open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
٥ی ڕەبیعولئەووەل

**٥ی ڕەبیعولئەووەل** یان **٥ی ڕەبیعولئەنوار** یان **٥\٣ (پێنجەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** شەست و چوارەمین ڕۆژی ساڵە (یان شەست و پێنجەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. ٢٩٠ یان ٢٩١ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٨٠ کۆچی - حەسەن بن یەحیا قاسمی، زانای موسڵمان و شەرعزانی زەیدی یەمەن.
* ١٣٠١ی کۆچی - عومەر ڕەسیم، نیگارکێش و خەتنووس و ڕۆژنامەنووسی جەزائیری.
* ١٣٢٥ کۆچی - سواد ئەحمەد، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٠ کۆچی - شازادە فەوزییە کچی شا فوئادی یەکەمی میسر و ھاوسەری پێشووی شای ئێران محەممەدڕەزا پەھلەوی.
* ١٣٥٠ کۆچی - ئیبراھیم عەرەبی سەرۆکی ئەرکانی ھێزە چەکدارەکانی میسر.
* ١٣٦٩ کۆچی - نەواز شەریف سەرۆک وەزیرانی پاکستان.
* ١٣٨٥ کۆچی - عەلا مورسی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٠ کۆچی - عەنتەر زەوابری ئەمیری گرووپی ئیسلامی چەکدار لە جەزائیر.
* ١٣٩٣ کۆچی - ئەمیرە عەیدی، ئەکتەری میسری.
* ساڵی ١٣٩٦ی کۆچی -
** لۆرا ئەبو ئەسعەد، ئەکتەری سووری.
** ڕەشا روزق، گۆرانیبێژی سووری.
* ١٣٩٩ی کۆچی - مەرام، ئەکتەر و گۆرانیبێژی کوەیتی.

## مردووان
* ١٨٢ کۆچی - ئەبوو یووسف یەعقوب بن ئیبراھیم ئەنساری زانای موسڵمان و خوێندکاری ئەبووحەنیفە و یەکەم کەس بوو کە پۆستی سەرۆکی دادوەری بەدەستھێنا.
* ٨٣٣ کۆچی - ئیبن جەزەری و ئیمام و حافز و شافیعی و شێخی قورئانخوێنان.
* ١٣٢٠ کۆچی - عەبدولڕەحمان کاواکیبی زانای موسڵمان و داکۆکیکاری چاکسازی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.
* ١٣٢٨ی کۆچی - عەبدولھادی وەفایی، شاعیر و شانۆنامەنووس و مۆسیقاژەنی سوری.
* ١٤١٣ کۆچی - محەممەد باقر ئەبووخەمسین، شەرعزان و شاعیر و نووسەری سعودی.
* ١٤١٩ کۆچی - ئەحمەد حەمانی سەرۆکی کۆمەڵەی زانایانی موسڵمانی جەزائیر.
* ساڵی ١٤٢٠ی کۆچی - عەلی تەنتاوی، پیاوێکی ئایینی سوورییە.
* ١٤٢٥ کۆچی - مەحموود مورسی، ئەکتەری میسری.
* ١٤٢٧ی کۆچی - محەممەد ماغوت، شاعیر و نووسەر و نووسەری سووری.
* ١٤٣٣ کۆچی - ئیبراھیم بن عەبدولموحسین عەبدولقادر، پارێزەر و نووسەر و شاعیری سعودی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٦ی ڕەبیعولئەووەل

**٦ی ڕەبیعولئەووەل** یان **٦ی ڕەبیعولئەنوار** یان **٦\٣ (شەشەم ڕۆژی مانگی سێیەم)** شەست و پێنجەمین ڕۆژی ساڵە (یان شەست و شەشەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. تا کۆتایی ساڵ ٢٨٩ یان ٢٩٠ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٦٠٤ کۆچی - جەلالەدین الرومی، زانای سۆفی موسڵمان و دامەزرێنەری ڕێبازی مەولەوی.
* ١٣٣١ کۆچی - خالید بن عەبدولعەزیز ئال سعود، چوارەم پاشای سعودیە.
* ١٣٨٤ی کۆچی - عەلی حەسەن خەلیل، سیاسەتمەدار و شارەزای یاسایی لوبنان.
* ١٣٩٣ کۆچی - خالد بەدرا، یاریزانی تۆپی پێی تونس.
* ١٤٠١ کۆچی - عەلی زەیتونی، یاریزانی تۆپی پێی تونس.
* ١٤٠٢ کۆچی - مەیسون ئەبو ئەسعەد، ئەکتەری سووری.
* ١٤٠٤ کۆچی - مەھدی کەریم، یاریزانی تۆپی پێی عێراق.
* ١٤٢٤ کۆچی - حەسەن بن محەممەدی شەشەم شازادەی جێنشینی شانشینی مەغریب.

## مردووان
* ٣٢٩ کۆچی - ئەبو عباس محەممەد ڕازیبیللا، خەلیفەی عەباسی.
* ٦٩٠ کۆچی - ئەرغون خان سێیەم ئیلخانی مەغۆل.
* ١٠٧٢ کۆچی - محەممەد پاشا کۆپرولی، وەزیری گەورەی عوسمانی و دامەزرێنەری بنەماڵەی کۆپرولی ئەلبانی عوسمانی.
* ١٣٩٨ کۆچی - عەباس فاریس، ئەکتەری میسری.
* ١٤١١ کۆچی - ڕەشید بن سەعید ئەلمەکتوم حاکمی دوبەی و جێگری سەرۆکی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی.
* ١٤٣٢ کۆچی - فەدل حەسەن عەباس، زانای ئایینی سوننە ئوردنی.
* ساڵی ١٤٣٢ی کۆچی -
** سەعدەدین شازلی، سەرۆکی پێشووی ئەرکانی ھێزە چەکدارەکانی میسر.
** فەزڵ عەباس، زانای موسڵمانی ئوردنی.
* ١٤٣٤ کۆچی - مەحموود عەبدولعەزیز گۆرانیبێژی سودانی.
* ١٤٣٦ کۆچی - جەبار تاووس کوحەیلی، جەنزاربا (سەرکردەی ڕۆحی)ی تەریقەتی مەندەیییەکان.
* ١٤٣٨ی کۆچی - مۆنا مەراچلی، گۆرانیبێژێکی لوبنانی ناسراو بە ئوم کەلسومی لوبنان.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٧ی ڕەبیعولئەووەل

**٧ی ڕەبیعولئەووەل** یان **٧ی ڕەبیعولئەنوار** یان **٧\٣ (حەوتەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** شەست و شەشەمین ڕۆژی ساڵە (یان شەست و حەوتەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. تا کۆتایی ساڵ ٢٨٨ یان ٢٨٩ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٩٨ کۆچی - محەممەد جواد جەزائیری، شاعیر و فەیلەسوف و خەباتکاری شۆڕشگێڕی عێراقی.
* ١٣٣١ کۆچی - خالید بن عەبدولعەزیز ئال سعود چوارەمین پاشای شانشینی سعودیە.
* ١٣٣٩ کۆچی - مستەفا خەلیل سەرۆک وەزیرانی میسر.
* ١٣٤٩ی کۆچی - محەممەد شوایحی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٢ کۆچی - غانم ساڵح، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٣٦٤ کۆچی - ئیغرا، ئەکتەری سووری و سەماکاری ڕۆژھەڵاتی.
* ١٣٦٥ی کۆچی - زەینەب بیرە جاکلی، نووسەر و ئەکادیمی سوری.
* ١٣٦٩ی کۆچی - ئەلفەت سەکر، ئەکتەری میسری بە ڕەچەڵەک سووریا.
* ١٣٧٨ کۆچی - غەسان مەسعوود، ئەکتەری سووری.
* ١٣٨٠ کۆچی - زوھێر عەبدولکەریم، ئەکتەری سووری.
* ١٣٨١ی کۆچی - ھیام تەعمە، ئەکتەر و گۆرانیبێژی سووری.
* ١٣٨٩ی کۆچی - تەلال فەھد سەباح سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی کوێت.
* ١٣٩٩ کۆچی - ئیبراھیم سادقی، یاریزانی تۆپی پێی ئێران.
* ١٤١٢ کۆچی - مارتینا، ئەکتەری میسری کە لە کوێت کاردەکات.
* ١٤٢٤ کۆچی - حەسەن بن محەممەد شازادەی جێنشینی مەغریب .

## مردووان
* ١٣٨٠ی کۆچی - ھەزاع مەجالی، سیاسەتمەداری ئوردن و سەرۆک وەزیرانی پێشوو.
* ١٤٠٣ کۆچی - زەکی تولەیمات، شانۆنامەنووسێکی میسری ناسراو بە شێخی شانۆی عەرەبی.
* ١٤٢٥ کۆچی - محەممەد بەلتاجی حەسەن، یەکێک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی فیقھی لە میسر.
* ١٤٣٢ کۆچی - سەعدەدین شازلی، سەربازی میسری.
* ١٤٣٣ کۆچی - عەبدولحەمید مەھری، سیاسەتمەداری جەزائیر.
* ١٤٤٤ کۆچی - ئوسامە عەبدولعەزیم، زانای ئەزھەری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٨ی ڕەبیعولئەووەل

**٨ی ڕەبیعولئەووەل** یان **٨ی ڕەبیعولئەنوار** یان **٨\٣ (ھەشتەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** شەست و حەوتەمین ڕۆژی ساڵە (یان شەست و ھەشتەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. تا کۆتایی ساڵ ٢٨٧ یان ٢٨٨ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣١٤ کۆچی - ساڵح عەبدولحەی، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٢٩ی کۆچی - ئەحمەد حسێن، سیاسەتمەداری میسری.
* ١٣٣٥ی کۆچی - زەینەب محەممەد غەزالی جوبەیلی، یەکێک لە پێشەنگەکانی خوشکە موسڵمانەکان.
* ١٣٧٢ی کۆچی - عمران خان، یاریزانی کریکێت و سیاسەتمەداری پاکستانی.
* ١٣٨٥ کۆچی - غادە عەبدولڕەزاق، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٠ کۆچی - خەلەف حەمود الخاتیمی، شاعیری کوەیتی.
* ١٣٩٥ کۆچی - حەمید موراد، ئەکتەری بەحرەینی.
* ١٣٩٧ کۆچی - عەبدولموحسین قەفاس، ئەکتەر و دەرھێنەری کوەیتی.
* ١٤٠٠ کۆچی - ڕامی عەیاش، گۆرانیبێژی لوبنانی.

## مردووان
## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٩ی ڕەبیعولئەووەل

**٩ی ڕەبیعولئەووەل** یان **٩ی ڕەبیعولئەنوار** یان **٩\٣ (نۆیەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** شەست و ھەشتەمین ڕۆژی ساڵە (یان شەست و نۆیەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. تا کۆتایی ساڵ ٢٨٦ یان ٢٨٧ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٢٩ی کۆچی - ئەحمەد حسێن یەکێک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی لە میسر و دامەزرێنەری بزووتنەوەی میسری گەنج.
* ساڵی ١٣٥٠ی کۆچی - عەبدولعەزیز نەماش، ئەکتەری کوێتی کە بە ڕۆڵی ژن بەناوبانگە.
* ١٣٥١ی کۆچی - فەیدە کامێل، گۆرانیبێژ و ئەکتەر و سیاسەتمەداری میسری.
* ساڵی ١٣٦٢ی کۆچی -
** شێخی ئاسن، زۆرانبازێکی ئێرانی کە نازناوی شێخی ئاسنی لێنراوە.
** فەیروز، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٠ی کۆچی - حەسەن نەسروڵڵا، سکرتێری گشتی حزبوڵای لوبنان.
* ١٣٨٧ی کۆچی - ئوسامە ئەحمەد نەجار، سیاسەتمەداری فەلەستینی.
* ١٣٩٤ کۆچی - جومانە موراد، ئەکتەری سووری.

## مردووان
* ٦٥ی کۆچی - عومەر بن سەعد فەرماندەی سوپای دەوڵەتی ئەمەوی لە شەڕی کەربەلا.
* ١٢٥ی کۆچی - ھیشام کوڕی عەبدولمەلیک، دەیەمین خەلیفەی دەوڵەتی ئەمەوی.
* ١٣٠٤ی کۆچی - حەیدەر حیلی، شاعیری عێراقی.
* ١٣٣٤ی کۆچی - ئەسکەندەر ئەعزاز، نووسەر و ڕۆژنامەنووس و شاعیری عوسمانی-لوبنانی.
* ١٣٥٩ی کۆچی - عەبدولحەمید بن بادیس زانای موسڵمانی جەزائیری و سەرکردەی بزووتنەوەی چاکسازی لە جەزائیر.
* ١٣٩٤ی کۆچی - قاسم محەممەد رەجەب، نووسەر و نووسەری عێراقی.
* ١٤٠٤ی کۆچی - بەھیجە حافز، ئەکتەر و دەرھێنەر و نووسەری میسری.
* ١٤٢٢ی کۆچی - فەیسەڵ حوسێنی ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری دەسەڵاتی فەلەستین و بەرپرسیار لە مەلەفی قودس.
* ١٤٢٣ی کۆچی - موبارەک حەمەد ئەلسەباح، وەزیری کوەیت.
* ١٤٢٧ی کۆچی - قەمەر ئەلمەسزادە، سەماکاری ئازەربایجانی.
* ساڵی ١٤٣٢ی کۆچی - ساڵح ڕاجحی، بازرگانێکی سعودیە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
عەبدولحەمید ئیبن بادیس

وێنۆک| عەبدولحەمید بن بادیس (لە لای چەپەوە)**عەبدولحەمید کوڕی مستەفا کوڕی مەکی کوڕی بادیس** ()، زیاتر بە **ئیبن بادیس** ناسراوە () پەروەردەکارێکی سەلەفی جەزائیری، تەفسیر، چاکسازیخوازی ئیسلامی، زانا و کەسایەتی ناسیۆنالیزمی کولتووری بووە. لە ساڵی ١٩٣١ ئیبن بادیس کۆمەڵەی زانایانی موسڵمانی جەزائیری دامەزراند کە کۆمەڵەیەکی نیشتمانی بوو لە زۆرێک لە زانایانی ئیسلامی لە جەزائیر لە چەندین ڕوانگە و ڕوانگەی جیاواز و ھەندێکجار دژ بەیەکەوە. دواتر کۆمەڵەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر سیاسەتی موسڵمانانی جەزائیر ھەبوو تا شەڕی سەربەخۆیی جەزائیر. ھەر لەو ماوەیەدا چەندین دامەزراوەی دامەزراند کە ھەزاران منداڵی جەزائیری دایک و باوکی موسڵمان تێیدا پەروەردە بوون. ھەروەھا کۆمەڵەکە گۆڤارێکی مانگانەی بڵاودەکردەوە بەناوی جیھاد، و سوھەیل بن بادیس لە نێوان ساڵی ١٩٢٥ و مردنی لە ساڵی ١٩٤٠ بە بەردەوامی بەشدارییان تێدا کردووە. گۆڤارەکە خوێنەرانی خۆی لە بیرۆکە و بیروڕای کۆمەڵەکە سەبارەت بە چاکسازی ئایینی ئاگادار کردەوە و لەسەر پرسە ئایینی و سیاسییەکانی دیکە قسەی دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٤٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:زانا سەلەفییەکان
١٠ی ڕەبیعولئەووەل

**١٠ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١٠ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١٠\٣ (دەیەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** شەست و نۆیەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتاھەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. ٢٨٥ یان ٢٨٦ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٦٦١ کۆچی - ئیبن تەیمیە شەرعزان و یەکێک لە ئیمامەکانی زانست لە سەدەی حەوتەمی کۆچی دا.
* ١١٠٤ کۆچی - محەممەد ھاشم تویی، زانای ئایینی.
* ١٣٤٩ی کۆچی - عەلی سیستانی، دەسەڵاتێکی ئایینی شیعە.
* ١٣٧١ کۆچی - ئەحمەد حەمود جابر سەباح، جێگری یەکەمی سەرۆکوەزیران و وەزیری ناوخۆی کووەیت.
* ١٣٧٣ کۆچی - ساڵح حەمەر، ئەکتەر و دەرھێنەری کوەیتی.
* ١٣٩٢ کۆچی - ئەحمەد ئەزمی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٤ کۆچی - لارا سەفادی، ئەکتەری ئوردنی.
* ساڵی ١٣٩٩ی کۆچی -
** تەوەکەل کرمان، ڕۆژنامەنووس و چالاکی سیاسی یەمەنی، براوەی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل.
** دۆلی شاھین، خانمەکتەر و گۆرانیبێژی لوبنانی.
** نەواف قەتان، پەخشی کوێت.
* ساڵی ١٤٠١ کۆچی -
** ئەحمەد شوعەیب، ئەکتەری سعودی.
** حەجی زیوف یاریزانی تۆپی پێی سەنیگالی.

## مردووان
* ١٧٩ کۆچی - مالیک کوڕی ئەنەس، شەرعزان و فەرموودەناسێکی موسڵمان، دووەم ئیمامی مەزھەبەکانی سوننە، و دامەزرێنەری مالیکی.
* ٤٦٥ کۆچی - ئالپ ئەرسەلان، سوڵتانی ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی.
* ٩١٨ کۆچی - بایەزیدی دووەم سوڵتانی ھەشتەم لە ھێڵی سوڵتانەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* ١٤١٥ کۆچی - عەلاوییە گەمیل، ئەکتەری میسری.
* ١٤٢٦ کۆچی - باسیل فلیھان، سیاسەتمەدار و ئابووریناسێکی لوبنانی.
* ١٤٣٠ کۆچی - بەدر قەتامی، ھونەرمەندی بینراوی کوەیتی.
* ١٤٣٣ کۆچی - نەسیب لەحود، سیاسەتمەداری لوبنانی.
* ١٤٣٥ی کۆچی - ئاریێل شارۆن، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل.
* ١٤٣٩ کۆچی - شادییە، ئەکتەر و گۆرانیبێژی میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
١١ی ڕەبیعولئەووەل

**١١ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١١ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١١\٣ (یازدەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** حەفتاھەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و یەکەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. ٢٨٤ یان ٢٨٥ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٤٥ کۆچی - نەفیسە بنت حەسەن یەکێکە لە خانمانی ئەھلی بەیت و نەوەکەی ئیمامی حەسەن کوڕی عەلی.
* ١٢٩٣ی کۆچی - ئاغا بەرزەک تارانی، پیاوی ئایینی و شەرعزانی و مێژوونووسێکی شیعەی ئێرانی.
* ١٣٢٥ کۆچی - بەدر لاما، ئەکتەری فەلەستینی.
* ١٣٣٦ کۆچی - عومەر جیزاوی، گۆرانیبێژ و ئەکتەری میسری.
* ١٣٣٧ی کۆچی - نورەدین خەیاچی، نیگارکێشی تونسی.
* ساڵی ١٣٥٣ی کۆچی -
** وەجدی حەکیم، کەسایەتی میدیای میسری.
** عەلی شەریف، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨١ی کۆچی - نیباڵ جەزایەری، ئەکتەری سووری.
* ١٣٩٥ی کۆچی - تاریق کەرمی، شاعیری فەلەستینی.

## مردووان
* ٢٣٠ کۆچی - عەبدوڵڵا بن تاھیر یەکێک لە سەرکردە سەربازییەکانی سەرەتای سەردەمی عەباسی و یەکێک لە دامەزرێنەرانی دەوڵەتی تاھیر.
* ٩١٨ کۆچی - بایزیدی دووەم ھەشتەمین سوڵتانی عوسمانی.
* ١٣٥٩ی کۆچی - محەممەد تاھیر عەتاسی، شەرعزانی حەنەفی و دادوەری شەریعەت و شاعیری سوری.
* ١٣٦٤ی کۆچی - ئەحمەد ماھر پاشا، سەرۆکوەزیرانی میسر.
* ١٣٧٩ی کۆچی - محەممەد قزلاجی، زانا و شەرعزانی عێراقی.
* ١٣٩٨ی کۆچی - یوسف سەبایی، وەزیری ڕۆشنبیری میسر.
* ١٤٠١ کۆچی - عەبدوڵڵا نووری، زانای ئایینی سوننەی کوەیتی.
* ١٤٠٢ کۆچی - ئەحمەد بشر رومی، نووسەری کوەیتی.
* ١٤٠٦ کۆچی - فەرحات عەباس سەرۆک وەزیرانی جەزائیر.
* ١٤١٧ کۆچی - عەبدولڕەحمان زوەیحی، شاعیر و ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤٢٣ کۆچی - عەبدولعەزیز نەماش، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤٣١ کۆچی - موبارەک بن محەممەد بن خەلیفە ئال نەھیان، وەزیری پێشووی ناوخۆی ئیمارات.
* ١٤٣٦ کۆچی - عومەر کەرەمی سەرۆک وەزیرانی پێشووی لوبنان.
* ١٤٣٧ کۆچی - نەبیل فەزل، پەرلەمانتاری کووەیت.
* ١٤٣٩ کۆچی - حسێن نەسار نووسەر و نووسەری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
١٢ی ڕەبیعولئەووەل

**١٢ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١٢ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١٢\٣ (دوازدەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** حەفتا و یەکەم ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و دووەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. تا کۆتایی ساڵ ٢٨٣ یان ٢٨٤ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٥٣ پێش زایین - پێغەمبەر محەممەد.
* ٦٢٤ کۆچی - عەبدولڕەحمان عەبدولیانی، شەرعزان و وەرگێڕێکی موسڵمانی عێراقی.
* ٨٣١ کۆچی - ئەحمەد بن عوبەیە مەقدیسی، شەرعزان و دادوەر و شاعیری شافیعی خەڵکی قودس.
* ١٢٠٢ کۆچی - محەممەد بن عەلی سانوسی، دامەزرێنەری ڕێبازی سانوسی.
* ١٣٠٤ی کۆچی - محەممەد تەقی بەھار، شاعیر و نووسەری ئێرانی.
* ١٣١٥ی کۆچی - عەبدولڕەحمان فەرەمەرزی، ئەکادیمی و پارێزەر و ڕۆژنامەنووس
* ١٣١٧ کۆچی - ئەحمەد عەلام، ئەکتەری میسری.
* ١٣٣٧ی کۆچی - عەفیفە حەسەنی، مامۆستا و شاعیری سوری.
* ١٣٤٢ی کۆچی - حەبیبوڵڵا مەنتیق، شاعیری ئێرانی.
* ١٣٦٢ی کۆچی - مەروان خاتر، شاعیر و ڕۆژنامەنووس و پەخشکاری سوری.
* ١٣٦٦ کۆچی - داود جەلاجل، ئەکتەری ئوردنی.
* ١٣٧٨ کۆچی - ئەحمەد فەراج، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤٠١ کۆچی - محەممەد فەھاد، یاریزانی تۆپی پێی کوێت.
* ١٤١٢ کۆچی - محەممەد عومەر ڕۆژنامەنووسی میسری.

## مردووان
* ١١ کۆچی - پێغەبەر محەممەد.
* ٢٤١ کۆچی - ئەحمەد کوڕی حەنبەل یەکێک لە ئیمامەکانی موسڵمانان.
* ٤٧٩ کۆچی - ئەبوو حەسەن مەجاشی، زانا و زمانزان و شاعیری عەرەبی موسڵمانی خەڵکی مەغریب.
* ٧٩٣ کۆچی - جۆن پێنجەم پالایۆلۆگۆس، ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی.
* ١٣٠٠ کۆچی - محەممەد مەھدی حوسەینی قەزوینی، دەسەڵاتدار و زانای شیعە.
* ١٣٣٢ی کۆچی - محەممەد ئەمین کوردی ئیربیلی، شەرعزانێکی کوردی عێراقی-عوسمانی و سۆفی.
* ١٣٩٥ی کۆچی - فەیسەڵ بن عەبدولعەزیز ئال سعود، سێیەم پاشای شانشینی سعودیە.
* ١٤٠٣ کۆچی - ئەحمەد مەزھەر عەزەمە، نووسەر و شاعیر و سیاسەتمەداری سوری.
* ١٤٢٧ی کۆچی - محەممەد فەیتوری، سیاسەتمەدار و زانای یاسایی تونس.
* ١٤٣١ کۆچی - عەلی تونسی بەڕێوەبەری گشتی ئاسایشی نیشتمانی لە جەزائیر.
* ١٤٤١ کۆچی - نایف ئەبوو عوبێد، شاعیری ئوردنی.

## بۆنەکان
* ساڵیادی مەولوود.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
محەممەد ئەمین کوردی ئیربیلی

**محەممەد ئەمین کوڕی فەتحوڵڵای کوردی ئیربیلی** ( ١٨٣٤–٧ی شوباتی ١٩١٤) ( ١٢٥٠ - ڕەبیع الاول ١٢، ١٣٣٢) شەرعزانێکی شافیعی و سۆفیی کوردی عێراقی-عوسمانی بووە کە زۆربەی ژیانی لە میسری خدێوی ژیاوە. لە شاری ھەولێر لە ئەیالەتی شارەزور لەدایک بووە و گەورە بووە. خوێندنی لە زانایانی وڵاتەکەی وەرگرتووە و ڕێگای نەقشبەندی گرتووە، دواتر کۆچی کردووە بۆ حیجاز و پەیوەندی بە قوتابخانەی مەحموودییە لە مەدینە کردووە. دوای ئەوە لە میسر نیشتەجێ بوو، لەوێ لە بواری وانەوتنەوە و نووسیندا کاری کردووە و تەریقەی نەقشبەندی بڵاو کردەوە جەنەقای بیبەرس جاشنکیری وەک بارەگای خۆی وەرگرتووە و چەندین بەرھەمی لەسەر سۆفیگەری و چوار مەزھەبی فیقھی ھەیە کە بەناوبانگترینیان بریتییە .
وێنۆک| مەزاری محمد ئەمین الکوردی لە خانەقای بیبەرس جاشنکیر .

## بەرھەمان
لە بەرھەمەکانی:

## سەرچاوەکان

پۆل:شافعی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مردووانی قاھیرە
پۆل:مردووانی ١٩١٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩
شۆفێری پاس

**شۆفێری پاس**، **ئەپەرێتەری پاس**، یان **کاپتنی پاس** کەسێکە کە بۆ بژێوی پاس لێدەخوڕێت.

## وەسف
شۆفێرانی پاس دەبێت مۆڵەتێکی تایبەتیان ھەبێت کە لە سەرووی مۆڵەتنامەی ئاسایییەوە بێت. شۆفێرانی پاس بە شێوەیەکی گشتی ئامێرەکانیان لە نێوان وێستگە یان وێستگەکانی پاس لێدەخوڕن. شۆفێرانی پاس زۆرجار گەشتیاران دادەبەزێنن و سواردەکەن بەپێی خشتەیەکی ڕێگای پێشتر دیاریکراو. لە ئینگلیزی بەریتانیدا زاراوەیەکی جیاواز، شۆفێری پاسی گەشت، بەکاردەھێنرێت بۆ ئەو شۆفێرانەی کە لە گەشتە دوورمەوداکان، گەشتی گەشتیاری و گەشتەکانی قوتابخانە کە پێشتر شوێنیان تەرخانکراوە.

چەندین جۆری شۆفێری پاس ھەن، لەوانە شۆفێرانی پاسی گواستنەوە، شۆفێرانی پاسی قوتابخانە و شۆفێرانی پاسی گەشتیاری. شۆفێرانی پاس لەوانەیە کار بۆ شارەوانی، حکوومەتی گشتی (ھەرێمی و نیشتمانی/فیدڕاڵ)، ئەنجومەنەکانی قوتابخانە و دامەزراوە تایبەتەکان بکەن، وەک کۆمپانیاکانی تەرخانکردن کە پاسی گەشتیاری بەڕێوەدەبەن. کاپتنەکانی پاسی گەشتیاری لە ئوسترالیا زۆرجار بەڵێندەری ژێرکۆنتراکتی سەربەخۆن کە کار بۆ چەندین کۆمپانیای پاس و پاسی گەشتیاری دەکەن.

کاتێک کە بلیتگر ئامادە نییە، شۆفێر تاکە ئەپەرێتەری خزمەتگوزارییەکەیە و بلیت و مامەڵەکردن لەگەڵ کڕیاران بەڕێوەدەبات، سەرەڕای لێخوڕینی پاسەکە.

## سەرچاوەکان
پاسی فرە-تەوەر

**پاسی فرە تەوەر** ئەو پاسە یان پاسە گەشتیاریییە کە زیاتر لە دوو تەوەری ئاسایی ھەیە (کە بە پاسی دوو تەوەر ناسراوە)، زۆربەی کات سێ تەوەری ھەیە (کە بە پاسی سێ تەوەر ناسراوە)، یان بە دەگمەن چوار تەوەری ھەیە (کە بە پاسی چوار تەوەر ناسراوە). تەوەری زیادە بەگشتی زیاد دەکرێت بەھۆی سنوورداریی یاسایی قورسایی بار لەسەر تەوەرەکان، یان بۆ گونجاندن لەگەڵ دیزاینی جیاوازی ئۆتۆمبێل وەک جۆری جومگەیی، یان بە دەگمەن، بۆ دروستکردنی پاسی تریلەدار.

## سەرچاوەکان
پاسی ڕووناکیی گشتی

**پاسی ڕووناکی گشتی** (پی ئێڵ بی)یان مینی پاس خزمەتگوزارییەکی گواستنەوەی گشتییە لە ھۆنگ کۆنگ. مینی پاس بەکاردەھێنێت بۆ دابینکردنی گواستنەوەی خێراتر و خزمەتکردنی ئەو ناوچانەی کە ھێڵەکانی پاسی ستاندارد لە ھۆنگ کۆنگ ناتوانن بە ھەمان شێوەی کارامە پێیان بگەن. ئەم ئامێرانە بە شێوەیەکی ناڕەسمی بە گۆڕینی کۆدی Van仔 (کانتۆنی یەل: Van jái؛ وشە بە وشە: 'منداڵی ڤان یان ڤان-ێت') ناسراون.

بەپێی جۆری ئامێرەکە، مینی پاسەکان لانیزۆر ١٦ یان ١٩ گەشتیاری دانیشتوو ھەڵدەگرن؛ ھیچ گەشتیارێکی بە پێوە ڕێگەپێدراو نییە. مینی پاسەکان بە گشتی چارەسەرێکی خێراتر و کاریگەرتری گواستنەوە پێشکەش دەکەن بەھۆی قەبارە بچووکیان، سنووری توانای ھەڵگرتن، تەواتور و فرەجۆری ڕێگاکان، ھەرچەندە کرێیەکانیان بە گشتی کەمێک لە کرێی پاسەکانی ستاندارد بەرزترن. بەناوبانگی خزمەتگوزارییەکانی مینی پاس لە ھۆنگ کۆنگ دەکرێت بگەڕێتەوە بۆ چڕی بەرزی دانیشتووانی ھۆنگ کۆنگ، ھەروەھا توانای مینی پاسەکان بۆ تێپەڕبوون بە ڕێگا تەسک و خوار و خێچەکاندا کە پاسی ستاندارد ناتوانێت پێیان دا بڕوات.

## سەرچاوەکان
شەمەندەفەری سەر شەقام

**گالیسکەی سەرشەقام** یان **شەمەندەفەری سەرشەقام** ئەو ئامێرە گواستنەوە جومگەیییەیە کە لەسەر ڕێگە دەڕوات و بۆ گواستنەوەی سەرنشین بەکاردێت، لە ئۆتۆمبێلێکی لێخوڕین پێکدێت کە یەک یان چەند گالیسکە ڕادەکێشێت کە بە ڕاکێشەر بەیەکەوە بەستراون، ھاوشێوەی شەمەندەفەری سەر ھێڵی ئاسن. ئامێری ھاوشێوە دەکرێت بۆ گواستنەوەی بار یان جانتا بۆ ماوەی کورت بەکاربھێنرێت، وەک لە کارگە یان فڕۆکەخانە. زۆرجار بەپێی بەکارھێنانەکەی، دەکرێت دیزاینی وا بکرێت کە وەک شەمەندەفەرە کۆنەکان دەربکەوێت، بەتایبەت شەمەندەفەری ھەڵمی.

## سەرچاوەکان
پاسی گواستنەوە

**پاسی گواستنەوەی گشتی** (ھەروەھا پێی دەوترێت پاسی گەورە، پاسی گواستنەوە، پاسی شار، پاسی شارۆچکە، پاسی ناوشار، پاسی گشتی یان تەنھا پاس) جۆرێک پاسە کە لە خزمەتگوزاریی گواستنەوەی گشتی بەکاردێت. چەندین شێواز بەکاردێت، لەوانە پاسی بنم نزم، پاسی بنم بەرز، پاسی دوو نھۆمی، پاسی جومگەیی و پاسی مامناوەندی.

ئەم جۆرە پاسانە جیاوازن لەو پاسانەی کە ھەموو کورسییەکانیان تەنھا بۆ دانیشتنە و بۆ گەشتی نێوان شارەکان بەکاردێن و لە پاسی بچووکیش جیاوازن، کە بۆ خزمەتگوزاری نەرمتر بەکاردێن.

## سەرچاوەکان
پاسی بەرزکراوەی گواستنەوە

**پاسی بەرزکراوەی گواستنەوە** (**تی ئی بی**) (چینی سادەکراو: 巴铁؛ چینی نەریتی: 巴鐵؛ پینیین: Bā Tiě) چەمکێکی پێشنیارکراوی نوێی پاس بوو کە پاسێکی ڕێنماییکراو بە سەر ھاتوچۆی سەر ڕێگادا ھەنگاوی دەنا، کە ناوە بەدیلەکانی وەک پاسی سەر ھەنگاویدانان، پاسی ھەنگاویدانان، پاسی ھەوایی وشکانی، یان پاسی تونێل لەلایەن میدیای نێودەوڵەتییەوە پێدراوە.

تاقیکردنەوەیەک بڕیار بوو لە ناوچەی مێنتۆگۆی پەکین لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٠ دەست پێ بکات. ھەرچەندە، پڕۆژەکە ڕێگەپێدانی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ناوچەکەوە پێنەدرا چونکە تەکنەلۆژیاکە بە زۆر ناپوختە دانرا، و تاقیکردنەوەکانی داھاتوو پەیوەست بوون بە گەشەپێدانی چەمکێک بۆ سەلماندنی ئەوەی کە سیستەمەکە بە ڕاستی کاردەکات.

## سەرچاوەکان
پێڕاگوێزی مۆتۆردار

**ئامێری مۆتۆردار**، کە ھەروەھا بە **ئامێری مۆتۆرکراو**، ئامێری ئۆتۆمۆتیڤ، ئۆتۆمبێل، یان **ئامێری سەر ڕێگا** ناسراوە، ئامێرێکی وشکانی خۆپاڵنەرە، بە گشتی تایەداری، کە لەسەر ھێڵی ئاسن (وەک شەمەندەفەر یان تڕام) کار ناکات، ناتوانێت بفڕێت (وەک فڕۆکە یان ھەلیکۆپتەر)، لەسەر ئاو ناخشێت (وەک بەلەم یان کەشتی)، و بۆ گواستنەوەی خەڵک یان بار بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان
ڤان

**ڤان** جۆرێک لە ئامێری سەر ڕێگایە کە بۆ گواستنەوەی کەلوپەل یان خەڵک بەکاردەھێنرێت. ھەندێک جیاوازی ھەیە لە بەرفرەیی وشەکە لە نێوان وڵاتە ئینگلیزی قسەکەرە جیاوازەکاندا. بچووکترین ڤانەکان، مایکرۆڤانەکان، بۆ گواستنەوەی کەلوپەل یان خەڵک بە بڕی زۆر کەم بەکاردەھێنرێن. مینی MPVەکان، MPVە پوختەکان، و MPVەکان ھەمووی ڤانی بچووکن کە بە گشتی بۆ گواستنەوەی خەڵک بە ژمارەی کەم بەکاردەھێنرێن. ڤانی گەورەتر کە کورسی ڕێبواری ھەیە بۆ مەبەستی دامەزراوەیی بەکاردەھێنرێن، وەک گواستنەوەی قوتابیان. ڤانی گەورەتر کە تەنھا کورسی پێشەوەی ھەیە زۆر جار بۆ مەبەستی بازرگانی بەکاردەھێنرێن، بۆ گواستنەوەی کەلوپەل و ئامێر. ڤانی بە تایبەتی ئامادەکراو لەلایەن کەناڵەکانی تەلەڤیزیۆنەوە وەک ستۆدیۆی گەڕۆک بەکاردەھێنرێن. خزمەتگوزارییەکانی پۆستە و کۆمپانیاکانی کورییەر ڤانی پلیکانەداری گەورە بەکاردەھێنن بۆ گەیاندنی پاکەت.

## سەرچاوەکان
گواستنەوەی ئاسنین

**گواستنەوەی ئاسنین** (کە ھەروەھا وەک **گواستنەوەی شەمەندەفەر** ناسراوە) شێوازێکی گواستنەوەیە کە ئامێری تایەدار لەسەر ڕێچکە بەکاردەھێنێت، کە بە گشتی لە دوو ڕێڵی پۆڵای تەریب پێکدێت. گواستنەوەی ڕێڵ یەکێکە لە دوو شێوازی سەرەکی گواستنەوەی وشکانی، پاش گواستنەوەی ڕێگا. بەکاردەھێنرێت بۆ نزیکەی ٨٪ گواستنەوەی ڕێبوار و بار لەسەر ئاستی جیھان، بەھۆی کارامەیی وزەی و خێرایی بەرزی پۆتێنشیاڵی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژێرخان
پۆل:گواستنەوەی شەمەندەفەر
پۆل:ئەندازیاریی گواستنەوە
گواستنەوەی گشتی

**گواستنەوەی گشتی** (کە ھەروەھا بە گواستنەوەی بەکۆمەڵ، یان بە سادەیی گواستنەوە ناسراوە) سیستەمێکی گواستنەوەیە بۆ ڕێبواران لە ڕێگەی سیستەمەکانی گەشتی گرووپی کە بۆ بەکارھێنان لەلایەن خەڵکی گشتییەوە بەردەستە، بە پێچەوانەی گواستنەوەی تایبەت، بە شێوەیەکی ئاسایی بەپێی خشتەیەک بەڕێوەدەبرێت، لەسەر ڕێگای جێگیرکراو کاردەکات، و لەوانەیە پارەی تۆمارکراو بۆ ھەر گەشتێک وەربگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواستنەوەى گشتى
پاسی یەک نھۆمی

**ئۆتۆمۆبیل** یان **پاسی یەک نھۆمی** یان **یەک نھۆم**، ئۆتۆمبێلێکی گشتییە کە تەنھا یەک نھۆمی ھەیە بۆ ڕێبواران. بە شێوەیەکی ئاسایی، بەکارھێنانی دەستەواژەی یەک نھۆم ئاماژەیە بۆ ئۆتۆمبێلێکی ستاندارد دوو چەقی ڕەق، لە بەرامبەر بەکارھێنانی دەستەواژەی ئۆتۆمبێلی دوو نھۆمی، کە بە شێوەیەکی سەرەکی ئۆتۆمبێلێکە بە دوو نھۆمی ڕێبوار و پلیکانەیەک. ئەم جۆرە ئۆتۆمبێلە یەک نھۆمییانە دەکرێت یەک یان چەند دەرگایان ھەبێت، و شوێنە جیاوازەکانی بزوێنەری سووتانی ناوخۆییان ھەبێت. زۆربەی ئۆتۆمبێلە یەک نھۆمییەکان درێژییان دەگاتە ١٢ مەتر (٣٩ پێ و ٤ ئینج)، ھەرچەندە ھەندێک نموونەی درێژتر ھەن. ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی کێشیان لە نێوان ١١ تا ١٤ تۆن (١٢ تا ١٥ تۆنی کورت) دایە.

## سەرچاوەکان
بەڵگەنامەی دەسەڵات

**بەڵگەنامەی دەسەڵات** بریتییە لە بەخشینی دەسەڵات یان مافەکان، کە تێیدا بەخشەر بە شێوەیەکی فەرمی مافەکانی وەرگر بۆ پیادەکردنی ئەو مافانەی دیاریکراون دەناسێت. بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، بەخشەر دەسەڵاتی باڵاتر (یان سەروەری) بۆ خۆی دەھێڵێتەوە، و وەرگر دانی بە پێگەیەکی سنووردار (یان نزمتر) لە پەیوەندییەکەدا دەنێت. ھەر لەم چوارچێوەیەشدا بوو کە بەڵگەنامەکانی دەسەڵات لە مێژوودا دەبەخشران، و ھەر ئەم واتایەشە کە لە بەکارھێنانی ئێستای دەستەواژەکەدا ماوەتەوە. لە سەردەمی ناوەڕاستی بەریتانیای سەرەتاییدا، ئەم بەڵگەنامانە زەوییان لە بەخشەرانەوە بۆ وەرگران دەگواستەوە.

وشەکە لە زمانی فەرەنسییە کۆنەکە (شارت)ەوە ھاتووەتە ناو زمانی ئینگلیزی، لە ڕێگەی لاتینییەوە (کارتا)، و لە کۆتاییدا لە یۆنانییەوە (خارتێس، کە واتای «چینێک پاپیرۆس» دەگەیەنێت). ئەم وشەیە بووەتە ھاوواتای بەڵگەنامەیەک کە بەخشینی مافەکان یان ئیمتیازەکان دیاری دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای گرێبەست
پۆل:دەرەبەگایەتی
پۆل:بەڵگەنامە یاساییەکان
پاسی ڕەق

**پاسی ڕەق** (چ **پاسی مۆتۆردار** بێت یان **پاسی کارەبایی**) ئامێرێکی گواستنەوەی گشتییە کە شاسییەکی ڕەق و یەکپارچەی ھەیە. ئەم جۆرە پاسە پێچەوانەی پاسی جومگەیی و دوو-جومگەیییە، کە دوو یان زیاتر بەشی ڕەقی ھەیە و بە جومگەیەکی سووڕاوە بەیەکەوە بەستراون، ھەروەھا جیاوازە لە پاسی تریلەدار، کە لە نیوە-تریلەیەکی قەوارە پاس پێکدێت و بە یەکەیەکی ڕاکێشەری ئاسایی ڕادەکێشرێت.

## سەرچاوەکان
پاسی دوو نھۆمی

**پاسی دوو نھۆمی** ئەو پاسەیە کە دوو نھۆم یان دوو قاتی ھەیە. پاسی دوو نھۆمی سەرەتا بۆ گواستنەوەی ھاتوچۆکەران بەکاردێت، بەڵام جۆری سەرکراوەی بۆ گەشتیاران وەک پاسی گەشتوگوزار بەکاردێت، ھەروەھا پاسی گەشتی دوورمەوداش ھەیە. لە زۆر شوێنی جیھان بەکاردێن بەڵام لە ئێستادا زۆرترین بەکارھێنانیان وەک گواستنەوەی گشتی لە شارەکانی بەریتانیا، ئێرلەندا، ھۆنگ کۆنگ، بەرلین و سەنگافورەیە.

## سەرچاوەکان
پاسی جومگەدار

**پاسی جومگەدار، کە ھەروەھا بە پاسی نەرم، ئاوتۆبۆسی چەمیوە، ئاوتۆبۆسی دووبەشی، ئاوتۆبۆسی داڵاندار، ئاوتۆبۆسی درێژکراوە، یان ئاوتۆبۆسی مەیتەرییش** ناسراوە، ئامێرێکی جومگەدارە کە بەگشتی ئاوتۆبۆس یان پاسی کارەبایییە و لە گواستنەوەی گشتیدا بەکاردەھێنرێت. زۆربەی جار تەنھا یەک نھۆمی ھەیە و پێکھاتووە لە دوو یان زیاتر بەشی توندی بەیەکەوە بەستراو لەڕێگەی جومگەیەکی سووڕاوە (جومگەدار) کە بە کەواڵی پارێزەر لە ناوەوە و دەرەوە داپۆشراوە لەگەڵ تەختەیەکی داپۆشەر لەسەر زەوییەکە. ئەمە ڕێگە دەدات بە درێژییەکی یاسایی زیاتر لە ئاوتۆبۆسی ڕەقبەدەن، و بەھۆیەوە توانای گواستنەوەی ژمارەیەکی زیاتری ڕێوا (٩٤–١٢٠) دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا ڕێگە بە ئاوتۆبۆسەکە دەدات بە شێوەیەکی گونجاو بجوڵێت.

## سەرچاوەکان
پاسی ناوەندی

**پاسی ناوەندی** جۆرێکە لە پاسە تاک نھۆمەکان کە بەگشتی گەورەترن لە پاسی بچووکی نەریتی بەڵام بچووکترن لە پاسی تاک نھۆمی تەواو قەبارە و دەکرێت درێژییان لە نێوان ٨ مەتر (٢٦ پێ و ٣ ئینج) و ١١ مەتر (٣٦ پێ و ١ ئینج) بێت. لەکاتێکدا لە زۆر شوێنی جیھاندا بەکاردێن، پاسی ناوەندی لەوانەیە زۆرترین بەکارھێنانی لە شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) ھەبێت، لەوێ بەکارخەرەکان دۆزیویانەتەوە کە ئەمانە زیاتر ئابوورین و ژمارەیەکی پێویستی کورسیان ھەیە بەراورد بە پاسە تاک نھۆمە تەواو قەبارەکان.

پاسە ناوەندییەکان زۆرجار بە سووکی دیزاین کراون بۆ کەمکردنەوەی بەکارھێنانی سووتەمەنی دیزڵ (بۆ نموونە، تایەی بچووکتر لە پاسە گەورەترەکان)، کە وایان لێدەکات وەک پاسە 'تەواو قەبارە' قورسەکان بەھێز و خۆڕاگر نەبن. ھەندێک پاسی ناوەندی، وەک سکانیا ئۆمنیتاون، قورسترن و بۆیە زیاتر خۆڕاگرن. لە ھەندێک شوێن وەک ھۆنگ کۆنگ، ھەندێک ڕێڕەوی پاس پێویستە بە پاسی ناوەندی خزمەت بکرێن بەھۆی ڕێگا پێچاوپێچەکانی ئەو ڕێڕەوانەوە.

## سەرچاوەکان
پاسی ناوخۆیی

**پاسی ناوخۆیی** (یان **پاسی گوازەرەوە**) پاسێکە کە ڕێگایەکی کورتتر دەپێوێ بە بەراورد لەگەڵ زۆربەی ڕێڕەوەکانی پاس. بەگشتی، پاسی ناوخۆیی بە ھەردوو ئاراستەدا لە نێوان دوو خاڵدا دەڕوات. پاسی ناوخۆیی دیزاین کراون بۆ گواستنەوەی گرووپێکی گەورەی خەڵک کە ھەموویان بەرەو و لە شوێنێکی دیاریکراوەوە دەڕۆن بە شێوەیەکی زیاتر ڕێکخراو. پاسی ناوخۆیی لەچەندین بۆنەدا بەکاردەھێنرێت، وەک گواستنەوەی خوێندکارانی زانکۆ یان وەک ڕێگایەک بۆ گواستنەوەی خەڵک لە فڕۆکەخانەکانەوە بۆ میوانخانەکان.

## سەرچاوەکان
پاسی قوتابخانە

**پاسی قوتابخانە** ئاماژەیە بە ھەر جۆرە پاسێک کە لەلایەن قوتابخانە یان ناوچەی قوتابخانەوە خاوەندارێتی دەکرێت، بەکرێ دەگیرێت، گرێبەستی بۆ دەکرێت، یان بەکاردەھێنرێت. بەڕێکوپێکی بەکاردەھێنرێت بۆ گواستنەوەی خوێندکاران بۆ و لە قوتابخانە یان چالاکییە پەیوەندیدارەکانی قوتابخانە، بەڵام پاسی گەشتیاری یان پاسی گواستنەوەی گشتی لەخۆ ناگرێت. جۆرە جیاوازەکانی پاسی قوتابخانە لە سەرتاسەری جیھاندا بەکاردەھێنرێن؛ نموونە ھەرە بەرچاوەکان پاسە زەردەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکان کە لە شوێنەکانی تری جیھانیشدا دەبینرێن.

لە باکووری ئەمریکا، پاسەکانی قوتابخانە ئامێری تایبەت مەبەستن کە بەھۆی تایبەتمەندییەکانی دیزاینەوە لە جۆرەکانی تری پاس جیادەکرێنەوە، ئەو تایبەتمەندیانەش بەپێی ڕێساکانی فیدراڵی و ویلایەت/ھەرێم ئەرکدار کراون. سەرەڕای ڕەنگی بۆیەی تایبەتیان (زەردی بریقەداری پاسی قوتابخانەی نیشتیمانی)، پاسەکانی قوتابخانە بە گڵۆپی ئاگادارکردنەوەی دەرەکی (بۆ پێدانی پێشینەیی ھاتوچۆ) و چەندین ئامێری سەلامەتی تیادا دادەنرێت.

## سەرچاوەکان
مۆڵەتی شۆفێریی بازرگانی

**مۆڵەتی شوفێری بازرگانی** (سی دی ئێڵ) مۆڵەتی شوفێرییە کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێویستە بۆ لێخوڕینی ئامێرە گەورە و قورسەکان (بە گوێزەرەوە، پاس، و تڕێلەرەوە)یان ھەر ئامێرێک بە ھەر قەبارەیەک کە کەرەستەی مەترسیدار یان زیاتر لە ١٥ ڕێوا (بە شوفێرەوە) دەگوازێتەوە.

## سەرچاوەکان
خزمەتگوزارییەکانی پاسی گواستنەوەی گشتی

**خزمەتگوزارییەکانی پاسی گواستنەوەی گشتی** بەگشتی لەسەر بنەمای کارپێکردنی ڕێکوپێکی پاسەکانی گواستنەوەن بەدرێژایی ڕێڕەوێک کە لە وێستگەکانی پاسی ڕێککەوتوودا دەوەستن بەپێی خشتەیەکی گواستنەوەی گشتی بڵاوکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواستنەوەى گشتى
گواستنەوەی قوتابی

**گواستنەوەی قوتابی** ئاماژەیە بە گواستنەوەی منداڵان و ھەرزەکاران بۆ و لە قوتابخانە و ڕووداوەکانی قوتابخانە. گواستنەوەی قوتابخانە دەکرێت لەلایەن خودی قوتابیانی قوتابخانەوە ئەنجام بدرێت (بە پێ، پاسکیل یان لەوانەیە بە پشتی ئەسپ؛ یان بۆ قوتابیانی گەورەتر، بە ئۆتۆمبێل)، دەکرێت لەلایەن ئەندامانی خێزان یان چاودێرانەوە ھاوڕێی بکرێن، یان دەشێت گواستنەوەکە بە شێوەی بەکۆمەڵ ڕێکبخرێت، بە بەکارھێنانی پاسی قوتابخانە یان تەکسی.

## سەرچاوەکان
خزمەتگوزاریی پاسی گەشتیاری

**خزمەتگوزاری پاسی** گەشتیاری گەشتێکی بەڕێکراوە (ھەندێک جار پاکێجی پشوو)یان خزمەتگوزاری پاسە کە گەشتیاران دەبات بۆ گەشتوگوزار، لەگەڵ ڕێڕەوی بەدەوری شوێنە گەشتیارییەکاندا.

## سەرچاوەکان
١٣ی ڕەبیعولئەووەل

**١٣ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١٣ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١٣\٣ (سێزدەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** حەفتا و دووەم ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و سێھەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. تا کۆتایی ساڵ ٢٨٢ یان ٢٨٣ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٩٥ کۆچی - ڕەزا پەھلەوی شای ئێران.
* ١٣٢٣ی کۆچی - عەبدوڵڵا نووری، زانای ئایینی سوننەی کوەیتی.
* ١٣٥٣ی کۆچی - محەممەد فواد، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٦٢ی کۆچی - عومەر بەتیشە، شاعیر و پەخشکاری میسری.
* ١٣٨٢ کۆچی - محەممەد رەشید، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٣٨٣ کۆچی - نادییە عێراقی، ئەکتەری عێراقی دانیشتووی میسر.
* ١٣٨٦ی کۆچی - سەمیر زەید ڕیفاعی، سەرۆکوەزیرانی ئوردن.
* ١٤٠٣ کۆچی - غەدیر سەفەر، ئەکتەری کوەیتی.
* ساڵی ١٤٠٥ی کۆچی - موعەتەسیم نەھار، ئەکتەری سووری.

## مردووان
* ١٣٤٣ کۆچی - ئیسماعیل مەحالەتی، شەرعزانی موسڵمانی ئێرانی.
* ١٣٨٧ی کۆچی - ئەمین سەعید، ڕۆژنامەنووس و مێژوونووسی سوری.
* ١٣٩٥ کۆچی - فەیسەڵ بن عەبدولعەزیز ئال سعود سێیەم پاشای سعودیە.
* ١٤٠٤ کۆچی - بەشیر بن ئیبراھیم خەریف پێشەنگێکی ڕۆماننووسی لە تونس.
* ١٤١٥ی کۆچی - ئەنتۆن بۆترۆس خریچ، پاتریارکی کڵێسای مارۆنی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
١٤ی ڕەبیعولئەووەل

**١٤ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١٤ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١٤\٣ (چواردەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** حەفتا و سێھەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و چوارەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. تا کۆتایی ساڵ ٢٨١ یان ٢٨٢ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٣٨ی کۆچی - ڕزق فەرەج ڕزق، مامۆستای زانکۆ و شاعیری عێراقی.
* ١٣٦٩ی کۆچی - نێلی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٣ کۆچی - ئەحمەد سیام، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٠ی کۆچی - عەبدوڵڵا عەبدوڵڵا، سیاسەتمەداری ئەفغانستان.
* ١٣٨٢ی کۆچی - ئیکلیل دانین سەرۆکی دوورگەکانی کۆمۆرۆس.
* ١٣٩٠ کۆچی - مستەفا شەعبان، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٣ کۆچی - ڕۆجینا، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٢ کۆچی - حەسەن محەممەد، ئەکتەر و پەخشی بەحرەینی.
* ١٤٠٤ کۆچی - مەحموود ئەفشار، زانای سیاسی، ڕۆژنامەنووس، پارێزەر، نووسەر و شاعیری ئێرانی.

## مردووان
* ١٧٩ کۆچی - مالیک کوڕی ئەنەس، شەرعزان و فەرموودەناسێکی موسڵمان، دووەم لە چوار ئیمامەکە بەپێی سوننە، و دامەزرێنەری قوتابخانەی مالیکی.
* ٦٤ کۆچی - یەزید کوڕی موعاویە دووەم خەلیفەی دەوڵەتی ئەمەوی.
* ١٤٨ کۆچی - سلێمان بن مەحران عماش، فەرمودەزان.
* ١٧٠ کۆچی - ئەبوو محەممەد موسا ھادی چوارەم خەلیفەی عەباسی.
* ٥٥٢ کۆچی - سەنجەر بن مەلیک شا سەلجوق، شەشەم سوڵتانی سەلجوک.
* ١٢٣٨ کۆچی - سلێمان بن محەمەد، سوڵتانی مەغریب.
* ١٣٦٦ی کۆچی - حسێن تەباتەبایی قومی، شەرعزانی ئێرانی.
* ١٤٣٧ کۆچی - زەھران عەلووش فەرماندەی سوپای ئیسلام.
* ١٤٣٨ کۆچی - زوبەیدە سەروەت، ئەکتەری میسری.

## ئاماژەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ئەعمەش

**ئەبوو محەممەد سلێمان کوڕی میھران ئەعمەش ئەسەدی کاھیلی** (١٠ موحەڕەم ٦١ کۆچی - ١٤٨ کۆچی) شوێنکەوتووی فەرموودەی پێغەمبەر بوو، و گێڕەرەوەی متمانەپێکراوی فەرموودەکان شەمسەدین زەھەبی ناوی لێنابوو «شێخی گێڕەرەوەکان»، بە زانی چینی چوارەمی تابعین دادەندرێت. ئەعمەش لە کوفە ژیاوە و زانای فەرموودەی سەردەمی خۆی بووە.

ئەعمەش کۆمەڵێک لە ھاوەڵانی ناسی، ھاوچەرخی ئەوان بوو، و ئەنەس بن مالیکی بینی، و گوێی لە خوێندنەوەی بوو، بەڵام ھیچی لێ نەگواستەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ پێغەمبەر، و لە زەید بن وەحبەوە فێری بوو، و لە المعرور بن سوەید، ئەبو وەعیل شەقیق بن سەلامە، عەمارە بن عومەیر، بیست ئیبراھیم تەیمی و سەعید بن جوبەیر و موجاھید بن جابر و ئیبراھیم نەخەعی و زوھری. زانیاری لەسەر قورئان و خوێندنەوە و یاساکانی میرات ھەبووە.

## مردن
ئەعمەش لە ساڵی ١٤٨ کۆچی دا کۆچی دوایی کرد، لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا یەکێک دەربارەی من، بەڵام بڕۆ فڕێمدەرە ناو گۆڕەکەمەوە ئیبن کەسیر لە کتێبی (البیدای و النھایە) دا لە مردنی ڕەبیعولئەووەل لە ساڵی ١٤٨ی کۆچی دا باسی کردووە، لەکاتێکدا خەتیب بەغدادی باسی مردنی کردووە لە ساڵی ١٤٩ی کۆچی لە تاریخی بەغدا، و دەڵێت: «لە ساڵی ١٤٩ی کۆچی دا کۆچی دوایی کردووە، و جێی متمانە و متمانەپێکراو بووە لە فەرموودەدا.»

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٧٦٥
پۆل:کوێرەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
خەتیبی بەغدادی

**ئەبوبەکر ئەحمەدی کوڕی عەلی کوڕی سابیت کوڕی ئەحمەدی کوڕی مەھدی شافیعی**، بە شێوەیەکی گشتی بە **خەتیبی بەغدادی** ناسراوە ()یان " وانەبێژ لە بەغداوە " (١٠ی ئایاری ١٠٠٢ – ٥ی ئەیلوولی ١٠٧١؛ ٣٩٢ کۆچی-٤٦٣ کۆچی)، زانایەکی موسڵمانی سوننە بووە کە بە یەکێک لە پێشەنگترین فەرموودەزان و مێژوونووسە پێشەنگەکانی سەردەمی خۆی ناسراوە. بە شێوەیەکی بەرفراوان لە فەرموودە و فیقھو مێژوودا بە نووسەرێکی گرنگ دادەنرێت.

## خوێندن
کوڕی بانگخوازێک بووە و لە تەمەنێکی بچووکەوە لەگەڵ باوکی و شێخەکانی دیکە دەستی بە خوێندن کردووە. بە تێپەڕبوونی کات زانستەکانی تری خوێند بەڵام سەرنجی سەرەکی فەرموودە بوو. لە تەمەنی ٢٠ ساڵیدا باوکی کۆچی دوایی کرد و بۆ گەڕان بەدوای فەرموودەدا چووە بەسرە. لە ساڵی ١٠٢٤ گەشتێکی دووەمی بۆ نیشاپور بەڕێکەوت و فەرموودەی زیاتری لە ڕەی و ئەمۆڵ و ئیسفەھان کۆکردەوە. تا ئێستا ڕوون نییە کە چەند کاتژمێر گەشتی کردووە بەڵام ئەکاونتەکانی خۆی وای کردووە تا ساڵی ١٠٢٨ بگەڕێتەوە بەغدا. دواتر گەشتێکی بۆ شام کردووە و لە شاری حیجاز زیارەتەکەی ئەنجامداوە.

## مردن
خەتیب نزیکەی ساڵێک لە دەربەدەری لە سوور لە لوبنان بەسەر بردووە، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بەغدا و لە ئەیلوولی ١٠٧١دا لەوێ کۆچی دوایی کردووە. لە تەنیشت بشری حافی بە خاک سپێردرا.

## بەرھەمەکان
ئیبن حەجەر بەرھەمەکانی بە کاریگەر لە بواری زانستی فەرموودە و زاراوەی فەرموودەدا ناساندووە و دەڵێت «کەمە ئەو دیسیپلینەی لە دیسیپلینەکانی زانستی حەدیسەوە کە کتێبێکی لەسەر نەنووسیوە». پاشان قسەکانی ئەبوبەکر کوڕی نوقتە زانای حەنبەلی ھێناوەتەوە و دەڵێت: «ھەموو کەسێکی بابەتیی دەزانێت کە زانایانی حەدیس دوای خەتیب قەرزاری بەرھەمەکانین.» زیاتر لە ٨٠ نازناو بۆ بەغدادی گەڕێنراوەتەوە.

لەوانە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەی زیاتر
* 

پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:شافعییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:مردووانی ١٠٧١
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠٢
سەعید کوڕی جوبەیر

**سەعید کوڕی جوبەیر ئەسەدی** (46-95 کۆچی)، شوێنکەوتوو بووە، لە خەڵکی عێراق، خواپەرست و شارەزا بووە لە ئایین، لەلای عەبدوڵڵا بن عەباس زانای میللەت و لە عەبدوڵڵا بن عومەر و لە خاتوون عائیشە دایکی ئیمانداران لە مەدینە دەرسی خوێندووە، لە کوفە ژیاوە و لەوێش زانستی بڵاوکردووەتەوە یەکێک بووە لە زانایانی تابعین، بۆیە بوو بە ئیمام و مامۆستا بۆ گەلەکەی، لەلایەن حەجاج بن یوسف سەقەفی کوژرا چونکە لەگەڵ عەبدولڕەحمان کوڕی ئەشعەس لە شۆڕشەکەیدا دژی ئومەوییەکان چوونە دەرەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* سەعید ئیبن جوبەیر، شوێنی مەدینە

پۆل:مردووانی ٧١٤
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:شەرعزانە عێراقییەکان
پۆل:ئیمامە عێراقییەکان
١٥ی ڕەبیعولئەووەل

**١٥ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١٥ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١٥\٣ (پازدەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** حەفتا و چوارەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و پێنجەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. ٢٨٠ یان ٢٨١ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٧٠ کۆچی - مەئموون حەوتەمین خەلیفەی عەباسی.
* ١٢٩٨ کۆچی - محەممەد جەواد جەزائیری، شاعیر و فەیلەسوف و زانای شۆڕشگێڕی عێراقی.
* ١٣٣٠ کۆچی - فاخر فاخر، ئەکتەری میسری.
* ١٣٣٩ کۆچی - عەبدولعەزیز حسێن، نووسەر و وەزیری کوەیتی.
* ١٣٦٥ کۆچی - سەمیر وەحید، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٢ کۆچی - مەلاک خالیدی، ئەکتەری ئیماراتی.
* ١٤٠٥ کۆچی - یەعقوب فەرحان، ئەکتەری سعودی.

## مردووان
* ٣٢٣ کۆچی - عوبەیدوڵڵا مەھدی، دامەزرێنەری دەوڵەتی فاتمی و یەکەم لە خەلیفە فاتمییەکان.
* ٣٢٩ی کۆچی - ئەبولعەباس محەممەد ڕازی بیللا بیستەمین خەلیفەی عەباسی.
* ٣٥٥ کۆچی - سەیفول دەولە حەمدانی دیارترین شازادەی دەوڵەتی حەمدانی.
* ١٣٩٧ی کۆچی - محەممەد جەمال ھاشمی، زانا و نووسەر و شاعیری موسڵمانی عێراقی.
* ١٤١٩ کۆچی - نور ھودا، ھونەرمەندی لوبنانی.
* ١٤٢٦ کۆچی - لامیا فیغالی، ئەکتەری لوبنانی.
* ١٤٣٨ کۆچی - ئەحمەد راتب، ئەکتەری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
دارەمانی گەورە

**دارەمانی گەورە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی پردێ، قەزای دووبز، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی پردێ بە دووری (٢٦)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **دارەمانی گەورە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی بیبانی گەورە.
* لە باشوورەوە گوندی حەساری ئەحمەد نازم.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ئیمام ئەحمەد خەلیفە.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی دارەمانی گچکە.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٢٥٩) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٢٧٩) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی پردێ
* قەزای دووبز
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
ھەڵمەتی سیاسی

**ھەڵمەتی سیاسی** ھەوڵێکی ڕێکخراوە کە مەبەستی کارکردنە لەسەر پرۆسەی بڕیاردان لە ناو گرووپێکی دیاریکراودا. لە سیستەمە دیموکراسییەکاندا، ھەڵمەتی سیاسی زۆربەی کات ئاماژە بە ھەڵمەتە ھەڵبژاردنەکان دەکات، کە لە ڕێگەیەوە نوێنەران ھەڵدەبژێردرێن یان بڕیار لەسەر ڕاپرسییەکان دەدرێت. لە سیاسەتی ھاوچەرخدا، بەرچاوترین ھەڵمەتە سیاسییەکان جەخت دەکەنە سەر ھەڵبژاردنە گشتییەکان و پاڵێوراوەکان بۆ سەرۆکی دەوڵەت یان سەرۆکی حکوومەت، کە زۆربەی کات سەرۆک یان سەرۆک وەزیرانە.

## سەرچاوەکان
پاسی ھەڵمی

**پاسی ھەڵمی** جۆرێک لە پاسە کە بە ئامێری ھەڵمی کار دەکات. ئەو ئامێرە ھەڵمییە سەرەتاییانەی کە بۆ گواستنەوەی ڕێوا دروستکرابوون زیاتر بە گالیسکەی ھەڵمی ناسرابوون، ھەرچەندە ئەم زاراوەیە ھەندێک جار بۆ ئامێرە تاقیکارییە سەرەتایییەکانی تریش بەکار دەھێنرا.

## سەرچاوەکان
پاسی سەر وایەر

**پاسی سەر وایەر** () پاسێکی کارەبایییە کە لە ڕێگەی دوو تەلی کارەبایی سەرەوە (کە بەگشتی لە دارەکانی کەناری ڕێگاوە ھەڵواسراون) ھێز وەردەگرێت بە بەکارھێنانی دارەکانی تەرەللی فشار-ئامادەکراو. دوو تەل و دوو داری تەرەللی پێویستن بۆ تەواوکردنی بازنەی کارەبایی. ئەمە جیاوازە لە ترام یان شەمەندەفەری شار، کە بەئاسایی ڕێچکەکە وەک ڕێگای گەڕانەوە بەکاردەھێنێت، پێویستی تەنھا بە یەک تەل و یەک دار (یان پانتۆگراف) ھەیە. ھەروەھا جیاوازن لە جۆرەکانی تری پاسی کارەبایی، کە بەگشتی پشت بە پاتری دەبەستن. بەزۆری ھێز دابین دەکرێت وەک ٦٠٠-ڤۆڵت تەزووی ڕاستەوخۆ، بەڵام ھەندێک ئیستیسنا ھەن.

لە ئێستادا، نزیکەی ٣٠٠ سیستەمی پاسی سەر وایەر لە کاردان، لە شار و شارۆچکەکانی ٤٣ وڵاتدا. بەگشتی، زیاتر لە ٨٠٠ سیستەمی پاسی سەر وایەر ھەبوون، بەڵام نەک زیاتر لە نزیکەی ٤٠٠ بە ھاوکات.
## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پاسی ھایبرید-ئیلیکتریک

**پاسی ھایبرید-ئیلیکتریک**، جۆرێک پاسە کە سیستەمی بزوێنەری سووتانی ناوخۆیی ئاسایی لەگەڵ سیستەمێکی بزوێنەری کارەبایی تێکەڵ دەکات. ئەم جۆرە پاسانە بە شێوەیەکی ئاسایی سیستەمی وزەبەخشی دیزڵ-کارەبایی بەکاردەھێنن و بە پاسی ھایبریدی دیزڵ-کارەبایی یش ناسراون.

بەکارھێنانی ئۆتۆمبێلی ھایبرید-کارەبایی و ئۆتۆمبێلە سەوزەکانی تر بۆ مەبەستی گواستنەوەی گشتی، بەشێکن لە پڕۆژەکانی گواستنەوەی بەردەوام.

## سەرچاوەکان
پاسی خانەی سووتەمەنی

**پاسی خانەی سووتەمەنی**، پاسێکە کە خانەی سووتەمەنی ھایدرۆجینی وەک سەرچاوەی وزە بەکاردەھێنێت بۆ جووڵاندنی تایەکانی بە کارەبا، کە ھەندێک جار بە شێوازێکی ھایبریدی لەگەڵ پاتری یان کەڵەکەکەری گەورە بەھێز دەکرێت. تەنھا دەرھاویشتەی ئەم پاسە ئاوە. چەندین شاری جیھان تاقیکردنەوە و پشکنینیان لەسەر پاسی خانەی سووتەمەنی ئەنجامداوە، لە ئێستادا زیاتر لە ٥٬٦٠٠ پاسی لەم جۆرە لە جیھاندا بەکاردەھێنرێن، کە زۆربەیان لە وڵاتی چین-ن.

## سەرچاوەکان
دروستکردنی پاس

**دروستکردنی پاس**، کە کەرتێکە لە پیشەسازی ئۆتۆمبێل، بریتییە لە بەرھەمھێنانی پاس و پاسی گەشتیاری.

## سەرچاوەکان
پاسی کارەبایی

**پاسی کارەبایی** پاسێکە کە بە مۆتۆری کارەبایی کاردەکات، لە بەرامبەر بە ئامێری سووتاندنی ناوخۆیی باو. پاسە کارەبایییەکان دەتوانن وزەی کارەبایی پێویست لەسەر پاسەکە ھەڵبگرن، یان بەردەوام لە سەرچاوەیەکی دەرەکییەوە کارەبا وەربگرن وەک تەلە سەرەوەکان. زۆربەی ئەو پاسانەی کە وزەی کارەبایی لەسەر خۆیان ھەڵدەگرن، پاسی کارەبایی پاتریدارن (کە ئەم وتارە زۆرتر باسیان دەکات)، کە تیایاندا مۆتۆری کارەبایی وزە لە پاکەتی پاتری سەر پاسەکەوە وەردەگرێت، ھەرچەندە نموونەی شێوازەکانی تری ھەڵگرتنی وزەش ھەن، وەک جایرۆباس کە وزەی سووڕانەوەیی بۆ ھەڵگرتنی وزە بەکاردەھێنێت. کاتێک کارەبا لەسەر پاسەکە ھەڵناگیرێت، لە ڕێگەی پەیوەندی لەگەڵ سەرچاوەی وزەی دەرەکی دابین دەکرێت، بۆ نموونە، لە ڕێگەی کۆکەرەوەی تەزوو (وەک دارەکانی گەیاندنی سەرەوە لە پاسی سەر وایەردا)، یان لەگەڵ سیستەمێکی دابینکردنی وزە لە ئاستی زەوی، یان لە ڕێگەی شەحنکردنی ھێزپێدەر.

## سەرچاوەکان
گازی سرووشتیی پەستێنراو

**گازی سروشتی پەستێنراو** (سی ئێن جی) گازێکی سووتەمەنییە کە بەشێوەیەکی سەرەکی لە میتان (CH4) پێکھاتووە، پەستێنراو بۆ کەمتر لە ١٪ی ئەو قەبارەیەی کە لە پەستانی ئاسایی ھەوادا داگیری دەکات. لە بەرگی ڕەقدا بە پەستانی ٢٠–٢٥ مێگاپاسکاڵ (٢٬٩٠٠–٣٬٦٠٠ پاوند بۆ ھەر ئینجێکی چوارگۆشە؛ ٢٠٠–٢٥٠ بار) ھەڵدەگیرێت و دابەش دەکرێت، بەگشتی لە شێوەی لوولەک یان گۆیی.

سی ئێن جی لە ئۆتۆمبێلەکانی پەترۆڵ/ئامێری سووتاندنی ناوخۆیی نەریتی کە گۆڕانکارییان تێدا کراوە، یان لە ئۆتۆمبێلی تایبەت بەرھەمھێنراو بۆ بەکارھێنانی سی ئێن جی بەکاردەھێنرێت: یان بە تەنھا (تەرخانکراو)، یان لەگەڵ سیستەمێکی سووتەمەنی شلی جیاکراو بۆ درێژکردنەوەی مەودا (سووتەمەنی دوانە)، یان لە پەیوەندی لەگەڵ سووتەمەنییەکی تر (دوو-سووتەمەنی). دەکرێت لە جێگەی گازۆلین، سووتەمەنی دیزڵ، و گازی پەترۆلی شلکراو (LPG) بەکاربھێنرێت. سووتانی CNG گازی نەویستراوی کەمتر لە سووتەمەنییەکانی سەرەوە بەرھەمدەھێنێت. بە بەراورد لەگەڵ سووتەمەنییەکانی تر، گازی سروشتی مەترسی کەمتر دەخاتە ڕوو لە کاتی ڕژان، چونکە سووکترە لە ھەوا و بە خێرایی بڵاودەبێتەوە کاتێک ئازاد دەکرێت. بایۆمیسان، بایۆگاز لە ھەرسکردنی بێھەوا یان شوێنی زبڵ، دەتوانرێت بەکاربھێنرێت.

لە وەڵامدانەوە بۆ نرخە بەرزەکانی سووتەمەنی و نیگەرانییەکانی ژینگە، CNG لە توک-توک، پیکاب، پاسەکانی گواستنەوە و قوتابخانە، و شەمەندەفەر بەکارھێنراوە.

تێچوو و شوێنی دانانی بەرگەکانی ھەڵگرتنی سووتەمەنی بەربەستی سەرەکییە بۆ پەسەندکردنی بەرفراوانتر/خێراتری CNG وەک سووتەمەنی. ئەمە ھۆکارە بۆ ئەوەی کە حکوومەتی شارەوانی، ئامرازەکانی گواستنەوەی گشتی بەرچاوترین پێشەنگانی سەرەتای بەکارھێنانی بوون، چونکە دەتوانن خێراتر پارە وەبەرھێنراوەکان لە سووتەمەنییە نوێیەکە (و بەگشتی ھەرزانتر) دابەش بکەن. سەرەڕای ئەم دۆخە، ژمارەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی لە جیھاندا CNG بەکاردەھێنن بە بەردەوامی زیادی کردووە (٣٠ لەسەدا ساڵانە). ئێستا، بەھۆی گەشەی بەردەوامی پیشەسازییەکە، تێچووی ئەو بۆرییانەی ھەڵگرتنی سووتەمەنی ھێنراوەتە خوارەوە بۆ ئاستێکی زۆر پەسەندتر. بەتایبەتی، بۆ بۆرییەکانی CNG جۆری ١ و جۆری ٢، زۆر وڵات توانایان ھەیە بۆری متمانەپێکراو و کاریگەر لە ڕووی تێچوو دروست بکەن بۆ پێداویستی گۆڕین.

## سەرچاوەکان

پۆل:گازی سروشتی
گردڕەوە

**گردڕەوە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سەرگەڕان، قەزای دووبز، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی سەرگەڕان بە دووری (٢٧)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **گردڕەوە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی خربە.
* لە باشوورەوە گوندی کەندی بەکر.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی دوانزە ھەوار.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی مەتار.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (١٣٨) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٩٥) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی سەرگەڕان
* قەزای دووبز
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
١٦ی ڕەبیعولئەووەل

**١٦ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١٦ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١٦\٣ (شەنزەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** حەفتا و پێنجەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و شەشەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. ٢٧٩ یان ٢٨٠ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٤٧ی کۆچی - ئەحمەد وائیلی، شاعیر و زانای ئایینی شیعەی عێراقی.
* ١٣٥٧ کۆچی - ئینعام محەممەد عەلی، دەرھێنەری میسری.
* ١٣٦٠ کۆچی - فواد شەرەفەدین، دەرھێنەر و ئەکتەری لوبنانی.
* ١٣٦١ی کۆچی - وەلید عیدۆ, سیاسەتمەداری لوبنانی.
* ١٣٨٤ کۆچی - شەریف شێخ ئەحمەد حەوتەمین سەرۆکی سۆماڵ.
* ١٤٠٣ کۆچی - ڕیم عەبدولڕەحمان، ئەکتەری قەتەری.
* ١٤٠٩ کۆچی - ئامینە خەلیل، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ٣٢٩ کۆچی - ئەبوو عەباس محەممد ڕازی بیللا، بیستەمین خەلیفە لە زنجیرەی خەلیفەکانی دەوڵەتی عەباسی.
* ١٠١٢ کۆچی - ئەحمەد مەنسوور زەھەبی سوڵتانێکی مەغریبی لە بنەماڵەی سەعدی.
* ١٠٣٥ کۆچی - محەممەد حیجازی ئەلوەیز، زانای موسڵمانی میسری.
* ١١٦٥ کۆچی - محەممەد موقیم خوزاعی، پیاوێکی ئایینی و شەرعزانی شیعەی خەڵکی ئەسفەھان.
* ١١٩٤ کۆچی - محەممەد بن سلێمان کوردی، زانای موسڵمانی خەڵکی حیجاز.
* ١٣٨٣ کۆچی - سەقر شەبیب، شاعیری کوەیتی.
* ١٣٨٨ی کۆچی - ئەحمەد حەسەن زەیات، یەکێک لە پیاوانی ڕێنێسانسی کولتووری لە میسر.
* ١٤٢٦ کۆچی - عیزەر فایتساما، سەرۆکی ئیسرائیل.
* ١٤٣٨ کۆچی - محەممەد زواری، ئەندازیاری فڕۆکەوانی تونسی.
* ١٤٣٩ کۆچی - عەلی عەبدوڵڵا ساڵح شەشەمین سەرۆکی باکووری یەمەن و دواتر یەکەم سەرۆکی کۆماری یەمەن.
* ١٤٤٠ کۆچی - شاکر خەسباک، جوگرافیناس و کورتەچیرۆکنووس و شانۆنامەنووسی عێراقی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
محەممەد کوڕی سلێمان کوردی

**ئەبوو عەبدوڵڵا شەمسەدین محەممەد [[ئەفەندی|ئەفەندی کوڕی]] سلێمان کوردی مەدەنی،** ناسراو بە **ئیبن سلێمان** (١٧١٤–٢١ی ئازاری ١٧٨٠) (١١٢٦ - ڕەبیع الاول ١٦، ١١٩٤)، زانای موسڵمان بوو لە حیجاز لە سەدەی دوازدەی کۆچی / سەدەی ھەژدەھەمی زایینی. لە دیمەشق لە کاتی گەشتەکانی باوکی بۆ شام لە بنەماڵەیەکی بەڕەچەڵەک کورد لە دایک بووە و لەو شارە گەورە بووە. لەژێر دەستی زانایانی سەردەمی خۆیدا لە حیجاز و دەوروبەری خوێندوویەتی. ھاتە دیمەشق بە نیازی ئەوەی لە ساڵی ١٧٥٨دا بچێتە ئەنادۆڵ و فەرمانێکی شاھانەی بۆ دەرچوو کە وەک دەسەڵاتی زانای فیقھی شافیعی لە شارەکەدا دەستنیشانکرا. لە حیجازدا بە شەرعزانێکی شافیعی ناسراوە و بە بۆچوونی ڕەخنەگرانەی لەسەر سەلەفییەتی وەھابی ناوبانگی دەرکردبوو. لە مەدینە کۆچی دوایی کردووە و لە بەقیع بەخاک سپێردراوە. بڵاوکراوەی زۆری ھەیە.

## نووسینەکان
زۆر کتێبی نووسیوە لەوانە:

## مردن
لە ١٦ی ڕەبیعولئەووەل ١١٩٤ / ٢١ی ئازاری ١٧٨٠ لە شاری مەدینە لە ویلایەتی حیجازی عوسمانی لە تەمەنی شەست و حەوت ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و لە تەنیشت قوبەی عەباس لە بەقیع نێژراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرموودە گێڕەوەکان
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:شافعی
پۆل:مردووانی ١٧٨٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٧١٤
١٧ی ڕەبیعولئەووەل

**١٧ی ڕەبیعولئەووەل** یان **١٧ی ڕەبیعولئەنوار** یان **١٧\٣ (حەڤدەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)** حەفتا و شەشەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و حەوتەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی مانگی. تا کۆتایی ساڵ ٢٧٨ یان ٢٧٩ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٥٤ پێش زایین - پێغەمبەر محەممەد (بەپێی گێڕانەوەی شیعە).
* ساڵی ٨٠ کۆچی - جەعفەر سادیق، زانای موسڵمان و ئیمامی شەشەمی شیعەکان.
* ١٢٧٦ کۆچی - ئامینە فەدوا، شاعیر و زانای موسڵمانی ئەفغانی.
* ساڵی ١٣٠٩ی کۆچی - شوکری قووتەلی، چەکدار و سەرکردەیەکی سووریا، و یەکەم سەرکردەی نیشتمانی بوو کە پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری سووریای گرتە ئەستۆ.
* ١٣٤٢ی کۆچی - لۆلا سدقی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٤٧ کۆچی - ئەحمەد وەیلی، زانای موسڵمان، بانگخوازی حوسێنی، بانگخوازی شیعە ، شاعیر و نووسەری عێراقی.
* ١٣٦٢ی کۆچی - محەممەد سەدر، پیاوێکی ئایینی شیعەی عێراقی.
* ١٣٩١ کۆچی - فەوزی سدیق، ڕۆماننووس و کورتەچیرۆکنووس و ڕۆژنامەنووسی سعودی.
* ساڵی ١٣٧٠ی کۆچی - ڕەجا پەروێز ئەشرەف، سەرۆکوەزیرانی پاکستان.
* ١٣٧١ی کۆچی - لەیلا حەمەدە، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٢ی کۆچی - محەممەد سەدر، پیاوێکی ئایینی و دەسەڵاتدارێکی شیعەی عێراقی.
* ١٣٨٥ی کۆچی - زوھێر دوروراە، پیاوێکی ئایینی شیعەی سعودیە.
* ١٣٩٣ کۆچی - فەیروز زیانی، کەسایەتی میدیایی جەزائیری.

## مردووان
* ١٤٢٢ی کۆچی - تەمازور تۆفیق، کەسایەتی میدیایی میسری.
* ١٤٢٤ کۆچی - زۆزۆ حەمدی حەکیم، ئەکتەری میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.

پۆل:ڕەبیعەلئەوەل
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ئەژدەر وەھبی

**ئەژدەر وەھبی** (لەدایکبووی ١٩٧٧ لە سلێمانی) گۆرانیبێژێکی کوردی باشووری کوردستانە.

## ژیانی ھونەری
سەرەتای بەشداریی ئەژدەر لە کاری ھونەری لە ساڵی ١٩٨٩ دەست پێ دەکات کاتێک لە چەند فێستیڤاڵێک گۆرانیی مندڵان دەڵێت. لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان خوێندوویەتی. یەکەم گۆرانی تۆمارکراوی لە ساڵی ١٩٩٦ بە ناوی «گوڵەگەنم» بڵاوکردەوە و دواتر چەند گۆرانیی دیکەی بە شێوەی تاک بڵاوکردەوە. لە ساڵی ١٩٩٧ کۆچی کرد بۆ ھەندەران و لە ٢٠٠٤ یەکەم ئەلبومی گۆرانی خۆی بە ناوی ** بڵاوکردەوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧