open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سانفرانسیسکۆ ئۆراکێل

**سانفرانسیسکۆ ئۆراکێل** یان **سرووشی سانفرانسیسکۆ** (بە ئینگلیسی: San Francisco Oracle، ھەروەھا The Oracle of the City of San Francisco)، ڕۆژنامەیەکی ژێرزەوینی بوو کە لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٦٦ تا شوباتی ١٩٦٨، لە ناوچەی ھایت ئاشبێریی شاری سانفرانسیسکۆ، ١٢ ژمارەی لێ بڵاو بووەوە.

## ئەمانەش ببینە
* ھیومن بی-ئین
* ھاوینی ئەوین

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:مێژووی سان فرانسیسکۆ
ھیپی

وێنۆک|200px|ھیپییەکی ھاوچەرخی خەڵکی ڕووسیا

وردەفەرھەنگی **ھیپی** (بە ئینگلیسی: hippie یان hippy)، لە بنەڕەت دا، بزووتنەوەیەکی لاوان بوو کە لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٦٠، لە ئەیالەتە یەکگرتووەکان دا دەستیپێکرد و دواتر، لە سەرانسەری جیھان دا بڵاوبووەوە. وشەی ھیپی (hippie) لە ھیپستێر (hipster) گیراوە و لە سەرەتا دا بۆ ناساندنی ئەو بیتنیکانەی بە کار دەچوو کە گواسترابوونەوە بۆ ناوچەی ھایت ئاشبێریی سانفرانسیسکۆ. ئەم خەڵکە بایەخگەلی دژەفەرھەنگیی بەرەی بیت یان بە میرات پێ گەیشتبوو، ئەنجومەنگەلی تایبەتیی خۆیانیان دروست کردبوو، سایکێدێلیک راکیان گوێ دەگرت، باوەشیان بۆ اپەرینی سێکسی دەکردەوە، و دەوا بێھۆشکەرەکانیان مەسرەف دەکرد.

لە ژانویەی ١٩٦٧ دا، کۆبوونەوەی ھیومن بی-ئین کە لە گۆڵدێن گەیت پارکی سانفرانسیسکۆ دا بەڕیوەچوو، گەشی دا بە فەرھەنگی ھیپی و ریگەی کردەوە بۆ ھاوینی ئەوین و فێستیڤاڵی وودستۆک .

مۆد و بایەخگەلی ھیپی، کاریگەرییەکی زەبەندی لە سەر فەرھەنگ، مۆسیقای خەڵکپەسەند، تێلێڤیزیۆن، فیلم، ئەدەبیات، و ھونەر بووە. لە دەیەی ١٩٦٠ەوە تا ئێستا، زۆر لایەنی فەرھەنگی ھیپی لە ناو جەرەیانی سەرەکیی کۆمەڵگا دا تواوەتەوە و تێکەڵ بووە. 
جۆراوجۆریی فەرھەنگی و مەزھەبی، کە ھیپییەکان بڕوایان پێیەتی، مەقبوولییەت و پەسەندکراوییەکی بەربڵاوی بە دەست ھێناوە و فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی و چەمکگەلی ڕۆحانی ھۆگری زۆری پەیدا کردووە.
میراتی ھیپی، لە بێژمار فۆرمی فەرھەنگی ھاوچەرخ دا دەبینرێت - لە خواردەمەنی پاکژەوە، تا فێستیڤالگەلی مۆسیقی، تا داب و نەریتگەلی سێسکیی ھاوچەرخ و تەنانەت تا ئینقلابی فەزای سایبێریش.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیسی https://web.archive.org/web/20170904123056/https://en.wikipedia.org/wiki/Hippie

پۆل:چاندی ویلایەتی واشینگتن
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٧٠
پۆل:شێوازی ژیان
کەڵاتەرزان

350px|وێنۆک

**ناوچەی کەڵاتەرزان** یەکێک لە دوو ناوچەی شارستانی سنەیە (ناوچەکەی تر: ناوچەی ناوەندی)، کە کەوتووەتە ڕۆژئاوای شاری سنە و ڕۆژھەڵاتی شاری مەریوانەوە. **ناوچەی کەڵاتەرزان** لە سێ گوندستانی: ژاوەرۆی ڕۆژاوا، نگڵ، و کەڵاتەرزان پێک ھاتوە. ھەر وەھا، ئەم ناوچە خاوەنی ٤٨ گوندە. ناوەندی ئەم ناوچەیە، شاری شوێشەیە.

## ژمارەی دانیشتووان
بەپێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦ ز (١٣٨٥ ھەتاوی)، ژمارەی دانیشتووانی ناوچە کەڵاتەرزان ٢٢٬٨٩٠ کەسە (١١٬٣٠٨ پیاو، ١١٬٥٨٢ ژن) کە لە ٥٬٥٥٥ خێزانی ئەو گوندە دا دەژین.

## دۆخی خوێندەواری
لە ٢٢٬٨٩٠ کەس دانیشتووانی ناوچە کەڵاتەرزان، ١٤٬١٢٩ کەسیان توانای خوێندن و نووسینیان ھەیە کە دەبێتە ٦١٫٧ لە سەدی جەماوەری ناوچەکە. لەم ١٤٬١٢٩ کەسە، ٧٬٧٠٣ ی پیاون و ٦٬٤٢٦ ی ژنن.

## ئەمانەش ببینە
* ناوچەی ناوەندی شارستانی سنە
* گوندستانی ژاوەرۆی ڕۆژاوا
* گوندستانی نگڵ
* گوندستانی کەڵاتەرزان
* سنە
* مەریوان

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی نەتەوەیی ژمێرکۆی ئێران https://web.archive.org/web/20071008011122/http://www.sci.org.ir/content/userfiles/_census85/census85/natayej/abadifil/12.xls

پۆل:شارستانی سنە
پۆل:ناوچەکانی ئێران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
شوێشە

**شاری شوێشە** ناوەندی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە پارێزگای سنەی ڕۆژهەڵاتی کوردستانه. خەڵکی شوێشە بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١١٣٦ کەس لە ٢٨٠ بنەماڵەدا بووە. شوێشە لە سەر ڕێگەی سنە-مەریوان دایە.
وێنۆک|250px|نەخشەی ناوچەی کەڵاتەرزان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
پۆل:شارستانی سنە
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
بزووتنەوەی لاوان

ھەر چەشنە ھەوڵێک بۆ ڕێکخستنی خەڵکی لاو لە ناو یەک پێناسەی یەکپارچە، یەک **بزووتنەوەی لاوان**ە. وا دەردەکەوێت کە ژمارەیەکی زۆر بزووتنەوەی لاوانمان ھەبێت، ھەم ئێستاکە و ھەم لە ڕابردوودا.

## بزووتنەوەگەلی لاوەکان لە ڕابردوودا
* ھیپییەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیسی https://web.archive.org/web/20170421005512/https://en.wikipedia.org/wiki/Youth_movement
١٩٠١

ساڵی **1901** زایینی (ڕێکەوتی 11 بەفرانباری 1279 کۆچیی هەتاوی تا  10 بەفرانباری 1280 کۆچیی هەتاوی) یەکەمین ساڵی سەدەی 20ە.

## ڕووداو
### کوردستان
* تورکەكان لەشكرێكی گەورەیان ناردە سەر دێرسم، تاوەكو كوردەكان سەركوت بكەن، لە ئەنجامدا 170 كەسیان لێ كوژرا و بریندار كرا. 

* هاوینی ئەم ساڵ: دادگایەک بۆ كوردەكانی كازیجان سازكرا و لە 17 كەس، 7یان بەرەڵڵا كران و ئەوانی تر بۆ ماوەی جیاجیا زیندانی كران، ئەو كوردانە ئەوانە بوون كە پەلاماری ڕووسەكانیان دابوو.

* تا 1904: هەڵگیرسانی ڕاپەرینێک بە سەرۆکایەتیی ئیبراهیم پاشا لە چیاكانی كەرەجال داش. 

* لە ناوچەی موش و ساسۆن دا، 64 كەس كوژران و 18 ئافرەتیش خراپ كران، كە هەموویان ئەرمەنی بوون. 

## لە دایک بوون
* لەدایکبوونی سەعید بەگی میری شێخان و یەزیدییەكان. 

## مەرگ
* کۆچی دوایی هۆزانەوان شێخ سەعید شێخ موحەمەدی دۆلاش. 

## سەرچاوەکان

پۆل:١٩٠١
١٩٠٢

ساڵی **۱۹۰۲** زایینی (ڕێکەوتی ۱۱ بەفرانباری ۱۲۸۰ کۆچیی هەتاوی تا  ۹ بەفرانباری ۱۲۸۱ کۆچیی هەتاوی) دوویەمین ساڵی سەدەی ۲۰ە.

## ڕووداو
### کوردستان
* مارك سایكس لە كاتی گەشتە بەنێوبانگەكەیدا لە شاری سلێمانی، ۱٥۰ دوكانی چەخماخسازیی ژماردووە. 

* بەستنی یەکەمین کۆنگرەی کۆمەڵەی یەکێتی و پێشکەوتنی توركیا لە پاریس، كە دوو سەرۆكی كورد تێیدا بەشدار بوون، ئەوانیش عەبدولڕەحمان بەدرخان و حیكمەت بابان بوون. 

* دامەزراندنی یەکەمین كۆمەڵەی كوردی لە میسر، بە نێوی كۆمەڵەی عەزمی هێزەكانی كوردستان. 

* جەمال بەگ بۆ ماوەی ساڵێك بووە فەرمانڕەوای سلێمانی. 

* مینۆڕسكی پەڕتووكی پیرۆزی ئەهلی حەق، سەرنجامی دۆزییەوە، ئەم پەڕتووكە لە سەدەی ڕابردوودا نووسراوەتەوە. 

* چوونی ساڵح زەكی ساحیبقران بۆ ئەستانە، بۆ خوێندنی سەربازی. 

* دەرچوونی دواژمارەی ڕۆژنامەی كوردستان لە جنێڤ كە ژمارە ۳۱ بوو. 

## لە دایک بوون
* لەدایکبوونی هۆزانەوان ڕەمزیی مەلا مارف لە شاری سلێمانی. 

* لەدایکبوونی هۆزانەوان عەبدولجەبار ئاغا كانی. 

* لەدایکبوونی نووسەر و چاکسازی کورد نەجمەدین مەلا لە سلێمانی. 

## سەرچاوەکان

پۆل:١٩٠٢
بۆچی ناپرسی حاڵم (گۆرانی)

250px|وێنۆک|چەپ|نۆتەی گۆرانی بۆچی ناپرسی حاڵم لە سەر بەیاتی لا

**بۆچی ناپرسی حاڵم** یا **بریندارم** ناوی گۆرانییەک فولکلۆری کوردییە. ئەم گۆرانییە لە بنەڕەتدا گۆرانییەکی کورمانجییە (بە ناو ئەز بمرم) بەڵام بە سۆرانیش زۆر خوێنراوە. عەزیز شاھرۆخ بە ھاوکاریی جەلیل عەندەلیبی لە ئەلبۆمی لە دەستی عیشقدا، ئەم گۆرانییەی بە دەقی سۆرانی خوێندوە (لە سەر پلەی دەنگی سی). بەشێک لە شیعری ئەم بەرھەمە بە شیوەی خوارەوە:


بریندارم دەناڵم، پڕ بە دیدەی خەیاڵم 
بۆچی ناپرسی حاڵم، پەرێشان و ئەبدالم
ھەی نایە نایە نایە، چارەی من و تۆ نایە، ئەرێ ھۆ نایە

بەھارە خەم ڕەوێنە، دونیای شیرین شیرینە
کەژ و کێوان ببینە، بڕوانە چەند ڕەنگینە
ھەی نایە نایە نایە، چارەی من و تۆ نایە، ئەرێ ھۆ نایە


بەیتۆ جان ئەم گۆرانییەی لە سەر پلەی دەنگی ڕێ بە کورمانجی خوێندووە.

## پێکھاتە مۆسیقایی
**گۆرانیی بۆچی ناپرسی حاڵم** لە بواری مەقامدا، سەر مەقامی بەیاتە (تا رادەیەکیش ڕوو بە دەشتی دەڕوات) و لە بواری ریتمیشەوە، چوار زەربییە (چوار چوارم).

بەشی یەکەمی ئەم گۆرانییە (٢ زەربی سەرەتایی) بە تەواوی لە سەر بەیاتە و بەشی ئەوجەکەشی دەڕواتە سەر دەشتی.

## ئەمانەش ببینە

* مەقامی بەیات
* فولکلۆر
* عەزیز شاھرۆخ

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:گۆرانییە کوردییەکان
پۆل:مۆسیقای کوردی
ھایت ئاشبێری

وێنۆک|300px|ھایت ئاشبێری لە سەر نەخشە (ڕەنگی سوور)
**ھایت ئاشبێری** (بە ئینگلیسی: Haight Ashbury) بەشێکە لە سانفرانسیسکۆی کالیفۆرنیای ئەیالەتە یەکگرتووەکان. بە ھۆی یەکبڕینی دوو شەقامی *ھایت* و *ئاشبێری*، وەھا ناونراوە. راست لە پاڵ ھایت ئاشبێری، لە ڕۆژاوای دا، گۆڵدێن گەیت پارک ھەڵکەوتووە.

پۆل:مێژووی سان فرانسیسکۆ
ھیپستێر

**ھیپستێر** (بە ئینگلیسی: hipster)، وردەفەرھەنگێک بوو لە ساڵەکانی ١٩٤٠ لە ئامریکا دا. بەو جۆرە کە لە دەیەی ١٩٤٠ دا بە کار دەھێندرا، ئاماژەی دەکرد بە لایەنگرانی جاز، بەتایبەت جازی مۆدێڕن، کە لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٤٠ دا باوبووبوو. ھیپستێر، شێوازی ژیانی مۆسیقاری جازی بەلاوە پەسەند بوو. لەوانە: شێوازی جلپۆشینی، شێوازی قسەکردنی عەوامانەی، مەسرەف کردنی دەوا ھۆشبەرەکان، ھەڵسوکوەتی ڕاحەتی، دەموزمانی تانەوتەشەرداری، ئەو ھەژارییەی کە خۆی دائەسەپان بە سەر خۆی دا، وە ڕاحەت بوونی لە سێکس دا.

ھیپستێرە سەرەتاییەکان لاوانی سپیپێست بوون کە ڕەشپێستەکانیان لە ناو خۆیان دا قەبووڵ دەکرد، بەڵام دواترەکانیان زۆرتر وێنەیەکی سەرەتاییەکان بوون بێ ئەوەی بناخەکانی فەرھەنگەکە بناسن.

پۆل:چاندی لاوی
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ مۆد و رەوتەکان
پۆل:پاش‌ نوێگەری
پۆل:چاندی ئەمریکی
سان فرانسیسکۆ

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سان فرانسیسکۆ

**[[شار]] و [[شارستان]]ی سانفرانسیسکۆ** (بە ئینگلیزی: The City and County of San Francisco) چوارەمین شاری پڕئاپۆرەی کالیفۆرنیا و دوازدەھەمین شاری پڕئاپۆرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە ساڵی ٢٠٠٨، ئاپۆرەی بەراوردکراوی ٨٠٨٩٧٦ بووە.

## پەڕاوێزەکان


پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:سان فرانسیسکۆ، کالیفۆرنیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٧٦
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٠ لە کالیفۆرنیا
گۆران (ڕوونکردنەوە)

* گۆران (ناوچە)، ناوی ناوچەیەک لە کوردستان کە بە شێوەزاری گۆرانی قسە دەکەن
* گۆران (تیرە)، ناوی تیرەیەک کە بە شێوەی سەرەکی لە دەڤەری بەردەڕەشدا دەژین و ھەندێکیشیان لە قەزای شێخاندا دەژین 
* گۆران (ناو)، ناوێکی کوردی بۆ ڕەگەزی نێڕ
* عەبدوڵڵا گۆران، شاعیری کورد
١٩٠٣

ساڵی **١٩٠٣** زایینی (ڕێکەوتی ١١ بەفرانباری ١٢٨١ کۆچیی ھەتاوی تا ١٠ بەفرانباری ١٢٨٢ کۆچیی ھەتاوی) سێیەمین ساڵی سەدەی ٢٠ە.

## ڕووداو
### کوردستان
* گیرانی چەند ئەفسەرێکی سوارەی حەمیدی، بە تاوانی ئەوەی کە یارمەتیی ڕێکخراوەکانی ئەرمەنیان داوە. 

* ئەلبەرت فۆن لکۆیکش، چەند چیرۆکێکی کوردیی بە زمانی ئەڵمانی بڵاوکردەوە. 

* دامەزرانی کونسوڵخانەی ڕووسی لە شاری وان. 

* حوسەین قولیخانی نیزامولسەڵتەنەی ئازربایجان، لە تەورێز لەگەڵ جەعفەر ئاغای شوکاکدا کۆبووەوە و بۆ دڵنیاکردنیشی لاپەڕەیەکی قورعانی بۆ مۆرکرد و بەڵێنی دایە کە دەبێتە سەرۆکی ھۆزەکەی. 

* ساڵح وەسفی ئەفەندی بۆ ماوەی ساڵێک بووە فەرمانڕەوای سلێمانی. 

## لە دایک بوون
* **١٤-٠٣-١٩٠٣**: لەدایکبوونی مەلا مستەفا بارزانی. لە گوندی بارزان.

* لەدایکبوونی ھۆزانەوان جگەرخوێن، لە گوندی حساری سەر بە شاری ماردین .  

* لەدایکبوونی ھۆزانەوان عەبدول واحید نوری لە سلێمانی. 
* لەدایکبوونی نووسەر ئەحمەد خواجە لە سلێمانی. 
* لەدایکبوونی ئەحمەد محەمەد ساڵح جاف. 

## سەرچاوەکان
ھاوینی ئەوین

**ھاوینی ئەوین** (بە ئینگلیسی: Summer of Love) ئاماژە دەکات بە ھاوینی ساڵی ١٩٦٧ کە نزیکەی ١٠٠،٠٠٠ کەس لە ھایت ئاشبێریی سانفرانسیسکۆ دا کۆ بوونەوە و دیاردەیەکی نوێی نافەرمانیی فەرھەنگی و سیاسییان خولقاند. ھەرچەند کە ھیپییەکان لە نیویۆرک، لۆس ئانجێلێس، فیلادێلفیا، سیاتێل، پۆرتلەند، واشینگتۆن دی سی، شیکاگۆ، مۆنتریاڵ، تۆرۆنتۆ، ڤانکوڤێر، و لە سەرانسەری ئەورووپاش دا کۆبوونەوەیان گرتبوو، بەڵام سانفرانسیسکۆ ناوەندی ڕاپەڕینی ھیپی بوو.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیسی https://web.archive.org/web/20170714104436/https://en.wikipedia.org/wiki/Summer_of_Love

پۆل:مێژووی سان فرانسیسکۆ
گۆرانی

**گۆرانی** یان **ستران** (بە ئینگلیزی: Song) بە شیعر و ئاھەنگێک دەڵێن کە بۆ یەک ساز کرابێت و گۆرانیبێژێک لەڕێگەی ئامێرەکانی مۆسیقا دا بیڵێت یان بەبێ ئەو ئامێرانە. وشەی **گۆرانی** لە وشەی گۆرانەوە گیراوە.

## جۆرەکانی گۆرانی کوردی

لە مۆسیقای کوردیدا، **گۆرانی** بە شێوازەکانی جۆراوجۆرێک دەبێژرێت.
* بەستە
* ھۆرە
* دەنگبێژی
* سیاوچەمانە
* چەمەری
* حەیران
* لاوک
* بەیت
* موور
* بەند

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانییەکان
پۆل:شێوەی مۆسیقی
پۆل:ڕێوڕەسم
پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی
ئایسلەند

**کۆماری ئایسلەند** (بە ئایسلەندی: Ísland یان Lýðveldið Ísland) وڵاتێکی دوورگەیی «ئەورووپییە» لە باکووری زەریای ئەتڵەسی لە پەراوێزی ناوەڕاستی ئەتڵەسی. ژمارەی دانیشتووانی ٣٢٠ ھەزار کەسە و ڕووبەرەکەی ١٠٣ ھەزار کیلۆمەتر دووجایە پایتەختەکەی [ڕیکیاڤیکە] و گەورەترین شاری ئەو وڵاتەیە، بەو پێیەی کە خۆی و ناوچەکانی باشووری ڕۆژاوای وڵاتەکەی زیاتر لە دوو لەسەر سێی دانیشتووانی ئەو وڵاتەیە. ئایسلەندا وڵاتێکی چالاکە لە ڕووی گڕکان و جیۆلۆجییەوە. زەوییە سەرەکییەکە لە فەلاتێک پێکھاتووە کە بە کێڵگەی خۆڵ و شاخ و سەھۆڵبەندان تایبەتمەندە، لەکاتێکدا زۆرێک لە سەھۆڵبەندانەکان لە ڕێگەی ناوچە نزمەکانەوە دەڕژێنە ناو دەریاکانەوە. چەمی کەنداو کەشوھەوای ئایسلەندا مامناوەند دەکات، ئەمەش وای کردووە کە مامناوەند بێت و گونجاو بێت بۆ ژیان سەرەڕای ئەوەی لەسەر سنوورەکانی بازنەی [جەمسەری باکوور] ھەڵکەوتووە.

## جوگرافیا
وێنۆک|upright=١٫٥|نەخشەی گشتیی تۆپۆگرافی
ئایسلەندا دەکەوێتە شوێنی یەکگرتنی زەریای ئاتلانتیکی باکوور و زەریای جەمسەری باکوور. دوورگەی سەرەکی بە تەواوی لە باشووری بازنەی جەمسەری باکوورەوەیە، بە دوورگە بچووکەکەی ئایسلەندی گریمسی لە کەناری باکووری دوورگەی سەرەکیدا تێدەپەڕێت. ئەم وڵاتە دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی ٦٣ بۆ ٦٨ پلە باکوور و درێژی ٢٥ و ١٣ پلە ڕۆژاوا.

ئایسلەندا لە کیشوەری ئەورووپا نزیکترە وەک لە وشکانی ئەمریکای باکوور، ھەرچەندە نزیکترینە لە گرینلاند (٢٩٠ کم؛ ١٥٥ میل دەریایی) کە دوورگەیەکی ئەمریکای باکوورە. ئایسلەندا بە گشتی لە ئەورووپادا بە ھۆکاری جوگرافی، مێژوویی، سیاسی، کولتووری، زمانەوانی و پراکتیکی دانراوە.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئایسلەند ٣٣٣٬١٣٥ کەس بووە کە بە یەکێک لە کەم حەشیمەتترین وڵاتانی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٥٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٩٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی جیھانی ڤایکینگ
* سنووری نەمسا-ئەڵمانیا

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:ئایسلەند
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٤
پۆل:دوورگەکانی ئایسلەند
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:کۆلۆنیەکانی پێشوی دانیمارک
پۆل:کۆلۆنیەکانی پێشووی نەرویج
پۆل:وڵاتانی ئەندامی یەکێتی بازرگانی ئازاد لە ئەورووپا
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور
پۆل:چەقی ناوەڕاستی ئەتڵەسی
پۆل:وڵاتانی ئەورووپای باکوور
ڕەفەی کیشوەری

وێنۆک|چەپ|350px|
وێنۆک|چەپ|350px|<span style="background: #03FCDE;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> &nbsp;'''ڕەفەی کیشوەری''' بە ڕەنگی کەوە دیاری کراوە

**ڕەفەی کیشوەری** دەوراندەوری درێژەپێدراوی ھەر کیشوەر و دەشتاییە کەنارییەکانی ئەو کیشوەرەیە کە لە سەردەمی سەھۆڵبەندان بەشێک بووە لە کیشوەر، بەڵام لە سەردەمی نێوان سەھۆڵبەندان (وەکوو سەردەمی ئێستا) دەریاکان و کەنداوەکان بردویانە ژێر ئاو.

## سەرچاوەکان
* وەرگێڕدراو لە ویکیپیدیای ئینگلیسی https://web.archive.org/web/20170627152229/https://en.wikipedia.org/wiki/Continental_shelf

پۆل:کۆما ئاوییەکان
پۆل:جوگرافیای کەناراوی
پۆل:یاسای دەریا
پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
پۆل:فیزیای ئۆقیانووسناسی
دەشتایی کەناری

[وێنۆک|چەپ|300px|دەشتایی کەناری لە [ئاڵبانیا]]
**دەشتایی کەناری** (بە ئینگلیسی: Coastal plain) ھەرێمێکی تەخت و نزمە کە لە پاڵ کەناری دەریادا ھەڵکەوتووە و تایبەتمەندیگەلی سرووشتیی لە ھرێمەکانی دوور لە کەنار (ھەرێمە ناوەندییەکان) جیای دەکاتەوە.

پۆل:تۆپۆگرافی
١٩٠٤

ساڵی **1904** زایینی (ڕێکەوتی 10 بەفرانباری 1282 کۆچیی هەتاوی تا  10 بەفرانباری 1283 کۆچیی هەتاوی) چوارەمین ساڵی سەدەی 20ە.

## ڕووداو
### کوردستان
*  بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانی هۆزانەوان، مەلای جزیری بە لیتۆگراف لە ئەڵمانیا، لەلایەن هارتمانەوە. 

* تۆفیق ئاغا بۆ ماوەی ساڵێك بووە فەرمانڕەوای سلێمانی. 

* بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی ڕشانەوە لە سلێمانی و دەوروبەریدا. 

* شێخ سدیق پەلاماری سنووری ئێرانی دا و لە نێوچەی ساما-بەراندوز قەڵایەكی دروستكرد. 

*دامەزراندنی یەکێتی تۆپی پێی نێودەوڵەتی (فیفا)
## لە دایک بوون
* لەدایکبوونی هونەرکاری گۆرانیبێژ، مامۆستا عەلی مەردان لە شاری كەركوك. 

* لەدایکبوونی هۆزانەوانی كورد گۆران. 

* لەدایکبوونی زمانەوان و ئایینی شێخ موحەممەدی خاڵ. 

* لەدایکبوونی هۆزانەوان شێخ ئەحمەدی سریلاوه. 

* لەدایکبوونی موحەممەد سەعید قەزاز لە سلێمانی.

* لەدایکبوونی شوکور مستەفا. 

* تشرینی دووەم 19 - لەدایکبوونی هۆزانەوان و نووسەر عەبدولواحید نوری. 

## مەرگ
* * کۆچی دوایی هۆزانەوان مەحوی. 

* کوژرانی هۆزانەوان مایل، نێوی مەلا ڕەشیدی لاوەیە و خەڵكی سلێمانی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:١٩٠٤
یۆڕاسیا

**یۆڕاسیا** یان **ئۆڕاسیا**، وشکایییەکی گەورەیە کە نزیکەی ٥٣٬٩٩٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە یان نزیکەی ١٠٫٦٪ ڕووبەری زەویی داپۆشیوە (٣٦٫٢٪ ھەرێمی وشکایی). زۆرتر وەکوو کیشوەرێکی تاک لەبەرچاو دەگیردرێت کە ئەورووپا و ئاسیای لەخۆ گرتووە. وشەی ئۆڕاسیا لە تێکەڵبوونی دوو وشەی ئەورووپا و ئاسیا پێکھاتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئۆڕاسیا لە ساڵی ٢٠١٩دا، ٥،٣٦٠،٣٥١،٩٨٥ کەس بووە کە دەبێتە زیاتر لە ٦٩٪ی دانیشتووانی جیھان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:ئاسیا
پۆل:ئەورووپا
پۆل:کیشوەرەکان
ئەمریکای باکوور

وێنۆک|٢٠٠px|کیشوەری ئامریکای باکوور
**ئەمریکای باکوور** کیشوەرێکە لە نیوەگۆی باکوور و نیوەگۆی ڕۆژاوای زەویندا (نەختێکی ناکەوێتە ناو نیوەگۆی ڕۆژاواوە، بەڵام ئەو نەختە زۆر کەمە) و لەتی باکووریی ئامریکاکانە ڕووبەرەکەی ٢٠ ملیۆن کم دووجایە دەکەویتە بازنەی پانی ٢٥ تا ٨٣ باکوور لە ولاتانی (ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا و دوورگەکانی گرینلاند) پیکھاتووە. دانیشتووانی ٣٢٠ ملیۆن کەسە و ٢٩٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ٣٥ ملیۆن کەس لە کەنەدا دەژین.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەمریکای باکوور
پۆل:ھەرێمەکانی ئەمریکاکان
پۆل:کیشوەرەکان
ئەمریکاکان

وێنۆک|چەپ|200px|ئامریکاکان
**ئەمریکاکان** یان ھەر **ئامریکا** () بە وشکاییەکانی نیوەگۆی ڕۆژاوای زەوین دەگوترێت کە بریتین لە ئامریکای باکوور و ئامریکای باشوور لەگەڵ ناوچەکان و دوورگەکانی سەر بەر ئە دوو کیشوەرە. ئامریکاکان بەشێکی گەورە لە جیھانی نوێ پێکدەھێنن.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکاکان
پۆل:ناوچەکانی جیھان
پۆل:کیشوەرەکان
ئەمریکای باشوور

وێنۆک|200px|ئامریکای باشوور
**ئەمریکای باشوور** کیشوەرێکە کە ھەمووی کەوتووەتە ناو نیوەگۆی ڕۆژاوای زەوی و بەشێکی زۆریشی کەوتووەتە ناو نیوەگۆی باشوورەوە. ئەم کیشوەرە لەتی خوارووی ئامریکاکانە.

## وڵاتانی ئەمریکای باشوور
بەپێی ڕێژەی دانیشتووان:
# بەڕازیل
# کۆلۆمبیا
# ئەرجەنتین
# ڤێنیزوێلا
# پێروو
# چیلی
# ئێکوادۆر
# بۆلیڤیا
# پاراگوای
# ئوروگوای
# گویانا
# سووری نام
# فرێنچ گۆنیە
# فۆکلەند ئایلەندز
# باشووری جۆرجیا و باشووری ساندویچ ئایلەندز

## زمانەکان
پەڕگە:Languages of South America (en).svg

زمانی ئیسپانی (١٩٣٬٢٤٣٬٤٦٣) زۆرترین ڕێژەی بەکارھێنانی ھەیە لە ئەمریکای باشوور؛ بەڵام زمانی فەڕەنسی لەزۆرترین دەوڵەتاندا زمانی فەرمیە، لەپاڵ ئەم زمانانەش ھەندێ زمانی تری نێوخۆیی ھەن لەم دەوڵەتانە؛ و زمانی پورتوگالی زمانی فەرمیە وڵاتی بەڕازیلدا. زمانی ھۆلەندی لە سۆرینامدا زمانی فەرمیە؛ و زمانی ئینگلیزی لەوڵاتی کینیادا زمانی فەرمیە؛ و لە ئەمریکای باشوور ھەریەک لە زمانەکانی ھیندی و عەرەبی بەکاردەھێنرێت. زمانی دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ئەمریکا بە زمانی کیتشوا دەناسرێت کە لەوڵاتانی ئیکوادۆڕ، پیرۆ، بۆلیڤیا، چیلی، ئەرجنتین، پاڕاگوای قسەی

## بەستەرە دەرەکییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کیشوەرەکان
ئەمریکای باشوور
ھێڵ (ئەندازە)

وێنۆک|300px|پارچەھێڵێک
290px|وێنۆک|سێ هێڵ لە ئەندازەی دیکارتیدا
**ھێڵ** شتێکی ئەندازەیییە کە (زۆرتر) ڕاست، بێبڕانەوە درێژ و بێبڕانەوە باریکە. پانیی ھێڵ سیفرە. ئەگەر ھێڵێک بە پێنووس بکێشن و بە وردبین سەیری بکەن لەوانەیە بڵێن دەتوانین پانیی ھێڵەکە بپێوین؛ بەڵام، لە ئەندازەدا، ھێڵ بێپانایە. ئەو ھێڵەی بە پێنووس دەکێشرێ تەنھا بۆ نیشاندانی بیرۆکەی ھێڵ لەسەر کاغەزە. ھێڵ تەنھا یەک ڕەھەندی ھەیە ئەویش درێژییە. کاتێک زانستی ئەندازە بەکار دێنین بۆ دروستکردنی نموونەیەک لە جیھانی ڕاستەقینە، ھێڵەکان دەبنە نوێنەری ئەو شتە ڕاستانەی کە زۆر باریکن و پانییان زۆر کەمە.

**ھێڵی ڕاست** یان **ڕاستەھێڵ** کورتترین مەودای نێوان دوو خاڵە. واتە گەر بمانەوێ لە شوێنێکەوە بڕۆین بۆ شوێنێکی تر، یان شتێک لە شوێنێکەوە ببەین بۆ شوێنێکی تر، نزیکترین ڕێگە ئەو ڕاستەھێڵەیە کە دوو شوێنەکە دەگەیێنێتە یەک.

**[[پارچەھێڵ]]** لەتێک لە ھێڵە کە لەلایەن دوو خاڵی جیاوازەوە سنووردار کرابێتەوە. پارچەھێڵ خاوەنی ھەموو خاڵەکانی سەر ھێڵەکەیە کە دەکەونە نێوان ئەو دوو خاڵەی کۆتایییەوە.

**تیشک** یان **نیوەھێڵ** ئەو ھێڵەیە کە لە خاڵێکەوە دەست پێ دەکا و لە ئاراستەیەکی دیاریکراودا بەرەو بێکۆتایی دەر دەچێ. ھەر ڕاستەھێڵێک دوو ئاراستەی ھەیە و لە ھەر ئاراستەدا بێبڕانەوە درێژ دەبێتەوە، بەڵام تیشک تەنھا لە یەک ئاراستەدا بێبڕانەوەیە، بۆیە ھەندێ جار پێ دەوترێ *نیوەھێڵ*.

لە ئەندازەی ئیقلیدسیدا‌، چەمکی ھێڵ بنچینەیییە. بەڵام لە ئەندازەی شیکارانەدا بەپێی زاراوەگەلی بنچینەییتر (وەکوو خاڵ) پێناسە دەکرێ.

ئیقلیدس ھێڵی بەم جۆرە پێناسە کردووە: *درێژییەکی بێپانا*؛ ھەروەھا بۆ ڕاستەھێڵیش دەڵێ: *ڕاستەھێڵ ئەو ھێڵەیە کە بە خاڵەکانی سەر خۆیەوە تەخت ڕاکشابێ*.

## سەرچاوەکان

* ھێڵ، ماڵپەری سەرچاوەی کراوەی بیرکاری: http://www.mathopenref.com/line.html

پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:ئەندازەی شیکارانە
پۆل:چەمکە ماتماتیکییەکان
چەماوە

وێنۆک|چەپ|نموونەیەک لە چەماوەیەکی سادە و داخراو
لە زانستی بیرکاریدا، **چەماوە** () بریتییە لە خاڵگەلێک کە یەک خاڵی بزۆز، بێ‌ناوبڕ بەسەریاندا تێدەپەڕێت و پێکەوە دەیانلکێنێت.
## پێناسە
[250px|چەپ|وێنۆک|
سنوورەکانی [کۆمەڵەی ماندێلبرۆت، وەکوو چەماوەیەکی داخراوە.]]
لە تۆپۆلۆژیدا، چەماوە بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

وا دابنێ *I* ماوەیەک بێت لە ژمارە ڕاستەقینەکاندا (ژێرکۆمەڵێکی پێکەوەبەست لە \mathbb{R}). ئەوا، چەماوەی
\!\,\gamma نەخشەیەکی بەردەوامە لە *I* بۆ *X* و بەم شێوە ھێما دەکرێت: \,\!\gamma: I \rightarrow X، لێرەدا 
*X* بۆشایییەکی تۆپۆلۆژیکییە.

*بە چەماوەی \!\,\gamma دەوترێ **سادە** ئەگەر بۆ ھەر *x*،*y* ێک لە *I*دا:


\,\!\gamma(x) = \gamma(y) \rightarrow x = y

*بە چەماوەی \!\,\gamma  دەوترێ **داخراو** یان **ئەڵقە** ئەگەر \,\!I = [a, b] و ئەگەر \!\,\gamma(a) = \gamma(b). بە دەستەواژەیەکی تر چەماوەیەکی داخراو نەخشەیەکی بەردەوامە لە بازنەی S^1دا.
*بە **چەماوەی داخراوی سادە** چەماوەی جۆردەنیش دەوترێ. بەپێی تیۆرمی چەماوەی جۆردەن، ھەر چەماوەیەکی داخراو وەکوو C، ڕووتەختەکە دەکاتە سێ بەشی جیا، دەرەوە، ناوەوە و ڕووی چەماوەکە.
**ڕووتەختە چەماوە** بە چەماوەیەک دەوترێ کە تێیدا *X* بۆشاییی ئیقلیدسییە.

## درێژایی چەماوە
لە بۆشاییی مەتریکدا «درێژایی» چەماوەی \!\,\gamma : [a, b] \rightarrow X بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:\mbox{Length} (\gamma)=\sup \left\{ \sum_{i=1}^n d(\gamma(t_i),\gamma(t_{i-1})): n \in \mathbb{N} \mbox{ and } a = t_0 

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەماوەکان
پۆل:تۆپۆلۆژی
پۆل:شیکاریی ئاوێتە
پۆل:ئەندازەی مەتریک
ئەندازە

[وێنۆک|left|250px|وێنەی [تیۆرمی دێزارگ، یەکێک لە دەرەنجامە گرینگەکانی ئەندازەی ئیقلیدسی]]
**ئەندازە** ئەو پاژەی بیرکارییە کە گرنگی دەدا بە پرسیارەکانی دەوروپشتی چەمکانێک وەکوو پێودانگ، شێوە، شوێنی تەنەکان بەگوێرەی یەکتر، وە سامانە تایبەتەکانی واڵایی. ئەندازە یەکێک لە کۆنترین زانستەکانە. ئەندازە لە سەرەتای خۆیدا کۆمەڵێک مەعریفەتی کرداری بووە سەبارەت بە درێژی، پانتایی و قەبارە کە لە سێھەمین سەدەی پێش زاییندا لەلایەن
ئیقلیدسەوە لە سیستمێکی بەڵگەنەویستیدا خڕ کراونەتەوە. ئەو سیستمە کە بە ئەندازەی ئیقلیدسی ناسراوە، بۆ زۆر سەدەی یەک لەدوای یەک ستانداردێک بوو بۆ پەیـڕەوکردن.

## وشەکە
وشەی ھەندەسە موعەڕڕەبی وشەی پەھلەویی **ئەندازە**یە. واتە لە زمانی پەھلەوییەوە چۆتە ناو عەرەبی و ڕواڵەت و تا ڕادەیەک چۆنیەنتیی دەربڕینی گۆڕاوە. لە زمانی ئینگلیسیدا، ھەروەھا لە زۆربەی زمانە ئەورووپایییەکاندا، وشەی *Geometry*، یان وشەیەکی نزیک بەوە بۆ ئەندازە بە کار دەبەن کە وشەیەکی یۆنانی کۆنە (*γεωμετρία*، دەخوێندرێتەوە: *جێومێتریا*) کە خۆی لە دوو وشە پێکھاتووە: ١) *Geo*، بە مانای زەوی و ٢) *metria*، بە مانای ئەندازەگرتن، و سەرجەم واتە: *"پێواندنی زەوی"* یان *"ئەندازەگرتنی زەوی"*.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازە
پۆل:بوارەکانی ماتماتیک
زەوی

وێنۆک|٢٠٠px|زەوی
frameless|left

**زەوی** (ھێما: 16px|🜨; ھەروەھا: **زەوین**، **زەمین**، **ئەرد**) ناوی ئەو ھەسارەیەیە کە ئێمەی لە سەرە. زەوی لە خولگەیەکی بڕگە ناتەواو بە دەوری خۆر دەخولێتەوە و سێیەمین ھەسارەی نزیکە لە خۆرە. زەوی پێکھاتووە لە سلیکۆن و ئۆکسجین و چەند مادەیەکی کانزایی تر و زۆربەی ڕوەکەی بە ئاو داپۆشراوە کە شوێنی ژیانی زیاتر لە ھەشت ملیار مرۆڤ و ملیۆنان زیندەوەری دیکەیە. زەوی مانگێکی ھەیە کە بڕوا وایە لە زەریای ھێمنەوە جیا بووبێتەوەکە قەبارەکەی یەک لەسەر چل و نۆ ئەوەندەی زەوییە و لە ماوەی ٢٣ کاتژمێر و ٥٥ خولەک و ٤ چرکە جارێک بە دەوری خۆیدا دەخولێتەوە و لەماوەی ٣٦٥٫٢٥٦٣٦٣٠٠٤ ڕۆژدا جارێک بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە. ھەڵبەت سووڕانەوەی ھەموو ھەسارەکانی دیکەش لە ماوەیەکی جیاوازدا دەسوڕێنەوە لەبەر دووری و نزیکییان لە خۆرەوە چونکە تا نزیکتر بێت دەبێت زووتر بخولێتەوە چونکە ھێزی کێشکردنی خۆر ڕای دەکێشێت بۆ خۆی و بڕوا وایە تەمەنی ٤٫٥ ملیار سال بەر لە ئێستا دروست بووبێت و زەوی لە پێنج چین پێکھاتووە. بە بۆنەی ئەو مەرجانەی لە کاکێشانی ڕێگای شیریدا ھەن کە پێکھاتووە لە ٢٠٠ ملیار ئەستێرە کە ٦٠٠٠ ملیاریان ئەگەری بوونی ژیانیان لەسەرە.

ناوەندی خێراییی سووڕانەوەی زەوی بە دەوری خۆردا دەکاتە نزیکەی ٢٩٫٧٨کم بۆ ھەر چرکەیەک ھەروەھا نیوە تیرەی زەوی لە ھێڵی ناوەندا یەکسانە بە ٦٫٣٧٨٫١٣٧٠کم کە کۆی گشتی تیرەی زەوی لە ھێڵی ناوەندا دەکاتە ١٢٫٧٥٦٫٢٧٤کم پاشان نیوە تیرەی زەوی لە ھێڵی جەمسەردا دەکاتە ٦٫٣٥٦٫٧٥٢٣کم کە کۆی گشتی تیرەی ھێڵی جەمسەری دەکاتە ١٢٫٧١٣٫٥٠٤٦کم جیاوازی نێوان ھەردوو ھێڵەکە دەکاتە ٤٢٫٧٦٩٤کم و ئەگەر ھەردوو ھێڵەکە کۆبکەینەوە دەکاتە ٢٥٫٤٦٩٫٧٧٨٦کم .

## سەرچاوەکان

پۆل:زەویناسی
پۆل:جوگرافیا
زەوی
پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
پۆل:ژینگەی سروشتی جیھانی
پۆل:ھەسارەکان لە ناوچەی نیشتەجێبوونی دەوری ئەستێرەکان
پۆل:ھەسارە زەمینییەکان
پۆل:سیستمی خۆری
پێکھات

**پێکھات** (بە ئینگلیسی: Convention) کۆمەڵەیەکی بە شێوەیەکی گشتی پەسەندکراو لە ئستانداردەکان، نۆرمەکان، و پێومان یان نۆرمە کۆمەڵایەتییەکانە کە و زۆرجار دەبێتە شتێکی باو.

پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
کۆمەڵتە

**کۆمەڵتە** تایبەتمەندیی زاتیی ھەموو تەنێکی فیزیکییە. لە نیووتنەوە ھەتا دۆزینەوەی ئەتۆمەکان و پارچۆلکەکانی تر، کۆمەڵتە بە چەندایەتیی ماددە (quantity of matter) وتراوە، یانی ئەو بڕە ماددەیە کە لە تەنێکدا خڕ بووەتەوە، یا ئەو ماددەیەی کراوە بە سەر یەکا تا ئەو تەنە دروست ببێ. ئەمەش بەستراوە بە چڕیی تەنەکە و قەوارەیەوە: تەن ھەتا قەوارەی زلتر بێ و، ھەتا پڕتر و چڕتر بێ، ماددەی زیاترێکی لە خۆیدا ھەڵگرتووە. ئەمڕۆژە لە فیزیکی پارچۆلکەکاندا ئەوە دەرکەتووە کە ئەتۆمە جیاجیاکان و پارچۆلکە سەرەتایییە جیاجیاکان سەرەڕای ئەوە کە ماددەکەیان بە پێی تیۆری بە قەد یەکترە، بەڵام کۆمەڵتەی جیاوازیان ھەیە. کۆمەڵتە لە فیزیکی نوێدا خاوەنی چەندین پێناسەیە کە بە ھاوسەنگی یەکتر دادەنرێن. پێناسە ئەزموونییەکەی دەڵێ کۆمەڵتە ڕادەی خۆڕاگریی تەنە لە ھەمبەر تاوھەڵگرتندا ئەو کاتەی کە ھێزێک کاری تێ دەکا. بە واتایەکی تر، ئەندازەی خاووخلیچک بوونی تەنە. ھەروەھا، ھەرچی کۆمەڵتەی تەنێک زیاتر بێ، قەوەتی ئەو تەنە بۆ ڕاکێشانی تەنەکانی تر زیاترە.

یەکەی پێوانی کۆمەڵتە لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکاندا کیلۆگرامە. خەڵکی ئاسایی کیلۆگرام بە یەکەی کێش دەزانن. بەڵام، لە فیزیکدا کۆمەڵتە و کێش جیاوازن. ھەرچەند، بۆ دیاریکردنی ئەندازەی کۆمەڵتە، لە باتیی بەکارھێنانی تەرازووی دووتا و بەراوردی لەگەڵ کۆمەڵتەی سەنگەکان، ئەغڵەب، تەرازووی فەنەری بە کار دەبرێ و تەنەکەی پێ دەکێشرێ (کێشی دەپێورێ). کێشی تەن لەسەر مانگ، لەبەر بچووکتر بوونی ھێزی ڕاکێشانی مانگ، کەمترە لە کێشی لەسەر زەوی، کەچی تەنەکە لەسەر ھەردووکیان ھەمان کۆمەڵتەی ھەیە. کێش ھێزە؛ لە دەرەوە بە تەن دەگات و کاری تێ دەکا. بەڵام کۆمەڵتە تایبەتمەندیی خودی تەنە و لێی دانابڕێ.

## بەستەری دەرەکی
* فرانسیسکۆ فلۆریس (٦ی شوباتی ٢٠١٢). «ھاوسەنگیی کۆمەڵتە و وزە». ئینسایکلۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیکی کلاسیکی
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:بارستە
پۆل:بڕی بنچینەیی ئێس ئای
پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
ڕووبەر

وێنۆک|alt=Three shapes on a square grid|بەھای نزیکەیی ڕووبەری ئەم سێ شێوە یەکسانە بە ١٥٫٥٧ دووجا
**ڕووبەر** (بە ئینگلیزی: *Area*) چەندێتییەکە کە پێودانگی دوو-ڕەھەندیی بەشێکی دیاریکراو لە ڕوویێک نیشاندەدات، زیاتر ھەرێمێک کە بە کەوانەیەکی داخراو بەسترابێتەوە.

## یەکەکان
یەکەکانی ڕووبەر ئەمانەن:

::ئار (a) = ١٠٠ مەتری دووجا (m²)
::ھەکتار (ha) = ١٠٠ ئار (a) = ١٠٠٠٠ مەتری دووجا
::کیلۆمەتری دووجا (km²) = ١٠٠ ھەکتار = ١٠٠٠٠ ئار = ١٠٠٠٠٠٠ مەتری دووجا
::مێگامەتری دووجا (Mm²) = ١٠١٢ مەتری دووجا
::فووتی دووجا = ١٤٤ ئینچی دووجا = ٠/٠٩٢٩٠٣٠٤ مەتری دووجا
::یاردی دووجا = ٩ فووتی دووجا (m² ٠/٨٤) = ٠/٨٣٦١٢٧٣٦ مەتری دووجا
::مەیلی دووجا = ٢/٥٨٩٩٨٨١١٠٣ کیلۆمەتری دووجا

پۆل:ڕووبەر
چەندێتی

**چەندێتی** جۆرە تایبەتمەندییەکە کە بەشێوەی گەورەیی یان فرەیی ھەیە. چەندێتی یەکێک لە پۆلە بنەڕەتییەکانی شتانە. ئاماژە بە ھەر جۆرە تایبەتمەندییەک دەکا کە شتێک ھەیبێ و شیاوی پێواندن یان ژماردن بێ. چەندێتییەکان دبنە دوو دەستە: تەنراو (continuous) وەک پێنج دەقە و دوو میتر و، پساو (discrete) وەک حەوت گای قەڵەو و دوو چاوی شین.

## لە فیزیکدا
لە فیزیکدا، دوو جۆر چەندێتی ھەیە: چەندێتیی پێوانەیی و چەندێتیی ئاراستەدار. چەندێتیی پێوانەیی ئەوەیە کە مەزنایییەکەی تەنیا بەھۆی ژمارەیەکەوە نیشاندەدرێت. بۆ نموونە: کات، درێژایی، بارستایی. چەندێتیی ئاراستەدار جگە لە مەزنایی، ئاراستەشی ھەیە، بۆ نموونە: ھێز، لەز، ڕاوەش.

### چەندێتییە سەرەکییەکان
لە فیزیکدا، سێ چەندێتی ھەن کە پێیان دەگوترێت *چەندێتییە سەرەکییەکان*. چەندێتییە سەرەکییەکان بریتین لە: کات، بارست و درێژایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەندێتی
پۆل:پێوان
پۆل:ھەبوونناسی
ئەندازەی ئیقلیدسی

وێنۆک|300px
**ئەندازەی ئیقلیدسی** سیستەمێکی بیرکارانەیە کە دەدرێتە پاڵ بیرکاری یۆنانی ئیقلیدسی ئەسکەندەرانییەوە. ئیقلیدس نووسەری نامیلکەیەکە سەبارەت بە بیرکاری و ئەندازە بە ناوی *[[توخمەکانی ئیقلیدس|توخمەکان]]* کە کۆنترین نووسراوەیەکە بەشێوەی ڕێکخراو باسی ئەندازەی کردبێ. ئەو میتۆدەی ئیقلیدس بەکاری ھێناوە بریتییە لە قەبووڵکردنی کۆمەڵەیەکی بچووک لە بەڵگەنەویستەکان و پاشان ھەڵھێنجان و دەرکێشانی گەلەک ڕاستیی دیکە (پیان دەوترێ سەلمێنراو) لەوانە. ئەگەرچی زۆرێک لە دەستکەوتەکانی ئیقلیدس لەلایەن بیرکارانی پێشووتریشەوە وترابوون، بەڵام ئیقلیدس یەکەم کەس بوو کە خستیانیە ناو سیستەمێکی گشتگری ئەنجامگرانە و ژیرانەوە.

بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ، ئاوەڵناوی "ئیقلیدسی" پێویست نەبوو، چونکە بیر لە ھیچ چەشنە ئەندازەیەکی تر نەکرابووەوە. ئەو ئەندازەیەی ئیقلیدس بنەڕەتی نەبوو تەنھا ئەندازەی ناسراو بوو. بەڵام ٢١٠٠ ساڵ پاش ئیقلیدس، لە سەرەتاکانی سەدەی ١٩ھەمدا، چەند جۆری تر لە زانستی ئەندازە بەدی ھاتن، کە ئێستا پیان دەوترێ ئەندازەگەلی نائیقلیدسی. لە ماوەی ئەو ٢١٠٠ ساڵەدا، زۆر بیرکار ھەوڵی ئەوەیان دابوو کە بەڵگەنەویستی ژمارە ٥، کە بە بەڵگەنەویستی ھاوشانی بەناوبانگە، لە ڕووی بەڵگەنەویستەکانی تر بسەلمێنن (واتە لە حاڵەتی بەڵگەنەویست دەری بێنن و بیکەن بە سەلمێنراو). سەرجەم ئەو ھەوڵانە بوون بە ھۆی سەرھەڵدانی ئەندازەگەلی نوێ یان ئەندازەگەلی نائیقلیدسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:داھێنانە یۆنانییەکان
ماتماتیک

[thumb|ماتماتیکزانی [یۆنانی ئیقلیدس، سەدەی ٣ەم پ. ز. بەپێی خەیاڵی ڕافایێل لە ئەم وردەکارییەی تابلۆی *قوتابخانەی ئەسینا* (١٥٠٩–١٥١١)]]
**ماتماتیک** (لە وشەی یۆنانیی μάθημα، 'زانین، خوێندن، فێربوون') یان **بیرکاری** پێکدێت لە لێکۆڵینەوە لە بابەتەکانی وەک چەندێتی (تیۆریی ژمارە)، پێکهاتە (جەبر)، بۆشایی (ئەندازە)، و جیاکاری و تەواوکاری (شیکاری). ھیچ پێناسەیەکی قبووڵکراوی گشتی نییە.

بیرکاران بەردەوام بۆ نەخشگەلی بنەڕەتی دەگەڕێن، گومانە تازەکان دەکەن بە ڕێسا، و بە ھەڵھێنجان لە پێناسەکان و بەڵگەنەویستەکان بە چەشنی گونجاو ھەڵبژێردراو بناغەی ڕاستی دادەنێن.

لەسەر ئەوەی کە ئاخۆ شتانی بیرکارانە (وەکوو ژمارەکان یان خاڵەکان) سروشتین و خۆڕسکانە بوونیان ھەیە یان مرۆڤ خولقاندوونی ھێشتا باس و گفتوگۆ دەکرێت. بیرکار «بێنجەمین پێرس» ئەوھا بیرکاری دەناسێنێت: «ئەو زانستەی کە دەرەنجامە پێویستەکانمان بۆ گەڵاڵە دەکات». لە لایەکی ترەوە، ئەلبێرت ئەینشتاین، دەڵێت: «تا ئەو شوێنەی کە یاساکانی بیرکاری ئاماژە بە ڕاستەقینە دەدەن، بێگومان نین؛ و تا ئەو شوێنەی کە بێگومانن، ئاماژە بە ڕاستەقینە نادەن».

بە کەڵک وەرگرتن لە دەرھەستکاری و بە بەکارھێنانی ئاوەز، زانستی بیرکاری ھەرڕۆژ لە گەشە و پەرەسەندندایە. بوارەکانی ژماردن، پێوان، توێژینەوەی ژێرجڵەوانەی شێوە ئەندازەیییەکان، و جووڵەی شتە فیزیکییەکان ھەرڕۆژ بەربڵاوتر و بەرینتر دەبن.

## بوارەکانی ماتماتیک
### چەندێتی
لێکۆڵینەوەی چەندێتییەکان بە ژمارەکانەوە دەست پێدەکات:
:

### بۆشایی
لێکۆڵینەوی فەزا بە ئەندازەوە دەست پێدەکات:
:

### گۆڕان

### پێکھاتە
:

### بناغەکان و فەلسەفە
:

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

*
پۆل:زانستی شێوەیی
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ڕەھەند

**ڕەھەند** یان دووری (بە ئینگلیزی: Dimension، بە عەرەبی: بُعد)، لە بیرکاری و فیزیکدا، **ڕەھەند**ی بۆشایییەک یان شتێک  وەکوو "کەمترین ژمارەی پۆتانەکان (coordinate)ی پێویست بۆ دیاریکردنی ھەر خاڵێکی دڵخواز لە ناو ئەو  بۆشایی یان ئەو شتەدا" پێناسە دەکرێت. پێناسەکە بەو مانایە دێت کەوا ئەگەر لەسەر ھێڵێک خاڵێک دیاری بکەن کە تاک ڕەھەندیە، ئەوا یەک خاڵمان پێویستە. ئەگەر لەسەر ڕووتەختێک خاڵێک دیاری بکەن کە دوو ڕەھەندی ھەبێت ئەوا خاڵێک پێویستی بە دوو ڕەھەند ھەیە بۆ دیاری کردنی خاڵەکە. ھەروا لە بۆشاییەکی ئیقلیدسی سێ ڕەھەندیشدا سێ ڕەھەندمان پێویستە بۆ دیاری کردنی خاڵێک.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەھەند
پۆل:جەبری ھێڵی
پۆل:چەمکە ماتماتیکییەکان
پۆل:جەبری پەتی
پۆل:پێوانەی ئەندازەیی
ئانتارکتیکا

وێنۆک|چەپ|200px|ئانتارکتیکا

**ئانتارکتیکا** یان **کیشوەری بەستەڵەکی باشوور** () کیشوەرێکە دەکەوێت ئەوپەڕی باشووری گۆی زەوی، زۆر بەتایبەتی دەکەوێت ناوچەی بەستەڵەکی باشوورەوە لە نیوەی گۆی باشووری زەویدا، دەوروبەریشی بە زەریاری باشوور گیراوە. ڕووبەرەکەی بریتییە لە ١٤٬٠ میلیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە (٥٬٤ میل چوارگۆشە)، بەمەش پێنجەم گەورەترین کیشوەری جیھانە لەدوای ئاسیا و ئەفەریقا و ئەمەریکای باکوور و ئەمەریکاری باشوور ـەوە. نزیکەی ٩٨٪ ئەم کیشوەرە بە سەھۆڵ داپۆشراوە، ناوەندە ئەستووری ڕووپۆشە سەھۆڵینەکەشی دەکاتە ١٬٦ کیلۆمەتر. ئەنتارکتیکا بە ساردترین و وشکترین و زۆرباترین کیشوەر دادەنرێت، خاوەنی گەورەترین ناوەندە بەرزییە لەنێوان کیشوەرەکانیشدا. بەگتشی ئەم کیشوەرە بە بیابانی دادەنرێت، بەجۆرێ کە ناوەندی باران بارین ساڵانە تەنھا ٢٠٠ ملمە (٨ بووسە) ـیە بەدرێژایی ڕووی دەریا. لەم کیشوەرەدا مرۆڤ نییە کە نیشتەجێی ھەمیشەیی بێت بەڵام لەنێوان ١٠٠٠ بۆ ٥٠٠٠ کەسدا ھەن لە ماوەی ساڵێکدا کە ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە کە بەپانتایی کیشوەرەکەدا بڵاوبوونەتەوە. ھەر لەم کیشوەرەدا کۆمەڵێ ڕووەک و گیانەوەر ھەن کە لەگەڵ سەرمادا خۆیان گوونجاندووە، لەوانەش بەتڕیق و سەگی ئاوی و ھەروەھا کۆمەڵێ ڕووەکی وەک ڕووەکەکانی تەندرا.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg

File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:ئانتارکتیکا
پۆل:کیشوەرەکان
تۆیۆتا

وێنۆک|بارەگاى سەرەکى کۆمپانیا
**تۆیۆتا مۆتۆر** (، ) یەکێکە لە کۆمپانیا گەورەکانی بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیل. بنکەی سەرەکی دەکەوێتە شاری تۆکیۆ لە ژاپۆن. لەسەر ئاستی کۆمپانیاکانی ژاپۆن، تۆیۆتا یەکەم کۆمپانیایە لەڕووی زۆری بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیلەوە. لە ساڵی ٢٠١٣ بوو بە یەکەم کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیل، بە جیاوازی ٢٧٠٬٠٠٠ ئۆتۆمۆبیل پێش جێنڕاڵ مۆتۆرزی ئەمریکی کەوت. لە سەرەتای کارکردنەیەوە کۆمپانیاکە دەستی بە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیل کردووە تا ئێستا زۆرترین فرۆشی لە جۆری ئۆتۆمۆبیلی  کۆرۆلایە، و زۆرترین ئۆتۆمۆبیلیشە کە بۆ جیھان ڕەوانەی دەکات کە تا ئێستا زیاتر لە ٤١ میلیۆن دانەی لێ فرۆشراوە.

## مێژوو
وێنۆک|یەکێک لەبەرھەمەکانى
**کیتشیرۆ تۆیۆتا** لە ساڵی ١٩٣٣ ئەم کارگەیەی دامەزراند، کەخۆی تازە لە ئەمریکا گەرابوەوە و کۆنە کارگەیەکی باوکی ھەڵبژارد وەکو وەرشەیەک بۆ دروستکردنی ئۆتۆمۆبیل، تا لە ساڵی ١٩٣٥ توانی یەکەم نموونە ئامادە بکات، لەو کاتە بەھۆی بوونی جەنگی دووەمی جیھانی. حکومەتی ژاپۆن داوای لەو کۆمپانیایە کرد کە بۆ ھێزەکانی ژاپۆن *جێب* و *بارھەڵگر* دروست بکات، دوای جەنگیش کۆمپانیاکە دوبارە دەستی کردەوە بە بنیاد نانەوھی خۆی، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٧ کێشەیەکی گەورە بەسەر کۆمپانیا ھات. لەبەر ئەوەی قەرزەکان ھەمووی بەسەر یەک کۆ ببونەوە و خاوەنەکەی توانای نەبوو لەبەر ئەم قەرزانە مانگانەی کرێکارەکان بدات بۆیە لە دوایی "تۆیۆتا" وازی لە بەرێوەبەرایەتی کۆمپانیا ھێنا.

## ڕۆحێکی نوێ بۆ کۆمپانیا

"ئیجی تویودا" و "شوئیتشی سائیتو" دوای "تۆیۆتا" ھەڵسان بە گرتنە دەستی بەرێوەبەرایەتی کۆمپانیاکە، ئەم بەرێوەبەرانە سەرەتا ھەڵسان بە کرینی یەکەی دروستکردنی نوێ بۆ ئامادەکردنی ئۆتۆمۆبیل لە کاتی ویستراو، ئەم دوو بەرێوەبەرە نوێیە ھەڵسان بە دانانی پلان بۆ داھاتی کۆمپانیا بەوەی پارچە و کەرستەی خاویان ھەڵدەگرت بۆ بەکارھێنانی لە کاتی تەنگانە،
ئەوەبوو کۆمپانیا بەسەرکەوتویی لە ساڵی پەنجاکان کۆمەڵێک نمونەی ئامادە کرد ناودارترینیان "لاند کروزەر ١٩٥١" ی چوار پاڵنەر و "کراون ١٩٥٥" و "کرونا ١٩٥٧". لە ساڵانی شەستەکان کۆمپانیا ھەستا بە دروستکرنی کۆمپانیای زیاتر بۆ ئامادە کردنی داواکاریە زۆرەکانی، شایەنی باسە ئۆتۆمۆبیلی  "کرۆڵا" رەواجێکی یەکجار زۆری لەسەر بوو کاتیک لە ساڵی ١٩٦٦ بەرھەم ھات. تا وایلێھات ساڵی ١٩٧٠ تۆیۆتا بوو بە چوارەم کۆمپانیای جیھانی بۆ ئۆتۆمبیڵ.

## سیاسەتی نوێ
دوای گەشەکردنی زیاتری کۆمپانیاکە، گۆراکاری زۆۆر لەبورای ئۆتۆمۆبیل ڕوویاندا، چونکە وڵاتی ژاپۆن توانی بۆ یەکەم جار بەسەر وڵاتە یەکگرتوەکان سەرکەوێت، بۆ ئەوەی ببێتە خاوەنی یەکەمین کۆمپانیا لە جیھان لەڕووی زۆۆری ڕێژەی فرۆشی بەرھەمەکانیکە بوو ٢م کۆمپانیا دوای کۆمپانیای "جنراڵ مۆتۆرزی " ئەمەریکی ھەڵسا بە بەستنی ھاوپەیمانی لەگەڵی بۆ دروست کردنی یەکەی نوێ لە شاری ("لکسنتن"Lexington) لە ولایەتی کنتکی (Kentucky).
دوای تێپەر بونی دەساڵ کۆمپانیا توانی زیاتر لە ٦٫٥ میلیۆن دۆلار تەنھا لە باکوری ئەمەریکا بەدەست بێنێت. دوای ساڵی ٢٠٠١ کۆمپانیا توانی %١٠ ی بازاری قارەکە بۆخۆی ببات
ئیشتا ڕێژەی درووستکردنی ئۆتۆمۆبیلەکانی دەگاتە ٦ ئۆتۆمۆبیل لە ھەر چرکەیەک، وە ژمارەی کارمەندانی دەگاتە ٢٩٩، ٢٩٤ لە ١٧٠ وڵاتی جیھان.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٣٧
پۆل:تۆیۆتا
پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل
پۆل:تۆپیکس ١٠٠
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان
پۆل:پێشکەشکردنە سەرەتایییە گشتییەکانی دەیەی ١٩٤٠
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە
پۆل:بەرھەمھێنەرانی بزوێنەری دیزڵ
پۆل:تۆیۆتا، ئایچی
سیاچەمانە

**سیاوچەمانە** یان **سیاچەمانە** چەشنێک لە گۆرانیی کوردییە کە لە ناوچەی ھەورامان (ھەورامانی تەخت و ھەورامانی لھۆن) دەبێژرێت. ئەم گۆرانییەش وەک ھۆرە و موور بێ مۆسیقا و بێ ڕیتمە.

## سیاچەمانەبێژە ناسراوەکان
ناسراوترین دەنگبێژانی ئەم گۆرانییە بریتین لە:
* عوسمان کێمنەیی
* شەفیع کێمنەیی
* محەممەد حسەین کێمنەیی
* جەمیل ئەحمەدی
* فتحوڵڵا ئەمینی یان فتحوڵڵا جوانڕۆیی

دیارە عوسمان و جەمیل جێگایەکی تایبەتیان لە وتنی سیاوچەمانەدا ھەیە. ھەڵبەستەکانی سیاوچەمانە بە شێوەزاری ھەورامییە و پتر لەگەڵ شیعری دڵداری، نیشتمانی و عیرفانیدا دەوترێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* ھۆرە
* موور
* ھەورامان
* گۆرانی
* حەیران
* دەنگبێژی
* لاوک

## سەرچاوەکان

* مالپەڕی کورد مووزیک kurdishmusic.net

پۆل:شێوازەکان
پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی
گۆران (ناوچە)

**گۆران** ناوچەیەک لە کوردستانە کە سنوورە ھەنووکەییەکانی بەشێک لە ڕۆژاوای پارێزگای کرماشان لە خۆ دەگرێتەوە. سنوورەکانی ناوچەی گۆران لە چەرخە مێژووییەکانی جیاواز لە ئاڵوگۆڕ بووە. لە سەردەمی ئێستاکە ناوی گۆران بە شێوەی فەرمی ھەر بە تانیا لەسەر گوندستانی گۆران لە شارستانی داڵاھۆی پارێزگای کرماشان دانراوە، بەڵام بەشێوەیەکی نافەرمییەوە لەنێوان خەڵکی کورد بە نزیکەی ھەمووی شارستانی داڵاھوو و ناوچەکانی دەوروبەری دەوترێتەوە. ناوچەی مێژووییی گۆران زۆر گەورەتر لە گۆرانی ھەنووکەیی بووە و نابێت لەگەڵ گوندستانی گۆرانی ئێشتاکە و عەشیرەتی گۆران یان خەڵکی گۆران بە ھەڵە بگیردرێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* گۆران (گەل)
* گۆران (ئێڵ)
* گۆران (تیرە)
* گۆرانی (شێوەزار)

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای پارێزگای کرماشان
پۆل:جوگرافیای مێژووییی پارێزگای کرماشان
پۆل:جوگرافیای مێژووییی کوردستان
پۆل:شارستانی داڵاھۆ
پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
بەستە

**بەستە** یان **پەستە** بە گۆرانییەک دەڵێن کە سەبارەت بە دڵداری و ئەوین ببێ.

## ئەمانەش ببینە
* گۆرانی
* گۆرانیبێژ
* مۆسیقا

پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی
مەقامی عەجەم

thumb|نەخشی مەقامی عەجەم
**مەقامی عەجەم** لە مەقامە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵات و ھاوتای دوو پەیژە مۆسیقای ڕۆژئاوادا، عەجەم لە نیشانەکانی مۆسیقا بەپێی چەند دوورییەک و ڕێسایەکی دیاریکراو کە بۆ پۆلێنکردنی ئاوازی موزیکی دیزاین کراوە، بە شوێنی فەرھەنگێکی مارک دوو دەست پێدەکات و کۆتایی پێ دێت. مەقامی عەجەم شوێنێکی بنەڕەتییە و لەسەر پلەی عەجەم (دوو) و لە ڕۆژھەڵاتی بە عەجەم ئەشێران ناودەبرێن چونکە لەسەر پلەی عەجەم ئەشێران کە تۆنی سی بیمۆڵ دەگرێتەوە. ئەم پەیژەیە زۆر بە مۆدی ماژۆر لە موزیکی ڕۆژاوا دا لێکچوونی ھەیە.

## یەکەم ھەست کاتێک گوێت لێ دەبێت
کاتێک گوێت لە ئامێرەکانی ژەنینی ئەم ئەم مەقامە دەبێت ئەوە دەردەخات کە تۆ بەتەواوی ئاوازی ڕۆژئاوایی دەبیستیت و لەبەر ئەوە پێی دەگوترێت مەقامی عەجەم و واتای عەجەم ئەو کەسەیە کە عەرەبی نازانێت بۆیە ناوی لێنراوە چونکە لە مەقاماتەکانی ڕۆژھەڵاتییەکانی تر ناچێت.

## نیشانەکانی مەقام و زانیاری
ھیچ نیشانەیەکی گواستنەوە لە پەیژە مەقامی عەجەمدا نییە، چونکە ھەموو نیشانەکانی سروشتین و ھیچ تۆنی بیمۆڵ و دێز لەنێو ئاوازەکاندا نییە.

## دەرەجەکانی مەقامی عەجەم
مەقامی عەجەم دەرەجەی دۆ گەورە وەک:
# دۆ
# ڕێ
# می
# فا
# سۆڵ
# لا
# سی
# دۆ
ھەموو نۆتەکان لە حاڵەتی ئاسایین.

## نموونەی گۆرانییەکانی عەرەب
* اغداً القاک - ئوم کەلسوم.
* ایامکم سعیدە - باسم کەربەلایی
* سلامُ علیک علی ڕافدیک - کازم ساھر
* جفنە علم الغزل - محمد عبد وھاب.
* شایف البحر - فیروز
* طالعة من بیت ابوھا - نازم غزالی
* فی یوم ولیلة - وردە ازائری
* یامسافر للجفا - محمد عبدە.
* زورونی کل سنة - سید دەروێش
* أنا غلطان ومتأسف - طلال مداح.
* إلا أنا - طلال مداح.
* یا أخضر یا سکر - طلال مداح.
* یا بلادی یا أغلی سەری - طلال مداح.
* یا حلوة شیلی اللثام - طلال مداح.
* اخر العنقود - محمد عبدە.
* البارحە کانو کسیر - محمد عبدە.

## تاکەژەنی لەسەر مەقامی عەجەم
* فە‌رھاد ساڵح (لەسەر پلەی دەنگی سۆل)

## سترانی کوردی لەسەر مەقامی عەجەم
* شیرینە سە‌وزە - عەباس کەمەندی (لەسەر پلەی دەنگی فا)
* لەدرزی پەچەوە - قادر کابان (لەسەر پلەی دەنگی دۆ)
* خەنەبەندان - کەریم کابان (لەسەر پلەی دەنگی ڕێ)
* زۆر قژی زەرد - قادر کابان (لەسەر پلەی دەنگی سۆڵ)
* مەلێکی لانەواز - دیاری قەرەداخی (لەسەر پلەی دەنگی می)

## ئەمانەش ببینە
مەقام
مەقامی بەیات

## سەرچاوەکان

پۆل:بنەماڵەی مەقامی عەجەم
چەمەری

**چەمەر** یان **چەمەری** شێوازێک لە مۆسیقایە کە لە کاتی شین و زاری دا دەژەنرێت. **چەمەری** زۆرتر لە ناوچەی کرماشان و ئیلام دا ھەیە.

## مەقامی چەمەری
شێوازێک لە مۆسیقای بێکەلامە کە زۆرتر لە کاتی لە دەست دانی گەورەیەک بە زوڕنا و دەھۆڵ دەژەنرێت. دەھۆڵژەن و زوڕناژەن لە بەیانیی رۆژی دوای ڕۆداوەکە (مەرگی گەورە) لەسەر کێوێکی بەرز ڕوو لە رۆژ دەکەن و لە دوای ڵیدانی مەقامی سەحەری، **مەقامی چەمەری** یان **چەمەری** دەژەنن.

## ھەڵپەرکێی چەمەری
شێوازێک لە ھەڵپەرکێ لە چێی بە ڕاست دا خۆلان، بەرەو چەپ ( سەرچۆپی دەبێتە دواگاوانێ) ھەڵدەپەڕن.

## ئەمانەش ببینە
* مۆسیقا
* کرماشان
* ئیلام
* زوڕنا
* دەھۆڵ
* ئەسپی کورد

## سەرچاوە
* kurdishmusic.net - ماڵپەڕی کورد مووزیک

پۆل:شێوازەکان
پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:چاند لە پارێزگای کرماشان
پۆل:چاندی لوڕی
ئوسترالیا (کیشوەر)

**ئوسترالیا** لە نێوان کیشوەرە جیۆگرافییەکاندا بچووکترینە، ھەرچەند کە لە نێوان کیشوەرە زەویناسییەکاندا وا نییە. چ پێناسەیەکی پەسەندکراوی جیھانی بۆ وشەی «کیشوەر» بوونی نییە. پێناسە ناپسپۆڕانەکەی ئەمەیە: «یەکێک لە تەنە بێناوبڕە سەرەکییەکانی وشکایی لە سەر ڕووبەری زەوی». بەم پێناسەوە، کیشوەری ئوسترالیا تەنیا بریتییە لە وشکیی سەرەکیی ئۆسترالیا و نەک دوورگە دەوروبەرەکانی وەکوو تاسمانیا یان نیوگینی. بە ھەر شێوە، لە ڕوانگەی زەویناسی یان جیۆگرافیی فیزیکییەوە، یەک «کیشوەر» بۆی ھەیە کە ڕەفەی کیشوەری (ناحیەی دراوسێی لەژێر ئاودا) و دوورگەکانی سەر ئەو ڕەفە، کە لە ڕووی پێکھاتەیییەوە بەشێک لە کیشوەرەکە دێنە ئەژمار، ژی لەبەربگرێت. بەم پێناسەوە تاسمانیا، نیوگینی و دوورگەکانیتری نزیک وەکوو دوورگەکانی ئاروو، بەشێکن لە کیشوەری ئۆسترالیا، چونکە ئەوان سەر بە ھەمان وشکیی زەویناسین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆسترالیا (کیشوەر)
پۆل:کیشوەرەکان
پۆل:ئۆقیانووسی ھیند
پۆل:ئۆقیانووسی ئارام
پۆل:ئۆقیانووسی باشوور
فرانسیسکۆ تارێگا

**فرانسیسکۆ تارێگا** (بەئیسپانی: Francisco de Asís Tárrega y Eixea، ٢١ ی تشرینی دووەم ١٨٥٢- ١٥ ی کانوونی یەکەم ١٩٠٩)، یەکێک بوو لە ئاوازدانەر و گیتارژەنە ئیسپانییە کارتێکەرەکان.

## ژیاننامە
تارێگا لە ٢١ ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٥٢ لەدایک بووە، لە فیاریاڵ، کاستێلۆن، ئیسپانیا. ھەندێک دەڵێن گوایە باوکی تارێگا ففلامێنکۆی ژەنیوە لەگەڵ ژمارەیەکی تر لە شێوازە جۆراوجۆرەکانی تری گیتار، کاتێک باوکی رۆیشتووە بۆ کارەکەی، کە لەوکاتەدا پاسەوان/چاودێر بــووە لە شوێنێک لە San Pascual، تارێگا منداڵبووە و ویستوییەتی گیتارەکەی باوکی بگرێت/دەستلێبدات و ھەوڵبدات کۆمەڵێک دەنگی خۆشی لێوە دەستبکەوێت. نازناوی تارێگا بە منداڵی بریتی بووە لە "Quiquet".

تارێگا بۆ ھەمیشەیی تووشی چاوکزی و تێکچوونی ھەستی بینین بو و کاتێک لەگەڵ خێزانەکەی جوڵان بۆ شاری کاستێلۆن، ھەر بەو منداڵییە ناوییان تۆمارکرد بۆ پۆلی مۆسیک تا فێری مۆسیک بێت. ھەردوو یەکەمین مامۆستایانی مۆسیکی تارێگا کە Eugeni Ruiz و Manuel González بوون، نابینابوون!

لە ساڵی ١٨٦٢، Julián Arcas ی کۆنسێرت گیتار، لەئاھەنگێکدا لە کاستێلۆن بینیی فرانسێسکۆ(کەلەوکاتەدا گەنج بوو) گیتار دەژەنێت، بۆیە داوای لە باوکی فرانسێسکۆ کرد کە رێگەی پێبدات کە فرانسێسکۆ لەگەڵ خۆی ببات بۆ بەرشەلۆنە و لەوێ پێکەوە گیتار بخوێنن. باوکی فرانسێسکۆ تارێگا رازی بوو، بەڵام سوور بوو لەسەر ئەوەی کە پێویستە کوڕەکەی وانەی پیانۆش وەربگرێت و بخوێنێت. لەوکاتەدا گیتار وەک ئامێرێک دانرابوو کە دەبوو بەدوای گۆرانیبێژدا بھاتەیە و بڕۆیشایە، لەکاتێکدا کە پیانۆ مەبەستی ھەموو ئەوروپا بوو و زۆر گرنگ بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، تارێگا وانەکانی زوو راوەستان لەدوای ئەوەی کە Arcas بۆ گەشتێکی مۆسیکی رۆیشت و تارێگای بەجێھێشت. لەکاتێکدا کە تارێگا ھێشتا تەمەنی تەنھا ١٠ ساڵ دەبوو، رای دەکرد و ھەوڵیدەدا کە ژیانی مۆسیکی خۆی دەستپێبکات و بخاتەگەڕ بەدەستکردن بە ژەنین لە کافێکان و خواردنگەکانی بەرشەلۆنە. ئەویش بەخێرایی بەئامانجی دەگەیشت و بەرەبەرەش گەشەی دەکرد و گەورەتر دەبوو پاشان گەڕایەوە بۆ لای ئەو باوکەی کە قوربانییەکی زۆریدا لەپێناو ئەوەی کوڕەکەی بگەیەنێتە پەروەردەیەکی مۆسیکی درووست و پێشکەوتوو.

پاش سێ ساڵ، لە ١٨٥٦، دووبارە رایکردەوە، ئەمجارەیان بۆ ڤالێنسیا کە لەگەڵ کۆمەڵێک گەنجی قەرەجدا لەوێ بەشداری کرد. باوکی بۆی دەگەڕا و توانی بیدۆزێتەوە و بیگەڕێنێتەوە لەگەڵ خۆی، بەڵام تارێگا بۆ جاری سێیەم، رایکردەوە/ھەڵھات، دووبارە بۆ ڤالێنسیا، لەسەرەتای ھەرزەکارییدا تارێگا تەواو شارەزا و لێھاتوو بوو لەھەردوو پیانۆ و گیتار.

## کارە باوەکان
*ڕیکۆردۆس دێ لا ئەلامبرا

پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرانی ئیسپانی
پۆل:مردووانی ١٩٠٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
کتکەسمۆرەی کلک ڕەش

**کتکەسمۆرەی کلک ڕەش** (*Cynomys ludovicianus*)، کرتێنەرێکە لە خانەوادەی سمۆرەییەکان کە لە دەشتە مەزنەکانی ئەمەریکای باکوور لە سنووری ئەمەریکا و کاناداوە ھەتا سنووری نێوان ئەمەریکا و مێکزیک دەژیەن. ئەم ئاژەڵانە بە پێچەوانەی کتکەسمۆرەکانی دیکە زستانەخەو ناکەن. لە نیوەی زستان دا دەتوانی ئەم جۆرە سمۆرانە لە سەر زەوی ببینیت. ئەو جۆرەی کە دەیگێڕنەوە لە ڕابردوو دا لە ویلایەتی تێگزاس کتکەسمۆرەی کلک ڕەش شاری خۆی ھەبووە لە ناوچەیەک بە ڕووبەری 64000 کیلۆمتری دووجا ژیاون وە ژمارەیان 400 میلیۆن دانە بووە. پێش تێکدانی زاگەیان، ئەم جۆرە کتکەسمۆرە لەوانە زۆرترین جۆر لە ناوەندی ئەمەریکای باکوور بووبێت. ئەم جۆرە یەکێک لەو دوو جۆرە بووە کە لە گۆڤارەکان و یاداشتەکانی گەشتی زانستی لێویس و کلارک دا ناوبراون.

## چۆنێتی ڕوواڵەت
ڕەنگی کتکەسمۆرەی کلک ڕەش بە گشتی قاوەیی مەیلەو زەردە، وە ڕەنگی ژێر زگیان کاڵترە. خاڵێکی ڕەش لە سەر نووکی کلکی ئەوان دایە، وە ھەر لەبەر ئەمەیە کە پێیان دەگوترێت کلک ڕەش. کێشی کتکەسمۆرەی کلک ڕەشی پێگەیشتوو لە نێوان 680 گرام تا 1.361 کیلۆگرام دایە وە ئاساییانە نێرەکان لە مێکان قورسترن. درێژی جەستەیان لە 14 تا 17 ئینچە، و درێژی کلکی ئەوان 3 تا 4 ئینچ دەبێت. ئەم ئاژەڵانە گوێچکەیان بچووکە، بەڵام زۆر تێژبیسن، وە ھەروەھا چاوی ئەوان بچووک و ڕەشە بەڵام تێژبینە.

## لە دیلی دا

Black-tailed prairie dogs were the most common prairie dog species collected in the wild for sale as exotic pets, until this trade was banned in 2003. Prairie dogs in captivity at the time of the ban are allowed to be possessed under a grandfather clause, but no more may be caught, traded, or sold, and transport is only permitted to and from a veterinarian under proper quarantine procedures.  The ban was officially lifted on September 8, 2008.

## پیشانگا

Image:black-tailed_prairie_dog.jpg|کتکەسمۆرەیەکی کلک ڕەش کە تەنھا 6 ھەفتە تەمەنیەتی
Image:Cynomys ludovicianus at National Zoo.JPG|کتکە سمۆرەیەک لە باخچەی ئاژەڵانی نیشتمانی ئەیالەتی کالیفۆرنیای ولایەتیە یەکگرتووەکانی ئەمریکا


## سەرچاوەکان

* Nowak، R. M. ١٩٩٩. Walker's Mammals of the World، Vol. ٢. Johns Hopkins University Press، London.
* Prairie Dogs Are A Keystone Species Of The Great Plains
* Desert USA: Prairie Dogs

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئارشیڤ- وێنە و فیلمەکانی کتکەسمۆرە''(Cynomys ludovicianus)''

پۆل:سمۆرە زەمینیەکان
پۆل:گواندارانی ولایەتە یەکگرتووەکان
دابەشکاریی کارگێڕیی ئێران

**دابەشکاریی کارگێڕیی ئێران** (بە فارسی: *تقسیمات کشوری ایران*) بەم جۆرەیە:

بە ناوەندی وڵات، دەبێژن پایتەخت (تاران). بە ناوەندی ھەر شارستان، ناوەندی ھەر ناوچە و ناوەندی ھەر گوندستان، بەڕیز، دەبێژن: *ناوەندی شارستان*، *ناوەندی ناوچە* و *ناوەندی گوندستان*.
بەپێی دوایین دابەشکاریی کارگێڕی، لە ئەیلوولی ٢٠١٠دا، وڵاتی ئێران پێکھاتووە لە ٣١ پارێزگا، ٣٨٣ شارستان، ٩٥٥ ناوچە، ١١٢٠ شار و ٢٤٦٨ گوندستان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:حکوومەتی ئێران
پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران
پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
ددان

چەپ|200px|وێنۆک|وێنه‌ى ددان
**ددانەکان** بریتین لەو پێکھاتە ڕەقە سپییانەن کە دەکەونە سەر شەویلگەکان لە ناو دەمدا. ئەرکی سەرەکی ددانەکان جوین و ھاڕینی خۆراکە پێش قوتدانی.

ددانەکان لە دوو بەشی سەرەکی پێکدێن؛ تاج و ڕەگ. بە درێژایی ژیانی مرۆڤ دوو کۆمەڵە ددان ھەن. کۆمەڵەی یەکەمی ددان پێیان دەوترێت (ددانی شیری یان ددانی سەرەتایی) کە لە ٦ مانگییەوە دەست بە دەرکەوتن دەکەن لە نێو دەمی مناڵدا تاوه‌كو ته‌مه‌نى ٣٠ مانگى ژماره‌يان ده‌گاته‌ ٢٠ ددان. کۆمەڵەی دووەمیش ددانە ھەمیشەییەکان کە لە ٦ ساڵییەوە دەست دەکەن بە دەرکەوتن و تا ته‌مه‌نى ٢٢-٢٣ ساڵى و ژماره‌يان ده‌گاته‌ ٣٢ ددان. بەپێی شێوە و فرمان سێ جۆر ددان ھەن؛ بڕەر،كه‌ڵبه‌، پێش خڕێ،  و خڕێ.

## توێکاری ددان
ددان لە چوار بەشی سەرەکی پێک دێت. ئەوانیش:

* مینا: بەشە سپییەکەی ددانە کە پێکھاتەیەکی ڕۆشن، ڕەق و ناسکیشە لە ھەمان کاتدا. لە ڕێژەیەکی زۆر مادەی نائەندامی پێکھاتووە. لە نێو مادە نائەندامییەکی مینادا ئەم پێکھاتانە ھەن: فۆسفاتی کالسیۆم، مەگنیسیۆم، سترۆنتیۆم، قوڕقوشم و ئایۆنی فلۆر. مینا بەھێزترین ماددەی ناو لەشی مرۆڤە بێ ڕیزپەڕی (ئیستیسنا).

* عاج: عاج دەکەوێتە ژێر میناوە لەنێوان چیمەنتۆ، مینا و کرۆکی دداندایە. عاج لە ئێسک ڕەقترە بەڵام لە مینا نەرمترە. لە ھەمان کاتیشدا عاجی ددانە ھەمیشەییەکان لە عاجی ددانە سەرەتاییەکان ڕەقترن. ڕەنگێکی زەرد و تایبەتمەندی لاستیکیی ھەیە.

سێ جۆر عاج ھەیە؛ عاجی سەرەتایی کە بەشی زۆری عاج پێک دەھێنێت، عاجی دووەمی، عاجی سێیەمی کە پێشی دەوترێت عاجی ساڕێژکەر لەبەر ئەوەی لە ئەنجمی کارتێکردنی ھۆکارێکی دەرەکی دروست دەبێت. وەک کلۆربوون یان خوران. لە لایەن ئەو خانانەی عاجەوە دروست دەبن کە بەر ھۆکارەکە کەوتوون لە کاتێکدا عاجی یەکەمی و دووەمی لە لایەن خانەی عاجپێکھێنەوە دروست دەبن.

* کرۆکی ددان: بەشە زیندووەکەی ددانە کە دەمار و ملوولەی خوێنی تیادیە ئەویش‌ بەستەرە شانەی نەرمە کە پاڵپشتی عاج دەکات. لەناو کرۆکدا خانەکانی عاج پێکھێن، ڕیشاڵ پێکھێن، خانەکانی مەیزنکایمی جیاوازنەبوو، خانەی بخۆری گەورە، لیمفە خانە، خانە دێندرایتەکان. لەدوای تەمەنی ٢٠ ساڵییەوە خانەکانی کرۆکی ددان وردە وردە کەم دەکەن، تا لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا دەبنە نیوە.

* چیمەنتۆ: چیمەنتۆ پێکھاتووە لە چینێک لە بەستەرە شانەی ڕەق کە دەوری عاجی داوە لە بەشی ڕەگی ددان. چیمەنتۆ کەمێک زەردباو و نەرمترە لە عاج.

پۆل:توێکاریی مرۆڤ
پۆل:پزیشکی
پۆل:ددان
موور

**موور** یان **سەرەمۆر** شێوە ئاوازێکی شینگێڕی ژنانە کە بۆ مردوو دەیبێژن. زۆر نێزیکی چەمەرییە بەڵام ژنان دەیخوێنن.

لە باشوری کوردستان بە گشتی لە ناوچەکانی ئیلام و کرماشان و لوڕستان لە سەردەمی کۆنەوە کە کەسێکی ناودار دەمرد، وەکو پاڵەوان یان سەرۆکێک تا ٧ ڕۆژ شینیان بۆ دەگێڕا و لە شینەکاندا موور دەخوێندرا کە بریتیە لە کۆمەڵە شێعرێکی پێوەندیدار بە شینەوە و بەجۆری موور کە شێوازێکی ئاوازە دەخوێندرێ. موور ئێستاش ماوە بەڵام زۆر بە کەمی.

ئامێری تەمبوور یان تەنبوور لەڕاستی دا تەلموورە کە پێک هاتوە لە دوو وشەی "تەل" و "موور" کە وشەی موور هەر بەم مانایە کە باسمان لەسەر کرد.

## ئەمانەش ببینە
* چەمەری
* مۆسیقا
* گۆرانی
* ئیلام
* کرماشان
* لوڕستان

## سەرچاوە
* مالپەڕی کورد مووزیک https://web.archive.org/web/20170419194159/http://www.kurdishmusic.net/

پۆل:شێوازەکان
پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی