open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ناوەندی پزیشکیی یۆسفتال

**سەنتەری پزیشکی یۆسێفتال** (بە عیبری: הַמּרְכָּז הָרְפוּאִי יוֹסֵפְטַל) نەخۆشخانەیەکە لە شاری ئیلات لە ئیسرائیل.

نەخۆشخانەی یۆسێفتال لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزراوە، باشووریترین نەخۆشخانەی ئیسرائیلە و تاکە نەخۆشخانەیە کە بیابانی باشووری نەگڤ دەگرێتەوە. ناوی لە جیۆرا یۆسێفتالەوە ھاتووە. بچووکترین نەخۆشخانەی گشتی ئیسرائیلە کە ٦٥ قەرەوێڵەی تێدایە. بەشی فریاگوزاری ھەیە کە ٣٠ وێستگەی چارەسەری تێدایە، لەوانە وێستگەی تایبەتی پزیشکی منداڵان، دوو یەکەی دابڕان و ناوچەی جیاکردنەوە. جگە لەوەش ژوورێکی پاڵەپەستۆی تەواو ئامێری ھەیە بۆ چارەسەرکردنی ڕووداوەکانی غەواس. ھەروەھا نەخۆشخانەکە دامەزراوەی شۆردنی گورچیلەی ھەیە کە کراوە دەبێت بۆ پشوودەران و دانیشتووانی ناوچەکە.

کێشەی ئابووری بووە ھۆی پێشنیار بۆ داخستنی نەخۆشخانەکە؛ بەڵام دوای ناڕەزایەتی دانیشتووانی ناوچەکە و بەرپرسانی حکوومەتی ناوخۆیی، کە دەیانگوت نەبوونی نەخۆشخانە لە ماوەی ٣ کاتژمێردا مەترسییەکی زۆری دەبێت، بڕیاردرا نەخۆشخانەکە بە کراوەیی بمێنێتەوە. نەخۆشخانەکە لەلایەن سندوقی تەندروستی کلالیتەوە بەڕێوەدەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیلات
پۆل:نەخۆشخانەکان لە ئیسرائیل
ھەڵاوسانی ئابووری

وێنۆک|300x300پیکسڵ|ھەڵاوسان لە سەرانسەری جیھان (٢٠١٩).

**ھەڵاوسانی ئابووری**،یەکێکە لە زاراوە ئابوورییە باوەکان، بەڵام سەرەڕای بەکارھێنانی بەربڵاوی ئەم دەستەواژەیە، ھیچ ڕێککەوتنێک لە نێوان ئابوریناساندا نییە سەبارەت بە پێناسەکردنی، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دابەشبوونی بیرووڕا لەسەر پێناسەکردنی چەمکی ھەڵاوسان، ئەم دەستەواژەیە بەکاردێت بۆ وەسفکردنی کۆمەڵێک دۆخی جیاواز وەک:

# زیاد لە پێویست بەرزبوونەوەی ئاستی گشتی نرخەکان.
# داھاتی دراوی ھەڵاوساوە یان پێکھاتەیەک لە داھاتی دراوی وەک کرێ یان پاداشت.
# زۆربوونی تێچوو.
# دروستکردنی باڵانسی پارە بەشێوەیەکی زۆر.

پێویست ناکات ئەم دیاردە جیاوازانە لە یەک کاتدا ڕووبدەن، بەو واتایەی کە ئەگەری ھەیە بەرزبوونەوەی نرخەکان ڕووبدات بەبێ ئەوەی لەگەڵ زیادبوونی داھاتی نەختیینەدا بێت، ھەروەھا ئەگەری ھەیە تێچووەکانیش بەرزببێتەوە،  بەبێ ئەوەی لەگەڵ زیادبوونی قازانجدا بێت، و ئەگەری ھەیە زیادەڕۆیی لە دروستکردنی پارەی زیادە بەرزبوونەوەی نرخەکان یان داھاتی پارە ڕووبدات.

بە واتایەکی تر دیاردە جیاوازەکان کە ھەریەکەیان دەتوانین بە "ھەڵاوسان" ناویان بھێنرێت، تا ڕادەیەک دیاردەی سەربەخۆن لە یەکتری و ھەر ئەم سەربەخۆیییەیە کە سەرلێشێواوی لە پێناسەکردنی چەمکی ھەڵاوساندا دروست کردووە.

زاراوەی ھەڵاوسان بەو دیاردەیەی کە پێی دەوترێت جیا دەکرێتەوە و بەم شێوەیە کۆمەڵێک زاراوە دروست دەبن کە بریتین لە:

# ھەڵاوسانی نرخ: واتە زیادبوونی نرخەکان.
# ھەڵاوسانی داھات : واتە زیادبوونی داھاتی دراو، وەک ھەڵاوسانی مووچە و ھەڵاوسانی قازانج.
# ھەڵاوسانی تێچوو: واتە زیادبوونی تێچوو.
# ھەڵاوسانی دراو: واتە دەرکردنێکی زیادەڕۆ لە دراوەکە.
# ھەڵاوسانی قەرزی بانکی: واتە ھەڵاوسانی قەرز.

## سەرچاوەکان
پی ڤی پی سینەما

وێنۆک|130px
**پی ڤی پی سینەما** ()  کۆمپانیایەکی بەرهەمهێنانی فیلمی هیندییە، لەلایەن Prasad V Potluri دامەزراوە. 

## سەرچاوەکان

*
سینەمای تورکیا

وێنۆک|وێنەی سینەمایەکی کۆن لە ئەستەمبوڵ|155px
**سینەمای تورکیا** () ناونیشانێکە کە ئاماژەیە بۆ ھونەر و پیشەسازی فیلمی تورکی. بەشێکی گرنگی کولتوری تورکییە و بەدرێژایی ساڵان گەشەی کردووە، کات بەسەربردن بۆ بینەرانی تورک لە سەرانسەری ئەورووپا و بەڵکان و ئەورووپای ڕۆژھەڵات و لەم دواییانەشدا لە جیھانی عەرەبی و تا ڕادەیەکی کەمتر لە شوێنەکانی دیکە دابین دەکات. یەکەمین فیلمی چیرۆکیی بە ناوی سیخوڕەکە لە دەرھێنانی سێدات سیماڤی لە ساڵی ١٩١٧ بڵاوکرایەوە. یەکەم فیلمی دەنگی تورکیا لە ساڵی ١٩٣١ نمایشکرا. لە ڕووی بەرھەمھێنانی فیلمیشەوە، تورکیا ھەمان چارەنووسی لەگەڵ زۆرێک لە سینەما نەتەوەیییەکانی سەدەی بیستەمدا ھەبوو. بەرھەمھێنانی فیلم تا دەوروبەری ساڵانی ١٩٥٠ بەردەوام نەبوو و بازاڕی فیلم بە گشتی لەلایەن چەند کۆمپانیایەکی گەورەی ھاوردەکردنەوە بەڕێوەدەبرا کە لە چڕترین ژمارەی دانیشتووان و قازانجترین شارەکانی وەک ئەستەنبوڵ و ئیزمیر خەباتیان دەکرد بۆ سەرکەوتن لە تورکیادا.

## سەرچاوەکان
*
سینەمای ئیسرائیل

وێنۆک|150px
**سینەمای ئیسرائیل** () ئاماژەیە بۆ بەرھەمھێنانی فیلم لە ئیسرائیل لە سەرەتای دامەزراندنی ئەم وڵاتە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە. زۆربەی فیلمە ئیسرائیلییەکان بە زمانی عیبری دروست دەکرێن، و بەڵام بەرھەمی تریشی ھەیە کە بەزمانی عەرەبی و  ئینگلیز دروست دەکرێن. ئیسرائیل زیاتر لە ھەموو وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین پاڵێوراو بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیستیڤاڵە نێودەوڵەتییە سەرەکییەکانی فیلم لە ئیسرائیل بریتین لە فێستیڤاڵی فیلمی ئورشەلیم و فێستیڤاڵی فیلمی حەیفا. لە ساڵی ١٩٥٣ سینەما کێرن کە یەکەم سینەمای ناوچەی نەگێڤ بوو لە شاری بێرشێبا کرایەوە. لەلایەن ھیستادروتەوە دروست کراوە و شوێنی دانیشتنی بۆ ١٢٠٠ کەس ھەبووە. لە ساڵی ١٩٦٦دا ٢٫٦ ملیۆن ئیسرائیلی زیاتر لە ٥٠ ملیۆن جار چوونەتە سینەما.

## سەرچاوەکان

پۆل:سینەمای ئیسرائیل
سینەمای پۆڵەندا

[وێنۆک|فێستیڤاڵی فیلمی Off Plus Camera لە [کڕاکۆف، ساڵی ٢٠١٢]]
**سینەمای پۆڵەندا** () مێژووی سینەمای پۆڵەندی نزیکە بەقەد مێژووی سینەماتۆگرافیی (دەرھێنانی فیلمی سینەمایی) درێژە و چەندین سەرکەوتنی جیھانی بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٥٥ بەدواوە بەرھەمی دەرھێنەرانی فیلمە بەناوبانگی پۆڵەندا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ڕەوتە ھاوچەرخەکانی سینەما ھەبووە، لەوانە شەپۆلی نوێی فەرەنسی و نیوریالیزمی ئیتاڵی و تەنانەت سینەمای کلاسیکی ھۆلیوود. دوای جەنگی جیھانیی دووەم، سەرەڕای سانسۆر، دەرھێنەرانی وەک ڕۆمان پۆلانسکی، کریستۆف کیشلۆڤسکی، ئاگنیسکا ھۆڵاند، ئەندری واجدا کاریگەرییان لەسەر گەشەسەندنی ھونەری سینەما ھەبووە. لەم ساڵانەی دواییدا، لەکاتێکدا کە چیتر لەگەڵ سانسۆر و لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە سینەماکاری سەربەخۆدا تێکەڵ نەبوون، فیلمە پۆڵەندییەکان بە پەسەندکردن لەژێر کاریگەری ھۆڵیووددان. یەکەم سینەما لە پۆڵەندا (ئەوکات لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا داگیرکرابوو) لە ساڵی ١٨٩٩ لە شاری لۆدز دامەزرا، ئەمەش دوای چەند ساڵێک لە داھێنانی سینەماتۆگرافیی.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سینەمای پۆڵەندا
ئیڤان کرامسکۆی

**ئیڤان نیکۆلایێڤیچ کرامسکۆی** (؛ ٨ی حوزەیرانی (شێوەی کۆن ٢٧ی ئایاری) ١٨٣٧، ئۆسترۆگۆژسک – ٦ی نیسانی ١٨٨٧، سەنت پیتەرزبورگ) وێنەکێش و ڕەخنەگرێکی ھونەریی ڕووسی بوو. لەنێوان ساڵانی ١٨٦٠ – ١٨٨٠، سەرکردەی فیکریی بزاڤێکی ھونەری ناسراو بە سەرگەردانەکان بوو.

## پێشانگە

پەڕگە:Iwan Nikolajewitsch Kramskoj 002.jpg|*[[پەرییە دەریایییەکان]]*، ١٨٧١
پەڕگە:Taras Shevchenko - portrait by Ivan Kramskoi.jpg|تاراس شێڤچێنکۆ، ١٨٧١
پەڕگە:Kramskoi vanamees karguga.jpg|پیاوێکی پیر بە دارشەقێکەوە، ١٨٧٢
پەڕگە:Christ in the Wilderness - Ivan Kramskoy - Google Cultural Institute.jpg|*[[مەسیح لە بیابان]]*، ١٨٧٢
پەڕگە:Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Leo Tolstoy.jpg|لیۆ تۆڵستۆی، ١٨٧٣
پەڕگە:Ivan Kramskoy - Портрет П.М.Третьякова - Google Art Project.jpg|پاڤێل ترێتیاکۆڤ، ١٨٧٦
پەڕگە:Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Ivan Ivanovich Shishkin, 1880.jpg|ئیڤان شیشکین، ١٨٨٠
پەڕگە:Maria Feodorovna by Kramskoj.jpg|ماریا فیۆدۆرۆڤنا، دەیەی ١٨٨٠
پەڕگە:1881 Kramskoi Frauenportraet anagoria.JPG|پۆرترەیتی ژنێک کە دەخوێنێتەوە، ١٨٨١
پەڕگە:Ivan Kramskoi - Mina Moiseyev - Google Art Project.jpg|مینا مۆیسێیێڤ، ١٨٨٢
پەڕگە:Kramskoy Portrait of a Woman.jpg|*[[پۆرترەیتی ژنێکی نەناسراو]]*، ١٨٨٣
پەڕگە:Vladimir-Solovyov.jpg|ڤلادیمیر سۆلۆڤیۆڤ، ١٨٨٥
پەڕگە:Kramskoy Alexander III.jpg|ئەلێکساندەری سێیەم، ١٨٨٦


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* گەلەری و ژیاننامەی ئیڤان کرامسکۆی 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
پۆل:مردووانی ١٨٨٧
پۆل:سەرگەردانەکان
پۆل:وێنەکێشانی پیاوی ڕووسی
پۆل:وێنەکێشە ڕۆژھەڵاتناسییەکان
پۆل:خەڵکی قەزای ئۆسترۆگۆژسکی
پۆل:خەڵکی ئوویەزدی ئۆسترۆگۆژسکی
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
پۆل:ڕووسییەکانی بە ڕەگەز ئوکراینی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧
پۆل:وێنەکێشە ڕۆژھەڵاتناسەکان
سلاڤ

alt=|وێنۆک|325x325پیکسڵ|نەخشەی جیھان لەگەڵ وڵاتان:
**سلاڤەکان** یان **سلاڤییەکان** گرووپێکی ئێتنۆ زمانەوانی ھیندۆئەورووپیین کە بە زمانە جۆراوجۆرەکانی سلاڤی لە گرووپی گەورەی زمانی باڵتیک-سلاڤی قسە دەکەن. شوێنی ڕەسەنیان لە ئۆراسیان یە، و مەودایان لە ناوەڕاست و ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپاوە درێژ دەبێتەوە بۆ باکوور و ڕۆژھەڵات بۆ باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، باکووری ئاسیا ( سیبیریا )، قەفقاز، و ناوەڕاستی ئاسیا (بەتایبەت کازاخستان و تورکمانستان ) ھەروەھا لە ڕووی مێژووییەوە لە ڕۆژئاوای ئەورووپا (بەتایبەت ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات ) و ڕۆژئاوای ئاسیا .(لەوانەش ئەنادۆڵ ). لە سەرەتای سەدەی شەشەمەوە بڵاوبوونەوە و زۆربەی ناوچەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپایان نیشتەجێ بوون. ئەمڕۆ ژمارەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەی سلاڤی لە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا ھەن، بە تایبەتی لە ئەمریکا و کەنەدا لە ئەنجامی کۆچکردن. 

سلاڤەکان گەورەترین گرووپی ئێتنۆ زمانەوانین لە ئەورووپا.   ئێستا سلاڤەکان دابەش بوون بەسەر سلاڤەکانی ڕۆژھەڵات (زۆربەی بێلاڕوسی ، ڕووسی ، ڕوسین و ئۆکراینی ) و سلاڤی ڕۆژئاوا (بە شێوەیەکی سەرەکی چیکی، کاشوبی، مۆراوی، پۆڵەندی، سیلینۆس، سلۆڤاک و سۆربی )، و باشوور سلاڤەکان (بە شێوەیەکی سەرەکی بۆسنەییەکان، بولگارییەکان، کرواتییەکان، مەقدۆنیەکان، گۆرانییەکان، مۆنتینیگرییەکان، سربییەکان و سلۆڤینییەکان ).   

سلاڤەکان دەتوانرێت بەپێی ئایین دابەش بکرێن. مەسیحیەتی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات لەلایەن زۆرینەی سلاڤەکانەوە پەیڕەو دەکرێت. سلاڤە ئۆرتۆدۆکسەکان بریتین لە بێلاڕوسییەکان، بولگارییەکان ، مەقدۆنیەکان ، مۆنتینیگرۆییەکان ، ڕوسییەکان ، ڕوسینییەکان، سربییەکان ، و ئۆکراینییەکان و بە داب و نەریتی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات و ئەلفوبێی سیریلیک و ھەروەھا پەیوەندی کولتوورییان بە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین پێناسە دەکرێن ( سربەکان بە یەکسانی ئەلفوبێی لاتینی بەکاردەھێنن ). دووەم ئایین کەنیسەی ڕۆمانی کاسۆلیکییە، کە لە گەلانی سلاڤی بریتین لە کرواتییەکان، چیکەکان، کاشوبییەکان، مۆراوییەکان ، پۆلەندییەکان، سیلۆنییەکان، سلۆڤاکییەکان ، سلۆڤینییەکان ، و سۆربییەکان ، و بە کاریگەریی لاتینی و مێژوو و پەیوەندییان لەگەڵ ئەورووپای ڕۆژئاوا پێناسە دەکرێن. ھەروەھا کەمینەی گەورەی پرۆتستانت و لۆتەران ھەیە بە تایبەت لەنێو سلاڤەکانی ڕۆژئاوا وەک گەلانی مێژوویی بۆھێمی و ھوسیین.

دووەم گەورەترین ئایین کە لەنێو سلاڤەکاندا لە دوای ئایینی مەسیحییەوە وەرگیراوە، ئیسلامە و کۆمەڵگە سلاڤە موسڵمانەکان بریتین لە بۆسنەییەکان، پۆماکەکان (موسڵمانانی بولگاری)، گۆرانییەکان ، تورکەکان (موسڵمانانی مەقدۆنیا) و موسڵمانانی دیکە لە یوگۆسلاڤیای پێشوو. وڵاتە سلاڤییە مۆدێرنەکان و گرووپە نەتەوەییەکان ھەم لە ڕووی بۆ ماوەیی و کولتوورییەوە زۆر ھەمەچەشنن پەیوەندییەکانی نێوانیان، تەنانەت لە ناو تاکە گرووپەکاندا، لە پشتگیری نەتەوەییەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە دووژمنایەتی یەکتری. 

## سەرچاوەکان
ئەبوو عەبدوڵڵا شافعی

**ئەبوو عەبدوڵڵا شافیعی** ناوی وریا ڕەسوڵ ساڵح ھەولێرییە، یەکێک بووە لە سەرکردەکانی جوندولئیسلام و ئەنسارولئیسلام، دوای دەستگیرکردنی مەلا کرێکار بوو بە سەرۆکی ئەنسارولئیسلام کە ناوەکەی گۆری بۆ ئەنسارولسوننە و سەرکردەی ھێزەکە بووە لە ساڵی ٢٠٠٣–٢٠١٠، لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق دەستگیرکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
سینەمای جیھان

**سینەمای جیھان** () زاراوەیەکە کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە وڵاتانی زمانی ئینگلیزی-بێژ بەکاردێت و ئاماژەیە بۆ فیلم و پیشەسازی فیلمی وڵاتانی نائینگلیزی-بێژ؛ بۆیە بە فیلمی بیانیش ناودەبردرێت، بەڵام ھەردوو زاراوەی «سینەمای جیھانی» و «فیلمی بیانی» دەتوانرێت لە ھەر وڵاتێکدا بەکاربھێنرێت بۆ ئاماژەدان بە فیلمەکانی تر جگە لە فیلمی خۆیان، بەبێ گوێدانە زمانەکەیان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سینەما بەپێی وڵات
پۆل:سینەما بەپێی شوێن
پۆل:بیردۆزی فیلم
مێژووی فیلم

وێنۆک|150px
**مێژووی فیلم** یان **مێژووی سینەما** () مێژووی سینەما ١٢٦ ساڵە، لە دوایین ساڵەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە تا سەرەتای سەدەی بیست و یەکەم. سەرەتا وێنە جووڵاوەکان وردە وردە دەستیان پێکرد و بەرەو ئەو ئاستە پێشکەوت کە بوو بە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی پەیوەندی و کات بەسەربردن و ژمارەیەکی زۆر لە میدیاکانی سەدەی بیستەم. وێنە جووڵاوەکانی فیلمەکان لەژێر کاریگەری سێ ھۆکاردا بوون کە بریتین لە ھونەر، تەکنەلۆژیا و سیاسەت. یاری و سەما چەندین پێکھاتەی ھاوبەشی لەگەڵ فیلمدا ھەبوو، وەک سیناریۆ، ڕووناکی، دیزاینی جلوبەرگ، بەرھەمھێنان، دەرھێنان، نواندن، بینەر، بینین و نمرەدان. مێژووی ئەو دوو ھونەرەی سەرەوە دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ پێش فیلمەکە. لە ساڵی ١٨٧٨ ئێدوارد مویبریج بە پاڵپشتی دارایی لیلاند ستانفۆرد کە سیاسەتمەدار و دامەزرێنەری زانکۆی ستانفۆرد بوو، سەرکەوتوو بوو لە گرتنی زنجیرەیەک وێنەی ئەسپێک بە ناوی سالی گاردنەر. ئەم وێنە یەک لە دوای یەکانە بە ٢٤ کامێرا یەک لە دوای یەک گیراون. ئەم تاقیکردنەوەی سەرەوە لە ١١ی حوزەیران لە کێڵگەی پالۆ ئاڵتۆ بە ئامادەبوونی میدیاکان ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سینەماکاریی
پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:بیردۆزی فیلم
پۆل:مێژووی سینەما
سەفاری (وێبگەڕ)

وێنۆک|140px
**سەفاری** () وێبگەڕێکی کۆمپانیای ئەپڵە، کە لەسەر بنەمای بزوێنەری «وێبکیت» دامەزراوە، و بە دەرکەوتنێکی سادە و ئاسان، تایبەتمەندی پێشکەوتووی ھەیە، و ھەروەھا ئاسایشێکی پەسەندکراوی ھەیە. ئەم وێبگەڕە تەنھا لە سیستەمی کارپێکردنی ئەپڵدا بەردەستە، لەوانەش مەک ئۆ ئێس و ئای ئۆ ئێس و پێشوەختە تێیدا دامەزراوە. ستیڤ جۆبز بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای ئەپڵ لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ لە کۆنفرانسی گەشەپێدەرانی جیھانی ئەپڵ ڕای گەیاند کە کۆمپانیاکە وەشانی وێبگەڕی سەفاری بۆ سیستەمی کارپێکردنی مایکرۆسۆفت ویندۆز پەرەپێداوە. نوێترین وەشانی سەفاری بۆ ویندۆز لە مانگی ئایاری ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٣
پۆل:نەرمەکاڵای ئەپڵ
پۆل:ئای ئۆ ئێس
پۆل:وێبگەڕەکان
ھێڵی ھەژاری

وێنۆک|402x402پیکسڵ|ڕێژەی ھەژاری جیھانی
**ئاستی ھەژاری** یان **ھێڵی ھەژاری** (بە ئینگلیزی: poverty threshold)  (بە ئینگلیزی: poverty line) ئاستی داھاتە کە کەسێک یان خێزانێک پێویستی پێیەتی بۆ ئەوەی بتوانێت ژیانێکی گونجاو لە وڵاتێکدا دابین بکات.    لێرەوە زاراوەی **ئەوپەڕی ھەژاری** دەردەکەوێت () لە ھەژاری کە بە نەتوانینی دابینکردنی تێچووی کەمترین پێداویستییە پێویستەکانە لە ڕووی خۆراک، جل و بەرگ، چاودێری تەندروستی و شوێنی نیشتەجێبوون. بە واتایەکی تر ئەو کەسانەی لە خوار ھێڵی ھەژاری دیاریکراوەوە دەژین، ئەو کەسانەن کە دەتوانرێت لە دۆخی ئەوپەڕی ھەژاریی وەسف بکرێن.

ھێڵی ھەژاری پەسەندکراوی نێونەتەوەیی نزیکەی یەک دۆلار بوو بۆ ھەر کەسێک، بەڵام بانکی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٨ گەڕایەوە و ئەم ھێڵەی بەرزکردەوە بۆ یەک دۆلار و ٢٥ سەنت لە ئاستی ھێزی کڕیندا لە ساڵی ٢٠٠٥، پاشان دواجار بۆ یەک دۆلار و ٩٠ سەنت بۆ ھەر ڕۆژێک لە ساڵی ٢٠١٥ بە نرخەکانی ساڵی ٢٠١١، زۆرێک لە وڵاتان ھی ھێڵی ھەژاری خۆیان دادەنێن بەپێی بارودۆخی خۆیان. بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠٠٩دا ھێڵی ھەژاری لە ئەمریکا بۆ تاکێکی خوار تەمەنی ٦٥ ساڵ ساڵانە ١١ ھەزار و ١٦١ دۆلار بووە، و بۆ خێزانێکی چوار کەسی کە دوو منداڵیان تێدایە، ساڵانە ٢١ ھەزار و ٧٥٦ دۆلار بووە.

ئاستی ھەژاری بە کۆی گشتی ئەو سەرچاوە سەرەتاییانە دیاری دەکرێت کە لەلایەن گەورەکانەوە لە ماوەی دیاریکراودا بەکاردەھێنرێن، بەزۆری لە ساڵێک. ھەروەھا ئابووریناسانی وڵاتانی پێشکەوتوو زۆر گرنگی بە نرخی خانووبەرە و تێچووی کرێی خانووبەرە دەدەن، ئەمەش بەھۆی گرنگییەکەیانەوە لە دیاریکردنی ھێڵی ھەژاریدا.
## سەرچاوەکان
ویلۆ سیتی

ویڵۆ سیتی زنجیرە ئەنیمێیەکی ژاپۆنییە کە لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بۆ یەکەمجار نمایشکرا و تا ٣١ی ئازاری ١٩٩٤ بەردەوام بوو، زنجیرەکە لەلایەن سەنتەری زەهرا دۆبلاژکراوە بۆ زمانی عەرەبی و لە کەناڵی سپەیستۆن نمایشکرا.

زمانی عەرەبی مدينة الصفصاف

پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی
تاوەری سۆیێمبیکا

**تاوەری سۆیەمبیکا** (زمانی تاتاری: Сөембикә манарасы؛ بە ڕووسی: Ба́шня Сююмбикэ́)، کە بە مزگەوتی خانیش ناودەبرێت، ڕەنگە ئاشناترین ھێما و ھێمای تەلارسازی کازان بێت.
وێنۆک|تاوەرەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیادا
سەردەمانێک بەرزترین پێکھاتەی کرملینی ئەو شارە بوو، پێشتر یەکێک بوو لەو تاوەرانەی کە پێیان دەوترێت تاوەرە مەیل. تا ساڵانی نەوەدەکان، مەیلی ١٩٨ سانتیمەتر (٧٨ ئینچ) بووە. بۆ ڕاستکردنەوەی تاوەرەکە لە ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٩٠دا ڕێگەی جۆراوجۆری سەقامگیرکردن بەکارھێنرا و چیتر مەیل نییە

ڕێکەوتی دروستکردنی تاوەرەکە لە نھێنیدا پۆشراوە. چەندین زانا مێژووی دروستکردنی دەگێڕنەوە بۆ وەرچەرخانی سەدەی ١٨، کاتێک تاوەرە قاتییەکان لە ڕووسیادا لە ڕادەبەدەر بەناوبانگ بوون.

ئەفسانەیەک باس لەوە دەکات کە تاوەرەکە زیاتر لە سەدەیەک پێشتر لەلایەن پیشەسازییەکانی ئیڤانی ترسناکەوە تەنھا لە ماوەی ھەفتەیەکدا دروست کراوە. وەک ئەفسانە دەڵێت، شاژنی کازان سۆیەمبیکا خۆی لە بەرزترین پلەوە فڕێدایە خوارەوە، ھەربۆیە ناوی لێنراوە.

ھەندێک لە زانایان پێیان وایە کە ڕەنگە مێژووی تاوەرەکە زیاتر لە سەدەی ١٨ بگەڕێتەوە. ئەگەر بەڕاستی تاوەرەکە ڕەنگدانەوەی ھەندێک تایبەتمەندی ڕەسەنی تەلارسازی تاتار بێت، ئەوا بە دڵنیایییەوە دەبوو دیزاینەکەی کاریگەری لەسەر تاوەرەکانی کرێملین لە مۆسکۆ ھەبێت.

بە گوتەی زانا ڕاڤیل بوخارایڤ، پێویستی ئەو تاوەرە، کە وەک تاوەرێکی چاودێری سەربازی دروست کراوە، جێگەی پرسیارە. ئەو ڕای گەیاند کە ناوچەکە لەو کاتەدا تاڕادەیەک ئارام بووە و تاوەرێکی دیکەی ھەبوو پێشتر لە تەنیشت کاتدراڵی بلاگۆڤێشێنسکی بوونی ھەبووە. ئەو بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئەگەر تاوەرەکە لە سەدەی ١٨دا لەلایەن ڕووسەکانەوە دروستکرابا، ئەوا دروستکردنی تاوەرێکی دیکە بۆ ئەو مەبەستە زیادەڕۆیی و گرانە دەسەلمێندرا. سەرەڕای ئەوەش، کاریگەری ئیسلامیی تەلارسازی تاوەرەکە بە ناتایبەتمەندی دەھێنێتەوە ئەگەر بە ڕەچەڵەک ڕووسی بووبێت. لایەنگرانی ئەو تیۆرییە ئاماژە بەوە دەکەن کە تاکە پێکھاتە ھاوشێوەکان لە ئاسیای ناوەڕاستدا دروستکراون کە لە ڕووی سیاسی و کولتوورییەوە پەیوەندییان بە خانەیەتی جێھێڵراوی کازانەوە ھەبووە. چەندین ڕاستی ئاماژە بە ڕەوایەتی ئەم تیۆرییە دەکەن: قەبارەی بیناسازییەکە، نەبوونی بەڵگەی بەڵگەنامەیی کە پشتگیری لە بیناسازی ڕووسی بکات، ڕێزگرتن لە تاوەرەکە لەلایەن دانیشتووانی ناوخۆیی تاتارەوە و ھتد.

لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتدا پێشتر تاوەرەکە ھەڵۆیەکی دوو سەری لەسەر بوو، کە بەلشەفییەکان ئەستێرەیەکی سووریان لە شوێنی دانابوو. لە ئێستادا تاجی ھیلالێکی موسڵمانی لەسەر دانراوە. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، تەلارساز ئەلێکسی شچۆسێڤ، ھێڵکاری پێکھاتەکەی لە وێستگەی شەمەندەفەری کازان لە مۆسکۆ بەرھەم ھێنایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە ڕووسیا
پۆل:بینا و پێکھاتە لە کازان
سینەمای عەرەبی

وێنۆک|فێستیڤاڵی فیلم لە دوبەی، ساڵی ٢٠٠٩
**سینەمای عەرەب** () ئاماژەیە بۆ پیشەسازی فیلم لە جیھانی عەرەبیدا؛ بەڵام ھێشتا وەسفێکی ورد بۆ سینەمای عەرەبی نییە. سینەمای عەرەبی فیلمی وڵاتان و کولتوورە جیاوازەکانی جیھانی عەرەبی دەگرێتەوە و ھەربۆیە یەک فۆرم و پێکھاتە و شێوازێکی نییە. جگە لەوەش زۆربەی وڵاتانی عەرەبی لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەم یان دابەشبوون یان سەربەخۆ بوون؛ بۆیە ھەر لەسەرەتاوە سینەمای عەرەبی زیاتر لاسایی سینەمای ڕۆژاوا بووە. ھەرچەندە ئەم پیشەسازییە لە ساڵانی حەفتاکانەوە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە. لە ڕووی مێژوویییەوە سینەمای عەرەبی زیاتر ئەو فیلمانە دەگرێتەوە کە لە میسر، لوبنان، سووریا، عێراق، کوەیت، جەزائیر، مەغریب و توونس دروستکراون؛ بەڵام سینەمای میسری پێشەنگێکە لە نێو وڵاتانی عەرەبی لە بواری مێژوو و باکگراوند و جەستەی سینەمایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:سینەمای عێراق
پۆل:سینەمای سووریا
پۆل:سینەمای ئەفریقی
پۆل:سینەمای ئاسیایی
پۆل:سینەما بە پێی چاند
پۆل:سینەما بەپێی شوێن
پۆل:سینەمای جەزائیر
پۆل:سینەمای بەحرەین
پۆل:سینەمای جیبووتی
پۆل:سینەمای میسڕ
پۆل:سینەمای ئێریتریا
پۆل:سینەمای کووەیت
پۆل:سینەمای لوبنان
پۆل:سینەمای مەغریب
پۆل:سینەمای سعوودیە
پۆل:سینەمای سۆماڵیا
پۆل:سینەمای توونس
پۆل:سینەمای جیھانی عەرەبی
پۆل:سینەمای ئیماڕات
پۆل:سینەمای ئوردن
پۆل:سینەمای لیبیا
پەیامەکانی ژێر زەوی

**پەیامەکانی ژێر زەوی** (بە ڕووسی: Записки из подполья) یان **پەیامەکانی ژێر زەمین** یەکێکە لە بەرھەمەکانی نووسەری ڕووسی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی لە ساڵی ١٨٦٤ لەسەر دەستی نووسراوە، و یەکێکە لە باشترین بەرھەمەکانی جیھانی ئەدەبیات.   

دۆستۆیەڤسکی ڕۆمانی پەیامەکانی ژێر زەوی «یان پەیامەکانی ژێرزەمین»ی نووسیوە لە وەڵامی ڕۆمانی «چی بکرێت؟» بۆ نیکۆلای چێرنیشێڤسکی کە گریمانەی گەشبینی ژیری و کاریگەرییەکە بەرەوپێش دەبات: مرۆڤ لە سروشتدا خۆپەرستە، ئەمەش وای لێدەکات ھەموو بڕیارەکانی بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندی تایبەتی خۆی بگرێتەبەر، ھەروەھا بە سروشت ژیرە، ھەربۆیە بڕیارەکانی بەپێی یاساکانی لۆژیک و ژمێریاری زانستی تا ئەو جێگایەی کە دەتوانێت زانیارییەکانی ھاوسەنگ بکات، و ھەربۆیە ئەنجامی کارەکانی بۆ بەرژەوەندییەکانی بەپێویستی دەزانێت لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵگادا یەکدەگرێتەوە و لقێکی پێشکەوتنی شارستانی بێت. ئەو وێنە **تەواوەی** یان **نایابەی** مرۆڤ و گەشبینی لەڕادەبەدەر، ھەوەسێکی زاڵ بووە لە ئەورووپا بەھۆی سەرکەوتنە گەورەکانی شۆڕشی پیشەسازی و دەستکەوتە بەردەوامەکانی زانست، بۆیە ڕۆمانی پەیامەکانی ژێر زەوی وەک ئاگادارکردنەوەیەکی پێشوەختە ھات کە خۆشحاڵی سەرکەوتنەکانی مرۆڤی ئەورووپی و دەستکەوتەکانی، کە وای لێکرد ببێتە ئامانج بۆ تۆمەتبارکردنی خەمۆکی و ڕەشبینی یان ئەوەی نوێنەرایەتی ھەڕەشەیەک دەکات بۆ سەر بیری مرۆڤ. ئەمەش تا سەرھەڵدانی جەنگی جیھانی یەکەم بە کۆمەڵکوژیییەکانی و ناشیرینییەکانییەوە بەردەوام بوو بۆ ئەوەی ببێتە شۆکێک کە بووە ھۆی پێداچوونەوە بەو وێنە نایابەی مرۆڤ.

ڕۆمانەکە بە یەکەم ڕۆمانی بوونگەرایی دادەنرا، بە بڕوای زۆر کەسەوە.ڕۆمانەکە باس لە کەسێکی دزێو و ڕق لێبوو دەکات، بێ ناو ھەوڵی بێزارکردنی خوێنەرانی دەدات، کە فەرمانبەرێکی خانەنشینکراوی حکوومی بوو لە سانت پترسبۆرگ دەژیا.

بەشی یەکەم بەناونیشانی ژێرزەمین بە شێوازێکی مۆنۆلۆگ نووسراوە، تیایدا نووسەر خۆی دەناسێنێت و بیروباوەڕی خۆی و ئەو ھۆکارانە دەخاتەڕوو کە وایکردووە تووشی ئەم دۆخە بێت. سەبارەت بە بەشی دووەم بە ناوی تایبەت بە بەفری شێدار، نووسەر ھەندێک لەو ڕووداوانەی گێڕایەوە کە لە ژیانیدا ڕوویانداوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
ڕۆژنامەی ئیڤریا

وێنۆک
**ئیڤریا** (بە جۆرجی: ივერია) ناوی گۆڤارێکی سیاسی و ئەدەبی بوو لە جۆرجیا، کە لە ٣ی ئازاری ١٨٧٧ لە تبلیس وەک ڕۆژنامەیەکی ھەفتانە دامەزرا و لە ساڵانی ١٨٧٩–١٨٨٥ وەک گۆڤار تا ساڵی ١٨٨٦ بەفەرمی وەک ڕۆژنامەیەکی ڕۆژانە بڵاوکرایەوە. دامەزرێنەر و سەرنووسەر نووسەر و شاعیر شازادە ئیلیا چڤچڤادزە بوو. ڕۆژنامەکە بە کۆتا ژمارەی خۆی لە ٢٧ی ئابی ١٩٠٦ بەتەواوی داخرا.

## سەرچاوەکان
مۆزەخانەی یادەوەری سەربەخۆیی (نامیبیا)

**مۆزەخانەی یادەوەری سەربەخۆیی** مۆزەخانەی مێژووە لە شاری ویندھوک پایتەختی نامیبیا. تیشک دەخاتە سەر بەرخۆدانی دژە کۆلۆنیالیزم و بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی نەتەوەیی نامیبیا.

مۆزەخانەکە دەکەوێتە شەقامی ڕۆبێرت مووگابی
و لەلایەن کۆمپانیای مەنسودای ئۆڤەرسیز پرۆژە دیزاین و دروست کراوە کە کۆمپانیایەکی کۆریای باکوورە. یەکێکە لە چوار کارە گشتییە سەرەکییەکانی مانسودا کە لە نامیبیا دروستی کردووە، سێ کارەکەی دیکە بریتین لە دۆنمی پاڵەوانەکان، مۆزەخانەی سەربازی ئۆکاھەندجا و ماڵی دەوڵەتی نوێ.

دەرکەوتنی مۆزەخانەکە بە دەرکەوتنی پۆتجی و ھەروەھا دەفرێکی قاوە و ددانێکی ددان بەراورد کراوە.لە لایەکەوە دوو پەیکەری ھەیە: پەیکەری یەکەم سەرۆکی نامیبیا، سام نوجۆما و یادەوەری جینۆساید، ھەردووکیان لەلایەن مەنسوداییشەوە دروستکراون.

مۆزەخانەکە لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٤، بیست و چوارەمین ساڵیادی سەربەخۆیی وڵات، لەلایەن سەرۆک ھیفیکێپونی پۆھامباوە کرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆزەخانەکان کە لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ویندھوک
باخچەی ئاژەڵانی کازان

وێنۆک|دەروازەی باخچەی ئاژەڵناسی و ڕوەکی کازان
**باخچەی ئاژەڵناسی و ڕوەکی کازان** (بە ڕووسی: Казанский зооботанический сад) ھەندێک جار پێی دەوترێت باخچەی ئاژەڵانی کازان، باخچەیەکی تێکەڵە لە کازان لە ڕووسیا. زیاتر لە ھەزار و ١٦٠ جۆری ڕوەک و ئاژەڵ نمایش دەکات. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە باخچەکە ئاوەدانکرایەوە و شوێنی زیادە خرایە ناوەوە. لە ساڵی ١٩٩٦ باخچەکە پەیوەندی بە کۆمەڵەی باخچەی ئاژەڵان و ئەکواریای ئەورووپییەوە کرد.

## ئەمانەش ببینە
* باخچەی ئاژەڵانی مۆسکۆ
* میترۆی کازان
* تاوەری سۆیێمبیکا

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتە لە کازان
پۆل:باخچەی ئاژەڵان لە ڕووسیا
خان باجی

**خان باجی** () گۆرانییەکی فۆلکلۆری کوردییە لە پارچەکانی کوردستان، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، باشووری کوردستان، باکووری کوردستان سەرچاوەی گرتووە، ئەو گۆرانیە بە شێوەزاری کوردیی باکووری و سۆرانی گوتراوەتەوە و بە گۆرانییەکی بەناوبانگی فۆڵکی کوردی دادەنرێت.

دەقی گۆرانییەکە باس لە کچێکی گەنجی کورد دەکات، بە ناوی خان باجی، کە کچی ئاغاوانێکی دەوڵەمەند و خاوەن زەوییە و ساماندارێکی بەناوبانگە، کەچی عاشقی گەنجێکی شوانکارەی ھەژار دەبێت، بەڵام باوکی ئەم خۆشەویستییە پەسەند ناکات و ھەوڵدەدات ڕێگری بکات لەوەی ئەو دووانە بەیەک بگەن، سەرەڕای ڕێگری باوکی، خان باجی و خۆشەویستەکەی بەردەوامن لە دڵداری پەنھایی و لە کۆتاییدا بەیەکتری دەگەن و ھاوسەرگیری دەکەن.

## کورتە
ئاوازی گۆرانییەکە زیندووە و ئارامبەخشە، لەگەڵ کێشێکی بەھێز کە ھەستی مرۆڤ خرۆش دەکات. زۆرجار لە ئاھەنگی ھاوسەرگیری و بۆنە تایبەتییەکانی تردا دەگوترێتەوە، کە لەلای کورد، ھەموو تەمەنەکان بە پیاو و زارۆکەوە دەتوانن بیڵێنەوە، ئەمەش گۆرانییەکە زیادتر تایبەت دەکات، ھەروەھا گۆرانییەکە لەلایەن گەلێک گۆرانیبێژ و میوزیکژەنی نێر و مێی کوردەوە کەڤەر کراوە و بووەتە کلاسیکێک لە مۆسیقای کوردیدا، ناوبانگەکەی لە دەرەوەی ناوچە کوردنشینەکان بۆ ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپا بڵاوبووەتەوە و بە زمانەکانی تورکی و فارسی کەڤەر کراوە و گوتراوەتەوە.

ئەو گۆرانیبێژانەی گۆرانییەکەیان گوتووەتەوە:

* حەسەن زیرەک
* تۆفیق عەلی
* بیژەن کامکار
* خەسرەو عەلی
* شارام نازری
* ژیوەر حوسێن
* ئاواتی ئامە قەرەج
* موحسین نامجوو

## دیوێکی تر لە دەقی ھۆنراوەکە
زۆر چیرۆکی تر ھەن دەربارەی مێژووی ھۆنراوەکە، کە چۆن نووسراوە، دیارترینیان ئەوەیە کە دەڵێن، باس لە کوڕێکی گەنج دەکات لە ساڵەکانی ١٩٥٠، لە دەشتەکانی شاری کرماشان بە ناوی خان باجی، کە عاشقی کچێکی جوان دەبێت بە ناوی *ڕۆژدا*، خۆشەویستی خۆی بۆ دەردەبڕێت و داوای ھاوسەرگیری لێدەکات، بەڵام کچەکە ڕەتیدەکاتەوە چونکە عاشقی کەسێکی ترە. خان باجی دڵی دەشکێ و ڕۆژەکانی بە سەرگەردانی چیا و دۆڵەکان و گۆرانی خۆشەویستی و حەسرەتی *ڕۆژدا* بەسەر دەبات.

دەقی گۆرانییەکە و ھۆنراوەکەی بە زمانی کوردی دەگوترێت و ئاوازەکەی بەزۆری لەسەر ئامێرە کوردییەکانی وەک ساز یان دەف دەژەنرێت. بەدرێژایی ساڵان، چەندین گۆرانیبێژ و میوزیکژەنی جیاوازی کورد وەشانی نوێی گۆرانییەکەیان تۆمار کردووە، کە ھەریەکەیان خولگەیەکی ناوازەی خۆیان خستووەتە سەر ئاواز و دەقەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانییەکان
پۆل:گۆرانییە کوردییەکان
پۆل:گۆرانیناسییەکان
ئیلیا چاڤچاڤادزێ

**شازادە ئیلیا چاڤچاڤادزێ** (؛ ٨ی تشرینی دووەمی ١٨٣٧ – ١٢ی ئەیلوولی ١٩٠٧) ڕۆژنامەنووس، نووسەر، شاعیر و کەسایەتییەکی ناسراوی گورجییە، بە پێشڕەوی زیندووکردنەوەی ناسیۆنالیزمی گورجی دادەنرێت، زمان، ئەدەب و کولتووری گورجستانی دووبارە پەرە پێدایەوە و خستیەوە نێو فەرھەنگی گورجستان، کە لە لێواری داڕمان و نەماندا بوو. لە گورجستان بە «باوکی نەتەوە» دادەنرێت.

سەرکردەی بزووتنەوەی ڕۆشنبیری گەنجان بوو لە گورجستان، کە ئەرکی بزووتنەوەکە بڵاوکردنەوەی ئایدیای لیبڕاڵی ھاوچەرخ و ئەورووپیی بوو لە گورجستان. ئیلیا، دوو ڕۆژنامەی سەردەمییانەی بە ناوەکانی *ساکارتڤێلۆوس مامبێ* و *[[ڕۆژنامەی ئیڤریا|ئیڤریا]]* دامەزراند. ڕۆڵێکی گرنگی لە دروستکردنی یەکەم پێکھاتەی دارایی لە گورجستان ھەبوو.

## ژیان
### ژیانی سیاسی
ئیلیا چاڤچاڤادزێ، نووسەر و بیرمەندێکی بەرھەمدار بوو و بەرھەمەکانی ڕۆڵێکی گرینگیان لە داڕشتنی شوناس و ھۆشیاریی نەتەوەییی گورجستاندا ھەبوو. ھەروەھا داکۆکیکارێکی سەرسەختی حوکمڕانیی دیموکراسی و دەستووری بووە، و بۆ بەرەوپێشبردنی ئەم بەھایانە لە گورجستان کاری کردووە. لە ١٨٦١ ڕۆژنامەی *ساکارتڤێلۆوس مامبێی* دامەزراندووە، کە بنکەکەی لە شاری تبلیسی پایتەختی گورجستانی ئێستایە، کە بوو بە یەکێک لە دەنگە پێشەنگییەکانی سیاسەت و کولتووری لە گورجستان. دواتر لە دامەزراندنی پارتی دیموکراتیی نیشتمانیی گورجستان بەشدار بوو کە بانگەشەی بۆ سەربەخۆیی و چارەی خۆنووسینی گورجستان دەکرد.

ژیانی سیاسیی ئیلیا بە چەندین دەستگیرکردن، زیندانیکردن و دەربەدەربوون بەسەر چووە، بەڵام تا مردنی لە کارکردن بۆ دۆزی سەربەخۆییی خەڵکی گورجستان دژی ئیمپڕاتۆریەتیی ڕووسی بەردەوام بووە، لە ١٩٠٧ لەلایەن بەکرێگیراوێکی ڕووسییەوە تیرۆر کرا.

### میراتییەکەی
لە ئەنجامی مردنی چاڤچاڤادزێ، سۆشیاڵدیموکراتەکانی جۆرجیا و بەتایبەتی مەنشەفیکەکان دەستیان کرد بە خۆ زاڵکردن و دەسەڵات بەسەر خەڵکی جۆرجیادا. لە کۆتاییدا، دوای جیابوونەوەی کاتیی ڕووسیا، مەنشەفیکەکانی جۆرجیا بڕیاریاندا بە دەوڵەتبوونی جۆرجیا زیندوو بکەنەوە و لە ٢٦ی ئایاری ١٩١٨ سەربەخۆیییان ڕاگەیاند. دوای شەڕی نێوخۆیی ڕووسیا و درووستبوونی یەکێتیی سۆڤیەت و لکاندنی جۆرجیا بە یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٢١، چاڤچاڤادزێ بوو بە یەکێک لە ناسیۆنالیزمە جۆرجییەکان و ھێمای ئازادی و ڕزگاری نەتەوەیی جۆرجیا، بە سەرکردەی ڕووحیی جۆرجییەکانیش دادەنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٠٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧
پۆل:جۆرجیا
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نێژراوان لە پانتیۆنی متاتسمیندا
پۆل:سەینتەکانی گورجستان
پۆل:شاعیرە مەسیحییەکان
پۆل:چالاکوانانی تیرۆرکراو
پۆل:شازادە ڕووسییەکان
شەیتانەکان (ڕۆمان)

**شەیتانەکان** یان **ئەھریمەنەکان** (بە ڕووسی پێش چاکسازی: **Бѣсы** ; بە ڕووسی دوای چاکسازی: **Бесы،** وەشانی ڕووسی: *Bésy)* ڕۆمانێکی نووسەری ڕووسی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکییە، بۆ یەکەمجار لە ڕۆژنامەی پەیامبەری ڕووسی لەنێوان ساڵانی ١٨٧١ - ١٨٧٢ بڵاوکراوەتەوە.

بە یەکێک لەو چوار شاکارە دادەنرێت کە فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی نووسیوویەتی، دوای گەڕانەوەی لە دەربەدەری سیبیریا، لەگەڵ تاوان و سزا (١٨٦٦)، گەمژە (١٨٦٩) و برایان کارامازۆڤ (١٨٨٠). ڕۆمانی شەیتانەکان ڕۆمانێکی تەنزئامێزی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییە، کە ڕەھەندێکی دەروونی دراماتیکیی ھەیە، و ڕۆمانێکی تراژیدییە لەسەر ئاستێکی بەرفراوان. نووسەری ئەمریکی جۆیس کارۆل ئۆتس ناوی ھێناوە وەک «نائارامکەرترین و توندوتیژترین ڕۆمانی دۆستۆیەڤسکی و کارە «کارەساتبارەکەی» کە قایلبوونی پێوە دیارە». بە گوێرەی ڕۆناڵد ھینگلی، ئەم ڕۆمانەی دۆستۆیەڤسکی بە زۆرترین «ھێرشکردنە سەر نەبوونییە» و «یەکێکە لەو دەستکەوتانەی کە جێی دەستخۆشین، بەڵکو لەوانەیەشە مەزنترینیان بێت لە ھونەری خەیاڵی پەخشانیدا».

ڕۆمانی شەیتانەکان ئاماژەیە بۆ دەرئەنجامە کارەساتبارەکانی نەبوونی ڕامیاری و ڕەوشتی ساڵانی ١٨٦٠ لە ڕووسیا. شارێکی خەیاڵی چووەتە ناو ئاژاوەگێڕییەوە، بووەتە خاڵی سەرەکی شۆڕشێکی ھەوڵدراو، لەژێر ڕێنمایی پیلانگێڕی سەرەکی پیۆتر ڤێرخۆڤێنسکی. کارەکتەری ئەرستۆکراسی نامۆ نیکۆلای ستاڤرۆگین-ھاوتای ڤێرخۆڤێنسکی لە بواری ڕەوشت زاڵە بەسەر ڕۆمانەکەدا، و کاریگەرییەکی نائاسایی لەسەر دڵ و مێشکی نزیکەی ھەموو کارەکتەری دیکە ھەیە. نەوەی تەواو (الجیل المثالي) بە کاریگەری ڕۆژاوا لە ساڵانی ١٨٤٠، کە نموونەی ستیفان ڤێرخۆڤێنسکی (باوکی پیۆتر ڤێرخۆڤێنسکی و مامۆستای منداڵی نیکۆلای ستاڤرۆگین)، وەک باپیرەیەکی بێباک و ھاوبەشێکی بەدبەختی لەگەڵ ھێزی «شەیتانییەکان» کە دەستیان بەسەر شارەکەدا گرتووە، پێشکەش دەکرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ھەژاران (ڕۆمان)

**ھەژاران** (بە ڕووسی: Бедные люди) ھەندێک جار بە **بەدبەختان** یان **داماوان** وەرگێڕدراوە، یەکەم ڕۆمانی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکییە، کە لە ماوەی نۆ مانگدا لەنێوان ساڵانی ١٨٤٤ بۆ ١٨٤٥ نووسیوویەتی. دۆستۆیەڤسکی بەھۆی ئەو ژیانە لە سەختی دارایی دا کە بەھۆی ئالوودەبوونی بە قومارەوە تووشی بوو. ھەرچەندە چەند ڕۆمانێکی بیانی وەرگێڕابوو، بەڵام سەرکەوتنێکی ئەوتۆی بۆ بەدەست نەھێنا و لە ھەوڵێکدا بۆ کۆکردنەوەی پارە بڕیاریدا خۆی ڕۆمانێک بنووسێت.

چیرۆکەکە لە بەرھەمەکانی گۆگۆڵ و پوشکین و کەرەمەزین وەرگیراوە، بێجگە لە ڕۆمانی ئینگلیزی و فەڕەنسی، و لە شێوەی نامە لەنێوان ھەردوو کارەکتەری سەرەکی ماکار دیڤوشکین و ڤارڤارا دۆبرۆسێلۆڤا کە بە ئامۆزای ھەژارن ناسراون. ڕۆمانەکە ژیانی ھەژاران و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ دەوڵەمەندەکان و ھەژاری بەگشتی دەخاتەڕوو، کە ھەموو ئەمانە تەوەری ھاوبەشن لە سروشتیگەرایی وێژەییدا. ھاوڕێیەتی نێوانیان گەشە دەکات تا دۆبرۆسێلۆڤا حەزی لە ئەدەبیات لەدەست دەدات، پاشان بەردەوام دەبێت لە پەیوەندی لەگەڵ دێڤوشکین دوای ئەوەی بێوەژنێکی دەوڵەمەند بە ناوی کاک بایکۆڤ پێشنیاری ھاوسەرگیری بۆ دەکات. دێڤوشکین نموونەی ئەو نووسەرەیە کە لە زۆرێک لە بەرھەمەکانی وێژەیی سروشتیی ئەو سەردەمەدا دەبینرێت، و تایبەتمەندییە ھەستیارەکانی خۆی پاراستووە. لەکاتێکدا دۆبرۆسێلۆڤا دەستبەرداری ھونەر دەبێت، بەڵام دیڤوشکین ناتوانێت بەبێ وێژە بژی.

ڕەخنەگرانی ھاوچەرخ ستایشی ڕۆمانەکەیان کردووە بەھۆی بابەتەکانی مرۆڤدۆستانەوە. لەو شوێنەی کە ڤیساریۆن بێلینسکی لەبارەیەوە وتی کە یەکەم “ ڕۆمانی کۆمەڵایەتی ” لە ڕووسیا و ئەلێکساندەر ھێرزن بە «کارێکی گەورەی سۆسیالیستی» ناوی برد و ڕەخنەگرانی دیکەش بەگاڵتەجاڕییەوە. ڕۆمانەکە لە ڕوانگەی جیاواز و گێڕەرەوەی جیاواز و بۆچوونی ئاڵۆز بەکاردەھێنێت. سەرەتا دۆستۆیەڤسکی ڕۆمانەکەی پێشکەش بە گۆڤاری «بیرەوەرییەکانی وڵات»ی لیبڕاڵی کرد، ڕۆمانەکە لە بەرگی «کۆمەڵەی سانت پترسبۆرگ» لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٨٤٦دا بڵاوکرایەوە، سەرکەوتنی گەورەی لەسەر ئاستی نیشتمانی بەدەستھێنا. بەشێکی لەلایەن ویلھێلم وۆڵفسۆنەوە وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی ئەڵمانی، و لە ساڵی ١٨٤٦/١٨٤٧ لە گۆڤارێکدا بڵاوکراوەتەوە.  یەکەم وەرگێڕانی ئینگلیزی لەلایەن لینا میلمان لە ساڵی ١٨٩٤ ئەنجامدرا، لەگەڵ پێشەکییەک لەلایەن جۆرج مۆرەوە، و وێنەی بەرگەکەی لەلایەن ئۆبری بێردسلییەوە بووە و بڵاوکرایەوە لەلایەن ماتیۆس و لەین لە لەندەن. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
یادگارییەکانی خانەی مردووان

**یادگارییەکانی خانەی مردووان** (بە ڕووسی: Записки из Мертвого дома) () یەکێکە لە بەرھەمە بەناوبانگەکانی نووسەری ڕووسی دۆستۆیەڤسکی، لەگەڵ ڕۆمانەکانی قومارچی، تاوان و سزا، برایانی کارامازۆڤ، ئەھریمەنەکان، ھەرزەکار، زەلیل.    ڕۆمانەکە باس لە چیرۆکی تاوانبارێک دەکات لە ئۆردووگای بەندکردن لە سیبیریا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئاوەسپی

**ئاوەسپی** ڕووبارێکە سەرچاوەکەی لە ناوچەی گەرمیان و سەنگاوە، بەناو ئەم سارۆچکەیەدا تێپەڕدەبێت و شارۆچکەکە دەکاتە دوو بەش و بووەتە سەرچاوەی ئاودێری لەم ناوچەدا.

## سەرچاوەکان
قومری

وێنۆک
**قومری** (بە ئینگلیزی: laughing dove) جۆرێکی باڵندەیە، لە خێزانی کۆترەکانە، و پێشی دەگوترێت کۆتری بچووک یان کۆترە باریکە، نشینگەکەی چەندین ناوچەی جیاواز دەگرێتەوە، وەک ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئاسیا و ڕۆژاوای ئوسترالیا، لە ناوچە وشک و نیمچە بیابانییەکاندا دەژی، کە بە زۆری بە تاک یاخود جووت دەبینرێن. مەترسی لەناوچوونی لەسەر نییە چونکە باڵندەیەکی خۆ گونجێنەرە و بەھۆیەوە بە ئاسانی دەتوانێت ڕزگاری ببێت لە زۆرینەی ھەلومەرجەکاندا، دەنگی ئاواز خوێندنەکەی ھاوشێوەی پێکەنینی مرۆڤە، ٥ جۆری ھەیە کە جیاوازییەکەیان تەنھا لە ڕووی قەبارە و تۆخی ڕەنگەوەیە.

## سەرچاوەکان

https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/قومری

پۆل:مەلەکان
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
بزووتنەوەی منیش

**منیش** یان **می توو** () بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتییە دژی دەستدرێژی و ئازاردانی سێکسی و کولتوری دەستدرێژیی سێکسی، کە تێیدا خەڵک ئەزموونی خۆیان لە دەستدرێژی یان ئازاردانی سێکسیدا بڵاودەکەنەوە.سەرەتا لە ساڵی ٢٠٠٦ دەستەواژەی «منیش» لەم چوارچێوەیەدا، لە مای سپێیس، لەلایەن تارانا بێرک، ڕزگاربووی دەستدرێژی سێکسی و چالاکوان بەکارھێنراوە. زانکۆی ھارڤارد توێژینەوەیەکی کەیسی لەسەر بورک بڵاوکردەوە، بە ناوی «سەرکردایەتیکردن بە ھاوسۆزی: تارانا بێرک و دروستکردنی بزووتنەوەی منیش» (٢٠٢٠). ھاشتاگی #MeToo لە ساڵی ٢٠١٧ەوە وەک ڕێگەیەک بۆ ڕاکێشانی سەرنج بۆ گەورەیی کێشەکە بەکارھێنراوە.

ئامانجی «منیش»، ھەر وەک چۆن سەرەتا بێرک دەری دەبڕی، ھەروەھا ئەوانەی دواتر ئەم تاکتیکەیان باس کرد، بەھێزکردنی ئەو کەسانەیە کە دەستدرێژی سێکسییان کراوەتە سەر (بەتایبەت ژنانی گەنج و لاوازی ڕەنگاوڕەنگ) لە ڕێگەی ھاوسۆزی، ھاودەنگی و ھێز لە ژمارەدا، بە شێوەیەکی دیار نیشاندانی ئەوەی کە، بە تایبەت لە شوێنی کاردا چەند کەس تووشی دەستدرێژی سێکسی و ھەراسانکردن بوون.
دوای ئاشکرابوونی چەندین تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی دژی ھارڤی واینشتاین بەرھەمھێنەری فیلم لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧،] بزووتنەوەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھاشتاگێک لە سۆشیال میدیادا بڵاوبووەوە. لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، ئەکتەری ئەمریکی ئەلیسا میلانۆ لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر بڵاوی کردەوە، «ئەگەر ھەموو ئەو ژنانەی کە ئازاری سێکسییان بۆ کراوە یان دەستدرێژییان کراوەتە سەر، وەک ستاتۆیەک 'منیش'یان نووسیبێت، ڕەنگە ھەست بە گەورەیی کێشەکە بکەین» وتی کە بیرۆکەکەی لە ھاوڕێیەکییەوە وەرگرتووە. زۆری نەخایاند ژمارەیەک پۆست و وەڵامی کەسایەتییە ناودارەکانی ئەمریکی گوێنت پالترۆو، ئەشلی جوود، جێنیفەر لۆرنس، و ئوما تورمان و چەندانی دیکەی بەدوای خۆیدا ھێنا.

ڕوماڵی بەرفراوانی میدیاکان و باسکردنی کەڵکاژۆی سێکسی، بەتایبەتی لە ھۆلیوود، بووە ھۆی دوورخستنەوەی پلە باڵاکان لە پۆستەکانیان، ھەروەھا ڕەخنە و کاردانەوەی توندیشی ھەبوو.

دوای ئەوەی ملیۆنان کەس دەستیان کرد بە بەکارھێنانی دەستەواژە و ھاشتاگ بەم شێوەیە لە زمانی ئینگلیزی، دەستەواژەکە دەستی کرد بە بڵاوبوونەوە بۆ دەیان زمانی تر.
ھەرچۆنێک بێت لەگەڵ ئەم فراوانبوونەدا مەوداکەی تا ڕادەیەک بەرفراوانتر بووە و بورک بەم دواییانەدا بە بزووتنەوەیەکی نێودەوڵەتی بۆ دادپەروەری بۆ خەڵکی پەراوێزخراو ئاماژەی پێکردووە. دوای ئەوەی ھاشتاگی #MeToo لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٧ بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوە کرایەوە، فەیسبووک ڕای گەیاند کە نزیکەی نیوەی بەکارھێنەرانی ئەمریکی دەڵێن لەگەڵ ئەو کەسانەدا کە دەستدرێژی سێکسییان کراوەتە سەر یان بێزارکراون ھاوڕێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوڵانەوە و ئایدۆلۆژیاکانی فێمێنیزم
پۆل:کەڵکاژۆی سێکسی
پۆل:دروشمەکان
پۆل:توندوتیژی دژی ژنان
پۆل:توندوتیژی دژی پیاوان
میترۆی کازان

**میترۆی کازان** (بە ڕووسی: Каза́нский метрополите́н؛ تاتار: Казан метросы) سیستەمێکی ترانزێتی خێرا و خزمەتگوزارییە بۆ شاری کازان، تاتارستان، ڕووسیا. سیستەمی میترۆ حەوتەم سیستەمی میترۆ بوو کە لە ڕووسیا کرایەوە، و پازدەھەمین سیستەمی لە ناوچەی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو. لە ٢٧ی ئابی ٢٠٠٥ کرایەوە، نوێترین سیستەمە لە ڕووسیا.

میترۆی کازان لە ٩ی ئایاری ٢٠١٣ درێژکراوەی سێ وێستگەی باکووری کردەوە.

## ئەمانەش ببینە
* یاریگای ناوەندی (کازان)
* کۆزیا سلۆبۆدا (میترۆی کازان)

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتە لە کازان
پۆل:میترۆی کازان
یاریگای ناوەندی (کازان)

**یاریگای ناوەندی** (بە ڕووسی: Центральный стадион، زمانی تاتاری: Үзәк стадион)یاریگایەکی فرە مەبەستە لە شاری کازان لە ڕووسیا. لە ئێستادا زیاتر بۆ یارییەکانی تۆپی پێ بەکاردەھێنرێت و یاریگای ماڵەوەی یانەی ڕوبین کازانە. نیوەی ڕۆژاوای تریبۆنەکان بە چەترێک داپۆشراوە. لە ساڵی ٢٠١٠ یاریگاکە پۆلێنبەندی چوار ئەستێرەی لە یەکێتی تۆپی پێی ئەورووپا بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتە لە کازان
ناحیەی سێوسێنان

**ناحیەی سێوسێنان** یەکێکە لە دوو ناحیەی قەزای قەرەداغ لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی سێوسێنانە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ لە ساڵی ٢٠١٩دا (٢٬٧٣٨)کەسە.

لەگەڵ دروستبوونی قەزای قەرەداغ لە ساڵی ٢٠٠٧دا، ناحیەی سێوسێنان درووستکرا.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەی وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی سێوسێنانە.

سێوسێنان ناوەکەی لە سەید حوسەینانە وە ھاتووە واتە دوو سەید حوسەین بوون سەرەتا لە بەکربەو ژیاون دواتر ھاتونەتە قەمەرئاڵی دوای ماوەیەکیش ھاتوونەتە ئەم شوێنەی ئێستەی سێوسێنان و ئاوەدانیان کردوەتەوە.

## جوگرافیا
ناحیەی سێوسێنان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ، لە باشوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ و ناحیەی شێخ تەویل، لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی باوەخۆشێن، لە ڕۆژاواوە ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ.

* ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٧٦کم٢)ە لە (٢٤٫٧٪)ی قەزای قەرەداغ پێکدەھێنێت، وە لە (٠٫٨٧٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.

* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی قەزای قەرەداغدا.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی قەزای قەرەداغ.

## مێژوو
ناحیەی سێوسێنان مێژوویەکی کۆنی نییە، تاوەکو ساڵی ٢٠٠٧ گوندی سێوسێنان و کەرتەکانی سەر بە ناحیەی قەرەداغ بوون.

* ھێنانە کایەی قەزای قەرەداغ لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی ناحیەی قەرەداغ سەر بە قەزای سلێمانی و دابڕاندنی لە قەزای سلێمانی و دروستکردنی ناحیەی سێوسێنان و خستنە پاڵ قەزای قەرەداغ.
* دروستکردنی ھەردوو ئیدارەی ڕاپەڕین و ئیدارەی گەرمیان لە پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا.
* دروستکردنی پارێزگای ھەڵەبجە لە قەزا و ناحیەکانی ھەڵەبجە و دابڕاندنی لە پارێزگای سلێمانی لە  ١٣ ئازار ٢٠١٤ بە بڕیاری نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی کابینەی حەوتەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کراوەتە پارێزگا.
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کەرتەکانی قەزای قەرەداغ

* قۆناغی دووەمی شاڵاوی ئەنفال لە ٢٢ /٣ تا ١ / ٤ / ١٩٨٨ ئەم پەلامارەش بۆ سەرناوچەکانی (قەزای قەرەداغ، قەزای بازیان، قەزای دەربەندیخان)بوو. 

لە ٢٢/ ٣ / ١٩٨٨  گوندی (سێوسێنان) بەسەختی و بە شێوازی بەعسیانە درایە بەر راکێتی کیمیایی. بووبە ھۆی شەھیدبوونی زیاد لە(٦٦) کەس و بریندار بوونی دەیانی تر لە ناو شەھیدەکاندا (٣٠)یان منداڵ بوون. لەم شاڵاوەدا: 
# ڕووخانی ٨٠ گوند.
# ٢٢٤١  خانوو.
# لە کۆی ١٢٢٥٤ کەس  ٥٦٣٧ کەس بەر شاڵاوی ئەنفال کەوتن.

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ١٧ گوند پێکھاتووە:

* سێوسێنان(ناوەند)
* ئاوەسپی، قەرەداغ
* ئەستێڵی خواروو
* ئەستێڵی سەروو
* دێگوڵان
* بەردێ
* بەلەکجاڕ
* بەڵخە، قەرەداغ
* تەکیە، قەرەداغ
* چەمی سمۆر
* سەرچاوە، قەرەداغ
* عەلیاوا، قەرەداغ
* کەڵۆش
* کۆشکی خواروو
* کۆشکی سەروو
* گۆمەتە
* مەسۆیی
* ھۆمەرقەڵا

## ئەمانەش ببینە
* قەزای قەرەداغ
* پارێزگای سلێمانی
* سێوسێنان
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی قەرەداغ

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
جیھانی مەجازی

وێنۆک| بەکارھێنەران کە بە ئاڤاتاری خۆیان لە ''ژیانی دووەمدا'' بە جیھاندا دەگەڕێن.
**جیھانی خەیاڵی** (ھەروەھا **بۆشایی ئاسمانی خەیاڵیی**) ژینگەیەکی ھاوشێوەکراوی کۆمپیوتەرە کە ڕەنگە لەلایەن زۆرێک لە بەکارھێنەرانەوە پڕبکرێتەوە کە دەتوانن ئاڤاتاری کەسی دروست بکەن، و لە یەک کاتدا و سەربەخۆ بە جیھانی مەجازیدا بگەڕێن، بەشداری لە چالاکییەکانیدا بکەن و پەیوەندی لەگەڵ کەسانی تردا بکەن. ئەم ئاڤاتارانە دەتوانن دەقی بن، نیشاندراوی گرافیکی، یان ئاڤاتاری ڤیدیۆیی زیندوو بن کە ھەستەکانی بیستن و دەست لێدانیان ھەبێت. جیھانە مەجازییەکان پەیوەندییەکی نزیکیان بە جیھانە ئاوێنەیییەکانەوە ھەیە.

لە جیھانی مەجازیدا، بەکارھێنەر دەگاتە جیھانێکی ھاوشێوەکراوی کۆمپیوتەر کە ھاندەرە ھەستکردنەکان دەخاتە بەردەم بەکارھێنەر، کە لە بەرامبەردا دەتوانێت دەستکاری شتەکانی نێو جیھانی مۆدێلکراو بکات و بەمجۆرە پلەیەک لە ئامادەبوون ئەزموون بکات. ڕەنگە ئەم جۆرە جیھانە مۆدێل کراوانە و یاساکانیان لە جیھانە واقیعی یان فانتازیاکانەوە سەرچاوە بگرن. نموونەی یاساکان بریتین لە کێشکردن، تۆپۆگرافی، جووڵە، کردارەکانی کاتی ڕاستەقینە و پەیوەندی. پەیوەندی نێوان بەکارھێنەران دەتوانێت لە دەق، ئایکۆنی گرافیک، ئاماژەی بینراو، دەنگ و بە دەگمەن، فۆرمەکانی بەکارھێنانی دەست لێدان، فەرمانی دەنگ و ھەستەکانی ھاوسەنگی دەست پێبکات.

## مێژوو
چەمکی جیھانە مەجازییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو پێش کۆمپیوتەرەکان ھاتووە. سروشتناسە ڕۆمانییەکان، پلینۆی گەورە، ئارەزووی خۆی بۆ وەھمی ھەستکردن دەربڕی. لە سەدەی بیستەمدا، سینەماکار مۆرتۆن ھایلیگ بەدواداچوون بۆ دروستکردنی Sensorama ی کرد، ئەزموونێکی شانۆیی کە بۆ ھاندانی ھەستەکانی بینەر داڕێژراوە- بینین، دەنگ، ھاوسەنگی، بۆنکردن، تەنانەت دەست لێدان (لە ڕێگەی ھەواوە)- و بەم شێوەیە بە شێوەیەکی کاریگەرتر ڕایان بکێشێتە ناو بەرھەمھێنراوەکان.

لە سەرەتاییترین جیھانە مەجازییەکان کە لەلایەن کۆمپیوتەرەوە جێبەجێکرابوون، ئامێری ھاوشێوەکردنی واقیعی مەجازی بوون، وەک کارەکانی ئیڤان سازەرلاند. ئەم جۆرە ئامێرانە بە ھێدسێتی گەورە و جۆرەکانی تری ھاوشێوەکردنی تێخستن (input)ی ھەستی تایبەتمەندن. جیھانە مەجازییە ھاوچەرخەکان، بە تایبەتی ژینگە ئۆنلاینەکانی فرە بەکارھێنەر، زۆربەیان سەربەخۆ (بەجیا) لەم لێکۆڵینەوەیە سەریان ھەڵداوە، لەبری ئەوە لەلایەن پیشەسازی یاریکردنەوە سووتەمەنییان پێدرا بەڵام ئیلھامێکی ھاوشێوەیان وەرگرت. لەکاتێکدا واقیعی مەجازی کلاسیکی ھەستیاری تەقلیدکەر پشت بە فێڵکردن لە سیستەمی ھەستکردن دەبەستێت بۆ ئەزموونکردنی ژینگەیەکی نوقمکەر، جیھانە مەجازییەکان بە شێوەیەکی گشتی پشت بە ناوەڕۆکی سەرنجڕاکێشی دەروونی و سۆزداری دەبەستن کە ئەزموونێکی نوقمکەری لێدەکەوێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:زاراوەکانی کایەی ڤیدیۆیی
مێژووی ژاپۆن

وێنۆک|سامورای لە خێڵی چۆسیو، لە سەردەمی جەنگی بۆشین
**مێژووی ژاپۆن** () مێژووی دوورگەکانی ژاپۆن و خەڵکی ژاپۆن لەخۆ دەگرێت و مێژووی ئەم وڵاتە وەک دەوڵەتێکی نەتەوەیی لە سەردەمی پێش مێژووەوە تا مێژووی نوێ دەگرێتەوە. یەکەم ئاماژەی نووسراوی ناسراو بۆ ژاپۆن لە سەدەی یەکەمی زایینیدایە و لە کۆکردنەوەی دەقی چینی «بیست و چوار مێژوو» دەدۆزرێتەوە؛ بەڵام بەڵگەکان ئەوە دەردەخەن کە مرۆڤ لە کۆتایییەکانی سەردەمی بەردینی کۆنەوە لە دوورگەکانی ژاپۆن ژیاوە. تا کۆتاییی دوایین سەردەمی بەستەڵەک، ژاپۆن لە ڕێگەی وشکانییەوە بە کیشوەری ئەوراسیا بەسترابووەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ژاپۆن
پۆل:سیاسەتی ژاپۆن
پۆل:چاندی ژاپۆنی
پۆل:نەتەوەی ژاپۆنی
مەجازیکردن

لە کۆمپیوتەردا، **مەجازیکردن** یان **مەجازیکردن** (هەندێکجار کورتکراوەی **v12n** لە وشەی ئینگلیزی virtualizationـەوە کە پیتی یەکەم و کۆتایی + ژمارەی پیتەکانی تر لە نێوانیاندا) بریتییە لە کردەی دروستکردنی وەشانی مەجازی (نەک ڕاستەقینە)ی شتێک لە هەمان ئاستی مەعنەویکردندا، لەوانەش پلاتفۆرمی ڕەقەکاڵای کۆمپیوتەری مەجازی، ئامێرەکانی هەڵگرتن و سەرچاوەکانی تۆڕی کۆمپیوتەر.

مەجازیکردن لە ساڵانی شەستەکانەوە دەستی پێکرد، وەک شێوازێک بۆ دابەشکردنی لۆژیکی سەرچاوەکانی سیستەم کە لەلایەن کۆمپیوتەرە مەینفڕایمەکانەوە دابین دەکرێن لە نێوان بەرنامە جیاوازەکاندا. نموونەیەکی سەرەتایی و سەرکەوتوو بریتییە لە CP/CMS (کۆنترۆڵ پرۆگرام)ی کۆمپانیای ئای بی ئێم. بەرنامەی کۆنترۆڵ پرۆگرام CP کۆمپیوتەرێکی سەربەخۆی وەهمیی سیستەم/360ی بۆ هەر بەکارهێنەرێک دابین دەکرد. لەو کاتەوە مانای ئەو زاراوەیە فراوانتر بووە.

## مەجازیکردنی ڕەقەکاڵا
*مەجازیکردنی ڕەقەکاڵا* یان *مەجازیکردنی پلاتفۆرم* ئاماژەیە بۆ دروستکردنی ئامێرێکی مەجازی کە وەک کۆمپیوتەرێکی ڕاستەقینە کاردەکات لەگەڵ سیستەمی کارپێکردن. ئەو نەرمەکاڵایانەی لەسەر ئەم ئامێرە مەجازییانە کار دەکەن لە سەرچاوە ڕەقەکاڵا بنەڕەتییەکان جیا دەکرێنەوە. بۆ نموونە کۆمپیوتەرێک کە ئارچ لینوکس بەکاردەهێنێت لەوانەیە میوانداری ئامێرێکی مەجازی بکات کە لە کۆمپیوتەرێک دەچێت کە سیستەمی کارپێکردنی مایکرۆسۆفت ویندۆزی هەبێت؛ دەتوانرێت نەرمەکاڵا لەسەر بنەمای ویندۆز لەسەر ئامێری مەجازی کارپێبکرێت.  

لە مەجازیکردنی ڕەقەکاڵادا *ئامێری هۆست* ئەو ئامێرەیە کە لەلایەن مەجازیکردنەوە بەکاردەهێنرێت و *ئامێری میوان* ئامێرە مەجازییەکەیە. وشەی خانەخوێ - *host* و میوان - *guest* بەکاردێت بۆ جیاکردنەوەی ئەو نەرمەکاڵایەی کە لەسەر ئامێری فیزیکی کاردەکات لە نەرمەکاڵا کە لەسەر ئامێری مەجازی کاردەکات. ئەو نەرمەکاڵا یان فیرموێریەی کە ئامێرێکی مەجازی لەسەر ڕەقەکاڵای خانەخوێکە دروست دەکات پێی دەوترێت *هایپەرڤایزەر* یان *چاودێرکەری ئامێری مەجازی*.

جۆرە جیاوازەکانی مەجازیکردنی ڕەقەکاڵا بریتین لە:

* مەجازیکردنی تەواونزیکەی تەواو ھاوشێوەکردنی ڕەقەکاڵا ڕاستەقینەکان بۆ ڕێگەدان بە ژینگە نەرمەکاڵاکان، لەوانەش سیستەمی کارپێکردنی میوان و ئەپەکانی، بەبێ دەستکاریکردن کار دەکەن.
* نیمچە-مەجازیکردنئەپەکانی میوان لە دۆمەینە دابڕاوەکانی خۆیاندا وەگەڕ دەخرێن، وەک ئەوەی لەسەر سیستەمێکی جیاواز کاربکەن، بەڵام ژینگەیەکی ڕەقەکاڵا ھاوشێوە دروست ناکرێت. بەرنامەکانی میوان پێویستە بە تایبەتی دەستکاری بکرێن بۆ ئەوەی لەم ژینگەیەدا کاربکەن.

## سەرچاوەکان
ھیاکی یاگیۆ

**ھیاکی یاگیۆ** (ژاپۆنی:百鬼夜行، "نمایشی شەوانەیی سەد شەیتان") ھەروەھا وەک ھیاکی یاکۆ دەنوسرێت، زاراوەیەکە لە فۆلکلۆری ژاپۆنی ھەیە. ھەنێکجار کاروانێک لە کەسانی بەتەمەن، و ھەنێکجاری تریش ناڕەزایی، ئاماژەیە بۆ کاروانی پێکھاتوو لە ھەزاران درووستکراوی سەروو سرووشت کە وەک "ئۆنی" یان "یۆکای" ناسراون شەوان پەرت و بڵاو دەبنە شەقام و سۆشتەکانی ژاپۆن.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:یۆکای
کوردانی ناشڤڵ

[وێنۆک|شاری ناشڤڵ، لە ویلایەتی تێنیسی، [ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]
**کوردانی ناشڤڵ** () گەورەترین تاکی کۆمەڵگەی نەتەوەی کوردە لە ئەمریکا کە بوونی ھەیە لە شاری ناشڤیڵ لە ویلایەتی تێنێسێ. ئەم نەتەوەیە زۆرجار پێی دەوترێت «کوردستانی بچووک» و دەکەوێتە باشووری ناشڤڵ. زۆرینەی «کوردستانی بچووک»ی ناشڤڵ لە کوردستانی عێراقەوە ھاتووە، لەگەڵ ئەوەشدا پێکھاتەیەکی بەرچاو لە کوردەکانی سووریا، عێراق، ئێران و تورکیا ھەن. مەزەندە کراوە کە ١٥ ھەزار کورد لە شاری ناشڤیل دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:گروپە نەتەوەییەکان لە شاری ناشڤڵ لە ویلایەتی تێنێسێ
پۆل:پەنابەرانی کورد
پۆل:مێژووی کورد-ئەمریکی
پۆل:مێژووی عێراقی-ئەمریکی
پۆل:چاندی ئێرانی-ئەمریکی
پۆل:مێژووی تورک-ئەمریکی
پۆل:مێژووی سووری-ئەمریکی
پۆل:گرووپە نەتەوەییەکان لە شاری ناشڤڵ لە ویلایەتی تێنێسێ
کوردانی باشووری کوردستان

کورد دووەم گەورەترین نەتەوەی عێراقە. ئەوان بە شێوەیەکی نەریتی بە زمانەکانی کوردیی ناوەندی، کوردیی باکووری، فەیلی و هەروەها گۆرانی قسە دەکەن.

لە ڕووی مێژووییەوە، کورد لە عێراقدا پلەی جیاوازی ئۆتۆنۆمی و پەراوێزخستنی بەخۆیەوە بینیوە. لە کاتێکدا پەیمانی سیڤەر (١٩٢٠) پێشنیازی سەربەخۆیی کوردی دەکرد، بەڵام ئەمە هەرگیز جێبەجێ نەکرا و کوردانی عێراق خرانە ناو دەوڵەتی مۆدێرنی عێراقەوە. دوای کشانەوەی سوپای عێراق لە هەرێمی کوردستان لە ساڵی ١٩٩١، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (KRG) دامەزرا، کە پلەیەک لە خۆبەڕێوەبەری بەخشییە هەرێمەکە. کوردستانی عێراق وەک قەوارەیەکی سیاسی و کولتووری گرنگ لەناو عێراقدا ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:کۆمەڵگای عێراقی
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:کورد
پۆل:پێکھاتە کەمینەییەکان
پۆل:دانیشتووانی عێراق
پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
باتری

وێنۆک|'''کەڵەکەکەری وشک بە توانای جیاواز ١٬٥ و ٤٬٥ ڤۆڵت.'''
alt=🔋|وێنۆک|112x112پیکسڵ|'''پاتری مۆبایلێکی زیرەک.'''
**پاتری،** **کەڵەکەکەر **یان **کەڵەکەکەری کارەبایی** ئامێرێکە کە پێکھاتووە لە یەک یان چەند خانەیەکی کارەبایی کیمیایی کە پەیوەندی دەرەکییان ھەیە بۆ کارپێکردنی ئامێرە کارەبایییەکانی وەک گڵۆپ ، مۆبایل و ئۆتۆمبێلی کارەبایی. کاتێک پاترییەک وزەی کارەبایی دابین دەکات، کۆتایی ئەرێنییەکەی کاتۆدە و کۆتایی نەرێنییەکەی ئەنۆدە. ئەو لایەی کە بە نەرێنی (-) نیشانە کراوە سەرچاوەی ئەو ئەلکترۆنانەیە کە بە بازنەیەکی کارەبایی دەرەکیدا ھەڵدەقووڵێت بۆ لای ئەرێنی (+). کاتێک پاترییەک بەستراوەتەوە بە بارێکی کارەبایی دەرەکییەوە، کارلێکی ڕیدۆکس کارلێککەرە وزە بەرزەکان دەگۆڕێت بۆ بەرھەمی وزەی کەم و جیاوازی وزەی ئازاد و وزەی کارەبایی دەگەیەنرێتە بازنەی دەرەکی. لە مێژوودا زاراوەی «پاتری» بە تایبەتی ئاماژەیە بۆ ئامێرێک کە لە چەند خانەیەک پێکھاتووە، بەڵام بەکارھێنان پەرەی سەندووە بۆ ئەوەی ئەو ئامێرانە بگرێتەوە کە لە یەک خانە پێکھاتوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلکترۆنی بەکاربەر
پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
پۆل:توانای کارەبایی
کتێبخانەی نەتەوەییی نامیبیا

**کتێبخانەی نیشتمانی نامیبیا** کتێبخانەی دانانی یاسایی و مافی چاپکردنە بۆ نامیبیا. کتێبخانەکە دەکەوێتە شاری ویندھوک. کتێبخانەی نیشتمانی نامیبیا سەر بە خزمەتگوزاری کتێبخانە و ئەرشیفی نیشتمانی حکوومەتی نامیبیایە، لە وەزارەتی پەروەردە و ھونەر و ڕۆشنبیری.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ویندھوک
پۆل:کتێبخانە نەتەوەییەکان
شەملێ شەملێ

**شەملێ شەملێ** (بە کوردیی باکووری: **Şemlê Şemlê**)، گۆرانییەکی فۆلکلۆری بەناوبانگی کوردیییە کە لە ناوچە کوردنشینییەکانی تورکیاوە سەرچاوەی گرتووە. گۆرانییەکە باس لە کچێک دەکات بە ناوی شەملێ، کە بە قژی ڕەش و چاوی ڕەشی ڕوخساری دەکەوێتە بەر باسی خەڵکی ئەو سەردەمە. دەقی گۆرانییەکە گوزارشت لە سەرسامی ھۆنراوەنووسەکە دەکات بۆ شەملێ.

گۆرانییەکە لەلایەن گەلێک لە گۆرانیبێژانی کوردەوە پێشکەش کراوە و گوتراوەتەوە، و جیا لە کوردیش، لەلایەن ھونەرمەندانی تورکەوە کەڤەر کراوە.

ئاوازی گۆرانییەکە سادەیە، و دەنگێکی جیاوازی کوردی ھەڵگرتووە کە بە بەکارھێنانی ئامێرە سادەکانی ساز و دەف و تەپڵ دەگوترێتەوە. دەقەکانی بە شێوەیەکی تایبەت بە شێوەزاری کورمانجی سەروو بێژەدەکرێت، وەلێ ھەندێک وشەی گۆرانییەکە لە شێوەزارەکانی دیکەی کوردیشدا ھەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانییەکان
پۆل:گۆرانییە کوردییەکان
پۆل:فۆلکلۆر
پۆل:فۆلکلۆری کوردی
پۆل:مۆسیقای کوردی
پۆل:کۆلکەوتارەکانی مۆسیقا
کوردانی تورکیا

وێنۆک|کوردانی باکووری کوردستان، لە تورکیا
**کوردانی تورکیا** () یان **کوردانی باکووری کوردستان**، ئەوان زۆرینە لە پێکھاتەی دانیشتووانی ئەم وڵات تورکیا پێکدەھێنن و دوو لەسەر سێیان لە کوردستان و تورکیا دەژین و ئەوانی دیکەش لە ئەنادۆڵی ناوەڕاست و ئەستەنبوڵ و ئەنقەرە و ئیزمیر دەژین. کوردەکانی تورکیا لە زۆرێک لە پارێزگاکانی ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵات و تەنانەت ناوەندی تورکیا نیشتەجێن. بەپێی خەمڵاندنی ساڵی ٢٠١٢ی دامەزراوەی ئاماری تورکیا (TurkStat)، ژمارەی دانیشتووانی کورد لە تورکیا زیاتر لە ۳٢ ملیۆن کەسە (۳٢٬٦٩١٬٨٢٤) و زیاتر لە سەدا سیی دانیشتووانی ٧٤٬٧٠٠٬٠٠٠ کەس لە تورکیا پێکدەھێنن. ١٧ پارێزگای تورکیا کوردن و بێگومان بەشێکی زۆری کوردەکان سەرکوت کراون و بڵاوەیان پێکراوە بەناو شارەکانی دیکەدا، لەوانە ئەستەنبوڵ، ئەنقەرە و ئیزمیر و دانیشتووانێکی سنووردار لە ئەنادۆڵی ناوەڕاست بۆ کپ کردنی دەنگیان جگە لەوەی ڕێگەیان پێنادرێ بەزمانی خۆیان گفتوگۆبکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
بیست و چوار مێژوو

وێنۆک|100px
**بیست و چوار مێژوو** () مێژووی فەرمی شانشینی چینین کە لە شانشینی یەکەمەوە لە ساڵی ٣٠٠٠ پێش زایین دەست پێدەکات تا شانشینی مینگ لە سەدەی ١٧. ئەم کۆمەڵەیە ٣٢١٣ کتێب و نزیکەی ٤٠ ملیۆن وشەی تێدایە و زۆرجار وەک سەرچاوەیەکی دەسەڵاتدار بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژوو و کولتووری نەریتی چینی بەکاردەهێنرێت.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:دەقە مێژووییە چینییەکان
عەلەویی کوردی

**عەلەوی کوردی** () باس لە ڕێوڕەسمی ناوازە و کارپێکردنی شوێنە پیرۆزەکان و گوتاری ئەفسانەیی و ڕێکخراوە کۆمەڵایەتی-ئایینییەکان دەکات.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:مێژووی پارێزگای دەرسم
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پۆل:دینەکانی کوردستان