ئیسماعیل فارووقی

**ئیسماییل ڕاجی فارووقی** (١ی کانوونی دووەم ١٩٢١ - ٢٧ی ئایار ١٩٨٦) فەیلەسوف و زانای موسڵمانی فەڵەستینی-ئەمریکیی بووە و بە شێوەیەکی بەرفراوان کاری کردووە لە توێژینەوەی زانستە ئیسلامییەکان و گفتوگۆی نێوان ئایینەکاندا. چەند ساڵێک لە زانکۆی ئەزھەر لە قاھیرە بووە و لە زانکۆکانی ئەمریکای باکوور وانەبێژ بووە، لەنێویاندا زانکۆی مەکگیل لە مۆنتریال لە کەنەدا. فارووقی مامۆستای ئایین بووە لە زانکۆی تەمپڵ , لەوێ پڕۆگرامی خوێندنی زانستە ئیسلامییەکانی دامەزراندووە و سەرۆکایەتیی کردووە. ھەروەھا ھاوبەشی دامەزرێنەری پەیمانگای نێودەوڵەتی بیری ئیسلامیی بووە. فارووقی زیاتر لە ١٠٠ وتار و ٢٥ کتێبی نووسیوە، لەوانە ئەخلاقی مەسیحی: شیکارییەکی مێژوویی و سیستماتیکی بیرۆکە باڵادەستەکانی (١٩٦٧) و تەوحید: کاریگەرییەکانی بۆ بیرکردنەوە و ژیان (١٩٨٢)، لێکۆڵینەوە لە بیری ئیسلامی، ئەخلاق، چەمکی یەکتاپەرستی و پەیوەندییەکانی نێوان ئایینەکان.

## ژیانی سەرەتای و پەروەردە
فارووقی لە شاری یافا لەدایکبووە،باوکی عەبدولحودا فارووقی دادوەری ئیسلامیی قازی بوو. فارووقی سەرەتای خوێندنی ئایینی لە ماڵەوە و لە مزگەوتی ناوچەکە بوو. کاریگەریی باوکی بە شێوەیەکی بەرچاو بەسەر فارووقییەوە ھەبووە لە پەروەردەی سەرەتاییی ئایینی و ئەخلاقی.لە ساڵی ١٩٣٦ دەستی کرد بە خوێندن لە کۆلێژی دۆمینیکانی فەرەنسی. دواتر فارووقی ڕووی لە بەیرووت کرد و لەوێ لە زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت (AUB) بەردەوام بوو لە خوێندن. لە AUB، فارووقی لەژێر کاریگەریی بزووتنەوە ناسیۆنالیزمەکانی عەرەب و ناسیۆنالیزمە دیارەکانی عەرەبی مەسیحی وەک *کۆنستنتین زورێق* و *نەبیح ئەمین فارس* و *نیکۆلا زیادە* بوو. ئەم کاریگەرییانە ھاندەربوون تا عەرەببوونی خۆی قبوڵ بکات. ژینگەی ئەکادیمی لە AUB پێکھاتبوو لە ئامادەبوونی ناچاری لە وانەکانی کریستانییەت و خولەکانی بەرەوپێشبردنی نوێگەری ڕۆژاوایییەکان، ئەمەش کاریگەری لەسەر گەشەسەندنی ئایدیۆلۆژیای ئەو ھەبوو،

لە ساڵی ١٩٤٢ لەژێر فەرمانڕەوایی بەریتانیا لەسەر فەلەستین لە قودس وەک تۆماری کۆمەڵگە ھاوبەشەکان دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٩٤٥ بووەتە حاکمی قەزای جەلیل. دوای شەڕی عەرەب و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، ناوی خۆی تۆمار کرد لە زانکۆی ئیندیانا و بڕوانامەی ماستەری لە فەلسەفەدا بەدەستھێنا لە تیۆرییەکدا بە ناوی ئەخلاقی عەقڵ و ئەخلاقی ژیان (ئەخلاقی کانتی و نیتشین) لە ساڵی ١٩٤٩.لەم ماوەیەدا لویس لامییە فارووقی ناسی و ھاوسەرگیری لەگەڵدا کرد. فارووقی لە تیۆری ماستەرەکەیدا، ئەخلاقی ئیمانوێل کانت و فریدریش نیچەی تاوتوێ کردووە. دواتر لە ساڵی ١٩٥١دا ماجستێری دووەمی لە فەلسەفە لە زانکۆی ھارڤارد بەدەستھێنا و دکتۆرای بەدەستھێنا. لەگەڵ تیۆرییەک بە ناوی لەسەر *ئاڕاستەکردن بە چاکە* لە زانکۆی ئیندیانا لە ساڵی ١٩٥٢. کارە فەلسەفییە سەرەتایییەکانی زەمینەی ڕەخنەکانی دواتر لە سیستمی ئەخلاقی ڕۆژاوا و پەرەسەندنی بیری ئەخلاقیی ئیسلامیی داڕشت. فارووقی لە تیۆری دکتۆراکەیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە بەھاکان جەوھەری ڕەھا و خۆبوونن کە لە ڕێگەی ڕوانگەی سۆزداری پێشینی و پاشینی ناسراون. ئەو تیۆرییەکانی لەسەر بنەمای بەکارھێنانی دیاردەناسیی *ماکس شێلەر* و لێکۆڵینەوەکانی *نیکۆلای ھارتمان* لە ئەخلاقدا بنیاتنا.

لێکۆڵینەوەکانی وای لێکرد کە بگاتە ئەو ئەنجامەی کە نەبوونی بناغەیەکی زاڵ، دەبێتە ھۆی ڕێژەگەرایی ئەخلاقی، ئەمەش وای لێدەکات دووبارە ھەڵسەنگاندن بۆ میراتی ئیسلامیی خۆی بکاتەوە. لە ماوەی شەش ساڵدا دوای گەیشتن بە ئەمریکا، پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی وردتر لە ئیسلام زانی، ئەمەش وای لێکرد لە ساڵی ١٩٥٤ تا ١٩٥٨ لە زانکۆی ئەزھەر لە میسر بخوێنێت. تا ئەو کاتەی ئەمریکای بەجێھێشت، پرسیاری نوێی لەبارەی پابەندبوونە ئەخلاقییەکانەوە پەرەپێدابوو و ھەوڵیدا ھەوڵە فیکرییەکانی لەگەڵ ناسنامەی ئیسلامیی خۆیدا تێکەڵ بکات.

## فەلسەفە و بیرکردنەوە
لە ساڵی ١٩٥٨، فارووقی لە فاکەڵتی ئایین ناسی لە زانکۆی مەکگیل، ئۆفەری خوێندنی پێشکەش کرا. لەسەر بانگھێشتی دامەزرێنەری پەیمانگای لێکۆڵینەوەی ئیسلامی، ویلفرێد کانتوێڵ سمیس پەیوەندی بە پەیمانگای توێژینەوەی ئیسلامییەوە کردووە و لە ساڵی ١٩٥٨ تا ١٩٦١ شانبەشانی سمیس وانەبێژ بووە. لەم ماوەیەدا، ئایینی مەسیحی و جوولەکەکانی خوێندووە و فەیلەسوفێکی پاکستانی فەزلور ڕەحمان ناسیوە. فەزلور ڕەحمان تێبینی ئەوەی کرد کە نوقمبوونی فارووقی لەم نەریتانەدا لە ژێر سەرپەرشتی سمیسدا شتێکی سەرەکییە و ئەو ڕوانگەی بەراوردکاریی خۆی لەبارەی لێکۆڵینەوە ئایینییەکان و گفتوگۆی نێوان ئایینەکانەوە وردتر کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین
پۆل:خەڵکی یافا