کورداندن

**کورداندن**، **بەکوردکردن** یان **بەکوردیکردن** گۆڕانکارییەکی کولتوورییە کە تێیدا مرۆڤ، خاک، یان زمان دەبن یاخود دەکرێن بە کوردی. ئەمەش دەتوانێت ھەم بە شێوەیەکی سروشتی (وەک باکووری کوردستان) یان وەک ھۆکارێکی سیاسیی دەستیی حکوومەت (وەک لە عێراق دوای لەشکرکێشی ساڵی ٢٠٠٣ یان لە سووریا دوای شەڕی ناوخۆیی سووریا) ڕووبدات.

چەمکی بە کوردیکردن لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە. لە کوردستانی تورکیا، زۆرێک لە ئەرمەنییەکان، بولگارییەکان، چەرکەسییەحکان، چیچانەکان، ئینگوشەکان و ئۆسیتییەکان لە ئەنجامی ھەڵاتن بۆ ناوچەکە و دواتر بەھۆی کۆچکردن و ئەسمیلەکردنیان لەگەڵ کولتوور و زمانی کوردیدا تواونەتەوە و وەک نەتەوەی کورد سەیر دەکرێن.

لە کوردستانی عێراق، خاکەکانی سەر بە کەمینەکانی وەک ئاشووری تا ساڵی ٢٠١٧ لە ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق کەوتە ژێر سیاسەتی بە کوردی کردنەوە، و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بووە بەڕێوەبەریی ناوچەکان.

## تورکیا
### ھۆزە تورکمانییەکان
بە درێژایی مێژوو زۆرێک لە ھۆزە تورکییەکان یان نیشتەجێ بوون یان ناچار بوون لە ناوچە کوردنشینەکان نیشتەجێ ببن. یاشار کەمال نووسەری کورد لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ١٩٩٦دا باسی سەردانەکەی بۆ گوندێکی گەورەی تورکمانی ئەفشار لە ئامەد کردووە. بە گشتی ٨ گوندی لەو جۆرە ھەبوون کە ھیچ ئاشنایەتییەکی کلتووری کوردی نەبوون و دوای یاخیبوونی کۆزانئۆغڵو لە ساڵی ١٨٦٥دا ئاوارەی ناوچەکە بوون.

### پەنابەرانی قەوقازی (١٨٦٠‒١٩١٠)
کاتێک پەنابەرانی قەوقاز گەیشتنە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، عوسمانییەکان بڕیاریدا لە کوردستان نیشتەجێیان بکەن، چونکە دەوڵەت توانای بەخێو کردنیان نەبوو و نەیدەویست لە ناوچە سەرەکییەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمان نیشتەجێ ببن. دواتر دوای ماوەیەک عوسمانییەکان دەستیان کرد بە بینینی ئاوارەکان و گفتووگۆ کردن لەگەڵیان وەک دەرفەتێک بۆ کەمکردنەوەی ھەژموونی کورد لە ناوچەکە، بۆیە بەفەرمی ڕێگەیان بە ئاوارەکان دا لە ناوچە کوردییەکان نیشتەجێ ببن تەنانەت ھەندێک لە ھۆزە قەوقازییەکان مافی ھاووڵاتی بوونیان پێدرا. لە ساڵی ١٨٦٢ پەنابەرە چەرکەسییەکان لە ھۆزی شاپسوگ گەیشتنە ناوچە کوردنشینەکانی خەلات و ئەلجەواز و لە سێ گوندی کوردنشینی نیشتەجێ بوون و گوندی کۆخشیان (یۆلچاتی) دامەزراند.

یەکەم شەپۆلی گەورەی پەنابەرانی قەوقاز بۆ کوردستان لە ساڵی ١٨٦٤ بوو کاتێک ١٥ بۆ ٢٠ ھەزار پەنابەر لە سەرکامییشەکان نیشتەجێ بوون و گوندی نوێیان دامەزراند و لە گوندە چۆڵکراوەکانی یۆنانی و ئەرمەنی نیشتەجێ بوون. گەورەترین گرووپی پەنابەران چەرکەسییەکان بوون کە لە ناوچەی چەرکەس (بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا) ھەڵاتبوون لە کاتی پاکتاوکردنی ڕەگەزیی چەرکەسییەکان. ھاوکات لەگەڵ کۆچی چەرکەسییەکان، ئۆسێتییەکان لە گوندەکانی ئەھلاتی باکووری کوردستان نیشتەجێ بوون. بە وتەی ئەلێکساندەر کۆلیبەکین ئەفسەری ھەواڵگری ڕووسیا، لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کەمتر ١٥٠٠ ئۆسێتی لە سەنجەقی موش نیشتەجێ بوون.

چیچانی و ئینگوشەکان زیاتر لە ناوچەی ڤارتۆ، لە گوندەکانی ئارینجک، چاربوھار، تەپەکۆیی، ئارتێت، ولوسیرت و ئارنج نیشتەجێ بوون.

ئەم قەوقازیانە ھەر لە قۆناغی سەرەتاوە بە پڕۆسەی کوردبووندا تێپەڕین و بەو ھۆیەوە زمانی کوردی بووە زمانی دایکییان.

### شارستانیبوونی کورد
بە ڕۆیشتنی دانیشتووانی نا موسڵمان، زۆرێک لە شار و ناوچەکان، کوردەکان بوونە ژمارەی زۆرینە و ژمارەی دانیشتووانی کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کرد، کاتێک دانیشتووانی موسڵمانی ڕەسەنی شارەکانیش کۆچیان کرد بۆ شارەکانی وەک غازی عەنتاب، ئیزمیر، ئادانا، ئەنقەرە و ئەستەمبوڵ. گۆڕانکاری کردن لە پێکھاتەی کوردە گوندنشینەکان لە ماوەی پەنجاکان و دواتر جێھێشتنی گوندەکان بەھۆی ململانێی کورد و تورکیا، بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە کوردەکان کۆچ بکەن بۆ شارە نزیکەکان. ئامانجی نیشتەجێکردنی کورد لە شارەکان و کەمکردنەوەی گوندنشینییەکانی کورد لە گوندەکانەوە بۆ شارەکان بە مەبەستی بە تورککردنی دانیشتووانی کورد بووە، یان بە بڕوای ئیسماعیل بێشکچی لەناوبردنی نەتەوەی ڕەگەزی کورد و کلتوورەکەی بووە.

## عێراق
### شەبەکییەکان
لە ٢٠ی ئابی ٢٠٠٦، حووناین قەدۆ، سەرۆکی پارتی دیموکراتی شەبەک، پێشنیاری دروستکردنی پارێزگایەکی جیای کرد لە سنووری دەشتی نەینەوا، بەو پێیەی ئەو ھەنگاوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی عەرەباندن و بە کوردکردنی کەمینەکانی عێراقە. حکوومەتی عێراق دەنگی نەخێری بەو پێشنیازە دا.

### کەمینەکانی تر
لە ساڵی ٢٠١٦، دەیڤید ڕۆمانۆ، پرۆفیسۆری سیاسەتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، گوتی کە بەبێ یەپەگە و پێشمەرگە، لەوانەیە ئێستا ئاشوورییەکانی باکووری سووریا و عێراق ھەموویان مردبووبن.

لە کاتی شەڕی ناوخۆی عێراقدا، سەربازانی سوپای عێراق لە بنکەکانیان لە دەوروبەری دەشتەکانی نەینەوا ھەڵھاتن لە کاتێکدا داعش ھێرشی فراوانی دەکردە سەر ناوچەکە، دواتر ھێزەکانی حکومەتی ھەرێم بە پاڵپشتی ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ئەو ناوچانەیان لە دەستی داعش ڕزگار کرد؛ لەو کاتەوە تا ئێستا، ناکۆکی لە نێوان ئاشوورییەکانی لایەنگری حکوومەتی عێراق و کورد دروست بووە، و داوای چوونەدەرەوەی کوردیان کردووە.

حوکومەتی ھەرێمی کوردستانیش بە ھەوڵی کوردکردنی ناوچەکانی دیکەی وەک دەشتەکانی نەینەوا و کەرکووک تۆمەتبار کراوە، ئەویش لە ڕێگەی پێشکەشکردنی پاڵپشتی دارایی بۆ ئەو کوردانەی دەیانەوێت لەو ناوچانەدا نیشتەجێ ببن.

#### کەرکووک
کاتێک شارەکە لەژێر کۆنتڕۆڵی ھێزە کوردییەکان و دەسەڵاتی کوردی بوو، شارەکە ڕووبەڕووی بە کوردکردنێکی ئاشکرا ببووەوە؛ چەند ڕاپۆرتێکی ھیومن ڕایتس وۆچ بە وردی باس لە دەستبەسەرداگرتنی بەڵگەنامەکانی خێزانە تورکمان و عەرەبەکان دەکات لە شارەکەدا، کە حوکومەتی ھەرێمی کوردستان ھەوڵیداوە ڕێگری لە دەنگدان و کڕینی موڵک و گەشتکردنی ئەو دوو نەتەوەیە بکات. دانیشتووانە تورکمانەکانی شاری کەرکووک لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە ھەراسان کرابوون، بۆیە ناچاربوون شارەکە بەجێبھێڵن. ھەروەھا دەسەڵاتدارانی کوردستان، سەدان خێزانی عەرەبیان لە شارەکە دەرکرد و لەو پرۆسەیەدا ماڵەکانیان ڕووخاندن.

## ئێران
### تورکە کورەسوننییەکان
لە باشووری ڕۆژاوای خۆی، گرووپی بە کوردکراوی تورکی کورەسوننی ھەن.

### ھۆزی تیلکو
کۆمەڵێک تورکی بە کوردکراوی تیلکویین لە دەوروبەری سونەتە و زاغەی سەر بە پارێزگای سەقز دەژین.

## سووریا
لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا، ھێزەکانی سووریای دیموکرات، بە کوردکردنی کەمینەکان تۆمەتبارکراون. لیز سلای لە واشنتۆن پۆست، پێشتر ئەم لێدوانەی دا:

بەھەمان شێوە یەپەگە تۆمەتبارە بە کوردکردنی ناوی گوندەکان، بەتایبەتی گوندە عەرەبییەکانی شاری ڕەقە.

لەم دواییانەدا لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا، زۆرێک لە وڵاتان و ڕێکخراوە ناحکومییەکانی وەک ھیومان ڕایتس وۆچ، و زیاتر لە دەیان گرووپی یاخیبووی سووریا، ھێزەکانی سووریای دیموکراتیان تۆمەتبار کرد بە کوردکردنی عەرەبی ڕەسەنیی ناوچەکە و زەوی تورکمانییەکان. لە ساڵی ٢٠١٥ ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانییەوە تۆمەتەکانی ئاوارەبوونی زۆرەملێی ناڕەوا و ڕووخاندنی ماڵەکان و دەستبەسەرداگرتن و دەستدرێژی کردن و لەناوبردنی خێزانە عەرەب و تورکمانییەکانی لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە، پشتڕاست کردەوە.

لە ڕاپۆرتێکدا کە لەلایەن کۆمیسیۆنی سەربەخۆی لێکۆڵینەوەی نێودەوڵەتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە سەبارەت بە کۆماری عەرەبی سووریا کە لە ١٠ی ئازاری ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە، کۆمسیۆنەکە ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی سەبارەت بە پاکتاوی نەتەوەیی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە "تۆمەتەکانی پاکتاوی نەتەوەیی لەم ماوەیەی کە لەژێر چاودێری کۆمیسیۆندایە، کۆمیسیۆن ھیچ بەڵگەیەکی نەدۆزییەوە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو ڕاپۆرتانەی کە باس لەوە دەکەن ھێزەکانی یەپەگە یان ھەر ھێزێکی کوردی کۆمەڵگە تورکمانی و عەرەبییەکانیان کردبێتە ئامانج لەسەر بنەمایەکی نەتەوەیی.

## ئەمانەش ببینە
* حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
* خەڵکی شەبەک

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:کوردایەتی
پۆل:گۆڕانی کۆمەڵایەتی
پۆل:نەتەوە یەکەمینەکان
پۆل:ڕەگەزپەرستی لە تورکیا
پۆل:ڕەگەزپەرستی لە عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:زاراوە نوێیەکانی سیاسەت
پۆل:لەخۆگرتنی کولتووری