open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ویلبر زلینسکی

ویلبر زلینسکی(٢١ی دیسەمبەری١٩٢١- ٤ی مای ٢٠١٣)، جوگرافیناسی کولتوری ئەمریکایی بوو،  ئەو لەم دواییانەدا پرۆفیسۆری خانەنشین کراوی زانکۆی ویلایەتیی پێنسیلڤانیا بوو. هەروەها زلینسکی  مۆدێلی گواستنەوەی دێمۆگرافیکی دروست کردووە.
زلینسکی لە ئیلینۆیز لە دایک بووە و لە زانکۆی کالیفۆرنیا، بێرکلەی خوێندوویە، هەروەها خوێندکاری کارل ساوەر بووە و ساڵی١٩٥٣ پلەی دکتوری وەرگرتووە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جوگرافیاناسان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
ڕەنگی بەھەشت (فیلم)

**ڕەنگی بەھەشت** () فیلمێکی ئێرانییە کە لە ساڵی ١٩٩٩ بەرھەمھێنراوە. دەرھێنراوە لە لایەن مەجید مەجیدی

## چیرۆک
چیرۆکەکە باسی منداڵێکی نابینای ھەشت ساڵانە کە ناوی موحەممەدە، لە قوتابخانەیەکی تایبەت لە تاران دانراوە بۆ بەسەربردنی کاتەکانی پشووی ھاووین، باوکی ھەست بەشەرمەزاری و دڵگرانی ئەکا بۆ نابینایی کوڕەکەی بۆیە ھەموو کات لە کاتێکی درەنگ ئەچوو بەدووای کوڕەکەی، دواتر ھەوڵی دا کە بەڕێوبەرەکەی ڕازی بکات کە بۆ ھاوین لە لای خۆی بیپارێزی. بەڵام بەڕێوبەرەکە ڕازینابێت، بۆیە باوکی محەممەد لە کۆتاییدا کوڕەکەی ئەباتە ماڵەوە.

باوکی محەممەد کە بێوەپیاوە و دەیەوێ کچێکی گەڕەگ بێنێ و خۆی ئامادە ئەکات بۆ ئاھەنگی ژن ھێنان. بە دیارییەوە نزیک بۆوە لە خانەوادەی کچەکەو ئەوانیش ڕەزامەند بوون. بەڵام ئەویست ئەوە بشارێتەوە کە کوڕێکی نابینای ھەیە و لەبەر ئەوەی ئەترسا کە بنەماڵەی کچەکە وا تێبگەن کە ئەمە نیشانەیەکی خراپە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٩
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە ئێران داندراون
گالیسیا

**گالیسیا** (بە ئیسپانی:Galicia)، کەتەلۆنیا ھەرێمێکە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ووڵاتی ئیسپانیا، ھاووڵاتیانی ئەم ھەرێمە بە زمانی کاتەلانی دەدوێن کە تایبەتە بە ھەرێمەکەیان  و ئەمەو جگە لەوە زمانی ئیسپانییش دەزانن، پایتەختی ھەرێمی کەتەلۆنیا شاری Santiago de Compostelaیە، لەڕووی مێژووشەوە ئەم ھەرێمە ھەمیشە ئارەزووی جیا بوونەوە لە ئیسپانیا دەکات بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆی تایبەت بەخۆیان لە ئێستادا خاوەن پەرلەمانێکە ھاوکاتیش ھەرێمێکی ئەتۆنۆمین، لەکەتەلۆنیا نزیکەی حەوت میلیۆن کەس دەژین

## جووگرافیا
## سەرچاوە
* ماڵپەڕی فەرمی کەتەلۆنی

پۆل:ئیسپانیا
پۆل:کۆمەڵگە سەربەخۆکانی ئیسپانیا
شۆڕشەکانی ١٨٤٨

**شۆڕشەکانی ساڵی ١٨٤٨** مانگی ئازاری ساڵی ١٨٤٨ نەھاتبوو تەوژمی شۆرشی نەتەوایەتی ھەموو لایەکی ئیتاڵیای گرتەوە لەمیلانۆ دەستیپێکرد. شۆڕشگێران لێرەوە دوای چەند شەڕێک کەچەند ڕۆژێکی خایاند توانیان لەشکری نەمسا بەسەرکردایەتی (ڕادەتسکی) بشکێنن کەئەوکات شاری میلانۆ لەژێر دەستی نەمسا بوو. شۆرشگێڕان توانیان شارەکە ئازاد بکەن. ئیدی لەدوای ئەوە ئاگری شۆڕش ناوچەکانی لۆمباردیا و بووندقییەی گرتەوە. (شاڕل ئەلبرتی) پادشای سەردینیا بانگی شەڕیدا لەدژی نەمسا و سوپاکەی بۆیارمەتی دانی شۆرشگێران نارد. لەمانگی مایس و حوزەیراندا ئیتاڵیا ئەوەندەی نەمابوو کە یەکێتی و سەربەخۆیی بەدەست بھێنێت، بەڵام لەوکاتەدا سوپای نەمسا ھێز و توانای خۆی کۆکردەوە و بەسەرکردایەتی ڕادەتسکی سەرکەوتنێکی باشی بەسەر سوپای شاڕڵ ئەلبرتدا لەشەڕی کەستۆزا کەلە ٢٥ تەممووزی ١٨٤٨ بەرێوەچوو بەدەستھێنا. سوپای شاڕل ئەلبرت لەشەڕی نۆڤارا کەلە ٢٣ ئازاری ١٨٤٩ ئەنجامدرا بەتەواوەتی شکا. لەوکاتەدا شاڕل ئەلبرت لەسەر تەخت ھاتە خوار و بۆ کوڕەکەی (ڤکتۆر ئەمانوێلی دووەم) جێھێشت. ئەوەندەی پێنەچوو نەمسا ناوچەی باکووری ئیتاڵیای گرتەوە. ناوچەکانی یەک لەدوای یەک کۆنتڕۆڵ دەکردەوە ئیدی شۆرش کەرت کەرت بوو ئیتاڵیا گەڕایەوە باری پێشووی.

## شۆڕشی ساڵی١٨٤٨ لەئەڵمانیا
ھەرکە لە ئەڵمانیا دەنگ و باسی شۆڕشی پاریس و سەرکەوتنەکەی بڵاوبوەوە ئیدی ئازادیخوازان لەئەڵمانیا کەوتنە خۆ داوای ئازادی و یەکێتی نەتەوایەتیان دەکرد. لەمایسی ١٨٤٨دا لە فرانکفۆرت کۆبونەوەیەک بەسترا کەتێیدا نوێنەری ھەموو نیمچە دەوڵەتەکانی ئەڵمانیا تێیدا بەژداربوون. مەبەستیان دانانی دەستوورێک بوو بۆشانشینی ئەڵمانیای یەکگرتوو لەژێرسایەی ڕژێمی پاشایەتی. تاجیان پێشکەش بە (فریدریک ولییەمی چوارەم) کرد تا ببێتە پاشای ئەم یەکێتییە. لەوکاتەدا شۆرشی ئازادیخوازان لەئەڵمانیا دامرکایەوە. ھۆی ئەم دامرکانەوەیەش بۆ ئەوە بوو کەژمارەی شۆرشگێران کەمبوو و خەڵکیش زۆر لەگەڵیان نەبوو.

## شۆرشی ساڵی١٨٤٨ لەنەمسا
موتەرنیخ نەیتوانی پەرەسەندنی بیروباوەڕی ئازادیخوازانە لەپایتەختی ئیمپراتۆری نەمسا کەقەڵای سیاسەتە کۆنە پەرستییەکەی بوو بوەستێنێت چونکە ھەرکە دەنگوباسی شۆرش لە پاریس و ئیتاڵیا گەیشتە ئەم پایتەختە ئازادخوازەکان لەمانگی ئازاری ساڵی ١٨٤٨ شۆرشێکیان لەدژی ڕژێمی کۆنەکە بەرپاکرد بووە ھۆی وازھێنانی موتەرنیخ و ڕاکردنی بۆ بەریتانیا. ئەوکاتە ئیمپراتۆر فەردیناندی یەکەم ئیمپراتۆری نەمسا بەناچاری داواکانی شۆرشگێرەکانی پەسندکرد و چاودێری لەسەر ڕۆژنامە لابرد و پەیمانیدا دەستوورێک بۆ دەوڵەت دابنێت.

## شۆرشی ١٨٤٨ لە چیکۆسلۆڤاکیا و مەجەر
چیکۆسلۆڤاکییەکان شۆرشێکیان لەدژی نەمسا بەرپاکرد بەئامانجی ڕزگاربونیان لە چنگی نەمسا و بۆخۆیان حکوومەتی نەتەوەیی دابمەزرێنن لەحوزەیرانی ١٨٤٨ کۆنگرەیەک لەشاری پراگ بەسترا بۆلێکۆڵینەوە لەدامەزرندنی حکوومەتێکی سەربەخۆ بۆ چیکۆسلۆڤاکییەکان. بەڵام لەوکاتە سەرکردەیەکی نەمسا بەناوی (ڤندشگراتز) توانی بەخێرایی بەسەر ئەم بزووتنەوە شۆرشگێرە زاڵبێ و سەرکوتیان بکات. بەڵام لەوکاتەدا لە بولگاریا بزووتنەوەیەکی گەورەی شۆرشگێری پەیدابوو. ھەموو مەجەرییەکان لەدەوری سەرکردەکەیان (لویس کۆشۆت) کۆبونەوە. حکوومەتێکی نەتەوایەتی سەربەخۆیان دامەزراند. بەڵام لەوکاتەدا ڤندشگرتز بەخۆی و سوپایەکەوە لەتشرینی یەکەمی ١٨٤٨ بۆ لەناوبردنی ئەوحکومەتە ئازادیخوازە ڕۆیشت دوای شەڕێکی چەند ڕۆژی توانی شارەکە بگرێتەوە و شۆرشەکە سەرکوت بکات.

## سەرچاوەکان

* کتێبی پۆلی ١١ وێژەیی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژووی سۆسیالیزم
پۆل:لیبرالیزم
پۆل:ڕۆمانتیزم
دەیڤد بویی

**دەیڤد بویی** ناوی تەواوی **دەیڤد ڕۆبێرت جۆنیز** (٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧ – ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦) گۆرانیبێژێکی ڕۆک و ھونەرمەند و ئەکتەرێکی ئینگلیز بوو. دەیڤد لەدایکبووی لەندەن بوو بەڵام لە مانھاتن لە نیویۆرک بەھۆی شێرپەنجە گیانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکانی ١١ی ئابی ٢٠١٧

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:گۆرانبێژانی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە سویس
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئینگلیز
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز
پۆل:تۆماری هونەرمەندانی هانسا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:ھونەرمەندان لە کۆمپانیای دیکا ریکۆردز
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:تۆماری ھونەرمەندانی ھانسا
سەید حوسێن نەسر

**سەید حوسێن نەسر** لە (٧ی نیسان ١٩٣٣ز) لە تاران لە دایکبووە، یەکێکە لە فەیلەسووفە ئیسلامیەکانی سەردەم، وەک پڕۆفیسۆرێک لە بەشی توێژینەوەی ئیسلامی لە زانکۆی جۆرج واشنتۆن کاردەکات. وە فەیلەسووفێکی ئێرانی دیارە، کە چەندەھا کتێب و بڵاوکراوە و وتاری ھەیە، سەید حوسێن نەسر بە بەراوردکرنی دینەکان و سۆفیگەری و فەلسەفەی زانست و مێتافیزیک بەناوبانگە، فەلسەفەکەی ڕەخنەو ڕەتکردنەوەیەکی توندی بۆ دونیای مۆدێرن ھەیە وە ھەروەھا ئەو کاریگەرییە خراپانەی کە لە سەر ڕۆحی مرۆڤ ھەیەتی.

## سەرچاوە
١.ویکیپیدیای عەرەبی
٢.ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:شیعە ئێرانییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:سۆفییەکانی ئەمریکا
پۆل:سۆفیەکانی ئێران
زانکۆی جۆرج ئۆگەست گوتینگن

**زانکۆی جۆرج ئۆگەست گوتینگن** زانکۆیەکی ئەڵمانییە و  لە ساڵی  ١٧٣٧ دامەزراوە، جگە لە پێگەیاندنی‌ دەیان زانا و لێکۆڵەری‌ نێودەوڵەتی‌، ٤٥ خەڵاتی‌ نۆبڵی‌ لە بواری‌ زانستی‌ و توێژینەوەدا بەدەستھێناوە، لەھەمان کاتدا ھاوبەشی لەگەڵ زانکۆی ماکس پلانگ سۆسایەتی ھەیە، کە ئەوەش بەپێنجەم دەز‌گای توێژینەوەی زانستی لەسەر ئاستی جیھان دادەنرێت. شایانی باسە ئەم زانکۆ، بەشی کوردناسی ھەیە.

## سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی.

## بەستەرەکان بۆ دەرەوە
ماڵپەڕی فەرمی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
عەشیرەتی باوا

**عەشیرەی باوا** (Bawa) سەر بە خێڵی جاف، عەشیرەتێکە کە لە نێوان ڕۆژهەڵات و باشووری کوردستان نیشتەجێن. ئەم عەشێرەتە شوێنی سەرەتای باپیرانیان گوندی دوێتوێ سەر بە شاری جوانڕۆ بووە- بەڵام بە هۆی نەدانی پارەی ساڵانە بە حکوومەتی ئێران بە چەندین جێگەی جیاواز دوور خراونەتەوە. ئەو شارا و گوندانە کە باوایەکانی تێدا نیشتەجێن بەم شێوەیە- ڕۆژهەڵاتی کوردستان: شاری جوانڕۆ-شاری تازاوا-شاری سەرپێڵ زەهاو -شاری ئەزگڵە-شاری مایدەشت. گوندەکانی:بانەگاری(بانەدار) خوار، قەیخا محەممەد، ناراو، دوێتوێ، چوارزە، وەر خوار، چوارزەوەر ژوور، سەراو بەس، چچەمەنزار،زلان.  باشووری کوردستان: شاری زەڕایەن. شاری هەلەبجە، شاری دەربەندیخان، شاری هەڵەبجەی تازە.  گوندەکانی: عازەبان، واران، جەڵیلە، بەڕوێن، چوارداران. خەڵکی **عەشیرەی باوا** بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە باشوور وە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە ٧٠٠٠ کەس مەزەندە دەکرێ.

## ئەمانەش ببینە
* جوانڕۆ
* زەڕایەن
* ئەزگڵە
* دەربەندیخان
* تازاوای باوەجانی
## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:جاف
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
برینی سەرجێ

**برینی سەرجێ** یا **برینی ناوجێ** () بریتیە لەداڕزان یان مردنی شانەی شوێنێکی لەش. زیاتر لەو شوێنەی لەش رودەدات کە ئێسک نزیکە لە پێست، وەکو ئانیشکو شان و ئێسکی سمت.
وێنۆک
## ھۆکارەکانی تووشبوون
پەستان خستنە لەسەر چەند بەشێکی لەش بۆ ماوەیەکی زۆر، وەک ئەو کەسانەی لەسەر کورسین.

## نیشانەکانی
# سووربوونەوە.
# تێکچوونی ڕەنگی پێست.
# ڕەقبوونی شوێنەکە.
# پەیدابوونی بڵق.
# لەناوچوونی ھەندێک چینی پێست.
# پەیدابوونی چاڵایی.

## خۆپاراستن
# گۆڕینی باری نەخۆش ۲ کاتژمێر جارێک.
# بەکارھێنانی دۆشەک و سەرین دەبێت ساف و لووس بێت، یان بەکارھێنانی دۆشەکی ھەوایی.
# پاراستنی پێست لەتەڕبوون.
# بەرزنەکردنەوەی لای سەرەوەی قەرەوێلە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بەکارھێنانی زەوی

وێنۆک|چەپ
بابەتی **بەکارھێنانەکانی زەوی**(Land use) لەو بابەتانە ھەژمار دەکرێت کە بووەتە جێگای گرنگی پێدانی زۆرێک لە جوگرافیزانان بەھۆی ئەو ڕۆڵەی ھەیەتی لە دیاریکردنی پەیوەندی مرۆڤ بە زەوی و ئەو چالاکییانەی کە پێی ھەڵدەستێت. مەبەست لە بەکارھێنانی زەوی، چالاکیی مرۆڤ و کردارەکانییەتی لەسەر ڕووی زەوی لە یەکە ڕووبەرێکی دیاریکراودا، جا ئەم ڕووبەرە شارستانی بێت یا خود لادێیی، و بە گوێرەی داواکاری و پێداویستییەکانی لە پێناو مانەوە لە ژیاندا.
بەکارھێنانەکانی زەوی بە شیوەیەکی جوگرافی بەوە پێناسە دەکرێت کە بریتییە لە وەسفکردنی چۆنییەتی بەکارھێنانی زەوی کە شوێنی نیشتەجێبوونە یان پیشەسازییە یا خۆ کشتوکاڵییە و ….

## پێناسە
سەبارەت بە شاریش جوگرافیزانان و پسپۆڕانی بواری پلاندانان ئەم زاراوەیە بە کار دەھێنن بۆ دەربڕینی ئەو چالاکییانەی کە زەوی شارستانی بەکاردێنن یاخۆ لە سەری دامەزراون لە شاردا، ھەروەکوو ئەوەی دەگوترێت بەکارھێنانی نیشتەجێبوون، بەکارھێنانی بازرگانی، پەروەردیی، تەندرووستی و چەندانی تر لە بەکارھێنانەکانی زەوی کە بۆشایییەک لە ڕووبەری شار بەکار دێنێ. ھەروەھا بەوەش پێناسە دەکرێت کە بریتییە لە دابەشبوونی شوێنیی ئەرکەکانی شار، نیشتەجێبوون، ئایینی، بازرگانی، خزمەتگوزاری و فەزا بەتاڵەکان تێیدا.
بەکارھێنانەکانی زەوی لە ناوچە شارستانییەکاندا دیاردەیەکی دینامیکە، دەگۆڕێت بە گۆڕانی کات و شوێن؛ ئەمەش لە دەرئەنجامی جوڵە و جێگۆڕکێ و فراوانبوونی جێگا و ئەرکەکانی بەکارھێنانی زەوی لە ماوەی قۆناغە جیاوازەکاندا، کە دەکرێت کورت بێت یاخود درێژە بکێشێت بە گوێرەی ئەو بارودۆخانەی دێنە پێش یان بەدەردەکەون لە ماوەی ھەر قۆناغێک لە قۆناغەکانی گەشە و پێشکەوتنی شاردا و بەگوێرەی داواکارییەکانی دانیشتووان و پلەی بەرەو پێشچوونی شارستانی و ئاستی گوزەرانی دانیشتووانی و دانیشتووانی ھەرێمەکەی، ئەوا دەتوانین بڵێین بەکارھێنانەکانی زەوی لە شاردا بریتییە لە کارلێکی نێوان ئەرک و خزمەتگوزارییەکان لەگەڵ زەوی شار، کە دەبێتە مایەی پێدانی تایبەتمەندی جیاواز بۆ ھەر جۆرە بەکارھێنانێک.

## سەرچاوەکان
قادر عەزیز، ئەمیر(٢٧١٣ک)؛ ھەڵسەنگاندنێکی جوگرافی بەکارھێنانەکانی زەوی ئاینی لە شاری ھەولێر بەبەکارھێنانی GIS، نامەی ماستەڕ، زانکۆی سەڵاحەددین.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خۆڵ
ڕەشید فەیزنژاد

**ڕەشید فەیزنژاد** (١٩٥١ لە سەقز، ئێران) ئاوازدانەر، گۆرانیبێژ و مۆسیقاژەنی بەناوبانگی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە زیاتر لە نیو سەدەیە لە بواری موسیقای فۆلکلۆر و کلاسیکی کوردی بەرھەمەکانی پێشکەش ھونەری کوردستان دەکات.

## ژیاننامە
ڕەشید فەیزنژاد کوڕی "حاجی سلیم خان" ساڵی ١٩٥١ی زایینی (١٣٣٠ھەتاوی)، لە گوندی ئارەبۆغڵووی سەروو سەر بە شاری سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. بۆ خوێندنی قوتابخانە لە منداڵییەوە ھاتووتە شاری سەقز و لەوێ نیشتەجێ بووە. باوکی شاڕەزایییەکی سەرەتایی لە ئامێرەکانی وەک "تار" و "شمشاڵ" ھەبووە و لە بنەماڵەیاندا بە بەردەوامی کۆڕی مۆسیقا و گۆرانی ساز دراوە، ئەم ھۆکارە وای کردووە ڕەشید ھۆگر و شەیدای ھونەر بێت. فەیزنژاد لە منداڵییەوە دەستی داوەتە ئامێری "فلوت" و "دایەرە" و بێ مامۆستا دەستی کردووە بە مووسیقاژەندن و گۆرانی گوتن. لە دوای ماوەیەک ئاشقی دەنگی "ڤیۆڵۆن" بووە و بۆ ئەم مەبەستەش ماوەی ساڵێک کتێبی یەکەمی ڤیوڵۆنی لای مامۆستا "حامید تەوحیدی" لەسەقز خوێندووە و لە دوایشدا خۆی درێژەی بە فێربوونی کتێبی ٢و٣ی مۆسیقا داوە. ھەر لە سەرەتاکانی تەمەنیدا لەشاری سەقز لە ئاھەنگ و بۆنەکاندا وەک کەمانژەن و گۆرانیبێژ بەشداری کردووە. لەتەمەنی ١٧ ساڵیدا لەگەڵ بنەماڵەکەی بۆ سەفەرێکی ھاوینی دەچێتە شاری "ورمێ" و بە ڕێکەوت دەچێتە ناوەندێکی مۆسیقا و شانۆ بە ناوی "ئاریا" و حەز دەکا لەوێ بمێنێتەوە. لەلایەن بەرپرسانی موزیکەوە تاقیکاری لەسەر دەکرێ و بە پلەی باش دەردەچێت و بڕیار دەدەن لە تیپەکەدا بەشداری بکات و لەوێ بمێنێتەوە. لە ماوەی چەندساڵ مانەوەی لەو ناوەندە، توانی کەڵکێکی بەسوود لەو دەرفەتە وەربگرێ و زۆر باش خۆی پەروەردە بکات و ئەزموونێکی بەنرخیشی لە مۆسیقای فارسی و ئازەری بەدەست بێنێت. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھەوڵانە لە ناوەندە ھونەرییەکانی شاری ورمێ وەک مامۆستا ڕۆڵی گێراوە. ساڵی ١٩٧١ ی زایینی (١٣٥٠ی ھەتاوی) کاتێ ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی مەھاباد دامەزرا لەسەر داخوازی بەرپرسی ڕادیۆ لەگەڵ چەند ھونەرمەندێکی تر کۆرێکی مۆسیقایان لەوێ پێکھێنا و بۆ ماوەی چەند ساڵێ سەرپەرشتی تیپەکەی لە ئەستۆ بووە. ماوەیەک پێش ڕووخانی ڕژیمی پاشایەتی ئێران لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی "سنە"ش چەن بەرھەمێکی بە دەنگ خۆی و چەندین مەقام و ئاوازیشی بۆ ھونەرمەند "ناسرڕەزازی" لەو ناوەندە تۆمار کردووە.

## ھاوکاری لەگەل ھونەرمەندانی دیکەی کورد
فەیزنژاد ساڵانێکی زۆر لە فێرگەکاندا خەریکی ڕاھینان و پەروەدەکردنی ھۆگرانی ھونەر بووە و ھاوکات لەگەڵ ئەم چالاکییانەدا چەندین بەرھەمی بۆ زۆربەی ئەم ھونەرمەندانە تومار کردووە بۆ نموونە: محەممەد ماملێ، ناسر ڕەزازی، محەممەد دانش، قادر سەییاحی، محەممەد ناھید، یۆسف مستەفا، ئەحمەد حەسەن زادە، حەمە نەجاڕ، برایم فەتاحی، سەید عەلی سەردەشتی، مستەفا دادار، ڕەحیم سەڵەواتی، نایب منبەری، سدیق زۆھری، برایم خەیات، جەماڵ موفتی، قادر ئەلیاسی، سەیدبرایم ئیسماعیل زادە، حەسەن دەرزی، ڕەحیم ھەجیجی، عەلی زەندی، تاھیر خەلیلی، ئیسماعیل سابوور، غەریب خدریارو… .

## بەرھەمەکان
وێنۆک|250px|left|گروپی مۆسیقای قوتابخانە لە سەقز لە ساڵانی ١٩٦٠
بەشێک لە گۆرانییە ڕەسەنەکانی ڕەشید فەیزنژاد:
* *سەوزە*
* *واھاتەوە پێشمەرگە*
* *مانگی چواردە*
* *سوورە گوڵ*
* *مەستوورە*
* *تازە گوڵەکەی دەزگیران*
* *بە عینوانی*
* *ھەی مەڕۆ مەڕۆ*
* *عەزیزەکەم*
* *خاڵداری*
* *کەرکووک*
* *دڵەکەم غەمگینە*
* *ڕێحانەکەی جوانم*
* *باوان گیان*
* *تەیرەکەی گەرمێن*
* *شیرین گیان*
* *کوردستان*
* *بە ڕێبوارت بم*

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:ئاوازدانەرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
ھێنری دەیڤید سۆرۆ

وێنۆک|ھێنری دەیڤید سۆرۆ
**ھێنری دەیڤید سۆرۆ** () فەیلەسۆف، شاعیر، نووسەر و مێژوونووسی سەدەی نۆزدەھەمی ئەمریکایە. ڕەنگە بەناوبانگترین کتێبی سۆرۆ واڵدەن بێت کە لە ماوەی دوو ساڵ ژیانی دوور لە شارستانییەتدا نووسیویەتی. سۆرۆ دەکەوێتە قوتابخانەی ترانسێندێنتاڵیزمەوە، کە ھاوڕێکەی واتە راڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن ڕێبەرایەتیی کردووە. ھەروەھا لە ماوەی ژیانیدا یەکێک لەوانە بووە کە دژایەتیی فەرھەنگی کۆیلەیی کردووە لە ئەمریکادا.

## سەرچاوە
Thoreau, H. D. (1971). Walden. 1854. Ed. J. Lyndon Shanley. Princeton: Princeton UP.
## ئەمانەش ببینە
* ئێمیلی دیکینسۆن
* ڕالف والدۆ ئێمەرسۆن

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکی
پۆل:شاعیرانی ئەمریکی
پۆل:فەیلەسووفانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٧
پۆل:مردووانی ١٨٦٢
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ئایینیی ئەمریکی
پۆل:ئەنارکیزم
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:ڕۆژنامەنووسە ئەمریکییەکان
پۆل:شاعیرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:نووسەرانی دینیی ئەمریکی
عەلی عابدی

**عەلی عابدی** (١٩٦٩ لە شاری سەقز) شاعیر، ئاوازدانەر، نووسەر و مۆسیقاژەنی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە ساڵی ١٣٦٤ی ھەتاوی بە شیعر و شاعیری چالاکی خۆی دەست پێ کردووە

## ژیان نامە
علی عابدی لە شاری سەقز رۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بوو. لە ساڵی ١٩٨٥ بەھۆی زەوق و بەھرەی لە بواری موزیکدا وەک مۆسیقادانەرێکی بە توانا ھاتووەتە گۆرەپانی ھونەر و لە ماوەیەکی کەمدا توانیویەتی چەندین گۆرانی و سروودی نیشتمانی بە ناوبانگ بخولقێنێ و ھاوکات تا کۆتایی دەیەی شەشتی ھەتاوی لە ئەنجومەنی ئەدەبی شاری سەقز وەکوو شاعیر ئەندام بووە و بواری شیعری درێژە داوە. ئەم ھونەرمەندە لە ساڵی ٦٧ تا ساڵی ٧٠ی ھەتاوی بەرپرسی ئەنجومەنی موسیقای شاری سەردەشت و لە ئەنجومەنەدا ماوەی ٣ ساڵ وەک مامۆستا وانەی موزیکی وتووەتەوە و ھاوکاتیش سەرپەرشتی تیپی موزیکی ئەو شارە بووە و یەکێک لە بناغەدانەران و گەشەپێدەرانی موزیکی ئەو شارە بووە. ناوبراو ھاوکات لە نزیک ساڵانی ٧٠ ی ھەتاوی ماوەی ٢ساڵ سەرپەرشت و گۆرانی دانەری تیپی موسیقای سروەی شاری سەقزی لە ئەستۆ بووەو لە ساڵی ٧٣ی ھەتاوی تیپی موسیقای نەکەرۆزی دامەزراندووە. عەلی عابدی لە ناوەڕاستی دەیەی ٧٠ی ھەتاویدا ئەزموون و دەرسی مۆسیقای لە موجتەبا میرزادە وەگرتووە و ھەروەھا ماوەی ٢٦ ساڵیشدا لە فێرگە گشتی و تایبەتییەکاندا وانەی موزیک دەڵێتەوە و لە زۆربەی شارەکانی کوردستان گەلێک کەس لە سەردەستی ئەو پەروەردە و ڕاھێنانی ھونەریان دیوە
عەلی عابدی چەنین جار بانگھێشتی دەزگا ئەمنییەتەکانی ئێران کراوە.

## بەرھەمە ئەدەبی و ھونەرییەکان
شایانی باسە عەلی عابدی تا ئێستا ٤ کتێبی لە بواری موزیکدا بڵاو کردووتەوە بریتین لە:

١-(بە تەنیا جێم مەھێڵن) کە وەرزێک لە ئاوازەکانی ئەم ھونەرمەندەیەکە ساڵی ٢٠٠٤ زایینی لە وەزارەتی ڕۆشنبیری ئیدارەی سلێمانی چاپ کراوە

٢ – (لە دڵمایە) کۆکراوەی بەرھەمەکانی ڕەشید فەیزنژاد کە لەلایەن کاک عەلی لەسەر ئەرکی خۆی ساڵی ٢٠٠٦ چاپ و بڵاوی کردووەتەوە.

٣- (ژیلان) بەرھەمێکی موزیکال بە شیعر و نۆت و نەقاشی و گۆرانییەوە بۆ منداڵان ئامادەی کردووە ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن ڕێکخراوەی ئیزیرتوو چاپ و بڵاو کراوەتەوە.

٤ - (زایەڵە) ٣١ گۆرانی کوردی بۆ (تار و سێ تار و سەنتوور) نووسراوەتەوە ساڵی ٢٠١٣ چاپ و بڵاو کراوەتەوە

٥ - ژانی گەل بۆ کارەساتی شەنگاڵ

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## پێوەندییەکان
* بەرێوە چونی نۆھەمین ساڵیادی کۆچی دوایی موجتەبا میرزادە، ئاسۆی ڕۆژھەڵات، ٢٠١٤
* احضار و بازجویی هنرمند کُرد توسط اداره اطلاعات سقز، مافی مرۆڤی کوردستان، ٢٠١٨
* وتووێژ لەگەل عەلی عابدی سەبارەت بە موسیقای کوردی ، شارنیوز، ٢٠٠٩

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:ئاوازدانەرانی کورد
بانەگار (بانەدار)

`
**بانەگار - بانەدار** (Banegar، ) نێوی دوو گوندە لە ڕۆژئاوای پارێزگای کرماشان، ناحیەی ئەزگڵە. خەڵکی ئەم گوندە سەر بە  عەشیرەتی باوا ن کە عەشیرەتێکە لە نێوان عێڵی جاف. ئیشی ئەم گوندە کشتووکاڵ، هەناردەکردنی کالا لە باشوور بۆ ڕۆژهەڵات کوردستان، حەیوانداریە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئەلێن چرچیڵ سەمپڵ

وێنۆک|سەمپڵ١٩١٤
**ئەلێن چرچیڵ سەمپڵ**(٨ی جەنیوەری١٨٦٣- ٨ی مای ١٩٣٢)، ژنە جوگرافیناسی ئەمریکایی بوو، لە لۆویسڤلی کێنتاکی لەدایک بوو و بچوکترین منداڵی ئەلکساندر بۆننەر سەمپڵ و ئەمەرین پریسە.  سەمپڵ بە شێوەیەکی بەرچاو، یارمەتی بە پەرەسەندنی بەشی جوگرافیا و بەتایبەت توێژینەوەی جوگرافیای مرۆڤی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا داوە.  ئەو پتر لە پەیوەندی لەگەڵ ئانترۆپۆجوگرافیی (Anthropogeography) و ژینگە کاری دەکرد و لەسەر زۆرکارەتی ژینگەیی (Environmental Determinism) مشتومڕی دەکرد.
سەمپڵ ساڵی ١٨٨٢ز، بەکالوریۆسی مێژووی لە کۆلیجی ڤاسسار(Vassar) لە تەمەنی ١٩ ساڵان وەرگرت و هەر لەو زانکۆ بۆ بەدەست هێنانی ماستەری مێژوو، بەردەوام بوو. ئەو لە دیداری لە شاری لەندەن لەگەڵ بەرهەمەکانی فریدریش ڕاتسڵ ئاشنا و تامەزرۆی جوگرافیا دەبێ. پاشان بە دوای ڕاتزل بۆ خوێندن چوو بۆ ئاڵمانیا و لە زانکۆی لەیپزیگ گرسایەوە. ئەو وەک ژنێک، پێش  لە بەشداری کردنی لە ئەزمونی زانکۆ گیرا، بەڵام توانی ئیزنی بەشداری کردن لە کلاسی وانە و وتارەکانی ڕاتزێل وەرگرێ و تەنیا ژنی بەشداربوو لە کلاسێکی پێنسەد کەسی پیاو بوو. ئەو لە کارکردن لەگەڵ ڕاتزێل بەردەوام بوو و چەند وتاری زانستیی لە کۆڤارەکانی ئەمریکا و ئەوروپا بڵاو کردەوە، بەڵام قەد پلەی پێ نەبەخشرا.

## سەرچاوە
https://web.archive.org/web/20161228080402/https://en.wikipedia.org/wiki/Ellen_Churchill_Semple

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جوگرافیاناسان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣
پۆل:مردووانی ١٩٣٣
پۆل:ناشتنەکان لە گۆڕستانی گردی ئەشکەوت
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەڵیب

**عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەڵیب ھاشمی قورەیشی**، (٨١پ. ک - ٥٣پ. ک) (٥٤٤ز - ٥٧١ز). باوکی پێغەمبەر محەممەدە.

## سەرچاوەکان
ویکیپێدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مردووانی ٥٧٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:نێژراوانی بەقیع
تیتۆس بروکھارت

**تیتۆس بروکھارت** (**ئیبراھیم عیزەدین** دوای ئەوەی بوو بە موسوڵمان) (١٩٠٨ز - ١٩٨٤ز) نووسەر و توێژەرێکی ئیسلامیە، لە فلۆرانس، ئیتاڵیا لە دایکبووە. لە لۆزان، سویسرا کۆچی دووایی کردوە.

## سەرچاوەکان
 ویکیپێدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:فەیلەسووفانی سویسی
ڤەندالیزم

وێنۆک|وێنەیەکی ئایینی لە ڕێگا گشتییەکان شکێندراوە و دزراوە

ئەمڕۆکە **ڤەندالیزم** (بە ئینگلیزی: **Vandalism**)، وەک دیاردەیەکی جیهانی و بەتایبەت لە ناوچە شارییەکانی زۆرێک لە کۆمەڵگە مۆدێرن و هەروەها دواکەوتووەکان دەبیندرێ و دیاردەیەکی ڕوون و ئاشکرایە و وەک دیاردەیەکی ژیانی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگای مۆدێرن بوونی هەیە و دەکرێ لە لایەنی جۆراوجۆرەوە لێی بنوڕین.
لە ڕوانگەی زاراوەییەوە، ڤەندالیزم لە زمانی ئینگلیزیی ئاماژە بە لەناوبردنی  بە ئەنقەستی دارایی و شوێنە گشتییەکان لە ئاستی شار دەکا و هەر چەشنە هەڵسوکەوتێکی وێرانکارانە، ناژیاری، دژه کولتوری و بێ بەزەییانەی لە فەزای گشتی شار لەخۆ دەگرێ(وەک: شکاندنی ژوورۆچکەی تەلەفونی گشتی، شکاندنی شووشەی پەنجەرەکان، نووسینی دروشم لەسەر دیوارەکانی شار و ...).

## ئیتیمۆلۆژی
ئەم وشە لە ڕوانگەی ڕەچەڵەکناسییەوە لە وشەی ڤەندال گیراوە. ڤەندالەکان ناوی خێڵ و ئیتنیکێک لە دەستەی جێرمەنەکان بوون کە بە شەڕخوازی، دڵڕەقی و هێرشکاری بەناوبانگ بوون و سڵیان لە وێرانکاری و کوشتوبڕی خەڵکانی ناوچە و دەوروبەری خۆیان نەدەکرد. ئەم ڕوحی وێرانکاری و شەرئەنگێزی ڤەندالەکان بۆتە هۆی ئەوەی کە لە بابەتە پاتۆلۆژییەکان هەر چەشنە هەڵسوکەوتی دزێو و تاوانکارانە کە دەبێتە هۆی وێرانکاری نەزانانە و بەئەنقەستی دارایی و شوێنە گشتییەکان و هەروەها دژایەتیی و لەناوبردنی ئاسەواری هونەری و ژیاری، بە ناوی ڤەندالیزم پێناسە بکرێ. شایانی باسە بەو کەسەی کاری ڤەندالیستی دەکا:"ڤەندال" دەڵێن.

## هۆکارەکان
توێژینەوە دەروونناسی و پەروەردەییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، ڤەندالیزم پتر ڕەچەڵەکی دەرەکیی هەیە و لە بارودۆخی ژینگە سەرچاوە دەگرێ و بارودۆخی کۆمەڵایەتیی شارەکان وەک ئاستی داهات، ئاسانکاری ڕاژەیی و بژیوی ژیان، بێبەشبوونی چینایەتی، ڕەوکردن لە گوندەوە بۆ شار و ... ئەگەری ڕوودانی ئاکاری ڤەندالی پتر دەکەن. هۆکارەکانی ڕوودانی ڤەندالیزم کۆمەڵێکی لێکاڵاو لە هۆکارە کولتوری و کۆمەڵایەتییەکانن. لە کۆمەڵگە کێشەی بێکاری، دابین نەکردنی ئاسانکاری بۆ کاتی پشوو و بەتاڵ نەبوونەوەی ورووژێنەر و بزوێنەرە ڕوحییەکانی میرمنداڵان گرنگترینی ئەوانن. ڤەندالیزم یاخیبوون و شۆڕشێکە کە هۆکاری تایبەتی خۆی هەیە. بۆ پێشگرتن لەم کێشە، ئێمە دەبێ بەرانبەر بە کەمتەرخەمی کۆمەڵایەتیی، گۆشەگیری و دابڕانی کۆمەڵایەتیی و لەناوچوونی بەها کۆمەڵایەتییەکانی جیرانەتی و بنەماڵەیی ڕاوەستینەوە.

## جۆرەکانی ڤەندالیزم
بەگشتی دەتوانین جۆرەکانی ڤەندالیزم بەم شێوە پۆلین بکەین:
 
*  ڤەندالیزمی گشتی: وێرانکاری فیزیکی بەردەوامی ژینگە و دارایی گشتیی.
*  ڤەندالیزمی سەندیکایی: پەیوەستە بە شوێنی کارکردن، وێرانکاری بەردەوام لە دارایی دامەزراوە و دایرەکان لەلایەن کارمەندانییەوە.
*  ڤەندالیزمی ئاسایش: خستنە مەترسیی تەکووزی و ئاسایشی گشتیی.

## سەرچاوەکان

Cowan, Robert(2007), The dictionary of Urbanism. London; Streetwise press.

Goldstein, Arnold.p(1996) , School-Oriented Interventions"Controling Vandalism. London; Reprinted with Permission of the Guilford Press.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تاوانەکان
ڤەندال

وێنۆک|هێڵی شین؛ نەخشەی کۆچی ڤەندالەکان لە ئەوروپا و باکووری ئەفریقا نیشان دەدا
**ڤەندال** یان **وەنداڵەکان** خێڵێک بوون لە هۆزە ئەڵمانییەکان. ڤەندالەکان خێڵێکی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات بوون، یان کۆمەڵێک خێڵ بوون کە سەرەتا لە باشووری پۆلەندا(لەهستان) بیستراون، بەڵام پاشان کەناراوەکانی دەریای بەڵتیکیان بەجێ هێشتووە و  هاتوونەتە گشت ناوچەکانی ئەورووپا وە چوون بۆ ئیسپانیا بەڵام لەبەر ئەوەی گووتە ڕۆژئاواییەکان لەوێ باڵا دەست بوون پاش ڕووبەڕووبوونەوەیان لەگەڵ گووتە ڕۆژئاواییەکان بە ناچاری لە ڕێگەی دەریاوە پەڕینەوە بۆ باکوری ئەفریقیا دەستیان بەسەر هەر یەکە لە مەغریب و جەزائیری ئێستادا گرت لە سەدەی پێنجی زایینی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەڵمانیا
پۆل:ئەورووپا
پۆل:باکووری ئەفریقا
پۆل:مێژووی نوومیدیا
بۆشایی گشتی

[وێنۆک|بۆشایی شار ([فلۆڕەنس)]]
بەشیوەیەکی ئاسایی **بۆشایی گشتی**، بەو بۆشایییانە پێناسە کراون کە ھەموو شارمەندان و ھاووڵاتیان بە ئازادیی (و لەڕووی یاسایییەوە) دەتوانن دەستیان پێ ڕابگا، بۆشایی گشتیی شار تەنیا لە شەقامان پێک نەھاتووە، بەڵکوو پلازا (گۆڕەپانی گشتیی شارPlaza) و مەیدانانیش لەخۆ دەگرێ. ھەروەھا بۆشایی ژوورەوەی بیناکان وەک کتێبخانە و ھۆڵە گشتییەکانی شاریش دەگرێتەوە.

بۆشایی گشتیی لە نێوان بۆشایییە تایبەتەکانی ماڵەوە و کار ھەڵکەوتووە و وەھا بۆشایی گەلێک بەگشتی وەک بۆشایی دیمۆکراتیکی کۆبوونەوە و بەشداری سیاسی دەردەکەون، لەوێ دەرێیە گرووپگەلی لەپەراوێز خراو دەتوانن داوای مافی ڕەوای خۆیان بکەن. بەکارھێنانی وەھا بۆشایی گەلێک بۆ ناڕەزایی دەربڕینی سیاسی، مانۆر و مانگرتن جەختکردنە لەسەر ڕۆڵی سیاسیی ئەوان. لە ڕەوڕەوەی میژوودا، ئاشکرایە بەگشتی بزووتنەوەگەلی شۆڕشگێڕانە، لە شەقامەکان ڕوویان داوە و ئەم بۆشاییە گشتییە ڕەنگە ببێتە مەیدانی مڵملانێی نێوان دەوڵەت و یاسا و ئەو کەسانەی کە لە دووی سەپاندنی تەکووزییەکی نوێی کۆمەڵایەتییەوەن. نموونەیەکی ئەمە لێژیۆنە دەرەکییەکانی فەڕەنسا لە شۆڕشەکانی فەڕەنسای سەدەی نۆزدەھەمن کە لە شەقامەکانی پاریس ڕۆڵیان گێڕا، ھەروەھا ڕووبەڕوو بوونەوەی ئەم دواییانەی نێوان ناڕەزایانی بزووتنەوەی دژە جیھانگیری و پۆلیسی دژەئاژاوە لە سیاتل لەم تاقمەن.

## سەرچاوەکان
Caves, Roger w. (2005), Encyclopedia of the City, Routledge.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
چاکسازی

بە مانا سادەییەکەی گۆڕینی دۆخە سەلبییەکانە بەرەو ئیجابی بەشێوازی ھێمن و لەسەرەخۆی بێ توندوتیژی و شۆڕش، جا ئەو چاکسازییە ڕوو لە تاک بێت یان کۆمەڵگە یان دەزگا. بۆیە چاکسازیی و سیاسەت نزیکترینن لێک ئەگەر یەکیش نەبن؛ وەک لە دوای زیاتر دەردەکەوێ، جاریش وایە ئەگەر چاکسازییەکی زۆر و خەستیی بێ بوێ ئەوا ئاوەڵناوی شۆڕشی پێوە دەنووسین وەک شۆڕشی ئیسلاحی؛ بەو مانایەی لە دژی گەندەڵی یان ئەگەر ئەو چاکسازییە ئەنجامێکی خێرا و بەرچاویش بدا بە شۆڕشی سپی ناو دەبرێ.

## سەرچاوە
* عەبدولخالق، مەسعوود(٢٠٠٨)، مەوسوعەی جودی؛ بۆ چەمک و زاراوەکانی سەردەم، بڵاوکردنەوەی نووسینگەی تەفسیر.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چاکسازی
ئەنجومەنی جوگرافیاناسانی ئەمریکی

**ئەنجومەنی جوگرافیناسانی ئەمریکا**( یان *AAG*)، کۆمەڵەیەکی زانستی و پەروەردەیی قازانج نەویستە، ساڵی ١٩٠٤ بنیات نراوە. بۆ زیاتر لە ١٠٠ ساڵە ئەنجومەنی جوگرافیناسانی ئەمریکا لە پێشکەوتن و پەرەسەندنی جوگرافیا بەشدارە. ئەندامانی لە پتر لە ٦٠ وڵاتی جیھانن و لە بواری بیردۆزی، ڕێباز(میتۆد) و پڕاکتیکی جوگرافیا بەشداری دەکەن و ئەوانە لە ڕێگای کۆبوونەوەی ساڵانەی ئەنجومەنی جوگرافیناسانی ئەمریکا، گۆڤارە زانستییەکانی (ساڵانەی ئەنجومەنی ئەمریکایی جوگرافیناسان (Annals of the American Association of Geographer)، جوگرافیناسی پیشەیی (The Professional Geographer)، ڕەخنەی کتێبیAAG( the AAG Review of Books) و جیۆھیومانیتیز (GeoHumanities) ) و ھەواڵنامەی سەرھێڵی AAG بڵاو دەکاتەوە.

## سەرچاوە
http://www.aag.org/cs/about_aag 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٠٤
لەیزەر سکانینگ

وێنۆک|چەپ| لەیزەر سکەنەرێکی ئامادە بۆ ڕووپێوی
**لەیزەر سکانینگ**، بریتییە لە تەکنۆلۆجیایەکی نوێ لە بواری ڕووپێوی و بۆ ڕووپێویکردنی شوێنێک بە کۆکردنەوەی ھەزاران خاڵ بە ئەکیورەسی زۆر بەرز کەمتر لە ملیمەتر بەکاردێت. بە شێوەیەکی گشتی دوو جۆر تەکنیکی کارکردن ھەیە، ھەروەک جی پی ئێس، یەکەم پشت بەستن بە کات و خێرایی ڕووناکی بۆ دۆزینەوەی کۆردینەیت، دووھەم پشت بەستن بە خوێندنەوەی فەیسی شەپۆلەکە بۆ دۆزینەوەی کۆردینەیت.

لەیزەر سکانەر ھەیە تا دووری ٣٠٠م لە ئامێرەکە دەتوانێ خاڵ کۆ بکاتەوە، لەیزەر سکانەری جۆری یەکەم دەتوانێ نزیکەی ٣٠٠٠ کۆردینەیت وەربگرێت لە چرکەیەکدا. جۆری دووھەم تا ملیۆنێک خاڵ لە چرکەیەک دەڕوات. چەند جۆر نەرمەواڵە بۆ پرۆسێسکردنی داتا ھەیە وەک سایکلۆن کە لایکا بەرھەمی دێنێت، لەیزەر سکانەر ھەیە خۆی کار دەکات بەڵام جۆری تر ھەیە پێویستی بە کۆمپیوتەرە بۆ ئەوەی بەکاری بێنیت.

جگە لە ڕووپێوی بۆ مەبەستی تر بەکاردێت وەک لە کارگەکان بۆ دۆزینەوەی کڕاک و شەق لە دیوار و بۆڕییەکان.

## سەرچاوە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕووپێوی
پۆل:جیۆدیسیا
ئاکرۆپۆلیس

[وێنۆک|325px|ئاکرۆپۆلیسی [ئاسۆس]]
[وێنۆک|چەپ|[ئاکرۆپۆلیسی ئەتینا]]
زاراوەی **ئاکرۆپۆلیس** (بە یۆنانی: Ακρόπολις; akros, akron واتە: شاری بەرز)، نیشاندەری قەڵایەکی لەسەر گردێکە، کە لە ڕوانگەی تۆپۆگرافییەوە بەسەر زۆرێک لە شارەکانی یۆنانی کەونارا زاڵە.  بە ھۆی دووپات بوونەوەی ئەم دیمەنە سەختانە، شار لە جیھانی یۆنانی کۆن، لە سیسیلییەوە بۆ دەریای ڕەش، زۆرجار بۆخۆیان لەسەر زەوییە بەرزەکان و بەرزاییەکان بنیات نراون، دواتر لە لێژەکانەوە بۆ ناوچەکانی خوارەوە دابەزیون و بڵاو بوونەتەوە. ھەرچۆنێک بێت، ھەمووی شارەکان لەسەر ئەم جۆرە زەوییانە ھەڵنەکەوتوون؛ ھەندێکیان لەسەر زەوی تەخت، یان لە درێژەی ڕۆخی دەریا یان دەشتەکان ھەڵکەوتوون و ئاکرۆپۆلیسیان نییە.
ئەگەرچی ئاکرۆپۆلیس لە پلەی یەکەمدا بۆ بەرگری و پتەوکردن چێکراوە، بەڵام کردی ئاکرۆپۆلیس تەنیا ئەمە نییە. وەھا گردێک دەتوانێ بۆ ئامانجی جیاواز بەکار بھێنرێ: بۆ نیشتنگەیە وەک ماڵەکان، بگرە کۆشک و وەک ناوەندێکی ئایینی.

## سەرچاوەکان
* Hutchison, Ray(2010), Encyclopedia of Urban Studies, Sage Publication.

پۆل:ئاکرۆپۆلیس
پۆل:چاندی یۆنانی
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نژیاروانیی یۆنانی کۆن
خوێندنەوە-ھەڵسەنگاندن-ئەڵقەی چاپ

**REPL** کورتکراوەی (*Read-eval-print loop*) کە مانای وشەکان لە زانستی کۆمپیوتەردا ئەکاتە: **خوێندنەوە-ھەڵسەنگاندن-ئەڵقەی چاپ**. هەروەها interactive toplvel و language shellیشی پێ ئەوترێت. بریتیە لە ئەنجامدانی سێ کرداری خوێندنەوە، هەڵسەنگاندن و چاپکردن لەگەڵ دووبارەکردنەوەی ئەو سێکردارە. بە ژینگەیەک ئەوترێ REPL کە تەنها یەک "تێچوو" (input) وەرگرێ، تێچوەکە هەڵسەنگێنێ و ئەنجامەکە "چاپ" بکاتەوە بۆ بەکارهێنەر. "وەرگێڕی پایسن"، Gremlin و قاوغی لینوکس "Shell"یش نمونەی تری ژینگەی REPLن.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ڕای گشتی

وێنۆک|کافی هاوسیی لەندەن؛ سەدەی ١٧
گوایە ئەم  چەمکە یەکەم جار لەسە زاری وەزیرێکی لویسی شەشەمی فەڕەنسیی بەکارهاتووە، دوایی لە شۆڕشی فەڕەنسیی ١٧٨٩ باو بوو، بەڵام دەبێ ئاگادار بین ڕای گشتیی مێژووی زۆر کۆنە بە ناوی تر.
سەردەمی ئێستا زیاتر بەو ڕا و بۆچوون و دەنگ و باسە دەگوترێ کە لە ناو زۆرینەی خەڵکی وەک ڕاستییەک باوی دەبێت، بەشێکی تر بە جۆرێکی دیکەی یاسایی پێناس دەکەن وەک؛ شێوەی بیرکردنەوەی گشتی ئەندامانی لەشی کۆمەڵایەتی، بەشێکی تر پێیان وایە: ئەو کۆمەڵە تێڕوانین و باسانەیە کە لەناو خەڵک بڵاوە و ڕاستیشی نەسەلمێنراوە.
مەرج نییە ئەو ڕا و سەرنج و هەڵوێستانە گوزارش بکرێ یان خەڵکی دەریببڕن هەروەک بەشێک کردوویانە مەرج. بەڵام پەیوەستە بەو خەڵکە، واتە زیاتر مەسەلەکان سیاسی و کۆمەڵایەتی و عەقیدەییە، نەک زانستی و فەلسەفی و پسپۆڕی.
لەو سەردەمەی جیهانگریییدا، ڕای گشتیی بە ڕای وڵاتانی جیهانیش دەگوترێ لە بارەی کێشەیەک، ئیتر ئەو ڕایە گشتییە لەسەر هەردوو ئاستی جیهانی و ناوخۆیی ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێ بەتایبەتی لە وڵاتانی تەواو دیمۆکراسی.

## سەرچاوە
عەبدولخالق، مەسعوود(٢٠٠٨)، مەوسوعەی جودی؛ بۆ چەمک و زاراوەکانی سەردەم، بڵاوکردنەوەی نووسینگەی تەفسیر.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سیاسەت
پۆل:باوەڕ
پۆل:زانستە سیاسییەکان
پۆل:کایەی گشتی
ھەرشوێنێک جگە لە ماڵەوە

**ھەرشوێنێک جگە لە ماڵەوە** () یەکەم ئەلبومی ڕاستەوخۆی گروپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسنسە کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا بڵاو کراوەتەوە. ئەلبومەکە ھەر چوار کلیپەکەی ئەلبومی فۆڵێنی تێدایە. وە ھەروەھا ڤیدیۆی پشت کامێرای گروپەکەی تێدایە کە ماوەکەی ١ کاتژمێرە، ھەروەھا کۆنسێرتێکی تەواوی ڕاستەوخۆی پاریسی تێدایە و گۆرانییەکی نوێش کە پێکھاتبوو لە *ون* (Missing)
ئەلبومی  ھەرشوێنێک جگە لە ماڵەوە لە ٢٥ی ئایاری ساڵی ٢٠٠٤ بڵاو کراوەتەوە لە کاتی سەردان کردنی باندەکە بۆ لیزێنیس لە پاریس. ئەم ئەلبومە وەک یارمەتییەک وابوو بۆ ئەلبومی فۆڵێن.
ئەم ئەلبومە ٣ گۆرانی نوێی لەخۆ گرتبوو کە پێک ھاتبوون لە *ون*، *ھەناسە مەدە چیتر*، *زۆر دوور*

## لیستی تراکەکان
#Haunted 
#Going Under
#Taking Over Me
#Everybody's Fool
#Thoughtless 
#My Last Breath
#Farther Away
#Breathe No More
#My Immortal 
#Bring Me to Life
#Tourniquet
#Imaginary 
#Whisper 
#Missing

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەلبومەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:مۆسیقا لە ٢٠٠٤
پۆل:کارەکانی ٢٠٠٤
پۆل:ئەلبومە مۆسیقییەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٤
پۆل:ئەلبومەکانی ئێڤەنێسنس
تێری باڵسامۆ

**تێری فیلیپ باڵسامۆ** له‌ ٨ی تشرینی یه‌که‌می ساڵی ١٩٧٢ له‌ دایک بووه‌ و گیتار ژه‌نی سه‌ره‌کی پێشوی ئێڤانێسێنسه‌

## ئێڤەنێسنس

دوای ئه‌وه‌ی که‌ بێن موودی گروپی ڕۆکی ئێڤەنێسنسی به‌جێهێشت له‌ ساڵی ٢٠٠٣، تێری باڵسامۆ بووبه‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌و، له‌گه‌ڵ ئه‌یمی لی پێکه‌وه‌ گۆرانیان نوسیوه‌و ده‌ستی له‌ هه‌ردوو ئه‌لبومی ده‌رگا کراوه‌که‌ و ئێڤەنێسنس دا هه‌بووە.

## پەراوێزەکان

پۆل:ژەنیارانی ڕۆک
پۆل:ئەندامەکانی ئێڤەنێسێنس
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
جوگرافیای مرۆیی

وێنۆک|چەپ| بڵاوبوونەوە و چڕی دانیشتووانی جیھان

بەگشتی، *جوگرافیای مرۆیی* ھەموو لایەنەکانی دیسیپلینی گەورەتری جوگرافیا جگە لە ئەوانەی ڕاستەوخۆ بە جوگرافیای سروشتی و لایەنە تەکنیکییەکانی وەک کارتۆگرافی پەیوەندیان ھەیە، لەخۆ دەگرێ. لە زۆربەی وڵاتان، جوگرافیا بە دوو بەشی سەرەکی دابەش کراوە: سروشتیی و مرۆڤی. ئەم دابەش بوونە لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە و ساڵانی یەکەمی سەدەی بیستەم ڕووی داوە. ئەوەی جێگای سەرنجە ئەمەیە کە دابەش بوونی ئەم ڕێژەیە زوو ڕووی دا؛ پاش ئەوەی ھەندێک لە ڕێبەران و پێشەنگانی جوگرافیا لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەم بەو باوەڕەی گەیشتبوون، ئەم دیسیپلینە واتە جوگرافیا دەتوانێ شوێنێک بۆ خۆی لە زانکۆکان بکاتەوە ئەگەر لە ناوەڕۆکی زانستیی بوونی واتە توێژینەوەی پەیوەندییەکانی نێوان سروشت و چاند (کولتور)، داکۆکی بکرێ. ئەمڕۆکە ئەم پێگە ھزرییەیە دەگەڕێتەوە بۆ کارلێکی مرۆڤ-ژینگە.

## پێکھاتەی جوگرافیای مرۆیی
جوگرافیای مرۆیی مەیدانێکی زۆر بەربڵاوە و بریتییە لە مەودایەکی جیاواز و جۆراوجۆر لە ژێربەش و دیسیپلینەکان. ئەم ژێربەشانەی جوگرافیا بریتین لە: جوگرافیای کشتوکاڵ، جوگرافیای ئاکاری، جوگرافیای چاندی، جوگرافیای ئابووری، جوگرافیای ھەڵبژاردن، جوگرافیای مێژوویی، جوگرافیای پیشەسازی، جوگرافیای سیاسی، جوگرافیای دانیشتووان، جوگرافیای گوند، جوگرافیای شار، جوگرافیای کۆمەڵایەتی و جوگرافیای گواستنەوە. لە نێو ھەمووی ئەم ژێربەشانە، سێ ڕوانگە بۆ توێژینەوە باوە و دەبیندرێن: (١). شیکردنەوەی فەزایی(Spatial Analysis)، (٢). پەیوەندی نێوان شوێنەکان؛ و (٣). سنەتێزی ھەرێمی (ناوچەیی- Regional) بە بیچم و فۆڕمی جۆراوجۆر.

## پرسی جوگرافیای مرۆیی
بەشێوەیەکی بنچینەیی، جوگرافیناسانی مرۆڤی، پرسیارگەلی، "لەکوێ" و "بۆچی" سەبارەت بە چالاکییە مرۆڤییەکان دەپرسن. بۆ وێنە، ناوەندە سەرەکییەکانی پیشەسازی فڕۆکە لە کوێن و بۆچی لەوێ ھەڵکەوتوون؟، لە چ وڵاتانێکەوە ئەفریقی ئەمریکییەکان بۆ باشووری وڵاتە یەکگرتووەکانی ئامریکا کۆچیان کردووە و بۆچی؟، ھەروەھا جوگرافیناسانی مرۆڤی ڕەنگە لە شێوازی جیھانی چڕی دانیشتووان، بکۆڵنەوە. چاوخشاندنێک بەسەر نەخشەی دانیشتووانی جیھان، سێ کۆگا و چڕبوونەوەی سەرەکی دانیشتووان لە جیھان دەنوێنێ: ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، باشووری ئاسیا، و ئەورووپای کەناری تا دەگاتە ڕۆژھەڵات بۆ زنجیرەچیاکانی ئورال(Ural Mountains). ئەم سێ ناوەندەی دانیشتووان، نزیکەی نیوێک لە خەڵکی جیھان لەخۆ دەگرن. جوگرافیناسی مرۆڤی دەبێ بپرسێ ئەم چڕبوونەوە بۆچی ڕووی داوە و ئاکامی ئەمە چ دەبێ.

## سەرچاوەکان
* Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.

پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:دانیشتووناسی
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:لقەکانی جوگرافیا
پۆل:جوگرافیای مرۆیی
پۆل:جوگرافیای چاندی
جانگۆی ئازادکراو

(جانگۆی ئازادکراو) ()، فیلمێکی ڕۆژئاوای ئەمریکی ساڵی ٢٠١٢یە، کاری نووسین و دەرھێنانی بۆ کراوە لەلایەن کوێنتن تارانتینۆ، ئاکتەر (Jamie Foxx) ڕۆڵی سەرەکی تێیدا دەبینێت، ھەروەھا ھەریەک لە ئەکتەران (Christoph Waltz) و (لیوناردۆ دیکاپریۆ) و (Kerry Washington) تێیدا بەشدارن. وەک ڕێز لێنانێک بۆ فیلمی ئیتالی (Django) کە لەلایەن (Sergio Corbucci) دەرھێنراووە و ئەکتەر (Franco Nero) ڕۆلی سەرەکی تێدا دەبینێت،(Franco Nero) لە بەشێکی کورتی ئەم قیلمەدا بەشدارە.

## چیڕۆک

بە یارمەتی ڕاوکەرێکی بەخششی ئەڵمانی، کۆیلەیەکی ئازادکراو ھەڵدەستێ بە گەڕان بەدوای ھاوسەرە ڕفێندراوەکەی تاکو لەدەستی خاوەن کۆیلەیەکی دڕندە ڕزگاری بکات

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/ ویکی ئینگلیزی]

پۆل:کوێنتن تارانتینۆ
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئەو فیلمانەی لە تەکساس لە ئەمریکا نمایش دەکرێن
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان)
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمەکان کە لە کێڵگەدا ڕوودەدەن
پۆل:فیلمە ئەمریکییە-ئەفریقییەکان
پۆل:فیلمەکانی دجانگۆ
پۆل:ئەو فیلمانەی لە تێکساس، ئەمریکا نمایش کراون
کێڤین لینچ

**کێڤین ئەندرەو لینچ** (٧ی جانیوەری  ١٩١٨- ٢٥ی ئەپریلی١٩٨٤)، پلاندانەری شاری و نووسەری ئەمریکایی بوو. ئەو بەهۆی کارەکانی سەبارەت بە بیچمی ئیدراکیی (Perceptual Form) ژینگە شارییەکان ناسراوە و لە لایەنگرانی سەرەتایی نەخشەکێشی بیرییە(Mental Mapping). کتێبە کاریگەرەکانی بریتین لە : وێنەی زەینی شار(١٩٦٠)(The Image of the City )، بەرهەمێکی  مەزن  سەبارەت بە بیچمی ئیدراکی  ژینگە شارییەکان، و چ کاتێکە لەم شوێنە؟(١٩٧٢) (What Time is This Place? )، کە چۆنیەتی وێنەهەڵگرتنەوەکان لە ژینگەی فیزیکی و وێنەی پڕۆسێسە کاتییەکان تیۆریزە دەکات.

لینچ پێش لەوەی لە پلاندانانی شار پەروەردە بێ، خوێندکاری تەلارسازی فرانک لوید ڕایت بوو، ئەو سەردەمی کاری ئەکادیمیکی خۆی لە  ئەنیستیتۆی تەکنۆلۆجی ماساچووسیتس(MIT) بوو، لە ساڵی ١٩٤٨ تا ١٩٧٨ لەوێ وانەی دەگوتەوە.

## سەرچاوە
Lynch, Kevin (1960). The Image of the City. The MIT Press.

ویکیی ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
مەسعوود كورتیس

**مسعود كورتیس** بە تورکی(Mesut Kurtiş) لە مانگی تەمموزی ۱۹۸۱ لە شاری (سکوپییە) لە کۆماری مەقدوونیا لەدایک بووە.گۆرانی بێژێکی ئیسلامیییە و یەکەم ئەلبومی خۆی بەناوی (سەڵەوات-Salawat) لە ساڵی ۲۰۰٤ بڵاوکردووتەوە لەلایەن دامەزراوەی(Awakening Records).لەمانگی حوزەیرانی ۲۰۰۹ دووەم ئەلبومی بەناوی (خۆشەويست-Beloved) بڵاوکردووتەوە، و لە ۷ تەمموزی ۲۰۱٤ سێییەم ئەلبومی بەناوی (زه‌رده‌خه‌نه‌-Tabassam)بڵاوکردووتەوە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب
پۆل:زیندووان
دەوڵەت شار

[وێنۆک|چەپ| [سینگاپور شاری جیهانی و وڵاتی دوورگەیی دەوڵەت شار]]

زاراوەی **دەوڵەت شار** دەگەڕێتەوە بۆ هەر دەوڵەتێک کە لە ڕاستیدا لە شارێک و ئاقاری دیاریکراوی یان ناوچەی ڕاژەپیدانی پێکهاتووە. دەوڵەت شار، دەوڵەتێکی سەربەخۆیە و شار و قەڵەمڕەوێکی سەربەخۆ لەخۆ دەگرێ.

## مێژوو
دەوڵەت شار یەکەمین بیچم و فۆڕمی دەوڵەتان دەنوێنن. دوابەدوای یەکەمین شۆڕشی کشتوکاڵی، نزیک ١٢ هەزار ساڵ لەمەوبەر، دەوڵەت شارەکان دەستیان بە بیچم گرتن لە باشووری ئاسیا، لە ڕۆژهەڵاتی ناوین و ئەمریکای لاتینی کرد. ناوەندەکانی دەرکەوتنی ئەم قەڵا شارییانە لە مێزۆپۆتامیا، دۆڵی نیل و لە هەرێمەکانی گرووپە چاندییەکانی ئینکا و ئەزتێک لە ئەمریکای لاتینی دۆزراونەتەوە. 
دەوڵەت شار قەوارەیەکی سیاسی-دینی بووە و هەر یەکەیان خۆی لە شارەکانی تر سەربەخۆ بووە. یەک پایتەختی گشتی و یەک خوای پەرەستراوی گشتییان نەبووە کە فەرمانڕەوای هەموو وڵاتی سوومەر بووبێ، بەڵکوو هەر دەوڵەت-شارێ فەرمانڕەوای خۆی و پایتەختی تایبەتی خۆی و خوای تایبەتی خۆی و پەرەستگای تایبەتی خۆی هەبووە. وەکوو کنە و پشکنینی شوێنەوارناسی و خوێندنەوەی دەقە نووسراوە بزمارییەکان دەریان خستووە، لە وڵاتی سوومەردا چەندین دەوڵەت شار هەبوون، لەوانە: ئور، ئوما، ئوروک، ئەریدۆ، کیش، لەگەش، نیپور، سیپار ...
ئەم ناوەندانە بەگشتی کۆبوونەەیەکی چڕ لە خەڵکیان لە ئاقاری دیاریکراوی خۆیان بە شورە و دیوارێکی پاریزەرەوە لەخۆ گرتبوو. ناوچەی نزیکەو، دیواری شار شوێنی نیشتەجێ بوونی وەرزێڕ، پیشەساز و بازرگانان بوو کە بە شارەوە چەسپابوو.

## دەوڵەت شار لە سەردەمی مودێرن
دەوڵەت شار، لەم سەردەمە وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ گەشەی کردووە و ئێمە دەزانین ئەمڕۆکە ژمارەی دانیشتووان زیادی کردووە، چالاکی ئابووری پەرەی ستاندووە، شوێنی شاری زیاتر بنیات نرا و دەست پێڕاگەیشتنی سیاسیی شار لە مەودایەکی بەربڵاو پەرەی ستاندووە. لە چەرخی مودێرن، دوو ناوەندی سەرەکی لە ئاسیا وەک دەوڵەت شاری ڕاستەقینێ دەناسرێنەوە: هۆنگ کۆنگ و سینگاپور، کە هەردوویان پێشتر کۆلۆنی بەریتانیا بوون.

## سەرچاوە

مستەفا، نەۆشیروان(٢٠١٢)، بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین؛ کتێبی یەکەم، چاپی یەکەم، دارالعربیە للعلوم الناشرون. ISBN 978-614-01-0519-5

Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جوگرافیای سیاسی
ڕێژەییخوازی

**ڕێژەییخوازی** بەو تایبەتمەندییەی ھەندێ لە تیۆرییە فەلسەفییەکان دەوترێ کە وایان لێ دەکا لە ناو بوارەکەی خۆیاندا ئۆبژەییبوونی ڕەھا حاشا بکەن و، بایەخەکان بە گەڕانەوە بۆ ڕوانگەی چاولێکەر و بە گوێرەی بارودۆخ و ھەلومەرج دیاری بکەن. بە پێی ئەم تیۆرییانە، ئەوەی کە چی گرنگ و بەبایەخە و گرنگایەتی و بایەخەکەی چەندە، لە چاولێکەرێکەوە بۆ چاولێکەرێکی تر و، لە ھەلومەرجێکەوە بۆ ھەلومەرجێکی تر، دەگۆڕێ. بە زمانێکی تر، بایەخەکە «ڕێژەیی»یە؛ یەعنی لەگەڵ چاولێکەر یا لەگەڵ ھەلومەرجدا  ڕێژەیەک ساز دەکا و، بۆ نرخاندن و ھەڵسەنگاندنی، دەبێ بۆ وان بگەڕێینەوە.

پێچەوانەی ڕێژەیی لە فەلسەفەدا دەتوانێ تێکڕایی یا گەردوونی یا دنیاداگر (universal) بێ. بەڵام، زیاتر «ڕەھا»یە (absolute). وەکوو بابەتێکی فەلسەفی، ڕەھا ئەوەیە کە بێمەرج و سەربەخۆ و لە زاتی خۆیدا پڕ و بێکەموکووڕی و نەگۆڕە، پێچەوانەی ڕێژەیی کە دیاردە لە پەیوەند لەگەڵ دیاردەکانی ترا دەگێڕێتەوە.   

ڕێژەییخوازی شێوەی زۆرە. ڕێژەییخوازیی ئەخلاقی باسی ئەو جیاوازییانە دەکا کە لە نێوان مرۆڤەکان و کولتوورەکاندا ھەیە دەرھەق بە کار و کردەوەی ڕەوا و ناڕەوا. ڕێژەییخوازیی ماریفەتناسانە ئەوەیە کە دەڵێ پاساو و باوەڕ و ماریفەتی ڕەھامان نییە و، ئەمانە ھەموو ڕێژەیین و ھەڵواسراوی ئەو ڕوانگەیەن کە لێیەوە ھەڵدەسەنگێنرێن. ڕێژەییخوازیی فەکتمەند (factual relativism) ئەو ڕێبازەیە کە دەڵێ ڕاستی ھەرگیز ڕەھا نییە و، ھەمیشە لەگەڵ ئەو چوارچێوەیەی لێیەوە سەرچاوە دەگرێ، وەک زمان یا کولتوور، ڕێژە دروست دەکا.

یەکێ لەو بەڵگانەی دژی ڕێژەییخوازی دەھێندرێتەوە و زۆریش بەبرەوە ئەمەیە کە دەڵێ ڕێژەییخوازی خۆپووچەڵکەرەوەیە. یانی ھەر بە دەستی خۆی، خۆی پووچەڵ دەکاتەوە: بانگەوازی ڕێژەییخوازی ئەمەیە کە «ھەموو شت ڕێژەیییە». خودی ئەم وتەیە، یا ڕێژەیییە یا ڕەھایە، ناتوانێ بەدەر لەم دووانە بێ. ئەگەر ڕێژەیییە، مانای ئەوەیە کە تەنیا لە ڕوانگەی بێژەرەوە ڕاستە، نەک ھەمیشە. وە ھەر بەم بۆنەوە ناتوانێ بوونی وتە ڕەھاکان بەتەواوی حاشا بکات. ئەگەریش ڕەھایە، دەی ئەوە ئیتر خۆی نموونەیەکە لە وتەی ڕەھا و ئیسپاتی ئەوەیە کە ھەموو ڕاستییەکان ڕێژەیی نین.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پیرھۆنیزم
ترشی ئەمینی

**ترشی ئەمینی** یان **ئەمینۆ ئەسید** ()، ئاوێتەی ئەندامی گرنگن لە کیمیای زیندەیی، پێکھاتوون لە کۆمەڵەی فرمانەکانی: ئەمینی (NH2-) و ترشی کاربۆکسیلی (COOH-). ترشە ئەمینییەکان بەشێوەیەکی سەرەکی پێکدێن لە کاربۆن، ھایدرۆجین، ئۆکسجین، و نایترۆجین.
٢٠ جۆری سەرەکی لە ترشە ئەمینییەکان ھەن، لەوانە گلایسین کە سادەترین ترشی ئەمینییە. ترشە ئەمینییەکان پێکھێنەری سەرەکی پرۆتینەکانن.

پۆل:ئەمینەکان
شۆڕشی کشتوکاڵی

**شۆڕشی کشتوکاڵی** یان شۆڕشی وەرزێڕی، چەرخێکی گواستنەوە لە چەرخی پێش-کشتوکاڵە کە بە ڕژێمی خواردنی پالیۆلیتیک دەناسرێتەوە. چەرخی کشتوکاڵی بە خۆراکی چێندراو دەناسرێتەوە، یان گواستنەوەی زۆرتر لە ژیان بۆ فۆرمێکی پێشکەوتووتر و بەرهەمهێنتر لە کشتوکاڵ لە ئەنجامی گۆڕانکاری زۆرتری کۆمەڵایەتییە.  نموونەی شۆڕشە کشتوکاڵییە مێژووییەکان بریتین لە:

 
* شۆڕشی نیۆلیتیک (لەدەوری ١٠،٠٠٠ ساڵ پێش زایین)، گواستنەوەی سەرەتایی لە  ڕاو و نێچیر و کۆکردنەوە بۆ کشتوکاڵی جێگیر لە پێش مێژوودا و پەرەپێدانی توانایی بۆ مەزرای دانەوێڵە.
* شۆڕشی کشتوکاڵیی ئیسلامی(سەدەکانی ٨ تا١٣زایینی)، بڵاوبوونەوەی زۆرێک لە دانەوێڵە و تەکنیکەکانی وەرزێڕی لە ناو جیهانی عەرەب و جیهانی ئیسلام  لە ماوەی سەردەمی زێڕینی ئیسلام.
* شۆڕشی کشتوکاڵیی بەریتانی(١٧٥٠ تا سەدەی ١٩ی  زایینی)، زۆربوون و بەربڵاوی بەرهەمداری کشتوکاڵ لە بەریتانیا کە یارمەتیدەری پێشکەوتنی شۆڕشی پیشەسازی]] بوو.
* شۆڕشی کشتوکاڵیی سکۆتلاند(سەدەکانی ١٨ و ١٩ی زایینی)، شوڕشی کشتوکاڵی بەریتانیا بەتایبەت لە سکۆتلاند، بوو بە هۆی خاوێنکردنەوەی دەشتاییەکان و بەکارهێنانیان بۆ کشتوکاڵ.
* شۆڕشی کەسک(١٩٤٣ تا کۆتاییەکانی دەیەی١٩٧٠ی زایینی)، زنجیرەیەک لە توێژینەوە، پەرە پێدان و  گەڵاڵەی گواستنەوەی تەکنۆلۆجیایە، کە بوو بە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی کشوکاڵی پیشەسازی لە هیندستان و وڵاتی پەرەئەستێنی دیکە.

## سەرچاوە

ویکیی ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
ھۆرایزن زێرۆ دۆن

Horizon Zero Dawn یارییەکی ئەکشنی Role-Playing ـە واتە ڕۆڵێک لەناو جیهانێکی فراوان دەبینی، لەلایەن Guerrilla Games پەرەی پێدراوە و لەلایەن Sony Computer Entertainment بڵاو کراوەتەوە بۆ پلاتفۆرمی PlayStation 4 لە ٢٨ ـی ٢ـی ٢٠١٧، لە ٧ ـی ٨ ـی ٢٠٢٠ بڵاو کرایەوە بۆ سیستەمی مایکرۆسۆفت ویندۆز. یەکەم یاری بوو لەلایەن Guerilla Games ـەوە بەرهەمهێندرابێت کە تایبەتمەندی پێشکەوتووی تێدا بەکارهێنراوە لە دوای یاری Killzone لە ساڵی 2004 و هەرەها یەکەم هەوڵدانی ستۆدیۆکەیە بۆ بەرهەمهێنانی Role-Playing Game.

## یاریکردن
یاری هۆرایزن زیرۆ دۆن یارییەکی ڕۆڵ-پلەیینگی بینایی کەسی سێیەمە یاریزان کۆنترۆڵی ئەلۆی دەکات، دوژمنەکان کە دوایی ڕۆبۆتی دایناسۆرن لە دوای قیامەتی زەویەوە دەرکەوتون، ئەلۆی دەتوانێت بیانکوژێت بە ڕێگای نهێنی یاخود هێرشی ئاشکرا.

## بەرهەمهێنان

بیرۆکەی یارییەکە لەنێوان جیهانێکی جوان و ترسناک بوو، یاخود بڵێین دەربارەی ئەوە بوو کە مرۆڤایەتی گەشەی نەکردووە و لە ژیانێکی باشدا نییە، ئامانجی تیمەکە ئەوە بوو کە یارییەک بەرهەمبهێنن گەڕان و دۆزینەوەی تێدا بێت، لەبەر ئەمەش لە یارییەکەدا دەبێت کەرەستەکان کۆبکەیتەوە تاکو توانات پڕ بکەیتەوە، یارییەکە هیچ فێرکارییەکی تێدا نییە، تاکو وا لە یاریزان بکات بتوانێ خۆی لە دوژمنەکانی وون بکات لەکاتی هەر هەڵەیەکدا، تیمەکە هەوڵی ئەوە دەدات کە دیزاینی ڕووکاری یارییەکە دیزاینێکی سادە بێ تاوەکو لە گەیمەران ئاڵۆز نەبێت، تیمەکە هەوڵی دۆزینەوەی یارییەکیان دەدات کە چاڵنجی تاکتیکی تێدا بێت، ئەوانە بۆ دۆزینەوەی ئینجینی یارییەکەیە ئینجینەکانی زنجیرەکانی Killzone و Killzone Shadow Fall ــیان بەکرانەهێنا چونکە بۆ گۆڕینی ئەو ئینجینانە کاتێکی زۆریان پێویست بوو، بۆ دۆزینەوەی تایبەتمەندی یارییەکی جیهانی کراوە تیمەکە وەستان و یارمەتیان لە بەهرەداران و شارەزایانی بواری دیزاین و تەکنیکی وەرگرت .

بیرۆکەی هونەری یارییەکە وەک دایناسۆری ڕۆبۆت سەرەتا وەک کۆدێک بەکاردەهێنا بەڵام لە ١٤ ـی مانگی ٩ـی ساڵی ٢٠١٤ دزەی کرد و یارییەکە بە فەرمی لە E3 ٢٠١٥ ـەدا لە کۆنفرانسی Sony ڕاگەیەنرا، و بڕایاردرا یارییەکە لە ٢٠١٧ لە سەرانسەری جیهاندا بۆ پلاتفرۆمی PlayStation 4 بڵاو ببێتەوە.

## سەرچاوە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٧
پۆل:گەمەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:یارییەکانی تۆڕی پلەیستەیشن
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لەگەڵ بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان گونجێنراون
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە دیستۆپییەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لەگەڵ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان گونجێنراون
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە ڕۆڵگێڕانە ئەکشنەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە جیھان کراوەکان
پۆل:کایە بەرزکراوەکانی پلەیستەیشن ٤ پرۆ
پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن ٥
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکانی دوای کۆتابیی جیھان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکانی سۆنی ئینتەراکتیڤ ئێنتەرتەینمێنت
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لە کۆلۆرادۆ داندراون
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لە یووتا داندراون
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لە وایۆمینگ داندراون
ھۆشە

**ھۆشە** یا **ھشەک** لێھاتوویییەکی فیزیۆلۆژیایییە لە ئۆرگانیزمەکاندا کە دراوەگەلی پێویست دەخاتە بەردەستیان بۆ ئەوەی بە دەوروبەری خۆیان بزانن.

## پێنج ھشەک
وێنۆک|پێنج ھشەک و ئەندامە پێوەندیدارەکان
پێنچ ھشەک بەمانەی خوارەوە ئەوترێ کە لە کۆنەوە ناسراون:
# «بینایی»یا «ھۆشەی بینین» ھەستکردنە بە ڕووناکی و وێنەی شتەکان لە ڕێی چاوەوە (ophthalmoception = بەوێنەزانی)،
# «ژنەوایی»یا «ھۆشەی بیستن» ھەستکردنە بە دەنگ لە ڕێی گوێچکەوە (audioception = بەدەنگزانی)،
# «چێژایی»یا «ھۆشەی چەشتن» ھەستکردنە بە تام لە ڕێی زمانەوە (gustaoception = بەتامزانی)،
# «بۆنایی»یا «ھۆشەی بۆنکردن» ھەستکردنە بە بۆن لە ڕێی لووتەوە (olfacoception = بەبۆنزانی)،
# «ساوایی»یا «ھۆشەی ساویان» ھەستکردنە بە تەنی شتەکان لە ڕێی پێستەوە (tactioception = بەتەنزانی).

پۆل:پێزانین
پۆل:ھشەکەکان
پێزانین

[وێنۆک|[گوڵدانی ڕوبین و شەشپاڵووی نیکەر بە زۆرتر لە یەک شێواز پێدەزانرێن.]]
**پێزانین**، جیا لە بەکارچوونی بە مانای "لەبەرچاوگرتنی چاکەی کەسان"، بریتییە لە ڕێکخستن، دەسنیشانکردن و، لێکدانەوەی زانیاریگەلی بەدەستھاتوو لە ڕێگەی ھەستی ئەندامانی لەشەوە بە  مەبەستی ئاگارداربوون و  تێگەیشتن لە ژینگە و دەوروبەر.

 کاتێ لەم مانا دووەمەدا بەکار ببرێ، **پێحەسیان** و **ھەستپێکردن** -یشی پێ ئەوترێ.

بۆ ئەوەی پێبزانرێ پێویستە ئەندامە ھەستییەکانی لەش، وەکوو چاو و گوێ و پێست، ئەوەی لە جیھانی دەرەوە وەری ئەگرن بیکەن بە سیگناڵ و بینێرن بۆ سیستەمی دەماری؛ کە ئەمەش بە نۆبەی خۆی پێویستیی بەوە ھەیە کە ئەندام بە شێوەی کیمیایی یا فیزیکی ھان بدرێ. وەک نموونە، بۆ بینین پێویستە ڕووناکی لە تۆڕینەی چاو بدرێ، یا بۆ بۆنکردن ئەبێ مۆلیکیولەکانی بۆن بچنە ناو لووتەوە و، بۆ بیستن پێویستە شەپۆلەکانی دەنگ  لە گوێدا بلەرێنەوە.

پێزانین تەنھا وەرگرتنی ساردوسڕی سیگناڵەکان نییە، بەڵکوو ئەمە فێربوون، ڕابینین و چاوەڕانبوون، بەیادسپاردن و وەیادھێنانەوە و، سەرنجدانە کە شێوەی پێ ئەبەخشن.

لە پێزانیندا ئەتوانرێ دوو پێواژۆک (پرۆسە)  لێک جیا بکرێنەوە  یەکەم ئاژۆتنە  بە تێخراوە ھەستییەکانەوە بۆ ئەوەی ئەم زانیارییە ئاست-خوارانە بگۆڕدرێن بۆ زانیاریگەلی ئاست-بەرز (وەکوو میناک، دەرکێشانی شێوەکان یا ناسینەوەی تەنەکان). دووەم، ئاژۆتنە بەو شتانەوە کە بە تێگەیشتە و چاوەڕوانییەکان (زانایی) و، میکانیزمەکانی ھەڵبژاردن (سەرنج)-ەوە گرێ دراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:واقیع
پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:ھزر
پۆل:ڕاستی
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پۆل:فەلسەفەی دەروونناسی
پۆل:دەروونناسیی ئەزموونی
پرک

**پرک** لیستکه‌ک که‌ڤن له‌ ناڤ کورمانجێن خوراسانێ یه‌. پرک ژه‌ په‌یڤا “پر” هاتییه‌ گرتن کو چاخێ برنێ له‌ لیستکێ تێ گۆتن.

## لیستکا پرکێ
لیستکێ پرکێ پرتر له‌ ڕۆیێنه‌ نه‌ورۆزێ و بهارێ له‌ ناڤ مێران و جه‌وانان تێ له‌ دار خستن. پرک له‌ سه‌ر ئه‌ردێ نه‌رم و زێده‌تر له‌ سه‌ر ئووله‌نگێ تێ لیستن. چه‌ند نه‌فه‌ر کو ده‌خوازن بلیزن ده‌ونه‌ دو کۆم و هه‌ر کۆمه‌ک چار یا پێنج که‌س ئن. که‌سێن هه‌ر دو کۆمان پێیێن خوا تا سه‌ر قوپکێ هل ده‌ده‌ن و سۆله‌ و کورکێ خوا ژی ڤه‌ردێخنن. خه‌ته‌ک داییره‌یی تێ کشاندن ئێ نیشانییه‌ک مینا داره‌ک یا دیفاله‌ک یا که‌وره‌ک یا تشته‌ک دن ژی له‌ ۱۰۰ – ۲۰۰ مترییێ بێلی ده‌و.
کۆمه‌ک ده‌که‌ڤه‌ ناڤ داییرێ و کۆمه‌ک ژی له‌ ده‌ر ده‌سه‌کنه‌ . که‌سێن کۆمی ده‌ر تمیشه‌ وه‌ دۆری داییرێ دا ده‌گه‌رن و ده‌ره‌ڤن و باز ده‌ده‌ن. که‌سێن کۆما ناڤ داییرێ ژی تمێشه‌ وه‌ دۆری خێت دا ده‌گه‌رن.
برن و بایدان له‌ ڤی لیستکا ڤا یه‌ کو هه‌ر که‌سه‌ک ژه‌ کۆمێ ده‌ر بکوینه‌ ده‌ستێ خوا له‌ سه‌ری یێکێ ژه‌ که‌سێنه‌ ناڤ داییرێ خنه‌ (کومی وی هلینه‌!) و زووزوو بره‌ڤه‌ و خوا بگینه‌ نیشانه‌یێ (دار یا دیفال یا …). قه‌ دوروست وێ چاخێ کو ده‌ستێ وی له‌ سه‌ری یێکێ که‌ت و ڕه‌ڤی که‌سێن کۆما ناڤ داییرێ ژی هه‌ڤدو خه‌وه‌ر ده‌که‌ن و زووزوو ده‌ره‌ڤن کو خوا بگیننه‌ وی و بگرن. ئه‌گه‌ر وی بگرن کۆما ده‌ر ده‌شه‌وته‌ و گه‌رێ هه‌ره‌ ناڤ داییرێ. چاخی کو که‌سه‌ک وی بگره‌ هاکا ده‌وێژه‌ : پڕ!
ئه‌گه‌ر ژی وه‌شه‌ نه‌که‌ن وی بگرن و ئه‌و خوا بگینه‌ نیشانه‌یێ ، کۆما ده‌ر برییه‌ و دیسا له‌ ده‌ر ده‌که‌کنه‌.
چاخی کو که‌سێن کۆما ده‌ر وه‌ دۆری خێت دا ده‌ره‌ڤن تا کوما که‌سێن ناڤ خێت هلینن ئه‌گه‌ر یێک ژه‌ که‌سێن ناڤ خێت وه‌ لنگێ خوا لێخنه‌ پێقێ یێن ده‌ر دیسا ژی کۆما ده‌ر ده‌شه‌وتن و گه‌رێ هه‌رن ناڤ خێت (ئوورتا داییرێ). چاخی کو که‌سێن ناڤ خێت ده‌خوازن وه‌ لنگێ خوا لێخنن پێقێ که‌سێن ده‌ر گه‌رێ لنگه‌ک وان هه‌تمه‌ن له‌ ناڤ خێت و و ده‌سته‌ک وان ژی له‌ ئه‌ردێ که‌ڤێ.
من ژه‌ پرکێ نڤیسی و خزانتیا من هاته‌ بیرا من. ئه‌ید و بهار کو ده‌هات مه‌ خزانان هه‌ڤدو ده‌گرت و ده‌چوونی  ئووله‌نگێ ژه‌ سوێ تا ئێڤارکی ده‌لیستنی و مه‌ تێر نه‌ده‌خوار!

## سەرچاوە
* به‌رات قه‌ڤی ئه‌ندام – قووچان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان