open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دی ئێن ئەی

250px|وێنۆک|وێنەی دی ئێن ئەی

**دی ئێن ئەی** یان **سردیله** (په‌یژه‌ی بچووک) یاخوود "'ناوکەترشی کەم ئۆکسجین"' (ئینگلیزی: DNA) مالێکیووڵێکی بۆماوەییە، کە زانیاری بنچینەیی تێدایە بۆ ھەموو چاڵاکی خانە (تاڕادەیەک) وەھەروەھا ڕەفتار لە نێوان باوانەکاندا دەگوێزێتەوە. ئەم گەردە (مالێکیووڵە) لە ناوکی خانەدا جێگیرە و زۆر لە لایێن خانەکانەوە دەپارێزرێت. کە بۆ ماوەیە مادەی زیندەوەرانە، جگە لە ھەندێک ڤایرۆس کە بۆماوە مادەکەی (RNA)، و **دی ئێن ئەی** لە دوو زینجیرە پێک دێت کە ھەر زنجیرەک لە چەند بەشێکی بچوکتر پێکدێت کە پێیان دەڵێن (نیوکلیۆتاید). 
ھەردوو جۆری "ناووکە ترش" (ناوکەترشی ڕایبۆزی ئار ئێن ئەی و ناوکەترشی کەم ئۆکسجین دی ئێن ئەی) لە یەکەک گرتنی ھەزاران یەکەی پێکھاتن پێکدێن کە (نیوکڵۆتایدە).

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی زانستی کتێبخانەی پزیشکی ئەمریکا

پۆل:دی ئێن ئەی
پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
بەیرەم

**بەیرەم** (Beyrem، ) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا 292 کەس لە 41 بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی کانی بازاڕ
* ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
ئەلفوبێی تورکیی عوسمانی

**ئەلفوبێی تورکیی عوسمانی** سیستمێکی نووسینە کە بۆ نووسینی زمانی  تورکیی عوسمانی کەڵکی لێوەردەگیرا و لە ئەلفوبێی عەرەبی کەوتۆتەوە. ئەلفوبێی تورکیی عوسمانی لە ٣٤ پیت پێکھاتووە.

## پیتەکان
پیتەکانی ئەلفوبێی تورکیی عوسمانی بریتین لە:

پۆل:ئەلفوبێیە عەرەبییەکان
پۆل:چاندی عوسمانی
پۆل:زمانی تورکی
پارسەکان

220x440px|وێنۆک|نەخشەیەک کە پارسەکان نیشان دەدات
220x440px|وێنۆک|وێنەکێشانی پێرسپۆلیس لە ساڵی ١٧١٣ لەلایەن جیرارد جان باپتیست (١٦٧١-١٧١٦)
**پارسەکان** دەستەیەک لەو کۆمەڵە خەڵکەن بە ئاریەکان ناو دەبرێن و لە هەزارەی دووەمی پ.ز لە ناوچەکانی باکوری دەریای خەزەر و قەوقازەوە بەرەو ناوچەکانی ئێران ڕۆشتوون لێرەدا بەسەر دوو کۆمەڵەدا دابەش بوون کۆمەلەیەکیان بەرەو هندستان و ئەوی دیکەیان بەرەو خۆرئاوای ئێران ڕۆشتوون دوایی کۆتایی هاتنی دەوڵەتی مادەکان دەوڵەتی پارس دادەمەزرێ لەلایەن کەسایەتییەک بە ناوی هەخامەنش کە زاوای کۆتا پاشای ماد ئەستیاگز بووە و لێی هەڵگەڕاوەتەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور

250px|وێنۆک|چەپ
**بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور** بزووتنەوەیەکی مرۆڤوانانەیە کە لە گشت بەشەکانی دنیادا ھەیە و ٩٧ ملیۆن ئەندامی ھەیە. ئەرکی سەرەکی ئەم بزووتنەوانە یارمەتیدانی خەڵکە بەبێ جیاوازی لە کاتی تووشبوونیان بە کێشەیەک.

## سەرچاوەکان

[ICRC](http://www.icrc.org/%20International%20Committee%20of%20the%20Red%20Cross%20(ICRC))

پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٨٦٣
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
خۆرخێ لویس بۆرخێس

**خۆرخێ لویس بۆرخێس** (بە ئیسپانی:  ( audio) Jorge Luis Borges) لەدایکبووی ساڵی ١٨٩٩یە لە وڵاتی ئەرجەنتین، بۆخێس نووسەر و شاعیر ھاوچوەرخی ئەرجەنتینیە. و لە ئەدەبی ئەمریکای لاتین دا زۆر بەناوبانگە. ئەو زۆرتر بە ھۆی نووسینی کورتە چیرۆکەوە ناسراوە. ھەکێک لە کتێبە ھەرە بەناوبانگەکانی بۆرخێس کتێبی **چیرۆک**ە کە پێک ھاتووە لە ھەندێک چیرۆک بە ھەڵبژاردنی بۆرخێس خۆی و سەبارەت بە خودا، فەلسەفە و خەیاڵەکان شتی وا چیرۆکی تێدایە.

## ژیان
بۆرخێس تا تەمەنی ١١ساڵان لە ماڵەوە دەرسی خوێند و دوای ئەوە بە ھۆی کەم بوونەوەی ھانای چاوی باوکیەوە لەگەڵ بنەماڵەکەیا بەرەو سویس بوونەوە. بۆرخێس ھەتا پێش لەو مسافرەتە دووزمانی ئینگلیزی و ئیسپانی دەزانی و بە ھۆی ئەم مسافرەتەیشەوە کە ١٠ساڵی خایاند، توانی زمانی ئەڵمانی و فەڕەنسیش فێر ببێت. دوای ئەوە گەڕانەوە بۆ بۆینس ئایرس پایتەختی ئەرجەنتین. بۆرخێس زۆرجار بووە بە کاندید بۆ بردنەوەی خەڵاتی نۆبێل بەڵام ھیچ کات نەیتوانی ئەو خەڵاتە مسۆگر بکات. ساڵانێک دوای کۆچی دوایی بۆرخێس (١٩٨٦)، نووسەران کارەکانی ئەویان بە گۆڕانکاریێکی تەواو لە ئەدەبھ دانا و ئەویان بە نووسەرێکی پۆست مۆدێرن ناو برد.

## سەرچاوەکان
* وەرگێڕانێکی فارسی لە کتێبی: بۆرخێس بە وتەی بۆرخێس

پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:شاعیرانی ئارجەنتینی
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئارجەنتینی
پۆل:وەرگێڕە ئارجەنتینییەکان
پۆل:نووسەرانی ئارجەنتینی
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە سویس
پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–ئیسپانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خۆرخێ لویس بۆرخێس
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وتاربێژانی ئەرجەنتینی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:شاعیران بە زمانی ئیسپانی
گۆلێ، مەھاباد

**گۆلێ** (Golê، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٨ کەس لە ٦ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی موکریانی ڕۆژاوا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
عەبابەیلێ

**عەبابەیلێ** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی سیروان لە قەزای ھەڵەبجە لە پارێزگای ھەڵەبجە لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق.

عەبابەیلێ کەوتووەتە ڕۆژھەلاتی شاری ھەڵەبجە لە دامێنی چیای شنروێ. لە ١٩٣٣ قوتابخانەی تێدا کراوەتەوە و لە ١٩٧٤ قوتابخانەیەکی نوێی بۆ کراوەتەوە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٧ قوتابخانەیەکی نوێی بۆ کراوەتەوە. عەبابەیلێ تەنھا ٤ کم لە ھەڵەبجەوە دوورە. لە زستاندا کەشوھەوایەکی ساردی ھەیە و تێکرای ڕێژەی بارانبارین دەگاتە ٥٠٠ بۆ ٩٠٠ ملم.

## ناو

## جوگرافیا
عەبابەیلێ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی جەلیلە و لە باشوور لەگەڵ گوندی دەڵەمەڕ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی زەلەکێ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ شاری ھەڵەبجە.

## مێژوو
* مێژووی ئاوەدانکردنەوەی مێژوویەکی کۆنی ھەیە بە ھۆی بوونی گۆڕستانەکەی کە دەگەڕێتەوە بۆ پێش ئیسلام.

* لە شۆڕشی شێخ مەحموود لە کاتی ھاتنی ئینگلیز بۆ ناوچەکە ھەردوو براو کەسایەتی گوندەکە شێخ ڕەشید و شێخ کەریم توانیان سەرکردایەتی شەڕی ئەشکەوەڵ بکەن دژی ئینگلیز کۆشتارێکی زۆر لە ئینگلیز بکەن. لە ئەنجامدا بوەھۆی سوتانی گوندی عەبابەیلێ.

* لە گەڵ ھەڵگیرسانددنی شۆڕشی ئەیلوول ساڵی ١٩٦١ دامەرزاندنی یەکەمین مەفرەزەی سەرەتای شۆڕشی ئەیلوول بە سەرکردایەتی م. شێخ حەمەومینی شێخ عەبدوڵڵای عەبابەیلێ سەرپەرشتی یەکەمین مەفرەزەی چەکداری بوو کە دوواتریش لەساڵی ١٩٦٨ بوە قائیمقامی ھەڵەبجە.

* لە گەڵ دامەرزاندنی یەکەمین مەفرەزەی سەرەتای لە کوردستان کە  لە ناوچەی ھەڵەبجە و شارەزوور بەسەرکردایەتی شێخ عەلی کەشکۆڵی عەبابەیلێی بوو.

* داود بەگی عەبابەیلێ کە کوڕی حەمەسەعید بەگی وەسمان پاشای جافە  کچی یەکێک لە شێخەکانی عەبابەیلێ مارەدەکات ماڵیشی دێتە گوندەکە کۆشکێکی ناوازە دروست دەکات بۆ یەکەمجار مۆلیدەی کارەبا دەھێنێتە گوندەکە.

* گۆڕستانی گوندەکە بە یەکێک لە گۆڕستانە گەورەکانی کوردستان  ناسراوە لەبەرئەوەی کە گۆڕی پیاوچاوکێکی لێیە بە ناوی (ئەبو عوبەیدەی ئەنساری) ھەروەھا چەندین گۆڕی کەسایەتی گەورەی کوردی لێیە وەک گۆڕی شاژنە عادیلە خانم و ھەردوو کوڕە شاعیرەکەی تاھیر بەگی جاف و ئەحمەد موختار جاف و گۆڕی فەتحوڵڵا بەگی جافرسان و چەندان کەسایەتی تری ناوچەکە.

* شاکر فەتاح تەنھا بۆ ماوەی (٦) مانگ قایمقامی ھەڵەبجە بوو واتە لە (٢٤\٨\١٩٤٦ بۆ  ٢٨\٢\١٩٤٧)، م. شاکر فەتاح لە کتێبی ئاوێنەی ژینم بەم جۆرە دەڵێت : داخەکەم لە ھەڵەبجە زۆر نەمامەوە تا بە دڵی خۆم ڕەنجی تێدا بدەم زۆر پێشنیازم کرد بە دامەرزاندنی (لادێی ھەڵەبجە) لە گوندی عەبابەیلێ ، ئەو سەردەمە بە ناحیە وتراوە کارگێڕی لادێ. بەڵێ بەداخەوە لە لایەن ھەندێک کەسی دەستڕۆیشتۆی ئەو سەردەمەی ھەڵەبجەوە لە بەغدا نقڵی شاکر فەتاح دەردەکەن ئاواتەکەی نایەتەدی.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان کوردن.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(١٣٦٥) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٧٣١) کەس بووە.

## خوێندەواری
* پێش ئەوەی قوتابخانەی تێدا بکرێتەوە خاوەنی حوجرە بوو کە چەندین  فەقێی تێدابوو کە زانای گەورە م. باباڕەسوڵی بیدەن مامۆستای حوجرەکە بوو.

* گوندی عەبابەیلێ لە دوای سلێمانی و ھەڵەبجە و تەوێڵە بە چوارەمین شوێن دادەنرێت کە قوتابخانەی تێداکرابێتەوە لە سنووری پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەڵەبجە. چەندین مامۆستای گەورە خزمەتیان کردووە وەک: م. گۆرانی شاعیر و . م. حەمەسەعی میرزا ڕەشید بانەی.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە
شۆڕشی ڕووسیا

وێنۆک|خۆپشاندان لە شوباتی ١٩١٧
[وێنۆک|وێنەی جووڵاوی [لێنین لەکاتی وتاردان لە شۆڕشی تشرینی یەکەمی ١٩١٧]]
**شۆڕشی ڕووسیا** یان **شۆڕشی تشرینی یەکەم** یان **شۆڕشی بەلشەڤیک** یان **شۆڕشی لێنین و ترۆتسکی** ئەو زنجیرە شۆڕشە بوو دژی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا کە لە ئەنجامدا سیستمی وڵاتەکەی گۆڕی و بۆ سیستمێکی کۆمۆنیزم و لە ئەنجامدا سنوورەکانی ڕووسیا گۆڕانکاری بەسەرھات و فراوان بوو و دەوڵەتی یەکێتیی سۆڤیەتی لەسەر بنیادنرا، یەکەم زنجیرەی شۆڕشەکە لە مانگی شوباتی ١٩١٧ بوو (مانگی ئازار بە ڕۆژژمێری زایینی) و دووەمیش لە تشرینی یەکەم بوو لە ھەمان ساڵدا.

## ڕۆژی ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧
لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٧ بە بە بڕیار و پلانێکی نەخشە بۆ داڕێژراوی پێشوەختی ڤلادیمیر لێنین و زۆرایەتی مەکتەبی سیاسی و کۆمیتەی ناوەندی حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکاری ڕووسیا (بۆلشێڤیک) و بە فەرماندەیی لیۆن ترۆتسکی، کرێکاران و سەربازان و جووتیاران و ژنان و لاوانی ڕێکخراو لە حیزبی بۆلشێڤیک و شووراکاندا لە ھەموو لایەکەوە ھێرشیان بردە سەر حکوومەتی کرنیسکی کادیت و ھاوکارەکانی لە سۆسیال شۆڕشگێڕەکان و مەنشەفییەکان و لە ماوەیەکی کەمدا و بە کەمترین زیانی گیانی، کە لە ژمارەی پەنجەکانی مرۆڤێک تێپەڕی نەدەکرد، دەستیان بەسەر کۆشکی زستانەی حکوومەت لە سەنت پیتەرزبورگدا گرت و زۆربەی سەرانی حکوومەتیان دەست بەسەر کرد. ئەمەش بووە چەخماخەیەک بۆ ھیرَش بردنە سەر زۆربەی ھەرە زۆری دام و دەزگاکانی حکوومەتی کرنیسکی لە سەراسەری ڕووسیا بەم شێوە لە کەمترین ماوەدا حیزبی بۆلشێڤیک بۆ یەکجاری کۆتایی بەدەسەڵاتی چەند سەدەی ئیمپراتۆری تزاری و ھەشت مانگەی حکوومەتی بۆرژوایی کرنیسکی ھێنا و لە جێگای دا دەسەڵات و حکوومەتی کۆماری شوورایی کرێکاران و جووتیان و سەربازان، کە ڕێکخراو بوون لە شووراکان و ئەرتەشی سووردا، ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:شۆڕشی ڕووسیا (١٩١٧)
پۆل:کۆمۆنیزم لە ڕووسیا
پۆل:ململانێکانی ١٩١٧
پۆل:شۆڕشی ڕووسیا
پۆل:ڕووسیا لە ١٩١٧
پۆل:شۆڕشی کۆمۆنیستەکان
مومبای

مومبای (/mʊmˈbaɪ/ Γ، ماراتی: [ˈmumbəi], IAST: Muṃbaī؛ ھەروەھا بە بۆمبای ناسراوە — ناوی فەرمی تا ساڵی ١٩٩٥) پایتەختی ویلایەتی ماھاراشترای ھیندستانە. مومبای ناوەندی دارایی دیفاکتۆ و پڕ دانیشتووترین شاری ھیندستانە کە ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٢٫٥ ملیۆن (١٫٢٥ کرۆر) مەزەندە دەکرێت.[١٩] مومبای ناوەندی ھەرێمی گەورەی مومبای، شەشەم ناوچەی گەورەیە لە جیھاندا کە ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاترە لە ٢٣ ملیۆن (٢٫٣ کرۆر) کە لەژێر ھەرێمی گەورەی مومبای دەژین.[٢٠] مومبای دەکەوێتە کەنارەکانی کۆنکان لە کەنارەکانی ڕۆژاوای ھیندستان و بەندەرێکی سروشتی قووڵی ھەیە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا شاری مومبای وەک شارێکی جیھانی ئەلفا ناوزەد کرا.[٢١][٢٢]
ئەو حەوت دوورگەیەی کە مومبای پێکدەھێنن پێشتر شوێنی کۆمەڵگەی خەڵکی کۆلی زمانی ماراتی بوون.[٢٣][٢٤][٢٥] بۆ چەندین سەدە، حەوت دوورگەی بۆمبای لەژێر کۆنترۆڵی فەرمانڕەوا ڕەسەنە یەک لە دوای یەکەکاندا بوون پێش ئەوەی ڕادەستی ئیمپراتۆرییەتی پورتوگال بکرێن و دواتر لە ساڵی ١٦٦١دا درایە کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان، لە ڕێگەی مارەیی کاترین براگانزا کاتێک ھاوسەرگیری لەگەڵ چارڵزی دووەمی ئینگلتەرا کرد.[٢٦]. لە ساڵی ١٧٨٢ەوە، شاری مومبای بەھۆی پڕۆژەی ھۆرنبی ڤێلاردەوە شێوەی گۆڕدرا،[٢٧] کە ناوچەی نێوان حەوت دوورگەکەی لە دەریاوە وەرگرتەوە.[٢٨] ھاوکات لەگەڵ دروستکردنی ڕێگاوبان و ھێڵی ئاسنی گەورە، پڕۆژەی نۆژەنکردنەوە کە لە ساڵی ١٨٤٥ تەواو بوو، شاری مومبای گۆڕی بۆ بەندەرێکی گەورەی دەریایی لەسەر دەریای عەرەبی. مومبای لە سەدەی نۆزدەھەمدا بە گەشەسەندنی ئابووری و پەروەردەیی تایبەتمەند بوو. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بووە بنکەیەکی بەھێز بۆ بزووتنەوەی سەربەخۆیی ھیندستان. لەگەڵ سەربەخۆیی ھیندستان لە ساڵی ١٩٤٧ شارەکە خرایە ناو ویلایەتی بۆمبایەوە. لە ساڵی ١٩٦٠، دوای بزووتنەوەی سامیوکتا ماھاراشترا، ویلایەتێکی نوێی ماھاراشترا دروست بوو کە مومبای پایتەخت بوو.[٢٩]

مومبای پایتەختی دارایی و بازرگانی [٣٠] و پایتەختی کات بەسەربردنی ھیندستانە. ھەروەھا یەکێکە لە دە ناوەندی بازرگانی سەرەکی جیھان لە ڕووی ڕۆیشتنی دارایی جیھانییەوە،[٣١] ٦٫١٦٪ی بەرھەمی ناوخۆیی ھیندستان بەرھەم دەھێنێت،[٣٢] و ٢٥٪ی بەرھەمی پیشەسازی پێکدەھێنێت، ٧٠٪ی بازرگانی دەریایی لە ھیندستان (مومبای پۆرت تراست، بەندەری دارامتار و JNPT)،[٣٣] و ٧٠٪ی مامەڵە سەرمایەیییەکان بۆ ئابووری ھیندستان.[٣٤][٣٥] شارەکە دامەزراوە دارایییە گرنگەکان و بارەگای سەرەکی کۆمپانیاکانی چەندین کۆمپانیای ھیندی و کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکانی تێدایە. ھەروەھا شوێنی ھەندێک لە دامەزراوە زانستی و ئەتۆمییە سەرەکییەکانی ھیندستانە. ھەروەھا ئەم شارە شوێنی پیشەسازی سینەمای بۆلیوود و ماراتییە. دەرفەتە بازرگانییەکانی مومبای کۆچبەران لە سەرانسەری ھیندستانەوە بۆ خۆیان ڕادەکێشن.

## پێشانگا

پەڕگە:Mumbai Skyline at Night.jpg|مومبای بەشەو
پەڕگە:Brabourne.jpg|یاریگای برابۆرنێ


## ئەمانەش ببینە
* تاوەری تەلەڤیزیۆنی مومبای

## سەرچاوەکان

پۆل:شار و شارۆچکەکانی ھیندستان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ماھاراشترا
پۆل:مومبای
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ھیندستان
پۆل:گەورە شارەکانی ھیندستان
ئاڵبڵاغ، بۆکان

**ئاڵبڵاغ** (Allbillaẍ، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی بۆکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٧٠ کەس لە ٨٨ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی فەیزوڵڵابەگی
* ناوچەی ناوەندی شارستانی بۆکان
* شارستانی بۆکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بۆکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی بۆکان
کازابلانکا (شار)

**کازابلانکا** () مەزنترین شاری وڵاتی مەغریبە و کەوتووەتە کەناری ئوقیانووسی ئاتلانتیکەوە. بەپێی بەراوەردەکانی ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی بەشی ناوەندیی ئەم شارە ٢٬٩٤٩٬٨٠٥ کەسە. کازابلانکا وەک پایتەختی ئابووری و چاندیی وڵاتەکە دەناسرێت.

## ئەمانەش ببینە
* مەغریب
* ڕەبات

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی مەغریب
پۆل:ناوچە شارییەکان لە مەغریب
پۆل:دامەزرانەکانی ٧٦٨
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
کازابلانکا (ڕوونکردنەوە)

*کازابلانکا، ناوی شارێک لە وڵاتی مەغریب.
*کازابلانکا، ناوی فیلمێکی هۆلیوود.
ئەڵپ

٣٢٠px|وێنۆک|وێنەیێک لە بەشێک لە ئالپ
**ئەڵپ** زنجیرە چیایێکە لە ئەورووپا کە بەھۆی گەشتیاری و ھەوای خاوێنەوە لە گشت جیھان بەناوبانگە.

## جۆگرافیا
درێژایی ئەم زنجیرە چیا ١٢٠٠ کیلۆمیترە و لە نێوان حەوت وڵات دا دابەش کراوە کە ئەمانەن:
* لە ڕۆژھەڵاتەوە: ئوتریش و سلۆڤینیا
* لە ڕۆژاواوە: ئەڵمانیا، فەڕەنسا، لیختنشتاین، سویسرا
* لە باشوورەوە: مۆناکۆ و ئیتاڵیا

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەڵپ
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا
پۆل:کێوەکانی ئەورووپا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
شەتەلعەرەب

[وێنۆک|250px|شەتەلعەرەب یان ئەروەند ڕود لە کنارێنی [بەسرە، عێراق]]
**شەتەلعەرەب** یان **ئەروەند** ()، (بە فارسی: اروند ڕود) ناوی ڕووبارێکە لە باشووری ڕۆژاوای ئاسیا بە درێژایی ٢٠٠ کم.

ئەم ڕووبارە، سنووری نێوان باشووری ئێران و عێراقەوە دیاری دەکات.
## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:سنووری ئێران–عێراق
پۆل:پارێزگای بەسرە
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:پارێزگای خووزستان
پۆل:کەنداوی فارس
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:جوگرافیای کووەیت
ڕێبازی قادری

**تەریقەتی قادری** ئەم ڕێبازە دەگەرێتەوە بۆ شێخ عەبدولقادری گەیلانی، ھەندێک لە توێژەران بە کوردی دا دەنێن بەو پێیەی کە ناوچەی گەیلان دەکەوێتە باشووری دەریاچەی کاسپیەنەوە و لەم ناوچەییشدا کوردێکی زۆری لێیە بەڵام بەڵگەی پێویست نییە بۆ سەلماندنی ئەم بیرۆکەیە. ئەم ڕێبازەیە ھەر وەکو ڕێبازی نەقشبەندی وایە لە ڕووی گرینگیدانی ڕۆحییەوە لە کوردستاندا. لە کوردستاندا لقی تەریقەتی کەسنەزانی و ولیانیی لێ دەبێتەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:تەریقەتەکان
پیتەر پاول ڕوبنس

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی پیتەر کە لە خۆی کێشاوییەتی
**پیتر پاول ڕوبنس** (١٥٧٧-١٦٤٠) وێنەکێشی بەناوبانگی شێوازی بارووک فێلمانیە. لە وێستفاڵیا لە ئەڵمانیا لەدایکبووە و زۆربەی ژیانی کاریی خۆی لە ئاوستریا ڕابواردووە. کارەکانی زۆرتر سەبارەت بە وتارە ئایینییەکانە و زۆربەیان لە ئینجیلەوە سەرچاوە دەگرن.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٧
پۆل:مردووانی ١٦٤٠
لۆرد بایرۆن

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی لۆرد بایرۆن لە ساڵی ١٨٢٤ دا.
**جۆرج گۆردۆن بایرۆن** ( بە ئینگلیزی: George Gordon Byron) ناسراو بە **لۆرد بایرۆن** (١٧٨٨ - ١٨٢٤) نووسەر و سەتران نووسی ئینگلیزیە. ئەو یەکێکە لە نووسەرە سەرەکیەکانی شێوازی ڕۆمانتیسم لە ئەدەبی ئینگلیزی دا و کاریگەری زۆری ھەبووە لە سەر نووسەرانی دوای خۆی وەک نووسەری گەورەی ڕووس ئەلکساندر پووشکین و زۆر نووسەری گەورەی تر.
ئەو لە ساڵی ١٨٢٤ زایینی دا بە ھۆی تەبەوە لە وڵاتی یۆنان لە نێوان شەڕی ئەو وڵاتە لەگەڵ ئیمپراتۆری عوسمانی دا گیانی خۆی لە دەس داو لەوە بەدواوە بە ھۆی خەبات لە ڕیگەی ئازادی یۆنان بە پاڵەوانێکی نەتەوەیی دەناسرێت و ڕێز لێ دەگیرێت.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:شانۆنامەنووسانی سکۆتلاندی
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیرانی ئینگلیز
پۆل:لۆرد بایرۆن
پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٨
پۆل:مردووانی ١٨٢٤
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ئیتالیا
پۆل:مردنەکان بەھۆی نەخۆشی گەنینەوە
خاڵی دەستپێک

**خاڵی دەستپێک** درامایەکی ئێرانییە. لە دەرھێنانی سەعید ئاقاخانییە و ماوەی ھەر ئەڵقەیەکی دراماکە ٤٠ خولەکە. چەندین ئەکتەری ئێران بەشدارییان تێدا کردووە لەوانەش: عەلی سادقی، حەمید لۆلایی و مریەم سەعادەت. مستەفا کیایی و سەعید جەلالی  نووسەرانی دراماکەن.

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان
باران

thumb|چەپ|وێنەی باران بارین
**باران** ئاوی شلەیە لەسەر شێوەی تنۆک، کە لە ھەورەکانەوە دەکەونە سەر زەوی و کێشەکەشیان ئەمەندە قورسە کە ھێزی ڕاکێشانی زەوی بتوانێت کاریان تێبکات و بەرەو خۆی ڕایانبکێشێت. بارانبارین سوودێکی زۆریان ھەیە بۆ پیشەسازی ڕووەکی و پاککردنەوە.

## ئەمانەش ببینە
* ھەور
* بەفر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بارین
پۆل:ئاووھەواناسی
ھەور

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بانی هەورەکان
**ھەور** کۆیەکە لە ھەڵمی ئاو کە وا لە بەشە خوارەکانی ئاتمۆسفێر پێک دێت و بە ھۆی ساردی ھەوا لە بەشە ژوورەکان کۆ دەبێتەوە دەبێتە ھەور.

پۆل:ھەورەکان
ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا

**ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا** (بە ئینگلیزی: Elizabeth I of England)، ماوەی ژیان ٧ی ئەیلوولی ١٥٣٣ - ٢٣ی ئازاری ١٦٠٣، شاژنی وڵاتی ئینگلتەرا لە ماوەی ساڵانی ١٥٥٨ تا ١٦٠٣ بووە. ناوی ئێلیزابێت توودۆر کچی ھێنریی ھەشتەم و ئانێ بولین بووە.

## ژیان
ئێلیزابێت منداڵی دووھەمی ھێنڕیی ھەشتەم بوو. ھەتا مردن زەماوەندی نەکرد و بە کچێنی ماوە. لە لایەن کڵێسەی کاتۆلیکـەوە بە حەرامزادە ناسرابوو و بۆیە پارلەمانی ئینگلتەرا ئیجازەی ئەوەی پێنەدەدا کە ببێت بە شاژنی ئینگلتەرا. بەڵام لە ١٥٥٨ـدا لە دوای مردنی زڕخوشکەکەی بوو بە شاژنی ئینگلتەرا.

## چالاکییە سیاسییەکان
ئێلیزابێت یەکێک لە گرنگترین کاراکتەرە سیاسییەکانی مێژووی ئینگلتەرا و ئەورووپاـیە. لە دوای مردنی ماری توودۆر، زڕخوشکی کە کاسۆلیک بوو توانی زۆربەی خەڵکی ئینگلتەرا بکات بە پرۆتێستانت، قەرزەکانی باوکی بداتەوە و ئینگلتەرا بکات بە یەکێک لە دەسەڵاتە سیاسیـیە گرنگەکانی ئەورووپا. ئەو لە شەڕێکدا فیلیپی دووەم، پاشای ئیسپانیای شکست دا.

## سەرچاوەکان
*Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 1-48, World Library, Inc. , USA
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Elizabeth I of England

پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٣
پۆل:مردووانی ١٦٠٣
پۆل:پاشا ئینگلیزەکان
پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
ئەلێکساندر پووشکین

**ئەلێکساندر سێرگێیێڤیچ پووشکین** (بە ڕووسی: Александр Сергеевич Пушкин) نووسەری ڕووس لە سەردەمی ڕۆمانتیسم دایە و بە یەکێک لە مەزنترین شاعیرانی ڕووس و ھەروەھا بنیادنەری ئەدەبی ڕووسی دەناسرێت. ئەو لە بنەماڵەیەکی پلە بەرزی ڕووسی لە مۆسکۆدا لە دایک بوو. یەکەمین شیعری خۆی لە تەمەنی ١٥ساڵاندا لە چاپ دا.

## ژیان
لە ٦ یۆنیۆی ساڵی ١٧٩٩ لە مۆسکۆ لە خێزانێکی دەوڵەمەند لەدایک بووە، باوکی شاعیرێکی دەرکەوتوبووە ئەمەش یارمەتیدەری بووە بۆ ئەوەی پەرە بە ئارەزووە شیعریەکانی بدات.

ئەلێکساندر پوشکین ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ حەبەشیەکان، دایکی کچی ابراھیم جانیپاڵی ئەفریقی بووە کە یەکێک بووە لەو ئەفسەرانەی لە بتڕسی یەکەمی قەیسەرەوە نزیک بووە ن ھەر بۆیە قژە بژەکەیی و لێوە قەویەکانی لە ئەفریقیەکان دەچوو.

ئەلێکساندر پوشکین بەمەزنترین شاعیرەکانی ڕۆسیا دەدەنرێت لە سەدەی نۆزدەھەمدا و نازناوی شای شاعیرەکانی لێنراوە، خوێندنەوەی ئەم شاعیرە پاڵنەرت دەبێت بۆ خوێندنەوەی ئەدەبی ڕوسی بەگشتی و زانینی قۆناغەکانی قەیسەرەکانی ڕوسیا ھەر لە بوتڕسی یەکەمەوە تاکو نیقۆڵای یەکەم ھەروەھا دەبێت زانیاریت ھەبێت لە ئەو ڕوداوە مێژوویانەی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەھەم.

سەردەمی بەرھەمەکانی ئەلێکساندر پوشکین ناسراوبووە بە سەردەمی شیعری ڕوسی ئاڵتونی، سەردەمی نزیکبونەوەی ئەدەبی ڕوسی لەلایەک و ئەدەبی عەرەبی و ڕۆژھەڵاتیش لەلایەکی دیکەوە، ھەروەھا سەردەمەکەی بەسەردەمی سەرکوتکردنی کۆمەڵگا ناسراوبووە و ئەویش شیعرەکانی گوزارشتی لە میلەتەکەی کردووە و داوای ئازادی گەلی کردووە و یەکەم کەسیش بووە سنوورێک بۆ دەسەڵاتی پیاوە گەورەکانی ڕوسیا دابنرێت.

یەکێک لەھاوڕیەکانی ژنەکەی ئەلێکساندر پوشکین حەزی لە ژنەکەی کردووە و ھاوسەرگیری لەگەڵ خوشکی ژنەکەی کردووە تاکو نزیکترببێتەوە لە ژنەکەی ئەلێکساندر ئەو پیاوەش ئەلبارۆن داتین بووە کە یەکێک بووە لە پیاوە ناودارەکانی فەرەنسا،  ئەلێکساندر پوشکینیش داوای لێکردووە ڕوبەڕوی یەکببنەوە بۆ شەڕ کردن لە کاتی ڕوبەڕوبونەوەکەدا لە ساڵی ١٨٣٧ ئەلێکساندر پوشکینیش دووفیشەکی بەر دەکەوێت و دەست بەجێ گیان لەدەست دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وەرگێڕەکانی دانتێ ئەلیگیێری
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٩
پۆل:مردووانی ١٨٣٧
پۆل:شاعیرانی زمانی فەڕەنسی
پۆل:نووسەران بە زمانی ڕووسی
ئیمپراتۆریەتیی ھان

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی شوێنی فەرمانڕەوایی هان.
**بنەماڵەی ھان**  بۆ ماوەی ٤٠٠ساڵ (لە سەرەتای ٢٠٦ یان ٢٢٠ پێش لە دایکبوونی یەسووع) لە وڵاتی ئیمڕۆیی چین دا فەرمانڕەوایینا کردووە. بە ھۆی درێژایی دەورانی حکوومەتی ئەم بنەماڵی لە وڵاتی چین زۆربەی خەڵکی چین ھەتا ئێستاش خۆیان ھەر بە ئەندامی ئەم بنەماڵە دەزانن.

### رۆژاوای ھان
یەکەم ئیمپراتۆریەت لە وڵاتی چین، بریتی بوو لە ئیمپراتۆریەتی '''چین''' (لە ٢٢١ پێش زاین تا ٢٠٧ی پێش زاین) توانی چین یەک بخاتەوە لە سەردەمی شەڕی شەش ویلایەتەکە. بەڵام ئیمپراتۆریەکە ناجێگیر بوو دوای مردنی یەکەم ئیمپراتۆر وە لە دوای چوار ساڵ بەدواوە لەدوای کوودەتایەک ئیمپراتۆریەتەکە رووخا لەلایەن ھەردوو کودەتاچی لۆرد سیانگ یووی چوو، وە لیو بانگی ھان،

### ڕۆژھەڵاتی ھان
رۆژھەڵاتی ھان (بە چینی دێرین: 東漢 بە چینی ئاسانکراو:东汉 شێوازی خوێندنەوە:دۆنگھان) ھەروەھا بە ھانـی دواتر ناسراوە (بە چینی دێرین: 後漢 چینی ئاسانکراو: 后汉 شێوازی خوێندنەوە: ھۆو ھان) بە شێوەیەکی فەرمی لە ٢٥ ی ئابی زاینی دەستی پێکرد کاتێک لیو سیو بووبە ئیمپراتۆر لە سەردەمەدا کودەتایەکی فراوان لە دژی وانگ مانگ بەرپا دەبوو

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٦ی پ.ز
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠٦ی پ. ز
پۆل:سەدەی سێیەمی پێش زایین لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:ئیمپراتۆریەتی ھان
پۆل:سەدەی یەکەمی پێش زایین لە چین
پۆل:سەدەی یەکەم لە چین
پۆل:دامەزراوەكانی سەدەی سێیەمی پێش زایین لە چین
بێراسب

**بێراسب** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری مەرگەوەڕ، ناوچەی سلیوانا، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**بێراسب** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی گرک. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی سویسنەوا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی مەلاباستەک. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی کانی تابر.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٨١٥) کەس و (١١٧) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە لە کورد پێکھاتووە.
* بە کوردی (کرمانجی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (سوننە)یە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
سێکانی

**سێکانی** () دێیەکە لە ناوچەی سیلوانای شارستانی ورمێ. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەس لە بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مرگەوەر
* ناوچەی سیلوانا
* شارستانی ورمێ

پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
محەممەد ڕافع

**موحەممد رافع عەبدولقادر نادر** یان **موحەممەد رافع** له‌ ٠٦-٠٥-١٩٥٩ له‌شاری ھەولێری کوردستانی باشوور له‌دايكبووه. قۆناغه‌کانی سه‌ره‌تايی و ناوه‌ندیی و دواناوه‌ندیی له‌شاری هه‌ولێر ته‌واوكردووه‌. له‌ساڵی ١٩٨٢-١٩٨٣ بڕوانامه‌ی بكالۆريۆسی له‌‌ كۆلێژی په‌روه‌رده‌ی به‌شی كيميای زانکۆی سەلاحەدین به‌ده‌ست هێناوه‌. له‌ ساڵی ١٩٨٨ ژيانی هاوسه‌ری پێكهێناوه‌. هه‌ڵگری بروانامانه‌ی: (مينی ماسته‌ر له‌ به‌ڕ‌ێوه‌بردنی كارگێڕیی، دبلوم له‌ البرمجة اللغوية العصبية، دبلوم له‌ تقنيات التدريب الاحترافي). ئێستا خاوه‌نی كارگه‌ی (البركة الدائمة)یه‌. خاوه‌نی كۆمپانيای (روح و ريحان)ه‌. به‌شداربووی خولی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی به‌غدایه‌ بۆ گياده‌رمانییه‌کان

## بیر و باوڕ
مامۆستا كار ده‌كات بۆ گۆڕينى ناخى مرۆڤ و گێڕانه‌وه‌ى بۆ سه‌ر ئه‌و فيطره‌يه‌ى كه‌ خودا بۆى داناوه‌، له‌ پاش زياتر له‌ (25) ساڵ توێژينه‌وه‌ له‌سه‌ر قورئانى پيرۆز.
ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ كار ده‌كات بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ى ديدێكى نوێ بۆ قورئانى پيرۆز كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ى ته‌نها قورئانى پيرۆزه‌ به‌ ترتيب نزول و حيكمه‌ته‌كانى پێغه‌مبه‌ر (علیه‌ سلام) ده‌سپێكى ئه‌م ديده‌ نوێيه‌ له‌ سه‌ره‌تاى نه‌وه‌ده‌‌كانى سه‌ده‌ى بيسته‌م بوو به‌وه‌ى كه‌ له‌ ڕێگه‌ى وانه‌ وتنه‌وه‌ى م. محمد رافع له‌ چه‌ند مزگه‌وتێكى شارى هه‌ولێر، كه‌ بريتى بوون له‌ سيڕه‌ى قورئانيى ژياننامه‌ى پێغه‌مبه‌ر و زيندووكردنه‌وه‌ى ئيمان و ناوو كرداره‌ پيرۆزه‌كانى خوداو له‌گه‌ڵ بنيادنانه‌وه‌ى خود (ذات).
ئه‌گه‌ر به‌نێو  ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌دا بگه‌ڕێيت ده‌بينيت كه‌ م. محمد رافع ڕاى زۆر نوێ و جياوازى هه‌يه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ريدا، هه‌روه‌ها (استنباط)ى زۆرى هه‌يه‌ له‌ قورئان و فه‌رمووده‌.
مامۆستای به‌رێز له‌و که‌سانه‌ ده‌ژمێردرێت که‌نه‌خشه‌و چۆنييه‌تى زيندووكردنه‌وه‌ى ئيمانى له‌‌ قورئانى پيرۆز زیندووکردۆته‌وه‌‌.

## سەرچاوەکان
*ماڵپەری موححەمەد رافع
چەک

250px|بچووککردنەوە|چەپ|thumb|دەمانچەیەکی تاکەکەسی
**چەک** بریتییە لەو ئامێرانە کە لە کاتی شەڕ و تێکھەڵچووندا بەکار دێن بۆ لێدان و بریندارکردنی ڕکابەر و دوژمن. ھەروەھا بۆ زیان گەیاندن و تێکشکاندنی خۆی و کەلوپەل و موڵک و سامانی، چەک دەتوانرێت بۆ مەبەستی ھێرشکردن و بەرگری و زۆر جار بۆ ھەڕەشەکردنیش بەکاردێت، وە لە باری کرداریدا چەک بریتییە لە ھەر شتێک کە توانای زیان گەیاندنێکی ماددی و جەستەییی ھەبێت وە بەم ھۆیەوە چەک دابەش دەبێت بەسەر چەندین جۆر و شێوەوە کە لە بچووکترین و سەرەتاترینیان دەست پێدەکات وەکو (قامچی، چەقۆ، تەور و کوتەک)ەوە بۆ پێشکەوتووترین و نوێترینیان وەکو (مووشەکە کیشوەربڕەکان و مووشەکە ئارەستەکراوەکان بە لەیزەر).

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکەکان
پۆل:کەرەستەی سەربازی
پۆل:ئاسایش
پۆل:شەڕ
چەکی سپی

**چەکی سپی** دەستەواژەیەکە بەکاردێت بۆ گوزارشت کردن لە بارەی چەکە بێ ئاگرەکان وەکو (چەقۆ و داس و تەور و ھتد ...) کە بۆ بەرگری بەکاردێت و زۆر جار دەبێتە ئامێری کوشتن، وە ھۆکاری ناوبردنی بە (چەکی سپی) بۆ ئەوە دەگەرێتەوە کە دەنگ و ئاگری نیە لە کاتی بەکار ھێنانیدا وە زۆر بە ئاسانی ھەموو کەسێک دەتوانێت دەستی پێیان بگات، چەکی سپی لە زۆربەی یاخود لە ھەموو وڵاتاندا ھەڵگرتنی قەدەغە کراوە بە پێی یاسا بەتایبەتی لە شوێنە گشتیەکانی وەک (فڕۆکەخانە و قوتابخانە و یاریگاکان).

پۆل:چەکە سپییەکان
چەقۆ

450px|چەپ|وێنۆک|وێنەی چەقۆیەک
**چەقۆ** یان بە له‌کی : (چه‌کو ، چه‌خو) ئامێرێکە بەکاردێت بۆ بڕێن و وردکردنی گۆشت و سەربڕینی ئاژەڵان و ھەروەھا بۆ شەڕ و بەرگری لە خۆ کردن، چەقۆ لە کانزا دروست دەکرێت جا ئەو کانزایە ئاسن بێت یاخود مس یاخود ھەر کانزایەکی تر وە دەمەکەی بە باشی تیژ دەکرێت و پاشان دەسکێکی داری یاخود پلاستیکی لێ دەبەسترێت و ھەندێ چەقۆی تایبەتیش ھەیە بە پێی داواکاری لە کانزای تایبەتی و دەسکی شوشە یان ھەر ماددەیەکی تر بە پێی داواکارییەکان دروست دەکرێن.

ھیچ ماڵێک نیە چەقۆ تێدا نەبێت لە ھەموو ناندینێکدا (مەتبەخێکدا) چەقۆ ھەیە بە چەندەھا جۆر و شێوە و قەبارەوە تەنانەت لەسەر سفرە و خوانەکانیشدا ئامێرێکی پێویستی نان خواردنەو پێویستە دابنرێت.

## بەکارھێنان
بەشێوەیەکی سەرەکی چەقۆ بۆ دوو مەبەست بەکار دەھێنرێت کە ئەمانەن:
# بۆ مەبەستی شەڕ و لێکدان و کوشتن کە سەربازان و چەکداران بۆ ئەم شێوازە کەڵک لە چەقۆ وەردەگرن.
# بۆ مەبەستی ئامادەکردنی خواردن و پارچەپارچەکردن و ئەنجنینی کە بۆ ئەم شێوازەش لە ناندینەکاندا کەڵکی لێ وەردەگیرێت.

پۆل:چەقۆکان
پۆل:چەکە سپییەکان
پۆل:ئامرازە بەردییەکان
چەکی کۆکوژ

200px|وێنۆک|ھێماکانی چەکی کۆکوژ
**چەکی کۆکوژ** یاخود **چەکی کۆمەڵکوژ** ئەو چەکەیە کە کارەساتێکی گەورە و زیانێکی زۆر دەنێتەوە لە کاتی تەقینەوەیدا، ئەم جۆرە چەکە قەدەغەکراوە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە و ھەر کەسێک دژی ھاووڵاتیانی مەدەنی بەکاری بھێنێت بە تاوانباری جەنگ دادەنرێت. ئەم چەکە دابەش دەبێت بەسەر سێ جۆر:
# چەکی ناوەکی
# چەکی زیندەیی
# چەکی کیمیایی

پۆل:چەکە کۆکوژەکان
تیر

300px|چەپ|thumb|نمونەیەک لە تیر
**تیر** ئەو چەکەیە کە بریتیە لە دارێکی باریکی نوک تیژ کە ھەندێ جاریش پارچە ئاسنێکی تیژ دەکرێتە سەرەکەی و بە ھۆی کەوانەوە دەھاوێژرێت و کۆترین چەکە کە لە مەودایەکی دوورەوە توانای پێکانی ئامانجەکانی ھەیە و مێژووی دۆزینەوەی ئەم چەکە دەگەڕێتەوە بۆ چاخە کۆنەکانی پێش مێژوو، ھەروەھا ئەم چەکە ناسراو بووە لە لای زۆربەی شارستانیەتەکان.

پۆل:ئامرازە بەردییەکان
پۆل:چەکی موشەکی
زانستی سەربازی

**زانستی سەربازی** زانستێکی تایبەتە بە لێکۆڵینەوە لەبارەی سوپاکان و ستراتیژیە سەربازیەکان و چەک و تفاقی جەنگیەوە، ئەم زانستە لە سەردەمێکی کۆنەوە ھەبووە بەڵام لە سەدەی بیستەمدا پەرەی پێدراوە و پێشکەوتووە و بوەتە زانستێکی سەربەخۆ و چەندین لقی لێ جیا بوەتەوە.

پۆل:زانستی سەربازی
ڕێکخراوەی ھاوکاریی شانگھای

**ڕێکخراوەی ھاوکاریی شانگھای** ڕێکخراوەیەکی نێودەوڵەتیە لە ساڵی ٢٠٠١دا دامەزراوە کە ھەندێک لە وڵاتانی رۆژاوای ئاسیا لە خۆدەگرێت کە پێکھاتوون لە چین، ڕووسیا، قیرغیزستان، کازاخستان، تاجیکستان، ئۆزبەکستان. بێجگە لە ئۆزبەکستان وڵاتەکانی تر ئەندامی «کۆمەڵەی پێنج قۆڵی شانگھای» بوون کە لە ساڵی ١٩٩٦دا دامەزرا بەڵام دوای ھاتنی ئۆزبەکستان بۆ ناو کۆمەڵەکە، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ «ڕێکخراوەی ھاوکاریی شانگھای».

ئامانجە ڕاگەیێنراوەکانی ڕێکخراوەکە خۆی دەگرێتەوە لە نەھێشتن و قەڵاچۆکردنی تیرۆر و توندوتیژی و لەناوبردنی ھەموو جۆرە بزووتنەوەیەکی جیاخوازی و ھەروەھا ڕێگری کردن لە بازرگانی ماددە ھۆشبەرەکان و چەک، بەڵام زۆربەی چاودێرە سیاسیەکان وەکو ھاوپەیمانیەکی سەربازی سەیری دەکەن کە ئامانجی ڕکابەرایەتی کردنی ناتۆیە.

## بەستەر بۆ دەرەوە
ماڵپەڕی فەرمیی ڕێکخراوەی ھاوکاریی شانگھای

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٦
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:دامەزراندنەکانی ١٩٩٦ لە ئاسیا
پۆل:پەیوەندییەکانی چین و ڕووسیا
پۆل:ڕێکخراوە سەربازییە نێودەوڵەتییەکان
ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووری

250px|چەپ|thumb|نەخشەی ئەو وڵاتانەی کە ئەندامن لە ڕێکخراوی ئێکۆ

** ڕێکخراوی ھاوکاریی ئابووری** یان بە کورتی **ئێکۆ** () ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە بۆ ھاوکاریی بازرگانی و ئابووری، پێک ھاتووە لە نێوان دە وڵاتدا کە ئەمانەن (ئێران، تورکیا، پاکستان، ئازەربایجان، تورکمانستان، ئەفغانستان، قرغیزستان، کازاخستان، ئۆزبەکستان، تاجیکستان). بنکەی سەرەکیی ئەم ڕێکخراوە لە تارانی پایتەختی ئێرانە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێگەی فەرمی ڕێکخراوەکە

پۆل:ئابووری تاجیکستان
پۆل:ئابووری تورکمانستان
پۆل:ئابووری ئەفغانستان
پۆل:ئابووری ئازەربایجان
پۆل:ئابووری ئێران
پۆل:ئابووری کازاخستان
پۆل:ئابووری قرغیزستان
پۆل:ئابووری پاکستان
پۆل:ئابووری تورکیا
پۆل:ئابووری ئۆزبەکستان
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییە ئابوورییەکان
پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
چەقۆی سویسڕی

250حءpx|وێنۆک|چەپ|نمونەیەک لە چەقۆی سویسڕی
**چەقۆی سویسڕی** ئامێرێکە کە چەندین کاری پێ ئەنجام دەدرێت وەکو ھەڵپچڕاندنی سەرە سیفۆن و قووتوی خواردەمەنی و بەکارھێنانی وەکو مقەست و چەندین کاری تر.

پۆل:چەقۆکان
پۆل:داھێنانەکانی سویسڕا
پۆل:چەکە سپییەکان
ئیمپراتۆریەتیی سۆڤیەت

300px|چەپ|thumb|یەکێتیی سۆڤیەت و وڵاتە ھاوپەیمانەکانی
**ئیمپراتۆرییەتی سۆڤیەت** ئەم دەستەواژەیە لە کاتی شەڕی سارد پەیدا بوو کە بۆ گوزارشت کردن لە یەکێتیی سۆڤیەت و ھاوپەیمانەکانی بەکاردەھات، ھەرچەندە یەکێتیی سۆڤیەت ئیمپراتۆرییەت نەبوو و ئیمپراتۆریش فەرمانڕەوایی نەدەکرد بەڵام لەلایەن وڵاتانی ڕۆژاواوە ئەم ناوەی بەسەردا بڕا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:ئیمپراتۆریەتییەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:شەڕی سارد
پۆل:سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەت
نینۆکبڕ

300px|وێنۆک|چەپ|نینۆک بڕ
**نینۆکبڕ** ئامێرێکە بەکاردەھێنرێت بۆ نینۆک کردن و کورت کردنەوە و ڕازاندنەوە و ڕنینی نینۆک، ئەم ئامێرە یەکێکە لەو شتانەی کە پزیشکان ئامۆژگاریمان دەکەن بەوەی کە ھەر کەسە و نینۆک بڕی تایبەت بەخۆی بەکار بھێنێت و بە شوەیەکی ھاوبەش بەکارنەھێنرێت لەلایەن چەند کەسێکەوە ئەگەر لە یەک بنەماڵەش بن ھەر وەکو فڵچەی ددان چونکە دەبێتە ھۆی گوێزرانەوەی نەخۆشی لە ڕێگەی خوێنەوە ئەگەر پەنجەکانمان بریندار بوون.

پۆل:کەرەستە پزیشکییەکان
پۆل:ئامرازەکانی بڕین
پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم
پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
نینۆک

200px|وێنۆک|چەپ|توێکاریی نینۆک
200px|وێنۆک|نینۆکەکان

**نینۆک** ماددەیەکی ڕەقی نیمچەئێسکە کە کۆتایی پەنجەکانی دەست و پێی داپۆشیوە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ماددەی کیراتین دروست دەبێت. مرۆڤی ئاسایی بیست نینۆکی ھەیە بە دەست و پێیەکانی، نینۆک پۆلێن دەکرێت و بە بەشێک یاخود ئەندامێکی پێست دادەنرێت و لە ڕێگای پێستەوە خۆراکی بۆ دەچێت و گەشە دەکات. لە کوردەواریدا ئەو گۆشتەی دەکەوێتە ژێر نینۆکەوە پێی دەگوترێت «زندە»، ئەگەر کەسێک نینۆکی بکات بەڵام زۆر کورتی بکاتەوە ئەوا دەڵێن «تا سەر زندەی بردووە» کە گۆشتێکی ڕەنگ سوورە و ھەر کاتێک تا سەر زندە نینۆکت بکەیت ھەست بە ئازارێک دەکەیت لە کۆتایی پەنجەکانتدا کە بۆ یەک تا دوو ڕۆژ بەردەوام دەبێت تاکو تۆزێک نینۆکەکان دێنەوە.

پۆل:نینۆکەکان
ئاسن

**ئاسن** ()یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان، ھێماکەی (Fe) و گەردیلەی ژمارە (٢٦)ە. یەکیکە لە کۆنترین توخمەکان کە دۆزراونەتەوە. گرینگە بۆ ژیانی مرۆڤ و گیانەوەر چونکە دەچیتە ناو خۆین ھەروەھا زۆر گرینگە یو ڕوەک چونکە بەشدار دەبیت لە دروستبونی کلوروفیل. ئاسن چوارەم پیکھاتەی تۆیکلی زەوییە.
توخمی ئاسن لە خشتەی خولیدا لە دوای مەنگەنیز (manganese) و لە پێش کۆباڵت (cobalt) دێت. ئەم کانزایە زۆرترین بەکارهێنانی ساڵانەی هەیە لە جیهاندا هەروەها ئەم توخمە لە سروشتدا وەک تێکەڵەیەک لە دوو ئۆکسیدی ئاسن دەبینرێت هەروەها ئاسن دوو ئایۆنی هەیە بە ناوەکانی Fe2+ و Fe3+ کە ئەگەر بیخەینە ناو ئایۆنەکانی ناو... گیراوەی ئاوێتەیەک، ڕەشبووەوەیەک دروست دەکات دەردەکەوێت کە دەتوانرێت بە کەمێک وردبینی بناسرێیته. ئەم توخمە یەکێکە لە بەناوبانگترین ئالۆتڕۆپەکان

تێچووی دروستکردنی ١٠٠ گرام cost per 100 grams

0.528USD

توێکڵی ئەلیکترۆنی Electron shell

K2 L8 M14 N2 O0 P0 QO R0

کێشی ئەتۆمی (بارستە مۆڵی) Atomic weight

55.845(g/mol)

چڕی ماددە Density

7.88 (g/cm³)

خاڵی توانەوە Melting point

١٥٣٩٫٠°C
٢٨٠٢٫٢°F
1812K

خاڵی کوڵان Boiling point

٢٨٦٢٫٠°C
٥١٨٣٫٦°F
3135.15K

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:ئاسن
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ماددەکانی بینا
نۆک

300px|وێنۆک|چەپ|فەریکەنۆک (نۆکەفەریکە)
**نۆک** (ناوی زانستی: *Cicer arietinum* یان *Cicer*) دانەوێڵەیەکە لە خێزانی پاقلەمەنییەکانە و سەر بە بنخێزانی لۆبییەکانە، لە ھەموو جیھاندا ناسراوە و بە چەندین جۆر و شێوە خواردنی لێ دروست دەکرێت.

## سوودەکان
300px|وێنۆک|چەپ|نوکی ڕەش و نۆکی سپی
**
# کرمکوژە و میزھێنەرە و خوێنی سوڕی مانگانەی ژنان زیاد دەکات.
# بۆ نەرمکردن و ئازاری سینگ نۆکی کوڵاو باشە.
# بۆ توانایی جنسی نۆک بەکوڵاوی باشە یان پیاڵەیەک نۆکی سپی شەو لە ناو ئاو دابنێ بەیانی نۆکەکە بە خاوی بخورێت و ئاوەکەش بە کەمێک ھەنگوین بخورێت.
# ئاوی نۆک بۆ ددان و پووک و زەردوویی (زەرتک) باشە.
# بە ڕۆنی نۆک سەر چەور بکەی بۆ ژانەسەر و بەھێزی موو باشە.
# بە ڕۆنی نۆک میزڵدان چەور بکرێ بۆ توانای جنسی باشە.
# نۆک بۆ کەمخوێنی و باداری (ڕۆماتیزم) و فەقەرات بەسوودە.
# نۆک لەگەڵ ھەنگوین بۆ شێرپەنجە و پەستانی خوێن باشە.
# نۆکی ڕەش بۆ فڕێدانی منداڵی مردووی ناو ڕەحم و میز گیران باشە.
# نۆکی ڕەش بۆ ژانەسەر و زەردی ڕوخسار و پەڵەی پێست و بەھێزکردنی موو و ئازاری جومگەکان باشە کە وەکوو مەڵحەم شوێنەکانی پێ چەور دەکرێت.
# بە برژاوی و بە گەرمی بۆ مایەسیری باشە.

## زیانەکان
کەسێک برینی میزڵدانی ھەبێت با نەیخوات، ھەروەھا ئاو خواردنەوە لەگەڵ نۆک یان یەکسەر دوای نۆک خراپە بۆ ئەوانەی گەدەیان سستە، ئەوەشمان بیر نەچێت خواردنی ھەموو شتێک بە ڕێژەیەکی زۆر خراپە بۆیە نابێت نۆک بە ڕێژەیەکی زۆر بخورێت چونکە گازاتی زۆر دروست دەکات و دەبێتە ھۆی با کردنی سک.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی (سروشت و تەندروستی)، نووسین و ئامادەکردنی «صالح عبداللە ابراھیم»


پەڕگە:Cicer arietinum 003.JPG
پەڕگە:Chickpea pods.jpg
پەڕگە:Cicer arietinum20100417 08.jpg


پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:دانەوێڵەکان
گۆڕەپانی دەسڕۆیی

لە بواری پێوەندیگەلی نێونەتەوەیی دا، **گۆڕەپانی دەسڕۆیی** (sphere of influence) ئەو ناوچە جوگرافیایییە یا ئەو دابەشکارییە تێگەیشتراوەیە کە دەوڵەت یا ڕێکخراوەیەک لە باری کولتووری، ئابووری، سەربازی، یا سیاسییەوە دەسڕۆیییەکی جێی سەرنجی لەوێ ھەیە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
کۆرە ڕم

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی کۆرە ڕم بە دەست چەند سەربازێکی سکۆتلەندییەوە
**کۆرە ڕم** () جۆرێکە لە چەکی سپی کە سەرەکەی پێکھاتووە لە ڕمێک و تەورێک. ئەم چەکە چەکێکی کۆنە و لە چینی کۆندا بەکارھاتووە و پێی گوتراوە (گوان داو 关刀). ئەڵمانییەکان و ئەسکەندەناڤییەکانیش لە دەوروبەری سەدەی چواردەیەمدا ئەم چەکەیان بۆ ئەورووپا گواستۆتەوە.

پۆل:چەکە سپییەکان
ڕەوایی (سیاسەت)

لە زانستی سیاسیدا، **ڕەوایی** یا **شەرعییەت** یا **مەشرووعییەت** بریتییە لە ڕادەی وەرگیراوی و پەسەندکراویی دەسەڵاتێک (زیاتر یاسایەکی حاکم یا ڕژێمێک) لە لایەن جەماوەرەوە. "دەسەڵات" نیشاندەری پێگەیەکی تایبەتە لەناو حکوومەتێکی دامەزراودا، بەڵام "ڕەوایی" نیشاندەری سیستەمێکە لە گۆڕەپانی دەسڕۆیی (sphere of influence) -ی حکوومەتێکدا. ڕەوایی یا شەرعییەتی سیاسی مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ حکوومەتکردن، کە نەبوونی، حکوومەت تووشی داتەپین و قەتیسمانەوە لە کاری یاسادانان ئەکا.

## بەستەری دەرەکییەکان
Political Legitimacy - Stanford Encyclopedia of Philosophy

پۆل:سەروەری
پۆل:چاندی سیاسی
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
جۆن کیوساک

**خۆن کیوساک** ئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکایی، ئەو لە دایکبووی ساڵی ١٩٦٦ زایینیە و لە ١٩٨٣وە دەستی بە کاری ھونەری کردووە. ھەتا ئێستا ئەو لە زیاتر لە ٥٠ فیلم دا دەستی ھەبووە.

## بەستەری دەرەکی
*جۆن کیوساک لە سەر ماڵپەڕی تویتر
*ھەڤپەیوەنی جۆن کیوساک لەگەڵ CBC

## سەرچاوەکان
*ژیاننامەی جۆن کیوساک
*جۆن کیوساک لەسەر ماڵپەڕی ڕادیۆی نەتەوەیی ئەمریکا

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
پۆل:سیناریۆنووسانی ئێڵەنۆی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی جینی و شاشەی کەنەدی
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
دەوڵەتی دەورەدراو

300px|وێنۆک|چەپ|ئەو وڵاتانەی کە سنووری ئاویان نییە
**دەوڵەتی دەورەدراو** یان **وڵاتی بێ‌کەنار** ئەو دەوڵەتەیە کە ھیچ سنوورێکی ئاوی یاخود کەنارێکی دەریایی یان زەریایی نیە و لە ھەموو لایەکانەوە بە وشکانی دەوڵەتانی دراوسێی دەورە دراوە، ئەگەر سنووری ئاویشیان ھەبێت بەڵام لەگەڵ دەریایەک کە داخراو بێت و نەتوانێت لەگەڵ زەریاکان یەک بگرێتەوە وەکو دەریای کاسپیەن ئەوا ھەر بە دەوڵەتێکی دەورەدراو دادەنرێن، لە ئێستادا تەنیا ٤٥ وڵاتی دەورەدراو لە جیھاندا ھەیە کە زۆربەیان دەکەونە کیشوەری ئەفریقاوە دوای ئەویش ئەورووپا و پاشان ئاسیا و ئەمریکای باشوور ئەمە لە کاتێکدایە کە ئەمریکای باکوور و ئۆقیانوسیا ھیچ وڵاتی دەورەدراویان تێدا نییە.

پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:جوگرافیای فیزیکی
پۆل:ئەفریقا
پۆل:ئەمریکاکان
پۆل:ئەوراسیا
مایکرۆسۆفت ڕیدەر

**مایکرۆسۆفت ڕیدەر** () بەرنامەیەکی مایکرۆسۆفتە کە بۆ خوێندنەوەی پەرتووکە ئەلیکترۆنیەکان بەکاردەھات. بە شێوەیەکی فەرمی لە ئابی ٢٠٠٠دا بڵاوکرایەوە، کە بەرنامەییەکی بەخۆڕایی بوو و دەتتوانی لە پێگەی سەرەکی مایکڕۆسۆفت لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت دایبگریت. بەڵام ئەم بەرنامەیە لە لایەن مایکرۆسۆفتەوە لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٢دا داخرا و بەستەری داگرتنەکەشی لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت لابرا، ھەرچەندە لەوانەیە تاکو ئێستاش ئەو خەڵکانەی کە پێش بەسەرچوونی ڕێکەوتی داخرانی ئەم بەرنامەیە بەرنامەکەیان داگرتبێت و ھەتا ئێستاش بەکاربھێنن لەسەر کۆمپیوتەرەکانیان.

مایکڕۆسۆفت ڕیدەر پاشگری  *lit.* بەکاردەھێنێت بۆ پەڕگەکانی (فایلەکانی) کە کورتکراوەی وشەی (literature) یە کە بە مانای «وێژە» یاخود «ئەدەب» دێت. ئەم پاشگرەش لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١دا لە لایەن مایکرۆسۆفتەوە داخرا.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
پێگەی بەرنامەکە

پۆل:نەرمامێرە لەکارخراوەکانی مایکرۆسۆفت
پۆل:پەرتووکە ئەلیکترۆنییەکان
A

وێنۆک|چەپ|پیتی A لەگەڵ شێوەی کێشانەوەی
**A** (وەکوو **ئەی** دەخوێنرێتەوە) یەکەم پیتی ئەلفوبێی ستانداردی لاتینی و ھەروەھا ئەلفوبێی لاتینیی کوردییە کە ڕێنووسی فەرمی ھەردوو شێوەزاری کورمانجی و زازاکییە و پیتێکی دەنگدار (بزوێن)ە. ئەم پیتە ھاوتای پیتی (ا) (بزوێنی درێژ)ی ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردی (سۆرانی)یە. نموونە: (سیروان: SÎRW*A*N). ئەگەر لە سەرەتای وشەدا بێت ئەوا دەبێتە ھاوتای دوو پیتی ڕێنووسی سۆرانی کە بریتین لە (ئ) (ھەمزە) و (ا) (بزوێنی درێژ) کە بە *ئا* دەخوێندرێتەوە، نموونە: (ئاکۆ : A*KO*).

## جۆرەکانی
# بە شێوەی پیتی گەورە (گردەک) A
# بە شێوەی پیتی بچووک (ھوورەک) a

## بەکارھێنانەکانی
# بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ نووسین بەکاردێت.
# لە پزیشکیشدا بۆ ئاماژەکردن بە جۆری خوێن بەکاردێت نموونە: (A+ و A- و AB+ و AB-)

## قۆناغەکانی دروستبوونی
پیتی ***A*** مێژوویەکی کۆنی ھەیە و لە چەندین قۆناغدا تێپەڕییوە تا ئەم شێوازەی ئێستای وەرگرتووە:

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:پیتە لاتینیەکان
پۆل:پیتە بزوێنەکان
عەباس ئەلفاسی

250px|وێنۆک|چەپ|عەباس ئەلفاسی
**عەباس ئەلفاسی** (؛ لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٤٠دا لەدایکبووە) سەرۆکی «پارتی سەربەخۆیی مەغەریب» بوو و لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧دا دوای ئەوەی بووە براوەی ھەڵبژاردنەکانی وڵاتی مەغریب، کرا بە سەرۆک وەزیرانی ئەو وڵاتە و کابینەکەشی لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١دا کۆتایی پێھات.

پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی مەغریب
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
عەبدولوەلی محەممەد عەلی

250px|وێنۆک|چەپ|عەبدول وەلی محەممەد عەلی
**عەبدول وەلی محەممەد عەلی** (بە سۆماڵی: *Cabdiweli Maxamed Cali*، ) چالاکوانێکی بواری ڕامیاری و ئابووری سۆماڵیە لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٦٧ لە باکووری سۆماڵ لە دایک بووە. عەلی خاوەنی ڕەگەزنامەی سۆماڵی و ئەمریکییە و بێجگە لە زمانی دایکی، زمانەکانی عەرەبی، ئینگلیزی و ئیتاڵی دەزانێت. عەلی شارەزاییەکی باشی لە ئابووریدا ھەیە و لەگەڵ چەندین  ڕێکخراو و دەزگای نێودەوڵەتی کاری کردووە وەک سندووقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی نێودەوڵەتی، پلەی ماستەری بەدەست ھێناوە لە کارگێڕی و ئابووری گشتی لە زانکۆی ھارڤارد و دواتریش پلەی دکتۆرای لە زانکۆی جۆرج مەیسن بە دەست ھێناوە. دوا جاریش لە ١١ی مایسی ٢٠١١دا کرا بە جێگری سەرۆک وەزیرانی سۆماڵ.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
عەبدوڵڵا پاپور

**عەبدوڵڵا پاپور** گۆرانیبێژێکی کوردی عەلەوی بوو لە ساڵی ١٩٤٥دا لە گوندی دێڤریگەی سەر بە پارێزگای سێواسی باکووری کوردستان لە دایک بووە و لە ساڵی ١٩٨٩دا بەھۆی ڕووداوی ھاتوچۆوە گیانی لەدەست داوە. گۆرانییەکانی پاپور فۆلکلۆری بوون و زۆربەی گۆرانییەکانی بە تورکی دەچڕی، گۆرانییە بەناوبانگەکانی کە بە کوردی چڕیویەتی ئەمانەن: (لێ لێ قوربان، دلۆی دلۆی، بەرد، ساڵانە ساڵانە) (Lê Lê Qurban, Dîloy Dîloy, Berd, Sallana Sallana).

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پڕۆژەی تیشک

**پڕۆژەی تیشک** بریتییە لە پرۆژه‌ی پرتووکی كوردی بۆ لێكۆڵینه‌وە له‌ بواری ڕۆشنبیریی ئیسلامی‌ و مێژوو ‌و زمانه‌وانیدا، کە نزیکەی ٦٠ پەرتووک لەخۆ دەگرێت و دەتوانی لەسەر پێگەی فەرمی پڕۆژەکە بەخۆڕایی دایانبگریت.

## خودپێناسەی پڕۆژەکە
خودپێناسەی پڕۆژەکە (پڕۆژەکە بەم جۆرە پێناسەی خۆی دەکات): چه‌ند پێنووسێکە (قه‌ڵه‌مێکە) کە ئه‌ركی ئاشكراكردنی زانیاریی هه‌ڵه‌‌ و هه‌ڵبه‌ستراو و چه‌واشه‌كاری گرتۆته‌ خۆ كه‌ له‌ نووسینه‌ كوردییه‌كاندا ته‌شه‌نه‌ی كردووه‌، به‌تایبه‌ت له‌و بابه‌تانه‌ی کە په‌یوه‌ندییان به‌ ئیسلام‌ و په‌یامه‌كه‌ی‌ و كتێبه‌كه‌ی‌ و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی‌ و مێژووه‌كه‌ی هه‌یه‌.، ھەروەھا پرۆژه‌که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی مێژوو و ئه‌ده‌بی کوردییه‌وه‌ بڵاو ده‌کاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ک چۆن جاران ھۆنەرانی ئاینداری وه‌ک «مەحوی و حاجی و نالی و...ھتد». ھەروەھا زانایانی ئیسلامی كورد وەک «مودەڕیس و شێخ محەممەدی خاڵ و سه‌ججادی» و چەندانی تر. کە پێشه‌نگی وێژە (ئەدەب) و ڕۆشنبیریی كوردی بوون به‌هه‌مان شێوه‌ نووسه‌رانی پابه‌ندی ئاین جارێكی تر جڵه‌وی ئه‌و بوارانه‌یان بكه‌وێته‌وه‌ ده‌ست.

## سەرچاوە

* پێگەی فەرمی پڕۆژەکە لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت
ڕووباری میسیسیپی

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی میسیسیپی لە نیۆئۆرلیەنز
٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سەرچاوەکانی میسیسیپی
**ڕووباری میسیسیپی** یەکێکە لە گەورەترین ڕووبارەکانی ئەمریکای باکوور. ئەم ڕووبارە لە پەڕانپەڕی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا تێ‌دەپەڕێت. درێژاییی ئەم ڕووبارە ٤،٠٧٠ کیلۆمەترە و چوارەمین ڕووباری دنیایە لە بواری درێژایی و دەھەمین ڕووبارە لە بواری گەورەیی.

پۆل:سنوورەکانی ئارکنساس
پۆل:سنوورەکانی ئیلینۆی
پۆل:سنوورەکانی ئایۆوا
پۆل:سنوورەکانی کێنتاکی
پۆل:سنوورەکانی لویزیانا
پۆل:سنوورەکانی مینیسۆتا
پۆل:سنوورەکانی میسیسیپی
پۆل:سنوورەکانی میزوری
پۆل:سنوورەکانی تێنێسی
پۆل:سنوورەکانی ویسکۆنسین
پۆل:ڕووبارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕووباری میسیسیپی
پۆل:ڕووبار
ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەر

300px|وێنۆک|چەپ|مۆنۆمێنتی یادگاری بۆ ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەر لە شاری ناسرەی ئیسرائیلدا
**ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەر** یان **ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٠٠** زنجیرەیەک خۆپیشاندان بوو کە لە لایەن عەرەبەکانی ناو ئیسرائیلەوە لە ماوەی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٠دا بەڕێوەچوو کە بەمەبەستی نیشاندانی پاڵپشتی و پشتگیریکردن لە فەڵەستینیەکانی کەرتی غەززە و کەناری خۆرئاوا لە ڕامەڵا لە ماوەی ڕاپەڕینی دووەمی فەڵەستینیدا بوو و لە ئاکامدا بوو بە ھۆی کوژرانی ١٢ خۆپیشاندەر و جوولەکەیەک. ئەم زنجیرە خۆپێشاندانانە بە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی فەڵەستینی لە ناو خاکی ئیسرائیلیدا ھەژمار دەکرێن کە کاریگەری کردە سەر پەیوەندی نێوان عەرەبەکانی ناو ئیسرائیل و حکومەتی ئیسرائیلی و جوولەکەکانی ناو دەوڵەتی ئیسرائیلەوە.

پۆل:مێژووی ئیسرائیل
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
پۆل:ئیسرائیل لە ٢٠٠٠
پۆل:سیاسەتی ئیسرائیل
تاج مەحەل

**تاج مەحەل** (، ) کۆشکێکی گەورەیە لە شاری ئاگرەی ولایەتی ئوتار پرادێشی ھیندستان کە لە سەردەمی ئیمپراتۆری مەغۆلی ھینددا بە دەستی شا جەھان لە یادی خێزانی

سێیەمیدا بینا کراوە. تاج مەحەل یەکێکە لە شوێنەوارەکانی یونیسکۆ کەبەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ تەنیا لەو ساڵەدا نزیکەی ٧ بۆ ٨ میلیۆن سەردانیکەری ھەبووە تاج مەحەل لە ساڵی ٢٠٠٠ بە یەکێکە لە ٧ شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی جیھان دیاریکرا.

## درووستکردن
تاج مەحال نموونەیەکی تەلارسازی ھینستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٥٤
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئاگرە
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ھیندستان
پۆل:گومبەزەکان
پۆل:تاج مەحەل
پۆل:گۆڕی مەغۆلەکان
زمانی لاتینی

300px|وێنۆک|چەپ|کۆنترین نووسراوە بە زمانی لاتینی کە تا ئێستا دۆزراوەتەوە.
**زمانی لاتینی** یەکێکە لە زمانەکانی بنەماڵەی ئیتالیک و لە سەرچاوەی زمانی بنەڕەتی ھیندوئەورووپاییەکان. ئەم زمانە لە ڕابردوودا لە بەشێک لە ئەورووپا قسەی پێ‌دەکرا و لاتیۆم بە ناوەندی ئەم زمانە دەزانن. ڕۆڵی ئەم زمانە لە جیھاندا کاتێک گرنگ بوو کە بوو بە زمانی فەرمی ئیمپڕاتۆرێتیی ڕۆمانی. لە سەردەمی ھاوچەرخدا زمانەکانی فەڕانسی، ئیسپانیایی، ئیتالیایی، پورتوگالی، ڕۆمانیایی و ھتد ھەر لەم زمانە لاتینییە سەرچاوەیان گرتووە. ھەروەھا لە زمانی ئینگلیزیشدا ژمارەیەک وشە ھەن کە لە لاتینییەوە ھاتوون.

ئەم زمانە ئێستا لە ڤاتیکان زمانی فەرمییە و لە ڕابردووی نزیکیشدا لە زانکۆکانی ئەورووپا زمانی زانست بوو. ھەروەھا ئێستاش زۆربەی سروود و وتارە ئایینییەکانی مەسیحییەتی ھەر بەم زمانە بەڕێوە دەچێت.

پۆل:زمانی لاتینی
پۆل:زمانەکانی ئیتالیا
پۆل:زمانەکانی ڤاتیکان
پۆل:زمانەکانی ئەندۆرا
پۆل:زمانەکانی فەڕەنسا
پۆل:زمانەکانی پورتوگال
پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا
پۆل:زمانەکانی ئیسپانیا
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
ویلیام سۆمەرسێت مۆم

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|مۆم
**ویلیام سۆمەرسێت مۆم** () (١٨٧٤–١٩٦٥) کورتەچیرۆک نووس و ڕۆمان نووسی بریتانیاییە و یەکێکە لەو کەسانەی کە وا لە سەردەمی ژیانی خۆیدا زۆر بەناوبانگ بووە و لە ھەمان سەردەمیشدا پارەیەکی زۆری دەرھێناوە و ئەمە دەبێتە ھۆی جیاوازیی ئەو لە دیکەی نووسەران کە زۆربەیان لە ھەژاریدا ژیان بە سەر دەبەن.

## کارە ناسراوەکان
زۆر لە کارەکانی مۆم بەناوبانگن بەڵام ھەندێکیان کاریگەری زۆریان بووە لە سەر دیکەی نووسەرانی ھاوچەرخ و بەم ھۆیەوە لێرەدا ناویان ھاتووە:
*Of Human Bondage
*The Razor's Edge
*Sadie Thompson
*The Letter

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئینگلیز
پۆل:ڕۆماننووسانی ئینگلیز
پۆل:سیخوڕانی بریتانی
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ
پۆل:نووسەرانی پاریسی
بورسا

**بورسا** ناوەندی پارێزگای بورسا و شارێکی گەورەی ھەرێمی دەریای مەڕمەڕەیە لە رۆژاوای وڵاتی تورکیا و چوارەمین شارە لە ڕووی گەلھەوە کە پێی ئاماری ساڵی ٢٠٠١ ١٧٠٤٤٤١ کەسە  و دانیشتووی گشتی میترۆپۆلیتان دەگاتە دوو میلیۆن کەس.

## مێژوو
مێژووی شاری بورسا دەگەڕێتەوە بۆ رۆژگاری بیزەنتیەکانەوە و پێشتر سەر بە شاری کیەس بووە.‌ ساڵی ٢٠٢ پ. ز. کاتێک  شا پروسای یەکەم بوو بە شای مەملەکەتی بیتینیا، بنیاتی ئەم شارەی داناوە و ناوی  لێناوە **پرووسا** (بە یونانی: *Προῦσα* (Prusa()و یەکێک لە شارە بوژاوەکانی رۆژگاری رۆمان و بێزەنتیەکان بووە. کاتێک عوسمانیەکان دەڤەرەکەیان داگیرکرد، ساڵی ١٣٢٦ کرا بە پێتەختی دەوڵەتی عوسمانی و بە شاری خداوندکار (Hüdavendigar) یان خوندکار دەناسرا واتە (دیاریی  خداوندگار) یاخود شاری سولتان (خوندکار وشەیەکی فارسیە و ئەوسا ناسناوی سولتانەکانی عوسمانی بوو). ئەم شارە لە بەر سەوزایی دەوروبەری بە بورسای سەوزیش دەناسرێت کە بە‌ تورکی پێی دەوترێت: یەشیل بورسا. ساڵی 1478 دانیشتووانی بورسا نزیکەی 45 ھەزار کەس دەبوون. پاش داگیرکردنی ئەستانبولی پێتەختی بێزەنتەکان‌ لە لایەن سو‌لتان محەممد فاتحەوە سالی 1456ز بورسا  تایبەتمەندی خۆی ھەر ھەبوو لە لایەن بنەماڵەی سوڵتانەکانی عوسمانی. ئێستاش نێژگە تەرمی چەندین سولتانی گەورەی عوسمانی لە سەر شاخی ئولوداخ ماون‌. 

## پەناگەی ئاوارەکان
بورسا ئەمڕۆ لە شارە بوژاوەکانی تورکیایە لە ڕووی پیشەسازی و دارایی و  گەشتیاریەوە. شەڕی کورد و حکوومەتی تورکیا زۆر بنەماڵەی کوردی ناچارکردووە بۆ دوور کەوتنەوە لە شەر پەنا بەرنە بەر نیشتەجێ بوون لە بورسا.  پێشتریش بورسا پەناگەی ھەزاران بنەماڵەی ئەلبان بووە کە لە سەدەی نۆزدەھەمەوە لێ نیشتەجێ بوون موسڵمانەکانی بولگاریاش کە لە ژێر فشاری دەوڵەتی بولگاریا لە سەردەمی تیۆدۆر جیڤکۆڤ 1940-1990 و شەرەکانی بەلکان ئاوارەببون ھەر لە بورسا نیشتەجێکران ئەمانە ژمارەیان لە 150 ھەزار کەس زیاتر بوو.  

## ناودێری شارەکە
ئەسکەندەر کەباب و لوقمی بورسا  بووکەلەی قەراگۆز و حاجی واد و مزگەوتەکانی بوورسا کە نزیکە 104 مزگەوتن و لەوانیش مزگەوتی سەوز  و  مزگەوتی گەورە(‌ئولوجامع) و  40گۆڕی سولتان و مەزاری ناسراوەکان لە دامێنی چیای مەزنی ( ئولوداغ/ ئولمپیوس)و نزیکەی 40 مەدرەسەی ئایینی و  18 خانسەرای دێرین و 9 پردی مێژوویی و قەلاتی بورسا و زۆر شوێنی تر.

## پێشانگا


File:Bursa, Governorate.jpg|بنکەی نێودەولەتی بورسا
File:Bursa Yukarıdan.jpg|بورسا لە ئاسمانەوە
File:Bursa Tramvayı.jpg| ھێڵی ئاسنی بورسا
File:Bursa018.jpg|جادەی جمھوریە
File:Irgandi Koprusu.jpg|پردی ئیرگاندی
File:Bursa Kalesi 1.jpg|قەلای بورسا
File:Bursa 7046.jpg|بازاری درێژی  بورسا
File:Bursa Ulu Camii, Minaret.jpg|منارەی مزگەوتی گەورەی بورسا
File:Mudanya 15.jpg|شاری مودانیا سەر بە پارێزگای بورسا
File:Mudanya 10.jpg|مودانیا
File:Uludag range.JPG|چیای مەزن/ ئولوداغ
File:Abies nordmanniana Uludag 3.jpg|زستانی ئولوداغ
File:Abies nordmanniana Uludag 2.jpg|ئولوداغ



## سەرچاوەکان

## بەستەر بۆ دەرەوە
* Tourism Guide of Bursa
* Bursa Uludag Ski Resort

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بورسا

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم