زمانەکانی تورکیا

**زمانەکانی تورکیا** جگە لە زمانی فەرمی کە تورکییە، ھەریەکە لە زمانە بەربڵاوەکانی وەک کوردیش دەگرێتەوە، ھەندێک زمانی کەمینەیی مامناوەندیی بەربڵاوی وەک عەرەبی و ژمارەیەک زمانی کەمینەی کەمتر باو دەگرێتەوە، کە ھەندێکیان بەھۆی پەیمانی لۆزانی ساڵی ١٩٢٣ کەوتونەتە ناو تورکیاوە.

بەپێی پەیمانی لۆزان، زمانە کەمینەکانی کە بە فەرمی دانپێدانراون بریتین لە زمانەکانی ئەرمەنی، یۆنانی و عیبری.

## مافە دەستوریەکان

### زمانی فەرمی
ماددەی سێی دەستووری تورکیا زمانی تورکی بە تاکە زمانی فەرمی تورکیا پێناسە دەکات.

### زمانە کەمینەکان
لە مادەی ٤٢ ی دەستووری تورکیا بە ڕاشکاوی دامەزراوە پەروەردەییەکان قەدەغە دەکات کە هەر زمانێک جگە لە زمانی تورکی وەک زمانی دایک بە هاوڵاتیانی تورک فێر بکرێن.

((هیچ زمانێک جگە لە زمانی تورکی لە هیچ دەزگاو پەیمانگایەکی ڕاهێنان و پەروەردەدا وەک زمانی دایک بە هاوڵاتیانی تورک بەکارناهێندرێت. نابێت زمانی بیانی لە دەزگاکانی ڕاهێنان و پەروەردە دا گرنگی پێ بدرێت ئەو قوتابخانە و فێرگانەی  کە ڕاهێنان و پەروەردە بە زمانی بیانی ئەنجام دەدەن بەپێی  یاسایەکی تایبەت دەتوانن کاربکەن ،کە تەنها زمانە نێودەولەتیەکان ڕێگا پێدراون.))

— ماددەی ٤٢دەستوری گشتی کۆماری تورکیا.

بەهۆی مادەی ٤٢ و سنووردارکردنی زمان و کەلتوری کەمایەتییە نەژادیەکان ڕووبەڕووی کۆت و بەندی توند دەبنەوە لە بەکارهێنانی زمانی دایکیاندا.

سەبارەت بە نەگونجانی ئەم ماددە دەستوریە لەگەڵ پڕۆژە یاسای نێودەوڵەتی مافی مرۆڤ ، تورکیا پەیمانە نێودەوڵەتیەکانی تایبەت بە مافە مەدەنی و سیاسیەکان و مافەکانی ئابوری و کۆمەڵایەتی و کەلتوریەکان پێشێڵ دەکات. لەوەش زیاتر، تورکیا هیچ کام لە پەیمانە مرۆییەکانی یەکێتی ئەوروپا بۆ پاراستنی کەمایەتیە نەتەوەییەکان و پەیماننامەی ئەوروپی بۆ زمانە هەرێمییەکان یان کەمایەتییەکان ، یان پرۆتۆکۆلی دژە جیاکاری ١٢ بۆ پەیمانگەی ئەوروپی بۆ مافەکانی مرۆڤ ئیمزا نەکردووە.

ئەم دەستورە تایبەتەی تورکیا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوەخۆیی دژایەتیەکی زۆری کراوە چونکە دوورە لە بنەماکانی دەولەتی مۆدێرن و مافەکانی مرۆڤی هاوچەرخ، بە شێوەیەکی بەرچاو لە لایەن کۆمەڵگەی کوردیەوە چەندین جار داوای هەڵوەشاندنەوەی ئەم دەستورە کراوە. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ دا داوای پێداچوونەوەی دەستووریان کرد بۆ ئەوەی سیاسەتی تورکیا لەسەر کەمینەکان لە ئاستی ستانداردە نێودەوڵەتییەکاندا بگونجێندرێت، بەڵام بە کردەیی گۆڕانکاری تێدا نەکرا و هەروەها ڕەخنە لە وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا و ڕێکخراوی ئۆ ئێس سی ئی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ گیرا لەوانە هیومان ڕایتس وۆچ کە چاودێری ئەوە دەکەن "حکومەتی تورکیا مافی زمانی کەمینەکانی جولەکە، یۆنان و ئەرمەن قبوڵ دەکات، وەک ئەوەی لە پەیمانی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ دا هاتووە کە ژمارەیان زۆر کەمە لەکاتێکدا کوردەکان پتر لە ٪٢٠ دانیشتوانی تورکیا پێک دێنن بەڵام ئەم مافەیان لێ سەندراوەتەوە.

### پەروەردەی زمانە ناوچەییەکان
لەساڵی ٢٠١٢  وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی تورکیا زمانی کوردی ( کرمانجی و زازاکی )لە چوارچێوە چاکسازیە ناچاریەکاندا وەک زمانی بیانی خستە ناو بەرنامەی ئەکادیمی قوتابخانە بنەڕەتیەکان وەک پۆلی ئارەزوومەندانە کە منداڵانی کورد دەتوانن لەتەمەنی پێنج ساڵیەوە بخوێنن.

دواتر وەزارەتی پەروەردە لە ساڵی ٢٠١٣ وەک هێورکردنەوەی پارتە تورک پەرستەکان زمانەکانی ئەبخاز و ئادیغ و جۆرجیای ستاندەر و لازی خستە ناو بەرنامەکانی خوێندنی ئارەزوومەندانە هەروەها زمانی بۆسنی لە مانگی شوباتی ٢٠١٧خستە ناو پۆڵە ئارەزوومەندەکان.

لە ساڵی ٢٠١٥ وەزارەتی پەروەردەی تورکیا ڕایگەیاند، کە لە ساڵی خوێندنی ٢٠١٦-٢٠١٧ خولی عەرەبی (وەک زمانی دووەم) لە قۆناغی بنەڕەتیدا پێشکەش بە خوێندکاران دەکرێت و لە قۆناغی دووەمی بنەڕەتییەوە دەست پێ دەکات. خولەکانی عەرەبی وەک کۆرسێکی زمانی دەستەبژێری وەک ئەڵمانی و فەرەنسی و ئینگلیزی پێشکەش دەکرێت. بەپێی بەرنامەیەکی ئامادەکراو، خوێندکارانی پۆلی دوو و سێ بە گوێگرتن و قسەکردن دەست بە فێربوونی زمانی عەرەبی دەکەن، هاوکات پێشەکی بۆ نووسین دەچێتە پاڵ ئەم کارامەییانە لە پۆلی چواری بنەڕەتی و دوای ئەوەی خوێندکارانی پۆلی پێنجەم دەست دەکەن بە فێربوونی زمانەکە لە هەموو قۆناغەکانی دواتردا.

## پێرستی زمانەکان
ئەم خشتەیەی خوارەوە زمانی دایک لە تورکیا بە ڕێژەی سەدی نیشان دەدات:

ئیتنۆلۆگ چەندین زمانی کەمینە و کۆچبەری لە تورکیا ڕیز کردووە کە هەندێکیان لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکیەوە قسەی پێ دەکرێت.

لە ڕاپۆرتەکەی ئیتنۆلۆگدا، زمانی مێگلینۆ-ڕۆمانییەکانی تێدانیە کە لە لایەن مێگلنۆ-ڕۆمانییەکان قسەی پێدەکرێت، کە ژمارەیان نزیکەی ٥ هەزار کەس دەبێت لەو وڵاتەدا.

پێوەری لێکهەڵوەشینی پلەبەپلە کراوی نێوان نەوەکان (EGIDS) ی ئیتنۆلۆگ:

0 ( ئینتەرناسیۆنال ) : " ئەو زمانانەی کە بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان نەتەوەکاندا لە بوارەکانی بازرگانی و ئاڵوگۆڕی زانستی و سیاسیە نێونەتەوەییەکاندا بەکار دەهێنرێت . "

1 ( نەتەوەیی ) : " ئەو زمانانەی کە لە پەروەردە و کار و میدیا و حکوومەت لە ئاستی نەتەوەییدا بەکار دەهێنرێت " .

2 ( پارێزگا ) : " ئەو زمانانەی کە لە پەروەردە و کار و  میدیا و حکومەت لە ناو دابەشکارییە ئیدارییە گەورەکانی نەتەوەیەکدا بەکار دەهێنرێت " .

3 ( فراوانتر  ) : " ئەو زمانانەی کە لە کار و  میدیا بەکار هاتووە بەبێ باری فەرمی  لە جیاوازی زمان لە سەر ئاستی هەرێمێک " .

4 ( پەروەردەیی ) : " زمان لە بەکارهێنانێکی بەهێزدایە ، بە ستانداردکردن و ئەدەب لە ڕێگەی سیستەمێکی بەربڵاوی پەروەردەوە بە شێوەیەکی دامەزراوەیی پشتگیری دەکرێت " .

5 ( گەشە ) : " زمان لە بەکارهێنانێکی لاوازدایە ، بە شێوەیەکی ستاندارد ئەدەب لە لایەن هەندێکەوە بەکار دەهێنرێ هەرچەندە ئەمە هێشتا بەربڵاو و بەردەوام نییە . "

6a زمان بۆ پەیوەندی ڕووبەڕوو بەکار هاتووە لەلایەن هەموو نەوەکان و بارودۆخەکە بەردەوام بێت " .

6b ( هەڕەشەکراو ) : " زمان بۆ پەیوەندی ڕووبەڕوو لە نێو هەموو نەوەکاندا بەکار هاتووە ، بەڵام بەکارهێنەران ڕۆژ بە ڕۆژ لە دەست دەدات . "

7 ( گۆڕدراو ) : " نەوە و منداڵان دەتوانن زمانەکە لەنێو خۆیاندا بەکار بهێنن ، بەڵام بۆ منداڵی تر ناگوازرێتەوە " .

8a ( مۆریبوند ) : " ئەو زمانانەی کە بەکارهێنەرەکانی کەسانی بە تەمەنن و نەوەی نوێ بەکاری ناهێنن " .

8b ( نزیکە لە  لەناوچون ) : " ئەو زمانانەی کە بەکارهێنەرە ماوەکانی زمان ئەندامن لە نەوەی باپیرە گەورە یان گەورەتر کە دەرفەتیان کەمە بۆ بەکارهێنانی زمانەکە " .

9 ( دۆرمانت ) : " زمان وەک بیرهێنانەوەی ناسنامەی کەلەپووری بۆ کۆمەڵگەی ئەتنیکی خزمەت دەکات ، بەڵام هیچ کەسێک لە لێهاتوویی ڕەمزی زیاتر نییە " .

10 ( لەناوچوو ) : " زمانەکە چیتر بەکارنەهێنرێت و کەس هەستی ناسنامەی ئەتنیکی پەیوەست بە زمانەکەوە نەبێت. "

## سەرژمێری ١٩٦٥

   


File:Mother language in 1965 Turkey census - Turkish and Kurdish.png|Turkish- and Kurdish-speaking pluralities
File:Mother language in 1965 Turkey census - Turkish.png|Turkish-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Kurdish.png|Kurdish-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Arabic.png|Arabic-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Zaza.png|Zaza-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Circassian.png|Circassian-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Greek.png|Greek-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Armenian.png|Armenian-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Georgian.png|Georgian-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Laz.png|Laz-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Pomak.png|Pomak-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Bosniak.png|Bosnian-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Albanian.png|Albanian-speaking population
File:Mother language in 1965 Turkey census - Jewish.png|Hebrew-speaking population


## مێژوو

تورکیا لە مێژوویدا ماڵی زۆرێک لە زمانە لەناوچوەکانی ئێستا بووە. وەک: هیتیت، کە سەرەتاییترین زمانی ئیندۆ-ئەورووپییە کە بەڵگەی نووسراو دۆزراوەتەوە (لە نزیکی ١٦٠٠ پ.ز بۆ ١١٠٠ پ.ز کاتێک ئیمپراتۆریەتی هیتیت هەبوو). زمانەکانی دیکەی ئانادۆڵەکان لوویان و دواتر لیسیان و لیدیان و میلیانی لە خۆ گرتبوو هەموو ئەو زمانانە وا بڕوا دەکرێت کە لە دوایینەکانی دەوروبەری سەدەی یەکی پێش زایین لە ناو چوون بە هۆی دۆزەخیبوونی ئەناتۆلیا کە بووە هۆی ئەوەی یۆنانی بە شێوەزارە جۆراوجۆرەکان ببێتە زمانی باو .

ئۆراراتیانی سەر بە بنەماڵەی زمانی حورۆ-ئۆرارتیان لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا لە دەوروبەری دەریاچەی وان بوونیان هەبوو وەک زمانی شانشینی ئورارتوو لە سەدەی ٩ ی زاینییەوە تا سەدەی شەشەم بوونی هەبووە هاتیان لە دەقە نەریتییەکانی هیتیتاقی کراوەتەوە، بەڵام نە پەیوەندی بە زمانی حیتی و نە بە هیچ زمانێکی دیکەی ناسراوەوە هەبووە.

لە سەردەمی دوای تەنزیمەت دا فەڕەنسی بوو بە زمانی باو لە نێو خوێندەواران، هەرچەندە هیچ گرووپێکی ئەتنی لە ئیمپراتۆریەتدا بە ڕەچەڵەک بە زمانی فەڕەنسی قسەیان نەدەکرد. یۆهان ستراوس، نووسەری "زمان و هێز لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی دواکەوتوودا" نووسیویەتی "بە شێوەیەک لە جیهانی سەردەمدا بە بیردا چوونی ئینگلیز، فەرەنسا نزیکەی لە هەموو شوێنێک لە خاکی عوسمانیدا ئامادە بوو" ستراوس ئەوەشی خستەڕوو کە فەرەنسی "جۆرێک لە زمانی نیمچە فەرمی" بووە، کە "تا ڕادەیەک" زمانی تورکیی وەک زمانی "فەرمی" بۆ ناموسوڵمانەکان گۆڕیبوو بۆیە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چەندین بڵاوکراوەی بە زمانی فەڕەنسی هەبوو،  کاتێک کۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣ دا ڕاگەیاندرا زمانی فەڕەنسی و سەرجەم زمانەکان قەدەغە کران.

## ئەمانەش ببینە
* مێژووی تورکیا
* جوگرافیای تورکیا

## سەرچاوەکان