open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پشیلە

**پشیلە** یەکێکە لە گیاندارە گۆشخۆرەکان کە دوو جۆری سەرەکی ھەیە یەکەمیان پشیلەی ماڵییە ئەوەی تر پشیلەی کێویە، پلەی گەرمی لەشی پشیلە لە ٣٨٫٦ پلەی سلیزی جێگیرە. پشیلە بەشێکە لە خێزانی پشیلە لەو لێکۆڵنەوەیەی لە ٢٠٠٧ دا ئەنجام دراوە دەرکەوتووە کە پشیلەکان دووەمین ئاژەڵی ماڵی بەناوبانگن لە ئەمریکا لەدوای یەکەمین کە ماسییە.

## تواناکانی پشیلە
پشیلە لەبەر ئەوەی کێشەکەی کەمە ئەمەش یارمەتی دەدات بۆ باز دانی لە شوێنە بەرزەکانەوە لەبەر قاچە بچووکەکانی توانای ڕۆیشتنی لە لێوارە تەنک و بچووکەکان ھەیە وە پشیلە خاوەن نینۆکێکی تیژە کە یارمەتی پاراستن و گرتنی نێچیری دەبێت.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژی جیھانیی پشیلە
* پشیلەی وان

## پێشانگا

پەڕگە:Gatto europeo3.jpg|پشیلەیەک
پەڕگە:Three-hour-old-kitten.jpg|پشیلەیەک تەمەنی ٣ کاتژمێرە
پەڕگە:Oczy kota domowego -Aw58-.JPG|پشیلەیەک کە بەخۆی وێنەی لە خۆی گرتووە
پەڕگە:WhiteCat.jpg|پشیلەی سپی و چاو شین کە جۆرێکی دەگمەنە
پەڕگە:Kittyply edit1.jpg|پشیلەیەکی ماڵی
پەڕگە:Cat-eating-prey.jpg|پشیلەیەکی ڕەش
پەڕگە:Domesticated Indian cats sleeping (cropped for better representation).jpg|پشیلەیەک تایبەت کە لە ھیندستاندا دەژی
پەڕگە:VAN CAT.png|پشیلەی وان
پەڕگە:Chocolate Persian.jpg|پشیلەی جیاواز لە ئێران


## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:پشیلەکان
پۆل:گیانلەبەران
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:وتارە قسەکراوەکان
پۆل:کڕکڕاگەکانی کۆسمۆپۆلیتان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ھەرێمی باسک

**باسک** (بە زمانی باسکی:Euskadi) وە (بە ئیسپانی:País Vasco) هەرێمێکە لە باکووری ئیسپانیا پایتەختی هەرێمەکەش شاری ڤیکتۆریا گاستێرە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمی باسک
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٩
پۆل:کۆمەڵگە سەربەخۆکانی ئیسپانیا
خولی ئەستێرەکانی عێراق

**خولی ئەستێرەکانیی عێراق** () بەرزترین ئاستی خولەکانی تۆپی پێیە لە عێراق، لە ساڵی ١٩٧٤ەوە بۆ یانەکانی نێوخۆی عێراق دامەزرا، تەواوی ئەم خولە لەژێر سەرپەرشتی یەکێتی تۆپی پێی عێراقییە، یانەی زەورا بەھۆی بەدەست ھێنانی ١٤ جامی ئەم خولە بە پێشەنگی ئەو یانانە دێت کە زۆرترین جار ئەم پاڵەوانییەتیەیان بردووەتەوە.

## پاڵەوانی خولەکە
### زۆرترین جاری بەدەستھێنراو

## یانە کوردییەکان
دیارترین یانە کوردییەکان لە خولی ئەستێرەکانیی عێراق، یانەی وەرزشیی ھەولێرە کە بنکەکەی لە شاری ھەولێرە؛ ھەولێر لە ماوەی بەشداربوونی، چوار جار نازناوی خولی نایابی عێراقی بەدەستھێناوە. لە کۆی ٥٠ وەرزی خولەکە لە ٣٢ وەرزدا بەشدارییان کردووە.

## میدیاکان
تەواوی یارییەکانی ئەم خولە لەلایەن کەناڵی ئەلعەراقییەوە پەخش دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرزش لە عێراق
پۆل:ڕکابەرییەکانی تۆپی پێ
پۆل:یارییەکانی تۆپی پێ
پۆل:ڕکابەرییەکانی تۆپی پێ لە عێراق
پۆل:خولەکانی تۆپی پێ لە عێراق
لینکین پارک

**لینکین پارک** () گرووپێکی ڕۆکی ئەمریکییە، لە ساڵی ١٩٩٦ دروست بووە، بە بڵاوکردنەوەی یەکەم ئەلبوومیان *[[ھایبرێد تیۆری]]* ناوبانگی نێونەتەوەییان پەیدا کرد. تا ئێستا زیاتر لە ٥٠ ملیۆن کۆپی لە ئەلبوومەکانیان فرۆشراوە و دوو خەڵاتی گرامییان بەدەست ھێناوە.

## دیسکۆگرافی
* *ھایبرید تیۆری* (٢٠٠٠)
* *میتیۆرا* (٢٠٠٣)
* *مینتس توو میدنایت* (٢٠٠٧)
* *ئە تاوزەند سەنز* (٢٠١٠)
* *لیڤینگ تینگس* (٢٠١٢)
* *دە ھەنتینگ پارتی* (٢٠١٤)
* *وەن مۆڕ لایت* (٢٠١٧)

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:لینکین پارک
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٩٦
پۆل:دەنگ
پۆل:مۆسیقای ڕۆک
پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە ھێڤی مێتاڵەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:گرووپە نیو مێتاڵە ئەمریکییەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە ڕۆکە ئەمریکییەکان
پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:گرووپە مۆسیقییە نیو مێتاڵە ئەمریکییەکان
نیکۆلۆ مەکیاڤێلی

وێنۆک|وێنەی نیکۆلۆ مەکیاڤێلی
**نیکۆلۆ مەکیاڤێلی** (؛ ١٤٦٧–١٥٢٧) نووسەر، سیاسی و فەیلەسووفی ئیتالیایی بوو. مەکیاڤێلی لە ناسراوترین فەیلەسووفانی سیاسییە و بە شوێنکەوتوانی بیر و بڕواکانی ئەو مەکیاڤێلیست دەوترێ. ناسراوترین نووسراوەی مەکیاڤێلی دوو کتێبە لە بارەی سیاسەتەوە بە ناوی میر و دەمەتەقێ. بێرتراند ڕەسڵ لە وەسفی مەکیاڤێلیدا وتویەتی مەکیاڤێلی لووتکەیە لە فەلسەفەی سیاسیدا.

مەکیاڤێلی لە کتێبی میر دا ھێزی تازەی دایە تیۆریی سیاسی و ئەوەی لەوێدا باسی دەکات بە یەکەم دەربڕین دادەنرێ لە ئایدیۆلۆژیی ڕەھایەتی Absolutism. مەکیاڤێللی لە فلۆرینس کارمەند بوو، ساڵانی ساڵ وەک دیپلۆماتێک کاری بۆ دەوڵەت دەکرد. ساڵی ١٥١٢ باوی نەما و پاشەکشەی کرد، لە ماوەی ئەو دوورەپەرێزییەی بەسەریدا سەپێنرا میر و چەندین بەرھەمی دیکەی کاریگەری نووسی، وەک: *Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio* - «تۆژینەوەیەک لە یەکەم دە کتێبی Titus Livius".وێنۆک|نیکۆلۆ مەکیاڤێلی

## نووسینەکان
* *[[میر (کتێب)|میر]]*، وەرگێڕان لە عەرەبییەوە حسێن عارف، لەگەڵ لێکۆڵێنەوەیەک لە کەمال مەزھەر ئەحمەد، بەغدا: چاپخانەی سەمیرامیس، ١٩٨٢.
** *شالیار*، وەرگێڕان لە ئیتاڵییەوە جەمال زەندی، سنە: مادیار، ٢٠٢١.
* *دیسکۆرسەکان* (لەسەر دە کتێبی یەکەمی تیتو لیڤیو)، وەرگێڕان لە ئیتاڵییەوە جەمال زەندی، سنە: مادیار، ٢٠٢١.

## سەرچاوەکان

* لوقمان کەریمی، «سیاسەت و دەسەڵات لە بیری سیاسیی ماکیاڤێلیدا»، گۆڤاری بیروھزر، ساڵی دووھەم، ژمارە ٢، ٢٠١٦، لل ٩٧–١٠٠.

Från Platon till kommunismens fall – De politiska idéernas historia. Sven-Eric Liedman. «ڕێگوزەری بیری سیاسی» ٩٦-١٠٠

پۆل:شانۆنامەنووسانی ئیتالی
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٥یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئیتالی
پۆل:مەکیاڤێلیسم
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٦٩
پۆل:مردووانی ١٥٢٧
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:بەخاک سپاردن لە بازیلیکای سانتا کرۆس، فلۆرانس
ئینریکێ ئیگلێسیاس

وێنۆک|ئینریکێ ئیگلێسیاس

**ئینریکێ ئیگلێسیاس** (بە ئیسپانیایی: *Enrique Iglesias*) (لە دایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٧٥) گۆرانبێژێکی ئیسپانییە، کوڕی گۆرانیبێژی بەناوبانگی ئیسپانی خولیۆ ئیگلێسیاسە. بە زمانەکانی ئینگلیزی و ئیسپانیایی گۆرانی دەچڕێ. یەکێکە لەو گۆرانیبێژانەی کە ئەلبوومەکانی برەوێکی زۆریان لە بازاڕدا ھەیە. لەگەڵ چەندین گۆرانیبێژی بەناوبانگی تردا گۆرانی چڕیوە وەک جێنیفێر لۆپەز، پیتبووڵ، لیل واین و زۆری تریش. کاتێک کە مناڵ بووە دایک و باوکی لێک جیا بوونەتەوەو پاشان کاتێک کە ئێنریکیێ تەمەنی ٧ ساڵ بووە لەگەڵ باوک و براکەی چوون بۆ مەیامی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. وە ھەروەھا چەند فیلمێک دا بەشداریکردووە و کە بەناوبانگترینیان *How I met your Mother*. ئەو لە ساڵی ٢٠٠١we لەگەڵ ئاننا کۆرنیکۆڤای تێنیسزانی ڕووسی پەیوەندیان ھەیە کە بۆ یەکەم جار لە ڤیدیۆی ئێسکەیپ یەکتریان دیت و بۆ ماوەی ١٢ ساڵ پێکەوە بوون پاش ئەوەی کە ئاننا چەند جارێک لە ئێنریکە دووگیان بووۆ ئێنریکە نەیھێشتوە کە مناڵەکەیان  ببێ ئەو ھاوسەرگیری لەگەڵ ئاننا نەکردوە چونکە ئەو باوەڕی بە ھاوسەرگیری نیە و پێوایە خۆشەویستی بەبێ ھاوسەرگیریش دەبێت. وا پاش ١٢ ساڵ لە مانگی شوباتی ٢٠١٤ ئێنریکی لە ئاننا جیابۆوە.

## سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/Enrique_Iglesias ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:زیندووان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئیسپانی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئەکتەرە ئیسپانییە نێرەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان
پۆل:خوێندکارانی پێشووی زانکۆی میامی
مشک

thumb|وێنەی کۆمەڵە مشکێکی ماڵی
**مشک** یەکێکە لە گیاندارە گیاخۆرەکان کە قەبارەیەکی بچووکی ھەیە نزیکەی ٩ سم دەبێت کێشی مشک نزیکی ١.٥گرام دەبێت ژیانی مشک ھەمیشە کورتە یەکەم بەھۆی کووشتنیان لەلایەن مرۆڤەوە یان خواردنیان لەلایەن گیانداری ترەوە یان بەھۆی کەمی ماوەی ژیانیانە کە نزیکەی ٥٠ ڕۆژ مشک زۆرتر ناژی، مشکیش دوو جۆری ھەیە یەکەمیان ماڵی ئەوەی تر کێویە.

پۆل:مشکەکان
گاکێوی

thumb|وێنەی گاکێوییەکی لاوی توانا
**گاکێوی** گیاندارێکی گیاخۆرە، گاکێوی لە چەند جۆرێ پێکدێ کە بەھۆی جیاوازی ڕەنگاکانیەوە لێک دەکرێنەوە لەوانە گاکێویی قاوایی ، گاکێویی ڕەش ، گاکێویی سوور. گاکێوی خاوەن شاخێکی (ئەسرۆ) بەھێزە کە لەسەرەیەوە ھەیەتی کە بەھۆی ئەمەوە دەتوانێت پارێزگاری لە مانەوەی خۆی بکات جگە لەوەش خاوەنی توانایەکی بەھێزە بۆ ڕاکردن لە دەست نێچیروانان.

پۆل:ئاژەڵەکان
فۆلکسڤاگن

**فۆلکسواگن** (بە ئەڵمانی: Volkswagen؛ IPA-de|ˈfɔlksˌvaːɡŋ̍) کورتکراوەی **VW**ە.  کۆمپانیایەکی گەورەی ئاڵمانی و یەکێکە لە گەورەترین کۆمپانیا گەورەکانی جیهان بۆ دروستکردنی ئۆتۆمۆبێل و ماتۆڕی ئۆتۆمۆبێل بۆ چەندین ماڕکەی جیا جیا. کەلەلایەن (گرووپی فۆلکسواگنەوە) بەڕێوە دەبردرێت. ئەو کۆمپانیایە لە  ٢٨/٥/١٩٣٧دا لەلایەن Martin Winterkorn و Ferdinand Piëchـەوە  دامەزراوە  بە پشتیوانی دیکتاتۆری گەورەی نازیەکان، هیتلەر. فۆلکسواگن لە ساڵی ٢٠٠٨دا دووهەمین کۆمپانیای گەورەی جیهان بوو لە دوای کۆمپانیی جەنەرال مۆتۆرس. لە ساڵی ٢٠١٠دا یەکەمین کۆمپانیای گەورەی جیهان بوو دوای ئەوەی سەرووی ٤ میلیۆن ئۆتۆمۆبێلی فرۆشت. وە لە ساڵی 2015 دوای هەر یەکە لە کۆمپانیاکانی تۆیۆتای ژاپۆنی و کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆڕس ی ئەمریکی ، خاوەنی زۆرترین ڕێژەی فرۆشتن بوو لە ئۆتۆمبیلەکانی کە زیاتر بوون لە 9 ملیۆن ئۆتۆمبێل .

## فرۆشەکان

## لۆگۆکان
300px|ناوەند

## مۆدێلەک

## پۆلين كردنى جيهانى
بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبێلەکانی فۆلکسواگن بەشێوەیەکی سەرکەوتویانە دەستیانکرد بەدرووستکردنی ئۆتۆمبێل، بە شێوەیەک کە تاووەک و ئێستا جەند مۆدێلێکی کۆمپانیاکە لە گشت مێژووی درووستکردنی ئۆتۆمبێل پڕفرۆشترین بوون.
وە لە کاتی ئێستادا کۆمپانیاکە خاوەن دووەم گەورەترین بەرهەم هێنانی زۆۆری ئۆتۆمبێلە، وە وا جاوەڕوان دەکرێت کە کۆمپانیاکە تا ساڵی ٢٠١٨ بەرە پێشوەجونێکی باشی تێدا ڕووبدات.

## زەرەمەندبوون
لە سێپتێمبەری ٢٠١٥دا، دەستهەڵات دارانی وڵاتی ئەمریکا  ڕایانگەیان، کە بەشێکی ئۆتۆمبێلە نوێکانی کۆمپانیاکە لە گازێکی *ژەهراوی* لە بزوێنەرەکەوە دەر دەدات، ئەمە هاوکات بووە هۆی زەرەر گەیاندن بە پشکەکانی کۆمپانیاکە و رەخنەگرتن لە دەستهەڵاتدارانی وڵاتی ئاڵمانیا بەهۆی خۆ دزینەوە لە ڕاستییەکان.

## ژێدەرەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.
* http://www.vw.com
* https://web.archive.org/web/20160429100415/https://www.vwdieselinfo.com/
----

## سەرچاوەکان

پۆل:فۆلکسڤاگن
پۆل:ئۆتۆمبێلەکانی گرووپی فۆلکسڤاگن
پۆل:ئەڵمانیا
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٣٧
پۆل:ئۆتۆمبێڵ
پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل
پۆل:کۆمپانیاکانی ئاڵمانیا
ئاودی

**ئاودی** () (شێوازی خوێندنەوە|  [ˈʔaʊ̯dɪ ʔaːˈgeː]) کۆمپانیایەکی ئەڵمانییە تایبەتە بەدرووستکردنی ئۆتۆمبێلی جۆری گرانبەها. هەروەها ئەو کۆمپانیایە سەر بە گرووپی فۆلکسڤاگنـە کە بە کچی ڤۆلکسڤاگن ـیش ناودەبرێت . 
مێژووی دامەزراندنی ئەو ئۆتۆمبێلە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٩٩ کە بۆ یەکەم جار ئۆگست هۆرچ ئەو بیرۆکەی دۆزیەوەو توانی یەکەم ئۆتۆمبێلی خۆی لە ساڵی ١٩٠١ دا درووست بکات ، بە فەرمی لە ساڵی ١٩٠٩ دا دەستی بە کارەکانی کرد . بەڵام دوای دامەزراندن و دەست بەکار بوونی ئەو کۆمپانیایە بڕێک کێشەی ناوخۆیی کەوتە ناو و ھەر بە ناوبڕ تاوەکو ساڵی ١٩٦٩ ، لەو کاتەدا بۆ دووھەمجار دەستی بەکارەکانی کردەوە. تاوەکو سەرەتای سەدەی بیست و یەکەم پێشکەوتنێکی باشی بەدەست ھێناوە و لە ڕیزی باشترین ئۆتۆمبێلەکانی جیھاندا یە.

## مۆدێلەکان

### مۆدێلەکانی ئێستا
لیستی ئۆتۆمبێلانەی کەلە ساڵی ٢٠١٤دا فرۆشراوون.

### مۆدێلەکانی ''ئێس'' و ''ئار ئێس''

## درووستکراوەکان

* Data from 1998 to 2010. Figures for different body types/versions of models have been merged to create overall figures for each model.

## بەستەرەکان
* ئاودی ئەی٤
* ئاودی ئەی٨

## پەڕاوێزەکان


پۆل:ئاودی
پۆل:بادن-ڤویرتمبێرگ
پۆل:باڤاریا
پۆل:ساکسۆنیا
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٠٩
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٦٥
پۆل:ئۆتۆمبێڵ
پۆل:کۆمپانیای ئوتومبێڵ
پۆل:پیشەگەرانی ئوتۆمبێل
پۆل:کۆمپانیاکانی ئاڵمانیا
زمانی قەمەری

**زمانی قەمەری** (شیکۆمۆر) زمانێکە لە دوورگەکانی قەمەر و مایۆت قسەی پێدەکرێ.

پۆل:زمانەکانی دوورگەکانی قەمەر
ئەبجەد

**ئەبجەد** یان **ئەبگەد** جۆرێک لە سیستەمی نووسینە کە ھەمیشە یان زۆربەی کات بێدەنگێک نیشان دەدات و خوێنەر دەبێ خۆی بزانێت بە کام دەنگدارانەوە بیخوێنێتەوە. ئەبجەد لە وشەی عەرەبیی «أبجد» بە مانای ئەلفوبێ گیراوە. ئەلفوبێکانی فینیقی، عەرەبی، عیبری، ئارامی و ئەوێستایی نموونەکانی ئەبجەدن.

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:پارانۆرماڵ
پۆل:سیستمەکانی نووسین
ئەلفوبێی ئارامی

**ئەلفوبێی ئارامی** سیستەمێکی نووسینی ئەبجەدییە (واتە ھێماکانی تەنیا نیشاندەری بێدەنگەکانن) و لە ئەلفوبێی فینیقی وەرگیراوە. زۆربەی ئەو خەت و ئەلفوبێیانە ئێستا لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا بەکاردێن بە جۆرێک لەم ئەلفوبێیە وەرگیراون.

## ئەلفوبێی شاھانەی ئارامی

پۆل:ئەلفوبێی ئارامی
پۆل:زمانی ئارامی
پۆل:خەتەکان
پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٨ەمی پ.ز
ئایزۆ ٤٢١٧

**ئای ئێس ئۆ ٤٢١٧** (ISO 4217) ستانداردێکی ڕێکخراوی جیھانی بۆ ستانداردکردنە بۆ ناوی دراوەکانی وڵاتانی جیھان.

## سەرچاوەکان


پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی
پۆل:ئابوورناسیی نێونەتەوەیی
پۆل:کۆدکاری
پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ
پۆل:پارە
پۆل:یەکەی پارە بەپێی وڵات
پۆل:دراو
مێژووی شارستانییەت

**چیڕۆکی شارستانییەتی** () کتێبێکی ئینسایکلۆپیدیای مێژوویییە لە نووسینی فەیلەسوف و مێژوونووسی ئەمریکی ویل دیورانت و و ھاوسەرەکەی ئارێڵ دیورانت'ە، لە یانزە بەرگ پێکدێت کە باس لە گشت شارستانە مرۆیییەکان دەکات لە سەرەتاوە تاکو سەدەی نۆزدەھەم، بە ئارمانچ و ڕێبازی زانستی دادەنریت.

کتێبێکی ئینسایکلۆپیدیای فەلسەفەی مێژوویییە، نووسەرەکەی چەنەھا ساڵانی بەسەر بردووە لە نووسینی و تەواو کردنی و جەنەھا کتێبی لەو بارەیەوە خوێندبۆیەوە و لە جاریک زیاتر گەشتی بۆ جیھان کرد بەھۆی کۆکردنەوەی زانیاری لەبارەی کتێبەکەوە، وە ھەروەھا گوایە لە کۆتایی ھەر بەشێکدا ئامانجی بە سەرچاوە و بەڵگەکان کردووە، لەسەرەتادا ویستویەتی کە لە تەنھا پێنج بەش پێکبێت بەللام لە دوایدا بەھۆی لێکۆڵینەوەی زیاتر و زانیارە زیاتر بڕیارە داوە بیکات بە حەوت بەش، و ھەروەھا ئەم ژمارەیەشی تێپەراند بوو بە یانزە بەش، لە نووسینی بەردەوام بوو بۆماوەی چل ساڵ لە ساڵی ١٩٣٥–١٩٧٥
کتێبەکە خەڵاتی پۆڵیتەرزی بردۆتەوە (١٩٦٨).

## پێشوازی
یەکێک لە بەرگەکان، «ڕووسۆ و شۆڕش»، خەڵاتی پولییتزەری بۆ وێژەی گشتیی ناخەیاڵی لە ساڵی ١٩٦٨ بەدەست ھێنا. ھەموو یازدە بەرگەکان ھەڵبژاردەی یانەی کتێبی مانگ بوون و پڕفرۆش بوون و کۆی گشتیی فرۆشیان زیاتر لە دوو ملیۆن دانە بوو بە نۆ زمان.

پێداچوونەوەی جەیمس ھ. بریستید بۆ یەکەم بەرگ زۆر نەرێنی بوو. دەبلیو. ئێن. براون بەزەحمەت زیاتر سەرسام بوو. ھێنری جەیمس فۆرمان، لە پێداچوونەوەی بۆ ڕۆژنامەی نیوویۆرک تایمز، یەکەم بەرگی بە شاکار زانی، ھەروەھا New York Herald Tribune یش ھەمان بۆچوونی ھەبوو. مایکل گینسبێرگ بە باشی لە بەرگی دووەم ڕوانی، ھەروەھا ئێدمۆند سی. ڕیچاردزیش. پێداچوونەوەکانی بەرگی دووەم لە گۆڤاری Time و Boston Evening Transcript زۆر ئەرێنی بوون. جەی. دەبلیو. سوین لە کاتی پێداچوونەوەی بۆ بەرگی سێیەم تێبینی کرد کە کتێبەکە بۆ خوێنەرانی گشتی نووسراوە نەک زانایان، و لەوەدا سەرکەوتوو بووە. پێداچوونەوەیەک بۆ بەرگی سێیەم لە گۆڤاری تایم ئەرێنی بوو. جۆن دەی پێداچوونەوەیەکی تێکەڵی بۆ بەرگی سێیەم بڵاوکردەوە. ڕالف بەیتس پێداچوونەوەیەکی نەرێنی بۆ بەرگی سێیەم لە The New Republic بڵاوکردەوە. سیدنی ئاڕ. پاکارد، پرۆفیسۆری مێژوو لە کۆلێژی سمیس، بەرگی چوارەمی بە زۆر باش زانی. نۆرمان ڤی. ھۆپ ھەمان بۆچوونی ھەبوو. ئێل. ئێچ. کارلسن، بۆ Chicago Tribune، بەراوردی کرد بە کارەکانی جاکۆب بێرکھاردت. والاس ک. فێرگسن پێداچوونەوەیەکی بۆ بەرگی پێنجەم بڵاوکردەوە. جیۆفری بروون پێداچوونەوەی ئەرێنی بۆ بەرگەکانی پێنجەم و شەشەم لە ڕۆژنامەی نیوویۆرک تایمز بڵاوکردەوە. گاریت ماتینگلی، بۆ پێداچوونەوەی شەممە (The Saturday Review)، تانەی لە بەرگی شەشەم گرت بەڵام دواتر وتی کە دیورانت زۆر خوێنراو و گێڕەرەوەیەکی لێھاتوو بوو. دی. دەبلیو. برۆگان زۆر بە باشی لە بەرگی حەوتەم ڕوانی. پێداچوونەوەیەک لە گۆڤاری تایم بۆ بەرگی حەوتەم ئەرێنی بوو. جەی. ئێچ. پلامب بەرگی ھەشتەمی بە زۆر خراپ زانی، ھەروەھا ستانلی مێلۆنیش. ئەلفرید ج. بینگھام بەرگی نۆیەم بە «مێژوویەکی نیمچە-گشتیی تەواو چێژبەخش» زانی، و زۆر ستایشی بەرگی دەیەمیشی کرد. جۆن ئێچ. پلامب زۆر توند بوو لە پێداچوونەوەی بۆ بەرگی یازدەیەم. جۆزێف ئای. شوولیم ھەمان بۆچوونی ھەبوو. ئەلفرید ج. بینگھام بۆچوونێکی تێکەڵ و ئەرێنی ھەبوو. پێداچوونەوەیەک لە The Saturday Review بۆ بەرگی یازدەیەم زۆر ئەرێنی بوو.

## سەرچاوەکان

* Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization,” World Library, Inc. , USA.

پۆل:کتێبەکانی ویل دورانت
پۆل:کتێبە مێژوویییەکان
عیماد ئەحمەد

**عیماد ئەحمەد سەیفور** سیاسەتمەداری کورد و جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان بوو لە کابینەی پێنجەم و حەوتەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە و پێشتر پەیوەندی بە کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستانەوە کردووە. لە  ساڵی ١٩٥٥  لە شاری  خانەقیندا لە دایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٣ بوو بە پێشمەرگە.  لە ١٩٩٣ پاش کۆنگرەی یەکێتیی بوو بە ئەندامی سەرکردایەتی و ساڵێک پاشتر بووە ئەندامی  مەکتەبی سیاسی هەمان حیزب. لە رێکخستنەکانی سلێمانی و کەرکووک و راپەرین و سۆران و دھۆک بەرپرسایەتی کردووە. لە ناو حکوومەتی ھەرێمدا پۆستی وەزارەتی تەندرووستیی و وەزارەتی پیشەسازی و وەزارەتی ئاودێری وەرگرتووە. لە ئیدارەی سلێمانی جێگری سەرۆک وەزیران بوو. پاش یەکگرتنەوەی حکوومەت لە کابینەی پێنجەم و حەفتەم دووبارە کراوە بە جێگری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێم.

## سەرچاوە

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:خەڵکی خانەقین
خەڵاتی پولیتزەر

وێنۆک
**خەڵاتی پولیتزێر** خەڵاتێکە کە بە ڕۆژنامەوانان، مووسیقاوانان و وێژەوانان دەدرێت. ئەم خەڵاتە لە لایەن زانکۆی کۆلۆمبیاوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دەبەخشرێت و یەکەمین جار لە ساڵی ١٩١٧دا داھاتوە. 

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی خەڵاتی پولیتزێر


پۆل:خەڵاتەکانی ئەمەریکا
ئاڤێستا

وێنۆک|250px|یەسنا ٢٨٫١
**ئاڤێستا**، **ئەڤێستا** یان **ئەوێستا** (بە ئاڤێستایی: awēsta) کۆمەڵێک دەقی ئایینییە کە بە زمانی ئاڤێستایی نووسراوە و بۆ زەردەشتییەکان پیرۆزە. وشەی ئاڤێستاش بە مانای بنچینە و بینای پتەوە. ئەم کتێبە کە بە زمانی ئاڤێستایی نووسراوە، ئەمەشیان زمانێکی کۆنە کە پەیوەندییەکی زۆری ھەیە بە زمانی فارسی، زمانی سانسکریت و زمانی کوردی. زۆر جار مەترسی لەناوچوونی بووە. مێژوونوسە کۆنەکان دەڵێن کە ئاڤێستا لەسەر ١٢٠٠٠ پارچە لە پێستی چێل نووسرابوو بەڵام لە چەندین ڕووداودا، ھەر جار کەمێکی لێ ون بوو تا ٣٨٠٠٠ وشەی لێ ماوە. ھەندێک سەرچاوەش دەڵێن کە ٣٤٥٬٧٠٠ وشە بوو، لە ١١ بەش پێک ھاتبوو بە ھەمووشی ٥ شێعر بوون.

## خوێندنەوەی زۆرتر
* *ئەوێستا، نامەی مینەوی زەردەشت*، وەرگێڕی فارسی: جەلیل دووستخاھ، وەرگێڕی بۆ کوردی: عومەر فارووقی، ھەولێر: بڵاوکراوەی ئاراس، ٢٠٠٢.

## سەرچاوەکان

## یەستەرە دەرەکییەکان
* دەقی ئەوێستا

پۆل:دەقە زەردەشتییەکان
پۆل:ئەوێستا
پۆل:سەرچاوەی ئایینی کۆنی ئێران
ڕیاڵی ئێرانی

**ڕیاڵ** () لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ناوی دراوی فەرمیی وڵاتی ئێرانە. ھەر ڕیاڵێک ١٠٠ دینارە بەڵام ئەوەندە بێ بایەخە کە ھیچ کاتێک کەمتر لە یەک ڕیاڵ حیساب ناکرێ. بە شێوەی نافەرمی بە ھەر ١٠ ڕیاڵ یەک **تمەن** () ئەوترێ. ھەروەھا لە زاری خەڵکیدا بە ڕیاڵ «قەران»یش ئەوترێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:دراوەکانی ئاسیا
پۆل:دینار
پۆل:ناساندنەکانی ١٧٩٨
پۆل:ناساندنەکانی ١٩٣٢
جامی جیھانیی ڤیڤا ٢٠١٢

**جامی جیهانی ڤیڤا ٢٠١٢** پێنجەمین پاڵەوانیەتی ڤیڤایە تایبەتە بەو هەرێمانە کە نەبوونە بە دەوڵەت ، ئەم پاڵەوانیەتیە لە ٤ی حوزەیران تاوەکوو ٩ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٢ بەردەوام دەبێ وە هەرێمی کوردستان ی عێراق میوانداری پاڵەوانیەتیەکە دەکات .

## شار و یاریگاکان

## بەشداربووان

## کۆمەڵەکان

## یاریەکان و ڕیزبەندی کۆمەڵەکان
### یاریەکان و ڕیزبەندی کۆمەڵەی یەکەم

***ڕیزبەندی کۆمەڵەی یەکەم***

### یاریەکان و ڕیزبەندی کۆمەڵەی دووەم

***ڕیزبەندی کۆمەڵەی دووەم***

### یاریەکان و ڕیزبەندی کۆمەڵەی سێیەم

***ڕیزبەندی کۆمەڵەی سێیەم***

## یاریەکانی پێش کۆتایی

## یاری کۆتایی و دیاریکردنی پلەکانی تر

### دیاریکردنی پلەی نۆیەم

### یاریکانی پێش کۆتایی بۆ چوونە پلەی پێنجەم تا هەشتەم

### دیاریکردنی پلەی حەوتەم

### دیاریکردنی پلەی پێنجەم

### دیاریکردنی پلەی سێیەم

### یاری کۆتایی





## سەرژمێریەکان
*کوردستان پلەی یەکەمی بەدەست هێنا بەبێ دۆڕان (شکست)
*ژمارەی گۆڵەکان ١٠٢ گۆڵ لە کۆی ١٨ یاری
*باشترین تیپ هەرێمی کوردستان (پاڵەوانی خول)
*خراپترین تیپ هەرێمی دارفوور ٣٨ گۆلی لێ کرا لە چوار یاری و پلەی نۆیەم (دواپلە)
*هەرێمی پڕۆڤێنس زۆرترین گۆڵیان تۆمار کرد کە ٢٤ گۆڵ بووە بە ڕێژەی ٦ گۆڵ بۆ هەر یارییەک
*هەرێمی دارفوور زۆرترین گۆلی لێ کرا کە ٣٨ گۆڵ بوو بە جۆرێک کە زۆرتر لە ٩ گۆلیان لێ کراوە لە هەر یارییەک

## میدیا
لەڕۆژانی بەڕێوەچوونی پاڵەوانیەتیەکە ڕۆژنامەی ڤیڤا لە کوردستانی باشوور دەردەچێت بە سێ زمانی کوردی ، عەرەبی ، ئنگلیزی وە لەڕووی گواستنەوەی یاریەکان  کەناڵی ئاسمانی ئەلعەڕاقیە w زۆرێک لە کەناڵە لۆکاڵیەکانی هەولێر و سلێمانی یاریەکان پەخش دەکەن

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی یەکێتی تۆپی پێی کوردستان
*پەڕەی تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووکی (یەکێتی تۆپی پێی کوردستان)
* بابەتی ڕۆژنامەنووس ئەرسەلان عەبدووڵا|ماڵپەڕی ئاکا نیوز
*ماڵپەڕی ڕێکخزاروی N.F.Board
*ماڵپەڕی ڤیڤیا ٢٠١٢

پۆل:تۆپی پێ لە ٢٠١٢
پۆل:پاڵەوانیەتی ڤیڤا
پۆل:تۆپی پێ لە کوردستان
پۆل:جامی جیھانیی ڤیڤا
ئوکسیتانیا

thumb|200px|ئاڵای ئوکسیتانیا کە چالاکەکانی بەکاریدێنن
thumb|300px|نەخشەی ئوکسیتانیا
**ئوکسیتانیا** ناوچەیەکی مێژووییە لە باشووری ئەورووپا.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆمەڵگای فەڕەنسی
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکانی ئیسپانیا
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
زەنگبار

**زەنگبار** (بە کوردیی لاتینی: *Zengibar*، بە عەرەبی: *زنجبار*، بە فارسی: *زنگبار*) ناوچەیەکە لە وڵاتی تانزانیا.

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٣
پۆل:دوورگەکانی تانزانیا
پۆل:دوورگەکانی زەنگبار
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
ژێئوسینتەتیک

ژێئوسینتەتیک (بە ئینگلیزی: Geosynthetic) ناوی کۆمەڵێک لە مەتێریاڵەکانە کە بۆ دروست کردنەوە و بەھێز کردنی خاک بە کەڵکیان لێ وەردەگیرێت.

پۆل:ئەندازیاریی خاک
گەلاوێژ (ئەستێرە)

وێنۆک|ئەستێرەی گەلاوێژی A و B کە وێنەکەیان لەلایەن تەلەسکۆپی ھابلەوە گیراوە
**گەلاوێژ** (ھەروەھا **سیریوس**، **قورخ**، **کاروانقڕان**، **کاروانکوژ** یان **کاروانکوژە**؛ ) ڕووناکترین ئەستێرەی ئاسمانە. ئەم ئەستێرەیە بە مەودای ٨.٦ ساڵی ڕووناکی لە گۆی زەوییەوە دوورە و یەکێکە لە نزیکترین ئەستێرەکان لە زەوی. ڕووناکیی گەلاوێژ ٢٥.٤ ئەوەندەی خۆرە و بارستەکەشی دوو ئەوەندەی خۆرە.

## لە چاندی کوردیدا
ئەستێرەی گەلاوێژ لە زۆربەی شەوانی ساڵدا لە ئاسمانی کوردستاندا دەبینرێ، جگە لە چەند مانگی گەرمتری ساڵ. گەلاوێژ لە ١٠ی ئابەوە (سەرەتای مانگی گەلاوێژی ڕۆژژمێری کوردی) کاتژمێرێک پێش ھەڵاتنی خۆر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسماندا دەردەکەوێت؛ کە ئەمە مانای دەستپێکردنی وەرزی سەرما و فێنک بوونەوەی ھەوایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەستێرەکان بە ناوی تایبەت
پۆل:گەردوون
پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
پۆل:کورتەبنە سپییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای کوردی
کۆچەر بیرکار

**کۆچەر بیرکار ([[ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگایی شاھانە|FRS]])** ساڵی ١٩٧٨ی زایینی لە شارەدێی نێ سەربە شاری مەریوان، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بووە. بیرکارێکی ھاوچەرخی کوردە، کە ئێستا لە زانکۆی کەمبریج پرۆفیسۆرە. لە ساڵی ٢٠١٨دا توانیی گەورەترین خەڵاتی بیرکاریی جیھانی فیڵدز کە بە نۆبێلی بیرکاری ناسراوە دەستەبەر بکات. کۆچەر بیرکار وتوویەتی «ھیوادارم ئەم خەڵاتە بزە بخاتە سەر لێوی چل ملیۆن کورد».

## ژیاننامە
کۆچەر بیرکار، لە ساڵی ١٩٧٨، لە گوندی نێی سەر بە شارستانی مەریوان لە خێزانێکی جووتیار لەدایک بوو، کۆچەر سێھەم منداڵی خێزانێکی ٦ منداڵییە. خێزانەکەی پێداویستیی ژیانیان لە ڕێگەی کشتوکاڵ و چاندنی گەنم و سەوزەوات دابین کردووە. ڕۆژانی منداڵی کۆچەر لە بارودۆخێکی ناخۆشدا بوو، لەو کاتەی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ناوخۆدا سەری ھەڵدابوو و لە لایەکی دیکەوە شەڕیی نێوان عێراق و ئێران ناوچەکەی کاول کردبوو، بەڵام بنەماڵەی کۆچەر سەرەڕای ئەم ناخۆشییە توانیبوویان شوێنێکی ئارام بۆ کۆچەر دابین بکەن، ھەر وەک کۆچەر خۆی دەڵێت: «ڕێک لەدوای لەدایکبوونم شۆڕشی گەلانی ئێران دەستی پێ کرد و دواتر جەنگی ئێران-عێراق، بەڵام خۆشبەختانە ئێمە ھەموو ئەو شتانەی کە پێویست بوون خۆمان دابینمان دەکردن، بۆیە توانیمان ڕزگارمان بێت».

### خوێندەواری
خوێندنی سەرەتایی لە مەریوان بردووەتە سەر و پلەی کارناسیی لە ساڵی ٢٠٠٠دا لە زانکۆی تاران دوایی ھێناوە. لە دوایی لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە زانکۆی ناتینگھام پلەی پی ئێچ دیی بە دەست ھێناوە.

### توێژینەوە
بیرکار بە زۆری لەسەر ئەندازەی جەبری (Algebraic Geometry) کار دەکات. ھەروەھا بەرپرس و داھێنەری ماڵپەڕی کۆری زانیاری و داھێنان بووە. ھەروەھا بیرکار لە زۆرێک کونفڕانسی بیرکاری لە وڵاتانی دونیادا بەشداریی کردووە.

## خەڵاتەکان
کۆچەر بیرکار چوار خەڵاتی گرنگی لە بواری بیرکاریدا بەدەست ھێناوە:
* خەڵاتی بنکەی بیرکاریی پاریس
* خەڵاتی لێڤێرھووڵم
* خەڵاتی مۆر بۆ وتاری لێکۆڵینەوەیی، ٢٠١٦
* خەڵاتی فیڵدز لە ساڵی ٢٠١٨دا

## سەرچاوەکان

* لاپەڕەی تایبەتی کۆچەر بیرکار لە ماڵپەڕی زانستگای کەمبریج دا
* ماڵپەڕی ناونیشانی بیرکاران

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فیڵدز
پۆل:بریتانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان
پۆل:خەڵکی مەریوان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کۆچبەرە ئێرانییەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ماتماتیکزانانی ئێرانی
پۆل:ماتماتیکزانانی بریتانی
پۆل:ماتماتیکزانانی کورد
پۆل:پەنابەرانی شانشینە یەکگرتووەکان
کەوتەر

**کەوتەر** (Kewter، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٦١ کەس لە ٣٦ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی موکریانی ڕۆژاوا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
مەڕ

**مەڕ** (ناوی زانستی: *Ovis aries*) ئاژەڵێکی گوانداری ماڵییە.

بە کوردی بە بەچکەکەی دەوترێ **بەرخ** و کاتێک لە شیر دەبڕدرێتەوە **کاوڕ** و کاتێک دوو بەھار تێپەڕدەکات **شەک** و ئەگەر بۆ یەکەم جار بزێ **شەکمەڕ**ی پێ دەوترێ، کاتێ کە بە تەواوی پێدەگات بە نێرەکەی دەوترێ **بەران** و بە مێیەکەی دەڵێن **مەڕ**.

## ناوی مەڕ بەگوێرەی سوڕی ژیانی
وێنۆک|250px|right
مە‌ڕیش وە‌ک زۆربە‌ی ئاژە‌ڵە‌کانی تر لە‌ سە‌رە‌تای پایز بە‌بە‌ران دێت (جووت دە‌بێت) ، دوای ٥ مانگی دە‌زێت واتە‌ لە‌ کۆتایی شوبات یان سە‌رە‌تای ئادار دە‌زێ ، ئە‌و بێچووە‌ی دە‌یبی پێی دە‌ڵێن بە‌رخ.

# لە‌ تە‌مە‌نی ١ رۆژی تا ٦ مانگی پێی دە‌ڵێن بە‌رخ ئە‌و خوریە‌ی پێی وە‌یتی پێی دە‌ڵێن ( لوا ) کە‌ لە‌تە‌مە‌نی ٦ مانگی لێی دە‌بڕێتە‌وە‌ ئە‌وکاتە‌ ھیچی تر پێی ناڵێن بە‌رخ.
# لە‌ ٦مانگی تاکو یە‌ک ساڵ، پێی دە‌ڵێن کاوڕ ، ئە‌گە‌ر نێر بوو کاوڕە‌ نێری پێدە‌ڵێن ، ئە‌گە‌ر مێ بوو کاوڕە‌ مێی پێ دە‌ڵێن .
# شە‌ک و بە‌ردیل : لە‌ یە‌ک ساڵی تا دوو ساڵێ.
## کاوڕ ئە‌گە‌ر مێ بوو ساڵێک بە‌سە‌ر تە‌مە‌نی دا رۆیشت پێی دە‌ڵێن (بە‌ردیل) ، ئە‌گە‌ر بە‌ردیل لە‌پایز بە‌رانی خوارد و دویا زا پێی دە‌ڵێن (بە‌ردیلە‌ زا). ئە‌گە‌ر نە‌زا پێی دە‌ڵێن (بە‌ربوارد ) ، بە‌ڵام جاریش ھە‌یە‌ کاوڕە‌مێ بە‌ کاوڕی بە‌رانی دە‌خوا و پێی دە‌ڵێن (کاوڕە‌زا).
## ئە‌گە‌ر کاوڕ نێر بوو ئە‌وە‌ پێی دە‌ڵێن (شە‌ک).
# شە‌ک ئە‌گە‌ر ساڵێکی بە‌سە‌ردا سووڕایە‌وە‌ واتە‌ لە‌ تە‌مە‌نی دوای دووساڵی تا سێ ساڵی پێی دە‌ڵێن (خرت).

# مە‌ڕ دوای تە‌مە‌نی ٢ ساڵی بە‌ بە‌ردیلە‌ زا یان بە‌ربواری دە‌گوترێ مە‌ڕ .
# قە‌یرە‌ : لە‌دوای تە‌مە‌نی ٣ ساڵی بە‌سە‌ر خرتدا دە‌گوترێ قە‌یرە‌ و بە‌ڵام لە‌ناو خە‌ڵکی ئاسایی ھە‌ر لە‌دوای ٢ ساڵی بە‌ شە‌ک دە‌گوترێ بە‌ران ، بە‌ڵام شوان و پسپۆڕانی ئە‌و بوارە‌ باش لێکیان دە‌کە‌نە‌وە‌ ، بە‌ناوی تایبە‌تی خۆیان بانگیان دە‌کە‌ن ، وە‌ مە‌ڕ چیند بزێ بە‌وە‌ دە‌ژمێردرێ بۆ نموونە‌ دە‌ڵێن مە‌ڕی یە‌ک بە‌رخە‌ زا و دووبە‌رخە‌ و بە‌رانیش کە‌بووە‌ قە‌یرە‌ بۆنموونە‌ دە‌ڵێن بە‌ران یە‌ک قە‌یرە‌ و دووقە‌یرە‌ ، واتە‌ ئە‌وە‌ندە‌ ساڵە‌ بە‌سە‌رقە‌یراتیە‌کە‌ی داڕۆیشتووە‌.
## پێشانگا

Grazing sheep on levee in Grünendeich, 9.jpg|وێنەی بەرخێکی تاڵە
Grazing sheep on levee in Grünendeich, 10.jpg|مەڕێک و دوو بەرخی تاڵە
File:Stubai - Tiroler Bergschaf -BT- 01.jpg| مەڕێکی چار


## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:مەڕ
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
بزن

**بزن** (ناوی زانستی: *Capra aegagrus hircus*) ئاژەڵێکی گوانداری ماڵییە، وە لە جۆری ئاژەڵە کاوێژکەرەکانە.

بە کوردی بە بەچکەی تازەزاوی کار یان کارژیڵە و کاتێک لە شیر دەبڕدرێتەوە گیسک و کاتێک دوو بەھار تێپەڕ دەکات  توێشتیر یان چوێشتیر یان چتووری پێ دەوترێ. کاتێک کە بە تەواوی پێدەگات بە نێرەکەی دەوترێت خرت یان نێری یان سابرێن یان بزنی نێر وە بە مێکەی پێی دەڵێن بزن .

بزن زۆر سودی لێوەرگیراوە لەلایەن مرۆڤەوە بەڵام بە شێوەیەکی گشتی بۆ سێ مەبەست بەخێو دەکرێت:

# بۆ مەبەستی گۆشت
# بۆ مەبەستی شیر
# بۆ مەبەستی مووەکەی وەک بزنی مەرەز کە شاڵی کوردی لێ دروست دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:گۆشت
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
پۆل:شیر
پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:بزنەکان
مانگا

**ڕەشەوڵاخ** (***Bos taurus***) سمدارێکی گاویی گەورەی ماڵیکراوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ئاژەڵی کێڵگە ڕادەگیرێت. ئەوان ئەندامە نوێیە دیارەکانی ژێرخێزانی گاوییەکانن و بڵاوترین جۆری ڕەگەزی *[[بۆس]]*ن. بە مێینە پێگەیشتووەکانی ڕەشەوڵاخ دەوترێت **مانگا** و بە نێرینە پێگەیشتووەکانیش دەوترێت گا.

ڕەشەوڵاخی تاورین بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرتاسەری ئەورووپا و ناوچە مامناوەندەکانی ئاسیا، ئەمریکاکان، و ئوسترالیا بڵاوبوونەتەوە. زێبۆکان بە سەرەکی لە هیندستان و ناوچە خولگەییەکانی ئاسیا، ئەمریکا، و ئوسترالیا دەدۆزرێنەوە. ڕەشەوڵاخی سانگا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەفریقای ژێر سەحرا دەدۆزرێنەوە. ئەم جۆرانە، کە هەندێک جار وەک جۆری جیاواز یان ژێرجۆر پۆلێن دەکرێن، زیاتر دابەش دەبن بۆ زیاتر لە ١٬٠٠٠ نەژادی ناسراو.

زۆربەی کات ڕەشەوڵاخ بۆ گۆشتەکەیان، بۆ بەرهەمە سپیاییەکان، و بۆ پێستەکەیان بەخێو دەکرێن. وەک ئاژەڵی کار، عەرەبانە و ئامێرە کشتوکاڵییەکان ڕادەکێشن. ڕەشەوڵاخ لە ئایینی هیندووییدا بە ئاژەڵی پیرۆز دادەنرێن، و کوشتنیان لە هەندێک لە ویلایەتەکانی هیندستان نایاساییە. نەژادە بچووکەکانی وەک زێبۆی بچووک وەک ئاژەڵی دەستەمۆ ڕادەگیرێن.

نزیکەی ١٠٬٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر، ڕەشەوڵاخی تاورین لە باوباپیرە کێوییەکانی ئۆرۆکسەوە لە ناوەڕاستی ئەنادۆڵ، شام و کوردستان (ڕۆژاوای ئێران) ماڵیکران. ڕووداوێکی جیاوازی ماڵیکردنیش لە نیمچەکیشوەری هیندی ڕوویدا، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی زێبۆ. تا ساڵی ٢٠٢٢ زیاتر لە ٩٤٠ ملیۆن ڕەشەوڵاخ لە جیهاندا هەبوون. بەخێوکردنی ڕەشەوڵاخ بەرپرسیارە لە نزیکەی ٧٪ی دەردانی گازە گەرمخانەیییەکان لە جیهاندا. ئەوان یەکێک بوون لە یەکەمین ئاژەڵە ماڵیکراوەکان کە خاوەنی جینۆمێکی بەتەواوی نەخشەکێشراو بن.

## ناوەکان لە کوردیدا
ڕەشەوڵاخ ئاژەڵێکی گوانداری ماڵیی کاوێژکەرە. لە کوردیدا کۆمەڵێک ناوی جیاواز بۆ قۆناغەکانی تەمەن و ڕەگەزەکانی ئەم ئاژەڵە بەکاردەھێنرێت: بە مێینەی پێگەیشتوو دەوترێت **مانگا** یان **چێڵ** و بە نێرینەکەشی دەوترێت **گا**.

بە بەچکەی تازەلەدایکبوو دەوترێت **گوێلک** یان **گوێرەکە**، و کاتێک لە شیر دەبڕدرێتەوە پێی دەوترێت **گوێر**. کاتێک ئاژەڵەکە دوو بەھار تێپەڕ دەکات بە **گوێلپار** یان **پارگوێر** ناو دەبرێت. کاتێک دەگاتە تەمەنی سێ ساڵان، بە نێرینەکەی دەوترێت **جوانەگا** یان **بەرجووت**، و بە مێینەکەشی دەوترێت **نوێنگوون** یان **بەرکەڵ**.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٨٢٧
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ھەڵپەڕکێی کوردی

[وێنۆک|گۆڤەند - [باکووری کوردستان]]

**ھەڵپەڕکێ**، **گۆڤەند**، **داوەت**، **چۆپی**، **چووپی**، **سەما** یان **شایی**، کۆمەڵێک سەمای نەریتیە لە نێوان کوردەکان کە بۆ پیشاندانی مەبەستێک ئەنجام دەدرێت و بەشێک لە چاندی نەتەوەی کوردە. و جۆرێکە لە سەمای بازنەیی، بە تاکەکەسێک یان کۆمەڵە کەسێک بە زۆری لە ناوچەیی لەکاتی سەمایەکە کە بە ھەڵپەرکێ بەناوبانگە مۆسیقاژەنەکان مۆسیقا دەژەنن و لە دەهۆڵ و مەی و دودوک و زەرب و زوڕنا دەخەن بۆ پێشکەشکردن و یارمەتیدانی خەڵکەکە لە هەڵپەڕین. ھەڵپەڕکێ سەمایەکی چەندکەسییە کە لە شایییەکانیدا بە تایبەت جەژنی نەورۆز و ئاهەنگ و زەماوەندەکاندا بەڕێوەدەچێ.
وێنۆک|250px|ھەڵپەرکێی کوردی
[وێنۆک|281x281پیکسڵ|[پردی دەلال|پرا دەلال، زاخۆ]]

## ھەڵپەرکێی کوردی

لە ناوچەکانی جۆراوجۆرەکانی کوردستان، ھەڵپەرکێیەکانێکی جۆراوجۆر ھەیە. کە دەتوانین لە:

* گەڕیان
* چەپی
* فەتاح پاشایی
* لەبلان
* سۆنە
* خانانە
* خان ئەمیری
* شێخانی
* سێ پێ یان سێ جار
* شەلایی
* دوو دەسماڵە
* دەلیلۆ
* بابلەکان
* بازکیان یان بازکی یان بازتیان
* چەپکی
* چەپک
* سێلنگ
* کلیچە
* کەچکی
* ھلدانی
* سەمەدانی
* وەروەرە
* دووزۆ
* گرانی
* دیکۆ یان دیک
* سنگسنگ یان سینسین
* تەمر ئاغا
* زراڤکی
* توورا
* دیارکی
* قەرەجۆر
* تیر کەڤان
* سینانی
* بەھیە
* سڤککی
* یارخوەش تێ یان یارخۆش تێ
* قەرتەل
* جرید
* شوندەکی یان پاشدەکی
* سێ گاڤکی
* کۆچەری
* سەردەستان
* ئایشوکێ
* شامیرانێ
* زێرین
* بێریوکێ
* بووکێ دەلالێ
* ناڤ چەلیێ
* لەیزوک یان ملانێ
* سنجانێ
* ڕەنی
* حجروکێ
* هەرێ بازۆ
* تیلمەرجان
* شرینێ لەیلانێ
* چوخجانێ
* هەرێ گولێ
* بەینو
* نالبەندانێ یان نالبەندانو
* تەکنو
* گولشێنی
* گێریلا
* جەلەبە
* میرانی یان عەبدیشو
* شەمامێ
* تالانە
* هەرچەمە
* عەمەر ئاغا
* دمچە
* هەوار گولێ 
* ئەز خەلەفم

## لێکۆڵینەوەکان
مەنسوورە سابیتزادە لێکۆڵینەری ئێرانیی مۆسیقا و سەما، مۆسیقای کۆمەڵێک لە ھەڵپەڕکێیە کوردییەکان لە ئەلبۆمێکی بەدەنگ کۆ و تۆمار کردووە کە لە ساڵی ٢٠٠٣دا لەلایەن دامەزراوەی چاندی-ھونەریی ماھوور لە تاران بڵاو کراوەتەوە. ژەنیاریی سوڕنا و دەھۆڵ لەم ئەلبۆمەدا بەنۆرە بە ئەستۆی محەممەد بەھمەنی و عەبدوڵڵا نەبیۆڵڵاھی بووە و عەبدوڵڵا قوربانییش مەقامبێژ بووە. سابیتزادە لەگەڵ ئەم ئەلبۆمە کتاڤۆکێکیش بڵاو کردووە کە لەتێدا سەبارەت بە ھەریەک لە ھەڵپەرکێیەکان و ھەروەھا ھونەرمەندانی ئەلبۆمەکە شرۆڤە داوەتەوە. ئەم ئەلبۆمە ١٧ ھەڵپەڕکێی کوردی بریتی لە گەریان، پشتپا (جفتپا)، کرماشانی، فەتا(ح) پاشایی، لەبنان، سەقزی، خان ئەمیری، سێجار، شەلان، چەپی، مەریوانی، شکاکی، موکری، زەنگی، شکاکی، ئەوشاری و سوارانی لەخۆ دەگرێت.

ئاسۆ نادری ھونەرمەند، لێکۆڵینەر و مامۆستای ھەڵپەڕکێیە کوردییەکان کۆمەڵێک زانیاری و شیکردنەوەی نیشانەناسانە و ئوستوورەناسانە کۆ کردووە و ئاکامی لێکۆڵینەوەکانی خۆی لە ساڵی ٢٠٢٠ لە کتێبی *«ھەڵپەڕکێ: فەرھەنگۆکی کۆداگری سەمای کوردان»* بە زمانی فارسی بڵاو کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵپەڕکێ
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:فۆلکلۆری کوردی
پۆل:سەما فۆلکلۆرییەکان
گا

وێنۆک|''کێڵان بە گا'' لەلایەن جۆرج ئێچ. ھارڤی، نۆڤا سکۆشیا، کەنەدا، ١٨٨١
**گا**، هەروەها بە **جوانەگا**ش ناسراوە ()  ئاژەڵێکی گاوگۆلە کە قەبارەی گەورەیە، ڕاهێنراوە و وەک ئاژەڵی کار بەکار دەهێنرێت. گا زۆربەی کات ڕەشەوڵاخی نێرینەی پێگەیشتووی خەسێنراوە، چونکە خەساندن ڕێگری دەکات لە دەردانی تێستۆستیرۆن و شەڕانگێزی، کە ئەمەش وا دەکات نێرینەکان دەستەمۆ بن و کارکردن لەگەڵیاندا سەلامەتتر بێت. لە هەندێک ناوچەدا ڕەنگە مانگا (مێینەی نەخەسێنراو) یان کەڵەگا (نێرینەی نەخەسێنراو)یش بەکاربهێنرێن.

گا بۆ جووتکردن (کێڵان)، گواستنەوە (ڕاکێشانی عەرەبانە، ڕاکێشانی بار و تەنانەت سواربوونیش)، گێرەکردنی دانەوێڵە، و بۆ خستنەگەڕی ئەو ئامێرانەی دانەوێڵە دەهاڕن یان دابینکردنی ئاودێری لەپاڵ مەبەستەکانی تریشدا بەکاردەهێنرێن. هەروەها لەوانەیە گاکان بۆ ڕاکێشانی کۆتەرەی دار لە دارستانەکاندا بەکاربهێنرێن، بەتایبەتی لەو جۆرە داربڕینانەی کە کاریگەرییان کەمە و تەنها داری دیاریکراو دەبڕدرێت.

زۆربەی کات گاکان بە جووت نیر دەکرێن. کاری سووک وەکوو گواستنەوەی کەلوپەلی ناوماڵ لەسەر ڕێگاوبانی باش لەوانەیە تەنها پێویستی بە یەک جووت بێت، لە کاتێکدا بۆ کاری قورستر، جووتی زیاتر بەپێی پێویست زیاد دەکرێن. ئەو تیمەی بۆ بارێکی قورس لەسەر زەوییەکی سەخت بەکاردەهێنرێت لەوانەیە لە نۆ یان دە جووت تێپەڕ بکات.

پێدەچێت گاکان بۆ یەکەم جار لە دەوروبەری ٤٠٠٠ی پێش زایین نیر کرابن و خرابێتنە سەر کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەشەوڵاخ
پۆل:گیانلەبەرە باربەرەکان
پۆل:گیانلەبەرە کارکەرەکان
ماریۆ گۆمێز

**ماریۆ گۆمێز گارسیا** لەدایک بووی ١٠ی جوڵای ساڵی ١٩٨٥ لە ناوچەی ڕێدلینگن لە ڕۆژئاوای ئەڵمانیا ، ئەو لە ئێستادا یاریکەری یانەی یانەی شتوتگارت درێسی ژمارە ٢٧ ی یانەکەی دەپۆشێت.
thumb|ماریۆ گۆمێز بەدرێس هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
## یانەکان
### یانەی شتوتگاری ئەڵمانی
لە سەرەتای دەستپێکی یاری ماریۆ گۆمێز دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٣ کاتێ بۆتیپی دووەمی یانەی شتووتگارد یاری کرد بەھۆی ئاستە کەم وێنەیەکەی کە لە ٤١ یاری توانی ٢١ گۆڵ تۆمار بکات کە بۆ یاریکەرێکی لاو باشترین دەسکەوتە دواتەبانگێشتی تیپی یەکەمی یانەی شتوتگاردی ئەڵمان کرا کە لەگەڵ ئەم یانەیەش ئاستێکی بێ وێنەی پێشکەش کرد توانی ١٢١ یاری فەرمی یانەکەی ٦٣ گۆڵی تۆمارکرد و لەوەرزی ٢٠٠٦ - ٢٠٠٧ توانی لەگەڵ یانەی شتوتگارد خولی بۆندسلیگابەدەست بھێنن دواتر ماریۆ گۆمێز کەوتە بەر چاوی یانەی بایەرن میونخ ئەلمانی ئەم یانەیە گۆمێزیان بەبڕی ٣٠ ملیۆن یۆڕۆ کڕی کە ئەمەش بۆ یاریکەرێکی لاو نرخێکی زۆرە لە بۆندسلیگا

### یانەی بایەرن میونخ
لەساڵی ٢٠٠٩ دوای پەیوەندی کردن بەیانەکەی ھەرێمی باڤاری واتەیانەی بایەرن میونخ ، ماریۆ گۆمێز بەردەوام بوو لە ئاستە بەرزەکەی لە گەڵ ئەم یانەیەش لە ١١٥ یاری ٧٥ گۆڵی تۆمارکرد.

## ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا
دوای ئەو ئاستە زێڕێنەی گۆمێز پێشکەشی کرد کەوتە بەر دڵی ڕاھێنەری ئەڵمانیا یواخیم لۆف گۆمێزی لەساڵی ٢٠٠٧ بانگێشت کرد کە پێشتر یاریکەری تیپی لاوانی ئەڵمانیا بوو 
[thumb|ماریۆ گۆمێز لەکاتی بەرزکردنەوەی خولی [بۆندسلیگا لەگەڵ یانەی شتووتگارد لە ساڵی٢٠٠٧. ]]
## دەستکەوتەکان
### یانەی شتووتگارد
* بۆندسلیگا لەوەرزی ٢٠٠٦ - ٢٠٠٧

### لەگەڵ یانەی بایەرین میونخ
* بۆندسلیگا لە وەرزی ٢٠٠٩ - ٢٠١٠
* جامی ئەڵمانیا لە وەرزی ٢٠٠٩ - ٢٠١٠
* جامی سووپەری ئەڵمانیا لە ساڵی ٢٠١٠
* دوو جار پلەی دووەمی بەدەستھێنا لە خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوڕووپا لەوەرزەکانی ٢٠٠٩ - ٢٠١٠ و ٢٠١١ - ٢٠١٢

### ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا
* پلەی سێیەم لە جامی جیھانیی فیفا لە ساڵی ٢٠١٠
* پلەی دووەم لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپا

### دەستکەوتی تاکەکەسی
* گۆڵکاری بۆندسلیگا بە تۆمارکردنی (٢٨) گۆڵ لەساڵی ٢٠١١
* باشترین یاریزانی ساڵی ووڵاتی ئەڵمانیا لەساڵی ٢٠٠٧
* گرانترین بۆندی یاریزان لەمێژووی بۆندسلیگا (( لەیانەیەکی ئەڵمانیەوە بۆ یانەیەکی ئەڵمانی)) بەبڕی ٣٠ ملیۆن یۆڕۆ بووە

## سەرچاوە
* ماڵپەڕی فەرمی ماریۆ گۆمێز
* زانیاری نامەی ماریۆ گۆمێز

پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:یاریزانانی یانەی بایەرین میونخ
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە تورکیا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا** لە ساڵی ١٩٠٠ دامەزراوە ، لەساڵی ١٩٠٤ بۆتە ئەندامی ڕێکخراوی فیفا ی جیھانی ، ئەم ھەڵبژاردەیە توانیویەتی چوار جار نازناوی جامی جیھانیی فیفا و جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بەدەست بھێنێت ، ئەم تیپە بە نێوی مانشافت یاخود مەکینەکان دەناسرێتەوە.


## سەرچاوەکان

١.ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیا
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێیەکانی جیھان
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
ڕافایێل نادال

**ڕافایل نادال** ناوی تەواوی **'ڕافایێل نادال پارێرا**'یە، لەدایکبووی ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٦، یاریزانێکی تێنسی ئیسپانیە، یەکێکە لە باشترین یاریزانانی تێنس لە جیھاندا.

## دەستکەوتەکان
* ئوستڕالیای کراوە لەساڵی 
* فەڕەنسی کراوە ساڵی 
* وێمبلدۆن ساڵی 
* ئەمریکای کراوە ساڵی 
* مۆنتیکارلۆ 
* ڕۆلان گارۆس 
* پاڵەوانیەتی ڕۆما 
* پاڵەوانیەتی شتوتگارد
* پاڵەوانیەتی بەرشلۆنا
* پاڵەوانیەتی جامی دیڤیز
* پاڵەوانیەتی ھامبۆڕگ
* پاڵەوانیەتی مەدرید

## پێشانگا

Nadal Miami 2009 1.jpg
Australian Open 2010 Quarterfinals Nadal Vs Murray 21.jpg
Nadal 2010 Madrid 01.jpg
Rafael Nadal at the 2010 Wimbledon Championships 02.jpg
Rafael Nadal at the 2010 US Open 01.jpg
Nadal Australian Open 2009 5.jpg
Nadal 4 Monte Carlo 2007.jpg
Rafa Nadal 7738 2 Japan Open Tennis Tokio 2010.jpg
Rafael Nadal at the 2011 Australian Open14.jpg
Nadal Monte Carlo 2012.JPG
Nadal vs Federer RG 2007.jpg
Nadal-2006.2.jpg


## سەرچاوەکان
* پڕۆفایلی نادال

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی ڕافا نادال
* پەڕەی نادال لە فەیس بووک

پۆل:زیندووان
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨
پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦
پۆل:وەرزشی ئیسپانیا
ڕۆجەر فێدێرێر

[thumb|ڕۆجەر فێدرێر لەکاتی هەڵدانی تۆپی تێنس لەپاڵەوانیەتی وێمبڵدۆن لەساڵی [٢٠٠٩.]]
**ڕۆجەر فێدرێر** (Roger Federer) ناوی تەواوی **ڕۆجەر ڕۆبێرت فێدرێر**ە لە ٨ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١ لە وڵاتی سویسرا لەدایکبووە، فێدرێر یارکەرێکی ئەزموونداری تێنسی سەرزەوییە، بە باشترین یاریزانی مێژوی تینس ھەژماردەکریت

## زانیاریی کەسی
ناوی تەواوی **ڕۆجەر ڕۆبێرت فێدرێر**ە لە ١٩٨١/٨/٨ لەدایکبووە و خێزاندارە و خاوەنی چوار  منداڵە بە ناوەکانی "میلیارۆس" و "چاڕلین ڕیڤە"و لیو لینیی—خیزانەکەشی ناوی "مێرکا"یە

لەدایک بوون : 8 8 1981 
ساڵی 1998 بووە بە یاریزانێکی نێو دەوڵەتی 
ئەم یاریزانە لە ساڵی 2002 لە تۆپ 10 نەچۆتە دەرەوە 
وە لەساڵی 2001 لە تۆپ 20 نەچۆتە دەرەوە 
وە زۆربەی یاریزانەدیرینەکان و ئەوانەی ئێستاش وە ڕۆژنامەنوسەکان و وە ڕەخنەگرانیش پێیان وایە کە ئەم باشترین لە مێژوو
وە ژمارەی پێوانھی یەکانی 
302ھەفتە لە ڕیزبەندی یەکەم ماوەتەوە کە 237 ھەفتەی لەسەر یەک بووە کە لەساڵی 2004 تا 2008 لە پلەی یەکەمی بوو
وە 17پاڵەوانێتی  گراندسلامی بردووە
‌ ‌

## دەستکەوتەکان
89 ناناوی ھەیە
18 گراند سلام(5 ئوستورالیا- ١ فرنسای کراوە-٧ ویمبلدون-٥ ئەمریکای کراوە)
١ میدالیای زیری بەکینی دوانی-١ میدالیای زیوی تاکی ئۆلۆمپیادی ھەیە
1080 یاری بردوتەوە

## وێنەخانە
وێنەی ڕۆجەر فێدرێر لەکاتی یاریەکانی لە تێنسی سەرزەوی

Roger Federer.jpg
Federer Beijing 2008.jpg
Roger Federer at Wimbledon 2005.jpg
R federer.jpg
Federer Monte Carlo 2007 crop.jpg
Federer Cincinnati (2007).jpg
Roger Federer Indian Wells.jpg
Roger Federer Doha.jpg


## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمی ڕۆجەر فێدرێر
* ڕۆجەر فێدرێر لە فەیس بووک
* پڕۆفایلی فێدرێر

http://funnythingspeoplesayaboutsports.com/wp-content/uploads/2012/07/roger_federer_and_mirka_vavrinec_1_original.jpg

پۆل:زیندووان
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی سویسی
پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێوی ئۆڵمپیکی سویسی
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٠
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
پۆل:کەسایەتییە وەرزشیییەکانی بی بی سی کە براوەی ئەستێرەی وەرزشی جیھانیین
خولی ئەورووپا

**خولی ئەورووپی - یۆرۆپالیگ** پاڵەوانییەتییەکی ساڵانەیە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێ ئەورووپا سەرپەرشتی دەکرێ، یانە بەشداربووەکانی ئەم خولە لەسەر بنەمای ئەوە دیاری دەکرێن کە ھەر یانەیەک لە پلەی پێنجەم کۆتایی پێبێنێت لە خولی وڵات ڕاستەوخۆ سەردەکەوێت، خولی ئەورووپی بە دووەم بەھێزترین خول دادەنرێت لە دوای خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا. یانەی **[[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنهام هۆتسبێر]]<nowiki/>ی [[ئینگلتەرا|ئینگلیزی]]** بۆ سێیەمین جار لە مێژوویدا بووە براوە کاتێ لە یانەی **[[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یونایتد|مانچستەر یونایتد]]**ی بردەوە

لە ساڵی ١٩٥٦ دا بۆ یەکەم جار ئەم پاڵەوانێتییە ئەنجامدرا لەژێر ناوی **جامی فێڕس - Fairs Cup** (فێڕس کەپ) تا وەرزی ١٩٧٢–١٩٧٣ کە دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ **جامی یەکێتی ئەوروپا - UEFA Cup (یویفا کەپ)** بەڵام و لە وەرزی ٢٠٠٩–٢٠١٠ دا تا ئێستا لە ژێر ناوی **خوولی ئەوروپا  - Europa League** **(یۆڕۆپالیگ)ـدایە** تا ئێستا ٣٠ یانە بوونەتە پاڵەوان ، **یانەی [[یانەی سێڤیلیا|سیڤیلییە]]ی ئیسپانی ھەڵگری زۆرترین بردنەوەی ئەم پاڵەوانێتییە بەکۆی حەوت جار**

## براوەکان

### بەپێی وڵات

;

## تێبینییەکان
* A.  Includes West Germany clubs, no East Germany clubs appeared in a final.
* B  Includes clubs representing the Former Socialist Federal Republic of Yugoslavia (1945 to its breakup in 1992).

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:خولەکانی تۆپی پێ
پۆل:وەرزش
پۆل:وەرزش لە ئەورووپا بەپێی وڵات
کۆکەڕەشە

**کۆکەڕەشە** (بە لاتینی: *Pertussis*) یەکێکە لە نەخۆشییە درمە کوتوپڕەکانی کۆئەندامی ھەناسە، بەتایبەتی لە وڵاتە فێنکەکاندا، لە شاردا زۆرتر بڵاوە. لە ھەندێک وڵاتدا نەخۆشییەکە گیروگرفتێکی گەورەی تەندروستی دانیشتووانە بەتایبەتی لە نێو منداڵی ١-٨ ساڵاندا و تا ئەمڕۆش 
کۆکەڕەشە نەخۆشییەکی ترسناکە بەتایبەتی کاتێک شیرەخۆرە تووشی بەکتریاکە دەبێت.

پۆل:کۆکەڕەشە
پۆل:نەخۆشییە باکتریایییەکان
پۆل:نەخۆشییەکانی منداڵان
پۆل:نەخۆشییە بەکترییەکان
کەڵک (پەلەوەر)

**کەڵک** جۆڕیک پەلەوەری ئاویی گەورەیە لە بنەماڵەی کەڵکان. خۆراکی ماسی و گیانلەبەرەکانی تری ناو ئاوە. دوو ڕەنگی بۆر و سپیی ھەیە. گەورەترینیان کەڵکی بۆرە.

پۆل:کەڵکەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:مەلەکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
جامی نەتەوەکانی ئاسیا

**جامی نەتەوەکانی ئاسیا** () پاڵەوانییەتییەکی تۆپی پێ یە لەلایەن **[[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|یەکێتی تۆپی پێی ئاسیا]]** سەرپەرشتی دەکرێت، مێژووی ئەم پاڵەوانییەتییە بۆ ساڵی ١٩٥٦ دەگەڕێتەوە کە ئەوکات وڵاتی ھۆنگ کۆنگ میوانداری پاڵەوانییەتییەکەی کرد، پاڵەوانییەتییەکە چوار ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن توانیویەتی چوار جار ئەم پاڵەوانییەتییە بەرزبکاتەوە لە کاتێکا ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور یەکەم براوەی ئەم پاڵەوانێتییە، لە ئێستادا ھەڵبژاردەی قەتەڕ براوەی ئەم پاڵەوانێتییە دوای ئەوەی لە ٢٠٢٣ کە ھەر خۆشی میوانداری کرد توانی جامەکە بۆ جاری دووەم لە مێژوویدا بباتەوە لە دژی ھەڵبژاردەی ئەردەن.

## مێژووی گشت یارییەکانی کۆتایی
}
|- style="background: #D0E6FF;"
|١٩٦٨
|
|***'
|٣–١
|
|
|٦–١
|
|-
|[[١٩٧٢]]
|
|***'
|**٢–١** کاتی زۆرکرا
|
|
|**٢–٢** کاتی زیادکراو**(٥–٣)** پەناڵتی
|
|-style="background: #D0E6FF;"
|١٩٧٦
|
|***'
|'''١–٠'''
|
|
|'''١–٠'''
|
|-
|[[١٩٨٠]]
|
|***'
|**٣–٠**
|
|
|**٣–٠**
|
|-style="background: #D0E6FF;"
|١٩٨٤
|
|***'
|'''٢–٠'''
|
|
|'''١–١***'(٥–٣)** [[لێدانی یەکلاکەرەوە لە خاڵی سزا|پەناڵتی]]
|
|-
|[[١٩٨٨]]
|
|****
|**٠–٠** [[کاتی زۆرکراو]]**(٤–٣)** [[لێدانی یەکلاکەرەوە لە خاڵی سزا|پەناڵتی]]
|
|
|**٠–٠** [[کاتی زۆرکراو]]**(٣–٠)** [[لێدانی یەکلاکەرەوە لە خاڵی سزا|پەناڵتی]]
|
|-style="background: #D0E6FF;"
|[[١٩٩٢]]
|
|****
|**١–٠**
|
|
|**١–١***'(٤–٣)''' [[لێدانانی یەکلاکەرەوە لەخاڵی سزا|پەناڵتی]]
|
|-
|[[١٩٩٦]]
|
|***'
|**٠–٠** کاتی زۆرکراو**(٤–٢)** پەناڵتی
|
|
|**١–١****(٣–٢)** پەناڵتی
|
|-style="background: #D0E6FF;"
|٢٠٠٠
|
|***'
|'''١–٠'''
|
|
|'''١–٠'''
|
|-
|[[٢٠٠٤]]
|
|***'
|**٣–١**
|
|
|**٤–٢**
|
|-style="background:#D0E6FF;"
|٢٠٠٧
|
|***'
|'''١–٠'''
|
|
|'''٠–٠''' [[کاتی زۆرکراو]]'''(٦–٥)''' [[لێدانی یەکلاکەرەوە لەخاڵی سزا|پەناڵتی]]
|
|-
|[[٢٠١١]]
|
|***'
|**١–٠** کاتی زیادکراو
|
|
|**٣–٢**
|
|-style="background:#D0E6FF;"
|٢٠١٥
|
|***'
|'''٢–١''' [[کاتی زیادکراو]]
|
|
|'''٣–٢'''
|
|-
|٢٠١٩
|
!
|***'
|٣–١
|
!
|
|
|
|-
|٢٠٢٣
|
!
|
| ١–٣
|***'
!
|
| -
|
|}

== ڕیزبەندی وڵاتان بەپێی ئەنجام ==


:
* ئیسڕائیل لەدەسپێکی سەدەی بیستەم کشایەوە و چووە نێو [[یەکێتی تۆپی پێ ئەورووپا]].
* ئووستراڵیا لە ساڵی ٢٠٠٧ ھاتە نێو [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|یەکێتی تۆپی پێی ئاسیا]] و بەشداری لە جامی نەتەوەکانی ئاسیا کرد.

=== ئەنجامی وڵاتانی میواندار لە پاڵەوانێتییەکە ===


== باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتی ==


***'

## گۆڵکارانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا (لە ١٩٥٦)ەوە

****

## گۆڵکاری مێژوویی پاڵەوانییەتییەکە

## زۆرترین بەشداری لە جامی نەتەوەکانی ئاسیا
* **١٥ جار -** ئێران و کۆریای باشوور
* **١٤ جار** – چین
* **٩ جار**: کووەیت
* **٩ جار** – سعوودیە، قەتەڕ، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
* **٨ جار** – عێڕاق، ژاپۆن
* **٧ جار** – تایلەند
* **٦ جار** – سووریا، ئۆزبەکستان
* **٦ جار** – بەحڕەین، ئیسرائیل، ئەندەنووسیا

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێ
پۆل:ڕووداوە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٥٦
شاڵکە ٠٤

thumb|لۆگۆی یانە شاڵکە ٤
**شاڵکە ٠٤** یانەیەکی تۆپی پێ یە لە ٤ی ئایاری ١٩٠٤دامەزراوە  لە ووڵاتی ئەڵمانیا لە ناوچەی گێلسینکیێرچنە یەکێکە لە یانە  بەشداربووەکانی بۆندسلیگا خوولی ی ئەڵمانی و بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و خولی ئەورووپا .

## دەستکەوتەکان
* بۆندسلیگا ٧ جار
* جامی ئەڵمانیا ١ جار
* جامی سووپەری ئەڵمانی ١ جار لەساڵی ٢٠١١
* لیگا پۆکاڵی ئەڵمانی ١ جار لەساڵی ٢٠٠٥
* خولی ئەورووپا ١ جار لەساڵی ١٩٩٧
* جامی ڕۆژئاوای ئەڵمانیا ٤ جار
* لەگەڵ جۆرەها جامی ناوخۆیی ئەڵمانی

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٤
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ڕاینی باکوور-وێستفالیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٤ لە ئەڵمانیا
یانەی وەرزشیی ھامبۆرگا

**ھامبۆڕگ ئێس ڤی** یانەیەکی تۆپی پێی ئەڵمانییە لە شاری ھامبۆرگ لە ٢٩ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٨٧ دامەزراوە، یەکێکە لە یانە بەناوبانگەکانی ئەڵمانیا. یانەکە لە ھەموو وەرزەکانی بۆندسلیگا بەشداری کردووە، و چەندین نازناوەی ناوخۆیی و کیشوەری بەدەست ھێناوە، لەوانە چامپیۆنز لیگ. یەکێک لە یاریزانە بەناوبانگەکان کە یاری بۆ ئەم یانەیە کردووە فرانز پیکنباور و ئۆوی سیلەرن.

## دەستکەوتەکان
* پلەی دووەم لە جامی جیھانیی یانەکان.
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا، ١ جار.
* خولی ئەورووپا، ١ جار.
* جامی سووپەری ئەورووپا، ١ جار.
* خولی ئەڵمانی، ٤ جار.
* جامی سووپەری ئەڵمانیا، ٣ جار.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمیی یانەی ھامبۆرگا

پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٧ لە ئەڵمانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٨٧
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھامبورگ
یانەی بۆروسیا مۆنشنگلادباخ

thumb|لۆگۆی یانەی بوروسیا میونخ گلادباخ
**بوروسیا میونخ گلادباخ** یانەیەکی تۆپی پێ یە لە ١٩٠٠ دامەزراوە لە ووڵاتی ئەڵمانیا یەکێکە لە یانە بەشداربووەکانی بۆندسلیگا خوولی ی ئەڵمانی و یانەکە چەند جارێک بەشدار بووە لە خولی ئەورووپا .

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٠
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ڕاینی باکوور-وێستفالیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٠ لە ئەڵمانیا
ڤێردەر برێمن

چەپ|وێنۆک|150px|لۆگۆی یانەی ڤێدەربرێمەن
thumb|220px |دەرەوەی یاریگا
**ڤێدەربرێمەن** یانەیەکی تۆپی پێ یە لە ٤ی شووباتی ١٨٩٩ دامەزراوە لە ووڵاتی ئەڵمانیا لەشاری برێمەن یەکێکە لە یانە بەشداربووەکانی بۆندسلیگا خوولی ی ئەڵمانی و بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و خولی ئەورووپا .

## گرنگترین دەستکەوتەکان
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا پلەی دووەم
* خولی ئەورووپا ١ جار لەساڵی ١٩٩٢ - ١٩٩٢
* بۆندسلیگا ٤ جار
* جامی سووپەری ئەڵمانی ٤ جار

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمی یانەی ڤێدەربرێمەن

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٩
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی برێمن
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٩ لە ئەڵمانیا
یانەی شتوتگارت

وێنۆک
چەپ|وێنۆک|150px|لۆگۆی یانەی شتووتگارد

**شتووتگارد** یانەیەکی تۆپی پێ یە لە ٤ی ئایاری ١٨٩٣ دامەزراوە ووڵاتی ئەڵمانیا لەشاری شتووتگارد یەکێکە لە یانە بەشداربووەکانی بۆندسلیگا خوولی ی ئەڵمانی و بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا و خولی ئەورووپا .

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمی یانەی شتووتگارد

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٩٣
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی بادن-ڤویرتمبێرگ
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:وەرزشی شتوتگارت
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٣ لە ئەڵمانیا
بایەر ٠٤ لیڤەرکوزن

**بایەر لیڤەرکوزن ٠٤** یانەیەکی تۆپی پێی ئەڵمانیە لەساڵی ١٩٠٤ لەشاری لیڤەرکوزن دامەزراوە و یەکێکە لە یانە بەشداربووەکانی بۆندسلیگا و یانەکە بوەتە براوەی خولی ئەورووپا وە لە ئێستادا کاسپەر ھیولمەند ڕاھێنەری یانەکەیە.

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی فەرمی یانەی بایەرن لیڤەرکۆزن

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٤
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ڕاینی باکوور-وێستفالیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٤ لە ئەڵمانیا
بەڵگەنامە

alt=|وێنۆک|220x220پیکسڵ
**بەڵگەنامە** بریتییە لە نووسراوێک لە نێوان دوو کەس یان دوو لایەنى دیاریکراو، کە بەپێى یاسا ئەو کەسەى بەڵگەنامەکەى وەرگرتووە مافى پارێزراو دەبێت. کە دەکرێ بۆ ڕاگەیاندنی شتێک کەڵکی لێوەرگیرێت. بەڵام لەمڕۆدا بەڵگەنامەکان دەکرێ دیجیتاڵ بکرێن.

لە دونیای کۆمپیوتەردا، بەڵگەنامە یەکەیەکی کۆکراوەی دراوەکانە لە شێوەی پەڕگەیەکدا، کە شێوازێکی دیاریکراو وەردەگرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەڵگەکان
پۆل:ئاوەزان
پۆل:مێژووناسی
پۆل:زانستی زانیاری