ئەفریقا

**ئەفریقا**، لە دوای ئاسیاوە لە ڕووی گەورەیی و ئاپۆرەوە دووھەمین کیشوەری جیھانە. ئەگەر دوورگە دراوسێیەکانیشی ھەژمار بکەین بە نزیکەی ٣٠٫٢ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٦٪ی گشت ڕووبەری زەوین و٢٣٪ی گشت ڕووبەری وشکایییەکانی داپۆشیوە.

کیشوەری ئەفریقا لە یەک ڕوانگەدا
ژمارەی دەوڵەتەکان: ٥١ دەوڵەتی سەربەخۆ

ڕووبەر: ٣٠٬٣٧٠٬٠٠٠ کم٢

ژمارەی دانیشتووان: بەپێی دووەم سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی ١٬٢٢٥٬٠٨٠٬٥١٠ کەسە

چڕی دانیشتووان: ٣٦٫٤/کم٢

بەرزترین لووتکە: کلیمانگارۆ لە تانزانیا (٥٨٩٥ م)

درێژترین ڕووبار: ڕووباری نیل (٦٦٩٥ کم)

گەورەترین وڵاتی لە ڕووبەردا: سوودان (٨١٣٬٥٠٥٬٢ کم٢)

گەورەترین وڵاتی لە دانیشتوواندا: نێجیریا(١٣٠)ملیون

گەورەترین شار: قاھیرە (١٢ ملیۆن کەس)

گەورەترین وڵاتی لە ناردنی نەوتدا: لیبیا

گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکان: گەنم، گەنمەشامی، زەیتون، ترێ، قامیشی شەکر، خورما، ترشەمەنییەکان، پاقلەی سوودانی، مۆز، لۆکە و لاستیک.

سەروەتە کانزایی و کانییەکان: بەترۆل، خەڵوز، ئاسن، مس، ئاڵتوون، ئەڵماس، فۆسفات، کۆباڵت، کڕۆم و تەنەکە.

ھەرێمی ئاو و ھەوا:
# ھەرێمی کەمەرەیی
# ھەرێمی خولگەیی
# ھەرێمی بیابانی گەرم
# ھەرێمی دەریای ناوەڕاست
# ھەرێمی ئاووھەوای دەریای شێدار
# ھەرێمی ئەسیوبی (حەبەشە)

## مێژوو
### مێژوو لە ئەفریقا
بەپێی گەردوونناسی ئەفریقی، ھۆشیاری مێژوویی ئەفریقی گۆڕانکاری مێژوویی و بەردەوامی، ڕێکخستن و ئامانجی لە چوارچێوەی مرۆڤ و ژینگەکەی، خوداوەندەکان و باوباپیرانیدا دەڕوانی و ئەویش پێیوابوو خۆی بەشێکە لە بوونێکی ڕۆحی گشتگیر. لە کۆمەڵگا ئەفریقییەکاندا، پرۆسەی مێژوویی تا ڕادەیەکی زۆر پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە، لەگەڵ گێڕانەوەی شایەتحاڵەکان، بیستراوەکان، بیرەوەرییەکان و ناوبەناو بینین و خەون و خەونەکان کە لە نەریتی زارەکی گێڕانەوەدا دروستکراون کە لە ڕێگەی نەوەکانەوە ئەنجام دەدرێن و دەگوازرێنەوە: ١٢٫١٢ : ٤٨ لە نەریتە زارەکییەکاندا کات ھەندێک جار ئەفسانەیی و کۆمەڵایەتییە و باوباپیران بە ئەکتەری مێژوویی ھەژمار دەکران. :. ٤٣–٥٣ عەقڵ و یادەوەری نەریتەکان لە قاڵب دەدەن، چونکە ڕووداوەکان بە تێپەڕبوونی کات چڕ دەبنەوە و دەکریستاڵ دەبن بۆ کلیشە: ١١ نەریتی زارەکی دەتوانێت  یان  بێت. بەپێی تێگەیشتنیان لەگەڵ مرۆڤەکاندا قسە دەکات، بەپێی تواناکانیان پەردە لەسەر خۆی لادەدات: ١٦٨ لە زانستناسی ئەفریقیدا، سوژەی زانستی "ئەزموونی ئۆبژەی زانستی دەکات لە تێگەیشتنێکی ھەستیار، سۆزداری، ئینتێستیڤ، ئەبستراکت، نەک لە ڕێگەی ئەبستراکتەوە بە تەنیا، وەک ئەوەی لە ئیپیستمۆلۆژیای ڕۆژئاوادا ڕوودەدات "بۆ گەیشتن بە "زانینێکی تەواو"، و بەم شێوەیە نەریتی زارەکی، مۆسیقا، پەند و ھاوشێوەکانی لە پاراستن و گواستنەوەی زانیندا بەکارھێنران.

### پێش مێژوو
[وێنۆک|لوسی، ئێسکەپەیکەرێکی ''ئاوسترالۆپیتێکۆس ئافارێنسیس'' کە لە سێگۆشەی عەفەری [ئیتیۆپیا|ئەسیوپیا لە ساڵی ١٩٧٤ دۆزرایەوە]]
ئەفریقا لەلایەن زۆربەی زانایانی ئەنترۆپۆلۆژیای کۆن بە کۆنترین خاکی دانیشتوو دادەنرێت لەسەر زەوی، جۆری مرۆڤیش لە کیشوەرەکەوە سەرچاوەی گرتووە. لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا، مرۆڤناسەکان زۆر بەردبوو و بەڵگەی داگیرکردنی مرۆڤیان دۆزیەوە ڕەنگە ھەر لە حەوت ملیۆن ساڵ لەمەوبەرەوە (پێش ئێستا، بی پی). پاشماوەی بەردبووی چەندین جۆری مرۆڤی سەرەتایی ھاوشێوەی مەیموون کە وا بیردەکرێتەوە پەرەیان سەندووە بۆ مرۆڤی مۆدێرن، وەکو *Australopithecus afarensis* بە شێوەیەکی تیشکپێوەر مێژووەکەی نزیکەی ٣٫٩–٣٫٠ بووە ملیۆن ساڵ پێش زایین، *Paranthropus boisei* (نزیکەی ٢٫٣–١٫٤ ملیۆن ساڵ پێش زایین) و *[[مرۆڤی ئیشکەر|ھۆمۆ ئێرگاستەر]]* (نزیکەی ١٫٩ ملیۆن-٦٠٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین) دۆزراونەتەوە.

دوای پەرەسەندنی *[[مرۆڤ|ھۆمۆ ساپیێنس]]* نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠ بۆ ٢٦٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین لە ئەفریقا، کیشوەرەکە بە شێوەیەکی سەرەکی دانیشتووانی کۆمەڵێک ڕاوچی-کۆکەرەوە بوو. ئەم یەکەم مرۆڤە مۆدێرنانە ئەفریقایان بەجێھێشت و لە کاتی کۆچی دەرەوەی ئەفریقای دووەمدا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین، لە کیشوەرەکە دەرچوون یان بەسەر بابل مەندەب بەسەر دەریای سووردا، گەرووی جبل طارق لە مەغریب، یان ئیستموسی سوێز لە ساڵی ١٩٩٩دا میسر.

کۆچەکانی تری مرۆڤە مۆدێرنەکان لە ناو کیشوەری ئەفریقادا بۆ ئەو سەردەمە دەگەڕێتەوە، بەڵگەی نیشتەجێبوونی سەرەتایی مرۆڤ لە باشووری ئەفریقا، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، باکووری ئەفریقا و سەحرا دۆزرایەوە.

## وڵاتەکان

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 


پۆل:کیشوەرەکان