open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەیرانگای سوورێن

سەیرانگای سورێن لە ٥ کیلۆمەتریی شاری بانە و لە رێگەی بانە - مەریوانە. 

پۆل:سەیرانگاکانی کوردستان
یەک لە پەنای خاڵ و سیفری بێ بڕانەوە

**یەک لە پەنای خاڵ و سیفری بێ بڕانەوە ** ( بە فارسی: *یک جلوش تا بینھایت صفرھا*) کتێبێکی عەلی شەریعەتی، ڕۆشنبیر و نووسەری ئێرانییە، کە عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی (ھەژار) لە فارسیەوە وەریگێڕاوەتەوە بۆ کوردی. بەدەنگیش خوێنراوەتەوە و چەن کەسێک خوێندویانەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:وەرگێڕانەکانی ھەژار
ئاڵای ئیتاڵیا

وێنۆک|چەپ|200px|ئاڵای ئیتالیا
**ئاڵای ئیتاڵیا** پێکھاتووە لە سێ ڕەنگی سەۆز، سپی و سوور؛ کە لە باری ڕاوەستاو و بە یەک ئەندازە لە پاڵ یەکدان. لەوەتەی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨، ئەمە ئاڵای فەرمیی کۆماری ئیتالیایە.

## واتای ئەو ڕەنگانە
ئەو ڕەنگانە لە بنەمادا لە پاش شکستھێنانی ئیتاڵی لە دوای ساڵی ١٧٩٧، لە ژێر کاریگەری فەڕەنسییەکاندا ھەڵبژێردراون. ئەوەش وەکۆ نموونەیەکە لە ئاڵای سێ ڕەنگی فەڕەنسا کە لە ساڵی ١٩٧٤دا دانراوە. ھەرکام لەو ڕەنگانە بە واتایەک دێن. ڕەنگی سەوز بە واتای سرووشت، سپییەکەی بە واتای بەفری سەر زنجیرە کێوەکانی ئاڵپ و سوورەکە بە واتای ئەو خۆێنەیە کە بۆ سەربەخۆیی ئەو وڵاتە پێشکەش کراوە.

بە پێی ھندێک سەرچاوە، سەوز بە واتای ھیوا، سپی بیر و باوەڕ و سوورەکە بە خێرخۆازی دەژمێردرێن.

ئاڵای فەڕەنسا

## لە مێژوودا

پەڕگە:Flag of the Cispadane Republic.svg|ئاڵای کۆماری کیسپادانی، ١٧٩٧
پەڕگە:Flag of the Repubblica Cisalpina.svg|ئاڵای کۆماری کیسپادانی (١٧٩٨–١٨٠٢)
پەڕگە:Flag of the Italian Republic (1802).svg|ئاڵای کۆماری ئیتالیان (١٨٠٢–١٨٠٥)
پەڕگە:Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg|ئاڵای شانشینی ئیتالیا (١٨٠٥–١٨١٤)
پەڕگە:Flag of Italy.svg|ئاڵای ھەرێمە یەکگرتووەکانی ئیتالیا، ١٨٣١
پەڕگە:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1848).svg|ئاڵای دوو شانشینی سیسیلیا (١٨٤٨–١٨٤٩)
پەڕگە:Flag of the Republic of Venice 1848–49.svg|ئاڵای کۆماری سان مارکۆ(١٨٤٨–١٨٤٩)
پەڕگە:Flag of the Kingdom of Sardinia (1848-1851).svg|ئاڵای شانشینی ساردینا (١٨٤٨–١٨٥١)
پەڕگە:Bandiera dello Stato della Sicilia (28.04.1848 - 15.05.1849).PNG|ئاڵای شانشینی سیسیلیا (١٨٤٨–١٨٤٩)
پەڕگە:State Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1848-1849).svg|ئاڵای دوکی گەورەی توسکانی (١٨٤٨–١٨٤٩)
پەڕگە:Flag of the Roman Republic (19th century).svg|ئاڵای کۆماری ڕۆمان (١٨٤٩)
پەڕگە:Flag of the Free Cities of Menton and Roquebrune (1848-1849).svg|(١٨٤٨–١٨٤٩)
پەڕگە:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|ئاڵای شانشینی ساردینا (١٨٥١–١٨٦١)
پەڕگە:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|ئاڵای ھەرێمە یەکگرتووەکانی ناوەندی ئیتالیا (١٨٥٩–١٨٦٠)
پەڕگە:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1860).svg|ئاڵای شانشینی دوو سیسیلیا (١٨٦٠–١٨٦١)
پەڕگە:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|ئاڵای شانشینی ئیتالیا (١٨٦١–١٩٤٦)
پەڕگە:Flag of Italy.svg|ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی ئیتالیا (١٩٤٣–١٩٤٥)
پەڕگە: War flag of the Italian Social Republic (1943-1944).png|ئاڵای جەنگی کۆماری سۆسیالیستی ئیتالیا (١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٣ بۆ ٥ی ئایاری ١٩٤٤)
پەڕگە:War flag of the Italian Social Republic.svg|ئاڵای جەنگی کۆماری سۆسیالیستی ئیتالیا  (٦ی ئایاری ١٩٤٤ بۆ ٧ی ئایاری ١٩٤٥)
پەڕگە:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|ئاڵای لیژنەی ئازادی نەتەوەیی (١٩٤٣–١٩٤٥)
پەڕگە:Flag of Italy.svg|ئاڵای ھەرێمی سۆمالی ئیتالی (١٩٥٠–١٩٦٠)


## ڕۆژی ئاڵا
ساڵی ١٩٩٧ بە بۆنەی ٢٠٠ھەمین ساڵڕۆژی پەسەندکرانی ئەو ئاڵا سێ‌رەنگە، ڕۆژی ٧ی کانوونی دووەم وەکوو «ڕۆژی ئاڵای نەتەوەیی» ڕاگەیندراو و لەو ساڵەوە ھەر ساڵ یادی دەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
پۆل:چاندی ئیتالی
چۆکلێتی داخ

وێنۆک|چەپ|250px|کۆپێک چۆکلێتی داخ
**چۆکلێتی داخ** یان **کاکاوی داخ** () جۆرێک لە خواردنەوەی گەرمە کە ئاساییانە لە تێکەڵی چۆکلێتی ھاڕیاوە یان گەردی کاکاو لەگەڵ شەکر و شیر یان ئاوی گەرم پێک دێت. ئەم خواردنەوە مێژوویەکی دووری ھەیە وە ئەمڕۆکە لە سەرانسەری جیھاندا باوە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:خواردنەوە چۆکلێتییەکان
پۆل:تێکەڵە خۆراکییەکان
پۆل:خواردنەوە گەرمەکان
پۆل:خواردنەوە مەکسیکییەکان
پۆل:خواردنەوە ناکحولییەکان
پاراسایکۆلۆژی

وشەی پاراسیکۆلۆژیا بەواتای لەودیو دەروون دێت. ئەم زانستە لەو دیاردە نائاساییانە دەکۆڵێتەوە کە دوور لە جیھانی فیزیک یان جیھانی ماددی ڕوو دەدەن وەک "پێشبینی"، تنبو‌و بیرگۆرکێ ( تلباسی)، خوێندنەوەی بیر(قرا‌وە الافکار).
لەکۆنەوە مرۆڤ درکی بەم دیاردە نائاساییانە کردووە و‌ خەڵکانێکی زۆریش ھەبوون کە لەوبوارەدا دەستێکی باڵایان ھەبووە. لە کۆندا جادووکەرە‌کان و کاھینەکان سەرگەرمی بوارەکانی پاراسایکۆلوژیا بوون بەڵام لەو سەردەمەدا بە جادوو و ئەفسوون ناوزەند کراوە و لێکۆلینەوەی‌ زانستی لەبارەیەوە ئەنجام نەدراوە.

## سەرھەڵدان

دەربارەی‌ سەرچاوەی‌ دەرکەوتنی ئەم دیاردانە گەلێک بیرو بیروڕا ھەیە،‌ ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە سەرەتای پڕاکتیزەکردنی بوارەکانی پاراسایکۆلوژیا دەگەڕێتەوە بۆ پەیڕەوکەرانی ئاینی (ڤیدا) لە ھیندستان، ھەندێکی دیکەش پێیان وایە دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی فیرعەونە کۆنەکان.
بەڵام مێژوو پێمان دەڵێت لەناو زۆرینەی‌ گەلانی دونیادا پاراسایکۆلۆژی ھەبووە، بەڵام وەک پێشتر ئاماژەمان پێکرد لەو سەردەمانەدا بە ئەفسون و جادوو ناوزەند کراوە.

## پاراسایکۆلۆژیا لەسەردەمی نوێدا

دوای ئەوەی‌ لێکۆلینەوەکان سەبارەت بە دەروونزانی لە خۆرئاوا گەشەیەکی زۆری بەخۆوە دی‌ پاراسایکۆلۆژیا ڕێرەوێکی دیکەی‌ وەرگرت، بەجۆرێک توانرا لێکدانەوەی‌ زانستی بۆ ئەنجام بدرێت لەو نێوەندەشدا زانایانی ئەم بوارە بوونی ھێزە لەڕاددەبەدەرەکانیان کرد بە دوو بەشەوە:
یەکەمیان/ ئەو کەسانەن کە خۆیان خاوەنی ھێزێکی لەڕاددەبەدەرن واتە بەشێوەیەکی خۆڕسک ئەو توانایەیان ھەیە.
دووەمیان/ ئەو کەسانەن کە لەڕێگەی‌ ڕاھێنانەوە توانا لە ڕاددەبەدەرەکانیان تیادا دەرئەکەوێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارانۆرماڵ
ڕادیۆ نەوا

**ڕادیۆ نەوا** ڕادیۆیەکی ھەواڵییە کە بە ھەر دوو زمانی کوردی و عەرەبی لە دوو کەناڵی‌ ڕادیۆی سەتەلایتیەوە ڕۆژانە (٢٤) سەعات پەخش دەکات کە لە سەعات ٦ی‌ بەیانییەوە تا ١٢ی‌ شەو بە کاتی‌ عێراق ھەر نیوسەعات جارێک ھەواڵ و گۆڕانکارییەکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان بە تایبەتی و جیھان بەگشتی‌ بڵاو دەکاتەوە.
ڕادیۆ نەوا کە یەکەم ئەزموونی لەو جۆرەیە لە عێراقدا لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ٢ پەخشی دەستی‌ پێکردووە، دەستپێکی پرۆژەیەکی گەورەی‌ دامەزراوەیەکی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیە لە عێراقدا.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی ڕادیۆکانی کوردستان

## سەرچاوەکان
دەربارەی ڕادیۆ نەوا

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمیی ڕادیۆ نەوا

پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
ڕەشەمە

**ڕەشەمە** یان **ڕەشەمێ** ناوی کوردیی داوزەھەمین و دوایین مانگی ساڵە لە ڕۆژژمێری جەلالی کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا **اسفند**ی پێ دەگوترێت. ئەم مانگە ٢٩ ڕۆژە کە لە ساڵی کەبیسەدا دەبێت بە ٣٠ ڕۆژ.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژژمێر
* کۆچیی ھەتاوی

پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
١٢
*
ڕێبەندان

**ڕێبەندان** ناوی کوردیی یازدەھەمین مانگی ساڵە لە ڕۆژژمێری جەلالی کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا **بھمن**ی پێ ئەوترێ. ئەم مانگە ٣٠ ڕۆژە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژژمێر
* کۆچیی ھەتاوی

پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
١١
*
مەولوود بەھرامیان

**مە‌ولوود بە‌ھرامیان** (بە فارسی: مولود بھرامیان) وەرگێڕ
مەولوود لە ساڵی ١٩٧٤ (١٣٥٣ کۆچیی ھەتاوی) لە گوندی گوندە‌وێڵە سەر بە شاری شنۆ لە بنەماڵەیەکی مامناوەندی لەدایک بووە.
مەولوود ئیشی رۆژنامەنووسی لە ساڵی ٢٠٠٠ بە کار کردن لە حه‌وتوونامه‌ی داھاتوو لە شاری بۆکان دەست پێکرد و سەرپەرەشتی بەشی کولتوری ئەم بلاڤۆکەی بۆ ماوەی ساڵ و نیوێک لە ئەستۆ دابووە.

## ھێندەک لە نووسینە‌‌کان

* یادێک بۆ شاعیری نەتەوەیی مامۆستا ھێمن یادێک بۆ شاعیری نەتەوەیی مامۆستا ھێمن
* چارەسەرکردنی کێشەی نێوان شیعەو سوننی لە نێوان وەھم و واقیعدا
* پڕۆژەی بەختەوەری لەھەڤپەیڤین لەگەڵ بەڕێز مامۆستا حاجی کاروان سایت بەختەوەری

## سەرچاوەکان و پەراوێزەکان
## بەستەری دەرەکی

پۆل:وەرگێڕ
خەرمانان

**خەرمانان** یان **جۆخینان** ناوی کوردیی پێنجەمین مانگی ساڵ و دووەم مانگی ھاوینە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا **شهریور**ی پێ ئەوترێ. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژژمێر
* کۆچیی ھەتاوی

پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
٠٦
*
گەلاوێژ (ڕوونکردنەوە)

*گەلاوێژ (مانگ)، شەشەمین مانگە لە ڕۆژژمێری کوردیدا.
*گەلاوێژ (گۆڤار)، گۆڤارێک بوو لە چلەکانی سەدەی ڕابردوو.
*گەلاوێژ (ئەستێرە)، یەکێک لە ڕووناکترین ئەستێرەکانی ئاسمان.
جۆزەردان

**جۆزەردان** ناوی کوردیی سێھەم مانگی ساڵ و دوایین مانگی بەھارە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا **خرداد** ی پێ ئەوترێ. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژژمێر
* کۆچیی ھەتاوی

پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
٠٣
*
زانستپەروەرانی کورد

**زانستپەروەرانی کورد** گرووپێکی زانستییە،‌ لە ڕێکەوتی ١٥/٠٣/٢٠٠٣ پێک ھاتووە بۆ ئەوەی لەسەر تۆڕی جیھانیی ئینتەرنێت، ڕاژەی زمانی کوردی بکات.

بە دیدێکی زانستانەوە لە زمانی کوردی ورد دەبێتەوە و دژی قەتیسبوونیەتی و پێی وایە زانستی پێ دەنووسرێتەوە. بایەخ بە ڕێنووسی یەکگرتووی کوردی دەدات بۆ دژوەستانی ئاڵۆزیی شێوەنووسینەکان.

لە ھەوڵی دانانی فەرھەنگی جۆربەجۆر، بەتایبەت فەرھەنگێکی ئایتییە کە بەرھەمی گرووپێکە. لە ھەر کوێش پێویست بووبێ، بە لەبەرچاوگرتنی یاسا و ڕێساکانی وشەسازی، زاراوەی نوێی ڕۆ ناوە و زانستییانە دایڕشتووە و پێناسی بۆ داناوە و، نەیھێشتووە زمانی کوردی لەو بوارەدا‌ پەکی کەوێت.

پرۆژە و پرۆگرام و بەرھەمی بەسوود و فێرگە و لێکۆڵینەوە و وتاری زانستی و بابەتی فێرکاری و تاقیکاری و ھتدی ئاراستە کردووە. لە داھاتووشدا لەسەر ئەو ڕێبازە بەردەوام دەبێت و پێی وایە ھێشتا لە سەرەتای ڕێگایە.

## بەستەر بۆ دەرەوە

* zkurd.org ماڵپەڕی زانستپەروەرانی کورد
* فەرھەنگێکی ئایتی - بەرھەمی زانستپەروەرانی کورد

پۆل:ماڵپەڕ
پۆل:وێبگە کوردییەکان
ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان (٢٠٠٩)

thumb|جوگرافیای هەرێمی کوردستان بەپێی ئەو شوێنانەی مافی دەنگدانیان هەبوو
[thumb|[مەسعود بارزانی براوەی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی هەرێم]]

**ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان** لە ٢٥/٧/٢٠٠٩ لەگەڵ ھەڵبژاردنەکانی نوێنەرانی پەرلەمانی کوردستان بەڕێوە دەچێت. ٢.٥ ھاووڵاتی لە سێ پارێزگای ژێر دەسەڵاتی حکومەتی ھەرێمی کوردستان مافی دەنگ دانیان ھەیە. ئەمە بۆ یەکەم جارە سەرۆکی ھەرێمی کوردستان بە دەنگی خەڵکی ھەڵدەبژێردرێت. سەرۆکایەتیی‌ ھەرێمی‌ کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢دا ھەڵبژاردنی‌ بۆ کرا، بەڵام ھیچ کام لە پاڵێوراوەکان دەنگی‌ پێویستیان نەھێنا.

## پاڵێوراوەکان

* (١١) ئەحمەد محەممەد ڕەسووڵ نەبی ناسراو بە (سەفین حاجی شێخ محەممەد) 
* (١٢) مەسعود بارزانی 
* (١٣) حسێن گەرمیانی 
* (١٤) ھەڵۆ ئیبراھیم ئەحمەد 
* (١٥) کەمال میراودەلی

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان
# ئەنجامە کۆتایییەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمان و هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان، ئاوێنە.

پۆل:٢٠٠٩ لە باشووری کوردستان
ھەڵۆ ئیبراھیم ئەحمەد

**ھەڵۆ ئیبراھیم ئەحمەد** لە ساڵی ١٩٥١ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە. بەھۆی ئەوەی کوڕی سەرکردەی ناسراوی کورد، ئیبراھیم ئەحمەد بووە، لە تەمەنی منداڵییەوە تێکەڵاو بە کاری سیاسی و پێشمەرگایەتی بووە.

ساڵانێکی زۆر لە ئەوروپا ژیاوە و دکتۆرای لە بواری ئەندازیاریی کۆمپیوتەردا لە ساڵی ١٩٩١ لە وڵاتی سوێد وەرگرتووە. ساڵی ١٩٩١ گەڕاوەتەوە باشووری کوردستان و رێکخراوی شیڵتەری بۆ ئاوەدان کردنەوەی کوردستان دامەزراندووە. ئەندامی یەکێتی نیشتمانیی کوردستان بووە، لە ساڵی ٢٠٠٨ ئاڕاستەی یەکبوونی دامەزراند، کاتێک سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بڕیاری داخستنی ئەم ئاراستەیە دەھێنن، ھەڵۆ بڕیاری بەردەوامی لەبواری سیاسیدا دەدات و جیادەبێتەوە و پارتی پێشکەوتنی دامەزراند. 
لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٩ دا بە لیستێکی سەربەخۆ بە ناوی لیستی پێشکەوتن بەشداریی لە ھەڵبژاردنەکاندا کردووە و خۆیشی کاندیدای لیستی پێشکەوتن بووە لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی ھەرێم. پاش دەرنەچوون و نەھێنانی دەنگی تەواو بۆ چوونەناو پەرلەمان و سەرۆکایەتی ھەرێم، بڕیاریدا پارتەکەی ھەڵبوەشێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

* ھەڵۆ ئیبراھیم ئەحمەد – کاندیدی پۆستی سەرۆکی ھەرێم - ماڵپەڕی دەنگەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان
زانکۆی تاران

چەپ|وێنۆک|دەروازەی زانکۆی تاران
**زانکۆی تاران** یا **زانستگای تاران**کۆنترین زانستگای ئێرانە کە ساڵی ١٩٣٤ لە سەردەمی ڕەزا شا بنیات نراوە.

زانکۆی ئەندازیاریی ئاوەدانی (عومران) زانستگای تاران لە ساڵی ٢٠١١ی زایینی دا بە پێی ڕادە بەندی ناسراوی QS، لە بەینی دووسەد زانکۆی باشی دنیادا بە خەڵکی پیشان درا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆکانی تاران
پۆل:فێرکاری لە تاران
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٣٤
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:زانکۆکانی ئێران
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی زانستی نێودەوڵەتی
پۆل:زانکۆی تاران
کێلەشین (ڕوونکردنەوە)

مەبەستت کامە؟
# کێلەشین کێلێکی کۆنە کە بە زمانی ئورارتوویی باسی دیرۆکی ناوچەکە دەکا و ئێستا لە مۆزەخانەی ورمێ رادەگیرێ: کێلەشین
# ناوی زنجیرە کێوێکە لە نێوان ھەر سێ کوردستانی باکوور، باشوور و رۆژھەڵات کە دەکەوێتە باشووری شاری شنۆ: کێلەشین (زنجیرە چیا)
# ناوی دێیەکە لە شارستانی سەقز: کێلەشین، سەقز
# ناوی گوند و مەڵبەندێکە لە بانەی کوردستانی ئێران: کێلەشین (بانە)
کۆمپاک

**کۆمپاک** ( بە ئینگلیزی: *Compaq*)، بەشگەی بەرھەمھێنی بژمێری ئەلیکترۆنی لە ساڵی ١٩٨٢، لەلایەن رۆد کانیون (Rod Canion)، جیم ھاریس (Jim Harris) و بیڵ مورتۆ (Bill Murto) دامەزرا و، ساڵی (٢٠٠٢) کۆمپانیای Hewlett-Packard کۆمپانیای کۆمپاکی کڕییەوە. لە وڵاتەیەکگرتووەکانی ئەمەریکادا تاکوو ئەمڕۆش جۆری Notebook بەناوی کۆمپاکەوە ناوزەند دەکرێت.

ھەرسێ دامەزرێنەری کۆمپاک، بەڕێوبەری کۆمپانیای بەرھەمھێنی نیمچەگەیەنەری Texas Instruments بوون و، یەکی بە بڕی ھەزار دۆلار سەرمایە،‌ بەشداری بنیاتنانی کۆمپاکیان کرد. سەرمایەی دەستپێک لەلایەن دوو ھاوەڵ Ben بێن و سەڤین رۆسن Sevin Rosen ـەوە پێشکەش کرا.

## بەرھەمەکان

ئاداری ساڵی ١٩٨٣ یەکەم بەرھەمی کۆمپاک خرایە بازاڕەوە کە بریتی بوو لە "کۆمپیوتەری ھەڵگرتەنیی کەسی"ی (IBM-PC) کە نرخەکەی ٣،٥٩٠ دۆلاری ئەمریکایی بوو. ئەمە یەکەم کۆمپیوتەری IBM-Compatible PC بوو کە کێشەکەی ٢٠ کیلۆونیو بوو.

کۆمپاک و کۆمپانیاکانی تری بەرھەمھێنەری کۆمپیوتەر دەبوو مۆڵەتی مایکرۆسۆفت وەربگرن تاکوو سیستەمی کارپێکردنی MS-DOS لە کۆمپیوتەرەکانیاندا وەک سیستەمی کارپێکردن دابنێن. بۆیە کۆمپاک تیمێکی دامەزراند لە ١٥ بەرنامەداڕێژ کە ھەو‌ڵ بدەن IBM-PC-BIOS دابڕێژن بە بڕی یەک ملیۆن دۆلار. سەرکەوتنی کۆمپاک لەم بوارەدا ھاندەر بوو بۆ کۆمپانیاکانی تر کە ھەمان ڕێگە بگرنە بەر.

ساڵی ١٩٨٧ یەکەم کۆمپیوتەری کەسیی بەرھەم ھێنا کە ھەڵگری یەکەی چارەسەری ٨٠٣٨٦ ـی ئنتێڵ Intel بوو. بەوەش یەکەم کۆمپیوتەری ٣٢ بت ھاتەکایەوە کە لەسەر یەکەی چارەسەری زنجیرەبەستراوی x٨٦ کاری دەکرد. کۆمپاک یەکێک بوو لە گەورە کۆمپانیاکانی پشتیوانیکەری EISA، کە IBM لە بەرھەمھێنانی IBM PS/٢ پەی پێ دەبرد.

لە ‌سەرەتای ساڵانی ٩٠کاندا کۆمپاک ھەوڵی دابەزاندنی نرخی بەرھەمەکانی دا، بەمەرجێک کاریگەریی نەبێت لەسەر جۆرایەتی و چاکیی بەرھەمەکانی، زنجیرەیەک کۆمپیوتەری بە ناوی Presario بەرھەم ھێنا کە لە ١٩٩٥ دا کە نرخەکەی ١٠٠٠ دۆلار تێپەڕی نەدەکرد، بەوەش بازاڕێکی فراوانی داگیر کرد. کۆمپاک ویستی نرخەکانی لە ئاستێکی نزمدا ڕابگرێت، بۆیە یەکەمین کۆمپانیا بوو کە بڕیاری دا یەکەی چارەسەریی کۆمپانیای AMD و Cyrix لە ‌بەرھەمھێناندا بەکار بھێنێت. بەمەش پەستانی خستە سەر کۆمپانیاکانی تری وەک IBM و Packard Bell لە بازاڕی کۆمپیوتەردا.

ساڵی ١٩٨٧ کۆمپاک کۆمپیوتەری جۆری (NonStop)ی کڕی کە ناسراو بوون بە بێوەستانیی کاری ڕاژەکارەکانی.

## بەستەری دەرەکی

* وێبگەی کۆمپاک www.compaq.com

## سەرچاوەکان
* کورتەیەک لەسەر ھەندێ کۆمپانیای ئایتی(٣) - ماڵپەڕی زانستپەروەرانی کورد

پۆل:کۆمپانیاکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠٠٢
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٢
پانپانۆکێ

300px|وێنۆک|وێنەی پانپانۆکێ لە نێوان دوو ژندا لە حاڵەتی میشێنێری
**پانپانۆکێ** یان **کوزەتەقانێ** (بە ئینگلیزی: *Tribadism*) جۆرێک لە ڕەفتاری ھاوڕەگەزخوازییە لە نێوان دوو ژندا. لەم حاڵەتە سێکسیەدا دوو ژن ڕووبەڕووی یەکتری خۆیان ڕادەکێشن و لاقیان بە شێوەی تاق و جووت لە سەر یەکتر دادەنن، بە شێوەیەک کە ڕووی دەرۆی زێیان لە یەکتر ئەدات. پاشان بە جووڵاندنی نیوجەستەی خواروویان زێیان بە یەکتر دا دەساون وە بەم شێوە ھەست بە چێژی سێکسی دەکەن. لە نێو گیانلەبەراندا ئەم ئاکارە تەنیا لە جۆرێک لە مەیموونی بۆنۆبۆ (bonobo) دا بینراوە. ژینگەی بۆنۆبۆ لە وڵاتی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆدایە.

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی پانپانۆکێ لە حاڵەتی "قەیچی"دا

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Tribadism ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:کرداری جنسی
کل

250px|وێنۆک|کل و کڵەدان و مێڵ

**کل** یان **کڵە** () کەرەستەیەکی جوانکاریی چاوی کۆنە کە لە ھاڕینی ستیبنیت (Sb2S3) دروستدەکرێت. بە بەربڵاوی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا، دەریای ناوین، باشووری ئاسیا، ڕۆژاوای ئەفریقا و قۆچی ئەفریقا وەک ھێڵی چاو بۆ تاریککردنی ژێرچاو و وەک ڕومێڵ بەکاردێت. بەزۆری لەلایەن ژنانەوە بەکارئەھێنرێت، بەڵام ھەنێک پیاو و مناڵیش بەکاری دێنن.

کل لە ماوەیەکی کۆنەوە لە ھیندستانیش وەک کەرەستەیەکی جوانکاری بەکاردێت. دایکەکانی ئەوێ کل دەخەنە چاوی مناڵەکانیان یەکسەر دوای لەدایکبوونیان. ھەندێکیان بۆ «بەھێزکردنی چاوی مناڵەکان» بەکاریان دەھێنا، ھەنێکیشیان باوەڕیان وابوو کە لە چاوەزار ئەیان پارێزێت.

## کل و ئیسلام
[وێنۆک|چەپ|پیاوێکی ئەفغانی کە کلی کردووەتە چاوییەوە و ڕیشی بە خەنە بۆیەکردووە بە پەیڕەوی سوننەتی پێغەمبەر [محەممەد.]]
لە ئیسلامدا، پێغەمبەر محەممەد کلی بەکارھێناوە و پێشنیاری کردووە بۆ خەڵکی تر چونکە پێی وابووە کە بەسوود بووە بۆ چاو. لە ئێستادا زۆربەی پیاوانی موسڵمان لە ڕەمەزاندا بەکاری دێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەرەستەکانی جوانکاری
ھاوچەشنخۆری

**ھاوچەشنخۆری** لە بوونەوەرناسی دا بریتیە لە حاڵەتێک کە گیانەوەرێک بەشێک یان تەواوی جەستەی گیانەوەرێکی ھاوچەشنی خۆی دەخوات. بە پێچەوانەی تێگەیشتنی کۆن ھۆکاری ھاوچەشنخۆری تەنھا برسیەتی یان ڕووداوی نائاسایی نیە، بەڵکوو ئەمە لە نێو ھەندێک لە بوونەوەران دا ئاکارێکی ئاساییە.

پۆل:بوونەوەرناسیی
جۆن لێنۆن

**جۆن وینستۆن ئۆنۆ لێنۆن** (٩ی تشرینی یەکەمی  ١٩٤٠ - ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٠) (بە ئینگلیزی: John Winston Ono Lennon) گۆرانیبێژ، شاعیر و ئاوازدانەری بەناوبانگی ئینگلیسی و یەکێک لە ئەندامانی گرووپی بیتڵز.

جان لەنۆن لە ڕۆژی ٩ی ئۆکتۆبری ١٩٤٠، لە بنەماڵەیەکی چینی کرێکار ھاتە دنیاوە. لێنۆن یەکێک لە بەناوبانگترین ئاواز دانەرانی سەدەی بیستەم بوو، بەتایبەت لە شێوازی راک ئەند رۆڵ (rock and roll) ناوی ئەو دوای مەک کارتنەی McCartney درەوشاوەترین ئەستێرەی مێژووی تاک ئاوازەکانی بریتانیایە.
لێنۆن جگە لە مۆسیقا لە بواری سیاست، ئاشتی خوازی، نوسەری و شانۆگەریدا کاری کردوە.

چند ئالبۆمی بەناوبانگی ئەو بریتین لە:
* گروپی پلاستیک ئۆنۆ (John Lennon/Plastic Ono Band)
* شانسێک بدە بە ئاشتی (Give Peace a Chance)
* من گوڵزاری دەریایم
* قارەمانی چینی کرێکار
* بێنە پێش چاوت (Imagine) کە زۆر بەناوبانگە

لێنۆن وەکوو یەکێک لە گەورەکانی موسیقای سەدەی بیستەم ئێستاش خۆشەویستە. لە ڕاپرسیێکدا کە بی بی سی لە ساڵی ٢٠٠٢ دا کردوویەتی خەلک ئەویان وەکوو ھەشتەمین کەس لە نێوان سەد کەس لە بەناوبانگترین کەسانی مێژوویی بریتانیا ھەڵبژارد. لە کاتی شەری ئامریکا دژ بە ویێتنام لێنۆن یەکێک لە گرنگترین بەرھەڵستکارانی ئەو شەڕە بوو و بە ھەموو توانای لە ھونەرەکەی بۆ لە قاو دانی سیاسەتە شەڕخوازانەکەنی دەوڵەتی ئەمریکا کەڵکی وەرگرت. ڕۆژی ٨ی دێسامبر ساڵی ١٩٨٠ سەعات دەور وبەری ١٠٫٤٥ی شەو لە کاتی گەڕانەوەی بۆ ماڵ جان لێنۆن لە لایان مارک دەیڤید چاپمەن Mark David Chapman ی جوولەکە چوار جار تەقەی لێکرا و کوژرا. زۆربەی خەڵک پێیان وایە کوشتنی جان لێنۆن پیلانێک بوو کە لە لایان CIAیەوە داڕێژرابوو بۆ خنکاندنی دەنگێک کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بە نەیارانی دەوڵەتی ئەمریکای زیاد ئەکرد.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز
پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئینگلیز
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئینگلیز
پۆل:جۆن لێنۆن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئەندامانی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی
پۆل:باشترین تۆماری مۆسیقای ڕەسەنی براوەی خەڵاتی ئۆسکار
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:گیتارژەنانی ڕیتم
وشەی وەرگیراو

**وشەی وەرگیراو** (یان **وشەی قەرزکراو**) وشەیەکە کە لانیکەم بەشێکی لە زمانێکەوە (زمانی بەخشەر) بۆ زمانێکی دیکە (زمانی وەرگر یان ئامانج) دەڕوات، لە ڕێگەی پرۆسەی وەرگیرانەوە، دەچێتە نێو زمانێک.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشەڕەتناسی
پۆل:زمانەوانیی مێژوویی
پۆل:زمانەوانیی کۆمەڵایەتی
پۆل:وەرگێڕان
ناوی بەکارھێنەر

**ناوی بەکارھێنەر** کە لە ھەندێک سیستم دا بە **ناو** یان **بەکارھێنەر**ی تەنیاش دەنووسرێت لە کۆمپیوتەر دا بریتییە لە ناوێکی تایبەت بۆ ناسینەوەی کەسێک لەسەر سیستمێکی کۆمپیوتەردا. بۆ نموونە، لەوانەیە کۆمپیوتەرێک بە چەند ئەژمێر (ئەکانت) ـەوە دابمەزرێت، و ھەرکام لە ئەکانتەکان ناوی بەکارھێنەری تایبەتی خۆی ھەبێت. زۆرێک لە ماڵپەڕەکان بە بەکارھێنەرانی خۆیان ڕێگە دەدەن ناوێکی بەکارھێنەر ھەڵبژێرن بۆ ئەوە بتوانن تایبەتمەندییەکانی ئەم ماڵپەڕە بەپێی ویستی خۆیان بگۆڕن یان ئەژمێرێکی سەرھێڵ (ئۆنڵاین) بۆ خۆیان دروست بکەن. بۆ نموونە لەوانە بانکێک بە بەکارھێنەرانی خۆی ڕێگە بدات یەک ناوی بەکارھێنەر ھەڵبژێرن بۆ دەستگەیشتن بە زانیارییەکانی حسابی بانکی خۆیان لە ڕێگەی سیستمی ئەلکترۆنییەوە. سرویسەکانی ئیمەیل لەوانە جیمەیڵ، ھاتمەیل و یاھوومەیل لەسەر بەکارھێنەرانی خۆیان فەرزیان کردووە کە یەک ناوی بەکارھێنەر بۆ خۆیان ھەڵبژێرن بۆ ئەوە بتوانن لە سرویسەکەی ئەوان کەڵک وەربگرن.

ئاساییانە ھەر ناوێکی بەکارھێنەر لەگەڵ تێپەڕوشە دەبێت واتە پێویستە بەکارھێنەر ناوی بەکارھێنەر و تێپەڕوشەی خۆی بدات بە سیستمەکە یان ماڵپەڕەکە بۆ ئەوە بتوانێت بچێتە ناوەوە.
کوردبلاگێر

**کوردبلاگێر** ماڵپەڕێکی خزمەتی بلۆگ یان وێبنووس بوو. بە ئامانجی پەرەپێدانی نووسینی کوردی لەسەر ئینتەرنێت دامەزرا بوو.

## ئەمانەش ببینە
* وۆردپرێس
* بلۆگنووس
* بلاگفا

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی کوردبلاگێر
پاڵتۆ (چیرۆک)

**چیرۆکی پاڵتۆ** (بە ڕووسی: Шинель ، بە ئینگلیزی: The Overcoat) دوا شاکاری نیکۆلای گۆگۆلە و لە ساڵی ١٨٤٢ بڵاو بووەتەوە. کورتە چیرۆکی پاڵتۆ بە قۆناخێکی گرینگی گەشەکردنی ئەدەبی ڕیالیزمی دەناسرێت لەسەدەی نو‌زدھە‌مدا، ھەموو بنەما و مەرجەکانی کورتەچیرۆکی لە خۆوە گرتووە ھەر بۆیەش کراوەتە‌ بنەمای مێژویی بۆ دەست نیشان کردنی سەرھەڵدانی کورتەچیرۆک.
ناوەرۆکی پاڵتۆ ئەوەیە ‌سروشتی مرۆڤ ھەمیشە پێویستی بە میھرەبانی، بەزەیی و برایی ھەیە.

نووسەری مەزنی ڕووس دوستۆفسکی دەربارەی گرینگی چیڕۆکی پاڵتۆ وتوویەتی:
:*ئێمە ھەمومان لەژێر پاڵتۆکەی [[گۆگۆل]] ھاتوینەتە ‌دەرێ. (We all came out from under Gogol's 'Overcoat)*
:
:ساڵی ١٩٧٦ چیرۆکی پاڵتۆ لەلایەن (تیپی پێشڕەوی شانۆی کوردی)یەوە وەک دراما لە تەلەفزیۆنی بەغداد کە سەر بە ڕژێمی بەعسی عێراق بوو بە زمانی کوردی تۆمارکرا.

## سەرچاوەکان

* بنەماکانی چیڕۆک نوسین و کورتەیەکی چیڕۆکی پالتۆ - مستەفا ڕابەر، ماڵپەڕی کڵاوڕۆژنە، سەردانی ١٢/٧/٢٠٠٩

پۆل:کورتە چیرۆکەکانی ١٨٤٢
پۆل:کورتە چیرۆکانەی کراون بە فیلم
جەمال غەمبار

**جەماڵ غەمبار** ھۆنراوەنووسی باشووری کوردستان ساڵی ١٩٦٢ لە گەڕەکی مەڵکەندی لە شاری سلێمانی لەدایک بووە. بە ھۆی کاری باوکییەوە خێزانەکەیان بۆ ماوەیەک نیشتەجێی گەڕەکی ئیمام قاسمی شاری کەرکووک بوون و تاوەکو پۆلی دووەمی سەرەتایی لە کەرکووک خوێندوویەتی و پاشان گەڕاونەتەوە سلێمانی و قۆناغەکانی تری خوێندن ھەتا ئامادەیی لە شاری سلێمانی تەواو کردووە.

لە ساڵی ١٩٨٤ کۆلێژی یاسای لە زانکۆی بەغدا تەواوکردووە و ساڵی ١٩٨٩ بووەتە پارێزەر لە سلێمانی. خولیای نووسین و خوێندنەوە لای جەمال غەمبار لە ناوەڕاستی حەفتاکانەوە سەری ھەڵداوە و لە ڕێی چالاکی خوێندنگەکانەوە تێکەڵاوی کار شانۆ بووە. دواتر لە بواری ھۆنراوەنووسیندا گیرساوەتەوە. یەکەم ھۆنراوەی لە ساڵی ١٩٧٦ لە ڕۆژنامەی ھاوکاری بڵاوکردۆتەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە کوردستانی بەجێ ھێشتووە و ماوەی دوو ساڵ لە دیمەشق ماوەتەوە. پاشان لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە لە وڵاتی ئوسترالیا لەگەڵ خێزانەکەیدا نیشتەجێن و ڕەگەزنامەی ئوسترالیایان پێ بەخشراوە.

ئەندامی ڕێکخراوی ئەمنێستی ئینتەرناشناڵی ئوسترالی و ئەندامی کۆمەڵەی نووسەرانی فرەڕەگەزی باشووری ئوسترالیایە

## بەرھەمەکان
لەپاڵ نووسینی ھۆنراوەدا کاری وەرگێڕانی چەندین لێکۆڵینەوەی وێژەیی و ڕووناکبیری و فیکری ئەنجام داوە. سێ دیوانی کوردی و دیوانێکیشی بە زمانی عەرەبی بڵاوکردۆتەوە سەرەڕای ئەوەش چوار پەڕتووکی وەرگێڕاوە.

## سەرچاوە
* گۆڤاری ئاوێنەکان، ژمارە ٢٦ ـی ساڵی ٢٠٠٩، لاپەڕە ٨

## بەستەری دەرەکی
*گۆڤاری ئاوێنەکان
*ماڵێک لە ئاسمان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
ئاولەمە

وێنۆک|چەپ|٢٦٠px|ئاولەمەی ٧ ھەفتەیی مرۆڤ
**ئاوڵەمە** (بە ئینگلیزی: *embryo*، بە فارسی: *رویان* و بە عەرەبی: *جنین*) بریتییە لە سەرەتاکانی تۆل لە یەکەمین ڕۆژی پێکھاتنەوە تا کۆتایی حەفتەی ھەشتەم، کە ھێشتا باش خۆی نەگرتووە.

بە زمانی زانستی، بە یوکاریۆتێکی فرەخانەیی دیپلۆید دەوترێت کە لە سەرەتای گەشەکردنی خۆیدایە. لە مرۆڤدا لە سەرەتای پێکھاتنەوە ھەتا نزیکەی ھەفتەی ھەشتمی ژیانی پێی دەوترێت ئاولەمە، پاش ئەم قۆناخە پێی دەوترێت تۆل یان پیزە (fetus).

## دروستبوون و گەشەکردن
بە پرۆسەی دروستبوون و گەشەکردنی ئاوڵەمە دەگوترێت گەشەی ئاوڵەمە (یان ئێمبریۆجێنێسیس). لەو ئۆرگانیزمانە دا کە زاوزێ بە جووت بوونە، پاش ئەوەی کە تۆوی نێر تێکەڵی ھێلکۆکەی مێ دەبێ، خانەی زیگۆت بەرھەم دێت کە لەخۆگری نیوەی دی ئێن ئەیی باوک و نیوەی دی ئێن ئەی دایکە. کەوابوو ئاولەمە ٥٠ لەسەدی پێکھاتەی جینەتیکی ھەریەکە لە باوک و دایکی ھەیە. لە گیاکان، ئاژەڵان و ھەندێک لە سەرەتاییاندا (protistan) زیگۆت بە شێوەی دابەشینی میتۆسیس زیاد دەکا و ئۆرگانیزمێکی فرەخانەیی پێک دەھێنێت، کە ھەر بە ئاوڵەمە دەناسرێت.

## لە گیانلەبەراندا

## ئاوڵەمەی گیا و گیانلەبەران

## فۆسیلە دۆزراوەکان

## ئاولەمەی مرۆڤ

## گەشەکردن

## لەباربردن

## ناکۆکیە ئەخلاقیەکانی دیکە

## زیندوومان

## لێکۆڵینەوە

پۆل:ئاولەمەناسی
بەبەربوون

[299px|چەپ|وێنۆک|خانەیەکی [تۆو|سپێرم خەریکی بەبەرکردنی گەرایەکە]]

**بەبەربوون**، **بەبەرکردن**، **تەیەگرتن** یان **تەیەدان** بریتیە لە تێکەڵبوونی گامێتەکان لەگەل یەکتر بە مەبەستی دروستکردنی ئۆرگانیزمێکی نوێ. لە ئاژەڵان دا، ئەم پرۆرسە بریتیە لە تێکەڵبوونی سپێرمێک لەگەڵ گەرایەک کە لە ئاکامدا دەبێتە ھۆی دروستبوونی ئاوڵەمەیەک.بە پێی جۆری گیاندار، ڕەنگە ئەم پرۆسە بە شێوەی بەبەربوونی ناوەکی بێت (واتە لە نێو جەستەی گیانداری مێ دا ڕوو بدات) یان بەشێوەی بەبەربوونی دەرەکی بێت. بە سەرجەم پرۆسەی دروستبوونی بەچکەی گیانداران دەگوترێت زاوزێ، واتە پرۆسەی تۆرەمخستنەوە.

پۆل:بەبەری
پۆل:زاوزێ
گامێت

[چەپ|250px|وێنۆک|گامێتی بەرھەمھاتوو لە [دابەشاندنی میۆسیس ]]
**گامێت** یان **خانەی زایەندی** بریتیە لە ھەندێک خانەی پسپۆڕ کە بەرپرسیارن لە تۆرەمخستنەوە (زاوزێ). گامێتەکان ئاساییانە ھەڵگری نیوەی کرۆمسۆمەکانی ئەو گیاندارەن کە لێی دروست بوونە.

پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
زاوزێ

[وێنۆک|270px|چەپ|دروستبوونی تاکی نوێ لە پەراوێژی گەڵای [گیای ھەوامژ (air plant)، ناوی زانستی Kalanchoë pinnata. ئەو ڕوەکە بچووکەی کە لە پێشەوەیە نزیکە ١ س‌م بەرزە.]]
**تۆرەمخستنەوە** یان **زاوزێ** () بریتییە لە ئەو پڕۆسە بیۆلۆژیکییە کە لە ڕێگەیەوە ئۆرگانیزمی جیاجیای نوێ دروست دەبێت. تۆرەمخستنەوە بنەڕەتیترین و گرنگترین تایبەتمەندیی ھەموو چەشنەێکی ژیانە، وە ھەموو ئۆرگانیزمە جیاجیاکان لە ئاکامی تۆرەمخستنەوە دروست دەبن. شێوازە ناسراوەکانی تۆرەمخستنەوە بەگشتی پۆلێن دەکرێن بە دوو دەستەی: سێکسی و ناسێکسی.

لە تۆرەمخستنەوەی ناسێکسی دا، تاکێک دەتوانێت بە تەنیایی وە بەبێ بەشداربوونی تاکێکی دیکە لە نەوعی خۆی تۆرەم بخاتەوە. دابەشبوونی خانەیەکی بەکتریایی بە دوو خانەی خۆیشک نموونەیەکی تۆرەمخستنەوەی ناسێکسییە. بەڵام، تۆرەمخستنەوەی ناسێکسی تەنھا تایبەتی ئۆرگانیزمە تەکخانەییەکان نییە. زۆربەی ڕوەکەکان توانای تۆرەمخستنەوەی ناسێکسییان ھەیە.

تۆرەمخستنەوەی سێکسی پێویستی بە بەشداربوونی دوو تاک ھەیە، کە ئاسایییانە ھەریەکەیان لە ڕەگەزی نێر و مێ دەبێت. تۆرمخستنەوەی ئاسایی مرۆڤ نموونەیەکی ڕوونی تۆرەمخستنەوەی سێکسییە.

## زاوزێی ناسێکسی
بەو زاوزێیە دەووترێت کە ناسێکسی بێت.

## زاوزێی سێکسی

## ئەلاگێمی

## ئۆتۆگێمی

## میتۆسیس و میۆسیس

## تۆرەمخستنەوەی ھەمان‌سێکسی

## ستراتژییە زاوزێیەکان

## تۆرەمخستنەوەی سێکسی لە بەرانبەر ناسێکسی‌دا

## ژیانی بێ زاوزێ

## ئەسڵی لاتەری

## ئەمانەش ببینە
* وەرزی زاوزێ
* سیستەمی جووتبوون
* سیستەمی زاوزێ
* زاوزێی دیجیتاڵ

پۆل:بەبەری
پۆل:زاوزێ
وەرزی زاوزێ

وەرزی زاوزێ بریتیە لە باشترین وەرز بۆ زاوزێ سروشتی لە نێو ھەندێک لە ئاژەڵان و پەلەوەر دا. لەم وەرزە دا بارودۆخ زۆر گونجاوە و خواردن و ئاوی زۆر بۆ بوونەوەران ھەیە. ئەو گیانەوەرانەی کە وەرزی زاوزێیان ھەیە بەشێوەی سروشتی و خۆکار لە کاتێکی دیاریکراو لە ساڵ دا جووتبوونی سێکسییان دەبێت بۆ ئەوە بەباشترین شێوە و سەرکەوتووانە تۆرەم بخەنەوە (زاوزێ بکەن). لە نەوعە جیاجیاکانی ئاژەڵ و پەلەوەرە کێویەکان دا وەرزی زاوزێی سروشتی بەپێی تایبەتمەندییەکانی ئەوان، ڕادەی بوونی خۆراک و ھتد جیاوازە.

## زاوزێی دەستەیی

زرۆێک لە جۆرەکانی گیانەوەران بە شێوەی کۆلۆنی یان دەستە و پۆلی گەورە زاوزێ دەکەن کە پێی دەگوترێت زاوزێی دەستەیی. بینینی چەندھا کۆمەڵ لەم جۆرە گیانەوەرانە لە وەرزی زاوزێی سروشتی دا کە لە شوێنێکی تایبەت و گونجاو کۆ دەبنەوە شتێکی ئاساییە. ئەم پۆلە زاوزێکەرانە و شوێنەکەیان بە گشتی بە پێی یاسای پاراستنی ژینگە بە مەبەستی پێشگری لە لەناوچوونی ئەوان پارێزراون . ھەندێک لە جۆرەکانی گیانەوەران بەشێوەیەک بار ھاتوون کە تەنیا بە شێوەی دەستەیی و لە نێو کۆمەڵ دا زاوزێ دەکەن وە ناتوانن لە دەستەی بچووکتر یان بە جووتێکی نێرومێی تەنیا زاوزێ بکەن. ئەم جۆرە گیانەوەرانە ئەگەر لە شوێنی زاوزێی سروشتی‌یان دا ڕاو بکرێن یان ئەگەر دەستە و کۆمەڵی زاوزێی ئەوان تێک بدرێت، دەکەونە بەر مەترسی لەناوچوون. کۆتری کۆچەر نموونەیەکی بەناوبانگە لە جۆرە پڕژمارەکانی پەلەوەرە زەمینیەکانە لە کیشوەری ئەمەریکا کە تەنھا بە شێوەی دەستەیی و لە نێو کۆمەڵ دا زاوزێ دەکات. ئەم جۆرە کۆترە بە ھۆی ڕاوکردنی بەربڵاو لە شوێنی زاوزێی دەستەیی ئەوان لە وەرزی زاوزێی سروشتی دا وە بە ھۆی ئەوەی کە نەیدەتوانی لە گرووپی بچووکتردا زاوزێ بکات لەناو چوو.

## ھاوبابەت
* وەرزی ڕاو
* زاوزێ
* سیستەمی جووتبوون
* زاگە
* زاگەناسی
* زاگەسیستەم
* پپاراستنی زاگە
* پارچەپارچەبوونی زاگە
* ئەو جۆرانەی کە لە مەترسیدان

## سەرچاوەکان
* “Breeding Season”; by Paul R. Ehrlich، David S. Dobkin، and Darryl Wheye; www.stanford.edu/group/stanfordbirds
* Jerram L. Brown، "Helping and Communal Breeding" in *Birds* ٧٠-٧٥ (١٩٨٧)
* Jerram L. Brown، "Avian Communal Breeding Systems"، *Ann. Rev. Ecology & Systematics* **٩:**١٢٣ (١٩٧٨)
* Stephen T. Emlen & Sandra L. Vehrencamp، "Cooperative Breeding Strategies among Birds"، in *Perspectives in Ornithology*، **٩٣** (Alan H. Brush & George A. Clark، Jr. eds.، ١٩٨٣)

پۆل:پاراستنی ژینگە
پۆل:بەبەری
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
فازل ڕەسووڵ

**دکتۆر فازڵ مەلا مەحمود مەلا رەسول** لە ساڵی ١٩٤٧ لە شاری سلێمانی لە دایک بووە. لە قۆناغی ناوەندی لە سەردەمی حکومەتی بەکر سدقی زیندانی کراوە. لە سەرەتای لاویەتیدا جموجۆڵی ڕۆشنبیری و سیاسی ھەبووە و وەک «*چەپیەکی ماوی*» خەباتی کردووە. لە حەفتاکاندا یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان. لە نیوەی حەفتاکاندا بەرەو ئەوروپا دەکەوێتە ڕێ و لە نەمسا جێگیر دەبێ و پەرە بە خوێندنی خۆی دەدا. لە ساڵی ١٩٨٥ لە بەرلین بڕوانامەی دکتۆرای بە دەست ھێنا لە زانستی سیاسەتی نێو دەوڵەتی. دامەزرێنەری گۆڤاری (مینبەر ئەلحیوار) بوو لە بەیروت ساڵی ١٩٨٦. چەندین کتێبی نوسیوە و وەرگێڕانی بۆ کردوون.
 
وەرگێڕانەکانی لە فارسیەوە بۆ عەرەبی: (ئێران غوربەتی سیاسەت و شۆڕش، ئەبولحەسەن بەنی سەدر. سنوری جیاکەرەوەی سیاسەت و دین، مەھدی بازرگان. نەوت و کۆنتڕۆڵ، ئەبولحەسەن بەنی سەدر).

نوسینەکانی: (ئاوا عەلی شەریعەتی دوا؛ بە زمانی عەرەبی: ئیسلام و مێژوی کورد (چاپ نەکراوە). زلھێزەکانی دونیا و بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی جیھانی سێیەم (کورد و سۆڤیەت)، بە زمانی ئەڵمانی: جەنگی عێراق و ئێران، بە زمانی ئەڵمانی و عەرەبی. ھەروەھا چەندین وتاری ھزری و سیاسیش بە زمانی کوردی و عەرەبی و ئەڵمانی).

یەکەم کەسە لە جیھانی ئیسلامی بۆ یەکەم جار ھزرڤانانی ئیسلامی و سیکۆلاری و ناسیۆنالی لە سەر خوانی گفتووگۆ کۆ کردەوە لە قاھیرە لە ساڵی ١٩٨٩.

خاوەنی پڕۆژەی یەکێتی شارستانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بوو و باوەڕی وابوو کورد پارچە کراوەو دەبێ دەوڵەتی سەربەخۆی ھەبێ و فرە ڕەنگی میللەتانی ڕۆژھەڵات لە نێو یەکێیەتیەکی گونجاودا بپارێزرێ.
 
فازڵ بە ھزرڤانێکی ئیسلامی بەرز ناسرابوو لەنێوەندە ڕۆشنبیریەکانی جیھانی عەرەب. لە پاش نیوەی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو قەناعەتەکانی گۆڕا لە مارکسیزم و ماویەتەوە بەرەو ئیسلام. ئەم گۆڕانە وایکرد یەکێتی نیشتمانی کوردستان بە چاوێکی ناحەز تەماشای بکا و ئەم ھۆکارەش بوو کە فازڵ لە نێو کوردستاندا کەسایەتیەکی شاراوە و نە ناسراو بێ. لەم چەند ساڵەی دوایی چەندین وتار لە چەند سایتێکی کوردی و عەرەبی دەربارەی نوسرا و ئێستا لە کوردستان ناسراوەتەوە. لە ڕۆژی ١٣/٧/١٩٨٩ کاتێک کە ناوبژی دایلۆگی نێوان دکتۆر قاسملۆ و نوێنەرانی حکومەتی ئێرانی دەکرد، لە گەڵ دکتۆر قاسملۆ و عەبدوڵڵا ئازەر کەوتە بەر دەستڕێژی پلانێکی تیرۆریستی و گیانی لە دەست دا.
تۆواو

وێنۆک|چەپ|تۆوی مرۆڤ لە نێو دەوریی تاقیگەدا

**تۆواو** یان **مەنی** () بریتیە لە شلەیەکی ئورگانیک کە ئاساییانە سپێرماتۆزوای تێدایە یان بە زمانێکی سادەتر ھەڵگری سپێرمە. ھەندێک لوو (لووی سێکسی) و ئەندامە سێکسیەکانی دیکەی ئاژەڵانی نێر و نێرومێ تۆو دروست دەکەن کە سپێرم ھەڵدەگرێت و دەتوانێت گەرای مێ بەبەر بکات.

تۆو بە شێوەی بەردەوام دروست دەبێت وە لە ئەندامی بچووکی بان گون دا کۆ دەبێتەوە و ھەر لەوێ دا دەمێنێتەوە ھەتا کاتێک کە بە جووتبوون، دەسپەڕ یان شەیتانیبوون (ئاوھاتنەوە لە نێو خەو دا) لە ئەندامی نێرینەوە دەڕژێتە دەرەوە.

خێرایی جووڵانی تۆو نزیکەی ٣ تا ٤ میلیمتر لە ھەر چرکە دایە و لە کاتی جووتبوون دا نزیکەی نیو بۆ یەک کاتژمێر دەخایەنێت تا خۆی دەگەیەنێت بە کەناڵەکانی گەرای ژن و دوای ١ تا ٣ ڕۆژ مانەوە لەوێدا لە نێو دەچێت. ئەگەر لەو شوێنە دا گەرای ژن ھەبێت سپێەمی نێو تۆو لەگەڵ گەرا تێکەڵ دەبێت و پرۆسەی دروستبوونی ئاوڵەمە دەست پێ دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێر
پۆل:شلەکانی جەستەی مرۆڤ
فرەڤەرتیش

**فرەڤەرتیش** یان **فرۆرتیش** (بە یۆنانی: Phraortes) دووھەم پاشای ماد بوو. فرۆرتیش پاش دیاکۆ دەسەڵاتی گرتە دەست و بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ لە نێوان ساڵانی ٦٧٥ و ٦٥٣ پێش زایین حوکمی گێڕا.

لە کاتی ھاتنە سەر تەختی فرۆرتیش، ھۆزی سەکا کە تیرەیەکی شەڕخڕ و جەنگاوەر بوون لە دەوروبەری گۆلی ورمێدا دەژیان. پارسەکانیش لە باشوور دەژیان. فرۆرتیش ھەردەم ھەوڵی دەدا کە سنوورگەی ئیمپراتۆریی ماد بەربڵاوتر بکا، ئەوە بوو ھێرشی بردە سەر پارسەکان و مەڵبەندەکەیانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی و قەڵەمڕەوی ئیمپراتۆریی مادی بەرینتر کرد؛ بەڵام ئەو لە خولیای ئەوەدا بوو کە ھێرشیش بەرێتە سەر ئاشوور و کۆتایی بە زۆڵم و ستەمی ئاشوورییەکان بێنێ و گەلێ نەتەوە کە ناچار بوون باج و پیتاک و سەرانە بە ئاسوورییەکان بدەن لە ژێری ئەو بێدادییەدا ڕزگار بکات.

سوپایەکی گرانی کۆ کردەوە و بەرەو نەینەوا پایتەختی ئاشوورییەکان کەوتە ڕێ. ھەواڵ گەیشتە ئاشوورییەکان، ئەوان لە پێشەوە بەرپەرچی مادەکانیان دایەوە. سەکایییەکانیش کە لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێدا دەژیان و ھاوپەیمانی ئاشوورییەکان بوون، سوپایەکی گرانیان لە پشتەوە خستەڕێ بۆ ھێرشبردنە سەر مادەکان و پشتیوانی لە ئاشوورییەکان. ماوەیەکی دوورودرێژ گەلێ شەڕی قورس و گران لەو نێوەدا کرا. مادەکان کەوتبوونە گەمارۆی سەکایییەکان و ئاشوورییەکانەوە.

لە یەکێ لەو شەڕانەدا لە ساڵی ٦٥٣ی پێش زایین فرۆرتیش کوژرا و دەوڵەتی ماد کز بوو و سەکایییەکان کە ھەلیان بە لەبار دەزانی کەوتنە داگیرکرتن و تاڵانکردنی مەڵبەندی مادەکان. ئەوان نزیکەی ٢٨ ساڵ ھەتەران و تەتەرانیان لە وڵاتی ماددا دەکرد و کەوتبوونە کوشتوبڕی مادەکان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ٦٣٣ی پ.ز
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٦٠ی پ.ز
پۆل:پاشاکانی ماد
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٥٠ی پ.ز
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین
زانکۆی ڕازی

**زانکۆی ڕازی** زانکۆیەکی مەزنە لە شاری کرماشان. ئەم زانکۆیە لە زۆرێک لە زانستەکاندا خوێندکار وەردەگرێت. وەکوو ھەموو زانکۆکانی ئێران بجگە لە فاکەلتییەکانی زمانە بیانییەکان، خوێندن ھەر بە تەنیا بە زمانی فارسییە.

## زانستگەکان
* زانستگەی ئەندازیاری
* زانستگەی وێژەوانی
* زانستگەی زانستە بنەماییکان
* زانستگەی جووتیاری
* زانستگەی وەرزش

## بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی زانکۆی ڕازی

پۆل:زانکۆی ڕازی
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٧٢
پۆل:پارێزگای کرماشان
پۆل:زانکۆکانی ئێران
پۆل:زانکۆکانی کرماشان
پۆل:زانکۆکانی کوردستان
بەستەی فاتمە

وێنۆک|بەشێکی گۆرانیی فاتمە بە دەنگی عەلی مەردانەوە
شیعرێکی ئەحمەد ھەردی کە بە گۆتەی عەلی مەردان ناردوویە بۆ ئەو (عەلی مەردان) تا بیکاتە گۆرانی. عەلی مەردانیش لەسەر مەقامی ئەسفەھان و مەقامی حەجاز کردوویە بە گۆرانی.

شیعری ئەم گۆرانییە بەم جۆرەیە: (کە ئەڵبەت عەلی مەردان بەشێک لەم شیعرەی کردووە بە گۆرانی.)

فاتمە! دووچاوی مەستت، پڕ تەلیسمی جوانییە

پڕ شەرابی خۆشەویستی و ئارەقی یەزدانییە

بەژن و باڵاکەت نموونەی ھەیکەلی یۆنانییە

لار و لەنجەت مووسیقایە، بەستەیە، گۆرانییە

بووکی ڕازاوەی خەیاڵم، گیانەکەم، ست فاتمە

تاقە پرشنگێکی چاوت، ئەو پەڕی ئاواتمە

گەرچی دڵداری لە خاکی ئێمەدا ئەفسانەیە

ھەر بە تەنیا بۆ کوڕی خاوەن تەلار و عانەیە

گیانەکەم، ئەمما دڵی من لەو دڵە شێتانەیە

بێ ئەوەی ھیچ شک بەرێ, کوژراوی ئەو چاوانەیە

ھەر بە تەنیا خۆشەویستی شک ئەبەم ست فاتیمە

سەروەتم ناوێ, بزەی تۆ، ئەو پەڕی ئاواتمە

خۆشەویستی وا کە نامەی خوایە بۆ پێغەمبەران

بەرز و ناسک، وەک ھەناسەی پڕ گۆڵاوی دڵبەران

نەک وەکوو حەز کردنی دینار و گەوھەر پەروەران

ئەو کەسانەی بۆ قرانێ چەندە دڵیان ھەڵوەران

خەڵکی تر پارەپەرستی با بکەن ست فاتیمە:

من بە تەنھا تۆ پەرستی، ئەو پەڕی ئاواتمە

زۆر کەڕەت ھانم ئەدا داخی دەروونی پڕ گڕم

بۆتی ھەڵڕێژم سکاڵای ناسکی گەرم و گۆڕم

داخەکەم کاتێ کە دێمە بەر دەمت واقی وڕم

وام ئەشێوێنێ بە جۆرێ نایەڵێ ھیچ دەربڕم

بووکی ڕازاوەی خەیاڵم گیانەکەم ست فاتیمە!

گوێیێ بۆ ئەم ڕازە شل کەی، ئەو پەڕی ئاواتمە

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:گۆرانییە کوردییەکان
مۆسیقا

**مۆسیقا**، **موزیک** یان **سازبەندی** ڕێکخستنی دەنگە بۆ ئافراندنی ئاوێتەیەک لە فۆرم و ھارمۆنی و میلۆدی و ڕیتم. بەکارھێنانی سەرەکی مۆسیقا بۆ ھەڵڕشتنی ناخ و بیروبۆچوونی گوێگران یاخود ھونەرمەندەکانە. مۆسیقا بە ھونەر پێناسە دەکرێت کە دەنگی ڕێکخراوی ھەیە، لە ھەندێک لە کەلتورەکاندا پێیانوایە کە مۆسیقا زمانێکی سەربەخۆیە. مۆسیقا ھەروەھا بەکاردەھێندرێت لە ھونەری سەماکردن دا، وە لە ھەندێک لە دینەکانیشدا بەکاردێت بۆ پەیوەندی کردن بە خوا و خواوەندەکانەوە. جۆری مۆسیقا دەتوانرێت لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دی گۆڕانکاری بەرچاوی ھەبێت، وە وڵاتە دراوسێکانیش دەتوانن کاربکەنە سەر یەکتر لەڕووی ھونەر و مۆسیقاوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مۆسیقا
ئەردەوان کامکار

**ئەردەوان کامکار**، بچووک ترین ئەندامی بنەماڵەی کامکاران و ژەنیاری بەناوبانگی سەنتوورە.

## ژیاننامە
سالی ١٩٦٨ لە سنە لە دایک بووە. ٤ ساڵان بووە کە دەستی کردووە بە فێربوونی سەنتوور لە خزمەت باوکی خۆی، حەسەن کامکار و ھەر لە منداڵییەوە لەگەڵ بەشە جۆربەجۆرەکانی ڕادیۆ سنە ھاوکاریی بووە. سالی ١٩٧٩ و لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دەچێتە تاران لای برای خۆی پەشەنگ کامکار بۆ فێربوونی تەکنیکەکانی ژەندنی سەنتوور. وردە وردە بە تەواوی لەگەل شێوازی کۆنی ژەندنی سەنتوور و ھونەرمەندە پێشووە گەورەکان دا ئاشنا دەبێت بەڵام ئەو شێوازە کۆنە نەیدەتوانی وەلامدەری ڕۆح و بیری داھێنەری ئەو بێت. ئەو بە دوای دۆزینەوەی تەکنیکە نوێکانی سەنتوور ژەنی دا بوو و سەرەنجام توانی شێوازێکی نوێ و تایبەت بۆ ئەم سازە کلاسیکە بدۆزێتەوە.

دەورووبەری ٢٠ سال تەمەنی دەبێت کە لە کۆنسێرتێکی کامکاران لە تاران قەتعەیەکی زۆر بێوێنە پێشکەش دەکات بە ناوی دەریا کە ئێستاکە وەکوو ڕاپەرینێک لە دنیای سەنتوور دا چاوی لێ دەکرێت. دەریا، یەکەم قەتعە بوو کە بە تەواوی ڕەنگ و بۆی تازەی ھەبوو و لە تەکنیکەکانی تایبەتی سازی سەنتوور تێیدا بە کار چووبوو و نەدەتوانرا بە ھیچ شێوە بە سازگەلێک وەکوو پیانۆ لێبدرێت.

ستایلی سەنتوور لێدانی ئەردەوان و تەکنیکەکانی میزانسازی ئەو بە تەواوی تەنیا تایبەت بە خۆیە. شێوازی سوننەتیی لێدانی سەنتوور وای دادەنا کە دەستی ڕاست لە ڕووی کۆنترۆل و قورسایییەوە بەھێز ترە لە دەستی چەپ. کەوابوو زۆربەی سەرەتای قەتعەکان و ھەروەھا سترەسی نێوانیان بە دەستی ڕاست لێدەدرا و ئەوە وای دەکرد کە گوێگرێکی کەمێک شارەزا بە ئاسانی بتوانێت بیانناسێتەوە. ئەردەوان جگە لەوە کە چالاکی و توانای دەستی چەپی وەکوو دەستی ڕاست بەرز کردەوە، گۆرەپانی تەکنیکەکانی سەنتووریشی گەلێک پەرە پێ دا. سەرەتای قەتعەکانی ئەو دەتوانرێت بە ھەر کام لە دوو دەست لێبدرێت و دەوری (ڕۆڵ) دەستی ڕاست و چەپ لە ناو قەتعەکان دا توانای گۆرانیان ھەیە و ئەمە دەبێتە ھۆی ڕەوانبوونی بێ وێنەی ئیجراکەی.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی کامکاران 

پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:کامکاران
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
مەقامی ئەڵڵاوەیسی

**مەقامی ئەڵڵاوەیسی** یان **شێوازی ئەڵاوەیسی** یەکێک لە شێواز و چەمکەکانی مۆسیقای کوردییە، کە ھەم لە ئامێرژەنین و ھەم لە ئاوازدا (مەقامبێژی یان مەقامچڕین) بە کار دەبرێت. ھەر وەھا دەکرێت وەکوو یەکێک لە بنەما تێۆرییەکانی مۆسیقای کوردی ھەژمار بکرێت.

ئەم مەقامە زۆرتر لە ناوچەی گەرمیانی باشووری کوردستان باوە. ئەم مەقامە ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتیش دا دەچرێت (لە ناو مەقامەکانی یارسان دا مەقامێ ھەیە بە ناو مەقامی ھیجرانی کە زۆر نزیکی ئەم شێوازەیە).

## بەکارھێنان
چونکە مەقامی ئەڵڵاوەیسی شێوازێکی کوردییە، ھەر بەم بۆنەوە ئەم شێوازە تەنیا لە مۆسیقای کوردیدا دەبێژرێت. لە ناو مەقامبێژەکانی کورددا، دەکرێت ئەمانە بە بەکارھێنەریی شێوازەکە دابنرێن:
* عەلی مەردان، بۆ یەکەم جار لە ڕادیۆی کوردیی بەغدا وتوویەتی بەدوای ئەم مەقامەدا گۆرانیی ڕاستەی خەیابانی لەسەر پەیژەی مەقامی ڕاست وتووە.
* شوکرێ خەیات
* محەممەد ساڵح دیلان
* حەسەن گەرمیانی

## نموونەی کێشی ئازادی ئەڵڵاوەیسی
* محەممەد ساڵح دیلان، لەسەر پلەی دەنگی لا.
* حەسەن گەرمیانی، لەسەر پلەی دەنگی دۆ.

## نموونەی تاکژەنیی ئەڵڵاوەیسی
* فەرھاد ساڵح بە ڤایۆلین، لەسەر پلەی دەنگی سۆل.

## ئەمانەش ببینە
* مۆسیقای کوردی
* مەقام
* مەقامی کورد

## سەرچاوەکان
کامکاران

**کامکاران** تیپێکی مۆسیقای کوردییە کە سەرجەم ئەندامانی گرووپەکە ئەندامی یەک خێزانن کە پێکھاتوون لە حەوت برا و خوشکێک. ھەموویان خەڵکی شاری سنەن. گرووپەکە چەند کۆنسێرتی لە جیھاندا ئەنجام داوە. یەکێک لەوانە لە مەراسیمی پێشکەشکردنی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتیی ساڵی ٢٠٠٣ بوو بە شیرین عەبادی.

## میژوو
کامکاران بۆ یەکەم جار، ساڵی ١٩٦٥ لەشاری سنەدا وەکوو تیپێکی بنەماڵەیی دەرکەوتن و گەلێک بەرنامەی جۆربەجۆریان لە یانەی ئەفسەران و قوتابخانەکان و کۆشک و ھۆڵەکانی شاری سنەدا پێشکەش کرد. سەرپەرشتی ئەو تیپە سەرەتایییە مامۆستا حەسەن سووری (باوکی بنەماڵە) بوو و بۆ خۆی بە ئامێری ڤیۆڵۆن بەشداری دەکرد. ئەندامانی تریش بریتی بوون لە ھۆشەنگ (ئاکاردیۆن)، بیژەن (گۆرانیبێژ)، پەشەنگ (سەنتوور)، قەشەنگ (گۆرانیبێژ و ڤیۆڵۆن) و ئەرژەنگ (دومەک).

ساڵی ١٩٦٩ کە منداڵەکانی بنەماڵەکە تۆزێک گەورەتر بوون، تیپەکەیشیان پتەوتر و یەکانگیرتر بوو و کۆنسێرتگەلێکیان لە ھەندێک لە شارەکانی کوردستان وەکوو ورمێ بەڕێوە برد.

پاش ساڵی ١٩٧١، ھەندێک لە ئەندامانی بنەماڵە، لەوانە ھۆشەنگ، بیژەن و ئەرسەلان، بۆ فێربوونی زانستییانەی مۆسیقا چوون بۆ تاران و لە زانکۆی ھونەرە جوانەکانی ئەوێدا دەستیان بە خوێندن کرد (لەو سەردەمەدا، ئەرژەنگ نیگارکێشیی دەخوێند).
دوای ماوەیەک کامکاران لەگەڵ محەممەد رەزا لوتفی، حسەین عەلیزادە، پەرویز مشکاتیان و چەند کەسێکی تر، دوو تیپی مۆسیقایان بە ناوەکانی شەیدا و عارفیان دەمەزراند. ئێستاکە ئەم دوو تیپە لە ناودارترین تیپەکانی مۆسیقای میللی ئێرانین و لەگەڵ شەجەریان و شارام نازریدا کاریان کردووە.

یەکەم کۆنسێرتەکانی ئەم بنەماڵەیە بە ناوی «تیپی کامکاران» ەوە، لە سەرەتای سەردەمی کودەتای ئیسلامی ئێران، لە وەرزشگای ئازادی و تەلاری وەحدەت لە تاراندا بەڕیوەچوو کە پێکھاتبوون لە سێ بەشی سەرەکی: مۆسیقای فارسی، تاکەژەنیی سەنتوور لەلایەن ئەردەوانەوە و مۆسیقای کوردی. لە ساڵی ١٩٨٩ ئومێد لوتفیش کوڕی قەشەنگ و محەممەد رەزا لوتفی کە تاری دەژەند ھاتە ناو تیپەکەوە. کامکاران لەم کۆنسێرتگەلی دوایییەی خۆیان دا ھەندێک لە لاوانی بەھرەداریان لەگەڵ خۆیان بەشدار کردووە.

شارام نازری لەو گۆرانیبێژە کوردانەیە کە کامکاران زۆر لەگەڵی ئیشیان کردووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٦دا لەگەڵ عەدنان کەریم لە تاران کۆنسێرتێکیان بەڕێوە برد. جگە لەمە لە ئەلبۆمی ئەمشەو، وەفایی و خاتووندا لەگەڵ عەدنان کەریم ھاوکارییان کردووە.

## ئەندامانی گرووپ

وێنۆک|بیژەن کامکار|link=Special:FilePath/Bijan_Kamkar
* ھۆشەنگ کامکار - (دەرھێنەر و مۆسیقادانەری گرووپەکە)
* بیژەن کامکار - (گۆرانیبێژی سەرەکی و ژەنیاری تار، ڕوباب، دومەک و دەف)
* پەشەنگ کامکار - (سەنتوور)
* قەشەنگ کامکار - (سێتار)
* ئەرژەنگ کامکار - (دومەک)
* ئەرسەلان کامکار - (بەربات و ڤیۆلین و عوود)
* ئەردەشیر کامکار - (گەیچاک و کەمانچە)
* ئەردەوان کامکار - (سەنتوور)
* نەجمە تەجەددود - (ڤۆکاڵیست)
* مریەم ئیبراھیم پوور - (ڤۆکاڵیست)
* سەبا کامکار - (ڤۆکاڵیست)
* ھانا کامکار - (دەف)
* نەیریز کامکار - (تار)
* سیاوەش کامکار
* ئومێد لوتفی - (سێتار)

## ئەلبومەکان
* ١٩٩٣:بارانە. شەھرام
* ١٩٩٥:ئاگری زیندوو. دووری
* ١٩٩٧:چۆلەکەی باڵ شکاو
* ١٩٩٩:ناڵەی دەف، پارچە مۆسیقا
* ١٩٩٩:کانی سپی.
* ١٩٩٩:مۆسیقای کوردستان.
* ٢٠٠٢:گوڵنیشان
* ٢٠٠٣:ئاگری زیندوو٢.
* ٢٠٠٤:پرشەنگ.
* ؟ :زەردی خەزان.
* ؟ :دەریا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

*
پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
دیوان (ئامێر)

thumb|دیوان (ئامێر)
**دیوان** ناوی ئامێرێکی مۆسیقایە کە ئێستا لە نێوان میلەتانێکی زۆر دا لێدەدرێت. ئەم ئامێرە لە ناو کوردەکاندا بە ناو تەمبوور، تەموور، ساز، دیوان، و … دەناسرێت.

لە نێوان تورکەکان دا بە Bagleme, Saz, çöğür و … دەناسرێت.

زۆربەت مۆسیقازانەکان رەگەزی ئەم ئامێرە لە ئامێری تەمبوورەوە دەزانن.

ٸەم ٸامێرە لە نێوان گەلەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین زۆر بە ناوبانگە بە تایبەت کوردەکان و تورکەکان

**جۆرەکانی کووک یان کۆکی ئەم ئامێرە**

لە کووکی Dîwan،دیوان تایبەت بە ئامێری جۆری دەستە درێژ
( سێ تێلی خوارەوە لەسەر دەنگ و نۆتی ( La_A) 
(دوو تێلی مام ناوەند لەسەر دەنگ و نۆتی( Re_D) 
(دوو ژێی سەرەوە لەسەر دەنگ و نۆتی (Sol_G)ئەبەسترێن

لە کووکی bağlama،باڵاما تایبەت بە ئامێری جۆری دەستە کوورت
(سێ تێلی خوارەوە لەسەر دەنگ و نۆتی (Re_D)
(دوو تێلی مام ناوەند لەسەر دەنگ و نۆتی (Sol_G)
(دوو تێلی سەرەوە لەسەر دەنگ و نۆتی (La_A) ئەبەسترێن

شێوازی کووک و جۆرەکانی بە پێی درێژایی و کورت بوونی دەستەی ساز،هەر وەها درێژایی کووپەو قووڵاییەکەی ئەگۆڕێ.

## دیوانژەنە بەناوبانگەکان

* موحەممەد عارف جزیری
* عارف ساق
* ئەرڕاڵ ئەرزەنجان
* ئەحمەد کایا
* ئووڵاش ئۆزدمر
* مووسا ئۆرووغلوو
* شەھرام عەلیموحەممەدی
* سەعید گاباری
* سەعید یوسف
* شڤان پەروەر
* جوان حاجۆ
* عارف چوپان
* سەربەست مالتایی

## ئەمانەش ببینە
* ئامێری مۆسیقا
* تەمبوور

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێرە ژێدارەکان
دیوان (ڕوونکردنەوە)

* دیوان (وێژە)، کتێبی شیعرەکانی شاعیر
* دیوان (ئامێر)، ناوی ئامێرێکی مۆسیقا

پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان
پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
ئامێری مۆسیقا

**ئامێری مۆسیقا** یان ساز  ئامێرێکە که‌ ئاوازی مۆسیقای پێ دەژەنن.

پێدەچێ کۆنترین ئامێری مۆسیقا دەنگی مرۆڤ بێ. پاشان ئامێره‌کانی کوتانی و باژەن مێژوویەکی دوور ودرێژتریان ھەیە. لەتە ئێسکێکی کون کراوی سەردەمی مرۆڤی نیاندرتاڵ بە کۆنترین ئاسه‌واری ئامێری باژەن دەناسرێت. 

[[فلووت|200px]]
[[ترەمپێت|200px]]
[[ئۆکارینا|200px]]
[[دایرە زەنگی|200px]]
[[ڤیبرافۆن|200px]]
[[سێگۆشە|200px]]
مەقام

**مەقام** یان **تەرز** بەشێک لە زانستی مۆسیقایە کە دەکەوێتە نێوان دەنگەکان. لە مۆسیقای ئەورووپیدا بە *مۆد* () دەناسرێت، لە مۆسیقای ئێرانی بە *دەسگا* () دەناسرێت، ھەرچەند مەقام و دەستگا زۆر جیاوازییان ھەیە.

## مەقامبێژ
مەقامبێژ مۆسیقارێکە کە لە بواری مەقامدا شارەزایی ھەیە و دەتوانێ لەم شارەزایییە بۆ گوتنی ئاواز بەھرە بگرێت. زۆرجار لەگەڵ مەقامبێژدا ئامێرژەنێکیش ھەیە کە بە ئامێرەکەی وەڵامی مەقامبێژ دەداتەوە.

## ناوی مەقامەکان
**بنەماڵەی مەقامی کوردی:**
* مەقامی کورد
* مەقامی حیجاز کار کوردی
* لامی
**بنەماڵەی مەقامی عەجەم:**
* مەقامی عەجەم
* مەقامی چوارگا
* مەقامی شەوق ئەفزا
**بنەماڵەی مەقامی سێگا:**
* مەقامی سێگا
* مەقامی ھۆزەم
* مەقامی راحەتول ئەرواح
* مەقامی عێراق
* مەقامی بەستەنگار
* مەقامی مۆستاڕ
* مەقامی ڕێگا بەلەدی
**بنەماڵەی مەقامی بەیات:**
* مەقامی بەیات
* بەیاتی شووری
* حسەینی
**بنەماڵەی مەقامی نەھاوەند:**
* مەقامی نەھاوەند
* مەقامی فەرەح ئەفزا
* مەقامی سۆنبۆلە

## بنەماڵەی مەقامی ڕاست
* مەقامی ڕاست
* مەقامی سۆزناک
* مەقامی نەیرووز
* مەقامی یەکگاە
* مەقامی ماھور
* بنەماڵەی مەقامی حیجاز
* مەقامی حیجاز
* مەقامی زەنجەران
* بنەماڵەی مەقامی حەجاز کار
* مەقامی حەجاز کار
* مەقامی شەھناز
* مەقامی سۆزدڵی
* بنەماڵەی مەقامی سەبا
* مەقامی سەبا
* مەقامی سەبا زەمزەم
* بنەماڵەی مەقامی نەوا
* مەقامی نەوا
* مەقامی نەوا نکریز
* مەقامی نەوا کورد

## ئەمانەش ببینە
* مەقامبێژ
*مەقامی بەیات
*مەقامی کوردی
*مەقامی عەجەم

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆسیقای عەرەبی
پۆل:مۆسیقای فارسی
پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی
ھۆشەنگ کامکار

**ھۆشەنگ کامکار** لەدایکبووی١٩٤٦ سنە، موزیککارێکی کورد و سەرپەرشتیاری ھونەریی گروپی کامکارانە. حەسەن کامکار باوکی یەکەم مامۆستای بووە. دواتر بووە بە خوێندکار لە زانستگەی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی تاران و لە Santa Cecilia Academy لەشاری ڕۆم دریژەی بە خوێندنی ئەکادیمی موزیک داوە. ھۆشەنگ کامکار ئاوازدانەر، نووسەر و وەرگێڕێکی بەتوانایە. چەند دانەیەک لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی ئەمانەن: بەھارانی ئاویەر، زەردی خەزان (بەھاوکاری لەگەڵ ئەرسەلان کامکار)، دەر گولستانە، دور تا نەزدیک، کانی سپی، بەر تارکی سپیدە (بەھاوکاری لەگەڵ ئەرسەلان کامکار) و چەند کارێکی تری لەگەڵ ھونەرمەندانی تری کورد وەک عەدنان کەریم و پەیام عەزیزی.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:کامکاران
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:خەڵکی سنە
ئۆرگانیزم

لە ژینناسی، **ئۆرگانیزم**، **زیندەوەر** یان **بوونەوەر** بریتییە لە سیستەمێکی زیندوو، وەکوو گیانلەبەر، ڕوەک، کارگ، یان ئۆرگانیزمە تاکخانەیییەکان. ھەموو ئۆرگانیزمەکان بە لایەنی کەمەوە بە شێوەیەک دەتوانن وەڵامی ھاندەر (stimulus) بدەنەوە، تۆرم بخەنەوە، گەشە بکەن، و ھۆمۆستاسیسی خۆیان بپارێزن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆرگانیزم
پۆل:ژیان
میکرۆب

[thumb|250px|left|ھێشویەک لە [بەکتریای ئیشریکیا کۆلای کە ١٠٠٠٠ جار گەورە کراوەتەوە.]]
**میکرۆب**، **میتەن**(میتە واتە بچوک) () یان **وردەئۆرگانیزم** () یان **وردەزیندەوەر**  بە ئۆرگانیزمێک دەوترێ کە میکرۆسکۆپی بێ (واتە زۆر لەوە بچووکتر بێ کە بە چاوی ئاسایی ببینرێت). بە زانستی توێژینەوەی میکرۆبەکان دەگوترێت میکرۆبناسی (میکرۆبیۆلۆژی). لە ساڵی ١٦٧٥وە، پاش ئەوەی کە ئانتۆنی فان لیوێنھۆک (Anton van Leeuwenhoek) بە میکرۆسکۆپێک کە خۆی دروستی کردبوو میکرۆبەکانی دۆزیەوە، میکرۆبناسی وەکوو بوارێکی زانستی دامەزرا.

زنجیرەی میکرۆبەکان زۆر بەربڵاوە و بریتییە لە بەکتریاکان، کارگەکان، ئارکیا (archaea)، و سەرەتاییەکان (protists)؛ ڕووەکە میکرۆسکۆپیەکان (کە پێیان دەگوترێت کەوزە سەوزەکان)؛ وە ئاژەڵانێک وەکوو پلانکتۆن، پلەناریەن (planarian) و ئامیبا (amoeba). 

ھەندێک لە میکرۆبناسەکان ھەروەھا ڤایرۆسەکانیش لە نێو ئەم دەستە دادەنێن، بەڵام ھەندێکی دیکە ڤایرۆسەکان بە نازیندو دەزانن. زۆربەی میکرۆبەکان تەکخانەیین (واتە یەک خانەیان ھەیە)، بەڵام ئەمە شتێکی جیھانی نییە، چونکا ھەندێک لە چەندخانەییەکان (فرەخانەییەکان) میکرۆسکۆپین، لە حاڵێکدا کە ھەندێک لە سەرەتاییە تەکخانەییەکان و بەکتریەکان، وەکوو Thiomargarita namibiensis ماکرۆسکۆپین و بە چاوی ئاسایی دەبینرێن.

میکرۆبەکان لە ھەموو بەشەکانی ژینگۆ دا دەژین، کە لەوێ ئاوی شل ھەیە. کەواتە وردئەندامەکان لە نێو خاک،  کانیاوە گەرمەکان، لە سەر بنی ئۆقیانووس، لە ئاسمان لە نێو ئاتمۆسفێر و لە نێو دڵی بەردەکانی نێو پێستی زەوی دا ھەن. میکرۆبەکان زۆر گرینگن بۆ دووبارەبەکارھێنانەوەی (ریسایکلینگ) مادە خۆراکییەکان لە ئێکۆسیستەم، چونکا ئەوان وەکوو داڕزێنەر کار دەکەن.  بە ھۆی ئەوەی کە زۆرێک لە میکرۆبەکان دەتواننن نیترۆژن جێگیر بکەن، ئەوان بەشێکی بنەڕەتین لە سیکلی نیترۆژن، و توێژینەوەکان لەم دواییانە دەری خستووە کە ئەو میکرۆبانە کە لە ڕێگەی باوە دەگوازرێنەوە دەتوانن دەوریان ھەبێت لە بارین و کەشوھەوا دا.

ھەروەھا مرۆڤ لە بیۆتێکنۆلۆژی دا لە میکرۆبەکان  کەڵک وەردەگرێت، ھەم بە شێوەی کۆنی بەرھەمھێنانی خۆراک و خواردنەوە، و ھەم لە ئەو تێکنۆلۆژیە ئەمرۆژیانەی کە لە سەر بنەمای ئەندازیاریی ژێنێتیک دانراون. بەڵام، میکرۆبە نەخۆشخەرەکان زیانبارن، چونکا ھێرش دەکەنە سەر ئۆرگانیزمەکان، لە نێو ئەوان دا گەورە دەبن و دەبنە ھۆی نەخۆشیھایەک کە میلیۆنھا مرۆڤ، ئاژەڵ و ڕوەک لە ناو دەبات..

## پەراوێزەکان
پەشەنگ کامکار

**پە‌شە‌نگ کامکار** مووسیقاری کورد ە و یە‌کێکە لە ئە‌ندامانی گرووپی کامکاران. ساڵی ١٩٥١ لە شاری سنە لە دایک بووە.

پە‌شە‌نگ کامکار ژە‌نیاری بە‌ناوبانگی سەنتوورە و وە‌کوو دیکە‌ی کامکارە‌کان، باوکی، حە‌سە‌ن کامکار، یە‌کە‌م مامۆستای بووە. بۆ خۆی لە ساڵی ١٩٦٩ (لە ھە‌ژدە ساڵی) دا لە ناوە‌ندی فە‌رھە‌نگ، ھونە‌ری سنە دا بووە بە مامۆستای سە‌نتوور. ئە‌و لە زانستگە‌ی ھونە‌رە جوانە‌کانی زانکۆی تاران دا دە‌رسی خوێندووە‌ و لە رادیۆ سنە دا کاری کردووە. ئە‌و ھە‌روە‌ھا یە‌کێکە لە ئە‌ندامانی سە‌رە‌کی گرووپی شە‌یدا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:کامکاران
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:خەڵکی سنە
سەنتوور

وێنۆک
**سەنتوور** یان **سەمتوور** ئامێرێکی شەفتوولە ، کە بە دوو میزراب لێدەدرێت. سەنتوور لە زۆربەی نەتەوەکاندا بەکار دەھێنرێت و لە ھەر نەتەوەئێکدا ژماری ژییەکانی ئەم ئامێرە جیاوازی ھەیە. زۆربەی زانایانی مۆسیقا، فارابی بە خاوەنی ئەم ئامێرە دەزانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا