open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کۆمەڵکوژییەکانی لڤیڤ (١٩٤١)

**پۆگرۆمەکانی لڤیڤ** کۆمەڵکوژییەکی یەک لە دوای یەکەکانی دژی جوولەکەکان بوو لە مانگەکانی حوزەیران و تەممووزی ١٩٤١ لە شاری لڤیڤ لە ڕۆژھەڵاتی پۆڵەندا / ڕۆژاوای ئۆکرانیا (ئێستا لڤیڤ، ئۆکرانیا). کۆمەڵکوژییەکان لەلایەن ناسیۆنالیستە ئۆکراینییەکان (بەتایبەتی، ڕێکخراوی ناسیۆنالیستە ئۆکرانیاییەکان)، فەوجەکانی مەرگی ئەڵمانی و جەماوەری ناوخۆیی لە ٣٠ی حوزەیران تا ٢ی تەممووز و لە ٢٥ تا ٢٩ی تەممووز، لەکاتی داگیرکاری ئەڵمانیا بۆ سەر یەکێتی سۆڤیەت ئەنجامدراون. ھەزاران جوولەکە لە پۆگرۆمەکان و لە کوشتنی ئەنساتزگرووپن کوژران.

ناسیۆنالیستە ئۆکراینییەکان لە یەکەم پۆگرۆمدا جوولەکەکانیان کردە ئامانج بە بیانووی ئەوەی کە ئەوان بەرپرسیارن لە کۆمەڵکوژیی زیندانیانی کۆمیساریای گەل بۆ کاروباری ناوخۆ لە شاری لڤیڤ کە ھەزاران تەرمی لە سێ زیندانی لڤیڤدا بەجێھێشت. کۆمەڵکوژییەکانی دواتر لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە لە چوارچێوەی ھۆلۆکۆست لە ئەورووپای ڕۆژھەڵاتدا ئاراستەکرابوون. پۆگرۆمەکان لە یادەوەری مێژوویی ئۆکرانیادا پشتگوێ خراون یان تەمومژاوی کراون، سەرەتا دەستپێدەکات بە کردەوەی ناسیۆنالیستە ئۆکرانیاییەکان بۆ پاککردنەوە یان سڕینەوەی تۆماری توندوتیژییان دژی جوولەکەکان. تا ساڵی ٢٠١٤ لە شاری لڤیڤ یادگارییەک بۆ یادکردنەوەی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکان نەبووە.

## سەرچاوەکان
ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی پارێزەری

**ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی پارێزەری** ئۆپەراسیۆنێکی سەربازییە لەلایەن ئیسرائیلەوە بۆ داگیرکردن و ھێرشکردنە سەر شارەکانی دەسەڵاتی فەلەستین دوای ئەوەی سەربازی فەلەستینی «عەبدولباست عۆدە» ئۆپەراسیۆنی ھۆتێل پارکی ئەنجامدا، کە بە گەورەترین و خوێناویترین ئۆپەراسیۆنی تەقینەوە لە مێژووی ئیسرائیل دادەنرێت. ئامانجی سەرەکی ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی پارێزەری دواجار لەناوبردنی ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین بوو. ئۆپەراسیۆنەکە لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٢ دەستیپێکرد و لە ١٠ی ئایاری ٢٠٠٢ کۆتایی ھات. ئیسرائیل تێدا نزیکەی ٣٠ ھەزار سەربازی بۆ کۆکردەوە.

## سەرچاوەکان
تورشی

**تورشی** سەوزەی ترشی کراوە کە لە خواردنەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و سلاڤی و باڵکان ھەیە.
تورشی لە خواردنی  کوردی و تورکی و ئەفغانی و بەڵکان و سلاڤی و ئەرمەنی و ئێرانییدا باوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:چێشتی ئازەربایجانی
پۆل:چێشتی ئاشووری
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی ئەفغانستانی
پۆل:چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:بەرخۆراک
ڕەزمی بەنداوی مووسڵ

**شەڕی بەنداوی مووسڵ** لە مانگی ئابی ٢٠١٤ لە نێوان چەکدارانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) و ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنی تایبەتیی عێراق و پێشمەرگەی کوردستان بەڕێوەچوو، کە لەلایەن ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا پشتیوانی دەکران.

## پێشینە
بەنداوی مووسڵ لە ٧ی ئابی ٢٠١٤ لەلایەن چەکدارانی داعشەوە گیرا، دوای ئەوەی ھێزە کوردییەکان لە ناوچەکە پاشەکشەیان کرد، ئەمەش دوای زنجیرەیەک شەڕ لە ناوچەکەدا. ھەندێک لە بەرپرسانی ئەمریکی گرتنی بەنداوەکەیان بە نیگەرانییەکی گەورە وەسف کرد، چوونکە ئەگەر زیانی پێگەشتبا لەلایەن داعشەوە، ئەوا دەتوانێت  شەپۆڵی ئاو ئازاد بکات، ئەگەر وێران بوو، کە ئەمەش ھەڕەشەیەکی گەورە بوو بۆ شار و شارۆچکەکانی خوارەوەی بەنداوەکە. دوابەدوای ئەم پێشھاتانەی ئەم دوایییە، ھێزە کوردییەکان و ھێزە عێراقییەکان و ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا ھێرشی بەرپەرچدانەوەیان بۆ کۆنتڕۆڵکردنەوەی بەنداوەکە دەستپێکرد.

## ڕووداوەکان
لە ١٦ی ئاب، ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر پێگەکانی داعش لە نزیک بەنداوەکە دەستپێکرد و بەشێک لە کەرەستەکانیانی لەناوبرد. ھەروەھا ھێزە کوردییەکان لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشیان کردە سەر داعش و پێگەکانیان لە نزیک بەنداوەکە و تۆپبارانیان کردن و ئەگەری ھێرشی زەمینییان کردەوە. فەرماندەیەکی کورد، ژەنەڕاڵ عەبدولڕەحمان کۆڕینی، بە ئاژانسی فرانس پرێسی ڕاگەیاند، ھێزەکانی پێشمەرگە دیوی ڕۆژھەڵاتی بەنداوەکەیان گرتووە و "ھێشتا لە پێشڕەویدان". ڕووداو، ڕێکخراوێکی ھەواڵیی کوردی ڕایگەیاند، پێدەچێت ھێرشە ئاسمانییەکان "قورسترین بۆردوومانی ئەمەریکا بێت بۆ سەر پێگە چەکدارەکان لە سەرەتای ھێرشە ئاسمانییەکانەوە" لە ھەفتەی ڕابردوودا بۆ سەر داعش. لانیکەم ١١ چەکداری داعش بەھۆی بۆردوومانەکانی فڕۆکە جەنگییەکانەوە کوژران.

لە ١٧ی ئابدا شەڕەکە بەردەوام بوو. بەرپرسانی کورد وتیان کە ھێزەکانی پێشمەرگە سێ شارۆچکەی نزیک بەنداوەکەیان گرتووە: تەل سکوف، شەڕافییە و باتنایا. ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا تا ئەو ڕۆژە نۆ ھێرشی ئاسمانی ئەنجامدابوو و چوار زرێپۆشی ھەڵگری کارمەندان و حەوت ئۆتۆمبێلی چەکدار و دوو ئۆتۆمبێلی جۆری ھامڤی و ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆشیان لەناوبردبوو یان زیانیان پێگەیاندبوو. چەکدارانی داعش ھەوڵیان دا ھێزە کوردییەکان بە ئامێری تەقەمەنی خاو بکەنەوە، لەوانە بۆمبی دروستکراوی ماڵەوە و مینی چێندراو.
وێنۆک|پێشمەرگەیەکی کوردستان لە بەنداوی مووسڵ
ڕۆژی ١٨ی ئاب، ھێزە عێراقی و کوردییەکان ڕایانگەیاند کە بەتەواوی کۆنتڕۆڵکردنی بەنداوەکەیان بەدەست گرتووە. ھەروەھا باراک ئۆباما سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دووپاتی کردەوە کە بەنداوی مووسڵ لەژێر کۆنترۆڵی تەواوەتیی کورد و عێراقدایە. ھەروەھا ڕاشیگەیاند، ھەنگاوی کۆنتڕۆڵکردنەوەی بەنداوی مووسڵ "ھەنگاوێکی گەورەیە بۆ پێشەوە" لە ستراتیژیی درێژخایەن بۆ شکستپێھێنانی چەکدارەکان. ڕۆژنامەنووسانی ئەو ناوچەیە ڕایانگەیاند، شەڕەکە بە تەواوی کۆتاییی نەھاتووە.

لە ١٩ی ئابدا شەڕەکە بە تەواوی کۆتاییی ھات، بە سەرکەوتنی عێراق-کورد. جیم مویر، پەیامنێری بی بی سی کە سەردانی بەنداوەکەی کردبوو، گوتی "گەڕاوەتەوە دەستی سەلامەت".

## ئەمانەش ببینە

* ھێرشی بەنداوی تشرین
* شەڕی مووسڵ (٢٠١٦-٢٠١٧)
* شەڕی تەبقە

## سەرچاوەکان

پۆل:شەرەکانی ٢٠١٤
پۆل:٢٠١٤ لە باشووری کوردستان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی پێشمەرگە
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و شام
پۆل:شەڕی عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)
ھیچ خاکێکی دیکە نییە

**ھیچ خاکێکی دیکە نییە** (بە ئینگلیزی: No Other Land)
فیلمی بەڵگەنامەییە کە لەلایەن دەوڵەتی فەلەستین و نەرویجەوە بە ھاوبەشی بەرھەم ھێنراوە و لە دەرھێنانێکی چوار کەسی ئەوانیش باسیل عەدرا و حەمدان بیلال و یووڤاڵ ئیبراھیم و ڕاچێل سیزۆر کە چالاکوانی فەلەستینی و ئیسرائیلین و پشتگیری لە دۆزی فەلەستین دەکەن. فیلمەکە ھەوڵێکە لەلایەن ئەو چوار کەسەوە بۆ گەڕان بەدوای دادپەروەری لەکاتی ئەو ھێرشانەی کە کەناری ڕۆژاوا بەدەستیەوە دەناڵێنێت. بۆ یەکەمجار لە بەشی پانۆراما لە ٧٤ەمین فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی بەرلین لە ١٢ی شوباتی ٢٠٢٤ ھەڵبژێردرا، کە تێیدا دوو خەڵاتی بەدەستھێنا. لە ماوەی ٩٥ خولەکدا باس لەو شێوازە ئاوارەییانەی ھاووڵاتیانی فەلەستینی لە کەناری ڕۆژاوا بەھۆی داگیرکارییەکانی ئیسرائیلەوە تووشی بوون، لەکاتێکدا ئەو ھێرشانە تۆمار دەکات کە ناوچەی موسافەر یاتا لە ساڵی ٢٠١٩ تا ٢٠٢٣ تووشی بووە.

لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ فیلمەکە لە ٩٧ەمین خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی بەڵگەنامەیی. فیلمەکە لە ئاھەنگی خەڵاتی ئۆسکار لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٥ خەڵاتەکەی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٤
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین فیلمی دۆکۆمێنتاری تایبەت بە ئۆسکار
پۆل:مشتومڕی فیلمەکان
ئەبوو ئیسحاق ئیبن دەھاق

ئەبوو ئیسحاق ئیبن دەھاق (بە عەرەبی: أبو إسحاق بن دھاق؛ کۆچکردووی ٦١١کـ/١٢١٤ز)، ناسراو بە ئیبنولمەرئە (ابن المرأە)، زانایەکی موسڵمانی ئەندەلوسی بوو کە لە بوارەکانی تەفسیر، فیقھ، مێژوو، فەرموودە و بەتایبەتی لە زانستی کەلامدا (عەقیدە) پسپۆڕ بوو.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن دەھاق بۆ ماوەیەکی درێژ لە شاری مەلەگا لە ئەندەلوس ژیاوە و لەوێ لە بازاڕی فرۆشتنی ڕیس (سوق الغزل) کاری بازرگانیی دەکرد. دواتر، لەسەر بانگھێشتی فەرموودەناس ئەبولفەزل مورسی و قازی ئەبووبەکر کوڕی موحریز، ڕووی لە شاری مورسیە کرد.

لە مورسیە، دەستی بە خوێندن و وانەوتنەوەی زانستی کەلام کرد و بەھۆی زانست و شێوازەکەیەوە، لایەنگر و شوێنکەوتوویەکی زۆری لەنێو خەڵکی گشتیدا پەیدا کرد.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
ئیبن دەھاق لەسەر دەستی زانایانی گەورەی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و قوتابی دیاریشی پێگەیاندووە.

**مامۆستای دیاری**:

عەلی کوڕی حەرزەھیم

**قوتابی دیاری**:

شەرەفەددین مورسی

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی سێزدەیەم
پۆل:زانایانی ئەشعەری
پۆل:سۆفییەکان
پۆل:خەڵکی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ١٢١٤
ئەبوو مووسا مەدینی

ئەبوو مووسا محەممەد کوڕی ئەبی بەکر مەدینی ئەسفەھانی (بە عەرەبی: أبو موسی محمد بن أبی بکر المدینی الأصبهاني؛ ٥٠١کـ/١١٠٨ز - ٥٨١کـ/١١٨٥ز)، ناسراو بە ئەبوو مووسا مەدینی، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و حافزەکانی فەرموودە لە سەدەی شەشەمی کۆچیدا. ئەو بە "حافزی سەردەم" و "شێخی فەرموودەناسەکان" ناوبانگی دەرکردبوو.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوو مووسا لە ساڵی ٥٠١ی کۆچی لە شاری ئەسفەھان لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست لەو کاتەدا. ھەرچەندە لە ئەسفەھان ژیاوە، بەڵام بە "مەدینی" ناسراوە چونکە بنەچەی خێزانەکەی دەگەڕایەوە بۆ شاری مەدینە.

تەواوی ژیانی بۆ فێربوون و بڵاوکردنەوەی زانستی فەرموودە تەرخان کرد. زانایانی سەردەمی خۆی و دوای خۆیشی بە شێوەیەکی فراوان ستایشی پایەی زانستی و توانای لەبەرکردنیان کردووە.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام، زانای گەورە، حافزی گەورە، جێی متمانە و شێخی فەرموودەناسەکان بوو... ئەو کۆتاییھێنەری پسپۆڕانی بەرزی فەرموودە بوو لە ئەسفەھان».

ئیبن نەجاڕ دەڵێت: «ئەبوو مووسا حافزی سەردەمی خۆی و ئیمامی کاتی خۆی بوو لە بەرزیی سەنەد و ناسینی پیاوانی فەرموودەدا».

ئیبن جەوزی لە گەشتەکەیدا بۆ ئەسفەھان چاوی پێی کەوتووە و زانستی لێ وەرگرتووە و ستایشی کردووە.

## بەرھەمەکان
ئەبوو مووسا مەدینی خاوەنی چەندین بەرھەمی یەکجار گرنگە لە بواری فەرموودە و زانستە پەیوەندیدارەکاندا، لەوانە:

* **الطوالات** (دوو بەرگ): (پەرتووکێکە دەربارەی فەرموودە درێژەکان).

* **ذيل معرفة الصحابة**: (پاشکۆیەک بۆ کتێبی ناسینی ھاوەڵان).

* **القنوت** (یەک بەرگ): (پەرتووکێکە دەربارەی دوعای قونوت).

* **الحفظ والنسيان**: (لەبەرکردن و لەبیرچوونەوە).

* **ذيل أنساب المحدثين**: (پاشکۆی ڕەچەڵەکی فەرموودەناسان).

* **كتاب الوظائف**: (کتێبی ئەرکە ڕۆژانەکان).

* **کتاب الترغیب والترھیب**: (کتێبی ھاندان و وریاکردنەوە).

* **تتمَّە الغریبین**: (تەواوکەری کتێبی "غەریبەین" کە باسی وشە نامۆکانی قورئان و فەرموودە دەکات).

* **اللطائف في رواية الكبار ونحوهم عن الصغار**: (وردەکارییەکان دەربارەی گێڕانەوەی زانا گەورەکان لەوانەی لە خۆیان بچووکترن).

* **تضييع العمر في اصطناع المعروف إلى اللئام**: (بەکارھەدەردانی تەمەن لە چاکەکردن لەگەڵ کەسانی نالەبار و سپڵەدا).

* **المجموع المغيث في غريبي القرآن والحديث**: یەکێکە لە گرنگترین کتێبەکانی لە بواری شیکردنەوەی وشە نامۆ و کەمبەکارھاتووەکانی قورئان و فەرموودە.
* **تتمة معرفة الصحابة**: تەواوکەری کتێبی (معرفە الصحابە)ی ئەبوو نوعەیمی ئەسفەھانییە.

* **ذيل على كتاب الأنساب**: تەواوکەری کتێبی (اڵانساب)ی سەمعانییە.

* **اللطائف من دقائق المعارف في علوم الحفاظ الأعارف**

* **عوالي التابعين** پەرتووکێکە دەربارەی ئەو فەرموودانەی کە بە سەنەدی بەرز لە تابیعییەکانەوە گێڕدراونەتەوە).

## کۆچی دوایی
ئەبوو مووسا مەدینی لە ڕۆژی ٩ی جومادەلئوولای ساڵی ٥٨١ی کۆچی، لە تەمەنی ٨٠ ساڵیدا، لە زێدی خۆی، شاری ئەسفەھان، کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٠٨
پۆل:مردووەکانی ١١٨٥
شەڕی دووبز (٢٠٠٣)

**شەڕی دووبز (٢٠٠٣)** ، یەکێک بوو لە شەڕە گرنگەکانی ساڵی ٢٠٠٣ لە باکووری ڕۆژاوای کەرکووک، کە لە چوارچێوەی شەڕی ئێراق و پێشمەرگە ڕوویدا، بە( عەربی معركة الدبس (2003) )، بە( ئینگلیزی Battle of Dubz (2003) )

## پێشەکی

قەزای دووبز ناوچەیەکی پلەیەکی گرنگی ژێوپۆلیتیکییە کە لە ڕێگای نێوان هەرێمی کوردستان و کەرکوک دابووە. لە ساڵی ٢٠٠٣، بە شەڕی سەرسامەوە، هێزە پێشمرگەیەکان بە پشتگیریی یەکگرتووی نەتەوەکان دەستیان پێکرد بە ئازادکردنی ناوچەکانی دووبارە دەستووردار.

## شەڕەکە

لە ٩ی نیسان، پێشمرگەکان لە دێبەکە و شوان و مەخموور بە فرماندەیی کەمال کەرکوکی و کۆسرەت ڕەسوڵ بەرەو دووبز هێرش کرد. فیدایینەکان و بەشەکی لە بەرەوپێشەوەی حزبی بەعس، پێش پلەی ئالتون کوپری هێزیان دانا بۆ بەرگری.

یەکە تایبەتییەکانی ئەمریکا پشتگیریی هێزی پێشمرگەیان کرد بە بڵاوکردنەوەی زانیاری و هێزی ئاوایی. شەڕەکە تا چەند کاتژمێر دوای خۆیدا، بە ڕێژەی زیانی گەورە، هێزە عێراقییەکان پاشکەوت یان گیراوە بوون.

دوای شەڕەکە

لە ١٠ی نیسان، هێزە پێشمرگەیەکان ناوچەکەیان تەواو بەدەست هێنا. بە زوترین کات، ڕێگای گەیشتن بۆ کەرکووک کراوە و لە ١٢ی نیسان لە دەست هێزەکانی حکومەتی بەعس دەرچوو. پرچمی کوردستان لە گوندەکان و ناوچەی دووبز بەرزکرا.

## گرنگیی ستراتیژیکی

گرتنی ڕێگای قەرەبوور بۆ کەرکوک و چیاکانی ناوچە

بەدەستهێنانی پەیوەندییەکی دروست نێوان پێشمرگە و یەکگرتووی نەتەوەکان

لە سەرشەقامەوە گەیاندنی پارێزگای کەرکوک بۆ دەستە کوردییەوە

ببینە هەروەها
* داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣

* شەڕی کەرکووک (٢٠٠٣)

* شەڕی شەنگال (٢٠٠٣)

## ئاماژەکان
* https://www.abc.net.au/news/2003-04-10/kurdish-us-forces-enter-kirkuk/1834178?utm_source
* https://www.spacewar.com/2003-a/030407203255.p7rfullg.html?utm_source
* https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15467672?utm_source
* https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/6.htm?utm_source
* https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C_%DA%A9%DB%95%D8%B1%DA%A9%D9%88%D9%88%DA%A9_(%D9%A2%D9%A0%D9%A0%D9%A3)
* https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C_%D8%B4%DB%95%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84_(%D9%A2%D9%A0%D9%A0%D9%A3)
* https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D9%A2%D9%A0%D9%A0%D9%A3
باسیل خەتیب

**باسیل ئەلخەتیب** (٣٠ی نسانی ١٩٦٢، ھیلڤێرسۆم، ھۆڵەندا) دەرھێنەرێکی تەلەڤیزیۆنی و سینەماییە و لە سووریا نیشتەجێیە و بە ڕەچەڵەک فەلەستینییە و لە ساڵی ٢٠٢١ەوە ڕاگری پەیمانگای باڵای ھونەرە سینەماییەکانە لە دیمەشق.

## خوێندن
* بڕوانامەی سەرەتایی - پەیمانگای حوڕییە لە دیمەشق ١٩٧٣.
* بڕوانامەی ئامادەیی - ئامادەیی ئیبن خەلدون لە دیمەشق ١٩٨٠.
* بەشی زمانی ئینگلیزی و ئادابی لە زانکۆی دیمەشق.
* بەشی دەرھێنانی سینەمایی و تەلەڤیزیۆنی لە پەیمانگای باڵای سینەما لە مۆسکۆ لەژێر سەرپەرشتی دەرھێنەری ناسراو ئەلێکساندەر زگوریدی.
### خەڵات و ڕێزلێنانەکان
* فێستیڤاڵی سینەمایی داخیلە - خولی چوارەم، خەڵاتی گەورە بۆ فیلمی "مریەم".
* فێستیڤاڵی سینەمایی مەسقەت - خولی ھەشتەم.
* فێستیڤاڵی وەھران بۆ فیلمی عەرەبی - خولی حەوتەم.
* نمایشێکی ڕێزلێنان لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی سینەمایی مۆسکۆ - ساڵی ٢٠١٤.
* خەڵاتی باشترین دەرھێنان بۆ فیلمی «سوریون» کە لە خولی ٣٢ی فێستیڤاڵى سینەمایی ئەسکەندەرییە لە ساڵی ٢٠١٦ بەشدار بوو.

### کارەکانی لە سینەمادا

شێتی (جنون) - کورتە فیلم (١٩٨٢)

ڕۆحی دووەم (الروح الثانية) - کورتە فیلم (١٩٨٤)

ئامینە (أمينة) - کورتە فیلم (١٩٨٦)

نەفرەت (اللعنة) - پڕۆژەی دەرچوون (١٩٨٧)

ڕێڕەوەکانی ڕووناکی (مسارات النور) - کورتە فیلم (١٩٩٥)

ھەستانەوەی شارێک (قيامة مدينة) - کورتە فیلم (١٩٩٥)

نامەی کۆتایی (الرسالة الأخيرة) - فیلمی درێژی گێڕانەوەیی (١٩٩٨)

کاروانی شکۆ (موكب الإباء) (٢٠٠٥)

مریەم (مريم) (٢٠١٢)

باوک (الأب) (٢٠١٥)

دایک (الأم) (٢٠١٥)

سوورییەکان (سوريون) (٢٠١٦)

دیمەشق - حەلەب (دمشق - حلب) (٢٠١٩)

حەکیم (الحكيم) (٢٠٢٣)

دوو ڕۆژ (يومين) (٢٠٢٤)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
شانۆ بەکر فەرەج

**شانۆ بەکر فەرەج** (لەدایکبووی ١٩٩٤ لە سلێمانی) پێشکەشکار و مۆسیقاژەنێکی کوردە. ئەو کچی ھونەرمەندی وێنەگر بەکر فەرەجە و دەرچووی بەشی **مۆسیقا**ی پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی سلێمانییە. باوکی، بەکر فەرەج، لە ھەمان پەیمانگا دەرچووی بەشی **شانۆ** بووە. شانۆ بە کاری ڕاگەیاندن و ژەنینی ئامێری عوود ناسراوە.

## ژیانی پیشەیی

### کاری مۆسیقا
شانۆ وەک ژەنیاری ئامێری عوود، ئەندامی گرووپی مۆسیقای **سوننەتیی** "لوڕ" بووە. بەڵام دواتر بەھۆی تێکەڵبوونی لە کاری ڕاگەیاندن و پێشکەشکاری، وازی لە کاری مۆسیقا و ژەنین ھێنا.

### کاری ڕاگەیاندن
شانۆ بۆ یەکەم جار وەک پێشکەشکار لە کەناڵی ئێن ئاڕ تی ٢ دەرکەوت. لە سەرەتادا پێشکەشکاری بەرنامەی "خوانێک" بوو. دواتر و دوای دەستلەکارکێشانەوەی شارا ئیبراھیم، شانۆ بووە پێشکەشکاری پڕۆگرامی "ئێوارەی NRT2". ئەم کارەی ڕووبەڕووی ڕەخنەیەک کردەوە کە گوایە نەیتوانیوە وەک شارا ڕۆڵێکی باش بگێڕێت.

دوای وازھێنانی لە کەناڵی ئێن ئاڕ تی ٢، پەیوەندی بە "ئاڤا میدیا" کرد. لەوێ بەرنامەی "ئاڤا کافێ"ی پێشکەش دەکرد. ھەروەھا بەرنامەی "دیداری ھونەری" پێشکەش کردووە، کە لە یەکەم ئەڵقەی وەرزی نوێی بەرنامەکەیدا میوانداریی بەکر فەرەجی باوکی کرد.

## ژیانی تایبەتی
بەکر فەرەجی باوکی، لەبەر خۆشەویستیی زۆری بۆ بەشی شانۆ کە لێی دەرچووبوو، ناوی کچەکەی ناوە "شانۆ".

### ھاوسەرگیریی یەکەم
شانۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ کەسێک بە ناوی "چیا" کردبوو. دوای ماوەیەک، کێشە لە نێوانیاندا دروست بوو و کێشەکە گەیشتە دادگا. لەو ماوەیەدا وێنەیەکی شانۆ لە نەخۆشخانە بڵاوبووەوە کە کانۆلای پێوەبوو؛ ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوە کرد کە بەھۆی کێشە و دەمەقاڵێ لەگەڵ ھاوسەرەکەی گەیەنراوەتە نەخۆشخانە. دواجار شانۆ و چیای ھاوسەری جیا بوونەوە و شانۆ ھەموو وێنە ھاوبەشەکانیانی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سڕییەوە.

### ھاوسەرگیریی دووەم
دوای جیابوونەوەی لە ھاوسەری یەکەمی، شانۆ لە ساڵی ٢٠١٩ "سەرلەنوێ" ھاوسەرگیریی کردەوە. ھاوسەری دووەمی ناوی (ھاوکار یاسین)ە، کە پەیامنێری کەناڵی ڕووداوە. ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەیان لە ھۆتێل ڕامادا لە شاری سلێمانی بەڕێوەچوو. شانۆ ڕایگەیاندووە کە ھەردوو ھاوسەرگیرییەکەی بە خۆشەویستی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
ئەبوو زەکەریا تکریتی

تاجەددین ئەبوو زەکەریا یەحیا کوڕی ئەبیلقاسم تکریتی (بە عەرەبی: تاج الدین أبو زکریا یحیی بن أبی القاسم الثعلبي التکریتی؛ ٥٣١کـ/١١٣٦ز - ٦١٦کـ/١٢١٩ز) فەقیھێکی دیاری شافیعی، قازی، زمانزان و شاعیرێکی عێراقی بوو لە سەدەی شەشەمی کۆچیدا. ئەو یەکێک بوو لە زانا گشتگیرەکان کە لە بوارەکانی تەفسیر، نەحو، زمان و ئەدەبدا شارەزاییەکی قووڵی ھەبوو.

## ژیان و خوێندن
ئەبوو زەکەریا لە ١ی موحەڕەمی ساڵی ٥٣١ی کۆچی لە شاری تکریت لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتایی لەلای باوکی دەست پێکردووە و قورئان و بنەماکانی ئەدەبی لێ فێر بووە. دواتر بۆ خوێندنی فەرموودە چووەتە لای عەبدولڕەحمان کوڕی ئەحمەد بەلخی. پاشان گەشتی کردووە بۆ بەغدا و لەوێ لەسەر دەستی زانایانی گەورەی وەک ئەبوو نەجیب سھرەوەردی و ئیبن خەشاب زانستەکانی فیقھ و ئەدەبی خوێندووە.

## کار و پلەوپایە
دوای تەواوکردنی خوێندن، گەڕایەوە بۆ تکریت و بۆ ماوەیەکی درێژ پۆستی قازیی ئەو شارەی بەدەستەوە بوو، ھاوکات وانەی دەوتەوە و فەتوای دەدا. بەھۆی پایە بەرزی زانستییەوە، لەلایەن خەلافەتی عەباسییەوە بانگھێشتی بەغدا کرایەوە و لە ساڵی ٦٠٧ی کۆچیدا کرا بە مامۆستای قوتابخانەی نیزامییەی بەغدا، کە بەناوبانگترین زانکۆی ئەو سەردەمە بوو. تا ساڵی ٦١٤ی کۆچی لەم پۆستەدا مایەوە و دواتر لە کارەکەی دوورخرایەوە. پاش ئەوە، ڕووی کردە خانەقای شێخ الشیوخ و تا کۆچی دوایی لەوێ مایەوە.

ئیبن شەعاری موسڵی وەسفی دەکات و دەڵێت: «شێخێکی زیرەک و لە قسەکردندا لەسەرخۆ و لە دانیشتندا کەسێکی ڕووخۆش بوو. شێوازی دەربڕینی جوان و قسەکانی شیرین بوون و خاوەن شکۆ و ھەیبەت بوو».

## بەرھەمەکان
ئەبوو زەکەریا تکریتی خاوەنی چەندین بەرھەمی بەنرخ بووە، لەوانە:

* **تفسير القرآن العزيز**: تەفسیرێکی گەورەی قورئانە کە لە بیست بەرگ پێکھاتووە.
* **الاختصاص في التاريخ الخاص**: پەرتووکێکی مێژووییە لە شەش بەرگدا، کە تێیدا باسی ژیانی مامۆستا و قوتابی و خزم و کەسەکانی خۆی کردووە.

* **الحقير النافع على مذهب ابن شافع**: لە فیقھی شافیعیدا.

**اللُّهنَة في إزالة الُُكنَة**: لە زانستی نەحودا.

* **التقريب في بضاعة الأديب**: دەربارەی ھونەری شیعر و عەرووز و قافیە.

ھەروەھا خاوەنی چەندین هۆنراوە و نامە و نووسینی دیکە بووە.

## کۆچی دوایی
ئەبوو زەکەریا تکریتی لە شەوی دووشەممە، ٨ی ڕەمەزانی ساڵی ٦١٦ی کۆچی، لە تەمەنی ٨٣ ساڵیدا، لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی شونیزییە بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی  وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:قازییەکان
پۆل:شاعیرانی عێراقی
پۆل:زمانزانانی عەرەب
پۆل:مامۆستایانی قوتابخانەی نیزامییە
پۆل:لەدایکبووانی ١١٣٦
پۆل:مردووەکانی ١٢١٩
ڕەزمی پەرستگای شەرەفەددین

**ڕەزمی شەرەفەددین** یان **ڕەزمی پەرستگای شەڕەفەددین** (یان *شەرفەدین)* شەڕێکی ٥ مانگە بوو لە مانگی ئابی ٢٠١٤ لە نێوان ڕێکخراوی تیرۆریستی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) و ھێزی پێشمەرگەی کورد لەگەڵ ئێزیدییە ناوخۆیییەکان. شوێنی شەڕەکە شوێنی زیارەتکاری شەرەفەددینە کە دەکەوێتە سەر زنجیرە چیای شنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری ڕۆژئاوای عێراق.
[وێنۆک|[پێشمەرگە|پێشمەرگەیەکی ئێزیدی لە دەرەوەی پەرستگای شەرەفەددین]]

## شەڕەکە
لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٤دا، ئەو پەرستگایە شوێنی شەڕێک بوو کە ١٨ چەکداری پێشمەرگەی ئێزیدیی سووک چەکدار بە فەرماندەییی قاسم شەشۆ بە سەرکەوتوویی توانیان ھێزێکی گەورەتر و باشتر چەککراوی داعش بە زرێپۆش و ھاوەن و مووشەک، کە لە چوارچێوەی جینۆسایدی ئێزیدییەکان ھێرشیان کردبووە سەر مەزارگەکە، ڕابگرن.

لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ کاتژمێر سێ میلیشیاکانی داعش لە چەند شوێنێکی دەوروبەری چیای شنگال پێشڕەوییان کرد. شایەتحاڵەکان باس لەوە دەکەن کە لە کاتی پێشکەوتنەکەدا ٤٠ ئۆتۆمبێلی جۆری ھامڤ بەکارھێنراوە. میلیشیاکانی داعش توانیان بە خێرایی پێشڕەوی بکەن و بەرگریکاران لە پەرستگای شەرەفەددین گەمارۆ بدەن. بۆ کەمینەی ئایینی ئێزیدی، شەرەفەددین دووەم گرنگترین شوێنی زیارەتە. بەگوێرەی لێدوانی ئێزیدییەکان، تەنیا لە ٢٠ی ئۆکتۆبەر لە چوارچێوەی ھێرشە گەورەکەدا سەد چەکداری ئێزیدی گیانیان لەدەستداوە. چاودێرانی ئێزیدی چەند ڕۆژێک بوو چاوەڕێی ھێرشێکی فریاگوزارییان دەکرد، کە بەڵێنیان پێدرابوو لەلایەن پێشمەرگەوە. ھەردوو ھەڵبژاردەی ھەڵاتن و ئەگەری پشتیوانیی ئاسمانی ھاوپەیمانی دژە داعش بەھۆی چەند ڕۆژێک بارانبارینەوە ئاستەنگیان لێکەوتەوە. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمدا بەرگریکارانی ئێزیدی گرتەیەکی ڤیدیۆیییان بڵاوکردەوە کە تێیدا شەڕڤانێکی ئەڵمانی زمان یاسر قاسم خلێف دەرکەوتووە. ئەو گرتە ڤیدیۆیییە بانگەوازێکە بۆ جیھان بۆ یارمەتیدان و ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە گرووپی پارێزەرە ئێزیدییەکان تەنھا لە شاخ و لە پەرستگاکەدا بەرەکەیان بەدەستەوەیە و میلیشیاکانی داعش تەنھا ٣ کیلۆمەتر لە شوێنی پەرستگاکەوە دوورن.

بەیانیی ٢٥ی تشرینی یەکەم، ھێزە کوردییەکان جارێکی دیکە توانیان شارۆچکەی زوممار بگرن کە نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چیای شنگالەوەیە.https://apa.at/News/6220918432/kurden-draengen-is-in-kobane-wieder-ab.html  بەرگریکاران توانیان تا کۆتاییی مانگی تشرینی یەکەم ھێڵی پێشەوە بە جێگیری بھێڵنەوە، بە پشتیوانیی پێشمەرگە. ڕۆژی ١ی ئەم مانگە ڕاگەیەندرا کە پێشمەرگە ھێرشی بۆ ڕزگارکردنی شاری شنگال دەستپێکردووە. پایتەختی قەزاکە دەکەوێتە نزیکەی ١٠کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای شوێنی پەرستگاکە، لە دیوی بەرامبەری چیای شنگال.

لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ پێشمەرگە ھێرشێکی گەورەی کردە سەر داعش لە ناوچەکە و توانیان لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا زۆربەی ناوچەکان ڕزگار بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠١٤ لە باشووری کوردستان
پۆل:شەرەکانی ٢٠١٤
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی پێشمەرگە
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و شام
پۆل:شەڕی عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)
پۆل:ئێزیدییەکان
پۆل:ئێزدییەکانی عێراق
شێخ خەیری خدر

**شێخ خەیری خدر** (؟ – ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤) فەرماندە و دامەزرێنەری میلیشیای ئێزیدیی سەربازیی مەلیک ئەلتاوس بووە، کە دواتر بووە یەکینەکانی بەرخۆدانی شەنگال (یەبەشە). لە سەبا شێخ خدر (جەزیرە) لەدایک بووە.

## پێشینە
کۆمەڵگەی سەبا شێخ خدر نزیکەی ٢٠کم لە باشووری چیای شنگالەوە دوورە. سەبا شێخ خدر یەکێک بوو لە یەکەم شوێنی نیشتەجێبوون کە لە ٣ی ئابی ٢٠١٤ لە سەرەتای کۆمەڵکوژیی شەنگال لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)ەوە ھێرشی کرایە سەر. ھەروەھا گوندەکە یەکێکە لەو دوو گوندەی کە لە بۆردوومانەکانی کۆمەڵگە ئێزیدیەکانی ساڵی ٢٠٠٧دا نزیکەی بە تەواوی وێران بوون.

## بەرخوەدان دژ بە داعش
فەرماندەی یەکینەکانی بەرخۆدانی شنگال شێخ خەیری خدر لە کاتی تێکھەڵچوون و پێکدادانەکانی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ لە شنگال لە شەڕێکدا کوژرا. بریندار بوو، لە ٢٢ی تشرینی یەکەم، بە مووشەکێکی ھاوەنیی داعش کە ھاوکات چەکدارێکی دووەمی یەکینەکانی بەرخۆدانی شەنگالی بریندار کرد و چەکدارێکی دیکەی کوشت، وە دوای پێنج کاتژمێر گیانی لەدەستدا. ھاوکاریی پزیشکی لە کاتی خۆیدا بەردەست نەبوو چوونکە شەڕڤانان و زۆرێک لە خەڵکی مەدەنیی ئێزیدی لەسەر چیای شنگال گەمارۆدرابوون. چەکدارە ئێزیدییەکان ڕایانگەیاند کە زیاتر بە تفەنگ چەکدار بوون، بەڵام چەکدارانی داعش مووشەکیان بەکارھێناوە و ھەروەھا ھێرشی چەکداری و ھاوەنییان کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:ئێزدییەکانی عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ?
پۆل:ئێزیدی
عەجاج تکریتی

**عەجاج ئەحمەد حەردان زعێت تەلعووبێدی** (١٩٦٠، تکریت) سەرباز و بەرپرسی ئاسایشی زیندانی نوگرەسەلمان بوو، خەڵکی شارۆچکەی تکریتە لە پارێزگای سەلاحەددین کوڕە گەورەی خێزانەکەیە و ٥ برای ھەیە و لە عەشیرەتی ئەلبووناسر و ھۆزی نزارە، واتە عەشیرەتەکەی سەددام حوسێن، لە ١٤ی تەممووزی ١٩٨٥ بە پلەی مولازم دەرچووە و بووەتە ئەفسەری ئەمن و لە چوار ناوچەی جیاوازی پارێزگای موسەنا کاری کردووە و دوایین ئەرکی لە زیندانی نوگرە سەلمان بوو دوایین پلەشی مولازمی یەکەم بوو و لە ساڵی ١٩٩٠ لە خزمەت بەخشراوە و خانەنشین کراوە ھەرچەندە ئەوکاتە تەمەنی ٣٠ ساڵ بووە. عەجاج دوو ژنی ھەبووە، یەکەمیان لە ساڵی ١٩٨٩ ھێناویەتی و دووەمیان لە ساڵی ٢٠١٧، دوای خانەنشین بوونی خەریکی جوتیاری و کشتووکاڵ بووە. دەگوترێت لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، ماڵی لە کەرکووک بووە، دواتر بەرەو سووریا ھەڵھاتووە و لە گەڕەکی جەرمانەی دیمەشقی پایتەختی سووریا لە شوقەیەکدا ژیاوە **بەڵام بەڵگەیەکی تەواو بوونی نییە**.

لەکاتی دادگایکردنی سەرانی ڕژێمی بەعس، بەردەوام سەیری پرۆسەکەی کردووە و ئاگاداری ئەوە بووە ناوی وەک تاوانبار لە تاوانی ئەنفالدا ھاتووە.

بەپێی گێرانەوەکانی ئەو کەسانەی لە زیندانی مەرگی نوگرەسەلمان گەڕاونەتەوە و پێشتر بۆ ڕۆژنیوز چیرۆکی ژیانی زیندانی و دڕندەیی ڕژێمی بەعسیان بەرامبەر بە کورد گێڕاوەتەوە، باس لەوەدەکەن، کە عەجاج بەرپرسی زیندانەکە بووە و ھاوشێوەی نەبووە لە دڕندەییدا و دەڵێن: «عەجاج باڵابەرزێکی دەموچاو تاریک و دڕندەبوو، ھەر کە دەھاتە ھۆڵەکانی زیندان بەبێ ئەوەی کە چەند کەسێک ڕەوانەی مەرگ نەکات دەرنەدەچوو.»

## دەستگیرکردن
بە ھاوکاریی نووسینگەی سەرۆک کۆماری عێراق، «عەجاج ئەحمەد حەردان» یەکێک لە تاوانبارانی سەرەکی زیندانی نوگرەسەلمان لە پارێزگای سەلاحەددین دەستگیرکرا لە کۆتاییەکانی تەممووزی ٢٠٢٥.

ھەروەھا نووسینگەکە داوای لە کەسوکارانی شەھیدان و ئەنفالکراوان و بێسەرشوێنکەوتووان و زیندانییانی سیاسیی کردووە کە بۆ ئەوەی سکاڵای یاسایی لەسەر عەجاج تۆمار بکەن پەیوەندی بە نووسینگەکەیانەوە بکەن.

## سەرچاوەکان
ئیبراهیم ئیسماعیل

**ئیبراهیم ئیسماعیل**، ناسراو بە **برایمە فەندی** (١٩٢٤–١٩٦٦)، یەکێک بوو لە پێشمەرگە و فەرماندە ناودارەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریی گەلی کورد. ئەو لە نزیکترین هاوڕێیانی **مەلا مستەفا بارزانی** بوو و پلەیەکی باڵای فەرماندەیی هەبوو.

## ژیان
برایمە فەندی لە ساڵی ١٩٢٤ لە شارەوانی **هەولێر** لەدایک بوو. ئەو خەڵکی خانوادەیەکی ناسراو بوو، و زوو بوو بە بەشداربووی بزووتنەوەی ڕزگاریی خوازی کورد.  
لە کتێبی **بزووتنەوەی ڕزگاریی خوازی کورد**ی **مەسعوود بارزانی**، باسێکی زۆر کراوە لە ڕۆڵی گرنگی ئەو لە شەڕەکان و ڕێکخستنە فەرماندەییەکان، بە تایبەتی لە لاپەڕەکان ٨٨، ١٤٨، ٢٢٤.

## شەهیدبوون
لە ساڵی ١٩٦٦، دوژمنان بە شێوەیەکی دامەزراندنەوە، وەک بۆسە، وێیانەی تێکردن. برایمە فەندی لەو شوێنەیە شەهید کرا، و بە یەکێک لە نیشانە گەورەکانی فیداکاری ناسرا.

## خێزان
کوڕێکی هەبوو بە ناوی **صباح ئیبراهیم ئیسماعیل** کە بەشداری کرد لە فەرمیاندنی پێشمەرگە و ڕێکخراویەکانی فەرمی.

## Volkswagen
* مەسعوود بارزانی، *بزووتنەوەی ڕزگاریی خوازی کورد*، لاپەڕە ٨٨، ١٤٨، ٢٢٤. https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20180721215504152962
* *چێشتی مجێور*، لاپەڕە ٤١٣–٤١٤. https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20180721215504152962
* ڕاپۆرتە میدیاییەکان: کەناڵی **ڕووداو** و **ئاڤا**
* شەقامێک بە ناوی ئیبراهیم ئیسماعیل لە هەولێر ناونراوە.
عەبدولحەق ئیشبیلی

ئەبوو محەممەد عەبدولحەق کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی عەبدوڵڵا ئەزدی ئیشبیلی (بە عەرەبی: أبو محمد عبد الحق بن عبد الرحمن الأزدي الإشبيلي؛ ٥١٠کـ/١١١٦ز - ٥٨١کـ/١١٨٥ز)، ناسراو بە ئیبن خەڕات، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و حافزەکانی فەرموودە لە ئەندەلوس. ئەو فەقیھ، مێژوونووس و زانایەکی دیاری ڕێبازی زاھیری بوو کە بەھۆی کارە نایابەکانی لە بواری فەرموودەدا ناوبانگێکی گەورەی دەرکرد.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن خەڕات لە ساڵی ٥١٠ی کۆچی لە شاری ئیشبیلییە (سێڤیلیای ئێستا) لە ئەندەلوس لەدایک بووە. ھەر لەوێ زانستە سەرەتاییەکانی خوێندووە و لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی، وەک باوکی و قازی ئەبووبەکر کوڕی عەرەبی، زانستی وەرگرتووە. دواتر بۆ ماوەیەک ڕووی لە شاری بجایە (لە جەزائیری ئێستا) کرد و تا کۆچی دوایی لەوێ مایەوە.

ئەو بە یەکێک لە ستوونەکانی زانستی فەرموودە لە سەردەمی خۆیدا دادەنرێت. زانایان بە شێوەیەکی فراوان ستایشیان کردووە:

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام، زانای گەورە، حافزی ڕەخنەگر، و شێخی ئیسلام بوو... یەکەم کەس بوو لە ئەندەلوس کە گرنگییەکی وای بە زانستی فەرموودە دا».

ئیبن دیحیە کەلبی دەڵێت: «حافزێکی زانا بوو، شارەزای ڕیجال (ژیاننامەی گێڕەوەکان) و ڕەخنەی فەرموودە بوو».

ئەو یەکێک بوو لە دیارترین زانایانی ڕێبازی زاھیری لە دوای ئیبن حەزم.

## بەرھەمەکان
ئیبن خەڕات خاوەنی چەندین بەرھەمی یەکجار گرنگە کە بوونەتە سەرچاوەی سەرەکی بۆ زانایانی دوای خۆی، بەتایبەتی لە بواری فەرموودەدا:

* **الأحكام الكبرى، الوسطى، و الصغرى**: زنجیرەیەک کتێبە کە تێیدا فەرموودەکانی تایبەت بە حوکمە شەرعییەکانی کۆکردووەتەوە. پەرتووکی "الأحكام الصغری" بە یەکێک لە باشترین و پوختترین کتێبەکانی ئەم بوارە دادەنرێت.
* **العاقبة في ذكر الموت**: پەرتووکێکە لەربارەی ئامۆژگاری و باسی مردن و ڕۆژی دوایی.
* **الجمع بين الصحيحين**: پەرتووکێکە کە فەرموودەکانی سەحیحی بوخاری و موسلیمی تێدا کۆکردووەتەوە.

* **كتاب التهجد**

## کۆچی دوایی
ئیبن خەڕات لە ساڵی ٥٨١ی کۆچی، لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا، لە شاری بجایە کۆچی دوایی کرد و ھەر لەوێش بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی ئەندەلوس
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:زانایانی زاھیری
پۆل:لەدایکبووانی ١١١٦
پۆل:مردووەکانی ١١٨٥
چیای بەعشیقە

**چیای بەعشیقە** یان **چیای باشیک** چیایەکە دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی مووسڵ و ڕۆژھەڵاتی دوورشاروکین و نزیک شارۆچکەی بەعشیقە و نزیک شێخان لە باشووری کوردستان.

چیاکە دەکەوێتە پشت شارۆچکەی بەعشیقە، ٣٥٩ کم لە باکووری بەغدا. لەنێوان هێلی  ٣٦،٤٥٣١ باکوور  و ٤٣،٣٤٧٨ ڕۆژھەڵات. بەرزییەکەی ٣٢٦ مەترە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. چیاکە چەند مەزارگەیەکی ئێزیدییەکانی تێدایە کە تایبەتن بە کەسایەتییە پیرۆزەکانیان.

چیاکە بووە خاڵێکی ستراتیژی دوای شەڕی ٢٠١٤ی مووسڵ بۆ داعش بەڵام لەگەڵ شەڕی مووسڵ لە تەممووزی ٢٠١٧ کۆنترۆڵکرایەوە. چیاکە بە قوڕسی لەلایەن داعشەوە بەھێزکرابوو و پارێزرابوو. لەو کاتەوە شاخەکە لەلایەن ھێزی پێشمەرگەی کوردەوە دەستی بەسەردا گیرا.

## ئاووھەوا
ئاووهەواکەی «Csa»ە لە سیستەمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن، تێکڕای پلەی گەرمی لە باشیقە ١٩.٥ پلەی سەدییە و تێکڕای بارانبارینی ساڵانە ٥٧٢ مللیمەترە.

## سەرچاوەکان


پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:کێوەکانی عێراق
یوسف کوڕی ئیبن جەوزی

موحییەددین ئەبولموزەففەر یوسف کوڕی جەمالەددین ئەبولفەرەج عەبدولڕەحمان کوڕی عەلی (بە عەرەبی: **محيي الدين أبو المظفر يوسف بن عبد الرحمن بن الجوزي**؛ ٥٨٠کـ/١١٨٥ز – ٦٥٦کـ/١٢٥٨ز)، ناسراو بە یوسف کوڕی ئیبن جەوزی، مێژوونووس، واعیز، فەقیھ و یەکێک بوو لە زانا دیارەکانی بەغدا لە سەردەمی عەباسیدا. ئەو بچووکترین کوڕی زانای گەورە ئیبن جەوزی بوو و یەکێک بوو لەو زانایانەی کە لە کاتی داگیرکردنی بەغدا لەلایەن مەغۆلەکانەوە شەھید کرا.

## ژیان و پیشەی زانستی
یوسف لە ساڵی ٥٨٠ی کۆچی (١١٨٥ی زایینی) لە بەغدا لەدایک بووە. ھەر لە منداڵییەوە لەسەر دەستی باوکی و زانایانی تری بەغدا دەستی بە خوێندن کرد. دوای کۆچی دوایی باوکی لە ساڵی ٥٩٧ی کۆچیدا، یوسف جێگەی ئەوی گرتەوە لە وتاردان و وانەوتنەوەدا و ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد.

پایە زانستییەکەی وای لێکرد کە بکرێتە مامۆستا لە قوتابخانە گەورەکانی وەک نیزامییە. دواتر، کاتێک خەلیفە موستەنسیر بیللا قوتابخانەی موستەنسەرییەی دامەزراند، کە بە گەورەترین زانکۆی ئەو سەردەمە دادەنرا، یوسف کوڕی ئیبن جەوزی وەک مامۆستای فیقھی حەنبەلی لەوێ دەستنیشان کرا.

جگە لە وانەوتنەوە، خەلیفەکانی عەبباسی وەک باڵیۆز (نێردە) دەیاننارد بۆ لای فەرمانڕەواکانی وڵاتانی تر، وەک شام و میسر.

## ستایشی زانایان

ئیبن ساعی، مێژوونووس، ئامادەی وتارەکانی بووە و دەڵێت: «واعیزێکی قسەزان و ڕەوانبێژ بوو، خەڵکێکی زۆر ئامادەی دانیشتنەکانی دەبوون».

ئیمامی زەھەبی بە "شێخی حەنبەلییەکان" وەسفی دەکات و دەڵێت: «پێشەوایەکی بەڕێز، وتاربێژ و زانایەکی بەتوانا بوو».

## بەرھەمەکان
یوسف کوڕی ئیبن جەوزی خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ بووە، لەوانە:

**معادن الإبريز في تفسير الكتاب العزيز**: تەفسیرێکی قورئانە.

**الإيضاح لقوانين الاصطلاح**: پەرتووکێکە لە بواری زاراوەسازی.

**مرآة الزمان**: ئەمە کورتکراوە و پوختەی کتێبە گەورەکەی باوکیەتی (المنتظم في تاريخ الملوك والأمم) کە خۆی ناوی ناوە "ئاوێنەی زەمان".

## کۆچی دوایی
کاتێک ھۆلاکۆ خانی مەغۆل لە ساڵی ٦٥٦ی کۆچی (١٢٥٨ی زایینی) شاری بەغدای داگیر کرد، کۆمەڵکوژییەکی گەورەی ئەنجام دا. یوسف کوڕی ئیبن جەوزی لەگەڵ سێ کوڕەکەیدا (عەبدوڵڵا، عەبدولڕەحمان، عەبدولکەریم) و زۆرێک لە زانایان و پیاوماقووڵانی شارەکە، لەلایەن سوپای مەغۆلەوە بە شێوەیەکی دڕندانە کوژران.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنبەلی
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی سێزدەیەم
پۆل:قوربانیانی داگیرکاریی مەغۆل
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١١٨٥
پۆل:مردووەکانی ١٢٥٨
یەحیا کوڕی سەعدوون قوڕتوبی

ئەبوو بەکر یەحیا کوڕی سەعدوون قوڕتوبی (بە عەرەبی: أبو بكر يحيى بن سعدون القرطبي؛ ٤٨٦کـ/١٠٩٣ز – ٥٦٧کـ/١١٧٢ز) زانایەکی گەورەی ئەندەلوسی بوو لە بواری قیڕائات (شێوازەکانی خوێندنەوەی قورئان)، نەحو (ڕێزمان)، فیقھ و فەرموودەدا. ئەو بە یەکێک لە پێشەواکانی زانستی قیڕائات و زمانی عەرەبی لە سەردەمی خۆیدا دادەنرێت.

## ژیان و گەشتی زانستی
یەحیا کوڕی سەعدوون لە ساڵی ٤٨٦ی کۆچی لە شاری قوڕتوبە لە ئەندەلوس لەدایک بووە. دوای وەرگرتنی زانستە سەرەتاییەکان، گەشتێکی دوورودرێژی بۆ ڕۆژھەڵاتی جیھانی ئیسلامی (المشرق) ئەنجام دا. لە گەشتەکەیدا زانستی لە گەورەترین زانایانی سەردەم وەرگرت.

دواتر لە شاری مووسڵ نیشتەجێ بوو و ماوەیەکی زۆر لەوێ مایەوە و وانەی دەوتەوە. پاشان ڕووی کردە دیمەشق و لەوێش وانەی دەوتەوە و قوتابییەکی زۆری پێگەیاند، تا لە کۆتاییدا ھەر لەوێ کۆچی دوایی کرد.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
زانایان بە شێوەیەکی فراوان ستایشی پایەبەرزی و زانستیی یەحیا کوڕی سەعدوونیان کردووە:

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام، زانای گەورە و شێخی زانایانی قیڕائات بوو».

ئەبوو سەعد سەمەعانی، کە یەکێک لە قوتابییەکانی بووە، دەڵێت: «شێخێکی چاک و خاوەن ڕەوشتێکی بەرز بوو، خەڵکێکی زۆر لە مووسڵ لەسەر دەستی ئەو سوودیان وەرگرت».

یاقووتی حەمەوی بە "پێشەوای زانایانی قیڕائات لە سەردەمی خۆیدا" وەسفی دەکات.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

ئەبولقاسم کوڕی فەححام

ئەبوو عەبدوڵڵا کوڕی مەککی

ئەبوو محەممەد کوڕی عەتتاب

### قوتابییەکانی

ئەبوو سەعد سەمەعانی

تاج کیندی

عەبدولغەنی مەقدیسی

ئەبولقاسم کوڕی سەسڕی

## بەرھەمەکان
یەحیا کوڕی سەعدوون خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ بووە، دیارترینیان ئەمانەن:

* **دلائل الاحكام**: پەرتووکێکەلە بواری فیقھ و حوکمە شەرعییەکاندا.
* **أرجوزە الولدان**: شیعرێکە لە بواری نەحودا کە بە المقدمة القرطبية یان منظومة القرطبيش ناسراوە.

## کۆچی دوایی
یەحیا کوڕی سەعدوون قوڕتوبی لە ساڵی ٥٦٧ی کۆچی لە شاری دیمەشق کۆچی دوایی کرد. دوای مردنی، تەرمەکەی گواسترایەوە بۆ شاری مووسڵ و لەوێ بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی قیڕائات
پۆل:زمانزانانی عەرەب
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:خەڵکی قوڕتوبە
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٩٣
پۆل:مردووەکانی ١١٧٢
محەممەد کوڕی عەبدولواحید مەللاحی

ئەبولقاسم محەممەد کوڕی عەبدولواحید غافقی مەللاحی (بە عەرەبی: أبو القاسم محمد بن عبد الواحد الغافقی الملاحی؛ ٥٤٩کـ/١١٥٤ز – ٦١٩کـ/١٢٢٢ز) زانایەکی دیاری ئەندەلوسی بوو لە بواری زمانەوانیی عەرەبی، ئەدەب و شێعردا. ئەو بە یەکێک لە گەورەترین زمانزانان (النحاە) و بە "کۆتا پێشەوای زمانزانان" (خاتمە النحویین) لە ئەندەلوس لە سەردەمی خۆیدا دادەنرێت.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبولقاسم مەللاحی لە شاری مەلەگا لە ئەندەلوس لەدایک بووە و ھەر لەوێش ژیاوە. ئەو تەواوی ژیانی بۆ زانست، بەتایبەتی بۆ خزمەتکردنی زمانی عەرەبی، تەرخان کرد. لە زانستەکانی نەحو (ڕێزمان) و ئەدەبدا گەیشتە پلەیەکی یەکجار بەرز و بووە سەرچاوەی سەرەکیی قوتابیانی زانست لە سەرتاسەری ئەندەلوسەوە.

زانایان بە شێوەیەکی فراوان ستایشی پایە زانستییەکەیان کردووە. ئیبن عەببار، کە یەکێک لە قوتابییەکانی بووە، لەبارەیەوە دەڵێت:

«ئەو پێشەوای زمانزانان بوو لە سەردەمی ئێمەدا لە ئەندەلوس... لەبەرکردنێکی بەھێزی ھەبوو، زۆر ڕیوایەتی دەکرد و لەبەرکردنی بۆ شیعر و ھەواڵەکان زۆر بوو».

ئیمامی زەھەبیش ھەمان ستایشی دووپات دەکاتەوە و بە "پێشەوای زمانی عەرەبی" (إمام فی العربیە) وەسفی دەکات.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
ئەبولقاسم مەللاحی لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و نەوەیەکی دیاریشی لە قوتابییان پێگەیاندووە.

### مامۆستاکانی

ئەلقاسم سوھەیلی (دانەری کتێبی بەناوبانگ "الروض الأنف")

ئەبوو بەکر کوڕی جەدد

ئەبوو عەبدوڵڵا کوڕی فەخخار

### قوتابییەکانی

ئیبن عەببار (مێژوونووسی بەناوبانگی ئەندەلوسی)

ئیبن شالبا

ئیبن ئەبی ئەحوەس

## کۆچی دوایی
ئەبولقاسم مەللاحی لە ساڵی ٦١٩ی کۆچی لە زێدی خۆی، شاری مەلەگا، کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و زانیارییە دابینکراوەکان داڕێژراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی سێزدەیەم
پۆل:زمانزانانی عەرەب
پۆل:خەڵکی مالەگا
پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٤
پۆل:مردووەکانی ١٢٢٢
محەممەد کوڕی حوسێن زاغوولی

ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی حوسێن کوڕی محەممەد زاغوولی ئەزدی (بە عەرەبی: أبو عبد الله محمد بن الحسين الزاغولي؛ ٤٧٢کـ/١٠٨٠ز - ٥٥٩کـ/١١٦٤ز) زانایەکی گەورەی خۆراسانی بوو لە سەدەی شەشەمی کۆچیدا. ئەو فەقیھێکی شافیعی، حافزی فەرموودە، موفەسیر و زمانزانێکی بەتوانا بوو.

## ژیان و پایەی زانستی
ئەبوو عەبدوڵڵا زاغوولی لە ساڵی ٤٧٢ی کۆچی (١٠٨٠ی زایینی) لە گوندی زاغوول لە ناوچەی مەرڤی خۆراسان لەدایک بووە. ژیانێکی سادە و زاھیدانەی ھەبووە و بە کەم ڕازی بووە. تەواوی ژیانی بۆ داواکردن و کۆکردنەوە و پۆلێنکردنی زانست تەرخان کرد.

ئەو لەسەر دەستی زانایانی گەورەی وەک باوکی ئەبوو سەعد سەمەعانی (ئەبووبەکر محەممەد) و موەفەق کوڕی عەبدولکەریم ھەروی زانستی فیقھی خوێندووە. بۆ بیستنی فەرموودەش گەشتی کردووە بۆ ھێرات و لە زانایانی وەک ئەبولفەتح نەسڕی حەنەفی فەرموودەی بیستووە.

زانای بەناوبانگ ئەبوو سەعد سەمەعانی، کە قوتابی بووە، دەربارەی دەڵێت:

«پیاوێکی چاک بوو، ژیانێکی زبری دەبردە سەر و بە کەم ڕازی بوو. شارەزای فەرموودە و ڕێگاکانی بوو، تەواوی تەمەنی سەرقاڵی داواکردن و کۆکردنەوەی بوو. شارەزای زمانیش بوو... کتێbێکی گەورەی کۆکردەوە کە زیاتر بوو لە چوارسەد بەرگ و ناوی نابوو 'قيد الأوابد'».

## بەرھەمەکان
زاغوولی خاوەنی بەرھەمێکی یەکجار گەورە و ناوازە بووە بە ناوی:

قيد الأوابد: ئەم پەرتووکە ئینسایکلۆپیدیایەکی زانستیی گشتگیر بووە کە بەپێی گێڕانەوەکان لە زیاتر لە چوارسەد (٤٠٠) بەرگ پێکھاتبوو. تێیدا باسی لە تەفسیر، فەرموودە، فیقھ و زمانەوانی کردووە.

## کۆچی دوایی
ئەبوو عەبدوڵڵا زاغوولی لە ڕۆژی ١٢ی جومادەلئاخری ساڵی ٥٥٩ی کۆچی (٦ی ئایاری ١١٦٤ی زایینی)، لە شاری مەرڤ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و زانیارییە دابینکراوەکان داڕێژراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:فەقیھەکان
پۆل:فەرموودەناسەکان
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:خەڵکی مەرڤ
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٨٠
پۆل:مردووەکانی ١١٦٤
فەخرەددین ئەزجی

فەخرەددین ئیسماعیل کوڕی عەلی کوڕی حوسێن ئەزجی بەغدادی (؛ ٥٤٩ک/١١٥٤ز – ٦٢٠ک/١٢٢٣ز)، ناسراو بە فەخرەددین ئەزجی و نازناوی «غولام ئیبن مەننی»، یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی ڕێبازی حەنبەلی لە بەغدا. شەرعزان، ئوسوڵی و شیکەرەوە و گفتوگۆکارێکی یەکجار بەتوانا بوو.

## ژیان و پایەی زانستی
فەخرەددین ئەزجی لە ساڵی ٥٤٩ی کۆچی (١١٥٤ز) لە بەغدا لەدایک بووە و ھەر لەوێش گەورە بووە. ئەو لەسەر دەستی گەورەترین زانای حەنبەلی لە سەردەمی خۆیدا، ئەبولفەتح ئیبن مەننی، زانستی خوێندووە و ئەوەندە لێی نزیک بووە و خۆشی ویستووە، نازناوی «غولام ئیبن مەننی» (واتە: قوتابی یان خزمەتکاری ئیبن مەننی)ی لێنراوە.

ئەو لە زانستەکانی فیقھ، بنەماکانی فیقھ (أصول الفقە)، و بەتایبەتی لە زانستی خیلاف و مونازەرە (لێکدانەوە و گفتوگۆکردن لەسەر بابەتە جیاوازەکان) دا یەکجار بەتوانا و زیرەک بوو. دوای کۆچی دوایی باوکی، بووە مامۆستا لە قوتابخانەکەی باوکیدا و قوتابییەکی زۆری پێگەیاند.

### ستایشی زانایان
ئیبن دوبیثی دەڵێت: «یەکێک بوو لە فەقیھە بەڕێزەکان… شارەزایییەکی باشی لە مەزھەب و خیلاف و ئوسوڵدا ھەبوو، و دیدگایەکی باشی ھەبوو».

ئیبن نەجار وەسفی دەکات و دەڵێت: «لە فیقھ و بنەماکانیدا پێشکەوت… و لە سەردەمی خۆیدا یەکێک بوو لە زیرەکترین کەسەکان لە گفتوگۆ و شیکردنەوەی بابەتە خیلافییەکاندا، و خێراترینیان بوو لە وەڵامدانەوە و بەھێزترینیان بوو لە بەڵگەھێنانەوەدا».

## بەرھەمەکان
فەخرەددین ئەزجی خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ بووە لە بوارە جیاجیاکاندا، لەوانە:
* **جَنَّة النظار وجُنَّة المناظر فی الخلاف**: (بەھەشتی بیرمەندان و قەڵغانی مونازەرەکاران لەسەر بابەتە جیاوازەکان).
* **نور المصباح فی بیان الاصطلاح فی الجدل**: (ڕووناکیی چرا لە شیکردنەوەی زاراوەکانی جەدەل و گفتوگۆی زانستیدا).
* **صحیح المنقول وصریح المعقول**: (گواستراوەی دروست و بیرکردنەوەی ڕوون).
* **کتاب الأربعین مسئلة فی الخلاف**: (پەرتووکی چل بابەت لەسەر ناوەڕۆکە جیاوازەکان).
* **الموجز فی الفرائض**: (پەرتووکی پوختە لە زانستی میراتدا).
* **الإیجاز فی تفسیر الإعجاز**: (پەرتووکی پوختە لە تەفسیری موعجیزەیی قورئاندا).
* **نوامیس الأنبیاء**: (یاسا و نھێنییەکانی پێغەمبەران).

## کۆچی دوایی
فەخرەددین ئەزجی لە ڕۆژی ١٦ی شەعبانی ساڵی ٦٢٠ی کۆچی (١٠ی نیسانی ١٢٢٣ی زایینی) لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی مەئموونییە، لە تەنیشت گۆڕی باوکی و مامۆستاکەی ئیبن مەننی، بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و زانیارییە دابینکراوەکان داڕێژراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنبەلی
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی سێزدەیەم
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٤
پۆل:مردووەکانی ١٢٢٣
عەبدولڕەحمان کوڕی عەلی حەلوانی

ئەبوو محەممەد عەبدولڕەحمان کوڕی عەلی حەلوانی بەغدادی ( ؛ ٤٩٠کـ/١٠٩٧ز – ٥٤٦کـ/١١٥١ز) شەرعزان، ئوسوڵی و موفەسیرێکی دیاری عێراقی بوو لە سەردەمی سێیەمی عەباسیدا. ئەو بە یەکێک لە زانا گەورەکانی ڕێبازی حەنبەلی لە سەدەی شەشەمی کۆچیدا دادەنرێت.

## ژیان و پایەی زانستی
عەبدولڕەحمان حەلوانی لە ساڵی ٤٩٠ی کۆچی (١٠٩٧ز) لە بەغدا لەدایک بووە. ھەر لەوێ لەسەر دەستی باوکی و زانایانی گەورەی وەک ئەبولخەتاب و حوسێن خەلال زانستی فیقھی خوێندووە. ئەو لە فیقھ و بنەماکانیدا (أصول الفقە) زۆر بەتوانا بووە و وانەی وتووەتەوە، مێزگردی کردووە و فەتوای داوە.

سەرەڕای پایە زانستییەکەی، ژیانێکی سادەی ھەبووە؛ بازرگانیی بە سرکە (خل) دەکرد و بژێوی ژیانی لەوە دابین دەکرد و ھیچ دیاری و پارەیەکی لە کەس وەرنەدەگرت.

زانایان بە شێوەیەکی فراوان ستایشیان کردووە:

ئیبن شافیع دەڵێت: «شەرعزانێکی گەورە بوو لە مەزھەبەکەیدا، فەتوای دەدا و خەڵکی گەڕەکەکەی سوودیان لێ وەردەگرت».

ئیبن نەجار پەسنی دەکات و دەڵێت: «بە خێر و چاکە و فەزڵ ناسرابوو».

ئیبن جەوزی دەڵێت: «بازرگانیی بە سرکە دەکرد و قازانجەکەی بۆ خۆی بوو، ھیچی لە کەس وەرنەدەگرت».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

باوکی (ئەبوو فەتح عەلی حەلوانی)

ئەبولخەتاب

حوسێن خەلال

موبارەک کوڕی عەبدولجەبار

ئەبوو نەسڕ کوڕی وەعدان

### خوێندکارەکانی

یەحیا کوڕی تاھیر کوڕی نەجار واعیز

## بەرھەمەکان
عەبدولڕەحمان حەلوانی خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ بووە، لەوانە:

* ***': تەفسیرێکی یەکجار گەورە و فراوان بووە کە لە چل و یەک (٤١) بەرگ پێکھاتووە.
* ***': پەرتووکێکە لە بواری فیقھدا.
* ****: پەرتووکێکە لە بواری بنەماکانی فیقھدا.

## کۆچی دوایی
عەبدولڕەحمان حەلەوانی لە ڕۆژی ٣٠ی مانگی ڕەبیعی یەکەمی ساڵی ٥٤٦ی کۆچی (١٦ی تەممووزی ١١٥١ی زایینی) لە بەغدا کۆچی دوایی کرد. شێخی گەورە عەبدولقادری گەیلانی نوێژی لەسەر کرد و لە ماڵەکەی خۆی لە گەڕەکی مەئموونییەی بەغدا بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنبەلی
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٩٧
پۆل:مردووەکانی ١١٥١
کۆمەڵکوژیی کەمپی توولکەرم (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤)

**کۆمەڵکوژی کەمپی توولکەرم** ئێوارەی پێنجشەممە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ لە کەمپی توولکەرم لە شاری توولکەرم ڕوویدا، کاتێک ئیسرائیل بینایەکی نیشتەجێبوونی سێ نھۆمی لەگەڵ کافێیەکی بەناوبانگی نھۆمی خوارەوەی بۆردوومان کرد، بە بەکارھێنانی فڕۆکەی جەنگی ئێف ١٦.   ھێرشە ئاسمانییەکە بینای ئامانجدار و ھەموو ئەو کەسانەی لەناویدا بوون بەتەواوی لەناوبرد، ھەروەھا زیان بە بیناکانی دراوسێی گەیاند.  لایەنی کەم ٢٠ فەلەستینی کوژران و ھەندێکی دیکەش بە سەختی بریندار بوون.  ھێرشە ئاسمانییەکە بە «کۆمەڵکوژییەکی خوێناوی» وەسف کرا،    گەورەترین کۆمەڵکوژی بوو لە کەناری ڕۆژاوا لە دوای ڕاپەڕینی دووەمەوە.  و یەکەمجار بوو لە دوای ڕاپەڕینی دووەمەوە کە ئیسرائیل فڕۆکەی جەنگی بۆ بۆردوومانی کەناری ڕۆژاوا بەکارھێنابێت.  کۆمەڵکوژییەکە ھاوکات بوو لەگەڵ ڕووداوەکانی لەشکرکێشی ئیسرائیل بۆ سەر توولکەرەم لە ساڵانی ٢٠٢٣–٢٠٢٤. کۆمەڵکوژییەکە لەگەڵ زۆرێک لە وڵاتان و لەلایەن سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەنتۆنیۆ گۆتێرێسەوە بە توندی ئیدانە کرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکانی ٢٠٢٤
پێڕستی فڕۆکەخانەکانی ئیسرائیل

ئەمە **پێڕستی فڕۆکەخانەکانی [[ئیسرائیل]]ە.**

## فڕۆکەخانەکان
### فڕۆکەخانە نێونەتەوەیییەکان
لە ئێستادا سێ فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی لە ئیسرائیل چالاکن، کە لەلایەن دەسەڵاتی فڕۆکەخانەکانی ئیسرائیلەوە بەڕێوە دەبردرێن. فڕۆکەخانەی بن گوریۆن وەک فڕۆکەخانەی سەرەکیی ھاتن و دەرچوون بۆ ناوخۆ و دەرەوەی ئیسرائیل چالاکە. فڕۆکەخانەی ڕامۆن کە دووەم گەورەترین فڕۆکەخانەی ئیسرائیلە، وەک فڕۆکەخانەی لادانی سەرەکی بۆ فڕۆکەخانەی بن گوریۆن کار دەکات. فڕۆکەخانە نێونەتەوەیییە بچووکترەکەی دیکە، فڕۆکەخانەی حەیفایە کە لە نزیکی بەشە مەدەنییەکەی، خاوەنی بنکەیەکی سەربازیشە.

### فڕۆکەخانە ناوخۆییەکانی دەرەوەی بەرنامە
دوو فڕۆکەخانەی دیکە لەلایەن دەسەڵاتی فڕۆکەخانەکانی ئیسرائیلەوە بەڕێوە دەبردرێن کە ھیچ گەشتێکی پلان بۆ داڕێژراویان نییە.

### ھێڵە فڕینە تایبەتەکان
دەوروبەری ١٤ ھێڵی ئاسمانیی دیکە لە سەرانسەری ئیسرائیل و بەرزاییەکانی جۆلان بوونیان ھەیە، کە زۆربەیان بەشێوەیەکی تایبەتی یان بۆ مەشقی فڕین بەکار دەھێنرێن.

### بنکە ئاسمانییە سەربازییەکان
ھەموو بنکە ئاسمانییە سەربازییەکان لەلایەن ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیلەوە خاوەندارێتیی دەکرێن.

### بنکە بۆشایییەکان
تاکە بنکەی بۆشاییی ئیسرائیل بەشێکە لە بنکەیەکی ئاسمانیی سەربازی. ھاتوچۆ لەوێدا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیلەوە سنووردار کراوە. ھەروەھا بەشێکی لەلایەن دەزگای بۆشاییی ئیسرائیلەوە بەڕێوە دەبردرێت.

### فڕۆکەخانە داخراوەکان

## بەپێی ژمارەی گەشتیاران

## پێشانگا

File:EL Al Plane TLV WV.JPG|فڕۆکەیەکی ئێل عال لە فڕۆکەخانەی بن گوریۆن
Ben-gurion-airport-terminal--september-2012 (cropped).jpg|فڕۆکەخانەی بن گوریۆن لە ئاسمانەوە
File:(ramon airport - eilat (the terminal.jpg|تێرمیناڵی فڕۆکەخانەی ڕامۆن
File:Arrow2 96feb.jpg|ھەڵدانێکی تاقیکاری لە ساڵی ١٩٩٦ لە بنکەی ئاسمانیی پەلماخیم


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


ئیسرائیل
دۆگلاس ئەی-٤ سکایھۆک

**ئەی-٤ سکایھۆک** () فڕۆکەیەکی ھێرشبەرە کە دەتوانێت لەسەر فڕۆکەھەڵگری ئەمریکی بفڕێت و لەلایەن کۆمپانیای فڕۆکەوانی دۆگلاس (دواتر ماکدۆنێل دۆگلاس) بەرھەم ھێنراوە، کە بۆ ھێزی دەریایی ئەمریکا دیزاینی کردووە و لە ساڵی ١٩٥٦ لە ھێزی دەریایی ئەمریکا و ھێزی پیادەی دەریایی ئەمریکا دەستی بە خزمەت کردووە.
زیاتر لە پەنجا ساڵ دوای یەکەم فڕینی و ڕۆڵی بەرچاوی لە ململانێکانی وەک جەنگی ڤێتنام و جەنگی فۆڵکلاند و جەنگی تشرینی یەکەم، تەنھا ژمارەیەکی سنووردار لە ٣٠٠٠ فڕۆکەی ڕەسەن ھێشتا لەگەڵ ھەندێک وڵات لە خزمەتدان، لەنێویاندا ئەوانەی کە لە فڕۆکەھەڵگرەکانی ھێزی دەریایی بەڕازیل کاردەکەن.

## سەرچاوەکان
بەرازی گینیی حەبەشی

**بەرازی گینیی حەبەشی** (بە ئینگلیزی: Abyssinian guinea pig، ناوی زانستیی جۆرەکەی: Cavia porcellus) یەکێکە لە نەژادە (breed) ناسراو و کۆنەکانی بەرازی گینیی ماڵی. ئەم نەژادە بەھۆی قژە تایبەتەکەیەوە ناسراوەتەوە کە لە شێوەی چەندین "خولگە" یان "پێچ"ی سروشتیدایە و پێیان دەوترێت ڕۆزێت (rosettes). سەرباری ناوەکەی، ئەم ئاژەڵە ھیچ پەیوەندییەکی بە حەبەشە (ئێتیۆپیای ئێستا)ـوە نییە و وەک ھەموو بەرازە گینییەکانی تر، بنەچەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەمریکای باشووری.

ئەم ئاژەڵە بە کەسایەتییەکی زیندوو، کنجکۆڵ و دۆستانە ناسراوە، ئەمەش وای کردووە کە ببێتە یەکێک لە باوترین نەژادەکان بۆ بەخێوکردن وەک ئاژەڵی ماڵی.

## مێژوو و ناو
بەرازی گینیی حەبەشی یەکێکە لە کۆنترین نەژادە ناسراوەکانی بەرازی گینی. ناوی "حەبەشی" بە ھەڵە بەسەریدا بڕاوە و سەرچاوەی ناڕوونە. یەکێک لە بیردۆزەکان ئەوەیە کە لەوانەیە لەبەر تایبەتمەندییە دەگمەنەکەی لەو سەردەمەدا، ناوی شوێنێکی دوور و نامۆی لێنرابێت. بەڵام ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بنەچەی ئەم ئاژەڵە بۆ دەرەوەی ئەمریکای باشووری بگەڕێنێتەوە، کە زێدی سەرەکیی ھەموو جۆرەکانی بەرازی گینییە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
دیارترین تایبەتمەندیی بەرازی گینیی حەبەشی، قژیەتی. قژی ئەم نەژادە بە شێوەی سروشتی لە چەندین شوێنی جەستەیدا خولگەی بازنەیی دروست دەکات کە پێیان دەوترێت ڕۆزێت. بەپێی ستانداردەکانی پێشانگا، باشترین نموونەی ئەم نەژادە پێویستە لە نێوان ٨ بۆ ١٠ ڕۆزێتی ھەبێت کە بە شێوەیەکی ڕێک و ھاوسەنگ بەسەر جەستەیدا دابەش بووبن.

قژیان ئەستوور و تا ڕادەیەک زبرە و درێژییەکەی دەگاتە نزیکەی ٤ سانتیمەتر. بە چەندین ڕەنگ و شێوازی جیاواز دێن، وەک ڕەنگی یەکپارچە (ڕەش، سپی، کرێمی)، بریندڵ (تێکەڵاوی دوو ڕەنگ)، و سێ ڕەنگی (tortoiseshell).

## ڕەفتار و کەسایەتی
بەرازی گینیی حەبەشی بە ئاژەڵێکی کۆمەڵایەتی و چالاک ناسراوە. زۆر کنجکۆڵن و حەز بە گەڕان و یاریکردن دەکەن. بە بەراورد لەگەڵ ھەندێک نەژادی تری ھێمنتر، وەک بەرازی گینیی ئەمریکی، حەبەشییەکان زیاتر جووڵەیان ھەیە و ھەندێک جار دەتوانن "سەرکێش" بن.

ئەوان زۆر دەنگەدەنگ دەکەن و بە چەندین جۆری فیقە و قرتەقرت پەیوەندی دەکەن، بەتایبەتی کاتێک چاوەڕێی خواردنن یان دڵخۆشن. وەک ھەموو بەرازە گینییەکانی تر، باشتر وایە بە جووت یان لەناو کۆمەڵدا بژین، چونکە بە تەنھایی تووشی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی دەبن.

## بەخێوکردن و تەندروستی

وێنۆک|بەرازی گینیی حەبەشی، ئەمریکی/ئینگلیزی و سکینی (بێ قژ).

خۆراک: خۆراکی سەرەکییان پێویستە لە پووش و گیاوشکی کوالێتی بەرز پێکبێت کە دەبێت ھەمیشە بەردەستیان بێت. ھەروەھا پێویستیان بە خواردنی ویشکی تایبەت (پێلێت) ھەیە کە دەوڵەمەند کرابێت بە ڤیتامین C، چونکە جەستەیان ناتوانێت ئەم ڤیتامینە دروست بکات. سەوزەی فرێش وەک گێزەر، بیبەری شیرین، و سەوزە گەڵاتۆخەکان سەرچاوەیەکی باشن بۆ ڤیتامینەکان.

پاکوخاوێنی: بەھۆی قژە تایبەتەکەیەوە، پێویستە ھەفتانە بە نەرمی دابھێنرێت بۆ ئەوەی گرێ نەگرێت و پێستی بە پاکی بمێنێتەوە.

تەندروستی: تەمەنی مامناوەندیان لە نێوان ٥ بۆ ٧ ساڵدایە. وەک بەرازە گینییەکانی تر، تووشی کێشەی ددان (بەھۆی گەشەی بەردەوامی ددانەکانیانەوە)، ھەوکردنی کۆئەندامی ھەناسە، و ھەوکردنی ژێرپێ (bumblefoot) دەبنەوە ئەگەر لە ژینگەیەکی پاکدا نەژین.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:نەژادەکانی بەرازی گینی
پۆل:ئاژەڵە ماڵییەکان
پۆل:قرترێنەرەکان
ماکدۆنێل دۆگلاس ئێف-٤ فانتۆم ٢

**ئێف-٤ فانتۆم** () فڕۆکەیەکی سەربازییە و دوو کورسییە و دوو بزوێنەری ھەیە، مەودای دوور و درێژە و لە ھەموو کەشوھەوایەکدا کاردەکات و لەلایەن کۆمپانیای ماکدۆنێل ئایرکرافتەوە بەرھەم ھێنراوە.  لە سەرەتادا بۆ ھێزی دەریایی ئەمریکا پەرەی پێدراوە، بووە بنەمای باڵە فڕۆکەوانییەکانی ھێزی دەریایی ئەمریکا و ھێزی پیادەی دەریایی ئەمریکا و ھێزی ئاسمانیی ئەمریکا. فڕۆکەیەکی سەرەکی بوو لەکاتی جەنگی ڤیێتنامدا.بۆ یەکەمجار لە ١٩٦٠ فڕی، و بەشێکی سەرەکی ھێزی ئاسمانی ئەمریکا بووە بۆ ساڵانی حەفتاکان و ھەشتاکان، پێش ئەوەی بە فڕۆکە نوێیەکانی ئێف ١٥ و ئێف ١٦ جێگەی بگرێتەوە.فڕۆکەی ئێف ٤ ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە شەڕی ئێران و عێراق، جگە لە ڕۆڵی لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل لە لایەن ئیسرائیلەوە. و ئەو فڕۆکانە لە ھێزە چەکدارەکانی یازدە وڵاتدا خزمەتیان کردووە.
## سەرچاوەکان
ئۆپەراسیۆنی سۆلۆمۆن

**ئۆپەراسیۆنی سۆلۆمۆن** () ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی نھێنی ئیسرائیل بوو لە ٢٤ تا ٢٥ی ئایاری ١٩٩١، بۆ گواستنەوەی جوولەکەکانی ئەسیوپی بە فڕۆکە بۆ ئیسرائیل. گەشتە بێ وەستانەکانی ٣٥ فڕۆکەی ئیسرائیلی، لەنێویاندا فڕۆکەی سی-١٣٠ی ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل و فڕۆکەی ئێل ئەل بۆینگ ٧٤٧، لە ماوەی ٣٦ کاتژمێردا ١٤ ھەزار و ٣٢٥ جوولەکەی ئەسیوپییان گواستەوە بۆ ئیسرائیل.   یەکێک لە فڕۆکەکان کە فڕۆکەی ئێل ئەل ٧٤٧ بوو، لایەنی کەم ھەزار و ٨٨ کەسی ھەڵگرتبوو، لەنێویاندا دوو منداڵی ساوا کە لە گەشتەکەدا لەدایک بوون، و خاوەنی ژمارەی پێوانەیی جیھانییە لە زۆرترین سەرنشینی فڕۆکەیەکدا. لەکاتی پرۆسەی گواستنەوەدا لە فڕۆکە ھەشت منداڵ لەدایک بوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩١
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٩١