ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)

**ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشی عێراق** (بە عەرەبی: مجلس قیادة الثورة) ئەنجومەنێکی یاسادانانی عێراق بوو کە لەلایەن حیزبی بەعسی عێراقەوە دوای کودەتاکەی لە ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨ و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی عێراق دامەزرا. تا داگیرکاری ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک کۆتا دەستەی بڕیاردان لە عێراقدا مایەوە. ئەنجومەنەکە سەرۆک و جێگری سەرۆکی ھەبوو کە بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ئەنجومەنەکە ھەڵبژێردرابوون. یەکەم سەرۆکەکەی ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر بوو لە ساڵی ١٩٦٨ تا ساڵی ١٩٧٩ کاتێک سەددام حوسێن جێگرەکەی تا ساڵی ٢٠٠٣ پۆستی سەرۆکایەتییەکەی گرتە دەست و لە ھەمان کاتدا پۆستی سەرۆک کۆماری عێراقی بەدەستەوە بوو. دوای ئەوەی سەددام حوسێن بوو بە سەرۆککۆماری عێراق لە ساڵی ١٩٧٩، عیزەت ئیبراھیم دووری وەک جێگری سەرۆکی ئەنجومەنەکە دەستنیشان کرد، وەک ئەندامانی ئەو ئەنجومەنەش تاریق عەزیز جێگری سەرۆک وەزیران و تەھا یاسین ڕەمەزان بوون کە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە سەددامیان ناسیبوو. دەستەی یاسادانان کە حووکمڕانی وڵاتی دەکرد، پێکھاتبوو لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش، ئەنجومەنی نیشتمانیی و ئەنجومەنی یاسادانانی کورد کە ٥٠ کەسی تێدابوو.

## مێژوو
### سەرەتاکان
ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی عێراق وەک دەسەڵاتی فەرمانڕەوای دی فاکتۆ لە عێراق دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٩٦٨ دامەزرا؛ بەڵام بناغەکەی زۆر پێشتر دانرابوو. شۆڕشی ١٩٥٨ گرووپێکی بچووک لە ئەفسەرە گەنجەکانی کۆکردەوە کە بە «ئەفسەرە ئازادەکان» ناسرابوون. ئەفسەرە ئازادەکان، بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی عێراق ببێتە کۆمار و ئەفسەرانی سوپا ھەموو پۆستە باڵاکانی ئیدارە وەربگرن، بەو ئومێدەی خەڵکی مەدەنی لەژێر دەستی ئەفسەراندا بھێڵنەوە. وەک چارڵز ئاڕ. ئێچ. تریپ ڕوونی دەکاتەوە «دەسەڵاتی ئەفسەران لەناو ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشدا بە دامەزراوەیی دەکرا، کە لە ئەندامانی لیژنەی باڵا [ڕێکخراوێک لە یازدە ئەفسەری پلە باڵا کە پلانی کودەتاکەیان دانابوو] پێکھاتبوو، و ئەم دەستەیە دوای ڕووخانی پاشایەتی دەسەڵاتی باڵای جێبەجێکردن بەدەست دەھێنن.» دەستگرتنی سوپا بەسەر دەسەڵاتدا لە ساڵی ١٩٥٨ دیمەنی سیاسیی حکوومەتی عێراقی بەتەواوی گۆڕی، چونکە ئەفسەرانی سوپا کۆنتڕۆڵێکی بەرفراوانیان بەسەر کاروباری مەدەنی و حکوومی دا پەیدا کرد. عەبدولکەریم قاسم حکوومەتێکی جەماوەریی پێکھێنا کە دەسەڵاتەکەی چەسپاند و داھاتی نەوتی ئاڕاستە کردەوە؛ بەڵام لە ساڵی ١٩٦٣ قاسم لەلایەن حیزبی بەعسەوە لابرا کاتێک ھەوڵی کۆنتڕۆڵکردنی دەسەڵاتیان دا. دەستەی بەعسییەکان «ئەنجومەنی نیشتمانیی فەرماندەیی شۆڕش»یان پێکھێنا کە دەسەڵاتی باڵای پیادە دەکرد و جێگەی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشی گرتەوە. دەسەڵاتی ئەم ڕژێمە کورتخایەن بوو چونکە بەعسییە نوێیەکان جارێکی تر باڵادەست بوونەوە و ھەردوو برایان عەبدولسەلام عارف و عەبدولڕەحمان بۆ پێنج ساڵی داھاتوو حوکمی عێراقیان کرد.

کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٨ بووە ھۆی سەرھەڵدانی حیزبی بەعس و کۆنتڕۆڵکردنەوەی دەسەڵات. کودەتاکەی ١٩٦٨ بووە ھۆی دامەزراندنی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی عێراق کە بووە باڵاترین دەستەی بڕیاردان لە عێراق لە سەردەمی حوکمڕانیی بەعسدا لە ساڵی ١٩٦٨ تا ٢٠٠٣. بەم پێیە «لەژێر سایەی دەستوورێکی کاتیدا کە لەلایەن حیزبەوە لە ساڵی ١٩٧٠ پەسەندکرا، عێراق وەک کۆمارێک چەسپێندرا، کە تێیدا دەسەڵاتی یاسادانان بەشێوەیەکی تیۆری لە دەستی پەرلەمانێکی ھەڵبژێردراودا بوو، بەڵام ھەروەھا لە دەستی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشی بەڕێوەبراو لەلایەن حیزبیشدا بوو، کە بەبێ ڕەزامەندیی ئەو ھیچ یاسایەک دەرنەدەچوو.» جگە لەوەش، «لە ڕووی گرنگیی سیاسییەوە دوای ئەنجومەنەکە، سەرکردایەتیی ھەرێمیی بەعس دەھات، کە دەستەی جێبەجێکاری حیزب بوو، و سێیەمیش ئەنجومەنی وەزیران بوو.» دەسەڵاتی یاسادانان ھەروەھا ئەنجومەنی نیشتمانی (پەرلەمان) و ئەنجومەنی یاسادانانی کوردیی ٥٠ ئەندامی لەخۆدەگرت.

ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش لە گرووپێکی دیاریکراو لە سەرکردە یاسادانەرەکان پێکھاتبوو. حیزبی بەعس پشتیوانی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش دەکرد بەڵام بەتەواوی لەلایەن بەعسەوە سەرکردایەتی نەدەکرا. بەپێی دەستووری کاتی، "ماددەی ٤٣ دەسەڵات دەداتە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش، بە دەنگی دوو لەسەر سێی ئەندامانی، بۆ دەرکردنی یاسا و بڕیارەکان، مامەڵەکردن لەگەڵ ئاسایشی نیشتمانی، ڕاگەیاندنی جەنگ و ئاشتی، و پەسەندکردنی بوودجەی حکوومەت. ماددەی ٣٨ مەرجی ئەوە دادەنێت کە ھەموو ئەندامە نوێیەکانی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش دەبێت ئەندامی سەرکردایەتیی ھەرێمیی حیزبی بەعس بن. ھەروەھا دەستوور بڕیاری پێکھێنانی ئەنجومەنێکی وەزیرانی دیاریکراو دەدات کە بەرپرسیارێتی جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشی لە ئەستۆدایە.

«سەرۆکی جێبەجێکاری ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش سەرۆکە، کە وەک فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکان و سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی دەوڵەت کار دەکات.» ئەحمەد حەسەن بەکر بووە سەرۆک، سەرۆک وەزیران، سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش و ئەمینداری گشتیی حیزبی بەعس؛ ھەموو ئەم پۆستانە دەسەڵاتێکی زۆری بەخشینەوە و لایەنگرییان خستە بەردەستی بەکر. ئەحمەد حەسەن بەکر تا ساڵی ١٩٧٩ دەسەڵاتی پاراست و پاشان سەددام بووە سەرۆکی عێراق.

### سەرکردەکان
ئەحمەد حەسەن بەکر، سەرۆک و سەرۆک وەزیرانی عێراق لە ساڵی ١٩٦٨ تا ١٩٧٩، ھەروەھا پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی ھەبوو. ڕۆڵی بەکر وەک سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش دەسەڵات و کۆنتڕۆڵی ئەوی بەسەر پرۆسەی بڕیارداندا بەھێز کرد و پاراستی. بەشداربوونی حەسەن بەکر لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش بووە ھۆی دەرچوونی یاسایەک کە دەسەڵاتی حیزبی بەعسی زۆر بەھێز کرد، چونکە بنکەیەکی بەھێزی بۆ بەعس لەناو حکوومەتدا دروست کرد.

چارڵز تریپ ئاماژە بەوە دەکات کە «لە ساڵی ١٩٦٩، سەددام وەک جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش دەستنیشانکرا، کە دەکرێت بگوترێت دووەم بەھێزترین پۆست بوو لە دەوڵەتدا.» پێگەی سیاسیی بەکر و سەددام یارمەتیدەر بوو بۆ چەسپاندنی دەسەڵات و کۆنتڕۆڵیان. ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش زۆربەی لە سەرکردەکانی بەعس پێکھاتبوو و کۆنتڕۆڵەکەیان بەشداریی گرووپەکانی تری سنووردار کردبوو؛ بەڵام، عێراقییە شیعەکان دواتر لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش قبوڵ کران بۆ ئەوەی یارمەتیدەر بن لە ھێوکردنەوەی ناڕەزایەتییەکان لەناو شیعەدا لە ساڵانی ١٩٧٠کاندا. زۆرێک لە توێژەران مشتومڕی ئەوە دەکەن کە ئەو پۆستە بەھێزانەی ئەحمەد حەسەن بەکر و سەددام لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش ھەیانبوو، کۆنتڕۆڵی باڵای ئەوانی بەسەر حکوومەتی عێراقدا پتەوتر کرد. سەددام وەک جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش ئەجێندایەکی مۆدێرنکردنی پەرەپێدا کە خوێندەواری و پەروەردەی لەخۆدەگرت.

لە ساڵی ١٩٧٩، سەددام بووە سەرۆکی عێراق و سەرۆکی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش، لەگەڵ جێگری سەرۆک عیزەت ئیبراھیم دووری، و جێگرانی سەرۆک وەزیران تاریق عەزیز و تەھا یاسین ڕەمەزان. عیزەت ئیبراھیم دووری ڕۆڵێکی گرنگی لە سەرکردایەتیکردنی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە سەردەمی ئیدارەی سەددامدا بینی. ئەنجومەنەکە لەلایەن جێگری سەرۆک (دووری)یەوە بەڕێوەدەبرا. لە ڕێگەی پۆستە سەرکردایەتییەکانیان لە ئەنجومەنەکەدا، جێگری سەرۆک و جێگری سەرۆک وەزیران لەبری سەددام لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش کاریان دەکرد بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییەکانی حیزبی بەعس. ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش ھێزی باڵای داڕشتنی سیاسەت بوو لە عێراق تا داگیرکاریی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەنجومەنەکەی ھەڵوەشاندەوە و دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانانی خستە شوێنی. دەسەڵاتی «دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان» (CPA) لە ساڵی ٢٠٠٤ گوازرایەوە بۆ حکوومەتی کاتیی عێراق کە تازە دەستنیشان کرابوو، و دەسەڵاتە کاتییەکە لە ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵوەشایەوە.

### دەسەڵات و مشتومڕەکان
مشتومڕێک لەنێوان توێژەراندا ھەیە سەبارەت بە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی حەسەن بەکر و سەددام لە پەیوەندییان بە ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشەوە. ھەندێک لە توێژەران دەڵێن کە لە سەرەتادا ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش "وەک دەستەیەکی بڕیاردانی بەکۆمەڵی ڕاستەقینە کاری دەکرد، و زۆرجار گۆڕەپانێک بوو بۆ مشتومڕی گەرم." زۆرێک دەڵێن ئەوە سەددام بوو کە گۆڕانکاریی گەورەی لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشدا کرد و کۆنتڕۆڵی کرد لە ڕێگەی نەھێشتنی ھەر دەرکەوتەیەکی فرەیی (پلورالیزم). حکوومەت لە سەردەمی سەددامدا زۆرجار وەک دیکتاتۆرییەکی دڕندە دەبینرا. لە ساڵی ١٩٧٩، سەددام "تۆمەتی ئاراستەی دەیان ئەفسەر و بەرپرسی حیزب کرد، لەنێویاندا پێنج لە کۆی بیست و دوو ئەندامەکەی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش، بە بەشداریکردن لە پیلانێکی سووری دژی ڕژێم. تۆمەتباران دادگایی کران و ڕەوانەی سێدارە کران. کردارەکانی سەددام لە سەرەتای سەرۆکایەتییەکەیدا بەھۆی تۆمەتەکانی دژی "پیلانگێڕان"ی پیلانە سوورییەکە، فرەیی لەناو ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕشدا زۆر سنووردار کرد. ئەم کارە دەسەڵاتی ئەوی لەناو ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش چەسپاند.

ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش کۆمەڵێک یاسای مشتومڕھەڵگری دەرکرد کە تەنھا بەرژەوەندییەکانی حیزبی بەعسیان لە عێراق پێش دەخست. بۆ نموونە، «ماددەی ٢٠٠، و یاسای سزادانی ساڵی ١٩٦٩ و ھەموارە جیاوازەکانی، سزای لەسێدارەدان دەسەپێنن بەسەر ھەر کەسێکدا کە پەیوەندی بە حیزبی بەعسەوە بکات و لایەنگیریی سیاسیی پێشووی بشارێتەوە، یان ئەوەی لێی دەست دەکێشێتەوە بۆ ئەوەی بچێتە ناو حیزبێکی تر.»

لە کاتی شەڕی عێراق و ئێران، سەددام ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی وەک بارەگای تایبەتی خۆی بەکاردەھێنا؛ سەددام کۆنتڕۆڵێکی توندی بەسەر ئۆپەراسیۆنەکانی جەنگدا ھەبوو. کۆنتڕۆڵە توندەکەی سەددام دەسەڵاتی فەرماندە مەیدانییەکانی سنووردار کرد و ئەمەش بووە ھۆی ناکۆکییەکی توند لەنێوان فەرماندەیی باڵا و ئەو فەرماندە سەربازییانەی کە لە شەڕەکەدا دەجەنگان. سوپا لە ساڵی ١٩٨٢ نیشانەکانی ناڕەزایەتی دەرخست، و سەددام بە لەسێدارەدانی نزیکەی سێ سەد ئەفسەری باڵا وەڵامی دایەوە.

دواتر، لە ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا، «ڕاپۆرتەکان لە گۆڤاری پزیشکیی بەریتانی (BMJ) سەرنجیان خستە سەر زنجیرەیەک لە بڕیارەکانی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش کە سزای بڕینەوەی دەستی ڕاستی بۆ دزی، و بڕینەوەی پێی چەپ بۆ دووبارەکردنەوەی تاوانەکە، و بڕینەوەی گوێچکەیەک بۆ خۆدزینەوە لە خزمەتی سەربازی، ھەڵاتن لە سەربازی، یان داڵدەدانی سەربازی ھەڵاتوو ناساند.» ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی ڕاپۆرتی پێگەیشت کە کردە دادوەرییە حکومییەکانی بڕینەوەی ئەندامی جەستەی پشتڕاست دەکردەوە. دوای جەنگی کەنداو، لیژنەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان دروست کرا بۆ دڵنیابوون لە پابەندبوونی عێراق بە سیاسەتەکانی تایبەت بە بەرھەمھێنانی چەکی کۆمەڵکوژ. لیژنەکە پشکنینی چەکی لە عێراق ئەنجامدا. ئەمریکا شکستھێنانی عێراقی لە پابەندبوون بە پشکنینی چەکەکان بەکارھێنا وەک پاساوێک بۆ دەستپێکردنی داگیرکاریی ساڵی ٢٠٠٣ بە سەرۆکایەتی ئەمریکا. لە کۆتاییدا، ڕژێمەکەی سەددام کۆتایی ھات کاتێک ئەمریکا وڵاتەکەی داگیر کرد و دەستگیری کرد.

زۆرێک لە توێژەران وەک چارڵز تریپ مشتومڕی ئەوە دەکەن کە کۆنتڕۆڵی تەواوەتی سەددام بەسەر ھەردوو لایەنی جێبەجێکردن و یاسادانانی حکوومەتدا بووە ھۆی سەرھەڵدانی دیکتاتۆرییەکی دڕندە کە ھەموو جۆرە بەرھەڵستییەکی دەپلۆساند. سەددام دەسەڵاتە بەرفراوانەکانی بۆ بەھێزکردنی حیزبی بەعس و کۆنتڕۆڵەکەی خۆی بەکارھێنا. ئەو گرووپانەی دژی حیزبی بەعس بوون، تا دەھات زیاتر لە پرۆسەی سیاسی دادەبڕێنران و بەھۆی جیاوازییەکانیانەوە دەکرانە قوربانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٦٨
پۆل:سەددام حوسێن