زمانی فولا

**فولا**  ،  زیاتر ناسراو بە **فولانی**   یان **فولاھ**    (  ،  ,  ; ئەدلەم :  ,  ,  )، زمانێکی سەنیگامبییە نزیکەی ٢٥ ملیۆن کەس بە کۆمەڵێک زاراوەی جۆراوجۆر قسەی پێدەکەن کە لە نزیکەی ١٨ وڵاتی ڕۆژئاوا و ناوەڕاستی ئەفریقادا بڵاوبۆتەوە، لەگەڵ زمانە پەیوەندیدارەکانی دیکەی وەک سەرەر و وۆڵۆف سەر بە گروپی جوگرافیای ئەتڵەسییە لە ناو نیجەر-کۆنگۆ ، و بە تایبەتی سەر بە لقی سەنیگامبیا، بە پێچەوانەی زۆربەی زمانەکانی نیجەر-کۆنگۆ، زمانی فولا تۆنەکانی نییە.

فولانی وەک زمانی یەکەم لە لایەن گەلی فولاوە ("فولانی"، Fula)) لە ناوچەی سەنیگامبیا و گینیا تا کامیروون و نەێجیریا و سودان و لەلایەن گرووپە پەیوەندیدارەکانی وەک گەلی توکۆلۆر لە دۆڵی ڕووباری سەنیگال قسەی پێدەکرێت، ھەروەھا وەک زمانی دووەم لەلایەن گەلانی جۆراوجۆری ناوچەکەوە وەکو کیردییەکانی باکووری کامیروون و باکووری ڕۆژھەڵاتی نەیجیریا قسەی پێدەکرێت.

## دۆخی فەرمیبوون
فولفولدە لینگوا فرانکا زمانێکی فەرمییە لە گینیا ، سەنیگال ، گامبیا ، باکووری ڕۆژھەڵاتی نێجیریا ، کامیروون ، مالی ، بورکینا فاسۆ ، باکووری گانا ، باشووری نیجەر و باکووری بێنین (لە ناوچەی بۆرگۆ ، کە زۆرێک لە قسەکەران دوو زمانن)، وە زمانێکی ناوخۆییە بۆ زۆرێک لە ئەفریقییەکان وڵاتانی وەک مۆریتانیا و گینێ بیساو ، سیرالیۆن و تۆگۆ و کۆماری ئەفریقای ناوەندی و چاد و سودان و سۆماڵیا و ئەسیوپیا کە بە گشتی زیاتر لە ٩٥ ملیۆن قسەکەریان ھەیە.

## سیستەمی نووسین

لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکاندا ھەوڵی سەرکەوتوو نەبوو بۆ دروستکردنی سیستەمێکی تایبەت بۆ نووسینی فولفولدە.   

### شێوە نووسینی ئەدلام

 

لە کۆتایی ھەشتاکان و سەرەتای نەوەکاندا دوو برای ھەرزەکار بە ناوەکانی ئیبراھیما و عەبدوڵا باری لە ھەرێمی نزێرێکۆری گینیا ڕێنووسی ئەدلامیان دروستکرد، کە بە ووردی نوێنەرایەتی ھەموو دەنگەکانی زمانی فولانی دەکات، ڕێنووسەکە لە ڕاستەوە بۆ چەپ نووسراوە و ٢٨ پیتی تێدایە لەگەڵ ٥ بزوێن و ٢٣ نەبزوێن.   

### ڕێنووسی عەرەبی
ھەروەھا فولا بە ڕێنووسی عەرەبی یان *[https://web.archive.org/web/20180114133025/http://www.mafindi.com/blogs/1/10/how-to-write-fulfulde-in-ajami-baleri-e-masle عەجەمی]* لە پێش داگیرکاری ئەوروپاوە لەلایەن زۆرێک لە زانا و کەسانی فێربووەوە نووسراوە لەوانە عوسمان دان فۆدیۆ و ئەمیرە سەرەتاییەکانی میرنشینەکانی باکووری نێجیریا،. ئەمەش تا ڕادەیەکی دیاریکراو بەردەوامە و بە تایبەتی لە ھەندێک ناوچەی وەک گینیا و کامیروون. 

### ئەلفوبێی لاتینی
کاتێک کە بە بەکارھێنانی ڕێنووسی لاتینی دەنووسرێت، فولا ئەم پیتە تایبەتە زیادانەی خوارەوە بەکاردەھێنێت بۆ جیاکردنەوەی دەنگە جیاوازەکانی زمانەکە بە شێوەیەکی مانادار: Ɓ/ɓ , Ɗ/ɗ , Ŋ/ŋ , Ɲ/ɲ  ، Ƴ/ƴ  . پیتەکانی c و j و r بە ڕێککەوت نوێنەرایەتی دەنگەکانی [  ]، [  ] و [  ] دەکەن. پیتی دوو بزوێن ئاماژەن بۆ ئەوەی بزوێنەکان درێژ بوونەتەوە، ئەم ھێمایەش (ʼ) وەک وەستانی ناچاری بەکاردێت، زمانەکە سیستەمی پێنج بزوێن بەکاردەھێنێت کە دەنگی بزوێن و درێژییەکانیان دیاری دەکات، لە نێجیریا ʼy جێگرەوەی ƴ دەگرێتەوە و لە سەنیگال Ñ/ñ لەبری ɲ بەکاردێت. 

## نموونەی دەقێک
ئەمانەی خوارەوە نمونەیەکی دەقێکە لە زمانی فولا لە مادەی یەکەمی جاڕنامەی جیھانی مافەکانی مرۆڤ. 

**فولا: "**    "

**IPA:**  

**ماناکەی:** "ھەموو مرۆڤەکان لەدایک بوون بە ئازادی و یەکسانن لە کەرامەت و مافدا، " ئەوان بە عەقڵ و ویژدان بەخشراون و پێویستە بە ڕۆحی برایەتی بەرامبەر بە یەکتر مامەڵە بکەن”.

## ئەمانەش ببینە

* ڕێزمانی جەماوەری (پێشکەشکردنێک بۆ یەک جۆری فولا)
* دەیڤید وایت ھۆرن ئارنۆت

## سەرچاوەکان

* ئارنۆت، دی دبلیو سیستەمی ناوەکی و زارەکی فولا. لەندەن: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ١٩٧٠. چاپ.
* ئارنۆت، دی دبلیو 'فولا'. لە *ئینسایکلۆپیدیای نێودەوڵەتی زمانەوانی،* بەرگی یەکەم *.* 2. دبلیو فراولی (وەرگێڕ). چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ٢٠٠٣.
* مەکینتۆش، مێری. فولفود سینتاکس و مۆرفۆلۆژیای زارەکی. لەندەن: لیوای چاپخانەی سانت ئێدمۆندزبێری، ١٩٨٤. چاپ.
* پارادیس، کارۆل. فۆنۆلۆژی و مۆرفۆلۆژیای وشەیی: چینە ناوەکییەکان لە زمانی فولادا. نیویۆرک: چاپخانەی گارلاند، ئینکۆ، ١٩٩٢. چاپ.
* شێھو، ئەحمەدو. یاساکانی جێگیرکردنی فشار لە فولفولدە: پێداچوونەوەیەک. زانکۆی بایرۆ، کانۆ، ٢٠١٤.
* ویڵسن، WAA (1945). ئەتڵەسی. لە جۆن بێندۆر-ساموێل (وەرگێڕ)، *زمانەکانی نیجەر-کۆنگۆ* ، ل.&nbsp;81–104.
* 

### تێبینی

پۆل:زمانەکانی سیەرالیۆن
پۆل:زمانەکانی سێنیگال
پۆل:زمانەکانی نێجیریا
پۆل:زمانەکانی نیجەر
پۆل:زمانەکانی مۆریتانیا
پۆل:زمانەکانی مالی
پۆل:زمانەکانی گینێ بیساو
پۆل:زمانەکانی گینێ
پۆل:زمانەکانی کامیروون
پۆل:زمانەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:زمانەکانی بێنین
پۆل:زمانەکانی گامبیا