مەمالیک

وێنۆک|مەمالیکەکانی عوسمانی، سەدەی ١٦
**مەمالیک** یان **ماملوک** یان **مەمالوک** (     (تاک)،  (کۆ)؛ وەرگێڕدراوە بۆ "کەسێک کە خاوەنداری دەکرێت"،  بە واتای "کۆیلە") مەملوکەکان غەیرە عەرەب بوون، لە ڕووی نەتەوەیییەوە ھەمەچەشن بوون (زۆربەیان لە گەلانی تورک، قەوقازی، ئەورووپیی ڕۆژھەڵاتی و ئەورووپییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی) بەکرێگیراوانی کۆیلە، کۆیلە-سەرباز، و کۆیلە ئازادکراوەکان بوون کە ئەرکی سەربازی و ئیداریی پلە باڵایان بۆ دیاری کرابوو، خزمەتیان بە عەرەبی دەسەڵاتدار و خانەدانەکانی عوسمانی لە جیھانی موسڵمانان دەکرد.

بە تێپەڕبوونی کات، مەملوکەکان بوونە چینێکی سوارچاکی سەربازیی بەھێز لە کۆمەڵگا جۆراوجۆرە موسڵمانەکاندا کە لەلایەن فەرمانڕەوا عەرەبە خانەدانەکانەوە کۆنترۆڵکرابوون. بە تایبەتی لە میسر و سوریا، بەڵام لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، شام، میزۆپۆتامیا و ھیندستانیشدا، مەملوکەکان دەسەڵاتی سیاسی و سەربازییان بەدەستەوە بوو.  لە ھەندێک حاڵەتدا پلەی سوڵتانیان بەدەستھێنا، لە ھەندێکی تردا دەسەڵاتی ناوچەیییان وەک *[[ئەمیر]]* یان *بەگ* بەدەستەوە بوو. لە ھەمووی گرنگتر، لایەنە مەملوکییەکان دەستیان بەسەر سوڵتانییەتدا گرت کە سەنتەری میسر و سوریا بوو، و وەک سوڵتانییەتی مەمالیکەکان کۆنتڕۆڵیان کرد (١٢٥٠-١٥١٧). سوڵتانییەتی مەملوک بەناوبانگ بوو لە شەڕی عەین جالووتدا کە ئیلخانییەکانی تێکشکاند. پێشتر لە ساڵانی ١١٥٤-١١٦٩ و ١٢١٣-١٢٢١ شەڕیان لەگەڵ خاچپەرستە مەسیحییەکانی ڕۆژئاوای ئەورووپا کردبوو، بە شێوەیەکی کاریگەر لە میسر و شام دەریانکردن. لە ساڵی ١٣٠٢ سوڵتانییەتی مەملوکەکان بە فەرمی دوا خاچپەرستانی لە لێڤانت دەرکرد و کۆتاییی بە سەردەمی شەڕە خاچپەرستییەکان ھێنا.

لە کاتێکدا مەملوکەکان وەک موڵک دەکڕدران، پێگەی ئەوان لە سەرووی کۆیلە ئاسایییەکانەوە بوو، کە ڕێگەیان پێنەدەدرا چەک ھەڵبگرن و ھەندێک ئەرک ئەنجام بدەن. لە شوێنەکانی وەک میسر، لە شانشینی ئەییووبییەکانەوە تا سەردەمی محەمەد عەلی پاشا، مەملوکەکان بە "ئاغای ڕاستەقینە" و "جەنگاوەری ڕاستەقینە" دادەنران، کە پێگەی کۆمەڵایەتییان لە سەرووی دانیشتووانی گشتیی میسر و شامەوە بوو. بە جۆرێک لە جۆرەکان وەک بەکرێگیراوانی کۆیلە بوون.

## ڕێکخستن
وێنۆک|جەنگاوەرێکی مەملوکیی میسری بە زرێپۆشێکی تەواوەوە و چەکداری بە نەیز و قەڵغان و شمشێری مەمالیک و یاتاگان.
لە سەردەمی سوڵتانییەتی مەملوکەکانی قاھیرەدا، مەملوکەکان کڕدران لە کاتێکدا کە ھێشتا نێری گەنج بوون. لە قەڵای سەڵاحەددین ئەییووبی گەورە بوون. بەھۆی پێگەی کۆمەڵایەتیی گۆشەگیریان (بێ پەیوەندی کۆمەڵایەتی و پەیوەندی سیاسی) و مەشقی سەربازی توند و تیژیان، متمانەیان پێدەکرا کە دڵسۆزی فەرمانڕەواکانیان بن.  کاتێک مەشقەکانیان تەواو بوو، دەرچوون، بەڵام وابەستەی ئەو خاوەنکارە مانەوە کە کڕیبوویان. مەملوکەکان بۆ پێشکەوتنی پیشەکەیان پشتیان بە یارمەتیی پاترۆنەکەیان دەبەست و بە ھەمان شێوە ناوبانگ و دەسەڵاتی پاترۆنەکە پەیوەست بوو بە وەرگیراوەکانیەوە.

مەملوکەکان لەناو گارریسۆنەکانیاندا دەژیان و بە شێوەیەکی سەرەکی کاتەکانیان لەگەڵ یەکتر بەسەر دەبرد. کات بەسەربردنەکانیان بریتی بوو لە ڕووداوە وەرزشییەکانی وەک پێشبڕکێی تیر و کەوان و پێشکەشکردنی تواناکانی شەڕی سواری لانیکەم ھەفتەی جارێک. ڕاھێنانی چڕ و توندی ھەر دامەزراوێکی نوێ یارمەتیدەر بوو بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامیی پراکتیزەکردنی مەملوکەکان.

سوڵتانەکان خاوەنی زۆرترین ژمارەی مەملوک بوون، بەڵام *[[ئەمیر|ئەمیرەکان]]* کەمتر خاوەنی سەربازەکانی خۆیان بوون. زۆرێک لە مەملوکەکان لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەدا دامەزران یان بەرزکرانەوە بۆ پۆستە بەرزەکان، لەوانەش فەرماندەییی سوپا. سەرەتا پێگەی ئەوان نا بۆماوەیی بوو. ڕۆڵەکانی مەملوکەکان ڕێگرییان لێدەکرا کە شوێن ڕۆڵی باوکیان بکەون لە ژیاندا. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات، لە شوێنەکانی وەک میسر، ھێزەکانی مەملوک پەیوەست بوون بە پێکھاتەکانی دەسەڵات و بڕێکی بەرچاو کاریگەرییان لەسەر ئەو زلھێزانە بەدەستھێنا.

## پەیوەندی لەگەڵ مەغۆلەکان
کاتێک سەربازەکانی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھۆلاکۆ خان لە ساڵی ١٢٥٨ بەغدایان داگیرکرد و بەرەو سووریا پێشڕەوییان کرد، میری مەملوکەکان بەیبەرس دیمەشقی بەجێھێشت بۆ قاھیرە. لەوێ لەلایەن سوڵتان قوتزەوە پێشوازیی لێکرا. دوای گرتنی دیمەشق، ھولاکۆ داوای کرد قوتز میسر تەسلیم بکات. قوتز نێردراوەکانی ھۆلاکۆی کوشت و بە یارمەتیی بەیبەرس سەربازەکانی کۆکردەوە.

کاتێک مۆنگکۆ خان لە شەڕێک لە دژی سۆنگی باشووردا گیانی لەدەستدا، ھۆلاکۆ زۆرینەی ھێزەکانی لە سووریا دەرھێنا بۆ ئەوەی بەشداری لە کوروڵتای (پرسە) بکەن. ئەو نەقیبەکەی بەجێھێشت، کە کتبوقای مەسیحی بوو، بە ھێزێکی نیشانەیی کە نزیکەی ١٨ ھەزار پیاوی تێدابوو وەک گارریسۆن. سوپای مەملوکەکان بە سەرۆکایەتیی قوتز سوپای کەمبووی ئیلخانییەکانیان لە نزیک ڕووباری عاسی ڕاکێشا بۆ بۆسەیەک و لە شەڕی عەین جالووت لە ساڵی ١٢٦٠دا دۆڕاندیان و کتبوقایان گرت و لە سێدارەیان دا.

دوای ئەم سەرکەوتنە گەورەیە، قوتز لە لایەن مەملوکی پیلانگێڕەوە تیرۆر کرا. بە شێوەیەکی بەرفراوان دەگوترا کە بەیبەرس کە دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت، دەستی لە پیلانی تیرۆرکردنەکەدا ھەبووە. لە سەدەکانی دواتردا مەملوکەکان بە شێوەیەکی نابەردەوام حوکمڕانییان دەکرد، بە تێکڕا ماوەی حەوت ساڵ.

مەملوکەکان بۆ جاری دووەم لە شەڕی یەکەمی حومسدا ئیلخانییەکانیان شکست پێھێنا و دەستیان کرد بە ڕاوەدوونانیانەوە بەرەو ڕۆژھەڵات. لە پرۆسەکەدا دەسەڵاتی خۆیان بەسەر سووریادا چەسپاند و ناوچەکەیان بەھێزکرد و ڕێڕەوی پۆست و پەیوەندیی دیپلۆماسییان لە نێوان شازادە ناوخۆیییەکاندا دروستکرد. سەربازەکانی بەیبارس لە ساڵی ١٢٦٣ ھێرشیان کردە سەر عەکا و لە ساڵی ١٢٦٥ قەیسەرییان گرت و لە ساڵی ١٢٦٨ ئەنتاکییەیان گرت.
[وێنۆک|ھێرشی مەملوکەکان لە [کەوتنی تەرابلوس (١٢٨٩)]]
ھەروەھا مەملوکەکان ھێرشە نوێیەکانی ئیلخانییەکانیان لە سووریا لە ساڵانی ١٢٧١ و ١٢٨١ (شەڕی دووەمی حومس) تێکشکاند. لە شەڕی وادی ئەلخەزنەدەر لە ساڵی ١٢٩٩دا لەلایەن ئیلخانییەکان و ھاوپەیمانە مەسیحییەکانیانەوە شکستیان ھێنا، ھەر زوو دوای ئەوە مەملوکەکان لە ساڵانی ١٣٠٣/١٣٠٤ و ١٣١٢ جارێکی دیکە ئیلخانییەکانیان شکست پێھێنا، لە کۆتاییدا ئیلخانییەکان و مەملوکەکان لە ساڵی ١٣٢٣ پەیمانی ئاشتییان واژۆ کرد.

## عوسمانییەکان و کۆتاییی سوڵتانێتی مەملوکەکان
سوڵتانی عوسمانی بایەزیدی دووەم لە باشووری ئەورووپا خەریکی شەڕ بوو کاتێک سەردەمێکی نوێی دوژمنایەتی لەگەڵ میسر لە ساڵی ١٥٠١ دەستی پێکرد. لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ شانشینی سەفەوی لە فارس سەریھەڵدا. شا ئیسماعیل یەکەم لە ڕێگەی سووریاوە باڵیۆزخانەیەکی نارد بۆ کۆماری ڤێنیز، بانگھێشتی ڤێنیسی کرد بۆ ھاوپەیمانی لەگەڵ فارس و وەرگرتنەوەی خاکەکەی کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرابوو. سوڵتانی میسریی مەملوک  سوڵتان ئەلغەوری لەلایەن سەلیمی یەکەمەوە تۆمەتبارکرا بە پێدانی ڕێڕەو بە نێردراوانی فارس لە ڕێگەی سووریا بۆ ڤێنیز و داڵدەدانی پەنابەران. ئەلغەوری بۆ ڕازیکردنی ئەو، بازرگانەکانی ڤێنیزایی ئەوکاتە کە لە سووریا و میسردا بوون خستە زیندانەوە، بەڵام دوای ساڵێک ئازادیانی کرد.

لە ساڵی ١٥١٥ سەلیم شەڕی دەستپێکرد کە بووە ھۆی داگیرکردنی میسر و وابەستەییەکانی. سوارەی مەملوک سەلماندی کە ھیچ ھاوتایەکی لەگەڵ تۆپخانەی عوسمانی و پیادەی یێنیچێری نییە. لە ٢٤ی ئابی ساڵی ١٥١٦، لە شەڕی مەرج دابیق، سوڵتان ئەلغەوری کوژرا. سووریا کەوتە ژێر دەستی تورکیا، ڕووداوێک کە لە زۆر شوێن پێشوازی لێکرا چوونکە وەک ڕزگاربوون لە مەملوکەکان سەیر دەکرا.

سوڵتانییەتی مەملوکەکان تا ساڵی ١٥١٧ لە میسردا بەرگەی گرت و سەلیم لە ٢٠ی کانوونی دووەم قاھیرەی گرت. ئەگەرچی بەھەمان شێوەی سەردەمی سوڵتانییەت نەبوو، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی مەملوکەکانی وەک چینێکی حاکمی میسری ھێشتەوە و مەملوکەکان و بنەماڵەی بورجی سەرکەوتوو بوون لە وەرگرتنەوەی بەشێکی زۆری کاریگەرییەکانیان، بەڵام وەک وەسیلەی عوسمانییەکان.

### سەربەخۆیی لە عوسمانییەکان
[وێنۆک|[سوارە|سوارەی مەملوکەکان]]
لە ساڵی ١٧٦٨ عەلی بەگ ئەلکەبیر سەربەخۆییی خۆی لە عوسمانییەکان ڕاگەیاند. بەڵام عوسمانییەکان بزووتنەوەکەیان سەرکوت کرد و دوای شکستەکەی پێگەی خۆیان پاراست. تا ئەم کاتە کۆیلە نوێیەکان لە جۆرجیا لە قەفقازەوە ھاتنە ئاراوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Mamluk.jpg|alt=Portrait of a Mamluk, 1779|وێنەی مەملوکێک، ساڵی ١٧٧٩
پەڕگە:Mourad bey.jpg|alt=Murad Bey, Circassian Mamluk chieftain and cavalry commander, 1800|موراد بەگ، سەرۆک و فەرماندەی سوارەی مەملوکی چەرکەسی، ١٨٠٠
پەڕگە:Mamluke.jpg|alt=A Mamluk cavalryman, drawing by Carle Vernet, 1810|سوارەیەکی مەملوک، وێنەکێشانی کارل ڤێرنێت، ١٨١٠
پەڕگە:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|alt=The Second of May 1808: The Charge of the Mamluks by Francisco de Goya (1814)
پەڕگە:Le Mameluke Roustam by Jacques Nicolas Paillot de Montabert 1806.jpg|alt=Armenian Mamluk Roustam Raza was Napoleon's personal bodyguard; portrait by Jacques-Nicolas Paillot de Montabert (1806)|مەملوکی ئەرمەنی ڕۆستەم ڕەزا پاسەوانی تایبەتیی ناپلیۆن بوو؛ پۆرترێتی جاک نیکۆلاس پایلۆ دی مۆنتابێرت (١٨٠٦)

## سەرچاوەکان

## خوێندنەوەی زیاتر

* 
* Allouche, A. (1994). *Mamluk Economics: A Study and Translation of Al-Maqrizi's Ighathat.* Salt Lake City
* 
*  
* Blaydes, Lisa, and Eric Chaney. "The feudal revolution and Europe's rise: Political divergence of the Christian west and the Muslim world before 1500 CE." *American Political Science Review* 107.1 (2013): 16–34. online
* Blaydes, Lisa. "Mamluks, Property Rights, and Economic Development: Lessons from Medieval Egypt." *Politics & Society* 47.3 (2019): 395–424  online  Archived 24 March 2020 at the Wayback Machine.
* Borer, Mary Cathcart. *What Became of the Mamelukes?* (Pergamon Press, 1969)
* 
* Fay, Mary Ann. "Women and waqf: Toward a reconsideration of women's place in the Mamluk household." *International Journal of Middle East Studies* 29.1 (1997): 33–51.
* 
* 
* Glubb, John. *Soldiers of Fortune: The Story of the Mamlukes* (Hodder & Stoughton, 1973)
*  
* Hathaway, Jane. "The military household in Ottoman Egypt." *International Journal of Middle East Studies* 27.1 (1995): 39–52 online  Archived 27 September 2022 at the Wayback Machine.
* Luz, Nimrod. *The Mamluk City in the Middle East: History, Culture, and the Urban Landscape* (Cambridge UP, 2014) excerpt
* Muslu, Cihan Yuksel. *The Ottomans and the Mamluks: Imperial Diplomacy and Warfare in the Islamic World* (2014) excerpt
* Oualdi, M'hamed. "Mamluks in Ottoman Tunisia: A Category Connecting State and Social Forces." *International Journal of Middle East Studies* 48.3 (2016): 473–490.
* 
* 
* Piterberg, Gabriel. "The Formation of an Ottoman Egyptian Elite in the 18th Century." *International Journal of Middle East Studies* 22.3 (1990): 275–289.
* 
* Van Steenbergen, Jo, Patrick Wing, and Kristof D'hulster. "The Mamlukization of the Mamluk Sultanate? State Formation and the History of Fifteenth Century Egypt and Syria: Part I – Old Problems and New Trends." *History Compass* 14.11 (2016): 549–559.
** "The Mamlukization of the Mamluk Sultanate? State Formation and the History of Fifteenth Century Egypt and Syria: Part IIComparative Solutions and a New Research Agenda." *History Compass* 14.11 (2016): 560–569.
* Walker, Bethany. *Jordan in the Late Middle Ages: Transformation of the Mamluk Frontier* (2011)
* Waterson, James. "The Mamluks" *History Today* (March 2006) 56#3 pp 21–27 online.
* Ulrich Haarmann (2004). *Das Herrschaftssystem der Mamluken*, in: Halm / Haarmann (eds.): *Geschichte der arabischen Welt*. C.H. Beck, 
* 
* E. de la Vaissière (2007). *Samarcande et Samarra. Elites d'Asie centrale dans l'empire Abbasside*, Peeters, Peeters-leuven.be  Archived 16 August 2019 at the Wayback Machine 
*