open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مەزڵووم

**سەید ئەحمەد کوڕی سەید محەممەد بەنا** ناسراو بە **مەزڵووم** (١٩١٦ بەرزنجە–٩ی ئابی ١٩٥٥ سلێمانی) شاعیرێکی کورد بوو. لە بنەچەی شێخەکانی بەرزنجە (شێخ عیسا و شێخ مووسا) بوو.

## ژیان
مەزڵووم لە ساڵی ١٩١٦ لە بەرزنجە لەدایکبووە، لەگەڵ لەدایکبوونیدا کە تەمەنی دەبێتە حەوت ڕۆژ دایکی کۆچی دواییی دەکات و بەبێ نازی دایک دەمێنێتەوە، لەبەرئەمە لە لای داپیری (دایکی باوکی) گەورە دەبێت و نازی پێدەدرێت.

لە تەمەنی شەس ساڵیدا دەچێتە قوتابخانە و پاش چەند ساڵێک وازی لێدەھێنێت و دەچێتە حوجرە لە بەرزنجە، لای مامۆستا حاجی شێخ ئەحمەد خوێندوویەتی، پاشان ڕوو دەکاتە سلێمانی و دەچێتە مزگەوتی ھەمزە ئاغا لای مامۆستا مەلا محەممەد کوردی دەستدەکات بە خوێندن و پاشان دەچێتە مزگەوتی «بن تەبەقی کوردی» لای مامۆستا مەلا ڕەحیمی پەرخی تا «عیلمی سەڕف» دەخوێنێ و لە دوای ئەوە واز لە خوێندن دەھێنێت.

لە پاش تەمەنی چواردە ساڵی بۆ بژێوی ژیانی خۆی دەستی داوەتە کەسابەت و بازرگانیی و کوتاڵ و وردەواڵە فرۆشتن و دەستگێڕی. لەگەڵ دۆستێکی شێخ ساڵح کارژاوی زۆربەی دێھاتەکانی ناوچەی شارەزوور، قەرەداغ و بەرزنجە گەڕاون، لەو ماوەیەدا دەستمایەکی باشی پێکەوە ناوە و دوکانێکی لە بەرزنجە داناوە و دەکەوێتە سەر کەسابەتی خۆی بە دوکانداری.

## مردن
بەھۆی نەخۆشییەکی کتوپڕەوە لە ٩ی ئابی ١٩٥٥ لە تەمەنی بیست و نۆ ساڵی لە نەخۆشخانەی مەلەکی لە شاری سلێمانی کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان
* دیوانی مەزڵووم.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ١٩٥٥
پیتەری دووەم، دووکی بۆربن

**پیتەری دووەم، دووکی بۆربن** (لەدایکبووی ١ی کانوونی یەکەمی ١٤٣٨ تا ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٥٠٣) کوڕی دووک چارلسی یەکەم و ئاگنسی بورگندی بوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٤٣٨
پۆل:مردووانی ١٥٠٣
ئاگنسی بورگندی، دووکی بۆربن

**ئاگنسی بورگندی** (لەدایکبووی ١٤٠٧ تا ١ی کانوونی یەکەمی ١٤٧٦) دووکی بۆربن بوو، و کاونتی کلێرمۆنت بوو، کچی جۆنی یەکەم و مارگەرێتی باڤاریا بوو.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠٧
پۆل:مردووانی ١٤٧٦
جۆنی چاونەترس

**جۆنی یەکەم** (لەدایکبووی ٢٨ی ئایاری ١٣٧١ تا ١٠ی ئەیلوولی ١٤١٩) کەسێکی پەیوەندیدار بوو بە ئەندامی شاھانە کە فەرمانڕەوای ویلایەتی بورگندی دەکرد لە ١٤٠٤ تا مردنی لە ١٤١٩. ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە کارە نیشتمانییەکانی فەڕەنسا لە سەدەی ١٥یەم. بە دیاریکراوی لەو کاتەی کە پاشا چارلسی شەشەم کە توانای کۆنتڕۆلکردنی کارەکانی وڵاتی نەبوو.

## ناونیشانەکان

* 40px ١٣٨٤ تا ١٤٠٤: کاونتی نێڤەرس وەکوو *جۆنی یەکەم*
* 40px ٢٧ی نیسانی ١٤٠٤١٠ی ئەیلوولی ١٤١٩: دووکی بورگندی وەکوو *جۆنی یەکەم I*
* 40px ٢١ی ئازاری ١٤٠٥١٠ی ئەیلوولی ١٤١٩: کاونتی پالەتاینی بورگندی وەکوو *جۆنی یەکەم I*
* 40px 21 March 1405١٠ی ئەیلوولی ١٤١٩: کاونتی ئارتۆیۆس وەکوو *جۆنی یەکەمI*
* 40px ٢١ی ئازاری ١٤٠٥10ی ئەیلوولی ١٤١٩: کاونتی فلاندێرس وەکوو *جۆنی یەکەم*
* 40px ٢٧ی نیسانی ١٤٠٤٢٨ی کانوونی دووەمی ١٤٠٥: کاونتی کارۆلایس وەکوو *جۆنی یەکەم*

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٣٧١
پۆل:مردووانی ١٤١٩
بۆڤار کەریم

**بۆڤار محەممەد کەریم** (لەدایکبووی ٤ی ئایاری ١٩٨٤) یاریزانێکی بە ڕەگەز کوردی سویدییە.
بۆڤار کەریم لە پاریس لە بنەماڵەیەکی کورد لەدایکبووە و کوڕی محەممەد کەریم یاریزانی پێشووی یانەی وەرزشیی سلێمانییە.

## ئەمانەش ببینە
*  بڕوا نووری
* داڵاھۆ ئێراندۆست
*  شێرکۆ فایقی

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی سویدی
پۆل:وەرزشکارانی دوور لە وڵاتی سویدی لە ھۆڵەندا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویدی
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی پاریس
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کورد
فیلیپی ئازا

**فیلیپی دووەم** (لەدایکبووی ١٧ی کانوونی دووەمی ١٣٤٢ تا ٢٧ی نیسانی ١٤٠٤) دووکی بورگندی بوو، و بە شێوەی یورێ ئوکسۆریس کاونتی فلاندرێس، ئارتۆیس و بورگندی بوو. چوارەم و بچووکترین مناڵی پاشا جۆنی دووەمی فەڕەنسا و بۆنی لوکسەمبۆرگ بوو.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٤٠٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٤٢
شارستانی ئارتۆیس

**شارستانی ئارتۆیس** پارێزگاییەکی مێژوویی ژێر شانشینی فەڕەنسا بوو کە لەلایەن دووکەکانی بورگندی بەرێوە دەبردرا لە ١٣٨٤ تاوەکوو ١٤٧٧-٨٢، و ویلایەتێک بوو سەربە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم لە ١٤٩٣ تا ١٦٥٩.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دامەزراوەکانی ١٢٣٧ لە ئەورووپا
پۆل:دامەزراوەکانی دەیەی ١٢٣٠ لە فەڕەنسا
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٦٥٩ی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم
پۆل:شارستانەکانی پێشووی فەڕەنسا
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی فەڕەنسا
پۆل:حەڤدە پارێزگاکە
پۆل:ویلایەت و مەڵبەندانەی لە سەدەی ٩یەم دامەزراون
شارستانی بورگندی

**شارستانی سەربەخۆی بورگندی** شارستانێکی سەردەمی سەدەی ناوین بوو (لە ٩٨٢ بۆ ١٦٧٨)ی سەربە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم. بەشێوەیەکی مێژویی ناوچەکە لەژێر شانشینی بورگندی دامەزراوە. دواتر دەچێتە ژیر شانشنی فرانکەکان.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
ڕاوێژ لاوان

**ڕاوێژ فەرھاد لاوان** (لەدایکبووی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧)یاریزانی پیشەیی پێشووی تۆپی پێی بە ڕەچەڵەک کوردی سوێدییە و بە سەرەکی وەک یاریزانی ھێڵی ناوەڕاست یاری کردووە.
## ئەمانەش ببینە
*  بڕوا نووری
* داڵاھۆ ئێراندۆست
*  شێرکۆ فایقی
* بۆڤار کەریم

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویدی
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی سویدی
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
بۆنی لوکسەمبورگ

**بۆنی لوکسەمبورگ** (لەدایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٣١٥ تا ١١ی ئەیلوولی ١٣٤٩) دووەم مناڵی پاشا جۆنی بۆھێمیا بوو و یەکەم ھاوسەری ئێلیسابێتی بۆھێمیا. و یەکەم ھاوسەری پاشا جۆنی دووەمی فەڕەنسا بوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٣١٥
پۆل:مردووانی ١٣٤٩
جۆنی بۆھێمیا

**جۆنی لوکسەمبورگ** (لەدایکبووی ١٠ی ئابی ١٢٩٦ تا ٢٦ی ئابی ١٣٤٦) کاونتی لوکسەمبورگ بوو لە ١٣١٣ و پاشای بۆھێمیا بوو لە ١٣١٠ و بە شێوەی ناونیشان پاشای ھۆلەند بوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩٦
پۆل:مردووانی ١٣٤٦
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
ئێلیزابێتی بۆھێمیا

**ئێلیزابێتی بۆھێمیا** (لەدایکبووی ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٢٩٦ تا ٢٨ی ئەیلوولی ١٣٣٠( خانمە شازادەی بۆھێمیا بوو کە دواتر دەبێتە شاژنی بۆھێمیا لەدوای ھاوسەرگیری لەگەڵ پاشا جۆنی لوکسەمبورگ.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩٢
پۆل:مردووانی ١٣٣٠
ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم

**ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم** (لەدایکبووی ١٤ی ئایاری ١٣١٦ تا ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٣٧٨) ھەروەھا وەک چارلسی لوکسەمبورگ دەناسرا یەکەم پاشای بۆھێما بوو کە ببێتە ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم. ئەندامی خێزانی لوکسەمبورگ بوو لە سایدی باوکییەوەو ئەندامی خێزانی پرمسیل بوو لە سایدی دایکی. کوڕە گەورەی پاشا جۆنی بۆھێمیا و شاژن ئێلیزابێت بوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٣١٦
پۆل:مردووانی ١٣٧٨
ھێنری دووەم، ئیمپراتۆری ڕۆم

**ھێنری دووەم** (لەدایکبووی ٦ی ئایاری ٩٧٣ تا ١٣ی تەممووزی ١٠٢٤) ھەروەھا وەک سەینت ھێنری ناسرابوو، ئیمپراتۆری ڕۆم بوو لە ١٠١٤، لە ١٠٢٤ بەبێ جێنیشین دەمرێت و کۆتا فەرمانڕەوای خێزانی ئۆتۆنیان بوو. لەوکاتەی کە دووکی باڤاریا ھێنری پاڵێوا بە سەرکەوتوویی بووبە بە پاشای ڕۆمانەکان و دواتر لەدوای مردنی لە ناکاوی دووەم ئامۆزاکی ئیمپراتۆر ئۆتۆی سێیەم لە ١٠٠٢، ھێنری دەبێت بە پاشای ئیتاڵیا لە ١٠٠٤، و لە ١٠١٤ لەلایەن پاپا تاجی دەخرێتە سەو و دەبێت بە ئیمپراتۆر.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٩٧٣
پۆل:مردووانی ١٠٢٤
پۆل:فەرمانڕەوا مەسیحییەکان
پاشای ئیتاڵیا

**پاشای ئیتاڵیا** ناونیشانێک بوو بۆ فەرمانڕەوای شانشینی ئیتاڵیا لەدوای کەوتنی ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتی ڕۆم.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پێڕستەکانی پاشاکان
لویسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم

لویسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆمی (لەدایکبووی ١ی نیسانی ١٢٨٢ تا ١١ی تشرینی یەکەمی ١٣٤٧) پێی دەوترا باڤاری، سەربە خێزانی ویتلسباخ بوو، پاشای ڕۆمانەکان بو لە ١٣١٤، و پاشای ئیتاڵیا بوو لە ١٣٢٧، و ئیمپراتۆری ڕۆم لە ١٣٢٨.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٨٢
پۆل:مردووانی ١٣٤٧
چارلسی یەکەم، دووکی بۆربن

**چارلس دێ بۆربن** (لەدایکبووی ١٤٠١ تا ٤ی کانوونی یەکەمی ١٤٥٦) گەورە کوڕی جۆنی یەکەم، دووکی بۆربن و ماری دووکی ئۆڤێرن بوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٤٠١
پۆل:مردووانی ١٤٥٦
ئەبوو حەسەنی ئەشعەری

**ئەبوو حەسەنی ئەشعەری** زانایەکی موسوڵمانی سوننی مەزھەببوو. دامەزرێنەری قوتابخانەی زانستی کەلامی ئەشعەرییەتە، لە دایکبووی ٢٦٠ کۆچییە لە بەسڕە لە وڵاتی عەباسی، لە ٣٢٤ی کۆچی مردووە.

## ژیان
سەرەتا ئەبوو حەسەنی ئەشعەری موعتەزیلە بووە پاشان بەھۆی پێداچوونەوەی ورد ھەڵدەگرێتەوە لە بیری موعتەزیلە و ھەوڵ دەدات ھەندێک لە بیر و بۆچوونە ڕاستەکانی موعتەزیلە بە چاککاری بخاتە ناو سوننە بۆیە قوتابخانەیەکی عەقیدەیی دروست دەکات بەناوی ئەشعەرییەت کە ئێستاش شوێن کەوتووێکی زۆری ھەیە لە جیھان بەشێکی موسوڵمانان بە ڕاستی دەزانن.

## ئەمانەش ببینە
* ئەشعەریەت

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی بەسرە
پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:مردووانی ٩٣٦
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٧٠
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:شەرعزانان
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:موعتەزیلە
پۆل:نوێکەرەوەکان
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:سەلەف
پۆل:شەرعزانە شافعییەکان
پۆل:شێخی ئیسلام
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
کاتنامەی نۆریچ

وێنۆک

ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری نۆریچ بەدرێژاییی مێژوو.

## پێش سەدەی ١٩
* ١٠٩٤ – شوێنی قەشەیی ڕۆژھەڵاتی ئەنگلیا لە تێتفۆردەوە گواسترایەوە بۆ نۆرویچ.
* ١١٠١ – کاتدراڵی نۆرویچ تەرخانکرا.
* ١١٢٢ – شا ھێنری یەکەم سەردانی شارۆچکەکەی کرد.
* ١٢٩٥ – دروستکردنی پردی بیشۆپەکان.
* ١٢٩٨ - نوێنەرایەتی نۆرویچ لە پەرلەمان لەلایەن دوو ئەندامەوە ئەنجامدرا.
* ١٣٤٢ – دروستکردنی دیواری شار.
* ١٤٥٥ – پیرۆزکردنی کڵێسای سانت پیتەر مانکرۆفت.
* ١٥٢١ – دووبارە دروستکردنەوەی پردی کۆسلانی.
* ١٥٧٣ – پردی فایە دووبارە دروستکرایەوە.
* ١٥٧٨ – شاژنە ئێلیزابێتی یەکەم سەردانی شارەکەی کرد.
* ١٥٨٦ - دووبارە دروستکردنەوەی پردی بلاکفریێرز.
* ١٦٠٨ – کتێبخانەی گشتی نۆرویچ دامەزرا.
* ١٦٨٧ – نەخۆشخانەی دۆتی دامەزرا.
* ١٦٩٣ – ژمارەی دانیشتووان: ٢٨٨٨١ کەس.
* ١٧٠١ – ڕۆژنامەی *نۆرویچ پۆست* دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد.
* ١٧٢٧ – ڕۆژنامەی نۆرویچ مێرکوری دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد.
* ١٧٥٤ – دروستکردنی ماڵی کۆبوونەوە.
* ١٧٥٧ – دروستکردنی شانۆ.
* ١٧٦١ – ڕۆژنامەی نۆرفۆلک کرۆنیکل دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد.
* ١٧٧١ – نەخۆشخانەی نۆرفۆلک و نۆرویچ دامەزرا.
* ١٧٩٢ – بانکی ھادسۆن و بانکی ھارڤی دامەزرا.

## سەدەی ١٩
* ١٨٠٣ – کۆمەڵەی ھونەرمەندانی نۆرویچ چالاک بوو.
* ١٨١١ – دروستکردنی پردی فۆندری.
* ١٨١٩ – گۆڕستانی تەسبیح دامەزرا.
* ١٨٢١ – ژمارەی دانیشتووان: ٥٠٬٢٨٨.
* ١٨٢٢ – دروستکردنی پردی کۆشکی دوک
* ١٨٢٤ - دەستپێکردنی فێستیڤاڵی نۆرفۆلک و نۆرویچ.
* ١٨٢٦ – دووبارە دروستکردنەوەی شانۆ.
* ١٨٣٣ - دووبارە دروستکردنەوەی پردی کارۆ
* ١٨٤٤ – ھێڵی ئاسنی یارمۆس-نۆرویچ دەستی بە کارکردن کرد.
* ١٨٤٥
** دەستی بە بڵاوکردنەوەی نۆرفۆلک نیووز کرد.
** کۆمەڵەی شوێنەواریی نۆرفۆلک و نۆرویچ دامەزرا.
* ١٨٤٧ – ژووری بازرگانی دامەزرا.
* ١٨٥١ – دەستەی تەندروستی دامەزرا.
* ١٨٥٦ – بەشی کۆمەڵەی مەسیحی گەنجان دامەزرا
* ١٨٦١ – ژمارەی دانیشتووان: ٧٥٠٢٥ کەس.
* ١٨٧٥: قوتابخانەی ئامادەیی نۆرویچ بۆ کچان دامەزرا.
* ١٨٧٨ – ھاری بولارد بوو بە سەرۆکی شارەوانی.
* ١٨٨٨ – کۆمەڵەی فۆتۆگرافی نۆرفۆلک و نۆرویچ دامەزران.
* ١٨٩١ - کۆلێژی سیتی نۆرویچ دامەزرا.

## سەدەی ٢٠
* ١٩٠١ – ژمارەی دانیشتووان: ١١١٧٣٣ کەس.
* ١٩٠٣ – کردنەوەی گراند ئۆپێرا ھاوس.
* ١٩١٠ – دروستکردنی کاتدراڵی سانت جۆن باپتیستی (ڕۆمانی کاتۆلیک).
* ١٩١١ – کردنەوەی ماڵی وێنە (سینەما).
* ١٩٣٨ – دروستکردنی ھۆڵی شارەوانی.
* ١٩٧٦ - ناوەندی بودایی نۆرویچ دامەزرا.
* ١٩٧٧ – سەنتەری ھونەری نۆرویچ کرایەوە.
* ١٩٩٥ – کردنەوەی نۆرویچ پلەی ھاوس.

## سەدەی ٢١
* ٢٠٠١ - نەخۆشخانەی زانکۆی نۆرفۆلک و نۆرویچ دامەزران.
* ٢٠٠٤ – ڕێکخراوی میراتی نۆرویچ ھارت دامەزرا.
* ٢٠٠٧ – بینای شانۆی ڕۆیاڵ نۆژەنکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نۆریچ
نۆریچ
پاشای ڕۆمانەکان

**پاشای ڕۆمانەکان** ناونیشانێک بوو لەلایەن پاشایەکی ئەڵمانی بەکاردەھێنرا ڕوویدا لەدوای ھەڵبژرادنی لەلایەن شازادەکان لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ھێنری دووەم بەدواوە. ناونیشانەکە داوتر درا بە ئیمپراتۆری ڕۆم، کە ناونیشانەکە لەلایەن پاپا لەساتی تاج لەسەر نان دەبەخشرا.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
جەودەت سۆنای

**جەودەت سۆنای** (؛ ١٠ی شوباتی ١٨٩٩ – ٢٢ی ئایاری ١٩٨٢) سیاسەتمەدار و ئەفسەرێکی سەربازی تورک بوو ھەروەھا پێنجەمین سەرۆک کۆماری تورکیا بوو بۆ ماوەی ٧ ساڵ (١٩٦٦–١٩٧٣)

## ژیانی تایبەتی
لە ساڵی ١٩٢٩ لەگەڵ ئاتیفەت ھاوسەرگیری کردووە. سێ منداڵیان بووە.

## سەرۆک کۆماری
جەڤدەت سونەی سەرۆکی ئەرکانی گشتیی کۆماری تورکیا لە ٢٨ی ئازاری ١٩٦٦ لەلایەن مەجلیسی گەورەی نیشتمانی تورکیاوە وەک پێنجەمین سەرۆک کۆماری تورکیا ھەڵبژێردرا. جەڤدەت سونای بەھۆی خراپبوونی بارودۆخی تەندروستی دەستی لە پۆستی سەرۆک کۆمار کێشایەوە.

## مردن
جەڤدەت سۆنای لە ٢٢ی ئایاری ١٩٨٢ لە شاری ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کرد و لەوێ بە خاک سپێردرا. لە ساڵی ١٩٨٨ گۆڕەکەی گواسترایەوە بۆ گۆڕستانی دەوڵەتی تورک لە ئەنقەرە

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
نزار غەزالی

**نزار غەزالی** (لەدایکبووی ١٠ی نیسانی ١٩٨٤ لە دھۆک، کوردستان) یاریزان و ڕاھێنەرێکی لەشجوانیی نێونەتەوەیییە. خاوەنی چەند نازناوێکی جیھانییە لە بوارەکەی خۆیدا وەک یەکەم کورد لە بواری لەشجوانی، وە خاوەنی دوو بڕوانامەی ماستەرە کە پێکھاتوون لە فێرکارى لەشساغی و لەشڕێکی و پسپۆری لە پارێزگارىی خۆراکیی وەرزشی.

## بەرپرسیارییەتەکان
نزار غەزالی سەرپەرشتیاری ھێنانی پاڵەوانی ناوخۆیی و جیھانییەکانە بۆ کوردستان، و ڕاھێنەری تایبەتیی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانییە.

## لەشجوانی
 
دەسکەوتە وەرزشییەکانی نزار غەزالی، کە لە پێشبڕکێکان بەدەستی ھێناوە:

### لەسەر ئاستی کوردستان
# پلەی سێیەمی لە پاڵەوانییەتی دھۆک ساڵی ١٩٩٨.
# لە پاڵەوانییەتی ھەولێر ساڵی ١٩٩٩ پلەی سێیەم.
# لە پاڵەوانییەتی دھۆکی ساڵی ٢٠٠٠ دا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە.

### لەسەر ئاستی عێراق
* ٢٠٠١، لە پاڵەوانییەتی لاوانی عێراق پلەی یەکەمی بەدەست ھێناوە لە شاری موسڵ.
* ٢٠٠٣، لە پاڵەوانییەتی کوردستان پلەی یەکەمی بەدەست ھێناوە، ھەروەھا لە ھەمان پاڵەوانییەتی یەکەمی جوانترین لەشولاری لەسەر ئاستی کوردستان لە شاری ھەولێر بردووەتەوە.
* ٢٠٠٤، لە پاڵەوانییەتی لەسەر ئاستی عێراق لە شاری ھەولێر ئەنجامدراوە دووبارە پلەی یەکەمی بەدەست ھێناوە.

### لەسەر ئاستی جیھان
غەزالی لەپاڵ بەشداریکردنی لە پاڵەوانییەتییە نێوخۆیییەکان، بەشداری پاڵەوانییەتە جیھانەکانیشی کردووە کە گرینگترینیان ئەمانەن:
* ٢٠٠٤، مەدالیای زێری لە پاڵەوانییەتی وڵاتانی عەرەبی بردووەتەوە، لە ئەردەن.
* ٢٠٠٤، لە پاڵەوانییەتی ئاسیا کەوا لە بەحرێین بەڕیوەچووە، توانی مەدالیای بڕۆنز بباتەوە.
* لە پاڵەوانییەتی کراوەی ھەموو کێش-وەزن-کان بە ناوی «قەتەڕی زێرین- زەھەبی»، پلەی شانزدەھەمیینی بەدەست ھێناوە کە وا لە شاری دەوحەی قەتەر بەرێوەچووە.
* ٢٠٠٩، لە پاڵەوانییەتی ئاسیا، بە پلەی یەکەم سەردەکەوێت و مەدالیای زێڕ بەدەست دێنێت، ئەم پاڵەوانییەتە لە وڵاتی تایلەند بەرێوەچوو.
* ٢٠١١، لە پاڵەوانی جیھانی توانی پلەی حەفتەم بەدەست بھێنێت کەوا لە ھیندستان بەرێوەچوو.
* ٢٠١٣، لە پاڵەوانییەتی جیھانی لە ھەنگاریا دەتوانێت پلەی یەکەم بباتەوە و مەدالیای زێڕ بخاتە ملییەوە.
* ئەمجارەیان لە پاڵەوانییەتی «ئاڕلۆند کلاسیک» لە ٢٠١٤ دا کەوا لە مەدریدی ئیسپانیا بەڕێوەچوو، پلەی دووەم بەدەست بێنێت و مەدالیای زیوو بخاتە ملییەوە.
* لە پاڵەوانییەتی جیھانی «دایمۆند کاب»ی ساڵی ٢٠١٦ دا دووبارە پلەی یەکەم وەردەگرێت و مەدالیای زێڕ دەخاتە سەر سنگی. ئەم ئەم پاڵەوانییەتە لە ئاسینا-ئاتین-ی یۆنان بەرێوەچووە.
* لە ھەمان پاڵەوانییەتی "دایمۆند کاب"ی جیھانی ساڵی ٢٠١٦ە، پلەی دووەمی ئاستی یەکەمەکان واتە "ئۆفر وڵ" وەدەست دەخاتەوە.

## سەرچاوەکان

# سایتی فەرمی نزار غەزالی 

پۆل:دەستکاریکردنی لاشە
پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:وەرزش لە عێراق
سارا محەممەد

**سارا محەممەد** چالاکی مافی مرۆڤ و دەرمانسازێکی بە ڕەگەز کوردی سوێدییە. لە ساڵی ١٩٩٣، ڕۆژێک پێش ھاوسەرگیرییەکەی لە منداڵیدا، ھەڵاتووە و وەک پەنابەرێک داوای پەنابەری لە سوێد کردووە.
کاتێک دژی ھاوسەرگیری زۆرەملێ بوو براکەی تفەنگێکی کلاشینکۆفی لەسەر سەری ھەڵگرتبوو و ھەڕەشەی تەقەی لێکردبوو.

## سەرچاوەکان

 

پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:چالاکوانە عێراقییەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:چالاکوانە کوردەکانی مافی ژنان
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٨

**ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٨** (بە فەرمی بە **یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی سی و چوارەم** و بە شێوەیەکی گشتی بە **ئۆڵۆمپیادی لۆس ئانجلەس ٢٠٢٨** ناسراوە) پێشبڕکێیەکی نێودەوڵەتی جۆراوجۆری وەرزشییە کە بڕیارە لە ٢١ی تەممووز تا ٦ی ئابی ٢٠٢٨ لە لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا بەڕێوەبچێت. لۆس ئانجلەس لە سەرەتادا کاندید بوونی خۆی بۆ ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤ ڕاگەیاند.بەڵام دوای ئەوەی چەند شارێک خۆیان لە کاندید بوون کشاندەوە و تەنھاشاری لۆس ئانجلەس و پاریس لە ڕکابەری مانەوە، بۆیە لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی، پێشنیاری پڕۆسەیەکی پەسەند کرد بۆ ئەوەی ھاوکات ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤ و ٢٠٢٨ بدرێت بەو دوو شارە کەماونەتەوە، دوای دەنگدان لۆس ئانجلەس وەک شاری خانەخووێی ئۆڵۆمپیادی ٢٠٢٨ پەسەندکرا. لۆس ئانجلەس بە فەرمی لە ١١٣ھەمین کۆبوونەوەی لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی لە لیمای پێروو لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧ مافی میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیادەکەی پێبەخشرا، ئەم یارییانە پێنجەمین ئۆڵۆمپیادی ھاوینە، و نۆیەمین ئۆڵۆمپیادە بە گشتی، کە لەلایەن ئەمریکاوە میوانداری دەکرێت. پێشتر لە ساڵانی ١٩٣٢ و ١٩٨٤ میوانداری ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کردووە، لۆس ئانجلەس دەبێتە سێیەم شار کە سێ جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد دەکات دوای لەندەن و پاریس.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
پۆل:پێشبڕکێ وەرزشییەکان لە لۆس ئەنجلەس
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە لە لۆس ئەنجلەس
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٣٢

**ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٣٢** (بە فەرمی بە **یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی سی و پێنج** و بە شێوەیەکی گشتی بە **ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی بریزبێن ٢٠٣٢** ناسراوە) پێشبڕکێیەکی جۆراوجۆری وەرزشی نێودەوڵەتییە کە بڕیارە لە ٢٣ی تەممووز تا ٨ی ئابی ٢٠٣٢، لە شاری بریزبێن لە ویلایەتی کوینزلەند ئوسترالیا بەڕێوەبچێت.ئەمە سێیەم ئۆڵۆمپیادی ھاوینە دەبێت کە لە ئوسترالیا بەڕێوەدەچێت دوای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٥٦ لە مێلبۆرنی ڤیکتۆریا و ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ لە سیدنی. بریزبێن بۆ یەکەمجار کاندیدبوونی پەسەندکرا لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢١، لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١دا ڕەزامەندی فەرمی دەستەی بەڕێوەبەری لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بەدەستھێنا.بریزبێن بوو بە یەکەم شاری میوانداری کە لە ڕێگەی پرۆسەی نوێی پێشنیارکردنەوە ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیاد. ئەمە دووەم یاریی ھاوینە دەبێت لەسەریەک کە لە وڵاتێکی ئینگلیزی زماندا بەڕێوەدەچێت؛ دوای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٨ کە بڕیارە لە لۆس ئەنجلەس لە ئەمریکا بەڕێوەبچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
تەمی بابا

**تەمی بابا** فیلمێکی درامی، نھێنی و تاوانیی کوردییە، لە دەرھێنانی زانیار فەتاح. بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٢ نمایش بکرێت، ھەریەکە لە ھەڵوێست محەممەد، ھەردی سەلامی، شەماڵی عەبە ڕەش و ھەژان ھێرش ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە لە بەرھەمھێنانی باھۆز نەسڕەدینە.، و وەرگێڕانگ بۆ کراوە بۆ سەر زمانی ئینگلیزی لەلایەن لیزا ڕزگارەوە.

## کاست
* ھەڵوێست محەممەد
* ھەردی سەلامی
* شەماڵی عەبە ڕەش
* شوان کەریم
* ھەژان ھێرش
* کاڵێ ئازاد
* کاردۆ عەزیز

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
ئیدان ئامێدی

**ئیدان ئامێدی** () (لەدایکبووی ١٩ی شوباتی ١٩٨٨) گۆرانیبێژ، گۆرانینووس و ئەکتەرێکی ئیسرائیلییە.

## ژیاننامە
ئیدان لە بنەماڵەیەکی کوردانی ئیسرائیل ھاتووەتە جیھان و لە ئورشەلیم گەورە بووە.

ئیدان لە ھونەری جەنگیی وەک تایکواندۆ پسپۆڕە. پێش خزمەتی سەربازیی، لە ساڵی ٢٠٠٥ نازناوی لە تایکواندۆ بەدەست خستووە.

## بەرھەمەکان
* *Idan Amedi* (٢٠١١)
* *Bazman Hahachron (لەم دواییانە)* (٢٠١٣)
* *Ratzinu Lihiyot (دەمانویست ببین)* (٢٠١٥)
* *Chelek Mehazman (بەشێکی کاتەکە)* (٢٠١٧)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:ئەکتەرەکان
پۆل:زیندووان
ئەیالەتی بەغدا

**ئەیالەتی بەغدا** (بە عەرەبی: *إِيَالَةُ بَغْدَاد*، تورکیی عوسمانی: *ایالت بغداد* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Baġdād*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو کە ئێستا وەک ناوەڕاستی عێراق دەناسرێت. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەهەمدا ٦٢،٢٠٨ میل چوارگۆشە بووە (١٦١،١٢٠ کم٢).

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی بەغدا
بەغدا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٥
بەغدا
جەنگی یافا (١١٩٢)

**شەڕی جافا** (٥ی ئابی ١١٩٢) لە سەردەمی جەنگی خاچھەڵگران ڕوویدا، وەک یەکێک لە زنجیرە هەڵمەتەکانی نێوان سوپای سەرکردە سەلاحەدین و هێزە خاچھەڵگرەکان بە سەرۆکایەتی پاشا ڕیچاردی یەکەمی ئینگلتەرا (کە بە ڕیچارد دڵشێریش ناسراوە). ئەوە دوا شەڕی جەنگی خاچھەڵگری سێیەم بوو، دوای ئەوە سەڵاحەددین و شا ڕیچارد توانیان دانوستان لەسەر ئاگربەست بکەن. هەرچەندە خاچھەڵگرەکان کۆنترۆڵی قودسیان نەگرتەوە، بەڵام ڕێگە بە زیارەتکارە مەسیحییەکان دەدرا بچنە ناو شارەکە و خاچھەڵگرەکان توانیان کۆنترۆڵی پارچەزەوییەکی گەورە لە بەیروتەوە تا یافا درێژبکەنەوە.

شەڕەکە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی یەکلاکەرەوە بوو، بەو پێیەی کە سەڵاحەدینی ناچار کرد دانوستان بکات بۆ کۆتاییهێنان بە دوژمنایەتییە دەستبەجێیەکان. شەڕەکە ڕۆحی ئیرادەدارانەی سەلاحەددین و لێهاتوویی تاکتیکی ڕیچاردی نیشان دا. ئەوە دوا ڕووبەڕووبوونەوەی هێزی نێوان هەردوو پاشا بوو پێش ئەوەی پەیمانی یافا کۆتایی بە جەنگی خاچھەڵگر بهێنێت. شەڕەکە جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە بوونی خاچھەڵگران لە باشووری فەلەستین دڵنیا بێت.

## سەرچاوە


پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی
مەعنەویکردن (زانستی کۆمپیوتەر)

لە ئەندازیاریی کۆمپیوتەر و زانستی کۆمپیوتەردا مەعنەویکردن بریتییە لە:
* پرۆسەی لابردنی وردەکاری پەیوەست بە فیزیک، بۆشایی یان کات یان شاردنەوەی ھەندێ تایبەتمەندی بۆ ئەوەی تەرکیز بکرێتە سەر تایتمەندی گرنگتری سیستمەکان کە بایەخیان زیاترە، بە گشتی وەک پرۆسەی «گشتاندن» وایە.
* دروستکردنی تەنی بابەتیی مەعنەوی بە وێناکردنی کۆمەڵە تایبەتمەندی تەنی نا مەعنەوی یان سیستم بۆ دیراسەکردن - دەکاتە ئەنجامی پرۆسەی مەعنەویکردن.

مەعنەویکردن بە گشتی بریتییە لە بابەتێکی بنچینەیی زانستی کۆمپیوتەر و پرۆگرامسازی. پرۆسەی مەعنەویکردن دەکرێ ھەروەھا بە «مۆدێلکردن» بناسێنرێت و نزیکە لە تیۆر و دیزاین.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:دەرھەستکاری
پۆل:بەرنامەسازی
پۆل:ئەندازیاری بەرنامەسازی
پۆل:بەڕێوبردنی داتا
زمانی ھیلیگاینۆن

**ھیلیگاینۆن** بەزۆری ناودەبرێ بە **ئیلۆنگۆ** یان **بینیسایا/بیسایا نگا ھینلیگاینۆن/ئینلۆنگۆ،** زمانێکە سەر بەخێزانی زمانەکانی ئەسترۆنیسان، قسەی پێدەکرێ لە فلیپین لەلایەن نزیکەی ٩٫١ ملیۆن کەسەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی فلیپین
پۆل:زمانی ھیلیگاینۆن
ئینوکتیتوت

**ئینوکتیتوت** (; بە ئینوکتیتوت: [inuktiˈtut]، شێوە نوسینی ئینوکتیتوت ؛ لە ، لەگەڵ **ئینوکتیتوتی ڕۆژئاوای کەنەدا،** یەکێکە لە زمانە سەرەکییەکانی سەر بەخێزانی ئینویت لە کەنەدا، کە لەزۆربەی ناوچە باکورییەکان قسەی پێدەکرێ لە نیوفاندلەند و لابرادۆر، کێبیک، ھەندێ بەشی مانیتۆبا لەگەڵ ناوچەکانی باکووری خۆرئاوای کەنەدا و نوونڤووت، ئەم زمانە یەکێکە لە زمانە ڕەسەکانی کەنەدا و بە شێوە نووسین و ھێڵکاری تایبەتی کەنەدی دەنوسن.
چوارچێوە|پیتەکانی زمانی ئینکیتوت و شێوازی دەربڕینیان لە ئەلفبێی لاتینی دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:ئینکیتوت
پۆل:زمانەکانی کەنەدا
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پەشتوونەکان

**پەشتوون** یان **پەختوون** () یان **ئەفغان** (بە پەشتۆ: افغان) یەکێک لە نەتەوەکانی ئێرانن کە خەڵکی ئەفغانستان و پاکستانن. پشتوونەکان موسوڵمانی سوننەن و بە زمانی پەشتو قسە دەکەن. نزیکەی ٣٥٠–٤٠٠ ھۆزی پشتون ھەیە. پەشتوونەکان پەیوەندییان بە کوردەکان و بەلۆچەکان و فارسەکان و تاجیکەوە هەیە.

## مێژوو
زۆربەی پەشتونەکان دەتوانرێت لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان تا باکووری ڕۆژاوای پاکستان بدۆزرێتەوە. لە ئێران پێکھاتەی بچووکتر ھەیە، لە وڵاتانی نیمچە دوورگەی عەرەبیش کۆمەڵگەیەکی گەورەی کرێکاری کۆچبەر ھەیە. ناوەندە گرنگەکانی شارە گەورەکانی کولتوری پشتوون بریتین لە پێشەوا و قەندەھار، لەکاتێکدا کابول و کوێتا، ھەرچەندە دانیشتووانی زۆری پشتوونیان ھەیە، بەڵام شارە تێکەڵاوەکانن کە گرنگییەکی کولتوورییان ھەیە. پەشتوونەکان نزیکەی ٤٢٪ی دانیشتووانی ئەفغانستان پێکدەھێنن کە کۆی گشتی ١٢٫٥ ملیۆن کەسە و زیاتر لە ١٥٫٤٢٪ی دانیشتووانی پاکستان یان ٢٨ ملیۆن کەسە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی بە گشتی نزیکەی ٤٠ ملیۆن کەس بێت. رێگای ژیانیان بە پەشتوونوالی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:خەڵکی دێرین
پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باشووری ئاسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی پاکستان
قەلەڕەش

وێنۆک|جورە قەلەڕەشێک لە کەنار دەریایەک لە ئینگلتەرا
**قەلەڕەش** باڵندەیەکە لە خێزانی Corvus. ئەوانەش چەند جۆرێکن و بەگشتی ڕەنگیان ڕەشە و بە زۆربەی بەشەکانی جیھاندا بلاوبوونەتەوە. لە کوردستانیش زور دەبیندرێن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مەلەکانی کوردستان
پۆل:پەلەوەران
بۆزا

**بۆزا** یا **بۆزان** (بە عەرەبی: *بوزان*، سوریانی: *Beṯ Bōzi*) گوندێکە لە قەزای تلکێف، ناحیەی ئەلقۆش لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بۆزان دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. لە دووری (٥٠کم) دەکەوێتە باکووری مووسڵ.

لە گوندەکەدا بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە ٣٦٠ شوێنەواری ئایینی ئێزدی ھەیە، بۆیە ئەم گوندە بە "لالشی بچووک"(لالشا کچووک) ناسراوە.

وە کۆمەڵێک مەزارگەی ئایینی ئێزدی ھەیە کە گرنگترینیان جیڤات یان مەھدار (مەجلیس)ە.

## مێژوو
بۆزا بۆ یەکەمجار وەک گوندێکی مەسیحی ئاشووری بە ناوی *بێت بۆزی* بەڵگەی پێدەدرێت و دانیشتووانەکەی یان بە کەنیسەی ڕۆژھەڵاتەوە یان بە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانیەوە پابەند بوون. دێرەکەی ناسراوە کە لە گوندەکەدا ھەبووە، کە پێدەچێت تا سەدەی سێزدەھەم یان چواردەھەم زیاتر مەسیحی مابێتەوە. لە سەدەی دوازدەھەمدا لە بۆزا چەندین گۆڕستانێکی گەورەی ئێزدی دروستکران، لەوانەش شێخ عەلو بەکر، شێخ چەمس، پیر عەلی و پیر بوواڵ، خەتی بەسی، لە کاتێکدا گۆڕستانی شێخ ئادی لە سەدەی ١٣دا دروستکراوە و گۆڕستانەکانی ڕواڵە کەڤینە و شێخ مەند پاچا مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٤. 

زۆربەی دانیشتوانی شاری بۆزان کە ٦٠٠٠ کەسن لە نزیکبوونەوەی ھێرشی رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام" (داعش) لە مانگی ئابی ٢٠١٤، ھەڵاتوون بۆ زاخۆ. لە کاتێکدا ژمارەیەک خەڵکی ناوچەکە مانەوە بۆ بەرگریکردن لە گوندەکە. بەڵام چەکدارانی داعش نەگەیشتنە گوندەکە و دوای مانگێک دانیشتوانەکەی دەستیان بە گەڕانەوە کرد. تا مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨ ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە ٥٠٠٠ کەس بووە و ١٠٠٠ خێزانیان ھەبوو، ھەروەھا نزیکەی ٣٠٠ خێزانی ئێزدی ئاوارەی شنگال لێرە نیشتەجێ بوون.

ئاماژە بەوەش کراوە کە تاکە گوندە کە لە حەفتاکان و ھەشتاکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە نەڕووخێنراوە کاتێک ھەموو گوندەکانی ئێزدی گواستەوە لە لێوار و بناری چیای بێخەیرەوە و نیشتەجێبوونیان لە کۆمەڵگە زۆرەملێکان لە ناوچە دەشتاییەکانی نزیک بە ھۆی پاڵپشتییان لە بزووتنەوەی کورد. وە دوو قوتابخانەی سەرەتایی ھەیە و یەکێکی تریش بۆ ناوەندی و دەشتەکەی یەکێکە لە دەشتە کشتوکاڵییە بەپیتەکانی ناوچەکە. لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ فراوانبوونی بەرچاو گوندەکەدا ڕوویدا، بەڵام ھێشتا بەدەست کەمیی بەرچاوی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانەوە دەناڵێنێت. وەک شەقامە قیرتاوکراوەکان و ئاو و کارەبا، بەو پێیەی تا ئێستا نەخۆشخانەی تەندروستی تێدا نییە سەرەڕای زۆری ژمارەی دانیشتووانەکەی. لە سەردانێکی پارێزگاری دھوک لە بەھاری ٢٠١٠ بۆ ناوچەکە، بڕیاریدا شارەوانییەک لەوێ دروست بکرێت، بەڵام تا ئێستا بڕیارەکە جێبەجێ نەکراوە.

بیری پیرۆز (کانیی بۆزا) کۆنترین بیری قووڵە لە گوندی بۆزا. لە سەرەتای مەزارگەیەکی پیرۆزەوە یەکێک بووە لە سەرچاوە سەرەکییەکانی ئاوی گوندەکە، ھەروەھا لەلایەن دانیشتوانی گوندەکە لە ناحیەی ئەلقوش پیرۆز کراوە، لە سەرەتای دەستپێکردنی ئاوی گوندەکە تا ئێستاش تازە کردووەتەوە گوندەکە، بەڵام جێھێڵدرا بۆ ئەوەی ناوەندێکی مێژوویی بەڵگەدار بێت.

## ئەمانەش ببینە
* قەزای تلکێف
* پارێزگای نەینەوا
* دەشتی نەینەوا
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
خەتارێ

**خەتارێ** یا **خەتارە** (بە عەرەبی: *ختارە*) گوندێکە لە قەزای تلکێف، ناحیەی ئەلقۆش لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بۆزان دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. لە دووری (٥٠کم) دەکەوێتە باکووری مووسڵ.

بەھۆی گۆشەگیرییەکی دڕندانەی ئیسلامییە داگیرکەرەکانی سوننە و شیعە، شوێنەکە تاڕادەیەکی زۆر چۆڵ بووە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی شاری خەتارێ بە شێوەیەکی سەرەکی کوردە ئێزدییەکان لەخۆدەگرێت.

## جوگرافیا
گوندی خەتارێ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم شوێنانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی بەھنداوە.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی تەل سین.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی شەرەفیە.
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ بەنداوی مووسڵ.

## مێژوو
لە مارسی ١٨٣٢ میر محەممەد پاشای ڕەواندوز دانیشتوانی ئێزیدی شاری خەتارێی کۆمەڵکوژ کرد.

## ئەمانەش ببینە
* قەزای تلکێف
* پارێزگای نەینەوا
* دەشتی نەینەوا
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
بەحزانێ

**بەحزانێ** یا **بەحزانی** (بە عەرەبی: *بحزاني*، سوریانی: *ܒܝܬ ܚܙܢܐ*) شارەدێیەکە لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بەحزانێ دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ١٣٧٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان کوردن و کەمینەی ئاشوورییەکانن. 

**بەحزانێ** شارەدێیەکی کوردستانە کە ناوەندی ناحیەی باشیکە سەر بە پارێزگای نەینەوایە. شوێنێکی ستراتیژی ھەیە کە دەکەوێتە نێوان ھەر سێ پارێزگای مووسڵ و پارێزگای دھۆک و پارێزگای ھەولێر. دەکەوێتە سەر چیایەکی نزم کەناوی چیای (گەورک)ە، کە لەسیاسەتی عەرەباندندا بە فەرمی پێی دەوترێت (چیای بەعشیقە) و بەرزییەکەی (٦٨٠م)ە. باشیک ١٣کم لە شاری مووسڵەوە دوورە، شارۆچکەیەکە دەکەوێتە دڵی دەشتی نەینەوا، لە نێوان مووسڵ و شێخان، لە لێوارەکانی *چیای مەقلوب*.

ناوچەی شارنشینی بەعشیقە و بەحزانێ پێش کۆمەڵکوژی شەنگال سێھەمین ژمارەی دانیشتوانی ئێزدی بووە لە عێراقدا. لە کاتێکدا *بەحزانێ* بینا کۆنەکانی تێدایە کە چەندین شوێنی کۆنیان تێدایە، *بەعشیقە* مۆدێرنترە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژێرخانی نوێتر و تەلارسازی پێکھاتووە. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٦ داعش ٢٢ گۆڕستانی ئێزدی خاپوور کرد کە دەکەونە بەعشیقە و بەحزانی، کتێبخانە ئێزدییەکان رووخێنران و باخی زەیتوونی پیرۆزی بەناوبانگی بەحزانێ سوتێندرا.

نزیکەی ٨٨٥٪ی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢١دا ئێزدین، ١١٥٪ی دیکەش نزیکەی ٣٠٠ خێزانی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی و ٩٠ خێزانی کاسۆلیکی سوریانی لەخۆدەگرێت.

## ناو
ناوی بەحزانێ لە وشەی سوریانی وەرگیراوە کە بە واتای "ماڵی گەنجینە" دێت.

## دانیشتوان
دانیشتوانی بەحزانێ زۆربەیان کوردی ئێزدی وئاشوورییەکانن. ئێزدییەکان لە بەحزانێ و بەعشیقە بە زمانی عەرەبی وەک زمانی دایک قسە دەکەن کە زمانی کوردییە.

## مێژوو
بەحزانێ خاکی فەرمی عێراقە بەڵام لە دوای رووخانی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە ھەرێمی کوردستان وەک خاکی خۆی مامەڵەی دەکات. بەپێی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق، پێویستە ریفراندۆم بڕیار بدات کە ئایا دەبێت بەردەوام بێت لە بەڕێوەبردنی لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە یان حکومەتی ھەرێم. تا ئێستاش بە تەواوی لە دۆخی شارەکە تێنەگەیشتوون. بەپێی ئامارەکانی ھیومن ڕایتس وۆچ، UNHCR و ڕێکخراوەکانی دیکەی مافی مرۆڤ خەڵکی شارۆچکەکە ناچارن و ھەڕەشەی توندوتیژییان لێدەکرێت نابێت دەنگ بە خستنەسەری شارەکە بدەن بۆ سەر ھەرێمی کوردستان.

دوای لەشکرکێشی داعش بۆ سەر شارۆچکەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٤، دانیشتوانی شارۆچکەکە ھەموویان بەرەوھەرێمی کوردستان ھەڵھاتن. لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٦ لەگەڵ بەعشیقە ئازاد کرا. ئێستا زۆرێک لە دانیشتووانەکەی کە ئاوارە بوون گەڕاونەتەوە و پەرستگا ئێزیدییەکان و کڵێساکانیان ئاوەدان کردووەتەوە.

## شوێنە پیرۆزەکانی ئێزیدی
بەحزانێ خاوەنی چەندین مەزارگەی ئێزدییە، لەوانە:
* مەزارگەی ئەبوڕەش.
* مەزاری شێخ باکۆ. مەزارگەکە کانییەکی لەگەڵدایە کە دار ھەنجیری تێدایە، کە زیارەتکارانی تووشبوو بە تا سەردانی دەکەن. زیارەتکاران پارچە بچووکەکانی جلەکانیان لەسەر دارەکە دەبەستنەوە و لە بەھاردا خۆراک دەدەن بە ماسییەکان.
* مەزارگەی ست حەبیبە، ناسراو بە مارتا حبیبتا ("خاتوونی خۆشەویست"؛ ھاوسەری شێخ محەمەد). ھەروەھا مەزارگەیەکی لە نزیک بەعشیقە ھەیە.
* مەزارگەی مەسعود.
* مەزارگەی دایکا چاکان.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی باشیک
* قەزای مووسڵ
* پارێزگای نەینەوا
* دەشتی نەینەوا
* ئێزیدی

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ئانا ئیڤانۆڤیچ

**ئانا شڤاینشتایگەر** (بە سربی: Ана Швајнштајгер / Ana Švajnštajger؛ لەدایکبووی ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨٧)، لە ڕووی پیشەیییەوە بە ناوی **ئانا ئیڤانۆڤیچ** ناسراوە (Ана Ивановић / Ana Ivanović-]))، یاریزانی تێنسی سربی ژمارە یەکی پێشووی جیھانە. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٨دا پلەی یەکەمی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ٢٠٠٨ فەرەنسی کراوەی بردەوە، و بە کۆی گشتی ١٢ ھەفتە ھەڵی گرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:یاریزانانی تێنسی ژنی سربی
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
ئەیالەتی بەسرە

**ئەیالەتی بەسرە** (، بە تورکیی عوسمانی: *ایالت بصره*، بە ڕۆمانی: *Eyālet-i Baṣrâ*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو کە ئێستا وەک باشووری عێراق دەناسرێت. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٩٨٧٢ میل چوارگۆشە بووە (٢٥٥٧٠ کم٢).

## مێژوو
بەسرە لە ساڵی ١٥٣٨ بووە پارێزگایەکی عوسمانی و تا ساڵی ١٥٤٦ حاکمێکی عوسمانی دەستنیشانکرا. دواتر لە سەردەمی شانشینی مەملوکەکانی عێراقدا ئییالێتەکە ژێردەستەی بەغدا بوو، لە ساڵی ١٨٥٠ تا ١٨٦٢ جارێکی دیکە لە بەغدا جیاکرایەوە.

## سەرچاوەکان

ئەیالەتی بەسرە
بەسرە
گوڵاوی سەرمۆر

**گوڵاوی سەرمۆر** () کتێبێکە دەربارەی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد، لێکۆڵینەوەیەکە دەربارەی ژیانی پێغەمبەر محەممەد لەلایەن سەفیول رەحمان موبارەکفوری نوسراوە بۆ پێشبرکێی سیرە لە پاکستان ساڵی ١٩٧٦ لە نێوان ١٧١ لیکۆڵینەوە پلەی یەکەمی بەدەستهێنا، ئەم کتێبە بەشێوەیەکی بەرچاو بەناو جیهاندا بڵاوبۆوە و بۆ چەندین زمان وەرگێڕدراوە، لەلایەن بەکر حەمە سدیق عارف بۆ کوردی وەرگێڕدراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکان
پۆل:کتێبەکانی ئەهلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
ئاڕئێم (گۆرانیبێژ)

**کیم نام-جون** (بە کۆری: 김남준؛ لەدایکبووی ١٢ی ئەیلوولی ١٩٩٤)، بە ناوە ھونەرییەکەی **ئاڕئێم** ناسراوە، ڕاپەر و گۆرانیبێژ و بەرھەمھێنەری تۆمارەکانە لە کۆریای باشوور؛ و ڕابەری گرووپی کۆری بی تی ئێسە.

## سەرەتای ژیان و پەروەردە
کیم نام-جوون (بە کۆری: 김남준) لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٩٤ لە ناوچەی دۆنگجاک لە کۆریای باشوور لەدایکبووە و لە ناوچەی ئیلسان لە شاری گۆیانگ گەورە بووە، کاتێک تەمەنی چوار یان پێنج ساڵ بووە خێزانەکەی لەوێ کۆچیان کردووە. خوشکێکی بچووکی ھەیە. لە منداڵیدا، ئاڕ ئێم تا ڕادەیەکی زۆر فێری زمانی ئینگلیزی بووە بەھۆی سەیرکردنی کۆمێدیای دۆخی ئەمریکی ھاوڕێکان لەگەڵ دایکی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەندامەکانی بی تی ئێس
پۆل:گۆرانیبێژانی زمانی ئینگلیزی لە کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی
پۆل:کوڕە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:کوڕە گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور
سەفیولڕەحمان موبارەکفوری

**سەفیولڕەحمان موبارەکفوری** (٤ی حوزەیرانی ١٩٤٣–١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦)، ناوی سەفیولڕەحمان کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد کوڕی ئەکبەر کوڕی محەممەد عەلی موبارەکفوری ئەعزەمییە، یەکێکە لە زانایانی فەرموودە لە ھیندستان، خاوەنی زانستێکی زۆر بووە و بە خۆبەکەم زانین ناسراوە، بەشداری زۆرێک کۆنفرانسی ناوخۆی و جیھانی کردووە، ماوەیەک مامۆستا بووە لە زانکۆی ئیسلامیی مەدینە، خاوەنی کۆمەڵە کتێبێکە دیارترینیان بریتییە لە گوڵاوی سەرمۆر لە ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد.

## کتێبەکان

## مردن
لەدوای نوێژی جومعە لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ لە موبارەکفوری ھیندستان دوای نەخۆشی مردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:نووسەران بە زمانی عەرەبی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
مەواھیب لەدونییە

**مەواھیب لەدونییە لە بەخششە محەممەدییەکان لە ژیانی پێغەمبەرمان** ()یەکێکە لە کتێبەکانی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد لە نووسینی شەھابەدین قەستەلانی، نووسەر بەپێی کات بابەتەکانی کۆکردووەتەوە لەسەرەتای لەدایکبوون تاوەکوو مردن، و تێدا باسی غەزا و وەفد و ئاکار و سیفات و تایبەتمەندییەکانی پێغەمبەر کراوە، کتێبەکە لە سێ بەرگدا بە قەبارەی ١٥٣٦ لاپەڕە چاپکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
تەلەعەل بەدرو عەلەینا

**تەلەعەل بەدرو عەلەینا** سرودێکی ئیسلامییە دەگوترێت خەڵکی مەدینە لە کاتی ھاتنی پێغەمبەر محەممەد بۆ مەدینە ئەو سرودەیان گوتووە، بەڵام زانایان دەڵێن ئەو گێڕانەوەیە لاوازە، ئەو سرودە لەلایەن خەڵکێکی زۆرەوە گوتراوە، وەک: یوسف ئیسلام و ماھیر زەین.

## دەقی شیعر

## سەرچاوەکان

پۆل:محەممەد لە مەدینە
پۆل:مۆسیقای ئیسلامی
کونسوڵخانە

**کونسوڵخانە** یان **کونسوڵگەری** شوێنێکی تایبەت بە وڵاتێکە لە وڵاتێکی تر کە کاروباری زیاتر گرنگیدانە بە ھاووڵاتیانی و دەرکردنی ڤیزە و کاروباری کەسایەتییەکان لە تۆمارکردنی ژنھێنان، منداڵبوون، مردن و سکولەرشیپ. ئاسانکاری بۆ ھاووڵاتیانیان دەکەن تا نەچنە باڵیۆزخانە لە پایتەخت بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانیان. لە لایەکی تریشەوە ڕێخۆشکەرە بۆ پەیوەندیی ڕۆشنبیری، بازرگانی، ھونەری و وەرزشی لەنێوان ھەردوو وڵات.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:باڵیۆزخانەکان
پلانی کار

**پلانی کار** نووسراوێکی فەرمییە، ئامانجەکانی کارەکە، ڕێگاکانی گەیشتن بەو ئامانجانە و کاتی پێویست بۆ بەدیھێنانی ئامانجەکان لەخۆدەگرێت. ھەروەھا سروشتی کار و بازرگانییەکە، زانیاریی پاشبنەمای ڕێکخراوەکە، پێشبینیی دارایی ڕێکخراوەکە و ئەو ستراتیژییانەی دەبێت جێبەجێ بکرێن بۆ گەیشتن بە ئامانجەکان دەخاتەڕوو. بەشێوەیەکی گشتی ئەم نووسراوە دەکرێت وەکو نەخشەڕێگا یان پلانێک تەماشابکرێت کە ئاڕاستەی کارەکە دیاری دەکات.

زۆربەی کات نووسینی پلانی کار مەرجە بۆ وەرگرتنی قەرزی بانک یان ھەر جۆرێکی تری سەرچاوەی دارایی.

## جەماوەر
پلانەکانی کار دەکرێت تیشکیان لەسەر ناوخۆ یان دەرەوەی کارەکە بێت. پلانە دەرەکییەکان ئەو ئامانجانە دەخەنەڕوو کە گرنگن بۆ خاوەن بەرژەوەندییە دەرەکییەکان، بەتایبەتی خاوەن بەرژەوەندییە دارایییەکان. ئەم پلانانە بەشێوەیەکی گشتی زانیاری لەخۆدەگرن دەربارەی ڕێکخراوەکە یان ئەو کەسانەی لەھەوڵدان بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی ڕێکخراوەکە. بۆ کۆمپانیا و شوێنە بازرگانییەکان، خاوەن بەرژەوەندیی دەرەکی کەسانی وەبەرھێنەر و کڕیارەکانن، بۆ ڕێکخراوە قازانج نەویستەکان، خاوەن بەرژەوەندیی دەرەکی کەسانی بەخشەر و سوودمەندەکانن، بۆ دامودەزگا حکومییەکان، خاوەن بەرژەوەندیی دەرەکی کەسانی باجدەر، دەزگا باڵاکانی حکوومەت و دەزگا نێودەوڵەتییەکانی پێدانی قەرزن وەکو سندووقی نێونەتەوەییی پارە، بانکی جیھانی، دەزگاکانی بواری ئابووری لە نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکەکانی گەشەپێدان.

پلانە ناوخۆیییەکانی کار ئامانجە ناوەندییەکان دەخەنەڕوو کە ھۆکاری بەدیھێنانی ئامانجە دەرەکییەکانن، ڕەنگە باس لە گەشەپێدانی بەرھەمێکی نوێ، ڕاژەیەکی نوێ، سیستەمێکی نوێی تەکنۆلۆجیای زانیاری، داڕشتنەوەی دارایی، نۆژەنکردنەوەی کارگەیەک یان ڕێکخستنەوەی ڕێکخراوێک بکات. پلانە ناوخۆیییەکانی کار دەکرێت بە سوودوەرگرتن لە کۆمەڵێک پێوانە دروست بکرێن بۆ نموونە (BSC)یان (OGSM)یان ھەر لیستەیەکی تری پێوانەکردنی سەرکەوتن. ئەمە ڕێگە دەدات کە سەرکەوتنی پلانەکە پێوانە بکرێت بە پێوانە نادارایییەکان.

ئەو پلانی کارانەی تیشکیان لەسەر ئامانجە ناوخۆیییەکانە، بەڵام تەنھا ڕێبەرییەکی گشتیین کە چۆن ئەو ئامانجانە بەدیدێن پێیان دەگوترێت پلانە ستراتیژییەکان.

پلانە کردارییەکان ئامانجەکانی ناوخۆی ڕێکخراو، کۆمەڵەی کارکردن یان بەشێک دەخەنەڕوو. پلانی پڕۆژەکان، ھەندێکجار پێیان دەگوترێت چوارچێوەی پڕۆژەکان، ئامانجەکانی پڕۆژەیەک بەدیاریکراوی دەخەنەڕوو. ھەروەھا ڕەنگە گرنگیی و شوێنی پڕۆژەکە لە ئامانجە ستراتیژییە گەورەکانی ڕێکخراوەکە بخەنەڕوو.

## ئەمانەش ببینە
* کارسازی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بازرگانی
ئینسا

**ڕووینسا ھاخیاج** (لەدایکبووی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥) ناسراو بە **ئینسا**، ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی پۆپی ئەلبانییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:زیندووان
ئەیووب بارزانی

**ئەیووب بارزانی** (لەدایکبووی بارزان) نووسەر، سیاسەتوان و ڕەخنەگرێکی کوردە. ئەو ئەندامی بنەماڵەی بارزانی، ئامۆزا و مێردەخوشکی مەسعوود بارزانی، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستانە. بەڵام لە دژبەران و ڕەخنەگرانی دەسەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:بنەماڵەی بارزانی
پۆل:خەڵکی بارزان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
دلۆڤان بارزانی

**دلۆڤان ئیدریس بارزانی** (٢١ی ئەیلوولی ١٩٦٦ لە بارزان – ٢ی نیسانی ٢٠١٨ لە ھەولێر) سیاسەتوانێکی کورد و نوێنەری سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ کاروباری کۆمەڵایەتی بوو. ئەو کوڕی ئیدریس بارزانی و برای دووانەی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی ئێستای ھەرێمی کوردستان بوو. دلۆڤان بارزانی لە ٢ی نیسانی ٢٠١٨ و لە تەمەنی ٥٢ ساڵیدا، بەھۆی جەڵدەی دڵەوە لە شاری ھەولێر کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:بنەماڵەی بارزانی
پۆل:خەڵکی بارزان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
قەسیدەی بوردە

وێنۆک|دێڕەکانی سەرەتای قەسیدەی بوردە
**قەسیدەی بوردە** () لەناو کورددا بە **مەولایە سەڵڵی** بەناوبانگە، یەکێکە لە بەناوبانگترین قەسیدەکان لە وەسفی پێغەمبەر محەممەد، لەلایەن محەممەد کوڕی سەعید بوسەیری نوسراوە لەسەدەی حەوتی کۆچی بەرامبەر سەدەی یازدەی زاینی، لێکۆڵەرەوان دەڵێن ئەم قەسیدەیە یەکێکە لە باشترین و سەرسوڕهێنەرترین قەسیدەکان لە وەسفی پێغەمبەر، ئەم قەسیدەیە بەشێوەیەکی بەرچاو بڵاوبۆتەوە بە جیهانی ئیسلامیدا و بۆ زۆر زمان وەرگێڕدراوە، و  بەزۆری لە کاتی مەولووددا دەخوێندرێتەوە. 

## دەقی شیعر

## سەرچاوەکان

پۆل:شیعری ئیسلامی
پۆل:محەممەد
پۆل:وێژەی ئیسلامی
پۆل:وێژەی سۆفیگەری
پۆل:کتێبەکانی ئەهلی سونە و جەماعە
پۆل:قەسیدە عەرەبییەکان
محەممەد کوڕی سەعید بوسەیری

**محەممەد کوڕی سەعید کوڕی حەمادی بوسەیری** (٦٠٨ی کۆچی-٦٩٦ی کۆچی/٧ی ئازاری ١٢١٣زاینی-١٢٩٦ی زایینی) شاعیرێکە بەناوبانگە بە وەسفکردن و پیاھەڵدان بە پێغەمبەر محەممەددا، ناسراوترین کاری بریتییە لە قەسیدەی بوردە لە وەسفی پێغەمبەر کە لە ناو کورددا بە مەولایە سەڵڵی ناسراوە. لە ساڵی ١٢٩٤ لە ئەسکەندەریە مردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٣
پۆل:مردووانی ١٢٩٤
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
پۆل:سۆفییە سوننەکان
ویلایەتی بەغدا

**ویلایەتی بەغدا** (بە عەرەبی: *ولاية بغداد*، تورکیی عوسمانی: *ولايت بغداد* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Bagdad*) لە دابەشکردنی کارگێڕیدا،(ویلایەت) ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە باشوورەوە ویلایەتی بەسرە و لە باکوورەوە ویلایەتی مووسڵ هەبوون لە ناوەڕاستی عێراقی مۆدێرن. پایتەختی شاری بەغدا بوو. بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٥٤٥٠٣ میل چوارگۆشە بووە (١٤١١٦٠ کم٢)

## نەخشە

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی بەغدا
بەغدا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٤
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٦٩ لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
ویلایەتی وان

**ویلایەتی وان** (بە تورکیی عوسمانی: *ولايت وان* بە ڕۆمانی: *Vilâyet-i Van*) لە دابەشکردنی کارگێڕیدا، (ویلایەت) ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. پایتەختی شاری وان بوو. بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ١٥٠٠٠ میل چوارگۆشە بووە (٣٩٠٠٠ کم٢).

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٧٥دا، ئییالێتی ئەرزەروم بەسەر شەش ڤیلایەتدا دابەشکرا: ئەرزەروم، وان، ھەکاری، بیتلیس، ھۆزات (دەرسیم) و قەرس چیلدر. لە ساڵی ١٨٨٨ بە فەرمانێکی ئیمپراتۆری ھەکاری بە ڤیلایەتەکەی وانەوە گرێدرا و ھۆزات بە مامورەتی عەزیزەوە گرێدرا.
لە ھەڵمەتی قەفقاز لە جەنگی جیھانی یەکەمدا، دوای تێکچوونی ھێرشی سوپای عوسمانی بۆ سەر ڕووسیا، ڕووسەکان پلانی داگیرکردنی ئەو پارێزگایەیان دانا. ھەڕەشەی لەشکرکێشی وای کرد کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دەست بە کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان بکات لە ترسی ئەوەی ئەرمەنییەکان لە وان پشتگیری لە سوپای قەفقازی ڕووسیا بکەن. دیپۆرتکردنەوەی ئەرمەنییەکان لە قوستەنتینییە بۆ ڕاپەڕینی وان لەلایەن فەدایی ئەرمەنییەکانەوە.

## دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ویلایەتی وان:
* سنجاقی وان (وان، ئێرچیش، چاتەک، ئەلجەواز، گێڤاش)
* سنجاقی ھەکاری (باشکالێ, ھەکاری، ئۆزاڵپ، شەمزینان، گەڤەر، گورپینار)

## ئابووری
لە ڕووی مێژوویییەوە، ویلایەتی وان ھەرزەی بەرھەم دەھێنا. ناوەندی ئابووری ئەو پارێزگایە شاری وان بوو. ھەروەھا بەرھەمھێنەرێکی سەرەکی شەراب بوو. ھەردوو شەراب و براندی بە ڕێژەیەکی کەم دروست دەکران. ھەروەھا ڤیلایەتەکە کەتان و گەنمی بەرھەم دەھێنا. ھەروەھا وان پیشەسازییەکی گەورەی مەڕداری ھەبوو. تا ساڵی ١٩٠٦ زیاتر لە ٣ ملیۆن مەڕ لە ڤیلایەتەکەدا ھەبووە. تا ساڵی ١٩٢٠ ئەو ژمارانە کەمکرانەوە. ھەنگەوانی لەلایەن کۆڵبەرانەوە ئەنجام دەدرا، ھەنگوین بەستوو دەفرۆشرا. ھەروەھا ناوچەکە خەڵوز و قوڕقوشم و مس و بۆراکس و ئۆرپیمەنت و غاز و گڕانایت و لیمۆ و گچکە و جپس و زێڕ و خوێ بەرھەم دەھێنا.

## نەخشە

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:مێژووی پارێزگای وان
پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری
جەنگی ئەلفولێ

لە هەڵمەت و شەڕی ئەلفولێ (بە زاراوەی خاچھەڵگران **لا فیڤ**، لاتینی **کاسترۆم فابێ**)، هێزێکی خاچھەڵگر بە سەرۆکایەتی **گای لوسیگنان** بۆ ماوەی زیاتر لە هەفتەیەک لە مانگەکانی ئەیلول و تشرینی یەکەمی ١١٨٣ لەگەڵ سوپای ئەیوبی **[[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]** شەڕیان کرد. شەڕەکە لە ٦ تشرینی یەکەم کۆتایی هات لەگەڵ ناچارکردنی سەڵاحەدین بۆ کشانەوە.

لە مانگی ئایاری ساڵی ١١٨٢دا سەلاحەدین لە ڕێگەی ئیلات و ترانس ئۆردۆن و جەلیلەوە هێرشی کردە سەر شانشینی قودس. لە هاویندا لەلایەن پاشا باڵدوینی چوارەمی قودسەوە لە هەڵمەت و شەڕی قەڵای بێلڤۆیەردا بە سەرکەوتوویی بەرەنگاری بووەوە، بەڵام زەویەکانی خاچھەڵگرەکان بەهۆی هێرشبەرانی سەراسێنەوە زیانێکی زۆریان بەرکەوت.  تا مانگی ئەیلولی ١١٨٣، باڵدوین کە بەهۆی نەخۆشی گولی پەککەوتبوو، چیتر نەیدەتوانی وەک پاشا کار بکات. گای لوسینان کە لە ساڵی ١١٨٠ لەگەڵ سیبیلای شاژنی قودس خوشکی باڵدوین هاوسەرگیری کردبوو، وەک سەرۆکی شارەوانی دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی
فەرروخ شا

پاشا منسور عیزەدین کوری سەعید فەرروخ شا داود ئەمیری ئەیوبی بەعلبەک بوو لە نێوان ساڵانی ١١٧٩ بۆ ١١٨٢ و نەعیب (جێگری پاشا)ی دیمەشق.

## ژیاننامە
فەرروخ کوڕی برای سەلاحەدین نورەدین شاھانشا و براگەورەکەی تەقییە دین عومەر بوو کە بوو بە ئەمیری ھاما.

لە ساڵی ١١٧٨ سەلاحەدین بڕیاریدا کە ئیدارەی شەمس ئەدین توران شای برای لە دیمەشق زۆر لاوازە و پەیوەندییەکانی لەگەڵ فەرمانڕەوا زەنگیدەکانی حەلەب تا ڕادەیەک زۆر دۆستانەیە. بۆیە توران-شای گواستەوە و فەروخ شای کوڕەزای خۆی وەک جێنشینی خۆی ھەڵبژارد. فەروخ شا پێشتر خۆی سەلماندبوو کە سەربازێکی باشە و پێدەچێت وەک کارگێڕێک چاوەڕوانییەکانی سەلاحەدینی بەدیھێنابێت، چونکە تا مردنی لە تشرینی یەکەمی ١١٨٢دا جێگری پاشای دیمەشق ماوەتەوە.

توران شا قەرەبووی لەدەستدانی دیمەشق بە دۆمەینی بەعلبەک کرایەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر دەستی پێ نەگرت. لە مانگی ئایاریساڵی ١١٧٩ (دولقاعدە ٥٧٤) سەلاحەدین جارێکی دیکە جووڵەی کردەوە و کردی بە حاکمی ئەسکەندەرییە. بۆ جاری دووەم فەروخ شا سوودمەند بوو لە دوورخستنەوەی توران شا و سەلاحەدین بەعلبەکی پێبەخشی. زۆربەی دەسەڵاتی ئەو لە پشتگیریکردنی شەڕەکانی سەلاحەدین دژی خاچھەڵگران سەرقاڵ بوو. پاش ماوەیەکی کەم لە دامەزراندنی بۆ بەعلبەک، فەروخ شا سەرکەوتنێکی بەدەستھێنا لە نزیک قەڵای بێلفۆرت لە بەرامبەر باڵدوینی چوارەمی قودس و ھامفری دووەمی تۆرۆنی کوشت.

فەروخ شا لە ئەیلوولی ١١٨٢ کۆچی دوایی کرد کوڕێکی گەنج بە ناوی ئەلئەمجەد بەھرامشا وەک جێنشینی بەجێھێشت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١١٨٢
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
سپیندار

**سپیندار** یان **دار سپیندار** یان **ئەسپیندار** جۆرە دارێکە توێکەڵ و دارەکەی سپییە، درێژ و ڕاست ھەڵدەچێ، گرێ‌و‌گۆڵ و خوار‌وخیچی تێدا کەمە، دارێکی بەھێزەو بەرگەی گەرما و سەرمای بەھێز دەگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا تەمەنێکی زۆری ھەیەو تووندو تۆڵە. بۆ کاروباری دارتاشی و دارەڕای خانوو کەڵکی لێ ‌وەردەگیرێ و کاغەزیشی لێ دروست دەکرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
تەلسقۆف

**تەلسقۆف** یان **تەلئەسقەف** (بە عەرەبی: *تللسقف*،بە سوریانی: *ܬܠܐ ܙܩܝܦܐ*) گوندێکە لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. تەلسقۆف دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢٠ بە ٤٫١٨٥ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان ئاشوورییەکانن و کەمینەی کوردن. 

دانیشتووانی گوندەکە ئاشوورییەکانی  ئەندامی کەنیسەی کاسۆلیکی کلدانن.

شارۆچکەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٤ بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن داعشەوە کۆنترۆڵکرا بەڵام لە مانگی ئابی ٢٠١٦ لەلایەن پێشمەرگەی کوردەوە کۆنترۆڵکرایەوە.

زۆرێک لە دانیشتوانی شارۆچکەکە بە یارمەتی ھەنگاریا گەڕاونەتەوە، لە کاتێکدا بەشێکی زۆر کۆچیان کردووە بۆ ئەوروپا.

## مێژووی کۆن
تەلسقۆف لە کتێبی حاکمەکانی تۆماسی مارگ(نزیکەی ساڵی ٨٤٠) یان لە ھیچ مێژوویەکی تری دێری سەرەتایی کەنیسەی ڕۆژھەڵاتدا باسی نەکراوە، و لەوانەیە لە درەنگانی سەردەمی دەوڵەتی سەلجووقی دامەزراوە و ڕەنگە لە سەدەی یازدەھەمدا بووبێت. بۆ یەکەمجار وەک گوندێکی مەسیحی لە شیعرێکی سەدەی سێزدەھەمدا لەلایەن نووسەری ئاشووری *گیوارگیس وەردا* ئاماژەی پێکراوە. ئەم شیعرە باس لە کیسەکەی دەکات لەلایەن گروپێکی ھەڵکوتانە سەر مەغۆلەکانەوە لە تشرینی دووەمی ١٢٣٥ و وێرانکردنی کڵێساکەی مار یەعقوبی خۆبەدەستەوەدان.

تەلسقۆف تووشی چەندین ھێرش بوو لەلایەن مەغۆلەکانەوە، خراپترینیان کۆمەڵکوژی ساڵی ١٤٣٦ بوو کاتێک ھێرشیان کردە سەر شارۆچکەکە، کوشتنی ھەزاران دانیشتوانی ئاشووری و سووتاندنی بەرھەم و کڵێساکانی، لە کۆتاییدا باقی دانیشتووانەکەی ناچار کرد بەرەو شاخەکان ھەڵبێن. لە ساڵی ١٥٠٨دا جارێکی دیکە تەلسقۆف لەلایەن مەغۆلەکانەوە ھێرشی کرایە سەر، ھەروەک چۆن ھێرشیان کردە سەر تلکێف و ئەلقۆش و دێری ڕەبان ھۆرمزد. ھەروەھا تەلسقۆف لە ساڵی ١٧٤٣ لە میانی داگیرکارییەکەی بۆ سەر مووسڵ لەلایەن سوپای نادر شا ھێرشی کرایە سەر.

## مێژووی مۆدێرن
گوندەکە کە لە دوای توندوتیژییە تایفییەکانی ساڵانی دوو ھەزارەکان، پێشوازی لە زۆر پەنابەری ئاشوری کرد لە بەغدا و مووسڵەوە. لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٧ ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو کە گوندەکەی کردە ئامانج و بووە ھۆی مردنی زیاتر لە ٢٥ کەس.

لە سەرەتای مانگی ئابی ٢٠١٤دا، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش) چووە ناو تەلسقۆفەوە. بەڵام لە ١٧ی ئابی ٢٠١٤ پێشمەرگەی کورد تەلسقۆفی گرتەوە. دوای ئەمە، ئاشورییە مەسیحییەکانی ناوچەکە دواتر توانیان خاچەکان لەسەر کڵێسا تێکدراوەکانیان بگەڕێننەوە.

چەکدارانی داعش لە بەیانی ٣ی ئایاری ٢٠١٦دا دەستیان بەسەر گوندەکەدا گرت بەڵام دواتر لە ڕۆژەکەیدا لەلایەن چەکدارانی پێشمەرگەوە لە گوندەکە دەرکران. تا ساڵی ٢٠١٧ چەند سەد خێزانێک گەڕابوونەوە بۆ شارۆچکەکە و کڵێسای پەرستگاکە جارێکی دیکە کاردەکاتەوە. حکومەتی ھەنگاریا ھاوکاری کرد لە دووبارە ئاوەدانکردنەوەی ماڵی وێرانکراوی ٩٩١ خێزانی مەسیحی.

## ئەمانەش ببینە
* قەزای تلکێف
* پارێزگای نەینەوا
* دەشتی نەینەوا
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:کوردستان
پۆل:جوگرافیای کوردستان
شەرەفیە

**شەرەفیە** (بە عەرەبی: *شرفیة*،بە سوریانی: *ܫܪܦ̮ܝܐ*) گوندێکە لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. شەرەفیە دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢٠ بە ٥٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان ئاشوورییەکانن.

گوندەکە دەکەوێتە نزیکەی ٤٠ کیلۆمەتر لە باکووری شاری مووسڵ، و لەسەر ئەو رێگای سەرەکییە کە مووسڵ بە گەورەترین شارۆچکەی ئاشوورییەوە دەبەستێتەوە، ئەلقۆش(شەرەفییە تەنھا ٥ کیلۆمەتر لە باشووری ئەلقۆشەوە دوورە). گوندەکە نزیکەی ھەزار کەسی تێدایە.

گوندەکە لەسەر بانێکەوە وەستاوە کە دۆڵی بچووک دەچنە ناویەوە، و بە گەشەکردنی بەرھەمی وەرزی وەک گەنم و دانەوێڵە و سەوزە ناسراوە. ھەروەھا ناوچەکە بەپیتە بۆ گەشەکردنی ئاژەڵ و مەڕ و بزن و باڵندەی ماڵی وەک مریشک و قەل. پیشەی بەربڵاوی دانیشتوانی ناوچەکە کشتوکاڵ و گەشەکردنی ئاژەڵە ماڵیەکانە، کە سەرچاوەیەکی گونجاوی داھات پێکدەھێنێت.

## دانیشتوان
دانیشتوانی شەرەفیە لە ئاشوورییەکان پێکھاتوون کە لە جۆلەمێرگ لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا کۆچیان کردووە. لە سەردەمی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە سەرەتای بیستەکانی سەدەی بیستەمەوە لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون و شوێنکەوتووی کەنیسەی کۆنی ڕۆژھەڵاتن و چەند خێزانێکیش سەر بە کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان ھەن. لە گوندەکەدا دوو کڵێسا ھەیە، کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان و کەنیسەی کۆن لە ڕۆژھەڵات، کەنیسەی مار جەرجیس.

## ئەمانەش ببینە
* قەزای تلکێف
* پارێزگای نەینەوا
* دەشتی نەینەوا
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:کوردستان
پۆل:جوگرافیای کوردستان