توندوتیژیی تائیفی لە عێراق

**توندوتیژیی تایفەگەری لە عێراق** ئاماژەیە بۆ ئەو ململانێیەی کە لە پاشھاتی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ئەنجامی ھەڵکشانی گرژییە تایفەگەرییەکان لە نێوان گرووپە ئایینی و نەتەوەیییە جیاوازەکانی عێراقدا سەریھەڵدا، بەتایبەتی ململانێی نێوان گرووپە توندڕەوەکانی شیعە و گرووپە توندڕەوەکانی سوننە، کە پەرەی سەند بۆ شەڕێکی ناوخۆیی تەواو لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ تا ٢٠٠٨، و تا ڕادەیەکی زۆر کۆتایی ھات دوای شکستی داعش لە ساڵی ٢٠١٧ لە میانی شەڕی ٢٠١٣–٢٠١٧ لە عێراق.

بەپێی زۆربەی سەرچاوەکان، لەوانەش کتێبی ڕاستییەکانی جیھانی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی، زۆرینەی عێراقییەکان عەرەبی موسڵمانی شیعەن کە نزیکەی ٦٤٪ بۆ ٦٩٪ی دانیشتووان پێکدەھێنن، لەکاتێکدا موسڵمانانی سوننە لە نێوان ٣٢٪ و ٣٧٪ی دانیشتووانن. سەرەڕای ئەوەش، سوننەکان لە ڕووی نەتەوەیییەوە دابەشبوون بەسەر عەرەب، کورد و تورکماندا.

## پێشینەی مێژوویی
پێش دروستبوونی دەوڵەتی عێراق، خاکی عێراق سەر بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو وەک عێراقی عوسمانی و دابەشکرابوو بەسەر سێ ویلایەت (پارێزگا): ویلایەتی بەغدا (١٨٦٩–١٩١٨)، ویلایەتی بەسرە (١٨٨٤–١٩١٨) و ویلایەتی مووسڵ (١٨٧٨–١٩١٨). ئەم سێ ویلایەتە بەیەکەوە شوێنی نیشتەجێبوونی چەندین گرووپی نەتەوەیی و ئایینی جیاواز بوون کە ھەموویان لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بە لێبووردەیی ڕێژەیی دەژیا، ھەرچەندە کۆمەڵگەی شیعە تا ڕادەیەکی زۆر لە پۆستە کارگێڕییەکان و سوپا دوورخرابوونەوە. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، دانیشتووانی ھەر سێ ویلایەتەکە لە یەک دەوڵەت-نەتەوەدا لەژێر ئینتیدابی بەریتانیادا یەکخران. ھاوتەریب لەگەڵ «چارەسەری شەریفی»، بەریتانییەکان پاشایەکی عەرەبی سوننەیان دەستنیشان کرد: فەیسەڵی یەکەمی عێراق. زۆی پرێستۆن دەڵێت کە ئەم بڕیارە بۆ پشتیوانیکردنی سەرکردایەتی سیاسی عەرەبی سوننە، سەرەڕای ئەوەی لە عێراقدا کەمینە بوون، بووە ھۆی پەراوێزخستنی گرووپە ئایینی و نەتەوەیییەکانی دیکە.

لەگەڵ پێدانی سەربەخۆیی بە دەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٣٢، ململانێ بۆ دروستکردنی ناسنامەی نیشتمانی عێراقی زیاتر دەرکەوت. ھەرچەندە فەیسەڵی یەکەم بەردەوام ھەوڵیدەدا بەھا و دابونەریتە کولتوورییەکانی شیعە، سوننە و دانیشتووانی دیکە لە چوارچێوەی «پان-عەرەبیزم» دا کۆبکاتەوە، بەڵام دەرەنجامەکەی جیاکارییەکی ئاشکراتر بوو لە نێوان گرووپە نەتەوەیی و ئایینییەکانی عێراقدا. زۆرێک لە عەرەبە شیعەکان دژی پان-عەرەبیزم بوون بەھۆی ترس لە پەراوێزخستن، لەکاتێکدا زۆرێک لە کوردەکان دژی پان-عەرەبیزم بوون بەھۆی داواکارییان بۆ دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ. بۆیە لە لایەکەوە شیعەکان، کوردەکان و مەزھەبەکانی تر ڕەتیانکردەوە دەستبەرداری بەھا و دابونەریتە کولتوورییەکانیان بن. لە کاتێکدا لە لایەکی ترەوە، سوننەکانی ناو دەسەڵات ھەوڵیان دەدا ئەم بەھا و دابونەریتانە نەھێڵن بۆ یەکگرتوویی لەگەڵ پان-عەرەبیزم. دواجار، ئەمە بووە ھۆی چەسپاندنێکی ڕوونتری کۆمەڵگە جیاوازەکان کە ئەنجامەکەی بریتی بوو لە زیادبوونی دابەشبوون لە نێوان دانیشتووانی عێراقدا. کوردەکان لە باڵادەستی عەرەب لەلایەن دەسەڵاتی ناوەندییەوە لە بەغدا نیگەران بوون. سەرەڕای ئەوەش، سەربەخۆیی عێراق و ململانێ بۆ دروستکردنی ناسنامەیەکی نیشتمانی بووە ھۆی چەندین ڕاپەڕین و تێکھەڵچوونی خێڵەکی شکستخواردوو لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا. لەگەڵ ئەوەشدا، حکوومەت بەردەوام توانی سەرکوتکردنی ئاژاوەکان ئەنجام بدات و ھەژموونی خۆی بپارێزێت.

یەکەم ھەوڵی بەڵگەنامەیی فەرمی بۆ دیاریکردنی بێزارییە تایفەگەرییەکان دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، لە ساڵی ١٩٣٥ لەگەڵ بەڵگەنامەی میساقی نەجەف ھات. لەم بەیاننامە ١٢ خاڵییەدا، کۆمەڵێک لە پارێزەرانی شیعە ناڕەزایەتی خۆیان دەربڕی سەبارەت بە جیاکاری تایفەگەری دژی زۆرینەی دانیشتووانی شیعە و داوای دامەزراندنی دادوەر و دادگای شیعەیان کرد لە ناوچە زۆرینە شیعەکان و پڕۆژەکانی گەشەپێدان لە سەرتاسەری وڵات، بەتایبەتی لە باشوور. ھەرچەندە ئەم بەیاننامەیە یەکەم ھەوڵ بوو بۆ خستنەڕووی بێزارییە سیاسییەکان، ھیواکان و داواکارییەکانی شیعە بۆ نوخبەی تایفەگەری، بەڵام بێ وەڵام مانەوە.

دوای ساڵی ١٩٣٢، حکوومەتی عێراق بەردەوام بوو لە فراوانکردنی بیرۆکراسییەکەی، کە بووە ھۆی زیادکردنی کۆنترۆڵی سوننە بەسەر ئامێرەکانی دەوڵەتدا. ھەرچەندە کۆنترۆڵی زیاتری حکوومەت واتای کەمبوونەوەی ڕاپەڕین و ئاژاوەگێڕی بوو، بەڵام گرژییە تایفەگەرییەکان لە نێوان دانیشتووانی عێراقدا بەردەوام لە گەشەسەندندا بوون. ئەم گرژییە تایفەگەرییانە بە دابەشکردنی زۆر نایەکسانی سامان لە نێوان نوخبەی شارنشین و دانیشتووانی گوندنشین تەواوکران. دواجار ئەم گرژییە جیاوازانە بوونە ھۆی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ کە تێدا دەسەڵاتی پاشایەتی ھاشمی لەلایەن کۆمەڵێک ئەفسەری سوپاوە بە سەرکردایەتی جەنەڕاڵ عەبدولکەریم قاسم ڕووخێنرا، کە دواتر کۆماری عێراقی دامەزراند. جەنەڕاڵ عەبدولکەریم قاسم کە پێشینەیەکی تێکەڵاوی سوننە-شیعەی ھەبوو، پراکتیزەی سنووردارکردنی شیعەکان و خەڵکی خاوەن پێشینەی نەتەوەیی دیکەی لە سوپادا ھەڵوەشاندەوە. ھەرچەندە ئەم ڕێوشوێنە تا ڕادەیەک جەماوەری کرد، بەڵام گرژییە تایفەگەرییەکان لەگەڵ دانیشتووانی کوردی عێراق پەرەی سەند بۆ ململانێیەکی توندوتیژ کە لە ساڵی ١٩٦١ دەستی پێکرد دوای ئەوەی قاسم نەیتوانی بەڵێنی مافە نەتەوەیییەکانی کورد جێبەجێ بکات. سەرەڕای ئەوەش، جێبەجێکردنی چاکسازییەکانی زەوی و چاکسازییەکانی پەیوەست بە یاسای باری کەسی دەسەڵاتی سەرکردە ئایینییەکان و خاوەن زەوییەکانی کەمکردەوە، ئەمەش بەو مانایە بوو کە گرژی نێوان ڕژێمەکەی و سەرکردە ئایینییەکان زیادی کرد.

ئەم گرژییانە، لەگەڵ ناکۆکی لە ناو حکوومەتدا سەبارەت بەوەی ئایا ئەجێندای ناسیۆنالیستی عێراقی یان پان-عەرەبی پەیڕەو بکرێت، دواجار بووە ھۆی ڕووخانی خوێناوی ڕژێمەکەی قاسم لە شوباتی ١٩٦٣، کە بە شۆڕشی ڕەمەزانیش ناسراوە. دوای چەندین شەڕی خوێناوی سەر شەقامەکان بەتایبەتی لە نێوان چینی کرێکاری شیعە و میلیشیاکانی بەعس، کۆمەڵێک ئەفسەری ناسیۆنالیستی عەرەب، کە بە پلەی یەکەم ئەفسەرانی سەر بە سوننە بوون، دەسەڵاتیان گرتە دەست. لەوانە، عەبدولسەلام عارف-ی پان-عەرەبیست بوو بە سەرۆک؛ بەڵام دەسەڵاتەکەی بەردەوام لەلایەن ئەندامانی کابینەکەیەوە کە ئەندامی حیزبی بەعس بوون و خوازیاری ڕێڕەوێکی تایفەگەری و توندوتیژتر بوون، بەرەوڕووی ئاڵنگاری دەبووەوە. بە مەبەستی ڕازیکردنی ئەم توێژانە، دڵسۆزی بۆ تایفەگەری و مەزھەبگەرایی لە سەردەمی سەرۆکایەتی عارفدا گەڕێنرایەوە، ھەروەھا دەسەڵاتی سیاسی ناسیۆنالیستە عەرەبە سوننەکان. بەم شێوەیە سیاسەتە تایفەگەرییەکان وەک خۆیان مانەوە و گرژییە تایفەگەری و نێوان پێکھاتەکانیان زیاتر کرد. لە ناو ئەم کەشوھەوا گرژەدا، ئەفسەر و دەستە و تاقمی جیاواز پلانی کودەتای سەربازییان دانا بۆ ڕووخانی حوکمی عارف و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات. دواجار لە کودەتایەکی بێ خوێنڕشتن لە ساڵی ١٩٦٨، حیزبی بەعس بۆ جاری دووەم لە ماوەی دەیەیەکدا دەسەڵاتی گرتە دەست.

## ھەوڵە دژە تایفەگەرییەکان لەژێر حوکمی بەعس
لەگەڵ زیندووبوونەوەی دەسەڵات بۆ حیزبی بەعس، عێراق پێی نایە قۆناغێکی نوێی نەتەوە-سازی. ئەمەش دوو ستراتیژی سەرەکی بۆ چاندنی ناسنامەی نیشتمانی لەژێر حوکمی بەعسدا لە ساڵانی حەفتا و ھەشتاکاندا لەخۆگرتبوو. ستراتیژی یەکەم بریتی بوو لە بەرزکردنەوەی ئاستی تێکەڵاویی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی سەرکەوتنی بەرنامەکانی گەشەپێدان کە لەلایەن دەوڵەتەوە سپۆنسەر دەکران، کە بەھۆی گەشەسەندنی ئابووری عێراقەوە دەستەبەر کران. لە ساڵانی حەفتاکاندا، حکوومەت پیشەسازی نەوتی عێراقی خۆماڵی کرد و بە داھاتی ھەناردەکردنی ئەم نەوتە، عێراق دەستی بە پڕۆژەی نوێگەری و نەتەوە-سازی کرد. جگە لە وەبەرھێنان لە ژێرخان و پیشەسازیدا، حکوومەتی عێراق بەرنامەیەکی بۆ وەبەرھێنان لە کاڵا گشتییە بنەڕەتییەکانی وەک قوتابخانە، زانکۆ و نەخۆشخانەکان دەستپێکرد. بەم کارە، عێراق گەسەی سەند بۆ دەوڵەتێکی خۆشگوزەران: ھاووڵاتییان لە سەرتاسەری وڵاتدا سوودمەند بوون لە پێشکەوتنی ئابووری، بەرزبوونەوەی داھات و جووڵەی کۆمەڵایەتی، بەبێ ڕەچاوکردنی پێشینەی نەتەوەیی، خێڵەکی یان ئایینییان.

ئەمە پەیوەستە بە ستراتیژی دووەمەوە کە بریتی بوو لە کەمکردنەوەی گرنگی ناسنامەی تایفەگەری. ئایدۆلۆژیای بەعس دەکرێت وەک ئایدۆلۆژیایەکی پان-عەرەبی پۆڵێن بکرێت کە پێکھاتەیەکی سۆسیالیستی ڕوونی ھەیە. ھاوتەریب لەگەڵ ئەم ئایدۆلۆژیایە، حیزبی بەعسی عێراق بانگەشەی تەرکیزکردنە سەر ناسنامەیەکی ناسیۆنالیستی عێراقی دەکرد کە ھیچ شوێنێکی بۆ وابەستەیی تایفەگەری تێدا نەبێتەوە. لە ئەنجامدا، حیزبەکە ھەر جۆرە وابەستەیییەکی ئایینی کەم نرخ دەکرد و لەبری ئەوە ھەوڵی بۆ عێراقێکی عەلمانی و ناسیۆنالیست دەدا. دواتر، لەژێر سەرکردایەتی سەددام حوسێن، ئەم عێراقە ناسیۆنالیستە بڕیار بوو لەسەر بنەمای ڕابردوویەکی ھاوبەشی مێزۆپۆتامیا بونیاد بنرێت بۆ ئەوەی ھەردوو دانیشتووانی شیعە و کورد لە پڕۆژەی دەوڵەتسازی ناسیۆنالیستیدا جێگیر بکات.

## توندوتیژیی تایفەگەری لە سەرەتای حوکمی بەعس
ھاوتەریب لەگەڵ سروشتە نەتەوەیییەکەی، حیزبی بەعس توانی گرووپە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەکان لە سیستمی حکوومڕانی خۆیدا دوای ساڵی ١٩٦٨ لەخۆبگرێت؛ و لەکاتێکدا عەرەبە شیعەکان و کوردەکان نەگەیشتنە بەرزترین ئاستەکانی دەسەڵاتی سیاسی، بەڵام توانییان بگەنە ئاستێکی بەرزی کاریگەری لە ناو ڕژێمدا. لەگەڵ ئەوەشدا، بە ھەڵکشانی کاریگەریی سەددام حوسێن لە ساڵانی حەفتاکاندا، ناوبراو دەستی کرد بە دانانی ھاوپەیمانە خێڵەکی و ناوچەیییەکان لە کاریگەرترین پۆستەکانی حکوومەتدا. لە کاتێکدا حیزبی بەعس ھەوڵیدەدا جەخت لەسەر ناسنامەیەکی نیشتمانی ھاوبەش بکاتەوە لەسەر حسابی ناسنامە تایفەگەرییە کۆمەڵایەتییەکان، سیاسەتەکانی بونیادنان لەسەر بازنەیەکی بچووکی ھاوپەیمانە متمانەپێکراوەکان لەلایەن ئەحمەد حەسەن بەکر و جێگرەکەی سەددام حوسێن، بووە ھۆی دروستبوونی کەلێنێک لە نێوان جەختکردنەوەی نیشتمانیی حیزبی بەعس و بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیان.

لە ساڵانی حەفتاکان بەدواوە، گرژییە تایفەگەرییەکان لە ژێرەوە دەکوڵان و ئۆپۆزسیۆنی تایفەگەری و توندوتیژی دەستیان بە دەرکەوتن کرد و ھەندێک جار زۆر دەنگیان دەدایەوە. بە پلەی یەکەم زۆرینەیەکی زۆری شیعەکان لە دوورخستنەوەیان لە حکوومەت ناڕازی بوون. ھەرچەندە بەعس بانگەشەی نەھێشتنی ئایدۆلۆژیا تایفەگەرییەکان و بەشداریکردنی مەزھەبە جیاوازەکانی لە سوپا و دامەزراوە حکوومییەکانی دیکەدا دەکرد، بەڵام تا ساڵی ١٩٧٧ تەنھا کەسایەتییە خێڵەکییە سوننەکانی نزیک لە سەددام پۆستەکانیان لە ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش، کە بەرزترین دەسەڵات بوو، پاراستبوو. جگە لەوەش، دانیشتووانی کوردیش ھەستیان بە پەراوێزخستن دەکرد لەلایەن بەعسەوە. لە کۆتایی ساڵانی شەستەکاندا، حیزبی بەعس ھەڵمەتێکی تەعریبکردنی باشووری کوردستانی دەستپێکرد بۆ مسۆگەرکردنی دڵسۆزی. ئەمەش بەو مانایە بوو کە زۆرێک لە خێزانە کوردەکان ئاوارە کران و خێزانی عەرەب لە شوێنیان دانران. نموونەیەک بۆ ئۆپۆزسیۆنی توندوتیژی تایفەگەری ڕوون دژی ئەم سیاسەتانە بریتییە لە دووەمین شەڕی کورد و عێراق کە لە ساڵانی ١٩٧٤ و ١٩٧٥ ڕوویدا، کاتێک گرووپە جیاوازەکانی یاخیبووی کورد بەبێ سەرکەوتن ھەوڵیاندا سەربەخۆیی لە باشووری کوردستان بەدەستبھێنن بە دەستپێکردنی ئاژاوەگێڕی. لە ھەمان ماوەدا، حیزبی دەعوەی شیعە لە عێراق جەماوەری پەیدا کرد. دوای دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٧٠، چالاکوانانی حیزب چەندین ئاژاوەیان دەستپێکرد، کە دیارترینیان ئاژاوەکانی ١٩٧٤ و ١٩٧٧ بوون.

بەھۆی باڵادەستی سەربازی و سەرچاوەکانییەوە، ڕژێمی بەعس توانی بە خێرایی سەرکوتکردنی ئەو جۆرە ئاژاوەگێڕیانە ئەنجام بدات کە سروشتێکی تایفەگەرییان ھەبوو. لە سەرەتاوە، ڕژێمی بەعس کۆنترۆڵێکی توندی بەسەر دانیشتووانی عێراقدا سەپاندبوو. ھەموو ئەوانەی بە ناپاکی دادەندران، دوور دەخرانەوە و ھاوپەیمانە نزیکەکان، کە زۆرجار لەسەر بنەمای تایفەگەری ھەڵدەبژێردران، دەھێنرانە پێشەوە. لە کاتێکدا بەعس بانگەشەی ناسنامەی نیشتمانی دەکرد و گرووپە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەکانی لە حکوومەتدا لەخۆگرتبوو، حیزبەکە ھەروەھا دەستی ھەبوو لە دروستکردنی کەشێکی گرژ کە تێیدا ھیچ شوێنێک بۆ بێوەفایی یان ئۆپۆزسیۆن نەبوو. لەژێر ڕژێمی بەعسدا، حاڵەتەکانی توندوتیژی تایفەگەری بە خێرایی سەرکوت دەکران.

## توندوتیژیی تایفەگەری لەژێر دەسەڵاتی [[سەددام حوسێن]]
لە ساڵی ١٩٧٩، سەددام حوسێن بە فەرمی بوو بە سەرۆکی عێراق دوای ئەوەی ئەحمەد حەسەن بەکر بەھۆی کێشەی تەندروستییەوە دەستی لەکارکێشایەوە. لەژێر دەسەڵاتی سەددامدا، ئەو سیستمەی کە تێیدا ھاووڵاتیان، ڕێکخراوەکان و حیزبەکان چاودێری دەکران، توندتر بوو بۆ ڕێگریکردن لە لەدەستدانی باڵادەستی سیاسی بەسەر عێراقدا. سەددام دڵسۆزی تەواوی مسۆگەر کرد لە ڕێگەی چاودێرییەکی بەرفراوان و بە لابردنی ھەر نەیارێکی سیاسیی ئەگەری. تەنھا شەش ڕۆژ دوای دەستبەکاربوونی فەرمی، سەددام فەرمانی دەستگیرکردنی ٦٦ ئەندامی حیزبی بەعسی دەرکرد و ھەندێکیانی کوشت، لە ڕووداوێکدا کە بە «پاکتاوی خولد» ناسراوە، چونکە گومانی لە دڵسۆزییان ھەبوو. ئەم ڕووداوە زەمینەخۆشکەر بوو بۆ دەیەکانی داھاتوو کە تێدا ئەو کەسایەتییانەی گومانی بێوەفاییان لێ دەکرا بەرامبەر بە ئەو، ڕووبەڕووی ساڵانێک زیندانیکردن دەبوونەوە. لەبەر ئەوەی زۆرێک لەوانەی بە دوژمن یان ناپاک دادەندان پێشینەیەکی تایفەگەری جیاوازیان ھەبوو، گرژییە تایفەگەرییەکانیش زیادیان کرد. بۆ نموونە، ھاووڵاتیانی کورد، شیعە و ئێرانی بە بیانووی بیانی بوون لە عێراق دەردەکران، کە زۆرجار لەو کاتەدا وەک کردەوەیەکی پاکتاوی تایفەگەری ناودەبرا.

گرژییە تایفەگەرییەکان لەگەڵ شۆڕشی ئێران و ھەڵگیرسانی جەنگی ئێران و عێراق لە ساڵی ١٩٨٠ دەرکەوتن. لە ساڵی ١٩٧٩ شۆڕشی ئێران بە سەرکردایەتی ئایەتوڵڵای گەورەی شیعە ڕووحوڵڵا خومەینی ڕوویدا کاتێک خانەوادەی پەھلەوی دەرکرد و ڕێگەی بۆ دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی ئێران خۆش کرد. خومەینی دەستی بە ھەڵمەتێکی پڕوپاگەندە کرد کە ئاراستەی شیعەکانی عێراق کرابوو و ھانی دەدان پەیڕەوی لە ئایدۆلۆژیای خومەینی بکەن و دژی ڕژێمی باڵادەستی سوننەی سەددام ڕاپەڕن بۆ ئەوەی دواجار بیڕوخێنن. لە ساڵی ١٩٨٠، سەددام جەنگی دژی ئێران ڕاگەیاند و ھەوڵیدا پارێزگای خوزستانی دەوڵەمەند بە نەوتی ئێران داگیر بکات. ھۆکارەکانی چوونی بۆ جەنگ بریتی بوون لە باوەڕی سەددام بەوەی کە ئێران ڕێککەوتنی جەزائیری ساڵی ١٩٧٥ی شکاندووە سەبارەت بە ڕێڕەوە ئاوییەکە و دەستوەردان لە سیاسەتی عێراق دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرەڕای ئەم پاڵنەرە سیاسی و ئابوورییانە بۆ جەنگ، جەنگەکە لەسەر بنەمای ئایینیش کرا. وەک سەددام دواتر باسی کرد، خومەینی باوەڕی وابوو کە دانیشتووانی شیعە لە باشووری عێراق شوێنی دەکەون، بەڵام ئەوان وایان نەکرد و بە دڵسۆزی بۆ عێراق مانەوە و دژی ئێرانییەکان جەنگان.

بۆ ڕێگریکردن لە پەیوەستبوونی شیعەکان بە ئێرانەوە، سەددام جەختی زیاتری خستە سەر سروشتی عەرەبیی عێراق بە پێچەوانەی سروشتی فارسیی ئێرانییەکان. سەرەڕای ئەوەش، ھەوڵیدا پشتگیری ھاووڵاتیانی پێشینەی نەتەوەیی جیاواز بەدەستبھێنێت بە پێشکەشکردنی بەخششی دڵسۆزانە بە کۆمەڵگاکانیان. نموونەکان بریتی بوون لە پشتیوانی دارایی بۆ وەقفەکانی شیعە و نۆژەنکردنەوەی مەزارگەی ئیمام عەلی. سەرەڕای ئەم ھەوڵە فراوانانە بۆ بەدەستھێنانی پشتگیری لە نێوان مەزھەبە جیاوازەکاندا، گرژییە تایفەگەرییەکان بەردەوام لە ھەڵکشاندا بوون، بەتایبەتی بەھۆی جەنگی ئێران و عێراقەوە. مەزەندەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی ٢٥٠٬٠٠٠ عێراقی لەکاتی جەنگەکەدا گیانیان لەدەستداوە. ئەم قوربانیانە لە ھەردوو لایەنی سوننە و شیعە ڕکابەری نێوان گرووپە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەکانی زیاتر کرد. جگە لەوەش، زۆرێک لە سەربازان، ئەفسەران و ھاووڵاتیانی شیعە لە وڵات ھەڵھاتن و لە شوێنێکی تر داوای پەنابەریان کرد، بە پلەی یەکەم لە ئێران و سووریای بەعسی کە عەلەوییەکان تێیدا باڵادەستن.

لە باکوور، ئاوارەکردنی خەڵکی کورد وەک بەشێک لە ھەڵمەتی تەعریبکردن بە درێژایی ساڵانی ھەشتاکان بەردەوام بوو. ھەرچەندە زۆرینەی خەڵکی خاوەن پێشینەی کوردی ڕووبەڕووی ڕێژەی بەرزی قوربانی نەبوونەوە لە کاتی جەنگەکەدا، بەڵام سەددام چالاکی گرووپە سیاسییە کوردییەکانی وەک خیانەتێک دژی ڕژێمەکەی دەبینی و تۆمەتباری دەکردن بە ھاوکاری سەربازی و ھەواڵگری لەگەڵ ئێران لە سنوورەکانەوە. ڕژێمی بەعس سزای ئەم گرووپە چالاکوانانەی لە باکووری عێراق دا بە بەکارھێنانی توندوتیژییەکی بەرفراوان لە «شاڵاوی ئەنفال» لە کۆتایی ساڵانی ھەشتاکاندا. ئەم بەکارھێنانی توندوتیژییە توندڕەوە بووە ھۆی ژمارەیەکی زۆر لە قوربانیان کە بە نزیکەی ١٥٠٬٠٠٠ تا ٢٠٠٬٠٠٠ کوژراو مەزەندە دەکرێت و دەنگدانەوەی زیاتری لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا ھەبوو، کە بەشدار بوو لە دروستبوونی ھەستێکی بەھێزتری دابەشبوونی تایفەگەری.

لە پاشھاتی جەنگی ئێران و عێراق، بێمتمانەیی تایفەگەری تەقییەوە و زیاتر دەرکەوت لە کاتی جەنگی کەنداو، کە لەلایەن سەددامەوە دەستی پێکرد کاتێک عێراق لە مانگی ئابی ١٩٩٠ کووەیتی داگیرکرد. ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە بۆردومانکردنی ئامانجە عێراقییەکان وەڵامیان دایەوە، بەتایبەتی لە ناوچەکانی باشووری عێراق. ئەم ھێرشە پێچەوانانە بەتایبەتی کاریگەری کردە سەر شیعەکان، کە بووە ھۆی قوربانی و زیان گەیاندن بە ژێرخان. دوای پاشەکشە لە کووەیت لە ساڵی ١٩٩١، ڕاپەڕین لە ١٤ پارێزگا لە کۆی ١٨ پارێزگای عێراق سەریھەڵدا. یاخیبووەکان بە سەرەکی عەرەبی شیعە و کورد بوون کە ھێرشیان کردە سەر دەسەڵاتی سیاسی ھەبوو و پەراوێزخستنی کۆمەڵایەتییان لەژێر حوکمی بەعسدا. ڕاپەڕینەکان بەزۆری سروشتێکی تایفەگەرییان ھەبوو و خۆپیشاندەران وێنەی سەرکردە ئایینییە شیعەکان، وەک خومەینی، و ھێما ئایینییەکانیان بەرز دەکردەوە. وەک توێژەر و ڕۆژنامەنووس خەلیل عوسمان وەسفی ڕاپەڕینەکان دەکات:

دواجار ڕاپەڕینەکان بە بەکارھێنانی ھێزی دڕندانە و توندوتیژی بەرفراوان لەلایەن ڕژێمەوە وەک کوشتنی بەکۆمەڵی یاخیبووەکان سەرکوت کران. لە باکوور، زۆرێک لە ھاووڵاتیانی کورد ناچار بوون ھەڵبێن بەھۆی ترسیان لە تۆڵەسەندنەوەی ڕژێمی سەددام حوسێن. بەھۆی خراپی بارودۆخی ژیان لە چیاکاندا، زیاتر لە ٢٠٬٠٠٠ لەم پەنابەرانە لە ماوەی مانگەکانی دواتردا گیانیان لەدەستدا.

ھەرچەندە گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەتی سوننە و ئاسایش بەربەست بوو بۆ ڕژێمی بەعس، بەڵام توانییان سەقامگیری بگێڕنەوە. لە دەیەی دواتردا، سەددام زیاتر پشتی بە ھاوپەیمانانی خێزان و خێڵەکەی خۆی و ئەوانە دەبەست کە دڵسۆزی بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرەڕای نوێبوونەوەی سەرنجی تایفەگەریی سەددام، دەرکەوتەکانی دیکەی ناسنامەی تایفەگەری لە ساڵانی نەوەدەکاندا بە توندی لەلایەن ڕژێمەوە سەرکوت دەکران. جگە لە تیرۆرکردنی جیاواز دژی کەسایەتییە سیاسی و ئایینییە کاریگەرەکان، توندوتیژی تایفەگەری بەرفراوان لە عێراق تەنھا دوای لابردنی سەددام لە دەسەڵات لە ساڵی ٢٠٠٣ لە دوای داگیرکاریی بە سەرکردایەتی ئەمریکا سەریھەڵدایەوە.

## توندوتیژیی تایفەگەری لەدوای داگیرکاریی بە سەرکردایەتی ئەمریکا
دوای داگیرکاریی عێراق بە سەرکردایەتی ئەمریکا و ڕووخانی سەددام حوسێن، وڵاتەکە بە ھێواشی بەرەو شەڕێکی ناوخۆیی تایفەگەری ڕۆیشت. ئەم ھەڵکشانەی گرژییە تایفەگەرییەکان ئەنجامی چەندین ھۆکار بوو. یەکەم، دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان (CPA)، بە سەرکردایەتی پۆڵ بریمەر، ھەڵمەتێکی بۆ «ڕیشەکێشکردنی بەعس» دەستپێکرد و سوپا و ئاسایشی عێراقی ھەڵوەشاندەوە. ئەم دوو ڕێوشوێنە بوونە ھۆی بێکارییەکی زۆر، بەتایبەتی لە نێوان دانیشتووانی سوننەی وڵاتەکەدا. سەرەڕای ئەوەش، ھەڵوەشاندنەوەی ھێزە ئەمنییەکان بووە ھۆی ئاستێکی بەرزی تاوانکاری. بۆ ئەوەی خۆیان بپارێزن، زۆرێک لە ھاووڵاتیانی مەدەنی عێراق پەیوەندییان بە میلیشیاکانەوە کرد یان پارەیان پێدەدان، کە زۆربەیان سروشتێکی تایفەگەرییان ھەبوو.

لە ھەمان کاتدا، کۆمەڵگەی عەرەبی سوننە، کە لە سەردەمی سەددام حوسێندا باڵادەست بوون بەسەر وڵاتەکەدا، لە دەسەڵات دوورخرانەوە لەکاتێکدا عەرەبی شیعە و کوردەکان گەیشتنە دەسەڵات. ئەنجومەنی حوکمی عێراق (ICG) بەپێی دیمۆگرافیای وڵات پێکھێنرا: ١٣ شیعە، ٥ عەرەبی سوننە، ٥ کورد، ١ مەسیحی و ١ تورکمان. لە ناو ئەم ئەنجومەنەدا، کۆمەڵگەی سوننە کێشەی زۆری ھەبوو لە نوێنەرایەتیکردنی خۆی و دیاریکردنی داواکارییەکانی. لەبەر ئەوەی زۆرێک لە سەرکردە کۆنەکانی کۆمەڵگەکە زۆربەیان سەر بە بەعس بوون، یان دەستگیرکران یان قەدەغەکران لە بەشداریکردن لە ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق. جگە لەوەش، ھیچ حیزبێکی سیاسی سوننەی ڕێکخراو نەبوو چونکە ھەموو شێوە سیاسییەکانی نوێنەرایەتی سوننە جگە لە بەعس لەژێر دەسەڵاتی حوسێندا بە توندی سەرکوت کرابوون. لە ڕەتکردنەوەیان بۆ سیستمە سیاسییە نوێیەکە، زۆربەی سوننەکان بڕیاریاندا دەنگ نەدەن لە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ کە بووە ھۆی بێبەشبوونیان لە حکوومەتە نوێیەکەدا. لەبری ئەوە، ھاوپەیمانی عێراقی یەکگرتوو، کە لە دوو حیزبی شیعەی «ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق» (SCIRI) و «دەعوە» پێکھاتبوو، سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێنا.

بەھۆی ناڕازیبوون لە داگیرکردنی عێراق لەلایەن ھێزە فرەنەتەوەیییەکانەوە، یاخیبوونێک لە ھاوینی ٢٠٠٣ بەدواوە سەریھەڵدا. ئەم یاخیبوونە لە پارێزگا سوننەکاندا زۆر توند بوو چونکە کۆمەڵگەی سوننە ھەستیان بە پەراوێزخستن دەکرد ھەم لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانان و ھەم لەلایەن حکوومەتی نوێی زاڵ بەسەر شیعەدا. لەبەر ئەوەی زۆرێک لە سوننەکان نەمانی خۆیان لە دەسەڵات وەک شتێکی ھاوتەریب لەگەڵ گەیشتنی شیعە بە دەسەڵات دەبینی، ئەم یاخیبوونە سروشتێکی تایفەگەریشی وەرگرت. بەتایبەتی لەگەڵ دەرکەوتنی «قاعیدە لە عێراق»، ھێرشکردنە سەر شوێن و کەسانی شیعە باوتر بوو. گرووپە تایفەگەرییە دیارەکانی دیکە لە لایەنی سوننە بریتی بوون لە «سوپای ئیسلامی لە عێراق» و «کەتائیبی شۆڕشی ١٩٢٠».

تا سەرەتای ساڵی ٢٠٠٥ ئەم ھێرشە تایفەگەرییانە بە دەگمەن لەلایەن دانیشتووانی شیعەوە وەڵام دەدرانەوە. تەنھا «ڕێکخراوی بەدر» تۆمەتبار دەکرا بە ئەنجامدانی ھێرشی تۆڵەسەندنەوە دژی بەرپرسانی ڕژێمی پێشوو و ئەندامە دیارەکانی بەعس؛ بەڵام لەگەڵ ھەڵبژاردنەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥، ئەندامانی فەیلەقی بەدر دزەیان کردە ناو ھێزە ئەمنییەکان و دەستیان کرد بە کردەوەی تۆڵەسەندنەوە دژی دانیشتووانی سوننە. لەم کاتەدا بوو کە «سوپای مەھدی»، بە سەرکردایەتی موقتەدا سەدر، تێوەگلا لە چالاکییەکانی پاکتاوی تایفەگەری. ئەم ھێرشە تۆڵەسەندنەوانە بوونە ھۆی سووڕێکی توندوتیژی کە لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ وڵاتەکەی گرتەوە.

لەگەڵ تەقاندنەوەی مەزارگەی عەسکەری لە شوباتی ٢٠٠٦ لە سامەڕا، توندوتیژییەکە پەرەی سەند بۆ شەڕێکی ناوخۆیی کە لە ساڵی ٢٠٠٦ تا سەرەتای ٢٠٠٨ی خایاند. لەم شەڕەدا، میلیشیا تایفەگەرییەکان بەشدارییان لە چالاکییەکانی پاکتاوی تایفەگەریدا کرد. ھەرچەندە ژمارەی دەقیقی قوربانیان نادیارە، بەڵام مەزەندە دەکرێت کە زیاتر لە ٢٠٬٠٠٠ مەدەنی تەنھا لە ساڵی ٢٠٠٦دا کوژرابن. تا سەرەتای ساڵی ٢٠٠٨، دەان ھەزار مەدەنی عێراقی کوژرابوون و نزیکەی ٤ ملیۆن کەس ئاوارە بوون. بەتایبەتی، پایتەختی بەغدا گورزێکی گەورەی بەرکەوت چونکە شارەکە لەسەر بنەمای تایفەگەری ڕێکخرایەوە. گەڕەکە تێکەڵاوەکانی پێشوو کەوتنە ژێر دەسەڵاتی میلیشیا تایفەگەرییەکان کە ھەموو ئەوانەیان دەردەکرد کە وابەستەیی تایفەگەری جیاوازیان ھەبوو. جگە لە کوشتنی تایفەگەری لەلایەن دەستەکانی مەرگەوە، توندوتیژییەکە ڕفاندن بۆ پارە و ئەشکەنجەدان لە ناوەندە نھێنییەکانی دەستبەسەرکردن کە لەلایەن میلیشیاکانەوە بەڕێوەدەبران، لەخۆ دەگرت.

## سەرچاوەکان