مەسعوود بارزانی

**مەسعوود مستەفا بارزانی** (لەدایکبووی ١٦ی ئابی ١٩٤٦، مەھاباد، کۆماری کوردستان) سیاسەتوان و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستانە، لە ماوەی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ تاکوو ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان بووە.

## ژیان
[وێنۆک|250px|مەسعوود بارزانی لەگەڵ [جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بووش]]

بارزانی لە شاری مەھاباد لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦ لە سەردەمی حکوومەتی کۆماری کوردستان لەدایکبووە،خوێندنی تەواو نەکردووە بەھۆی ژیانی سیاسی بنەماڵەکەی، لە تەمەنی ١٦ ساڵی بووتە پێشمەرگە لە ھێزەکانی پارتی دیموکرات. ساڵی ١٩٧٠ لە کۆنگرەی ھەشتی پارتی دەبێتە ئەندامی کۆمیتەی ناوەند. ساڵی ١٩٧٩ لە شوێنی مستەفا بارزانی باوکی بووە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان و لەو ساڵەوە تا ئێستا بەردەوامە. بارزانی لە دوای شەڕی کەنداوەوە ڕۆڵی بەرچاوی ھەیە لە سیاسەتی باشووری کوردستان.

مەسعوود بارزانی لە ساڵی ١٩٦٥ ھاوسەرگیریی کردووە و ٨ منداڵی ھەیە کە ٥ی کوڕە و ٣ی کچ؛ بەڵام ناو و وێنەکەی ھاوسەرەکەی لە ھیچ سەرچەمێکدا دیار نەکراوەتەوە. مەسعوود بارزانی کوردی (سۆرانی و کرمانجی) و عەرەبی باش دەزانێت و ھەروەھا دەتوانێت بە فارسی و ئینگلیزیش بدوێت.

## سەرۆکی ھەرێمی کوردستان
لە دەرئەنجامی شکستی سەددام حوسێن لە شەڕی کەنداو (١٩٩١) و ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئارامی، دامەزراندنی دامەزراندنی حکوومەتێکی کوردی بوو لە باکووری عێراق کە بە «باشووری کوردستان» ناسراوە. ساڵی ١٩٩٢ پاسپۆرتی تورکیای پێدرا لەلایەن تورگوت ئۆزال سەرۆکی ئەوکاتەوە بەمەبەستی یارمەتیدانی بارزانی بۆ گەشتکردن بە ئازادی. تەنھا چەند مانگێک دوای دروستکردنی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری، ھەڵبژاردنی ئازاد لە ساڵی ١٩٩٢ بەڕێوەچوو. دوو پارتی سەرەکی، ئەوانیش پارتی دیموکراتی کوردستان بەسەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی، دەنگەکانیان دابەش کرد، دواتر وەزارەتەکانی حکوومەتیان بە یەکسانی دابەش کرد؛ بەڵام لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٤ شەڕ لە نێوان پێشمەرگەکانی یەکێتیی و پارتی دروست بوو. لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦ بارزانی داوای ھاوکاری لە ڕژێمی سەدام حوسێنی کرد بۆ ئەوەی ھاوکاریی بکات لە بەرەنگاربوونەوەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کە ھاوکاری ئێرانی وەرگرتبوو. پارتی دیموکراتی کوردستان بە ھاوکاری سوپای عێراق یەکێتیی لە شارە گەورەکانی باشووری کوردستان دوورخستەوە؛ بەڵام دواتر یەکێتی سلێمانی و بەشێک لە پارێزگای ھەولێریان کۆنترۆڵکردەوە. شەڕەکە بەھۆی ڕێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعوود بارزانی واژووکرا، کۆتایی پێھات، بەڵام کاریگەرییەکانی شەڕەکە بەردەوام بوو باشووری کوردستان دابەش بوو لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان لە باکووری ڕۆژاوا و یەکێتیی لە باشووری ڕۆژھەڵات. دوای ھێرشکردنە سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، پارتی و یەکێتیی وردە وردە حکوومەتێکی یەکگرتووی ھەرێمایەتییان دامەزراند. بارزانی بووە یەکێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی حوکمی عێراق و لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٤ سەرۆکی ئەنجومەنەکە بووە. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٥ لەلایەن پەرلەمانی کوردستان بە سەرۆکی ھەرێمی کوردستان ھەڵبژێردرا

بارزانی وەک سەرۆکی ھەرێمی کوردستان سەردانی فەرمیی بۆ چەند وڵاتێک کردووە و کەسایەتییە بەرزەکانی وەک جۆرج بوش سەرۆکی ئەمریکا و تۆنی بلێر سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا و پاپا لە ڤاتیکان و سیلڤیۆ بێرلۆسکۆنی سەرۆکوەزیرانی ئیتاڵیا لە ڕۆما و شا عەبدوڵڵای عەرەبستانی سعوودی لە ڕیاز بینیوە.

لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٩، لە یەکەم ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ بۆ سەرۆکایەتی ھەرێمی کوردستان، مەسعوود بارزانی بە دەنگدانی جەماوەری وەک سەرۆک ھەڵبژێردرایەوە و ٦٩٫٦٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا. ھەڵبژاردنەکان لەلایەن چاودێرانی نێودەوڵەتی و کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی عێراقەوە بە وردی چاودێری کرا.

### خولی سێیەمی سەرۆکایەتی
لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٣، دوای تەواوبوونی ماوەی ٨ ساڵەی، پەرلەمان ماوەی سەرۆکایەتییەکەی بۆ دوو ساڵی دیکە درێژکردەوەبەپێی داوایەکی پەرلەمانتارانی ئەو خولە کە لە ٣٠ی حوزەیرانی ھەمان ساڵ بەرزکرابووەوە، داواکرابوو مەسعوود بارزانی دوو ساڵی تر لە سەرۆکایەتی ھەرێم بمێنێتەوە. ئەمەش مشتومڕێکی سیاسی گەورەی نایەوە لە باشووری کوردستان بەوەی ئەم بڕیارە نایاسایی و نادەستوورییە سەرۆکی ھەرێمیان بە سەرۆکێکی ناشەرعی یاخود سەرۆکی ماوە بۆ درێژکراوە ناو دەبرد.بارزانی یەکێک بوو لەو ھەشت کاندیدەی کە لە گۆڤاری ''تایم'' بۆ ساڵی ٢٠١٤ی گۆڤاری بۆ کەسایەتی ساڵ لە لیستی کورتدا ھاتبوو، بەھۆی ھەوڵەکانی بۆ پاڵنانی سەربەخۆیی کورد لەگەڵ شەڕی بەردەوامی دژی دەوڵەتی ئیسلامی.

### ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)
وێنۆک|بارزانی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٩ لەگەڵ مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا کۆدەبێتەوە

لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ بارزانی ڕای گەیاندبوو کە ھەرێمی کوردستان لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام دەدات لە ڕۆژی دوای ڕیفراندۆمەکە، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧، ڕای گەیاند کە ڕیفراندۆمەکە سەرکەوتوو بووە و داوای لە وڵاتانی دراوسێ کرد کە کراوە بن بۆ گفتوگۆی داھاتوو.

حکوومەتی عێراق ئەنجامی ڕیفراندۆمەکەی ڕەتکردەوە. لە ١٥ی تشرینی یەکەم، ھێزە ئەمنییەکانی عێراق و ھێزەکانی حەشدی شەعبی، چوونە ناو شاری کەرکووک کە لەژێر دەستی ھێزە کوردییەکان بوو، بەھۆی کشانەوەی ھێزەکانی پێشمەرگەی یەکێتیی لە شارەکە وای کرد ھێزەکانی ژێر سەرپەرشتی پارتییش لە شارەکە بکشێنەوە، بەم ھۆیەوە شارەکە کەوتە دەست حکوومەتی ناوەندی. ئەم ھەنگاوانەی حکوومەتی عێراق لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتی وەک کردەوەیەکی ئاسایی سەیرکرا.

دوابەدوای شکستی ڕیفراندۆم و خەسارەکانی خاکی پێشمەرگە، بارزانی لە ٢٩ی تشرینی یەکەم ڕای گەیاند کە دەست لە پۆستی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان دەکێشێتەوە.لە ئێستادا وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان بەردەوامە لە سیاسەتکردن و دیدار و چاوپێکەوتن لەگەڵ باڵیۆزی ولاتان ئەنجام دەدات. بارەگای بارزانی وەک شوێنی بڵاوکردنەوەی بۆچوون و ھەڵوێستەکانی خۆی دامەزراند.

## ڕەخنە
لە ماوەی سەرۆکایەتی ھەرێم و دوای تەواوبوونی سەرۆکایەتییەکەی ڕەخنەگرانی بە کەسێکی عەشایەر و خێلەکی ناوی دەبەن، وەک کەسێکی بەرژەوەندخواز ناوزەندی دەکەن. گوایە ئەندامانی بنەماڵەی مەسعوود بارزانی کۆنتڕۆڵی ژمارەیەکی زۆر لە کارگە بازرگانییەکانی باشووری کوردستان دەکەن، کە بەھای گشتییان چەند ملیار دۆلارێکە، ھەرچەندە ھیچ بەڵگەیەک لەسەر خاوەندارێتی لەو شێوەیە لەلایەن خودی مەسعوود بارزانییەوە نەخراوەتەڕوو. لەکاتێکدا زۆرجار تۆمەتی گەندەڵی ئاراستەی ھەردوو بنەماڵەی بارزانییەکان و تاڵەبانییەکان لەلایەن سەرچاوەی کورد و چاودێرانی نێودەوڵەتی دەکرێن، بەڵام بارزانی لە چەندین بۆنەدا ڕەتیکردووەتەوە خاوەندارییەتی کارگە بازرگانییەکان بکات. ھەروەھا نا شەفافیەتی دارایی و نەبوونی خزمەتگوزاری گشتی و ئاسانکاری نەکردن بۆ گەیشتن بە زانیارییەکان، نەبوونی ئازادی ڕاگەیاندن لە ھەرێم دیارترین ئەو ڕەخنانەن لە مەسعوود بارزانی دەگیرێت. لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠١٠ ڕۆژنامە زمانحاڵی ئۆپۆزیسیۆن پارتی دیموکراتی کوردستانی بە سەرۆکایەتی بارزانی تۆمەتبار کرا بەوەی بڕە پارەیەکی زۆر لە قاچاخچێتی نایاسایی نەوتیان خستۆتە گیرفانی خۆیەوە.لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠٥ کەمال قادر، مامۆستای زانکۆ خاوەن ڕەگەزنامەی نەمساییە، بەھۆی زنجیرەیەک بابەتەوە کە ڕەخنەی لە حکوومەت و بنەماڵەی بارزانی گرتبوو، لە کوردستانی عێراق دەستگیرکرا. بە تۆمەتی ناوزڕاندن تۆمەتبار کرا و سزای سی ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا. لە ساڵی ٢٠٠٦ دوای فشاری نێودەوڵەتی لەلایەن ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و پەیامنێرانی بێ سنوور و حکوومەتی نەمسا ئازادکرا. لە مانگی ئایاری ٢٠١٠ ڕۆژنامەنووس سەردەشت عوسمان دوای ڕەخنەگرتن لە بنەماڵەی بارزانی کوژرا.

## ئەنفال
خێزانی بارزانی زۆر قوربانیان لە پێناو کێشەی کورددا داوە، و لە دوای لە دایکبوونیەوە تاکو تەمەنی ١٢ ساڵی مەسعوود بارزانی باوکی خۆی نەبینیوە، کە لە دوورە وڵات لە یەکێتی سۆڤیەت دەژیا. سیخوڕەکانی ڕژێم سێ برای بارزانیان تیرۆر کردەوە ٣٢ کەس لە ئەندامانی خێزانەکەی لەگەڵ ئەو ٨٠٠٠ بارزانی بوون کە ڕژێمی بەعس ئەنفالی کردن لە ساڵی ١٩٨٣، خودی مەسعوود بارزانی ئامانجی چەندین ھەوڵی تیرۆر بووە بە تایبەتی ھەوڵی تیرۆر کردنی لە ڤێننای پایتەختی نەمسا لە ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩. ڕژێمە یەک لە دوا یەکەکانی عێراق ١٦ جار گوندی بارزاننیان خاپوور کردووە کە گوندی مەسعوود بارزانییە.

## نووسراوەکان
بارزانی پەرتووکێکی لەسەر ڕۆڵی مێژووی مستەفا بارزانیی باوکی لە بزووتنەوەی نەتەوەی کورد لەژێر ناوی **[[بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی کورد]]** کە لە چوار بەرگ پێک ھاتووە نووسیوە، وبەم دوایانە کتێبێکی بە ناوی بۆ مێژوو بڵاوکردەوە. لەگەڵ چەندین وتار و بابەتی سیاسی کە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی کوردستاندا بڵاو کراونەتەوە.

|-

|-

## سەرچاوەکان

## پەراوێزەکان
* سەرۆکی ھەرێمی کوردستان 
* ژیاننامەی مەسعوود بارزانی

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:بنەماڵەی بارزانی
پۆل:زیندووان
پۆل:کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق