ویلایەتی یانیە

**ویلایەتی یانیە**،  بە تورکیی عوسمانی: *یانیە ولایتی* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Yánnena*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ساڵی ١٨٦٧ دامەزراوە. بەپێی زانیارییەکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕووبەرەکەی ١٨٣٢٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە (٧٠٧٠ میل چوارگۆشە). بە تێکەڵکردنی پاشالیکی یانینا و پاشالیکی بێرات لەگەڵ سنجاقەکانی جانینە، بێرات، ئەرگیری، پرێڤێز، تەرحالە و کەسریە دروست بووە. دواتر کەسریە دابەزی بۆ قەزا و سنووری بۆ ویلایەتی مەناستیر و تەرھالا لە ساڵی ١٨٨١ درا بە یۆنان. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی عوسمانی، ناوچەی باشووری ویلایەتەکە بوو بە بەشێک لە یۆنان و ناوچەی باکووری بوو بە بەشێک لە ئەلبانیا.

## مێژوو
### ئەلبانیەکان
خاکی ویلایەتی یانیە ناوچەی ناوەندی پاشالیکی ئەلبانی یانینا بوو، کە لە سەردەمی عەلی پاشای تەپێلێنادا تادێت پێگەیەکی سەربەخۆی لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بەدەستھێنا، تا یاخیبوونی عەلی پاشا لە پۆرتە چەقێندرا. دواتر ئەو دەسەڵات و ئۆتۆنۆمیەی کە بەی ئەلبانییەکانی ناوچەکە بەدەستیان ھێنابوو، کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٨٣٠ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە شارۆچکەی مەناستیر کۆمەڵکوژ کران، بە مەبەستی ڕێگریکردن لە ھەر جۆرە بڵاوبوونەوەی ئەگەری بزووتنەوەی نەتەوەیی ئەلبانی.

ویلایەتی یانیە یەکێک بوو لە ناوەندە سەرەکییەکانی ژیانی کولتووری و سیاسی ئەلبانییەکان کە لە ویلایەتی یانیە و ویلایەتی مەناستیر دەژیان. یەکێک لە گرنگترین ھۆکارەکان کاریگەری پەروەردە و کولتوری یۆنانی بوو کە نووسەرانی باشووری ئەلبانی لە قوتابخانەی بەناوبانگی یۆنانی ئیۆنانینا، زۆسیمایا وەریانگرت. عەبدول فراشێری، یەکەم ئایدۆلۆژیای سیاسی بەئاگاھاتنەوەی نیشتمانی ئەلبانیا یەکێک بوو لە شەش جێگرەکەی ویلایەتی یانیە لە یەکەم پەرلەمانی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٦-١٨٧٧. عەبدیل فراشێری، خەڵکی فراشێر، ئەلبانیای مۆدێرن، لەگەڵ مەھمەت عەلی ڤریۆنی خەڵکی بێرات (ھەروەھا لە ئەلبانیای مۆدێرن) و ھەندێک لە ئەندامانی کۆمەڵگەی ئەلبانی یوانینا، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٧٧دا کۆمیتەی ئەلبانی یانیەیان دامەزراند. فراشێری دژی بڕیارەکانی پەیمانی سان ستیفانۆ شەڕی کرد.

### یۆنانییەکان
ھەرچەندە بەشێک لە دانیشتوانی ناوچەکە بەشدارییەکی زۆریان لە شەڕی سەربەخۆیی یۆنانی (١٨٢١-١٨٣٠)دا کرد، بەڵام پاشالیکی یانینا نەبووە بەشێک لە دەوڵەتی یۆنان. لە ساڵی ١٨٧٨ یاخیبوونێک سەریھەڵدا و شۆڕشگێڕان کە زۆربەیان یۆنانی ناوخۆیی بوون و کۆنترۆڵی ساراندێ و دێلڤینیان کرد. بەڵام لەلایەن سەربازە عوسمانییەکانەوە سەرکوت کرا و ٢٠ گوندی ناوچەکەیان سووتاند. 

لە ساڵی دواتردا دانیشتوانی یۆنانی ناوچەی یوانینا ڕێگەیان بە لیژنەیەک دا بە مەبەستی ئەوەی خواستی خۆیان بۆ یەکگرتن لەگەڵ یۆنان بخەنە بەردەم حکومەتەکانی ئەورووپا.

لە ساڵی ١٩٠٦ ڕێکخراوی کۆمەڵەی ئێپیرۆت لەلایەن ئەندامانی ڕەوەندی یۆنانی، پاناجیۆتیس دانگلیس و سپایرۆس سپایرۆمیلیۆسەوە دامەزرا، کە ئامانجی لکاندنی ویلایەتەکە بوو بە بە دابینکردنی چەکی ئاگرین بۆ یۆنانییە ناوخۆییەکان.

### کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی عوسمانی
لە کاتی ڕاپەڕینی ئەلبانی لە ساڵی ١٩١٢ ویلایەتی یانیە پێشنیار کرا وەک یەکێک لە چوار ویلایەت کە پێکھاتبوون لە ویلایەتی ئەلبانی. حکومەتی عوسمانی کۆتایی بە ڕاپەڕینەکانی ئەلبانیا ھێنا بە قبوڵکردنی نزیکەی ھەموو داواکارییەکانی یاخیبووانی ئەلبانیا لە ٤ی ئەیلوولی ١٩١٢، کە دواتر لە ساڵی ١٩١٢دا پێکھێنانی ویلایەتی لەخۆگرتبوو.

دوای یەکەم جەنگی بەڵکان لە ساڵانی ١٩١٢-١٩١٣ و پەیمانی لەندەن بەشی باشووری ویلایەتەکە، لەنێویاندا یوانینا، خرایە ناو یۆنان. ھەروەھا یۆنان لە کاتی شەڕەکانی بەڵکان دەستی بەسەر بەشی باکووری ویلایەتەکەدا گرتبوو، بەڵام پەیمانی بوخارێست کە جەنگی دووەمی بالکان کۆتایی پێھێنا، بە ئەلبانیا سپێردرا.

## دانیشتوان

## دابەشی کارگێڕی
سنجاقەکانی ویلایەت:
* سنجاقی یانیە
* سنجاقی ئەرگیری
* سنجاقی پرێڤێزا
* سنجاقی بەرات

## نەخشە

پەڕگە:Vilayet of Janina (1867–1912).svg|وێنۆک|نەخشەی ویلایەتی یانیە لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٩٠٥)
 
پەڕگە:Epirus 1908 culture.jpg|وێنۆک| دامەزراوە پەروەردەییەکان لە ویلایەتی یانیە (١٩٠٨): سوور بۆ یۆنانی، وەنەوشەیی بۆ ڕۆمانی، شین بۆ ئیتاڵی

پەڕگە:IAN 0269 Halil Imbrahim 1896 Epirus.jpg|وێنۆک|نەخشەی عوسمانی بەشی باشووری ویلایەتی یانیە (١٨٩٦)  

File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی یانیە و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.


## سەرچاوەکان

پۆل:یۆنان
پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨