو لەو شتانەی کە دەیگێڕایەوە لە زمانی عەرەبی و ئەدەب و شیعر... جێی متمانە، ڕاستگۆ و دیندار بوو».

جەمالەددین قفتی دەڵێت: «ئیمامی بێھاوتای سەردەمی خۆی بوو».

ئیبن نەجاڕ بەغدادی وەسفی دەکات و دەڵێت: «یەکێک لە پێشەوایانی زمان و ئەدەب بوو».

## بەرھەمەکان
خەتیب تەبریزی خاوەنی چەندین کتێبی گرنگ و بەنرخە لە بواری زمان و ئەدەبدا، کە تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەی گرنگ بەکاردەھێنرێن. دیارترینیان ئەمانەن:

**شرح ديوان الحماسة لأبي تمام**: بەناوبانگترین کاریەتی.

**شرح المعلقات العشر**: شیکردنەوەی دە شاکارە شیعرییەکەی سەردەمی جاھیلی.

**تهذيب إصلاح المنطق لابن السكيت**: پوختکردن و ڕێکخستنەوەی کتێبی "اصلاح المنطق".

**شرح اللمع لابن جني**: شرۆڤەی کتێبی "اللمع"ی ئیبن جنی لە نەحودا.

**الكافي في العروض والقوافي**: کتێبێکە لەسەر زانستی کێشی شیعر.

**شرح سقط الزند لأبي العلاء المعري**: شرۆڤەی دیوانی "سقط الزند"ی مامۆستاکەی.

## کۆچی دوایی
ئەبوو زەکەریای تەبریزی لە ڕۆژی دووشەممە، ١٨ی مانگی جومادەلئوولا، ساڵی ٥٠٢ی کۆچی لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باب ئەبرەز بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی زمانی عەرەبی
پۆل:شاعیرانی عەرەب
پۆل:خەڵکی تەورێز
پۆل:مردووەکانی ٥٠٢ی کۆچی
پۆل:لەدایکبووانی ٤٢١ی کۆچی
ئەبوولموزەففەر ئیسفەرایینی

ئەبوولموزەففەر شاھفۆڕ کوڕی تاھیر کوڕی محەممەد ئیسفەرایینی (بە عەرەبی: أبو المظفر شاهفور بن طاهر بن محمد الإسفراييني؛ کۆچکردووی ٤٧١ک/١٠٧٨ز)، ناسراو بە ڕوکنودین، یەکێکە لە گەورەترین زانایانی کەلام (عەقیدە) و ئوسوڵی فیقھ و فەقیھی شافیعی لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو بە یەکێک لە پێشەوا گەورەکانی قوتابخانەی ئەشاعیرە دادەنرێت و کتێبە بەناوبانگەکەی "التبصیر فی الدین" بە یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکان دادەنرێت بۆ ناسینی عەقیدەی ئەھلی سوننە و جیاکردنەوەی لە بیروباوەڕی گروپەکانی تر.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیسفەرایینی لە شاری ئیسفەرایین لە خۆراسان لەدایک بووە. زانستی لەسەر دەستی ئیمامی گەورە ئەبوو ئیسحاق ئیسفەرایینی خوێندووە و بووە یەکێک لە دیارترین قوتابییەکانی. دواتر ڕووی لە شاری تووس کردووە و تا کۆتایی ژیانی لەوێ وانەی وتووەتەوە و زانستی بڵاوکردووەتەوە. زانایانی دوای خۆی بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشیان کردووە:

تاجەدین سوبکی دەڵێت: «ئیمامی گەورە، ڕوکنودین... یەکێک لە پێشەواکانی ئوسوڵ و عەقیدە و خاوەنی کتێبە ناودارەکانە لەو بوارەدا».

ئیبن عەساکر دەربارەی دەڵێت: «ئیمامێکی جێی متمانە و بەڕێز بوو... لەسەر ڕێچکەی مامۆستاکەی، ئەبوو ئیسحاق، دەڕۆیشت».

ئیبن عیماد حەنبەلی دەڵێت: «پێشەوای شافیعییەکان بوو لە سەردەمی خۆیدا».

## بەرھەمەکان
ئەبوولموزەففەر ئیسفەرایینی چەندین کتێبی گرنگی نووسیوە کە دیارترینیان بریتییە لە:

* **التبصیر فی الدین وتمییز الفرقە الناجیە عن الفرق الھالکین**: ئەمە بەناوبانگترین کتێبیەتی و تێیدا باسی بنەماکانی عەقیدەی ئەھلی سوننە دەکات و بە بەڵگەوە وەڵامی گروپە جیاوازەکانی وەک موعتەزیلە، قەدەرییە، و خەواریج دەداتەوە.

* **شرح ترتیب أبی الحسن الباھلی**: شرۆڤەیەکە لەسەر کتێبێکی بواری کەلام.

## کۆچی دوایی
ئەبوولموزەففەر ئیسفەرایینی لە ساڵی ٤٧١ی کۆچی (١٠٧٨ی زایینی) لە شاری تووس کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی ئەشعەری
پۆل:فەقیھە شافیعییەکان
پۆل:مردووەکانی ٤٧١ی کۆچی
پۆل:خەڵکی ئیسفەرایین
ئەبوولقاسم ئەنساری

ئەبوولقاسم سەلمان کوڕی ناسر کوڕی عیمران ئەنساری نیسابووری (بە عەرەبی: أبو القاسم سلمان بن ناصر الأنصاري النیسابوری؛ لەدایکبووی ٤٤٥ک/١٠٥٣ز - کۆچکردووی ٥١٢ک/١١١٨ز) یەکێکە لە گەورەترین زانایانی کەلام (عەقیدە) و تەفسیر و ئوسوڵی فیقە لەسەر مەزھەبی ئەشعەری و شافیعی. ئەو بەناوبانگترین قوتابی و جێنشینی زانستیی ئیمامی حەرەمەین جوەینی بوو، و بەھۆی لێھاتوویی و قووڵیی زانستەکەیەوە، نازناوی **"ئیمامی دوو حەرەمەکەی دووەم"**ی پێدراوە.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوولقاسم ئەنساری لە شاری نەیشابوور لەدایک بووە و ھەر لەوێشدا لەسەر دەستی گەورەترین زانای سەردەمی خۆی، ئیمامی حەرەمەین جوەینی، خوێندوویەتی. ئەو بەخێرایی لە زانستەکاندا پێشکەوت و بووە یەکێک لە دیارترین قوتابییەکانی، تا وای لێھات دوای کۆچی دوایی مامۆستاکەی، بووە جێنشینی ئەو لە وانەوتنەوە و پێشەوایەتیی زانستیدا.

تاجەدین سوبکی ستایشی دەکات و دەڵێت: «ئەو پێشەوای ھاوچەرخەکانی بوو بەبێ ھیچ مشتومڕێک... زانستی کەلامی لە ئیمامی حەرەمەین وەرگرت تا تێیدا پێشەوا بوو».

ئیبن عەساکر دەڵێت: «پێشەوای ئەھلی عەقیدە و ئوسوڵ بوو لە سەردەمی خۆیدا».

ئەو لە زانستی کەلامدا ئەوەندە بەھێز بوو کە بە "شیکەرەوەی کێشە ئاڵۆزەکانی" ئەو زانستە ناسرا بوو.

## بەرھەمەکان
ئەبوولقاسم ئەنساری خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگە، کە زۆربەیان لە بواری کەلام و ئوسوڵی فیقھدان. گرنگترینیان ئەمانەن:

* **الغنية في الكلام**: یەکێکە لە کتێبە گرنگەکانی لە زانستی کەلامدا.

* **شرح الإرشاد**: شرۆڤەیەکی گرنگە لەسەر کتێبی "الإرشاد إلی قواگع اڵادلە فی أصول الاعتقاد"ی مامۆستاکەی، ئیمامی حەرەمەین.

* **التحرير في أصول الفقه**
* **صفوة المذهب في نهاية المطلب**

## کۆچی دوایی
ئەبوولقاسم ئەنساری لە ساڵی ٥١٢ی کۆچی لە شاری  نەیشابوور کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:زانایانی ئەشعەری
پۆل:فەقیھە شافیعییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٤٤٥ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ٥١٢ی کۆچی
پۆل:زانایانی نیسابوور
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٤٠
پۆل:مردووانی ١١١٨
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:سۆفییە سوننەکان
ئەبوولعەباس مەھدەوی

ئەبوولعەباس ئەحمەد کوڕی عەممار مەھدەوی (بە عەرەبی: أبو العباس أحمد بن عمار المھدوی؛ کۆچکردوو نزیکەی ساڵی ٤٤٠ی کۆچی/١٠٤٨ی زایینی) یەکێکە لە زانا گەورەکانی قورئانخوێنی، نەحو (ڕێزمانی عەرەبی)، و تەفسیر. ئەو بە یەکێک لە پێشەنگەکانی زانست لە سەردەمی خۆیدا لە ئەندەلوس و مەغریبی عەرەبی دادەنرێت.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوولعەباس لە شاری مەھدیە لە تونسی ئێستا لەدایک بووە، و ھەر بەو ھۆیەوە نازناوی مەھدەوی وەرگرتووە. ئەو بە زانستە گشتگیرەکەی ناسراو بوو و لە چەندین بواری جیاوازدا، وەک زمانەوانی، قیڕائات، و تەفسیر، شارەزایی تەواوی ھەبوو. زانایانی دوای خۆی بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشی زانست و لێھاتوویی ئەویان کردووە.

جەمالەددین قفتی دەربارەی دەڵێت: «یەکێک بوو لە ئەھلی زانست بە زمان و نەحو و عەرەبی و قیڕائات و تەفسیر».

ئیبن بەشکوال ستایشی دەکات و دەڵێت: «یەکێک بوو لە خاوەن تێگەیشتن و مەعریفەت بە قیڕائات و نەحو».

ئیمامی زەھەبی بە «ئیمام، عەلامە، قورئانخوێن، و زانای نەحو» وەسفی دەکات.

## بەرھەمەکان
مەھدەوی خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ و بەنرخە لە بوارە جیاجیاکاندا، کە گرنگترینیان ئەمانەن:

* **التفصيل الجامع لعلوم التنزيل**: یەکێکە لە تەفسیرە گەورە و بەناوبانگەکانی کە گرنگییەکی زۆری بە لایەنە زمانەوانی و ڕێزمانییەکانی قورئان داوە.
* **شرح كتاب سيبويه**: شرۆڤەیەکە لەسەر کتێبە بەناوبانگەکەی سیبەوەی لە زانستی نەحودا.
* **تحصيل عين الذهب من معدن جوهر الأدب في علم مجازات العرب**: کتێبێکە دەربارەی زانستی مەجاز و ڕەوانبێژی لە زمانی عەرەبیدا.
* **كتاب في القراءات الشاذة**: کتێبێکە تایبەتە بە باسکردنی قیڕائاتە نائاساییەکانی قورئان.

## کۆچی دوایی
ئەبوولعەباس مەھدەوی لە دەوروبەری ساڵی ٤٤٠ی کۆچی (١٠٤٨ی زایینی) کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:زانایانی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووەکانی ٤٤٠ی کۆچی
عەزیز عەقراوی

**عەزیز ڕەشید عەقراوی** پیاوێکی سەربازی و سیاسەتمەداری کوردی عێراقە و لە ساڵی ١٩٢٤ لە باشووری کوردستان لە دایکبووە و لە ساڵی ١٩٩٨ کۆچی دوایی کردووە. 

لە ساڵی ١٩٤٣ پەیوەندی بە کۆلێژی سەربازییەوە کردووە، پاشان لە ساڵی ١٩٥٤ پەیوەندی بە کۆلێژی ئەرکانەوە کردووە، بەشداری لە خول کردووە لە بەریتانیا و یەکێتیی سۆڤیەت. 

سوپای عێراق جێدەھێڵێت و لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٦٢ پەیوەندی بە بزووتنەوەی چەکداری کوردەوە کردووە، لەو کاتەدا پلەی موقەدەمی لە تۆپخانەکاندا ھەبووە. لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٦٤ تا ساڵی ١٩٧٣ ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە.

دوای داڕمانی دانوستانەکانی نێوان حکوومەتی عێراق و سەرکردایەتی کورد، حکوومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر دۆخی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە بەغدا ڕێکخستەوە و لەگەڵ ھاشم عەقراوی حیزبێکی نوێی ھەڵگری ھەمان ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان دروست کرد لەگەڵ عوبەیدوڵڵا مستەفا بارزانیش. لقەکانی حیزبەکەی لە پارێزگاکانی عێراق کردەوە و بەرپرسانی کوردی دڵسۆزی عەزیز عەقراوییان تێدا دانا.

ڕۆژنامەی ئەلعێراقی بڵاوکردەوە و پارتەکەی لەگەڵ پارتی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی و حیزبی شیووعیی عێراق پەیوەندی بە بەرەی پێشکەوتنخوازی نیشتمانییەوە کرد. 

لە ١١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٤ تا ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٧٧ وەک وەزیری دەوڵەت دەستنیشانکرا، دواتر وەک وەزیری گواستنەوە بە وەکالەت، لە شوێنی عەبدولسەتار تاھیر شەریف، تا ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٧٧، کە موکەڕەم تاڵەبانی ئەو پۆستەی وەرگرت و گەڕایەوە بۆ پۆستی وەزیری دەوڵەت. تەنانەت دوای ئەوەی سەددام حوسێن بوو بە سەرۆک کۆماریش لە پۆستەکەی بەردەوام بوو.

پەیوەندی بە پارتی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستانەوە کردووە، و لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٨١ بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی ئەو حیزبە ھەڵبژێردرا، بەڵام دواتر پارتەکەی بەجێھێشت. 

پاشان توانی عێراق بەجێبھێڵێت بۆ سووریا ئەمەش حکومەتی عێراقی تووشی سەرسوڕمان کرد و خێزانەکەی بانگھێشت کرد و داوای لێکردن لەڕێگەی میدیاوە بێتاوانی خۆی ڕابگەیەنن. دوای ڕاگەیاندنی ناوچەی ئارامی کورد لە ماوەی دوای ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩١، گەیشتە زاخۆ و سەردانی ماڵی ساڵح یوسفی کرد، دوای ئەوەی لە ڕێگەی سووریاوە گەیشتە زاخۆ.

جەلال تاڵەبانی وەک کەسێکی ترسنۆک لەبیرییەتی، نازناوی «ژەنەڕاڵی شکست»ی لەناو خەڵکدا بەدەستھێناوە، چونکە نەیتوانی بەرگەی پێشڕەوی ھێزە عێراقییەکان بگرێت کە ناوچەکانی گەیلی عەلی بەگ و حاجی ئۆمەرانیان لەسەر سنووری ئێران بەبێ ھیچ شەڕێک کۆنترۆڵیکرد. فەرماندەی میحوەری ھەولێر بووە و لە شەڕی سەری ڕەشدا شکستی ھێناوە. 

براکەی، کاروان عەقراوی (یان کاروان ئاگری)، بەڕێوەبەری گشتی ئێستای کوردستان تیڤییە.

## سەرچاوەکان
ئیمامی واحیدی

ئەبولحەسەن عەلی کوڕی ئەحمەد واحیدی نیسابووری (بە عەرەبی: أبو الحسن علی بن أحمد الواحدی النیسابوری؛ کۆچکردووی ٤٦٨کـ/١٠٧٦ز)، ناسراو بە ئیمامی واحیدی، یەکێکە لە گەورەترین زانایانی تەفسیر و زمانەوانیی عەرەبی و ئەدەب لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو بە "ئیمامی تەفسیر" لە سەردەمی خۆیدا ناسرا بوو و کتێبەکەی "أسباب النزول" بە گرنگترین سەرچاوە دادەنرێت لەم بوارەدا.

## ژیان و پایەی زانستی
واحیدی لە شاری نەیشابوور، کە یەکێک بوو لە گەورەترین ناوەندەکانی زانست، ژیاوە و ھەر لەوێش زانستەکانی وەرگرتووە. ئەو قوتابیی ئیمامی گەورەی تەفسیر، ئەبوو ئیسحاق سەعلەبی بووە و زۆربەی زانستەکانی لێ وەرگرتووە. واحیدی بەوە ناسرابوو کە لەسەر ھیچ کەسێک نەدەژیا و لەلایەن ھیچ دەسەڵاتدارێکەوە ھیچ دیارییەکی وەرنەدەگرت.

زانایان بە شێوەیەکی فراوان ستایشی پایەی زانستیی ئەویان کردووە:

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام و زانای پێشەوا، مامۆستای زانایان، و یەکێک بوو لە گەورەکانی زانست».

عەبدولغافیر فارسی دەڵێت: «واحیدی لە سەردەمی خۆیدا پێشەوای تەفسیر بوو، ھیچ کەسێک لە ھاوتەمەنەکانی لەو باشتر نەبوون».

ئیبن خەلەکان دەڵێت: «ئەو لە زانستی تەفسیر و زمانی عەرەبیدا بەناوبانگ بوو».

## بەرھەمەکان
ئیمامی واحیدی چەندین بەرھەمی یەکجار گرنگی لە زانستەکانی قورئان و ئەدەبدا نووسیوە، دیارترینیان:

* **يأسباب نزول القرآن** (ھۆکارەکانی دابەزینی قورئان): بەناوبانگترین بەرھەمیەتی و بە یەکەمین و گرنگترین سەرچاوە دادەنرێت لەم بوارەدا.
* **التفسير البسيط** (تەفسیری سادە): تەفسیرێکی زۆر گەورە و فراوانە.

* **التفسير الوسيط**(تەفسیری ناوەند): کورتکراوەی تەفسیرە گەورەکەیەتی.

* **التفسير الوجيز** (تەفسیری کورت): پوختەی ھەردوو تەفسیرەکەی ترە.

* **شرح ديوان المتنبي**: یەکێکە لە بەناوبانگترین شیکردنەوەکانی دیوانی شاعیری گەورە، موتەنەبی.

## کۆچی دوایی
ئیمامی واحیدی لە مانگی جومادەلئاخری ساڵی ٤٦٨ی کۆچی، لە شاری نەیشابوور کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:زمانزانانی عەرەب
پۆل:خەڵکی نیسابوور
پۆل:مردووەکانی ٤٦٨ی کۆچی
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٣
پۆل:مردووانی ١٠٧٦
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان
ڕیزقوڵڵا تەمیمی

ئەبولفەرەج ڕیزقوڵڵا کوڕی عەبدولوەھاب تەمیمی (بە عەرەبی: **أَبُو مُحَمَّدٍ رِزْقُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ التَّمِيمِيُّ الْبَغْدَادِيُّ** ؛ ٤٠٠کـ/١٠٠٩ز - ٤٨٨کـ/١٠٩٦ز)، یەکێکە لە گەورەترین زانایانی ڕێبازی حەنبەلی لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو فەقیھ، فەرموودەناس، مێژوونووس، شاعیر و پێشەوای حەنبەلییەکانی بەغدا بوو لە سەردەمی خۆیدا.

## ژیان و پایەی زانستی
ڕیزقوڵڵا تەمیمی لە بنەماڵەیەکی زانستیی دیاری بەغدا لەدایک بووە. ھەر لە منداڵییەوە دەستی بە وەرگرتنی زانست کرد و لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی. ئەو بە زانستە فراوانەکەی، ڕەوانبێژی، لەخواترسی و زوھد ناسرا بوو و قوتابخانەیەکی تایبەت بە خۆی ھەبوو کە تێیدا وانەی دەوتەوە.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو شێخ و ئیمام و پێشەوای حەنبەلییەکان بوو... زانایەکی ڕاستگۆ، دیندار و لەخواترس بوو».

ئیبن جەوزی، کە یەکێک بووە لە قوتابیی قوتابییەکانی، ستایشی زۆری دەکات و دەڵێت: «ئەو دواھەمین شێخی گەورەی حەنبەلییەکان بوو لە زانست و پایەدا».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
ئەو لەسەر دەستی زانایانی گەورەی وەک قازی ئەبوو یەعلا خوێندوویەتی و نەوەیەکی زۆریشی لە قوتابیان پێگەیاندووە.

### مامۆستاکانی

قازی ئەبوو یەعلا فەڕڕاء

ئەبوو حەسەن قەزوینی

عەلی کوڕی عیسا بەققال

### قوتابییەکانی

ئەبوو عەلی کوڕی بەننا

ئەبوو بەکر ئەنساری

ئیبن عەقیل

## بەرھەمەکان
ڕیزقوڵڵا تەمیمی خاوەنی چەندین بەرھەم بووە، ھەرچەندە زۆربەیان نەماون، بەڵام گرنگترینیان بریتییە لە تەواوکردنی کتێبی "طبقات الحنابلة"ی مامۆستاکەی، قازی ئەبوو یەعلا.

## کۆچی دوایی
ڕیزقوڵڵا تەمیمی لە ساڵی ٤٨٨ی کۆچی، لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا، لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باب ئەلئەزج بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنبەلی
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:شاعیرانی عەرەب
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:مردووەکانی ١٠٩٦
عەبدولکەریم کوڕی عەبدوسسەمەد تەبەری

ئەلقاسم عەبدولکەریم کوڕی عەبدوسسەمەد کوڕی محەممەد قوڕەشی قەتان تەبەری (بە عەرەبی: **أبو القاسم عبد الكريم بن عبد الصمد بن محمد القرشي القطان الطبري** کۆچکردووی ٤٧٨کـ/١٠٨٥ز)، یەکێکە لە گەورەترین زانایانی ڕێبازی شافیعی لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا و بە "شێخی شافیعییەکانی حەرەم (مەککە)" ناسرا بوو.

## ژیان و پایەی زانستی
عەبدولکەریم تەبەری لە شاری مەککە لەدایک بووە و ھەر لەوێش گەورە بووە و ژیانی بەسەر بردووە. باوکی، ئەبولفەتح عەبدوسسەمەد کوڕی محەممەد تەبەری، یەکێک بوو لە زانا گەورەکانی سەردەمی خۆی، و کوڕەکەشی زانستی لە باوکییەوە وەرگرت. ئەو بە زوھد و لەخواترسی و زانستە قووڵەکەی ناسرا بوو و وەک پێشەوای شافیعییەکان لە مەککەدا دادەنرا.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام و شێخی شافیعییەکان بوو لە حەرەمدا».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
ئەو لەسەر دەستی باوکی و زانایانی تری سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و نەوەیەکی لە قوتابییان پێگەیاندووە.

### مامۆستاکانی

عەبدوسسەمەد کوڕی محەممەد تەبەری (باوکی)

ئەبولحەسەن کوڕی سەخر

### قوتابییەکانی

ئەبولفەتح محەممەد کوڕی عەبدولکەریم (کوڕی خۆی)

ڕیزقوڵڵا تەمیمی

عەبدولموحسین شەیحی

## کۆچی دوایی
عەبدولکەریم تەبەری لە ساڵی ٤٧٨ی کۆچی لە شاری مەککە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:مردووەکانی ٤٧٨ی کۆچی
ھێرشی حەویجە (٢٠١٧)

**ھێرشی حەویجە** ھێرشێک بوو کە سوپای عێراق لە ئەیلوولی ٢٠١٧ دەستی پێکردبوو، بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی قەزای حەویجە و ناوچەکانی دەوروبەری لە دەستی داعش.

ھێرشەکە ھاوکاتە لەگەڵ ھەڵمەتی ڕەققە کە ھێزەکانی سووریای دیموکرات دژی پایتەختی داعش لە سووریا دەستیپێکرد، ھەروەھا ھەڵمەتی سووریای ناوەڕاست کە لەلایەن سوپای سووریاوە دەستیپێکرد بۆ وەرگرتنەوەی خاکی ژێردەستی داعش بەرەو دێرەزۆر.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شەرەکانی ٢٠١٧
پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک
گەماڕۆدانی مەھاباد (١٩٢٩)

**گەماڕۆدانی مەھاباد** ناسراو بە **گەماڕۆدانی سابڵاغ** لە زستانی ساڵی ١٩٢٩ ئەم گەماڕۆدانە ڕوودەدات و بەشێک بوو لە ڕاپەڕینی مەلا خەلیل. لە کاتی گەمارۆدانی شارەکە، ھێزی مەلا خەلیل دەوری گاریسۆنێکی مەھاباد دەدەن، و ئەو گاریسۆنە گەماڕۆدان کرا، بە پێی سەرچاوەکان، ئەو گاریسۆنە دروست کرا پاش شەڕی سەردەشت، و ئەو سەربازانی کە لە شەڕەکەی سەردەشت ھەڵاتن ئەم گاریسۆنەیان لە شاری مەھاباد دروست کرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:کورد لە ئێران
پۆل:کورد
پۆل:مێژوو
تەقینەوەی دوجەیل ٢٠٠٨

**تەقینەوەی دوجەیل** تەقینەوەیەکی تیرۆریستی بوو کە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ لە شاری دوجەیل لە سەلاحەددین ڕوویدا، کاتێک خۆکوژێک ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراوی بردە ناو بنکەیەکی پۆلیسەوە و بەھۆیەوە ٣١ کەس کوژران و ٦٠ کەسی دیکەش برینداربوون.   ھەروەھا نۆرینگەیەکی پزیشکی لە نزیک شوێنی تەقینەوەکە زیانی بەرکەوتووە.  ھێرشەکە نزیکەی کاتژمێر ٦:٢٠ خولەکی پاشنیوەڕۆ ڕوویداوە. بە کاتی ناوخۆیی. 

## سەرچاوەکان
وەزارەتی پەیوەندییەکان (عێراق)

**وەزارەتی پەیوەندییەکان** لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠٣ دامەزرا، دوای ئەوەی کۆمپانیای پەیوەندییە گشتییەکان و پۆستە یەکێک بوو لە پێکھاتەکانی وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن. وەزارەتی ناوخۆ خزمەتگوزاری پۆستە پێشکەش بە خەڵکی گشتی دەکات و حسابی پاشەکەوتی پۆستیی بەڕێوەدەبات. ھەروەھا کۆمپانیای دەوڵەتی بۆ خزمەتگوزارییەکانی ئینتەرنێت بەڕێوەدەبات و نوێنەرایەتی عێراق دەکات لە ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی وەک یەکێتیی نێونەتەوەیی پەیوەندییەکان (ITU) و یەکێتیی پۆستەیی گشتی (IPU).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاگەیێنی لە عێراق
دۆخی زەینی

**دۆخی زەینی** بریتییە لە ھەر کام لەو چۆنیەتی و حاڵەتە جۆراوجۆرانە کە زەین لە کات و ساتی جیاجیادا ھەیەتی. بۆ وێنە، کاتێ کەسێ لە باوەڕێکدایە، یا وەختێ ئێش و ئازارێ دەکێشێ، یا ئەو کاتەی مەیلی لە شتێکە، یا عانێ شتێ بەدیی دەکا، یا شتێ وە بیر دێنێتەوە، زەینی [ئەو کەسە] دەق و حاڵەتێکی تایبەت وە خۆ دەگرێ کە پێی دەڵێن دۆخی زەینی. دۆخی زەین لە کاتی چێشتنی ژان و ئێشدا ھەمان دۆخی کاتی بیرھێنانەوە یا کاتی خەیاڵکردن نییە. لە ھەر یەک لەمانەدا زەین دەق و حاڵەتێکی جیاوازی ھەیە.

دۆخە زەینییەکان دوو جۆرن: چلۆنییە ھەستپێکراوەکان و ھەڵوێستەکانی ھەمبەر بە قەزیە (propositional attitudes).

## سەرچاوەکان

* Mental state (enwiki)
ئەلشامیە (عێراق)

**ئەلشامیە** شارێکی عێراقە ناوەندی ئیداری قەزای ئەلشامیە و دەکەوێتە پارێزگای دیوانیە و نزیکەی ١٤٧ کم لە باشووری بەغداوە دوورە.  بە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی فوراتی ناوەڕاست دادەنرێت و دووەم گەورەترین شاری پارێزگاکەیە لە دوای شاری دیوانیە، وەک شارێکی مۆدێرن لە سەردەمی عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢ی زایینی دامەزراوە. پاشان بە ناوی سوڵتانی عوسمانی عەبدولحەمیدی یەکەمەوە ناونرا ئەلحەمیدییە، وەک چۆن لە سەردەمی عوسمانییەکاندا نەریت بوو کە شارەکان بە ناوی سوڵتانەکانی عوسمانییەوە ناونرا. دوای ئەوە دوای دامەزراندنی شانشینی عێراق لە ھەڵمەتێکدا بۆ گۆڕینی ناو و نازناوی عوسمانی، ناوی (ئەلشامیە)ی لێنرا. بە ناوی کۆنی “شومیا” ناونراوە. دەگوترا کە شوێنی پشوودانی کاروانەکان بووە لە نێوان شام و عێراق، یان لەبەر بە کەناری فوراتەوە وا ناوی لێ نراوە.شارەکە دەکەوێتە نێوان پارێزگاکانی دیوانیە و نەجەف و ٣٥ کیلۆمەتر لە یەکەمیان و ٣٢ کیلۆمەتر لە دووەمیانەوە دوورە. ڕووباری شەت ئەلشامیە دەبڕێت کە لە ڕووباری فوراتەوە لە باشووری قەزای ئەلکەفلەوە لق دەکات و دابەشی دەکات بەسەر دوو لادا، گەورە (ڕاست) و بچووک (چەپ).زۆربەی بەڕێوەبەرایەتی و دووکانەکانی حکوومەت لە ناوچەی لاوەکی گەورەدا چڕبوونەتەوە، لە کاتێکدا ناوچەی بچووک بەشەکانی دادگای شامیە  بەشی باری مەدەنی، بانکی ڕەشید، لقی شامیە، سایلۆی شامیە ، و بەنزینخانەی حکوومەت لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیوانیە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
مەحموود کوڕی حەمزە کرمانی

بورھانەددین ئەلقاسم مەحموود کوڕی حەمزە کوڕی نەسر کرمانی (بە عەرەبی: برھان الدین محمود بن حمزە بن نصر الکرمانی؛ کۆچکردووی نزیکەی ٥٠٥کـ/١١١١ز)، ناسراو بە تاج القراء (تاجی قورئانخوێنان)، یەکێکە لە ئیمامە گەورەکانی تەفسیر، فەرموودە، فیقھـ و زمانەوانیی عەرەبی. ئەو زانایەکی دیاری ڕێبازی حەنەفی بوو.

## ژیان و پایەی زانستی
بورھانەددین کرمانی لە شاری کرمان (باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانی ئێستا) ژیاوە و ھەر لەوێش زانستی وەرگرتووە. دواتر کۆچی کردووە بۆ شاری مەککە و تا کۆتایی تەمەنی لەوێ ماوەتەوە و وانەی وتووەتەوە.

ئەو بە زانایەکی گشتگیر و پێشەوا (ئیمام) دادەنرا لە زۆربەی زانستە شەرعی و زمانەوانییەکاندا، وەک قیڕائات، تەفسیر، فەرموودە، فیقھـ و نەحوی عەرەبی.

## بەرھەمەکان
بورھانەددین کرمانی چەندین بەرھەمی زانستیی گرنگی لەدوای خۆی بەجێھێشتووە، دیارترینیان:

* **غرائب التفسير وعجائب التأويل**: تەفسیرێکی گەورەی قورئانە و بە یەکێک لە گرنگترین کارەکانی دادەنرێت.
* **البرهان في توجيه متشابه القرآن لما فيه من الحجة والبيان**: کتێبێکە دەربارەی شیکردنەوەی ئایەتە لێکچووەکانی قورئان.
* لباب التفاسير
* **شرح صحيح البخاري**: شیکردنەوەیەکە لەسەر کتێبی سەحیحی بوخاری.

* **اختصار شرح الجامع الصحيح للبخاري**

* **خط المصاحف**

## کۆچی دوایی
بورھانەددین کرمانی لە دەوروبەری ساڵی ٥٠٥ی کۆچی لە شاری مەککە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنەفی
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:خەڵکی کرمان
پۆل:مردووەکانی ٥٠٥ی کۆچی