قەیرانی دەستووریی ٢٠١٧–٢٠١٨ی ئیسپانیا

**قەیرانی دەستووری ئیسپانیا**، قەیرانێکی دەستوری بوو لە ئیسپانیا لە ساڵی ٢٠١٧ تا ٢٠١٨ بەردەوام بوو، لە ئەنجامی ململانێیەکی سیاسی نێوان حکومەتی ئیسپانیا و سەرکردایەتی ھەرێمیی کەتەلۆنیا لە سەردەمی سەرۆکایەتی کارلیس پویگدیمۆنت. دوای ئەوە دەستی پێکرد، کە ئەو یاسایەی دەتوانێت ڕێگە بدات بە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن حکومەتی ئیسپانیاوە لە سەردەمی ماریانۆ ڕاخۆی، سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا ھەڵپەسێردرا و دواتر لەلایەن دادگای دەستورییەوە ڕاگیرا. ھەندێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتی ڕووداوەکانیان بە "یەکێک لە خراپترین قەیرانە سیاسییەکانی مێژووی مۆدێرنی ئیسپانیا" پێناسە کردووە.

حکومەتەکەی پویگدیمۆنت ڕایگەیاند کە نە دەسەڵاتدارانی ناوەندی ئیسپانیا و نە دادگاکان ناتوانن پلانەکانیان ڕابگرن و بەنیازن بە ھەر شێوەیەک بێت دەنگدان بۆ ڕیفراندۆم ئەنجام بدەن، ئەمەش کاردانەوەی یاسایی و سیاسی لێکەوتەوە کە بە خێرایی لە حکومەتی ئیسپانیا و کەتەلۆنیاوە بۆ شارەوانییەکانی کەتەلۆنیا بڵاوبووەوە، وەک چۆن سەرۆک شارەوانییە ناوخۆییەکان لەلایەن سەرکردایەتییەوە ھاندرابوون بۆ پێشکەشکردنی پشتگیری و یارمەتی بۆ پرۆسەی ھەڵبژاردن کە ئەنجام دەدرێت. تا ١٥ی ئەیلوول، لەگەڵ دەستپێکردنی ھەڵمەتی لایەنە سەربەخۆیی خوازەکانیی کەتەلۆنیا، حکومەتی ئیسپانیا ھێرشێکی سەرتاسەری بۆ سەر ھەرێمی کەتەلۆنیا دەست پێکرد، بۆ پووچەڵکردنەوەی دەنگدانی ڕیفراندۆمەکە؛ لەنێویاندا ھەڕەشەی دەستبەسەر داگرتنی دارایی بەشێکی زۆری بودجەی کەتەلۆنیا و دەستبەسەر داگرتنی پۆستەر و نامیلکە و ھەر باسێکی ڕیفراندۆم کە وەک لێکۆڵینەوەی نایاسایی و تاوانکاری سەیر دەکران، پۆلیسە نێردراوەکان فەرمانیان پێکرابوو زیاتر لە ٧٠٠ سەرۆکی شارەوانی ناوخۆیی کە بە ئاشکرا ڕەزامەندییان دەربڕیبوو بۆ یارمەتیدان لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەکەدا، دەستگیر بکەن. گرژییەکانی نێوان ھەردوولا گەیشتە ئاستێکی بەرز، دوای ئەوەی پۆلیسی ئیسپانیا لە ٢٠ی ئەیلولدا ھەڵیکوتایە سەر بارەگای حکومەتی کەتەلۆنیا لە بارسێلۆنا، و چواردە بەرپرسی باڵای کەتەلۆنیایان دەستگیرکرد. ئەمەش بووە ھۆی ناڕەزایەتی لە دەرەوەی بەشی ئابووری کەتەلۆنیا کە ئەفسەرانی پاسەوانی مەدەنی بۆ چەند کاتژمێرێک لەناو بیناکەدا گیریان خواردبوو و چەندین ئۆتۆمبێل زیانیان بەرکەوت. لە کۆتاییدا ڕیفراندۆمەکە ئەنجامدرا، ھەرچەندە بەبێ ئەوەی ھیچ ستانداردێکی ھەڵبژاردنەکان جێبەجێ بکات، و لە نێوان کەمی ڕێژەی بەشداریکردن و سەرکوتکردنی پۆلیسدا، بە برینداربوونی سەدان کەس کۆتایی ھات.

## پشت ڕووداوەکان
زیادبوونی پشتیوانی لە سەربەخۆیی کەتەلۆنیا ڕەگ و ڕیشەکەی بۆ بڕیارێکی دادگای دەستووری ساڵی ٢٠١٠ دەگەڕێتەوە، کە بەشێکە لە پەیڕەوی ناوخۆیی ساڵی ٢٠٠٦ی ھەرێمەکان، کە دەسەڵاتی نوێی خۆبەڕێوەبەریی بە ناوچەکە دەبەخشی. لەوێوە خواست لەسەر سەربەخۆیی کەتەلۆنیا و ھەرێمەکانی تر زیاد بوو، بەتایبەت لە کەتەلۆنیا، کە مێژوویەکی کۆنی لەگەڵ کێشەی سەربەخۆییدا ھەیە.

دوای ئەوەی پارتە ناسیۆنالیستەکان زۆرینەی کورسییەکانی ھەڵبژاردنیان بەدەست ھێنا، و پویگدیمۆنت وەک سەرۆکی نوێی ھەرێمی کەتەلۆنیا دەست بەکار بوو، بەڵێنیدا ڕیفراندۆمێکی سەربەخۆیی پابەندکەر ڕێکبخات، بەپێی ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٤ کە نزیکەی ٨٠٪ی خەڵکی کەتەلۆنیا بەشدارییان تێیدا کرد، و ٩١.٨٪ی پشتگیرییان کرد کە کەتەلۆنیا ببێتە وڵاتێکی سەربەخۆ. حکومەتی کەتەلۆنیا بۆ پشتگیریکردن لە پێشنیارەکەی بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا، داوای مافی چارەی خۆنووسینی لە خەڵک و داوەرانی سیاسی، ئابووری و کولتووری کەتەلۆنیا کرد. حکومەتی ئیسپانیا بە سەرۆکایەتی ماریانۆ ڕاخۆی، دژی دەنگدانێکی لەو شێوەیە بوو و ئاماژەی بەوەدا کە ھەر گشتپرسییەک بۆ سەربەخۆیی کەتەلۆنیا پێچەوانەی دەستووری ساڵی ١٩٧٨ی وڵاتەکە دەبێت، چونکە باسی لە ھیچ بڕگەیەکی بۆ دەنگدان لەسەر چارەی خۆنووسین نەکردووە.

لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧، پویگدیمۆنت ڕایگەیاند کە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی چاوەڕوانکراو لە ١ی تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا ئەنجام دەدرێت. حکومەتی کەتەلۆنیا ڕەخنەی لە ھەڵوێستی حکومەتی ئیسپانیا گرت لە ڕەتکردنەوەی دانوستان بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم و ئیسپانیای تۆمەتبار کرد بە ھەڵوێستی نادیموکراسییانە.

## سەرەتای قەیران
### ڕاگرتنی ڕیفراندۆم
ڕاست|وێنۆک| لایەنگرانی سەربەخۆیی لە میانی گردبوونەوەیەکدا لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٧
لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧، یاسای ڕیفراندۆمی چارەنووسی کەتەلۆنیا لە پەرلەمانی کەتەلۆنیا پەسەند کرا، و داندرا یاسای بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی مەبەست، کەلە بڕیارە لە ١ی تشرینی یەکەم ئەنجام بدرێت.  دوای ماوەیەکی کەم لە دەنگدانی پەرلەمان، کە تیایدا زۆربەی پەرلەمانتارانی ئۆپۆزسیۆن بەبێ دەنگدان لەسەر پڕۆژە یاساکە لە ھۆڵی پەرلەمان چوونە دەرەوە، حکومەتی ھەرێمی کەتەلۆنیا بڕیارەکەی واژۆ کرد و بە فەرمی بانگەشەی بۆ ڕیفراندۆم کرد. جگە لەوەی یاساکە نادەستوورییە، ڕەخنەی زۆری لێ گیرا کە بە کەمینەی پەرلەمانی پەسەند کراوە و مافی ئۆپۆزسیۆن ھەژمار نەکراوە.

### ڕێکاری یاسایی و پۆلیس
خۆپیشاندانەکانی بارسێلۆنا دوای دەستگیرکردنی چواردە بەرپرسی حکومەتی کەتەلۆنیا لە ٢٠ی ئەیلولدا.لە ٨ی ئەیلوول داواکاری گشتی کەتەلۆنیا، دوو سکاڵای پێشکەش بە دادگای باڵای دادوەری کەتەلۆنیا (TSJC) کرد، لە دژی حکومەت و دیوانی پەرلەمان بۆ تاوانکاری و خراپ بەکارھێنانی پارەی گشتیی دەوڵەت. ئەم سکاڵایانە بەگشتی بۆ ئەوە بوو، تا پڕوپاگەندە و تابلۆی ڕیکلام کردنی سەر شەقامەکان دانەندرێن و ھیچ کۆبوونەوە و ئاھەنگێکی تایبەت بە ڕیفراندۆم ئەنجام نەدرێت.

بڕیارێک لە ١٣ی ئەیلوول لەلایەن داواکاری گشتی ئیسپانیاوە دەرچوو، بۆ لێکۆڵینەوەی تاوانکاری لەسەر ھەموو سەرۆک شارەوانییە ناوخۆییەکانی کەتەلۆنیا، کە بە ئاشکرا ڕایانگەیاندبوو کە یارمەتیدەر دەبن لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، کە کۆی گشتییان زیاتر لە ٧٠٠ کەس بوون. لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھەنگاو بۆ ڕێگریکردن لە ڕیفراندۆمی کەتەلۆنیا، داواکاری گشتی، بەرپرسانی پۆلیسیشیان ڕاسپاردبوو کە دەست بەسەر سندوقەکانی دەنگدان و ناوەندەکانی ھەڵبژاردن و ھەموو ئەو شتانەدا بگرن کە دەتوانن سوودیان ھەبێت لە دەنگدانەکەدا. پاشان حکومەتی ئیسپانیا دەستی کرد بە کۆنتڕۆڵکردنی ڕاستەوخۆی زۆربەی پارە و دارایییەکانیی ھەرێمی کەتەلۆنیا.

## زیادبوونی قەیرانەکان
### ڕیفراندۆم و ڕووداوەکانی دواتر
[ڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ| خۆپیشاندان لە [بارسێلۆنا لە کاتی مانگرتنی گشتی، کە لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە کەتەلۆنیا بەڕێوەچوو.]]
سەرەڕای ڕاگرتنی ڕیفراندۆمی کەتەلۆنیا، لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ بەڕێوەچوو، وەک ئەوەی سەرکردایەتی ھەرێمەکە بڕیاریان دابوو. زیاتر لە ١٢ ھەزار ئەفسەری فەیلەقی پۆلیسی نیشتمانی و پاسەوانی مەدەنی لە سەرانسەری کەتەلۆنیا جێگیرکران، ئەمەش لە ھەوڵێکدا بۆ داخستنی بنکەکانی دەنگدان و دەستبەسەرداگرتنی ھەموو مادەکانی ھەڵبژاردن بۆ ڕێگریکردن لە ئەنجامدانی دەنگدانەکە. حکومەتی ئیسپانیا ناچار بوو ھەڵمەتەکانی پۆلیس ھەڵبوەشێنێتەوە، دوای ئەوەی پێکدادان لەگەڵ خۆپیشاندەراندا ڕوویدا. ئاماژە بەوەش کراوە، ٨٩٣ ھاوڵاتی مەدەنی و ١١١ بریکاری پۆلیسی نیشتمانی و پاسەوانانی مەدەنی بریندار بوون.  بەپێی ھەندێک لە میدیاکانی ئیسپانیا ڕەنگە ئەو ژمارانە پێشتر ڕاپۆرتکراون، زیادەڕەوییان تێدا کرابێت.

ڕووداوەکانی ١ی تشرینی یەکەم ناڕەزایەتییەکی گشتی لە کەتەلۆنیا بەدوای خۆیدا ھێنا و سەدان ھەزار کەس ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر توندوتیژی پۆلیسی ئیسپانیا.

### سەربەخۆیی و حوکمڕانی ڕاستەوخۆ
لە ١٩ی تشرینی یەکەمدا ماریانۆ ڕاخۆی سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا دووپاتی کردەوە کە حکومەتی ئیسپانیا مادەی ١٥٥ دەست پێدەکات و ھەنگاو دەنێت بۆ ڕاگرتنی ئۆتۆنۆمی کەتەلۆنیا دوای کۆبوونەوەیەکی ئەنجومەنی وەزیران کە بڕیاربوو لە ٢١ی تشرینی یەکەمدا بەڕێوەبچێت، ئەمەش دوای نامەیەکی پویگدیمۆنت دێت، کە تیایدا ڕایگەیاندبوو کە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی بە ھەڵپەسێردراوی ماوەتەوە بەڵام لە پەرلەمانی کەتەلۆنیا دەتواندرێت دەنگی لەسەر بدرێتەوە، ئەگەر ئیسپانیا بەردەوام بێت لە سەرکوت کردنەکانی. دواتر ڕاخۆی ڕایگەیاند کە حکومەتی ئیسپانیا کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی گشتی کەتەلۆنیا دەکات و بەردەوام دەبێت لە دوورخستنەوەی پویگدیمۆنت و تەواوی حکومەتی کەتەلۆنیا لە ئۆفیسەکانیان و ھەڵبژاردنی ڕاوستەوخۆ لە کەتەلۆنیا ئەنجام دەدەن.

## ئەمانەش ببینە
* ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی ئیسپانیا
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٨
پۆل:ئیسپانیا
پۆل:کەتەلۆنیا
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە