ڕۆمانیا

**ڕۆمانیا** (بە زمانی ڕۆمانی: *România *(13px|link=|alt=بیبیسە)) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەورووپا.
پایتەختی (بوخارێست)ە، ڕووباری دانووب بە باشووری خاکەکەیدا ڕەت دەبێت. ھەڵکەوتی ڕۆمانیا لە ناو جغزی ولاتانی بەلکانەو کەوتووەتە باکوورییەوە. دەلتای دانووب لە ناو خاکی ڕۆمانیادا دەرژێتە دەریای ڕەش. چیاکانی کاربات لە باشوورو ناوەڕاستن. سنوورەکانی: لە باکوور ئوکراینایەو لە باکووری ڕۆژھەڵات مۆلداڤیا و لە باشوور بولگاریاو لە ڕۆژھەڵات سربیا و ھنگاریا.
دەوڵەتی نوێی ڕۆمانیا پێکھاتەی یەکگرتنی دەوڵەتی ڕۆمانیاو مولدۆڤیا بە سەرکردایەتی **ئەلیکساندروا ئیوان کۆزا**. ساڵی ١٩١٨ ترنسلڤانیاو بووکوڤیناو بیسارابیا چوونە ناو ئەو یەکێتیەو ناونرا ڕۆمانیای **مەزن** بە ڕووبەری ٢٩٥٫٦٤١ کیلۆمەتردوجا2. کۆماری ڕۆمانیا (نیوە سەرۆکایەتی)ە و نۆھەمە لە ئاستی ئەورووپا لە ڕووی ڕووبەرەوە (٢٣٨٫٣٩١) و حەفتەمینیشە لە ڕووی دانیشتووان(٢٢ ملیۆن). ئەندامە لە یەکێتی ئەورووپا و ناتۆ و یەکێتی لاتینی و ڕێکخراوە زمانەفەرەنسییەکان ناسراو بە **فرانکۆفۆن**.

## ناوی ڕۆمان
ناوەکە român یان rumân لە بنەڕەتدا لە وشەی لاتینی رومانوس-romanus ھاتووە کە بەواتای (کەسێکی دانیشتووی شاری ڕۆما)ی کۆن دێت. گەشتیارە ئیتاڵییەکان لە سەدەکانی پازدەھەمی زایین لە کاتی گەشتەکانیان بۆ خاکی ترانسلڤانیا و ڤالاخیاو مولداڤیا ئەم ناوەیان لە دانیشتووانی ئەوێدەر ناوھ
ڕیشەی نەتەوەی ڕۆمانیا دوگەڕیتەوە بۆ ڕۆژگاری (داکیا) کە ناوی ئەو ھەرێمە بوو لە ڕۆژگاری ڕۆمیەکان و بریتی بوو لە تێکەڵبوونی ھۆزە ڕۆمانیەکان لەگەڵ دوو ھۆزی دێرینی ھاوزار بە ناوی **تراک** و **گیت** کە ھەریەک لە سترابۆن و ھیرۆدۆتی مێژوونووسی گریک ناویان ھێناون لە باسی شەڕی شای فارس داریۆشی گەورەو تراجانی ڕۆمی، ئەمانە بە ڕیشەی زمانەوانی ھیندۆ-ئەورووپی بوون لە چاخی برۆنزی دا لە ڕۆمانیادا ژیاون بەڵام لەژێر ھەژموون و کاریگەری دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی ڕۆما زمان و نەریتی دەسەلاتدارانیان پەیڕەو کردووە.
لە سەدەکانی ناوەنددا ڕۆمانییەکان لە سێ دەڤەر دەژیان: ڤالاک (ئەفلاخیا) و مولداڤیا و ترانسلڤانیا کە دواتر ترانسلڤانیا بووە بەشێک لە شانشبنی (ھنگاریا) و لە سەدەی شازدەھەم کرا بە میرنشیمێکی سەربەخۆ بە ھەمان ناو وتا ١٧١١ درێژەی کێشا. لە ڤالاک و مولداڤیاش زۆر میرنشینی پەیدابوون بۆ ڕووبەروو بوونەوەی ھەژموونی تورکە عوسمانییەکان کە دوای سەدەی چواردەھەم پەلی بۆ ناو ئەورووپا دەھاوێشت. لە ساڵی ١٥٤١ وڵاتی بەڵکان بە گشتی و بەشێکی ھنگاریا مەجەڕ کەوتە ژێر دەسەڵاتی تورکەکان و تا سەدەی نۆزدەھەم ھەرسێ دەڤەری ڤالاکیا و مولدۆڤیاو ترانسلڤانیا وەک ویلایەتی سەر بە دەسەڵاتی عوسمانی مانەوە. بەشێکی ڕۆمانیای ئەمرۆ بەبەر شانشینی ھنگاریا کەوت و دواتر بوون بە بەشێکی ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-ھنگاری؛ کە دواترینیان ناوچەی ئۆلتینیا بوو لە ساڵی ١٧١٨.
ساڵی ١٨٧٨ بە گوێرەی پەیماننامەی **سان ستیڤانۆ** ی نێوان تورک و ڕووس، ڕۆمانیا لەژێر نیری دەوڵەتی عوسمانی ڕزگاری بوو. سەربەخۆیی ڕاگەیاند و پاش یەکگرتنەوەی دەڤەرەکانی و ھەلبژاردنی بۆخارست وەک پێتەختی شانشینی ڕۆمانیا ساڵی ١٨٨١. لە جەنگی جیھانی یەکەمدا لایەنگری ھاوپەیمانان بوو. لە جەنگی دووەمیش لاینگرە ئەڵمانەکان بوو لە دژی سۆڤیەت کە ساڵی ١٩٤٤ ڕۆمانیایان داگیرکردو ساڵی ١٩٤٥ حکوومەتێکی شییەعی دامەزرا و ساڵی ١٩٤٧ ڕژێمی شانشینی لادراو کۆمارێکی گەلی ڕاگەیەنرا و بووبە بەشێک لە فراکسیۆنی کۆمۆنیستی سەر بە سۆڤیەت و لە ١٩٧٤ نیکۆلای چاوچیسکۆ کرایە سەرۆکی ڕۆمانیا و دەسەڵاتی دیکتاتۆریانەی تا ساڵی١٩٨٩خایاندو بە شێوەیەکی دراماتیکی لەگەڵ ژنەکەی کوژران. **ئیوان ئیلسکۆ** جێگەی گرتەوەو وتا ساڵی ١٩٩٦ دواتر لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٠ دووبارە بوو بە سەرۆک تا ٢٠٠٤ و ترایان باسیسکۆ ھاتە شوێنی.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ڕۆمانیا ٢١٬٦٤٠٬١٦٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٣٠ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٥٣ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

### پێکھاتەی دانیشتووان
بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٢ ژمارەی دانیشتووان بریتیە لە ٢١٬٦٨٠٬٩٧٤ کەس
کە ٨٩٫٥٪یان ڕۆمانین ،٦٫٦٪ ھنگارن، ٢٫٥٪
(دۆمن) کە بە ڕۆمنی خۆیان ناو دەبەن ٥٣٥٬٢٥٠ کەس ئەوانی تر ئۆکرانی و جێرمان و تورک و تەتەرن.
کەمی زایین کێشەیەکی دیارە لە ڕۆمانیا و ژمارەی مردووەکان زیاترە لە ژمارەی لە دایکبووان لەبەر گەلێک ھۆی کۆمەڵایەتی و ئابووری و مەزەندە دەکرێت تا ساڵی ٢٠٥٠ دابەزێتە ١٥٫٩ ملیۆن.
* 1920: **||||||||||||||||** 16,010,000 کەس.
* 1930: **||||||||||||||||||** 17,870,000 کەس.
* 1940: **|||||||||||||||||||** 19,934,000 کەس.
* 1950: **||||||||||||||||** 16,311,000 کەس.
* 1960: **||||||||||||||||||** 18,403,000 کەس.
* 1970: **||||||||||||||||||||** 20,253,000 کەس.
* 1980: **||||||||||||||||||||||** 22,201,000 کەس.
* 1990: **|||||||||||||||||||||||** 23,207,000 کەس.
* 2000: **||||||||||||||||||||||** 21,698,181 کەس.
* 2010: **||||||||||||||||||||||** 21,466,174 کەس.

### زمان
زمانی فەرمی (ڕۆمانشی)ە و لە خێزانی لاتینیەلە ڕیشەی ھیندۆئەوروپی. نزیکە لە زمانی ئیتالی و ئیسپانی و فەرەنسی و پورتوگالی و کەتالانی. نزیکەی ٢٦ ملیۆن کەس بە ڕۆمانشی قسەدەکەن. زمانی ئەڵمانی نزیکەی ٤٥٠٠٠کەس دەبن و کەمینەیەکی تر بە تورکی دەئاخڤن و ژمارەیان ٣٢٠٠٠ کەس دەبێت و لە شاری کونستانچا دەژین.

### ئایین
بەگوێرەی خشتەی خوارەوە ئایینەکانی ڕۆمانیا دەردەکەون.

لە ڕۆمانیا ئایین بە ڕەسمی نەناسراوەو دەوڵەتێکی علمانی لائیکییە. دەستەی زاڵ کەنیسەی ئۆرثۆذۆکسی ڕۆژھەڵاتە و ئەندامانی ٨٦٬٧٪ ی دانیشتووانن (شەرژمێری ٢٠٠٢). پرۆتستانت(٤٫٧٪) لەگەڵ کەمینەیەکی موسڵمان لە دوبروگا کە زۆرینەیان تورکن بە ژمارە ٦٧٬٥٠٠ کەسن. لە ڕۆمانیا نزیکەی ٧٤ مزگەوت ھەن ٢٤یان کۆنن وەک مزگەوتی ھونکیار کە ساڵی(١٢٧٨ھ -١٨٦١م) درووستکراوەو، مزگەوتی ئانادولکیوی، و مزگەوتی ئەصمەھان سولطان کە سەدەی شازدەھەم دروستکراوە.
ارست.

### شارەکان
بوخارست پایتەختەو گەورەنریم باژێرەکانی وڵأتە بە دانیشتووانەکەی کە نزیکەی(٢ ملیون کەس)
پێنج شاری تری ڕۆمانیا لە ١٠٠ شارە ھەرەگەورەکانی ئەورووپان لە ڕووی دانیشتووان:
شاری یاش (٢٨٥٬٨٦٨ کەس)، کلوج-نابوکا (نزیکەی ٢٩٨٬١٥٦ کەس)، تیمیشوارا(٢٨٣٬١٢١), کرایوفا(٢٩٦٬٠٧٩) ھەرەھا شارۆژکەی کەمتر لە ٢٠٠ ھەزار کەس وەک: گالاتس، براشوف، بلویشت، برایلا وئورادیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ڕۆمانیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٩