open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھاومی (ھەسارۆکە)

[وێنۆک|ھەسارۆکەی ھاومی و مانگەکانی کە [هئیەکە (مانگ)|هئیەکە (Hiʻiaka) لە خواروی لای راست و نامەکە (Nāmaka) لە سەرووی لای چەپ]]

ھەسارۆکەی **136108 ھاومیا** (ھێما: ; بە ئینگلیزی: Haumea) ھەروەھا بەناوبانگە بە ناوە کاتیەکەی **"2003 EL<sub>61</sub>"** ئەو ھەسارۆکەیەکی گچکەیە لە کۆمەڵەی خۆردا کە دەکەوتە ناوچەی پشتوێنی کویپێر، ئەو ھەسارۆکەیە لە ڕێکەوتی ٢٨ی کانووی یەکەمی ٢٠٠٤ بە شێوەکی فەرمی راگەیندرا و سەرەتا ناوی لێندرا بە شێوەکی نافەرمی کە ناوی **سانتا** لە سانتا کلوز وەرگیرایە، لەبەر ئەوەش ئەو ناوەی لێندرا چونکە دیتنەوەکەی نێزیکی کریسمس بوو، وە پاشان ناوی فەرمی خۆی وەرگرت لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ بە نوی ھاومیا.

## بارستایی
بارستایی ئەو ھەسارۆکەیە سێ یکی بارستایی ھەسارەی پلووتۆیە

## خێرایی خوولانەوە
ھەسارۆکەی ھامیا لە ھەموو تەنەکانی گەردوون خێراتر دەخوولێتەوە کە بارستاییەکەیان زیاترە لە ٢٠٠کم.

## زەمەنی رۆژ لەسەر ھەسارۆکەی ھامیا
رۆژ لەسەر ھەسارۆکەی ھاومیا زۆر کوورتە و کەمترە لە ٤ کاتژێر بە نێزیکەیی ٣٫٩ کاتژێرە.

## سەرچاوەکان

* http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-136108.html
* http://twitpic.com/59rbgj
* https://twitpic.com/5acp9q

پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرە کورتەباڵاکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:ئەو شتە ئەستێرەوانیانەی لە ٢٠٠٤ دۆزراونەتەوە
پۆل:سیستمی خۆری
گەرماوی بخار

وێنۆک|گەرماوەکی بوخار لە ئایزلەند

**گەرماووی بوخار** ژوورێکی پڕ لە ھەڵمی ئاوییە و بەکاردێ بۆ ئاسوودەکردنی جەستە و ماسولکەکانی لەش، لە ئێستادا لە ناوەندەکانی یاری لەش جوانی و کێش دابەزاندنەکان ھەن لەگەڵ زۆرێک لە مەلەوانگەکان،مێژووی ئەو جۆرە گەرماوەش دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانی و رۆمانیەکان.

## مێژوو
ئەو گەرماوە لە سەردەمی رۆمانیەکان بەکارھاتووە لە کاتی ئیمپراتۆری رۆمانی لەو کاتەدا رۆمانیەکان دەچوونە گەرماوی گشتی و ئەو جۆرە گەرماوانە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری تۆڵک سپا دەربارەی گەرماوی بخار

پۆل:گەرماوکردن
مانگەکانی ھاومی

وێنۆک|نەخشەی دووری مانگەکانی ھەسارۆکەی ھاومی

**مانگەکانی ھەسارۆکەی ھاومی** پاش لێکۆڵینەوە گەڕانێکی ورد زانایانی فەلەک بۆیان دەرکەوت کە مانگەکانی ھەسارۆکەی ھاومیا ٪۹۰ پێکهاتەکەی لە بووز پێکدێت، ھەردوو مانگەکەیان ناونا نامەکە و هئیەکە.
* هئیەکە ناوی کاتیەکەی سەرەتا .S/2005 (136108) 1 بوو، ئەو مانگە گەورەترین مانگ و دوورترین مانگی ھاومیایە، ھەروەھا تیرەکەی نزیکەی ٣١٠ کیلۆمەترە و خوول دەکاتەوە لە دەوری ھەسارۆکەکەی بە دووری ٤٠٬٥٠٠ کیلۆمەتر و ھەر ٤٩ رۆژەک جارەک خوولی تەواو لە دەوری ھەسارۆکەکەی دەکا.
* نامەکە ناوە کاتیەکەی سەرەتا S/2005 (136108) 2 بوو، ئەو مانگە مانگەکی گچکەیە و نزیکە لە ھەسارۆکەکەی، تیرەکەی نزیکەی ١٧٠ کیلۆمەترە و ھەر خوولانەوەک لە دەوری ھەسارۆکەکەی دەگاتە ١٨ رۆژ لە دووری ٣٩٬٣٠٠ کیلۆمەتر.

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی مانگەکانی ھەسارۆکەی ھاومیا

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:سیستمی خۆری
ئیریس (ھەسارۆکە)

[وێنۆک| وێنەکی ھەسارۆکەی ئیریس لەلایەن [تەلیسکۆبی ھەبڵەوە]]

ھەسارۆکەی **ئیریس** (ھێما: ) دووەم گەورەترین ھەسارۆکەی کۆمەڵەی خۆرە، ئەو ھەسارۆکە لە یەنایەری ٢٠٠٦ لەلایەن دەستیەکی تایبەت بە ڕوانگەی پالومار بە سەرکردایەتی مایکڵ براون..

## ئاشکراکردن
ئەو ھەسارۆکەیە لە ١٥ی یەنایەری ٢٠٠٥ بە ھۆکاری داتاکان لەلایەن سێ کەسەوە دیتراوە براون، ترۆجیلۆ، راپینویتز لە ڕوانگەی پالومار، ئەو دیتنەوەش بە ھۆکاری تەلیسکۆبەوە بوو.

## سەرچاوەکان

* زانیاری دەربارەی ھەسارۆکەی ئێریس

پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرە کورتەباڵاکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:تەنە فەلەکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە
پۆل:سیستمی خۆری
ڕوانگەی پالۆمار

وێنۆک| تەلیسکۆبی ئاسمانی لە تاقیگەیی پالۆمار

**ڕوانگەی پارانال** (بە ئینگلیزی: Palomar Observatory) یەکێکە لە روانگە گەورەکانی وڵاتی ئەمریکا، تەلیسکۆبەکی گەورەی لێ جێگیرکراوە بە تیرەی ٥ مەتر کە ناوی **تەلیسکۆبی ھیڵە**.

ئەو روانگەیە لە بەرزی ١٧٠٦ مەتر لەسەر چیای پالۆمار بە دووری ٨٠ کیلۆمەتر لە دووری سان دییگۆ، ھەروەھا بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ لەسەر یەک گەورەترین تەلیسکۆبی جیھان بووە.  

[وێنۆک|ئاجین شومیکر و کارۆلین شومایکەر لە تەنیشت [تەلیسکۆبی شمیدت]]

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
دیسنۆمیا (مانگ)

وێنۆک|ئیریس و مانگی دیسنۆمیا لەلایەن تەلیسکۆبی ھابڵەوە

**مانگی دیسنۆمیا** (بە ئینگلیزی: Dysnomia ناوە فەرمیەکەی: (136199) Eris I Dysnomia) جۆرە مانگێکی ھەسارۆکەی ئیریسە لەلایەن مایک بروان و تیمەکەی دۆزراوەتەوە.

## دۆزینەوە و ھۆکاری ناولێنان
مانگەکە دۆزرایەوە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا، لە ڕوانگەی کیک لە ھاوای لەلایەن مایک براون و تیمەکەی.

ناوی **دیسنۆمیا** ناوی کچی خوای دووبەرەکی یە لەلایەن گریکەکانەوە، ئەو ناوەش لەلایەن مایک براونەوە پێشنیارکرا.

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی ئیریس و دیسنۆمیا

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:تەنە فەلەکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە
پۆل:مانگەکانی کۆمەڵەی خۆر
پۆل:سیستمی خۆری
فیزیکی ھاوچەرخ

**فیزیکی هاوچەرخ** یان **فیزیکی نوێ** () بریتییە لەو بەشە لە فیزیک کە لە دوای ساڵی ١٩٠٠وە سەری ھەڵداوە و چەندین بیردۆزی لەخۆ گرتووە وەک بیردۆزی کوانتەم.

فیزیکی کلاسیک و فیزیکی هاوچەرخ زیاتر بە چەند پێوەرێک لێک جیا کراونەتەوە. بۆ نموونە خێرایی زۆر (نزیک لە خێراییی ڕووناکی) یاخود ڕەفتاری تەنۆلکە وردەکان (وەک ئەلێکترۆن و پڕۆتۆن و … ھتد) ڕاڤە دەکرێن بە فیزیکی هاوچەرخ.

## سەرچاوەکان
*

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیزیای ھاوچەرخ
ھەسارەی شەموولە

**ھەسارەی شەموولە** بەو ھەسارۆکانە دەگۆترێ کە یەکێتی فەلەکناسانی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٦ بەو ھەسارۆکانەیان دەگۆت کە تەنی ئاسمانین و لە دەوری خۆر دەخوولێنەوە یاخوود لە دەوری ئەستێرەیەک لە کۆمەڵەکە، ئەو ھەسارە شەموولانە ھەسارە نین و ھەروەھا مانگیش نین ھەتا لە دەوری گەڕەستێرەیەک خوول بکەن. 

ئەو زاراوەیەیی **ھەسارەی شەموولە** لە پاشی ساڵی ٢٠٠٦ەوە سەری ھەڵدا لە کاتەکدا کە یەکێتی فەلەکناسانی نێودەوڵەتی چەند تەنێکی کۆمەڵەی خۆری دیاریکرد کە ئەو تەنانە بەشەک لە تایبەتمەندی ھەسارەیان ھەیە بەڵام ھەسارەش نین ھەروەھا مانگیش نین وە قەبارەیان ناگاتە تایبەتمەندی ھەسارەیەک ھەروەھا قەبارەشیان گەورەترە لە **تەنە گچکەکانی کۆمەڵەی خۆر**، ھەسارە شەموولەکان لە نێوان ئەو دوو جۆرە تەنەدان، ھەروەھا یەکەک لە زانای فەلەکی پێناسەی ھەسارەی شەموولە دەکا و دەڵێت **ئەو ھەسارە شەموولانە بە ھەسارەی تەواو دەچن بەڵام ھەسارەش نین**، بەڵام پاشی چەندین ساڵ ھێشتا بە تەواو پێناسەیەکی گوونجاوە نەکرایە لۆ ئەو تەنانە. 

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ڕەنگە هەسارە قەزەمەکان لە کۆتاییدا ڕێزیان لێ بگیرێت
* بی بی سی نیوز: پێشنیاری پرسیار و وەڵام بۆ هەسارەی نوێ. (ئینگلیزی)

پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرە کورتەباڵاکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:ھەسارە بچووکەکان
پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:جۆرەکانی ھەسارە
ھێڵکاریی ئۆیلەر

وێنۆک|ھێڵکاریی ئۆیلەر روونی دەکاتەوە جۆرە تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر روون دەکاتەوە

**ھێڵکاری ئۆیلەر** (بە ئینگلیزی: Euler diagram) ھۆکارێکە بۆ ڕوونکردنەوەی نمونەی کۆمەڵە و پەیوەندی شتانێک بە شتانێکیترەوە کە گرێدراوی یەکن یاخوود جیاوازی یەکن و نیشاندانی جیاوازیەکەیە، ئەو ھێڵکاریە بە ناوی زانای بیرکاریزانی سویسری لیۆنارد ئۆیلەرەوە کراوە.

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی ھێڵکاری ئۆیلەر

پۆل:لیۆنارد ئۆیلەر
ھەسارۆکەی ماکێماکێ

[وێنۆک|ھەسارۆکەی ماکیماکی لەلایەن [تەلیسکۆپی بۆشاییی ھەبڵ|تەلیسکۆبی ھەبڵەوە وێنە گیرایە]]

**ماکیماکی** ھەسارۆکە (ھێما: ; بە ئینگلیزی: Makemake) ھەروەھا بەناوبانگە بە **١٣٦٤٧٢ میکمیک** ئەو ھەسارۆکەیە سێیەم ھەسارۆکەیە بەپێی قەبارە لە کۆمەڵەی خۆر، ھەروەھا یەکەکە لە تەنە گەورەکانی پشتوێنی کویپێر، ھەروەھا تیرەکەی سێ لەسەر چاری ھەسارەی پلووتۆیە

وێنۆک|وێنەکی ھەسارۆکەی ماکێماکێ لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦

## سەرچاوەکان

* ماکێماکێ لە ماڵپەری ناسا

پۆل:گەردوون
پۆل:گەڕەستێرە کورتەباڵاکان
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:تەنە فەلەکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە
پۆل:تەنە ئاسمانییەکان
پۆل:سیستمی خۆری
ئێم کەی ٢ (مانگ)

وێنۆک|ھەسارۆکەی ماکێماکێ لەگەر مانگەکەی ئێم کەی ٢

**مانگی ئێس /٢٠١٥ (١٣٦٤٧٢** مانگەکی ھەسارۆکەی ماکێماکێ ھەروەھا نازناوی **MK2** پێدرایەلەلایەن ئەو تیمەی کە مانگەکەیان دیتیتەوە لە ٢٦ی ئەپرێلی ٢٠١٦، ئەو مانگە تیرەکەی بە مەزەندەوە نێزیکەی ١٧٥ کیلۆمەترە، مانگی ئێم کەی ٢ بە ٢١٬٠٠٠ کیلۆمەتر لە ھەسارۆکەی ماکێماکێ دوورە.

## سەرچاوەکان
* مانگی ھەسارۆکەی ماکێماکێ
* مانگی ئێم کەی ٢

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:سیستمی خۆری
ھەسارەی بچووک

[وێنۆک|[ھێڵکاریی ئۆیلەر روونی دەکاتەوە جۆرە تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر روون دەکاتەوە]]

**ھەسارەی بچووک** تەنێکی ئاسمانین و لە دەوری خۆر دەخوولێنەوە، ھەروەھا ئەو تەنانە ھەسارەی تەواو نین و کلکداریش نین، یەکەم ھەسارەی بچووک دیتراوە بە ناوی سێریس لە ساڵی ١٨٠١ لەو کاتیەوە ھەتا ئێستا بە نێزیکەیی ٤٠٠٠٠٠ ھەسارەی بچووک دیترایتەوە و بەشی ھەرە زۆریشی دەکەوت ناوچەیی پشتوێنی کویپێر

## ژمارەیان
سەدان ھەزار ھەسارەی بچووک دیترانەوە لە کۆمەڵەی خۆر لە ساڵی ٢٠٠٩، لەو ساڵەدا بەردەوام ھەسارەی بچووک دەدیترانەوە بە جۆرەک لە یەک مانگی ساڵی ٢٠٠٩ نێزیکەی ٣٠٠٠ ھەسارەی بچووک دیترانەوە، ھەروەھا ھەتا ئێستا ١٥٠٠٠ ھەسارەی بچووک ناوی فەرمی خۆی ھەیە.

## سەرچاوەکان
* رێژە لە ماڵپەری ناسا
* رێژە و ناوی ھەسارە بچووککان لە ماڵپەری وای پاک مشین

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:ھەسارە بچووکەکان
پۆل:سیستمی خۆری
سۆشیالیزمی لیبراڵ

**سۆشیالیزمی لیبراڵ** فەلسەفەیێکی سیاسیە کە بنەمای لیبراڵ دەخاتە ناو بۆ سۆشیالیزم. سۆشیالیزمی لیبراڵ بە بەراورد لەگەڵ دیموکراتیی کۆمەڵایەتیی ھاوچەرخ بووەئەو پشتگیری ئابووریی تێکەڵ دەکات کە ئەوە ھەردووک خاوەنداریی تایبەت و خاوەنداریی کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە لە بەشی سەرمایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لیبرالیزم
پۆل:سۆشیالیزم
پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:پێشکەوتخوازی
تەنە بچووکەکانی سیستمی خۆری

[وێنۆک| [گەڕەستێرۆچکەی ٢٤٣]]

**تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر** پاشی ئەوەی یەکێتی فەلەکناسانی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٦ پێناسەی لۆ ئەو تەنە گچکانە دانا بە ناوی **تەنە گچکەکانی کۆمەڵەی خۆر** (بە ئینگلیزی: Small Solar System body٩) ھەروەھا ئەو تەنانە دەخوولێنەوە لە دەوری خۆر، ھەروەھا دەزاندرێ کە یەکێتی فەلەکناسانی نێودەوڵەتی دەربارەی پێناسەکردنی ئەو جۆرە تەنانە لە گەردوون کۆبوونەوەین ئەنجامدایە و پێناسەی ھەسارەی شەموولە و ھەسارەی گچکە و ھەسارەیان کردیە:

>

ئەوانە بەشەکن لە تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر و پێناسەکانیان:
* گەڕەستێرۆچکە: تەنێکی کۆمەڵەی خۆری گچکەیە، گچکەتر لە ھەسارە و گەورەتر لە بەردەکی ئاسمانی، جیاوازی گەڕەستێرۆچکە لەگەر کلکدار ئەوەیە کە کلکدار تاوی پرووشکی ئاگرینی لەگەلە کاتەک لە خۆر نێزیک دەبتەوە.
* کلکدار: تەنێکی بەستووی بچووکە کە بە دەوری کۆمەڵەی خۆردا دەسوڕێتەوە و تەنیا لەو کاتانەش بە دیار دەکەوێت کە زۆر لە خۆرەوە نزیک دەبێتەوە.
* بەردی ئاسمانی: بە بەردەکانی ئاسمان دەوترێ، ئەو بەردانە بوونیان ھەیە لە کۆمەڵەی خۆر بە قەبارەی جیاواز لە بچووک و گەورە و مامناوەند، ئەو بەردانە زوو و زۆر دێنە بەرگەھەوای ھەسارەی زەوی ئەو دیاردەیە لەسەر زەوی پێیدەوترێ شەبەنگ.

## سەرچاوەکان
* [ کۆبوونەوەی یەکێتی فەلەکناسانی نێودەوڵەتی \ لە ڕێکەوتی ١٨ مایۆی ٢٠١٠\ کۆپیەکی پارێزرایە لە ماڵپەری [وەیباک مەشین]]

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:تەنەکانی سیستمی خۆری
پۆل:ھەسارە بچووکەکان
پۆل:سیستمی خۆری
ڕیسێرچ گەیت

**ڕیسێرچ گەیت** () بریتییە لە تۆڕێکی کۆمەڵایەتی زانستی بۆ بەیەکەوە بەستنەوەی زانایان و زانست خوازان لە سەرتاسەری جیھان. لەم سایتە دەشێ ئەکاونتێک دروست بکرێ و توێژینەوە، پرسیار، وەڵام دانەوە بخرێتە بەردەست گشت بکارھێنەران.

ئەم سایتە لە ساڵی ٢٠٠٨ لە لایەن دوو پزیشکی ڤایرۆس ناس و زانایەکی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا بنیاد نرا. دواتر بنکەکەی گوازرایەوە بۆ بێرلینی ئەڵمانیا. لە ٢٠١١ تەنھا ٢٥٠٠٠ کەس بەکاری دەھێنا، بەڵام لە ٢٠١٤ بەکارھێنەرانی گەیشتنە شەش میلیۆن کەس.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕە پرۆفێشناڵەکان
پۆل:ڕاژەکانی تۆڕی کۆمەڵایەتی
پۆل:وێبگە زانستییەکان
نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان

[وێنۆک|چەپ|بنکەی سەرەکی نەتەوەیەکگرتووەکان [نیویۆڕک ستی]]
**نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان** (بە ئینگلیزی: United Nations Trusteeship Council) یەکیک لە شەش ئەندام سەرەکیەکەی نەتەوە یەکگرتووەکانە، لەگەڵ کۆڕی گشتیی؛ ئەنجومەنی ئاسایش؛ ئەنجومەنی ئابوۆری و کۆمەڵایەتی؛ ئەنجومەنی سەرپەرشتی؛ و دادگای نێونەتەوەییی داد.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
هئیەکە (مانگ)

[وێنۆک|ھەسارۆکەی [ھاومی (ھەسارۆکە)|ھاومی و مانگی هئیەکە]]

**مانگی هئیەکە** (بە ئینگلیزی: Hiʻiaka) گەورەترین مانگی ھەسارۆکەی ھاومیە، ناوی مانگەکە لە ناوی کچی (ھاومی) وەرگیرایە کە خوای سەرپەرشتیکار بووە لە دوورگەی گەورەی ھاوایی، ئەو مانگە خوول دەکاتەوە لە ماوەی ٤٩٫١٢ ± ٠٫٠٣ خوولەک. بە دووری ٤٩٨٨٠ ± ١٩٨ کیلۆمەتر، تیرەی مانگەکە نێزیکی ٣٠٠ کیلۆمەترە و ئەو مانگە چارەم یاخوود پێنجەم تەنی گەورەی تەنەکانی پاشی ھەسارە نێپتۆنە کە پاشی پلووتۆ گەورەترین تەن شارۆن (مانگ)ە. پاشان ئیریس (ھەسارۆکە) و دیسنۆمیا (مانگ) دێن.

## ئاشکراکردن
هئیەکە یەکەم جار لەلایەن دەستەی **رودۆڵف**ەوە ئاشکراکرا لە ٢٦ی یەنایەری ٢٠٠٥.

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی مانگی هئیەکە

پۆل:گەردوون
پۆل:تەنە فەلەکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
نامەکە (مانگ)

[وێنۆک|وێنەیەک لەلایەن [ەلیسکۆبی ھەبڵەوە کە ھەسارۆکەی ھاومی و مانگەکانی نیشان ئەدا]]

**مانگی نامەکە** (بە ئینگلیزی: Namaka (moon) گچکەترین مانگی ھاومییە، ئەو مانگە بە ناوی ناماک کرایتەوە کە خوای زەریا بوو لە میتۆلۆژی ھاوایی یەکەک بوە لە کچەکانی ھاومی، تیرەی مانگی نامەکە نێزیکەیی ١٧٠ کیلۆمەتر دەبی..

## ئاشکراکردن
نامەکە ئاشکراکرا لە ٣٠ یۆنیوی ٢٠٠٥ بەڵام لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ راگەیندرا.

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی نامەکە وج ھاومی، چۆنیەتی مانگ گیران لەسەر ھەسارۆکەی ھاومی

پۆل:گەردوون
پۆل:تەنە فەلەکییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
ئەی تی ئار

215px|وێنۆک|چەپ|ئەی تی ئار٧٢
**ئەی تی ئار** (،  بە مانای **فڕۆکەی گواستنەوەی ھەرێمی** دێت) بەرھەمھێنەری فڕۆکەی ئیتالی-فەڕەنسیە و بنکەی سەرەکی لە فڕۆکەخانەی تولووز بلانیاک لە شاری بلانیاکی فەرەنسا دایە.
ئەم کۆمپانیا لەلایەن ئێرەوسپۆسیۆلی (ئێستا ێیەبەس) فەرەنسا (ئێستا ئێرباس) و ئێریتالیا (ئێستا لیۆناردۆ)ی ئیتالیا لە ١٩٨١ پێک ھێنرا.
بەرھەمی سەرەکی فڕۆکە ئەی تی ئار ٤٢ و ئەی تی ئار٧٢ زۆرتر لە ١٬٥٠٠ فڕۆکەیان فرۆشتووە و لەسەر٢٠٠ کارپێکەری لە زیاتر ١٠٠ وڵات ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکانی بواری فڕۆکەوانی
پۆل:کۆمپانیاکان
پۆل:کۆمپانیاکانی فەڕەنسا
پۆل:کۆمپانیاکانی ئیتالیا
وزەی با

وێنۆک|وێستگەی بەرھەمھێنانی کارەبا لە با لە شاری شینژیانگ، چین.
**وزەی با** یان **ھێزی با** بەکارھێنانی بایە بۆ پەیداکردنی وزەی میکانیکی لەناو توربینەکانی با بۆ سوڕاندنەوەی بەرھەمھێنەری کارەبا. وزەی با بە وزەیەکی خاوێن و نوێبووەوە دادەنرێت و کاریگەری کەمتری ھەیە لەسەر ژینگە بە بەراورد بە سووتاندنی خەڵووزی بەردین بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا.

وێستگەی با پێکدێت لە چەندەھا توربینی با کە بەستراون بە گۆڕەڕی ھێزی کارەبایی. با لە وشکاییدا سەرچاوەیەکی ھەرزانی وزەی کارەبایە، بە بەراورد لەگەڵ خەڵووز و کێڵگە گازییەکان. بەکارھێنانی وزەی با لەسەر وشکانی کاریگەریش دەکاتە سەر دەشت و لەوەڕگاکان بەوەی کە ڕووبەرێکی زیاتر داگیر دەکات بە بەراورد لەگەڵ وێستەگەکانی دیکەی کارەبا، چونکە دەبێ ڕێژەیەکی زۆر دابنرێت و لە شوێنی جیاجیاش. بەڵام بەکارھێنانی وزەی با لەناو ئاودا باشتر و بەھێزترە وەک لە وشکانی بەوەی کە کاریگەریان کەمترە لەسەر ژینگە، بەڵام تێچووی دروست کردن و بەردەوامی خزتمەتگوزاری زیاتر.

لە ساڵی ٢٠١٨ قەبارەی وزەی با لە سەرتاسەری جیھاندا بە ڕێژەی ٩٫٦٪ لە سەدا زیادی کردوو بوو بە ٥٩١ گێگاوات و بەرھەمھێانی وزەی کارەبا بەھۆی با گەیشتە ٤٫٨٪ لە سەدای تەواوی وزەی کارەبای جیھان و ھەروەھا ١٤٪ لە سەدی یەکێتی ئەورووپا.

دانیمارک وڵاتێکە کە زۆرترین ڕێژەی بەکارھێنانی وزەی بای ھەیە کە لە ساڵی ٢٠١٧ ڕێژەی ٤٣٫٤٪ی کارەباکەی لە با وەردەگرت. بە لایەنی کەمەوە ٨٣ وڵاتی دیکە وزەی با بەکاردەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا.

## مێژوو
وزەی با بەکارھێنراوە ھەر لەو کاتەوەی مرۆڤەکان چارۆگەکانیان خستە بەر با. ئەو مەکینانەی کە بە با کاریان دەکرد بەکاردەھێنران بۆ دوورینەوەی گەنم و پەمپدانی ئاو. ئاشی ھەوایی و پەمپی با، لە وڵاتەکانی ئیران و ئەفغانستان و پاکستان پەرەیان پێدرا لە سەدەی نۆیەم.

وێنۆک|توربینی بای چارڵز برەش لە ١٨٨٨
یەکەم ئاشی ھەوایی کە بەکارھات بۆ دروستکردنی وزەی کارەبا لە سکۆتلەندا درووست کرا لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٨٨٧ لە لەیان پرۆفیسۆر جەیمس بلیت لە کۆلێژی ئەندەرسۆن. توربینەکەی ١٠ مەتریەکەی بلیت لە ناو باخچەیەک لە خانوەیەکی لە ڕۆژێکی پشوودا دانا بۆ ئەوەی خانووەیەکی بۆ ڕوناک بکاتەوە کە دەبێتە یەکەم خانوو کە سەرچاوەی ڕوناککەرەوەکەی وزەی با بێت.

## وزەی با
وزەی با وزەیەکی جوڵاوەی ھەوایە لە جوڵەدا، و پێشی دەوترێت با. بڕی تەواوی رۆشتنی وزەی با بەناو ڕوێکی خەیاڵی بە ڕووبەری A لە ماوەیەکی کاتدا t:

:E = \frac{1}{2}mv^2 = \frac{1}{2}(Avt\rho)v^2 = \frac{1}{2}At\rho v^3,

کە *ρ* چری ھەوایە؛ v خێرایی بایە؛ Avt قەبارەی ھەوایە کە تێپەڕ دەبێ بەناو A(کە وا دادەنرێت ئەستوون بێت لەگەڵ ئاڕاستەی با)؛ Avt*ρ* ھەورھا بارستاییە m کە بەناو A تێپەڕ دەبێت؛ ½ *ρv*2 وزەی جوڵاوەی جوڵەیی ھەوایە بەپێت یەکەی قەبارە.

ھێز، وزەیە لەسەر کات، کەواتە وزەی با لەسەر ڕووبەر A (بۆ نموونە: یەکسانە بە ڕووبەری خولانەوەی توربینی با) ئەوەیە:

:P = \frac{E}{t} = \frac{1}{2}A\rho v^3.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*
بێلقیس(شار)

**بێلقیس** (، ) شارێکی باکوری کوردستانە لە پارێزگای دیلۆک(گازی عەنتاب)

بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی ٩٦٬٢٢٩ کەس بووە، ٤٥کم لەناوەندی شاری دیلۆک دوورە و نزیکەی ٩٥کم لەشاری ئورفە دوورە، شارێکی کۆنی مێژووییە و ڕووداوی جۆربەجۆری بەخۆوە دیوە

## مێژوو
بەھۆی نزیکی لەشارە ڕۆمانیە کۆنەکانی وەک زەوگما و ڕومکاڵا زۆرینەی مێژوو نووسان پێیان وایە تەنھا قەڵایەکی سەربازی بووە بۆ پاراستنی شارەکانی نزیکی بەڵام سەرچاوەی تر ئاوەدانی شارەکە بۆ سەردەمی مادەکان دەگەڕێننەوە ئەمەش بەھۆی شێوازی باڵاخانە کۆن و قەڵایەکەی وە شارێکی جوان و خنجیلانە بووە بۆیە کوردەکان ھەرلەکۆنەوە بە بەلقیس بانگیان کردووە، زۆرینەی خەڵک شارەکە لەگەڵ شاری نوسەیبین تێکەڵی دەکەن ئەمەش بەھۆی پتەوی پەیوەندی مئژووییان، چونکە بێلقیس لە ڕووباری فورات نزیکە ھەرچی نوسەیبینە کەوتۆتە بەری ڕووباری دیجلە، لەسی دەیەی سەدەی ڕابردوو تورکیا بەشێوازی جۆربەجۆر پێکھاتەی دانیشتوانەکەی شێواندووە بەھۆی گرنگی پێنەدانی خەڵکەکە ناچاری کۆچکردن بوونەتەوە لەزێدی ئەوان عەرەبە ئاوارەکانی سووریای نیشتەجێکردووە

محەممەد عەلی پاشای میسر خەڵکی ئەم شارەیە، ھەربۆیە خۆی سەرپەرشتی جەنگی ١٨٣٩ی نەزیبی کردووە.

## ئەمانەش ببینە
* یەزیدیەکان (یەزدانیەکان)

## سەرچاوەکان
*
گۆڕەپانی مێردەکا

**گۆڕەپانی مێردەکا** (بە مالایی: Dataran Merdeka) گۆڕەپانێکە دەکەوێتە شاری کوالا لامپور، مالیزیا. دەکەوێتە بەرامبەر تەلاری سوڵتان عەبدولسەمەد. گۆڕەپانی مێردەکا بەمانای گۆڕەپانی ئازادی دێت. پێشتر وەک گۆڕەپانێکی یاری کریکێت یاری تێدا کراوە. لە ٣١ی ئابی ١٩٥٧، بۆیەکەمینجار ئاڵای یەکگرتوو (بەریتانیا) ھێنرایە خوارەوە و ئاڵای نوێی مالیزیا لێرە بەرزکرایەوە، لەم کاتەوە گۆڕەپاکەنە بووەتە شوێنێکی گرنگ بۆ بۆنە نیشتمانییەکانی مالیزیا.

## سەرچاوەکان
* بەشداربووانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، وتاری «Merdeka_Square»، لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠.

پۆل:جوگرافیای کوالا لامپور
پۆل:گۆڕەپانەکانی مالیزیا
گشتگری

**گشتگری** () بەم جۆرە لە نەخۆشیانە دەگوترێ کە دەتوانێ لە ناو مرۆڤەکان دا بە خێرایی بڵاو بێتەوە و ببێتە لەناو بردنی گشت مرۆڤایەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاھۆ
لیۆناردۆ ئێس پی.ئەی

**لیۆناردۆ ئێس پی. ئەی** () کۆمپانیای ھۆشەای ئیتالییە. ئەم کۆمپانیا دووەمین گرووپی گەورەی پیشەسازیی و گەورەترین گرووپی تەکنەلۆجیای پیشەسازییە لە ئیتالیا. ئەم کۆمپانیای چەن نەتەوەیی ئیتالی تایبەت لە تەکنەلۆجیای فڕین، بەرگری ھەروەھا ئاسایش. بنکەی سەرەکی لە ڕۆما و ١٨٠ بنکە ی ھەیە لە ھەموو جیھان.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکانی بواری فڕۆکەوانی
پۆل:کۆمپانیاکان
پۆل:کۆمپانیاکانی ئیتالیا
ئەنتۆنیۆ پاریراس

**ئەنتۆنیۆ دیۆگۆ دا سیلڤا پاریراس** (٢٠ی کانوونی دووەمی ١٨٦٠، نیتۆری – ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٧، نیتۆری) وێنەکێشێکی بەرازیلی بوو کە پتر لە بواری نەخشاندن و دیمەنی سروشتی کاری دەکرد.

## ژیاننامە
thumb|200px|ئەنتۆنیۆ پاریراس(ڕێکەوتەکەی نەزانراوە، بڵاوکراوەتەوە لە ١٩٢٠)

باوکی زێرینگر بوو کە نۆ منداڵی ھەبوو ئەنتۆنیۆلەھەموویان بچوکتر بوو لە ١٨٨٢ چوە ئەکادیمیای زانکۆیی بۆ ھونەر لە ریۆدی جانیرۆ، بەڵام دوای دوو ساڵ وازی لە زانکۆ ھێنا و چووە لای وێنەکێشی ئەلمانی جۆرج گریم (١٨٨٥)کە ئەوسا پەنابەربوو لە بەرازیل لە کێلگەکان کاری دەکرد و بەخۆرایی وانەی وێنەکێشانی بەھەوادارانی دەدایەوە. دوای دوو ساڵ لەخوێندنی لەلای جۆرج گریم ئاستی ھونەری بەرزبوویەوە و یەکێک لەتابلۆکانی لەلایەن ئیمپراتۆر پێدرۆی دووەم کردرایەوە.

ئەمە بووە ھۆی ئەوەی بتوانێت سەردانی ئەورووپا بکات و بتوانێت بچێتە زانکۆی دی بێل ئارت دی ڤێنیسیا (١٨٨٨)دوای دوو ساڵ گەڕایەوە بەرازیل و بەشداری "Exposição Gerais de Belas Artes "کرد. لەھەمان ساڵ توانی ببێتە مامۆستای دیمەنە سروشتیەکان لە سکێلی ناسیۆنال دی بێلاس ئارتیس (ENBA)، لەسەر ڕێچکەی مامۆستاکەی (گریم) دەڕۆیشت، بەڵام بەھۆی کۆک نەبوونی لەگەڵ ENBA لەبارەی گۆڕینی پەیرەوی خوێندنی، ھەستا بە دامەزراندنی خوێندگەیەکی تایبەت بەخۆی لە ژێرناوی "Escola do Ar Livre".

دوای ماوەیەکی کورت توانی ستۆدیۆی کارەکانی بباتە ژینگەی دەرەوە و تابلۆی سروشتی بکێشێت ھەروەھا ھەوڵەکانی چڕکردەوە لەبارەی بابەتە مێژووییەکان، ئەم کارانەی یارمەتی دان کە لەلایەن میریەوە بەربژێربکرێت بۆ نەخشاندنی تەلار و باڵاخانە حکومیەکان، وەک "Allegory of Apollo و Goddesses of the Hours"، کە تایبەت بۆ Palácio da Liberdade کاریدەکرد لەBelo Horizonte. وە توانی وێنەو رەنگی پێستی مرۆڤ جوانتر بەرجەستەبکات تابلۆ ڕووتەکانی ھاوکاربوون تاوەکو بتوانێت ستۆدیۆیەکی تایبەت بکاتەوە لە پاریس(١٩٠٦). ھەروەھا بوو بە نوێنەری پایەبەرزی ـ Société Nationale des Beaux-Arts لە ساڵی.

لە ساڵی ١٩٢٥ وەک باشترین ھونەرمەندی بەرازیلی ھەڵبژێردرا لەلایەن گۆڤاری Fon-Fon، گۆڤارێک بوو لەلایەن رەخنەگری ھونەری گۆنزاگا دۆکی دەردەچوو. ساڵی دواتر ھەمان گۆڤار ژیاننامەی ھونەرمەندی پەخشکرد و چووە ناو "Academia Fluminense de Letras [pt]". لە ١٩٣٣بەشداری دواھەمین پێشانگای خۆی کردلە "Jubileu Artístico" لە ساوپاولۆ. چوارساڵ دوای کۆچی دوایی ستۆدیۆکەی بوو بە مۆزەخانەیەکی ھونەری بەناوی «مۆزەخانەی ئەنتۆنیۆ پاریراس».

## ھەندێک لە کارەکان

پەڕگە:Antônio Parreiras - Fantasia, 1909.jpg|فانتازیا (١٩٠٩)
پەڕگە:Fim de romance by Antônio Diogo da Silva Parreiras 1915.jpg|کۆتاییی ئەوینی (١٩١٥)
پەڕگە:Parreiras-conquista.jpg|داگیرکردنی ئەمازۆن (١٩٠٧)
Antônio Parreiras - Agonia.jpg|ئاگۆنی (١٩١٥)
پەڕگە:Antônio Parreiras - Zumbi.jpg|زومبی (١٩٢٧)


## سەرچاوەکان
*

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەری فەرمی مۆزەخانەی ئەنتۆنیۆ پاریراس

پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٠
پۆل:ھونەرمەندەکانی سروشت
حەسەن شەریف

**حەسەن شەریف** (لەدایکبووی ١٩٦٩ لە گوندی کێستەی بەرواری باڵایە، لە پارێزگای دھۆک) گۆرانیبێژێکی کوردە بە زاراوەی کرمانجی.

## ژیان
حەسەن شەریف لە دایکبووی ١٩٦٩. خوێندنی سەرەتاییی لە گوندی کێستە و شاری دھۆک خوێندووە، بەڵام نەیتوانیوە تەواوی بکات. ئەو ھەر لە منداڵییەوە خولیای گورانی کوردی بووە، لە تەمەنی ١١ ساڵیدا دەستی بە ژەنینی ئامێری تەمبوور کردووە و لە ساڵانی دواتردا سازەکەی بۆ کۆمەڵێک ھونەرمەند ژەنیوە، لە ساڵی ١٩٨٥دا یەکەم گورانی بڵاو کردەوە بەناوی «تەمبورا من» ھەروەھا لە ساڵی ١٩٨٦دا بەرھەمێکی تری بڵاو کردەوە بە ناوی «باران باری».

لە ساڵی ١٩٨٧ بە ھۆی ھەڵوێستە سیاسییەکانی ھەروەھا ڕەنگدانەوە لە گورانییەکانیدا ناچار دەبێت شارەکەی بە جێبێلیت ڕوو بکاتە چیاکان کە ئەوکات شوێنی پێشمەرگەبووە، ھەروەھا دوای ئەنفالی بادینان لە ساڵی ١٩٨٨دا ناچار بە پەنابەری دەبێت لە شاری ئامەدی باکووری کوردستان.

ھەر لە ئاوارەییدا ئەلبوومیک بە ناوی «ھەڵەبجە-ھیرۆشیمای کوردستان» تومارکرد، کە ئەویش لەژێر چاودێرییەکی تۆند و بە مەرجی زۆری جەندرمەی تورکیا، تاوەکو ساڵی ١٩٩١ دەگەڕیتەوە باشوری کوردستان.

حەسەن شەریف، چەند گۆرانییەکی بە زاراوەی سۆرانی تومارکردووە کە لە فولکلۆرەوە وەرگیراون لە نموونەکانی "ئەشکی سۆر"، "بەچی ئەچی" و "ھەرمێ".

## بەرھەمەکان
* ھەڵبجە ١٠ گۆرانی
* خوزی ٩ گۆرانی
* توڕا ئەڤینێ ٩ گۆرانی
* تاڤی ١٢ گۆرانی
* نە ئەزبەنی ١١ گۆرانی
* ئاڤ و ئاڤ ١٢ گۆرانی

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
چڕکەرەوەی ئەلێکتڕۆن

**چڕکەرەوەی ئەلێکتڕۆن** () بریتیە لە تیوبێکی بۆش کە چەند پلێتێکی کانزایی بە شێوەیەکی دیاری کراو دانراون. کاتێک یەک ئەلێکتڕۆن لە سەرێکیەوە داخڵ دەبێت بەر ئەم پلێتانە دەکەوێتو چەند ئەلێکتڕۆنێکیتریش دەکەن بە ھاوڕێی خۆیان و پاشان بەیەکەوە بەر پلێتێکیتر دەکەون و ژمارەی ئەلێکتڕۆنەکان بەرەو چاند قات دەچێت. لە کۆتایی دا گورزەیەک ئەلێکتڕۆن لەسەرەکەی تری تیوبەکە دەردەچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامرازەکانی پێوان
پۆل:ئەلکترۆنی ڕادیۆ
ئێلزڤییر

وێنۆک|مۆری سەرەکی خانەوادەی ئێلزڤییر کە لە لایەن کۆمپانیەکەوە بەکار دێت.
**ئێلزڤییر** () بریتییە لە بڵاوکراوەیەکی ئەڵمانی کە لە بواری زانستی و تەکنیکی و پزیشکی شت بڵاو دەکاتەوە. بە ھەزاران گۆڤار لە خۆ دەگرێت کە ھەندێکیان بە شێوەی چاپ کراو ھەندێکیشیان وەک **ساینس دایرێکت** (science direct) تەنھا بە شێوەی ئەلێکتڕۆنی بڵاو دەکەنەوە. دوای ئەم بڵاوکراوەیە سپرینگەر ساینس+بزنس مدیا دێت کە هاوشێوەی ئەم بڵاوکراوەیە لە بابەتی بڵاوکردنەوەی پەرتووک و گۆڤاری زانستی لە چەندین بواری جیادا ئیش دەکات.

ئێلزڤییر ساڵانە لە لایەن ٢٥٠٠ گۆڤارەوە نزیک ٤٧٠ ھەزار توێژینەوە و ووتار بڵاو دەکاتوە. نزیکەی ١٦ میلیۆن دۆکیۆمێنت و سی ھەزار پەرتوکی ئەرشیف کراوی ھەیە. ساڵانە نزیک بە میلیاردێک لە دۆکیۆمێنتەکانی دادەبەزێنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ھۆڵەندایە
شەبەنگپێوی بارستایی

**شەبەنگپێوی بارستایی** () ڕێگەیەکی شیکەرەوەیەیە بۆ دۆزینەوەی ڕێژەی بارستایی لەسەر بارگەی کارەبایی. ھێڵکاریەکە لە شێوەی باڕچاتە و تەوەرەی ئەستونی بریتیە لە چڕی. ئەم تەکنیکە لە زۆر بواری جیاواز دا بە کار دەھێنرێت کە مەبەست لێی دۆزینەوەی جۆری پێکھاتو و ڕێژەی بەشداری کردنی پێکھاتەکانی مادەیە.

نمونەیەکی باڵای ئەمجۆرە ئامێرانە بریتیە لە شەبەنگ پێوی بارستایی پلازمای جوت کراوی سەپێنەر. 
## سەرچاوەکان

پۆل:ئامرازەکانی پێوان
پۆل:زانستی ماددە
ئەکواوێدەر

**ئەکواوێدەر** کۆمپانیایەکی ڕاگەیاندنی ئەمریکییە پێشبینیەکانی کەشوھەوای جیھان دەخاتەڕوو.

ئەکواوێدەر لە ساڵێ ١٩٦٢ لە لایەن جویل مایەرز دامەزراوە، کە خوێندکاری خوێندنی باڵا بووە لە زانکۆی پێنسیلڤانیا و ماستەری ھەیە لە پێشبینی کەشوھەودا و پێشتر لە کۆمپانیایەکی غاز لەو ویلایەتە کاریکردووە.

## بەرھەم و خزمەتگوزارییەکان
پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری کەشوھەوا بە کەناڵە ناوخۆییەکانی ئەمریکا لە نێوێشیاندا کەناڵی Bloomberg Television، و تۆڕی رادیۆکانی ئەمریکا بەشێک لە رۆژنامەکان.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* Skymotion لەلایەن AccuWeather

پۆل:کۆمپانیا تەکنۆلۆژیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
شەبەنگە بارستایی

**شەبەنگە بارستایی** () بریتییە لە ھێڵکاریەک کە تەوەرەی ئەستونی بریتیە لە چڕی و تەوەرەی ئاسۆیی بریتیە لە ڕێژەی بارستایی لە سەر بارگە. ھێڵکاریەکە بریتیە لە شی کردنەوەی کیمیایی نمونەیەک لە ڕێی شەبەنی بەدەست ھاتوو. ئەم زانیاریە لەڕێی ئامێری **بارستایییە شەبەنگ پێو** دادۆزرێتەوە. ئەم ئامێرانەش لە ڕێی چەند تەکنیکێکی جیا ئیش دەکەن و چەند جۆرێکی جیاوازیان ھەیە.

## سەرچاوەکان
تیرۆری میکۆنۆس

thumb|ناوی ئەوکەسانەی لە میکۆنۆس لەگەڵ شەڕەفکەندی دا تێرۆر کران، لە سەرەوەڕا
 ١- سادق شەڕەفکەندی  ٢- فەتاح حەبدوولی  ٣- ھۆمایوون ئەردەلان  ٤- نووری دێھکۆردی|300px|چەپ
ڕووداوی **کوشتنی چێشتخانەی میکۆنۆس** (، ھەروەھا بە **ڕووداوی میکۆنۆس** ناسراوە) سەرکردەی ئۆپۆزسیۆنی کوردی-ئێران سادق شەرەفکەندی، ھۆمایون ئەردەڵان، فەتاح عەبدولی و نوری دێھکوردی، لە چێشتخانەی یۆنانیی میکۆنۆس لە بەرلین، ئەڵمانیالە ١٧ ئەیلوولی ١٩٩٢ کوژران.
لەلایەن دادگای ئەڵمانی باوەڕ وایە بکوژەکان پەیوەندیان لەگەڵ دەزگای ھەواڵگری ئێران ھەبووە.

## ڕووداو
ڕۆژی پێنج شەممە، حەڤدەھەمی مانگی ئەیلوولی ١٩٩٢، کاتژمێر ٢٢:٥٠، سێ پیاو بە شوێن یەکدا بەرەو دەرگای چوونە ژوورەوەی ڕێستۆرانتی میکۆنۆس ڕۆیشتن. یەکەم کەس، ئەمین، لە دەوروبەری ڕێستۆرانت و لەبەر دەرگاکەی وەستا بۆ ئەوەی بەرگری لە چوونە ژوورەوەی مڵۆزم بکات. بەنی ھاشمی لەبەر دەرگا یەخەی خۆی ھەتا ژێر لووتی ھەڵدا و چوە ناو رێستورانەکەوە، کەسی سێھەم واتە راحیل بەشوێنیدا چوە ژوورەوە. ھەردوکیان بەناو ساڵۆنەکەدا تێپەڕین و چوونە ژووری پشتەوھ. نۆ کەس لە ئەندامانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی بە دەوری دوو مێزی پێکەوە لکاوەوە لەلای دەستی چەپی ژوورەکە دانیشتبوون. دوو کەسەکەی وا تازە ھاتبوونە ژوورەوە لەپشت یەکەم و دووھەمین کەس راوەستان. بەنی ھاشمی جانتاکھ ی خۆی کە رەشاشێکی تێدابوو، بەرز کردەوە و لەملا تا ئەولای مێزەکەی دایە بەر دەسڕێژی گوللە. رەشاشەکە ٢٦ کوللەی بە سێ جار تەقاند و دوای ئەوە راحیل بە دەمانچە کوللەێکی لە مێشکی سەر و دوو کوللەی لە زگی شەڕەفکەندی و کوللەێکی لەسەری ئەردەڵان دا. بە خێرایی لە چوونە دەرەوە و ھاورێ لەگەڵ کەسی سێھەم وا لەبەر دەرگا وەستابوو، بەرەو ترومبیلێک رۆیشتن کە چاوەڕوانیان بوو، سوار بوون و ھەڵاتن.

## گرووپی لێدان
تاقمی لێدان لەم کەسانە پێک ھاتبوو:
* عەبدولڕەحمان بەنی ھاشمی (ناسراو بە شەریف)، بەرپرسی گرووپ و ھەڵگری رەشاش، ئیرانی
* عەبباس حوسێن راحیل (ناسراو بە عیماد عەمەش و راغیب)، ئەو کەسەی وا گوللەی خەلاسی ھاوێشت، لوبنانی
* سەید محەممەد یوسف ئەمین (ناسراو بە ئەبومحمد و بەھەشتی)، پاسەوانی بەر دەرگا، لوبنانی
* فەزلوڵڵا حەیدەر (ناسراو بە ئەبوجەعفەر)، ڵێخوڕری ترومبیلی ھەڵاتن، لوبنانی

## دەرئەنجامی عەمەلیات
سادق شەرەفکەندی، ھومایون ئەردەلان، فەتاح عەبدولی و نوری دێھکوردی لە ھێرشێکی شێوازی مافیا لە رێستورانی میکۆنوس لە شەقامی پراگی شاری بەرلین لە نزیکەی ١١ پاش نیوەڕۆ لە ١٧ ئەیلول ١٩٩٢ کوژران.سێ قوربانی دەستبەجێ مردن، و چوارەمین کەسیش (نووری) لە نەخۆشخانە مرد.
عەزیزوڵڵا تەبیب غەففاری، ئەندامی رێکخراوەی فیدائیانی خەلق و خاوەنی رستورانەکە بریندار بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە ئێران
پۆل:وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٩٢
حیزبوڵڵای لوبنان

**حیزبوڵڵای لوبنان** (، ) پارتێکی سیاسیی و گرووپی چەکداری ئیسلامیی شیعەیە لە لوبنان. باڵی میلیشیایی حیزبوڵڵا دەستەی جیھادە.و باڵی سیاسیی لە پەرلەمانی لوبنان وەفاداری بۆ بەرەی بەرگرییە. حەسەن نەسروڵڵا لەوەتەی کوژرانی عەباس موسەووی لە ١٦ی شوباتی ١٩٩٢ ھەتا کاتی تیرۆرکردنی لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، سکرتێری گشتیی حیزبوڵڵا بوو. گرووپەکە لەگەڵ باڵی سەربازیی لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئیسرائیل، کەنەدا و لووتکەی عەرەبی، ڕێکخراوێکی تیرۆریست ڕەچاو دەکرێت. ھەروەھا ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو، شانشینی یەکگرتوو، ئوسترالیا، ئەڵمانیا، ئەرژەنتین، ھۆلەند، پاراگوای، کۆلۆمبیا، ھۆندووراس و یەکێتیی ئەورووپا تەنھا باڵی سەربازیی حیزبوڵڵایان قەدەغە کرد.

حیزبوڵڵای لوبنان لە دوای شەڕی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢ لەلایەن پیاوانی ئایینی لوبنانی کە لە نەجەف خوێندنیان کردبوو، دامەزرا. ئەو مۆدێلەیان وەرگرت کە ڕووحوڵڵا خومەینی دوای شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ دای نابوو و دامەزرێنەرانی ئەو حیزبە «حیزبوڵڵا»یان وەک ناوێک وەرگرت کە خومەینی ھەڵیبژاردبوو. ئەم ڕێکخراوە بە پشتیوانی ١٥٠٠ ڕاھێنەری سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیو کۆکردنەوەی گرووپە شیعەکانی جۆراوجۆرەکانی لوبنان بۆ ڕێکخراوێکی یەکگرتوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاری ئیسرائیل لە باشووری لوبنان پێک ھات.

## پەیوەندییەکانی دەرەوە
[252px|وێنۆک|سەردانی نەسروڵڵا لە [عەلی خامنەیی، ڕێبەری مەزنی ئێران لە تاران، ئابی ٢٠٠٥]]
حیزبوڵڵا پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ئێران ھەیە. ھەروەھا پەیوەندی لەگەڵ سەرکردایەتی سووریا ھەیە، بە تایبەتی سەرۆک حافز ئەسەد (تا مردنی لە ساڵی ٢٠٠٠) پشتیوانی لێدەکرد. ھەروەھا ھاوپەیمانێکی نزیکی ئەسەدە و سەرکردەکەی بەڵێنی پشتیوانی لە شەڕی سووریای دا.ھەرچەندە حیزبوڵڵا و حەماس لەڕووی ڕێکخراوەیییەوە پەیوەندییان نییە، بەڵام حیزبوڵڵا مەشقی سەربازی و ھەروەھا پاڵپشتی دارایی و ئەخلاقی بۆ ئەم گرووپ فەلەستینییە سوننە دەکات. جگە لەوەش حیزبوڵڵا لایەنگرێکی سەرسەختی ئینتیفازەی دووەم بوو.

بەرپرسانی دژە تیرۆری ئەمریکا و ئیسرائیل دەڵێن حیزبوڵڵا پەیوەندی بە ئەلقاعیدەوە ھەیە (یان ھەبووە)، ھەرچەندە سەرکردەکانی حیزبوڵڵا ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکەنەوە. ھەروەھا ھەندێک لە سەرکردەکانی ئەلقاعیدە، وەک ئەبو موسعەب زەرقاوی و پیاوانی ئایینی وەھابی، حیزبوڵڵا بە کافر (لادەر) دادەنێن؛ بەڵام بەرپرسانی ھەواڵگری ئەمریکا پێیان وایە پەیوەندییەک ھەبووە لە نێوان حیزبوڵڵا و کەسایەتییە ئاست نزمەکانی ئەلقاعیدە کە لە ئەفغانستان ھەڵھاتوون بۆ لوبنان؛ بەڵام میشێل سەماھا، وەزیری پێشووی ڕاگەیاندنی لوبنان ڕای گەیاندووە کە حیزبوڵڵا ھاوپەیمانێکی گرنگی حکوومەت بووە لە شەڕی دژ بە گرووپە تیرۆریستییەکان، ھەروەھا «ھەوڵی ئەمریکا بۆ بەستنەوەی حیزبوڵڵا بە قاعیدە» بە «سەرسووڕھێنەر» وەسف دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:حیزبوڵڵای لوبنان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٨٢
پۆل:حیزبەکانی لوبنان
پۆل:تەوەری بەرگری
محەممەد تۆفیق عەلاوی

**محەممەد تۆفیق عەلاوی** () سیاسەتمەدارێکی عێراقیە، لە (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠)بوو بە سەرۆک وەزیرانی عێراق دوای دەست لەکارکێشانەوەی عادل عەبدولمەھدی بەھۆی داواکاری خۆپێشاندەرانی عێراقیەوە، پێشتر وەزیری پەیوەندیەکان بووە لە حکومەتی عێراق ھەروەھا ھەمان پۆستی ھەبوو لە حکومەتەکەی مالیکی (٢٠٠٦)، بەڵام لە ٢٠١٢بەھۆی گەندەلی کابینەکە و ململانێیە ڕەگەزپەرستیەکانی ناو حکومەتەکە ناچاری دەست لەکارکێشانەوە بوو.

## خوێندن
محەممەد عەلاوی خوێندکاری ئەندازیاری نژیاروانی بووە لەزانکۆی بەغدابەڵام بەھۆی چالاکیە ڕامیاریەکانی لە لایەن حکومەتی سەددام حوسێن داواکراوە، ناچاربووە عێراق جێبھێلێت بەئاراستەی لوبنان و لەزانکۆی ئەمریکی لە بەیروت خوێندنی نژیاروانیەکەی تەواو کردووە، دواتر لوبنانیشی جێھێشتووە بەرەو شانشینە یەکگرتوەکان

## کاری بازرگانی
لە ئینگلتەرا ھاوکات لەگەڵ خوێندنی لە خوێندنی باڵادا دەستدەکات بەدامەزراندنی ھاوبەشگایەکی بواری تەزبەری کارەبایی بەناوی (ھاوبەشگای تۆفیق عەلاوی) کە جۆرەھا تەزبەری ڕووپێچراو بە پلاستیک وچیمەنتۆی دروستدەکرد. بەڵام ھاوبەشگاکە ئابلوقەی خراسەر لەلایەن حکومەتی عێراقیەوە لە ١٩٩٧بە بیانووی ئەوەی ھاوبەشگاکە ھی پارتە بەرھەڵستکارە شیعەکانە و بەرھەمەکەی لەدژی ئاسایشی عێراق بەکاردێت. دوای داخستنی ھاوبەشگاکە ئەمجارە لەبواری بەرنامەکاری کۆمپیوتەری ھاوبەشگایەکی دامەزراند جگە لە چەندین کاری تر لە بواری خانووبەرە لە لوبنان و مەغریب و ئینگلتەرا.

## کۆربەندی ئاینە نێودەولەتیەکان
محەممەد عەلاوی لە سوێس بەشداری کۆربەندی ئاینە نێودەولەتیەکانی کرد وەک نوێنەری موسڵمانان، ئەم کۆربەندە لەچوارچێوەی لوتکەی مرۆڤایەتی بەسترا لەساتی جەنگی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا

## پۆستە رامیاریەکانی
محەممەد عەلاوی بەشداری لە کۆنگرەی سەڵاحەددین کرد بۆ پارتە بەرھەڵستکارەکان (١٩٩٢)ھەروەھا بەشداری کۆنگرەی لەندەن ی کرد لە ٢٠٠٢بەرلە ڕوخانی سەددام، لە ٢٠٠٥وەک نوێنەری گەل چووە ناوپەرلەمانی عێراقەوە. محەممەد عەلاوی ئامۆزای ئەیاد عەلاویە کە پارتی بەرھەڵستکاری باڵای نیشتمانی عێراقی دامەزراند.

لە ٢٠٠٦بەھۆی پاڵپشتی ئەیاد عەلاوی پۆستی وەزیری پەیوەندیەکانی وەرگرت لە کابینەکەی مالیکی. دوای پانزەمانگ دەستی لەپۆستەکەی کشاندەوە، چەندین جار خۆی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران بەربژێرکردوە. ئەندام پەرلەمان بووە لەبەرەی بەرھەڵستکاران. لە کابینەی ٢٠١٠گەڕاوەتەوە ھەمان پۆستی وەزاری، ھەم دیسان دەستی لەکارکێشایەوە بەھۆی دەستێوەردانی مالیکی لەکارەکانی.

## پۆستی وەزیری پەیوەندیەکان
محەممەد عەلاوی لە (٢٠٠٦–٢٠٠٧)ھەروەھا (٢٠١٠–٢٠١٢)وەزیری پەیوەندیەکان بووە، لەھەردووجاریشیدا دەستی لەکارکێشاوەتەوە بەھۆی ململانێکانی مالیکی

سیاسەتی محەممەد عەلاوی ڕووبەروبونەوەی گەندەلیە. بەھۆی پۆستی وەزاریەکەی ڕووبەروی گەندەڵی و بەرتیل بۆتەوە ھەروەھا چاودێری ووردی ھەموو ئەو بەڵێننامانە کردوە کە وەزارەت بەستویەتی لەگەلیان. ئەو ھاوبەشگایانەی بەرتیلیان داوەتە کارمەندانی وەزارەتەکەی خستونیەتی ناو لیستی ڕەش و بەبڕی ٪‏٣٠ بەڵێننامەکانی سزای داون، بەھۆی ئەمەوە بەردەوام لەگەڵ مالیکی ناکۆک بوینە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
سەرکردەکانی وڵاتانی عەرەبی

چوارچێوە|نەخشەی وڵاتانی عەرەبی
ئەم خشتەیە ناوی ھەموو ئەوسەرکردانە لەخۆ دەگرێت کە سەرۆکایەتی وڵاتانی عەرەبی دەکەن کە سەرجەمیان پانزە سەرۆک کۆمار و چوارپاشا و دوو میر و یەک سولتانە:
* بەتەمەنترین سەرۆک میری کوێتە میر سەباح ئەحمەد جابر ئەلسەباحە، کەلە ١٩٢٩ لەدایک بووە ھەروەھا بچوکترین سەرۆکیش میری قەتەرە میر تەمیم کوڕی حەمەد کوری خەلیفەی دووەمە لەدایک بووی ١٩٨٠یە.
* کۆنترین سەرۆک پاشای ئوردەنە پاشا عەبدوڵلای دووەمە کە ماوەی ٢٠ساڵە لەسەرتەختی پاشایەتیە؛ نوێترین سەرۆکیش سولتانی عومانە سولتان ھەیسەم کوری تاریق ئالسەعیدە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆمکاری عەرەبی
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:کۆلکەوتارەکانی سیاسەت
بەرنامەی جیھانی خۆراک

وێنۆک|چەپ|لۆگۆی بەرنامەی جیھانی خۆراک
**بەرنامەی جیھانی خۆراک** (**WFP**) لقی یارمەتیی خۆراکی نەتەوە یەکگرتووەکان و گەورەترین ڕێکخراوی مرۆڤییە برسییەتی جیھانی و ئاسایشی خۆراک بەرەو پێش دەبات. خەڵاتی نۆبڵ لە بواری ئاشتی بۆ ساڵی ٢٠٢٠ بەم ڕیکخراوە بەخشرا

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
ئانیۆن

**ئانیۆن** () بریتییە لە ئایۆنێک کە ژمارەی ئەلێکتڕۆنەکانی زیادترە لە پڕۆتۆنەکان. بەمشێوەیە تێکڕای بارگەکەی دەبێ بە سالب (-).

## سەرچاوەکان
کاتیۆن

**کاتیۆن** () بریتییە لە ئایۆنێک کە ژمارەی ئەلێکتڕۆنەکانی کەمترن لە پڕۆتۆنەکان. بەمشێوەیە تێکڕای بارگەکەی بریتی دەبێ بە موجب (+). بۆ نموونە تیشکی ئاڵفا لە ناوکی ھێلیۆم کە دوو پڕۆتۆنی ھەیە، پێکھاتووە. ئەم ئایۆنە ئەلێکتڕۆنەکانی لێسەندراوە و بەم شیوەیە کۆی بارگەکەی بریتییە لە (2e+) واتا بارگەی دوو ئەلێکتڕۆن بە موجەب.

## سەرچاوەکان
ڕیچارد ھارمۆن

وێنۆک|ریچارد ھارمۆن

**ریچارد ھارمۆن** (لەدایکبووی ١٨ی ئابی ١٩٩١، میسیساگا، ئانتاریۆ) ئەکتەرێکی کەنەدییە.

## کارەکان
بەشداری لە فیلمی ڕووبەرووبوونەوەی گۆڕ ٢ و زنجیرەی ١٠٠ کەسەکە کردووە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان
پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
میلانی لوران

**میلانی لوران** (؛ لەدایکبووی ٢١ی شوباتی ١٩٩٨٣) ئەکتەر، گورانیبێژ، پیانیست، نووسەر و دەرھێنەرێکی فەرەنسییە. میلانی لوران لە پیشەسازی فیلمی فەرەنسیدا وەک ئەکتەریکی سەرکەوتوو خۆی سازکردووە.

لوران لە خانەوادەیەکی جوولەکە لە پاریس لەدایکبووە، و لە تەمەنی شانزدە ساڵیدا لە لایەن جیرارد دیپاردیو لە درامایەکی ڕۆمانسی بە ناوی «The Bridge» ڕوڵێکی بچووکی پێدەدرێت لە ساڵی ١٩٩٩دا.

## فیلمۆگرافی
### فیلمۆگرافیی ھەڵبژاردە
پێڕستی ئەو فیلمانەی ڕۆڵیان تێیدا بینیوە

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی
پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی
پۆل:گۆرانیبێژانی جوو
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشی نایابی کاستێک لە فیلمێکی سینەماییدا
دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم

وێنۆک|دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم
وێنۆک|شێوەی بەلوری کە پێی دەگوترێ ڕۆتایڵ

**دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم** یان **تیتانیا** () بریتییە لە ژەنگی تیتانۆم کە لە ئەنجامی کارلێکی کیمیایی لە نێوان تیتانیۆم و ئۆکسیجین ڕوو دەدات (TiO2). لە زۆر بابەتی جیاوازدا بەکار دەھێنرێن وەک کرێمی دژە خۆر و ڕەنگی خواردن. تەنھا لە ساڵی ٢٠١٤ بڕی ٧٫٥ ملۆن تەن بەرھەم ھاتوە و ساڵانە بڕەکەی لەزیاد بوون دایە.
وێنۆک|بڕی بەرھەم ھێنانی ساڵانە دوانە ئۆکسایدی تیتانیۆم

## سەرچاوەکان
بریجانتین

**بریجانتین** بریتییە لە کەشتییەکی ئاوی خاوەن دوو ستوون لەگەڵ چاڕۆگە کە لەپێشەوەی دەبەسترێت چاڕۆگەکانی پێشەوەی تەواو چوارگۆشەیین لەگەڵ دوو چاڕۆگەی ناوەڕاست کە سەرەکیین، چاڕۆگەی دواوەش تەواو چوارگۆشەییە و بۆ گۆرینی ئاراستەی کەشتی سوودی لێدەبینرێت.

ئێستا لەئەمریکا کەشتی چاڕۆگەداری نوێ دروست دەکەن کە چارۆگە چوارگۆشەییەکەی پێشەوەی نییە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:جۆرەكانی كەشتی
پۆل:بریجانتینەکان
بنجامین بریجز

**بنجامین بریجز** (؛ لەدایکبووی ٢٤ی نیسانی ١٨٣٥، ماساچوستی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) دەریاوانێکی ئەمریکی بوو. کاپتنی کەشتی بەناوبانگی ماری سلیست بووە کەلە تشرینی دووەمی ١٨٧٢ لەزەریای ئەتلەسی لەگەڵ خێزان و کچەکەی شوێن بزربوون.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٨٧٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٥
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:ماری سلێست
ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی فڕۆکەوانیی مەدەنی

222px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی فڕۆکەوانیی مەدەنی
**ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی فڕۆکەوانیی مەدەنی** ئیکائۆ (بە ئینگلیزی: *International Civil Aviation Organization*، بە کورتی: *ICAO*) یەکێک لە ئاژانسە تایبەتیەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانە. ڕێسا و تەکنیکەکانی گەڕانی ھەوای نێودەوڵەتی دەگۆڕێت و پلان دا دەنێت و پەرەسەندنی گواستنەوە ھەوای نێودەوڵەتی چاودێری دەکات تا سەلامەت و گەشە کردنی ڕێکوپێک دڵنیا بکات.
بنکەی سەرەکی ئیکائۆ لە شاری مۆنتریال ھەرێمی کێبێکە لە کەنەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٧
دی گراشیا (بریجانتین)

**دی گراشیا** () بریجانتینێکی کەنەدی بوو لە ساڵی ١٨٧١ لە بیر ریڤەر دروستکرا لە نۆڤاسکۆشیا. ناونانی ئەم بریجانتینە بەم ناوە بۆ واتاکەی دەگەرێتەوە لەزمانی لاتینی دا کە بە واتای «لەبەخششی خوداوەیە». دی گراشیا لە ساڵی ١٨٧٢ بەناوبانگ بوو دوای دۆزینەوەی کەشتی ماری سیلیست لەلایەن کاپتن مۆر ھاوسەوە، کاتێک بینی بەوێڵی لەنزیک دورگەکانی ئەزور دەجولێتەوە بەنارێکی. کەشتیەکە ڕاپێچ دەکەن لەگەڵ خۆیان بۆ گیبرالتار. سەرەتا تاوانباریان دەکەن و دەبنە جێی گومانی دادگاکە، بەڵام دواتر وەک ڕزگارکەر لەدادگا دێنەدەرەوە بە خەڵاتێکی ٨٣٠٠ دۆلاری.

## سەرچاوەکان
*
پۆل:ماری سلێست
تاوەری کاتژمێریی جوبلی

وێنۆک|تاوەری کاتژمێریی جوبلی
**تاوەری کاتژمێریی جوبلی** دەکەوێتە شاری جۆرج تاون لە مالیزیا، تاوەرێکی کاتژمێرییە وەک یادەوەری بۆ شاژنە ڤیکتۆریا جوبلی بەریتاننی درووستکراوە. تاوەرەکە بەرزییەکەی ٦٠ پێیە، ھەر پێیەک بەمانای ساڵێک لە خزمەتەکانی شاژن دەگەیەنێت. تاوەرەکە لە ساڵی ١٨٩٧ تەواوبووە. لەکاتی جەنگی جیھانی دووەم تاوەرەکە زیانی بەرکەوتووە بەھۆی بۆمبارانکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرە کاتژمێرییەکانی مالیزیا
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پێنانگ
پۆل:تەلارسازی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی
دوورگەی سپێنسەر

**دوورگەی سپێنسەر** () بریتییە لە کۆمەلگەیەکی لادێ نشین لە پارێزگای کەمبەرلاند لە ھەرێمی نۆڤاسکۆشیا، کە کەوتووەتە بەری خۆڕئاوای کەنداوی جریفیل. ھەموو ئەم کۆمەڵگەیە بەناوی دوورگەیەکی بچووک کراوە کە کەوتووەتە ٤٥ ° ١٩′٥٠ ″ N 64 ° ٤١′٣٠ ″ W ترۆپکێکیشی ھەیە کە ھەمان ناوی ھەیە Cape Spencer. بەپێی قسەی سەرزاری گوندەکە، ئەم ناوە لە پیاوێک خوازراوە کە ناوی سپینسەربووە بەتەنھا لەم دوورگە نێژراوە. ھەروەھا پیاوێکی بازرگانی بەریتانیش ھەبووە بەناوی سینسەر کە کۆمەلگەکەی دروست کردوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دوورگەکانی نۆڤا سکۆشیا
شەبەنگپێوی بارستایی پلازمای جووتکراوی سەپێنەر

چەپ|وێنۆک|260x260پیکسڵ|گڕی ئاگرین تایبەت بە ICPMS بۆ بەرھەم ھێنانی پلازما لە گازی ئارگۆن
**شەبەنگپێوی بارستایی پلازمای جووتکراوی سەپێنەر** (؛ کورتکراوەی ICP-MS) جۆرێکە لە شەبەنگپێوی بارستایی کە بۆ لێکۆڵینەوە لە بڕ و جۆری کانزاکان و ھەندێ لە ناکانزاکان بەکاردێت. ئەم جۆرە ئامێرانە لە توانایان دا ھەیە تا چڕی ١٠١٥ (ppq کورت کراوەی part per quadrillion) لە ماددە بپێوێت. خێرایی و ھەستیاری ئەم ئامێرە وای لێکردوە کە زۆر بابەتی کیمیای شیکردنەوە و زۆرێ لە بابەتە تەئلیلیەکانی تر بەکار بێت.

## شێوەی ئیش کردن
### شێوەی ئامادە کردنی نموونە
#### گازی ئارگۆن
لە ICP-MS سەرچاوەی دروست کردنی ئایۆن، بریتیە لە پلازمای گازی ئارگۆن کە پلەی گەرمیەکەی دەگاتە ٨٠٠٠ کلڤن. سەرەتا پلازما بە ھۆی مەشعەلێک لە جنسی کوارتز بەرھەم دەھێنرێت. پاشان نموونەی تاقی کردنەوەکە بە شێوەی تۆزکراو دەپڕژێنرێت و بە ھۆی بەر کەوتنی بەو پلازمایەوە دەبێ بە ئایۆن.(M → M+ + e-)بەکار ھێنانی گازی ئارگۆن بە دوو ھۆکار دێت: ئەکەم بە ھۆی فراوانی گازی ئارگۆن کە ھەرزانترە لەو گازانەی کە لە کۆتا کۆڵۆمی خشتەی توخمە کیمیاییەکان (ناسراو بە گازەکانی نۆبڵ) نوسراوون. ھەروەھا ووزەی یەکەم **[[ووزەی ئایۆنی]]** بەرزترە لە توخمەکانی وەک ھێلیۆم، فلۆر، و نیۆن. کەواتە پلازمای گازی ئارگۆن خێراتر و ئاسانتر دەتوانێت ئەلێکتڕۆنێک لە ماددەی نموونە وەرگرێت و بیکات بە ئایۆن. لەم شێوەیەش دا ئایۆنی ماددەی کانزایی زیادتر دەتوانن لە ناوەندەکەدا بمێننەوە.

#### لەیزەر
بە گشتی بۆ بە ئایۆن کردنی نموونە کانزاییەکان سود لە لەیزەر وەردەگیرێت. لەم تەکنیکەش دا نموونەکە پێویستە لە شێوەی ھەورێک لە دەنکۆڵەی زۆر ورد بپڕژێنرێنە ناو پلازما.

#### بەھەڵمبوون
تەکنیکێکی تر بریتیە لە بە ھەڵم کردنی ماددەکە بۆ ئەوەی ئاسان تر ئاڕاستە بکرێ بۆ ناو پلازماکە.

### جیاکردنەوە
بە مەبەستی دروست کردنی پەیوەندی لە نێوان بەشی پلازما و بەشی شەبەنگ پێوی بەرستایی، پێویستە ئایۆنەکانەکانی نموونەکە بە ناو جیاکەرەوەیەک دا تێ بپەڕن کە تیرەکەی دەگاتە نزیک ١ تا ٠٬٤ میلیمەتر. بۆ ئەم مەبەستەش پێویستە بۆشاییەکی گونجاو فەراھەم بکرێت بۆ ئەوەی ئایۆنەکان داخڵ بەم تیوبە ببن.

پێش جیاکردنەوەی بارستایی، پێویستە ئایۆنە موجەبەکان (کە بە ھۆی پلازماکەوە بەرھەم ھاتوونە) جیا بکرێنەوە لەو گەردە بێ بارگانە. بۆ ئەم مەبەستەش دوو شێوە ئیش کردن ھەیە:
# بەکار ھێنانی خانەیەک کە بە ھۆی بەرکەوتنەوە کارلێک دەکات بە شێوەیەک کە ئەم خانانە وەک فیلتەرێک کار دەکەن بۆ تێپەڕینی تەنھا ئایۆنە موجەبەکان.
# بە کار ھێنانی ناوەندی کارلێک. لەم شێوەیەدا بە بەکار ھێنانی گازی کرلێک کەر وەک ئۆکسیجن و ھێلیۆم ڕێگری دەکەن لەو بەشەیەی کە پێویست ناکات لە نموونەکەدا بمێنێت.

### پێوانەکردن
ئایۆنە موجەبەکان لە سەر ئەساسی نسبەی بارستایی لەسەر بارگە (m/z) جیادەکرێنەوە و پاشان بە ھۆی پڕۆسەی فۆتۆکارەبایی دەبینرێنەوە. بە ھۆی کۆمیۆتەرێکەوە داتای بەدەست ھاتوو شی دەکرێتەوە.

## بەکارھێنانی لە تەکنۆلۆژیای نانۆ
بە ھۆی ئەم ئامێرەوە دەشێ لە یەک کاتدا چەندین توخم دیاری بکرێت. ھەر وەھا زۆر ھەستیارە و بچوکترین بڕ دەدۆزێتەوە. یەکێک لە بە کارھێنانەکانی بۆ تەنۆلکە نانۆییەکانە.

## سەرچاوەکان
ئاسمانگەرەکان (فیلم)

وێنۆک

**ئاسمانگەرەکان** () فیلمێکی سەرکێشی ئینگلیزییە کەلەچیرۆکێکی ڕاستەقینەوە سەرچاوەی گرتوە، لە ساڵی ٢٠١٩ تۆم ھارپەر دەری ھێناوە، سیناریۆی فیلمەکە لەلایەن جاک تۆرن نووسراوەتەوە، فیلمەکە لە پەرتوکی "بەربونەوە بۆ سەرەوە"٢٠١٣وەرگیراوە، کە ڕیچارد ھۆلمز نووسیویەتی. بەرھەمھێنانی تود لەیبەرمان و دەیڤد ھۆبێرمان و ھارپەرە، ئەستێرەکانی فیلمەکە ئێدی ڕیدماین و فیلیسیتی جۆنز و ھیمش پێتل و تۆم کۆرتینایە

بۆیەکەم جار لەسەرئاستی جیھان لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٩ لە میھرەجانی تیلۆرایدی سینەمایی نمایشکرا، دواتر لە ھەمان ساڵ لە میھرەجانی سینەمایی نێودەولەتی تۆرەنتۆ نمایش کرا. لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ لە سینەماکانی شانشینی یەکگرتوو نمایشکرا، لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نمایشکرا.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە بەریتانییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییەکانی ساڵی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە چیرۆکییە ناھێڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی فۆڕ دی ئێکس
ئێن بی سی

**دەستەی ڕاگەیاندنی نیشتیمانی** () یان **ئێن بی سی** (NBC) تۆڕێکی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە لە لایەن کۆمپانیای ئێن بی سیی جیھانییەوە (لقێکی کۆمکاست) خاوەندارێتی دەکرێت. بنکەکەی دەکەوێتە ناوەندی ڕۆکفێڵەر لە شاری نیویۆڕک و ھەروەھا بنکەی تریشی لە لۆس ئانجلەس و شیکاگۆ ھەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* Official History and Milestones for NBC Universal
* Museum of Broadcast Communications – NBC History
* NBC Logo Creation History

پۆل:ئێن بی سیی جیھانی
پۆل:کۆمپانیاکانی چێژبەخشی کە لە شاری نیویۆرکن
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئیلیزا تایلۆر

**ئەڵیزا تایڵۆر** (؛ لەدایکبووی ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩) ئەکتەریکی ئوستراڵیە بەناوبانگە بە بە رۆڵی (جاین تیمینس) لە زنجیرەی *دراوسێ* کاتی دەرکەوتنی لەو زنجیرەیە لە ساڵانی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠٠٨ بوو، ھەروەھا رۆڵ گێرانی لە زنجیرەی ١٠٠ کەسەکە لە کەناڵی The CW لە ساڵی ٢٠١٤ەوە ھەتا ئێستا.

## ژیانی تایلۆر
تایلۆر لەدایک بووە لە شاری مێلبۆرن لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩، دایکی تایلۆر وێنەگرێکی کۆمیدیە و باوکیشی کۆمیدییایە، دایک و باوکی خاوەنداریەتی کافێیەک دەکەن لە شاری مێلبۆرن، تایلۆر لە قوتابخانەی ناوەندی (کالدێر) تەواوی کردییە، هەروەها لە ٦ی ئایاری ٢٠١٩ ژیانی هاوسەرگیری پێکهینا لەگەر بۆب مۆرلی .
## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی ئیلیزا ئەرشیفی سەرەکی لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧
* ئیلیزا و بەژداریکردنی لە ١٠٠ کەسەکە کۆپیەکی پارێزراو لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ماڵپەری وەیباک مەشین
* زەماوەندی ئیلیزا و بۆب ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩
## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئەلیزا لە ماڵپەری IMDb
* ئەلیزا لە تویتەر

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
لیندسی مۆرگان

وێنۆک|لیندسی مۆرگان لە کاتی قسەکردن لە وندرکونی ٢٠١٨ لە کالیفۆرنیا

**لیندزی مۆرگان** کارەکتەرێکی ئەمریکیە، لە ٢٧ی شوباتی ١٩٩٠ لە ھیووستنی ئەمریکا لە دایک بووە.

## فیلمۆگرافی
لیندسی بەژداری چەندین فیلم و زنجیرەی کردووە ئەوانیش:
* ١٠٠ کەسەکە
* نەخۆشخانەی گشتی
* چۆن دایکتم دیت

## سەرچاوە
* لیندسی و بەژداریکردن لە زنجیرەی ١٠٠ کەسەکە ئەرشیفی سەرەکی لە ٢٧ی ئازاری ٢٠١٩
* لیندسی و بەژداری نەخۆشخانەی گشتی 
## بەستەرە دەرەکییەکان
* لیندسی مۆرگان لە ماڵپەری IMDb
* لیندسی مۆرگان لە ماڵپەری  AllMovie

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:زیندووان
فرانسیس لایت

**فرانسیس لایت** (١٧٤٠ – ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٧٩٤) گەڕیدەیەکی بەریتانی بوو، دامەزرێنەر و دۆزەرەوەری پێنانگی کۆلۆنی بوو کە ئەمڕۆ پێی دەگوترێت جۆرج تاون. باوکی فرانیس، ویلیام لایت دۆزەرەوەری شاری ئەدێلاید دادەنرێت لە باشووری ئوسترالیا.

## سەرچاوەکان
* فرانسیس لایت، بەشدارییەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، لەڕۆژی ٥ی شووباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٠
پۆل:مردووانی ١٧٩٤
پۆل:دۆزەرەوە بریتانییەکان
پۆل:مێژووی پێنانگ
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
دەستەی پەخشی لوبنانی

**دەستەی پەخشی لوبنانی** (، ) دەزگایەکی راگەیاندنە سەر بە پارتی (القوات اللبنانیة)، ساڵی ١٩٨٥ بۆ گەیاندنی ھەواڵ و دیدی پارتەکە لە گەرمەی شەڕی ناوخۆی لوبنان دامەزرا. بەڵام دوای کۆتاھاتنی شەڕ دەزگاکە خۆی بێلایەن کرد.

بیار ئەلزاھر سەرۆکی ئەنجومەنی بەرێوەبردنەو میر وەلید بن تەڵاڵ میلیۆنێری سعودیایی لە سەدا ٤٩ ی پشکەکانی لە و دەزگایەدا ھەیە و پشکەکانی تر دابەشکراون بەسەر چەند کەسانێکی تری سیاسەتمەدارو ھونەرمەندەوە. ھەروەھا بۆندێکی ھاوپشکی لەگەڵ کەناڵی عەرەبی MBC و بۆندی تر لەگەڵ کەناڵی ترەوە ھەیە.

کەناڵەکانی سەر بە دەستەی پەخشی لوبنانی رۆلێکی کاریگەریان لەسەر تەماشەکەرانی لوبنانی و عەرەبی درووستکرد. کۆمەڵێک بەرنامەی کارلێکی وەک (ستار ئەکادیمی و ستودیو الفن و ھتد) و ھەبوونی بێژەری کارامەی وەک: جیزیل خوری (خاوەنی بەرنامەی (حوار العمر)) و سیمۆن ئەسمەر (لە کلام الناس) و مەی شدیاق و تۆنی خەلیفەو رۆلا سەعد ھۆکار بوون بۆ سەرکەوتنی ئەم کەناڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی
جیزیل خووری

**جیزیل خوری** () ژنە راگەیاندکارێکی لوبنانیە ئیستا لە کەناڵی بی بی سی عەرەبی بەرنامەی (المشهد) پێشکەش دەکات. لە دایکبووی ساڵی (١٩٦١)ە خێزانی چالاکوانی چەپی دیموکراتخوازی لوبنانی (سمیر قصیر) ـە کە لە ساڵی ٢٠٠٥ لە لوبنان تیرۆرکرا. دوو منداڵی لێ ھەیە بە ناوی مەروان و رەنا.

گرنگترین وێستگەکانی ژیانی جیزیل لە بواری راگەیاندندا بریتین لە:
* بەرنامەی (المشهد)، لە کەناڵی ئاسمانیی بی بی سی عەرەبی، ٢٠١٤ تا ئێستا.
* ستۆدیۆ بەیرووت، کەناڵی (العربية)
* بالعربي، کەناڵی العربية
* حوار العمر، کەناڵی ئێڵ بی سی

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:ڕۆژنامەوانانی لوبنانی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەیرووت
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
سەمیر قەسیڕ

**سەمیر قەسیڕ** () ڕۆژنامەوان و پرۆفیسۆرێکی زانکۆ بوو. لە دایکبووی ساڵی (١٩٦٠) لوبنانە، لە باوکێکی دیانی بە رەگەز فەلەستینی و دایکێکی خەڵکی سووریا. ھەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا لە مێژووی ھاوچەرخە. خاوەن بیری چەپی دیموکراتخواز بوو لە رۆژنامە و گۆڤارەکانی لوبنان و فەرەنسا دەینووسی. ساڵی ٢٠٠٤ بەشدار بوو لە دامەزراندنی پارتی چەپی دیموکراتخواز لەگەڵ ئەلیاس عەتەلڵا و نەدیم عەبدولسەمەد. دژی ھەژموونی سووریا بوو لە لوبنان. ساڵی ٢٠٠٥ لە لوبنان تیرۆرکرا و ئەنجامدەرانی تا ئێستا نەزانراون. مێردی بێژەری ناودار (جیزیل خوری)ە.

## سەرچاوەکان
* پێگەی سەرەکی
* دەزگای سەمیر قەسیڕ

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم