دەوڵەتی کریت

**دەوڵەتی کریت** (بە یۆنانی: Κρητική Πολιτεία، ڕۆمانی: Kritiki Politeia؛ تورکی عوسمانی: کرید دولتی، ڕۆمانی: Girid Devleti) دەوڵەتێکی سەربەخۆ بوو کە لە ساڵی ١٨٩٨ تا ١٩١٣ دوورگەی کریتی بەڕێوەبرد، لە ژێر دەسەڵاتی یاسایی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بەڵام سەربەخۆیی دیفاکتۆی لەلایەن زلهێزە گەورەکانی ئەورووپاوە مسۆگەرکرا. ساڵی ١٨٩٧ ڕاپەڕینی کریت وایکرد ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی شەڕ لە دژی یۆنان ڕابگەیەنێت، ئەمەش وایکرد شانشینی یەکگرتوو، فەڕەنسا، ئیتاڵیا و ڕووسیا دەستوەردان بکەن بە پاساوی ئەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چیتر ناتوانێت کۆنترۆڵی خۆی بپارێزێت. دەوڵەتی کریت پێشەکی بوو بۆ لکاندنی کۆتایی دوورگەکە بە شانشینی یۆنان، کە بە شێوەیەکی دی فاکتۆ لە ساڵی ١٩٠٨ و بە شێوەیەکی یاسایی لە ساڵی ١٩١٣ دوای جەنگی یەکەمی بالکان ڕوویدا.

## مێژوو
دوورگەی کریت کە لە دوای کۆتایی جەنگی کریتەوە (١٦٤٥-١٦٦٩) خاوەندارێتی عوسمانییەکان بووە، دانیشتووانێکی زۆربەیان یۆنانی قسەکەری تێدابووە، کە زۆرینەیان مەسیحی بوون. لە کاتی شەڕی سەربەخۆیی یۆنان و دوای شەڕی سەربەخۆیی یۆنان، مەسیحییەکانی ئەو دوورگەیە چەندین جار یاخی بوون لە دژی دەسەڵاتی دەرەوەی عوسمانی، بەدوای یەکگرتن لەگەڵ یۆناندا کەوت، کە بە "پرسی کریت" ناسرا. ئەمانە بە شێوەیەکی دڕندانە ملکەچ کران بەڵام لە ژێر فشاری ڕای گشتی ئەورووپادا ھەندێک ئیمتیازیان لە حکومەتی عوسمانی دەستەبەر کرد. لە ساڵی ١٨٧٨ پەیمانی ھالێپا دوورگەکەی وەک دەوڵەتێکی ئۆتۆنۆم لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان دامەزراند تاوەکو عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٨٩دا لەو ڕێککەوتنە پاشگەزبوونەوە.

داڕمانی پەیماننامەکە گرژییەکانی لە دوورگەکەدا زیاتر کرد، بووە ھۆی یاخیبوونێکی دیکە لە ساڵی ١٨٩٥، کە لە ساڵانی ١٨٩٦-١٨٩٧دا زۆر فراوانتر بوو و زۆربەی دوورگەکەی گرتەوە. شەش زلھێز (ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان، فەڕەنسا، ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی، شانشینی ئیتاڵیا، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی و شانشینی یەکگرتوو) لە شوباتی ١٨٩٧ کەشتی جەنگییان نارد بۆ کریت و ھێزە دەریاییەکانیان یەکگرت و "فەوجێکی نێودەوڵەتی"یان پێکھێنا کە ئەرکی دەستوەردانیان بۆ وەستاندنی شەڕەکان لەسەر کریت بوو. لە یۆنان، کۆمەڵگە نھێنییە ناسیۆنالیستەکان و بیروڕای گشتی بە گەرمی ئیندێنتیست، حکومەتی یۆنانیان ناچار کرد ھێزی سەربازی بنێرێت بۆ ئەو دوورگەیە. ھەرچەندە فەوجە نێودەوڵەتییەکان بە خێرایی چالاکییەکانیان ڕاگرت، بەڵام بوونی ھێزەکانی یۆنان لەسەر کریت بووە ھۆی وروژاندنی شەڕ لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ھەرچەندە زۆربەی ناوچەی کریت کەوتە ژێر دەسەڵاتی یاخیبووانی کریت و ھێزەکانی یۆنان، بەڵام سوپای یۆنان کە ئامادەنەبوو لەلایەن عوسمانییەکانەوە شکێندرا و تێسالیای داگیرکرد. شەڕەکە بە دەستێوەردانی زلھێزەکان (شانشینی یەکگرتوو، فەرەنسا، ئیتالیا و ڕووسیا) کۆتایی ھات، کە فەوجەکەی یۆنانیان ناچار کرد لە کریت بکشێنەوە و سوپای عوسمانی پێشڕەوییەکەی بوەستێنێت. لە پەیمانی قوستەنتینیە حکومەتی عوسمانی بەڵێنی جێبەجێکردنی بڕگەکانی پەیمانی ھالێپای دا.

### دامەزراندنی دەوڵەتی کریت
[200px|وێنۆک|مۆری [کریت، بە نوێنەرایەتی کۆمیساری باڵای شازادە جۆرج لە یۆنان و دانمارک]]
200px|وێنۆک|ڕاست|دوای داگیرکردنی دوورگەکە لەلایەن زلھێزەکانەوە لە بەھاری ساڵی ١٨٩٧ لە شەقامەکانی شاری چانیای بەریتانیا نمایشی ھێزی دەریایی شاھانەی بەریتانیا دەکەن
لە شوباتی ساڵی ١٨٩٧ زلھێزەکان بڕیاریان دا ڕێکوپێکی بگەڕێننەوە بە بەڕێوەبردنی دوورگەکە بە شێوەیەکی کاتی لە ڕێگەی "ئەنجومەنی دەریاوانەکان" کە پێکھاتبوو لە دەریاوانەکانی شەش زلھێز کە فەوجێکی نێودەوڵەتی پێکدەھێنن. لە ڕێگەی بۆردومانی دەریایی ھێزەکانی یاخیبووانی کریت، بە دانانی دەریاوان و ھێزی دەریایی بۆ کەنار دەریا بۆ داگیرکردنی شارە سەرەکییەکان، ھەروەھا بە دامەزراندنی گەمارۆی کریت و بەندەرەکانی سەرەکی لە یۆنان، فەوجە نێودەوڵەتییەکە کۆتایی بە شەڕی ڕێکخراو لە کریت ھێنا تا کۆتایی مانگی ئازاری ١٨٩٧، ھەرچەندە یاخیبوونەکە بەردەوام بوو. سەربازانی سوپای پێنج لە زلھێزەکان (ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی ڕەتیکردەوە ھیچیان بنێرێت) لە کۆتاییەکانی ئازار و نیسانی ١٨٩٧ گەیشتنە شارە سەرەکیەکانی کریت. دواتر ئەنجوومەنی دەریاوانەکان تیشکی خستە سەر یەکلاییکردنەوەی دانوستاندن کە کۆتایی بە یاخیبوونەکە دەھێنێت بەبێ ئەوەی کۆتایی بە حوکمڕانی عوسمانی لە کریت بھێنێت، بەڵام ئەمە مەحاڵ بوو. پاشان بڕیاریان دا کە کریت لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا ببێتە دەوڵەتێکی ئۆتۆنۆمی. ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی بە توندی دژی ئەم بیرۆکەیە وەستایەوە و لە نۆڤەمبەری ١٨٩٧ لە کریت و فەوجەکانی نێودەوڵەتی کشایەوە و لە مانگی ئازاری ١٨٩٨دا ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان بەدوای خۆیدا ھێنا، بەڵام چوار زلھێزەکەی دیکە پلانەکانیان بەردەوام بوو.
200px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای کریت کە لە ساڵی ١٨٩٩ وێنا کراوە
لە ٦ی ئەیلوولی ١٨٩٨ (٢٥ی ئابی ١٨٩٨ بەپێی ساڵنامەی جولیان کە ئەوکاتە لەسەر کریت بەکاردەھێنرا، کە ١٢ ڕۆژ لە ساڵنامەی مۆدێرن گریگۆری لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا لەدوای بوو)، جەماعەتێکی موسڵمانی کریتی سەدان یۆنانی کریتیان کۆمەڵکوژ کرد و جێگری کونسوڵی بەریتانیا و خێزانەکەی و ١٤ سەرباز و دەریاوانی بەریتانیایان کوشت، لە شاری خانیە (ئەمڕۆ ھێراکلیۆن). لە ئەنجامدا فەوجە نێودەوڵەتییەکان و ھێزە داگیرکەرەکانی کەنار دەریاکان لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ١٨٩٨دا ھەموو ھێزەکانی عوسمانییان لە کریت دەرکرد. دەوڵەتی ئۆتۆنۆمی کریت، لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا، کە لەلایەن ھێزێکی سەربازی نێودەوڵەتییەوە بە سەربازگە کرابوو، و کۆمیساری باڵای خۆی کە لەلایەن یۆنانەوە دابینکرابوو، کاتێک دامەزرا کە شازادە جۆرج لە یۆنان و دانیمارک گەیشتە دەستبەکاربوون وەک یەکەم کۆمیساری باڵا (بە یۆنانی: Ὕπατος Ἁρμοστής، Hýpatos Harmostēs)، بە شێوەیەکی کاریگەر جیاکردنەوەی کریت لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٨٩٨ (٩ی کانوونی دووەم بەپێی ساڵنامەی جولیان). ئەنجومەنی دەریاوانان لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٨٩٨ ھەڵوەشایەوە.

200px|وێنۆک|ڕاست|نیشانەی ھێرالدیکی شازادە جۆرج وەک کۆمیساری باڵای دەوڵەتی کریت
بانکی نیشتمانی یۆنان بانکێکی دامەزراند بە ناوی بانکی کریت کە بۆ ماوەی ٤٠ ساڵ قۆرخکاریی ھەبوو لەسەر دەرکردنی دراو. ھەروەھا دەوڵەتی کریت ھێزێکی نیمچە سەربازی دامەزراند بە ناوی جەندرمەی کریت کە مۆدێلی کارابینێری ئیتاڵی بوو بۆ پاراستنی ڕێکوپێکی گشتی. جەندرمەی کریت ئەو چوار یەکە بچووکە جەندرمەی لەخۆگرت کە ئەو چوار دەسەڵاتە داگیرکەرەی کە مابوونەوە پێش ھاتنی شازادە جۆرج دروستیان کردبوو.

### گێژاوی ناوخۆیی و ڕاپەڕینی تێریسۆ
لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٨٩٨ شازادە جۆرج لە یۆنان و دانیمارک وەک کۆمیساری باڵا بۆ ماوەی سێ ساڵ گەیشتە ئەوێ. لە ٢٧ی نیسانی ١٨٩٩دا، لیژنەیەکی جێبەجێکار دروستکرا، کە تێیدا پارێزەرێکی گەنج و ڕاھێنراوی ئەسینای خەڵکی چانیایە، بە ناوی ئێلێفتێریۆس ڤێنیزێلۆس، وەک وەزیری داد بەشداری کرد. تا ساڵی ١٩٠٠ ڤێنیزێلۆس و شازادە جۆرج ناکۆکییان لەسەر سیاسەتی ناوخۆیی پەرەپێدا، ھەروەھا پرسی ئینۆسیس، یەکێتی لەگەڵ یۆنان. 

ڤێنیزێلۆس لە سەرەتای ساڵی ١٩٠١ دەستی لەکارکێشایەوە و بۆ ماوەی سێ ساڵی دواتر خۆی و لایەنگرانی ململانێیەکی سیاسی تاڵیان لەگەڵ فراکسیۆنی شازادە دەستپێکرد، ئەمەش بووە ھۆی بنبەستێکی سیاسی و ئیداری لە دوورگەکەدا. دواجار لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٠٥دا ڤێنیزێلۆس و لایەنگرانی لە گوندی تێریسۆس، لە گردەکانی نزیک چانیا کۆبوونەوە و "مەجلیسی شۆڕشگێڕانە"یان پێکھێنا، داوای چاکسازیی سیاسییان کرد و "یەکێتی سیاسی کریت لەگەڵ یۆنان وەک یەک دەوڵەتی دەستوری ئازاد" لە مانیفێستێکدا کە پێشکەشی کونسوڵی زلھێزەکان کرا. جەندرمەی کریت بە دڵسۆزی شازادە مایەوە، بەڵام ژمارەیەکی زۆر لە جێگرەکانی بەشدارییان لە ڕاپەڕینەکەدا کرد و سەرەڕای ڕاگەیاندنی یاسای سەربازی لەلایەن زلھێزەکانەوە لە ١٨ی تەمموزدا، ھێزە سەربازییەکانیان دژی یاخیبووان نەجووڵایەوە. 

لە ١٥ی ئابدا ئەنجومەنی کریت دەنگی بە پێشنیارەکانی ڤێنیزێلۆس دا و زلھێزەکان بە دەڵاڵی ڕێککەوتنێک بوون، کە شازادە جۆرج دەستی لەکارکێشایەوە و دەستوورێکی نوێ دروستکرا. لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٠٦دا پارتەکانی لایەنگری شازادە ٣٨ ھەزار و ١٢٧ دەنگیان بەدەستھێنا و پارتەکانی لایەنگری ڤێنیزێلۆس ٣٣ ھەزار و ٢٧٩ دەنگیان بەدەستھێنا، بەڵام لە ئەیلولی ١٩٠٦ شازادە جۆرج لە شوێنی ئەلێکساندەرۆس زەیمیس سەرۆک وەزیرانی پێشووی یۆنان جێگیرکرا و دوورگەکەی بەجێھێشت. جگە لەوەش ئەفسەرانی یۆنانی ھاتبوون بۆ جێگرتنەوەی ئیتالییەکان لە ڕێکخستنی جەندرمەدا و کشانەوەی ھێزە بیانییەکان دەستیپێکرد و کریت بە دی فاکتۆ لە ژێر کۆنترۆڵی یۆنانیدا ھێشتەوە.

### یەکێتی لەگەڵ یۆنان
لە شوباتی ساڵی ١٩٠٧ دەستوورێک ڕاگەیەندرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٠٨ بە کەڵک وەرگرتن لە گێژاوی ناوخۆیی تورکیا و ھەروەھا کاتی پشووی زەیمیس دوور لە دوورگەکە، جێگرەکانی کریت یەکێتی یەکلایەنەیان لەگەڵ یۆنان ڕاگەیاند. ئاڵای دەوڵەتی کریت بە ئاڵای یۆنان گۆڕدرا، ھەموو فەرمانبەرانی گشتی سوێندیان بە شا جۆرج یەکەمی یۆنان خوارد و دەستوور و یاسای یۆنانیش لەو دوورگەیەدا دەرکرا. ئەم یاسایە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانانی پێنەکرا، لەنێویاندا لەلایەن یۆنانەوە، کە ئێلێفتێریۆس ڤێنیزێلۆس لە ساڵی ١٩١٠دا بە سەرۆکوەزیران ھەڵبژێردرا. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٢، جێگرەکانی کریت گەشتیان کرد بۆ ئەسینای پایتەخت و ھەوڵیاندا بچنە ناو پەرلەمانی یۆنان، بەڵام لەلایەن پۆلیسەوە بە زۆر ڕێگرییان لێکرا.

لەگەڵ سەرھەڵدانی جەنگی یەکەمی بالکان، دواجار یۆنان دان بەو یەکێتیەدا نا و ستیفانۆس دراگۆمیسی وەک پارێزگاری گشتی دوورگەکە نارد. زلھێزەکان بە بێدەنگی بە کردەوەی دابەزاندنی ئاڵاکانیان لە قەڵای سوودە لە ١٤ی شوباتی ١٩١٣، بە پەیمانی لەندەن لە مانگی ئایاری ١٩١٣، سوڵتان محەممەدی پێنجەم دەستبەرداری مافە فەرمییەکانی خۆی بوو بۆ دوورگەکە.

لە یەکەمی کانوونی دووەمدا ڕێوڕەسمی فەرمی یەکگرتن بەڕێوەچوو: ئاڵای یۆنان لە قەڵای فیرکا لە چانیا بەرزکرایەوە، کە ئێلێفتریۆس ڤێنیزێلۆس و پاشا کۆنستنتین یەکەم ئامادەبوون. کەمینە موسڵمانەکانی کریت سەرەتا لە دوورگەکەدا مانەوە بەڵام دواتر گواستراونەتەوە بۆ تورکیا بەپێی ئاڵوگۆڕی دانیشتوانی گشتی کە لە پەیمانی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ لە نێوان تورکیا و یۆنان لەسەری ڕێککەوتوون.

## دانیشتوان
کۆی ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ١٩١١ ٣٣٦ ھەزار و ١٥١ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:یۆنان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٨