ماجید نەواز

**ماجید عوسمان نەواز** (؛ لەدایکبووی ٢ی تشرینی دووەمی ١٩٧٧) چالاکەوانێکی بەڕیتانی و پێشکەشکارێکی ڕادیۆیییە. دامەزرێنەری ڕێکخراوی «کوەیڵم»ە، کە دەستەیەکی خاوەن بیرۆکەن لە دژی توندڕەویی و ئامانجیان بەرھەڵستیکردنی وتەبێژانی فەرمی ئیسلامییە توندڕەوەکانن و بەھەمان شێوە پێشکەشکاری بەرنامەیەکی ڕادیۆیییە لە کەناڵی LBC ھەموو ڕۆژانی شەممە و یەکشەممەیەک پەخش دەکرێت.

لە (ساوس ئێند، ئێسکس - Southend-on-Sea, Essex) لە خێزانێکی پاکستانی بەڕیتانی ھاتووەتە دونیاوە، نەواز ئەندامی پێشووی کۆمەڵەی ئیسلامی (حزب التحریر) بووە. ئەندام بوونی لەو حیزبەدا بووە ھۆی گیرانی لە میسر لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ و لە بەندینخانەدا مایەوە ھەتا ٢٠٠٦. خوێندنەوەی کتێب لەسەر مافەکانی مرۆڤ و مامەڵەکردنی لەگەڵ (ڕێکخراوی بەخشینی نێودەوڵەتی - Amnesty International) بووە ھۆی ئەنجامی گۆڕانی دڵ و دەروونی: (حزب التحریر) بەجێھێشت لە ٢٠٠٧ دا، دەستی ھەڵگرت لە مێژووە ئیسلامییەکەی و بانگەشەی دەکرد بۆ ئیسلامێکی سیکۆلار «عەلمانی». دوای ئەم ھەڵگەڕانەوەیەی، نەواز یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ڕێکخراوی کوەیڵم بەھاوبەشی ئیسلامییە پێشووەکان کە ئێد حوسەین یەکێک بوو لەوانە. خۆژیاننامەیەکی نووسی بە ناوی ڕادیکاڵ (٢٠١٢) لەو کاتەوە بووەتە ڕەخنەگرێکی بەرچاو لە ئیسلامییەت لە شانشینی یەکگرتوودا.

ستوون نووسێکی حەفتانەیە لە ماڵپەڕی The Daily Beast، نووسینەکانی لە ڕۆژنامەی نێودەوڵەتی جۆراوجۆردا بڵاوکراوتەوە، زوو زوو لە تەلەڤیزیۆن دا دەردەکەوێت و وانەی وتووەتەوە لە (پەیمانگای بەرگری شانشینی یەکگرتوو - UK Defence Academy) و (ناوەندی مارشەڵ بۆ لێکۆڵینەوەی ئاسایش - Marshall Center for Security Studies). کتێبی دووەمی (ئیسلام و داھاتووی پەسەنکردن ٢٠١٥ - 2015 Islam and the Future of Tolerance)، بە ھاوبەشی لەگەڵ زانای دەمارەخانە (سام ھاریس) کتێبەکەی لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ بڵاوکردووەتەوە و پاڵێوراوی دیموکراتە لیبڕاڵەکانی لەندەن بوو لە ھەڵبژاردنی گشتی ساڵی ٢٠١٥ دا.

## ژیاننامە
نەواز لە (ساوس ئێند، ئێسکس - Southend-on-Sea, Essex) لە دایک و باوکێکی بەڕەسەن پاکستانی لەدایکبووە. دایکی نەواز (ئابی) ژنێکی لیبڕاڵی ئەدەب دۆست بوو لە تەمەنی نۆ ساڵی دا خێزانەکەی کۆچیان کردبوو بۆ ساوس ئێند. باوکی نەواز (مۆ) ئەندازیاری کارەبا بوو کە دەست بەکاربوو لە ھێزی دەریای پاکستانی و بەڵام دواتر واز دەھێنێت بەھۆکاری پزیشکی کە تووشی نەخۆشی سیل ببوو. دواتر ئیشی بۆ کۆمەڵەی دیوان دەکرد لە ئیسلام ئاباد – پاکستان، کە دۆسیەیەکی دادگای بردەوە بەرامبەر خاوەنکارەکەی لەبەر قەدەغەکردنی یەکێتییە بازرگانییەکانییەکان. دوای چوونی بۆ شانشینی یەکگرتوو، مۆ لە کۆمپانیایەکی نەوتی ئیشی دەکرد لە لیبیا، لە نێوان لیبیا و شانشینی یەکگرتوودا ھاتوچۆی دەکرد ھەتا کاتی خانەنشین بوونی. ماجید برایەکی بەتەمەنتر و خوشکێکی گەنجتر لە خۆی ھەیە. لە یاداشتنامەی (ڕادیکاڵ) دا ناسناوی عوسمان بۆ براکەی بەکاردێنێت.

نەواز لە خوێندنگەی دواناوەندی وێستکڵیفی کوڕان خوێندویەتی. دواتر لە زانکۆی لەندەن یاسا و زمانی عەرەبی خوێندووە لە کۆلێژی لێکۆڵینەوەی ڕۆژھەڵاتی و ئەفریقی پاشان بڕوانامەی ماستەر بەدەست دەھێنێت لە بیردۆزی سیاسی لە پەیمانگای لەندەن بۆ ئابووری. لە تەمەنی ٢١ ساڵی دا ھاوسەرگیری دەکات لەگەڵ  ئەحمەد کە ھاوەڵی (حزب التحریر) و خوێندکاری زیندەزانی بوو. کورێکیان بوو بە ناوی عەمار، کە بە ناوی یاوەرەکەی محەممەدەوە (عەمار ئیبن یاسر) ناویاننابوو. دوای بڕیارەکەی نەواز بۆ دەرچوون لە (حزب التحریر)، نەواز و  جیابوونەوە.

لە ٢٠١٤ دا، ھاوسەرگیری کرد لەگەڵ ڕەیچڵ مەگارت کە ھونەرمەند و نووسەرێکی بەڕەچەڵەک ئەمریکییە بۆ مۆزەخانەیەکی ھونەری ئیشی دەکرد لە لەندەن. لە شوباتی ٢٠١٧ دا، نەواز و مەگارت یەکەم منداڵیان بوو، کوڕێک بە ناوی جیبڕایل.

لە شوباتی ٢٠١٩ دا، نەواز دەستدرێژی و بێ ڕێزی کرابووە سەر لەلایەن پیاوێکی سپی پێستی ڕەگەزپەرستەوە.

## چالاکیی ئیسلامی
### بەشداری لەگەڵ پارتی ئازادی «حزب التحریر»
نەواز دووچاری ڕەگەزپەرستی بووەتەوە بەدرێژای ژیانی، چ لەلایەن ھاوپۆلەکانییەوە بووبێت یان لەلایەن پۆلیس و دەستە ئاژاوەگێرەکانی سەر شەقام. ھەستی دابەشبوونی لە نێوان ناسنامە پاکستانی و بەڕیتانییەکەی دا ھۆکاری گرنگ بوون لە ھەوڵەکانی بۆ دۆزینەوەی ناسنامەی خۆی.

برا گەورەکەی بە نازناوی عوسمان، ناونووس کرا لە (حزب التحریر) دا لەلایەن نەسیم غانی کە دواتر دەبێتە سەرکردەی پارتەکە لە شانشینی یەکگرتوودا. دواتر عوسمان نەوازی قایل کرد بۆ بەژداریکردن لە کۆبوونەوەکانی پارتەکەدا کە لە ماڵەکانی ساوس ئێند دەبەسترا. لەو کۆبوونەوانەدا، ڤیدیۆ پیشانی ئامادەبووان دەدرا کە باسی کۆمەڵکوژی مۆسۆڵمانەکانی بۆسنەی دەکرد. ئەم ڤیدیۆیانە بووە ھاندەری نەواز لە بە ئەندامبوونی فەرمیانە لە (حزب التحریر) دا.

کاتێ خوێندکاری کۆلێژی نیوھام بوو، و دواتر خوێندکاری کۆلێژی لێکۆڵینەوەی ڕۆژھەڵاتی و ئەفریقی، نەواز بە خێرای پلەی بەرز بۆوە. لە تەمەنی ١٧ ساڵی دا لە زانکۆی کامبریج خوێندکاری ناونووس دەکرد و دواتر لە تەمەنی ١٩ ساڵی دا لێپرسراوی نەتەوەی (حزب التحریر) بوو لە شانشینی یەکگرتوودا. نەواز بووە قسەکەرێکی نەتەوەیی و ناونووسەرێکی نێودەوڵەتی بۆ پارتەکە و گەشتی دەکرد بۆ پاکستان و دانیمارک بۆ بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکانی پارتەکە و دامەزراندنی خانەی ڕێکخراوەیی.

### زیندانیکردن لە میسر
وەک بەشێک لە خوێندنی بڕوانەمەی بەکالیۆرۆسەکەی کە لە یاسا و زمانی عەرەبی دا، نەواز دەبوو بە ناچاری سالێکی لە دەرەوە (لە وڵاتی میسر) بەسەر ببردایە، گەیشتنی بۆ میسر پێش یەک ڕۆژ لە ڕوودانی ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول. لەبەر ئەوەی ڕێکخراوە ئیسلامییە سیاسییەکانی وەک (حزب التحریر) قەدەغەکرابوون لە میسر، نەواز دەست بەسەرکرا و لێکۆڵینەوەی لەگەڵ دا کرا لە ئەلێکساندریا لەلایەن دەزگای ئاسایشی میسری (ئاسایشی نەتەوەیی - أمن الدولة). وەک زۆربەی زیندانییە بیانییەکان، نەواز ئەشکەنجە نەدرابوو بەڵام دووچاری ھەڕەشەی ئەشکەنجەدان ببۆوە لە کاتی لێکۆڵینەوەدا و گەواھی ئەشکەنجەدانی زیندانییەکانی تری کردووە. پاشان گواسترابۆوە بۆ بەندینخانەی تۆڕا و لەوێ دادگای کرابوو. دۆسیەکەی بەڕێوەبرابوو لەلایەن پارێزەر سادق خان و فەرمان درا بە پێنج ساڵ زیندانی کردنی.[ لە کاتی دادگای کردنەکەی ڕێکخراوی Amnesty International گرتیانە خۆیان وەک زیندانی ھۆشی، و یارمەتیان دا گەڕانەوەی بۆ لەندەن مسۆگەر بکات.

### دەرچوون لە «حزب التحریر»
لە کاتی زیندانی کردنی لە بەندینخانەی تۆڕا، نەواز چاوی کەوتبوو بە تۆڕێکی فراوانی موسوڵمان لە چەندەھا پێشینەی بیری جیاواز: جیھادییەکان، ئیسلامییەکان، ئیسلامە سیکۆلارەکان و ئیسلامە لیبڕاڵییەکان.

لە نێوان جیھادییەکان دا ئەندامانی ڕێکخراوی تیرۆرستی (الجماعة الإسلامیة‎) و بکوژانی سەرۆکی پێشووی میسر (ئەنوەر سادات) شی تێدابوو. چاوی کەوتبوو بە ئیسلامی (د. عیسام ئەل عریان) کە وتەبێژی دەستەی (جماعة الإخوان المسلمین‎) بوو.[٢٨] و محەممەد بەدیع‎، کە لە گەنجێتی دا دەستنووسی ڕێنمایییە ئیسلامییەکانی سەید قوتبی لە زیندان دەرکردبوو بە قاچاخ و بڵاویکردبۆوە. لەگەڵ ڕووناکبیرە ئیسلامییەکان دا، نەواز دڕێژەی بە خوێندنەکەی دەدا بە دانیشتن لەگەڵ خوێندکارە دەرچووەکانی زانکۆی ئەزھەری قاھیرە و کۆلێژی زانستەکان.[٢٩] شارەزا بوو لە زمانی عەرەبی و لەگەڵی دا زانیارییە سەرەکییەکانی ئیسلام فێردەبوو. ھەروەھا نیوەی قورئانی لەبەرکرد. لەلایەنە لیبڕاڵییەکەیەوە، ھاوڕێیەتی لەگەڵ نووسەر و دەروونناس سەعدەدین ئیبراھیم دەکر. ھەروەھا سوودی وەرگرت لە ھاوەڵێتی بەندکراوی سیاسی میسر (ئەیمەن نور) کە سەرۆکی (پارتی سبەی - حزب الغد‎) و پاڵێوراوی دەنگدانی سەرۆکایەتی ٢٠٠٥ بوو.

بە ھێواشی و وردە وردە لە ڕوانینی جیھانی (حزب التحریر) جیابۆوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ڕابردووە ئیسلامییەکەی پاشەکشێ پێ کرد و بانگەوازی ئیسلامێکی سیکۆلاری دەکرد. لە چاوپێکەوتنێک دا لەگەڵ پێشکەشکارێکی ئەمریکی لە (ڕادیۆی نەتەوەیی گشتی - National Public Radio)، نەواز ڕوونی کردەوە کە جگە لە تێکەڵبوونەکان لە بەندینخانە، ڕۆمانەکەی (کێلگەی ئاژەڵ - Animal Farm)ی جۆرج ئۆڕێڵ کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر ھەڵگەڕانەوەکەی.

## چالاکی دژە توندڕەویی
دوای تەواوکردنی ماوەی ئاسایی بەندکردنی لە میسڕ. نەواز گەڕایەوە بۆ شانشینی یەکگرتوو لە ٢٠٠٦. لە ٢٠٠٧ دا دەستی لە کارکێشایەوە لە (حزب التحریر) دا و گەڕایەوە بۆ تواوکردنی خوێندنەکەی لە کۆلێژی لێکۆڵینەوەی ڕۆژھەڵاتی و ئەفریقی. دواتر ھەستا بە دامەزراندنی ڕێکخراوی کوەیڵم. لێدوانی دا بە لیژنەی ئاسایشی ناوخۆ لەسەر بابەتی توندڕەوی ئیسلامی. ھەروەھا دوا لە کۆنفڕانسێکی ڕێکخراو لەلایەن (لێپرسراوی چالاکییە تایبەتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان)ەوە کە بانگەشەی دەکرد بۆ تێپەڕاندنی ھێزی زبر و ڕوانین لە شێوازی تازە بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی.

نەواز پێگەیەکی سەرەکی ھەبوو لە دەرچوونی تۆمی ڕۆبنسن لە بەرەی ڕاستڕەوی (یانەی بەرگری ئینگلیزی - English Defence League EDL) کە ڕۆبنسن دامەزرێنەری بوو. نەواز چاوی کەوت بە ڕۆبنسن لە ٢٠١٣ لە کاتی تۆمارکردنی فیلمی بەڵگەنامەیی (کاتێک تۆمی چاوی کەوت بە مۆ - When Tommy met Mo) بۆ کەناڵی BBC و پاشانیش چاوی کەوت بە لێپرسراوی EDL کێڤن کارۆڵ. چیرۆکە تایبەتییەکەی نەواز لە ھەڵگەڕانەوەی لە ئیسلامی توندڕەو و کارەکانی بۆ بەرەنگاری توندڕەوی لە ڕێکخراوی کوەیڵم دا بووە ھۆی ھاندانی ڕۆبینسن و کاڕۆڵ بۆ دەست لەکارکێشانەوەیان لە EDL.

دواتر ڕۆبینسن داوای لێبوردنی کرد لە موسوڵمانەکان بۆ ئەو ترسەی چالاکییەکانی (EDL) دروستی کردبوو. ئەم ڕەفتارە بەرزنرخێندرا لەلایەن کوەیڵم و وتیان کە «ئەمە سەرکەوتنێکی گەورەیە بۆ پەیوەندییەکانی کۆمەڵگە لە شانشینی یەکگرتوودا»، و بەردەوام بوونی تێکۆشان دژی ھەموو جۆرەکانی توندڕەوی، بە توندڕەوی ئیسلامی و توندڕەوی پاش (نازی)یش.

لە تەممووزی ٢٠١٢دا، خۆژیاننامەکەی بە ناوی (Radical) بڵاوکردەوە.

### چالاکییەکان لە پاکستان
نەواز بە ھاوبەشی کۆمەڵەیەکی چالاکەوانی دامەزراند لە پاکستان بە ناوی (خودی – Khudi) کە مەبەست لێی تێکۆشانە دژی توندڕەوی. لە ٢٠٠٩ دا بە ھاوەڵی لەگەڵ دەستەیەکی ئاسایش و بەرنامەی (Newsnight)ی کەناڵی BBC، نەواز لە گەشتێکی دژ بە توندڕەوی لە زیاد لە ٢٢ زانکۆ وتاری دا و خوێنکارانی ناونووس دەکرد لە سەرتاسەری پاکستان دا.

## پیشەی سیاسی
### پاڵێوراوی دیموکراتی لیبڕاڵی
بەیاوەری شاندی (ھاوڕێ دیمکراتە لیبڕاڵەکانی ئیسڕایل) سەردانی ھەردوو لایەنی ململانێی ئیسڕایل-فەلەستینی کرد. لە ئەیلوولی ٢٠١٣ دا، نەواز و دەستەی (Camden District)ەکەی خەڵاتی (Dadabhai Naoroji)یان پێ بەخشرا لەبەر پشتگیریکردنی ئەندامانی پارتی BAME (ڕەش پێستی، ئاسیای ڕەگەزە کەمەیاتییەکان).[٤٥] خەڵاتەکە لەلایەن ئەندام پەرلەمان (تیم فارۆن)ەوە پێشکەشی کرا. ھەر لە ھەمان ساڵ دا، لە ڕیزبەندی The Daily Telegraph دا بە ٥٠ کاریگەرترین دیموکراتە لیبڕاڵەکان ناوی ھاتبوو.

## مەسیح و کارتۆنی مۆ
لە ساڵی ٢٠١٤ دا نەواز تووشی ھەڕەشەی کوشتن بۆوە دوای بڵاوکردنەوەی کارتۆنی (مەسیح و مۆ) لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر کە پیشاندەر بوو بۆ پەیامبەر محەممەد. نەواز بڕیاری دابوو کە کارتۆنەکە بڵاوبکاتەوە دوای ئەوەی لە بەرنامەیەکی کەناڵی BBC دا، کارتۆن دەربارەی پەیامبەر محەممەد لەسەر دوو کراسی ئامادەبووی بەرنامەکە سانسۆرکرابوو (سڕدڕابۆوە). سیاسەتمەداری پارتی ڕێز (جۆرج گالوەی) داوای لە موسوڵمانان کرد کە دەنگ بە دیموکراتە لیبڕاڵەکان نەدەن ھەتا نەواز یەکێک بێت لە ئەندامەکانی. ٢٤ی کانوونی دووەم، داخوازینامەیەک بۆ سەرۆکی دیموکراتی لیبڕاڵ (نیک کلێگ) بەرزکرایەوە بە لابردنی نەواز وەک پاڵێوراوی پەرلەمان بەھۆی گەیشتنی ٢٠٠٠٠ واژوو بۆ پارتەکە. لە ٢٦ی کانوونی دووەم دا، کلێگ بەرگری کرد لە مافی ئازادی ڕادەربڕینی نەواز و وتی کە ھەڕەشەی کوشتنەکان «ناپەسەند» ن.

## بانگەشەی (ناوەندی یاسای ھەژاری باشوور – SPLC)
لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ دا، ناوەندی یاسای ھەژاری باشووری ئەمریکی نەوازی بە «توندڕەو دژی ئیسلام» تۆمەتبار کرد، چەمکێکی ناکۆک لەسەر لەلایەن چەندەھا ڕاگەیاندن و نەواز خۆیەوە. ڕێکخراوی لانتۆس بۆ مافەکانی مرۆڤ و دادپەروەری نامەیەکی گشتی نووسی بۆ SPLC بەمەبەستی پاشەکێش کردنی وتەکەیان. نەواز نیازی پیشاندا کە دۆسیەیەکی دادگای پێشکەش بە دادگا دەکات لە دژی SPLC بەھۆی تۆمەت دروستکردن بۆی.[٥٨] دواتر SPLC لە نیسانی ٢٠١٨ دا وتەکانی لەسەر ئینتەرێت سڕییەوە. لە حوزەیرانی ٢٠١٨ دا، SPLC داوای لێبوردنی کرد و بڕی ٣٫٣٧٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دا بە نەواز و کوەیڵم وەک «ئابونە بۆ کارەکانیان لە بەرەنگاری کردنی دەمارگیری و توندڕەوی دژی موسوڵمانان».

بەپێی دەقی ڕێکەوتنەکە داوای لێبوردنەکەی SPLC دەبێت لەسەر پەڕە جیاوازەکانی ماڵپەڕەکەیان بە ڕوونی و بە شێوەیەکی دیار پیشان بدرێت و ھەروەھا بنێردرێت بۆ ھەموو ناونیشانە ئیمێڵەکان کە لە تۆماری ناویشانەکانی SPLC دا ھەیە.[٦٣]

## ڕوانینەکان
ئەم بەشە تەنھا ئەم ڕوانینانەی تێدایە کە لە دوای پاشەکشەکردنی لە توندڕەوی ئیسلامی ھەیبوو.

### ئاسایش و مافەکانی مرۆڤ
نەواز دژایەتی ئەمانەی دەکرد: ھەڵسەنگاندنی ڕەگەزیی موسوڵمانەکان، بەندکردنی ماوەیەکی زیاتری گومانلێکراوانی تیرۆریستی، ئەشکەنجەدان، کوشتنی ئەنقەست و ھێرشی فرۆکەی بێ فرۆکەوان. نەواز بەھەمان شێوە دژی یاسای تیرۆرستی ساڵی ٢٠٠٠ بوو کە خۆی ڕۆژێک لە ڕۆژان بەھۆیەوە دەستگیر کرابوو، و داوای مافێکی جیھانی دەکرد بۆ ھەبوونی پارێزەر و مافی بێ دەنگی بۆ ھەموو گومانلێکراوان لە ھەموو دۆسیەیەک دا. لە مشتومرێک دا کە لە ناوەندی ئەورووپی مارشاڵ بۆ لێکۆڵینەوەی ئاسایش بەڕێوەچوو، پێشنیاری کرد بۆ چاوپێخشاندنەوەی چەمکی مێژوویی لە مامەڵەی حکوومەتی بەڕیتانیادا لەگەڵ تیرۆریستی دا و داوای وەڵامێکی وردتری دەکرد بۆ چارەسەرکردنی بیرۆکەی ئیسلامییەت بەبێ بەزاندنی ئازادییە بنچینەیەکانی ھاونیشتمانیان.

بە بۆچوونی نەواز، سەقامگیری ئاسایش نابێت ھەرگیز فێڵ لە مافە ئازادییەکانی ھاووڵاتیان بکات. نەواز یەکێک بوو لە ١٢ ڕاوێژکارەکەی حکوومەتی بەڕیتانیا کە لە ٢٠٠٩ دا نامەیەکی کراوەی بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتەی بەڕیتانیا (گۆردن بڕاون) نووسی و داوای لێ کرد ئیسڕایل بە لێپرسراو بزانێت بۆ ھێرشەکانی سەر غەزە. بەھەمان شێوە دژی حەماسە کە بە ڕێکخراوێکی تیرۆرستی لەقەڵەمی دەدات.[٦٩]

دوای ھێرشەکەی سان بێرناردینۆ لە ساڵی ٢٠١٥ دا، کە لە دوای ئەمەوە گفتوگۆی ھەڵسەنگاندنی ڕەگەزی دروست بوو، ناواز بیرۆکەکەی ڕوون کردەوە کە ھەڵسەنگاندنی ڕەگەزی یان ئایینی «پێوەرێکی خراپە» کە «ڕێگری ناکات لە تیرۆرستی».

### جیھادییەت و دەوڵەتی ئیسلامی
لە وتارێک دا بۆ ڕۆژنامەی ۆڵ ستریت Wall Street Journal، نەواز ئاماژەی بەوە کرد کە ھەموو جۆرە جیھادییەکان دەگەڕێن بە دوای دروستکردنی جیاوازی لەڕێی «ناکۆکی کردنی موسوڵمانەکان لە دژێ ناموسوڵمانەکان لە ڕۆژاوادا و موسوڵمانە سونییەکان دژی موسوڵمانە شیعەکان لە ڕۆژھەڵات دا». ئەو سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش – ISIL) دامەزراوە بۆ ھاندانی بەریەک کەوتنی شارستانییەکان و ئێمە دەتوانین خۆمان لەو بەریەک کەوتنە لابدەین لەڕێی جودا کردنەوە و دابڕانی جیھادییەکان لە موسوڵمانە ئاسایەکان. ھەروەھا قسەی کرد لەسەر ئەوەی پاپا فرانچیس ھێرشەکانی سەر پاریسی بە جەنگی جیھانی سێیەم ناو بردوە و نەواز پێی وایە کە مرۆڤایەتی دووچاری جەنگێکی تری جیھانی نابێتەوە بەڵکو یاخبوونێکی جیھادی جیھانی. بە باوەڕی نەواز یاخیبوون جیاوازە لە شەڕی باو بەوەی کە یاخیبووەکان تا ڕادەیەک پشتگیری ئەو کۆمەڵگانەیان ھەیە کە لێوەی ھاتوون؛ و لەبەر ئەوەی کە یاخیبوونە بۆیە شێوازی دژە یاخیبوونیش دەبێت پەیام و جەنگی سایکۆلۆژی ببێتە بەشێکی گرنگ، بەمەبەستی دابڕان لە نێوان یاخیبووەکان و ئەو کۆمەڵگانەی ئامانجیانە. لەسەر ئاستی بەرجەستە بوون باوەڕی بە ھاوپەیمانییەکی نێودەوڵەتی ھەبوو دژی داعش، بە پێشڕەوی ھێزە سوننییە عەرەبەکان و پاڵپشتی ھێزە تایبەتییە نێودەوڵەتییەکان.

### نەتەوایەتی و جووڵانەوە ڕاستە توندڕەوەکان
لە چاوپێکەوتنێکی کەناڵی CNN، سەرزەنشتی بریارەکانی دۆناڵد ترەمپی دەکرد بە قەدەغەکردنی چوونەژوورەوەی موسوڵمانەکان بۆ ناو ویلایەتە یەکگرتووەکان. ڕوونی کردەوە کە سەرکردەکان لایەنگرەکانیان جۆش دەدەن و بەڵێنی ڕاونگەی خەیاڵاویان پێ دەدەن، دواتر ناتوانن بەڵێنەکانیان ببنە سەر ئەوا لایەنگرەکانیان خۆیان ھەڵدەستن بە ئەنجامدانی بەڵێنەکان. ئەو نیگەرانی دەربڕی لەوەی کە لایەنگرە بێ ھیوابووەکانی ترەمپ دەرئەنجامەکەیان ئەوەیە کە «یان دەچنە ڕیزی فاشیستەکان یان دەچنە ڕیزی ڕاستە توندڕەوەکان» و خۆیان بەڵێنەکان بە ئەنجام دەگەیەنن سەبارەت بەو ھەشت ملیۆن موسوڵمانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دا دەژین.

## کتێبەکان
* نەواز، ماجید (٢٠١٢). بنەڕەتی:گەشتی چوونەدەرەوەم لە ئیسلامی توندڕەو. و.ە. ئاڵن.
* نەواز، ماجید؛ ھاریس، سام (٢٠١٥). ئیسلام و داھاتووی پەسەنکردن. ڕاگەیاندنی زانکۆی ھارڤەرد

## ئەمانەش ببینە
* لیبڕالیزم و پێشکەوتووخوازی لە ئیسلام دا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی
* ژیننامە لە بی-بی-سی ڕادیۆ ٤
* وتار بۆ گۆڤاری ۆڵ ستریت

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:موسڵمانانی ئینگلیز
پۆل:چاکسازە مسوڵمانەکان