حەڵوان

**حەڵوان** () شارۆچکەیەکی دێرین بووە لەسەر چیای زاگرۆس لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، دەکەوێتە سەر دەروازەی دەروازەی پەیتەک، لە ئێستادا بە شارۆچکەی سەرپێڵی زەھاو دەناسرێتەوە.

## مێژوو
نەریتە عەرەبییەکانی دواتر، وەک ئەوەی تەبەری تۆماری کردووە، شارەکەیان بە بنەمایەکی ساسانی دادەنا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی قوبادی یەکەم (فەرمانڕەوایی ٤٨٨–٤٩٦، ٤٩٨–٥٣١)، بەڵام شارەکە زۆر لەوە دێرینترە: لە سەردەمی ئاشوورییەکانەوە بە «خالمانو» ناسرابوو، ئەو کاتەی دەکەوتە سەر سنووری نێوان بابل و ماد. لای سلووکییەکان بە «خالا» ناسرابوو و پایتەختی ناوچەی «خالۆنیتیس» بوو. بە وتەی دیۆدۆرۆس سیکۆلۆس، ناوەکە لە نیشتەجێبوونی دیلە یۆنانییەکانی ناوچەی بۆیۆتیاوە ھاتووە لەلایەن خەشارشا کە شاری «سیلۆنای»یان «کێلۆنای»ی دامەزراند.

لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا، ناوچەی حەڵوان بە «خوسرەو شاد پیرۆز» (خۆشی خوسرەوی سەرکەوتوو) دەگوترا، و شارەکە خۆشی بە ئەگەرێکی زۆرەوە بە «پیرۆز قوباد» (قوبادی سەرکەوتوو) ناودەبردرا. دوای فەتحی ئیسلامی بۆ سەر فارس، وشەکان کران بە عەرەبی و بە «شاز فەیرووز» و «فەیرووز قوباد» ناسران. ھەرچەندە وەک باقی ناوچەکانی ماد سەر بە چارەکی (کوست) باکوور بوو، بەڵام لە سەردەمی خوسرەوی دووەمدا (٥٩٠–٦٢٨) خرایە ناو چارەکی ڕۆژاواوە لەگەڵ مێزۆپۆتامیا، چونکە فەرمانڕەوا ساسانییەکان دەستیان کرد بە بەکارھێنانی چیاکانی زاگرۆس وەک ھاوینەھەوارێک بۆ دوورکەوتنەوە لە پایتەختی تیسفۆن لە دەشتایییەکانی مێزۆپۆتامیا.

دوای شەڕی قادسییە لە ساڵی ٦٣٦، دوا فەرمانڕەوای ساسانی، یەزدەگوردی سێیەم (٦٣٢–٦٥١)، لە کاتی ھەڵاتنیدا لە تیسفۆن بۆ ماوەیەک پەنای بۆ حەڵوان برد. دوای شکستێکی تری قورس لە شەڕی جەلەولا لە ساڵی ٦٣٧، یەزدەگورد حەڵوانی بەرەو ویلایەتە ڕۆژھەڵاتییەکانی دەسەڵاتەکەی بەجێھێشت، و شارەکە لە ساڵی ٦٤٠دا کەوتە دەست عەرەبە لایەنگرەکانی جەریری کوڕی عەبدوڵڵای بەجەلی. لە سەرەتای ساڵانی ٦٤٠دا، شارەکە خاوەن گرنگییەکی ستراتیژی بوو وەک بنکەیەکی سنووری لە نێوان نزمایییەکانی مێزۆپۆتامیا و فەلاتی ئێران کە ھێشتا لەژێر کۆنترۆڵی ساسانییەکاندا بوو، و گارنیزۆنێکی سەربازی تێدا بوو، لەوانەش پاشکۆکانی فارس (خەمرا)، کە لەوێ لە سەردەمی خەلیفەکانی ڕاشیدیندا نیشتەجێ کرابوون.

لە سەرەتای سەردەمی ئیسلامیدا تا سەدەی ١٠، شارەکە وەک «شارێکی گەشاوە لە ناوچەیەکی بەپیت کە میوەیەکی زۆری بەرھەم دەھێنا» باس کراوە. دەکەوتە سەر ڕێگای خۆراسان و یەکەم شاری پارێزگای جبال بوو کە لەکاتی گەشتکردن لە بەغداوە بەرەو ڕۆژھەڵات دەبینرا. لەگەڵ ئەوەشدا، وەک سەردەمی ساسانییەکان، لە ڕووی دارایییەوە بە نزمایییەکانی میزۆپۆتامیا (سەواد)ەوە بەسترابووەوە. لە سەردەمی مەعاوییەی یەکەمدا بوو بە پایتەختی ڕۆژاوای جبال (ماھی کووفە).

بە وتەی ئیبن حەوقەڵی گەشتیاری سەدەی ١٠، شارەکە نیوەی قەبارەی دینەوەر بوو و خانووەکانی لە بەرد و خشت دروست کرابوون. ھەرچەندە کەشوھەواکەی گەرم بوو، بەڵام خورما و ھەنار و ھەنجیر بە زۆری تێدا دەڕوان. بەپێی پەرتووکی «حدود العالم» لە سەدەی ١٠دا، ھەنجیری شارەکە وشک دەکرایەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەناردە دەکرا، لەکاتێکدا موقەدەسی دەڵێت شارەکە بە دیوارێک دەورە دراوە کە ھەشت دەروازەی ھەبووە، و لە تەک مزگەوتێکدا، پەرستگایەکی جووەکانیشی تێدا بووە.

ھەروەھا شارەکە لە نێوان سەدەکانی ٨ و ١٢دا پارێزگایەکی سەرەکی (میتڕۆپۆلیتان)ی کڵێسای ڕۆژھەڵات بووە.

لە دەوروبەری سەدەی ١١دا، شارەکە لەلایەن خانەدانی نیمچە سەربەخۆی عەننازییەکانەوە بەڕێوە دەبرا، تا ئەو کاتەی لەلایەن کاکوەیھییەکانەوە دەرکران. لە ساڵی ١٠٤٦دا لەلایەن تورکە سەلجووقییەکانەوە گیرا و سووتێنرا، لەکاتێکدا بوومەلەرزەیەک لە ساڵی ١٠٤٩دا وێرانکاریی شارەکەی تەواو کرد. ھەرچەندە دواتر ئاوەدان کرایەوە، بەڵام ھەرگیز گەشەپێدانی پێشووی خۆی بەدەست نەھێنایەوە، و ئێستا بە شاری «سەرپێڵی زەھاو» ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن