ئیلتوتمیش

**شەمس و دین ئیلتوتمیش**(), (٣٠ی نیسانی ١٢٣٦ کۆچی دوایی کردووە) سێیەم کەس بووە لە پاشاکانی ماملووک کە فەرمانڕەوایی ناوچەکانی پێشووی غوریدیان لە باکووری ھیندستان کردووە. یەکەم سەروەری موسڵمان بوو کە لە دەلھییەوە حوکمڕانی کرد، و بەم پێیەش بە دامەزرێنەری کاریگەر سوڵتانی دەلھی دادەنرێت.

ئیلتوتمیش لە کوڕێکی گەنجدا فرۆشرا بە کۆیلایەتی، ژیانی سەرەتایی خۆی لە بوخارا و غەزنی لەژێر دەستی چەند ئاغایەکدا بەسەر برد. لە کۆتایییەکانی ساڵانی ١١٩٠دا، فەرماندەی کۆیلە غورید قوتبەدین عائیبەک لە دەھلی کڕی و بەم شێوەیە بوو بە کۆیلەی کۆیلەیەک. ئیلتوتمیش لە خزمەت ئایباکدا بۆ ناوبانگ بەرز بووەوە، و ئینتە ی گرنگی بەداونی پێبەخشرا. چالاکییە سەربازییەکانی لە دژی یاخیبووانی خۆخار لە ساڵانی ١٢٠٥–١٢٠٦ سەرنجی ئیمپراتۆری غورید موعیز الدینی بەدەستھێنا، کە مانومیت تەنانەت پێش عەیبەکی گەورەکەی مانومیت کرابوو.

دوای مردنی موعیز الدین لە ساڵی ١٢٠٦، ئایباک بوو بە فەرمانڕەوایەکی بە کردەوە سەربەخۆی خاکەکانی غورید لە ھیندستان، بارەگا سەرەکییەکەی لە لاھور. دوای مردنی ئایباک، ئیلتوتمیش لە ساڵی ١٢١١دا جێنشینە نادیارەکەی ئارام شا لە تەختی پاشایەتی لابرد، و پایتەختەکەی لە دەلھی دامەزراند. پاشان دەسەڵاتەکەی چەسپاند بە ملکەچکردنی چەند کەسێکی ناڕازی، و شەڕکردن لەگەڵ کۆیلە غوریدەکانی تری پێشوو، وەک تاج الدین یەڵدز و ناسر الدین قەباچە. لە ماوەی ساڵانی ١٢٢٥–١٢٢٧دا، ژێردەستەکانی پێشووی ئایباکی ژێردەستە کرد کە شانشینییەکی سەربەخۆیان ھەڵکەندبوو کە بارەگا سەرەکییەکەی لە لاخناوتی لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بوو. ھەروەھا دەسەڵاتی خۆی لەسەر رانتامبۆر (١٢٢٦) و ماندۆر (١٢٢٧) دووپاتکردەوە، کە سەرۆکە ھیندۆسەکانیان دوای مردنی ئایباک سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاندبوو.

لە سەرەتای ساڵانی ١٢٢٠دا، ئیلتوتمیش تاڕادەیەکی زۆر لە ناوچەی دۆڵی ئیندوس دوورکەوتبووەوە، کە تێوەگلابوو لە ململانێی نێوان قەباچا، شانشینی خورازمیان و مەغۆلەکان. لە ساڵی ١٢٢٨دا ناوچەی دۆڵی ئیندوسی داگیرکرد و قەباچەی شکست پێھێنا و بەشێکی زۆری پەنجاب و سندیشی بە ئیمپراتۆرییەتەکەیەوە لکاند. دواتر عەباسی خەلیفە المستەنسیر دەسەڵاتی خۆی لە ھیندستان ناسی. لە چەند ساڵی داھاتوودا، ئیلتوتمیش یاخیبوونێکی لە بەنگال سەرکوت کرد، گوالیۆری گرت، ھەڵیکوتایە سەر شارەکانی بھیلسا و ئوجاین لە ناوەڕاستی ھیندستان کە لەژێر کۆنترۆڵی پارامارادا بوون و ژێردەستەکانی خورازمیان دەرکرد لە باکووری ڕۆژاوا. ھەروەھا ئەفسەرەکانی ھێرشیان کردە سەر ناوچەی چاندێلا کە لەژێر کۆنترۆڵی کالینجاردا بوو و تاڵانیان کرد.

ئیلتوتمیش ئیدارەی سوڵتانییەتی ڕێکخست، بناغەی زاڵبوونی بەسەر باکووری ھیندستان دانا تا داگیرکاری موغەکان. ئەو *تانکا*ی زیو و *جیتال*ی مسی ناساند – دوو دراوی بنەڕەتی سەردەمی سوڵتانییەت، کە کێشی ستانداردیان ١٧٥ دانە. سیستەمی ئیقتەداری دانا: دابەشکردنی ئیمپراتۆرییەت بەسەر ئیقتەدا، کە لەبری مووچە بۆ ئاغا و ئەفسەرەکان دیاریکرابوون. بینای زۆری دانا، لەوانە مزگەوت، *[[خانقا]]* (خانەقاکان)، *[[دەرگە]]* (مەزارگە یان گۆڕی کەسانی کاریگەر) و خەزانێک *بۆ حاجیان.*

## ناو و ناونیشان
ناوی «ئیلتوتمیش» بە واتای وشەیی بە واتای «پاراستنی شانشینی» بە تورکی دێت. بەو پێیەی کە نیشانەکانی بزوێن بە گشتی لە دەستنووسە مێژوویییەکانی زمانی فارسیدا لابراون، نووسەرانی جیاوازی سەدەی نۆزدەھەم- بیستەم ناوی ئیلتوتمیش بە شێوەی جۆراوجۆر وەک «ئەڵتەمیش»، «ئەڵتەمش»، «ئیالتیمیش» و «ئیلێتمیش» دەخوێننەوە. بەڵام چەند بەیتێکی شاعیرانی ھاوچەرخ، کە ناوی سوڵتانیان تێدا ھاتووە، بە شێوەیەکی دروست قافییەیان ھەیە تەنھا ئەگەر… ناوەکە بە "ئیلتوتمیش" دەخوێندرێتەوە، جگە لەوەش دەستنووسێکی ١٤٢٥–١٤٢٦ (ھیج ٨٢٩) *تاجولمەعسیر* بزوێنەری "ئو" لە ناوی سوڵتاندا نیشان دەدات، ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە کە "ئیلتوتمیش." " خوێندنەوەی دروستی ناوەکەیە.

نووسراوەکانی ئیلتوتمیش باس لە چەندین ناونیشانی گەورەی قسەکردنی کردووە، لەوانە:
* *مەولا مولوک العرب والعجام* ("پاشای پاشاکانی عەرەب و فارسەکان")، نازناوێک کە پاشاکانی پێشووی موسڵمان بەکاریان دەھێنا لەوانەش حاکمی غەزنەوی مەسعوود غەزنەوی.
* *مەولا مولک التورک و لعاجم*، *سەیید ئەس سەلاتین التورک و العجام*، *ڕیقاب الئیمام مەولا مولوک التورک و العجام*. ' ("مامۆستا پادشاکانی تورک و فارسەکان")
* *ھیندگیر* ("فەتحی ھیند")
* *سوڵتان سەڵاتین ئاش-شەرق* ("سوڵتانی سوڵتانەکانی ڕۆژھەڵات")
* *شاھی شەرق* ("پاشای ڕۆژھەڵات")
* *شاھانشاھ* ("پاشای پاشاکان")، نازناوی ئیمپراتۆرەکانی فارسی

لە زمانی سانسکریت نووسراوەکانی سوڵتانییەتی دەھلیدا، بە "لیتیتمیسی" (وەرگێڕانەوەیەک لە "ئیلتوتمیش") ئاماژەی پێکراوە؛ *سووریتان سری سامسەدین* یان *ساموسدینا* (وەرگێڕانی نازناوی "سوڵتان شەمسەدین")؛ یان *توروشکادیپامادالادان* ("پەروەردگاری توروشکا).

## سەرەتای تەمەن
### لە دەرەوەی ھیندستان
بیلتوتمیش لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند لەدایک بووە: باوکی ئیلام خان سەرکردەی ھۆزی ئیلباری تورک بووە. بەگوێرەی *[[منھاج-ی-سیراج|منھاج]]*ی *[[تەبەقەتی نەسیری]]*، کوڕێکی قۆز و زیرەک بووە، بەھۆیەوە براکانی ئیرەیییان پێدەبرد؛ ئەم برایانە لە پێشانگای ئەسپەکاندا بە کۆیلەفرۆشێکیان فرۆشت. پێدەچێت گێڕانەوەی مینھاج ئیلھام لە چیرۆکی قورئانی حەزرەت یوسف (یوسف) وەرگیراوە، کە لەلایەن برا ئیرەییبەرەکانییەوە فرۆشرا بە کۆیلایەتی.

بە گوتەی مینھاج، لە کوڕێکی گەنجدا، ئیلتوتمیش ھێنرایە بوخارا، لەوێ فرۆشرایەوە بە *سەدریجەھان*ی ناوچەکە (ئەفسەری بەرپرسی کاروباری ئایینی و ئەوقافەکان). چەندین حیکایەت ھەیە سەبارەت بە حەز و ئارەزووی منداڵی ئیلتوتمیش بۆ عیرفانی ئایینی. بەپێی چیرۆکێک کە خودی ئیلتوتمیش لە کتێبەکەی منھاجدا گێڕاوەتەوە، جارێکیان ئەندامێکی بنەماڵەی *سەدری جەھان* بڕێک پارەی پێداوە و داوای لێکردووە بڕێک ترێ لە بازاڕەوە بھێنێت. ئیلتوتمیش لە ڕێگای بازاڕدا پارەکەی لەدەستدا، لە ترسی سزای ئاغاکەی دەستی کرد بە گریان. دەروێش (سۆفی سەرکردەیەکی ئایینی) سەرنجی دا، و ترێی بۆ کڕی لە بەرامبەر بەڵێنێکدا کە لەگەڵ بەھێزبوونیدا مامەڵەیەکی باش لەگەڵ پەرستیارانی ئایینی و زاھیدەکاندا دەکات. نووسینەکانی ئیسامی و ھەندێک سەرچاوەی دیکە ئەوە دەردەخەن کە ئیلتوتمیش ماوەیەک لە بەغدادش بەسەر بردووە، کە لەوێدا لەگەڵ عیرفانی سۆفییە دیارەکانی وەک… شەھاب الدین ئەبو حەفس عومەر سوھرەوەردی و ئەوحەددین کرمانی.

مینھاج باس لەوە دەکات کە بنەماڵەی *سەدری جەھان* بە باشی مامەڵەیان لەگەڵ ئیلتوتمیش کردووە، دواتر بە بازرگانێک بە ناوی بوخارا حاجی فرۆشتووە. دواتر ئیلتوتمیش بە بازرگانێک بە ناوی جەمالەدین محەممەد چووست قەبا فرۆشرا و ئەویش ھێنایە غەزنی. ھاتنی کۆیلەیەکی قۆز و زیرەک بۆ شارۆچکەکە بە پاشای غورید موعیز الدین ڕاپۆرت کرا، کە ھەزار دراوی زێڕی پێشکەش بە ئیلتوتمیش و کۆیلەیەکی دیکە کرد بە ناوی تامغاج ئایباک. کاتێک جەمالەدین ئەو پێشنیارەی ڕەتکردەوە، پاشا فرۆشتنی ئەو کۆیلانەی لە غەزنی قەدەغە کرد. دوای ساڵێک جەمالەدین چووە بوخارا، سێ ساڵ لەگەڵ کۆیلەکان لەوێ مایەوە.

### لە خزمەت قوتب الدین
دواتر جەمالەدین ئاغای ئیلتوتمیش گەڕایەوە بۆ غەزنی، لەوێ فەرماندەی کۆیلەی موعیز ئەددین قوتبەدین عائیبەک سەرنجی ئیلتوتمشی دا. قوتب الدین کە تازە لە ھەڵمەتێک لە گوجەرات (نزیکەی ١١٩٧) گەڕابووەوە، داوای مۆڵەتی لە موعیز ئەددین کرد بۆ کڕینی ئیلتوتمیش و تەمغاج. بەو پێیەی فرۆشتنیان لە غەزنی قەدەغە کرابوو، موعیز ئەددین ڕێنمایی کرد کە ببرێنە دەلھی. لە دەھلی جەمالەدین ئیلتوتمیش و تەمغاجی بە قوتب الدین فرۆشت بە ١٠٠ ھەزار *جیتال* (دراوی زیو یان مس). تەمغاج بەرزبووەوە بۆ پۆستی موقتە (حاکمی پارێزگا)ی تەبەرھیندا (ڕەنگە مۆدێرن بەتیندا)، لەکاتێکدا ئیلتوتمیش بوو بە *سەر-جەندەر* (سەرۆکی پاسەوان). ئیلتوتمیش لە خزمەت قوتب الدیندا بە خێرایی بەرز بووەوە و پلەی *ئەمیری شیکار* (سەرپەرشتیاری ڕاو)ی بەدەستھێنا. دوای فەتحکردنی گوالیۆر لەلایەن غوریدەکانەوە لە ساڵی ١٢٠٠دا، وەک *[[ئەمیر]]*ی شارۆچکەکە دەستنیشانکرا و دواتر، قta'ی []ی پێبەخشرا باران](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D8%B1). حوکمڕانی کارامەی ئەو وای لە قوتب الدین کرد کە ئیقتاعەکەی بەدەونی پێ ببەخشێت، کە بە گوتەی مینھاج، گرنگترین ئیقتە بوو لە سوڵتانیەتی دەلھی.

لە ساڵانی ١٢٠٥–١٢٠٦، سوڵتان موعیز ئەدین ھێزەکانی قوتب الدینی بانگھێشت کرد بۆ ھەڵمەتەکەی دژی یاخیبووانی خۆخار. لەم ھەڵمەتەدا، فەوجەکەی بەدەونی ئیلتوتمیش خوخارەکانیان بە زۆر خستە ناوەڕاستی ڕووباری جەلوم، و لەوێ کوشتیان. موعیز ئەددین سەرنجی ئیلتوتمیشی دا، و پرسیاری لەبارەیەوە کرد. دواتر سوڵتان جلێکی شەرەفی پێشکەش بە ئیلتوتمیش کرد، و داوای لە ئایباک کرد کە مامەڵەیەکی باشی لەگەڵدا بکات. مینھاج باس لەوە دەکات کە موعیز ئەددین ھەروەھا فەرمانی داوە کە بەڵگەنامەی مانومیشنی ئیلتوتمیش بەم بۆنەیەوە بکێشرێت، ئەمەش بەو مانایە دەبێت کە ئیلتوتمیش - کۆیلەی کۆیلەیەک تا ئەم خاڵە - تەنانەت پێش ئەوەی ئاغای خۆی ئایباک مانومیت کراوە مانومیت کراوە. بەڵام پێناچێت مانومیسیۆنی ئیلتوتمیش بە باشی بانگەشەی بۆ کرابێت چونکە ئیبن بەتوتە باس لەوە دەکات کە لە کاتی بەرزبوونەوەیدا چەند ساڵێک دواتر، نوێنەرایەتییەکی وڵاتمە بە سەرۆکایەتی قازی واجیحدین کاشانی چاوەڕێی ئەوە بوون بزانن ئەگەر… ئەو بەڵگەنامەی دەستکەوتی بەدەستھێنابوو یان نا.

## بەرزبوونەوە و چەسپاندنی دەسەڵات
وێنۆک|300x300پیکسڵ|دراوی شەمس ئەلدین ئیلتوتمیش (کۆچی ٦٠٧–٦٣٣ی زایینی ١٢١٠–١٢٣٥). AR تانکا (25mm، ١١٫٠٧ گم، 6h). جۆری سند.
دوای مردنی موعیزدین لە ساڵی ١٢٠٦، قوتب الدین بوو بە فەرمانڕەوای سوڵتانییەتی دەھلی کە سەربەخۆ لە ئیمپراتۆرییەتی غوریدی پێشوو پەرەی سەند. لە ساڵی ١٢١٠ کاتێک قوتبەدین عائیبەک لە لاھور لە کاتی یارییەکی وەرزشیدا بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد، ئاغاکانی ناوچەکە ئارام شایان وەک جێنشینی دانا بۆ ڕێگریکردن لە ناسەقامگیری لە شانشینییەکەدا. بەڵام ئاغاکانی بەشەکانی تری سوڵتانییەت دژایەتی ئەم بڕیارەیان کرد، و ئیلتوتمیشیان وەک بەدیلێک پێشنیار کرد، چونکە ئایباک پێی دەگوت کوڕ، و لەبەر ئەوەی پێشینەیەکی بەرچاوی خزمەتکردنی ھەبوو. ئەم ئاغاکان بە سەرۆکایەتی دادوەری سەربازی (*ئەمیری داد*) عەلی یی ئیسماعیل بانگھێشتیان کرد بۆ داگیرکردنی تەخت.

ئیلتوتمیش ڕێپێوانێکی کرد بۆ دەھلی، لەوێ دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و دواتر ھێزەکانی ئارام شای شکست پێھێنا. ھەندێک لە ئاغاکان لە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتەکەی یاخی بوون، بەڵام ئیلتوتمیش ژێردەستەی کردوون، و زۆرێکیان ھەبووە سەریان بڕیوە.

مینھاج-ی-سیراج دەڵێت کە دوای مردنی ئایباک، حوکمڕانییەکانی پێشووی غوریدی ھیندستان (*مامەلیکی ھیندستان*) بەسەر چوار بەشدا دابەشکرابوون، کە ناوەندەکەیان لە:
* دەلھی، کە لەلایەن ئیلتوتمیشەوە کۆنترۆڵ دەکرێت * سند، کە لەلایەن ناسر الدین قەباچە کۆیلەی پێشووی غورید، کە لە ساڵی ١٢٠٤ەوە موقتە (حاکمی پارێزگا)ی ئوچ بووە لەژێر کۆنتڕۆڵیدایە
* لەخنەوتی، لەلایەن عەلی مەردان خالجی، پارێزگارێکی پێشوو کە سەربەخۆیی ڕاگەیاند و خۆی بە سوڵتان عەلا ئەلدین ستایل کرد
* لاھور، کێبڕکێی نێوان قەباچە، یەڵدز، و ئیلتوتمیش بوو

### وابەستەیییەکانی دەھلی
چەندین ئەفسەری موسڵمان کە لە سەردەمی ئایباکدا وابەستەیییەکانی دەھلییان بەڕێوەدەبرد، دانیان بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا نەنا. بەپێی مینھاج، ئیلتوتمیش دووبارە جەختی لەسەر کۆنترۆڵی دەھلی کردەوە بەسەر باداون، ئاواد، باناراس، و سیوالیک لە… زنجیرەیەک ھەڵمەت. بۆ نموونە ئیلتوتمیش دوای شکستپێھێنانی لە قەیماز کە پێدەچێت ئەفسەری پێشووی ئایباک بووبێت، بانەراسی گرت.

تا کاتی بەرزبوونەوەی ئیلتوتمیش، دەستبەسەرداگرتنی دەھلی بەسەر سەرۆکە جیاوازەکانی ھیندۆس لاواز بووبوو و ھەندێکیان - وەک ئەوانەی ڕانتامبۆر و جالۆر - لاواز بوون سەربەخۆیی ڕاگەیاند. لە چەند ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی خۆیدا، پێدەچێت سەرقاڵییەکانی دیکەی ئیلتوتمیش ڕێگرییان لێکردبێت کە بانگەشەی دژی ئەم سەرۆکانە بکات. حەسەن نیزامی ئاماژەیە بۆ گەشتێکی بێ ڕێکەوتی دژی جەلۆر، کە ڕەنگە کاتێک دوای سەرکەوتنی بەسەر ئارام شا ڕوویدابێت.

### شکستی یڵدز
پایتەختی غوردی غەزنی لەلایەن تاج الدین یەڵدز کۆیلەی پێشوو و بانگەشەی جێنشینی شایستەی ئیمپراتۆری غورید، کۆنتڕۆڵ دەکرا. دوای ئەوەی ئیلتوتمیش ئیدیعاکارانی ڕکابەری لەسەر تەختی پاشایەتی سەرکوت کرد، یڵدز چەترێکی شاھانەی (*چاتر*) و چەترێکی (*دورباش*)ی بۆ نارد: ئەم دیاریانە ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئیلتوتمیش فەرمانڕەوایەکی ژێردەستە. ئیلتوتمیش ڕووبەڕووبوونەوەی دەستبەجێی نەدەویست، و ئەم دیاریانەی قبوڵ کرد. سەرەتاییترین نووسراوی ئیلتوتمیش کە ڕێکەوتی تشرینی یەکەمی ١٢١١ یە، وەک پاشایەکی ژێردەستەی ستایل دەکات - *الملیک المعزام* ("سەرۆکی گەورە")، نەک وەک پاشایەکی ئیمپراتۆری *[[سوڵتان]]*.لەم نێوەندەدا، قەباچا بە کەڵک وەرگرتن لە ململانێی جێنشینی نێوان ئارام شا و ئیلتوتمیش، لە ساڵی ١٢١١دا لاھوری گرتبوو. دوای ماوەیەکی کەم لەمەش، داگیرکارییەکی خوارازمیان ناچار بوو یڵدز بۆ جێھێشتنی غەزنی. یەڵدز بەرەو ڕۆژھەڵات کۆچی کرد و قەباچەی لە لاھور ئاوارە کرد و بەشێک لە ناوچەی پەنجابی گرت. ئیلتوتمیش نیگەران بوو لەوەی کە یەڵدز لە کۆتاییدا ھەوڵی داگیرکردنی دەھلی بدات، و دژی ئەو ڕێپێوانێکی کرد.یەڵدز پەیامێکی بۆ ئیلتوتمیش نارد و ڕای گەیاند کە ئەو جێنشینی ڕاستەقینەی موعیز ئەدین بووە و بەم شێوەیە، ئیدیعای لەسەر خاکەکانی پێشووی غورید لە ھیندستان ھەیە. بەگوێرەی *[[فوتوح-سەلاتین]]*ی ئیسامی، ئیلتوتمیش وەڵامی دایەوە کە ڕۆژانی ئەو جۆرە ئیدیعایە بۆماوەیییە کۆتایی ھاتووە:ئیلتوتمیش پێشنیاری کرد کە بەشداری دانوستان بکات بە مەرجێک ھەردوو پیاوەکە بەبێ یاوەری ھیچ جەنگاوەرێک ھاتنە کۆبوونەوەکە. یڵدز ئەو پێشنیارەی ڕەتکردەوە، لە ئەنجامدا شەڕێک لە تاراین لە ٢٥ی ژانویەی ١٢١٦ ڕوویدا، کە بووە ھۆی سەرکەوتنی ئیلتوتمیش.  ئیسامی باس لەوە دەکات کە یەڵدز توانی ھەڵبێت بۆ ھانسی، لەکاتێکدا مێژوونووسەکەی پێشووتر حەسەن نیزامی باس لەوە دەکات کە بە تیرێک بریندار بووە و لەسەر… مەیدانی شەڕ. دواتر یڵدز برایە قەڵای ئیلتوتمیش لە باداون، لەوێ کوژرا. سەرکەوتنی ئیلتوتمیش لەم ململانێیەدا پێگەی سەربەخۆی سوڵتانی دەھلی بەھێزتر کرد.

### ململانێی سەرەتایی لەگەڵ قەباچە
سەرکەوتنی ئیلتوتمیش بەسەر یڵدزدا ھیچ زیادبوونێکی بەرچاوی لە خاکەکەیدا نەبوو. یەکسەر کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ناوچەی پەنجابدا دووپات نەکردەوە و قەباچا کۆنترۆڵی لاھوری وەرگرتەوە. تا ئەم کاتە، قەباچە نازناوی سەروەری سوڵتانی وەرگرتبوو، و خاکێکی فراوانی کۆنترۆڵکرد کە کەناراوەکانی سند، سیوستان، بەکار، و موڵتانی لەخۆگرتبوو.
دواتر قەباچا ھەوڵیدا بەشێکی زیاتری پەنجاب داگیر بکات: بە گوتەی فیریشتە، ھەوڵیدا دەسەڵاتی خۆی تا سیرحین لە ڕۆژھەڵات درێژ بکاتەوە. ئەمەش وای لە ئیلتوتمیش کرد لە ساڵی ١٢١٧دا دژی ئەو ڕێپێوان بکات. قەباچە سەرەتا پاشەکشەی کرد، بەڵام سوپای ئیلتوتمیش ڕاویان کرد و لە شوێنێک بە ناوی مەنسوورە کە دەکەوێتە کەناری چەناب. پاشان ئیلتوتمیش لە زستانی ساڵی ١٢١٦–١٢١٧دا لاھوری گرت، و کوڕەکەی ناسروددین مەحموودی بۆ حوکمڕانی دەستنیشان کرد. لاھور لە ساڵانی دواتردا بە کێبڕکێدا مایەوە؛ بۆ نموونە لە سەردەمی لەشکرکێشی خورازمییەکان بۆ سەر ناوچەکە (بڕوانە خوارەوە)، لەژێر کۆنترۆڵی کوڕی قەباچەدا بوو.پێدەچێت قەباچە مەترسییەکی جددی لەسەر ئیلتوتمیش دروست کردبێت، وەک ئەوەی محەممەد عەوفی لە *[[لوباب الالباب]]*دا پێشنیاری کردووە. عەوفی کە ماوەیەکی کەم پێش لەشکرکێشی خورازمییەکان نووسیویەتی، ھیوای ئەوە دەردەبڕێت کە قەباچەی پاترۆنەکەی بەم زووانە ھەموو ھیندستان داگیر بکات. عەوفی ھەروەھا باس لەوە دەکات کە ئەحمەد جەماجی کە پارێزگاری ئیلتوتمیش بوو لە بەحرەیش، لە ساڵی ١٢٢٠دا بەرەو قەباچە ھەڵاتووە.

### ھەڕەشەی خورازمیان
خوارازمشاھەکان، کە دەستیان بەسەر بەشی ڕۆژاوای ئیمپراتۆرییەتی غوریدی پێشوودا گرتبوو، لە ساڵی ١٢٢٠دا تووشی لەشکرکێشی مەغۆلەکان بوو. . سەرۆک ڕای خۆخار سانکین، و شکستی بە فەرمانڕەواکانی تری ناوچەکە ھێنا، لەوانەش قەباچە.سەرکردەی مەغۆلەکان جەنگز خان بۆ ماوەیەکی کورت بیری لە گەڕانەوە بۆ مەنگۆلیا کردەوە لە ڕێگەی ڕێگایەکی کورتترەوە کە بریتی بوو لە بەزاندنی دامێنی ھیمالایا. نێردراوی نارد بۆ ئیلتوتمیش، داوای مۆڵەتی سوڵتانی دەھلی کرد بۆ ئەوەی بە ھیندستاندا تێپەڕێت. ھیچ سەرچاوەیەکی ئێستا ھیچ زانیارییەک سەبارەت بە ئەنجامی ئەم باڵیۆزخانەیە نادات، بەڵام وا دیارە جەنگیز خان وازی لە پلانەکەی ھێنابێت بۆ تێپەڕین بە ھیندستان. بە گوێرەی مێژوونووسی فارس عەتا-مالیک جووەینی، جەنگیزخان بەرەو ڕۆژھەڵات پێشڕەوی کرد بۆ ناو ھیندستان، بەڵام نەیتوانی ڕێگایەکی گونجاو بدۆزێتەوە، ھەر بۆیە، لە ڕێگەی پێشاوەر لە وڵاتەکە دەرچوو. لەوانەیە جەنگیز خان لە ڕێگەی نێردراوەکانییەوە داوای لە ئیلتوتمیش کردبێت کە یارمەتی جەلال ئەددین نەدات: پێدەچێت ئیلتوتمیش پابەند بووبێت.لەم نێوەندەدا، جەلال ئەدین خۆی لە سند ساگار دۆئاب لە ناوچەی پەنجاب جێگیر کرد، و قەڵای پەسروری گرت. عەینول مولک نێردراوەکەی نارد بۆ ئیلتوتمیش، بەدوای ھاوپەیمانییەکدا دەگەڕا دژی مەغۆلەکان و داوای شوێنێکی سەلامەتی کرد بۆ مانەوە. بە گوتەی جوڤاینی، دوای ئەوەی چەند ڕۆژێک قسەی لەسەر ئەو بابەتە کرد، ئیلتوتمیش بە بیانووی ئەوەی کە ھیچ شوێنێک لە شانشینییەکەیدا کەشوھەوای گونجاو و ناوچەیەکی گونجاوی نییە بۆ پاشا، ڕەتیکردەوە شوێنی نیشتەجێبوونی بۆ دابین بکات. ئیلتوتمیش وای کرد نێردراوەکە بکوژرێت، و سەربازی نارد بۆ یارمەتیدانی قەباچە لە دژی جەلال ئەددین . مینھاج، مێژوونووسێکی دیکەی فارس، باس لەوە دەکات کە ئیلتوتمیش خۆی سەرکردایەتی لەشکرێکی کردووە دژی جەلال دین. تەنھا پێشەنگەکانی ئەو دوو سوپایە پێکدادانیان کرد و دوو فەرمانڕەواکە دوای ئاڵوگۆڕی پەیامی دۆستانە کشانەوە.لەم نێوەندەدا قەباچە - کە پێشتر دەسەڵاتی جەلال ئەددینی قبوڵ کردبوو - لە دژی یاخی بوو و ئەم ململانێیە جەلال دینی سەرقاڵ کرد. جەلالئەددین ھەندێک ھەڵمەتی دیکەی لە ھیندستان ئەنجامدا، لەنێویاندا ھەڵکوتانە سەر گوجارات، بەڵام ھیچیان دژی ئیلتوتمیش نەبوو. لە ساڵانی ١٢٢٣–١٢٢٤ سنووری ھیندستانی بەجێھێشت؛ بەپێی ژیاننامەنووسەکەی شیھاب الدین محمد النصاوی، ئەو کارەی کردووە، چونکە ھەواڵی ئەوەی پێگەیشتووە کە ئیلتوتمیش و قەباچە و چەند سەرۆکێکی ھیندۆسی ("ڕەیس و ثاکور") ھاوپەیمانییان لە دژی پێکھێناوە. ھەروەھا مەغۆلەکان ئامادەیی خۆیان لە ناوچەکەدا پاراست: بۆ نموونە، ژەنەڕاڵەکەی جەنگیزخان لە ساڵی ١٢٢٤دا قەباچەی لە موڵتان گەمارۆدا، پێش ئەوەی پاشەکشە بکات بەھۆی کەشوھەوای گەرمەوە.تا مردنی جەنگیز خان لە ساڵی ١٢٢٧، ئیلتوتمیش ھەڵیبژارد کە بەشداری سیاسەتی ناوچەی دۆڵی ئیندوس نەکات بۆ ئەوەی ململانێیەکی ئەگەری لەگەڵ مەغۆلەکاندا دروست نەبێت.

## فراوانکردنی خاک
### ڕۆژھەڵاتی ھیندستان و ڕاجاستان
وێنۆک|300x300پیکسڵ|بەرفراوانی سوڵتانییەتی دەھلی لەژێر ئیلتوتمیش؛ سوڵتانییەت بە ڕوونی لەژێر شەمس ئوددیندا فراوان بوو بۆ بەنگال و پەراوێزی تبت و باشوور تا دەشتەکانی گەنجنتیک.
وێنۆک|300x300پیکسڵ|دراوی غیات الدین عیواد، حاکمی بەنگال (کۆچی ٦١٤–٦١٦/ ١٢١٧–١٢٢٠ی زایینی). بە ناوی شەمس الدین ئیلتوتمیش سوڵتانی دەھلی لێدراوە.
ئایباکی پێش ئیلتوتمیش عەلی مەردان خاڵجیی وەک پارێزگاری خاکەکانی سوڵتانییەت لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان دەستنیشان کردبوو. دوای مردنی عائیبەک، ناوچەکە سەربەخۆ بوو، لەخنەوتی پایتەختی بوو، و جێنشینی عەلی مەردان غیاسەدین ئیواج شا (بەناوی حوسەمەدین ئیواز خالجی) خۆی وەک سوڵتانێکی خاوەن سەروەر ستایل کرد. لەکاتێکدا ئیلتوتمیش لە سنووری باکووری ڕۆژاوای ئیمپراتۆرییەتەکەیدا سەرقاڵی بوو، غیاسودین بەشێک لە بیھاری ئێستای گرت، ھەروەھا باجی لە ویلایەتە بچووکەکانی جاجناگار، تیرھوت، بانگ وەرگرت (لە ناوچەی بەنگال)، و کامروپ.

ھێزەکانی ئیلتوتمیش لە ساڵانی ١٢١٠دا بیھاریان گرت، و لە ساڵی ١٢٢٥دا بەنگالیان داگیرکرد. غیاسەدین سەرکردایەتی سوپایەکی کرد بۆ پشکنینی پێشڕەوی ئیلتوتمیش، بەڵام دواتر بڕیاریدا خۆی لە ململانێیەک بپارێزێت بە پێدانی باج و قبوڵکردنی سەروەرییەکەی. ئیلتوتمیش پێشنیارەکەی قبوڵ کرد، و گەڕایەوە بۆ دەھلی دوای ئەوەی مالیک جانی وەک پارێزگاری بیھار دەستنیشان کرد.

لە ساڵی ١٢٢٦دا، ئیلتوتمیش قەڵای ڕانتامبۆری گرت، کە بەناوبانگ بوو کە داگیرنەکراوە. ساڵی دواتر، قەڵای ماندۆری گرت، ھەروەھا لە ڕاجاستانی ئێستادا.

لەم نێوەندەدا، لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان، غیاسەدین سەربەخۆیی خۆی دووپاتکردەوە و بیھاری داگیرکرد. لە ساڵی ١٢٢٧، ئیلتوتمیش دەرھێنەری کوڕەکەی بوو ناسرودین مەحموود، کە لەم کاتەدا قta'ی ناوچەی ئاوادی دراوسێی بەدەستەوە بوو، بۆ داگیرکردنی بەنگال لەکاتێکدا غیاسەدین لە کامروپ لە ھەڵمەتێکی تاڵانکردن دوور بوو. ناسیرەدین لاخناوتی پایتەختەکەی گرت، و لە گەڕانەوەیدا بۆ بەنگال شکستی ھێنا و لە سێدارەی دا. دوای ئەم داگیرکردنە، دراوەکان لە ناوچەی بەنگال بەناوی ئیلتوتمیشەوە دەرچوون، و… خوتبە لە لاخناوتیدا بە ناوی ئەویشەوە دەخوێندرایەوە. 

### لکاندنی ئیمپراتۆرییەتی قەباچە
لە نیوەی یەکەمی ساڵانی ١٢٢٠دا، ئیلتوتمیش خۆی لە دۆڵی ڕووباری ئیندوس بەدوور گرتبوو، کە مەغۆلەکان و پاشاکانی خورازم و قەباچا ململانێیان لەسەر بوو. دوای دابەزینی مەغۆلەکان و ھەڕەشەی خورازمیان، قەباچە کۆنترۆڵی ئەم ناوچەیەی بەدەستھێنا. دوای ماوەیەکی کەم، لە ماوەی ساڵانی ١٢٢٨–١٢٢٩، ئیلتوتمیش ھێرشی کردە سەر خاکی قەباچە. تا ئەم کاتە، ململانێکان خورازمییەکان و مەغۆلەکان دەسەڵاتی قەباچەیان لاواز کردبوو.

نووسینەکانی حەسەن نیزامی و محەممەد عەوفی ئەوە دەردەخەن کە قەباچە پێشتر ھەندێک پەیماننامەی لەگەڵ ئیلتوتمیش واژوو کردووە، ڕەنگە بۆ دەستەبەرکردنی پشتیوانییەکەی لە دژی شازادەی خورازم جەلال ئەددین. ڕەنگە ئەم پەیماننامانە دانپێدانانی قەباچا بە سەروەری ئیلتوتمیش، یان بەڵێنی تەسلیمکردنی ھەندێک خاک بە سوڵتانی دەھلی لەخۆگرتبێت. ڕەنگە پابەندنەبوونی قەباچە بەم پەیماننامانە وای لە ئیلتوتمیش کردبێت کە شەڕ لە دژی بکات.

ھێزەکانی ئیلتوتمیش تەبەرھیندا، کوھرام، سەرساتی (یان سوورسوتی)، و لاھوریان لە قەباچە گرت. ئیلتوتمیش ناسر ئەلدین ئایتەمور ئەلبەھای وەک پارێزگاری پارێزگاکەی (*موقتە*)ی لاھور دەستنیشان کرد.

قەباچە ھەڵھات بۆ بەکار، لەلایەن سوپایەکەوە بە سەرۆکایەتی وەزیر *نیزام الملک* جونیادی ئیلتوتمیش بەدوایدا ڕۆیشت. دۆزینەوەی خۆی لە… دۆخێکی نەدۆڕاو، قەباچە کوڕەکەی مەلیک عەلائەدین بەھرامی نارد بۆ ئیلتوتمیش، بۆ دانوستان لەسەر پەیمانی ئاشتی. ئیلتوتمیش لە بەرامبەر تەسلیمبوونی بێ مەرجی قەباچەدا ئاشتی پێشکەش کرد، بەڵام قەباچە مردنی لەم زاراوانە پێ باشتر بوو، و لە شەوی ٢٦ی ئایاری ١٢٢٨ بە خنکاندنی خۆی لە ڕووباری ئیندوس خۆی کوشت. پاشان ئیلتوتمیش موڵتان و ئوچی خستە ژێر پارێزگارەکانی خۆی، و ھێزەکانی چەند ھێزێکی ستراتیژی داگیرکرد، دەسەڵاتی خۆی تا مەکران لە ڕۆژاوا فراوانتر بکات. مالیک سیناودین، wāli (حاکم)ی کەنارەکانی سند، ھەروەھا دانی بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا نا و بەم شێوەیە ئیمپراتۆرییەتی ئیلتوتمیش تا دەریای عەرەبی بڵاوبووەوە. کوڕەکەی قەباچە و شوێنکەوتوانی لە ژیاندا ماون ھەروەھا سەروەری ئیلتوتمیشیان قبوڵ کرد.

## ساڵانی دواتر
### دانپێدانانی خەلیفە
لە ساڵی ١٢٢٠-، عەباسی خەلیفە الناسر باڵیۆزی لەدایکبووی ھیندستانی خۆی ڕادی الدین ئەبوولفەدایل ئەلحەسەن بن محەممەد ئەل -ساغانی بۆ دەھلی. باڵیۆز لە ساڵی ١٢٢٧ گەڕایەوە بۆ پایتەختی عەباسی بەغداد، لە سەردەمی المستانسیر. لە ساڵی ١٢٢٨ خەلیفەی نوێ بە عەبای شەرەفەوە باڵیۆزی ناردەوە بۆ دەھلی و دان بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا نا لە ھیندستان و نازناوی *یامین خەلیفەت اللھ* ("دەستی ڕاستی جێگری خودا") و *ناسر ئەمیر*ی پێبەخشی ئەلمومینین* ("یارمەتیدەری فەرماندەی ئیمانداران"). لە ١٨ی شوباتی ١٢٢٩ باڵیۆزخانەکە بە بەڵگەنامەی [  [وەبەرھێنان]].*

ھەرچەندە پێگەی خەلافەت وەک دامەزراوەیەکی پان ئیسلامی بەرەو دابەزین دەچوو، بەڵام دانپێدانانی خەلیفە وەک شەرعییەتدانێکی ئایینی و سیاسی پێگەی ئیلتوتمیش وەک فەرمانڕەوایەکی سەربەخۆ نەک ژێردەستەی غورید سەیر دەکرا. دانپێدانانی خەلیفە تەنھا فۆرماڵیزمێک بوو، بەڵام ئیلتوتمیش بە شێوەیەکی گەورە ئاھەنگی بۆ گێڕا، بە ڕازاندنەوەی شاری دەھلی و ڕێزگرتن لە ئاغاکانی، ئەفسەرەکانی، و کۆیلە. شاعیرانی دەرباری ئیلتوتمیش خۆی ستایشی ئەو ڕووداوە دەکەن، و گەشتیارێکی سەدەی ١٤ی مەغریبی ئیبن باتوتا بە یەکەم فەرمانڕەوای سەربەخۆی دەھلی وەسفی دەکەن. ئیلتوتمیش تاکە فەرمانڕەوای ھیندستانە بۆ ئەوەی دانپێدانانی خەلیفەیان ھەبێت. غیاسەدین ئیواج شا، فەرمانڕەوای بەنگال کە لەلایەن ھێزەکانی ئیلتوتمیشەوە شکستی ھێنا، پێشتر نازناوی *ناسر ئەمیر موعمینین*ی وەرگرتبوو، بەڵام بە شێوەیەکی تاکلایەنە بەبێ سزای خەلیفە ئەو کارەی کرد. ڕەنگە خەلیفە ئیلتوتمشی وەک ھاوپەیمانێک لە دژی ڕکابەرەکەی خوارەزمیان بینیبێت، کە ڕەنگە ئەمەش وای لێکردبێت دان بە دەسەڵاتی ئیلتوتمیشدا بنێت لە ھیندستان.

دوای ناسینی خەلیفە، ئیلتوتمیش دەستی کرد بە نووسینی ناوی خەلیفە لەسەر دراوەکانی، لەنێویاندا *تانکە*ی نوێی زیو کە لەلایەن ئەوەوە ناسێندرا.

### ھەڵمەتەکانی تر
لە مانگی ئازار-نیسانی ساڵی ١٢٢٩، کوڕی ئیلتوتمیش ناسرودین مەحموود کە لە ساڵی ١٢٢٧ەوە حوکمڕانی بەنگالی دەکرد، بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد. بە کەڵک وەرگرتن لەم شتە، مەلیک بەڵخا خاڵجی، ئەفسەری ئیلتوتمیش، دەسەڵاتی لە بەنگالدا قۆرخ کرد. ئیلتوتمیش ھێرشی کردە سەر بەنگال، و لە ساڵی ١٢٣٠دا شکستی پێھێنا. پاشان مەلیک عەلائەدین جانی وەک پارێزگاری بەنگال دەستنیشان کرد. لەم نێوەندەدا، مانگال دیڤا، سەرۆکی پاریھارای گوالیۆر لە ناوەڕاستی ھیندستان، سەربەخۆیی ڕاگەیاندبوو. لە ساڵی ١٢٣١دا، ئیلتوتمیش شارەکەی گەمارۆدا، و دوای ١١ مانگ لە ململانێ، لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٢٣٢ دەستی بەسەردا گرت. دوای ئەوەی مانگال دیڤا ھەڵھات، و ئیلتوتمیش قەڵاکەی بەجێھێشت لەژێر چاودێری ئەفسەرەکانی مەجدول مولک زیائەدین.

لە ساڵی ١٢٣٣–١٢٣٤، ئیلتوتمیش گوالیۆری خستە ژێر دەستی مەلیک نوسرەتدین تایسی، کە ھەروەھا iqta'ەکانی سوڵتانکۆت و بەیانای پێدرا، و لە کەناوج، مێھر، و مەھابان. دوای ماوەیەکی کەم، تایسی ھێرشی کردە سەر قەڵای چاندێلای کالینجار، و دواتر بۆ ماوەی نزیکەی ٥٠ ڕۆژ ناوچەکەی تاڵان کرد. لەم ھەڵمەتەدا بڕێکی زۆر سامانێکی بەدەستھێنا: پشکی ئیلتوتمیش (یەک لەسەر پێنج) لە تاڵانەکە ٢٫٥ ملیۆن *جیتال* بوو. لەکاتێکدا تایسی دەگەڕایەوە بۆ گوالیۆر، فەرمانڕەوای یاجڤاپالا چاھادا-دێڤا (کە لەلایەن مینھاجەوە پێی دەگوترا جەھار) بۆسەیەکی بۆ دانا، بەڵام تایسی توانی بە دابەشبوون بەرپەرچی ھێرشەکە بگرێتەوە سوپاکەی بۆ سێ بەشە.

### مردن و جێنشینی
لە ساڵی ١٢٣٦دا ئیلتوتمیش لە کاتی ڕێپێوانێکدا بەرەو قەڵای قەرلوق لە بامیان نەخۆش کەوت، و لە ٢٠ی نیساندا گەڕایەوە بۆ دەلھی، ئەو کاتەی کە ئەستێرەناسەکانی ھەڵیانبژاردبوو. دوای ماوەیەکی کەم، لە ٣٠ی نیسانی ١٢٣٦ کۆچی دوایی کرد. ئەو نێژرا لە کۆمەڵگەی قوتب لە مێھراولی.

Iltutmish Cenotaph.jpg
Qutb Complex Shrine.JPG
Iltutmish_Shrine.jpg
Illtumish Tomb in Qutub Minar Complex.jpg
A lifetime lies here, Qutb Minar and its monuments, Delhi, India (2020).jpg

دوای مردنی ئیلتوتمیش ساڵانێک ناسەقامگیری سیاسی لە دەھلی بەدوای خۆیدا ھێنا. لەم ماوەیەدا چوار نەوەی ئیلتوتمیش خرانە سەر تەختی پاشایەتی و کوژران. لە ساڵانی ١٢٢٠دا ئیلتوتمیش کوڕە گەورەکەی *مالیکوس سەعید* ناسرودین مەحموود وەک جێنشینی، بەڵام نەسیرەدین لە ساڵی ١٢٢٩ بە شێوەیەککۆوەڕواننەکراو کۆچی دوایی کرد. لەکاتێکدا ئیلتوتمیش لە ساڵی ١٢٣١ بۆ ھەڵمەتی گوالیۆر ڕۆیشتبوو، ئیدارەی دەھلی بەجێھێشتبوو بۆ کچەکەی رازیا. ئیدارەی کاریگەری ئەو وای لێکرد کە لە ساڵی ١٢٣١دا وەک میراتگری خۆی بناسێنێت، لەگەڵ گەڕانەوەی لە گوالیۆر. بەڵام پێدەچێت ئیلتوتمیش ماوەیەکی کەم پێش مردنی کوڕە گەورەکەی کە لە ژیاندا مابێت ڕوکنەدین فیروز وەک جێنشینی خۆی ھەڵبژاردبێت. کاتێک ئیلتوتمیش مرد، ئاغاکان بە کۆی دەنگ ڕوکنودینیان وەک پاشای نوێ دەستنیشان کرد.
لە سەردەمی ڕوکنەدیندا، دایکی شا تورکان دەستی بەسەر کاروباری دەوڵەتدا گرت، و دەستی کرد بە خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ ڕکابەرەکانی. لەسێدارەدانی قوتوبەدینیان کە کوڕێکی جەماوەری ئیلتوتمیش بوو، بووە ھۆی یاخیبوون لەلایەن چەند ئاغایەکەوە، لەوانە مەلیک غیاسەدین محەممەد شا - کوڕێکی دیکەی ئیلتوتمیش. لەناو ئەم ھەلومەرجانەدا، ڕازیا لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٢٣٦ دەستی بەسەر تەختی پاشایەتیدا گرت، بە پشتیوانی خەڵکی گشتی و چەند ئاغایەک و ڕوکنودین لەسێدارەدرا. ڕازیاش ڕووبەڕووی یاخیبوون بووەوە، و لە ساڵی ١٢٤٠ لە پۆستەکەی دوورخرایەوە و کوژرا. پاشان ئاغاکان مویز الدین بەھرام - کوڕێکی دیکەی ئیلتوتمیش-یان لەسەر تەخت دانا، بەڵام دواتر لە ساڵی ١٢٤٢ لە پۆستەکەی لابرد و کوشتیان. دواتر، ئاغاکان کوڕی ڕوکنودینیان عەلائەدین مەسعوود خستە سەر تەخت، بەڵام ئەویش، لە ساڵی ١٢٤٦ لە پۆستەکەی دوورخرایەوە. ڕێکوپێکی تەنھا دوای ئەوەی ناسرودین-مەحمود بوو بە سوڵتان لەگەڵ کۆیلە دیارەکەی ئیلتوتمیش، غیاس الدین-بالبان وەک جێگرەکەی (*نایب*) دامەزرا. ') لە ساڵی 1246. مینھاج سوڵتانی نوێ بە کوڕی ئیلتوتمیش ناودەبات، بەڵام ئیسامی و فیریشتە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە نەوەیەکی ئیلتوتمیش بووە. ھەندێک لە مێژوونووسانی مۆدێرن مینھاج بە جێی متمانەتر دەزانن، لەکاتێکدا ھەندێکی تر پێیان وایە کە سوڵتانی نوێ کوڕی کوڕە گەورەکەی ئیلتوتمیش نەسیرەدین بووە (کە پێش ئیلتوتمیش کۆچی دوایی کردووە)، و ناوی باوکی بووە . بالبان لەو کاتەدا ھەموو دەسەڵاتەکانی بەدەستەوە بوو و لە ساڵی ١٢٦٦ بوو بە سوڵتان. نەوەکانی بالبان حوکمڕانی دەھلییان کرد تا لەلایەن خەڵجییەکانەوە ڕووخێنران.

## ئایین
ئیلتوتمیش موسڵمانێکی پەرستراو بوو، و کاتێکی بەرچاوی بە نوێژکردن لە شەودا بەسەر دەبرد.

لە کاتی نوێژەکانیدا لە کاتی خۆیدا بوو.

نیزام الدین ئەحمەد دەفەرموێت؛
 

ھەروەھا ڕێکخستنی تایبەتی بۆ نوێژکردن لەسەر ھەڵمەتە سەربازییەکان کرد.

شاعیری دەربارەکەی ئەمیر ڕوحانی بە «جەنگاوەرێکی پیرۆز و غازی» وەسفی دەکات. ڕێزی لە چەندین پیرۆزی سۆفی گرتووە، لەوانە قوتبەدین  بەختیار کاکی، حەمیدەدین نەگاوری، جەلالەدین تەبریزی، بەھائەدین زەکەریا، و نەجیبەدین نەخشابی.

### سیاسەت بەرامبەر بە ھیندۆسەکان
کاتێک کۆمەڵێک زانایان ھاتنە ئیلتومیش و داوای لێکرد یاسای «مەرگ یان ئیسلام» لەسەر ھیندۆسەکان جێبەجێ بکات، ئیلتومیش داوای لە نیزامولمولک جونەیدی کرد کە وەڵامێکی گونجاو بداتەوە بە ئولامەکان.

وەزیر لە وەڵامدا پێی وتن:

ئیلتوتمیش گوتاری ئایینی لەلایەن ولامە ئۆرتۆدۆکسەکانەوە - وەک سەید نورەدین موبارەک غەزناوی - لە دەربارەکەی خۆیدا بەڕێوەدەبرد، بەڵام لەکاتی داڕشتنی سیاسەتە ئیمپراتۆرییەکاندا ئامۆژگارییەکانیان پشتگوێ دەخست. ئەو لەو سنوورانە تێگەیشت کە دەتوانرێت یاسای ئیسلامی شەریعە لە ھیندستانی تا ڕادەیەکی زۆر غەیرە موسڵماندا جێبەجێ بکرێت. لە کاتی بڕیاردانی نائۆرتۆدۆکسی کاندیدکردنی کچەکەی ڕازییە بۆ جێنشینی خۆی، ڕاوێژی بە زانایان نەکردووە. ئەم ھاوسەنگییە لە نێوان شەریعەت و پێداویستییە کردارییەکانی ئەو سەردەمەدا بوو بە تایبەتمەندییەکی حوکمڕانی تورکیا لە دەھلی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٢٣٦
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم لە ئاسیا