وشکەساڵی

**وشکەساڵی** ماوەیەکە کە بارودۆخەکە وشکتر لە ئاسایی دەبێت. وشکەساڵی دەکرێت بۆ ماوەی ڕۆژان، مانگان یان ساڵان بەردەوام بێت. وشکەساڵی زۆر جار کاریگەری گەورەی لەسەر ژینگە و کشتوکاڵی ناوچە کاریگەرەکان ھەیە، و زیان بە ئابووری ناوچەیی دەگەیەنێت. وەرزی وشکی ساڵانە لە ناوچە کەمەرەیییەکان ئەگەری دروستبوونی وشکەساڵی زیاد دەکات، لەگەڵ زیادبوونی مەترسی ئاگرکەوتنەوە لە دارستانەکان. شەپۆلی گەرما دەتوانێت بەشێوەیەکی بەرچاو بارودۆخی وشکەساڵی خراپتر بکات لە ڕێگەی زیادکردنی ھەڵم بوون و گواستنەوەی ئاو. ئەمەش دارستان و ڕوەکەکانی تر وشک دەکات، و بڕی سووتەمەنی بۆ ئاگری دارستانەکان زیاد دەکات.

وشکەساڵی تایبەتمەندییەکی دووبارەبووەوەی کەشوھەوایە لە زۆربەی بەشەکانی جیھاندا، کە بەھۆی گۆڕانی کەشوھەواوە توندتر و کەمتر پێشبینیکراو دەبێت، لێکۆڵینەوەکانی سیستەمی تۆمارکردنی تەمەنی درەختەکان دەیگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٩٠٠. سێ جۆر کاریگەری وشکەساڵی ھەیە: ژینگەیی، ئابووری و کۆمەڵایەتی. کاریگەرییە ژینگەیییەکان بریتین لە وشکبوونی زەوییە تەڕەکان، زیادبوون و گەورەبوونی ئاگری دارستانەکان، لەدەستدانی فرەچەشنی ژیان.

کاریگەرییە ئابوورییەکان لە ئەنجامی تێکچوونی نەرێنی لەسەر کشتوکاڵ و بەخێوکردنی ئاژەڵ دروست دەبن کە دەبێتە ھۆی نەبوونی ئاسایشی خۆراک، دارستان، خزمەتگوزاری ئاوی گشتی، کەشتیوانی دەریایی بەھۆی نزمبوونەوەی ئاستی ئاو، دابینکردنی وزەی کارەبا بەھۆی کاریگەری لەسەر سیستەمەکانی وزەی ئاوی و کاریگەری لەسەر تەندروستی مرۆڤ.

تێچووە کۆمەڵایەتی و تەندروستییەکان بریتین لە کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی ئەو کەسانەی ڕاستەوخۆ بەرکەوتەی ئەم دیاردەیەن شەپۆلی گەرمای زۆر، بەرزی نرخی خۆراک، گوشاری دروست بوو لەئەنجامی شکستی بەروبووم، کەمی ئاو و ھتد. وشکەساڵی دەتوانێت ببێتە ھۆی زیادبوونی پیسبوونی ھەوا بەھۆی زیادبوونی چڕی تۆز و ئاگری دارستانەکان. وشکەساڵی درێژخایەن بووەتە ھۆی کۆچی بەکۆمەڵ و قەیرانی مرۆیی.

نموونە بۆ ناوچەکانی مەترسی وشکەساڵی زیادبوویان بریتین لە حەوزی ئەمازۆن، ئوسترالیا، ناوچەی ساحێل و ھیندستان. بۆ نموونە، لە ساڵی ٢٠٠٥، بەشەکانی حەوزی ئەمازۆن خراپترین وشکەساڵی لە ماوەی ١٠٠ ساڵدا تووش بوون. ئوسترالیا لەوانەیە وشکەساڵی توندتر بەرکەوێت و لە داھاتوودا زیاتر ڕووبدات، ڕاپۆرتێکی حکوومەت لە ٦ی تەممووزی ٢٠٠٨ ئەمەی ڕاگەیاند. وشکەساڵی درێژخایەنی ئوسترالی لە ساڵی ٢٠١٠ کۆتایی پێھات. وشکەساڵی ٢٠٢٠–٢٠٢٢ی قۆچی ئەفریقا لە ماوە و توندی لە وشکەساڵی ترسناکی ٢٠١٠–٢٠١١ تێپەڕی. زیاتر لە ١٥٠ ناوچە لە ھیندستان ھەستیارن بە وشکەساڵی، زۆربەیان لە ویلایەتی ڕاجستان، گوجارات، مادیا پرادێش و چاتیسگار، ئوتار پرادێش، باکووری کارناتاکا و ماھاراشترای دراوسێی وڵاتەکەدا چڕبوونەتەوە.

بەدرێژایی مێژوو، مرۆڤەکان زۆربەی کات وشکەساڵیان وەک کارەسات سەیر کردووە بەھۆی کاریگەری لەسەر بەردەستبوونی خۆراک و باقی کۆمەڵگا. خەڵک وشکەساڵیان وەک کارەساتێکی سروشتی یان وەک شتێک کە لەژێر کاریگەری چالاکی مرۆییدایە، یان وەک ئەنجامی ھێزە سەرو سروشتییەکان سەیر کردووە.

## پێناسە
وێنۆک|upright=1.6|ڕاست|کێڵگەکانی دەرەوەی بێنامبرا، ئوسترالیا کە لە ساڵی ٢٠٠٦ تووشی وشکەساڵی بوون.

ڕاپۆرتی ھەڵسەنگاندنی شەشەمی ئای پی سی سی وشکەساڵی بە سادەیی وەک «بارودۆخی وشکتر لە ئاسایی» پێناسە دەکات. ئەمە واتە وشکەساڵی «کەمبوونی شێیە بەراورد بە تێکڕای بەردەستبوونی ئاو لە شوێن و وەرزێکی دیاریکراودا».

بەگوێرەی سیستەمی نیشتمانی یەکگرتووی زانیاری وشکەساڵی، ھاوبەشییەکی چەند ئاژانس، وشکەساڵی بەگشتی وەک «کەمبوونی باران بۆ ماوەیەکی درێژخایەن (بەگشتی وەرزێک یان زیاتر)، کە دەبێتە ھۆی کەمی ئاو» پێناسە دەکرێت. نووسینگەی کەشناسی نیشتمانی سەر بە نۆئا وشکەساڵی وەک «کەمبوونی شێ کە دەبێتە ھۆی کاریگەری نەرێنی لەسەر خەڵک، ئاژەڵ، یان ڕووەک لە ناوچەیەکی بەرفراواندا» پێناسە دەکات.

وشکەساڵی دیاردەیەکی ئاڵۆزە - پەیوەندیدار بە نەبوونی ئاو - کە چاودێریکردن و پێناسەکردنی ئەستەمە. تا سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠، زیاتر لە ١٥٠ پێناسەی «وشکەساڵی» بڵاوکرابوونەوە. فراوانی پێناسەکان جیاوازی نێوان ناوچەکان، پێداویستییەکان، و ڕێبازە پسپۆڕییەکان دەردەخات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوناسی
پۆل:دیاردە کەشناسانەکان
پۆل:کارەساتە سروشتییەکان
پۆل:ئاو و ژینگە
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا