ھیسپانیک

دەستەواژەی **ھیسپانیک** یان **ھیسپانۆ** (  ) ئاماژەیە بۆ کەسانێک، کولتورەکان ، یان وڵاتانی پەیوەست بە ئیسپانیا و زمانی ئیسپانی، یان ھیسپانیداد. 

ئەم دەستەواژەیە بە شێوەیەکی گشتی بۆ ئیسپانییەکان و ئیسپانی زمانەکان (ھیسپانۆفۆن) و وڵاتانی ئەمریکای ھییسپانیک و ئەفریقای ھیسپانیک ( گینێی ئیستوایی و خاکی ناکۆکیی سەحرای ڕۆژاوا ) دەگرێتەوە، کە پێشتر بەشێک بوون لە ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا، کولتورەکانی وڵاتانی ھیسپانۆفۆن لە دەرەوەی ئیسپانیا لە ژێر کاریگەری کولتوورە ناوخۆییەکانی پێش کۆڵمبوس بوون، ھەروەھا کاریگەری ئیسپانیا لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستانی ئیسپانی پێشوو ھەبووە، لەوانە فلیپین و ماریاناس و گەلانی دیکە، بەڵام زمانی ئیسپانی زمانێکی باڵادەست نییە لەو ناوچانەدا و دانیشتووانەکانیان بەزۆری بە ھیسپانیک ھەژمار ناکرێن.

کولتوری ھیسپانۆ کۆمەڵێک داب و نەریت و بیروباوەڕ و چەشنی جیاوازی ھونەر لە مۆسیقا، ئەدەب، جل و بەرگ، تەلارسازی، چێشتلێنان و بوارە کولتورییەکانی تر بە گشتی لەلایەن گەلانی ناوچە ھیسپانیەکانەوە ھاوبەشن، بەڵام دەتوانن لە وڵاتێک یان خاکێکەوە بۆ یەکێکی تر جیاوازییەکی بەرچاویان ھەبێت، زمانی ئیسپانی توخمە سەرەکییە کولتورییەکەیە کە گەلانی ھییسپانیک ھاوبەشن تیایدا. 

## ناونان
ناوی ھیسپانیک لە وشەی لاتینی  وەرگیراوە، کە ووشەی **'، بە واتای [[نیمچەدوورگەی ئیبیریا|نیمچە دوورگەی ئیبیریا]] دێت و بنەڕەتەکەی دەگەڕێتەوە سەر زمانی [[زمانی سێلتیبێری|سێلتیبێری]] لە زمانی ئینگلیزیدا وشەکە لە سەدەی ١٦وە پشتڕاستکراوەتەوە (و لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا لە ئینگلیزی ئەمریکیدا) ئاماژەی پێکراوە.

وشەکانی ''ئیسپانیا'' و ''ئیسپانی'' و ''سپانیارد'' ھەمان مانای **' دەگەیەنن لە ئەنجامدا. 
[چەپ|وێنۆک| ھەڵکەندراوێکی خێزانێکی [کێلتەکان|سێڵتەکان، ھیسپانۆس لە گالایسییا: ئاپانا . ئامبۆ/لی · f(ilia) · سێلتیکا / سوپەرتام(ئاریکا) · / [j] میۆبری · /an(norum) · XXV · h(ic) · s(ita) · e(st) · /Apanus · fr(ater) · f(aciendum)· c(وراڤیت) ]]

## وڵات و ناوچە ئیسپانی زمانەکان

لە ئێستادا زمانی ئیسپانی لە پلەی یەکەمی زمانەکانی جیھانە کە زۆرترین قسەپێکەریان ھەیە، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا لە ساڵانی ١٤٩٢ و ١٨٩٨، خەڵکێکی زۆر لە ئیسپانیاوە کۆچیان کرد بۆ ئەو خاکانەی داگیرکرابوون، ئیسپانییەکان زمان و کولتوری کاستیلیان لەگەڵ خۆیان ھێنا و لەم پرۆسەیەدا کە چەند سەدەیەکی خایاند، ئیمپراتۆریەتێکی جیھانییان دروستکرد کە دانیشتووانێکی ھەمەجۆریان ھەبوو.

لە ڕووی کولتورییەوە ئیسپانییەکان (ئەوانەی لە ئیسپانیا دەژین) ئەووروپی باشوورین، بەڵام ڕەنگە شوێنەواری بچووکی DNA یان ھەبێت بۆ گەلانی دیکەی ئەووروپا و شوێنەکانی دیکە، بۆ نموونە ئەوروپای جێرمانی و سکاندیناڤی، فەرەنسا، وە تەواوی ئەوروپای دەریای ناوەڕاست، یان ڕۆژئاوای ئاسیا و باکووری ئەفریقا.  

### زمان و نەتەوەکان لە ناوچەی ئیسپانی زمانەکان لە جیھاندا

### ئەو ناوچانەی کە کاریگەری کولتووری ھیسپانیکیان لەسەرە

## کولتوور
خەڵاتی میگێل دی سێرڤانتێس دەبەخشرێتە نووسەرانی ھیسپانیک، لە کاتێکدا خەڵاتی گرامی لاتینی ناسێنراوە بۆ مۆسیقاژەنە ھیسپانییەکان، خەڵاتی پلاتینیش وەک ئەوەی دەدرێت بە فیلمە ھیسپانیکە نایابەکان.

### مۆسیقا

سەما و مۆسیقای فۆلکلۆر و باو لە نێوان ھیسپانیەکاندا جیاوازییەکی زۆری ھەیە، بۆ نموونە: مۆسیقای ئیسپانیا زۆر جیاوازە لە ھیسپانیکی ئەمریکی، ھەرچەندە پلەیەکی بەرزی ئاڵوگۆڕکردن لە نێوان ھەردوو کیشوەرەکەدا ھەیە، جگە لەوەش بەھۆی گەشەسەندنی  بەرزی ھەستی نیشتمانی نەتەوە و ناوچە جۆراوجۆرەکانی ئیسپانیا، مۆسیقایەکی زۆری بە زمانە جیاوازەکانی ئیسپانیا بەخشیوە لەوانە: ( کەتەلۆنی، گالیسی، و باسکی، بە گشتی)، بۆ نموونە مۆسیقای کەتەلۆنیا یان ڕۆک کەتەلا، یانمۆسیقای گالیسیا، کانتابریا و ئاستوریاس و مۆسیقای باسکی، ھەروەھا فلامێنکۆ شێوازێکی مۆسیقای زۆر بەناوبانگە لە ئیسپانیا، بە تایبەت لە ئەندەلوس، بالەدای ئیسپانی "ڕۆمانس" دەتوانرێت لە ئەرجەنتین بە "میلۆنگاس" ئەنجام بدرێتەوە بە ھەمان پێکھاتە بەڵام سیناریۆی جیاواز.

### وێژە

وێنۆک| خەڵاتی میگێل دی سێرڤانتێسبەناوبانگترین خەڵاتی ئەدەبی بە زمانی ئیسپانی
ئەدەبیات و فۆلکلۆری زمانی ئیسپانی زۆر دەوڵەمەندە و لە ژێر کاریگەری چەندین وڵاتی جۆراوجۆردایە، ھەزاران نووسەری لە زۆر شوێنەوە ھەن و مێژووەکەیان لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا ئێستاش دەگرێتەوە، ھەندێک لە نووسەرە ناسراوەکان بریتین لە میگێل دی سێرڤانتێس ساڤێدرا (ئیسپانیا)، لۆپێ دێ ڤێگا (ئیسپانیا)، کاڵدێرۆن دێ لا بارکا (ئیسپانیا)، خۆزێ ڕیزاڵ (فلیپین)، کارلۆس فۆینتێس (مەکسیک)، ئۆکتاڤیۆ پاز (مەکسیک)، میگێل ئەنخێل ئاستوریاس (گواتیمالا)، جۆرج سانتانا (ئەمریکا)، خۆزێ مارتی (کوبا)، سابین ئولیباری (ئەمریکی)، فێدریکۆ گارسیا لۆرکا (ئیسپانیا)، میگێل دی ئونامونۆ (ئیسپانیا)، گابریێل گارسیا مارکێز (کۆڵۆمبیا)، ڕافایل پۆمبۆ (کۆڵۆمبیا)، ھۆراسیۆ کیرۆگا (ئۆرۆگوای)، ڕۆمولۆ گالیگۆس (ڤەنزوێلا)، لویس ڕۆدریگێز ڤارێلا (فلیپین)، ڕوبێن داریۆ (نیکاراگوا)، ماریۆ ڤارگاس لۆسا (پیرۆ)، کریستینا پێرێ ڕۆسی (ئۆرۆگوای)، لویزا ڤالێنزوێلا (ئەرجەنتین)، ڕۆبێرتۆ کوێسادا (ھندۆراس), خولیۆ کۆرتاسار (ئەرجەنتین)، پابلۆ نێرودا (چیلی)، گابریێلا میسترال (چیلی)، خۆرخێ لویس بۆرخێس (ئەرجەنتین)، پێدرۆ ھێنریکێز ئورێنا (کۆماری دۆمینیکان)، ئێرنێستۆ ساباتۆ (ئەرجەنتین)، خوان تۆماس ئاڤیلا لۆرێل (گینیا ئیکواتۆریال)، سیرۆ ئەلیگریا (پیرۆ)، خواکین گارسیا مۆنگێ (کۆستاریکا)، خوان لیۆن مێرا (ئیکوادۆر) وە خیسۆس بالمۆری (فلیپین).

### وەرزش
لە زۆربەی وڵاتانی ھیسپانیکدا، تۆپی پێ بەناوبانگترین وەرزشە، ھەڵبژاردەی پیاوانی ئەرجەنتین و ئۆرۆگوای و ئیسپانیا بە گشتی شەش جار نازناوی جامی جیھانی فیفایان بەدەستھێناوە، خولی ئیسپانی (لا لیگا) یەکێکە لە بەناوبانگترینەکانی جیھان کە زیاتر بە یانەی ڕیاڵ مەدرید وبارسێلۆنا ناسراوە، لەلایەکی دیکەشەوە لیگا مەکسیکانا یەکێکە لە خولە بەھێزەکانی ئەمریکا و چیڤاس و کڵەب ئەمریکا بەناوبانگترین تیپەکانی مەکسیک و ئەمریکان.

ھەرچەندە یاری بەیسبۆڵ بەناوبانگترین وەرزشە لە ھەندێک وڵاتی ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی (بەتایبەت کوبا، کۆماری دۆمینیکان، پورتوگال و ڤەنزوێلا)، ھەروەھا لە ڕەوەندەکانی ئەمریکادا، تیپە دیارەکانی ھیسپانیک لە کاتی سەرەتای بەیسبۆڵدا بریتین لە ئۆڵ کوبانس و کوبا ستارز و نیویۆرک کوبانس، مۆزەخانەی بەیسبۆڵی میراتی ھیسپانیک کەسایەتییە ھیسپانییەکانی بەیسبۆڵی تێدا تۆمارکراوە، کە نزیکەی لەسەدا ٣٠ (لەسەدا ٢٢ی ھیسپانیک لەدایکبووی بیانی) یاریزانانی ئەمڕۆی MLB میراتی ھیسپانیکیان ھەیە.

چەندین وەرزشکاری سەرکەوتووی ھیسپانیک لە سەرانسەری جیھاندا ھەن، وەک دیێگۆ مارادۆنا، ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ، لیۆنێل مێسی، دیێگۆ فۆرلان (تۆپی پێی یەکێتییەکان)، خوان مانوێل فانگیۆ، خوان پابلۆ مۆنتۆیا، ئەلیسیۆ سالازار، فێرناندۆ ئەلۆنسۆ، مارک جێنی، کارلۆس ساینز سر و کارلۆس ساینز جونیۆر (پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل)، ئەنجێل نیتۆ، دانی پێدرۆسا، خۆرخی لۆرێنزۆ، مارک مارکێز، مارک کۆما، نانی ڕۆما (پێشبڕکێی ماتۆڕسکیل)، ئیمانوێل جینۆبیلی، پاو گازۆڵ، مارک گاسۆل (تۆپی باسکە)، خولیۆ سیزار چاوێز، ساول ئەلڤارێز، کارلۆس مۆنزۆن (بۆکسێن)، میگێل ئیندوراین، ئەلبێرتۆ کۆنتادۆر، سانتیاگۆ بۆتێرۆ، ڕیگۆبێرتۆ ئوران، نایرۆ کوینتانا (پاسکیلسواری)، ڕۆبێرتۆ دی ڤیسێنزۆ، ئەنجێل کابرێرا، سێرجیۆ گارسیا، سێڤێریانۆ بالێستیرۆس، خۆسێ ماریا ئۆلازابال (گۆڵف)، لوسیانا ئایمار (ھۆکی یاریگا)، ڕافایل نادال، مارسێلۆ ڕیۆس، گیلەرمۆ ڤیلاس، گابرێلا ساباتینی، خوان مارتین دێل پۆترۆ (تێنس).

تۆڕە تەلەفزیۆنییە وەرزشییە دیارەکانی ھیسپانیک بریتین لە ESPN Deportes و Fox Deportes و TUDN و TyC Sports.

### ئایین
ئیسپانییەکان و پورتوگالیەکان بیر و باوەڕی کاسۆلیکییان بردە ناوچە ژێر دەستەکان لە ئەمریکا و ئەفریقا و ئاسیا؛ ئایینی کاسۆلیکی لە ناو زۆربەی ھیسپانیەکاندا وەک ئایینی یەکەمی باڵادەست ماوەتەوە وە ژمارەیەکی کەم بەڵام لە زیادبووندایە لە ھیسپانیەکان سەر بە بیر و باوەڕی پرۆتێستانتن، مەسیحییە ھیسپانییەکان گەورەترین گروپی ڕەگەزی-زمانی لە نێو مەسیحییەکانی جیھان پێکدەھێنن، کە نزیکەی ١٨٪ی دانیشتوانی مەسیحییەکانی جیھان ھیسپانیکن (نزیکەی ٤٣٠ ملیۆن).

لە ئەمریکا نزیکەی ٦٥%ی ھیسپانیک و لاتینییەکان خۆیان بە کاسۆلیک و ٢١% پرۆتێستانت ڕادەگەیەنن، ١٣%یان ھیچ پەیوەندییەکیان نییە کەمینەیەک لە نێو کاسۆلیکەکاندا، نزیکەی یەک لە پێنج کەس، کاریزماتیکن، لە نێو پرۆتێستانتەکاندا ٨٥٪ "مەسیحی لەدایکبووی دووبارە "ن و سەر بە کەنیسەی ئینجیلی یان پەنتەکۆستاڵن، لە ناو بچووکترین گروپەکاندا کە کەمتر لەڕێژەی ٤٪ جوولەکەن.

#### ئیسلام
لە کاتێکدا کە کەمینەیەکی بچووکن ھەندێک موسڵمان لە ئەمریکای لاتین، لە ئەمریکا  و فلیپین ھەن، ئەوانەی لە فلیپینن بەزۆری لە بانگسامۆرۆ دەژین.

#### جولەکە
لەناو ھیسپانیک زمانەکاندا جولەکەش ھەن, کە زۆربەیان لە نەوەی جولەکەکانی ئەشکەنازین کە لە ئەوروپاوە کۆچیان کردووە ئەمریکای لاتین لەوانە: (جوولەکەکانی ئەڵمانیا، جولەکەکانی ڕووسیا، جوولەکەکانی پۆڵەندا و ھتد)، بەتایبەتی ئەرجەنتین، ئۆرۆگوای، پیرۆ، لەگەڵ کووبا (ئەرجەنتین میوانداری سێیەم گەورەترین دانیشتوانی جولەکەکان بووە لە نیوەگۆی ڕۆژئاوا، دوای ئەمریکا و کەنەدا)  لە سەدەی نۆزدەھەم و دوای جەنگی جیھانی دووەم، ھەروەھا زۆرێک لە جولەکەکانی ئیسپانی زمان لە کۆمەڵگە بچووکەکانی نەوە گۆڕاوەکانی ئەنوسیمەوە سەرچاوە دەگرن ئەوانەی کە باوباپیرانی جوولەکەی سێفاردییە لە مێژە ڕەچەڵەکی جوولەکە و بیروباوەڕەکانیان شاردبووەوە لە ترسی گۆشەگیری لەلایەن ئینکویزیسیۆنی ئیسپانی لە نیمچە دوورگەی ئیبیرییا و ئیبرۆ-ئەمریکا.

## ئەمانەش ببینە

* زمانی ئیسپانی
** زمانی ھیسپانۆفۆن
** زمانەکانی ئیسپانیا
** زمانی ئیسپانی لە ئەمریکا
** زمانی ئیسپانی لە وویلایەتە یەکگرتوەکان
** چاڤاکانۆ
* ئەمریکییەکانی لاتین
** ئەفرۆ-لاتینی ئەمریکی
** ئەمریندیاناس
** ئاسیای ئەمریکای لاتین
** گەلی کریلۆ
** مێستیزۆ
** مولاتۆ
** سپی پێستەکانی ئەمریکای لاتین
** ئیسلێنۆ ئەمریکییەکان
** ڕەشپێستەکانی ئیسپانی و ئەمریکی لاتین
** سپی پێستەکانی ئیسپانی و ئەمریکی لاتین
** ئەمریکای ھیسپانیک
** شوێنەوارە ئیسپانییەکان (خزمەتگوزاری پارکە نیشتمانییەکانی ئەمریکا)
** پارادۆکسی ھیسپانیک
** لۆبی کوبا-ئەمریکی
* لوسیتانییەکان
* پانھسپانیزم
** ھیسپانیزم
** ئاڵای گەلانی ھیسپانیک
** ھیسپانۆفۆبیا
* کولتوری ئیسپانیا
* ئیسپانی فلیپینی
** چاڤاکانۆ
** ئیسپانی فلیپینی
** کاریگەری ئیسپانی لەسەر کولتوری فلیپین
* ئیمانسیپادۆس
* فێرناندینۆس
* ئیبرۆ-ئەمریکا ( نیمچە دوورگەی ئیبیرییا )
* یەکێتی لاتین

## تێبینی

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەری دەرەکی

* 

پۆل:ئەمریکای لاتینی
پۆل:گەلاتی ئەمریکای لاتین
پۆل:هیسپانۆ
پۆل:هیسپانیداد
پۆل:هیسپانیک و لاتینۆ