open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئانێتی

لە لۆژیک و ماتماتیک و زانستی کۆمپیوتەردا، **ئانیەتی** یان **ئانێتی** بە ژمارەی بایەخھەڵگرەکان یا ژمێرەپێکراوەکان دەڵێن کە فۆنکسیۆنێک یان ژمێرەکارییەک یان پەیوەندییەک وەریان دەگرێ و کاریان لەسەر دەکا. ھەندێ جار «پلە»شی پێ دەوترێ، بەڵام، ئەم وشەیە دەتوانێ خاوەنی ماناگەلی تریش بێ لە ماتماتیکدا.

## نموونەکان
* فۆنکسیۆنی ھیچانی ھیچ بایەخھەڵگرێ وەرناگرێ.
** نموونە: f()=2
* فۆنکسیۆنی یەکانی یەک بایەخھەڵگر وەردەگرێ.
** نموونە: f(x)=2x
* فۆنکسیۆنی دوانی دوو بایەخھەڵگر وەردەگرێ.
** نموونە: f(x,y)=2xy
* فۆنکسیۆنی سیانی سێ بایەخھەڵگر وەردەگرێ.
** نموونە: f(x,y,z)=2xyz
* فۆنکسیۆنی n-انی n بایەخھەڵگر وەردەگرێ.
** نموونە: f(x_1, x_2, \ldots, x_n)=2\prod_{i=1}^n x_i

## سەرچاوەکان

پۆل:جەبری پەتی
میلانلو (گوند)

**میلانلو** ناوی گوندەوارێکە لە بەخشی ناوەڕاستی شارستانی ئێسفەرایێن سەر بە پارێزگای خۆراسانی باکوور لە ئێران. بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٥، ژمارەی دانیشتووانی ٣٩٣٦ کەس (٨٩١ ماڵ) بووە.

## ناوی گوند
ناوی گوندەکە لە ناوی ھۆزی 'میلان'ی کوردی کورمانجەوە ھاتووە کە لە سەردەمی سەفەوی لە باکووری کوردستانەوە ڕاگوێزراون بۆ خۆراسان. زۆرینەی ھۆزی میلان لە نێوان پارێزگای ئورفا (باکووری کوردستان) و پارێزگای ڕەققە (سووریا) دەژین؛ لە سەدەی نۆزدەھەم کۆنفدراسیۆنی ھۆزەکانی میلان بریتی بوو لە نزیکەی بیست ھۆزی گەورەی کورد و عەرەب بە سەرکردایەتی ئیبراھیم پاشای مللی. بەشێکی دیکەی ملان لە بناری ئاگری و دەوری ماکۆ و ناوچەکانی باکووری ورمێ لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا دەژین.

## کرمانج لە ئەسفەرایێن
کوردانی ئەسفەرایێن لە ناوەندی شارستانەکە بڵاون بە شێوەزاری کوردیی باکووری دەدوێن و نزیکەی ٣٩ تیرەن کە ناوەکانیان لە نووسراوی فەرمیی دەوڵەت پاشگری «لو»ی تورکی خراوەتە پاڵ، گرینگترینیان: جافکان، جانبەگان، ئەمەران (ئۆمەران)، پەرکان، پەھلەوان، تۆپکان، زەعفەرانلو، قاشکان (کاسکان)، میلان و ئیستاجلو. کۆی سەرژمێریان دەگاتە ٥٢٣٩١ کەس (١٠٨٨٧ خێزان).

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزەکانی کورد
پۆل:کرمانج
جۆزێف عەون

**جۆزاف خەلیل عەون**(    ; لەدایکبووی ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤) سیاسەتمەدار و ژەنەڕاڵێکی لوبنانییە و لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ەوە وەک ١٤هەمین سەرۆکی لوبنان هەڵبژێردرا.   هەروەها لە ساڵی ٢٠١٧ەوە  فەرماندەی هێزە چەکدارەکانی لوبنانە.

## ئاماژەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
تۆپخانە

**تۆپخانە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی لەیلان، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی شارەدێی لەیلان بە دووری (٢٦)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **تۆپخانە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی باوا.
* لە باشوورەوە گوندی ئاغزەمەرشن.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ژاژ.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی چەورکەی کۆن.

## مێژوو
* لە پاش شاڵاوی ئەنفال ئەم گوندە خاپوورکرا، لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئەم گوندە ئاوەدان کرایەوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان کوردن.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (١٢٠) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٤٢) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی لەیلان
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
شارەوانیی کرماشان

** شارەوانیی کرماشان** (بە فارسی: شھرداری کرمانشاە) دامەزراوەیەکی گشتی بەڵام ناحکومییە لە شاری کرماشاندایە کە بەرپرسیاری لە بەڕێوەبردنی گەورەشاری کرماشانە. ئەم ڕێکخراوە لەلایەن سەرۆکی شارەوانیی کرماشانەوە بەڕێوەدەبرێت کە لە ڕێگەی دەنگەکانی ئەنجومەنی ئیسلامیی شاری کرماشانەوە ھەڵدەبژێردرێت و فەرمانەکەی لەلایەن وەزیری ناوخۆی دەوڵەتی ناوەندیی کۆماری ئیسلامیی ئێڕانەوە ڕایدەگەیەندرێت. شارەوانیی کرماشان لە ٨ ناوچە پێکدێت و ئیدارەی ناوچە شارییەکانی کرماشان لە ئەستۆی سەرۆکی شارەوانی ھەر ناوچەیەکدایە. بوودجەی شارەوانی لە بوودجەی دەوڵەتیی گەورەشارەکان و داھاتی نەختینەیی و غەیرەنەختینەییی شارەوانی خۆی و ھەروەھا ئەو پارەیەی کە ھاووڵاتییانی کرماشان وەکوو غەرامە دەدەن، دابین دەکرێت.

نادر نەورووزی لە کۆبوونەوەی ١٢ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٢١ی ئەنجومەنی ئیسلامیی شاری کرماشان بە سەرۆکی شارەوانیی کرماشان ھەڵبژێردرا و لە ئێستادا ئەو پۆستەی بەدەستەوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کرماشان
پۆل:شارەوانیی کرماشان
پۆل:شارەوانییەکانی پارێزگای کرماشان
عەدنان سەلجووق مزراکلی

**عەدنان سەلجووق مزراکلی** (Adnan Selçuk Mızraklı) (١٩٦٣ لە سێوەرەگ - ) پزیشکی و سیاسەتمەدارێکی کوردی خەڵکی باکووری کوردستانە. ئەو لە خولی بیست و حەوتەمی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا پەرلەمانتاری پارتی دیموکراتی گەلان لە شاری ئامەدە. ھەروەھا لە ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٩ بە ھاوسەرۆکایەتیی شارەوانیی گەورەشاری ئامەد ھەڵبژێردرا، بەڵام بەدوای ٥ مانگ، بە دانانی قەیم لەلایەن حکوومەتی تورکیا لە پۆستەکەی دوورخرایەوە.

عەدنان سەلجووق مزراکلی ئێستا لە زیندانی ئەدیرنە لەگەڵ سەلاحەدین دەمیرتاش ھاوژوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سێوەرەگ
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:پزیشکە کوردەکان
شارەوانیی گەورەشاری ئامەد

**شارەوانیی گەورەشاری ئامەد** یان **شارەوانیی گەورەشاری دیاربەکر** (بە تورکی: Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi) دامەزراوەیەکی گشتییە کە لە سنووری گەورەشاری ئامەددا کاروباری شارەوانی ئەنجام دەدات. لە ئێستادا سەرۆکەکانی شارەوانی گەورەشاری ئامەد عایشە سەڕا بوجاک کوچوک و دۆغان ھاتوونن.

## ھەڵبژاردنی ناوخۆیی

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامەد
پۆل:شارەوانیی گەورەشاری ئامەد
پۆل:شارەوانییەکانی پارێزگای دیاربەکر
بوومەلەرزەی تبت، ٢٠٢٥

لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، کاتژمێر ٩:٠٥ی بەیانی بە کاتی سی ئێس تی (یوو تی سی+ ٨)، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٧٫١ پلە لە ناوچەی تینگری لە شاری شیگاتسەی سەر بە ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی تبت لە باشووری ڕۆژاوای چین ڕوویدا. بەلایەنی کەمەوە ١٢٦ کەس گیانیان لەدەستدا و ٣٣٨ کەسیش برینداربوون لە ناوچەکەدا. بوومەلەرزەکە ھەروەھا بووە ھۆی بریندارکردنی ١٣ کەس لە نیپال و زیانی کەمیشی لە باکووری ھیندستان لێکەوتەوە. لەرینەوەکە لە سەرتاسەری باشووری ئاسیا ھەستی پێکرا. ئەم بوومەلەرزەیە گەورەترین بوومەلەرزە بوو لە چین لەدوای بوومەلەرزەی مادوۆ لە ئایاری ٢٠٢١ و کوشندەترینیان بوو لەدوای بوومەلەرزەی جیشیشان لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣. بوومەلەرزەکە بەھۆی شکانێکی ئاسایییەوە ڕوویدا و لە قووڵایی ١٠ کیلۆمەتر (٦٫٢ میل) لە ناو توێکڵی کیشوەرییەوە سەرچاوەی گرت.

## سەرچاوەکان
باشووری ڕۆژاوای چین

**باشووری ڕۆژاوای چین** (بە چینی: 西南؛ پین-ین: Xīnán) ناوچەیەکە لە کۆماری گەلی چین. پێکھاتووە لە پێنج ناوچەی کارگێڕی پارێزگایی، کە بریتین لە چۆنگچینگ، سیچوان، گویژۆ، یونان و شیزانگ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی چین
پۆل:باشووری چین
پۆل:ڕۆژاوای چین
باکووری ھیندستان

**باکووری ھیندستان**، کە بە **ھیندستانی باکووریش** ناسراوە، ناوچەیەکی جوگرافی و کەلتووری فراوانە کە بەشی باکووری ھیندستان (یان بە مێژوویی، نیمچەکیشوەری ھیندی) لەخۆدەگرێت کە تێیدا ھیندۆ-ئارییەکان زۆرینەی دانیشتووان پێکدەھێنن. لە زنجیرە چیای ھیمالایاوە لە باکوورەوە درێژ دەبێتەوە تا دەشتەکانی ھیندۆ-گانگەتیک، بیابانی تار، بەرزایییە ناوەندییەکان. نزیکەی سێ لەسەر چواری ڕووبەر و دانیشتووانی ھیندستان داگیر دەکات و ھەر سێ مێگاسیتی ھیندستان لەخۆدەگرێت: مومبای، دەلھی و کەلکەتە. لە واتایەکی تایبەتتر و کارگێڕیدا، باکووری ھیندستان دەکرێت بەکاربھێنرێت بۆ ئاماژەکردن بە دەشتی ھیندۆ-گانگەتیک لەناو ئەم فراوانییە بەرینەدا، کە لە دۆئابی گانگا-یامووناوە درێژ دەبێتەوە تا بیابانی تار.

## سەرچاوەکان
جی ئۆ ئی ئێس-١٨

**جی ئۆ ئی ئێس-١٨** (کە پێش دەستپێکردنی بە جی ئۆ ئی ئێس-تی ناسرابوو) سێیەم مانگە دەستکردە لە زنجیرەی "جی ئۆ ئی ئێس-ئاڕ"، کە نەوەی ئێستای مانگە دەستکردە کەشناسییەکانە و لەلایەن کارگێڕی نیشتمانی زەریاوانی و بەرگی ھەوایی (NOAA)ەوە بەڕێوە دەبرێت.

## سەرچاوەکان
بای سانتا ئانا

**بای سانتا ئانا**، کە ھەندێک جار بە «بای شەیتان» ناودەبرێت، بایەکی بەھێز و زۆر وشکی کاتاباتیکە کە لە ناوچە وشکایییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت و کاریگەری لەسەر کەنارەکانی باشووری کالیفۆڕنیا و باکووری باخا کالیفۆرنیا ھەیە. ئەم بایانە لە کەشوھەوای پەستانی بەرزی سارد و وشکی ناوچەی گرەیت بەیسنەوە سەرچاوە دەگرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:با
لۆس ئانجلەسی گەورە

**لۆس ئانجلەسی گەورە** () قەرەباڵغترین ناوچەی شارنشینە لە ویلایەتی کالیفۆڕنیای ئەمریکا، کە پێنج ناوچە لە باشووری کالیفۆڕنیا لەخۆ دەگرێت، لە ناوچەی ڤێنتوراوە لە ڕۆژاواوە تا ناوچەی سان بێرناردینۆ و ناوچەی ڕیڤەرساید لە ڕۆژھەڵات، لەگەڵ شاری لۆس ئانجلەس و ناوچەی ناوچەی لۆس ئانجلەس لە ناوەندیدا، و ناوچەی ئۆرێنج لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە. ناوچە ئامارییە یەکگرتووەکانی لۆس ئەنجلێس-لۆنگ بیچ (CSA) ٣٣٬٩٥٤ میلی چوارگۆشە (٨٧٬٩٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە) دەگرێتەوە، کە دەیکات بە گەورەترین ناوچەی شارنشینی وڵاتە یەکگرتووەکان لە ڕووی ڕووبەرەوە. ناوچە شارنشینە پەیوەستەکە ٢٬٢٨١ میلی چوارگۆشەیە (٥٬٩١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە)، لەکاتێکدا پاشماوەکەی زۆربەی لە شاخ و بیابان پێکھاتووە. بە دانیشتووانێکی مەزەندەکراوی زیاتر لە ١٨٫٣ ملیۆن کەس (بەپێی فەرمانگەی سەرژمێری ئەمریکا، ٢٠٢٣)، دووەم گەورەترین ناوچەی شارنشینە لە وڵاتەکەدا، دوای نیویۆرک، ھەروەھا یەکێکە لە گەورەترین مێگاسیتییەکانی جیھان.

## سەرچاوەکان
نازناو

**نازناو**، جێگرەوەیەکی نافەرمییە بۆ ناوی تایبەتی کەسێک، شوێنێک، یان شتێک، بەکاردێت بۆ دەربڕینی سۆز، گاڵتە، کایە، سووکایەتی، یان تایبەتمەندییەکی کارەکتەرێک. جیاوازە لە ناوی ساختە، ناوی ھونەری، یان ناونیشان، ھەرچەندە چەمکەکانیان ڕەنگە پەیوەندیان بەیەکترەوە ھەبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:ناوەکان
قەڵای مارینبێرگ

**قەڵای مارینبێرگ** قەڵایەکە بە شێوازی گۆتیکی نوێ لە ساکسۆنیای خوارووی ئەڵمانیا. قەڵاکە دەکەوێتە ١٥ کیلۆمەتر (٩٫٣ میل) باکووری ڕۆژاوای ھیلدەشایم، و نزیکەی ٣٠ کیلۆمەتر (١٩ میل) باشووری ھانۆفەر، لە شارەوانی پاتێنسن.

## سەرچاوەکان
ناوچەی ڕیڤەرساید

**ناوچەی ڕیڤەرساید**، ناوچەیەکە دەکەوێتە بەشی باشووری کالیفۆڕنیا ویلایەتەکانی ئەمریکا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٠، ژمارەی دانیشتووانی ٢٬٤١٨٬١٨٥ کەس بووە، کە دەیکات بە چوارەم ناوچەی پڕدانیشتوانی کالیفۆرنیا و دەیەم ناوچەی پڕدانیشتوانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان
زستانی ئەمریکای باکوور، ٢٠٢٣-٢٤

**زستانی ئەمریکای باکوور لە ٢٠٢٣–٢٤**، گەرمترین زستان بوو کە تۆمارکرابێت لە سەرتاسەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، لەگەڵ بەفربارینی کەمتر لە ئاستی مامناوەند بە تایبەتی لە ناوچەی باکووری ناوەڕاست و بەشەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ھەرچەندە، ھەندێک ناوچە، بە تایبەتی لە ویلایەتەکانی پەنسیلڤانیا، نیوجێرسی و نیویۆرک بەفرێکی زۆر زیاتریان بینی بە بەراورد لەگەڵ زستانی پێشوو.

## سەرچاوەکان
زریانی زستانی ئەمریکای باکوور، ١٣-١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤

**زریانی زستانی ١٣–١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ی ئەمریکای باکوور**، کاریگەریی بەرفراوان و گرنگی ھەبوو لە زۆربەی ناوچەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بە تایبەتی لە ناوچە باشوورییەکانی وڵاتەکەدا.

## سەرچاوەکان
نیو ئینگلاند

**نیو ئینگلاند**، ناوچەیەکە لە شەش ویلایەت پێکھاتووە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان: کۆنێتیکت، مەین، ماساچووسیتس، نیوھەمپشیر، ڕۆد ئایلەند و ڤێرمۆنت. لە ڕۆژاواوە سنووری لەگەڵ ویلایەتی نیویۆرک ھەیە و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ھەرێمی نیوبرەنزویکی کەنەدی و لە باکووریشەوە لەگەڵ ھەرێمی کیوبێکی کەنەدی سنووری ھەیە.

## سەرچاوەکان
ئەمریکای بەڕیتانی

**ئەمریکای بەریتانی** () ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک کۆلۆنی ئەورووپی لە ئەمریکا پێش کۆتایی ھاتنی شەڕی شۆڕشی ئەمریکا لە ساڵی ١٧٨٣. پاشایەتی بەریتانیا کە لە شانشینی ئینگلتەرا و شانشینی سکۆتلەندا پێکھاتبوو - کە دواتر ناونرا شانشینی بەریتانیای مەزن، لە دوورگەکانی بەریتانیا و ڕۆژاوای ئەورووپا - چەندین کۆڵۆنی بەڕێوەدەبرد لە ئەمریکا لە ساڵی ١٥٨٥ و.

لە ساڵی ١٦٠٧ەوە، چەندین نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ئینگلیزی دامەزرا، کە لە کۆتاییدا درێژ بووەوە لە کەنداوی ھەدسۆنەوە تا ڕووباری میسیسیپی و دەریای کاری بی. زۆربەی ئەم ناوچانە لەلایەن دانیشتووانی ڕەسەنەوە داگیرکرابوون، کە ژمارەیان بەھۆی نەخۆشی درێژخایەن و گشتگری، شەڕ و کۆمەڵکوژییەوە کەمی کرد. لە بازرگانی کۆیلەی ئەتڵەسیدا، ئینگلتەرا و ئیمپراتۆرییەتە ئەورووپییەکانی تر ئەفریقییەکانیان بۆ ئەمریکا دەنارد بۆ کارکردن لە کۆڵۆنییەکانیاندا. کۆیلایەتی بوو بە بەشێکی گرنگی بەرھەمھێنانی کۆڵۆنیال، وەک لە بەرھەمھێنانی شەکر لە دوورگەکانی باربادۆس و جامایکا، کە ھەردووکیان لەلایەن ئینگلتەراوە لە ئیسپانیای نوێ وەرگیران. لە ساڵی ١٦٦٤دا، ئینگلتەرا کۆڵۆنی ھۆڵەندای نوێی لە کۆماری ھۆڵەندا وەرگرت.

لە ١٦٨٠کاندا، بەریتانیا و فەرەنسا دەستیان کرد بە شەڕی بەردەوام لەسەر کۆڵۆنی و بازرگانی، لەوانە داواکارییە ناوچەیییە ھاوبەشەکانی ئەمریکای بەریتانی و فەرەنسای نوێ، و پەیوەندییەکان لەگەڵ ھۆزی ئیرۆکوا. لە شەڕی شاژن ئان (١٧٠٢–١٧١٣)، بەریتانییەکان نیوفاوندلاند و ناوچەی کەنداوی ھەدسۆنیان لە فەرەنسییەکان وەرگرت. لە شەڕی فەرەنسی و ھیندی (١٧٥٤–١٧٦٣) - کە بەشی ئەمریکای باکووری شەڕی حەوت ساڵە بوو - بەریتانییەکان نیوەی ڕۆژھەڵاتی کەنەدای ئێستا و دۆڵی ڕۆژھەڵاتی میسیسیپیان لە فەرەنسای نوێ بردەوە، ھەروەھا فلۆریداکانیان لە ئیسپانیای نوێ وەرگرت.

لە شەڕی شۆڕشی ئەمریکادا (١٧٧٥–١٧٨٣)، سێزدە کۆڵۆنی بەریتانی دژی تاج ڕاپەڕین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایان دروست کرد، وڵاتێکی سەربەخۆ لە سێزدە ویلایەت. لە پەیماننامەی پاریس (١٧٨٣)، کە کۆتایی بە شەڕەکە ھێنا، بەریتانیا دانی بە وڵاتە یەکگرتووەکان وەک وڵاتێکی سەربەخۆدا نا، و ناوچە بەریتانییەکانی ڕاستەوخۆ لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری میسیسیپی پێدا. ئەو ناوچە کیشوەرییانەی لە ئەمریکای باکوور کە بەریتانییەکان ھێشتیانەوە بە گشتی پێیان دەوترێت «ئەمەریکای باکووری بەریتانی»، بەڵام ئەم دەستەواژەیە تەنھا دوای بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی دورھام لە ساڵی ١٨٣٩ بەکارھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆلۆنیالیزەکردنی ئەمریکا لە لایەن بەریتانیاوە
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:مێژووی کاریبی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٦٠٧
ناوچەی ڤێنتورا، کالیفۆرنیا

**ڤێنتورا**، کاونتییەکە دەکەوێتە بەشیباشووری ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەپێی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٨٤٣٬٨٤٣ کەس بوو. گەورەترین شاری ئۆکسنارد، و ناوەندی شارەوانییەکەش شاری ڤێنتورایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٧٣
قەتش تەپە

**قەتش تەپە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی تازەخورماتوو، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارەدێی تازەخورماتوو بە دووری (١٣)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **قەتش تەپە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی ترکەلان.
* لە باشوورەوە گوندی قادسیە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ساری تەپەی بچووک.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی مەریەم بەگ.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە عەرەب پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٦٩) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (١٣٤) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی تازەخورماتوو
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
ئاگری پالیسەیدز (٢٠٢٥)

**ئاگری پالیسەیدز**، ئاگرێکی دارستانە کە لە چیاکانی سانتا مۆنیکای ناوچەی لۆس ئانجلەس لە باشووری کالیفۆڕنیا دەسووتێت و لانیکەم ھەشت کەسی کوشتووە. ھەتا ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، کاتژمێر ١١:١٣ی بەیانی PST، ئاگرەکە بڵاو بووەتەوە بۆ ٢٣٬٧١٣ ئەیکەر (٩٬٥٩٦ ھێکتار؛ ٩٥٫٩٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە؛ ٣٧٫٠٥٢ میلی چوارگۆشە)، گەڕەکی پاسیفیک پالیسەیدزی لۆس ئەنجلس و مالیبوی نزیکی وێران کردووە. ئەمە یەکەم و گەورەترینی زنجیرەیەک ئاگری دارستانە لە ناو و دەوروبەری شاری لۆس ئەنجلس کە لەلایەن ڕووداوێکی بای سانتا ئانا ئاناوە بەڕێوە دەچێت. لە ٨ی کانوونی دووەم، ئامارەکانی ھاوپەیمانی ئاگری دارستان ئاماژەیان بەوە دا کە ئاگرەکە وێرانکەرترین ئاگرە لە مێژووی لۆس ئەنجلسدا، کە لە ئاگری سایەر لە سیلمار لە ٢٠٠٨ کە ٦٠٤ بینای وێران کرد، تێپەڕیوە. ھۆکاری ئاگرەکە ھێشتا لەژێر لێکۆڵینەوەدایە.

## سەرچاوەکان
گازی خانەدان

**گازی خانەدان** ئەو گازانەن دەکەونە لای ڕاستی خشتەی خولی.

## گازە خانەدانەکان
دوایین گرووپی لای ڕاستی خشتەی خولی گازە خانەدانەکانن. ئەو توخمانە بەو ھۆیە بە «خانەدان» پێناسە دەکرێن کە لەگەڵ ھیچکام لە توخمە باوەکانی تر وەک ئۆکسجین (O) کارلێک ناکەن. لە سروشتدا تەنانەت لەگەڵ ئەتۆمەکانی چەشنی خۆشیان پەیوەندی ساز ناکەن و بەم پێیەش لە تینی ژووردا بەردەوام لە دۆخی گازدا دەمێننەوە.

### پێکھاتەی ئەتۆمی
جگە لە ھیلیۆم (He) کە لە توێکڵی دەرەکی خۆیدا تەنیا دوو ئێلیکترۆنی ھەیە، دیتری توخمەکانی ئەو گرووپە ھەشت ئەلکترۆنیان لەو توێکڵەدا ھەیە.

### تایبەتمەندییە فیزیکییەکان
گشت ئەندامانی ئەو گرووپە گازگەلێکی بێ ڕەنگن. لە سەرەوە بەرەو خوارەوە چڕییان بەرز دەبێتەوە- ڕادۆن (Rn) پەنجاوچوار ھێندەی ھیلیۆم چڕترە.

### تایبەتمەندییە کیمیایییەکان
گازە نەجیبەکان لە سروشتدا ھیچکات کارلێک ناکەن. گازە نەجیبە قورسترەکان لە تاقیگەدا لەگەڵ فلۆر (F) پاژگەلێک پێک دەھێنن.

### پاژەکان
ئەو گازانە پاژگەلی سروشتییان نییە. ھەرچەند دەکرێت زێنۆن (Xe)، کریپتۆن (Kr) و ئارگۆن (Ar) ناچار بکرێن پاژگەلێت پێک بێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گازە خانەدانەکان
ئاگرکەوتنەوەکانی کالیفۆرنیا، ٢٠٢٥

وێنۆک|لە ڕۆژی ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، دیمەنی ئاگرکەوتنەوەکەی پالیسەیدس لە پلایا ڤیستاوە
**ئاگرەکانی کالیفۆرنیا لە ٢٠٢٥**، زنجیرەیەک ئاگری دارستانن کە بەردەوامن لە سووتان لە سەرانسەری ویلایەتی کالیفۆڕنیای ئەمریکا، بە تایبەتی لە ناوچەی لۆس ئانجلەس. ئاگرەکان لە باشووری کالیفۆڕنیا بوونەتە ھۆی لەدەستدانی گیان، وێرانبوونی ماڵەکان، و پچڕانی کارەبا.

## پاشخان
وەرزی ئاگری دارستان لە کالیفۆرنیا کاتی دیاریکراوی نییە، ئەمەش پشت دەبەستێت بە بڕی باران و بەفری زستان و بەھار، چەندێتی و توندی کەشوھەوا وەک شەپۆلی گەرما و ڕووداوە بایییەکان، ھەروەھا بڕی شێی ناو ڕوەکەکان.

باکووری کالیفۆڕنیا بە شێوەیەکی گشتی چالاکی ئاگری دارستان لە کۆتایی بەھارەوە تا سەرەتای پاییز دەبینێت، کە لە ھاویندا دەگاتە لووتکە بەھۆی کەشوھەوای گەرمتر و وشکتر. ھەندێک جار تێپەڕبوونی بەرەی سارد دەتوانێت با و بروسکە بھێنێت. کاتی فەسڵی ئاگر لە کالیفۆرنیای باشووریش ھاوشێوەیە، کە لە نێوان کۆتایی بەھار و پاییزدا دەگاتە لووتکە.

توندی و ماوەی چالاکی لووتکە لە ھەر بەشێکی ویلایەتەکەدا بەشێکی پەیوەندی بە ڕووداوە کەشوھەوایییەکانەوە ھەیە: ڕووداوەکانی بای خوارەوەی لێژایی/دەرەوە دەتوانن ببنە ھۆی کەشوھەوای مەترسیداری ئاگر، لەکاتێکدا جووڵەی با بەرەو وشکانی و سیستەمەکانی کەشوھەوای زەریای ئارام دەتوانن بارودۆخێک بھێنن کە ڕێگری لە گەشەکردنی ئاگری دارستان بکات.

## پوختە
وەرزی ئاگری ٢٠٢٥ لە سەرەتای مانگی یەکدا دەستی پێکرد کاتێک ڕووداوێکی زۆر بەھێزی بای سانتا ئانا بە باشووری کالیفۆڕنیا تێپەڕی، کە بووە ھۆی چەندین ئاگری گەورە و وێرانکەر لە ناوچەی لۆس ئانجلەس.

بەپێی زانایانی کەشناسی، گۆڕانی ئاووھەوا ئەگەری ڕوودانی ئەم جۆرە ڕووداوانەی زیاد کردووە، بەوەی کە سەرەتا بارانێکی زۆر بەھێزی دروست کرد (کە بووە ھۆی زیادبوونی ڕوەک)، و پاشان وشکەساڵییەکی زۆر بەھێز (کە ڕوەکەکانی وشککرد). ئەگەری ڕوودانی ئەم جۆرە ڕووداوانە لە ساڵی ١٩٥٠ەوە بە ڕێژەی ٣١–٦٦٪ زیادی کردووە. مۆدێلە کەشناسییە پێشووەکان کەمتر مەزەندەی مەترسییەکەیان کردبوو، بەڵام تەنانەت ئەوانیش دەریان خست کە بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بە ٣ پلە، ئەگەری ڕوودانی ئەم جۆرە ڕووداوانە دوو ھێندە زیاد دەکات بە بەراورد لەگەڵ بارودۆخی ئێستادا. گۆڕانی کەشوھەوا ھەروەھا توندی باکانیش زیاد دەکات و بڕی ئەو ئاوەش کەم دەکاتەوە کە بەردەستە بۆ کوژاندنەوەی ئاگرەکان.
## سەرچاوەکان
جۆسێت سایمۆن

**جۆسێت پاتریشیا سایمۆن** (لە ساڵی ١٩٥٩ یان ١٩٦٠ لەدایک بووە) ئەکتەرێکی بەریتانییە. لە قوتابخانەی ناوەندی وتار و درامای لەندەن خوێندویەتی و ڕۆڵی دای نا میلانبی لە زنجیرە سێیەم و چوارەمی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییە زانستییەکەی بلەیکس ٧ لە ساڵی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨١ بینیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
ژماراڵی ڕیزی

لە زمانەوانیدا، **ژماراڵە ڕیزییەکان** بەو وشانە دەڵێن کە نوێنەرایەتیی پلە و جێگا دەکەن لە نێو ڕیزێ لە شتانی بەرودواکەوتوو لە باری ئەندازە یا گرنگایەتی یا زەمانەوە، وەک «سێیەم»، «دەیەم»، «بیستەم». ئەمانە، جیان لە ژماراڵە بنجییەکان، وەک «سێ» و «دە»، کە نیشاندەری چەندایەتین نەک پێگە و جێگە. 

لە زمانی کوردیدا، بۆ ژماراڵە ڕیزییەکان دەنگی «ئەم» دەلکێ بە کۆتاییی ژماراڵی بنجییەوە. 

## سەرچاوەکان
حەوزی لۆس ئانجلەس

**حەوزی لۆس ئانجلەس**، حەوزێکی نیشتەنییە کە دەکەوێتە باشووری کالیفۆڕنیا، لە ناوچەیەک کە بە زنجیرە چیای نیمچەدوورگەیی ناسراوە. حەوزەکە ھەروەھا پەیوەستە بە کۆمەڵە چیایەکی نائاسایی کە لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا درێژ بوونەتەوە و بە گشتی بە زنجیرە چیا بەرینەکان][زنجیرەکانی ترانسڤێرس]] ناسراون.

## سەرچاوەکان
کەناڵی سانتا باربارا

**کەناڵی سانتا باربارا**، بەشێکە لە خواری کالیفۆرنیای لاری (Southern California Bight) و زەوی سەرەکی کالیفۆڕنیا لە دوورگەکانی کەناڵی باکوور جیا دەکاتەوە. بە گشتی دەکەوێتە باشووری شاری سانتا باربارا و ڕۆژاوای دەشتی ئۆکسنارد لە ناوچەی ڤێنتورا.

ئاڕاستەی ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوایە، درێژییەکەی نزیکەی ١٣٠ کیلۆمەترە و بە تێکڕا پانییەکەی ٤٥ کیلۆمەترە، لە دوورترین خاڵی ڕۆژھەڵاتییەوە تەسکترین دەبێت کە لەوێدا دوورگەی ئەناکاپا نزیکەی ٣٠ کیلۆمەتر لە زەوی سەرەکییەوە دوورە. لە سەردەمی دوا چاخی بەستەڵەکدا، چوار دوورگەی کەناڵی باکوور، لەوانە دوورگەی سانتا ڕۆزا، پێکەوە لکابوون و دوورگەی سانتا ڕۆزایان پێکدەھێنا کە تەنھا ٨ کیلۆمەتر لە کەنارەوە دوور بوو.

دوورگەکان لە زەوی سەرەکییەوە لە ڕۆژانی ڕوون و سافدا دەبینرێن. بەلەمی گەشتیاری کەناڵەکە دەبڕن و گەشتیاران دەبەن بۆ سەیرکردنی نەھەنگەکان و سەردانی دوورگەکان. لە ئاڕاستەی ستوونیدا (ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوا)، کەشتی گەورەی بارھەڵگر و تانکەر ڕێڕەوێکی سەرەکی کەشتیوانی داگیر دەکەن لە ڕێگایاندا بۆ یان لە بەندەرەکانی لۆس ئەنجلس و لۆنگ بیچەوە.

## سەرچاوەکان
دەریای باشووری کالیفۆڕنیا

**دەریای باشووری کالیفۆرنیا**، درێژییەکەی ٦٩٢ کیلۆمەترە، کە دەکەوێتە کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و مەکسیک. لە خاڵی کۆنسێپشنەوە لە کالیفۆڕنیا درێژ دەبێتەوە ھەتا پونتا کۆلۆنێت لە باخا کالیفۆرنیا. ھەروەھا ئەو ناوچەیەی ئۆقیانووسی ئارام دەگرێتەوە کە بەو چەماوەیە دیاری کراوە.

## سەرچاوەکان
کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا**، کە بە کەناری ئارام و کەناری ڕۆژاواش ناسراوە، ئەو ھێڵە کەناراوییەیە کە ڕۆژئاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەگەڵ زەریای باکووری ئارام یەک دەگرن. ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی گشتی ئاماژەیە بۆ ویلایەتە پێکەوە بەستراوەکانی کالیفۆڕنیا، ئۆریگن و واشنتن، بەڵام ھەندێک جار لە بەکارھێنانی کارگێڕیدا ئالاسکا و ھاواییش دەگرێتەوە. بۆ نموونە، فەرمانگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەردوو ویلایەتەکە بە بەشێک لە ناوچەیەکی جوگرافی گەورەتری ئەمریکا دادەنێت.

## سەرچاوەکان
لێکسیکۆ

**فەرھەنگی لێکسیکۆ** ماڵپەڕێکی فەرھەنگ بوو کە کۆمەڵێک فەرھەنگی ئینگلیزی و ئیسپانی پێشکەش دەکرد کە لەلایەن دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە (ئۆ یو پی) بەرھەم ھێنرابوون، کە دەزگای چاپەمەنی زانکۆی ئۆکسفۆردە. ھەرچەندە ناوەڕۆکی فەرھەنگەکە لە دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە ھاتبوو، ئەم ماڵپەڕە لەلایەن دیکشنەری. کۆمەوە بەڕێوە دەبرا، کە ماڵپەڕەکەی خۆی فەرھەنگی دەزگاکانی تری وەک ڕاندۆم ھاوسی تێدا بوو. ماڵپەڕەکە داخرا و لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ گوازرایەوە بۆ دیکشنەری. کۆم.

پێش دەستپێکردنی ماڵپەڕی لێکسیکۆ، فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد و فەرھەنگی نوێی ئەمریکی ئۆکسفۆرد لە ماڵپەڕی خودی دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆرددا ھەبوون کە پێی دەوترا فەرھەنگە سەرھێڵەکانی ئۆکسفۆرد (ئۆ دی ئۆ)، کە دواتر بە فەرھەنگە زیندووەکانی ئۆکسفۆرد ناسرا. پێناسەکانی فەرھەنگەکان لە گەڕانی پێناسەی گووگڵ و بەرنامەی فەرھەنگی مەک ئۆئێس و چەندین شوێنی تریشدا دەرکەوتن، کە لە ڕێگەی ئەی پی ئای فەرھەنگەکانی ئۆکسفۆردەوە مۆڵەتیان پێدرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرھەنگەکانی ئۆکسفۆرد
فەرھەنگی ئۆکسفۆردی ئینگلیزی

**فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد** فەرھەنگێکی یەک بەرگی ئینگلیزییە کە لەلایەن دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە بڵاو دەکرێتەوە، یەکەم جار لە ساڵی ١٩٩٨دا وەک فەرھەنگی نوێی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد بڵاوکرایەوە. وشەی "نوێ" لە چاپی دووەمی ساڵی ٢٠٠٣دا لە ناونیشانەکە لابرا. ئەم فەرھەنگە لەسەر بنەمای فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد دانەنراوە - فەرھەنگێکی جیاوازە کە ھەوڵ دەدات بە دروستی بەکارھێنانی ئێستای وشە ئینگلیزییەکان نیشان بدات. چاپی پێداچوونەوەی دووەم ٣٥٥٬٠٠٠ وشە، دەستەواژە و پێناسەی تێدایە، لەوانە ژیاننامە و ھەزاران بابەتی زانستنامەیی. چاپی سێیەم لە ئابی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە، لەگەڵ ھەندێک وشەی نوێ، لەوانە "ڤوڤوزێلا".

ئێستا ئەمە گەورەترین فەرھەنگی یەک بەرگی زمانی ئینگلیزییە کە لەلایەن دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە بڵاودەکرێتەوە، بەڵام لە فەرھەنگی تەواوی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد زۆر بچووکترە، کە لە چەندین بەرگدا بڵاودەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرھەنگە ئینگلیزییەکان
پۆل:فەرھەنگەکانی ئۆکسفۆرد
قوتانی خەلیفە

**قوتانی خەلیفە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی یایچی، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارەدێی یایچی بە دووری (٢٥)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **قوتانی خەلیفە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی کەڵوڕی بنار.
* لە باشوورەوە گوندی ھەنجیرە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی دارەمانی بچووک.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی مەرعی.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (١٥٠) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٢١٦) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی یایچی
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
UTC−07:00

ناسێنەرێکە بۆ جیاوازی کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو بە بڕی -٠٧:٠٠.

## سەرچاوەکان
ھاوینەکات

**دیاردەی گۆڕینی کاتژمێر**، کە ھەروەھا پێی دەوترێت **گۆڕینی کاتژمێری ڕۆژ**، کاتی ھاوین، یان **کاتی گۆڕینی ڕۆژ،** بریتییە لە پێشخستنی کاتژمێرەکان بۆ سوود وەرگرتنی باشتر لە ڕووناکی درێژتری ڕۆژ لە وەرزی ھاویندا، بەجۆرێک کە تاریکی درەنگتر دادێت. بەشێوەیەکی ئاسایی، ئەم سیستەمە جێبەجێ دەکرێت بە پێشخستنی کاتژمێر بە یەک کاتژمێر لە وەرزی بەھار یان کۆتایی زستان، و دواخستنی کاتژمێر بە یەک کاتژمێر بۆ کاتی ئاسایی لە وەرزی پاییزدا. لە ئەمریکای باکوور، بەھۆی ناوی وەرزی پاییز کە پێی دەوترێت "fall"، دەتوانرێت بەئاسانی بیری لێبکرێتەوە بەم شێوەیە: "بەھار بەرەوپێش و پایز بۆ دواوە".

## سەرچاوەکان
ناوچەی کاتیی شاخاوی

**ناوچەی کاتیی شاخاوی**، لە ئەمریکای باکوور کات دەپارێزێت بە کەمکردنەوەی حەوت کاتژمێر لە کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو (UTC) کاتێک کاتی ستاندارد (UTC−٠٧:٠٠) لە کاردایە، و بە کەمکردنەوەی شەش کاتژمێر لە کاتی پاشەکەوتی ڕووناکی ڕۆژدا (UTC−٠٦:٠٠). کاتی کاتژمێر لەم ناوچەیەدا لەسەر بنەمای تێکڕای کاتی خۆری لە ھێڵی درێژی ١٠٥ی ڕۆژاوای چاودێرخانەی گرینیچە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، دیاریکردنی وردی شوێنی ناوچەکانی کات و ھێڵە جیاکەرەوەکان لە نێوان ناوچەکاندا لە یاسای ڕێکخستنە فیدڕاڵییەکاندا لە ٤٩ سی ئێف ئاڕ ٧١دا دیاریکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچە کاتییەکان
کاتی ستاندارد

**کاتی ستاندارد**، بریتییە لە ھاوکات کردنی کاتژمێرەکان لە ناوچەیەکی جوگرافیدا بۆ یەک ستانداردی کات، لە جیاتی ستانداردی کاتی ناوەندی خۆجێیی. بەشێوەیەکی گشتی، کاتی ستانداردی لەگەڵ کاتی ناوەندی خۆجێیی لە ھێڵێکی درێژایی کە بە ناوچەکەدا تێدەپەڕێت ڕێک دەکەوێت، کە زۆر جار لە نزیک ناوەندی ناوچەکەوەیە. لە ڕووی مێژوویییەوە، کاتی ستانداردی لە سەدەی نۆزدەیەمدا دامەزرا بۆ یارمەتیدانی پێشبینی کەشوھەوا و گەشتی شەمەندەفەر. لە سەدەی بیستەمدا بە شێوەیەکی جیھانی پەیڕەو کرا، ناوچە جوگرافییەکان بوون بە کاتژمێری ناوچەیی. کاتی ستانداردی لە ھەر کاتژمێرێکی ناوچەییدا وەک جیاوازییەک لە کاتی گەردوونی پێناسە کراوە. جیاوازییەکی زیاتر بۆ بەشێک لە ساڵ لەو ناوچانەدا جێبەجێ دەکرێت کە سیستەمی گۆڕینی کاتژمێری ڕۆژیان ھەیە.

پەیڕەوکردنی کاتی ستانداردی، بەھۆی پەیوەندی جیانەکراوەی نێوان ھێڵی درێژایی و کات، چەمکی دابەشکردنی گۆی زەوی بۆ نیوەگۆی ڕۆژھەڵات و نیوەگۆی ڕۆژاوای پتەو کرد، لەگەڵ یەک ھێڵی سەرەکی کە جێگەی ئەو ھێڵە سەرەکییە جیاوازانەی گرتەوە کە پێشتر بەکار دەھێنران.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێوەرەکانی کات
زانکۆی پیتسبێرگ

**زانکۆی پیتسبێرگ** (**پیت**)، زانکۆیەکی توێژینەوەیی پەیوەست بە ویلایەتە لە پیتسبێرگ، پەنسیلڤانیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. زانکۆکە پێکھاتووە لە حەڤدە کۆلێژ و قوتابخانەی بەکالۆریۆس و خوێندنی باڵا لە کامپەسە شارستانییەکەی پیتسبێرگ، کە ماڵی بەڕێوەبەرایەتی ناوەندی زانکۆ و نزیکەی ٢٨٬٠٠٠ خوێندکاری بەکالۆریۆس و خوێندنی باڵایە. کامپەسی پیتسبێرگی ١٣٢ ئەیکەری چەندین بینای مێژوویی لەخۆ دەگرێت کە بەشێکن لە ناوچەی مێژوویی شێنلی فارمز، بەتایبەتی ناوەندە گۆتیکە ٤٢ نھۆمییەکەی، کاتیدراڵی فێربوون. پیت ئەندامی کۆمەڵەی زانکۆ ئەمریکییەکانە و لە پۆلێنی «ئاڕ١: زانکۆکانی دکتۆرا - چالاکی توێژینەوەی زۆر بەرز» دایە. دووەم گەورەترین خاوەن کارە لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی پیتسبێرگ دوای حکوومەت.

پیت ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەکادیمیای پیتسبێرگ کە لەلایەن ھیو ھێنری براکینریج لە ساڵی ١٧٨٧ دامەزراوە. لەو کاتەدا شارەکە ھێشتا لە لێواری سنووری ئەمریکی بوو، بەڵام گەشەی خێرای پیتسبێرگ مانای ئەوە بوو کە پێویستی بە زانکۆیەکی گونجاو ھەبوو، و بەڵگەنامەی پیت لە ساڵی ١٨١٩ گۆڕدرا بۆ پێدانی پلەی زانکۆ وەک زانکۆی ڕۆژاوای پەنسیلڤانیا. دوای ڕزگاربوون لە دوو ئاگرکەوتنەوەی وێرانکەر و چەندین گواستنەوە، زانکۆکە گوازرایەوە بۆ شوێنی ئێستای لە گەڕەکی ئۆکلاندی پیتسبێرگ، و بە بڕیاری پەرلەمانی ویلایەت ناوی گۆڕدرا بۆ زانکۆی پیتسبێرگ لە ساڵی ١٩٠٨. پیت دامەزراوەیەکی تایبەت بوو تا ساڵی ١٩٦٦، کاتێک بوو بە بەشێک لە سیستەمی خوێندنی باڵای کۆمۆنوێڵس.

کامپەسەکە لە تەنیشت دامەزراوە پزیشکییە سەرەکییەکانی سەنتەری پزیشکی زانکۆی پیتسبێرگ (یوپیئێمسی) و نەخۆشخانە سەرەکییەکەی، یوپیئێمسی پرێسبیتێرییەن، ھەروەھا مۆزەخانەکانی کارنیگی لە پیتسبێرگ، پارکی شێنلی، و زانکۆی کارنیگی مێلۆنە. زانکۆکە ھەروەھا چوار کامپەسی لقی بەکالۆریۆس لە ڕۆژاوای پەنسیلڤانیا بەڕێوە دەبات، کە لە برادفۆرد، گرینسبێرگ، جۆنستاون، و تیتوسڤیل ھەڵکەوتوون. لە وەرزشدا، پیت لە پۆلی یەکەمی ئێن سی ئەی ئەی وەک پانتێرەکانی پیتسبێرگ کێبڕکێ دەکات، سەرەتا وەک ئەندامانی کۆنفرانسی کەناری ئەتڵەنتیک.

## سەرچاوەکان
ھاوینەکات بەپێی وڵات

وێنۆک|دیاردەی گۆڕینی کاتژمێر لە جیهاندا. ئەو ناوچانەی کە بە هەمان ڕەنگ نیشان دراون، کاتی گۆڕینی کاتژمێریان لە ماوەی کەمتر لە حەفتەیەک لە یەکتری دەست پێدەکەن و کۆتایی دێت.
دیاردەی گۆڕینی کاتژمێر، کە ھەروەھا بە کاتی ھاوین ناسراوە، ئەو کردەیەیە کە کاتژمێرەکان لە بەشێکی ساڵدا پێش دەخرێن، بەشێوەیەکی ئاسایی بە یەک کاتژمێر لە دەوروبەری بەھار و ھاوین، بەجۆرێک کە ڕووناکی ڕۆژ لە کاتێکی درەنگتری ڕۆژدا کۆتایی پێدێت. وەک لە ساڵی ٢٠٢٤، کاتی گۆڕینی کاتژمێر لە زۆربەی ئەورووپا، زۆربەی ئەمریکای باکوور و بەشەکانی ئەفریقا و ئاسیا لە دەوروبەری ھاوینی نیوەگۆی باکوور پەیڕەو دەکرێت، ھەروەھا لە بەشەکانی ئەمریکای باشوور و ئۆقیانووسیا لە دەوروبەری ھاوینی نیوەگۆی باشووردا. پێشتریش لە ناوچەکانی تردا پەیڕەو دەکرا.
## خشتەیەک بەپێی وڵاتەکان

## سەرچاوەکان
سەربزێوی

**سەربزێوی** یان **یاخیبوون** ڕاپەڕینێکی توندوتیژانەیە لە دژیی حکوومەت. **سەربزێو** ئەو کەسەیە کە خەریکی سەربزێویییە. **گرووپی سەربزێوکار**، گرووپێکی ھاوئاھەنگی ھۆشیارانەن، و ھەوڵ دەدەن جڵەویی ڕامیاری بەسەر تەواوی دەوڵەتێک یان بەشێک لە دەوڵەتێکدا بەدەست بھێنن. زۆرجار سەربزێوی بەھۆی ناڕەزایی ڕامیاری، دینی، یان کۆمەڵایەتییەوە دروست دەبێت کە لە نایەکسانی یان پەراوێزخستنێکی ھەستپێکراوەوە سەرچاوە دەگرێت. وشەی سەربزێوی لە زمانی ئینگلیزیدا () لە لاتینی *re* و *bellum* ھاتووە، و لە فەلسەفەی لۆکدا ئاماژەیە بۆ بەرپرسیارێتی خەڵک بۆ ڕووخاندنی حکوومەتێکی ناڕەوا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕ
پۆل:شۆڕش
ھاوینەکات لە ئەفریقا

وڵاتانی ئەفریقا، جگە لە میسر، کاتی ھاوینە بەکار ناھێنن ئەگەرچی ھەندێکیان لە ڕابردوودا بەکاریان ھێناوە. تەنھا ھەرێمەکانی دوورگەکانی کەناری و سێئوتا و مێلیلا (سەر بە ئیسپانیا) و مادیرا (سەر بە پورتوگال) کاتی ھاوینە جێبەجێ دەکەن لە یەکشەممەی کۆتایی مانگی ئازارەوە تا یەکشەممەی کۆتایی مانگی تشرینی یەکەم. ئەگەرچی ئەم ناوچانە لە ڕووی سیاسییەوە سەر بە ئەورووپان، بەڵام لە ڕووی جوگرافییەوە بەشێکن لە ئەفریقا. ئەوان بەپێی یاساکانی یەکێتیی ئەورووپا کاتی ھاوینە جێبەجێ دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ئەفریقا
مێلیلا

**مێلیلا** شارێکی خۆبەڕێوەبەری سەر بە ئیسپانیایە و دەکەوێتە کەناری باکووری ئەفریقا. شارەکە لە لای ڕۆژھەڵاتی کەیپی سێ لقەوە ھەڵکەوتووە، سنووری لەگەڵ مەغریب ھەیە و ڕووی لە دەریای ناوینە. ڕووبەرەکەی ١٢٫٣ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. تا ١٤ی ئازاری ١٩٩٥ بەشێک بوو لە پارێزگای مەلەگا، تا ئەو کاتەی یاسای خۆبەڕێوەبەری مێلیلا پەسەند کرا.

مێلیلا یەکێکە لە ناوچە تایبەتەکانی وڵاتانی یەکێتی ئەورووپا. ھاتوچۆ لە نێوان یەکێتی ئەورووپا و مێلیلادا ملکەچی یاسا تایبەتە، کە لە ڕێککەوتننامەی چوونە ناو پەیماننامەی شێنگنی ئیسپانیادا دیاری کراوە.

تا ساڵی ٢٠١٩، ژمارەی دانیشتووانی مێلیلا ٨٦٬٤٨٧ کەس بووە. دانیشتووانەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی دابەش بووە بەسەر خەڵکی ڕەچەڵەک ئیبیری و ڕیفی. ھەروەھا ژمارەیەکی کەم جوولەکەی سێفاردی و ھیندۆسی سیندی تێدا دەژین. لە مێلیلادا دوو زمان بەکار دێت: زمانی فەرمی ئیسپانی و زمانی تەریفیت.

ھاوشێوەی شاری خۆبەڕێوەبەری سێئوتا و ناوچەکانی تری ئیسپانیا لە ئەفریقا، مەغریب داوای خاوەندارێتی مێلیلا دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئینکلاڤ و ئێکسکلیڤ
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەفریقا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٥
سێوتا

**سێوتا**، شارێکی خۆبەڕێوەبەری سەر بە ئیسپانیایە و دەکەوێتە کەناری باکووری ئەفریقا. سنووری لەگەڵ مەغریب ھەیە و لەسەر سنووری نێوان دەریای ناوین و ئۆقیانووسی ئاتلانتیک ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئینکلاڤ و ئێکسکلیڤ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئیمپراتۆرێتیی بیزانس
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەفریقا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٥
شۆڕشی میسر، ٢٠١١

**شۆڕشی میسر ٢٠١١**، کە بە **شۆڕشی ٢٥ی کانوونی دووەمیش** ناسراوە، لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ دەستی پێکرد و لە سەرتاسەری میسردا بڵاو بووەوە. ئەم ڕێکەوتە لەلایەن چەندین گرووپی گەنجانەوە دیاری کرا تاکو ھاوکات بێت لەگەڵ «جەژنی پۆلیس»ی ساڵانەی میسر، وەک دەربڕینێک دژی زیادبوونی توندوتیژی پۆلیس لە چەند ساڵی کۆتایی سەرۆکایەتی حوسنی موبارەکدا. شۆڕشەکە پێکھاتبوو لە خۆپیشاندان، ڕێپێوان، داگیرکردنی گۆڕەپانەکان، بەرەنگاری مەدەنی ئاشتیانە، کردەوەی نافەرمانی مەدەنی و مانگرتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گێرەشێوینییەکانی ٢٠١١
پۆل:شۆڕشی میسر (٢٠١١)
پۆل:سیاسەتی میسر
پۆل:ناڕەزایییەکان لە میسر
شەڕی سنووری باشووری ئەفریقا

**جەنگی سنووری باشووری ئەفریقا**، کە بە **جەنگی سەربەخۆیی نامیبیاش** ناسراوە، و ھەندێک جار لە باشووری ئەفریقا بە جەنگی دارستانی ئەنگۆلا ناودەبرێت، جەنگێکی نایەکسان بوو کە لە نامیبیا (ئەوکات باشووری ڕۆژاوای ئەفریقا)، زامبیا، و ئەنگۆلادا لە ٢٦ی ئابی ١٩٦٦ەوە تا ٢١ی ئازاری ١٩٩٠ ڕوویدا. جەنگەکە لە نێوان ھێزی بەرگری باشووری ئەفریقا و سوپای ڕزگاری خوازی نەتەوەیی نامیبیا، کە باڵی چەکداری ڕێکخراوی گەلی باشووری ڕۆژاوای ئەفریقا بوو، ڕوویدا. جەنگی سنووری باشووری ئەفریقا پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ شەڕی نێوخۆییی ئەنگۆلا ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
سەد شیعری توکارام

**سەد ھۆنراوەی توکارام** کتێبێکی ساڵی ٢٠١٥ە کە کۆمەڵێک ھەڵبژاردەی ھۆنراوەکانی سانت توکارامە، کە شاعیرێکی ناسراوی ڕۆحانی و سانتی ڤارکاری بووە لە بەکتی، لەلایەن چەندرەکانت کەلورام مھاترەوە کراوە بە ئینگلیزی. کتێبەکە پێشەکییەکیشی تێدایە لەلایەن وەرگێڕەکەیەوە، کە تێیدا چەندین لایەنی وەک گرنگی شیعرەکانی توکارام لە سەدەی بیست و یەکدا، ژیان و سەردەمی توکارام، بزووتنەوەی ڤارکاری کە توکارام بەشێک بووە لێی و شێوازی ھۆنراوەکانی توکارام و چەندین شتی تر تاوتوێ دەکات. ئامانجی کتێبەکە ئەوەیە کە ھۆنراوەکانی توکارام بە شێوەیەکی مێژوویی ڕوون بکاتەوە لەگەڵ پاراستنی کاریگەرییە ھەمیشەیییەکەی.

## سەرچاوەکان
ئەحمەد سەعدات

**ئەحمەد سەعدات یوسف عەبدولڕەسووڵ** (لە ٢٣ی شوباتی ١٩٥٣ لە شاری ئەلبیرە لەدایکبووە)، سیاسەتمەدارێکی فەلەستینییە و پۆستی سکرتێری گشتی بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین بەدەستەوەیە.

دوای ئەوەی ئەبوو عەلی مستەفا سکرتێری گشتی پێشووی بەرە بە دوو مووشەک ئۆفیسەکەی لە شاری ڕامەڵڵای تیرۆرکرا وەک ئەمینداری گشتی بەرە ھەڵبژێردرا و پرەنسیپی بەرەی جەماوەری ڕاگەیاند، کە بریتییە لە (چاو بە چاو، ددان بە ددان، سەر بە سەر).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦
پۆل:زیندانیکراوە فەلەستینییەکان لەلایەن ئیسرائیل
کۆمپانیای بوتڵکردن

**کۆمپانیای بوتڵکردن**، دامەزراوەیەکی بازرگانییە کە بەرھەمەکەی بوتڵکردنی خواردنەوەیە بۆ دابەشکردن.

زۆربەی کۆمپانیاکانی بوتڵکردن فرانچایزی کۆمپانیاکانی وەک کۆکا کۆلا و پێپسی کۆلان کە خواردنەوەکان لە ناوچەیەکی جوگرافی دیاریکراودا دابەش دەکەن. ھەندێک لە کۆمپانیاکانی بوتڵکردن لەوانەیە خواردنەوە ناوخۆیییەکانی تریش بوتڵ بکەن وەک بیرە یان شەرابی ھەرێمی.

بوتڵکەر کۆمپانیایەکە کە پێکھاتەکانی خواردنەوەکە تێکەڵ دەکات و قوتوو و بوتڵەکان پڕ دەکات لە خواردنەوەکە. پاشان بوتڵکەرەکە بەرھەمی کۆتایی بۆ فرۆشیارە کۆمەڵەکان لە ناوچەیەکی جوگرافیدا دابەش دەکات. کۆمپانیا گەورەکان وەک کۆمپانیای کۆکاکۆلا بەرھەمەکەیان دەفرۆشن بە بوتڵکەرەکان وەک کۆمپانیای بوتڵکردنی کۆکاکۆلا، کە ئەوانیش بوتڵی دەکەن و دابەشی دەکەن.

بە شێوەیەکی ئاسایی، جۆرێک لە تیشکی ئایۆنی کە پێی دەوترێت تیشکی گاما بەکاردەھێنرێت بۆ پشکنینی ئەوەی کە ئایا بوتڵەکان پڕن لە کارگەی بوتڵکردندا. ئەمە دەکرێت بە دانانی سەرچاوەیەکی تیشکی گاما لە لایەکی بوتڵەکە و ئامێرێکی ھەستیار لە لایەکەی تر. تیشکی گاما لە ماددەکە و شلەمەنییە پڕکراوەکەوە دەپەڕێتەوە، و ئامێری ھەستیارەکە بڕی ئەو تیشکە تۆمار دەکات کە دەردەچێت. ئەگەر بوتڵەکە بەتاڵ بێت، تیشکی زیاتر تۆمار دەکرێت لەوەی کە بوتڵەکە پڕ بێت، چونکە شلەمەنییەکە ھەندێک لە تیشکەکە ھەڵدەمژێت.

## سەرچاوەکان
قەرەیاڵ

**قەرەیاڵ** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی تازەخورماتوو، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارەدێی تازەخورماتوو بە دووری (٦)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **قەرەیاڵ** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی قادسیە.
* لە باشوورەوە گوندی بەشیر.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە شارەدێی تازەخورماتوو.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی سوور.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە تورکمان پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٣٣) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٦٢) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی تازەخورماتوو
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
ھاریسن، نیویۆرک

**ھاریسن**، شارۆچکە و گوندێکە لە ناوچەی وێستچێستەر لە ویلایەتی نیویۆرکی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. دەکەوێتە حەواندەی شاری نیویۆرکەوە، لە دووری ٢٢ مایل (٣٥ کیلۆمەتر) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی مانھاتنەوە. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٠دا ٢٨٬٢١٨ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارۆچکەکانی نیویۆرک
پێپسیکۆ

**پێپسیکۆ**، کۆمپانیایەکی فرەنەتەوەیی ئەمریکییە کە لە بواری خۆراک، خواردنی سووک و خواردنەوەدا کار دەکات و بارەگای سەرەکی لە ھاریسۆن، نیویۆرک، لە گوندی پێرچەس دایە. کاری بازرگانی پێپسیکۆ ھەموو لایەنەکانی بازاڕی خۆراک و خواردنەوە دەگرێتەوە. سەرپەرشتی بەرھەمھێنان، دابەشکردن و بازاڕکردن بە بەرھەمەکانی دەکات. پێپسیکۆ لە ساڵی ١٩٦٥دا دروست بوو بە یەکگرتنی کۆمپانیای پێپسی-کۆلا و فریتۆ-لەی، لەو کاتەوە پێپسیکۆ لە بەرھەمی سەرەکی خۆی کە پێپسی کۆلایە، پەرەی سەندووە بۆ کۆمەڵێکی فراوان و جۆراوجۆر لە برەندەکانی خۆراک و خواردنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:کۆمپانیا تێکەڵەکانی ئەمریکا
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
نازداک-١٠٠

**نازداک-١٠٠**، ئیندێکسێکی بازاڕی دارایییە کە لە سەرمایەی ١٠٠ لە گەورەترین کۆمپانیا نا-دارایییەکان پێکھاتووە کە لە بۆرسەی نازداک تۆمارکراون. ئەمە ئیندێکسێکی دەستکاریکراوی سەرمایەگوزارییە. کێشی پشکەکان لە ئیندێکسەکەدا لەسەر بنەمای سەرمایەی بازاڕییان دیاری دەکرێت، لەگەڵ ھەندێک یاسا کە سنوورێک بۆ کاریگەری گەورەترین بەشەکان دادەنێت. ئەم ئیندێکسە تەنھا بۆ ئەو کۆمپانیایانەیە کە لە یەک بۆرسەدان، و ھیچ کۆمپانیایەکی دارایی تێدا نییە. کۆمپانیا دارایییەکان لە ئیندێکسێکی جیادان کە پێی دەوترێت نازداک-دارایی-١٠٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:نازداک
دووەم کەرتی ئابووری

لە ئابووری گەورەدا، کەرتی دووەمی ئابووری بریتییە لە کەرتێکی ئابووری لە تیۆری سێ-کەرتیدا کە ڕۆڵی پیشەسازی ڕوون دەکاتەوە. ئەم کەرتە ئەو پیشەسازییانە لەخۆ دەگرێت کە بەرھەمی تەواوکراو و بەکارھێنراو بەرھەم دەھێنن یان لە بواری بیناسازیدا کار دەکەن.

ئەم کەرتە بە گشتی بەرھەمی کەرتی یەکەم (واتە کەرەستەی خاو وەک کانزاکان، دار) وەردەگرێت و دەیکات بە کاڵای تەواوکراو کە گونجاو بێت بۆ فرۆشتن بە کۆمپانیا ناوخۆیییەکان یان بەکاربەران و بۆ ھەناردەکردن (لە ڕێگەی دابەشکردن لە کەرتی سێیەمەوە). زۆرێک لەم پیشەسازییانە بڕێکی زۆر وزە بەکاردەھێنن، پێویستیان بە کارخانە ھەیە و ئامێر بەکاردەھێنن؛ زۆرجار وەک سووک یان قورس پۆلێن دەکرێن بەپێی ئەو بڕانە. ھەروەھا پاشماوە و گەرمی زیادە بەرھەم دەھێنێت کە لەوانەیە کێشەی ژینگەیی یان پیسبوون دروست بکات. نموونەکان بریتین لە بەرھەمھێنانی ڕستن و چنین، دروستکردنی ئۆتۆمبێل، و پیشەسازی دەستی.

پیشەسازی چالاکییەکی گرنگە لە پێشخستنی گەشەی ئابووری و پەرەپێدان. ئەو نەتەوانەی کە بەرھەمی پیشەسازی ھەناردە دەکەن، بە شێوەیەکی گشتی گەشەی زیاتری کۆبەرھەمی ناوخۆیی بەدەست دەھێنن، کە پشتگیری داھاتی بەرزتر دەکات و بەمەش داھاتی باجی زیاتر دابین دەکات کە بۆ خەرجییەکانی حکوومەت وەک چاودێری تەندروستی و ژێرخان پێویستە. لە نێو وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، سەرچاوەیەکی گرنگی کاری باشداھاتە بۆ چینی ناوەند (بۆ نموونە، ئەندازیاری) کە ڕێگە بە جووڵانەوەی کۆمەڵایەتی زیاتر دەدات بۆ نەوەکانی داھاتوو لە ئابووریدا. لە ئێستادا، مەزەندە دەکرێت ٢٠٪ی ھێزی کار لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە پیشەسازی دووەمدا کار دەکەن.

کەرتی دووەم پشت بە کەرتی یەکەم دەبەستێت بۆ کەرەستە خاوەکان کە بۆ بەرھەمھێنان پێویستن. ئەو وڵاتانەی کە بە شێوەیەکی سەرەکی بەرھەمی کشتوکاڵی و کەرەستەی خاوی تر بەرھەم دەھێنن (واتە کەرتی یەکەم) بە ھێواشی گەشە دەکەن و وەک ئابووری دواکەوتوو یان پەرەسەندوو دەمێننەوە. بەھای زیادکراو لە ڕێگەی گۆڕینی کەرەستە خاوەکان بۆ کاڵای تەواوکراو بە شێوەیەکی جێگیر قازانجی زیاتر بەرھەم دەھێنێت، کە بنەمای گەشەی خێراتری ئابوورییە پێشکەوتووەکانە.

## سەرچاوەکان
شتومەکی تەواوکراو

**کاڵای تەواوکراو** یان **شتومەکی تەواوکراو**، ئەو شتومەکانەن کە پرۆسەی پیشەسازییان تەواو کردووە بەڵام ھێشتا نەفرۆشراون یان دابەش نەکراون بۆ بەکارھێنەری کۆتایی.

## سەرچاوەکان
سوپای نەتەوەییی چاد

**سوپای نەتەوەییی چاد** (بە عەرەبی: الجیش الوطنی التشادی) کە لە پێنج ھێزی بەرگری و ئاسایش پێکھاتووە، ھەروەک لە ماددەی ١٨٥ی دەستووری چاد کە لە ٤ی ئایاری ٢٠١٨ کاری پێکراوە، باسکراوە. ئەم ھێزانە بریتین لە: سوپای نیشتمانی (کە ھێزەکانی وشکانی و ھێزی ئاسمانی لەخۆدەگرێت)، ژاندارمەری نیشتمانی، پۆلیسی نیشتمانی، پاسەوانی نیشتمانی و کۆچەری (گارد)، و پۆلیسی دادوەری.

## سەرچاوەکان
ھێزی ئاسمانیی چاد

**ھێزی ئاسمانی چاد** (بە عەرەبی: القوات الجویة التشادیة) بەشی فڕۆکەوانییە لە سوپای نەتەوەییی چاد. لە ساڵی ١٩٦١ دامەزراوە وەک فڕۆکەخانەی/ئەسکادرۆنی نیشتمانی چاد.

ئەم ھێزە بنکەیەکی ھاوبەشی ھەیە لەگەڵ ھێزەکانی فەڕەنسا لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ئێنجامێنا.

## سەرچاوەکان
داگڵاس سی-٤٧ سکایترەین

**فڕۆکەی داگڵاس سی-٤٧ سکایترەین** یان **داکۆتا** (بەپێی ناولێنانی ھێزی ئاسمانیی شاھانەی بەریتانیا) فڕۆکەیەکی گواستنەوەی سەربازییە کە لە فڕۆکەی ھاووڵاتی دەگلاس دی سی-٣ پەرەی پێدراوە. لە جەنگی جیھانیی دووەم بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن ھاوپەیمانانەوە بەکارھێنرا. لە ماوەی جەنگدا، سی-٤٧ بۆ گواستنەوەی سەرباز، بارھەڵگر، چەترباز، ڕاکێشانی فڕۆکەی بێ-بزوێنەر و فڕێدانی باری سەربازی بە چەتر بەکارھێنرا. سی-٤٧ بۆ چەندین ساڵ لە خزمەتی بەرەی پێشەوەی چەندین ھێزی سەربازی مایەوە. ئەم فڕۆکەیە بە ڕێژەی سێ ھێندەی فڕۆکەی کۆرتیس سی-٤٦ کۆماندۆ بەرھەمھێنرا، کە فڕۆکەیەکی گەورەتر و قورستر بوو و ھەمان ڕۆڵی بۆ سوپای ئەمریکا دەبینی.

نزیکەی ١٠٠ وڵات ئەم فڕۆکەیەیان بەکارھێناوە و زیاتر لە ٦٠ جۆری جیاوازی لێ بەرھەمھێنراوە. ھەروەک فڕۆکە ھاووڵاتییەکەی دی سی-٣، سی-٤٧ ھەتا ئێستاش لە خزمەتدایە، زیاتر لە ٨٠ ساڵ دوای یەکەم بەکارھێنانی.

## سەرچاوەکان
پەڕەشووتی سەربازی

**چەترباز** یان **چەتربازی سەربازی** (**پەڕەشووتی سەربازی**)، سەربازێکە کە ڕاھێنانی پێکراوە بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە ڕێگەی دابەزینی ڕاستەوخۆ بە چەتر بۆ ناوچەی ئۆپەراسیۆنەکان، زۆربەی کات وەک بەشێک لە یەکەیەکی گەورەی ھێزی ئاسمانی. بە شێوەیەکی نەریتی چەتربازەکان تەنھا وەک پیادەی سووک دەجەنگن کە چەکی بچووک و سووکیان پێیە، ھەرچەندە ھەندێک لە چەتربازەکان دەتوانن وەک تۆپھاوێژ یان پیادەی میکانیکی کاربکەن لە ڕێگەی بەکارھێنانی تۆپی مەیدانی، ئامێری شەڕکەری پیادە و تانکی سووک کە زۆرجار لە ھێرشی چاوەڕواننەکراودا بەکاردێن بۆ دەستبەسەرداگرتنی شوێنە ستراتیژییەکانی پشت ھێڵەکانی دوژمن وەک فڕۆکەخانەکان، پردەکان و ڕێگە سەرەکییەکان.

## سەرچاوەکان
پەڕەشووتکاری

**چەتربازی** و **چەتروانی ھەوایی** (**پەڕەشووتکاری**) ڕێگایەکن بۆ دابەزین لە خاڵێکی بەرزی بەرگە ھەوا بۆ سەر زەوی یان ڕووی دەریا بە یارمەتی ھێزی ڕاکێشان، کە تێیدا کۆنترۆڵی خێرایی دابەزینەکە دەکرێت بە بەکارھێنانی چەترێک یان چەند چەترێک.

## سەرچاوەکان
نێستلە

**نێستلە**، کۆمپانیایەکی فرەنەتەوەیی سویسرییە کە لە بواری بەرھەمھێنانی خۆراک و خواردنەوەدا کار دەکات و بارەگای سەرەکی لە ڤێڤەی سویسرایە. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە گەورەترین کۆمپانیای خۆراکە لە جیھاندا کە خاوەندارێتی گشتی ھەیە، بەپێی داھات و پێوەرەکانی تر. لە ساڵی ٢٠١٧دا پلەی ٦٤ی لە لیستی فۆرچن گڵۆباڵ ٥٠٠دا بەدەست ھێنا. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، کۆمپانیاکە لە پلەی ٥٠ەم دانرا لە لیستی فۆربس گڵۆباڵ ٢٠٠٠دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:براندەکانی خواردنەوە
فۆرچن گڵۆبڵ ٥٠٠

**فۆرچن گڵۆبڵ ٥٠٠**، کە بە **گڵۆبڵ ٥٠٠یش** ناسراوە، ڕیزبەندییەکی ساڵانەیە بۆ ٥٠٠ کۆمپانیای سەرەکی جیھان بەپێی داھاتیان. پێرستەکەی ساڵانە لەلایەن گۆڤاری فۆرچنەوە کۆدەکرێتەوە و بڵاو دەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان
ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان

**ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان** یان **ئۆپسی تایبەت**، بەپێی ناتۆ، ئەو چالاکییە سەربازییانەن کە لەلایەن «ھێزی تایبەت دیاریکراو، ڕێکخراو، ھەڵبژێردراو، ڕاھێنراو و پڕچەککراو ئەنجام دەدرێن کە تەکنیک و شێوازی نائاسایی بەکاردێنن.» ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان لەوانەیە ھەواڵگری، شەڕی نائاسایی و دژە-تیرۆر لەخۆبگرن، و بە شێوەیەکی ئاسایی لەلایەن گرووپی بچووکی کەسانی زۆر ڕاھێنراوەوە جێبەجێ دەکرێن، کە جەخت لەسەر تواناداری، نھێنی، خێرایی و ھەماھەنگی تاکتیکی دەکەنەوە، کە بە ھێزە تایبەتەکان ناسراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:کردەوە سەربازییەکان
پۆل:ھێزە تایبەتەکان
خامۆشکردنەوەی ئاگری دارستان

[وێنۆک|ئۆپەراسیۆنێکی خامۆشکردنەوەی ئاگری دارستان لە [واشینگتن (ویلایەت)|واشینگتن لە ساڵی ٢٠٠٢. ڕێگاکانی بەکارھاتوو لێرەدا بریتی بوون لە بەکارھێنانی ماددەی دژە ئاگر لە ڕێگەی فڕۆکەوە و بەکارھێنانی بولدۆزەر بۆ دروستکردنی ھێڵی بەربەستی ئاگر.]]

**خامۆشکردنەوەی ئاگری دارستان**، کۆمەڵێک شێواز و ڕێگای جیاوازی ئاگرکوژاندنەوە لەخۆدەگرێت کە بۆ کوژاندنەوەی ئاگری دارستانەکان بەکاردێت. ھەوڵەکانی ئاگرکوژاندنەوە پشت بە چەندین ھۆکار دەبەستێت وەک سووتەمەنی بەردەست، بارودۆخی کەشوھەوای ناوچەکە، سروشتی زەوییەکە و قەبارەی ئاگرەکە. بەھۆی ئەمەوە، خامۆشکردنەوەی ئاگری دارستان لە ناوچە کێوییەکاندا پێویستی بە تەکنیک و ئامێر و ڕاھێنانی جیاواز ھەیە لەچاو ئاگرکوژاندنەوەی باو لە ناوچە نیشتەجێبووەکاندا.

بە کارکردن لەگەڵ فڕۆکەی تایبەتی ئاگرکوژێنەوە، ئۆتۆمبێلی ئاگرکوژێنەوە، ئامێر، کەفی ئاگرکوژێنەوە، ماددەی دژە ئاگر، و بەکارھێنانی چەندین تەکنیکی ئاگرکوژاندنەوە، تیمە ڕاھێنراوەکانی ئاگرکوژێنەوەی دارستان کاردەکەن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بڵێسە، دروستکردنی ھێڵی بەرگری ئاگر، و کوژاندنەوەی گڕ و ناوچە گەرمەکان بۆ پاراستنی سەرچاوەکان و سروشتی کێوی. خامۆشکردنەوەی ئاگری دارستان ھەروەھا گرنگی بە کێشەی سنووری نێوان ناوچە نیشتەجێبووەکان و ناوچە کێوییەکان دەدات.

لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتانی تر، ھەوڵە چڕەکانی خامۆشکردنەوەی ئاگری دارستان کە ئامانجی کەمکردنەوەی ئاگرە، زۆرجار ناوچە کێوییە گرنگەکانی پاراستووە، بەڵام ھەندێک جار بووەتە ھۆی کەڵەکەبوونی ماددەی سووتەمەنی، کە مەترسی ئاگری گەورە و کارەساتئامێزی زیاد کردووە.

## سەرچاوەکان
بارھەڵگری دار

**بارھەڵگری دار** ئۆتۆمبێلێکی گەورەیە کە بۆ گواستنەوەی دار بەکاردێت. ھەندێکیان سەکۆی تەختی تێدا دانراوە، ھەندێکیان یەکەی ڕاکێشانی سەربەخۆن، ھەندێکیشیان بە شێوەیەک ڕێکخراون کە بارەکە لە نێوان یەکەی ڕاکێشان و ترێلەیەکی بچووکی دواوەدا دابەش دەکەن. زۆر جار زیاتر لە ترێلەیەک پێکەوە بەستراون.

## سەرچاوەکان
دارستانناسی

**دارستانناسی** زانست و ھونەری دروستکردن، بەڕێوەبردن، چاندن، بەکارھێنان، پاراستن و چاککردنەوەی دارستان و لێڕەوارەکانە بۆ بەدەستھێنانی سەرچاوە پەیوەندیدارەکان بە مەبەستی سوودی مرۆڤ و ژینگە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دارناسی
لێرەواڕ

**لێڕەوار**، زەوییەکە کە بە ڕوەکی داری (درەخت و دەوەن) داپۆشراوە، یان بە واتایەکی تەسکتر، ھاوواتای دارستانێکی کەم چڕە کە ژینگەیەکی کراوە پێکدەھێنێت لەگەڵ ڕووناکی خۆری زۆر و سێبەری سنووردار. ھەندێک سەڤانا دەکرێت لێڕەوار بن، وەک لێڕەواری ساڤانا، کە تێیدا درەخت و دەوەن چەترێکی سووک دروست دەکەن.

لێڕەوارەکان دەتوانن پشتگیری چینێکی ژێرەوە لە دەوەن و ڕوەکی گژوگیا بکەن لەوانەش گیا. لێڕەوار دەکرێت لە دۆخی وشکتر یان لە قۆناغە سەرەتایییەکانی گۆڕانکاری سروشتیدا ببێتە دەوەنزار. ناوچە چڕترەکانی درەخت کە چەترێکی داخراویان ھەیە و سێبەری بەرفراوان و بەردەوام دابین دەکەن، زۆر جار پێیان دەوترێت دارستان.

ھەوڵی زۆر لەلایەن گرووپەکانی پاراستنی سروشتەوە دراوە بۆ پاراستنی لێڕەوارەکان لە شارستانی و وەرزێری. بۆ نموونە، لێڕەوارەکانی باکووری ڕۆژاوای ئیندیانا وەک بەشێک لە لمەکانی ئیندیانا پارێزراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:دارستانەکان
ھێڵی بەربەستی ئاگر

**ھێڵی بەربەستی ئاگر** یان **ڕێڕەوی دووانە** بریتییە لە بۆشایییەک لە نێوان ڕوەک یان ھەر ماددەیەکی سووتێنەری تر کە وەک بەربەستێک کاردەکات بۆ خاوکردنەوە یان ڕاگرتنی پێشڕەوی ئاگری دارستان.

ھێڵی بەربەستی ئاگر دەکرێت بە شێوەیەکی سروشتی دروست ببێت لەو شوێنانەی کە ڕوەک یان ماددەی سووتەمەنی تێدا نییە، وەک ڕووبار، دەریاچە یان دۆڵ.

ھەروەھا دەکرێت ھێڵی بەربەستی ئاگر بە دەستی مرۆڤ دروست بکرێت، کە زۆربەیان ھاوکات وەک ڕێگاوبان بەکاردێن، وەک: ڕێگاکانی گواستنەوەی دار، ڕێگاکانی ئۆتۆمبێلی چوار تایە، ڕێگا لاوەکییەکان، شاڕێگاکان.

## سەرچاوەکان
بڕینەوەی دار

**بڕینی دار** پرۆسەی بڕین و ئامادەکردن و گواستنەوەی درەختە بۆ شوێنێک بۆ گواستنەوە. دەکرێت ڕاکێشان و ئامادەکردن لە شوێنی خۆی و بارکردنی درەخت یان دارەکان لەسەر بارھەڵگر لەخۆبگرێت. لە دارستانداریدا، زاراوەی بڕینی دار ھەندێک جار بە شێوەیەکی تەسک بەکاردێت بۆ وەسفکردنی لۆجیستیکی گواستنەوەی دار لە کووەتەڵەوە بۆ شوێنێک لە دەرەوەی دارستان، کە زۆر جار کارگەی دار یان گۆڕەپانی دارە؛ بەڵام لە بەکارھێنانی گشتیدا، ئەم زاراوەیە دەکرێت کۆمەڵێک چالاکی دارستانداری لەخۆبگرێت.

## سەرچاوەکان
باڤێ تەیار

**جومە خەلیل ئیبراھیم** ناسراو بە **باڤێ تەیار** (١٩٥٧ لە قامیشلۆ – ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕۆژاوای کۆبانێ) ئەکتەرێکی کۆمیدیانی بەناوبانگی کوردی ڕۆژاوای کوردستان بوو، کە بە نواندن و شێوازی ناوازەی خۆی لە سەرانسەری کوردستاندا ناوبانگی ھەبوو. ڕۆژی گیان لەدەستدانی، کاتێک باڤێ تەیار و سەدان کەسی تر بە مەبەستی خۆپیشاندان و پاڵپشتیکردنی ھەسەدە چوونەتە بەنداوی تشرین، ڕاستەوخۆ لەلایەن درۆنی تورکییەوە بۆردوومان کران. ئەو بووە یەکێک لە قوربانییەکانی ھێرشە بەردەوامە ئاسمانییەکانی دەوڵەتی تورکیا بۆ سەر ناوچەکانی خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژاوا و لە ئەنجامدا گیانی لەدەستدا.

## ژیاننامە
ھونەرمەندی کورد جومعە خەلیل ئیبراھیم، کە بە باوکی تەیار ناسراوە، لە ساڵی ١٩٥٧ لە شاری قامیشلۆ لە دایک بوو. لە ساڵی ١٩٨٩ەوە دەستی بە کاری ھونەری کرد و بە شێوازە کۆمیدییەکانی لە سەرانسەری کوردستان ناوبانگێکی گەورەی بەدەست ھێنا.

لە ساڵی ٢٠٠١دا، لەگەڵ عەبدولباسیت ناڤیان گرووپی باوکی تەیاریان دامەزراند. ئەم گرووپە گرنگی بە شانۆ، مۆسیقا و فیلمی کوردی دەدا. ئەوان شێوازێکی تایبەتیان پەرەپێدا کە تێیدا کێشە کۆمەڵایەتییەکان بە ڕێگای گاڵتە و پێکەنین پێشکەش دەکران. ئامانجیان پەرەپێدانی زمان و کولتووری کوردی و ھۆشیارکردنەوەی کۆمەڵایەتی بوو.

لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، کاتێک بۆ خۆپیشاندان چووبووە بەنداوی تشرین، لە ئەنجامی ھێرشە ئاسمانییەکانی دەوڵەتی تورکیا گیانی لەدەست دا بوو جان گۆری ڕێگای ئازادی.

## سەردەمی ھونەری و کارکردنی
لە ساڵی ٢٠٠١ و دواتر، جومعە خەلیل ئیبراھیم (باوکی تەیار) کاری ھونەری خۆی پەرەپێدا و کردی بە سەردەمێکی زێڕین لە مێژووی ھونەری کوردیدا. لەو کاتەدا تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کەم بوون و خەڵکی کورد نەیاندەتوانی بە ئاسانی بگەنە میدیا و ھونەری خۆیان؛ بەڵام باوکی تەیار:

شێوازی بڵاوکردنەوەی بەرھەمەکان

فیلمەکان بە ڕێگای سیدی و دیڤیدی بڵاودەکرانەوە کە دەگەیشتنە ھەموو گوند و شارەکانی کورد و خەڵک بە دڵخۆشییەوە ئەم فیلمانەیان دەکڕی و لە ماڵەوە سەیریان دەکر. لە ھەر فیلمێکدا گۆرانی و مۆسیقای تایبەت ھەبوون. ھەورسان کێشە کۆمەڵایەتییەکان بە شێوەیەکی کۆمیدی پێشکەش دەکران، ڕۆڵی کوڕەکەی کە کەسەکی کورتە بلابوو بە ناوی تەیار ڕولەکی زۆر سەرەکی و کۆمێدی دەگێرا کە ھەموو کاتەک لەگەل باوک لە کێشە و ناکوکی دابوو کە یەکەک لە ھۆکارەکان بوو کە گەورە و بچووک حەزیان لێ دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:خەڵکی قامیشلۆ
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان