open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
٩٤٥ (ژمارە)

**٩٤٥** (**نۆسەد و چل و پێنج**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٤٤ و ٩٤٦.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٤٦ (ژمارە)

**٩٤٦** (**نۆسەد و چل و شەش**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٤٥ و ٩٤٧.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٤٧ (ژمارە)

**٩٤٧** (**نۆسەد و چل و حەوت**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٤٦ و ٩٤٨.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٤١ (ژمارە)

**٩٤١** (**نۆسەد و چل و یەک**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٤٠ و ٩٤٢.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٤٠ (ژمارە)

**٩٤٠** (**نۆسەد و چل**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٣٩ و ٩٤١.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٤٨ (ژمارە)

**٩٤٨** (**نۆسەد و چل و هەشت**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٤٧ و ٩٤٩.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٤٩ (ژمارە)

**٩٤٩** (**نۆسەد و چل و نۆ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٤٨ و ٩٥٠.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٥٠ (ژمارە)

**٩٥٠** (**نۆسەد و پەنجا**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٤٩ و ٩٥١.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
میا واڵەس

**میا واڵەس** کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە لەلایەن ئوما تورمانەوە بەرجەستەکراوە لە فیلمی ١٩٩٤ی *[[وێژەی پەڵپ]]*ی کوێنتن تارانتینۆ. نواندنەکەی تورمان کردییە خاوەنی پاڵاوتنێکی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت. کەسایەتییەکە لەلایەن ھەواداران و شارەزایانەوە وەک یەکێک باشترین و دیارترین ڕۆڵە مێیینەکانی نێو فیلم دانراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* میا واڵەس لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکانی نێو فیلمەکانی کوێنتن تارانتینۆ
پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان
پۆل:ئەکتەرە خەیاڵییەکان
پۆل:کەسایەتییە مێیینەکانی نێو فیلم
ھیندۆکوش

**ھیندۆکوش** () زنجیرەچیایەکی ئەفغانستان و باکووری ڕۆژاوای پاکستانە. چیای ھیندوکوش درێژکراوەی بەری ڕۆژاوایی زنجیر چیاکانی پامیری و کاراکۆرام و ھیمالایایە.
چیاکانی ھیندۆکوش ٧٩٦٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریا بەرزە لە بەرزترین لووتکەیدا، کە ناوی (گەڕان میر)ە. چیاکانی ھیندۆکوش کە ھاوسنووری ھیندستانە، سەرچاوەی چەندین ڕووبارە، وەک ڕووباری کابول و ھیرمەند.

## ناونان
کۆنترین بەکارھێنانی ناوی ھیندۆکوش لە زمانی ئاریایی دا بەکارھاتووە لەسەر نەخشەیەک کە نزیکەی ساڵی ١٠٠٠ی زایینی بڵاوبووەتەوە، ناوی ھیندۆکوش بە واتای ھیندکوژ دێت، ئەمەش دوای ئەوەی ھیندییەکان ویستویانە ھێڕش بکەنە سەر سنووری خۆراوای ئیمپراتۆرییەتی ماد، بەڵام نەیانتوانیوە لەم زنجیرە چیایە دەربازیان ببێت.
چەندین تیوری تر ھەن لەبارەی بنچینەی ناوەکەی دواھەمین کۆنترین بەکارھێنانی ئەو زاراوەیە لەلایەن ئیبن بەتۆتا بووە کە پێی وابووە ھیندوکوش بەواتای «بکوژی ھیندو»یان «ھیندکوژ» وەرگێڕدراوە - کە بە درێژایی ئەو ڕۆژانەی کە کۆیلەکانی نیمچە کیشوەری ھیندی لە ھەلومەرجی سەختی کەشوھەوای چیاکانی ئەفغاندا گوازراونەتەوە، ھەندێکی تر ناکۆکن لەگەڵ بەتۆتا و تێبینی ئەو چەمکە دەکەن پێیان وایە کە بەتوتا بە 'چیاکانی ھیندستان' تێگەیشتوە یان تێکەڵی کردووە. ھەندێک لە زمانناسە ئاریایییەکان پێیان وایە کە کووش وەک جیاوازییەکی نەرم لە کوھی فارسی ('شاخ') وەرگیراوە، بەڵام ھەندێکی تر پێیان وایە کە لەوانەیە ناوەکە لە زمانی ئاڤێستایی کۆنەوە وەرگیراوە کە بە واتای'چیای ئاو'دێت.
بە وتەی ھۆبسن-جابزن، لە فەرھەنگێکی بەریتانی سەدەی نۆزدەیەم، دەڵێت لەوانەیە ھیندووکوش ناوێکی خزراوی کۆنی لاتینی بێت وەک ئیندیکۆس؛ ڕای گشتی پێی وایە کە لێکدانەوەکەی ئیبن بەتوتا تەواو بێت سەرەڕای گومان لەسەری. لە ڕووی زانستی و مێژوویەوە بیرورا وایە لەم ناوچەیە شانشینی کووشان ھەبوو لەگەڵ ھیندییەکان ھاوپەیمان بووینە ناوی ناوچەکەیان لێکداوە وەک ھاوپەیمانییەک بەناوی ھیندوکاش

## جوگرافیا
بەشی ڕۆژاوای ھەرێمی ھیندوکوش ھیمالیا پێکدێنێت و درێژکراوەی ڕۆژاوایی چیاکانی پامێر، کاراکۆرام و ھیمالیایە. دۆڵی ئامۆ دەریا (ئۆکسی کۆن) بۆ باکوور لە دۆڵی ڕووباری ئیندۆس بۆ باشوور دابەش دەکات. مەوداکە لە ناوچەی چیتراڵ-ی سەر بەخیبر پەختۆنخوای پاکستان، کە بەرزترین خاڵەکەی تیریچ میر یان تێریچمیرە، بە ٧٧٠٨ مەتر بەرزترین خاڵی ھەیە. لە باکوور و لە نزیک کۆتایی باکووری خۆرھەڵاتی خۆی، ھیندوکوش شاخەکانی پامیر لە نزیک ئەو خاڵەی کە سنوورەکانی چین و پاکستان و ئەفغانستان تێیدا کۆدەبنەوە و دوای ئەوە لە باشووری ڕۆژاوا لە ڕێگەی پاکستانەوە دەڕوات و بەرەو ئەفغانستان لە نزیک سنووری خۆیان. کۆتایی ڕۆژھەڵاتی ھیندوکوش لە باکوور لەگەڵ مەودای کاراکۆرام تێکەڵ دەبێت بەرەو کۆتایی باشووری خۆی، بە مەودای سپین غەڕ لە نزیک ڕووباری کابول دەبەستێتەوە.

### کەشوھەوا
ئەم ناوچە شاخاویانە بە زۆری کەشوھەوایەکی ناتەواویان ھەیە، لە زۆر شوێنی بارانێکی زۆری لێ دەبارێت و دارستانی چڕ . لە نزیکەی ١٣٠٠ تا ٢٣٠٠ م لە بەری ویلایەتی یارشاتەر، "دارستانەکانی سکلۆرۆفیل لە قەرۆکوس و ئۆلیا (زەیتونی کێوی) گەشەیان کردووە و دۆڵەکانی ناوەوەی ھیندۆکوش بارانێکی کەمی لێ دەبارێت و ڕوەکی بیابانیان ھەیە. لەگەڵ ھەموو ئەمانە ناوچەیەکی سەخت و ساردن شەختەبەندی بکوژی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:مێژووی پاکستان
پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی هیمالایا
پۆل:ئەفغانستان
پۆل:فۆرمی زەوی و زاری پارێزگای بەدەخشان
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
پۆل:جوگرافیای ئەفغانستان
پۆل:بانووی ئێرانی
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیمالایا
زمانی گوارانی

وێنۆک|قسەکەرێکی گوارانی
وێنۆک|پەرتووکی گوارانی
**گوارانی** () بەتایبەتی و سەرەکی ناسراوە بە **گوارانی پاراگوایی** (  [ʔaʋ̃ãɲẽˈʔẽ] "زمانی خەڵک"), بریتییە لە زمانێکی کیشوەری ئەمریکای باشوور کە سەر بەخێزانی توپی-گوارانییە لە زمانی توپیان، یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی پاراگوایی (لەگەڵ زمانی ئیسپانی)، کە قسەی پێدەکری لەلایەن زۆرینەی دانیشتوانەوە، ھەروەھا نیوەی دانیشتووان بەزیاتر لە چەند زمانێک دەدوێن. وە قسەی پێدەکرێ لەلایەن کۆمەڵێ لە وڵاتە درواسێیەکانی پاراگوایشەوە لەوانە ئەرژەنتین، بۆلیڤیا و بەڕازیل، و دووەم زمانی فەرمیشە لەھەرێمی کۆرەنتیس لە وڵاتی ئەرژەنتین لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە؛ ھەروەھا زمانی فەرمیشە لە مێرکۆسور.
* زمانی گوارانی
* ژۆپارا
* Jesuit Reductions
* مبیا زمانی گوارانی
* توپی کۆن
* WikiProject Guaraní 

## سەرچاوەکان

* [//en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists_for_Tupi–Guarani_languages Guarani Swadesh vocabulary list] (from Wiktionary)
* Guarani–English Dictionary: from *Webster's Online Dictionary – The Rosetta Edition
* www.guarani.de – Online dictionary in Spanish, German and Guarani
* Guarani Possessive Constructions: – by Maura Velázquez
* Stative Verbs and Possessions in Guarani: – University of Cologne (pdf missing)
* Frases celebres del Latin traducidas al guarani 
* Spanish – Estructura Basica del Guarani and others
* Etymological and Ethnographic Dictionary for Bolivian Guarani
* Guaraní (Intercontinental Dictionary Series)

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Guarani Portal from the University of Mainz:
* www.guaranirenda.com – Website about the Guarani language
* Guarani and the Importance of Maintaining Indigenous Culture Through Language 
* Lenguas de Bolivia  (online edition)
* 
* Duolingo course in Guarani

پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی ئارجەنتین
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانەکانی بەڕازیل
پۆل:زمانەکانی بۆلیڤیا
پۆل:زمانەکانی پاراگوای
پیرباڵ مەحموود

**پیرباڵ مەحموود ئیبراھیم** (١٩٣٤ لە ھەولێر، عێراق – ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ لە ھەولێر) شاعیر و نووسەرێکی کورد بوو.
وێنۆک|وێنەیەکی پیرباڵ مەحموود
## ژیان
پیرباڵ تەنیا بەناوی خۆی و باوکی لە ناوخەڵکیدا ناسراوە و لە ژیانی ئەدەبیدا بەکاری ھێناوە. خوێندنی سەرەتای لە ھەولێر تەواو کردووە. لە قۆناغی خوێندنی ناوەندی و  گەیشتووەتە پلەی پێنجەم بەڵام تەواوی نەکردووە. لە سەردەمی لاوییەتیدا باوکی کۆچی دوایی کردووە، چێژی لە ئەدەب وەرگرتووە، لە سیاسەت نزیک کەوتووەتەوە، بیری لەگەڵ بێ نەوایان و زەحمەتکێشاندا بووە. بۆ دابینکردنی گوزەرانی لە دوای وازھێنانی لە خوێندن بە مووچەخۆر لە کارگێڕی شارەوانی ھەولێر دامەزراوە. لە دوای کودەتا فاشیستییەکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ی بەغدا لەگەڵ کەسانێکی یەکجار زۆر گیراوە. لە پاش ئازادبوونی لە دوای دوو ساڵ گەڕاوەتەوە ھەولێر. لە ساڵی ١٩٦٥ بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی دارایی خەریکی کاری ئەرزوحاڵ نووسی بووە و کاروباری زەوی و خانوو فرۆشتنی لە تاپۆ بۆ خەڵکی گەیاندووەتە ئەنجام. لە ساڵی ١٩٦٨ بە مووچەخۆر گەڕاوەتەوە کارگێڕی شارەوانی ھەولێر و لە بەشی تایپرایتەر (ئامێری چاپ) دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٨٣ خانەنشین کراوە.

## مردن
لە ساڵانی دوایی ژیانیدا نەخۆشی دڵ ئازاری دەدا، تا ڕۆژی ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ لە نەخۆشخانەی کۆماری (حکومی) ھەولێر کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان
یەکەمین نووسینی پیرباڵ پارچە شیعرێک بووە لە عەرەبییەوە وەریگێراوەتە سەر کوردی و لە ساڵی ١٩٥٥ لە گۆڤاری ھەتاو بڵاوی کردووەتەوە.

**لە بەرھەمەکانی:**
* لافاو (کەرکووک، ١٩٥٧)
* بەھەشتی دڵداری (کەرکووک، ١٩٥٨)
* بزەی سروشت (بەغدا، ١٩٥٨)
* مەرگی نەوجەوانێ (ھەولێر، ٢٠٠٤)

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، لاپەڕەکانی ٦٤١ تا ٦٤٨، مارف خەزنەدار، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر: ٢٠٠٦.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پشتێنی ڕاوچی

وێنۆک|225px|بڕوانە ھەرسێ ئەستێرەکەی پشتێنەی ڕاوچی کە زۆرجاران لەنێو خەڵکی بە تەرازوو دەناسرێت
پشتێنی ڕاوچی یان پشتێنەی ئۆریۆن (بە ئینگلیزی:) کە بە سێ پاشا یان سێ خوشکیش ناسراوە، بریتین لە سێ ئەستێرە کە بەشێوەیەکی ڕێک لەسەر ھێڵێکی ڕاست لە ئاسمانی شەودا بەدی دەکرێن. ئەم سێ ئەستێرە گەشە ھەریەکە ناوێکی ھەیە پێکرا پشتێنەی ڕاوچی دروست دەکەن ئەستێرەی یەکەم لەلای سەرەوە (پشتوێن) ئەستێرەی ناوەڕاست (یەکبوون) ئەستێرەی سێیەم خوارەوە (ناوچە).

گەڕان بۆ دۆزینەوەی پشتێنەی ڕاوچی لەھەموو ئەستێرەکانی تر ئاسان ترە لە ئاسمانی شەودا. ئەستێرەکان زیاتر یان کەمتر بە شێوەیەکی یەکسان لە ھێڵێکی ڕاستدا دەردەکەون، ھەروەھا دەکرێت وەک پشتێنی جلی ڕاوچی (تیر وەشێن) وێنا بکرێت. ئەوان بەباشترین شێوە لە ئاسمانەکانی شەوی سەرەتای زستانی باکوور/ھاوینی باشوور، بەتایبەتی مانگی کانوونی دووەم لە دەوروبەری کاتژمێر ٠٩:٠٠ی ئێوارەوە دەبینرێن.

## ئەمانەش ببینە
# ئەستێرەی پشتوێن (برا گەورە)
# ئەستێرەی یەکبوون (کەمەربەند)
# ئەستێرەی ناوچە (برا بچووک)

## سەرچاوەکان
تاک (میتافیزیک)

لە میتافیزیکدا، **تاک** () یا **ھەندەکی** یا **جوزئی** () پێچەوانەی تێکڕایی یان «کوللی»یە. تێکڕایی بە تێگەیشتەیەک دەوترێ کە دەتوانێ میسداقی زۆر بێ، واتە نموونەی لە چەندین تاکدا دەبێنرێ، وەک مرۆڤ یا کێو. بەڵام تاک تێگەیشتەیەکە کە تەنیا یەک میسداقی ھەیە، وەک نالی یا وەک کێوی شاھۆ.

تاکەکان، بەپێچەوانەی بوونەوەرە دەرھەستەکان وەک ژمارە یا سیفەت، ئەغڵەب لە شێوەی بوونەوەری بەرھەست و ھەڵکەوتوو لە جێگە و کاتی دیاردا بەدی دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەنە فیزیکییەکان
پشتوێن

وێنۆک|225px|بڕوانە ھەرسێ ئەستێرەکەی پشتێنەی ڕاوچی ئەوەی ھەرە سەرەوە ئەستێرەی پشتوێنەکە، لەکوردەواری پێی دەڵێن براگەورە یان پێشەوا

**پشتوێن** (بە ئینگلیزی:Alnitak)، (ھێمای گەردوونی: ζ)یان ناوە کۆنەکەی ئۆریۆنیس (لاتینی بۆ زیتا ئۆریۆنیس، کورتکراوەی زێتا ئۆری، ζ ئۆری)، سیستێمێکی ئەستێرەیییە لە دەستەی پێکھێنەرانی پشتێنەی ڕاوچی قەبارەکەی چەند سەدجارێک لە خۆر گەورەترە. یەکێکە لە سێ ئەستێرەی سەرەکی پشتێنەی ڕاوچی لەگەڵ ھەریەکە لە یەکبوون و ناوچە.

ئەستێرەیەکی گەورەی شینی گەرمە بە گەورەیی ڕەھای −٦٫٠ و گەشترین ئەستێرەی پشتێنی ڕاوچییە لە ئاسمانی شەودا بە قەبارەی بینراوی +٢٫٠بەدی دەکرێت. خۆی لە بنەڕەتدا ھەزارەھا ئەستێرەن بەڵام زانست دوو جۆری یەکلایی کردووەتەوە – ئێ و بێ، کە یەکەمیان لەمێژە ناسراوە ھەرچی ئەوەی دووەمە بەم دواییانە دۆزراوەتەوە، ڕووناکی ئەم ئەستێرەیە ڕووناکییەکی گەورەی تێکەڵی بە سێگۆشەی +١٫٧٧ بەرھەم ھێناوە.

## ئەمانەش ببینە
# پشتێنی ڕاوچی
# ئەستێرەی ناوچە
# ئەستێرەی یەکبوون

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەستێرەکان بە ناوی تایبەت
ئەلنیلەم

وێنۆک|225px|بڕوانە ھەرسێ ئەستێرەکەی پشتێنەی ڕاوچی کە ئەستێرەکەی ناوەڕاست یەکبوونە لە کوردەواری پێی دەڵێن کەمەربەند

**ئەلنیلەم** (، ھێمای گەردوونی ε، بە ناوی کۆن: ئیپسیلۆن ئۆریۆنیس)، سیستێمێکی ئەستێرەیییە لە دەستەی پێکھێنەرانی پشتێنەی ڕاوچی. ئەستێرەیەکی گەورەی شینە کە نزیکەی ٢٠٠٠ ساڵی ڕووناکی لە خۆرەوە دوورە. قەبارەکەی مەزەندە دەکرێت کە ٢٧٥٬٠٠٠ بۆ ٨٣٢٬٠٠٠ جار لەخۆر گەورەتر بێت.

## ئەمانەش ببینە
# پشتێنی ڕاوچی
# ئەستێرەی پشتوێن (برا گەورە)
# ئەستێرەی ناوچە (برا بچووک)

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەستێرەکان بە ناوی تایبەت
سیموس ھینی

**سیموس ھینی** (لەدایکبووی ١٩٣٩–٢٠١٣) براوەی خاڵاتی نۆبێل لە شیعر بۆ ساڵی ١٩٩٥ شاعیر، سیناریۆنووس، وەرگێڕ ھینی وەک یەکێک لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ئێرلەند ناسراوە لە کار و بەشدارییەکانی لە شیعر. شاعیری بەناوبانگی ئەمریکی ڕۆبێرت لۆوێل وەک «گرنگترین شاعیری ئێرلەندی دای دەنێت» و زۆرکەسی تریش بەھەمان شێوە لەناویاندا نووسەری ئەکادیمی جۆن سەزەرلەند دەلێت «مەزنترین شاعیر بوو لە سەردەمی ئێمە»

## ژیان
ھینی لە ١٣ی نیسانی ١٩٣٩ لە خێزانێکی جووتیار لەدایکبووە، لە باکووری ئێرلەندا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:مەرگەکان بە سەکتە
پۆل:شاعیرانی ئیری
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئێلیۆت
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
ئێریتریا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[ئێریتریا]]** یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی**[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]**ی تۆکیۆ. ١٣ وەرزشوان (٨ پیاو، ٥ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە.لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە شەشەم  بەشداربووی ئێریتریا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ٢٠٠٠. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئێریتریا نەیانتوانی هیچ مەدالیاک بۆولاتەکەیان بەدەست بهێنن .

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
نازم زەھاوی

**نەدیم زەھاوی** (لەدایکبووی ٢ی حوزەیرانی ١٩٦٧) کەسایەتییەکی سیاسیی بەریتانی-کورد-عێراقییە. زەھاوی کوردە و لە دایک و باوکێکی کورد لە بەغدا لەدایکبووە. لەوەتەی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١، نەدیم بووەتە وەزیری پەرەوەردەی شانشینی یەکگرتوو. ئەو ئەندامی پارتی پارێزگارانی بەریتانییە. ئەو لەوەتەی ساڵی ٢٠١٠ پەرلەمانتارە لە پەرلەمانی بەریتانیا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:بریتانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
فیجی لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[فیجی]]** یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]**ی تۆکیۆ. ٣٠ وەرزشوان (١٥ پیاو، ١٥ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی دەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.دەمە پازدەھەمین بەشداربووی فیجی بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٥٦. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی فیجی دوو مەدالیایان (١ زێر، ١ بڕۆنز) بۆ وڵاتەکەیان بەدەست ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
کیروندی

**کیروندی،** ھەروەھا ناسراوە بە **ڕوندی،** بریتییە لە زمانێکی سەر بەخێزانی **زمانەکانی بانتوو** قسەی پێدەکری لەلایەن ٩ ملیۆن کەسەوە لە بوروندی و ھەندێ ناوچەی تانزانیا و کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ، لەگەڵ ئووگاندا.
وێنۆک|نووسینێکی زمانی کیروندی کە لەسەر پشتی بارھەڵگرێک نووسراوە.

## سەرچاوەکان
* Broselow, E. & Niyondagara, A. (1990) "Feature geometry of Kirundi palatalization". *Studies in the Linguistic Sciences* 20: 71-88.
* de Samie. (2009) *Dictionnaire Francais-Kirundi*. L'Harmattan. Paris.
* Goldsmith, J. & Sabimana, F. (1989) *The Kirundi Verb*. Modèles en tonologie. Editions du CNRS. Paris.
* Meeussen, A.E. (1959) *Essai de grammaire Rundi*. Annales du Musée Royal du Congo Belge, Série Sciences Humaines – Linguistique, vol. 24. Tervuren.
* Myers, S. (1987) *Tone and the structure of words in Shona*. PhD dissertation, University of Massachusetts, Amherst. Garland Press. New York.
* Ntihirageza, J. (1993) *Kirundi Palatization and Sibilant Harmony: Implications for Feature Geometry*. Master thesis, Southern Illinois University, Carbondale, Illinois.
* Philippson, G. (2003) *Tone reduction vs. metrical attraction in the evolution of Eastern Bantu tone systems*. INALCO. Paris.
* Sagey, E. (1986)  ''The Representation of Features and Relations in Non-Linear Phonology''. Doctoral dissertation, MIT, Cambridge, Mass.
* Zorc, R. D. & Nibagwire, L. (2007) *Kinyarwanda and Kirundi Comparative Grammar*. Dunwoody Press. Hyattsville.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Online Kirundi/English dictionary, revised
* Free English-Kirundi Dictionary
* Free Kirundi selfstudy course
* Free Kirundi grammar study book
* PanAfrican L10n page on Kirundi...
* Learning Kirundi (in Spanish)
* Online Kirundi/English dictionary 
* USA Foreign Service Institute Kirundi basic course

پۆل:زمانەکانی ئووگاندا
پۆل:زمانەکانی تانزانیا
پۆل:زمانەکانی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
پۆل:زمانەکانی بوروندی
ڕەبڵی ڕووسی

**ڕەبڵی ڕووسی** یان **ڕۆبڵ** ( *rublʹ*؛ ھێما: ₽، руб؛ کۆد: RUB) بریتییە لە دراوی فەرمی ڕووسیای فیدراڵی، و ھەردوو ھەرێمی ناسێنراوی ئەبخازیا و ئۆسێتیای باشوور لەگەڵ دوو ھەرێمی نەناسێنراوی دۆنێستیک و لوھانسک.

## ھێمای ڕەبڵ
وێنۆک|ھێمای "ڕەبڵ" بەکارھاتووە ھەتا سەدەی ١٧ ھەم، دروست کراوە لە ھەردوو پیتی ڕووسی "Р" و "У".
وێنۆک|137x137پیکسڵ|ھێمای دراوی ڕەبڵ لە ساڵی ٢٠١٣ەوە

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Goznak official site  
* Russian Ruble (Catalog of banknotes)  
* Foreign Currency Market | Bank of Russia 
* Russian Currency Exchange Rate History
* Historical Russian Ruble eXchange Rates: RUB
* History of the Russian paper money  Archived 5 January 2020 at the Wayback Machine
* Images of historic and modern Russian bank notes
* Coins of Russia at CISCoins.net 
* Historical and current banknotes of Russia including banknotes of the Soviet Union 

پۆل:ئابووری ڕووسیا
پۆل:دراوەکانی ئەورووپا
پۆل:دراوەکانی ئاسیا
سیستەمی پۆتانی ئاسمانی

**سیستەمی پۆتانی ئاسمانی** () سیستمێکی ھاوئاھەنگی ھاوشێوەی سیستەمی پۆتانی زەوییە بەڵام تایبەت کراوە بە ئەستێرەناسی بۆ ناساندن و ناسینەوەی خاڵەکانی ناو ئاسمان. ژمارەیەک لە سیستەمەکانی ڕێکخستنی ئاسمانی ھەیە کە ھەمان کار ئەنجام دەدەن و جیاوازییەکانیان تەنھا لە ھەڵبژاردنی شوێندایە.

## سیستەمەکانی پۆتانی ئاسمان
وێنۆک|225px|بڕوانە ئەم ھێلکارییە کە تێکەڵەیەکە لە ھێڵی کەمەرەیی ئاسمان و پۆتانی کەللویی

## ڕەوتە بنەڕەتییەکە
وێنۆک|225px|بڕوانە پۆتانەکانی ئاسمان لەنێویاندا ڕەوتە بنەڕەتییەکە دەناسرێت
ڕەوتە بنەڕەتییەکە زاراوەیەکە لە ئەستێرەناسیدا بەکاردێت کە ئاماژە بە ھێڵێکی ستونی ئاسمانی دەکات کە لە سیستەمی پۆتانی ئاسمانیدا بەکاردێت بۆ درێژی بواری جوگرافی سیستەمەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەستێرەناسی
پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:نەخشەکێشی
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
چۆن دەبیت بە باشترین ھاوڕێی خۆت

**چۆن دەبیت بە باشترین ھاوڕێی خۆت** کتێبێکە کە شێرزاد حەسەن لە ئینگلیزییەوە وەریگێڕاوەتە سەر کوردی و ساڵی ٢٠٠٢ لە سلێمانی بۆ یەکەم جار بڵاو کراوەتەوە؛ کتێبەکە گفتوگۆی نێوان دوو دەروونناسە و نووسەرەکانی میلدرید نیومان و بێرنارد بێرکۆتسە.

## ناوەرۆک
چۆن دەبیت بە باشترین ھاوڕێی خۆت کۆمەڵە پرسیارێکی لەخۆ گرتووە کە ئاراستەی دوو دەروونناسی ئەمریکی کراوە، کە یارمرتیی خەڵکیان داوە جوانتر و پڕ ماناتر بژین؛ وڵامی ئەو پرسیارانە دواتر ڕێک و پێک کراون، بە شێوەیەک کە دەردەکەوێت تەنیا یەک دەروونشیکار دەدوێت.

## بەشەکان
* پێشەکی
* گفتوگۆ
* سەبارەت بەو نووسەرانە
* بەشێک لە خوێندنەوەکانی ھەندێک لە نووسەران
* ڕۆژنامە و گۆڤارەکان ستایشی چۆن دەبیت بە باشترین ھاوڕێی خۆت دەکەن

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی شێرزاد حەسەن
پۆل:دەروونناسی
قەنستەنتین (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

***قەستەنتین*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامای پۆلیسی نادیارە لەلایرن دانیاڵ کۆرۆنێ و دەیڤد گۆیەر بۆ ئێن بی سی پێشخراوە. لەسەر کەسایەتییەکی دی سی کۆمیکس بە هەمان ناوەوە دروستکراوە، ئەستێرەی زنجیرەکە مات رایانە وەک جۆن قەنستەنتین، دەرکەری ڕۆحە خراپەکان و لێکۆڵەری نادیاری ئینگلیز کە ڕاوی بوونەوەرە ناسروشتییەکان دەکات. زنجیرەکە لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ دەستی بە پەخش کردووە، و بۆ یەک وەرز پەخشکرا، لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٥ هەڵوەشێنرایەوە.

لەگەڵ ئەوەی زنجیرەکە دوای وەرزی یەکەمی هەڵوەشێنرایەوە، رایان ڕۆڵەکەی لە زنجیرەی بازرگانی ئارۆڤێرس بەردەوام بوو، کە قەنستەنتینی وەک بەشێک لە هەمان ناوەڕۆک چەسپاند. رایان هەوەها وەک قەنستەنتین لە گەردوونی فیلمە ئەنیمەیشنەکانی دی سی و زنجیرە ئەنیمەیشنەکەی قەنستەنتین: شاری شەیتانەکان گەڕایەوە.

## چیرۆک
جۆن قەنستەنتین، ڕاوچی شەیتان و گەورەی نادیار، پێویستە لەگەڵ تاوانەکانی ڕابردووی مامەڵە بکات کاتێک بێتاوانەکان لە هەڕەشە ناسروشتییەکان دەپارێزێت کە بە بەردەوامی بەهۆی "تاریکی بەرزبووەوە" دێنە ناو جیهانەکەمانەوە. هاوکێشکردنی هەڵسوکەوتەکانی تا هێڵی نێوان خراپە و باشە، قەنستەنتین تواناکانی و نەخشە ناسروشتییەکەی بۆ ناردنی ئەم تۆقاندنانە بۆ جیهانەکەی خۆیان بەکادەهێنێت، هەموو ئەمەش بەهیوایی ڕزگارکردنی ڕۆحی لە ئەشکەنجەی هەتاهەتایی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
*
*

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٤
پۆل:نمایشەکانی تۆڕی ئێن بی سی
بیڵ ڕامێڵ

وێنۆک|بیڵ ڕامێڵ لە ساڵی ٢٠٠٨.
**ویلیەم ئێرنیست ڕامێڵ** (لە دایکببووی ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٩) کەسایەتی سیاسیی بەریتانی لە پارتی کرێکارانی بەریتانیا. لە ئێستادا سەرۆکی زانکۆی کوردستانە لە هەولێر. پێشتر ئەندام پەرلەمانی بەریتانیا بووە لەماوەی ١٩٩٧ بۆ ٢٠١٠، هەروەها وەک وەزیریش لە ماوەی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٠ لە چەند وەزارەتێک کاری کردووە لە نێویاندا وەزارەتی خوێندنی باڵا، وەزارەتی  کارووباری دەرەوە و هەروەها وەزارەتی هێزە چەکدارەکان. ئەو لە ماوەی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٩، بوو بە جێگری سەرۆکی بێدفۆردشایر.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
گابۆن لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[گابۆن]]** یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]**ی تۆکیۆ. ٥ وەرزشوان (٣ پیاو، ٢ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە.لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە یازدەهەمین بەشداربووی گابۆن بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٧٢. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی گابۆن نەیانتوانی هیچ مەدالیایەک بەدەست بهێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:گابۆن لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بە پێی ساڵ
سیامەک ئەنساری

**سیامەک ئەنساری** (؛ لەدایکبووی ٣ی ئابی ١٩٦٨) ئەکتەر و دەرھێنەرێکی ئێرانییە کە زیاتر بە دەرکەوتنی لە زنجیرە کۆمێدییەکان ناسراوە.

ھەرچەندە لە چەندین فیلمی درامادا ڕۆڵی بینیوە، بەڵام زۆر کەس بە کۆمێدی ناوی لێدەبەن کە بەھۆی ئەو زنجیرە کۆمێدییە زۆرەیە کە تێیدا ڕۆڵی بینیوە، لە ئێستادا سیامەک ئەنساری یەکێک لە ئەکتەرە سەرکەوتووەکانی ئێرانە، بەڵام بەھۆی حەزی لە کۆمێدیا و حەزی لە دڵخۆشکردنی خەڵک لە کۆمێدیای تەلەڤیزیۆندا، زۆرێک لە ڕەخنەگران دەڵێن ئەکتەرێکی زۆر سەرکەوتووە لە سینەما و خەڵک ئەویان خۆش دەوێت بەھۆی ڕۆح و خۆشی خۆیەوە. لە پیشەیدا چەندین فیلمی دیاری ھەیە و لەگەڵ دەرھێنەرە گەورەکانی فیلمی ئێرانی کاری کردووە. ئەو ھەروەھا بۆ باشترین ئەکتەری پڕفرۆش کاندیدا کراوە بۆ فێستیڤاڵی فیلمی فەجر و حافز.

باوکی بازرگانێکی فەرش بوو و خۆی بۆ ماوەیەک خەریکی بازرگانیی فەرش بووە.

ئەو ھونەری خوێند و کارناسییەکەی لە زانکۆی ئازادی ئیسلامی وەرگرت. ئەو لە ساڵی ٢٠١١دا لەگەڵ تەناز ھادیان ھاوسەرگیری کرد، بەڵام دواتر لە ساڵی ٢٠١٨دا جیا بوونەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:کۆمێدییە ئێرانییەکان
پێژمان جەمشیدی

**پێژمان جەمشیدی** (؛ لەدایکبووی ١ی ئەیلوولی ١٩٧٧) یاریزانی پێشووی تۆپی پێ و ئەکتەرێکی ئێرانییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
کۆیۆ زۆم

**کۆیۆزۆم** (بە ئوردو: کویو زوم) بەرزترین لووتکە لە زنجیرە چیایی ھیندۆڕاجە لە پاکستان بە بەرزی ٦٨٧٢ مەتر (٢٢٥٤٦ پێ)زنجیرە چیاکانی ھیندۆڕاج لە نێوان ھیندۆکوش لە ڕۆژاوا و کاراکۆرام لە ڕۆژھەڵاتدا ھەڵکەوتوون.

کۆیۆزۆم دەکەوێتە سنووری پارێزگای چیترال و گیلگیت-بەلتستان لە پاکستان بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٧٨ لەلایەن شاخەوانێکی نەمسایی بەرزییەکەی تۆمارکرا.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

* "High Asia I: The Karakoram, Pakistan Himalaya and India Himalaya (north of Nepal)". Peaklist.org. Retrieved 27ی ئایاری ٢٠١٤.

^ http://bbs.keyhole.com/ubb 
^ "Koyo Zom". Peakware.com. Archived from the original on 04ی ئازاری 2016. Retrieved ٢٧ی ئایاری ٢٠١٤.
^ "Koyo Zom, Pakistan". Peakbagger.com. Retrieved 27ی ئایاری ٢٠١٤.

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:ناوچەی چیتراڵ
زنجیرەچیای ئەل حەجەر

**زنجیرەچیاکانی ئەل حەجەر** (بە عەرەبی: جِبَال ٱلْحَجَر) زنجیرەیەکی شاخن کە دەکەوێتە گۆشەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نیمچە دوورگەی عەرەبی. بەشێکی زۆری باکووری عوممان و ھەندێک لە ناوچەکانی باکووری ئیمارات دەگرێتەوە چیاکانی ئەل حەجەر لە ناوچەی ڕەئس مەسەندم لە نزیک گەرووی ھورمزەوە تا ڕەئس ئەلحەد لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی عەممان درێژ دەبێتەوە. چیاکانی ئەل حەجەر بە شێوەی تاقێکی گەورە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی عوممانەوە تا باشووری ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە، کە بەرزایییەکەی لە ھەرێمی چیای سەوزدا ٣٠٠٠ مەترە.

دۆڵی سامال بەسەر دوو بەشیدا دابەشکراوە: چیاکانی حەجەری ڕۆژاوا و چیاکانی حەجەری ڕۆژھەڵات، کە دۆڵی موسکات لەبەری کەناراوی دەریاوە دەڕوانێتە شارەکانی ئەزکی و نزوێ.
* چیاکانی حەجاری خۆڕئاوا دەکەوێتە ڕۆژاوای دۆڵی سیمێل، کە ھەرێمی چیای سەوزی لێیە و شارەکانی ڕستاق، نەخێل، عەوابی. چیاکانی حەجەری ڕۆژھەڵات زنجیرە چیایەکە بۆ ڕۆژھەڵاتی دۆڵی سیمێل، کە شارەکانی سەمێل، بادباد دەڕوانێت. بەرزترین ناوچەی چیاکانی ھەجار، جەبەل شەمسە لە ھەرێمی چیای سەوز کە ٣٠٠٠ مەتر بەرزن.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان


پۆل:چیاکانی حەجەر
پێڕستی زنجیرەچیاکانی ئاسیا

ئەم خشتەیەی خوارەوە سەرجەم زنجیرە چیاکانی کیشوەری ئاسیا ڕوون دەکاتەوە.

## پێڕست

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
بێژنگ

[وێنۆک|بێژنگی کانزایی [تاقیگە]]
**بێژنگ** یان **ھێڵەک** ئامرازێکە بۆ جیاکردنەوەی ئەو توخم و بەشانەی کە دەمانەوێت لە ماددەیەک ھەڵی بگرین. بۆ دیاریکردنی قەبارەی ماددە جیاکراوەکە و وەلانراوەکە پەردەیەکی کونکون بەکاردەھێنرێت کە کونەکانی قەبارەی مەبەستی ھەبێت.

## جۆرەکان
* **ھێڵەگ** یان **ھێڵەک** کونیلەکانی زۆر ورد و بچووکن و زیاتر بۆ جیاکردنەوەی کەپەک لە ئارد بەکاردێت.

## ئەمانەش ببینە
* ھەڵسەنگاندنی بێژنگی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:چێشتکەری
پۆل:ھەویرکاری
تیرۆریزمی ئیسلامی

**تیرۆریزمی ئیسلامی** یان **تیرۆریزمی ئیسلامی ڕادیکاڵ** ئاماژەیەکە بۆ کردەوە تیرۆریستییەکان کە لەلایەن ئیسلامییەکانەوە ئەنجام دەدرێن و هاندەرێکی ئایینییان هەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:ڕەخنە لە ئیسلام
گامبیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[گامبیا]]** یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]**ی تۆکیۆ. ٤ وەرزشوان (١ پیاو، ٣ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە دەیەمین بەشداربووی گامبیا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٨٤. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی گامبیا نەیانتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:گامبیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
ھیندۆ ڕاج

ھیندۆراج (بە ئوردو: سلسلہ کوہ ہندو راج)، بە واتای "فەرمانڕەوایی ھیندۆ" دێت. بریتییە لە زنجیرەیەک چیا لە باکووری پاکستان، لە نێوان زنجیرە چیاکانی ھیندۆکوش و کەرەکۆرام ھەڵکەوتووە. بەرزترین لووتکەکەی کۆیۆ زۆمە، ٦٨٧٢ م (٢٢٬٥٤٦ پێ)بەرزە، لووتکە بەرچاوەکانی تر بریتین لە بوونی زوم و غەمبار زوم و گوڵ لێشت زوم، تێکرای لووتکەکان لە چیاکانی ھیندۆ ڕاج بە تێکڕایی دەگاتە نزیکەی ٥٠٠٠ مەتر بۆ ٦٠٠٠ مەتر.

## ناونانی
ناوی ھیندۆ ڕاج (हिन्दू राज) بە واتای "فەرمانڕەوایی ھیندۆ" دێت لەزمانی سانسکریت و زمانە نزیکەکانی وەک ھیندی - ئوردو. وشەی ھیندۆ کە بۆ وەسفکردنی دانیشتووانی ناو خاکی ڕووباری سیندو (ئیندۆس) بەکارھاتووە، لە کۆتاییدا لە وشەی سانسکریتی سیندۆ (सिन्धु) وەرگیراوە، واتە "جەستەیەکی گەورەی ئاو"؛ وشەی ڕاج بە مانای "یاسا" لە سانسکریتدا دێت.

## تایبەتمەندی
کێوی ھیندۆ ڕاج لەنێوان چیتراڵ و گیلگیت ھەڵکەوتووە، ئەوان دەکەونە باشووری چیای پامیری و ڕۆژھەڵاتی ھیندوکوش، لووتکەکانی بەرز دەبێتەوە بۆ نزیکەی ٢٢٬٥٠٠ پێ. چیاکانی ھیندۆڕاج ھاوتەریب لەگەڵ چیاکانی ھیندۆکوش درێژبوونەتەوە، بەرزترین لووتکەکەی کۆیۆ زامە کە بەرزییەکەی دەگاتە ٦٨٧٢ مەتر.

## سەرچاوەکان
* The Himalayan Journal, Volumes 34-35. Oxford University Press. 1974. p. 109.
* ^ Jump up to: a b c d Singh, Vijay P. ; Singh, Pratap; Haritashya, Umesh K. (١ تەممووز ٢٠١١).
* ^Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers. Springer Science & Business Media. p. 514
* ^. ISBN 978-90-481-2641-5. ^ Takacs, Sarolta Anna; Cline, Eric H. (١٧ تەممووز ٢٠١٥).
* ^ The Ancient World. Routledge. p. 377. ISBN 978-1-317-45839-5. ^ Annals of Oriental Research, Volume 19. University of Madras. 1974. p. 7^
. ^ Simner, Mark (٢٠ کانوونی دووەم ٢٠١٧). Pathan Rising: Jihad on the North West Frontier of India 1897-1898. Fonthill Media. ^ Cavendish, Marshall (2006). * World and Its Peoples. Marshall Cavendish. p. 292
. ISBN 978-0-7614-7571-2.

پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی هیمالایا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیمالایا
جەی. ڕۆبێرت ئۆپنھایمەر

**جوولیەس ڕۆبێرت ئۆپنھایمەر** (؛ ٢٢ی نیسانی ١٩٠٤ – ١٨ی شوباتی ١٩٦٧) فیزیازانێکی تیۆریکی ئەمریکی بوو. بەڕێوەبەری تاقیگەی لۆس ئالامۆس بوو لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، و زۆرینەی کات بە "باوکی بۆمبی ئەتۆمی" ناودەبرێت بەھۆی ڕۆڵی لە پڕۆژەی مانھاتندا، کە ئەو لێکۆڵینەوە و پەرەسەندنانە بوو کە یەکەم چەکە ناوکییەکانی دروستکرد. 

ئۆپنھایمەر لە زانکۆی ھارڤارد خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٢٥ بەکالۆریۆسی لە کیمیا بەدەستھێناوە. لە زانکۆی کامبریج و زانکۆی گۆتینگێن لە بەشی فیزیادا خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٢٧ دکتۆرای وەرگرتووە. پۆستی ئەکادیمیی ھەبووە لە زانکۆی کالیفۆرنیا، بێرکڵی و دامەزراوەی تەکنەلۆژیای کالیفۆرنیا و کۆمەکێکی بەرچاوی لە فیزیای تیۆریدا کردووە، لەوانەش لە مێکانیکی کوانتۆم و فیزیکی ناوکی. لە جەنگی جیھانیی دووەمدا بۆ کارکردن لەسەر پڕۆژەی مانھاتن وەرگیرا، و لە ساڵی ١٩٤٣ وەک بەڕێوەبەری تاقیگەی لۆس ئالامۆس لە نیو مەکسیکۆ دامەزرا، کە ئەرکی پەرەپێدانی چەک بوو. سەرکردایەتیی ئۆپنھایمەر و شارەزاییی زانستی ئامرازی سەرەکی بوون لە سەرکەوتنی پڕۆژەکە. ئەو لەنێو ئەو کەسانەدا بوو کە لە ١٦ی تەممووزی ١٩٤٥دا چاودێریی تاقیکردنەوەی ترینیتییان کرد، کە تێیدا یەکەم بۆمبی ئەتۆمی بە سەرکەوتوویی تەقێندرایەوە. دواتر ئاماژەی بەوە دا کە تەقینەوەکە چەند وشەیەکی کتێبی پیرۆزی ھیندۆسیی بەگاڤاد گیتای ھێنایەوە یاد: "ئێستا من بوومەتە مەرگ، لەناوبەری جیھانەکان". لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٥دا، بۆمبە ئەتۆمییەکان لەسەر شارەکانی ھێرۆشیما و ناگاساکیی ژاپۆنی بەکارھێندران، کە تاکە بەکارھێنانی چەکی ئەتۆمییە لە شەڕدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مردووانی ١٩٦٧
پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی
پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:فیزیکزانانی جوو
جەبەل شەمس

جەبەل شەمس یان بەکوردی چیای خۆر (بە عەرەبی:) کێوێکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی عوممان لە باکووری شارۆچکەی ئەلحەمرا. بە جەبەل شەمس دەناسرێت چونکە بەھۆی بەرزی لووتکەوە یەکەم شوێنی وەرگرتنی خۆرە لەعەممان بەرزترین لووتکەی زنجیرە چیای ئەل حەجەرە. ناوچەیەکە خاوەن دیمەنی بەناوبانگە کە دەکەوێتە ٢٤٠ کم (١٥٠ میل) لە مەسقەتەوە. لە ھاویندا پلەی گەرما لە دەوروبەری ٢٠°C (68°F) و لە زستاندا بۆ کەمتر لە ٠ °C (32°F) دادەبەزێت. ھەروەھا جەبەل شەمس دۆڵی ئەلنەخور لەخۆ دەگرێت کە ئەوەندە سەرنج ڕاکێشە کە بە ناوی گەورە دۆڵی عەرەبەوە نیشاندراوە. لەنزیکییەوە چیای ئەخدەر ھەیە کە یەکێکی ترە لە لووتکە دیارەکانی ناوچەکە

## بەرزترین لوتکەکانی
بەرزترین لووتکەی شاخەکە لووتکەی باکوورە، کە لەلایەن بنکەیەکی سەربازییەوە داگیرکراوە و ناوچەیەکی سنووردارە وەزارەتی گەشتوگوزاری عوممان، لووتکەی باکوور بە ٣٠٠٩ م (٩٨٧٢ پێ) ھەژماری کردووە.

ھەروەھا شاخەکە دووەم لووتکەی ھەیە، لووتکەی باشوور، کە بە ئاشکرا بۆ گەشتکردن لە ڕێگەی ھێڵی خێرای دەبلیو ٤ کە لەلایەن وەزارەتی گەشتوگوزاری عوممانەوە دروست کراوە.

## پێشانگا

Image:Oman-Jebel-Shams-9.jpg|
Image:Wadi Ghul.jpg|دیمەنێک لە بەرزایییەوە.


## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چیاکانی عومان
پۆل:چیاکانی حەجەر
پۆل:دوو-ھەزارییەکانی ئاسیا
فرانک ڕیکارد

**فرانکلین ئێدمۆند ڕیکارد** ()؛ لەدایکبووی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٦٢ یاریزانی پێشووی تۆپی پێ و ڕاھێنەری پێشووی ھۆڵەندییە و وەک یاریزانی یاریزانی ناوەڕاست یان بەرگریکار یاری ئەنجامداوە. ڕیکارد یاریی بۆ ئایاکس ئامستردام، ڕیال زاراگۆزا و ئەی سی میلان کرد و ٧٣ جار نوێنەرایەتی ھەڵبژاردەی ھۆڵەندای کردووە و ١٠ گۆڵی تۆمارکردووە لە پیشەی ڕاھێنەریدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا و سپارتا ڕۆتردام و یانەی بارسێلۆنا و گاڵاتاسەرای و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سعودیە بووە.

بەیەکێک لەباشترین یاریزانی ناوەڕاستی مێژووی تۆپی پێ و بەیەکێک لەباشترین یاریزانەکانی نەوەی خۆی دادەنرێت، لە ساڵی ٢٠١٠ ڕیکارد لەلایەن ڕۆژنامەی بەریتانی دەیلی تەلەگراف وەسف کرا وەک ئەوەی کە «یاریزانێکی لۆک بوو و ھیچ کەموکورتی نەبوو».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Frank Rijkaard  at Voetbal International 
*  
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٨
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٢
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ھۆڵەندی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:فیفا ١٠٠
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێ
زنجیرەچیای ئەلەی

زنجیرەچیای ئەلەی یان ئەلی (بەڕووسی: Алайский)بریتییە لە زنجیرەیەک چیا کە لە زنجیرە چیاکانی تین شان لە قرغیزستان لە ڕۆژاوا بۆ تاجیکستان درێژ دەبێتەوە ئەمە بەشێکە لە سیستەمی چیای پامیری ئەلی زنجیرەکە بەرەو ڕۆژھەڵات تا ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە. بەرزترین لووتکەی پیک تاندیکولە کە بەرزییەکەی دەگاتە ٥٥٤٤ م. ھەروەھا سنووری باشووری دۆڵی فێرگانا پێکدێنێت، لە باشوور بە تیژییەوە دەکەوێتە دۆڵی ئەلەی. بەشی خوارووی زنجیرەکە دەڕوانێتە ڕووباری کیزیلسوو یان ڤاخش، کە ناوچەی سێبەری بارانن و وشکن بەڵام بەھۆی ئەو جۆگەلانەی کە لە بناری باکووری زنجیرەکە ھەڵدەقوڵێن ئاو دابین دەکەن. بەرزترین لووتکەی سکۆبلیڤایە کە بەرزییەکەی ٥٠٥١ مەترە، ھەروەھا لووتکەیەکی ناسراوە.

ھەندێک لە سەرچاوە ناتەواوەکان وا دەردەکەون کە دەستەواژەی “چەماوەی باشووری تیان شان “ بۆ ئەم زنجیرە چیایە بەکاردێت کە گونجاوە لەگەڵ سنووری باشووری قرغیزستان، لەبەری باکووریش بە گشتی ناسراو بە زنجیرەی فێرگانا، بەڵام بە زۆری ناوی ئەلای بەکاردێت ھەروەھا زنجیرەکە لە تورکستان و زەرافشان لە بەشی باشووری ڕۆژاوای بەناوی ((دوور پامیر ئەلی)) بانگ دەکرێت بەڵام زۆرتر دەستەواژەیەکی کۆمەڵایەتی ناوچەکەیە بۆ چەندین ناوچە لەدەڤەرەکە.

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی قرغیزی
پۆل:زنجیرەچیاکانی تاجیکستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی قیرغستان
تاندیکۆڵ

لووتکەی تاندیکۆڵ (بە ڕووسی:) کێوێکە لە زنجیرەچیاکانی ئەلای لە ئاسیای ناوەڕاست. تاندیکۆڵ بەرزایییەکی ٥٥٤٤ مەتری (١٨١٨٩ پێ) ھەیە و دەکەوێتە سەر سنووری نێودەوڵەتی نێوان قرغیزستان و تاجیکستان.

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چیاکانی تاجیکستان ‏
پۆل:سنووری تاجیکستان-قیرغستان ‏
پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا ‏
پۆل:چیاکانی قیرغستان ‏
زنجیرەچیای ئاڵاگەڵا

**زنجیرەچیای ئاڵاگەڵا** (بە سینھالی: අලගල්ල) زنجیرەچیایەکە لە سنووری پارێزگاکانی ناوەندی و سەباراگامووا لە سریلانکایە. لەگەڵ چواردەوری بەتالیگالە (බතලේගල) ھەروەھا ناسراو بە بەردی ئینجیل. ئەم زنجیرە چیایە نزیکەی پێنج سەدە (١٥٠٥–١٩٤٨) لە دژی داگیرکارییەکانی پورتوگالی، ھۆڵەندی و ئینگلیزی بووەتە پەناگەیەک بۆ شۆڕشگێرە سریلانکییەکان.

## مێژوو
زۆربەی شەڕەکان بۆ داگیرکردنی شانشینی کەندیان لە بەلانە ڕوویدا. پاشاکانی کەندیان کە بە سەرکەوتوویی دەرکەوتن ئەمیش بەھۆی پاڵپشتییەکان کە لەلایەن دانیشتووانی ئەم زنجیرەچیایەوە بوو. قەڵای بەناوبانگی بەلەنا کە وەک قەڵایەکی بەردی ستراتیژی و قەڵایەک بۆ شانشینی کەندیان کاری دەکرد لە نێوان قەدباڵی کادۆگاناوا و زنجیرە چیای ئاڵاگەڵا دروست کرا.

## تونێل و تاڤگە دەستکردەکان
ھێڵەکانی ئاسنین بۆ سەرەوەی وڵات لەلایەن ئینگلیزەکانەوە دامەزرا کاتێک کە شانشینی کەندیان لە ساڵی ١٨١٥دا دژ بە ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا ڕاپەری بووە کۆسپ لەبەردەم ئینگلیزەکان بۆ تەواوکردنی پڕۆژەکەیان.
ئەم زنجیرە چیایە چەندین تاڤگەی مەزنی تێدا ھەڵکەوتووە ئەم تاڤگانە ببونە کۆسپێکی تر لەبەردەم ھێلەکانی ئاسنین، ڕێڕەوی شەمەندەفەرەکە بە ھەڵکەندنی باڵی دەستکرد لەسەر تاشەبەردەکانی چیایەکە لە سەرەوەی تاڤگەکان دروست بوو. ھەرچۆنێک بێت ئەم ڕێگایەی شەمەندەفەرە کە تەواوبوون زۆر مەترسیدارن، بەتایبەتی لەوەرزی بارانباریندا، کاتێک بارانێکی زۆر دەبارێت دەبێتە ھۆی ئەوەی کە تاڤگە ھەڵواسراوەکان و بەردی لێژاوییەکانی زیان بە شەمەندەفەرەکان و ڕێرەوەکانی شەمەندەفەرەکە بگەیەنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی سریلانکا
ئایەتوڵڵا

وێنۆک|180px|ھەندێک لە ئایەتوڵڵاکانی ئێران
**ئایەتوڵڵا** (، ) نازناوێک بۆ کەسە ئایینییەکانی شیعەی دوازدە ئیمامی لە ئێران و عێراقە کە لە سەدەی بیستەمەوە بەکاردەھێنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* مەلا
* ئاخووند
* شێخ

## سەرچاوەکان

*
پۆل:وشە و دەستەواژە قورئانییەکان
زنجیرەچیای ئەڵتای

وێنۆک|300x300پیکسڵ|چیای بیلۆخا
**زنجیرەچیای ئەڵتای** بریتییەلە زنجیرە چیایەک لە ئاسیای ناوەڕاست (تورکستان) کە ڕووسیا، چین، مەنگۆلیا و کازاخستان پێکەوە دەبەستێتەوە، کە سەرچاوەکانی ڕووبارەکانی ئێرتیک و ئۆبین، چیاکانی ئەلتەی بە پێگەی ڕەسەنی نەژادی تورک ناسراوە، زنجیرە چیای ئەلتای لە باشووری سیبریا دیاریترین زنجیرەی چیایە لە ناوچەی بایۆجیۆگرافی ڕۆژاوای سیبریا، کە جۆگەی ئۆپ و ئێریکچ تێیدا سەرچاوە دەگرێت. شوێنەکە سێ ناوچەی جیا لەخۆدەگرێت: زاپۆڤدنیک ئاڵتاسکی، ناوچەی بافر لە دەوروبەری دەریاچەی تێلتسکۆی و زابۆدنیک کۆتینسکی، ناوچەی بەفرین لە دەوروبەری چیای بێلوخا و ناوچەی ئۆکۆک ڕووبەرەکەی تێکڕا ١٬٦١١٬٤٥٧ ھێکتارە و نوێنەرایەتی تەواوترین زنجیرەی ناوچە ڕوەکییە بەرزەکانی سیبریای ناوەڕاست دەکات: دەشتی فراوان و دارستانی تێکەڵ و ڕوەکێکی زۆر لە ناوچە شاخاوییەکاندا ھەیە. ھەروەھا زێدی زۆر لە جۆرە گیانلەبەرە ھەڕەشەلێکراوەکانە وەک پڵنگی بەفرین.

## زەویناسی
پێکھاتەی خاکی ناوچەکە بریتییە لە کاربۆن و پیرمیاندا، کیشوەری سیبریا لەگەڵ کازاخستان پێک دەھێنێت بۆ پێکھێنانی چیای ئاڵتایی. جۆرەکانی ئەو کێوانە بە شێوەیەکی ئاسایی لە بەردی گرانیت و موتێنت پێک دێن، کە ھەندێکیان بە زۆری لە نزیک ناوچە دوورەدەستەکان دەبڕدرێن بۆ پیشەسازی بیناسازی.

## پێشانگا

پەڕگە:Katun.jpg|
پەڕگە:Altai Kutscherla-Tal.jpg|
پەڕگە:Kazakhstan Altay 3.jpg|


## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ڕووسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی چین
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی کازاخستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی مەنگۆلیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
فیوبیا

**فیۆبیا** (بە لاوی: ພູເບັ້ຍ) بەرزترین چیای لاوسە. ئەمە لە ناوچەی ئاناس کۆردیلێرایە، لە سنووری باشووری ناوچەی شیانگخونگ لە پارێزگای شیانگخوانگ بەپێی بەرزبوونەوەکەی ٢٨١٩ م، بەرزترین خاڵی زەوییە لە لاوس، کەشوھەوای ساردە و ڕووبەری دەوروبەری چیاکە بە زۆری ھەورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:جوگرافیای پارێزگای سیانگخۆوانگ
پۆل:زنجیرەچیاکانی لاوس
کێوەکانی لوبنان

**کێوی لوبنان** یان **کێوەکانی دژە لوبنان** (عەرەبی: جبل الشریع)،یان "چیاکانی ڕۆژهەڵات"؛ (بەعبری: מול הלבנון) زنجیرە چیایەکە لە باشوری ڕۆژئاوای لوبنان و باکووری ڕۆژهەڵاتیی سووریا هەڵکەوتووە کە زۆربەی سنووری نێوان سووریا و لوبنان پێکدێنێت. سنوورەکە تا ڕادەیەکی زۆر بە درێژایی زنجیرەچیایەکە دیاری کراوە.
## خاکناسی
زنجیرەچیاکانی لوبنان نزیکەی ١٥٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە. لە باشوور، زنجیرەکە بە ٢٨١٤ مەتر و ٢٦٦٩ مەتر بەرزترین لوتکە لەخۆدەگرێت، کە بریتین لە چیای هیرمۆن کە بەرزیەکەی ٢٨١٤ مەترە. ئەم لوتکانە لە سنووری لوبنان و سووریا، بۆ زۆربەی ساڵ بە بەفری داپۆشراوە.
کێوەکانی لوبنان بەردی زاڵیان بەردی لیمۆ و چەلکن کە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی ژوراسیک.
## جوگرافیا
لەباکوورەوە بەدرێژایی هێڵی درێژی بۆ شاری حومسی سوریا درێژ دەبێتەوە چیاکان لە باشوور بە چیای هێرمۆن کۆتاییان دێت، کە لە بەرزاییەکانی جۆلاندا(گوڵان) سنووریان هەیە و بەرزاییەکانی گۆلان قەوارەیەکی جیۆلۆجی و جیۆمۆرفۆلۆجی جیاوازن، بەڵام لە ڕووی جیۆپۆلەتیکییەوە زۆر جار پێکەوە لەگەڵ لێواری باشوری چیای هیرمۆن ڕەچاو دەکرێن، کە هەردووکیان بەشێکن لە هەرێمی جۆلان کە لەلایەن ئیسرائیلەوە کۆنترۆڵ کراوە و لە ڕۆژئاوای دۆڵەکانی کێوی لوبنانیش کە لە چیای لوبنان لە ناوەڕاستی لوبنان جیای دەکاتەوە: دۆڵی بەقاع لە باکوور و دۆڵی ڕووباری حەسبانی لە بەری باشوور بۆ ڕۆژهەڵات پێک دێنێت لەنێو خاکی سوریا، لە ناوچەی تەختایی ڕۆژهەڵات شوێنی شاری دیمەشق هەڵکەوتووە.
چیاکان سێبەرێکی باران بارین بۆ هەرێمەکە لە ڕۆژهەڵاتی خۆیان دابین دەکەن، وەک دۆڵی بێقاع و تەنانەت بیابانی سوریا، کە هاوتەریب بە بناری کێوەکەوە درێژبوونەتەوە
ڕێگایەکی گرنگی قاچاخی نێوان لوبنان و سوریا بە کێوەکانی لوبناندا تێدەپەڕێت.
## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان


پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
کێوی ھێرمۆن

چیای ھیرمۆن (بەعبری: הַר חֶרְמוֹן) کۆمەڵەیەکی شاخییە کە لە کۆتایی باشووری زنجیرە چیاکانی لوبنان ھەڵکەوتوون. لووتکەکەی سنووری نێوان سووریا و لوبنانە و بەرزییەکەی ٢٨١٤ م لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە ھەروەھا بەرزترین خاڵی سووریایە، بەگوێرەی نەتەوە یەکگرتووەکان شاخەکە لە نێوان خاکی سووریا و ئیسرائیلدایە، بەرزترین پێگەی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ ھەمیشەیی لە جیھاندا، کە بە «ھۆتێل ھیرمۆن» ناسراوە، دەکەوێتە بەرزایی ٢٨١٤ مەتر. لێوارەکانی باشووری چیای ھیرمۆن درێژ دەبێتەوە بۆ بەشی ژێر دەستی ئیسرائیل لە بەرزایییەکانی گۆلان.

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:دوو-ھەزارییەکانی ئاسیا
پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان
پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا
زنجیرەچیای ئاپۆ

زنجیرەچیای ئاپۆ کە لە فلیپین بە ئاپۆ سانداوا ناسراوە، کێوێکی گەورەی گڕکانی دوورگەیییە لە دوورگەی مینداناوۆی فلیپین ھەڵکەوتووە بە بەرزایی ٢٬٩٥٤ مەتر لە ئاستی دەریاوە، بەرزترین شاخە لە ئەنجڵەگۆی فلیپین و ٢٤ ھەمین لووتکەی دوورگەیییە لەسەر زەوی. دەکەوێتە نێوان شاری داڤاو و داڤاو دێل سوور لە ھەرێمی داڤاو، و کۆتاباتو لە سۆکسکارگن، چیای ئاپۆ دیارترین چیای فلیپینە لووتکەکە لە شاری داڤاوەوە بە دووری ٤٥ کیلۆمەتر تا باکووری ڕۆژھەڵات و دیگۆس بە ٢٥ کیلۆمەتر درێژبووەتەوە بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات. ناوچەیەکی پارێزراوە و پارکێکی سروشتی فلیپینە.

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:گڕکانەکانی مینداناو
پۆل:کێوەکانی فلیپین
پۆل:دوو-ھەزارییەکانی ئاسیا
زنجیرەچیای ئاراڤاڵی

زنجیرەچیای ئاراڤالی (بە ھیندی:) زنجیرەیەک چیایە لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان، نزیکەی ٦٧٠ کم بە ئاراستەی باشووری ڕۆژاوا درێژبووەتەوە، لە نزیک دەلھی دەست پێ دەکات و لە باشووری ھەریانا و ڕاجستاندا تێپەڕ دەبێت و لە گەجەرات کۆتایی دێت. بەرزترین لووتکەی گورو شیخارە بە بەرزی ١٧٢٢ مەتر. زنجیرەچیای ئاراڤالی بە کۆنترین سیستەمی شاخی تاو لە جیھاندا دادەنرێت، کە بنەچەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پرۆترۆزۆیک.

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیندستان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان
گورو شیخار

**گورو شیخار** لووتکە شاخێکە لە چیاکانی ئەربودای ڕاجستان، بەرزترین خاڵی زنجیرەچیای ئاراڤالییە، بەرزییەکەی ١٬٧٢٢ مەترە. ئەم لووتکەیە لەبەری چیای دەبووەوە ڕێگایەک ھەیە بەرەو لووتکەی شاخەکە. ئەمە ناوی گورو شیخارە یان 'لووتکەی گورو' لە دوای داتاتریا، لەسەر لووتکەکە ئەشکەوتێک ھەیە پەرستگایەکی تێدایە بۆ گەشتیاران، خاوەنی پەرستگاکە خواوەند ئەناسویایە ھاوسەری سیج ئەتری.

لە نزیک پەرستگاکە ڕوانگەی ئێم تی ھەیە کە لەلایەن تاقیگەی توێژینەوەی فیزیکییەوە بەڕێوەدەبرێت. ئەم ڕوانگەیە میوانداری تلسکوپێکی ١٫٢ مەتری دەکات ھەروەھا چەندین تاقیکردنەوەی ئەستێرەناسی بەڕێوەدەبات.

## ئەمانەش ببینە
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
کێوی بێلوخا

**چیای بێلوخا** (بە ڕووسی:Белуха) لووتکەی بێلوخا یاخود چیای بەفرین، بەرزترین لووتکەی زنجیرەچیای ئاڵتایە لە ڕووسیا و بەرزترینی زنجیرە چیاکانی سیبریای باشوورە ئەمە بەشێکە لە شوێنەواری کەلەپووری جیھانی بەناونیشانی چیای زێڕینی ئاڵتای.
کە دەکەوێتە دەڤەری ئاڵتای. بێلوخا لووتکەیەکی شاخی سێ قوللەییە کە بە درێژایی سنووری ڕووسیا و کازاخستان درێژبووەتەوە، تەنیا چەند دە میلێک لە باکووری ھاوسنوورە لەگەڵ چین. لە شاخەکەدا چەندین بەستەری بچووک ھەیە، لەوانە بێلوخا گلیچیر لە ھەردوو لووتکە، لووتکەی ڕۆژھەڵات (٤٥٠٦ م) بەرزترە لە لووتکەی ڕۆژاوا کە(٤٤٤٠ م) بەرزە.
بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩١٤ دووبرا لەخێزانی ترۆنۆڤەوە سەرکەوتنە سەر لووتکەکە. تائێستاش زۆربەی ڕەچەڵەکەکانی ڕۆژھەڵات ھەمان ڕێگای ئەم دووبرایە کە لەبەری باشووری دایە بەکاردێنن بۆ سەرکەتنی. ھەرچەندە ئەلتای لە ڕووی بەرزییەوە لە لووتکەکانی تری ئاسیا نزمترە بەڵام سەختترە ئەمەش بەھۆی دووری ھەڵکەوتەکەیەوەیە بۆیە کات و پلانی زۆر پێویستە بۆ نزیکبوونەوە لێی.
لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠١ تیمێکی زانایان بۆ ھەڵسەنگاندنی گونجاوی دەرھێنانی ناوکی سەھۆڵی لە لووتکەکەی گەشتیان کرد بۆ دوورترین خاڵی بێڵۆخا لە لێکۆڵینەوەکانی ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠٠٣ ئەوە دەرکەوت کە: ھەردوو ناوکی ژێرەوەی تریتیۆمە، ناوەڕۆکە قووڵەکان لەوانەیە ٣٬٠٠٠–٥٬٠٠٠ ساڵ تۆماری کەشوھەوا و ژینگەیی تێدابێت. ھەروەھا لە ٢٠٠٨ تیمێکی سویسری-ڕووسی لە لووتکەکە پێوەرێکی خاکناسی و کەشناسیان دامەزراند. لەکاتی ئێستادا ئەگەر یەکێک بییەوێت شاخەوانی لەم ناوچەیە بکات ئەوە پێویستە داوای مۆلەت بکات بۆ نووسینگەی پاسەوانی سنووری ئێف ئێس بی ھەرێمەکە دوو مانگ پێش ڕێکەوتی پلان دانان.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان


پۆل:سنووری کازاخستان–ڕووسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا
زنجیرەچیای ئانامیت

**زنجیرەچیای ئانامیت** یان **چیاکانی ئەننامیس** (فەرەنسی:*Chaîne annamitique*؛ بە ڤێتنامی:*Dãy (núi) Trường Sơn*)زنجیرە چیایەکی گەورەی ڕۆژھەڵاتی ھیندۆچینایە، کە نزیکەی ١١٠٠ کم لە ڕێگەی لاوس و ڤێتنام و ناوچەیەکی بچووک لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کەمبۆدیا درێژ دەبێتەوە. ھەروەھا ئەمزنجیرە چیایە بە شێوەی جۆراوجۆر ناوی دەھێنرێت وەک چیای ئەن ناوزەد، ئەناس کۆردیلێرا و چیای ئانامیت و ئانامیت کۆردیلێرا. ناوی "ئانام" دەستەواژەیەکی ڤێتنامییە (بە چینی: 安南)، واتە "بۆ ئارامکردنی باشوور" دواتر فەرەنسییەکان Annamese" یان "Anamite" یان بەکار ھێنا بۆ ئاماژەدان بە ڤێتنامییەکان.

بەرزترین لووتکەکانی زنجیرەکە بریتین لە ٢٬٨١٩ فۆبیا و ٢٬٧٢٠م (لای لێنگ). ئەمەی دوایی دەکەوێتە کەناری باکووری ڕۆژاوای تریاس کۆنتوم ماسیف لە ناوەندی ڤێتنام.

زنجیرەی ئانامیت ھاوتەریب لەگەڵ کەناری ڤێتنام درێژبووەتەوە، لە چەماوەیەکی نەرمدا کە حەوزی ڕووباری میکۆنگ لە دەشتی کەناری تەسکی ڤێتنام بە درێژایی دەریای باشووری چین دابەش دەکات. زۆربەی بنارەکانی لە لای لاوتیانن لە بەری ڕۆژھەڵاتی مەوداکە بە تیژییەوە لە دەشتەکە بەرز دەبێتەوە، کە بە چەندین ڕووباری کورت دەست پێدەکەن. کەناری ڕۆژاوا ڕکییەکەی کەمترە، پێش دابەزین بۆ گۆمەئاوەکانی میکۆنگ، دارستانێکی ھەیە کە تەختەی باش دروست دەکات. زنجیرەکە خۆی سێ زەوی پانی سەرەکی ھەیە، لە باکوورەوە بۆ باشوور: فڤان ڵایت، ناکای و بۆلاڤین.

لاوس زیاتر دەکەوێتە ناو گۆمی میکۆنگ، ڕۆژاوای بەشەکە، ھەرچەندە زۆربەی پارێزگای ھوافان و بەشێک لە پارێزگای شیانگخونگ (کە دەشتی بەناوبانگی جەرسی تێیدایە) دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی زنجیرەکەوە. زۆربەی ڤێتنامییەکان دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی دابەشکردنەکە، ھەرچەندە ناوچەی تای نگوینی ڤێتنام (ناوەندی ھایلاندس) دەکەوێتە ڕۆژاوای بەشەکە، لە حەوزی میکۆنگ.

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن

پۆل:جوگرافیای پارێزگای سیانگخۆوانگ
پۆل:ناوچە ئابوورییەکانی کەمبۆدیا
پۆل:ناوچە ئابورییەکانی لاوس
پۆل:ناوچە ئابورییەکانی ڤیێتنام
کێوی لوبنان

**چیای لوبنان** (بە عەرەبی:جبل_لبنان)(سریانی: ܛܘܪ ܠܒܢܢ)زنجیرەیەکی چیاییە لە لوبنان. بە تێکڕایی سەرووی ٢٥٠٠ م بەرزە، کە لووتکەکەی ٣٬٠٠٨ م بەرزە.

## جوگرافیا
زنجیرەچیای لوبنان درێژ دەبێتەوە بە درێژایی ھەموو وڵات بۆ نزیکەی ١٧٠ کیلۆمەتر، ھاوتەریب لەگەڵ کەناری ناوەڕاست. بەرزترین لووتکەیان قورنەتە کە ٣٠٨٨ م بەرزە، زنجیرەکە بڕێکی بەرچاو لە بارانبارین بەخۆوەدەبینێت، ھەروەھا بەفر بە تێکڕایی نزیکەی ٤مەتر دەبارێت.

لوبنان لە مێژوودا بە چیاکان پێناسە کراوە، کە پاراستنی بۆ دانیشتووانی ناوچەکە دابین کردووە لە لوبنان گۆڕانکاری لە دیمەنەکان کەمتر پەیوەندی بە جوگرافییەوە ھەیە لە بەرزایییەکان. کێوەکان بە دارستانی بەڕوو و کەوان ناسراون. دوایین باخچەی گەشەی کۆنی سیدرە بەناوبانگەکەی لوبنان (سیدرۆس لیبانی ڤار لیبانی) لە بەرزاییەکانی چیای لوبنانە، لە سیدارەکانی کەلەپووری جیھانی خوایە.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:مێژووی لوبنان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
٩٥٢ (ژمارە)

**٩٥٢** (**نۆسەد و پەنجا و دوو**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٥١ و ٩٥٣.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٥٣ (ژمارە)

**٩٥٣** (**نۆسەد و پەنجا و سێ**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٢ و ٩٥٤.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٥٤ (ژمارە)

**٩٥٤** (**نۆسەد و پەنجا و چوار**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٣ و ٩٥٥.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٥٥ (ژمارە)

**٩٥٥** (**نۆسەد و پەنجا و پێنج**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٤ و ٩٥٦.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٥٦ (ژمارە)

**٩٥٦** (**نۆسەد و پەنجا و شەش**)  ژمارەیەکی سروشتییە، و جووتە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٥ و ٩٥٧.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
٩٥٧ (ژمارە)

**٩٥٧** (**نۆسەد و پەنجا و حەوت**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٦ و ٩٥٨.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
زنجیرەچیای عەسیر

کێوەکانی عەسیر، زنجیرەچیای عەسیر(عەرەبی:) ناوچەیەکی شاخاوییە لە باشووری ڕۆژئاوای سعودییە کە هاوتەریب لەگەڵ دەریای سووردا درێژبۆتەوە. ئەو ناوچانەی لە هەرێمی عەسیری سعودیە پێکدێنێت، لەگەڵ ئەوەشدا بە گشتی ناوچەکانی نزیک سنووری یەمەنیش دەگرێتەوە. چیاکان نزیکەی ١٠٠,٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەی داپۆشیوە و لە شاخ و دەشت و دۆڵی کوێستانەکانی عەرەبی پێک دێت. سێنسو لاتۆ، ئەوان بەشێکن لە چیاکانی سەراوات، کە ئەمەیان بە زنجیرەی چیا پێناسە دەکەن کە هاوتەریب لەگەڵ تیهامە بە درێژایی بەشی ڕۆژئاوای نیمچە دوورگەی عەرەبی بەتایبەتی بەشەکانی ڕۆژئاوای سعودیە و یەمەن درێژبوونەتەوە.

## زەویناسی
کێوەکان بە پلەی سەرەکی لە بەردی هەویری، بەردی لمی و گێچی پێک هاتوون، لە بنەچەی ژوراسیک و کریتاسوس و پالیۆجین چینی ژێرەوەیان لە گرانێتی پرکامبرین پێک هاتوون.

## کەش وهەوا و جووتکاری
ئەم زنجیرەچیایانە بەرزترین ڕێژەی بارانبارینی سعودیەی هەیە بەهۆی زۆری بارانی وەرزییەوە ڕێژەی بارانبارین دەتوانێت لە ٦٠٠ ملیمەتر تا زیاتر لە ١٠٠٠ میلیمەتر ببارێت لە ساڵێکدا، ئەمەش برێکی زۆرترە لەچاو دەشتایی ڕۆژهەڵات و بانەکانی تر کە بڕێکی زۆر کەمتر وەردەگرن، لە ٥٠٠ ملیمەتر بۆ خوار ١٠٠ میلیمەتر  لە ساڵێکدا.

بەروبوومی هەرێمەکە، کە زۆربەی ئەو بەروبوومانەن کەلەسەر کێوەکانی دەڕوێن وەک گەنم، قاوە، پەن، نیلی، زەنجەڵ، سەوزە و خورما دەگرێتەوە هەرێمەکە هەروەها ژینگۆیەکی لەبارە بۆ ئاژەڵ و مەڕ و بزن و حوشتر.

## ژینگۆ
ناوچە سەختەکانی ناوچەکە یارمەتی پاراستنی بۆماوەیی ناوازەی دەڤەرەکە دەدات، چەندین جۆری قارچکی میکسۆمیسیتسی نوێ لە هەرێمەکە دۆزراونەتەوە، وەک جۆرەها ڕووەکی کە پێشتر نەبوون. هەروەها وا بیردەکرێتەوە کە ئەسیر یەکێک بێت لە دوایین ژینگەی سروشتی بۆ پڵنگەکانی عەرەب.

## پێشانگا

File:Abha1.jpg|Abha city, located  above sea level in the 'Asir Region
File:Living on the verge of Habala Valley.jpg|Habala Valley near Abha
File:Alsooda0002.jpg|Al Soudah
File:منظر من بلاد قبيلة حوالة4.jpeg|Jabal Atherb, as seen from Ḥawālah in Bareq


## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان



پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
٩٥١ (ژمارە)

**٩٥١** (**نۆسەد و پەنجا و یەک**) ژمارەیەکی سروشتییە، و تاکە. کەوتووەتە نێوان ٩٥٠ و ٩٥٢.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان