شەڕی شەنگال (٢٠٠٣)

شەڕی شەنگال لە ساڵی ٢٠٠٣

## سەرەتا
شەڕی شەنگال لە ساڵی ٢٠٠٣ بەشێک بوو لە پێشڕەوی فراوانتری کورد لە کاتی داگیرکردنی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەمریکا. دوابەدوای لەشکرکێشی سەرەتایی لە مانگی ئازاری ٢٠٠٣، ڕژێمی بەعسی عێراق بە خێرایی کۆنترۆڵی لە باکوری عێراق لەدەست دەدا. لەگەڵ پێشڕەویکردنی هێزەکانی ئەمریکا بەرەو باشوور، چەکدارانی پێشمەرگەی کورد کە بە پلەی یەکەم لە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە بوون، دەستیان کرد بە دووپاتکردنەوەی کۆنترۆڵکردنی ناوچە سەرەکییەکانی باکوور، لەنێویاندا شنگال، شارۆچکەیەک کە دەکەوێتە پارێزگای نەینەوا لە نزیک سنووری سوریا.

شنگال دەیان ساڵ بوو لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسی عێراقدا بوو، گرنگی ستراتیژییەکەی بۆ حکومەتەکەی سەدام حوسێن بە بەراورد لەگەڵ شارە گەورەکانی وەک موسڵ سنووردار بوو. بەڵام لەگەڵ داڕمانی خێرای هێزە سەربازی و ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەکەدا، هێزە کوردییەکان دەرفەتێکیان بینی بۆ وەرگرتنەوەی ئەو ناوچانەی کە لەمێژە ناکۆکییان لەسەر بوو یان لەژێر کۆنترۆڵی ستەمکارانەدا بوون. تا کۆتایی مانگی ئازاری ٢٠٠٣، هێزە کوردییەکان پێشڕەوی خۆیان بەرەو شنگال دەست پێکرد، بە پشتیوانی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا و هێرشە ئاسمانییەکان.

زە کلاش:
هێزە کوردییەکان کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە چەکدارانی پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران پێکهاتبوون، لە لایەن فەوجێکی بچووکی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکاوە پاڵپشتی دەکران. ئەم هێزانە بە هاوبەشی کاریان دەکرد، ئەمریکا پشتگیری ئاسمانی و هەواڵگری و هەماهەنگی لۆجستیکی پێشکەش کرد بۆ دڵنیابوون لەوەی ئۆپەراسیۆنەکە بە ئاسانی بەڕێوەدەچێت. شەڕڤانانی کورد کە ئاشنای زەوییەکە بوون، بەرەو شنگال پاڵیان نایەوە بەرەو شنگال و بەرخۆدانی ڕێکخراوێکی کەم یان هیچ ڕووبەڕووی هێزە عێراقییەکان بووەوە.

لەو کاتەدا سوپای عێراق لە ناوچەکەدا تا ڕادەیەکی زۆر لە هەڵوەشانەوە بوو، سەربازێکی زۆر لە بەرامبەر هێزە پێشڕەوەکانی کورد و ئەمریکادا هەڵهاتن یان خۆیان ڕادەست کرد. هەروەها یەکینەکانی پاسەوانی کۆماری عێراقی کە لە ناوچەکە جێگیر بوون، بەهۆی پێشڕەوی خێرای هێزە کوردییەکانەوە، بێئاگا بوون. لەگەڵ هاتنی پێشمەرگە بۆ ناو شنگال، زۆربەی هێزە عێراقییەکان لە ناوچەکە کشانەوە و تەنیا گیرفانی بچووکی بەرخۆدانیان بەجێهێشت.

هێزە کوردییەکان بە کەمترین شەڕ دەستیان بەسەر شارۆچکەکەدا گرت و تا 1ی ​​نیسانی 2003 دەستیان بەسەر شارۆچکەکەدا گرت.

هۆکارە سەرەکییەکان:
شەڕڤانانی پێشمەرگە: نزیکەی هەزار و 700 چەکداری کورد بەشدارییان لە ئۆپەراسیۆنەکەدا کردووە. ئەم شەڕڤانانە ئامادەکارییەکی باشیان کردبوو و ئیرادەیان هەبوو بۆ ئەمنیەتی ناوچەکە بۆ ناوچەی خۆسەری کوردی.
پاڵپشتی ئەمریکا: سوپای ئەمریکا پاڵپشتی ئاسمانی و هاوکاری لۆجستیکی جەوهەری پێشکەش کرد، ئەمەش یارمەتی هێزە کوردییەکانی دا بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان. هاوکاری نێوان هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا و پێشمەرگە بەشێک بوو لە ستراتیژییەکی گەورەتر بۆ تێکدانی سەقامگیری ڕژێمی سەدام حوسێن و پشتیوانیکردن لە خودموختاری کورد.
هێزەکانی عێراق: سوپای عێراق لە شنگال ناڕێکخراو و بێ مۆڕاڵ کرا. سەربازەکان ئامێری خراپیان هەبوو و ئامادە نەبوون شەڕێکی بەهێز بکەن، ئەمەش بووە هۆی پاشەکشەی خێرایان. هەروەها میلیشیای بەعسی و هەندێک لە هێزە ئەمنییە ناوخۆییەکان بەبێ ئەوەی بەشداری شەڕێکی مانادار بکەن، هەڵاتن.
قوربانی و زیانەکان: ١.
هێزی کوردی و ئەمریکا: کەمترین زیانی گیانی لە نێو شەڕڤانانی کورد و هێزە تایبەتەکانی ئەمریکادا هەبووە. پێشمەرگە ڕووبەڕووی دژایەتییەکی کەم بووەوە، تەنیا شەڕ و پێکدادانێکی بچووک ڕاگەیەندرا.
هێزە عێراقییەکان: هێزەکانی عێراق کە ژمارەیان لە دەوروبەری 1000-2000 کەس بووە، زیانی گیانی سووکیان بەرکەوتووە. بەڵام زۆرێک لە سەربازە عێراقییەکان خۆیان ڕادەست کرد یان هەڵهاتن لە بەرەکانی شەڕ و ئەستەمە بتوانین ژمارەی وردی قوربانییەکانی عێراق بزانرێت. زۆرینەی زیانەکانی عێراق لە ئەنجامی ئەو هێزە هەڵهاتووانە یان ئەو هێزانە بووە کە بەهۆی هێرشی ئاسمانییەوە گیریان خواردووە.
کۆتایی:
تا 1ی ​​نیسانی 2003 شنگال بە توندی لەژێر کۆنترۆڵی کورددا بوو، ئەمەش سەرکەوتنێکی بەرچاو بوو بۆ هێزە کوردییەکان لە هەڵمەتەکەیاندا بۆ دووپاتکردنەوەی کۆنتڕۆڵکردنی باکووری عێراق. گرتنەوەی شنگال لەگەڵ شارە سەرەکییەکانی دیکەی باکوور، سەرکەوتنێکی ڕەمزی بوو بۆ پاڵنەرەکانی کورد بۆ ئۆتۆنۆمی لە عێراقی دوای سەدام.

لەگەڵ پێشڕەویکردنی هێزەکانی ئەمریکا بۆ باشوور و لەتبوونی ڕژێمی بەعس، هێزە کوردییەکان دەستیان کرد بە فراوانکردنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ناوچە کێشە لەسەرەکان و خۆیان بۆ ڕۆڵێکی گەورەتر لە داڕشتنەوەی سیاسی عێراقدا ئامادەکرد. گرتنی شنگال لەلایەن هێزە کوردییەکانەوە یارمەتیدەر بوو بۆ دامەزراندنی کاریگەریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ناوچەکەدا و ڕۆڵی ئەوانی لە داهاتووی باکووری عێراقدا چەسپاند.

## ئەنجام
شەڕی شەنگال لە ساڵی ٢٠٠٣ شەڕێکی تاڕادەیەک کورت بوو و کەمترین شەڕ بوو. هێزە کوردییەکان بە ئاسانی شەنگالیان مسۆگەر کرد، سوودیان لە داڕمانی سوپای عێراق و پاڵپشتی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هێزە تایبەتەکان وەرگرت. لە کاتێکدا شارۆچکەکە خۆی بەهایەکی ستراتیژی کەمی هەبوو، بەڵام گرتنی هێما بوو بۆ هەوڵەکانی کورد بۆ دووپاتکردنەوەی کۆنترۆڵی خاکەکانیان و دووپاتکردنەوەی ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی عێراقی نوێی دوای سەدامدا.

هەروەها سەرکەوتنەکە تیشکی خستە سەر پەرەسەندنی پەیوەندی نێوان پێشمەرگەی کورد و سوپای ئەمریکا، هاوکارییەک کە لە ساڵانی دواتردا بەردەوام دەبێت چونکە کورد ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە سەقامگیرکردنی عێراق لە دوای لەشکرکێشی.

## ئاماژەکان
* https://www.chathamhouse.org/2024/03/responding-instability-iraqs-sinjar-district/02-post-2003-sinjar-national-transnational
* https://dengekan.info/archives/1557
* https://rudawrc.net/sorani/article/shengal-shwengey-shery-dahatuw
* https://www.usip.org/iraq-timeline-2003-war 
* https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D9%84%DB%95_%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C_%D9%A2%D9%A0%D9%A0%D9%A3