open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
١٢ی ئاب

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
*١٨٢٧ - ویلیام بلەیک ، شاعیر و وێنەکێشی بەریتانی

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٣ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٩١٨- ئۆفا مەی جۆنز بووە یەکەمین ئافرەت کە پەیوەندی بە ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە بکات.
* ١٩٦٠- کۆماری ئەفریقای ناوەندی سەربەخۆیی خۆی بەدەستھێنا و لە ژێڕ دەسەڵاتی فەڕەنسا ھاتەدەر.
* ١٩٦١- دەستکرا بە کارکردن لەسەر درووستکردنی دیواری بەرلین.

## لە دایکبوونەکان
* ١٨٩٩- دەرھێنەر و بەرھەمھێنەر، ئەلفرێد ھیچکۆک.
* ١٩٢٦-  شۆڕشگێڕ و سیاسەتوانێکی خەڵکی کووبا،فیدڵ کاسترۆ.
* ١٩٧٠- یاریزانی ناوداری یانەی نیوکاسڵ یونایتد و گۆڵکاری مێژوویی خولی ئینگلیزی،ئالان شیەرەر.
* ١٩٨٣- ئاکتەر و بەرھەمھێنەر، سباستیان ستان.

## مردنەکان
* ١٩٤٦- نووسەری ناوداری بەڕیتانیی، ھەربەرت جۆرج وێڵز.

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٤ی ئاب

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٥ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ٦٣٦ - جەنگی یەرموک لە نێوان بێزەنتییەکان و موسوڵمانەکان بە سەرکردایەتی خالید کوڕی وەلید.
* ١٠٩٦ - شاڵاوی ھەژارەکان بۆ سەر پێگەی وڵاتانی ئەورووپا.
* ١٩١٤ - نۆکەندی پەنەما بۆ ھاتووچوو لە نێوان ئوقیانووسی ئاتلانتیک و ئوقیانووسی پاسیفی کرایەوە.
* ١٩٤٥ - شەڕی جیھانیی دووەم: خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن.
* ١٩٤٧ - سەربەخۆییی ھیندستان لە بریتانیاوە.
* ١٩٦٠ - سەربەخۆییی کۆماری کۆنگۆ لە فەڕەنساوە.
* ١٩٧١ - سەربەخۆییی بەحرەین لە شانشینی یەکگرتووی بریتانیاوە.
* ١٩٧٥ - کودەتای سەربازی لە بەنگلادیش.
* ١٩٨٤ - پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە یەکەمین چالاکیی چەکدارانەی خۆی دژ بە حکۆمەتی تورکیا، پەڵاماری بنکەی پۆلیس و ژاندارمەری لە دھ و شەمزینان دا.
*٢٠٢١ - بزوتنەوەی تاڵیبان دوای بیست ساڵ کابول پایتەختی ئەفغانستانی کۆنتڕۆڵ کردەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٧٦٩ - ناپۆلیۆن بۆناپارت،  ئیمپڕاتۆری فەڕەنسا.
* ١٩٣١ - ڕیچارد ھیک، زانای ئەمریکاییی بواری کیمیای ئەندامی، براوەی خەڵاتی نوبێلی کیمیا.

## مردنەکان
* ٤٢٣ - ھۆنۆریوس، ئیمپڕاتۆری ڕۆمای ڕۆژاوا.
* ١٩٣٦ - گراتسیا دێلێدا نووسەری ئیتالیایی، براوەی خەڵاتی نوبێلی وێژە.
* ١٩٦٩ - ئەحمەد مەعروف عەبدولڕەزاق، نووسەر‌ و ئەدیب‌ و چیرۆکنووسی ناوداری عێراقی‌.
* ١٩٧٥ - شێخ موجیب ڕەحمان، دەستەڵاتداری بەنگلادیشـی.

## بۆنەکان
* رۆژی سەربەخۆییی ھیندستان.
* رۆژی سەربەخۆییی کۆماری کۆنگۆ.

## بەستەر بۆ دەرەوە

* BBC: On This Day
* 
* On This Day in Canada

## سەرچاوەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٧ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٥٥٣ - عوسمانییەکان دوورگەی کۆریکا و شاری کاتانیای وڵاتی ئیتالیا‌یان داگیرکرد.
* ١٩٤٥ - ئیندۆنیزیا سەربەخۆییی خۆی  لەژێر دەستەڵاتداریی پۆڵەندا ڕاگەیاند.
* ١٩٤٩ - بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٦/٧ لە ئەرزیڕۆم، تورکیا، بوو بەھۆی مردنی ٤٥٠ کەس و ڕمانی ١٫٥٠٠ ماڵ.
* ١٩٦٠ - سەربەخۆییی گابۆن لە فەڕەنساوە.
* ١٩٨٨ - سەرۆکی پاکستان محەممەد زیائولحەق و باڵوێزی ئەمریکا ئارنولد ڕافێل بەھۆی کەوتنە خوارەوەی باڵافڕ کوژران.
* ١٩٩٩ - بوومەلەرزەیەکی ٧/٤ ڕیختەری لە ئیزمیت، تورکیا، زیاتر لە ١٧،٠٠٠ کەسی کوشت و ٤٤،٠٠٠ کەسی بریندار کرد.

## لەدایکبوونەکان
* ١٧٦٨ - لویس شارل ئەنتوان دۆزێ، جەنەراڵی فەڕانسەیی
* ١٧٨٦ - دێڤید کرۆکێت، سەرباز و سنوورەوانی ئەمریکایی
* ١٩١١ - میخاییل بۆتڤینیک، شەترەنجبازی ڕووس
* ١٩٦٠ - پیێر دێ فێرما، بیرکاری فەڕانسەیی
* ١٩٢٦ - جیانگ زێمین، سیاسەتوانی چینی
* ١٩٣٠ - تێد ھیووز، شاعیری ئینگلیز
* ١٩٤٣ - ڕۆبێرت دێ نیرۆ، ئەکتەری ئەمریکایی
* ١٩٥٢ - گیێرمۆ ڤیلاس، تێنیسبازی ئەرجەنتینی
* ١٩٧٧ - تیێری ھێنری، یاریزانی پێشووی تۆپی پێی بە ڕەگەز فەڕەنسی
* ١٩٧٧ - ویلیام گالاس، فووتبالیستی فەڕانسەیی
* ١٩٧٧ - تاریا تورونێن، گۆرانیبێژی فینلەندی
* ١٩٨٢ - فیل جاگیلکا، یاریزانی تۆپی پێی بەڕەگەز ئینگلیز

## مردنەکان
* ١٧٨٦ - فرێدریخی دووەم، شای پرووسیا
* ١٩١١ - خۆسێ دێ سان مارتین، سەرۆکی پێروو
* ١٩٦٩ - ئۆتۆ شتێرن، فیزیکزانی ئاڵمانی، براوەی خەڵاتی نوبێلی فیزیک
* ١٩٨٨ - محەممەد زیائولحەق، سەرۆکی پاکستان
* ٢٠١٠ - فرانچێسکۆ کۆسیگا، سیاستوانی ئیتالیایی و سەرۆکی کۆماری ئیتالیا

## بۆنەکان
* رۆژی سەربەخۆییی ئیندۆنیزیا

## بەستەر بۆ دەرەوە

* BBC: On This Day
* 
* On This Day in Canada
----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٨ی ئاب

## ڕووداوەکان
١٨٠٧ - دەرچوونی یەکەم کەشتی دەریایی بەبووخاری سیستەمیی کە لەلایەن ئەندازیاری ئەمریکی ڕۆبەڕت فڵتۆن دا دروست کراوە. 

١٩٦٤ - وڵاتی باشووری ئەفریقیا ڕێگڕی لێ کرا بەشداری بکات لە خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپییادی ھەژدەیەمین لە شاری تۆکیۆی پایتەختی وڵاتی ژاپۆن میوانداری کرا، ئەم ڕێگڕی کردنەش بەھۆی ئەوە بوو کە ئەو وڵاتە ڕەتی کردەوە واز لە سیاسەتی جیاکاری ڕەگەزی بێنێت.

٢٠٢٢ - ھاووڵاتیانی ناوچەی عەنکاوەی شاری ھەولێر گردبوونەوە بەھۆی نەبوونی ئاو لە ناوچەکەدا، ھەڵبەتە ئەم کێشەیە لە سەرەتای ھاوینەوە و بۆ ماوەی چەند ساڵێکە سەری ھەڵداوە و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھیچ ھەنگاوی پێویستی نەناوە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە.

٢٠٢٢ - ھەوڵێکی تەقاندنەوەی تاوەرێکی کارەبا لە شاری کەرکووک پووچەڵ کرایەوە لەلایەن شانەی ئەمنی کەرکووکەوە

## لە دایکبوونەکان
١٩٧٢ - لۆڕد جۆرج ئێڕڵ ڕاسڵ - سی و دووەمین سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لە ماوەی نێوان ٣٠-حوزەیرانی-١٨٤٦ بۆ ٢١-شووبات-١٨٥٢

## مردنەکان
١٢٢٧ - چەنگیزخان - دامەزرێنەر و یەکەمین سەرکردە و سەرۆکی ئیمپڕاتۆرییەتی مەغۆلەکان

٢٠٠٩ - کیم دای جونج - ١٥یەمین سەرۆکی کۆریای باکوور لە نێوان ساڵەکانی (١٩٩٨ – ٢٠٠٣) و بووەتە براوەی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠٩ دا. 
* ٢٠١٣ – مارسێل ڕانسکی - نووسەر و بیرمەندی ئەڵمانی

## بۆنەکان
* ڕۆژی نیشتیمانی زانست، تایلەند
* ڕۆژی نیشتیمانی لە ئەفغانستان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٩ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٩١٩ – سەربەخۆیی ئەفغانستان لە شانشینی یەکگرتوو
* ١٩٧٩ - فەتوای جیھادی خومەینی دژ بە ڕۆژھەڵاتی کوردستان

## لەدایکبوونەکان
• ١٨٧٨ - مانوێڵ کویزۆن - یەکــەمین سەرۆکی ووڵاتی فلیپین(١٩٣٥ - ١٩٤٤) و تاوەکو کۆچی دوایی کرد دووەم سەرۆکی وڵاتیش بوو لە ساڵی ١٩٤٤ دا.https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D9%84_%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%B2%D9%88%D9%86
 
* ١٩٤٦ – بیڵ کڵینتن -  ٤٢ــەمین سەرۆکی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٩٩٣ - ٢٠٠١) و هاوسەری پێشووی ھیلاری کڵینتن بوو کە هیلاری ٦٧ەمین وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکا بوو لە کابینەکەی باراک ئۆباما (٢٠٠٩ - ٢٠١٦) 
*١٩٦٧ - سەعید ئەلعوێڕان - یاریزانی پێشووی تۆپی پێی بەڕەگەز سعوودی(١٩٨٨ - ١٩٩٨) و پێشووی یانەی ئەلشەبابی سعوودی(١٩٨٨ - ٢٠٠١)https://www.google.com/search?ie=UTF-8&client=ms-android-samsung-gj-rev1&source=android-browser&q=%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D8%AF%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%88%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86

## مردنەکان
* ١٩٧٩ - ھورموز گورجیبەیانی و ١٠ چالاکی سیاسیی دیکە لە شاری کرماشان لە سێدارە دران.
* ٢٠٢١ - ڕێناس ڕۆژ، شۆڕشوانی کورد و یەکێک لە فەرماندەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) کە بەدەستی ئەرتەشی تورکیا کوژرا.

## بۆنەکان

----

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢١ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٩١٥ – شەڕی جیھانی یەکەم: ئیتالیا شەڕ دژ بە دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند.
* ١٩٤٤ – بریتانیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێتی سۆڤیەت  بۆ دانانی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆبوونەوە.
* ١٩٥٩ – ھاوایی بوو بە پەنجاھەمین ویلایەتی وڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان.
* ١٩٦٩ – مایکل دێنیس ڕۆھان جوولەکەی ئوسترالیایی ئاگری لە مزگەوتی ئەقسا بەردا.
* ١٩٩٨ – ویلایەتە یەکگرتووەکان ناوچەیەکی پیشەسازیی سوودانیان بە گومانی چەکی کیمیایی بۆمب باران کرد.
* ٢٠٠٣ – عەلی حەسەن مەجید ناسراو بە عەلی کیمیایی یەکێک لە سەرانی حیزبی بەعسی عێڕاق و کوڕەمامی سەرۆکی پێشووی عێراق سەددام، لە لایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە دەستگیر کرا.

## لە دایکبوونەکان
* ١١٦٥ – فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، شای فەڕەنسا
* ١٧٨٩ – ئۆگستین لوی کۆشی، بیرکاری فەڕەنسی
* ١٩٧٣ – سێرجەی برین، لە دامەزرێنەرانی گووگڵ
* ١٩٨٤ – ئەلیزێ ژاکوبی، گۆرانیبێژی فەڕەنسی
* ١٩٨٦ – ئوساین بۆڵت یاریکەر و ڕاکەری جامایکی لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان

## مردنەکان
* ١٩٤٠ – لیۆن ترۆتسکی، شۆڕشگێڕی ڕووس
* ١٩٤٣ – ھێنریک پۆنتۆپیدان، نووسەری دانمارکی، براوەی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
* ١٩٦٤ – پلمیرۆ تۆلیاتی، ڕێبەری کۆمۆنیستی ئیتالیایی
* ١٩٨٣ – بێنگینۆ ئاکوینۆ، سەرکردەی بەرھەڵستکاری فلیپینی
* ١٩٩٥ – سابراھمانیەن چاندراسکار، ئەستێرەفیزیکناسی ھیندوو-ئەمریکایی، براوەی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک

## بۆنەکان
* ڕۆژی نینۆی ئاکوینۆ لە فلیپین

## بەستەر بۆ دەرەوە

* BBC: On This Day
* 
* On This Day in Canada

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٣ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٢ – شەڕی ستالینگراد لە ئەمڕۆوە تاکوو ٢ی شووباتی ١٩٤٣ی خایاند لە نێوان یەکێتیی سۆڤیەت و ئەڵمانیای نازی و ھاوپەیمانەکانی (ڕۆمانیا - ئیتالیا - ھەنگاریا - کرواتیا) ڕوویدا.

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٢٢ – نازک مەلایکە، شاعیری ناوداری عەرەبی و عێراقی.

## مردنەکان
* ١٣٠٥ – ویلیام واڵاس، سوارچاکی سکۆتلەندی

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٦ی ئاب

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
* [١٩٤٦]– مەسعوود بارزانی- دووەمین سەرۆکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ماوەی نێوان ١٤ ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٥ تا یەکی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٧ (٢٠٠٥/٦/١٤ - ٢٠١٧/١١/١)

## مردنەکان
* ١٩٧٧ – ئێلویس ئارۆن پرێسلێی گۆرانیبێژ و ئەکتەری ئەمریکایی

## بۆنەکان

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٠ی ئاب

## ڕووداوەکان
*١٩٦٠: ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی سێنیگال.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان
* جەژنی دووبارە وەرگرتنەوەی سەربەخۆیی لەئەستۆنیا.

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٦ی ئاب

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٧ی ئاب

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
١٨٦٥ - چارڵز جێتس دویز - ٣٠ـەمین جێگری سەرۆکی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە نێوان ساڵەکانی(١٩٢٥ - ١٩٢٩) دا.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Charles_G._Dawes

١٨٨٤ - ڤێـنست ئۆڕیۆڵ - ٢٥ـەمین سەرۆکی پێشووی ووڵاتی فەڕەنسا لەماوەی نێوان (١٩٤٧ - ١٩٥٤).https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vincent_Auriol

١٩٥٣ - عەلی عەبدوڵڵا جابر - زانا و بیرمەندی بەڕەگەز سعوودی و پێنجـەمین ئیمامی مەککەی پیرۆز لـە نێوان ساڵەکانی نێوان (١٩٤٨ - ٢٠٠٥)دا.https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D9%8A_%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D8%A7%D8%A8%D8%B1

١٩٧٢ - ذە گرەیت کاڵی - زۆرانبازی پێشووی کۆمپانیای دەبلیو دەبلیو ئی WWE لە نێوان ساڵەکانی(٢٠٠٦ - ٢٠١٧) و ١٧ـەمین بـراوەی پاڵەوانی پشتێنی جیهانی بۆ کێشی قوورس لە ساڵی (٢٠٠٧) و خەڵاتی "هـۆڵی ناوبانگ لە پـۆلی ساڵـی ٢٠٢١ دا.https://en.m.wikipedia.org/wiki/The_Great_Khali

## مردنەکان
١٩٥٨ - ئێڕنێست ئۆڕڵاندۆ ڵۆڕنس - زانا و بیرمەندی و فیزیازانی نـاووکی بەڕەگەز ئەمریکی کە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر جـیاکردنەوەی بیردۆزەکـانی مـاددەی یۆرانـیۆم پەرە پێ دا و براوەی خەڵاتی نۆبڵە لە بواری فیزیادا لە ساڵی ١٩٣٩.

١٩٧٥ - هیلا سیلاسی - یەکـەمین و کـۆتایەمین ئیمپڕاتۆری ووڵاتی ئەسیوپیایە لە نێوان ساڵەکانی (١٩٣٠ - ١٩٧٤) و توانی ووڵـاتی ئـەسـیوپـیا بخـاتە نێـو کۆمـەڵەی نـەتـەوەکـانhttps://simple.m.wikipedia.org/wiki/Haile_Selassie_I

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٨ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٩٩٠ – عێراق، کووەیتی بە پارێزگای ١٩یەمی خۆی ڕاگەیاند.
* ١٩٩١ – ئوکراینا سەربەخۆییی خۆی لە یەکێتیی سۆڤیەت ڕاگەیاند.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٥٦ – لویز گەزمان، ھونەرمەندی ئەمریکایی
* ١٩٦٩ – جاک بلاک، ھونەرمەندی ئەمریکایی

## مردنەکان

## بۆنەکان

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٩ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٥٢٥ – دەستپێکردنی جەنگی موھاج لە نێوان سوپای سوڵتانی عوسمانی (سولەیمان قانوونی) و سوپای ھەنکاری بە سەرۆکایەتیی (لویسی دووەم). جەنگەکەش بە کوژرانی لویسی دووەم و ژمارەیەکی زۆر لە سووپاکەی کۆتایی ھات.
* ١٩١٤ – خۆکوشتنی سەرکردەی سەربازی ڕووسی (ئەلێکسەندەر سامسوونوف) دوای ئەوەی ھێزەکەی تووشی شکستێکی گەورە ھات، لە بەرامبەر ھێزەکانی ئەڵمانیا لە شەڕی (تاننبرغ) لەمیانەی جەنگی جیھانیی یەکەم.
* ١٩٦٦ – لەسێدارەدانی (سەید قوتب) یەکێک لە کەسە ناودارەکانی ئیخوان موسلیمین لە میسڕ.
* ٢٠٠٣ – تیرۆرکردنی (موحەممەد باقر حەکیم) سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق لە کاتی دەرچوونی لە پەرستگای ئیمام عەلی لە شاری نەجەف.
* ٢٠٠٨ – کردنەوەی سەنتەری بازرگانی شەنگەھای نێودەوڵەتی.

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٣٦ – جۆن مەکین سیاسەتمەنداری ئەمریکی.
* ١٩٥٨ – مایکڵ جاکسن گۆرانیبێژی ئەمریکی.

## مردنەکان
* ٢٠٠٥ – شەوی ٢٩ لەسەر ٣٠ی ئەمشەو کاتژمێر نزیک دوازدە مەلا عەبدولکەریم مودەریس زانای بەناوبانگی کورد و موفتی عێراق لە تەمەنی ١٠٤ ساڵیدا

## بۆنەکان

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣٠ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٩١٤ – سوپای ئاڵمانیا دەستی گرت بەسەر شاری ئەمیانی فەڕەنسیدا، لەمیانەی جەنگی جیھانیی یەکەم.
* ١٩١٦ – دەوڵەتی عوسمانی بانگەوازی شەڕی کرد دژی ڕۆمانیا.
* ١٩٤١ – شای ئێران ڕەزا پەھلەوی دەستی لە پاشایەتی ھەڵگرت بو محەممەدڕەزا پەھلەوی.
* ١٩٤٤ – سوپای سۆڤیەت چووە ناو شاری بوخارێستی پایتەختی ڕۆمانیا.
* ١٩٤٤ – ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ڤێتنامی باشوور.
* ١٩٤٦ – ھێزەکانی بەریتانیا لە سوریا و لوبنان کشانەوە.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
* ٢٠٠٥ – نووسەر و زانا و ئەدەبزانی کورد مامۆستا مەلا عەبدولکەریم مودەریس لە تەمەنی ۱۰٤ ساڵیدا لە بەغدا
* ٢٠٠٦ – نەجیب مەحفووز، ڕۆشنبیر و بیرمەندی میسڕی، براوەی خەڵاتی نۆبێل لە ئەدەبدا لە ساڵی ١٩٨٨

## بۆنەکان
* جەژنی سەرکەوتن لە تورکیا

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
دادگای تاوانی نێونەتەوەیی

left|200px
**دادگای تاوانی نێونەتەوەیی** (, *ICC*) دادگایەکی تایبەت و ھەمیشەییە بۆ بەدواچوون و سزادانی تاوانە نێونەتەوەییەکان وەک جینۆساید، تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و تاوانەکانی شەڕ.

ئەم دادگایە لە ١٩٩٨لە ڕۆما، پایەتەختی ئیتالیا دامەزرا و دواتر لە ٢٠٠٢دا، دوای پەسەندکرانی ئەم دادگایە لەلایەن ٦٠ دوڵەتەوە، بە شێوەی فەرمی دەستی بەکارکرد. شوێنی فەرمیی ئەم دادگایە لە شاری لاھەی، وڵاتی ھۆڵەندایە؛ بەڵام لە ھەر شوێنێکی دیکەش دەتوانێ دابنرێت.

ھەتا مارچی ٢٠١٠، ١١١ وڵات ئەندامی ئەم دادگایەن و ٣٧ وڵاتی دیکەش، وەک ڕووسیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئامادەن بەڵام ھێشتا لە ناو وڵاتەکانیان بە پەسندی پاڕلەمانیان نەگەیاندووە. وڵاتانی وەک چین و ھیند لە ڕەخنەگرانی ئەم ڕێکخراوەن و ئەندام نین.

ھەرکات تاوانێ لەلایەن دانیشتووی یەکێ لە وڵاتانی ئەندام یان یەکێک لە وڵاتانی ئەندام ڕووبدات، یا ئەوەی لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووکان داوای پێداچوونەوەی بکرێ، ئەوکات دادگای نێونەتەوەیی تاوانباری دەبێ پێداچوونەوەی ئەو کەیسە بکات.

لەکاتی دامەزران تاکوو ئێستا، ئەم ڕێکخراوە لێکۆڵینەوە لەسەر پەنج ڕووداو کردووە: ئووگاندای باکوور، کۆماری دیمۆکڕاتیکی کۆنگۆ، کۆماری ئافریقای ناوەندی، کۆماری کێنیا و دارفوور (سوودان)..

## پەراوێزەکان

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمی ڕێکخراوە

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٢
پۆل:دادگای تاوانی نێونەتەوەیی
٢٤ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ٢٠٢١ – ئاھەنگی کردنەوەی یارییەکانی پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠ لە تۆکیۆی ژاپۆن بەڕێوەچوو.

## لە دایکبوونەکان
## مردنەکان
## بۆنەکان
## سەرچاوەکان

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
گاوتاما بوودا

وێنۆک|پەیکەرێکی بودا کە لە سەدەی ٤ەمی زایینیدا دروستکراوە.
**گاوتاما بودا** یان **سیدارتا گاوتاما** یان **شاکیامونی** یان **سیدهارتا گاوتاما** یان **بودا** مامۆستای ئایینیی ھیندستانی کۆن بووە و دامەزرێنەری بودیزمە. وشەی بودا بە مانای بە ئاگا هاتوو یان ئاگاپێدراوە. کاتی لەدایکبوون و مردنی ڕوون نییە بەڵام مێژوونووسان سەدەی شەشەم یان پێنجەمی پێش زایین بە کاتی ژیانی دەزانن. ناوی ئەم بودایە **سیدارتا**یە.

ئەمڕۆ وڵاتی چین زۆرترین ڕێژەی بودی تێدایە کە دەگاتە زیاتر لە ٢٤٤ ملیۆن کەس و لەسەدا ١٨.٢٢ی دانیشتووانەکەی پێک دێنێت و تایلەند   بە پلەی دووەم کە ڕێژەکەی دەگاتە ٥٥ ملیۆن و ڤیێتنام و میانماریش بە پلەکانی سێھەم و چوارەم دێن لە زۆری پەیڕەوکردنی ئاینی بودا.

## پەراوێزەکان

پۆل:بودیزم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:مێژووی بیھار
پۆل:مردووانی ٤٨٣ی پ.ز
پۆل:مردووانی ٥٦٣ی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی ھیندی
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان
کۆنفۆشیۆس

thumb
**کۆنفۆشیۆس** (؛ ٥٥١ پێش زایین - ٤٧٩ پێش زایین) لە فەرھەنگدا بە مانای *سەردار کۆنگ*،  فەیلەسووفێکی چینی و سیاسەتوان بووە کە لە سەردەمی بەھار و پاییزدا ژیاوە فێرکارییەکانی کۆنفۆشیۆس کاریگەری لەسەر ئاسیا بەجێھێشتووە بە تایبەتی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا

فەلسەفەکەی بایەخ دەدات بە ئەخلاقی تاکەکەسی و کۆمەڵگایی، پێوەندییکانی نێوکۆمەڵگایی، دادپەروەری و ئاکارباشی. بیرۆکەکانی کۆنفوشیوس، ئێستا دەزگایەکی فەلسفی و شێوازی بیرکردنەوەیەکی تایبەتی لێ درووستبووە بە ناوی کۆنفۆشیزم. ناوی کۆنفۆشیۆس یەک جار لەلایەن یەکێک لە باوکەرانی ئایینی مەسیحییەت، ماتێئۆ ڕیکی، ناسێندرا.

زۆرێک لە بیرۆکەکانی کۆنفۆشیۆس لە کتێبی *گوڵبژێرێک لە کۆنفوشیوس* دا ھاتوو کە ماوەیەکی زۆر دوای مردنی کۆکراوە. بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵ بە نووسەری چەن کتێب دەزاندرا کە دەرکەوت دوای مردنی نووسراوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:مردووانی ٤٧٩ی پ.ز
پۆل:لەدایکبووانی ٥٥١ی پ.ز
پۆل:نووسەرە چینییەکانی سەدەی پێنجەمی پێش زایین
پۆل:مێژووناسەکانی سەدەی پێنجەمی پێش زایین
پۆل:نووسەرە چینییەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:کۆنفووشیوس
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:یاریزانانی گوچین
پۆل:مێژووناسەکانی شاندۆنگ
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:مێژووناسەکانی زنجیرە فەرمانرەوایی ژۆو
پۆل:فەیلەسووفەکانی شاندۆنگ
پۆل:فەیلەسووفەکانی زنجیرە فەرمانڕەواییەتی ژۆو
پۆل:خەڵکی چینی دێرین
پۆل:فەیلەسووفە چینییەکان
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٥ی پێش زایین
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ٦ی پێش زایین
پۆل:مردووانی ٤٧٩
پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان
وێژەنان

**وێژەنان** (Wêjenan، ) دێیەکە لە گوندستانی بێساران، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی وێژەنان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٣٩ کەس لە ٤١ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی بێساران
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەوڵاوا
* شارستانی سەوڵاوا

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
٢٥ی ئاب

## ڕووداوەکان
* ١٨٢٥ – وەرگرتنی سەربەخۆیی ئۆرۆگوای لە بەڕازیل.
* ١٨٣٠ – دەستپێکردنی شۆڕشی بەلجیکی.
* ١٩٩١ – یەکێتی سۆڤیەت ڕێگەی بە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی بیلاڕووسدا.

## لە دایکبوونەکان
• ١٥٣٠ - قەیسەر ئیڤانی چوارەم - یەکـەمین قـەیسەری ووڵاتـی ڕووسیا له نـێوان ساڵـەکانی(١٥٤٧ - ١٥٨٤) کە زۆر کات ناسراو بوو بە ئیڤانی خراپ و دڵڕەق.https://simple.m.wikipedia.org/wiki/Ivan_the_Terrible

• ١٩١٢ - ئـێرنـیش هـونیکەر - سیاسەتمەداری پێشووی بەڕەگەز ئەڵمانی و دوانزەهەمـەمین سەرۆکی پێشووی وڵاتی ئەڵمانیا لە ماوەی نێوان ساڵەکانی(١٩٧٦ - ١٩٨٩) دا.https://simple.m.wikipedia.org/wiki/Erich_Honecker 

• ١٩٣٢ - مەحموود دیاب - نووسەری بواری سینەمایی بەڕەگەز میسڕی و ئەدەبی عەرەبی لە ساڵی شەستەکانەوە.https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%A8 

## مردنەکان
• ١٢٧٠ - پادشا ڵوویسی نۆیەم - ٥٩ـەمین پاشای وڵاتی فەڕەنسا لە نێوان(١٢٢٦ - ١٢٧٠)دا.https://simple.m.wikipedia.org/wiki/Louis_IX_of_France 

• ١٤٨٢ - شاژن ماڕگرێت - ٣١ـەمین شاژنی پێشووی وڵاتی ئینگلتەرایە و هاوسەری پێشووی ٣٥ـەمین پاشای ئینگلتەرا هێنری شەشەم کە ماوەی دەسەڵاتداریی هێنری لە نێوان ساڵەکانی (١٤٢٢ - ١٤٦١).https://en.m.wikipedia.org/wiki/Margaret_of_Anjou

*
*
*
* ١٨١٩ - جەیمس وات داھێنەر و بیرمەند و ئەندازیاری میکانیکی کە توانی ووزەی بووخار بەکاربهێنێت بۆ تاقیکردنەوەی لەسەر ئامێرەکان.
*١٨٦٧ - مایکڵ فارادەی - زانا و بیرمەندی فیزیایی و کیمیایی بەڕەگەز ئینگلیزی کە توانی لەگەڵ زانا و بیرمەندیان دافی و هیول وڵستۆن ئامێری مۆتۆڕی کارەبایی دابنێن لە ساڵی ١٨٢١.https://simple.m.wikipedia.org/wiki/Michael_Faraday
*١٩٠٨ - هێنری بیکڕیڵ - زانا و بیرمەندی بەڕەگەز فەڕەنسی کە توانی چالاکی تیشکەڕادیۆیی لە ساڵی ١٨٩٦ بدۆزێتەوە و ببێتە براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیادا لە ساڵی ١٩٣٠.https://simple.m.wikipedia.org/wiki/Henri_Becquerel
*١٩٥٩ - نافیع داود ئەحمەد - دەرچووی بەشی کۆلێژی سەربازی بەپلەی ئەفسەر و دەرچووی کۆلێژی سووپای ئەرکان و یەکێک لەو ئەفسەرانەی کە بەشداریان کرد لە شۆڕشی ئەلشواف بۆ لەناوبردنی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق عەبدولکەریم قاسم لە ساڵی ١٩٥٩ بەڵام دواتر شکستی هێنا و لەسێدارەدرا.https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B9_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF
*
*١٩٦٠ - عەلی ماهیر پاشا - ٣٢ـەمین سەرۆک وەزیرانی پێشووی وڵاتی میسڕ لە ساڵی (١٩٣٦) و دواتر توانی چوار خوول وەکو سەرۆک وەزیران دەسەڵاتدار ببێتەوە.
*٢٠١٢ - نییڵ ئاڕمسترۆنگ - کەشتیوانی پێشووی بەڕەگەز ئەمریکی و یەکەم کەشتیوان کە توانی شان بە شانی هاوڕێیەکەی بەز ئەڵدڕن بچنە سەر مانگ لە بەرواری ٢٠ی تەمموزی ساڵی ١٩٦٩ دا.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Neil_Armstrong

## بۆنەکان
* ڕۆژی نیشتمانی لە ووڵاتی ئۆرۆگوای.

----

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
چەترەزاراوە

**چەترەزاراوە** بە وشە یان دەستەوشەیەک دەوترێ کە دابینکەری کۆگەیەک بێ بۆ کۆمەڵێک چەمک کە ھەموویان دەکەونە ناو تاقە پۆلێکی ھاوبەشەوە. زاراوەیەک کە وەکوو چەترێک گەلەک چەمکان بگرێتە ژێر خۆی. بۆ نموونە لە زمانی ئینگلیزیدا *cryptology* چەترەزاراوەیەکە کە *cryptography* و *cryptanalysis* دەگرێتە ئامێزی خۆی.
وەلی دێوانە

**وەلید کوڕی کوێخا محەمەد** ناسراو بە **وەلی دێوانە** ھۆنراوەنووسێکی کوردی سەدەی نۆزدە بووە. ھۆنراوەکانی ئەم شاعیرە کە بە شێوەزاری ھەورامی بوونە پشتاوپشت بیستراون. بۆ یەکەمجار ھۆنراوەکانی لە ڕۆژنامەی ژیان و ژین بڵاو کراونەتەوە، پیرەمێردی شاعیر گرنگیەکی زۆری بە ھۆنراوەکانی داوە و کردوونی بەشێوەزاری سۆرانی. مەحمود خاکی لە ساڵی ١٩٧٠ و عوسمان ھەورامی لە ١٩٧٦دا ھۆنراوەکانی وەلی دێوانەیان کۆکردووەتەوە و چاپیان کردووە. وەلی دێوانە شارەزای زمانی فارسی بووە.

## ژیان
ناوی وەلید کوڕی کوێخا محەمەدە و لە تیرەی کەماڵەییە و لە خێڵی جافە لەساڵی ١٨٢٦ لەناوچەی بەکراوا لە هەڵەبجە لەدایک بووە. باوکی پیاوێکی خانەدان و موڵکداربوە.

لە تەمەنی منداڵییەوە باوکی حەزی کردووە فێری خوێندن و نووسین ببێت، لە شاری سلێمانی فەقێیەکی بۆگرتوە فێری خوێندنی بکات و لەسەر دەستی مامۆستاکەی مەلا یوسف فێری خوێندن و نووسین و و قورئان بووە. خوێندەواری وەلی دێوانە و ناوبانگی مامۆستاکەی گەیشتۆتە ھۆزەکانی تر. کوێخا قادر شێروان کە یەکێک بووە لە سەرۆک خێڵەکانی تیرەی کەماڵەیی و کچێکی ھەبووە بە ناوی شەم (شەمسە) داوای لە مامۆستاکەی کردووە ئەمیش فێری خوێندن بکات و پێکەوە لەگەڵ وەلی دێوانە خوێندوویانە.
وەلی شەیدای شەم دەبێ و پەیمانی خۆشەویستیان بەستووە. دەچن بۆ خوازبێنی و بەڵام بڕیاریان داوە تا لە کوێستان بگەڕێنەوە بەدەستگیرانی بمێننەوە. لە کاتی کۆچی ھاوینەی جاف بەرەو کوێستان، ناکۆکی لە نێوان بنەماڵەی شاعیر و بنەماڵەی خۆشەویستەکەی لە کەلی پەیکووڵیدا، ڕوویداوە. بەھۆی ئەو ناکۆکییەوە، دوو دڵدار بە یەک نەگەیشتن و لەیەکتری دابڕاون و یەکتریان نەدیوەتەوە. خۆشەویستی شەم زۆر کاریگەری ھەبووە لەسەر ئەم شاعیرە و زۆربەی شیعرەکانی بۆ خۆشەویستی و لێک دابڕانی شەم بووە.

گۆڕی وەلی دێوانە بە قەد پاڵی کێوی سەید سادقەوەیە لە قەزای سەید سادقی ناوچەی شارەزووردا.

## هۆنراوەکانی
هۆنراوەکانی وەلی دێوانە بە شیوەزاری هەورامی و لەسەر کێشی دە بڕگەیی خۆماڵی نووسراون، هۆنراوەکانی هۆنراوەی سادە و ئاسان و ڕەوانن ئەمەش تام و چێژێکی تایبەتی بە هۆنراوەکانی داوە.
## نموونەیەک لە هۆنراوەکانی

## سەرچاوەکان
* کوردیپێدیا - وەلی دێوانە
* ژیان نامه‌ی وه‌لی دێوانه‌، کوردژین
## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٦
پۆل:مردووانی ١٨٨١
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:خەڵکی سلێمانی
گورگەپیاو (فیلمی ٢٠١٠)

وێنۆک|پۆسەری فیلم

**گورگە پیاو** (بە ئینگلیزی The Wolfman). فلیمێکی درامی ترسناکی ساڵی ٢٠١٠یە.

داستانی فلیمەکە لەساڵی ١٨٨١ ڕووئەدات، باس لە ئەکتەرێکی شانۆ دەکات، برایەکی لەلایەن دڕندەیەکەوە کە بەگورگ دەچێت، دەکوژڕێت، ھەمان دڕندە لە ڕووبەڕووبوونەوەدا پەلاماری ئەمیش دەدات و برینداری دەکات، سەرئەنجام لە درێژەی فلیمەکەدا ئەمیش دەبێتە گورگ، بە مەرگی لەسەر دەستی براژنەکەیدا کۆتایی بەژیانی دەھێنرێت.

* دەرھێنەر: Joe Johnston
* کارەکتەران: Benicio del Toro، Anthony Hopkins، Emily Blunt،Hugo Weaving
* سیناریۆ: Andrew Kevin Walker، David Self، Curt Siodmak
* ماوەی فلیم: ١٠٢ خولەک

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ١٨٩١
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە بەریتانییەکان
پۆل:فیبمە ترسناکە بەریتانییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەهریمەنەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ترسناکە سەروو سرووشتییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی پاینوود وێنەگیراون
پۆل:ماوەی فیلمە ترسناکەکان
پۆل:دووبارە دروستکردنەوەی فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمە ترسناکەکانی ساڵی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەھریمەنەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئەکتەران
پۆل:ڕیزبەندی فیلمە میدیاییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ
پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی شۆن دانیال
ماندوو

**ماندوو** فیلمێکی سینەمایی کوردیی ساڵی ٢٠١٠یە کە دەرھێنەری ئیبراھیم سەعیدی و بەرھەمھێنەری دایرەی سینەماییی ھەولێری وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانە. کاری وێنەگرتن بۆ ئەو فیلمە لە ناوچەکانی چەمچەماڵ، سورداش، سەنگاو، سەرگەڵو و شاری کەرکووک بەڕێوە چووە. تێیدا ژمارەیەک لە ئەکتەرانی کورد و ئێرانی ڕۆڵیان گێراوە. فیلمی ماندوو بە دوو زمانی کوردی و عەرەبییە.

## چیرۆک
ماندوو چیرۆکی ژیانی دوو بنەماڵەی ئاوارەی کورد لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٨٠ دەگێرێتەوە کە لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراق لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان کۆچ دەکەن و لە ڕێگای ڕژێمی بەعسییەوە لە باشووری عێراق نیشتەجێ دەکرێن. یەکیان لە ساڵی ٢٠٠٥ دوای ڕووخانی حکوومەتی سەددام حوسێن بە یارمەتیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ناوچە سەقامگیرەکانی ھەرێم گوێزرانەوە و ئەو بنەماڵەیەی دیکەش بە یارمەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بەرەو ئەورووپا کۆچیان کرد. ئەو بنەماڵەیەی کە لە ھەرێمی کوردستاندا ماونەتەوە، دوای تێپەڕبوونی ٣٠ ساڵ ژیان لە دوور وڵات و بارودۆخی سەختی پەنابەریدا کە بە سەریاندا ھاتووە و ھەروەھا باروودۆخی نالەبار و نەخۆشی باوکی بنەماڵەکە، بڕیار دەدەن کە بۆ تێپەڕکردنی دوایین کاتەکانی ژیانی باوکەکە بەرەو زێدی خۆیان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بگەڕێنەوە.

## کاست
* تیما ئەمیری
* ڕۆژان محەممەد جەزا
* شەھاب فەزلی
* وەستا خالید
* سەلاح شێخ محەممەدی
* عەبداڵ شەوکەت عەبداڵ
* مەحموود گلی
* خاتوون غەدیر شەمران
* ئیسماعیل کەریم
* سۆران ئیبراھیم
* زەمان حەمید شەفیق
* زەمەن شەفیق شەمران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Mandoo (2010) ماندوو لە IMDBدا
* ماندوو لە فیستیڤاڵی فیلمی لۆکارنۆ

پۆل:سینەمای کوردستان
پۆل:فیلمە کوردییەکان
ژیری

**ژیری** بە گەلێک تایبەتمەندی و لێھاتوویییەوە ئەناسرێت: مەنتیقی بوون و بە بەڵگەوە قسەکردن، تێگەیشتوویی، خۆئاگایی، زوو شت فێربوون، ناسینی کوڵوکۆ و ھەستەکانی دەروون و زاڵ بوون بەسەریاندا، ئاوەزین، بەبەرنامە بوون، داھێنەر بوون، بە ھەڵسەنگاندنەوە بیرکردنەوە و، چارەسەر دۆزینەوە بۆ پرس و گرفتەکان.

ژیری زۆرتر لە ئینساندا لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەکرێ بەڵام لە گیانلەبەرانی تریشا ھەیە.

ژیریی دەستکرد بریتییە لە ژیریەتی لە مەکینەکاندا (زیاتر سیستمە کۆمپیوترییەکان) کە بە بەکارھێنانی نەرمامێر و ڕەقامێری تایبەتەوە پێک ئەھێنرێت.

## وشەڕەتناسی
*ژیر* لە ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی  بە مانای گورج و گۆڵ و چالاکە. وشەکانی *زیرەک* و *زرینگ* -یش ھەر لەم ڕیشەنە. لە کوردیی باکووریدا *ژیرەک* -یشی پێ دەوترێ کە زۆر نزیکە بە زیرەکەوە. لە زازاکیدا بووە بە *چێر*. لە ھەورامیدا ھەر وەک ناوەندی ھەر ژیرە.

## پێناسەکان
لە بابەت پێناسەی ژیرییەوە مشتومڕ زورە.  ساڵی ١٩٩٤ لە داخویانییەکدا لە ژێر ناوی Mainstream Science on Intelligence کە لە واڵ ستریت ژورناڵدا بڵاو بووەوە و ٥٢ لێکۆڵەر ئیمزایان کرد، ژیری ئاوەھا پێناسە کرابوو:

ساڵی ١٩٩٥یش لێژنەی کاروباری زانستیی ئەنجومەنی دەروونناسانی ئەمریکا ڕاپۆرتێکی لە ژێر ناوی Intelligence: Knowns and Unknowns -دا بڵاو کردەوە کە تێیدا ھاتبوو:

ھەوارد گاردنەریش کە یەکێک لە ناوە دیارەکانە لە لێکۆڵینەوە لە بابەت ژیرییەوە ئەڵێ:

## ئەمانەش ببینە
* بەرکەوتی ژیری **(IQ)**
* ژیریی دەستکرد
* زانین

## سەرچاوەکان

پۆل:ژیری
ڕۆژنامەی ئێف١

ڕۆژنامەیەکی سەربەخۆی تایبەت بە کۆمپیوتەرە، مانگانە لە ڕانیە دەردەچێت و بەخۆڕایی دەبەخشرێتەوە.
مەڵبەند غازی خاوەنی ئیمتیاز و سەرنووسەری ئەم ڕۆژنامەیە یە.
ئاڵمانە

**ئاڵمانە** یان **ئەڵمانە** گوندێکی شارستانی سەوڵاوایە. خەڵکی ئاڵمانە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦ دا ٨٨١ کەس دانیشتووی ھەبووە. ئەڵمانە لە بناری شاخی قەلەبەردە( بەرزایی قەلەبەرد ئەگاتە ٢٩٥٠ میتر) ، کار وو باری دانیشتوانی ئەڵمانە کشت و کاڵوو ئاژەڵ داریە ،ئەڵمانە لە کۆنەوە جێی گەورە پیاوانی ئائینی و سیاسی بوە، کانیاوەکانی دەوروو بەری ئەو گوندە بریتین  لە کانی هانە ساردە، کانی پەریزاو ، کانی پیریۆنس ، کانی هەڵووژە ، بەڵخە ، دەشتوو دەرەکانیچی بەم ناوانە ناسیاون ،مەڵهەوا، تیکلان ، گەنکە، دێکۆن ،چەم تاڵەسوار ، تەختەی توو، زەلکە، قژاکان ، چەم دێ ، بەردوو دۆڵاو، بانی بلچان، سەرنیریە ، کۆتە ڕەش ، دۆڵە خووان ، بەڵخە ، گردی شێران ، بانی دەیم هانە ساردە ،   فواد موستەفاسوڵتانی لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە کوڕی خانی ئاڵمانە بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا

پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
شەڕکە

**شەڕکە** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی شەڕکە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٩ کەس لە ١٦ بنەماڵەدا بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
سێف خواروو

**سێف خواروو** گوندێکی شارستانی مەریوانە لە پارێزگای کوردستان، ئێران. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٤٧ کەس لە ١٠٤ بنەماڵەدا بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ھەنجیران

**ھەنجیران** 
**هەنجیران** (بە کوردی: Henjiran) گوندێکە لە پارێزگای سنە، لە ناوچەی خاوومیراوا لە شاری مەریوان.

## جوگرافیا
- هەنجیران لە ٣٥ کیلۆمەتری شاری مەریوانە.  
- مەریوان نزیکەی ١٢٠–١٢٥ ک.م دوورە لە سنە.  
- چواردەوری هەنجیران چەن شاخێکی بەرزە و کەش و هەوایەکی کوێستانی هەیە.  
- هەنجیران لە ناوچەی خاوومیراوا لە شاری مەریوان، لە پارێزگای سنە یە (بە فارسی: استان کردستان).  
- گوندەکە لە داوێنی ناوچەی شلێر دایە و یەکێکە لە گوندە کۆنەکانی ناوچەکەو میژوی ئه گه ریتوه بو سه ده ی۷و۸ کوچی مانگی.  
- گوندەکانی چواردەوری بریتین لە قامیشڵە، دەرەوەران، بالیکەیەر، هانەشێخان و هتد.  

## دانیشتوان
- بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٣، ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە ٤٦٦ کەس بوو (نزیکەی ١٠١ ماڵ).  
- خەڵکەکەی بە زاراوەی سۆرانی قسە دەکەن و بە شێوەی گوندی دەژین.  
- جگە لە دانیشتوانی گوندەکە، زۆرێک لە بنەماڵەکانی لە شاری مەریوان نیشتەجێن.  

## ئابووری
- سەرچاوەی سەرەکی داهات ئاژەڵداری و کشتوکاڵە (وەرزێڕی).  
- بەهۆی نزیكی بە شاری مەریوان، هەندێک خێزان بە بازرگانییەکی سادە و کاروپیشەی تر سەرقاڵن، وەکو بنێشت و گەزۆ کردن و مازو چنین و هتد.  

## سروشت و دیمەن
- هەنجیران بە چیا و شاخە بەرزەکانی دەناسرێت و خاوەنی دارستان و گیایە زۆر و جۆراوجۆرە.  
- سروشت و دارستانه که ی پیک هاتوه له قەزوان، مازوار، بەڕوار، وێوڵ، تایلە، چوالە، گۆییژ، کێکف، هاز، گاگوێ، زوانەخەسو، پیشۆکە، گیلاخە، ڕێواس، کنگەر، مەنێ، پیچک، کەماولۆ، وەنەوشە، نەرگس، ژاڵە، هێرۆ، هەڵاڵەبرمە.  

## ئاینی و مەعنەوی
- بەپێی شەجەرەنامە و بەڵگە مێژووییەکان، هەنجیران بە دەستی یەکێک لە ئەولیای ئیسلام بە ناوی **پیروێنس** ئاوەدان کراوە.  
- بنەچەی پیروێنس دەگاتەوە بە ئیمام حەسەن کوڕی ئیمام عەلی و فاتمە (کچی پێغەمبەری ئیسلام).  
- مەرقەدی پیروێنس لە ناو گوندەکەیە و زیارتگەیەکی ناسراوە.  

### زیارت و باوەڕ
- خەڵکی موسوڵمان لە دوور و نزیکەوە بۆ زیارت دەچن و باوەڕیان وایە خوا زیارەتەکەیان دەکاتە هۆی خێر و شیفا.  

## سروشت و شوێنە بەناوبانگەکان
* شاخی سیازاخ  
* شاخی چواربرا  
* شاخی قەڵاوەیسیان  
* هەزارماڵە  
* دۆڵی برێمان  
* چۆمی گورگە  
* چۆمی سمایلە  
* چۆمی ئەشکەوت  
* کانی مەفەر  
* کانی برێمان  
* کانی بناوەچ  
* گردی دێمی مازوار  
* دشتی بانێ  
* یاڵی ماڵان  
* چۆمی گەورە  
* شاخی ئەسحاب  

## سەرچاوەکان
# پەرتووکی بنەماڵەی زانیاران بە نوسینی مەلا عەبدولکەریم مودەڕس  
# پەرتووکی نورول ئەنوار بە نوسینی سەید عەبدول سەمدی توار  
# وەقفنامەی سەدەی ١٣ی زاینی بە دەستی شێخ زەکەریا
گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی ھەنجیران بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٦٦ کەس لە ١٠١ بنەماڵەدا بووە. ھەنجیران یەکێک لە گوندە ھەرە کۆنەکانی ناوچەی مەریوانە. یەکێک لە ئەو بەڵگە ھەرە کۆنانەی کە ناوی ھەنجیرانی تێدایە وەقفنامەیەکە کە لە سەدی سیانزەھەمدا بە دەستی شێخ زەکەریا نووسراوە. لە ئەم وەقفنامەیەدا ناوی پیریۆنسیش ھاتووە و گڵکۆکەی پیریۆنسیش ئێستە لە ئەو گوندەدایە. 
## سەرچاوەکان
* مودەڕیس، عەبدولکەریم، "بنەماڵەی زانیاران،" چاپەمەنیی ئانا، ١٣٩١ی ھەتاوی؛ ISBN 978-964-6876-59-0
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەریوان
خاو

200px|وێنۆک|دیمەنی دەشتی خاو لە ژێر بەفردا

**خاو** دێیەکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی خاو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣٥ کەس لە ٨٢ بنەماڵەدا بووە. بەخشداریی خاو و میراوا بەر لە شەڕی ئێران و عێراق لەم گوندەدا بوو کە دوایی گوێزرایەوە بۆ بەردەڕەشە. ئەم گوندە لە پاڵ کێوێک بە ناو قەڵای خاودا کراوەتەوە. ناوی قەڵای خاو لە چەن سەرچاوەی ئەدەبی و مێژووییدا ھاتووە. لەمانە بەیت یا ھۆنراوەی قەڵای خاوە کە دراوەتە پاڵ فەقێ قادری ھەمەوەن و فەقێی خەڵووزی. ھەروەھا لە مێژووی جافدا ئاماژە کراوە بە شەڕی چەن تایەفە لە نزیکی قەڵای خاودا کە بە شەڕی قەڵای خاو بەناوبانگە.

## پێشانگا

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
قوڵقوڵە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **قوڵقوڵە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** قوڵقوڵە، دۆڵەڕووت، ناوی گوندێکی شارەدێی بەکرەجۆە لە قەزای سلێمانی.
** قوڵقوڵە، مەھاباد، ناوی گوندێکی شارستانی مەھاباد، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران.
** قوڵقوڵە، سەقز، ناوی گوندێکی دەوروبەری شارستانی سەقز، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران.
** قوڵقوڵە، مەریوان، ناوی گوندێکی دەوروبەری شارستانی مەریوان، پارێزگای کوردستان، ئێران.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەریوان
بێنجامین پێرس

left|250px
**بێنجەمین پێرس** (Benjamin Peirce، لەدایکبوون: ١٨٠٩ - مردن: ١٨٨٠) بیرکاری ئامریکایی بوو. پێرس نزیکەی پەنجا ساڵ مامۆستای زانکۆی ئۆکسفۆرد بوو. ئەو لە پەرەگرتن و گەشەی میکانیکی ئاسمانی، ئامار، تیۆری ژمارەکان، جەبر و فەلسەفەی بیرکاریدا بەشداری کردووە.

ناوودەنگی پێرس لە فەلسەفەی بیرکاریدا دەگەڕێتەوە بۆ پێناسە بەناوبانگەکەی: "بیرکاری ئەو زانستەیە کە ئەنجامە پێویستەکانمان بۆ دەر دەکێشێ".

پۆل:گەردوونناسانی ئەمریکی
پۆل:ماتماتیکزانانی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩
پۆل:مردووانی ١٨٨٠
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
میراوا (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **گوێزڵێ** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** میراوا، ماوەت، ناوی گوندێکی شارەدێی ماوەتە لە قەزای ماوەت.
** میراوا، گەرمک، ناوی گوندێکی شارەدێی گەرمکە لە قەزای پێنجوێن.
** میراوا، سەقز، ناوی گوندێکی شارستانی سەقزە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** میراوا، مەریوان، ناوی گوندێکی شارستانی مەریوانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** میراوا سەروو، ناوی گوندێکی شارستانی بانەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** میراوا خواروو، ناوی گوندێکی شارستانی بانەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەریوان
بەردەڕەشە، خاو و میراوای مەریوان

سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٠٠ کەس لە٢٤٠ بنەماڵەدا بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
یەنگیجە

**یەنگیجێ** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی یەنگیجێ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٧٧ کەس لە ٨٠ بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
چاڵی سوور

**چاڵی سوور** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی چاڵی سوور بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٦ کەس لە ٤٣ بنەماڵەدا بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
گۆڕیچە

**گۆڕیچە** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی گۆڕیچە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦٤ کەس لە ١٤ بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
کاکۆزەکەریا

**کاکوزەکەریا** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کاکوزەکەریا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٥ کەس لە ٣٨ بنەماڵەدا بووە. ناوی ئەم گونده له ناوی شێخ زەکەریا باوکی پیریوونس وەرگیراوه.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
مەیدۆڵ

**مەیدۆڵ** گوندێکی شارستانی مەریوانە، خەڵکی مەیدۆڵ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن، ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٤ کەس لە ٢٤ بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
سیاناو

**سیاناو** گوندێکی شارستانی مەریوانھ. خەڵکی سیاناو بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٨٩ کەس لە ١٦١ بنەماڵەدا بووە.
سیاناو کەوتووەتە باشووری شاری مەریوانەوە و لە نێوانیاندا کێوی میراجی ھەیە.
گوندی سیاناو لە باکوورەوە بە کێوی بەرزی میراجی سنووردار بووە و لە باشوورەوە بە کێوی سوورێن کە دەستپێکی زنجیرەچیای زاگرۆسە؛ و لە ڕۆژھەڵاتەوە دراوسێی گوندی دووماڵەیە و لە ڕۆژاواشەوە دراوسێی گوندی ئەسکۆڵە.

گوندی سیاناو بەھۆی مامۆستا مەحموودی سیاناوییەوە لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا ناسراوە. ئەو پیاوە کەسایەتییەکی ئایینی بوو کە بە زانای تەسەووف ناسرابوو.
لە کەسایەتییە ناسراوەکانی ئەم گوندە دەتوانین ئاماژە بکەین بە مامۆستا عەبدولحەمیدی عالی کوڕەزای مامۆستا مەحموود و ھەر وەھا مامۆستا عەبدولباسیتی عالی کوڕی ماموستا مەحموود و مامۆستا عامر عالی کوڕەزای مامۆستا مەحموود.

ئەم گوندە بەھۆی سروشتێکی جوانەوە ھەموو ساڵیک دەبێ بە سەیرانگای خەڵکی مەریوان و شارانی دەوروبەری مەریوان. لە سەیرانگا بە ناوبانگەکانی سیاناو دۆڵی سوورێن و دەشتی ئاوایی کە دەکەوێتە باشووری ئاوایییەکە کە ھەموو ساڵێ ھەزاران کەس بەرەو جوانییەکانی خۆ بانگێشت دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
کەڵکەجان

**کەڵکەجان** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کەڵکەجان بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن.که ڵکه جان له ڕۆژ هه ڵات له گه ڵ گوندی وله ژێر و له ڕۆژ ئاوا له گه ڵ گوندی نێ دراوسێیه وه هه ر وه ها زانکۆی ئازادی ئیسلامی مه ریوان له3 کیلۆ مه تری  باکوری که ڵکه جان  دانراوه .ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی 2016 دا 207 کەس لە 62 بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بەرقەڵا (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **بەرقەڵا** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** بەرقەڵا، سرۆچک، ناوی گوندێکی شارەدێی بەرزنجەیە لە قەزای سەید سادق.
** بەرقەڵا، دیواندەرە، ناوی گوندێکی شارستانی دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** بەرقەڵا، مەریوان، ناوی گوندێکی شارستانی مەریوانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەریوان
کانیدینار

**کانیدینار** شارێکە لە شارستانی مەریوان. خەڵکی کانیدینار بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥٬١٢٧ کەس لە ١٬٢٣٢ بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارستانی مەریوان
پۆل:شارەکانی ئێران
خێراوا، مەریوان

**خەیراوا** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی خەیراوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٥ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
سەرکەل، مەریوان

**سەرکەل** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی سەرکەل بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢٣ کەس لە ٢٧ بنەماڵەدا بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
چۆڕ

**چۆڕ** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی چۆڕ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٦١٧ کەس لە ١٥١ بنەماڵەدا بووە. یەکێک لە ناودارانی ئاوایی چۆڕ  مەلا ئەبووبەکری چۆڕی ناسراو بە *مصنف* کە گەلێک نووسراوە و ھۆنراوەی لێ بە جێ ماوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
دەری

**دەری** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی دەری بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٧٠ کەس لە ١٧٦ بنەماڵەدا بووە. ئەم گوندە بە ھۆی بەردە ھەسانەکەیەوە بەناوبانگە. مەلا عەبدولکەریم مودەریس لە فەرھەنگی دوو ڕشتەدا دەڵێت:


(فسان)ھەسانە، کانی بەردی باش
وەکوو ھەسانی دێی دەری و نشکاش
ھی یەکەم سەوزە، ھی دووھەم سوورە
ھەسانی ئەم دوو دێیە مەشهوورە



## سەرچاوە
*مەلا عەبدولکەریم مودەریس، دوو ڕشتە، ساڵی 2010، ژمارەی 1756

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
بلچەسوور، مەریوان

**بلچەسوور** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی بلچەسوور بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦٨ کەس لە ٦١ بنەماڵەدا بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
کۆریەرە

**کۆریەرە** گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی کۆریەرە بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٠٦ کەس لە ٦٨ بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
ھەڵیزاوا

**ھەڵیزاوا** گوندێکە لە کۆماسی ناوەڕاستی ناوچەی شارستانی مەریوان، پارێزگای کوردستانی، ئێران. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٥٩ کەس لە ٥٢ بنەماڵەدا بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەریوان
چنارە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **چنارە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** چنارە، ماوەت، ناوی گوندێکی شارەدێی ماوەتە لە قەزای ماوەت.
** چنارە، نەوجول، ناوی گوندێکی شارەدێی نەوجولە لە قەزای کفری.
** چنارە، مەریوان، ناوی گوندێکی شارستانی مەریوانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** چنارە، خوڕخوڕەی سەقز، ناوی گوندێکی شارستانی سەقزە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** چنارە، ئیمامی سەقز، ناوی گوندێکی شارستانی سەقزە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** چنارە، دەربەندیخان، ناوی گوندێکی شارەدێی دەربەندیخانە لە قەزای دەربەندیخان.
** چنارە، خورماڵ، ناوی گوندێکی شارەدێی خورماڵە لە قەزای ھەڵەبجە.
** چنارەی کۆکۆیی، ناوی گوندێکی شارەدێی سیروانە لە قەزای ھەڵەبجە.
** چنارەی شێخەڵمارێن، ناوی گوندێکی شارەدێی زەلانە لە قەزای شارباژێڕ.
** چنارەی شێخ لەتیف، ناوی گوندێکی شارەدێی زەلانە لە قەزای شارباژێڕ.
** چنارەی شێخ تەھا، ناوی گوندێکی شارەدێی بەرزنجەیە لە قەزای سەید سادق.
** چنارەی چوارتا، ناوی گوندێکی شارەدێی چوارتایە لە قەزای شارباژێڕ.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
١٩٠٧

ساڵی **١٩٠٧** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٩٠٧
١٩٠٨

ساڵی **١٩٠٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان
*٢٢ی ئەیلوول : سەربەخۆیی بولگاریا

## لەدایکبوونەکان
* کلۆد لێڤی-شترۆس، مرۆڤناسی فەڕەنسەیی (مردن: ٢٠٠٩)

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٩٠٨
١٩٠٥

ساڵی **١٩٠٥** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان
* ٣ی کانوونی دووەم – بلاوبوونەوەی یەکەم ڕۆژنامەی بۆ پێشەوە (الی امام) بە شێوەیەکی نھێنی لە شاری ژنێف لەلایەن ڕابەر و سەرکردەی شۆرشی تشرینی یەکەم لنین لە ڕووسیا.
* ٦ی ئاب – بۆ یەکەم جار لە مێژووی ڕووسیا دا ئەنجومەنی دۆما (پەرلەمان) دامەزرا
* ١٧ی ئاب – ھێرشی سوپای عوسمانی بە یارمەتی سوارەی حەمیدیا بۆسەر شاری لاھیجان لە ڕۆژھەلاتی کوردستان داگیرکردنی ناوچەکە.
* ٣٠ی ئاب – ڕۆژگیران لە وڵاتی تونس ڕوویدا.
* ٢٧ی تشرینی یەکەم – وڵاتی نەروێژ سەربەخۆی خۆی ڕاگەیاند.

## لەدایکبوونەکان
## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٩٠٥
١٩٠٩

ساڵی **١٩٠٩** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*١٧ی شوبات - گیرۆنیمۆ ، سەرکردە و جەنگاوەری هیندیە سورەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٩٠٩
١٨٥٢

ساڵی **١٨٥٢** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٥٢
١٨٥٤

ساڵی **١٨٥٤** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
*١٦ی تشرینی یەکەم : ئۆسکار ویڵد ، نوسەر و شاعیر و شانۆنوسی ئیرلەندی

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٥٤
١٩١٠

ساڵی **١٩١٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*٢١ی نیسان - مارک تواین ، نوسەری ئەمەریکی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٩١٠
١٨٥٩

ساڵی **١٨٥٩** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان
لەم ساڵەدا دەستکراوە بە درووستکردای نۆکەندی سوێس، کە درووست کردنی دەساڵی خایاند.

## لەدایکبوونەکان
*لودڤیگ زامێنھۆف زمانناسی ڕووسی و داھێنەری زمانی ئێسپێرانتۆ.

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٥٩
١٨٦١

ساڵی **١٨٦١** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*٢٢ی ئایار : تۆماس نۆیل ، شاعیری بەریتانی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٦١
١٨٦٥

ساڵی **١٨٦٥** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*١٥ی نیسان : ئەبڕەهام لینکۆڵن ، سەرۆکی ئەمەریکی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٦٥
١٨٦٦

ساڵی **١٨٦٦** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٦٦
١٨٦٣

ساڵی **١٨٦٣** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
*٣٠ی تەمموز : هێنری فۆرد ، سەرمایەداری ئەمەریکی

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٦٣
١٨٧٢

ساڵی **١٨٧٢** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.

## ڕووداوەکان
* ١٢ی کانوونی دووەم – یۆھانسی چوارەم وەک فەرمانڕەوای ئیمڕاتۆرییەتی ئیتۆپیا لە ئاکسوم تاجی لەسەر نرا؛ و فەرمانڕەوا تاجی لەسەر ئەو شارە دانا بۆ زیاتر لە ٥٠٠ ساڵ.
* ٢ی شوبات – حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو ژمارەیەک قەڵای لە کەناری گۆڵد لە ھۆڵەندا کڕی.

## لەدایکبوونەکان
## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٧٢
١٨٧٤

ساڵی **١٨٧٤** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
*٢٦ی ئازار - رۆبێرت فرۆست ، شاعیری ئەمەریکی

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٧٤
١٨٧٧

ساڵی **١٨٧٧** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* **[[ھێرمان ھێسە]]** شاعیر و ڕۆماننوسی ئاڵمانیایی-سویسی

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٧٧
١٨٧٨

ساڵی **١٨٧٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* ١٨ی تشرینی یەکەم - جەیمس تروسلۆو ئادامز نوسەر

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٧٨
١٨٨٠

ساڵی **١٨٨٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.

## ڕووداوەکان
* شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری

## لەدایکبوونەکان
* **[[محەمەد ئەمین زەکی بەگ]]** مێژوونووس و سیاسەتوانی کورد

## مردنەکان
* **[[بێنجەمین پێرس]]** بیرکاری ئامریکایی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٨٠
١٨٨١

ساڵی **١٨٨١** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* **[[شێخ مەحموودی حەفید]]**
* **[[موستەفا کەمال ئاتاتورک]]**

## مردنەکان
* **[[فیئۆدر دەستایڤسکی]]**

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٨١
١٨٨٢

ساڵی **١٨٨٢** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی، گۆرانیبێژ
*٣٠ی کانوونی دووەم : فرانکلین ڕۆزڤێڵت ، سەرۆکی ئەمەریکی

## مردنەکان
* چارڵز داروین
* ٢٧ی نیسان : ڕالف والدۆ ئیمێرسۆن ،وتارنوس و وانەبێژ و شاعیری ئەمەریکی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٨٢
١٨٧٥

ساڵی **١٨٧٥** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٧٥
١٨٧٦

ساڵی **١٨٧٦** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* ئادۆڵف زیزینگ - دەروونناسی ئاڵمانیایی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٧٦
١٨٨٤

ساڵی **١٨٨٤** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٨٤
١٨٨٥

ساڵی **١٨٨٥** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*٢٢ی ئایار  : ڤیکتۆر هوگۆ : شاعیر و رۆماننوس و شانۆنوس

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٨٥
١٨٨٩

ساڵی **١٨٨٩** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* میخائیل نەعیمە شاعیری لوبنانی
* ئادۆڵف هيتله‌ر

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٨٩
١٨٩٠

ساڵی **١٨٩٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

* گەڵاڵێی چۆمان بووە شارەدێ.
* بەستنی یەکەم کۆنگرەی ئۆڵ دایت.
* بەردەڕەش لە سەردەمی عوسمانییەکان بووە ناوەندی شارەدێ.
* برام ستۆکەر ڕۆمانی **[[ڕێڕەوی مار]]** (بە ئینگلیزی: The Snake's Pass)ی بڵاو کردەوە.
* گوندی شێروان مەزن بوو بە ناوەندی شاردێ بە ناوی *بەڕێوەبەرایەتی شارەدێی مزوری باڵا.*

### کانوونی دووەم

* ٢٥ی کانوونی دووەم: یانەی تۆپی پێی سێڤیلیا دامەزرا.

## لەدایکبوونەکان

* جەمیل مەدفەعی لە مووسڵ لەدایکبوو.
* سێوە لە گەڕەکی بەفریقەندی کۆیە لەدایکبوو.
* شێخ ئەحمەد شێخ غەنی لە سلێمانی لەدایکبووە.

### شوبات

* ١٠ی شوبات: بۆریس پاستێرناک لە مۆسکۆ لەدایکبوو.

### ئازار

* ٣١ی ئازار: ویلیام لۆرنس براگ لە ئوسترالیا لەدایکبوو.

### حوزەیران
١٦ی حوزەیران: ستان لۆرێل لە شانشینی یەکگرتوو.

### ئەیلوول
١٥ی ئەیلوول: ئاگاتا ماری کلاریسا کریستی لە ئینگلستان.

### کانوونی یەکەم

* ٢١ی کانوونی یەکەم: ھێرمان جۆزیف مۆلەر لە نیویۆرک لەدایکبوو.

### تشرینی یەکەم

* ١٤ی تشرینی یەکەم: دوایت دەیڤید ئایزێنھاوەر لە تێکساس لەدایکبوو.

## مردنەکان

### شوبات

* ١٧ی شوبات: کریستۆفەر شۆلز لە تەمەنی ٧١ ساڵی لە شاری میلوۆکیی ویسکۆنسنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٩٠
پۆل:کانوونی دووەم
پۆل:شوبات
پۆل:ئازار
پۆل:کانوونی یەکەم
١٨٨٨

ساڵی **١٨٨٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
*٢٤ی تشرینی دووەم : دیل کارنگی ، نوسەر و وانەبێژی ئەمەریکی

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٨٨
١٨٩١

ساڵی **١٨٩١** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
*  سیاسەتوان، خێرخواز، و چالاکوانی مافی ژنان، حەپسەخانی نەقیب

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٩١
١٨٩٨

ساڵی **١٨٩٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان
* ٢٢ی نیسان - دەرچوونی یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستان - یەکەم ڕۆژنامە بە زمانی کوردی - لە شاری قاھیرە
## تەمموز
* ١٨ی تەمموز: فلیپین سەربەخۆی خۆی ڕاگەیاند.
## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٩٨
١٨٩٩

ساڵی **١٨٩٩** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان
### تشرینی دووەم
* ٢٩ی تشرینی دووەم: دامەزراندنی یانەی بەرشەلۆنە لەسەر دەستی خوان گامبەر.
### کانوونی یەکەم
* ١٦ی کانوونی یەکەم: دامەزراندنی یانەی ئەی سی میلان لەسەر دەستی ھێربێت کیلپن.
## لەدایکبوونەکان
*٢٢ی نیسان  : ڤلادیمێر نابۆکۆڤ ،ڕۆماننوس و شاعیر و نوسەری کورتەچیرۆکی ڕوسی.

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٩٩
١٩٠٠

ساڵی **١٩٠٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان
### ئایار
* ١ی ئایار: سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی عوسمانی بەدەرکردنی فەرمانێک بڕیاریدا ھێڵی ئاسنی حیجاز دروست بکرێت بۆ خزمەتکردنی حاجیانی ماڵی خوا.
### تەمموز
* ١٩ی تەمموز: کردنەوەی یەکەم ھێڵی میترۆ لە پاریس.
## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*٣٠ی تشرینی دووەم : ئۆسکار ویڵد ، نوسەر و شاعیر و شانۆنوسی ئیرلەندی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٩٠٠
١٦٠٠

ساڵی **١٦٠٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٠٠
١٦٠١

ساڵی **١٦٠١** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٠١
١٨٩٦

ساڵی **١٨٩٦** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان
*زانا "ئەنتۆرى هێنرى بیکۆڕێڵ"؛ "تیشکەچالاکى سروشتى" دۆزییەوە.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٩٦
١٨٩٧

ساڵی **١٨٩٧** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

* تشرینی یەکەم - دامەزرانی ئیمپراتۆریەتیی کۆریا.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٨٩٧
١٦٠٤

ساڵی **١٦٠٤** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* شەرەفخانی بەدلیسی (یان ١٦٠٣ )

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٠٤
١٦٠٨

ساڵی **١٦٠٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
*٩ی کانوونی یەکەم ، جۆن میلتۆن ، شاعیری ئینگلیسی

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٠٨
١٦٤٢

ساڵی **١٦٤٢** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*٨ی کانوونی دووەم : گالیلێو گالیلەی ، بیرکاریزان و ئەستێرە ناس ە فیزیکناس

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٤٢
١٦٥٧

ساڵی **١٦٥٧** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبوونەکان

* ١١ی شوبات، بێرنار لو بۆڤیێ دو فونتنێل، زانستخوازی فەڕەنسی.

## مردنەکان

* ٢ی حوزەیران، ویلیام ھارڤی، پزیشک.

## سەرچاوەکان


پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٥٧
١٦٥٨

ساڵی **١٦٥٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* ٦ی تشرینی دووەم، پیەر دو ڕیێر شانۆنووسی فەڕەنسی.

## سەرچاوەکان


پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٥٨
١٦٦٠

ساڵی **١٦٦٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٦٠
١٦٦١

ساڵی **١٦٦١** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٦١
١٦٧٤

ساڵی **١٦٧٤** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. 
## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
*٨ی تشرینی دووەم : جۆن میلتۆن ، شاعیری ئینگلیسی

پۆل:ساڵەکان
پۆل:١٦٧٤