open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سوارپەیکەر

سوارپەیکەر (بە ئینگلیسی: equestrian statue) بە پەیکەرێک دەگوترێت کە تێدا کەسێک لەسەر کۆڵی چارەوایەک (ئەسپێک) سوار بووبێت. ئەم جۆرە پەیکەرە زۆربەی کات ھی کەسایەتییەکی مێژوویی یا شۆڕەسوارێکی ناودارە کە وەکوو ڕێزلێنان و بەرزڕاگرتنی یادی ئەو دروست دەکرێت.

ھەتا ساڵی ٢٠٠٩ کە سوارپەیکەری چەنگیزخان دروستکرا، یادپەیکەری خۆزێ گێرڤاسیۆ ئارتیگاس لە شاری میناس لە وڵاتی ئۆرۆگووئە گەورەترین سوارپەیکەری جیھان بوو. ئەم سوارپەیکەرە ١٨ میتر بەرزە، ٩ میتر درێژە،  کێشی ١٥٠٠٠٠ کیلۆیە و لە ساڵی ١٩٧٤ دروستکراوە.

سوارپەیکەری چەنگیزخان لە شوێنێک بە ناوی تسۆنجین بۆلدۆگ کە لە مەودای ٥٤ی کیلۆمیتریی ئولانباتەر لە مۆغۆلستان دروستکراوە.

## واتای شێوازی وەستانی ئەسپ

بە پێی بڕوای گشتی ئەگەر ئەسپەکە یاخی بێت، واتە دوو دەستی بەرز کردبێتەوە و لە ھەوا بێت، ئەوا سوارەکەی لە جەنگ دا کوژراوە. بەڵام ئەگەر ئەسپەکە یەک دەستی بەرزکردبێتەوە، سوارەکە لە جەنگ دا بریندار بووە و دواتر بە ھۆی ئەو برینەوە مردووە. ئەگەریش چوار پەلی ئەسپەکە لەسەر زەمین بێت، ئەوا سوارەکەی بە ھۆیەکی جیاواز لە جەنگ مردووە. ھەڵبەت بەڵگەی تەواو بۆ سەلماندنی ئەم بڕوایە لە بەردەست نییە.

## پیشانگا
Small Text#REDIRECT ~~~~Target_page_name (cmd-click)">~~~~Target_page_name (cmd-click)">~~~~Target_page_name (cmd-click)">~~~~Target_page_name (cmd-click)">--~~~~Target page name
Image:Warszawa Poniatowski.png|Bertel Thorvaldsen's neoclassicist equestrian statue of Prince Józef Poniatowski, وارساو
Image:Isaak square.jpg|Monument to Nicholas I, St. Petersburg
Image:Archduke Charles Statue.jpg|Archduke Karl in ڤیێنا, largest equestrian statue in the world with only two support points
Image:Kolokotronis statue.jpg|Equestrian statue of Theodoros Kolokotronis in ئەسینا, یۆنان
Image:Tsar-liberator-imagesfrombulgaria.jpg|The Monument to the Tsar Liberator (Alexander II), in سۆفیا, بولگاریا

Image:GaribaldiBuenosAires.jpg|Monument to Giuseppe Garibaldi in بوێنس ئایریس, ئارجەنتین.
Image:Avsuvorov.jpg|Equestrian statue of General Suvorov in Tiraspol.
Image:Surikov horseman.jpg|Bronze Horseman, painting by Vasily Surikov
Image:Henri IV Lemot Pont-Neuf n1.jpg|Statue of Henry IV of France on the Pont Neuf in پاریس
Image:The Scout by Gertrude Vanderbilt Whitney.jpg|"The Scout" by Gertrude Vanderbilt Whitney commemorates Buffalo Bill at Cody, Wyoming.
Image:|Saint George defeats the Dragon, بەرلین, Germany

Image:boudiccastatue.jpg|Queen Boudica by Thomas Thornycroft, لەندەن
Image:Johannes Adam Simon Oertel Pulling Down the Statue of King George III, N.Y.C. ca. 1859.jpg| The Sons of Liberty pulling down the equestrian statue of King George III on Bowling Green, نیویۆرک (ویلایەت)

Image:Washington Statue Fall Leaves.jpg|George Washington Monument at West Point, نیویۆرک (ویلایەت)
File:Knez Mihailo, Republic Square.jpg|Prince Mihajlo, Republic Square, بێلگراد


## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی (10 مارس 2010)

پۆل:ئەسپەکان لە ھونەر
پۆل:یادپەیکەرەکان
پۆل:جۆرەکانی پەیکەرتاشی
تۆماس ئەنگستن واتسن

زانا واتسۆن لە١٨ی ١ی ١٨٥٤ لە دایک بووە ، ئەم زانایە یاریدەدەری زانا ئەلێکسەندەر گراھام بێڵ بوو ، بە تایبەتی لە دروست کردنی تەلەفوندا لە ساڵێ ١٨٧٦ . ئەو زۆر ناوەکەی ناودار ببو چونکە یەکەم کەس ناوی بھێنرێت لە ڕێگەی تەلەفونەوە کاتێک زانا بێڵ بە تەلەفون پێی ووت " بەڕێز واتسۆن ، وەرە بۆ ئێرە ، ئەمەوێ بتبینم " ئەمانە بریتی بوون لەو ووشانەی کە زانا بێڵ بۆ یەکەم جار لە کاتی تەواوبوونی دروست کردنی تەلەفوندا بەکاری ھێناوە ، بە پێی دەفەتەرەکەی بێڵ ، بەڵام ھەندێ کەس دەڵێن وتوویەتی " بەڕێز واتسۆن ، وەرە بۆ ئێرە ، تۆم پێویستە " لەو فلیمەدا وتراوە کە بۆ تاقیگەی زانا بێڵ دروست کرا .

پۆل:داھێنەرانی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٩٣٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٤
پۆل:ئەلێکساندەر گراھام بێڵ
١١ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٢٥ - گۆڤاری دیارى کوردستان لە‌لایەن ساڵح زەکى ساحێبقران بڵاوکرایەوە.
* ١٩٧٠ - ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار- ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان - لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و حکومەتی ئێراق بەسترا بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفا بارزانی.
* ١٩٩٠ - لیتوانیا سەربەخۆییی خۆی لە یەکێتی سۆڤێت ڕاگەیاند.
* ١٩١٧ - جەنگی یەکەمی جیھانی: شاری بەغدا کەوتە ژێر دەست ھێزەکانی ئینگلیزەوە.
* ١٩٩١ - ڕاپەڕینی ١٩٩١: شاری ھەولێر لەلایەن ھێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە لەدەست حکومەتی ئێراق ئازاد کرا.
* ٢٠١١ - بوومەلەرزەیەک بە ٨.٩ پلەی ڕێختەر دای لە کەنارەکانی ژاپۆن و سونامی بەدوای خۆیدا هێنا کە بووە هۆی مردن و بێسەروشوێنبوونی سەدان هاوڵاتی.

## لەدایکبوونەکان

* ١٥٤٤ - تۆرکواتۆ تاسۆ، شاعیر و فێرکاری ئیتاڵی

* ١٨١١ - ئۆربین لۆفیرێر فەلەکناسی فەڕەنسی، هەسارەی نیبتۆنی دۆزییەوە‌.
* ١٩٥٨ - غازی مەشعەل عەجیل ئەلیاوەر، سەرۆک کۆماری کاتی (٢٠٠٤ - ٢٠٠٥)
*١٩٨٨ - فابیۆ کوێنتراو یاریزانی تۆپی پێی پورتوگالی

## مردنەکان

* ١٩٥٥ - ئەلیکساندەر فلیمین

## بۆنەکان
* ڕۆژی سەربەخۆییی لیتوانیا لە یەکێتی سۆڤێت، ساڵی ١٩٩٠
* ڕۆژی گەنج (زامبیا)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٠ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٨٧٦ - ئەلێکساندەر گراھام بێڵ، یەکەم ئامێری تەلەفۆنی بە سەرکەوتوویی دروست کرد.
* ١٩٢٢ - مەھاتما گاندی لە ھندستان دەستگیر کرا و بە شەش ساڵ زیندانی سزادرا. دوای دوو ساڵ بۆ نەشتەرگەرییەکی ڕیخۆڵەکوێرەسۆ ئازادکرا.
* ١٩٤٥ - شاری تۆکیۆ لەلایەن ھێزە ئاسمانییەکانی ئەمریکاوە بۆمبباران کراو زیاد لە ١٠٠٠٠٠ کەس کوژران کە زۆرینەیان ھاوڵاتی شارستانی بوون.
* ١٩٩١ - تەقتەق، ڕەواندوز، حاجی ئۆمەران و خەلیفان ئازادکران و لەدەست حکومەتی ئێراق ڕاپەڕین.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٥٥ - یوسرا، ئەکتەری میسری
* ١٩٥٧ - ئوسامە بن لادن، ڕابەری ڕێکخراوی ئەلقاعیدە
* ١٩٥٨ - شارۆن ستۆن، ئەکتەری ئەمریکایی
* ١٩٧٦ - ھەیفا وەھبی، ئەکتەر، گۆرانیبێژ و مۆدێڵی لوبنانی
* ١٩٨١ - ساموێل ئیتۆ، یاریزانی تۆپی پێی کامیرۆنی
* ١٩٨٥ - لاسانا دیارا، یاریزانی تۆپی پێی فەڕەنسی

## مردنەکان
* ٢٠١٠ - شێخ محەممەد سەید تەنتاوی، شێخی زانکۆی ئەلئەزھەر (لەدایکبوون ١٩٢٨)

## بۆنەکان
* ڕۆژی ڕاپەڕینی تبت
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
یادپەیکەر

[thumb|left|200px|بینای [تاج مەحەل لە ھێندستان، کە بە فەرمانی ئیمپراتۆری موگال، شاھ جەھان، وەکوو ئارامگەیەک بۆ خێزانەکەی، ئەرجومەند بانوو بێگۆم دروست کراوە.]]
[thumb|200px|left|[بورجی ئیفێل بەناوترین یادپەیکەری فەرەنسەیە کە لە شاری پاریس دروستکراوە.]] 

یادپەیکەر (monument) بریتیە لە پێکھاتەیەک کە یان ئاشکرا بۆ وەبیرھێنانەوەی کەس یان ڕووداوێکی گرینگ دروست دەکرێت، یان بە ھۆی ڕووداوەکانی پێشوو لای گرووپێک بایەخ پەیدا دەکات و مەردم وەکوو یادەوەریی ڕووداوەکانی پێشوو چاوی لێ دەکەن. زۆرجار یادپەیکەرەکان بۆ جوانترکردن و ڕازاندنەوەی دیمەنی شارەکان یان شوێنەکان بە کار دەھێنرێن.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:یادپەیکەرەکان
ڕیخۆڵەکوێرەسۆ

وێنۆک

**ڕیخۆڵەکوێرەسۆ** بریتییە لە ھەوکردنی ئەندامی ڕیخۆڵەکوێرەی مرۆڤ کە پێویستە زوو بە نەشتەرگەری ئەو ئەندامە لاببرێت. ھەوکردنی ڕیخۆڵە کوێرە ئازارێکی لەپڕی زۆر توندی ھەیە لە بەشی ڕاستی خوارەوەی ورگدا.

## ھۆکار
وا بڕوایە ڕیخۆڵەکوێرەسۆ بەھۆی گیرانی بۆری ڕیخۆڵەکوێرە بۆ ڕیخۆڵەئەستوورەوە ڕوودەدات، ئەویش بەھۆی دروستبوونی مادەی چڵمین و ڕەقبوونیەوە کە لە ڕیخۆڵەئەستوورەوە دەگەڕێتەوە بۆ ڕیخۆڵەکوێرە و بۆرییەکە دەگرێت و دەبێتە ھۆی پڕبوونی ڕیخۆڵەکوێرە بە مادەی چڵمین و ھەڵئاوسانی، ئەمیش دەبێتێتە ھۆی زیادبوونی فشار لەسەر دیوار و بۆشایی ڕیخۆڵە کوێرە، لە ئەنجامدا دەبێتە ھۆی کڵۆتبوون و داخرانی بۆرییە بچوکەکانی خوێن و مەیاندنی لیمف. ڕیخۆڵەکوێرە چیتر خوێنی پێ ناگات و پاش ماوەیەک دەمرێت. بەکتریا لە ناو دیوارەکانی ڕیخۆڵەکوێرەوە دێنە دەر و دیواری ڕیخۆڵەکوێرە داگیردەکەن. دەورەبەر و ناو ڕیخۆڵەکوێرە کێم و جەراعەت دروست دەکەن. سەرەنجام ڕیخۆڵەکوێرە دەتەقێت و دەبێتە ھۆی ھەوکردنی پەردەی بۆشاییی سک کە دەبێتە ھۆی سەپتسمیمیا یان مردن.

## نیشانەکان
* یەکەم نیشانە بە ئازارێک لە دەوری ناوک دەست پێ دەکات و بەرەو بەشی ڕاست لە خوارەوەی سک دبێتە ئازارێکی توند.
* نەمانی ئارەزووی خواردن
* ڕشانەوە
* ئاوسانی ورگ
* تا
* نەتوانینی دەرکردی گازات

## چارەسەر
چارەسەرکردنی ڕیخۆڵەکوێرەسۆ بە لابردنی ڕیخۆڵەکوێرە دەبێت بە ڕێگای نەشتەرگەری.

پۆل:نەشتەرگەریی گشتی
پۆل:ھەوکردن
پۆل:ھەوکردنەکان
١٣ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ٦٢٤ - شەڕی بەدر، یەکەم شەڕ لە ئیسلامدا، ڕوویدا.
* ١٦٣٩ - کۆلێژی ھارڤارد ناونرا بەناوی جۆن ھارڤاردەوە.
* ١٧٨١ - ویلیام ھێرشێڵ ھەسارەی ئۆرانۆسی دۆزییەوە.
* ١٩٣٠ - ھەواڵی دۆزینەوەی ھەسارەی پلوتۆ گەیشتە زانکۆی ھارڤارد.
* ١٩٩١ - شارەکانی ئاکرێ، زاخۆ و بەردەڕەش لەدەست ڕژێمی بەعس ئازادکران.

## لەدایکبوون
* ١٧٤١ - جۆزێفی دووەم، ئیمپڕاتۆری ڕۆمان (مردن ١٧٩٠)
* ١٩٨١ - ئەپریڵ ماتسن، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکی

## مردنەکان
* ١٩٠١ - بەنجامین ھاریسۆن، ٢٣یەم سەرۆکی ئەمریکا (لەدایکبوون ١٨٣٣)

## بۆنەکان
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٤ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٣٩ - سلۆڤاکیا لەژێر فشاری ئەڵمانیادا سەربەخۆیی ڕاگەیاند.
* ١٩٦٧ - لاشەی سەرۆک جۆن کەنەدی گوێزرایەوە بۆ شوێنێکی ناشتنی هەمیشەیی لە گۆڕستانی نەتەوەییی ئارلینگتۆن.
* ١٩٩١ - شارەکانی ئامێدی و دھۆک لەدەست حکومەتی بەعس ڕاپەڕین.
* ١٩٩٤ - وەشانی ١.٠.٠ی ناوکی لینوکس وەشێندرا.
* ٢٠٠٣ - ڕەجەب تەیب ئۆردوگان سەرۆکایەتی تورکیای گرتە دەست.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٧٩ - ئاڵبێرت ئاینیشتاین، زانای بواری فیزیا (مردن ١٩٥٥)
* ١٩٠٣ - مەلا مستەفا بارزانی، سکرتێری گشتیی پێشووی پارتی دیموکراتی کوردستان (مردن ١٩٧٩)
* ١٩٤٧ - ویلیام جێفەرسۆن، سیاسەتمەنداری ئەمریکایی
* ١٩٦٥ - ئەکتەر، دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری ھیندی، عامر خان

## مردنەکان
* ١٨٨٣ - کارل مارکس (١٨١٨ - ١٨٨٣) بە نەخۆشی.

## بۆنەکان
* ڕۆژی هاوین (ئەلبانیا)
* ڕۆژی سپی (ژاپۆن، کۆریا)
* ڕۆژی زمانی ئیستۆنی (ئیستۆنیا)
* سیخیزم، ساڵی نوێی ناناکشاھی
* ڕۆژی دەستوور (ئەندۆرا)
* ڕۆژی پای
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
نۆکیا ٣٣١٠

thumb|150پیکسڵ|left|نۆکیا ٣٣١٠
نۆکیا ٣٣١٠ ئامێرێکی مۆبایلە، لە چارەکی چوارەمی ساڵی ٢٠٠٠ بڵاوکرایەوە. جێگرەوەی نۆکیا ٣٢١٠ بوو. لەو کاتەدا پڕفرۆشترین مۆبایلی نۆکیا بوو کە ١٢٦ ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا.

پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
١٢ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٩٣ - چەند تەقینەوەیەک لە شاری بۆمبایی ھندستان بووە ھۆی کوشتنی ٣٠٠ و برینداربوونی سەدان ھاوڵاتی.
* ٢٠٠٣ - زۆران جینجیج، سەرۆک وەزیرانی سڕبیا، تیرۆر کرا.
* ٢٠٠٤ - لە کۆمەڵکوژییەکی حکومەتی سوریادا بەرانبەر کوردەکان لە یاریگایەکی شاری قامیشلۆ ٢٩ ھاوڵاتی کورد شەھیدکراو و بە دەیانی تریش بریندار و زیندان کران.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٨١ - موستەفا کەمال ئەتاتورک، یەکەم سەرۆکی تورکیا (مردن ١٩٣٨)
* ١٩٦٥ - ژان دۆست، نووسەری کورد
* ١٩٨٤ - جایمی ئەلێکساندەر، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان
* ٢٠٠٣ - زۆران جینجیج، سەرۆک وەزیرانی سڕبیا (لەدایکبوون ١٩٥٢)

## بۆنەکان
* ڕۆژی درەخت (چین، تایوان)
* ڕۆژی نەتەوەیی (ماوریشیۆس)

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٨ی ئازار

بۆ ڕۆژی جیھانی ژنان، کرتە لە بەستەرەکە بکە. 

## ڕووداوەکان

## لەدایک بوونەکان
* ١٨٠٤ - ئالڤان کلارک،  دروستکەری تەلەسکۆب و گەردوونناسی ئەمریکی.(مردن ١٨٨٧)

## مردنەکان
* ١٨٦٨ - ھێکتۆر بێرلیۆز ئاوازدانەری فەڕەنسی. (لەدایکبوون ١٨٠٣)

## بۆنە و ئاهەنگەکان
* ڕۆژی جیھانی ژنان، یان ڕۆژی دایک (لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، ڕووسیا و بەرەی سۆڤێتیی پێشوو)
* شۆڕشی ٨ی ئازاری سوریا
----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەژانی ساڵ
دەرھەستکاری

**دەرھەستکاری** بریتییە لە جۆرێک چالاکی هزری کە تێیدا هزری مرۆڤ پاش ناسینی چەن شتی وێکچوو، هەڵیان دەسەنگێنێ؛ تایبەتمەندییە جیاوازەکانیان وەلادەنێ و تایبەتمەندییەهاوبەشەکانیان هەڵدەبژێرێ و چەمکێکی(مەفهووم) گشتییان لێ دەردەکێشێ کە هەموویان بگرێتەوە. وەک چەمکی «سێو»  کە لە هەموو سێوەکان( بە جیاوازی ڕەنگ، ئەندازە، بۆن، ڕەگەز، تام و ...) وەرگیراوە. 

بە واتایەکی تر بریتییە لە ڕەوت یان ئاکامی *بەگشتیکردن*. ئەمە لەڕێگەی کەمکردنەوەی ناوەرۆکی زانیاریدەری چەمک یان دیاردەیەکی شیاوی لێڕوانینەوە بەدەستدێت و زیاتر مەبەست ئەوەیە کە تەنیا ئەو زانیارییانەی کە بۆ ئامانجێکی تایبەت بەکەڵک و گونجاون بمێننەوە. بۆ نموونە، دەرھەستکردنی تۆپێکی فووتباڵی لە چەرم دروستکراو بۆ بیرۆکەی گشتیتری *[[تۆپ]]*، تەنھا زانیاری لەسەر تایبەتمەندییەکان و ئاکاری تۆپە گشتییەکە دەھێڵێتەوە و ئەو نیشانی و زانیارییانەی کە دەبنە ھۆی دیاریکردن و ناسینەوەی ئەو تۆپە چەرمییە، ھەمووی دەسڕێتەوە.

دەرھەستکاری ڕێکاری سادەکردنەوە بە کار دەبات، کە تێیدا واز لە وردەکارییە بەرھەستەکانی پێشوو دەھێندرێت و [وردەکارییەکان] تاریک، لێڵ یان بەبێ پێناسە بەرەڵا دەکرێن. 

## چەند نموونەیەک

thumb|125px|پشیلە لەسەر دۆشەکە ''(وێنەی A)''
* زۆر شتی جیاواز دەکرێت سوور بن. ھەروەھا، زۆر شت لەسەر تەختایییەکەوە دانیشتوون (وەک ئەوەی وێنەی A). تایبەتمەندیی سووری و پەیوەندیی لەسەر-دانیشتن، ھەر کامەیان، جۆرێک لە دەرھەستکارین بۆ ئەو شتانە.

* دەرھەستکاری دەتوانرێت لە چەندین ئاستدا بکرێت؛ وەکوو ئەمەی خوارەوە:


:(١) بڵاڤۆکێک
::(٢) ڕۆژنامەیەک
:::(٣) *ڕۆژنامەی کوردستان*
::::(٤)  ژمارەی ئەمڕۆی *ڕۆژنامەی کوردستان*
:::::(٥) ڕوونڤیسەکەی من لە ژمارەی ئەمڕۆی *ڕۆژنامەی کوردستان*
::::::(٦) ڕوونڤیسەکەی من لە ژمارەی ئەمڕۆی *ڕۆژنامەی کوردستان* ئەو جۆرەی کە کاتێک تازە کڕیبووم وا بوو (بۆ ئەوەی چەند ڕۆژ دواتر ئاگرم دا، وا ئاماژەی پێ دەکەم).


## وتاری گرێدراو
*شتی دەرھەست
*شتی بەرھەست
*ئەبستراکسیۆنیزم
## سەرچاوە

پۆل:خوڵقێنەری
پۆل:ھزر

پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
زمانی تاجیکی

**زمانی تاجیکی** (بە تاجیکی: *Забони тоҷикӣ*) زمانێکە کە تاجیکەکان قسەی پێ‌دەکەن و زمانی فەرمی وڵاتی تاجیکستانە.

## ئەلفوبێ

بۆ نووسینی زمانی تاجیکی لە ئەلفوبێی کیریلی کەڵک وەردەگیرێ.

## ھەڵسەنگاندن لەگەڵ زمانی فارسی
ئەگەرچی زمانی تاجیکی و زمانی فارسی ھەر دووکیان درێژەی زمانی فارسی دەرین بەڵام زمانی تاجیکی ھەندێک تایبەتمەندی تەرخانکراوی خۆی ھەیە کە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی لە زمانی فارسی؛ لەوانە:

### بزوێنەکان
*زمانی فارسی دەری ٨ بزوێنی  ھەبووە (a, ,i, u, ā, ī, ū, ē, ō) بەڵام ئێستا زمانی تاجیکی و فارسی ٦ بزوێنیان ھەیە؛ تاجیکی (a, i, u, o, e, ů) و فارسی (a, e, o, â, i, u).
*لە زمانی فارسیدا دوو بزوێنی ē و ōی فارسی دەری (یێی مەجھوول و واوی مەجھوول) بوونەتە دوو بزوێنی درێژی ī و ū بەڵام بە پێچەوانەی زمانی فارسی لە زمانی تاجیکیدا دوو بزوێنی درێژی ī و ū بوونەتە دوو بزوێنی کورتی i و .u
* لە زمانی تاجیکیدا بزوێنە کورتەکان (a ,i, u) وەکوو خۆیان ماونەتەوە بەڵام لە زمانی فارسیدا بوونەتە (a, e, o).
*âی زمانی فارسی  کە لە āی زمانی فارسی دەری کەوتووەتەوە لە زمانی تاجیکیدا بووەتە o.

### نەبزوێنەکان (کپەکان)
لە زمانی فارسیدا جیاوازییەک لە نیوان دو پیتی «غ» و «ق»» نییە و ئەم دوو پیتە وەکوو یک گۆدەکرێن بەڵام لە زمانی تاجیکیدا ئەم دوو پیتە لەگەڵ یەک جیاوازن و دەربڕینی تایبەتی خۆیان ھەیە.

### وشەکان
لەبەر ئەوی کە زمانی تاجیکی لە شوێنک قسەی پێ‌کراوە کە بە زمانە ئێرانییە ڕۆژھەڵاتییەکان و زمانە تورکییەکانی ئاسیای ناوەندی نزیک بووە، کەوتووەتە ژێر کاریگەری ئەم زمانانە؛ ھەر بۆیە لە زمانی تاجیکیدا وشەی وا ھەیە کە لە زمانی فارسیدا نییە یان زۆر کەم بە کاری دەھێنن، لەوانە:  و ... .

وشەگەلێکی زۆریش له زمانی ڕووسی وەرگیراوە کە بووەتە ھۆی پتەوبوونی وشەکانی تاجیکی لە بوارەکانی زانست، کۆمەڵایەتی، چاند و ... .

### ڕێزمان
لە ڕێزمانیشدا زمانی تاجیکی لە ھەندێک شوێندا تایبەتمەندی خۆی ھەیە کە لە زمانی فارسیدا نییە و دەبێتە ھۆی جیاوازبوونی لەگەڵ زمانی فارسی. بۆ وێنە:
*گەردانی کرداری ڕابردوو و ئێستای خەریک:

*دروستکردنی کرداری لێکدراو بە ئاوەڵناوی بەرکاری:

*لە زمانی فارسیدا «را» پیتە و نیشانەی بەرکارە بەڵام لە زمانی تاجیکیدا «را» پاشگری بەرکارە و بە ناوەوە دەلکێ.

*دروستکردنی ئاوەڵناوی بەرکاری بە پاشگری -agi کە لە زمانی فارسیدا نییە وەک raftagi.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی قرغیزستان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی تاجیکستان
پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:زمانەکانی تورکمانستان
پۆل:زمانەکانی ئەفغانستان
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی دەری

**فارسی دەری** یان **فارسیی ئەفغانستانی** ناوی ڕەسەنی زمانی فارسییە کە لە ئەفغانستان قسەی پێ دەکرێت و ناوی یەکێک لە دوو زمانە فەرمییەکەی وڵاتی ئەفغانستانە کە بریتین لە پشتۆ و دەری. بەهۆی ئەوەی کە فارسی زمانێکی ناوەندی (ناوبەندی) لە ئەفغانستاندا هەژمار دەکرێت، بە گشتی زیاتر لە ٣٠ ملیۆن کەس یان ٧٨٪ی هاووڵاتیانی ئەو وڵاتە توانای قسەکردن و تێگەیشتنیان پێی هەیە. تاجیکەکان، ھەزارەکان و ئایماقەکان قسەکەرانی ڕەسەنی زمانی فارسی لە ئەفغانستانن. ئەم زمانە لەگەڵ زمانی پەشتۆ یەکێکە لە دوو زمانی فەرمی ئەفغانستان.

## ئەمانەش ببینە

* زمانی تاجیکی

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانی دەری
پۆل:باشووری ئاسیا
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی ئەفغانستان
ڕۆژی پای

**ڕۆژی پای** یان **ڕۆژی نزیککردنەوەی ژمارە [[پای]]** () ڕۆژی ئاھەنگگێڕانە بە ژمارەی نەگۆڕی بیرکارییەوە، پای(\pi). جەژنی ژمارەکە دەکەوێتە ڕێکەوتی ١٤ی ئازارەوە لەبەرئەوەی ئەم ڕۆژە بە شێوەی ١٤/٣ دەنوسرێت ئەمەش ھاوشێوەی ژمارەی پایە کە ٣٫١٤یە. ھەروەھا ڕۆژی ٢٢ی تەممووز کە بە شێوەی ٢٢/٧ دەنوسرێت بە ڕۆژی ژمارەی پای دادەنرێت ئەم ناوەش، بەھۆی نزیکخستنەوەی ناسراوی ئارکیمیدز
لە ژمارەی \pi بووە، چونکە ٢٢/٧ نزیکە لە نرخی ژمارەی پایەوە.

## پێشانگا

Pi pie2.jpg|کێکی پای لە زانکۆی دێلفت.
Pi day.jpg|کێکی ئاھەنگگێران لە پەیمانگای ماسساچۆسی تەکنەلۆژی.
Pi day uw 2007.jpg|کێکی خۆڕاییی پای لە زانکۆی واتەرلۆ.
Larry Shaw, the founder of Pi Day, at the Exploratorium in San Francisco--2007 March 21.jpg|لاری شۆ، داھێنەری ڕۆژی پای.


## پەراوێزەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕووداوەکان، دامەزرانی ١٩٨٨
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
پۆل:پای
دیجلە

thumb|ڕووباری دیجلە
ڕووباری دیجلە یا تیگرە (بە ئینگلیزی: Tigris) یەکێکە لەو دوو ڕووبارەی کە بەناوچەی مێزۆپۆتامیادا تێپەڕ دەبێت. دیجلە لە ناوچە شاخاوییەکانی باکووری کوردستان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا ھەڵدەقوڵێت، و شان بەشانی فوڕات بەناوخاکی هەرێمی کوردستان و  عێراقدا تێدەپەڕێت.

## جیۆگرافیا
دیجلە درێژاییەکەی ١٨٦٢ کیلۆمەترە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی سووریا
پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شام
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
١٥ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ٤٤ی پ.ز - جولیوس سێزار،دیکتاتۆری کۆماری رۆمانی لە لایەن مارکوس جونیوس بروتوس و چە ند سیناتۆرێکی تری رۆمانی کوژرا.
* ٦٣٢ - پێغەمبەر موحەممەد بەڕێکەوت بۆ مەدینە بۆ بەجێھێنانی حەج کە ناسراوە بە حەجی ماڵاوایی
* ١٤٩٣ - کریستۆڤەر کۆلۆمبۆس گەڕایەوە بۆ ئیسپانیا دوای یەکەم گەشتی بۆ ئەمریکا.
* ١٨٢٠ - مەین بووە ٢٣یەم ویلایەت لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
* ١٨٤٨ - شۆڕشی ھەنگاریا دەستی پێ کرد.
* ١٩٠٥ - دامەزراندنی یانەی تۆپی پێی چێڵسی .
* ١٩٢٢ - دوای وەرگرتنی سەربەخۆیی لە بەریتانیا، فوئادی یەکەم کرا بە پادشای میسر.
* ١٩٨٥ - یەکەم دۆمەینی ئینتەرنێت بە ناوی symbolics.com تۆمار کرا.
* ١٩٩٠ - لە سێدارەدانی ڕۆژنامەنووسی بەریتانی فەرزاد ڕەباتی بازۆفت (بە ڕەگەز ئێرانی) لە لایەن ڕژێمی ئێراقەوە، کە بە تۆمەتی سیخوڕی کردن دەستگیر کرابوو.
* ١٩٩٢ - ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان بە فەرمی کرداری پاراستنی ئاشتی لە ئەستۆ گرت.
* ٢٠١٩ - لە دوو مزگەوت لە نیوزلەندا ٤٩ کەس شەھیدکران و فیشەک بەر ٨٩ موسڵمان کەوت.

## لەدایکبوونەکان
* ١٧٦٧ - ئاندریە جاکسۆن، حەوتەم سەرۆکی ئەمریکا (مردن ١٨٤٥).

## مردنەکان
* ١٩٦٢ – ئارسەر کۆمپتن، زانای فیزیای ئەمریکی.
* ١٩٧٧ - کەمال جونبولات٠ سیاسەتمەداری لوبنانی کوژرا.

## بۆنە و ئاھەنگەکان
* نیوەی ئازار لە ڕۆژمێری ڕۆمانیا
* ڕۆژی دەستور لە وڵاتی بیلاڕووسیا
* پشووی نەتەوەیی لە ھەنگاریا بە ئاھەنگی شۆڕشی ١٩٤٨
* ڤیستیڤاڵی دروێنە لە ژاپۆن
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
زانین دەسەڵاتە

**زانین دەسەڵاتە** وەرگێڕدراوی کوردیی ڕستە بەناوبانگەکەی فەیلەسووفی ئینگلیزی فڕانسیس بەیکنە کە وتی: 

*Nam et ipsa scientia potestas est (لاتین).*

*For also knowledge itself is power (ئینگلیزی).*

*چونکە ھەروەھا زانین خۆی دەسەڵاتە (کوردی).*

ڕستەکە ئاماژە بەوە دەکات کە بێگومان بە زانین و پەروەردەوە ئاستی تواناکانی مرۆڤ دەچێتەسەرەوە و کەسی زانا ناوبانگ و کاریگەریی زیاترە و کەوابوو ھێز و دەسەڵاتی زۆرترە.

ڕەنگە بەیکن وتەی پەرتووکی *پەندەکانی سڵێمان*‌ی دووبارەکردبێتەوە: "مرۆڤی دانا دەسەڵاتی گەورەی ھەیە و زانین ھێز زیاددەکات". یان ڕەنگە واتای ئەم ڕستەیە بتوانرێت لە ئایدیالیزمی فەلسەفیدا بدۆزرێتەوە - ئەگەر جیھان تەنیا وەکوو ناوەرۆکی ھۆشیاری بوونی ھەبێت، ئەوکات زانین خۆی دەتوانرێت بۆ دەستکاری و گۆڕاندنی ڕاستەوخۆی ناوەرۆکی ڕاستەقینە بەکاربھێنرێت.

## ھۆزانەکەی فیردەوسی
چەن سەدە پێشتر لە بەیکن، فیردەوسی ھۆزانڤانی ناوداری پارس و داھێنەری شاھنامە ڕێک ئاوەھا چەمکێکی لە یەک خشتەدا دەربڕیوە. ئەو دەڵێت: *توانا بود ھر کە دانا بود*؛ واتە: *توانا دەبێت ھەر کەس کە زانا بێت*.

## سەرچاوەکان
*http://www.quotationspage.com/quote/2060.html

پۆل:زانین
١٧ی ئازار

## ڕووداوەکان

*٦٢٤ - موسوڵمانەکان بە سەرکردایەتی پێغەمبەر محەمەد توانیان هێزەکانی قوڕەیش ی مەککە بشکێنن لە جەنگی بەدر.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٨١ - واڵتەر ھێس، زانای فیسیۆلۆژی و وەرگری خەڵاتی نۆبڵی پزیشکی (مردن ١٩٧٣)

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی نەتەوەیی بۆکسێن
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بەورەکانی تامیل

**بەورەکانی تامیل**(بە زمانی تامیلی : தமிழீழ விடுதலைப் புலிகள்)،بزوتنەوەێکی جوداخوازی سریلانکا بوو کە داوای سەربەخۆیی ناوچە تامیلنشینەکانی سریلانکای دەکرد. ئەم بزووتنەوەیە لە ساڵی ١٩٨٣ دەستی بە چالاکی کرد دژی حکوومەتی ناوەندی كولومبو، کە بوو بە هۆی شەڕی ناوخۆیی لەم وڵاتە کە بە درێژترین شەڕی ناوخۆیی دادەنرێت لە ئاسیا.

## لایەنی سەربازی
*بەورە دەریاییەکان
*بەورە هەواییەکان

## بەورەکانی تامیل چییان بەسەر ھات
ھێشتا بەتەواوی‌ ڕوون نییە کە بۆچی‌ بەورەکانی تامیل وازیان لە سەربەخۆیی‌ ھێنا، بەڵام ئەمە دوای‌ ئەو شکستە گەورەیە ھات کە لە نێوان ساڵەکانی‌ ٢٠٠٨ و ٢٠٠٩دا تووشیان بو. ھاوپەیمانی‌ نەتەوەیی‌ تامیل ڕایگەیاندووە کە ئەوان بەفیدراڵییەت ڕازین و دەیانەوێ‌ دوو پارێزگای‌ تامیلنشین ببنە یەک و بەم جۆرەش وازیان لە سەربەخۆیی‌ ھێنا کە ماوەی‌ زیاتر لە ٢٦ ساڵە شەڕیان بۆ کرد. زیاتر لە ٣ ملیۆن خەڵکی‌ تامیل لە سریلانکا دەژین و بەشێکی‌ زۆر لە ھاو 

ە

ن

ەژادەکانیشیان لە ھیندوستان دەژین.  کڕۆژهەڵاتیۆرھەڵاتی‌ ناوەڕاست بە تایبەتی‌ عێراق، وایان ڕردوە کە یرای‌ گشتی‌ جیھان کەمتر ئاگادار بێت لەوەی‌ کە لە سریلانکا .دەگزەرێت. 

ڤلۆپیلای‌ پراباکاران فەرماندەی‌ بەورەکانی تامیل لەساڵی‌ ٢٠٠٩دا کوژرا و ئەمەش ورەی‌ چەکدارەکانی‌ دابەزاند و ئەنجامەکەیشی‌ ئەوەبو کە کۆتاییان بە شەڕی‌ چەکداریی‌ خۆیان ھێنا لە دژی‌ حکومەتی‌ سریلانکا. بەورەکان بۆ سەربەخۆیی‌ پارێزگا تامیلنشینەکانی‌ سریلانکا لە باکور و ڕۆژھەڵاتی‌ ئەو وڵاتە دەجەنگان، بەڵام جەنگەکەیان کۆتاییەکی‌ خەمناکی‌ ھەبوو. لە درێژەی شەڕی ٢٦ ساڵەی‌ سوپای‌ سریلانکا و بەورەکانی تامیلدا زیاتر لە ٧٠ ھەزار کەس کوژراون و دەیان ھەزاری‌ دیکەش بریندار بوون. ئێستا ئیدی ئەوان زۆربەی‌ پێگە دیپلۆماسییەکانی‌ خۆیان لەدەست داوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٦ لە سریلانکا
پۆل:بەورەکانی تامیل
پۆل:ڕێکخراوەکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠٠٩
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٧٦
پۆل:جیاییخوازی لە سریلانکا
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
ساڵی پڕ

**ساڵی پڕ** (بە ئینگلیزی: leap year) بریتییە لەو ساڵانەی کە ڕۆژێکیان زیاترە لە ساڵەکانی تر.
ئەو ساڵانەی کە ٣٦٦ ڕۆژن پێیان دەوترێت: «ساڵی پڕ». لە ڕۆژژمێری ھەتاویدا دەکرێت بوترێت لە ھەر ٣٣ ساڵێکدا، ٨ ساڵی، ساڵی پڕە. ساڵی پڕ ئەو ساڵانەن کاتێک دابەش کرێن بەسەر ٣٣دا، پاشماوەکەیان دەبێتە یەکێک لەم ژمارانە: (٦، ٢٢، ١٧، ١٣، ٩، ٥، ١ و ٣٠). بۆ نموونە ئەگەر ١٣٧٠ دابەشی بکەین بەسەر ٣٣دا، پاشماوەکەی دەبێتە ١٧، کەوا بێت ساڵی ١٣٧٠ ساڵێکی پڕە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژژمێرەکان
پۆل:یەکەکانی کات
١٨ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٨٧٤ - کەنارەکانی ھاوای مافی بازرگانی پێ درا لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکان.
* ١٩٣٢ - کۆتایی شەڕ لە نێوان چین و ژاپۆندا.
* ١٩٣٩ - ھێزەکانی ژەنڕاڵ فڕانسیسکۆ فڕانکۆ دەست دەگرێ بەسەر شاری مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا.
* ١٩٥٣ - بوومەلەرزەیەک لە تورکیا ٢٥٠ کەسی کوشت.
* ١٩٥٩ - کەنارەکانی ھاوای دەبێتە ویلایەتی ژمارە ٥٠ی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (بەفەرمی ١٨ی ئاب بوو).
* ١٩٦٢ - واژووکردنی ڕێککەوتنەکانی ئیڤیان لە لایەنی حکوومەتی کاتی جەزائیر و فەڕەنساوە.
* ١٩٦٣ - کردنەوەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی قاھیرە.
* ١٩٦٥ - ئەلێکسی لیۆنۆڤ بووە یەکەم کەس کە لە گالیسکەکەی ھاتە دەرەوە چووە نێو بۆشایی ئاسمان.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٥٨ - ڕودۆلف دیزەل، داھێنەری ئەڵمانی

## مردنەکان
* ١٩٦٥ - شا فاڕووقی یەکەم، دوایین شای فەرمی میسر
* ١٩٨٧ - ماریان نگوابی سەرۆکی کۆنگۆ

## بۆنەکان
* ڕۆژی دایک لە نەیجیریا
* ڕۆژی ئاڵا لە دوورگەی ئەرووبا
* بزووتنەوەی ١٨ی ئازار، بۆ بەرگریکردن لە ئازادی دەربڕینی بڵاگەرەکان
* ڕۆژی پیاوان و سەربازان (مەنگۆلیا)

----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٩ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٧٩٩ - سوپای ناپۆلیۆن بۆناپەرت شاری عەکای گەمارۆدا .
* ١٨٧٧ - بەڕێوەچوونی یەکەم دانیشتنی پارلەمانی عوسمانی.
* ١٩٤٩ - ڕاگەیاندنی کۆماریئەڵمانیای میللی دیموکرات.
* ١٩٦٢ - ئاگربەست لە جەزائیر ڕاگەیندرا دوای ئیمزاکردن لەسەر پەیماننامەی ئیڤیان.
* ٢٠٢١– سامیە حەسەن دەبێتە یەکەم سەرۆکی ئافرەتی تانزانیا دوای کۆچی دوای سەرۆکی پێشوو جۆن ماغوفولی  لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٧٦ - ئەلیساندرۆ نێستا، یاریزانێکی ئیتاڵی

## مردنەکان
* ١٩٣٠ - ئارتەر جەیمس بلفۆڕ، سەرۆک وەزیرانی بریتانیا و خاوەنی بەڵێنی بەلفۆر

## بۆنەکان
* جەژنی ئازادکردنی تابا لە میسر.
* ڤیستیڤاڵی ئاگر لە ڤالێنسیا.
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢١ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٨٥٧ - بوومەلەرزەیەک لەتۆکیۆی پایتەختی وڵاتی ژاپۆنی دا کە زیاتر لە ١٠٠٬٠٠٠ مردووی لێکەوتەوە.
* ١٨٧١ – ئۆتۆ ڤۆن بزمارک بوە بە یەکەم ڕاوێژکاری ئیمپراتۆری ئەڵمانی.
* ١٩٠٥ – ئاینشتاین، بۆ یەکەم جار بیردۆزی ڕێژەیی بڵاوکردەوە.
* ١٩٣٥ – ڕەزا شای ئێران، داوای لە دەوڵەتانی جیھان کرد، لە جیاتی ناوی Persia پێیان بڵێن ئێران، بە واتای وڵاتی ئاریاییەکان.
* ١٩٦٣ – ئەلکاتراز، بەندیخانەی فیدڕاڵی لە دوورگەیەکی سان فرانسیسکۆ داخرا.
* ١٩٨٢ - مەزڵوم دۆغان لە زیندانی ئامەدی حکۆمەتی تورکیا ئاگری لە خۆ بەردا.

## لەدایکبوون
* ١٩٤٦ - ئەکتەری ئەمریکایی بەناوبانگ تیمۆسی پێتەر داڵتۆن Timothy Peter Dalton.
* ١٩٦٩ – عەلی دایی، یاریزانی تۆپی پێی ئێرانی.

## مردنەکان
* ١٩٨٢ - مەزڵوم دۆغان، لە دامەزرێنەران و ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی کرێکارانی کوردستان
* ٢٠١١ – جەوھەر نامق سالم، سەرۆکی یەکەم خولی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان

## بۆنەکان
* جەژنی نەورۆز (کوردستان، ئێران).
* یەکەم ڕۆژی ساڵی نوێی کوردییە.
* یەکەم ڕۆژی دەستپێکردنی وەرزی بەھارە لە ساڵدا.
* ڕۆژی سەربەخۆیی، وڵاتی نامیبیا سەربەخۆیی لە باشووری ئەفریقا وەرگرت.
* ڕۆژی دایک (وڵاتانی عەرەب).
* ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ (ئەفریقای باشوور).
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
قڵاگە

قڵاگە لادێ ی یەکە سەر بە شارۆچکەی سەنگاو، چەند دێیەکی نزیک قڵاگە لەوانە
#کێلە بەرزە
#داربەڕوو
#ھەنجیرە
#بانی مۆرد
#ڕەبات
#ھەزار کانی

قڵاگە چەندەھا شێخی مەزن و پیاو چاکی تیادا بووە، ئێستاش گۆڕەکانیان ھەر لەوێ یە.
#شێخ عبدالکریم قڵاگە الکبیر
#شێخ عبدالکریم قڵاگە الثانی
#شێخ رئووف کێلەبەرزە
#شێخ عبدالعزیز
#شێخ سعید ھەنجیرە
#شێخ بەھاءالدین داڕبەڕوو

ھەروەھا چەند شەھیدی قارەمانی تیادایە، ئێستاش گۆڕەکانیان ھەر لەوێ یە.
# شەھید شێخ کەریم قڵاگەیی، لە ساڵی ١٥/٣/١٩٦٨ لە دێ ی قەڵاتەبزان شەھید کراوە.
# ابو بەکر لەک لە ساڵی ١٥/٣/١٩٦٨ لە دێ ی قەڵاتەبزان شەھید کراوە.
# شێخ جەمال شێخ بەھاءالدین داربەڕوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
ڕێکەوتننامەی ئاماسیە

**ڕێکەوتننامەی ئاشتیی ئاماسیە** لە ساڵی ١٥٥٥ لە نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان بەسترا کە دوایی ھێنا بەو شەڕەی کە لە ساڵی ١٥٣٢ەوە لە نێوانیاندا بوو. بەھۆی ئەم ڕێکەوتننامەیەوە زۆربەی ئەو ناوچانەی ئێستا لەسەر ئێراقن خرانە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و ئەرمەنستانیش لە نێوان دوو دەوڵەتەکەدا بەشکرا. ئەم ڕێکەوتننامە عوسمانیی گەیاند بە کەنداوی فارس.

پۆل:ئاسیا لە ١٥٥٥
پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی
پۆل:پەیماننامەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:پەیماننامەکانی سەفەوییەکان
پۆل:پەیماننامەکانی ١٥٥٥
پۆل:مێژووی ئاماسیا
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:مێژووی گورجستان
پۆل:یاسا لە ١٥٥٥
پۆل:مێژووی داغستان
بابەتە بنچینەییەکانی فیزیک

## بوارەکانی فیزیک
### بیردۆزەکان

#### بیردۆزە سەرەکییەکان:
* میکانیکی کلاسیکی ، جووڵەی گەرمی ، کارۆموگناتیزی ، بیردۆزی ڕێژەیی تایبەت ، بیردۆزی ڕێژەیی گشتی ، میکانیکی کوانتەم ، بیردۆزی بواری کوانتەمی ، بیردۆزی نموونەیی پێوەری ، ھایدرۆداینامیکبیردوزی کلاسیکی .

#### بیردۆزە پێشنیارکراوەکان:
* بیردۆزی یەکگرتنی گەورە ، بیردۆزی-م ، تاودانی کوانتەمی بازنەیی ،

#### بیردۆزە داھاتووییەکان:
* یەکگرتنی سارد ، بیردۆزی جووڵەیی تاودان ، سیستەمی ھەڵگەڕاوە ، بیردۆزی دۆخی جێگیری ، ووزەی ئۆرگۆن.

## تێگەیشتنەکان:
* ماددە ، دژە ماددە ، تەنۆلکەی سەرەتایی ، بۆزۆن ، فێرمیۆن .
* ڕێکوپێکی ، جووڵە ، کۆمەڵە، وزە ، ڕێژەی جووڵەیی ، رێژەی جووڵەی گۆشەیی ، سپین .
* کات ، شوێن ، دووری ، کاتشوێ ، درێژی ، خێرایی ، ھێز ، دووئەوەندە .
* شەپۆل ، موگناتیزی ، کارەبا ، شکانەوەی کارۆ موگناتیزی ، گەرمی ، ئینترۆپی .
* شلێتی بەرز ، گواستنەوەی روو ، دەرکەوتنی شلۆقی ، ڕێکخستنی خۆیی ، شکانەوەی خۆکاری گونجاندن ، گواستنەوەی ڕووی کوانتەمی.

## ھێزە سەرەکییەکان:
* ھێزی ڕاکێشان ، کارۆموگناتیزی ، ھێزی لاواز ، ھێزی بەھێز .

## پارتیکڵەکان:
* فێرمیۆن : (ناووک ، پرۆتۆن ، نیوترۆن ، ئەلیکترۆن ، کوارک .) بۆزۆن : (فۆتۆن ، گلون ، نیوترینۆ ، فۆنۆن ، رۆتۆن ، بۆزۆن W ، بۆزۆن Z ، بۆزۆن ھیگز ،) ، شکانەوەی پارتیکڵەکان .

## لقەکانی بواری فیزیک:
* زانستی دەنگ ، زانستی گەردوون ، زانستی ساردی ، فیزیائ ڕاکێشانیی ، فیزیای ناووەکی و گەردیلەیی بینایی ، ھایدرۆ داینامیک ، فیزیای پۆلیمەری ، بینایی ، فیزیای ماددەیی ، فیزیایی ناوەکی ، فیزیای پلازما ، فیزیای وززەی بەرز .

## رێگە فیزیکییەکان:
* رێگەی زانستی ، فیزیای کوانتەم ، پێواندن ، ئامێری پێواندن ، ئامارەکان .

## نەخشە:
* لیستی یاساکانی فیزیا ، نەگۆڕەکانی فیزیا ، یەکەی SI سەرەکی ، یەکەی SI تێکەڵ ، گۆڕینی یەکەکانی پێوان ، 

## مێژوو:
* مێژووی فیزیا ، فیزیاییە ناودەرەکان ، لیستی وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیا .
## پەیوەندیدار بە فیزیکەوە:
* زانستی فەلەکی ، فیزیای فەلەکی ، فیزیای زیندەیی ، ئەندازیاری ، زانستی سروشتی زەوی (جیۆ فیزیک) ، فیزیای وەرزشی ، فیزیای پزیشکی ، فیزیای کیمیایی ، ئەلیکترۆنیک ، زانستی ماددە .

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:فیزیک
٢٢ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٨٨٨ - خولی تۆپی پێی یانەکان لە بەریتانیا داهێنرا.
* ١٩٠٣ - تاڤگەکانی نیاگارا Niagera لەبەر بێئاوی وشکیان کرد.
* ١٩٤٥ - دەستەی وڵاتانی عەرەبی (جامعة الدول العربیە) دامەزرا.
* ١٩٧٨ - فەڕەنسا بۆ یەکەمجار تاقیکردنەوەی ئەتۆمی ئەنجامدا.
* ١٩٨٢ - ئێران هێرشێکی توندی فراوانی دەستپێکرد دژی عێراق لە چەندین قۆڵەوە، بۆ سەندنەوەی خاکە داگیرکراوەکانی.
* ١٩٨٥ - ناسا NASA سەتەلایتی ئینتلساتی Intelsat VA ڕەوانەی بۆشایی ئاسمان کرد.
* ١٩٨٨ - کیمیابارانکردنی سێوسێنان لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە.
* ١٩٩٣ - ئینتێل یەکەم ئامێری پڕۆسێسەری پێنتیۆمی بڵاوکردەوە بە خێرایی ٦٠ مێگاهێرتز، ناسراو بە (٨٠٥٨٦).
* ٢٠٠٤ - ئەحمەد یاسین دامەزرێنەر و پێشەوای گرووپی سوننییەکان بزووتنەوەی حەماس لەگەڵ دوو پاسەوانی تایبەتی و ٩ شارستانی لە هێرشێکی ئاسمانی ئیسرایل لە غەزە کوژران.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٤٠ - حسێن فەهمی، ئەکتەری میسڕی
* ١٩٣٣ - ئەبدولحەسەن بەنیسەدر، سەرۆکی پێشووی ئێران

## مردنەکان
* ٢٠٠٤ - ئەحمەد یاسین، دامەرێنەری بزووتنەوەی حەماس
* ١٨٣٢ - گۆتە، فەیلەسوفی بەناوبانگی ئەڵمانی
## بۆنەکان
* ڕۆژی جیهانیی ئاو
* ڕۆژی ئازادکردن  (پوێرتۆ ڕیکۆ)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٣ی ئازار

## ڕووداوەکان
*١٩٥٦ - پاکستان ، یەکەم وڵاتی ئیسلامیە کە بوو بە کۆماری سیستمی بەڕێوەبردن لە ووڵات .
*١٩٩٦ - تایوان ، بۆ یەکەمجار هەلبژاردنی گشتی ڕاستەوخۆ لە وڵاتدا کرا تیایدا لی تانگ هوی هەڵبژێردرا بە سەرۆک .
## لەدایکبوونەکان
*١٩٣٧ - ڕۆبێرت گالۆ ، زانای فیزیایی ئەمریکی .
*١٩٦٨ - فێرناندۆ هیرۆ ، یاریزانی تۆپی پێی ئیسپانی .
## مردنەکان
## بۆنەکان
* ڕۆژی کۆماری لە وڵاتی پاکستان .
* رۆژی هاوڕێیەتی لە هەردوو وڵاتی پۆڵەندا و هەنگاریا .
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک

خەڵاتێکی سویدیی-بنچینەیی پێشکەشکراوی نێودەوڵەتییە. ئەم خەڵاتە لەلایەن زانای سویدیی ئەلفرێد نۆبڵەوە دانرا، بەجۆرێ کە لە وەسییەتنامەکەیدا ئاماژەی بەوە کردووە و گرێ بەستی پڕکردۆتەوە (لە یانەی سویدیی-نەرویجیی) لە ٢٧ ی تشرینی دووەمی ١٨٩٥، بەوەی کە ساڵانە ئەم خەڵاتە ببەخشرێت.
بۆ یەکەم جار ئەم خەڵاتە لە فیزیکدا بەخشرا بە ویلیام کۆنراد رۆنتگن لە ساڵی ١٩٠١ بەھۆی دۆزینەوەی تیشکی ئێکس .

## ئەو زانایانەی ئەم خەڵاتەیان بەدەست ھێناوە

### لە ساڵی ١٩٠١ بۆ ١٩٢٥
*١٩٠١ - ولیام کۆنراد رۆنتگن Wilhelm Röntgen - وڵاتی ئەڵمانیا
*١٩٠٢ - ھێنریک ئانتۆن لۆرێنتز ، Hendrik Lorentz  - وڵاتی ھۆڵەندا 
*١٩٠٢ - پیتەر زێمان ، PieterPieter Zeeman - وڵاتی ھۆڵەندا 
*١٩٠٣ - ھێنری بێکڕیڵ Henri Becquerel - وڵاتی فەڕەنسا
*١٩٠٣ - ماری کوری ، Marie Curie - وڵاتی فەرەنسا
*١٩٠٣ - پییەری کوری ، Pierre Curie - وڵاتی فەرەنسا
*١٩٠٤ - جۆن ولیەم ستروت ، John William Strutt - وڵاتی بەریتانیا
*١٩٠٥ - فلیپ لێنارد ، Philipp Lenard - وڵاتی ئەڵمانیا
*١٩٠٦ - جۆزێف جۆن سۆمپسۆن ، J. J. Thomson - وڵاتی بەریتانیا
*١٩٠٧ - ئالبێرت میکلسۆن ، Albert A. Michelson  - ولاتی نەتەوەیەکگرتوەکانی ئەمریکا 
*١٩٠٨ - گابرێل لیپمان ، Gabriel Lippmann - وڵاتی فەڕەنسا  
*١٩٠٩ - گوگلیەلمۆ مارکۆنی ، Guglielmo Marconi - وڵاتی ئیتاڵیا
*١٩٠٩ - کارڵ براون ، Karl F. Braun - وڵاتی ئەڵمانیا 
*١٩١٠ - یۆھانس ڤاندەر ڤاڵس ، Johannes van der Waals - وڵاتی ھۆڵەندا
*١٩١٢ - گۆستاڤ دالین ، Gustaf Dalén - وڵآتی سوید 
*١٩١٣ - ھایک کامرلینگ ئۆنێس ، HeikeHeike K. Onnes - وڵاتی ھۆڵەندا
*١٩١٤ - ماکس ڤۆن لاو ، Max von Laue - وڵآتی ئەڵمانیا
*١٩١٥ - ولیام ھێنری براگ و ولیام لۆرێنس براگی کوڕی  - وڵاتی بەریتانیا
*١٩١٦ - نەبەخشرا .
*١٩١٧ - چارڵز گلۆڤەر بارکلا ، Charles G. Barkla - وڵاتی بەریتانیا
*١٩١٨ - ماکس پلانک ، Max Planck - وڵاتی ئەڵمانیا 
*١٩١٩ - یۆھان شتارک ،	Johannes Stark - وڵاتی ئەڵمانیا
*١٩٢٠ - چارڵز گویلاوم ، Charles É. Guillaume - وڵاتی سویسرا
*١٩٢١ - ئالبێرت ئاینشتاین ، Albert Einstein - وڵاتی ئەڵمانیا
*١٩٢٢ - نیڵس بۆر ، Niels Bohr - وڵاتی دانیمارک
*١٩٢٣ - ڕۆبێرت میلیکان ، Millikan, RobertRobert A. Millikan - وڵاتی نەتەوەیەکگرتوەکانی ئەمریکا
*١٩٢٤ - کارڵ سیگبان ، Manne Siegbahn - وڵاتی سوید
*١٩٢٥ - جیمس فرانک و گۆستاڤ ھیرتز ، Gustav L. Hertz ، James Franck - وڵاتی ئەڵمانیا .

### لە ساڵی ١٩٢٦ بۆ ١٩٥٠
### لە ساڵی ١٩٥١ بۆ ١٩٧٥
### لە ساڵی ١٩٧٦ بۆ ٢٠٠٠
### لە ساڵی ٢٠٠١ تا ئێستا

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:خەڵاتی نۆبێل
پۆل:خەڵاتەکانی فیزیک
وشە

**وشە** بریتییە لە کۆی چەند پیتێک کە یەکەیەکی سەربەخۆی واتادار پێکدێنێن.

## پەراوێزەکان

پۆل:وشەکان
مێژوو

[چەپ|150px|وێنۆک|وێنەی ([کاتژمێری فیل) کە یەکێکە لە داھێنانە گەورەکانی زانای کورد ئەلجەزیری]]
**مێژوو** یان **دیرۆک** بریتییە لە شیکردنەوە و لێکۆڵینەوە لە ڕابردوو و تێگەیشتن لێی کەسانێک کە سەبارەت بە مێژوو دەنووسن پێیان دەوترێت مێژووناس یان دیرۆکناس. مێژوو گۆڕەپانێکی کۆڵینەوەیە کە بۆ بەدواداچوون و شیکردنەوەی پاشییەکیی ڕووداوەکان لە چیرۆکەکان کەڵک وەردەگرێت و ھەندێجار تێدەکۆشێت شێوەئاساکانی ھۆ و بەرھۆ کە ڕووداوەکان دەستنیشان دەکەن بپشکنێت.

مێژووناسان سەبارەت بە سروشتی مێژوو و بەسوودبوونی لەگەڵ یەکتر دەدوێن.

## وشەکان
لە کوردیی باکووریدا، وشەی *دیرۆک* بەکاردەھێندرێت. دوو تیۆری لەسەر وشەی *دیرۆک* ھەیە. بەپێی یەکێکیان، دیرۆک لە «دوور»ەوە دێت کە لە ھەندێک لە بنشێوەزارەکانی شێوەزاری کوردیی باکووریدا وەکوو «دیر»یان «دویر» دەوترێت. تیۆرییەکەی تر لەو باوەڕەدایە کە وشەی *دیرۆک* لە وشەی «چیرۆک»ەوە ھاتووە. ئەم تیۆرییە دووھەمە زۆرتر ڕێیتێدەچێت چونکو وشەی *History*ش لە گەلێک زمانەکاندا واتای چیرۆکیش دەدات.

لە کوردیی ناوەندیدا، وشەی *مێژوو* بەکاردەھێندرێت کە لە وشەی «مێژ»ەوە وەرگیراوە کە واتە *کاتێکی دووری پێش ئێستا*.

ھەروەھا ھەندێجار، بەتایبەت لە دەقە کۆنەکاندا، وشەی *تاریخ* بەکاردەھێندرێت کە عەرەبییە.

وشەی *History*ش لە یۆنانییەوە ھاتووە: ἱστορία، دەخوێندرێتەوە: ھیستۆریا، واتە لێپرسێنەوە.

## سەرچاوەکان

مێژوو
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
٢٤ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٨٨٦ - ڕۆبێرت کوخ، بەکتریای دۆزییەوە، کە دەبێتە ھۆی نەخۆشی سیل.
* ١٩٢٣ - وڵاتی یۆنان بوو بە بە کۆماری.
* ٢٠٠٣ - دەستەی وڵاتانی عەرەبی بڕیاریاندا بە کۆی ٢١ دەنگ کە ھێزی ئەمریکا و بەریتانیا یەکسەر و بێ مەرج لە عێراق بکشێنەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٥٦ - ستیڤ باڵمەر، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری مایکرۆسۆفت

## مردنەکان
* ٨٠٩ - ھاروون رەشید، خەلیفەی عەباسی
* ١٩٤٦ - ئەلیکساندەر ئەلێخینە، یاریزانی شەترەنجی ڕووسی
* ٢٠٠٢ - سێزار میلستێن، زانای ئەرجەنتینی و وەرگری خەڵaتی نۆبێل لە بواری پزیشکیدا

## بۆنەکان
* ڕۆژی جیھانی نەخۆشی سیل (جیھان)
* ڕۆژی وەبیرھێنانەوەی ڕاستی و دادپەروەری (ئەرجەنتین)
* ڕۆژی خوێندکار (پەرستگای زانستزانی)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پێڕەوی مێژوویی

**پێڕەوی مێژوویی** بریتییە لە ڕێکارگەل و ڕێنوێنیگەلێک کە بەھۆیانەوە مێژووناسان لە ژێدەرە سەرەکییەکان و بەڵگەکانی تر بۆ کۆڵینەوە و دواجار بۆ نووسینی مێژوو کەڵکوەردەگرن.

پۆل:مێژووناسی
پۆل:مێتۆدۆلۆژی
مێژووناس

[thumb|200px|[ھێرۆدۆت (سەدەی پێنجەمی پێش زایین)، لە یەکەمین مێژووناسانی ناودار کە کارەکانی ھێشتا ماون.]]
**مێژووناس** (بە ئینگلیزی: *Historian*)، کەسێکە کە سەبارەت بە مێژوو دەخوێنێتەوە و دەنووسێت و شارەزایەتی. مێژووناسان لە ڕووداوەکانی ڕابردوو (ئەوانەی کە گرێدراوی مرۆڤن) دەکۆڵنەوە. ئەگەر مێژووناس گرنگی بە ڕووداوەکانی پێش مێژووی نووسراو بدات، ئەوە پێیدەوترێت **پێشمێژووناس** یان مێژووناسی پێشمێژوو.

لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا مێژووناسی بوو بە پیشەیەک.

## گرنگترین و بەنێوبانگترین مێژوونووسان
* ئیبن ئەسیری جزری
* ئیبن کەسیر
* ئیبن خەلدوون
* ھێرۆدۆت
* مەحموود کاشگەری

## بەستەری دەرەکی

*ھەندێک دەقی ھەڵبژێردراو لە ناسراوترین مێژووناسان (بە ئینگلیزی)
مێژووی زانست

زانست پەیکەرێکە پێکھاتوو لە زانین سەبارەت بە جیھانی سروشتی کە لەلایەن کۆمەڵەیەکی جیھانی لە لێکۆڵەرانی کەڵکوەرگر لە پێڕەوی زانستی، کە پێداگرە لەسەر ڕوانین، ڕاڤە و پێشبینیی جیھانی ڕاستەقینە لەڕێگەی تاقیکردنەوەوە، بەرھەمھاتووە.

شۆپاندنی چاوگەکانی زانستی نوێ بەھۆی زۆر دەقی گرنگەوە کە لە جیھانی کۆنەوە ماون گەنگازە. وشەی *[[زانستیار]]* *(scientist)* تاڕادەیەک تازەیە - یەکەمجار لە سەدەی نۆزدەھەمدا بەکارھێنرا - و لە دەقە کۆنەکاندا وەبەرچاوناکەوێت. پێشتر تۆژەرانی سروشت بە خۆیانیان دەوت فەیلەسووفی سروشتی.

ئەگەرچی تۆژینەوەی ئەزموونیی جیھانی سروشتی لە سەردەمانی کۆنەوە شرۆڤەکراوە (بۆ نموونە، لەلایەن تالیس، ئەرەستوو و دیترانەوە) و لە سەدەکانی ناوینیشەوە پێڕەوی زانستی بەکارگیراوە (بۆ نموونە، لەلایەن ئیبن ئەلھەیسەم، ئەبوو ڕەیحانی بیروونی و ڕاجر بەیکن‌ەوە)، بەڵام ھەڵھاتنی خۆری زانستی نوێ دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی نوێ، لە درێژەی ئەو شتەی کە پێی دەڵێن شۆڕشی زانستی، کە لە سەدەکانی ١٦و ١٧ لە ئەورووپادا ڕوویدا.

*پێڕەوی زانستی* بناخەی زانستی نوێیە و ھەندێک کەسان - بەتایبەت فەیلەسووفانی زانست و زانستیاران - تۆژینەوەگەلێک کە پێشتر بۆ سروشت کراوە بە *پێش-زانستی* ناودەبەن.

پۆل:مێژووی زانست
پۆل:زانست
پۆل:خوێندنەکانی زانست
پۆل:مێژوو
٢٥ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٦٥٥ - تیتان، گەورەترین مانگی ھەسارەی زوحەل لەلایەن کریستیان ھایجنزەوە دۆزرایەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٧٤ - سونجۆنگی کۆریا، کۆتا پادشای کۆریا و دووەم ئیمپراتۆری کۆریا.
* ١٩٤٧ - ئیبراھیم جەعفەری، سیاسەتوان و سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق.
* ١٩٦٥ - سارا جێسیکا پارکەر، ئەکتەری ئەمریکی.

## مردنەکان
* ١٩٨٠ - ڕۆلان بارت، بیرداڕێژی ئەدەبیی خەڵکی فەڕەنسە (لەدایکبوون: ١٩١٥)

## بۆنەکان
* ڕۆژی ئازادی (بیلاڕووسیا)
* ڕۆژی سەربەخۆیی، ڕۆژی سەربەخۆیی یۆنان لە دەوڵەتی عوسمانی (یۆنان)
* ڕۆژی ماریلاند (ماریلاند)
* ڕۆژی دایک (سلۆڤینیا)
* تێکۆشان بۆ مافەکانی مرۆڤ (سلۆڤاکیا)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٦ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٥٣ - جۆناس سالک، کوتانی دژی ئیفلیجی مناڵ ڕاگەیاند.
* ١٩٧١ - پاکستانی ڕۆژھەڵات بانگەوازی سەربەخۆیی لە پاکستان ڕاگەیاند بۆ پێکھێنانی کۆماری بەنگلادێش.

## لەدایکبووەنەکان
* ١٩٣٥ - مەحموود عەباس، سەرۆکی ھەرێمی فەڵەستین
* ١٧٥٣ - بەنجامین تۆمسن، زانا و داھێنەری بواری فیزیای ئەمریکی (مردن ١٨١٤)
* ١٨٦٨ - شا فوادی یەکەمی میسر (مردن ١٩٣٦)
* ١٨٧٤ - رۆبێرت فرۆست ، شاعیری ئەمەریکی

## مردنەکان
*١٨٩٢ : واڵت ویتمان ، وتارنووس و شاعیری ئەمەریکی

## بۆنەکان
* ڕۆژی سەربەخۆیی / ڕۆژی نەتەوەیی (بەنگلادێش)
* ڕۆژی مۆر
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڵاوکەرەوە

**بڵاوکەرەوە** (ھەروەھا: **بڵاوگە**، **وەشانخانە**) دامودەزگایەکە نووسراوەی وێژەیی، ھونەری یان زانستی لەچاپدەدات و بڵاویدەکاتەوە.

## بڵاوکەرەوەکانی بەرھەمی کوردی

## سەرچاوەکان
٢٧ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٦٤ - بەھێزترین بوومەلەرزە لە مێژووی ئەمریکا بە ٩.٢ پلەی ڕێختەر دای لە ئەلاسکا، لە ئەنجامدا ١٢٥ ھاوڵاتی کوژران.
* ١٩٧٦ - یەکەم ڕێگای میترۆی واشینتۆن بە درێژایی ٤.٦ میل کرایەوە.
* ١٩٩٨ - بەڕێوەبەرایەتی خواردن و دەرمان ڤیاگرای پەسەندکرد وەک چارەسەرێک بۆ لاوازی زایەندیی نێرینە.
* ٢٠٠٧ - ڕێکخراوی یەکێتیی پیاوانی کوردستان دامەزرا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٤٥ - ویلهێڵم ڕۆنتجن، زانای فیزیکیی و وەرگری خەڵاتی نۆبڵ (مردووی ١٩٢٣)
* ١٩٦٤ - پاسکاڵ مەشعەلانی، گۆرانیبێژی لوبنانی
* ١٩٧٠ - ماری کاری، گۆرانیبێژی ئەمریکی
* ١٩٧٠ - ئەلیزابێث میشێڵ، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٧٠ - شاژنە لەیلای ئێران (مردن ٢٠٠١)

## مردنەکان
* ٢٠٠٥ - ئەحمەد زەکی، ئەکتەری میسڕی (لەدایکبوون ١٩٤٩)

## بۆنەکان
* ڕۆژی جیھانیی شانۆ
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
بڵاوکردنەوە

وێنۆک|250px|چاپخانەیەک لە ئەفغانستاندا
**بڵاوکردنەوە** پێواژۆی بەرھەمھێنان و بەشینەوەی وێژە یان زانیارییە – ئەو چالاکییەی کە زانیارییەکان بخاتە بەردەستی ھەمووان. لە ھەندێک حاڵەتدا، لەوانەیە نووسەر خۆی بڵاوکەرەوەی کارەکانی خۆی بێت، واتە: داھێنەر و پەرەپێدەری ناوەرۆک خۆی میدیا بۆ پێشکەشکردن و نواندنی ناوەرۆکەکە دابینبکات.

بەپێی نەریت، زاراوەکە ئاماژە بە بەشینەوەی کاری چاپکراو وەکوو پەرتووک و ڕۆژنامە دەکات؛ بەڵام بە دەرکەوتنی سیستەمگەلی زانیاریی دیجیتاڵی و ئینتەرنێت سنوورەکانی بڵاوکردنەوە زیاتر کراونەتەوە و سەرچاوە ئەلەکترۆنیکییەکانیش (وەکوو پەرتووکی ئەلەکترۆنیکی و ماڵپەڕ و بڵاگ) لەخۆدەگرن.

## سەرچاوەکان
* زانیاری معاملە کردن(آموزش فروش )

پۆل:بڵاوکردنەوە
١٢ی تشرینی یەکەم

## ڕووداوەکان
* ١٤٩٢ - کریستۆفەر کۆڵۆمبۆس ئەمریکای دۆزییەوە و گەیشتە وشکایی کە ئەویش کاریبیان بوو. ئەو پێی وابوو گەیشتۆتە باشووری ئاسیا.
* ٢٠٠٥ - خۆکوشتنی وەزیری ناوخۆی سووریا، غازی کەنعان لە نووسینگەکەی خۆی.

## لەدایکبوونەکان
* ١٥٣٧ - ئێدواردی شەشەمی ئینگلتەرا (مردن ١٥٥٣)
* ١٩٣٤ - ڕیچارد مایێر، تەلارسازی ئەمریکایی و ھەڵگری خەڵاتی تەلارسازیی پریتزکێر.
* ١٩٦٢ - کارلۆس بێرنارد، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان
* ٢٠٠٥ - غازی کەنعان، وەزیری ناوخۆی سووریا (لەدایکبوون ١٩٤٢)

## بۆنەکان
* ڕۆژی دایک (مالاوی)
* ڕۆژی نەتەوەیی (ئیسپانیا)
* ڕۆژی مناڵ (بەڕازیل)
* ڕۆژی کۆڵۆمبۆس (ئەمریکا)
* دووشەممەی سوپاسگوزاری (کەنەدا)
* ڕۆژی ھاتنەدەرەوەی نەتەوەیی (شانشینی یەکگرتوو)
----

پۆل:تشرینی یەکەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
فەرھاد شاکەلی

وێنۆک|فەرھاد شاکەلی
**فەرھاد شاکەلی** شاعیر و ئەکادیمیکار و نووسەرێکی کوردە، ساڵی ١٩٥١ لەباشووری کوردستان، ناوچەی گەرمیان، لە دایک بووە. شاکەلی یەکێکە لەو شاعیرانەی کە شیعری کوردییان لە ١٩٧٠دا تازە کردەوە و بزووتنەوەیەکی گەورەی نوێخوازییان ھێنایە ناو ئەدەبی کوردییەوە.
فەرھاد شاکەلی خوێندنی دواناوەندیی لە شاری کفری تەواو کردووە و لە سەرەتای حەفتاکاندا لە زانکۆی بەغدا، بەشی زمانی کوردی خوێندوویەتی. ساڵی ١٩٧٤-١٩٧٥ چووە ڕێزی شۆڕشی کوردستانەوە و بوو بە پێشمەرگە و دوای ھەرەسھێنانی شۆڕش ماوەیەک خەباتی نھێنیی کرد و پاشان لە ڕێگەی بیابانەوە ڕووی کردە سووریا و ماوەیەک خەریکی کاری سیاسی و پێشمەرگایەتی بوو. لە ھاوینی ١٩٧٧دا بە یەکجاری وازی لە کاری سیاسی ھێنا و ڕووی کردە ئەوروپا.
شاکەلی دوای خوێندنی زمان و ئەدەبی ئینگلیزی، زمانانی نۆرد، زمانە کۆن و تازەکانی ئێران، وەک مامۆستای زمان و ئەدەبی کوردی لە زاانستگەی ئوپسالا، سوێد، دەستی بە کار کرد و ھەتا ئێستایش لەو زانستگەیە کار دەکات.
فەرھاد شاکەلی تا ئێستا نزیکەی ٣٠ کتێبی چاپ کردوون کە بەشێکی زۆریان دیوانی شیعرە، ئەوانی دیکەیش لێکۆڵینەوەی ئەکادێمی، کورتە چیرۆک، وەرگێڕان لە سوێدی و ئینگلیزییەوە و وتاری فکری و فەلسەفین.
لە ساڵانی ١٩٨٥-١٩٩٦دا گۆڤاری (مامۆستای کورد) بڵاو کردەوە، کە گۆڤارێکی فەرھەنگی و فکری بوو، سەرجەم ٣١ ژمارەی لێ دەرچوو. ھاوکاتیش ، ١٩٨٥-١٩٨٨، بە زمانی سوێدی گۆڤاری Svensk-kurdish journalی بڵاو کردەوە.
فەرھاد شاکەلی ئەمڕۆ شاعیر، ئەکادێمی و زمانەوانێکی ناسراوی کوردستانە و بە شێوەیەکی چالاکانە لە ژیانی فەرھەنگیی کوردستاندا بەشداری دەکات.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20160919014033/https://en.wikipedia.org/wiki/Ferhad_Shakely

پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا
بەکەسکردن

thumb|بەکەسکردنی خۆڕاگری و ئازایەتی
**بەکەسکردن** خوازەیەکی ھەبوونناسانەیە کە تێیدا شتێکی بەرھەست یان دەرھەست وەکو **کەسێک** نیشاندەدرێت. لە وێژەدا،بەکەسکردن واتە کەسایەتیی مرۆڤانە بە شتان و گیانلەبەران دان و وەک مرۆڤ پێشاندانیان.

## نموونەکان
* خۆر وا بەڕۆشنی تیشکی دایە من دەتوت ئەو تەنیا بۆ من تیشکی دەدا (لەم نموونەیەدا، خۆر وەکو کەسێک ھێنراوەتە پێش چاو کە توانای بڕیاردانی ھەیە).
* بەرازەکە لە خەو ڕابوو و ھەستا سەر پێ و دەستی کرد بە قسەکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیۆریی وێژەیی
عەرەباندن

**عەرەباندن** یان **عەرەبکردن** بریتییە لە چاندنی کەلتوور و داب و نەریتی عەرەبی لە ناوچەیەکی ناعەرەب لە پێناو زۆرکردنی خاکی عەرەبی،

ئاشکرایە کە عەرەبەکان یەکەم کەسی سامیی نەبوون کە لە نیمچەدوورگەی عەرەبی ھاتنە دەرەوە، بەڵکو ئارامییەکان، کەنعانییەکان، ئەکەدییەکان پەلیان ھاویشت بۆ ناوچەکانی باکووری سامییەکانی وەک ئاشوورییەکان، فینیقییەکان، بابلییەکان، عیبرییەکان و ئەمۆرییەکان.

## بەعەرەبکردن پاش ئیسلام
پاش ئیسلام، ھۆزە عەرەبییەکان لەژێر ئاڵای ئیسلام ڕژانە نێو بەیزەنتینییە و ساسانییەکان و مێزۆپۆتامیا، پاش چەند ساڵێک سەربازگەکان بوونە شاری گەورە زمانی ئارامیی دانیشتووانی ئەو ناوچانە کە زۆر نزیک بوو لە زمانی سامیی پێشووی قەحتانییەکان و عەدنانییەکانەوە بەعەرەبی کرا، ھەرچەندە تا ئەمڕۆ چەند کەمینەیەک بە زمانی ئارامیی سەردەم قسە دەکەن.

## بەعەرەبکردن لە سەردەمی نوێ
### عێراق
لە سەردەمی ڕژێمی بەعس، سەددام حوسەین سەدان ھەزار کورد و ھەزاران ئاشووری لە کەرکووک دەربەدەر کرد و ڕایگواستن بۆ شارەکانی باشووری عێراق و بەھەمان شێوە سەدان ھەزار لە عەرەبی لە شارەکانی باشووری ئێراقەوە ڕەوانەی کەرکووک دەکرد کە خانوو و ئوتومبێل و پارەی باشیان پێ دەدرا بۆ گوزەران و کارئاسانی ژیانیان بۆ دەکرا. لەبەرنبەردا ھەموو ھۆکارەکانی ژیان بۆ کوردەکان گران دەکران و کوردەکان پێویست بوو ناویان بگۆڕن بۆ عەرەبی بۆ دامەزراندن لە فەرمانگەکان و کڕینی زەوی یان خانوو.

لە پێش ڕاپەڕینی شارەکانی باشووری کوردستان حکوومەتی عێراق ھەوڵی لەناوبردنی شاری سلێمانی دا بە دروستکردنی شارێک لە باشووری ئێراق بە ناوی سلێمانی و گواستنەوەی دانیشتووانی شارەکە بۆ شارە نوێیەکە، بەڵام شکست و لاوازبوونی ڕژێمی بەعس لە داگیرکاری کوێت و ڕاپەڕینی شارەکانی باشووری کوردستان ئەو ھەوڵەی حکوومەتی ئێراقی ھەڵوەشاندەوە.

لە ساڵانی ھەشتاکاندا و لە پڕۆسەی ئەنفالدا ١٨٢٠٠٠ ھاوڵاتی بێتاوانی کورد زیندەبەچاڵ کران بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی دانیشتوونی کورد.

## ئەمانەش ببینە
* بەعەرەبکردنی کەرکووک

پۆل:تاوانەکانی دژی گەلی کورد
پۆل:تاوانەکانی ڕژێمی بەعس
پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:سەپاندنی کەلتوور
پۆل:عەرەب
پۆل:مێژووی عەرەب
ڕۆ (پیت)

**ڕۆ** (گەورە: **Ρ**، چکۆلە:**ρ** یا **ϱ**؛ بە یۆنانی: *ρω*) ھەڤدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ١٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
٢٨ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٢٣ - یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی بانگی حەق لە ئەشکەوتی جاسەنە بڵاوکرایەوە.
* ٢٠٠٥ - بومەلەرزەیەک لە وڵاتی ئیندۆزنیسیای دا بڕەکەی ٨،٧ بوو لە سالی ١٩٦٥ ئەمە بەھێزترین بوومەلەرزە بووە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٣٠ - جیرۆم ئیسحاق فرێدمان فیزیایی ئەمریکایی ، خەڵاتی نۆبڵ .
* ١٨٦٨ - مەکسیم گۆرکی، نووسەری ڕووسی (مردن ١٩٣٦)
## مردنەکان
* ١٩٨٦ - مەحسووم کۆرکماز، ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) و یەکەم فەرماندەی ھێزی ڕزگاری کوردستان

## بۆنەکان
* ڕۆژی مامۆستا (چێک، سلۆڤاکیا)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ڕستە

لە گۆڕەپانی زمانناسیدا، **ڕستە** دەربڕینێکە لە زمانی سروشتیدا. ڕستە یەکەیێکی ڕێزمانی و پەیڤی‌یە کە لە یەک یان چەند وشە (ھەر وشە نوێنەرایەتیی چەمکێک دەکات) پێکھاتووە. ڕستەیەک دەتوانێت بریتی بێت لە چەند وشەی دەستەکراو بۆ دەربڕینی وتەیەک، پرسیارێک، سەرسووڕمانێک، داخوازێک یان فەرمانێک.
پۆل:زمان
سێزدەبەدەر

**سێزدەبەدەر** سێزدەھەمین ڕۆژی نەورۆزە کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران وەکو ڕۆژی "سروشت" ناسراوە و خەڵکان دەچنە داوێنی سروشت و "سەوزە"یەکی کە لە ڕۆژی جەژنی نەورۆزەوە چاندوویانە دەیبەنە دەر و ماسیەکەی سەر سفرەی "٧ سین"یش دەخەنە ناو ئاو.thumb|ڕۆژی سەیران و سێزدەبەدر

## فەلسەفەی ناو

لە سەردەمی کۆنەوە گەلی ئێرانی ، بەتایبەت گەلی کورد هاتنی ساڵی تازە و نەورۆزیان لە ١٢ ڕۆژی سەرەتای بەهارەوە پیرۆز ئەکەرد ، دیارە کە مەبەست لەم ١٢ ڕۆژە ، ١٢ مانگی ساڵەو لە ڕۆژی ١٣ ی بەهارە بۆ کۆتایی پێهێنانی جێژنی ساڵی تازە ڕووییان ئەکردە سرووشت و داوێنی تەبیعەت.

باسەکان سەبارەت بە فەلسەفەی ڕۆژی ** سێزدەبەدەر ** زۆر و ڕەنگاوڕەنگە.

بۆ وێنە زۆربەی خەڵکی عام وا بیر ئەکەنەوە کە ژمارەی ١٣ نەحس و نەهاتە بۆیە ڕۆژی ١٣ ی ساڵ ئەڕۆنە دەرۆی ماڵەکان و ئەو نەهات و نەحسیە لە ماڵەکانیان دوور ئەکەنەوە.

ئەم باسە باسێک نەراست و بێ سەرچاوەیە و هیچ بەڵگەیەکی مێژوویشی لە پشتا نیە.

بەڵکوو بە پێچەوانەوە زۆربەی کارناسان ئەم ڕۆژەیان وەکوو ڕۆژێکی پیرۆز و موبارەک لە ڕۆژمێری ئێرانی باستان ناو ئەبەن.

ئێستاش لە رٶژمێری فەرمی  ئێراندا ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی سرووشت ئەناسرێت.

## گەلانی خاوەنی سێزدەبەدەر

**سێزدەبەدەر** لای هەموو گەلانی خاوەن نەورۆز پیرۆز ناکرێت ، بەڵام هەموو گەلانی خاوەن نەورۆز لە پشوودانی نەورۆز ، سەیران و چوونە ناو سرووشت یان هەیە، سێزدەبەدەر لە ناو ئێران ، ئەفغانستان ، کۆماری ئازەربایجان پیرۆز ئەکرێت.

## سێزدەبەدەری کوردستان

**سێزدەبەدەر** لە هەموو کوردستان دا پیرۆز ناکرێت و رۆژهەڵاتی کوردستان ئەم ڕەسمە بەڕێوە ئەبات ، بەڵام لە باقی کوردستاندا خەڵک لە پشوودانی نەورۆزدا سەردانی سرووشت ئەکەن و ئەڕۆن بۆ سەیران.

## پەڕاويزەکان


پۆل:نەورۆز
پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان
پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
ویڵیام ھیووەڵ

thumb|200px|ویڵیام ھیووەڵ (١٧٩٤ – ١٨٦٦)
**ویڵیام ھیووەڵ** (William Whewell – لەدایکبوون: ١٧٩٤، مردن: ١٨٦٦) خەڵکی ئینگلیز، زۆرزان، زانستیار، کەشە، فەیلەسووف، ئایینناس و دیرۆکناسی زانست بوو. ئەو کارتێکەرییەکی زۆری لەسەر زانستیارە گەورەکانی ڕۆژگاری خۆی بوو: جۆن ھێرشڵ، چارڵز داروین، چارڵز لیەڵ و مایکڵ فارادەی. ھەروەھا ئەو داھێنەری ھەندێک زاراوەیە کە ئەمڕۆژە بەکاردەھێنرێن، بەرچاوترینیان وشەی *scientist * (= زانستیار) ە (لە ساڵی ١٨٣٣دا).

## ژیان و کار
ھیووەڵ لە بنەماڵەیەکی ھەژار لە لەنکەستێر لەدایکبوو. باوکی دارتاشێک بوو کە دەیخواست کوڕەکەی لە داھاتوودا کارەکەی بگرێتە بەر، بەڵام ئەو ڕاتبەیەکی لە زانکۆی ترینیتی‌ وەرگرت و بۆ خوێندن چوو بۆ ئەوێ (ساڵی ١٨١٢). دواتریش بوو بە مامۆستای زانکۆ.

ساڵی ١٨٦٦ لە ئەسپ داکەوت و مرد.

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز
پۆل:زانایانی ئینگلیز
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٤
پۆل:مردووانی ١٨٦٦
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مێژووناسانی ئینگلیز
پۆل:شاعیرانی ئینگلیز
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:مێژووی ماتماتیک
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زمان
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفە بەریتانییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
١ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ١٩٢٤ - ئادۆڵف ھیتلەر بە ٤ ساڵ زیندانی سزا درا بەڵام تەنھا ٩ مانگ زیندان کرا.
* ١٩٧٦ - کۆمپیوتەری ئەپڵ دروست کرا لەلایەن ستیڤ جۆبز و ستیڤ وۆزنیاک.
* ١٩٧٩ - ئێران بووە وڵاتێکی کۆماریی ئیسلامی بە ڕێژەی %٩٨ی دەنگەکان لەدوای ڕووخانی شا.
* ١٩٨١ - کاتی ھاوینە داھێنرا.
* ١٩٩١ - کۆڕەوی گەلی کورد لە باشووری کوردستان دەستی پێکرد.
* ١٩٩٢ - دەستپێکردنی جەنگی بۆسنە.
* ٢٠٠١ - ھاوسەرگیری نێوان ھەمان ڕەگەز لە ھۆڵەندا ڕێی پێدرا کە بووە یەکەم وڵات بۆ ڕێپێدانی ئەو جۆرە ھاوسەرگیرییە.
* ٢٠٠٤ - ڕۆژنامەی ئاسۆ یەکەم ژمارەی دەرچوو.
* ٢٠٠٤ - گووگڵ خزمەتگوزاری جیمەیلی ناساند.
* ٢٠٠٩ - کرواتیا و ئەلبانیا چوونە نێو ناتۆ.
* ١٩١٨ - ھێزی ئاسمانی شاھانەی بەریتانیا دامەزرا.
* ١٩٦١ - دیناری کووەیتی چاپ کرا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨١٥ - ئۆتۆفۆن بسمارک لەدایکبوو.

## مردنەکان
* ١٩٦٨ - لیڤ لانداو زانای فیزیایی یەکێتی سۆڤیەت و ھەڵگری خەڵاتی نۆبلی فیزیا کۆچی دوایی کرد
* ٢٠٠٨ - خەلیل ئویسەل، دەرھێنەری سینەما و گەریلای پارتی کرێکارانی کوردستان

## بۆنەکان
* ڕۆژی درۆی نیسان
* ڕۆژی نەتەوەیی (ئێران)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ