open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لوکا سوچیچ

**لوکا سوچیچ** (لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٢)یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی کرواتییە کە وەک یاریزانێکی ناوەڕاست یاری دەکات لە خولی بۆندسلیگای نەمسا بۆ یانەی ڕێد بۆڵ ساڵزبۆرگ و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کڕواتیا.

## کاروانی یاریکردن
لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠، سوچیچ گرێبەستێکی نوێی لەگەڵ یانەکەی کە ڕێد بۆڵ سالزبێرگە واژوو کرد، ھەتا ھاوینی ٢٠٢٤.

لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەی ساڵزبێرگ ئەنجامدا لە یارییەکدا بەرامبەر یانەی وۆڵفسبێرگ. لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، یەکەمین یاری خۆی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ئەنجامدا، لە خولەکی ٧١ دا لە وەک یەدەگ لە جێگەیدۆمینیک سۆڤۆسلای ھاتە یاریگا و پێش ئەسیستێکی بۆ ڕاموس کریستێنسن کرد بۆ گۆڵەکەی مێرگم بێریسا کە ساڵزبێرگ ٣–١ دۆڕان بەرامبەر بایەرن میونشن. لە ١٠ی شوباتی ٢٠٢١، سوچیچ یەکەم گۆڵی لە بۆندسلیگای نەمسا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ بەرامبەر ئوسترالیا ڤین، کە بە یەدەگ بەشدار بوو و ھاتە یاریگا لە جێگەی بێریشا.

لە سەرەتای وەرزی ٢٠٢١–٢٢، سوچیچ خۆی بەشێوەی سەرەکی لە تیمی سالزبێرگ دانا، گۆڵێکی سەرنجڕاکێش تۆمارکرد بەرامبەر بەرشەلۆنە لە بردنەوەیەکی یاری دۆستانەدا ٢–١ لە ٤ی ئابی ٢٠٢١. لە ١٤ی ئەیلوول، یەکەم گۆڵی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا تۆمارکرد لە یارییەکدا کە ١–١ بەرامبەر بوون لەگەڵ سیڤیلیا.

## کاروانی نێودەوڵەتی
دەتوانێت یاریبکات بۆ ھەر یەک لە ئوسترالیا، بۆسنیا و ھێرزێگۆڤینا و کڕواتیا، سوچیچ بە ئاشکرا کڕواتیای ھەڵبژارد، سەرەڕای ئارەزووی ڕێکخراوی تۆپی پێی ئوسترالیا. لە ٩ی ئازاری ٢٠٢١، ناوبراو لە تیمی ٢٣ کەسی ئیگۆر بیسکان بوو بۆ یارییەکانی کۆمەڵەکان لە یۆرۆی خوار ٢١ ساڵان لە ساڵی ٢٠٢١؛ بەڵام لە ٢١ی ئازاری ٢٠٢٠ بەھۆی پێکانەوە دوورخرایەوە و لەلایەن ماتیج ڤۆک جێگای گیرایەوە. لە ١٧ی ئایاردا، ناوبراو لە تیمی ٢٣ کەسی بیسکان ناوی ھات بۆ قۆناغی یەکتر دەرکردن لە پاڵەوانێتییەکە؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ھەمان شت ڕوویدا و لە ٢٥ی ئایار لەلایەن نیڤن جۆڕاسێک جێگەی گیرایەوە. لە کاتی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠٢٣ بۆ خوار ٢١ ساڵان لە ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، سوچیچ سێ گۆڵی تۆمارکرد و یەک ئەسیستی کرد لە سێ یاری دا، ئەمەش وای کرد زلاتکۆ داڵیچ بانگی بکات بۆ پێکھاتەی یەکەم لە ٩ی تشرینی دووەم، دوو ڕۆژ پێش پاڵاوتنی جامی جیھانی بەرامبەر سلۆڤاکیا، بەھۆی ڕاگرتنی ماتۆ کۆڤاچیچ. ئەو یەکەمین یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەم ئەنجامدا، کە ٢–٢ بەرامبەر بوون کۆتایی ھات.

## ژیانی کەسی
سوچیچ لە لینز (سێیەم گەورەترین شاری نەمسا* لەدایکبووە لە دایک و باوکێکی بۆسنی کڕواتی زێلیکۆ و برانسیلاڤا لە بوگانۆ کە لە جەنگی بۆسنی ھەڵاتبوون. سەرەڕای ئەوەی لە لینز لەدایک بووە، سوچیچ ڕەگەزنامەی نەمسایی نییە. ئەو خۆی بە ھەواداری بەرشەلۆنە و ھاجدوک سپلیت دادەنێت، بەڵام لۆکا مۆدریچ بە ئایدڵی خۆی لە تۆپی پێ ناودێر کرد.

## ئاماری کاروانی وەرزشی
### یانە



### نێودەوڵەتی

## نازناوەکان
**ڕێد بۆڵ ساڵزبێرگ**
* بۆندسلیگای نەمسا: ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢
* جامی نەمسا: ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کروات
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
شاوەر کوڕی موجیر سەعدی

**شاوەر کوڕی موجیر سەعدی** فەرمانڕەوایەکی عەرەبی میسری فاتیمی بوو، وەک وەزیرێک لە کانوونی دووەمی ١١٦٢ تا کاتی تیرۆرکردنی لە ساڵی ١١٦٩ لەلایەن ژەنەڕاڵ شێرکۆ مامی سەرکردەی کورد سەلاحەدین، کە لەگەڵیدا خەریکی ململانێی سێ لایەنەی دەسەڵات بوو دژی خاچپەرستی ئەمالریکی یەکەمی قودس. شاوەر بەناوبانگ بوو بەوەی بەردەوام ھاوپەیمانی دەگۆڕی سەرەتا ھاوپەیمانی لەگەڵ لایەنێک و دواتر لایەنی دیکە و تەنانەت فەرمانی سووتاندنی پایتەختی خۆی *فوستات* (پایتەختی دەوڵەتی فاتیمی)، تەنھا بۆ ئەوەی دوژمن نەتوانێت ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١١٦٩
پۆل:سەرۆکی حکوومەتە تیرۆرکراوەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
Wr 140

وێنۆک|ئەستێرەی وۆلف ١٤٠، کە دەورەدراوە بە ئەلقەی گازی.
ئەستێرەیەکی پرشنگداری دەگمەنی زەبەلاحن کە بە نزیکەیی ٥،٦٠٠ ساڵی ڕووناکی لە زەوی دوورن. جۆڕێکە لە ئەستێرەی وۆلف-رایت.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤

**[[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]** یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤]]**، کە لە ٢٥ی کانوونی دووەم تا ٥ی شوباتی ١٩٢٤ لە شاری شامۆنیکسی فەڕەنسا بەڕێوەچوو. وەرزشوانانی ئەم وڵاتە ٤ مەدالیایان (١ زێڕ،٢ زیو، ١ بڕۆنز) بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

* 
* 
*Olympic Winter Games 1924, full results by sports-reference.com

پۆل:نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٢٤
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئۆڵۆمپیادی زستانە بەپێی ساڵ
لاگاری حەسەن چەلەبی

**لاگاری حەسەن چەلەبی** زانا و ئەندازیار و فڕۆکەوانێکی عوسمانی بووە کە بەپێی ئەو گێڕانەوەیەی کە لەلایەن گەشتیار ئەڤلییە چەلەبییەوە نووسراوە، گەشتێکی بە موشەکی تیمی بە سەرکەوتووی ئەنجامداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:فۆلکلۆری تورکی
پۆلۆ

**پۆلۆ** یارییەکی تۆپە کە بە ئەسپەوە یاری پێ دەکرێت، وەرزشێکی مەیدانییە و یەکێکە لە کۆنترین وەرزشە تیمییە ناسراوەکانی جیهانە. یارییەکە لەلایەن دوو تیپی دژ بە یەکەوە ئەنجام دەدرێت بە ئامانجی گۆڵکردن بە بەکارهێنانی مالێتێکی دار کە دەستە درێژە بۆ لێدانی تۆپێکی بچووکی ڕەق لە ڕێگەی گۆڵی تیپی بەرامبەرەوە. هەر تیپێک چوار سوارچاکی هەیە و بەزۆری یارییەکە یەک بۆ دوو کاتژمێر دەخایەنێت، کە دابەش دەکرێن بەسەر چەند ماوەیەکدا کە پێیان دەوترێت "چوکێر".
وێنۆک|یاریزانان ''یاری'' پۆلۆ دەکەن
پۆلۆ بە "وەرزشی پاشاکان" ناوزەد کراوە، و بووەتە وەرزشێکی بینەر بۆ سوارچاکەکان و کۆمەڵگەی باڵا، زۆرجار لەلایەن سپۆنسەرەوە پشتگیری دەکرێت. چەمکی یارییەکە و جۆرەکانی لە سەدەی شەشەمی پێش زایین تا سەدەی یەکەمی زایینی بوونیان هەبووە، لە یارییە سوارچاکییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە کە لەلایەن گەلانی کۆچەری ئێران و تورکەوە ئەنجام دەدرا. هەروەها ئەم وەرزشە یارییەکی مەشق و ڕاهێنان بوو بۆ یەکەکانی سوارچاکەکانی فارس، بەزۆری پاسەوانی شاهانە یان سەربازە نوخبەکانی تر.  نموونەیەکی بەرچاو سەلاحەدین کە بە یاریزانێکی لێهاتوو بوو لە پۆلۆ کە بەشداری لە مەشقەکان کردووە. ئێستا لە سەرانسەری جیهاندا بەناوبانگە، زیاتر لە ١٠٠ وڵاتی ئەندامی لە فیدراسیۆنی پۆلۆی نێودەوڵەتیدا هەیە، لە ١٦ وڵاتدا بە شێوەیەکی پیشەیی یاریی کراوە و لە ساڵی ١٩٠٠ تا ١٩٣٦ وەرزشێکی ئۆڵۆمپی بووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریەکانی تۆپ
پەیمانی ئایگون

وێنۆک|گۆڕانکاری لە سنووری ڕووسیا و چین لە سەدەکانی ١٧–١٩
**پەیمانی ئایگون** (بە ڕووسی: Айгунский договор) پەیماننامەیەکی ساڵی ١٨٥٨ بوو لە نێوان ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا و شانشینی چینگی چین کە بەشێکی زۆری سنووری مۆدێرن لە نێوان ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا و مانچوریا (نیشتمانی باوباپیرانی گەلی مانچو)ی دامەزراند، کە ئێستا بە باکووری ڕۆژھەڵاتی چین ناسراوە. پەیمانی نێرچینسکی (١٦٨٩) پێچەوانە کردەوە بە گواستنەوەی زەوییەکانی نێوان زنجیرە چیای ستانۆڤۆی و ڕووباری ئامور لە چینگ چینەوە بۆ ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا. ڕووسیا زیاتر لە ٦٠٠ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەی لە مانچوریاوە وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* سنووری چین و ڕووسیا

پۆل:پەیماننامەکانی چین و ڕووسیا
پۆل:پەیماننامەکانی سنوور
پۆل:سنوری چین و ڕووسیا
پۆل:مێژووی مەنچوریا
بی ئاڕ-٤٧٠

وێنۆک|قەڵغانی ڕێگای فیدراڵی بەڕازیل گشتی
**بی ئاڕ-٤٧٠** ڕێگایەکی فیدراڵییە لە ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوای بەڕازیل کە لە ناڤێگانتێس لە ویلایەتی سانتا کاتارینا دەست پێدەکات و زنجیرە چیای گاوچۆ و بەرزایییەکانی دەبڕێت. نزیکەی ٨٣٣ کم درێژ دەبێتەوە، بە شارەکانی وەک ئیتاخای، بلومێناو، ڕیۆ دوو سول، کوریتیبانۆس، کامپۆس نۆڤۆس، بێنتۆ گۆنسالڤێس، ڤێرانۆپۆلیس و مۆنتینیگرۆدا تێدەپەڕێت و لە کاماکوا، ڕیۆ گراندە دوو سول کۆتایی دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:رێگا سەرەکییە فیدراڵیەکان لە بەڕازیل
ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران

**ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران** یەکێک لە ناوچەکانی شارستانی ھلێران لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ناوەندی ئەم ناوچەیە شاری تۆحیدە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندستانەکانی ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران:
* گوندەواری گۆران
* گوندەواری داجیوەن

شارەکان:
* تۆحید

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی ناوەندی شارستانی ئیلام لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٩،٣٢٤ کەس لە ٢،٦٢٤ خێزاندا بووە، کە ھەموویان کوردن و لە ئیسلام شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی ئێران
پۆل:ناوچەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:ناوچەکانی شارستانی ئیلام
پۆل:شارستانی ھلێران
Simpo136

وێنۆک|وێنەیەکی ھونەری ھەسارەکە.
ھەسەرایەکی گرگنی ڕەنگ قاوەییە، کە بە نزیکەی ٢٠ ساڵی ڕووناکی لە زەوی دوورە. تەمەنی زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن ساڵە، پلەی گەرمییەکەی ٨٢٥ سیلیزیە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
گوندەواری گۆران

**گوندەواری گۆران** یەکێک لە دوو گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران لە شارستانی ھلێران لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی شێراوەنە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندەکانی ئەم گوندەوارە پێکھاتووە لە (١٢) گوند:
* **[[شێراوەن]]**
* پلەکەو
* پێشتەنگ
* چم شەمە
* چنار، ھلێران
* داروەنە
* دووئاو، ھلێران
* کەڵاتە
* کەھەڕە
* لوڕوان
* واڵادەشت
* وەربەڕ

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی گوندەواری دێیخواروو لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٤،٤٧٥ کەس لە ١،٢٧٢ خێزاندا بووە، کە ھەموویان کوردن و لە ئیسلام شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:شارستانی ھلێران
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گوندەواری داجیوەن

**گوندەواری داجیوەن** یەکێک لە دوو گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران لە شارستانی ھلێران لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی سەگڵەوەنە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندەکانی ئەم گوندەوارە پێکھاتووە لە (١٣) گوند:
* **[[سەگڵەوەن]]**
* تازاباد
* چەمزەرد ماھیزان
* دەڕەباریک
* زایران خوارێ
* زایران سەرێ
* ژێرزەمینی
* شاوەزەن
* گەڕاو
* گەنجەلی
* ماھیزان خوارێ
* ماھیزان سەرێ
* ھیمەت

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی گوندەواری دێیخواروو لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ (٢،٧٢١)کەس لە (٧٥١]خێزاندا بووە، کە ھەموویان کوردن و لە ئیسلام شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:شارستانی ھلێران
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گوندەواری زەردەڵان

**گوندەواری زەردەڵان** یەکێک لە دوو گوندەواری ناوچەی جەزمان لە شارستانی ھلێران لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی پیازاوایە.

## دابەشکاریی کارگێڕی
گوندەکانی ئەم گوندەوارە پێکھاتووە لە (٣٤) گوند:

* **[[پیازاوا]]**
* باخ
* بانکڵا
* بانلەکان
* بزان
* بیشی خوارێ
* بیشی سەرێ
* پاتەت
* پیامن خوارێ
* پیامن سەرێ
* پیامن ناوین
* توورم
* تیرەئەنازە
* جوشڕە
* چاڵ خشک
* چاڵەچاڵە
* چینەوار
* ڕووبەرە
* سەرچڵوسکان خوارێ
* سەرچڵوسکان سەرێ
* سەرەڤیان
* سولاوا
* سیرەکانە
* شاران
* شامیار
* کانی کەو
* کەڵەگا
* گادۆڵ
* گوڵدەڕە
* گووڵاو
* مەیەر خوارێ
* مەیەر سەرێ
* نەمیر
* وەرەمەلە

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی گوندەواری دێیخواروو لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ (٢،٤٩٧)کەس لە (٦٤٧)خێزاندا بووە، کە ھەموویان کوردن و لە ئیسلام شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئیلام
پۆل:شارستانی ھلێران
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کوینتن ماتسیس

**کوینتن ماتسیس** (ھۆڵەندی: Quinten Matsijs، ١٤٦٦–١٥٣٠) نیگارکێشێکی فلاندێرسیی بوو، لە شاری لۆڤن لە ھۆڵەندا لەدایکبووە. پێش ئەوەی ببێتە نیگارکێش وەک ئاسنگەر کاری کردووە. چەندین بەرھەمی دروست کرد کە ڕەگ و ڕیشەی ئایینی و مەیلی تەنزییان ھەبوو. وەک دامەزرێنەریی قوتابخانەی نیگارکێشیی ئەنتۆرپێ دادەنرێت کە لە سەدەی شازدەدا بووە قوتابخانەیەکی پێشەنگی نیگارکێشیی لە فلاندێرس. تەکنیک و مۆتیڤی نوێی ناساند و ھەروەھا بە ئەدەبیکردنیی بابەتە نیگارکێشییەکانی بەپێی دەستوور و کەلتووریی کۆمەڵگە.

## سەرچاوەکان
 

پۆل:مردووانی ١٥٣٠
پۆل:وێنەکێشی
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٦٦
عائیشە قورتبییە

**عائیشە کچی ئەحمەد قورتبییە** شاعیرێکی سەدەی دەیەم بوو، زۆربەی کارەکانی بە زمانی عەرەبی نووسیووە.

گریمانە دەکرێت کە ڕەنگە عائیشە لە کۆردۆبا لەدایکبووبێت. وەک شاعیرێکی بەناوبانگی ئەندەلوس سەیر دەکرێت. زۆر شت لەبارەی ژیان و پێشینەی ئەوەوە دەزانرێت، ئیدیعاکانی دیکە بریتین لەوەی کە شازادەیەکی کۆردۆبا بووە، بە درێژایی ژیانی کچێک بووە و ھەرگیز ھاوسەرگیری نەکردووە. مردنی ئەو لە سەرەتای فیتنەی ئەندەلوس لە ساڵی ١٠٠٩دا ڕوویدا. 'ئیبن حەییان دەڵێ، لەنێو سیفەتەکانی تریدا ستایشی زیرەکی عائیشەی کردووە بە زانیاری لەسەر ئەدەب و شیعر و قسەخۆش دەستنووسەکەی جوان بوو، و پراکتیزەیەکی دەکرد بە دەستی خۆی قورئان (مەشاھیف) و کتێبە عەلمانییەکان (دەفاتیر) کۆپی بکات. ئەو ئارەزووی زۆری بۆ زانست عیلم نیشان دا، ئەمەش وای لێکرد کتێب لە کتێبخانەیەکدا کۆبکاتەوە کە بوو بە کتێبخانەیەکی گەورە و جوان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە خۆشنووسەکان
پۆل:مردووانی ١٠١٠
توران شا

**توران شا** دەسەڵاتدارێکی کوردی میسڕ بوو، کوڕی سوڵتان سالح ئەییوب بوو و ئەندامی دەوڵەتی ئەییووبی بوو. بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵانی ١٢٤٩–١٢٥٠، بوو بە سوڵتانی میسڕ.

[وێنۆک|وێناکردنی [تیرۆرکردنی توران شا لە سەدەی ١٤ی ئەورووپادا]]
توران شا لەلایەن باوکییەوە متمانەی پێنەکرابوو، باوکی ناردی بۆ حەسکیف بۆ ئەوەی لە سیاسەتی میسڕ دووری بخاتەوە. مەرگی باوکی لە فەریسەدین ئەکتای فەرماندەی بەحری مەملوکەکانی باوکی زانی کە لە میسرەوە نێردرابوو بۆ ئەوەی بیھێنێتەوە و شەڕی دژی لویسی نۆیەمی فەرەنسا و جەنگی خاچھەڵگری حەوتەم بەدوادا بکات. ئەکتای لە سەرەتای مانگی ڕەمەزانی ٦٤٧/کانوونی دووەمی ١٢٤٩ گەیشتە حەسکیف و چەند ڕۆژێک دواتر، ١١ی ڕەمەزان/١٨ی کانوونی دووەم، توران شا و نزیکەی پەنجا ھاوەڵەکەی بەرەو میسڕ بەرێکەوتن. حیزبەکە ڕێگایەکی سووڕاوەیان گرتەبەر بۆ ئەوەی لەلایەن ڕکابەرە دوژمنکارەکانی ئەیوبییەوە ڕێگرییان لێ نەکرێت و لە ٢٨ی ڕەمەزانی ٦٤٧/٤ی کانوونی دووەمی ١٢٥٠ گەیشتنە گوندی قوسەیر لەنزیک دیمەشق، ڕۆژی دواتر ڕێوڕەسمی چوونەژوورەوەیان ئەنجامدا، کاتێک توران شا بە فەرمی وەک سوڵتان ڕاگەیەندرا.

## مردن
لە ٢٨ی موحەڕەم ٢/٦٤٢ی ئایاری ١٢٥٠، توران شا خوانێکی گەورەی پێشکەش کرد. لە کۆتاییی جەژنەکەدا بایبەرس و کۆمەڵێک سەربازی مەملوک بەپەلە ھاتنە ژوورەوە و ویستیان بیکوژن. توران شا بریندار بوو، چونکە دیارە شمشێر لێدانێک دەستی شکاندبوو. بە برینداری توانی خۆی ھەڵبێت بۆ تەلارێک لەتەنیشت ڕووباری نیل. مەملوکەکان بەدوایدا کەوتن و ئاگریان لە تەلارەکە بەردا. بەھۆی بڵێسەی ئاگرەکەوە، بە زۆر کەوتە خوارەوە و ویستی ڕابکات بۆ ڕووبارەکە، بەڵام بە ڕمێک لێی درا، کە بەر بڕبڕەکانی کەوت. بە دوای ڕمەکەدا ھەڵات بۆ ناو ڕووبارەکە. ڕاوەدوونانی لەسەر کەنارەکان وەستابوون و بە تیریان بۆ دەھاویشت، تەنانەت لەکاتێکدا کە داوای ژیانی دەکرد و پێشنیاری دەستلەکارکێشانەوەیان دەکرد. بایبەرس خۆی نەیتوانی لە کەنارەوە بیکوژێت، بەپەلە ھاتە دەرەوە بۆ ناو ئاوەکە و تا مردن. دەوترێت کە فاریسەدین ئەکتای دواتر دڵی بڕیوە و دەیباتە لای لویسی نۆیەمی فەرەنسا، بەو ھیوایەی پاداشتێک وەربگرێت، کە نەیکردووە. بەپێی ھەندێک گێڕانەوە لە ڕاستیدا ئەوە فاریسەدیب ئاکتای بووە نەک بایبەرس کە کوشتوویەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٢٥٠
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:سوڵتانە ئەیووبییەکان لە میسر
ئاواتە مەخمەڵییەکان

**ئاواتە مەخمەڵییەکان** (بەناوی *Awate Mexmaliyekan* بڵاوکراوە)، گۆرانییەکی ھونەرمەند ھۆمەر دزەیییە، لە ساڵی ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە، لەسەر ئەلبوومی گەڵا وەریوەکانی ھونەرمەندی ناوبراو.

## دەق
بریا سەوزە گیای بەھار بووام
ئێواران پێش ڕۆژاوا
ئەو کچە جوانە بەرخەوانە
لەسەرم ڕاکشابوا،

بریا من سروەی بەیان بوام
لێوی تۆم فێنک دەکرد
بریا من ھەوای ئاسمان بوام
خۆم بەناو دەمتا دەکرد،

بریا من ئاوی ڕووبار بوام
دەمشت لەش و لاری تۆ
بریا من سوخمە و شەڵوار بوام
دەممژیی جێی ھەستیاری تۆ،

بریا من ئاوێنە بوام خۆت
دەگۆڕی لەبەر چاوما
جەستەی جوانت ھەڵدەگیرا
لەناو ھەست و ھەناوما،

بریا من پەڕەسێلکە بوام
لە بنمیچی ماڵی تۆ
ھێلانەی خۆم دادەبەست
چاو لە دانەی خاڵی تۆ،
شەو و ڕۆژ تەوافم دەبوو
بە دەوری بەژن و باڵات
ساڵانە دوو حەجم دەبوو
لە ماڵی خوا و ماڵی تۆ،

بۆچ ئەم خەونە مەخمەڵییانەم
بۆ لێم نابن بە ڕاستی
تا ئەو مەمک و سمت و ڕانەم
بوگشیبایە بە دەستی،

بۆچ ژیان ھێندە بە غەمە
بۆچی یەک خۆشیم نەدی
خۆ ھیوای من سادە و کەمە
دەبا جارێک بێتە دی.

## سەرچاوەکان
گەڵا وەریوەکان

**گەڵا وەریوەکان** (Gella Weriwekan)، ئەلبوومێکیی ھونەرمەند، ھۆمەر دزەییە کە لە ٢٠٢٠ بڵاویکردوەتەوە. لە ٩ تراک پێکدێت، لەوانەش: ئاواتە مەخمەڵییەکان، مەرا بێبووس، ئۆرزوولا، لەیلا پۆڵ مەلەک، گەڵا وەریوەکان، ماچی خودایی، چاوەڕوانی، ڕێبواری شەو، دوێنێ کە جوان بووم.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
لوڕوان

**لوڕوان** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری گۆران، ناوچەی ناوەندی شارستانی ھلێران، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. 

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٢٥٢)کەس و (٧٥)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (لەکی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ھلێران
ھلێران
ھلێران
پۆل:گوندەکانی شارستانی ھلێران
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
TON 618

تی ئۆ ئێن ٦١٨ ئەستێرەیەکی زەبەلاحی زیاد لە پێویست پرشنگدارە. و بە نزیکەیی ١٨.٢ بلیۆن ساڵی ڕووناکی لە زەوی دوورە. زەبەلاحترین کونی ڕەشی ھەیە کە تا ئێستا دۆزرابێتەوە، بە ڕێژەی ٦٦ بلیۆن M☉.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
ڕووباری پارا

وێنۆک|ڕووباری پارا قۆڵی باشووری دەمی ڕووباری ئەمازۆنە لە بەرازیل.
**ڕووباری پارا** (بە پورتوگالی: Rio Pará) کەناڵی ڕووباری ماراخۆ، کەناڵی ڕووباری ماکاکۆس، کەناڵی ڕووباری سانتا ماریا و کەنداوی بۆکاس، کۆمپلێکسێکی ئاوی و گەورەیە کە وەک کەناڵێک لە نێوان ڕووبارەکانی ئەمازۆن (دێڵتای ئەمازۆن)، تۆکانتین، کامپینا گراندە (یان کەنداوی پۆرتێل) و کەنداوی ماراخۆ کاردەکات، جگە لە چەندین ڕووباری بچووکتر. ھەروەھا دەتوانرێت بە کەناڵێکی دابەشکردنی ڕووباری تۆکانتینز ھەژمار بکرێت

دەکەوێتە ویلایەتی پارا لە بەڕازیل. ئاوی قوڕاوی و گێژاو پێشکەش دەکات، دەوڵەمەندە بە نیشتووەکان کە لە ڕووبارە سەرچاوەکانییەوە سەرچاوە دەگرن

نزیکەی ٦٤ کیلۆمەتر (٤٠ میل) دەڕوات، بە دەوری ڕۆژاوا و باشووری دوورگەی ماراخۆ. بێلێم، پایتەختی ویلایەتی پارا، دەکەوێتە نزیک کەناری باشووری ڕووبارەکە.

پێشتر لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان ھاتوون کە ئەم ڕژێمە ئاوە وەک کەناڵێکی دابەشکردنی ڕووباری ئەمازۆن لەبەرچاو بگرن. بەڵام ئەم لێدوانە لە ئێستادا بە دوور لە ئەگەر دادەنرێت، چونکە لێکۆڵینەوەکانی ئەم دوایییە بەشدارییەکی بچووکی ئاوەکانی ڕووباری ئەمازۆنیان لە دروستبوونی ڕووباری پارادا نیشانداوە لەگەڵ بەشدارییەکی زیاتری ڕووباری تۆکانتینز.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبارەکانی پارا
پۆل:ڕووباری ئەمازۆن
میامۆتۆ موساشی

[وێنۆک|وێنەیەکی ھاوچەرخی میامۆتۆ موساشی ([سەردەمی ئێدۆ)]]**میامۆتۆ موساشی** شمشێرباز، فەیلەسوف، ستراتیژیست، نووسەر و گەشتیارێکی ژاپۆنی بوو، کە لە ڕێگەی چیرۆکەکانی شمشێربازی دوو تیغی ناوازەی و تۆمارە بێ دۆڕانەکەی لە ٦١ دووانەیدا (دواتر ٣٣ لەلایەن ئیتۆ ئیتۆسایەوە) ناوبانگی دەرکرد. موساشی، وەک زۆرجار بە سادەیی ناسرابوو، بە کێنسێی (نازناوێکی فەخری ژاپۆنییە کە دەدرێت بە جەنگاوەرێک کە لێھاتوویی ئەفسانەیی لە شمشێربازیدا ھەیە) دادەنرێت. ئەو دامەزرێنەری قوتابخانەی ستراتیژی بووە.

## مۆنۆمێنت

* پەیکەری میمۆتۆ موساشی
* پەرستگای موساشی
* مۆزەخانەی لیۆن-ژاپۆن-فەرەنسا. 
* کۆڵەکەی هاوپەیمانی.
* بودۆکان میمامۆتۆ موساشی      

پەڕگە:Memorial Heiho Niten Ichi Ryu.jpg|alt=
پەڕگە:Tricolor cockade in front of the Heiho Niten Ichi Ryu Memorial, March 16, 2020..jpg|alt=
پەڕگە:Stèle de la Mémoire du Japon à Jarnioux et Liergues.jpg|alt=
پەڕگە:Stèle du Socle de l’Alliance.jpg|alt=
پەڕگە:Tombe de Miyamoto Musashi à Ōhara, province de Mimasaka.jpg|alt=
پەڕگە:Temple de Miyamoto Musashi.jpg|alt=


## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٨٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٤
پۆل:مردووانی ١٦٤٥
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:بودییەکانی ژاپۆن
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکان
پۆل:فەیلەسووفە ژاپۆنییەکان
پۆل:سامورای
پۆل:نووسەرانی ھونەری جەنگی
مەرا بێبووس

**مرا ببوس**، **مەرا بێبووس** (بە کوردی: ماچم بکە)، گۆرانی *ماچمکە*. ئەم گۆرانییە لە یادگاریترین و بەناوبانگترین گۆرانییەکانی وڵاتیی ئێرانە، کە لەلایەن گوڵنەراغیی ھونەرمەندی دیاریی ئێران، گوتراوە.

لەلایەن بەشێک لە سترانبێژە دیارەکانی وڵاتیی ئێران و ڕۆژھەڵاتیی ناوەڕاست گوتراوەتەوە، وەک: گووگووش، ھۆمەر دزەیی، سەتەر، موعین، ھایدە، ویگین.

## کورتە
ھۆکاری بە ناوبانگ بوونی ئەم گۆرانییە ھاوتەریبییەتی لەگەڵ کودەتای ٢٨ی ئابی ١٣٣٢ی ھەتاوی ئێران(١٩٥٣ی زایینی)، تێکستی گۆرانییەکە گەیشتە لێوی ملیۆنان ئێرانی کە لە کودەتاکەدا بەشداریان کردبوو. ھۆکارێکی دیکەش ئەوەیە کە شیعرەکەی لەلایەن حەیدەر ڕەقابییەوە نووسراوە کە یەکێک بووە لە چالاکانی سیاسیی وڵاتی ئێران لە ساڵانی ١٣٣٠ ھەتاوییدا(١٩٥١ی زایینی).

## دەقیی گۆرانی بە فارسی

مرا ببوس، مرا ببوس

برای آخرین بار، تو را خدا نگهدار که می‌روم به سوی سرنوشت

بهار ما گذشته، گذشته‌ها گذشته، منم به جستجوی سرنوشت

در میان طوفان هم پیمان با قایقران‌ها

گذشته از جان باید بگذشت از توفان‌ها

به نیمه شب‌ها دارم با یارم پیمان‌ها

که بر فروزم آتش‌ها در کوهستان‌ها

شب سیه سفر کنم، ز تیره ره گذر کنم

نگر تو ای گل من، سرشک غم بدامن، برای من میفکن

دختر زیبا امشب بر تو مهمانم، در پیش تو می‌مانم، تا لب بگذاری بر لب من

دختر زیبا از برق نگاه تو، اشک بی گناه تو، روشن سازد یک امشب من

ستاره مرد سپیده دم، چو یک فرشته یارم، نهاده دیده برهم،

میان پرنیان غنوده بود.

در آخرین نگاهش نگاه بی گناهش، سرود واپسین سروده بود.

بین که من از این پس دل در راه دیگر دارم.

به راه دیگر شوری دیگر در سر دارم

به صبح روشن باید از آن دل بردارم، که عهد خونین با صبحی

روشن‌تر دارم ها

مرا ببوس

این بوسه وداع

بوی خون می‌دهد

## بە زمانی کوردی(ھۆمەر دزەیی)
ماچم بکە، ماچم بکە 

بۆ دواھەمین جار 

خوا ئاگاداری تۆ بێ 

کە من وا بەرەو چارەنووسی خۆم دەڕۆم 

بەھاری ئێمە تێپەڕی

تێپەڕی، تێپەڕی

من وا بەرەو چارەنووسی خۆم دەڕۆم 

لەناوەڕاستی لافاودا پەیمانم لەگەڵ کەشتیوانان بەستووە 

یەکێک کە گیانی خۆی بەخش کردبێ دەبێ لە لافاویش تێبپەڕێ

بە نیوە شەوان پەیمانم لەگەڵ یارانم بەستووە 

کە لە کێوەکان ئاگر بکەمەوە 

وا بەو شەوە تاریکە سەفەر دەکەم 

وا بەو رێچکۆڵە باریکە تێپەڕ دەبم

دە بڕوانە من ئەی گوڵەکەم 

ئەسرینی غەم بۆ من مەڕێژە 

کچە جوانەکە

ئەمشەو من میوانی تۆم

لە لای تۆ دەمێنمەوە

تا لێوەکانت بخەیتە سەر لێوی من 

کچە جوانەکە

لە تیشکی نیگای چاوانت 

فرمێسکە بێ گوناھەکانت 

ئەم شەوەم ڕۆشن دەکەنەوە

له‌به‌ری به‌یاندا ئه‌ستێره‌ مرد

وه‌ك فرمێسكێكی ماته‌مین 

له‌ناو په‌ڕی نه‌رم و نۆڵ 

پاڵی دابێته‌وه‌ 

به‌ دواترین نیگای چاوه‌كانی 

نیگایه‌ بێ گوناھەكانی 

كه‌ دواترین سرووده‌ 

هه‌ڵسته‌وه‌، 

كه‌ من له‌ ئێستا به‌ دواوه

ڕێگایه‌كی دیكه‌ ده‌گرمه‌ به‌ر 

له‌و ڕێگایه‌ تازه‌یه‌ 

كارێكی ترم له‌ كه‌له‌ی سه‌ردایه‌ 

جا ده‌بێ ده‌ست له‌ به‌یانی ڕووناک ھەڵگرم

به‌و ئومێده‌ی كه‌ به‌یانێكی ڕووناكترم ھه‌بێ 

نیگاكانی من 

وا به‌ره‌و ڕووی تۆیه‌ 

نیگاكانی تۆش 

وا به‌ره‌و ڕووی منه‌ 

فریشته‌ جوانه‌كان‌ 

له‌ ئاسماندا ماته‌مم بۆ بگرن 

كچه‌ جوانه‌كه‌ 

چاوه‌ ڕه‌شه‌كانت ھه‌ڵبێنه‌

و به‌ ڕووخساره‌ به‌ھه‌شتیه‌كه‌ت 

یه‌ک جاری دیكه‌ 

بڕوانه‌ رووخساری من

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
پۆل:ھونەر
شانۆی نیشتمانی کلۆدیۆ سانتۆرۆ

وێنۆک|تیاترۆ ناسیۆناڵ کلۆدیۆ سانتۆرۆ، لە شاری برازیلیای بەڕازیل
**شانۆی نیشتمانی کلاودیۆ سانتۆرۆ** بینایەکی فرە شانۆیە لە شاری بەڕازیلیای بەڕازیل. دیزاینەکەی لەلایەن ئۆسکار نیمایەرەوە بە شێوازی تەلارسازی مۆدێرن کراوە. لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٠ دەستی بە دروستکردنی کرد و لە ساڵی ١٩٦٦ تەواو بوو، لە شێوەی ھەرەمێکی کورتکراوەدا دروست کراوە، گەورەترین بینایە لە برازیلیا کە لەلایەن نیمایەرەوە بە تایبەتی بۆ ھونەر دیزاین کراوە. بیناکە لە ساڵی ١٩٧٦ داخرا بۆ نۆژەنکردنەوە، و لە ٢١ی نیسانی ١٩٨١ کرایەوە.

شانۆی نیشتمانی لەلایەن سکرتێری ڕۆشنبیری ناوچەی فیدراڵی بەڕێوەدەبرێت و سێ شوێنی تێدایە؛ شانۆی ئەلبێرتۆ نێپۆمۆسینۆ کە ٦٠ کورسی تێدایە، شانۆی مارتینز پێنا کە ٤٠٧ کورسی تێدایە و شانۆی ڤیلا-لۆبۆس کە ١٤٠٧ کورسی تێدایە. ھەروەھا کۆمپلێکسەکە گەلەرییەکی پێشانگای تێدایە کە خەڵک دەتوانێت دەستی پێ بگات شانۆکە لە یەکەمی ئەیلوولی ١٩٨٩ ناوی شانۆی نیشتمانی گۆڕدرا بۆ شانۆی نیشتمانی کلاودیۆ سانتۆرۆ، وەک ڕێزێک بۆ ئاوازدانەر و کەمانچەژەنی بەڕازیلی.

شانۆکە زیاتر لە دوو ساڵە لەژێر نۆژەنکردنەوەدایە و تا ئێستاش بەڕووی خەڵکدا داخراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتە لە بەڕازیلیا
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ساڵی ١٩٦٦ تەواو بوون
پۆل:بیناکانی ئۆسکار نیمێر
کەنداوی ماراخۆ

وێنۆک|نەخشەی ساڵی ١٨٩٥ لە لای ڕاستەوە باس لە کەنداوی ماراخۆ دەکات
**کەنداوی ماراخۆ** یان کەنداوی ماراخۆارا و کەنداوی ئەمازۆن، ئاوێکی چەقاوەی کەنارەکانی بەڕازیلە کە دەکەوێتە ویلایەتی پارا. قەبارەکەی نزیکەی ٤٥٠٠ کم٢ (١٧٠٠ میل چوارگۆشە)ە، و کۆگایەکە بۆ ئاوەکانی کەناڵی دابەشکردنی ڕووباری پارا، ئاوەکانی حەوزی تۆکانتین و ئاوەکانی کەنداوی گواخارا، کە وەک سنووری ئاوی ڕۆژھەڵاتی ھەردوو… دوورگەی ماراجۆ و دوورگەکانی ماراجۆ. کەنداوی ماراجۆ دەریاچەیەکە کە لە ھەردوو ئاوی خوێ و شیرین پێکھاتووە، لە ئەنجامدا سیستەمێکی دەریاچە پۆلێن دەکرێت. ھەروەھا کەنداوی ماراجۆ لە ڕووباری ئەمازۆنەوە لە ڕێگەی کەناڵی برێڤێسەوە و ھەروەھا ڕووباری پارا نیشتوو وەردەگرێت، ئەمەش دەبێتە ھۆی گێژبوونی ئاوەکە.

ڕووباری پارا بەشێکی بچووکە لە ڕووباری تۆکانتین کە یەکێکە لە دابینکەرانی ئاو بۆ ماراخۆ. ڕووبارەکە زۆر گرنگە بۆ ناوچەکانی دەوروبەری و ناوچە جیاوازەکان و بەندەرەکان زۆر دەستڕاگەیشتن بە خەڵکی ناوچەکە دەکات. ھەروەھا لە کۆتاییدا ڕووبارەکە لەگەڵ ئاوی خوێی زەریای ئەتڵەسی لە کەنداوی ماراجۆدا بەریەک بکەوێت. پرۆسەی سووڕانی شووتی، پلەی گەرمی و مەودای مەل و با لە دوو جۆری جیاوازی ئاودا لە کەنداوەکەدا ڕوودەدات لەگەڵ یەکترگرتنیان. ھەروەھا چڕیی ئاوی خوێ کاریگەری لەسەرە بەھۆی کەمی ئاوی ڕووباری ئەمازۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای پارا
پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل

وێنۆک|پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل
**پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل** (بە پورتوگالی: Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística; IBGE) ئەو دەزگایە کە بەرپرسیارە لە کۆکردنەوەی فەرمی زانیارییە ئامارییەکان، جوگرافییەکان، نەخشەسازییەکان، جیۆدێتیک و ژینگەیی لە بەڕازیل. **پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل** سەرژمێرییەکی نیشتمانی دە ساڵە ئەنجام دەدات؛ پرسیارنامەکان زانیارییەکانی وەک تەمەن، داھاتی ماڵ، خوێندەواری، خوێندن، پیشە و ئاستی پاکوخاوێنی لەبەرچاو دەگرن

پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیل پەیمانگایەکی گشتییە کە لە ساڵی ١٩٣٦ لەژێر ناوی پەیمانگای نیشتمانی ئامار دروست کراوە. دامەزرێنەر و سەرەکیترین لایەنگری ئامارناس ماریۆ ئاگۆستۆ تێکسیرا دی فرێیتاس بوو. ناوی ئێستای دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٣٨. بارەگا سەرەکییەکەی دەکەوێتە شاری ڕیۆ دی جانیرۆ و سەرۆکی ئێستای ئێدواردۆ ڕیۆس نێتۆیە. لە ١٣ی شوباتی ١٩٦٧ بە فەرمانی یاسای ژمارە ١٦١ کراوە بە دەزگایەکی فیدراڵی، و پەیوەستە بە وەزارەتی ئابووری، لە ناو سکرتارییەتی پلاندانان و بوودجە و بەڕێوەبردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە حکوومییەکانی بەڕازیل
سناپ ئیدیتەر

**سناپ ئیدیتەر** نەرمەواڵایەکی تایبەتە بۆ پەرەپێدانی وێب وە دەستکاریکەرێکی نووسینە بۆ دارێشتنی پەرەی ئەلیکترۆینی ، ئەو نەرمەواڵایە ساڵی ٢٠١٢ پەرەپێدراوە.

## سەرچاوەکان
پیامن خوارێ

**پیامن خوارێ** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری زەردەڵان، ناوچەی جەزمان، شارستانی ھلێران، پارێزگای ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٧٦)کەس و (١٧)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (لەکی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ھلێران
ھلێران
ھلێران
پۆل:گوندەکانی شارستانی ھلێران
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کاواکامی، نارا

کاواکامی (川上村, کاواکامی-مورا) گوندێکە لە مەڵبەندی یۆشینۆ، لە پارێزاگی نارا، لە ژاپۆن لەوەتەی ئازاری ٢٠١٧.

سەرژمێری دانیشتووان بە ١،٤٩٨ خەمڵێنراوە.

## سەرچاوەکان
کلاودیۆ سانتۆرۆ

**کلاودیۆ فرانکۆ دی سا سانتۆرۆ** ئاوازدانەر و ڕێبەر و کەمانچەژەنێکی بەناوبانگی نێودەوڵەتی بەڕازیلی بوو.

## خەڵاتەکان
لە ساڵی ١٩٤٨ خەڵاتی سندوقی یادەوەری لیلی بۆلانگەری لە زانکۆی ماساشوستس، لە بۆستن بەدەستھێنا (دادوەرەکان بریتی بوون لە ئاوازدانەرەکان ئیگۆر ستراوینسکی و ئارۆن کۆپلاند).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:ئاوازدانەرانی بەڕازیلی
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
ھێیتۆر ڤیلا-لۆبۆس

وێنۆک|ھێیتۆر ڤیلا-لۆبۆس
**ھێیتۆر ڤیلا-لۆبۆس** (٥ی ئازاری ١٨٨٧ – ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٩) ئاوازدانەر، بەڕێوەبەر، چەلۆژەن و گیتارژەنێکی کلاسیکی بەڕازیلی بوو کە بە «تاکە کەسایەتییەکی بەرچاوی داھێنەر لە مۆسیقای ھونەری سەدەی بیستەمی بەڕازیلیدا» وەسف دەکرێت  ڤیلا-لۆبۆس بووەتە ناسراوترین ئاوازدانەر لە ھەموو کاتێکدا لە ئەمریکای باشوور. ئاوازدانەرێکی بەتوانا بوو، چەندین بەرھەمی ئۆرکێسترا، ژوور، ئامێر و دەنگی نووسیوە، کە کۆی گشتی زیاتر لە ٢٠٠٠ بەرھەمی تا مردنی لە ساڵی ١٩٥٩. مۆسیقای ئەو لەژێر کاریگەری ھەردوو مۆسیقای فۆلکلۆری بەڕازیلی و توخمە ستایلیستییەکانی نەریتی کلاسیکی ئەورووپیدا بووە، وەک نموونەی لە کتێبی *باچیاناس برازیلیراسی* خۆیدا ھاتووە (پارچە-باچیان بەڕازیلی) و چۆرۆسەکانی. ئیتودەکانی بۆ گیتاری کلاسیک (١٩٢٩) تەرخانکرابوو بۆ ئەندرێس سێگۆڤیا، لەکاتێکدا ٥ پێشەکییەکەی (١٩٤٠) تەرخانکرابوو بۆ ھاوسەرەکەی ئارمیندا نێڤێس دی ئەلمێیدا، ناسراو بە «میندینھا». ھەردووکیان بەرھەمی گرنگن لە ڕێپەرتۆری گیتاری کلاسیکدا

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧
پۆل:مردووانی ١٩٥٩
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی بەڕازیلی
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
بی ئاڕ-١٦٣

وێنۆک|بی ئاڕ-١٦٣
**بی ئاڕ-١٦٣** ڕێگایەکی خێرایە لە بەڕازیل، لە تێنێنتی پۆرتێلا، لە ویلایەتی ڕیۆ گراندە دوو سول، دەچێتە سانتاریم، پارا، لەسەر ٣٥٧٩ کیلۆمەتر (بڕی نێوان سانتارێم و سنووری بەرازیل-سوورینام تەنھا پڕۆژەیەکە، ڕێگا خێراکە دەبوو قەبارەی کۆی گشتی ٤٬٤٢٦٫٧ کم ئەگەر ھەمووی جێبەجێ بکرایە). پێشنیار کرا کە ڕێگاکە بە تەواوی بەشێک لە پڕۆژەی ئاڤانسا برازیل قیرتاو بکرێت، کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا بە پرۆگرامی ئەسلێراسۆ دوو کرێسیمێنتۆ جێگەی گرتەوە. دواجار لە ساڵی ٢٠١٩ لە ویلایەتی پارا بە ھاوکاری نێوان حکوومەتی بۆلسۆنارۆ و کەتیبەی ئەندازیاری سوپای بەڕازیل، بەشێکی ٥١ کیلۆمەتر درێژی ڕێگاکە قیرتاو کرا، تا شاری میریتیتوبا، تەنھا بەشێکی بچووکی ڕێگا سەرەکییەکە بەجێھێڵدرا بۆ ئەوەی لەسەری قیرتاو بکرێت دیوەکەی تری ڕووباری ئەمازۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:رێگا سەرەکییە فیدراڵیەکان لە بەڕازیل
باڵدوینی چوارەم

**باڵدوینی چوارەم** پێی دەگوترا **پەتا** (لەبەر نەخۆشییەکەی) (لەدایکبووی ١١٦١ تا ١١٨٥)، لە تەمەنی سێزدە ساڵی لەدوای مردنی باوکی دەچێتە سەر تەخت کە لە ساڵی ١١٧٤وە تا مردنی لە ساڵی ١١٨٥ پاشای قودس بووە، لەلایەن ھاوچەرخەکانی و دواتر مێژوونووسانەوە سەرسام بوو بەھۆی ھێزی ئیرادە و خۆبەخشی بۆ شانشینی قودس لە بەرامبەر نەخۆشی گولی، کە دواجار کوێری کرد و نەیتوانی دەستەکانی و پێیەکانی بەکار بھێنێت.

## فەرمانڕەوایەتی
باڵدوین لە منداڵیدا لە تەمەنی نۆ ساڵیدا یەکەم نیشانەکانی نەخۆشی گولی لێ بەدیار دەکەوێت، لەتەمەن سێزدە ساڵی و دوای مردنی باوکی پاشا ئامارلیک دەچێتە سەر تەخت. دواتر دەست و دەموچاوی تا دێت شێواوی تر دەبوو. کاونت ڕایمۆندی سێیەمی تەرابلوس لەجیاتی باڵدوین حوکمڕانی شانشینی دەکرد تا پاشا لە ساڵی ١١٧٦ گەیشتە تەمەنی پێگەیشتوویی، ھەر کە حکوومەتەکەی دەستبەکاربوو، باڵدوین پلانی داگیرکردنی میسری دانا، کە بەھۆی ھاوکاری نەکردنی وەلیدەکانییەوە کەوتە سەر. سەلاحەدین لە بەرامبەردا لە ساڵی ١١٧٧دا ھێرشی کردە سەر شانشینی باڵدوین، بەڵام پاشا و ئاغا ڕینالدی شاتیلۆن لە مۆنتجیسارد بەرپەرچیان دایەوە و باڵدوین ناوبانگیان بەدەستھێنا. پاشای گەنج سەرەڕای ئەوەی وردە وردە ھەستی لە کۆتایییەکانیدا لەدەست دەدا، شارەزا بوو لە ئەسپ سواری و تا دوا ساڵەکانی توانی لە شەڕەکاندا شەڕ بکات.

لەدوای شەڕەکەی ساڵی ١١٧٧ کە بە شەڕی مۆنتگسارد ناسراوە، سوڵتان سەڵاحەددین و پاشا باڵدوین بۆ ماوەی شەش ساڵی ڕێک ڕێکەوتنمامەی ئاشتی لەنێوانیان ھەبوو و ھیچ شەڕێک ڕووینەدا، ئەگەرچیش لەم ساڵانەدا چەن ڕووداوی بچووک ڕوویدەدا بەڵام بەھیچ شێوەیەک کاریگەری لەسەر رێکەوتنامەکە جێنەھێشت جگە لەوە باڵدوین و سەڵاحەددین ڕێزێکی زۆر لەنێوانیان ھەبوو بە شێوەیەک کە سوڵتان سەڵاحەددین پزیشکی تایبەتی خۆی بۆ باڵدوین ناردووە بۆ چارەسەری نەخۆشییەکەی.

نەخۆشی گولی ڕێگری دەکرد لە ھاوسەرگیری باڵدوین. ئەو ھیوای خواست دەست لەکار بکێشێتەوە کاتێک خوشکەکەی سیبیلا لە ساڵی ١١٧٦ لەگەڵ ویلیام لە مۆنتفێرات ھاوسەرگیری کرد، بەڵام ویلیام لە ساڵی دواتردا کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١١٨٠دا، بۆ ئەوەی ڕێگری لە کودەتایەکی کاونت ڕیمۆندی سێیەمی تەرابلوس و شازادە بۆھیمۆندی سێیەمی ئەنتیکە بکات، باڵدوین وا لە سیبیلا کرد کە ھاوسەرگیری لەگەڵ گێی لوسینان بکات. گێی لەلایەن بەشێکی زۆری ئاغاکانەوە دژایەتی دەکرا، و زۆری نەخایاند پەیوەندییەکانی لەگەڵ باڵدوین بۆ ھەمیشە تێکدا. ئەو ناتەبایییە ناوخۆیییەی کە بەدوایدا ھات، باڵدوینی ناچار کرد بە پاشا بمێنێتەوە، چونکە تەنھا ئەو توانای یەکخستنی ئاغا شەڕکەرەکانی ھەبوو. باڵدوین دیسانەوە لە ساڵی ١١٨٢دا سەلاحەدینی بەرپەرچ دایەوە، بەڵام نەخۆشی گولی کوێری کرد و لە ساڵی ١١٨٣دا نەیتوانی ڕۆیشتن و دەستەکانی بەکاربھێنێت، گای لە میراتی بێبەش کرد و کوڕی سیبیلای بە ناوی باڵدوینی پێنجەمی کردە ھاوپاشا پێش ئەوەی خۆی ببرێتە ناو پاشماوەیەکەوە بۆ ئەوەی گەمارۆی سەلاحەدین ھەڵبگرێت لە کەرەک. باڵدوین نەیتوانی ھاوسەرگیری سیبیلا لەگەڵ گای ھەڵبوەشێتەوە و دەست بەسەر فیفی ئاسکالۆنی گایدا بگیرێت. لە سەرەتای ساڵی ١١٨٥دا ڕێکخستنی کرد بۆ ئەوەی ڕیمۆند وەک ڕیجێنت بۆ کوڕەکەی سیبیلا حوکم بکات و پێش ١٦ی ئایار کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٦١
پۆل:مردووانی ١١٨٥
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد موستەنسیر

**ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد موستەنسیر** دووەم فەرمانڕەوای دەوڵەتی حەفسییەکان بوو لە ئیفریقیە و یەکەم کەس بوو کە ئیدیعای نازناوی خەلیفەی کرد. موستەنسیر ڕێککەوتنێکی ئاشتی ئەنجامدا بۆ کۆتاییھێنان بە جەنگی خاچھەڵگری ھەشتەم کە لەلایەن لویسی نۆیەمی فەرەنسا لە ساڵی ١٢٧٠ دەستیپێکرد، موستەنسیر وەلیفی شانشینی سیسیلیا بوو، بەڵام بەیعەتەکەی لەرزاندبوو کاتێک پاشا مەنفرێد لەلایەن پاشا چارڵزەوە ڕووخێندرا.

## لەبارەی ڕاوکردن
لە ساڵی ١٢٤٧ کتێبێکی بە ناوی «لەبارەی ڕاوکردن» نووسیوە، کە تێیدا وردەکارییەکانی ئەو ڕێگایانە خراوەتەڕوو کە لەو کاتەدا ڕاوکردن لە باکووری ئەفریقا ئەنجام دەدرا. بابەتێکی سەرنجڕاکێشی تایبەت لەسەر ڕاوکردنە بە تاژی سالوکی، کە ڕاوچی فێری چۆنییەتی بەڕێوەبردنی ئەم ئاژەڵە دەکات و چۆنییەتی ڕاوکردنی لەگەڵیدا. لایەنەکانی دیکەی کتێبەکە بریتین لە ڕاھێنان و بەڕێوەبردنی پەپوولەکان، و تەکنیکەکانی دیکە کە لە دەوروبەری موڵکەکەی لە بینزەرت (شارێک لە توونس) بەکارھێنراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٢٨
پۆل:مردووانی ١٢٧٧
وادی نەخەلە

**وادی نەخەلە** ناوچەیەک لە ناوچەی حیجازی عرەبستانی سعودی لە نێوان شارەکانی مەککە و تایف، کە وەک میقات (سنوور) بۆ شوێنە پیرۆزەکانی مەککە کاردەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای عەرەبستانی سعوودی
پۆل:جێگاکان
گەشتی خالید کوڕی وەلید (وادی نەخەلە)

**گەشتی خالید کوڕی وەلید** بۆ وادی نەخەلە لە مانگی یەکی ساڵی ٦٣٠ی زایینی لە ٨ی کۆچی لە مانگی ٩ی ڕوویدا.

خالید کوڕی وەلید نێردراوە بۆ لەناوبردنی پەیکەری خوداوەندی عوززە کە لەلایەن موشریکەکانەوە دەپەرسترا، ئەو بە سەرکەوتوویی ئەم کارەی بەجێ گەیاند.

## گەشت و ڕووخاندنی پەرستگا
ھەر زوو دوای فەتحی مەککە، پێغەمبەر دەستی کرد بە ناردنی گەشتەکان بۆ ئەرکەکان بە ئامانجی نەھێشتنی دوا ھێماکان کە پراکتیزەکانی پێش ئیسلامیان بیردەخاتەوە.

خالید کوڕی وەلید لە ڕەمەزانی ٨ی کۆچی دا ناردی بۆ شوێنێک بە ناوی نەخەلە، لەوێ بتێکی خوداوەند ھەبوو بە ناوی عوززە کە لەلایەن ھۆزەکانی قوڕەیش و کینانەوە دەپەرسترا، و لەلایەن پارێزەرانی بانو شەیبانەوە پاسەوانی دەکرا. خالید بە سەرپەرشتی سی سوارچاکەوە گەیشتە شوێنەکە و بتەکانی لەناوبرد.

لەگەڵ گەڕانەوەیدا پێغەمبەر (ص) لێی پرسی ئایا ھیچ شتێکی ترت لەوێ بینیوە، خالید وەڵامی دایەوە «نا». پێیان گوترا کە بتەکە لەناونەچووە و دەبێت بگەڕێتەوە و ئەرکەکە بەجێ بگەیەنێت. خالید جارێکی تر چووە نەخەلە و لەوێ ژنێکی ڕەشپێستی حەبەشی (ئەسیوپی)ی بینی، ڕووت بوو و قژی شل بوو. بە شمشێرەکەی لێی داوە و بە «دوو پارچە»ی بڕیوە، بە گوتەی زانای موسڵمان، سەیفور ڕەحمان موبارەکپوری. جارێکی تر گەڕایەوە و چیرۆکەکەی بۆ محمد گێڕایەوە، کە دواتر بەجێگەیاندنی ئەرکەکەی پشتڕاستکردەوە و گوتی ئەو ژنە ڕەشپێستە ئەسیوپییە «ئەلعوززە»ی ڕاستەقینە بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٣٠
پۆل:سریەکانی محەممەد
سەیفوڵڵا

**سەیفوڵڵا** بە واتای **شمشێری [[خوا لە ئیسلامدا|خودا]]** دێت، ناوێکی ئیسلامییە. لە بنەڕەتدا خەڵاتێکی ڕێزلێنان بوو بۆ لێھاتوویی سەربازی. لە سەردەمی مۆدێرندا ڕەنگە وەک پاشناو بەکاربھێنرێت. یەکەم جار پێغەمبەر محەممەد ئەم نازناوەی بەخشی بە خالید کوڕی وەلید بەھۆی لێھاتوویەکەیەوە لە غەزای موئتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناولێنانەکان
پۆل:ناوەکانی کوڕان
پۆل:ناوەکانی بنەماڵە
ئیبن ئیسحاق

**محەممەد کوڕی ئیسحاق کوڕی یەسار** مێژوونووس و ھاجیۆگرافەری موسڵمانی سەدەی ھەشتەم بوو. ئیبن ئیسحاق نەریتی زارەکی کۆکردەوە کە بناغەی ژیاننامەیەکی گرنگی پێغەمبەر محەممەدی پێکھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٧٦٧
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی مەدینە
فیقھی سەربازی ئیسلامی

**فیقهی سه ربازی ئیسلامی** ئاماژە بەو شتانە دەکات کە لە شەریعەت و فقهی ئیسلامی لەلایەن عولەماوە (زانایانی ئیسلامی) وەک شێوازی ئیسلامی دروست وەرگیراوە، کە چاوەڕوان دەکرێت لەلایەن موسڵمانانەوە جێبەجێ بکرێت لە کاتی جەنگدا. هەندێک لە زانایان و کەسایەتییە ئاینییە موسڵمانەکان خەباتی چەکداری لەسەر بنەمای ئیسلامی بە جیهادی کەمتر وەسف دەکەن.

## پێوەرەکانی سەربازبوون
فەقێیە موسڵمانەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە هێزە چەکدارە موسڵمانەکان دەبێت لە گەورە بن کە خاوەنی عەقڵ و جەستەیەکی تەندروستبن. جگە لەوەش، نابێت شەڕکەرەکان بە زۆری بێنا ناو شەڕەوە، بەڵکو دەبێت بە ئیرادەی ئازادی خۆیان و بە مۆڵەتی خێزانەکەیان، خۆیان تۆمار بکەن.

## شەرعیەتی شەڕ
مسوڵمانان خەباتیان کردووە بۆ جیاکردنەوەی شەڕی شەرعی و ناشەرعی. شەڕکردن بۆ بەرگریکردن لە خۆ نەک هەر شەرعییە بەڵکو بە واجب دادەنرێت لەسەر موسڵمانان بەپێی قورئان. بەڵام قورئان دەڵێت ئەگەر ڕەفتاری دوژمنکارانەی دوژمن بوەستێت ئەوا هۆکاری شەڕکردن لەگەڵ دوژمنیش کۆتایی دێت.

### ململانێی بەرگریکردن
بە گوێرەی زۆرینەی فەقێناسان، قورئان تەنیا لە دەستدرێژیکردنە سەر موسڵمانان و فیتنە و گۆشەگیری سەر موسڵمانان بەهۆی بیروباوەڕی ئایینیانەوە سنووردارە.  ئەوان پێیان وایە بێباوەڕی بە خۆی پاساو نییە بۆ شەڕ. بۆیە ئەم فەقێوانانە پێیان وایە کە تەنیا شەڕکەرەکان دەبێ شەڕیان لەگەڵدا بکرێت غەیرە شەڕکەرەکانی وەک ژن، منداڵان، پیاوانی ئایینی، بەساڵاچووان، شێتەکان، جووتیاران، کۆیلەکان، کوێرەکان و هتد لە شەڕدا نابێ بکوژرێن.

### ململانێی هێرشبەرانە
محەمەد کوڕی ئیدریس شافیعی (کۆچی دوایی ٨٢٠)، دامەزرێنەری قوتابخانەی  شافعی، یەکەم کەس بوو ڕێگەی بە جیهادی هێرشبەرانە دا، ئەم شەڕەی تەنها دژی عەرەبە بتپەرستەکان سنووردار کرد، ڕێگەی نەدا دژی غەیرە موسڵمانانی غەیرە عەرەب شەڕ بکرێت. 

بە وتەی عەبدولعەزیز سەچەدینە، جیهادی هێرشبەرانە پرسیار لەسەر ئەوە دەوروژێنێت کە ئایا جیهاد لەسەر بنەمای ئەخلاقی ڕەوایە یان نا.  ئەو باس لەوە دەکات کە قورئان داوا لە موسڵمانان دەکات کە نەرمی و دادپەروەرانە دابمەزرێنن، کاریگەریی ئیسلام زیاد بکات، ڕێگە بە عیبادەتی گشتی ئیسلامی بدات، لە ڕێگەی ڕێوشوێنی هێرشبەرانە. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئایه‌ته‌ قورئانییه‌كان كه‌ دابه‌شیان كردووه‌ داوایان له‌ موسڵمانان كرد جیهاد به‌رامبه‌ر ئه‌و بێباوه‌ڕانه‌ بكه‌ن كه‌ گۆشه‌گیریان ده‌كرد. ئەمەش بەهۆی فەتحەکانی سەرەتای موسڵمانانەوە ئاڵۆزتر بووە، کە ئەو دەڵێت هەرچەندە لەلایەن زانایانی سوننەوە بە جیهاد دادەنرێت، بەڵام لە ژێر لێکۆڵینەوەی ورددا دەتوانرێت دیاری بکرێت کە سیاسین. جگە لەوەش، جیهادی هێرشبەرانە زیاتر ئاماژە بە پەیوەندییە ئاڵۆزەکە لەگەڵ "خاوەن کتێبەکان" دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:جیھاد
پۆل:شەریعەتی ئیسلامی
مووسیان

**مووسیان** شارەدێیەکە لە ناوچەی مووسیان لە شارستانی دێلوڕان لە پارێزگای ئیلام، لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ناوچەی مووسیانە.

ئەم شارەدێیە دەکەوێتە ناوچەی دێرینی مووسیان، تەنیشت سنووری عێراق و دوورییەکەی لە شارۆچکەی دێلوڕان کەمترە لە ٢٢ کیلۆمەتر. لەم ناوچەیەدا چەندین شوێنەواری دێرین لە شارستانیەتەکانی ئیلام و ماد و ھەخامەنی و ساسانی ھەن کە تا ئێستا سەرنجیان نەدراوە. ڕووبارێک بە ناوی دۆیرەج بەلای ئەم شارەدا تێدەپەڕێت و لە زستاندا کەشوھەوای سووکە و لە ھاویندا زۆر گەرمە.

## ناو
ناوی ئەم شارەدێیە لە ڕابردوودا موسائییان بووە کە بە تێپەڕبوونی کات بوو بە مووسیان.

## ئابووری
دەڤەری مووسیان دەوڵەمەندە بە سامانی نەوت و گاز. زۆرێک لەو کێڵگە نەوتیانە لەگەڵ عێراقدا ھاوبەشن. لە ئێستادا کارەکانی دەرھێنانی نەوت لە بەشێک لەو کێڵگانە ئەنجام دەدرێن، لەوانە کێڵگە نەوتییەکانی بەیات، دال پەری، دانان و کانی شیرین.

ناوچەی مووسیان لەڕووی کشتوکاڵیشەوە ناوچەیەکی بەپیتە. کەشوھەوای گەرمی ناوچەکە و بوونی سەرچاوەی ئاوی سەرزەوی و ژێر زەوی وایکردووە کە بتوانرێت بەرھەمی زۆر بچێنرێت. گرنگترین بەرھەمەکانی ئەم ھەرێمە بریتین لە گەنم، جۆ، گەنمەشامی، کونجی، سۆیا، تۆوی زەیتی، پەتاتە، پیاز، ھەموو جۆرە سەوزەیەک، خورما و میوەی لیمۆ.

## مێژوو
لە ساڵانی ١٩٧٢ و ١٩٧٣ بەرپرسانی ئەو سەردەمە باڵەخانەیەکیان لە شوێنی ئێستای شارەکە دروست کرد و بەم کارەش ناوکی شارەکە دروست بوو. شارەوانی موسیان لە ساڵی ١٩٦٦ دامەزراوە. ئەم ناوچەیە لە ساڵی ١٩٨٠ لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا داگیرکرا، لە ئاکامدا شارەدێی مووسیان و گوندەکانی دەوروبەری وێران کران. کە بە کۆنتڕۆڵکردنی لەلایەن عێراقەوە ١٠٠٪ لەناوچوو. دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ، ناوچەکە دووبارە ئاوەدان کراوەتەوە و ئاوەدان بووەتەوە.

## دانیشتوان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارەدێیە (٢،٤٥٩)کەس و (٦٤٢)خێزان بووە.
* دانیشتووانی شارەدێکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەڵھوڕی و لوڕی) دەدوێن.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
مەیمە

**مەیمە** شارەدێیەکە لە ناوچەی زێڕیناباد لە شارستانی دێلوڕان لە پارێزگای ئیلام، لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ناوچەی مووسیانە.

مەیمە دەکەوێتە ناوەندی ناوچەی سەراو مەیمە سەر بە شارستانی دێلوڕان و ئەم شارەدێیە کەشوھەوایەکی شاخاوی مامناوەندی ھەیە.

## دانیشتوان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارەدێیە (١،٩١٣)کەس و (٥٦٩)خێزان بووە.
* دانیشتووانی شارەدێکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەڵھوڕی و کوردالی) دەدوێن.

## گەشتیاری
بە ھۆی بەرزییەکەی ١١٩٣ مەتر لە ئاستی دەریاوە، کەشوھەوایەکی نەرمی ھەیە، کە لە ھاوینەکانی گەرمادا پێشوازی لە میوانان و گەشتیارانی ھەموو شارستانەکە و بەتایبەت شارەدێیەکانی باشووری پارێزگای ئیلام دەکات، ئەم شارەدێیە سێیەم شاری پارێزگای ئیلامە کە شارەوانی ھەیە.
* گردی مەیمە بە دواکەوتنی ٤٥٠٠ بۆ ٤١٠٠ ساڵ پێش زایین. یەکێکە لە شوێنە دێرینەکانی ناوچەکە.
* تافگەی ئەبتاف لە ڕێگای مەیمەوە بۆ پەھلە زەریناباد لە شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای ئیلامە.
* چێک دوسلی (دۆست عەلی) کە بە گوتەی گەڕیارە ئەوروپییەکان، ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە کە پێش شۆڕش چووەتە ژێر زەوی.
* قەڵایەک لە شوێنی مێندێ لە سەردەمی پێش ئیسلام لە گەڕەکی پشت قەڵاکە.
* نووسراوی بەردی سەردەمی قاجار.
* باخەکانی ھەنجیر و گوێز و...
* ئیمام زادە سەید فەلەکەدین.
* ئیمام زادە سەید ئەکبەر تەختان.
* ناوچەی گەشتیاری سروشتی میانوەر تەختان.
* تاڤگەی جوانی چاپی ڕاسی تەختان.
* دیمەنی سروشتی زنجیرە چیای کەبیر لە باکووری ئەم شارەدێیە.
* دارستانە چڕەکانی دار بەڕوو.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
سەفین

**سەفین** یان **چیای سەفین** چیایەکە کەوتووەتە سنووری قەزای شەقڵاوە لە پارێزگای ھەولێر. شاروچکەی شەقڵاوە کەوتووەتە بناری ئەم چیایە، بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریاوە ١٨٢٨ مەترە. لە زوربەی زستان و بەھارەکاندا لووتکەکەی بە بەفر دادەپۆشرێ. لە ڕووی جیۆپۆلەتیک و زەویناسییەوە چیایەکی ناوداری کوردستان و عێراقە، زۆر لە شاعیر و گۆرانیبێژی کورد ئاماژەیان بەو چیایە کردووە و زۆر لە مناڵانی کورد بەو چیایە ناونراون و لەکاتی شۆڕشەکاندا وەک پەناگەیەک بووە بۆ شۆرشگیرانی کورد. چیای سەفین جەند نازناوێکیتری ھەیە وەک سەفینە شێتی خوشناوان و سەری سەفینی.

## سەرچاوەکان

پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:قەزای شەقڵاوە
پۆل:کێوەکانی کوردستان
کۆرگی شاھانە

**کۆرگی شاهانە** برییتیە لە سەگەکانی کۆرگی وێڵزی پێمبرۆک کە پێشتر شاژنە ئێلیزابێتی دووەم و دایک و باوکی، شا جۆرج شەشەم و شاژنە  ئێلیزابێتی شاژنە دایکی خاوەندارێتییان دەکرد.  ئێلیزابێتی دووەم هەر لە منداڵییەوە حەزی لە کۆرگی بووە، لە ساڵی ١٩٥٢ەوە تا مردنی لە ساڵی ٢٠٢٢ خاوەنی زیاتر لە ٣٠ کۆرگی بووە.

ئەلیزابێسی دووەم لە هەر کاتێکدا لە نێوان ساڵانی ١٩٣٣ بۆ ٢٠١٨ خاوەنی لانیکەم یەک کۆرگی بووە.

کۆرگی شاهانە لە ئاستی جیهانیدا بانگەشەی بۆ کرا (وەک لە وێنەی بەرگ و بابەتێکی تایبەتمەندی چاپی هاوینی ٢٠١٦ی ڤانیتی فێر). دوای مردن میراتێکی بەردەوامیان بەجێهێشتووە، لە کارە هونەرییە جۆراوجۆرەکاندا دروست کراون و نەمر کراون، وەک پەیکەر و وێنەی پیشەیی و تابلۆ. بۆ نموونە، ئەو دراوە تاجییەی کە یادی یۆبیلی زێڕینی ئەلیزابێسی دووەم دەکاتەوە، شاژن بە کۆرگیەوە دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پەھلە

**پەھلە** شارەدێیەکە لە ناوچەی زێڕیناباد لە شارستانی دێلوڕان لە پارێزگای ئیلام، لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ناوچەی مووسیانە. پەھلە دەکەوێتە ١٠٤ کم لە باشووری رۆژھەڵاتی شاری ئیلام.

لە ئێستادا ڕووبەری ئەم شارە زیاتر لە ١١٤ ھێکتارە. پارکی دارستانی میللەت لە ساڵی ١٩٩٠ دروستکراوە ڕووبەرەکەی ٦ ھێکتارە لە باکووری ئەم شارەدێیە و دەکەوێتە بناری گردە جوانەکان، بەشێک لەم پارکە لەم دواییانەدا بووەتە ھاوینەھەواری گشتی. پارکی بەعس یەکێکە لە پارکە جوانەکانی ئەم شارە لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزراوە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٥ پارکی شەھید حوسێن فەھمیدە لەم شارەدێیە دروست کراوە. بەرزترین پلەی گەرمی ئەم شارە ٤٤ و نزمترین پلەی گەرمی -٥ پلەی سەدییە.

## مێژوو
دیارە ناوی ئەم شارەدێیە ھەمان ڕەگ و ڕیشەی پەھلەوی و پارتیانی ھەیە کە یەکێکە لە ماناکانی ئەو شارەدێیە. لە ڕابردوودا شارەدێی پەھلەی مۆدێرن بەشێک بوو لە خاکی پەھلە (چیاکان، چیاکانی زاگرۆس) و ڕەنگە بەھۆی ئەمەوە ناوی پەھلە لەسەری مابێتەوە.

لە شەڕی ئێران و عێراقدا، شاری پەھلە زیانی زۆری بەرکەوت و دوای ئاوەدانکردنەوە، ناوەکەی کە دوای شۆڕشی ئیسلامی گۆڕدرا بۆ زەرین ئاباد، جارێکی دیکە بوو بە پەھلە.

## دانیشتوان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارەدێیە (٣٬٨٧٠)کەس و (١٬٠١٥)خێزان بووە.
* دانیشتووانی شارەدێکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کەڵھوڕی و کوردالی) دەدوێن.

## گەشتیاری
شارەدێی پەھلە لە دەشتێکدا ھەڵکەوتووە و مەیلێکی نەرمی ھەیە بەرەو ڕووباری دیجلە. شوێنە گەشتیارییەکانی شارەکە و دەوروبەری:
* ڕووباری مەیمە کە بە شارەدێیەکەدا تێپەڕدەبێت.
* زنجیرە چیای کەبیر(پانزە کیلۆمەتر لە باکووری پەھلە).
* لوتکەی کەلاوندی (١٧١٦ مەتر) دە کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارەدێکەوە دوورە.
* ئیمامزادە سەید فەخرەدین، ١٢ کیلۆمەتر لە باکووری پەھلە.
* ئیمامزادە سەید حوسنی (کوڕی سەید فەخرەدین) ١٣ کم لە باکووری پەھلە دوورە.
* ئیمامزادە سەید نەسرەدین ١٦ کم لەم شوێنە دوورە.
* ئیمام زادە سەید ئیبراھیم (کوڕی محەممەد باقر) کە دەکەوێتە دووری ٧ کم لە پەھلە و لەسەر ڕێگای قەڵای شیاخ.

ئیمام زادەی محەممەد و بیبی زەینەب، ٧ کیلۆمەتر لە ڕۆژئاوای شارەدێی پەھلە، بینای ئەم ئیمام زادەیە کە شێوەی مەخرەجی تایبەتی ھەیە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەلجوقیەکان. قەڵای شیاخ (شیاق) لە ڕۆژئاوای چێلێ، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ١٩٠٠ ساڵ لەمەوبەر. قەڵای زنجیر لە باشووری ڕۆژئاوای شارەدێی پەھلە، کەلاوەکانی کۆن لەسەر ڕێگای پەھلە-دێلوڕان، باخچەی جوانی گۆراو و مەیمە، پارکێکی دارستانی مێلات بە ڕووبەری ٦ ھێکتار لە بناری شاخەکانی باکووری شارەدێیەکە.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
ئەلبێرتۆ نێپۆمۆسینۆ

وێنۆک|ئەلبێرتۆ نێپۆمۆسینۆ
**ئەلبێرتۆ نێپۆمۆسینۆ** (٦ی تەممووزی ١٨٦٤ – ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠) ئاوازدانەر و ڕێبەری بەڕازیلی بووە. لەنێو بەرھەمە دیارەکانیدا کوارتێتی تار ژمارە ٣ی "براسیلیرۆ" (بەڕازیلی) ھەیە. بەپێی یاداشتە دەستنووسەکەی نێپۆمۆسینۆ، لە ساڵی ١٨٩٠ لە بەرلین ئاوازی بۆ دانراوە، ڕەنگە سەرەتاییترین نموونە بێت لە تێکەڵکردنی مێلۆدی فۆلکلۆری بەڕازیلی لەگەڵ ئیدیۆمی ڕۆمانسی ئەورووپای ناوەڕاست. کوارتێتی تارەکانی "برازیلیرۆ" تا ساڵی ٢٠٠٥ بەبێ بڵاوکردنەوە مایەوە، و پێش ئەو کاتە تەنھا بە دەگمەن نمایش دەکرا.

ھەروەھا ئۆپێراکانی ئەبول (١٩٠٥)، ئارتەمیس (١٨٩٨)، ئێلێکترا (١٨٩٤) و ئۆ گاراتوجا (تەواونەکراو)، پارچە ئۆرکێستراڵەکان (١٨٨٨)، سینفۆنیا لە گ مینۆر (١٨٩٣) و سێریناتا (١٩٠٢) جێگەی سەرنجن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤
پۆل:مردووانی ١٩٢٠
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی بەڕازیلی
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
ویلایەتی ئەمازۆن

وێنۆک|ویلایەتی ئەمازۆن
**ئەمازۆن** ویلایەتێکە لە بەڕازیل، دەکەوێتە ھەرێمی باکوور لە گۆشەی باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکە. گەورەترین ویلایەتی بەرازیلە لە ڕووی ڕووبەرەوە و ٩ھەمین گەورەترین دابەشکردنی وڵاتە لە جیھاندا، ھەروەھا گەورەترین ویلایەتی ئەمریکای باشوورە، کە گەورەترە لە ڕووبەرەکانی ئۆرۆگوای و پاراگوای و شیلی بەیەکەوە. زیاتر دەکەوێتە نیوەگۆی باشوور، سێیەم گەورەترین دابەشکردنی وڵاتە لە نیوەگۆی باشوور دوای ویلایەتەکانی ئوسترالیا کە بریتین لە ڕۆژاوای ئوسترالیا و کوینزلاندی. بە تەواوی لە نیوەگۆی ڕۆژاوا چوارەم گەورەترینە لە نیوەگۆی ڕۆژاوا دوای گرینلاند و نوناڤۆت و ئەلاسکا. شازدەھەمین گەورەترین وڵات دەبێت لە ڕووبەری زەویدا، کەمێک گەورەتر لە مەنگۆلیا. ویلایەتەکانی دراوسێ بریتین لە (لە باکوورەوە بە ئاراستەی کاتژمێر) ڕۆرایما، پارا، ماتۆ گرۆسۆ، ڕۆندۆنیا و ئاکرێ. ھەروەھا ھاوسنوورە لەگەڵ گەلانی پیرۆ و کۆلۆمبیا و ڤەنزوێلا. ئەمەش بەشی ئەمازۆن و ڤاوپێس و گواینیا لە کۆڵۆمبیا و ھەروەھا ویلایەتی ئەمازۆن لە ڤەنزوێلا و ھەرێمی لۆریتۆ لە پیرۆ دەگرێتەوە.

ئەمازۆن بە ناوی ڕووباری ئەمازۆنەوە ناونراوە، و پێشتر بەشێک بووە لە جێگری پاشایەتی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا لە پیرۆ، ناوچەیەک بە ناوی گویانای ئیسپانیا. لە سەرەتای سەدەی ١٨دا لەلایەن پورتوگالەکانەوە نیشتەجێ بوو کە لە بەرازیلەوە بەرەو باکووری ڕۆژاوا دەڕۆیشتن و دوای پەیمانی مەدرید لە ساڵی ١٧٥٠دا خرایە ناو ئیمپراتۆرییەتی پورتوگالەوە، لە ساڵی ١٨٨٩دا بوو بە دەوڵەتێک لەژێر کۆماری یەکەمی بەڕازیلدا.

زۆربەی ویلایەتەکە جەنگەڵێکی گەرمە؛ شارەکان بەدرێژایی ڕێڕەوی ئاوی کەشتیوانی کۆکراونەتەوە و تەنھا بە بەلەم یان فڕۆکە دەتوانرێت بگاتە ئەوێ. پایتەخت و گەورەترین شار ماناوسە، شارێکی مۆدێرن و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٫١ ملیۆن کەسە و لە ناوەڕاستی جەنگەڵەکانی سەر ڕووباری ئەمازۆن و ١٥٠٠ کم لە سەرەوەی زەریای ئەتڵەسی دوورە نزیکەی نیوەی دانیشتووانی ویلایەتەکە لەو شارەدا دەژین؛ شارە گەورەکانی دیکەش، پارینتین، ماناکاپورو، ئیتاکۆاتیارا، تێفێ و کۆاری ھەروەھا بەدرێژایی ڕووباری ئەمازۆن لە نیوەی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکەدان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتی ئەمازۆن
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٠
جەنگی ئەنبار

**جەنگی ئەنبار** لە نێوان سوپای موسڵمانان بوو بە فەرمانی خالید کوڕی وەلید و ئیمپراتۆرییەتی ساسانی. شەڕەکە لە ئەنبار ڕوویدا کە نزیکەی ٨٠ میل لە شاری دێرینی بابلەوە دوورە. خالید لە قەڵای شارەکەدا گەمارۆی فارسەکانی ساسانی دا کە دیواری بەھێزیان ھەبوو. لە گەمارۆداکەدا دەیان تیرھەڵگری موسڵمان بەکارھێنران. پارێزگاری فارسەکان شێرزاد، لە کۆتاییدا خۆی ڕادەست کرد و ڕێگەی پێدرا خانەنشین بێت. زۆرجار شەڕی ئەنبار بە «کردەوەی چاو» دەھێنرێتەوە بیر لەبەرئەوەی بە تیر و کەوانە موسڵمانەکان کە لە شەڕەکەدا بەکاردەھێنران پێیان دەوترێت «چاو»ی بەرگریکارەکانی فارسی بکەنە ئامانج.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٣٣
جەنگی قەریەتەین

**جەنگی قەریەتەین** شەڕێکی بچووک بوو لە نێوان غەسانی ھاوپەیمانی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و سوپای خەلافەتی ڕاشدین. دوای ئەوەی خالید کوڕی وەلید تەدموری لە سووریا داگیر کرد، شەڕی کرد. سوپاکەی بە ڕێپێوان بەرەو قەریەتەین برد و دانیشتووانەکەی بەرەنگاری موسڵمانان بوونەوە. شەڕیان کرد، بەڵام دواتر شکستیان ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٣٤
سوپای ڕاشیدون

**سوپای ڕاشیدون** ناوەکی ھێزە چەکدارەکانی خەلافەتی ڕاشیدون بوو لە کاتی داگیرکاریی موسڵمانەکان لە سەدەی حەوتەمدا. دەوترێت سوپا ئاستێکی بەرزی کۆنترۆل و لێھاتوویی ستراتیژی و ڕێکخستنی پاراستووە و لە ھەڵمەتە جیاوازەکانیاندا سەرکەوتنی یەک لە دوای یەکیان پێبەخشیوە.

سێ سەرکەوتووترین ژەنەڕاڵی سوپاکە بریتی بوون لە خالید کوڕی وەلید کە میزۆپۆتامیای فارسی و شامی ڕۆمەکانی داگیرکرد، ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح کە بەشێک لە شامی ڕۆمەکانی داگیرکرد، ھەروەھا عەمری کوڕی عاس کە میسری ڕۆمانەکانی داگیرکرد. سوپا پێکھاتەیەکی سەرەکی بوو لە فراوانکردنی خاکی خەلافەتی ڕاشدین و وەک ناوەندێک بۆ بڵاوبوونەوەی پێشوەختەی ئیسلام بۆ ئەو ناوچانەی کە داگیری کردبوو، کاری دەکرد.

## سەرچاوەکان