open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
غوڵامشا خان

**ئەمانوڵا خانی دووھەمی ئەردەڵان** ناسراو بە**غوڵام شاخان** شاعیری کورد و حاکمی میرنشینی ئەردەڵانە کە لە سەدەی نۆزدەی زاینییدا لە سنه ژیاوە. غوڵام شاخان ھاوچەرخی مەولەوی بووە و شێعری بە ھەورامی نووسیوە. ئەو کوڕی خەسرەو خانی ناکام و ھەنەزای مەستوورە ئەردەڵان بووە. حوکمدارییەکەی لە ساڵی ١٢٦٥–١٢٨٤ی کۆچی بووە. دوای ئەو حکومەتی ئێران فەرھاد میرزای کردە والی سنە و کۆتایی بە دەسەڵاتی ئەردەڵانەکان ھات.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، نووسراوەی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی مەعارفی بەغدا
* بابا مردوخ روحانی ، تاریخ مشاھیر کرد ، انتشارات سروش 1371 - تهران 

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:میرنشینی ئەردەڵان
پۆل:میرەکانی ئەردەڵان
زانکۆی پرینستۆن

وێنۆک|چەپ|250px
**زانکۆی پرینستۆن** (بە ئینگلیزی: *Princeton University*)، زانستگایەکی گشتیە لە شاری پرینستۆن، پارێزگای نیوجێرسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان. زانکۆی پرینستۆن کە ساڵی ١٧٤٦ی زایینیدا بینا نراوە و ئێستا زانکۆی جیاوازی ھەیە و نزیک بە ھەشت ھەزار کەس خوێندکاری لە لقە جۆراوجۆرەکانی زانستدا وەکوو ئەندازیاری، پزیشکی، یاسا و ھونەردا ھەیە. فیزیکزانی مەزن ئەلبەرت ئاینشتاین لە ساڵانی چلدا لە زانکۆی پرینستۆن وانەی وتوە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی زانستگای پرینستۆن
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی دەیەی ١٧٤٠
پۆل:کۆلێژە کۆلۆنیالیەکان
محەممەد فەرەج

**محەممەد فەرەج** لەدایکبووی شاری ھەڵەبجەلە ساڵی١٩٥٣، بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئادابی عەرەبیدا لە پارێزگای نەجەف تەواو کردوە.
لەڕێی مامۆستا علی عبداللە و پەیوەندی بە برایانی مووسڵمانان کردوە و لەکاتی بوونی ناکۆکی نێوان خەتی یەک و خەتی دووی ئیخوان سەر بە خەتەکەی مامۆستا سەلاح بوە و لەسەرەتای دامەزراندنی یەکگرتووی ئیسلامی یەوە ئەندامی مەکتەبی سیاسی بوە تا ئێستا و بۆ یەک خول ئەندامی پەرلەمانی کوردستان و بەرپرسی لیژنەی مافی مرۆڤ بووە.

لە ٢ی ئایاری ساڵی ٢٠١٢ وەک ئەمینداری حیزبی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان ھەڵبژێردرا لەلایەن ئەندامانی کۆنگرەی شەشەم، لە کۆنگرەی حەفتەمی حیزبەکە لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ٢٠١٦، خۆی کێشایەوە لەخۆھەڵبژاردن بەپۆستی ئەمینداری یەکگرتوو.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
*محمد فەرەج ، ئەمیندارە تازەکەی یەکگرتوو کیە ؟ | ماڵپەڕی ئەیوبی

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:سیاسییەکانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
چەمخالە

**شارستانی چەمخالە** یان **قەزای چەمخالە** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای گیلانە و ناوەندەکەی شاری لەنگڕوودە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٥،٤٦١ کەس دانیشتووی ھەبووە کە بە شێوەزاری کوردیی لەکی قسە دەکەن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
ئێرج خاڵسی

**ئێرج خاڵسی** (١٩٥٥ لە ئیلام - ) شاعیرێکی رۆژھەڵاتی کوردستانە و خەڵکی شاری ئیلامە. ئەو لە وڵاتی ئینگلستان، دکتۆرای یاسای ناودوڵەتی گرتووە، ئێستاکەش لە شاری تاران ئیش دەکات. ئێرج خاڵسی بە دوو زمانی کوردیی باشووری و فارسی شیعر دەنووسێت.

## کتێبەکان
### شیعری فارسی
* خالصی، ایرج، *بازوان برھنە باران* (باسکە ڕووتەکانی باران)، تاران: ثالث، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ۱۲۴ پ.
* خالصی، ایرج، *‏ترانەھای کوتاە زمینی* (کورتە گۆرانییەکانی زەوینی)، تاران: ثالث‏‫، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ‏‫۹۴ پ.‬
* خالصی، ایرج، *ذھن آبی نیلوفر: مجموعە شعر* (بیری شینی نیلۆپەڕ: کۆمەڵە ھەڵبەست)، تاران: ثالث‏‫‏‏، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ‏‫‏‏۱٦٦ پ.
* خالصی، ایرج، *یاس زرد نگاە* (یاسەزەردی نیگا)، تاران: ثالث‏‫‏‏، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ‏‫‏‏۱۰۲ پ.

### شیعری کوردی
* خاڵسی، ئێرج، *ھەوای بەرز کۊەسان*، ئیلام: پەخشانگەی زانا‏‫، ۱۳۸۹‬(=٢٠١٠)، ‏‫۱۱۲ پ.‬
* خاڵسی، ئێرج، *خش کەی دە سایەی خوەی: سەد و بیست ھایکۆی دوزوانەی کوردی-فارسی*، ئیلام: پەخشانگەی زانا، ۱۳۹۹(=٢٠٢٠)، ‏‫٦۸ پ.
* خاڵسی، ئێرج، *گفتگوو وەرد شای کۊەیل شەلەم*، ئیلام: پەخشانگەی زانا‏‫، ۱۳۹۱(=٢٠١١)، ‫۲٤۰ پ.‬
* خاڵسی، ئێرج، ‏*‫خاتون شعر‌ەیل عاشقانەی من و عشق ئەبەدی‮‬‏‫*، ‏‫ئیلام‮‬‬‏‫: پەخشانگەی زانا، ۱۳۹۰(=٢٠١٠)‮‬، ‏‫۱٥۰ پ.

### شیعری کوردیی منداڵان
* خاڵسی، ئێرج، *گولی و تووپ قلقلی و بادبادەک*، ئیلام: پەخشانگەی زانا، ‏‫۱۳۹۹‬(=٢٠٢٠)، ‏٦۲ پ.

## نموونەیەل لە ھەڵبەستەکان
نموونەیەک لە شیعری ئەم شاعیرە:

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ئیلام
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەبوو نوواس

[300px|وێنۆک|وێنەی ئەبوونوواس کە بە دەستی [جبران خەلیل جبران کێشراوە]]
**ئەبوو نوواس** (، ) (٧٥٦–٨١٤) شاعیری گەورەی کلاسیکی عەرەبی کە جار جار بە فارسیش نووسیویەتی. لە شعری عاشقانەدا دەستێکی بەرزی ھەبووە و بە شاعیری بادە ناوی دەرکردووە. ئەبوو نواس لە شاری ئەھوازی ئێران یان لە بەسرەی عێراق لە دایک بووە و دایکی ئەھوازی و باوکی دەمیشقی بووە. ئەبوو نوواس لە بەغدا کۆچی دوایی کردووە و ھەر لەوێش نێژراوە. ئەو ناوی لە ھەندێک شوێنی زۆردا لە کتێبی «ھەزار و یەک شەو» دا ھاتووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:لەدایکبووانی ٧٥٦
پۆل:مردووانی ٨١٤
پۆل:شاعیرانی عێراقی
پۆل:خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە لە سەدەکانی ناوین
پۆل:خەڵکی ئەھواز
تەختەکلیلی کۆمپیوتەر

**تەختەکلیل** ئامێرێکە بەستراوە بە کۆمپیوتەرە  کە کارئاسانی بۆ بەکارھێنەرانی کۆمپیوتەر دەکات بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵە فرمانێک لەسەر کۆمپیوتەر ئەویش بەھۆی کۆمەڵێ دوگمەی تایبەتەوە کە ھەریەکیان فرمانیان لەوەی تری جیاوازە.

## بیرۆکە
thumb|دوگمە سەرەکیەکانی تەختەکلیل
بیرۆکەی دروستکردنی تەختەکلیل بۆ ڕۆژنامەنووسی ئەمریکایی کریستۆڤەر شۆلێسەوە داھێرا کە سەرەتا بە (QWERTY) ناونرا دواتر گۆڕدرا بۆ تەختەکلیل (keyboard).

## دوگمەکان
thumb|شێوەی گشتی تەختەکلیل
تەختەکلیل لە کۆمەڵێ دوگمەی فرمان جیاواز پێکدێت لەوانە:
# پیتەکانی زمانەکان (بەپێی زمانەکان دەگۆڕدرێ نمونە ئنگلیزی ٢٦ پیتە واتە ٢٦ دوگمەی بۆ تەرخان کراوە)
# ژمارەکان (لە سفر تاوەکوو نۆ) (٠---٩)
# Shift
# کۆنتڕۆل (CTRL)
# ALT
# ALT GR
# تاب (TAB)
# دەرچوون (ESC)
# گەڕانەوە (Back Space)
# ENTER
# ھێما بیرکاریەکان
# ھێمای دراوەکان
# ھێمای ئینتەرێنی @ (at)
# ھێمای تر وەک:(% , & , * , # , ] , [ , } , { , ? , > ,  Return
# Turn کە بۆ گوژاندنەوەی ئامێرەکە بەکاردێت!

## زمان و تەختەکلیل
تەختەکلیل بەگەلێ زمان دێتە دروستکردن بەڵام ئەوەی زۆرترینە زمانی ئینگلیزیە. بۆ زمانی کوردی تا ئێستا لەسەر خۆی سیستەم و ئامێرەکان دروست نەکراوە بەڵام خۆشبەختانە تا ئێستا لە ڕێگەی چەند بەرنامەوە بەشێکی بچووکی ئەو کێشەیە بۆ نووسینی کوردی چێکراوە.

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:تەختەکلیلەکانی کۆمپیوتەر
ڕۆژی ناونەتەوەییی ئاگرکوژێنەکان

**جەژنی جیھانی پیاوانی ئاگرکوژێنەوە** (بە ئینگلیزی: *IFFD*، کورتکراوەی *International Firefighters' Day*) ٤ی ئایاری ھەموو ساڵێک دیاریکراوە و ھۆکارەکەشی بۆ مردنی ٥ کەس لە پیاوانانی ئاگرکوژێنەوە لە ئوسترالیا دەگەڕێتەوە.

## سەرچاوەکان

#### ئاماژە بەسەرچاوە (ئینگلیزی)

* Diamantes, David. Fire Prevention: Inspection and Code Enforcement. 3rd ed. Cliffton Park, NY: Thomson Delmar Learning, 2007. Print
* Facts About Wind and Wildfires. The Weather Channel Interactive, Inc, 2010. Web. 15 October 2010.
* International Firefighters’ Day. IFFD.NET, 2006. Web. 15 October 2010.
* Klinoff, Robert. Introduction to Fire Protection. 3rd ed. Cliffton Park, NY: Delmar Cengage Learning, 2007. Print.
* The Origins of International Firefighters’ Day. Newcastle Events, 2010. Web. 15 October 2010.
* United States. U.S. Fire Administration. Fire Statistics. Sept 2010. U.S. Fire Administration. Web. 15 October 2010.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی

پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
ئوسووکەند

**ئوسووگوند** یان **ئوسووکەند** (Usûkend، بە فارسی: ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٤٥ کەس لە ٤٨٨ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی موکریانی ڕۆژاوا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی مەھاباد
* شارستانی مەھاباد

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:گوندەکانی شارستانی مەھاباد
فرانسوا ئۆلاند

**فرانسوا ئۆلاند**، لە ڕێکەوتی ١٢ ی ئابی ١٩٥٤، لە شاری ڕووئێن ی وڵاتی **فەڕەنسا** لە دایک بووە. لە ساڵی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٨ سکرتێری یەکەمی پارتی سوسیالیستی فەڕەنسا بووە. لە ماوەی ساڵانی ١٩٨٨ تا ١٩٩٣ و لە ١٩٩٧ تا دواتر نوێنەری شاری کۆرێز بووە لە پەرلەمانی فەڕەنسا دا. لە ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠٠٨ شارەوانی شاری توول بووە.

لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٢ ی فەرانسەدا لەلایەن پارتی سوسیالیست و پارتی ڕادیکاڵی چەپ ەوە کاندیدی پۆستی سەرۆککۆماری ئەو وڵاتە بوو و لە خۆلی دووھەمی ھەلبژاردنەکان (لە شەشی ئایاری ٢٠١٢)دا لە نیکۆلا سارکۆزی سەرۆککۆماری ڕاستڕەوی ئەو وڵاتەی بردەوە.

## ژیاننامە
فرانسوا ژێرارد جۆرج نیکۆلا ئۆلاند کۆڕی بچووکی دوکتۆر جورج گۆستاڤ ئۆلاند و خاتوو نیکۆل فرێدریک مارگێریت تریبێرت ە. ناوبراو لە خۆێندنگەی بەڕێوەبەرایەتی نیشتمانی دا کە تایبەتە بەو کەسانەی کە دەچنە نێۆ کاروباری دەوڵەتی و فەرمییەوە خوێندویەتی.
لە ١٩٧٠ دا لەگەڵ خاتوو سێگۆلێن ڕۆیاڵ دا ژیانی ھاوبەشی پێک ھێنا و بوون بە خاوەنی چوار منداڵ. لە ٢٠٠٧ دا لێک جیا بوونەوە.

## ژیانی سیاسی
لە ١٩٧٤ دا بوو بە سەرۆکی سەندیکای خوێندکاران لە خوێندنگەی سیاسەت لە پاریس دا. دواتر چووە خوێندنگەی بەرزی بازرگانی لە پاریس و بوو بە سەرۆکی کومیتەی پشتگری لە فرانسوا میتێران.

لە ١٩٧٩ دا بووە بە ئەندامی پارتی سوسیالیستی فەڕەنسا.

## سەرچاوەکان

* http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=François_Hollande&oldid=467214107
*تلویزیۆنی فەرانسە ٢٤
* https://web.archive.org/web/20120507023840/http://francoishollande.fr/index.html

پۆل:پارێزەرانی فەڕەنسی
پۆل:زیندووان
پۆل:حکوومەتی ئەندۆرا
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی فەڕەنسا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:فرانسوا ئۆلاند
پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
ڕاوتینگ

لە تۆڕەکاندا، **ڕاوتینگ** بریتییە لە پێواژۆی ھەڵبژاردنی ڕێچکە بۆ ناردنی ترافیکی تۆڕ پێڕا. ڕاوتینگ لە زۆرێک لە تۆڕەکاندا ئەنجام ئەدرێ، بۆ نموونە لە تۆڕی تەلەفۆن (سویچینگی خولگە)، لە تۆڕە ئەلەکترۆنیکەکانی داتا (وەک ئینتەرنێت) و، لە تۆڕەکانی گواستنەوەدا. ئەوەی لە پلەی یەکەما لەم وتارە گرنگیی پێ ئەدرێ ڕاوتینگ لە تۆڕە ئەلەکترۆنیکەکانی داتایە بە بەکارھێنانی تەکنۆلۆژیای سویچینگی پاکەت.

لە تۆڕەکانی سویچینگی پاکەتدا، ڕاوتینگ بریتییە لە کاری دیاریکردنی ڕێگەی دەربازبوون بۆ ئەو پاکەتانەی کە ئەیانەوێ لە سەرچاوەکەیانەوە بەرەو دوایین شوێنی مەبەستیان بڕۆن بەڵام ھیچ ڕێگایەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان سەرچاوەکەیان و شوێنی مەبەستیاندا بوونی نییە؛ بۆیە ناچارن لە ژمارەیەک گرێی ناوبژییەوە تێپەڕن. گرێکانیش دەزگاکەلێکن وەکوو ڕاوتەر، پرد، دەرەڕێ، ئاگرەدیوار، یا سویچ. کۆمپیوتەرە سادەکانیش ئەتوانن کاری ڕاوتینگ بکەن بەڵام لەبەرئەوەی کە ڕەقەواڵەی ئەوان بۆ ئەو مەبەستە دروست نەکراوە لەوانەیە پێرفۆرمانسیان لە خوارەوە بێ. پرۆسەی ڕاوتینگ بۆ دۆزینەوە و دەستنیشانکردنی ڕێگەی شیاو سەیری زانیاریی ناو خشتەی ڕاوتینگ ئەکا. خشتەی ڕاوتینگ لە بیرگەی ڕاوتەرەکەدا ڕائەگیردرێ و ڕێگەی گەیشتن بە گەلەک تۆڕی جیاوازی تێدا دیاری کراوە.

## ڕادەستکردنی پەیامەکان
شێوازەکانی ڕاوتینگ لە چۆنیەتیی بەدەستەوەدان و ڕادەستکردنی پەیامەکاندا (پاکەتەکاندا) جیاوازییان ھەیە:

* یوونیکەست (unicast) پەیامەکە ڕادەستی یەک گرێی تایبەت ئەکا.
* برۆدکەست (broadcast) پەیامەکە ڕادەستی ھەموو گرێکانی ناو تۆڕ ئەکا.
* موڵتیکەست (multicast) پەیامەکە ڕادەستی ئەو کۆمەڵەیە لە گرێکان ئەکا کە ئاماژەیان پێ کراوە.
* ئێنیکەست (anycast) لەناو کۆمەڵەیەک لە گرێکانەوە، پەیامەکە ڕادەستی ئەو گرێیە ئەکا کە لە نزیکی سەرچاوەکەوەیە.
* جیۆکەست (geocast) پەیامەکە ڕادەستی کۆمەڵێک گرێی ھەڵکەوتوو لە ناوچەیەکی جوگرافیاییی تایبەت ئەکا.

پۆل:نژیاروانیی ئینتەرنێت
پۆل:ڕاوتینگ

## شێوازەکانی گەیاندن

Routing schemes differ in how they deliver messages:

یۆنیکاست (Unicast) باوترین شێوازی گەیاندنی نامەیە لە ئینتەرنێتدا.

ئەم بابەتە تیشک دەخاتە سەر ئەلگۆریتمەکانی ڕاوتینگی یۆنیکاست (Unicast).
کۆشکی سپی

**کۆشکی سپی** واتە شوێنی دانیشتنی سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، کە لە شاری واشینگتۆنی ئەو وڵاتە دایە. ئەم کۆشکە لە سێ بەشی: ناوەندی، ڕۆژھەڵات وە ڕۆژاوا پێک ھاتووە.ئەم کۆشکە شەش تەبەقەی ھەیە. ژێر بینای ئەم کۆشکە ٥١٠٠مەترە. ئەم کۆشکە ١٣٢ ئوتاق، ٣٥ مەستەراو، ٥نەفەر ئاشپەزی تەواو وەخت وە ڕۆژانە ٥٠٠٠ بینەری ھەیە.

## پێشینە

ئەم کۆشکە لە ساڵی ١٧٩٢ ھەتا ساڵی ١٨٠٠ زایینی ھاوکات لەگەڵ بنیادنانی شاری واشنگتۆن تەواو کراوە. جان ئادامز یەکەمین سەرۆک کۆماری ئامریکایە کە لەم کۆشکەدا نیشتەجێ بووە. لە سەردەمی سەرۆک تۆماس جێفێرسۆن، پەرە پێ دراوە، وە زیادکردنی کردنی دوو کۆڵەکە بۆی بووەتە هۆی زیاتر گەورەکردنی ئەم شوێنە.
ئەم کۆشکە لە ساڵی ١٨١٢، بە ھۆی ھێرشی بەریتانیا بۆ سەر ئەم کۆشکە تا ڕادەیێکی زۆر لە ناو چوو، بەڵام بە زوویی سەر لە نوێ درووست کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆشکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆشکی سپی
پۆل:فەرھەنگی زانستی سیاسی
سوپای سوور

وێنۆک|ھێمای سوپای سووری سۆڤیەت
**سوپای سووری کرێکاران و جووتیاران** یان **سوپای سوور** (، بە کورتە РККА)، وەک کۆمەڵە شەڕکەرە شۆڕشگێرییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت لەکاتی شەڕی ناوخۆیی ڕووسیادا (١٩١٧–١٩٢٣) دەستی پێکرد، دواتر گەشەی کرد بۆ سوپای نەتەوەیی سۆڤیەت. لە ساڵانی سییەکانی سەدەی بیستەمدا ئەرتەشی سوور یەکێک بوو لە گەورەترین سوپاکانی لە مێژوودا.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەرتەشەکان
پۆل:کۆلکە
پۆل:شەڕکەرەکان
پۆل:کۆمەڵەکان
پۆل:کۆمۆنیستەکان
پۆل:سەربازی یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:مێژووی سەربازیی ڕووسیا
ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس

وێنۆک|left|بینای بنکەی تەکنۆلۆژیای ئێم ئای تی

**ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس** یان **ئێم ئای تی** ()، زانستگایەکی تایبەته له شاری کەمبریجی، ویلایەتی ماساچووسێتسی وڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان. بە پێی ھەمووی پلەبەندیەکان **ئێم ئای تی** یەکێك لە ناسراوترین و باشترین زانکۆکانی جیھانە. زانکۆی ئێم ئای تی له ساڵی 1861ی زایینیدا بینا نراوه و ئێسته شەش کۆلێژی جیاوازی هەیه و نزیک به یانزە هەزار کەس خوێندکاری له لقه جۆراوجۆرەکانی زانستدا وەکوو ئەندازیاری، پزیشکی و تەلارسازیدا هەیه.

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی زانکۆی ئێم ئای تی*

* [www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011/subject-rankings/engineering/civil-engineering  پلەبەندیی زانکۆکان، کیوو ئێس]

پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٨٦١
پۆل:زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:پەیمانگەی ماساچوستس بۆ تەکنەلۆجیا
تورکمان

230px|وێنۆک|چەپ|کچێکی تورکمەن لە جلی تورکمەنیدا
**تورکمان** یان **تورکمەن** گرووپێکی تورکین کە خەڵکی ئاسیای ناوەڕاستن و بە شێوەیەکی سەرەکی لە تورکمانستان و ناوچەکانی باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران و باکووری ڕۆژئاوای ئەفغانستان دەژین.  هەروەها کۆمەڵەیەکی گەورەی تورکمان لە ئۆزبەکستان، کازاخستان دەبینرێن.  بە زمانی تورکمانی قسە دەکەن. وەک هەموو تورکەکانی تر، پێشتر تەنگرییەکانی بوون تا ئیسلام هات. ئێستا زۆربەیان موسڵمانن هەرچەندە هەندێکیان بە تەنگرییەت و بەهایی دەمێننەوە.

## بنچینەی ناوی تورکمان
مەزەندە دەکرێت کە ناوەکە لە لێکدراوی دوو وشەی فارسی ھاتبێ (تورک مانەند)‌کە بە واتای (ھاوشێوەی تورک)دێت، چونکە زمان و بەرگاری ئۆغوزەکان ھەر ھەمان زمان و شێوەی تورکانی سەمەرقەند و بوخارا بوو. بۆ جیاکردنەوەی  ئۆغوزە موسڵمانەکان بە تورکمان ناسران. لە کتێبی ئەلئەساب (بە عەرەبی: الانساب) کە دانەرەکەی ناوی (ئیمام ابی السعد السمعانی)یە و لە باکووری خوراسان دا ژیاوە و ساڵی ١١٦٦ زایینی مردووە، لە دوو توێی پەرتووکەکەیدا بە ھەزارەھا نازناوی باوی ئەوسای خوراسان و تورکستانی باس کردووە بەڵام نازناوی تورکمانی تێدا نیە وەک چۆن نازناوی (کوردستانی)یشی تێدا نیە چونکە ناوی کوردستانیش لە دوایین رۆژگاری سەلجووقەکان پەیدا بووە. ھەر خۆی ناوبژیوان بووە لە کێشەیەک لە نێوان خەڵکی شارێکی ئەوسای خوراسان و تیرەیەکی ئۆغوز. خوراسانیش  ئەوسا ھەرێمێکی بەربڵاوتر بوو لە ئێستاو گشت شارەکانی رۆژھەڵاتی ئێران و ئەفغانستان و وڵاتی سەمەر‌قەند و بوخارای دەگرتەوە. 
لە دوای پەیدابوونی مەغۆل رۆلی سەلجووقەکان نەماو، تورکمانەکان بوون بە ھاریکارو جێگرەوەی سوڵتانەکانیان لە بەغدا، تەورێز، کوردستان و ئەنادۆڵ.‌ دوو دەوڵەتی قەرەقوویونلوو و ئاق قوویونلوو پێکھێنا کە بە دەستی یەکەویە شیعەکان لە ناوبران. لە ئاسیای بچووک رۆڵی گرینگیان ھەبووە لە بنیاتنانی دەوڵەتی عوسمانی کە بابەگەورەیان لە تۆرەمەی تیرەیەکی تورکمانەکانە بە ناوی عوسمانجیق. ئەتابەگانی زەنگی لە حەلەب و دیمەشق لەشکرەکانیان ھەر لە تورکمان پێک دەھات کە شارەزابوون لە ئەسپسواری و تیرھاوێژی شایستە بوون و لە شەری دژ بە خاچ ھەڵگران بەشێکی گرینگی لەشکری سەلاحەدینی ئەییووبی یان پێک دەھێنا. و دواتر لە دەوڵەتی مەمالیک لە میسر ڕۆڵی گرینگیان ھەبووە. 

## مێژووی کۆن
بۆ پاراستنی سەربەخۆیی خۆیان، ئەو عەشیرەتانەی لە تورکمانستاندا مانەوە، لە هاوپەیمانی سەربازیدا یەکدەگرنەوە، هەرچەندە پاشماوەی پەیوەندییە خێڵەکییەکان تا سەدەی بیستەم مانەوە.  پیشەی نەریتی ئەوان کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و پیشەی دەستی جۆراوجۆر بوو.  نموونە کۆنەکانی هونەری کارپێکراو (بە پلەی یەکەم فەرش و زێڕینگەریی) ئاستێکی بەرزی کولتوری هونەری فۆلکلۆر نیشان دەدەن.  هەروەها سەلجوک، خورازمی، قارە قویونلو، ئاق قۆیونلو، عوسمانی و ئەفشاری لە عەشیرەتەکانی تورکمانی چینیق، بەگدیلی، ییوا، بەیاندور، کەیی و ئەفشاری.

## سه‌رچاوه

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکمانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:مێژووی تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
زانکۆی ئیلینۆی لە ئێربانا–شەمپەین

زانکۆی ئیلینۆیز(بە ئینگلیزی: University of Illinois at Urbana–Champaign)زانستگایەکی گشتیه له ویلایەتی ئیلینووای وڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان. بە پێی ھەمووی پلەبەندیەکان **زانکۆی ئیلینۆیز** یەکێك لە ناسراوترین زانکۆکانی جیھانە. ئەم زانکۆیە له ساڵی 1867ی زایینیدا بینا نراوه و ئێسته شانزە کۆلێژی جیاوازی هەیه و نزیک به چل و دوو هەزار کەس خوێندکاری له لقه جۆراوجۆرەکانی زانستدا وەکوو ئەندازیاری، پزیشکی و تەلارسازیدا هەیه.

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی زانکۆی ئیلینۆیز*

[www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011/subject-rankings/engineering/civil-engineering ماڵپەڕی QS]*

پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
ڕۆژژمێری کوردی

**ڕۆژژمێری کوردی** یان **ساڵنامەی کوردی** ساڵێکی ھەتاوییە و بەگوێرەی سووڕی زەوی بە دەوری ھەتاودا ژمارەی مانگەکان و دەستپێک و کۆتاییی ساڵەکان و ساتی گۆڕان بۆ ساڵی نوێ، کتومت ھەروەک ساڵی ئێرانییە، بەڵام دوو جیاوازیی سەرەکیی ھەیە کە بریتین لە:

# ڕۆژژمێری کوردی بەپێچەوانەی ڕۆژژمێری ئێرانی، کۆچی نییە بەڵکوو ساڵی ١ی ڕۆژژمێری کوردی ئەو ساڵەیە کە ئیمپراتۆریی مەزنی ماد لەلایەن دیاکۆوە دامەزرا، ئەویش ٧٠٠ ساڵ پێش زایین بوو.
# لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەھاباددا ناوی مانگەکان کران بە کوردی کە بریتین لە:
* **بەھار**: خاکەلێوە (نەورۆز) (ھەرمێ پشکوان) - بانەمەڕ (گوڵان) - جۆزەردان
* **ھاوین**: پووشپەڕ -  خەرمانان - گەلاوێژ
* **پاییز**: ڕەزبەر - خەزەڵوەر (گەڵاڕێزان) - سەرماوەز
* **زستان**: بەفرانبار - ڕێبەندان - ڕەشەمە (ڕەشەمێ)

## مانگەکان

## ساڵی کوردی

ئەمساڵی کوردی: (کوردی)

### بەراوردی ساڵی کوردی لەگەڵ ساڵی ھەتاویی کۆچیدا
ساڵی کوردی «١٣٢١» ساڵ لە ساڵی ئێرانی گەورەترە. ئەگەر ئەمساڵ ساڵی ()ی ھەتاوی بێت، ئاوا دەبێتە کوردی: ( = ١٣٢١ + )

یان ئەگەر ساڵی کوردیمان ھەبێت، بۆ ئەوەی بیکەینە ساڵی کۆچیی ھەتاوی (ئێرانی) بەپێچەوانەی سەرەوە دەکەین (١٤٠١ = ١٣٢١ - )

### بەراوردی ساڵی کوردی لەگەڵ ساڵی زایینیدا
یەکەم ساڵی دەستپێکی ڕۆژژمێری کوردی ٧٠٠ ساڵ پێش لە زایین بووە. بەھاری ئەو ساڵەش دەستپێکی ساڵەکە بووە. ھەروەکوو چۆن ساڵی کۆچیی ھەتاوی ھاوکات نییە لەگەڵ ساڵی زایینیدا، ساڵی کوردیش لەگەڵ ساڵی زایینیدا ھاوکات نییە. ساڵی کوردی ٧٠٠ ساڵ لە ساڵی زایینی گەورەترە. بۆ گۆڕینی ئاوا دەکەین:
# ئەگەر لە نێوان ١ی ژانڤییەی ساڵی زایینی تا ٢٠ یان ٢١ی مارس (واتە ١ی نەورۆز) بێت، ٦٩٩ ساڵ دەخەینە سەر ساڵە زایینییەکە، دەبێتە ساڵی کوردی، بۆ نموونە ئەگەر ساڵی ٢٠٠٥ بێت ئاوا دەکەین: (٢٧٠٤ = ٦٩٩ + ٢٠٠٥)
کە ئەگەر ساڵی کوردیمان ھەبێت بەپێچەوانەی سەرەوە دەکەین:(٢٠٠٥ = ٦٩٩–٢٧٠٤)
# ئەگەر لە نێوان ٢١ی مارس تا ٣١ی دیسامبر بێت، ٧٠٠ دەخەیەنە سەری. بۆ نموونە ئەگەر ٢٠٠٥ بێت ئاوا دەکەین: (٢٧٠٥ = ٧٠٠ + ٢٠٠٥)

کە ئەگەر ساڵی کوردیمان ھەبێت بەپێچەوانەی سەرەوە دەکەین: (٢٠٠٥ = ٧٠٠–٢٧٠٥)

## سەرچاوەکان
* 
* 
* 

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕۆژژمێری کوردی
پۆل:ڕۆژژمێرەکان
سالار کەمانگەر

**سالار کە‌مانگر** (لەدایکبووی ١٩٧٧ لە تاران) بە‌ڕێوە‌بە‌ری جێبە‌جێکاری کۆمپانیای یووتیووبە‌ و جێگری سە‌رۆکی بە‌شی ڤیدیۆیە‌ لە‌ گووگڵ.

## ژیاننامە
سالار کە‌مانگر لە‌ تاران لە‌دایکبووە‌ و ھە‌ڵگری بڕوانامە‌ی بە‌کالۆریۆسە‌ لە‌ زانستی زیندە‌وە‌رزانی و بە‌ چە‌ندین پاداشت و ڕێزیش لە‌ لایە‌ن زانكۆی ستانفۆرد‏‏‏ە‏‏‏وه‌، ھە‌وە‌ھا نۆیە‌مین فە‌رمانبە‌ر بوو کە‌ پە‌یوە‌ندی بە‌ گووگڵە‌وە‌ کرد لە‌ دوای دە‌رچوونی لە‌ زانکۆی ستارتفۆرد لە‌ ساڵی ١٩٩٨.

سالار کە‌مانگر سە‌رۆکی پێشوو و ئە‌ندامی تازە‌ی Meadowood Social Venture بە‌ یارمە‌تیدانی PARSA Community Foundation کە‌ کۆمە‌ڵگایە‌کی پاشماوە‌ی فارسی  و قۆنتە‌راتچیە‌تی و مرۆییە‌. لە‌ چاوپێکە‌وتنێکی لە‌گە‌ڵ کۆمە‌ڵە‌ی خوێندکارانی فارسی لە‌ زانکۆی ستانفۆردا دە‌ڵێت من لە‌ ناخمە‌وە‌ دڵخۆشم بە‌ ڕێکخراوە‌کە‌ و ئە‌و کاریگە‌رییە‌ ئە‌رێییە‌ی کە‌ ھە‌یبوو لە‌سە‌ر خوێندنی دوای بە‌کالاۆریۆسی و لە‌ڕێگە‌ی دە‌ستپێشخە‌رییە‌کانی PSA-sponsoredـە‌وە‌ گە‌شە‌یە‌کی گە‌ورە‌یی داوە‌ بە‌ نرخاندنی پاشماوە‌ فارسییە‌کان.

لە‌ ڕۆژی ٢٩ی تشرینی یە‌کە‌می ساڵی ٢٠١٠ ڕاگە‌یانرا کە‌ سالار کە‌مانگر کە‌ بە‌رپرسی چالاکییە‌کانی ڕۆژانە‌یە‌ شوێنی چاد ھێرلە‌ی وە‌کو بە‌ڕێوبە‌ری جێبە‌جێکاری یوتیوب دە‌گرێتە‌وە‌.
لە‌پێش ئە‌مە‌دا، سالار کە‌مانگر یە‌کە‌م پلانی کاری بۆ کۆمپانیا دانا و بووە‌ بە‌رپرسی بە‌شی یاسایی و ئابووری کۆمپانیا. ھە‌ر لە‌وێە‌وە‌ ئە‌و بوو بە‌ ئە‌ندامی دۆزە‌رە‌وە‌ لە‌ دە‌ستە‌ی بە‌رھە‌مە‌کانی گووگڵ. ئە‌و شوێنە‌ی کە‌ تێیدا دە‌ستی کرد بە‌ بە‌دە‌ستھێنانی DejaNews و کردنە‌وە‌ی پاشکۆی گووگڵ گروپس. پێش ئە‌وە‌ی کە‌ ببێتە‌ بە‌ڕێوە‌بە‌ری سە‌رە‌کی لە‌ یوتیوب ئە‌و جێگری سە‌رۆکی ئە‌پلیکە‌یشنە‌کانی وێبی گووگڵ بووە‌.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:یووتیووب
پرۆسەی داھێنانی نەرمامێر

thumb|420px
**پڕۆسە‌ی داھێنانی نە‌رم‌ئامێر** کە بە ناوی  سووڕانە‌وە‌ی حە‌یاتی داھێنانی نە‌رمامێریش دە‌ناسرێت، پێکھاتە‌یێکە کە لە سە‌ر پە‌رە‌پێدان و داھێنانی بە‌رھە‌م‌گە‌لی نە‌رم ئامێری دە‌گونجرێت. گوتارگە‌لێکی ھاوتا وە‌کوو سووڕانە‌وە‌ی حە‌یاتی نە‌رم‌ئامێر و پڕۆسە‌ی نە‌رم ئامێر لە‌م بوارە‌دا بە کار دێن. مۆدێل‌گە‌لێکی جۆراوجۆر وە‌کوو پڕۆسە‌گە‌لی (تایبە‌ت) ھە‌ن کە ھە‌رکامیان رێچکە‌ی تایبە‌تی **(ئە‌و پڕۆسە‌گە‌لە)** بۆ ئە‌نجامی کار و چالاکی‌گە‌لی جۆراوجۆر لە درێژە‌ی پڕۆسە‌کە‌دا دیاری دە‌کە‌ن. ھە‌ندێک دە‌یخە‌نە بە‌ر باس کە ** گە‌ڵاڵە‌ی (مۆدێل (سووڕانە‌وە)) حە‌یات**، گوتارێکی زۆر گشتیە و پڕۆسە‌ی داھێنانی نە‌رمامێر  گوتارێکی زۆر تایبە‌تیترە. بۆ نموونە، زۆربە‌یە‌ک لە پڕۆسە‌کانی داھێنانی نە‌رم‌ئامێری تایبە‌ت ھە‌ن کە خۆیان ژێرکۆمای سووڕانە‌وە‌ی حە‌یاتی شە‌یتانۆکە‌یی دە‌ژمێردرێن.

## سە‌رچاوە‌کان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پرۆسەی گەشەکردنی بەرنامەسازی
پۆل:ئەندازیاری بەرنامەسازی
پۆل:مێتۆدۆلۆژی
تۆڕی کۆمەڵایەتی

**تۆڕی کۆمەڵایەتی** (بەئینگلیزی: Social Network) بە پێگە یان تۆڕەک ئەلێن کە ئەندام وەردەگرێ و ئەندامەکان ئەتوانن لەگەل یێک ھاورێیەتی بکەن و نووسراو، وێنە، ڤیدیۆ، لینک بڵاو بکەنەوە، لە ناو تۆڕەکانی کۆمەڵایەتی دەتوانن ئەندام بدۆزنەوە و لەگەلیان ھاورێیەتی بکەن.
ھەموو ئەندامەکان پەرێکی تایبەت بە خۆیان ھەیە کە پێی ئەلێن پرۆفایل کە لە ئەم شوێن تەواوی زانستیەکانی ئەو کەس دیارە.
## سەرچاوەکان

پۆل:سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
ژێرماوس

ماوسه سەرەتاییەکان پێویستییان به **ژێرماوس** نەبوو.ئەوان دوو دەنک چەرخیان له ژێری خۆیاندا هەبوو که تا رادەیێک له سەر هەموو شتێک دەگەڕان.بەڵام ماوسەکانی له دوای ئەوان، که له سەرەتاوه گۆیەکی ویرەییان له ژێر خۆیانەوه هەبوو، بۆ کارکردنی باشتر پێویستیان به **ژێرماوس** هەبوو.
ژێرماوس زۆرتر له گەڵ ماوسه مێکانیکیەکاندا بەکار دەهێنرێت.بایسیشی ئەوەیه که گۆی ژێرەکەیان بۆ کارکردی باشتر پێویستی به لێکخشانی شیاو هەیه، بەڵام ئەم لێکخشانه زۆرتر له لایەن رووی زۆربەی مێزگەلێک که ماوس له سەر ئەوانەدا هەڵسوکەوت دەکات دابین ناکرێت.
له گەڵ بوونی ئەوەوه که زۆربەی ماوسه نووری و لەیزێریەکان پێویستییان به **ژێرماوس** نییه، هەندێک له بەکارهێنەرەکان بۆ ئاسانکاری زۆرتر یان لەرزانی کەمتری نیشاندەر، **ژێرماوس** بەکار دێنن. هەندێک له ماوسه لەیزێری و نووریەکان زۆرتر له گەڵ رووگەلی رووتەنک یان بریقەدەردا کێشەیان هەیه.له بەکارهێنانەکانیتری ژێرماوس دەتوانین به خاڵگەلێک ئاماژه بکەین که کاتێک ترس له ئەوه هەبێت که مێز تووشی کڕ یان نوقسانییەک ببێت و یان کاتێ که نەخشەکانی سەر رووی مێز بایسی جوڵەجوڵی وردی ماوس ببن.

## پێ ماوس
**پێ ماوس** یان به ئینگلیزی Foot covers یان foot-pads، ئامێرێکه بەلاستیکی به لێکخشانی کەمەوه که ماوس له سەر ئەوه دەگلێتەوه. هەندێک له بەرهەمه بەکەڵکترەکانی، له تێفلۆن بۆ کەم کردنی زۆرتری لێکخشان بە کار دەبردرێت.

## سەرچاوەکان
* Agilent Technologies (2004).
* Squeak Wiki (16 March 2004).

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:مێژووی ھەڵسوکەوتی مرۆڤ و کۆمپیوتەر
ماوس

thumb|وێنەی مشکی کۆمپیوتەرێک

[thumb|left|270px|[مێکانیزمی ماوسێک.]]
**ماوس** یان **مشک** ئامێرێکی وەک مشک وایە کە لە رێزی کەل‌وپەلی تێچووی کۆمپیوتەر دەژمێردرێت. ماوس، وەک تەختە کلیل، نێوانجی بەکارھێنەریەکی رەقەکاڵا‏یی دێتە ھەژمار. ئەم ئامێرە زۆرتر دوو پشکۆژی ھەیە و بە کابڵ بە کۆمپیوتەرەوە گرێ دەدرێت. لە نەرمەکاڵاکانی ئەوڕۆییدا ماوس بەشی زۆری ئەرکەکانی تەختە کلیلی لە ئەستۆ گرتووە.

## جۆرەکانی ماوس
ماوسەکان لە گۆنەگەلێ جۆراوجۆرا بوونیان ھەیە ، جیاوازیەکان لە گۆنەگەلی ئەو رەقەکاڵا لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا چۆنیەتی کارکردنی فیزیکی ، چۆنیەتی پەیوەندی لە گەڵ کۆمپیوتەر و ھەروەھا چۆنیەتی گرێدانی بە ئەوەوەیە . ماوسەکان لە روانگەی چۆنیەتی کارکردن لە گۆنەکانی تلێنی، نووری(Optical)، ژیرۆسکۆپی و سێ رەھەند دا بوونیان ھەیە. چۆنیەتی پەیوەنی ماوس لە گەڵ کۆمپیوتەر، پێکھاتووە لە پرۆتۆکۆلەکانی وەک یەکی لە حاڵی کارپێکردن بە ھۆی کۆمپانیاکان‏ی مایکرۆسۆفت ، لۆجیتێک(Logitech)، ماوس سیستەمز و ئای بی ئێمەوە. ماوسەکان دەتوانن لە لایەن دەرکەی یەک لە دوای یەک ، دەرکەی پی ئێس و دەرکەی یو ئێس بی ەوە بە کۆمپیوتەر گرێ بدرێن .

### ماوسی تلێنی
ماوسی تلێنی (یان نووری - مێکانیکی) لە گۆیەکی پلاستیکی پێکھاتووە کە لە گەڵ سووڕانەوە لە کەشی ژێرینی ماوسەکەوە ، دوو چەرخ‌دندەی پەنای خۆی لە نێو ماوسەکەدا دێنێتە جووڵەجووڵ ، جووڵەی ئەم چەرخ‌دندەگەلە لە لایەن دوو دیۆد پێناسە دەکرێن و بۆ پشکێنەر دەنێردرێن .

### ماوسی نووری
ماوسی نووری لە جیاتی جووڵە پێخستنی ھەندێک لە لەتەکانی خۆی وەکوو ماوسە مێکانیکیەکان ، دیۆدێکی بەڵاوکەری نوور و دیۆدگەلێکی نووری بۆ پێناسە کردنی جوڵە سەبارەت بە رووی ژێرین بە کار دێنێت.

## [[پشکۆژ]]ەکان (Buttons)

ماوس ئامێرێکە بۆ بەڕێوەبردن و بەکار ھێنانی بەرنامەکان نە تایبەت لە ویندۆز و ئینتەرنێت‏ کە خاوەنی ٢ کلیلی سەرەکیە (کلیلی سێھەمین کە لە ناوەند یان شوێنی پاڵەوەی ھەندێک لە ماوسەکان دانراوە لە بەرنامەگەلێ تایبەت دا بەکاردێت) .

## کەڵکی ماوس لە [[پێوەندەر]]ە [[بەکارھێنەر]]یەکان([[User Interface]]) دا
داھێنەرانی نەرمەکاڵا تێدەکۆشن نەرمەکاڵاکانی ئەوڕۆیی بە جۆرێک دابڕێژن کە توانایی بەڕێوەبردن لە گەڵ ماوسیان ھەبێت، بۆ ئەوەی کە ھەم کار لەگەڵی ئاسانە و ھەمیش فێربوون و فرزیەکەی شیاوە.
ماوس بە یارمەتی کابڵێک لە گەڵ کۆمپیوتەردا گرێ دەدرێت و نیشاندەر(Pointer) لە مۆنیتۆردا بەڕێ دەخات و رێنوێنی دەکات. ماوس لە ھەر شوێنێک بێت، لە گەڵ ئاوڕدان بۆ ھەر پەکێک، بە لێدان (کرتە کردنی پاشکۆژی راس یان چەپ) ھەڵسوکەوت دەکات و کار بە رێوە دەبات. کلیلی لای راس زۆرتر بۆ ھەندێک لە بەرنامە سیستەمیەکان(روونووس، بڕین، قت کردن، گۆڕدرانەکان و ھتد...) بە کار دێت . کلیلی لای چەپ کە بەرچاووترین کارەکان ئەنجام دەدات ، ئەم چوار کارەی لە ئەستۆدایە :

* لە گەڵ پاڵپێوەنانی کلیلی لای چەپ داتوانین ئەو شتە بۆ ئەنجام دانی کار گەلێکی تر (پێویست) ھەڵببژێرین کە رەنگەکەی شین یان رەش دەبێت .
* دووبار لێدانی زووی کلیلی لای چەپ بۆ بەڕێوەبردن (یان لێک کردنەوە).
* زۆرتر دەتوانین بە کرتە کردن و وەستاندنی کلیل لە خواردا،(وە بەرنەدانی کلیل) دەلاقەکان گەورە و چکولە یان جێ‌بەجێ بکەین.
* دەتوانن پەڕەیەک یان دەقێک کرتە بکەن و بە وەستاندنی کلیلەکە (بۆ روونوسی یان قت کردن) بیخەنە جێگایەکی دیکەوە.

ئەو چوار کارە لە بەرنامەگەلی تایبەتدا کاری تایبەتی خۆیان ئەنجام دەدەن کە تا ڕادەیەك کارەکانی سەرەوەیە.

## سەرچاوەکان
*  [Computing)Mouse)](https://web.archive.org/web/20170725113608/https://en.wikipedia.org/wiki/Mouse_(computing))

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:مێژووی ھەڵسوکەوتی مرۆڤ و کۆمپیوتەر
ئارد

وێنۆک|ئارد.
**ئارد**، لە ھاڕینی دانەکانی خەڵە یان دانەکانی دیکە وەکوو برنج و بەڕوو یان ڕیشەی گیا (وەکوو گیای کاساوا) دروست دەکرێت. ئارد، ئینگریدینتی سەرەکی نانە کە خۆراکی سەرەکی زۆربەی نەتەوەکان بووە و ھەیە. ئاردی گەنم خۆراکی زۆر گرنگ لە چاندی وڵاتانی ئورووپایی، ئەمریکای باکوور، ڕۆژھەڵاتی ناوین و ئەفریقای باکوورە. ئاردی زەڕات لە زۆر ساڵی پیشوو لە ماسو ئامریکا بەکار دێنرێت و ھەر بەو شێوەیە لە ئەمرۆشدا لە ئەمریکای لاتینیدا ماوەتەوە.

ئارد نشاستەی زۆری تێدایە کە ئەمەش کەربۆھیدراتێکە کە لە بە ناوی پۆلی ساکاریدیش دەناسری. ئارد ھەروەھا پرۆتئینی تێدایە کە ئەگەر پرۆتئینی گەنمیک زۆر بێ ئاردی پتەوتری لێ دروست دەکری و نانەکەشی باشتر دەجاورێت. کاتێک کە ئاو تێکەڵی ئارد دەکرێت، پرۆتئینیکی نوێ بە ناو گلوتێنین بەدی دێت کە ئەمە دەبێتە ھۆی کێشھاتنی ھەویر. ھەروەھا گلوتێنین دەتوانێ ھەوا بگرێتە خۆی و ببێتە ھۆی ئیسفەنجی بوون یان brittle بوونی نان.

دەکرێ ئارد بێ ڕەنگ بکرێت تا سپیتر بێت. بیجگە لە سپیکەرەوەکان لە ھەندێک ماددەی دیکەیش کەڵک وەردەگرن کە ببێتە ھۆی پێ گەیێنی ئارد وەکوو:
* پۆتاسیۆم برومات کە ئارد پی ئەگەیێنی یانی لەسەر گلوتێنین کار دەکات و پتەوی دەکات.
* بێنزوویل پیراوکساید کە ئارد سپی دەکات.
* ئەسکوربیک ئەسید کە ئارد پێ ئەگەیێنی و گلوتێنین پتەو دەکات.
* گازی کلۆرین کە ھەم سپی دەکات و ھەم پێ ئەگەیێنی بەڵام دەبیتە ھۆی سستکردنی گلوتێنین.

لە پاش دروستکردنی ئارد، ھەندێک لە مەوادی خۆراکییەکان لە دەست دەدا کە دەکری بە enriching جوبران ببێتەوە. مەوادێک کە زیاد دەکری بە ئارد بۆ پاراستن وەکوو:
* کەلسیۆم پرۆپانوات.
* سۆدیۆم بینزوات.
* تری کەلسیۆم فۆسفات.
* ھیدروکسی ئانیزۆلی بوتەلەکراو.

## مێژووی پێکھاتنی ئارد
ئاردی گەنم لە ٩٠٠٠ ساڵ پیش زایین دۆزراوەتە و وەھا مرۆڤ پێی زانی کە دەکرێ گەنم بخاتە نێوان دوو بەرد و بیھاڕێ. دەڵێن کە یەکەم جار ڕۆمەکان بەردەھاڕی مەخرووتییان (cone) بەکارھێناوە. بۆ کەمتر لەکاربوونی دەستی مرۆڤ لەھاڕینا، ئەمجارە دروستکردنی ئاشی ئاوی و ئاشی بایی بەدی ھات. یەکەمین بەردەھاڕی کە بە ھەڵمی ئاو کاری دەکرد لەسالی ١٨٧٩ لە لەندەندا بەکارھێنرا.

## پڕپۆڵە
بەو ئاردەی کە دوای تەڕکردنی دەکرێتە کڵۆی بچووک بۆ خواردنی مەلی تازە ھەڵھاتوو، دەوترێ پڕپۆڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئارد
پۆل:گەنم
زانکۆی پیشەسازیی شەریف

**زانکۆی پیشەسازیی شەریف** ()، یەکێکە لە زانکۆ ناسراوەکانی ئێران، کە لە شاری تاراندایە. زانکۆی سەنعەتیی شەریف لە ساڵی ١٩٦١دا بینا نراوە و لە سەرەتا نێوی زانکۆی سەنعەتیی ئاریا مێھر بووە. زانکۆی شەریف لە لقەکانی ئەندازیاری و زانستدا وەکوو بیرکاری، فیزیک و کیمیادا خوێندکاری ھەیە.
لە ساڵی ١٩٩٩ دا لقەکانی بەڕێوەبەری و ئابوور زیاد کرا. لە ساڵی ٢٠٠٦ دا ئەندازیاری وزەش دەستی بەکار کرد.
بێجگە ئەم بوارانە لە بوارەکانی فەلسەفەی زانست  و زمانناسی  و زمانناسی کۆمپیوتەریدا خوێندکاری هەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی زانکۆی پیشەسازیی شەریف

تاران
پۆل:زانکۆکانی ئێران
شەریف
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٥
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٦
دەریای مەڕمەڕە

وێنۆک|280px|دەریای مەڕمەڕە
**دەریای مەڕمەڕە** (بە یۆنانی: *Θάλασσα του Μαρμαρά*، بە یۆنانیی کۆن: *Προποντίς*، بە تورکی: *Marmara Denizi*) دەریایەکی ناوخۆییە لە باکووری ڕۆژاوای تورکیا کە دەریای ڕەش و دەریای ئێژە تێک دەخاتەوە و بەم جۆرە بەشی ئاسیایی تورکیا لە بەشی ئورووپاییەکەی جیا دەکاتەوە. تەنگەڵانی بۆسفۆر دەریای مەڕمەڕە بە دەریای ڕەش دەگەیێنێ و ھەروەھا ئەستەمبوڵ دەکاتە دوو بەشی ئورووپایی و ئاسیایی؛ تەنگەڵانی داردنێلیش ئەم دەریایە تێکەڵی دەریای ئێژە دەکاتەوە. ڕووبەری دەریاکە ١١،٣٥٠کم٢یە و قووڵترین شوێنی دەگاتە ١،٣٧٠ میتر. سوێرایی ئاوەکەی ٢٢ بەش لە ھەزار بەشدایە و بەم جۆرە لە دەریای ڕەش ھەندێک سوێرترە.

دوو دەستە دوورگە لەم دەریایەدایە: دوورگەکانی میر (بە تورکی: * Kizil Adalar*) و مەڕمەڕە. ناوی دەریاکەش ھەر لە ناوی ئەم دوورگەیەوە کوتووەتەوە؛ لەبەر بوونی ژێدەرەکانی مەڕمەڕ، لە یۆنانیەوە: *μάρμαρον* (مارمارۆن)، «مەڕمەڕ». عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان لە یەکێک لە دوورگەکانی ئەم دەریایەدا بە ناوی دوورگەی ئیمرالی زیندانی کراوە.

## پەراوێز


## بەستەری دەرەکی
* Adiyamanli.org، تورکیا – دەریای مەڕمەڕە
* ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا - دەریای مەڕمەڕە


پۆل:جوگرافیای یۆنانی کۆن
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
لۆران فابیوس

**لۆران فابیۆس** له دایک بووی ٢٠ی ئووتی ١٩٤٦، له شاری پاریس، یه‌کێک له سیاسه‌توانانی فه‌ر‌انسه و وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئێستای ئه‌و وڵاته‌یه له پێکهاته‌ی ده‌وڵه‌تی فرانسوا ئۆلاند دا.
ناوبراۆ له ساڵی ١٩٧٤ به‌م لاوه ئه‌ندامی پارتی سوسیالیسته، نوێنه‌ری هه‌ریمی سان-ماریتیم بووه له ماوه‌ی ساڵه‌کانی ١٩٧٨ تا ١٩٨١ دا و له ساڵی ٢٠٠٢ به‌م‌لاوه ژماره‌یه‌ک به‌پرسایه‌تی حکوومی هه‌بووه، وه‌زیری بودجه له ماوه‌ی ساڵه‌کانی ١٩٨١ تا ١٩٨٣، وه‌زیری پیشه‌سازی و توێژینه‌وه له ١٩٨٣ تا ١٩٨٤ و له هه‌مان ساڵ دا بوو به سه‌رۆک وه‌زیر تا ئه‌و کاته‌ی چه‌په‌کان شکستیان هێنا له ١٩٨٦ دا.
دوای هه‌ڵبژێرانه‌وه‌ی دووباره‌ی میتێران و سه‌ر که‌وتنه‌وه‌ی چه‌په‌کان له ١٩٨٨ دا هه‌ڵبژێردرا بۆ سه‌رۆکایه‌تی پارله‌مان و تا ١٩٩٢ به‌رده‌وام بوو له سه‌ر به جێ گه‌یاندنی ئه‌رکه‌کانیدا.

له ١٩٩٥ تا ١٩٩٧ سه‌رۆکی گرووپی سوسیالیسته‌کان بووه له ئه‌نجومه‌نی گشتی فه‌رانسه‌دا. له ساڵی ٢٠٠٠ دا بوو به وه‌زیری ئابووری، بازرگانی و پیشه‌سازی له نێۆ حکوومه‌ته‌که‌ی لیۆنێل ژۆسپان دا.

## ژیاننامه

لۆران فابیۆس، کوڕی ئاندرێ فابیۆس(١٩٠٨-١٩٨٤)، له بنه‌ماڵه‌یه‌کی جووله‌که‌ی به ڕه‌چه‌ڵه‌ک ئه‌شکه‌نازی، و خاتوو لوویز مورتیمێر(١٩١١-٢٠١٠)ی ئه‌مریکی‌یه. دواتر، لۆران فابئۆس له که‌لیسای کاتولیکی نوتێر-دام-دۆ-گراس دۆ پاسی‌ شاری پاریس‌دا غوسڵی پاکی دراوه و بووه به مه‌سێحی.

ناوبراو له خوێندێنگه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، له ١٩٧١ تا ١٩٧٣، دا خوێندویه‌تی.

## هه‌ڵویستی سیاسی

له بۆاری دیپلۆماتیک دا، فابیۆس شوێن که‌وتووی هێڵی فرانسوا میتێران بووه. دژی ئاپارتاید له ئافریقای باشوور دا وه‌ستاوه‌ته‌وه. له سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا لایه‌نگری له مافی مرۆڤ ده‌کا.

## پوسته‌کانی له پارتی سوسیالیست دا
* ١٩٧٩: سکرتێری نه‌ته‌وه‌یی پارتی سوسیالیست
* ١٩٧٧: ئه‌ندامی کومیته‌ی به‌رێوه‌به‌ری بزووتنه‌وه‌ی ١ (فرانسوا میتێران)
* ١٩٧٨: نوێنه‌رایه‌تی گشتی پارتی سوسیالیست
* ١٩٧٨: سکرتێری یاسایی گرووپی سوسیالیست له ئه‌نومه‌نی نه‌ته‌وه‌یی
* ١٩٧٩: سکرتێری نه‌ته‌وه‌یی بۆ ڕاگه‌ینه‌کان و قسه بێژ
* ١٩٨١-١٩٨٦: ئه‌ندامی نووسینگه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و کومیته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری
* ١٩٨٦-١٩٨٨: سکرتێری نه‌ته‌وه‌یی خوێندن
* ١٩٨٨-١٩٩٢: سکرتێری یه‌که‌می پارتی سوسیالیست
* ١٩٩٣-٢٠٠٢: ئه‌ندامی نووسینگه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و کومیته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری
* ٢٠٠٢-٢٠٠٥: سکرتێری نه‌ته‌وه‌یی پارتی سوسیالیست
* ٢٠٠٦-٢٠٠٧: ئه‌ندامی نووسینگه‌ی نه‌ته‌وه‌یی
* له ٢٠٠٩ به‌م لاوه: ئه‌ندامی نووسینگه‌ی نه‌ته‌وه‌یی

## سه‌رچاوه
* https://web.archive.org/web/20050422020814/http://www.laurent-fabius.net/
* https://web.archive.org/web/20111114090444/http://marchedelart.lesoir.be/actu/2011-11-07/a-129-ans-la-maison-fabius-a-ferme-875253.shtml
* http://www.sothebys.com/fr/auctions/2011/collection-fabius-pf1124/overview.html
* http://www.mitterrand.org/1983-affronter-la-crise.html
* http://www.france-politique.fr/elections-europeennes-1989.htm

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:وەزیرانی سەرمایەگوزاری فەڕەنسا
پۆل:دیبلۆماتکارە فەڕەنسیەکانی سەدەی ٢١ەم
مەرداویژ

مه‌رداويژ  به‌ فارسى  (Mardāvīj/مرداویج) دامه‌زرێنه‌رى فه‌رمانره‌وايى سه‌ر به‌ خانه‌دانى زيارى يه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ى ده‌يه‌مى زايين به‌شێكى به‌رفراوانى باكوورى ئێرانى خستووه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتى خۆى. پاش ئه‌وه‌ى له‌شكرى خه‌ليفه‌ى عه‌باسى له‌ هه‌مه‌دان تێكشكاند و ساڵى 931ز له‌  ئه‌سفه‌هان خۆى وه‌ك ميرى ئێران ناساند .
## ژيانى
زۆر زانيارى ورد له‌ باره‌ى مه‌رداويژ به‌رده‌ست نين، گوايه‌ ساڵى 890ز له‌ دايك بووه‌. ئه‌وسا دوو خانه‌واده‌ى **صه‌ففارى** و **ساماني** به‌ دواى يه‌ك دوو حوكمڕانى باكوور و رۆژهه‌ڵاتى  ئێران بوون. زێدگه‌ى مه‌رداويژ  شارى ده‌يله‌مان يان **ديلمان** بووه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌رێمى مازه‌نده‌ران كه‌ ئه‌وسا به‌ **ته‌به‌رستان** ده‌ناسرا. ده‌گوترێ كه‌ مه‌رداويژ له‌ هۆزى **ئارغيچ** بووه‌ كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ هه‌رێمى گه‌يلان داده‌نيشتن , باوكى ناوى **زيار** بووه‌ و نه‌وه‌ى **وه‌ردانشاى گيلى** بووه‌ ئه‌م هۆزه‌  به‌ جه‌نگاوه‌ر  و شه‌ڕوان ده‌ناسران و ناوى مه‌رداويژ خۆى به‌و كه‌سه‌ ده‌گوترا كه‌(مه‌ردانه‌ ده‌جه‌نگێت).ئايينى زه‌رده‌شتى و مه‌زده‌كى و گيومه‌رثي ئه‌و‌سا هێشتا باويان مابوو له‌ كێوه‌كانى باكوورى ئێران. مه‌رداويژيش له‌ ناو لايه‌نگرانى به‌وه‌ ده‌ناسرا كه‌ هه‌ڵگرى درووشمى بيرو باوه‌ڕى ئێرانيه‌ و هه‌وڵده‌دات عه‌ره‌به‌كان له‌ ئێران وه‌ده‌رنێت. له‌ ساڵى 913ز مه‌رداويژ چووه‌ ناو له‌شكرى (ئه‌سپارى كوڕى شێرۆى لاريجانى) كه له‌ په‌يڕه‌وانى‌ زه‌رده‌شت بوو و خۆى‌ده‌گه‌يانده‌وه‌ **[[كاوه‌ى ئاسنگه‌ر|كاوه]]‌**  كه‌ يه‌كێك له‌ پاڵه‌وانه‌كانى ئێران بووه‌و له‌  شاهنامه‌دا‌ ناوى هاتووه‌‌. عه‌له‌ويه‌كان كه‌ عه‌ره‌بى  نه‌وه‌ى ئيمام عه‌لى بوون وله‌ به‌ر ركابه‌رى كردنى عه‌بباسىه‌كان له‌ چياكانى ته‌به‌رستان خۆيان حه‌شاردابوو  ئه‌وسا له‌ هه‌رێمه‌كانى دوور له‌ ده‌سه‌ڵاتى خه‌ليفه‌ جه‌ماوه‌رێكى زۆريان هه‌بوو و مازه‌نده‌رانيش ئه‌وسا‌ مه‌كۆى ركابه‌رانى خه‌ليفه‌ى به‌غدا بوو. 
ئه‌سپار (ياخود ئه‌سپ سوار) توانى ده‌سه‌ڵاتى خۆى بسه‌پێنێ به‌سه‌ر شاره‌ گه‌وره‌كانى ته‌به‌رستان  وه‌ك گورگان و ئامول و قه‌زوين و زنجان و ره‌ى. مه‌رداويژ ساڵى 927ز كرد به‌ به‌ فه‌رمانره‌واى زه‌نجان . به‌ڵام زۆرى نه‌برد مه‌رداويژ و زۆر له‌ لايه‌نگران له‌ ئه‌سپارى لاريجانى هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌و  ئه‌سپار لادرا و مه‌رداويژ جێى گرته‌وه‌و ده‌سه‌ڵاتى خانه‌دانى زيارى راگه‌ياندو هه‌مه‌دان و كاشان و دواتريش ئەسفەھانى خسته‌ ژێر حوكمڕانى خۆى و  بانگه‌شه‌ى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ  رۆژگارى ساسانيه‌كانى راگه‌ياند . چوار ساڵ دواتر له‌ 935ز مه‌رداويژ به‌بێبه‌ختى كوژراو بكوژانى كه‌ دوو كۆيله‌ى تورك بوون به‌ ناوى توسون و به‌جكه‌م به‌ره‌و به‌غدا رايانكرد. كه‌ ده‌سه‌ڵاتى مه‌رداويژ نه‌ما، بنه‌ماڵه‌ى بوێهى ده‌يله‌مى كه‌ پاسه‌وانى تايبه‌تى مه‌رداويژ بوون جێى زياريه‌كانيان گرته‌وه له‌ باشوورو ناوه‌ڕاستى ئێراندا‌. له‌ باكووريش ده‌سه‌لات هه‌ر به‌ ده‌ستى برايه‌كى مه‌رداويژ به‌ناوى (وه‌شمگير) مايه‌وه‌.   ئێستا له‌ نزيك ئه‌مين ئابادى شارى **ره‌ى** له‌ خوار تاران ئاسه‌وارێك به‌ ناوى (گونبه‌تى مه‌رداويژ ) ماوه‌ واده‌ناسرێت كه‌ گۆڕى مه‌رداوێژ له‌وێيه‌. ‌   
## سه‌رچاوه‌

پۆل:ڕاژوورانی تەبەرستان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٩٠
پۆل:مردووانی ٩٣٥
پۆل:میرەکانی سەدەی ١٠یەم لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠

جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠ یەکەم خولی تۆپی پێی ئەورووپی بوو، چوار ساڵ جارێک لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئەورووپاوە ڕێکدەخرێت. بڕیاردرا کە یەکەم پاڵەوانیەتی لە فەڕەنسا ئەنجام بدرێت و یەکێتی سۆڤیەت بە ئەنجامی ٢-١ لەکاتی زیادکراو لە یوگۆوسڵاڤیای بردەوە. ژمارەی تیپە بەشداربووەکان ١٧ ھەڵبژاردە بوون.

## کۆمەڵەکان
تکایە تەماشای پێکھاتەی ھەڵبژاردەکانی جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ١٩٦٠ بکە.

## قۆناغی پاڵاوتن
* تەواوی یارییەکان بەگوێرەی کاتی ناوچەی UTC+١ ئەنجام دراون.

*چیکۆسلاڤیا ٤-٢ سەرکەوت لەو دوو یارییە.*

### یەکەمین قۆناغ

#### گەڕی یەکەم

#### گەڕی دووەم

### چارەگی کۆتایی
ئیسپانیا ڕەتیکردەوە کە بۆ ئەنجامدانی یارییەکەی لە قۆناغی ھەشتی سەردانی یەکێتی سۆڤیەت بکات، لەبەر ئەوە **بەکێتی سۆڤیەت** بەبراوەی یارییەکە دانرا.

#### گەڕی یەکەم

#### گەڕی دووەم

## کۆتاییەکان
### یاریەکانی پێش کۆتایی

### دیاریکردنی سێیەم و چوارەم

### یاری کۆتایی





## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٦٠
کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران

**کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران** (بەئینگلیزی: United Nations High Commissioner for Refugees، کورت دەکرێتەوە بۆ UNHCR یان HCR لە زمانی فەرانسەوی دا) یان بە کورتی **کۆمیساریای پەنابەران** پرۆگرامێکی نەتەوە یەکگرتووەکانە و بنکەی ھەمیشەیی لە شای ژنێڤ دایە. ئامانجی سەرەکی ئەو دامەزراوەیە پاراستنی پەنابەرانە، دۆزینەوەی چارەسەرێکی درێژماوە بۆ گرفتەکانیان و چاودێری کردنی جێ بە جێ کرانی کونوانسیونی ژنێڤ بۆ پەنابەران (١٩٥١) ە. دوای لاچوونی روود لووبێر، لە ساڵی ٢٠٠٥ دا، و جێگرتنەوەی لە لایەن ئانتۆنی گووتێر، ژمارەی ئەو مرۆڤانە کە سوودیان لە تواناکانی کومیساریای پەنابەران وەرگرتبوو ٢٢،٣ ملیۆن کەس، واتە یەک کەس لە ٢٦٩ ی حەشیمەتی ڕووی زەوی بوو. ئەو ژمارەیە لە چاو ژمارەی ١٢،١ ملیۆن مرۆڤ لە ساڵی ٢٠٠٠ دا ٤% زیادی کردبوو.

## مێژووەکەی

کومیساریای پەنابەران، لە ساڵی ١٩٤٩ دا بە مەبەستی پێڕاگەیشتن بە پەنابەرانی ئۆرووپی درۆست کراوھ: کونوانسیۆنی ٢٨ی ژوولای ١٩٥١ی پەیوەندیدار بە پەنابەران. لە ساڵی ١٩٦٧، لە ژێر کاریگەری گوشارەکانی دژ بە کولۆنیگەری دا، ئەو دامەزراوەیە بە ڕووی دونیا دا کرایەوە.

## ڕێزناوی کومیسێرە بەرزەکان

* گێریت ژان ڤان ھۆڤێن گۆئێدھارت (ھوڵەند)، لە ژانویە تا ژوئیەی ١٩٥٦
* ئۆگۆست لینت (سویس)، لە ژانویەی ١٩٥٧ تا دێسامبێری ١٩٦٠
* فێلیکس ئێشنایدەر(سویس)، لە ژانویەی ١٩٦١ تا دێسامبێری ١٩٦٥
* سادروددین ئاغا خان(ئێران-سویس)، لە ژانویەی ١٩٦٦ تا دێسامبێری ١٩٧٧
* پوول ھارتلینگ(دانیمارک)، لە ژانویەی ١٩٧٨ تا دێسامبێری ١٩٨٥
* ژان-پیێر ھۆکێ(سویس)، لە ژانویەی ١٩٨٦ تا دێسامبێری ١٩٨٩
* توروالد ئێستووتێنبێرگ(نۆروێژ)، لە ژانویە تا نوامبێری ١٩٩٠
* ساداکۆ ئۆگاتا(ژاپۆن)، لە ژانویەی ١٩٩١ تا دێسامبێری ٢٠٠٠
* روود لووبێر(ھۆڵەند)، لە ژانویەی ٢٠٠١ تا فێڤریەی ٢٠٠٥
* وێندی شامبێرلین(وڵاتە یەکگرتووەکان) لە فێڤریە تا ژۆانی ٢٠٠٥
* ئانتۆنیۆ گووتێرێس(پۆرتووگال)، لە لە ژوانی ٢٠٠٥ بەم لاوە.

## شێوەی دارایی

لە ٢٠٠٩ دا، بوودجەی پێشبینی کراو ١،٢٧٥ ملیارد دۆلاری ئەمریکی بوو بۆ پرۆگرامی ساڵانە و ٥٣٥ ملیۆن دۆلاری دیکە بۆ پڕۆگرامی تەواوکاری. بە گشتی لە لایەن وڵاتانی سێانھ( ئەمریکا، ژاپۆن، ئۆرووپا) وە دابین دەکرێ. لە ساڵی ٢٠٠٧ دا وڵاتانی وە ئەستۆگری یارمەتی‌یەکان: ١)وڵاتە یەکگرتووەکان
٢)کومیسیۆنی ئەورووپا ٣)ژاپۆن ٤)سوێد  ٥)شانشینی یەکگرتوو ٦)هۆڵەندا ٧)ئاڵمانیا ٨)نۆرویژ ٩)دانمارک ١٠)کانادا  ١١)سویس ١٢)فینلاند ١٣)ئیتالیا ١٤)ئوسترالیا ١٥)فەڕەنسا

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی فەرمی کۆمیساریاری بەرزی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران
* ماڵپەڕی فەرمی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان
* ویکیپیدیای فەڕەنسی

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥٠
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
پۆل:کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران
پۆل:ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
مایکرۆ-

**مایکرۆ (μ)** یان **میکرۆ** پێشگرێکی سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-٦ (یەک میلیۆنەم) بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی یۆنانیی μ (موو)یە. مایکرۆ تەنیا پێشگری سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە بۆ نیشانەکەی لە نووسەیەک کەڵک وەرگیراوە کە لە ئەلفوبێی لاتینیدا نییە.

## ئەمانەش ببینە
* مایکرۆمەتر
* مایکرۆمەتری دووجا
* مایکرۆچرکە
یۆتا-

**یۆتا** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠٢٤ یان  بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **Y**ە.

## ئەمەش ببینە
* گووگۆل
گووگۆل

**گووگۆل** (بە ئینگلیزی: *Googol*) ژمارەیەکی گەورەیە بەرابەری ۱۰۱۰۰، یانی ڕەقەمی ١ و ١٠٠ سفر لە پەنای.
:.١٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠،٠٠٠

ئەم زاراوەیە لە ساڵی ١٩٨٣دا لە لایەن میلتۆن سیرۆتا برازای بیرکاری ئامریکایی ئێدوارد کازنەر داھێنرا. كازنەر لە ساڵی ١٩٤٠، لە کتێبی *بیرکاری و خەیاڵکردن*دا برەوی بەم چەمکە دابوو.

## پەراوێز


## ئەمەش ببینە
* گووگڵ

پۆل:ژمارە ڕاستەکان
پۆل:ژمارە ڕاستە گەورەکان
پۆل:یەکەکانی چەندێتی
پۆل:ژمارە تەواوەکان
زیتا-

**زیتا** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠٢١ یان  بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **Z**ە.
سێریێ ئا

**خولی تۆپی پێی ئیتاڵیا** (؛ ناسراو بە **سێری ئا تیم** بەهۆی سپۆنسەرەوە) پاڵەوانێتیێکی وەرزشیە کە ساڵانە لە نێوان بیست یانەی ئیتاڵی ئەنجام دەدرێت. پاڵەوانی خولەکە خەڵاتی پاڵەوانی جامی ئیتاڵیا و نازناوی سکودێتۆ وەردەگرێت. پاڵەوانێتییەکە تا ساڵی ١٩٤٣ لەلایەن بەڕێوبەرایەتی ئاستی پلە بەرزەکان سەرپەرشتی دەکرا. دواتر تا ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن لیگا کالسیۆوە بەڕێوبردراوە، و لەو کاتەوە تاکو ئێستا لەلایەن لیگا سێری ئاوە بەڕیودەبردرێت. سێری ئا بە یەکێک لە بەهێزترین خولەکانی تۆپی پێ ناسراوە، زۆر جار بەهۆی ئاستی پاڵەوانێتییەکە لە ڕووی هێڵی بەرگریدا ستایشی دەکرێت. سێری ئا لەلایەن فیدراسیۆنی نێونەتەوەییی مێژوو و ئاماری تۆپی پێ (IFFHS) بە باشترین خولی جیهان لە ٢٠٢٣دا هەژمار کراوە. سێری ئا لە ڕیزبەندی فیفا لە ساڵانی ١٩٨٦-١٩٨٨ و ١٩٩٠-١٩٩٩ وەک پێشەنگ هاتووە. ئێستا یانەی ناپۆلی پاڵەوانە کاتێ لە ڕکابەرییەکی توونددا لەگەڵ یانەی ئینتەر میلان تاوەکو کۆتا جەولەکان توانی بۆ جاری چوارەمین ببێتە پاڵەوانی نازناوی سکودێتۆ

## پاڵەوانانی سێری ئا

## زۆرترین بەشداریکردن لە سێری ئا
ئەو یانانەی کە زۆرترین جار لە سێری ئا یاریان کردووە :
#ئینتەر میلان - ٨٢ وەرز
#ڕۆما + یۆڤێنتۆس - ٨١ جار
#ئەی سی میلان - ٨٠ وەرز
#فیۆڕینتینا - ٧٦ وەرز
#لاتسیۆ - ٧١ وەرز
#تۆڕینۆ - ٧٠ وەرز

## سەرچاوەکان



## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمی خولی پلە یەکی ئیتاڵی
* ماڵپەڕی فەرمی یەکێتی تۆپی پێی ئیتالی

پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٨ لە ئیتالیا
پۆل:خولە ئاست بەرزەکانی تۆپی پێ لەئەوروپا
مۆدێلەکانی بی ئێم دەبلیوو

## مۆدێلەکانی (م) [[BMW M]]
ئەم زنجیرەیەی بی ئێم ڤێ  پێکھاتوون لە کۆمەڵە ئۆتۆمبێلێکی سپۆڕت (SPORT)، کە بڕێک تایبەتمەندی زیاتری تێدایە، ماتۆڕێکی بەھێز و تەکنیکێکی تایبەتی تێدا بەکارھاتووە کە وای کردووە ئەم ئۆتۆمبێلە خێراتر بێت.
دیلم

**دیلم** (Dîlm) یان **دەیلەم** (Deylem) ناوی نەتەوەیەکی کۆنی دانیشتووی ھەرێمی گیلانی باکووری ئێران بوون. (زیاری) و (بوێھی) دوو خانەدانی سەرناسی دەیلەمی بوون کە توانیان لە چاخی دەیەمی زایینیدا دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئێران و بەغدای بنکەی خەلافەتی عەبباسیدا بسەپێنن تا پەیدابوونی سەلجوقیەکان.

ھەندێک سەرچاوە «دیلم»ەکانیان وەکوو یەکێک لە گەلانی کورد ناو بردووەتەوە.

## ناوی دەیلەم
بنەچەکی یەکەمی ئەم نەتەوەیە نازانرێت . بەڵام بە زمان ھیندی و ئێرانین و نزیکن لە گەلی گیلەک و  و بەلووچ.  کۆنترین ئاماژە بۆ ناوی دەیلەم دەگەڕێتەوە چاخی دووەمی زایینی لە نووسراوەیەکی یۆنانی کە پۆلیبیوس نووسیویەتی  . تیایدا ناوی دەیلەم باسکراوە  وەک ((چەکداری چیانشینی نێوجەرگەی ولاتی ئێران و ماد)) لە راستیدا دەیلەم لێرە بەدوواوە ھەمیشە وەک سەربازی پڕچەک بەشیرو قەلغان و گورزەوە باس دەکرێن کە شارەزای شەڕ‌ی ناوشاخەکان بوون. **وەھرێزی دەیلەم** سەردارێکی ناسراوی دەیلەم بوو کە لەگەڵ لەشکری (کەسرا ئەنەوشیروان) چووەتە وڵاتی یەمەن.
پاش بڵاوبوونەوەی ئیسلام و نەمانی ساسانیەکان، نیشتمانی دەیلەمەکان بریتی بوو  لە زنجیرە چیاکانی ئەلبورز ‌کە بە درێژایی لێواری دەریای کاسپیەن درێژ دەبێتەە لە گیلانەوە تا تەبەرستان (مازەندەران). ناوندەکەی شاری **رودبار** بوو کە جێگەی دانیشتنی گەورەکانی دەیلەم بوو  بەڵام  سەختی زێدەکەیان وایکرد دەیلەم درەنگ ببن بە موسڵمان. پاش سەرھەڵدانی ناکۆکی مێوان عەباسیەکان و نەوەکانی ئیمام عەلی چیاکانی تەبەرستان و دەیلەم بوون بە جێگەی حەوانەوەی یاخیبووانی دژ بە دەوڵەتی عەبباسی بە تایبەت مەرداویژ و خوڕەمی و زەیدی و ئیسماعیلیەکان  ھەر لە رێگەی (الحسن بن زید) و (الحسن بن القاسم الداعی) کە لە سەر مەزھەبی شیعە بوون ئایینی ئیسلام گەشەی سەند لە ناو دەیلەمەکان. ئەوسا نووسەرە عەرەبەکان دەیانگوت کە دەیلەم و گیلەک لە بنەڕەتدا دوو برابوون لە تۆرەمەی عەرەبی (بەنوو ذوبە) وەک چۆن رچەڵەکی یشیان گەیاندبووە (بنو صعصاع)‌. ئەوەش بە ھۆی پەیوەندی زووی دەیلەم بە ژینگەی عەرەبەکانەوە پاش شەڕی یەمەن و قادسیە. لە سەرەتای رۆژگاری خەلیفەی عەبباسیدا‌ شاری کووفەدا بە سەدان خانەوادەی دەیلەم دەژیان و بە اسوار و حمراء دیلم دەناسران. دەیلەمەکان  ئەوسا پاسەوانی پلە یەک بوون و زۆرینەی شوێنە گرینگەکان لە ژێر پاسەوانی ئەواندا بوو، سنوورەکانی خەلافەتی عەبباسی لەگەڵ دەوڵەتی رۆم کە بە (الثغور) داناسران ئەرکی پاسەوانیکردنی بە دەیلەمەکان سپێررا بوو کە بەشێکیان ھێشتان ھەر ماون و بە **دملی** دەناسرێن. ھەروەھا وادەزانرێت کە ھۆزی دلێمی عەرەب کە ئێستا لە ڕەمادی و فەلووجەی باکووری کووفە دەژین لە بنەچەکە لەو دەیلەمانە بن کە ھەر زوو لەناو ھۆزی التمیمی عەرەب دا تووانەوە و بە اسوار دەناسران واتە:(سوارچاک)‌. بە تایبەت پاش برەوسەندنی دەسەڵاتی بوێھیەکان کە کۆنترۆلی بەغدایان گیلەک بوو و بە ئەسل تیرەیەکی دەیلەم بوون 
## کورد و دەیلەم
## ناسراوانی دەیلەم
## ئایینی دەیلەم
## سەرچاوەکان

* *جنبش مردآویج دیلمی*، نوشتە رضا رضازادە لنگرودی، *گیلان‌نامە*: مجموعە مقالات گیلان‌شناسی، جلد دوم، بە کوشش م.پ.جکتاجی
* تاریخ ایران، میترا مھرآبادی، *تاریخ سلسلە زیاری*، دنیای کتاب، تھران، ۱۳۷۴
* رابینو، *ولایات دارالمرز ایران: گیلان*. جعفر خمامی زادە، رشت، انتشارات طاعتی، ۱۳۷۴ش.
ئێکسا-

**ئێکسا** یان **ئێگزا** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠١٨ یا  بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **E**یە.

## ئەمانەش ببینە
* ئێکسابایت
* ئێکساچرکە
ئەتۆ-

**ئەتۆ** یان **ئاتۆ** پێشگرێکی سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکانە کە لەگەڵ ١٠-١٨ یان  بەرابەرە. نیشانی ئەم پێشگرە پیتی **a**یە.
کەتەلۆنیا

**کەتەلۆنیا** (بە کەتەلۆنی: Catalunya، بە ئیسپانی: Cataluña) کەتەلۆنیا ھەرێمێکە دەکەوێتە ڕۆژئاوای وڵاتی ئیسپانیا، ھاووڵاتیانی ئەم ھەرێمە بە زمانی کەتەلۆنی دەدوێن، کە تایبەتە بە ھەرێمەکەیان، جگە لەوە زمانی ئیسپانییش بەکاردەھێندرێت. پایتەختی ھەرێمی کەتەلۆنیا شاری بارسێلۆنایە، لەڕووی مێژووییەوە ئەم ھەرێمە ھەمیشە ئارەزووی جیابوونەوە لە ئیسپانیا دەکات، بۆ پێکھێنانی وڵاتێکی سەربەخۆی کەتەلۆنی، لە ئێستادا خاوەن پەرلەمان و ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمییە لەژێر دەسەڵاتیی وڵاتی ئیسپانیادا، لە کەتەلۆنیا نزیکەی ٧٫٧٠٠٫٠٠٠ ملیۆن کەس دەژین.

## جووگرافیا
لەڕووی جووگرافیاوە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئیسپانیا وە لەگەڵ باکووری فەڕەنسا و ئەندۆڕا ھاو سنوورە وە لە ڕۆژھەڵاتیش ھەردوو دەریای سپی و ناوەڕاستە، وەلە باشووری ھەرێمەکەش ناوچەی ڤاڵەنسیا لە ئێسپانیایە ڕووبەرەوە کە ٣٢، ١٠٦، ٥کیلۆمەتر دووجایە کە شەشەم گەورەترین شوێنی ئیسپانیا دادەنرێت

### ڕووبارەکان
* ڕووباری ئیبڕۆ
* ڕووباری فڕانکۆڵی
* ڕووباری تۆردێرا
* ڕووباری تیر
* ڕووباری فلۆفیا
* ڕووباری گایا

## پارێزگاکان
* بارسێلۆنا ()
* گیرۆنا - ()
* لاردە ()
* تەراگۆنا ()

## ئەمانەش ببینە
* کەتەلۆنییەکان
* گشتپرسیی سەربەخۆیی ٢٠١٧ی کەتەلۆنیا
* بزووتنەوەی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی کەتەلۆنی
* ماڵپەڕی فەرمی گەشتیاری کەتەلۆنیا

پۆل:کەتەلۆنیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٩
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
بەور

وێنۆک|چەپ|200px
**بەور** () بەشێکە لە خێزانی پشیلە و لە ھەموو جۆرەکانی تری خێزانی پشیلە گەورەترە. یەکێکە لە ئاژەڵە گۆشتخۆر و ترسناکەکانی جیھان کە شێوەی پشیلەی گەورەی ھەیە. درێژیی بەور بە ڕێژەی ٣٫٣ مەترە کە دەکاتە ١١ پێ. بەپێی ڕێژەی تەمەنی پێگەیشتووەکانی بەور، کێشی بەور دەگاتە زۆرتر لە ٣٠٠ کیلۆگرام، ئەم ئاژەڵە بەھۆی زۆریی ڕاوکردنەوە ئەگەری نەمانی ھەیە بەتایبەتی لە وڵاتانی تورکیا و ڕووسیا و چین و ھیندستان. بەور یەکێک لە خێراترین گیانەوەرانی سەر زەوییە و خێراییەکەی دەگاتە ١١٥.٢ لە سەعاتێکدا. بەور دەتوانێت خێراییی خۆی بگەیەنەتە ٦٠ میل واتە ٩٦ کیلۆمەتر لە سەعاتێکدا، بەڵام ئەم خێراییە تەنها بۆ مەودایەکی کورتە.  

## ناو
لە ھەندێک لە زارەکان و شێوەزارەکانی زمانی کوردیدا بە بەوریش ھەر دەڵێن پڵنگ و لێکیان ناکەنەوە. لە ڕاستیدا بەور و پڵنگ جیاوازن؛ بەور لەشی ھێڵ‌هێڵە بەڵام پڵنگ پەڵەپەڵەیە. ھەژار لە وەرگێڕانی مەم و زیندا دەڵێ:

ھەر ئەو لە بۆ کوردستان و شیعری «سەلام ئازادبوون»دا دەڵێ:

## جۆرەکانی بەور
بەور بە کۆمەڵێ خاسیەت دەناسرێتەوە لەوانە ترسناکی و فێڵبازی بەڵام ئەمانە پێوەر نین بۆ دەستنیشانکردن یان جیاکردنەوەی بەورەکان بەڵکوو زۆرتر زیندەزانان شێوە یان ڕەنگ بۆ جیاکردنەوەی جۆری بەور دیاری دەکەن لەوانە:

* بەوری هێڵدار کە حەوت جۆری هەیە.

# بەوری سیبیری. ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ دانەی لێ ماون.
# بەوری بەنگالی. ٢٥٠٠ دانەی لێ ماون.
# بەوری سپی بریتیە لە بەوری سپی بەنگالی، بە جۆرێکی دیاریکراو داناندرێ.
# بەوری هیندۆچینی. ١٥٠٠ دانەلی لێ ماون.
# بەوری سوماتران. ٥٠٠ دانەی لێ ماون.
# بەوری مالایان. ٢٥٠ دانەی لێ ماون.
# بەوری باشوری چین. ٦ بۆ ٢٠ دانەی لێ ماون.
# بەوری ئاڵتوونی. کەلە باخچەی ئاژەڵان پەیدابووە و تانها ٣٠ دانەی هەیە.

* پڵنگی پەڵە پەڵە کە چوار جۆری هەیە.

# پڵنگی بەلەکی ئەمریکی، کە پڵنگی ڕەشیش دەگرێتەوە
# پڵنگی خاڵاوی، کە پڵنگی خاڵاوی بەفرینیش دەگرێتەوە.
# پڵنگی خاڵ خاڵ، کە خێراکرین گیانلەبەرە لە سەر زەوی.
# پڵنگی  پەڵە هەوری، کە بچوکترین جۆری پڵنگی .

## ڕێژە
**ڕێژەی بەور بەپێی وڵاتانی جیھانی**




پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ھیندستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی مالیزیا
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی سینگاپور
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:بەورەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە