open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شتێفان باچوو

**شتێفان ئۆرێل باچوو** (بە ئینگلیزی: Štefan Aurel Bacciu) (٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨ – ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣) شاعیر و ڕۆماننووس و بانگەشەکار و ئەکادیمی ڕۆمانی-بەڕازیلی بووە کە دوا تەمەنی ژیانی لە ھاوایی ژیاوە. نووسەرێکی گەنجی پێشوەختە بووە و لە ڕۆمانیا لە نێوان جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم خەڵاتی بەدەستھێناوە و ھاوبەشی سەرنووسەری چەندین گۆڤاری ئەدەبی بووە. بەھۆی ئەوەی کە سیاسەتی دیموکراتیی چەپ و پارتی سۆسیال دیموکرات سەرنجی ڕاکێشا، لەکاتی کارکردن بۆ چاپەمەنی فاشیستی لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا، بۆچوونەکانی خۆی خۆدزییەوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٤ گەڕایەوە بۆ بەڕێوەبردنی ڕۆژنامەی لیبرتاسیای پی ئێس دی ئاڕ. دوای ئەوەی بە چاوی خۆی شایەتحاڵی دەستبەسەرداگرتنی وردە وردەی کۆمۆنیستەکان بوو، باچوو توانی خۆی بۆ پۆستێکی دیپلۆماسی لە سویسرا دامەزرێنێت، دواجار لە ساڵی ١٩٤٨دا وازی لە پۆستەکەی ھێنا. دانیشتووی بەڕازیل و پاشان ھاووڵاتی بەڕازیل بوو، بە ھەموو ئەمریکای لاتین گەشتی کردووە، بەرھەمەکانی بە زمانەکانی پورتوگالی، ئیسپانی، ئینگلیزی و ئەڵمانی نووسیوە، جگە لە زمانی ڕۆمانی زێدی خۆی.

لە ڕێگەی بەشداریکردنی لە کۆنگرەی ئازادی کولتووری و ھاوڕێیەتی لەگەڵ سۆسیالیستەکانی وەک خوان بۆش، دژی کۆمۆنیزمی ئەمریکای باشوور قسەی کرد و ڕەخنەی لە فیدڵ کاسترۆ گرت. دواجار ڕووی لە ئەمریکا کرد، وەک مامۆستا لە زانکۆی واشنتۆن، و لە ساڵی ١٩٦٤ەوە، لە زانکۆی ھاوایی. گۆڤاری نێونەتەوەیی *مایڵی* بڵاوکردەوە، کە سەرەڕای چاپی سەرەتایی و تیراژی سنووردار، بەڵام وەک سەرچاوەیەکی دیار بۆ زانیاری لەسەر نووسەرانی ئاڤانگارد لە ڕەوەندی ڕۆمانیا، لە ئەندرێی کۆدریسکۆوە تا دۆلفی ترۆست و سیستۆ بالز. ھەروەھا باچوو مێژوونووس و ئەنتۆلۆژیستێکی دیاری سووریالیزمی ئەمریکای باشوور و ناوەڕاست بووە، ھەروەھا وەرگێڕی ئەدەبیاتی ئەمریکای لاتین بووە بۆ زمانەکانی ڕۆمانی و ئەڵمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
پۆل:مردووانی ١٩٩٣
پۆل:شاعیران بە زمانی ئیسپانی
بێرگن، داکۆتای باکوور

**بێرگن** () شارێکە دەکەوێتە ویلایەتی داکۆتای باکوور لە ئەمریکا. ڕووبەری ئەم شارە ١.٩٢ کیلۆمەتر دووجایە، بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە ٤٨١ م. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ٧ کەس بووە بەپێی نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکا. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی داکۆتای باکوور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٥
ھانس ھاکەر

**ھانس ھاکەر** () نیگارکێشێکی ئەمریکییە و لە ٤ی ئازاری ١٩١٠ لەدایکبووە و لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٤ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ١٩٩٤
پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کوڕە وێنەکێشە ئەمریکییەکان
مارک ھاوارد کۆھن

**مارک ھاوارد کۆھن** () و پارێزەرێکی ئەمریکییە و لە ساڵی ١٩٥٥ لە شاری میامی بیچ لە ئەمریکا لەدایکبووە.  
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:زیندووان
ئاڕنۆڵد، مینیسۆتا

**ئاڕنۆڵد** ()  ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە و دەکەوێتە ویلایەتی مینیسۆتا لە ئەمریکا. ڕووبەرەکەی ٣٠.١ کم٢ دووجایە و بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە ٤٤٠ مەتر. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠ بەپێی نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکا ٢٩٦٠ کەس بووە  چڕی دانیشتووانی ٩٨.٣ کەسە لە ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە.

## سەرچاوەکان
ئیرەنزو

وێنۆک| ئیرەنزو
**ئیرەنزو** (**Iranzu**) ناوى پاشایەکی دیاری گەلى ماننایی بوو. دەوترێت کە لە نزیکەی ساڵی ٧٢٥ پێش زایین لە رۆژگارى ململانێی نێوان دەوڵەتى ئاشوور و ئۆرارتو  فەرمانڕەواىێتى گەلى ماناى کردووە کە لە باکوورى رۆژهەڵاتى خاکى کوردستان (باکوورى رۆژئاواى ئرانى ئێستا)دا دەژیان.

ئیرەنزو، پاشای مانناییەکان  ساڵی ٧٤٤ پێش زایین لەگەڵ تیگلات-پلاسەر  پاشاى ئاشوور هاوپەیمانیەکی سازکرد لە پێناو پاراستنى سەربەخۆیی وڵاتى ماننا و دوورخستنەوەى خاکى وڵاتەکەى لە ئاگری ملاملانێى درێژخایەنى نێوان  ئۆرارتۆ و ئاشوور، هەمیشە پەیوەندیەکانى ژیرانە دەپاراست لەگەڵ هەر جەمسەر بەهێزى ئەوسا ئورارتو و ئاشوور . 

شا ئیرەنزو - بەمەزندە- لە ساڵی ٧١٦ پێش زاییندا کۆچی دوایی کردووە و ئازا AZAى کوڕی جێی گرتۆتەوە.

## ژێدەر

پۆل:مێژووى کورد
سەعدوون زووبێدی

[وێنۆک|سەعدون ئەلزوبەیدی (لە ناوەڕاست) لەگەڵ [سەددام حوسێن|سەددام حوسێن لە کۆبوونەوەیەکی ٢٥ی تەممووزی ١٩٩٠ لەگەڵ ئەپریل گلاسپی، باڵیۆزی ئەوکاتەی ئەمریکا لە عێراق.]]
**سەعدوون زووبێدی** مامۆستای زانکۆی بەغدا بووە و ئەدەبی ئینگلیزی خوێندووە لە ئینگلتەرا. زیاتر بە وەرگێڕی سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق ناسرابوو. ئەو کەسێکی عەلمانییە کە ڕەتیکردەوە خۆی بە سوننە یان شیعە بناسێنێت.

## وەرگێڕ

زووبێدی زۆرجار شانبەشانی سەددام حوسێن لە شاشەی تەلەڤیزیۆنەکانی جیھاندا دەرکەوت و لە چەندین کۆبوونەوەی ئاست بەرزی نێوان سەددام و کەسایەتییە بیانییەکان لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق لە عێراق و لەشکرکێشی کووەیت لە ساڵی ١٩٩١ و شەڕی کەنداو و چەند مانگەکانی پێش لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ ئامادەبووە. ئەندامێکی ئاست نزم لە حیزبی بەعسی عێراق گووتی کە ئەلزوبەیدی شایەتحاڵی ھەندێک لە گرنگترین گفتوگۆکانی سەددام بوو، لەوانە کۆبوونەوە مشتومڕاوییەکەی ٢٥ی تەممووزی ١٩٩٠، لە نێوان سەددام و باڵیۆزی ئەمریکا ئەپریل گلاسپی تەنھا چەند ڕۆژێک پێش لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کووەیت. ھەروەھا بە شێوەیەکی بەرفراوان لێدوانەکانی سەددام حوسێنی لە کاتی کۆبوونەوەی سەرۆک کۆماری عێراق لە ٢٣ی ئابی ١٩٩٠ وەرگێڕاوە، لەگەڵ بارمتە ڕۆژاواییەکان کە عێراق ڤیزەی دەرچوونیان لە دوای قەیرانی کەنداوی فارس ڕەتکردبووەوە.

## شوێنی ئێستا

ئەلزوبەیدی لە ساڵی ٢٠٠٥ لە تەمومژاوی خۆی دەرچوو بۆ ئەوەی ئامۆژگاری دانوستانکارانی سوننە بکات لە گفتوگۆکانی داڕشتنی دەستووری عێراقدا. ئاماژەی بەوەشکرد، بە تایبەتی لەلایەن چەند میلیشیایەک و سەر بە قاعیدە کراوەتە ئامانج. تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٠٨، زووبەیدی لە عەممانی پایتەختی ئوردن دەژیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پارکە نەتەوەیییەکەی جاسپەر

**پارکە نەتەوەیییەکەی جاسپەر**، لە ھەرێمێ ئەلبێرتای کەنەدا، گەورەترین پارکی نەتەوەییە لەناو چیای ڕۆکی ئەلبێرتا، کە ١١ ھەزار کیلۆمەتر دووجایە. لە ساڵی ١٩٠٧ بە ناوی پارکی دارستانی جاسپەر دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٣٠ ناوی گۆڕاوە بۆ پارکە نەتەوەیییەکەی جاسپەر و لە ساڵی ١٩٨٤ وەک میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لەژێر ناوی پارکەکانی چیاکانی ڕۆکی تۆمارکراوە. لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ پارکە نەتەوەییەکەیبانف و شاری ئێدمنتن نزیکەی ٣٠٠ کم لە ڕۆژھەڵاتی پارکەکەوە دوورە و ناوەندی بازرگانی سەرەکی پارکەکە شارۆچکەی جاسپەر.
پارکەکە ناوچەیەکی شاخاوییە و چەندین سەھۆڵبەندانی سروشتی و کانیاو و دەریاچە و تاڤگە و تێدایە، ئەمەش وا دەکات ئەم پارکە ساڵانە میوانداری ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە ھەموو جیھانەوە بکات.

## پێشانگا

پەڕگە:Entering Jasper National Park on Trans-Canada 16 from the west.jpg| چوونە ناو پارکەکە
پەڕگە:.Jasper, Alberta 04.jpg|دیمەنی جاسپەر لە لووتکەی شاخی پیرامید، ١٠ ڕۆژ پێش ئاگر کەوتنەکەی جاسپەر لە سالی ٢٠٢٤
پەڕگە:Jasper Dwayne Reilander-4.jpg|ورچێکی گریزلی لە ناوچەیەکی دارستانی نزیک شاروچکەی جاسپەر
پەڕگە:Alberta IMG 4703 (16674474953).jpg
پەڕگە:Bald Hills Trek.jpg
پەڕگە:Glacier Skywalk.jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:پارکە نەتەوەییەکانی کەنەدا
پێشبینیکردنی کەشوھەوا

چەپ|بێچوارچێوە|220x220پیکسڵ
**پێشبینی کردنی کەش** بریتییە لە بەکارھێنانی زانست و تەکنۆلۆژیا بۆ پێشبینیکردنی دۆخی بەرگەھەوا بۆ شوێنێک و کاتێکی دیاریکراو. ھەر لە کۆنەوە مرۆڤ ھەوڵی زۆری داوە بۆ پێشبینیکردنی کەشوھەوا، ھەر بۆ ئەم مەبەستەش یەکەم ناوەندی فەرمیی کەشناسی و پێشبینیکردنی دۆخی کەشوھەوای لە سەدەی نۆزدەھەم دامەزراند. پێشبینیکردنی کەشوھەوا لێکۆڵینەوەیە لە ھۆکارەکانی کەش وەک خێرایی و ئاڕاستەی با، شێ، پلەی گەرمی، پەستانی ھەوا، دابارین، ڕاددەی بینین.
ڕاست|وێنۆک|خشتەیەکی پێشبینیکردنی کەشوھەوا، لە ئەمڕۆ و لە بەیانیدا (داھاتوو)
گرنگی و جۆراوجۆری سوود و بەکارھێنانەکانی پێشبینیکردنی کەش و ھەوا زۆرن، وەک ھۆشداریدانی کەشوھەوا؛ چونکە دەتوانێت یارمەتی مرۆڤ بدات لە خۆپاراستن لە زیانە ماددییەکان و دەتوانێت زیانەکان کەم بکاتەوە. پێشبینییەکانی کەشوھەوا کە لێکۆڵینەوە لە پلەی گەرمی و دابارین دەکەن، یارمەتی مرۆڤ دەدەن لە کەرتی کشتوکاڵ و یارمەتی جوتیاران دەدات لە بەرھەمھێنانی باشتر و کەمکردنەوەی زیانەکان. یان لە سەلامەتی گواستنەوە و گەشت، یان لە کارە بازرگانییەکان و یەکێک لە بەکارھێنانە باوەکان بریتییە لە دیاریکردنی جل و بەرگی گونجاو بۆ کاتە دیاریکراوەکان و ھۆشداریدان بە خەڵک لە گۆڕانی کەشوھەوا.
وێنۆک|233x233پیکسڵ|بەکارھێنانی باڵۆنێک بۆ پێشبینیکردنی کەش. کە لە دواوەی باڵۆنەکە کیسە قوچەکییەکانی ھەوا دیارە، کە ئەویش یەکێکە لە ئامرازەکانی پێشبینیکردنی کەشوھەوا بەکاردێت بۆ دیاریکردنی ئاڕاستەی با.
بۆ پێشبینیکردنی کەشوھەوا زانایانی کەشناس چەندین پێوانە و دەزگا و ئامێری کەش بەکاردێنن، کە ھەریەکەیان تایبەتە بە باروودۆخێکی کەش. زانایانی کەشناسی پشت بە کۆکردنەوەی داتاکان دەبەستن لە ڕێگەی سەرچاوەکانی وەک وێستگە و دەزگاکانی کەشوھەوا، سەتەلایت و ڕادار، باڵۆنەکانی ھەوا و فڕۆکەکانی کەشوھەوا.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئاسمان
پۆل:ھەواڵەکان
پۆل:کەشوھەوا
پۆل:بەرگەھەوا
پۆل:کەشناسی
بکەرێتی

لە فەلسەفەدا، **بکەر** (agent) ئەوەیە کە کردەوە لە ئەو دەبێتەوە، یانی ئەنجامدەری کردەوەیە. بەو توانایی و ھێزەش کە ئەنجامدانی کردەوەی بۆ ھەموار دەکا دەڵێن **بکەرێتی** (agency). 

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسبوونەوە
خێراییی با

وێنۆک|240x240پیکسڵ|ئامێری ئەنیمۆمەتر کە بە شێوەیەکی باو بۆ پێوانەکردنی خێرایی با بەکاردێت.
لە کەشناسیدا، **خێراییی با**، یان خێراییی لێشاوی با، بڕێکی بنەڕەتیی بەرگەھەواییە کە بەھۆی جووڵەی ھەوا لە پەستانی بەرزەوە بۆ پەستانی نزم دروست دەبێت، کە بەزۆری بەھۆی گۆڕانە لە پلەی گەرمییەوە. ئێستا خێراییی با بە شێوەیەکی باو بە ئامێری ئەنیمۆمەتر دەپێورێت.

خێراییی با کاریگەری لەسەر پێشبینیکردنی کەشوھەوا، فڕۆکەوانی و کارەکانی دەریایی، و پڕۆژەکانی بیناسازی، گەشەکردن و ڕێژەی میتابۆلیزمی زۆرێک لە جۆرەکانی ڕوەک ھەیە و کاریگەرییە بێشوومارەکانی دیکەی ھەیە.

## یەکەکان
چەپ|بێچوارچێوە
پێوەری مەتر لەسەر چرکەیەکدا (m/s)یەکێکە لە یەکەکانی سیستمی نێودەوڵەتی، کە بۆ خێرایی و ئەو یەکەکە لەلایەن ڕێکخراوی کەشناسی جیھانی پێشنیاری بۆ کراوە بۆ ڕاپۆرتکردنی خێرایی با و لەنێو ئەوانی تردا زیاتر بەکاردەھێنرێت لە پێشبینییەکانی کەشوھەوای وڵاتانی باکووردا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٠ەوە ڕێکخراوی فڕۆکەوانیی مەدەنیی نێونەتەوەیی (ICAO) پێشنیاری مەتر لە چرکەیەکدا دەکات بۆ ڕاپۆرتکردنی خێرایی با لەکاتی نزیکبوونەوە لە ڕێڕەوی فڕین، ئەمەش جێگەی یەکەی پێشوویان دەگرێتەوە کە بەکارھێنانی کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا (کم/کاتژمێر) بوو.

ھەروەھا بە ھۆکاری مێژوویی، یەکەکانی دیکەی وەک میل لە کاتژمێرێکدا (mph)، گرێکان (kn)، و پێ لە چرکەیەکدا (ft/s) ھەندێک جار بۆ پێوانەکردنی خێرایی با بەکاردەھێنرێن. لە ڕووی مێژوویییەوە، خێرایی با بە بەکارھێنانی پێوەرەکانی بیوفۆرت پۆڵێن کراوە، کە لەسەر بنەمای چاودێریی بینراوی کاریگەرییەکانی بای دیاریکراوی تایبەت لە دەریا یان لەسەر وشکانییە.

## پێوانەکردن
وێنۆک|ئەنمۆمێتەرێکی مۆدێرن، کە بۆ گرتنی خێرایی با بەکاردێت.
ئەنیمۆمەتر یان باپێو یەکێکە لەو ئامرازانەی کە بۆ پێوانەکردنی خێرایی با بەکاردێت. ئامێرێکە کە لە ستوونێکی ڕاست و سێ یاخود چوار کووپی قووڵ پێکھاتووە، ئەنمۆمێتەرەکە جووڵەی ئاسۆیی تەنۆلکەکانی ھەوا (خێرایی با) دەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خێراییی ھەوا
پۆل:ھەوا
پۆل:ئاسمان
پۆل:پێوان
پۆل:کەشوھەوا
پۆل:کەش
وەفاتی پیاوە دیارەکان و مێژووی ڕۆڵەکانی زەمەن

***وەفاتی پیاوە دیارەکان و مێژووی ڕۆڵەکانی زەمەن*** ( )، فەرهەنگێکی ئاماژەی ژیاننامەیی هەشت بەرگی زانستی و ئەدەبیاتی ئیسلامییە کە لەلایەن ئیبن خەلیکانەوە نووسراوە و لە ساڵی ١٢٧٢، ١٢٧٣ یان ١٢٧٤ تەواو بووە.  

## ناوەڕۆک
ئیبن خەلیکان ژیاننامەی ٨٦٠ کەسایەتی و زانای پێشەنگی کۆکردۆتەوە. ئەم بەرهەمە لە هەموو فەرهەنگێکی تری ژیاننامەی عەرەبی بە گشتگیرتر دادەنرێت. ژیانی کەسایەتییە کولتوورییە دیارەکان، نووسەرانی ناودار، ئەرستۆکرات، زانا، زانایانی ئایینی و یاساناسانی بەڵگەدار کرد، کە بە ڕیزکردنی ئەلفوبێ ڕێکخرابوو. تەواوکەری ژیاننامە ئایینی-سیاسییە باوەکانی پێغەمبەر محەمەد و خەلیفەکانە ، بە پلەی یەکەم بەرهەمێکی ئەدەبییە. نووسەر مادەی ڕەسەنی بۆ ژیاننامەکانی هەڵبژارد و بە زیرەکی و زانستی خۆی بڕیاریدا بە زمانێکی ڕەسەن و دەوڵەمەندکراو بە شیعر و حیکایەتەکانی ژیانی موسڵمانان بنووسێت. کتێبەکەی وەک ئاماژەیەکی بەنرخ بۆ هاوچەرخەکانی کاری کردووە و پارچە پارچەی ژیاننامەی پێشووی هەڵگرتووە کە چیتر بوونیان نییە. 

## وەرگێڕان
وەرگێڕانێکی ئینگلیزی لەلایەن ویلیام مەکگوکین دی سلان, لە چوار بەرگدا، کە لە نێوان ساڵانی ١٨٠١ بۆ ١٨٧٨ بڵاوکراوەتەوە، زیاتر لە ٢٧٠٠ لاپەڕەیە.

## بایەخ
زانای بەریتانی ڕینۆڵد ئەی نیکۆڵسن بە "باشترین ژیاننامەی گشتی کە تا ئێستا نووسراوە" ناوی بردووە.

## ئاماژەکان

پۆل:فەرھەنگە ژیاننامەییەکان
پۆل:ئینسایکڵۆپیدیاکان
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
کیا مۆھاڤی

**کیا مۆھاڤی** () کە لە ئەمریکای باکوور و چین بە ناوی کیا بۆرێگۆ بازاڕ دەکرێت، ئۆتۆمبێلێکی جۆری SUV (ئۆتۆمبێلی کاربردنی وەرزشی)یە کە لەلایەن کۆمپانیای کۆریای باشووری کیا دروست دەکرێت. ئەم ئۆتۆمبێلە لە ساڵی ٢٠٠٨دا لە بازاڕەکانی کۆریای باشوور و ئەمریکا دەستی پێکرد. کیا بۆرێگۆ ناوی لە پارکی نیشتیمانی ئانزا-بۆرێگۆ دێزرت لە کالیفۆرنیاوە وەرگیراوە؛ بۆرێگۆ واتای «مەڕی گەورەقۆچی شاخ» دەگەیەنێت کە دەتوانرێت لەو پارکە نیشتیمانییەدا بینرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی ڕووسیا
پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی ئۆکرانیا
تاڤگەی سولە دووکەڵ

alt=آبشار سولە دوکل منطقە دالانپر استان آذربایجان غربی|وێنۆک|303x303پیکسڵ| تاڤگەی سولە دووکەڵ، دالانپەری مەرگەوەڕ پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
**تاڤگەی سولە دووکەڵ** یەکێکە لە بەرزترین تاڤگەکانی ئێران و دەکەوێتە ناوچەی مەرگەوەڕ چیای داڵانپەر. ئەم سولاڤە بە یەکێک لە شوێنە گەشتیارییەکانی ناوچەکە دادەنرێت.

سولە دووکەڵ (سولە بە کوردی بە واتای /سولاڤ/ سولاوک /تاڤگە و بافڵ دێت و دووکەڵ بە واتای ھەڵم) دەکەوێتە بناری چیای دالانپەر لە ناوچەی مەرگەوەڕ. گوندێکیش بە ھەمان ناو لە تەنیشت سولاوە ھەڵکەوتووە بە ناوی سوورەدوکەڵ. نزیک گوندی دزێ لە باشووری ڕۆژاوای پارێزگای ورمێ. ئاوی تاڤکەکە یەکێکە لە لقەکانی ڕووباری بەراندێز.

## گالێرى
لە بەر سەرنجڕاکێشى ئەم تاڤگەیە ، وێنەیێکى ساڵأنى دەورى ١٨٨٧ کە بە کامێراى عەلیخان والیی فەرماندارى ورمێ گیراوە. یەکێکە لە وێنە دەگمەنەکانى سوولە دوکەڵ
وێنۆک|وێنەیێکى سوولە دوکەڵ و چەند دانیشتووێکی مەرگەوەڕ (لەگەڵ دیمەنی قەڵاى دزێی زێوە و وێنەی وێنەگر خۆی/ لاپەڕەیێک لە ئەلبومى عەلیخانى والی )

## وێستگەی کارەبای ئاوی و مەترسییەکانی
پلان وایە وەزارەتی وزە بەنیازە وێستگەیەکی کارەبای ئاوی ٤ مێگاوات لە شوێنی ئەم تاڤگەیە دروست بکات. مانگی بەفرانباری ١٣٩٣ی ھەتاوی (٢٠١٤)، نوێنەری ورمێ لە مەجلیسی شۆرای ئیسلامی ڕای گەیاند کە دروستکردنی ئەم وێستگەی کارەبا دەبێتە ھۆی وشکبوونەوەی سولاوکەکە و سەرچاوەکان و کانیاوەکانی چیای دالانپەر و داوای ڕاگرتنی جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیەی کرد.

## بابەتی پەیوەندیدار
* تاڤگەی شەڵماش

## سەرچاوەکان

پۆل:ورمێ
دەوڵەتی عەلەوییەکان

**دەوڵەتی عەلەوییەکان** دەوڵەتێک بوو کە لەلایەن ژێرفەرمانی فەڕەنسا لە نێوان ساڵانی ١٩٢٠ بۆ ١٩٣٦ لە کەناراوەکانی سووریا دامەزرا (ئەمڕۆ پارێزگاکانی لازقییە و تەرتووس لەخۆدەگرێت). دانیشتووانەکەی عەلەوین لە شاخەکان، سوننە لە ھەندێک لە شارە گەورەکان، مەسیحی و ژمارەیەکی کەم لە ئیسماعیلییەکان.

## مێژوو
فەڕەنسا لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٢٠دا ژێرفەرمانی بۆ «خاکی عەلەوییەکان» لە کۆمەڵەی گەلان وەرگرت، سەرەتا خاکەکە لەژێر دەسەڵاتی فەڕەنسادا سەربەخۆ بوو، بەڵام لە ١ی تەممووزی ١٩٢٢دا خرایە ناو ژێرفەرمانی فەڕەنسا لە سووریا.

لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٢٣ وەک دەوڵەت ناسێندرا و لازقییە پایتەختی بوو. لە ١ی کانووی دووەمی ١٩٢٥ ناوەکەی بە فەرمی گۆڕدرا بۆ دەوڵەتی عەلەوی. لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٣٠ ناوی گۆڕدرا بۆ سەنجەقی لازقییە. ژمارەی دانیشتوانی لەم کاتەدا ٢٧٨ ھەزار کەس بووە.

## یەکگرتنەوەی دەوڵەتی عەلەوییەکان بۆ سووریا
لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٦ (تا ساڵی ١٩٣٧)، دواجار دوای نامەنووسی لەگەڵ چینی سیاسی لە دیمەشق، تێکەڵ بە سووریا کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
ھێرێد، داکۆتای باشوور

**ھێرێد، داکۆتای باشوور** () **<span data-ve-ignore="true" dir="ltr" lang="en"></span>** شارێکە دەکەوێتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ناوچەی کامپبێل لە ویلایەتی داکۆتای باشوور. ژمارەی دانیشتووانی بە ٤٣٨ کەس مەزەندە دەکرێت، ڕووبەرەکەی ٣.٦٠ کیلۆمەتر دووجایە و بەرزییەکەی ٥١٤ مەتر لە ئاستی دەریاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی داکۆتای باشوور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠١
ئێلگین، کارۆلینای باشوور

**ئێلگین** () ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە و دەکەوێتە ویلایەتی کارۆلینای باشوور لە ئەمریکا. ڕووبەرەکەی ١٢.٦٣ کم دووجایە و بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە ١٨٤.٤٠٤ مەتر. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠ بەپێی نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکا ٢٦٠٧ کەس بووە و چڕی دانیشتووانەکەی  ٢٠٦.٤ کەس لە کیلۆمەترێکی چوارگۆشە.

## سەرچاوەکان
سیاسەتی ڤیزە لە فەلەستین

**سیاسەتی [[ڤیزە]] لە فەلەستین** ئاماژە بە مەرجە تایبەتەکانی چوونە ژوورەوە بۆ ناوچە فەلەستینەکان دەکات . جگە لەو مەرجانەی کە سیاسەتی ڤیزەی ئیسرائیل سەپێنراون، ھیچ مەرجێکی ڤیزە بەسەر ھاووڵاتیانی بیانیدا نەسەپێنراوە.

دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل کۆنترۆڵی دەستڕاگەیشتن بە کەناری ڕۆژاوا دەکات و حەماس کۆنترۆڵی چوونە ژوورەوەی بۆ غەززە دەکات. ئەو سەردانکەرانەی کە لە ڕێگەی دەروازەی کەرامە بۆ ئەنجامدانی نوێژ لە کەناری ڕۆژاوا دەچنە ژوورەوە یان پلانیان ھەیە گەشت بکەن بۆ کەناری ڕۆژاوا دەتوانن کارتی چوونە ژوورەوەیان پێ بدرێت کە تەنھا ڕێگە بە گەشتکردن دەدات بۆ ئەو ناوچانەی کە دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین لە کەرتی ڕۆژاوا کۆنتڕۆڵی دەکات.

دەرچوون لە غەززە لە ڕێگەی خاڵی پشکنینی بەیت حانون بۆ ئیسرائیل پێویستی بە مۆڵەتی چوونە ژوورەوە ھەیە لە ئیسرائیلەوە. ئیسرائیل مۆڵەت دەدات بەو کەسانەی کە داوای چاودێری پزیشکی دەکەن، ھەروەھا بە ھەندێک بازرگان و خوێندکاران و وەرزشوانانی دەرەوە. ٢٥٠٠ دانیشتووی کەرتی غەززە لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە ڕێگەی بازگەی بەیت حانونەوە چوونەتە ناو فەلەستینی داگیرکراو.  دەرچوون لە دەروازەی سنووری ڕەفەح بۆ ناو میسر پێشبینی نەکراوە و پێویستی بە مۆڵەتی پێشوەختە لە دەسەڵاتدارانی میسرەوە ھەیە. زۆرجار ئەو دەروازە بۆ ماوەیەکی زۆر دادەخرێت، لەو ماوەیەدا سەردانکەران ناتوانن کەرتی غەززە بەجێبھێڵن.

لەکاتی بەزاندنی سنوور لە ئوردنەوە بۆ کەناری ڕۆژاوا، سەردانکەرانی بە ڕەچەڵەک فەلەستینی پێویستیان بە پاسپۆرتی فەلەستینی ھەیە بۆ ئەوەی بچنە دەرەوە، و تەنھا دەتوانن لە ڕێگەی دەروازەی کەرامەوە بچنە ژوورەوە. لە کاتێکدا کە خاوەن پاسپۆرتی ئیسرائیل ڕێگەیان پێنادرێت لە ڕێگەی پردی شا حوسێنەوە بچنە ژوورەوە بەڵام دەتوانن تەنھا پردی شێخ حسێن و پەڕینەوەی وادی عەرەبە بەکاربھێنن.
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھوگۆ بلاک

**ھوگۆ لافایێت بلاک** (بە ئینگلیزی: Hugo Lafayette Black) (٢٧ی شوباتی ١٨٨٦ – ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٧١) پارێزەر و سیاسەتمەدار و دادوەری ئەمریکی بووە. لە ساڵی ١٩٢٧ تا ١٩٣٧ وەک سیناتۆری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و لە ساڵی ١٩٣٧ تا ١٩٧١ وەک دادوەری ھاوبەشی دادگای باڵای ئەمریکا کاری کردووە. بلاک، ئەندامی پارتی دیموکرات و لایەنگری سەرسەختی ڕێککەوتنی نوێ، لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ساڵی ١٩٣٢ و ١٩٣٦دا پشتگیری لە فرانکلین ڕۆزڤێڵت کرد. دوای ئەوەی بلاک ناوبانگێکی زۆری لە ئەنجومەنی پیران بەدەستھێنا وەک چاکسازیخواز، سەرۆک ڕۆزڤێڵت کاندیدی کرد بۆ دادگای باڵا، ئەنجومەنی پیرانیش بە دەنگی ٦٣ بەرامبەر ١٦ پەسەندی کرد (شەش سیناتۆری دیموکراتەکان و ١٠ کۆماریخواز دەنگیان بە دژی دا). ئەو یەکەم کەس بوو لە نۆ کەس کە ڕۆزڤێڵت کاندیدیان کرد بۆ دادگا، جگە لە ویلیام ئۆ. دۆگلاس.    

وەک پێنجەم دادوەری درێژخایەن لە مێژووی دادگای باڵادا، بلاک یەکێک بوو لە کاریگەرترین دادوەرەکانی دادگای باڵا لە سەدەی بیستەمدا. بلاک بە بانگەشەکردنی خوێندنەوەیەکی دەقی بۆ دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ھەڵوێستی ناسراوە کە ئەو ئازادییانەی لە یاسای مافەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا گەرەنتی کراون بە ھەمواری چواردەھەم بەسەر ویلایەتەکاندا سەپێنراون («لکێندرا»). بلاک لە ماوەی ژیانی سیاسیدا بە داکۆکیکارێکی بەھێزی سیاسەتی لیبڕاڵ و ئازادییە مەدەنییەکان دادەنرا. 

لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، بلاک بۆچوونی زۆرینەی لە *دۆسیەی کۆرماتسوو دژی ئەمریکا* (١٩٤٤) نووسی، کە پشتگیری لە زیندانیکردنی ئەمریکییە ژاپۆنییەکان کرد کە ڕوویدابوو. بلاک دژی بنەمای ئاگاداربوونی ئوسووڵی یاسایی بوو (لێکدانەوەی دژە ڕێککەوتنی نوێ لەلایەن دادگای باڵا بۆ ئەم چەمکە وایکردبوو کە حکوومەت نەتوانێت یاسایەک دەربکات کە پارێزگاران ئیدیعایان دەکرد دەستێوەردان لە ئازادی گوایە خاوەن کارەکان دەکات)، پێیوابوو کە ھێچ بنەمایەک لە وشەکانی دەستووردا نییە بۆ مافی تایبەتمەندی ، و ئەو لە *دۆسیەی گریسڤۆڵد دژی کۆنتێکتیکۆت* (١٩٦٥)دا دەنگی دژی دا.

بلاک پێش ئەوەی ببێتە ئەندامێک لەئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا، بۆچوونی دژە کاسۆلیکی ھەبووە و ئەندامی کو کلۆکس کلان بووە لە ویلایەتی ئەلاباما، بەڵام لە ساڵی ١٩٢٥ دەستی لەکارکێشایەوە. دوای چەند ساڵێک وتی: پێش ئەوەی ببمە ئەندامێک لە ئەنجومەنی پیران، وازم لە کلان ھێنا، لەو کاتەوە ھیچ پەیوەندییەکم لەگەڵیدا نەبووە، وازم لێھێنا، و بە تەواوی پەیوەندیم لەگەڵیدا وەستاند. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦
پۆل:مردووانی ١٩٧١
پۆل:خەڵکی ئەمریکیی بە ڕەچەڵەک سکۆتلەندی-ئیرلەندی
ئۆشکۆش

**ئۆشکۆش** () شارێکی ئەمریکییە و دەکەوێتە ویلایەتی نێبراسکا. ڕووبەری ئەم شارە ١.٧٣ کیلۆمەتر دووجایە، و بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ٨٨٤ کەسە.ئامارەکان بۆ ساڵی ٢٠٠٠ی زایینی ئاماژە بەوە دەکەن کە چڕی دانیشتووانی ئەم شارە بە (٥١٠.٢) کەس/کم٢ خەمڵێندراوە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی نیبراسکا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩١٠
ڕاگواستنی فەلەستینییەکان لە کووەیت

**ڕاگواستنی فەلەستینییەکان لە کووەیت** لە کاتی جەنگی کەنداو و دوای شەڕەکەش ڕوویدا. پێش شەڕی دووەمی کەنداو ٤٠٠ ھەزار فەلەستینی لە کووەیت ھەبوون. لە کاتی لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کووەیت، ٢٠٠ ھەزار فەلەستینی بە ھۆکاری جۆراوجۆر (ترس لە چەوساندنەوە، کەمیی خۆراک، کێشەی چاودێری پزیشکی، کەمیی دارایی، ترس لە گرتن و مامەڵەی خراپ لە بازگەکان لەلایەن عێراقییەکانەوە) کووەیتیان بەجێھێشت.    دوای جەنگی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١، نزیکەی ٢٠٠ ھەزار فەلەستینی لە کووەیت ھەڵھاتن، بەشێکی ھۆکارەکەی بۆ بارگرانییە ئابوورییەکان و ڕێساکانی نیشتەجێبوون و ترسی خراپ بەکارھێنان لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی کوێتەوە بوو.    ئەم سیاسەتە کە بەشێکی بووە ھۆی ئەم کۆچکردنە، وەڵامێک بوو بۆ ھاوئاھەنگی سەرۆکی ڕێکخراوەی ڕزگاریی فەلەستین یاسر عەرەفات لەگەڵ سەددام حوسێن.

ئەو فەلەستینیانەی کە لە کووەیت ھەڵھاتن زۆربەیان ھاووڵاتی ئوردنی بوون .  تەنھا لە ساڵی ٢٠٠٤دا دۆخی سیاسی نێوان سەرکردایەتی کووەیت و فەلەستین بە داوای لێبوردنێکی فەرمی لە لایەن مەحموود عەباسەوە بۆ پاڵپشتیی ڕێکخراوی فەلەستین بۆ لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ١٩٩١ باشتر بوو. لە ساڵی ٢٠١٢دا باڵیۆزخانەی فەرمی فەلەستین لە کووەیت دووبارە کرایەوە کە تێیدا ٨٠ ھەزار فەلەستینی لە کووەیت نیشتەجێ بوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٠

**یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٠** (٦ی ئایاری ١٩٦٠ دەرچووە) یاسایەکی فیدراڵییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە چاودێری فیدراڵی بۆ ھەڵبژاردنە ناوخۆییەکان دامەزراند و سزای بەسەر ھەر کەسێکدا سەپاند کە ڕێگری لە ھەوڵی کەسێک کرد بۆ ئەوەی ناوی خۆی تۆمار بکات بۆ دەنگدان. ئامانجی سەرەکی ئەم یاسایە بریتی بوو لە چارەسەرکردنی یاسا و پراکتیزە جیاکارییەکان لە باشووری جیاکراوەدا، کە ئەمریکییە ئەفریقییەکان و ئەمریکییە مەکسیکییەکان بە ڕەچەڵەک مەکسیکی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمەوە مافەکانیان لێ زەوت کرابوو. پێنجەمین یاسای مافە مەدەنییەکان بوو کە لە مێژووی ئەمریکادا دەرچووە. بۆ ماوەی ٨٥ ساڵ، پێش ئەم یاسایە تەنھا یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٥٧ ھاتە ئاراوە، کە کەموکوڕییەکانی کاریگەرییان لەسەر دروستکردنی جێنشینەکەی ھەبوو. یارمەتی جێبەجێکردنی یاسای ساڵی ١٩٥٧ بە شێوەیەکی کاریگەرتر بە لابردنی ھەندێک کەلێن و ھێنانەکایەی بڕگەی زیادە. جگە لە مامەڵەکردن لەگەڵ مافەکانی دەنگدان، یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٠ سزای تاوانکاریشی سەپاند بۆ ڕێگریکردن لە فەرمانەکانی دادگا، سنووردارکردنی بەرەنگاربوونەوەی بڕیارەکانی دادگای باڵا سەبارەت بە جیاکردنەوەی قوتابخانەکان، ڕێکخستنی خوێندنی بێبەرامبەر بۆ منداڵانی سەربازی و قەدەغەکردنی وازھێنان بۆ ئەوەی لێپێچینەوە نەکرێت بەھۆی زیانگەیاندن بە موڵک و ماڵ. سەرۆک دوایت دی.ئایزنھاوەر یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٠ی واژوو کرد.

## سەرچاوەکان
یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٥٧

[وێنۆک|وێنەی سەرۆک [دوایت د. ئایزێنھاوەر|دوایت ئایزنھاوەر کە یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٥٧ لە نووسینگەکەی لە بنکەی دەریایی لە نیوپۆرت لە ڕۆد ئایلەند واژوو دەکات.]]
**یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٥٧** یەکەم یاسای مافی مەدەنی فیدراڵی بوو کە لەلایەن کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە پەسەندکرا لە دوای یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٨٧٥. ئەم پڕۆژە یاسایە لەلایەن کۆنگرەی ٨٥ی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە پەسەندکرا و لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٥٧ لەلایەن سەرۆک دوایت ئایزنھاوەرەوە واژووی لەسەر کرا.

بڕیاری دادگای باڵا لە ساڵی ١٩٥٤ لە دۆسیەی براون دژی دەستەی پەروەردە سەرنجی گشتی ھێنایە سەر پرسی جیاکردنەوەی قوتابخانەکان. سەرکردەکانی دیموکراتەکانی باشوور ھەڵمەتێکی "بەرخۆدانی بەرفراوان"یان لە دژی پراکتیکەکانی دەسەڵاتی دادوەری بەھۆی جیاوازیکردنی ڕەگەزپەرستی دەستپێکرد. لە نێوان ئەم ھەڵمەتەدا، سەرۆک ئایزنھاوەر پڕۆژە یاسایەکی مافە مەدەنییەکانی پێشنیاز کرد کە ئامانج لێی دابینکردنی پاراستنی فیدراڵی بوو بۆ مافی دەنگدان بە ئەمریکییە ئەفریقییەکان، چونکە زۆربەی ئەمریکییە ئەفریقییەکان لە باشووری ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەر مافی دەنگدانیان لێ زەوت کرا بەپێی یاسا جیاوازەکانی ویلایەت و ناوخۆیی. 

ھەرچەندە یاسای مافە مەدەنییەکان لەلایەن کۆنگرێسەوە پەسەندکرا، بەڵام نەیارانی توانیان چەند بڕگە و یاسای دیکە ھەڵبوەشێننەوە، ئەمەش کاریگەرییە دەستبەجێیەکەی سنووردار کرد. لە میانەی مشتومڕ لەسەر پڕۆژە یاساکە، سیناتۆر سترۆم تۆرموند بەشداری درێژترین دواخستنی سیاسی کرد لە مێژووی ئەنجومەنی پیران. سەرەڕای کاریگەرییە سنووردارەکانی لەسەر بەشداریکردنی دەنگدەرانی ئەمریکی ئەفریقایی، یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٥٧ کۆمیسیۆنێکی تایبەتی تایبەت بە مافە مەدەنییەکان و بەشی مافە مەدەنییەکانی وەزارەتی دادی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای دروستکرد. دواتر کۆنگرێس چەندین یاسای مافە مەدەنییەکانی دەرکرد کە زۆر بە کاریگەرتر و ھاوشێوەی یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٠ و یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٤ و یاسای مافی دەنگدانی ساڵی ١٩٦٥ دادەنران.

## سەرچاوەکان
ھودا تیڤی

وێنۆک|380x380پیکسڵ|لۆگۆی کەناڵی ھودا تیڤی

**ھودا تیڤی** () کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنیی مانگی دەستکرد و ئینتەرنێتیی میسریی بەخۆڕایییە، ناوەڕۆکی ئیسلامی بە زمانی ئینگلیزی پەخش دەکات. لە ساڵی ٢٠٠٥ خراوەتە بازاڕەوە.

## کەسانی دیار

* حەمەد ئەلغامس، سەرۆکی دەستەی کارگێڕی. 
* جەمیل ڕەشید، بەڕێوەبەری کەناڵی ھودا تیڤی. 

### وتاردەران

* یووسف ئێستێس 
* زاکیر نایک 
* ئەبوو ئوسامە لە تەھابی
* بیلال فیلیپس 
* عاسم ئەلحەکیم 

## ئاماژەکان

## بەستەری دەرەکی

* ماڵپەڕی فەرمی
* ھودا تیڤی لە یووتیووب

پۆل:کەناڵە ئیسلامییەکان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە عەرەبی
کەناڵی ئەقسا

**کەناڵی ئەقسا** () کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنییە کە لەلایەن حەماسەوە بەڕێوەدەبرێت، کە بنکەکەی لە کەرتی غەززەیە. بەرنامەکانی بریتین لە ھەواڵ و پشتیگیریکردنی دۆزی فەلەستینی، نمایشی منداڵان، و کات بەسەربردنی ئیلھامبەخشی ئایینی. لە ئێستادا لەلایەن فەتحی حەمادەوە سەرپەرشتی کە ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستینە و وەزیری ناوخۆی کەرتی غەززە. کەناڵەکە بەناوی مزگەوتی قودس ناونراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی 

پۆل:میدیای پارێزەر
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان و وێستگانەی لە ٢٠٠٦ دامەزراون
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی
پۆل:میدیای بەکۆمەڵی عەرەبی
پۆل:حەماس
کەمپی پەنابەرانی خان یوونس

**کەمپی پەنابەرانی خان یوونس**، ھەروەھا پێی دەوترێت **کەمپی خان یوونس** ()، کەمپێکی پەنابەرانی فەلەستینییە لە پارێزگای خان یوونس تەنھا لە ڕۆژاوای شاری خان یوونس و دوو کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست لە باشووری کەرتی غەززە. لەکاتێکدا کە UNRWA دەڵێت کە نزیکەی ٩٥٬٥٥٠ پەنابەری فەلەستینی لە ساڵی ٢٠٢٣دا لە کەمپەکەدا دەژین، نووسینگەی ناوەندی ئاماری فەلەستین ژمارەی دانیشتووانی ٤١٬١٨٢ کەسی لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٧دا تۆمارکردووە.

کەمپی پەنابەرانی خان یوونس دوای شەڕی عەرەب و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزراوە، کە نزیکەی ٣٥ ھەزار پەنابەری فەلەستینی تێدابوو، کە لەلایەن میلیشیا زایۆنیستەکانەوە لە ماڵەکانیان ھەڵھاتن یان دەرکرابوون. لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٦ کەمپ و شاری خان یوونس لەلایەن ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیلەوە داگیرکرا. لە ئۆپەراسیۆنی دواتردا، نزیکەی ٢٧٥ فەلەستینی لەلایەن ھێزەکانی ئیسرائیلەوە کوژران، لەنێویاندا ١٤٠ پەنابەری کەمپەکە، لە ئەنجامدا کە بە کۆمەڵکوژی خان یوونس ناسرا. دانیشتووان دەڵێن زۆربەی زیانە گیانییەکان دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ و پێکدادانەکان ڕوویانداوە، لەگەڵ گەڕان بەدوای ماڵەکاندا بۆ کەسانی گومانلێکراو چەکدار؛ بەڵام دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل ڕایان گەیاندووە، ئەو زیانە گیانییانە لە ئەنجامی بەرخۆدانی دانیشتووانی کەمپەکە بووە.

بەگوێرەی زانیارییەکانی UNRWA، زۆرێک لە دانیشتووانی کەمپەکە لە ئەنجامی ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای ئیسرائیل ماڵ و حاڵی خۆیان لەدەستداوە. UNRWA لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ ھەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوەی دەستیپێکرد، بەڵام بەھۆی ئەو گەمارۆیەی ئیسرائیل بەسەر کەرتی غەززەدا سەپاند دوای دەستبەسەرداگرتنی ئەو خاکە لەلایەن حەماسەوە تاڕادەیەکی زۆر کارەکان وەستاون. UNRWA دەڵێت لانیکەم ١٠ ھەزار خانوو پێویستە دروست بکرێن.

## دانیشتووانی دیار
* محەممەد زەیف
* یەحیا سینوار
* محەممەد سینوار

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بەخێربێن بۆ خان یوونس RC

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:پارێزگای خان یوونس
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
سیکوژ

وێنۆک|سیکوژ
**سیکوژ** بە زانستی (falco peregrinus). باڵندەیەکە لە تیرەی شەهێنەکان، نزیک ٤٨ سانتیمەترە، پەلەوەرانی تر شکار دەکات، لە شوێنی کراوە، کوێستان و ڕەوەزی بەرز دەژی، لە هەڵدێر و جار وایە لە کۆنەماڵان هێلانە دەکات. 

## سەرچاوەکان

پۆل:مەلەکان
ھولیلک

وێنۆک
**هولیلک** یان **باڵەوان** یان **لاچین** یان **هەلەکە** بە ئینگلی (Saker Falcon) جۆرێکە لە شەهێنەکان.

پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
پۆل:مەلەکانی چین
پۆل:مەلەکانی مەنگۆلیا
پۆل:مەلەکانی پاکستان
پۆل:باڵندەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
ئاری عەبدوڵڵا

**ئاری عەبدوڵڵا** نووسەر و ڕۆژنامەنووس و یاساناس و قورئانخوێنێکی کوردە کە لە ١٩٨٦ لە گەڕەکی سەیداوەی شاری ھەولێر لەدایک بووە. لە ٢٠٠٩ وەک یاریدەدەری دادوەری بووەتە فەرمانبەری میری. لە ٢٠١١ دەستی بە کاری ڕۆژنامەنووسی کردووە. خاوەنی بڕوانامە نێودەوڵەتییەکانە لە پەرەپێدانی توانا مرۆیییەکان.
## بەستەرە دەرەکیەکان
## ئەمانەش ببینە
* نوورەدین وەیسی
* کارزان عوسمان
* شیفا گەردی

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
مۆرگان ئۆرتاگوس

**مۆرگان ئۆرتاگوس** () (لەدایکبووی ١٠ی تەممووزی ١٩٨٢)؛ سیاسەتمەدارێکی ئەمریکییە، ئەندامی پارتی کۆمارییە، لە مانگی نیسانی ٢٠١٩ وەک وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەستنیشانکرا، لە شوێنی ھیزەر ناوێرت، لە کاتی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ و دەستنیشانکردنی مایک پۆمپیۆ بۆ ئەو پۆستە. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا ڕای گەیاند کە وەک جێگری نێردەی تایبەتی سەرۆکایەتی بۆ ئاشتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەستنیشان دەکات، ڕاپۆرتی پێشکەش بە نێردەی تایبەتی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ستیڤ ویتکۆف کرد لە کاتی ئیدارەی دووەمیدا.

پێشتر پۆستی حکوومی وەک جێگری وابەستە و شیکارکاری ھەواڵگری لە وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا وەرگرتووە، ھەروەھا ئەفسەری کاروباری گشتی بووە لە ئاژانسی ئەمریکا بۆ گەشەپێدانی نێونەتەوەیی. ھەروەھا ئۆرتاگۆس وەک بەشداربوویەکی ئاسایشی نیشتمانی لە کەناڵی فۆکس نیوز کاری کردووە پێش ئەوەی وەک وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەستنیشان بکرێت. و ئەفسەرە لە یەدەگی دەریایی ئەمریکا.

لە ماوەی کارکردنیدا لە وەزارەتی دەرەوە، ڕەخنەی لە ئێران و چین گرت، بەتایبەتی سەبارەت بە ھەوڵەکانی پارتی کۆمۆنیستی چین بۆ تاوانبارکردنی ئەمریکا بۆ پەتای کۆڤید-١٩ . ڕۆڵی سەرەکی لە ڕێککەوتنەکانی ئەبراھامدا ھەبووە. 

ئۆرتاگۆس دامەزرێنەری کۆمپانیای *POLARIS National Security*، ھاوسەرۆکی تۆڕی دیموکراسی ژنانە لە پەیمانگای کۆماری نێونەتەوەیی، و ئەندامی دەستەی ڕاوێژکارانی ناوەندی چینە لە پەیمانگای ھادسۆن. ئۆرتاگۆس لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٢دا کاندیدی ناوچەی پێنجەمی کۆنگرێسی ویلایەتی تێنسی بوو، بەڵام سەرەڕای پشتگیری سەرۆک دۆناڵد ترەمپ لەلایەن پارتی کۆمارییەکانی ویلایەتی تێنسییەوە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:جووە ئەمریکییەکان لە سەربازی
پۆل:زیندووان
ململانێی ھیندستان و پاکستان ٢٠٢٥

لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٥، دوای ھێرشێکی تیرۆریستی لە دۆڵی بەیساران لە کەشمیر، قەیرانێکی دیپلۆماسی لە نێوان ھیندستان و پاکستان سەریھەڵدا، کە بەھۆیەوە ٢٥ گەشتیار و ھاووڵاتییەکی ناوچەکە کوژران و زیاتر لە ٢٠ کەسی دیکەش برینداربوون. ھیندستان پاکستانی تۆمەتبار کرد بە پاڵپشتیکردنی تیرۆری سنوور بەزاندن و دەستی بە دەرکردنی دیپلۆماسی و ڕاگرتنی ڤیزا و داخستنی سنوورەکان و کشانەوە لە پەیماننامەی ئاوی ڕووباری سند (ئیندووس) کرد. پاکستان ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردەوە و بە دەرکردنی دیپلۆماسی و ڕاگرتنی ڤیزا و سنووردارکردنی بازرگانی و داخستنی ئاسمانی و دەروازە سنوورییەکان وەڵامی دایەوە. ھەروەھا لیژنەی ئاسایشی کابینەی ھیندستان بە توندی داوای لە ھاووڵاتیانی ھیندستان کردووە کە خۆیان لە گەشتکردن بۆ پاکستان بەدوور بگرن، ھەروەھا داوای لەو کەسانە کردووە کە ئێستا لە وڵاتەکەدان لە زووترین دەرفەتدا بگەڕێنەوە.

## سەرچاوەکان
سوترە

وێنۆک| نوێژی موسڵمان بەرامبەر وترە
**سوترە یان سوترەی نوێژ** () شتێکە کە کەسێک کە نوێژ دەکات وەک بەربەستێک لە نێوان خۆی و کەسێک کە لەبەردەمیدا تێدەپەڕێت بەکاری دەھێنێت. ئەو کەسەی نوێژ دەکات پێویستە لە دووری سێ قۆڵ کەمتر یان یەکسان بێت لە سوترە. بەرزی سوترە نابێت لە درێژی یەک قۆڵ کەمتر بێت (واتە بەرزی کۆتایی دواوەی زینی حوشتر)، لەکاتێکدا پانییەکەی قەبارەی دیاریکراوی نییە. دانانی سوترە سوننەتە بۆ ھەر کەسێک کە نوێژ بکات (مەگەر دوای گەڕان ھیچ سوترەیەک نەدۆزرێتەوە).

## ھەروەھا سەیری بکە
* نوێژ

## سەرچاوەکان

پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا
پارێزگاکانی فەلەستین

فەلەستین دەوڵەتێکی یەکگرتووە، بەڵام بۆ مەبەستی ئیداری دابەشکراوە بەسەر شازدە **پارێزگادا**. دوای واژووکردنی ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ، کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە خرانە ژێر دەسەڵاتی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین کە خاکەکانی بەسەر پارێزگاکاندا دابەشکرد. پارێزگاکان بە نۆرە دابەش دەکرێن بەسەر شارەوانییەکان.

## پێڕست

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان
پۆل:پارێزگاکانی دەوڵەتی فەلەستین
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:پارێزگا
ململانێی کۆمەڵایەتی

تیۆرێکی ململانێ کە چەندین شێوە وەردەگرێت، لەوانە: کێبڕکێ بۆ کۆنترۆڵکردنی سوود و ئارەزووی ئەوانی دیکە. و ململانێیەکی ئاشتیانەی یاسایی لە نێوان گرووپەکاندا ھەیە. و چەند زانایەک ھەن کە باسیان لەو ململانێیە کردووە، وەک مارکس و جۆرج سیمێل و دارێندۆف. مارکس پێی وابوو کۆمەڵگا بەسەر دوو چیندا دابەش بووە، یەکێکیان خاوەنی ئامرازەکانی بەرھەمھێنانە و ئەوی دیکەیان تەنھا خاوەنی ھێزی کاری خۆیەتی. مارکس پێی وابوو ململانێی چینایەتی لە نێوان ئەوانەی خاوەندارێتی دەکەن و ئەوانەی خاوەندارێتی نین.جۆرج زامێل تیۆری خۆی خستەڕوو کە ململانێ لە کۆمەڵگە ئاڵۆزەکاندا کارێکی دەستەجەمعی ھەیە و ململانێی یەکتربڕینەکانی شیکردەوە کە کار دەکەن بۆ یەکخستنی گرووپەکانی دەرەوەی بازنەی گرووپەکانی ململانێ لەگەڵ یەکێک لە لایەنەکانی ململانێ بەپێی بەرژەوەندییەکانیان بۆ ئەوەی خۆیان بپارێزن و بەھێزتر بن لەسەر حیسابی لایەنی بەرامبەر.

## سەرچاوەکان
نزار خەزرەجی

**نزار عەبدولکەریم فەیسەڵ ئەلخەزرەجی**، لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٦ لە مووسڵ لەدایکبووە، لە ١٩٨٧  تا ١٩٩٠ سەرۆکی ئەرکانی سوپای عێراق بووە.

## ژیان

لە گەڕەکی نەبی شیت لە شاری مووسڵ لە باکووری عێراق لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٦ لە بنەماڵەیەکی سەربازی لەدایکبووە. باوکی فەریق عەبدولکەریم فەیسەڵ خەزرەجی بەشداری لە بزووتنەوەکانی ئاسایشی ناوخۆ و بزووتنەوەی مانگی ئایاری ١٩٤١ دژی ھێزەکانی بەریتانیا کردووە. خۆبەخشانە لە شەڕی فەلەستین شەڕی کردووە، بەڵام لەو کاتەدا ڕەزامەندی دەسەڵاتی وەرنەگرتووە، بۆیە لە ساڵی ١٩٥٩ بە پلەی عەمید لە سوپای عێراق خانەنشین کراوە. مامی فەرماندەی سەربازی ئیبراھیم فەیسەڵ ئەنساری، سەرۆکی ئەرکانی پێشووی سوپای عێراق بوو. باپیرەی بە ناوی فەیسەڵ محەممەد ئەلجەسام ئەلخەزرەجی یەکێک بوو لە سەرکردەی ھۆزەکانی عەشیرەتی خەزرەج.

## سەرچاوەکان
فازل بەراک

**فازل بەراک** (١٩٤٢–١٩٩٢)، نووسەر و توێژەر، سەرۆکی پێشووی دەزگای ھەواڵگری گشتی عێراق.    

## ژیان

فازل بەراک حوسێن ئەلناسیری ناسراو بە فازل بەراک لە ساڵی ١٩٤٢ لە شاری تکریت لەدایکبووە، لە ھۆزی ئەلبو ناسیر، خێڵی بەیکات، لە خێڵی ئەلبوو مووسا فەرەج. خوێندنی لە سامەڕا تەواو کردووە و لە ساڵی ١٩٥٨ پەیوەندی بە حیزبی بەعسەوە کردووە، لە ساڵی ١٩٦٢ لە پۆلی ٤١ی کۆلێژی سەربازی ناوی خۆی تۆمار کردووە و لەوێ بووەتە ئەندامی ڕێکخراوی سەربازیی ئەو حیزبە. ساڵی ١٩٦٦ دوای ئەوەی عەبدولسەلام عارف لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣ دەسەڵاتی گرتە دەست، ئەو چینەی بۆ پۆستە مەدەنییەکان دانایەوە، چونکە بەعسییەکانی تێدابوو. فازل لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ گۆڤاری ئەلیف با ڕای گەیاند، یەکەمجار کە سەددام حوسێنی ناسیوە لە ساڵی ١٩٦٦ بووە، بەراک نەقیبی یەکەم بووە لە بارەگای ح. قوتابخانە لە قوتابخانەی سەربازی ڕەشید. بەراک لە شۆڕشی ١٩٦٨دا ڕۆڵی ھەبووە و دوای سەرکەوتنی شۆڕشەکە وەک ئەفسەری ئەمنی لە کۆشکی کۆماریدا کاری کردووە. سەڵاح عومەر ئەلعەلی باس لەوە دەکات کە بەراک ھەوڵی کودەتایەکی ئاشکرا کرد کە بە پیلانگێڕی داود عەبدولسەلام ئەلدەرکەزەلی ناسراوە لە ساڵی ١٩٦٩، دواتر گواسترایەوە بۆ ئەوەی ببێتە یاریدەدەری سەرۆک ئەلبەکر، دواتر وەک فەرماندەی ھێزی پاراستنی ڕادیۆ کاری کردووە. لە کاتی کارەکەیدا پیلانێکی تری ئاشکرا کرد کە ناوی پیلانی عەبدولغەنی ئەلراوی بوو.
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەرشەد یاسین

**ئەرشەد یاسین ڕەشید نەجم ئەلناسیری** (١٩٤٩ – ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢) پاسەوان و یاریدەدەری باڵای سەرۆکی پێشووی عێراق سەددام حوسێن، خاڵۆزا و ھاوسەری خوشکەکەی لە دایکەوە، نەوال ئیبراھیم ئەلحەسەن. لە ساڵی ١٩٨٥ پلەی جێداری یەکەمی ھەبووە، و لە ساڵی ١٩٨٨دا، پێشکار بووە، و لە ساڵی ١٩٩١، پلەی سەرتیپ بووە، دوا پلەی سەربازی سالار بووە. لەلایەن سەددام حوسێنەوە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، پاشان تۆمەتبارکرا بە قاچاخبردنی شوێنەوارە کۆنەکان.لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٨٨ وەک سەرۆکی دەستەی بەڕێوەبەری یانەی ئەلزەورا ھەڵبژێردرا،  و دەزگاکانی ڕاگەیاندن باسیان لەوە کرد کە ئەرشەد لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە وەک سەرتیپێکی خانەنشینکراو مووچەی خانەنشینی وەردەگرێت. بۆ ماوەیەک ئەندامی سەرکردایەتی ناوچەیی حیزبی بەعس بووە. بەھۆی جەڵتەی دڵەوە لە قەتەر کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سەرتیپ (پلەی سەربازی)

وێنۆک
**سەرتیپ** یان **عەمید** پلەیەکی سەربازییە لە نێوان سەرھەنگ و سالار، و ئاماژەیە بۆ ئەو ئەفسەرەی کە فەرمانی تەقاندن دەدات و سەرکردایەتی ١٠ ھەزار سەرباز دەکات لە شەڕدا. لە وڵاتانی عەرەبیدا ئەو پلە وەک ئاڵای دەوڵەت لەگەڵ سێ ئەستێرە دەردەکەوێت و لەسەر شان دەبەسترێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
جێداری دووەم

وێنۆک
**جێداری دووەم** ()  پلەیەکی سەربازییە، لە بنەڕەتدا لە سوپای عوسمانیدا بوونی ھەبووە. پلەی جێدار بە یەک ئەستێرە، لە کاتێکدا جێداری یەکەم دوو ئەستێرەی ھەیە (لە خوار پلەی پێشەنگەوە).  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سەردار

وێنۆک
**سەردار** یان **فەریق** () پلەیەکی باڵای سەربازییە لە لقی سەربازی سوپای مۆدێرن.   لەلایەن فەرماندەکانی فەیلەق و فیرقە و ئۆرگانەکانەوە بەڕێوەدەبرێت و ڕەنگە یەکێک بێت لە پلە بەرزەکان لە چەند وڵاتێکی وەک سعوودیە و میسر و جەزائیر و ئەوانی تر. ماوەی مانەوە لە پلەدا (بە فەرمانی شاھانە، شازادەیی یان سەرۆکایەتی). خاوەنی ئەو پلە لە ھێزە دەریاییەکان ناوی «سەرداری دەریایی»ە () و  لە ھێزی ئاسمانی «سەرداری فڕۆکەوان» ().

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
سەرداری یەکەم (پلەی سەربازی)

**سەرداری یەکەم** یان **فەریقی یەکەم** () دووەم بەرزترین پلەیە. ڕەنگە پلەی سەرداری یەکەم لە ھەندێک وڵاتدا بەرزترین و دیارترین پلەی بێت و تەنھا یەک کەس ھەیە کە ئەم پلەیەی ھەبێت. لەوانەیە یەکێک بێت لە پلە بەرزەکان لە چەند وڵاتێکی تر، وەک سعوودیە، میسر و ئەوانی تر لە سوپادا، و دوو کەس بەدەستی دەھێنن ئەگەر فەرماندەی سوپاکە سەرسوپا بێت. ئەگەر سەرسوپا نەبێت، تەنھا فەرماندەی سوپا وەریدەگرێت.

## سەرچاوەکان
نەزانی

**نەزانی** نەبوونی زانین یان تێگەیشتنە. زانین پێچەوانەکەیەتی. ئەم وشەیە لە قورئاندا ئاماژەی پێکراوە. زۆرجار ئەم وشەیە بە دەستەواژەیەکی ئایینی ئاماژەی پێ دەدرێت.

## بەشەکان
نەزانی لە ڕووی زانستی زاراوە بەسەر سێ بەش داەبەش دەکرێت.
;نەزانیی سادە
:تێگەیشتنە لە بابەتێک بەبێ ئەوەی بە تەواوی لێی تێبگەیت.
;نەزانیی تەواو
:پێچەوانەی زانینی بابەتەکە، واتە کەسەکە ھیچ لەبارەی بابەتەکەوە نازانێت.
;نەزانیی ئاوێتە
:خراپترین جۆری نەزانییە. بریتییە لە باوەڕێکی پتەو بە شتێک کە لەگەڵ ڕاستیدا ناگونجێت. لەوانەیە کەسێک باوەڕی بەوە ھەبێت کە شتێک دەزانێت کاتێک نازانێت. ئەمەش زاراوەیەکە بۆ وەسفکردنی کەسێک کە دان بە نەزانی خۆیدا نانێت و بانگەشەی ئەوە دەکات کە شتێک دەزانێت کە نایزانێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:دژە ڕۆشنبیری
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:نەزانی
سەباح میرزا محموود

**سەباح میرزا مەحموود** ئەفسەرێکی عێراقییە کە یاریدەدەری باڵای سەددام حوسێن سەرۆک پێشووی عێراق بوو و پاسەوانە بەناوبانگەکەی بووە لە ساڵانی حەفتاکان و ھەشتاکان. بە ڕەچەڵەک کوردی سوننە بوو لە بنەماڵەی ئەردەڵان، بەڵام بە کوردی قسەی نەدەکرد. سەباح لە ماڵی باوکی لە گەڕەکی ئەعزەمیە گەورە بووە، لە شەقامی بەرامبەر شەقامی جەلال ئەحمەد، لە نزیک سویچبۆردەکەی ئەعزەمیە. باوکی فەرمانبەری حکوومەت بوو. سەباح سێ برا و دوو خوشکی ھەبوو. براکانی بریتین لە فەلاح، پاڵەوانی بۆکسێنە؛ سەردار کە دەرمانسازە؛ و سووروور کە زانای جیۆلۆجییە.  سەباح لە تەمەنی ١٦ ساڵییەوە بەعسییەکی کۆن بووە   کاتێک لە ساڵی ١٩٥٩ لەگەڵ سەرکردەکانی حیزبی بەعس بۆ ماوەی ٦ مانگ لە زیندانی سوارەی ئەلکەسرە دەستگیرکراون. دەرچووی کۆلێژی زمانەکان بەشی فەڕەنسی بووە.  ناو جووڵەییەکەی خۆی مولازم یووسف بوو، لە گەنجیدا وەک کارمەندێک لە سینەمای ئەعزەمیە کاری کردووە.  بەشداری لە شۆڕشی ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨ دا کردووە، و سەرۆکی یەکێک لەو گرووپە چەکدارانە بووە کە حیزبەکە فەرمانی پێکردووە لە کاتی کودەتاکەدا لە سەرانسەری بەغدا بڵاوبکرێتەوە.  حەزی لە وەرزش ھەبوو، بۆیە یانەی شەبابی دامەزراند و بوو بە سەرۆکی. بووە سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی عێراق و ڕۆژنامەی وەرزشیی ئەلبەعس. دوای ناکۆکی لەگەڵ عودەی سەددام حوسێن لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. لەشکرکێشی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ دا ئەو و خێزانەکەی دەستگیرکرد، و لە کێڵگەکەیدا کۆگایەکی چەکیان دۆزییەوە. پاشان ئازادیان کرد چونکە نەسەلمێندرا کە ئەو زانیاری لەسەر حەشارگەی سەددام حوسێن ھەیە. لە ساڵی ٢٠٠٥ لە گەڕەکی کەرادە کۆچی دوایی کردووە. ناوبراو خرابووە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
سالار (پلەی سەربازی)

وێنۆک
**سالار** یان **لیوا** لە زۆر وڵاتدا پلەیەکی سەربازییە. زۆربەی سوپاکانی وڵاتانی کۆمۆنوێڵس و ژمارەیەک وڵاتی عەرەبی، ژاپۆن، ئەڵمانیا، ئەمریکا، فەڕەنسا و وڵاتانی دیکە پلەی سەرتیپیان لە پێشەوەیە و پلەی سەردار لە دوای ئەویشەوە. بەزۆری بە دوو شمشێری جیا ھێما دەکرێت، کە بەزۆری ھێمای وڵاتەکەیان تێدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
میشێل ترودۆ

**میشێل چارڵز-ئیمیل ترودۆ** (٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥ – ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨) کوڕی سەرۆکوەزیرانی کەنەدا پیێر ترودۆ و مارگرێت ترودۆ و برا بچووکی سەرۆک وەزیرانی پێشووی کەنەدا جەستن ترودۆ بووە. لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨ لە کاتی خلیسکانی سەر بەفر گیانی لەدەست داوە.

## ژیان
میشێل لە نەخۆشخانەی مەدەنی ئۆتاوا لە شاری ئۆتاوا لە ویلایەتی ئۆنتاریۆ لەدایکبووە و ناوی ناوەندی وەک ڕێزێک بۆ باپیری کە ناوی چارڵز ئێمێل بووە ناونراوە. لەلایەن خێزان و ھاوڕێکانییەوە بە میچ ناسرابوو، دواتر گۆڕی بۆ مایک. سەرەتا میشێل ژیانی لە ئۆتاوا و دواتر لە مۆنتریال بەسەر بردووە دوای ساڵی ١٩٨٤ی خانەنشینبوونی باوکی لە سیاسەت. لە مۆنتریال ھاوپۆلی سۆفی گرێگوار بوو کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ جەستنی برای کرد.

لە پشووەکانی ھاوینەدا، میشێل و براکانی بەشدارییان لە کەمپی ئامێک کرد لە دەریاچەی کانۆ لە پارکی ھەرێمی ئالگۆنکوین کە دواتر وەک ڕاوێژکاری کەمپەکە کاری دەکرد. پێش ئەوەی بچێتە زانکۆی داڵھۆزی بۆ خوێندنی زیندەزانی دەریایی، لە زانکۆی جان دی برێبۆف خوێندوویەتی. کاتێک باسی کوڕەکانی دەکات کە ھەریەکەیان کەسایەتییەکی جیاوازیان ھەیە، لە چاوپێکەوتنێکدا لە ساڵی ١٩٧٧دا، مارگرێت ترودۆ وتی: جەستن تەمەن ٦ ساڵ، شازادەیە کوڕێکی بچووکی زۆر باشە. ساشا کە لە ڕۆژی کریسمەسی ١٩٧٣دا لەدایک بووە، کەمێک شۆڕشگێڕ، زۆر تێکۆشەر و داوای بەھێزە. میش (میشێل) منداڵێکی دڵخۆش و ڕێکخەرێکی باشە، کە تێکەڵەی سیفاتەکانی ھەردوو براکەیەتی.

## مەرگ
لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨، لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا میشێل لە ئەنجامی کڵاڵەیەک گیانی لەدەستدا. نزیکەی ساڵێک بوو لە ھاوینەھەواری کێوی سوور کاری کرد و لە شاری ڕۆسلاند لە ویلایەتی کۆڵۆمبیای بەریتانی دەژیا. لەگەڵ ھەندێک ھاوڕێیدا گەشتێکی خلیسکێنەی سەر بەفریان لە پارکی ھەرێمی سەھۆڵبەندی کۆکانی ئەنجامدا، کاتێک کەوتنە دەریاچەی کۆکانی (نزیکەی ٤٩°44'53.2"N ١١٧°10'32.2"W) و نەیتوانی بگاتە ڕۆخەکە. ھاوڕێکانی نەیانتوانی ڕزگاری بکەن و گومانیان کرد کە خنکابێت. گەڕانێکی بەرفراوان دەستیپێکرد، بەڵام تەرمەکەی نەدۆزرایەوە. بەرزی دەریاچەکە و ژمارەیەک سنوورداری ڕۆژانی ئاوی کراوە لە ساڵێکدا ڕێگری لە غەواسەکان دەکرد کە گەڕانەکە تەواو بکەن. خێزانی ترودۆ ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنیان ھەڵوەشاندەوە، دواتر پشتگیریان لە دروستکردنی شاڵێتێکی نزیکیان کرد وەک یادگارییەک بۆ کوڕە بچووکەکەیان و قوربانیانی کڵاڵەکە. 

جۆرەھا گوڵ لەلایەن بێتسی دێنینگ، باخداری کۆڵۆمبیای بەریتانی دۆزرایەوە و پووری ترودۆ بۆ یەکەمجار لە فێستیڤاڵی جیھانی گوڵدا لە ساڵی ٢٠١٠ بەناوی (یادەوەری گوڵەباخی میشێل ترودۆ) نمایشکرا. فرۆشتنی گوڵەباخ سوود بە دامەزراوەی کڵاڵەی کەنەدا دەگەیەنێت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:مردووانی ١٩٩٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:خەڵکانی ئۆتاوا
پۆل:خێزانی ترودۆ
پۆل:منداڵەکانی سەرۆک وەزیرانی کەنەدا
پۆل:مردنی کارەساتی سروشتی لە کەنەدا
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز ئەندەنوسی
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز مالیزی
لامەرکەزی

**لامەرکەزییەت** ڕێکخراوێکی کارگێڕییە کە بە یەکێک لە گرنگترین بنەماکانی حوکمڕانی زۆرینە دادەنرێت کە دیموکراسی لەسەری بنیات نراوە. پێچەوانەی چەمکی مەرکەزییەتە کە بریتییە لە پرۆسەی دابەشکردنی ئەرکەکان، دەسەڵاتەکان، کەسەکان، یان شتەکان دوور لە شوێنێک یان دەسەڵاتێکی ناوەندی.   لە کاتێکدا کە مەرکەزی بە تایبەتی لە بواری حکوومەتدا بە شێوەیەکی بەرفراوان لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت و پراکتیزە دەکرێت، بەڵام ھیچ پێناسەیەک یان تێگەیشتنێکی ھاوبەش بۆ لامەرکەزییەت نییە. ڕەنگە مانای لامەرکەزیەت بەشێکی جیاواز بێت بەھۆی شێوازە جیاوازەکانی جێبەجێکردنی. چەمکەکانی لامەرکەزی بۆ داینامیکی گرووپ و زانستی بەڕێوەبردن لە ڕێکخراوە بازرگانی و تایبەتەکان، زانستی سیاسی، یاسا و کارگێڕی گشتی، ئابووری و تەکنەلۆژیادا بەکارھێنراون.

## سەرچاوەکان
پەنابەرانی فەلەستینی

**پەنابەرە فەلەستینییەکان** ھاووڵاتی فەلەستینی ژێرفەرمانین و تەنانەت نەوەکانیشیان پەنابەرن، کە لە کاتی جەنگی فەلەستین لە ساڵانی ١٩٤٧–١٩٤٩ (کۆچی فەلەستینییەکان لە ساڵی ١٩٤٨) و جەنگی ١٩٦٧ (کۆچی فەلەستینییەکان لە ساڵی ١٩٦٧) لە ناوچەکە ھەڵاتوون یان دەرکراون. زۆربەی پەنابەرانی فەلەستینی لە ٦٨ کەمپی پەنابەرانی فەلەستینی لە ئوردن، لوبنان، سووریا، کەناری ڕۆژاوا، کەرتی غەززە یان لە نزیکەوە دەژین. لە ساڵی ٢٠١٩دا زیاتر لە ٥.٦ ملیۆن پەنابەری فەلەستینی لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان تۆمارکراون.

لە ماوەی جەنگی فەلەستین لە ساڵی ١٩٤٨ دا، نزیکەی ٧٠٠ ھەزار  کە لەسەدا ٨٥ی کۆی دانیشتووانەکەیە، لە ماڵەکانیان ھەڵھاتن یان دەرکران بۆ کەناری ڕۆژاوا، کەرتی غەززە و بۆ وڵاتانی لوبنان، سووریا، ئوردن. ڕێکخراوی ئەنروا ھاوکاریان دەکات، و نەوەکانیان و شایستەی ناو تۆمارکردنن، لە ٥٩ کەمپی تۆمارکراودا، کە دە دانەیان لە دوای جەنگی شەش ڕۆژە لە ساڵی ١٩٦٧ دامەزراون بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ شەپۆلی نوێی فەلەستینییە ئاوارەبووەکان. ھەروەھا کۆنترین پەنابەری جێگیرن لە جێھاندا، لەژێر دەسەڵاتی بەردەوامی دەوڵەتانی عەرەبیدا بوون لە دوای شەڕی عەرەبی و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، و دانیشتوانی پەنابەر لە کەناری ڕۆژاوا لەژێر دەسەڵاتی ئیسرائیل لە دوای جەنگی شەش ڕۆژەوە و ئیدارەی فەلەستین لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، ھەروەھا کەرتی غەززە کە لەلایەن بزووتنەوەی بەرخۆدانی ئیسلامی (حەماس) لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بەڕێوەدەبرێت.

ئەمڕۆ زۆرترین ژمارەی پەنابەران کە زیاتر لە دوو ملیۆنیان لە ئوردن دەژین، کە تا ساڵی ٢٠٠٩ زیاتر لە ٩٠٪ی ئەو پەنابەرە فەلەستینیانەی کە لە ڕێکخراوی ئەنروا تۆمارکراون مافی ھاووڵاتیبوونی تەواویان بەدەستھێنابوو. ئەم ژمارەیە نزیکەی تەنیا لە فەلەستینییەکانی کەناری ڕۆژاوا پێکدێت. لەگەڵ ئەوەش، تا مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١، ئەو فەلەستینیانەی کە ڕەگ و ڕیشەیان لە کەرتی غەززەدایە، لە دۆخێکی یاساییدا ماونەتەوە. لە ساڵی ٢٠٢١ جەواد ئەنانی سیاسەتمەداری ئوردنی مەزەندەی کرد کە نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتوانی ئوردن ڕەگ و ڕیشەی فەلەستینییان لە کەرتی ڕۆژاوا ھەیە. نزیکەی ٥٠٠ ھەزار پەنابەر لە سوریا و لوبنان دەژین، ھەرچەندە لە بارودۆخێکی زۆر جیاوازدا. لە کاتێکدا کە پەنابەرانی فەلەستینی لە سووریا پێگەی بێ دەوڵەتی خۆیان پاراست، حکوومەتی سوریا ھەمان مافە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی ھاووڵاتیانی سوریای پێبەخشی.  ھەروەھا بەبێ ھاووڵاتی نەبوون دەخرێنە ناو ھێزە چەکدارەکانەوە.  لە ھەندێک وڵاتی میوانداردا ڕەگەزنامە یان نیشتەجێبوونی یاسایی ڕەتدەکرێتەوە، بەتایبەتی بۆ پەنابەرانی فەلەستینی لە لوبنان، کە وەرگرتنی فەلەستینییەکان ھاوسەنگییەکی ناسکی تائیفی تێکدەدات. بۆ خودی پەنابەران، ئەم مەرجانە بەو مانایەیە کە مافەکانیان کەمکراوەتەوە: نەبوونی مافی دەنگدان، سنووردارکردنی مافی خاوەندارێتی، دەستڕانەگەیشتن بە خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان و زۆر شتی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوارە فەلەستینییەکان
دەزگای ھەواڵگریی عێراق

**دەزگای ھەواڵگریی عێراق** یان **دەزگای ھەواڵگریی گشتی** کە پێشتر ناوی **دەزگای ھەواڵگریی نیشتمانیی عێراق** () بوو، دەزگای سەرەکی بوو بۆ پاراستنی ئاسایشی دەوڵەتی عێراق لە لایەنە دەرەکییەکان لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێن، سەرۆک کۆماری پێشوودا. بەناو بەڕێوەبەرایەتیی سێیەم، بەڕێوەبەرایەتیی زانیاری و تۆمارەکانی دەزگاکە، ئەرکی کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیارییەکان بوو کە جێی بایەخی ئاسایشی دەوڵەت بوو.   یەکێک لە گرنگترین بەڕێوەبەرایەتییەکان بەڕێوەبەرایەتیی چوارەم بوو کە ئەندامانی نھێنی لەخۆ گرتبوو کە تێکەڵ بە بەڕێوەبەرایەتییە حکوومییەکان، باڵیۆزخانەکان، سەندیکاکان و لایەنە ئۆپۆزیسیۆنەکانی دەرەوەی عێراق بوون.

ئاسایشی نیشتیمانی، لەکاتێکدا پسپۆڕی ھەواڵگریی عێراق ئاسایشی دەرەوەی عێراق بوو، بانگەشەی ئەوە دەکرا کە لقی دووی ھەواڵگریی عێراق بەرپرسیار بووە لە کۆمەڵێک تیرۆری وەک تیرۆرکردنی شێخ تالیب سوھەیل تەمیمی لە بەیرووت لە نیسانی ١٩٩٤، مەھدی حەکیم لە سوودان لە مانگی یەکی ١٩٨٨ و دکتۆر ئەیاد حەبەش لە ڕۆما لە تشرینی دووەمی ١٩٨٦، جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش لە سەردانەکەی بۆ کووەیت لە نیسانی ١٩٩٣، کە لە ئەنجامدا لە ٢٦ی حوزەیران لەلایەن فڕۆکە ئەمریکییەکانەوە بۆردوومانی تۆڵەسەندنەوەیان لەسەر بارەگای ھەواڵگری عێراق لە بەغدا ئەنجام درا. بە فەرمی ھەواڵگریی عێراقی ژێردەستەی ئەمیندارێتیی ئاسایشی نیشتمانی بوو لە عێراق، بەڵام فەرمانەکانی لە ئەنجومەنی فەرماندەییی شۆڕش وەرگرتبوو.

## بەڕێوەبەرانی دەزگای ھەواڵگریی عێراق

* سەعدوون شاکر عوبەیدی (١٩٧٣–١٩٧٧)
* بەرزان ئیبراھیم تکریتی (١٩٧٧–١٩٨٣)
* ھیشام سەباح فەخری (١٩٨٣–١٩٨٤)
* فازل بەراک (١٩٨٤–١٩٨٩)
* سەبعاوی ئیبراھیم تکریتی (١٩٨٩–١٩٩٤)
* سابر عەبدولعەزیز دووری (١٩٩٤–١٩٩٥)
* مانیع عەبدولڕەشید (١٩٩٥–١٩٩٨)
* ڕافیع دەحام تکریتی (١٩٩٨–١٩٩٩)
* تاھیر جەلیل حەبووش (١٩٩٩–٢٠٠٣)

## سەرچاوەکان
کامیکازێ

وێنۆک|ھێرشێکی خۆکوژی فڕۆکەیەکی کامیکازێ بۆ سەر کەشتییەکی ئەمریکی (٢٧ی ئایاری ١٩٤٥)
وێنۆک|کەشتییەکی ئەمریکی بەھۆی کامیکازێ وێرانکرا
**کامیکازێ** (بە ژاپۆنی: 神風特別攻撃隊؛ کامی بە واتای «خودا» یان «پەروەردگار» و کازێ بە واتای «با» دێت) وشەیەکی ژاپۆنییە، بەزۆری بە بای پیرۆز یان بای خودایی وەرگێڕدراوە، بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە تۆفانێک کە دەوترێت ژاپۆنی لە کەشتیگەلی مەغۆل بە سەرۆکایەتی کوبلای خان لە ساڵی ١٢٨١دا ڕزگارکردووە. لە ژاپۆن ناوی «کامیکازێ» تەنھا بۆ ئاماژەدان بەم تۆفانە بەکاردێت. 

لە زمانەکانی تردا ئەم وشەیە بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە ھێرشە خۆکوژییەکانی فڕۆکەوانە ژاپۆنییەکان دژی کەشتییەکانی ھاوپەیمانان لە بەشی کۆتایی ھەڵمەتی جەنگی جیھانیی دووەمی زەریای ھێمن. کە فڕۆکەوانانی کامیکازێ بە مەبەست فڕۆکەکانیان کە پڕ بوون لە تەقەمەنی و تۆرپیدۆ و تانکی سووتەمەنییە پڕەکانیان خۆیان دەکێشا بە ناو کەشتییەکانی ھاوپەیمانانەوە بە ئامانجی تەقاندنەوەی. ئامانجی نوقم کردن یان زیان گەیاندن بە زۆرترین کەشتی بە تایبەت فڕۆکەھەڵگرەکان پاساوی ئەم خۆکوشتنە بەکۆمەڵانە بوو.

ئەم دەستەواژەیە بۆ مەبەستی ھەر ئۆپەراسیۆنێک ھاتووە کە ئەنجامدەرەکە خۆبەخشانە خۆی بکاتە قوربانی بۆ ئەو مەبەستە و سریلانکا ئەو وڵاتەیە کە زۆرترین ھێرشی خۆکوژی لە جیھاندا ھەیە.

لە کۆتاییدا ھێرشی خۆکوژی ژاپۆن بۆ سەر کەشتیگەلەکانی ھاوپەیمانان ئامانجی خوازراوی بەدەست نەھێنا، بەو پێیەی ئەنجامەکانی لە پەیوەندی لەگەڵ ھەموو ئەو ھەوڵانەی کە خەرج کران و ئەو گیانانەی کە بە قوربانی کرابوون، بچووک بوون. لە کاتێکدا ژاپۆنییەکان بیریان لە پەرەپێدانی بەرنامە خۆکوژییەکانیان دەکردەوە، ئەمریکا یەکەم بۆمبی ئەتۆمی خۆی ئامادە دەکرد بۆ ئەوەی بەسەر ھێرۆشیمادا بیخاتە خوارەوە و دوای سێ ڕۆژ بۆمبێکی دیکە بەسەر ناگازاکیدا بەدوایدا بێت، ئەمەش ئیمپراتۆری ژاپۆنی ناچارکرد خۆی بەدەستەوە بدات. بەم شێوەیە جەنگی جیھانی دووەم کۆتایی ھات و لەگەڵیدا ئەفسانەی کامیکازێ یان بای پیرۆز کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژاپۆن لە ١٩٤٥
پۆل:مێژووی سەربازی لە ١٩٤٥
پۆل:کردەوەی خۆکوژی