open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ماداگاسکار

چەپ|وێنۆک|200px|ماداگاسکار
**ماداگاسکار** یان **کۆماری ماداگاسکار** وڵاتێکی دوورگەیییە لە ئوقیانووسی ھینددا کە لە نزیکی کەنارەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئافریقادا ھەڵکەوتووە. ماداگاسکار چوارەمین دوورگەی گەورەی جیھان و خاوەنی ٥ لە سەدی جۆرەکانی گیا و گیانەوەرانی جیھانە کە ٨٠ لە سەدیان خۆماڵیی ماداگاسکارن. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئانتاناناریڤۆیە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دوورگەکانی ئوقیانووسی ھیند
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:دوورگەکانی ئەفریقا
پۆل:دوورگەکانی ماداگاسکار
پۆل:ماداگاسکار
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
وڵاتی دوورگەیی

**وڵاتی دوورگەیی** وڵاتێکە کە مەڵبەندی سەرکیی پێکھاتبێت لە یەک یان چەن دوورگە. لە ساڵی ٢٠٠٨ دا چل و حەوت وڵاتی جیھان (نزیکەی ٢٥%) دوورگەیی بوونە.

پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:جوگرافیای سیاسی
دۆڵمە

وێنۆک|دۆڵمەی کوردی
**دۆڵمە** یان **یاپراخ** خواردنێکی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە، بە تایبەتی لە کوردستان، تورکیا، ئێران، عێراق و وڵاتە عەرەبییەکانی تر دروست دەکرێت.

## پێداویستییەکان بۆ دروستکردنی یاپراخ
# گۆشتی ئاژەڵ یان پەلەوەر (ئارەزوومەندانە)
# پیاز
# خوێ
# بیبەری ڕەش (ئارەزوومەندانە)
# سماق بۆ پێدانی کەمێک تامی ترشی (ئارەزومەندانە)
# ئاوی گەرم
# ئەم ھەشت پێکھاتانە بە ئارەزووی خۆتە واتە مەرج نییە ھەموویان ئامادە بکەیت.
# سڵق
# گەڵامێو (پەلکەمێو)
# باینجان
# کودی دۆڵمە
# بیبەری شیرین
# پەلکی پیاز
# تەماتە
# کەلەمی سپی کوڵاو (ئەگەر لەگەڵ سماق یان کەمێک لیمۆندزی یان کەمێک لیمۆ بکوڵێنرێت خۆشترە)
# برنجی خاو - نەکوڵاو (باشترە برنجی کوردی بێت)
# ڕۆن

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی ئازەربایجانی
پۆل:چێشتی ئاشووری
پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی شامی
پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:چێشتی عێراقی
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی یۆنانی
کۆمەڵگای فرەڕەگەز

**کۆمەڵگای فرەڕەگەز** یان **کۆمەڵگای فرەنەتەوە** (بە ئینگلیسی: *Multiethnic Society*) کۆمەڵگایێکە کە ئەندامەکانی سەر بە زۆرتر لە یەک گروپی ڕەگەزین، پێچەوانەی ئەو کۆمەڵگایە کە لە باری ڕەگەزییەوە یەکدەستە. لە واقیعدا، ھەموو کۆمەڵگا نەتەوەیییەکانی ھاوچەرخ فرەڕەگەزن. لێکۆڵینەوەیێکی ساڵی ١٩٩٣ تەبایە لەگەڵ ئەوە کە کەمتر لە ٢٠ دەوڵەت لە ١٨٠ دەوڵەتی سەربەخۆ دەکرێت پێیان بگوترێت لە باری نەتەویی و ڕەگەزییەوە یەکدەست. لەو لێکۆڵینەوەیەدا دەوڵەتی یەکدەست بەم شێوە پێناسە کرابوو: کەمایەتییەکان کەمتر لە پێنج لە سەدی ئاپۆرە پێکبھێنن.

## سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی، ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩

## پەراوێزەکان

پۆل:حکوومەتی جیھانی
ئەسیری

**عەبدولخالق کوڕی سەید حوسێن ئەفەندی مورشیدی تەریقەتی نەقشبەندی** شاعیری نەتەوەیی ناوداری کورد ناسراو بە **ئەسیری** (١٨٩٥ لە کەرکووک، عێراق – ١٨ی حوزەیرانی ١٩٦٢ لە کەرکووک). لە بنەماڵەیەکی ئایینیی زانست پەروەردەدا ژیاوە. لە گەشتی خوێندنی مەلایەتیدا گەلێک شاری باشووری کوردستان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان گەڕاوە، لە کۆتاییی گەشتەکەیدا بەڵگەنامەی زانستی لە کەرکووک لە مەلا عەلی حیکمەت سیامەنسووری وەرگرتووە. ناوبراو جگە لە زمانی کوردیی، شارەزایی ھەریەک لە زمانەکانی تورکی و فارسی و عەرەبیشدا ھەبووە.

## ژیان
سەرەتای خوێندنی لە مزگەوتی حاجی ئەحمەد ئاغای مستەفا ئاغا لای مەلا محەممەدی وەستا فەتاح بووە. بۆ تەواوکردنی پڕۆگرامەکانی خوێندنی ئایینی لە ساڵی ١٩١٣ ڕووی کردووەتە ھەڵەبجە، ناوچەی جوانڕۆ، بانە، سەقز، سنە و چوڕ. لە دواییدا گەڕاوەتەوە کەرکووک و لای مەلا عەلی حیکمەت دوا قۆناغی خوێندنی تەواو کردووە و ئیجازەی دوازدە زانستییەکەی ئایینی ئیسلامی وەرگرتووە.
لە ساڵی ١٩٢٠ چووە بۆ ئەستەمبوڵ و لەم گەشتەیدا بەیرووت و ئیزمیری بینیوە. لە گەشتی ئەستەمبوڵی چاوی بە نەجمەدین ئەفەندی برا بچووکی و شێخ عەبدولقادری شەمزینی کەوتووە کە خەریکی خەباتی کوردایەتی بوون، و لەسەر دەستی ئەوان وانەی خەباتی نەتەوەیی فێربووە، بۆیە کە لە ساڵی ١٩٢١ گەڕاوەتەوە کەرکووک و دەستی بە خەباتی کوردایەتی کردووە و شیعری نەتەوەیی ھۆنیوەتەوە، تاکو بووەتە شاعیرێکی ناسراوی کورد و لەگەڵ شاعیرانی وەک ئەحمەد موختار جاف، فایەق بێکەس و مەلای گەورەی کۆیە جێی حاجی قادری کۆییان لە ھۆنینەوەی شیعری نەتەوەیی گرتووەتەوە.

ئەسیری لە ساڵی ١٩٣٥ بە مووچەخۆر لە دادگای شەرعی کەرکووک دامەزراوە، لە پاشاندا لە ساڵی ١٩٤٣ بووە بە باشکاتبی کارگێڕی ماڵی قاسیرین لە کەرکووک تا ساڵی ١٩٥١. لەو ساڵەوە بۆ جاری دووەم گەڕاوەتەوە دادگای شەرعی. لەم کارەیدا ماوەتەوە تا ساڵی ١٩٥٨ خانەنشین کراوە. ئەسیری ژنی نەھێناوە، ماڵی لە ناو خانەقا بچووکەکەی بووە لە گەڕەکی ئەخی حوسێن لە کەرکووک. لەو کاتەی مووچەخۆری میری بووە کاری کشتوکاڵیشی کردووە.

## مردن
لە ساڵی ١٩٦٠ تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بووە لە قوڕگی تا لە ڕۆژی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٦٢ لە تەمەنی ٧٢ ساڵی لە شاری کەرکووک کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی شێخ محیەدین نێژراوە.

## ھۆنراوەکان
ئەسیری لە شیعری وەسفدا گەلێک سەرنج تیژبووە، بەڵگەش بۆ ئەوە، ئەو ھۆنراوە سەرکەوتووەیەتی کە لەسەر وەسفی کوردستانی داناوە و لە گەشتەکەی خوێندنی بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان چاوی بەو دیمەنە جوانانەی نیشتمانەکەی خۆی کەوتووە، ھۆنراوەکەشی بەناوی بێرە کوردستانە و لە سەرەتاکەیدا دەڵێ:

## سەرچاوەکان
* دیوانی ئەسیری، ئامادەکردن و پێشەکی: د. کوردستان موکریانی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.
* شیعر و ئەدەبیاتی کوردی، ڕەفیق حیلمی، لاپەڕە ٤٥، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠١٠.
* مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی دووەم، نووسینی:سدیق بۆرەکەیی (سەفی زادە)، ھەولێر:٢٠٠٨.
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی شەشەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٣٠١ تا ٣٠٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.
* مێژووی ناودارانی کورد، بەرگی دووەم، بابەشێخی مەردۆخ ڕۆحانی، لاپەڕە ٧٥٩، چاپی یەکەم:٢٠١١.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:مردووانی ١٩٦٢
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
میرنشینی ئەردەڵان

**میرنشینی ئەردەڵان** میرنشینێکی نیمچەسەربەخۆ بووە کە بۆ ماوەی نزیک بە ٧٠٠ ساڵ (١١٩٧ ھەتا ١٨٦٧) فەرمانڕەواییی بەشێک لە کوردستانی کردووە. تا بەر لە دامەزرانی شاری سنە لە ساڵی ١٦٣٦ی زایینی، ناوەندی حکوومەتیان زۆرتر ھەورامان، قەڵای پاڵەنگان و قەڵای مەریوان بووە. قەڵەمڕەوی ئەردەڵانەکان لە درێژەی ساڵاندا زۆر جۆربەجۆر بووە و تەنانەت جارێک ئەردەڵانەکان کەرکووک و مووسڵ و دواتر بەغداشیان داگیر کردووە.

## فەرمانڕەوا ناودارەکانی ئەردەڵان
# بابە ئەردەڵان
# تەیموور خان
# ھەڵۆ خان
# خانئەحمەد خان
# ئامانوڵڵا خان
# خەسرەو خان

وێنۆک|میرنشینی ئەردەڵان لە ساڵی ١٩٠٠

میرنشینیی ئەردەڵان لەلایەن بابە ئەردەڵانەوە دامەزرێنراوە، ئەم میرنشینە نزیکەی ٧٠٠ ساڵ دەسەڵاتی ھەبوو. کاتێک مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر کوردستان، بابە ئەردەڵان ڕامیاری بەرامبەر ئەوان بەکارھێنا و لەگەڵیاندا نەکەوتە شەڕ، لەبەر ئەوە تا دەھات دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵان لە ھەرێمی شارەزوور و ھەوراماندا بەرفراوانتر دەبوو. بە ئامانجی ئەوەی کە وڵاتێکی نەتەوەیی دابمەزرێنێت، ئەوە بوو لە دواییشدا تا ڕادەیەک گەیشتە ئامانجی خۆی و وڵاتێکی ھەرێمیی نەتەوەییی تەمەن درێژیشی دروست کرد لە سەدەی چواردەھەمدا، لە عێراقدا دەوڵەتی جەلائیری دروست بوو و توانییان بەشی ڕۆژاوا و باکووری ئەردەڵان بگرن؛ بەڵام لە سەدەی پازدەیەمدا سەرۆکی میرنشینی ئەردەڵان، میر حەسەن، باکوور و ڕۆژاوایشی لەژێر دەستی جەلائیرییەکان ڕزگار کرد و زێی مەزنی کردە سنووری باکووری میرنشینی ئەردەڵان و لە ڕەواندزیشدا بنکەیەکی سەربازیی دروست کرد لەو سەردەمەدا وێژە و ھونەر و زمانی کوردی لە مزگەوتەکاندا زۆر پێش کەوتن و گەلێک بەرھەم بە زمانی کوردی بڵاوکرایەوە. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٤٩ز دا ھێرشێکی بەھێزیان کردە سەر ڕەواندز و لە نێوانیاندا شەڕێکی دژوار ڕوویدا، عوسمانییەکان سەر نەکەوتن و شکستیان ھێنا.

میرنشینی ئەردەڵان تاکو ساڵانی ١٨٦٧–١٨٦٨ لەسەر دەسەڵاتی خۆی مایەوە دوا میری ئەم میرنشینە ئەمانوڵڵا خان بوو کە ھەر لەو دوو ساڵەدا بە دەستی عوسمانییەکان لە ناو برا و ئەم میرنشینە کۆتایی پێ ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:میرنشینی ئەردەڵان
مێروولەیەکی بابردوو

کۆمەڵێک چیرۆکی منداڵانە لە نووسینی: محەممەد ڕەحیم ڕەمەزان. لە باشووری کوردستان چاپکراوە. ناوی چیرۆکەکان: ئاگرنێوی بەستەر، بەرژەوەندیی گشتی، کەمئەندامی ڕێ لە سەرکەوتن ناگرێت، خۆشەویستی، بەسەرھاتی بەفر، لە وڵاتی ماسییە وردەکاندا، بێچوە پشیلە‌کان، گوڵی کوڵاو، مێروولە‌یەکی با بردوو، سەگ و مێروولەکان، مێروولە و دەنکە خورما، زریان، خۆش باوەڕی، زەردەواڵە و ھەنگ.

## بەستەر دەرەکییەکان
{[پۆلی کۆمنز}}

{[کۆلکە}
١٨ی ئەیلوول

## ڕووداوەکان
* ١٥٠٢ - کریستۆفەر کپڵەمبۆس، لە چوارەم و کۆتا گەشتە دەریاییەکەیدا لە کۆستا ریکا لەنگەری گرت.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* ٢٠٠٥ - ھونەرمەند، مەرزیە فەریقی، بەھۆی نەشتەرگەری دڵەوە لە سوید کۆچی دوایی کرد.

پۆل:ئەیلوول
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
گرووپی نەتەوەیی

**گرووپی ڕەگەزی** () ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک مرۆڤ کە ئەندامانی ئەو کۆمەڵە تایبەتمەندیی خزمایەتی و باب و باپیری یەکسانیان ھەیە. ھەروەھا کۆمەڵە ئەتنیکییەکان خاوەنی ھاوبەشین لە بوارەکانی داب و نەریت، زمان، ھەڵسوکەوت و ئاییندا کە ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ نەوەکانی پێشوویان و یان لەسەر بنەمای ھۆکاری دیکە ھاتبوونە ئاراوە؛ بۆ کۆمەڵەیەکی نەتەوەیی دەتوانێت کۆمەڵگایەکی نەریتی بێت.

نەتەوە لە کۆمەڵگا فیۆدالییەکان و ئەو شوێنانەی کۆیلایەتی تێدا باو بووە ئاماژەیە بۆ جۆرێکی دیکەی ھاوبەشبوونی تاکەکان کە پێکەوە خزمایەتییان ھەیە و زمان و نیشتمان و داب و نەریتی ھاوبەشیان ھەیە بەڵام ئەم ھاوبەشبوونە ھێشتا ئەوەندە پتەو نییە و لە بازنەی نیشتمانیشدا ھێشتا ھاوبەشبوونی ئابووری نەگەیشتووەتە ئاستی پێویست و تەواو.

## جۆرەکانی ئەتنیک و ئەتنیسیتە
بە گشتی لە درێژەی مێژووی مرۆڤایەتیدا دوو جۆر ئەتنیستە یان قەومییەت بەدی دەکرێت، یەکەم ھەمان قەوم و دەگەڕێتەوە سەر پێوەندییە بنەماڵەیی و خزمایەتییەکان کە زیاتر عێل و عەشیرەمان دێنێتەوە یاد. لەگەڵ دەسپێکی کۆچکردنی کۆمەڵگا مرۆیییەکان جۆری دووھەمی ئەتنیکەکان ھاتە ئاراوە کە لە ڕاستیدا گوورانی کۆمەڵگاکانی لێکەوتەوە و گرووپە ئەتنیکییەکان کە تایبەتمەندیی ھاوبەشیان ھەبوو پێکەوە نەتەوەکانیان ساز کرد. ھێرشی چەکداری، کۆچ، بازرگانی و ئایینەکان بووەتە ھۆی گووران و پێگەیشتنی ئەتنیکە کۆنەکان. ھەر لەم پێوەندییەشدا جیاوازییە ئەتنیکی و نەوەیییەکان ھێشتا لە نێو ئەو ئەتنیکانەی لە وڵاتێکدا دەژین بەرچاو دەکەوێ.

## نەتەوەکان و نەتەوایەتی
چەمکەکانی نەتەوە و نەتەوایەتی پێوەندییەکی چڕوپڕیان لەگەڵ چەمکەکانی گرووپی ئەتنیکی و ئەتنیسیتە ھەیە، بەڵام لە کۆمەڵگا سیاسییەکاندا لە باری واتاوە جیاوازییان ھەیە. ئەو خەڵکەی کە دەچنەوە سەر ئەتنیکێک و ڕەگەزی ھاوبەشیان ھەیە ڕەنگە لە وڵاتی جۆراوجۆردا بژین و سەر بە وڵاتێکی دیکە بن. وشەی nation لە وشەی nasciەوە وەرگیراوە کە واتای دەبێتە لەدایکبوون.

سیستەمی دەوڵەتی و دەسەڵاتی سیاسی ھەر وڵاتێک نەتەوەی ئەو وڵاتە دەستنیشان دەکات و زۆربەی وڵاتانی نەتەوەی تایبەتی خۆیان ھەیە؛ بەڵام ھەموو کۆمەڵگاکان یەکسان و ھاوشێوە نین. ھەندێ کۆمەڵگا چەندین ئەتنیک و ڕەگەزی جۆراوجۆریان تێدایە و لەم وڵاتانەدا کەمینەکان ھەوڵی بەدەستھێنانی دەسەڵاتی سیاسی دەکەن (وەک کەتەلۆنیا لە ئیسپانیا، کێبێکی کەنادا، خەڵکی خۆجێی ئەمریکا) و یان تەنانەت داواکاری سەربەخۆیین (وەک یۆگۆسلاڤیا، یان کوردەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست) و ئەم بابەتە سەرھەڵدانی خواستی سەربەخۆییخوازانەی لێدەکەوێتەوە.

## لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
کۆمەڵێک لە گرووپە ئەتنیکییە جۆراوجۆرەکان لە ئەمریکا وەک «قەوم» و «ئەتنیک» ئاماژەیان پێدەکرێت. بۆ نموونە لە ئەمریکا گرووپە ئەتنیکییەکانی ئەمریکای لاتین و ئیسپانییەکان وەک «ھیسپانییەکان» بانگ دەکرێن. یان گرووپە جۆراوجۆرە ئاسیایییەکان وەک «ئاسیایییەکان» بانگ دەکرێن و ئەم بابەتە تەنانەت بۆ گرووپە خۆجێیەکانی ئەمریکاش ھەر وایە.

لە زمانی ئینگلیزیدا Ethnicity بازنەیەکی زۆر بەربڵاوتر لە پێوەندیی تاکێک و کۆمەڵگاکەی دەگرێتەوە و زیاتر دەگەڕێتەوە سەر پێوەندیی لەگەڵ ڕابردوویەک و کەلتووری ھاوبەش و ئاشکرا. لە ھەندێ زمانی دیکەدا ئەتنیسیتە و نەتەوە زۆر لێک نزیکن.
## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکان
گیۆرگ کانتۆر

**گیۆرگ فێردیناند لودویگ فیلیپ کانتۆر** (١٨٤٥ - ١٩١٨) بیرکارێکی لەدایکبوو لە ڕووسیا لە باوک و دایکێکی بە ڕەگەز دانیمارکی بوو کە زۆرتر وکوو بیرکارێکی خەڵکی ئاڵمانیا دەناسرێت لەبەر ئەوەی کە لە ئاڵماندا گەورە بوو.

کانتۆر بە ھۆی داھێنانی تیۆریی کۆمەڵەوە ناودارە کە ئێستاکە تیۆرییەکی بنەڕەتییە لە بیرکاریدا. کانتۆر گرنگایەتیی مەفھوومی ھاوتاییی یەک بە یەکی لە نێوان کۆمەڵەکاندا دامەزراند، کۆمەڵگەلی بێ‌بـڕانەوە و خۆش‌تەرتیبی ناساند، و سەلماندی کە ژمارە ڕاستییەکان زۆرترن لە ژمارە سروشتییەکان (ھەرچەند ھەردووکیان بێ‌بڕانەوەن).
## ئەمانەش ببینە
*کۆمەڵەی کانتۆر

پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مردووانی ١٩١٨
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ماتماتیکزانانی ئاڵمانی
پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥
پۆل:گیۆرگ کانتۆر
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە
٢٠٠٥

**٢٠٠٥**

## بۆنەکان
### کانوونی دووەم
* ٩ی کانوونی دووەم: ھەڵبژاردنی مەحموود عەباس وەکو سەرۆک وەزیرانی فەڵەستین لەدوای یاسر عەرەفات
* ١٢ی کانوونی دووەم: دەرچوونی مەکۆی ئاسمانی دیپ ئیمپاکت (Deep Impact) لە ویلایەتی فلۆریدای ئەمریکی.

### شوبات
* ١٤ی شوبات: کوژرانی ڕەفیق حەریری سەرۆکی وەزیرانی پێشووی لوبنان.

### ئاب
* ١١ی ئاب: کۆچی دوایی پادشا فەھدی کوڕی عەبدولعەزیز لەبنەماڵەی سعود، پادشای شانشینی عەرەبی سعودیە.

### ئەیلوول
* ٧ی ئەیلوول: یەکەم ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە میسر دوای ھەموارکردنەوەی ماددەی ٧٦ لە دەستووری وڵات.

## ڕووداوەکان
### نیسان
* ٦ی نیسان - مام جەلال وەک یەکەم سەرۆکی کورد لە مێژووی سیاسی ئێراقدا بە سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا.

## لەدایکبوونەکان
## مردنەکان
### ئاب
-- شێخ ئەحمەد دیدات بانگخوازی گەورەی ئیسلامی لەدایک بووی ١٩١٨

### ئەیلوول
* ١٨ی ئەیلوول - مەرزیە فەریقی، گۆرانیبژی کورد لە سوید کۆچی دواییکرد تەرمەکە لە سلێمانی بە خاک سپێدرا (لەدایکبووی ١٩٥٨)

پۆل:٢٠٠٥
پۆل:ساڵەکان
خوێن

وێنۆک|222x222پیکسڵ

**خوێن** یان **خین** () بەستەرە شانەیەکی شلە کە لە ناو لولەخوێنییەکانی لەشی مرۆڤدا بەھۆی کاریگەری پۆمپی دڵەوە دەگەڕێت. ئەرکی سەرەکی ئەم تەوشە ئەوەیە کە ئۆکسجین کە سووتەمەنی ڕەسەنی خانەکانە، بە دەستیان بگەیێنێت و دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کە پاشەڕۆی ئەم مێتابۆلیسمەیە لە خانەکە دوور دەخاتەوە.
خوێن لەبەشێکی شل پێکدێت کە پلازمایە (%٥٥ی قەبارەی خوێنە) بەشەکەی دیکەشی خانەکانی خرۆکەی سوور و خرۆکەی سپی و پەرەکانی خوێنە (%٤٥) لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوو نزیکەی ٤–٥ لیتر خوێنی تێدایە ھەر لیترێکیش دوو بتڵ خوێنە.

## خانەکانی خوێن
* خرۆکەی سوور
* خرۆکەی سپی
* نۆترۆفیلەکان
* بازۆفیلەکان
* مۆنۆسیتەکان
* ماکرۆفاژەکان
* لەنفۆسیتەکان
* لەنفۆسیتی بی
* لەنفۆسیتی تی
* کۆمەڵەی تی
* بکوژە خانەی تی
* پلاتێلێت

## بنەماکانی خوێن (مادەکانی ناو خووێن)
لە ناو خوێن دا ھەندێک ماددەی گووناگوون ھەن کە ھەرکام لەم بنەمانە ئەرکی خۆیان ھەیە و یان بەرھەمی ئەرکێکن کە ڕژاونەتە ناو خوێن.
بۆ نموونە دەتوانین ئەم بنەمانە ناو ببەین:
* ئوکسجین
* دوانە ئۆکسیدی کاربۆن
* گلۆکۆز
* ترشە چەوری
* ئەو بنەمانەی بۆ گیرسانەوەی خوێن پێویستن وەکو:
* فاکتۆری ١٣٬١٢٬١١٬١٠٬٩٬٨٬٧٬٥٬٣
* ترۆمبۆپلاستین، ترۆمبین
* ڤیتامین k
* فایبرین، فایبرینۆجین
* ھۆرمۆنەکان
* تری گلیسرید
* کۆلێستڕۆڵ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:خوێن
پۆل:خوێنناسی
بۆنی ناودەم

بۆنی ناودەم یەکێکە لەباوترین ئەو دیاردانەی کە زۆربەی خەڵک پێوەی دەناڵێنن و زۆرجار گیروگرفت بۆ ئەو کەسانە دروست دەکات بەتایبەتی لەکاتی قسە کردن لەنزیکەوە لەگەڵ ھاوڕێ و کەسانی دەوروبەر لەشوێنی کارکردندا.

## ھۆکارەکانی بۆنی ناودەم
ھۆکاری سەرەکی بریتییە لە شیبوونەوەی پاشماوەی خۆراکی ناودەم بەتایبەتی پڕۆتین بەھۆی ھەندێک جۆری بەکتریاوە کە ئەمەش بە گرنگترین ھۆکار دادەنرێت، بەڵام چەند ھۆکارێکی تریش ھەن لەوانە:

### ھۆکارە ناوچەییەکانی ناودەم
* دروستبوونی برین لەناو دەمدا.
* دومەڵی پووک و ددانەکان.
* کەڕووی ناودەم.
* شێرپەنجەی ناودەم.
* ھەوکردنی پووک و بەستەرە شانەکانی دەوری ددانەکان.
* وشکبوونەوەی ناودەم، ئەم وشکبوونەوەیەش چەند ھۆکارێکی ھەیە وەک نەخۆشییەکانی شەکرە، کەم خوێنی، کەمی ڤیتامین D، دڵەڕاوکێ، بەکارھێنانی دەرمانی کیمیاوی دژی شێرپەنجە، بەکارھێنانی تیشک بۆ دەستنیشانکردن یان چارەسەر.

### نەخۆشییە ئۆرگانییەکان

* نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە، وەک ھەوکردنی درێژخایەتی بۆری ھەناسە، ھەوکردنی قورگ و لەوزەتێن، دومەڵی سییەکان، شێرپەنجەی سییەکان.
* بەمۆمبوونی جگەر کە ھۆکارەکەی زۆر بەکارھێنانی کحول و ھەوکردنی جگەری ڤایرۆسییە.
* سستی گورچیلەکان.
* نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەرس، وەک باش ھەرس نەکردنی خۆراک، لاوازبوونی دەرچەی نێوان گەدە و سورێنچک کە دەبێتە ھۆی گەڕانەوەی خۆراکی ھەرسکراو بۆ ناودەم.

## چارەسەرکردن

* پاککردنەوەی ددانەکان لایەنی کەم ڕۆژانەی سێ جار، ھەر جارەی بۆ ماوەی ٢-٣ خولەک پاش ھەموو ژەمێکی خواردن، بەتایبەتی شەوانەش پێش نووستن.
* پاککردنەوەی نێوان ددانەکان بە دەزووی پزیشکی تایبەت دوای ھەموو ژەمە خواردنێک چونکە خواردن دەچێتە نێوان ددانەکان ئەگەر بەبڕێکی کەمیش بێت کە زۆر ئەستەمە بە فڵچەی ددان پاک بکرێتەوە.
* زوو چارەسەرکردنی ئەو نەخۆشییە ئۆرگانییانەی کە باسمان کرد.
* پاککردنەوەی سەرووی زمان لە پاشماوەی خۆراک لەکاتی ددان شتندا بەھۆی فڵچەی تایبەتەوە.

## سەرچاوە

* ئاوێنەکان

پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی: کۆئەندامی ھەرس و سک
پۆل:پاکژی دەم
ئەنجومەنی پادشایی

وێنۆک|چەپ|250px|باڵاخانەی کۆمەڵگایی پادشایی
**ئەنجومەنی پادشاییی لەندەن بۆ گەشەپێدانی زانستی سروشتی** () یان سووکتر: **ئەنجومەنی پادشایی** ئەنجومەنێکی زانستخوازانەیە کە ساڵی ١٦٦٠ دامەزراوە و لە لای زۆر کەسانەوە وەکوو کۆنترین ئەنجومەنی لەو چەشنە دەناسرێت کە ھێشتا ماوە.

## مێژوو
* ١٦٦٠: بنوویاد نانی زانکۆی پادشایی لە کولیەی گریشام
* ١٩٦٧: بارەگای خۆی گواستەوە لۆ بارەگایی ئێستا

## ئەمانەش ببینە
* ئیساک نیوتۆن

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی ئەنجومەنی پادشایی

پۆل:مێژووی کۆمەڵایەتیی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٦٦٠
پۆل:دامەزرانەکانی ١٦٦٠ لە ئینگلستان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی زانستی نێودەوڵەتی
پۆل:ئەکادیمییا نیشتمانییە زانستییەکان
پۆل:کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی بنکەکەیان لە لەندەنە و خاوەنداریەتی شاهانەیان هەیە
پۆل:کۆمەڵە پیشەییەکان کە بنکەکەیان لە بەریتانیایە
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی بنکەکەیان لە لەندەنە و خاوەنداریەتی شاھانەیان ھەیە
کۆیە

**کۆیە** یان **کۆیسنجق** ناوەندی قەزای کۆیەیە، پارێزگای ھەولێرە. دەکەوێتە ٧٩ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری ھەولێر و ٧٥ کیلۆمەتر لە شاری کەرکووک دوورە و کەوتووەتە نێوان ھەر دوو چیای سەرکەشی باواجی و ھەیبەت سوڵتان و باشوری شارەکەش دەشتێکی گەورەیە و سەنتەری شارەکەش دەکەوێتە ناوچەیەکی نیمچە شاخاوی و ڕوبارێکیش بە لای ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا تێدەپەڕێت کە بە ڕووباری کۆیە دەناسرێت.

## ناو
ھەندێک پێیان وایە کە ناوی شارۆچکەکە لە "کۆی" (بە تورکی "گوند") و "سانجاق" (بە تورکی "ئاڵا") وەرگیراوە، بەم شێوەیە کۆی سەنجەق واتا "گوندی ئاڵا". دواتر کوردان کردوویانەتە کۆیە. بەڵام وشەی کۆیە لە ڕێشەی «کێو» بە واتای چیا و شاخە و ناوێکی ڕەسەنی کوردییە.

## مێژوو
وێنۆک|کۆیە لە ساڵی ١٩٦٠.|ڕاست
بەپێی نەریتی ناوچەکە، شارۆچکەی کۆیە لە لایەن کوڕی سوڵتانێکی عوسمانیەوە دامەزراوە کە ئاڵاکەی چاندووە و گارنیۆنێکی لە شوێنی بازاڕێکی وەرزی دامەزراندووە دوای شکستپێھێنانی یاخیبوونێک لە بەغدا، کۆمەڵگەی کۆیە بۆ یەکەمجار لە کۆتایی سەدەی ١٨دا باسی لێوە دەکرێت، کە بەھۆیەوە کۆمەڵگاکە گۆڕستانی تایبەتی خۆی ھەبوو.

ژمارەی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ١٩٤٧دا ٨١٩٨ کەس بووە، کە ٧٧٤٦ موسڵمان و ٢٦٨ جولەکە و ١٨٤ مەسیحی بوون. ٨٠-١٠٠ جولەکە لە گوندی بێتواتە بۆ ماوەی چەند مانگێک لە ساڵی ١٩٥٠ پەنایان بردە ناو شارۆچکەکە، قەبارەی کۆمەڵگەی ناوچەکە زیاد کرد بۆ ٣٥٠-٤٠٠ کەس، بۆیە بۆ ئەوەی یاوەری جولەکەکانی کۆیە بکەن کاتێک لە ساڵی دواتردا کۆچیان کرد بۆ ئیسرائیل. ژمارەی دانیشتووانی شاری کۆیە لە ساڵی ١٩٦٥ گەیشتە ١٠ ھەزار و ٣٧٩ کەس.

شارۆچکە کە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤ بە ھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئێرانەوە کراوەتە ئامانجی بنکەی پارتی دیموکراتی کوردستان و لە ئەنجامدا ھاووڵاتییەکی سڤیل گیانی لە دەستدا و سێ چەکداری پارتی دیموکراتی کوردستانیش برینداربوون. ساڵی ١٩٩٩ ئاشوورییەکانی گوندی ھەرمۆتە لە نزیکەوە ناڕەزایەتییان دەربڕی بەرامبەر بە دروستکردنی مزگەوتێک لە گوندەکەیان لە کۆیە. زانکۆی کۆیە لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە.

٣٥ خێزانی ئاشوری ئاوارەی مووسڵ لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ لە بینایەکی کڵێسا گۆڕدراوی شارۆچکەکەدا نیشتەجێ بوون، و تا نیسانی ٢٠١٥ نیشتەجێ نەکرابوون. تا مانگی ئازاری ٢٠١٨، ٦٠ بنەماڵەی ئاشووری لە کۆیە نیشتەجێن. دانیشتوانی ئاشووری تاڕادەیەکی زۆر بە زمانی کوردی قسە دەکەن، بەڵام ھەندێکیان بەردەوامن لە قسەکردن بە زمانی سوریانی. ھێرشێکی مووشەکیی ئێران بۆ سەر بارەگای حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە شارۆچکەکە لە ٨ی ئەیلولی ٢٠١٨دا ١٤ کەس شەھید بوون.

## پەروەردە
### زانکۆکان
زانکۆی کۆیە لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠١٤ نزیکەی ٥ ھەزار خوێندکاری ھەبووە.

## ناوداران
* حاجی قادری کۆیی (١٨١٧-١٨٩٧)، شاعیری کورد
* مەلای گەورە (١٨٧٦-١٩٤٣) زانای ئایینی
* دڵدار (١٩١٨-١٩٤٨)، شاعیری کورد
* مەسعوود محەممەد (١٩١٩-٢٠٠٢) بیرمەند
* تایەر تۆفیق (١٩٢٢-١٩٨٧)، مۆسیقاژەنی کورد
* مه لا لاميعى كۆيه ١٩٠١-١٩٨٩ 
* جەلال تاڵەبانی (١٩٣٣-٢٠١٧) سیاسەتمەدار
* فوئاد مەعسووم (لەدایکبووی ١٩٣٨)، سیاسەتمەداری کورد
* ئاراس کۆیی (لەدایکبووی ١٩٧٢)، مۆسیقاژەنی کورد

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کۆیە
فیزیکزان

**فیزیکزان** زانایەکە کە لە زانستی فیزیک دەکۆڵێتەوە کە کارلێکەکانی ماددە و وزە لە ھەموو پێوەرەکانی درێژی و کات لە گەردوونی فیزیکیدا لەخۆدەگرێت. فیزیازانان بەگشتی خەمی ڕەگ یان ھۆکارە کۆتاییەکانی دیاردەکانن و بەزۆری تێگەیشتنەکانیان لە چوارچێوەی بیرکاریدا چوارچێوەی بۆ دروست دەکەن. فیزیازانەکان لە سەرانسەری بوارێکی بەرفراوانی توێژینەوەدا کاردەکەن کە ھەموو پێوەرەکانی درێژی دەگرێتەوە: لە ژێر ئەتۆمی و فیزیای تەنۆلکەکانەوە، لە ڕێگەی فیزیای بایۆلۆژییەوە، تا پێوەرەکانی درێژی گەردوونی کە گەردوون بە گشتی دەگرێتەوە. بوارەکە بە گشتی دوو جۆر فیزیازان لەخۆدەگرێت: فیزیازانی ئەزموونی، کە تایبەتمەندن لە چاودێریکردنی دیاردە سروشتییەکان و شیکردنەوەی تاقیکردنەوەکان، ھەروەھا فیزیازانی تیۆری، کە تایبەتمەندن لە مۆدێلکردنی بیرکاری سیستمی فیزیایی بۆ عەقڵانیکردن و ڕوونکردنەوە و پێشبینیکردنی دیاردە سروشتییەکان. فیزیازانەکان دەتوانن زانیارییەکانیان بەرەو چارەسەرکردنی کێشە پراکتیکییەکان یان پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای نوێ (کە بە فیزیای کارپێکراو یان فیزیای ئەندازیاریش ناسراوە) بەکاربھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیکزانان
پۆل:پیشە زانستییەکان
ماتماتیکزان

[وێنۆک|چەپ|200px|[لیۆنارد ئۆیلەر وەکوو یەکێک لە گەورەترین ماتماتیکزانی گشت سەردەمەکان دەناسرێت]]
**ماتماتیکزان** یان **بیرکار** کەسێکە کە مەیدانی سەرەکیی خوێندن و توێژینەوەی زانستی بیرکارییە.

## چەند کەسێک لە بەناوبانگترین بیرکارانی مێژوو
* ئیساک نیوتۆن
* کارڵ فریدریش گاوس
* ئەرەشمیدوس
* پیتاگۆرس
* ئوقلیدوس
* دەیڤد هیلبێرت
* لیۆنارد ئۆیلەر
* لیۆنارد پاول ئویلێر
* کۆچەر بیرکار

پۆل:ماتماتیکزانان
فەلسەفەی سروشتی

**فەلسەفەی سروشتی** (*Natural philosophy*) یان **فەلسەفەی سروشت** (*philosophy of nature*) دەستەواژەیێکە بۆ کاری توێژینەوەی سروشت و گەردوون کە پێش گەشەکردنی زانستی مۆدێڕن زۆر گرنگایەتیی پێ دەدرا. **فەلسەفەی سروشتی** وەکوو ھەوێنی زانستە سروشتییەکانی ئەم سەردەمە چاوی لێدەکرێت.

پۆل:مێژووی زانست
پۆل:مێژووی فەلسەفە
حەسەن سەلاح سۆران

**حەسەن سەلاح سۆران** (١٩٤١-٢٠٠٩) نووسەر و ھۆنڕاوەنووس و وەرگێر و زمانزانی کورد بوو.

لە سەرەتای لاوییەوە دەستی بە نووسین و لێکۆلینەوە لەسەر زمان و مێژوو و وێژەی کوردی کردبوو کە لە بوارەدا ژمارەیەکی زۆر بەرھەمی لە دوای خۆی بە جێھێشتووە. ھەروەھا بەسەر زمانی ئینگلیزیدا زاڵ بوو و چەندین بەرھەمی بەو زمانە نووسیوە و وەرگێراوە. و بە سەدان بەرھەمی کورت و درێژی لە سایتەکاندا بلاوکردبووە. سەرەتای بەرھەمەکانی بە رستەی «بە ناوی کوردستانی گەوروە» دەستی پێدەکرد. حەسەن سەلاح سۆران کوڕی برایم خان سەلاح و برای دوکتور عەلی گەلاوێژ بوو.

## ژیاننامە

مامۆستا حەسەن سەلاح سۆران لە ٢٣/٩/١٩٤١دا لە ئاوایی ساروقامیش، لە ناوچەی بۆکان، لە رۆژھەڵاتی کوردستان ھاتۆتە دنیا. 
بابی مە بنەماڵەی بوداق سوڵتان (لە فەرمانڕەوایانی موکری) و دایکی لە بنەماڵەی ئەردەڵانە کە بنەماڵەی ئەردەڵانیش چەند سەدە فەرمانڕەوای کوردستانی گەورە بوون. (باوکی حەسەن خان، واتە برایم خان سەلاح، فەرماندەی گشت سوپای کۆمار بووە لە کۆماری کوردستاندا) سۆران بێجگە لە رۆژھەڵاتی کوردستان لە شاری لەندەن لە کولیژەکانی ( Trinity، Sent Jorj، Dtanford) لە ئینگلستان زمانی ئینگلیسی خوێندووە و وەک پسپۆڕی زمان و ئەدەبیاتی ئینگلیسی لە تاران کار دەکات و لە ساڵی ١٩٦٥ ھەتا ئەمڕۆ وەک شاعیر و نووسەر و وەرگێڕ بەرھەمەکانی بە زمانی کوردی پێشکەش دەکات.
ڕۆژی ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ (٢٥ی‌ خەرمانان ١٣٨٨ ھەتاوی) لە ماڵی خۆی لە کرج کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی گشتیی شاری بۆکان،  ئەسپەردەی خاک کرا.

## بەرھەمەکان

* شەجەرەی بنەماڵەی بەگزادە بە زمانی فارسی لە ساڵی ١٩٦٥ لە شاری تەورێز چاپ کراوە.
* دیوانی سۆران، ھەڵبژاردەی ھونراوەکانی لە ساڵی ١٩٦٦ لە تەورێز چاپ کراوە.( ئەم کتێبە و کتێبی" چریکەی کوردستان"ی حەسەن زیرەک تاقە کتێبن کە لە دەورەی دەستەڵاتداریەتیی رژێمی پەھلەوێدا چاپ کراون. ئەوەی چۆن سەرڕای یاساغبوون ئەم دوو کتێبە چاپ کراون پرسیارێکە کە نووسەر حەسەن سەلاح سۆران لە نووسراوەیەکدا وڵامی دەداتەوە و خانم مێدیا زەندیش لە کتێبی زمانی دوولا دا باسی لێوە دەکات). 
* ئەشکەنجە و کوشتاری بنەماڵەیەکی کورد، بە زمانی ئینگلیزی لە ساڵی ١٩٧٨ لە لەندەن چاپ کراوە.
* ھۆنراوە و پەخشان، کۆمەڵە ھۆنراوەو پەخشان چاپی تاران
* کەلماجاڕ کۆمەڵە ھۆنراوە لە تاران چاپ کراوە
* زمان‌و ئەدەب، باسی زمان و ئەدەبی کوردی چاپی تاران.
* کتێبخانەی سۆران( بیبلۆگرافی کوردی ) لە سێ بەرگدا بە زمانی کوردی کە لە ساڵی ١٩٧٦ ھەتا ئێستا کاری لە سەر دەکرێ. بەرگی یەکەم ساڵی ١٩٧٩ لە لەندەن چاپ کراوە.
* داری مازو باسی ھەمە رەنگی زمان و ئەدەب بە زاراوەگەلی سۆرانی، ھەورامی، کەلھوڕی. لە تاران چاپ کراوە.
* کانی سارد پەخشان لە تاران چاپ کراوە.
* باڵە کۆلارە باسی نامە نووسین و زمانناسی کوردی لە تاران چاپ کراوە
* یاسای ھەتاو، رۆمان لە ژێر چاپ دایە
* ناوی کیژان و کوڕانی کورد (ناونامەی کوردی) لە ژێر چاپ دایە
* بەیان کۆمەڵە ھۆنراوە. لە ژێر چاپ دایە. ( بەیان ناوی چیایەکە لە ناوچەی ھەوشار)
* فەیزوڵڵابەگییەکانی بۆکان بە زمانی ئاڵمانی ھاوبەش لە گەڵ دوکتور W. Rudolf١٤. ئەم کتێبە لە لایەن دوکتور ن. عەبباس ئەحمەددەوە وەرگێڕدراوەتەوە سەر کوردی
* یاسای ھەتاو ( رۆمان) چاپ دەکرێ
* فەرھەنگی فارسی ـ کوردی (بچکۆلانە) بەر لە ساڵی ١٩٧٩پێش نوسخەی لێ چاپ کراوە
* وەرگێڕانی‌ بابەتی زانستی، فەننی و تێکنۆلۆژی لە زمانگەلی ئورووپی بۆ سەر زمانی فارسی.
* چاپی ژمارەیەکی زۆر وتار لە سەر زمان و ئەدەب و فەرھەنگ لە گۆڤارەکاندا.
* بەشداری لە کۆڕوکۆمەڵ و سمینار و پێشکەش کردنی ھۆنراوە وتار.

## سەرچاوەکان
* تەرمی مامۆستا حەسەن سەلاح سۆران بە خاک سپێردرا، ناوەندی ھەواڵنێریی سەقز

پۆل:خەڵکی بۆکان
خەڵکی ئینگلیز

**ئینگلیزییەکان** (بە ئینگلیزی: *English*) نەتەوە و گروپیێکی ڕەگەزیی ناوخۆیی ئینگلیزن کە بە زمانی ئینگلیزی قسە دەکەن.
لە سەرەتادا ئینگلیزەکان دانیشتووی شانشینی یەکگرتوو بوون و دواتر بەرەو کەنەدا، ئەمریکا، ئەفریقای باشوور کۆچیان کردووەو لەوێدا نیشتەجێبوون.

## سەرچاوەکان


پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
پۆل:ئینگلیزەکان
فرەگۆشە

وێنۆک|300px|چەپ|چەند نموونەیەک فرەگۆشە
لە ئەندازەدا، **فرەگۆشە** (ھەروەھا: *چەندلا*، *چەندگۆشە*، *چەندپاڵوو*؛ بە کورمانجی: *پڕگۆشە*، *Pirgoşe* ؛ بە ئینگلیزی: *Polygon*؛ بە عەرەبی: *مضلع*) وێنەیەکی ھەندەسی تەختە کە لە لایەن *بوار* یان *خولگە* یەکی داخراوی پێکھاتوو لە ڕیزێکی بەبڕانەوە لە لەتە ھێڵەکان سنووری دیاری کرابێت. بەم لەتە ھێڵانە دەوترێت *پاڵ* یان *لێوار*ەکانی و بەو خاڵانە کە دوو لێوار پێکدەگەن دەوترێت *نووک* یان *گۆشە*کانی.

## وشەکە
وشەی "polygon" لە یۆنانییەوە گیراوە: πολύς (*فرە*) و γωνία (*ئەژنۆ* یان *گۆشە*). کوردییەکەشی ڕێک ھەر ئەوەیە و دەکرێت *چەندپاڵوو*شی پێ بوترێ.
## فرەگۆشەی قۆقز و قوپاو
وێنۆک|150px|شەشلای قوپاو.
فرەگۆشەیەک قوپاوە ئەگەر یەکێک لە تیرەکانی چەندخاڵێکی دەرەوەی فرەگۆشەکەی تێدا بێت و قۆقزە ئەگەر خاڵەکانی سەر هەموو تیرەکانی لە ناو فرەگۆشەیەک بێت. فرەگۆشەی ڕێک فرەگۆشەیەکی قۆقزە.

## ھەندفێک فرەگۆشەی تایبەت
* سێگۆشە
* چوارگۆشە

## پەراوێزەکان

پۆل:فرەگۆشەکان
ھاوبەر (ئەندازە)

وێنۆک|چەند نموونە هێڵ و چەماوەی هاوبەر (تەریب).
**هاوبەر** یان **تەریب**  ، وشەیەکە کە لە ئەندازەدا ئاماژەدان بە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی دوو ھێڵ یان دوو ڕووتەخت (یان زۆرتر) یان تێکەڵێک لەوانە (بۆ نموونە: ھێڵێک و ڕووتەختێک) لە ناو بۆشاییی ئیقلیدسیدا بەکاردەبرێت. دوو ھێڵ لە یەک ڕووتەختدا پێیان دەگووترێت **ھاوبەر** (بە ئینگلیزی: *Parallel*؛ بە عەرەبی: *موازی*) ئەگەر پێک نەگەن یان یەکتر نەبڕن.

## هێما
دوو هێڵی هاوبەر لە بیرکاریدا بە \parallel هێما دەکرێ. بۆ نموونە AB \parallel CD واتە *AB* هاوبەرە لەگەڵ *CD*.
لە سیستمی یوونیکۆددا، ھێمای «ھاوبەربوون» و «ھاوبەرنەبوون» بریتییە لە دوو کۆدی U+2225 (∥) و U+2226 (∦) .
## هاوبەری ئیقلیدسی
وێنۆک|دوو هێڵی هاوبەر کە ڕاستەهێڵێکی تر هەردووکیانی بڕیوە.

ئەگەر دوو ڕاستەهێڵی هاوبەری *a* و *b* لە بۆشاییەکی ئیقلیدسیدا بن، ئەوا ئەم تایبەتمەندیانەیان هەیە:
# هەموو خاڵەکانی ڕاستەهێڵی *a* دووریەکانیان لە خاڵەکانی ڕاستەهێڵی *b* یەکسانە.
# هەردوو ڕاستەهێڵەکە لە هەمان ڕووتەختدان بەڵام یەکتر نابڕن.
# ئەگەر ڕاستەهێڵێکی تر *t* هەردوو ڕاستەهێڵەکە ببڕێت لە هەمان ڕووتەختدا، ئەوا گۆشە-هاوجێگەکانی ناو یەکتر بڕەکە هاوشێوەی یەکترن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازەی ئافین
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
چوارگۆشە

[وێنۆک|چەپ|200px|چوارگۆشە چەشنێک [فرەگۆشەیە]]
لە ئەندازەدا، **چوارگۆشە** (بە ئینگلیزی: *Square*؛ بە عەرەبی: *مربع*) چوارلایەکی ڕێکە. واتە چوار لای یەکسان و چوار گۆشەی یەکسانی ھەیە (گۆشەکانی ڕاست یان ٩٠ دەرەجەن). چوارگۆشێک کە نووکەکانی بەڕیز C ،B ،A، و D بن بەم شێوە نیشاندەدرێت: ABCD \square.

## تایبەتمەندییەکان
* کۆتەرەکانی یەک چوارگۆشە یەکتری دوولەتدەکەن.
* کۆتەرەکانی یەک چوارگۆشە گۆشەکانیان دوولەتدەکەن.
* کۆتەرەکانی یەک چوارگۆشە لە سەر یەکتری ئەستوونن.
* پاڵە بەرامبەرەکانی یەک چوارگۆشە دووبەدوو ھاوبەر و یەکسانن.
* ھەر چوار دانە سووچەکەی یەک چوارگۆشە یەک ئەندازەن (گۆشەی ڕاست یان ٩٠ دەرەجەن).
* کۆتەرەکانی یەک چوارگۆشە یەک ئەندازەن.
## چێوە و ڕووبەر
150px|چەپ|وێنۆک
چێوەی چوارگۆشەیەک کە لاکانی n بن بەم شێوەیە:
:چێوە: n × ۴
و ڕووبەرەکەی یەکسانە بە:
:ڕووبەر: n۲
## ئەمانەش ببینە
*شەشپاڵوو
## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شێوە سەرەتایییەکان
پۆل:چوارلاکان
پۆل:٤ (ژمارە)
کۆتەرە

چەپ|200px
**کۆتەرە** () ھێڵێکە کە دوو نووکی نادراوسێی فرەگۆشەیەک یان فرەڕوویەک پێکەوە دەلکێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
لاکێشە

وێنۆک|250px|لاکێشە
**لاکێشە** یان **ڕاستگۆشە** () چوارلایەکە بە چوار گۆشەی وەستاوەوە، کە ھەر دوو لای بەرامبەر یەکتر بە یەکتر ھاوبەر دەبن. ڕووبەری لاکێشە بریتییە لە درێژی جاران پانی لاکێشەکە. لاکێشەیەک کە ھەموو لایەکانی یەکسان بن چوارگۆشەیە.

## ئەمانەش ببینە
* چوارگۆشە
* مەعین
* لاھاوبەرە
* نیمچەلاتەریب

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شێوە سەرەتایییەکان
پۆل:فرەگۆشەکان
دارین زانیار

**دارین زانیار**، لەدایکبووی ٢ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٨٧ی زایینی، لەگەڕەکی ڤیللنگبی (بە سویدی *Vällingby*) چاوی بە دونیا ھەلھێناوە و لە بنەماڵەیەکی کوردە، و گورانیبێژی پۆپە، لە دوای بەرنامەی ئیدۆڵی ساڵی ٢٠٠٤ەوە ناسرا بە جیھان.

## ژیاننامە
وێنۆک|دارین لە ٢٠١٤

### ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٦ [[ئیدۆڵ]] و یەکەم [[سی دی]]
دارین زانیار ناسرا لە سوید بۆ یەکەم جار کاتێ کەوا یەکێ بو لە بەشداریکەرانی بەرنامەی ئیدۆڵی ساڵی ٢٠٠٤ لە کەناڵی چواری سوید *tv٤*. یەکێک بو لە باشترین بەشداربوەکان و پلەی دوەمی بەدەست ھێنا لە دوای بەشداربوو دانیێل لیندسترۆمەوە.

لەسەرەتای ساڵی ٢٠٠٥دا یەکەم سی دی خۆی بڵاوکردەوە بە ناوی *The Anthem* دوای ئەوەی گرێبەستێکی مۆر کرد لەگەڵ کۆمپانیای *SonyBMG*.



پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی سویدی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:سویدییەکانی بە ڕەگەز کورد
چوارلا

**چوارلا** () لە ئەندازەدا، بە چەندگۆشەیێک دەوترێت بە چوار دانە لا (یان *پەل*) و چوار دانە سەر (یان *گۆشە*)وە.

پەڕگە:Quadrilaterals.svg

## وشەی چوارلا
لە زمانی کوردیدا بڕێجار **چوارگۆشە**شی پێ دەڵێن. بەڵام لە کوردیدا وشەی 'چوارگۆشە' زۆرتر بۆ ئاماژەدان بە جۆڕێکی تایبەت لە چوارلاکان بەکاردەچێت: چوارلایەک کە گشت پاڵەکانی یەک ئەندازەیان ھەبێت (ببینە: چوارگۆشە). لە زمانە ئورووپایییەکاندا بە چوارلا دەڵێن **Quadrilateral**، کە لە دوو وشەی *quadri* بە مانای چوار و *latus* بە مانای لا پێکھاتووە. ھەندێجار لەبەر لێکچوویی لەگەڵ وشەی *triangle* (سێگۆشە) پێی دەگوترێت **Quadrangle** (واتە: چوارگۆشە). ھەندێجاریش لەبەر لێکچوویی لەگەڵ وشەکانی *pentagon* (پێنجگۆشە) و *hexagon* (شەشگۆشە) پێی دەڵێن: **Tetragon**.

## پەراوێزاەکان

پۆل:فرەگۆشەکان
پۆل:چوارلاکان
پۆل:٤ (ژمارە)
باوەگوڕگوڕ

باوەگوڕگوڕ گۆڤارێکی مانگانەی منداڵانە، بۆ تەمەنی شەش تا نۆساڵان. لە دەزگای ڕۆشنبیریی شەفەق لە شاری کەرکووک لە کوردستان ‌دەردەچێت. سەرنووسەر:محەمەد سەعید، ڕاوێژکار: ڕێواس قادر.

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
ئۆپتیک

**ئۆپتیک** لقێ لە زانستی فیزیکە کە خەریکی لێکۆڵینەوەی تایبەتمەندییەکانی ڕووناکی، بەرھەمھێنان و بڵاوبوونەوەی لە کۆئەندامەکانی بیناییە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئۆپتیک
پۆل:فیزیکی بەکاربراو
ستۆکھۆڵم

**ستۆکھۆڵم** (بە ئینگلیزی: Stockholm) پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی سویدە. ستۆکھۆڵم پێگەی حکومەتی نیشتمانی سوید، پەرلەمانی سوێد (بو سویدی: Riksdag) و نشینگەی فەرمی بنەماڵەی پاشایەتیی سوید و ھەروەھا ھی سەرۆکی حکومەت. نشینگەی پاشا لە کۆشکی درۆتینگھۆڵم (بە سویدی: Drottningholm) لە دەرەوەی ستۆکھۆڵم لە ساڵی ١٩٨٠وە و کۆشکی پاشا لە ناوەندی شاری ستۆکھۆڵم وەک شوێنی کار و نشینگەی فەرمی بەکار دەھێنرێت. سەرۆکی حکومەت لە *Sager Palace* دەژی. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ناوچەی مەزنی ستۆکھۆڵم شوێنی نیشتەجێبوونی نزیکەی ٢١ لە سەدی خەڵکی سویدە بووە و کۆمەکی ٣٥% شتومەکی ناوخۆیی گشتی دەکات. ستۆکھۆڵم قەڕەباڵخترین شاری سویدە بە ھەبوونی دانیشتوانێکی ٦٠٣٨١٨ کەس لە ناو شاردا، ١.٢٥ ملیۆن کەس لەگەڵ گەڕەکەکانی دەوروپشتیدا ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٥ و نزیکەی ٢ ملیۆن کەس لە ناوچەی شاری مەزنی ستۆکھۆڵم.

ستۆکھۆڵم ناوەندێکی کولتووری، ڕامیاری و ئابووریی ولاتی سوید بووە لە سەدەی ١٣ھەمەوە. شوێنە ستراتیژییەکەی لەسەر ١٤ دوورگە لە باشووری ناوەندی کەناری خۆرئاوای سوید لای دەمی زەریاچەی *Mälaren*، تەنیشک کۆمەڵەدوورگەی ستۆکھۆڵم، لە ڕووی مێژوویییەوە گرنگ بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارە بەندەرییەکانی سوید
پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:شارەکانی سوید
پۆل:ستۆکھۆڵم
پۆل:ئەندامانی خولی ھانزێتیک
ژماردن

**ژماردن** () کار یان ڕەوتی لەپەستا زێدەکردنی (یان کەمکردنی) **یەکـ**ـە بە مەبەستی دۆزینەوەی ژمارەی شتان یان بەلاوەنانی ژمارەیەکی دڵخواز لە شتان. ژماردن لە سەرەکیترین ڕەوتانەکانی بیرکارییە.
## کورتەمێژوو
وێنۆک|چەپ
چەمکی ژمارە و ژماردن، خاوەنی مێژوویەکی کۆن و لەمێژینەیە و لەمەوە چۆنیەتی بەدیھاتن و پەرەسەندنی ژماردن نەناسراوە و دیار نییە. 
مرۆڤ ھەر لە زووەوە ژمارەی ناسیوە یان لانیکەم ئاگاداری کەم یان زۆربوونی ژمارەی شتەکان بووە.
ساڵانێکی زۆری خایاند ھەتا مرۆڤ توانی ھێماگەلێکی ئەندازەیی بۆ نواندنی ژمارەکان بەکار بێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
پۆل:ماتماتیکی بەکاربراو
پۆل:پێوان
نیوتن (ڕوونکردنەوە)

* نیوتن (یەکە)، یەکەی ھێز لە سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکان
* ئایزک نیوتن، فیزیکزان و بیرکاری ئینگلیزی
تەکان

لە میکانیکی نیووتنیدا، **تەکان** چەندێتییەکە ئەندازە و بڕی جووڵە نیشان دەدا. تەن ھەرچی تەکانی زیاتر بێ ڕاگیرکردن و ڕاوەستاندنی دژوارترە. بۆ بەدەستھێنانی، دەبێ کۆمەڵتە و خێراییی تەنەکە لێک بدرێن: 

\mathbf{p} = m \mathbf{v}.

ھەتا تەنێک ماددەیەکی زۆرتری تیا بێ (بەکۆمەڵتەتر بێ) و، بە خێرایییەکی زۆرترەوە بجووڵێ، جووڵەکەی گەورەترە و، تەکانی زۆرترە و، ڕاگیرکردنی ئەستەمترە. تەکان چەندێتییەکی گوێزەرەوەیە، یانی گەورەییی ھەیە و ئاراستەش.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیک
کەباب

چەپ|وێنۆک|200px|برژاندنی کەباب 

**کەباب** شێوەیەکە بۆ برژاندنی گۆشت بە بەکارھێنانی شیشی برژاندن و خەڵووز. خواردنێکی بەناوبانگە لە سەرانسەری جیھان بەتایبەتی لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، وەکو کوردستان، تورکیا، میسر، عێراق، یۆنان، قوبرس، فەلەستین، ئێران و ئەفغانستان.
## ناوەکە
کەباب ناوێکە کە لە سەرچاوەیەکی عەرەبیەوە کە "کبابة" وەرگراوە، بە واتای "برژاو" دێت. ھەروەھا بۆی ئەچێ وشەی "کبابو" لە زمانی کۆنی ئارامیەوە وەرگیرابێت بە واتای سوتاندن و بەخەڵووزکردن. لە سەدەی چواردەیەمدا، ناوی کەباب بەکارھێنرا بۆ شێوە تورکیەکەی برژاندنی گۆشت... اتنالن
## سەرچاوەکان

پۆل:گۆشت
پۆل:چێشتی شامی
پۆل:چێشتی ئازەربایجانی
پۆل:چێشتی تورکی

پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:کەباب
پۆل:چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
پۆل:گۆشتی کەبابکراوی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ھێز (فیزیک)

وێنۆک|300px
لە فیزیکدا، **ھێز** یان **زۆر** (بە ئینگلیزی: *Force*) ھەر ھۆیەکی دەرەکییە کە گۆڕانێک لە جووڵەی تەنێکی ئازاددا بەدی بھێنێت.
یاخوود دەتوانرێت کە پێناسێکی تری بۆ بکرێت کە ئەویش؛ ئەو کاریگەرەیە کە کار لە تەنێک دەکات و لەونەیە ببێتە ھۆی گۆڕینی بارەکەی لەوەستان یان لە جوڵاندن.

## ھێزەکان گۆڕانی خێرایی
زۆۆرجار کاریگەری ھێزێک لە تەنێکی دیاریکراو دەبێتە ھۆی گۆڕینی خێراییەکەی.
ھەروەھا ھێز دەتوانێت تەنێکی وەستاو بجوڵێنێت یان تەنێکی جوڵاو بوەستێنێت.

## یەکەی پێوانەیی ھێز لە سیستەمی نوێودەوڵەتی
یەکەی پێوانەیی ھێز لە سیستەمی نێودەوڵەتی یەکەکاندا کەبە (SI) ناوسراون، نیوتنە. ھۆکارەکەشی ڕێزگرتنە لە زانا (ئیسحاق نیوتن (١٧٢٤-١٦٤٢)) چونکە داھێنانە زانیستیەکانی بوونە ھۆی باشتر تێگەیشتنی ھێز و جوڵە.
یەکەی نیوتن، بە بڕی ئەو ھێزە پێناسە دەکرێت کە دەتوانێت تاودانێکی (1m/S2) بەو تەنەپەیدابکات کە بارستاییەکەی ١ کیلۆ گڕام بێت.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیکی کلاسیکی
پۆل:ھێز
پۆل:فەلسەفەی سروشتی
وان

**وان** (بە کوردیی باکووری: Wan) شارێکە لە باکووری کوردستان و تورکیا کە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی واندا ھەڵکەوتووە. شارێکی دێرینی باکوورە زور جێگای دێرینی لێ ھەیە. یەکێک لە گەورەترین شارەکانی باکووری کوردستانە کە دانیشتووانی لە ٣٥٠ھەزار کەس زیاترە و کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتوکاڵییەوە گەلێ کارگەی پیشەسازیی تێدایە وەک: ڕستن و چنین، کارگەی چیمەنتۆ و پێڵاو دروستکردن. ھەروەھا ئەم شارە ناوەندی پارێزگای وانە.

## جوگرافیا
شاری وان کەوتووەتە سەر پارێزگای وان کە یەکێک لە پارێزگاکانی کۆماری کوردستان لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵاتە. شارەکە جگە لە دەریاچەی وان جێگەی گەشتیاریی تری وەک قەڵای وان ھەیە.

## دانیشتووان
دانیشتووانی وان لە ساڵی ٢٠١٢ بەرامبەر بووە لەگەڵ ٣٧٠٬١٩٠ کەس کە ھەموویان کوردن و بە زمانی کوردی قسە دەکەن.

## قەڵای وان

قەڵای وان یەکێکە لە شوێنەوارە مێژوویییەکان و دیمەنە سەرەنج ڕاکێشەکانی شاری وان لە باکووری کوردستانە، کە بە دووری پێنج کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکە.
وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە نزیکەوە
وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە دوورەوە
قەڵاکە بەسەر دەریاچەی واندا دەڕوانێ و بووەتە ھۆکاریکی باش بۆ ڕاکێشانی گەشتیاران بۆ شارەکە. ئەم قەڵایە بەھۆی ئەوەی لە شوێنێکی بەرزدایە و دەڕوانێت بەسەر تەواوی شارەکە و دەریاچەی واندا، بووەتە شوێنێکی گەشتیاری و ژمارەیەکی زۆر گەشتیار ڕووی تێدەکەن.

## زەریاچەی وان

وێنۆک|زەریاچەی وان
دەریاچەی وان، زەریاچەی وان یان گۆلی وان لە باکووری کوردستان و لە نێوان دوو پارێزگای وان و بدلیس ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.

## پشیلەی وان

پشیلەی وان ڕەگەزێک لە پشیلەکانی خۆماڵی و ناوداری شاری وانە. ئەم پشیلە لەبەر ھەبوونی پێستی سپی و جیاوازبوونی ڕەنگی چاوەکانی زۆر لەبەر چاوە.

## پەیوەندی نێونەتەوەیی
### دەستە خوشک
وان لەگەڵ دوو شاران دەستە خوشکە کە لە خوارەوە نوسراوەن:

## پێشانگا


File:Former Armenian Town of Van.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩
File:Former Armenian Town of Van1.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩
File:Former Armenian Town of Van2.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩
File:City of Van (view from Van Kalesi).jpg|دیمەنێکی شاری وان لە قەڵای وانەوە


## ئەمانەش ببینە
* باکووری کوردستان
* پارێزگای وان
* دەریاچەی وان
* پشیلەی وان
* قەڵای وان
* ویلایەتی وان
* ئەیالەتی وان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای وان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
پۆل:وان
پۆل:شوێنەکانی وان
پۆل:باکووری کوردستان
دھۆک

**دھۆک** (بە ئارامی: ܢܘܗܕܪܐ، خوێندنەوەی: نۆھەدرا) شارێکی باشووری کوردستان و ناوەندی پارێزگای دھۆکە و لە ناوچەی بادینان ھەڵکەوتووە و سێیەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای سلێمانی و ھەولێر. خەڵکەکەی بە شێوەزاری کورمانجی (بادینی) قسە دەکەن.
دانیشتووانی ئەو پارێزگایە بە گشتی بە ١٬٦٤٨٬٦١١ کەس مەزەندە دەکرێت، و ھەروەھا خەڵکی شارەکە ژمارەی دانیشتووانی ٤٩٧،٠٢٩ ھەزار کەسە بەپێی ئەنجامی دووایین سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٥.

## ناوی دھۆک
لە بارەی ناوی دھۆک بۆچوونی جیاواز ھەیە، بەڵام ئەوەی کە لە ھەموویان بەناوبانگترە ئەوەیە کە (دھۆک) بە مانای (دوو چیا، یان دوو ھێلکە) دێت. ناوی ئاشوری شارەکە نوھەدرایە.

## دیموگرافیا
کۆنترین بەڵگەی شاری دھۆک کە بەشێک بووە لە دەوڵەتی سوباری کوردی و ئەم ناوچەیە شوێنی ھۆزی دۆسکی کوردی بووە و کوردە یەھوودییەکانیش لێ ژیاون. ئەمڕۆ دھۆک ناوچەی زاراوەی کورمانجی یە (بادینیی)ە. خەڵکەکەی سەر بە ئایینی ئیسلام، مەسیحی و ئێزدین. دەوڵەتی عێراق وێستگەی چەکی ئەتۆمی بەجێماوەکەی لە دەوروبەری دھۆک کە لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن ئیسرائیل بۆمبباران کرا بە شێوەیەکی نھێنی و لە ئۆپەراسیۆنێکی درێژخایەندا بە کۆمپانیایەکی کەنەدایی فرۆشت. لە سەرەتای مانگی نیسانی ١٩٩١ لە ئاکامی ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراقی بۆ سەر ناوچەکە، ھەموو دانیشتووانی شاری دھۆک لە شارەکە ھەڵاتن. لە دوای ئەوەی کە ناوچەی دژە فڕین لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا لە باکووری عێراق دانرا، لەبەر ئەوەی کە دھۆک نەدەکەوتە ئەم ناوچەیە، خەڵکی ئەم ناوچەیە بە ھێواشی بۆ ناوچەکەیان گەڕانەوە.

## جوگرافیا
دھۆک و ناوچەکانی ژێر کارگێڕی دھۆک زیاتر لە ١٬٦٠٠٬٠٠٠ کەسە و لەو ڕێژەیەش ٩٠٪ موسڵمان و ٥٪ ئێزیدی و ٥٪ مەسیحی.

دوو چەم بەناو شاری دھۆکدا دەڕژێن، یەکەمیان چەمی دھۆکی ناوە و لە خوارووی شاری دھۆکە و لە گوندی خازیاڤا ھەڵدەقوڵێت و لەسەر چەمەکەش پێش ئەوەی بگەیت بە دھۆک بەنداوی دھۆک دروست کراوە. دووەمیان کە بچووکترە و ناوی ھیشکەرووە، ئەمیشیان لە نێزیکی دھۆک لە دەوروبەری گوندی بەرێبوھارێ دەزێت. چواردەوری ھەردوو چەکەمە ڕازاوەتەوە بە باخچە و ڕەز و باغی: ھەنار و قەیسی و ئالوبالوو و سێو و ترێ و ھەرمێ و ھی تریش.

### گەڕەکانی دھۆک

## دەستە خوشکەکان
*  گاینسڤایڵ، ویلایەتە یەکگرتووەکان

## پێشانگا

I love Duhok.jpg|ھێمای خۆشمدەوێی دھۆک لەناو بازاڕی دھۆک
Newroz Cinema, Duhok.jpg|سینەما نەورۆز، یەکێک لە سینەما کۆنەکانی دھۆک کە ئێستا لەکار کەوتووە
Dream City, Duhok.jpg|دریم ستی، یەکێک لەشوێنە گەشتیاری و خێزانییەکان لە دھۆک
Iraqi Kurdistan, Duhok Dam.jpg|بەنداوی دھۆک


## ئەمانەش ببینە
* کاتنامەی دھۆک

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:ئاشوور
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:دھۆک
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ئامەد

**ئامەد** یان **دیاربەکر** () یەکێک لە گەورەترین و مێژووییترین شارەکانی  کوردستانە. ئەم شارە ناوەندی پارێزگای ئامەدە. زۆرینەی دانیشتووانی شارەکە کوردن و یەکێک لە گەورەترین شارە کوردنشینەکانە. ناوی *ئامەد* لە ئیمپراتۆریەتیی مادەوە ھاتووە و ناوێکی کوردییە. ئامەد پایتەختی کوردستانە.

ڕووباری دیجلە بە شارەکەدا تێدەپەڕێت، قەڵای ئامەد دەوری شارەکە دەداتەوە کە بە دووەم گەورەترین دیواری جیھانیش دادەنرێت بەدوای دیواری چین.

.

## مێژوو
### مێژووی دێرین
ئەو ناوچەیەی کە شاری ئامەدی لە ئێستادا دەگرێتەوە ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردین.

## ناو
ناوی دیاربەکریش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ھاتنی ئیسلام بۆ ئەو ناوچەیە، کە خێڵی (بەنی بەکر وائل) تێیدا نیشتەجێ بوون لە سەردەمی معاوییە دا.

## دانیشتووان
دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٨، زیاتر لە ١٬٧٠٠٬٠٠٠ کەس بووە کە زۆربەیان بە بە زمانی کوردی قسە دەکەن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی ئەم شارە موسڵمانی سوننین.

## قەڵای ئامەد

وێنۆک|قەڵای ئامەد
قەڵای ئامەد یان قەڵای دیاربەکر (، ) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی سوور لە ئامەد، کوردستان. ساڵی ٢٠٠٠، یوونێسکۆ قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا. لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروست کراوە.

دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای دیواری چین بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان. قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی ماردین و دەروازەی نوێ (Yeni).

## وەرزش
ئامەدسپۆر یەکێک لە گرنگترین یانەیەکی تۆپی پێی ئەم شارەیە کە لە ساڵی ١٩٩٠ دامەزرا و ئێستا لە خولی تۆپی پێی کوردستان یاری دەکات، بنکەی یانەکە دەکەوێتە شاری ئامەد و بەیانەی شارەکە دادەنرێت.
وێنۆک|200px|لۆگۆی ئامەدسپۆر

## پێشانگا

Diyarbakirwalls2.jpg|دیوارەکانی شاری ئامەد
Diyarbakirulucami.jpg|مزگەوتی جەماعەتی سەدەی ١٢
Diyarbakir City walls.jpg|بەشێک لە دیواری کۆنی شاری ئامەد
DiyarbakirWalls.jpg|دیوارە کۆنەکانی ئامەد


## ئەمانەش ببینە
* کوردستان
* تورکیا
* ئەیالەتی دیاربەکر
* ویلایەتی دیاربەکر
* ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
* پارێزگای ئامەد
* بەندیخانەی ئامەد
* شارەوانیی گەورەشاری ئامەد

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیاربەکر
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
پۆل:ئامەد
پۆل:شوێنەکانی ئامەد
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:پارێزگای دیاربەکر
عەفرین

**عەفرین** (Efrîn,Afrîn) شارێکی ڕۆژاوای کوردستانە، کە کەوتۆتە پارێزگای حەلەب. ئەم شارە لە سنووری باکووری ڕۆژاوای سووریا و لە ناوچەیەکی کوێستانی بە ناوی  کرمانج (بە عەرەبی: جبل الاكراد) ھەڵکەوتووە.
٣٦٦ گوندی لە پانتایی ٢٫٠٣٣ کم لەخۆ گرتووە. ژمارەی دانیشتووانی پتر لە ٨٠ھەزار کەسە. ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی عەفرین پتر لە ٤٦٠ھەزار کەسە، کە لە ٧ناوچەدا جێگیر بوون.

## جوگرافیا
ئەم شارە پاڵی بە بناری زنجیرە کێوی کرمانج داوە و ڕووباری عەفرین بەلایدا تێدەپەڕێ. بەرزترین کێوی ئەم مەڵبەندە، کێوی ھەوارەیە، کە بەرزییەکەی لە ئاستی دەریا ١٢٠٠ مەترە.
دانیشتووانی عەفرین کوردن و بە زمانی کوردیی باکووری قسە دەکەن.

## ئایین
زۆربەی خەڵکی ئەم ناوچەیە موسڵمانی شافعین. لە چەند گوندی ئەم ناوچەیە ئێزیدی و عەلەویش نیشتەجێن.

## پیشەسازی و گەشتیاری
پیشەسازی سەر بە پەروەرشی زەیتوون وەک: دەرھێنانی ڕۆنی زەیتوون و چێکردنی سابوونی زەیتوون، لەم شارەدا زۆر برەوی ھەیە.
شاری عەفرین لە سەرسەوزترین شارەکانی سووریایە و باخ و بێستانی زۆر و بەرفراوان و کوێستانە فێنکەکانی، ھەمیشە بابەتی سەردانی گەشتیاران بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژاوای کوردستان
* کوردستان
* سووریا

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/عفرین ویکی فارسی]

پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:خۆڕئاوای کوردستان
پۆل:عەفرین
پۆل:پێکھاتە کوردییەکان لە سووریا
حەسیچە

**حەسیچە** یان **حەسەکە** (بە کرمانجی: Hesîçe، بە عەرەبی: الحسکة؛ *ئەل-حەسەکە*، بە سوریانی: ܚܣܟܗ) شارێکە لە ڕۆژاوای کوردستان و پایتەختی پارێزگای حەسیچەیە کە دەکەوێتە سووچی باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریاوە. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٨٨,١٦٠ کەسە. حەسیچە یەکێکە لە ١٠ گەورەترین شار لە سووریادا. زۆرینەی دانیشتووانی حەسیچە کوردن. ڕووباری خابوور بەنێو شاری حەسیچە و کۆی پارێزگاکەدا تێپەڕ دەبێت.

## گەلەری


پەڕگە:Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg|کڵێسایەکی ئاشووری لە حەسیچە
پەڕگە:St George cathedral - Hassaké, Syria - كاتدرائية مار جرجس.jpg|کاتدرائییەتی پایەبەرز جۆرج


## سەرچاوەکان

پۆل:حەسیچە
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:پێکھاتە کوردییەکان لە سووریا
نوێنەک

وێنۆک|کاشیکاریگەلێ وەکوو ئەمە، کە لە دیوی ناوەوەی گومەزی سەر گڵکۆی حافز درووس کراوە، ڕێکی و ڕێسامەندییەکیان تیایە، بۆیە بە نوێنەک ئەژمێردرێن.

**نوێنەک** بریتییە لە ڕێسامەندییەک کە لە سروشتدا یان لە دەستکردەکانی ئینساندا خۆی ئەنوێنێ و شیاوی ناسینەوەیە. بە واتەیەک، ھێمانەکانی بە شێوەیەکی پێشبینیکردەنی دووپات ئەبنەوە.

ئینسان ئەتوانێ ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ھەر کام لە پێنج ھشەکیەوە نوێنەکەکانی دەروبەری بناسێتەوە. بەڵام لە زانست و ماتماتیک، یان لە زماندا، ھەندێ لە نوێنەکان دەرھەستن. واتە پێزانینیان لە ڕێگەی ھەستەوە ئەستەمە. ئەمانە تەنیا دوای شیکردنەوە و لێکدانەوە خۆیان دەرئەخەن.

نوێنەکەکان لە بنچینەی خۆیاندا پێکھاتەیەکی ماتماتیکییان ھەیە، لە ڕاستیشدا ماتماتیک ئەتوانرێ وەکوو گەڕان بەدوای ڕێسامەندییەکاندا پێناسە بکرێ.

## نوێنەکەکان لە سروشتدا
سروشت پڕە لە نوێنەک. نەخشی خاڵ-خاڵ یان ڕێ-ڕێی پێستی گیانەوەران، ڕێکی و دەقاودەقیی کوڵۆکانی بەفر، شەپۆلەکانی ڕووی دەریا، تەپۆڵکە لمییەکانی بیاوان کە بە ھۆی ھەڵکردنی با و جێبەجێبوونی زیخ و چەو درووس ئەبن، پێچپێچۆکەی تۆمەکانی گوڵی ڕۆجیارپەرس و، زۆر نموونەی تر.


Schnee1.jpg|کوڵۆی بەفر
Giant_Pufferfish_skin_pattern_detail.jpg|پێستی تیزانگەماسیی گەورەی ئاوی شیرین
Foam - big.jpg|تۆقلەکانی کەفی سابوون
Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|درز و قەڵشەکانی زەویی لە بێئاویدا چرچەوەبوو
Equus_grevyi_(aka).jpg|پێستی ڕێ-ڕێی خەرگۆڕ


## بەستەرە دەرەکییەکان
* Causal Patterns in Science
* The Fractal Geometry of Nature
* Mathematics as a Science of Patterns: Ontology and Reference

پۆل:نوێنەکەکان
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:داڕشتن
کەمال کەرکووکی

**کەمال کەرکووکی** (محمد قادر عبداللە) سەرۆکی خولی سێی پەرلەمانی کوردستانە کە لە ئەندامانی پارتی دیموکراتی کوردستانە.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:سەرۆکەکانی پەرلەمان کوردستان
پارێزگای دیلۆک

**دیلۆک** ()، یەکێکە لە پارێزگەکانی باکووری کوردستان، کەکورد و تورک دانیشتووانەکەی پێکدێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای دیلۆک
یاخیان

**یاخیان** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی بنگرد، قەزای دووکان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا

**یاخیان** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی توو و لە باشوور لەگەڵ گوندی شاقوڵی و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی گەڵاڵە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی دۆڵەبی.

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
کفتە

وێنۆک|کفتە برنجی
**کفتە** خواردنێکی کوردەوارییە.

## کەرەستەی ھەویرەکەی
نیو کیلۆ ئارد، کوپێکی بچووک کەرە‌ی تواوە، خوێ، نیو کەوچک خومرەی فەوری، کەوچکێک پیکن پاودەر، شیری گەرم بەپێی پێویست، کونجی و ڕەشکە بۆ ڕازاندنەوەی سەری.

کەرەستەی ناوەکەی:

نیو کیلۆ گۆشت، دوو کوپ سەوزەی ناو فرێزەر (وەکو بەزالیا و گوێزەر وقەرنابیت)، یەک پیازی ھەڕڕاو، بیبەرێک، سیر، دوو کەوچکی دۆشاوی تەماتە، بەھارات و خوێ، کەرەوز.

## دروستکردن
کەرەستەکانی ھەویرکە (ئارد، خوێ، خومرە، پیکن پاودەر، شیر) تێکەڵ بەیەک دەکەین و جوان دەیشێلین تا ھەویرێکی نەرم و لاستیکی لێ دەردەچێت و پاشان چەوری دەکەین بە کەرە و پارچە پارچەی بچووک لەشێوەی گونکی لێ دروست دەکەین و جێی دێڵین لەشوێنێکی گەرم.

لەم کاتەدا کەرەستەی ناوەوەی ئامادە دەکەین، بەم شێوەیە:
# پیازەکە دەکەینە ناو ڕۆنەوە تاکو سوور دەبێتەوە، پاشان سیرەکە و لەدواییدا بیبەرەکە.
# گۆشتەکەی تێ دەکەین باش تێکی دەدەین.
# سەوزەواتەکەو بەھارات و خوێ و دۆشاوی تەماتە و کەرەوزەکەو ھەندێ ئاوی تێ دەکەین. بەجێی دەھێڵین تاکو ھەموو ئاوەکەی نامێنێ.
# گونکەکان بە لاکێشەیی پان دەکەینەوەو لە کەرەستەکەی دەکرێتە سەر و لولی دەدەین و بەدەوری خۆیدا سووڕی دەدەین.
# ھەموویان دەخرێتە سەر سینی و چەور دەکرێن بە کەرە و دەخرێنە ناو فڕنی و دەبرژێندرێن.
پاشان دەردەھێندرێن و بەگەرمی یان ساردی پێشکەش دەکرێن لەگەڵ خواردنی تردا یان بەتەنھا.

پۆل:کفتە
پۆل:چێشتەکان
پۆل:چێشتەکانی ئاسیای ناوەندی
پۆل:چێشتی ئازەربایجانی
پۆل:چێشتی ئاشووری
پۆل:چێشتی ئوردنی
پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:چێشتی بالکان
پۆل:چێشتی پاکستانی
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:چێشتی عێراقی
پۆل:چێشتی فەلەستینی
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی لوبنانی
پۆل:چێشتی ھیندی
ویندۆز لایڤ ماسنجەر

thumb|وێنۆچکەی '''ویندۆز لایڤ ماسنجەر'''
**ویندۆز لایڤ ماسنجەر** بەرنامەیەکی پەیامگۆڕکێیە (چاتکردن)، یەکێکە لە بەرھەمەکانی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت.
جێگرەوەی MSN Messengers ـە، بەگوێرەی ئامارەکانی مایکرۆسۆفت، نزیکەی ٣٠٠ ملیۆن کەس ئەم بەرنامەیە بەکاردەبەن.

## ماڵپەر
*ماڵپەڕی Windows Live Messenger

پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ٢٠١٣
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٩
پۆل:نەرمامێرە لەکارخراوەکانی مایکرۆسۆفت