ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست

وێنۆک|300px|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
**ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست** یان **ڕۆژھەڵاتی ناوین** ناوچەیەکی جوگرافییە، لە وڵاتەکانی باشووری ڕۆژاوای ئاسیا و میسر پێکھاتووە. زاراوەکە لەم دوایییە لە ھەندێک بەستێندا پەرەی سەندووە و وڵاتانی ئەفغانستان و پاکستان و ناوەچەکانی قەوقاز، ئاسیای ناوەڕاست و باکووری ئەفریقاشی گرتوەتەخۆ. تەنانەت ھەندێجار وەکوو ھاوواتایەک بۆ ڕۆژھەڵاتی نزیک، لە بەرامبەر ڕۆژھەڵاتی دووردا بەکار دەبردرێت.

بەگشتی، ئەم زاراوەیە ھەر لە سەرەتاوە مژاوی بووە و تا ئێستا بە ناوچەیەکی جوگرافیایی کە ھەمووان لە سەری کۆک بن پێناسە نەکراوە.

زمانە سەرەکییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بریتین لە: کوردی، عەرەبی، فارسی، تورکی، عیبری، ئاسووری، ئینگلیز، فەڕەنسی، ئازەربایجانی، یۆنانی. شارە گەورەکانیشی ئەمانەن: قاھیرە، ئەستەمبوڵ، تاران، ڕیاز و بەغدا.

## زاراوەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ئەو وڵات و شارستانیانەی کە لەو ناوچە جوگرافییەدا ھەن، ئەم ناوچەیە ناونراوە لە سەردەمی دۆزینەوە جوگرافییەکان لەلایەن شارەزایانی جوگرافیا لە سەردەمە دێرینەکاندا، کە ئەم ناوچەیە لانکەی شارستانییەتە مرۆڤایەتییەکان و ھەموو ئایینە ئاسمانییەکانە.

ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بارگرژترین ناوچەکانی جیھانە لە ڕووی ئاسایشەوە، کە زیاتر لە ١٠ جەنگی بە خۆوە بینیوە، لەوانە، شەڕی عەرەب ئیسرائیل و شەڕی عێراق ئێران و داگیرکردنی کووەیت لەلایەن عێراق، وشەڕی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ و ھاتنی ھێزەکانی ئەمریکا و بەریتانیا بۆ عێراق، و کێشەی وزەی ئەتۆمی ئێران و ئەمریکا، شەڕی ئیسرائیل لەسەر فەلەستین و شەڕی نێوان ئیسرائیل و لوبنان، ناتوانرێت پێشبینی تەواو بوونی شەڕ لەم ناوچەیەدا بکرێت بەھۆی ئەو گرنگییە ئابووری و ستراتیژییەی ھەیەتی.

ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە مێژووە دوور و درێژەکەیدا چەندین شەڕی نێوان عەرەب و ئیسرائیلی بە خۆیەوە بینیوە، و دانیشتووانی بە شێوەیەکی گشتی بە دەست ھەژارییەوە گیرۆدەن. زۆربەی دانیشتووانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست پشت دەبەستن بە کشتوکاڵ وەک سەرچاوەیەکی داھاتی گشتی و ژمارەیەکی زۆر کەمیان پشت دەبەستن بە پیشەسازی. وڵاتە عەرەبییە پەترۆلییەکان کە ئابووریان پشت دەبەستێت بە پەترۆل (نەوت) وەک سعوودیە و قەتەر و ئیمارات و عومان و کووەیت، جیا دەکرێنەوە بە پێشکەوتنی پێکھاتووی ئابووریان و بەرزیی ئاستی ژیانیان. ھەتاکو ئێستا ئیسرائیل بەردەوام ناکۆکی ھەیە لەگەڵ وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ ئەو ڕێکەوتنە ئاشتیانەی ھەیەتی لەگەڵ میسر و ئوردن.

چەند دەوڵەتێک ھەن لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە زۆر گرنکی دەدەن بە نەوت وەک ھەندێک لە وڵاتەکانی کەنداو، وڵاتەکانی کەنداو پێشکەوتنێکی گەورەیان بەخۆوە بینی دوای دۆزینەوەی نەوت تێیاندا بەھۆی داواکردنی بەردەوام لەسەری، بەم شێوەیە دوبەی بووەتە یەکێک لە گەورەترین شارە گەشت وگوزارییەکان لە جیھاندا و ھەموو شتێک لەوێ پێش کەوتووە لە ژێرخانی ئابوری و گەشت وگوزاری و زانستی و تەلارسازی و زۆر شتی تر.

وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کێشەیان ھەیە لە کەمی ئاو لە ناوچەکە ھەروەک زۆر لە وڵاتەکان ناکۆکیان ھەیە لەسەر ئەم کێشەیە.

زۆربەی وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەکەوێتە ئاسیاوە (تورکیا، کوردستان، سووریا، عێراق، لوبنان، ئێران، ئوردن، ئیسرائیل، وڵاتەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی (سعودیە و ئیمارات و قەتەر و یەمەن و بەحرەین و کووەیت و عومان))

## وڵات و ناوچەکان

### ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی گەورە

## گرنگیی نێودەوڵەتیی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست گرنگییەکی گەورەی ھەیە لە جیھاندا، ئەویش لە دوو ڕووەوە

### گرنگیی ئابووری
گرنگی ئەم ناوچەیە بەھۆی بوونی نەوتە تێیدا کە ڕێژەی نەوتی پاشەکەوت لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بە %٦٦ ی نەوتی پاشەکەوتی جیھان ئەخەمڵێنرێت. لە کۆتایی سەدەی بیستدا ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست نزیکەی سێ یەکی نەوتی جیھانی بەرھەم ھێناوە، و ئەم ناوچەیە دابینکەری سەرەکی نەوتە بۆ ئەورووپا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ڕوسیا و یابان. کە ئەمەش وایکردووە ھێزی ئابوری ھەندێک لە وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کاریگەرییەکی گەورە بکاتە سەر نەتەوەکانی ناوچەکە، نەوتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە زۆری کەوتووەتە وڵاتەکانی کەنداوی عەرەبی، لەبەر ئەوە وڵاتە زلھێزەکان ھەوڵی دەست بەسەرا گرتنی ئەم ناوچەیە دەدەن، کە ئێستا وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەم ناوچەیەی کۆنترۆڵ کردووە، سیفەتی تایبەتی نەوتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ئەویە کە زۆر تێ ناچیت، لە ھەر بیرێکی نەوت بڕێکی زۆر نەوت دەرئەھێنرێت و پێویست بە بیری زۆر و قوڵ ناکات.

### گرنگیی ستراتیژی
وشەی ستراتیژی لە وشەیەکی یۆنانییەوە ھاتووە لە وشەی (استراتیجوس) و ماناکەی سەرکردەی سەربازی گرنگ دەگرێتەوە، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ستراتیژییەکی بەھێزی ھەیە لە نێو وڵاتەکانی دەوروپشتی، و پردی پەیوەندی نێوان وڵات و قاڕەکانی جیھانە.

## زاراوەسازی
ڕەنگە زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لە ساڵانی ١٨٥٠ لە ئۆفیسی هیندستانی بەریتانیا سەرچاوەی گرتبێت. بەڵام کاتێک زیاتر ناسرا کە ستراتیژیستێکی دەریایی ئەمریکا ئەلفڕێد تایەر ماهان لە ساڵی ١٩٠٢  ئەم زاراوەیەی بەکارهێنا بۆ "دیاریکردنی ناوچەی نێوان عەرەبستان و هیندستان".  

لەم ماوەیەدا ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا و ڕووسیا کێبڕکێیان دەکرد بۆ کاریگەری لە ئاسیای ناوەڕاستدا, ڕکابەرییەک کە بە یارییە گەورەکە ناسرا . ماهان نەک تەنیا گرنگی ستراتیژی ناوچەکەی درک پێکرد، بەڵکو ناوەندەکەی کەنداوی فارسیش بوو .   ناوچەی دەوروبەری کەنداوی فارسی بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوزەد کرد. وتی کە لە دەرەوەی کەناڵی سوێزی میسر، کەنداو گرنگترین ڕێڕەو بوو بۆ ئەوەی بەریتانیا کۆنتڕۆڵی بکات بۆ ئەوەی ڕووسەکان نەتوانن پێشڕەوی بکەن بەرەو هیندستانی بەریتانیا .  ماهان بۆ یەکەمجار لە وتارەکەیدا "کەنداوی فارس و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان" ئەم زاراوەیەی بەکارهێناوە، کە لە ئەیلوولی ١٩٠٢ لە گۆڤاری *ناشناڵ ڕیڤیو* ، گۆڤارێکی بەریتانی بڵاوکراوەتەوە.

بابەتەکەی ماهان لە *ڕۆژنامەی تایمزدا* چاپکرایەوە و لە مانگی ئۆکتۆبەردا زنجیرەیەک لە ٢٠ بابەتدا بە ناوی "پرسیاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" بڵاوکرایەوە، کە لەلایەن سێر ئیگناتیۆس ڤالانتاین کیرۆلەوە نووسراوە. لەم زنجیرەیەدا، سێر ئیگناتیۆس پێناسەی *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی* فراوانتر کرد و "ئەو ناوچانەی ئاسیا کە درێژدەبنەوە تا سنوورەکانی هیندستان یان فەرماندەیی نزیکبوونەوەکان لە هیندستان" دەگرێتەوە.  دوای ئەوەی زنجیرەکە لە ساڵی 1903 کۆتایی هات، *ڕۆژنامەی تایمز* نیشانەکانی وەرگێڕانی لە بەکارهێنانەکانی دواتری ئەم زاراوەیە لابرد. 

تا جەنگی جیهانی دووەمدا نەریت بوو کە ئەو ناوچانەی کە سەنتەری تورکیا و کەناری ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بوون بە " ڕۆژهەڵاتی نزیک " ناوببرێن و " ڕۆژهەڵاتی دوور " سەنتەری چین و هیندستان و ژاپۆن بوون .  پاشان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەو ناوچەیە پێناسە کرا کە لە میزۆپۆتامیا تا بۆرما ; واتە ناوچەی نێوان ڕۆژهەڵاتی نزیک و ڕۆژهەڵاتی دوور.   ئەم ناوچەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان هاوتایە لەگەڵ باشووری ئاسیا .

لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٣٠دا، ئینگلیزەکان فەرماندەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان دامەزراند کە بنکەکەی لە قاهیرە بوو، بۆ هێزە سەربازییەکانی لە ناوچەکەدا. دوای ئەو ماوەیە، زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لە ئەوروپا و ئەمریکادا بەکارهێنانێکی فراوانتری بەدەستهێنا. بۆ نموونە دوای جەنگی جیهانی دووەم، پەیمانگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی ١٩٤٦ لە واشنتۆن دی سی دامەزرا 

سیفاتی هاوتا *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە* و ناوی وەرگیراو *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە* .

لە کاتێکدا کە زاراوەی نائورۆسەنتریکی وەک "باشووری ڕۆژئاوای ئاسیا" یان "سواسیا" بە کەمی بەکارهێنراون، پۆلێنکردنی وڵاتی ئەفریقی، میسر، لەنێو ئەو وڵاتانەی کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەژمار دەکرێن، تەحەدای سوودی بەکارهێنانی ئەو جۆرە زاراوانە دەکات. 

### بەکارهێنان و ڕەخنە

هەروەها وەسفکردنی *ناوەڕاست* بووەتە هۆی هەندێک سەرلێشێواوی لەسەر گۆڕینی پێناسەکان. پێش جەنگی جیهانیی یەکەم، «ڕۆژهەڵاتی نزیک» لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ ئاماژەکردن بە باڵکان و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بەکار دەهێنرا، لە کاتێکدا «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» ئاماژە بوو بۆ قەوقاز و فارس و خاکە عەرەبییەکان، و هەندێک جار ئەفغانستان و هیندستان و ئەوانی تر.  لە بەرامبەردا " ڕۆژهەڵاتی دوور " ئاماژەی بە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دەکرد (بۆ نموونە چین ، ژاپۆن و کۆریا ).  

لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ساڵی ١٩١٨، "ڕۆژهەڵاتی نزیک" تا ڕادەیەکی زۆر لە بەکارهێنانی باو لە زمانی ئینگلیزیدا کەوتە دەرەوە، لە کاتێکدا "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" هاتە سەر وڵاتانی سەربەخۆی سەرهەڵداو لە جیهانی ئیسلامیدا . بەڵام بەکارهێنانی "ڕۆژهەڵاتی نزیک" لەلایەن چەندین دیسیپلینی ئەکادیمییەوە پارێزراو بوو، لەوانەش شوێنەوارناسی و مێژووی کۆن . لە بەکارهێنانیاندا، ئەم زاراوەیە باس لە ناوچەیەک دەکات کە هاوشێوەی زاراوەی *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە* ، کە لەلایەن ئەم دیسیپلینانە بەکارناهێنرێت (بڕوانە ڕۆژهەڵاتی نزیک کۆن ).

&#x5B; *<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2022)">وەرگێڕان پێویستە</span>* &#x5D;

یەکەم بەکارهێنانی فەرمی زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لەلایەن حکومەتی ئەمریکاوە لە عەقیدەی ئایزنهاوەر لە ساڵی ١٩٥٧ بوو کە پەیوەندی بە قەیرانی سوێزەوە هەبوو. جۆن فۆستەر دولێس وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بەم شێوەیە پێناسە کردووە "ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نێوان لیبیا لە ڕۆژئاوا و پاکستان لە ڕۆژهەڵات، سوریا و عێراق لە باکوور و نیمچە دوورگەی عەرەبی لە باشوور، لەگەڵ سودان و ئەسیوپیا ".  لە ساڵی ١٩٥٨ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕوونیکردەوە کە زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی نزیک" و "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" دەگۆڕدرێن، و ناوچەکەی بەو شێوەیە پێناسە کرد کە تەنها میسر ، سوریا، ئیسرائیل ، لوبنان ، ئوردن ، عێراق، سعودیە ، کوێت ، بەحرەین و قەتەر لەخۆدەگرێت. 

لە کۆتاییی سەدەی بیستەمەوە زانایان و ڕۆژنامەنووسانی ناوچەکە، وەک ڕۆژنامەنووس لوای خڕەیش و مێژوونووس حەسەن حەنەفی، ڕەخنەیان لە بەکارهێنانی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» وەک زاراوەیەکی ئەورووپەچەق و داگیرکاری گرتووە.

ڕۆژنامەی ئەسۆشێتد پرێس ستایلبووکی ساڵی ٢٠٠٤ باس لەوە دەکات کە ڕۆژهەڵاتی نزیک پێشتر ئاماژەی بە وڵاتانی دوورتری ڕۆژئاوا دەکرد لە کاتێکدا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاماژەی بە وڵاتانی ڕۆژهەڵات دەکرد، بەڵام ئێستا هاوواتایە. ڕێنمایی دەکات:

*ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست* بەکاربهێنە مەگەر *ڕۆژهەڵاتی نزیک* لەلایەن سەرچاوەیەکەوە لە چیرۆکێکدا بەکارهاتبێت. *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش* قبوڵکراوە، بەڵام *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست* بە باشتر دەزانرێت. 

### وەرگێڕانەکان
زمانە ئەوروپییەکان زاراوەی هاوشێوەی *ڕۆژهەڵاتی نزیک* و *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان* وەرگرتووە . بەو پێیەی ئەمانە لەسەر بنەمای وەسفێکی ڕێژەیی دامەزراون، ماناکان بەندە بە وڵاتەوە و بە گشتی جیاوازن لە زاراوە ئینگلیزییەکان. لە زمانی ئەڵمانیدا زاراوەی *[[:de:Naher Osten|ناهێر ئۆستن]]* (ڕۆژهەڵاتی نزیک) هێشتا لە بەکارهێنانی باودایە (لە ئێستادا زاراوەی *میتلەر ئۆستن* زیاتر و زیاتر لە دەقە ڕۆژنامەوانییەکاندا باو دەبێت کە لە سەرچاوە ئینگلیزییەوە وەرگێڕدراون، هەرچەندە مانای جیاوازی هەیە).

لە چوار زمانی سلاڤیدا، ڕووسی Ближний Восток یان *Blizhniy Vostok*, بولگاری Близкия Изток, پۆڵەندی *[[:pl:Bliski Wschód|Bliski Wschód]]* یان کرواتی *[[:hr:Bliski istok|Bliski istok]]* (زاراوەکان بە واتای *ڕۆژهەڵاتی نزیک* تاکە گونجاون بۆ ناوچەکە).

بەڵام هەندێک لە زمانە ئەورووپایییەکان هاوتای «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»یان هەیە؛ وەک فەڕەنسیی Moyen-Orient، سویدیی Mellanöstern، ئیسپانیی Oriente Medio یان Medio Oriente، یۆنانیی Μέση Ανατολή (Mesi Anatoli) و ئیتالیی Medio Oriente.

ڕەنگە بەهۆی کاریگەری سیاسی ئەمریکا و ئەوروپا، و دیاربوونی چاپەمەنی ڕۆژئاوا، هاوتای عەرەبی *ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست* (بە عەرەبی: الشرق الأوسط *ash-Sharq al-Awsaṭ* ) بووەتە بەکارهێنانی ستاندارد لە چاپەمەنی سەرەکی عەرەبیدا. هەمان مانای زاراوەی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" لە بەکارهێنانی ئەمریکای باکوور و ئەوروپای ڕۆژئاوا پێکدێت. ناونانی، *[[مەشریقی عەرەبی|مەشریق]]*, هەروەها لە ڕەگی عەرەبییەوە بۆ *ڕۆژهەڵات*, هەروەها ناوچەیەکی پێناسەکراوی جۆراوجۆر لە دەوروبەری لێڤانت, بەشی ڕۆژهەڵاتی جیهانی عەرەبی زمان (بە پێچەوانەی *[[مەغریبی عەرەبی|مەغریب]]*, بەشی ڕۆژئاوا) دیاری دەکات.  هەرچەندە ئەم زاراوەیە لە ڕۆژئاوا سەرچاوەی گرتووە، بەڵام وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زمانەکانی تر جگە لە عەرەبی بەکاردەهێنن، لە وەرگێڕاندا ئەو زاراوەیە بەکاردەهێنن. بۆ نموونە هاوتای فارسی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاورمیانه ( *Khāvar-e miyāneh* )، عیبری המזרח התיכון ( *hamizrach hatikhon* ) و تورکی Orta Doğu. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین