open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ناحیەی ئاشتی

**ناحیەی ئاشتی** یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق، ڕووبەرەکەی ٢٠٢ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی گوندەکانی سەر بەو گوندە ٢٣ گوندە، سەبارەت بە سروشتی زەویەکانی، ٨٠٪ دەشتن، ١٠٪ گردن، ١٠٪ شاخن.

## جوگرافیا
**ناحیەی ئاشتی** لە باکورەوە ھاوسنورە لەگەڵ ناحیەی کۆیە لە باشورەوە لەگەڵ ناحیەی ئاغجەلەر، لەڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان، لەڕۆژاواوە لەگەڵ ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق.

## گوندەکان

* **[[خەرابە]]**
* ئەلیاسە سوور
* ئیلەڵا
* بانەگوڵان
* بۆگد
* پەلکانەی شیوەشان
* چاڵاو، کۆیە
* داوداوێ
* سوورەقەڵا
* سوێرەڵا
* شیوەشان
* قازبەگیان
* قزلوو
* قولقولە
* کانی بی، کۆیە
* کانی سوور، کۆیە
* کانی کوردە
* کانی ھەنجیر
* کاولان، کۆیە
* کڵێسە، کۆیە
* کێلەزیندان
* گۆمەشین
* ھەواری تازە

## ئەمانەش ببینە
* تەقتەق
* قەزای کۆیە

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆیە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ناحیەی شۆڕش

**ناحیەی شۆڕش** یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق، ڕووبەرەکەی ١٧٠٠.٢٣ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی گوندەکانی ٥١ گوندە.

لە سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستاندا، ناوی دوو ناحیە ھەیە بەھەمان ناو. ناحیەی شۆڕش کە دەکەوێتە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر کە ناوەندەکەی شارەدێی دێگەڵەیە، **[[ناحیەی شۆڕش، چەمچەماڵ]]** کە دەکەوێتە قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی ناوەندەکەی شارەدێی شۆڕشە.

## ناو

## جوگرافیا
سنووری ناحیەی شۆڕش:
* لە باکوورەوە ناحیەی بناری سەفین و ناحیەی بەستۆڕە.
* لە باشوورەوە ناحیەی سێگردکان. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە و ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی کەسنەزان و ناحیەی دارەتوو و ناحیەی بێستانە.

## مێژوو
* بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٥-١٠-١٩٧٣دا، بە دابڕانی (١٥) کەرتی ناحیەی تەقتەق، (٢٢) کەرت و دوو گوندی ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە و (٤) کەرت لە قەزای ھەولێر، ناحیەی شۆڕش ھاتە کایەوە لە سنووری قەزای کۆیە.
* بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١١-٠٦-١٩٨٧دا، (ناحیەی تەقتەق و ناحیەی شۆڕش) ھەڵوەشێنرانەوە و سەرجەم کەرتەکانیان بەسترانەوە بە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیەوە.

## کشتوکاڵ
* زۆرینەی دانیشتوانی گوندەکانی ئەم ناحیەیە، بە کشتوکاڵەوە خەریکن وەک(گەنم، جۆ، نیسک و نۆک ...ھتد)، لەگەڵ بەخێوکردنی ئاژەڵ وەک(بزن، مەڕ و مانگا).

## پیشەسازی
* لە سنووری ئەم ناحیەیەدا کە دەوڵەمەندە بە نەوت، بە تایبەت لە سنووری گوندەکانی شیواشۆکی سەرێ و داربەسەری گچکە، چەند بیرێکی نەوتی تیادایە و نەوتی لێ بەرھەم دەھێنرێت.

## گوندەکان

* **[[دێگەڵە]]**
* ئاخورە
* ئالیانە
* ئەشکەوت سەقا
* باقلین
* بانەقەڵات شێخان
* بانەقەڵات گەردی
* بانەمۆرد
* بانی ماران
* باوەقۆپی گچکە
* باوەقۆپی گەورە
* بایزئاغا
* بزندز
* بەردبڕ
* بەلەبان
* پەڵکەڕەش
* پیرەر
* تەرگینە
* تەکەول
* تەلوار
* حاجی کاکۆڵ 
* حاجی وسوو
* داربەسەری گچکە
* داربەسەری گەورە
* دێدەوان 
* سماق شیرینی گچکە
* سماق شیرینی گەورە
* سماقە
* سمایلاوە
* شاخەپیسکە
* شمەخڕە
* شیواشۆکی سەرێ
* شیوی ساماڵ
* عەلیاوە
* قەبربەتان
* قورتەلاس
* کانی بی
* کانی پەلک
* کانی دەربەند
* کانی سوسکە
* کانی کەوان
* کانی گوند
* گورزەیی
* گۆپتەپە
* گۆمەتاڵ
* گۆمەشینی شێخان
* مێرگە

## ئەمانەش ببینە
* قەزای کۆیە
* ناحیەی ئاشتی
* ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە
* ناحیەی سێگردکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆیە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
سنووری چین و ڕووسیا

وێنۆک|نەخشەی چین، لەگەڵ ڕووسیا لە باکوور
**سنووری چین و ڕووسیا** سنووری نێودەوڵەتی نێوان چین و ڕووسیایە. دوای دیاریکردنی کۆتایی کە لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ ئەنجامدرا، قەبارەکەی ٤٢٠٩٫٣ کیلۆمەتر (٢٦١٥٫٥ میل)ە، و شەشەم درێژترین سنووری نێودەوڵەتییە لە جیھاندا.

سنووری چین و ڕووسیا لە دوو بەشی نابەردەوام پێکدێت کە جیاکراونەتەوە: بەشی درێژی ڕۆژھەڵات لە نێوان مەنگۆلیا و کۆریای باکوور و بەشی ڕۆژاوای زۆر کورتتر لە نێوان کازاخستان و مەنگۆلیا
## ئەمانەش ببینە
* سنووری چین و پاکستان
* سنووری ژاپۆن و ڕووسیا

## سەرچاوەکان

پۆل:سنوری چین و ڕووسیا
پۆل:پەیوەندییەکانی چین و ڕووسیا
پۆل:سنوورەکانی ڕووسیا
پۆل:سنوورەکانی چین
پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە

**ناحیەی کۆیە**(ناوەند) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق، ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیەیە لە (٤٤)گوند پێکهاتووە.

لە زۆربەی یەکەی کارگێڕی قەزادا لە ھەرێمی کوردستان و عێراقدا، کاتێک یەکەی قەزا دێتە کایەوە، ئەوا ناحیەی ناوەندی قەزاکەش دێتە کایەوە بە ھەمان ناو.

## جوگرافیا
**ناحیەی کۆیە** لە باکوورەوە ھاوسنورە لەگەڵ ناحیەی سکتان و ناحیەی ھیران، لە باشوورەوە لەگەڵ ناحیەی ئاشتی و ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق، لەڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ناحیەی خەلەکان و ناحیەی چوارقوڕنە، لەڕۆژاواوە لەگەڵ ناحیەی شۆڕش.

## گوندەکان

* ئاسکی کۆیە
* ئاودەلۆک
* باجاوان
* بامورتکان
* بایزبەگ
* پەڵکانە 
* پێبازۆک
* تۆبزاوا
* تیمارۆک
* چنارۆک
* حاجی قەڵا
* حەمەبایزان
* داربەڕوو
* دارەمەزن
* دۆندار
* سماقووڵی سەروچاوە
* سماقووڵی گرتک
* سماقووڵی گەلی
* سوسێ 
* سێنان
* سێوەسەن
* شەوگێڕ
* شیلە
* شێخ ئەلوان
* عەبداڵان
* فەقێیان
* قەشقە
* قەیسەری
* قۆریتان
* کافرۆشیان
* کانی کەند
* کرۆژ
* کفرەدۆڵ
* کێلەخوار
* کێلەسپی
* گرتک جەلی
* مام قلینج
* مام مەحمودە
* میرسەید
* کەمپی ئازادی
* ھەرمۆتە
* ھەواوانی خواروو
* ھەواوانی سەروو
* یارمیش

## ئەمانەش ببینە
* کۆیە
* قەزای کۆیە

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆیە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
شارەكانی ھەرێمی كوردستان

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Kurdistan_2012.png/250px-Kurdistan_2012.png|وێنۆک|250x250پیکسڵ| سنوورەکانی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٢ بەپێی ماڵپەڕی فەرمانگەی ئاماری ھەرێمی کوردستان و شار و شارۆچکە سەرەکییەکانی ھەرێم.

## پێڕست
ئەمە پێڕستێک لە شارەکانی ھەرێمی کوردستانە:


پەڕگە:Delal Bridge in Zakho (201).jpg|پردی دەلال لە زاخۆ
پەڕگە:Dohuk.jpg|دھۆک
پەڕگە:Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|دۆڵێکی نزیک ڕواندز
پەڕگە:Hawler Castle.jpg|ھەولێر
پەڕگە:City of Akre.jpg|ئاکرێ


## سەرچاوەکان


پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق
پۆل:پێرستەکانی شارەکانی ئاسیا
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:پێڕستە پەیوەندیدارەکان بە جوگرافیای عێراق
سنووری چین و پاکستان

**سنووری چین و پاکستان** ٥٩٦ کیلۆمەتر (٣٧٠ میل) و لە سێ خاڵەکەوە لەگەڵ ئەفغانستانەوە تا سێ خاڵەکەی ناکۆک لەگەڵ ھیندستان لە دەوروبەری سەھۆڵبەندی سیاچن بەرەو ڕۆژئاوا-ڕۆژھەڵات دەڕوات. بە چیای کاراکۆرومدا تێدەپەڕێت، کە یەکێکە لە بەرزترین زنجیرە چیایەکانی جیھان. قەزای ھونزا، قەزای شیگار و قەزای غەنچە لە گیلگیت-بالتیستان کە لەلایەن پاکستانەوە بەڕێوەدەبرێت کە سنووری پاکستانە تاکسکۆرگان ناوچەی خۆبەڕێوەبەری تاجیک و ناوچەی کارگیلیک/یێچێنگ لە پارێزگای کشگار، ھەرێمی خۆسەری شینجیانگ ئویگور، چین.

## هەروەها ئەمە ببينە
* ڕێگای مینتاکا
## سەرچاوەکان

پۆل:سنوری چین و پاکستان
قەزای ھونزا

وێنۆک|نەخشەی گیلگیت-بالتیستان بە قەزای ھونزا بە ڕەنگی سوور تیشک خراوەتە سەر
**قەزای ھونزا** (بە زمانی ئوردوو: ضلع ھنزھ)یەکێکە لە ١٤ قەزای پارێزگای گیلگیت-بالتیستانی پاکستان. لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن بەشی ناوچەی ھونزا-ناگارەوە دامەزراوە بەپێی بڕیارێکی حکوومەت بۆ دامەزراندنی یەکە کارگێڕییەکانی زیاتر لە گیلگیت-بالتیستان. بارەگای قەزاکە شارۆچکەی کەریم ئابادە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزاکانی گیلگیت-بالتیستان
چارشەما سۆر

**چارشەما سۆر** یان **چوارشەممەی سوور** (بە کرمانجی: Çarşema Sor) یان **چوارشەمەی سەری نیسان** یان **سەرساڵ** جێژنی سەرساڵی نوێی ئێزدییەکانە.
 ئەم جێژنە لە وەرزی بەھار و بەگورەی ساڵژمێرییەکانی ژوولیانی و سلووکی لە یەکەمین چوارشەممەی مانگی نیسان (ئاڤریل) واتە یەکەمین چوارشەممەی ھاوکات یان پاش لە ١٤ی نیسان بەگورەی ڕۆژژمێری گریگۆریدا بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* ئێزیدی
* ئاکیتۆ
* نەورۆزی کوردەواری

پۆل:ڕۆژە پیرۆزەکانی ئێزیدی
پۆل:نەریتەکان بە ئاگر خۆش کردن
پۆل:جێژنە کوردییەکان
جەنگی ئەندراسۆس

**شەڕی ئەندراسۆس** یان **ئەدراسۆس** شەڕێک بوو کە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٩٦٠ لە دەروازەیەکی شاخاوی نەناسراودا لەسەر چیای تۆرۆس، لە نێوان بیزەنتینییەکان بە سەرۆکایەتی لیۆ فۆکاسی گەنج و هێزەکانی  دەوڵەتی حەمدانی حەلەب لە ژێر دەستی ئەمیری سەیف 

سەیف دەولە لە ساڵی ٩٤٥دا میرنشینێکی دامەزراندبوو کە بنکەکەی لە حەلەب بوو، و بە خێرایی وەک موسڵمانانی دژبەری سەرەکی  ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی لە سنووری ڕۆژهەڵاتی خۆیدا دەرکەوت. هەردوو لایەن دەستیان بە هەڵکوتانە سەر و دژە هێرش کرد بە سەرکەوتنی یەک لە دوای یەک: حەمدانیەکان هێرشیان کردە سەر پارێزگا بیزەنتینییەکانی ئەنادۆڵ ، و بیزەنتینییەکان هەڵیانکوتایە سەر موڵکەکانی حەمدانی لە میزۆپۆتامیای سەرەوە و باکووری سووریا.

لە ناوەڕاستی ساڵی ٩٦٠دا، بە سوودوەرگرتن لە ئامادەنەبوونی زۆربەی سوپای بیزەنتین لە هەڵمەتی دژی ئیماراتی کریت ، شازادەی حەمدانی دەستی بە داگیرکارییەکی دیکە کرد بۆ ئەنادۆڵ، و بە قووڵی و بەرفراوان هێرشی کردە سەر ناوچەی کەپادۆکیا . بەڵام لە گەڕانەوەیدا سوپاکەی لەلایەن لیۆ فۆکاسەوە لە دەروازەی ئەندراسۆس کەوتە بۆسەیەکەوە. سەیف دەولە خۆی بەزەحمەت خۆی ڕزگاری بوو، بەڵام سوپاکەی لەناوچوو.

دوای زنجیرەیەک سەرکەوتنی بیزەنتی لە ساڵانی پێشوودا، شەڕی ئەندراسۆس لەلایەن زۆرێک لە زانایانەوە بە شکاندنی دەسەڵاتی دەوڵەتی حەمدانی دادەنرێت. سەیف دەولە بەهۆی ئەوەی بەشێکی زۆری هێزی خۆی لەدەستدابوو، و زیاتر تووشی نەخۆشی بوو، جارێکی دیکە نەیدەتوانی بەو قووڵاییە هێرش بکاتە سەر خاکەکانی بیزەنتین. بە سەرۆکایەتی نیکەفۆرۆس فۆکاسی برای لیۆ، ئێستا بیزەنتینییەکان هێرشێکی بەردەوامیان دەستپێکرد کە تا ساڵی ٩٦٩ کلیقیا و باکووری سوریایان لە دەوروبەری ئەنتیکە داگیرکرد، و لە ئەنجامدا خودی حەلەب بە ژێردەستەیی بوو.

## پشتەوەی
لە ناوەڕاستی سەدەی دەیەمدا، دوای ماوەیەک لە فراوانبوون لەسەر سنووری ڕۆژهەڵاتی خۆی، بە سەرۆکایەتی جۆن کورکواس, لەسەر حیسابی دەوڵەتە سنوورییەکانی موسڵمانان،  ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی لەلایەن شازادەی حەمدانی سەیف دەولە ڕووبەڕووی بووەوە. لە ساڵی ٩٤٥ سەیف دەولە حەلەبی کردە پایتەختی خۆی، و زۆری نەخایاند دەسەڵاتی خۆی لە سەرانسەری باکووری سوریا و بەشێکی زۆری جزیرە (میزۆپۆتامیای سەرەوە) و ئەوەی لە ناوچە سنوورییەکانی خەلافەتی عەباسی  لەگەڵ بیزەنتی مابووەوە دامەزراند.  پابەند بوو بە ڕۆحی *جیهاد*, لە ماوەی دوو دەیەی دواتردا فەرمانڕەوای حەمدانی وەک دوژمنی سەرەکی بیزەنتینییەکان سەریهەڵدا. دەوترێت سەیف دەولە تا کاتی مردنی لە ساڵی ٩٦٧ لە زیاتر لە چل شەڕدا دژی بیزەنتینەکان شەڕی کردووە.  

## سەرچاوەکان
پۆل:٩٦٠
پۆل:شەڕ
قەزای غەنچە

وێنۆک|دیمەنێک لە لووتکەکانی ھەڵدی کۆنس کە تایبەتن بە چیای بەرزی قەرەکۆرەم
وێنۆک|نەخشەی گیلگیت-بالتیستان بە قەزای غانچێ بە ڕەنگی سوور تیشک خراوەتە سەر
**قەزای غەنچە** (بە زمانی ئوردوو: ضلع گانچھی، بالتی: གངས་ཅེ) ڕۆژھەڵاتترین قەزای ١٤ قەزای خاکی پارێزگای گیلگیت-بالتیستانە کە لەلایەن پاکستانەوە بەڕێوەدەبرێت. بارەگای لیوای سوپای پاکستان دەکەوێتە شاری گۆما لە ناوچەی غانچێ. بارەگای کەتیبەی کەرتی گەیاری سوپای پاکستان ٢٠ میل (٣٢ کیلۆمەتر) لە ڕۆژاوای سەھۆڵبەندی سیاچن دوورە. ناحیەی غەنچە بە بارەگای ئیداری لە شاری مێژوویی خەپڵو، بە دیمەنە ناوازەکانی و دیمەنە بەرزەکانی وەک شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگە.

## خوێندن
بەپێی ڕیزبەندی پەروەردەی قەزای ئەلیف ئایلان پاکستان ٢٠١٧، غانچێ لە پلەی ٢٩ دایە لە کۆی ١٤١ قەزا لە ڕووی پەروەردەیییەوە. بۆ ئاسانکاری و ژێرخانی، قەزاکە لە ڕیزبەندی ١١٨ دایە لە کۆی ١٥٥.

## سەرچاوەکان

غەنچە
ناوچەی کارگیلیک

وێنۆک|شوێنی ناوچەی کارگیلیک (سوور) لە پارێزگای کاشگار (زەرد) و شینجیانگ
**ناوچەی کارگیلیک** پارێزگایەکە لە باشووری ڕۆژاوای ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری شینجیانگ ئویغور و لەژێر ئیدارەی پارێزگای کشگارایە. ڕووبەرەکەی ٢٨٦٠٠ کیلۆمەتر دووجایە. لە باکوورەوە، پارێزگاکە ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای ماکیت. لە ڕۆژھەڵاتەوە، ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای گوما (پیشان) لە پارێزگای ھۆتان. لە ڕۆژاوا، پارێزگاکە ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای یارکانت، پارێزگای پۆسکام و پارێزگای ئۆتۆنۆمی تاکسکۆرگان تاجیک. لە باشووردا، ئەم پارێزگایە زیاتر لە ٨٠ کم (٥٠ میل) سنووری لەگەڵ ناوچەکانی کشمیر کە پاکستان و ھیندستان بەڕێوەدەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کشگار
پارێزگای کشگار

وێنۆک|پارێزگای کاشگار (سوور) لە شینجیانگ (نارنجی)
**پارێزگای کاشگار** ناسراو بە پارێزگای کاشی دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای شینجیانگ لە چین، دەکەوێتە ناوچەی حەوزی تاریم (بە نزیکەیی لە نیوەی باشووری شینجیانگ). ڕووبەرەکەی ١١٢٬٠٥٧ کیلۆمەتر دووجایە (٤٣٬٢٦٥ میل چوارگۆشە) و ٤٬٤٩٩٬١٥٨ دانیشتووی لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٥دا بە چڕی دانیشتووانەکەی ٣٥٫٥ کەسە لە کیلۆمەتر دووجادا. پایتەختی پارێزگاکە شاری کشگارە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥٠٦٦٤٠ کەسە.

پارێزگای کاشگار لە باشووری دوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ھەرێمی خۆسەری گۆرنۆ-بەداخشانی تاجیکستان، پارێزگای بەداخشانی ئەفغانستان، گیلگیت-بالتیستانی پاکستان و لاداخی ھیندستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کشگار
مات ھەبەرد

**مات ھەبەرد** نووسەری تەلەڤیزیۆنی و سیناریۆنووسی ئەمریکییە کە لەچەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی کاریکردووە، و زانکۆی ھارڤاردی تەواو کردووە. یەکێک لە کارەکانی نووسینی ئاڤاتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا بوو لە ٢٠٠٥

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
خاکی پیرۆز

**خاکی پیرۆز** ناوچەیەک بە نزیکەیی دەکەوێتە نێوان دەریای ناوەڕاست و کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ئوردن. بە شێوەیەکی نەریتی ھەم ھاوواتای خاکی ئیسرائیلە کە لە کتێبی پیرۆزدا ھاتووە و ھەم لەگەڵ ناوچەی فەلەستین. زاراوەی «خاکی پیرۆز» بەزۆری ئاماژەیە بۆ خاکێک کە بە نزیکەیی ھاوتایە لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیلی مۆدێرن، ناوچە فەلەستینییەکان، ڕۆژاوای ئوردن و بەشێک لە باشووری لوبنان و باشووری ڕۆژاوای سووریا. جولەکە و مەسیحی و موسڵمانان بە خاکێکی پیرۆزی دەزانن.

بەشێک لە گرنگی خاکەکە لە گرنگی ئایینی قودسەوە سەرچاوە دەگرێت (پیرۆزترین شار بۆ ئایینی جوولەکە، و شوێنی پەرستگای یەکەم و دووەم)، وەک ناوچەی مێژوویی خزمەتکردنی عیسا، و وەک شوێنی یەکەم قیبلەی ئیسلام، ھەروەھا شوێنی ڕووداوی ئیسرا و میعراجی ٦٢١ی زایینی لە ئیسلامدا.

پیرۆزی خاکەکە وەک شوێنێکی زیارەتی مەسیحییەکان بەشداری کرد لە دەستپێکردنی جەنگە خاچھەڵگرەکان، لەکاتێکدا مەسیحییەکانی ئەورووپا ھەوڵیان دەدا خاکی پیرۆز لە موسڵمانان وەربگرنەوە، کە لە ساڵانی ٦٣٠دا لە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی ڕۆژھەڵاتی مەسیحییەکان داگیریان کردبوو. لە سەدەی نۆزدەھەمدا، خاکی پیرۆز بوو بە بابەتی ململانێی دیپلۆماسی، چونکە شوێنە پیرۆزەکان ڕۆڵیان لە پرسی ڕۆژھەڵاتدا ھەبوو کە بووە ھۆی جەنگی کریمە لە ساڵانی ١٨٥٠دا.

زۆرێک لە شوێنەکانی خاکی پیرۆز لە مێژە شوێنی زیارەتی لایەنگرانی ئایینەکانی ئیبراھیم بوون، لەوانە جوولەکەکان، مەسیحییەکان، موسڵمانان و بەھایییەکان. زیارەتکاران سەردانی خاکی پیرۆز دەکەن بۆ دەست لێدان و بینینی دەرکەوتنە فیزیکییەکانی باوەڕەکەیان، بۆ پشتڕاستکردنەوەی بیروباوەڕەکانیان لە چوارچێوەی پیرۆزدا بە وروژاندنی بەکۆمەڵ، و پەیوەندییەکی کەسی بە خاکی پیرۆزەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایینە ئیبراھیمییەکان
پۆل:مێژووی ئیسرائیل
پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا
پۆل:جوگرافیای ئایین
پۆل:زاراوە ئایینییەکان
پۆل:دینە ئیبراھیمییەکان
پۆل:جوگرافیای دین
پۆل:زاراوە دینییەکان
پۆل:شوێنە دینییەکان
شەیدا بوون (فیلم)

**شەیدابوون** فیلمێکی کۆمیدیای ڕۆمانتیکییە لە ساڵی ٢٠٠٧دا بە شێوەی لایڤ ئەکشن/ئەنیمەیشنی مۆسیقی فانتازیا لە دەرھێنانی کیڤن لیمایە و لەلایەن بیل کێلی نووسراوە. لە فیلمەکەدا ئەیمی ئادمز، پاتریک دێمپسی، جەیمس مارسدن، تیمۆسی سپاڵ، ئیدینا مێنزێل، ڕەچەڵ کۆڤی، سوزان ساراندۆن ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. تیشک دەخاتە سەر شازادە خاتوونەکانی دیزنی کە لە جیھانی ئەنیمەیشنەکەیەوە دەربەدەر دەبێت بۆ ناو جیھانی ئەکشنی ڕاستەوخۆی شاری نیویۆرک

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ
پۆل:فیلمەکان دەربارەی شێوەگۆڕین
پۆل:فیلمەکان دەربارەی جادووگەری
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە گاڵتەبازییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە مۆسیقییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە گاڵتەبازییەکانی چیرۆکە ئەفسانەییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزانە شاھانەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:فیلمە ڕیالییزمییە جادووییەکان
پۆل:فیلمە فەنتازییە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فەنتازییە مۆسیقایییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کچ
پۆل:فیلمەکان دەربارەی گەردوونە ھاوتەریبەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە شازادەکان
تاکسکۆرگان تاجیک ئۆتۆنۆم کاونتی

وێنۆک|شارۆچکەی تاشکورگان، لەسەر ڕێگای کاراکۆرام، شینجیانگ، چین
**تاکسکۆرگان ئۆتۆنۆمی تاجیک** (ھەروەھا ناسراوە بە تاکسکۆرگان کاونتی، ھەندێک جار بە ڕێنووسی تاشکورگان، تاشکۆرگان و تاش کورغان تادژیک ئۆتۆنۆمی ھسین) پارێزگایەکی سەربەخۆیە لە پارێزگای کشگار لە ڕۆژاوای شینجیانگ لە چین. ئەم پارێزگایە شارۆچکەی تاشکورگانە. ئەم پارێزگایە تاکە پارێزگای ئۆتۆنۆمی تاجیکستانە لە چین.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کشگار
پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران

**پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن ڕژێمی کۆماری ئیسلامیی ئێران** () کە لە نێو نەیارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بە دەستەواژەی «**تاوانەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران**» (بە فارسی: جنایات جمهوری اسلامی ایران) ناسراوە، بریتییە لە زنجیرەیەک ڕێوشوێن کە لەلایەن ڕژێمی کۆماری ئیسلامیی ئێران یاخود ھێزە بە وەکالەتەکانی گیراوەتەبەر، لە سەرەتای شۆڕشی ئیسلامیی ئێرانەوە لە ساڵی ١٩٧٩ تا ئێستا، زیانێکی زۆری بە خەڵک و مافە سەرەتایییەکانی مرۆڤ گەیاندووە. ڕژێمی کۆماری ئیسلامیی ئێران بە پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لە زۆر ڕووەوە تۆمەتبار دەکرێت ھەندێک لە سیاسەتمەداران وەک مەحموود ئەحمەدینەژاد تەنیا بە تاوانی جەنگ تۆمەتبارن؛ لەکاتێکدا ھەندێک لە بەرپرسانی دیکەی کۆماری ئیسلامی ئێران بە تۆمەتی تیرۆریستی لەلایەن دەسەڵاتە دادوەرییە نێودەوڵەتییەکانەوە وەک پۆلیسی ئینتێرپۆل داواکراون. لە یەکەم ڕۆژەکانی شۆڕشی ئیسلامییەوە ڕژێمی کۆماری ئیسلامیی ئێران فەرمانی وەک: پەنجەبڕین، دەست و قاچبڕین، سەربڕین، فڕێدان لە بەرزایی، بەردباران، تیرۆرکردن، لە سێدارەدانی تاکەکەسی و بە کۆمەڵی نەیارانی بە پەت ئەنجامداوە.

## پێشێلکردنی مافی کەمینە ئایینی و نائایینی و نەتەوەیی و زمانەوانی و ڕەگەزییەکان
لە ڕژێمی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، پەیڕەوانی بێخوایی، بێدینی، بەھایی، یارسان، مەندەعی، سیخییەکانی ئێران، ڕائیلی، دەروێشی گۆنابادی و ھەموو غەیری موسڵمانانەکان ھیچ مافێکی مەدەنی، یاسایی و مرۆڤییان نییە و بە توندی سەرکوت دەکرێن.

### پێشێلکردنی مافی زەردەشتییەکان
زەردەشتییەکان وەک کەمینەکانی دیکە لەلایەن حکوومەتی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە مافیان پێشل دەکرێ.

بەھۆی جیاکاری حکوومەت، بێکاری بەربڵاو، بووەتە ھۆی زیادبوونی ھەژاری، بەدخۆراکی، ھەروەھا کەمبوونەوەی ھاوسەرگیری و ژمارەی دانیشتووانی زەردەشتییەکان (و کەمینەکانی دیکە).

### پێشێلکردنی مافی جووەکان
ژمارەی جوولەکەکانی ئێران - کە لە سەردەمی پەھلەوی، ٦٥ ھەزاربۆ ١٠٠ ھەزار کەس بووە بەھۆی زیادبوونی ھەراسان و جیاکاری و سەرکوتکردن لە سەردەمی کۆماری ئیسلامی ئێران بۆ ٢٠ ھەزار کەس کەمی کردووە.

### پێشێلکردنی مافی مەندائییەکان
مافی مەندائییەکان وەک مافی کەمایەتییە بیروباوەڕەکانی دیکە لەلایەن حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران پێشێل دەکرێت.

### پێشلکردنی مافی یارسانییەکان
ئایینی یارسان لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دانپێدانراو نییە و مافی مرۆڤی یارسانییەکان (ھەرچەندە گەورەترین کەمینەی ئایینین لە ئێراندا) بەھۆی ئەوەی ئەھلی کتێب نین مافیان پێشێل دەکرێت. بە جۆرێک کە ھەندێکیان ئاگر لە خۆیان بەردەدەن و وەک نیشانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە پێشێلکردنی مافەکانیان.

## پێشێلکردنی مافی منداڵان
لە ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێراندا مافی منداڵان پێشێل دەکرێت بە ئامرازەکانی وەک: لە سێدارەدان، کار، بێبەشکردنی خوێندن، ھاوسەرگیریی منداڵان و سەربازانی منداڵان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران
پۆل:سیاسەتی ئێران
پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران
دەروازەی مینتاکا

وێنۆک|نیشاندەرێکی سنووری پاکستان لە نزیک دەروازەی مینتاکا
**دەروازەی مینتاکا** یان دەروازەی مینگتێکە یان دەروازەی مینتیکا (بە چینی: 明铁盖达坂) دەروازەیەکی شاخاوییە لە چیای کاراکۆروم، لە نێوان پاکستان و شینجیانگ لە چین. لە سەردەمی کۆندا، دەروازەی مینتاکا و دەروازەی کیلیک لە نزیکەوە کە ٣٠ کم (١٩ میل) لە ڕۆژاواوە دوورە، دوو خاڵی سەرەکی چوونە ژوورەوە بوون بۆ ناو گۆجال (دۆڵی سەرەوەی ھونزا) لە باکوورەوە. دۆڵی ھونزا دۆڵی شاخاوییە لە نزیک گیلگیت لە شاری گیلگیت-بالتیستان لە پاکستان. جگە لەوەش ئەو دوو پاسە ھەروەھا ئەو ڕێگایانە بوون کە لە باشوورەوە بۆ گەیشتن بە دۆڵی چالاچیگو و تەغدمباش پامیر بەکاردەھێنران. ناوی پاسەکە – مینتاکا بە واتای «ھەزار بزن» لە قرقیزستاندا دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروازە سنوورییەکانی چین-پاکستان
پۆل:دەروازە شاخاوییەکانی چین
زمانی چیکی

**چزیچ یان چیکی** (; بەچیکی   [ˈtʃɛʃcɪna]), لەکۆندا ناودەبرا بە **بۆھیمیان** (; بە *lingua Bohemica دەخوێنرێتەوە* لە زمانی لاتینیدا)، زمانێکی ڕۆژاوایی سلاڤیکیە سەر بە خێزانی چیکۆ-سلاڤیک، پیتەکانی چیکی بە ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت، زمانەکە قسەی پێدەکرێ لەلایەن ١٠ ملیۆن کەسەوە وەک زمانی فەرمی ناسێنراوە لە کۆماری چیک، چیکی بەجۆرێک نزیکە لە زمانی سلۆڤاکی کە ئاخێوەرانی تا ئاستی تێگەیشتن لەیەکتر تێدەگەن و ڕێژەیەکی کەمتر لە زمانی پۆڵەندی نزیکە.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Studeněves%2C_tabule_dětského_hřiště.JPG/220px-Studeněves%2C_tabule_dětského_hřiště.JPG|وێنۆک|تابلۆیەک کە بە زمانی چیکی زانیارییەکانی لەسەر نووسراوە.

## ڕێنووس و نووسین
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Psací_písmo.gif/300px-Psací_písmo.gif|وێنۆک|ھیڵکاری ئەلفبێەکانی زمانی چیکی کە بەدەست نوسراون.

### شێوازەکانی زمانی چیکی
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Dialects_of_the_Czech_language.jpg/290px-Dialects_of_the_Czech_language.jpg|وێنۆک|شێوەزارەکانی زمانی چیکی، [شێوەزاری مۆراڤیان|مۆراڤیان، لاچ، و سازیزن سلیسیان قسەیان پێدەکرێ لە کۆماری چیک.]]

## ئەمانەش ببینە
* ناوەندە چیکییەکان
* ناوی چیکی
* زمانی ئاماژەیی چیکی

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانەکانی سلۆڤاکیا
پۆل:زمانەکانی کۆماری چیک
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چێکی
پۆل:زمانی چیکی
عوروە کوڕی زوبێر

**عوروە کوڕی زوبێر** لەنێو ئەو حەوت شەرعزانە بوو کە لە سەردەمی تابیعیندا فیقھی مەدینەیان داڕشت و یەکێک بوو لە مێژوونووسە موسڵمانەکان.

## ژیاننامە
### خێزان
عوروە کوڕی زوبەیری کوڕی عەوام و دایکی ئەسما کچی ئەبووبەکر بووە. ھەروەھا برای عەبدوڵڵا کوڕی زوبێر و خوشکەزای عائیشە کچی ئەبوبەکر بووە.

خۆشەویستترین کوڕی ھیشامی کوڕی عوروە بوو.

گوایە کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوونی لەسەر ھەندێک زەوی کشتوکاڵی لە پەراوێزی مەدینە نزیکەی ٣ کم لە ڕۆژاوای مزگەوتی پێغەمبەر دروست کردووە.

### سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمان]]
لە ساڵانی سەرەتای خەلیفە عوسمان لە مەدینە لەدایکبووە و لە شەڕی ناوخۆدا (شەڕی ناوخۆی موسڵمانان) ژیاوە کە دوای شەھیدبوونی عوسمان ڕوویدا. ھەرچەندە عەبدوڵڵای کوڕی زوبەیری برای حوکمی لە عەبدولمەلیک سەندەوە، بەڵام نازانرێت کە ھاوکاری کردبێت یان نا. خۆی بۆ خوێندنی فیقھە و فە ڕموودە تە ڕخان کردووە و گە ورە ترین زانستی ھە بوو لە سە ڕ فە ڕموودە کان کە لە عائیشە و وەرگێردراوەتەوە. وتی: پێش مردنی عائیشە بینیم بووم بە یەکێک لە چوار دەسەڵات، وتم ئەگەر بمرێت ھیچ فەرموودەیەک نامێنێت کە لەو کەسانەدا ون بێت کە دەیناسێت، ھەموویانم لەبیر کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٧١٣
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:تابعین
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
ئیبن عەبدولحەکەم

**ئەبووقاسم عەبدولڕەحمان کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولحەکەم** مێژوونووسێکی عەرەب بوو لەدایکبووی لە فوستات میسر بوو کە بەرھەمێکی نووسیوە کە بەگشتی بە " فەتحی میسر و باکووری ئەفریقا و ئیسپانیا (ئەندەلوس)" ناسراوە. ئەم بەرھەمە بە یەکێک لە سەرەتاییترین مێژووی ئیسلامی عەرەبی دادەنرێت کە تا ئێستا ماوەتەوە.

## ژیان
ئیبن عەبدولحەکەم لە بنەماڵەیەکی عەرەبەوە ھاتووە. عەبدوڵڵای باوکی نووسەر و محەممەدی برای، دەسەڵاتدارانی پێشەنگی میسری سەردەمی خۆیان (سەرەتای سەدەی نۆیەم) بوون لەسەر شەریعەتی ئیسلامی مالیکی. دوای مردنی باوکی، ئەو بنەماڵەیە لەلایەن خەلیفە وثیقەوە گۆشەگیری کران بەھۆی پابەندبوونیان بە عەقیدەی ئۆرتۆدۆکسەوە. ھەرچەندە زۆر لەلایەن نەریتخوازان و مێژوونووسانی سەرەتایییەوە ھاتووە، بەڵام بەھۆی ڕیسوایەکی بنەماڵەیییەوە بە دەگمەن ناویان لێدەھێنرێت. لە سەردەمی خەلیفە متەوەکەل مێژوونووس و براکانی تۆمەتبار کران بە گەندەڵی لە موڵکێکی مردوو، زیندانی کران و تەنانەت یەکێک لە براکان لەژێر ئەشکەنجەدا گیانی لەدەستدا.

عەبدولڕەحمان کوڕی عەبدولحەکەم، نەریتخواز بوو نەک مێژوونووسێکی پاک و گشتی. ئەو بە شێوەیەکی سەرەکی گرنگی بە ڕووداوە مێژوویییەکان دەدا کە داب و نەریتی سەرەتایی موسڵمانان نیشان دەدا کە دەیتوانی بۆ فێرکردنی شەریعەتی ئیسلامی بەکاری بھێنێت. سەرچاوەکانی ئەو کتێبانە بوون کە لەلایەن نەریتخوازە زۆر سەرەتایییەکانەوە کۆکراونەتەوە و ئێستا لەدەستچوون، ھەروەھا سەرچاوەی زارەکی وەک باوکی خۆی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٨٧٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
ئیبن قوتەیبە

**ئەبوو محەممەد عەبدوڵڵا کوڕی موسلم کوڕی قوتەیبە دینەوەری مەروەزی** زانایەکی ئیسلامی بوو بە ڕەچەڵەک فارس. لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا وەک دادوەر کاری کردووە، بەڵام بە بەشداریکردنی لە ئەدەبیاتی عەرەبیدا ناسرابوو. ئیلاھیاتناسێکی ئەسەری و پۆلیماتیک بووە کە لەسەر بابەتگەلی جۆراوجۆر نووسیویەتی، وەک تەفسیری قورئان، فەرموودە، کەلام، فەلسەفە، یاسا و فیقھی ئیسلامی، ڕێزمان، فیلۆلۆژی، مێژوو، فەلەکناسی، کشتوکاڵ و ڕووەکناسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٢٠
پۆل:مردووانی ٨٨٥
پۆل:نووسەران بە زمانی عەرەبی
پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:خەڵکی کووفە
ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان

لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بە چوار قۆناغ زنجیرە ھێرشێکی لە ڕێگەی مووشەکی بالیستیکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی بۆمبڕێژکراوەوە بۆ سەر کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئەنجامدا کە ناوچەکانی کۆیە، پردێ و زڕگوێزی لە ھەرێمی کوردستان دەگرتەوە. ئەم ھێرشە وەک وەڵامێک بۆ پارتەکانی ڕۆژھەڵات بوو کە بەردەوام پشتگیری لە خۆپیشاندانەکانی ژینا ئەمینی دەکەن لە ناو ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران.

لەم ھێرشە درندەدا کە بە ھێرشیکی بەربەری ناسروابوو لانیکەم ١٨ کەس کوژراون کە لەنێویاندا ژنی دووگیان ھەیە و ٦٢ کەسی دیکەش برینداربوون کە زۆرینەیان ھاووڵاتیی سڤیلن و لەنێویاندا منداڵی خوار تەمەن ١٠ ساڵ و قوتابی و مامۆستا و ڕۆژنامەوان ھەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:لێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە عێراق
پۆل:کۆیە
پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران
تۆماس توخێل

**تـۆماس تـۆکڵ** (; یاریزان و ڕاهێنەری تۆپی پێی بەڕەگەز ئەڵمانییە لە بەرواری ٢٩ی ئابی ساڵی ١٩٧٣ لە دایکبووە کە ڕاهێنەڕایەتی زۆربەی یانە گەورەکانی ئەوروپای کردووە وەکو یانەکانی چێڵسی ئینگلیزی و پاریس سان جێرمانی فەڕەنسی

لە شاری کڕەمبەخی ئەڵمانیا لە دایکبووە ، دوای ماوەیەک یاریکردن وەکو یاریزان دواجار پێکانێکی سەخت وا لە تۆماس تۆخێل دەکات واز لە یاریکردنی یانە و نێودەوڵەتی بێنێت لە پێش ٢٠٠٠ەکان ، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە کاروانی ڕاهێنەرایەتی تۆماس تۆخێل دەستی پێکردووە و تاوەکو ئێستاش بەردەوام بووە لە ڕاهێنەرایەتی کردنی یانەکانی ئەوروپا - سەرەتای ڕاهێنەرایەتی لە یانەی شتوتگارتی ئەڵمانی بووە ، هەروەها لە ساڵی ٢٠٠٩ دا دوای بەسەربردنی ماوەیەك بەڕاهێنەڕایەتیکردنی یانەی ئۆگسبۆڕگی ئەڵمانی ، یانەی ماینزی ئەڵمانی بەخواستن دەهێنێتە ڕیزەکانیەوە.

دوای وەرگرتنی وەکو خواستن لەلایەن یانەی ماینزی ئەڵمانی تۆماس تۆخێل لە ساڵی ٢٠١٥ ماینزی بەرەو یانەی بڕوسیا دۆرتمۆند ی ئەڵمانی بەجێ دەهێڵێت 

تۆماس تۆخێل بەشێوەیەکی زۆر باش ڕاهێنەڕایەتی یانەی بڕوسیا دۆرتمۆندی کرد لەو ماوەیە تا ساڵی ٢٠١٨ کاتێك یانەی پاریس سان جێرمانـی فەڕەنسی گرێبەستیان لەگەڵدا ئەنجامدا بۆ ماوەی دوو وەرزی سەرەکی کە بووە هۆی دوو جار بردنەوەی خوولی فەڕەنسی لەسەریەک و تیپەکەی گەیاندە یەکەمین یاری کۆتایی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢٠ گرێبەستەکەی هەڵبوەشێننەوە.
وێنۆک

دوای ماوەیەک لە دابڕان تۆماس تۆخێل دووبارە گەڕایەوە سەر شانۆی ڕاهێنەرایەتی کردن بۆ یانەی چێڵسی ئینگلیزی لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ دا و دوای چەند مانگێک تۆماس تۆخێل توانی دووەم جامی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا بۆ یانەکە بنووسێتەوە لە هەمان ساڵدا.

بەڵام دوای زیاتر لە ساڵێک بەسەر لە بردنەوەی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا تۆماس تۆخێل نەیتوانی بەشێوەیەکی زۆر باش ئەنجامی باش بۆ یانەی چێڵسی بەدەستبهێنێت ، هەرچەندە یانەکە لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٢١ بەچەند قەیرانێکی گەورە و سەختدا تێپەڕدەبوو کە تیایدا سەرۆکی پێشووتری یانەکە لە پۆستەکەی دەرکرا و سەرۆکی نوێی بەناوی تۆد بۆیڵی هەڵبژێردرا بەڵام چاودێران و شیکەرەوان ئەوە دەخەنە ڕوو تۆماس تۆخێل لە کۆتا ساتەکانی ڕاهێنەرایەتی کردنی یانەی چێڵسی ئینگلیزی لەگەڵ یاریزانەکانیدا باش نەبووە بۆیە ئەوە بە هۆکاری سەرەکی لابردنی لە ڕاهێنەرایەتی کردنی یانەکە دەژمێردرێت لە ئێستادا ، یانەی چێڵسی ئینگلیزی لە دوای یارییەکەی یانەی چێڵسی ئینگلیزی بەرامبەر دینامۆ زغڕب ی کڕواتی لە خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا لە ئەرکەکەی دوورخرایەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:ڕاهێنەرانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕاھێنەرانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێ
دەروازەی کیلیک

وێنۆک|
**دەروازەی کیلیک** (بەرزییەکەی ٤٨٢٧ م یان ١٥٨٣٧ پێ؛ بە چینی: 基里克达坂؛ ئووردو: کلوک پاس) لە ڕۆژاوای دەروازەی مینتاکا دەروازەیەکی شاخاوی بەرزە لە چیای کاراکۆروم لە نێوان گیلگیت-بالتیستان لە پاکستان و شینجیانگ لە چین. ئەو دوو پاسە، لە سەردەمی کۆندا، دوو خاڵی سەرەکی چوونە ناو دۆڵی سەرەوەی ھونزا (کە پێی دەوترێت دۆڵی گۆژاڵ) لە باکوورەوە بوون. جگە لەوەش ئەو دوو پاسە ئەو ڕێگایانە بوون کە لە باشوورەوە بۆ گەیشتن بە دۆڵی چالاچیگو و تەغدمباش پامیر بەکاردەھێنران.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروازە سنوورییەکانی چین-پاکستان
پۆل:دەروازە شاخاوییەکانی چین
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
تەغدمباش پامیر

وێنۆک|دۆڵی تاشکورگان لە ھەرێمی شینجیانگ چین، کە بەرەو سنووری پاکستان دەڕوانێت
**تەغدمباش پامیر** (بە چینی: 塔克敦巴什帕米尔 یان لە ڕووی مێژوویییەوە چینی: 塔德八士})یان دۆڵی تاکسکۆرگان پامیر یان دۆڵی بەرزە لە باشووری ڕۆژاوای تاشکورگان پارێزگای ئۆتۆنۆمی تاجیک، لە شینجیانگ، چین. دەکەوێتە ڕۆژاوای ڕێگای سەرەکی کاراکۆرام. ئاژەڵدارەکانی واخی و کەرغیز و سەریکۆلی نیشتەجێن، کە لە چیمەنتۆی پامیردا یاک و ئاژەڵەکانی دیکە دەلەوەڕێن.

ھەروەھا ھەندێک جار ناوی تەغدمباش پامیر بۆ زنجیرە چیایەکانی دەوروبەری پامیر بەکاردەھێنرێت، لە سنووری پاکستان و ئەفغانستان و تاجیکستان، کە بە درێژایی زنجیرە چیای پامیر بە درێژایی زنجیرە چیای ساریکۆڵ و ھیندۆسی کوش و چیای مستەغ و واخان دەبڕدرێن. ئەم مەودایە پارێزگای بەداخشان لە ئەفغانستان، پارێزگای خۆسەری گۆرنۆ-بەداخشان لە تاجیکستان و گیلگیت-بالتیستان لە پاکستان دابەش دەکات.

لە سەردەمی شانشینی چینگدا، چینییەکان ئیدیعای سەروەرییان دەکرد بەسەر ناوچەکەدا بەڵام ڕێگەیان بە میری ھونزا دا کە ناوچەکە بەڕێوەببات لە بەرامبەر باجێکدا. بەپێی سەرچاوە کۆلۆنیالییەکانی بەریتانیا، ئەم ڕێکخستنە لە سەرەتای شانشینی ئایۆشی میری ھونزا دەستی پێکردووە، کاتێک میرەکان کۆچەرە کەرغیزەکانی تەغدمباش پامیریان داگیرکرد. میرەکان لە دافدار کایرنێکی دروست کرد بۆ ئەوەی بەڵگەی کۆنترۆڵکردنی بێت. سیستەمی باجدان تا ساڵی ١٩٣٧ بەردەوام بوو.

لە ساڵی ١٩٨٤دا، پامیر و دەوروبەری بە پارێزراوی سروشتی تاکسکۆرگان دەستنیشانکرا. دۆڵی چالاچیگو، لقێکی پامیرە تاکە شوێنە لە چین کە دەتوانرێت مەڕی مارکۆ پۆلۆی تێدا بدۆزرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دۆلەکانی شینجیانگ
ڕێگای سەرەکی کاراکۆرام

وێنۆک|ڕێگای سەرەکی کاراکۆرام
**ڕێگای سەرەکی کاراکۆرام** (ئوردۆ: شاھراھ قراقرم، ناسراو بە ن-٣٥ یان ڕێگای نیشتمانی ٣٥ (ئوردۆ: قومی شاھراھ ٣٥)یان ڕێگای دۆستایەتی چین-پاکستان) ڕێگایەکی سەرەکییە بە درێژایی ١٣٠٠ کم (٨١٠ میل) کە لە حەسەن عەبدالەوە درێژ دەبێتەوە لە پارێزگای پەنجاب لە پاکستان بۆ دەروازەی خونجێراب لە گیلگیت-بالتیستان، لەوێ دەپەڕێتەوە بۆ چین و دەبێتە ڕێگای نیشتمانی چین ٣١٤. ڕێگا سەرەکییەکە پارێزگاکانی پاکستانی پەنجاب و خەیبەر پاکتونخوا لەگەڵ گیلگیت-بالتیستان بە ھەرێمی ئۆتۆنۆمی شینجیانگ ئویغور لە چین دەبەستێتەوە. ڕێگا سەرەکییەکە شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگە و یەکێکە لە بەرزترین ڕێگا قیرتاوکراوەکانی جیھان، بە زنجیرە چیای کاراکۆرامدا تێدەپەڕێت، لە ٣٦°٥١′٠٠′′N 75°٢٥′٤٠′′E لە بەرزترین بەرزی ٤٬٧١٤ م (١٥٬٤٦٦ پێ) لە نزیک دەروازەی خونجێراب. بەھۆی بەرزییەکەی و ئەو بارودۆخە سەختەی کە لەژێردا دروست کراوە، زۆرجار بە ھەشتەمین سەرسووڕھێنەری جیھان ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:رێگا سەرەکییەکان لە پاکستان
پۆل:دەروازە سنوورییەکانی چین-پاکستان
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
دەروازەی خونجێراب

وێنۆک|ڕێگای ناوەڕاستی ڕێگا لە دەروازەی خونجێراب، ڕێگای سەرەکی قەرەکۆرەم.
**دەروازەی خونجێراب** (بە چینی: 红其拉甫口岸؛ ئوردو: درھ خنجراب) دەروازەیەکی شاخاوییە بە بەرزی ٤٦٩٣ مەتر (١٥٣٩٧ پێ) لە چیای کەرەکۆرەم، لە شوێنێکی ستراتیژیدایە لەسەر سنووری باکووری پاکستان (قەزای ھونزا و ناگاری گیلگیت-بالتیستان) و لە سنووری باشووری ڕۆژاوای چین (شینجیانگ). دەروازەی موتسجلیگا دەروازەیەکی شاخاوییە کە بەرزییەکەی ٥٣١٤ مەتر (١٧٬٤٣٤ پێ)ە و بەرزییەکەی ٣٦٫٩٧٣٧٤ پلەی باکوور ٧٥٫٢٩٧٣ پلەی ڕۆژھەڵاتە لە نزیک دەروازەی خونجێراب.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروازە شاخاوییەکانی چین
پۆل:دەروازە سنوورییەکانی چین-پاکستان
پۆل:دەروازە شاخاوییەکانی پاکستان
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
یەعقوبی

**ئەحمەد یەعقوبی ئەبوو عەباس ئەحمەد کوڕی ئیسحاق کوڕی جەعفەر کوڕی وەھب کوڕی وازع یەعقوبی** بە شێوەیەکی باو بە سادەیی لەلایەن نیسبەی یەعقوبییەوە ئاماژەی پێدەکرێت، جوگرافیناسێکی عەرەب بوو موسڵمان بوو و ڕەنگە یەکەم مێژوونووسی کولتوری جیھانی بووبێت لە خەلافەتی عەباسیدا.

## ژیان
لە بەغدا لەدایکبووە، تا ساڵی ٨٧٣ لە ئەرمینیا و خۆراسان ژیاوە و لەژێر چاودێری پارێزگارانی تاھیریدا کاری کردووە، پاشان گەشتی کردووە بۆ ھیندستان و میسر و مەغریب، و لە میسر کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ٢٨٤ی کۆچی (٨٩٧/٨٩٨) کۆچی دوایی کردووە.

ھاوسۆزییەکانی لەگەڵ ئەھلی بەیت (بنەماڵەی پێغەمبەر) لە سەرجەم بەرھەمەکانیدا دەبینرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٨٩٧
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٩یەم
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:شیعەکان
ئەبوو محەممەد ھەمەدانی

**ئەبوو محەممەد حەسەن کوڕی ئەحمەد کوڕی یەعقوب هەمەدانی** جوگرافیناسێکی موسڵمان بوو، کیمیاناس، شاعیر، فیلۆجی، مێژوونووس و فەلەکناس، لە هۆزی بەنی هەمەدان، ڕۆژئاوای عەمران، یەمەن. یەکێک بووە لە دیارترین نوێنەرەکانی فەرهەنگی ئیسلامی لە دوا قۆناغی خەلافەتی عەباسیدا.  کارەکانی بابەتی زانستی بەرفراوانی سەدەی نۆزدەهەمی نەمسا بوو.

## ژیان
وردەکارییە ژیاننامەی ژیانی هەمەدانی کەمن، سەرەڕای کاری زانستی بەرفراوان. وەک ڕێزمانناسێک ناوبانگێکی باشی  هەبووە، شیعری زۆری نووسیوە، خشتەی ئەستێرەناسی کۆکردۆتەوە.

پێش لەدایکبوونی خێزانەکەی لە ئەلمەڕەشی ژیاون.  پاشان ڕوویان لە شاری سەنعا کردووە، کە هەمەدانی لە ساڵی ٨٩٣ لەدایکبووە، باوکی ڕێبوار بووە و سەردانی کووفە و بەغدا و بەسرە و عومان و میسری کردووە.  ئەلمەڕەشی لە دەوروبەری تەمەنی حەوت ساڵیدا دەستی کرد بە باسکردنی ئارەزووی سەفەرکردن. تا ڕادەیەک دواتر بەرەو مەککە بەڕێکەوت و لەوێ مایەوە و زیاتر لە شەش ساڵ خوێندنی تەواو کرد، دواتر بەرەو سەعدە بەڕێکەوت.  لەوێدا زانیاری لەسەر خەولان کۆکردۆتەوە.  دواتر دەچێتەوە سنە و حەزی لەو زەوییە دەبێتەوە کە حیمیار بوو، بەڵام بە هۆی بۆچوونی سیاسییەوە بۆ ماوەی دوو ساڵ زیندانی کرا. دوای ئازاد بوونی لە زیندان چووە ڕەیدە  بۆ ئەوەی لەژێر پاراستنی هۆزەکەی خۆیدا بژی.  زۆربەی کتێبەکانی لەو کاتەدا کۆکردۆتەوە و تا مردنی لە ساڵی ٩٤٥ لەسەری ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:گەردونناسانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٩٠
پۆل:مردووانی ٩٤٥
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٠یەم
محەممەد کوڕی جەریر تەبەری

**محەممەد کوڕی جەریر کوڕی یەزید کوڕی کەسیر کوڕی غالب** ناسراوە بە **تەبەری** مێژوونووس و زانایەکی ئیسلامی فارس بوو خەڵکی ئامۆلی تەبەریستان. لە نێو دیارترین کەسایەتییەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسلامیدا بوو، تەبەری بە بەرھەمە مێژوویییەکانی و شارەزایی لە تەفسیری قورئاندا ناسراوە، بەڵام بە «فلیماتیکێکی سەرنجڕاکێشی بەرھەمدار» وەسف کراوە. بەرھەمی لەسەر چەندین بابەت نووسیوە، لەوانە مێژووی جیھان، شیعر، فەرھەنگناسی، ڕێزمان، ئەخلاق، بیرکاری و پزیشکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٨٣٩
پۆل:مردووانی ٩٢٣
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:تەبەرستان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
پۆل:زانایانی تەفسیر
ئیبن قەلانیسی

**ئەبوو یەعلا هەمزە کوڕی ئەسەد کوڕی قەلانیسی** لە ساڵی ١٠٧١ لە دیمەشق لە دایکبووە سیاسەتمەدار و مێژوونووسێکی موسڵمان بووە لە سەدەی ١٢ لە دیمەشق لە ساڵی ١٠٧٠ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١١٦٠
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٧١
ئیبن موسکوویە

**ئیبن موسکوویە** بەرپرسێکی فارسی شانسی بوو لە سەردەمی بوەیھی، و فەیلەسوف و مێژوونووس بوو لە مەرکەزی ئێران. وەک ئەفلاتونیزمی کاریگەری ئەو لەسەر فەلسەفەی ئیسلامی بە پلەی یەکەم لە بواری ئەخلاقدایە. نووسەری یەکەمین بەرھەمی گەورەی ئیسلامی بوو لەسەر ئەخلاقی فەلسەفی بە ناونیشانی پاڵاوتنی کارەکتەری (تهذيب الأخلاق)، کە تیشکی خستە سەر ئەخلاقی کردەیی و ھەڵسوکەوت و پاڵاوتنی کارەکتەری. ئەو ئەخلاقی کەسی لە کایەی گشتی جیاکردەوە، و سروشتی ڕزگارکەری عەقڵی لەگەڵ فریو و وەسوەسەی سروشتدا بەراورد کرد. موسکوویە کەسایەتییەکی دیار بوو لە ژیانی ڕۆشنبیری و کولتووری سەردەمی خۆیدا.

## ژیان
موسکوویە لە شاری ڕی پارێزگای تاران لەدایکبووە، ئەوکات لەژێر کۆنترۆڵی زیارەددا بووە. ڕەنگە موسکوویە زەردەشتی بووبێت بر موسڵمان، بەڵام پێدەچێت زیاتر ئەوە یەکێک لە باوباپیرانی بووبێت کە لە زەردەشتییەوە بووبێتە موسڵمان. لە سەرەتای کارکردنیدا تەمەنی لە بەغدا بەسەر بردووە و لەوێ وەک سکرتێری موحەللەبی وەزیری ئەمیری بوەیھی موعیز ئەلدەوڵە کاری کردووە. ئەو ئەوەندە لە زمانی پاڵەوی شارەزا بووە کە ھەندێک دەقی پێش ئیسلامی بەو زمانە وەرگێڕاوە بۆ زمانی عەرەبی. دوای خزمەتێکی درێژخایەن بۆ بوەیھیدییەکانی عێراق، موسکوویە چووە دەرباری ڕوکن ئەلدەولە و لەوێ حەوت ساڵ بەسەر دەبات ساڵانێک لەوێ لەگەڵ وەزیری بوەیھی ئەبو ئەفزەل کوڕی عەمید کاریان کرد. لە ساڵی ٩٦٦ کۆمەڵێک غازی (سەربازان) بەرەو کتێبخانەی ڕی ڕێپێوانیان کرد بەڵام موسکوویە توانی ڕزگاری بکات. دوای مردنی دەبوو ئەفزەل کوڕی عەمید لە ساڵی ٩٧٠، موسکوویە بەردەوام بوو لە خزمەتکردنی کوڕی دووەمی دەبوو ئەفزەل لە ساڵی ٩٧٥ لەگەڵیدا بەرەو بەغدا بەڕێکەوتن.

دواتر وەک سکرتێر و کتێبخانەوان بۆ زنجیرەیەک وەزیر کاری کردووە، لەوانە عەدود ئەلدەوڵە. ھەندێک لە سەرچاوەی ھاوچەرخ ئەویان بە برایانی پاکییەوە گرێداوە و ئیدیعایان کردووە کە ھەندێک لە نووسینەکانی لە کۆکردنەوەی پەیامەکانی برایانی پاکی دا بەکارھێنراون. موسکوویە لە ساڵی ١٠٣٠ لە شاری ئەسفەھان کۆچی دوایی کرد، ئەوکات لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی کاکوویەدا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٠٣٠
پۆل:نووسەرە عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:شیعەکان
ئیبن عەبدولزاھیر

**ئیبن عەبدولزاھیر** نووسەر و شاعیر و مێژوونووسێکی میسری بووە لە سەردەمی مەملوکەکاندا. چەندین بەرھەمی ناوبراو لە ژیاندا ماون، لەوانە سێ ژیاننامەی سوڵتانەکانی سەرەتای مەملوک بایبەرس، ئەلمەنسور قەلاون و ئەشرەف خەلیل. جگە لەوەش، دیوانێک لە شیعرەکانی ماوەتەوە، ھەروەھا کۆمەڵێک نامە کە لەلایەن وەزیری سەلاحەدین قازی فەزلەوە نووسراوە کە ئەو کۆی کردووەتەوە، ھەروەھا بەشێک لە بەرھەمێکی جوگرافی بە ناوی کیتاب ئەلرەودە بەحیا کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن دواتر مێژوونووس ئەلمەقریزی بۆ بەرھەمی «المواضی وە-لئیعتیبار بذكر الخطات و الأثار». ھەروەھا کوڕەکەی فەتحەدین کوڕی عەبدولزاھیر و نەوەکەی عەلادین کوڕی عەبدولزاھیر زانای گرنگی شانسەری سەردەمی مەملوک بوون، ھەروەھا کوڕەزاکەی شافعی کوڕی عەلی کە ھەروەھا سێ ژیاننامەی نووسیوە تا ئێستا ماوەتەوە سوڵتانەکانی بایبەرس، قەلاون و ناسر محەممەد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٢٣
پۆل:مردووانی ١٢٩٣
ئیبن عەساکیر

**ئیبن عەساکیر** زانایەکی ئیسلامی سوننە بووە، مێژوونووس بووە و شاگردی عیرفانی سۆفی ئەبوو نەجیب سوھرەوەردی بووە.

## ژیان
ئیبن عەساکیر لە دیمەشق لە ساڵی ٤٩٩ کۆچی (١١٠٥) لەدایکبووە، لە سەردەمی ئەتابەگی تۆغتەکین، پەروەردەیەکی بەرفراوانی وەرگرتووە، وەک ئەوەی شایستەی کەسێک بێت لە خێزانێکی دەوڵەمەند. تا ساڵی ١١٢٠ لە مەدرەسەی شافعی بەشداری لە وتارەکانی ئەلسلێمی دەکرد کە لەلایەن ئەتابەگ گوموشتەگینەوە دروست کرابوو. گەشتی کرد بۆ بەغدا، دوای مردنی باوکی، و لە ساڵی ١١٢٧دا چووە سەر حەج، گەڕایەوە بەغدا بۆ گوێگرتن لە وتار لە نیزامییە، لە ئەبوو حەسەن ئەنساری (قوتابی غەزالی)، وتار لەسەر فەرموودەی ئدەبی ساڵح کەرەمانی و ئیبن حسێن ئەبووقاسم.

تا ساڵی ١١٣٢ ئیبن عەساکیر گەڕابووەوە بۆ دیمەشق و لەو ساڵەدا ھاوسەرگیری کردبوو. ئاژاوە مەدەنییەکان ناچاری کرد دیمەشق بەجێبھێڵێت و لە ئەسفەھانەوە گەشت بکات بۆ مێرڤ (شارێکە لە تورکمانستان)، لەوێش چاوی بە ئەبو سەعد عەبدولکەریم ئەلسامانی کەوت. لەگەڵ ئەلسامانی گەشت دەکات بۆ نەیشابوور و ھەرات و تا ساڵی ١١٣٩ لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ دیمەشق بە بەغدادا تێپەڕیبوو. بە درێژایی گەشتەکەی چەندین فەرموودەی کۆکردووەتەوە و بووبوو بە حافیز.

ئیبن عەساکیر بە سەرپەرشتی نورەدین زەنگی تاریخی دیمەشقی نووسیوە. لە ساڵی ١١٧٠ نورەدین مەدرەسەی دار حەدیسی بۆ ئیبن عەساکیر دروست کرد.

ئیبن عەساکیر لەلای ٨٠ زانای ژنی موسڵمان خوێندوویەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٠٥
پۆل:مردووانی ١١٧٥
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:شەرعزانە شافعییەکان
سازگارکردن

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Reverse_osmosis_desalination_plant.JPG/234px-Reverse_osmosis_desalination_plant.JPG|وێنۆک|312x312پیکسڵ|وێستگەی سازگارکردنی ئاو (reverse osmosis) لە بەرشەلۆنە، ئیسپانیا
**سازگارکردنی ئاو** پرۆسەیەکە کە پێکھاتەی کانزایی لە ئاوی خوێیاو لادەبات. بە شێوەیەکی گشتی، دەرھێنانی خوێ ئاماژە بە لابردنی خوێ و کانزاکان دەکات لە ماددەیەکی دیاریکراو، وەک دەرھێنانی ئاو لە خاک، کە کێشەیە بۆ کشتوکاڵ. ئاوی سوێر (بە تایبەتی ئاوی دەریایی) سارگاردەکرێت بۆ بەرھەمھێنانی ئاوی گونجاو بۆ بەکارھێنانی لەلایەن مرۆڤەوە یان ئاودێری. پاشماوەی پرۆسەی دەرھێنانی خوێ (desalination) بریتییە لە (Brine). پاکژکردنەوەی ئاو لە زۆرێک لە کەشتییە دەریایییەکان و کەشتییە ژێر ئاوەکاندا بەکاردێت. زۆربەی سەرنجە ھاوچەرخەکان لە دەرھێنانی خوێدا تیشک دەخەنە سەر دابینکردنی ئاوی سازگار بە نرخێکی کاریگەر بۆ بەکارھێنانی لەلایەن مرۆڤەوە. لەگەڵ ئاوی پاشماوەی ڕیسایکلکراو، یەکێکە لە سەرچاوە کەمەکانی ئاو (بێجگە لە باران).

## سەرچاوەکان

پۆل:فلتەر
پۆل:ئاوی فرێش
پۆل:دابینکەری ئاو
غەسسان مەسعوود

**غەسسان مەسعود** (لە دایکبووی ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٥٨) ئەکتەر و سینەماکاری سوریە.  ئەو لە رۆژئاوا، بە رۆڵگێڕانی سەلاحەدین لە فیلمی شانشینی بەهەشت (٢٠٠٥)، کە لە دەرهێنانی ڕیدلی سکۆت دەناسرێتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی دیمەشق
کاردانەوەکان لە بەرامبەر پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە کۆماری ئیسلامیی ئێران

ئەم وتارە **کاردانەوەی زارەکی و ڕەفتاری تاکەکان، ڕێکخراوەکان و حکوومەتەکان** لە بەرامبەر پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە لەخۆدەگرێت.

## کاردانەوەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و وڵاتانی جیھان
ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان و دادگای نێودەوڵەتی داد (لە لاھای) و ژمارەیەکی بەرچاو لە وڵاتانی جیھان، لەوانە ٤٧ وڵات لە بەیاننامەیەکدا، و لە کۆبوونەوەکەدا ٧٩ وڵاتی دیکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩، دەیان ڕێکخراوی مافی مرۆڤ،پێشێلکردنی مافی مرۆڤیان لە ئێران لەلایەن بەرپرسانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە ئیدانە کردووە.

بەپێی ئاژانسی ھەواڵی ئەسۆوشیەیتید پرێس،  حکوومەتی ئەمریکا ئێرانی تۆمەتبار کردووە، لەگەڵ سێ وڵاتی دیکە لەوانە کۆریای باکوور،  چین و ڕووسیا، بە پێشێلکردنی توندی مافەکانی مرۆڤ , لەوانە ئەنجامدان یان ڕێگەدان بە توندوتیژی دژی کەمینە ئایینییەکان و نەتەوەیییەکان، سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین و ئازادی کۆبوونەوە، تۆمەتباری کرد.

ڕۆژی ٢٣ی شوباتی ٢٠١٩ زیاتر لە سەد ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ھەردوو پارتی دیموکرات و پارتی کۆماری بڕیارنامەیەکیان واژوو کرد کە تێیدا پشتیوانیان لە ئێرانییەکی دیموکراس و عەلمانی کرد و پیلانی تیرۆریستی کۆماری ئیسلامیی ئێران ئیدانە کرد. لەم بڕیارنامەیەدا ئاماژە بەوە کراوە کە حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ماوەی ڕابردوودا چەندین جار خەڵکی ناڕازیی ئێرانی سەرکوت کردووە، لەوانە لە کاتی لە سێدارەدانی بەکۆمەڵی ساڵی ١٩٩٨، ناڕەزایەتیی خوێندکاران لە ساڵی ١٩٩٨، ناڕەزایەتییەکان لە ساڵی ٢٠٠٩، ناڕەزایەتییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠١٨، و ناڕەزایەتییەکانی تشرینی دووەمی ٢٠١٩.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران
پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران
شانشینی بەھەشت (فیلم)

**شانشینی بەھەشت** فیلمێکی درامای خەیاڵی مێژوویی داستانییە لە ساڵی ٢٠٠٥ لە دەرھێنان و بەرھەمھێنانی ڕیدلی سکۆت و نووسینی ویلیام مۆناھان. ئەکتەرەکان ئۆرلاندۆ بلوم، ئێڤا گرین، غەسسان مەسعوود، جێرمی ئایرۆنز، دەیڤید تیولیس، برێندان گلیسۆن، ئێدوارد نۆرتۆن، مارتۆن چۆکاس، لیام نیسن، مایکل شین، ڤێلیبۆر تۆپیچ و ئەلێکساندەر سیدیگ ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمی درامی ساڵی ٢٠٠٥
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی عەرەبی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی-ئەڵمانی
پۆل:فیلمە مێژوویییە بەریتانییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە بەریتانییەکان
پۆل:فیلمە نایابە بەڕیتانییەکان
پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە بەڕیتانییەکان
پۆل:فیلمە ئەڵمانییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە نایابەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی مەرگ
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن ھاری گرێگسۆن-ویلیامزەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون
پۆل:فیلمە نایابە جەنگییەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ئایین
پۆل:فیلمە ئەکشنەکان لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:فیلمە جەنگییەکان سەبارەت بە ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بەزمانی ئیتاڵی
یەکەم نمایش

**یەکەم نمایش**، کە ھەروەھا (بە ئینگلیزی premiere،)یەکەم نمایشە (یەکەم پێشکەشکردنی گشتی) شانۆگەرییەکە، فیلمێکە، سەمایەکە، یان نووسینەوەی مۆسیقا کە زۆرجار بەرھەمێک چەندین نمایشی یەکەمی دەبێت: یەکەم نمایشی جیھانی (یەکەمجارە لە ھەر شوێنێکی جیھان نمایش دەکرێت)، یەکەم پێشکەشکردنی لە ھەر وڵاتێکدا، یەکەم نمایشی ئۆنلاین (یەکەمجارە لە ئینتەرنێتدا بڵاودەکرێتەوە). کاتێک بەرھەمێک لە وڵاتێکەوە سەرچاوە دەگرێت کە بە زمانێکی جیاواز لەوەی کە تێیدا یەکەم نمایشی نیشتمانی یان نێودەوڵەتی وەردەگرێت قسە دەکات، دەتوانرێت دوو نمایشی یەکەم بۆ ھەمان بەرھەم لە ھەمان وڵاتدا ھەبێت- بۆ نموونە شانۆگەری خزمەتکارەکام لەلایەن… دراماکاری فەرەنسی ژان ژێنێ یەکەم نمایشی بەریتانیا بووە (کە بەڕێکەوتیش یەکەم نمایشی جیھانی بوو) لە ساڵی ١٩٥٢، لە بەرھەمێکدا کە بە زمانی فەرەنسی پێشکەش کرا. دوای چوار ساڵ جارێکی دیکە نمایشکرایەوە، ئەمجارەیان بە زمانی ئینگلیزی کە یەکەم نمایشی بوو بە زمانی ئینگلیزی لە بەریتانیا
وێنۆک|یەکەم نمایش لە شانۆی چین

## مێژوو
ڕیمۆند ئێف بێتس ھۆکاری ناساندنی یەکەم نمایشی فیلمەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ نمایشکار سید گراومان کە شانۆی چینی گراومانی دامەزراندووە. یەکەم نمایشی ھۆلیوود بۆ فیلمی ڕۆبن ھود بوو لە ساڵی ١٩٢٢ کە داگلاس فێربەنکس ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕا، لەبەردەم شانۆی میسریدا. تا کۆتایی ساڵانی ١٩٢٠ فەرشی سوور بوو بە ھاوواتای یەکەم نمایشی فیلم

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرەتاکان
پۆل:زاراوەکانی فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:شانۆ
نوەیری

**نوەیری** ناوی تەواو **شیھابەدین ئەحمەد کوڕی عەبدولوەھاب نوەیری** (٥ی نیسانی ١٢٤٩ میسر - ٥ی حوزەیرانی ١٣٣٣ قاھیرە) مێژوونووسێکی موسڵمانی میسری و فەرمانبەری حکومی مەمالیکی بەحری بووە. دیارترینیان بەھۆی کۆکردنەوەی ئینسایکلۆپیدیای سەردەمی مەمالیکەکان کە لە ٩ ھەزار لاپەڕەیە، بە ناوی *کۆتایی تەماح لە ھونەرەکانی فێربووندا* (نهاية الأرب في فنون الأدب، نیهایەت العرب فی فونون الأدب)، کە پەیوەندی بە ئاژەڵناسییەوە، توێکاری، مێژوو، کرۆنۆلۆجیا، لەنێو ئەوانی تردا ھەبووە. ھەروەھا بە کارە بەرفراوانەکانی سەبارەت بە داگیرکردنی سوریا لەلایەن مەغۆلەکانەوە ناسراوە. نوەیری لە دەوروبەری ساڵی ١٣١٤ دەستی بە ئینسایکلۆپیدیای خۆی کردووە و لە ساڵی ١٣٣٣دا تەواو کردووە.

## ژیان
ناوی نوەیری نیسبەیە کە ئاماژەیە بۆ گوندی نوەیرە لە پارێزگای بنی سوێفی ئێستا. نوەیری لە ٥ی نیسانی ١٢٧٩ لە شاری ئەخمیمی میسر لەدایکبووە. زۆربەی منداڵی لە قوس لە میسری سەرەوە ژیاوە، لەوێ لە لای ئیبن دەقیق عید خوێندوویەتی. دواتر لە زانکۆی ئەزھەر لە قاھیرە خوێندوویەتی و پسپۆڕی لە خوێندنی فەرموودە و سیرە، جگە لە مێژوو. شارەزای لە خۆشنووسیدا ھەبووە، کۆپییەکی سەحیحی بوخاری دروست کردووە کە بە ١٠٠٠ دینار فرۆشتوویەتی. لە تەمەنی ٢٣ ساڵییەوە وەک فەرمانبەری حکومی لە ئیدارەی سوڵتان ناسر محەممەد کاری کردووە، لە ڕۆڵی جیاوازدا کاری کردووە لەوانە بەڕێوەبەری موڵک و ماڵی سوڵتان و سەرپەرشتیاری دارایی سوپا لە تەرابلوس. لە شوێنێکدا دوای ساڵی ١٣١٢ لە خزمەتکردنی حکوومەت خانەنشین بوو و کاری کۆپیکردنی دەستنووسەکانی گرتە ئەستۆ بۆ ئەوەی بتوانێت لە کاتی کۆکردنەوەی ئینسایکلۆپیدیای خۆیدا بژێوی ژیانی خۆی بکات. لە ٥ی حوزەیرانی ١٣٣٣ لە قاھیرە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٧٩
پۆل:مردووانی ١٣٣٣
قەزای ئاتۆک

[وێنۆک|[قەڵای ئاتۆک]]
**قەزای ئاتۆک** (بە زمانی ئوردو و پەنجابی: ضلع اٹک) قەزایەکە لە فەلاتی پۆتۆھار لەلە پارێزگای پەنجاب لە پاکستان. پایتەختەکەی شاری ئاتۆکە.

قەزاکە لە نیسانی ١٩٠٤ بە تێکەڵکردنی تەھسیلەکانی قەزاکانی نزیک دروست کراوە. ناوی پێشووی کامپبێلپور بوو. ئەمڕۆ قەزاکە لە ٦ تەحسیل پێکھاتووە: عەتۆک، فاتح جەنگ، حەزرۆ، حەسەن عەبدال، جەند و پیندی غێب.

دەکەوێتە باکووری پارێزگای پەنجاب، لە باشوورەوە لەگەڵ چاکواڵ، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ میانوالی، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕاوالپیندی، لە ڕۆژاوای کۆھات، لە باکووری ڕۆژاوای نەوشێرا، لە باکوورەوە لەگەڵ سوابی و ھاریپور ھاوسنوورە.

## مێژوو
ناوی ڕەسەنی ناوچەی ئاتۆک ئاتۆک بوو. دوای ئەوەی فەرماندەی گشتی ھێزەکانی بەریتانیا سێر کۆڵین کامپبێل گۆڕدرا بۆ کامپبێلپور کە شاری کامپبێلپوری ئاوەدان کردەوە. ناوی ئاتۆک لە ساڵی ١٩٧٨ گەڕێنرایەوە.

## خوێندن
ئاتۆک بە گشتی ١٢٨٧ قوتابخانەی حکومی ھەیە کە لەسەدا ٥١ (٦٥٧ قوتابخانە) بۆ خوێندکاری کچە. قەزاکە ژمارەی وەرگرتنی خوێندکارانی لە قوتابخانەکانی کەرتی گشتیدا ٢٢٤ ھەزار و ٤٨٧ کەسە، کە ڕێژەی خوێندەوارییان ٢٦٫٣٪یە. ئاتۆک بە زۆرترین قەزای کەم گەشەسەندوو لە پەنجاب دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزای ئاتۆک
بەندەری فاوە بەسرە

thumb

**بەندەری فاو** ( بە عەرەبی : **ميناء الفاو الكبير** ) ، دەکەوتە قازەی فاوە سەر بە شاری بەسرە. ئەم بەندەرە یەکەکە لە بەندەراکانی هەر گەورەی  عیراق و ناوچەکە یە، ئەم بەندەرە لە سالی 2010ەوە  لە لایان حکومەتی عیراقەوە بریار دروستکردنی لسەر درایەوە و تاکو ئێستا کار لسەر دەکرێت و بریارە تاکو 2024 تەواوببێت.تێچووی پرۆژەی بەندەری فاو نزیکەی 4.6 ملیار یۆرۆیە. درێژیی شەپۆلشکێنەکانی بەندەری فاو زیاتر لە 16 کیلۆمەترە و درێژترینی سەر ئاستی جیهانە، ھەربۆیە ناوی چووەتە کتێبی گینسەوە. سودی ئەم بەندەرە بۆ وەلاتی عیراق سودێکی یەکجار مەزنی هەیە، چونکە دەبت خالکی هاوچەرخ بۆ عیراق لە رووی ئابووریەوە. ئەم بەندەرە وە دەکەت کە عیراق و  ئەوروپا بەیەکەوە گرێبدەتەوە چوونکە هەموو گەشتەکانی بازرگانی لە رۆژهەلاتی ئاسیا بە رێگەی ئەم بەندەرەیەوە لە خاکی عیراق دەرباسی ئەوروپا دەبن.

## توەنەکانی بەندەرەکە

توانای بەندەری فاو بریتییە لە 99 ملیۆن تۆن کەرەستەی ساڵانە، دوای تەواوکردنی بەندەرەکە، عێراق مانگانە 15 ملیار دۆلاری لەو بەندەرە دەستدەکەوێت.
 
بۆ باشترکردنی دۆخی گواستنەوە و چالاکترکردنی بەندەرەکەش، بڕیارە لەگەڵ پرۆژەی دروستکردنی بەندەری فاودا، هێڵێکی شەمەندەفەر دروستبکرێت کە ناوچەی کەنداو لەڕێگەی خاکی عێراقەوە بە باکووری ئەوروپا دەبەستێتەوە لەڕێگەی تورکیاوە، ئەمەش بایەخێکی دیکەی ستراتیژی بە پرۆژە بازرگانییە جیهانییەکە دەدات.
 
بەشێکی دیکەی پرۆژەکە بریتییە لە دروستکردنی کۆگاکانی هەڵگرتنی دانەوێڵە، لەگەڵ بەرزکەرەوە گەورەکانی ناو بەندەرەکان، ھەروەھا شوێنی نیشتنەوەی فڕۆکە و دروستکردنی رێگەی نێودەوڵەتی و دروستکردنی چەندین کارگە و سەرچاوەی بەرهەمهێنانی سووتەمەنی.
 
بەپێی بەدواداچوونی شارەزایانی ئابووریی بەندەری فاو، لە حاڵەتی تەواوبوون و کارکردنی ئاسایی خۆیدا، ساڵانە 25 تاوەکو 35 ملیار دۆلار دەهێنێتە خەزێنەی عێراقەوە، ئەمە جیا لە داهاتی کارەکانی دیکەی پەیوەست بە بەندەرەکەوە، لە شێوەی گواستنەوە، فڕۆکەوانی، فڕۆکەخانەکان، شەمەندەفەر و سووتەمەنی.
 
ساڵح ھاشمی، شارەزای ئابووری دەڵێت "پرۆژەی بەنداوی فاو، ئەگەر تەواوبکرێت پرۆژەیەکی زیندوو و ستراتیژی دەبێت، یارمەتیی عێراق دەدات بە شێوەیەکی زۆر گەورە. عێراق بەتەواوی بە جیھان دەبەستێتەوە و چەندین دەرگای ئابووری دەکاتەوە، ئەمە جگە لەوەی ھەلی کار دروستدەکات، وەبەرھێنانی ناوخۆ و دەرەوە زیاد دەکات، بەڵام کێشەکە ئەوەیە ئەم مینایە لە بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی ھەرێمی و نێودەوڵەتی دەدات، بۆیە زۆرێک لە وڵاتان کار بۆ وەستانی دەکەن و وەکو دەبینن پرۆژەکەش وەستێنرا، لەگەڵ ئەوەشدا عێراق وڵاتێکی لاوازە لەڕووی سیاسی و ئابووری و ئەمنییەوە، بۆیە ئەستەمە کۆنترۆڵیان بکات، دوو وڵات بە شێوەیەکی گەورە لە بەرژەوەندییەکانیان دەدرێت لەوانە ئیمارات و کۆماری ئیسلامیی ئێران، بۆیە لەگەڵ سەرکەوتوویی پرۆژەکە نین، ھەروەھا کوێتیش، چونکە کاریگەریی زۆر دەبێت لەسەر مینای موبارەکی ئەو وڵاتە.

## سەرچاوە

پۆل:پارێزگای بەسرە