open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خاناتی کریمە

**خاناتی کریمە**، خۆی بە تەختی **کریمە و دەشت-ی قیپچاق** پێناسە کردووە، و لە مێژوونووسی و جوگرافیای کۆن و کۆنی ئەوروپیدا کە بە تارتاری بچووک ناسراوە، دەوڵەتێکی تاتاری کریمە بووە کە لە ساڵی ١٤٤١ تا ١٧٨٣ بوونی ھەبووە، تەمەنی درێژترین خاناتەکانی تورکیا بووە کە شوێنی ئیمپراتۆریەتی ھۆردی زێڕین گرتەوە. لە ساڵی ١٤٤١ لەلایەن مەلیک حاجی کرای دامەزراوە، وەک میراتگری ڕاستەوخۆی ھۆردی زێڕین و دەشت قیپچاق دادەنرا.

لە ساڵی ١٧٨٣دا بە پێشێلکردنی پەیماننامەی کوچوک کاینارکای ساڵی ١٧٧٤ (کە گەرەنتی دەستوەرنەدانی ھەردوو ڕووسیا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کاروباری خاناتی کریمەدا کردبوو)، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا خاناتەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. لە نێو زلھێزەکانی ئەورووپادا، تەنھا فەڕەنسا بە ناڕەزایەتییەکی ئاشکرا لە دژی ئەم کردەوەیە ھاتە دەنگ، ئەمەش بەھۆی ھاوپەیمانێتییە درێژخایەنەکەی فەڕەنسا و عوسمانی.

لە سەدەی ١٣ و ١٤دا، ھۆزەکانی تاتار کە پێشڕەوییان دەکرد بۆ ناوەوەی ڕووسیا و چەمی کیپچاک (دەشت-ی کیپچاک) ژیانی کۆچەریی خۆیان جێھێشت و لە کریمیا نیشتەجێ بوون. پێشبڕکێی باڵادەستی لەم ناوچەیەدا کە لە دوای ڕووخانی ھۆردی زێڕین دەستی پێکرد، لەلایەن مەلیک حاجی کرایەوە سەرکەوت کە لە نەوەی تۆکا تەمور کوڕی بچووکی کوچی بوو کە یەکێک بوو لە کوڕەکانی چەنگیزخان و سەرکردایەتی تاتارەکانی دەکرد.

لە سەرەتای سەدەی پازدەھەمدا لە لیتوانیا لەدایک بووە، کاتێک کۆمەڵێک تاتار لەژێر دەسەڵاتی شا ڤیتۆڵددا پەنایان بۆ لیتوانیا بردووە. دوای گەورەبوونی بە ھاوکاری عەشیرەتی "شیرین" ھەژموونی لە کریمیا دامەزراند. لە ساڵی ١٤٤١ بە ناوی خۆیەوە دراوی دروست کردووە، بۆیە ساڵی ١٤٤١ وەک بەرواری دامەزراندنی خانات وەرگیراوە.

کاتێک کوڕەکانی حاجی کرای بۆ ماوەیەکی زۆر شەڕیان لەگەڵ یەکتر کرد بۆ بەدەستھێنانی تەختی پاشایەتی، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی یارمەتی یەکێک لە کوڕەکانی حاجی کرای بە ناوی مێنگلی کرای دا لە شەڕەکەیدا دژی براکانی بۆ ئەوەی شەڕەکە زیاتر نەخایەنێت و دڵنیابێت لەوەی کە دۆستێکی عوسمانی لەسەر تەختی کریمە بێت، ھەروەھا یارمەتیی دا بۆ بەدەستھێنانی نازناوی "پارێزەری دوو کیشوەر یان خانی دوو دەریا" وەک خانی کریمە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی کریمیا
پۆل:ئیسلام لە ئوکراینا
پۆل:ڕووسیای تێزاری
١ی شەعبان

**١ی شەعبان** یان **١/٨ (یەکەم ڕۆژی مانگی ھەشتەم)**, ٢٠٨ھەمین ڕۆژی ساڵە (یان دوو سەد و نۆیەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و دەیەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. تا کۆتایی ساڵ ١٤٦ یان ١٤٧ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٩٠٠ی کۆچی - سولەیمان قانوونی سوڵتانی دەیەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* ١٢٨٤ی کۆچی - باقر ھیندی، شاعیرێکی عێراقی.
* ١٣٢٢ی کۆچی - محەممد ڕەزا موزەفەر، شەرعزانی شیعەی عێراقی.
* ١٣٣٧ی کۆچی
** محەممەد کەریم عەمرانی، سەرۆکوەزیرانی مەغریب.
** مەحموود ئیبراھیم سەلامە، خۆشنووسی میسری.
* ١٣٤٨ی کۆچی - جەعفەر نەمیری سەرۆکی سودان.
* ١٣٥٨ی کۆچی - سەعدییە زەیدی، ئەکتەری عێراقی.
* ١٣٦٦ی کۆچی -
** سەلمان ڕوشدی، نووسەرێکی بەریتانی بە ڕەچەڵەک ھیندی.
** حەسەن شەحاتە، یاریزان و ڕاھێنەری تۆپی پێی میسری.
* ١٣٦٧ی کۆچی - ھالە فاخر، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٣ی کۆچی - عەلی حەجار، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٣٧٧ی کۆچی - جەمال حەمدان، ئەکتەر و ئەکتەری دەنگی لوبنانی.
* ١٣٧٨ی کۆچی - عەلی بۆنگۆ سەرۆکی گابۆن.
* ١٣٨٧ی کۆچی - لەیلا جەبر، ئەکتەری سوری.
* ١٣٩٣ی کۆچی - عەبدۆ حەکیم، ئەکتەر و ئەکتەری دەنگی لوبنانی.
* ١٣٩٦ی کۆچی - ئەروا، گۆرانیبێژی یەمەنی.
* ١٤٠٣ی کۆچی - یەحیا تۆرێ، یاریزانێکی تۆپی پێی کۆتدیڤوار.
* ١٤٠٤ی کۆچی - حەسەن ئەلڕەداد، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ١٢٦٦ی کۆچی - محەممەد حەسەن نەجەفی، شەرعزان و ئینسایکلۆپیدی شیعەی عێراقی.
* ١٢٨١ی کۆچی - جەواد بەدقەت، شاعیری عێراقی.
* ١٣٨٥ی کۆچی - عەبدوڵڵا ئەلسالم ئەلسەباح، میری کووەیت.
* ١٤٠٩ی کۆچی - سەعید حەوا سەرپەرشتیاری ئیخوان موسلیمین لە سووریا.
* ١٤١٥ی کۆچی - محەممەد سیاد بەڕێ سەرۆکی سۆماڵ.
* ١٤٢٥ی کۆچی - ئیبراھیم مەرعەشلی، ئەکتەری لوبنانی.
* ١٤٣٦ی کۆچی - حەسەن مستەفا، ئەکتەری میسری.
* ١٤٤٦ی کۆچی - محەممەد ئەلتویان، ئەکتەری سعودی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی شەعباندا ڕوویداوە.

پۆل:شەعبان
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢ی شەعبان

**٢ی شەعبان** یان **٢/٨ (دووەم ڕۆژی مانگی ھەشتەم)،** ٢٠٩ھەمین ڕۆژی ساڵە (یان دوو سەد و دەیەم ئەگەر جومادولئاخیر سی ڕۆژی بێت یان دووسەد و یازدەیەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعولئاخیر و جومادولئاخیر ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. تا کۆتایی ساڵ ١٤٥ یان ١٤٦ ڕۆژ ماوە.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٢ی کۆچی - عەبدوڵڵا کوڕی زوبێر، ھاوەڵی پێغەمبەر و یەکەم منداڵی لەدایک بوو لە ئیسلامدا، و خەلیفەی موسڵمانان بۆ ماوەیەکی کورت.
* ٣٩٦ی کۆچی - ئەبوو ئیسماعیل عەبدوڵڵا بن ئەبی مەنسوور محەممەد ئەنساری، زانا و شێخی ئیسلام لە سەردەمی خۆیدا.
* ١٣٠٢ی کۆچی - مونیرە ئەلمەھدییە، ھونەرمەندێکی میسری.
* ١٣٤٢ی کۆچی - عەبدولڕەحمان یووسفی، سەرۆکوەزیرانی مەغریب.
* ١٣٧٢ی کۆچی - ئیڤا، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٤ی کۆچی - شێریھان، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٥ی کۆچی - لەتیفە ڕەئفەت، گۆرانیبێژی مەغریبی.
* ١٣٨٩ی کۆچی - فەیسەڵ عەلی ئەکرەم، شاعیر و نووسەری سعودیە.
* ١٣٩١ کۆچی - سەمیرە ئەلوەھیبی، ئەکتەر و دەرھێنەری عومانی.
* ساڵی ١٣٩٢ی کۆچی -
** وەفا ئەلکیلانی، کەسایەتییەکی میدیایی میسری.
** غادە شوعاع، وەرزشکاری سوری.
** سەلوا ئەلموتەیری، چالاکوانێکی سیاسی کوەیتی.
** سەلمان قورەینی، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.
* ١٤٠٤ی کۆچی - خالد ئەلنەمەش یاریزانی تۆپی پێی کوێت.
* ١٤٠٨ی کۆچی - حەمەد ئەشکنانی، ئەکتەری کوێت.

## مردووان
* ٢٥٥ی کۆچی - ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد ئەلموعتەزبیلا، سێزدەھەمین خەلیفەی عەباسی.
* ١٤٣٢ی کۆچی - عەلی بەحر، گۆرانیبێژی بەحرەینی.
* ١٤٠٧ی کۆچی - عەبدولڕەحمان ئەلخەمیسی، شاعیرێکی میسری.
* ١٤٠٩ی کۆچی - سەعید حەوا بانگخوازی ئایینی و یەکێک لە کەسایەتییە پێشەنگەکانی ئیخوان موسلمین لە سووریا.
* ١٤٣٢ی کۆچی - ئیبراھیم قاشوش چالاکوانی سووریا و یەکێک لە ھێماکانی شۆڕشی سووریا دژی ڕژێمی ئەسەد.
* ١٤٣٦ی کۆچی - عەبدولعەزیز بەنانی فەرماندەیەکی سەربازی مەغریبی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی شەعبان ڕوویدا.

پۆل:شەعبان
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ئەزیانە

**ئەزیانە** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی بێستانە لە قەزای بنەسڵاوە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
بەرەی شۆڕشگێڕانی ڕەققە

**لیوای شۆڕشگێڕانی ڕەققە** گرووپێکی یاخیبوو بوو کە لەکاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا چالاک بوو. لە ئەیلوولی ٢٠١٢ لە پارێزگای ڕەققە پێکهاتبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا
پۆل:سوپای سووریای ئازاد
بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین – فەرماندەیی گشتی

**بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین – فەرماندەیی گشتی** ڕێکخراوێکی فەلەستینییە کە لە ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن ژمارەیەک ئەفسەری فەلەستینی لە سوپای سووریادا دامەزراوە، لەوانە ئەحمەد جبریل، عەلی بشناق و عەبدوللەتیف شەرووروو، لەژێر ناوی بەرەی ڕزگاریخوازی فەلەستین. دواتر لەگەڵ گرووپە ناسیۆنالیستە عەرەبییەکان یەکیگرت و بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٨ لێیان جیاببێتەوە.   سەرەڕای قەبارەی تاڕادەیەک بچووکی بە بەراورد لەگەڵ لایەنەکانی تر، چالاکییەکانی بە پلەی یەکەم لە سروشتی سەربازیدا بوون. چەند ئۆپەراسیۆنی لە سووریا و لوبنان ئەنجامدا و بە ھاوکاری لەگەڵ بەرەی لوبنان لەکاتی شەڕی ناوخۆی لوبنان شەڕی لە دژی ئیسرائیل لە لوبنان ئەنجامدا. بنکەکەی لە کەمپێکی سووەیدا، باشووری دیمەشق، نزیک سنووری ئوردن. بە ھاوپەیمانێکی نزیکی حکوومەتی سووریا دادەنرا و سەرکردایەتی سیاسییەکەی لە کۆمەڵگەی پەروەردەیی ئەلخالیسە لە دڵی کەمپی یەرمووک دامەزراون.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:دژە زایۆنیزم
پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان
پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:تیرۆریزم لە سووریا
پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو
پۆل:تەوەری بەرگری
کراسنۆدار

**کراسنۆدار** () شارێکی گەورەیە لە باشووری ڕووسیا، لە کەناری ڕووباری کوبان. ناوی پێشووتری **یەکاتێرینۆدار** (بە ڕووسی: Екатеринодар) بووە و لە ساڵی ١٩٢٠ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ کراسنۆدار. دەکەوێتە سەر «ھێڵی زێڕین» و وەک یەکێک لە شارە گرنگەکانی باشووری فیدراڵی ڕووسیا دادەنرێت. شارەکە ناوەندێکی کولتووری گەورەیە، چەندین شانۆ، مۆزەخانە، باخچە و شوێنی گەشتیاری وەک پارک و دێنێداریۆمی تێدایە. ژمارەی دانیشتووان لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥، ١٬١٥٤٬٨٨٥ کەس بووە. ژمارەیەکی بەرچاو لە کوردەکان لە ناوچەی کراسنۆدار دەژین و بەشێک لە پەرلەمانتارانی شارەکە لە دیاسپۆرای کوردن.

## پێشانگا

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Дом Шарданова Б. Б. Краснодар Russia 06.JPG


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:کراسنۆدار
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڕووسیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٧٩٠
میرنشینی ئەردەل

**میرنشینی ئەردەل** (بە ھەنگاری: Erdélyi Fejedelemség؛ لاتینی: Principatus Transsilvaniae؛ ئەڵمانی: Fürstentum Siebenbürgen؛ ڕۆمانی: Principatul Transilvaniei / Principatul Ardealului؛ بە تورکی: Erdel Voyvodalığı / Transilvanya Prensliği)، دەوڵەتێکی نیمچە سەربەخۆ بوو کە بە پلەی یەکەم لەلایەن شازادەکانی ھەنگاریا حوکمڕانی دەکرا. زۆرینەی سەدەی ١٦ و ١٧ وەک دەوڵەتێکی ژێردەستەی عوسمانی بوونی ھەبووە و سوڵتانەکانی تورکی عوسمانی سەرپەرشتییان کردووە. ھەروەھا لە خاڵە جیاوازەکاندا لەم ماوەیەدا، ھابسبورگەکان تا ڕادەیەک سەروەرییان لە ناوچەکەدا ھەبوو. خاکەکەی جگە لە زەوییە تەقلیدییەکانی ترانسیلڤانیا، پێکھاتەی سەرەکی دیکەی بە ناوی پارتیۆمیش لەخۆگرتبوو، کە لە ھەندێک سەردەمدا قەبارەکەی بەراورد دەکرا لەگەڵ ترانسیلڤانیا. دامەزراندنی میرنشینی پەیوەست بوو بە پەیمانی سپێرەوە. بەڵام پێگەی ستیڤن باتۆری وەک پاشای پۆڵەندا یارمەتیدەر بوو بۆ قۆناغ بە قۆناغ ناوی میرنشینی ترانسیلڤانیا. 

میرنشینی بەردەوام بوو لە بەشێک لە خاکەکانی تاجی ھەنگاریا و ھێمای مانەوەی دەوڵەتی ھەنگاریا بوو. نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانی ھەنگاریا دەکرد لە دژی دەستدرێژیەکانی ھابسبورگ لە شانشینی ھەنگاریا کە لەلایەن ھابسبورگەوە بەڕێوەدەبرا. یاسای نەریتی ھەنگاریا دەبوو بە وردی لە میرنشینەکەدا پەیڕەو بکرێت؛ جگە لەوەش، دەوڵەتەکە زۆرینەی پرۆتێستانت بوو. دوای قۆناغی نائارامی شەڕی سەربەخۆیی ڕاکۆچی، کەوتە ژێر دەسەڵاتی پاشایەتی ھابسبورگ.

ئەم میرنشینە کە دوای شەڕی موھاچ لکێندرا بە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کە سوپای تورکیا لە ساڵی ١٥٢٦ لە دژی ھەنگارییەکان سەرکەوتنی بەدەستھێنا، لە کاتی شەڕەکانی دوای گەمارۆی دووەمی ڤیەننا لەلایەن سوپای نەمساییەوە کرایە ئامانج و لە ساڵی ١٦٩١دا بە شێوەیەکی کاریگەر لە ژێر سەروەری تورکیادا وەستا. بە واژۆکردنی پەیمانی کارلۆڤیتز لە ساڵی ١٦٩٩، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ترانسیلڤانیا بە نەمسا دا. دوای ئەم بەروارە، ترانسیلڤانیا لەگەڵ ھەنگاریا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
ناسر غوڵامی ھۆجغان

**ناسر غوڵامی ھۆجغان** (بە فارسی: ناصر غلامی ھوجقان؛ لە دایکبووی ١ی نیسانی ١٩٧٧، ئابادان) ڕۆژنامەنووس و پەیامنێری ئێرانییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:پەیامنێران
فەتحعەلی خان ئەفشار

**فەتحعەلی خان ئەفشار** (؛ مردووی ١٧٦٤) سەرۆکێک بوو لە ھۆزی ئەفشاری ورمێ، و یەکێک بوو لە چوار ململانێی باڵادەستی لە ئێران لە نێوان ساڵانی ١٧٥١–١٧٦٣. لە کۆتاییدا لە شوباتی ١٧٦٣ لەلایەن یەکێک لە ڕکابەرەکانەوە، کەریم خان زەند، سەرۆکی زەندییەکان شکستی ھێنا و دەستگیرکرا؛ و لە ساڵی دواتر، لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٧٦٤، فەتحعەلی خان لە سێدارە درا.

## پێشبینی
فەتح-عەلی خان لەژێر تیرەی ئاراشلوی ھۆزی ئەفشار بوو. خەڵکی ئەو لقی ئەفشارانە بوو کە لە سەردەمی سەفەوییەوە شاری ورمێی دانیشتوو کردبوو. بە گوتەی مێژوونووس پیێر ئۆبەرلینگ، فەتحعەلی خان "بەناوبانگترین پارێزگەری ورمێ" بووە. ئەفشارەکانی ورمێ ڕۆڵێکی گەورەیان لە شەڕە توندوتیژەکاندا ھەبوو کە دوای مردنی شای ئێران، نادر شا (١٧٣٦–١٧٤٧) لە ساڵی ١٧٤٧دا بەدوای خۆیدا ھێنا.

## ژیاننامە
لە ڕێگەی پشتیوانییەکی بەرفراوانی ناوخۆییەوە، فەتحعەلی خان توانی تا ساڵی ١٧٤٩ توانی ھەموو ھەرێمی ئازەربایجان کۆنترۆڵ بکات، فەتحعەلی خان جێگر و ژەنەڕاڵێکی ئازاد خانی ئەفغانی بوو، کە پشتونێکی غیلزای بوو و خەڵکی کابول بوو و لە ئازەربایجان بۆ پێگەیەکی تا ڕادەیەک بەھێز بەرز بووبووەوە و بنکەکەی لە ورمێ بوو. فەتحعەلی خان، ئازاد خان ئەفغان، سەرۆکی زەندییەکان کەریم خان زەند و سەرۆکی قاجاڕەکان محەممەد حەسەن خان قاجاڕ چوار ململانێی باڵادەستی لە ئێران بوون.

لە ھاوینی ساڵی ١٧٥٣ ئازاد خان لەشکرێکی کەریم خانی تێکشکاند. ئازاد خان سوودی لە سەرکەوتنەکانی وەرگرت بە ڕێپێوان بەرەو قەڵای زەند لە گوندی پیرۆز یان پەری، ئامۆزای کەریم خان شێخ عەلی خانی زەند لەوێ ھەڵاتبوو. لەوێ فێڵی لە شێخ عەلی خان و محەممەد خانی زەند کرد بۆ ئەوەی بچنە دەرەوە، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ پازدە خزمی دیکەدا بگیرێن. لە مانگی تشرینی یەکەمدا ئازاد خان ئەسفەھان و داگیرکرد. فەتحعەلی خان شارۆچکەی شەھرەزا وێران کرد. ھەر زوو دوای ئەوە، کەریم خان لەگەڵ ھەندێک سوپایەکی بەھێزدا، چوونە شەھرەزا، لەوێشەوە ھێرشی گەریلایان لە دژی ھێرشبەران و پەیوەندییەکانی ئازاد خان ئەنجامدا. فەتحعەلی خان سەرکردایەتی ھێرشێکی کردە سەر شارۆچکەکە و لە ئەنجامدا ئەسکەندەر خان زەند برای برای کەریم خانی زەند ھێزەکانی زەند کشاندەوە؛ بەڵام کاتێک ورەی زەندییەکان بەرز بووەوە، ئەمەش دوای ھەڵھاتنی ئەو زیندانیانەی کە ئازاد لە پەری دیلیان کردبوو.

لە ساڵی ١٧٥٤دا ئازاد خان ھێزێکی پڕچەککراوی لەژێر دەستی فەتحعەلی خان نارد بۆ ھێرشکردنە سەر سوپای تازە پەروەردەکراوی زەند کە بەھۆی سەختی زستانەوە بە قورسی ھەڵوەشابووەوە. یەکەی ناوەکی زەندەکان بەرەنگارییەکی توندیان کرد بۆ ئەوەی کات بدەن بە ژنان و جانتاکان بۆ ھەڵھاتن. ھەر لەم ڕووداوەدا بوو کە محەممەد خان لە کەسانی دیکە جیابووەوە، و زنجیرەیەک دەستکەوتی بەدەستھێنا، لەوانەش کوشتنی عەلی مەردان خان بەختیاری سەرۆک ھۆزی بەختیاری. بە ھاوکاریی حەیدەر خان زەنگنە، کاریگەری ئازاد خانی لە عێراقی عەجەم نەھێشت. لەم نێوەندەدا ئازاد خان لە مانگی ئابی ساڵی ١٧٥٤دا چوو بۆ ناو شیراز و لە مانگی ئەیلوول ھێزێکی بچووکی کەریم خان لە کازیروون لەلایەن فەتحعەلی خانەوە شکێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٧٦٤
ئەڕەژەنگ

[وێنۆک|''ژەنیاران''، پەڕەیەک لە شێوەکارییەکانی کتێبێکی وێنەییی مانی لە سەدەی ٨ یان ٩ی زایینی لە [تورپان (بە ڕئەلفوبێی سۆغدی)]]
**ئەڕەژەنگ** کە لە دەقە مێژووییەکان بە ناوەکانی **ئەرەتەنگ** یان **ئەرەدەنگ**یش نووسراوە (لە فارسی: ارژنگ) ناوی کتێبێکی وێنەیی یان نیگارنامەیەکە کە مانی، یەکێک لە پێغەمبەرانی ئێرانی لە سەدەی ٣ی زایینی لە سەردەمی ساسانییەکاندا دروستی کردووە، و لە ڕێگەیەوە پێغەمبەرایەتیی خۆی دەستپێکردووە.  مانی لەم کتێبەدا شێوەکاریی بۆ وێناکردنی فێرکارییە بنەڕەتییەکان و باوەڕەکانی ئایینەکەی سەبارەت بە خوڵقاندن بەکارھێناوە، ئەمەش وایکردووە شوێنکەوتووانی بە ئاسانی لە بیرۆکەکانی تێبگەن. لە ڕاستیدا ئەم تابلۆیانە ناوەڕۆکی دەقی کتێبەکەی تری مانی بە ناوی ئینجیلی زیندوو نیشان دەدەن. ئەم وێنانە دوو جیھانی ڕووناکی و تاریکی و ھەروەھا دروستکردنی جیھانی ئێستایان نیشان دەدا. مانی ھەروەھا شرۆڤەیەکی لەسەر نووسیبووە بە ناوی *ئاردەنگ ڤێفراس*.

## ناو
زانایانی زمانناسی پێیان وابووە کە ناوی کتێبەکە لە زمانی پاڵەویی ئەشکانی ھاتووە. لە فارسیی ھەنووکەیی *ئەرژەنگ* دەگوترێت. واتاکەی وشەکە بە ڕوونی نەزانراوە. بەڵام لە زمانی کوردیی گۆرانی چاوگی *ڕەژاندەی/ڕەژاندن/ڕەژانن* بە واتای ڕەسم کردن و ڕەنگ کردن بە کار دەچێت کە لە کوردیی سۆرانی بە *ڕازان/ڕازاندن* و لە فارسیی ھەنووکەیی بە *رَزیدَن/رَزاندَن* گۆڕێندراوە. پێدەچێت وشەی *ئەڕەژەنگ* لە ئە+ڕەژ+ەنگ درۆستکرابێت و بە واتای ڕازاوە و ڕازێندراو بێت کە ئاماژە بە شێوەکارییەکانی کتێبەکە دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانیچیزم
پۆل:ھونەری دینی
پۆل:کتێبەکانی سەدەی ٣ەم
سینان شەبیبی

**سینان محەممەد ڕەزا ئەلشەبیبی** (١ی تەممووزی ١٩٤١ لە بەغدا – ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢) ئابووریناس و پارێزگاری بانکی ناوەندیی عێراق بووە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٣ تا تشرینی یەکەمی ٢٠١٢. یەکەم پارێزگاری بانکی ناوەندی بووە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە.

## پارێزگاری بانکی ناوەندیی عێراق
لەوەتەی وەک پارێزگاری بانکی ناوەندی دەستبەکار بووە، شەبیبی فەرمانبەرانی بانکەکەی بە سیستمی دارایی و پارەدانی سەردەمییانە ئاشنا کرد. وای لە بانکەکە کرد لە بەکارھێنانی ئامێری تایپ و ژمێرەرەوە بەرەو بەکارھێنانی کۆمپیوتەر بگۆڕێن، ئامرازە دارایییەکانی وەک مەزادی دراوی پێ ناساندن، و لە نێوان تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ و کانوونی دووەمی ٢٠٠٤دا دیناری نوێی عێراقی خستە شوێنی دراوەکانی پێش ساڵی ٢٠٠٣. ھەروەھا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بانکی ناوەندیی عێراقی بەشداری پێکرد لە بەرنامەکانی ھاوکاری لەگەڵ سندووقی نێونەتەوەیی دراو (IMF) و بانکی جیھانی، جگە لە دانوستانەکانی یانەی پاریس کە تێیدا ١٩ وڵاتی دەوڵەمەندی قەرزدەر لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕێککەوتن لەسەر لێخۆشبوونی لە سەدا ٨٠ی قەرزەکانی پێش ٢٠٠٣ بۆ یارمەتیدانی عێراق تا لە دوای داگیرکارییەکەی ٢٠٠٣ بە سەرکردایەتی ئەمریکا ببووژێتەوە. گفتوگۆکانی لێخۆشبوون لە قەرز لەگەڵ وڵاتانی دەرەوەی یانەی پاریس ھێشتا بەردەوامن.

لە ھەوڵێکدا بۆ زیاتر نوێکردنەوەی بانکی ناوەندیی عێراق، شەبیبی لە ئابی ٢٠١٠دا زەھا حەدیدی ئەندازیاری تەلارسازی لەدایکبووی بەغدای دەستنیشانکرد بۆ دیزاینکردنی بارەگای نوێی بانکی ناوەندی لە بەغدا. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٢، زەھا حەدید لەگەڵ دکتۆر سینان شەبیبی لە ڕێوڕەسمێکدا لە لەندەن ئامادە بوو بۆ واژووکردنی ڕێککەوتننامەی نێوان بانکی ناوەندیی عێراق و نووسینگەی تەلارسازیی زەھا حەدید بۆ قۆناغەکانی دیزاینی باڵەخانەی نوێی بارەگای بانکی ناوەندی.

سەرەڕای ژینگەیەکی ناوخۆیی و دەرەکیی زۆر ناجێگیر و نادیار، شەبیبی دراوی عێراقی (دینار)ی بە جێگیری ھێشتەوە لە دەوروبەری ١ دۆلار = ١١٩٠ دینار (لەکاتێکدا ١ دۆلار بەرامبەر ٢٢١٤ دینار بوو لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢)، ھەڵاوسانی کەمکردەوە بۆ ئاستی یەک ژمارەیی (لە ٦٤٪ لە ساڵی ٢٠٠٦ بۆ ٥٫٢٪ لە ئەیلوولی ٢٠١٢)، یەدەگی زێڕی بانکەکەی چوار ھێندە زیاد کرد بۆ ٣٢ تەن، و وەک داکۆکیکارێکی بەھێزی سەربەخۆیی بانکی ناوەندی مایەوە. جێبەجێکردنی ئەم سیاسەتانە ھاوشانی بەرزبوونەوەی داھاتی نەوت یارمەتیدەر بوون بۆ زیادکردنی یەدەگی دراوی بیانی بۆ نزیکەی ٦٧ ملیار دۆلار (تا ئەیلوولی ٢٠١٢) کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢دا تەنھا ٢٫٧ ملیار دۆلار بوو، ئەمەش پشتیوانی زیاتری بنەماکانی ئابووریی گشتیی عێراق دەکات بە مەبەستی بەرگەگرتنی ھەر دابەزین و ناجێگیرییەکی نرخی نەوت لە داھاتوودا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
ئەرمەنییەکانی عێراق

[وێنۆک|منداڵانی ئەرمەنی لە [بەغدا لە ساڵی ١٩١٨]]
**ئەرمەنییەکانی عێراق** یەکێکن لە کەمینە سەرەکییەکانی مەسیحی لە عێراق پێکدەھێنن. سەرەتای بوونی ئەوان بۆ مێزۆپۆتامیا (عێراقی ئەمڕۆ) دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆن، زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ لەمەوبەر، کاتێک بازرگانانی ئەرمەنی گەشتیان دەکرد بۆ بازرگانیکردن بە کاڵا لە نێوان ئەرمەنستان و مێزۆپۆتامیای باکووری مێژوویی؛ بەڵام سەرەتای نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ئەوان وەک پێکھاتەیەک لە بەغدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەڤدەھەم. ئەم بوونە دوابەدوای فەتحکردنی کۆتایی عوسمانی لە بەغدا لە ساڵی ١٦٣٨ لە کۆتایی شەڕی عوسمانی و سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩) ھات. ھەندێک تۆماری مێژوویی ئاماژە بە بوونی ئەرمەنەکانی کۆنتر لە بەغدا و بەسرە دەکەن.

ئەم بووندارە مێژووییە لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم و جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە ساڵی ١٩١٥دا بەھێزتر بوو و ڕزگاربووان وەک پەنابەر گەیشتنە عێراق. لە ساڵی ١٩٢١ بەدواوە و بە درێژایی سەدەی دواتر ئەرمەنییەکان گەشەیان کرد، بە شوناسی مەسیحی ناوازەی خۆیان و میراتی ئەرمەنی ماندوونەناسیان، کۆمەڵگەی زیندوویان دامەزراند و بەھێزیان کرد، بوونە بەشێکی دانەبڕاو لە کۆمەڵگەی عێراقی و پەیکەرە کولتوورییەکەی؛ بەڵام بەختیان لە دەیەکانی کۆتایی سەدەی بیستەمدا گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا ھات دوای چەندین ساڵ لە شەڕی وێرانکەر و قۆناغەکانی گێژاوی کۆمەڵایەتی و ئابووری. پێکھاتە ئەرمەنییەکان کە ڕۆژێک لە شارە گەورەکانی وەک بەغدا و بەسرە و مووسڵ و کەرکووک گەشەیان کردووە، وردە وردە دابەزینیان بەخۆوە بینی، ھەندێکیان بە تەواوی نەماون، لەنێو شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی کۆچکردن و ئاوارەبوونی ناوخۆییدا. لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەم دابەزینەی خێراتر کرد. ھەروەھا ئەو ناسەقامگیرییەی دوای عێراق ھات کە بە ئاژاوەی سیاسی و ئابووری و تائیفەگەری و ھەڵچوونی کۆمەڵایەتی و گەندەڵی تایبەتمەند بوو، بەشداربوو لەم دابەزینە. بەردەوامیی ئەو بارودۆخە سەختانە ھەڕەشەی وجوودیی بۆ سەر ئەرمەنەکان و داھاتوویان لە عێراقدا دروست کرد. لە ئێستادا کەمتر لە ٤ ھەزار ئەرمەنی لەو وڵاتەدا دەژین.دەقی پەڕە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:دانیشتووانی عێراق
شەڕی شاری سەددام

**شەڕی شاری سەددام** لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩١ وەک بەشێک لە ڕاپەڕینە بەرفراوانەکانی دژە سەددام لە سەرانسەری عێراق ڕوویدا، ھەرچەندە ڕاپەڕینەکانی ناوچەی شاری سەددامی بەغدا لە ڕووی پانتاییەوە زۆر سنووردارتر بوو لەوەی لە باشووری عێراقدا بینرا. لە وەڵامی نائارامییەکانی شاری سەددام، قوسەی کوڕی سەددام حوسێن سەرکردایەتی گەمارۆدانی ناوچەکەی کرد و ئۆپۆزسیۆنی سەرکوت کرد. بەغدا بە گشتی ئارامی مایەوە، نەک وەک ناوەندێکی ڕاپەڕینەکان، بەڵکو وەک ناوەندێکی دژە ھێرشی حکوومەت خزمەتی دەکرد.

## نائارامییەکانی شاری سەددام
لەکاتێکدا بەھۆی ڕاپەڕینەکان حکوومەتی عێراق تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩٩١ کۆنترۆڵی ١٤ پارێزگای عێراقی لە کۆی ١٨ پارێزگای عێراق لەدەستدا، بەڵام بەغدا تاڕادەیەکی زۆر ئارامی مایەوە. ئەمەش بەشێکی لەبەر ئەوە بوو کە حیزبی دەعوە و شیووعیی و بەعسی لایەنگری سووریا ھەموویان نەیانتوانی پێکھاتەی نھێنی لە پایتەختدا دابمەزرێنن. لەبری ئەوە، نائارامییەکانی ناو بەغدا تەنھا لە ناوچە گەورە ھەژارەکاندا قەتیس بوو کە زۆرینەیان شیعە بوون لە پەراوێزی شاری سەددام، کە تا ساڵی ١٩٩١ ژمارەی دانیشتووانیان یەک ملیۆن بوو، و قەڵایەکی بەھێزی پیاوی ئایینی شیعە محەممەد سادق سەدر بوو.

ھەروەھا بەغدا نائارامی سنوورداری زیاتری بەخۆیەوە بینی، بەو پێیەی کۆنتڕۆڵی توندی حکوومەت بەسەر ڕاگەیاندن و پەیوەندییەکان نەیھێشت تەواوی ڕادەی شکستی عێراق لە شەڕی کەنداودا بگاتە دانیشتووانی بەغدا، کە بە پێچەوانەی ئەوانەی لە باشووری عێراق بوون، شایەتحاڵی ئاشکرابوونی شکستی عێراق نەبوون لەسەر دەرگاکانیان. لەکاتێکدا زۆرێک لە ناوچەکانی وڵات تا ڕادەیەک بۆشایی دەسەڵاتیشیان بەخۆوە بینی، حکوومەتی عێراق ئامادەیییەکی بەرچاوی ئەمنی لەناو بەغدای پاراست.

لە بەرامبەر ڕاپەڕینەکەدا قوسەی سەددام حوسێن سەرکردایەتی گەمارۆدانی حکوومیی ناوچەکەی کرد. نزیکەی ٧٠٠٠ سەرباز لە ٤ی ئازاردا گواسترانەوە بۆ بەغدا بۆ بەھێزکردنی بەرگرییەکانی شارەکە، حکوومەتی عێراقیش لە ٢١ی ئازاردا باری نائاسایی لە بەغدا ڕاگەیاند.

## پاشان
دوابەدوای ڕاپەڕینەکە، سەددام کەتیبەیەکی تایبەتی نوخبەی پاسەوانی کۆماری (فەوجی ١٠)ی لە سەربازگەی ڕەشید لە نزیک شاری سەددام دانا. کەتیبەکە ئەرکی گۆشەگیرکردنی ناوچەکە و تۆپبارانکردنی بێ جیاوازی لە ئەگەری ڕاپەڕینەکانی داھاتوودا پێسپێردرابوو، بە شێوەیەک ھاوشێوەی کردەوەکانی پاسەوانی کۆماری لە نەجەف و کەربەلا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شیعە
پۆل:ڕاپەرینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق
پۆل:عێراق لە ١٩٩١
کەمپی تاجی

**کەمپی تاجی** دامەزراوەیەکی سەربازی و بنکەیەکی ئاسمانی عێراقییە لە ناوچەیەکی گوندنشین کە نزیکەی ٢٧ کم دەکەوێتە باکووری بەغدا لە ناحیەی تاجی. لەکاتی ئۆپەراسیۆنی ڕێوی بیابان لە سەردەمی سەددام حوسێن بە سەختی بۆردوومان کرا، لە کانوونی یەکەمی ١٩٩٨دا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانەوە زیانیان بەر ١٣ شوێن کەوت. لە ساڵی ٢٠١٤ ھێزەکانی ھاوپەیمانی نێونەتەوەیی لە کەمپەکە جێگیر بوون لە وەڵامی داوایەکی حکوومەتی عێراق بۆ پاڵپشتی و بەھێزکردنی ھەوڵەکانی دژی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش). ڕۆژی ٢٣ی ئابی ٢٠٢٠، فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکانی عێراق ڕای گەیاند، ھێزەکانی عێراق دەستیان بەسەر شوێنێکدا گرتووە لە کەمپی تاجی لە ھاوپەیمانی نێونەتەوەیی. سالار تەحسین ئەلخەفاجی، وتەبێژی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکان ڕای گەیاند، «ئەمڕۆ ھێزەکانی ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی شوێنی ژمارە ٨یان لە کەمپی تاجی ڕادەستی ھێزە عێراقییەکان کرد. ئەم شوێنە بۆ مەشق و ڕاھێنان و ئامادەکردن و شیاوکردنی کارمەندانی عێراقی لەلایەن ھێزەکانی ئوسترالیا و نیوزلەندا و ئەمریکاوە بەکارھێنرا. شوێنەکە بۆ ھێزە ئەمنییەکانی عێراق تەرخان دەکرێت بۆ بەکارھێنانیان دوای تەواوبوونی ئەرکی ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی». ناوچەکانی دیکە بەپێی خشتەی ڕادەستکردنەوە ڕادەستی لایەنی عێراقی دەکرێن”.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بەغدا
کۆمپانیای نەوتی میسان

**کۆمپانیای نەوتی میسان** کۆمپانیایەکی نەوت و غازی سەر بە دەوڵەتی عێراقە و دەکەوێتە پارێزگای میسان لە عێراق.

کۆمپانیاکە تا ساڵی ٢٠٠٨ بەشێک بووە لە کۆمپانیای نەوتی جنووب، کۆمپانیاکە بە مەبەستی فراوانکردنی چالاکییە نەوتییەکان لە میسان و دامەزراندنی کۆمپانیای ھاوبەش لەگەڵ کۆمپانیا نێونەتەوەیییەکان بۆ پەرەپێدانی کێڵگە نەوتییەکانی پارێزگاکە دروست کراوە.

یەکێکە لە پێکھاتەکانی وەزارەتی نەوت، ئەمەش پێشەکییەک و تێڕوانینێکی گشتی مێژوویییە بۆ کۆمپانیاکە، کە کۆمپانیای ئێلفی فەڕەنسی لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە چالاکییە نەوتییەکانی خۆی لە کێڵگە نەوتییەکانی میسان (کێڵگەکانی ئەلبزوورگان، فەککە، ئەبووغەرب) ئەنجامدا، و دوای ماوەیەکی کورتیش کۆمپانیایەکی نەوتی سەربەخۆ پێکھێنرا بە ناوی (کۆمپانیای ئێلف - عێراق)، کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە نەوتی نیشتمانیی عێراقەوە ھەیە، کۆمپانیاکە بنکەکەی لە بەغدایە. ئەم کۆمپانیایە عێراقی- فەڕەنسییە لەلایەن کارمەندانی عێراقی و فەڕەنسی بەڕێوەدەبرێت، کە بۆ ھەر پۆستێک یان پسپۆڕییەکی فەڕەنسی بەرپرسێکی عێراقی ھەیە، بەپێی ئەوەی پێی دەوترێت سیستمی (جێگر)، بەمەبەستی ئەنجامدانی کاروباری بەڕێوەبردنی ئەم کۆمپانیایە ھاوبەشە. ناوەندی سەرەکی کارەکانی کۆمپانیاکە کێڵگەی نەوتی بزوورگان و نووسینگەی نیشتەجێبوون و کۆگا و وەرشەی ھەیە، جگە لە کارەکانی نەوت و چالاکییەکانی دروستکردنی دامەزراوەکان. نووسینگەیەکی بچووک لە قەزای ئەلعەلاوییەی سەر بە پارێزگای بەغدا دانرابوو، کە مامەڵەی بەدواداچوون و ھەماھەنگی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بارەگای کۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی عێراق دەکرد.

## سەرچاوەکان
چیاکانی ئاراس

**چیای ئاراس** کە بە **ھایکاکان بار** ناسراوە (بە واتای سەمای ئەرمەنی)، زنجیرە شاخێکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی ئەرزڕۆم، قەرس، ئاگری، ئیدر. ئەوان بەشێک لە بەرزاییەکانی ناوەڕاستی ئەرمەنستان پێکدەھێنن، لە نزیک سەرچاوەی ئاوی ڕووباری ئاراس دەست پێدەکات و لە کەناری باشووریەوە تا چیای ئارارات لە ڕۆژاوا درێژدەبێتەوە. درێژی مەودای ٢٠٠ کم و بەرزییەکەی دەگاتە ٣٬٤٤٥ مەتر. بەھۆی زنجیرەیەک تەقینەوەی گڕکانییەوە بەدرێژایی شلەیەکی گەورەی تەکتۆنیکی دروست بووە. ئەم مەودایە بەشێکە لە بەشە ئاوییەکانی نێوان دەریای خەزەر و حەوزی کەنداوی فارس.

## مێژوو
چیاکانی ئاراس سنووری شانشینی کۆن ئێریکوا و ئورارتووی پێکھێنا؛ بەڵام دەروازەکانی سەرووی ئەوان گرنگترین خاڵی بەرگری بوون بۆ پاراستنی سنوورەکانی دوو وڵات.

بەھۆی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکانەوە، پێکھاتەی نەتەوەیی ناوچەکە لە ماوەی ١٥٠ ساڵی ڕابردوودا گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا ھاتووە. لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا کۆماری تورکیای تازە دامەزراو دەستی کرد بە تورکیکردنی ھەموو ئەو شوێنانەی ئەرمەنی تێدا مابوونەوە لە نیوەی ڕۆژھەڵاتی تورکیای ئێستا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
سەماوە

**سەماوە** شارێکی عێراقییە و دەکەوێتە باشووری عێراق لە کەناری ڕووباری فورات. ناوەندی پارێزگای ئەلموسەنایە. دەکەوێتە ٢٨٠ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی بەغداوە. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ٢٠١٢دا بە نزیکەی ٤٢٠ ھەزار کەس مەزەندە کراوە ساڵی ٢٠٠٢دا نزیکەی ٢٥٠ ھەزار کەس بووە. شارەکە دەکەوێتە سەر ڕووباری فورات و بە درێژایی ھەردوو کەنارەکەی لە ناوچەی شامییە و جەزیرە درێژ دەبێتەوە. بەشی کۆنی شارەکە چەندین ناوچە و بازاڕ لەخۆدەگرێت، وەک بازاڕی مەسقووف و گەڕەکی جولەکەکان. سەماوە بە بەرفراوانی باخچەی خورما دەورە دراوە، کە لە سەرانسەری عێراقدا بەناوبانگە، بەجۆرێک گۆرانییەکی بەناوبانگی عێراقی ھەیە بە ناوی «خورمای سەماوە». دەریاچەیەکی قووڵ و خوێ بە ناوی دەریاچەی ساوە لە نزیک شارەکە ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون
محەممەد یوونس ئەلئەحمەد

**محەممەد یوونس ئەلئەحمەد ئەلبەدرانی** (١٩٤٩) سیاسەتوان و ژەنەڕاڵێکی عێراقییە و سەرۆکایەتی یەکێک لە کوتلەکانی حیزبی بەعسی عێراق دەکات دوای جیابوونەوەی لە فەرماندەیی ھەرێم بە سەرۆکایەتی عیزەت ئیبراھیم ئەلدووری. ئەلئەحمەد لە ساڵانی نەوەدەکاندا ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمی حیزبی بەعسی دەسەڵاتدار بووە پێش ئەوەی ئەندامێتی لەدەست بدات و بخرێتە سەر ئەرکی یەدەگ. پێشتر وەک پارێزگاری مووسڵ و سەرۆکی کۆمپانیای ھێڵی ئاسنی عێراق و بەڕێوەبەری بەشی ڕێنمایی سیاسی لە سوپای عێراق کاری کردووە و پلەی سالاری بەدەستھێناوە.

دوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق و دەستگیرکردنی سەددام حوسێن سەرۆکی بەعسی عێراق، بووە بەرپرسی ئەمیندارییەتی گشتی فەرماندەیی ھەرێمی حیزبی بەعسی عێراق. ھەمیشە شانازی بەوە دەکرد کە دوا کەسە کە پێش دەستگیرکردنی لەگەڵ سەددام حوسێن کۆبووبێتەوە. دوای لەسێدارەدانی سەددام حوسێن لەگەڵ ئەلدووری تووشی ناکۆکی بوو، کە شوێنی سەددام بوو وەک سکرتێر، کە دواجار بووە ھۆی لادانی دوای ئەوەی ئەو و ١٥٠ ئەندامی دیکە دەرکران بەھۆی بڕیارەکەیان بۆ ئەنجامدانی کۆنفرانسی ناوچەیی لە دیمەشقی پایتەختی سووریا لەژێر چاودێری حکوومەتی بەعسی سووریا. حکوومەتی سووریا پێی وابوو کە پێویستە کێشەکانی حیزبی بەعسی عێراق چارەسەر بکرێن و لەژێر یەک سەرکردایەتی ھەرێمیدا یەکبخرێن. ئەوان پێیان وابوو پێویستە حیزبی ھەڵوەشاوەی بەعسی عێراق لەگەڵ ھاوتا سورییەکەی کە حوکمڕانی سووریای دەکرد، یەکبگرن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سوپای ئەمریکا و دژی پیلانگێڕییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بووەستنەوە کە بوونی حیزبی بەعسیان لە ھەردوو لقەکەیدا (بەعسی سووریا و بەعسی عێراق) دەکەنە ئامانج. دەگوترا ڕاسپاردەی سەددام حوسێن ئەوە بوو کە جێنشینی لە حیزبەکەدا عیزەت دووری بێت و ئەگەر ڕەتیکردەوە ئەوا محەممەد یوونس ئەلئەحمەد و ئەگەر ڕەتیکردەوە ئەوا سەعدوون حەممادی. لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٦ حکوومەتی عێراق ئەوی خستە پێڕستی ٤١ کەسی داواکراو، بە تۆمەتی «پارەدارکردن و سەرکردایەتیکردنی ئۆپەراسیۆنە تیرۆریستییەکان» و «بەشداریکردن لە بنیاتنانەوەی حیزبی ھەڵوەشاوەی بەعس» بە ھاوکاری لەگەڵ بەشار ئەسەد سەرۆکی سووریا و حیزبی بەعسی سووریا کە حوکمڕانی دیمەشق دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:سەرکردەکانی حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:زیندووان
ویلایەتی جیبال

**ویلایەی جیبال** ئەم ناوچەیە بەھۆی سروشتی شاخاوییەوە (چیاکانی زاگرۆس) ناوی چیاکان (جیبال)ی لێنرا.  بەکارھێنانی ئەم زاراوەیە لە نێوان سەدەی دوازدەھەم و چواردەھەمدا کەمی کرد تا بەکارنەھێنرا، ناوچەکەش ناوی عێراق ئەلعەجەم بوو بۆ جیاکردنەوەی لە ناوچەی میزۆپۆتامیا کە پێی دەوترێت لای عەرەب بە عێراق ئەلعەرەب.  

## سنووری ویلایەتەکە
سنووری ناوچەکە بە وردی دیاری نەکرابوو، بەڵام دەتوانرا بەو شێوەیە وەسف بکرێت کە لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ بیابانی مەرەنجاب و لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای فارس و خوزستان و لە باشووری ڕۆژاواوە عێراق و لە باکووری ڕۆژاوا ئازەربایجان و لە باکوورەوە لەگەڵ چیای ئەلبورز ھاوسنوورە. ناوچەی شاخاوی نوێنەرایەتی ناوچەی میدیای کۆن دەکرد. 

ھەرێمی چیاکان (جیبال) ویلایەتێکی جیا بووە لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا، کە ڕەی وەک ناوەندی بووە تا ئەو کاتەی عەباسییەکان لە سەدەی ١٠دا کۆنترۆڵی خۆیان لەدەستداوە. لە ماوەی سەدەی نۆیەمدا عەرەبە دەلیفییەکان حوکمڕانی ناوچەکەیان دەکرد و تا ڕادەیەک سەربەخۆیی ڕێژەیییان بەھرەمەند بوو.   لە کۆتایی سەدەی دەیەم و سەرەتای سەدەی یازدەھەمدا، بویدەکانی فارس زۆربەی ویلایەتەکەیان فەرمانڕەوایی دەکرد، لەکاتێکدا بەشی باشووری لەلایەن شانشینی کاکوویی فارسییەوە فەرمانڕەوایی دەکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:مێژووی ئێران
مەحموود بابان

**مەحموود کوڕی جەمیل کوڕی مەجید پاشا کوڕی عەبدولقادر کوڕی سلێمان کوڕی ئیبراھیم پاشا کوڕی ئەحمەد پاشا کوڕی سلێمان** یان **مەحموود بابان** سیاسەتوانێکی کوردی عێراق بووە لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق پۆستی وەزاری. لە ساڵی ١٩٢٠ لە شاری کفری لەدایکبووە و لە ساڵی ١٩٩٧ لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی ئال تەل لە شاری ئیربید لە ئوردن بە خاک سپێردراوە.

## خێزان
باوکی، جەمیل مەجید پاشا (لەدایکبووی ١٨٨٤، کۆچی دوایی ١٩٤٦)، سیاسەتوان بووە. لە ساڵی ١٩٢٤ لە نوێنەرایەتی قەزای کەرکووک ھەڵبژێردرا بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ھەروەھا سێ جار لە نوێنەرایەتی قەزای کەرکووک بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بۆ سێ خولی لەسەریەک لە ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٣٩.

ئیبراھیم پاشای باپیری یەکێک بووە لە فەرمانڕەواکانی میرنشینی بابان، لە ساڵی ١٧٨١ تا ١٨٠٢ حوکمڕانی کردووە، لە ساڵی ١٧٨٤ دامەزرێنەری شاری سلێمانی بووە.

مەحموود بابان لە ساڵی ١٩٤٠ ھاوسەرگیری کرد.

## پلەکان
دوای تەواوکردنی خوێندنی یاسا، لە بواری دادوەریدا کاری کردووە و لە ڕێگەی پۆستە دادوەرییە جیاوازەکانەوە پێشکەوتووە. لە ساڵی ١٩٤٤ لە دادگای فەلووجە و پاشان لە دادگای ئەعزەمیە تا ساڵی ١٩٥١ کە چووەتە ناو سیاسەتەوە.

مەحموود بابان لە چوار خولی ھەڵبژاردنی یەک لە دوای یەکدا کورسییەکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەدەستھێنا، کە دوا خولی ھەڵبژاردن بوو لە سەردەمی پاشایەتیدا لە ساڵی ١٩٥٣ تا ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨.

وەزیری تەندروستی لە کابینەی عەبدولوەھاب مەرجان، پاشان وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری ئەنجومەنی نوێنەران لە کابینەی چواردەھەمی نووری سەعید، و وەزیری بێ وەزارەت لە کابینەی ئەحمەد موختار بابان کە دوا کابینەی دەسەڵاتی پاشایەتی بوو لە عێراق.

## ژیانی دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی
دوابەدوای شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ لەگەڵ ئەندامانی بنەماڵەی بابان، وەک ئەحمەد موختار بابان و جەمال ڕەشید بابان، عێراقیان بەجێھێشت و بەرەو لوبنان، لەوێ تا ساڵی ١٩٦٨ لە بواری بازرگانیدا کاریان کرد، لەو کاتەدا سائیب سەلام سەرۆکوەزیرانی لوبنان بانگھێشتی کرد و داوای لێکرد لوبنان بەجێبھێڵێت چونکە حکوومەتی عێراق مەحموود بابانی تۆمەتبارکرد بە ھەوڵدان بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی بەعس لە عێراقدا. پاشان بەرەو سعوودیە ڕۆیشت و وەک ڕاوێژکاری شازادە فەھد بن عەبدولعەزیز کاری کرد. ساڵی ١٩٧٩ ڕووی لە لەندەن کرد و نووسینگەیەکی بەڵێندەرایەتی لەژێر ناوی دەوڵەتی سعوودیە کردووەتەوە.

ھەروەھا زۆر سەردانی شانشینی ھاشمی ئوردنی دەکرد و پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ وەسفی تەل سەرۆکوەزیرانی ئوردن ھەبووە. بەھۆی پەیوەندییەکەی لەگەڵ بارزانییەکان و ئوردنییەکان، ڕۆڵی ھەبووە لە پێشوازیکردنی ئوردن لە ژمارەیەک شاندی تایبەتی خوێندکاری کورد، لەنێویاندا ھۆشیار زێباری.

لە ساڵانی دواتردا مەحموود بابان خۆی بۆ کاروباری خۆی تەرخان کرد تا لە ساڵی ١٩٩٧ لە لەندەن کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
ئامرازخوازی

**ئامرازخوازی** یا **ئامرازباوەڕی** (instrumentalism) ڕوانگەیەکی ڕێبازناسانەیە لە فەلسەفەی زانست و ماریفەتناسیدا کە لێیەوە ئیدیاکان و تیۆرییەکان و فەکتە زانستییەکان وەکوو ئامرازگەلی بەکەڵک سەیر دەکرێن و،  بەھایان بەوە ھەڵدەسەنگێنرێ کە چەندە کاریگەر و سوودبەخش بن لە ڕوونکردنەوە و پێشبینیکردنی دیاردەکانی سروشتدا، نەک بەوە کە نوێنەری واقیع بن و دەقاودەقی بێنەوە. ئامرازباوەڕان دەڵێن لە باتیی ئەوە کە بپرسین بۆ نموونە «ئایا ئەلیکترۆن (کە تیۆرییە زانستییەکان باسی دەکەن) بەواقیع ھەیە یان نا؟»، دەبێ بپرسین «وشەی ئەلیکترۆن لە پێکھاتەی تیۆرییەکاندا چ مانا و چ جێگەیەکی ھەیە؟»

لە یەکێ لە ڕاڤەکانیدا، ئامرازخوازی نەک ھەر دەقاودەقیی تیۆرییەکانی زانست لەگەڵ واقیعدا ڕەت دەکاتەوە، بەڵکوو بە ئەفسانەشیان دەزانێ. دەڵێ زانست نوێنەرایەتیی واقیع ناکا. شایەتیشی ئەوەیە کە  ھەر کات تیۆرییەکی زانستی چیدیکە بە کەڵکی ڕوونکردنەوە و پێشبینیکردن نەیەت، ئێمە بەئاسانی دەینێینە لاوە و تیۆرییەکی تری لە جێ دادەنێین.

کارڵ پۆپەر دەڵێ: «ئامرازباوەڕی لەخۆگری ئەوەیە کە مرۆڤ بە یارمەتیی ئاوەزی ناتوانێ ھیچ سیڕڕێک لە سیڕڕەکانی جیھان ئاشکرا بکات. کەوایە، شتێ کە ئەمڕۆ لە بابەت جیھانەوە دەزانین زیاتر لەوە نییە کە سەد ساڵ لەمەوبەر دەمانزانی. ماریفەتی ئێمە دەرھەق بە واقیع زیادی نەکردووە، تەنیا بە شێوەیەکی لێھاتووانەتر دەتوانین لەگەڵ واقیعدا مامەڵە بکەین و، فێری ئەوە بووگین ئامراز و ئامێری باشتر دروست بکەین. ئامرازباوەڕی پێی وایە ھیچ شۆڕشێ لە زانستدا ڕووی نەداوە و، ھەقیقەت لە زانستدا نییە، ئەوەی کە زانست ھەیەتی تەنیا کەڵک و سوودمەندییە.» شیاوی باسە ئامرازخوازی ڕاڤەیەکی مامناوەندیشی ھەیە کە تیۆرییە زانستییەکان تا حاند ئەفسانە ناھێنێتە خوارەوە. 

ھەر چۆنێک بێت، ئەمڕۆکە ئەم قوتابخانەیە قوتابیی زۆرە و مشتومڕی نێوان واقیعخوازان و ئامرازخوازان بەشێکی گەورەی باس و بابەتەکانی فەلسەفەی زانستە. وەکوو بۆ زۆرێک لە ڕوانگە نوێکانی زانست و فەلسەفەش ھەر وایە، ھەندێ کەس سەرچاوەی ئامرازخوازی دەگەڕێننەوە بۆ یۆنانی کۆن و بە تایبەت بۆ ئەفلاتوون و ئەرەستوو. بەڵام ئەغڵەب دەوترێ کە پێشەنگەکانی بریتی بوون لەو قەشانە کە بۆ پارێزگاری لە ئامۆژگارییەکانی دین ھەوڵیان دا پلە و پایەی زانست داببەزێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپیریزم
پۆل:ڕاسیۆنالیزم
ھەڵبژاردنەکانی پارێزگای کەرکووک ٢٠٠٩

**ھەڵبژاردنی پارێزگای کەرکووک** لە ساڵی ٢٠٠٩ لە پارێزگای کەرکووک بەڕێوەچوو بۆ جێگرتنەوەی ئەنجومەنی پارێزگا کە لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٥ ی پارێزگاکانی عێراق ھەڵبژێردرابوو. پارێزگاکانی دیکەی دەرەوەی کوردستانی عێراق لە ٣١ی کانوونی دووەم ھەڵبژاردنیان ئەنجامدا.

## دواخستن
لە ڕەشنووسی ڕەسەندا پێشنیازی دواخستنی ھەڵبژاردنی پارێزگای کەرکووک بۆ دوای ئەنجامدانی گشتپرسی بۆ دیاریکردنی دۆخی وردی پارێزگای کەرکووک؛ بەڵام کۆمەڵێک پەرلەمانتاری تورکمان و عەرەب پێشنیازی بڕگەیەکی دابەشکردنی دەسەڵاتیان کرد، کە ئەنجومەنی پارێزگایەک پێکبھێنرێت کە لە دە کورد و دە عەرەب و دە تورکمان و دوو ئاشووری پێکھاتبێت. ئەم بڕگەیە لە ڕەشنووسی یاسای ھەڵبژاردنەکاندا ھاتە ئاراوە کە لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٨دا پێشکەشی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کرا، ئەمەش وای کرد کە لایەنە کوردستانییەکان وەک ناڕەزایەتییەک دەست لەکاربکێشنەوە، کە گلەیی ئەوەیان ھەبوو، "ئەگەر پێشتر کورسییەکانتان پێش ھەڵبژاردنەکان ھەڵبژاردووە، کەوایە بۆچی دەنگ دەدەن؟" سەرەڕای ئەوەش یاساکە لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٨ پەسەندکرا بەڵام جەلال تاڵەبانی سەرۆککۆمار کە کوردە و عادل عەبدولمەھدی جێگری سەرۆککۆمار عادل عەبدولمەھدی عەرەبی شیعە ڕێککەوتن لەسەر ڕەتکردنەوەی پڕۆژە یاساکە و گەڕاندنەوەی بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بۆ ئەوەی سەرلەنوێ لێی بڕوانرێتەوە.

پشووی ھاوینەی پەرلەمان لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ دەستیپێکرد، بەڵام لە ٣ی ئابی ٢٠٠٨ دانیشتنێکی تایبەت بۆ دۆزینەوەی چارەسەر بۆ پرسی کەرکووک ئەنجامدرا. لەو کۆبوونەوەیەدا نەگەیشتە ھیچ چارەسەرێک؛ لە کۆبوونەوەیەکی دیکەدا لە ٤ی ئابی ٢٠٠٨، یاسادانەران دانیشتنەکەیان دواخست بۆ ٥ی ئابی ٢٠٠٨، و پاشان بۆ ٦ی ئابی، و پاشان بۆ ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨، لەگەڵ لیژنەیەک کە کار لەسەر سازانێک دەکات تا ئەو کاتە. لەو دانیشتنەدا نەگەیشتە ھیچ چارەسەرێک و دانوستانەکان لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ بەردەوام بوون، لە شێوەی لیژنەیەکی تایبەتی شەش کەسی کە بۆ ئەم مەبەستە پێکھێنرا. لە کۆتاییدا یاساکە لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ پەسەند کرا و چاوەڕوان دەکرا تا ٣١ی ١ی ٢٠٠٩ ھەڵبژاردن ئەنجام بدرێت؛ سازشەکە ئەوە بوو کە کەرکووک بە جیا مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، ھەروەھا ھەڵبژاردن لە کەرکووک و سێ پارێزگا سەربەخۆی کورد لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێت. بڕیار بوو لیژنەیەکی تایبەت کار لەسەر چارەسەرێک بکات سەبارەت بە کەرکووک و تا ٣١ی ئازاری ٢٠٠٩ ڕاپۆرتێک پێشکەش بکات.

ستافان دی میستورا نوێنەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق پێشنیازی کرد جگە لە کەرکووک ھەڵبژاردن لە ھەموو پارێزگاکان ئەنجام بدرێت و ھەڵبژاردنی کەرکووک بۆ ماوەی شەش مانگ دوابخرێت بۆ ئەوەی ڕێگە بدرێت سازش بکرێت. ڕەشنووسی یاسایەک لەسەر بنەمای ئەم پێشنیازە لە ٦ی ئابدا گفتوگۆی لەسەر کرا و ھاوپەیمانی کوردستانی پەسەندی کرد، بەڵام لەلایەن بەرەی تورکمانی عێراقی و بەرەی ڕێککەوتنی عێراقی و ڕەوتی سەدری دژایەتی کرا، کە ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە ئاماژەکردنی ڕەشنووسی یاساکە بۆ گشتپرسی لەسەر پێگەی کەرکووک و پێداگرییان لەسەر دواخستنی سەرجەم ھەڵبژاردنەکان تا ئەو کاتەی چارەسەرێک دەدۆزرێتەوە.

لیژنەکە بۆ ماوەی دوو مانگ درێژکردنەوەی وادەی دیاریکراو تا ٣١ی ئایار، و دواتر بۆ ماوەی یەک ھەفتەی دیکە تا ٦ی حوزەیران درێژکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەرکووک
پۆل:کوردستان
پۆل:پارێزگاکانی عێراق
پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک
پۆل:٢٠٠٩ لە باشووری کوردستان
حیزبی یەکێتیی دەستووری (عێراق)

وێنۆک
**حیزبی یەکێتیی دەستووری** حیزبێکی سیاسی عێراق بوو کە لەلایەن نووری سەعیدەوە لە ساڵی ١٩٤٩ دامەزرا، حیزبەکە سیاسەتوانانی نەتەوە و ئایینە جیاوازەکانی لەخۆگرتبوو، بارەگاکەشی لە بەغدا بوو لەسەر شەقامی ڕەشید. حیزب لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٩ یەکەمین کۆنفرانسی خۆی ئەنجامدا و لە کۆنفرانسەکەدا ئەندامانی دەستەی باڵای حیزب ھەڵدەبژێردرا و نووری پاشا سەرۆکی ئەو حیزبە بوو.

دەستەی باڵا ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندیی ھەڵبژارد، کە ١٥ ئەندام بوون، لەوانە: نووری سەعید، عەبدولوەھاب مەرجان، شاکر وادی، محەممەد عەلی مەحموود، محەممەد حەسەن کوببە، جەمیل عەبدولوەھاب، عەبدولقادر باش ئەعیان، جەمیل ورفەلی، عەبدولمەجید عەباس، عیزەدین مەلا، سەعد عومەر، ڕەشید چەلەبی، زیا جەعفەر، خەلیل کەننە. ھەروەھا کۆمیتەی ناوەندی عەبدولوەھاب مەرجانی بە جێگری سەرۆک، خەلیل کەننەی بە ئەمینداری یەکەم، جەمیل عەرفەی بە ژمێریار و محەممەد حەسەن کوببەی بە ئەمینداری سندووق ھەڵبژارد.

ئامانجی حیزبەکە بریتی بوو لە سنووردارکردنی دەستێوەردانەکانی عەبدولئیلاھی شازادەی جێنشین لە سیاسەتی عێراقدا، ھەروەھا پشتیوانیکردنی نووری پاشا بۆ پێکھێنانی حکوومەت و بەرەنگاربوونەوەی حیزبە چەپەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
بزووتنەوەی ئایندەی کورد لە سووریا

**بزووتنەوەی ئایندەی کورد لە سووریا** (**SPKS**) حیزبێکی سیاسی لیبراڵی ڕۆژاوای کوردستانە . لە ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن مەشعەل تەمۆ لە قامیشلۆ دامەزراوە لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٥. بزووتنەوەکە خۆی بە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی-فەرھەنگی و سیاسیی بێلایەن پێناسە دەکات کە بانگەشە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی دیموکراسی و فرەیی و مەدەنی دەکات و بەدوای تێکەڵبوونی کورد لە کۆمەڵگەی سووریادا دەگەڕێت.

## تیرۆرکردنی مەشعەل تەمۆ و جیابوونەوەی ناوخۆیی
لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١، مەشعەل تەمۆ لە قامیشلۆ تیرۆر کرا و ناڕەزایەتی بەرفراوانی لێکەوتەوە. دوای تیرۆرکردنی، بزووتنەوەکە تووشی دووبەرەکی ناوخۆیی و ململانێی سەرکردایەتی بوو. لە ٦ی تەممووزی ساڵی ٢٠١٢دا بزووتنەوەکە دابەش بوو بۆ دوو فراکسیۆن کە یەکێکیان جەندیدەر محەممەد سەرۆکایەتی دەکرد و ئەوی دیکەشیان ڕێزان بەھری شێخمووس بوو. لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، فراکسیۆنی شێخمووس کۆنفرانسێکی لە ئەستەمبوڵ سازکرد، کە تێدا سیامەند حاجۆ وەک سەرۆکی بزووتنەوەکە ھەڵبژێردرا، بە بڕیاری دامەزراندنی باڵێکی سەربازی بۆ پاراستنی خەڵکی مەدەنی لە ناوچە کوردنشینەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠٥
تەقینەوەی سلێمانی (٢٠٢٢)

**تەقینەوەکەی سلێمانی** تەقینەوەیەکی تانکی غاز بووە کە لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ لە گەڕەکی کازیوە لە ناوەندی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان ڕوویداوە. بووە ھۆی داڕمانی سێ خانووی نیشتەجێبوون لە موجەمەعی کوێزا و زیانێکی زۆری بە ژمارەیەکی زۆر ئۆتۆمبێل گەیاندووە. بە گوتەی دیار ئیبراھیم، بەڕێوەبەری بەرگریی شارستانی سلێمانی، تەقینەوەکە بووەتە ھۆی گیانلەدەستدانی ١٥ کەس و برینداربوونی ١٣ کەسی دیکە.

## پێشینە
پارێزگای سلێمانی عێراق لەنێو ئەو پارێزگایانەدایە کە زۆرترین پشتیان بە سیستمی گەرمکەرەوەی غاز بە بەکارھێنانی تانکی غازی پاڵەپەستۆ بەستووە. بەڵام پشتگوێخستنی ستانداردەکانی سەلامەتی لە کەرتی گواستنەوە و بیناسازیدا لە عێراقدا باو و ئاساییە، ئەمەش دەبێتە ھۆی ڕوودانی ڕووداوی دڵتەزێن لە وڵاتێکدا کە بەشێکی زۆری ژێرخانەکانی لە دۆخێکی خراپدایە. لە کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمدا، بەھۆی تەقینەوەی تانکەرێکی غاز لە بەغدا، نۆ کەس گیانیان لەدەستدا و کەسانی دیکەش برینداربوون. لە ڕووداوێکی دیکەی مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢١، بەھۆی ئاگرکەوتنەوە لە نەخۆشخانەیەکی بەغدا بەھۆی تەقینەوەی سلندەری ئۆکسجین بەھۆی ھەڵگرتنی نادروست زیاتر لە ٨٠ کەس گیانیان لەدەستدا.

## قوربانییەکان
دوابەدوای کۆتاییھاتنی ئۆپەراسیۆنەکانی ڕزگارکردن لەلایەن بەرگری شارستانی لە پارێزگاکە، بە وتەی ھەڤاڵ ئەبووبەکر پارێزگاری سلێمانی، تەقینەوەکە ١٥ کوژراو و ١٣ برینداری لێکەوتەوە، کە زۆرینەی قوربانییەکان ژن و منداڵ بوون.

## ھۆکار
تەقینەوەکە بەھۆی «دزەکردنی غاز لە سیستمی گەرمکەرەوەی ماڵەکەدا» بووە، کە بووە ھۆی داڕمانی خانووە سێ نھۆمییەکە و زیانگەیاندن بە دوو خانووی دراوسێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:سلێمانی
ھەڵکوتانی ئەمریکا بۆ سەر فەرمانگەی پەیوەندییەکانی ئێران لە ھەولێر

**دەستگیرکردنی دیپلۆماتکارانی ئێرانی لەلایەن ئەمریکاوە لە ھەولێر** ئاماژەیە بۆ ئەو ڕووداوەی کە تێدا پێنج دیپلۆماتکاری ئێرانی لە ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان دەستبەسەر کران. لە کاتژمێرەکانی سەرەتای بەرەبەیانی ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ ھێزەکانی ئەمریکا ھەڵمەتێکی لەناکاویان بۆ سەر نوێنەرانی ئێران لە ھەولێر دەستپێکرد.

حکوومەتی ئەمریکا بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەو نووسینگەیە لەلایەن سوپای پاسدارانی ئێرانەوە وەک بارەگایەکی ناوخۆیی بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھەردوو بەرپرسانی ئێران و کورد پێیان وابوو کە ئەو کەسانە لە ئەرکێکی دیپلۆماسیدان.

دوو لەو دیپلۆماتکارانە دوای ٣٠٥ ڕۆژ لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ ئازاد کران، لە کاتێکدا سێ دیپلۆماتکارەکەی دیکە دوای نزیکەی ٣٠ مانگ لە ٩ی تەممووزی ٢٠٠٩ ئازاد کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠٠٧ لە باشووری کوردستان
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٧
پۆل:ھەولێر
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٧
میرنشینی دیلماچۆغولاری

**میرنشینی دیلماچۆغولاری** یان **بەیلیکی دیلماچ** (دملێچ یان دێملێچ) میرنشینێکی بچووک بوو (بە تورکی: بەیلیک) کە لە سەدەی ١١دا لە تورکیای ئێستا دامەزرا.

دوای شەڕی مەلازگرت لە ساڵی ١٠٧١، ھۆزە تورکمانە سەرکەوتووەکان بە سەرۆکایەتی جەنگاوەرانی غازی دەستیان کرد بە نیشتەجێبوون لە خاکێکدا کە پێشتر سەر بە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی بوو. یەکێک لەو جەنگاوەرانە (دڵماچ ئۆغلو مێھمەت) (کوڕی دڵماچ) بوو. دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی شاری بدلیسی داگیرکرد شارەکە وەک ئیکتا، موڵکێکی نا میراتی لە ساڵی ١٠٨٥دا درا بە مەھمەت. دوای داگیرکردنی شارۆچکەی ئەرزن کە لە نزیکەوەیە (ئێستا گوندێکی بچووکە)، مەھمەت لە ساڵی ١١٠٤دا کۆچی دوایی کرد. لە سەردەمی تۆگان ئەرسلانی کوڕیدا، بەیلیک ئیتر وەسیلی ئیمپراتۆرێتی سەلجوکی گەورەی نەبوو. لە ساڵانی سەرەتای دەسەڵاتی خۆیدا، تۆگان ئارسلان دەسەڵاتی ئارتوکیدەکانی قبوڵ کرد و لەگەڵ ئارتوکیدەکان، بەشدارییان لە ژمارەیەک ئۆپەراسیۆنی سەربازیدا کرد دژی خاچپەرستان، گرنگترینیان شەڕی ئاگەر سانگوینی بوو لە ساڵی ١١١٩ کە ڕۆجەری سالێرنۆ ژیانی لەدەستدا. ھەروەھا دوای دەستەبەرکردنی سەربەخۆیی ناچار بوو دژی بەیلیکە تورکەکانی دیکەی وەک سۆکمەنلی و ئارتوکیدەکانی پێشووی سوزەرەیین شەڕ بکات بۆ ئەوەی بەرگری لە بدلیس بکات لە ھێرشەکان. دوای مردنی تۆگان (١١٣٤ ؟) جێنشینەکانی دژی جۆرجیا و دانیشمەندەکان شەڕیان کرد. لەگەڵ جێگرتنەوەی میرنشینە بچووکەکان لەلایەن دەسەڵاتە گەورەکانەوە بەیلیکەکان دەبوو سەروەری ئەیوبییەکان، ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی، ئیلخانییەکان و تەیمووری لەنگ قبوڵ بکەن. دوای گەڕانەوەی تەیمور، ئاق قۆینلۆ تورکۆمانەکان ھەموو خاکەکەیان گرت کە ڕەنگە لە دەوروبەری ساڵانی ١٤١٠دا.

## فەرمانڕەواکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٧
سیاسەتی چەپی دوور

سیاسەتی چەپی دوور سیاسەتێکە لە چەپ زیاتر لە سپێکتریمی سیاسیدا نەک ستاندارد لە هەندێک حاڵەتدا- بە تایبەت لە میدیای هەواڵەکاندا- چەپی توند پەیوەست بووە بە فۆرمەکانی جۆراوجۆری پاوانخوازی، ئەنارکیزم، کۆمۆنیزم و مارکسیزمەوە، یان وەک گروپێک تایبەتمەند دەکرێن کە داکۆکی لە ف. تیرۆری چەپی دوور لە گروپە توندڕەوەکان، شەڕانگێزەکان، یان یاخیبووەکان پێکدێت کە هەوڵدەدەن لە ڕێگەی توندوتیژی سیاسییەوە ئایدیاڵەکانیان بەدیبهێنن نەک بە بەکارهێنانی پرۆسەی دیموکراسی.

پۆل:وشە سیاسییەکان
چیای سەراورد

**سەراورد** چیایێکە لە باشووری کوردستان، کەوتووەتە قەزای خەلیفان لە پارێزگای هەولێر. بەرزترین خاڵی سەر ئەم چیایە ١٤١٦ مەترە. ئەم چیایە دەڕوانێتە سەر ناوچەیەکی بەرفراون لە قەزاکانی خەلیفان، هەریر و ئاکرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:چیاکانی کوردستان
بیندوایا

**بیندوایا** یا **بەندوایا** (بە عەرەبی: *بندوایا*، سوریانی: *ܒܢܕܘܐܝܐ*) گوندێکە لە ناحیەی ئەلقۆش لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بەحزانێ دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢٤ بە ٣٥٨ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان ئاشوورییەکانن و کەمینەی کوردن.  دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئەلقۆش و نزیکەی ٥ کم لێیەوە دوورە.

گوندەکە ڕووباری بیندوایا پێدا تێدەپەڕێت کە لە کانییەکەوە سەرچاوە دەگرێت کە دەکەوێتە چیای بێخیر و کێڵگەکانی ئەو گوندە ئاودێری دەکات. ئەم گوندە ناوەندێکە بۆ ڕاکێشانی گەشتیاران بەتایبەت خێزانە مەسیحییەکان لە عێراق.

## ناو
ناوی گوندەکە کورتکراوەیەکی سریانییە لە "بێت ھاندوایا" بە واتای "ماڵ (زەوی) ھیندییەکە" دێت.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی ئاشووریەکان پێکھاتووە: 
* ژمارەی خێزانەکان لە گوندەکەدا (٣٦)خێزان، ژمارەی تاکەکان لە گوندەکەدا (١١١) تاک.
* ژمارەی ئەو خێزانانەی بە زۆر ئاوارە بوون (٥٥) خێزانن، ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە زۆر ئاوارە بوون (٢٤٧)کەس.
* کۆی گشتی دانیشتوانی گوندەکە (٣٥٨)کەس.

## مێژوو
یەکەم جار باسی بیندوایا لە دەستنووسێکی سەدەی دوازدەیەمدا ھاتووە کە قەشەیەک بە ناوی (ئیسحاق) خەڵکی شارۆچکەی بەعشیقە نووسیویەتی، کە تیایدا نابینایەکی خەڵکی "گوندی بێھندوایا" تۆمار کراوە. ئاشوورییەکانی ئەلقۆش بەوەوە ناسراو بوون کە لە بیندوایا نیشتەجێ بوون. دواتر پەنابەرانی ئاشووری لە تورکیاوە گەیشتنە گوندەکە بۆ تەواوکردنی دانیشتوانی ئاشووری ناوچەکە. گوندەکە تا ئەو کاتەی لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن عەرەبەکانەوە داگیرکرا، بەو شێوەیە بوونی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
بێبان

**بێبان** (بە عەرەبی: *بیبان*، ئینگلیزی: *Beban*) گوندێکە لە ناحیەی ئەلقۆش لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بێبان دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ٨ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەلقۆش لە دەشتی نەینەوا ھەڵکەوتووە. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

گوندەکە بە دیمەنە سروشتییە سەرسوڕھێنەرەکان دەورە دراوە کە لە گردە نزمەکانەوە دەست پێدەکات تا دەشتەکان، و  کە بە مێژووی کۆن و کۆنی مەسیحییەکان ناسراوە. ھەروەھا نزیکەی (٥٥)کم کیلۆمەتر لە باکووری شاری مووسڵ ھەڵکەوتووە. ھەروەھا لە ڕووی ڕۆحییەوە بێبان گرنگییەکی زۆری ھەیە، لەبەرئەوەی لە (٣٠)کم کیلۆمەتر زیاتر لە پەرستگای لالشەوە دوور نییە. بەرزترین ناوەندی ڕۆحی و ئایینییە بۆ ئێزیدییەکان، ئەمەش وا دەکات دانیشتووانەکەی بە قووڵی پەیوەست بن بەو ڕێوڕەسمە ئاینییە تایبەت و ڕووداوە تایبەتانەی کە بە درێژایی ساڵ لەوێ ڕوودەدەن.

## ناو
ناوی بێبان لە ئاشووری "بێث-بانێ" وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
بۆرک

**بۆرک** (بە عەرەبی: *بورک*، ئینگلیزی: *Borek*) گوندێکە لە ناحیەی سنونێ لە قەزای شنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. بۆرک دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ٢١ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی سنونێ ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە باکووری چیای شنگال. گوندەکە لە کوردە ئاینزا ئێزیدییەکان پێکھاتووە.

کۆمەڵگایەکە لەلایەن ڕژێمی پێشووەوە دروستکراوە دوای ڕۆیشتن و کۆچکردنی گوندنشینانی چیای شنگال و دەوروبەری شاری شنگال لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کە ھیچ پڕۆژە و تۆڕی ئاوی تێدا نەبووە. ئەو خێڵە سەرەکیانەی کە شنگال نیشتەجێن بریتین لە: خێڵی فەقەرە، خێڵی جووانە، خێڵی کۆرکوڕکە، خێڵی شیرکان.

## مێژوو
بۆرک بەناو "گوندی مۆدێرن" بە(حطین)یش ناو دەبرێت و لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٧٠ی سەدەی ڕابردوو دامەزراوە. گوندەکانی تری ئێزدیەکان بێ دانیشتووان کران بۆ ئەوەی بوار بۆ نیشتەجێبوونی ئێزیدییەکان بکەنەوە. لە ساڵی ١٩٦٥ حکومەتی ئەوکاتی عێراق بڕیاریدا گوندەکانی ئێزیدی چیای شنگال وێران بکات و دانیشتوانەکەی ناچار بە گواستنەوە بکەن. نزیکەی ٤٠٠ گوندی ئێزیدی چیای شنگال بەشێکیان بە بولدۆزەر وێرانکران و دانیشتووانەکەی دەرکراون. ڕژێمی بەعس ئەم ڕێوشوێنە زۆرەملێیانەی نیشتەجێکردنی بە پڕۆژەی مۆدێرنیزاسیۆن وەسف کرد.

بۆرک ھاوشێوەی تەواوی دەڤەری شنگال و تەواوی پارێزگای نەینەوا، لە دوای ڕووخانی سەدام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ لە نێو ناوچە کێشەلەسەرەکانی باکووری عێراق بووە. گوندەکە تا مانگی ئابی ٢٠١٤ لەلایەن پێشمەرگەی کوردەوە کۆنترۆڵکرابوو.

لە مانگی ئابی ٢٠١٤دا گوندەکە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامییەوە ھێرشی کرایە سەر و خراوەتە ژێر کۆنترۆڵی ئەوانەوە. دواتر داعش لە گوندەکە و تەواوی دەڤەری شنگال دەرکرا و شوێنەکە بە ئازادکراو و کۆنترۆڵکراو دادەنرێت. سەرەڕای ئەوەش تەنھا چەند دانیشتوویەکی کەم گەڕاونەتەوە گوندەکە. لە ئێستادا گوندەکە لەلایەن ھێزەکانی ئێزیدییەوە کۆنترۆڵکراوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی شاری بۆرک تەنیا لە ئێزیدییەکان پێکدێن. ئەم کەسانە لە ئەنجامی جینۆسایدەکەی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ لە دژی ئێزیدییەکان ڕفێندراون، کوژراون، یان ئاوارە بوون. زۆرێک لە دانیشتوانی گوندەکە لە ئێستادا لە کەمپەکانی ئاوارەکان لە ھەرێمی کوردستان نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ