open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دەریاس و لاشەکان

**دەریاس و لاشەکان** ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی بەختیار عەلی. لە ساڵی ٢٠١٩دا لەلایەن ناوەندی ڕھەندەوە بڵاوکرایەوە. کتێبەکە لەگەڵ دیوانە شیعریی شەوێک ئاسمان پڕبوو لە ئەستێرەی شێت و کتێبی فیکریی ناشوێن-ی بەختیار عەلیدا بڵاوکرایەوە.

ڕۆمانەکە پێکدێت لە ٢٥٦ لاپەڕە و ١٨ بەش کە بەشی ١٧ھەم بەشی کۆتایییە و بەشی ١٨ھەم بەناوی «دوا تێبینیی تارمایییەکی دی».
تەنھا دوای دوو مانگ لە بڵاوبوونەوەی چاپی یەکەم لە زۆر کتێبخانە و کتێبفرۆشییەکاندا کتێبەکە بەردەست نەما. لەبەرئەوە چاپی دووەمی بە ھەمان شێوە و جۆری چاپی یەکەم بڵاوکرایەوە.

## کورتەیەک لە ڕۆمانەکە
دەریاسی ستارە خان دوای چەندین ساڵ خوێندنی مێژوو لە خۆراوا دەگەڕێتەوە و دەیەوێت لەگەڵ ئەلیاسی برا و دایکیدا ژیانێکی نوێ دەست پێ بکاتەوە. دوای ماوەیەکی کورت لەگەڕانەوەی ئەو، شار دەکەوێتە دۆخێکی نائاسایییەوە، بیرۆکەیەکی کاریگەر لە خەیاڵ و بیرکردنەوەی خەڵکیدا سەرھەڵدەدات، بیرۆکەیەک کە دەتوانێت ھەموو شتێکی ژیانی مرۆڤەکان بگۆڕێت، بیرۆکەی شۆڕش. لەگەڵ ھاتنی ئەم بیرۆکەیەدا پەیوەندی نێوان دوو براکە وەک ھەموو شتەکانی ژیان، گۆڕانکاریی قووڵی بەسەردا دێت. دەریاس کە لە ئەورووپا دکتۆرای لەسەر مێژووی وەھم ھێناوە، لە ناکاو ڕووبەڕووی زنجیرەیەک پرسیاری گرنگ و گەورە دەبێتەوە، کە ناچار دەبێت مامەڵەیان لەگەڵ بکات. ڕۆمانی دەریاس و لاشەکان ئاوڕدانەوەیەکی ئەدەبییە لە ئێستای ژیانی سیاسی و لە ڕابوردووشمان. تێکستێکە خوێنەر دەخاتە بەردەم ئەو پرسیارە: ئایا تۆ وەک مرۆڤ دوای خواست و ویست و ئارەزووە ڕاستەقینەکانی خۆت کەوتوویت، یان تەنیا بەدوای تارمایییەکدا دەڕۆیت؟.

ھەموو ئەمانە وەک کارەکانی پێشووی نوسەر، لە فەزایەکی پڕ ڕوداو و پڕ لە چاوەڕوانیدا ڕوودەدەن. دەریاس و لاشەکان کارێکە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئێستای ژیانمانەوە ھەیە.

## وەرگێڕانەکان
### فارسی (دریاس و جسدھا)، ٢٠١٩
پێش بڵاوبوونەوەی ڕۆمانەکە مەریوان ھەڵەبجەیی دەستیکرد بە کاری وەرگێڕانی ڕۆمانەکە بۆ فارسی، بەو بڕیارەی چاپە کوردییەکە و فارسییەکە ھەردووکیان بەیەکەوە بڵاوببنەوە.
وەرگێڕ دەربارەی وەرگێڕانەکە گووتی:

لە پێش بڵاوبوونەوەی چاپە کوردییەکە وەرگێڕانە فارسییەکە تەواوبوو. بەڵام بەھۆی سانسۆر و ڕێگریکردن چەند مانگێک دوای بڵاوبوونەوەی چاپە کوردییەکە، وەرگێڕانە فارسییەکەش بڵاوبووەوە.

## خۆرھەڵات و لەبیرکراوەکانی
**خۆرھەڵات و لەبیرکراوەکانی: دەربارەی ڕۆمانی "دەریاس و لاشەکان"** یاخود بە کورتی **خۆرھەڵات و لەبیرکراوەکانی** کتێبێکە دەربارەی ڕۆمانی دەریاس و لاشەکان. کە تێیدا نووسەر وەڵامی پرسیاری ھەندێک لە ڕۆژناەنووس و جۆرناڵیستەکان داوەتەوە. کتێبەکە چەند مانگێک دوای دەریاس و لاشەکان بڵاوبووەوە، و چەند وتارێکی نووسەر لەخۆدەگرێت کە دەرباروی ڕۆمانەکەیە.

## نوێترین چاپ
* دەریاس و لاشەکان، چاپی دووەم، ٢٠١٩، چاپخانەی کارۆ، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەھەند.
* خۆرھەڵات و لەبیرکراوەکانی: دەربارەی ڕۆمانی «دەریاس و لاشەکان»، چاپی یەکەم، ٢٠١٩، چاپخانەی کارۆ، ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەھەند.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
پۆل:ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی
جووڵەی ڕاستەوڕاست

**جووڵەی ڕاستەوڕاست** () یەکێکە لە تەوەرەکانی میکانیکی کلاسیکی کە تێیدا جوڵەی تەنەکان بە چوار یاسای بنچینەیی شی دەکاتەوە و ھەر یەک لە **شوێن**، **[[خێرایی]]**، و **[[تاودان]]** بەم یاسایانە دەبینرێنەوە.

کاتێک فڕۆکەیەکی نەفەر ھەڵگر دەیەوێت لەسەر زەویەوە ھەستێت، پێویستە خێراییەکەی گەیشتبێتە چ ئاستێک؟ کاتێک تۆپێک بەشێوەیەکی ستونی بەرەو سەرەوە ھەڵدەدەیت، چەندە دەتوانێت بەرز بێتەوە؟ کاتێک شوشەیەک لە دەست بەردەبیتەوە، چەند کاتی پێویستە تا تۆ بیگریتەوە پێش ئەوەی بەر زەوی بکەوێت و بشکێت؟ لەم بەشەدا تۆ فێر دەبیت و ڕادێیت کە چۆن ئەم جۆرە پرسیارانە شیکار بکەیت. ھەر وەک فێر دەبین کە میکانیک زانستێکە کە پەیوەندی بە (ھێز، ماددە و جوڵە) وە ھەیە. لەم بەشە و بەشەکانی تردا ھەوڵ دەدەین فێری جوڵەی ڕەھا بین کە بەھۆیەوە ئێمە دەتوانین وەسفی جوڵە بکەین. پاشان فێری جوڵەزانی دەبین کە باسی ھۆکارەکانی دروست بوونی جوڵە دەکات.

ئێمە لەم بەشەدا سادەترین شیوەی جوڵە وەردەگرین: «جوڵە لە سەر ھێڵێکی ڕاست». بۆ وەسف کردنی ئەم جۆرە جوڵەیە، ئێمە پێناسەی دوو ھێندی فیزیایی (خێرایی و تاودان) دەکەین. لە زانستی فیزیادا ئەم ھێندانە جیاوازیان ھەیە لەگەڵ ئەوەی کە لە زمانەوانی و ژیانی ڕۆژانەدا بەکاری دەھێنین. ھەردوو خێرایی و تاودان بریتین لە ھێندی ئاڕاستەدار (ھەر وەک لە بەشی یەکەم دا فێر بووین) واتا لە بڕ و ئاڕاستە پێکھاتوون. لەبەر ئەوەی ئێمە لەم بەشەدا تەنھا جوڵە لەسەر ھێڵێکی ڕاست شی دەکەینەوە، ئێمە لە ئێستادا پێویستت مان بە گشت یاسا و ڕێساکانی بیرکاری تایبەت بە ئاڕاستەبڕەکان نابێت. بەلآم لە بەشی سێیەم، کە ئێمە جوڵە لە سەر دوو تەوەرە یا سێ تەوەرە باس دەکەین پێویستت ەکی زۆرمان پێیان دەبیت.

ئێمە سەرەتا ھەوڵ دەدەین لە ئاسانترین ھاوکێشەکانەوە (جوڵە لە سەر یەک ھێڵ) دەست پێ بکەین. بۆ نمونە لە کەوتنەخوارەوەی سەربەست دا تاودان جێگیرە. ھەروەھا ئێمە ئەو جۆرە جوڵەیەش کە تاودان لە گۆڕاندایە تاوتوێ دەکەین، بۆ ئەم جۆرە جوڵەیە ئێمە پێویستت مان بە تەواوکاری دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:میکانیکی کلاسیکی
لۆرد کێلڤن

وێنۆک|لۆرد کێلڤەن
**لۆرد کێلڤەن** () زانایەکی سەدەی نۆزدەیە کە لە نێوان ساڵانی ١٨٢٤ تا ١٩٠٧ ژیاوە. یەکەم کەس بوە کە ووشە داینامیکە گەرمی (Thermodynamics) بەکار ھێناوە. ھەروەھا پێوانە کردنی پلەی کێلڤەن داھێنا کە یەکێکە لە یەکەکانی سیستەمی نێودەوڵەتی یەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٤
پۆل:مردووانی ١٩٠٧
پۆل:فیزیکزانانی بریتانی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:فیزیکزانانی ئیری
وزەی ناوەکی

**وزەی ناوەکی** () بریتییە لە کۆی گشتی ئەو وزانەی کە لە گەرد و گەردیلەکانی پێکھاتەی مادەدا ھەیە. ئەم وزانە بریتین لە چەند جوڵەیەک کە بریتی لە **جوڵەیی** (Transitional)، **خولانەوە** (rotational) و **لەرانەوە** (Rotational). ھەروەھا زیاد کردنی بڕێک ماددە بۆ ناو سیستەمەکە دەبێتە بەرزکردنەوەی وزەی ناوخۆیی.
یەکەی سەرەکی بریتە لە جووڵ (J). وزەی ناوخۆیی ماددەیەک ناتوانرێ ڕاستەوخۆ بپێورێ بەڵکو ئەوەی باوە بریتیە لە **گۆڕانی وزەی ناوخۆیی** ماددە کە بریتیە لە بڕی ئەو وزەیەی لە سیستەمەکە دەرچووە یاخوود بۆی زیاد بووە.

## مێژوو
زانایانی بواری وزە لێکۆڵینەوەیان لە پەیوەندی نێوان گەرما و کار و پلەی گەرمی کردووە. تێبینی ئەوەیان کردووە کە خۆلێدان لە شلەیەکدا، وەک ئەوەی بەهۆی تێکەڵبوونی لەگەڵ کارکردنی چەرخێکدا دروست دەبێت، دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی، کە بە بەرهەمهێنانی بڕێک گەرمی وەسفی کردووە. بە یەکە نوێیەکان ناسێندرا، بۆی دەرکەوت کە بۆ بەرزکردنەوەی پلەی گەرمی یەک کیلۆگرام ئاو بە ڕێژەی یەک پلەی سەدی ٤١٨٦ جوول وزە پێویست بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ووزە (فیزیا)
پۆل:کارەکانی دەوڵەت
پۆل:میکانیکی ئاماری
پۆل:تایبەتمەندی گەرمی داینامیکی
پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
ئێنترۆپی

**ئێنترۆپی** (بە ئینگلیزی: Entropy) بڕێکە کە بەندە لەسەر بڕی ماددەکە، واتا گەر ماددەکە دابەش بکرێت بڕی ئینتڕۆپیش لەگەڵیدا دابەش دەبێت (بە پێچەوانەی پلەی گەرمی کە بە دابەش بوونی ماددە دابەش نابێت و ھەر پارچەیەکی نوێ ھەمان پلەی گەرمی تەنی یەکەمی دەمێنێت). ئەم بڕە گوزارشت لە بڕی ناڕێکی پێکھێنەری ماددە دەکات. ھەروەھا ئەم بڕە ناتوانرێت ڕاستەوخۆ پێوانە بکرێت بەڵکو بڕی جیاوازی لە سەرەتاو کۆتایی پڕۆسەیەکی کیمیایی یا فیزیایی هەژمار دەکرێت. یاساکەی بریتیە لە:
ΔS = Q/T

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:کارەکانی دەوڵەت
پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
بەکر سدقی

**بەکر سدقی عەسکەری** (بە عەرەبی: بکر صدقي العسکري)، (ماوەی ژیان: ١٨٩٠ لە کەرکووک تاکوو ١١ی ئابی ١٩٣٧ لە مووسڵ) ژەنەڕاڵێکی عێراقی بەڕەسەن کورد بوو. لەبەرئەوەی لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانی ژیاوە، ماوەیەک لە سووپای عوسمانی سەربازبووە. لەساڵی ١٩٣٦، وەک فەرماندەیەک لە سووپای دڵسۆزی عێراقی کودەتا بەسەر حکوومەتەکەی یاسین ھاشمیدا کرد و لەدەسەڵاتی سەرۆکوەزیرانی دوورخستەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:سیاسەتمەدارە کوردە تیرۆرکراوەکان
ئەلیسا کارسۆن

**ئەلیسا کارسۆن** () (لەدایکبووی ١٠ی ئازاری ٢٠٠١ لە ھاموند (لویزیانا)، کەشتیوانێکی ئاسمانی ئەمەریکیە و ئامانجی ئەوەیە کە یەکەم مرۆڤ بێت بچێتە سەر ھەسارەی مەریخ لە ساڵی ٢٠٣٣.

## ژیان
ئەلیسا کارسۆن بڕیاریدا ببێت بە کەشتیوانی ئاسمانی و گەشت بکات بۆ ھەسارەی مەریخ، ئەو بیرۆکەیەی لە کارتۆنی (the backyardigans:mission to mars) وەرگرتبوو کە یەکێکە لە کارتۆنەکانی کەناڵی نیکلۆدیەن.

باوکی بێرت کارسۆن ھەڵسا بە تۆمارکردنی لە بنکەی سەربازی ولایەتە یەکگرتووەکان بۆ بۆشایی ئاسمان لە ساڵی ٢٠٠٨، ئەلیسا چەند جار گەڕاوەتەوە بۆ بنکە سەربازیەکە لە ساڵانی داھاتوو وە ئامادەی بنکەی سەربازی بۆشایی ئاسمان بووە لە لاڤاڵ (کوباک) و ئزمیر (تورکیا). یەکەم کەس بووە کە سەردانی سێ بنکەکەی سەربازی ئاسمانی ناسای کردووە.

لە ساڵی ٢٠١٣، ئەلیسا کارسۆن یەکەم کەس بووە کە جەوازاتی ناسای تەواوکردووە لە ڕێگەی رۆشتنی بۆ ھەموو بنکە گەشتیارییەکانی ناسا لە ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وە نوێنەری پڕۆژەی (ئەرکەکان بۆ ھەسارەی مەریخ) ە.

لە ساڵی ٢٠١٤ لە ڕاگەیاندنەکان لە تەواوی جیھاندا دەرکەوتووە لەوانەش: BBC , CBS , The Independent , The Daily Telegraph

لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ وە، ئەلیسا کارسۆن منداڵترین کەس بووە کە لە ئەکادیمی پۆسیم قبوڵ بکرێت. کارسۆن لە شاری باتۆن ڕۆج (لویزیانا) لەگەڵ باوکی دەژی. کارسۆن دەستیکرد بە ئامادەبوونی قوتابخانەی باتۆن رۆجی ئامادەیی نێودەوڵەتی، لە ساڵی ٢٠١٧وە وانەکانی قوتابخانەی بە زمانەکانی (ئینگلیزی، چینی، فەڕەنسی، ئیسپانی) دەخوێنێت.

ئەلیسا لە فیلمی (the mars generation) دەرکەوتووە و لەسەر فەرشی سور ڕۆشتووە لە ڤیستیڤاڵی صندانسی سینەمایی بۆ ئامادەبوونی یەکەم پەخشی فیلمەکە، ھەروەھا منداڵترین قوتابییە لە زانکۆی بۆشایی ئاسمانی نێودەوڵەتی.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
ئانسو فاتی

**ئانسومانێ «ئانسو» فاتی** () یاریزانێکی پیشەگەری گینیا بەساوییە کە یاری بۆ یانەی برایتن ئاند هۆڤ ئالبیۆن دەکات، بە شێوەی خواستن لە یانەی بارسێلۆنا. فاتی لە ڕۆڵی هێرشبەر و باڵی چەپ یاریدەکات. فاتی لەدایکبووی گینێ بیساوە، و یاری بۆ هەڵبژاردەی ئیسپانیا دەکات.

ئانسو دوای وەرگرتنی ڕەگەزنامەی ئیسپانی بڕیاریدا یاری بۆ هەڵبژاردەکە بکات. ئەو وەک یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی جیهان دەناسرا.

## کاروانی یاریکردن
لەدایکبووی وڵاتی بیساو، فاتی گەشتی کردە ئیسپانیا (ھێرێرا، سیڤیلیا، ئەندالوسیا) لەگەڵ خێزانەکەی لە تەمەنی ٦ ساڵیدا، کاتێک برا گەورەکەی پەیوەندی بە یانەی «سیڤیلیا» و کرد. پاش ئەوەی فاتی لەگەڵ یانەی «سی دی ئێف ھێرێرا» و «سیڤیلیای لاوان» یاریکرد، پەیوەندی بە یانەی ئەکادیمیای «بارسێلۆنای لا ماسیا» و کرد لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا، ساڵێک پاش ئەوەی برا گەورەکەی وەک ئەو پەیوەندی بە لا ماسیاوە کردبوو.

لە ٢٤ی تەمووزی ٢٠١٩، فاتی ڕێککەوت لەگەڵ بارسێلۆنا تا ساڵی ٢٠٢٢. لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٩، پێشئەوەی دەربکەوێ لە یانەی یەدەگی بارسێلۆنا، فاتی بەشێوەیەکی سەرەکی یاری یەکەمی خۆی ئەنجامدا لە خوولی ئیسپانیدا، لە درەنگانی یارییەکە ھاتە ناو یاریگا لە شوێنی یاریزان کارلۆس پیرێز لە بردنەوەیەکی (٥–٢) دژی یانەی ڕیال بیتس؛ لە تەمەنی ١٦ ساڵی و ٢٩٨ ڕۆژدا، فاتی بوو بە دووەم لاوترین یاریزان کە یاریبکات لە یارییەکی پیشەگەری خوولی ئیسپانیدا، تەنھا ١٨ ڕۆژ گەورەتر لە «ڤینێنچ مارتینێز» لە ساڵی ١٩٤١دا.

لە ٣١ی ئابی ٢٠١٩، فاتی یەکەم گۆڵی خۆی بۆ یانەکەی کرد لە یاری نێوان بارسێلۆنا و ئۆساسونا لە یاریگای «ئەل سەدەڕ» (پامپلۆنا) لە تەمەنی ١٦ ساڵی و ٣٠٤ ڕۆژیدا، فاتی بوو بە لاوترین یاریزان کە گۆڵ بۆ بارسێلۆنا بکات لە یارییەکی پیشەگەر لە مێژوودا و بوو بە سێیەم لاوترین یاریزان کە گۆڵێک بکات لە یارییەکی پیشەگەردا لە خوولی ئیسپانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
ئێدێر میلیتاو

**ئێدێر گابریێل میلیتاو** (بە پورتوگالی: [ˈɛdɛʁ ɡabɾiˈɛw miliˈtɐ̃w]؛ لەدایکبووی ١٨ کانوونی دووەمی ساڵێ ١٩٩٨) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێیە کە یاری بۆ یانەی ئیسپانی ڕیال مەدرید و یانەی نێودەوڵەتی بەڕازیل دەکات. زیاتر لە ڕۆڵی بەرگریگاری ناوەندی یاری دەکات، دەتوانێ لە باڵی ڕاستەی پشتەوە و دەتوانی لە ڕۆلی یاریزانی ناوەڕاستی بەرگریکار یاری بکات.

کاروانی تۆپی پێی میلیتاو لە یانەی بەڕازیلی ساو پاولۆ دەستیپێکرد، ٥٧ یاریکرد بۆ یانەکە پێش یەوەی بگوازرێتەوە بۆ یانەی پورتوگالی پۆرتۆ. ساڵی ٢٠١٩، پاش یەک وەرز لە پۆڕتۆ، میلیتاو بە بڕی ٥٠ میلیۆن یۆڕۆ پەیوەندی بە یانەی ڕیال مەدریدەوە کرد.

ساڵی ٢٠١٨، میلیتاو یەکەم یاری پیشەگەری خۆی کرد لە یانەی نێودەوڵەتی بەڕازیل و بەشێک بوو لە یانەکە لە جامی کۆپا ئەمریکا ساڵی ٢٠١٩.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٩
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی
پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
جەمشید خانی مامم کە ھەمیشە با لەگەڵ خۆیدا دەیبرد

**جەمشید خانی مامم کە ھەمیشە با لەگەڵ خۆیدا دەیبرد** بە کورتی **جەمشید خانی مامم** یان **جەمشید خان**، ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی بەختیار عەلی. ڕۆمانەکە لە ساڵی ٢٠١٠دا لە ١٥١ لاپەڕەدا لە چاپدرا.

نووسەر لە دیدارێکدا دەربارەی ناونیشانیی ڕۆمانەکە گووتی:

## وەرگێڕانەکان
کتێبەکە دوو جار بۆ زمانی فارسی وەرگێڕدراوە، جارێک لەلایەن ڕەزا کەریم موجاور و جارێکیش لەلایەن مەریوان ھەڵەبجەیی.

### فارسی (عمویم جمشید خان مردی که باد همواره او را با خود می برد)، ٢٠١٢
لە ساڵی ٢٠١٢دا وەرگێڕانە فارسییەکەی ڕەزا کەریم موجاور لەلایەن «نشر افراز» ەوە بڵاوکرایەوە. کتێبەکە لە ١٤٤ لاپەڕەدا لە بەرگێکی پەیپەرباک دا لە چاپدرا.

### شێوەزارەکانی کورمانجی (Ape min Cemşid xan ku hertim be ew li ber xwe dibir)، ٢٠١٢
لە ساڵی ٢٠١٢دا وەرگێڕانی کورمانجیی بڵاوکرایەوە لەلایەن دەزگای «ئاڤێستا» وە. کتێبەکە لەلایەن بەسام مستەفاوە کاری وەرگێڕانی بۆکراوە.

### فارسی (جمشید خان عمویم که باد همیشه او را با خود می‌برد)، ٢٠١٦
لەلایەن مەریوان ھەڵەبجەییەوە دووبارە کتێبەکە وەرگێڕدرایەوە سەر زمانی فارسی و لە ساڵی ٢٠١٦دا لەلایەن «نشر نیماژ» ەوە بڵاوکرایەوە.

## نوێترین چاپ
* جەمشید خانی مامم کە ھەمیشە با لەگەڵ خۆیدا دەیبرد، چاپی دووەم، ٢٠١٨، ئەندێشە.

پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
ئەلڤارۆ ئۆدریۆزۆلا

**ئەلڤارۆ یۆدریۆزۆلا ئارزالوز** (بە ئیسپانی: [ˈalβaɾo oðɾjoˈθola]؛ لەدایکبووی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٥) یاریزانێکی پیشەگەری ئیسپانییە کە یاری بۆ یانەی ڕیال مەدرید و هەڵبژاردەی ئیسپانیا دەکات لە ڕۆڵی باڵی ڕاستەی پشتەوە، دەشتوانێ لە باڵی ڕاستەی سەرەوە یاریبکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
ساموێل ئۆمتیتی

**ساموێل یڤێس ئۆم تیتی** ()؛ لەدایکبووی ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣)، یاریزانێکی پیشەگەری فەڕەنسییە کە یاری بۆ یانەی بارسێلۆنای ئیسپانی و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا دەکات لە ڕۆڵی بەرگریکاردا.

کاروانی پیشەگەری ئۆمتیتی لە یانەی لیۆنی فەڕەنسی دەستیپێکرد، جامی یەکێتی فەڕەنسا و جامی شای فەڕەنسای بردەوە لە یەکەم وەرزی لەگەڵ یانەکەدا، ١٧٠ یاری و ٣ گۆڵی بۆ یانەکە کرد پێش ئەوەی پەیوەندی بە یانەی بارسێلۆنای ئیسپانی کرد بە بڕی ٢٥ میلیۆن یۆڕۆ لە ساڵی ٢٠١٦. لە یەکەم وەرزی لەگەڵ یانەکەدا توانی جامی شای ئیسپانیا بەرزبکاتەوە.

پاش بەشداریکردن لە ٤٧ یاری و تۆمارکردنی ٣ گۆڵ لە ئاستی لاویدا و بەرزکردنەوەی جامی جیھانی ئاستی ژێر ٢٠ ساڵان لە ساڵی ٢٠١٣، ئۆمتیتی یەکەم یاری پیشەگەری خۆی بۆ ھەڵبژاردەکەی کرد لە یۆڕۆی ساڵی ٢٠١٦، کە توانیان بگەن بە یاری کۆتایی جامەکە. دوو ساڵ دوای ئەمە، ئۆمتیتی بەشداریکرد لە بردنەوەی جامی جیھانی ٢٠١٨ لەگەڵ ھەڵبژاردەی فەڕەنسا.

## کاروانی یاریکردن
### دەستپێک
ئۆمتیتی لە شاری یاوندێ لە وڵاتی کامیروون لەدایکبوو، لەگەڵ خێزانەکەی گەیشتن بە شاری ڤیلوربان لە فەڕەنسا کاتێک تەمەنی ٢ ساڵ بوو. دواتر، ئۆمتیتی پەیوەندی بە یانەی «مێنیڤال» ەوە کرد لە تەمەنی ٥ ساڵیدا. لە تەمەنی ٩ ساڵیدا، ئۆمتیتی پەیوەندی بە ئەکادیمیای لاوانی یانەی «لیۆن» ەوە کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیل
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
عوسمان دێمبێلێ

وێنۆک|عوسمان دیمبێلێ لەگەڵ ھەڵبژاردەی فەڕەنسا لە جامی جیھانی فیفای ٢٠١٨.
**ماسۆر عوسمان دیمبێلێ** (لەدایکبووی ١٥ی ئایاری ١٩٩٧) یاریزانێکی پیشەگەری فەڕەنسییە کە یاری بۆ یانەی بارسێلۆنای ئیسپانی و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا دەکات لە ڕۆڵی ھێرشبەردا. لەدایکبووی شاری ڤێرنۆن، کاروانی وەرزشی دیمبێلێ لە یانەی «ڕێنس» ی فەڕەنسی دەستیپێکرد پێش ئەوەی پەیوەندی بە یانەی «دۆڕتمۆند» ی ئەڵمانی کرد لە ساڵی ٢٠١٦. دیمبێلێ توانی جامی شای ئەڵمانیا بەرزبکاتەوە لەگەڵ دۆرتمۆند و توانی گۆڵێک تۆماربکات لە کۆتا یاری جامەکە.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
ژۆن کلێر تۆدیبۆ

وێنۆک|ژۆن کلێر تۆدیبۆ بەدرێسی ھەڵبژاردەی فەڕەنسا، ئازاری ٢٠١٩.
**ژۆن کلێر دیمیتری رۆجێر تۆدیبۆ** (لەدایکبووی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩) یاریزانێکی پیشەگەری فەڕەنسییە کە یاری بۆ یانەی بارسێلۆنای ئیسپانی دەکات لە ڕۆڵی بەرگریکاریدا یان بەرگریکاری ناوەڕاست یاریدەکات.

## یاریکردن
### تۆڵۆس
تۆدیبۆ لە یانەی «لێی لیلا» ەوە پەیوەندی بە یانەی تۆلۆسەوە کرد لە ساڵێ ٢٠١٦. یەکەم یاری خۆی لە ڕێکەوتی ئابی ٢٠١٨ بوو، لە یارییەکی دێربی دژی یانەی «بۆردۆ»، لە ٨٩ خوولەکی یارییەکە بەشداربوو لە بردنەوەیەکی (٢–١) لە یاریگای خۆیاندا. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٨، بەشداریکرد لە ٢٦ خوولەکی یاری دژی یانەی «گوینکامپ» لە بردنەوەیەکی (٢–١)دا. تۆدیبۆ ١٠ یاریکرد بۆ یانەکە و توانی ١ گۆڵ تۆماربکات، گۆڵەکە یانەکەی ڕزگارکرد لە دۆڕاندا دژی یانەی «ڕێنس»، ئەنجامی کۆتایی یارییەکە (١–١) بوو.

### بارسێلۆنا
لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، تۆدیبۆ ڕێککەوت لەگەڵ یانەی «بارسێلۆنا» تا بەخۆڕایی پەیوەندی بە یانەکەوە بکات بەبێ بەرامبەر لە تەممووزی ٢٠١٩، کاتێک کە ڕێککەوتنەکەی لەگەڵ یانەی «تۆلۆس» کۆتاییدەھات. بەڵام، بارسێلۆنا پلانەکەیان گۆڕی و یاریزانەکان گواستەوە بۆ ڕیزەیان لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩. تۆدیبۆ بوو بە بیست و دووھەمین یاریزانی فەڕەنسی کە پەیوەندی بە یانەی بارسێلۆناوە بکات و ژمارە ٦ی پێبەخشرا. تۆدیبۆ یەکەم یاری خۆی لەگەڵ بارسێلۆنا لە خوولی ئیسپانیدا دژی یانەی «ئێس دی ھوێسکا» بوو لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ٢٠١٩. تۆدیبۆ ستایشێکی زۆری بۆ کرا دوای یارییەکە.

## لەگەڵ ھەڵبژاردە
تۆدیبۆ یەکەم یاری بۆ یانەی نێودەوڵەتی فەڕەنسای ئاستی تەمەنی ژێر ٢٠ ساڵان لە ڕێکەوتی ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ بوو، لە یارییەکی یەکساندا لە یارییەکی دۆستانە لەگەڵ یانەی نێودەوڵەتی سویسڕای ئاستی تەمەن ژێر ٢٠ ساڵان.

## ئامارەکان

## دەستکەوتەکان
**بارسێلۆنا**
* خوولی ئیسپانی یەک جار: ٢٠١٨–٢٠١٩

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
ڕێکردنێکی درێژ بۆ ئاو (ڕۆمان)

**ڕێکردنێکی درێژ بۆ ئاودا** () کورتە ڕۆمانێکە لە نووسینی لیندا سو پارک و بڵاوکراوەتەوە لە ساڵی ٢٠١٠. ڕۆمانەکە باس لە چیڕۆکی ڕاستەقینەی «سالڤا دەت» دەکات، کوڕێکی سوودانی ونبوو لە ھۆزی دینکا و چیڕۆکە درووستکراوەکەی «نیا»، کچێکی لادێیی لە ھۆزی «نوێر». لیندا سو پارک ئەم کتێبەی نووسی بۆ پەرەپێدانی پرۆگرامی سالڤا دەت، زیادکردنی ئاو لە سوودانی باشوور.

پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠١٠
مارتێنسایت

وێنۆک|پەیکەری بەلوری مارتێنسایت
**مارتێنسایت** بریتیە لە ستیلێکی زۆر ڕەق کە پەیکەری بەلوری ھەیە. ئەم ناوە بۆخاتری گەورە زانای کانزاناسی ئاڵمانی «ئەدۆڵف مارتێنس» (١٨٥٠ بۆ ١٩١٤ ز) ناو نراوە. بە شێوەی بەراورد کردن دەتوانین بڵێین گشت ئەو پەیکەرە بەلوریانەی کە دروست دەبن بە بێ گۆڕانی پەرش بوون. مارتێنسایت ھەروەھا ئەو ماددە کانزاییانەش دەگرێتەوە کە دەنکۆڵە بەلوریەکانی لە شێوەی وەرەقەیە (plate-shaped crystal grains).

## تایبەتمەندیەکان
مارتتێنسایت لە **ستیلی کاربۆنی** دروست دەبێ بە ھۆی ساردکردنەوەیەکی خێرا (کوینچ کردن). لەم پڕۆسە خێرایەدە کاربۆن دەرفەتی تەواوی نابێ کە لەپەیکەرەی بەلوری دەرچێت، کە پێی دەگوترێ **سێمینتایت** (Fe3C). لەپلەی گەرمی بەرزدا جۆرێکیتری فەیس مان ھەیە کە پێی دەگوترێ **ئەوستێنایت**. ئەوستێنایت (γ-Fe) یا فەیزی گاما-ئاسن، پێکھاتوە لە گیراوەی ڕەقی ئاسن و ھەندێ ماددەی تر وەک کاربۆن و سلیکۆن. لە ئەنجامی کوینچ کردن دا فەیزی (face centered cubic - FCC) دەگۆڕێ بۆ (body-centered tetragonal) کە پڕ بوە لە کربۆن. ڕەقترین ستیل ٤٠٠ برینێڵە، لە کاتێکدا مارتێنسایت دەتوانێ بگاتە ٧٠٠ برینێڵ.
وێنۆک|شێوەی مایکڕۆسکۆپی فەیزی مارتێنسایت
پڕۆسەی دروست بوونی مارتێنسایت لە ناو ماددەکە کاتێک دەست پێدەکات کە پلەی گەرمیەکە بگاتە **پلەی گەرمی دەست پێکردنی مارتێنسایت** (Martensite Start - Ms)، لەم کاتەدا فەیزی ئەوستێنایت بە شێوەیەکی میکانیکی ناجێگیر دەبێت. کاتێک پڕۆسەی کوینچ کردن جێبەجێ دەکرێ، ڕێژەیەکی بەرچاو لە ئەوستێنایت کتوپڕ دەگۆڕێ بۆ مارتێنسایت تا پڕۆسەی گۆڕانکاریەکە تەواو دەبێ لە پلەی گەرمی مارتێنسایتی کۆتایی (Martensite finish - Mf).

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆڵا
پۆل:کانزاکان
پۆل:کانزاناسی
پۆل:زانستی ماددە
کانزای شوشەیی

وێنۆک|چەند نمونەیەکیەک لەو کەلوپەلە کانزاییانەی کە پەیکەری شوشەییان ھەیە
**کانزای شوشەیی** () بریتییە لە ماددەیەکی ڕەق کە ئاوێتە کرابێ، وە پەیکەری بەلوری نەبێت. زۆربەی کانزا پوختەکان لە پەیکەری بەلوری پێک ھاتونە، واتا گەردیلەکان بەشێوەیەکی ڕێک ریزیان بەستوە. کانزای شوشەیی بە پێچەوانەی شوشە گێنەری باشی کارەبایە. لە چەندین ڕێوە دەشێ کانزای شوشەیی بەرھەم بھێندرێت وەک: سارد کردنەوەی خێرا (کوینچ کردن).

## سەرچاوەکان

پۆل:کانزاناسی
پۆل:داڕشتەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:شووشە
کوینچ کردن

وێنۆک|ستیلی ٠٬٣٥ کە لە ئاودا کوینچ کراوە
لە زانستی مادەدا **کوینچ کردن** (بە ئینگلیزی: **quenching**) بریتیە لە ساردکردنەوەی کتوپڕی ماددەیەکی گەرم لە ناو ئاو یا ڕۆندا. لەم پڕۆسەیەدا ماددەکە چەند تایبەتمەندیەکی نوێ وەردەگرێت. ئەم پڕۆسەیە بەشێکە لە چارەسەری گەرمی کە ماددەکە دەپارێزێ لە دروست بوونی نەخوازراوی ھەندێ پەیکەرەی مایکڕۆیی (microstructure). لە ڕێی ساردکردنەوەیەکی کتوپڕدا کات گرنگیەکی زۆری ھەیە بە جۆرێک کە ئەو ناوەندەی کە ماددەکەی تێدەھاوێژرێ بۆ ساردبوونەوە تایبەتمەندی جیاواز دەبەخشێ بە ماددەکە. یەکێک لەو تایبەتمەندیانە بریتیە لە بچوک بوونەوەی دەنکۆڵەکانی (Grain size) ناو ماددەی کانزایی و ماددەی پلاستیکی کە لە ئەنجامدا دەبێتە بەرز بوونەوەی ڕەقیەتی ماددەکە.

لە کانزاناسیدا، کوێنچ کردن بە گشتی بەکار دێت بۆ ئەوەی ڕەقیەتی ستیل بەرز کەنەوە بە ھۆی بەرز کردنەوەی فەیزی مارتێنسایت. لەم پڕۆسەیەدا ستیل پێویستە لە خاڵی یوتێکتۆید بە خێرایی سارد بکرێتەوە. لە ستیلێک کە ئاوێتە کرابێت بە نیکڵ و مەنگەنێز پلەی گەرمی یوتێکتۆید دادەبەزێت. ئەم ئاوێتە کردنەش دەبێتە ھۆی دابەزاندی خاڵی دەستپێکی مارتێنسایت و بەمشێوەیەش پڕۆسەکە ئاسانتر دەبێت.
وێنۆک|ھێڵکاری ئاوێتەی ئاسن و کاربۆن
ساردکردنەوەیەکی زۆر خێرا دەبێت پارێزگاری کردن لە دروست بوون گشت پەیکەرەی بەلوریەکان و لە ئەنجامدا کانزای شوشەیی بەرھەم دێت.

## کوینچی ڕەق کردن
کوینچی ڕوق کردن پڕۆسەیەیەکی میکانیکیە کە تێیدا ستیل و چەودان کردەوەی ڕەق کردن و بەھێز کرنیان لە سەر جێبەجێ دەکرێت. ئەم پڕۆسەیە بە گەرم کردنی ماددەکە بۆ پلەیەکی گەرمی دیاری کراو و سارد کردنەوەی کتوپڕ بە جێ دەھێنرێت.

## مێژوو
چەندین بەڵگە لەبەردەستە کە مێژووی کوینچ کردن دەگەڕێننەوە بۆ سەردرمی ئاسن. لە ئەوروپادا ئەم پڕۆسەیە باو نەبوە تا سەدەی پازدەی زاینی.

چەند نمونەیەک مێژوویی لە مێزۆپۆتامیا (تورکیای ئێستا) دۆزراوەتەوە کە نیشان دەدەن لە چوار سەدە پێش زاین ئەم پڕۆسەیە بەجێ ھێنراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
نەرمیەتی

وێنۆک|تاقیکردنەوەی لێککشان بۆ ماددەی AlMnSi. ھەروەک دیاری پێش ئەوەی نمونەکە بشکێت لە ناوەڕاستەوە سەرەتا باریک بۆتەوە و وک مل. پاشان شکانی بەسەر ھاتوە. دروست بوونی مل پێش شکان نیشان دەدات کە ماددەی تاقیکراو نەرمە.

**نەرمیەتی** (بە ئینگلیزی: Ductility) بریتیە لە پێوانەکردنی توانای ماددەیە کە چەند دەتوانێ بە شێوەی پلاستیکی بچەمێتەوە و نەشکێت. دەشێ پێوانە کردنەکە لە سەر ڕێژەی درێژ بوون یە ڕێژەی بچوک بوونەوەی ڕوبەری بنکەی مادەیەکی شێوە سیلەندر بێت لە **[[تاقیکردنەوەی ڕاکێشان]]** (tensile test). ئەمە بۆ ئەو ماددانەیە کە زیادتر لە شێوە وایەر دروست دەکرێن.
وێنۆک|ئەمە تاقیکردنەوەیەکی نمونەیی بۆ دەرخستنی بڕی نەرمی ماددە.

**توانای چەمانەوە** (Malleability) بڕێکی ھاوشێوەی نەرمیەتیە کە توانای چەمانەوەی ماددە لە **[[تاقیکردنەوەی پەستان]]** (compressive stress) دەردەخات. ئەم تاقی کردنەوەیە بۆ ئەو ماددانەیە کە بە ھۆی ڕۆڵە یا چەکوش شێوەی شیتیان وەرگرتە.
وێنۆک|تاقیکردنەوی نەرمی بۆ ماددەی چەودان کە ماددەیەکی ڕەقە. ھەر وەک دەبینرێ بە بێ دروست بونی مل یەکسەر شکاوە.

ھەردووک تایبەتمەندیەکە تەعبیرێکن لە توانای پلاستیکی ماددە و لەگەڵ پلەی گەرمی و فیشاری میکانیکی گۆڕانکاریان بەسەردا دێت.

ئەم دوو تایبەتمەندیە لە ھەموو حاڵەتێکدا لە ماددەیەک دا مەوجود نین. بۆ نمونە زێڕ توانای چەمانەوەشی بەرزە و ماددەیەکی نەرمیشە. بەڵام **قوڕقوشم** نەرمیەتیەکی کەمی ھەیە بەڵام توانای چەمانەوەی زۆر بەرزە. یەک ئونس زێڕ دەشێت وایەرێکی ٨٠ مەتری لێ دروست بکەیت. ھەروەھا دەشێت بە ھەمان بڕ شیتێکی ٩ مەتر دووجای بە ئەستوری ٠٬٠٠٠٠١٨ سم بەرھەم بەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:میكانیكی بەردەوام
لاستیکی

وێنۆک|جیرەی پارە کە توانی کشانی بەرزی ھەیە
لە فیزیادا ** پێز ** یان توانای **لاستیکی** () بریتییە لە توانای ماددە بۆ بەرەنگار بوونەوە لە بەرامبەر ھێزێکی دەرەکی کە دەیھەوێ شێوەکەی بگۆڕێت، بە جۆرێک کە دوای نەمانی ھێزە دەرەکیەکە ماددەکە بگەڕێتەوە شێوە و قەبارەی سەرەتایی خۆی. ماددە ڕەقەکان دەچەمێنەوە بە ھۆی ھێزێکی گونجاو کە دەخرێتە سەریان. بە پێی **یاسای ھۆک** پەیوەندیەکی ڕاسەوانە ھەیە لە نێوان بڕی ھێز و بڕی کشانی ماددەکە. ھۆکاری فیزیایی کشان لە ماددەیەکەوە بۆ ماددەیەکی تر جیاوازە. لە ماددەی کانزایی دا قەبارە و درێژی لیەکانی بەلور دەگۆڕێت کاتێک ھێزی دەرەکی دەخرێتە سەری. بە لابردنی ھێزەکە قەبارەی خانە بەلوریەکان دەگەڕێنەوە شێوەی سەرەتاییان. بەڵام لە **جیرە** و ماددە پۆلیمەریەکانی تر ھێزی دەرکی دەبێتە لێک کشانی زنجیرەی پۆلیمەر.

ئەم تایبەتمەندیە بەڕەھایی لە ھیچ ماددەیەک دا نیە. تەنانەت لەو ماددە ناسراوانەی کە ئەم تایبەتمەندیەیان ھەیە بە بڕێکی کەم قوپانەوەیەکیان تێدا ڕوو دەدات و شێوەی سەرەتایی بەدەست ناھێننەوە. لە ئەندازیاریدا ئەم تایبەتمەندیە بە دوو بڕی جیا دەست نیشان دەکرێ. یەکەمیان بریتیە لە **مۆدۆلاس** (Modulus) کە بریتیە لە بڕی ھێز لەسەر ڕوبەر و یەکەکەشی یەکسانە بە **پاسکاڵ** (Pa). چەند مۆدوڵاسی ماددەیەک زیادتر بێت ئەوەندە ماددەکە توندتر بۆ چەمانەوە. دووەم بڕ کە دەدۆزرێتەوە بریتیە لە توانای دیاری کراوی ماددە (elastic limit) بۆ چەمانەوە پێش ئەوەی **قوپانی** تێدا ڕوو بدات. یەکەی ئەم بڕەش ھەر بە پاسکاڵە.

کاتێک تایبەتمەندی لاستیکی دوو ماددە بەراورد دەکرێ پێویستە ھەر دوو modulus و elastic limit لەبەرچاو بگیرێت. بۆ نمونە جیرە مۆدۆڵاسی زۆر کرمە بەڵام زۆر توانای کشانی ھەیە. بەڵام کانزاکان مۆدۆڵاسیان بەرزە و کشانیان کەمترە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
جەمیل مەدفەعی

**جەمیل مەدفەعی** (١٨٩٠ لە مووسڵ – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨) کەسایەتی سیاسیی عێراقییە. لەچەند کاتێکی جیاوازدا سەرۆکوەزیرانی عێراق بووە.
ماوەیەک لەسوپای دەوڵەتی عوسمانی سەربازبووە بەڵام ڕایکردووە و پەیوەندی بەشۆڕشی عەرەبی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی وتاری جەمیل مەدفەعی، دوایین دەستکارییەکان لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٥٨
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
مارتین ئۆدیگارد

**مارتین ئۆدیگارد** (بە نەرویژی: [ˈmɑʈːɪn ²øːdəˌɡoːɾ]؛ لەدایکبووی ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨) یاریزانێکی پیشەگەری نەرویژییە کە یاری بۆ یانەی ڕیال سۆسیدادی ئیسپانی دەکات بەشێوەیەکی خواستن لەلایەن یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانییەوە لەگەڵ یانەی نێودەوڵەتی نەرویژ لە ڕۆڵی ناوەڕاستدا. ئۆدیگارد بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕۆڵی ناوەڕاستدا یاریدەکات بەڵام دەتوانێ لە باڵەکان و ناوەڕاستکاری ھێرشبەر یاریبکات.

ئەو یەکەم یاری خۆی ئەنجامدا بۆ یانەی ستۆمسگۆدسێت تۆپفووتبۆڵ لە ١٣ی نیسانی ٢٠١٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی نەرویژی
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی
قایمی

لە زانستی ماددە و کانزاناسی دا، **قایمی** (Toughness) بریتیە لە توانای ماددە بۆ ھەڵمژینە ئەو ھێزەی دەخرێتە سەری و دەبێتە ھۆی چەمانەوەی ماددەکە، پێش ئەوەی ماددەکە توشی شکان بێت. پێناسەیەکی تری قایمی ماددە بریتیە لە بڕی وزە لە سەر قەبارەی ماددە پێش شکانی ماددەکە.
## یاسا و یەکەی
قایمی ماددەیەک دەشێ لە ڕێی پێوانە کردنی فشار-جێفشار بدۆزرێتەوە. بەم پێیە، پێویستە ڕووبەری ژێر هێڵکاریەکە بدۆزرێتەوە، کە بریتیە لە:
قایمی=تەواوکاری( فشار* جێفشار)
چونکە گشت ڕووبەرەکە بریتیە لەبڕی قایمی وە زۆرجار دۆزینەوەی ڕووبەرەکە بەشێوەی دەستی ئاسان نیە، بۆیەش سود لە هەندێ پڕۆگرامی کۆمپیوتەری وەک ئۆریجن (Oringin lab) وەردەگیرێت بۆ دۆزینەوەی.
یەکەی قایمیش بریتیە لە Pa یا N/m^2.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:میكانیكی بەردەوام
کانی کوردە

**کانی کوردە** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ئاشتی لە قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق.. لە بناری چیای ھەیبەت سوڵتاندایە. گوندی قازبەگیان لەباکورییەوە و کێلەزیندان لەباشوور و ئیلەڵا لەباشووری ڕۆژھەڵات و ٢٧کم باشووری خۆرھەڵاتی شاری کۆیەیە.

نزیکە ١٤ ماڵی دێدا دەژی خەڵکەکەی زیاتر سەرقاڵی ئاژەڵداری و کشتوکاڵن. زەوی بەراو پشت ناو ٥ ھەزار دۆنمی ھەیە. کەرتی کشتوکاڵی ٩٠ ساڵی ١٩٧٠یە.
لەزوەوە جێی خوێندن و خوێندەواری بووە لە پێش ھەموو گوندەکانی تر خوێندن و خوێندەواری تێدا بووە خاوەنی چەندین مامۆستا و زانای بەناوبانگی ئاینیە. چەندین کەسایەتی گرینگیش لە دێکەدا ھەڵکەوتوون.
مێژویەکی دێرینی ھەیە ئەمەش بەبەڵگەی چەندین گۆرستان و چەندین شوێنەواری دێرینی لێیە.
وە لە سەردەمی ڕژێمی بەعسیشدا بەر شاڵاوی ئەنفال کەووتن ئازار و مەینەتی زۆریان بینیووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کۆیە
جێری مەگوایەر

**جێری مەگوایەڕ** فیلمێکی ئەمریکی ڕۆمانسی، کۆمیدی و وەرزشی ساڵی ١٩٩٦ە، لە نووسین، دەرھێنان و بەرھەمھێنانی کامیڕۆن کرۆو. فیلمەکە خاوەن کاستێکی پڕ ئەستێرەیە بە سەرکردایەتی تۆم کرووز، کوبا گیودینگ جونیەر و ڕین زیلویگەر. دەرچوونی فیلمەکە لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٦ی بوو کاتێ کەوتە سینەماکانەوە و لە بڵاوکردنەوەی تڕایستار پیکجەرزە. چیڕۆکی فیلمەکە باسی بریکارێکی وەرزشی دەکات بەناوی جێری مەگوایەر کەوا بەھۆی ئەوەی کاردانەوەی بەھێزی بەرامبەر نادادپەرەوەی ھەیە لە کارەکەی دەردەکرێت و تەنھا یەک وەرزشوان لای دەمێنێتەوە، بۆیە ھەوڵی ئەوە دەدات ئەو وەرزشوانە بگەینێتە لوتکەی یاریکردنی.

فیلمەکە بووە جێگای ڕەزامەندی ڕەخنەگران کەوا ستایشی نواندن و سیناریۆی فیلمەکەیان کرد، ھەروەھا داھاتێکی باشی لە بۆکس ئۆفیس کرۆکردەوە کە توانی ٢٧٣ میلیۆن دۆلار بەرامبەر بودجەیەکی ٥٠ میلیۆن دۆلاری بەدەستبێنێ.

فیلمەکە بۆ پێنچ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراو کرا، لەنێویاندا باشترین وێنەی ساڵ، باشترین ئەکتەر بۆ تۆم کرووز، باشترین ئەکتەری پشتگیریکار بۆ کوبا کودینگ جونیەر کە توانی خەڵاتەکەش بباتەوە. بەدەر لە خەڵاتی ئۆسکار، فیلمەکە بۆ سێ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبیش پاڵێورا کە تێیدا تۆم کروز خەڵاتی باشترین ئەکتەری فیلمێکی کۆمێدی یان میوزیکاڵی بۆ بردەوە و لە خەڵاتەکانی سکرین گیڵدیش سێ پاڵاوتن و بردنەوەیەک بۆ کوبا گودینگ بەدەستھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی تۆم کرووز
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە کۆمیدی-درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی کە باشترین ئەکتەری مۆسیقی یان کۆمیدییان تێدایە کە خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بەدەستھێناوە
لەی جوون

**لەی جوون** لەدایک بووی ١٦ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٦٩، بلیۆنێرێکی چینیە و ھاودامەزرێنەری کۆمپانیای شاومیە، یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنەر و دروستکەری مۆبایل لەجیھان.

## ژیاننامە
لەی لەدایکبووی ١٦ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٦٩ لەشیانتاو٫ ھوبی٫ چین. لەساڵی ١٩٨٧ خوێندنی ناوەندی تەواو کرد لە قوتابخانەی میانیانگ و دەستی بەخوێند کرد لە زانکۆی ووھان.
لە ساڵی ١٩٩٢دا چووە نێو کۆمپانیای کینگسۆفت وەک ئەندازیارێک٫ دوواتر بوو بە بەڕیوەبەری کۆمپانیاکە لە ١٩٩٨، وە لەی بەھۆی خراپی تەدروستی دەستی لەکار کێشایەوە وەک سەرۆک و بەڕیوەبەری کینگسۆفت لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧.

|لە ساڵی ٢٠٠٠ Joyo.comی bookstoreی سەرھێڵی دامەزراند٫ کە فرۆشتیە ئەمازۆن بە بڕی ٧٥ میلیۆن دۆلار لە ٢٠٠٧.

|لە ٢٠٠٨ بوو بە سەرۆکی UCWeb.

|لە ٢٠١١ دووبارە چوەوە نێو کینگسۆفت وەک سەرۆک.

|لە ٢٠١٣ لەی جوون دیاری دەکرێت وەک نوێنەری نەتەوەی کۆنگرێس.

|لە ٢٠١٤ ناوی دەچێنە نێو فۆربس وەک بازرگانی ساڵ.

## شاومی
لە ٦ی نیسانی ٢٠١١ کۆمپانیای شاومی دامەزرا لە لایان لەی جوون٫ کۆمپانیایەکی تەکنۆلۆجی بەرھەمھێنەری مۆبایلی زیرەکە.

|ئەم کۆمپانیایە مۆبایلی زیرەک، تابلێت، تەلەڤیزیۆن، ڕاوتەر، بانکی ووزە، بڵندگۆی گوێ، وە پاکەرەوەی ئاو، و تەنانەت ڕۆبۆتی بۆشای و سکوتەر.

## ژیانی کەسی
لەی جوون ھاوسەرگیری کردووە لە گەڵ چان تانگ، و دوو منداڵیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
مەتری شەش و نیو

**مەتری شەش و نیو** () فیلمێکی درامی کۆمەڵایەتییە کە لەلایەن سەعید ڕووستایی نووسراوە و دەرھێنراوە.

## چیڕۆک
پۆلیس بەدوای بازرگانی ماددەی ھۆشبەر، ناسڕ دەگەڕێت. دواتر بە شوێنکەوتنی دەستگیرانەکەی ھەوڵی گرتنی ناسڕ دەدەن، بەڵام ناسڕ بەدوای ڕاکردن لە پۆلیسەکانەوەیە و ھەوڵ بۆ ڕزگارکردنی خێزانەکەی دەدات.

## ئەکتەرەکان
* پەیمان مەعادی وەک سەمەد
* نەوید محەممەدزادە وەک ناسڕ
* پاریناز ئیزادیار وەک ئیلھام
* فەرھاد ئەسلانی وەک دادوەر
* ھوومان کیای وەک حەمید
* مازیار سەییدی وەک میساغ ئەشکانی
* عەلی باغەری وەک ڕێزا مۆڕادی
* مارژان غەماری وەک ژنی ڕێزا مۆرادی

## ھێماکان
فیلمەکە باس لە ئەنجامەکانی دزی دەکات، بە تایبەتی قاچاغ بردن، لە وڵاتێک کە بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر کێشەیێکی گەورەیە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی، وتاری فیلمی مەتری شەش و نیو. دوایینن سەردانیکردن لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە درامییە تاوانکاریییەکانی ٢٠١٩
نێلسۆن سیمێدۆ

وێنۆک|نێلسۆن سیمیدۆ لەگەڵ ھەڵبژاردەی پورتوگال لە ساڵی ٢٠١٧
**نێلسۆن کابرال سیمێدۆ** (بە پورتوگالی: [nɛɫsˈõ sɨmˈɛdu]؛ لەدایکبووی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣) یاریزانێکی پیشەگەری پورتوگالییە کە یاری بۆ یانەی بارسێلۆنا و ھەڵبژاردەی پورتوگال دەکات لە ڕۆڵی باڵی ڕاستەی پشتەوە.

کاروانی وەرزشی سیمێدۆ لە یانەی «سینترێنس» ی پورتوگالی دەستیپێکرد پێشئەوەی پەیوەندی بە یانەی بەنفیکاوە کرد لە ساڵی ٢٠١٢. پاش وەرزێک بە شێوەی خواستن لە یانەی «فاتیما»، بۆ یەکەمجار لە یانەی بەنفیکای ئاستی پلە دوو یاریدەکرد پێشئەوەی یەکەم یاری خۆی بۆ بەنفیکای پیشەگەر بکات لە ساڵێ ٢٠١٥ و بردنەوەی خوولی پورتەگالی دوو جار لەسەر یەکدی، لەگەڵ چەندین دەستکەوتی دیکە. لە تەمووزی ٢٠١٧، ڕێککەوتنێکی لەگەڵ بارسێلۆنا واژووکرد، کە توانی خوولی ئیسپانی بباتەوە لە یەکەم دوو وەرزی لەگەڵ یانەکەدا.

لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٥، سیمێدۆ یەکەم یاری پیشەگەری خۆی بۆ یانەی نێودەوڵەتی پورتوگال ئەنجامدا، بەشداری کرد لە جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧ و جامی نەتەوەکانی فیفا لە ٢٠١٩، کە توانی نازناوەکە بەدەستبێنێ لەگەڵ پورتوگال.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا

alt=|وێنۆک
**ڤاڵنتینا فلا دیمیروفنا نریشکۆڤا** (لە ٦ مارسی ١٩٣٧ لەدایکبووە)، کەشتیوانێکی ئاسمانی خانەنشینە، توانیویەتی بفڕێت بۆ بۆشایی ئاسمان لەسەر کەشتی فوستک ٦ لە ساڵی ١٩٦٩ و یەکەم ژن بووە لە مێژوو کە بفڕێت بۆ بۆشایی ئاسمان و تاکە ژن بووە کە بە تەنھا فڕینی بۆ بۆشایی ئاسمان بەبێ کۆمەڵ ئەنجام دابێت.

لە گوندێکی بچووک لەدایک بووە کە ناوی (بولشویا ماسلینیکۆڤا) لە ھەرێمی (یارۆسلاڤل)، دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی کە قوتابخانە دەستی کرد بە کارکردن لە کارگەی تایەکان پاشان ئەندازیاری خوێند و ڕاھێنانی کرد لە نیشتنەوە بە پەڕەشوت. ڤاڵنتینا و چوار لە ھاوڕێکانی (تتیانا کوزنتسوڤا، ئرینا سولویوڤا، زھانا یرکینا، فالنتینا بونومریڤا) ھەڵبژێدران لەنێوان چوارسەد داواکار بۆ ئەوەی ببن بە کەشتیوانی ئاسمانی.

لە ١٦ی حوزەرانی ١٩٦٣، تریشکۆڤا توانی بفڕێت بۆ بۆشایی ئاسمان لەسەر کەشتی فوستوک ٦ کە یەکەم ئەفرەت بوو کە ئەو کارە بکات، و ١٩ ساڵی تری ویست ھەتاوەکو ئافرەتێکی تر بڕوات بۆ بۆشایی ئاسمان (سفیتلانا سافیتسکایا)، بەڵام ئەو چوار ئافرەتەی کە لەگەڵ تریشکۆڤایا ھەڵبژێردران نەیانتوانی گەشت بۆ بۆشایی ئاسمان بکەن

## باری خێزانی
باوکی یەکێک پاڵەوانانی شەڕ ھەژمار دەکرێت کە لەکاتی شەڕ لەگەڵ نازییەکان گیانی لەدەست دا، تریشکۆڤا لەساڵی ١٩٦٣ ھاوسەرگیری لەگەڵ کەشتیوانی ئاسمانی (ئیدریان نیکۆلاڤ) کرد و لە ساڵی ١٩٦٤ کچێکیان بوو بەناوی (ئلینا). تریشکۆڤا لە ساڵی ١٩٨٢ تەڵاق درا پاشان ھاوسەرگیری لەگەڵ دکتۆر (شابوشنیکوف) کە ساڵی ١٩٩٩ گیانی لەدەست دا.

## لە ئاستی لێھاتوویی
لە ئەکادیمی زوھوفسکی ھێزی ئاسمانی دەستی بە خوێندن کرد و لە ساڵی ١٩٦٩ دەرچوو وەک ئەندازیارییەکی بۆشایی ئاسمان و لەساڵی ١٩٧٧ بڕوانامای دکتۆرای لە ئەندازیاری بەدەست ھێنا.

لە چەندین پلەو پایەی حکومەت کاری کردووە:
* ١٩٦٦–١٩٧٤ کاری کردووە وەک یەکێک لە ئەندامانی مەجلسی بڵندی یەکێتی سۆڤیەت.
* ١٩٧٤–١٩٨٩ دامەزرا لە دیوانی بەڕێوبەرایەتی یەکێتی سۆڤیەت
* ١٩٩٦–١٩٩١ لە لیژنەی مەرکەزی بۆ حیزبی شوعی کاری کردووە
* لە ساڵی ١٩٧٧ خانەنشین کرا بە داواکاری سەرۆکی ڕووسیا

## چالاکیی کۆمەڵایەتی
لە ساڵی ٢٠١١ لە پارتی ڕووسیای یەکگرتوو لە لیستی ناوچەیی یارۆسلاڤ بۆ دۆمای دەوڵەتی ڕووسیا هەڵبژێردرا. تێرێشکۆڤا لەگەڵ ئیلێنا میزولینا، ئیرینا یارۆڤایا و ئەندرێ سکۆچ ، ئەندامی گروپێکی جێگری نێوان کوتلەییەکانن بۆ پاراستنی بەها مەسیحییەکان؛ بەم پێگەیە پشتگیری لە هێنانەکایەی هەموارکردنەوەکانی دەستووری ڕووسیا کرد، کە بەپێی ئەو یاسایە "ئۆرتۆدۆکسی بنەمای ناسنامەی نەتەوەیی و کولتووری ڕووسیایە". جێگری سەرۆکی لیژنەی دومای ویلایەتی بۆ پێکهاتەی فیدراڵی و خۆبەڕێوەبەری ناوخۆیی لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ەوە.

## خەڵاتەکان
تریشکۆڤا چەندین خەڵاتی وەرگرتووە لەوانەش (پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەت، چێکۆسلۆڤاکیا، ڤیێتنام، مەنگۆلیا و چەندینی تر، توانیویەتی ١٢ خەڵات بەدەست بھێنێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:سیاسەتدارانی سۆڤیەت
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:جەنەراڵەکانی ھێزی ئاسمانی سۆڤیەت
لەحیمکاری

وێنۆک|لەحیمچییەک لە کاتی لەحیمکاری
**لەحیمکاری** یان **جۆشکاری** () پڕۆسەیەکە بۆ بەیەکەوە نوساندنی دوو ماددە، کە بە زۆری ماددەی کانزایین یا **پلاستیکی گەرمین**. ئەم پڕۆسەیە بە ھۆی گەرمکردن لە پلەی گەرمی زۆر بەرز دەکرێت. بە ھۆی ئەم گەرم کردنە ماددەکان تاڕادەیەک لە ناو یەکتر دەتوێنەوە و پاش سارد کردنەوە بەتاواوی بەیەکەوە دەلکێن. ئەم پڕۆسەیە جیاوازە لە لەحێم کردن، کە سود لە مادەیەکی تر وەر دەگیرێت بۆ لکاندنی دوو ماددەی تر.

سەرەڕای توانەوەی دووماددەکە، زۆرجار ماددەیەکی تریش بەکار دێت کە پێی دەگوترێ فیلەر. زۆرجار فیشار بەکار دێت بۆ بەیەکەوە لکانی باشتر.

ئەم پڕۆسەیە بە زۆر تەکنیکی جیا دەکرێ. بۆ نمونە: بڵێسە (flame)، بەتاڵ بوونەوەی کارەبایی (electric arc)، لەیزەر (laser)، گوژمەی ئەلێکتڕۆن (electron beem)، لێک خشاندن (friction)، و ئەڵتڕاساوند (ultrasound). ھەر یەک لەم پڕۆسانە دەشی ئەنجام بدرێن لە ناو ھەوای ئاسایی، ناو ئاو یا لە ناو بۆشایی دا. چەنین مەترسیش ھەیە لەسەر بەکارھێنەرانی ئەم تەکنیکا کە بریتین لە: کارەبا گرتن، سوتان، تێکدانی بینایی، ھەڵمژینی گازی ژەھراوی، وە سوتانەوە بە ھۆی دەرچوونی تیشکی سەرووەنەوشەیی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ئەندازیاریی میکانیکی
دەربارەی ئێلی

**دەربارەی ئێلی** () فیلمێکی درامی ئێرانییە کە لەلایەن ئەسغەر فەرھادی کاری دەرھێانی بۆ کراوە. فیلمەکە چوارەمین کاری ئەسغەر فەرھادییە.

## ئەکتەران
* گوڵشیفتە فەراھانی بە ڕۆڵی سپیدە
* شەھاب حوسێنی بە ڕۆڵی ئەحمەد
* تەرانە عەلیدۆستی بە ڕۆڵی ئێلی
* پەیمان مەعادی بە ڕۆڵی پەیمان
* مانی حەقیقی بە ڕۆڵی ئەمیر
* مریلا زارعی بە ڕۆڵی شۆھرە
* ئەحمەد میھرانفەر بە ڕۆڵی مەنوچەھر
* ڕەعنا ئازادی وەر بە ڕۆڵی نازی
* سابر ئابەر بە ڕۆڵی عەلیڕەزا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩
پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە ئێران داندراون
وەن درایڤ

**وەن درایڤ** () خزمەتگوزارییەکی بارکردنی سەرھێڵە، لەلایەن کۆمپانیای مایکرۆسۆفتەوە دروستکراوە. زمەتگوزارییەکە بۆ یەکەم جار لە ئابی ٢٠٠٧ دەرچوو. ئەم نەرمەواڵەیە ڕێگە بە بەکارھێنەرانی دەدات پەڕگەکان پاشکەوت بکەن و توانای دەستکاری و بڵاوکردنەوەیان ھەیە لەسەر سیستەمەکانی مۆبایل وەک ئەندڕۆید٫ ویندۆزفۆن٫ وئای ئۆ ئێس٫ وە سیستەمەکانی کۆمپیوتەر وەک ماک ئۆ ئێس٫ وویندۆز٫ وە ھەروەھا لەسەر ئامێرەکانی ئیکس بۆکس ٣٦٠ و ئێکس بۆکس وەن. بەکارھێنەر دەتوانێت ڕاستەوخۆ نووسرا و تۆمارەکانی مایکرۆسۆفت ئۆفیسی بخاتە نێو وەن درایڤ.

## بەکارھێنان
بۆ بەکارھێنانی وەن درایڤ بەکارھێنەر پێویستە ھەژمارێکی مایکرۆسۆفت (جیمەیل)ێکی ھەبێت. وەن درایڤ ٥ گێگابایت بەھەر بەکارھێنەرێکی وەن درایڤ دەدات بە خۆڕایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:مایکرۆسۆفت ئۆفیس
پۆل:بەرنامەکانی یوونیڤەرساڵ ویندۆز پلاتفۆڕم
عەبدولموحسین سەعدوون

**عەبدولموحسین سەعدوون** () (١٨٧٩ – ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٢٩) کەسایەتی سیاسیی عێراقی بوو، لەماوەی ١٩٢٢ بۆ ١٩٢٩ لە چوار کاتی جیاوازدا بووەتە سەرۆک وەزیرانی عێراق.

## سەرچاوەکان
* وتاری عەبدولموحسین سەعدوون لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٢٩
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
ڕیکی پوج

**ریکارد «ریکی» پوج مارتی** (بە کەتەلۆنی: [riˈkaɾt ˈputʃ]؛ لەدایکبووی ١٣ی ئابی ١٩٩٩) یاریزانێکی پیشەگەری ئیسپانییە کە یاری بۆ یانەیبارسێلۆنا دەکات لە ڕۆڵی یاریزانی ناوەڕاستدا.

## یاریکردن
لەدایکبووی ماتادێپێرا، بارسێلۆنا، کەتەلۆنیا، پوج لە یانەی «یو ئێف بی ژاباک تێریسا» پەیوەندی بە یانەی لاوانی «بارسێلۆنا» وە کرد لە ساڵی ٢٠١٣.پاش گوونجان لەگەک یانەکەدا، دەرکەوتنی یەکەمی خۆی ئەنجامدا لە یانەی یەدەگی یانەکەدا، کە وەک یاریزانی یەدەگ ھاتە نێو یاریگا لە شوێنی یاریزان مارکەس مکگوان لە نیوەی دووەمی یارییەکەدا، یارییەکە بە ئەنجامی (١–١) کۆتاییھات دژی یانەی «جیمناستیک دی تاراگۆنا».

لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨، یەکەم یاری پیشەگەری خۆی ئەنجامدا دژی یانەی «کەلچەرەل لیۆنیسا» لە بردنەوەیەکی (٤–١)دا لە یاریگای خۆیان لە جامی شای ئیسپانیا، لە خوولەکی ٥٥ ھاتە نێو یارییەکە وە گۆڵی چوارەمی یانەکەی درووستکرد. یەکەم یاری خۆی وەک «خەونێک کە بەدی ھات» باسکرد.

پوج یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لە خوولی ئیسپانیدا دژی یانەی «ھوێسکا» بوو لە یاریێکی یەکساندا (٠–٠) و لە لە ٦٧ خوولەکی یارییەکە بەشداریکرد.

## ژیانی کەسی
باوکی پوج، کارلێس، یاریزانێکی پیشەگەر بوو. کاروانی تۆپی پێی خۆی بەسەربرد لە یانەی «تێرێسا» لە ڕۆڵی باڵی چەپەی پشتەوە.

## ئامارەکان
**دەرکەوتن و گۆڵ، وەرز و خوولەکان**

## دەستکەوتەکان
**بارسێلۆنا**
* جامی لاوەکانی فیفا یەک جار: ٢٠١٧–٢٠١٨
* خوولی ئیسپانی یەک جار: ٢٠١٨–٢٠١٩

**دەستکەوتە کەسییەکان**
* باشترین یاریزانی جامی داھاتوو یەک جار: ٢٠١٦

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەتەلۆنیا
پۆل:یاریزانە دیاریکراوەکانی ئێم ئێڵ ئێس
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کەتەلۆنیا
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن
دەرەمۆک

**دەرەمۆک** () بە واتای بڕوای نابیرسایانە و نەسەلمێنراویە بە کاریگەری بابەت سەروسروشتییەکان بەسەر بابەت سروشتی و ئاساییەکان.

بنج و بناوانی زۆربەی دەرەمۆکەکان بە ھۆی گرێدایی و حەزی دەروونییەوە بووە کە بە تێپەرێنی کات بەرەبەرە ئەم گرێداییە دەروونی‌گەلە بوونەتە دەرەمۆک.

پۆل:جادوو
لەحیمکردنی نەرم

وێنۆک|پڕۆسەی کاویە کردن بۆ مەبەستی لکاندنی دوو شت بەیەکەوە
**لەحێم کردنی نەرم** () پڕۆسەیەکە بۆ بەیەکەوە لکاندنی دوو ماددە بە ھۆی توانەوەی ماددەیەکی تواوە کە لە بەینی دوو ماددەکە دەتوێنرێتەوە بۆ و پاش سارد بونەوەی دوو مادەکان بەیەکەوە دەلکێن. جیاوازی ئەم پڕۆسەیە لەگەڵ **[[لەحێم کاری]]** (welding) لەوەدایە کە لە پڕۆسەی لکاندن دوو ماددەکە لە شوێنی لکاندنیان دەتوێنرێنەوە بەناویەدا، بەڵام لەم پڕۆسەیەدا ماددە سەرەکیەکان ناتوێنرێنەوە بەڵکو سیمی کاویە دەتوێنرێتەوە. ئەم پڕۆسەیە زیادتر لە بۆردە ئەلێکتڕۆنیەکان بەکاردێت بۆ ئەوەی ماددە سەرەکیەکان زیانیان پێ نەگات و گەرمی بەیەکەوە لکاندنەکە زیان بە بۆردەکە نەگێنێت. ھەروەھا جیاوازی نێوان لەحێم کردنی نەرم و لەحێمکردنی ڕەق لەوەدایە کە بۆ یەکەمیان سود لە پلەی گەرمی خوار ٤٥٠ سیلیزی وەردەگیرێت بەڵام بۆ دووەمیان پلەی گەرمی بەکارھاتوو سەروو ئەم پلەیەیە. لە ڕابردوودا ئەو ماددانەی بەکاردەھات ماددەی قوڕقوشمی تێدا بەکار دەھات، بەڵام بە ھۆی زیانی تەندروستی لە ھێستادا ئەم ماددەیە قەدەغە کراوە.
وێنۆک|جیاکردنەوە بارگەگری کارەبایی لە بۆردێکی کارەبایی بە ھۆی کاویەوە
وێنۆک|بەیەکەوە لکاندنی بۆڕی مس بە ھۆی لەحێم کردن
وێنۆک|سیمی کاویە کردن بەتاڵ لە ماددەی قوڕقوشم

## مێژوو
بە پێی چەند زانیاریەک دەرکەوتوە کە لەحێم کاری نەرم دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا کە لە مێزۆپۆتامیا (تورکیای ئێستا) بەکار ھاتوە. **لەحێم کردنی نەرم** و **[[لەحێم کردنی ڕەق]]** واپێدەچێ کە لە ٤٠٠٠ ساڵ پێش زاین بەکار ھاتبێت. ٣٠٠٠ ساڵ پێش زاین، شمشێری سۆمەریەکان بە ھۆی کاویە کردن بەیەکەوە لکێندراوە.

## بەکارھێنانەکان
لەحێم کردن بۆ کەلوپەلە کارەباییەکان، ماددە کانزاییەکان و ئامێرە مۆزیقایی و زێڕ بەکار دەھێنرێن. بە ھۆی ئەم پڕۆسەیەوە ئەم ئامێرانە پارێزراو دەبن لە توانەوە لە پلەی گەرمی زۆر بەرز.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
ئای کڵاود

**ئای کڵاود** () خزمەتگوزاریەکەی کۆگای ھەوریە کە خاوەنەکەی کۆمپانیای ئەپڵە بۆ یەکەم جار لە ڕۆژی ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ دەرچوو. بەکارھێنەرانی ئای کڵاوت دەتوانن زانیاری و تۆماری وەک وێنە٫ بەڵگەنامە٫ ومۆسیقا، ھاوبەشی پێبکەن و داتا بنێرن بۆ بەکارھێنەرانی تر بۆ ئای ئۆ ئێس، ماک ئۆ ئێس یان ئامێرەکانی ویندۆز.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەپڵ
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١١
پۆل:ئەپلیکەیشنەکانی تۆڕی ھەوری
پۆل:ئای ئۆ ئێس
لەحیمکردنی ڕەق

وێنۆک|لەحێم کردنی ڕەق
**لەحێم کردنی ڕەق** () پڕۆسەیەکی بەیەکەوە لکاندنی دوو ماددەی کانزاییە بە پڕکردنەوەی دەرزی نێوان دوو ماددە بە ماددەیەکی تواوە. ماددەی پڕ کەردنەوە پلەی گەرمی توانەوەی زۆر لەخوارەوەی دوو ماددەکەی ترە.

لەحێم کردنی ڕەق جیاوازە لە **[[لەحێم کاری]]** (welding) کە تێیدا ماددەکان دەتوێنرێنەوە (فیلەر) بۆ بەیەکەوە نوساندن، ھەروەھا جیاوازیشە لە لەحێم کردنی نەرم (Soldering) چونکە پلەی گەرمی زۆر بەرز بەکار دەھێنرێت و ماددەکانیش دەتوانن جیاواز بن.

فیلەر پێویستە لەسەر دەرزەکە گەرم بکرێ و پاشان ماددە تواوەکە بە پڕۆسەیەکی فیزیایی (کە پێی دەگوترێ کاپیلاری Capillary) خۆی دەچێتە ناو دەرزەکەوە.

## تایبەتمەندی ماددەی بەیەکەوە لەحێم کراو
لەحێم کاریە ڕەق بە کوالێتی بەر بە مەرجێک دەکرێ کە دوو ماددەکە بە جوانی جوت کرابن و زۆر پاک بن لە گشت پیسیەک، بە تایبەت لە ژەنگ (داخوران). بۆ ئەوەی کردەوەی **کاپیلاری** بە تەواوی ڕوو بدات، پێشنیار کراوە کە دەرزی نێوان دوو ماددەکە لە نێوان ٠٬٠٣ تا ٠٬٠٨ مم بێت. بە دوو ڕێگە دەکرێ دوو ماددە کانزاییەکان خاوێن بکرێنەوە. ڕێگەی یەکەم بریتی لە خاوێن کردنەوەی میکانیکی بە ھۆی سواندن بە وەرەقەیەکی زبر. ڕێگەی دووەم بریتیە لە خاوێن کردنەوە بە ماددەی کیمیایی. لە خاوێن کردنەوەی میکانیکی پێویستە ماددەکان ھەندێ زبریان بمێنێت، بۆ ئەوەی لەحێم کاریەکە باشتر بیگرێت.

ھۆکارێگی گرنگی تر بریتیە لە کاتی خاێێنراو وە پلەی گەرمی بەکارھاتووە، کە کاریگەری دەخاتە سەر کوالێتی لەحێم کاریەکە. بە شێوەیەکی گشتی پلەی گەرمی دەبێ بە جۆرێک دیاری بکرێ کە بەرزتر بێت لە پلەی گەرمی توانەوەی ماددەی فیلەر.

## کەش
لەبەر ئەوەی لە پلەی گەرمی بەرز دا کارلێکی داخوران بەرز دەبێتەوە، پێویستە لە ناوەندێکی تایبەت کە بەتاڵ بێت لە ھەوای ئاسایی ئەنجام بدرێت. ئەو کەشانەی کە بە گشتی لەحێم کاری ڕەقیان تێدا ئەنجام دەدرێ بریتین لە:
* ھەوا: سادەیە و تێچوی نیە. بۆ ئەو ماددانەی بەرگری باشیان ھەیە لەبەرامبەر داخوران لە پلەی گەرمی بەرز.
* گازێک کە پێک ھاتبێ لە (87% N2, 11–12% CO2, 5-1% CO, 5-1% H2) بۆ ئەو فیلەرانەی کە پێک ھاتونە لە زیو، مس-فۆسفۆر، مسی سپی. بۆ لەحێم کردنی مس، مسی سپی.
* گازێک کە پێک ھاتبێ لە (70–71% N2, 5–6% CO2, 9–10% CO, 14–15% H2.) بۆ ئەو فیلەرانەی کە پێک ھاتونە لە مس، زیو، مس-فۆسفۆر، و مس-زینک. بۆ لەحێم کردنی مس، مسی سپی، داڕشتەی نیکڵ، ستیل بە کاربۆن کەم.
* ئامۆنیا: کە بۆ زۆربەی لەحێم کاریەکان دەشێ سودی لێببینرێت.
* نایترۆجین-ھایدرۆجین: بە شێوە شل بەکار دێت بۆ ئەو فیلەرانەی کە پێک ھاتونە لە مس، زیو، نیکڵ، مس-مسی سپی.
* نایترۆجین.
* ھایدرۆجین.

## خۆپاراستن
بە ھۆی تەقینەوەی ئەو غازانەی بەکار دەھێنرێن لە لەحێم کاری ڕەق پێویستە ڕێگەو شوێنی ئەمنی بگیرێتەبەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
ماددەی ڕەقی نابلووری

وێنۆک|چەند ماددەیەکی کانزایی کە پەیکەری نابەلوریان ھەیە.
**ماددەی ڕەقی نابلوری** یان **ماددەی ئەمۆرف** () لە فیزیای ماددەی چڕ و زانستی ماددە، بریتیە لەو ماددە ڕەقانەی کە پەیکەری بەلوریان نیە. بە ھۆی ئەوەی کە شوشەکان پەیکەری نابەلوریان ھەیە، لە ھەندێ سەرچاوەدا نابەلوریەکان بە پەیکەری شوشەییش ناسراون. زۆرێک لە پۆلیمەرەکان پەیکەری شوشەییان ھەیە. ھەروەھا ماددەی کانزایی نابەلوری تونای قوپانی زۆریان نیە بەڵام قایمن.

## سەرچاوەکان

پۆل:دۆخەکانی ماددە
پۆل:زانستی ماددە
عەبدولڕەحمان گەیلانی

**عەبدولڕەحمان گەیلانی نەقیب** (١٨٤١–١٩٢٧) یەکەمین سەرۆکوەزیرانی عێراق بوو. عەدبولڕەحمان ١٥ەمین پشتی کەسایەتی دیاری سۆفیگەری ئیسلامیی سوننە عەبدولقادری گەیلانیبوو. لەدوای ھەڵوەشانەوەی دەوڵەتی عوسمانی، ڕاستەوخۆ ئەو کرا بە سەرۆکوەزیرانی عێراق. عەبدولڕەحمان لەبەرامبەر مەلیک فەیسەڵی یەکەم، یەکەم پاشای عێراق وەستایەوە دواتر لەساڵی ١٩٢٢، گەیلانی بەیەکەم دانووساندنی ڕێککەوتنامەی ئەنگلۆ-عێراقی ڕازیبوو کە ھەندێک مافی سەربەخۆیی بە عێراق دەبەخشی جگە لەپێنەدانی مافی پەیوەندییەکانی دەرەوە و سەربازی کە لەژێر حوکمی بەریتانیا دەمایەوە. لەپاش ئەوەی کە ھەوڵەکانی بێسوودبوون لەململانێکردن لەگەڵ بڕیارەکانی مەلیک ئەوا لەپۆستی سەرۆکوەزیران دەستی لەکارکێشایەوە.

## سەرچاوەکان
* وتاری عەبدولڕەحمان گەیلانی لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، دوایین گۆڕانکارییەکان لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩.

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤١
پۆل:مردووانی ١٩٢٧
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:موسڵمانانی عێراقی
پۆل:ھاشمیەکان