open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئیلینۆی

**ئیلینۆی** یان **ئیلینووا** (بە ئینگلیزی:Illinois) ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوەڕاستی ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. پێنجەم گەورەترین ویلایەتە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە و لە ڕووی ڕووبەرەوە ٢٥ھەمین ویلایەتە. بە بوونی شیکاگۆ لە باکووری ڕۆژھەڵات و ھەندێک شارە بچووکە پیشەسازییەکان و بەرھەمی کشتوکاڵی گەورە لە باکوور و ناوەڕاست و سەرچاوە سروشتییەکانی وەک خەڵووز و نەوت لە باشوور، ویلایەتەکە بنکەیەکی ئابووری ھەمەچەشنی ھەیە و ناوەندێکی سەرەکی گواستنەوەیە. بەندەری شیکاگۆ ویلایەتەکە بە بەندەرەکانی دیکە دەبەستێتەوە کە دەکەونە سەر دەریاچە گەورەکان و ڕووباری میسیسیپی. فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی ئۆھێر بۆ دەیان ساڵە یەکێکە لە قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکانی سەرنشین لە جیھاندا.

ھەرچەندە چڕترین ناوچەکانی دانیشتووانی ویلایەتەکە شیکاگۆ و بەشی باکووری ویلایەتەکەن، بەڵام پێکھاتە ئەورووپییەکان لە سەرەتادا توانیان بەرەو ڕۆژاوای ویلایەتەکە بڵاوببنەوە. کەنەدییە فەرەنسییەکان لە دەوری ڕووباری میسیسیپی کۆبوونەتەوە و ئەوان بوون کە ناوی ناوچەکەیان ناوە ئیلینۆیس. دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ناوخۆیی ئەمریکا، دانیشتووان دەستیان بە ھاتن کرد لە کێنتاکییەوە لە ڕێگەی ڕووباری ئۆھایۆ لە ساڵی ١٨١٠. دوای تەواوبوونی کەناڵی ئێری، بازرگانی لە ڕێگەی دەریاچە گەورەکانەوە زیادی کرد و شاری شیکاگۆ لە کەناری ڕووباری شیکاگۆ وەک یەکێک لە بەندەرەکانی سروشتی لە باشووری دەریاچەی میشیگان دامەزرا. دوای داھێنانی جۆن دیێر بۆ گاسنی کارەبایی، زەوییە ڕەشەکان بووە یەکێک لە کێڵگە بەرھەمدارەکانی جیھان و جووتیارانی کۆچبەری ئەڵمانیا و سوێد بۆ لای خۆیان ڕاکێشا. ھێڵی ئاسن جووتیارانی دەگواستەوە بۆ ماڵە نوێیەکانیان و کەشتییەکان بەکاردەھێنران بۆ گواستنەوەی بەرھەمەکانیان بۆ جیھانی دەرەوە.

تا سەدەی بیستەم، زیادبوونی ھەلی کاری پیشەسازی لە باکوور و ھەلی کار لە کانگاکانی خەڵووز لە شارەکانی ناوەڕاست و باشوور، کۆچبەرانی ڕۆژھەڵات و باشووری ئەورووپای بۆ خۆیان ڕاکێشا. ویلایەتەکە لە سەردەمی شەڕە جیھانییەکاندا ناوەندێکی پیشەسازی گرنگ بووە. سێ سەرۆک کاتێک لە ویلایەتەکەدا دەژیان بۆ حوکم ھەڵبژێردران: ئەبراھام لینکۆڵن، یولیس ئێس گرانت و باراک ئۆباما. ڕۆناڵد ڕیگان کە کاری سیاسی خۆی لە ویلایەتی کالیفۆرنیا دامەزراند، تاکە سەرۆک بوو کە لەو ویلایەتە لەدایک بووە و گەورە بووە. ویلایەتەکە لە ساڵی ١٩٥٤ەوە ڕێزی لە ئەبراھام لینکۆڵن گرتووە و لە ئاڵای فەرمی خۆیدا نووسیوویەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیلینۆی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٨
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
ئیندیانا

**ئیندیانا** (بە ئینگلیسی:Indiana)یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئیندیاناپۆلیسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیندیانا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٦
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
پێنسیلڤانیا

**پێنسیلڤانیا** (بە ئینگلیزی:Pennsylvania) بە فەرمی بە کۆمۆنوێڵتی پێنسیلڤانیا ناسراوە، ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوچەی باکووری ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەتڵەسی ئەمریکا. چیای ئەپالاچیان ناوەندی ویلایەتەکە داگیرکردووە. کۆمۆنوێڵت لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ دێلاوێر، لە باشوورەوە میریلاند، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ڤێرجینیای ڕۆژاوا، لە ڕۆژاوای ئۆھایۆ، لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ دەریاچەی ئێری و پارێزگای ئۆنتاریۆی کەنەدا، لە باکوورەوە لەگەڵ نیویۆرک و لە ڕۆژھەڵاتەوە نیوجێرسی.

ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە ٥٠ ویلایەتی ئەمریکادا پلەی سێیەمی گەورەیە و لە پلەی پێنجەمدایە کە زۆرترین دانیشتووانە و لە پلەی نۆیەمی چڕترینی دانیشتوواندایە. پێنج گەورەترین شاری ویلایەتەکە بریتین لە فیلادلفیا (١٬٥٦٠٬٢٩٧)، پیتسبورگ (٣٠٥٬٨٠١)، ئەلینتاون (١١٨٬٥٧٧)، ئێری (١٠٠٬٦٧١) و ڕیدینگ (٨٩٬٨٩٣). پایتەختی ویلایەتەکە بریتییە لە شاری ھاریسبێرگ کە نۆیەمین گەورەترین شاری ویلایەتەکەیە. پێنسیلڤانیا کەنار دەریایەکی ١٤٠ میل (٢٢٥ کم)ی ھەیە بەدرێژایی دەریاچەی ئێری و دەمی ڕووباری دێلاوێر.

دەوڵەت یەکێکە لەو سێزدە کۆلۆنییە ڕەسەنانەی کە ئەمریکای دامەزراندووە؛ لە ساڵی ١٦٨١ دامەزراوە دوای ئەوەی بە فەرمانی شاھانە بە ویلیام پێن کوڕی ھاوناوی ویلایەتەکە دراوە. بەشێک لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا (بەدرێژایی ڕووباری دێلاوێر)، لەگەڵ ویلایەتی ئێستای دێلاوێر، پێشتر وەک کۆلۆنی سوێدی نوێ ڕێکخرابوو. ویلایەتی پێنسیلڤانیا دووەم ویلایەت بوو کە لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٧٨٧ دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای پەسەند کرد، ھۆڵی سەربەخۆیی دەکەوێتە شاری فیلادلفیا کە گەورەترین شاری ویلایەتی ئەمریکایە و تێیدا جاڕنامەی سەربەخۆیی و دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا داڕێژراوە. لە کاتی شەڕی ناوخۆی ئەمریکادا، شەڕی گێتیسبێرگ لە ناوچەی باشووری ناوەڕاستی ویلایەتەکەدا ڕوویدا. ناوچەی ڤالی فۆرج لە نزیک فیلادلفیا دەگرێتەوە کە بارەگای گشتی جۆرج واشنتۆن بووە لە زستانی سەختی ساڵانی ١٧٧٧–١٧٧٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێنسیلڤانیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٧
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
تێکساس

**تێکساس** () بە ھەمان شێوە (بە ئیسپانی:Tejas)ویلایەتی تێکساس دووەم گەورەترین ویلایەتە لە ویلایەتە یەگرتووەکان لە ڕووی ڕووبەر و دانیشتووانەوە.

ویلایەتی تێکساس دەکەوێتە ناوەندی باشووری وڵاتەوە، و سنووری ھەیە لەگەڵ ویلایەتەکانی لویزیانا لە خۆرھەڵات، ئارکنساس لە باکووری خۆرھەڵات، ئۆکلاھۆما لە باکوور، نیومەکسیکۆ لە ڕۆژاوا، لەگەڵ ئەوەشا سنووری ھەیە لەگەڵ ویلایەتە مەکسیکییەکان تشیواوا، کواھۆیلا، نویڤۆ لیۆن، تاماولیباس لە باشووری خۆراوا، لەکاتێکدا دەکەوێتە کەنداوی مەکسیک لە باشووری خۆرھەڵات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٥
پۆل:تێکساس
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
تێنێسی

**تێنێسی** (بە ئینگلیزی: Tennessee)یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئەمریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری نەشویڵە. یان (ناشفیل)ە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٦
پۆل:تێنێسی
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
ئۆھایۆ

وێنۆک|شوێنی ئۆھایۆ لەسەر نەخشەی ئامریکا

**ئۆھایۆ** (بە ئینگلیزی: Ohio) ویلایەتێکە لە ناوچەی ڕۆژاوای ناوەڕاست و دەریاچە گەورەکانی ئەمریکا. ئۆھایۆ لە ٥٠ ویلایەتی ئەمریکادا لە پلەی سێیەمی گەورەترین و حەوتەمی ژمارەی دانیشتوواندایە و لە پلەی ١٠ی چڕترینی دانیشتوواندایە. پایتەختی ویلایەتەکە و گەورەترین شاری کۆلۆمبۆسە.

ئەم ویلایەتە ناوی خۆی لە ڕووباری ئۆھایۆ وەرگرتووە. ناوەکە لە وشەی ئیرۆکوای "ئۆھێ-یۆ" وەرگیراوە، بە واتای "ڕووباری مەزن" یان "کانی مەزن". لە خاکی باکووری ڕۆژاوا دابەشکرا و وەک ١٧ھەمین ویلایەت لە یەکێتییەکە وەرگیرا (و یەکەم ویلایەت بەپێی یاسای باکووری ڕۆژاوا) لە یەکەمی ئازاری ١٨٠٣. ئۆھایۆ لە مێژوودا بە "ویلایەتی باکای" ناسراوە دوای دارەکانی قەستەنەی ئەسپەکانی ئۆھایۆ و خەڵکی ئۆھایۆ بە "باکای" ناسراون.

حکوومەتی ئۆھایۆ لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن پێکدێت، کە پارێزگار سەرۆکایەتی دەکات؛ لقی یاسادانان کە ئەنجومەنی گشتی ئۆھایۆ لەخۆدەگرێت؛ دەسەڵاتی دادوەری لەلایەن دادگای باڵای ویلایەتەوە سەرۆکایەتی دەکرێت. ئۆھایۆ خاوەنی ١٦ کورسی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکایە. بە پێگەی خۆی وەک ویلایەتی سوینگ و پێشەنگی ھەڵبژاردنە نیشتمانییەکان ناسراوە. شەش کەس لە دانیشتووانی ئەو ویلایەتە بۆ پۆستی سەرۆککۆماری ئەمریکا ھەڵبژێردراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ئۆھایۆ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٠٣
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
جۆرجیا (ویلایەت)

**جۆرجیا** (بە ئینگلیزی: Georgia)یەکێکە لە ویلایەتە باشوورییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، یەکێکە لە ٥٠ ویلایەتەکەی ئەمریکا، ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١٠٫٦٠٠٫٠٠٠کەسە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئاتلانتایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:جۆرجیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
دێلاوێر

**دێلاوێر** () ویلایەتێکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. دێلاوێر دەکەوێتە بەشی ناوەڕاستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ڕووی لە زەریای ئەتڵەسی کردووە. ناوی ویلایەتەکە یادی بارۆنی دێلاوێر دەکاتەوە کە ڕووباری دێلاوێری دۆزییەوە. ویلایەتەکە بەھۆی بچووکی قەبارە و سامانە ڕێژەیییەکەیەوە نازناوی «دەوڵەتی ئەڵماس»ی لێنراوە. ژمارەی دانیشتووانی عەرەب ٠٫٣٪، لەکاتێکدا ژمارەی موسڵمان ٠٫٢٪. لەم ویلایەتەدا چەندین مزگەوت ھەیە کە بەناوبانگترینیان کۆمەڵەی ئیسلامی ویلایەتی دێلاوێر لە شاری سمیرنا.

ھەندێک لە گرنگترین شوێنەوارەکانی ویلایەتەکە بریتین لە قەڵای کریستینا، مۆزەخانەی ھاگلی و کڵێسای سێیەمی پیرۆز. ناوبانگەکانی ویلایەتی دێلاوێر بریتین لە ڕێبەر ڕیچارد ئاڵن دامەزرێنەری کڵێسای میتۆدیستی ئەفریقی و فەلەکناسی ئەمریکی جەمپ کانۆن و دادوەر جۆرج ڕید کە ھاوکارێکی واژووکەری جاڕنامەی سەربەخۆیی ئەمریکایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دێلاوێر
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٧
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
داکۆتای باشوور

**داکۆتای باشوور** () ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوچەی ناوەڕاستی ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ناوی لە ھۆزی لاکۆتای خەڵکی ڕەسەنی ئەمریکی سیۆکسەوە ناونراوە کە بەشێکی زۆر لە دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن و لە مێژوودا زاڵ بوون بەسەر ھەموو خاکەکەدا. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە حەڤدەھەمین گەورەترین ویلایەتە، بەڵام پێنجەم کەمترین ژمارەی دانیشتووان و پێنجەمی کەمترین چڕی دانیشتووانی پەنجا ویلایەتی ئەمریکایە. ویلایەتەکە نوێنەرایەتی بەشی باشووری خاکی داکۆتای دەکرد، و لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٨٨٩ لە یەکێتییەکە وەرگیرا، ھاوکات لەگەڵ داکۆتای باکوور. پیێر پایتەختی ویلایەتەکەیە، لەکاتێکدا گەورەترین شار سیۆکس فۆڵسە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١٧١ ھەزار کەسە.

ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتی داکۆتای باکوور (لە باکوور)، مینیسووتا (لە ڕۆژھەڵات)، ئایۆوا (لە باشووری ڕۆژھەڵات)، نێبراسکا (لە باشوور)، وایۆمینگ (لە ڕۆژاوا) و مۆنتانا (لە باکووری ڕۆژاوا). ڕووباری میزۆری ویلایەتەکە دەکاتە دوو نیوەی جیاواز لە ڕووی جوگرافی و کۆمەڵایەتییەوە، کە لەلایەن دانیشتووانەوە بە «ڕۆژھەڵاتی ڕووبار» و «ڕۆژئاوای ڕووبار» ناسراون. بەشی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکە شوێنی زۆربەی دانیشتووانەکەیە و خاکی بەپیتی ئەم ناوچەیە بۆ گەشەکردنی بەرھەمی جۆراوجۆر بەکاردەھێنرێت. چالاکییە باڵادەستەکانی ڕۆژاوای ڕووباری میزۆری و ئابوورییەکەی زیاتر لەسەر بنەمای خەرجییەکانی گەشتیاری و بەرگرییە. زۆربەی زەوییە زەوتکراوەکانی ھیندییە سوورەکان دەکەونە ڕۆژاوای ڕووبارەکە. شوێنی گردە ڕەشەکانە، کە زنجیرەیەک شاخی نزم و سنەوبەر داپۆشراون و پیرۆزن بەلای سیۆکسەکان، کە دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژاوای ویلایەتەکە. ھەروەھا شوێنی چیای ڕاشمۆرە کە شوێنێکی سەرەکی گەشتیارییە. داکۆتای باشوور کەشوھەوای کیشوەری مامناوەندی ھەیە، چوار وەرزی جیاوازی ھەیە و بارانبارین لە مامناوەندەوە لە ڕۆژھەڵاتەوە تا نیوە وشک لە ڕۆژاوا. ھەروەھا ژینگەی ویلایەتەکە جۆرەکانی گژوگیای تایبەت بە ئەمریکای باکووری تێدایە.

چەند ھەزار ساڵە مرۆڤ لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بووە و لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا لەلایەن سیۆکسەکانەوە داگیرکردووە. لە کۆتایی سەدەدا، دوای زێڕی گردە ڕەشەکان و دروستکردنی ھێڵی ئاسن لە ڕۆژھەڵاتەوە، نیشتەجێبوونی ئەورووپییەکان زیادیان کرد. بەھۆی دەستدرێژی لەلایەن کرێکارانی کانگە و نیشینگەکان بووە ھۆی چەندین شەڕی ھیندستان، کە بە کۆمەڵکوژی ئەژنۆی بریندار لە ساڵی ١٨٩٠ کۆتایی ھات، ڕووداوە سەرەکییەکانی سەدەی بیستەم بریتی بوون لە کاسەی تۆز و بێبازاڕی گەورە، زیادبوونی خەرجییە فیدراڵییەکان لە ماوەی ساڵانی ١٩٤٠ و ١٩٥٠ بۆ کشتوکاڵ و بەرگری، ھەروەھا پیشەسازیکردنی کشتوکاڵ کە کشتوکاڵی خێزانی زۆر کەمکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داکۆتای باشوور
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
داکۆتای باکوور

**داکۆتای باکوور** (بە ئینگلیزی: North Dakota) ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوەڕاستی ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. دەکەوێتە باکووری دووری ویلایەتی دەشتە گەورەکان، و لە نیوەی باکووری داکۆتاکان. لە سەدەی نۆزدەھەمدا، داکۆتای باکوور بە بەشێک لە ڕۆژاوای کێوی دادەنرا. پێشتر بەشێک بوو لە خاکی داکۆتا (ناوی لە ھۆزی ڕەسەنی ئەمریکی داکۆتا ناونراوە)، داکۆتای باکوور لە ساڵی ١٨٨٩ بووە ٣٩ھەمین ویلایەت.

ڕووباری میزۆری بە بەشی ڕۆژاوای ویلایەتەکەدا دەڕوات و دەریاچەی ساکاکاوا لە پشت بەنداوی گاریسۆنەوە پێکدەھێنێت. نیوەی ڕۆژاوای ویلایەتەکە بەرزایییەکانە و سەرچاوە سروشتییەکانی تێدایە لەوانە خەڵووز و نەوتی خاو. لە ڕۆژھەڵاتەوە ڕووباری سوور دۆڵی ڕووباری سوور لە باکوور پێکدەھێنێت. ئەم ناوچەیە زەوییەکی دەوڵەمەندی کشتوکاڵییە. لە مێژە کشتوکاڵ زاڵ بووە بەسەر ئابووری و کولتووری داکۆتای باکووردا.

پایتەختی ویلایەتەکە بیسمارکە. گەورەترین شاری ئەم ویلایەتە فارگۆیە. زانکۆ حکومییە گەورەکان لە گراند فۆرک و فارگۆ ھەڵکەوتوون. ھێزی ئاسمانی ئەمریکا بنکەکانی لە شاری مینۆت و گراند فۆرکس ھەیە. کۆی ڕووبەری داکۆتای باکوور ١٨٣٬٢٧٢ کیلۆمەتر دووجایە (٧٠٧٦٢ میل چوارگۆشە). ژمارەی دانیشتووانی ٦٤٢ ھەزار و ٢٠٠ کەسە (٢٠٠٠).

داکۆتای باکوور دەکەوێتە باشووری پارێزگاکانی مانیتۆبا و ساسکاچوان لە کەنەدا. ھاوسنوورە لەگەڵ سێ ویلایەتی ئەمریکا: ڕۆژھەڵاتی مۆنتانا، باکووری داکۆتای باشوور و ڕۆژاوای مینیسوتا. پێش ھاتنی ئەورووپییەکان، داکۆتای باکوور لەلایەن ڕەسەنی ئەمریکییەوە نیشتەجێ بوو، لەنێویاندا ھۆزی ماندان ھەبوو. داکۆتای باکوور لە دوایین ویلایەتەکان بوو کە نیشتەجێکرابوون، لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٨٨٩ لەگەڵ داکۆتای باشوور پەیوەندییان بەو یەکێتییەوە کرد، داکۆتای باکوور تاکە بانکی دەوڵەتی ھەیە لە ئەمریکا، بانکی داکۆتای باکوور کە ھەموو پارەی حکوومەتی ویلایەتەکانی تێدایە.

## سەرچاوەکان

ژمارەی دانیشتووان

پۆل:داکۆتای باکوور
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
کارۆلینای باکوور

**کارۆلینای باکوور** (بە ئینگلیسی:North Carolina)یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە.

ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری رالییە.
## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:کارۆلینای باکوور
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
فلۆریدا

**فلۆریدا** یان **ئیفلۆریدا** (بە ئینگلیزی: Florida)‏؛ (کە بە ئیسپانی بە واتای «خاکی گوڵەکان» دێت)، ویلایەتێکە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا. لە ڕۆژاوا لەگەڵ کەنداوی مەکسیک و لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی ئەلاباما و جۆرجیا و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی و لە باشوورەوە لەگەڵ گەرووی فلۆریدا و کووبا ھاوسنوورە. فلۆریدا لە ڕووی ڕووبەرەوە لە پلەی بیست و دووەمدایە، لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە پلەی سێیەمی ھەیە و لە ڕووی چڕی دانیشتوانەوە لە پلەی ھەشتەمدایە لە ئەمریکا. جاکسۆنڤیل پڕ دانیشتووترین شارەوانی ویلایەتەکەیە و گەورەترین شارە بەپێی ڕووبەر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ناوچەی گەورەی مەیامی پڕ دانیشتووترین ناوچەیە لە فلۆریدا. پایتەختی ویلایەتەکە شاری تەڵاھاسییە.

## مێژوو
باوباپیرانی ھیندییەکان لایەنی کەم ١٤ ھەزار ساڵ لەمەوبەر چوونەتە ناو ویلایەتی فلۆریدا. تا سەدەی ١٦، سەرەتاییترین تۆمارێکی مێژوویی ھەیە، گرووپە سەرەکییەکانی خەڵک کە لە فلۆریدا دەژیان بریتی بوون لە ئەپالاچییەکان لە فلۆریدا پانھاندڵ، تیموکوا لە باکوور و ناوەڕاست، ئایس لە کەنارەکانی ناوەڕاستی ئەتڵەسی، و کالووسا لە باشووری ڕۆژاوای فلۆریدا.

## گەشتیاری
ویلایەتی فلۆریدا بە یەکێک لە ویلایەتە گەشتیارییەکانی ئەمریکا دادەنرێت، بەو پێیەی بەناوبانگە بە کەناراوەکانی کە دەڕوانێتە کەنداوی مەکسیک و زەریای ئەتڵەسی، بەتایبەتی لە شاری مەیامی کە بە گرنگترین شاری ویلایەتەکە دادەنرێت. ھەروەھا چەندین پارکی بۆ تەمەنە جیاوازەکان ھەیە، بەتایبەتی لە ئۆرلاندۆ کە لقێکی گەورەی دیزنیلاند و ناوەندی ئیپکۆتی تێدایە، کە ساڵانە ملیۆنان گەشتیارانی ئەمریکی و دەرەوەی ئەمریکا سەردانیان دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:فلۆریدا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٥
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
کانزاس

**کانزاس** ()یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری تۆپێکایە ویلایەتێکی دەریایییە لە ناوەڕاستی ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ نەبراسکا؛ و میزۆری لە ڕۆژھەڵاتەوە؛ لە باشوورەوە ئۆکلاھۆما و لە ڕۆژاواش کۆلۆرادۆ. ناوی ویلایەتەکە بە ناوی ڕووباری کانزاسەوە ناونراوە کە لە بەرامبەردا بە ناوی خەڵکی کانزا ناونراوە. ویچیتا زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ویلایەتەکەی ھەیە، ناوچەی کانزاس سیتی دوو ویلایەتی کانزاس و میزۆری نوێنەرایەتی گەورەترین ناوچەی ویلایەتەکە دەکات.

لە ماوەی ھەزاران ساڵدا ئەم خاکە کە ئێستا بە کانزاس ناسراوە، شوێنی چەندین ھۆزی ڕەسەنی جۆراوجۆر بووە. کانزاس یەکەم شوێنی نیشتەجێبوونی نا ڕەسەنەکانی لە ساڵی ١٨٢٧ لە فۆرت لیڤنۆرس دامەزرا. خێرایی بنیاتنانی نیشتەجێبوون لە ساڵانی ١٨٥٠دا خێراتر بوو، لە ناوەڕاستی شەڕە سیاسییەکان لەسەر مشتومڕی کۆیلایەتی. دوای ئەوەی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئۆپەراسیۆنەکانی نیشتەجێکردنی ویلایەتەکەی بەپێی یاسای کانزاس-نەبراسکا لە ساڵی ١٨٥٤ بە یاسایی کرد، ململانێیەک لە نێوان ھەڵوەشێنەرانی دەوڵەتی ئازاد لە نیو ئینگلاند و دانیشتووانی لایەنگری کۆیلایەتی لە ویلایەتی میزۆری دراوسێیەوە سەریھەڵدا لەسەر ئەو پرسیارەی کە ئایا کانزاس دەبێ دەوڵەتێکی ئازاد بێت یان نا یان دەوڵەتێکی کۆیلە، لە قۆناغێکدا کە بە خوێنبەربوونی کانزاس ناسراوە. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٨٦١، کانزاس وەک دەوڵەتێکی ئازاد پەیوەندی بە یەکێتییەوە کرد و نازناوی نافەرمی «دەوڵەتی ئازادی کانزاس»ی بەدەستھێنا. پەسەندکردنی فەرمانەکانی وەرگرتنی کشتوکاڵی لە ساڵی ١٨٦٢ بووە ھۆی لێشاوی دانیشتووانی زیاتر و بازرگانی ئاژەڵداری لە ساڵانی ١٨٧٠دا کە گەشەسەندبوو، ھەندێک لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ڕۆژاوای کێوی بۆ ڕۆژاوای کانزاس ڕاکێشا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کانزاس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦١
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
کۆلۆرادۆ

**کۆلۆرادۆ** (بە ئینگلیزی: Colorado) ویلایەتێکی ئەمریکایییە کە زۆربەی باشووری چیای ڕۆکی و ھەروەھا بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی فەلاتی کۆلۆرادۆ و لێواری ڕۆژاوای دەشتە گەورەکان لەخۆدەگرێت. کۆلۆرادۆ بەشێکە لە ڕۆژاوای ئەمریکا و باشووری ڕۆژاوای ئەمریکا و ویلایەتە شاخاوییەکان. کۆلۆرادۆ ھەشتەم گەورەترین و بیست و یەکەمین ویلایەتی زۆرترین دانیشتووانی ھەیە لە نێو پەنجا ویلایەتی ئەمریکا. نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ژمارەی دانیشتووانی ویلایەتی کۆلۆرادۆ لە یەکەمی تەممووزی ٢٠١٦ بە ٥٬٥٤٠٬٥٤٥ کەس دەخەمڵێنێت، کە بە ڕێژەی ١٠٫١٧٪ زیادی کردووە لە دوای سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ی ئەمریکاوە.

ناوی ویلایەتەکە لە ڕووباری کۆلۆرادۆوە ناونراوە، کە گەڕێنەرانی ئیسپانیا ناویان ناوە Río Colorado (بە ئیسپانی بۆ "ڕووباری سوور") بەھۆی ئەو لیتەیەی کە ڕووبارەکە لە شاخەکانەوە ھەڵی گرتبوو. خاکی کۆلۆرادۆ لە ٢٨ی شوباتی ١٨٦١ ڕێکخرا و سەرۆکی ئەمریکا یولیس ئێس گرانت جاڕنامەی ٢٣٠ی واژوو کرد کە لە یەکەمی ئابی ١٨٧٦دا کۆلۆرادۆ وەک ٣٨ەمین ویلایەت وەرگیرا لە یەکێتییەکە. کۆلۆرادۆ بە "ویلایەتی سەدەمین" ناودەبرێت، چونکە لە ھەمان ساڵی ١٠٠ ساڵەی جاڕنامەی سەربەخۆیی ئەمریکادا خرایە بواری جێبەجێکردنەوە.

لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتی وایۆمینگ و نێبراسکا، لە ڕۆژھەڵاتەوە کانزاس، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ئۆکلاھۆما، لە باشوورەوە نیومەکسیکۆ، لە ڕۆژاوای ویلایەتی یووتا و لە باشووری ڕۆژاوا لە ناوچەی فۆڕ کۆرنێرز لەگەڵ ویلایەتی ئەریزۆنا. کۆلۆرادۆ بە دیمەنی شاخ و دارستان و دەشتە بەرزەکان و دۆڵ و بەرزایی و ڕووبار و زەوییە بیابانییەکانی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆلۆرادۆ
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦١
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
کارۆلینای باشوور

**کارۆلینای باشوور** (بە ئینگلیسی:South Carolina)یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ئامریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری کۆلۆمبیایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارۆلینای باشوور
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
کنتاکی

**کنتاکی** () ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوچەی باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ویلایەتی کێنتاکیی یەکێکە لە چوار ویلایەتی ئەمریکا کە وەک کۆمۆنوێڵس پێکھاتووە (ئەوانی دیکە بریتین لە ڤێرجینیا، پێنسیلڤانیا و ماساشوستس). ویلایەتی کێنتاکیی لە سەرەتادا بەشێک بووە لە ڤێرجینیا و لە ساڵی ١٧٩٢ بووە پانزەھەمین ویلایەت کە پەیوەندی بە یەکێتییەوە کردووە. ویلایەتی کێنتاکیی لە ڕووی ڕووبەرەوە ٣٧ھەمین ویلایەتە و لە کۆی ٥٠ ویلایەتی ئەمریکادا ٢٦ھەمین ویلایەتە کە زۆرترین دانیشتوویان ھەیە.

کێنتاکیی بە «ویلایەتی گیای شین» ناسراوە، ناوێک لە چیمەنی پرایری وەرگیراوە کە لە زۆرێک لە لەوەڕگەکاندا دەبینرێت بەھۆی خاکە بەپیتەکەیەوە. یەکێک لە ناوچە سەرەکییەکانی ویلایەتەکە ناوچەی بلوگراسە لە ناوەڕاستی ویلایەتی کێنتاکیی کە دوو شاری گەورەی لویسڤیل و لێکسینگتۆن لەخۆدەگرێت. خاکێکی ژینگەی ھەمەچەشن و سەرچاوەی زۆرە، درێژترین تۆڕی ئەشکەوتی ھەیە لە جیھاندا، پارکە نەتەوەییەکەی ئەشکەوتی مامۆس، درێژترین ڕێڕەوی ئاو و چەمەکانی کەشتیووانی لە ئەمریکای نزیک یەکتر، و دوو گەورەترین دەریاچەی دەستکرد لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری میسیسیپی.

ھەروەھا کێنتاکیی بە پێشبڕکێی ئەسپ، تەقاندنی بۆربۆن، کانگاکردنی خەڵووز، پیشەسازی ئۆتۆمبێل و تووتن، مۆسیقای بلوگراس، خولی تۆپی باسکە لە کۆلێژ و مریشکی سوورکراوەی کێنتاکیی ناسراوە.

## پەراوێزەکان

پۆل:کێنتاکی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٢
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٩٢ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
کۆنێتیکت

وێنۆک|250px
**کۆنێتیکت** ()یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ھارتفۆردە.
## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:کۆنێتیکت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
لویزیانا

**لویزیانا** (بە ئینگلیزی: Louisiana) ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوچەی باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لویزیانا لە ٥٠ ویلایەتی ئەمریکادا لە پلەی سێیەمی گەورەترین ویلایەتی ئەمریکادایە و لە پلەی ٢٥ی زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ئەمریکادایە. پایتەختەکەی باتۆن ڕوژ و گەورەترین شارەکەی نیو ئۆرلینزە. لویزیانا تاکە ویلایەتە لە ئەمریکا کە زاراوەی پارێش بەکاردەھێنێت بۆ وەسفکردنی بەشە سیاسییەکانی، کە ھاوتایە لەگەڵ کاونتییەکان. گەورەترین پارێش لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە بریتییە لە ڕۆژھەڵاتی باتۆن ڕوژ و گەورەترین پارێش لە ڕووی ڕووبەرەوە بلاکمانزە. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئارکانساس و لە ڕۆژھەڵاتەوە میسیسیپی و لە ڕۆژاوای تەکساس و لە باشوورەوە لەگەڵ کەنداوی مەکسیک ھاوسنوورە.

ھەندێک لە ژینگە شارییەکانی لویزیانا خاوەنی میراتێکی فرە کولتوری و فرە زمانە، بە توندی کاریگەری تێکەڵبوونی کولتوورەکانی فەڕەنسی، ئیسپانی، ئەمریکی ڕەسەن، ئاسیایی و ئەفریقییان لەسەرە لە سەدەی ١٨دا و لە ئەمریکادا بە ناوازە دادەنرێت. ویلایەتی لویزیانای ئێستا کۆلۆنییەکی فەڕەنسی بوو، پاشان بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ئیسپانیاوە داگیرکرا پێش ئەوەی بگەڕێنرێتەوە بۆ فەڕەنسا. پاشان ئەمریکا لە ساڵی ١٨٠٣ زەوییەکەی کڕی، جگە لەوەش کۆلۆنیالیستەکان لە سەدەی ١٨دا زۆرێک لە ئەفریقییەکانیان وەک کۆیلە ھێنا. زۆربەی کۆیلەکان لە ھەمان گەلانی ناوچەکە لە ڕۆژاوای ئەفریقا ھاتبوون و بەم شێوەیە کولتوورەکەیان لە ناوچەکەدا چڕ بووەوە. فشاری کولتوری ئینگلیز-ئەمریکی لە ژینگەی دوای شەڕی ناوخۆدا زیادی کرد و لە ساڵی ١٩٢١دا ئینگلیزی بۆ ماوەیەک بوو بە تاکە زمانی فێرکردن لە قوتابخانەکانی لویزیانا پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٤دا سیاسەتێکی فرە زمانی دەربکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لویزیانا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٢
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
مێریلەند

**مێریلەند** ()یەکێکە لە ویلایەتەکانی ئامریکا، و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە، ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئاناپۆلیسە.
## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:مێریلەند
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
مۆنتانا

**مۆنتانا** (بە ئینگلیزی:Montana) لە ساڵی ١٨٨٩ پەیوەندی بە یەکێتیی ئەمریکاوە کردووە و بووە ٤١ھەمین ویلایەت کە پەیوەندی بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە دەکات. لە ڕووی ڕووبەرەوە چوارەم ویلایەتە، لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە ٤٤ھەمین ویلایەتە. مۆنتانای ئەمریکا یەکەم ویلایەتی ئەمریکا بوو کە مافی دەنگدانی بە ژنان بەخشی. سەرەڕای ڕووبەرە فراوانەکەی، ژمارەی دانیشتووانەکەی تەنھا نزیکەی یەک ملیۆنە، ئەمەش وای کردووە کە یەکێک بێت لەو ویلایەتانەی ئەمریکا کە کەمترین چڕی دانیشتووانی تێدایە.

مۆنتانای ئەمریکا دەکەوێتە باکووری ئەمریکا و لەسەر سنووری وڵاتی کەنەدا. لە بەشەکانی ڕۆژاوای ویلایەتەکەدا چەندین لووتکەی شاخ (لە باکووری شاخەکانی ڕۆکی) ھەیە و ئەم شاخانە ناوی خۆیان بەو ویلایەتە بەخشیوە، بەو پێیەی وشەی «مۆنتانا» لە زمانی ئیسپانیدا بە واتای شاخ دێت. مۆنتانای ڕووباری ڕۆی ھەیە کە یەکێکە لە بچووکترین ڕووبارەکانی جیھان.

ئابووری ویلایەتەکە بە پلەی یەکەم لەسەر کشتوکاڵ و داربڕین و دەرھێنانی کانزاکان دامەزراوە. ھەروەھا ئەم ویلایەتە ھەندێک لە گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی ئەمریکای ھەیە، وەک پارکە نەتەوەیییەکەی گلاسیێر، سێ لە پێنج دەروازەی چوونە ژوورەوە بۆ پارکە نەتەوەیییەکەی یێڵۆوستۆن و شوێنی شەڕی بیگھۆرن بچووک، ئەمەش وای کردووە ویلایەتەکە ببێتە شوێنێکی گەشتیاری بۆ ملیۆنان سەردانیکەر ساڵانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆنتانا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
میزوری

**میسووری** () ویلایەتێکی ئەمریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری جێفێرسۆن سیتییە. مررۆڤ ١٢،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە میزوری دەژیا.

پۆل:میزوری
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
میشیگان

**میشیگان** یان **میشیگن** (بە ئینگلیزی: Michigan)ویلایەتێکی ئەمریکییە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە،  ئەم ویلایەتە بە چوار دەریاچە دەور دراوە: دەریاچەی میشیگان، هیورۆن، ئێری و سوپەریۆر، ئەم ویلایەتە درێژترین سنووری ئاوی هەیە، خاوەنی یەکێکە لە گەورەترین بەلەمەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ویلایەتی میشیگان ویلایەتێکە لە ویلایەتەکانی ئەمریکا و لە ساڵی ١٨٣٧ پەیوەندی بەم یەکێتییەوە(ئەمریکا) کردووە.

alt=ئاڵایی ولایەتی میشیگان|وێنۆک|ئاڵایی ولایەتی میشیگان
## ناونان
ناوی ویلایەتەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەریاچەی میشیگان، کە پێدەچێت ناوەکەی لە چیپیوا (Chippewa)وەرگیرابێت، کە وشەیەکی هیندییە و بە واتای "دەریاچەی گەورە" دێت.

## مێژوو
پێش ئەوەی فەرەنسییەکان لە سەدەی ١٧دا ئەم خاکە بدۆزنەوە، زیاتر لە ٢٠ هەزار هیندی لە میشیگان ژیاون، بەریتانیا دوای زنجیرەیەک شەڕ کە لە ساڵی ١٧٦٣ کۆتایی هات، دەستی بەسەر خاکی میشیگاندا گرت کە کاتی خۆی هین فەڕەنسا بوو،  ئەم ناوچەیە لە دوای شۆڕشی ئەمریکا (١٧٧٥ - ١٧٨٣ز) کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەمریکا،  میشیگان پێش ئەوەی ببێتە ویلایەت لە ساڵی ١٨٣٧ سەر بە سێ ناوچەی جیاواز بوو، لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٨٤٠دا بازرگانی کانگا لە ویلایەتەکەدا گەشەسەند، نوکەندی "سو" هەڵکەندرا و کاتێک کارەکانی لەسەری تەواو بوو، لە ساڵی ١٨٥٥ کرایەوە بەهۆی پێویستی زۆر بە گواستنەوەی ئاسن، و بەرهەمهێنانی دار لە میشیگان لە دوای شەڕی ناوخۆ (١٨٦١-١٨٦٥ی زایینی) گرنگ بوو، ژمارەی دانیشتووان لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٨٧٠-١٩٠٠ زیادی کرد بۆ زیاتر لە دوو هێندە، کارگەکانی میشیگان چەندین پیشەسازی سەربازییان دروستکرد دوای ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩١٧دا هاتە ناو جەنگی جیهانی یەکەمەوە و هەموو پیشەسازییەکانی ئۆتۆمبێل لە ویلایەتەکەدا لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا (١٩٣٩-١٩٤٥ی زایینی) گۆڕانکاریان بەسەردا هات بوو بە ناوچەی بەرهەمهێنانی سەربازی  ئەو شکستە ئابووریەی کە لە ساڵانی حەفتاکان و هەشتاکان کاریگەری لەسەر تەواوی ئەمریکا هەبوو، بووە هۆی دابەزینێکی گەورە لە پیشەسازی ئۆتۆمبێل، لە ناوەڕاستی هەشتاکان فرۆشتنی ئۆتۆمبێل باشتر بوو، بێکاری لە ویلایەتەکەدا کەمکردەوە.

پۆل:میشیگن
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٣٧
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
مەین

[وێنۆک|شوێنی ویلایەتی مەین لەسەر نەخشەی [ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]

**مەین** (بە ئینگلیزی:Maine) ویلایەتێکە دەکەوێتە باکووری دووری ناوچەی نیو ئینگلاند لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ویلایەتی مەین لە ڕووی ڕووبەرەوە لە پلەی ٣٩ھەمین و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە پلەی ٤١ دایە لە نێوان ویلایەت و ناوچەکانی ئەمریکا. لە ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتی نیو ھامپشایر و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی و لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگاکانی نیو برانسوویک و کیووبیکی کەنەدا ھاوسنوورە. ویلایەتی مەین ڕۆژھەڵاتترین ویلایەتی یەک لە دوای یەک لە ئەمریکایە، ھەروەھا باکووریترین ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریاچە گەورەکانە. بە کەناری بەردینی زبر و شاخە نزمەکان ناسراوە. دارستانە چڕەکانی ناوەوە و ڕێڕەوی ئاوی دیمەندار؛ ھەروەھا بەناوبانگە بە خواردنە دەریایییەکان. تەواوی ویلایەتەکە کەشوھەوای کیشوەریی ھەیە، تەنانەت لە ناوچە کەنارییەکانی وەک پۆرتلاند کە پڕ دانیشتووترین شارەکەیە. پایتەختی ویلایەتەکە بریتییە لە ئۆگۆستا.

ھۆزە ڕەسەنەکان ھەزاران ساڵە لەو ناوچەیەدا نیشتەجێن. لە کاتی ھاتنی ئەورووپییەکان چەند ھۆزێکی ئەلگۆنکوین زمان تێیدا نیشتەجێ بوون. یەکەم شوێنی نیشتەجێبوونی ئەورووپی لە ناوچەکەدا لەلایەن فەڕەنسییەکانەوە لە ساڵی ١٦٠٤ لە دوورگەی سانت کرۆکس دامەزرا، کە لەلایەن پیێر دوگوا، سیۆر دی مۆنسەوە دامەزراوە. یەکەم شوێنی نیشتەجێبوونی ئینگلیزەکان کۆلۆنی پۆپھام بوو کە تەمەنی کورت بوو، لەلایەن کۆمپانیای پلایمۆسەوە لە ساڵی ١٦٠٧ دامەزرا، ژمارەیەک نیشتەجێبوونی ئینگلیز بەدرێژایی کەنارەکانی مەین لە ساڵانی ١٦٢٠ دامەزران، ھەرچەندە کەشوھەوای سەخت و بێبەشی و ململانێ لەگەڵ گەلانی ناوچەکە بووە ھۆی ئەوەی زۆرێکیان بەدرێژایی ساڵان شکست بھێنن.

تا سەدەی ١٨ تەنھا نیوەی نیشتەجێبوونی ئەورووپییەکانی مەین لە ژیاندا مابوونەوە. ھێزە دڵسۆز و نیشتمانپەروەرەکان لە کاتی شۆڕشی ئەمریکا و جەنگی ساڵی ١٨١٢دا کێبڕکێیان لەسەر خاکی مەین کرد، لە کۆتایی جەنگی ١٨١٢دا لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیاوە داگیرکرا، بەڵام خاکەکە گەڕێنرایەوە بۆ ئەمریکا وەک بەشێک لە پەیماننامەی ئاشتی کە زەوییەکی تەرخانکراوی بۆ ھۆزە ڕەسەنەکانی نیمچە دوورگەی میشیگان لەخۆگرتبوو. ویلایەتی مەین تا ساڵی ١٨٢٠ بەشێک بوو لە کۆمۆنوێڵتی ماساشوستس، کاتێک دەنگی دا بە جیابوونەوە لە ویلایەتی ماساشوستس بۆ ئەوەی ببێتە ویلایەتێکی جیا. لە ١٥ی ئازاری ١٨٢٠، بەپێی سازانی میزۆری، وەک ٢٣ھەمین ویلایەت لە یەکێتییەکە وەرگیرا. یەکێک لە دوو ویلایەتەکە (ئەوی دیکەیان نێبراسکایە) سیستەمی دەنگدانی جیاوازە لە ویلایەتەکانی دیکە، لەبری سیستەمی دەنگدانی لیستی زۆرینە، سیستەمی دەنگدانی لیستی ڕێژەیی بەکاردەھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:مەین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢٠
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٢٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
مینیسۆتا

**مینێسۆتا** (بە ئینگلیسی:Minnesota) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە.

ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری سەینتپالە.

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٨
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:مینیسۆتا
نیبراسکا

**نێبراسکا** () ویلایەتێکە کە دەکەوێتە ڕووبەری دەشتی ئێسکداراوە و ڕۆژئاوای ناوەند لە
سنوردارە لەگەڵ ویلایەتەکانی داکۆتای باشوور ھەتا باکوور، ئایۆوا لە ڕۆژھەڵات و میزوری ھەتا باشووری ڕۆژھەڵات، و ڕووباری میزوری لە ڕۆژھەڵاتی سرووشتی، و کانزاس ھەتا باشوور، کۆلۆرادۆ ھەتا باشووری ڕۆژاوا و وایۆمینگ ھەتا ڕۆژاوا. پێوەر دەکرێت ڕووبەرەکەی زیاتر لە ٧٧٫٢٢٠ میل چوارگۆشە (٢٠٠٫٠٠٠ کم چوارگۆشە) و ژمارەی دانیشتووانی پێوەر دەکرێت نزیک ١٫٩ ملیۆن بێت، پایتەختی ویلایەتەکە شاری لینکۆڵنە، گەورەترین شاری ویلایەتەکە ئۆماھایە، کە دەکەوێتە سەر ڕووباری میزوری.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:نیبراسکا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
ماساچووسیتس

**ماساچووسیتس** () ژمارەی دانیشتووترین ویلایەتە لە ناوچەی نیو ئینگلاند لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی، لە باشوورەوە لەگەڵ کۆنتێکتیکۆت و ڕۆد ئایلەند، لە باکوورەوە لەگەڵ نیوھامپشایر و ڤێرمۆنت، لە ڕۆژاواش لەگەڵ نیویۆرک. ناوی ویلایەتەکە بە ناوی ھۆزی ماساشوستسەوە ناونراوە کە ناوچەکەیان نیشتەجێ بووە. پایتەختی ویلایەتی ماساشوستس بریتییە لە بۆستن و پڕ دانیشتووترین شاری نیو ئینگلاند. زیاتر لە ٨٠٪ی دانیشتووانی ویلایەتی ماساشوستس لە ناوچەی بۆستنی گەورە دەژین، کە ناوچەیەکی کاریگەرە لە مێژوو و ئەکادیمی و پیشەسازی ئەمریکادا. لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای کشتوکاڵ و ماسیگرتن و بازرگانی بوو، ماساشوستس لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا گۆڕدرا بۆ ناوەندێکی بەرھەمھێنان. ئابووری ویلایەتی ماساشوستس لە ماوەی سەدەی بیستەمدا لە بەرھەمھێنانەوە گۆڕا بۆ خزمەتگوزاری. ماساشوستسی مۆدێرن پێشەنگی جیھانە لە بواری بایووەتەکنەلۆژیا، ئەندازیاری، خوێندنی باڵا، دارایی و بازرگانی دەریایی.

شاری پلیمۆس شوێنی یەکەم کۆلۆنی ئینگلیزی بوو لە نیو ئینگلاند، کە لە ساڵی ١٦٢٠ لەلایەن تایەفەی دیدەنەکانەوە دامەزراوە کە لەسەر کەشتیی مایفلۆوەر بوون. لە ساڵی ١٦٩٢ شاری سەیڵم و دەوروبەری یەکێک لە بەناوبانگترین حاڵەتەکانی ھیستریای بەکۆمەڵ لە ئەمریکادا بەخۆیەوە بینی کە دادگاییکردنی جادووگەرەکانی سەیڵم بوو. لە ساڵی ١٧٧٧ ژەنەڕاڵ ھێنری نۆکس کۆگای سپرینگفیڵدی دامەزراند، کە لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا چەندین پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای گرنگی بەرھەمھێنا، لەوانە پارچەی گۆڕاو. لە ساڵی ١٧٨٦دا، یاخیبوونی شایس، کە ڕاپەڕینێکی جەماوەری بوو کە جەنگاوەرە دێرینەکانی شەڕی شۆڕش سەرکردایەتییان دەکرد، کاریگەری لەسەر کۆنفرانسی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەبوو. لە سەدەی ھەژدەھەمدا یەکەم بەئاگاھاتنەوەی پرۆتستانتەکان کە بەسەر جیھانی ئەتڵەسیدا بڵاوبووەوە، لە مینبەری بانگخواز جۆناسان ئێدواردزی نۆڕثامپتۆنەوە سەریھەڵدا. لە کۆتایی سەدەی ھەژدەھەمدا، بۆستن بەھۆی ھاندانی خەڵکەکەی بۆ شۆڕشی ئەمریکا، بە «شانەی ئازادی» ناسرا.

تەواوی کۆمۆنوێڵتی ماساشوستس ڕۆڵێکی بەھێزی بازرگانی و کولتووری لە مێژووی ئەمریکادا بینیوە. پێش شەڕی ناوخۆ، ماساشوستس ناوەندێکی بزووتنەوە ھەڵوەشێنەرەوە و زاڵخوازەکان بووە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، تۆپی باسکە و بالە لە شارەکانی سپرینگفیڵد و ھۆلیۆک لە ڕۆژاوای ویلایەتی ماساشوستس بە لەسەریەک داھێنران. لە ساڵی ٢٠٠٤ ویلایەتی ماساشوستس بووە یەکەم ویلایەتی ئەمریکا کە بە شێوەیەکی یاسایی دان بە ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزبازاندا نانێت لە ئەنجامی بڕیارەکەی دادگای باڵای ماساشوستس لە دۆسیەی گودریج دژی وەزارەتی تەندروستی گشتی. زۆرێک لە بنەماڵە سیاسییە دیارەکانی ئەمریکا، وەک بنەماڵەی ئادەمز و کێنێدی، لەوێوە سەرچاوەیان گرتووە.

زانکۆی ھارڤارد لە کامبریج کۆنترین دامەزراوەی خوێندنی باڵایە لە ئەمریکا، یارمەتی دارایی زیاتری ھەیە لە ھەموو زانکۆکان، ھەروەھا قوتابخانەی یاسایی ھارڤارد زۆرینەی دادوەرەکانی دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لێیەوە دەرچوونە. ھەردوو زانکۆی ھارڤارد و پەیمانگای تەکنەلۆژیای ماساشوستس کە ھەروەھا لە کامبریج ھەڵکەوتوون، لە ڕیزبەندی بەناوبانگترین دامەزراوە ئەکادیمییەکانی جیھانن. خوێندکارانی قوتابخانە حکومییەکانی ویلایەتی ماساشوستس لە جیھاندا پلەی بەرزیان ھەیە لە ڕووی دەدای خوێندنەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨
پۆل:ماساچووسیتس
ڕۆد ئایلەند

**ڕۆد ئایلەند** (بە ئینگلیزی: Rhode Island) ویلایەتێکە لە ناوچەی نیو ئینگلاند لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا. ڕۆد ئایلەند بچووکترین ویلایەتە لە وڵاتەکەدا و ھەشتەمی کەمترین دانیشتووانی ھەیە و دووەم چڕترین ویلایەتە لە نێو پەنجا ویلایەتی ئەمریکادا لە دوای نیوجێرسی. ناوە فەرمییەکەی درێژترین ناوی فەرمی ویلایەتەکانی یەکێتییە. لە ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ کۆنتێکتیکۆت، لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ماساشوستس و لە باشوورەوە لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی لە ڕێگەی ڕۆد ئایلەند ساوند و گەرووی بلۆک ئایلەندەوە. ھەروەھا ویلایەتەکە سنوورێکی دەریایی کورتی لەگەڵ ویلایەتی نیویۆرکدا ھەیە.

لە ٤ی ئایاری ساڵی ١٧٧٦، ڕۆد ئایلەند بووە یەکەم ویلایەتی لە سێزدە کۆلۆنی کە یاخیبوونیان لە دژی تاجی بەریتانیا ڕاگەیاند، و چوارەم دەوڵەتی سەروەر بوو کە لە ٩ی شوباتی ١٧٧٨دا ماددەکانی کۆنفیدڕاڵی پەسەند کرد، بایکۆتی ڕێککەوتننامەی ساڵی ١٧٨٧ی کرد کە دەستووری ئەمریکای دامەزراند و سەرەتا ڕەتیکردەوە پەسەندی بکات. لە ٢٩ی ئایاری ساڵی ١٧٩٠، ڕۆد ئایلەند بووە سێزدەھەمین و کۆتا ویلایەت کە دەستووری پەسەند کردووە.

نازناوی فەرمی ڕۆد ئایلەند «ویلایەتی ئۆقیانوس»ە، ئاماژەیە بۆ زۆرێک لە کەنداو و دەرچە گەورەکان کە نزیکەی ١٤٪ی کۆی ڕووبەرەکەی پێکدەھێنن. ڕووبەری ڕۆد ئایلەند ١٢١٤ میل چوارگۆشەیە (٣١٤٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە) کە ١٠٤٥ میل چوارگۆشە (٢٧٠٧ کیلۆمەتر دووجا) زەوییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ڕۆد ئایلەند
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٦٦٣
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
کالیفۆڕنیا

**کالیفۆڕنیا** () ویلایەتێکە دەکەوێتە کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. پڕ دانیشتووترین ویلایەتە لە وڵاتەکەدا و زیاتر لە ٣٩ ملیۆن کەسی تێدایە. پایتەختی کالیفۆرنیا ساکرامنتۆیە، بەڵام گەورەترین شارەکەی لۆس ئەنجلۆسە. ھەندێک لە شوێنە دیار و سەرنجڕاکێشەکان بریتین لە پردی گۆڵدن گەیت لە سانفرانسیسکۆ، دیزنیلەند لە ئاناھیم، ھۆلیوود لە لۆس ئەنجلۆس. کالیفۆرنیا ئابوورییەکەی ھەمەچەشنی ھەیە، پیشەسازییە گەورەکانی لەوانە کات بەسەربردن، تەکنەلۆژیا، کشتوکاڵ، و گەشتیاری. ویلایەتەکە کەشوھەوای دەریای ناوەڕاستی ھەیە و زستانەکانی سووک و باراناوی و ھاوینەکانی گەرم و وشکن. ھەندێک چالاکییە بەناوبانگەکانی دەرەوە بریتین لە گەشتکردن بە پێ لە یەکێک لە زۆرێک لە پارکە نەتەوەیییەکان (وەک یۆسمایت یان جوشوا تری)، گەشتکردن بە درێژایی کەناراوەکان، یان خلیسکێنەی سەر بەفر لە دەریاچەی تاھۆ.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
وێبگەی فەرمی ویلایەتی کالیفۆرنیا

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٠
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:کالیفۆرنیا
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٠ لە کالیفۆرنیا
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
نیوجێرزی

**نیوجێرسی** (بە ئینگلیزی:New Jersey) ویلایەتێکە لە ناوچەی باکووری ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەتڵەسی ئەمریکا. لە باکوور و ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتی نیویۆرک، لە باشووری ڕۆژھەڵات و باشوورەوە لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی، لە ڕۆژاوای ویلایەتی پێنسیلڤانیا و لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتی دێلاوێر. ویلایەتی نیوجێرسی چوارەم بچووکترین ویلایەتە بەڵام یازدەھەمین ویلایەتی پڕ دانیشتووانە، و زۆرترین چڕی دانیشتوانی ھەیە لە چاو پەنجا ویلایەتی ئەمریکا. نیوجێرسی بە تەواوی لە ناوچە ئامارییەکانی نیویۆرک و فیلادلفیادایە و تا ساڵی ٢٠١٤ دووەم دەوڵەمەندترین ویلایەتی ئەمریکا بووە بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی سەرتاسەری.

ھۆزە ڕەسەنەکانی ئەمریکا زیاتر لە ٢٨٠٠ ساڵە ناوچەی نیوجێرسی نیشتەجێن و ھۆزە مێژووییەکانی وەک لێناپێ لە کەناراوەکاندا. ھۆڵەندییەکان و سوێدییەکان لە سەرەتای سەدەی ١٧ یەکەم شوێنی نیشتەجێبوونی ئەورووپییان دامەزراند. دواتر ئینگلیزەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت و ناوی پارێزگای نیوجێرسییان بە ناوی جێرسی ناونا کە گەورەترین دوورگەکانی کەناڵ بوو و کۆلۆنییەکەیان بەخشییە سێر جۆرج کارتەرێت و جۆن بێرکلی، بارۆنی یەکەمی بێرکلی لە ستراتۆن. نیوجرسی شوێنی چەندین شەڕی چارەنووسساز بووە لە سەردەمی جەنگی شۆڕشی ئەمریکا لە سەدەی ١٨دا.

لە سەدەی نۆزدەھەمدا کارگەکانی شارەکانی وەک کامدن، پاتەرسۆن، نیوارک، ترێنتۆن و ئەلیزابێس یارمەتیدەر بوون لە ھاندانی شۆڕشی پیشەسازی. ھەڵکەوتەی جوگرافیای نیوجێرسی لە ناوەندی ناوچە گەورەکانی وەک بۆستن و شاری نیویۆرک لە باکووری ڕۆژھەڵات و فیلادلفیا و بالتیمۆر و واشنتۆن دی سی لە باشووری ڕۆژئاوا بووە ھۆی گەشەکردنی خێرای لە ڕێگەی شارنشینی لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا. لە دەیەکانی سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، ئەم گەڕەکە گەڕەکەکان دەستیان کرد بە دامەزراندنەوەی دانیشتوانی نیوجێرسی کە لە ڕووی کولتوورییەوە ھەمەچەشنن بەرەو ناوچە شارییەکان لە ناو ویلایەتەکەدا، و پەرەپێدانی وێستگەکانی شەمەندەفەر لە شارە گەورەکاندا لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە گەشەی ئەو شارە گەڕەکییانەی وابەستە بوون بە بە ئۆتۆمبێلەکان تێیپەڕاندووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:نیوجێرسی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٧
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
نیومەکسیکۆ

**نیومەکسیکۆ** (بە ئینگلیسی:New Mexico) یەکێک لە ویلایەتەکانی باشووری ڕۆژئاوای ئامریکا‌یە.

ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری سەنتافێیە.

پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:نیومەکسیکۆ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٢
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
نیوھەمپشیر

**نیوھامپشیر** () ویلایەتێکە لە ناوچەی نیو ئینگلاند لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا. لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتی ماساشوستس، لە ڕۆژاوا لەگەڵ ڤێرمۆنت، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ مەین و زەریای ئەتڵەسی و لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای کیوبیکی کەنەدا. نیوھامپشایر پێنجەم بچووکترین ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەری زەوی و نۆیەم کەمترین ژمارەی دانیشتووانی پەنجا ویلایەتی ئەمریکایە.

لە مانگی یەکی ساڵی ١٧٧٦، نیو ھامپشایر بووە یەکەم ویلایەتی لە کۆلۆنییەکانی ئەمریکای باکووری بەریتانیا کە حکوومەتێکی سەربەخۆ لە شانشینی بەریتانیا دامەزراند، ھەروەھا یەکەم ویلایەت بوو دەستووری خۆی نووسی. دوای شەش مانگ بوو بە یەکێک لە سێزدە ویلایەتە ڕەسەنەکان کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایان دامەزراند و لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٧٨٨دا نۆیەمین ویلایەت بوو کە دەستووری پەسەند کرد.

کۆنکۆرد پایتەختی ویلایەتەکەیە، لەکاتێکدا مانچستەر گەورەترین شاری ویلایەتەکە و لە باکووری نیو ئینگلاند، لەنێویاندا ڤێرمۆنت و مەین. باجی فرۆشتنی گشتی، یان باجی داھاتی کەسی (جگە لە سوود و پاداشت) نە لەسەر ئاستی ویلایەت و نە لە ئاستی ناوخۆییدا نییە. شایەنی باسە کە ھەڵبژاردنی سەرەتایی نیوھامپشایر خولی یەکەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکایە. تابلۆکان دروشمی ویلایەتیان لەسەرە کە دەڵێت «بە ئازادی بژی یان بمرە». نازناوی ئەم ویلایەتە، «ویلایەتی گرانیت»، ئاماژەیە بۆ پێکھاتە بەرفراوانەکانی گڕانیت و کانگاکانی.

کەسایەتییە دیارەکانی نیو ھامپشایر بریتین لە دامەزرێنەر نیکۆلاس گیلمان، سیناتۆر دانیال وێبستەر، پاڵەوانی جەنگی شۆڕشگێڕ جۆن ستارک، سەرنووسەری ڕۆژنامەکان ھۆراس گریلی، دامەزرێنەری زانستی مەسیحی ماری بەیکەر ئیدی، شاعیر ڕۆبەرت فرۆست، کەشتیوان ئالان شێپەرد، گۆرانیبێژی ڕۆک ڕۆنی جەیمس دیۆ، نووسەر دان براون، ئەکتەر ئادەم ساندلێر، داھێنەر دین کامێن، کۆمیدیکار سارا سیلڤەرمەن و سێس مێیرز، چێشتخانەوانان ڕیچارد و مۆریس ماکدۆناڵد، و سەرۆکی ئەمریکا فرانکلین پیرس.

ویلایەتەکە ھەندێک لە گەورەترین شاخەکانی سکی لە کەناری ڕۆژھەڵات ھەیە، و شوێنە سەرنجڕاکێشە سەرەکییەکانی کات بەسەربردن لە نیو ھامپشایر بریتین لە خلیسکانێی سەر بەفر، ئۆتۆمبێلی بەفر و وەرزشەکانی تری زستانە، گەشتکردن و شاخەوانی، خانووی ھاوینە بەدرێژایی دەریاچەکان و کەنار دەریا، سواربوونی ماتۆڕ لە نیو ھامپشایر بە ماتۆڕ سپیدوەی، و ماتۆڕسکیل ویک، پێشبڕکێیەکی بەناوبانگی ماتۆڕسکیل لە کەناری وێرز لە نزیک لاکۆنیا لە ھەر مانگی حوزەیرانێکدا. دارستانی نیشتمانی شاخی سپی ڕێڕەوی ئەپالاچین لە نێوان شاخەکانی ڤێرمۆنت و مەین بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ھەروەھا ڕێڕەوی چیای واشنتۆن لەخۆدەگرێت، کە سەردانکەران دەتوانن بە ئۆتۆمبێل بگەنە لووتکەی چیای واشنتۆن کە بەرزییەکەی ٦٢٨٨ پێ (١٩١٧ م)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:نیوھەمپشیر
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٨
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
وایۆمینگ

**وایۆمینگ** (بە ئینگلیزی:Wyoming) ویلایەتێک لە ھەرێمی شاخی ڕۆژاوای ئەمریکا. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە پلەی دەیەمی گرتووە، کەمترین دانیشتووانی ھەیە و دووەم ویلایەتی کەم چڕی دانیشتووانی وڵاتەکەیە. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ مۆنتانای ئەمریکا، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ داکۆتای باشوور و نێبراسکا، لە باشوورەوە لەگەڵ کۆلۆرادۆ، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتی یووتا و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ئایداھۆ. شاین پایتەخت و گەورەترین شارە، ژمارەی دانیشتووانی ویلایەتەکە لە ساڵی ٢٠١٥ بە ٦٣،٣٣٥ کەس مەزەندە دەکرێت، ژمارەی دانیشتووانی ویلایەتەکە لە ساڵی ٢٠١٥ بە ٥٨٦،١٠٧ کەس مەزەندە کراوە، کە کەمترە لە ژمارەی دانیشتووانی ٣١ لە گەورەترین شارەکانی ئەمریکا.

زنجیرە شاخەکان و لەوەڕگاکان لە ناوچەکانی ڕۆژاوا دوو لەسەر سێی ڕووبەری ویلایەتەکە دەگرێتەوە، لە کاتێکدا سێیەمی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکە زەوییە بەرزەکانە کە بە دەشتە بەرزەکان ناسراوە. حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خاوەنی نزیکەی نیوەی زەوییە لە ویلایەتی وایۆمینگ، وایۆمینگ لە پلەی شەشەمی ئەمریکادایە لە کۆی دۆنم و لە پلەی پێنجەمدا لە ڕێژەی ئەو زەویانەی کە حکوومەتی فیدراڵی خاوەندارێتی دەکات. زەوییە فیدراڵیەکان دوو پارکی نیشتمانی لەخۆدەگرن- گراند تێتۆن و ویلۆستۆن- دوو ناوچەی وەرزشی نیشتمانی و دوو شوێنەواری نیشتمانی، ھەروەھا چەندین دارستانی نیشتمانی، شوێنە مێژووییەکان، شوێنی ھێلکەدانی ماسی و پەناگەی گیانلەبەرە کێوییەکان.

ئەم ویلایەتە لەلایەن ھۆزەکانی کرۆو، ئاراپاھۆ، لاکۆتا، شۆشۆن و ھۆزەکانی دیکەی ڕەسەنی ئەمریکی نیشتەجێ بوو. باشووری ڕۆژاوای وایۆمینگ خرایە ناو ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا و پاشان خاکی مەکسیکەوە تاوەکو لە ساڵی ١٨٤٨ لە کۆتایی جەنگی مەکسیک و ئەمریکادا تەسلیمی ئەمریکای کرد. ئەو خاکە ناوی وایۆمینگی وەرگرت کاتێک لە ساڵی ١٨٦٥دا پڕۆژە یاسایەک خرایە ناو کۆنگرێسەوە بۆ دابینکردنی «حکوومەتێکی کاتی بۆ خاکی وایۆمینگ». ناوی خاکەکە لە دۆڵی وایۆمینگ لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا ناونراوە، و لە کۆتاییدا لە وشەیەکی مونسییەوە وەرگیراوە کە بە واتای «لە تەختی ڕووباری گەورەدا» دێت.

پیشەسازی دەرھێنانی کانزاکان -بە تایبەتی خەڵووز، نەوت، گازی سروشتی و ترۆنا- لەگەڵ کەرتی گەشتیاری، بزوێنەری سەرەکی ئابووری وایۆمینگن. لە مێژوودا کشتوکاڵ و مەڕداری پێکھاتەیەکی گرنگی ئابووری ویلایەتەکە بووە، کاڵا سەرەکییەکانی بریتی بوون لە ئاژەڵداری، قاوە، چەوەندەری شەکر، دانەوێڵە (گەنم و جۆ)، و پشم. کەش و ھەوا بەگشتی کیشوەری و نیمچە وشک و بایە و بەرزترین پلەی گەرمی ھەیە لە باقی ئەمریکا.

ویلایەتی وایۆمینگ لە ساڵانی ١٩٥٠ەوە ویلایەتێکی پارێزگاریی سیاسییە و پارتی کۆمارییەکان لە ھەموو ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیدا سەرکەوتنی بەدەستھێناوە جگە لە ساڵی ١٩٦٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:وایۆمینگ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٠
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
ڤێرمۆنت

**ڤێرمۆنت** () یەکێک لە ویلایەتەکانی ئەمریکا‌یە، کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژئاوایی ئەم وڵاتە، ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری مۆنتپێلیێرە، لە ١٥ی کانونی دووەمی ١٧٧٧ نوێنەرانی نیو هامپشەیر سەربەخۆییان لە ڤێرمۆنت ڕاگەیاند، لە شەش مانگی یەکەمیدا بە کۆماری نوێی کۆنیکتێرک ناودەبرا.

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩١

پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
ڤیرجینیا

**ڤێرجینیا** (بە ئینگلیسی:Virginia) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکا‌یە کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ریچمۆندە.
هەروەها دەزگای هەواڵگری سی ئای ئەی، دەکەوێتە ئەم ویلایەتە.
هاوکات بەهۆی لەدایکبوونی یەکەمین سەرۆک کۆماری ئەمریکا، جۆرج واشنتۆن، ویلایەتەکە بە دایکی سەرۆک کۆمارەکان دەناسرێت.

## پەراوێز

## سەرچاوەکان

پۆل:ڤیرجینیا
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
نێڤادا

**نێڤادا** یان **نیڤادا** () (بە واتای "بەفراوی") ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوچەکانی ڕۆژاوا و ھەرێمی شاخ، و باشووری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە نێو پەنجا ویلایەتی ئەمریکادا حەوتەم گەورەترین و ٣٤ەم زۆرترین دانیشتووان و نۆیەمی کەمترین چڕی دانیشتووانە. نزیکەی سێ لەسەر چواری دانیشتووانی ویلایەتی نیڤادا لە ناوچەی کلارک دەژین، کە ناوچەی گەورەی لاس ڤێگاس-پارادایس لەخۆدەگرێت کە سێ لە چوار گەورەترین شاری ویلایەتەکە تێیدا ھەڵکەوتوون. پایتەختی ویلایەتی نیڤادا کارسۆن سیتییە. نیڤادا بە فەرمی بە "دەوڵەتی زیو" ناسراوە بەھۆی گرنگی زیو لە مێژوو و ئابوورییەکەیدا. ھەروەھا بە "دەوڵەتی لەدایکبووی شەڕ" ناسراوە، چونکە لە کاتی شەڕی ناوخۆدا لە یەکێتیی وەرگیراوە (ئەم دەستەواژەیە لەسەر ئاڵای ویلایەتێش ھاتووە)؛ ھەروەھا پێی دەوترێت «ویلایەتی بێژانە»، بە ناوی ئەو ڕوەکە کە لە ویلایەتەکەدا بەربڵاوە. لە باکووری ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئۆریگۆن، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئایداھۆ، لە ڕۆژاوا لەگەڵ کالیفۆرنیا، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئەریزۆنا و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ یووتا.

زۆربەی زەوییەکانی نیڤادا بیابان و نیمچە وشکن، زۆربەیان لەناو حەوزی گەورەدایە. ناوچەکانی باشووری حەوزی گەورە لەناو بیابانی مۆخاڤێدان، لەکاتێکدا دەریاچەی تاھۆ و سیرا نیڤادا لە لێواری ڕۆژاوا دایە. نزیکەی ٨٦٪ی زەوی ویلایەتە لەلایەن دەسەڵاتە جیاوازەکانی حکوومەتی فیدراڵی ئەمریکاوە بەڕێوەدەبرێت، چ مەدەنی و چ سەربازی.

ھۆزەکانی پایوت، شۆشۆن و واشۆ پێش بەرکەوتنی ئەورووپییەکان لە ویلایەتی نیڤادای ئێستادا نیشتەجێ بوون. ئیسپانییەکان یەکەم ئەورووپی بوون کە گەڕانیان کردووە بەم ناوچەدا. ناوی ناوچەکەیان ناوە نیڤادا (بەفراوی) بەھۆی ئەو بەفرەی کە لە وەرزی زستاندا شاخەکان دەگرێتەوە. ناوچەکە بەشێک بوو لە جێگری پاشای ئیسپانیای نوێ و بوو بە بەشێک لە مەکسیک کاتێک مەکسیک سەربەخۆیی خۆی لە ساڵی ١٨٢١ بەدەستھێنا، ئەمریکا لە ساڵی ١٨٤٨ ناوچەکەی گرتەوە دوای سەرکەوتنی لە جەنگی مەکسیک و ئەمریکا، و لە ساڵی ١٨٥٠دا وەک بەشێک لە خاکی یووتا جێگیرکرا. دۆزینەوەی زیو لە کۆمستۆک لۆد لە ساڵی ١٨٥٩ بووە ھۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان تا دروستکردنی خاکی نیڤادا، کە لە ساڵی ١٨٦١ لە خاکی یووتا جیابووەوە. ویلایەتی نیڤادا بووە ٣٦ھەمین ویلایەت لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٨٦٤، یەکێک بوو لەو دوو ویلایەتەی کە لە کاتی شەڕی ناوخۆدا پەیوەندییان بە یەکێتییەوە کرد (یەکەمیان ڤێرجینیای ڕۆژاوا بوو).

ویلایەتی نیڤادا بەھۆی یاسا لیبراڵییەکانییەوە ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٤٠دا ژمارەی دانیشتووانەکەی کەمێک زیاتر لە ١١٠ ھەزار کەس بوو، کە کەمترین دانیشتووانی ویلایەتە؛ بەڵام ئەو یاسایانەی کە قومارکردنیان بە یاسایی دەکرد و ڕێکارەکانی ھاوسەرگیری و جیابوونەوەیان ئاسان دەکرد، ویلایەتی نیڤادایان کردە شوێنێکی گەشتیاری سەرەکی لە سەدەی بیستەمدا. نیڤادا تاکە ویلایەتی ئەمریکایە کە لەشفرۆشی بە یاسایی کردووە، ھەرچەندە لە ناوچەی کلارک (لاس ڤێگاس)، واشۆ کاونتی (ڕینۆ) و کارسۆن سیتی (کە شارێکی سەربەخۆیە و لە سنووری ھیچ پارێزگایەکدا نییە) نایاسایییە. گەشتوگوزار وەک گەورەترین کار لە ویلایەتی نیڤادا دەمێنێتەوە، کانگاکانیش وەک کەرتێکی سەرەکی ئابوورییە و نیڤادا چوارەم گەورەترین بەرھەمھێنەری زێڕە لە جیھاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:نیڤادا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٤
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
ڤیرجینیای ڕۆژاوا

**ڤێرجینیای ڕۆژاوا** () ویلایەتێکە دەکەوێتە ناوچەی ئەپالاچی لە باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ڤێرجینیا، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ کێنتاکی، لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ ئۆھایۆ، لە باکوورەوە لەگەڵ پێنسیلڤانیا و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ میریلاند. ویرجینیای ڕۆژاوا نۆیەمین بچووکترین ویلایەتە لە وڵاتەکەدا، ٣٨ھەمین گەورەترین ویلایەتە لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە و دووەم کەمترین داھاتی خێزانی لە نێوان ٥٠ ویلایەتی ئەمریکادا ھەیە (دوای میسیسیپی). شاری چارلستن پایتەخت و گەورەترین شارە.

ڤیرجینیای ڕۆژاوا دوای کۆنفرانسی ویلنگ لە ساڵی ١٨٦١ بوو بە ویلایەتێک، کە تێیدا نوێنەرانی ھەندێک لە پارێزگا یەکێتییەکان لە باکووری ڕۆژاوای ڤێرجینیا بڕیاریان دا لە کاتی شەڕی ناوخۆی ئەمریکادا لەو ویلایەتە جیاببنەوە، ھەرچەندە ویلایەتە نوێیەکە چەندین پارێزگای جیابوونەوەی لەخۆگرتبوو. ڤێرجینیای ڕۆژاوا لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٨٦٣ پەیوەندی بە یەکێتییەوە کرد و ویلایەتێکی سەرەکی بوو لە شەڕی ناوخۆدا. تاکە ویلایەت بوو کە دوای جیابوونەوە لە ویلایەتێکی کۆنفیدڕاڵی دروست کرا، یەکەم ویلایەت بوو لە ویلایەتێکی دیکە جیابووەوە لە دوای جیابوونەوەی مەین لە ویلایەتی ماساشووستس، ھەروەھا یەکێک بوو لە دوو ویلایەتی کە لە کاتی شەڕی ناوخۆی ئەمریکادا دروستکرابوون (ئەوی دیکەیان نیڤادا بوو).

نووسینگەی سەرژمێری و کۆمەڵەی جوگرافیناسانی ئەمریکی ویرجینیای ڕۆژاوا وەک بەشێک لە باشووری ئەمریکا پۆلێن دەکەن. کۆتایی باکووری ھاوسنوورە لەگەڵ پێنسیلڤانیا و ئۆھایۆ کە شارەکانی ویلایەتی ویلنگ و ویرتۆن لەخۆدەگرێت، لە ناوچەی پیتسبورگەوە بەسەر سنوورەکاندا درێژدەبێتەوە، لەکاتێکدا شاری بلوفیڵد لە باشوور کەمتر لە ٧٠ میل (١١٠ کم) لە کارۆلینای باکوورەوە دوورە. ھەنتینگتۆن دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوا لە نزیک ئۆھایۆ و کێنتاکیی، لەکاتێکدا مارتینسبێرگ و ھارپەرز فێری لە ئیست ئێند بەشێکن لە ناوچەی گەورەی واشنتۆن دی سی، لە نێوان میریلاند و ڤێرجینیا. ویرجینیای ڕۆژاوا بەھۆی شوێنی ناوازەیەوە لە چەندین ناوچەی جوگرافیدا جێگیرە. لەوانە ناوەڕاستی ئەتڵەسی، بەرزایییەکانی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. تاکە ویلایەتە کە بە تەواوی لەناو ئەو ناوچەیەدا ھەڵکەوتووە کە لیژنەی ناوچەیی ئەپالاچین خزمەت دەکات؛ ناوچەکە بە شێوەیەکی گشتی بە «ئەپالاچیا» ناسراوە.

ویلایەتەکە بە شاخ و گردەکانی ناسراوە، ھەروەھا پیشەسازییەکانی داربڕین و کانگاکانی خەڵووز لە ڕووی مێژوویییەوە گرنگە. یەکێکە لە گرنگترین ناوچەکانی کارست لە جیھاندا، ئەمەش وای کردووە ببێتە ھەڵبژاردەیەک بۆ زۆرێک لە چالاکییە کات بەسەربردن و زانستییەکان. ھەروەھا بە چەندین چالاکیی وەرزشی دەرەوە ناسراوە، لەوانە خلیسکێنەی سەر بەفر، گەشتکردن بە کانۆ، ماسیگرتن، ڕۆیشتن بە پێ، پاسکیلسواری شاخ، سەرکەوتن بەسەر بەرد و ڕاوکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٣
پۆل:ڤیرجینیای ڕۆژاوا
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
ویسکۆنسن

**ویسکۆنسن** () ویلایەتێکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە دەکەوێتە بەشی باکووری ناوەڕاستی وڵات، لە ناوچەی ڕۆژئاوای ناوەڕاست و دەریاچە گەورەکان. لە ڕۆژئاوا ھاوسنوورە لەگەڵ مینیسۆتا، لە باشووری ڕۆژئاوا لەگەڵ ئایۆوا، لە باشوورەوە لەگەڵ ئیلینۆیس، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی میشیگان، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ میشیگان و لە باکوورەوە دەریاچەی سوپەریۆر. ویلایەتی ویسکۆنسن لە ڕووی ڕووبەرەوە ٢٣ھەمین ویلایەتە و لە پلەی ٢٠ی دانیشتوانی وڵاتدایە. پایتەختەکەی مادیسۆنە و گەورەترین شارەکەی میلواکییە کە دەکەوێتە کەناری ڕۆژئاوای دەریاچەی میشیگان. ویلایەتەکە بەسەر ٧٢ پارێزگادا دابەشکراوە.

جوگرافیای ویلایەتی ویسکۆنسن ھەمەچەشنە، لەگەڵ بەرزاییەکانی باکوور و بەرزاییەکانی ڕۆژئاوا، لەگەڵ بەشێک لە دەشتی ناوەڕاست کە بەشی ڕۆژئاوای ویلایەتەکەی داگیرکردووە، ھەروەھا زەوییە نزمەکان درێژدەبنەوە بۆ کەنارەکانی دەریاچەی میشیگان. ویسکۆنسن لە دوای میشیگان لە پلەی دووەمدایە لە درێژایی کەناراوەکانی دەریاچە گەورەکانیدا.

ویسکۆنسێن بە «زەوی شیرەمەنی ئەمریکا» ناسراوە وەک یەکێک لە بەرھەمھێنەرانی شیرەمەنی پێشەنگی وڵاتەکە، و بە تایبەتی بە پەنیرەکەی بەناوبانگە. ھەروەھا بەرھەمھێنان و بەتایبەت بەرھەمی کاغەزی و تەکنەلۆژیای زانیاری و گەشتیاریش بەشدارێکی سەرەکین لە ئابووری ویلایەتەکەدا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ویسکۆنسین
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٨