open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چاندی ھاککەر

**چاندی ھاککەر** ژێرچاندێکی ئەو کەسانەیە کە چێژ وەردەگرن—زۆرجار بە ھەوڵی بەکۆمەڵ—لە بەربەرەکانێی فیکریی تێپەڕاندنی بەربەستەکانی سیستەمی نەرمامێر یان ڕەقامێری ئەلیکترۆنی (زۆربەی کات ئەلیکترۆنیاتی دیجیتاڵی)، بۆ گەیشتن بە ئەنجامی نوێ و زیرەکانە. کردەی بەشداریکردن لە چالاکییەکاندا (وەک بەرنامەسازی یان میدیای تر) بە ڕۆحێکی یاریزانانە و گەڕانکارانە پێی دەوترێت *ھاککردن*. بەڵام، تایبەتمەندیی دیاریکەری ھاککەر خودی چالاکییە ئەنجامدراوەکان نییە (بۆ نموونە بەرنامەسازی)، بەڵکو چۆنیەتیی ئەنجامدانیەتی و ئایا ورووژێنەر و بەمانایە. چالاکییەکانی زیرەکیی یاریزانانە دەتوانرێت بوترێت «بەھای ھاکیان» ھەیە و ھەر بۆیە دەستەواژەی «ھاکەکان» سەریھەڵدا، لەگەڵ نموونە سەرەتاییەکانی کە گاڵتەی قوتابیان لە 'ئێم ئای تی' دەگرێتەوە بۆ نیشاندانی لێھاتوویی تەکنیکی و زیرەکییان. چاندی ھاککەر لە بنەڕەتدا لە ناوەندی ئەکادیمیدا لە دەیەی ١٩٦٠ سەریھەڵدا لە دەوری یانەی 'تێک مۆدێل ڕەیڵرۆد' (تی ئێم ئاڕ سی)ی پەیمانگای تەکنەلۆژیی ماساچوسێتس (ئێم ئای تی) و تاقیگەی زیرەکیی دەستکردی ئێم ئای تی. ھاککردن لە بنەڕەتدا بریتی بوو لە چوونەژوورەوەی ناوچە سنووردارکراوەکان بە شێوەیەکی زیرەکانە بەبێ گەیاندنی ھیچ زیانێکی گەورە. ھەندێک لە ھاکە بەناوبانگەکان لە پەیمانگای تەکنەلۆژیی ماساچوسێتس بریتی بوون لە دانانی ئۆتۆمبێلێکی پۆلیسی کامپەس لەسەر سەقفی 'گرەیت دۆم' و گۆڕینی 'گرەیت دۆم' بۆ 'ئاڕ تو-دی تو'.
## سەرچاوەکان

پۆل:خولیاکان
ھاککەرەکان لەسەر ھەسارەی زەوی

زنجیرە کۆنفرانسی **ھاککەرەکان لەسەر ھەسارەی زەوی** (**ھۆپ**) کۆنفرانسێکی ھاکەرانەیە کە لەلایەن گۆڤاری ھاککەری ئاسایشی *[[٢٦٠٠: ھاککەر کۆرترلی (گۆڤار)|٢٦٠٠: زە ھاکەر کوارتەرلی]]* سپۆنسەر دەکرێت کە تا ساڵی ٢٠٢٠ بە شێوەیەکی ئاسایی لە ھۆتێل پێنسلڤانیا، لە مانھاتن، شاری نیوویۆرک بەڕێوەدەچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ئەندازیاریی کۆمەڵایەتی (ئاسایش)

لە بواری ئاسایشی زانیاریدا، **ئەندازیاریی کۆمەڵایەتی** بریتییە لە بەکارھێنانی کاریگەریی دەروونی لەسەر خەڵک بۆ ئەنجامدانی کردارێک یان ئاشکراکردنی زانیاریی نھێنی. ھەروەھا بە شێوەیەکی بەرفراوانتر پێناسە کراوە بە «ھەر کردارێک کە کاریگەری لەسەر کەسێک دەکات بۆ ئەنجامدانی کردارێک کە لەوانەیە لە بەرژەوەندیی باشترینیدا بێت یان نەبێت.» وەک جۆرێک لە فێڵی متمانە بۆ مەبەستی کۆکردنەوەی زانیاری، فێڵکردن، یان دەستگەیشتن بە سیستەم، جیاوازە لە "فێڵ"ێکی نەریتی لەو ڕووەوەی کە زۆرجار یەکێکە لە چەندین ھەنگاو لە پیلانێکی فێڵکردنی ئاڵۆزتردا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریودان
ھاوپەیمانیی پێشکەوتنخوازان

**ھاوپەیمانی پێشکەوتنخوازان** یەکێکە لە ناوەندە نێودەوڵەتییە سیاسییەکان کە پێکھاتووە لە پارت و ڕێکخراوە سیاسییە پێشکەوتنخواز و سۆسیال دیموکراتییەکان کە لە ٢٢ی ئایاری ٢٠١٣ لە شاری لایپزیگی ئەڵمانیا دامەزراوە.
ئەم ھاوپەیمانێتییە وەک جێگرەوەیەک بۆ ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی پێکھێنرا، کە زۆرێک لە پارتە ئەندامەکانی ئەندامی پێشوو یان ئێستان. ھاوپەیمانی پێشکەوتوو داوای ١٤٠ بەشداربوو لە سەرانسەری جیھان دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشکەوتخوازی
محەممەد وریا

**محەممەد وریا** (لەدایکبووی ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١) ئەکتەرێکی کوردە لە شاری سلێمانی. لە چەند کارێکدا دەرکەوتنی هەبووە، لەوانەش فیلمی ئەزموون و سفر نۆ و خۆشەویستی لە سەردەمی کۆرۆنا کە هەرسێکیان بەر‌هەمێکی کوردین.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
ھاککەری ئاسایش

**ھاککەری ئاسایش** یان توێژەری ئاسایش کەسێکە کە ڕێگاکان بۆ شکاندن یان تێپەڕاندنی بەرگرییەکان و قۆستنەوەی لاوازییەکانی سیستەمێکی کۆمپیوتەری یان تۆڕێک دەدۆزێتەوە. ھاککەرەکان لەوانەیە بە چەندین ھۆکار پاڵنەریان ھەبێت، وەک قازانج، ناڕەزایەتی، تێکدان، کۆکردنەوەی زانیاری، بەربەرەکانێ، کات بەسەربردن، یان ھەڵسەنگاندنی لاوازییەکانی سیستەمێک بۆ یارمەتیدان لە داڕشتنی بەرگری لە دژی ھاککەرە ئەگەرییەکان.
## سەرچاوەکان

پۆل:پیشەکانی کۆمپیوتەر
تاوانی ئینتەرنێت

**تاوانی ئینتەرنێت** کۆمەڵێک چالاکیی تاوانکاریی بەرفراوان دەگرێتەوە کە بە بەکارھێنانی ئامێری دیجیتاڵی و/یان تۆڕەکان ئەنجام دەدرێن. بە شێوەی جۆراوجۆر پێناسە کراوە وەک "تاوانێک کە لەسەر تۆڕێکی کۆمپیوتەری ئەنجام دەدرێت، بەتایبەتی ئینتەرنێت؛ تاوانبارانی ئینتەرنێت لەوانەیە لاوازییەکانی ناو سیستەم و تۆڕە کۆمپیوتەرییەکان بقۆزنەوە بۆ بەدەستھێنانی دەستگەیشتنی بێ مۆڵەت، دزینی زانیاریی ھەستیار، تێکدانی خزمەتگوزارییەکان، و گەیاندنی زیانی دارایی یان ناوبانگی بە تاکەکان، ڕێکخراوەکان، و حکومەتەکان.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئاسایشی کۆمپیوتەر
پۆل:تاوانەکان
تیمی سوور

**تیمی سوور** گرووپێکە کە لاسایی دوژمنێک دەکاتەوە، بە ڕاسپاردەی ڕێکخراوێک هەوڵی دزەکردنی فیزیکی یان دیجیتاڵی دەدات بۆ سەر ئەو ڕێکخراوە، پاشان ڕاپۆرت دەداتەوە بۆ ئەوەی ڕێکخراوەکە بتوانێت بەرگرییەکانی خۆی باشتر بکات. تیمە سوورەکان بۆ ڕێکخراوەکە کار دەکەن یان لەلایەن ڕێکخراوەکەوە بە کرێ دەگیرێن.

## سەرچاوەکان
سەسان (چیا)

**چیای سەسان** (  ) گردێکی گەورەیە لە قەزای تەلەعفەر لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق .  ناوەکە بە جەبەل سەسان (یان ساسان) دەناسرێت .
200px|وێنۆک|چەپ|نەخشەی وڵات و شوێنی
## جیۆلۆجی
وێنۆک| پێکهاتەی چیاێ سەسان (٤) لە شارۆچکەی تەلعەفەرەوە بەرەو باکووری ڕۆژئاوا درێژ دەبێتەوە
چیای سەسان  لە رووی  جیۆلۆجیاوە بریتیە لە ناوچەیەکی تواوەی گوازراوە لە نێوان ناوچەیەکی جۆری ئەلپینۆ (لە باکووری ڕۆژهەڵات) و پلێتی عەرەبی (لە باشووری ڕۆژئاوا).  جوڵەی تکتۆنیکی لە لەیت کریتاسیدا بووە بە هۆی خێرا پێكهاتنی كەندێك كە بەرەو ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا كورت دەبێتەوە و لە خوار چیای شەنگال و گردی سەسانەوە تێدەپەڕێت بۆ ناوچەی بوتما. ژێرزەمینە بلورییەکەی ناوچەی  گردەچیای سەسان لە قووڵایی نزیکەی  مەتردایە . 

## جوگرافیا
ناوچەکە پێكهاتووە لە  چیای شەنگال و بەرزاییەكانی سینو و سەسان و  زەمبەر و شێخ ئیبراهیم و  ئادەیا .   بەرزە گردی زەمبەر و شێخ ئیبراهیم هەندێک جار وەک یەک پێکهاتە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت.  زنجیرە چیای شەنگار-زەمبەر گردەکانی تەیمورلنک و شاری  تەلعەفەر لەخۆوەدەگرێت.  پێکهاتەی بەرزە گردی سەسان نزیکەی  فراوان دەبێتەوە. تەنكە زینێك  لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوە لە هاوشێوەی چیای زەمبەر جیای دەکاتەوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:كوردستان
پۆل:شنگال
ئاسایشی کۆمپیوتەر

وێنۆک|نموونەیەک لە ڕێوشوێنێکی ئاسایشی فیزیکی: قوفڵێکی کانزایی لە پشت کۆمپیوتەرێکی کەسی بۆ ڕێگریکردن لە دەستکاریکردنی ڕەقامێر.

**ئاسایشی کۆمپیوتەر** (ھەروەھا **ئاسایشی سایبەری**، **ئاسایشی دیجیتاڵی**، یان **ئاسایشی تەکنەلۆژیای زانیاری (ئای تی)**) ژێربوارێکە لەناو بواری ئاسایشی زانیاریدا. تەرکیز دەکاتە سەر پاراستنی نەرمامێری کۆمپیوتەر، سیستەمەکان و تۆڕەکان لەو ھەڕەشانەی کە دەتوانن ببنە ھۆی ئاشکراکردنی زانیاریی بێ مۆڵەت، دزین یان زیان گەیاندن بە ڕەقامێر، نەرمامێر، یان داتا، ھەروەھا لە تێکدان یان ئاڕاستەതെڵەکردنی ئەو خزمەتگوزارییانەی کە پێشکەشی دەکەن.
## سەرچاوەکان

پۆل:کریپتۆگرافی
پۆل:ئاسایشی کۆمپیوتەر
ڕەوشتی ھاککەر

**ڕەوشتی ھاککەر** فەلسەفەیەکە و کۆمەڵێک بەھای ڕەوشتییە لەناو چاندی ھاککەردا. پەیڕەوکارانی باوەڕیان وایە کە ھاوبەشکردنی زانیاری و داتا لەگەڵ کەسانی تردا پێویستییەکی ڕەوشتییە. ڕەوشتی ھاککەر پەیوەندی بە چەمکی ئازادیی زانیارییەوە ھەیە، ھەروەھا بە تیۆرییە سیاسییەکانی دژە-دەسەڵاتخوازی، ئەنارکیزم، و ئازادیخوازی.

## سەرچاوەکان
کۆڕی ئاسایشی کۆمپیوتەر

**کۆڕ، کۆنفرانسی ئاسایشی کۆمپیوتەر** کۆبوونەوەیەکە بۆ ئەو کەسانەی کە لە بواری ئاسایشی کۆمپیوتەردا کار دەکەن. ئەوان بە گشتی وەک شوێنی کۆبوونەوە خزمەت دەکەن بۆ بەڕێوەبەرانی سیستەم و تۆڕ، ھاککەرەکان، و پسپۆڕانی ئاسایشی کۆمپیوتەر.

## سەرچاوەکان
یانەی کۆمپیوتەرییی کایۆس

**یانەی کۆمپیوتەریی کایۆس** (**سی سی سی**) گەورەترین کۆمەڵەی ھاکەرانە لە ئەورووپا بە ٧٬٧٠٠ ئەندامی تۆمارکراوەوە. کۆمەڵەکە لە ساڵی ١٩٨١ دامەزراوە، وەک *eingetragener Verein* (کۆمەڵەی تۆمارکراو) لە ئەڵمانیا تۆمار کراوە، لەگەڵ لقە ناوخۆییەکان (کە پێیان دەوترێت  'بازنەکانی ئەزموون') لە شارە جیاوازەکانی ئەڵمانیا و وڵاتانی دەوروبەری، بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە کۆمەڵگا ئەڵمانی-زمانەکان بوونیان ھەیە.

## سەرچاوەکان
مامۆستایانی فڕوفێڵ

**مامۆستایانی فروفێڵ** (**ئێم ئۆ دی**) گرووپێکی هاککەری بنکە لە نیوویۆرک بوو، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە میدیاکاندا ناسرابوون بەهۆی قۆستنەوەکانیان لە ژێرخانی کۆمپانیاکانی تەلەفۆن و دواتر دادگاییکردنیان.

## سەرچاوەکان
لەشکری چارەنووس (گرووپی ھاککەر)

**لەشکری چارەنووس** (ئێڵ ئۆ دی) گرووپێکی ھاککەری ئەمریکی بوو کە لەلایەن ھاککەرێکەوە ناسراو بە لێکس لوسەر دامەزرا دوای ناکۆکییەک لەگەڵ گرووپە پێشووەکەی، نایتس ئۆف شادۆ. ئێڵ ئۆ دی لە ساڵانی ١٩٨٠ەوە تا سەرەتای ٢٠٠٠ەکان چالاک بوو، بەڵام زۆرترین چالاکیی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٤ بۆ ١٩٩١ بوو. ئەمڕۆ، لەشکری چارەنووس وەک یەکێک لە کاریگەرترین گرووپەکانی ھاککردن لە مێژووی تەکنەلۆژیادا پۆلێن دەکرێت. ناوەکەی دیارە ئاماژەیەکە بە دژە پاڵەوانانی *چاڵێنج ئۆف زە سوپەرفرێندز*.

## سەرچاوەکان
```
تیمی شین

**تیمی شین** گرووپێکە لە تاکەکان کە شیکاریی سیستەمەکانی زانیاری ئەنجام دەدەن بۆ دڵنیابوونەوە لە ئاسایش، ناسینەوەی کەموکوڕییە ئەمنییەکان، پشتڕاستکردنەوەی کاریگەریی ھەر ڕێوشوێنێکی ئەمنی، و دڵنیابوونەوە لەوەی ھەموو ڕێوشوێنە ئەمنییەکان دوای جێبەجێکردن بە کاریگەری دەمێننەوە.

## سەرچاوەکان
تیمساح (کورتەچیرۆک)

**تیمساح** (بە ڕووسی: Крокодил) کورتە چیرۆکێکە لە نووسینی نووسەری ڕووسی فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٦٥ لە گۆڤاری «سەردەم» ( *Эпо́ха* ) بڵاوکرایەوە، کە دۆستۆیەڤسکی دایمەزراندبوو. دوای بڵاوبوونەوەی چیرۆکەکە، چەندین ڕۆژنامەی ڕووسی ئارەزوو لیبڕاڵی بانگەشەیان کرد کە چیرۆکەکە لاساییکردنێکی گاڵتەجاڕانەیە بۆ چارەنووسی شۆڕشگێڕی سۆسیالیستی نیکۆلای چێرنیشێڤسکی، بەڵام دۆستۆیەڤسکی ئەم تۆمەتانەی ڕەتکردەوە و نکۆڵی لەوە کرد کە لێکچوونێکی بە مەبەست لە نێوان ڕووداوەکانی چیرۆکەکە و چارەنووسی چێرنیشێڤسکی دا ھەبێت.
## چیرۆک
چیرۆکەکە بەدوای ئەو ڕووداوانەدا دەڕوات کە ڕووبەڕووی ئیڤان ماتڤیڤیچ و ئیلێنا ئیڤانۆڤای ھاوسەری و گێڕەرەوەکە دەبنەوە کاتێک ئەو سێ کەسە بڕیار دەدەن سەردانی تیمساحێک بکەن نمایش دەکرێت کە خاوەنەکەی بازرگانێکی ئەڵمانییە. ئیڤان ماتڤیێڤیچ تیمساحەکە بێزار دەکات، بەڵام تیمساحەکە ماتیڤیچ بە زیندووی قووت دەدات بەبێ ئەوەی تیمساحەکە زیانی پێ بگات. ئیڤان ماتڤیێڤیچ ھەست بە ئاسوودەیی دەکات لە ناو ڕیخۆڵەی تیمساحەکەدا، خاوەنی ئاژەڵەکەش ڕەتیدەکاتەوە سکی بکاتەوە بۆ ئەوەی ماتڤیڤیچ بتوانێت دەربچێت، ھیچ گرنگییەک بە ھاوارە دووبارەکانی ھاوسەرەکەی نادات. لەناو تیمساحەکەدا ئیڤان ماتڤیڤیچ داوا لە گێڕەرەوە دەکات کە لەگەڵ بازرگانەکەدا دانوستان لەسەر نرخێکی لەبار بۆ ئاژەڵەکە بکات، بەڵام ئەو داوای نرخێکی زۆر دەکات و گێڕەرەوە و ھاوسەرەکەی ماتڤیڤیچ نەیانتوانی ھیچی تر بکەن. چیرۆکەکە بەو شێوەیە کۆتایی دێت کە ئیلێنا ئیڤانۆڤا بیر لە جیابوونەوە دەکاتەوە، ئیڤان ماتڤیڤیچ تا دەتوانێت لە ناو تیمساحەکە کاری خزمەتگوزاری شارستانی خۆی بە ھەموو توانای خۆیەوە ئەنجام دەدات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
مشەخۆرناسی

**مشەخۆرناسی** لێکۆڵینەوەی مشەخۆرەکان، خانەخوێیەکانیان و پەیوەندیی نێوانیانە. وەک لقێکی ژینناسی، بواری مشەخۆرناسی بە زیندەوەر یان ژینگەی لێکۆڵراو دیاری ناکرێت بەڵکوو بە شێوازی ژیانیان دیاری دەکرێت. ئەمەش واتە تێکەڵکردنێک لە لقەکانی تر پێک دەھێنێت، و کەڵک لە تەکنیکەکانی بوارەکانی وەک ژینناسیی خانەیی، زیندەزانیارییەکان، زیندەکیمیا، ژینناسیی گەردی، بەرگریناسی، جێنەتیک، پەرەسەندن و ژینگەناسی وەردەگرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مشەخۆرناسی
پۆل:پسپۆڕییە پزیشکییەکان
یانەی کۆمپیوتەرییی ھۆمبرو

وێنۆک|گۆردن فرێنچ، ھاودامەزرێنەری یانەی کۆمپیوتەریی ھۆمبرو، لە ساڵی ٢٠١٣ لە مۆزەخانەی کۆمپیوتەری زیندوو وێنەی گیراوە. ئەو لە ئازاری ١٩٧٥ لە گەراجەکەیدا میوانداریی یەکەم کۆبوونەوەی یانەکەی کرد.

**یانەی کۆمپیوتەریی ھۆمبرو** گرووپێکی سەرەتایی ئارەزوومەندانی کۆمپیوتەر بوو لە مێنلۆ پارک، کالیفۆرنیا، کە لە ئازاری ١٩٧٥ تا کانوونی دووەمی ١٩٨٦ کۆدەبوونەوە. یانەکە ڕۆڵێکی کاریگەری ھەبوو لە پەرەپێدانی شۆڕشی مایکرۆکۆمپیوتەر و سەرھەڵدانی ئەو لایەنەی کۆمەڵگەی پیشەسازیی تەکنەلۆژیای زانیاریی دۆڵی سلیکۆن.

## سەرچاوەکان
دێف کۆن

**دێف کۆن** (ھەروەھا بە **DEFCON, Defcon,** یان **DC** دەنووسرێت) کۆنفرانسێکی ھاکەرانە کە ساڵانە لە لاس ڤێگاس، نێڤادا بەڕێوەدەچێت. یەکەم دێف کۆن لە حوزەیرانی ١٩٩٣ بەڕێوەچوو و ئەمڕۆ زۆرێک لە ئامادەبووانی دێف کۆن پیشەگەرانی ئاسایشی کۆمپیوتەر، ڕۆژنامەوانان، پارێزەران، کارمەندانی حکوومەتی فیدراڵی، توێژەرانی ئاسایش، قوتابیان، و ھاکەران دەگرێتەوە کە ئارەزوویەکی گشتییان لە نەرمامێر، تەلارسازیی کۆمپیوتەر، دەستکاریکردنی ڕەقامێر، باجی کۆنفرانس، و ھەر شتێکی تر ھەیە کە دەکرێت «ھاک بکرێت». بۆنەکە لە چەندین تراکی وتاربێژ پێکدێت سەبارەت بە بابەتەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر و ھاککردن، ھەروەھا بەربەرەکانێ و پێشبڕکێی ئاسایشی سایبەری (کە بە یارییەکانی جەنگی ھاککردن ناسراون). پێشبڕکێکانی کە لە کاتی بۆنەکەدا ئەنجام دەدرێن زۆر ھەمەچەشنن و دەتوانن لە دروستکردنی درێژترین پەیوەندیی وای-فایەوە تا دۆزینەوەی کاریگەرترین ڕێگا بۆ ساردکردنەوەی بیرەیەک لە گەرمای نێڤادادا بگۆڕێن.

## سەرچاوەکان
ناوچەی ئێچ

**ناوچەی ئێچ** ئەرشیڤێکی ئۆنلاینە کە تایبەتە بە کۆکردنەوە و بڵاوکردنەوەی تۆمارەکانی ماڵپەڕە شێوێندراوەکان. پلاتفۆرمەکە لە ٢ی ئازاری ٢٠٠٢ دامەزراوە و بنکەکەی لە ئیستۆنیایە، و بووەتە بنکەدراوەیەکی ناسراو بۆ بەدواداچوونی شێواندنەکان و ڕووداوەکانی تێکدەریی سایبەری. پشکنینێکی هو-ئیز نیشانی دەدات کە دۆمەینەکە لە ١٤ی شوباتی ٢٠٠٢ دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەرشیڤە سەرھێڵەکان
ئاسایشی ھەور

**ئاسایشی کۆمپیوتەرکاریی ھەور** یان، بە سادەییتر، **ئاسایشی ھەور**، ئاماژەیە بە کۆمەڵێکی بەرفراوان لە سیاسەتەکان، تەکنەلۆژیاکان، بەرنامەکان، و کۆنترۆڵەکان کە بەکاردەھێنرێن بۆ پاراستنی ئای پیی ڤירچواڵکراو، داتا، بەرنامەکان، خزمەتگوزارییەکان، و ژێرخانی پەیوەستداری کۆمپیوتەرکاریی ھەور. ئەوە ژێربوارێکە لە ئاسایشی کۆمپیوتەر، ئاسایشی تۆڕ و، بە شێوەیەکی بەرفراوانتر، ئاسایشی زانیاری.

## سەرچاوەکان

```

پۆل:ئاسایشی کۆمپیوتەر
ئاسایشی ئەپلیکەیشن

**ئاسایشی بەرنامە، ئەپلیکەیشن** (بە کورتی **ئاپسێک**) ھەموو ئەو ئەرکانە دەگرێتەوە کە سووڕێکی ژیانی پەرەپێدانی نەرمامێری پارێزراو بە تیمەکانی پەرەپێدان دەناسێنن. ئامانجی کۆتاییی باشترکردنی پراکتیزەکانی ئاسایشە و، لە ڕێگەی ئەوەوە، دۆزینەوە، چاککردن و بە باشی ڕێگریکردنە لە کێشەکانی ئاسایش لەناو بەرنامەکاندا.

## سەرچاوەکان
عەبدولحسێن ئازەرەنگ

**عەبدولحسێن ئازەرەنگ**، لە دایکبووی ١٥ی کانوونی دووەمی ١٣٢٥، نووسەر، توێژەر، وەرگێڕ، سەرنوسەر، مامۆستا و زانیارینامەنووسی کوردی خەڵکی ئێرانە. ئازەرەنگ ئەندامی ئەنجومەنی زانستی زانیارینامەی ئێرانە و ئەندامی ڕاوێژکاری چەندین زانیارینامەی دیکەیە.
ئازەرەنگ تا ئێستا زیاتر لە ٧٠ کتێبی نووسەر و وەرگێڕدراو و سەدان وتار لە بڵاوکراوە جۆراوجۆرەکاندا چاپ و بڵاوکراونەتەوە.

## خەڵات و ڕێزلێنان
تا ئێستا ئازەرەنگ چەندین خەڵاتی زانستی و فەرھەنگی پێبەخشراوە، لەوانە:
* وەک «ڕەخنەگر و وەرگێڕ و کتێبنامەنووس» (١٣٧٨)
* خەڵاتی بەرزکردنەوەی زانستی ئێران (٢٠١٤)
* خەڵاتی باشترین کتێبی ساڵی (٢٠١٦)
* خەڵاتی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی گەلاوێژ (٢٠١٦)

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:زەنگەنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ڕاگەیاندننامەی ھاککەر

***ویژدانی ھاککەرێک*** (ھەروەھا ناسراوە بە ***ڕاگەیاندننامەی ھاککەر***) وتارێکی کورتە کە لە ١٨ی ئازاری ١٩٨٦ لەلایەن لۆید بلانکێنشیپ نووسراوە، کە ھاککەرێکی ئاسایشی کۆمپیوتەر بوو و بە نازناوی زە مێنتۆر ناسرابوو، و سەر بە گرووپی ھاککەری نەوەی دووەمی لێجن ئۆف دووم بوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:بەیاننامەکان
سکرێپت کێدی

**سکرێپت کێدی**، سکیدی، کێدی، یان سکید زاراوەیەکی سووکایەتیپێکردنە بۆ کەسێکی ناشارەزا کە سکرێپت یان پرۆگرامی زیانبەخش بەکاردەهێنێت کە لەلایەن کەسانی ترەوە پەرەیان پێدراوە.

## سەرچاوەکان
باری بەسوود (ھەژمارکاریی)

**باری بەسوود** () ئاماژەیە بۆ ئەو داتا یان ڕێنماییانەی کە لەلایەن بەرنامەیەکی نەرمامێر یان بەرنامەیەکی زیانبەخشەوە ھەڵدەگیرێن و لەسەر سیستەمێکی ئامانجدار جێبەجێ دەکرێن. دەتوانرێت باری بەسوود بۆ مەبەستی جۆراوجۆر بەکاربھێنرێت، لە سووکەوە تا زیانبەخش، بەپێی مەبەستی دروستکەر.

## سەرچاوەکان
بوون و کات

**بوون و کات** (بە ئاڵمانی: Sein und Zeit) شاکار و ناسراوترین کتێبی فەیلەسووفی ئاڵمانی مارتین ھایدێگەرە کە بە یەکێک لە بەڵگەنامە گرنگەکانی ئێگزیستانسیالیزم دەژمێردرێ؛ یەکەم جار ساڵی ۱۹۲۷ چاپ و بڵاو بووەتەوە. کاریگەری و شوێنەواری بوون و کات بە سەر فەلسەفە و تیۆریی ئەدەبی و بوارەکانی تری دوای خۆیەوە، بەئاشکرا دەبینرێ. ھەرچەند مشتومڕ و ناکۆکیی لەسەرە، بەڵام، پلەوپایەی لە مێژووی ھزر و ئەندێشەدا بە ھاوشانی کارەکانی کانت و ھێگل دانراوە. ھایدێگەر لەو کتێبەدا ھەوڵ دەدات لە ڕێگای شیکردنەوەی دازاین (Dasein) یا «لە-جیھاندا-بوون»ەوە ئۆنتۆلۆژیی ببووژێنێتەوە. دەقی کتێبەکە پڕە لە وشە و ساڕستەی نویێ داھێنراو لە لایەن ھایدێگەرەوە.

## وەرگێڕان بە کوردی
*بوون و کات* تا ئێستاکە دوو جار بە کوردیی سۆرانی وەرگێڕاوەتەوە و بە ناونیشانەکانی ژێرەوە چاپ کراوە:
* *بوون و کات*، وەرگێڕان لە ئیگلیزی محەممەد کەمال، سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ۲۰۱۲.
* *بوون و کات*، وەرگێڕانی کامەران نیکپەی، سنە: مادیار، ٢٠٢٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی دیاردەناسی
پۆل:وێژەی میتافیزیک
پۆل:دیاردەناسی
پۆل:کتێبەکانی ١٩٢٧
پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
پۆل:ھێرمێنۆتیک
ئێچ تی ئێس

**ئێچ تی ئێس** (**ئێیچ تی ئێس**) ماڵپەڕێکی ئۆنلاینی هاککردن و ئاسایشە کە لەلایەن جێرمی ھامۆندەوە دامەزراوە. ماڵپەڕەکە لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵگاوە بەڕێوەدەبرێت دوای ئەوەی ئەو ڕێکخراوەکەی بەجێهێشت. ئامانجی ئەوەیە ڕێگایەک بۆ بەکارهێنەران دابین بکات بۆ فێربوون و پراکتیزەکردنی لێهاتووییەکانی "هاککردن"ی سەرەتایی و پێشکەوتوو لە ڕێگەی زنجیرەیەک بەربەرەکانێوە لە ژینگەیەکی سەلامەت و یاساییدا. ڕێکخراوەکە بنکەیەکی بەکارهێنەری زیاتر لە ملیۆنێکی هەیە، هەرچەندە باوەڕ وایە ژمارەی ئەندامە چالاکەکان زۆر کەمتر بێت.

## سەرچاوەکان
ھاککەر سپەیس

[وێنۆک|ھاککەر سپەیسێکی [ئەڵمانیا|ئەڵمانی (ڕاومزایتلابۆر)]]

**ھاککەر سپەیس** (ھەروەھا وەک **ھاکلاب**، **ھاکسپەیس**، یان **مەیکەرسپەیس** ئاماژەی پێدەکرێت) شوێنێکی کارکردنە کە لەلایەن کۆمەڵگاوە بەڕێوەدەبرێت، زۆرجار «قازانج نەویستە» (٥٠١(سی)(٣) لە ویلایەتە یەکگرتووەکان)، کە تێیدا خەڵکانی خاوەن ئارەزووی ھاوبەش، وەک کۆمپیوتەر، ئامێرسازی، تەکنەلۆژیا، زانست، ھونەری دیجیتاڵی، یان ھونەری ئەلیکترۆنی، دەتوانن کۆببنەوە، تێکەڵاوی یەکتر ببن، و ھاوکاری بکەن. ھاککەر سپەیسەکان بەراورد دەکرێن بە شوێنە ھاوشێوەکانی تری کۆمەڵگا کە ئامانج و میکانیزمی ھاوشێوەیان ھەیە وەک فاب لاب، مێنز شێدس، و کۆمپانیا بازرگانییە «قازانج ویستەکان».

## سەرچاوەکان
فراک

***فراک*** ئی-زینێکە (گۆڤارێکی ئەلیکترۆنی) کە لەلایەن ھاکەرانەوە و بۆیان دەنووسرێت، بۆ یەکەم جار لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٨٥ بڵاوکرایەوە. تیراژێکی بەربڵاوی ھەبوو کە ھەم ھاکەران و ھەم پیشەگەرانی ئاسایشی کۆمپیوتەری دەگرتەوە.

## سەرچاوەکان
ئاسایشی تۆڕ

**ئاسایشی تۆڕ** زاراوەیەکی گشتگیرە بۆ وەسفکردنی کۆنترۆڵە ئەمنییەکان، سیاسەتەکان، پرۆسەکان و پراکتیزە پەیڕەوکراوەکان بۆ ڕێگریکردن، دیاریکردن و چاودێریکردنی دەستگەیشتنی بێ مۆڵەت، بەکارھێنانی خراپ، دەستکاریکردن، یان ڕەتکردنەوەی تۆڕێکی کۆمپیوتەری و سەرچاوە دەستپێگەیشتووەکانی تۆڕ. ئاسایشی تۆڕ ڕێگەپێدانی دەستگەیشتن بە داتا لە تۆڕێکدا دەگرێتەوە، کە لەلایەن بەڕێوەبەری تۆڕەوە کۆنترۆڵ دەکرێت.

## سەرچاوەکان
ڕۆتکیت

**ڕۆتکیت** کۆمەڵێک نەرمامێری کۆمپیوتەرە، بە شێوەیەکی گشتی زیانبەخشە، کە داڕێژراوە بۆ ئەوەی دەستگەیشتن بە کۆمپیوتەرێک یان بەشێک لە نەرمامێرەکەی خۆی بکاتەوە کە بە شێوەیەکی تر ڕێگەپێدراو نییە (بۆ نموونە، بۆ بەکارھێنەرێکی بێ مۆڵەت) و زۆرجار بوونی خۆی یان بوونی نەرمامێری تر دەشارێتەوە. دەستەواژەی *ڕووتکیت* لێکدراوێکە لە «ڕووت» (ناوی نەریتیی ھەژماری بەسەڵاحیەت لەسەر سیستەمە کارپێکردنە یونیکس-ئاساکان) و وشەی «کیت» (کە ئاماژەیە بۆ پێکھاتە نەرمامێرییەکان کە ئامرازەکە جێبەجێ دەکەن). دەستەواژەی «ڕووتکیت» واتای نەرێنیی ھەیە لەرێگەی پەیوەندییەکەیەوە بە زیانامێر.

## سەرچاوەکان
نەتس ئاند ڤۆڵتس

***نەتس ئاند ڤۆڵتس*** گۆڤارێکی دوومانگانەی ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٩٨٠ەوە لەلایەن تی ئێند ئێڵ پەبڵیکەیشنزەوە بڵاودەکرایەوە و جۆرەھا تەکنەلۆژیای ئەلیکترۆنیات، سووڕی ئەلیکترۆنی، و ڕۆبۆتیکی دەگرتەوە، کە خۆی وەک ئامانجکردنی بینەری «ئارەزوومەندی کارامە، ئەندازیاری دیزاین، تەکنیکار، و تاقیکەرەوە» وەسف دەکرد.

## سەرچاوەکان
سەمەرکۆن

**سەمەرکۆن** یەکێکە لە کۆنترین کۆنفرانسەکانی ھاکەران، و کۆنترین و درێژخایەنترین کۆنفرانسی ئاسایشی زانیاریی ئەمریکایە. یارمەتیدەر بووە لە دانانی پێشینەیەک بۆ «کۆن»ە نوێترەکان وەک ئێچ. ئۆ. پی.ئی. و دێف کۆن، ھەرچەندە بچووکتر و کەسیتر ماوەتەوە. سەمەرکۆن لە شارەکانی وەک پیتسبێرگ، سەینت لویس، ئەتڵانتا، واشینگتن دی سی، نیوویۆرک، ئۆستن، لاس ڤێگاس، و ئەمستەردام میوانداری کراوە. لە بنەڕەتدا لەلایەن *[[فراک]]*، گۆڤاری ئەلیکترۆنیی ژێرزەمینی، بەڕێوەدەبرا و ساڵانە لە سەینت لویس بەڕێوەدەچوو، بەرپرسیارێتییە ڕێکخراوەییەکانی بەڕێوەبردنی سەمەرکۆن لە ساڵی ١٩٩٨ بۆ کلۆڤیس گواسترایەوە و کۆنفرانسەکە لە ئەتڵانتا بەڕێوەچوو، بە ناوی 'سەمەرکۆن ئێکس'.

## سەرچاوەکان
شمووکۆن

**شمووکۆن** کۆنفرانسێکی ھاکەرانی ئەمریکی بوو کە لەلایەن گرووپی شمۆوە ڕێکدەخرا. بە شێوەیەکی ئاسایی ٤٠ وتار و پێشکەشکردنی جیاواز ھەبوون لەسەر بابەتە جۆراوجۆرەکانی پەیوەست بە ئاسایشی کۆمپیوتەر و چاندی سایبەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووداوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٥
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤** کۆتا یاریی جامی جیهانی ١٩٣٤ بوو لە نێوان هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا و هەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا لە ١٠ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٤ لە یاریگای نیشتمانی پی ئێن ئێف لە ڕۆما ئەنجامدرا.یارییەکە لە دوای کاتی زیادکراودا بە ئەنجامی ٢-١ لە بەرژەوەندی هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا کۆتایی هات. فرانتیشک پلانیچکا گۆڵپارێزی چێکۆسلۆڤاکیا وەک دوایین کەس کە بەشداری ئەم یارییەی کردبوو لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٩٦ لە تەمەنی ٩٢  ساڵیدا کۆچی دوایی کرد . 

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ١٩٣٤ یاری کۆتایی جامی جیهانی فیفا لە جامی جیهانی پلانێت

پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤
جەیران (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**جەیران** زنجیرەیەکی ئێرانییە لە جۆری ڕۆمانسی مێژوویی لە دەرھێنانی حەسەن فەتحی. چیرۆکەکە باس لە ڕووداوەکانی دوای مردنی ئەمیر کەبیر و ئاشنابوونی ناسرەدین شا لەگەڵ جەیران دەکات. ئەکتەرانی ئەم زنجیرەیە بریتین لە بەھرام ڕادان، پەریناز ئیزدیار، ئەمیر حسێن فەتحی، مەھدی پاکدل، ستارە پێسیانی، غەزەل شاکری، سەمیرە حەسەنپوور، مەھدی کۆشکی، مورتەزا ئیسماعیل کاشی، فاتمە مەسعوودیفەر، ئیلھام نامی، نەھال دەشتی، کەتانە ئەفشاری نەژاد، بێھناز نازی، ئەمیر جەعفەری، ڕۆیا تیموریان و ھوومەن بەرقنوورد و ڕەعنا ئازادی وەر و مێریلا زارعی.

پرۆسەی وێنەگرتنی *فیلمی جەیران* لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٢١ لە خوانسار و گوڵپایگان تەواو بوو. دوای چەندین جار دواخستن، ئەم زنجیرەیە لە ١٣ی شوباتی ٢٠٢١ لە ڕێگەی فیلیمۆوە نمایش کرا و لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٣ تەواو بوو. *جەیران* لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢ بەھۆی "پێشێلکردنی موڵک و ماڵی وێژەیی و ھونەری" تا ١٦ی ئەیلوول ڕاگیرا.

## چیرۆک
زنجیرەی جەیران چیرۆکێکی ڕۆمانسی و مێژووییە کە شەش ساڵی ژیانی ناسرەدین شا چوارەمین پاشای قاجار وێنا دەکات. ئەم چیرۆکە لە دوای کۆچی دوایی ئەمیر کەبیر و دانانی میرزا ئاغاخان نوری بۆ سەرۆکایەتی دەست پێدەکات؛  چیرۆکی ئاشنابوون و خۆشەویستی شایە لەگەڵ کچێکی لادێی بە ناوی (خەدیجە خانم تەجریشی) کە بە ھۆی چاوە گەورەکانییەوە شا ناوی "جەیران"ی لێ ناوە.
## مووزیک
فەردین خەلعەتبەری ئاوازی زنجیرەکەی داناوە و ھۆمایۆن شەجەریان پێشکەشی کردووە. جگە لەو سێ پارچەیەی کە بۆ ئەم زنجیرەیە دروست کراون، پارچەی "بێدەنگی نێوان ئەم دوو وشەیەی گوڵی شەوبۆ"، کە پێشتر لە ئەلبوومی "ئەمشەو لە لای غەزەلەکانم بنوو" بڵاو کرایەوە، کە بە شێوەیەکی زنجیرەیی بەکارھێنرا.

## بڵاوکردنەوەی پەرتووک
بەھۆی پەسەندکردنی زنجیرەکە لەلایەن بینەرانەوە، پەرتووکی "جەیران لە حەریمی سوڵتان" لە نووسینی "ئەمیر بەھروز قاسمی" چاپ کرا، کە تیشک دەخاتە سەر ڕاستیی چیرۆک و ژیانی جەیران و ناسرەدین شا. نووسەری ئەم پەرتووکە سەبارەت بە پاڵنەرەکەی بۆ نووسینی دەڵێت: لەگەڵ پەخشکردنی زنجیرەی جەیران لە تۆڕی ھۆم شۆ، چەندین پرسیاری مێژوویی لە مێشکی زۆرێک لە بینەر و شوێنکەوتووانی ئەم زنجیرەیەدا دروست بوو، ئەم پەرتووکە نووسرا و چاپ کرا بە ئامانجی وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە.  پێشتر پەرتووکی "جەیران و نھێنییەکانی مەزارگەی ناسرەدین شا" لە نووسینی "حوسێن لەعل" و "لوتفوڵڵا تەرەقی" سەبارەت بە ژیانی جەیران بڵاو کرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان
سەرمایەداریی چاودێری

**سەرمایەداریی چاودێری** چەمکێکە لە ئابووری سیاسیدا کە ئاماژەیە بۆ کۆکردنەوە و بە کاڵاکردنی بەربڵاوی زانیارییە کەسییەکان لەلایەن کۆمپانیاکانەوە. ئەم دیاردەیە جیاوازە لە چاودێری حکومەت, هەرچەندە ئەو دووانە دەتوانن یەکتر بەهێز بکەن. چەمکی سەرمایەداریی چاودێری، وەک لەلایەن شۆشانا زوبۆفەوە باسکراوە، بەهۆی هاندانێکی قازانجەوە دەجووڵێتەوە، و لەوەوە سەری هەڵدا کە کۆمپانیاکانی ڕیکلام، بە پێشەوایەتی خزمەتگوزاری ئەدۆردزی گووگڵ، ئەگەرەکانی بەکارهێنانی زانیاری کەسییان بینی بۆ بە ئامانجگرتنی بەکارهێنەران بە شێوەیەکی کتومتتر وەک لەوەی دەکرا.

زیادبوونی کۆکردنەوەی زانیاری ڕەنگە سوودی جۆراوجۆری هەبێت بۆ تاک و کۆمەڵگا وەک خۆ-باشترکردن (پێوانی خوود)، باشکردنی کۆمەڵایەتی (وەک لەلایەن شارە زیرەکەکانەوە) و خزمەتگوزارییە باشکراوەکان (لەوانەش بەرنامە جۆراوجۆرەکانی وێب). بەڵام لەگەڵ ئەوەی سەرمایەداری بووەتە جێگای جەختکردنەوە لەسەر فراوانکردنی ئەو ڕێژەیەی ژیانی کۆمەڵایەتی کە کراوەیە بۆ کۆکردنەوەی زانیاری و پرۆسێسکردنی زانیاری،  ئەمانە ڕەنگە کاریگەرییەکی بەرچاویان هەبێت بۆ لاوازکردن و کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگا و هەروەها بۆ بابەتی زانیاری کەسیی.

## بیردۆز

### شۆشانا زوبۆف
لە تیۆری زوبۆفدا سەرمایەداریی چاودێری فۆرمێکی بازاڕی نوێیە و لۆژیکێکی تایبەتی کەڵەکەبوونی سەرمایەدارییە. لە وتارەکەیدا لە ساڵی ٢٠١٤دا *بەیاننامەیەکی دیجیتاڵی: داتا گەورەکان وەک سەرمایەداری چاودێری*، تایبەتمەندیەکەی وەک "جۆرێکی ڕیشەیی و دەرهێنراوی سەرمایەداری زانیاری" تایبەتمەند کردووە کە لەسەر بنەمای کاڵاکردنی "واقیع" و گۆڕینی بۆ داتای ڕەفتاری بۆ شیکاری و فرۆشتن دامەزراوە.    

زوبۆف لە وتارێکی دواتریدا لە ساڵی ٢٠١٥ کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەم "بازدانە" لە سەرمایەداریدا شیکردەوە. ئەو جیاوازی کرد لەنێوان "سەروەت و سامانی چاودێری"، "سەرمایەی چاودێری" و "سەرمایەداریی چاودێری" و پشتبەستنیان بە تەلارسازییەکی جیهانی نێوەندگیری بە کۆمپیوتەر کە ناوی دەنێت "ئەویترە گەورە" لەسەر بیرۆکەکەی ئۆروێڵ کە "برا گەورە"یە، دەربڕینێکی نوێی دابەشکراو و تاڕادەیەکی زۆر بێ کێبڕکێی دەسەڵات کە میکانیزمی شاراوەی دەرهێنان، کاڵاکردن، و کۆنترۆڵکردن پێکدەهێنێت کە هەڕەشە لە بەها سەرەکییەکانی وەک ئازادی، دیموکراسی، و تایبەتمەندی دەکات.  

بە بڕوای زوبۆف، سەرمایەداریی چاودێری لە گووگڵ و دواتر لە فەیسبووک پێشەنگایەتی کراوە، بە هەمان شێوەی کە سەرمایەداری بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ و بەڕێوەبردن سەدەیەک پێشتر لە کۆمپانیای فۆرد و جێنێراڵ مۆتۆرز پێشەنگ بووە و ئێستا سەرمایەداریی چاودێری بووەتە فۆڕمی باڵادەستی سەرمایەداری زانیاری.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:سەرمایەداری
داینێریس تارگاریەن

**داینێریس تارگاریەن**  کارەکتەرێکی خەیاڵییە لە زنجیرە ڕۆمانی فانتازیا ئیپیکی *گۆرانییەک لە سەهۆڵ و ئاگر* لە نووسینی نووسەری ئەمریکی جۆرج ئاڕ ئاڕ مارتن. ئەو کەسایەتییەکی دیار و دیارە لە دیدگادا، و یەکێکە لە کارەکتەرە بەناوبانگەکانی زنجیرەکە. *[[نیویۆرک تایمز|ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز]]* وەک یەکێک لە باشترین دروستکراوەکانی نووسەر ناوی دەهێنێت.

لە *"*کایەی تەختە پاشایەتییەکان*" (A Game of Thrones*)ی ساڵی 1996 ناسێندرا، داینێریس یەکێکە لە دوا ئەندامە ڕزگاربووەکانی (لەگەڵ برا گەورەکەی، ڤیسەریسی ٣، "پاشا سواڵکەر"ـەکە) لە بنەماڵەی تارگاریەن کە تا ١٤ ساڵ پێش ڕووداوەکانی یەکەم ڕۆمان، حوکمڕانی ناوچەی وێستێرۆسی کردبوو لەسەر تەختی ئاسن بۆ ماوەی نزیکەی ٣٠٠ ساڵ پێش ئەوەی لە پۆستەکەی دووربخرێتەوە. دواتر لە *فیلمەکانی پێکدادانی پاشاکان* (١٩٩٨) و *زریانێک لە شمشێرەکان* (٢٠٠٠) بەشداری کردووە. داینێریس یەکێک بوو لەو چەند کارەکتەرە دیارانەی کە لە *فیلمی جەژنێک بۆ کەروێشکەکان* لە ساڵی ٢٠٠٥دا نەهاتبوو، بەڵام لە ڕۆمانی داهاتوودا گەڕایەوە *سەمایەک لەگەڵ ئەژدیهاکان* (٢٠١١). 

لە چیرۆکەکەدا، داینێریس لە سەرەتای هەرزەکاریدایە و لە دەربەدەری لە ئیسۆس دەژی، لەوێ پەرەی بە لەهجەی تایرۆشی داوە. ئەو هەروا وابەستەی برا گەورەکەی کە توندوتیژی بەرامبەر دەکات، ڤیسێریس، و ناچار دەبێت هاوسەرگیری لەگەڵ خال درۆگۆی سوارچاکی دۆتراکی بکات لە بەرامبەر سوپای ڤیسێریس بۆ وەرگرتنەوەی تەخت لە وێستێرۆس. دانێریس لەگەڵ دۆتراکیەکاندا خۆی لەگەڵ ژیاندا دەگونجێنێت و کارەکتەری ئەو وەک بەهێز و متمانە بەخۆبوون و بوێر دەردەکەوێت. دوای کوشتنی براکەی دەبێتە میراتگری شانشینی تارگاریەن و پلانی هەیە خۆی تەختی ئاسنی وەربگرێتەوە، بە مافی لەدایکبوونی خۆی دەزانێت. دانێریسێکی دووگیان هاوسەر و منداڵەکەی لەدەست دەدات، بەڵام سیحری خوێن ڕێگە بە داینیریس دەدات سێ لە هێلکەی ئەژدیها هەڵبهێنێت. ئەژدیهاکان سوودێکی تاکتیکی و شکۆمەندی بۆ دابین دەکەن.

لە فیلمی وەرگێڕانی تەلەفزیۆنی *[[کایەی تەختە پاشایەتییەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|Game of Thrones]]* دا لەلایەن ئەکتەری ئینگلیزی ئیمیلیا کلارکەوە ڕۆڵی تێدا دەبینرێت. لە کاتێکدا کە لێکچوونێکی زۆری هەیە، بەڵام وێناکردنی تەلەفزیۆنی داینێریس کۆنترە (کۆتایی هەرزەکاری)، و چەندین سیفەتی ئەفسوناوی هەیە، وەک توانایەکی ڕووننەکراوەی دژە ئاگر. هەروەها پێشوەختە ئاگادار نەکراوەتەوە و وەک هاوتا کتێبەکەی پێشبینی نەکراوە. سەرەڕای ئەوەش وێناکردنی کلارک لە داینێریس پاڵاوتنی بۆ خەڵاتی پرایم تایم بۆ خەڵاتی ئیمی بۆ ئەکتەری پاڵپشتی نایاب لە زنجیرە درامایەکدا لە ساڵانی ٢٠١٣، ٢٠١٥ و ٢٠١٦ و ئەکتەری سەرەکی سەرکەوتوو لە زنجیرە درامایەکدا لە ساڵی ٢٠١٩ بەدەستهێناوە. هەروەها چەندین پاڵاوتن و دەستخۆشی دیکەی بەدەستهێناوە بەهۆی وێناکردنیەوە. کەوانە کارەکتەرەکانی لە پاڵەوانەوە بۆ خراپەکار لە کۆتایی زنجیرەکە کە لەلایەن HBO بەرهەم هاتووە سەرچاوەی مشتومڕی ڕەخنەگران و هەوادارانی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاژنە خەیاڵییەکان
پۆل:دیکتاتۆرە خەیاڵییەکان
کۆنگرەی پەیوەندییەکانی کایۆس

**کۆنگرەی پەیوەندییەکانی کایۆس** کۆنفرانسێکی ساڵانەی ھاکەرانە کە لەلایەن یانەی کۆمپیوتەریی کایۆس ڕێکدەخرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنۆلۆژیای زانیاری لە ئەڵمانیا
پۆل:ئاسایش
پۆل:کریپتۆگرافی
ئاسایشی بیسایدز

**ئاسایشی بیسایدز** (کە بە گشتی بە بیسایدز ناودەبرێت) زنجیرەیەکە لە کۆنفرانسەکانی ئاسایشی زانیاری کە بە شێوەیەکی نافەرمی پێکەوە بەستراونەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن مایک دان، جاک دانیال، و کریس نیکەرسۆنەوە ھاودامەزرێنراوە. بەھۆی ژمارەیەکی زۆر لە پێشکەشکردنە پێشکەشکراوەکان بۆ بلک ھات یو ئێس ئەی لە ساڵی ٢٠٠٩، پێشکەشکردنە ڕەتکراوەکان پێشکەش بە گرووپێکی بچووکتری تاکەکان کران. بۆنەکە بە ناوی «لای بی»ی تۆمارێکی ڤاینڵەوە ناونراوە.

## سەرچاوەکان
```
ئاسایشی لۆڵز

**لۆڵزسێک** (کورتکراوەی **لۆڵز سیکیوریتی**) گرووپێکی ھاککەری کۆمپیوتەریی کڵاوی خۆڵەمێشییە کە بەرپرسیارێتیی چەندین ھێرشی گەورەی لە ئەستۆ گرتووە، لەوانەش زیانگەیاندن بە ھەژماری بەکارھێنەرانی تۆڕی پلەیستەیشن لە ساڵی ٢٠١١. گرووپەکە ھەروەھا بەرپرسیارێتیی لەکارخستنی ماڵپەڕی سی ئای ئەیی لە ئەستۆ گرتووە. ھەندێک لە پیشەگەرانی ئاسایش ئاماژەیان بەوە کردووە کە لۆڵزسێک سەرنجی بۆ سەر سیستەمە نائەمنەکان و مەترسییەکانی دووبارە بەکارھێنانەوەی وشەنھێنی ڕاکێشاوە. بەھۆی ئامانجە گەورەکانی و ئەو پەیامە گاڵتەجاڕانەی کە لە دوای ھێرشەکانی بڵاوی کردوونەتەوە، سەرنجی زۆری بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنۆنیمۆس
ئەسپی تەروادە

لە کۆمپیوتەرکاریدا، **ئەسپی تەروادە** (یان بە سادەیی **ترۆجان**؛) جۆرێکە لە زیانامێر کە بەکارھێنەران سەبارەت بە مەبەستە ڕاستەقینەکەی چەواشە دەکات بە خۆشاردنەوەی وەک پرۆگرامێکی ئاسایی.

## سەرچاوەکان
ژینناسیی خانەیی

**ژینناسیی خانەیی** (ھەروەھا **ژینناسیی خانە** یان **خانەناسی**) لقێکی ژینناسییە کە لێکۆڵینەوە لە پێکھاتە، کار و ئاکاری خانەکان دەکات. ھەموو ئۆرگانیزمە زیندووەکان لە خانەکان پێک ھاتوون. خانە یەکەی بنەڕەتیی ژیانە کە لە ژین و کارکردنی ئۆرگانیزمەکان بەرپرسە. ژینناسیی خانەیی لێکۆڵینەوەی یەکە پێکھاتەیی و کردارییەکانی خانەکانە. ھەردووک خانە ناوک سەرەتایی و ناوک ڕاستەقینەکان دەگرێتەوە و چەندین ژێربابەت لەخۆ دەگرێت لەوانە لێکۆڵینەوەی مێتابۆلیزمی خانەیی، ڕاگەیێنیی خانەیی، سووڕی خانە، زیندەکیمیا و پێکھێنانی خانە. لێکۆڵینەوەی خانەکان بە بەکارھێنانی چەند تەکنیکی وردبینی، خانەچاندن و کەرتکەرتکردنی خانەیی ئەنجام دەدرێت. توێژینەوە لە ژینناسیی خانەیی لەگەڵ چەندین بواری تری وەک جێنەتیک، جێنەتیکی گەردی، ژینناسیی گەردی، وردەژینناسیی پزیشکی، بەرگریناسی، و کیمیای خانەیی پێکەوەبەستراوە. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ژینناسیی خانەیی
پۆل:ژینناسیی گەردی
دازاین

**دازاین** (بە ئاڵمانی: Dasein یا Da-sein) وشەیەکە لە زمانی ئاڵمانیدا کە مانای «ھەبوون» دەدات. لە فەلسەفەی مارتین ھایدێگەر، بە تایبەت لە کتێبی بوون و کاتدا، دازاین تێگەیشتەیەکی بنەڕەتییە و، بۆ ئاماژە بە ئەزموونی مرۆڤ لە «بوون» بە کار دێ. ئەوەش ئەو شێوازە لە «بوون»ە کە ئاگایی و ھۆشی ھەیە و دەبێ ڕووبەڕووی پرس و بابەتگەلێک وەکوو «کەسێک بوون» و «مردن» بێتەوە و، سەرەڕای ئەوە کە دەزانێ لە بنی بنەوە و لە کۆتاییدا تەنیایە، لە بابەت چۆنیەتیی ژیان لەگەڵ مرۆڤەکانی تردا، خۆی بڕیار بدات. 

## دازاین وەکوو خاڵی دەستپێک بۆ دۆزینەوەی مانای بوون

ھایدێگەر دەڵێ گرنگترین و بناخەییترین پرسیاری فەلسەفی «پرسیاری بوون»ە (بە ئاڵمانی: Seinsfrage)، یانی پرسیارگەلێک وەک «بوون چییە؟»، «بوون چ مانایەکی ھەیە؟»، «بۆچی ھەبووەکان ھەن لە باتیی ئەوە کە نەبن؟»، «چی بنەڕەتی ھەبووەکانە؟»، «کاتێ دەوترێ شتێک ھەیە، مانای چییە؟» باوەڕی ھایدێگەر ئەوەیە کە ئەم پرسیارە لە بیر چووەتەوە و، فەلسەفە، لە دوای ئەفلاتوونەوە، لە باتیی بوون، خۆی بە لێکۆڵینەوەی ھەبووەکانەوە سەرقاڵ کردووە. پرۆژەی فەلسەفیی ھایدێگەر ھەر لە سەرەتاوە تا کۆتایی، ھەوڵدانە بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە. میتۆدی ھایدێگەر بۆ گەیشتن بە وەڵامی ئەم پرسیارە دیاردەناسییە. ئەم میتۆدەش خاڵێکی دەستپێکردنی دەوێ: ھەبوویەک کە لە ئەوەوە دەست بە تۆژینەوە بکرێت. ھەبوویەک کە باشتر لە ھەموو ھەبووەکانی تر  بتوانێ تۆژەرەوە بە مانای بوون بگەیەنێ. بۆ ھایدێگەر ئەم خاڵی سەرەتایی و دەستپێکردنە ئەو ھەبووەیە کە پرسیار لە بوونی خۆی و بوون بەگشتی دەکا، ھەبوویەک کە بوون بۆی مەسەلەیە. ئەو ھەبووە مرۆڤ یا ھایدێگەر وتەنی دازاینە.
## سەرچاوەکان

پۆل:مارتین ھایدگەر
پۆل:فەلسەفەی ئەڵمانی
پۆل:فەلسەفەی کیشوەری
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:دیاردەناسی
پۆل:فەلسەفەی سەدەی ٢٠ەم
تاوانامێر

**کرایموێر (تاوانانێر)** پۆلێکە لە زیانامێر کە بەتایبەتی بۆ ئۆتۆماتیکیکردنی تاوانی ئینتەرنێت داڕێژراوە.

## سەرچاوەکان
ئێکسپلۆیت

**ئێکسپلۆیت** ڕێگایەکە یان پارچە کۆدێکە کە سوود لە لاوازییەکان لە نەرمامێر، بەرنامەکان، تۆڕەکان، سیستەمەکانی کارپێکردن، یان ڕەقامێردا وەردەگرێت، بە شێوەیەکی گشتی بۆ مەبەستی زیانبەخش.
دەستەواژەی "ئێکسپلۆیت" لە کرداری ئینگلیزی "to exploit"ەوە وەرگیراوە، بە واتای "بەکارھێنانی شتێک بۆ سوودی خۆت."
ئێکسپلۆیتەکان داڕێژراون بۆ دۆزینەوەی کەموکوڕییەکان، تێپەڕاندنی ڕێوشوێنە ئەمنییەکان، بەدەستھێنانی دەستگەیشتنی بێ مۆڵەت بە سیستەمەکان، کۆنترۆڵکردنی سیستەمەکان، دامەزراندنی زیانامێر، یان دزینی داتای ھەستیار.
لەکاتێکدا ئێکسپلۆیتێک بە تەنیا لەوانەیە زیانامێر نەبێت، بەڵام وەک ئامرازێک کاردەکات بۆ گەیاندنی نەرمامێری زیانبەخش لە ڕێگەی شکاندنی کۆنترۆڵە ئەمنییەکانەوە.

## سەرچاوەکان
٢٦٠٠: ھاککەر کۆرترلی (گۆڤار)

***٢٦٠٠: ھاککەر کۆرترلی*** بڵاوکراوەیەکی وەرزیی ئەمریکییە تایبەت بە زانیاری و وتاری تەکنیکی، کە زۆرێکیان لەلایەن خوێنەرانەوە دەنووسرێن و پێشکەش دەکرێن، لەسەر بابەتە جۆراوجۆرەکان لەوانە ھاککردن، سیستەمەکانی سویچی تەلەفۆن، پرۆتۆکۆڵ و خزمەتگوزارییەکانی ئینتەرنێت، ھەروەھا ھەواڵی گشتیی سەبارەت بە ژێرزەمینی کۆمپیوتەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە قسەکراوەکان
ھاککەر نیووز

**ھاککەر نیووز** (**ئێیچ ئێن**) ماڵپەڕێکی ھەواڵی کۆمەڵایەتییە کە تەرکیز دەکاتە سەر زانستی کۆمپیوتەر و کارسازی. لەلایەن سندوقی وەبەرھێنان و ئینکوباتۆری ستارتئەپی وای کۆمبینەیتەرەوە بەڕێوەدەبرێت. بە گشتی، ئەو ناوەڕۆکەی کە دەتوانرێت پێشکەش بکرێت پێناسە دەکرێت بە «ھەر شتێک کە کنجکاڵیی فیکریی مرۆڤ تێر بکات.»

## سەرچاوەکان
فرێکینگ

**فرێکینگ** زاراوەیەکی نافەرمییە کە داڕێژراوە بۆ وەسفکردنی چالاکیی چاندێکی خەڵک کە لێکۆڵینەوە دەکەن، تاقیکردنەوە ئەنجام دەدەن، یان دەگەڕێن بەناو سیستەمەکانی پەیوەندیی دووردا، وەک ئامێر و سیستەمەکانی پەیوەست بە تۆڕە تەلەفۆنییە گشتییەکان. زاراوەی *فریک* ڕێنووسێکی گۆڕاوی وشەی *freak*ە لەگەڵ *ف*ی تەلەفۆن، و ھەروەھا لەوانەیە ئاماژە بێت بە بەکارھێنانی لەرەلەری دەنگیی جۆراوجۆر بۆ دەستکاریکردنی سیستەمێکی تەلەفۆن. *فریک*، *فریکەر*، یان *فۆن فریک* ناوگەلێکن کە بەکاردەھێنرێن بۆ و لەلایەن ئەو کەسانەوە کە بەشداری لە فرێکینگدا دەکەن.

## سەرچاوەکان
کریپتۆڤایرۆلۆجی

**کریپتۆڤایرۆلۆجی** ئاماژەیە بە لێکۆڵینەوەی بەکارھێنانی کریپتۆگرافی لە زیانامێردا، وەک باجامێر و پشتەدەرگای ئەسیمێتریک. بە شێوەیەکی نەریتی، کریپتۆگرافی و بەکارھێنانەکانی لە سروشتدا بەرگریکارانەن، و تایبەتمەندی، سەلماندنی ڕەسەنایەتی، و ئاسایش بۆ بەکارھێنەران دابین دەکەن. کریپتۆڤایرۆلۆجی پێچەوانەیەکی کریپتۆگرافی بەکاردەھێنێت، کە نیشانی دەدات دەتوانرێت بە شێوەیەکی ھێرشبەرانەش بەکاربھێنرێت. دەتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ ئەنجامدانی ھێرشی لەسەر بنەمای زۆرلێسەندن کە دەبنە ھۆی لەدەستدانی دەستگەیشتن بە زانیاری، لەدەستدانی نھێنیبوون، و دزەپێکردنی زانیاری، ئەو ئەرکانەی کە کریپتۆگرافی بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگرییان لێ دەکات.
پۆل:کریپتۆگرافی

## سەرچاوەکان
ھاککردنی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانی بەکاربەر

وێنۆک|ھاککردنی ڕەقامێر ڕێگەی داوە بەم مۆبایلە زیرەکەی نۆکیا ئێن ٩ کە بە ئێکس ئێف سی ئی کار بکات، کە ڕووکارێکی دیسکتۆپە لەسەر پۆستمارکێت ئۆ ئێس، سیستەمێکی کارپێکردنی جێگرەوە.

**ھاککردنی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانی بەکاربەر** کردەوەیەکی باوە کە بەکارھێنەران ئەنجامی دەدەن بۆ دەستکاریکردن و گۆڕانکاریکردن لە ئامێرەکانیاندا زیاتر لەوەی کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەگەری ھەیە. ئەم چالاکییە مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئارەزوومەندە سەرەتایییەکانی کۆمپیوتەر، بەرنامەسازی، و ئەلیکترۆنیات.

## سەرچاوەکان
ھاکاتۆن

[وێنۆک|ھاکاتۆnێکی [دامەزراوەی ویکیمیدیا لە پراگ]]

**ھاکاتۆن** (ھەروەھا ناسراوە بە **ڕۆژی ھاک**، **ھاکفێست**، **داتاسۆن** یان **کۆدفێست**؛ وشەیەکی لێکدراوە لە *[[چاندی ھاککەر|ھاککردن]]* و *[[ماڕاتۆن|ماراسۆن]]*) بۆنەیەکە کە تێیدا خەڵک بەشدار دەبن لە ئەندازیاریی خێرا و ھاوبەشدا لە ماوەیەکی تا ڕادەیەک کورتدا وەک ٢٤ یان ٤٨ کاتژمێر. ئەوان زۆرجار بە بەکارھێنانی پراکتیزەکانی پەرەپێدانی نەرمامێری ئەجایل بەڕێوەدەچن، وەک دیزاینی سپرینت-ئاسا کە تێیدا بەرنامەسازانی کۆمپیوتەر و کەسانی تری بەشدار لە پەرەپێدانی نەرمامێردا، لەوانەش دیزاینەرانی گرافیک، دیزاینەرانی ڕووکار، بەڕێوەبەرانی بەرھەم، شارەزایانی بوار، و کەسانی تر بە چڕی ھاوکاری دەکەن لەسەر پڕۆژە ئەندازیارییەکان، وەک ئەندازیاریی نەرمامێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی بازاڕیی ئینتەرنێت
ئەنگاوتنیبوون

**ئەنگاوتنیبوون** بریتییە لە کەموکوڕی یان لاوازی لە داڕشتن، جێبەجێکردن، یان بەڕێوەبردنی سیستەمێکدا کە دەکرێت لەلایەن ئەکتەرێکی زیانبەخشەوە بقۆزرێتەوە بۆ تێکدانی ئاسایشەکەی.

## سەرچاوەکان
سیستمی دیاریکردنی دزەکردن لەسەر بنەمای خانەخوێ

**سیستمێکی دیاریکردنی دزەکردن لەسەر بنەمای خانەخوێ** (**ئێیچ ئای دی ئێس**) سیستمێکی دیاریکردنی دزەکردنە کە توانای چاودێریکردن و شیکردنەوەی ناوەوەی سیستمێکی کۆمپیوتەری ھەیە ھەروەھا پاکەتەکانی تۆڕ لەسەر ڕووکارە تۆڕییەکانی، ھاوشێوەی ئەو شێوازەی کە سیستمێکی دیاریکردنی دزەکردنی لەسەر بنەمای تۆڕ (ئێن ئای دی ئێس) کاردەکات.

## سەرچاوەکان
پشتەدەرگا (ھەژمارکاریی)

**پشتەدەرگا** بە شێوەیەکی گشتی ڕێگایەکی نھێنییە بۆ تێپەڕاندنی ڕەسەنایەتیپێکردن یان نھێنیکردنی ئاسایی لە کۆمپیوتەرێک، بەرھەمێک، ئامێرێکی چێنراو (بۆ نموونە ڕاوتەرێکی ماڵەوە)، یان بەرجەستەبوونەکەی (بۆ نموونە بەشێک لە سیستەمێکی نھێنی نووسین، ئەلگۆریتم، چیپسێت، یان تەنانەت "کۆمپیوتەرێکی بچووککراوە"—کۆمپیوتەرێکی بچووک-لەناو-کۆمپیوتەرێکدا وەک ئەوەی لە تەکنەلۆژیای ئەی ئێم تی ئینتێڵدا دەدۆزرێتەوە). پشتەدەرگاکان زۆربەی کات بۆ مسۆگەرکردنی دەستگەیشتنی دوور بۆ کۆمپیوتەرێک، یان بەدەستھێنانی دەستگەیشتن بە دەقی ئاشکرا لە سیستەمە نھێنی نووسینەکاندا بەکاردەھێنرێن. لەوێوە لەوانەیە بەکاربھێنرێت بۆ بەدەستھێنانی دەستگەیشتن بە زانیاریی بەسەڵاحییەت وەک وشەنھێنییەکان، گەندەڵکردن یان سڕینەوەی داتا لەسەر ھارد درایڤەکان، یان گواستنەوەی زانیاری لەناو تۆڕە ئۆتۆشێدیاستیکەکاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کریپتۆگرافی
ھاکتیڤیزم

**ھاکتڤیزم** (یان **ھاکتیڤیزم**؛ وشەیەکی لێکدراوە لە *[[ھاککەری ئاسایش|ھاککردن]]* و *[[ھەڵسووڕاوی|چالاکوانێتی]]*) بریتییە لە بەکارھێنانی تەکنیکە بنچینەکراوەکانی کۆمپیوتەر وەک ھاککردن وەک شێوازێک لە سەرپێچیی مەدەنی بۆ پێشخستنی ئەجێندای سیاسی یان گۆڕانی کۆمەڵایەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیولۆجیزمەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت
چاندی دروستکەر

وێنۆک|کەسێک کار لەسەر بۆردێکی سووڕی ئەلیکترۆنی دەکات لە سازگەیەکی ڕی:پەبڵیکا

**چاندی دروستکەر، سازکەر** ژێرچاندێکی ھاوچەرخە کە نوێنەرایەتیی درێژکراوەیەکی تەکنەلۆژیا-بنچینەی چاندی خۆت بیکە دەکات کە لەگەڵ بەشە ڕەقامێر-تەوەرەکانی چاندی ھاککەردا یەکدەگرێتەوە و چێژ لە دروستکردنی ئامێری نوێ و ھەروەھا دەستکاریکردنی ئامێرە ھەبووەکان وەردەگرێت. چاندی سازکەر بە گشتی پشتگیری لە ڕەقامێری سەرچاوە-کراوە دەکات. ئارەزووە باوەکانی کە چاندی سازکەر چێژیان لێ وەردەگرێت بوارە ئەندازیاری-تەوەرەکان دەگرێتەوە وەک ئەلیکترۆنیات، ڕۆبۆتیک، چاپکردنی سێ-دی، و بەکارھێنانی ئامێرەکانی کۆنترۆڵی ژمارەیی کۆمپیوتەر، ھەروەھا چالاکییە نەریتییەکانی وەک کانزاکاری، دارتاشی، و بە شێوەیەکی سەرەکی، پێشی نەکەی، ھونەر و کاری دەستیی نەریتی.

## سەرچاوەکان
کورتەباسی کڵاو ڕەشەکان

**کورتەباسی کڵاو ڕەشەکان** (کە بە گشتی بە **بلک ھات** ناودەبرێت) کۆنفرانسێکی ئاسایشی کۆمپیوتەرە کە ڕاوێژکاریی ئاسایش، ڕاھێنان، و کورتەباس پێشکەش بە ھاککەرانی ئاسایش، کۆمپانیاکان، و دەزگا حکومییەکانی سەرانسەری جیھان دەکات. بلک ھات کۆمەڵێک خەڵکی جۆراوجۆر کۆدەکاتەوە کە ئارەزووی ئاسایشی زانیارییان ھەیە، لە کەسانی ناتەکنیکی، بەڕێوەبەران، ھاککەرەکان، و پیشەگەرانی ئاسایشەوە. کۆنفرانسەکە بە شێوەیەکی بەردەوام لە لاس ڤێگاس، بارسێلۆنا، لەندەن و ڕیاز بەڕێوەدەچێت بەڵام لە ڕابردووشدا لە ئەمستەردام، تۆکیۆ، و واشینگتن دی سی میوانداری کراوە.

## سەرچاوەکان
جێبەجێکردنی کۆدی ئارەزوومەندانە

لە ئاسایشی کۆمپیوتەردا، **جێبەجێکردنی کۆدی ئارەزوومەندانە** (**ئەی سی ئی**) بریتییە لە توانای ھێرشبەرێک بۆ جێبەجێکردنی ھەر فەرمانێک یان کۆدێکی دڵخوازی ھێرشبەر لەسەر ئامێرێکی ئامانج یان لەناو پرۆسەیەکی ئامانجدا. **[[ئەنگاوتنیبوون|ئەنگاوتنیبوونێکی]] جێبەجێکردنی کۆدی ئارەزوومەندانە** کەموکوڕییەکی ئاسایشە لە نەرمامێر یان ڕەقامێردا کە ڕێگە بە جێبەجێکردنی کۆدی ئارەزوومەندانە دەدات.

## سەرچاوەکان
وێب شێڵ

**وێب شێڵ** ڕووکارێکی شێڵ-ئاسایە کە کارئاسانی بۆ دەستگەیشتنی دوور دەکات بۆ وێب سێرڤەرێک، کە بە شێوەیەکی باو بۆ ھێرشی سایبەری دەقۆزرێتەوە. بە پێچەوانەی شێڵە نەریتییەکانەوە، لە ڕێگەی وێبگەڕێکەوە دەستی پێدەگات، کە وای لێدەکات ببێتە ئامرازێکی فرەکارە بۆ چالاکییە زیانبەخشەکان.

## سەرچاوەکان
```
کرمی کۆمپیوتەر

[وێنۆک|325x325پیکسڵ|ھێکس دەمپی کرمی بلاستەر، پەیامێک نیشان دەدات کە لەلایەن دروستکەری کرمەکەوە بۆ [بیل گەیتس بەڕێوەبەری جێبەجێکاری مایکرۆسۆفت بەجێھێڵدراوە]]
وێنۆک|بڵاوبوونەوەی کرمی کۆنفیکەر

**کرمی کۆمپیوتەر** زیانامێرێکی سەربەخۆی بەرنامەی کۆمپیوتەرییە کە خۆی کۆپی دەکات بۆ ئەوەی بۆ کۆمپیوتەرەکانی تر بڵاوببێتەوە. زۆرجار تۆڕێکی کۆمپیوتەری بەکاردەھێنێت بۆ بڵاوکردنەوەی خۆی، پشت بە شکستی ئاسایش لەسەر کۆمپیوتەری ئامانج دەبەستێت بۆ دەستگەیشتن پێی. ئەم ئامێرە وەک خانەخوێیەک بەکاردەھێنێت بۆ سکانکردن و تووشکردنی کۆمپیوتەرەکانی تر.

## سەرچاوەکان
سیخوڕامێر

**سیخوڕامێر** (وشەیەکی لێکدراوە لە 'سیخوڕی' و 'نەرمامێر') ھەر زیانامێرێکە کە ئامانجی کۆکردنەوەی زانیارییە سەبارەت بە کەسێک یان ڕێکخراوێک و ناردنی بۆ لایەنێکی تر بە شێوەیەک کە زیان بە بەکارھێنەر دەگەیەنێت لە ڕێگەی پێشێلکردنی تایبەتمەندییان، خستنە مەترسیی ئاسایشی ئامێرەکەیان، یان ڕێگای ترەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریودان
باجامێر

**باجامێر** جۆرێکە لە زیانامێر کە داتای کەسیی قوربانییەکە نھێنی دەکات تاوەکو بارمتەیەک دەدرێت. دراوە دیجیتاڵییە قورس-بۆ-شوێنپێھەڵگرتنەکان وەک پەیسەیفکارد یان بیتکۆین و دراوە ڕەمزییەکانی تر بە شێوەیەکی باو بۆ بارمتەکان بەکاردەھێنرێن، کە شوێنپێھەڵگرتن و دادگاییکردنی تاوانباران قورس دەکات. ھەندێک جار فایلە ڕەسەنەکان دەکرێت بەبێ پێدانی بارمتە بەدەستبھێنرێنەوە بەھۆی ھەڵەی جێبەجێکردن، کلیلی نھێنی نووسینی دزەپێکراو یان نەبوونی تەواوەتیی نھێنیکردن لە باجامێرەکەدا.

## سەرچاوەەکان
ئەنتۆنیۆ ڕودیگەر

**ئەنتۆنیۆ رودیگەر** (لەدایکبوی ٣ی ئازاری ١٩٩٣) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێ یە کە لە هێڵی بەرگریدا یاری بۆ یانەی ڕیاڵ مەدرید و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا دەکات. 

[وێنۆک| ڕودیگەر لە ساڵی ٢٠٢١ کاتێ بۆ [یانەی تۆپی پێی چێڵسی|یانەی چێڵسی یاری دەکرد]]

## نازناوەکان

* جامی ئێف ئەی: ٢٠١٧–١٨ پلەی دووەم: ٢٠١٩-٢٠، ٢٠٢٠-٢١،  ٢٠٢١-٢٢
* خولی پاڵەوانەکانی ئەوروپا: ٢٠٢٠-٢٠٢١
* خولی ئەوروپا: ٢٠١٨-٢٠١٩ 
* جامی سوپەری ئەوروپا: ٢٠٢١
* جامی جیهانیی یانەکانی فیفا: ٢٠٢١
* پلەی دووەم لە جامی ئی ئێف ئێڵ: ٢٠١٨-١٩، ٢٠٢١-٢١

* جامی کیشوەرەکانی فیفا: ٢٠١٧

**نازناوی تاکەکەسی**

* مەدالیای زێڕینی فریتز واڵتەر بۆ ئاستی خوار تەمەنی ١٩ ساڵان: ٢٠١٢
* باشترین یانەی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا: ٢٠٢٠-٢١، ٢٠٢١–٢٢، ٢٠٢٣-٢٤

## سەرچاوەکان



پۆل:موسڵمانانی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
پۆل:بەرگریکارانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣
پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
نارنجۆکی لۆژیک

**نارنجۆکی لۆژیک** پارچە کۆدێکە کە بە ئەنقەست دەخرێتە ناو سیستەمێکی نەرمامێرەوە کە کارێکی زیانبەخش چالاک دەکات کاتێک مەرجی دیاریکراو دێتە دی. بۆ نموونە، پرۆگرامسازێک لەوانەیە پارچە کۆدێک بشارێتەوە کە دەست دەکات بە سڕینەوەی فایلەکان (وەک چالاککەرێکی بنکەدراوەی مووچە)، ئەگەر ڕۆژێک لە کۆمپانیاکە دەربکرێن.

## سەرچاوەکان
بۆت نێت

وێنۆک|دیاگرامی بۆت نێتی شتاکڵدڕات ھێرشێکی دی دۆس نیشان دەدات (تێبینی: ئەمە ھەروەھا نموونەیەکە لە جۆرێکی مۆدێلی کڕیار-سێرڤەری بۆت نێت.)

**بۆت نێت** گرووپێکە لە ئامێرە پەیوەستکراوەکانی ئینتەرنێت، کە ھەریەکەیان یەک یان زیاتر بۆت بەڕێوەدەبەن. بۆت نێتەکان دەکرێت بەکاربھێنرێن بۆ ئەنجامدانی ھێرشی ڕێگریکردن-لە-خزمەتگوزاری دابەشکراو (دی دۆس)، دزینی داتا، ناردنی سپام، و ڕێگەدان بە ھێرشبەر بۆ دەستگەیشتن بە ئامێرەکە و پەیوەندییەکەی. خاوەنەکەی دەتوانێت بۆت نێتەکە بە بەکارھێنانی نەرمامێری فەرمان و کۆنترۆڵ (سی ئێند سی) کۆنترۆڵ بکات. وشەی "بۆت نێت" وشەیەکی لێکدراوە لە وشەکانی "ڕۆبۆت" و "تۆڕ". دەستەواژەکە بە شێوەیەکی گشتی بە واتایەکی نەرێنی یان زیانبەخش بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاسایشی ئینتەرنێت
شۆڕشی عەباسی

**شۆڕشی عەباسی**، کە بە **جوڵەی پیاوانی جل و بەرگی ڕەش**یش ناودەبرێت، ڕووخانی خەلافەتی ئومەوی بوو لەلایەن خەلافەتی عەباسیەوە. عەباسیەکان بەوە ناسراو بوون کە زۆر باش مامەڵەیان لەگەڵ موسڵمانانی غەیرە عەرەب دەکرد. خاندانەی عەباسی لە ڕەچەڵەکی ئەلعەباسەوە هاتووە کە مامی محمد بووە.

شۆڕش کۆتایی هاتنی ئیمپراتۆریەتی عەرەبی و سەرەتای دەوڵەتێکی گشتگیرتر و فرە نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوو. یەکێک بوو لە شۆڕشە باش ڕێکخراوەکانی مێژوو، سەرنجی هەموو جیهانی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕاکێشا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی یارسان
کاراکالا

220x440px|وێنۆک
**کاراکالا** ( ١٨٨ی زایینی - ٨ی نیسانی ٢١٧ی زایینی) ئیمپراتۆرێکی ڕۆمانی بوو و لە ساڵی ٢١١>ی زایینی تا ٢١٧ی زایینی فەرمانڕەوایەتیی کردووە.    لە بنەچەیەکی پونیکی لە لای باوکییەوە بە ناوی سێپتیمیۆس سیڤێرس و بنەچەیەیەکی عەرەبی-سووری   لە لای دایکییەوە بە ناوی جولیا دۆمنا، کچە بەڕێزە بەناوبانگەکەی شاری ھۆمس لە ویلایەتی ڕۆمانی سوریا کە کاریگەری خۆی لە ھێز و دەسەڵات لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانیدا ھەبووە، کارکالا لە شاری لوگدنوم (لیۆن، فەرەنسای ئێستا) لەدایکبووە و بە لوسیۆس سێپتیمیۆس باسیانۆس ناونراوە. لە تەمەنی حەوت ساڵیدا ناوەکەی گۆڕدرا بۆ مارکوس ئۆریلیۆس ئەنتۆنیۆس ئۆگستۆس بۆ پشتڕاستکردنەوەی سەر بە بنەماڵەی مارکوس ئۆریلیۆس. 

کوڕە گەورەکەی سێپتیمیۆس سیڤێرس بوو، کاراکالاش یەکێک بوو لە دیارترین ئیمپراتۆرەکانی ڕۆما کە کاریگەری کۆمەڵایەتی گرنگیان بەجێھێشتبوو، فەرمانڕەوایەتییەکەی جێگەی سەرنج بوو بەھۆی ئەم دەستکەوتانەی خوارەوە:

* لە ساڵی (٢١٢ی زایینی) فەرمانی بەناوبانگی (کاراکالا)ی دەرکرد کە کاراکالا ڕەگەزنامەی ڕۆمانی بەخشی بە خەڵکی ئازاد لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتی ڕۆم بە مەبەستی زۆرکردنی باج، بەپێی ئەو فەرمانە ھەموو دانیشتوانی ئیمپراتۆریەتەکەی یەکسان کرد، ملکەچی یەک یاسا لە چوارچێوەی ئەو ئازادی و مافە سەرەتاییانەی کە پێیان دراوە.
* دابەزینی بەھای دراوی زیو بە ڕێژەی ٢٥٪ بە مەبەستی پێدانی مووچە بۆ مووچەخۆران.
* دروستکردنی گەرماوە گەورەکان لە دەرەوەی ڕۆما، کە بە گەرماوەکانی کاراکالا ناسراوە، کە کاریگەرییەکانی تا ئەمڕۆش بوونی ھەیە، کە بە ڕووبەرێکی (١١) ھێکتار درێژدەبێتەوە، و ھەزار و شەش سەد سەردانکەری لەخۆدەگرێت.
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨
پۆل:مردووانی ٢١٧
پۆل:فیرعەونە ڕۆمانییەکان
کۆمەڵکوژییەکانی ٨ی ئایاری ١٩٤٥

220x440px|وێنۆک|سێتیف و گوێلما
**کۆمەڵکوژی سێتیف و گوێلما** یان **کۆمەڵکوژییەکانی ٨ی ئایاری ١٩٤٥** ئۆپەراسیۆنێکی کوشتن کە لەلایەن ھێزەکانی فەڕەنساوە دژی گەلی جەزائیر ئەنجامدراون، و زۆربەی ناوچەکانی جەزائیری لەخۆگرتبوو، و گرنگترین ناوچەکانیش بریتین لە سێتیف، مسیلا، گوێلما، خەراتا، و سوک ئەحراس، دوای ئەوەی پۆلیسی فەڕەنسا خۆپیشاندانەکانی لەوێ سەرکوت کرد لەو ڕۆژەی سەرکەوتنی ھاوپەیمانان ڕاگەیەندرا لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، خۆپیشاندانە ڕێکخراوەکان لە شاری سێتیف دەرفەتێکیان بۆ ناسیۆنالیستەکان ڕەخساند کە داوای سەربەخۆیی وڵاتەکە بکەن لە فەڕەنسا. بەڵام پۆلیس دەستێوەردانی کرد و گەنجێک بە ناوی (بوزید سەعال، ٢٢ ساڵ) کوژرا و خۆپیشاندانەکان گۆڕان بۆ ئاژاوەنانەوە. دەسەڵات بڕیاری جێبەجێکردنی یاسای عورفی دا و پۆلیس دەستی کرد بە سەرکوتکردنیان. کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ھەزاران کەس.

ھەوڵەکان لە نێوان ئەندامانی ئەحباب ئەلبەیان و ئەلحورییە (خۆشەویستانی بەیان و ئازادی) دەدرا بۆ ھەماھەنگی کردن و پێکھێنانی بەرەیەکی یەکگرتوو، و شەپۆلێکی پڕوپاگەندە ھەبوو کە لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٤٥ەوە دەستی پێکرد و داوای لە خەڵک دەکرد بە جۆش و خرۆشەوە بۆ داواکارییەکانی بەیاننامەکە بچن. کۆنفرانسێک بۆ **ئەحباب ئەلبەیان** بەڕێوەچوو، کە لە ئەنجامدا داوای ھەڵوەشاندنەوەی سیستەمی شارەوانی تێکەڵاو و فەرمانڕەوایەتیی سەربازی لە باشوور، و بۆ کردنی زمانی عەرەبی بە زمانی فەرمی، و پاشان داوای ئازادکردنی مەسالی ئەلحاج.ئەم چالاکییە نەتەوەییە بووە ھۆی ترسی فەڕەنسییەکان و ئەوانیش لە ڕێگەی ئەو لیژنانەی کە چاویان لە چاکسازییە ھەوڵیان دا بیانوەستێنن و سەرقاڵبوونیان بە ڕزگارکردنی وڵاتەکەیان بووە ھۆی شاردنەوەی توڕەیی خۆیان و بەردەوام چاوەڕێی دەرفەت بوون دژی جەزائیرییەکان و ئەوان باوەڕیان بە پێویستی نەھێشتنی بزووتنەوەی نەتەوەیی ھەبوو.

## کۆمەڵکوژی
دەسەڵاتدارانی داگیرکاری فەڕەنسا و دانیشتوانە ئەورووپییەکان وەڵامیان دایەوە کە لە نێوان شەش بۆ ٣٠ ھەزار موسڵمان لە ناوچەکەدا کوژراون. بووە ھۆی سەرھەڵدانی تۆڵەسەندنەوە و بووە ھۆی خاڵی وەرچەرخانی پەیوەندییەکانی فەڕەنسا و جەزائیر، کە بووە ھۆی شەڕی جەزائیر لە ساڵانی ١٩٥٤-١٩٦٢.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
بوزید سەعال

220x400px|وێنۆک|وێنەی بوزید سەعال
220x440px|وێنۆک|پەیکەرێک بۆ یادکردنەوەی بوزید سەعال، ئەڤینۆ ٨ی ئایاری ١٩٤٥، سێتیف
**بوزید سەعال**، لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩١٩ لەدایکبووە،  لە گوندی زایری سەر بە شارەوانی ئۆریسا کە دەکەوێتە باکووری سێتیفی جەزائیر، و لە ٨ی ئایاری ١٩٤٥ کۆچی دوایی کردووە، لە سێتیف، و یەکەم قوربانی کۆمەڵکوژییەکانی سێتیف و گوێلما و خەرتە بووە کە بووە ھۆی مردنی ھەزاران جەزائیری، جگە لە مردنی ١٠٢ ئەورووپی.    بوزید سەعال ئاڵای جەزائیری ھەڵگرتبوو، پۆلیسێک تەقەی لێکرد.
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئاڵای مەریخ

**ئاڵای مەریخ،** ئاڵایەکی ئەگەرییە بۆ هەسارەی مەریخ .

## ئاڵای پێشنیار کراو

### دیزاینی پاسکال لی
alt=|ڕاست|وێنۆک|200x200پیکسڵ| ئاڵای سێ ڕەنگی پاسکال لی بۆ مەریخ
پاسکال لی، ئەندازیاری پێشووی توێژینەوەی ناسا لە ساڵی ١٩٩٩ ئاڵایەکی سێ ڕەنگی بۆ مەریخ گەڵاڵە داڕشتوە. ڕیزبەندی ڕەنگەکان، لە سوور و سەوز و دواجار شین، گۆڕانی مەریخ لە هەسارەیەکی بێ ژیانەوە بۆ هەسارەیەکی پڕ لە ژیان نیشان دەدات، کە لە سێبەری ڕۆمانی کیم ستانلی ڕۆبنسن ئیلهام وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپێدیای ئینگلیزی.
پڕۆژەی جێمینا

وێنۆک|280x280پیکسڵ| دیزاینی کەشتی ئاسمانی جێمینا
**پڕۆژەی جێمینا** یان **پڕۆژەی جێمینی** (به ئینگلیزی: Project Gemini)  یەکێک بوو لە پڕۆژەکانی فەزایی ناسا لە کاتی پێشبڕکێی فەزایی نێوان یەکێتی سۆڤیەت و ئەمریکا .

ئەم ئەرکانە لە ساڵانی شەستەکانی زایینیدا پێش پڕۆژەی ئەپۆلۆ ئەنجامدراون و ئامانجیان باشترکردنی زانیاری و تەکنیکەکانی گواستنەوەکانی خولگەیی بووە.

## سەرچاوەکان
بەشداربووانی ویکیپیدیا، "پرۆژەی جێمینا"، ویکیپیدیا، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد، http://en.wikipedia.org/wiki/Project_Gemini (دەستگەیشتن بە ٤ی شوباتی ٢٠٠٨).

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٩٦٠
پۆل:بەرنامەی بۆشاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان