open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سیدنی مێیەر

**سیدنی مێیەر** (لەدایکبووی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٩٥)، ئەکتەری کەنەدییە، ڕۆڵی سەرەکی لە زنجیرەکانی نێتفلیکس "ڤی وارز" و "شەدەرز" "سلاشەر: گۆشت و خوێن" بینیوە. مێیەر لە دایکێکی سپی پێستی بەریتانی و باوکێکی ڕەشپێستی ئەفریقای باشوور لەدایک بووە کە لە گەنجیدا لەگەڵ خێزانەکەی لە ئاپارتاید بەھۆی کێشەوە ھەڵاتوون، لەگەڵ دوو برا گەورەکەی لە لەندەنی پایتەختی ئۆنتاریۆ گەورە بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:خەڵکی کەنەدای بە ڕەچەڵەک بەریتانی
پۆل:خەڵکی کەنەدا بە ڕەچەڵەک ئەفریقای باشوور
پۆل:زیندووان
ناتان ئەلتەرمان

**ناتان ئاڵتەرمان** (بە عیبری: נתן אלתרמן، ١٤ی ئابی ١٩١٠ – ٢٨ی ئازاری ١٩٧٠) شاعیر، شانۆنامەنووس، ڕۆژنامەنووس و وەرگێڕی ئیسرائیلی بووە. ھەرچەندە ئەلتەرمان ھەرگیز ھیچ پۆستێکی ھەڵبژێردراوی بەدەستەوە نەبووە، بەڵام کاریگەرییەکی زۆری ھەبووە لە سیاسەتی سۆسیالیستی زایۆنیستیدا، چ پێش دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلی مۆدێرن و چ دوای دامەزراندنی دەوڵەتی مۆدێرن لە ساڵی ١٩٤٨.

## خەڵات و ناساندن
* لە ساڵی ١٩٥٧ ئاڵتەرمان خەڵاتی بیالیک بۆ ئەدەبیاتی پێبەخشرا.
* لە ساڵی ١٩٦٨ خەڵاتی ئیسرائیلی پێبەخشرا، بۆ ئەدەبیات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٠
پۆل:شاعیرانی جوو
پۆل:وەرگێڕان بۆ زمانی عیبری
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی زمانی عیبری
پۆل:وەرگێڕەکان لە ڕووسی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
ئاھەنگی لاشەکان: ڕۆحە ئەشکەنجەدراوەکان

**ئاھەنگی لاشەکان: ڕۆحە ئەشکەنجەدراوەکان** (بە ژاپۆنی: コープスパーティー Tortured Souls -暴虐された魂の呪叫) (بە ئینگلیزی: Corpse Party: Tortured Souls) ئۆڤایەکی ژاپۆنییە کە لەسەر بنەمای زنجیرەیەکی یاری ڤیدیۆیی دروستکراوە. لە بەرھەمھێنانی ستۆدیۆی ئەسریاد، و دەرھێنانی ئاکیرا ئیواناگا، فیلمی ئۆڤا بۆ یەکەمجار لە ٢ی ئابی ٢٠١٢ نمایشکرا.  درێژییەکەی ١١ خولەک بوو و لە ٢٤ی تەمموزی ٢٠١٣دا ٤ ئەڵقەی ئۆڤا نمایشکرا کە ھەر ئەڵقەیەک ٣٠ خولەک بوو. 

## چیرۆک
چیرۆکەکە لەسەر کۆمەڵێک خوێندکاری ئامادەیی کیساراگی دەسوڕێتەوە، کە شەوێک لەناو ئەم قوتابخانەیەدا کۆدەبنەوە، باسی چیرۆکی تارمایی دەکەن، و شتێک دەکەن لە پەیمانی ھاوڕێیەتی دەچێت، لەناکاو بوومەلەرزەیەک ئەو شوێنەی کە تێیدان لەناوی دەبات، و دەیانگوازێتەوە بۆ قوتابخانەیەکی سەرەتایی، و خۆیان دەبیننەوە کە کۆمەڵێک تارمایی شێوە منداڵ دوایان دەکەون و یەک لە دوای یەک دەکوژرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنیمێ و مانگا لێڵەکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ترسناک
ھایکیو!!

وێنۆک
**ھایکیو** () زنجیرەیەکی شۆنن مانگای ژاپۆنییە، و لە ٤وەرز پێکدێت ،،،کە لەلایەن ھارویچی فوروداتێ نووسراوە و وێناکراوە، ئەم کۆمەڵەیە بۆ یەکەمجار لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ لە بابەتێکدا لە گۆڤاری Jump Next! بڵاوکراوەتەوە و لە ٢٠ی شوباتی ٢٠١٢ەوە لەلایەن شوێشا لە ھەفتانەی شۆنن جەمپ بڵاوکراوەتەوە. لەسەر بنەمای وەشانی مانگای زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمێ کە ٢٥ ئەڵقەیە، لە دەرھێنانی سوسومو میتسوناکا و لەلایەن ستۆدیۆی بەرھەمھێنانی ئای جی بەرھەمھێنراوە. وەرزی دووەمی ئەنیمێکە لە مانگی تشرینی یەکەم تا ئازاری ٢٠١٥ پەخشکرا، وەرزی سێیەمیش لە مانگی تشرینی یەکەم تا کانوونی دووەمی ٢٠١٦ پەخشکرا.
ئەنیمییەکە باس لە قوتابییەك ئەکات بەناوی (هیناتا شۆیۆ) 
کە دوای ئەوەی سەیری بەرنامەیەکی تەلەڤزیۆنی دەکات و یاریزانێکی یاری بالە دەبینێت بەناوی (زەبەلاحی بچوك) 
هیناتا لێرەوە خەونەکەی دەست پێدەکات بۆ بوون بە یاریزانێکی یاری بالە ،

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگاکانی ٢٠١٢
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٤ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٥ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٦ دەستیان پێکردووە
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٩
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢٠ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت
پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی
پۆل:ئەنیمێی مادمان ئینتەرتەینمنت
پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای قوتابخانە
پۆل:سێنتای فیلمۆرکز
پۆل:مانگای شوئیشا
پۆل:شۆنن مانگا
پۆل:مانگای ڤیز میدیا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی شۆگاکوکان مانگا بۆ بەشی شۆنن مانگا
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧
ئێرلیک خان

**ئێرلیک خان**، یان **ئێرلیق**، یان **ئێرلیگ** شەیتانێکە لە تەنگرییەتدا. دۆزەخ لە تەنگرییەتدا پێی دەوترێت "تەماغ". ئێرلیک دوژمنی تەنگرییە. ئێرلیک لە جیهانی ژێرزەوی مردن و بەڵا و ڕۆحە خراپەکان دوور دەخاتەوە کە مرۆڤەکان ئازار دەدەن و ڕۆحیان دەباتە کایەی خۆی. هەموو گەلانی تورکەکان لە نووسراوە بەردییە کۆنەکانیاندا باسی تێنگری و ئێرلیکیان کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەنگرییەت
پۆل:خوای مەرگ
ڕێکخراوی تاوانکاری لە ئیتاڵیا

**ڕێکخراوی تاوانکاری لە ئیتاڵیا**، لە ئیتاڵیادا بڵاوبوونەتەوە، بەتایبەتی لە باشووری ئیتاڵیا بۆ چەندین سەدە، و کاریگەری لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووریی زۆرێک لە ناوچەکانی ئیتاڵیا ھەبووە لانیکەم لە سەدەی نۆزدەھەمەوە.

شەش ڕێکخراوی گەورەی ناوخۆیی ھاوشێوەی مافیا ھەن کە لە ئیتاڵیا چالاکییەکی زۆریان ھەیە، کۆنترین و بەھێزترین ئەم ڕێکخراوانە، کە لە نێوان ١٥٠٠ بۆ ١٨٠٠دا گەشەیان کردووە، بریتییە لە ندرانگێتا لە کالابریا (کە ئێستا بە بەھێزترین ڕێکخراوی تاوانکاری لە جیھاندا دادەنرێت) ، کۆسا نۆسترا لە سیسیلیا و کامۆرا وە بارەگاکەی لە کامپانیایە، سەرەڕای ئەم سێ ڕێکخراوە درێژخایەنانە، ھەروەھا سێ ڕێکخراوی تاوانکاری کە لە سەدەی بیستەمدا دامەزراون: ستیددا لە سیسیلیا و سەکرا کۆرۆنا یونیتا و سۆسیاتای فۆگیانا، ھەردووکیان لە ئەپولیان.

چوار گرووپی تری ڕێکخراوە تاوانکارییەکانی ئیتاڵیا، گرووپی باندا دێلا ماگلیانا لە ڕۆما، و مالا دێل برێنتا لە ڤێنێتۆ، و گروپی باندا دێلا کۆماچینا و تۆرتێلۆ کە ھەردووکیان بنکەکانیان لە میلانۆ بوو، لە لوتکەی دەسەڵاتەکەیاندا کاریگەرییەکی زۆریان ھەبوو بەڵام ئێستا زۆر لاواز بوون لەلایەن یاسای ئیتاڵیاییەکان، بە ناچالاک دادەنرێن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
محەممەدتەقی پسیان

وێنۆک|محەممەدتەقی پسیان

**محەممەدتەقی پسیان** (لەدایکبوویی ١٩٨٢ وەرزەقان – کۆچی دوایی ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢١ لە قۆچان) سەربازێکی کۆتایییەکانی سەردەمی قاجاڕ و بوو کە لە سەرەتای ڕێکەوتنی ھێزی مۆدێرنی ئەمنی ھەتا ٩ ساڵ دوای ئەوە لەوێدا کاری کرد. ئەو دوای چەند ساڵێک دژ بە دەوڵەتی ناوەندی ئێران بە سەرۆک وەزارەتی ئەحمەد قەوام یاخی بوو، ئەو لە ئەنجامدا، لە شەڕ و پێکدادان لەگەڵ عەشیرەتە کوردەکانی قۆچان کوژرا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩٢١
کریشناپور، نیپاڵ

**کریشناپور** شارەوانییەکە لە ناوچەی کانچانپور لە پارێزگای سودورپاشچیم کە دەکەوێتە ناوچەی گەشەپێدراوی دووری نیپاڵ بەپێی سەرمێری ٢٠١١ ڕێژەی دانیشتووانەکەی ٣٦،٧٠٦ بوو. لە ٢٠١٥ وەک شارەوانی دامەزرا بە یەکخستنی چەن ناوچەیەکی تر.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەوانییەکانی کانچانپور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ناوچەی کانچانپور
ناوچەی کانچانپور

وێنۆک
**ناوچەی کریشناپور** (بە نیپاڵی: कञ्चनपुर जिल्ला) بەشێکە لە پارێزگای سودورپاشچیم لە ناوچەی تێرای، و یەکێکە لە حەوت ناوچەکەی نیپال. ڕووبەرەکەی بە ١٬٦١٠ کیلۆمەتر خەملێنراوە و بەپێی سەرژمێری ٢٠٠١ ڕێژەی دانیشتووانەکەی بە ١٣٤٬٨٦٨ کەس خەملێنراوە و لە ٢٠١١ش بە ١٧١٬٣٠٤ خەملێنراوە. کەوتووەتە باشووری ڕۆژاوای نیپاڵ، و ھاوسنوورە لەگەڵ کیالالی لە ڕۆژھەڵات و، ناوچەەی دادێلدورا لە باکوور و لەگەڵ ھیندستان لە باشوور و ڕۆژاوا.

پێش ئەوەی نیپال لەلایەن پاشا پریتڤی نارایان شا یەک بخرێتەوە، ناوچەکە بەشێک بووە لە شانشینی دۆتی، کە بەپێی سەرچاوەی مێژوویی دۆتی شانشینێکی دێرین بوو لە ڕۆژاوای ناوچەی کوماوۆن کە لە جیھانی مۆدێرینی ئەمڕۆدا دەکەوێتە بەشی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ناوچەکانی نیپاڵ کە لە سەردەمی ڕژێمی ڕانا و پێشی دامەزراون
پۆل:ناوچەکانی نیپاڵ کە لە ١٩٦٢ دامەزراون
پۆل:ناوچەی کانچانپور
ئەمبازۆنیا

**ئەمبازۆنیا** کە **بە خاکی ئەمبا** ناسراوە، وڵاتێکی خۆڕاگەیاندنە کە لە بەشە ئینگلیزی زمانەکانی کامیروون پێکھاتووە کە پێشتر باشووری کامیروونیان گرتبووەوە. باشووری کامیروون پێشتر خاکی متمانەپێکراوی نەتەوە یەکگرتووەکانی باشووری کامیروون بووە لە ژێر بەڕێوەبردنی شانشینی یەکگرتوو (١٩٢٢-١٩٦١)، کە لە ساڵی ١٩٦١ دەنگیدا بۆ سەربەخۆبوون لە شانشینی یەکگرتوو لە ڕێگەی یەکێتی بوون لەگەڵ کۆماری کامیروونی فەرەنسی زمان.

لە ساڵی ٢٠١٧ بەرەی یەکگرتووی کۆنسۆرتیۆمی ئەمبازۆنیا لە باشووری کامیروون بە شێوەیەکی تاکلایەنانە سەربەخۆیی ئەمبازۆنیای ڕاگەیاند، لە کاتێکدا حکومەتی کامیروون ڕایگەیاند کە ئەو ڕاگەیاندنە پێویستی بە قورسایییەکی یاسایییە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:جوگرافیای کامیروون
پۆل:گرووپە یاخییەکان کە چالاکانە ناوچەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
بێلوری

بێلوری شارەوانییەکە لە نیپاڵ، لە ١٩٩١ ڕێژەی دانیشتووانەکەی ١٤،٢٨٠ کس بووە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەوانییەکانی کانچانپور
پۆل:شارەوانییەکانی نیپال لە ٢٠١٤
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ناوچەی کانچانپور
سوکالافانتا

**سووکلافانتا** شارەوانییەکی ناوچەی کانچانپورە لە پارێزگای سودورپاشچیم دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای نیپاڵ. شارەوانییەکە دروست بوو دوای یەکخستنی ھەردوو گوندی چالاری و پیپلادی لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٤ بەپێی سەرژمێری ٢٠١١ ڕیژەی دانیشتووانەکەی بە ٢٤٬٣٤٧ خەملێنراوە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەوانییەکانی کانچانپور
پۆل:شارەوانییەکانی نیپال لە ٢٠١٤
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ناوچەی کانچانپور
مەھاکالی، کانچانپور

**مەھاکالی** (نیپالی: माहाकाली) شارەوانییەکە لە ناوچەی کریشناپور، پارێزگای سودورپاشچیم، لە نیپال. بەپێی سەرژمێری ٢٠١١ سەرژمێرەکەی بە ٣٩،٢٥٣ کەس خەمڵنیراوە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەوانییەکانی کانچانپور
پۆل:شارەوانییەکانی نیپال لە ٢٠١٤
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ناوچەی کانچانپور
بێدکۆت

**بێدکۆت** شارەوانییەکە لە ناوچەی کانچانپور و شارەوانییەکە دوای یەکخستنی چەن ناوچەیەک دامەزراوە لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٥.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ناوچەی کانچانپور
پۆل:شارەوانییەکانی کانچانپور
پورنارباس

پورنارباس شارەوانییەکە لە ناوچەی کانچانپور لە پارێزگای سودورپاشچیمی باشووری ڕۆژاوای نیپاڵ شارەوانییەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٤ دامەزراوە بە یەکخستنی سێ گوند و بەپێی سەرژمێری ٢٠١١  ژمارەی دانیشتووانەکەی بە ٤٣،٩٩٦ خەمڵنیراوە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەوانییەکانی کانچانپور
پۆل:شارەوانییەکانی نیپال لە ٢٠١٤
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ناوچەی کانچانپور
پەنچایەت (نیپال)

**پانچایەت** (بە نیپالی: पञ्चायत) سیستمێکی سیاسی بێ پارت (حزب) بوو  کە لەلایەن پاشا مەھێندرا دامەزرا و لە و بە لایەنگری حکوومەتی کۆنگرێسی نیپال لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٦٠ پەسەندکرا. سیستمەکە بۆ ماوەی ٢٨ ساڵ لە نیپال چالاک بوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
مەھێندرای نیپال

وێنۆک
**مەھێندرا بیر بیکرام شا دیڤ** (لەدایکبووی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠ تا ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢) پاشای نیپال بوو لە ١٣ی ئازاری ١٩٥٥ تا مردنی لە ١٩٧٢ سیستمێکی بەناوی پەنچایەت دامەزراند تا لە ١٩٩٠ دیموکراسیەت لە وڵات دامەزرا. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا وڵات گۆڕانکارییەکی بازرگانی، سیاسی، ئابوری بەخۆییەوە بینی کە توانی بە تەواوی جیھان بکرێتەوە بۆ یەکەمجار لە ١٠٤ ساڵەی پێشووی فەرمانڕەواکانی رانا کە دەرگای وڵاتیان بە رووی جیھان داخست بوو و لە ١٩٥١ کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:مارشاڵی مەیدانی بەریتانی
بیمداتا

**بیمداتا** ھەروەھا وەک بیمداتاناگار ناسراوە شارەوانییەکە لە ناوچەی کانچانپوری سەربە پارێزگای سودورپاشچیمی نیپال. شارەوانییەکە ناوی لێنراوە مەھێندراناگەر لەبەر ڕێز و شکۆمەندی پاشا مەھێندرای نیپال دوای ئەوەی نیپال لە ٢٠٠٨ دەبێت بە کۆماری ناوی شارەوانییەکە لە مێھەندرا دەبیت بە بیمداتا بە شانازی و شکۆمەندی شۆڕشگێری نیپالی میداتا پانتا ھاوسنوورە لەگەەڵ بێدکۆت لە ڕۆژھەڵات و ناوچەی دادێلدورا لە باکوور و پارکی نیشتمانی سووکلافانتا لە باشوور و ئوتەرخەند لە ھیندستان لە ڕۆژاوا.

و نۆیەم گەورەترین شاری نیپالە؛ و بەپێی سەرژمێری ١٩٩١ ڕێژەی دانیشتووانەکەی ٦٢٬٠٥٠ خەمڵێنراوە و بەپێی سەرژێری ٢٠٠١ بە ٨٠٬٨٣٩ کەس خەمڵێنراوە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەوانییەکانی کانچانپور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ناوچەی کانچانپور
ئۆتووکەن

**ئۆتووکەن** پایتەختی ئیمپراتۆرییەتی کۆنی تورکەکان بووە، لە تەنگرییەتدا جێگەیەکی گرنگی ھەیە.

## مێژوو
ئەم وشەیە بۆ وەسفکردنی چیای پیرۆزی تورکە کۆنەکان بەکارھاتووە، تورکە کۆنەکان پێیان وابوو کە ڕۆحی تێنگری ھاتووەتە ئەم شاخە و مافی ئیلاھی بەخشیوە بە سەرۆکی ھەموو ھۆزەکانی تورک.
دەقە کۆنەکان بە ڕوونی گرنگی پیرۆزی ناوچەکە دەردەخەن، وەک لە وتەی تۆنیکووک، فەرماندەی سەربازی دەوڵەتی تورکی کۆن، «ئەگەر لە وڵاتی ئۆتوکێن بمێنیتەوە، تووشی کێشە نابیت؛ ئەگەر لە چیای ئۆتوکێن بمێنیتەوە، بۆ ھەمیشە وەک فەرمانڕەوا بەسەر ھۆزەکاندا دەژین»

## سەرچاوەکان

پۆل:تەنگرییەت
پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
ڕەحماناباد (مالایار)

**ڕەحماناباد** گوندێکە لە قەزای سامەن شارستانی مەلایێر لە پارێزگای ھەمەدان ئێران.

## شوێن
مەودای نێوان ڕەحماناباد و شاری مەلایێر ٣٩ کم. ڕەحماناباد دەکەوێتە نزیک سنووری پارێزگای ھەمەدان لەگەڵ پارێزگای لوڕستان و تەنیشت گوندەکانی گوڵدەرە و حەنۆخە.

## دانیشتوان
ئەم گوندە دەکەوێتە ناوچەی سەفیدکۆ و بەپێی سەرژمێری ناوەندی ئاماری ئێران لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی ٣٨٥ کەس (١٢١ ماڵ) بووە.

## زمان
خەڵکی ئەم وڵاتە بە شێوەزاری لوڕیی باکووری قسە دەکەن.

## شوێنی گەشتیاری سەرنج ڕاکێس
شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی بریتین لە کانیاوی ئاوی کۆن و دیمەنە سروشتییەکان.
وێنۆک| ئاوی کۆنی شاری ڕەحماناباد
وێنۆک| سروشتی ڕەحماناباد

## بەرھەمەکان
* **بەرھەمە کشتوکاڵییەکان**: ترێ, جۆ, گەنم، نۆک، عدس.

## یادگارییەکان
ئاوی ترێ, کشمشی.

## ئەگەرەکان
* **ئیمکاناتی ڕۆشنبیری و ئایینی**: قوتابخانەی سەرەتایی و مزگەوتێکی ئەبۆلفەزل و مزگەوتێکی گشتگیر ھەیە .وێنۆک| مزگەوتی ئەبولفەزڵ
* **خزمەتگوزارییەکان**: غاز - لۆری تەندروستی - کارەبا - تەلەفۆن - و ڕووپۆشی تۆڕ لەخۆدەگرێت و لەسەر ڕێڕەوی ڕیشاڵی بینایی.

## سەرچاوەکان

## پرسیارە وابەستەکراوەکان
* لیستی گوندەکانی ئێران

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مالایار
ئیرق بیتیگ

rast|وێنۆک|300x300px|دوو لاپەڕەی یەکەمی ئیرق بیتیگ (لاپەڕەکانی ٥ب و ٦ئە).
**ئیرق بیتێگ** (بە تورکیی کۆن: 𐰃𐰺𐰴 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰏) کتێبی پیرۆزی تەنگرییەتە، بە زمانی تورکی کۆن نووسراوە، کتێبەکە بە زمانی تورکی کۆن بە کاراکتەرە تورکییە کۆنەکان (بە «ئۆرکسۆن»یش ناسراوە) نووسراوە، تاکە دەستنووسە کە ناسراوە بە ڕێنووسی تورکی کۆن، ھەروەھا سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ ئەفسانە سەرەتایییەکانی تورکیا.

## ناوەڕۆک
دەقی سەرەکی کتێبەکە لە ٦٥ بابەت پێکھاتووە. ھەر بابەتێکی ئەم کتێبە پێی دەوترێت «نیشانە». کتێبەکە پێکھاتووە لە فەرمان و چیرۆک دەربارەی ئەو جیھانەی کە کۆچەری تورک تێیدا ژیاون. لە ھەندێک نیشانەدا ئاژەڵ ھەیە کە زۆربەیان گورگن.
خوداوەندە ئاسمانییەکەیان تێنگری لە زۆربەی بابەتەکاندا دیارە و بەزۆری بە باشی نوێنەرایەتی دەکرێت، بۆ نموونە ڕزگارکردنی ئاژەڵە ونبووەکان یان ماندووەکان، و ڕێنماییکردنی گەشتیاران، ھەروەھا چاککردنەوەی ئامێرە کۆنەکان و ھێنانی سەلامەتی بۆ سەر زەوی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:تەنگرییەت
تورکەکانی ئەنادۆڵ

**تورکەکانی ئەنادۆڵ**, یان بە سادەیی **تورکەکان** ()، گەورەترین نەتەوەی تورکن لە جیهاندا؛ ئەوان بە زاراوەی جۆراوجۆری زمانی تورکی قسە دەکەن و زۆرینەیان لە تورکیا و قوبرسی باکوور پێکدەهێنن.

## مێژوو
کاتێک مستەفا کەمال سەرکردایەتی شەڕی سەربەخۆیی تورکیای کرد لەدژی ئەو هێزە هاوپەیمانانەی کە دەوڵەتی عوسمانیی پێشوویان داگیرکردبوو، زۆرینەی تورکیای یەکخست و لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٢٢ سەرکەوتوانە سەرکردایەتی کردن لە ڕووخاندنی هێزی داگیرکەر لەو شوێنەی کە بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیا بە خاکی تورکیای دەزانی. ناسنامەی تورکی بوو بە هێزی یەکگرتوو کاتێک لە ساڵی ١٩٢٣ پەیمانی لۆزان واژۆ کرا و کۆماری تورکیای تازە دامەزراو بە فەرمی دامەزرا.  سەرۆکایەتی ئەتاتورک بە زنجیرەیەک چاکسازی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕیشەیی بەڕێوەچوو کە تورکیای گۆڕی بۆ کۆمارێکی عەلمانی و مۆدێرن کە یەکسانی مەدەنی و سیاسی بۆ کەمینە تائیفیەکان و ژنان هەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:مێژووی تورک
پۆل:تورکەکان
تورکەکانی قوبرس

**تورکەکانی قوبرس** یان ( ) نەتەوەی تورکن کە لە قوبرسەوە سەرچاوەیان گرتووە.

## مێژوو
دوابەدوای داگیرکردنی ئەو دوورگەیەی عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٧١دا، نزیکەی ٣٠ هەزار دانیشتووی تورک زەوییان پێدرا کاتێک گەیشتنە قوبرس. ئەمڕۆ لە کاتێکدا کە باکووری قوبرس بەشێکی بەرچاو لە دانیشتوانی قوبرسی تورکی تێدایە، زۆرینەی قوبرسی تورک لە دەرەوەی وڵات دەژین. ئەم ڕەوەندە دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کۆنترۆڵی دوورگەکەی گواستەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا هاتە ئاراوە، چونکە زۆرێک لە قوبرسی تورک بە هۆکاری سیاسی و ئابووری بە پلەی یەکەم کۆچیان کرد بۆ تورکیا و بەریتانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:مێژووی تورک
پۆل:قوبرسی باکوور
پۆل:قوبرس
شاخی خان تەنگری

**خان تێگری** شاخێکی زنجیرە چیای تیان شانە. لەسەر سێ خاڵی چین &#x2014; قیرغیزستان &#x2014; کازاخستانە، ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی "ئیسیک کول". بەرزی جیۆلۆجییەکەی  کەسە بەڵام سەهۆڵی سەهۆڵبەندانەکەی بۆ  بەرز دەبێتەوە. خان تێگری دووەم بەرزترین شاخی تیان شانە ، تەنها جەنگیش چۆقووسوو تێپەڕیوە (7,439م). خان تێنگری بەرزترین خاڵە لە کازاخستان و سێیەم بەرزترین لوتکەی قیرغیزستانە، دوای جێنگیش چۆکوسو کە ٧ هەزار و ٤٣٩ لوتکەیەم) و لوتکەی ئەڤیسێنا (٧١٣٤م). هەروەها باکوورترین لوتکەی جیهانە کە بەرزییەکەی ٧ هەزار مەترە، ئەمەش جێگەی سەرنجە چونکە لوتکەکانی پانی بەرز وەرزی سەرکەوتنیان کورتترە، بە گشتی کەشوهەوای توندتر و هەوای تەنکترە. 

## لە ئایین
لە تەنگرییەتدا، تەنگری خوداوەندی باڵای ئایینەکە و ئەم شاخەش بە ناوی ئەوەوە ناونراوە. "خان تەنگری" بە واتای "پاشا تێنگری" دێت. ئەم شاخە بەپێی تەنگرییەت خاکی پیرۆزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی قیرغستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی کازاخستان
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:تەنگرییەت
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا
پۆل:کێوەکانی چین
پۆل:چیاکانی قیرغستان
وێژەی عیبری

**وێژەی عیبری** یان **ئەدەبیاتی عیبری** لە نووسینە کۆن و سەدەی ناوەڕاست و مۆدێرن بە زمانی عیبری پێکدێت. یەکێکە لە فۆرمەکانی سەرەتایی وێژەی جوولەکەکان، ھەرچەندە دۆخی وێژە ھەبووە کە بە زمانی عیبری لەلایەن کەسانی نا جوولەکەکانەوە نووسراوە. ئەدەبیاتی عیبری بە درێژایی سەدەکانی ناوەڕاست و سەردەمی نوێ لە زۆر شوێنی جیاوازی جیھان بەرھەم ھێنراوە، لەکاتێکدا وێژەی عیبری ھاوچەرخ تا ڕادەیەکی زۆر ئەدەبی ئیسرائیلە. لە ساڵی ١٩٦٦ ئەگنۆن خەڵاتی نۆبڵی لە وێژە بەدەستھێنا بەھۆی ئەو ڕۆمان و کورتە چیرۆکانەی کە تێکەڵەیەکی ناوازەی زمانی ئینجیلی و تەلموودی و عیبری مۆدێرن بەکاردەھێنن، ئەمەش بووەتە یەکەم نووسەری عیبری کە ئەم خەڵاتە وەربگرێت.

## سەردەمی کۆن
وێژە بە زمانی عیبری بە ئەدەبیاتی زارەکی لەشۆن ھاکۆدێش (לֶשׁוֹן הֲקוֹדֶשׁ)، «زمانی پیرۆز»، لە سەردەمی کۆنەوە و بە فێرکارییەکانی ئیبراھیم، یەکەم لە پیاوسالاری ئینجیلی ئیسرائیل، ٢٠٠٠ پێش زایین. لە دەرەوەی بەراوردکردن، گرنگترین بەرھەمی وێژەی عیبری کۆن پەرتووکی پیرۆزی عیبرییە (تەناخ).

میشنا کە لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠ی زایینی کۆکراوەتەوە، کۆدکردنی سەرەتایی حاخامە بۆ یاساکان وەک ئەوەی لە تەوراتەوە وەرگیراوە. بە زمانی عیبری میشنای نووسراوە، بەڵام شرۆڤەی سەرەکی لەسەری کە گێمارایە، تا ڕادەیەکی زۆر بە زمانی ئارامیی نووسراوە. زۆرێک لە بەرھەمەکانی میدراشی کلاسیکی بە زمانی عیبری نووسراون.

## ئەمانەش ببینە
* مۆردێکای ئارۆن گونزبۆرگ

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژە بەپێی زمان
پۆل:زمانی عیبری
مۆشێ سمیلانسکی

**موشێ سمیلانسکی** (بە عیبری: משה סמילנסקי؛ ٢٤ی شوباتی ١٨٧٤ – ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٣) پێشەنگی یەکەمین عەلییە، سەرکردەیەکی زایۆنیستی بوو کە بانگەشە بۆ پێکەوەژیانی ئاشتیانە لەگەڵ عەرەبەکان لە فەلەستینی ئیجباری، جووتیارێک، و نووسەری بەرھەمھێنەری بەرھەمی ئەدەبی خەیاڵی و ناخەیاڵییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤
پۆل:مردووانی ١٩٥٣
پۆل:جووە ئوکراینییەکان
پۆل:نووسەرانی زمانی عیبری
تارمۆ سومێرە

200px|وێنۆک
**تارمۆ سومێرە** (لەدایکبووی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧) ماتماتیکزان و زانای دەریایی خەڵکی ئیستۆنیایە، لە ساڵی ٢٠١٤ەوە سەرۆکی ئەکادیمیای زانستی ئیستۆنیایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:زیندووان
ئۆزبەکەکان

**ئۆزبەکەکان** (بە ئۆزبەکی: Oʻzbeklar) نەتەوەیەکی تورکن و خەڵکی ئاسیای ناوەڕاستن و گەورەترین نەتەوەی تورکن لەو ناوچەیە. ئەوان زۆرینەی دانیشتووانی ئۆزبەکستان پێکدەھێنن.

## مێژوو
ئۆزبەکەکان لە ناوەڕاستی ئاسیا دەژین و لە زۆرێک لە ئیمپراتۆرییەت و ویلایەتەکاندا ژیاون.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تاجیکستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکمانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:گروپە ڕەگەزیانەی کە بە فەرمی لەلایەن چینەوە دانیان پیانراوە
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
مەناف یوونس

**مەناف یوونس هاشم تکریتی**(    ; لەدایکبووی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی عێراقییە و وەک بەرگریکاری ناوەڕاست یاری دەکات بۆ یانەی شوورتەی خولی نایابی عێراق و هەڵبژاردەی عێراق .

## ژیانی وەرزشی یانەکان
لە مانگی ئازاری ٢٠٢٠ مەناف بەشێوەی خواستن تا کۆتایی وەرز گرێبەستی لەگەڵ یانەی شوورتە واژۆ کرد. 

## پیشەی نێودەوڵەتی
لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١، یونس بانگهێشتی عێراق کرا لە چوارچێوەی پێکهاتەکەیان لە جامی عەرەبی ٢٠٢١ . یەکەم یاری خۆی لە پێکهاتەی سەرەکی هەڵبژاردەی نیشتمانی لە یەکەم یارییان بەرامبەر عومان ئەنجامدا.  لە ١٩ی ١ی ٢٠٢٣، یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتی خۆی لە کاتی وەستانی کاتی زیادکراودا تۆمارکرد لە بردنەوەیان بە ئەنجامی ٣-٢ لە عومان لە 25ەمین یاری کۆتایی جامی کەنداوی عەرەبی ، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی وڵاتەکەی  یەکەم نازناوی پاڵەوانێتیەکە لە دوای ساڵی ١٩٨٨  بەدەستبهێنێت . 

## گۆڵە نێودەوڵەتییەکان

## نازناوەکان

### یانە

*

### نێودەوڵەتی
**عێراق**

* جامی کەنداوی عەرەبی : 2023

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:زیندووان
یاقووتەکان

**یاقووتەکان** یان **ساخەکان** نەتەوەیەکی تورکن کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە کۆماری ساخە لە ڕووسیا دەژین. زمانی یاکوت سەر بە لقی سیبیریای زمانە تورکییەکان.

## مێژوو
لە ساڵانی ١٦٢٠ ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا دەستی کرد بە جووڵەکردن بۆ ناو خاکەکەیان و لکاندنی یان نیشتەجێبوونی بەسەریدا، باجێکی سەپاند و توانی چەندین یاخیبوونی یاکووت لە نێوان ساڵانی ١٦٣٤ بۆ ١٦٤٢ سەرکوت بکات یاکوت و ھۆزەکانی تری تورک بەدرێژایی ڕووباری لێنا لە ساڵی ١٦٤٢. پیتەر گۆلۆڤین، سەرۆکی ھێزەکانی ڕووسیا، بە حوکمڕانییەکی تیرۆر وەڵامی دایەوە: نیشتەجێبوونی ڕەسەن سووتێنران و سەدان کەس کوژران. ژمارەی دانیشتووانی یاکوت بەتەنھا لە نێوان ساڵانی ١٦٤٢ بۆ ١٦٨٢ بە ڕێژەی لەسەدا ٧٠ دابەزیوە، ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی نەخۆشییە درمەکانەوە.
لە سەدەی ١٨دا ڕووسەکان فشارەکانیان کەمکردەوە، ھەندێک ئیمتیازیان بە سەرۆک یاکوتەکان دا، ئازادییان پێدا، ھەموو زەوییەکانیان پێدا و قەشە مەسیحییە ئۆرتۆدۆکسەکانیان بۆ نارد و خەڵکی یاکوتیان لەبارەی کشتوکاڵەوە پەروەردە کرد. تا ساڵانی ١٨٢٠ نزیکەی ھەموو یاکوتەکان ئیدیعایان دەکرد کە گۆڕاون بۆ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسیا، بەڵام کۆمەڵێک پراکتیزەی تێنگریستیان پاراست. زۆربەی یاکوتەکان دواتر جارێکی تر دەگۆڕنەوە بۆ تێنگریزم. ئەدەبیاتی یاکوت لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە دەستی بە بەرزبوونەوە کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
ئەڵتائیان

**ئەڵتائیان** نەتەوەیێکی تورکن کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە پارێزگای ئاڵتای دەژین، لە بەشی سیبیریای ڕووسیا.

## مێژوو
بەڵگە زمانەوانی و بۆماوەیی و شوێنەوارییەکانی ئەم دوایییە ئەوە دەردەخەن کە ئاڵتایەکان ھەندێک لە یەکەم کەسانی تورک بوون کە کۆچیان کردووە بۆ ڕووسیا، لەوێدا شێوازێکی ژیانی شوانکارییان گرتووەتەبەر. تا سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایین ئەم گەلانە بوون بە کۆچەری سوارچاک. لە سەدەکانی دواتردا، دانیشتووانی ئاسیای ناوەڕاست وردە وردە لەلایەن تورکە کۆچەرییەکانەوە جێگەیان گرتبووەوە و تورکی کرابوون.سەبارەت بە ئایین، ئایینی ڕەسەن بۆ ئەلتایس تەنگریزمە. ھەندێک لە ئاڵتایەکان وەک تێنگریست ماونەتەوە و گۆڕاون بۆ مەسیحییەتی ئۆرتۆدۆکس و مەسیحی پرۆتستانتی و کاسۆلیتیک. لە ساڵی ١٩٠٤ ئایینێکی نوێ بە ناوی بورخانیزم لەلایەن ناسیۆنالیستە ئاڵتایەکانەوە دروستکرا و زیاتر باو بوو.ئاڵتایەکان ھەوڵیاندا لە ساڵی ١٩١٨دا ناوچەکەیان بکەنە وڵاتێکی جیاواز بەپێی یاسا ئایینییەکانی بورخانی-تەنگریست کە پێی دەوترێت کۆماری ئاڵتای. لە ساڵی ١٩٥٠ جۆزێف ستالین ڕووسەکانی ناچار کرد کۆچ بکەن بۆ خاکەکانی ئەلتای و خەڵکی ئەلتای ناچار کرد بڕۆن. ژمارەی دانیشتوانی ئەلتای بە ڕێژەی ٣٠٪ کەمی کردووە بەھۆی ئەمەوە. خەڵکی ئەلتای لەم ساڵانەی دواییدا ژمارەیان زیاد کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
تووڤائیان

**تووڤائیان** یان **توڤانییەکان** نەتەوەیەکی تورکن و لە پارێزگای توڤا لە ڕووسیای سیبیریا و ھەروەھا مەنگۆلیا و چین دەژین. ئەوان بە زمانی توڤان قسە دەکەن کە زمانێکی تورکی سیبیریایە.

## مێژوو
توڤانەکان لە مێژوودا کۆچەری ئاژەڵداری بوون، لە ھەزاران ساڵی ڕابردوودا چاودێری ڕەوە بزن، مەڕ، وشتر، ئاژەڵە ڕەشکە، ئاژەڵ و یاک دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی چین
پۆل:گروپە ڕەگەزییەکانی مەنگۆلیا
قرمچاقان

**قرمچاقان **نەتەوەیەکی تورکن کە لە کریمیا سەرچاوەیان گرتووە و پەیڕەوی لە ئایینی جوولەکایەتی دەکەن و بە زمانی تورکی قیریمچاک قسە دەکەن. ئەوان ھەمیشە شانبەشانی قەرائیان کریمیا ژیاون، کە یەکێکی دیکەیە لە نەتەوەی جوولەکە تورکەکان.

## نەریتەکان و زمان
پیشە نەریتییەکانی قرمچاقان بریتی بوون لە کشتوکاڵ، بازرگانی و کشتوکاڵی ترێ. جلوبەرگ و نەریتی قرمچاقان ھاوشێوەی جلوبەرگ و نەریتی کارایییەکان و تاتارەکانی کریمەی نزیکە و تەنانەت لێکچوونیان لەگەڵ کۆمەڵگە تورکەکانی ناوەڕاستی ئاسیا وەک کازاخەکان ھەیە.

قرمچاقان فۆرمێک لە زمانی تاتاری کریمە قسە دەکەن، کە پێی دەوترێت زمانی قرمچاقی. پێش لەشکرکێشی سۆڤیەت بۆ سەر ئوکراینا، قرمچاقان دوو زمان بوون: بە زمانی قرمچاق قسەیان دەکرد و لە ھەمان کاتدا زمانی عیبری بۆ ژیانی ئایینی خۆیان بەکاردەھێنا. قرمچاقان دەستیان کرد بە لەدەستدانی زمانەکەیان دوای ئەوەی ڕووسەکان قەدەغەیان کرد لە قسەکردن بەو زمانە. ئێستا ھەوڵ دەدەن زمانەکەیان زیندوو بکەنەوە بە دروستکردنی قوتابخانە لە ئۆکراین و تورکیا و ئەمریکا و ئیسرائیل. تەورات و کتێبی جوولەکەکانی تریان ھەیە کە وەرگێڕدراون بۆ زمانەکەیان. زۆرێک لە تایبەتمەندییە زمانییەکانی زمانی قرمچاق لە زمانەکانی دیکەی تورکیدا دەدۆزرێتەوە. جگە لەوەش چەندین وشەی عیبری و ئارامی لەخۆدەگرێت و سەرەتا بە ڕێنووسی عیبری نووسراوە، ئێستا بە ڕێنووسی سیریلیک و ڕێنووسی لاتینی نووسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
پۆل:جووەکان
پۆل:مێژووی کریمیا
پۆل:بەنی ئیسرائیل
قەرائیان

**قەرائیان** نەتەوەێکی تورکن کە زۆربەیان لە ئەوروپای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵات دەژین و پەیڕەوی لە جوولەکایەتی دەکەن.

## مێژوو
چەندین سەدە لە کریمیا دەژین. ئەوان لە تورکەکانی ئاسیای ناوەڕاستەوە سەرچاوەیان گرتووە کە داگیریان کردووە بۆ سەر کریمیا و بڕیاریان داوە بچنە ئایینی جوولەکە و نیشتەجێ بن. خەڵکەکە خۆیان ئەمەیان پشتڕاست کردووەتەوە و دەڵێن هیچ خوێنێکی سامییان نییە و بە تەواوی تورکین بەڵام لە ڕووی ئایینییەوە جوولەکەن.

لە سەدەی نۆزدەهەمدا تورکبوونیان کردە بیانوو بۆ ئەوەی نەبنە ئامانجی نازی و ڕووسەکان. ئەمەش وایکرد کە هۆلۆکۆست دەستیان لێنەداون، بە پێچەوانەی جولەکەکانی تری تورک، وەک قرمچاقان کە خەریک بوو لەناو ببرێن.  قەرەیەییەکان یارمەتی شاردنەوەی قرمچاقان لە نازییەکان دەدا و یارمەتیان دەدا لە ژیاندا بمێننەوە هە سەلامەت بوون، بەڵام هێشتا ناچار بوون کارێکی زۆر نامرۆڤانە ئەنجام بدەن. ئەوان هەمیشە شانبەشانی قرمچاقان ژیاون، کە یەکێکی دیکەیە لە نەتەوەی جوولەکە تورکەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئیسرائیل
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
پۆل:جووەکان
پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک
پۆل:بەنی ئیسرائیل
بورخانییەت

**بورخانییەت** (بە ئەڵتائی: Ак јаҥ «ئاک یانگ»)، ئایینێکی ئەڵتائییە کە لە ڕاپەڕینی تورکەکانەوە لە دژی ئیمپریالیزمی ڕووسیا لە نێوان ساڵانی ١٩٠٤ و ١٩٣٠ سەرچاوەی گرتووە.

## سروشتەکانی
ناوی ئاڵتای بۆ ئایینەکە بریتییە لە ئاک یانگ «باوەڕی سپی». ئایینی ئاک یانک کە لەسەر بناغەکانی تەنگرییەت دامەزرا، کە باوەڕی کۆنی گەلانی تورک بوو، ھەروەھا ڕاپەڕینی نەتەوەیی تورکەکانی ئاڵتای بوو لە دژی ھەژموونی ڕووسیا. تەنگرییەت بۆ ھەموو تورکەکانە لەکاتێکدا بورخانییەت تەنھا بۆ گەلی ئەڵتائی. لە ڕوانگەی ئیدارەی ڕووسیا ئایینی ئاک پلانێکە کە دوژمنانی ڕووسیا داڕێژراون و لە دەرەوەی وڵاتەوە پشتیوانییان لێدەکرێت، بۆ ئەوەی گەلانی تورک بە ناسیۆنالیزمێکی ھاوبەشەوە یەکبخەن و زیان بە ڕووسیا بگەیەنن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارە ئەم ڕاپەڕینە کە ڕووسەکان زۆر بە جددی وەریان گرت و بە بەکارھێنانی توندوتیژی بە شێوەیەکی خوێناوی کۆتایی ھات، سەرەڕای ئەوەش شوێنەواری خۆی لە کولتوری ئاڵتایەکاندا تا ئەمڕۆ بەجێھێشت. ٨٠٪ی خەڵکی ئاڵتای بورخانیزم پەیڕەو دەکەن و ئەوانی تریش تەنگریزم دەکەن و تەنھا زۆر کەم ئاڵتای ئایینەکانی تر پەیڕەو دەکەن. بە گشتی بزووتنەوەی بورخانی وەک ئایینێکی تێکەڵاو نیشاندرا، کە بەشێک لە ئایینی بوودایی کۆن و تێنگریزم و بیروباوەڕە کۆنەکانی تری تورکی تێکەڵ کردووە. لەلایەن ئەلتایانەکانەوە پراکتیزە دەکرێت کە دەیانەوێت خۆیان جیاواز بکەن لە گەلانی دراوسێ و پەیوەندیدار.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایینەکانی ئاسیا
پۆل:ئایین
پۆل:تەنگرییەت
قرغیزەکان

**قرغیزەکان** نەتەوەیەکی تورکن و خەڵکی ئاسیای ناوەڕاستن. بە پلەی یەکەم لە قیرغیزستان دەبینرێن. ئەوان بە زمانی قرغیزستان قسە دەکەن کە زمانی فەرمی قیرغیزستانیشە.

## مێژوو
قرغیزەکان نەتەوەیەکی تورکن. بەڵگە زمانەوانی و بۆماوەیی و شوێنەوارناسییەکانی ئەم دوایییە ئەوە دەردەخەن کە سەرەتاییترین قیرغیزەکان یەکێک بوون لە یەکەم گەلانی تورک کە شێوازی ژیانی شوانکارییان گرتەبەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:قرغیزستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی چین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان
عەسکەر ئاکایێڤ

عەسکەر ئاکایڤ سیاسەتمەدارێکی قیرغیزستانییە و لە ساڵی ١٩٩٠ تا لە شۆڕشی قیرغیزستان لە مانگی ئازاری ٢٠٠٥دا وەک سەرۆکی قرغیزستان کاری کردووە.

## ژیانەکەی
لە شاری قزیلبایراق لە قیرغیزستان لەژێر دەسەڵاتی سۆڤیەتی ڕووسیا لەدایکبووە. دوای دوو ڕۆژ، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمدا، سۆڤیەتی باڵا ئاکایڤی ھەڵبژارد کە بە شێوەیەکی کاریگەر کاندیدێکی سازش بوو بۆ ئەوەی وەک یەکەم سەرۆکی کۆمارەکە خزمەت بکات. لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن میخائیل گۆرباچۆڤ، سەرۆک کۆماری یەکێتی سۆڤیەت پۆستی جێگری سەرۆکی یەکێتی سۆڤیەتی بۆ پێشکەش کرا، بەڵام ڕەتیکردەوە. ئاکایڤ لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١ لە ڕاپرسییەکی بێ کێبڕکێدا بە سەرۆکی کۆماری قیرغیزستان ھەڵبژێردرا، لە نێوان تۆمەتەکانی ساختەکاری لە دەنگدانەکاندا، لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ و ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ دووجار ھەڵبژێردرایەوە. ئاکایڤ پشتیوانی بزووتنەوەی تەنگرییەت بوو لە قیرغیزستان و پەیوەندی بەو بزووتنەوەیەوە کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:قرغیزستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:فەرمانڕەوا کۆمۆنیستەکان
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی ئەکادیمیایی ڕووسی بۆ زانست
پۆل:زیندووان
تورکمان (ڕوونکردنەوە)

تورکمان، نەتەوەی تورکە لە تورکمانستان

## لاپەڕەکانی تر

* تورکمانی عێراق
* تورکمانی سووریا
پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
ئاسین

100px|وێنۆک
**ئاسین**(؛ لەدایکبووی ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٥) پێشووتر خانمەکتەرێکی ھیندی بووە، لە فیلمەکان بە زمانی ھیندی و تێلووگو دەردەکەوت. و بە ھەشت زمان قسە دەکات

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی
پۆل:خەڵاتی فیلم فەیر براوەی باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھیندی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ھیندی
پۆل:زیندووان
ئایدیۆلۆجیای ئەڵمانی

***ئایدیۆلۆجیای ئەڵمانی*** (، ھەندێکجار بە ناوی ***ڕەخنەیەک لە ئایدیۆلۆجیای ئەڵمانی*** دەنووسرێت) کۆمەڵێک دەستنووسە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵسەوە لە دەوروبەری نیسان یان سەرەتای ئایاری ١٨٤٦ نووسراون. مارکس و ئەنگڵس ھیچ بڵاوکراوەیکیان پەیدا نەکرد، بەڵام دواتر بەرھەمەکە وەرگیرایەوە و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٢ لەلایەن دەیڤید ڕیازانۆڤەوە لە ڕێگەی ئینستیتیوتی مارکس-ئەنگڵز لە مۆسکۆوە بڵاوکرایەوە. بەشی یەکەمی کتێبەکە خستنەڕووی " چەمکی ماتریالیستی مێژوو "ی مارکسە، ھەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە بۆ *مارکس ئەنگڵس گێسامتاوسگابی* (MEGA) ئاماژە بەوە دەکەن کە بەشێکی زۆری 'سیستەم' لەم بەشەدا دواتر لەلایەن دامەزراوەی مارکس-ئەنگڵزەوە لە دەیەی ١٩٣٠ لە مۆسکۆ زیادکراون، ئەمەش بە سوود وەرگرتن لە کۆمەڵە دەستنووسێک کە لەلایەن کارڵ مارکس و فریدریش ئەنگڵسەوە نووسرابوون.   زۆربەی بەشەکانی دیکەی کتێبەکە لە چەندین مشتومڕی تەنزئامێز پێکھاتووە کە لە دژی برۆنۆ باوەر و ھیگلییە گەنجەکانی دیکە و ھەروەھا لە کتێبی *زە ئیگۆ ئەند ئتس ئۆونی* ماکس ستێرنەرن.

## دەق
چەپ|وێنۆک|234x234پیکسڵ| لاپەڕەی یەکەمی دەستنووسەکە
خودی دەقەکە لە ساڵی ١٨٤٥ و ١٨٤٦ لە برۆکسل لەلایەن مارکس و ئەنگڵسەوە نووسراوە بەڵام تا ساڵی ١٩٣٢ چاپ نەکراوە. پێشەکی و ھەندێک لە گۆڕانکاری و زیادکردنەکان لە دەستی مارکسدایە. لە بەرامبەردا، بەشێکی زۆری دەستنووسەکە لە دەستی ئەنگڵسدایە، جگە لە بەشی پێنجەمی بەرگی دووەم و ھەندێک بڕگەی بەشی سێیەمی بەرگی یەکەم کە لە دەستی جۆزێف وایدێمایەردایە. بابەتی پێنجەم لە بەرگی دووەمدا لەلایەن مۆیسس ھێسەوە نووسراوە و لەلایەن مارکس و ئەنگڵسەوە دەستکاری کراوە. دەقەکە بە زمانی ئەڵمانی نزیکەی ٧٠٠ لاپەڕەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکییەکان
* ئایدیۆلۆجیای ئەڵمانی (Marxists.org)
* **، چاپی زمانی ئینگلیزی کتێبێک کە لەلایەن بڵاوکراوەی پرۆگرێس بڵاوکراوەتەوە.

پۆل:کتێبەکانی کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵس
تیۆری گشتیی دامەزراندن، سوود و پارە

***تیۆری گشتیی دامەزراندن، سوود و پارە*** کتێبێکی ئابووریناسێکی ئینگلیزی جۆن مەینارد کینزە و لە شوباتی ساڵی ١٩٣٦دا بڵاوکراوەتەوە. گۆڕانکارییەکی قووڵی لە بیرکردنەوەی ئابووریدا دروستکرد،  ئابووریی گەورە جێگەیەکی ناوەندی لە تیۆری ئابووریدا بەخشی و بەشێکی زۆری زاراوەکانی پێ بەخشیوە – " شۆڕشی کەنیز". لە سیاسەتی ئابووریدا بە هەمان شێوە دەرئەنجامە بەهێزەکانی هەبوو، وەک پشتگیرییەکی تیۆری بۆ خەرجییەکانی حکومەت بە گشتی و بۆ کورتهێنانی بودجە و دەستێوەردانی دراو و سیاسەتی دژە-خولیی بە تایبەتی لێکدرایەوە. کتێبەکە هەوایەکی بێمتمانەیی بۆ عەقڵانییەتی بڕیاردانی بازاڕی ئازاد تێدا بڵاوە.

کەینز ڕەتی کردەوە کە ئابوورییەک بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی خۆی بگونجێنێت بۆ دابینکردنی هەلی کارێکی تەواو تەنانەت لە هاوسەنگیشدا، و پێیوابوو کە تەبیعەتی ناجێگیر و حوکمنەکراوی بازاڕەکان دەبێتە هۆی بەرزبوونەوە و قەیرانی دووبارە بوەوە. *تیۆری گشتی* هێرشێکی بەردەوامە بۆ سەر ئۆرتۆدۆکسی ئابووری کلاسیکی سەردەمی خۆی. چەمکەکانی ئەرکی بەکاربردن، بنەمای داواکاری کاریگەر و پەسەندکردنی نەختینەیی ناساند و جێگەیەکی نوێی بە چەندەهاکەر و کارایی پەراوێزی سەرمایە بەخشی.

## پوختەی ''تیۆری گشتی''
تیۆری سەرەکی کەینز (لەوانەش توخمە دینامیکییەکانی) لە بەشی ٢-١٥، ١٨ و ٢٢دا خراوەتەڕوو، کە لێرەدا کورتکراونەتەوە. باسێکی کورتتر لە وتارەکەی ئابووری کینزیدا دەدۆزرێتەوە. بەشەکانی دیکەی کتێبەکەی کینز گەورەکردنی جۆرە جیاوازەکانیان تێدایە.

### کتێبی یەکەم: پێشەکی
یەکەم کتێبی *تیۆری گشتیی دامەزراندن، سوود و پارە* ڕەتکردنەوەی یاسای سەی'ـە. ئەو بۆچوونە کلاسیکییەی کە کەینز سەی بۆ کردە دەمڕاست، پێیوابوو کە بەهای کرێ یەکسانە بە بەهای کاڵا بەرهەم هێنراوەکان، و بە ناچاری مووچەکان دەخرێنەوە ناو ئابوورییەوە کە خواست لەسەر ئاستی بەرهەمهێنانی ئێستا بەردەوام بێت. لێرەوە، بە دەستپێکردن لە دامەزراندنێکی تەواوەوە، ناتوانرێت بەرهەمی پیشەسازی زۆر هەبێت کە ببێتە هۆی لەدەستدانی هەلی کار. وەک کینز لە ل.١٨دا دەڵێت، " دابینکردن خواستی خۆی دروست دەکات ".

### کتێبی دووەم: پێناسە و بیرۆکەکان

#### هەڵبژاردنی یەکەکان

#### ناسنامەی پاشەکەوت و وەبەرهێنان
پەیوەندی نێوان پاشەکەوتکردن و وەبەرهێنان و ئەو هۆکارانەی کاریگەرییان لەسەر داواکارییەکانیان هەیە، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە مۆدێلی کەینزدا. پاشەکەوتکردن و وەبەرهێنان بەپێویستی بە یەکسان دادەنرێت بەهۆی ئەو هۆکارانەی کە لە بەشی شەشەمدا هاتووە کە لە ڕوانگەی بەرهەمهێنەرانەوە سەیری کۆکراوە ئابوورییەکان دەکات. باسەکە ئاڵۆزە، بە لەبەرچاوگرتنی بابەتەکانی وەک دابەزینی بەهای ئامێرەکان، بەڵام لە ل.&nbsp;٦٣: ١.بە مەرجێک ڕێککەوتن لەسەر ئەوە بکرێت کە داهات یەکسان بێت بە کۆی بەهای بەرهەمی ئێستا، وەبەرهێنانی ئێستا یەکسانە بە بەهای ئەو بەشەی بەرهەمی ئێستا کە بەکارناهێنرێت، و پاشەکەوتکردن یەکسانە بە زیادەی داهات لەسەر بڕی بەکاربردنەوە... یەکسانی پاشەکەوتکردن و وەبەرهێنان بەناچاری بەدوایدا بێت.ئەم لێدوانە پێناسەی کەینز بۆ پاشەکەوتکردن لەخۆدەگرێت کە پێناسەی ئاساییە.

### کتێبی سێیەم: مەیلی بەکارهێنان

### کتێبی چوارەم: هاندان بۆ وەبەرهێنان

## سەرچاوەکان

پۆل:تیۆرە ئابووریەکان
پۆل:ئابووری لە ١٩٣٦
ڕائیلی

وێنۆک|هێمای ئایینی ڕائیلیزم
**ڕائیلیزم**  ئایینێکە کە بیرۆکەکەی پەیوەستە بە مرۆڤە گریمانەییەکانی دەرەوەی زەوی، ڕائیلیزم لەلایەن ڕۆژنامەنووسی پێشووی ئۆتۆمبێلی وەرزشی فەرەنسی کلۆد فۆریلۆن لە ساڵی ١٩٧٤ لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا لە دوای کۆنفرانسێکی بەرفراوان دامەزراوە و بە گەورەترین ئایینی نامۆ لە جیهاندا وەسف دەکرێ.
وێنۆک| ئادەم و حەوا و ئیلۆهیمی لە دەرەوەی زەوی (بەپێی بزووتەوەی ڕائیلیزم)
## باوەڕەکانیان
ڕائیلییەکان پێیان وایە فۆریلۆن کە بە ڕائیل ناوی دەبەن، لە بوونەوەرەکانی ئیلۆهیمەوە زانست و ڕێنمایی وەرگرتووە، کە بوونەوەرێکن بەپێی باوەڕەکەیان لە مرۆڤەوە نزیکن و ئەوانەن کە دەرکەوتەکانی ژیانیان لەسەر هەسارەی زەوی دروست کردووە، هەروەها ڕائیلییەکان پێیان وایە کە ئەم بوونەوەرانە لە ڕابردوودا گەیشتوونەتە سەر زەوی و لە ڕابردوودا وەک “خودا” یان “فریشتە” بۆ مرۆڤ دەرکەوتوون و هۆکاری دامەزراندنی زۆرێک لە ئایینە ناسراوەکانی ئەمڕۆ بوون.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمی بزوتنەوەی ڕائیلی
* ڕادیۆی فەرمی ڕائیلیەکان 
*  هەواڵ و بۆچوونەکان لەسەر بزووتنەوەی ڕائیل

پۆل:ئایین
پۆل:گەردوون
پۆل:ڕائیلی
ڕائیل

وێنۆک| کۆبوونەوەیەکی گشتیی ڕائیلیستەکان لە ساڵی ٢٠٠٦ لە گەڕەکی ئینسادۆنگ لە شاری سیئۆل لە کۆریای باشوور کە ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە قەدەغەکردنی سەردانی کلۆد ڤۆریلۆن بۆ کۆریای باشوور لەلایەن حکومەتی کۆریای باشوورەوە.
وێنۆک| ئادەم و حەوا و ئیلۆهیمی لە دەرەوەی زەوی (بەپێی بزووتەوەی ڕائیلیزم)
**کلۆد مۆریس مارسێل ڤۆریلۆن** لەدایکبووی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٤٦، دامەزرێنەر و سەرکردەی ئێستای ئایینی ڕائیلییە. 

ڕائیل لە تەمەنی گەنجیدا گۆرانیبێژ بووە، دواتر وەک ڕۆژنامەنووسی ئۆتۆمبێلی وەرزشی لە گۆڤاری تایبەتی خۆی بەناوی (ئۆتۆ پۆپ) کاری کردووە، فۆریلۆن بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٣ لەلایەن کەسانی بیانییەوە پەیوەندی پێوەکراوە و ناوەکەی گۆڕیوە بۆ "ڕائیل" (بە واتای: پەیامبەری ئیلۆهیم)
## سەرچاوە

پۆل:ژیاننامە
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینە جیاوازەکان
پۆل:ڕائیلی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:زیندووان
کریستین فرۆسێت

**کریستین فرۆسێت** (؛ لەدایکبووی ٢١ی ئەیلوولی ١٩٩٦) خانمەکتەرێکی ئەمریکی و نەرویژییە. بە ڕۆڵی کێڵی ئالدریچ لە زنجیرەی *[[کۆمەڵگە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|کۆمەڵگەی]]* نێتفلیکس و ئەلاسکا یۆنگ لە زنجیرەی *[[گەڕان بەدوای ئەلاسکا|گەڕان بەدوای ئەلاسکای]]* ھولو ناسراوە. لە ٢٠٢٢، ڕۆڵی بێتی فۆردی لاوی لە زنجیرەی *[[خانمی یەکەم (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|خانمی یەکەمی]]* شۆتایم گێڕاوە.

## ژیانی سەرەتایی
کریستین لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٩٦ لە سەمیتی ویلایەتی نیوو جێرزی، لە دایک و باوکێکی نەرویژی لەدایک بووە. بەھۆی کارەکانی باوکییەوە، تەمەنی مناڵی بە چوون و گەڕانەوە لە نێوان ئۆسلۆ و نیوو جێرزی بەسەر بردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە نەرویژییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
کتێبخانەی ماراتی گرانت سانگراھالایا

وێنۆک|کتێبخانەی ماراتی گرانت سانگراھالایا، تانێ، لە ساڵی ١٨٩٣ دامەزراوە
**کتێبخانەی ماراتی گرانت سانگراھالایا**. کتێبخانەیەکی گشتییە و دەکەوێتە شاری تانێ لە ویلایەتی مەھاراشترا لە ھیندستان. لە ١ی حوزەیرانی ١٨٩٣ دامەزراوە. یەکەم و کۆنترین کتێبخانەی ماراتی ھیندستانە.

## باڵەخانە
یەکەم بینای ماراتی گرانت سەنگراھالایا لە ساڵی ١٩٣٠ لە خەرکار عەلی لە شاری تانێ دروست کرا. بینای نوێی کتێبخانەکە لە ٢١ی نیسانی ١٩٦٤ لەلایەن وەزیری بەرگری ئەوکاتی ھیندستان، یاشوانتراو چاوان و داتۆ ڤامان پۆتدارەوە کرایەوە. لە ھەمان کاتدا ڕێکخراوەکە پێگەی کتێبخانەی قەزای بەدەستھێنا.

## ئەندامێتی
پێش کۆڤید-١٩ ٣٠٠٠ بۆ ٤٠٠٠ ئەندامی ھەبووە. ئەندامێتی دوای کۆڤید-١٩ مردووە. ئەندامێتی ماراتی گرانت سانگرھالایا لە مانگی نیسانی ٢٠١٨ەوە مانگانە ١٠٠٠ ₹یە.

## ھەڵبژاردن
لە ھەڵبژاردنی سێ ساڵەی ماراتی گرانت سانگراھالایادا، ڤیدیادار تانێکار، نووسەر و بڵاوکەرەوە وەک سەرۆک لە ئەیلوولی ٢٠٢١دا سەرکەوتنی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبخانە گشتییەکان
مۆردێکای ئارۆن گونزبۆرگ

**مۆردخای ئارۆن گونزبۆرگ** (بە عیبری: מֹרְדְּכַי אַהֲרֹן גִינְצְבּוּרְג, ٣ی کانوونی یەکەمی ١٧٩٥ – ٥ی تشرینی دووەمی ١٨٤٦)، بە کورتکراوەی ڕێماگ (רמא"ג) و ناوی قەڵەم یۆنا بن ئەمیتای (יוֹנָה בֶּן־אֲמִתַּי) ناسراوە، نووسەر و وەرگێڕ و پەروەردەکارێکی جولەکە لیتوانیایە. ئەندامێکی پێشەنگی حەسکەڵا بووە لە ڤیلنیوس، و وەک «باوکی نۆسینی عیبری» دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٥
پۆل:مردووانی ١٨٤٦
پۆل:وەرگێڕان بۆ زمانی عیبری
پۆل:وەرگێڕەکان لە ئەڵمانی
کۆمەڵکوژیی پردێ

**کۆمەڵکوژیی پردێ** ڕووداوێک بوو لە ٢٨ی ئازاری ١٩٩١ کە سوپای عێراق ١٣٥ تورکمانی عێراقی لە شارۆچکەی پردێ کردە ئامانج، لەو کۆمەڵکوژییە زۆربەیان پیاو بوون و منداڵ و گەورە بوون، بەڵام ژنانیش کوژران ڕژێمی بەعسی سەددام حوسێن خەڵکی قەدەغە کرد کە بە زمانی گشتی بە زمانی تورکمانی قسە بکەن و ئاھەنگی ھەر نەریتێکی تورکمانی بە گشتی بگرن.

## ڕابردوو
دوای ماوەیەکی کەم لە کشانەوەی سوپای عێراق لە کوێت، زنجیرەیەک ڕاپەڕینی جەماوەری لە باکوور و باشوور دەستی پێکرد.  سەدام حوسێن بە خێرایی فەرمانی بە هێزەکانی و دڵسۆزانی دیکە کرد کە ڕاپەڕینەکە سەرکوت بکەن، ئەمەش بووە هۆی سەرکوتکردنی دڕندانە و قوربانییەکی زۆری خەڵکی مەدەنی لێکەوتەوە. هەروەها تورکمانەکان لە ناوچەکانی ناوچەی تورکمانی عێراق ڕاپەڕینیان ڕێکخست، بە مەبەستی خۆیان و دژایەتی خۆیان بۆ ڕژێمی سەدام دەربڕی، بەڵام لە ڕووی سەربازییەوە چالاک و پەرۆش نەبوون وەک کورد.  هێزەکانی دڵسۆز بۆ سەدام حسێن دەستیان کرد بە ئامانجگرتنی هەر کەسێک کە گومانی ئەوەیان هەبوو سەر بە ڕاپەڕینەکان بێت.  هەروەها توزخورماتۆ کە شارۆچکەیەکی دیکەی زۆرینەی تورکمانە لە باشووری کەرکوک، کۆمەڵکوژییەکی هاوشێوەی تورکمانەکانیشی بەسەردا هات.

تورکمانەکان لەلایەن حکومەتی بەعسی عێراقەوە پشتگوێ خران و بەعسییەکان بەگشتی ڕقیان لێدەکرایەوە بەهۆی میراتی عوسمانییانەوە، ڕژێمی سەدام دەیویست تورکمانەکان بەشێوازی خۆی بۆ پاکتاوکردنی عێراق لەناوببات.  دڵسۆزانی سەدام حوسێن هەموو نێرەکانی ناو ئاڵتون کوبرۆیان بە مەترسی دەزانی.  خەڵکی ئاڵتون کۆپرۆ بە ناسینی شێوازە دڕندەکانی سەدام حوسێن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ناڕازییان، دەستیان کرد بە هەڵاتن بۆ هەرێمی کوردستان کە لەدەرەوەی کۆنترۆڵی عێراق بوو، بەڵام ڕێژەیەکی کەم لە پیاوانی تورکمان بڕیاریان دا بمێننەوە، پشتگوێی ئەوەیان نەدا کە چاوەڕێیان دەکرد.

## کۆمەڵکوژی
لە ٢٨ی ئازاری ساڵی ١٩٩١ ھێزەکانی سەدام حوسێن دەستیان کرد بە دۆزینەوە و کۆکردنەوەی ھەموو ھاووڵاتیانی نێر لە پردی ئاڵتوون سەدام حوسێن داوای دەستگیرکردنی ھەموو ئەو پیاوانەی کرد بەبێ گوێدانە تەمەن و گواستنەوەیان بەئۆتۆمبێلی سەربازی بۆ شوێنێکی نادیار لەنزیک قەزای دیبس بۆ لەسێدارەدان. ھەندێک لەو پیاوانە بە بۆنەی مانگی ڕەمەزانی پیرۆزەوە ڕۆژوویان دەکرد دوای ئەوەی لە چاڵێکی گەورەدا کۆکرانەوە و بە تفەنگی ئۆتۆماتیکی تەقەیان لێکرا، پاڵیان پێوەنان بۆ ناو چاڵێکی پڕ لە خاک و کرانە گۆڕێکی بەکۆمەڵ پاشان سەربازەکان بەشێکی کشانەوە و شارۆچکەکە خرایە ژێر کۆنترۆڵی سەربازی توندەوە.

## دوای
ئەو دانیشتووانەی کە سەرەتا ھەڵاتبوون، دەستیان کرد بە گەڕانەوە. شوانێک کە شاھیدی ئەم دڕندەیییە بوو، دەرکەوت و بە کەسانێکی گوت کە ئەو شتانەیان گەڕاندەوە کە بینیویەتی. چەند گەنجێک بردران بۆ چاڵەکە کە گوایە گۆڕی بەکۆمەڵی خزمەکانیان بوو بە یاوەری شوانێک و دوای ھەڵکەندنی قەناعەتیان پێکرا. تەرمەکان دەستیان کرد بە گێچاندن و زۆرجار نەناسراو بوون، بەڵام ئەو جل و پێڵاوانەی لەسەر تەرمەکان مابوون بیرۆکەیەکیان دا کە ھەر تاکێک کێیە. لە ڕۆژی یەکەمدا ئەو گەنجانە توانیان سێ تەرم بھێنن و بڕیاریشە ھەموویان لە گۆڕستانەکە بنێژرێن کە دواتر بە «گۆڕستانی شەھیدان» لەسەر پردی ئاڵتوون دەناسرێن لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا ھەموو تەرمەکان بە شێوەیەکی ڕێک و پێک لەم گۆڕستانە گیرابوون و بەخاک سپێردران.

## سەرچاوەکان

پۆل:جینۆسایدەکان
پۆل:عێراق لە ١٩٩١
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:ململانێکانی ١٩٩١
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:تاوانەکانی شەڕ
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:پاکتاویی ڕەگەزی
پۆل:شەڕی کەنداو
پۆل:ڕاپەرینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک
کارل ئەکسێل گۆتلەند

**کارل ئەکسێل گۆتلەند** (لەدایکبووی ٢٤ی شووباتی ١٧٩٦ تا ٢٠ی نیسانی ١٨٧٥) دەزەرەوە و کۆکەرەوەی بابەتی فۆلکۆر، مێژووناس، سیاسەتوانی کلتوری، و زمانەوان، شارەزای مێژووی زمانەوانی، و وەرگێڕ و نووسەر و بڵاوکاری فینلاندی بووە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٦
پۆل:مردووانی ١٨٧٥
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وەرگێڕە فینلاندییەکان
پۆل:زمانناسەکانی فینلاند
پۆل:سیاسەتمەدارە فینلەندییەکان
ڕۆژی فینلەندی سوێدی

ڕۆژی فینلەندی سوێدی (، ) بۆنەیەکی ساڵانەیە لە ٢٤ی شوبات لە سوێد یادی دەکرێتەوە؛ و لەلایەن ئەکادیمیای سوێدی لە ٢٠١٠ پەسەندکراوە و بۆ یەکەمجاریش لە ٢٠١١ سازکرا. ٢٤ی شوبات ڕۆژێکی ھەڵبژێردراوی بۆنەکە بوو و ھەروەھا ڕۆژی لەدایکبوونی کارل ئەکسێل گۆتلەندە کۆکەرەوەی شیعری فۆلکلۆری و پارێزەری زمانی فینلاندی. ئامانجی ڕۆژەکە یادکردنەوەی سوێدییە فینلاندییەکانە و دانپێدانانی مێژووەکەیانە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کۆمەڵگای فینلاندی
پۆل:کۆمەڵگای سوێدی
پۆل:چاندی سویدی
ئاھو تۆنگاریکی

[وێنۆک| پەیکەری [دوورگەی زیندووبوونەوە لەلایەن هەنگوین هوپەرەوە.]]
**ئاھو تۆنگاریکی** گەورەترین گروپی (ئاهو) یان گروپی پەیکەرەکانە کە لە دوورگەی زیندووبوونەوە دۆزراونەتەوە، موایەکان لە کاتی شەڕە ناوخۆییەکانی دوورگەکەدا ڕووخێنران و لە سەدەی بیستەمدا پەیکەرەکان بەهۆی تسونامییەوە لەناو خاکی وڵاتەکەدا ڕژێنران. لەو کاتەوە نۆژەن کراوەتەوە و پانزە موای هەیە لەنێویاندا موای ٨٦ تۆنی کە قورسترین بوون کە تا ئێستا لە دوورگەکەدا دانراون. گروپی پەیکەری ئاهو تۆنگاریکی دەکەوێتە دووری یەک کیلۆمەتر لە پەیکەری ڕانۆ ڕاراکو و بویک لە ناوچەی (هۆتوئیتی) لە پارکە نەتەوەییەکەی ڕاپا نوی. 
وێنۆک|نەخشەی ڕاپا نوی کە هەموو ئاهووەکان لەگەڵ مۆایەکانیان پیشان دەدات. ئاهو تۆنگاریکی و ڕانۆ ڕاراکو لە کەنارەکانی باشووردان.
## مێژوو
ئاهو تۆنگاریکی ناوەندی سەرەکی هوتو ئیتی بوو، کە کۆنفیدڕاڵی ڕۆژهەڵات بوو لەسەر ڕاپا نوی، موایەکان لە کاتی شەڕە ناوخۆییەکانی دوورگەکەدا ڕووخێنرا، لە ساڵی ١٩٦٠دا تسونامییەک کە بەهۆی بوومەلەرزەیەکەوە لە کەناراوەکانی شیلی دەستیپێکرد، ئاو ئاهوی تۆنگاریکی پاڵنا بۆ ناو دوورگەکە (ئاهو تۆنگاریکی) لە ساڵانی نەوەدەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان نۆژەنکرایەوە لەلایەن تیمێکی فرە پسپۆڕییەوە بە سەرۆکایەتی شوێنەوارناسان کلۆدیۆ کریستینۆ (بەڕێوەبەر) و پاتریشیا ڤارگاس (بەڕێوەبەری هاوبەشی جێبەجێکار) لە پڕۆژەیەکی پێنج ساڵەدا کە بەپێی ڕێکەوتنێکی فەرمی حکومەتی شیلی لەگەڵ (کۆمپانیای تادانۆ لیندەد) و زانکۆی شیلی.
## شوێن
ئەم ئاهۆیە دەکەوێتە کەنارەکانی باشووری ڕاپا نوی، نزیکە لە دوو گڕکانی پێشووی ڕانۆ ڕاراکو و پواک. پواک یەکێکە لە سێ گڕکانە لەناوچووە گەورەکان کە ڕاپا نوی پێکدەهێنن کە لە نێوان ٢٣٠ بۆ ٧٠٥ هەزار ساڵ لەمەوبەر تەقیوەتەوە. ڕانۆ ​​ڕاراکو کانییەکی گڕکانە کە لە خۆڵەمێشی گڕکانەکانەوە دروست بووە، کە موای نەخشێنراو پێکدەهێنێت. لە ڕاستیدا نزیکەی نیوەی موایەکان هێشتا لە دامێنی گردەکانی ڕانۆ ڕاراکو نێژراون.
## سەرچاوە

پۆل:موای
پۆل:مێژوو
ڕانۆ ​​ڕاراکو

[وێنۆک|ڕانۆ ​​ڕاراکو لە باشوورەوە دەبینرێت. نزیکەی ھەموو پەیکەرەکانی [دوورگەی زیندووبوونەوە (٪٩٥) لەم دیوارەی کانیاوە ھەڵکەندراون، و دواتر بە جۆرێک چەندین کیلۆمەتر گواسترانەوە بۆ شوێنی جیاواز لە سەرتاسەری دوورگەکەدا. کەس بە تەواوی نازانێت چۆن ئەو کارەیان کردووە. زۆربەی خاڵەکانی بناری گردەکە مۆئایین کە بە ھۆکارێک یان تەواو نەبوون یان تەنھا لێرەوە نەجووڵێنراون.]]
**ڕانۆ ​​ڕاراکو** کانییەکی گڕکانە و دەکەوێتە بناری خوارەوەی تێرڤاکا لە دوورگەی زیندووبوونەوە، کانییەکان لە خۆڵەمێشی گڕکان و بەردی گڕکانی پێکھاتوون. (ئینگلێرت باوکی سێباستیان. دوورگە لە ناوەندی جیھان: ڕووناکی نوێ لە دوورگەی زیندووبوونەوە- نیویۆرک: کوڕەکانی چارڵز سکریبنەر، ١٩٧٠).

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژوو
پۆل:موای
ڕۆنگۆرۆنگۆ

وێنۆک|نووسراوەکانی ڕۆنگۆرۆنگۆ
ڕۆنگۆرینگۆ سیستەمێکە لە گلیفەکان کە لە سەدەی نۆزدەھەمدا لە دوورگەی ئیستەر دۆزرایەوە کە پێدەچێت سیستەمێکی نووسین بێت، ھێشتا ھێماکانی شی نەکراونەتەوە، سەرەڕای ھەوڵی زۆر بەڵام پێدەچێت زانیاری لەسەر ساڵنامە و نەسەبەکانی تێدا ھەبێت. وە ئەگەر سیستەمێکی نووسین بێت، ئەوا یەکێکە لەو چوار سیستەمە سەربەخۆیە بۆ داھێنانی نووسین لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* بینەری کۆڕپوسی ڕۆنگۆرۆنگۆ – هەردوو نووسینی بارتێل و فیشەر ببینە، تیشکی بخەرە سەر و بەراورد بکە.

پۆل:مێژوو
پۆل:موای
ڕووباری بوکاو

وێنۆک|بوکاو
بوکاو ڕووباری شاری براندنبێرگ لە ئەڵمانیا دەڕژێتە ناو بریتلینگسی و لەوێشەوە دەڕژێتە ناو ڕووباری هاڤڵ لە نزیک شاری براندنبورگ.
## سەرچاوە

پۆل:جوگرافیا
پۆل:ڕووبار
پۆل:ڕووبارەکانی ئەڵمانیا
سەبارەت بە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی تایبەت

وێنۆک|287x287px|ڤیدیۆی وتارەکەی ڤلادیمێر پوتین، سەرەتای داگیرکردنی ئوکراینا ساڵی ٢٠٢٢.
"**سەبارەت بە ئەنجامدانی ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی تایبەت**" (بە ڕووسی :О проведении специальной военной операции) وتاری تەلەڤیزیۆنی ڕاستەوخۆی ڤلادیمیر پوتین سەرۆکی ڕووسیا لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢، پێش لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا بوو، کە جەنگی ڕووسیا و ئوکراینای زۆر پەرەپێدا. قسەی بۆ ھاووڵاتیانی ڕووسیا و ئوکراینا و ھەروەھا ھێزە چەکدارەکانی ڕووسیا و ھێزە چەکدارەکانی ئوکراینا کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا ٢٠٢٢
جیۆگلیف

وێنۆک| جیۆگلیف لەسەر زەوییە دارستانبڕەکان لە دارستانە باراناوییەکانی ئەمازۆن
**جیۆگلیف** بریتییە لە دیزاینێکی گەورە یان مۆتیڤێک (بەگشتی درێژترە لە ٤ مەتر) کە لەسەر زەوی لەلایەن توخمە بەهێزەکانی دیمەنەوە بەرهەم دێت، وەک بەرد، پارچەی بەرد، قەراغی، یان زەوی. جیۆگلیفی ئەرێنی بەهۆی ڕێکخستن و ڕێکخستنی مادەکان لەسەر زەوی بە شێوەیەکی هاوشێوەی پترۆفۆرمەکان دروست دەبێت، لەکاتێکدا جیۆگلیفی نەرێنی بە لابردنی بەشێک لە ڕووی زەوی سروشتی دروست دەبێت بۆ دروستکردنی زەوی ڕەنگاوڕەنگ یان پێکهاتە جیاوازەکان بە شێوەیەکی هاوشێوەی پترۆگلیفەکان.
جیۆگلیف بەگشتی جۆرێکە لە هونەری وشکانی، هەندێکجاریش هونەری بەرد. لەسەر لێوارێک فیگەرێکی گرد دروست دەکرێت، بۆ ئەوەی لە دوورەوە ببینرێت.
## جیۆگلیف لە کۆنەوە
وێنۆک|هێڵەکانی نازکا لە پیرۆ. ئەم وێنەیە وێناکردنی باڵندەی کۆترە
ڕەنگە بەناوبانگترین جیۆگلیفەکان هێڵەکانی نازکا بن لە پیرۆ، گرنگی کولتووری ئەم جیۆگلیفانە بۆ دروستکەرەکانیان تا ئێستا ڕوون نییە، سەرەڕای زۆر گریمانە، کارەکانی پیاوە پیرەکانلە عەرەبستان و پێکهاتە بەرد دروستکراوەکان کە زۆر زیاترن لە هێڵەکانی نازکا وە زۆر فراوانترن لەو ناوچەیەی کە دەیگرێتەوە و زۆر کۆنتریشن، جیۆگلیفەکان لەلایەن (ئەمێلیا سپاراڤینیا) مامۆستای فیزیا لە پۆلیتێکنیکۆ دی تۆرینۆ لە ئیتاڵیا بەم شێوەیە وەسف کراون، بەکارهێنانی ئەم زاراوەیە بۆ وەسفکردنی ئەم تایبەتمەندیانە ڕەنگە نادروست بێت، چونکە لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە دەریانخستووە کە زۆربەیان بە پلەی یەکەم وەک هونەر دروست نەکراون، بەڵکو بۆ خزمەتکردنی کۆمەڵێک مەبەست دروستکراون لەوانە شوێنی ناشتن و داب و نەریتی پرسە، کە یارمەتیدەر بوون لە تەڵەکردنی کۆچبەران ئاژەڵەکان و وەک شوێنی پاککراوە بۆ کەمپ و خانوو و گەمارۆدانی ئاژەڵان. 

## هاوچەرخ
هەموو جیۆگلیفەکان کۆن نین. بزووتنەوەی هونەری زەوی چەندین جیۆگلیفی نوێی و هەروەها پێکهاتەی دیکەی دروستکرد؛ ڕەنگە بەناوبانگترین نموونەش (Spiral Jetty) بێت لە نووسینی (ڕۆبێرت سمیسن). زۆرێک لە شارۆچکە و شارەکانی ڕۆژئاوای ئەمریکا پیتی بناری گردەکان (کە بە "مۆنۆگرامی شاخ" ناسراوە) لەسەر گردەکانی سەرووی شوێنەکانیان بەکاردەهێنن. پەیکەرتاشی هاوچەرخی ئوسترالی ئەندرۆ ڕۆجەرز، جیۆگلیفی لە سەرانسەری جیهان بە ناوی "ڕیتمەکانی ژیان" دروستکردووە. پارکە ناوچەییەکەی یو یانگس ماڵی جیۆگلیفێکە کە لەلایەن ڕۆجەرزەوە دروستکراوە وەک ڕێزلێنانێک بۆ خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە. وێناکردنی بونجیل، بوونەوەرێکی ئەفسانەییە لە کولتوری خەڵکی ڕەسەنی ناوخۆیی واوتارۆنگ.
دەق و وێنەی جیۆگلیفی لە ناوەڕاست و ناوەوەی ئاسیادا باون بەڵام لێکۆڵینەوەیەکی سیستماتیکی کەم بووە لەسەر سەرچاوە و بڵاوبوونەوەیان.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* زە بلایس ئینتاگلیۆس، پێشانگای کۆمەڵە وێنە

پۆل:جوگرافیا
پۆل:مێژوو
پۆل:هێڵەکانی نازکا