open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھێڵکاریی دۆخ

وێنۆک|ھێڵکاری دۆخ لە نێوان فشار و پلەی گەرمی بۆ ماددەی ئاو H<sub>2</sub>O
**ھێڵکاری دۆخ** () بریتیە لە ھێڵکاریەک لە سەر دوو 2D یا سێ تەوەرە 3D کە بەکار دێت بۆ دەرخستنی دۆخی ماددەکە. ھەر یەک لە قەبارە، فشار، پلەی گەرمی و … ھتد دەتوانێرێ دیاری بکرێ لەم ھێڵکاریەدا. بەشە ئەندازیارییەکان، فیزیای کیمیایی، کانزاناسی، و زانستی ماددە پێویستیان بەم جۆرە ھێڵکاریانە ھەیە.

## سەرەتایەک
سەرەکیترین ئەو ھێڵانەی کە لەناو ھێڵکاری فەیز دا نیشان دەدرێن بریتین لە ھێڵی سنوری دوو دۆخی جیاواز (وەک: ڕەق-شل، شل-گاز، ڕەق-گاز). گۆڕینی دۆخی ماددە لەم ھێڵانەوە دەست پێدەکات.

خاڵی سیانی (Triple points) بریتیە لە بەیەک گەیشتنی سێ دۆخی شل، گاز، و ڕەق. خاڵی سیانی لە ماددەیەکەوە بۆ ماددەیەکی تر دەگۆڕێت. لە خوارەوەی ئەم خاڵە ماددەکە بە ھۆی گەرم کردن ڕاستەوخۆ لە دۆخی ڕەقیەوە دەگۆڕێت بۆ دۆخی گازی. بۆ نمونە بەفری ویشک (دوانۆکسیدی کاربۆن CO2) ڕاستەوخۆ بەھەڵم دەبێت چونکە لە فشاری یەل ئەتمۆسفەر دا (یەک پاسکاڵ) لە خوار خاڵی سیانیە.

گەر ماددە لە پلەی گەرمی نزم دابێت و گەرد یا گەردیلەکانی نەتوانن بە ئاسانی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکیتر شوێنگۆڕکێ بکەن، دەگوترێ ماددە لە دۆخی ڕەقی دایە. بەڵام گەر گەرد یا گەردیلەکانی ماددە بتوانن بەسەر یەکدا بخزێن بەڵام بە ھەوادا پەرت نەبن، دەگوترێ ماددە لە دۆخی شلی دایە. وە گەر ھاتوو گەرد و گەردیلەکانی ماددە بە ھەوادا پەرت بوون، دەگوترێ ماددەکە لە دۆخی گازی دایە.

## جۆرەکان
### ھێڵکاری 2D
یەکێک لە سادەترین ھێڵکاریەکان بریتیە لە فشار-پلەی گەرمی. یەکێک لە تەوەرەکان بریتی دەبێ لە فشار و ئەوەی تریان پلەی گەرمیە. ھەر یەک لە ھێڵەکان گۆڕینی ماددەکە لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکیتر دەردەخات.
وێنۆک|ھێڵکاری فشار-پلەی گەرمی-قەبارە

### ھێڵھاری 3D
لەم ھێڵکاریەدا سێ بڕی سەرەکی دیاری دەکڕی وەک: فشار (P)، پلەی گەرمی (T) و قەبارە (V).

## سەرچاوەکان

پۆل:گازەکان
پۆل:کانزاناسی
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:زانستی ماددە
کوڵاندنەوە

**کوڵاندنەوە** () لە کانزاناسی و زانستی ماددەدا، بەشێکە لە چارەسەری گەرمی کە چەندین گۆڕانکاری فیزیایی (و ھەندێجار گۆڕانکاری کیمیایی) بەسەر ماددەکەدا دێت و دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی نەرمیەتی و کەم کردنەوەی ڕەقیەتی. بە ھۆی ئەم پڕۆسەیەوە ماددەکە ئاسانتر ئیشی لەسەر دەکرێت. لەم پڕۆسەیەدا پلەی گەرمی گونجاو کە بەرزتر بێت لە پلەی گەرمی دروست بوونی بەلور، بە ماددەکە دەدرێت. ھەروەھا بۆ کاتێکی گونجاو دەھێڵدرێتەوە و پاشان سارد دەکرێتەوە.

لە پڕۆسەی کوڵاندنەوەدا، گەردیلەکان باردەکەن لە دەنکۆڵەیەکەوە بۆ دەنکۆڵەیەکیتر. بەمھۆیەشەوە، قەبارەی ھەندێ لە دەنکۆڵەکان گەورەتر دەبێ و ھەندێکیشیان بەروبچووک بوونەوە و نەمان دەڕۆن. بۆ زۆرێک لە ماددەکان (وەک پۆڵا: ئاسن+کاربۆن) قەبارەی دەنکۆڵەکان بەندە لەسەر چۆنیەتی گەرم کردن و چۆنیەتی سارد کردنەوەی ماددەکە. ئیش کردن لەسەر ماددەکە لە شێوەی گەرم یا سارد کاریگەری لەسەر پەیکەری ماددەکە دادەنێت. بە زانینی ھێڵکاری دۆخی دوو ماددە (لەم جۆرە ھێڵکاریەدا تەوەرەیەک پلەی گەرمی و تەوەرەکەی تر پێکھاتەی دوو ماددەکە دەردەخەن)، چارەسەری گەرمی بەکار دێت بۆ گۆڕینی ماددەیەکی شکێنەور و ڕەق بۆ ماددەیەکی نارمتر.

لە ھەندێ ماددەی وەک مس، پۆڵا، زیو، و مسی سپی، ئەم پڕۆسەیە بەجێدەھێنرێ بە گەرم کردنی ماددەکە تا دەدرەوشێتەوە وە لە پلەی گەرمی دیاری کراو دەھێژرێتەوە و پاشان بە ئارامی سارد دەکرێتەوە بۆ پلەی گەرمی ژوور. لە پڕۆسەی کوڵاندنەوە بۆ ھەر یەک لە مس، زیو، و مسی سپی دەشێ بە ئارامی لە ھەوادا سارد بکرێنەوە یاخود دەشکری لە ڕێی کوینچ کردنەوە کتوپڕ سارد بکرێتەوە. بەڵام بۆ ئەو کانزایانەی کە تایبەتمەندی موگناتیسیان ھەیە (ferrous metal) تەنھا دەشێ بە ئارامی سارد بکرێنەوە. دوای بەجێ ھێنانی پڕۆسەی کوڵاندنەوە ماددە کانزاییەکە نەرم دەبێت و دەشێ زۆر بە ئاسانتر شێوەی پێ بدرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:پۆلیمەرەکان
سنووری دەنکۆڵە

وێنۆک|وێنەی مایکڕۆیی لە ماددەیەکی فرەبەلور. سنوورە دەنکۆڵەکان بە جوانی دەبینرێت.
لە کانزاناسی و زانستی ماددەدا، **سنووری دەنکۆڵە** () بریتیە لە بەیەک گەیشتنی دوو دەنکۆڵە کە ئاڕاستەی بەلوری جیاوازیان ھەیە لە ماددەیەکی فرەبەلوردا. ئەم سنوورە دەبێتە ھۆی کەم کردنەوەی گەێنەرایەتی کارەبایی و گەرمی. ئەم سنورانە شوێنێکن کە دەرفەتی دروست بوونی فەیزی جیاواز دەدات. ئەم سنورانە ڕێگرن لە خزینی ئەو گەردیلانەی لەشوێن خۆیان لاچونە لە دەنکۆڵەیەک بۆ دەنکۆڵەیەکی تر. بە دەستکاری کردنی سنووری دەنکۆڵەکان لەڕێی ھەندێ پڕۆسەی گەرمی یا میکانیکی، دەشێ قایمی ماددەکە گۆڕانکاری بەسەر بێت.

وێنۆک|جیاوازی ئاڕاستەی بەلورەکانی ناو ماددەیەکی فرەبەلور کە بە ھۆی سنووری دەنکۆڵەکان لەیەکتر جیاکراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کانزاناسی
پۆل:زانستی ماددە
کریستاڵیت

وێنۆک|پەیکەری ماددەی فرەبەلوری پێک دێت لە چەندین کریستاڵیت یا دەنکۆڵە.
**کریستاڵیت** () یا دەنکۆڵە بریتییە لە بەلورێکی مایکڕۆسکۆپی کە لەکەتی ساردبوونەوەی زۆرێک لە مەواد دروست دەبێت. ئاڕاستەی بەلورەکانی ھەر کریستاڵیتێک جیاوازە. بە ھۆی ھەندێ پڕۆسەوە دەشێت قابارەکەیان گۆڕانکاری بەسەردابێت. سنووری نێوان کریستاڵیتەکان بە **[[سنووری دەنکۆڵە]]** جیادەبێتەوە. فرەبەلور (Polycrystal) بەو ماددانە دەگوترێ کە لە ژمارەیەکی بەرچاو کریستاڵیت پێک ھاتبێت.

زۆرێک لە ماددە نائەندامیەکان فرەبەلورن، وەک کانزاکان و زۆرێک لە سێرامیکەکان، بەردەکان، و بەفر. جۆری بەلورەکان کاریگەریان ھەیە لەسەر سیفاتی فیزیایی ماددەکان.

لەکاتێکا کە پەیکەری ماددەی تاک بەلور لە یەک بەلوری سەرتاسەری پێکھاتوە بە بێ پچڕان و بە بێ بوونی سنووری دەنکۆڵە، بەڵام پەیکەری ماددەی نابەلوری لە بەلور پێک نەھاتوە، وەک شوشەکان، زۆرێک لە پۆلیمەرەکان. ماددەی فرەبەلورەکان دەکەونە نێوان ئەم دوو جۆرە لە ماددە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کانزاناسی
گێیشا

**گێیشا** (یان **گێیگی**؛ 芸者) ھونەرمەندی مێینەی ژاپۆنین. ئەوان شارەزان لە ھونەری جیاوازدا، وەک ژەنینی میوزیکی کلاسیکی ژاپۆنی، سەماکردن و ھۆنراوە. ھەندێک خەڵک بڕوایان وایە کە گێیشایەکان لەشفرۆشبن، بەڵام ئەمە ڕاست نییە. وشەی گێیشا لە دوو وشەی یابانی پێکھاتووە، 芸 (*گێی*) کە واتا *"ھونەر"* و وشەی 者 (*شا*) کە واتای *"کەسێک کە دەیکات"دەگەیێنێت.* مانای تیپیی وشەی "گێیشاً لە کوردیدا *"ھونەرمەند"*ە. گێیشایەکان ڕێزێکی زۆریان لێدەگیرێت و گرانیشە ببیت بە گێیشایەک.

وشەیەکی دیکە کە لە شوێنی گێیشا بەکاردێت، وشەی "گێیکۆ"یە (芸子). ئەم وشەیە زیاتر لە کیۆتۆ بەکاردەھێنرێت. کیۆتۆ پارێزگایەکە کە نەریتی گێیشا (گێیکۆ) دێرینتر و بەھێزترە. بوون بە گێیشا (گێیکۆ)یێکی پیشەگەر لە کیۆتۆ ٥ ساڵ مەشقکردنی پێویستە.

خوێندکارانی گێیکۆ پێیاندەگووترێت *"مەیکۆ"* (舞子) کە بە مانای *"سەماکردن"*دێت وە وشەی *"کۆ"* (子) بە مانای *"منداڵ"* دێت. مەیکۆکان میکیاجی سپی و کیمۆنۆی چەندین ڕەنگی جیاواز لەبەردەکەن. گێیشاکان کیمۆنۆی سادەتر لەبەردەکەن و میکیاجی سپی تەنھا لە بۆنە تایەتەکان بەکاردێنن.

گێیشاکان لە شاری تریش ھەن، بەڵام جیاوازن. لە تۆکیۆ، بوون بە گێیشا ٦ مانگ بۆ ١ ساڵ لە مەشقکردن دەخایێنێت. خوێندکارانی گێیشا لە تۆکیۆ پێیاندەگووترێت *"ھانگیۆکو"* (半玉) "نیو ئەڵماس"، یان *"ئۆشاکو"* (御酌) "ئەو کەسەی کە خزمەت دەکات (ئەلکحول). گێیشاکانی تۆکیۆ پیرترن لە گێیکۆکانی کیۆتۆ.

گێیشا تازەکان ھێشتا لە ماڵە دێرینەکانی گێیشا دەژین بە ناوئ *"ئۆکیا"* (置屋) لە گەڕەکان بە ناوی *"ھاناماچی"* (花街 *"شارە گوڵەکان").* ھەرچەندە، زۆرینەی گێیشا پیرەکان کە سەرکەوتوون ماڵی خۆیان ھەیە. جیھانە سەرنجڕاکێشەکەی کە گێیشاکان بەشێکن لێی بەناوی *"کاریوکای"*ە (花柳界 *"گوڵەکە و جیھانە لق درێژەکە"*). گێیشایێکی بەناوبانگ، مینێکۆ ئیواساکی، گووتی کە ئەمە بەھۆی ئەوەیە «گێیشا گوڵێکە، جوانە بە شێوازی خۆی، وە وەک دارێکی لق درێژ، میھرەبان، جیڕ و بەھێزە».

گێیشاکان وەک ھێمایەکی کلتووری یابان ناسراون.

## مێژوو

گێیشاکان تازەترن لەوەی زۆرینەی خەڵکی بیری لێدەکەنەوە. ھەندێک ژن ھەبوون کە وەک وێنەکێش کاریان دەکرد پێش ئەوەی وەک گێیشا دەرکەون، لە نێوان ساڵانی (٧٩٤–١١٨٥)؛ بەڵام گەیشا ڕاستەقینەکان دواتر دەرکەوتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ژاپۆنی
پۆل:ژەنیارانی ژاپۆنی
پۆل:کۆمەڵگای ژاپۆن
لیو یانگ

**لیو یانگ** (؛ لەدایکبووی ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ لە چەنگ چاو، چین) فڕۆکەوانیکە و یەکەم ئافرەتی چینییە کە ببێت بە کەشتیوانی ئاسمانی، وەکو ئەندامێک لە کەشتی ئاسمانی شەنشو ٩ کاری کردووە. یەکەم کەشتیوانی ئاسمانی چینیە سەردانی بۆشایی ئاسمان بکات لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢

## ژیان
لیو لە ساڵی ١٩٧٨ لە شاری چانگ چاو لەدایکبووە، دەگەڕێتەوە بۆ خێزانێک لە لینگجۆو، ئانیانگ. کۆلێژی سوپای شەعبی چینی بۆ فڕۆکەوانی لە چانگچون تەواو کردووە.

لیو چوویە ھێزی ئاسمانی سوپای شەعبی چینی لە ساڵی ١٩٩٧، وەکو فڕۆکەوانێک دەرچوو پێش ئەوەی ببێت بە جێگری بەڕێوبەر لە دەستەی فڕۆکەوانی بە پلەی پێشەنگ PLAAF. فڕۆکەوانێکی شارەزایە لەگەڵ ١٦٨٠ کاتژمێر لە فڕین، دوای دوو ساڵ لە ڕاھێنانی کەشتیوانی ئاسمانی، لیو توانی سەرکەوتوبێت لە تاقیکردنەوەکە لەگەڵ ئافرەتێکی تر (وانگ یا بینگ) وەک ھەڵبژێردراوێک بۆ گەشت کردن بۆ بۆشایی ئاسمان.

لیو ھەڵبژێردرا بۆ دەستەی شەنشو ٩، یەکەم ئەرک بۆ وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی وە جارێکی تر لیو سەردانی بۆشایی کردەوە لەگەڵ جینگ ھایپێنگ. وە بەمشێوە لیو بوو بە یەکەم کەشتیوانی ئاسمانی سەردانی بۆشایی ئاسمان بکات. کەشتییە ئاسمانییەکە لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢ دەرچوو، ٤٩ ساڵ دوای گەشتکردنی ڤاڵنتینا تریشکۆڤا، یەکەم ئافرەت کە سەردانی بۆشایی ئاسمان دەکات. وە لەڕێی ئەم گەشتەوە لیو ھاڵسا بە تاقیکردنەوەی چەند تاقیکردنەوەیەکی پزیشکی ئاسمانی.

## ژیانی تایبەتی
لیو بە یەکێک لە ئەندامانی پارتی شوعی چینی ھەژماردەکرێت. ھاوسەرگیری کردووە و ھیچ منداڵ و خوشک و برایەکی نییە، وەکالەتی (ئەنباێ شینخوا) باسی لەوە کرد کە بەڕێوبەری پێشووی گەشتە ئاسمانییەکان مەرجێکی داناوە بۆ قبوڵ کردنی کەشتیوانیە ئاسمانیە ئافرەتەکان کە دەیێت ھاوسەرگیرییان کردبێت (لەبەر ئەوەی زیاتر پێگەشتوترن لە ڕووی جەستەیی و دەروونیەوە) وە لەگەڵ ئەوەش بەڕیوبەری مەرکەزی کەشتیوانی ئاسمانی چینی بەشێوەیەکی ڕەسمی ئەو مەرجەی ڕەتکردەوە و ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو ھەڵبژاردەیە و ھیچ مەرژێکی توند نییە. لە درێژەی باسەکە لیو باسی لەوە کردبوو کە زۆر حەزی لە ئامادەکردنی خواردن و خوێندنەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:زیندووان
سیخوڕەکە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**سیخوڕەکە** () کورتە زنجیرەیەکی درامی و سیخوڕی تۆڕی نێتفلیکسە لە دەرھێنان و نووسینی گیدیەن ڕاف و ماکس پێریە کە باسی چیرۆکی گەورەترین سیخوڕی دەزگای مۆساد ئیلای کۆھێن دەکات کەوا ئاکتەر ساشا باڕۆن کۆھێن ڕۆڵەکەی بەرجەستە دەکات. زنجیرەکە بەرھەمێکی ھاوبەشی کەناڵ پڵەس و نێتفلیکسە و لە ڕێکەوتی ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ سەرجەم ئەڵقەکانی لەسەر تۆڕی نێتفلیکس بڵاوبوویەوە.

## ئەکتەرەکان
* ساشا بارۆن کۆون لەڕۆڵی ئیلای کۆھێن
* نۆوا ئێمریک لەڕۆڵی دان پێلێگ
* ئەلێکساندەر سدیق
* ھەدار ڕاتزۆن-ڕۆتێم لەڕۆڵی نادییە کۆھێن
* ماڕک ماوریل لەڕۆڵی عەریف ئای دی ئێف

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:نێتفلیکس
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان لەسەر سویسڕا کراون
ھەورەکانی دانیال

**ھەورەکانی دانیال** ڕۆمانێکی بەختیار عەلییە. لە ساڵی ٢٠١٥داایەن ناوەندی ئەندێشەوە بڵاوکرایەوە.

## کورتەیەک لە ڕۆمانەکە
کاتێک تاقانە دەروونناسەکەی دێلاوار «سیامەندی زەریاواری» دەزانێت کە نەخۆشییەکی سەیر بڵاوبۆتەوە کە ھەموویان خەون بە جەللادێکی نادیارەوە دەبینن کە سەریان دەبڕێت و دوای بەئاگا ھاتنەوەیان تووشی شێتبوون و ھەڵچوونێکی کتوپڕ دەبن و یەکەم کەس لە «میرئەوداڵ» ەوە دەست پێ دەکات.

بەھۆی ئەوەوە یەکەمین سەنتەری دەروونی لە دێلاواردا دادەنرێت و بێ ئیشترین کەسی تایەفەی زەریاواری بەناوی «ڕێنوار» ەوە کە برازای سیامەندە لەوێدا دادەمەزرێت بۆئەوەی داوای لێبووردن لەو نەخۆشانە بکات کە لەلایەن کارمەندانی سەنتەرەکەوە لێیان دەدرێت بۆیە ھەموویان نازناوی «مستەر گرینۆک» ی لێدەنێن.

دوای ماوەیەکی زۆر لە بینینی خەونەکە مامی ڕێنوار ناچاریدەکات سێ نیگارکێش بێنێت و جەللادی ناو خەونەکان بکێشنەوە. بەڵام ھەر زوو دوای بینینی نیگارەکان ھەرکەسێک لەوان بچێت دەستوبرد یەکسەر سەری دەبڕن.

ھەندێکیان ھۆیەکە دەگەڕێننەوە بۆئەوەی کە «دانیال» گەڕاوەتە و لە شێوەی جەللاددا خۆی پیشاندەدات. دانیال ئەو کەسە بووە کە تاوانبارکراوە بە تێکدانی ئاسایشی دێلاوار کە زەمینێک بووە ھیچ کەسێک خەونی تێدا نەبینیوە بەڵام دوای ھاتنی دانیال ڕۆژێک خەونێک دەبینێت کە ھەندێک ھەوری سوور باران دەبارێنن و دوای ئەوە ھەموو خەڵک دەردەکە دەگرن و ناوی لێدەنێن «ھەورەکانی دانیال».

## وەرگێڕانەکان
### فارسی (ابرھای دانیال)، ٢٠١٦
دوای ساڵێک بڵاوبوونەوەی ڕۆمانەکە، چاپە فارسییەکەی لەلایەن «نشر افراز» ەوە بڵاوکرایەوە و کاری وەرگێڕانیش لەلایەن وەرگێڕی فارس «مەھری بەرون» ەوە کراوە.

پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی
بارکردن

لە تۆڕی کۆمپیوتەری٫ **بارکردن** (بە ئینگلیزی: Upload) بۆناردنی داتا بۆ سیستەمی دوور وەک سێرڤەر یان خزمەتگوزارێکی تر بۆئەوەی سیستەمی دوور وێنەیێک خەزن بکات.

## گواستنەوەی دوور
گواستنەوەی زانیاری لە یەک سیستەمی دوور بۆ یەکێکی تر لە ژێر کۆنتڕۆڵی گواستنەوەی ناوخۆیی پێیدەڵێن "**بارکردنی دوور**"

## ئەمانەش ببینە
* داگرتن

## سەرچاوەکان
داگرتن

**داگرتن** یان **دابەزاندن** () لە تۆڕی کۆمپیوتەری، بۆوەرگرتنی داتا و فاییلە لە سیستەمی دوور وەک سێرڤەر، ئەمە پێچەوانەی بارکردنە، کاتێک داتا دەنێردرێت بۆ سیستەمی دوور، ئەو پەڕگەی کە پێشکەش کراوە بۆ داگرتن دەتواندرێت دابگیرێت و داببەزێنرێت، یان کرداری وەرگرتنی پەڕگە.

## پێناسە
داگرتن بە شێوەیەکی گشتی گواستنەوەی تەواوەتی پەڕگە (فایل) بۆ بیرگەی ناوخۆی و پاشان بەکارھێنانی٫

## سەرچاوەکان
ئەی بەندەری دۆست، ئەی کەشتی دوژمن

**ئەی بەندەری دۆست، ئەی کەشتی دوژمن** ناوی کتێبێکی شیعریی بەختیار عەلییە کە پێکھاتووە لە چەندان شیعری جۆراوجۆری نووسەر. کتێبەکە لەلایەن ناوەندی ڕۆشنبیری و ھونەریی ئەندێشە لە ساڵی ٢٠٠٩ چاپکراوە.

## شیعرەکان

* کە ئێوە وندەبن
* شاعیرەکان دەچن بۆ جەھەنەم
* لە ھیجای مانگدا
* لە گەورەیی شتەکان ڕادەمێنم
* چەند ڕۆژێکە وەک دەریاچەم
* شەوێک کە لە شەو زیاتر ھیچی دی نییە
* ئەمە تۆیت ئەی ڕوناکیی مەست؟
* ھەموو شتێک لە پنجەرەوە
* جاران
* تەنیا لە کۆتاییدا تێدەگەین
* دەست و خەنجەر
* مردن
* تەنھایی
* ئەی نەفامەکان، بەھارێکی گەورەتان بۆ دروستدەکەم
* شوێنی خۆت لەم مارەساتەدا بەرمەدە
* جەنگەکانی من
* ئەم شارەم لە بیر نییە
* بێدەنگی دوای مردنی گوڵێک
* چوون بۆ جەھەنەم
* وەک نابینایەک
* ژمارەی گەمژەکان
* شاری درۆ
* گوێم لە ھاوارێک بوو
* ئەو سەردەمانەی وەکو خەون دەمێننەوە
* کۆتایی
* ئاشتبوونەوە
* پچڕاندنی ملوانکەکان
* خودا چۆن منی دروستکرد
* پۆستەچییەک… ھەمیشە پایز دەھێنێت
* تەنیا من دووبارە نابمەوە
* دەمەوێت بەبێدەنگی بژیم
* دەریاچەی ون
* چیرۆکی ئەمیرێکی دیل
* ئەی پشکۆی من
* ڕەشترین شیعری دونیا
* پیاوێک کە گوڵی خۆش ناوێت
* حەمامی شاژنان
* لە ژوورێکی بێدەنگدا
* ئەوە شوێنی تۆیە دەگری
* پەردە
* خیانەت
* لە سەدە تاریکەکاندا، شەو درێژتر بوو
* ئەو پیاوەی کتێبەکانی دەکوژاندەوە
* قەسیدەی ڕەنگەکان
* سنوورکێشان
* زەوی منی دۆزییەوە
* مەحوی
* ئێمە ھەناری مردووەکان دەخۆین
* بۆ شاعیران بەجێیانھێشتین؟
* گەلێک سادە… تۆ تەنھایت ئەی دڵ
* فێربووم گوێ لە بەیانی نەگرم
* ڕۆژێک کە ئەستێرە بەشمان ناکات
* کوچەی قەسابەکان
* کات کوشتن
* کەشتییەک لە شوشە
* ھەزاران مردن
* نانی ئەفسانەیی
* ئاوەدانکردنەوەی ھیچی
* ڕاو لە ئاوێنەیەکی دیدا
* خۆڵەمێشی ساقی
* لەش و سێبەر
* دزینی دەریاچەیەک
* ڕوناکبوونەوە
* گەڕان بەدوای وشەیەکدا
* ئەی بەندەری دۆست، ئەی کەشتی دوژمن
* تۆ چی دەبینیت… ئەی درەخت؟
* فرۆشتن
* ئەو ڕۆژانەی کە ماون

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٩
نەگۆڕی پلانک

وێنۆک|تەفسیری پلانک بۆ تیشکدانەوەی تەنی ڕەش
**نەگۆڕی پلانک** () بریتیە لە ژمارەیەکی جێگیر کە ماکس پلانک لە ساڵی ١٩٠٠ دۆزیویەتیەوە. ئەم نەگۆڕە بە h نیشان دەدرێ و بڕەکەی یەکسانە بە:
 h =6.62607015\times10^{-34} J.s
لە ڕاستیدا ئەم بڕە ھاوکۆلکەیەکی نەگۆڕە لە یەکەم یاسای کوانتەمی پلانک بۆ تەفسیر کردنی تەنی ڕەش (E=hv). ھەروەھا ووزەی فۆتۆنێک یەکسانە بە لەرەلەری فۆتۆنەکە، جاران ئەم نەگۆڕە.

وێنۆک|ئەو تیشکانی بە لەرەلەری جیاو چڕی جیاواز لە پلە گەرمیە جیاوازەکان لە تەنی ڕەش دەردەچن
لە سەدەی نۆزدەدا، فیزیاناسان نەیاندەتوانی بە تەواوی تەفسیری تیشکدانەوەی تەنی ڕەش بکەن. بە واتایەکی تر ئەو ھاوکێشە ماتماتیکیانەی لەو سەردەمە سودی لێدەبینرا ھەماھەنغ نەبوون لەگەڵ داتاکانی تاقیکردنەوەی کرداری. تا لە ساڵی ١٩٠٠ز، ماکس پلانک یاسایەکی بەدەست ھێنا کە لە ڕێی فیت کرنی داتاکانی بەدەست ھاتوو لە تاقیکردنەوە، فەراھەم ببو. ئەو وای دانابوو کە گشت ئەو بارگە کارەباییانە کە لە ئەنجامی لەرەلەریان لە ناو تەنی ڕەش تیشک کارۆموگناتیسی دەردەدەن، پێویستە وزەی ئەم تیشکانە پچڕ پچڕ بێت. ئەو پاشان لەڕێ ماتماتیکیەوە توانی ئەم ھاوکۆلکەیە hبدۆزیەوە. بۆ بە بەرز نرخاندنی ھەوڵ و کۆششەکانی ئەم زانایە، نەگۆڕەکە ناوی ئەوە لێنرا. پاشان ئەڵبەرت ئەنیشتاین توانی سود لەم بڕە ببینێت و کوانتەمی ڕووناکی دۆزیەوە و ناوی لێنرا فۆتۆن. ھەردوو زانا لە ساڵانی ١٩١٨ و ١٩٢١ خەڵاتی نۆبڵیان پێ بەخشرا.

## سەرەتایەک
## بەرەوپێش چوون و بەکارھێنانەکانی
### دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی
thumb|left|275px|ئەم وێنەیە ئەوە نیشان دەدات کە کاتێک ئەلیکترۆن لەسەر ڕووی مادەی دەدرێتەوە کە لە فۆتۆنی لێدراوەوە دەستمان کەوتووە .
بریتیە لەو بیردۆزەی کە تێیدا ئەلیکترۆن بڵاودەبێتەوە لە سەر ڕووی ماددەیەک (کانزا یان ناکانزا) لە ئەنجامی توانای ھەڵمژینیان بۆ وزە لە تیشکدانەوەی کارۆ موگناتیسی بۆ درێژە شەپۆلی زۆر کورت، کە وەک شاراوە یان ڕووناکی سەرو بنەوشەی. لێرەدا ئەلیکترۆن بڵآودەبێتەوە (دەدرێتەوە) کە دانراوە وەک " photoelectron" کە ئەمەش یەکەمجار دۆزرایەوە لەلایەن زانا ھێنریک ھێرتز لە ساڵی ١٨٨٧، ئەم دۆزراوەیەش ناونرا بە " کاریگەری ھێرتز"، ھێرتز پیشانی دا کە کارەبای ڕووناککراوە لەگەڵ تیشکی ژوور وەنەوشەیی ھێمای کارەبای دروست دەکات زۆر بە ئاسانی.

**دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی** شوێن خۆی دەگرێت لەگەڵ فۆتۆن لەگەڵ وزەیەک کە بڕەکەی چەند ئەلیکترۆن ڤۆڵتێک دەبێت، لە ژمارەی بەرزی ئەتۆمیک ی توخمێک، کە زیاترە لە ١ ئەلیکترۆن ڤۆڵت. لە فۆتۆنی وزە زۆرەکاندا کە وەک وزەی ئەلیکترۆنەکانی ترە کە دەکاتە ١١ کیلۆ ئەلیکترۆن ڤۆڵت، وەک دیاردەی پەرشبوونەوەی کۆمپتن، ھەر پرۆسەیەکی تر، ئەبێت ئەمە ڕووبدای وە ھەندێ جار وزەکەی دوو ئەوەندەی بێت (١٫٠٢٢ مێگا ئەلیکترۆن ڤۆڵت).
لێکۆڵینەوەی **دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی** بریتی بوو لە چەند ھەنگاوێکی گرنگ بۆ تێگەشتن لە سروشتی کوانتەم بۆ ڕووناکی و ئەلیکترۆن. کاریگەر بوو بۆ ئەوەی تێبگەین لە دوو سیفەتی شەپۆل.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
تەنی ڕەش

وێنۆک|لە گەڵ دابەزینی پلەی گەرمی تەنی ڕەش چڕی تیشکدانەوەش دادەبەزێ و چڕی ئەو تیشکانەی لێی دەردەچێ بەرەو درێژی شەپۆلەی درێژ دەچێت. لەم وێنەیە دا تیۆری کلاسیکی بۆ تەفسیری تیشک دانەوەی تەنی ڕەش نیشان دراوە کە دورە لە داتای تاقیگەیی.
**تەنی ڕەش** () تەنێکی نمونەییە، کە توانای ھەڵمژینی گشت ئەو تیشکە کارۆموگناتیسیانەی ھەیە کە دەکەونە سەری، وە لە بە بەرز کردنەوە پلەی گەرمیەکەی توانای دانەوەی گشت تیشکێکی ھەیە. بۆیەش ئەم ناوەی لێنراوە چونکە لە پلەی گەرمی نزمدا ھیچ تیشکێک لە تەنەکەوە بۆ دەوروبەر ناگەڕێتەوە و بە شێوەی ڕەش دەردەکەوێ. نمونەیەکی تەنی ڕەش دەشێ کونێکی بچوک بێت لە کیوبێک یا لە دیوارێدا کە بەشێوەی تاریک دەردەکەوون. تەنی سپی بە پێچەوانەوە گشت ئەو ڕەنگانەی دەکەونە سەری دەیداتەوە و ھیچیان ھەڵنامژێت. بەم ھۆیەشەوە تەنەکە بە سپی دەبینرێ چونکە گشت تیشکەکان ڕەنگی سپی دروست دەکەن.

کاتێک تەنێکی ڕەش گەر دەکرێت ڕەنگی بەرەو سور دەچێت، واتا لەم پلەی گەرمیەدا بە ڕێژەیەکی بەرچاو ئەو فۆتۆنانە دەردەدات کە درێژی شەپۆلەکەیان یەکسانە بە ڕەنگی سور. پاش گەم کردنی زیادتر، ڕەنگەکە بەرەو سپی ھەڵدەگەڕێ. لەم حاڵەتەدا ماددەکە گشت فۆتۆنەکانی مەودای بینین دەردەدات و بەیەکەوە ڕەنگی سپی بەرھەم دێنن.

## نموونەی تەنی ڕەش
وێنۆک|تەنی ڕەشی نمونەیی. کیوبێک کە کونێکی بچوکی تێدایە.

### ئەستێرەکان و ھەسارەکەن
### [[کونی ڕەش]]

## سەرچاوەکان

پۆل:ستێرفیزیک
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:گواستنەوەی گەرمی
پۆل:ژێرسوور
جەعفەر عەسکەری

**جەعفەر پاشا عەسکەری** (بە عەرەبی: جعفر العسكري) (١٥ی ئەیلوولی ١٨٨٥ – ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٦). کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، دوو جار بوو بە سەرۆکوەزیرانی عێراق: لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٢٣ بۆ ٣ی ئابی ١٩٢٤ ھەروەھا لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٦ تاکوو ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٧.

جەعفەری لە سووپای ئیمپراتۆری عوسمانی خزمەتی کردووە لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەم، ئەمەش تاکوو ئەوەی لەلایەن ئینگلیزەوە دەستگیردەکرێت لەکاتی پەلەماردانی ئینگلیز بۆ میسڕ کەلەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆردابوو. جگە لەکاری سەرۆکوەزیرانی ئەوا لە دوو ماوەشدا وەزیری بەرگری و وەزیری کارووباری دەرەوەی عێراق بووە.

## سەرچاوەکان
* وتاری جەعفەر عەسکەری لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:خەڵکی بەغدا
پاپائوتەی

پاپائوتەی گۆرانییەکە لەلایەن سترۆمایەوە، گۆرانیێژێکی بەلجیکی. بە شێوەیەکی دیجیتاڵ پەخشکرا لە بەلجیکا لە ١٣ی ئایاری ٢٠١٣ پەخشکرا، گۆرانییەکە دووەم باشترین گۆرانی بوو لە پێڕستی باشترین گۆرانییەکان لە بەلجیکا و پازدەیەمین باشترین گۆرانی بوو لە پێڕستی باشترین گۆرانییەکان لە فەڕەنسا.

## ڤیدیۆی مییوزیکی
ڤیدیۆکە پەخشکرا لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە ماڵپەڕی یوتیوب، ڤیدیۆکە سێ خوولەک و پەنجا و سێ چرکە درێژ بوو.

## پێڕستەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠١٣
تۆفیق سوەیدی

**تۆفیق سوەیدی** () (١١ی ئایاری ١٨٩٢ – ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨)، کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو. لەماوەی سێ خوولی درێژکراوەی ماوە کورت لەپۆستی سەرۆکوەزیرانی عێراق کاری کردووە لەماوەی ساڵانی ١٩٢٩ تاکوو ١٩٥٠.

تۆفیق لەساڵی ١٩٠٩ چووەتە تورکیا لەوێ لە کۆلێژی یاسا لە ئەستەمبوڵ خوێندوویەتی. دوای تەواوکردنی قۆناغی زانکۆ لەساڵی ١٩١٢، لەلایەن باوکییەوە نێردرا بۆ زانکۆی سۆربۆن لە فەڕەنسا بۆئەوەی زیاتر لەیاسا بخوێنێت. تۆفیق لەساڵی ١٩١٤ دوای تەواوکردنی خوێندنی ئەوێش ئەوا دەگەڕێتەوە عێراق.

## سەرچاوەکان
* وتاری تۆفیق سوەیدی لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
دزی ھەورەبرووسکەکە (ڕۆمان)

***دزی ھەورەبرووسکەکە*** ڕۆمانێکی فانتازیای سەرکێشییە لەبارەی میتۆلۆژیای یۆنانی دەکات کە بڵاوکراوەتەوە لەساڵی ٢٠٠٥. یەکەم پەرتووکی جۆری پێگەییشتووی لاوانە لەلایەن نووسەر ڕیک ریۆردان. یەکەم پەرتووکە لە زنجیرە پەرتووکەکانی پێرسی جاکسۆن و ئۆڵۆمپیانەکان. زنجیرە پەرتووکەکە باس لە سەرکێشی پێرسی جاکسۆنی ١٢ ساڵان دەکات کە بۆی دەردەکەوێ نیو خوایە (نیو خوایە و نیو مرۆڤە). پێرسی کوڕی دایکێکی کوشندە و باوکەکەی، پۆسایدن (خوای یۆنانی) ە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠٠٥
زێ و زنە

***زێ و زنە*** کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەسە کە لە ساڵی ٢٠٠٨ چاپ و بڵاو کراوەتەوە. کتێبەکە لە دوو قەسیدەی «زێ» و «زنە» پێکدێت.

## شیعرەکان

### ١. زێ

* خانمی ئاو
* ونبوون و سۆراخ!.
* لەوێ مەمرە.. جانی جانان!.
* لە چاوەڕوانیی فریشتەیەکدا!
* پیاوێک لە ڕەنگی ورە!
* ئەو ڕۆژەی لە سەھۆڵ بەنداندا مەھاباد پاڵتۆکەی فڕێدا!
* شاندەکانی مردن!
* چوار سلەیمانی نامە
* لەسەر «دانووب»
* ھێلانە
* پەخشانێک لە سێ پیاسەی تەنیاییدا!
* چەند تابلۆیەک
* وێنەکەم!
* نان و مەرگ
* دایکم

### ٢. زنە

* نەمر!
* گرتەیەکی ناو فیلمی منداڵیم
* دوا مەنزڵ!
* بۆ؟!
* بینینی ئەمجارە!
* گونجان!
* گێڕانەوە!
* تیمساح
* کلێتە
* نووری خودا
* بە دوای یەکدا
* کچێک
* کابووس
* دوو دەستە!
* گەڕانەوە
* گوڵە قەوانیی
* دوو نامە
* لەسەر شەقانە گەورەکە
* باربوو
* پەنجەرە
* کورسییەکی دڵتەنگ
* کە منداڵ بووم
* ھاوکاری
* لەو شەوەدا
* ئەگینا ئەبوایە..
* ملپێچ
* بەردھەڵکەن
* بوورانەوە!
* کەلەرم
* دوو مێروولە
* چیرۆکی "مانگ"ێکی شین
* لوول
* سوڕانەوە
* ونبوون
* لەژێر بەردێکدا
* تێکەڵ
* من
* ھەورێکی دوو گیان!
* جووتە کۆترەکە!
* جەژنی لەدایکبوون
* کەپر
* سڕینەوەی جیاوازیی
* گەڵاکان
* مەولانە
* داگیرسان
* بێزار
* عەرد و ئاسمان
* دوو کەرت
* ناسیاو
* سەرگۆن پۆڵس
* قەتیسبوون
* ئەستێرک
* دوو چاویلکە
* بەختی شڕو پڕ
* یەقین و گومان
* جیاوازیی!
* ژنە بەفری خەیات
* قەرز
* تکایە!
* لەو ساڵەدا
* ئەگەر دایکم
* ژنێک
* بە دوای ماغووتدا
* دەعوەتێک بۆ شاڕڵ بۆدلێر
* پایە
* دیاریەکانی خودا!.
* دوو دایک!
* تەنھا دەم و چاوێک
* ڕووان
* نامەیەک
* دڵۆپ
* زمان
* خۆڵەمێشیی
* شاعیر
* باڵەبان
* داپۆشین!.
* لەگەڵ دارفوردا
* خواوەندەکان
* داڵدە
* پەروانە
* قاچ
* لەوێش ھەروا!
* لە نیواندا
* پێناسە
* خۆ لوول کردن
* جاڕ
* پێچکردنەوە
* ماچ
* نوقمبوون!.
* ھەنگوین
* ماراثۆن
* ویتمان!
* پرسیارە گەورەکە!.
* خێڵی موو
* زەمان
* سێ ڕییان
* مامۆستا
* باوەش
* پێکەوە
* شەوێ لە "ڤالانتاین"دا
* کەرکووک
* چیرۆکی بێوەژنێ
* قەندیل
* وەڵام
* مەحوی
* شەو
* شەوانە
* ئەوین و غەدر
* لە ھەناوی گڕێکدا
* فریاکەوتن
* سەمەلێکی شاعیر
* بەرکەوتن
* سەربان
* ڕیکلام
* مارماسییەکی جاسوس!
* چەرخێک
* قادر دیلان
* شیعر
* کەڵەشێر
* قاپێ شەراب
* دوورو نزیک
* دارکونکەرە
* درێژترین قەسیدە
* عەشق
* گەڕان
* جیاکردنەوە
* چاوەڕوانی
* دایکی
* ورووژاندن
* ھۆکارەکان
* بیرکردن
* تووتی
* سەرەوەو خوارەوە
* خۆر
* گەورەبوون
* دەرزی
* پەند
* جل
* بادە
* ئەگەر
* قرژاڵ
* میرات
* مردن و مانەوە
* خەڵوەت
* بیانوو
* جرج
* ماڵی پاییز
* پێکەنینی نیشتمان
* جام
* سووتوو
* لەسەرکردنەوە
* کلیل
* ئەمانەتەکان
* کچ
* خەڵات
* سەردان
* تەوق
* گابەردێک
* زمانی من
* لە ژێرەوە
* بن بەست!
* نان
* گیتارێک
* موستیلەیەک
* ناسینی تەواو
* گوڵەگەنم و منداڵەکان
* بەرزی و نزمیی
* دەسماڵ
* گۆڕان
* بارین و نەبارین

## سەرچاوەکان

## کتێبناسی
* ''شێرکۆ بێکەس: بیبلیۆگرافیا و پێڕستی لە کتێبی کوردیدا''، ئامادەکردن: بوار نورەدین، سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم: ٢٠١٣.

پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس
٠٩ (فیلم)

***٠٩*** فیلمێکی ٢٠٢١ی تاوانی ھەستبزوێنی کوردییە کە لەلایەن بەختیار فەتاح بەرھەمھێنەرێندراوە لە یەکەم کاری دەرھێنانیدا. شوان عەتووف، ماھیر حەسەن، سیروان جەمال، چریکە عەبەڕەش، ژاڵە ڕەسوول، بێساران جاسم و محمد وریا ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. بە «یەکەم فیلمی ڕازئامێزی تاوانی کوردی» دانراوە، فیلمەکە دەربارەی لێکۆڵەرێکە کە ڕووبەڕووی باندێک دەبێتەوە کە بازرگانی بە ئەندامی مرۆڤەوە دەکەن کە ھەڕەشەیان لە دکتۆرێک کردووە بۆ ئەندامەکان.

لە ٣ی ئازاری ٢٠٢١ لە تەلاری ھونەر، سلێمانی پریمیەر کرا. لە ٤ی ئازاری ٢٠٢١ لە سینەماکان پەخشکرا. ڕۆژی ١٣ی ئایار، ھاوکات لەگەڵ جەژنی ڕەمەزان فیلمەکە لە ھەولێر نمایشکرا.
|

## ئەکتەرەکان

وێنۆک|کاستی فیلمی ٠٩ لە نمایشی پریمەریدا

## ڕاگەیاندن
ڕۆژی ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩، لە ڕێوەڕەسمێکدا لە ھۆتێل گراند میلینیوم لەشاری سلێمانی فیلم و کاستەکەی ئاشکرا کران. لەبۆنەکە ئەوە باسکرا کە لە ١ی ئەیلوولەوە دەستیان بەوێنەگرتنی فیلمەکە کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠
گەردەلوول

وێنۆک| گەردەلوول
**گەردەلوول** یان **گێژەڵووکە** دیاردەیەکە کە تێیدا با لوول دەبێت بەھۆی ناسەقامگیری و گێژاوەوە کە بەھۆی گەرمبوونەوە دروست دەبێت. گەردەلوولەکان دەتوانن قەبارەیان جیاواز بێت و لە چەند خولەکێکەوە تا چەند کاتژمێرێک بخایەنێت.

## جۆرەکان
گەردەلوول بەسەر دوو جۆردا دابەش دەکرێن، گەردەلوولە گەورەکان (یان زۆرەکییەکان) و گەردەلوولە بچووکەکان (یان کەمینەکان). پۆلی یەکەم بریتییە لە تۆرنادۆ و ڕژانی ئاو و ڕژانی زەوی. مەودای گەردەلوولە بەرگەھەوایییەکان بەردەوامییەک پێکدەھێنن و ئەستەمە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە پۆلێن بکرێت. ڕەنگە ھەندێک جار ھەندێک گەردەلوولی کەمتر بە شێوەیەکی ھاوشێوەی گەردەلوولە گەورەکان دروست ببن کە چڕییان پەیوەندیدارە. ئەم جۆرە مامناوەندانە بریتین لە گوستنادۆ و گەردەلوولی ئاگر. گەردەلوولە بچووکەکانی تر بریتین لە تۆزی شەیتانی، ھەروەھا ھەڵمی شەیتانی، بەفری شەیتانی، پاشماوەی شەیتانی، ئاوی شەیتانی و گێژاوەکانی بڕین وەکو گەردەلوولی ئیدی و شاخاوی.

## ماوە
گەردەلوولە گەورەکان زیاتر دەمێننەوە چونکە لە بای زۆر بەھێزەوە دروست دەبن، ھەرچەندە مەحاڵ نییە، بەڵام سەختە ببڕدرێن و نەمێنن. گەردەلوولە بچووکەکان بەو شێوەیە تەمەنیان درێژ نییە؛ ئەو بایانەی کە پێکیان دەھێنن زۆر ناخایەنێت و کاتێک گەردەلوولێکی بچووک ڕووبەڕووی بەربەستێک دەبێتەوە (بینایەک، خانوویەک، دارێک و ھتد)، خولانەوەکەی دەبڕێت، ھەروەھا ڕۆیشتنی با بۆ ناوی، ئەمەش دەبێتە ھۆی بڵاوبوونەوەی و نەمانی.

## دیاردە ھاوشێوەکان
لەوانەیە لە ھەر شلەیەکدا گێژدەخوا و گەردەلوول دروست ببێت. لە ئاودا گەردەلوول دیاردەیەکی ھاوشێوەی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* زریانی خولگەیی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ڤیدیۆی گەردەلوولی ئاگر لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٢ ئەلیس سپرینگز ئوسترالیا.

پۆل:دیاردە کەشناسانەکان
پۆل:کەشناسی
پۆل:کەشوھەوا
پلەی سەدی

وێنۆک|گەرمیپێوێک کە پلەی گەرمی بە پلەی سەدی نیشان دەدات
**پلەی سەدی** ( یا Centigrade) یەکێک لە پێوانەکردنەکانی پلەی گەرمی کە یەکەکەی لە سیستەمی نێودەوڵەتی یەکەدا بریتییە لە (**C°**). لە ئێستادا جگەلە چەند وڵاتێکی کەم (وەک ئەمریکا و بریتانیا) لە گشت وڵاتانی دونیا ئەم پێوەرە ئیشی پێدەکرێت. ئەستێرەناسی سویدی بە ناوی ئەندەرس سێلسیەس (١٧٠١–١٧٤٤ ز) لە ساڵی ١٩٤٨دا ئەم پێوەرەی دا ھێنا کە ناوی نا سانتیگرێید (واتا سەد پلە).
وێنۆک|نمونەی ئەو گەرمی پێوەی کە لەلایەن ئەندەرس سێلسییەس پێشنیار کرا. ئەو یەکەم جار پلەی گەرمی توانەوەی ئاوی بە سەد و پلەی گەرمی کوڵانی بە سفر دانا.
ئەم پێوەرە (لە ساڵی ١٧٤٣ زایینییەوە) لە دوو خاڵی گرنگ پێک ھاتوە، کە بریتین لە سفری سەدی (کە پلەی گەرمی بەستنی ئاوە) و سەدی سەدی (کە پلەی گەرمی کوڵانی ئاوە). ئەم دوو ئاڵە پێویستە لە پەستانی یەک پاسکاڵ دیاری بکرێن. پێش ساڵی ١٧٤٣ ز، بەھەمان شێوە پلەی گەرمی توانەوەی بەفر و پلەی گەرمی کوڵانی ئاو دوو پێوەری سەرەکی بوون، بەڵام بە پێچەوانەوە بوون، واتا پلەی گەرمی کوڵانیان بە سفر و پلەی گەرمی توانەوەی بەفریان بە ١٠٠ سەدی دانابوو. دوای ئەم ڕێکەوتە زانا جین پایەر کریستیەن شوێنی ئەم دوو خاڵەی پێچەوانە کردەوە.

بە ڕێکەوتنێکی نێودەوڵەتی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٥ تا ٢٠١٩ ئەم یەکەیە پێناسە دەکرێ بە **سفر ڕەھا** و **خاڵی سیانی** (ئەو پلەی گەرمییەی کە H_2 Oدەتوانێ تێکەڵەیەک بێ لە سێ دۆخی بەفر، ئاو، و بوخار). ئەم پێناسەیە بە تەواوی دەگەنجێت لەگەڵ پێوەری پلەی گەرمی کێڵڤن (K) کە کەمترین پلەی گەرمی یەکسانە بە 0 Kیاخود -273.15 ^\circ C. لە مانگی مایزی ساڵی ٢٠١٩ و پلەی گەرمی سیانی پێناسە کرایەوە بە 273.16 K(0.01 ^\circ C).

ئەگەرچی ھەریەک لە پێوەرەکانی سەدی و کێڵڤن لە پێوەری جیا وەرگیراوون، بەڵام جیاوازی نێوان پلەکانیان یەکسانە، واتا ھە پلەیەکی سەدی گەر زیاد بکات بە واتای ئەوە دێت کە یەک پلەی کێڵڤن زیادی کردوە.

لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٩، جارێکی تر پلەی سەدی پێناسە کرایەوە لەسەر ئەساسی نەگۆڕی بۆڵتزمەن لەجیات پلەی گەرمی سیانی. واتا خاڵی سیانی لە ئێستادا خاڵێکە کە پلەی گەرمییەکەی دەپێورێت نەک خۆی خاڵی سەرەکی پێوانەکردنەکە بێت.

## مێژوو
لە ساڵی ١٧٤٢ زانا ئێنڕێس سێلسییەس پێوەری گەرمی سیلیزی داھێنا کە پێچەانەی ئەم پلەبەندییەی ئەمڕۆ بوو (شوێنی سفر و سەد پێچەوانە بوو). لە توێژینەوەکەی بە ناو نیشانی (*Observations of two persistent degrees on a thermometer*) ئەو ھیچ ئاماژەیەکی بە کاریگەری پەستان لەسەر پلەی توانەوە نەکردبوو؛ بەڵام ئەم کاریگەرییەی بە وردی لەسەر پلەی گەرمی کوڵان دیاری کردبوو. پێوەرەکەی ئەو لەسەر ئاستی دەریا تەواوە، کە پەستانی یەکسانە بە پەستانی ستاندەر (1 atm)

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە سویدییەکان
پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای
وزەی ڕەھای گیبس

**وزەی ڕەھای گیبس** () ھێندێکی داینامیکە گەرمیە کە بریتیە لەو ئیشەی کە سیستەمێک لە پڕۆسەیەک دا ئەنجامی دەدات، کاتێک پەستان و پلەی گەرمی جێگیر بن. لەبەر ئەوی ئەم ھێندە وزەیە، کەواتە یەکەکەشی یەکسانە بە جوڵ (J). ئەم ھێندە بە (\Delta G \Delta G) ھێما دەکرێ و یەکسانیشە بە:

\Delta G^{\circ} = \Delta H^{\circ} - T \Delta S^{\circ}{\displaystyle \Delta G^{\circ }=\Delta H^{\circ }-T\Delta S^{\circ }}

لێرەدا (\Delta H \Delta H) بریتیە لە ئێنتالپی،T T Tبریتیە لە پلەی گەرمی، و \Delta S \Delta Sبریتیە لە ئینتڕۆپی سیستەمەکە.

\Delta G\Delta G بریتیە لە بەرزتری بڕی وزە کە لە سیستەمێکی داخراوی داینامیکە گەرمی دا بەدەست دێت بە جێگیر بوونی قەبارە. کاتێک سیستەمێک لە دۆخی یەکەمەوە دەچێ بۆ دۆخی دووەم، \Delta Gیەکسان دەبێ بەو ئیشەی لە لایەن سیستەمەوە ئەنجام دەدرێ لەسەر دەوروبەر.

\Delta Gلە سەرەتادا پێی وتراوە ***وزەی بەنرخ***، کە لە ساڵانی ١٨٧٠یەکان لایەن زانای ئەمریکی جۆزێف ویلارد گیبس پەرەی پێدراوە. وەسفی گیبس بۆ ئەم ھێندە بەم شێوەیە بوو:

بەرزترین بڕی وزەی میکانیکی کە دەکرێ لە سیستەمێک بەدەست بێت بە جێگیر بوونی قەبارە و پلەی گەرمی لە سیستەمێکی داخراو لە دۆخی سەرەتاییدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:کارەکانی دەوڵەت
پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
فۆنۆن

**فۆنۆن** () بریتیە لەو جوڵەیەی کە گەردیلە یا گەردیلەکانی ماددەیەک ھەیانە لە شێوەی ڕۆشن (transition)، خولانەوە (rotation)، و لەرەلەر (vibration).

فۆنۆن ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێ لە دیاردە فیزیاییەکانی دۆخی ڕەق و شل. ھەندێ لەو ھێندە فیزیاییانە بریتین لە گەێنەرایەتی گەرمی و گەیێنەرایەتی کارەبایی ماددە.

ئیگۆر تام بۆ یەکەمجار ئەم مەفھومەی بەکار ھێناوە لە ساڵی ١٩٣٢ز. ئەم ووشەیە لە یۆنانیەوە وەرگیرەوە (φωνή). ھەروەھا جیاوازە لە **[[فۆتۆن]]** کە کوانتەمی کارۆموگناتیسیە.

## پێناسە
فۆنۆن وەسفێکی کوانتەمیە بۆ لەرەلەری گەردیلەیەک لە ناو تۆڕی بەلوریدا (lattice crystall). ھەر فۆنۆنێک یەک لەرەلەری ھەیە کە ووزەکەی دیاری دەکات.

### شەپۆلی تۆڕ

### تۆڕ لە یەک دووریدا

## سەرچاوەکان

پۆل:ناساندنەکانی ١٩٣٢
پۆل:بۆزۆنەکان
ناجی سوەیدی

**ناجی سوەیدی** (١٨٨٢–١٩٤٢) (بە عەرەبی: ناجي السويدي) کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، لەماوەی تشرینی دووەمی ١٩٢٩ بۆ ئازاری ١٩٣٠ سەرۆکوەزیرانی عێراق بووە. ناجی سوەیدی لەدوای خۆکووشتنی عەبدولموحسین سەعدوون پلەی سەرۆکوەزیرانی پێدرابوو. لەماوەی حوکمڕانی ناجی شەقامی عێراقی پڕبوو لە گردبوونەوە و خۆپشاندان لەدژی دەسەڵاتی بەریتانی. ئەم خۆپشاندان، ھەواڵی ڕۆژنامەکان لەگەڵ دەسەڵاتەکانی مەلیک فەیسەڵی یەکەم لەپاڵ نووری سەعید وایانکرد ناجی دەستلەکاربکێشێتەوە.

ناجی برای تۆفیق سوەیدی کەئەویش بەھەمان شێوە سەرۆکوەزیرانی عێراق بووە.

## سەرچاوەکان
* وتاری ناجی سوەیدی لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩.
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٢
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
سەھۆڵی وشک

وێنۆک|بە هەڵم بوونی بەفی وشک
**سەھۆڵی وشک** () بریتییە لە دۆخی ڕەقی دوانۆکسیدی کاربۆن (CO_2). بەشێوەیەکی گشتی بۆ سارد کردنەوە بەکار دێت. یەکێک لە بەرجەستەتری تایبەتمەندیەکانی بریتییە لە ووشک بوونی ئەم سەهۆڵە، چونکە بە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی دۆخەکەی ناگۆڕێ بۆ شلە بەڵکو ڕاستەوخۆ دەبێت بە هەڵم. بۆ پارێزگاری لە خواردن سودی لێدەبینرێت.
وێنۆک|سەھۆڵی وشک کە لە لایەن مۆتەفرۆش بەکار دێت
هەندێ لە ماددەکان لە پەستانی یەک پاسکاڵ (پەستانی بەرگە هەوای زەوی) دۆخی شلیان نیە، وەک CO_2. سەھۆڵی وشک لە پلەی گەرمی ١٩٤,٦٥ کلڤن (-78.5 ^\circ C) و لە پەستانی بەرگە هەوای زەوی لە دۆخی گازیەوە دەگۆڕێ بۆ دۆخی ڕەقی. دەست لێدانی ئەم سەھۆڵە کە لەم پلە گەرمیە نزمەدایە مەترسیدارە.  

## بە کارهێنان
زۆرترین بەکارهێنانی سەھۆڵی وشک بریتییە لە پارێزگاری کردن لە خواردن لە لایەن عارەبانە گەڕۆکەکانەوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:سەھۆڵ
پفەک

وێنۆک|قاپێکی پڕ لە پفەک

**پفەک** ناوی جۆرێک سنەکە () کە لە گەنمەشامیی برژاو بەرھەم دێت. پفەک نیشانێکی بازرگانییە کە ھی گرووپی پیشەسازی مینوو لە ئێرانە. ناوبانگی ئەم کاڵا بە جۆرێکە کە کە ئەم ناوە بازرگانییە، لە قسەی ڕۆژانەی خەڵکدا بووە بە ناوێکی گشتی بۆ جۆرەکانی تری سنەک کە لە گەنمەشامی و پەنیر دروست دەکرێت.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی
نەبووخەد نەسر دووەم

وێنۆک

**نەبووخەد نەسر دووەم** یەکێک بوو لە پاشاکانی بابلی کلدانی کە لەنێوان ساڵانی ٦٠٥ ھەتا ٥٦٢ پێش لەدایکبوونی یەسووع حوکمی دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:بابل
یاسای ئۆم

وێنۆک|سێ ھێندی تەزوو، ڤۆڵتیە و بەرگری کارەبایی کە یاسای ئۆم پێک دێنن.
بەپێی **یاسای ئۆم** ()، تەزووی کارەبا (I) کە بەناو گەیێنەرێک دا تێدەپەڕێت ڕاستەوانەدەگۆڕێت لەگەڵ ڤۆڵتیە (V). لەم یاسایەدا ھاوکۆلکەیەک ھەیە کە پێی دەگوترێ بەرگری کارەبایی (R):

{\displaystyle I={\frac {V}{R}},}

لەم یاسایەدا بەرگری ڕەھایە و بەگۆڕانی تەزووی کارەبایی گۆڕانی بەسەر نایەت. گەرچی زۆرێک لە مەواد (کە بە ماددە ئۆمیەکان ناسراون) پەیڕەوی لەم یاسایە دەکەن، بەڵام ھەندێ ماددەی تر ھەن کە ئەم یاسایە لەسەریان جێبەجێ ناکرێ و پێیان دەگوترێ: نائۆمی.
وێنۆک|جۆرج ئۆم
ئەم یاسایە بەناوی زانای ئەڵمانی جۆرج ئۆم کراوە، کە لە ساڵی ١٨٢٧ز ھەوڵی داوە کە پەیوەندی نێوان بەرگری کارەبا، توزووی کارەبا و ڤۆڵتیە بدۆزێتەوە. ھەڵبەت ئەو یاسایەی ئەو بوکاری دێنا ھەندێ ئاڵۆز بوو، وە جیاوازی ھەبوو لەگەڵ یاساکەی ئێستا.

لە فیزیادا، یاسای ئۆم شێوەی گشتی یاسایەکی کارۆموگناتیسیە کە بریتیە لە:

{\displaystyle \mathbf {J} =\sigma \mathbf {E} ,}

لێرەدا:

**J** بریتیە لە چڕی تەزووی کارەبایی.

**E** بریتیە لە بواری کارەبایی،

*σ* بریتیە لە گێنەرایەتی کارەبایی.

ئەم یاسایە لە یاسای ئۆم وەرگیراوە لە لایەن گۆستۆڤ کێرچۆف.

## مێژوو
وێنۆک|مۆدێلی دڕود بۆ تێپەڕ بوونی تەزوی کارەبا بەناو گێنەری کارەبادا.

## بنچینەی مایکڕۆسکۆپی
لە بنچینەدا، چڕی تەزووی کارەبایی دەگەڕێتەوە بۆ بنەماکانی میکانیکی کوانتەم. بە پێی **مۆدێلی دڕود** (Drude model) ئەلێکتڕۆنەکان لە کاتی تێپەڕبوونیان بەناو ماددەدا، بەر گەردەکان دەکەون و وەک تۆپ ھەڵدەبەزنەوە. کاتێک بواری کارەبایی دەخرێتە سەر گەیێنەرێک، ئەلێکتڕۆنە سەبەستەکان بە پێچەوانەی ئاڕاستەی بوارەکە تاودەدرێن. کاتێک کە ئەلێکتڕۆنێک بەر گەردیلەیەک دەکەوێ ئەلێکتڕۆنەکە پەرش دەبێت و لە ڕێڕەوی سەرەکی خۆی لادەدات، بەڵام چونکە بوارە کارەباییەکە کاریگەری ماوە لەسەری جارێکیتر تاودان وەردەگرێتەوە و دەچێتەوە سەر ھەمان ڕێڕەو. لە ئەنجامدا ئەم ڕێڕەوە بەشێوەی زیگزاگ دەبێت.

بەم شێوەیە، خێرایی لادان (drift velocity) بڕی چڕی تەزووی کارەبایی دیاری دەکات کە پەیوەندیدارە بە (***E***) وە ڕەھایە لە بەریەککەوتنەکان. **دڕود** تێکڕای خێرایی لادانی بەم شێوەیە بەدەست ھێنا:

p=-e E t

لێرەدا:
* p تێکڕای تەوژم
* e بارگەی کارەبا
* t تێکڕات کاتی خایەنراو لە نێوان ھەر بەرکەتنێک تا بەرکەوتنی دواتر.
* E بواری کارەبایی.

لەبەر ئەوەی تەوژم و چڕی تەزووی کارەبا پەیوەندیان ھەیە لەگەڵ تێکڕای خێرایی لادان، کەواتە چڕی تەزووی کارەبایی پەیوەندی لەگەڵ بواری کارەبایی ھەیە. بەم شێوەیەش دەگەینەوە یاسای ئۆم.

وێنۆک|سێ گۆشەی یاسای ئۆم

## شیکردنەوەی سوڕی کارەبایی
لە شی کردنەوەی سوڕی کارەبایی، سێ ھێندی فیزیایی ڕۆڵی سەرەکی دەبینن کە بەیەکەوە سێ شێوەی جیا لە یاسای ئۆم بەرھەم دێنن:

{\displaystyle I={\frac {V}{R}}\quad {\text{or}}\quad V=IR\quad {\text{or}}\quad R={\frac {V}{I}}.}

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسا ئەزموونییەکان
ناجی شەوکەت

**ناجی شەوکەت** (بە عەرەبی: ناجي شوكت‎) (ماوەی ژیان: ١٨٩٣ تاکوو ١١ی ئایاری ١٩٨٠). کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، لەژێر دەسەڵاتی مەلیک فەیسەڵی یەکەم ماوەیەک سەرۆکوەزیرانی عێراق بوو.

## سەرچاوەکان
* وتاری ناجی شەوکەت لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
دریو بینسکی

**دریو بینسکی** (لەدایکبووی ٢٤ی ئایاری ١٩٩١) بڵۆگەری گەشتکردن و ڤڵۆگەری ئەمریکییە. گۆڵدبێرگ ڤیدیۆی گەشتەکانی تۆماردەکات لە کەناڵی یوتیوبی خۆی و ھەژماری تۆڕی کۆمەڵایەتییەکانی. لە ئەیلوولی ٢٠١٩دا، ئەو گەشتی بۆ ١٧١ وڵات کردووە و ولانی داناوە تا ساڵی ٢٠٢٠، گەشت بۆ ھەموو وڵاتەکان بکات. ئەو ڕیکۆردی گینسی تۆمارکردووە بەوەی کە لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا، سەردانی زۆرترین شوێنەواری کردووە.

## ژیانی سەرەتایی و خویندن
دریو گۆڵدبێرگ لەدایکبوو لە ویلایەتی تەکساس، ئەمریکا و لە ویلایەتی ئەریزۆنا لە ناوچەی سکۆتسدەیل گەورە بووە. «بینسکی» نازناوێکە کە وەریگرتووە لە خێزانەکەی، ئەو لە ئایینی جولەکەیە. دریو لە زانکۆی ویسکنسن-مادیسۆن خوێندوویەتی و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی ھەیە لە بواری ئابووری و بازرگانی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*
*

پۆل:جووە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
ئەگەڕین

**ئەگەڕین** () مۆتۆرێکی گەڕانی وێبە کە بەپێی بینگ نووسراوە. ئەگەڕین یەکەمین مۆتۆری گەڕانی وێبی زمانی کوردییە و لەسەر دابینکردنی سیستمی بڵاگ و گەڕان، کە ڤیدیۆ و وێنە و ھەواڵ لە خۆدەگرێ بۆ گەلی کورد تەرکیزی کردووە.

## بیرۆکە
ئەگەڕین بەدەستی کاوە ئۆناتلی، کوردێکی خەڵکی شاری باتمانی کوردستانی باکوور کە ئێستا لە وڵاتی سوێد دەژی، بەدی ھاتووە. ئۆناتلی دەڵێ ئەگەڕینم بۆ ئەو مەبەستە دروست کردووە کە گووگڵ و مۆتەرەکانی گەڕانی تر ٤٠ میلیۆن کوردیان لە بەکارھێنانی خزمەتەکەیان بە زمانی دایکی مەحرووم کردووە. ئەو ئێژێت بە ڕوونی دیارە کە گەشەپێدانی زمانی کوردی لە سەر ئینترنێتدا پێویستە و کورد، وەک ھەموو نەتەوەکانی تر مافی بەکارھێنانی زمانی دایکی خۆی ھەیە. وەک ئەو دەڵێ ئەگەڕین توانای ناساندنی بەڵگە و ئەلفوبێکانی کوردی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* مۆتۆری گەڕانی وێب
* گووگڵ
* یاھوو
* بینگ

## پەڕاوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 
* 

پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی
پۆل:گەڕانچییەکانی ئینتەرنێت
تۆنی سیریکۆ

**جێناڕۆ ئانتنی سیریکۆ جونیەر** (لەدایکووی ٢٩ی تەممووزی ١٩٤٢—مردووی ٨ی تەممووزی ۲۰۲۲) ئەکتەرێکی ئەمەریکیە، کەوا بە ڕۆڵەکانی وەک پۆڵی وۆڵنەتس گڵتیێری لە زنجیرەی سۆپڕانۆکان و ڕۆڵە جیاوازەکانی لەگەڵ دەرھێنەر وودی ئاڵن دەناسرێتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ستیڤن ڤان زانت

**ستیڤن ڤان زانت** (لەدایکبووی ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩٥٠) ئەکتەر، مۆسیقاژەن، ئاوازدانەر، بەرھەمھێنەر و چالاکوانێکی ئەمەریکییە کەوا بە ناوەکانی ستەیجی **لیتڵ ستیڤن** و **مایامی ستیڤ**یش ناسراوە. ڤان زانت ئەندامی باندەکەی بڕوس سپرینگتینیشە بەناوی ئی ستریت باند، کەوا لەوێ ڕۆڵی گیتارژەن و ماندۆلینژەنی ھەیە. ھەروەھا ڤان زانت جێ دەستی خۆی لە بواری نواندنیشدا جێھێشتووە بە ھەریەک لە ڕۆڵەکانی سیلڤیۆ دانتێ لە زنجیرەی *The Sopranos* (١٩٩٩–٢٠٠٧) و گڕانک تاگلیانۆ لە زنجیرەی *Lillyhammer* (٢٠١٢–٢٠١٤). ڤان زانت خاوەن باندی سەربەخۆی خۆشیەتی بەناوی *Little Steven and The Disciples of Soul* کە لە ساڵانی ھەشتاکانەوە چالاکن. لە ساڵی ٢٠١٤دا، ڤان زانت خرایە نێو لیستی ئەفسانەکانی ڕۆکن ڕۆڵ وەک ئەندامێکی باندی ئی ستریت.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:گیتارژەنانی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:گیتارژەنانی ڕیتم
ڕەشید عالی گەیلانی

**ڕەشید عالی گەیلانی** (١٨٩٢ – ٢٨ی ئابی ١٩٦٥) کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، کە لەسەردەمی شانشینی عێراقدا لە سێ خولدا سەرۆکوەزیرانی عێراق بوو. ڕەشید بەیەکێک لە ناسیۆنالیستە عێراقییەکان دادەنرێت کەدەیویست کاریگەری و دەسەلاتی دەوڵەتی بەریتانیا بەسەر عێراقدا نەمێنێت. لەساڵانی ١٩٤٠ بۆ ١٩٤١ کە سەرۆکوەزیرانبوو، ھەوڵیدا لەگەڵ وڵاتەکانی تەوەر بکەوێتە دانووساندن و ڕێککەوتن بۆ دەرکردنی ئینگلیز لە عێراق.

## سەرچاوەکان
* وتاری Rashid Ali al-Gaylani لە ویکیپیدیای عەرەبی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢١.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:ھاشمیەکان
فەرەیدوون جوانڕۆیی

**فەرەیدوون جوانڕۆیی** (١٩٤٩ لە جوانڕۆ – ٢٥ی ئابی ٢٠١٥ لە ھەولێر) پێشمەرگە، فەرماندەی سەربازی و سیاسەتوانێکی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. ئەو ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو. جوانڕۆیی لە ساڵی ١٩٦٧، لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا شاری جوانڕۆی بەجێھێشت و چوو ناو ڕیزی پێشمەرگەکانی پارتی. ئەو لە ھەر دوو شۆڕشی گوڵان و ئەیلوولدا بەشداری کرد و ھەروەھا لە شەڕی داعشیشدا فەرماندەی میحوەری خازر بوو.

## مردن
فەرەیدوون جوانڕۆیی لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٥دا، بەھۆی تێکەڵاوبوونی لەگەڵ دوژمنداریی دوو بنەماڵە، بەھەڵە تەقەی لێدەکرێت و دێتە کوشتن.

## پێشانگا

Faridun_Jwanroyi_1.jpg|فەرەیدوون جوانڕۆیی لەگەڵ پێشمەرگەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سالار جاف

**سالار جاف** کوڕی داوود بەگ، نوێنەری پێشووی ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی ئێران بوو. 

بەپێی ھەواڵی دادگای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دادگاییکردنی سالار جاف، ٩ سەعاتی خایەندووە و حوکمی «مفسد فی الارض» ی بۆ دەرکراو. حوکمی لەسێدارەدانی سالار جاف سەعات ٥ی بەرەبەیانی ٥ی ئازاری ١٩٧٩ دەرکرا و بەبێ درەنگ لە زیندانی قەسری تاراندا گوللەباران کرا. ئەو ھەروەھا وەکوو یەکەم کوردی کوردستانی باشوور ھەژمار دەکرێ کە چووەتە نێو پەرلەمانی ئێران.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:خەڵکی جوانڕۆ
حسێن بەگی وەکیل

**حسێن بەگی وەکیل** یان حسەین بەگی جوانڕۆیی لە بەگزادەکانی ڕۆستەم بەگی ناوچەی جوانڕۆیە. حسێن بەگ لە ساڵی ١٣٢٩ی کۆچی مانگی (١٩١١ی زایینی) لە جوانڕۆ لە دایک بوو. لە ساڵی ١٩١٢دا باوکی کۆچی دوایی کرد. عەبدولکەریم بەگ (باوکی حسێن بەگ) ناسراو بە **وەکیل** بە ھۆی خەبات و دادخوازی لەگەڵ یارمحەمەدخان سەرداری کورددا دژ بە حاکمی کرماشان پەیمانیان بەست و لە کرماشاندا شەھید کرا.

## زیندانیکردن
جوانێکی کەم تەمەن بوو کە بە فەرمانی ڕەزا شا حسێن بەگ و ھەموو براکان و ئامۆزاکانی و ھەموو کەسە ناودار و بیرمەندەکانی ناوچەکە بە پیلانێکەوە بە ھۆی جێژنی فەتحی ھەورامان لە ڕەشەمێی ١٩٣٢دا بانگھێشت کرانە قەڵای جوانڕۆ و بەدەستی ژنەراڵ ئەحمەد ئەمیرئەحمەدی شەخسی دووەمی حکوومەت لەو سەردەمەدا و ھێزەکانیەوە، گەمارۆ دران و دەستبەسەر کران ئینجا بۆ کرماشان و پاشان بۆ تاران گوازرانەوە.
لەوێدا عەبدولڕەحمان بەگ و محەممەدڕەشید بەگیان لێ جیادەکەنەوە و دەیان نێرن بۆ گرتووخانەی قەسری قەجەر، حسێن بەگ و ھاوڕێکانیشی دەگوازنەوە بۆ بەندیخانەی ئیسفەھان. پاش ٩ ساڵ و چەند مانگ زیندانی بوون، بەھۆی پەیوەندی کۆمەڵایەتی باش لەگەڵ زیندانبانەکان حسێن بەگ پیلانێک بۆ ھەڵاتن لە زیندان و چوونەوە لە ئیسفەھان بۆ جوانڕۆ دەڕێژێ. پاش ھەڵاتن و ٢١ ڕۆژ ڕێکردنی شەوانە دەگاتە ماڵی یەکێک لە خزمەکانی لە شاری کامێران و لەگەڵ کوێخا ئەحمەدی خدری و چەند کەسی ترەوە دەھێنرێنەوە بۆ جوانڕۆ.

## یەکخستنی ئێلی جاف
پاش ھەڵاتن لە زیندان و گەڕانەوە بۆ زێدی خۆی، حسێن بەگ بێ درەنگ و لە کاتێکدا کە ھێشتا برینەکانی خۆش نەبووبوونەوە، دەستی کرد بە یەکخستنی ھۆزەکانی جاف و ناوچەکەی لە ھەموو مۆرەکانی حکومەت سڕیەوە. ھەر ئەم کارەی بوو بە ئەوەی کە میرنشینی جوانڕۆ ١٤ ساڵ بە سەربەرزییەوە تێبپەڕێنێت. لەم ماوەدا چەندین جەنگ لەنێوان جاف و دوژمنکانیاندا ڕووی دا.

## چوون بۆ کوردستانی باشوور
فشارگەلی سیاسی، ئابووری و عەسکەری ڕژێمی ئێران بووبووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە جافەکان ببنە کۆچبەر بۆ کوردستانی باشوور. ئەم کۆچە بووە ھۆی تۆقینی حکوومەت و بەم ھۆیەوە جنەراڵ ئاریانا فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ڕژێم حسێن بەگی بانگھێشت کرد بۆ تاران و لە دانیشتنێکدا کە لە نێوان شا و حسێن بەگدا پێک ھات، شا بەم مەرجەوە کە حسێن بەگ جافەکان بگەڕێنێتەوە بۆ ئێران چەندین وەعدی دا بە حسێن بەگ. ھەروەھا لەلایەن شا حوکمی بوون بە «سەرگورد» (بەرامبەر بە رائدی عێراقییە) ڕادەگەیەننە حسێن بەگ بەڵام حسێن بەگ پێیان دەڵێ: «حەیرانم لە عەقڵی ئێوە، من شای گەلی خۆمم و ئێوە دەتانەوێ من بە سەرگوردی ھەڵبخەڵەتێنن.»
بەھۆی بەجێ نەھێنانی عەھدەکانی حکومەت و ھەروەھا ئاگاداربوونەوەی حسێن بەگ لە بزووتنەوەی مەلا مستەفا بارزانی دێتە نێو ڕیزی پارتی دیموکراتی کوردستان، ئازایەتی حسێن بەگ لە شەڕی پارتیزانیدا دەبێتە ھۆی ئەوەی کە مەلا مستەفانیشانی **ئەمیری ھێز**ی پێ بدات و وەک خاوەن دەسەڵاتی ناوچەکانی خورماڵ و شارەزوور دیاری بکات و ھەروەھا کەسێک بۆ ڕێزگرتن لێی ڕەوانەی ناوچەکە بکات.

## مردن
دوای نزیک بە ١١ ساڵ خەبات لە کوردستانی باشوور، لەگەڵ ڕێکەوتننامەی جەزائیر لە نێوان محەممەدڕەزا پەھلەوی و سەددام حوسێن لەگەڵ ھێزەکانی پارتی دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژھەڵات و ھەر لەوێش بە ھۆی سەکتەی مێشکەوە لە ساڵی ١٩٨٣ کۆچی دوایی دەکات.

## ئەمانەش ببینە
* میرزای جوانڕۆیی
* فەرەیدوون جوانڕۆیی
* سالار جاف
* مەلا مستەفا بارزانی
* محەممەدڕەزا پەھلەوی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ١٩٨٣
بانکسی

**بانکسی** وێنەکێشێکی سەرشەقامی ئینگلیزییە. بانکسی دەیەوێت ناسنامەی بەشاراوەیی بھێڵێتەوە. لە شوێنە گشتییەکانی وەک باڵەخانە و وێستگەی شەمەندەفەرەکان وێنە دەکێشێت. وێنەکانی زیاتر لە بارەی ئابووری، جەنگ و بابەتە گرنگەکانی ترن.

وێنە گاڵتەئامێزەکانی و ویژدانبزوێنەکانی ھونەری گرافیتی لەگەڵ کۆمیدیای ڕەش پێکەوە دەبەستێتەوە. کارەکانی بانکسی بە جۆری «ستێنسیلینگ» (کاغەزێک لە کارت یان پلاستیک کە نەخشی لەسەر کێشراوە) دروستدەکرێت. کاری لەم جۆرە لە شەقام، دیوار و پردەکان لەسەرانسەری جیھاندا  دروستدەکرێن.

## سەرچاوەکان


پۆل:وێنەکێشە ئینگلیزەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئینگلیز
پۆل:ھونەرمەندانی بەرگە ئەلبومەکان و پۆستەرە کۆنسێرتییەکان
لۆڕەین بڕاکۆ

**لۆڕەین بڕاکۆ** (لەدایکبووی ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٣) خانمە ئەکتەرێکی ئەمەریکیە. بڕاکۆ بە ڕۆڵەکانی وەک کارن فرایدمن ھیڵ لە فیلمی ھاوڕێیە چاکەکان و خانمە دکتۆر جێنیفەر مێلفی لە زنجیرەکەی کەناڵی ئێچ بی ئۆ The Sopranos دەناسرێتەوە. بۆ ڕۆڵەکەی لە فیلمی *ھاوڕێیە چاکەکان* توانی پاڵاوتنێک بۆ خەڵاتی ئۆسکاری باسترین خانمە ئەکتەری پشتگیریکار دەستەبەر بکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:ئەو کەسانەی کارامەی شۆتۆکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
کورینگ

**کورینگ** () پڕۆسەیەکی کیمیایییە کە لە زانستی پۆلیمەردا بەکاردێت. لەم پڕۆسەیەدا گەردەکانی پۆلیمەر لەیەکتر گرێدەدرێن وەک دەنکی زنجیر و بەھۆیەوە ماددەکە ڕەقیەتی و بەھێزی زیاد دەکات.
وێنۆک|پەیگەری کیمیایی چەسپ کە بەھۆی پڕۆسەی کورینگ بەیەکەوە لکاناون

## پڕۆسەی کورینگ
بە ھۆی ئەم پڕۆسەیەوە پاژەکان بەیەکەوە دەلکێنرێن و تۆڕێکی 3D بەرھەم دێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کردارە کیمیایییەکان
پۆل:کیمیای پۆلیمەر
عەلی جەودەت ئەییووبی

**عەلی جەودەت ئەییووبی** () (١١ی تشرینی دووەمی ١٨٨٦ – ٣ی ئازاری ١٩٦٩)، کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، ١١ەمین سەرۆکوەزیرانی عێراق بوو. عەلی یەکێکبووە لە نەوەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی.

عەلی جەودەت ئەییووبی لە شاری مووسڵ لەدایکبوو لە کاتێک کە عێراق لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دابوو.

## سەرچاوەکان
* وتاری Ali Jawdat al-Aiyubi لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:خەڵکی مووسڵ
گۆڕانی شوشەیی

وێنۆک|گۆڕانی شوشەیی لە سلیکۆن
**گۆڕانی شوشەیی** ()، گۆڕانکاریەکە کە لە ماددە شوشەییەکان ڕوو دەدات و بەھۆیەوە ماددەکە لە شێوەی ڕەق دەگۆڕێ بۆ شێوەیەکی ھەویری. ئەم گۆڕانە لە پلەی گەرمی بەرز ڕوو دەدات. ئەو ماددانەی کە ئەم گۆڕانکاریەیان بەسەر دێت پێیان دەگوترێ شوشە. پڕۆسەی پێچەوانە کە ماددەکە لە شێوەی شلی یا ھەویریەوە دەگۆڕدرێت بۆ ماددەیەکی ڕەق پێی دەگوترێ بەشوشەبوون (vitrification).

**پلەی گەرمی گۆڕانی شوشەیی** بە Tg دیاری دەکرێ و بریتیە لە مەودایەکی پلەی گەرمی کە پڕۆسەی گۆڕانی شوشەیی تێیدا ڕوودەدات. ئەم پلەی گەرمی ھەموو کاتێک لە ژێر پلەی گەرمی توانەوەیە (Tm).

پلاستیکی ڕەق وەک **پۆلیسترین** (polystyrene)، لە پلەی گەرمی ژووردا لە خوارەوەی پلەی گەرمی گۆڕانی شوشەیین و بەم ھۆیەشەوە بەشێوەی ڕەق دەردەکەون. لە لایەکی تر، جیرە لە پلەی گەرمی ژوور لە سەرو پلەی گەرمی (Tg)ە، بەمھۆیەشەوە نەرم و لاستیکیە.

## سەرچاوەکەن

پۆل:کیمیای پۆلیمەر
پۆل:زانستی ماددە
شیکەرەوەی گەرمی داتاشراو

وێنۆک|شوێنی دانانی نمونە و سەرچاوە لە ئامێری دی تی ئەی
**شیکەرەوەی گەرمی داتاشراو** یان **دی تی ئێی** ()، تەکنیکێکی شیکردنەوەیە کە لە زانستی ماددە، کیمیا، پیشەسازی دەرمان بەکار دێت. ئیش کردنەکەی لە پشکنەری گەرمیپێوی داتاشراو (DSC) دەچێت.

## ئامێر
ئامێر دی تی ئەی لە تێرمۆکەپڵ، ڕاگرێک و دوو دەفرێکی بچوک پێک ھاتووە. ھەروەھا فڕنێکی تێدایە کە بە شێوەیەکی بەرنامەبۆداڕێژراو گەرمی ناو ئامێرەکە گەرم دەکات. دەشێت ڕێ بە ھەوا بدرێت بۆ ئەوەی بچێتە ناو ئامێرەکەوە، بە پێچەوانەشەوە دەکرێت گازێکی دیاری کراو وەک نایترۆجین بکار بێت بۆ ئەوەی نمونەکە بپارێزرێت لە داخوران و کارلێک کیمیایی نەخوازراو لە پلەی گەرمی بەرز.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
ئەتراکتۆمۆرفا کرێنولاتا

***ئەتراکتۆمۆرفا کرێنولاتا***، زیاتر ناسراو بە **کوللەی تووتن،** جۆرێکە لە کوولە لە خێزانۆچکەی پایرگۆمۆفینی، کە دەدۆزرێنەوە لە کیشوەری ئاسیا.

## سەرچاوەکان