open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چین (ژینناسی)

لە باسی پۆلپۆلکردنی گیانداران لە ژینناسیدا، **چین** پلەیەکی تاکسۆنۆمییە کە لە چەند ڕێزەیەک لە پاڵ یەکا دروست دەبێ. پلەکانی دیکە لە گەورەوە بۆ بچووک بریتین لە مەڵبەند، شانشین، ھۆز، ڕێزە، خێزان، جنس و، جۆر، کە چین دەکەوێتە نێوان ھۆز و ڕێزەوە.

## سەرچاوەکان

* [Class (biology)](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Class_(biology))
١٨٣٢ فێرمانی ئێزیدییەکان

لە ساڵی ١٨٣٢، نزیکەی ٧٠٬٠٠٠ ئێزیدی لەلایەن میرە کوردەکان بەتایبەتی بەدرخان بەگ و میر محەممەد ڕەواندزی، کوژران. ئەم هێرشانە دژ بە ئێزیدییەکان بوو، و هەزاران گوند و ماڵی ئێزیدی وێران کرا و زۆرینەی کوژران.

## ‎هێرشەکان
لە ساڵی ١٨٣٢ خوێناویترین ڕووداو دژ بە ئێزیدییەکان  ویداکو ٧٠٬٠٠٠ کوژران. بەدرخان بەگ و میر محەممەد ڕواندزی لە شاخەکان کۆمەڵکوژی ئێزیدییەکان دەکرد. موحەممەد پاشا یەکەم هەڵبژاردنی دانی بە ئێزیدییەکان، یان قبوڵکردنی ئیسلام یان کوژراون، کە ئەوانی قبوڵ نەکردن کوژران. زۆربەی ئێزیدییەکان هەوڵیاندا بۆ فرار لە شەنگال و ناوچەکانی کوێستانی پارێزگای شەنگال، بەڵام چەندێک لەوانە بەرەو دجڵە ،ۆیشتن چونکە نازانستن بە خوێندن و هەڵکەوتن، کە نزیکەی ١٢٠٠٠ کەس لە کەنارەکانی ڕووباری دجڵە کوژران. عەلی بەگ، سەرکردەی ئێزیدییەکان، دەستگیر و بە جەستەی کوژران. ژنان و منداڵانی ئێزیدی دووپات کراون و بە بازاڕەکان فرۆشتراون. هەمان کات، لە تیاری نزیکەی ١٠٠٠٠ ئێزیدی لەلایەن فرمانەکان کوژران و سەرەکان بۆ دجڵە هێناون. ئەم کوژرانیە یەکێک بوو لە قورسترین کۆمەڵگەکانی مێژووی کورد-ئێزیدی و لە بەهار ١٨٣٢ ڕوودا. موحەممەد پاشا و بەدرخان بەگ یەکگرتوو کەوتنەسەر ئێزیدییەکان لە شەخان. لە ١٨٤٣، سەردانی ئەڵیا بەرێزینا، لە نێرگەی نینەوا نوسراوە کە چەند هەزار ئێزیدی لەلایەن موسڵمانەکان کوژران.  هەروەها، زۆربەی ئێزیدییەکان لە ساڵەکانی ١٨٣٠ و ١٨٤٠ لەسەر هەولەکانی بێدڵی فراربوون بۆ ناوچەکانی کۆکەز لە هەرێمی ڕووسیا هەڵگەڕا. هێشتا شەنگال، شێخان و کۆکەز ناوچەکانی گەورەی ئێزیدییەکانن.

## سەرچاوەکان
كونكەری قامیشی شەكری ئەفریقی

**کونکەری قامیشی شەکری ئەفریقی** (بە ئینگلیزی: African sugarcane borer، ناوی زانستی: Eldana saccharina) جۆرێکە لە مۆرانە (moth) کە بە یەکێک لە زیانبەخشترین نەخۆشییە کشتوکاڵییەکان دادەنرێت بۆ بەرھەمەکانی وەک قامیشی شەکر و گەنمەشامی لە ئەفریقا.

ئەم مێرووە بە شێوەیەکی سەرەکی لە قۆناغی کرمۆکە (larva)دا زیان دەگەیەنێت، کاتێک خۆی دەخاتە ناو قەدی ڕووەکەکانەوە و تونێلی تێدا لێدەدات، کە دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی بەرچاو لە بەرھەم و کوالێتیی دانەوێڵەکە.

## شرۆڤە و دەرکەوتن
مۆرانەی پێگەیشتوو (Adult Moth): مۆرانەیەکی قەبارە مامناوەندە و باڵەکانی ڕەنگێکی قاوەیی-کاڵ یان زەردباویان ھەیە، کە یارمەتیی خۆشاردنەوەی دەدات لەناو گەڵا وشکەکاندا. درێژیی باڵەکانی لە نێوان ٣٠-٤٠ میلیمەتردایە. مۆرانەکان شەوگەڕن و بە ڕۆژ خۆیان دەشارنەوە.

کرمۆکە (Larva): قۆناغی زیانبەخشی ئەم مێرووەیە. کرمۆکەکە ڕەنگێکی سپی-کرێمی یان خۆڵەمێشیی کاڵی ھەیە و سەری قاوەییەکی تۆخە. درێژییەکەی دەتوانێت بگاتە نزیکەی ٣٠ میلیمەتر. جەستەیەکی نەرمی ھەیە و بە شەویلکەی بەھێزەوە قەدی ڕووەکەکان کون دەکات.

## سووڕی ژیان
سووڕی ژیانی ئەم مێرووە لە چوار قۆناغ پێکدێت:

**ھێلکە**: مێینەکان ھێلکەکانیان لەسەر گەڵای ڕووەکەکە یان لە نزیک بنجی قەدەکەوە دادەنێن.

**کرمۆکە**: دوای ھەڵھاتن لە ھێلکە، کرمۆکەکان دەستبەجێ دەست دەکەن بە چوونەناو قەدی ڕووەکەکەوە. ئەم قۆناغە وێرانکەرترین قۆناغە و ماوەکەی چەند ھەفتەیەک دەخایەنێت.

**پووشکە**: کاتێک کرمۆکە بە تەواوی گەشە دەکات، لەناو قەدی ڕووەکەکە یان لەناو خاکدا خۆی دەکاتە پوupa.

**مۆرانەی پێگەیشتوو**: دوای ماوەیەک، مۆرانە پێگەیشتووەکە لە پوupaکە دێتە دەرەوە بۆ ئەوەی جووت بێت و سووڕەکە دووبارە بکاتەوە. ماوەی ژیانی مۆرانەی پێگەیشتوو کورتە و تەنھا بۆ زاوزێکردنە.

## زیانە کشتوکاڵییەکان
وێنۆک|قامیشی شەکر

کونکەری قامیشی شەکر بە یەکێک لە مەترسیدارترین زیانبەخشەکان بۆ چەندین جۆری دانەوێڵە لە ئەفریقا دادەنرێت. زیانە سەرەکییەکانی بریتین لە:

* **کونەڕێ (تونێل Tunnel) لێدان**: کرمۆکەکە کونەڕێ لەناو قەدی ڕووەکەکەدا لێدەدات، کە دەبێتە ھۆی پچڕانی ڕێڕەوی گواستنەوەی ئاو و خۆراکی ڕووەکەکە.
* **کەمکردنەوەی بەرھەم**: ڕووەکە تووشبووەکان لاواز دەبن، گەشەیان دەوەستێت، و بڕی بەرھەمی دانەوێڵە یان شەکر بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکات.
* **شکانی قەد (Deadheart)**: زۆرجار قەدی ڕووەکەکە لە شوێنی کونکردنەکەدا دەشکێت، کە پێی دەوترێت "دڵی مردوو".
* **ھەوکردنی لاوەکی**: کونەکان ڕێگە بۆ کەڕوو و بەکتریای زیانبەخشی تر خۆش دەکەن کە بێنە ناو ڕووەکەکەوە و زیانی زیاتر بگەیەنن.

جگە لە قامیشی شەکر، ھێرش دەکاتە سەر بەرھەمەکانی تری وەک گەنمەشامی، جۆ، برنج، و چەندین جۆری تری گژوگیای گەورە.

## بەرگیری و بەڕێوەبردن
بەرگیریکردنی ئەم ئافاتە قورسە چونکە کرمۆکەکان زۆربەی کات لەناو قەدی ڕووەکەکەدا پارێزراون. چەندین ڕێگا بۆ بەڕێوەبردنی بەکاردەھێنرێت:

**بەرەنگاربوونەوەی زیندەیی**: بەکارھێنانی دوژمنی سروشتی، وەک جۆرەھا مێروولە و زەردەواڵەی مشەخۆر کە ھێرش دەکەنە سەر ھێلکە و کرمۆکەکانی.

**ڕێکارە کشتوکاڵی**: لێکردنەوە و لەناوبردنی پاشماوەی ڕووەکە تووشبووەکان دوای دروێنە بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی پووشکەکان.

**بەرگریی بۆماوەیی**: چاندنی ئەو جۆرە ڕووەکانەی کە بە شێوەیەکی سروشتی بەرگرییان لەم ئافاتە زیاترە.

**بەرەنگاربوونەوەی کیمیایی**: بەکارھێنانی قڕکەرە کیمیاییەکان، ھەرچەندە زۆرجار کاریگەرییان سنووردارە و زیانی ژینگەیی ھەیە.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
١٠١ دالماتیانی

**١٠١ دالماتیانی** () فیلمێکی ئەنیمەیشنی کۆمیدی، دەرھێنەری فیلمەکە ڤۆڵفگانگ ڕیزەرمان، ھامیلتۆن لوسک و کلاید جیرۆنیمی. ھەروەھا بەرھەم ھێنراوە لەلایەن والت دیزنی پرۆداکشنز بڵاوی کردووەتەوە. مۆسیقای فیلمەکە لەلایەن ئاوازدانەر جۆرج برونس داڕێژراوە. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٦١ لە وڵاتە یەکگرتووەکان نمایشکرا.

## ڕۆڵە دەنگییەکان
* ڕۆد تایلۆر لە دەنگی پۆنگۆ
* کەیت باوەر و لیزا دەیڤز لە دەنگی پێردیتا
* بێتی لو گێرسۆن لە دەنگی کرۆێلا دی ڤیل
* مارتا وێنتوورث لە دەنگی نانی
* بێن ڕایت لە دەنگی ڕۆجەر ڕادکلیف
* لیزا دەیڤز لە دەنگی ئانیتا ڕادکلیف
* جۆرج پێلینگ لە دەنگی دانی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ١٩٦١
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە خێزانەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای کتێبی منداڵان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی واڵت دیزنی
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن ستۆدیۆز
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان
قامیشی شەکر

**قامیشی شەکر** (بە ئینگلیزی: Sugarcane، ناوی زانستی: Saccharum officinarum) جۆرێکە لە ڕووەکی گژوگیایی فرەساڵەی بەرز کە سەر بە ڕەگەزی Saccharumـە. قەدەکانی پتەو، بەنددار، و پڕ لە ڕیشاڵن و دەوڵەمەندن بە ساکارۆز (sucrose)، کە لە ناو شلەی قەدەکەیدا کۆدەبێتەوە. ئەم ڕووەکە لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە سەری ھەڵداوە و ئێستا لە سەرانسەری جیھاندا لە ناوچە گەرمەکاندا دەچێنرێت.

قامیشی شەکر لە ڕووی بڕی بەرھەمھێنانەوە گەورەترین بەرھەمی کشتوکاڵیی جیھانە. شەکر و ئیسانۆڵ (بۆ بایۆفیوڵ) دوو بەرھەمی سەرەکیی ئەم ڕووەکەن.

## شرۆڤەی ڕووەکناسی
قامیشی شەکر ڕووەکێکی گژوگیاییە کە دەتوانێت باڵای لە نێوان ٢ بۆ ٦ مەتر بەرز ببێتەوە. قەدەکانی چەندین بەندیان ھەیە و لەوێوە گەڵاکانی گەشە دەکەن. ئەم قەدانە سەرچاوەی سەرەکیی شەکرن، کە نزیکەی ١٢-١٥٪ی کێشی قەدەکە پێکدەھێنن. قامیشی شەکر لە خێزانی گژوگیاکانە (Poaceae)، کە خێزانێکی گرنگی ئابوورییە و دانەوێڵەکانی وەک گەنم، گەنمەشامی، و برنج لەخۆدەگرێت.

## مێژوو
بنەچەی قامیشی شەکر دەگەڕێتەوە بۆ دوورگەی نیوگینیا، کە نزیکەی ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ یەکەمجار ماڵی کراوە. لەوێوە بۆ ناوچەکانی تری باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ھیندستان بڵاوبووەتەوە. ھیندستان یەکەم وڵات بوو کە توانی تەکنیکی بەرھەمھێنانی شەکر بە شێوەی کریستاڵ پەرە پێ بدات لە دەوروبەری ٣٥٠ی زایینی.

لەسەردەمی ئەسکەندەری مەکەدۆنیدا، سەربازەکانی باسی "قامیشێکیان دەکرد کە ھەنگوین بەبێ ھەنگ بەرھەم دەھێنێت". دواتر لە ڕێگەی بازرگانە عەرەبەکانەوە، کشتوکاڵی قامیشی شەکر و تەکنیکی دروستکردنی شەکر گەیشتە ناوچەکانی دەریای ناوەڕاست، باکووری ئەفریقا، و ئەندەلوس. کریستۆفەر کۆڵۆمبس لە دووەم گەشتیدا بۆ ئەمریکا لە ساڵی ١٤٩٣، تۆوی قامیشی شەکری لەگەڵ خۆی بردە کاری بی، کە بووە ھۆی گەشەسەندنێکی گەورەی پیشەسازیی شەکر لەوێ و ھاوکات بووە ھۆکارێکی سەرەکیی گەشەکردنی بازرگانیی کۆیلە لە ئەفریقاوە بۆ دابینکردنی ھێزی کاری ھەرزان.

## بەرھەمھێنان و کشتوکاڵ
وێنۆک|ماتۆڕسکیلێک بە ڕەکیلەوە، کە پڕ کراوە لە قامیشی شەکری تازە دروێنەکراو. لە ڕێگای پنۆم پێن، کەمبۆدیا.
قامیشی شەکر لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی جیھاندا گەشە دەکات. وڵاتانی وەک بەڕازیل، ھیندستان، و چین گەورەترین بەرھەمھێنەرانی جیھانن. کشتوکاڵی قامیشی شەکر پێویستی بە بڕێکی زۆر ئاو و خۆری گەرم ھەیە. چاندنی لە ڕێگەی قەڵەم (بڕینی بەشێک لە قەد)ـەوە دەکرێت، نەک بە تۆو.

دروێنەکردن کارێکی قورس و تاقەتپڕووکێنە و دەتوانێت بە دەست یان بە ئامێری میکانیکی ئەنجام بدرێت. لە ھەندێک ناوچەدا، پێش دروێنە کێڵگەکە دەسووتێنرێت بۆ لابردنی گەڵا ಒಣکەکان و ئاسانکردنی کاری بڕینەوە.

## بەکارھێنان
قامیشی شەکر چەندین بەکارھێنانی گرنگی ھەیە:

* **شەکر**: بەکارھێنانی سەرەکییەتی. شەکر لە شلەی ناو قەدەکانییەوە بەرھەم دێت. پاشماوەکانی ئەم پرۆسەیە بریتین لە مۆلاس (کە بۆ دروستکردنی خواردنەوەی کحولی بەکاردێت) و باگاس (پاشماوەی ڕیشاڵیی قەدەکە).
* **بایۆفیوڵ (ئیسانۆڵ)**: بەڕازیل گەورەترین بەرھەمھێنەری ئیسانۆڵە لە قامیشی شەکر، کە وەک سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمبێل بەکاری دێنێت.
* **ڕەم (Rum)**: خواردنەوەیەکی کحولیی بەناوبانگە کە لە ڕێگەی ھەوێنکردنی مۆلاسەوە بەرھەم دێت.
* **خۆراکی ئاژەڵ**: باگاس و گەڵاکانی دەتوانرێت وەک خۆراکی ئاژەڵ بەکاربھێنرێت.
* **وزەی کارەبا**: سووتاندنی باگاس دەتوانێت وزەیەکی زۆر بەرھەم بھێنێت، کە کارگەکان بۆ کارپێکردنی ئامێرەکانیان بەکاری دێنن و پاشماوەکەشی دەفرۆشنەوە بە تۆڕی کارەبای نیشتمانی.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
ساجیدە موسەوی

**ساجیدە حەمید حەسەن ئەلموسەوی** (١٩٥٠) شاعیرێکی عێراقییە و لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی نیشتەجێیە. لە بەغدا لەدایکبووە. لەوێ خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٧٥ بە بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانکۆکەی دەرچووە. لە ساڵی ١٩٨٩ بۆ ماوەی چوار ساڵ وەک کارمەند لە ناوەندی ڕۆشنبیری عێراقی لە لەندەن کاری کردووە. بۆ زیاتر لە خولێک وەک ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندی سەندیکای گشتی ئەدیبان و نووسەران لە عێراق، ھەروەھا وەک ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی عێراقی ھەڵبژێردرا. ئەندامی فەرمانگەی جێبەجێکاری یەکێتیی گشتی ژنانی عێراق بووە، بۆ ماوەی چەند ساڵێک وەک سەرنووسەری گۆڤاری ئەلمەرئە کاری کردووە. لە وەزارەتی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن دامەزرا. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عەلی مەزھەر یاسیری

**عەلی مەزھەر محەممەد ئەلیاسیری** (١٩٤٥) شاعیرێکی عێراقییە. لە پارێزگای میسان لە باشووری عێراق لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٥ دکتۆرای لە زمان و وێژەی عەرەبی لە کۆلێژی ئاداب لە زانکۆی بەغدا بەدەستھێناوە. وەک مامۆستای زانکۆ لە ژمارەیەک کۆلێژی ئەدەبی لە زانکۆکانی عێراق کاری کردووە. ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندی سەندیکای نووسەرانی عێراق و سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی عێراق. خاوەنی دوو دیوانی شیعرییە: *دیوان ئەلمەجد* (١٩٨٣) و سوولەت ئەلرووح (١٩٨٧)، ھەروەھا لێکۆڵینەوەیەکی ڕەخنەیی بە ناوی *بیری ڕێزمانی لەنێو عەرەبەکاندا* و *ئەبوو ئەلحەسەن ئیبن کەیسان و بۆچوونەکانی لەسەر ڕێزمان و زمان*. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئۆپەراسیۆنی ترێی تووڕەیی

**ئۆپەراسیۆنی ترێی تووڕەیی** ئەو ناوە ڕەمزییەیە کە لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە بۆ ھێرشێکی سەربازی دژی لوبنان لە ١١ی نیسانی ١٩٩٦ بۆ ماوەی شانزە ڕۆژ، وەک ھەوڵێک بۆ کۆتاییھێنان بە تۆپبارانەکانی حیزبوڵڵا بۆ سەر باکووری ئیسرائیل.   

ئیسرائیل زیاتر لە ١١٠٠ ھێرشی ئاسمانی و بۆردوومانی بەرفراوانی ئەنجامداوە (نزیکەی ٢٥١٣٢ تۆپباران). لەم ماوەیەدا پێگەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆردوومان کرا و ١١٨ ھاووڵاتی مەدەنی لوبنانی کوژران.

٦٣٩ ھێرشی مووشەکی حیزوڵڵا باکووری ئیسرائیلیان کردە ئامانج و بەتایبەت شارۆچکەی کیریات شمۆنا. ھەروەھا ھێزەکانی حیزبوڵڵا بەشدارییان لە چەندین پێکدادان دژی ھێزەکانی ئیسرائیل و سوپای باشووری لوبنان کردووە.

ململانێکان لە ٢٧ی نیسان بە ڕێککەوتنی ئاگربەست کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٦
پۆل:لوبنان لە ١٩٩٦
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٦
تۆپزاوا (ھەولێر)

**تۆپزاوا** گوندێکە دەکەوێتە ناحیەی قوشتەپە لە قەزای دەشتی ھەولێر لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان.

## سەرچاوەکان
خۆکوشتن لە عێراق

**خۆکوشتن لە عێراق** دیاردەیەک کە لەم ساڵانەی دواییدا لە عێراق بڵاوبووەتەوە.

## ئامار
لە ساڵی ٢٠١٦دا بەشی فریاکەوتن ٢٥١ حاڵەتی خۆکوشتنی تۆمارکردووە کە ١٢٨ حاڵەتیان لە بەغدا بووە. ژنان بە ڕێژەیەکی زیاتر لە پیاوان خۆیان کوشتووە.

لە ساڵی ٢٠١٩ دەستەی مافی مرۆڤ ٧٢٥ حاڵەتی خۆکوشتن و ھەوڵی خۆکوشتنی لە عێراق تۆمار کردووە. ٢١ ژن و پیاو لە ئەنجامی خۆکوشتن گیانیان لەدەستداوە (٩ ژن و ١٢ پیاو)، زۆرترین ژمارەی گیانلەدەستدان لە پارێزگای زیقار چڕبووەتەوە، کە ٩ حاڵەت بووە. زۆرترین ھەوڵی خۆکوشتنی لە پارێزگای کەرکووک بەخۆیەوە بینیوە کە (١٠٦) ھەوڵی خۆکوشتنی بەخۆیەوە بینیوە، دوای ئەویش بەغدا (١٠٢) ھەوڵی خۆکوشتنی بەخۆیەوە بینیوە. دابەشبوونی حاڵەتەکانی خۆکوشتن و ھەوڵی خۆکوشتن لە نێوان ژن و پیاودا لەدوای یەک ٣٤٦ و ٣٧٩ حاڵەت بووە.
شێوازەکانی خۆکوشتن لە نێوان ھەڵواسین، خنکان، بەکارھێنانی تفەنگ، سووتاندن و ژەھراویبوونە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عێراقییەکانی ئێران

**ئێرانییە عێراقییەکان** زاراوەیەکە بۆ ئاماژەدان بە عێراقییەکان کە لە ئێران نیشتەجێن یان ئێرانییەکانی بە ڕەچەڵەک عێراقی بەکاردێت. ژمارەیان لە ساڵی ٢٠٠١ بەپێی سەرژمێری ئێران گەیشتە ٢٠٣ ھەزار کەس  لە کاتێکدا ڕاپۆرتی کۆمیساریای باڵای پەنابەران یان تاراوگەنشینی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژەی بە بوونی ٢٠٤ ھەزار عێراقی لە ئێران یان زیاتر کردووە  بەڵام دوای ساڵی ٢٠٠٣ و ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن، زۆربەیان گەڕانەوە بۆ عێراق.
## ئایین و نەتەوە
زۆرینەی عێراقییەکان لە ئێران موسڵمانی عەرەبی شیعەن (نزیکەی ٤٧٪)، سوننە (نزیکەی ١٠٪)، کورد (نزیکەی ٣٣٪). شیعە و کورد زۆرینەی عێراقییەکان لە ئێران پێکدەھێنن، چونکە لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێن گرووپی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن بوون و لە چەوساندنەوە ھەڵھاتن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
لانا موشتاق

**لانا موشتاق** خانمە ئەکتەرێکی عێراقییە. 
## کاری ھونەریی
لانا موشتاق کاروانی ھونەریی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستپێکرد، کاتێک بەشداریی لە فیلمی "ماچە دزراوەکان" (قبلات مسروقة)دا کرد لەگەڵ دەرھێنەری میسریی خالد حەجەر. پاشان کارەکانی لە سینەما، شانۆ و درامای تەلەڤیزیۆنیی عەرەبیدا بەدوای یەکدا ھاتن و دواتر بەشداریی لە کاری تەلەڤیزیۆنیدا کرد وەک زنجیرەی "بەندیخانەی ژنان" (سجن النساء) لە ساڵی ٢٠١٤. ھەروەھا لە دیارترین بەشدارییەکانی لە سینەمادا ڕۆڵی بوو لە ھەردوو فیلمی "پێش قەرەباڵغیی ھاوین" (قبل زحمة الصيف) و فیلمی "کچی کارگە" (فتاة المصنع) لە دەرھێنانی دەرھێنەری کۆچکردوو محەممەد خان، کە ستایشی کرد بۆ لێھاتوویی لە کارەکەیدا، ئەمەش وای لێکرد ھەردوو ڕۆڵەکەی پێبسپێرێت. لانا موشتاق بەشداریی لە ژمارەیەک نمایشی شانۆییشدا کردووە، کە دیارترینیان شانۆگەریی "لە دڵەوە بۆ دڵ" (من القلب للقلب) بوو لە ساڵی ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عومەر بەشیر

**عومەر بەشیر** مۆسیقاژەنێکی عێراقی-ھەنگارییە. کوڕی مونیر بەشیرە، کە بە یەکێک لە گرنگترین ژەنیارە لێھاتووەکانی عوود و مامۆستای نەریتی مەقامی عەرەبی دادەنرێت، ھەروەھا برازای ژەنیاری شارەزای عوود جەمیل بەشیرە.

عومەر تا کۆچی دوایی باوکی لە ساڵی ١٩٩٧، ھەم وەک سۆلۆژەن و ھەم شانبەشانی باوکی، مونیر، نمایشی کردووە. بە درێژایی کاروانی ھونەری، گەشتی بە جیھاندا کردووە و لە چەندین وڵاتی جیاوازدا کۆنسێرتی ئەنجامداوە، لەوانەش لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریکای باکوور. مۆسیقاکەی تێکەڵەیەکە لە مۆسیقای نەریتی عەرەبی و ئیمپرۆڤایزەیشن (داھێنانی لەناکاو) لەگەڵ کاریگەرییە مۆسیقییەکانی دیکەدا، وەک جاز، مۆسیقای فلامینکۆ، و مۆسیقای دۆمی ھەنگاری. بە تایبەتی، لە سەرانسەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا بە شێوەیەکی بەرفراوان نمایشی کردووە، لەوانە لە نیوویۆرک، واشنتۆن، ئارکانساس، کۆلۆرادۆ و چەندانی تر. ئەو لە چەندین شوێنی بەناوبانگدا دەرکەوتووە وەک ئەکادیمیای کامبریج، شانۆی جازی لینکۆڵن، سەمفۆنی سپەیس، زانکۆی دووک، مۆزەخانەی کولتووری جیھانی، و ناوەندی کەنەدی.

عومەر پێگەیەکی تایبەتی لە مۆسیقای عوودی مۆدێرندا ھەیە؛ وەک میراتگرێکی بنەماڵەی بەشیری عوودژەن، خۆی بە یەکێک لە دوایین میراتگرەکانی مۆسیقای بنەماڵەکەی دەزانێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مووسڵ
جەعفەر خەلیلی

**جەعفەر ئەلخەلیلی** (١٩٠٤ – ٢ی شوباتی ١٩٨٥) نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی عێراقی لەدایکبووی شاری نەجەفە. لە ساڵی ١٩٣٢ ڕۆژنامەی ئەلراعی بڵاوکردەوە کە سەرەتای بڵاوکراوەکانی بوو. پاشان لە ساڵی ١٩٣٥ ڕۆژنامەی ئەدەبی ھەفتانەی ئەلھاتیف بڵاوکردەوە و تا ساڵی ١٩٥٤ بەردەوام بوو لە چاپکردن.  لە ٢ی شوباتی ١٩٨٥ لە دوبەی کۆچی دوایی کردووە. 

ئەلخەلیلی بە ڕۆژنامەگەری و ئەدەب و شیعر و ڕەخنە و مێژووی بەناوبانگ بوو، بەڵام بە کورتەچیرۆک جیاواز بوو، کە یەکەم پێشەنگ بوو لە عێراقدا، وەک لەلایەن ڕۆژھەڵاتناسی ئەمریکیی جۆن تۆماس ھامێل لە زانکۆی میشیگان لە ساڵی ١٩٧٢ی زایینی لە خستنەڕووی دکتۆراکەیدا (جەعفەر ئەلخەلیلی و چیرۆکی مۆدێرن عێراقی) پێشکەش کرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مزگەوتی ئەلقەیووم (ئەنبار)

**مزگەوتی ئەلقەیووم** یەکێکە لە مزگەوتە مۆدێرنەکانی عێراق. دەکەوێتە قەزای ڕەمادی لە پارێزگای ئەنبار، نزیک ناوەندی گەنجان. مزگەوتەکە لەلایەن دیوانی ئەوقافی سوننە لە عێراق پێشوازی لێدەکرێت. لە ١٩٩٨ی زایینی دروستکراوە، و لەسەر حیسابی خێرخواز (خالید باراکوو عەبدولڕەزاق) دروستکراوە. ڕووبەری مزگەوتەکە چوار ھەزار مەتر چوارگۆشەیە، حەرەمەکە ھۆڵێکی نوێژی تێدایە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ھەزار مەتر چوارگۆشەیە و زیاتر لە ھەزار و ٥٠٠ نوێژخوێن دەگرێت. نوێژی ھەینی، نوێژی جەژن و پێنج نوێژی ڕۆژانە لەوێ ئەنجام دەدرێت.

لە سەرەوەی بیناکەدا قوبەیەک دروستکراوە کە بە شێوازی تەلارسازی ئیسلامی. منارێکی بچووکی ھەیە کە لە ئاسن دروستکراوە، حەرەمەکە لە ھەموو لایەکەوە بە پەنجەرە دەورە دراوە. بەرامبەر حەرەمەکە شوێنێکی فراوان و سەقفدار ھەیە کە ستوون و کەوانەکەی ھەیە و لە پێشییەوە باخچەیەکی گەورە ھەیە.

حەرەمەکە شوێنی نیشتەجێبوون و دوو ژووری زیادەی بۆ ئیمام و بانگخوازی تێدایە.

## سەرچاوەکان
کەمال حەیدەری

**کەمال بن باقر بن حەسەن ئەلحەیدەری** (١٩٥٦) مەرجەعێکی ھاوچەرخی شیعەی عێراقە و ئێستا لە شاری قوم لە ئێران نیشتەجێیە. یەکێکە لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی چاکسازی میراتی ئیسلامیی، بەناوبانگە بە مشتومڕەکانی عەقیدەی لەگەڵ مەزھەب و گرووپەکانی دیکە لە ڕێگەی بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانییەوە، وەک «باسەکان لەسەر عەقیدە» و «خستنەڕووی مەھدی»، کە لە کەناڵی مانگی دەستکردی ئەلکەوسەر پەخش دەکرێن.

## بنەماڵە
حەیدەری لە بنەماڵەیەکی ناسراوی کەربەلاییدا لەدایکبووە، کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ باپیری گەورەیان میر حەیدەر حوسێنی، نەوەی چوارەمین ئیمامی شیعە، عەلی زەینولعابدین. باپیری گەورەی، سەید عەبدوڵڵا حەیدەری (کۆچی دوایی ١٨٩٩) زانایەکی گەورە بووە و لەگەڵ منداڵەکانیدا لە مەزاری ئیمام حوسێندا نێژراوە. ئەوان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە فراوانکردنی گۆڕەپانی مەزارەکە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتەوە.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
حەیدەری لە ساڵی ١٩٥٦ لە باقر حەیدەری لەدایکبووە، کە قوماشفرۆشێکی ناسراو بوو لە کەربەلا. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە قوتابخانە حکوومییەکان تەواو کردووە. خێزانەکەی دەیانویست ببێتە پزیشک یان ئەندازیار، بەڵام ئەو ڕێچکەی خوێندنی ئایینی ھەڵبژارد.

### خوێندن
خوێندنە سەرەتایییە ئایینییەکانی لە کەربەلا لەبەر دەستی زانایانی وەک شێخ عەلی عەیسان ئەلئەحسایی و کوڕەکەی شێخ حوسێن ئەلعەیسان خوێندووە. پاشان لە ساڵی ١٩٧٤ ڕووی لە نەجەف کرد بۆ خوێندن لە کۆلێژی فیقھ. ھەروەھا لە حەوزەی عیلمی وانەی خوێندووە و خوێندنی «سووتووح»ی لەلای ئایەتوڵڵا سەید محەممەد تەقی حەکیم و ئایەتوڵڵا سەید عەبدولساحیب حەکیم تەواو کردووە. دواتر دەستی بە خوێندنی «بەحسی خاریج» کردووە لەلای ئایەتوڵڵا سەید ئەبولقاسم خۆیی، ئایەتوڵڵا سەید محەممەد باقر سەدر، ئایەتوڵڵا شێخ عەلی غەراوی و سەید نەسروڵڵا موستەنبت.

حەیدەری لە ساڵی ١٩٧٨ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستە ئیسلامییەکان بە پلەی شەرەف لە کۆلێژی فیقھ بەدەستھێنا، و پاشان لە ساڵی ١٩٨٠ بەھۆی زیادبوونی فشارەکانی دەسەڵاتی بەعسەوە کۆچی کرد بۆ کوێت، و دواتر بۆ دیمەشق کە نزیکەی چوار مانگ لەوێ مایەوە. پاشان لە ڕێگەی تورکیاوە بەرەو ئێران ڕۆیشت و لە شاری قوم نیشتەجێ بوو. لە قوم، درێژەی بە خوێندنەکەی دا لەژێر دەستی ھەندێک لە گەورەترین زانایان وەک ئایەتوڵڵا میرزا جەواد تەبریزی، ئایەتوڵڵا شێخ وەحید خۆراسانی، ئایەتوڵڵا شێخ جەوادی ئامولی و ئایەتوڵڵا شێخ حەسەن زادە ئامولی.

## کاری ئایینی
حەیدەری لە ساڵی ٢٠١٢ مەرجەعییەتی خۆی ڕاگەیاند. ئەو بەوە ناسراوە کە تا ڕادەیەک جێی مشتومڕە، لەوانەش ڕەخنەکانی لە بۆچوونی زانایانی کلاسیک وەک سەدووق، موفید و حیلی، ھەروەھا ڕەتکردنەوەی بیرۆکەی کۆدەنگی (ئیجماع) کاتێک باس لە بابەتە عەقیدەیییەکان دێتە ئاراوە؛ بەڵام ئەو ڕەخنەیەی کە زۆرترین کاردانەوەی لە ناوەندەکەیدا لێکەوتەوە، بریتی بوو لەو بۆچوونەی کە زۆرینەی ھەرە زۆری ئەو فەرموودانەی لە چوار کتێبە سەرەکییەکەدا ماونەتەوە، بەرھەمی ساختەکاری و دەستکردن کە بە «ئیسرائیلیات» ناسراون.

ناوبانگێکی زۆری لە کەناڵی تەلەڤیزیۆنی کەوسەر بەدەستھێنا، کە تێیدا پێشکەشکاری بەرنامەیەک بوو و باسی لە بابەتە ئایینییەکانی ناو قورئان و فەرموودەی دەکرد؛ بەڵام بەرنامەکە لە ساڵی ٢٠١٣ بەھۆی لێدوانە جێی مشتومڕەکانی حەیدەرییەوە ڕاگیرا.

لە ساڵی ٢٠١٩دا، حەیدەری پشتگیریی لە خۆپیشاندانەکانی شۆڕشی تشرینی عێراق کرد و ڕای گەیاند:

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:زیندووان
سابت حەبیب یووسف ئال ماکۆ

**سابت حەبیب ئال ماکۆ** (١٤ی شوباتی ١٩٧٦ – ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) قەشە بووە لە کڵێسای کاسۆلیکی کلدان، کە لە کۆتایی ژیانیدا وەک قەشەی ئەپستۆریای کلدانی ئەلقۆش کاری کردووە. ئەو بە زانیاری قووڵی لە میراتی قەشەیی و زمانەوانیی ئەپستۆریاکەدا جیاواز بوو، ھەروەھا ڕۆڵێکی دیار و بەرچاوی ھەبوو لە پاراستنی زمان و ڕێوڕەسمە ناوخۆییەکان، جگە لە خۆبەخشی بۆ دابینکردنی چاودێری ڕۆحی و کۆمەڵایەتی بۆ خەڵکی ئەپستۆریاکە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
کەناڵی ئەلکەوسەر

**کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ئەلکەوسەر** کەناڵێکی مانگی دەستکردە کە لە ساڵی ١٩٨٠ بە زمانی عەرەبی لەژێر ناوی **تەلەڤیزیۆنی سەحەر** بۆ ماوەی یەک کاتژمێر ڕۆژانە چالاکییەکانی دەستی پێکردووە. ناوی ئەم کەناڵە لە ساڵی ٢٠٠٦ گۆڕدرا بۆ تەلەڤیزیۆنی ئەلکەوسەر و لە ساڵی ٢٠١٠ کاتژمێرەکانی پەخشی ئەم کەناڵە گەیشتە ٢٤ کاتژمێر ڕۆژانە.ئامانجی تەلەڤیزیۆنی ئەلکەوسەر بڵاوکردنەوەی بیری ئیسلامیی ڕەسەن و چەمکی ئەھلی بەیت بەپێی عەقیدەی شیعە لە ڕێگەی چەندین بەرنامەی جۆراوجۆرەوە کە بوارە جۆراوجۆرەکانی مرۆیی، ئایینی، فیکری و کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە. ئامانجی بڵاوکردنەوەی ھۆشیارییە لەنێو بینەران بە تیشک خستنە سەر خاڵە بەھێزەکانی ئومەتی ئیسلامیی و داوای یەکڕیزی و تەبایی لەنێوان موسڵماناندا، کە دەبێت وەک یەک جەستە بن، بەگوێرەی دەقی قورئانی پیرۆز، کە داوا لە موسڵمانان دەکات وەک یەک ڕیز وەک پێکھاتەیەکی تۆکمە بوەستن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:میدیای بەکۆمەڵی عەرەبی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی
پۆل:پەخشی کۆماری ئیسلامیی ئێران
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان و وێستگانەی لە ٢٠٠٦ دامەزراون
پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ئێران
ناھی مەھدی

**ناھی مەھدی** ئەکتەرێکی کۆمیدی و پێشکەشکاری عێراقییە و لە ساڵی ١٩٦١ لە پارێزگای بەسرە لە دایکبووە، لەوێ گەورە بووە و چووەتە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان. بە یەکێک لە بەناوبانگترین ئەکتەرە کۆمیدیەکانی زنجیرە کۆمیدیای عێراقی دادەنرێت. لە ئێستادا بەرنامەیەک لە کەناڵی ئاسیا پێشکەش دەکات بە ناوی (سەوالف ئاسیا) کە باس لە دۆخی سیاسی عێراق و گەندەڵی ئیداری لە حکوومەت دەکات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عەبدوڵڵا خدر حەمەد

**عەبدوڵڵا بن خدر بن حەمەد بن بیرداوود** (٣١ی تەممووزی ١٩٧٧) لێکۆڵەر و ڕەخنەگری ئەکادیمی کورد. 
## ژیان
عەبدوڵڵا خدر لە (٣١ی تەممووزی ١٩٧٧)، لە پارێزگای ھەولێر لەدایکبووە. لە خێزانێکی لادێی ناسراو بە زانست و خواناسی گەورە بووە، و ماڵی باوکی یەکێک بووە لە ماڵە ناسراوەکان. باوکی بە لێبووردەیی، ڕەوشت بەرزی و پیاوەتی ناسرابوو، و کەسێکی خاکی بووە، عەبدوڵڵا لە سایەی باوکیدا گەورە بووە و لەسەر داوێنپاکی و ئیمان پەروەردە کراوە.

## سەرچاوەکان
ڕەحیماوا (کەرکووک)

وێنۆک|گەڕەکی ڕەحیماوا لەکاتی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٥
**ڕەحیم ئاوا** گەڕەکێکە لە شاری کەرکووک لە باشووری کوردستان. زۆرینە ڕەھای کورد نیشتەجێیە، لەگەڵ ئامادەبوونی بنەماڵەی مەسیحی ئاشووری و کلدانی. بازاڕێکی بەناوبانگ ھەیە بە ھەمان ناو.

ئەم گەڕەکە دەکەوێتە سەر ڕێگای کەرکووک - ھەولێر و دیووی ڕۆژھەڵاتی بە ھەندێک گرد و دۆڵی تەسک کۆتایی دێت و زۆرینەی ڕەھای کوردین بە بوونی ھەندێک بنەماڵەی تورکمان و ئاشووری و دوو بنەماڵەی مەندایی. پێشتر بەناوبانگ بوو بە بوونی گەراجی گواستنەوەی سەرنشینەکان تێدا و دواتر دروستکردنی کارگەیەکی کۆلا بەدوای خۆیدا ھێنا بەبێ ئەوەی خەڵکی گەڕەکەکە سوودی لێ وەربگرن بەھۆی پشتبەستنی حیزبی بەعس بە ھێنانە ناوەوە و دامەزراندنی عەرەبەکان. چەندین کارگەی سەھۆڵی ھەیە و لە دڵی گەڕەکەکەدا بنکەیەکی پۆلیس ھەبووە کە دواتر بووەتە ناوەندێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی تاوان. بینایەکی گەورەی بۆ حیزبی بەعس (بەشی حیزبی مەیسەلوون) ھەبوو. بەرامبەر گەڕەکەکە، خانوو بۆ ئەو کرێکارە عەرەبانە دروستکرا کە بۆ بەڕێوەبردنی کارگەی کۆلا ھاتبوون. ژمارەی دانیشتووانی گەڕەکەکە فراوانتر بوو تا دیووی ڕۆژاوای گەیشتە تانکی ئاوەکانی سەر گردەکانی تەپە و درێژ بووەوە بۆ باشوور و ڕووبەری مزگەوتی ئیخوانیشی گرتەوە. ناوی گەڕەکەکە گۆڕدرا بۆ گەڕەکی ئەندەلوسی بەڵام دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعسی عێراق لە نیسانی ٢٠٠٤، ھەندێک لە سیماکانی گۆڕانکارییان بەسەردا ھات، بەو پێیەی ناوە فەرمییەکە گەڕایەوە کە ڕەحیماوایە و بینای دابەشکردنی حفزبی بوو بە ناوەندێکی نوێ بۆ پۆلیسی عێراق.

دیارترین کەسایەتیەکانی ناودارەکانی ئەو گەڕەکە بریتین لە عەلی مەردان ، دیار عەلی ، ئەنجام شەوالی ، حەمەرەئوف کەرکوکی ، حەمە جاوجوان ، حەمە جەزا

## سەرچاوەکان
عەبدولسەتتار دۆری

**عەبدولسەتتار عەبدولجەببار ئەلدۆری** (١٩٣٢–٢٠٢٤)، شۆڕشگێڕ و چالاکی سیاسی و باڵیۆزی عێراق بوو.
## ژیان
لە ١٤ی تەممووزی ١٩٣٢ لە بەغدا لەدایکبووە و لە ناوچەی کەرخ گەورە بووە. دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی، چووەتە زانکۆی بەغدا و پاشان کۆلێژی ئاداب، بەشی شوێنەواری تەواوکردووە. ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ شاری دۆر لە عێراق، لە ھۆزی ئالبوو حەیدەر. عەبدولسەتتار دۆری، یەکێک بوو لە سەرکردە ھەرە گرنگەکانی حیزبی بەعس لە عێراق و یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی. لە ژیانیدا پۆستی گرنگی وەرگرتووە و تا ساڵی ١٩٩٠ باڵیۆزی عێراق بووە لە چەندین وڵات. ھەروەھا باوکی میدیاکار عائیشە دۆرییە.
## کار و دەستکەوتەکان
عەبدولسەتتار دۆری بە یەکێک لە بەشداربووانی کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٣ دادەنرێت، ھەرچەندە ئەو لەگەڵ گرووپی ساڵح مەھدی عەمماش دژی کودەتاکە بوو کاتێک ئامادەکارییەکان لەلایەن سەرکردایەتیی ھەرێمیی حیزبەوە دەکرا. وەک ئەندام لە حیزبی بەعس لە سەرکردایەتیی ھەرێمیی نوێدا ھەڵبژێردرا و بە یەکێک لە ئەندامە چەپڕەوەکانی نێو ڕیزەکانی حیزب دادەنرا و داوای ھاوپەیمانی لەگەڵ ناسیرییەکان و شیووعییەکان دەکرد. ھەروەھا یەکێک بوو لە داواکارانی مافی چارەی خۆنووسین بۆ گەلی کورد. لە ساڵانی ١٩٦٣ و ١٩٦٨ پۆستی بەڕێوەبەری گشتیی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی عێراقی وەرگرتووە، پاشان وەک پاشکۆی ڕۆشنبیری لە باڵیۆزخانەی عێراق لە مۆسکۆ و دواتریش لە پراگ کاری کردووە. لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێندا تا ساڵی ١٩٩٠ باڵیۆزی عێراق بووە لە چەندین وڵات، لەوانە ڤەنزوێلا، کۆلۆمبیا، پێروو، دوورگەکانی کاریبی، کووبا و جامایکا، پاشان داوای مافی پەنابەریی سیاسیی لە شانشینی یەکگرتوو کرد. دوای ساڵی ٢٠٠٣ ژیانی لە شانشینی یەکگرتوو بەسەر بردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پەنجا عەلی

**پەنجا عەلی** گەڕەکێکە لە ڕۆژھەڵاتی شاری کەرکووک لە باشووری کوردستان. وەزارەتی بازرگانی و شارەوانی کەرکووک ڕای گەیاند، ڕووبەری پەنجا عەلی ١٤ ھەزار و ٨٣١ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی ٥٥ ھەزار و ٣٤٥ کەسە و تا ساڵی ٢٠١٨ خێزانەکانی ٩ ھەزار و ٥٠١ کەسن.  زۆربەی دانیشتووانی ئەو شوێنە کوردن کە دوای ئاوارەبوونیان لە کەرکووک لە سەردەمی حکوومەتی سەددام حوسێن گەڕاونەتەوە کەرکووک. کاتێک ئاوارەکان گەڕانەوە، لە ساڵی ٢٠٠٣ لە گەڕەکی پەنجا عەلی نیشتەجێ بوون  گەڕەکێکە کە ژمارەیەکی پێویست قوتابخانەی تێدا نییە.  لە ناوچەی پەنجا عەلی ساڵی ٢٠٠٩ دروستکردنی کۆمەڵەی شوقەی نیشتەجێبوون تەواو بووە کە ٦٠٠ شوقەی تێدایە.  یەکێکە لە چەند کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوون کە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە دوای داگیرکردنی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزرا.  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سنووری سووریا و عێراق

وێنۆک
**سنووری سووریا و عێراق** ئەو سنوورەیە کە کۆماری عەرەبی سووریا و کۆماری عێراق بەیەکەوە دەبەستێتەوە و درێژیی زیاتر لە ٥٩٩ کم،  بە بەشی سەرەوەی مێزۆپۆتامیادا تێدەپەڕێت، بەم شێوەیە دەگاتە بیابانی سووریا. لە ساڵی ١٩٢٢ سنووری سووریا و عێراق بەپێی ڕێککەوتنی سایکس پیکۆ لە ساڵی ١٩١٦ ناسرا. سنوورەکە بە مێزۆپۆتامیاى سەرەوەدا تێدەپەڕێت و دەگاتە سنوورى سێ قۆڵى عێراق-سووریا-تورکیا لەسەر ڕووبارى دیجلە.

سنووری نێوان ھەردوو وڵات کۆمەڵێک ناوچە دەگرێتەوە، لەوانە ویلایەتی مووسڵ، ویلایەتی دیاربەکر، و ویلایەتی عوسمانییە لە لایەک و ڕەبیعە و شەدادی لە لایەکی دیکەوە. ھەروەھا ئەو سنوورە بەشێک لە ناوچەی فورات لە باکووری ئەلبووکمال لە سووریا و شاری ئەلقائیم لە عێراق دەگرێتەوە.

لە دوای شەڕی سووریا و عێراق ، زۆرێک لە سنوورەکان کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش، بەتایبەتی لە ساڵی ٢٠١٤. ھەرچەندە بەشی باکوور لەژێر کۆنترۆڵی کوردەکاندا ماوەتەوە، بەڵام سنوورێکی نوێ لە نێوان ناوچەی ئیدارەی کوردەکانی باکووری سووریا و باشووری کوردستان دروست بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٣٢
پۆل:سنوورەکانی عێراق
پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
سارلاگاب

**سارلاگاب** یان **زارلاگاب** (𒊓𒆷𒃻، نزیکەی ٢٢٠٠ پێش زایین) دووەم فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە لیستی پادشاکانی سۆمەریدا ئاماژەی پێکراوە کە ئەگەری ھەیە بۆ ماوەی شەش ساڵ حوکمڕانی کردبێت.

ڕەنگە سارلاگاب ھاوچەرخی پاشای ئەکەدی شار کالی شاری (ڕ. ٢٢١٧-٢١٩٣ پێش زایین) بووبێت، ئەگەر ھەمان ئەو پاشای گۆتییەکان 'شارلاگ' بێت کە شار کالی شاری بەپێی یەکێک لە ناوی ساڵەکانی خۆی گرتبووی: «ئەو ساڵەی کە سزارکالیسزاری (شار-کالی-شاری) (...) سزارلاگ(اب) (سارلاگاب) پاشای گۆتیۆمی بە دیل گرت». بەپێی لیستی پادشاکان، سارلاگاب جێنشینی ئینکیشوش بووە. پاشان شولمێ شوێنی سارلاگابی گرتەوە.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
پۆل:ئەکەد
ئینکیشوش

**ئینکیشوش** (𒅔𒆠𒋛𒌍، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) یەکەم فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکان کە لە لیستی پادشاکانی سۆمەریدا باسی لێوەکراوە. بەپێی ئەم لیستە ئینکیشوش جێنشینی ئیمتا بووە. پاشان سارلاگاب شوێنی ئینکیشوشی گرتەوە.

ئەو ھاوچەرخی پاشاکانی ئەکەدی، نەرام-سین (ڕ. ٢٢٥٤-٢٢١٨ پێش زایین) و شار-کالی-شاری (ڕ. ٢٢١٧-٢١٩٣ پێش زایین) بوو.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
گاپەل (باڵندە)

**گاپەل [https://ferheng.info/alfba/%DA%AF%D8%A7%D9%BE%DB%95%D9%84-gapel/&#x20;فەرھەنگی&#x20;ئەناهیتا&#x20;،&#x20;لاپەڕە]**  یان کۆترەشینە، **کۆترە کێوی** (   )   ، جۆرێکە لە کۆتر سەر بە گرووپی( Columbidae).
وێنۆک

## وەسف
درێژییەکەی نزیکەی ٣٥ سم. سەر و مل و پشتی شین-خۆڵەمێشییە، لە سەرەوەیدا پەڵەیەکی خۆڵەمێشی تەختەی لەسەرە. دەنکەکەی زەردە و واتڵەکانی زەردن. سنگ و پشت و لایەکانی سەوزی وەنەوشەیی. شاپەڕی باڵى یەکەم و دووەمى ڕەشن، باڵەکانی سێیەم و چوارەمیش شینن. 

## جۆرەکانی
جۆری کەمی هەیە، کە هەموویان لەو ناوچانەن کە ناوچەی زستان و هاوینەی تایبەت بە خۆیان هەیە. 

## زێد و ڕەفتار
شوێنی نیشتەجێبوونی حەوزی دەریای ناوەڕاستە. ئاشنایە بە دارستان و دارستانەکان. لە پۆل پۆلى بچووکدا دەژی کە ژمارەیان لە ٤٠ بۆ ١٠٠ 

## خواردن
حۆراکى میوە و دانەوێڵە و تۆوە. 

## زاووزێ
هێلانەکەی لە کونە دارەکان و کولێتى دارەکاندا دروست دەکات. مێینەکان لە ساڵێکدا دوو بۆ سێ جار کورک دەبن. 

## سەرچاوە

پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
فازڵ ڕەسووڵ

**فازڵ ڕەسووڵ** (سلێمانی ١٩٤٧ – ڤیێنا ١٣ی تەممووزی ١٩٨٩) بیرمەند و نووسەر و وەرگێڕ و ئەکادیمی کورد بوو.

## ژیاننامە
لە ساڵی ١٩٤٧ لە سلێمانی لەدایکبووە. زانستە سیاسییەکانی لە زانکۆی بەغدا خوێندووە.

لە تەمەنێکی زووی لاوێتیدا (١٣ ساڵ) چووەتە ڕیزی حیزبی شیووعیی عێراقی، پاشان لە کۆتایی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا ڕیزەکانی حیزبی بەجێھێشت دوای ھەرەسھێنانی بزووتنەوەی خەباتی چەکداری بە سەرکردایەتی خالید زەکی لە ئەھوار. لەگەڵ ھاوڕێیانی دیکەیدا گرووپی (وحدة القاعدة) و حیزبی شیووعیی-سەرکردایەتی ناوەندی (کە لە نێویاندا دکتۆر عادل عەبدولمەھدی و موزەفەر نەواب ھەبوون) دامەزراند. لە حەفتاکاندا یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا بەرەو ئەورووپا ڕۆیشت و لە نەمسا نیشتەجێ بوو بۆ درێژەدان بە خوێندنەکەی. لە ساڵی ١٩٨٥ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانستە سیاسییە نێونەتەوەیییەکان لە بەرلین بەدەستھێنا، بە خستنەڕوویەک بە زمانی ئەڵمانی بە ناونیشانی: «Grossmachtpolitik und Freiheitskampf Kurdistan und die sowjetische Nahost-Politik» (دەستێوەردانی زلھێزەکان: یەکێتیی سۆڤیەت و پرسی کورد). پاشان بووە مامۆستا لە یەکێک لە زانکۆکانی ڤیێنا.

## گفتوگۆ
لە ساڵی ١٩٨٥ لە نێوان پاریس و ڤیێنادا گۆڤاری «الحوار»ی دامەزراند کە لەلایەن ھاوسەرەکەیەوە، سۆزان ڕەسووڵ، بەڕێوەدەبرا. پاشان ناوەکەی گۆڕدرا بۆ «منبر الحوار» و لە بەیرووت دەردەچوو، کە دوای فازڵ ڕەسووڵ، بیرمەندی لوبنانی وەجیھ کەوسەرانی بووە سەرنووسەری.

فازڵ وەک بیرمەندێکی دیار لە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکانی جیھانی عەرەبیدا ناسرابوو. لە ساڵی ١٩٨٩دا مێزی گفتوگۆی لە قاھیرە ڕێکخست و بەڕێوەی برد، کە تێدا دیارترین بیرمەندانی عەرەب لە عەلمانی و ئیسلامیی و نەتەوەیییەکانی وەک محەممەد عمارە، تاریق بیشری، فەھمی ھووەیدی، عیسمەت سەیفوددەولە، محەممەد سەلیم عەوا، عەلییەددین ھیلال، سەعدەددین ئیبراھیم، مەھدی حافز، مەحجوب عومەر و کەسانی دیکەی کۆکردەوە. ئەمە بەلای بیرمەندی لوبنانی وەجیھ کەوسەرانییەوە بە ھەوڵێکی دامەزرێنەرانە بۆ گفتوگۆ لە نێوان ئاراستە فیکری و سیاسییە جیاوازەکانی ڕۆژھەڵاتدا دادەنرێت.

## تیرۆرکردن
لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٨٩دا بووە نێوەندگیری گفتوگۆکان سەبارەت بە ئۆتۆنۆمی بۆ کورد لە نێوان حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و شاندی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا. لە ١٣ی تەممووزی ١٩٨٩ لە ڤیێنا لەگەڵ دوو ئەندامی شاندی کوردی، دکتۆر عەبدولڕەحمان قاسملۆ، ڕێبەری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، و جێگرەکەی عەبدوڵڵا قادری ئازەر، لەلایەن ھەواڵگریی ئێرانەوە بە دەمانچەی بێدەنگ تیرۆر کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:سیاسەتمەدارە کوردە تیرۆرکراوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
کۆترەشینە

کۆترەشینە، وەرشینە ، ھەیدەوان  لە ناوشینایی و باخ و مێرگ و دەوئاوەکان دەبینرێت ھەروەھا لە دەشتایی و نزیک ئاوایییەکان.
وێنۆک|وەرشینە
باڵندەیێکی زۆر وریایە و دوورە پەرێزە.

## خواردن
لەسەر دانەوێڵە و تۆوەکان دەژیت کە لەسەر ڕووی زەوی دەیدۆزێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەلەکانی تورکیا
پۆل:مەلەکانی پاکستان
پۆل:مەلەکانی ئێران
پۆل:مەلەکانی بیابانی ڕۆژاوا
پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:مەلەکانی ئەفغانستان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لەلایەن کارل لینایۆسەوە
جەلیل قەیسی

**جەلیل قەیسی** (کەرکووک، ١٩٣٧ – تورکیا، ٢٠٠٦) کورتە چیرۆکنووس و شانۆنامەنووسی عێراقییە. ئەندامی گرووپی ئەدەبی کەرکووک بووە.
## ژیاننامە
جەلیل قەیسی لە کەرکووک لەدایکبووە، باوکی عەرەبێکی ھۆزی کەروییە کە لە لادێی ناحیەی جەلەولا و دایکیشی کوردێکی ھۆزی زەنگەنە بوو. تا تەمەنی ھەشت ساڵی ھیچ زمانێکی جگە لە کوردی نەزانیوە، و زمانی تورکمانی لەو گەڕەکەی تێیدا گەورە بووە فێر بووە.

دوای قۆناغی سەرەتایی وازی لە خوێندن ھێنا لە پێناو کارکردندا، و حەز و خولیای بۆ سینەما وای لێکرد گەشت بکات بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە خەونی کارکردن لە ھۆلیوود، بەڵام لە ھەوڵەکەیدا سەرکەوتوو نەبوو، بۆیە دوای نزیکەی ساڵێک گەڕایەوە بۆ کەرکووک، و تا کۆتایی تەمەنی ھەر لەوێ ژیا.

لە دوای کودەتای شوباتی ١٩٦٣، قەیسی ڕووبەڕووی گرتن و ئەشکەنجەدان و دەرکردن لە کار بووەوە، بەڵام زۆری نەخایاند لە ساڵی ١٩٦٨دا گەڕێنرایەوە سەر کارەکەی، بەڵام ھەر زوو لەسەر داوای خۆی خانەنشین بوو بۆ ئەوەی خۆی بۆ نووسین تەرخان بکات.

قەیسی یەکێک بوو لە ئەندامانی گرووپی ئەدەبیی کەرکووک، کە لە شەستەکانی سەدەی بیستەمدا لە کەرکووک دامەزرا، و ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو لە دەستپێکردنی نوێگەریی شیعری و چیرۆکی عێراقی و عەرەبی لە نیوەی دووەمی شەستەکانی سەدەی بیستەمەوە. ئەم گرووپە ئەدیبانی کورد و تورکمان و عەرەب و کلد و ئاشووری لەخۆگرتبوو، و لە ئەندامەکانی فازڵ عەزاوی، سەرگۆن پۆڵس، یووسف حەیدەری، زووھدی داوودی، محێدین زەنگەنە، موئەیەد ڕاوی، یووسف سەعید، ئەنوەر مەحموود سامی، سەلاح فایەق و جان دەمۆ بوون.

## سەرچاوەکان
ئیمتا

**ئیمتا** یان **نیبیا** (𒅎𒋫 (دڵنیا نییە)،کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) فەرمانڕەوایەکی گۆتییەکان بوو لە سۆمەر. جێنشینی ئیریدوپزیر بووە. پاشان ئینکیشوش شوێنی ئیمتای گرتەوە.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
بووکەڵە

**بووکەڵە**  یان **بووکەشووشە** شتێکی بێ ڕۆحە کە نوێنەرایەتی منداڵێکی مرۆڤ یان کەسایەتییەکی دیکەی ھاوشێوەی مرۆڤ دەکات، ھەندێک جار تایبەتمەندییەکانی لە ئاژەڵ یان بوونەوەرە خەیاڵییەکانەوە ئیلھامیان وەرگرتووە. بووکەڵە لە سەرەتای شارستانییەتی مرۆڤەوە ھەبووە و لە چەندین کەرەستەی وەک بەرد، سیرامیک، دار، ئێسک، کاغەز، قوماش، پۆرسەلین، لاستیک، و پلاستیک دروست کراوە.

بووکەڵە بە شێوەیەکی نەریتی وەک یاری منداڵان بەکاردەھێنرێت، بەڵام لەلایەن گەورەکانیشەوە کۆدەکرێنەوە بەھۆی بەھای نۆستالژیکی، جوانی، بەھای مێژوویی، یان بەھای دراوی.

بووکەڵە ھەندێک جار بە دیکۆراتێک دادەنرێت کە بە زۆری لە ماڵەکاندا دەبینرێت. بۆ جوانی شێوە و ڕەنگەکانی.

## سەرچاوەکان
‌

پۆل:یاریکردن
ئیریدوپزیر

**ئێریدوپیزیر (ئەریدو-پزیر)** یان **ئیریدوپیزیر** (𒂊𒌑𒁕𒉺𒍣𒅕، ٢١٤١-٢١٣٨ پێش زایین) فەرمانڕەوایەکی گۆتییەکان بوو لە سۆمەر. حوکمڕانییەکەی بە نووسراوێکی شاھانە لە شوێنێکی شوێنەواری بۆ دەوڵەت شاری کۆنی نیپوور سەلمێندرا کە خۆی بە: "*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|پادشای گۆتی، پادشای چوار گۆشە]]*" وا بیردەکرایەوە کە "پاشای بێ ناو" بێت لەسەر SKL.**** پاشان ئیمتا شوێنی ئیریدوپزیری گرتەوە.

دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی کەوتە دەستی گۆتییەکان، لۆلۆبییەکان لە دژی ئیریدوپزیر یاخی بوون، بەپێی نووسراوەکانی ئیریدوپزیر:کا-نیسبا، پاشای سیموروم، گەلەکەی و لولوبیەکانی ڕازی کرد یاخی ببن و ڕاپەڕن. ئەمنیلی [ژەنەڕاڵێکی لۆلۆبیی دووژمن] یارمەتیی دەستپێکردنی ئەم ڕاپەڕینەی دا. بەڵام ئێریدوپزیر، پادشای بەھێزی گۆتیۆم، پادشای چوار گۆشەی جیھان (فەرمانڕەوای ھەموو جیھان)، بە خێرایی وەڵامی دایەوە و ڕێگریی لێکرد. لە دەروازەیەکی شاخێکی نزیک شاری ھەولێر (ئوربیلوم) بە ناوی چیای مومموم، لەیەک ڕۆژدا شکستی پێھێنان، پاشان شوێنێکی دیکەی گرت بە ناوی نیریشوھا.

— نووسراوی R2:226-7ی ئیریدوپیزیر.لە نووسراوێکی دیکەدا دەڵێت «خودای عەشتار سەربازی لە ئەکەد جێگیر کردووە».

|-

## سەرچاوەکان
پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
بیجە

**محەممەد بیجە** (١٩٨٢–٢٠٠٥)؛ بکوژێکی زنجیرەیی ئێرانی بوو. ناوبراو لە دادگا دانی بەوەدا ناوە کە لە نێوان مانگەکانی ئازار و ئەیلوولی ٢٠٠٤ دەستدرێژی کردووەتە سەر ٣١ مێردمنداڵ و ئەوانی کوشتووە، ئەمە جگە لەوەی دوو کەسی پێگەیشتوویشی کوشتووە. کاتێک دەستگیرکرا تەمەنی ٢٣ ساڵ بوو.  پێش لەسێدارەدانی سزای ١٠٠ قامچی لەسەر ئەم تاوانانە بەسەردا سەپێندرا. قوربانییەکانی کوڕانی تەمەن نێوان ٨ بۆ ١٥ ساڵ بوون. کوشتنی ئەو کوڕانە لە سەرانسەری تاران بە گەورەترین دۆسیەی تاوانکاری لە ئێران لە ماوەی حەوت دەیەی ڕابردوودا دادەنرا تا لە سێدارەدانی، و کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بیروڕای گشتی لەو وڵاتەدا ھەبوو.
## جێبەجێکردنی حوکم
ڕێوڕەسمی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدانی بیجە لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٥ دەستیپێکرد، دوای ئەوەی ھێنرایە ناوچەیەکی بیابانی لە نزیک شاری پاکدەشت لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تاران، ھەمان ئەو ناوچەیەی کە زۆربەی تاوانەکانی دەستدرێژی و کوشتنی تێدا ئەنجامدرابوو. بیجە لە بەردەم جەماوەرێک ڕاگیرا کە نزیکەی پێنج ھەزار کەس دەبوون، پاشان کراسەکەی لەبەر داکەنرا و بە ستوونێکەوە کۆتکرا و دەستکرا بە جەڵدلێدانی لەلایەن ژمارەیەک بەرپرسی دادوەرییەوە. لە ئەنجامی توندیی جەڵدەکانەوە چەندین جار کەوتە سەر زەوی، بەڵام بەپێی ڕاپۆرتی ئەو میدیایانەی کە ڕێوڕەسمەکەیان دەگواستەوە، نە گریا و نە پەشیمانیشی دەربڕی.

یەکێک لە کەسوکاری قوربانییەکان توانیی بە دزییەوە لە ھێزە ئەمنییەکان نزیک بێتەوە و چەقۆیەک لە بیجەی بدات. دواتر یەکێک لە دایکانی قوربانییەکان بانگکرا تا پەتێکی پلاستیکیی شین بخاتە ملییەوە، کە پاشان بەھۆیەوە خنکا و بە بەکارھێنانی بەرزکەرەوەیەک بە بەرزی نزیکەی ١٠ مەتر ھەڵواسرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:خەڵکی قۆچان
وەجیھ کەوسەرانی

**وەجیھ کەوسەرانی** توێژەرێکی مێژوو و ئەدەب و سیاسەتە، جگە لەوەی مامۆستای زانکۆیە  ئێستا وەک مامۆستای توێژینەوە لە ناوەندی عەرەبی بۆ توێژینەوە و لێکۆڵینەوەی سیاسەت کاردەکات، و بەڕێوەبەری ئەکادیمی بڵاوکراوەکانە. پێشتر وەک بەڕێوەبەری توێژینەوە لە ناوەندی توێژینەوەی یەکگرتوویی عەرەبی و سەرنووسەری گۆڤاری «منبر الحوار» لە بەیرووت کاری کردووە. پێش ساڵی ٢٠٠٥ وەک مامۆستا لە زانکۆی لوبنان کاری کردووە.

## سەرچاوەکان
مەحجوب عومەر

**مەحجوب عومەر** ڕەئوف نازمی میخائیل عەبدولمەلیک سەلیب، پزیشک و شاعیر و بیرمەند و چالاکوانی سیاسی میسری کە لە ساڵانی ١٩٥٠ لە ڕیزەکانی حیزبی شیووعیی میسردا کاری کردووە و لە کۆتاییەکانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا لە ئوردن و لوبنان پەیوەندی بە بەرخۆدانی فەلەستین کردووە.

## سەرچاوەکان
ئیلولو (ئەکەد)

**ئیلولو** یان **ئێلولو** یان **ئیلولوی ئەکەد** (𒅋𒇽،  ٢١٨٩ پێش زایین کۆچی دواییی کردووە)، بەپێی *[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی سۆمەری]]*، یەکێک بووە لە چوار ڕکابەر (ئەوانی دیکە بریتی بوون لە ئیگیگی ، ئیمی و نانوم ) کە کێبڕکێیان دەکرد بۆ بوون بە پادشای ئەکەد لە ماوەی سێ ساڵدا دوای مردنی شار-کالی-شاری. ئەم قۆناغە پشێوییە کاتێک کۆتاییی ھات کە دودو دەسەڵاتی خۆی بەسەر کایەیدا چەسپاند.

لە کاتێکدا کە بە کردەوە ھیچ بەڵگەیەک نەماوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ ئەم ماوەیە کورتە بێت، کە وا بیردەکرێتەوە ھاوتابێت لەگەڵ یەکەم ھێرشی گۆتییەکان بۆ ناو خاکی ئەکەد، پێشنیار کراوە کە ئەم ئیلولووە وەک ھەمان پادشای گۆتییەکان ئێلولمێش بناسرێتەوە، کە لە لیستی پادشاکانیشەوە ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:ئەکەد
ئیلولو (ئوور)

**ئیلولو** یان **ئێلولو** (بە سۆمەری:𒂊𒇻𒇻، نز. ٢٤٤٥ پێش زایین) وەک سێیەم پاشای یەکەم ئیمپراتۆریەتی ئور لە *[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی]] [[سۆمەر|سۆمەردا]]* ھاتووە، کە باس لەوە دەکات کە بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ حوکمڕانیی کردووە.

یەکێک لە نووسراوەکانی سەرەتایی بۆ "ئێلولو (یان ئێلیلی)، پاشای ئوور" لە نزیک ئەریدۆ دۆزرایەوە، کە تێیدا ھاتووە کە ئەم پاشایە زەقوورەی *[[ئەبزوو]]* بۆ ئێنکی دروستکردووە.

ھەندێک لە زانایان زیاتر ئیلولویان بە "ئێلیلینا"ەوە پەیوەست کردووە کە دەوترێت باوکی پاشای دواتر ئێنشاکوشانا لە ئورووک بووە، بەڵام ئەم تیۆرییە نادیارە، بەھۆی کێشەی کرۆنۆلۆژییەوە. لە نووسراوەکەدا ھاتووە کە باوکی ئینشاکوشانا "ئێلیلینا" بووە، لەوانەیە پاشا ئێلولوی ئوور بووبێت:
ناوەڕاست|وێنۆک|لەوحەیەکی تەرخانکردن لەلایەن شا ئێنشاکوشانا، مۆزەخانەی ھێرمیتاجی ویلایەتی سانت پێترسبۆرگ، Erm 14375

𒀭𒇽𒆪𒊏 / 𒂗𒊮𒊨𒀭𒈾 /𒂗 𒆠𒂗𒄀 / 𒈗 𒌦𒈣 / 𒌉𒂍𒇷𒇷𒈾 / 𒂍𒉌𒈬𒈾𒆕

*<sup>[[دینگیر|D]]</sup>LU2-KU-ra / en-sha3-kush2-an-na / en ki-en-gi / lugal kalam-ma / dumu e2-li-li-na#? / e2-ni mu-na-du3*

«بۆ ... (خودای نەناسراو) [وا دیارە بەشێک لە لەوحەکە، یان ناوی خوداکە تێکچووبێت یان نەمابێت]: ئەنشاکوشانا، پادشای سۆمەر و پادشای ھەموو خاکەکە، کوڕی ئێلیلینا، پەرستگاکەی بۆ دروستکرد.»

— لەوحەیەکی تەرخانکردن لەلایەن شا ئێنشاکوشانا، مۆزەخانەی ھێرمیتەیجی ویلایەتی سانت پترسبۆرگ، Erm 14375

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:ئوور
پۆل:یەکەم ئیمپراتۆریەتی ئور
سەعدەددین ئیبراھیم

**سەعددەدین ئیبراھیم** (٣ی کانوونی دووەمی ١٩٣٨ – ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) مامۆستای کۆمەڵناسی سیاسی لە زانکۆی ئەمریکی لە قاھیرە و بەڕێوەبەری ناوەندی ئیبن خەلدون بۆ لێکۆڵینەوەکانی گەشەپێدان. لە گوندی بەدین لە قەزای مەنسوورە لە دێڵتای نیل لەدایکبووە. ناوبراو بە یەکێک لە بەھێزترین داکۆکیکارانی دیموکراسی لە جیھانی عەرەبیدا دادەنرێت، و پێی وایە «دیکتاتۆریەت ھۆکاری لاوازی نەتەوەی عەرەبە و ھۆکاری دۆڕانیەتی لەو شەڕانەی کە ئەنجامی دەدات». ئەندامی دەستەی ئەمینداری چەندین ڕێکخراوی مافی مرۆڤە، وەک دامەزراوەی دیموکراسی عەرەبی و پڕۆژەی دیموکراسی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:گێرەشێوینییەکانی ٢٠١١
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:کۆچبەرە میسرییەکان بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:نووسەرانی میسری
پۆل:ستافەکانی زانکۆی ھارڤارد
پۆل:سیاسەتی میسر
موزەفەر نەواب

**موزەفەر عەبدولمەجید ئەلنەواب** (١٩٣٤، بەغدا – لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٢، شارقە)، شاعیرێکی ھاوچەرخی عێراقی، ناکۆکی سیاسی دیار و ڕەخنەگر،   نازناوی «شاعیری شیعری قاچاخ»ی پێدراوە.  لە عێراق دوای کەوتوون و زیندانی کراوە، دوای ئەوە لە چەند پایتەختێکدا ژیاوە، لەوانە بەیرووت و دیمەشق و شارەکانی دیکەی ئەورووپا. ناوبراو بە «یەکێک لە شاعیرە بەناوبانگەکانی عێراق لە سەردەمی مۆدێرن» وەسف کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
عەلییەددین ھیلال

**عەلییەددین ھیلال** (١٩٤١) نووسەرێکی میسرییە و لە ساڵی ١٩٦٤ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئابووری (بەشی زانستە سیاسییەکان، زانکۆی قاھیرە) بەدەستھێناوە.
## ژیاننامە
نووسەرێکی میسرییە و لە ساڵی ١٩٦٨ بڕوانامەی ماستەر لە زانکۆی مەکگیل لە کەنەدا و لە ساڵی ١٩٧٣ بڕوانامەی دکتۆرای لە ھەمان زانکۆ بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
فەھمی ھووەیدی

**مەحموود فەھمی عەبدولڕەززاک ھووەیدی** ناسراو بە **فەھمی ھووەیدی** ( ٢٩ی ئابی ١٩٣٧ سەف، جیزە) نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی تایبەت بە کاروباری جیھانی عەرەبی و ئیسلامیی، و بە یەکێک لە دیارترین بیرمەندانی ھاوچەرخ دادەنرێت.  

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:ڕۆژنامەوانانی میسری
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
تاریق بیشری

**تاریق عەبدولفەتاح سەلیم ئەلبیشری** (١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٣ – ٢٦ی شوباتی ٢٠٢١) دادوەر و بیرمەندێکی میسری بووە. ماوەی چەند ساڵێک وەک جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی دەوڵەتی میسر و سەرۆکی ئەنجومەنی گشتیی بەشی فەتوا و یاسادانان کاری کردووە.لە شوباتی ٢٠١١ ئەنجومەنی باڵای ھێزە چەکدارەکان وەک سەرۆکی لیژنەی پەیوەندیدار بە ھەموارکردنەوەی دەستووری میسری دەستنیشانی کرد.
## ژیاننامە
تارق عەبدولفەتاح سەلیم ئەلبیشری لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٣ لە گەڕەکی حلمییە لە شاری قاھیرە لەدایکبووە. بنەماڵەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی «محلە بشر» لە قەزای شەبراخیت لە پارێزگای بحەیرە لە میسر.

باپیری لە لای باوکییەوە، سەلیم ئەلبیشری، پۆستی شێخی ئەزھەری وەرگرتبوو. باوکی، ڕاوێژکار عەبدولفەتاح ئەلبشری، تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٥١ سەرۆکی دادگای تێھەڵچوونەوە بووە. ھەروەھا مامی، عەبدولعەزیز ئەلبیشری، نووسەر و ئەدیبێکی ناسراو بوو. براکەشی، زافر عەبدولفەتاح ئەلبیشری، وەزیری پێشووتری دەوڵەت بۆ کاروباری پلاندانان و ھاوکاری نێونەتەوەیی بووە لە یەکەم کابینەی وەزاریی کەمال جەنزووری.

تارق ئەلبیشری لە ساڵی ١٩٥٣ کۆلێژی مافی لە زانکۆی قاھیرە تەواو کردووە. پاشان لە ئەنجومەنی دەوڵەت دامەزراوە و لە کارەکەیدا بەردەوام بووە تا لە ساڵی ١٩٩٨ خانەنشین بووە، دوا پۆستیشی جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی دەوڵەت و سەرۆکی کۆمەڵەی گشتیی فەتوا و یاسادانان بووە.

دوای شەڕی ساڵی ١٩٦٧، گۆڕانکاری بەسەر بیروبۆچوونیدا ھات و ڕووی لە بیری ئیسلامیی کرد. یەکەم نووسینی لەم بوارەدا وتارێک بوو بە ناونیشانی «گەشتی نوێبوونەوە لە یاسادانانی ئیسلامیدا». لە دوای ئەوەش بەردەوام بوو لە نووسین لە بواری یاسا، مێژوو و بیردا. ناوبراو دوو کوڕی ھەیە بە ناوەکانی عیماد و زیاد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
محەممەد عیمارە

**محەممەد عیمارە مستەفا عیمارە** (٨ی کانوونی دووەمی ١٩٣١ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠) بیرمەندێکی ئیسلامی میسری و نووسەر و لێکۆڵەر و ئەندامی کۆمەڵگەی لێکۆڵینەوەی ئیسلامییە لە ئەزھەر، ئەندامی زانایانی باڵایە دەسەڵات لە ئەزھەر، ئەندامی ئەنجومەنی باڵای کاروباری ئیسلامی لە میسر، و سەرنووسەری گۆڤاری ئەزھەر تا ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:نووسەرانی میسری
محەممەد سەلیم عەوا

**محەممەد سەلیم عەوا** (١٩٤٢) فەقێ و بیرمەندێکی ئیسلامیی میسری، نووسەر و پارێزەری پسپۆڕی یاسای بازرگانی و ناوبژیوانی نێونەتەوەیی، مامۆستای زانکۆی پێشووە، و ڕاوێژکاری یاسایی بووە کە بۆ زۆرێک لە حکوومەتەکان لە وڵاتە جیاوازەکانی عەرەبیدا کاری کردووە، ھەروەھا ئەمینداری گشتی پێشووی یەکێتیی نێونەتەوەیی زانایانی موسڵمان بووە ، ئەندامی ئەکادیمیای زمانی عەرەبی بووە لە قاھیرە و ئەکادیمیای نێونەتەوەیی فیقھی ئیسلامی - ڕێکخراوی کۆنفرانسی ئیسلامی و ئەنجومەنی باڵای مەجلیسی جیھانی بۆ نزیککردنەوەی مەزھەبە ئیسلامییەکان و سەرۆکی کۆمەڵەی میسری بۆ ڕۆشنبیری و گفتوگۆ. یەکێکە لە دیارترین پێشەنگەکانی گفتوگۆی نیشتمانی میسر، و ئەندامی دامەزرێنەری تیمی عەرەبی بۆ گفتوگۆی ئیسلامی-مەسیحی . 

ئەو بە یەکێک لە ھێماکانی ڕەوتی مۆدێرنیستی لە ئیسلامدا دادەنرێت و بیرکردنەوەکەی بە میانڕەوی و گرنگیدان بە گفتوگۆ نەک ململانێ لە نێوان جیھانی ئیسلامی و ڕۆژاوادا تایبەتمەندە. و داکۆکیکارە لە گفتوگۆ و لێکنزیکبوونەوەی نێوان سوننە و شیعە. نوێنەرایەتی چەند ئەندامێکی ئیخوان موسلیمینی کرد کە لە سەردەمی حوکمڕانی حوسنی موبارەکدا زیندانی کرابوون. یەکێک بوو لەوانەی بە توندی دژی پڕۆژەی میراتگرتنی دەسەڵات بوو بۆ جەمال موبارەک.  وەک کاندیدێکی سەربەخۆ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی میسر لە ساڵی ٢٠١٢ خۆی کاندید کرد، بە پشتیوانی ٣٠ ئەندامی ھەڵبژێردراوی ئەنجومەنی گەل و شورا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:نووسەرانی میسری
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەلێکسەندەریا
ئێنسی (سۆمەری)

[وێنۆک|[مۆری لوولەیی سۆمەری کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ  ٣٢٠٠ پێش زایین، کە ئێنسی و ھاوەڵەکەی نیشان دەدات کە خۆراک بە مەڕێکی پیرۆز دەدەن.]]
[وێنۆک|ئێنسی لەسەر تابلۆی [لوگالاناتوم|لوگال ئاناتوم.]]
**ئێنسی** یان **ئینسی** (بە بزماری: 𒑐𒋼𒋛 بە سۆمەری: ئێنسیک، "فەرمانڕەوای زەوییە کشتوکاڵییەکان"؛ شێوەزاری ئیمێسال: ئومونسیک؛ ئەکەدی: ئیششاککوم) نازناوێکی سۆمەری بووە کە فەرمانڕەوا یان شازادەی شار-دەوڵەتێک دیاری دەکات. لە بنەڕەتدا ڕەنگە دەستنیشان کرابێ بۆ فەرمانڕەوایەکی سەربەخۆ، بەڵام لە قۆناغەکانی دواتردا نازناوەکە پێشگریمانە دەکات کە ملکەچبوون بۆ لوگالێک (پاشایێک) بێ.

بۆ سەردەمی خانەدانێتیی سەرەتایی (نزیکەی ٢٨٠٠-٢٣٥٠ پێش زایین)، مانای ناونیشانەکانی ئێن، ئێنسی و لوگال ناتوانرێت بە ڕوونی جیا بکرێتەوە. ڕەنگە ئێنسی لە بنەڕەتدا ناوی فەرمانڕەوا بووبێت کە تەنھا لە لاگاش و ئومادا سنووردار بووبێت.  *ئینسی* بە نوێنەری خوداوەندی پارێزەری شار-دەوڵەت دادەنرا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ئێنسی بە شێوەیەکی ئاسایی وەک ژێردەستەی لوگال سەیر دەکرا. سەرەڕای ئەوەش تەنانەت فەرمانڕەوا بەھێزەکانی شانشینی دووەمی لاگاش () وەک گودیا بە ناونیشانی ئێنسی ڕازی بوون.

لە سەردەمی سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور (نزیکەی ٢١٠٠-٢٠٠٠ پێش زایین) ئێنسی ئاماژەی بە پارێزگارەکانی پارێزگاکانی شانشینەکە دەکرد. ئەمانە دەسەڵاتی گەورەیان لە ڕووی حکوومەت و داھاتی باج و دەسەڵاتی دادوەرییەوە بەکاردەھێنا، بەڵام لەلایەن لوگالی ئوورەوە سەرپەرشتی دەکران و دادەمەزران یان لە کارەکانیان دووردەخرانەوە. ھەرچەندە دەکرا ئۆفیسەکەی بە میرات وەربگرتایە، بەڵام ھەموو ئێنسییەک دەبوو لەلایەن لوگالەوە پشتگیری بکرێن. ھیچ سیاسەتێکی سەربەخۆی دەرەوە و شەڕێک ڕێگەی پێنەدەدرا بۆ ئێنسی.

لە دەوڵەت شاری ئاشووردا، فەرمانڕەوای بۆماوەیی وەشانی زمانی ئەکەدیی نازناوی ئێنسیی ھەڵگرتبوو، لە کاتێکدا خوداوەندی پارێزەر وەک شاررووم "پاشا" سەیر دەکرا.

ئەوان زۆربەی دەسەڵاتی سیاسییان لە شار-دەوڵەتەکانی سۆمەری لە سەردەمی ئورووکدا بەدەستەوە بوو ( –٢٩٠٠ پێش زایین).

## سەرچاوەکان

پۆل:سوومەر
لوگالاناتوم

**لوگالاناتوم** یان **لوگال ئاناتوم** (، *لو-گال-ئان-نا-توم؛* نز. ٢١٣٠ پێش زایین) فەرمانڕەوا (ئێنسی) شاری ئوما بووە.

لوگالاناتوم لە تابلۆیەکی دانراوەوە ناسراوە، ئێستا لە مۆزەخانەی لووڤەردایە، کە تێیدا باسی حوکمڕانیی سیوم، پاشای گۆتییەکان دەکات.  بۆ یەکەمجار ئەم تابلۆیە لە ساڵی ١٩١١ بڵاوکرایەوە، و بۆ یەکەمجار بوونی شانشینی گۆتییەکانی لە سۆمەر ئاشکرا کرد. ئەم تابلۆیە بە زمانی ئەکەدی نووسراوە کە بەدوای کاریگەریی شانشینی ئەکەدی پێشوودا ھاتووە، و پیتی بزماریی سۆمەری بەکاردەھێنێت بۆ بەھای فۆنێتیکی (دەنگی).  لەسەری نووسراوە:Lugal-an-na-tum/ pa-te-si/ GIS UH KI-ge/ GIS UH Kl/ ba-ba-a/ 30 + 5 mu/ sal-la-ba/ ê pa GIS UH Kl/ sal-sal/ temen-bi/ ki-a ni-si-si/ me-bi sag-ba/ si-ba-ni-sa/ ud Ba-si-û-um/ lugal Gu-ti-um kam

لوگالاناتۆم، ئێنسیی ئوما، وەک ئوما بۆ ماوەی ٣٥ ساڵ لە ئازادییەکاندا زۆر بوو، Ê PA، پەرستگای دەوڵەمەندی ئوما، بناغەکەی دامەزراند، ئەو ڕێوڕەسمەکانی لە ناوەوە مسۆگەر کرد، و ڕێساکانی دانا، لە سەردەمی با-سیوم، پاشای گۆتیوم.

— تابلۆی لوگالاناتۆمناوی پەرستگاکە کە پێشتر وا بیردەکرایەوە کە "پەرستاگی ئێ پا Ê PA" بێت، وە ئێستا دەخوێنرێتەوە بە ئێ-گیدروو. 

دەقەکە بەیعەتی لوگالاناتۆم وەک حاکمی سادەی ئوما بەرامبەر بە پاشای گۆتییەکان لە سۆمەر نیشان دەدات.

ھەروەھا نووسراوێکی لوگالاناتۆم ھەیە کە تایبەتە بە ژیانی ئورگیگر.
پەڕگە:Lugalanatum_(name_inscription).jpg|alt=The name Lugalannatum in archaic linear script, and in standard Sumero-Akkadian cuneiform (𒈗𒀭𒈾𒁺)| ناوی لوگالاناتوم بە ڕێنووسی ھێڵیی کۆن، و بە مێخیی ستانداردی سومێرۆ-ئەکەدی ()
پەڕگە:Gutium_(name).jpg|alt=Mention of Gutium in the tablet (last column: 𒄖𒋾𒌝𒆠, gu-ti-umKI)| باسکردنی گوتیۆم لە تابلۆکەدا (کۆتا ستوونی: ، گو-تی-وم‌کی)


## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
ململانێی گورجستان و ئۆسێتیا

**ململانێی گۆرجستان و ئۆسێتیا** ململانێیەکی نەتەوەیی نێوان گورجیی و ئۆسێتییە لەسەر ناوچەی ئۆسێتیای باشوور. دەرئەنجامی ئەم ململانێیە شەڕی ئۆسێتیای باشوورە لە ساڵانی ١٩٩١-١٩٩٢ کە بە ئاگربەست کۆتایی ھات، ھەروەھا جەنگی ئۆسێتیای باشوور لە ساڵی ٢٠٠٨. ڕووسیا ھەمیشە لەگەڵ ئۆسێتییەکان وەستاوە و ئەنجامی ئەمەش بووە ھۆی شەڕی ڕووسیا و گورجستان.  سەرەڕای ڕاگەیاندنی ئاگربەست و ھەوڵی زۆر بەرەو ئاشتی، ھێشتا ناکۆکییەکە چارەسەرنەکراوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٨دا گرژی و پێکدادانی سەربازی لە نێوان گورجستان و ئۆسێتیای باشووری جوداخوازدا سەریھەڵدا و بووە ھۆی سەرھەڵدانی شەڕی ڕووسیا و گورجستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گورجستان لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:گورجستان لە دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:گورجستان لە دەیەی ٢٠١٠