ژنان لە بوارەکانی ستێم

*ژنان لە بوارەکانی  STEM* ئاماژەیە بۆ مێژوو، ئێستا و داهاتووی بەشداریی ژنان لە کایە زانستی و تەکنەلۆژییەکاندا . لێکۆڵینەوە ئەنثرۆپۆلۆژییەکان دەریدەخەن کە تەکنەلۆژیای مرۆیی لەسەرەتادا دوو ئاڕاستەی هەبووە: ئاڕاستەیەکی "توندوتیژ" کە پیاوان پەرەیان پێداوە بۆ کوشتن یاخود لەناوبردن، و ئاڕاستەیەکی "بونیادنەر" کە ژنان دایانمەزراندووە بۆ پاراستن و پەرەپێدانی ژیان .

## بەراوردی فەلسەفەی تەکنەلۆژیا: بونیادنان بەرامبەر کوشتن
مێژووی تەکنەلۆژیا (History of Technology) جیاوازییەکی جەوهەری لە نێوان پاڵنەرەکانی داهێناندا نیشان دەدات:
* **[[تەکنەلۆژیای نێران]] (ئامرازی لەناوبردن):** یەکەمین داهێنانە تەکنەلۆژییەکانی پیاوان وەک ڕم، تیغ و تیر و کەوان، کە بۆ مەبەستی کوشتن و شەڕ بووە. ئەمە وەک "تەکنەلۆژیای توندوتیژی" دەناسرێت کە هێزی فیزیکی وەک پێوەری باڵادەستی بەکارهێناوە .
* **[[تەکنەلۆژیای مێینان]] (ئامرازی بونیادنان):** ژنان داهێنەری ئەو تەکنەلۆژیایانە بوون کە شارستانییەتیان دروست کرد. "تەکنەلۆژیای کشتوکاڵ" بۆ خۆراک، "ئەندازیاریی چنین" بۆ پاراستن، و "کیمیای گۆزەکاری" بۆ هەڵگرتنی بژێوی، هەموویان داهێنانی ژنان بوون .

## وەرچەرخانە مێژووییەکان و پێشەنگە جیهانییەکان
* **[[هیپاتیا]]:** ماتماتیکزان و فەیلەسووفی ئەسکەندەرییە؛ یەکەمین ژن کە کارەکانی بووە بنەمای فیزیکی مۆدێرن .
* **[[ئادا لۆڤلەیس]]:** یەکەمین پرۆگرامەری مێژوو کە لە ساڵی ١٨٤٣دا یەکەمین ئەلگۆریتمی کۆمپیوتەری نووسی .
* **[[ماری کوری]]:** دۆزەرەوەی تیشکدەرەوە و تەنها کەس کە دوو نۆبڵی لە دوو بواری جیاوازدا بردبێتەوە .
* **[[مەریەم میرزاخانی]]:** یەکەمین ژن لە مێژوودا کە مەدالیای فیڵدزی لە ماتماتیک بردەوە، کە هاوشانی خەڵاتی نۆبڵە تایبەت بە بیرکارەکان .
* **[[فەی - فەی لی]]:** پێشەنگی ژیریی دەستکرد (AI) و داهێنەری ImageNet، کە توانای بینینی بە کۆمپیوتەرەکان و ژیری دەستکرد وە ڕۆبۆت و درۆنەکان بەخشی، ئەمەش جیهانی گۆڕی .
* **[[لیمۆر فرید]]:** دامەزرێنەری کۆمپانیای Adafruit و پێشەنگی شۆڕشی ئامێری سەرچاوە کراوە .
* **[[ئان وۆجیسکی]]:** دامەزرێنەری کۆمپانیای 23andMe، کە جێنێتیکی گەیاندە ناو ماڵەکان .
* **[[سابات ئیسلامبووڵی]]:** یەکەمین ژنە پزیشکی کوردیی جولەکە، وە یەکەمین ژنە پزیشکی سەردەمی عوسمانی، کە لە ساڵی ١٨٩٠ لە ئەمریکا بڕوانامەی وەرگرت .

## تێکشکاندنی بەربەستە جەستەیی و تەندروستییەکان
* **[[گیلیرما ڕۆتێل]]:** سەرەڕای ئیفلیجی جەستەیی، بناغەکانی ماتماتیکی شیکاری داڕشت .
* **[[فێرنسس ئارنۆڵد]]:** براوەی خەڵاتی نۆبڵ کە سەرەڕای ململانێی لەگەڵ شێرپەنجە، شۆڕشی لە کیمیادا کرد .
* **[[ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا]]:** یەکەم ژن لە بۆشایی ئاسمان (١٩٦٣) .
* **[[کالپانا چاولا]]:** یەکەم ژنی هیندی لە ناسا .

## یەکانگیریی تەکنەلۆژی و ئاسۆی ٢١٠٠
تیۆرییەکانی "یەکانگیری" (Singularity) و هێزی ژنان لە یەک هێڵدا یەکدەگرنەوە:
* **[[کۆتایی هێزی فیزیکی]]:** تا ساڵی ٢١٠٠، ئۆتۆمەیشن (Automation) هەموو ئەو کارە مێکانیکییانە جێگرەوەیان دەبێت کە پیاوان تێیدا باڵادەست بوون، ئەمەش پێگەی ئابووریی نێران لاواز دەکات .
* **[[باڵادەستیی مەعریفی]]:** ئابووریی داهاتوو پشتبەستوو دەبێت بە "ژیریی سۆزداری" و "شیکاریی داتا" کە ژنان تێیدا باڵادەستن. یەکانگیریی ٢١٠٠ کۆتایی بە مۆدێلی توندوتیژی دەهێنێت و جیهان دەخاتە ژێر کۆنترۆڵی "تەکنەلۆژیای بونیادنەری ژنانە" .

## ژنانی نەوەی زێد (Gen Z)
ژنانی نەوەی زێد وەک "ڕەسەنی دیجیتاڵی" جیاوازن؛ ئەوان تەکنەلۆژیا بۆ دادپەروەری، پاراستنی ژینگە و "تەکنەلۆژیای ئەتەکیەتدار" (Ethical AI) بەکارهێنن. ئەم نەوەیە پردی پەڕینەوەن بەرەو ئاسۆی ٢١٠٠ .

## دەمارزانی و یەکانگیریی مێشک
مێشکی ژنان خاوەنی یەکانگیرییەکی دەمارییە؛ چڕیی بەرزتر لە "Corpus Callosum" ڕێگە دەدات بە پەیوەندییەکی خێرا لە نێوان لۆژیک و زمانەوانی، کە ئەمە کلیلە بۆ باڵادەستییان لە زمانە ئاڵۆزەکانی پرۆگرامینگدا .

## دەرەنجامی فەلسەفەکە
یەکانگیریی تەکنەلۆژی و هێزی ژنان دوو دیوی یەک دراون. تا ساڵی ٢١٠٠، ئۆتۆمەیشن کۆتایی بە سەردەمی توندوتیژی دەهێنێت و جیهان دەچێتە ناو "سەردەمی زێڕینی بونیادنەری ژنانە" کە تێیدا لۆژیک و ژیاندۆستی جڵەوی زانست دەگرنە دەست .

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنان لەناو زانست و تەکنۆلۆژیا