open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئان نجۆگو

وێنۆک|ئانن نجۆگو
**ئان نجۆگو** ژنە چالاکوانی کینیاییە. لە ساڵی ٢٠١٠ بوو بە بەڕیوبەری سەنتەری مافەکانی خوێندن و ھۆشیاری، کە جگە لە چالاکییەکانی خۆ ئەوا کاری بە بەڵگەکردنی توندووتیژییە جێندەرییەکانی دەکرد لەدوای ھەڵبژاردنی گشتی کینیای ٢٠٠٧. ھەروەھا ئان بەشداربوو لەنووسینەوە و پشتگیرکردنی ڕەشنووسی یاسای دەستدرێژی سێکسی لە وڵاتەکەی، کە دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦ بووە یاسا لە کینیا. لە ساڵی ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## چالاکییەکان
لە پاڵ چالاکییەکانی لەبواری توندوتیژی جێنەری، نجۆگو ھاوسەرۆکی کۆمەڵێک لیژنەبوو لە ڕیفۆرمی دەستوور. لە ساڵی ٢٠٠٧، ئان دەستگیردەکرێت لەلایەن ھێزەکانی وڵات، ئەمەش لەبەرئەوەی ناوبراو بەدوای زانیاری دەگەڕا لەسەر مووچەی پەرلەمەنتارەکان، کە مووچەیەکەی بەرزبوو وێڕای باروودۆخی خراپی کینیا. دواتر ئان کەیسەکەی بردەوە، کەیسەکەش لەئاستی ناوخۆی دەنگۆی گەورەی نایەوە و بە کەیسی «ئان لەدژی وڵات» ناوبانگی دەرکرد. لە ساڵی ٢٠١٢، لەکەیسێکدا خۆی و کوڕەکەی تۆمەتبارکران بە ئازاردانی باوکی بەڵام دواتر لە ٢٠١٣، بێتاوان ناسێنران.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* چاوپێکەوتنێکی ئان نجۆگو، لەگەڵ دەزگای ڕادیۆیی SDE، تەممووزی ٢٠١٩، بەستەری یوتیووب.

پۆل:ژنانی کینیا
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
جەستینا موکۆکۆ

**جەستینا موکۆکۆ** چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی زیمبابۆیە، ھەروەھا بەڕێوبەری پڕۆژەی ئاشتیی زیمبابۆیە. ئەو ڕۆژنامەنووسە لە دەزگای میدیایی زیمبابوی. لە ئازاری ٢٠١٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ڕفاندن و گرتن
لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨، جەستینا موکۆکۆ لەشەوێکدا لە باکووری ھەراری دەڕفێندرێت. دومیسانی مولەیا لە بزنس دەی ھەواڵی ئەوەی ڕاگەیاند کە ئەو دەستگیرکراوە بەھۆی گومانلێکردنی وەک سیخوڕی وڵاتان. دوا بەدوای ئەم ڕووداوانە، جەستینا بۆ ڕۆژناممەی ئیندپێندێنت ڕایگەیاند، کە لەکاتی گرتنی لێپرسینەوەی لێکراوە لەبارە کارە ڕێکخراوەییەکانی و پڕۆژەی ئاشتی، ھەروەھا تۆمەتباریان کردووە بە کۆکردنەوەی لاوان و دواتر مەشقپێدانەوەی چەکداری و بردنیان بۆ کۆمەڵەی گۆڕانی دیموکرات، کە حیزبێکی ئۆپۆزسیۆنن. ھەروەھا باسی ئەوەشی کرد کە توندووتیژی جەستەیی بەرامبەرکراوە، ئەوکاتەشی کە بردوویانە بۆ دادگا ئەوا ئاسەواری لێدانیان لەسەر جەستەی ئەو سڕیبوویەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی زیمبابوی
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ
پۆل:زیندووان
مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا

وێنۆک|چەپ|نایک ئێیجاکس یەکەم سیستمی مووشەکی رووبەر بۆ ھەوای چالاک بوو
**مووشەکی رووبەر بۆ ھەوا** () ھەروەھا مووشەکی زەوی بۆ ھەوا داڕژراوە بو داگیرساندن و خستنەکاری مووشەکی زەوی بۆ ھەوا تێکشکاندن فڕۆکە یان مووشەکانی دیکە.
مووشەکی رووبەر بۆ ھەوا جۆرێکی سیستەمی دژە-بالافڕە؛ لە ھێزە چەکدارە مۆدێرنەکان مووشەک لەجیاتی زۆربەی جۆرەکانی دیکە ی چەکی تایبەتی دژە-بالافڕ دانراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکەکان
پۆل:چەکە دژە بالافڕەکان
پۆل:مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا
ھێڵکاریی مێژووی پەرەسەندنی مرۆڤ

**ھێڵکاریی مێژووی پەرەسەندنی مرۆڤ** ھەڵدەستێت بە ناساندن و دەستنیشانکردنی دیاردە و ڕووداوە گەورەکان لە لایەنی پەرەسەندنی جۆری مرۆڤی نوێوە. پیشاندانی تەواوی مێژووی جۆری ھۆمۆ سەیپیەنەکان (مرۆڤی ژیر) لە سەرەتایی ژیان (نزیکەی ٤ میلیارد ساڵ لەمەوبەر) بۆ کۆتا ئاستی پەرەسەندنییان لە (کۆتا چاخی سەھۆڵبەندان)دا.

ھەروەھا چەند شیکردنەوەیەکی کورت و پوخت لەخۆدەگرێت دەربارەی ئاستە جۆراوجۆرەکانی پۆلێنەکانی مرۆڤ.

## تاک خانەکان

## ھۆمۆ سەیپیەن (مرۆڤی ژیر)
پوختەیەکی خشتەیی لەسەر ڕیزبەندی پۆلێنەکان بۆ جۆری ھۆمۆ سیپیەن (مرۆڤی ژیر) و بۆ ھەر ئاستێک تەمەن (مێژووی)ەکەی خەملێنراوە، وەک لەمەی خوارەوەدا دەردەکەوێت:

پاشماوەی بە بەردبووی جۆری ھۆمۆ سەیپییەنەکان (مرۆڤی ژیر) کە لەگەڵ چەند کەرەستەیەکی بەردیی لە شاخی (ئەیغود)ی وڵاتی مەغریب دۆزراوەتەوە و مێژووەکەیان دەگەرێتەوە بۆ ٣٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر بە یەکەمین بەڵگەی بە بەردبوو دادەنرێت لەسەر ھۆمۆ سەیپییەنە نوێیەکان (نوێ لەڕووی توێکارییەوە). لە ساڵی ٢٠١٧ دا لە وڵاتی ئیسڕایل بەردینی ئێسکێکی شەویلگەی ١٧٧ ھەزار ساڵی دۆزرایەوە کە بە کۆنترین پاشماوەی مرۆڤ دادەنرێت لە دەرەوەی کیشوەری ئەفریقا دۆزرابێتەوە. ھەروەھا لە ھەمان مێژوودا (نزیکەی ٣٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر) مرۆڤە نێردەتاڵەکان لە جۆری (ھۆمۆ ھایدڵبێرگنسس)ەوە سەرچاوەیان گرتووە.

نزیکەی ١٦٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر، ھۆمۆ سەیپییەنەکانی (دۆڵی ڕووباری ئاواش) (کە دەکەوێتە نزیک گوندی ھێرتۆ سەر بە وڵاتی ئێسۆپیای ئێستا) ھەستاون بە ئەنجامدانی کردەی بەجێھێشتنی مردووەکانیان لە شوێنێک دا (وەک جۆرە مەراسیمێکی ناشتن یان ماڵئاویی کردن لێیان).

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرەسەندنی مرۆڤ
سوعاد ئەلامی

وێنۆک|سوعاد لامی
**سوعاد عەباس سەلمان ئەلامی** پاریزەر و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی عێراقییە. لە ساڵی ٢٠٠٩، بەھۆی کار و چالاکییەکانیەوە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
سوعاد لەلایەن دایکییەوە ھاندراوە بۆئەوەی بخوێنێت، خۆشی حەزی لەبابەتی وێژە بووە. دواتر بووەتە پارێزەر. لە ساڵی ٢٠٠٧، ڕێکخراوێکی ناحکومی دادەمەزرێنێت بەناوی «پێشکەوتنی ژنان»، خۆی وەک بەڕێوبەری سەنتەرەکە کاری دەکرد بۆ بەرەوپێشبردنی ژنان. ڕێکخراوی پێشکەوتنی ژنان، چەندین چالاکی و خزمەتگووزاری ھەبوو لەوانە دابینکردنی ڕاوێژکاری یاسایی، مەشق، ڕاوێژی توندوتیژی خێزانی، پشکنینی پزیشکی، خوێندەواری، پەروەردەکردنی منداڵ و دەیان ھەلی دیکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی عێراقی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ھادیزاتو مانی

وێنۆک|ھادیزاتو مانی.
**ھادیزاتو مانی** (لەدایکبووی ١٩٨٤) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی نێجیرییە، کە بۆ ئازاکردنی خۆی لە کۆیلایەتی لەبەردەم دادگا جەنگا. لە ساڵی ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
مانی لە ساڵی ١٩٨٤ لەدایکبووە لە نێجیریا. کاتێک تەمەنی دوانزدە ساڵان بووە ئەوا بە ٥٠٠ دۆلار بە پیاوێک فرۆشراوە. گەرچی لەوەتەی ٢٠٠٣، لە نێجیریا کۆیلایەتی قەدەغەکراوە بەڵام ھێشتا بوونی ماوە. ھادیزاتو دەبوو ئاگاداری سێ منداڵی گەورەکەی بووایە، کاتێک ھاوسەرگیریشی کرد ئەوا گەورەکەی سکاڵای تۆمارکرد و خۆی بەھاوسەری ھادیزاتو دەزانی. بەم ھۆیەوە مانی شەش مانگ زیندانیکرا بەلام لەکۆتایی توانی کەیسەکەی بباتەوە.

دوای بردنەوەی دادگا، ئەوا توانی بڕێ ٢٠ ھەزار دۆلار قەرەبوو وەربگرێت. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا بەھۆی بوێری و چاونەترسییەوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٩، ناوی چووە لیستی ١٠٠ کاریگەرترین کەسی جیھان لەلایەن گۆڤاری تایم.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی نێجیری
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
مینگۆرا، سوات

**مینگۆرا** ھەرێمێکی بازرگانییە (تێھسیل) لە ناوچەی سوات لە ناوچەی خیبێر پاختونخوا لە پاکستان.
ناوچەی سوات ٩ تێھسیل دەگرێتەوە. لەوانە: مینگۆرا، سوات، ماتا، سوات، خوازا، خێل، سوات، باریکۆت، سوات، بابوزای، سوات، کابال، سوات، چارباغ تێھسیل، بەحرەین، سوات و کالام، سوات. ھەر تێھسیلێک ژمارەیەک لە ئەنجومەنی یەکێتیی لەخۆگرتووە. ناوچەی سوات ٦٥ ئەنجومەنی یەکێتیی لەخۆگرتووە، لەوانە ٥٦یان لادەیین و ٩یان شارین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەی سوات
کایلاش ساتیارتی

**کایلاش ساتیارتی** (لەدایکبووی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٤) چالاکوانێکی منداڵانی ھیندییە. ئەو بزووتنەوەی باچپان باچاو ئاندۆلان (ژیانی منداڵان پبارێزن)ی لە ١٩٨٠ دامەزراند. بەھۆی کارەکانییەوە توانی مافەکانی ٨٠ ھەزار منداڵ بپارێزێت. لەساڵی ٢٠١٤ لە پاڵ مەلالە یووسفزای، کایلاش خەڵاتی نۆبڵی ئاشتیی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ھیندی
ڤیرۆنیکا مارچینکۆ

[وێنۆک|ڤیڕۆنیکا لەگەڵ [میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن، لە ساڵی ٢٠٠٩، کاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.]]
**ڤیرۆنیکا مارچینکۆ** چالاکوانی مافەکانی ژنانە لە ڕووسیا. ئەو دامەزرێنەر و بەڕێوبەری ڕێکخراوی ناحکومی مافەکانی دایکە لە ڕووسیا، کە لە ساڵی ١٩٨٨ وەک قوتابییەک دایمەزراند. لە ساڵی ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی.

## ژیان
ڕێکخراوی مافەکانی دایک کاردەکات بۆ ئاشکراکردنی چالاکییە نامرۆڤایەتییەکان کە بوونەتە ھۆی مردنی ڕووسەکان لەکاتی ئاشتیدا، ھەروەھا کۆمەککردنی خێزانەکانیان. ھەروەھا کاردەکەن بۆ نەھێشتنی سووکایەتی و گاڵتەپێکردن. ڕێکخراوەکە زیاتر لەدەرەوە ھاوکاری داریی وەردەگرێت.

مارچینکۆ کاری لە ڕۆژنامەی یونسۆت کردووە. لە ساڵی ١٩٨٦ بەرنامەی ١٢ەمین چیڕۆکی لە کەناڵی تەلەفزیۆنی ناوەندی سۆڤیەت پێشکەش دەکرد. ھەروەھا ئەو لە بزووتنەوەی گەنجانی نێودەوڵەتی بەناوی «وەستانی داھاتوو سۆڤیەتە».

لە تشرینی دووەمی ١٩٩٨، خەڵاتی پەبلیک ڕیکۆگنیشنی پێدرا. لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٢، پەیمانگای کۆمەڵگای کراوە لە ڕووسیا، خەڵاتی ڤیرۆنیکای کرد بۆکارە خۆبەشییەکانی. لە ساڵی ٢٠٠٩، لە ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ڕووسی
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤی ڕووسی
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی ڕووس
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕیم نومێری

وێنۆک|ڕیم نومێری
**ڕیم نومێری** (لە دایکبووی ١٩٩٦) چالاکوانی مافەکانی منداڵانە لە یەمەن، ھەروەھا ناسراوە بەھۆی چالاکییەکانی دژ بە ھاوسەرگیری پێشوەختە (منداڵان). لە ١١ی ئازاری ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ لە جیھان دیاریکرا.

## ژیان
ڕیم کاتێک تەمەنی ١٢ ساڵان بووە، لەکۆتایی وەرزی خوێندن، باوکی بەزۆر بەشووی دەدات بە پیاوێکی ٣٠ ساڵان. بەڵام کاتێک ڕیم ھاوسەرگیرییەکە ڕەت دەکاتەوە، ئەوا لەلایەن باوکییەوە دەم و دەستی دەبەسترێتەوە تا ڕۆژی ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکە. دواتر ڕیم چیڕۆکی دەستدرێژی سێکسی لەلایەن ئەو پیاوە ٣٠ ساڵییەی بۆ کونسڵخانەی ئەمریکا باسکرد، کە کردبوویە سەر ئەو، بەمەبەستی ڕازیکردنی بۆ ھاوسەرگیرییەکە.

دوای دووجار ھەوڵدان بۆ خۆکوشتن، ئەوا چیڕۆکەکەی لە ئاستی جیھان دەنگی دایەوە. دواتر لە ھاوسەرەکەی جیابوویەوە لە دادگایەکی یەمەن، ئێستا ناوبراو لەگەڵ دایکی دەژی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:ژنانی یەمەنی
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی منداڵانی یەمەنی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
کلۆریک ئەسید

**کلۆریک ئەسید** ئۆکسۆئەسیدێکی کلۆرە. پێش پێکھاتەی خوێی کلۆراتە. ئەسیدێکی زۆر بەھێز و ھۆکاری ئۆکسید کردنە.

## تایبەتمەندییەکان
کلۆریک ئەسید بە ھۆی خەسڵەتی بێ ھاورێژەییەوە (disproportionation) لە باری ترمۆداینامیکیەوە ناجێگرە.

کلۆریک ئەسید لە ناو ئاوی سارددا ھەتاکوو خەستی کەمتر لە ٣٠٪ جێگیرە.

گیراوەی ئاوی ئەم پیکھاتەیە بە خەستی ٤٠٪ لە ژێر چاودێری ورددا بە ھەڵم پێکرن لە فشاری کەمدا دروست دەبێ. ئەگەر خەستییەکەی لەمە زیاتر بێ، تێکدەشکێ بۆ وێنە بە تێکشکانی ئەم پێکھاتانە ساز دەبن:

: 8HClO3 → 4&nbsp;HClO4 + 2&nbsp;H2O + 2&nbsp;Cl2 + 3&nbsp;O2
: 3HClO3 → HClO4 + H2O + 2&nbsp;ClO2

## مەترسییەکان
کلۆریک ئەسید بە بۆنەی ھێزی زۆری بۆ ئۆکسید کردن دەتوانی زۆربەی ماددە ئەندامییەکان (ئۆرگانیک) بسووتێنێ.

## بەرھەمھێنان
ئەم پێکھاتەیە لە تێکەڵکردنی سولفوریک ئەسید لەگەل باریوم کلۆرات بەرھەم دێ. لە ئاخردا باریۆم سولفات دەنیشێ و لا دەچێ.

Ba(ClO3)2 + H2SO4 → 2 HClO3 + BaSO4

رێگایێکی دیکە بۆ بەرھەمھێنانی، گەرمکردنی ھایپۆکلۆرس ئەسیدە کە کلۆریک ئەسید و ھایدرۆجین کلۆرایدی لێ ساز دەبێ.

: &nbsp;3HClO → HClO3 + 2&nbsp;HCl

## سەرچاوەکان
*
مووشەکی دژە بالیستیکی

وێنۆک|چەپ| بەردھاوێژی داوود، ئیسرائیل، داڕژراوە بو ڕێگرتن لە مووشەکی تاکتیکی بالیستیکی
**مووشەکی دژە بالیستیکی** () جۆرێکە لە مووشەکی رووبەر بۆ ھەوا و داڕژراوە بۆ تێکشکاندنی مووشەکی بالیستیکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکەکان
پۆل:مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
نۆرما کروز

**نۆرما کروز** چالاکوانی مافەکانی ژنانە لە گواتیمالا، بە چالاکییەکانی دژ بە توندوتیژی دژ بەژنان ناوبانگی پەیداکرد. لە ئازاری ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## چالاکی
نۆرما کروز بەرگریکاری مافەکانی ژنانە کارەکانی بۆ بەرگریکردنە لەمافەکانی مرۆڤ، لەنێوانیشیاندا بەڕێوەبردنی ڕێکخراوی ڕزگاربووەکان، کە ڕێکخراوێکە لە شاری گواتیمالا ستییە لە ٣ی تەممووزی ١٩٩٦ کرایەوە. ڕێکخراوەکە پشتگیری دەروونی و یاسایی بۆ پاراستنی مافەکانی ژنان دابین دەکات. بەپێی ڕاپۆرتی حکوومەتی ئەمریکا، لە ساڵی ٢٠٠٧، تەنیا ڕێکخراوەکەی نۆرما کاری لەسەر تەواوکردنی ٣٠ کەیس داوە لەسەر کووشتنی ژنان.

ڕێکخراوەکە یارمەتی ئەو دایکانەش دەدا کە منداڵەکانیان ڕفێندراون.

## ھەڕەشەکان
لەوەتەی ئایاری ٢٠٠٩، نۆرما بەبەردەوامی ھەڕەشەی دەستدرێژی سێکسی و کووشتنی لێدەکرێت بە کورتە نامە و تەلەفۆن؛ ھەروەھا ھەڕەشە لە خێزانەکەشی دەکرێت. وێڕای ئەوەی حکوومەتی گواتیمالا پارێزگاری لێدەکات بەڵام ھێشتا ھەڕەشەکان بەردەوامن، ئەمەش وای لە ڕێکخراوی لێبووردنی نێودەوڵەتی کرد کە لە ساڵی ٢٠١١، کارەکانی ئەو 'کەیسی ھەرەگرنگ' بنووسێت. لە ئازاری ٢٠١١، ڕێکخراوەکەی ھێرشی کرایەسەر لەڕێگای گازی فرمێسکڕێژ، لەگەڵ ئەوەش ھیچ کەس زیانی گیانی بەرنەکەوت.

## خەڵات و ڕێزلێنان
لە ئازاری ٢٠٠٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر کارەکانی، نۆرما بە سیمبوڵی بوێری و ھیوایەک بۆ ژنانی گواتیمالا دانرا. نۆرما خەڵاتەکەی بەدەستی میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی گواتیمالا
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زیائەدین یووسفزای

**زیائەدین یووسفزای** (لەدایکبووی ٢٠ی نیسانی ١٩٦٧ لە شانگلا، پاکستان) چالاکوانێکی پەروەردەی پاکستانییە کە باشترین ناسراوە بە بوونی بە باوکی براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی مەلالە یووسفزای.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:زیندووان
پۆل:مەلالە یووسفزای
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:پەشتوون
واژما فروغ

[وێنۆک|فروغ لەگەڵ [میشێل ئۆباما و ھیلاری کلینتۆن، ئازاری ٢٠٠٩، لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.]]
**واژما فروغ** ژنە چالاکوانی مافەکانی ژنانە لە ئەفغانستان. لە ساڵی ٢٠٠٩، لەبەرامبەر چالاکییەکانی، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا.

## ژیان
کاتێک لە پۆلی ٨دابوو، ئەوا فروغ وانەی بە منداڵی خاوەن ماڵەکەیان دەدایەوە، ھەربۆیە خاوەن ماڵەکەش کرێی خانووی لەسەر کەمکردنەوە، بەمەش خۆی و خووشکەکەی توانیان بچنە قوتابخانە. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، باروودۆخی ناھەمواری ھەژاری و بێزارکردنی ژنان لە کەمپەکانی ئەفغان لە پاکستان ئاشکراکرد. لە ساڵانی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠١، پڕۆگرامێکی بەھێزکردنی ژنانی لە ئەفغانستان کردەوە لەوکاتەی خۆشی لە پیشاوەر (پاکستان) بوو، دواتر لە ٢٠٠١ گەڕایەوە وڵاتەکەی. فروغ پشتگیری لە سەنتەری گەشەپێدانی ژنان دەکرد، لە شارەکانی قەندەھار، غازنی، ھیرەت و ھەرێمی پەروان لە ئەفغانستان.

فروغ لە ساڵی ٢٠١٣، بوو بە دامەزرێنەر و بەڕێوبەری پەیمانگای تووێژینەوە بۆ ژنان، ئاشتی و ئاسایش. فروغ بۆ گاردیان دەینووسی لەسەر بابەتەکانی ئەفغانستان. لە ساڵی ٢٠١٠، نووسی لێرە مافەکانی ژنان بوونەتە قوربانی و تاوانبارەکان ئازاددەکرێن.

واژما پشتگیری ئەمریکای کرد لە ڕێککەوتننامەی کۆتایی ھێنان بەھەموو جۆرە توندوتیژییەکان دژ بەژنان کرد، کە ئەفغانستان لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەفغانستانیش بەڕێکەوتنەکە ڕازیبوو. فروغ لە ساڵی ٢٠٠٩، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زمانی لۆکسمبۆرگی

زمانی لۆکسمبۆرگی زمانێکی ئەڵمانی ڕۆژئاواییە کە بەزۆری لە لۆکسمبۆرگ قسەی پێدەکرێ. لە سەرانسەری جیھان ٣٩٠٬٠٠٠کەس بە لۆکسمبۆرگی دەدوێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە جێرمەنییەکان
پۆل:زمانەکانی بەلجیکا
پۆل:زمانەکانی فەڕەنسا
پۆل:زمانەکانی لوکسەمبورگ
پۆل:زمانی لوکسەمبورگی
کەنداوی فارس (مووشەک)

**مووشەکی کەنداوی فارس** بە (زمانی فارسی:موشک خلیج فارس) وەک یەکەمین مووشەکی بالیستیک‌ئاسای دژە پاپۆرەی ئێرانی، سەرەتا لە ١٨ی رێبەندانی ساڵی ٢٠١٠ی وەک نموونەیەکی دژە پاپۆرەیی فاتحی ١١٠ لە لایەن فەرماندەی گشتیی سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ناسێندرا.

بڵابوونەوەی وێنەی پێکانی ئامانجگەلی دەریایی لە لایەن ئەم مووشەکە دەنگدانەوەیەکی زۆری لە ئاستی جیھاندا بوو. بیرۆکە و ھەنگاوە سەرەتاییەکانی بەرھەم ھێنانی مووشەکی «کەنداوی فارس» لە لایەن ناوەندی توێژینەوەی مووشەکی سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بە بەرپرسایەتی حسێن تارانی موقەدەم ئەنجام درا و بە یارمەتیی وەزارەتی بەرگری داڕێژرا و چووە قۆناغی بەرھەم ھێنانی فراوانی.
ئەو مووشەکە بە بەھرەمەند بوون لە سێرچێرێکی ئێپتیکی، لە قۆناغە کۆتاییەکانی فڕینی بە شێوەیەکی زیرەک ئامانجەکەی دەدۆزێتەوە و لە سەر قوفڵ دەبێت، بەڵام ھاوکات لە ماوەی ھاویشترانیدا بە سیستەمەکانی رێنوێنیی ئاسایی کۆنتڕۆڵ دەکرێت و سەرجەم بە کەڵک وەرگرتن لە رێنوێنیەکی ئاوێتەیی، ھیچ دەرەتانێک بۆ پاپۆرەکانی دوژمنان ناھێڵێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکە بالیستیکییەکان
پۆل:مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا
سەرزەوی

لە بوارەکانی جوگرافیای سیاسی و پێوەندییە نێونەتەوایەتییەکاندا، **سەرزەوی** ناوچە یا ناوچەگەلێکی تێکتەنراوە کە بۆ ئەوەی دەستی بێگانە بە خەڵک و شوێنەکانی ڕانەگات ئەرکی ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی بە تاک، کۆمەڵ، یا دامەزراوەیەک سپێردراوە.

سەرەڕای جۆراوجۆریی ڕوانگەکان لەمەڕ مانای وشەکە، لە یاساکانی نێونەتەوەییدا، سەرزەوی پارچەیەکی لێنەبڕە لە پێکھاتەی وڵاتاندا: سەرزەوی یا خاکی ھەر وڵاتێ بریتییە لەو بەرینایییە (کە داگری ڕووی زەوی و ژێر زەوی و ئاسمان و بڕێ لە سەرچاوە دەریایییەکانی نزیک کەنارەکانیەتی) کە حکوومەتی ئەو وڵاتە داوای ئەکا و خۆی بە خاوەنی ئەزانێ و وڵاتانی تریش ئەو داوایەیان قەبووڵە و بە ھیی ئەوی ئەزانن.

## جۆرەکان
### سەرزەویی پایتەختی فیدراڵ
لە حکوومەتە فیدراڵەکاندا بۆ ئەوەی ویلایەتێک دەستڕۆشتووتر لەوانی تر نەبێ، پایتەختی وڵات ناخەنە ناو سنووری ھیچ ویلایەتێک. بە جێگەی ئەوە، بەتایبەت سەرزەوییەکی بۆ دیاری ئەکەن تا کورسیی حکوومەتی وڵات لەوێ جێگیر ببێ. بەو سەرزەوییە ئەڵێن سەرزەویی پایتەخت (Capital territory). بۆ نموونە پایتەختی وڵاتانی ھیند و پاکستان و ئۆسترالیا سەر بە ھیچ یەک لە ویلایەتەکان نین و خاک و سەرزەویی تایبەت بە خۆیانیان ھەیە.

### سەرزەویی ناسەربەخۆ
سەرزەویی ناسەربەخۆ (Dependent territory) بە سەرزەوییەک ئەوترێ کە بۆ خۆی دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری و سەربەخۆ نەبێ بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەتە حاکمەکەدا بێ. بۆ نموونە سەرزەوییەکانی بریتانیا لە ئەوبەر دەریاکاندا سەربە شانشینی یەکگرتوون، ھەرچەند خۆیان تا ڕادەیەک حوکمیان بە دەستەوەیە.

### سەرزەویی ئەوبەر دەریاکان
سەرزەویی ئەوبەر دەریاکان (Overseas territory) ئەو سەرزەوییەیە کە بە ئۆقیانووسێک لەو وڵاتەی کە حوکمی پێ ئەکا جیا بۆتەوە. بۆ نموونە گرینلەند و دوڕگەکانی فارۆ بە بەشێک لە شانشینی دانمارک ئەژمێردرێن.

### سەرزەویی جێناکۆکی
سەرزەویی جێناکۆکی (Disputed territory) بەو ڕووبەرە جوگرافیایییە ئەوترێ کە دوو وڵات یان زیاتر داوای بکەن. وەک کەشمیر کە ھیند و پاکستان، ھەر کامیان بە جیا، داوای ئەکەن. یان وەک کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری کە لە نێوان حکوومەتی ھەرێم و بەغداددا بوونە بە جێی ناکۆکی.

### سەرزەویی داگیرکراو
سەرزەویی داگیرکراو (Occupied territory) ناوچەیەکە کە ھێزێک لە دەرەوە بە لەشکر دەستی بە سەریدا گرتووە، بەبێ ئەوەی بیلکێنێ بە قەڵەمڕەوی خۆیەوە. 

چەند نموونەیەک لەم جۆرە سەرزەوییانە لە ڕابرددودا ئەمانەن: ئاڵمانیا دوای شەڕی دووەمی جیھانی، کوەیت دوای ئەوە لە ساڵی ۱۹۹۰دا ئێراق ھێرشی بۆ ھێنا، کۆزۆڤۆی داوی ساڵی ۱۹۹۹ و، زۆرێک تر. 

لە نموونەکانی حاڵی حازریش ڕۆخی ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن و ڕۆژھەڵاتی قودسن کە لە لایەن دەوڵەتی ئیسراییلەوە داگیر کراون.

### سەرزەویی دەریایی
سەرزەویی دەریایی یا سەرزەویی نزیک دەریا (Maritime territory) بەو ئاوانە ئەوترێ کە نزیکن بە کەنارەوە و گەرچی بە ئاوگەلی سەرزەمینی ناژمێردرێن بەڵام ئەکرێ ھاتوچووی کەشتیگەلی وڵاتانی تری تیا قەدەغە بکرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
عێماد (مووشەک)

**مووشەکی عێماد** بە (زمانی فارسی:موشک عماد) یەکەمین مووشەکی بالیستیکی درێژمەودای بەرھەمی ئێرانە کە خاوەنی سەرجەنگی رێنوێنی‌کەر تا کۆتایی ئاراستەکەی و سەرەتای پاییزی ٢٠١٥ی ڕوونوێنی کراوە. بە پێ وتەی مدیاکانی ئێران ئەو مووشەکە لە تاقیکارییەکانیدا وردبینییەکی باڵای لە بڕەوی نزیکەی ١٦٥٠ کیلۆمەتر نیشان داوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکە بالیستیکییەکان
گەرەوانی سەروو

**گەرەوانی سەروو** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی باسرمە لە قەزای ھەریر لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
نەخلیسکان

لە جوڵەی شلیدا، حاڵەتی **لێک نەخشان** یاخود **نەخلیسکان** بۆ شلەی لینج، وا دادەنرێ کەلە سنوری ڕەقیدا، تێکڕای خێرایی شلەکە دەبێتە سفر کە ئەمەش پەیوەستە بە سنورەکەوە.

تێکڕای خێرایی یاخود تاودانی شلەکە بەگشتی لەسنوری نێوان ڕەقی-شلیدا یەکسانە بەوەی دەکەوێتە سنوری ڕەقیەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەبیرکردنەوە لەدوورترین گەردی شلەکە کە دەلکێ و جێگیردەبێ بەو ڕوەی کە شلەکەی پێدا دەڕوا، لەبەرئەوەی کە گیراوەکە بەو شوێنانەدا دەڕوا کەبۆی دانراوە، ئەمەش نمونەیە بۆ باری سنوری دایریچلێت.

## پاساوی فیزیایی
تەنولکە بچوکەکان کە لە ڕووکاری سەرەوەی شلەکەوە نزیکن، ناجوڵێن بەدرێژایی ڕۆیشتنی شلەکە، کاتێک نووسان بە ڕووکاری سەرەوە بەھێزترە لە پێکەوەنوسانی تەنۆلکەکان لە نێوان خۆیاندا. لەنێوانەڕوی نێوان شلی-ڕەقی دا، ھێزی ڕاکێشان لەنێوان تەنۆلکەکانی تەنی ڕەقی و تەنۆلکەکانی تەنی شلی گەورەترە لەو ھێزەی لەنێوان تەنۆلکەکانی شلە خۆیدا ھەیە. ئەم ھێزە ھاوسەنگی ناھێڵێ لەبەشی شلیداو تێکڕای خێراییەکەی دەکاتە سفر. بۆیە باری نەخلیسکان تەنھا بۆ لێشاوی لینجی و ھەروەھا زنجیرەیەکی نەپچراوی گەردەکان کارا دەبێ و ڕاڤەدەکرێت

## دەرھاویشتەکان
لەگەڵ زۆرترین لێکچون و نزیکەیی ئەندازیاری، باری نەخلیسکان ھەمیشە ئەو شێوازە وەرناگرێ لەڕاستیدا واتا دەکرێ جیاوازبێ ھەندێ جار. بۆ نموونە، لە پەستانێکی زۆرکەمدا، تەنانەت کاتێک زنجیرەیەکی لێکچوو نەپچڕاومان ھەبێ، ھێشتا بڕێکی کەم لە گەردەکان کەلە ڕووکارەوە نزیکن، ھەڵدەبەزنەوە بۆ بەشی خوارەوەو لەگەڵ ڕێڕەوی ڕۆشتنی گەردەکانی تر نابن و لادەدەن. لێکچونێکی باو بۆ خشانی شلە بریتیەلە:

:u - u_\text{Wall} = \beta \frac{\partial u}{\partial n}

کاتێک u بریتیە لە ڕێخستنی ھاوتا بۆ wall کە ئەمە دەکاتە درێژی خلیسکانەکە. بۆ گازێکی نموونەیی، درێژی خلیسکان زۆرجار بەنزیکەیی بریتیە لە \beta \approx 1.15 \ell کاتێک l واتا ڕێڕەوی ئازاد.
ھەندێک ڕووکاری پلەبەرزی ئاو ڕانەکێشان (واتا ڕاکێشانی ئاو بۆخۆی کەمدەکاتەوە)، دەبێ ئەوەش تێبینی بکرێ بەوەی خێراییەکەی یاخود تاودانەکەی نەکاتە سفر، بەڵام پێوەری نانۆمەتری ھەبێ بۆ درێژی خلیسکان.

لەکاتێکدا باری نەخلیسکان بەنزیکەیی و بە شێوەیەکی گشتی بەکاردێ لە مۆدێلی لێشاوی لینجی. ھەندێ جار ئەم بارە پشتگوێ دەخرێ لەبەشی (باری دزەنەکردن). واتا کاتێک خێرایی ئاسایی شلەکە بۆ wall دەخرێتە سەر خێرایی wall واتا (بەربەستەکە)، لەم ئاڕاستەیەدا، بەڵام خێرایی شلەکە تەریبە بە wall کە ئەمەش بێسنورە.

لەشیکردنەوە بنچینەییەکاندا لەسەر لێشاوی لکێنەر، کاتێک کاریگەری چینە سنوریەکان پشت گوێخرا. باری نەخلیسکان بوە ھۆی کێشەیەک لە تیۆری لێشاوی لینجی لەگۆڕانی بەرکەوتە ھێڵیەکان: ئەو شوێنانەن کە لە نێوانە ڕوویەکی نێوان دووشلەدا، سنورێکی ڕەقی بەدیاردەکەوێ. لێرەدا باری سنوری نەخلیسکان وا دەردەخات کە شوێنی گۆڕانی بەرکەوتەی ھێڵی ناجوڵێ، کەلەڕاستیدا تێبینی ناکرێ. شیکردنەوەکان بۆ جوڵەی بەرکەوتەیەکی ھێڵی بەباری نەخلیسکان، دەرەنجامەکەی فشارێکی بێکۆتا بوو کەناتوانرێ یەکبخرێت. تێکڕای جوڵەی گۆڕانی بەرکەوتەی ھێڵی وا باوەڕدەکرێ کە پشت دەبەستێ بە گۆشەی یاخود پلەی ھێڵەکە کە سنوری ڕەقی دروستەکا، بەڵام میکانیزمی پشت ئەمە ھێشتا بەتەواوی تێگەیشتن لێی ڕوون نیە.

## سەرچاوەکان
نبال تەوابتە

وێنۆک|نبال تەواوبتە لە ساڵی ٢٠٠٨، لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**نبال تەوابتە** چالاکوانی مافەکانی ژنانی فەلەستینییە، کە لە زانکۆی بیرزیت کاردەکات. لە ساڵی ٢٠٠٨، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی وەرگرت.

## ژیان
یەکەم ژنە کە ھەڵبژێردرێت لە ئەنجومەنی گوندی بەیت فەجار، کە لەوێ ٧ ساڵان خزمەتی کرد. بەشێوەی خۆبەخشانە مەشق و ڕێنمایی ژنانی دیکەی دەکرد بۆ ئەوەی کورسی بەدەستبھێنن لە ئەنجومەنەکە. لە ساڵی ٢٠٠٥، ڕۆژنامەییەکی مانگانەی بەناوی الحال (باروودۆخەکە) دامەزراند، کە باسی کێشە کۆمەڵایەتییەکانی دەکرد وەک کوشتن بەھۆی شەڕەف، ھاوسەرگیری نایاسایی، لێزبیان و ھەژاری دەکرد. لە ساڵی ٢٠٠٨، خۆشی وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەکە و نووسەر لە ڕۆژنامەکە کاری دەکرد. لەیەکەم ژمارەی ڕۆژنامەکەیدا، وێنەیەکی گەورەی ئامینە عەباس، ژنی مەحموود عەباس، لەسەر ڕووپەڕی ڕۆژنامەکە چاپکرا، کە دەنگۆیەکی زۆر لەگەڵ ڕەخنەی نایەوە. بەقسەی نبال، ئەوە یەکەمجاربوو کە وێنەی ئامینە بگاتە دەست خەڵک.

ھەروەھا نبال کاری کردووە لەسەر شانۆی تەلەفزیۆنی لەبارەی کێشەکانی نەخوێندەواری لەژنان، ھەروەھا نووسین و کاری بەرھەمھێنانی فیلمی بەڵگەنامەیی لەسەر کێشەی خۆکووژی لەنێو ژنانی فەلەستین ئەنجامداوە. لە ئازاری ٢٠٠٨، لەبەرامبەر کار و چالاکییەکانی، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. نبال لە ساڵی ٢٠١٥، بەڕێوبەری سەنتەری گەشەپێدانی میدیایی زانکۆری بریزیت بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی فەلەستینی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە چالاکوانە فەلەستینییەکان
سینتیا بیندلین

وێنۆک|سینتیا، چوارەم کەسی لای ڕاست. لەگەڵ براوەکانی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی بۆ ساڵی ٢٠٠٨.
**سینتیا بیندلین** ژنە چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی پاراگواییە، لەبواری بازرگانیی مرۆڤ کاردەکات. لە سینتیا ناوبانگی دەرکرد کاتێک، لە ساڵی ٢٠٠٨، کەمپەینێکی ڕاگەیاند لەسەر لێکۆڵینەوە لە بەبازرگانیکردن بە مرۆڤ و کۆچکردن لە سنوورەکانی ئەرژەنتین، بەڕازیل و پاراگوای ئەنجامدا. چەندین سیمیناری ئەنجامدا کە چۆن دەکرێت ڕووبەڕووی بازرگانیکردنی مرۆڤ ببنەوە لە ئەرژەنتین، بەڕازیل و پاراگوای. بەھۆی چالاکییەکانیەوە لەدژی بازرگانیکردنی مرۆڤ، سینتیا و خێزانەکەی ھەڕەشەیان لێکراوە، ھەروەھا فشاریان لێکراوە شوێنی خۆیان بگۆڕن.

لە ساڵی ٢٠٠٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە کاتی ڕێوەڕەسمی خەڵاتەکە، وتی: «ئەم (خەڵاتە) بۆ ئێمە نییە؛ ئەوە بۆ ئەوشتانەیە کە بۆی جەنگاوین.» ھەروەھا سینتیا خەڵاتی ڕوبی وەرگرتووە، لەلایەن سۆرۆپتیمیست ئینتەرناشناڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی پاراگوای
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
عبارە فەرەح ئیبراھیم

**عیبارە فەرەح ئیبراھیم** وەرگێڕی ڕاستەوخۆ و چالاکوانی کۆمەڵایەتی سۆماڵییە. ئەو پارێزەری مافەکانی ژنان و تەندرووستییە.

## ژیانی کەسی
عیبارە لەدایکبووی نێوان ١٩٨٢ و ١٩٨٣ لە سۆمالیا. لەکاتی شەڕی ناوخۆیی لە ساڵانی نەوەدەکان دەستیپێکرد، باپیرەی لەلایەن ھێزە چەکدارەکان کووژرا وە دایکیشی ھێرشی کرایەسەر. دوابەدوای ئەوە، لە ساڵی ١٩٩٢، چووە کینیا لە کەمپەکانی کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران دەژیا لە شارۆچکەی داداب. دوای تەواوکردنی پۆلی ھەشت، ئەوا وازی لە قوتابخانە ھێنا بۆ یارمەتیدانی خزمەکانی. بەڵام دواتر لە خێزانەکەی ھەڵگەڕایەوە، کاتێک ڕازی نەبوو شوو بە پیاوێکی بەتەمەن بکات.

## کارکردن
لە ساڵی ٢٠١٢، لەگەڵ ناشناڵ کۆنسڵی کڵێساکان لە کینیا دەستی بەکارکردن کرد. بەشێوەیەکی خۆبەخشانە ڕاوێژ و تاقیکردنەوەی ئایدزیان دەکرد، ھەروەھا کەمپەینیان دەکرد لەدژی خەتەنەکردنی مێینە. لەبەرئەوەی کچێکی موسڵمانە و کۆمەڵگاکەشی ھەمان شت، بۆیە کارکردن لەو ڕێکخراوە بۆی زەحمەتبوو، دوای ماوەیەک وازی لەکارکردن ھێنا لەو ڕێکخراوە. دواتر بوو بەوەرگێڕی ڕاستەوخۆ، لەھەمان کاتیشدا وەک چالاکوان لە چالاکییەکانی بەردەوامە.

## خەڵات
لە ئازاری ٢٠٠٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەبەرامبەر کار و چالاکییەکانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی سۆمالیا
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٨٠
پۆل:چالاکوانە سۆماڵییەکان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
بیگوم جان

وێنۆک|بیگوم جان، لە ساڵی ٢٠٠٨، لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**بیگوم جان** چالاکوان و پزیشکێکی پاکستانییە، دامەزرێنەری کۆمەڵەی ھاریکاری ژنانی ھۆزەکانە. کە ڕێکخراوێکە ئەرکی پەروەردەکردنی ژنانی ناو ھۆزەکانی باکووری ڕۆژاوای پاکستان، لەبارەی مافەکانیانەوە لەئەستۆ گرتووە، ھەروەھا مەشقی تەندرووستیشیان پێدەدەن.

ئەو لە باشووری وەزیرستان گەورەبوو، لە ناوچەیەکی کۆنەپارێز لە پاکستان، بەڵام باوکی ھانی داوە بۆ ئەوەی ببێتە پزیشک. ئەو لە قوتابخانەی کوڕان خوێندوویەتی، چونکە لەو کاتەدا قوتابخانەی کچان بوونی نەبووە، وەکاتێک گەورەی ھۆزەکەی خوێندنی ئامادەیی لێ قەدەغەکرد، ئەوا لەڕێگای فێرکەرەکەیەوە خوێندنی تەواوکرد.

لە ساڵی ٢٠٠٧، خۆپشاندانی ژنانی پاکستان دەستیپێکرد لە دژی خۆکوژی و توندوتیژی لەژێر ناوی ئایینی، جان ڕێبەرایەتی ناڕەزایی ڕێکخراوەکەی خۆی دەکرد. لە ٢٠٠٨ بووە سەرۆکی کۆمەڵەی ھاریکاری ژنانی ھۆزەکان.

لە ساڵی ٢٠٠٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی بەخشرایە بیگوم جان، وە بووە یەکەم ژنە پاکستانی ئەو خەڵاتەی پێبدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی پاکستانی
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئیمان جبوری

وێنۆک|ئیمان، دووەم کەسی لە چەپەوە، لەگەڵ چەند براوەیەکی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی، ساڵی ٢٠٠٨.
**ئیمان جبوری** پزیشکێکی عێراقییە لە ڕێکخراوی کۆچبەرانی نێودەوڵەتی (IOM) کاردەکات. لە ئازاری ٢٠٠٨، بەهۆی کارەکانیەوە، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا.

## ژیان
ئیمان دەرچووی بەشی پزیشکییە لە زانکۆی بەغداد، بەڵام نەبووە بەعسی و چووە یەمەن بۆ کارکردن. لە ساڵی ٢٠٠٣، لەدوای نەمانی دەسەڵاتی سەددام حوسێن ئەوا دەگەڕێتەوە عێراق و لە ژووری فریاکەوتن کاردەکات. دواتر، دەستیکرد بەکارکردن لەگەڵ ڕێکخراوی ئای ئۆ ئێمی کۆچبەران، کە کاری چارسەری پزیشیکی دەکەن لە نەخۆشخانەکانی ١٩ وڵات. ئیمان لەکارەکانیدا زیاتر سەرنجی لەسەر منداڵانی عێراق بوو، بەدوای ئەوانە دەگەڕا کە پێویستیان بەچارەسەری پزیشکییەوە و بۆی دابین دەکردن، هەروەها بەگشتیش کاری بۆ باشترکردنی دۆخی تەندرووستی دەکرد لە عێراق.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی عێراقی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
فلۆرێنس

وێنۆک|چەند وێنەیەکی شاری فلۆرێنس، لەوانە، گالێریا دێگلی یوفیزی (لە چەپی بەشی سەرەوە)، پالازۆ پیتی، دیمەنی خۆرئاوابوون لە شارەکەدا و کانیی نێپتون لە پیازا دێلا سیگنۆریا.
**فلۆرێنس** (**؛ بە ئیتاڵی: *Firenze*) شارێکە کە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئیتاڵیا و پایتەختی ھەرێمی تەسکەنییە. فلۆرێنس زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی لە تەسکەنی ھەیە، بەوەی لە ٢٠١٣ تۆمارکرا کە ژمارەی دانیشووانی شارەکە ٣٨٣، ٠٨٤ کەسە، و ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی مێترۆپۆلیتانی شارەکە زیاتر لە ١٬٥٢٠٬٠٠٠ کەسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فلۆرێنس
پۆل:پایتەختە کۆنەکانی ئیتاڵیا
پۆل:شار و ناوچەکانی تەسکەنی
پۆل:پایتەختە پێشووەکان
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەمی پ.ز
ڤالدیت ئدریزی

وێنۆک|ڤالدیت ئدریزی لەگەڵ میشێل ئۆباما، ساڵی ٢٠٠٨ لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**ڤالدیت ئدریزی** (لەدایکبووی ١٩٧٣) چالاکوانی کۆسڤۆییە. لەوەتەی ٢٠١٧، بووەتە دامەزرێنەر و بەڕێوبەری جێبەجێکاری پلاتفۆڕمی سیڤیکۆس. ئەو چالاکە لە کارکردن لەبواری ئاشتی و درووستکردنی پردی پەیوەندی لەنێو کۆمەڵگای ھەرێمی مترۆڤیسا لە کۆسۆڤۆ. چالاکییەکانی ڤالدیت بۆ ئاشتی نێوان سڕب و ئەلبانییەکانە، خۆشی ئەلبانییە و لە ساڵی ١٩٩٩، ناچاربووە ماڵباتی جێبھێڵێت کاتێک سڕبەکان ھاتنە وڵاتەکەی. لەم بوارەش بۆ ماوەی شەش ساڵ لەڕێگای ڕێکخراوەکەی کاری کردووە بۆ گەیاندنی پەیامی ئاشتی لەنێوان سڕب و ئەلبانیا. لە ساڵی ٢٠٠٨، ھێشتا ماڵەکەی لەدەست سڕیەکان بوو، ڕێکخراوی درووستکردنی میترۆڤیکا بەھۆی ھەوڵەکانییەوە توانیان چەند سڕیییەک بگەڕێننەوە وڵاتەکەیان لە کۆسۆڤۆ، بەھۆی ئەمەشەوە ئدریزی لەلایەن کۆسۆڤۆیی و ئەلبانییەکان ھەڕەشەی لێدەکرا.

لە ساڵی ٢٠٠٨، لەبەرامبەر چالاکییە ئاشتییەکانی، حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٩، خەڵاتی سۆرۆپتیمیستی نێودەوڵەتی بۆ ئاشتی وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کۆسۆڤۆ
پۆل:ژنانی ئەلبانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
قەزوان

**قەزوان** (ناوی زانستی: Pistacia atlantica) دارێکە لە بنەماڵەی پستە کە چەند جۆرەی ھەیە. ئەم دارە زۆرتر لە ناوچە شاخاوییەکاندا شین دەبێت و بە میوەکەی قەزوان دەگوترێت کە دەکرێتە ناو دۆ بۆ تامەکەی. لە داری قەزوان شیلەیەکی سپی دەرژێت کە بنێشتی کوردی لێ دروست دەکرێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەفریقا
پۆل:گژوگیاکانی لوبنان
پۆل:گژوگیاکانی بیابانی مەزن
پۆل:گژوگیاکانی پاکستان
پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور
پۆل:دارەکانی ئێران
پۆل:دارەکان
پۆل:Articles with 'species' microformats
پۆل:دارە ڕازاوەکان
جۆن ڤۆیت

**جۆن ڤۆیت** (؛ لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٨) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، سەرۆک دۆناڵد ترامپ خەڵاتی مێداڵە نەتەوەییەکانی ھەنەری دا بە جۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
پۆل:زیندووان
پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:خەڵکە ئەمریکییە بە ڕەچەڵەک سلۆڤاکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فێستیڤاڵی فیلمی کان بۆ باشترین ئەکتەر
پۆشیا (بازرگانەکەی ڤێنیسیا)

**پۆشیا** یەکێکە لە پاڵەوانە ئەندێشیەکانی ویلیام شێکسپیر لە بەرھەمی بازرگانی ڤێنیسیا. ئەو خانەدان، دڵفڕێن، زیرەک، و میراتگری خێزانی بێڵمۆنتە. باوکی پۆشیا بڕیار دەدات کە کێ گونجاوترینە بیدۆزێتەوە و بیکاتە ھاوسەری کچەکەی نەک ئاڵتوون کۆکەرە و دڵ ڕەق و وونبووەکان.

بۆ ئەمە سێ تابووت دائەنێت ، یەکەم تابووت پڕە لە زێر، دووەمیان پڕە لە زیو، سێیەم دانەش ڕەسمێکی دروستکراوی پۆشیایە بە قورقوشم.

ھەریەک لە تابووتەکان لەسەری مەتەڵ و ئەو ماددەیەی تیایەتی نەخشێنراوە مەتەڵەکانیش تەواو یەکلاکەرەوەیە بۆ قوڵبوونەوە و ڕۆچوون لە ناخی داخوازی کەرەکانی کچەکەی. جا ئەگەر ھەریەکەیان شکستیان ھێنا ھەرگیز ناتوانن ژن بێنن، ھەر یەکێکیش بردیەوە ئەوا لە سەرکەوتووەکانە.

**تابووتی یەکەم :** پڕە لەزێر، ھێمایە بۆ ھێز، سامان، تەنانەت تەماح ئەوەی لەسەری نووسراوە:

«ئەوەی ھەڵم ئەبژێرێت بێ ھیچ گومانێک ئەوە بەدەست ئەھێنێت کە ھەموو پیاوێک شایەنێتی»

تەماحکار شازادەی مەغریب کە بێگوومان تەماحکار بوو لە دڵەوە. ئەم تابووتەی ھەڵبژارد، خەیاڵی دەکرد کە سامانی پۆشیا ئەوەیە کە زۆربەی پیاوان پێیان ڕەوایە، ,کاتێک بینی لەناو تابووتەکە نوسراوە:

"زۆربەی ژیانی پیاوێک بەفیڕۆ چووە، بەڵام مەرجە دەرەوەم ببینی، تابووتەکەم داپۆشراوە بە زێڕ کە خاوەنداری زێرەکان تەنھا بۆ کرمەکانە ".

**تابووتی دووەم**: پڕکراو لە زیو، کێ ھەڵی ئەبژێرێت جگە لە بێزراو شازادەی ئاراگۆن لەسەری نوسرابوو:

«جا ھەر کەسێک ھەڵم ئەبژێرێت ئەوەنە بەدەست ئەھێنێت کە شایەنێتی»

بەتەواوی زیرەکییەوە پێی وابوو ئەو ڕاسترینە، ئەو ھەڵەی کرد بەوەی شایستەترینە، ھیچی نەبردەوە جگە لە وێنەیەکی گەمژەیی کە لێی نووسرابوو

«کەسانێک دەبن دەڵێن بەڵێ زاناین بەھەرشتێک، ھەر ئەوانەن زیو ھەڵئەبژێرن گوایە سەری ڕەساسیە و نیشانەی داناییە، بەڵام نازانن زیو دەبێت ٧ جار بە ئاگر داغ بکرێت تا ئەو ڕەنگەی دەبێت»

چەپ|وێنۆک

**تابووتی سێیەم**: وێنەی پۆشیا کێشراو بە قورقوشم

لەسەری نوسرابوو

«ئەوەی ھەڵم ئەبژێرێت، پێویستە بماتێ و زیان بگەیەنێت بەھەرشتێک ھەیەتی»

بەسانیۆی سەرباز و ھەژار دۆزیەووە، پێی وابوو ئاڵتون و زیو ڕازاندنەوەی شەیتانن و خەڵک دابەش دەکات، بەڵام کێ دوای قورقوشمێکی بێنرخدا دەگەڕێت، دابەشکاری ناخاتە ناو خەڵک و کۆیان دەکاتەوە تەناتەت لەو کاتەی ئەچێتە ناو تابووتەوە و ماڵئاوای لەم ژیانە دەکات. ئەمە ڕاسترین بوو.

بەم شێوەیە، ئەم پلانە بووە ھۆی گەیاندنی پۆشیای خۆشتویستراو لەلایان بەسانیۆ بە بەسانیۆی خۆشویستراو لەلایان پۆشیاوە

## سەرچاوەکان
*
سەکۆکە (فیلم)

**سەکۆ** () () فیلمێکی خەیاڵی زانستییە، لە ٢٠١٩ لە ئیسپانیا بەرھەم ھاتووە، لە دەرھێنانی گالدێر گاستیلۆ ئۆرۆتیایە.

بۆ یەکەم جار ئەم فیلمە لە میھرەجانی سینەمایی نێودەولەتی تۆرەنتۆ نمایشکرا، کە خەڵاتی شێتەکانی نیوەشەو و خەڵاتی بینەرانی وەرگرت.

## چیرۆک
لە بەندیخانەیەکی ستوونی چەندین نھۆمی سەکۆیەک درووستکراوە کە خوانێکی خواردنی لەسەرە بۆ بەندییەکان، ھەر نھۆمێک یەک ژووری بەندیخانەیە کە لەھەر ژوورێک دوو بەندی لێی دەژیێن، ڕۆژانە بەھۆی سەکۆیەکی چیمەنتۆیی ژەمی خواردن بۆیان شۆڕدەکرێتەوە تا دەگاتە دوایین نھۆم، بەڵام تا خواردنەکە دەگاتە بەشەکانی خوارەوە زەڵکاوێکی قێزەون درووستدەکات دەمینێتەوە.

## ھەڵوێستەکان
ماڵپەری ڕۆتن تۆمیتۆز ئاماژەی بەوەکردووە کە لە ٨٢٪ ڕەخنەکانی ھەڵوەستە و ڕەخنەی ئەرێنی بوون، بەشێوەیەکی گشتی بە پێوەری ١٠/٧٫٠٨ ھەڵسەنگاندنی بۆکراوە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە ئیسپانییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ترسێنەرەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە خۆراک و خواردنەوە
پۆل:فیلمەکان دەربارەی چینە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری بیلباو وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە ڕیالییزمییە جادووییەکان
قەڵەمڕەو

**قەڵەمڕەو** یان **وڵکە** ناوچەیەکە کە دەسەڵاتی کاربەدەستێک بیگاتێ. بە بەشە فیزیکی و ئینسانییەکەی قەڵەمڕەو کە فڕی بەسەر سیاسەتەوە نییە ئەڵێن سەرزەوی، واتە ئەو پانتایییە کە بە سنوور دیاری کراوە.

## وشەکە
وشەی قەڵەمڕەو لە دوو پار دروست بووە: قەڵەم + ڕەو (ڕۆیشتن). مەبەست لێی ئەو شار و دێ و وڵاتانەیە کە نووسراوەی قەڵەمی میر یا پادشا لەوێ  «ئەڕوات»، واتە خەڵک نووسراوەکەیان قەبووڵە. 

## سەرچاوەکان


پۆل:پاشایەتی
مەم ئارارات

**مەم ئارارات** (لەدایکبووی ١٩٨١ لە دێرک، مێردین - ) ھونەرمەندێکی کوردە، لە ناوچەی دێرکی چیای مازی لە شاری مێردین لە باکووری کوردستان لەدایکبووە. خاوەنی چەندین گۆرانی و ئەلبومە. مەم گۆرانییەکانی بە کوردیی کورمانجین، بەڵام ھەندێک گۆرانیشی بە سۆرانی و زازایی بڵاوکردۆتەوە.

## ژیان
مەم ئارارات لەم ساڵانەی کۆتاییدا ئەنجامێکی باشی بەدەستخستووە، بە دەنگی خۆی ستایلێکی تایبەتی داوەتە میوزیکی کوردی. کاتێک حەوت ساڵان بوو، خێزانەکەی لەبەر ڕەوشی ئابووری لە مێردینەوە کۆچیان کرد بۆ شارەکانی دیکە.

لە منداڵییەوە حەزی بە میوزیک ھەبووە، بەڵام دەرفەتی نەبوو و درەنگ دەستیپێکرد.

لە دەستپێکی ٢٠٠٠ لەسەر پلاتفۆرمی جیاواز بەرھەمەکانی دەرکەوتن. لە کۆتاییدا، بە پشتگیریی ھاوڕێکانی، یەکەم ئەلبومی خۆی بە ناوی 'قولنگ ئەور و باران' لە ساڵی ٢٠١٤ بڵاوکردەوە. لە ساڵی ٢٠٠٧، گەڕایەوە ناوچەی قۆسەر لە مێردین، ئەو شوێنەی کە لێی ھاتووەتە دنیاوە.

مەم ساڵانە چەند کۆنسێرتێک لە شارەکانی باکوور، تورکیا و دەرەوە ڕێکدەخات. چەندجارێک لە شارە جیاوازەکانی تورکیا، بەبیانووی جیاواز کۆنسێرتەکانی ڕاگیراون.

## دیسکۆگرافی
مەم خاوەنی پێنج ئەلبوومی مۆسیقییە،
* *قولنگ ئەور و باران* (٢٠١٣)
* *کوردیکا* (٢٠١٦)
* *خەونا باژارەکی* (٢٠١٨)
* *نیشتمان* (٢٠١٩)
* *پەسنا ئەڤینێ* (٢٠٢٠)

**گۆرانیی تاک**
* *پیڤۆک* (٢٠١٩)
* *بەھار* (٢٠٢١)، دوێت لەگەڵ فرمێسک.
## ڤیدیۆگرافی
**ڤیدیۆ کلیپ**
* *کەمبەر زەرێ* (٢٠١٧)
* *زۆزان* (٢٠١٨)
* *گازن* (٢٠١٩)
* *خاتر خوەستن* (٢٠١٩)
* *چیچەکێ* (٢٠١٩)
* *ژ ئێڤارەکە ئامەدێ* (٢٠١٩)
* *ئەڤینا دو چیا* (٢٠١٩)
* *دلۆ ئەز بمرم* (٢٠١٨)

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:خەڵکی دێرکی چیای مازی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:کوردەکانی تورکیا
ڕاستییەکی ونبوو

**ڕاستییەکی ونبوو** یەکێکە لە کتێبەکانی نووسەر  فەرمان خەرابەیی، کە ناڕەزایی ھەندێک لە چالاکوانانی بواری ژنانی لێکەوتەوە، بەو ھۆیەوە ھەڵسان بە خۆپێشاندان لە دژی نووسەری کتێبەکە فەرمان خەرابەیی، لەلایەکی تر خەڵکانێکی زۆر پشتوانی مەلا فەرمانیان کرد.

## ناڕەزایی و پشتگیری
### ناڕەزایی
کتێبی ڕاستییەکی ونبوو بوە ھۆی ناڕەزایی ھەندێک لە چالاکوانانی بواری ژنان، بەو ھۆیەوە ھەڵسان بە کۆکردنەوەی واژووی ناڕەزای دژی کتێبی ناوبراو، ھەروەەا بە خۆپێشاندان بۆ بەردەم پەرلەمانی کوردستان لە دژی مەلا فەرمان خەرابەیی و کتێبەکەی، لەبەر ئەوەی خۆپێشاندەران بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە نووسەر بە کافر ناوی بردوون،

### پشتگیری
لەلایەکی تر خەڵکانێکی زۆر پشتوانی مەلا فەرمانیان کرد لە نووسەران و ڕۆشنبیران و زانایانی ئایینی و خەڵکی بە گشتی.

یەکێک لە نووسەرە دیارەکانی کورد (یەدران حەبیب) لە وتارێکدا بە ناونیشانی «بەرگرییەک لە مەلا فەرمان» دەڵێ: «مەلا فەرمان خەرابەیی، بە پێچەوانەی مەلایەوە، خەرابەیی پەنای بۆ گفتوگۆی شارستانییانە بردووە، بەراوردی بیری کۆمەڵایەتیی باوی کوردستانی کردووە لەگەڵ بیری ئەو ژنانەی لە بواری مافی ژناندا بزێون، مەلا بە دەسپاکییەوە ئاماژەی بە سەرچاوەی ئاخاوتنی ئەو ژنانە داوە و بەوپەڕی تۆرە و ئەدەبیشەوە لە ھەندێکیان دواوە… مەلا فەرمان سەرجەم ئەم قسە قۆڕانەی تۆمار کردووە و کورتە بۆچوونێکی خۆشی بەپاڵ داون، ئەو کە دەڵێ ئەم ھزرانە بیانین بە کۆمەڵگای کوردەواری و ئەوانەی واش دەڵێن دڵسۆزی ئافرەتان نین، لە بنی کودیلەی داوە و ڕاستی پێکاوە… دەبوو وەڵامی مەلا بەنووسین بێتە دانەوە نەک بەخۆپێشاندان، دەبوو خاوەنی ئەم بۆچوونانە، چاوقایمانە بەرگری لە خۆیان بکەن نەک ڕێپێوان و قیژەقیژ».

### کۆتا بڕیاری دادگا
لەلایەن ڕۆژنامەنووس تامان شاکر لە دادگا سکاڵا لەسەر نووسەری کتێبی (ڕاستییەکی ونبوو) تۆمار کرا ئەگەرچی نووسەر ئامادەبوو مێزگردیان لەگەڵدا بکات بەڵام کەس ئامادە نەبوو، لە کۆتایدا مەلا فەرمان خەرابەیی لە دادگا دۆسییەکەی بردەوە و سەرکەوتووبوو و دادگا بە قازانجی ئەو بڕیاریدا.

## پێشانگا

|خۆپێشاندان لە ھەولێر دژی نووسەری کتێبی «ڕاستییەکی ونبوو» بۆ بەردەم پەرلەمان.
|خۆپێشاندان لە ھەولێر دژی نووسەری کتێبی «ڕاستییەکی ونبوو» بۆ بەردەم پەرلەمان.
|ڕوبەرگی کتێبی «ڕاستییەکی ونبوو».


## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی مامۆستا فەرمان خەرابەیی
* فەیسبوکی مامۆستا فەرمان خەرابەیی
*کتێبی ڕاستییەکی ونبوو بە شێوەی PDF.
* .

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی فەرمان خەرابەیی
سورەیا پاکزاد

وێنۆک|سورەیا پاکزاد
**سورەیا پاکزاد چالاکوانی** مافەکانی ژنانی ئەفغانییە. بەھۆی چالاکییەکانیەوە لەبواری ژنان، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدراوە.

## ڕێکخراوی دەنگی ژنان
لە ساڵی ١٩٩٨ ڕێکخراوی دەنگی ژنانی دامەزراند، کە سەرەتا بۆ فێرکردنی کچان بوو بۆئەوەی بتوانن بخوێننەوە، ئێستاش ڕێکخراوەکە ئەرکی ڕاوێژکرد و مەشقپێدانەوەی کار بە ژنان دەکات. ڕێکخراوەکەی بەنھێنی کارەکانی دەکرد تا ساڵی ٢٠٠١، لەکاتی دەسەڵاتی تاڵیبان لە ئەفغانستان. دوو لەکچە فێرخوازەکانی، کە فێری خوێندنەوە بوون ئەوا کتێبەکانیان سووتاند لەترسی ئاشکرابوون. دەنگی ژنان بوو بە ڕێکخراوێکی فەرمی ناحکومی لە ساڵی ٢٠٠١، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن حکوومەتی ئەفغانستان بەفەرمی تۆمارکرا. ھەروەھا ڕێکخراوەکە ڕۆڵی ھەبووە لە پەرەپێدانی دەستووری ئەفغانستان.

## خەڵاتەکان
پاکزاد لە ئازاری ٢٠٠٨، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. ھەروەھا لەلایەن سەرۆکی ئەفغانستان، ھەر لەو ساڵەدا خەڵاتی 'مێدالیای مەلالی' پێدرا. ساڵی دواتر لە ٢٠٠٩، ناوی لە ١٠٠ کەسایەتی کاریگەری گۆڤاری تایم ھات.

لە ساڵی ٢٠١٠، خەڵاتی دکتۆرای شاناز (فەخری) پێدرا لەلایەن زانکۆی پەنسلڤانیا، ھەروەھا خەڵاتی ھاونیشتمانی جیھانیی کلینتۆنی وەرگرت. لە ساڵی ٢٠١١، نیوسویک ناوی سورەیای وەک یەکێک لەو ١٥٠ ژنە ھێنا کە جیھانیان ھەژاند. لە ساڵی ٢٠١٢، خەڵاتی سەرکردەی خانمانی ساڵی پێدرا لەلایەن ڕێکخراوی سەرکردایەتی خانمانی ئەسترایا لە ئەڵمانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:چالاکوانی ژنی ئەفغانی
پۆل:خەڵاتی بوێری
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
شەزا عەبدولڕەزاق عەبوسی

وێنۆک|شەزا لە ساڵی ٢٠٠٧، لەکاتی وەرگرتنی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی.
**شەزا عەبدولڕەزاق عەبوسی** چالاکوانی مافەکانی ژنانی عێراقییە. ئەوکاتە ئەندامی پەرلەمانی عێراق بووە، ئەوا تایبەت لە لیژنەی مافەکانی مرۆڤ کاری کردووە. لە ئازاری ٢٠٠٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

بەر لەوەی بێتە ناو سیاسەت، شەزا لە دەرسی بایۆلۆژی و ئیسلامی دەگوتەوە. بەر لە ڕزگارکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، ئەوا شەزا نەیدەتوانی وانە لەھیچ پارێزگایەکی عێراق بڵێتەوە چونکە ڕەتی کردبوویەوە ببێتە بەعسی، بەڵام دوای جەنگەکە ئەوا توانی ببێتە مامۆستا لە قوتابخانەی حکومی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی عێراقی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
ماری ئەکرەمی

وێنۆک|ماری ئەکرەمی
**ماری ئەکرەمی** ژنە چالاکوانی ئەفغانییە. بەڕێوبەری سەنتەری گەشەپێدانی بەھرەکانی ژنانی ئەفغانە.

لە ساڵی ٢٠٠١، وەک نوێنەری کۆمەڵگای مەدەنی لە کۆنفڕانسی بۆن بەشداری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٣، سەنتەری گەشەپێدانی بەھرەکانی ژنانی لە ئەفغانستان کردەوە، وەک یەکەم کۆمەڵگای ژنانی، ئەفغانی. ڕێکخراوەکەی ڕاوێژکاری یاسایی، پۆلی خوێندەواری، ڕاوێژکاری دەروونی و مەشی تواناکانی بۆ ژنان دابین دەکات. لەبەر کار و چالاکییەکانی چەندجارێک تووشی ھەڕەشە و دادگایی کردن بووەتەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٦، لەلایەن تۆڕی بی بی سی وەک ١٠٠ ژنی ساڵ دیاریکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:چالاکوانی ژنی ئەفغانی
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڤیریسیلا بورادرۆمۆ

وێنۆک|ڤیریسیلا بورادرۆمۆ
**ڤیریسیلا بورادرۆمۆ** (لە دایکبووی ١٩٧٢) چالاکوانی سیاسیی و ڕۆژنامەنووسی پێشووی فیجییە. کە بەڕێوبەری جێبەجێکاری بزووتنەوەی مافەکانی ژنانی فیجی بووە لە ماوەی ٢٠٠١ بۆ ٢٠١٥. ماوەیەکیش دەرھێنەری ھەواڵ بووە لە ئێف ئێم ٩٦. لە ئازاری ٢٠١٣، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## کودەتای ٢٠٠٦
بورادرۆمۆ بەتووندی ئیدانەی ئەنجامدانی کودەتای لەدژی حکوومەتی ھەڵبژێردراوی، سەرۆکوەزیران لایسێنیا قارسی دەربڕی لەڕۆژی ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥. فیجی تایمز قسەیەکەی بورادرۆمۆ بڵاوکردەوە، کە دەڵێت کەلتووری کودەتا لەم وڵاتە ھەمیشە ڕێگربووە لەبەردەم درووستکردنی حکوومەتێکی سەرکەوتوو، ئەمەش لەوەتەی دەستپێکی کودەتای ١٩٨٧ بەدواوە.

دەزگای میدیاییی فیجی ڤیلەیج لە ٩ی کانوونی یەکەم لەسەر زاری ڤیریسیلا بڵاوی کردەوە، ھەر کەسێک ئارەزووی بوونی بە وەزیری ھەبێت لەو حکوومەتە سەربازییە ئەوا کارێکی نا یاسایی دەکات، ھەروەھا سەرجەم چالاکی و ھەواڵەکان لەلایەن ئێف دەبلیوو ئار ئێمەوە بە بەڵگە دەکرێت. لە ١٥ی کانوونی یەکەم، ئیدانەی پارێزەر ڕۆدنی ئەکرامانی کرد کە پۆستی سەرۆکی کۆمسیۆنی مافەکانی مرۆڤی فیجی وەرگرت.

فیجی ڤیلەیج، لە ڕۆژی ١١ی کانوونی یەکەم بڵاوی کردەوە کە ڕۆژی ٤ی مانگ، ڤیریسیلا پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەلایەن ژمارەیەکی نەناسراوەوە پێگەیشت بۆ وەستاندنی کەمپەینەکەی لەدژی حکوومەتی سەربازی.

لە ١٥ی ئابی ٢٠٠٦، داوای ھەڵوەشاندنەوەی حکوومەتی کرد بۆ بەیاسای بوونی دەسەڵات لە فیجی.

## ژیانی کەسی
باوکی سێنی بورادرۆمۆ، سەرۆکی شارەوانی شاری پێشووی سوڤایە، دایکیشی ناوی لوکو. ڤیریسیلا چوار خووشکی ھەیە، لەگەڵ ئەرشەد داود ھاوسەرگیری کردووە، کە کەسێکی فیجی-ھیندییە. ڤیریسیلا لەپەیڕەوی کریستیانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی فیجی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ھێنری ئیان کوسیک

[وێنۆک|ھێنری لە ساڵی ٢٠١٣ لە ڤیستیڤاڵی [سان دێگۆ کۆمیک-کان]]

**ھێنری ئیان** (؛ لەدایکبووی ١٧ی نیسانی ١٩٦٧) ئەکتەرێکی سکۆتلەندییە ڕۆڵی دیتیە بە کەسایەتی دیزمۆند دێڤد (لە زنجیرەی لۆست) کە زنجیرەیەکی بەناوبانگی ئەمریکیە، لە ساڵی ١٩٩٣ ھەتا ئێستا چالاکی ھەیە، ھەروەھا ڕۆڵی دیتیە لە زنجیرەی ١٠٠ کەسەکە لە ساڵی ٢٠١٤ ھەتا ٢٠١٩.

## سەرچاوەکان
* ھێنری ئیان لە ھۆڵیۆد 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ھێنری لە ماڵپەری IMDb

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامەکانی کۆمپانیای ڕۆیال شکسپیر
سوندوس عەباس

وێنۆک|سوندوس عەباس
**سوندوس عەباس** چالاکوانی مافەکانی ژنانی عێراقییە. بەڕێوبەری پەیمانگای سەرکردایەتی ژنە لە بەغداد، کاردەکات لەپێناو پەرەپێدانی مافەکانی ژنان لە عێراق. لە ئازاری ٢٠٠٧، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، لەبەرامبەر ئەو چالاکییانەی لەبارەی مافەکانی ژنان ئەنجامیدەدات.

سوندوس مەشقی وەرگرتووە لە زانستی سیاسەت، کە دواتر بەمھۆیەوە کاری کردووە بۆ ھاندانی ژنان بۆ چوونە پاڵ حیزبە سیاسییەکان، ھەروەھا ڕۆڵی ھەبووە لە نووسینەوەی ڕەشنووسی دەستووری عێراق. ئەو لە ڕۆژنامەکان، نووسینی ھەبووە لەسەر مافەکانی ژنان، ھەروەھا کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی ئەنجامداوە بۆ قسەکردن لەسەر کێشەکانی ژنان. سوندوس بە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین گەڕاوە، بۆ بەشداریکردن لە کۆنفڕانس و سیمینارەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی عێراقی
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنانی عێراقی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
ناوچەی کینگس (کالیفۆرنیا)

وێنۆک|کینگس لەسەر نەخشەی ویلایەتی کالیفۆرنیا
وێنۆک|دیمەنی ناوچەی کینگس
**ناوچەی کینگس** (بە ئینگلیزی: kimgs county) ئەو ناوچەیە یەکەکە لە ناوچەکانی ویلایەتی کالیفۆرنیا لە وڵاتی ئەمریکا. رووبەری ناوچەکە دەگاتە ٣٦٠٤ کیلۆمەتری چارگۆشە، رێژەی دانیشتوان بەپێی ەرژمێری ساڵی ٢٠١٣ دەگاتە ١٥٠٩٦٠ کەس.

## سەرچاوەکان
* کینگس لە نەخشەدا
* ماڵپەری فەرمی

پۆل:کالیفۆرنیا
ئەرسەلان چەڵەبی

**ئەرسەلان چەڵەبی** (لەدایکبووی ۱۹۸٦ لە بۆکان) شاعیر و نووسەری کوردە؛ خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و دانیشتووی وڵاتی دانمارکە.

## ژیان
ئەرسەلان پێشتر لە کوردستان دوو کۆمەڵە شیعری بڵاو کردووەتەوە. ناوبراو ئەندامی ناوەندی قەڵەمی دانمارکە “Danish Pen” و تاکوو ئێستا شیعرەکانی بۆ سەر زمانەکانی ئینگلیزی و فەڕەنسی و دانمارکی و فارسی وەرگێڕدراون و چاپ و بڵاو بوونەوە.
کۆمەڵێک بەرھەمی ئەو شاعیرە ، لە کتێب و گۆڤار و ماڵپەڕی سەر بە بڵاڤۆک و ناوەندە ئەدەبییەکانی ئورووپادا چاپ و بڵاوکراونەتەوە.

## بەرھەمەکان
* سەمای سەرسامی (بە کوردی)
* ترین تەنیا (بە کوردی)
* باركۆد (بە کوردی و فارسی)
* ھەوری خوێناوی مەستە کچێک

## سەرچاوەکان
* ویکیپدیای ئینگلیزی
* ویکیپیدیای فارسی

## پەڕاوێزەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
بڵاوبووەکانی ئەرسەلان چەڵەبی لە گۆڤار و ماڵپەڕە ئەدەبییەکانی ئورووپا
*
*

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:شیعر
پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
ڕیکی ویتل

**ڕیکی ویتل** (بە ئینگلیزی:Ricky Whittle؛ لەدایکبووی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٨١، لە ئۆلدھام، ئینگلتەرا) ئەکتەرێکی ئینگلیزییە، ویتل لە کۆمەڵە زنجرەیەک دەرکەوتووە و سەرەتاکانیش لە زنجیرەی Mistresses ڕۆڵی بینی، ھەروەھا توانی ڕۆڵی لینکۆڵن ببینێ لە زنجیرەی ١٠٠ کەسەکە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٦ ڕاگەیاندرا کە ویتل لە زنجیرەی *خوایە ئەمریکیەکە* ڕۆڵ دەبینێت بە پاڵەوانی زنجیرەکە بە ناوی شادو مۆن.

## سەرچاوە
* زانیاری لەسەر ڕیکی ویتل ماڵپەری viaf.org. ئەرشیفی سەرەکی لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩
* زانیاری لەسەر ڕیکی ویتل ماڵپەری csfd.cz ئەرشیفی سەرەکی لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی 
* ویتل لە وێبگەی  IMDb

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:مۆدێلی پیاوانی ئینگلیزی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
یەکێتیی ئافرەتانی کوردستان

**یەکێتیی ئافرەتانی کوردستان** ڕێکخراوێکی مرۆییە لەبواری ئافرەتان کاردەکات لەکوردستانی باشور و مەڵبەندەکوردیە جیھانیەکان، ئەم ڕێکخراوە لە ١١/١٢/١٩٥٢ لەشاری سلێمانی دامەزرا، مەبەست لەدامەزراندنی ڕێکخراوەکە لەوساتەدا کۆکردنەوە و ڕێکخستنی تواناکانی ئافرەتان بوو لەبەشداریکردنیان لە شۆرشی ئەیلول و پایە ڕامیاری و کۆمەڵایەتیەکان. بەپێی دەستوور و پەیرەوی ناوەخۆی ڕێکخراوەکە پێویستە ھەر سێ ساڵ جارێک کۆنگرە ببەستێت بەڵام تاوەکو ئێستا تەنھا ھەشت کۆنگرەی بەستوە، کۆنگرەی یەکەمی بەبەشداری دەستەی دامەزرێنەرانی بەسترا کە ھەریەکە لەبەڕێزان (درەخشان جەلال حەفید، سورەیای مەلای گەورە و ناجیە موستەفا فەندی و ناجیە میرزا غەفوور) بوون.

## سەرچاوەکان
یەکێتیی ئافرەتانی کوردستان
* ڕێپۆرتاژێکی تایبەت لە دەزگای ڕاگەیاندنی ڕووداو

پۆل:پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد
پۆل:جوڵانەوە فێمێنیستیەکان
ئێس-٤٠٠

**ئێس-٤٠٠ تریومف** () (ناوی ڕا گەیاندنی ناتۆ: **SA-21 Growler**) پێشتر ناسراو بە **S-300PMU-3** سیستمی مووشەکی دژە بالافڕی ڕووبەر بۆ ھەوای پەرەپیدراو لە ساڵەکانی ١٩٩٠ لەلایەن کۆمپانیای ئەلماز ڕووسیایە. ئێس-٤٠٠ پلەبەرزکردنەوەی بنەماڵەی سیستمی ئێس-٣٠٠یە.
لە ساڵی ٢٠٠٧وە لە ھێزە چەکدارەکانی ڕووسیادا خزمەت دەکات.

## بەکارھێنەران
350px|وێنۆک|ناوەڕاست|بەکارھێنەرانی ئیستای سیستمی مووشەکی ئێس-٤٠٠
;
;
;
;

### بەکارھێنەران داھاتوو
;
;

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا
پۆل:چەکە دژە بالافڕەکان
مۆرۆکان

وێنۆک|500x500پیکسڵ|سنوورەکانی پارێزگای ڕۆمی «مۆریتانیا» بە ڕەنگی زەرد دیاری کراوە.

**مۆرەکان** یان **مۆرۆکان** (بە ئیسپانی: Moro) بە موسوڵمانانی ئیسپانیا دەگوترا کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕاوە سەر تێکڵاوێک لە عەرەب، ئیسپانی و بەربەر. لە ئێستادا زۆربەی مۆرۆکان لە باکووری ڕۆژاوای ئەفریقادا دەژین.

مۆرۆکان لە سەرەدەمی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمدا نیشتەجێی ناوچەیێک لە باکووری ڕۆژاوای ئەفریقا بوون کە لە ئێستادا بەشێکە لە خاکی وڵاتەکانی جەزائیر و مەغریب. مۆرۆکان لە سەدەی ھەشتی زایینی دوای ھێرش کردنە سەر نیمچەدوورگەی ئیبیریا توانیان دەسەڵاتێکی بەھێز لە ڕووی کولتووری پێک بێنن.
لە سەدەی ١١ی زایینیدا مەسیحییەکان دەستیان کرد بە ھەوڵدان بۆ دیسان داگیر کردنی ئیسپانیا و لە ساڵی ١٤٩٢دا توانیان بە تەواوی مۆرۆکان شکست بدەن و دوایی بە حکوومەتەکەیان لە باشووری ئیسپانیا بھێنن. دوای ئەم ڕووداوە بە درێژایی سەد ساڵ مۆرۆکان پەنایان بردەوە بۆ باکووری ئەفریقا و دیسانەوە لەوێ نیشتەجێ بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:مێژووی مەغریب
پۆل:مێژووی توونس
پۆل:مێژووی ئەندەلوس
پۆل:مێژووی جەزائیر
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:مێژووی ئەفریقای باکوور
سەید حەسەن تەقیزادە

**سەید حەسەن تەقیزادە** (لەدایکبووی ١٨٧٨ لە تەورێز – کۆچکردووی ١٩٧٠ لە تاران)، یەکێک بوو لە ڕێبەرانی شۆڕشی مەشرووتەی ئێران. ئەو یەکێکە لەو کەسایەتییە سیاسیانەی کە لە دەورەی ھاوچەرخدا زۆر لە سەر ڕۆڵی چاک یان خراپی ئەو لە سەر ژیانی زانستی، کولتووری و سیاسی ئێران باس کراوە. ئەو بۆ ماوەیەک پێش لە شۆڕشی ئیسلامی ئێران سەرۆکی پەرلەمانی ئێران بوو.

لە سەرەتای ژیانیدا تەقیزادە بە ھۆی ئەوەی کە باوکی مامۆستای ئایینی بوو، دەستی کرد بە خوێندنی زانستی ئایینی بەڵام دواتر لەم کارە ھەڵگراوە و دەستی کرد بە خوێندنەوەی کارە زانستییەکانی ئەورووپا کە لە ڕێگای ڕووسیاوە دەھاتە تەورێز. تەقیزادە بڕوای بوو کە بۆ ئەوەی ئێران پێش بکەوێت دەبێ خەڵک و وڵات بە ڕواڵەت و بە ڕۆح خۆیان وەکوو ئەورووپییەکان لێبکەن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:شیعە ئێرانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٠