کۆشکی پالەیس ڕۆیاڵ

وێنۆک
**کۆشکی شاهانە** (بە فەڕەنسی: [pa.lɛ ʁwa.jal]) کۆشکێکی شاهانەی پێشووی فەرەنسییە و دەکەوێتە سەر Rue Saint-Honoré لە ناوچەی یەکەمی پاریس. دادگای چوونە ژوورەوەی شاشەدار ڕووی لە پلەیس دو پاڵیس-ڕۆیال، بەرامبەر لۆڤەر. لە سەرەتادا ناوی کۆشک-کاردیناڵ بوو، لە نزیکەی ساڵی ١٦٣٣ تا ١٦٣٩ لەلایەن تەلارساز جاک لێمێرسیێرەوە بۆ کاردیناڵ ڕیشێلیۆ دروستکراوە. ڕیشێلیۆ بە وەسیەتنامەی بۆ لویسی سێزدەهەم کردووە، پێش ئەوەی لویسی چواردەهەم بیدات بە برا بچووکەکەی، دوکی ئۆرلینز. بەو پێیەی دوکەکانی دوای ئۆرلینز بەدرێژایی ساڵان گۆڕانکاری بەرفراوانیان ئەنجامدا، نزیکەی هیچ شتێک لە دیزاینی ڕەسەنی لێمێرسیێردا نەماوە.ئێستا کۆشکی شاهانە وەک کورسی وەزارەتی ڕۆشنبیری و کۆنسێلۆتی ئیتات و ئەنجومەنی دەستووری کاردەکات. باخچەی ناوەندی کۆشک-شاهانە (جاردین دو پاڵاس-ڕۆیال) وەک پارکێکی گشتی کاردەکات؛ ئارکێدەکەی دوکانەکانی تێدایە.

## مێژوو
پاڵیس-کاردیناڵ:لە سەرەتادا ناوی کۆشکی کاردیناڵ بووە، کۆشکەکە شوێنی نیشتەجێبوونی کەسی کاردیناڵ ڕیشێلیۆ بووە. تەلارساز جاک لێمێرسیێر لە ساڵی ١٦٢٩ دەستی بە دیزاینەکەی کردووە؛ لە ساڵی ١٦٣٣ دەستی بە دروستکردنی دەستیپێکرد و لە ساڵی ١٦٣٩ تەواو بوو، باخچەکان لە ساڵی ١٦٢٩ لەلایەن ژان لی نۆتر (باوکی ئاندرێ لی نۆتر) و سیمۆن بوچارد و پیێری یەکەم دیسگۆتسەوە دەستیپێکرد، بە دیزاینێک کە لەلایەن جاک بۆیسۆوە دروستکراوە. لەگەڵ مردنی ڕیشێلیۆ لە ساڵی ١٦٤٢ کۆشکەکە بوو بە موڵکی پاشا و ناوی نوێی پاڵیس-ڕۆیاڵی بەدەستهێنا.دوای ئەوەی ساڵی دواتر لویسی سێزدەهەم کۆچی دوایی کرد، بووە ماڵی شاژنە دایکی ئانی نەمسا و کوڕە گەنجەکانی لویسی چواردەهەم و فیلیپ، دوک دی ئەنجۆ، لەگەڵ کاردیناڵ مازارین ڕاوێژکاری.لە ساڵی ١٦٤٩ەوە کۆشکەکە شوێنی نیشتەجێبوونی هێنریتا ماریای دەربەدەر و هێنریتا ئان ستوارت بووە کە هاوسەر و کچی شا چارڵی یەکەمی ئینگلتەرای لەکارلادراو بووە. ئەو دووانە لە ناوەڕاستی شەڕی ناوخۆی ئینگلتەرادا لە ئینگلتەرا هەڵهاتبوون و لەلایەن کوڕەزای هێنریتا ماریا، شا لویسی چواردەهەمەوە پەنایان پێدرابوو.کۆشکی بریۆن کە بەشێکی جیاوازە لە نزیک ڕوی دی ڕیشێلیۆ لە ڕۆژئاوای کۆشکی شاهانە، لەلایەن لویسی چواردەهەمەوە لە میراتگرانی کاردیناڵ ڕیشێلیۆ کڕدرا. لویس وای لێکردبوو کە بە کۆشکی شاهانە ببەسترێتەوە. لە کۆشکی بریۆن بوو کە لویس بووە هۆی ئەوەی خۆشەویستەکەی لویس دی لا ڤالیێر بمێنێتەوە لە کاتێکدا پەیوەندییەکەی لەگەڵ مادام دی مۆنتیسپان هێشتا نهێنییەکی فەرمی بوو.فیلیپی یەکەم، دوکی ئۆرلینز:هێنریتا ئان لە ٣١ی ئازاری ١٦٦١ لە کەنیسە کۆشکەکەدا لەگەڵ برا بچووکەکەی لویس، فیلیپ دی فرانس، دوک دی ئۆرلینز هاوسەرگیری کرد، دوای هاوسەرگیریەکەیان، لویسی چواردەهەم ڕێگەی بە برا و هاوسەرەکەی دا کە کۆشکی شاهانە وەک شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی خۆیان لە پاریس بەکاربهێنن. ساڵی دواتر دوچێسی نوێ کچێکی بە ناوی ماری لویس دی ئۆرلینز لە ناو کۆشکەکەدا لەدایکبوو. ئەو باخچە ڕازاوەییەکانی کۆشکەکەی دروستکردووە، کە دەوترێت لە جوانترینەکانی پاریسدایە. لە سەردەمی ژن و مێردە نوێیەکەی دوکاڵیدا، کۆشکی شاهانە دەبووە ناوەندی کۆمەڵایەتی پایتەخت.کۆشکەکە ڕازێنرایەوە و شوقەی نوێ بۆ خزمەتکار و کارمەندانی دوچێس دروستکرا. چەندین لەو ژنانەی کە دواتر بوونە خۆشەویست بۆ شا لویسی چواردەهەم خەڵکی ماڵەکەی بوون: لویس دی لا ڤالیێر، کە لەوێ دوو کوڕی پاشای لەدایک کرد، لە ساڵانی ١٦٦٣ و ١٦٦٥؛ فرانسوا-ئەسینا، مارکیز دی مۆنتیسپان، کە جێگەی لویس گرتەوە؛ و ئەنجێلیک دی فۆنتانجیس کە لە خزمەت دوچێسی دووەمی ئۆرلینزدا بوو.کۆبوونەوەکانی دەربار لە کۆشکی شاهانە لە هەموو دەوروبەری پایتەخت و هەروەها هەموو فەرەنسا بەناوبانگ بوون. هەر لەم ئاهەنگانەدا بوو کە کرێم دی لا کرێمی کۆمەڵگەی فەرەنسی هات بۆ بینین و بینین. میوانەکان بریتی بوون لە ئەندامانی سەرەکی بنەماڵەی شاهانە وەک دایکی شاژن، ئانی نەمسا؛ دوچێس دی مۆنپنسیە، شازادە دی کۆندێ و دی کۆنتی. هەروەها ئەوانەی کە فیلیپ زۆر حەزی لێبوو سەردانیان دەکرد.دوای مردنی هێنریتا ئان لە ساڵی ١٦٧٠ دوک هاوسەری دووەمی هێنا بە ناوی شازادە پالاتین، کە پێی باش بوو لە شاتۆ دی سانت کلاود بژی. بەم شێوەیە سانت کلاود بووە شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی کوڕە گەورەکەی و میراتگری ماڵی ئۆرلینز، فیلیپ چارڵز دی ئۆرلینز کە بە دوک دی شارترس ناسراوە.ئەکادیمیای ڕۆیاڵ دی پێینچەر و پەیکەرسازی لە ساڵی ١٦٦١ تا ١٦٩١ کۆشکی بریۆنی داگیرکرد و لە ساڵی ١٦٧٢ لەگەڵ ئەکادیمیای ڕۆیاڵ دی تەلارسازیدا هاوبەشی کرد، کۆمەڵەی شاهانەی کەلوپەلی کۆن لەوێ لە ژێر چاودێری ڕەخنەگری هونەر و مێژوونووسی فەرمی دەربار ئاندرێ فێلیبیان دانرا ، کە لە ساڵی ١٦٧٣ دامەزراوە.نزیکەی ساڵی ١٦٧٤ دوکی ئۆرلینز فەرمانی بە ئاندرێ لێنۆتر کرد کە باخچەکانی کۆشکی شاهانە دیزاین بکاتەوە.دوای دەرکردنی مادام دی مۆنتیسپان و هاتنی جێنشینی مادام دی ماینتینۆن کە هەر جۆرە کات بەسەربردنێکی گرانبەهای لە ڤێرسای قەدەغە کرد، کۆشکی شاهانە دیسانەوە جێگەی سەرنجی کۆمەڵایەتی بوو.لە ساڵی ١٦٩٢ بە بۆنەی هاوسەرگیری دوک دی شارترس لەگەڵ فرانسوا ماری دی بۆربۆن و مادمۆیزێل دی بلۆیس کە کچێکی شەرعیی لویسی چواردەهەم و مادام دی مۆنتیسپان بوو، پاشا کۆشکی شاهانەی بۆ براکەی بە بەڵگەنامە دانا. ئەو ژن و مێردە نوێیە باڵی باکووری ڕۆژهەڵاتیان داگیر نەکرد کە ئانی نەمسایی لە سەرەتادا لەوێ ژیاوە، بەڵکو لەبری ئەوە نیشتەجێبوونیان لە کۆشکی بریۆن هەڵبژارد. بۆ ئاسانکاری بووکەکە شوقەی نوێ دروستکرا و مۆبیلیاتیان بۆ دانرا لە باڵەکەدا کە ڕووی لە ڕۆژهەڵات بوو لەسەر ڕێگای دی ڕیشێلیۆ.هەر لەم کاتەدا بوو کە فیلیپ گەلەرییەکی گراندەی بەدرێژایی ڕێگای دی ڕیشێلیۆی بۆ کۆمەڵە تابلۆ بەناوبانگەکانی ئۆرلینز ڕاسپارد، کە بە ئاسانی بۆ خەڵک دەستیان پێدەگەیشت. دیزاینەکەی لەلایەن تەلارساز جوڵس هاردوین-مانسارتەوە کراوە، لە دەوروبەری ساڵانی ١٦٩٨-١٧٠٠ دروستکراوە و لەلایەن کۆیپڵەوە بە بابەتەکانی ڤێرجیلان کێشراوە. تێچووی ئەم ئاوەدانکردنەوە نزیکەی ٤٠٠ هەزار لیڤەر بووە. یاریدەدەری هاردوین مانسارت، فرانسوا دی ئۆربای، پلانێکی گشتی شوێنەکەی ئامادە کرد، پێش ئەوەی ئەم گۆڕانکاریانە بکرێت، کۆشکی شاهانەی پیشان دا.

فیلیپی دووەم، دوکی ئۆرلینز:کاتێک دوکی ئۆرلینز لە ساڵی ١٧٠١ کۆچی دوایی کرد، کوڕەکەی بوو بە سەرۆکی ماڵی ئۆرلینز. دوک و دوچێسی نوێی ئۆرلینز لە کۆشکی شاهانە نیشتەجێ بوون. دوو کچیان بە ناوەکانی شارلۆت ئاگلا دی ئۆرلینز، دواتر دوچێسی مۆدێنا و لویس دایان دی ئۆرلینز، دواتر شازادەی کۆنتی، لەوێ لەدایک بوون.لە کاتی مردنی لویسی چواردەهەم لە ساڵی ١٧١٥دا، نەوەیەکی تەمەن پێنج ساڵانەکەی شوێنی گرتەوە. دوکی ئۆرلینز بوو بە ڕیجێنت بۆ لویس پازدەهەمی گەنج، حکومەتی وڵاتەکەی لە کۆشکی شاهانە دامەزراند، لە کاتێکدا پاشای گەنج لە کۆشکی تویلێریس کە لە نزیکەوە بوو دەژیا. کۆشکی شاهانە کۆمەڵە هونەرییە ناوازەکەی ئۆرلینزی تێدابوو کە نزیکەی ٥٠٠ تابلۆی تێدابوو، کە بۆ بینینی گشتی ڕێکخرابوو تاوەکو لە ساڵی ١٧٩١ لە دەرەوەی وڵات فرۆشرا.ئەو گیڵس-ماری ئۆپینۆردی ڕاسپارد کە شوقەکانی دوچێس لە نهۆمی خوارەوە لە ساڵی ١٧١٦دا دیزاین بکاتەوە و شوقەی گەورەی کۆشکی بریۆن بە شێوازی ڕووناکی و زیندوو ڕیجێنس بڕازێنێتەوە کە پێشبینی ڕۆکۆکۆی دەکرد، هەروەها شوقەکانی بچووکی ئینتیمی ڕیجێنت . هەروەها ئۆپینۆرد گۆڕانکاری لە گەلەری گراندی کۆشکی بریۆن کرد و ساڵۆنێکی جیاوازی دروستکرد، کە شوقەی گەورەی بە گەلەری گراندە بە درێژایی ڕێگای ڕیشێلیۆ (١٧١٩-٢٠؛ لە نەخشەی تورگۆتی پاریس لە ساڵی ١٧٣٩دا دیارە) بەستەوە. هەموو ئەم کارانە لەدەستچوو، کاتێک کۆشکی بریۆن لە ساڵی ١٧٨٤دا ڕووخێنرا بۆ دانانی شانۆی فرانسا کە ئێستا کۆمیدی فرانسایە.

لویس دی ئۆرلینز:دوای سەردەمی ڕیجێنسی، ژیانی کۆمەڵایەتی کۆشکەکە زۆر زیاتر ملکەچ بوو. لویسی پازدەهەم یاریگاکەی گواستەوە بۆ ڤێرسای و دیسانەوە پاریس پشتگوێ خرا. هەمان شت لەگەڵ کۆشکی شاهانەدا ڕوویدا. لویس دی ئۆرلینز لە ساڵی ١٧٢٣ لە شوێنی باوکی بووە دوکی نوێی ئۆرلینز، ئەو و کوڕەکەی لویس فیلیپ لە شوێنی نیشتەجێبوونی خێزانەکەی دیکە لە سانت کلۆد دەژیان، کە لە دوای مردنی شازادە پالاتین لە ساڵی ١٧٢٢ەوە چۆڵ بوو.کلۆد دیسگۆتس لە ساڵی ١٧٢٩دا باخچەکانی کۆشکی شاهانەی دیزاین کردەوە.

لویس فیلیپی یەکەم:لە ساڵی ١٧٥٢ لویس فیلیپی یەکەم لە شوێنی باوکی بووە دوکی ئۆرلینز. زۆری نەخایاند کۆشکی شاهانە دیمەنی خراپەکارییە بەناوبانگەکانی لویس هێنریێت دی بۆربۆن بوو کە لە ساڵی ١٧٤٣ لەگەڵ لویس فیلیپ هاوسەرگیری کردبوو. شوقەی نوێ (کە ئێستا لە بەشی باکووری باڵی ڕو دی ڤالۆیسدایە) بۆی زیادکرا لە سەرەتای ساڵانی ١٧٥٠ لەلایەن تەلارساز پیێر کۆنتانت دیڤری. لە تەمەنی سی و دوو ساڵیدا لە ساڵی ١٧٥٩ کۆچی دوایی کردووە، دایکی لویس فیلیپی دووەمی ئۆرلینز بووە کە دواتر بە فیلیپ ئیگالیتی ناسرا. چەند ساڵێک دوای مردنی لویس هێنریێت، هاوسەرەکەی بە نهێنی هاوسەرگیری لەگەڵ خاتوونەکەی کرد، مارکیز دی مۆنتیسۆنی ژیرانە و ئەو دوو هاوسەرە لە شاتۆ دی سانت ئاسیس دەژیان کە لەوێ لە ساڵی ١٧٨٥دا کۆچی دوایی کرد. تەنها پێش مردنی، فرۆشتنی... شاتۆ دی سانت کلاود بۆ شاژن ماری ئەنتۆنیەت.

لویس فیلیپی دووەم:لویس فیلیپی دووەم دی ئۆرلینز لە شاری سانت کلاود لەدایکبووە و دواتر ڕووی لە کۆشکی شاهانە کردووە و لەگەڵ هاوسەرەکەیدا ژیاوە کە دەوڵەمەندە لویس ماری ئادێلاید دی بۆربۆن کە لە ساڵی ١٧٦٩ هاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە، دوکەکە لە ساڵی ١٧٨٠ەوە کۆنترۆڵی کۆشکی شاهانەی کردووە بەرەو پێشەوە. کوڕە گەورەکەی ئەو دوو هاوسەرە بەناوی لویس فیلیپی سێیەم دی ئۆرلینز لە ساڵی ١٧٧٣ لەوێ لەدایکبووە، لویس فیلیپی دووەم لە ساڵی ١٧٨٥ شوێنی باوکی بووە سەرۆکی ماڵی ئۆرلینز.

شانۆکانی کۆشکی شاهانە:کۆشکی شاهانە یەکێک لە گرنگترین شانۆ گشتیەکانی پاریسی لەخۆگرتبوو، لە باڵی ڕۆژهەڵاتی سەر شەقامی سانت ئۆنۆرێ (لە شوێنێکدا کە تەنها لە ڕۆژئاوای ئەو شوێنەی ئێستا ڕوی دی ڤالۆیە). لە ساڵی ١٦٣٧ تا ١٦٤١ بە دیزاینەکانی لێمێرسیێر دروستکراوە و سەرەتا بە هۆڵی گەورەی کۆشک-کاردیناڵ ناسرابوو. ئەم شانۆیە دواتر لەلایەن تیپی مۆلیێرەوە بەکارهێنرا کە لە ساڵی ١٦٦٠ەوە دەستی پێکرد، لەو کاتەدا بە شانۆی شاهانە ناسرابوو. دوای مردنی مۆلیێر لە ساڵی ١٦٧٣ شانۆکە لەلایەن ژان باپتیست لولی دەستی بەسەردا گیرا، کە بۆ ئەکادیمیای ڕۆیاڵ دی میوزیک (ناوی فەرمی ئۆپێرا پاریس لەو سەردەمەدا) بەکاری هێنا.شانۆی ئۆپێرا لە ساڵی ١٧٦٣ بەهۆی ئاگرکەوتنەوە وێران بوو، بەڵام بەپێی دیزاینەکانی تەلارساز پیێر لویس مۆریۆ دیسپرۆکس لە شوێنێکدا کە کەمێک دوورتر لە ڕۆژهەڵاتەوە (کە ئەمڕۆ ڕوی دی ڤالۆی لێیە) دووبارە دروستکرایەوە و لە ساڵی ١٧٧٠دا کرایەوە، ئەم شانۆیە دووەمیش بەردەوام بوو بۆ ئەوەی لەلایەن ئۆپێراوە بەکاربهێنرێت تا ساڵی ١٧٨١، کە ئەویش بەهۆی ئاگرەوە لەناوچوو، بەڵام ئەمجارەیان دووبارە دروست نەکرایەوە. هەروەها مۆریۆ دیسپرۆکس دیزاینی ڕووبەرەکانی دەرگای چوونە ژوورەوەی تەنیشت یەکتری کە لە ژیاندا ماونەتەوە لە کۆشکی شاهانە.لەسەر داوای لویس فیلیپی دووەم دوو شانۆی نوێ لە کۆمەڵگەی کۆشک و شاهانەدا دروستکران کە دوای ماوەیەکی کەم لە ئاگرەکە. هەردوو ئەم شانۆ نوێیانە لەلایەن ڤیکتۆر لویسەوە دیزاین کراون، ئەو تەلارسازەی کە هەروەها دیزاینی گەلەرییە بازرگانییەکانی کردووە کە ڕوویان لە باخچەکە کردووە (بڕوانە خوارەوە). یەکەم شانۆ کە لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٧٨٤ کرایەوە، شانۆیەکی بچووکی بوکەڵەیی بوو لە گۆشەی باکووری ڕۆژئاوای باخچەکان لە یەکتربڕینی گەلەری مۆنتپێنسیەر و گەلەری دی بیۆلۆ. سەرەتا بە شانۆی بیۆجۆل ناسرا، پاشان بە شانۆی مۆنتانسیێر، دوای ئەوە ڤیکتۆر لویس بۆ نمایشکردنی شانۆنامە و ئۆپێرا گەورەتری کرد. دواتر لە گێژاوی سیاسی شۆڕشەوە ئەم شانۆیە بە ناوی جۆراوجۆری تر ناسرا. لە ساڵی ١٨١٢ گۆڕدرا بۆ کافێیەک کە نمایشی تێدابوو، بەڵام لە ساڵی ١٨٣١ وەک شانۆ کرایەوە، کاتێک ناوی شانۆی شاهانەی بەدەستهێنا، کە تا ئێستاش بەهۆیەوە ناسراوە.شانۆی دووەمی لویس فیلیپی دووەم گەورەتر بوو و دەکەوێتە نزیک گۆشەی باشووری ڕۆژئاوای کۆمپلێکسەکە، لەسەر ڕێگای ڕیشێلیۆ. لە سەرەتادا مەبەستی بوو بۆ ئۆپێرا، بەڵام ئەو کۆمپانیایە ڕەتیکردەوە بچێتە ناویەوە. لەبری ئەوە پێشکەشی شانۆی ڤاریێتس-ئەموسانتێس کرد، پێشتر لە بلواردی دو پەرستگا بوو بەڵام لە یەکەمی ژانویەی ١٧٨٥ەوە لە شانۆیەکی کاتی لە باخچەکانی کۆشکی شاهانەدا یاری دەکرد. ئەم کۆمپانیایە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٧٨٩ ناوی خۆی گۆڕی بۆ شانۆی شاهانە، دواتر لەگەڵ تەواوبوونیدا ڕووی لە شانۆی نوێ کرد، لە ١٥ی ئایاری ١٧٩٠ لەوێ کرایەوە. بە سەرۆکایەتی تالما، شانۆی ئەو کۆمپانیایە لە کەناری چەپەوە بەجێهێشت (ئەو سەردەمە بە شانۆی نەتەوە ناسرابوو، بەڵام ئەمڕۆ بە ئۆدیۆن)، و پەیوەندی بە کۆمپانیاکە کرد لە شەقامی ڕیشێلیۆ، کە دەستبەجێ ناوەکەی گۆڕی بۆ شانۆی فرانسا دی لا ڕو دی ڕیشێلیۆ. لەگەڵ دامەزراندنی کۆماری فەرەنسا لە ئەیلوولی ١٧٩٢ ناوی شانۆکە گۆڕدرایەوە، بۆ شانۆی کۆماری. لە ساڵی ١٧٩٩ یاریزانانی کۆمپانیا دابەشبووەکە لە کۆشکی شاهانە یەکتریان گرتەوە و شانۆکە بە فەرمی بوو بە کۆمیدی-فرانسا، کە بە شێوەیەکی گشتی بە شانۆی فرانساش ناسراوە، ناوەکان کە تا ئەمڕۆش هەروایان هەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆشکەکانی فەڕەنسا