ھێرش بۆ سەر پێرل ھاربەر

**ھێرش بۆ سەر پێرل ھاربەر** (بە ئینگلیزی: Attack on Pearl Harbor) یان «کردەی زێت» وەک ئەوەی بارەگای گشتیی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن ناوی دەبرد، ھێرشێکی ئاسمانیی لەپڕ بوو کە لەلایەن ھێزی دەریایی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١ ئەنجامدرا بۆ سەر کەشتیگەلی ئەمریکا لە زەریای ھێمن لە بنکە دەریایییەکەی لە بەندەری پێرل ھاربەر لە دوورگەکانی ھاوایی. ئەم ڕووداوە ڕێرەوی مێژووی گۆڕی و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ناچار کرد بچێتە ناو جەنگی جیھانیی دووەمەوە.

ئەو لێدانە، ھێرشێکی پێشوەختە بوو بۆ دوورخستنەوەی کەشتیگەلی ئەمریکا لە زەریای ھێمن لەو جەنگەی کە ژاپۆن پلانی بۆ دادەڕشت لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دژی بەریتانیا و ھۆڵەندا و ویلایەتە یەکگرتووەکان.

ھێرشە ژاپۆنییەکە لە دەوری ھێرشێکی ئاسمانی دەسووڕایەوە کە دوو شەپۆلی ئاسمانیی لەخۆ گرتبوو، بە کۆی ٣٥٣ فڕۆکەی جەنگیی ژاپۆنی کە لە شەش فڕۆکەھەڵگرەوە بەڕێکەوتن، جگە لە چەند ژێردەریایییەکی بچووک بۆ لێدان لە کەشتیگەلی ئەمریکا لە پێرل ھاربەر و لەناوبردنی فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا کە لەسەر زەوی نیشتبوونەوە. ھێرشەکە بووە ھۆی نوقمکردنی چوار کەشتیی جەنگیی (بارج) ھێزی دەریایی ئەمریکا، ھەروەھا چوار کەشتیی جەنگیی دیکە تێکشکێنران. ژاپۆنییەکان سێ کەشتیی جەنگیی کرووزەر، سێ تێکشکێنەر، و یەک مینڕێژیان نوقم کرد، جگە لە تێکشکاندنی ١٨٨ فڕۆکە. ھێرشەکان بوونە ھۆی کوژرانی ٢٬٤٠٢ کەس و برینداربوونی ١٬٢٨٢ کەسی دیکە. ھێرشەکان زیانیان بە وێستگەی بەرھەمھێنانی وزە، شوێنی دروستکردنی کەشتی، ناوەندی چاککردنەوە، وێستگەی سووتەمەنی، کۆگاکانی تۆرپیدۆ، ھەروەھا لەنگەرگەی ژێردەریایییەکان و بارەگای ھێزی دەریایی ئەمریکا و بارەگای بەشی ھەواڵگری نەگەیاند. لەکاتێکدا زیانەکانی ژاپۆن کەم بوون، ٢٩ فڕۆکە و چوار ژێردەریایی بچووک تێکشکان، و تەنھا ٦٥ سەرباز کوژران یان بریندار بوون.

ھێرشەکە بەشداریکردنێکی سەرەکی بوو لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، چونکە کەمێک پێش ڕاگەیاندنی فەرمیی جەنگ و پێش گەیشتنی بەشی کۆتایی لەو ١٤ نامەیە بۆ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە واشنتۆن دی سی ڕوویدا. ڕێنمایی درابوو بە باڵیۆزخانەی ژاپۆن کە ئەو نامەیە ڕێک پێش کاتی دیاریکراوی ھێرشەکە بۆ سەر ھاوایی ڕادەست بکەن. سروشتی ھێرشە لەپڕەکە بووە ھۆی گۆڕینی ڕای گشتیی ئەمریکا لە ھەڵوێستی گۆشەگیرییەوە بۆ پشتگیریکردنی بەشداریی ڕاستەوخۆ لە جەنگدا. ڕاگەیاندنی دەستبەجێی جەنگ لەلایەن ئەڵمانیاوە دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان، سەرەڕای پابەند نەبوونی بە ھیچ پەیماننامەیەک لەگەڵ ژاپۆن، یارمەتیدەر بوو بۆ دەرکەوتنی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە گۆڕەپانی ئەورووپای ڕووداوەکانی جەنگی جیھانیی دووەمدا.

## پێشینە
ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن دەیویست دەست بەسەر مالیای بەریتانی و دوورگەکانی ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندیدا بگرێت بە مەبەستی بەدەستھێنانی سەرچاوە سروشتییەکان وەک نەوت و لاستیک، و بە ئامانجی بێلایەنکردنی کەشتیگەلی ئەمریکا لە زەریای ھێمن، ھێزی دەریایی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن پلانی دانا بۆ وەشاندنی گورزێکی سەربازی لە کەشتیگەلەکە لە بنکەکەی لە ھاوایی، ئەمەش پاراستن بۆ ژاپۆن دابین دەکات لە کاتی داگیرکردنی ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی و مالیای بەریتانی.

ھەردوو وڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ژاپۆن پلانی فریاگوزاری درێژخایەنیان ھەبوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی جەنگ لە ناوچەی زەریای ھێمن، و بەردەوام نوێ دەکرانەوە لەگەڵ پەرەسەندنی گرژییەکانی نێوان ھەردوو وڵات کە لە ماوەی سییەکاندا بە شێوەیەکی بەردەوام زیادی کرد، لەگەڵ فراوانبوونی ژاپۆن لە مەنچوریا و ھیندۆچینی فەڕەنسی کە ویلایەتە یەکگرتووەکان و وڵاتانی دیکە بە سەپاندنی سزاکان بەسەر ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆندا وەڵامیان دایەوە.

لە ساڵی ١٩٤٠دا، ویلایەتە یەکگرتووەکان ناردنی فڕۆکە، پارچەی یەدەگ، کەرەستەی ئامێری و بەنزینی فڕۆکەی ڕاگرت بەپێی یاسای کۆنترۆڵکردنی ھەناردەکردن. ئەمەش لەلایەن ژاپۆنەوە وەک کارێکی دووژمنکارانە ھەژمار کرا؛ بەڵام ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەناردەکردنی نەوتی بۆ ژاپۆن لەو کاتەدا ڕانەگرت، چونکە واشنتۆن پێی وابوو ھەنگاوێکی لەو شێوەیە دەبێتە ھەنگاوێکی توندڕەوانە، بەھۆی پشتبەستنی ژاپۆن بە نەوتی ئەمریکا. پێشبینی دەکرا ژاپۆن ئەو ھەنگاوە بە جۆرێک لە ئیستفزازکردن دابنێت.

تیمی پلاندانانی ژاپۆنی بە شێوەیەکی چڕ لێکۆڵینەوەیان لە ھێرشی بەریتانیا بۆ سەر کەشتیگەلی ئیتاڵی لە ساڵی ١٩٤٠ لە شاری تارانتۆ کرد. سوودێکی زۆریان لێ وەرگرت لەکاتی پلاندانان بۆ ھێرشکردنە سەر ھێزە دەریایییەکانی ئەمریکا لە بەندەری پیرل. دوای فراوانبوونی ژاپۆن لە ھیندۆچینی فەڕەنسی دوای ڕووخانی فەڕەنسا، ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەناردەکردنی نەوتی بۆ ژاپۆن لە ھاوینی ١٩٤١دا ڕاگرت بەھۆی ئەو سنووردارکردنە نوێیانەی ئەمریکا کە بەسەر بەکاربردنی ناوخۆیی نەوتدا سەپێنرا. فرانکلین ڕۆزڤێڵت، سەرۆکی ئەمریکا، کەشتیگەلی زەریای ھێمنی بۆ ھاوایی گواستەوە و فەرمانی دا بە زیادکردنی ھێزە سەربازییەکان لە فلیپین بەو ھیوایەی ھەر دەستدرێژییەکی ژاپۆنی لە ڕۆژھەڵاتی دوور پووچەڵ بکاتەوە. ژاپۆن بە ھەڵە پێی وابوو کە ھەر ھێرشێک بۆ سەر داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دەبێتە ھۆی بەشداربوونی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە جەنگدا، بۆیە ھیچ چارەسەرێکی تری نەدۆزییەوە جگە لە وەشاندنی گورزێکی پێشوەختەی وێرانکەر بۆ دوورکەوتنەوە لە بەشداربوونی کەشتیگەلی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە جەنگدا، ھەروەھا ژاپۆن داگیرکردنی فلیپینی بە پێویست دەزانی، لەکاتێکدا ویلایەتە یەکگرتووەکان دووبارە داگیرکردنەوەی ئەم دوورگانەی وەک بەشێک لە پلانی جەنگی «نارنجی» لە ماوەی ساڵانی جەنگدا ھەژمار دەکرد.

ھەریەک لە ژاپۆن و ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵانی بیستەکانەوە ئاگاداری ھەڵگیرسانی جەنگ بوون لە نێوانیاندا (ھەردوولا پلانی فریاگوزارییان دانابوو)، ھەرچەندە گرژیی نێوانیان زۆر نەبوو تا ئەو کاتەی ژاپۆن لە ساڵی ١٩٣١دا شارۆچکەی مەنشوریای داگیرکرد. لە ماوەی دە ساڵی دواتردا، ژاپۆن بەردەوام بوو لە فراوانخوازی لە چین، ئەمەش بووە ھۆی ھەڵگیرسانی جەنگێکی گشتگیر لە ساڵی ١٩٣٧دا. لە ساڵی ١٩٤٠دا، ژاپۆن ھیندۆچینی فەڕەنسی داگیرکرد لە ھەوڵێکدا بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو پێداویستییانەی دەگەنە چین، وەک ھەنگاوی یەکەم بۆ باشترکردنی دەستگەیشتن بە سەرچاوەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. ئەم ھەنگاوە بووە ھۆی ئەوەی ئەمریکا ھەناردەکردنی نەوت بۆ ژاپۆن قەدەغە بکات، پاشان ژاپۆن پلانی دانا بۆ دەستبەسەرداگرتنی بەرھەمی نەوت لە دوورگەکانی ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی. سوپای ژاپۆن گواستنەوەی کەشتیگەلی ئەمریکای لە زەریای ھێمن لە بنکە کۆنەکەی لە سان دیێگۆوە بۆ بنکە نوێیەکەی لە بەندەری پیرل وەک ئامادەکارییەکی ئەمریکا بۆ ھەڵگیرسانی جەنگ لە نێوان ھەردوو وڵاتدا ھەژمار کرد.

پلاندانانی سەرەتایی بۆ ھێرشکردنە سەر بەندەری پیرل بۆ پاراستنی گواستنەوە بەرەو «ناوچەی سەرچاوەکانی باشوور» (کە زاراوەیەکی ژاپۆنییە بۆ دوورگەکانی ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بە گشتی) لە سەرەتای ساڵی ١٩٤١دا دەستیپێکرد، لەژێر چاودێری لیوا یاماماتۆ کە فەرمانی بۆ کەشتیگەلی یەکگرتووی ژاپۆن دەرکرد. ڕەزامەندی بۆ پلاندانان و مەشق و ڕاھێنانی ڕێکخراو بۆ ئەنجامدانی ھێرشەکە لە دەستەی ئەرکانی گشتیی ھێزی دەریایی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن وەرنەگرت تەنھا دوای ناکۆکییەکی زۆر لەگەڵ بارەگای ھێزی دەریایی و ھەڕەشەی دوورخستنەوەی لە پۆستەکەی. کاپتن مینۆرو گێندا لە سەرەتای وەرزی بەھاری ساڵی ١٩٤١دا پلاندانانی تەواوی کۆتایی پێھێنا. لە ماوەی چەند مانگی دواتردا، فڕۆکەوانەکان مەشقیان پێکرا، کەرەستەکان ئامادەکران و زانیاری ھەواڵگری کۆکرایەوە. سەرەڕای ئەم ئامادەکارییانە، ئیمپراتۆر ھیرۆھیتۆ ڕەزامەندیی کردەیی لەسەر پلانی ھێرشەکە دەرنەکرد تا پێنجی مانگی تشرینی دووەم، ئەمەش دوای سێیەمین کۆنگرە لە کۆی چوار کۆنگرەی ئیمپراتۆری بۆ لێکۆڵینەوە لە بابەتەکە.

ئیمپراتۆر مۆڵەتی کۆتایی نەدا تا ڕۆژی یەکەمی مانگی کانوونی یەکەم، ئەوەش دوای ئەوەی زۆرینەی سەرکردە ژاپۆنییەکان ئامۆژگارییان کرد و وتیان کە «یاداشتنامەی ھەڵ» (Hull Note) «بەرھەمەکانی ڕووداوەکەی چین لەناو دەبات، و ویلایەتی مانچۆکۆ دەخاتە مەترسییەوە و کاریگەری لەسەر کۆنترۆڵی ژاپۆن بەسەر کۆریادا دەبێت.» لە کۆتایییەکانی ساڵی ١٩٤١دا، بنکە و دامەزراوەکانی ئەمریکا لە زەریای ھێمن لە چەندین بۆنەدا ئامادەکران، بەھۆی ئەو دوژمنایەتییەی کە لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ژاپۆن چاوەڕوان دەکرا. بەرپرسانی ئەمریکا پێیان وابوو کە پیرل ھاربەر نابێتە ئامانجی یەکەم لە ھەر جەنگێکدا لەگەڵ ژاپۆن، لەکاتێکدا چاوەڕوانی ئەوەیان دەکرد یەکەم ھێرش بۆ سەر فلیپین بێت. ئەوەش بەھۆی ئەو مەترسییەی کە لەسەر ڕێڕەوە دەریایییەکان لە باشوور دروستی دەکات، و ئەو بڕوا ھەڵەیەی کە ژاپۆن ناتوانێت لە یەک کاتدا زیاتر لە کردەیەکی دەریایی ئەنجام بدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوایی
پۆل:ململانێکانی ١٩٤١
پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: پارامەتری دووبارەی ناپێویست