open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئۆرھان یەڵمازکایا

**ئۆرھان یەڵمازکایا** (Orhan Yılmazkaya)، (١٩٧٠ لە ئەڵمانیا - ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٩ لە ئەستەمبوڵ) ڕۆژنامەنووس و نووسەر و چالاکی سیاسیی خەڵکی تورکیا بووە.

یەڵمازکایا لە ساڵی ١٩٧٠ لە ئەڵمانیا لەدایک بوو و لەوێدا گەورە بووە، ھەتا دایک و باوکی لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕەوانەی ئەستەنبوڵی دەکەن. لەوێ لە قوتابخانەی شەوانەڕۆژیی کوڕانی کاباتاش خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٨٧ دەرچووە. پاشان لە زانکۆی ئەستەمبوڵ زانستی سیاسیی خوێندووە. دوای تەواوکردنی خوێندن، کاری ڕۆژنامەنووسی و سەرنوسەری کردەوە. ئەو ڕەخنەی ئەدەبیی دەنووسی و لە ساڵانی ٢٠٠٣ و ٢٠٠٥ دوو کتێبی لەسەر حەمامە مێژووییەکانی تورکیا لە ئەستەمبوڵ نووسیوە. ئەو بەڕێوەبەرایەتیی پڕۆژەی ڕادیۆیی چەپگەرای “ڕادیۆ ئوموت”ی دەکرد، کە بەدوای خوێندنەوەی بەیاننامەیەکی پارتی کرێکارانی کوردستان لەلایەن یڵمازکایا قەدەغە کرا.

لە ڕووی سیاسییەوە، لەسەرەتاوە پەیوەندیی بە ”پارتی دەسەڵاتی سۆسیالیستی”ەوە کرد، بەڵام بەدوای ئەوەی ناوەکەی گۆڕدرا بە پارتی کۆمۆنیستی تورکیا، بەجێی ھێشت.

لە پاییزی ٢٠٠٥ تورکیای بەجێھێشت و بە ماوەی ١١ مانگ مەشقی گەریلایی لە کەمپێکی ڕاھێنانی پارتی کرێکارانی کوردستان وەرگرت. ئەو لەوێدا ھێزی “مەفرەزەی شەھید ئۆنگان” سەرکردایەتی دەکرد.

ئۆرھان یەڵمازکایا لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٩ لە ئۆپەراسیۆنێکی پۆلیسی تورکیا بە دژی ھێزە چەپە ڕادیکاڵەکاندا بەدوای تەقەکردنێک کە چەند کاتژمێرێکی خایاند، لە گەڕەکی بۆستانچیی ئەستەمبوڵ، لەگەڵ ئەفسەرێکی پۆلیس و ڕێبوارێک کوژرا. لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەکەدا، یەڵمازکایا ھاتە سەر فریکوێنسی ڕادیۆییی پۆلیس و ڕایگەیاند کە دەستبەرداری نابێت. بە وتەی پۆلیسی تورکیا، یەڵمازکایا ئەندامێکی پێشەنگی ڕێکخراوەی ژێرزەمینیی ڕادیکاڵی چەپی "قەرارگای شۆڕشگێڕ" (Devrimci Karargâh) بووە، کە بەرپرسیارێتی چەندین ھێرشی لە ئەستەنبوڵ لە ئەستۆ گرتووە.

ڕێکخراوی گەریلایی ھێزەکانی پاراستنی گەل سەر بە پارتی کرێکارانی کوردستان، بۆ کۆچی دواییی یەڵمازکایا بەیاننامەیەک بڵاوکردەوە.

## کتێبەکان
* Yılmazkaya, Orhan; Deniz, Ogurlu (2005), *A Light onto a Tradition and Culture: Turkish baths: a Guide to the Historic Turkish Baths of Istanbul* (2 ed.), Çitlembik, ISBN 978-975-6663-80-6
* Yılmazkaya, Orhan (2006). *Turkish Baths: A Guide to the Historic Turkish Baths of Istanbul* (3rd ed.). Istanbul: Çitlembik. ISBN 978-975-6663-80-6.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* کۆچی دواییی ئۆرھان یەڵمازکایا لە پەڕەی سەرەکیی قەرارگای شۆڕشگێڕ؛ ئەرشیفکراو لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە ئەرشیفی ئینتەرنێت.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک
پۆل:کۆمۆنیستە تورکیاییەکان
پۆل:مارکسیستە تورکیاییەکان
پۆل:مارکسیستە تورکییەکان
پۆل:شۆڕشگێڕەکانی خەڵکی تورکیا
ئانۆرا

**ئانۆرا** () فیلمێکی ٢٠٢٤ی کۆمیدیای درامای ئەمریکییە کە لەلایەن شان بەیکەرەوە نووسین، دەرھێنان، بەرھەمھێنان و دەستکاریی بۆ کراوە. لەم فیلمەدا مایکی مادیسۆن وەک ئانۆرا میخیێڤا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت، کە ژنێکی سەماکەری ستریپەرە و ھاوسەرگیری لەگەڵ کوڕی ئۆلیگارشێکی ڕووس بە ڕۆڵی مارک ئەیدێلشتەین دەکات. ھەروەھا یوورا بۆریسۆڤ، کارێن کاراگوولیان، ڤاچێ تۆڤماسیان، داریا ئیکاماسۆڤا و ئەلێکسی سێرێبریاکۆڤ لەم فیلمەدا ڕۆڵ دەگێڕن.

ئانۆرا بۆ یەکەم جار لە ٧٧ەمین فێستیڤاڵی فیلمی کان لە ٢١ی ئایاری ٢٠٢٤دا نمایش کرا و لەلایەن ڕەخنەگرانەوە ستایشی زۆری لێکرا و خەڵاتی ناولەپی زێڕینی بەدەستھێنا. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، بەشێوەی شانۆیی لەلایەن نیۆنەوە نمایش کرا. فیلمەکە ٤١ ملیۆن دۆلاری لە سەرانسەری جیھاندا لە بەرامبەر بوودجەی ٦ ملیۆن دۆلاریدا بەدەستھێنا، کە دەبێتە زۆرترین داھاتێک کە بەیکەر لە فیلمەکەی بەدەستی ھێناوە.

ئانۆرا ھەتا ئێستا چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە. لە ٩٧ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار، پێنج خەڵاتی پێشەنگی بردەوە: باشترین فیلم، باشترین خانمەکتەر (مادیسۆن)، باشترین سیناریۆی سەرەکی، باشترین دەستکاریی فیلم و باشترین دەرھێنەر. لە خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بەریتانی، خەڵاتی باشترین ھەڵبژاردنی ئەکتەران و باشترین خانمەکتەری (مادیسۆن) بەدەستھێنا. ھەروەھا ئەم فیلمە لەلایەن دەستەی نیشتمانیی پێداچوونەوە و پەیمانگای فیلمی ئەمریکییەوە وەک یەکێک لە دە فیلمە سەرەکییەکانی ساڵی ٢٠٢٤ دەستنیشان کرا.
وێنۆک|پۆستەری فیلمی ئانۆرا دوای بردنەوەی پێنج خەڵاتی ئۆسکار

## ڕۆڵەکان
* مایکی مادیسۆن لە ڕۆڵی ئانۆرا «ئانی» میخیێڤا
* مارک ئەیدێلشتەین لە ڕۆڵی ئیوان «وانیا» زاخارۆڤ
* یوورا بۆریسۆڤ لە ڕۆڵی ئیگۆر
* کارێن کاراگوولیان لە ڕۆڵی تۆرۆس
* ڤاچێ تۆڤماسیان لە ڕۆڵی گارنیک
* داریا ئیکاماسۆڤا لە ڕۆڵی گالینا زاخارۆڤا
* ئەلێکسی سێرێبریاکۆڤ لە ڕۆڵی نیکۆلای زاخارۆڤ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلم
پۆل:فیلمەکان کە نمایشێکی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەریان تێدایە
پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی فۆکیوس فیچەرز
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون
پۆل:فیلمەکان کە لە لاس ڤێگاس ڤالی ڕوودەدەن
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ڕۆمانسییەتی نێوان چینەکان
پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان)
پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٤
نەجدات

**نەجدات** ناوی یەکێک لە کۆمەڵە ئیسلامییەکان کە وەک خەواریج ھەژمار دەکرێت. بنیاتنەری ئەم کۆمەڵەیە نەجدە کوڕی عامر حەنەفی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام لەسەدەی ٧ەم
٢٥ی ڕەبیعولئاخیر

**٢٥ی ڕەبیعولئاخیر** یان **٢٥ی ڕەبیعی دووەم** یان **٢٥\٤ (بیست و پێنجەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)** سەد و چواردەھەمین ڕۆژی (١١٤) ساڵە (یان سەد و پازدەھەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. ٢٤٠ یان ٢٤١ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٨٩ی کۆچی - خەلیل مەتران، شاعیری لوبنانی.
* ١٣٤٠ی کۆچی - ئەحمەد خەلیل عەبدولجەبار، دیپلۆماتکار و شاعیری سعودیە.
* ١٣٦٥ی کۆچی - سەعدییە زەیدی، ئەکتەری عێراقی.
* ساڵی ١٣٧٦ی کۆچی -
** مەھا ئەبوو عەوف، ئەکتەری میسری.
** سلێمان جوبەیلان، زانای ئایینی سعودیە.
* ١٣٧٧ی کۆچی - ئیناس عەبدوڵڵا، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٤ی کۆچی - مونا حسێن، ئەکتەری میسری و لە کوێت کاردەکات.
* ساڵی ١٤٠٦ی کۆچی -
** جەنات، گۆرانیبێژی مەغریبی.
** ئەلماس، ئەکتەری کوەیتی.

## مردووان
* ٤٧٨ی کۆچی - جوەینی، شەرعزانێکی شافیعی.
* ٦٤٣ی کۆچی - ئیبن سەلاحی شارەزووری شێخی ئیسلام و یەکێک لە ئیمامەکانی فەرموودە لە سەدەی حەوتەمی کۆچی.
* ١٣٢٦ی کۆچی - غولام ئەحمەد قادیانی دامەزرێنەری تەریقەتی ئەحمەدی.
* ١٣٧١ی کۆچی - زەکی موبارەک، یەکێک لە پێشەنگەکانی ئەدەبیاتی عەرەبی مۆدێرن.
* ١٣٩٠ی کۆچی - محەممەد عەبدولحەلیم عەبدوڵڵا، نووسەر و ڕۆماننووسی میسری.
* ١٤٠٤ی کۆچی - عیماد حەمدی، ئەکتەری میسری.
* ١٤١٠ی کۆچی - عەبدوڵڵا عەزام یەکێک لە سەرکردەکانی ئەفغانستان لە کاتی شەڕی سۆڤیەت-ئەفغان.
* ١٤٢٦ی کۆچی - سەمیر قەسیر، ڕۆژنامەنووس و بیرمەندی لوبنانی.
* ١٤٢٨ی کۆچی - دادوڵا، مەلا و سەرکردەیەکی سەربازی لە بزووتنەوەی تاڵیبان.
* ساڵی ١٤٣٢ی کۆچی - عوسمان بن سەیار، شاعیرێکی سعودیە.
* ١٤٣٧ی کۆچی - ڕاغب مستەفا غولوش شێخێکی میسری قورئانخوێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٦ی ڕەبیعولئاخیر

**٢٦ی ڕەبیعولئاخیر** یان **٢٦ی ڕەبیعی دووەم** یان **٢٦\٤ (بیست و شەشەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)** سەد و پازدەھەمین (١١٥) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و شازدەھەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی  بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. ٢٣٩ یان ٢٤٠ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٣٨ی کۆچی - ئەمیرە ئەمیر، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٠ی کۆچی - کەمال شێناوی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٤ی کۆچی - نور دێمەرداش، دەرھێنەری میسری.
* ١٣٥٠ی کۆچی - ئەبوو فەتح عەمارە، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٤ی کۆچی - عومەر خورشید، ئەکتەر و گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٧٣ی کۆچی - عەبدولحەمید ریفاعی، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٣٩٠ی کۆچی - وەفا سادق، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٨ی کۆچی - غالییە کاشیف، ئەکتەری سووری دانیشتووی کوێت.

## مردووان
* ٤٥٨ی کۆچی - ئیبن سیدە، زمانزانێکی ئەندەلوسی.
* ٦١٠ی کۆچی - زیائەدین تورکستانی، زانا شەرعزانی موسڵمانی خەڵکی بەغدایە.
* ٤٥٨ی کۆچی - ئیبن سیدە، فەرھەنگنووسی ئەندەلوس.
* ١١٩٤ی کۆچی - شاکر بن مستەفا عومەری، شەرعزانی حەنەفی و سۆفی و شاعیری سوری-عوسمانی.
* ١٣٨٥ی کۆچی - مستەفا نەحاس، سەرۆکوەزیرانی میسر.
* ١٣٩٠ی کۆچی - محەممەد عەبدولحەلیم عەبدوڵڵا، نووسەری میسری.
* ١٤٠٥ی کۆچی - مەحموود محەممەد تەھا، بیرمەند و نووسەری سودانی.
* ساڵی ١٤٣٧ی کۆچی -
** ئەحمەد سەیفولئیسلام ئەلبەنا، پارێزەر و سەندیکای میسری.
** ئەنیسە مەخلوف دایکی بەشار ئەسەد سەرۆکی سووریا.
* ١٤٤١ی کۆچی - ئەحمەد قاید سەڵاح، سەرکردەی سەربازی جەزائیر.
* ١٤٤٢ی کۆچی - سلێمان عەبدولکەریم عوەیس، شاعیری فۆلکلۆری سعودیە.
* ١٤٤٦ی کۆچی - حەسەن یوسف، ئەکتەری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٧ی ڕەبیعولئاخیر

**٢٧ی ڕەبیعولئاخیر** یان **٢٧ی ڕەبیعی دووەم** یان **٢٧\٤ (بیست و حەوتەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)** سەد و شازدەھەمین ڕۆژی (١١٦) ساڵە (یان سەد و حەڤدەھەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. ٢٣٨ یان ٢٣٩ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٣٦ی کۆچی - حسێن ئشافعی جێگری سەرۆکی کۆماری عەرەبی میسر.
* ١٣٣٩ی کۆچی - نازم شەعراوی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٠ی کۆچی - مستەفا مەحموود، بیرمەند و پزیشک و نووسەر و نووسەری میسری.
* ١٣٦٤ی کۆچی - مەھا ساڵح، ئەکتەر و دەرھێنەری سووری.
* ١٣٧٠ی کۆچی - داریوش، گۆرانیبێژی ئێرانی.
* ١٣٩٦ کۆچی - سولافە فەواخێرجی، ئەکتەری سووری.
* ساڵی ١٤٠٠ی کۆچی -
** حەسەن مەسری، ئەکتەری لوبنانی و ئەکتەری دەنگی.
** سەفا سوڵتان، ئەکتەری ئوردنی.
* ١٤٠١ی کۆچی - شەزا حەسون، گۆرانیبێژی عێراقی.

## مردووان
* ١٣٧٧ی کۆچی - عادل زعێتر، نووسەر و ئەندامی ئەکادیمیاکانی زمانی عەرەبی لە دیمەشق و بەغدا.
* ١٣٩١ی کۆچی - عەبدولڕەزاق سەنھوری، زانای یاسایی میسری.
* ١٤١١ی کۆچی - ھیند دەبی لومەع، ئەکتەری لوبنانی.
* ١٤٢٠ی کۆچی - محەممەد فوئاد سیراجەدین، سیاسەتمەداری میسری.
* ١٤٢٤ی کۆچی - خەلیفە قەتان، ھونەرمەندی پلاستیکی کوەیتی.
* ١٤٤٦ی کۆچی - مستەفا فەھمی، ئەکتەری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٨ی ڕەبیعولئاخیر

**٢٨ی ڕەبیعولئاخیر** یان **٢٨ی ڕەبیعی دووەم** یان **٢٨\٤ (بیست و ھەشتەمی مانگی چوارەم)** سەد و حەڤدەھەمین ڕۆژی (١١٧) ساڵە (یان سەد و ھەژدەھەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. ٢٣٧ یان ٢٣٨ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٤٠ی کۆچی - عەبدولمونعیم مەدبولی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٥ی کۆچی - محەممەد توخی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٦ی کۆچی - حەسەن بن تەلال، شازادەی جێنشینی حسێن بن تەلال تا لە کارەکەی دوورخرایەوە.
* ١٣٧٣ی کۆچی - عەبدولعەزیز ئەنباری، یاریزانی تۆپی پێی کوەیتی.
* ١٣٧٨ی کۆچی - ھودا ڕەمزی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٦ی کۆچی - شوکری واعر، گۆڵپارێزی تۆپی پێی تونس.
* ١٣٩١ی کۆچی - خوداداد عەزیزی، یاریزانی تۆپی پێی ئێران.
* ١٤٠٨ی کۆچی - کەریم بنزیمە، یاریزانی تۆپی پێی فەرەنسی.

## مردووان
* ٥٨٨ی کۆچی - دەبوو مورھەف نومەیری، شاعیری عەباسی.
* ١٣٩٠ی کۆچی - عەبدولحسێن ئەمینی، مەرجەعی شیعە.
* ١٤٠٧ی کۆچی - حوسنی سوبح سەرۆکی ئەکادیمیای زمانی عەرەبی لە دیمەشق و یەکێک لە پێشەنگەکانی بەعەرەبکردن لە سوریا.
* ١٤٢١ی کۆچی - عەبدوڵڵا بن عەلی خەلیلی، شاعیرێکی عومانی.
* ١٤٢٧ی کۆچی - عەبدولعەزیز مەنسوور عەرفەج، بەڕێوەبەری کوەیتی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
خزمەتگوزارییەکانی باری بازرگانیی مانگی

**خزمەتگوزارییەکانی باری بازرگانیی مانگی** (**سی ئێڵ پی ئێس**) پرۆگرامێکی ناسایە بۆ بەکرێگرتنی کۆمپانیاکان بۆ ناردنی دانەرە و گەڕۆکە ڕۆبۆتییە بچووکەکان بۆ مانگ. زۆربەی شوێنەکانی دانان نزیک جەمسەری باشووری مانگن کە دەبن بە گەشتیار بۆ سەرچاوە مانگییەکان، تاقیکردنەوەی چەمکەکانی بەکارھێنانی سەرچاوەکانی شوێنی لە خۆیدا (ئای ئێس ڕی یو)، و ئەنجامدانی زانستی مانگی بۆ پشتگیریکردنی پرۆگرامی مانگی ئارتێمیس. مەبەست لە سی ئێڵ پی ئێس کڕینی خزمەتگوزارییەکانی بار لە نێوان زەوی و ڕووی مانگ بە گرێبەستی نرخی جێگیرە. پرۆگرامەکە بوو بە یەکەم دانان لەسەر مانگ لەلایەن کۆمپانیایەکی بازرگانی لە مێژوودا لەگەڵ میشنی ئای ئێم-١ لە ساڵی ٢٠٢٤. پرۆگرامەکە درێژ کرایەوە بۆ زیادکردنی پشتگیری بۆ بارە گەورەکان دوای ساڵی ٢٠٢٥.

پرۆگرامی سی ئێڵ پی ئێس لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی میشنی زانستی ناسا و بەڕێوەبەرایەتییەکانی گەشتی مرۆیی و تەکنەلۆژیای بۆشایی بەڕێوە دەبرێت. ناسا چاوەڕوان دەکات گرێبەستکاران ھەموو چالاکییە پێویستەکان بۆ تەواوکردن، جێگیرکردن، گواستنەوە، و کارکردنی بارەکانی ناسا دابین بکەن، لەوانە مووشەکەکانی ھەڵگرتن، ئامێرەکانی دانانی مانگی، سیستەمەکانی ڕووی مانگ، ئامێرەکانی گەڕانەوەی زەوی و سەرچاوە پەیوەندیدارەکان.

ھەشت میشن لەژێر ئەم پرۆگرامەدا گرێبەست کراون (بەبێ ژماردنی یەک گرێبەستی میشن کە پاش بەخشین ھەڵوەشێندرایەوە و گرێبەستی میشنی تر کە پاش ئەوەی کۆمپانیا گرێبەستکراوەکە مافلیس بوو ھەڵوەشایەوە).

## سەرچاوەکان

پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا
٢٩ی ڕەبیعولئاخیر

**٢٩ی ڕەبیعولئاخیر** یان **٢٩ی ڕەبیعی دووەم** یان **٢٩\٤ (بیست و نۆیەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)** سەد و ھەژدەھەمین ڕۆژی (١١٨) ساڵە (یان سەد و نۆزدەھەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. تا کۆتایی ساڵ ٢٣٦ یان ٢٣٧ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٧٩ی کۆچی - ئەحمەد سەید نەجاڕ, ئابووریناسێکی میسری.
* ١٣٨٧ی کۆچی - لەیلا سەمور، ئەکتەری سووری.
* ١٣٩٥ی کۆچی - حازم ئیمام، یاریزانی تۆپی پێی میسری.

## مردووان
* ٧٩٩ی کۆچی - تاجەدین سنجاری، شەرعزانی حەنەفی و زمانزان و نووسەری عێراقی.
* ساڵی ١٣٢٢ی کۆچی - مستەفا بن عەلی بن ڕەزوان، شەرعزان و نووسەری تونسی و یەکێک لە زانایانی زانکۆی ئێز زیتونا.
* ١٣٣٦ی کۆچی - عەبدولحەمیدی دووەم سی و پێنجەمین سوڵتانی عوسمانی.
* ١٣٥٦ی کۆچی - موسا ئەبوو خەمسین، شەرعزانی جەعفەری و دادوەری سعودیە.
* ١٣٨٠ی کۆچی - محەممەد بن یوسف کافی، شەرعزانی تونسی کە ڕەخنەی لە بۆچوونەکانی جەمالەدینی ئەفغانی و محەممەد عەبدە گرت.
* ١٣٨١ی کۆچی - سەلیم حەسەن یەکێک لە پێشەنگەکانی شوێنەوارناسی میسری.
* ١٤٢٨ی کۆچی - جەوھەر گاسپارین، گۆرانیبێژی ئۆپێرا ئەرمەنی-میسری.
* ساڵی ١٤٣٣ی کۆچی -
** عەزیز عەلەوی، ئەکتەری مەغریبی.
** محەممەد ئیبراھیم نەقد، سیاسەتمەداری سودان.
* ١٤٣٧ی کۆچی - عیسا جەساس، یاریزانی تۆپی پێی کوەیت و ناوبژیوانی نێودەوڵەتی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٣٠ی ڕەبیعولئاخیر

**٣٠ی ڕەبیعولئاخیر** یان **٣٠ی ڕەبیعی دووەم** یان **٣٠\٤ (سییەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)** سەد و نۆزدەھەمین ڕۆژی (١١٩) ساڵە (یان سەد و بیستەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمی تەواو کرد) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. ٢٣٥ یان ٢٣٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## مردووان
* ١٢٠٦ی کۆچی - محەممەدی کوڕی عەبدولوەھاب ئیمام و یەکێک لە سەرکردەکانی چاکسازی ئیسلامی لە سەدەی دوازدەی کۆچی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
دۆلار

**دۆلار**، ناوی زیاتر لە ٢٥ دراوی جیاوازە. دۆلاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە ناوەکەی لە دۆلاری ئیسپانی وەرگیراوە کە دراوێکی نێودەوڵەتی بوو، لە ساڵی ١٧٩٢ دامەزرا و یەکەم دراوە بەو ناوەوە کە ھێشتا ماوە. دراوەکانی تر بریتین لە دۆلاری ئوسترالی، دۆلاری برۆنای، دۆلاری کەنەدی، دۆلاری کاری بی ڕۆژھەڵات، دۆلاری ھۆنگ کۆنگ، دۆلاری جامایکا، دۆلاری لیبیریا، دۆلاری نامیبیا، دۆلاری تایوانی نوێ، دۆلاری نیووزیلەندی، دۆلاری سەنگافورە، دۆلاری ترینیداد و تۆباگۆ و چەندین دراوی تر. ھێمای زۆربەی ئەم دراوانە نیشانەی دۆلارە ($)؛ ھەمان ھێما لەلایەن چەندین وڵاتەوە بەکاردێت کە دراوی پێسۆیان ھەیە. ناوی "دۆلار - dollar" لە وشەی "تالەر - thaler" (لە وشەی thal، کە بە ئەڵمانی واتای دۆڵ دەگەیەنێت) وەرگیراوە کە پاشگرێکە لە ناوی دراوێکی زیوی ٢٩ گرامی بە ناوی یۆخیمستالەر کە لە بۆھیمیا دەکوترا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دۆلار
ھێمای دۆلار

**نیشانەی دۆلار** یان **ھێمای دۆلار**، کە بە نیشانەی پێسۆش ناسراوە، ھێمایەکی دراوە کە لە پیتی گەورەی ⟨S⟩ پێکھاتووە لەگەڵ یەک یان دوو ھێڵی ستوونی ($ یان ھێمای دۆلار بە دوو ھێڵی ستوونی بەپێی جۆری فۆنت)، بەکاردێت بۆ نیشاندانی یەکەی چەندین دراوی جیاواز لە سەرتاسەری جیھاندا، لەوانەش زۆربەی دراوەکان کە بە "دۆلار" یان "پێسۆ" ناودەبرێن. نیشانەی دۆلار بە دوو ھێڵی ستوونی ڕوون لە زمانی پورتوگالیدا پێی دەوترێت سیفراو.

ئەم ھێمایە ھەروەھا لە چەندین ھێمای دراوی لێکدراودا بەکاردێت، وەک ڕیاڵی بەڕازیلی (R$) و دۆلاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (US$): لە بەکارھێنانی ناوخۆییدا، پێشگری نەتەوایەتی زۆر جار لابردەدرێت. لەو وڵاتانەی کە ھێمای دراوی تریان ھەیە، زۆر جار وا دادەنرێت کە مەبەست دۆلاری ئەمریکییە و پێشگری "US" لابردەدرێت.

وەشانەکانی یەک-ھێڵ و دوو-ھێڵ زۆر جار تەنھا وەک جیاوازی شێوازی (فۆنت) سەیر دەکرێن، ھەرچەندە لە ھەندێک شوێن و سەردەمدا یەکێکیان بە تایبەتی، بە یاسا یان نەریت، بۆ دراوێکی دیاریکراو تەرخان کرابێت. ستانداردی کۆدکردنی کۆمپیوتەری یوونیکۆد تەنھا یەک کۆد بۆ ھەردووکیان دیاری دەکات.

لە زۆربەی وڵاتە ئینگلیزی زمانەکان کە ئەم ھێمایە بەکاردەھێنن، دەخرێتە لای چەپی بڕی دیاریکراوەوە، بۆ نموونە "$١"، کە دەخوێندرێتەوە "یەک دۆلار".

## سەرچاوەکان

پۆل:دۆلار
پۆل:ھێمای دراوەکان
شەڕی بازرگانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەگەڵ کەنەدا و مەکسیک (٢٠٢٥)

شەڕی بازرگانی لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک لە ١ی شوباتی ٢٠٢٥ دەستی پێکرد، کاتێک سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترامپ بڕیاری سەپاندنی باجی گومرگی نزیکەی گشتگیری لەسەر کاڵاکانی ھەردوو وڵات واژوو کرد کە لە ٤ی شوبات جێبەجێ دەکرێت. بڕیارەکە داوای باجی ٢٥٪ی دەکرد لەسەر ھەموو ھەناردەکانی مەکسیک و ھەموو ھەناردەکانی کەنەدا جگە لە نەوت و وزە، کە بە ڕێژەی ١٠٪ باج دەدەن. ترەمپ وتی ئامانجەکە ڕاگرتنی کۆچی نایاسایی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و ڕێگرتنە لە گەیشتنی فێنتانیل لە سنوورەکانی لەگەڵ کەنەدا و مەکسیک و کەمکردنەوەی کورتھێنانی بازرگانی ئەمریکایە. جەستن تروودۆو سەرۆک وەزیرانی کەنەدا و کلۆدیا شەینباوم سەرۆکی مەکسیک باجەکانی ئەمریکایان بە تەواوی بێ پاساو وەسف کرد. کەنەدا سەرچاوەی نزیکەی ٠٫٢٪ی ئەو فێنتانیلەیە کە دەچێتە ناو ئەمریکاوە.

لە وەڵامی سەپاندنی سەرەتایی باجەکان، ترۆدۆ وتی کەنەدا دەستبەجێ باجی ٢٥٪ لەسەر ٣٠ ملیار دۆلاری کەنەدی (٢٠٫٦ ملیار دۆلاری ئەمریکی) ھەناردەی ئەمریکی دەسەپێنێت، کە لە ماوەی سێ ھەفتەدا بەرز دەبێتەوە بۆ ١٥٥ ملیار دۆلاری کەنەدی (١٠٦ ملیار دۆلاری ئەمریکی). شاینباوم وتی مەکسیک باج و تۆڵەی ئابووری نا-گومرگی دژی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەسەپێنێت. لە ٣ی شوبات، ھەردوو وڵات دواخستنی باجەکانیان بۆ ماوەی یەک مانگ لەگەڵ ئەمریکا گفتوگۆ کرد و ڕێککەوتن لەسەر زیادکردنی ئاسایش لە درێژایی سنوورەکانیان. باجەکانی ئەمریکا وەک پلان بۆی دانرابوو لە ٤ی ئازار جێبەجێ کران، لەگەڵ دەستپێکردنی ھاوکاتی باجە تۆڵەسێنەکانی کەنەدا.

ھەردوو کەنەدا و مەکسیک وتوویانە کە باجەکانی ترەمپ پێشێلی ڕێککەوتننامەی بازرگانی ئازادی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان-مەکسیک-کەنەدا دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢٠ لە سەردەمی سەرۆکایەتی یەکەمی ترەمپ لەلایەن ھەر سێ وڵاتەوە پەسەند کرا. ئابووریناسان وتوویانە کە باجەکان لەوانەیە ببنە ھۆی تێکدانی بازرگانی نێوان ھەر سێ وڵات، ھەڵوەشاندنەوەی زنجیرەی دابینکردن لە سەرتاسەری ئەمریکای باکوور، و بەرزبوونەوەی نرخی بەکاربەر لە سەرتاسەری ویلایەتە یەکگرتووەکان، مەکسیک و کەنەدا.

ترەمپ زۆر جار باسی بیرۆکەی لکاندنی کەنەدای کردووە وەک بژاردەیەک بۆ کەنەدا بۆ دەربازبوون لە باجەکان، بیرۆکەی زیادکردنی کەنەدای وەک ویلایەتی ٥١ەم خستووەتە ڕوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا
بیانکا سێنسۆری

**بیانکا سێنسۆری** (؛ لەدایکبووی ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥)، تەلارساز و مۆدێلێکی ئوسترالییە کە بەھۆی پەیوەندییەکەی لەگەڵ ڕاپەر و دیزاینەری جلوبەرگی ئەمریکی، کانیێ وێست ناسراوە. ئەوان لە ئاھەنگێکی تایبەتدا لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، ھاوسەرگیرییان کرد.

## ژیانی سەرەتایی
بیانکا سێنسۆری لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥، لە شاری مێلبۆرنی ئوسترالیا لەدایک بوو. ئەو یەکێکە لە سێ کچەکە ئەلێکساندرا و ئیلیا «لیۆ» سێنسۆرییە. باپیرە و داپیرەی لای باوکی، خەڵکی شاری جوولیانۆڤای ئیتاڵیان کە لەگەڵ پێنج منداڵەکانیان کۆچیان بۆ ئوسترالیا کرد.

## ژیانی کەسی
لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، وێست گۆرانییەکی لە وەسفی سێنسۆریدا بە ناوی «Censori Overload» لە ئینستاگرام بڵاو کردەوە. سێنسۆری لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، بە شێوەیەکی یاسایی بەڵام نافەرمی ھاوسەرگیریی لەگەڵ وێست کرد. ****

لە ئاھەنگی خەڵاتی گرامی ساڵی ٢٠٢٥دا، سێنسۆری و وێست مشتومڕیان لەسەر فەرشی سوور دروست کرد، کاتێک سێنسۆری بە جلێکی بەرچاو دەرکەوت و دواتر جەستەی تەواو ڕووتی ئاشکرا کرد. وێست کە بە تەواوی جلوبەرگی ڕەشی لەبەردا بوو، پێش ئەوەی ئەو دووانە دوای ماوەیەکی کەم شوێنەکەیان بەجێھێشت، قسەی لەسەر ئەو دیمەنە نەکرد. ڕاپۆرتەکان دەرکەوتن کە ئەوان لە ئاھەنگەکەدا دوورخراونەتەوە، ھەرچەندە سەرچاوە نزیکەکان لە خەڵاتی گرامی ئەمەیان ڕەت کردەوە و ڕایان گەیاند کە وێست بە ئاسانی دوای ئەوەی بەسەر فەرشی سووردا ڕۆیشت شوێنەکەی بەجێھێشت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:کانیێ وێست
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
چارشێو

[وێنۆک|چەند کچێک کە چارشێویان لەبەر کردووە لەکاتی چاندنی نەمام لە [مەشھەد لە ڕۆژی دارستان.]]
**چارشێو** (بە فارسی و ئوردوو: ) جلوبەرگێکی دەرەکی یان باڵاپۆشێکی کراوەیە کە بەشێک لە ژنانی وڵاتانی ژێر کاریگەریی فەرھەنگی فارسی-ئێرانی وەک ئێران، ئەفغانستان، ئازەربایجان، پاکستان، ھەتا ئاستێک تاجیکستان و ھەروەھا لە نێوان کۆمەڵگای شیعەکانی عێراق، بەحرەین، لوبنان، ھیندستان و قەتیفی عەرەبستانی سعوودی لە شوێنە گشتییەکان یان دەرەوە لەبەری دەکەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شیعە
پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
عەبا

وێنۆک| عەبایەکی مۆدێرن.
**عەبا** یان **عابا** () جلوبەرگێکی سادە و فشە، کە لە بنەڕەتدا جلێکی ھاوشێوەی ڕۆبە و لەلایەن بەشێک لە ژنانی جیھانی ئیسلامییەوە لەبەر دەکرێت کە زۆربەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، باکووری ئەفریقا و بەشێک لە قۆچی ئەفریقا دەگرێتەوە.

عەبا کۆنەکان زیاتر ڕەشن و لەوانەیە چوارگۆشەیەکی گەورە لە قوماش بێت کە لە شان یان سەرەوە داپۆشراوە. عەبا هەموو جەستە بێجگە لە سەر (ھەندێک جار)، پێیەکان و دەستەکان دەگرێتەوە. دەتوانرێت لەگەڵ نیقاب لەبەر بکرێت، کە پەردەی ڕووخسارە و بێجگە لە چاوەکان ھەموو جێیەکی ڕووخسار دادەپۆشێنێت. ھەروەھا هەندێک لە ژنان دەستکێشێکی ڕەشی درێژ لەبەر دەکەن، بۆیە دەستەکانیشیان داپۆشراوە. لەبەرکردنی عەبا لە بۆنە تایبەتەکاندا باوە، وەک سەردانی مزگەوت، جێژنەکانی ڕەمەزان و قوربان و هەروەها لە مانگی پیرۆزی ڕەمەزاندا.

## پێشانگا

Saudi in niqab.jpg|ژنێک لە عەرەبستانی سعوودی کە عەبای لەگەڵ نیقاب لەبەر کردووە
Ary 3ebaya.jpg|ژنێک کە عەبای بەبێ نیقاب لەبەر کردووە
A model in Abaya.jpg|مۆدێلێک کە عەبای خەلیجی لەبەر کردووە، فامیلی مۆڵ، ھەولێر، باشووری کوردستان (١)
A model in Abaya2.jpg|مۆدێلێک کە عەبای خەلیجی لەبەر کردووە، فامیلی مۆڵ، ھەولێر، باشووری کوردستان (٢)
A model in Abaya3.jpg|مۆدێلێک کە عەبای خەلیجی لەبەر کردووە، فامیلی مۆڵ، ھەولێر، باشووری کوردستان (٣)


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئامێری پێدان

**ئامێرەکانی پێدان** یان **یەکەکانی پێدان** () ئامێرەکانی پێدان ئەو ئامێرانەن کە بەھۆیانەوە داتا و زانیاری دەدرێت بە کۆمپیوتەر، یان سیستەمی پرۆسێسکردنی زانیاری. نموونەی باوی ئامێرەکانی پێدان بریتین لە: تەختەکلیل، مشک (ماوس)، سکانەر، کامێراکان، مایکرۆفۆن، جۆیستیک.

## سەرچاوەکان
چەند بە چەند

وێنۆک|دەکرێ نووسەرێک چەندین پەرتووک بنووسێت و دەکرێ پەرتووکێکیش لەلایەن چەندین نووسەرەوە بنووسرێ
لە شڕۆڤەکردنی سیستەمدا، پەیوەندیی چەند بە چەند (many-to-many) مۆدێلێکی کاردیناڵێتیییە کە ئاماژە بە پەیوەندیی نێوان دوو شت دەکات. A و B بھێنە پێش چاوت، کە دەکرێ لە Aدا نموونەی باوکێک ھەبێت و لە Bدا نەوەکانی تێدا بن یان بە پێچەوانەوە. (بۆ نموونە ئەگەر A نووسەر بێت و B پەرتووک بێت، دەکرێ نووسەرێک چەندین پەرتووک بنووسێت، و دەکرێ پەرتووکێک لەلایەن چەندین نووسەرەوە بنووسرێ).
وێنۆک|پەیوەندیی نووسەر-پەرتووکی چەند بە چەند وەک جووت پەیوەندییەکی یەک بە چەند لەگەڵ خشتەی پەیوەندیی
## سەرچاوەکان
شەڕی بازرگانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و چین

ململانێیەکی ئابووری لە نێوان چین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ەوە دەستی پێکرد، کاتێک سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترامپ دەستی کرد بە دانانی باج و بەربەستی بازرگانی لەسەر چین بە ئامانجی ناچارکردنی بۆ گۆڕینی ئەو شتانەی کە ئەمریکا بە کرداری نادادپەروەرانەی بازرگانی درێژخایەن و دزینی موڵکی فیکری ناوی دەبات. یەکەمین ئیدارەی ترامپ ڕایگەیاند کە ئەم کردارانە لەوانەیە بەشدار بن لە کورتھێنانی بازرگانی نێوان ئەمریکا و چین، ھەروەھا حکوومەتی چین داوای گواستنەوەی تەکنەلۆژیای ئەمریکی دەکات بۆ چین. لە وەڵامی ڕێوشوێنەکانی بازرگانی ئەمریکادا، حکوومەتی چین تۆمەتباری کرد کە ئیدارەی ترامپ خەریکی پاراستنی نەتەوەیی پیشەسازی خۆیەتی و ھەنگاوی تۆڵەسەندنەوەی گرتەبەر. دوای ئەوەی شەڕی بازرگانی لە ساڵی ٢٠١٩دا پەرەی سەند، لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھەردوو لا گەیشتنە ڕێککەوتنێکی قۆناغی یەکەمی پڕ گرژی. لە کۆتایی سەرۆکایەتی یەکەمی ترامپدا، شەڕی بازرگانی بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک شکستێک بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان وەسف کرا.

ئیدارەی جۆ بایدن باجەکانی لەسەر جێگەی خۆی ھێشتەوە و باجی زیاتری خستە سەر کاڵای چینی وەک ئۆتۆمبێلی کارەبایی و پانێڵەکانی وزەی خۆر. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ھەڵمەتی سەرۆکایەتی ترامپ پێشنیاری باجی ٦٠ لەسەدی لەسەر کاڵای چینی کرد. لە ١ی شوباتی ٢٠٢٥، ئیدارەی ترامپ باجەکانی لەسەر چین بە ڕێژەی ١٠ لەسەد زیاد کرد، لەکاتێکدا لە ٤ی ئازاردا، ئیدارەکە بە ڕێژەی ١٠ لەسەدی دیکە زیادی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ
پۆل:سەرۆکایەتیی جۆ بایدن
ئاگرکەوتنەوەی ئۆفوناتۆ

لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٥، ئاگرێکی دارستان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئۆفوناتۆ، شارێک لە پارێزگای ئیواتێ ژاپۆن، سەری ھەڵدا. ھەتا ٣ی ئازاری ٢٠٢٥، ئاگرەکە گەشەی کردووە و ٢٬٩٠٠ ھێکتار (٧٬٢٠٠ ئەکر) زەوی داگرتووە، تا ئێستا ٨٤ بینای لەناوبردووە و کەسێکی کوشتووە. ئەمە گەورەترین ئاگری دارستان لە مێژووی ژاپۆندا.

## پاشخان
### بارودۆخی پێشوەخت
ژاپۆن گەرمترین ساڵی خۆی لە مێژوودا لە ساڵی ٢٠٢٤ تۆمار کرد. ئاگرەکە لە کاتی وەرزی وشکی ئاسایی ئۆفوناتۆ دەستی پێکرد، کە لە مانگی کانوونی دووەمەوە تاکو ئازار درێژە دەکێشێت. شارەکە کەمترین بڕی باران لە مانگی شوباتدا بە تۆماری تەنھا ٢٫٥ ملم (٠٫٠٩٨ ئینج) بەراورد بە تێکڕای ٤١ ملم (١٫٦ ئینج) بینیوە: تۆماری پێشوو کە ٤٫٤ ملم (٠٫١٧ ئینج) بوو لە ساڵی ١٩٦٧ دانرابوو. یوسوکە یۆکۆیاما، پڕۆفیسۆرێک لە پەیمانگای توێژینەوەی بەرگە ھەوا و زەریای زانکۆی تۆکیۆ، بارودۆخی وشکی بۆ پێکدادانی ھەوای سارد و وشک لەگەڵ ھەوای شێداری دەریا گەڕاندەوە.

یۆکۆیاما ھەروەھا گوتی کە بڵاوبوونەوەی خێرای ئاگرەکە دەکرێت بەھۆی تۆپۆگرافیای چیا سەختەکان بێت کە ئاگرەکە تێیدا بڵاو دەبووەوە. یۆشیا تۆگی، پڕۆفیسۆری توێژینەوەی سەرچاوەی ئاو لە زانکۆی کیۆتۆ، گوتی زۆربەی درەختەکانی ناوچەکە ڕوەکی لاکێشەیی زۆر گڕگرتوو بوون کە، لەگەڵ بای بەھێز، بەشداربوون لە بڵاوبوونەوەی ئاگرەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن
ڕۆژووی ڕۆژ ناڕۆژێک

**ڕۆژووی ڕۆژ ناڕۆژێک** یەکێکە لە ڕۆژووە سوننەتەکان، کە بریتییە لە ڕۆژووگرتنی نیوەی ساڵ، لە فەرموودەدا ھاتووە کە پێغەمبەر داوود بەو شێوەیە بەڕۆژووبووە، و ناسراوە بەرۆژووی پێغەمبەر داود. سوننەتە بۆ ئەو کەسانەی یەکلابوونەوە بۆ عیبادەت، بەو مەرجەی ھیچ مافێکی شەرعی نەفەوتێنن و لەو ڕۆژانەی نەھی کراوە بەڕۆژوو نەبن.

## ئەمانەش ببینە
* نوێژی سوننەت
* خێرکردن
* ڕۆژوو لە ئیسلامدا
* ڕۆژووی ڕەمەزان
* ڕۆژووی سوننەت
* فیقھی ئیسلامی
* زەکات
* پاکژی لە ئیسلامدا
* چاکەکردن لە ئیسلامدا

## سەرچاوەکان

پۆل:فیقھی ئیسلامی
جومعەی وەداع

**جومعەی وەداع** ( بە واتای *ھەینی ماڵاوایی*, ھەروەھا پێی دەوترێت **الجمعة الیتیمة**  یان *ھەینی ھەتیو* ئوردو:  **الودا جومعە**) کۆتا ھەینی مانگی ڕەمەزانە پێش جەژنی ڕەمەزان. ئەمە ڕۆژێکی پیرۆزە بۆ موسڵمانان.

موسڵمانان داوای لێخۆشبوونی لە خوای گەورە دەکەن و لەم ڕۆژەدا دەبەخشن بە ھەژاران. دوعا دەکەن و پێیان وایە ئەو دوعایانەی لەم ڕۆژەدا دەکرێت وەڵام دەدرێتەوە. موسڵمانان پێیان وایە بەخشین بە ھەژاران (زەکات) لە مانگی ڕەمەزاندا سامان و نیعمەتیان بۆ دەھێنێت لە ماوەی ساڵدا و لە داھاتوودا. جومعەی وەداع دەرفەتێکە بۆ موسڵمانان بۆ ماڵاوایی لە ڕەمەزان لەگەڵ نزیکبوونەوەی جەژنی ڕەمەزان.

دوایین نوێژی ھەینی یان جومعەیە ; وەداع بە واتای کۆتایی دێت کە ئاماژەیە بۆ کۆتایی مانگی ڕەمەزان. ناوێکی تری جەژنەکە بریتییە واتای ھەینی ماڵاوایی.

ناوەکەی بە واتای ماڵاوایی لە ڕەمەزان دێت. لە ئیسلامدا ھەینی و پیرۆزترین ڕۆژی ھەفتەیە؛ لە ئەنجامدا کۆتا ھەینی مانگی ڕەمەزان گرنگە چونکە دەرفەت دەدات بە موسڵمانان بیر لە ڕەمەزان بکەنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕەمەزان
شەوی جائیزە

**شەوی جائیزە** یان **شەوی پاداشت** شەوی پێش جەژنی ڕەمەزان و جەژنی قوربان. گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لەگەڵ مانگی ڕەمەزان، کە بریتییە لە بەدەستھێنانی پاداشتی ھەموو ڕۆژوو و کارە چاکەکان لەم مانگەدا. بە شەوێکی پڕ خێر و بەرەکەت بۆ موسڵمانان و شەوێک بۆ نوێژ و دوعاکردن دادەنرێت. دەوترێت پێغەمبەر محمد لە فەرموودەیەکدا لە سونن ئیبن ماجەدا فەرموویەتی:

فەرموودەیەکی زەعیفە. النواوی لە (ئەزکاردا) دا دەفەرموێت: فەرموودەیەکی لاوازە کە لە ئەبو ئومامەوە گێڕاومانەتەوە، بە مەوقوفی و بە مەرفووعی، ھەردووکیان لاوازن. عەبدولڕەحیم عێراقی لە تەخریجی فەرموودەکانی ئیحیا علومودین وتی: زنجیرەی گواستنەوەی لاوازە. ئیبن حەجەر دەفەرموێت؛ ئەمە فەرموودەیەکی غەریبە کە زنجیرەی گواستنەوەی تێکچووی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕەمەزان
ڕۆژووی ڕەمەزان

وێنۆک| موسڵمانان دوای بەڕۆژووبوون ژەمی ئیفتاریان لە مزگەوتی گەورەی تایپە لە قەزای داعان لە تایپەی تایوان دەخۆن.
**بەڕۆژووبوونی مانگی ڕەمەزان** ھەموو ساڵێک ئەو ڕۆژووەیە لەسەر موسڵمانان واجبە بە کۆدەنگی. بە دوورکەوتنەوە لەو شتانەی کە ڕۆژوو دەشکێنن لە خۆرھەڵاتنەوە تا خۆراوابوون و یەکێکە لە پێنج پایەکانی ئیسلام، و یەکێکە لە خۆشەویستترین کارەکان لەلای خودا. بەپێی فەرموودەی پیرۆز واتە: بەندەکەم بە ھیچ شتێکی خۆشەویستترەوە لێم نزیک نابێتەوە لەوەی کە فەرمانم پێکردووە وەک ئەوەی بەڕۆژوو لێم نزیکدەبێتەوە، چونکە جێبەجێکردنی ئەرکە فەرزەکان خۆشەویستترین کارە لەلای خودای گەورە. لە ساڵی دووەمی کۆچی پێغەمبەردا واجب بوو بەھوتی دەڵێت: “لە ساڵی دووەمی کۆچی ڕۆژوو واجب کرا، بە ئیجماع، بۆیە پێغەمبەر نۆ ڕەمەزان بەڕۆژوو بوو. سەرچاوەی واجبی ڕۆژوو لە قورئاندا:

## ھەروەھا سەیری بکە
* بەڕۆژووبوون لە ئیسلامدا
* یاساکانی ڕۆژوو
* شەوی ڕۆژوو
* مانگی ڕەمەزان
* بەیانی

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەمەزان
پۆل:ڕۆژوو لە ئیسلام
ڕۆژوو

**ڕۆژوو** بریتییە لە کردەی خۆبەدوورگرتن لە خواردن، و ھەندێک جار خواردنەوە؛ بەڵام لە چوارچێوەیەکی تەواو فیزیۆلۆژییەوە، "بەڕۆژووبوون" ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ دۆخی میتابۆلیکی کەسێک کە شەوێک (پێش " نانی بەیانی ") نانی نەخواردووە، یان ئەو حاڵەتە میتابۆلیکییەی کە دوای ھەرسکردنی تەواو و ھەڵمژینی ژەمێک بەدەستی دەھێنێت. گۆڕانکارییەکانی میتابۆلیکی لە دۆخی بەڕۆژووبووندا دوای ھەڵمژینی ژەمێک دەست پێدەکات (بە شێوەیەکی گشتی ٣–٥ کاتژمێر دوای خواردن).

*ڕۆژووی دەستنیشانکردن* ئاماژەیە بۆ ڕۆژووگرتنی درێژخایەن لە ١–١٠٠ کاتژمێر (بەپێی تەمەن)، کە لەژێر چاودێری دکتۆر ئەنجام دەدرێت، بۆ ئاسانکاری لێکۆڵینەوە لە ئاڵۆزییەکی تەندروستی (بەزۆری دابەزینی شەکری خوێن). زۆر کەس ڕەنگە وەک بەشێک لە ڕێکارێکی پزیشکی یان پشکنین بەڕۆژوو بن، وەک پێش پشکنینی قۆڵۆن یان نەشتەرگەری، یان پێش ھەندێک پشکنینی پزیشکی. *بەڕۆژووبوونی پچڕپچڕ* تەکنیکێکە ھەندێک جار بۆ دابەزاندنی کێش یان سوودە تەندروستییەکانی تر بەکاردێت کە ڕۆژووگرتنی ڕێکوپێک دەخاتە ناو خشتەی خۆراکی مرۆڤەوە. ھەروەھا ڕۆژووگرتن ڕەنگە بەشێک بێت لە ڕێوڕەسمێکی ئایینی، زۆرجار پەیوەستە بە ڕۆژی دیاریکراوەوە، وەک لەلایەن ئایینەکەوە دیاری کراوە، یان وەک خۆپیشاندانێکی گشتی بۆ دۆزێکی دیاریکراو بەکاربھێنرێت، لە پراکتیکێکدا کە بە *مانگرتن لە خواردن* ناسراوە.

## کاریگەری لەسەر تەندروستی
ڕۆژووگرتنی ڕۆژی جێگرەوە (گۆڕانکاری لە نێوان ٢٤ کاتژمێر «ڕۆژی بەڕۆژووبوون» کاتێک کەسەکە کەمتر لە ٢٥٪ی پێویستی وزەی ئاسایی دەخوات، دواتر ماوەی ٢٤ کاتژمێری «ڕۆژی جەژن» بەڕۆژوو نەبوون) دەرکەوتووە کە نیشاندەری زیندەیی دڵ و خوێنبەرەکان باشتر کار دەکات، بە ھەمان شێوەی خۆراکی سنووردارکردنی کالۆری لەو کەسانەی کە کێشی زیادەیان ھەیە، قەڵەون یان نیشانەکانی گۆڕانکاری خۆراکیان ھەیە.

پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ دەری خست کە بەڕۆژووبوونی مامناوەند لە ڕۆژانی جێگرەوە بۆ ماوەی دوو بۆ شەش مانگ پەیوەستە بە کەمبوونەوەی کێشی جەستە، پێوەرەکانی بارستەی جەستە، و ھۆکارەکانی مەترسی دڵ ھەیە لەو بەتەمەنانەی کێشی زیادەیان ھەیە یان قەڵەون.

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە
* Francis Gano Benedict. (1915). ''A Study of Prolonged Fasting''. Carnegie Institution of Washington.
* 
* Joan Jacobs Brumberg. (1988). *Fasting Girls: The Emergence of Anorexia Nervosa As a Modern Disease*. Harvard University Press.
* Caroline Walker Bynum. (1987). *Holy Feast and Holy Fast: The Religious Significance of Food to Medieval Women*. University of California Press. 
* John Arthur Glaze. (1928). *Psychological Effects of Fasting*. *[[American Journal of Psychology]]* 40 (2): 236–253.
* A. M. Johnstone. (2007). ''Fasting – the ultimate diet?''. *[[Obesity Reviews]]* 8 (3): 211–222.
* Walter Vandereycken, Ron Van Deth. (2001). *From Fasting Saints to Anorexic Girls: The History of Self-Starvation*. Bloomsbury Academic.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:ڕتووەکانی خواردن
پۆل:پارێزەکان
پۆل:زوھد
بلۆکی ڕۆژاوا

**بلۆکی ڕۆژاوا** () کە بە **بلۆکی سەرمایەداری** یان **بلۆکی کاپیتالیزم** ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی نافەرمی ئەو وڵاتانە بوو کە لە کاتی شەڕی ساردی ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٩١ بە فەرمی ھاوپەیمانی ئەمریکا بوون. لە کاتێکدا وڵاتانی ئەندامی ناتۆ، لە ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمریکای باکوور، ڕۆڵی سەرەکیان ھەبوو لە بلۆکەکەدا، بەڵام زۆر وڵاتی دیکەی لەخۆگرتبوو، لە ناوچەی فراوانی ئاسیا و ئۆقیانووسی ئارام، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ئەمریکای لاتینی و ئەفریقا کە مێژوویەکی دژە سۆڤیەتی، دژە کۆمۆنیزم و دژە سۆسیالیستیی ڕامیاری و ئایدیۆلۆجییان ھەبوو. بەو پێیەش بلۆکەکە دژایەتیکاری سیستمی سیاسی و ڕامیاری دەرەوەی وڵاتانی کۆمۆنیست بوو، کە ناوەندەکەی یەکێتیی سۆڤیەت و ئەندامانی دیکەی پەیمانی وارشۆ و بەزۆری کۆماری گەلی چین بوو. ناوی «بلۆکی ڕۆژاوا» لە وەڵامی ھاوتا کۆمۆنیستەکەی کە بلۆکی ڕۆژھەڵاتە و وەک دژایەتیی ھاوتا کۆمۆنیستەکەی، سەریھەڵدا. بەدرێژایی شەڕی سارد، حکوومەتەکان و میدیاکانی ڕۆژاوا زیاتر خۆیان بە «جیھانی ئازاد» یان «جیھانی یەکەم» ناودەبرد، لەکاتێکدا بلۆکی ڕۆژھەڵات زۆر کات بە «جیھانی کۆمۆنیست» یان کەمتر بە «جیھانی دووەم» ناودەبرا.

## وڵاتانی ھاوتەریب لەگەڵ بلۆکی ڕۆژاوا

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ئەمانەش ببینە
* جیھانی ڕۆژاوایی
* بلۆکی ڕۆژھەڵات
* جیھانی یەکەم

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکانی شەڕی سارد
پۆل:سیاسەت بەپێی ھەرێم
پۆل:سیاسەتی ئەورووپا
جیھانی یەکەم

چەمکی **جیھانی یەکەم** لە بنەڕەتدا یەکێک بوو لەو «سێ جیھان»ەی کە بەھۆی کەشی دیمەنی سیاسیی شەڕی ساردەوە ھاتبووە کایە، بەو پێیەی ئەو وڵاتانەی کۆکردەوە کە لەگەڵ بلۆکی ڕۆژاوای ئەمریکادا ھاوتەریب بوون. ئەم گرووپکردنە ڕاستەوخۆ دژی جیھانی دووەم بوو، کە بە ھەمان شێوە ئەو وڵاتانەی لەخۆ گرتبوو کە لەگەڵ بلۆکی ڕۆژھەڵاتی یەکێتیی سۆڤیەتدا ھاوتەریب بوون. بەڵام دوای ئەوەی شەڕی سارد بە ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ کۆتایی ھات. ڕێگەی جۆراوجۆر ھەن کە ئەو پێوەرانە ھەڵدەسەنگێنێت چ وڵاتێک لە جیھانی یەکەمدایە، ڕەنگە ئەمانە بگرێتەوە: بەرھەمی ناوخۆیی وڵاتێک، بەرھەمی ناوخۆیی گشتی، ڕێژەی خوێندەواری، تەمەنی چاوەڕوانکراو و پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی تێدا لە پلەی گونجاودا بن.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت
پۆل:سیاسەت بەپێی وڵات
پۆل:سیاسەت بەپێی کیشوەر
پۆل:سیاسەت بەپێی ساڵ
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:سیاسەت بەپێی ھەرێم
تاوس

وێنۆک|تاوسێک کلکی بڵاو کردوەتەوە، و پەڕەکانی نمایش دەکات.
**تاوس** ناوێکی باوی دوو جۆری باڵندەیە لە جۆری پاڤۆ و جۆری ئەفرۆپاڤۆ. باڵندەی گەورە و ڕەنگاوڕەنگن و سەر بە بنەماڵەی فاسیانیداین. ڕەسەنترینی تاوسەکان لە دارستان و لەوەڕگا گژوگیاییەکاندان، بەزۆری ھەموو شتێک دەخۆن و نمایش وەک پەیوەندی خۆشەویستی بەکاردەھێنن. باڵندەی تاوس لە ڕووی چاندەوە گرنگییەکی بەرچاوی ھەیە، ھێمای جوانی و شانازیکردنە لە زۆرێک لە نەریتەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەلەکان
پۆل:مەلە نەفڕەکان
پۆل:مەلەکان بەپێی شوێن
پۆل:مەلەکان بەپێی وڵات
پۆل:مەلەکان بەپێی کیشوەرەکان
پۆل:مەلەکانی ئاسیا
قەل

وێنۆک|نێرەیەکی قەلی کێوی
**قەل** باڵندەیەکی گەورەیە لە جۆری میڵیاگرس () و سەرچاوەکەی ئەمریکای باکوورە. دوو جۆری قەل لە ئێستا ھەیە: قەلی کێوی () لە ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەمریکای باکوور و قەلی ئۆسێلێت () لە نیمچە دوورگەی یوکاتان لە مەکسیک. لە گەورەترین باڵندەکانی مەودای خۆیانن. وەک زۆربەی باڵندە گەورەکانی زەوی، نێرەکەی گەورەترە و زۆر ڕەنگاوڕەنگترە لە مێیەکە.

سەرەتاییترین قەل لە ئەمریکای باکوور زیاتر لە ٢٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر پەرەی سەندووە. قەل پێشینەیەکی ھاوبەشی لەگەڵ پۆڕ و باڵندەکانی تردا ھەیە. جۆری قەلی کێوی باپیرەی جۆرەکانی تری قەلە کە نزیکەی ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن گەلانی ڕەسەنەوە ماڵی کراوە. ھەر ئەم قەلە ماڵییە بوو کە دواتر گەیشتە ئەوراسیا، لە کاتی ئاڵوگۆڕی کۆلۆمبیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەلە نەفڕەکان
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:مەلەکان
پۆل:مەلەکان بەپێی شوێن
پۆل:مەلەکان بەپێی وڵات
پۆل:مەلەکان بەپێی کیشوەرەکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
جیھانی دووەم

**جیھانی دووەم** یەکێک بوو لەو «سێ جیھان»ەی کە بەھۆی ئەو دیمەنە سیاسییەی جیھانی شەڕی ساردەوە پێکھاتبوو، بەو پێیەی ئەو وڵاتانەی لەخۆ دەگرت کە لەگەڵ بلۆکی ڕۆژھەڵاتی یەکێتیی سۆڤیەتدا ھاوتەریب بوون. ئەم گرووپکردنە ڕاستەوخۆ دژی جیھانی یەکەم بوو، کە بە ھەمان شێوە ئەو وڵاتانە بوو کە لەگەڵ بلۆکی ڕۆژاوای ئەمریکادا ھاوتەریب بوون. دەوڵەتە کۆمۆنیستەکانی لەخۆگرتبوو کە لە بنەڕەتدا لە ژێر کایەی کاریگەریی سۆڤیەتدا بوون، ھەرچەندە ھەندێکیان لە کۆتاییدا لە ئایدیۆلۆجیای سۆڤیەت جیابوونەوە (بۆ نموونە، جیابوونەوەی یووگۆسلاڤیا و چین) بۆ ئەوەی ڕێبازی خۆیان وەک دەوڵەتی سۆسیالیستی پەرەپێبدەن و لە ھەمان کاتدا حکوومەتە کۆمۆنیستەکانیان بپارێزن. زۆربەی دەوڵەتە کۆمۆنیستەکان تا شۆڕشەکانی ساڵی ١٩٨٩ لە ژێر کاریگەریی سۆڤیەتدا مانەوە، لە ساڵی ١٩٩١ لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت تەنھا پێنج دەوڵەتی کۆمۆنیستی مانەوە: چین، کووبا، لاوس، کۆریای باکوور و ڤیێتنام. ھەرچەندە زاراوەی «جیھانی یەکەم» و «جیھانی سێیەم» لە بینینی پەیوەندییەکانی ئێستا لە ئاخاوتنی ڕۆژانە و ڕامیاری ھێشتا بوونیان ھەیە، بەڵام «جیھانی دووەم» تەنیا لە چوارچێوەی جەنگی سارددا مایەوە و ئێستا بەسەرچووە.

## ئەمانەش ببینە
* وڵاتی پەرەئەستێن
* جیھانی سێیەم

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت
پۆل:سیاسەت بەپێی وڵات
پۆل:سیاسەت بەپێی کیشوەر
پۆل:سیاسەت بەپێی ساڵ
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:سیاسەت بەپێی ھەرێم
نوێژی سوننەت

وێنۆک|164x164پیکسڵ| چۆنییەتی نوێژکردن.
[وێنۆک| [نوێژی جێژن (ئیسلام)|نوێژی جەژن لە بەنگلادیش.]]
[وێنۆک| نوێژی جەژن لە گۆڕەپانی ئولوس - [ئەنقەرە - تورکیا - پێش ئەوەی نوێژخوێنان بەرەو بەرەی شەڕ بڕۆن لە شەڕی دوملوپونار کە کۆتایی بە جەنگی یۆنان و تورکیا ھێنا.]]
[وێنۆک| نوێژی جەژن لە [نەیشابوور|شاری نیشاپور]]
وێنۆک| نوێژی تەراویح لە مزگەوتی حەڕام
وێنۆک| نوێژی تەراویح لە مزگەوتی گەورەی قەیروان. ڕەمەزانی ٢٠١٢
**نوێژی سوننەت** بریتییە لە: واتە: (ھەموو جۆرە نوێژێک کە واجب نییە. ” نوێژی سوننەت بریتییە لە: ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامیدا سەلمێنراوە کە داوا دەکرێت بە بەڵگە، بە پلەی جیاواز، باشترین جۆری نوێژی سوننەت نوێژی سوننەتی موئەکەدەیە، لەبەر بوونی فەرموودەی زۆر دەربارەی و جەختکردنەوە لەسەر ئەنجامدانی، نوێژە سوننەتەکان جیاوازن بەپێی کات، شوێن، بە جەماعەت، جەخت لەسەرکردنەوە، یان بە گشتی لەھەموو کات و شوێنێکدا دەکرێت، نوێژی ویتر و نوێژی چێشتەنگاو تایبەتن بەکاتەوە، ھەرچی نوێژەبارانەیە تایبەتە بەھۆکارێک، ھەروەھا ئەوەی نوێژی سوونەتی گشتییە تایبەت نییە بە ھیچ شتێک و لە ھەموو کات و شوێنێکدا دەکرێت.

### نوێژی سوننەت بەھۆکار
# نوێژی مانگگیران
# نوێژە بارانە
# سڵاوی مزگەوت
# سوننەتی دەستنوێژ
# سوننەت تەواف

### نوێژی سوننەت بە کات
**نوێژێکی سوننەت کە بە کات بەستراوەتەوە** بریتییە لە: "نوێژێک کە بە تایبەتی لە کاتێکی دیاریکراودا ئەنجام دەدرێت، زۆربەی جۆرەکانی نوێژی سوننەت لەخۆدەگرێت، کە لە شەریعەتی ئیسلامیدا داواکراوە لە کاتێکدا ئەنجام بدرێت کە سەرەتا و کۆتایییەکەی پێی دەوترێت: "کاتی ئەنجامدان".

## سەرچاوەکان

* فتح القدیر لابن الھمام.
* تحفة المحتاج.
* المبدع فی شرح المقنع.

پۆل:زاراوەکانی نوێژ
پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا
پۆل:نوێژی سوننەت
سوننەتی ڕەواتب

**سوننەتی** **ڕەواتب** جۆرێکە لە نوێژی سوننەت کە کاتەکەی دیاری دەکرێت بە بەشێک بوون لە پێنج نوێژە فەرزەکە، یان پێش نوێژی فەرز و کاتەکەی لە سەرەتای کاتی ئەو نوێژە فەرزە دەست پێدەکات، یان دوای ئەوە و کاتەکەی بە تەواوبوونی نوێژە فەرزەکە دەست پێدەکات. کات بۆ ھەریەکێکیان کۆتایی دێت کاتێک کاتی نوێژی فەرز کۆتایی دێت. نوێژە سوننەتەکان بۆ قەرەبووکردنەوەی ھەر کەموکوڕییەکە لە نوێژی فەرزدا، وەک نەبوونی خشوع یان تێڕامان لە خوێندنەوەی قورئان. نوێژی سوننەتی ڕەواتب، بەپێی پلەی فەزیلەتەکانیان، یان سوننەتی موئەکەدەیە، کە دوو ڕکاتە پێش نوێژی بەیانی، چوار ڕکات پێش نوێژی نیوەڕۆ، دوو ڕکات دوای نوێژی نیوەڕۆ، دوو ڕکات دوای نوێژی مەغریب، دوو ڕکات دوای نوێژی عیشا. یان موستەحەبە، کە بریتییە لە: زیادکردنی دوو ڕکات دوای نوێژی نیوەڕۆ، چوار ڕکات پێش نوێژی عەسر، دوو ڕکات دوای نوێژی مەغریب، و دوو ڕکات دوای نوێژی عیشا. بە نوێژی ویتر کۆتایی پێدەھێنێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* نوێژە سوننەتەکان چین؟
* فەزڵی نوێژە سوننەتەکان
* نوێژی سوننەت لە چوار مەکتەبی فیکردا

پۆل:نوێژی سوننەت
پۆل:نوێژ
شەدە

وێنۆک|400px|شەدە کە بۆ مێزەرە بە سەر بەستراوە.
**شەدە** یان **مشکی** پارچەیەکە کە وەکوو بەشێک لە جلوبەرگی کوردی بۆ سەرپێچ و مێزەرە بە کار دێت. لە ڕابردوودا باشترین جۆری شەدە لە ئاوریشم دەچنرا. ڕەنگی شەدە ڕەش بە ھێڵەکانی سوور و وەنەوشەیی و شین و سەوزە. شەدە ھەم بۆ جلوبەرگی ژنان و ھەم بۆ پیاوان بە کار دەچێت. گاجار بۆ پشتوێنیش کەڵک لێ وەردەگرێت.

شەدە لە بەیت و فۆلکلۆری کوردی زۆر ئاماژەی پێکراوە.

## ئەمانەش ببینە
* جلی کوردی
* ھەوری
* جامانە

## سەرچاوەکان

پۆل:جلوبەرگ
پۆل:جلی کوردی
لەژێر سێبەری داری سەروودا

***لەژێر سێبەری داری سەروودا*** () کورتەفیلمێکی ئەنیمەیشنی ئێرانیی ٢٠٢٣ی دەرھێنەران حوسێن مۆلایێمی و شیرین سۆوھانی و بەرھەمھێنانی ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی بەرفەکە. فیلمەکە ٢٠ دەقەیە و باس لە حاڵەتی ناخۆشیی دوای ڕووداو دەکات کە بۆ یەکەم جار لە بڕگەی ئۆریتساونتی لە ٨٠یەمین فێستیڤاڵی فیلمی نێونەتەوەییی ڤێنیس لە ٢٠٢٣ پیشان درا. لە ٩٧ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین کورتەفیلمی ئەنیمەیشن بردەوە.

## چیرۆک
لەم کورتەفیلمە بێ وتووێژەدا، کاپتنێکی پێشوو کە حاڵەتی ناخۆشیی دوای ڕووداو دەچێژێت لەگەڵ کچەکەی لە ماڵێکی تاقانەی نزیکی کەناری دەریا دەژی. بەیانییەکیان، باوکەکە زۆر بە تووڕەیی کەلوپەلەکانی ماڵەکە دەشکێنێت و پاڵ بە کچەکەیەوە دەنێت و دەیدات بە زەویدا. کچەکە خۆی دەپێچێتەوە و خۆی ئامادە دەکات تا ئەوێ بە جێ بھێڵێت، بەڵام ھەڵوەشێنرایەوە؛ کە دەچێتە دەرەوە، نەھەنگێک لە نزیکی ماڵەکەیان لە کەناری دەریاکە دەدۆزێتەوە.

کچ و باوکەکە ھەوڵ دەدەن بە ماتۆڕی بەلەمەکەیانەوە نەھەنگەکە ڕاکێشنەوە ناوی ئاوەکە و ڕزگاری بکەن، بەڵام ناتوانن. سەرنەکەوتن، باوکەکە دەگەڕێتەوە بۆ لای کەشتییە تێکشکاوەکەی کە لە نزیکی نەھەنگەکە لەنگەری گرتووە. سەرەڕای دۆخە خراپەکەی کەشتییەکە، دەکەوێتە بیرەوەرییەکانی و بەردەوام دەبێت لە بۆیەکردنی و لە ناوەوەشی دەژی؛ بەڵام، دەکەوێتەوە بیری ڕووداوە ناخۆشەکانی ڕووداوێکی پێشوو، کاتێک کەشتییەکەی لە دەریاکەدا بۆمبباران کرا کە بە ھۆیەوە ژنەکەی مرد کە ئەو کاتە کچەکەیان ھێشتا مناڵ بوو. لەملاشەوە، کچەکە گرنگی بە نەھەنگەکە دەدات، ئاوی پێ دەدات و لە تیشکی بەتینی خۆر دەیپارێزێت. کاتێک کۆمەڵێک نەوڕەس (کە پێشتر باوکەکەیان تێگیراندبوو) ھەوڵ دەدەن ھێرش بکەنە سەر نەھەنگەکە و لێی بخۆن، باوکەکە یەکسەر بە تەقەیەکی تفەنگەکەی دووریان دەخاتەوە، ئینجا کە ھێشتا پەستە ھەوڵ دەدات تەقە نەھەنگەکەش بکات. پێش ئەوەی وا بکات، کچەکە پاڵی پێوە دەنێت و دووری دەخاتەوە. کچەکە بە ڕووخاوی دەکەوێتە سەر زەوی چونکە ناتوانن نەھەنگەکە ڕزگار بکەن. باوکەکە بە بینینی کچەکەی بەو شێوەیە، دەھەژێ و دەگەڕێتەوە بۆ لای کەشتییەکەی.

لە بەرەبەیاندا، کچەکە لە پەنجەرەکەوە سەیرێک دەکات و بۆی دەردەکەوێت کە باوکی کەشتییەکەی کون کردووە تا نقووم ببێت، کە بە کلکی نەھەنگەکەوە بەستوویەتییەوە بە ئومێدی ئەوەی لە کۆتاییدا ڕزگاری بکەن. نەخشەکە سەردەگرێت، بەڵام باوکەکە تووشی زەحمەتی دەبێت تا نەھەنگەکە لە پەتەکە ڕزگار بکات. کچەکە ھەوڵ دەدات بچێتە ژێری ئاوەکە تا باوکی ڕزگار بکات، بەڵام ناتوانێت. خۆشبەختانە، دوای ئەوەی باوکەکە خۆی لەو پەتەی کە بە کەشتییە کۆنەکەوە بەستراوە نەجات دەدات، بەرەبەرە دێتەوە سەر ڕووی ئاوەکە و، نەھەنگەکەش ڕزگاری بووە و لە ئۆقیانووسەکە مەلە دەکات.

## پێشوازییەکان
لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٥، فیلمەکە خەڵاتی باشترین کورتەفیلمی ئەنیمەیشنی لە ٩٧ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار بردەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
*تڕایلەری فەڕمی لە یووتیووب
*لەژێر سێبەری داری سەروودا لە ئیندی شۆڕتس ماگ. 

پۆل:ئەو فیلمە ئەنیمەیشنانەی لە کەناراوەکان ڕوو دەدەن
پۆل:باشترین کورتە ئەنیمەیشنەکان کە براوەی خەڵاتی ئۆسکارن
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە بێ قسەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان لەسەر پەیوەندیی نێوان کچ و باوک
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان لەسەر نەھەنگ
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣
پۆل:کورتەفیلمە ئەنیمەیشنە ئێرانییەکان
پۆل:کورتەفیلمە ئەنیمەیشنەکانی ٢٠٢٣
لیۆ جیاکون

**لیۆ جیاکون** () ئەندازیارێکی چینییە کە بەھۆی جەختکردنەوەی لەسەر سادەگەرایی، ئۆمانیزم و دیزاینی گونجاو لەگەڵ ژینگەی ناوچەییدا ناسراوە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، خەڵاتی پریتزکەری بردەوە.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
لیۆ لە ساڵی ١٩٥٦ لە چێنگدۆ، لە پارێزگای سیچوانی چین لەدایک بووە. دایکی پزیشکی نەخۆشییە ناوەکییەکان بوو لە نەخۆشخانەی گەلی دووەمی چێنگدۆ. کاتێک تەمەنی ١٧ ساڵ بوو لە سەردەمی شۆڕشی چاندیی چین، نێردرا بۆ گوندەکان تاکو وەک کرێکار خزمەت بکات، وەک بەشێک لە بەرنامەی لاوانی گوندنشینی وڵاتەکەی. سەرەتا خوازیاری ئەوە بوو ببێتە ھونەرمەند، بەڵام بەھۆی پەیوەندی ئەندازیاری بە وێنەکێشان و دیزاینەوە، ڕاکێشرا بۆ بواری ئەندازیاری. لە ساڵی ١٩٨٢ لە پەیمانگای ئەندازیاری و ئەندازەی چۆنگچینگ (کە ئێستا بەشێکە لە زانکۆی چۆنگچینگ) بڕوانامەی بەکالۆریۆسی ئەندازیاری لە بواری ئەندازیاریدا بەدەست ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:نژیاروانە چینییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی پریتزکەر
گوڵاو

**گوڵاو** یان **عەتر** تێکەڵەیەکە لە ڕۆنی بنەڕەتیی بۆنخۆش یان ئاوێتەی بۆنخۆش، چەسپێنەر و تواوەکان، کە زۆربەی کات لە شێوەی شلەیە و بۆ بۆنخۆشکردنی لەشی مرۆڤ، گیانلەبەر، خواردن، شتومەک و شوێنی ژیان بەکاردێت. گوڵاو دەکرێت وەک ماددەیەک کە بۆنێکی خۆش و دڵگیری هەیە و بڵاوی دەکاتەوە پێناسە بکرێت. گوڵاوەکان لە تێکەڵەی دەستکردی کیمیایی بۆنخۆش و ڕۆنی بنەڕەتی پێکهاتوون. براوەی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا لە ساڵی ١٩٣٩، لیۆپۆڵد ڕۆژیچکا لە ساڵی ١٩٤٥ گوتی کە "لە ڕۆژەکانی سەرەتای کیمیای زانستییەوە تا ئێستا، گوڵاو بەشێوەیەکی بەرچاو بەشداری کردووە لە پەرەپێدانی کیمیای ئەندامی لە ڕووی میتۆد، پۆلێنکردنی سیستەماتیک و تیۆرییەوە."

دەقە کۆنەکان و هەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان بەکارهێنانی گوڵاوەکان لە هەندێک لە شارستانییەتە سەرەتاییەکانی مرۆڤدا نیشان دەدەن. گوڵاوسازیی مۆدێرن لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا بە دروستکردنی بازرگانیی ئاوێتەکانی گوڵاو وەک ڤانیلین یان کومارین دەستی پێ کرد، کە ڕێگەی دا بە پێکهاتنی گوڵاوەکان بەو بۆنانەی کە پێشتر تەنیا لە بۆنخۆشە سروشتییەکانەوە بەدەست دەهێنران.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەرەستەکانی جوانکاری
پرۆژەی ٢٠٢٥

**پرۆژەی ٢٠٢٥** (ھەروەھا بە **پرۆژەی گواستنەوەی سەرۆکایەتی ٢٠٢٥** ناسراوە) دەستپێشخەرییەکی سیاسییە بۆ داڕشتنەوەی حکومەتی فیدڕاڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و چڕکردنەوەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن بە قازانجی سیاسەتە ڕاستڕەوەکان. ئەم پلانە لە نیسانی ٢٠٢٣ لەلایەن دامەزراوەی ھێریتەجەوە بڵاوکرایەوە، کە بنکەیەکی بیری پارێزگارانەی ئەمریکییە، لە چاوەڕوانی بردنەوەی دۆناڵد ترامپ لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ٢٠٢٤.

نۆیەمین خولی زنجیرەی «بەڵێننامە بۆ سەرکردایەتی»ی دامەزراوەی ھێریتەج، پرۆژەی ٢٠٢٥ بنیاتنراوە لەسەر تێگەیشتنێکی جێی مشتومڕ لە تیۆری یەکێتی جێبەجێکردن کە دەڵێت تەواوی لقی جێبەجێکردن لەژێر کۆنترۆڵی تەواوی سەرۆکدایە. لایەنگرانی پرۆژەی ٢٥ دەڵێن ئەمە بیرۆکراسییەتی حکوومەت ھەڵدەوەشێنێتەوە کە پێیان وایە لێپرسینەوەی لەگەڵدا ناکرێت و زۆربەی لیبراڵە. ڕەخنەگران ناویان ناوە پلانێکی دیکتاتۆرانە و نەتەوەیی مەسیحی کە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرەو دیکتاتۆرییەت دەبات. پسپۆڕانی یاسایی دەڵێن ئەمە حوکمی یاسا، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، جیاکردنەوەی ئایین و دەوڵەت، و ئازادییە شارستانییەکان لاواز دەکات.

## سەرچاوەکان
پاڵەوانێتیی جیھانیی فۆرمولا یەکی فیا (٢٠٢٥)

**پاڵەوانێتیی جیھانیی فۆرمولا وەنی فیا ٢٠٢٥**، پاڵەوانێتییەکی پلانکراوی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێلە بۆ ئۆتۆمبێلەکانی فۆرمولا وەن و ٧٦-ەمین خولی پاڵەوانێتی جیھانی فۆرمولا وەنە. لەلایەن یەکێتی نێودەوڵەتی ئۆتۆمبێل (فیا)، دەستەی بەڕێوەبەری پێشبڕکێی نێودەوڵەتی ماتۆڕسواری، وەک بەرزترین پۆلی پێشبڕکێ بۆ ئۆتۆمبێلی پێشبڕکێی چەرخی کراوە دانی پێدانراوە. پاڵەوانێتییەکە بەسەر بیست و چوار گراند پریکس بەڕێوە دەچێت کە لە سەرتاسەری جیھاندا بەڕێوە دەبرێن. بڕیارە لە مانگی ئازار دەست پێبکات و لە مانگی کانوونی یەکەم کۆتایی بێت.

وەرزی ٢٠٢٥ پلانکراوە کە دوا ساڵ بێت کە شێوەبەندی یەکەی وزەی بەکارھێنراوی لە ساڵی ٢٠١٤ بەکاربھێنێت. شێوەبەندییەکی پێداچوونەوە بەبێ ئێم جی یو-ئێچ (MGU-H)، بەڵام بە دەرھێنانی وزەیەکی بەرزتر لە ئێم جی یو-کەی (MGU-K)، بۆ ساڵی ٢٠٢٦ دەخرێتە بازاڕەوە. شۆفێرەکان و تیمەکان بەشداری دەکەن بۆ نازناوەکانی پاڵەوانی جیھانی شۆفێرەکان و پاڵەوانی جیھانی دروستکەرەکان، بە شێوەی بەردەوام. ماکس ڤێرستاپن، بە لێخوڕینی ڕێد بوڵ ڕەیسینگ-ھۆندا ئاڕ بی پی تی، پاڵەوانی شۆفێری بەردەوامە، لەکاتێکدا مەکلارێن-مەرسیدس پاڵەوانی دروستکەری بەردەوامن.

ساڵی ٢٠٢٥ نیشانەی دوا ساڵی نەوەی ئۆتۆمبێلی کاریگەری زەمینە کە لە ساڵی ٢٠٢٢ خرایە بازاڕەوە، و دوا ساڵی سیستەمی کەمکردنەوەی ڕاکێشان (DRS) کە وەک یارمەتیدەری تێپەڕاندن لە ساڵی ٢٠١١ خرایە بازاڕەوە چونکە ئۆتۆمبێل بە ئێرۆداینامیکی چالاک و باڵی جووڵاو لە ساڵی ٢٠٢٦ دەخرێنە بازاڕەوە. ھەروەھا دوا وەرز دەبێت بۆ ڕینۆ وەک دابینکەرێکی چالاکی بزوێنەر بۆ تیمەکەی ئەلپاین، چونکە دروستکەرەکە پلانی ھەیە دوای ساڵی ٢٠٢٥ بەرھەمھێنانی بزوێنەر ڕابگرێت.

## سەرچاوەکان
ئانتن شیگەر

وێنۆک|کەسایەتیی ئانتن شیگەر
**ئانتن شیگەر** () کەسایەتییەکی خەیاڵییە و سەرەکیترین دوژمنی ڕۆمانی «وڵات بۆ پیرەمێردان نییە»ی کۆرماک مەکارتی لە ساڵی ٢٠٠٥. لە گونجاندنی فیلمی ساڵی ٢٠٠٧ بە ھەمان ناو، لەلایەن خاڤیر باردێمەوە ڕۆڵی بینراوە.

پێشکەشکردنی باردێم وەک شیگەر بە فراوانی لەلایەن ڕەخنەگرانی فیلمەوە ستایش کرا - خەڵاتی ئەکادیمی، خەڵاتی گڵۆبی زێڕین و خەڵاتی فیلمی ئەکادیمی بەریتانیای بۆ ئەم ڕۆڵە بەدەست ھێنا. دەستکەوتە دیکەکان بریتین لە ئامادەبوونی شیگەر لە چەندین لیستی گەورەترین دوژمن، بەتایبەتی لە پێڕستی «١٠٠ گەورەترین کەسایەتی فیلم لە ھەموو کاتەکان»ی ئیمپایەر، کە لە پلەی ٤٤ دانرا، ھەروەھا وەک واقیعیترین نیشاندانی فیلمی سایکۆپاتی لەلایەن گرووپێکی سەربەخۆی دەروونناسانەوە لە گۆڤاری زانستە دادوەرییەکان ناونرا.

## تێڕوانینی کەسایەتی
شیگەر بکوژێکە بەبێ ویژدان، پەشیمانی، و بەزەیی. ھەرکاتێک ئەرکێکی پێ بسپێردرێت، ھیچ سنوورێک بۆ تەواوکردنی ئەو ئەرکە نابەزێنێت و تەنانەت ھەر کەسێک کە ببێتە بەربەست لە ڕێگەی دەیکوژێت. لەلایەن کارسۆن وێڵز، کەسایەتییەکی ناوەندی لە ڕۆمانەکەدا، وەک «بکوژێکی سایکۆپاتی» لە سییەکانی تەمەنیدا بە ڕەنگێکی تاریک وەسف دەکرێت. کەسایەتییەکانی دیکە ڕوخساری شیگەر وەک «ڕوانینێکی دەگمەن» وەسف دەکەن. چەکی تایبەتی پستۆلێکی بۆڵتی داخراوە، کە بۆ کوشتنی قوربانییەکانی بەکاری دەھێنێت و ھەروەھا وەک ئامرازێک بۆ تەقاندنی قوفڵی دەرگاکان. ھەروەھا تفەنگێکی نیمچە ئۆتۆماتیکی ڕیمینگتۆن ١١٠٠ی دەنگ کوژاو و پستۆلێک ھەڵدەگرێت (ھەروەھا تی ئی سی-٩ لە گونجاندنی فیلمەکەدا). لە سەرتاسەری ڕۆمان و فیلمەکەدا، شیگەر دراوێک وەک شێر و خەت ھەڵدەداتەوە بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنووسی ھەندێک لە قوربانییەکانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمی ئەکشنی خراپەکار
پۆل:یاساشکێنە خەیاڵییەکان
سی دی شێوەدار

**پەپەپکی پەستێنراوی شێوەدار** یان **سی دی شێوەدار** () سی دی شێوەدار بریتییە لە پەپکێکی پەستێنراوی نابازنەیی. نموونە بۆی سی دی-بزنس کاردە، سی دییێک لە شێوەیی ئەستێرە، نەخشەی وڵاتێک، یان ھەر جۆرە شێوەیەکی تر بێجگەلە بازنە. ئەم پەپکانە بەزۆری بۆ مەبەستی بازرگانی دروست دەکرێن و لەلایەن زۆربەی زۆری درایڤەکانی پەپکی بینایی دەخوێنرێنەوە (یان سی دی خوێنەرەکان) ھەرچەندە سی دییە شێوەدارەکان داتای کەمتر دەگرنە خۆ.

سی دییە شێوەدارەکان بە پێچەوانەی مینی سی دییەکان، کە مینی سی دییەکان بچووکترن، بەڵام ھێشتا ھەر لە شێوەی بازنەدان و لەسەر وەشانی سی دی ئاسایین بەڵام بچووکترن. سی دییە شێوەدارەکان دەتوانن ھەر ژمارەیەک لە شێوە بن، تەنانەت شێوەی ئاڵۆزتر وەک گیڕەکان (Gears) کە دەورووبەریان ددانی ھەیە، بەڵام بە گشتی لێوارەکانیان لووسن و لێوارێکی بازنەییان ھەیە.

داتاکان تەنیا دەتوانرێن لەسەر ئەو بەشانە بنووسرێن و تۆماربکرێن کە تراکێکی تەواوی بێ پچڕان پێک دێنن (واتا ناکەونە سەر ئەو بەشانەی کە دەپچڕێت). بە شەکانی تری سی دییەکە تەنھا دیکۆرات و جوانکارین و ناتوانرێن بنووسرێن و بخوێنرێنەوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Shaped CD Front.jpg|بەشی پێشەوەی سی دییەکی شێوەدار
پەڕگە:Shaped-cd.svg|شێوەیەک لە شێوەکانی سی دی شێوەدار
پەڕگە:Shape-CD OS 2 Warp IBM.jpg|سی دی شێوەدار
پەڕگە:Business card CD-R (8743811867).jpg|سی دی-بزنس کارد (سی دی شێوەدار)


## سەرچاوەکان

پۆل:پەپکی پەستێنراو