ئالان ساندەج

**ئالان ڕێکس ساندەج** (بە ئینگلیزی: Allan Rex Sandage) (لە دایک بووی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٢٦ &#x2013; ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ کۆچی دوایی) فەلەکناسی ئەمریکییە، ئەندامی (*Emeritus)* بووە لەگەڵ ڕوانگەی کارنێگی لە پاسادینا لە کالیفۆرنیا. یەکەم بەھای تاڕادەیەک وردی بۆ نەگۆڕی ھابل و تەمەنی گەردوون دیاری کرد

## پیشە
سانداج یەکێک بوو لە گەردوونناسە کاریگەرەکانی سەدەی بیستەم. لە شاری ئایۆوا سیتی لە ویلایەتی ئایۆوا لە ئەمریکا لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٤٨ لە زانکۆی ئیلینۆیس دەرچووە. لە ساڵی ١٩٥٣ دکتۆرای لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای کالیفۆرنیا وەرگرتووە؛ واڵتەر بادە، فەلەکناسی لەدایکبووی ئەڵمانی و بنکەکەی لە ڕوانگەی ویلسۆن بوو، ڕاوێژکاری ئەو بوو. لەم ماوەیەدا ساندەج یاریدەدەری خوێندکاری دەرچووی زانکۆ بوو بۆ زانای گەردوونناس ئێدوین ھابل. دوای مردنی ھابڵ لە ساڵی ١٩٥٣ بەردەوام بوو لە پرۆگرامی توێژینەوەی ھابڵ. لە ساڵی ١٩٥٢ بادە ھاوڕێ فەلەکناسییەکانی سەرسام کرد بە ڕاگەیاندنی (لە کۆنفرانسی ١٩٥٢ی یەکێتی فەلەکناسی نێودەوڵەتی، لە ڕۆما) دیاریکردنی دوو دانیشتووانی جیاوازی ئەستێرەی گۆڕاوی سیفاید لە گەلەئەستێرەی ئەندرۆمێدا، لە ئەنجامدا دوو ھێندەبوونی تەمەنی خەمڵێنراوی گەردوون (لە ١٫٨ بۆ ٣٫٦ ملیار ساڵ). ھابل بەھای پێشووی خستبووەڕوو؛ ئەو تەنیا گۆڕاوە لاوازەکانی سیفایدەکانی دانیشتووانی دووەمی وەک مۆمی ستاندارد لەبەرچاو گرتبوو. دوای لێدوانەکانی بادە، ساندەج نیشانیدا کە گریمانەکەی پێشووی فەلەکناسەکان، کە گەشاوەترین ئەستێرەکانی ناو گەلەئەستێرەکان بە نزیکەیی یەکسانن لە چڕی سروشتیدا، لە حاڵەتی (ناوچەکانی H II) کە بۆی دەرکەوت ئەستێرە نین و لە بنەڕەتدا گەشاوەترن لە درەوشاوەترین ئەستێرەکانی دوور گەلەئەستێرەکان. ئەمەش بووە ھۆی زیادبوونی ١٫٥ ھێندەی دیکەی تەمەنی حیسابکراوی گەردوون، بۆ نزیکەی ٥٫٥ ملیار ساڵ. بە درێژایی ساڵانی ١٩٥٠ و زۆر لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ساندەج وەک گەردوونناسێکی پێشوەختەی چاودێری سەیر دەکرا، بەشداری لە ھەموو لایەنەکانی پێوەرەکانی مەودای گەردوونناسیدا دەکرد، لە قەبارەدانەری ناو گەلەئەستێرەی ڕێڕەوی شیری خۆمانەوە، تا گەلەئەستێرە دوورەکانی گەردوونناسی.

سانداج لە ڕوانگەی پالۆمار دەستی بە کارکردن کرد. لە ساڵی ١٩٥٨ خەمڵاندنی باشی بۆ نەگۆڕی ھابڵ بڵاوکردەوە، کە بەھای ھابڵی ٢٥٠ی پێداچوونەوەی بۆ دابەزی بۆ ٧٥ کیلۆمەتر، کە نزیکە لە بەھای قبوڵکراوی ئەمڕۆ. دواتر بوو بە داکۆکیکاری سەرەکی بەھایەکی کەمتر، نزیکەی ٥٠ ساڵ، کە ھاوتایە لەگەڵ تەمەنی ھابڵ کە نزیکەی ٢٠ ملیار ساڵ بوو. لەو کاتەدا زۆرێک بە تایبەت ساندەج پێیان وابوو کە نەگۆڕی گەردوونناسی سفرە. لە حاڵەتێکی لەو جۆرەدا، نەگۆڕێکی نزمی ھابڵ پێویستە بۆ ئەوەی تەمەنی گەردوون (بە پێچەوانەی سەردەمی ھابڵ) لانیکەم بەقەد کۆنترین تەنەکانی تێدایە، واتە نزیکەی. ١٤ ملیار ساڵ.

ساندەج توێژینەوەی فۆتۆمێتری لەسەر پۆلە گۆشەیییەکان ئەنجامدا، و تەمەنیان بەلایەنی کەمەوە ٢٥ ملیار ساڵ حیسابی کرد. ئەمەش وای لێکرد کە گریمانە بکات کە گەردوون تەنھا فراوان نەبووە، بەڵکو لە ڕاستیدا فراوان بووە و بچووک بووەتەوە بە ماوەی ٨٠ ملیار ساڵ. لە بەرامبەردا خەمڵاندنە گەردوونناسییەکانی ئێستا بۆ تەمەنی گەردوون، بە شێوەیەکی گشتی لە ڕیزبەندی ١٤ ملیار ساڵدایە. وەک بەشێک لە لێکۆڵینەوەکانی سەبارەت بە دروستبوونی گەلەئەستێرەکان لە گەردوونی سەرەتاییدا، ھاوبەشی نووسینی توێژینەوەکە کە ئێستا بە ELS ناودەبرێت دوای نووسەران Olin J. Eggen, (Donald Lynden-Bell) و Sandage، سەرەتا باسی داڕمانی a ھەوری گازی پرۆتۆ گەلەئەستێرەیی بۆ ناو گالاکسی ڕێڕەوی شیری ئێستامان. دواتر لە ساڵی ١٩٩٠ بەرگری لە کاغەزەکە کرد

لە وتارەکەیدا لە ساڵی ١٩٦١دا «توانای تەلەسکۆپی ٢٠٠ ئینج بۆ جیاکاری لە نێوان مۆدێلە جیھانییە ھەڵبژێردراوەکاندا» پێشنیاری کرد کە داھاتووی گەردوونناسی چاودێری گەڕان دەبێت بۆ دوو پارامێتەر: نەگۆڕی ھابل H 0 و پارامێتری خاوبوونەوە q 0. ئەم توێژینەوەیە لانیکەم بۆ ماوەی سێ دەیە کاریگەری لەسەر گەردوونناسی چاودێری ھەبووە چونکە بە وردی جۆرەکانی تاقیکردنەوە چاودێرییەکانی دیاری کردووە کە دەتوانرێت بە تەلەسکۆپێکی گەورە ئەنجام بدرێت. ھەروەھا دوو ئەتڵەسی گەلەئەستێرەکانی بڵاوکردەوە، لە ساڵانی ١٩٦١ و ١٩٨١، لەسەر بنەمای پلانی پۆلێنکردنی ھابل.

لە ساڵی ١٩٦٢ ساندەج لێکۆڵینەوەیەکی ئەنجامدا لە ئەگەری پێوانەکردنی ڕاستەوخۆی کاتی گۆڕانی سووری سەرچاوە دەرەوەی گەلەئەستێرەکان کرد و جێبەجێ کرد. ئەم شیکارییە بە «تاقیکردنەوەی سەندەج-لۆب» ناسراوە.

ساندەج فڕۆکەی جێتەکانی دۆزییەوە کە لە ناوەکەی پێی دەوترێت سیگار گالاکسی و دەتەقنەوە و لەناودەچن. ئەمانە دەبێ بەھۆی تەقینەوەی بەرفراوان لە ناوەکیدا ڕووی دابێت و وادیارە بەلانیکەم یەک ملیۆن و نیو ساڵە ڕوویانداوە.

سانداج توێژەرێکی بەتوانا بوو، لە ماوەی کارکردنیدا زیاتر لە ٥٠٠ توێژینەوە و گەڕانی بڵاوکردووەتەوە. تا مردنی بەردەوام بوو لە توێژینەوە، وەک توێژەرێکی چالاک تاوەکوو ئێستاش ڕوانگەی کارنێگی ساڵانە چەندین توێژینەوە بڵاودەکاتەوە.

## ژیانی تایبەت
لە ساڵی ١٩٥٩ ساندەج ھاوسەرگیری لەگەڵ ماری کۆنیلی کرد کە ھاوکات فەلەکناسی بوو، لەگەڵیدا دوو کوڕی بوو بە ناوەکانی دەیڤد و جۆن. لە ساڵی ١٩٨٣ سانداج ڕای گەیاند کە بووەتە مەسیحی و دەستی کردووە بە نووسینی وتار لەسەر بابەتی ئایین و زانست. لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠، ساندەج بەھۆی شێرپەنجەی پەنکریاسەوە لە ماڵەکەی خۆی لە شاری سان گابرێل لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کۆچی دوایی کرد. تەمەنی ٨٤ ساڵ بوو.

## ڕێزلێنان
**خەڵاتەکان**
* خەڵاتی ھێلین بی وارنەر بۆ فەلەکناسی (١٩٥٧)
* ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفی ئەمریکی (١٩٦٢)
* ئەندامی ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکان (١٩٦٣)
* مەدالیای ئێدینگتۆن (١٩٦٣)
* مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاھانەی فەلەکناسی (١٩٦٧)
* مەدالیای نیشتمانی زانست (١٩٧٠)
* ھێنری نۆریس ڕوسیل وانەوتنەوە (١٩٧٢)
* میدالیای ئیلییۆت کرێسۆن (١٩٧٣)
* ھاوڕێی کۆمەڵەی شاھانە
* مەدالیای بروس (١٩٧٥)
* خەڵاتی پلێتی زێڕینی ئەکادیمیای دەستکەوتی ئەمریکی (١٩٧٦)
* خەڵاتی کرافۆرد (١٩٩١)
* ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفی ئەمریکی (١٩٩٥)
* خەڵاتی گروبەر لە گەردوونناسی (٢٠٠٠)

**ناوی لێنراوە**
* ئەستێرەیەکی پشتێنەی سەرەکی، 9963 Sandage (1992 AN)

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەیجی بروس میدالیست لە ئالان ساندەج 
* لاپەڕەی بەڕێوەبەرایەتی ئالان ساندەج لە IAU 
* لاپەڕەی ئالان ساندەج لە ڕوانگەی کارنێگی

پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست