ھەڵەبجە

**هەڵەبجە** شارێکە لە هەرێمی کوردستانی عێراق، کە لە دامێنی چیاکانی زاگرۆس لە نزیک سنووری ئێران هەڵکەوتووە. شارەکە نزیکەی ٧٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ئاوی ڕووباری سیروان دەیبژێوێت. هەڵەبجە ناوەندی پارێزگای هەڵەبجەیە، کە لە نیسانی ٢٠٢٥دا لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بە ڕەسمی وەک پارێزگایەکی تەواو ناسێنرا. جووەکانی میزراحی ناسراو جووە کوردەکانی هەڵەبجە، لەگەڵ خێزانەکانی گرووپی "سیانزە ماڵ" (هۆزی جاف)، لە دامەزرێنەرانی شارەکە بوون و سەرەتا لە نزیک کانی نەواڵە نیشتەجێ بوون.

هەڵەبجە یەکێکە لە پیتۆڵترین ناوچەکانی عێراق، کە ساڵانە ٧٠٠ تا ٩٠٠ ملیمەتر بارانی لێ دەبارێت و لە ناوخۆدا بە *بواینی* (بواینى) ناسراوە، کە بە واتای "خاکی پیرۆز" دێت. ئێستا شارەکە نزیکەی ١٤٠،٠٠٠ کەسی تێدا نیشتەجێیە، کە زۆرینەی هەرە زۆریان کوردن. لە کاتێکدا زۆربەی دانیشتووانەکەی بە شێوەزاری سۆرانی دەدوێن، زۆرێکیشیان دیالێکتی هەورامی دەپارێزن، کە ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ کوردستانی ئێران و پارێزگای کرماشانی دراوسێ دروست دەکات لە پاڵ قسەکردن بە دیالێکتی سۆرانی لە شارەکدا بۆ جێبەجێکردنی کار و پیشەی ڕۆژانە.

لە ڕووی مێژووییەوە، هەڵەبجەی ئێستا مەڵبەندی دەسەڵاتی هۆزی جاف بووە. شارەکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەهۆی کیمیابارانی هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨ ناسراوە، کە تێیدا هەزاران هاووڵاتی سڤیلی کورد لە هێرشێکی کیمیاییدا بە فەرمانی حکوومەتی عێراقی بەعسی لە سەردەمی سەددام حوسێن شەهید کران. هەروەها شارەکە بەوە ناسراوە کە چەندین شاعیر، زانای ئایینی و کەسایەتیی سیاسی دیار لە مێژووی خۆیدا پێگەیاندووە.

## ڕەگناسی (ئێتیمۆلۆژی)

سەبارەت بە بنچینەی ناوی "هەڵەبجە" چەندین بۆچوونی جیاواز هەن و مشتومڕیان لەسەرە، کە گرنگترینیان ئەمانەن:

یەکەم بۆچوون ناوی هەڵەبجە بە مێژووی کۆنەوە دەبەستێتەوە. پاشای ئەکەدی سارگۆنی ئەکەدی (٢٣٣٤–٢٢٧٩ پ.ز) هێرشی کردە سەر ناوچەیەک کە ئەو کات بە *هەرهەر* (Har Har) دەناسرا، کە ناوچەکانی هەڵەبجە و شارەزووری دەگرتەوە. دوای داگیرکردنی، سارگۆن ناوەکەی گۆڕی بۆ *کار شارووکین* (شاری سارگۆن). مێژوونووسی کورد محەممەد ئەمین زەکی بەگ پێی وایە کە شاری ئێستای هەڵەبجە لەوانەیە هەمان ئەو شوێنە کۆنە بێت. لە سەردەمی هۆرییەکاندا، ئەم ناوچەیە لە دەقە بزمارییەکانی ئاشووریدا بە ناوی *کەرداخەر* (یان *خار خار*) هاتووە کە دەکەوێتە سەر ڕووباری سیروان. بەڵام هەندێک توێژەر ئەم پەیوەندییە لە ڕووی فۆنۆلۆژییەوە بە دوور دەزانن.

وێنۆک|باڵندەی کەرخۆرە (زەنگوڵەبایە).|alt=Rainbow Bee-eaters Juffsبۆچوونی دووەم وایە کە بەهۆی باخ و سەوزایی و ئاوی ناوچەکەوە، خەڵکی پێیان وتووە *عەجەب جا* (عەجەب جا) واتە "شوێنێکی سەرسوڕهێنەر"، کە دواتر گۆڕاوە بۆ *هەڵەبجە*. بۆچوونی سێیەم ناوەکە لە وشەی کوردیی *هەڵوژە* (هەڵوژە) وەردەگرێت، کە شوێنی هێلانەی باڵندەی کەرخۆرەیە؛ تا ئێستاش گوندەکانی دەوروبەری هەڵەبجە ناوی شارەکە بە *هەڵەوجە* گۆڕ دەکەن. بۆچوونی چوارەم دەڵێت ناوەکە لە *هەڵۆجێ* (هەڵۆجێ) واتە "جێگەی هەڵۆ" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ میرێکی میرنشینی ئەردەڵان کە لە نێوان ساڵانی ١٦٠٠–١٦١٥ دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا هەبووە. بۆچوونی پێنجەم، کە لەلایەن زانا جەمال بابان پاڵپشتی دەکرێت، ناوەکە لە *ئەڵبجە* (Albje) وەردەگرێت و ئاماژە بەوە دەکات کە لە دیالێکتی جافیدا پیتی *ئەلف* (ئ) زۆرجار دەگۆڕێت بۆ *ه* (ه)، و لە دەستنووسە مێژووییەکانیشدا ناوەکە بە *ئەڵەبجە* هاتووە.

## مێژوو

هەڵەبجە یەکێکە لە کۆنترین ئەو شارانەی کە ژیان تێیاندا بەردەوام بووە لە هەرێمی کوردستان، کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی گەلی لۆلۆیی یان لۆلۆییەکان دەگەڕێتەوە. وا بڕوا دەکرێت شاری دێرینی «خار خار» کە مێژووەکەی بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، هەمان شوێنی هەڵەبجەی ئێستا بێت. لە ساڵی ٦٤١ی زایینی، شارەکە دوای فەتحی ئیسلامی بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ساسانی کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیسلام. لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی حەسەنوەیهی (٩٥٩-١٠١٥ ز)، پاشان میرنشینی عەننازی (١٠١٦-١١١٧ ز). شێوازی ئێستای نیشتەجێبوون لە هەڵەبجە تەمەنی نزیکەی ٥٠٠ ساڵ دەبێت، کە سەرچاوەکەی بۆ کۆچبەرانی ناوچەی هەورامان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان (باکووری ڕۆژئاوای ئێران) دەگەڕێتەوە.

وێنۆک|جەنگی چاڵدێران.
هەڵەبجە لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٦٩ بوو بە قەزا. یەکەم قایمقامی شارەکە «محەمەد بەگ» بوو لە بنەماڵەی جاف، کە لەلایەن بەرپرسانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە هەڵبژێردرا. گەشەکردنی شارەکە لە سەردەمی عوسمانیدا خێرایی بەخۆوە بینی، بەتایبەت دوای جەنگی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤. شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٦٥٠ لە نزیک شوێنی ئێستای مزگەوتی تەکێ بنیات نراوەتەوە، پێشتر بەشێک بووە لە ناحیەی جوڵانبار (خورماڵ) پێش ئەوەی بکرێتە قەزا. ڕێككەوتنێکی گشتی هەیە کە شارەکەی ئێستا لە سەردەمی عوسمانیدا دروستکراوە و دوای ساڵی ١٧٠٠ی زایینی گەشەی کردووە. بە تێپەڕبوونی کات، شارەکە کۆچەرییەکانی هەورامان، خانەدانەکانی قەڵای جەوانڕۆ لە جوانڕۆی ئێستا، و خێزانە دەستڕۆیشتووەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا. هەڵەبجە بوو بە شوێنی تێکەڵبوونی ئایین و نەتەوە جیاوازەکان، کە تێیدا زۆرینەی موسڵمان لەگەڵ پێکهاتەکانی کاکەیی، زەردەشتی و جوو پێکەوە دەژیان, ئەم پێکەوە ژیانە هەتا ئەمڕۆش بەردەوامی هەیە.

یەکەم قوتابخانە لە هەڵەبجە لە ساڵی ١٩١٩ دامەزرا. بەپێی ئامارە بەریتانییەکان، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ١٩٢٠دا نزیکەی ٦،٥٠٩ کەس بووە، و ناحیەکانی پێنجوێن، خورماڵ، ورماوە و دەربەندیخان لەژێر کارگێڕی ئەو شارەدا بوون. هەڵەبجە مێژوویەکی درێژی هەیە وەک وێستگەیەکی گرنگ بۆ گەشتیاران لە نێوان باشوور و ناوەڕاستی عێراق و ناوچەکانی باکوور، هەروەها لەسەر ڕێڕەوی کاروانە بازرگانییەکان بووە کە بە تورکیا و ئەورووپا دەبەسترانەوە. زۆرێک لەو کاروانانە «خورما»یان دەگواستەوە، کە ئەمەش لە ناوی ناحیەی خورماڵدا ڕەنگی داوەتەوە (بە واتای کۆگای خورما)، کە ئاماژەیە بۆ بازرگانیی خورما کە لەو سەردەمەدا باڵادەست بووە.

### دامەزراندن و نیشتەجێبوونی سەرەتایی

هۆزی جاف بە دامەزرێنەری هەڵەبجەی ئێستا دادەنرێن. بەپێی نەریتی ناوخۆیی، یەکەم خانوو لەلایەن بەگەکانی تاقمی «شێوەکەڵ»ەوە دروستکراون؛ لە نەوەکانی دوای ئەوانیشدا نەوەکانیان گەشەیان کرد بۆ «سیانزە ماڵ» (سێزدە ماڵ)، کە بە هۆزە دامەزرێنەرە ڕەسەنەکانی شارەکە دادەنرێن. دواتر جووەکانی میزراحی کە پاش چەند ساڵێک خۆیان ناو نا جووە کوردەکان گەیشتنە ناوچەکە و هەندێکیان بازرگانی لێهاتوو بوون، کە بەهۆی بازرگانیی سنوورییەوە ڕاکێشرابوون، لە تەنیشت هۆزەکانی جاف نیشتەجێ بوون و بەشدارییان کرد لە گەشەپێدانی هەڵەبجە وەک ناوەندێکی بازرگانی؛ ئەم خەڵکە بە زمانی جوو-ئارامیی نوێ (کە زۆرجار بە لیشانا دیدان یان هولاولا ناودەبرێت) قسەیان دەکرد.

### مێژووی کارگێڕی و دیمۆگرافیا

هەڵەبجە لە ساڵی ١٨٨٩ بە فەرمی وەک «قەزا» (ناوچەی کارگێڕی) دامەزرا، و بوو بە دووەم قەزا کە لە عێراقدا دوای نەجەف پێکهێنرابێت، ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ دەستنیشانکردنی عوسمان پاشای جاف وەک یەکەم سەرۆک شارەوانیی شارەکە لەژێر ئیدارەی عوسمانیدا. تا ساڵی ١٩٣٠، شارەکە لە سێ گەڕەکی سەرەکی پێکهاتبوو: پاشا (ناوەندی ئێستای شار)، پیر محەمەد، و کانی ئاشقان. دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٠، قەزای هەڵەبجە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٥،٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بوو و ٣٧٥ گوندی لەخۆدەگرت، لەوانە ناحیەکانی سیروان، شارەزوور، پێنجوێن، خورماڵ، و ورماوە. بەهۆی سیاسەتەکانی تەعریب و ڕاگواستنی زۆرەملێی گوندەکان لەلایەن حکوومەتی بەعسەوە، تا سەرژمێریی ساڵی ١٩٨٧ تەنها ١٨ گوند مابوونەوە، لە کاتێکدا لە ساڵی ١٩٧٧دا ٢١٦ گوند بوون. شارەکە لە ئێستادا لە ٣٧ گەڕەک و ١٣٢ شەقام پێکهاتووە، ژمارەی دانیشتووانە تۆمارکراوەکەی ١١٧،٦٦١ کەسە، و خاوەنی ٤ ناحیە (خورماڵ، بیارە، سیروان، و بەمۆ)، ٨٣ کەرتی کارگێڕی، و ١٢٤ گوندە.

### بیستەکانی سەدەی ڕابردوو و شۆڕشەکانی شێخ مەحموود

لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەڵەبجە ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕا لە پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی شێخ مەحموودی حەفید دژی حوکمی بەریتانیا. دانیشتووانی شارەکە بە چالاکیی بەرگرییان لە شارەکە کرد دژی فڕۆکە بەریتانییەکان لەژێر فەرمانی ئەدمۆندز، کە بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان ڕەوانە کرابوون. ئەم ڕووداوانە بە جەنگی ئەشکۆڵ لەسەر چیای شنروێ کۆتایییان هات.

### بەرگریی چینی کرێکار و ڕاپەڕینی ئایاری ١٩٨٧

لە ساڵانی پێش کۆمەڵکوژییەکەی ١٩٨٨، هەڵەبجە ببووە ناوەندێکی سەرەکیی بەرگریی جەماوەری دژی جەنگی ئێران و عێراق. تا ساڵی ١٩٨٧، حکوومەتی عێراق ٤٥ گوندی دەوروبەری هەڵەبجەی خاپوور کردبوو، ئەمەش وای کرد ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بگاتە نزیکەی ١١٠،٠٠٠ کەس، کە زۆربەیان هەڵاتووانی سوپا و خێزانەکانیان بوون. لەنێوان ڕێکخراوە سیاسییەکاندا، حیزبی شیوعیی عێراق تاکە لایەن بوو کە لای هەڵاتووانی سوپا جێگەی بڕوا بوو، هەروەها تاکە لایەن بوو کە بە ئاشکرا هۆشداریی دا کە حکوومەت مەبەستیەتی هێرش بکاتە سەر هەڵەبجە.

وێنۆک|منداڵانی هەڵەبجە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، سرودی ئاشتی بۆ بەرپرسانی شیوعیی عێراقی دەڵێن، لەسەر تەختەکە نووسراوە «بژی ئاشتی جیهان».

تەنها چەند هەفتەیەک پێش ڕاپەڕینەکە، لە ١٦ی نیسانی ١٩٨٧، ڕژێمی بەعس یەکەمین هێرشی کیمیایی کردە سەر هاووڵاتیانی مەدەنیی کورد لە گوندی شێخ وەسانان لە دۆڵی بالیسان، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠٠ کەس شەهید بوون؛ ئەمە وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ هێرشە گەورەترەکان دەبینرا.

لە ١٣ی ئایاری ١٩٨٧، بانگەوازێکی تۆمارکراو لە بڵندگۆی مزگەوتەکانەوە بڵاوکرایەوە و داوای لە هاووڵاتیان کرد بڕژێنە سەر شەقامەکان. دوو گرووپی خۆپیشاندەر یەکیان گرت و بوونە سەدان کەس، کە هەشت ژن لە کۆی ٢٠ ژنی سەرەتایی لەنێوانیاندا بوون. عەلی حەسەن مەجید (عەلی کیمیایی)، سکرتێری ئەوکاتی مەکتەبی باکووری حیزبی بەعس، فەرمانی دا هەرکەسێک لە خۆپیشاندانەکاندا بریندار بوو بە زیندوویی بخرێتە ژێر خاک، هەروەها «لیستێکی کوشتن»ی بۆ ١٦ ڕێکخەری خۆپیشاندانەکە ئامادە کرد. یەکێک لە بەشداربووان بە ناوی چنور قادر کە ئەوکات تەمەنی ٢٠ ساڵ بوو و لە ڕیزەکانی حیزبی شیوعی چالاک بوو، ناوی خۆی لە لیستەکەدا بینییەوە سەرەڕای ئەوەی بە جلی پیاوانەوە بەشداریی کردبوو؛ ئەو بە گۆڕینی پۆشاکەکەی لە ماڵێکی نزیکدا ڕزگاری بوو. لەو ١٦ کەسەی ناویان لە لیستەکەدا بوو، تەنها ئەو و هاوڕێیەکی ڕزگاریان بوو. ڕاپەڕینەکە بە تەقەی موشەکی هێلیکۆپتەر و هێزە ئوردنییەکان سەرکوت کرا؛ ٢٠٠ کەس دەستگیر کران و بە زیندوویی نێژران. ڕاپەڕینی هاوشێوە بۆ چوار یان پێنج شاری تری کوردنشین گوازرایەوە.

ئەم ڕووداوانە لە فیلمێکی دیکۆمێنتاریدا بە ناوی «١٣ی ئایار» (٢٠١٨) لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد تاریق تۆفیق خراونەتە ڕوو، کە لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی سلێمانی نمایش کرا. نەریتی سیاسیی چالاکیی شیوعی لە هەڵەبجە، لە ڕووی دامەزراوەییەوە لەلایەن حیزبی شیوعیی کوردستان–عێراق درێژەی پێدرا کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ دامەزرا.

### عادیلە خانم و هۆزی جاف

[وێنۆک|یەکەم قوتابخانەی سەرەتایی کوڕان لە هەڵەبجە لە کۆتایییەکانی ١٩١٠کاندا، لە سەردەمی دەسەڵاتی [عادیلە خانم.]]
هەڵەبجە وەک ناوەندی سەرەکیی عوسمان پاشای جاف خزمەتی کردووە، کە پاشایەکی کورد و سەرۆکی هۆزی جاف بوو، کە گەورەترین کۆنفیدراسیۆنی هۆزە کوردییەکانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

وێنۆک|عادیلە خانمی قایمقامی هەڵەبجە و خێزانەکەی لە ١٩٢٠کاندا.
هاوسەرەکەی، عادیلە خانم (عادیلە خانم، نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، کە لە بنەماڵەی ئەریستۆکراتی ساحێبقڕان لە شاری سنە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایکبووە، بوو بە یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی مێژووی کوردستان. کاتێک شێخ مەحموودی حەفید لە ساڵی ١٩١٩ ڕاپەڕینی دژی ئەفسەرە سیاسییەکانی بەریتانیا دەستپێکرد، عادیلە خانم پەنای دا بەو ئەفسەرە بەریتانیانەی کە بۆ ناوچەی هۆزی جاف دەستنیشانکرابوون؛

وێنۆک|عادیلە خانم، فەرمانڕەوا و قایمقامی هەڵەبجە، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ مەیجر جەنەراڵ فرەیزەر لە ساڵی ١٩١٩.
بەریتانییەکان نازناوی «خان-بەهادور»یان پێبەخشی و بە «شازادەی ئازاکان» ناویان برد. ئەو دوای مردنی عوسمان پاشای جاف لە ساڵی ١٩٠٩ بەردەوام بوو لە فەرمانڕەواییکردن، و وەک یەکەم فەرمانڕەوای مێژوویی ژن لە هەڵەبجە پێش سەردەمی نوێ دەناسرێتەوە. نووسەری بەریتانی گەتروود بێڵ لە ساڵی ١٩٢١ سەردانی هەڵەبجەی کردووە و لە نامەیەکی بەناوبانگدا وەسفی عادیلە خانمی کردووە، هەروەها ڤلادیمیر مینۆرسکی کۆبوونەوەیەکی خۆی لەگەڵ ئەو خانمە لە ساڵی ١٩١٣دا تۆمار کردووە.

### کۆمەڵگەی جوو لە هەڵەبجە

هەڵەبجە لە مێژوودا باوەشی بۆ کۆمەڵگەیەکی جوو کردووەتەوە کە لە گەڕەکی جووەکانی شارەکەدا (گەڕەکی جوولەکەکان) نیشتەجێ ببوون. دانیشتووانە جووەکان بە بازرگانی لێهاتوو دەناسران؛ خێزانەکانی پاشا و بەگی هۆزی جاف ڕێز و پاراستنێکی زۆریان لێ دەکردن، کە بەپێی ڕاپۆرتەکان ئەمە وای کردبوو جووە کوردەکانی هەڵەبجە ئازادتر بن بەراورد بە زۆرێک لە شارۆچکە کوردنشینەکانی تر.

[وێنۆک|[جووە کوردەکانی هەڵەبجە، خەریکی نمایشی شانۆین بۆ بەرپرسانی شانشینی عێراق، لە گەڕەکی جوولەکەکان.]]

کۆمەڵگەی جوو سینەگۆگێکیان لە دووریی نزیکەی ١٠٠–١٥٠ مەتر لە مزگەوتی گەورەی شارەکەوە بنیات نا، کە دواتر لە ساڵی ١٩٥٤ بە ٥٥ دیناری عێراقی کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئەحمەدی (بە ناوی ئەحمەد کوڕی حەنبەل ناونرا). دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو، عێراق ڕەگەزنامەی لە دانیشتووانە جووەکانی وەرگرتەوە و ناچاری کردن کۆچ بکەن، هاوکات دەستی بەسەر زۆربەی موڵک و ماڵەکانیاندا گرت.

#### هەوڵەکانی پاراستن

تا ساڵی ٢٠٢٠، پاشماوەی خانووە ڕەسەنەکان کە بە تەلارسازییە تایبەتەکەیان دەناسرێنەوە، هێشتا لە گەڕەکی جوولەکاندا ماونەتەوە، بەڵام بەهۆی پشتگوێخستنەوە بەرەو لەناوچوون دەچن.وێنۆک|سینەگۆگی جووەکانی هەڵەبجە. شوێنەوارناس هاوار نەجمەدین ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووپێوییە مێژووییەکان دەریدەخەن نزیکەی ٨٥٠ دانیشتووی جوو لە شارەکەدا ژیاون، و جەختیش دەکاتەوە کە گەڕەکەکە دەکەوێتە ژێر یاسای پاراستنی شوێنەوار و کەلەپوور. بەڕێوبەرایەتیی کەلەپووری هەڵەبجە داوای ١.٥ ملیار دیناری عێراقی کردووە بۆ کڕینەوە و نۆژەنکردنەوەی حەوت خانووی ماوە؛ هەرچەندە لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە بە سەرەتایی ڕەزامەندی لەسەر دراوە، بەڵام تا کاتی ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکە هیچ بودجەیەکی بۆ تەرخان نەکراوە. زانایان هۆشدارییان داوە کە ئەگەر هەنگاوی بەپەلە نەنرێت، لە گەڕەکی جوولەکان هیچ نامێنێتەوە تەنها ناوەکەی نەبێت.

### کۆمەڵگەی کاکەیی (یارسانی) لە هەڵەبجە

لەنێو ئەو پێکهاتە ئایینییانەی کە لە مێژوودا لە هەڵەبجە هەبوون، پێکهاتەی کاکەیی یەکێکیانە، کە بە یارسانی یان ئەهلی حەق ناسراون. لە باشووری کوردستان بە «کاکەیی» ناودەبرێن؛ لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بە یارسانی ناسراون.وێنۆک|کاکەیییەکان (یارسانییەکان)ی هەڵەبجە. توێژەران کاکەیی وەک ڕێبازێکی ئایینیی کاریگەر بە سۆفیگەرایەتی وەسف دەکەن کە لە پەیوەندی لەگەڵ ئایینی شیعەی دوازدە ئیمام گەشەی کردووە. یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی تیۆلۆژیای ئەوان بریتییە لە «دۆنادۆن» (دۆنادۆن)، کە گەشتی ڕۆحە لە جەستەیەکی یەک لە دوای یەکدا لە ڕێگەی قۆناغە ڕوحانییەکانەوە؛ ئەمە لە ڕێناس (گیانگوێزانەوە) جیاوازە، چونکە ئاماژەیە بۆ جووڵەیەکی ئاراستەکراو بەرەو سەرچاوەی خودایی. سەرچاوەی ئەم باوەڕە بۆ سوڵتان سەهاکی بەرزنجەیی (کۆچی دوایی نزیکەی ٦١٢ی کۆچی) دەگەڕێتەوە، کە بە ڕێکخەری پرەنسیپەکانی ئەم ئایینە دادەنرێت.

## هێرشی کیمیاییی ١٩٨٨

### پاشخان و ئامادەکارییەکان

لە هەفتەکانی پێش هێرشەکەدا، سەرۆک هۆزەکان و ئەفسەرانی سوپا بە نهێنی بۆ شاری سلێمانی گوازرانەوە. هەڵاتووانی سوپا دەستیان بەسەر شارۆچکەی سیروانی نزیک هەڵەبجەدا گرتبوو؛ دواتر هێزی ئاسمانیی عێراق شارۆچکەکەی بە تەواوی خاپوور کرد. ماوەیەکی کەم پێش هێرشە کیمیاییەکە، هەڵەبجە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ لەلایەن تۆپخانەکانی ئێرانەوە بۆردومان کرا، پاشان لەلایەن هێزەکانی پاسدارانی ئێرانەوە داگیرکرا.
وێنۆک|وێنەگر ڕەمەزان ئۆزتورک کاتێک گەیشتە هەڵەبجە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی کارەساتەکە.

### هێرشەکە

کیمیابارانی هەڵەبجە لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ ڕوویدا، کاتێک هەزاران هاووڵاتیی مەدەنیی کورد لە هێرشێکی کیمیاییی بەرفراواندا شەهید کران کە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە وەک بەشێک لە شاڵاوەکانی ئەنفال بە سەرکردایەتیی عەلی حەسەن مەجید ئەنجامدرا.
وێنۆک|کۆمەڵکوژیی کیمیاییی هەڵەبجە ١٩٨٨، لەلایەن ڕژێمی بەعسی عێراقەوە ئەنجامدرا.

کەناڵی بی-بی-سی بڵاویکردەوە کە تێکەڵەیەک لە گازی خەردەل و بریکارە دەمارییەکانی وەک تابون، سارین، و VX بەکارهێنراوە. لە نێوان ٣,٢٠٠ بۆ ٥,٠٠٠ کەس شەهید بوون و ٧,٠٠٠ بۆ ١٠,٠٠٠ کەسیش بریندار بوون، ئەمەش وایکرد کۆمەڵکوژیی هەڵەبجە ببێتە گەورەترین هێرشی چەکی کیمیایی لە مێژوودا کە دژی ناوچەیەکی مەدەنی نیشتەجێبوو ئەنجامدرابێت.

### دەرەنجامەکان و کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان

لە ساڵی ٢٠١٠دا، دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق بە فەرمی هێرشەکەی وەک کۆمەڵکوژییەکی جینۆساید دژی گەلی کورد پێناسە کرد. لە هەمان ساڵدا پەرلەمانی کەنەدا هێرشەکەی وەک تاوان دژی مرۆڤایەتی شەرمەزار کرد. تا ئێستا کەمتر لە ١٥ کەسی تێوەگلاو ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی بوونەتەوە.

ڕزگاربووانی هێرشەکە تا ئێستاش بەدەست نەخۆشییەکانی شێرپەنجە، نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کۆئەندامی هەناسە، کەمئەندامیی زگماکی و زەبرە دەروونییەکانەوە دەناڵێنن. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان هێشتا شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە. هەروەها ڕاپۆرتێکی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سەپاندنی سزاکان "زیان بە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا دەگەیەنێت." ساڵانە لە ١٦ی ئازاردا، شەقامەکان بە پانکارت و ئاڵای ڕەش دەڕازێنرێنەوە و قوتابیان بۆ ڕێزگرتن لە قوربانییەکان شیعر دەخوێننەوە.

### مۆنۆمێنت و مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە

لە ناوەندی شارەکەدا مۆنۆمێنتی ئاشتیی هەڵەبجە وەستاوە، کە ساڵانە زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ سەردانکەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت.وێنۆک|ناو مۆنۆمێنتی هەڵەبجە. لە تەنیشتیدا مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە هەڵکەوتووە کە پێشانگای تێدایە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی هێرشەکە؛ گوڵزار ئازاد، بەڕێوەبەری مۆزەخانەکە، وەسفی کردووە بەوەی کە "شوێنێکە جیهان تێیدا فێری شەڕ، خۆڕاگری و هێزی یادەوەری دەبێت."

دەروازەیەکی نوێی یادگاری کە لەسەر فەرمانی سەرۆکوەزیران محەممەد شیاع سودانی و بە تێچووی نزیکەی ١.٩٣٧ ملیار دیناری عێراقی (~١.٣٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠٢٥دا لە کۆتایییەکانی تەواوبووندابوو.وێنۆک|مۆنۆمێنتی ئاشتی لە هەڵەبجە.

## پارێزگای هەڵەبجە

پارێزگای هەڵەبجە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٥ بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە وەک ١٩یەمین پارێزگای عێراق ناسێنرا، کە بەمەش کۆتایی بە چەندین دەیەی وابەستەیی بە پارێزگای سلێمانی هێنا. پێشتر حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٤دا بە شێوەیەکی یەکلایەنە هەڵەبجەی وەک چوارەمین پارێزگای هەرێم ناساندبوو.

وێنۆک|نەخشەی تۆپۆگرافیی پارێزگای هەڵەبجە.

پارێزگاکە ڕووبەری ٨٨٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە دادەپۆشێت و لە پێنج ناحیە پێکدێت: هەڵەبجە (ناوەند)، سیروان، خورماڵ، بیارە، و بەمۆ.

## بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان و هەڵەبجە

بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان لە ساڵی ١٩٨٧ لە شاری سنەی ئێران لەلایەن شێخ عوسمان عەبدولعەزیز دامەزرا، کە بنکەی سەرەکیی پشتگیرییەکەی لە هەڵەبجە و ناوچەکانی دەوروبەری بوو؛ لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠١دا زیاتر لە ٥٠٪ی دەنگەکانی هەڵەبجەی بەدەستهێنا. دوای ئەوەی نەیتوانی ڕێژەی پێویست لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ساڵی ١٩٩٢ی هەرێمی کوردستان ببڕێت، بزووتنەوەی ئیسلامی ژێرخانێکی سەربازیی جیاوازی بە پاڵپشتیی ئێران و سووریا پەرەپێدا، و هێرشی دەکردە سەر حکوومەتی هاوبەشی یەکێتی و پارتی.

چەندین گرووپی جیاواز لە ناو بزووتنەوەی ئیسلامی جیابوونەوە، کە دیارترینیان ئەنسارولئیسلام بوو کە لە ساڵی ٢٠٠١ لەژێر سەرکردایەتیی مەلا کرێکار دامەزرا، کە «میرنشینێکی ئیسلامی»یان لە دەوروبەری بیارە و تەوێڵە لە سنووری قەزای هەڵەبجە ڕاگەیاند.

لێکۆڵینەوەیەکی ڕێکخراوی هیومان ڕایتس وۆچ لە ساڵی ٢٠٠٢دا، چەندین حاڵەتی دەستگیرکردنی سەرەڕۆیانە، دەستبەسەرکردنی درێژخایەن، ئەشکەنجەدان و کوشتنی چەکدارانی دوای خۆبەدەستەودانی لەو ناوچانەدا بەدۆکۆمێنت کرد کە لەژێر کۆنتڕۆڵی ئەنسارولئیسلامدا بوون لە دەوروبەری هەڵەبجە. مۆڵگەکانی ئەنسارولئیسلام لە ئازاری ٢٠٠٣دا لەلایەن هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هێزە زەمینییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە سەرەتای پرۆسەی ئازادیی عێراقدا تێکشکێنران.

بزووتنەوەی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە فەرمی لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە چەككرا و لەو کاتەوە تەنها وەک حیزبێکی سیاسی کار دەکات.

## حوكمڕانیی سەردەم

وێنۆک|نوخشە ناسح، پارێزگاری هەڵەبجە.
دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، هەڵەبجە ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە ڕووخانی ڕژێمی بەعس و پشتگیریکردنی دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان. لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥، نوخشە ناسح وەک پارێزگاری بەوەکالەتی هەڵەبجە دەستنیشانکرا، و بوو بە یەکەم ژن کە پۆستێکی جێبەجێکردن لەسەر ئاستی پارێزگا لە مێژووی عێراقدا وەربگرێت. ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٦ەوە وەک قایمقامی هەڵەبجە خزمەتی کردبوو، کە بەوەش بووە دووەم ژن بەرزترین پۆستی سیاسی لە شارەکەدا وەربگرێت دوای عادیلە خانم.

لە ساڵی ٢٠٢٥دا، چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە بە ئاشکرا پشتگیریی خۆیان بۆ ژنانی شەڕڤانی کورد لە ڕۆژاوای کوردستان دووپاتکردەوە، ئەمەش دوای هێرشەکانی سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقسوود و ئەشرەفییە لە حەلەب.

وێنۆک|خۆپیشاندان لە هەڵەبجە دژی توندوتیژی دیجیتاڵی.

### پێکەوەژیانی ئایینی

سەرەڕای مەینەتییە مێژووییە گەورەکان، هەڵەبجە بە پێکەوەژیانی نێوان پێکهاتە ئایینییە جیاوازەکانی دەناسرێتەوە. گرووپە ئایینییە جیاوازەکان ڕێز لە دابونەریتی یەکتر دەگرن و بەشداری لە مەراسیمەکانی یەکتردا دەکەن. دانیشتووانی شارەکە «پێکەوەژیانی ئایینی» وەک سیمایەکی ناسنامەی شارستانیی هەڵەبجە وەسف دەکەن. پێکهاتەی کاکەیی هێشتا لە سنووری پارێزگای هەڵەبجەدا ماون، بەتایبەتی لە ناحیەی هاوار، هەروەها پەیڕەوانی ئایینی زەردەشتی لە تەنیشت زۆربەی دانیشتووانی موسڵمانی سوننەدا ئەرکە ئایینییەکانی خۆیان جێبەجێ دەکەن.

### زمان

زۆربەی دانیشتووانی هەڵەبجە بە زاراوەی سۆرانی دەدوێن، کە زاراوەی باڵای زمانی کوردییە لە هەرێمی کوردستان. شارەکە و ناوچەی هەورامانی دەوروبەری، هاوکات شوێنی ئاخێوەرانی زمانی هەورامییە (کە بە گۆرانییش دەناسرێت)، کە یەکێکە لە کۆنترین جۆرە تۆمارکراوەکانی زمانی کوردی؛ ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ پارێزگای کرماشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دروست دەکات.

### پەروەردە و خوێندن

هەڵەبجە خاوەنی یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانی خوێندەوارییە لەسەر ئاستی عێراق، کە لە ٨٥٪ تێدەپەڕێت. زانکۆی هەڵەبجە لە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە و زیاتر لە ٦،٠٠٠ خوێندکاری تێدایە لە پسپۆڕییە جیاوازەکاندا، لە جۆرەکانی ئەندازیارییەوە تاوەکو زانستە مرۆیەتییەکان.

وێنۆک|زانکۆی هەڵەبجە.
وێنۆک|ئامادەیی ئەحمەد موختار جاف.

دابەشبوونی جوگرافیی خزمەتگوزارییە پەروەردەییەکان لە هەڵەبجەی نوێ لە توێژینەوەیەکی زانستیدا کە لە گۆڤاری توێژەر لە ساڵی ٢٠٢٥ (زانکۆی سلێمانی) بڵاوکراوەتەوە، لێکۆڵینەوەی تێدا کراوە و کەم و کورتییەکانی پلاندانانی پەروەردەیی بۆ ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ دەستنیشان کردووە.

## ئابووری و کشتوکاڵ

کشتوکاڵ وەک کۆڵەکەی ئابووریی هەڵەبجە ماوەتەوە، کە زیاتر لە ٦٠٪ی دانیشتووانەکەی تێیدا سەرقاڵن. کاریگەرییەکانی هێرشە کیمیاییەکەی ساڵی ١٩٨٨ هێشتا لەسەر خاکەکە ماون: توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە. ڕێژەی بێکاری لەنێوان گەنجاندا بە ٣٥٪ دەخەمڵێندرێت. چەقی داهێنانی هەڵەبجە کە لە ساڵی ٢٠٢٢ دامەزراوە و لەلایەن دیاسپۆرا و ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییەکانەوە بودجەی بۆ دابین کراوە، پشتگیریی کارساز گەنجەکان دەکات لە بوارەکانی بازرگانیی کشتوکاڵی و تەکنەلۆژیادا.

### هەنار

ناوچەی هەڵەبجە بە چاندنی هەنار بەناوبانگە. یازدە جۆری جیاواز لەسەر ڕووبەری نزیکەی ٨،٥٠٠ دۆنم باخ دەچێندرێن، کە ساڵانە نزیکەی ٣٠،٠٠٠ تۆن بەرهەمیان هەیە.وێنۆک|هەناری جووتیارانی هەڵەبجە، لە فێستیڤاڵی هەناری هەڵەبجە. ساڵانە «فێستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە» لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بەڕێوەدەچێت، کە تێیدا هەنار لە تەنیشت بەرهەمە ناوخۆییەکانی تری وەک گوێزی هەورامان، ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن، و خواردنە تەقلیدییە کوردییەکان نمایش دەکرێن.وێنۆک|فێستیڤاڵی هەناری هەڵەبجە.

### ڕۆنی زەیتوون

کارگەی ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن (Rasan)، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن گرووپی هەڵەبجەوە دامەزراوە، گەورەترین بەرهەمهێنەری ڕۆنی زەیتوونە لەسەر ئاستی عێراق لە ڕووی قەبارەوە، کە بەرهەمی ڕۆژانەی دەگاتە ١٢٠ تۆن و توانای ساڵانەی ١٥٠،٠٠٠ لیترە. هەرچەندە زیاتر بە ڕۆنەکەی ناسراوە، بەڵام کارگەی ڕەسەن دۆشاوی هەنار و سرکەش بەرهەم دەهێنێت. بەرهەمەکانی ڕەسەن بۆ ئەڵمانیا و بەریتانیا هەناردە دەکرێن، و گفتوگۆش بەردەوامە بۆ هەناردەکردن بۆ وڵاتی نۆرویژ.

## گەشتوگوزار

وێنۆک|تاڤگەی ئەحمەد ئاوا لە هەڵەبجە.
هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری چەندین شوێنی سروشتیی بەناوبانگیان تێدایە، لەوانە تاڤگەی ئەحمەد ئاوا و هاوینەهەواری ئاوێسەر.وێنۆک|هاوینەهەواری ئاوێسەر لە هەڵەبجە.

ناوچە شاخاوییەکانی هەورامان ناوەندێکی سەرەکیین بۆ گەشتوگوزاری ژینگەیی (Ecotourism) و گەشتوگوزاری کولتووری.

### مەراسیمی پیرشالیار

وێنۆک|ڕێوڕەسمی شاخاویی دێرین لە کاتی مەراسیمی پیرشالیاردا لەلایەن دەروێشەکانەوە، بۆ گەیشتن بە عیشقی خودایی.
مەراسیمی پیرشالیار، کە ساڵانە لە گوندی هەورامانی تەخت بەڕێوەدەچێت، یەکێکە لە دیارترین فێستیڤاڵە کولتووری و ئایینییەکانی ناوچەی هەڵەبجە. وا بڕوادەکرێت پیرشالیار کەسایەتییەکی ئایینی دێرینی ناوچەی هەورامان بووبێت لەسەر ڕێبازی موغەکان؛ هەریەکە لە ڕەشید یاسمی و ئایەتوڵڵا مەردۆخ وەک پیرێکی زەردەشتی دەیناسێنن کە ناوەکەی بۆ سەردەمی ئایینی میهرپەرستی دەگەڕێتەوە. فێستیڤاڵەکە وەک یادکردنەوەی ئاهەنگی پیرشالیار بەڕێوەدەچێت، کە لەلایەن خەڵکی هەورامانەوە بۆی ڕێکخرا دوای ئەوەی کچی ئەمیری بوخارای چاككردەوە لە نابیستی و لە دەستچوونی توانای قسەکردن.

وێنۆک|فێستیڤاڵی پیرشالیار، هەڵەبجە.
مەراسیمەکە سێ ڕۆژ دەخایەنێت، کە تێیدا قوربانیکردنی ئاژەڵ، دابەشکردنی گوێز، زیکر (خوێندنەوەی ڕوحانیی سۆفیگەری)، و ئامادەکردنی شۆربایەکی تەقلیدی لەخۆدەگرێت کە دەوترێت هەمان ئەو پێکهاتەیەیە کە لە ژەمی ڕەسەنی ئاهەنگەکەدا پێشکەش کراوە.

## ژینگە

ڕێژەی ڕووبەری سەوزایی لە ناوچە شارنشینەکانی هەڵەبجە گەیشتووەتە ٢١٪، لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لە بەغدا تەنها ١٠٪ە؛ ئەم دەستکەوتە تا ڕادەیەکی زۆر لە ڕێگەی هەوڵە خۆبەخشییەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە (NGO) بەدی هاتووە. سەرەڕای ئەوەش، لە کۆی ٢٥٥ کانی، ١١٦یان وشک بوون، هەروەها ٤،٨٦١ دار زیانیان بەرکەوتووە. ڕێکخراوی ناوخۆیی NWE پڕۆژەی «با کوردستان سەوز بکەین»ی جێبەجێ کردووە، کە لەلایەن ڕێکخراوی ئەڵمانی-عێراقی وادی (WADI) و لە ڕێگەی وەزارەتی فیدراڵیی ئەڵمانیا بۆ پەرەپێدان و هاریکاریی ئابووری (BMZ) بودجەی بۆ دابین کراوە، کە نۆ قوتابخانەی لە سەرتاسەری هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری کردووەتە ئامانج.

## کەسایەتییە دیارەکان

### سیاسەت و سەرکردایەتی

* عادیلە خانم (نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، فەرمانڕەوای کوردی هۆزی جاف، کە لەلایەن بەریتانییەکانەوە بە "شازادەی ئازاکان" ناودەبرا.
* ئەحمەد موختار جاف (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.
* نوخشە ناسح (لەدایكبووی ١٩٧٨)، یاسایی و سیاسیی کورد؛ دووەم ژنە قایمقامی هەڵەبجە و یەکەم ژن کە لە مێژووی عێراقدا پۆستی پارێزگار (بە وەکالەت) وەربگرێت.
* نارین بڕیار (لەدایكبووی ساڵی ٢٠٠٠، داڵاس، تێکساس)، یەکەم کوردی-ئەمریکی و یەکەم ژنە کورد کە بۆ پۆستێکی گشتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان هەڵبژێردرێت، وەک ئەندامی ئەنجومەنی شاری بێلڤیو لە واشینگتن لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ هەڵبژێردرا. باوکی خەڵکی هەڵەبجەیە و ڕزگاربوویەکی کیمیابارانی ساڵی ١٩٨٨ ە.

### ئایین و زانست

* عەبدولکەریم مودەریس (نزیكەی ١٩٠٢–٢٠٠٥)، زانای ئایینی و فەقیهی ناودار، لە ساڵی ١٩٢٤ەوە لە هەڵەبجە وانەی وتووەتەوە و وەک موفتی عێراق خزمەتی کردووە؛ یەکەم کەس بووە قورئانی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی.

### ئەدەب، هونەر و ڕۆشنبیری

لە وێژەی کوردیدا شاعیر، نووسەر، ئەکادیمی و ڕۆشنبیرانی هەڵەبجە زۆرن. هەندێک لەوانە:

* مەولانا خالیدی نەقشبەندی
* شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم
* شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی
* مەولەوی
* عەبدوڵڵا گۆران (١٩٠٤–١٩٦٢)، شاعیری پێشەنگی کورد کە شیعری نوێی هێنایە ناو ئەدەبی کوردی.
* شێخ نەجمەدین نەقشبەندی
* شێخ حسامەدین نەقشبەندی
* شێخ عەلادین نەقشبەندی
* ئەحمەد موختار جاف (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.
* تاهیر بەگی جاف
* مەلا عەبدولکەریم مودەریس
* شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی دووەم
* مەلا حەسەن قازی
* شێخ حەمە ئەمین کاردۆخی
* حلمی عەلی شەریف
* ساڵح هەژار
* مەلا مستەفای زەڵمی
* شێخ ئەمین نەقشبەندی
* حەمە ئەمین هەورامی
* عوسمان هەورامی
* مەحموود یاروەیسی
* بابا ڕەسوڵی عەبابەیلێ
* شێخ مستەفای موفتی
* نامیق
* ع. ع. شەونم
* ئەژی گۆران
* جەفایی
* کاردۆخی
* عەزیزی فەتاح
* مامۆستا هیوا
* تارا جاف (لەدایكبووی ١٩٥٨)، گۆرانیبێژ و یاریزانی چەنگی کورد.
* مەریوان هەڵەبجەیی (نووسەر)، نووسەری کتێبی "سێکس و شەرع و ژن لە مێژووی ئیسلامدا".
* مەریوان هەڵەبجەیی (وەرگێڕ)، وەرگێڕ و ڕەخنەگری ئەدەبی.
* ئەیوب نووری، ڕۆژنامەنووسی کورد-کەنەدی.
* سەرکەوت هادی گۆرانی (ئایزێ)، ئەکتەر و فیلمساز لە فەڕەنسا.

لە ژنە شاعیر و ناودارەکانیش:

* کوردە نەقشبەندی (کورەزای شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم)
* خورشیدە بابان
* حەمە ڕەشید هەورامی (ڕەشید بکر محمود)، نووسەر و خەباتگێڕ
* مامۆستا پشکۆ نەجمەدین

## کەشوهەوا

هاوینەکانی هەڵەبجە زۆر گەرم و زستانەکانی فێنکە.

## پەیوەندیی نێونەتەوەیی

### دەستەخوشک

* سەردەشت، ڕۆژهەڵاتی کوردستان

## سەرچاوەکان


هەڵەبجە
هەڵەبجە
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:قەزاکانی پارێزگای هەڵەبجە
پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:وێژەی کوردی
پۆل:یارسان
پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەڵەبجە
پۆل:ھەڵەبجە