open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پیرانە (ماسی)

**پیرانە** (بە پۆرتووگالی: Piranha‏؛ کە بە واتای «زیانبەخش» دێت) یەکێکە لەوجۆرە ماسیانەی کە لەئاوی لێڵ و قۆڵ دەژی بەتایبەت لەڕووبارەکانی ئەمەریکای باشوور. بە ددانە تیژ و ترسناکەکەی بەناوبانگە کەئارەزوویەکی زۆری ھەیە بۆ خواردنی گۆشت. ناوەکەی لەدوو وشە پێک ھاتووە (پیر=ماسی) و (ئانە=ددان) کە پێکرا بە واتای ماسی دداندار دێت.

## پۆلێنکردن
چەپ|وێنۆک|ماسی پیرانە-فەنزوێلا
ماسی پیرانە دەگەڕێتەوە بۆ خێزانی سیراسالمنە، کە ئەوخێزانەن ماسیەکانی گیاخۆریشن پێیان دەڵێن پالپاکۆ. خۆیان چوار جۆرن کە ماسی دداندارن بەناوەکانی پریستۆبریکۆن، سیراسالمنە، بیژۆسێنتروس، بیژۆبریستیس.

## ژینگە
ماسی پیرانە لە ڕووبارەکانی ئەمازۆن و ئۆرینۆکۆ و گانا و بارانا و سان فرانسیسکۆ دەژین، ھەندێکیشیان لەم سنورانە تێپەریون و بڵاوبونەتەوە.

## تایبەتمەندێتی
وێنۆک|250x250پیکسڵ|ئێسکی شەویلاگی ماسی پیرانە
درێژی پیرانە لە ١٥سم بۆ٢٥سم تێپەرناکات، جگەلەوەی کەھەندێ لەماسی گران کە ئاماژە بەوە دەکەن پیرانەی وەھایان گرتووە درێژیەکەی گەیشتۆتە ٤٣سم.

چوارجۆرە باوەکەی ئاسان دەناسرێتەوە بەھۆی ددانە تیژەکانیان جگە لەخێرایی و پەلامارە لەناکاوەکانیان.
وێنۆک|پەیکەرێکی یادگاری ماسی پیرانە.
* ماسی پیرانە ئارەزویەکی زۆریان ھەیە بۆ خواردنی گۆشت، بۆیە ھێرش دەکەنە سەر ھەر زیندەوەرێک کەبچێتە سنورەکەیان، جگەلەوەی ماسی کۆچەرین و بەردەوام لەشوێنێکەوە کۆچ دەکەن بۆ شوێنێکی تر.
* وەرزی ھێلکەکردنیان لەنێوان مانگی ئازار تاوەکوو مانگی ئابە کەلەم ماوەیە ھەزاران گەڕای ھێلکە دادەنێنەوە وە ماوەی تروکانی ١٠ بۆ ١٥ ڕۆژە کە بەگوێرەی پلەی گەرمی ئاوەکە دەگەڕێتەوە.
* ماسی پیرانە زۆرینەی کاتەکانی بۆ ڕاو تەرخان دەکات کە جۆرھا تەکنیکی ھەیە وەک خێرایی و لەناکاوی.

وە بەکۆمەڵ بۆ ڕاوشکاریان دەڕۆن ھەرماسیەو نێچیری خۆی بەتەنھا دەخوات مەگەر نێچیرەکە زۆر مەزن بێت و بەکۆمەڵ ڕاوی بکەن، کاتێک ماسیەکە بۆنی خوێن دەکات ھاردەبێت و شێتانە جولە دەکات. ھەر ووردەجولەیەک لەئاوەکانی بێت خێرا ھەستی پێدەکات، دەتوانێت بەیەک پاروو ماسیەکی تەواو قوت بدات بەڵام کاتێک ماسیەکە گەورە دەچێتە سنورەکەیان گورگ ئاسا بەکۆمەڵ پارچەپارچەی دەکەن، ھەروەھا گەلێک جار گیانلەبەرە وشکاوەکیەکانیش ڕاو دەکەن لەوکاتەی دەچنە کەنارئاوەکانیان بۆ توێنیەتی شکاندن.

## مرۆڤ و پیرانە
چەپ|وێنۆک|ڕاوکردنی ماسیەکی پیرانە لەیەکێک لە ئاوەکانی ئەمەریکای باشوور.
* ماسی پیرانە بەسەرچاوەی بێزاری ماسیگران دادەنرێت کە تۆڕی ماسیەکانیان لێ دەپچرێنێت و ماسیە بەتۆڕەوەبووەکان دەخۆن ھەربۆیە ڕواکردنی پیرانە بە تۆڕ شتێکی ئاستەمە.

دەشێت ماسی پیرانە بەخێوبکرێت لەماڵەکان لە ڕێگای حەوزی جوانکاری

## مەترسییەکان بۆ سەر مرۆڤ
مرۆڤ وەک گشت گیانلەبەرەکانی تر نێچیرێکی باشی ماسی پیرانەیە کە بەکۆمەڵ ھێرشی دەکەنەسەر و پاچەپارچەی دەکەن، بۆیە ئەگەر لەماڵەوە ماسی پیرانەت ھەیە پێویستە بە وریاییەوە مامەلەیان لەگەڵ بکەی.

بەپێی ئامارەکان ھەفتانە ٤٠ڕووداوی ھێرشی پیرانە تۆماردەکرێت لە بەرازیل.

ئەمە حکومەتی بەرازیلی ناچارکردووە کە نیشانە و پەرژینی زۆر دابنێت لەنزیک ئەو ئاوانەی کە ماسی پیرانەیان تێدا دەژی.

## ئەمانەش ببینە
* خشتەی ماسییەکانی جوانکاری

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Eric J. Lyman: Piranha meat could take a bite out of what ails you, Houston Chronicle, July 17, 1998
* https://web.archive.org/web/20110831110223/http://travel.latimes.com/articles/la-os-piranha22nov22
زێنیت (مووشەک)

وێنۆک|مووشەکی زێنیت لە بایکۆنور لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١

**زێنیت** مووشەکێکی ڕووسییە کە لە نێوان ساڵانی ١٩٧٦ و ١٩٨٥ وەک یەکەم ھەنگاو بەکارھاتووە. ھەتا ئێستا چەند جۆرێک لەو مووشەکە بەرھەمھاتووە ئەوانیش:
# زێنیت١
# زێنیت٢
# زێنیت٣

## سەرچاوەکان
* مووشەکی زێنیت

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕۆکێتەکان و مووشەکەکان
پۆل:ڕۆکێتەکان
خشتەی ماسییەکانی جوانکاری

ئەم خشتەی خوارەوە ناوی زۆرینەی ماسییەکانی جوانکاری تێدایە. ئەو ماسییانەی کەلە حەوز و نمایشەکانی ماسی نیشان دەدرێن کە زۆربەیان لە ماڵان بەردەستن.

## سەرچاوەکان
* ئینسایکلۆپیدیای ماسی
* ئینسایکلۆپیدیای ماسیەکانی جوانکاری 
* أسماك الزينة والسلاحف المائية، دكتور حسين عبد الحي قاعود، كتاب المعارف العلمي، مصر
* أسماك الزينة، (دكتور أسامة رشاد حبيب - إيهاب المنقبادي)، مصر
٢١٠ (ژمارە)

**٢١٠** ژمارەیەکی سروشتییە کەوتووەتە نێوان ٢٠٩ و ٢١١.
## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژمارە تەواوەکان
چانگان ئۆتۆمۆبیل

**کۆمپانیای ئۆتۆمۆبیلی چانگ'ان** کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنەری ئۆتۆمۆبیلە کە بارەگای سەرەکیی لە وڵاتی چینە و بەشی زۆری پشکەکانی لەلایەن حکومەتی چینەوە خاوەنداری دەکرێت. چالاکی سەرەکیان بەرھەمھێنانی ئۆتۆمۆبیلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لقەکانی چین
قەل بە قەل دەڵێت ڕووت ڕەش

**قەل بە قەل دەڵێت ڕووت ڕەش** یا **قەل بە قەل دەڵێت ڕووڕەش** یا **دێزە مەنعی گۆزە دەکات** مەسەلێکی کوردییە کە بە کەسێکی دووڕوو دەوترێت لە کاتێکدا کە لۆمەی کەسێک دەکات بۆ کارێکی ھەڵە، لە کاتێکدا کە خۆی پێشتر تووشی ھەمان ھەڵە بووە. بۆ نموونە کاتێک کەسێ خۆی درۆ دەکات بەڵام لۆمەی درۆزنێک دەکا پێی دەوترێ قەل بە قەل دەڵێت ڕووڕەش. ئەم مەسەلە بە جۆری تریش ھاتووە، بۆ نموونە **دێزە مەنعی گۆزە دەکات**. ھاوشێوەی ئەم ئیدیۆمە لە فەرھەنگەکانی تریشدا ھەیە. بۆ نموونە لە ئینگلیزیدا دەوترێت: تیانە بە قۆری دەڵێ ڕەش ().

## سەرچاوەکان

پۆل:پەندی پێشینان
تەھا کەریمی

**تەھا کەریمی** (١٩٧٦–٢٠١٣) دەرھێنەرێکی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. کەریمی لە دێی بۆیەن لە نزیک بانە لەدایک بوو و لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا لە سلێمانی لە باشووری کوردستان گیانی لە دەست دا. تەھا لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٤ەوە لە باشووری کوردستان دەژیا.

تەھا خاوەنی چەندین بەرھەمی سینەمایی و کورتەفیلمی ھەبوو کە ھەندێکیان خەڵاتی نێونەتەوەییان بردبووەوە. فیلمەکانی تەھا کەریمی بە کوردی بوون و ناوەرۆکی بڕێک لە فیلمەکانی وەک کوێستانی قەندیل و کوێستانی سپی دەربارەی کێشەی کورد، شەڕ و براکوژی بوون.

## فیلمۆگرافی
### فیلمەکان
* کوێستانی قەندیل

### کورتەفیلم
* کوێستانی سپی
* من و تۆ
* زریان
* سەمای مروارییەکان
* سنووری ژین
* ھەزار و یەک شەو

### بەڵگەفیلم
* ھەزار و یەک سێو
* نان و نەوت
* بەکرێگیراوی سپی
* نێرگیزە جاڕ

## کتێبەکان
* سیناریۆی کوێستانی قەندیل
* سینەماتیک

## ئەمانەش ببینە
* سینەمای کوردی
* یەڵماز گونەی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
ئاژانسی بۆشاییی نەتەوەییی مالیزیا

**ئاژانسی بۆشاییی نەتەوەیی** (ANGKASA) (بە مالیزی: Agensi Angkasa Negara) ئاژانسی فەرمیی حکوومەتی مالیزیایە تایبەت بە کاری بۆشاییی گەردوون. لە ٢٠٠٢ بوونیادنراوە. 

## مێژوو
یەکەمین بەرێوبەری ئاژانسەکە زانای زانستی فەلەکناس مازلان عوسمان بۆ ماوەی ٥ ساڵ لەو پۆستە ماویەوە.

## موسڵمانان لە بۆشایی ئاسماندا
ئاژانسی بۆشایی نەتەوەی مالیزیا ھەستا بە کۆکردنەوەی ١٥٠ زانایانی موسڵمان بە ئامانجی (رێگەدان بە کەشتیوانا و رێگاچارە دانانەک لۆ ئەو موسڵماناەی دەچنە وێستگەی نێودەوڵەتی) وە ھەروەھا زانینی و کردنی چۆنیەتی ئەنجامدانی ئەرکەکانی کە لە ئیسلا پێی سپێردرایە،

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20190305134321/https://www.nst.com.my/news/nation/2019/03/465868/one-agency-manage-efficient-satellite-data-and-information-gathering
* https://web.archive.org/web/20191216093719/https://www.nytimes.com/2007/12/09/magazine/09interstellar.html?_r=1&ref=magazine&oref=slogin

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
گومرگ

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|خاڵێکی گومرگی میری لە شاری [ئیلام (١٩٠٩).]]
**گومرگ** یان **سەرانە** بریتییە لە باج یان وەرگرتنی پارە یان پولی دارایی بەبیانووی پاراستن و ئاسایشی بازرگانی وکاڵا نێودەولەتییەکان کە بەشێوەی خاڵی پشکنین لەسەرسنورە نێودەولەتییەکان دادەنرێت.

باجی گومرگ ڕۆڵێکی کاریگەری ھەیە بەسەرئابووری ناوەخۆی وڵات، ھەروەھا ڕێگایەکە بۆ پاڵپشتیکردنی بەرھەمی ناوەخۆیی و ڕێگەگرتن لەکاری بەھەدەردانی بەروبۆمی خۆماڵی ھەر وڵاتێک، ئەم خاڵی گومرگانە دەکەونە سەر خاڵەسنورییەکانی ئاوی و ئاسمانی وشکایییەکان بەھۆی گومرگەوە دەکرێت ڕێگری لە کەلوپەلی قەدەغەکراو و بەسەرچوو بگیرێت.

لەکاتی ئێستا گومرگەکان ڕێکخراون بەیاسا جۆربەجۆرەکانی وڵاتان بەڵام ھەندیک لەیاساکان یەکخراون بەپێی ڕێککەوتن و پەیماننامەی تایبەت لەچوارچێوەی ڕێکخراوە بازرگانییە نێودەولەتییەکان وەک (ڕێکخراوی بازرگانی جیھانی و ڕێکخراوی ئالوگۆری ئازاد و ھتد)

#### باجی گومرگ:
باجی گومرگ لە ڕووی سادەوە ئەو باجەیە کە لەسەر ھاوردە و ھەناردەی کاڵاکان دەکرێت حکوومەت ئەم ئەرکە بەکاردەھێنێت بۆ بەرزکردنەوەی داھاتەکانی و پاراستنی پیشەسازییە ناوخۆیییەکان و ڕێکخستنی جووڵەی کاڵاکان.

#### ڕۆڵی باجی گومرگی:
باجی گومرگ ڕۆڵێکی کاریگەری ھەیە بەسەرئابووری ناوەخۆی وڵات، ھەروەھا ڕێگایەکە بۆ پاڵپشتیکردنی بەرھەمی ناوەخۆیی و ڕێگەگرتن لەکاری بەھەدەردانی بەروبۆمی خۆماڵی ھەر وڵاتێک، ئەم خاڵی گومرگانە دەکەونە سەر خاڵەسنورییەکانی ئاوی و ئاسمانی وشکایییەکان بەھۆی گومرگەوە دەکرێت ڕێگری لە کەلوپەلی قەدەغەکراو و بەسەرچوو بگیرێت.

## مێژووی گومرگ لە کوردەواری
وێنۆک|یەکێتی گومرگەکانی جیھانی و وڵاتانی ئەندام
خۆی گومرگ وشەیەکی ئازەری تورکی کۆنە کە بەواتای سەرانە یان پارەی کەرانە دێت کە کاتی خۆی والی و پاشا و پلەبەندییەکانی تر لەسەردەمی عوسمانییەکان لەسەر ڕێگاکان چەکداریان دادەناو ھەرکەسێک تێپەریبا سەرانەیان لێدەسەند لەشێوەی پارە یان خواردن یان جلوبەرگ جگەلە دەولەت کە خاڵی گومرگی لەسەر سنوورەکان دانابوو برێک پارەی لەو باجگر و کەسانەش وەردەگرت کەلەناوەوەی دەولەتی عوسمانی گومرگیان لەخەڵک دەسەند.

## گرنگی خاڵی پشکنینی گومرگی
* ڕێگەگرتن لە چوونەدەرەوە و ھاتنەناوەوەی ئەوکەلوپەلانەی کە قەدەغەکراون لەپەیرەوی ناوەخۆی وڵات.
* دانانی بەرنامەی میری و سیاسەتەکانی لەچۆنییەتی ڕێگەگرتن و خۆدزینەوە لە باج.
* جێبەجێکردنی ڕێنمایییەکان بەسەر کەلوپەلە گوێزراوەکان.
* ڕێگریکردن لە فێڵ و ڕوتانەوەی ھاووڵاتیان و بازرگانان.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* گومرگ کردنی کاڵاو کەلوپەلی ھاوردەو ھەناردە بۆ ناو ھەرێم و دەرەوەی ھەرێم 
* وەزارەتی دارایی و ئابوری کوردستان-گومرگەکان

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:ئابوورناسی
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
بی ئێم دەبلیوو ئێم٣

وێنۆک|ئۆتۆمۆبیلێکی بی ئێم دەبلیوو ئێم سێ

**بی ئێم دەبڵیو ئێم سێ** () یەکێکە لەو ئۆتۆمۆبیلانەی کە کۆمپنیای بی ئێم دەبلیوو بەرھەمی دەھێنێت. ئەو ئۆتۆمۆبیلە لە ساڵی ١٩٨٥ ھەتا ئێستا بەردەوامە لە بەرھەمھێنان.

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارە بی ئێم ئێم سێ لە ماڵپەری فەرمی بی ئێم دەبڵیو
* https://web.archive.org/web/20120329221659/http://www.worldcarfans.com/10605017186/bmw-m3-celebrating-20-years-of-a-sporting-legend

پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکان
پۆل:بی ئێم دەبلیوو
پۆل:ئۆتۆمبێلە ئاڵمانیەکان
پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی دەیەی ٢٠١٠
کەناڵ مالک (کرمان)

**کەناڵ مالک لە کرمان** () یەکێکە لە گوندەکانی سەر بەناوچەی رابر لە پارێزگای کرمان لە ووڵاتی ئێران، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢۰۱٦ رێژی دانیشتوان لەو گووندە ۲٥۹ کەس بوونە، ئەو گووندە شوێنی لە دایک بوونی قاسم سولێمانیە کە (فەرماندەی پێشووی هێزی قودسە) لە ساڵی 1998وە دەستی پێکردووە تاوەکو هێرشێکی ئاسمانی ئەمریکای بەئامانجکراو لە 3ی کانوونی دووهەمی 2020 لە بەغدا گیانیلەدەستداوە.

## سەرچاوەکان

* http://web.archive.org/web/*/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/08.xls
*
بی ئێم دەبلیوو ئێم٤

وێنۆک| وێنەکی ترومبێلی بی ئێم دەبڵیوو ئێم چار

**بی ئێم دەبلیوو ئێم چار** (بە ئینگلیزی bmw m4) ئۆتۆمبێلەکی وەرزشیە، لەلایەن کۆمپانیای بی ئێم دەبلیوو بەرهەمدێت و لە ساڵی ٢٠١٤ەوە هەتا ئێستا بەرهەمهینان دەربارەی ئەو ئۆتۆمبێکە بەردەوامە، ئۆتۆمبێلەکە بە جۆری بەنزیک ئیش دەکا،

## سەرچاوە
* https://www.caranddriver.com/reviews/a15104170/2015-bmw-m4-convertible-manual-review/

پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکان
پۆل:بی ئێم دەبلیوو
پۆل:ئۆتۆمبێلە ئاڵمانیەکان
بەدیعە دارتاش

**بەدیعە عەبدوللا حەسەن** (لەدایکبووی ١٩٤٦، سلێمانی) خانمەشانۆکارێکی کوردە. لە ١٩٦٨ وەک یەکەم ئافرەتی کورد دەچێت لە بەغدا بەشی شانۆ لە پەمانگای ھونەرەجوانەکانی بەغدا دەخوێنێت و دەبێتە دەستپێکی کارە ھونەریەکانی، دوای تەواوکردنی پەیمانگا وەک مامۆستا لەبەرێوەبەرایەتی پەروەردەی سلێمانی دادەمەزرێت(١٩٧٢)، ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لەگەشەسەندن و پەرەپێدانی شانۆیی لەسلێمانی، لە(١٩٨٠)کاتێک پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی سلێمانی دادەمەزرێت دەبێت بەیەکەم مامۆستای پەیمانگاکە، لە ساڵی (٢٠٠٢)دەبێت بەسەرپەرشتیاری گشتی سەرجەم پەیمانگا ھونەریەکانی کوردستان، لە ساڵی(٢٠٠٥)لەلایەن وەزارەتی پەروەردەوەجبە فەرمی نازناوی یەکەم ئافرەتی شانۆکاری کورد وەردەگرێت، لە بەردەم پارکی ئازادی شاری سلێمانی پەیکەرێکی ڕێزلێنانی بۆ دروستکراوە، ھونەرمەند خاتوو دارتاش دەبێتە ڕێخۆشکەری سەرەکی ئافرەتان تا بەئازادی و بوێریەوە بێنە جیھانی ھونەری و خزمەتکردنی وڵات

## بەرھەمەکان
* شانۆنامەی (نەفرەت)(١٩٦٩)
* شانۆیی (کۆتایی زۆرداری)(١٩٧٥)
* پێنج شانۆی منداڵان (وەرگێران)
* چەندین توێژینەوەی ھونەری لەبواری شانۆ
* بەشداریکردن لە دەیان فیلم و زنجیرەی تەلەڤژیۆنی
* (یادەوەریەکانم لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی سلێمانی (پەرتوک)(ژیاننامە)

## ئەمانەش ببینە
* گەزیزە عومەر
* ئەحمەد سالار
*سەفوەت جەڕاح

## سەرچاوەکان
* بەرنامەی ١٨٠ لەکەناڵی ئێن ئارتی
* کوردستانی نوێ
* کوردیپێدیا
* ڕۆژنامەی دیپلۆماتیک 

## بەستەرە دەرەکییەکان
ھەژماری ئەلیکترۆنی تایبەتی ھونەرمەند

پۆل:زیندووان
پۆل:شانۆ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
گەزیزە عومەر

**گەزیزە عومەر عەلی ئەمین** (لەدایکبووی ١٩٦١، سلێمانی - ) ھونەرمەندێکی شانۆکاری کوردی باشووری کوردستانە. ئەو بە یەکێک لە ئەستێرە درەوشاوەکانی بواری شانۆ و سینەما دادەنرێت لە کوردستاندا. ئێستا ئەندامی ڕێکخراوی ژنانی شانۆنوسی جیھانییە.

## ژیان
گەزیزە عومەر عەلی ئەمین لە ساڵی ١٩٦١ لە شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان لەدایک بوو. لە ١٩٨٨ بەشی شانۆی لە پەیمانگای ھونەرەجوانەکانی بەغدا تەواو کردووە. دواتر دەبێت بە بێژەری ڕادیۆیی لەبەشی کوردی رادیۆی بەغدا. دواتر مامۆستای شانۆیی لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی سلێمانی و دوای چواردە ساڵ لە خزمەتی پەیمانگا ڕێژەی خزمەتەکەی دەگوازرێتەوە بۆ وەزارەتی ڕۆشەنبیری. ئێستا بە پلەی شارەزا لە بەرێوەبەرایەتی ھونەری شانۆی سلێمانی فەرمانبەرە. 

## بەرھەمەکان
* چەندین سیناریۆ و دەرھێنان و نواندنی شانۆیی
* دیداری (گوڵەمێخەک)ی شانۆیی
* تیپی شانۆیی ھاوڕێیانی گەزیزە، ١٩٧٧

## ئەمانەش ببینە
* بەدیعە دارتاش
* ئەحمەد سالار

## سەرچاوەکان

* برادۆست میدیا
* کوردیپێدیا

پۆل:زیندووان
پۆل:شانۆ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
تازەکەند، ماکۆ

**تازەکەند** گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی ساری سو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ناو
## جوگرافیا
**تازەکەند** ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی خەرمان.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی سەنگەر.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی شائاوا.
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی حەسۆشیری.

## دانیشتوان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١٨٦) کەس و (٣٥) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان لە نەتەوەی کوردن.
* بە زمانی کوردی شێوەزاری کرمانجی دەدوێن.

## ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ماکۆ
ماکۆ
ماکۆ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ھێرشی ئاسمانی

وێنۆک|ھێرشێکی ئاسمانی

**بۆمبارانکردنی ئاسمانی** یان **ھێرشی ئاسمانی** ھێرشێکی سەربازیە و لەلایەن ھێزی ئاسمانی وڵاتێکەوە ھێرش دەکرێتە سەر ھێزی وشکانی وڵاتێکی دیکە، یاخوود بە ئامانج گرتنی بنکە و سەرباز و سەرکردەی وڵاتەک یان رێکخراوەک، ئەو ھێرشانەش دەکرێن لەلایەن فڕۆکە یاخوود فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان ئەنجام بدرێت.

## مێژوو
### سەرەتاکان
لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١١ فڕۆکەوانی ئیتاڵی لیوای دووەم جولیۆ گاڤۆتی چوار بۆمبی خستە سەر دوو بنکەی ژێردەستی تورکیا لە لیبیا و یەکەم هێرشی ئاسمانی لە جیهاندا لە چوارچێوەی جەنگی ئیتاڵۆ-تورکیا ئەنجامدا. بەکارهێنانی هێرشی ئاسمانی لە جەنگی جیهانی یەکەمدا درێژکرایەوە، بۆ نموونە لە شەڕی نیوڤ چاپڵ لە ساڵی ١٩١٥، ئینگلیزەکان بۆمبیان خستە سەر پەیوەندییە شەمەندەفەرەکانی ئەڵمانیا. یەکەم هێرشی ئاسمانی گەورە دواتر لە ساڵی ١٩١٥ ڕوویدا، کاتێک لەندەن لەلایەن ١٥ دیریجیبڵی ئەڵمانی زێپلین لە شەودا بۆردومان کرا. بەو پێیەی هەمووان خەوتبوون، سیستەمی ئاگادارکردنەوەی دەنگی بەرز مانای هەبوو.

### جه‌نگی جیهانی دووه‌م
بەڵام تا جەنگی جیهانی دووەم بوو کە فەرهەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد بۆ یەکەمجار بەکارهێنانی زاراوەی "هێرشی ئاسمانی" تۆمار دەکات، کە دوای ئەوە بۆ ماوەیەک بە دوو وشەی جیاواز ماوەتەوە. هەروەها جەنگی جیهانی دووەم یەکەم پەرەپێدانی تەقەمەنی ڕێنمایی وردی بەخۆیەوە بینی، کە بە سەرکەوتوویی لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە خرایە ناو زەویەوە، و بەشدارییان کرد لە هەستی مۆدێرن بۆ "هێرشی ئاسمانی"، هێرشێکی وردی ئامانجدار بە پێچەوانەی ڕاکردنی سترافینگ یان بۆردومانی ناوچەیی.

## ئەمانەش ببینە
* ھێرشی ئاسمانیی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا
* ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر
* دەستێوەردانی سەربازی لە یەمەن، ٢٠١٥
* ھێرشی مووشەکی ئاسمانی لەسەر بنکەی عەین ئەسەد ٢٠٢٠

## سەرچاوەکان

* https://web.archive.org/web/20171219003628/http://foreignpolicy.com/2014/12/03/pentagon-in-denial-about-civilian-casualties-of-u-s-airstrikes-in-iraq-and-syria/
* https://web.archive.org/web/20160305012118/https://www.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v2_cha_chapter4_rule14
ئیسماعیل قائانی

[وێنۆک|جەنەڕاڵی [ھێزی قودسی ئێرانی]]

**ئیسماعیل قائانی** (؛ لەدایکبووی ٨ی ئابی ١٩٥٨، مەشھەد، ئێران  کەسایەتییەکی سەربازییە و پلەی عەمیدە، لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، دوای کوژرانی قاسم سولەیمانی لە ھێرشی ئاسمانیی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا پلەی فەرماندەی ھێزی قودسی ئێرانی وەرگرت.

## پلە سەربازییەکان
* فەرماندەی تاقمی ٢١ی ئیمام ڕەزا لە ساڵی ١٩٨٤ ھەتا ١٩٨٨
* فەرماندەی تاقمی نەسر ٥ لە ساڵی ١٩٨٨
* جێگری بەڕێوەبەری دەستەی ئەرکی ھاوبەشی سیخوڕیی سوپای پاسداران لە ساڵی ٢٠٠٧ ھەتا ٢٠٠٨
* جێگری فەرماندەی ھێزی قودس لە ساڵی ٢٠١٩
* فەرماندەی ھێزی قودس لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20200103071608/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/12/profile-the-canny-general-quds-force-commander-ghasem-soleimani.html

پۆل:خەڵکی فارس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:شیعە ئێرانییەکان
پۆل:خەڵکی مەشھەد
پۆل:زیندووان
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
مزەفەر ئاباد

وێنۆک| وێنەکی شاری مزەفەر ئاباد

**مزەفەر ئاباد** پایتەختی ھەرێمی ئازاد کەشمیرە

## کەسانی بەناوبانگ
* ئەنعەم نەجم پسپۆر و شارەزایی زانستی دەرونناسی

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20050910120536/http://www.muzaffarabadak.com/

پۆل:کەشمیر
ئەنعەم نەجم

**ئەنعەم نەجم** پزیشکەکی ئافرەتی پاکستانیە و شارەزا و پسپۆر لە دەروونناسی لە شاری مزەفەر ئاباد لە ھەرێمی ئازاد کەشمیر

## رووداوی ھەڵکوتانە سەری
لە ١٥ مارسی ٢٠٠٨ کاتەک دکتۆرە ئەنعەم لەگەر خێزانەکەی لە شاری راولبندی دەگەرانەوە مزەفەر ئاباد کۆمەڵە چەکدارەک ھەڵیانکووتایە سەری و بە دیل گرتیان و بردیانە ناو سەیارەکەیان پاشی ئەو رووداوە دکتۆرە تووشی لەکارکەتنی دڕکەپەتک بوو لاشەی بە تەواوی لە کارکەتن کەت، لۆ چارەسەریش لە ساڵی ٢٠١٠ چوە ئەڵمانیا.

## خەڵاتەکانی
* خەلاتی باشترین ئافرەتی لە ڕۆژی جیھانیی ژناندا وەرگرت لە ساڵی ٢٠١٦

## سەرچاوەکان

* 
* 

پۆل:زیندووان
ھێزی قودس

**ھێزی قودس** یان **سوپای قودس** () یەکەکی سەربازی تایبەتی وڵاتی ئێرانە و سەر بە سپای پاسدارانە، ئەو یەکەیە بەرپرسە لە کارەکانی دەرێی سنووری وڵاتی ئێران، فەرماندەی ئێستای ھێزی قودس ئیسماعیل قائانییە.

## مێژووی دروستبوون
ئەو ھێزە دروستبوو لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق وەک یەکەکی تایبەت لە سووپای پاسداران، پاشی شەری نێوان عێراق و ئێران ئەو یەکەیە پشتگیری لە ھێزە کوردیەکان دەکرد لە دژی سەدام حوسێن، ھەر وەک ئەو یەکەیە کارەکانی لە وڵاتی ئەفغانستانیش دەکرد.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20121020171540/http://www.fas.org/irp/world/iran/qods/
* https://web.archive.org/web/20191211195216/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1565107/Iran%27s-Revolutionary-Guards-Quds-force.html

## بەستەرە دەرکیەکان
* ویلایەتە یەکگرتوەکان ٩ ئێرانی ئازاد دەکا
* چۆنیەتی رزگارکردنی فرۆکەوانێکی رووسی لەلایەن هێزی کۆماندۆی ئێرانی

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکانی ئێران
پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
ھێزی تایبەت

وێنۆک|نیمایشی ھێزێکی تایبەت

**ھێزی تایبەت** ھێزەکن لە سووپادا، ئەو ھێزە مەشقەکانیان جیاوازە و بێ کەم و کوریە و مەشقەکانیان زۆر قوورسە، ھەندێک جار ئەو ھێزە تایبەتانە سەرۆکی وڵات دەپارێزن یاخوود خەڵکی لە کردەوەی تووندو تیژی خراپ دەپارێزن، ھەندەک جار ئەو ھێزە دەسەڵاتی زۆر زیاترە لە سووپای وڵاتدا.

## مێژووی یەکەم ھێزی تایبەت لە مرۆڤایەتیدا
یەکەمین ھێزی سووپای تایبەت لە مێژووی مرۆڤایەتیدا کە دروستکرابی لەلایەن پەیامبەر داوودەوە بوە و پێکاھتینە لە ٣٠ی سەرباز لە ژێرا ناوی جەبابیر

## پێشانگا

|وێنۆک|ھێزێکی کۆماندۆ
پەڕگە:Commando jauber1.jpg|وێنۆک|
پەڕگە:A group of Peruvian Navy special.jpg|وێنۆک|
پەڕگە:Dominican Special Operations Sniper Team at Fuerzas Comando 2011.jpg|وێنۆک|
پەڕگە:Ghanaian air force special forces team.jpg|وێنۆک|


## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20161201152006/http://www.dtic.mil/doctrine/new_pubs/jp3_05.pdf
* https://web.archive.org/web/20110725230646/http://www.deremilitari.org/resources/pdfs/christides.pdf
* کتێبی پیرۆز، ئەسحاحی ٢٣، بەشی ٨

پۆل:ھێزە تایبەتەکان
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
ئۆپەراسیۆنی شەھید سولەیمانی

[وێنۆک| لێدوانی سەرۆکی ئەمریکا لەسەر ھێرشەکەی ئێران بۆ سەر بنکەکانی ئەمریکا لە [عێراق]]

**ھێرشی مووشەکی ئاسمانی لەسەر بنکەی عەین ئەسەد لە ساڵی ٢٠٢٠** ھێرشەکی سوپای پاسداران بوو بۆ سەر ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق، ئامانجی مووشەکەکە لەسەر بنکەی ئاسمانی عەین ئەلئەسەد بوو، وەهەروەها توانی ئامانجەکانیشی بپێکێت. ئەو ھێرشەش لە بەرامبەر کوژرانی قاسم سولەیمانی بوو لە ئەنجامی کوشتنی لە پرۆسەیەکی ئاسمانی ئەمریکا ھێرشی ئاسمانی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی بەغدا.

## ھۆکاری ھێرش
کەناڵی فەرمی ئێرانی رایگەیاند کە ئەو ھێرشە لە ئەنجامی تۆڵە کردنەوە بوو بەرامبەر بە کوژرانی قاسم سولێمانی کە بە فەرمانی سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپەوە کوژرا..

## کاتی ھێرش
لە کاتژمێر ١:٤٠ خوولەکی شەوی ٨ ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێرشە مووشەکیەکان گەیشتنە ئامانجەکانیان و توانیان بپێکن، و چەند مووشەکێک بە ئاڕاستەی شاری ھەولێر کران بەڵام مووشەکەکان نەیانتوانی ئامانجەکانیان بپێکن لەو ناوچەیەدا سەرچاوەکان ئاماژەیان بە بیستنی دەنگێکی گەورەدا لە نزیک شاری هەولێر، پاش سێچارەکێک لە گەیشتنی ئامانجی مووشەکەکان دەزگا راگەیاندنەکانی وڵاتی ئێران ڤیدیۆ و وێنەی ساتی ھێرشەکەیان بڵاوکردەوە و رایانگەیاند کە ئەو ھێرشانە لە دژی ھێزەکانی ئەمریکایە لە عێراق لە تۆڵەی کووشتنی فەرماندەی ھێزی قودسە، ھەر لەو کاتەشدا کۆشکی سپی رایگەیاند کە سەرۆکی ئەمریکا چاودێری بارودۆخەکە دەکات و ئاگاداری ھێرشەکانە و گفتوگۆ لەگەڵ لایەنی ئەنجومەنی ئاسایش دەکا بۆ وەڵامدانەوەی ھێرشەکان.

## کاردانەوەکان
**ئەمریکا**

لە سەرەتاوە سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر بڵاویکردەوە کە **ھێرشەکان ھیچ زیانێکیان نەبووە و ھیچ سەربازێکی ئەمریکی و عێراقی نەکوژراون و** ھەروەھا دواتر رایگەیاند کە سزای ئابووری زیاتر بەسەر ئێراندا دەسەپێنێت.

**ڕووسیا**

لە رێی وەزارەتی دەرەوەی رووسیا رایگەیاند کە پێشتر ئاماژەیان بە گرژی و ئاڵۆزی ناوچەکەدابوو و ھەموو لایەکمان لێی ئاگادارکردبۆوە.

**یەکێتی ئەورووپا**

یەکێتی ئەرووپا رایگەیاند کە ناکرێ وڵاتی عێراق بکرێتە گۆرەپانی ململانێ و ببێتە ئامانجی ھێرشکردنی ئێران بۆ سەر بنکەکانی ئەمریکا لە عێراق، ھەروەھا عێراق دەتوانێت سکاڵا لە وڵاتی ئێران بکات لەسەر پێشێلکردنی سەروەری عێراق.

## زیانەکان
وێنۆک|وێنەی بنکەی سەربازی عەین ئەسەد لە ڕێگەی مانگی دەستکردەوە هەر وەک دیارە پێنج شوێن زیانی بەرکەوتووە لە هێرشە مووشەکیەکاندا

ھیچ زیانێکی ماددی و گیانی نەبوو لە بنکەی شاری ھەولێر.
ھەروەھا زیانی مادی ھەبوو لە بنکەی عەین ئەسەد لە شاری ئەنبار،

ھەروەھا ئێران رایگەیاند کە ھێرشەکەمان ئامانجی خۆی پێکاوە و توانیتمان ٨٠ سەربازی ئەمریکا بکووژین،
ھەروەھا سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند کە ھێزەکانیان لە عێراق تووشی ھیچ زیانەکی گیانی نەبوونە و کەس لە ھێرشەکە نەکووژرایە..

## ئەمانەش ببینە
* قاسم سولێمانی
* ھێرشی ئاسمانیی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا
* ئەبوو مەھدی موھەندیس
* ھێرشی ئاسمانی

## سەرچاوەکان

* مۆسكۆ: ئه‌وه‌ی پێشتر هۆشداریمان له‌باره‌یه‌وه‌ دابوو ئه‌مڕۆ رووده‌دات، تۆڕی میدیایی کوردستان ٢٤
* ئەمریکا سزایی زیاتری ئێران ئەدا، توڕی میدیایی رووداو
* وەزارەتی دەرەوەی عێراق: هێرشەکەی ئێران بەزاندنی سەروەریی خاکی عێراقە
* ترەمپ: هیچ سەربازێکی ئەمریکی و عێراقی لە هێرشە مووشەکییەکەی ئێران نەکوژراوە
* یه‌كێتی ئه‌وروپا: ناكرێت عێراق بكرێته‌ قوربانی جه‌نگی وڵاتانی دیكه

پۆل:ڕووداوەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ لە عێراق
پۆل:سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ
پۆل:پارێزگای ئەنبار
پۆل:ھێرشەکان لە عێراق
پۆل:قاسم سلێمانی
پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران
تاس (ئامێر)

[وێنۆک|وێنەیەک لە ئامێری تاس لە مۆزەی مۆسیقای ئێراندا لە [تاران]]
وێنۆک|لە مۆزەی مۆسیقای ئێراندا لە ژێر تاسێکدا نووسراوە: "تاس، کوردستان"
**تاس** یان **تەپڵ** جۆرە ئامێرێکی پێرکاشنی کوردییە کە زیاتر لە مۆسیقای خانەقاییدا بۆ زیکر کەڵکی لێ وەردەگیرێت. ئەم ئامێڕە بە ڕەواڵەت لە تیمپانیی ئەورووپی دەچێت، لە دوو تەشتی زۆرجار مسینە پێک ھاتووە کە بە دوو قەمچیی چەرمینە دەکوترێن. بڕێک جار کاسەکەی لە چێویش دروست دەکرێت و بڕێک جار دەتوانێ تەنیا یەک تەشتیش بێت لەجێی دوو. بەسەر کاسەکەدا توێیەک چەرم دەکێشرێت کە دەنگێکی باشتری لێوە بێت لە کاتی کوتاندا. تاس کە بەزۆری لەگەڵ دووتەپڵە و دەفدا دەژەنرێت، بۆ ئاگادارکردنەوەی خەڵک یا لە کاتی خۆر و مانگ گیرانیشدا لێ دەدرێت. بڕێک جار لەگەڵ سازی تر وەک جووزەلە و سڕناش لێ دەدرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێری کوتان
ئیخلخان

**ئیخلخان** گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی چایپاساری باکوور، ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ، شارستانی ماکۆ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ناو
## جوگرافیا
**ئیخلخان** ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی وەلی کەندی.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی قەڵاچوغ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی مەلاحەسەن.
* لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ گوندی تاژدو.

## دانیشتوان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١٥٥) کەس و (٢٧) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان لە نەتەوەی کوردن.
* بە زمانی کوردی شێوەزاری کرمانجی دەدوێن.

## ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (سوننە)ن.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ماکۆ
ماکۆ
ماکۆ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان

وێنۆک|فڕۆکەیەکی بێ فڕۆکەوانی پێشکەوتووی نوێ

**فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان، فڕۆکەی کۆنتڕۆلکرایی** یان پێشی دەگوترێت **گیزە** فڕۆکەیەکی ئاڕاستەکراوە و لە پێشتردا بەرنامەی بۆ داندراوە، لە زۆر کاردا بەکاردێت وەک وێنەگری و ھەتا بۆمبارانکردنیش، زۆرترین بەکارھێنانی بۆ مەبەستی سەربازییە وەک چاودێری کردن و ھێرش بردن، ھەروەھا ئەو فڕۆکانە بۆ زۆر کاری تایبەت بەکاردەھێنرێن لە زۆر کاتی ھەستیاردا.
وێنۆک| وێنەی فڕۆکەیەکی بێ فڕۆکەوان لە جۆری گڵۆباڵ ھۆک ئاڕ ئێم -٤

## مێژووی دروستبوون
* یەکەمین بەکارھێنانی ئەو فڕۆکە بێ فڕۆکەوانانە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩١٧ لە ئینگلتەرا، بەڵام زیاتر پەرەی پێدرا لە ساڵی ١٩٢٤ بە ئامانجی بەکارھێنانی وەک ھێرشبەرێک ھەروەھا بە ئامانجی شکاندنی فڕۆکە سیخوڕییەکانی ئەمریکا لەو کاتەدا.
* یەکەم بەکارھێنان لە جەنگدا دەگەڕێتەوە بۆ شەڕی ڤیێتنام.

## سەرچاوەکان
* کۆمپانیایەکی بەرھەمھینەری فرۆکەی بێ فرۆکەوانی ئەمریکی
* کۆمپانیای ئەندیلا بۆ بەرھەمھینانی فرۆکەی بێ فرۆکەوان
* فرۆکەی بێ فرۆکەوانی ئیسرائیلی خەڵکی فەلەستین دەکاتە ئامانج

پۆل:ئەڤیۆنیک
پۆل:بێتەل
پۆل:ڕۆبۆتیک
بۆینگ فانتۆم وۆرکس

**بۆینگ فانتۆم وۆرکس** () بەشێکی پیشەسازی بەرھەمھێنەری پێشکەوتووە، و پارچەیەکە لە بەشی بەرگری و ئاسایش لە کۆمپانیای بۆینگی ئەمریکی.

## دروستبوون
ئەو بەشە لەلایەن کۆمپانیای ماکدۆنڵ دۆگلاس دروستکرا، دوای ئەوە کۆمپانیای بۆینگ پەرەی بە بەشەکە داو ھەروەھا بەشێکی تایبەت و پێشکەوتووی کۆمپانیاکەیە.

## سەرچاوەکان
* وێبگەی فەرمی

پۆل:بۆینگ
بۆینگ ئێکس - ٤٥

وێنۆک|فرۆکەی بێ فرۆکەوانی بوۆینگ ٤٥

**ئێکس ٤٥** فڕۆکەکی بێ فڕۆکەوانە لەلایەن کۆمپانیای بۆینگی ئەمریکیەوە بەرھەمدێت بە دیاریکراوی لە بەشی بۆینگ فانتۆم وۆرکس کە بەشیکی تایبەتە بە بەرھەمھینان و پەرەپێدانی زیاتری فرۆکەکان، یەکەمین جۆری ئەو فرۆکەیە لە ٢٢ی مایۆی ٢٠٠٢ ئیشی پێکرا و تانی بفرێتن، ھەتا ئێستا ٢ دانەی لێ دروستکرایە و لەلایەن ھێزی ئاسمانی ئەمریکاوە بەکاردێت.

## سەرچاوەکان
* وێبگەی فەرمی
ئێم کیو-١ پریداتۆر

وێنۆک| وێنەکی فرۆکەی بێ فرۆکەوانی ئێم کیو-١ پریداتۆر

**ئاژەڵی دڕندە ئێم کیو-١** (بە ئینگلیزی: MQ-1 Predator)فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی ئەمریکییە و لەلایەن کۆمپانیای جەنەراڵ ئاتۆمیکسەوە دروست کراوە. ئەم فڕۆکەیە لەلایان ئاژانسی ھەواڵگری ئەمریکا(CIA)بەکارھێنراوە.

## جۆرەکان
وێنۆک| ژووری کۆنترۆڵی فرۆکەی بێ فرۆکەوانەکە

### RQ-1 Predator
ئەو جۆرەیان تایبەتە بە چاودێریکردن و سیخوڕییە.

### MQ-1 Predator
ئەو جۆرەش تایبەتە بە ھێرش بردن و بۆمبارانکردن ئەو جۆرە ئامانجەکانی بە مووشەکی AGM-114 Hellfire دەپێکێت.

### ئەو وڵاتانەی سوودیان لەو جۆرە فرۆکەی دیتییە
* ئەمریکا
* تورکیا
* ئیتاڵیا
* بەڕیتانیا
* میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
* عەرەبستانی سعوودی
* توونس
* مەغریب

## ئەمانەش ببینە
* جەنەراڵ ئاتۆمیکس
* ئێم کیو-٩ ڕیپەر

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی فرۆکەی ئاژەڵی دڕندە
ڕیپێر

**ریپێر** () زنجیرەیەکی درامی کۆمیدی ئەمریکییە. لەلایەن ستۆدیۆکانی کەناڵی ئەی بی سی و کۆمپانیای مارک جۆردنەوە بەرھەم ھاتووە.

## سەرچاوەکان
* [http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=7301




[[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی](http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20070517cw01|
*)]
پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:کۆتا زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی ساڵی ٢٠٠٩
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی لاینزگەیت کەنەدا
جەنەراڵ ئاتۆمیکس

وێنۆک| وێنەکی فرۆکەکی بێ فرۆکەوانی ئاژەڵی درندە کە لەلایەن کۆمپانیای جەنەڕاڵ ئاتۆمیکسەوە بەرھەمھاتییە

**کۆمپانیای جەنەڕاڵ ئاتۆمیکس** کۆمپانیایەکی ئەمریکییە گوزارشت لە یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی بواری بەرھەمھێنانی کەل و پەلی سەربازی دەکا لە جیھاندا بە نزیکەیی ٨٠٠٠ کارمەند تێیدا کاردەکەن.

## مێژووی کۆمپانیا
ئەو کۆمپانیان دروستبو لە تەممووزی ساڵی ١٩٥٥ وەک بەشەک لە کۆمپانیای جەنەڕاڵ دینامیک یەکەک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی بواری سەربازی،

## بەرھەمھێنەرەکانی کۆمپانیا
* ئێم کیو-١ پریداتۆر
* ئێم کیو-٩ ڕیپەر

## وڵاتانی سوودوەرگر
* ئەمریکا
* تورکیا
* ئیتاڵیا
* بەڕیتانیا
* میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
* عەرەبستانی سعوودی
* توونس
* مەغریب

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20161006104703/https://ansn.iaea.org/Common/documents/Training/TRIGA%20Reactors%20(Safety%20and%20Technology)/chapter1/characteristics11.htm

پۆل:کۆمپانیاکانی بەرگری ئەمریکا
ڕێینھارد گنزیل

**ڕێینھارد گنزیل** () زانایەکی فەلەکی ئەڵمانییە. لە ٢٤ی ئاداری ١٩٥٢ لە شاری باد ھامبۆرگ لەدایک بووە. ئەو زانایە توانی بە دیاریکراوی کونەڕەش لە ناوەندی گەلەستێرەکەمان دیاری بکات. ڕێینھارد لە بەشی فیزیا خوێندوویەتی لە زانکۆی بۆن و بروانەمی دکتۆرای بەدەستھێنا لە پەیمانگای ماکس پلانک دەربارەی زانستی فەلەکی ڕادیۆیی لە ساڵی ١٩٧٨ ، وەرگری خەڵاتی نۆبڵە لە بواری فیزیا بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لەگەڵ دوو کەسی دیکە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
ھەیتەم کوڕی تارق ئال سەعید

**ھەیتەم کوڕی تارق ئال بو سەعید** (؛ لەدایکبووی ١٩٥٤) سولتانی دەیەمینی سەلتەنەی عومانە لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ئەمیش دوای کۆچی دوایی سولتان قابوس بن سەعیدی ئامۆزای کەلەسەر ڕاسپاردەی ئەو جێگاکەی گرتەوە. پێشتر وەزیری کەلتور و ڕۆشەنبیری بوو (٢٠٠٢). ھەروەھا سەرۆکی لیژنەی سەرەکی داھاتووی عومان بوو، پۆستی سەرۆکی دیوانی وەزارەتی دەرەوەی ھەبوو، وەکیل وەزیری کاروباری ڕامیاری وڵات بوو، جگە لەچەندین پۆستی تر وەک نوێنەری پایەبەرزی سولتان قابوس بن سەعید.

## ژیاننامە
ھەیسەم کوری تەیموری ئال سەعید لەخێزانی شاھانەی عومان لەدایک بووە، باوکی سەرۆک وەزیرانی عومان بوو(١٩٧٠–١٩٧٢)، دایکیشی (شوانەی کچی حەمودی کوری ئەحمەد ئال بوسەعیدە بە (ئوم قەیس) دەناسرێت، یەکێک لەسێ ژنەکەی باوکی (زردایک) لە ١٩٧٩لەبەرنامەیەکی زانکۆی ئۆکسفۆرد بۆ کاروباری دەرەوە خوێندویەتی (FSP)،

## خێزانداری
سولتان ھەیسەم شەش برای ھەیە بەم ناوانە:
# ئەسعەد بن تارق جێگری دووەمی سەرۆک وەزیران
# قەیس بن تارق (کۆچ کردوو)،
# شەھاب بن تارق،
# ئەدھەم بن تارق،
# فارس بن تارق (کۆچ کردوو)

دوو خوشکی ھەیە بەناوەکانی:
# کامیلە بنت تارق،
# ئەمەل بنت تارق.

سولتان ھەیسەم ژیانی ھاوسەرگیری فەرمی پێکھێناوە لەسەر ناوی عەھد کچی عەبدوللا ی کوری حەمەد ئال سەعیدەدوو کوڕی لێی ھەیە:
# زەی یەزن کوڕی ھەیسەمی کوری تارق
# بیلعەرەب کوڕی ھەیسەمی کوری تارق

خاوەنی دووکچە:
# سورەیا کچی ھەیسەم
# ئومەیمە کچی ھەیسەم

## چالاکیە میری و ڕامیاریەکانی
سولتان ھەیسەم بەوە ناسراوە کە زۆر ئارەزووی یاری تۆپی پێ و وەرزشە
* سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی عومان بووە(١٩٨٣–١٩٨٦)،
* سەرۆکی لیژنەی رێکخراوی خولە نایابەکانی ئاسیا بوو لە مەسقەت ٢٠١٠.
* لە دوای ١٩٨٦وازی لەبواری وەرزشی ھێنا و چووە ناو بواری دیپلۆماسی کە پۆستی وەزیری کاروباری دەرەوەی پێ سپێردرابۆ ماوەی ھەشت ساڵ.
* لە ١٩٩٤، وەک ئەمینداری گشتی کاروباری دەرەوە دامەزرا،
* لە ٢٠٠٢ وەک وەزیری کەلتور و ڕۆشەنبیری دامەزرا تاوەکو بوو بە سولتانی عومان بەردەوام بوو.

## سولتانی عومان
دوای کۆچی دوایی سولتان قابوس بن سەعید (١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠)ئەنجومەنی بەرگری وڵات پشت بەستوو بە دەستور وەک سولتانی جێگرەوە ھەڵیبژارد، خێزانی شاھانەش لەسەر ڕاسپاردەی سولتان قابوس رەزامەندیان نیشاندا، ئەنجومەنی بەرگریان کردە وەکیل بۆ جێبەجێکردنی ڕاسپاردەی کۆچکردوو بەپێی ماددەی شەشی دەستوری وڵات. لەھەمان ڕۆژ لەکۆشکی بیستان لە مەسقەت وتاری دەستبەکاربوونی خوێندەوە و وەک سولتانی نوێی وڵات دەست بەکاربوو، لە وتارەکەی ھەموو لایەنە بەرپرسەکانی دڵنیا کردەوە کە لەسەر ڕێبازی سولتانی کۆچکردوو بەردەوام دەبێت و پەیرەوی ئاشتی دەکات.

## ئەو ئەنجومەنانەی سەرۆکایەتیان دەکات
* سەڕۆکی شکۆمەندی کۆمەڵەی چاودێری منداڵانی ناکام.
* سەرۆکی ئەنجومەنی ھاریکاری عومان -ژاپۆن
* سەرۆکی لیژنەی باڵای خۆڵی یاریەکەناراوەکان لە مەسقەت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
گاڵتەکردن

**گاڵتەکردن** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی کۆمیدیای دراما لە لایەن دەیڤ ھۆڵستین دروستکراوە و بۆ یەکەم جار لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لەسەر شۆتایم پەخشکرا. ئەکتەرانی زنجیرەکە جیم کاری و فڕانک ڵانجێڵا و جودی گریر و کۆڵ ئاڵن و جوڵیەت مۆڕێس و کاتڕین کینەڕن و ھەروەھا دووەم ھاوبەشی نێوان بەڕێوبەر و بەرھەمھێنەری جێبەجێکار میشێڵ گاندری و کاڕییە، کە پێشتر لە فیلمی ڕۆشناییەکی ھەتاھەتایی بۆ مێشکێکی پاکدا پێکەوە کاریان کردبوو. تشرینی یەکەمی ٢٠١٨دا، شۆتایم زنجیرەکەی بۆ وەرزی دووەم نوێکردەوە کە لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٠دا بۆ یەکەم جار پەخش دەکرێت.

## پێشەکی
گاڵتەکردن دەکەوێتە کۆڵومبەس (ئۆھایۆ) و دوای جێف پیکیڕیڵۆ دەکەوێت، کە ھەروەھا بە پێشکەشکاری بەرنامەی منداڵان بەڕێز پیکڵز ناسراوە، و لە لایەن منداڵ و دایبابەوە بەنرخە. بەڕێز پیکڵز ھەڵدەستێت بە پێشکەشکردنی بەرنامەیەکی بازرگانی نرخەکەی ملیۆنەھا دۆلارە، بەڵام ئەو بەشێوەیەکی کەسی تووشی تاڵێتی و نەھامەتی دەبێت.

## بەرھەمھێنان
[وێنۆک|چەپ|150px|پۆستەری بازرگانی زنجیرەکە [جیم کاری وەک جێف پیکیڕیڵۆ نیشان دەدات.]]

### پێشخستن
لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا، ئەوە بڵاوبوویەوە کە شۆتایم بۆ بەرھەمھێنان بۆ وەرزی یەکەمی زنجیرەکە داوای دە ئەڵقەی کردووە. زنجیرەکە لە لایەن دەیڤ ھۆڵستین دروستکراوە کە ھەروەھا لەگەڵ جیم کاری و میشێڵ گاندری و جەیسن بەیتمن و جیم گاراڤێنتێ و ڕافی ئادڵن و مایکڵ ئاگیڵار بەرھەمھێنەری جێبەجێکارە. ھۆڵستاین ئەڵقەی پایڵتەکەی نووسیوە و وەک بەڕێوبەری نمایشەکە خزمەتی کردووە و گاندری پایڵتەکەی دەرھێناوە. ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨دا، ئەوە بڵاوبوویەوە کە زنجیرەکە لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨ بۆ یەکەم جار پەخش دەکرێت.

لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨دا، ئەوە ڕاگەیەندرا کە شۆتایم زنجیرەکەی بۆ وەرزی دووەم بە دە ئەڵقە نوێکردۆتەوە کە لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بۆ یەکەم جار پەخش دەکرێت. بەھەر حاڵ، لە ئەیلوولی ٢٠١٩دا شۆتایم ڕایگەیاند کە وەرزی دووەم لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٠ بۆ یەکەم جار پەخش دەکرێت.

### ڕۆڵگێڕان
لەگەڵ بڵاوبوونەوە زانیاری دەربارەی زنجیرەکە، ئەوەی کە جیم کاری ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت دڵنیاکرایەوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧دا، ئاوە ڕاگەیەندرا کە کاتڕین کینەڕن بۆ ڕۆڵی سەرەکی ژنانە ھەڵبژێردراوە. لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨دا، ئەوە بڵاوبووەوە کە فڕانک ڵانجێڵا بۆ ڕۆڵێکی سەرەکیی ئاسایی ھەڵبژێردراوە. لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٨دا، ئەوە بڵاوبوویەوە کە جودی گریریش ھەروەھا ھاتۆتە ناو ئەکتەرە سەرەکییەکانەوە. لە ١٥ی ئازار ٢٠١٨دا، ئەوە بڵاوبوویەوە کە جەستن کێڕک بۆ ڕۆڵێکی دووبارەبوو ھەڵبژێردراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٨
ھاڤاڵ

**ھاڤاڵ** ئۆتۆمبێلێکە لە بەرھەمھێنانی کۆمپانیای چینی **گرەیت وۆل مۆترز**، کە ساڵی ٢٠١٣ ەوە ناسێندراوەوە و تایبەتە بە دروستکردنی ئۆتۆمبێلی جۆری SUV.

ھاڤاڵ بەشیکی تایبەتی کۆمپانیای گرەیت وۆل مۆترز تایبەت بە دروستی کردنی ئۆتۆمبێلی بەرز (SUV) کە لە ئێستادا لە جەندین ووڵاتی جیھان لقیان ھەیە وەک ئوسترالیا، ئەرژەنتین، بەنگلادیش، بولگاریا، ڕووسیا، نیوزیلاند، ئەفریقای باشوور، تونس، مالیزیا، سعودیە و ئێران و ھەرێمی کوردستانی عێراق.

لە ساڵی ٢٠١٠ ھاڤاڵ ڕایگەیەند کە توانیویەتی سەربەخۆیانە پەرە بە بزوێنەرێکی جۆری دیزڵ قەبارە ٢٫٠ لیرتی بدات.

## فرۆشتن

## بەرھەمەکان
لە ئێستادا ھاڤاڵ خاوەنی ئەم بەرھەمانەیە :

File:Haval H1 Red 02 China 2015-04-06.jpg|Haval H1
File:Haval H2 Red 001 China 2015-04-06.jpg|Haval H2
File:Haval H2s Blue 01 China 2017-03-19.jpg|Haval H2s
File:Haval H4 Blue 02 China 2018-04-02.jpg|Haval H4
File:Haval H5 Red 002 China 2015-04-13.jpg|Haval H5
File:Haval H6 II Red Label 04 (cropped).jpg|Haval H6
File:Haval H6 Coupe Blue 2 China 2016-04-05.jpg|Haval H6 Coupe
File:Haval H6 Sport Red China 2014-04-15.jpg|Haval H6 Sport
File:Haval H7 01 -- Auto Shanghai -- 2015-04-22.jpg|Haval H7
File:Haval H8 2 China 2016-04-07.jpg|Haval H8
File:Haval H9 China 2015-04-08.jpg|Haval H9
File:2017 Haval M6.jpg|Haval M6
File:Haval F5 02 China 2019-03-14.jpg|Haval F5
File:Haval F7 001 China 2019-03-14.jpg|Haval F7
File:Haval F7x 001.jpg|Haval F7x


## سەرچاوەکان

* https://web.archive.org/web/20191004045340/http://www.haval-global.com/haval-history.html
* 

پۆل:لقەکانی چین
پۆل:ئۆتۆمۆبیلەکانی چین
ھێلسینگۆر

وێنۆک|شاری ھێلسینگۆر

**شاری ھێلسینگۆر** (بە دانمارکی: Helsingør) و هەندێک جار بەناوبانگە بە **ئیلسینور** ھەر وەک ویلیام شێکسپیر ئاماژەی پێداوە، شارێکی دانمارکیە و ئەو شارە نزیکە لە سنووری وڵاتی سوێد، رێژەی دانیشتوانی بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٣ نزیکەی ٤٦٤٧٤ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* https://web.archive.org/web/20191110000842/https://www.villederueil.fr/fr/villes-jumelles
* https://www.visitnordsjaelland.dk/ENGELSK/mainmenu.html

پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی دانمارک
ھەرێمی ھۆڤدستادن

وێنۆک|نەخشەی ھەرێمی ھۆڤدستادن

**ھەرێمی ھۆڤدستادن** یان **ھەرێمی پایتەختی دانیمارک** (بە دانیمارکی: Region Hovedstaden) یەکێکە لە ھەرێمەکانی دانیمارک، کە ڕێژەی دانیشتوانی ١٬٧٤٩٬٤٠٥ کەسە و، ڕووبەرەکەی پێکدێت لە ٢٬٥٦٤٫٩ کم٢

## بەستەرە دەرەکییەکان
* زانیاری دەربارەی ھەرێمی ھۆڤدستادن
زۆر پیرە تا بە گەنجی بمرێت

**زۆر پیرە تا بە گەنجی بمرێت** کورتەزنجیرەیەکی تەلەڤیریۆنی وێبی درامای تاوانی ئەمریکییە، و لەلایەن نیکۆڵاس ویڵندینگ ڕێفنەوە دەرھێنراوە، و لەلایەن ڕێفن و ئێد بڕوباکەرەوە نووسراوە، و لە پاڵەوانێتی مایڵز تێڵەر و ئەگەستۆ ئاگویڵرایە. بۆ یەکەم جار لەسەر ئەمازۆن لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩ پەخشکرا. لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٩دا، ئەماۆن ئەوەی بڵاو کردەوە کە ھیچ مەبەستێکیان لە بەرھەمھێنانی وەرزی دووەمدا نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٩
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:کار دەربارەی کارتێڵە ھۆشبەرە مەکسیکییەکان
پۆل:بەرنامەە ڕەسەنەکانی ئەمازۆن پرایم ڤیدیۆ
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان تایبەت بە ستۆدیۆکانی ئەمازۆن
سوودۆوکوو

(، بە فەرمی پێی دەوترێت **شوێنی ژمارە**) 
کە لە بنەڕەتدا بە یاری ژمارەکان ناودەبرێت. یاریەکی لۆژیکیە کە ژمارەکان بەشیوەکی پەزڵ لە چەند خانەیەکدا بەیەکەوە ڕیز دەکرێن. بەشێوەیەکی گشتی بە خشتەیەکی ٩ x ٩ خانەیی دادەنرێت و چەند ژمارەیەکی تێدایە تۆش دەبێت خانە بەتاڵەکان بە ژمارە پڕبکەیتەوە بە ژمارە ١ تا ٩، بەمەرجێک ئەو ژمارەیەی کە دایدەنێیت لە خانەیەکی بەتاڵ نابێت ئەو ژمارەیە ھەبێت لە خانەی ماڵەوە و لە ریزی ستوونی و ئاسۆی خۆیدا.

پەڕگە:Sudoku Puzzle by L2G-20050714 standardized layout.svg
پەڕگە:Sudoku Puzzle by L2G-20050714 solution standardized layout.svg


## مێژوو
یاری سوودۆوکوو لە ساڵی ١٩٧٩ لەلایەن تەلارسازی ئەمریکی ھۆوارد گارنس ەوە دیزاین کرا و لە گۆڤاری دێل بڵاوکرایەوە بە ناوەی **شوێنی ژمارەکان** **(Number Place)**، پاشان ئەم یاریە لە ساڵی ١٩٨٦ لەلایەن یابانیەکانەوە پێشوازیەکی زۆری لێکرا ئەمەش پاش بڵاووبوونەوەی یاریەکە بە ناوی سوودۆوکوو لە گۆڤاری نایکولی. لە ساڵی ٢٠٠٥ سوودۆوکوو بوو بە یاریەکی جیھانی.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سوودۆوکوو
پۆل:ماتماتیک بە کایە
کۆگای تۆوی جیھانی سڤالبارد

وێنۆک|دەروازەی گەنجینەکە
**کۆگای تۆوی جیھانی سڤالبارد** () بریتیەلە کۆگایەکی تۆوی ھەڵگیراو کە کەوتۆتە دورگەیەکی نەرویژ بەناوی سپیتسبێرگن لەنزیک شارەدێی لۆنگی یەربیەن لە لە ئەرخەپێلی سڤالبارد لە جەمسەری بەستەلەکی باکور بەدووری ١٣١٣کم لە چەقی جەمسەری باکور، کۆگاکە ڕووبەرێکی فراوانی بۆ تەرخانکراوە بەشێوەیەکی توند چاودێری دەکرێت. گەنجینەکە برێکی زۆر لە تۆوی ڕوەکی ھەمەجۆری لێ ھەڵگیراوە.

کۆگاکە کەوتۆتە قۆڵایی ژێرزەوی لەلایەن کۆمەڵێک زانا و پسپۆری خۆراکی و کشتوکالی بەرێوەدەچێت(CGIAR) گەنجینەکە نمونەی زۆری سەرجەم تۆوی ڕوەکەکانی لەجیھان کۆکردۆتەوە و لەم شوێنە پاراستوونی بەمەبەستی ڕێگریکردن لە لەناوچوون بەھۆکارە سرووشتی و ڕامیاریەکان. کۆگاکە بەھاوبەشی حکومەتی نەرویژ و ڕێکخراوی جیھانی (GCDT) و ناوەندی سامانە بۆماوەییەکانی وڵاتانی باکوور (NordGen)بەڕێوەدەچێت

حکومەتی نەرویژ پشکی شێری بەردەکەوێت لەھاوکاری دروستکردنی گەنجینەکە بەجۆرێک (٩میلیۆن دۆلاری) بۆ تەرخان کردوە، گەنجینەکە لە ٢٠١٦ بۆ یەکەم جار جۆرە تۆوێکی لێ دەرھات کە لەجەنگی حەلەب لەسووریا لەناوچووبوو، دووبارە خستیەوە دەست جوتیاران

## قەبارە
لەتۆوی ھەر ڕوەکێک (٥٠٠)دانەیان ھەڵگرتووە لەناو سندوقێکی ئەلەمنیۆمی تایبەتمەند، وە بڕی ٤٬٥میلیۆن جۆری ڕوەکی تێدا ھەڵگیراوە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
توانای ناوکی لە کەنەدا

**توانای ناوکی لە [[کەنەدا]]** لە ڕێگای ١٩ کارلێکەری ناوەکی لەلایەن کەرتی بازرگانی بەرھەم دێت کە بڕەکەی ١٣٬٥ گێگاواتی پاکە، کە ٩٥٬٦ تێراوی کارەبایی بەرھەم دێنێت لە سەعاتێک، کە دەکاتە سەرجەمی ٪‏١٦٬٦ کارەبای بەرھەمھاتووی ھەموو کەنەدا (٢٠١٥). لە کۆی سەرجەم کارلێکەرەکان تەنھا دانەیەکیان دەکەوێتە ھەرێمی ئەنتاریۆ کە ٪‏٦١ سەرجەم کارەبای ھەرێمەکە دابین دەکات (٩١٬٧ تێراو) لە سەھاتێک. حەوت کارلێکەری بچووکیشی ھەیە کە بۆ لێکۆلینەوە و بەرھەمەتیشکیەکانی بواری پزیشکی بەکاری دێنێت.

کارلێکەرە ناوکییەکانی کەنەدا لە جۆری کارلێکەری ئاوی قورسی پەستێوراوە (PHWR) کە لە کەنەدا پێی دەڵێن کارلێکەری جۆری (CANDU). کە ھاوشێوەکەی نێردراوە بۆ ھیندستان، ئەرژەنتین، پاکستان، کۆریای باشوور، ڕۆمانیا، و چین.

## مێژوو
مێژووی لە کەنەدا پیشەسازیی ناوکی (کە جیاوازە لەگەڵ پیشەسازیی یۆرانیۆم) دەگەڕێتەوە ساڵی ١٩٤٢، ئەمەش دوای دامەزراندنی تاقیگەی ھاوبەشی بەریتانی و کەنەدی، ئەویش تاقیگەی مۆنتریاڵ بوو لە شاری مۆنتریال لە ھەرێمی کوبێک لەژێر چاودێریی ئەنجومەنی توێژینەوەی میللی کەنەدی، پەرەسەندنێکی باشیان پێدا بەجۆرێک بەئاوی قورس کاردەکات. ئەوکات ناوی کارلێکەرەکەیان نا (NRX) کە بە واتای کارلێکەری توێژینەوەی میللی کەنەدی دێت کە بە بەھێزترین کارلێکەری تاقیکاری دادەنرێت لە جیھاندا.

### کارلێکەرە تاقیکاریەکان
لە ساڵی ١٩٤٤ ڕێپێدانی وەرگرت بەمەبەستی دروستکردنی کارلێکەرێکی بچوکی تاقیکاری ((ZEEP (Zero Energy Experimental Pile) لەسەر ڕووباری Chalk River، لە ئەنتاریۆ، لەڕێکەوتی ٥ی ئەیلوولی ١٩٤٥ کاتژمێر ٣:٤٥ ئێوارە توانرا یەکەم واتی کارەبا بەرھەم بێت لە پەرچەکرداری ناوەکی.

لە ساڵی ١٩٤٦ تاقیگەکەی مۆنتریال داخراو ھەموو کارەکان خرانە سەر تاقیگەی چالک ریڤەر. لەسەر ئەوبنەمایەی کە بەشێوەی تاقیکاری وزە لە ZEEP بەرھەمھات، توێژینەوە تاقیکاریە نیشتمانیەکان (NRX) سەرپەرشتی کارلێکەرەکەیان کرد لەڕێگای ئاوی قورسەوە لە ٢٢یۆلیۆی ١٩٤٧. کە بۆماوەی ٤٣ ساڵ لەکارکردن بەردەوام بوو بۆ بەرھەمھێنانی تیشکی ناوەکی و دابینکردنی سوتەمەنی و پێداویستی تر لەڕێگای CANDU، جگە لە دابینکردنی نیترۆنەکان بۆ تاقیکردنەوە فیزیاییەکان. کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٥٧ توانیان ٢٠٠ مێگاوات کارەبای لێ بەرھەم بھێنن (NRU).
لەماوەی ساڵانی ١٩٦٧ بۆ ١٩٧٠ کەنەدا چەندین کارلێکەری تری بچوکی پەرەپێدا لەژێرناوەکانی SLOWPOKE. یەکەم نمونەی وزەی بەرھەمھاتووی لە کارلێکەرەکەی چالک ریڤەر بوو لەشێوەی تابلۆیەکی کانزایی کەبۆ توێژینەوە زانستیەکان خستیەبەردەست، یەکێک لەو تابلۆ کانزاییانە وەک پارچەیەک تەختەبەکاری دێنن بۆ خلیسکانێی سەربەفر ئەمەش وەک نیشاندانی شکۆیەکی وڵاتەکە ھەروەھا یەکێک لە پارچەکانزا بەرھەمھاتووەکان لە کۆلێژی ھونەرەجوانەکانی مۆنتریال نمایشکراوە.

## سەرچاوەکان
*
زەنگتاس

وێنۆک|زەنگتاس
**زەنگتاس،** لەشێوەی فیکە یان بلندگۆیەکە بەڵام لە دەمەتر کەمتر نیە، ئەم زەنگتاسە لێدەدرێت لەکاتی ڕوودانی ڕووداوێکی ترسناک یان ھێرشی موشەکی یان ھێرشی فڕۆکەیی لەکاتی جەنگ یان لەکاتی ڕووداوە سروشتیەکانی وەک بومەلەرزە و گرکان و باھۆزی مەزن.
وێنۆک|250px|زەنگتاسێکی ئەڵمانی

## ئەمانەش ببینە
* ئامێری ھۆشداری

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەرھەمھێنانی دەنگ
پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
وتارێک لەبارەی لۆژیک-فەلسەفە

وتارێک دەرباری لۆژیک-فەلسەفە یان بە ئینگلیزی (Tractatus Logico-Philosophicus و کورتکراوەتەوە بۆ TLP) بریتیە لە تەنھا کتێبی درێژ کە فەیلەسوفی نەمسایی لەدویگ ویتینگشتاین نوسیبێتی و لە تەمەنی خۆیدا بڵاوکرابێتەوە. پرۆژەکە ئامانجێکی فراوانی ھەبوو: دیاریکردنی پەیوەندی نێوان زمان و واقع و دیاریکردنی سنورەکانی زانست.

## تێزە سەرەکیەکان
حەوت تێزی سەرەکی تێدایە لەم دەقەدا کە ئەمانەن:


# جیھان بریتیە لەوەی حاڵەتە.
# ئەوەشی کە حاڵەتە (ڕاستیە) بریتیە لە بوون و دۆخی ھەبوون.
# وێنەیەکی ژیربێژی ڕاستیەکان بریتیە لە فیکر.
# فیکر بریتیە لە گریمانەیەک بەمانایەک.
# گریمانەیەک بریتیە لە نەخشەیەکی-ڕاستی گریمانەی سادەترە. (گریمانەی سادەتر بریتین لە نەخشەی-ڕاستیی خۆی).
# شێوازی گشتی گریمانەیەک بریتیە لە شێوازی گشتی نەخشەیەکی-ڕاستی، کە ئەکاتە:[\bar p,\bar\xi, N(\bar\xi)] . ئەمە خۆی بریتیە لە شێوازی گشتی گریمانەیەک.
# کاتێ کەسێک نەتوانێ قسە بکات، پێویستە بێدەنگ بێت.



### گریمانەی 1
بەشی یەکەم زۆر کورتە:



## پەراوێزەکان

پۆل:کتێبە فەلسەفییەکان
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:فەلسەفەی ھاوچەرخ
پۆل:فەلسەفەی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسراوەکانی زیندان
پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
ماشابڵ

**ماشابڵ** ماڵپەڕێکی ئەلیکترۆنی ڕاگەیاندنی ژمارەیییە لەلایەن پیت کاشمۆر لە ٢٠٠٥دا دروستکراوە.

## مێژوو
ماشاڵ لەلایەن پیت کاشمۆرەوە دامەزراوە، لە کاتێکدا لە ئەبردین، سکۆتلەندا، لە تەممووزی ٢٠٠٤ دەژیا. وەشانی سەرەتایی وێبسایتەکە تەنھا بلۆگێکی وۆردپرێس بوو، کاشمۆر تاکە نووسەر بوو. ناوبانگ بە خێرایی بەدەست ھات، گۆڤاری تایم ئاماژەی بە ماشاڵ کرد وەک یەکێک لە ٢٥ باشترین بلۆگەکانی ساڵی ٢٠٠٩. تا تشرینی دووەمی ٢٠١٥، زیاتر لە ٦،٠٠٠،٠٠٠ فۆڵۆوەری لە تویتەر و زیاتر لە ٣،٢٠٠،٠٠٠ ھەواداری لە فەیسبووک ھەبوو. لە حوزەیرانی ٢٠١٦، کەناڵی یووتیووبی سینیفیکسی لە وەیلەرۆک ئیندەستریز کڕی.

لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٧، زیف دەڤس ماشاڵی بە ٥٠ ملیۆن دۆلار کڕی، نرخێک کە لەلایەن ڕیکۆدەوە وەک نرخی «فرۆشتنی بێ نرخ» وەسف کرا. ماشاڵ ئامانجەکانی ڕیکلامی بەدەست نەھێنابوو، ٤.٢ ملیۆن دۆلار زیانی لە چارەکی کۆتایی ئەیلوولی ٢٠١٧ کۆکردبووەوە. دوای فرۆشتنەکە، ماشاڵ ٥٠ کارمەندی لە کارەکانیان دوورخستەوە، بەڵام کارگێڕی باڵای پاراست. لەژێر دەستی زیف دەڤس، ماشاڵ گەشەی کردووە و فراوان بووە بۆ چەندین وڵات لە چەندین کیشوەردا، لەوانە ئەورووپا، ئاسیا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئوسترالیا بە چەندین زمان.
لە حوزەیرانی ٢٠٢١، جێسیکا کۆن، سەرنووسەری ماشاڵ، کۆمپانیاکەی بەجێھێشت بۆ ئەوەی بچێتە مۆرنینگ برێو.

## سەرچاوەکان
ڕۆبێرت بی. وایید

**رۆبێرت بی. وایید** (لەدایکبووی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٥٩) دەرھێنەر و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکییە، کە زیاتر کاری لە بەرھەمھێنانی فیلمی بەڵگەنامەییدا کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
ترۆپکی شا ئێدوارد

چەپ|وێنۆک|نیمچە دورگەی ساچر و قیلۆچی شا ئێدوارد و گریتفیگن
**ترۆپکی شا ئێدوارد** () دەناسرێتەوە بە کورتکراوەی KEP بریتیە لە پایتەختی جۆرجیای باشوور و دورگەکانی ساندویچی خواروو، قیلۆچێکە کە شۆستە و لەنگەرگای دەریایی ھەیە دەکەوێتە پۆتانی  لە کەنداوی کەمبەرلاندی خۆڕھەڵات. لەم کەندەڵانە پێشتر ڕاوی نەھەنگیان دەکرد.

## مێژوو
ناوچەکە لەکاتی پشکنین و گەڕانی جەمسەری باشووری زەوی دۆزرایەوە لەلایەن گەریدە و دۆزەرەوەی سوێدی (ئۆتۆ نۆردنسکیۆلد)(١٩٠١–١٩٠٤)لە ساڵی ١٩٠٦بەناوی شا ئێدوارد پاشای حەوتەمی شانشینەیەکگرتوەکانەوە نرا.

لەوساتەوە ئەم ترۆپکە وەکو شوێنی نیشتەجێبوونی دادوەری دورگەکە ناسێنرا کەسەر بە بەریتانیا بوو.

لە١٩٢٥بەریتانیا تاقیگەیەکی دەریایی دامەزراند وەک بەشێک لەدامەزراوەیی «دیسکەڤەری» لە ١٩٥٠ کارگێری ناوچەکە خرایەسەر ھەرێمی دورگەکانی فۆکلاند.

لە ١٩٨٢ تیپێکی زەویناسی جەمسەری باشوور لەم خاڵە نیشتەجێبوون سوودیان لێ بینی بۆ توێژینەوەکانیان.

لەسەرەتای جەنگی فۆکلاند لە ٣ئرپریلی ١٩٨٢ھێزەکانی ئەرژەنتین دەستیان بەسەر دورگەکە و خاڵەکەدا گرت و وێستگەکە داخرا، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت لەلایەن ھێزەدەریاییەکانی بەریتانیا بەرپەرچیان درایەوە و وێستگەکە بۆ شانشینەیەکگرتوەکانەوە بەریتانیا گەرایەوە.

لەدوای ساڵی ١٩٩١بنکەیەکی بچوکی سەربازی و خالێکی پشکنین و گومرگی دەریایی بەریتانیای لێیە.

لە ٢٢مارسی ٢٠٠١وێستگەکە بەنوێیەتی کرایەوە بۆ توێژینەوە و لێکۆلینەوەکانی جەمسەری باشوور (GSGSSI). کە زۆرینەی باڵاخانە کۆنەکانی دارمان و بەنوێیەتی دروستیان کردەوە جگە لە باڵاخانەی «دیسکەڤەری (١٩٢٥)لەگەڵ «بەندیخانەی کۆن»(١٩١٢).

## لەکاتی ئێستادا
وێنۆک|وێستگەکە لە ٢٠١١دا
لەکاتی ئێستادا نۆ کارمەندی زەویناسی و ڕوپێوی جەمسەری باشوور لەوێستگەکەن لەوەرزی زستاندا بەڵام کارمەندەکان دەبن بە ھەژدە کارمەند لەوەرزی ھاویندا. دوو لەبەرپرسەکانی وێستگەکە بە منداڵ و خێزانەوە لەوێ دەژین بۆ ماوەی تەنھا سێ مانگی وەرزی ڕاوشکاری.

زۆرجاران وێستگەکە بۆ مەرامی سیاسیش بەکارھاتووە، کەوەک خاڵێکی چاودێری دادەنرێت بۆ ڕوانینی سنورەکانی ئەرژەنتین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێستگەی ڕوپێوی جەمسەری باشوور 

پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باشوور
ئامێری ھۆشداری

وێنۆک| ھۆشداری ئاگر لە باخچەی ماگنۆسن
**ئامێری ھۆشداری** یان **ھۆشیارکردنەوە** بریتییە لە سیستمێک کە لە شێوەی ئامێرێک سازکراوە بەشێوەی دەنگ یاخود ڕەنگ ئاماژە دەنێرێت و بڵاوی دەکاتەوە لەبارەی ڕوودانی ڕووداوێک یان کێشەیەک کە بەکۆی گشتی ئامێرەکە دەگوترێت زەنگتاس.

ئامێری ھۆشداری ئەمانە دەگرێتەوە:
* ئامێری ھۆشیاری دژ بەدزی، دروستکراوە بۆ ڕێگریکردن لەکاری دزی، زۆرجاران وەھا دروستدەکرێت کە خودی دزەکە ھەستی پێنەکات وبەشێوەی بێ دەنگ ئاماژە دەدات وەک ئەوەی ھەندێک لە پۆلیسەکان بەکاری دێنن بۆ ھەندێک شوێن و ھەندێک کەس ئەمەش بۆ ئاسانکاری دەستگیرکردنیان.
* ھۆشیاری زەنگوڵدار، جۆرە دەنگێکی تایبەت دەردەکات بۆ ئاگادارکردنەوە لەکاتی گەیشتنی کەسێک یان بیرەوەری یان ھەربۆنەیەکی تایبەت
* زەنگتاسی زەنگوڵەیی (DCS) بەزۆری ئەم جۆرە دادەنرێت لە وێستگەکانی کارلێکەری ناوەکی و تاقیگە کیمیاییەکان و پاڵاوگە سوتەمەنیەکان کە دەوروپشتی خۆی ئاگاداردەکاتەوە لەبارەی ھەبوونی پریشکەی کارەبایی یان ئاگر یان ھەڵەیەک لە ڕێڕەوی کارکردنە خۆکاریەکان.
* زەنگدان (O&M)لەسیستەمە ئەلیکترۆنی و چاودێریکردنی ئامێر و چاکردنەوەکان بەکاردێت، کە ئاماژە بەوە دەکات کارەکە بەشێکی یان ناوچەیەکی لەسەر ڕێچکەی دروستی خۆی لایداوە.
* زەنگتاس، دەنگێکە دەردەچێت لەکاتی ڕوودانی ڕووداوێکی مەترسیدار کەمەبەست لێی پاراستنی گشتیە کە ئەمانە دەگرێتەوە:
** زەنگتاسی بەرگری شارستانی و زەنگتاسی ھاتنی فڕۆکەی جەنگی لەکاتی جەنگدا
** زەنگتاسی ئاگرکوژێنەوە
*** ئامێری ھۆشیاری ڕووداوی ئاگرکەوتنەوە
*** «زەنگتاسی پچڕ پچڕ»، بەپێی بڕ و چەندیەتی مەترسی ئاگرەکە ئاماژە بۆ وێستگەکانی ئاگرکوژێنەوە دەنێرێت.
*** زەنگتاسی دژەجگەرە
** ھۆشداری کەسێتی
** ھۆشیاری کامێرە یان ڤیدیۆ کە لەڕێگای کامێرای چاودێریەوە دەستی بەسەردادەگیرێت لەبڕ و چۆنیەتی ئاماژەکان.
** tocsins - ھۆشداریەکە ھەست بە بوونی کانزا و مین دەکات

زەنگتاسێک ھەیە لەبارەی بوونی جولە و بزاوتنێک لە شوێنێکی تاریک و ناڕوون کە ناکرێت بەکامێرا چاودێری بکرێت بەتایبەت لەسەردەمی پێش دروستبوونی کامێرای پێشکەوتوو.

## بنچینەی وشەکە
وشەی «ئەلەرم» وشەیەکی کۆنی فەڕەنسیە *A 'larme* بەواتای (بەئاراستەی تفەنگ) کە داوالەسەربازەکان دەکرا چەکەکانیان لەدەست بگرن و بکەونە باری ئامادەباشی بەرامبەر دوژمن، بەڵام لە کوردستان لەکاتی جەنگی عێراق و ئێران زۆر بەکاردەھات جگە لەترومبێلەکانی ئاگرکوژێنەوە کە جۆرە زەنگێکیان لێدەدا یان جۆرەدەنگێکیان بڵاودەکردەوە گوێی دانیشتوانی دەتاساند بۆیە پێیان دەگوت زەنگتاس

## ئەمانەش ببینە
* ژاوەژاوە
* زەنگتاس

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئاسایشی تەکنۆلۆژیا