سەگی ئالابای

**سەگی ئالابای** (بە ئینگلیزی: Alabai یان Central Asian Shepherd Dog) یەکێکە لە کۆنترین و بەھێزترین نەژادەکانی سەگ لە جیھاندا، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٥٠٠٠ ساڵ. ئەم سەگە زەبەلاحە لە ناوچە فراوانەکانی ئاسیای ناوەڕاستەوە سەریھەڵداوە و بە شێوەیەکی نەریتی بۆ پاراستنی ڕانە مەڕ و ماڵات لە ھێرشی ڕاوکەرە گەورەکانی وەک گورگ و ورچ بەکارھاتووە.

ئالابای، کە زۆرجار بە "ڤۆڵکۆداڤ" (Volkodav)ـیش ناودەبرێت، کە لە زمانی ڕووسیدا بە واتای "گورگ شکێن" دێت، بە بوێری، دڵسۆزی، و ھێزی لەڕادەبەدەری ناسراوە. ئەمە نەژادێک نییە کە بۆ ھەموو کەسێک گونجاو بێت و پێویستی بە خاوەنێکی بەئەزموون و لێھاتوو ھەیە.

## مێژوو و بنەچە
سەگی ئالابای یەکێکە لەو نەژادانەی کە لە ڕێگەی "ھەڵبژاردنی سروشتی"ـیەوە پەرەی سەندووە، نەک لە ڕێگەی دەستکاریکردنی مرۆڤەوە. ئەم سەگە بۆ ھەزاران ساڵ لە ژینگە سەخت و دژوارەکانی ئاسیای ناوەڕاستدا ژیاوە و بۆ مانەوە و پاراستنی سامانی خاوەنەکانی، لەگەڵ ڕاوکەرە دڕندەکاندا جەنگاوە. بنەچەی دەگەڕێتەوە بۆ ناوچە جوگرافییەکانی نێوان ڕووباری ئۆڕاڵ، دەریای قەزوین، و سنوورەکانی چین.

خێڵە کۆچەرییەکان ئەم سەگەیان بۆ پاراستنی مەڕ، بزن، وشتر، و کاروانەکانیان بەکاردەھێنا. بەھۆی ئەم مێژووە دوور و درێژەوە، ئالابای غەریزەیەکی زۆر بەھێزی بۆ پارێزگاریکردن ھەیە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان

* **جەستە**: ئالابای خاوەنی جەستەیەکی گەورە، پتەو، و ماسولکەییە. پێکھاتەیەکی زۆر بەھێزی ھەیە کە توانای جووڵەی خێرا و کتوپڕی پێدەبەخشێت.
* **سەر و شەویلگە**: سەری زۆر گەورە و پانی ھەیە، لەگەڵ شەویلگەیەکی یەکجار بەھێز.
* **فەروو**: فەرووەکەی چڕ و دوو چینە، کە بە تەواوی لە کەشوھەوا وەرزییەکان دەیپارێزێت.
* **گوێ و کلک**: بە شێوەیەکی نەریتی، گوێ و کلکی ئالابای دەبڕدرانەوە (cropping and docking) بۆ ئەوەی لە کاتی شەڕکردن لەگەڵ گورگدا کەمتر زیانیان پێبگات. ئەم نەریتە ئێستا لە زۆربەی وڵاتاندا نایاساییە.

## ڕەفتار و کەسایەتی
وێنۆک|سەگە ئالابایەکان (سەگی شوانکاری ئاسیای ناوەڕاست). ململانێیەکی سروشتی بۆ بەدەستھێنانی سەرکردایەتی لەناو ڕانەکەدا.
ئالابای سەگێکی بوێر، ئارام، سەربەخۆ، و خاوەن متمانەبەخۆبوونێکی زۆرە.

**پارێزەر**: ھەستی پارێزگاریکردنی زۆر بەرزە. زۆر دڵسۆزە بۆ خێزانەکەی و بە توندی بەرگری لە ماڵ و موڵکی خاوەنەکەی دەکات.

**گومان لە نامۆکان**: بە سروشت گومان لە کەسانی نامۆ دەکات و تا دڵنیا نەبێتەوە کە مەترسی نین، لێیان نزیک نابێتەوە. ئەمە وای لێدەکات ببێتە سەگێکی پاسەوانی نایاب.

**سەربەخۆیی**: بەھۆی ئەوەی بۆ کاری سەربەخۆ دروست بووە، زۆر زیرەکە بەڵام دەتوانێت ڕەق و سەربەخۆ بێت. پێویستی بە خاوەنێکە کە بتوانێت بە شێوەیەکی ھێمن و متمانەپێکراو سەرکردایەتیی بکات.

## بەخێوکردن و پێویستییەکان
وێنۆک|سەگی شوانکاری ئاسیای ناوەڕاست.
**ژینگە**: ئەم نەژادە بە ھیچ شێوەیەک بۆ ژیانی شوقە گونجاو نییە. پێویستی بە ڕووبەرێکی فراوان و حەوشەیەکی گەورە و پەرژینکراو ھەیە بۆ ئەوەی بتوانێت تێیدا بگەڕێت و پاسەوانی بکات.

**ڕاھێنانی جەستەیی**: پێویستی بە ڕاھێنانی زۆر نییە، بەڵام پیاسەی ڕۆژانە و بواری جووڵەی ئازاد زۆر گرنگە بۆ تەندروستیی.

**ڕاھێنانی کۆمەڵایەتی**: گرنگترین بەشی پەروەردەکردنی ئالابای، کۆمەڵایەتیکردنیەتی لە تەمەنێکی زۆر زووەوە. دەبێت لەگەڵ خەڵک، دەنگ، و دۆخی جیاوازدا ئاشنا بکرێت بۆ ئەوەی لە داھاتوودا نەبێتە سەگێکی زۆر گۆشەگیر یان ھێرشبەر.

## تەندروستی
بەھۆی ئەوەی نەژادێکی سروشتییە، ئالابای بە گشتی تەندروستییەکی باشی ھەیە. وەک زۆربەی سەگە گەورەکان، ئەگەری کەمە بۆ تووشبوون بە نەخۆشیی جومگەی حەوز و ئەژنۆ (Hip and Elbow Dysplasia).

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕووسی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:نەژادەکانی سەگ
پۆل:نەژادەکانی سەگی ئاسیا
پۆل:سەگە پاسەوانەکانی ئاژەڵ