پەیمانی سیڤەر

**پەیمانی سیڤەر** (فەڕەنسی: Traité de Sèvres) پەیمانێکی ئاشتی بوو لە نێوان وڵاتانی ئیتاڵیا، ژاپۆن، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم لە کۆتاییی شەڕی یەکەمی جیھانی لە ١٠ی ئابی ساڵی ١٩٢٠ بەسترا. پەیماننامەکە بەشێکی زۆری خاکی عوسمانی بە فەڕەنسا، شانشینی یەکگرتوو، شانشینی یۆنان و ئیتاڵیا دابەش دەکات، و یەکێک بوو لەو زنجیرە پەیماننامانەی کە لەو سەردەمەدا کاری لەسەر کراوە، دوای شکستھێنانی ئەو وڵاتانەی دژ بە ھاوپەیمانان لە شەڕدا بوون. جێگرەوەی ئەم پەیماننامەیە بە ئاگربەستێکی کاتی بە ناوی *ئاگربەستی مودرۆس* بوو.

## پوختە

## بڕگە ناوچەیییەکان
### ناوچەی گەرووەکان
وێنۆک|نەخشەی ساڵی ١٩٢٠ی ڕۆژاوای تورکیا، کە ناوچەی گەرووەکان لە پەیمانی سیڤەردا نیشان دەدات
ناوچەی گەرووەکان پێشنیار کرا کە بۆسفۆر و داردانێل و دەریای مەڕمەڕە لەخۆ بگرێت. بەپێی بڕگەکە دەریاوانی لە داردانێل لە کاتی *ئاشتی و شەڕدا* بە ھەمان شێوە بۆ ھەموو کەشتییە بازرگانی و جەنگییەکان کراوە دەبوو، بەبێ گوێدانە ھیچ ئاڵایەک. ئەوەش دەبووە ھۆی بە نێودەوڵەتیکردنیی ڕێگا ئاوییەکان، کە نابێت گەمارۆ بدرێن و ھیچ کردەوەیەکی شەڕ لەوێدا ئەنجام بدرێت.

### کوردستان
نوێنەری کورد شەریف پاشا بوو، بە گوێرەی ئەو پەیمانە بەڕیتانیا دەیویست بەشی کوردستانی باکوور لە تورکیا جیابکاتەوە و بە ڕێفراندۆمێک ویلایەتی مووسڵیشی پێوە بلکێنێت و دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ بۆ کورد لەژێر سەرپەرشتیکردنی خۆیدا دابمەزرێنێت.

بەھۆی پەرتەوازی نێوان خاکە کوردییەکان و سنوورە سیاسی و ئیدارییەکانی ناوچەکە، ھیچ ڕێککەوتنێکی گشتی لەنێو کورددا نەبوو لەسەر ئەوەی سنوورەکانی کوردستان چۆن بێت. ھێڵکارییەکانی کوردستان وەک قەوارەیەک لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن شەریف پاشا کە نوێنەری کۆمەڵگای سەرھەڵدانی کوردستان بوو لە کۆنفرانسی ئاشتی پاریس، پێشنیار کرابوو. لە ھێڵکارییەکەی شەریف پاشا، سنووری کوردستانی بەم شێوەیە دیاری کراوە:
سنوورەکانی کوردستان لە ڕوانگەی چڕیی ڕەگەزییەوە، سەرەتا لە تورکیاوە سەرچاوە دەگرێت، لە باکوورەوە لە زیڤێن، لەسەر سنوورە شاخاوییەکانی قەوقاز دەست پێ دەکات و بەرەو ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە، تا ئەرزڕۆم و ئەرزنگان و کەماخ و ئاراپگیر و بێسنی و دیڤرەک؛ لە باشوورەوە بەدوای سنوورەکانی حەڕان، چیای شنگال، تەل ئەسفەر، ھەولێر، سلێمانی، سنە و ئاکلەمان؛ لە ڕۆژھەڵات، ڕەواندز، باشکالێ، ڤەزیرکالێ، ناوچەی فارس تا کێوی ئارارات شۆڕ دەبێتەوە.
ھیچ کام لە پێشنیارەکان بۆ سنووریی کوردستان لە پەیماننامەی سیڤەر پشتڕاست نەکرایەوە، و کوردستانێکی پەرتەوازە بەسەر ئەو وڵاتانەی کە ئێستا ھەن (تورکیا، ئێران، سووریا و عێراق) دابەشکرا. سنوورەکانی کوردستان زیاتر شێوان و کوردەکانی زیاتر دابەشکرد کاتێک لە تەممووزی ساڵی ١٩٢٦ تورکیا و عێراق ڕێککەوتنی سنوورییان واژوو کرد.

### شانشینی حیجاز
شانشینی حیجاز، لە نیمچەدوورگەی عەرەبی، دانپێدانانی نێودەوڵەتی پێبەخشرا، کە ڕووبەرەکەی بە ١٠٠ ھەزار مایلی چوارگۆشە مەزەندە دەکرێت و ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٧٥٠ ھەزار کەس بوو. شارە سەرەکییەکانیش بریتی بوون لە مەککە و مەدینە. لە سەردەمی عوسمانییەکاندا، پێشتر *ویلایەتی حیجاز* بووە، بەڵام لە کاتی جەنگەکانی دواتردا بووە شانشینێکیی سەربەخۆ لەژێر فەرمانڕەوایەتیی بەریتانیادا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ئەرمەنستان لە ١٩٢٠
پۆل:فەڕەنسا لە ١٩٢٠
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩٢٠
پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن
پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم
پۆل:ویلایەتی ئایدن
پۆل:مێژووی فەلەستین
پۆل:مێژووی ھاوچەرخی تورکیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان