شەشپاڵووی ڕووبیک

**شەشپاڵووی ڕووبیک** (بە ئینگلیزی: Rubik's Cube) یاریێکە، بریتییە لە پەزلێکی شەشپاڵوو. ئەم یارییە ٣٥٠٫٠٠٠٫٠٠٠ دانەی لێ فرۆشراوە لەوەتەی داھێنراوە لە ساڵی ١٩٧٤ەوە تا ساڵی ٢٠٠٩ لە تەواوی جیھان، کە ئەمەش گەورەترین ژمارەیە لەنێو یارییەکاندا.

## مێژوو
### پێشەکییەکان
لە ئازاری ١٩٧٠، لاری دی. نیکۆڵس «مەتەڵێک بە پارچەی سووڕاوە لە گرووپەکاندا»ی 2x2x2 داھێنا و داواکارییەکی پاتێنتی کەنەدی بۆی پێشکەش کرد. کیووبەکەی نیکۆڵس بە موگناتیس بەیەکەوە گرتبوو. نیکۆڵس پاتێنتی ئەمریکی ژمارە ٣٬٦٥٥٬٢٠١ی لە ١١ی نیسانی ١٩٧٢ وەرگرت، دوو ساڵ پێش ئەوەی ڕووبیک کیووبەکەی دابھێنێت.

لە ٩ی نیسانی ١٩٧٠، فرانک فۆکس داواکارییەکی پاتێنتی بۆ "ئامێری کات بەسەربردن" پێشکەش کرد، کە جۆرێک بوو لە مەتەڵی خلیسکێنە لەسەر ڕوویەکی گۆیی بە "لانیکەم دوو ڕیزی ٣×٣" کە مەبەست لێی بەکارھێنانی بوو بۆ یاریی نۆت و کرۆسەکان. ئەو پاتێنتی بەریتانی (١٣٤٤٢٥٩)ی لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٤ وەرگرت.

### داھێنانی ڕووبیک
لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ئێرنۆ ڕووبیک لە بەشی دیزاینی ناوخۆیی لە ئەکادیمیای ھونەرە پراکتیکییەکان و پیشەسازی لە بووداپێست کاری دەکرد. ھەرچەندە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوکراوەتەوە کە کیووبەکە وەک ئامرازێکی فێرکردن دروست کراوە بۆ یارمەتیدانی خوێندکارەکانی لە تێگەیشتن لە شتە سێ ڕەھەندییەکان، بەڵام مەبەستی ڕاستەقینەی ئەو چارەسەرکردنی کێشەی پێکھاتەیی بوو لە جووڵاندنی پارچەکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەبێ ئەوەی ھەموو میکانیزمەکە لەیەک بڵاوبێتەوە. ئەو پێی نەزانیبوو کە مەتەڵێکی دروست کردووە تا یەکەم جار کیووبە نوێیەکەی تێکەڵ کرد و دواتر ھەوڵی دا بیگێڕێتەوە، کە نزیکەی مانگێکی پێچوو بۆ ئەوەی خۆی چارەسەری بکات. ڕوبیک لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥ داواکارییەکی پاتێنتی لە ھەنگاریا بۆ "کیووبی جادوویی" (بە ھەنگاری: bűvös kocka) پێشکەش کرد، و HU170062 دواتر لەو ساڵەدا پێدرا. ئەو ئەزموونەکانی خۆی لە کتێبەکەیدا نووسی، "Cubed: The Book of Us All".

یەکەم کۆمەڵەی تاقیکردنەوەی کیووبی جادوویی لە کۆتایییەکانی ١٩٧٧ بەرھەم ھێنران و لە فرۆشگاکانی یاری لە بووداپێست بڵاوکرانەوە. کیووبی جادوویی بە پارچەی پلاستیکی پێکەوە بەستراو بەیەکەوە گرتبوو کە ڕێگری لەوە دەکرد مەتەڵەکە بە ئاسانی لێک جیا بکرێتەوە، بە پێچەوانەی موگناتیسەکانی دیزاینەکەی نیکۆڵس. بە ڕەزامەندی ئێرنۆ ڕوبیک، بازرگان تیبۆر لاسزی کیووبێکی برد بۆ پێشانگای یاری نورنبێرگی ئەڵمانیا لە شوباتی ١٩٧٩ بە مەبەستی بڵاوکردنەوەی. لەلایەن تۆم کرێمەر، دامەزرێنەری سێڤن تاونز، تێبینی کرا، و لە ئەیلوولی ١٩٧٩ گرێبەستێکیان لەگەڵ ئایدیاڵ تۆیس واژوو کرد بۆ بڵاوکردنەوەی کیووبی جادوو لە سەرانسەری جیھاندا. ئایدیاڵ لانیکەم ناوی ناسراوی دەویست بۆ بازرگانی؛ ئەو ڕێکخستنە ڕوبیکی خستە سەرنج، چونکە کیووبی جادوو لە ١٩٨٠ ناوی لێنرا بە ناوی داھێنەرەکەی.

مەتەڵەکە یەکەم دەرکەوتنی نێونەتەوەیی خۆی لە پێشانگاکانی یاری لە لەندەن، پاریس، نورنبێرگ و نیویۆرک لە کانوونی دووەم و شوباتی ١٩٨٠ ئەنجامدا.

دوای یەکەم دەرکەوتنی نێونەتەوەیی، پێشکەوتنی کیووبەکە بەرەو قەفەزی فرۆشگاکانی یاری لە ڕۆژاوا بۆ ماوەیەکی کورت وەستا بۆ ئەوەی بتوانرێت بەپێی تایبەتمەندییەکانی سەلامەتی و پاکەتکردنی ڕۆژاوا بەرھەم بھێنرێت. کیووبێکی سووکتر بەرھەم ھێنرا، و ئایدیاڵ بڕیاری دا ناوی بگۆڕێت. «گرێی گۆردیان» و «زێڕی ئینکا» لەبەرچاو گیران، بەڵام کۆمپانیاکە لە کۆتاییدا بڕیاری لەسەر «کیووبی ڕوبیک» دا، و یەکەم کۆمەڵە لە ئایاری ١٩٨٠ لە ھەنگاریاوە ھەناردە کرا.

پاکەتەکە چەند گۆڕانکارییەکی ھەبوو بەپێی وڵات، بەناوبانگترینیان سلندەرێکی پلاستیکی ڕووناک بوو بەڵام وەشانی کارتۆنیش بەکارھات. کیووبەکە خۆی کەمێک گۆڕانکاری جیاوازی ھەبوو لە ڕیزبەندی ڕەنگەکاندا (شێوازی ڕەنگی ڕۆژاوا vs ژاپۆنی کە شین/زەرد گۆڕدرابوون) و ھەندێک لە کیووبەکان لۆگۆی پارچەی سپییان نەبوو.

### شێتێتی کیووبی ساڵانی ١٩٨٠
دوای بڵاوکردنەوەی یەکەم کۆمەڵەی کیووبی ڕوبیک لە ئایاری ١٩٨٠، فرۆشە سەرەتایییەکان مامناوەند بوون، بەڵام ئایدیاڵ لە ناوەڕاستی ساڵەکەدا کەمپەینێکی ڕیکلامی تەلەڤیزیۆنی دەستپێکرد کە بە ڕیکلامی ڕۆژنامەکان تەواوی کرد. لە کۆتایی ١٩٨٠، کیووبی ڕوبیک خەڵاتێکی تایبەتی یاری ساڵی ئەڵمانی بەدەست ھێنا و خەڵاتی ھاوشێوەی باشترین یاری لە بەریتانیا، فەڕەنسا و ئەمریکا بەدەست ھێنا. تا ساڵی ١٩٨١، کیووبی ڕوبیک بووبووە شێتێتی، و مەزەندە دەکرێت کە لە ماوەی ١٩٨٠ تا ١٩٨٣ نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن کیووبی ڕوبیک لە سەرانسەری جیھاندا فرۆشراون. لە ئازاری ١٩٨١، پاڵەوانێتی خێرایی کیووبینگ کە لەلایەن کتێبی گینس بۆ ژمارە پێوانەیییەکان ڕێکخرابوو لە میونشن بەڕێوەچوو، و کیووبێکی ڕوبیک لەسەر بەرگی پێشەوەی Scientific American لە ھەمان مانگدا نیشان درا. لە حوزەیرانی ١٩٨١، The Washington Post ڕای گەیاند کە کیووبی ڕوبیک «مەتەڵێکە کە ئێستا وەک خواردنی خێرا دەجووڵێت … ھۆلا ھوپ یان بۆنگۆ بۆردی ئەمساڵە»، و تا ئەیلوولی ١٩٨١، New Scientist تێبینی کرد کە کیووبەکە «سەرنجی منداڵانی تەمەن ٧ بۆ ٧٠ ساڵی لە سەرانسەری جیھاندا ئەم ھاوینە ڕاکێشاوە.»

چونکە زۆربەی خەڵک تەنھا یەک یان دوو لایان چارەسەر دەکرد، کتێبی زۆر بڵاوکرانەوە کە بریتی بوون لە Notes on Rubik's "Magic Cube"ی دەیڤید سینگماستەر (١٩٨٠) و You Can Do the Cubeی پاتریک بۆسێرت (١٩٨١). لە یەک قۆناغدا لە ١٩٨١، سێ لە دە کتێبی پڕفرۆشترین لە ئەمریکا کتێب بوون لەسەر چارەسەرکردنی کیووبی ڕوبیک، و پڕفرۆشترین کتێبی ١٩٨١ بریتی بوو لە The Simple Solution to Rubik's Cubeی جەیمس جی. نۆرس کە زیاتر لە ٦ ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا. لە ١٩٨١، مۆزەخانەی ھونەری مۆدێرن لە نیویۆرک کیووبێکی ڕوبیکی نمایش کرد، و لە پێشانگای جیھانی ١٩٨٢ لە نۆکسڤیل، تێنسی، کیووبێکی شەش پێی نمایش کرا. لە ١٩٨٣، ABC Television کارتۆنێکی بڵاوکردەوە بە ناوی Rubik, the Amazing Cube. لە حوزەیرانی ١٩٨٢، یەکەم پاڵەوانێتی جیھانی کیووبی ڕوبیک لە بووداپێست بەڕێوەچوو و دەبێتە تاکە پێشبڕکێی ناسراو وەک فەرمی تا پاڵەوانێتییەکە لە ٢٠٠٣ زیندووکرایەوە.

لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٢، The New York Times ڕای گەیاند کە فرۆشەکان دابەزیون و «شێتێتییەکە مردووە»، و تا ١٩٨٣ ڕوون بوو کە فرۆشەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە؛ بەڵام، لە ھەندێک وڵات وەک چین و یەکێتی سۆڤیەت، شێتێتییەکە درەنگتر دەستی پێکردبوو و داواکاری ھێشتا زۆر بوو بەھۆی کەمی کیووب.

### بووژانەوەی سەدەی ٢١
کیووبی ڕوبیک لە سەرانسەری ساڵانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ بەردەوام بوو لە بازاڕکردن و فرۆشتن، بەڵام تا سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ نەبوو کە خواستی لەسەر کیووبەکە دەستی بە زیادبوون کردەوە. لە ئەمریکا، فرۆشەکان لە نێوان ٢٠٠١ و ٢٠٠٣ دوو ھێندە بوون، و The Boston Globe تێبینی کرد کە «دەبوو بە شتێکی قەشەنگ کە خاوەنی کیووب بیتەوە». پاڵەوانێتی جیھانی کیووبی ڕوبیکی ٢٠٠٣ یەکەم پاڵەوانێتی خێرایی کیووبینگ بوو لەوەتەی ١٩٨٢. لە تۆرنتۆ بەڕێوەچوو و ٨٣ بەشداربووی ھەبوو. پاڵەوانێتییەکە بووە ھۆی دامەزراندنی کۆمەڵەی جیھانی کیووب لە ٢٠٠٤. فرۆشی ساڵانەی کیووبەکانی مارکەی ڕوبیک گەیشتە ١٥ ملیۆن لە سەرانسەری جیھاندا لە ٢٠٠٨. بەشێک لە سەرنجڕاکێشی نوێ گەڕێندرایەوە بۆ دەرکەوتنی سایتەکانی ڤیدیۆی ئینتەرنێت، وەک یوتیوب، کە ڕێگەی بە ھەواداران دەدا ستراتیژییەکانی چارەسەرکردنی خۆیان ھاوبەش بکەن. دوای بەسەرچوونی پاتێنتی ڕوبیک لە ٢٠٠٠، مارکەکانی دیکەی کیووب دەرکەوتن، بەتایبەتی لەلایەن کۆمپانیا چینییەکانەوە. زۆربەی ئەم کیووبە مارکە چینییانە بۆ خێرایی دیزاین کراون و لەلایەن خێرا چارەسەرکەرانی کیووبەوە پەسەند کراون. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، سپین ماستەر ڕای گەیاند کە ٥٠ ملیۆن دۆلار دەدات بۆ کڕینی مارکەی کیووبی ڕوبیک.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەشپاڵووی ڕووبیک