قورئانی سەددام

**موسحەفی سەددام** یان **موسحەفی خوێن** کۆپییەکی دەستنووسە لە قورئان، دەوترێت بە فەرمانی سەددام حوسێن نووسراوە بە بەکارھێنانی ڕەنگی خوێنی خۆی کە تێکەڵ بە ماددەیەکی کیمیایی کراوە. نووسینەکە لە کۆتاییەکانی نەوەدەکاندا نزیکەی دوو ساڵی خایاند. سەددام لە ساڵی ١٩٩٧دا، لە شەست ساڵەی لەدایکبوونیدا، نووسینی قورئانەکەی ڕاسپارد. دەگوترا ھۆکاری نووسینی قورئان بۆ سوپاسکردنی خودا بوو کە لە چەند پیلان و مەترسییەک ڕزگاری کرد. سەددام لە وتارێکیدا کە لە ئەیلوولی ٢٠٠٢دا لە میدیای دەوڵەتی عێراقدا بڵاوکرایەوە، باسی لەوە کرد، کە تێدا وتی: «بڕیارماندا سوپاسی خودا بکەین، چونکە ئەو ئێمەی پاراست تا گەیشتینە شەست ساڵ، و تەنھا کەمێک خوێنمان لێ ڕژا». دکتۆر مستەفا شەکعە و محەممەد ئەلڕاوی لە میسرەوە و سەید عەلی ھاشمی لە ئیماراتەوە ئەم کارەیان شەرمەزار کرد، بەو پاساوەی کە خوێن لە ڕووانگەی ئەوانەوە لە شەریعەتی ئیسلامیدا بە پیس یان قێزەون دادەنرێت، ھەر بۆیەش دروست نییە قورئانی پێی بنووسرێت.

## دانان و پێشکەشکردن
موسحەفەکە لەلایەن عەباس شاکر جوودی بەغدادییەوە نووسراوە، کە خۆشنووسێکی عەرەبە و ناچار بووە پەنا بباتە ئوردن و پاشان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ویلایەتی ڤێرجینیا. خۆشنووس عەباس دەڵێت: «دەستم کرد بە نووسینەوەی ١١٤ سوورەتەکەی قورئان لە ئەرکێکدا کە دوو ساڵی خایاند، و دوای تەواوبوونی، کارەکە لە مۆزەخانەی ئوممولقورا لە بەغدا نمایش کرا.» عەباس ھەروەھا دەڵێت: «سەددام حوسێن لە نەخۆشخانەی ئیبن سینا لە بەغدا بانگھێشتی کردم، کاتێک سەردانی عودەی کوڕی دەکرد کە چەند ڕۆژێک پێشتر ڕووبەڕووی ھەوڵێکی تیرۆرکردن ببووەوە، و داوای لێ کردم قورئان بە خوێنی ئەو بنووسمەوە، ئەمە وەک نەزرێک بوو بۆ ئەو.» سەددام لە ئاھەنگێکدا لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠٠ موسحەفەکەی وەرگرت.

ڕاپۆرتەکانی تر پرسیاریان لەسەر گێڕانەوە فەرمییەکەی حکوومەتی سەددام حوسێن کردووە سەبارەت بە بڕی ئەو خوێنەی کە بۆ نووسینەوەی موسحەفەکە بەخشیوویەتی (و ئایا بەڕاستی خوێنی سەددام بووە؟). ڕۆژنامەنووس فیلیپ سمۆکەر لە بەغدا لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٠١دا ڕای گەیاند: "ئەوەی جێی سەرنجە، ئیدعای گوماناوییە، کە ھیچ شتێک نییە بۆ پشتڕاستکردنەوەی، کە سەددام نزیکەی ٢٥ لیتر خوێنی بەخشیوە بۆ نووسینەوەی قورئان." سمۆکەر ھەروەھا نووسیویەتی: "دیپلۆماتکارە ڕۆژئاوایییەکانی نیشتەجێی بەغدا ناڕازین لە پابەندبوونی ئایینیی سەرکردەی عێراق، و مزگەوتی ئومولمەعاریک و موسحەفە خوێناوییەکە بە کارێکی پڕوپاگەندەیی ناشیرین ڕەتدەکەنەوە. یەکێکیان پرسیاری کرد: چۆن دڵنیا بین کە ئەمە خوێنی سەددامە و خوێنی ھەندێک لە قوربانییەکانی نییە؟"

لە ڕاپۆرتێکی ھەواڵی دواتردا لە ڕۆژنامەی تەلەگرافی بەریتانی، لەلایەن پەیامنێر دەیڤد بلێر لە پارێزگای بەغدا لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢، لەسەر موسحەفە خوێناوییە بەدناوەکەی سەددام ھاتووە: "لە ڕاستیدا، ھونەرمەندێکی لێھاتوو ٦٠٥ لاپەڕەی قورئانی پیرۆزی بە بەکارھێنانی خوێنی سەددام حوسێن نووسیوەتەوە. سەرۆکی پێشووی عێراق لە ماوەی دوو ساڵدا خوێنەکەی بەخشیوە، و خوێنەکەی لەگەڵ ماددەی کیمیاییدا تێکەڵ کراوە و بۆ ھەموو ئایەتێک بەکارھێنراوە." خۆشنووس عەباس بەغدادی دەڵێت: "ئەرکەکە ئاسان نەبوو… یەکەم بوتڵی خوێنی سەرۆکیان پێدام و ڕاستەوخۆ دەستم بە کار کرد… دوای ھەفتەیەک نموونەی لاپەڕەیەکم پێشکەش کرد بۆ ئەوەی لیژنەیەکی تایبەت پەسەندی بکات." ھەروەھا گوتی: "ئاسان نەبوو، خوێنەکە زۆر خەست بوو و نەمدەتوانی کاری پێ بکەم، ھاوڕێیەکم کە لە تاقیگەیەکدا کار دەکات ئامۆژگاری کردم کە لەگەڵ چەند دڵۆپێک لە پێکھاتەیەک تێکەڵی بکەم کە پێی دام و لە گلوکۆز دەچوو… و ئەوە سەرکەوتوو بوو." … و گوتی: "ھەر جارێک خوێنی سەددام حوسێنم تەواو دەبوو، داوای زیاترم دەکرد، و پاسەوانەکان قوتوویەکیان دەھێنا کە لۆگۆی نەخۆشخانەی ئیبن سینای لەسەر بوو، ھەندێک جار چەند ڕۆژێک یان تەنانەت چەند ھەفتەیەک چاوەڕێم دەکرد چونکە سەددام حوسێن سەرقاڵ بوو، و ھەروەھا ھەڕەشەی ئەمریکی ھەبوو." "لەبەر ئەم کارە خەریک بوو بیناییم لەدەست بدەم، و ئەوان پەلەیان بوو و من شەو و ڕۆژ کارم دەکرد بۆ تەواوکردنی، تەنانەت پاسپۆرتیشم نەبوو، چونکە ڕێگەیان پێنەدام وەریبگرم بۆ ئەوەی دڵنیا بن لە عێراق دەمێنمەوە." ھاوسەری عەباس بەغدادی ھەستی خۆی باس دەکات کاتێک خوێنەکەی لە ساردکەرەوەی چێشتخانەکەیاندا بینیوە و دەڵێت: "بوتڵی خوێنی سەددامم دەبینی و دەترسام."

لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٠دا، چەندین ئاژانسی ھەواڵ بابەتێکیان بڵاوکردەوە سەبارەت بەوەی کە چۆن موسحەفە خوێناوییەکە بووەتە پرسێکی مشتومڕاوی لە سیاسەتی ھەستیاری عێراقی ئەمڕۆدا. لە یەکێک لە بابەتەکاندا، سێلسۆ بیانکۆ، جێگری سەرۆکی جێبەجێکاری سەنتەرەکانی خوێنی ئەمریکا، ئاماژەی بەوە کرد کە باوەڕکردن بەو ئیدعایەی کە سەددام لە ماوەی تەنھا دوو ساڵدا ٢٧ لیتر خوێنی بەخشیوە، کارێکی قورسە. بیانکۆ گوتی: "بڕی ڕێگەپێدراو بۆ خوێن بەخشین لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دوو لیتر و نیو یان سێ لیترە لە ماوەی ساڵێکدا، یان کەمتر لە گاڵۆنێک. بەم ڕێژە سەلامەتە، دەبوو سەددام نۆ ساڵی پێبچێت بۆ بەخشینی ھەموو ئەو خوێنە، نەک دوو ساڵ." بیانکۆ گوتیشی: "ئەگەر ئەم ژمارەیە ڕاست بێت، بڕێکی سەرسوڕھێنەرە. ئەگەر ڕاست بووایە، بێگومان سەددام تووشی کەمخوێنی دەبوو." موسحەفەکەی سەددام لە باڵەخانەیەکی شەشگۆشەیی مەڕمەڕیدا لەسەر دەریاچەیەکی دەستکرد لە کۆمەڵگەی مزگەوتی ئومولمەعاریک (کە دوای داگیرکاریی ئەمریکا ناوی بوو بە مزگەوتی ئوممولقورا) لەناو منارەکەدا نمایش کرابوو. تەنھا بۆ سەردانکەرە بانگھێشتکراوەکان ڕێگەپێدراو بوو بیبینن، چونکە باڵەخانەکە بە گشتی داخرابوو و ڕێگە بە کەس نەدەدرا بچێتە ژوورەوە. پۆڵ ماکگیۆی ڕۆژنامەنووسی ئوسترالی، کە لاپەڕەیەکی لە موسحەفەکە بینیوە، دەڵێت: "بەرزیی پیتە خوێناوییەکان نزیکەی دوو سانتیمەترە و چوارچێوە ڕازاوە فراوانەکان سەرنجڕاکێشن - شین، کاڵ و تۆخ؛ پەڵەی پەمەیی و سوور؛ و لوولپێچە دیارەکان بە ڕەنگی ڕەش." مارتن چولۆڤ لە ڕۆژنامەی گاردیان بە "کتێبێکی بە لێھاتوویی دروستکراو کە دەیتوانی شوێنی خۆی لە ھەر پێشانگایەکی ھونەریدا بگرێتەوە - ئەگەر بە خوێن نەنووسرایە" وەسفی دەکات.

## دوای [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]]
دوای داگیرکردنی بەغدا لەلایەن ھێزەکانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە نیسانی ٢٠٠٣، پاسەوانانی مزگەوتی ئومولمەعاریک، موسحەفەکەی سەددامیان لە کۆگایەکدا شاردەوە بۆ پاراستنی. ئەحمەد عەبدولغەفور سامەڕایی دەڵێت: «ئەو کاری کردووە بۆ پاراستنی ئەم نوسخەیە لە ماوەی تاڵان و ئاژاوەدا کە بەشێکی زۆری وڵاتی گرتەوە لە ھەفتەکانی دوای ڕووخانی بەغدا، و ئەو نوسخەیەی لە بەشێک لە ماڵی خۆی و ماڵی خزمەکانیدا شاردووەتەوە.» ئەندامانی حکوومەتی دوای سەددام، کە لەلایەن شیعەکانەوە کۆنترۆڵ کرابوو، ناکۆک بوون. ئەحمەد چەلەبی گوتی دەبێت ھەموو شوێنەوارەکانی ڕژێمی پێشوو بسڕدرێنەوە چونکە یادەوەریی ڕابردوویەکی خراپن، بەڵام مۆفەق ڕووبەیعی دژی بوو و پێی وابوو کە عێراقییەکان پێویستە میراتی سەردەمی سەددام لەبیر نەکەن، چ باش و چ خراپ، بۆ ئەوەی وانە و پەندی لێوەربگرن. وتەبێژی سەرۆک وەزیرانی عێراق، عەلی موسەوی، پێشنیاری کردبوو کە نوسخەی موسحەفەکەی سەددام وەک «بەڵگەیەک لەسەر دڕندەیی سەددام» بھێڵرێتەوە، و گوتی «ھیچ عێراقییەک نایەوێت بیبینێت، و لەوانەیە لە داھاتوودا لە مۆزەخانەیەکی تایبەتدا دابنرێت وەک چۆن ھێماکانی یادەوەریی سەردەمی ھیتلەر یان ستالین و ئەوانی تر دانراون.» لەگەڵ ئەوەشدا، گوتی کە نابێت ھەرگیز لە مۆزەخانەیەکدا نمایش بکرێت چونکە ھیچ عێراقییەک نایەوێت بیبینێت، بەڵام لەوانەیە لە مۆزەخانەیەکی تایبەتدا وەک یادگارییەکانی ھیتلەر یان ستالین بھێڵرێتەوە.

## عەباس بەغدادی
عەباس شاکر جوودی بەغدادی خۆشنووسێکی لێھاتووی عێراقییە، لە ساڵی ١٩٤٩ لەدایکبووە. مووچەکەی لە سەردەمی گەمارۆدا ٢٤ دۆلار بووە، و کاتێک ئەرکی نووسینەوەی موسحەفەکەی بە خوێنی سەددام پێ سپێردرا، بە ٣ ھەزار دۆلار خەڵات کرا، ھەروەک چۆن باقیی ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی موسحەفەکە ھەریەکەیان بە ٣ ھەزار دۆلار خەڵات کران. بەرپرسان سەرسام بوون بە لێھاتوویییەکەی. عەباس دەڵێت: «دەیانگوت من گەنجینەی نیشتمانم، و داوایان لێ کردم ھەموو جۆرە دەستنووسێک بنووسم، ھەموو بەڵگەنامە فەرمییەکانی وەزارەتەکان و دادگاکان و ئەو بەڵگەنامانەی کە لەگەڵ میدالیاکاندا دەدرێن، بەڵام بە شێوەیەکی دادپەروەرانە خەڵات نەکرام.» کاتێک داوای لێکرا لەسەر بینینی وێنەکانی سەددام حوسێن لە کاتی دەستگیرکردنیدا قسە بکات، گوتی: «نامەوێت باسی سیاسەت بکەم، من ھونەرمەندم.» یەکێک لە بەرھەمەکانی «میزان الخط العربی (خط الثلث)»ە.

## لیژنەی نووسین
لیژنەیەکی زانستی بۆ نووسینی موسحەفەکە دانرا، ئەرکەکانیان بریتی بوو لە چاودێریکردنی دروستیی نووسینەکە و گونجانی لەگەڵ ڕێسا و پێوەرەکاندا. ھەروەھا ئەرکیان دۆزینەوەی ڕێگای پێویست بوو بۆ ڕێگریکردن لە سڕینەوەی خەتەکە بە تێپەڕبوونی کات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە عێراقییەکان
پۆل:سەددام حوسێن