ھیر ڕانجا

چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ| تیلا جۆگیان, کە ڕەنجە لەوێ هات
**هیر ڕانجا** یان **هیر و ڕانجا** (بە پەنجابی: ہیر رانجھا) یەکێکە لە چوار چیڕۆکە تراژیدییە خۆشەویستییەکانی پەنجاب، ئەمەش لە پاڵ چیڕۆکەکانی میرزا ساهیبان، سۆهنی ماهیوال و ساسی پوننون دێت. چەندین گێڕانەوەی شیعریی چیرۆکەکە هەیە، بەناوبانگترینیان *هیر* لە نووسینی واریس شا کە لە ساڵی ١٧٦٦ نووسراوە. چیرۆکی خۆشەویستی نێوان هیر سیال و دیدۆ ڕانجادەگێڕێتەوە.

## مێژوو
*هیر ڕانجا* لەلایەن زۆرێک لە شاعیرانەوە نووسراوە. دامۆدار گوڵاتی, کە بە دامۆدار داس ئارۆرا ناسراوە، بانگەشەی ئەوە دەکات کە شایەتحاڵی ئەم چیرۆکەیە. چیرۆکەکەی ئەو بە کۆنترین و یەکەم نووسراوی هیر لە ئەدەبیاتی پەنجابی دادەنرێت. لە شیعرەکەدا باس لەوە دەکات کە ئەو خەڵکی جهانگ ـە — کە ماڵباتی هیر لێ بوو، یەکێکە لە دوو کارەکتەری سەرەکی شیعرەکە. شا حوسێن شاعیری سەدەی شازدەهەمیش لە شیعرەکانیدا بەکاری هێناوە.

## چیڕۆک
ڕاست|وێنۆک| لودان بە کەشتی ڕانجا بەسەر چنابدا دەبڕێت
هیر (عیزەت بیبی) ژنێکی لەڕادەبەدەر جوان بووە، لە خێزانێکی دەوڵەمەندی ڕاجپوت لە هۆزی سیال لەدایکبووە و دێدۆ ڕەنجە لە هۆزی ڕەنجەی جاتس, بچووکترینی چوار برایە و لە گوندی تەخت هەزارە لە لای ڕووباری چناب دەژی لە پەنجاب.   بەهۆی ئەوەی کوڕە خۆشەویستەکەی باوکی بوو، بە پێچەوانەی براکانی کە دەبوو لە خاکەکاندا زەحمەت بکێشن، ژیانێکی ئاسانکاری بەڕێوەبرد، فلوت ('وانجلی'/' بنسوری ')ی دەژەند. دوای کۆچی دوایی باوکی ڕەنجە، مەوجو چاودری، ڕەنجە لەسەر زەوی لەگەڵ براکانیدا دەمەقاڵێ دروست دەبێت، و ماڵ بەجێدەهێڵێت. لە وەشانەکەی واریس شادا بۆ داستانەکە، ڕەنجە ماڵ بەجێدەهێڵێت، چونکە ژنی براکانی ئامادە نەبوون خواردنی پێ بدەن و پێشکەشی بکەن. لە کۆتاییدا دەگاتە گوندی هیر و عاشقی دەبێت. باوکی هیر کارێکی مەڕدارکردنی ئاژەڵەکانی پێشکەش بە ڕانجا دەکات. هیر بە شێوازی ژەنینی فلوتەکەی ڕەنجە سەرسام دەبێت و لە کۆتاییدا عاشقی دەبێت. ساڵانێکی زۆر بە نهێنی یەکتر دەبینن تا لەلایەن کایدۆی مامی ئیرەیی بەخشی هیر و چوچاک و مەلکی دایک و باوکی دەگیرێن. هیر لەلایەن خێزانەکەی و قەشە ناوچەکە یان ' مەولوی 'ەوە ناچار دەکرێت هاوسەرگیری لەگەڵ پیاوێکی دیکە بکات بە ناوی سەیدا خێرا. 

ڕەنجە بە دڵشکاوی ماوەتەوە. بە تەنیا لە لادێدا دەسوڕێتەوە، تا لە کۆتاییدا شایڤا جۆگی (زاهید)یەک دەناسێت. دوای ناسینی گۆراخنات, دامەزرێنەری "کانفاتا" (گوێ کونکراو) مەزهەبی جۆگیەکان لە تیلا جۆگیان ('گردی زاهیدەکان'، دەکەوێتە 80 کیلۆمەتر لە باکووری شارۆچکە مێژووییەکەی Bhera, قەزای سەرگۆدا, پەنجاب)، ڕەنجە دەبێتە جۆگی خۆی، گوێچکەکانی کون دەکات و دەستبەرداری جیهانی ماددی بووە. لەکاتی خوێندنەوەی ناوی پەروەردگاردا، بە هەموو پەنجابدا دەگەڕێت، لە کۆتاییدا ئەو گوندە دەدۆزێتەوە کە ئێستا هیر تێیدا دەژی.

ئەو دووانە دەگەڕێنەوە بۆ گوندی هیر، لەوێ دایک و باوکی هیر بە هاوسەرگیریەکەیان ڕازی دەبن - هەرچەندە هەندێک لە وەشانی چیرۆکەکە باس لەوە دەکەن کە ڕێککەوتنی دایک و باوکەکە تەنها فێڵێکە. لە ڕۆژی هاوسەرگیریدا، کایدۆ خواردنەکەی ژەهراوی دەکات بۆ ئەوەی زەماوەندەکە ئەنجام نەدرێت، بۆ ئەوەی سزای کچەکە بدات لەسەر هەڵسوکەوتەکانی. ڕەنجە بە بیستنی ئەم هەواڵە پەلە دەکات بۆ یارمەتیدانی هیر، بەڵام زۆر درەنگ بووە، چونکە پێشتر ژەهرەکەی خواردووە و مردووە. جارێکی تر ڕەنجە بە دڵشکاوی ئەو خواردنە ژەهراویانەی کە دەمێنێتەوە دەخوات و لە تەنیشتی دەمرێت.

هیر و ڕەنجە لە زێدی هیر، جانگ بە خاک سپێردراون. زۆرجار هاوسەرە خۆشەویستە لێدراوەکان و کەسانی دیکە سەردانی گۆڕەکەیان دەکەن.  

## میرات و کاریگەری
*هیر ڕانجا* بەشێکە لە ژانری *قیسا* لەپاڵ چیرۆکە خۆشەویستییە کارەساتبارەکان، لەگەڵ چیرۆکەکانی وەک *[[لەیلا و مەجنوون|لەیلا مەجنو]]* و *ساسوی پونهون* لە ژانەرێک دادەنرێن.

لەبەر ئەوەی چیڕۆکێکی خۆشەویستی تێدایە کە ئەندامانی خێزانەکەی دژایەتی دەکەن و بە مردنی ئەو دوو خۆشەویستە کۆتایی دێت، زۆرجار چیرۆکەکە بەراورد دەکرێت بە شانۆنامەی شکسپیر *[[ڕۆمیۆ و جولیەت]]*. 

## لە کولتوری باودا
ئەم داستانە شیعرییە لە نێوان ساڵانی ١٩٢٨ تا ٢٠١٣ کراوەتە چەندین فیلمی درێژ 

وێنۆک| سولۆچانا و دینشاو بیلیمۆریا لە فیلمی ''هیر ڕانجا''(١٩٢٩).

## لە مۆسیقادا
بالی جاگپاڵ مۆسیقاری بەریتانی گۆرانییەکی تایبەت بە چیرۆکەکەیان هەیە. 'RANJHA' (گۆرانی خۆشەویستی خەمناک).

یەکێک لە گۆرانییەکانی فیلمی هیندی *جەب تەک هەی جان* لە ساڵی ٢٠١٢ ناوی "هیر"ی لێنراوە. 

هەروەها لە ساڵی ٢٠١٨، فیلمی هیندی  *Race 3* گۆرانییەکی هەیە بە ناوی "Heeriye" کە ئاماژەیە بۆ هیر و ڕانجا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی ھیندی
پۆل:فۆلکلۆری ھیندی
پۆل:تراژیدی
پۆل:وێژەی سۆفیگەری