open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ساجیدە تەلفاح

**ساجیدە خەیروڵڵا تەلفاح** (لەدایکبووی ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٣٧) ژنی سەرۆکی پێشووی عێراق سەددام حوسێن بووە، ھەروەھا دایکی عودەی، قوسەی، ڕەغد، ڕەنا و حەلایە. ساجیدە کچی خەیروڵڵا تەلفاحە کە ناوبراو کەسایەتییەکی دیاری ناو حیزبی بەعس و خاڵی سەددام حوسێن بوو. وەک ژنی سەددام حوسێن، ئەوا ساجیدە وەک خانمی یەکەمی عێراق تەماشا دەکرا.

لە ساڵی ٢٠٠٨، لە زنجیرەی ماڵی سەددام (*House of Saddam)* لە تۆڕی بی بی سی، ئەکتەری ئێرانی شۆھرە ئەغداشلوو ڕۆڵی ساجیدەی گێڕا لە زنجیرەکە.

## ژیان

### ژیانی خێزانی
ساجیدە لەگەڵ ئامۆزاکەی سەددام لە ساڵی ١٩٥٨ هاوسەرگیرییانکرد، بەیەکەوە بوون بە خاوەنی پێنج منداڵ. عودەی یەکەم کوڕیان بوو لە ساڵی ١٩٦٤، هەروەها دووەم کوڕیان قوسەی لە ساڵی ١٩٦٦ لەدایکبوو. لە ساڵی ١٩٦٨، یەکەم کچیان بەناوی ڕەغد لەدایکبوو، دواتر ڕەنا لە ١٩٦٩، وە بچووکترین منداڵیشیان هالا لە ساڵی ١٩٧٢ لە دایکبوو.

لە ساڵی ١٩٨٦، سەددام هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی دیکەدا کرد، بەناوی سەمیرە شابەندەر، ئەمەش لەکاتێک بوو کە هێشتا هاوسەری ساجیدە بوو. ئەمەس ساجیدەی پەست کردبوو. عودەی کوڕی ساجیدە و سەددام، ئەویش توڕەبوو بەژنهێنانی باوکی. عودەی پێی وابوو کە ژنە نوێکە دەبێتە مەترسی لەسەر وەرگرتنی میراتی بنەماڵەکەیان. هەروەها وەک سوکایەتییەک بۆ دایکی دەیبینی. لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٨، لە ئاهەنگێکی شاهانەی ڕێزلێنان لە سوزان موبارەک، ژنی سەرۆکی میسڕ حوسنی موبارەک، ئەوا عودەی زۆر بەخراپی لە پاسەوان کامیل حەنا جیجۆ دەدات تاکوو دەیکووژێت، ئەمەش لەبەر ئەوەی عودەی پێی وابوو کە کامیل هۆکاری ناساندنی سەددام و سەمیر بووە. وێڕای دڵگرانی ساجیدە لە سەددام، بەڵام ئەوە نەبووە هۆی جیابوونەوەیان لەیەکتری.

ساجیدە زۆر بەدەگمەن لەگەڵ سەددام دەردەکەوت، ئەمەش گومانی لای خەڵکی عێراق لەبارەی مانەوەی لەژیانیدا درووستکردبوو. بەڵام کاتێک کە زانرا سەددام ژنی دووەمی هێناوە و باروودۆخی خێزانەکەی گونجاو نییە، ئەوا دواتر چەندین وێنە و ڤیدیۆی بنەماڵەی سەددام لە میدیای عێراقی بڵاودەکرایەوە بۆئەوەی وا بە خەڵکی نیشان بدەن کە خێزانەکەی تەبان.

لە ساڵی ١٩٨٩، براکەی ساجیدە، عەدنان کە ژەنەڕاڵێکی سەربازی عێراقی بوو، لە ڕووداوێکی تەمومژاویدا گیانی لەدەستدا کاتێک هەلیکۆپتەرەکەی لە بیابان تێکشکا. زۆرێک لە خەڵکی لەو بڕوایەدابوون کە سەددام فەرمانی بەیەکێک لە پاسەوانەکانی کردبێت کە بۆمبێک بە هەلیکۆپتەرەکەدا بلکێنێت، ئەمەش لەبەرئەوەی کە عەدنان ناوبانگی لەنێو خەڵکدا پەیداکردبوو. ساجیدەش سەرزەنشتی سەددامی کرد، کاتێک ڕووداوەکەی بە دەستی ئەنقەستی ئەوبینی نەوەک ڕووداوێکی ئاسایی.

لە ساڵی ١٩٩٠، لەکاتی جەنگی کەنداو، ساجیدە لەگەڵ ئەندامانی دیکەی خێزانەکەی عێراقی جێهێشت. هەواڵ و ڕاپۆرتی زۆر بڵاوکرایەوە کە ساجیدە و خێزانەکەی لەکوێ نیشتەجێبوونە لەوکاتەدا، بەڵام ئەگەرە سەرەکییەکان ئەوەیان دەردەخست کە لە سوویسرا نیشتەجێ بوون لەکاتی شەڕەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:زیندووان
پۆل:سەددام حوسێن
پۆل:ژنانی عێراقی
حوسێن فاتمی

وێنۆک

**سەید حوسێن فاتمی** ناسراو بە **دوکتور فاتمی** (لەدایکبووی ١٩١٧لە نایین – کۆچکردووی ١٩٥٤ لە تاران) سیاستوان و ڕۆژنامەوانی ئێرانی بوو کە بۆ ماوەی نزیکی دوو ساڵ پێش لە کوودەتای ١٩٥٣ وەزیری دەرەوەی ئێران بوو. ئەو لە دوای کوودەتاکە لەسێدارەدرا. حوسێنی فاتمی پێش لە کوودەتاکە پێشنیاری کردبوو کە ئێران ببێ بە حکوومەتێکی کۆماری. بە وتەی محەممەد موسەددیق، بیری نەتەوەیی کردنی نەوت لە ئێران پێشنیاری حوسێن فاتمی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزەرانی ئێرانی
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:خەڵکی فارس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:مردووانی ١٩٥٤
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
دارخورما

چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|دارخورماکانی میسر.
چەپ|وێنۆک|233x233پیکسڵ|کۆمەڵە دارخورمایەک لە عێراق.
**دارخورما** (ناوی زانستی :Phoenix) جۆرێکی ڕووەکە لە ڕەگەزی میوەکان. نیشتمانی ڕەسەنی دارخورما خۆڕھەڵاتی دوورگەکانی کەناری لە باکووری ئەفریقا ئەم درەختە بەزۆری لە ئەفریقای ناوەندی و باشوری ئەورووپا زۆرە ھەروەھا لە خۆرھەلاتی تورکیا تادەگاتە چین و مالیزیا بەدرێژایی کەناراوەکانی باشوری ئاسیا بەشێوەیەکی بەرچاو ھەیە. ھەروەھا لەجێگا وشکەکانیش دەڕوێت وەک بیابان و کەناراوە دەلتاییەکان و بیابانە وشک بووەکان، ھەروەھا لە مێرگەکانی بیابان و دەم ڕووبار و کانیاوەکانیش دەبینرێت. دارخورما دارێکی زۆر تایبەت و ناوازەیە.
پەڕگە:Gathering Dates (1878) - TIMEA.jpg|بەسەرھەڵگەرانی دارخورمایەک بەمەبەستی چنینەوەی بەرەکەی.


## جۆرەکانی دارخورما
* دارخورمای قەسپیلە (ناوی زانستی:Phoenix dactylifera)
* دارخورمای خورمەلە (ناوی زانستی :Phoenix reclinata)
* دارخورمای داردلۆق (ناوی زانستی:Phoenix acaulis)
* دارخورمای ئەندەمانی (ناوی زانستی :Phoenix andamanensis)
* دارخورمای ئەتڵەسی (ناوی زانستی:Phoenix atlantica)
* دارخورمای بنکرەک (ناوی زانستی:Phoenix caespitosa)
* دارخورمای کەناری (ناوی زانستی:Phoenix canariensis)
* دارخورمای لۆریارەر (ناوی زانستی:Phoenix loureiroi)
* دارخورمای ڕەنگڕێژ(ناوی زانستی:Phoenix paludosa)
* دارخورمای کورتیلە (ناوی زانستی:Phoenix pusilla)
* دارخورمای ڕۆیبیلینی(ناوی زانستی:Phoenix roebelenii)
* دارخورمای بەردین (ناوی زانستی:Phoenix rupicola)
* دارخورمای گۆجەیی (ناوی زانستی:Phoenix sylvestris)
* دارخورمای سیۆپراستی (ناوی زانستی :Phoenix theophrasti)

### جۆرە ناڕەسەنەکان
* دارخورمای ناوەندی (ناوی زانستی:Phoenix intermedia) جۆرێکی موتوربەکراوە
* دارخورمای نابوناندی (ناوی زانستی:Phoenix nabonnandii) جۆرێکی موتوربەکراوە

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
دارخورمای کورتیلە

**دارخورمای کورتیلە** (ناوی زانستی: Phoenix pusilla) جۆرێکە لە ڕووەکە میوەیییەکان لە ڕەگەزی دارخورماکان.

## ئەمانەش ببینە
* دارخورما

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
دارخورمای کەناری

وێنۆک
**دارخورمای کەناری** (ناوی زانستی:Phoenix canariensis) جۆرێکە لە ڕووەکە میوەیییەکان لەجۆری دارخورما.

## ئەمانەش ببینە
* دارخورما
* دارخورماکانی خانەقین

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:دارە ڕازاوەکان
پۆلێنکەری بەیزی ساویلکە

**پۆلێنکەری بەیزی ساویلەکە** () جۆرێک لە ئەلگۆریتمی پۆلێنی ئامارییە کە لەسەر یاسای بەیزە. ھۆی ئەوەی بەم ئەلگۆریتمە دەوترێت بەیزی ساویلکە یا گەمژە () ئەوەیە کە وایدادەنێت کە گۆڕەکەکان بە تەواوی سەربەخۆن. واتە ئەمە ئەمە فەرزی بنەمایی بەیزی ساویلکەیە. بەیزی ساویلکە سەرەتا لە شیکاریی تێکستدا دروست کرا و ئێستەش لە باوترین ئەلگۆریتمەکانی شیکاریی تێکستە. یەکێک لە ڕێگەکانی باشترکردنی کارایی ئەم ئەلگۆریتمە جووتکردنییەتی لەگەڵ بەراوردی چڕیی ناوکییە. 

## فورمووڵ
پۆلێنکەری بەیزی ساویلکە لەسەر بنەمای یاسای بەیزە کە ئەویش لە تیۆریدا جۆرێک لە ئەگەری شەرتییە. واتە ئەگەر لە پرسیارێکی پۆلێندا *n* گۆڕەکمان ھەبێت و *K* پۆل، ئەگەری ئەوەی نموونەیەکی تایبەت وەک \mathbf{x} ھی پۆل یا کلاسی C_k بێت بەم شێوەیە دەنووسرێت:

p(C_k \mid \mathbf{x}) = \frac{p(C_k) \ p(\mathbf{x} \mid C_k)}{p(\mathbf{x})} \,

کە تێیدا \mathbf{x} = (x_1, \ldots, x_n) ماتریسی *n* گۆڕەکەکەیە. ئیستە لەبەر ئەوەی بەیزی ساویلکە وەھای دادەنێت کە گۆڕەکەکان سەربەخۆ بن، ئەگەری ھاوبەشیان دەبێت بە زەربی ئەگەرەکانیان. بۆیە دەکرێت ئەو ھاوکێشەیەی سەرەوە بە شێوەی زەربی *n* ئەگەر بنووسرێتەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلگۆریتمەکانی پۆلێن
پۆل:ئاماری بەیزی
پۆل:پۆلێنی ئاماری
سوپاسگوزاری

**سوپاسگوزاری**  ھەستێکە کە لە کاتێکدا دروست دەبێت کە یەکێک کارێکی کردووە کە لەلایەن کەسی سوپاسگوزارەوە بە باش زانراوە. بۆ نموونە، کاتێک یارمەتی کەسێک دەدەیت، ئەو کەسەی یارمەتیت داوە سوپاسگوزار دەبێت.

## تێبینی

## سەرچاوەکان

زمانی کوردی
پۆل:سۆزەکان
پۆل:سایکۆلۆژیای ڕەوشت
سەردەمی ئێدوارد

**سەردەمی ئێدوارد** ماوەی حکومڕانی پاشا ئێدوارد دەگرێتەوە لە بەریتانیا، کە ١٩٠١–١٩١٠ دەگرێتەوە، زۆرجار درێژتر دەکرێتەوە بۆ جەنگی جیھانیی یەکەم. مەرگی شاژن ڤیکتۆریا بە کۆتایی سەردەمی ڤیکتۆریا دیاری دەکرێت. کوڕەکەی شاژن، ئێدواردی حەوتەم، دوای شاژن دەسەڵات دەگرێتە دەست، ھەرچەندە لە پێشیشدا چەند دەسەڵاتێکی سەرەتایی ھەبووە. دواتر لە ١٩٠٦دا، لیبراڵەکان گەڕانەوە سەر حوکم و چاکسازیان لە بریتانیادا کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی بریتانیای مەزن
پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
ڕەغد سەددام حوسێن

وێنۆک|وێنەی خێزانیی سەددام، ڕەغد لە ڕیزی سەرەوە سێیەم کەس بەلای ڕاست وەستاوە.
**ڕەغد سەددام حوسێن** (لەدایکبووی ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٨)، کچی سەددام حوسێنە، سەرۆکی پێشووی عێراق. لەدوای کۆتایی ھاتنی شەڕی عێراق و ڕووخانی حیزبی بەعس لە عێراق، ئەوا ڕەغد لە ئەردەن دەژی.

## ژیان
ڕەغد لە ساڵی ١٩٦٨ لەدایکبوو، ئەو کچی سەددام حوسێن و ساجیدە تەلفاحە، باوکی سەرۆکی پێشووی عێراق بووە وە دایکیشی نازناوی خانمی یەکەمی عێراقی ھەڵگرتبوو. ڕەغد دوو برای ھەبوو بەناوەکانی عودەی، قوسەی ھەروەھا دوو خووشکیشی ھەیە بەناوەکانی رەنا و حەلا.

لە ساڵی ١٩٨٣، ھاوسەرگیری لەگەڵ حوسێن کامیل مەجید کرد، کە ناوبراو لە سەددام یاخی بوو و چووە ئەردەن ھەروەھا زانیاری لەبارەی چەکە نھێنییەکانی عێراق بە سی ئای ئەی و دەزگای ھەواڵگریی بریتانی دا. دواتر سەددام داوای لێکرد بگەڕێتەوە و بڕیاری لێخۆشبوونی بۆ دەردەکات، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ عێراق ئەوا سەددام داوای جیابوونەوەی حوسێن و ڕەغدی کردە فەرمان. ھەروەھا بەتۆمەتی خیانەت حوسێنی کووشت دوای تەنیا چەند ڕۆژێک لە گەڕانەوەی بۆ عێراق. ڕەغد پێنج منداڵی لە حوسێن بوو، سێ کوڕ؛ وەھج، عەلی سەددام ھەروەھا دوو کچ بەناوەکانی بەنان و حەریر.

لە ساڵی ٢٠٠٣، دوای ھاتنی ئەمریکا بۆ سەر خاکی عێراق کەوتنی ڕژێمی بەعس، ڕەغد لەگەڵ کۆمەڵێک بەعسی دیکە چوونە عەممان و لەلایەن عەبدوڵڵای دووەم داڵدە دران. تا ئێستاش ڕەغد ھەر لە ئەردەن دەژی. لە ٢ی تەممووزی ٢٠٠٦، مۆفەق ڕوبەیعی ڕاوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی عێراق ئاشکرایکرد کە ساجیدە و ڕەغد داواکراون بەتۆمەتی ھاوکاریکردنی ھێزە چەکدارەکان لە عێراق. ھەروەھا پشتگیری دارایی ھێزە تیرۆریستییەکان دەکەن لە دژی حکوومەتی عێراقی. لەبەرامبەردا مۆفەق بەخیت، سەرۆکوەزیرانی ئەردەن ئەوەی ڕایگەیاند کە ڕەغد و منداڵەکانی لەژێر پارێزبەندی خێزانی شاھانە دەمێنێتەوە و ئەم ھەنگاوەش وەک ھەنگاوێکی مرۆڤایەتی چاوی لێدەکرێت. ھەروەھا ئاماژەشی بەوەکرد ڕەغد میوانی بنەماڵەی شاھانەیە، ئەوەش بەپێی نەریتی عەرەب پارێزگاری لێدەکرێت.

لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦، سەددام حوسێن لە سێدارەدرا لە عێراق. ڕەغد داوایکرد کە جەستەی سەددام بەشێوەیەکی کاتی لە یەمەن بنێژرێت تاکوو دەرچوونی ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە عێراق. لە ئابی ٢٠٠٧، ئینتەرپۆل ڕایگەیاند کە فەرمانی دەستگیرکردن بۆ ڕەغد دەرچووە بەتۆمەتی ھاوکاریکردنی ھێزە تیرۆریستییەکان لە عێراق. ھەر ئەم گومانانە وایکرد، ئاژانسی سپیگل ناوی ڕەغد بە «دایکی تیرۆر» بھێنێت. لە ڕاپۆرتەکەیدا، ئاماژەشیان بەوەکرد کە ڕەغد لە ئەردەنەوە بە ملیۆنان خەرج دەکات بۆ پشتگیرکردنی داعش، ھەموو ئەوانەش بەئامانجی گەڕانەوەیەکی تۆڵەئامێزانەیە بۆ سەر دەسەڵاتی عێراق. بەر لەوەش، کەناڵی فۆکس ھەمان بیرووڕای لەسەر ڕەغد بڵاوکردبوویەوە.

ڕەغد لناوی لەگەڵ ٥٩ داواکاراوی عێراق ھاتووە، کە تێیدا لەو لیستە ٢٨ چەکداری داعش، ١٢ چەکداری قاعیدە وە ٢٠ ئەندامی حیزبی بەعسی تێدایە، لەلیستەکە تۆمەتی تاوانەکانیان دیاریکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:زیندووان
پۆل:سەددام حوسێن
پۆل:ژنانی عێراقی
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
دارولمەعریفە

وێنۆک|200x200پیکسڵ
**دارولمەعریفە** بۆ بەخش و بڵاوکردنەوە () دەزگایەکی گەورەی ڕۆشنبیریە لە بورای بەخش و بڵاوکردنەوە کار دەکات، بارەگاکەی لە لوبنانە، یەکێکە لە چاپخانە بە ناوبانگەکان بۆ چاپکردن و بڵاوکردنەوەی کتێب لە وڵاتانی عەرەبی، لە ساڵی ١٩٦٩ ئیبراھیم فولادکار (ئەبو ئیسماعیل) لە بەیروت دارولمەعرفەی دامەزراندووە بۆ بەخش و بڵاوکردنەوە.

## سەرچاوەکان
یوھان لۆدفیگ بێرکھارت

**بێرکھارت** یان **جۆن لویس بێرکھارت** گەڕیدە و مێژوونووسێکی سویسرایی بوو.

## گەشەسەندن و گەشتەکان
یوھان لۆدفیگ بێرکھارت لە ساڵی ١٧٨٤ لەباوکێکی سویسری و دایکێکی ئینگلیزی لەدایک بوو، لە ساڵی ١٨٠٦ ماڵیان دەگوازنەوە بۆ لەندەن بەھۆی داگیرکردنی سویس لەلایەن ناپلیۆنەوە، ئەوکاتیش لەندەن گرنگی زۆری بە خۆرھەڵاتی ناوەڕاست دەدا، فەڕەنساش لەم بوارە ڕکابەری بوو، بێرکھارت پەیوەندی بە کۆمەڵەی شاھانەوە دەکات بۆ دۆزینەوە جوگرافیەکان لە ئەفریقا.

لەکۆمەڵەکە وانەی زانستەکانی جوگرافیا و زانیاریەکانی سەر ئەفریقا دەخوێندرا بەڵام بێرکھارت لەنێوان ھەموو زانیاریەکاندا سەرنجی بۆ ئاینی ئیسلام ڕادەکێشرێت بەتایبەت دوای سەرھەڵدانی شانشینی سعودیا لە١٧٤٤ز، بۆیە بێرکھارت بڕیار دەدات دەست لە کۆمەڵەکە بکشێنێتەوە و پەیوەندی بە زانکۆی کامبریج بکات بۆ خوێندنی زمانی عەرەبی. دواتر چوو بۆ ئەفریقا و لەوێوە لەگەڵ کاروانی حاجیانی ئەفریقا بەرەو خۆڕھەڵات کۆچی کرد لەژێرناوی حاجی ئیبراھیم ئەلبانی، دواتر چوو بۆ حەلەب و زیاتر قوڵ بۆوە بەناو زمانی عەرەبیدا و پەیوەندی کرد بەھۆزەکانی عەنزە لە وڵاتی شام، لە ساڵی ١٨١٢ سەردانی میسری کرد و پەیوەندی کرد بە محەممەد عەلی پاشا کە سەرپەرشتی ولایەتی میسری عوسمانی دەکرد، ھەروەھا ڕاسپێردرابوو بە جەنگ دژی ئال سعود، بۆیە بێرکھارت ھاوەڵی کرد لەجەنگی دژ بە سعودیەکان، لەماوەی ساڵانی ١٨١٤ بۆ ١٨١٦ لە بیابانی نێوان مەککە و مەدینە، بێرکھارت لەم ماوەیە ھەستی بە ستەم و ڕەگەزپەرستی تورکەکان کرد و قینی لێیان ھەڵسا، زۆڕ عەرەبەکانی بەدڵ بوو و خۆشی دەویستن بەتایبەت ھۆزی حەرب و عەنزە و بەقوم. بێرکھارت سەرجەم زانیاریەکانی کۆکردەوە و لەژێڕناوی (گەشتەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی) بڵاوکردەوە لەگەڵ (مێژووی وەھابیەکان) و (تێبینی وەھابیە دەشتەکیەکان). لەدوایین پەرتووکی نەتەوەی ئال سعود بە نەتەوەی وەھابی نیشان دەدات و سەرکردەی وەھابیەکان بە کەسێکی دادپەروەر دژبەستەم دەناسێنێت.

## دۆزینەوەی پێترا
شاری پێترای مێژوویی لە ساڵی ١٨١٢ لەسەر دەستی بێرکھارت دۆزرایەوە. https://web.archive.org/web/20070312134050/http://www.alquds.co.uk:8080/old%20data/2002/06/06-25/M14.htm. وەک موسڵمانێکی ھیندی سەردانی پێترای کرد بە جلوبەرگێکی موسڵمانانە، بەئامانجی بەخشینی قوربانی بۆ سەر گڵکۆی پێغەمبەر ھارون؛ دانیشتوانی ناوچەکەش پێشوازیان لێکرد و ڕێنیشاندەری بوون بۆ شارە پەمەییەکە. لە ساڵی ١٨٢٨پەرتوکێکی چاپ کرد لەژێڕناوی (گەشتەکانی سوریا و ماڵەپیڕۆزەکان) کە وێنەیەکی پێترای لەسەر بەرگی پەرتووکەکەی چاپ کردبوو.

## مردن
بێرکھارت بڕیاریدا بگەڕێتەوە وڵاتی خۆی بەڵام لە ڕێگا لە یەنبع نەخۆش دەکەوێت، بەھەرجۆرێک بێت بەسەرخۆی زاڵ دەبێت بەردەوام دەبێت تاوەکو بیابانی سینا دەبڕێت و دەگاتە میسر کەماوەی دوو مانگی پێ دەچێت و لە ساڵی ١٨١٧ لەمیسر بەنەخۆشی ھەناو کۆچی دوایی دەکات.

## سەرچاوەکان

* بێرکھارت - ڕاگەیاندن، خەیرەددین زەرکلی ١٩٨٠
* http://etext.library.adelaide.edu.au/b/burckhardt_jl/syria/
* http://etext.library.adelaide.edu.au/b/burckhardt_jl/arabia/
* لە ساڵی  ١٩٨٢، بێرکھارت

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٨١٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٤
پۆل:دۆزەرەوەکانی ئەفریقا
پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا
پۆل:نووسەرانی سویسی
پۆل:پێترا
سیق

چەپ|وێنۆک|263x263پیکسڵ| دوای دەرچوون لە سیق ڕاستەوخۆ خەزنە دەبینیت.

چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|سیق، بڕوانە کەناڵە ئاویەکانی کە لەتەنیشتەکانی ھەڵکۆلدراون.
**سیق** ڕێگای سەرەکی و بەردەوامی پێترا بووە. بریتیە لە لەتبوونی بەردین بە درێژایی ١٢٠٠ مەتر و پانی ٣بۆ ١٢ مەتر، بەرزیەکەی دەگاتە ٨٠ مەتر. بەشی زۆری خۆرسک و سرووشتە، بەڵام نەبتیەکان کاری نەخش و ھەڵکۆڵینیان بۆ کردووە، سیق لە گۆڕەپانی خەزنە کۆتایی دێت.

لە دەستپێکی شەقامی سیق گومەز و قەوسی دەروازەکەی شار بەدی دەکرێت، لەگەڵ ڕێڕەو و ئاوەڕۆکانی، کە جگە لە ئاوی باران ئاوی لە دۆڵی موسا و عەیون گواستۆتەوە بۆ شارەکە. ھەروەھا چەند بەنداوێکی لاوەکیشی ھەیە ئەمەش بۆ نەگەڕانەوەی ئاوی پیس بۆ شارەکە دروستیان کردووە، زەوی سیق بە بەردی گلکاری و نەخشدار داڕێژراوە کە بەشێکی زۆری تا ئەمڕۆ ماوەتەوە. لە تەنیشتەکانی سیق پەیکەری خواوەند و دروشمە پیرۆزەکان دانراون. ئەمەش بۆ پاراستنی ئاو بووە لە دەمی شەیتان، چونکە ئەنباتەکان ئاویان لا پیرۆز بووە و چاودێریان کردووە.

لەبەری چەپی سیق چەندین پەیکەر ھەن کە بە «پەیکەرەکانی ساپینۆس» ناسراون، ھۆکاری ناونانیان بەم ناوە بەھۆی ئەوەوە بوە کە بەشێوازی یۆنانی دروستکراون. کە ئاماژەیان پێدراوە ساپینۆس کوڕی ئەسکەندەری مەزن بووە، لە دەرعا ھاتووە و ئەم پەیکەرانەی دروستکردوە بۆ دژایەتی کردنی خواوەندی نەبتیەکان. لە نەخشە جوان و سەرنج ڕاکێشەکانی تر وێنەی پیاوێکە پێشرەوی کاروانێک لە حوشترەکانی دەکا، چونکە نەبتیەکان بە بازرگانی بەناوبانگ بوون ھەر ئەمەش بۆتە ھۆی دەوڵەمەند بوونیان.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئوردن
پۆل:گەشتیاری لە ئوردن
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:پێترا
دۆڵی مووسا

چەپ|وێنۆک|دۆڵی موسا لەکاتی ھەنگورێ.
وێنۆک|بیابان و شوێنەوار.
**دۆڵی مووسا** یان **وادی مووسا** شارێکە لە ئوردن. مەڵبەندی قەزای پێترایە لە پارێزگای مەعان، کەوتۆتە باشووری ئوردەن. ٢٥٠ کم لە عەممانی پایتەخت دوورە، ھەروەھا بە دووری ١٠٠ کم لە کەنداوی عەقەبە دوورە. لە سنوورە کارگێرییەکەی شاری مێژوویی پێترا ھەیە کە یەکێکە لە حەوت سەرسووڕھێنەرەکەی جیھان. ئەو گەشتیارانەی بۆ پێترا دێن لە شاری وادی موسا لادەدەن چونکە لە پێترا نزیکە و زیاتر لە ٥٠ میوانخانەی ھەیە، لەگەڵ سەدان چێشتخانە و چایەخانە و بازاڕی جۆربەجۆر و خزمەتگوزاری پزیشکی و نووسینگەکانی گەشتیاری.

ژمارەی دانیشتوانی ٢٥٬٠٠٠ کەسە، بەھۆی پێتراوە حکومەتی میری گرنگییەکی زۆری پێدەدات و جۆرەھا پڕۆژەی گرنگی لێ دروست کراوە.

"وادی موسا "ناوێکی نوێی شارەکەیە ئەمیش بەھۆی پێتراوە ئەم ناوەیان لێناوە چونکە کەوتۆتە ناو دۆڵی موساوە، خۆی ناوی "ئیلجی "بووە، شارەکە شوێنی کوڕەکەی لەیسە (لەیسی کەنانە).
وێنۆک|دیمەنێکی گشتی شارەکە، جوانی پێتراش لە دواوەی ھەڵکەوتووە .

## کەشوھەوا
ئەم خشتەکەی خوارەوە گۆڕانکارییەکانی ساڵێکی کەشوھەوای وادی موسا ڕوون دەکاتەوە:

## شارە خوشکەکان
* غەززە

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
دۆڵی عەرەبە

وێنۆک|دیمەنێکی خۆڵەمێشی دۆڵی عەرەبە کەلەبەری ئوردەن گیراوە وێنەکە.
**دۆڵی عەرەبە** ( بە واتای «وشک و دێمەکار») دۆڵێکە، وەک بەشێک لە دۆڵی سەدعی مەزن. دەکەوێتە نێوان دەریای مردوو و کەنداوی عەقەبە.

لە دۆڵەکە ڕێککەوتنامەیەک مۆرکرا بە ناوی ڕێککەوتنامەی دۆڵی عەرەبە لەنێوان ئوردەن و ئیسرائیل لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٤.

لەڕووی کارگێڕییەوە قەزای دۆڵی عەرەبە سەر بە پاڕێزگای عەقەبەیە، ژمارەی دانیشتوانی ١٥ ھەزار کەسە. دابەشبوونە بەسەر گوند و ئاواییەکانی، گرنگترینیان شارەدێی ڕیشەیە کە مەڵبەندی قەزاکەیە، لەگەڵ ئاواییەکانی قەریقرە و بیر و مەزکور.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئیسرائیل
پۆل:ئوردن
ئەدۆمیەکان

**ئەدۆم** ناوی کۆنی ناوچەیەکە کە ئێستا کەوتۆتە نێوان فەلەستین و کەنداوی عەقەبە، ئەدۆمیەکان ھاوپەیمانی عیسۆ بوون.
خەڵکانێکی چیا نشیین بوون، چیاکانی ناوچەی ئەدۆم کێوی بەردینی فشەڵ و وشک بوون.

## سەرچاوەکان
# Stephan G. Schmid and Michel Mouton (2013). Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra. . Retrieved 14 November 2019.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سامییەکان
پۆل:عەقەبە
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
نەبەتییەکان

**نەبەتییەکان** میللەتێک بوون کە لە باکووری کەنداوی عەقەبە و باکووری خۆڕھەڵاتی نیمچە دوورگەی سینا و باشووری خۆڕھەڵاتی ئیسرائیل دەژیان.
وێنۆک|خەزانە لە پێترا -ئوردەن.

## ھەڵکەوتنیان
ناوچەی نەبەتییەکان کەوتۆتە باشووری ئوردەن، ھاوسنوور بوون لەگەڵ نیمچە دوورگەی عەرەبی لەباشوور وە لە باکووریش لەگەڵ کەنعانیەکان ھاوسنوور بوون لەسەدەی شەشەمی بەر لە زایین یەکیان گرت، نەبەتییەکان بە زمانی ئارامی دەدوان، پەیوەندی پتەویان ھەبوو لەگەڵ عەرەبەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی، پاشماوەکانیان لەشاری پێترا لە ئوردەن ماوەتەوە. نەبەتییەکان لە ھونەری تەلارسازی و ئاوەڕۆدا دەست ڕەنگین بوون لە پێترا ئەم بەھرەیان بەدی دەکرێت وەک درووستکردنی بەنداو و ئاوەڕۆکانیان، ناوی نەبەتییەکان لەلای ئاشووریەکان تۆمارکراوە کە لەسەدەی چوارەمی پێش زایین ئاشوورپانیباڵ لەچوارچێوەی ئیمپراتۆریەتەکەی نیمچە سەربەخۆییەکیان پێ دەدات بۆ کاری بازرگانی و کارگێری. بەتایبەت لەسەردەمی پاشا حارسی سێیەم لە ساڵی ٨٥ پێش زایین، کە توانی سنوورەکانی فراوان بکات و بگات بە کەناراوەکانی دەریای سوور. ڕۆمانەکان لە دوو ھێرشی سەربازیدا شکستیان خوارد.

نەبەتییەکان لەسەر باج و سەرانەی کاروانە بازرگانیەکان دەژیان کە بەھۆی ھەڵکەوتەی شارەکەیان کەوتبووە سەر ڕێگا بازرگانیەکانی ئەوکات.
وێنۆک|عەبدە لە ئیسرائیل.

## شاڵاوی وڵاتانی دراوسێ
نەبەتییەکان بەدرێژایی مێژوویان وەک بەشێکی کارگێری لەژێردەستی ئیمپراتۆریەتە گەورەکان بوون وەک ئاشووریەکان و ھەخامەنشینیەکان و سلوکی و بێزەنتی و ڕۆمانەکان بوون، بەڵام بەھۆی زیرەکیان ھیچ کاتێک وەک ژێڕ دەستە ھەڵس و کەوتیان لەگەڵ نەکراوە.
وێنۆک|دێرێکی نەبەتییەکان لە پێترا ئوردەن.

## سەرچاوەکان
* آذرنوش، آذرتاش، *راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی*، چاپ سوم. تهران: انتشارات توس، ١٣٨٨. شابک ٣-٤٣٦-٣١٥-٩٦٤-٩٧٨

پۆل:خەڵکی دێرین
پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:مێژووی فەلەستین
پۆل:مێژووی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:مێژوو
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
پۆل:سووریای دێرین
پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پەستانی چاپکردن

[وێنۆک|ئامێرێکی چاپەمەنیە بۆ ساڵی ١٨١١ دەگەڕێتەوە، [میونشن|میونخ، ئەڵمانیا.]]
**پەستانی چاپکردن** () ئامێرێکە بە کار دێت بۆ چاپکردنی وێنە و نووسین لەسەر کاغە و قوماش، ئەم ئامێرە زیاتر بەکاردێت بۆ چاپکردنی کتێب و گۆڤار و ڕۆژنامە و پۆستەرات.

## داھێنەری ئامێری چاپ
داھێنەری ئامێری چاپ یۆھانس گووتنبێرگ یوو کە داھێنەرێکی ئەڵمانی بوو، کە لە ساڵی ١٤٤٠دا ئامێری چاپی داھێنا و شۆڕشێکی دروست کرد و، بەو ھۆیە و پیشەی چاپی بە ئەورووپا ناساند.

دەوترێ پێش یۆھانس گووتنبێرگ چینیەکان یەکەم کەس بوونە ئامێری چاپیان داھێناوە، لە ڕێگای قالبی داری ھەلضکەندراو شێوەکانیان دەنەخشاند بە ڕەنگ و دواتر لەسەر جۆرە کازغێک چاپیان دەکرد، یەکەم کەس لە چین بە داھێنەری ئامێری چاپ دادەنرێت (Bi-Sheng) بوو کە لە ساڵی ١٠٤٥ ئامێرێکی داھێنا بۆ چاپ بەڵام لەبەر زۆری پیتی چینی چینیەکان گرنیان پێ نەدا و سوودیان لێ نەبینی.

## گەشەپێدانی ئامێری چاپ
* لە ساڵی ١٨٠٠ نەبیل ئینگلیزی ئامێرێکی چاپی داھێنا بە تەواوەتی لە ئاسن.
* لە ساڵی ١٨١١ فریدریک کویننج ئامێرێکی چاپی داھێنا کە بە بە ھەڵم کاری دەکرد.
* لە ساڵی ١٨٢٦ جوزیف نیبس بۆ یەکەمجار ئامێرێکی چاپی ڕووناکی داھێنا.
* لە ساڵی ١٨٦٣ ولیام بلوک ئامێرێکی چاپی ڕۆژنامەی داھێنا.
* لە ساڵی ١٨٧١ ریتشارد مارش ئامێرێکی چاپی داھێنا کە لە یەک کاتژمێر ١٨ ھەزار پەڕەی چاپ دەکرد.
* لە سەدەی بیستەم آیرا روبل ئامێرێکی چاپی Offset Printing داھێنا، دواتر ڕۆژ بە ڕۆژ ئامێری چاپ گەشەی دەسەند.

## مێژووی یەکەم ڕۆژنامەی چاپی
لە ساڵی ١٦٠٥دا یەکەم ڕۆژنامە لە مێژووی مرۆڤایەتی لە شاری ستراسبۆرگ لەلایەن (یۆھان کارۆلوس) بەناوی Relation، بە زمانی ئەڵمانی دادەمەزرێنرێت. لەم چرکەساتەوە ڕۆژنامە وەکو پیشەسازییەکی نوێ بۆ بەرھەمھێنانی ھەواڵ و دەنگوباس و زانیاریی سەرھەڵدەدات و لە سەدەی نوزدەھەمیشەوە دەبێت بە فاکتەرێکی کاریگەر لە پرۆسەی بەکۆمەڵگابوون و ڕووبەرێکی گرنگ و نوێ لە دروستکردنی پردی پەیوەندیی لەنێوان تاک و گروپ و ناوچە جیاوازەکانی یەک وڵات.

## پێشانگا

پەڕگە:Iserlohn-Druckpresse1-Bubo.JPG
پەڕگە:1890 Reliance Printing Press.jpg
پەڕگە:Cccasarealjf.JPG
پەڕگە:Model of The Printing Press..png
پەڕگە:RabinowJacob 046.jpg
پەڕگە:Machine Envelope Printer.jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:چاندی زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەوانی
پۆل:چاپخانەکان
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:چاپکردن
چاپخانە کوردییەکان

[وێنۆک|پەیکەری گیوی موکریانی لە [ھەولێر لە شوێنی چاپخانەکەی]]
**چاپخانە کوردییەکان** چاپخانە تا گەیشتۆتە ئەم ڕۆژە زیاتر لە ٥٠٠ ساڵی ویستووە، پێنج سەدەیە ئەم ئامێرە توانیویەتی گەلانی دونیا لە دەوری خۆی کۆبکاتەوە، لە سادەترین ئاستی ئامێری چاپەوە تا نوێترین و گەورەترین چاپخانە ئەمڕۆ بە ھەزاران چاپخانە لە جیھاندا ھەن، چاپخانە ڕۆڵێکی مەزن و دیاری بینیوە لە نەخشەسازی و ڕێکخەری ھەموو بەرھەمە چاپکراوەکان.

## یەکەم چاپخانە لە کوردستان
یەکەمین چاپخانە لە شاری ھەولێر لە ساڵی ١٩٢٥ دانرا، دانانی ئەو چاپخانەیە لەلایەن دانەر و ڕووناکبیری کورد (حوسێن حوزنی موکریانی) دوای ئەوەی لە ساڵی (١٩١٥) موکریانی چاپخانەیەک لە وڵاتی ئەڵمانیا دەکڕێ و دواتر پیتەکانی (پ-چ-گ-ڤ) لەسەر چاپخانەکەدا دادەنێ، تاوەکو زمانی کوردی بە ڕێنووسی تەواوە کار بکات، لەسەرەتادا لە ساڵی (١٩٢٥) چاپخانەکەی ھێنایە ڕەواندوز لەوێ گۆڤارێکی چاپ و دەرکرد بە ناوی (زاری کرمانجی) بۆ ماوەی ساڵێک، دواتر چاپخانەکەی ھێنایە ژێر دیواری قەڵای ھەولێر، کە ئێستا دەکەوێتە نزیک پارێزگای ئێستای ھەولێر، ئەو شوێنە دوای ئەوەی دەکرێ بە چاپخانە و چەندین ڕۆژنامە و گۆڤار و بڵاوکراوە لەو چاپخانەیە چاپ دەکرا، بوو بە مەڵبەندێکی ڕۆشنبیری و فیکری، زۆربەی نووسەرانی گشت شارەکانی کوردستان سەردانی ئەو شوێنەیان دەکرد، تەنانەت لەبەردەم دەرگای چاپخانەکە، کتێبخانەیەک ھەبوو، لەوێوە کتێب و بڵاوکراوەکان دەبینران و بڵاو دەکرانەوە، دوای کۆچی دوایی حوسێن حوزنی موکریان لە ساڵی (١٩٤٧) کە بە نەخۆشی ماڵاوایی لە ژیان کرد، دواتر لەلایەن (گیوی موکریانی) برای، سەرپەرشتی چاپخانەکەی کرد، ئێستا لە شوێنی ئەو چاپخانەیە کە نەماوە، پەیکەرێکی (گیوی موکریانی) لە ژێر دیواری قەڵای ھەولێر و لە شوێنی چاپخانە کۆنەکە دانراوە.

## چاپخانە کوردییەکانی کوردستان تا ساڵی ١٩٩١
**چاپخانەکانی شاری کەرکووک**
* چاپخانەی شارەوانی لە ساڵی ١٩٢٦ دامەزراوە.
* چاپخانەی عەسری لە ساڵی دامەزراوە.
* چاپخانەی شیمال لە ساڵی ١٩٦٥ دامەزراوە.
* چاپخانەی تتویج کەرکووک لە ساڵی ١٩٥٣ دامەزراوە.
* چاپخانەی نەینەوا لە ساڵی ١٩٥٣ دامەزراوە.
* چاپخانەی ھیلال لە ساڵی ١٩٦٧ دامەزراوە.
* چاپخانەی جمھوری لە ساڵی ١٩٦٧ دامەزراوە.
* چاپخانەی تیجارە لە ساڵی ١٩٧١ دامەزراوە.
* چاپخانەی حیکمە.

**چاپخانەکانی شاری سلێمانی**
* چاپخانەی ڕاپەڕین لە ساڵی ١٩٦٣ دامەزراوە.
* چاپخانەی کامەرانی لە ساڵی ١٩٥٩ دامەزراوە.
* چاپخانەی کاکەی فەلاح لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە.
* چاپخانەی ژین لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزراوە.
* چاپخانەی سەرکەوتن لە ساڵی ١٩٧٩ دامەزراوە.
* چاپخانەی زانکۆی سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٥ دامەزراوە.

**چاپخانەکانی شاری ھەولێر**
* چاپخانەی سەڵاح حەددین لە ساڵی ١٩٦٣ دامەزراوە.
* چاپخانەی پەروەردە لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزراوە.
* چاپخانەی شارەوانی ھەولێر لە ساڵی ١٩٧٤ دامەزراوە.
* چاپخانەی ڕۆشنبیری لە ساڵی ١٩٨٤ دامەزراوە.
* چاپخانەی ئاسۆ لە ساڵی ١٩٨٨ دامەزراوە.
* چاپخانەی زانکۆی سەڵاح حەددین لە ساڵی ١٩٨٥ دامەزراوە.

**چاپخانەکانی شاری دھۆک**
* چاپخانەی دھۆک لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:چاندی زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەوانی
پۆل:چاپخانەکان
پۆل:نووسەرانی کورد
پارێزگای مەعان

چەپ|وێنۆک| قەڵای شوبەک.
چەپ|وێنۆک|دۆڵی موسا.
چەپ|وێنۆک|ناوەندی گەشتیارانی پێترا.
**پارێزگای مەعان** بریتیە لەگەورەترین پارێزگاکانی ئوردەن لە ڕووی ڕووبەرەوە، یەکەم ناوچە بوو کە لەدەرەوەی جیھانی عەرەبی ئاینی ئیسلامی پێ گەیشت، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٥ ژمارەی دانیشتوانیان ١٤٤٬٠٨٢ کەسە، ئەم ڕێژەیەش دابەش بووە بۆ دوو بەش دەشتەکی و شارنشیین، شۆڕشی مەزنی عەرەبی لەم دەڤەرە دەستی پێکرد و کاتێک شازادە فەیسەڵ سەردانی عەممانی کرد بەم ناوچەیە تێپەڕ بوو. کەدووری نێوان مەعان و عەممان ٢١٦کم ە. کاتی خۆی عومەری کوڕی مەعان کوڕی بەنی ئومەییە ماڵێکی لەسەر ڕێی کاروانانی حەج دروستکردبوو ناوی نابوو شاری نەتەوەی شوعەیب، لەنزیک ماڵەکە بازاڕێکی درووستکرد بۆ کاروانچی و حاجیەکان. دواتر ھاشمیەکان برەوی زیاتریان پێدا لە ١١/٢/ ١٩٢٠ شازادە عەبدوڵلا سەردانی ناوچەکەی کرد لەلایەن خەڵکەکە پێشوازی گەرمی لێکرا، کاتێک شازادە عەبدوللا سەردانی مەعانی کرد چوارمانگ بوو فەرەنسیەکان سەربەخۆییان بە سووریەکان بەخشیبوو. بۆیە مەعان ببوە زێدی چاوپێکەوتنی شۆڕشگێرانی عەرەبی لە سووریا و عێراق و ئوردەن کە دواتر چوون بۆ عەممان.

## جوگرافیا
### پۆتان
پارێزگای مەعان کەوتۆتە بەشی باشووری میرنشینی ھاشمیی ئوردەنی بە دووری ٢١٠کم لە عەممانی پایتەخت دوورە.

### سنوورەکان
* لەباکوور :ھەردوو پارێزگای عەممان و تەفیلە
* لەباشوور :شانشینی عەرەبی سعودی
* لەخۆڕھەڵات :شانشینی عەرەبی سعودی
* لەخۆڕئاوا :پارێزگای عەقەبە

### بەرز و نزمی
بەرزی و نزمی پارێزگاکە بۆ دوو چینی سرووشتی دابەش کراوە ئەوانیش بریتین لە:
* بیابان :کەلە ٪‏٩٥ پارێزگاکە پێک دێنێت .
* چیا:بریتیە لە زنجیرە چیای شەرا کە کەوتۆتە بەری خۆڕئاوای پارێزگاکە زنجیرە چیایەکی وشک و بیابانیە چەندین لوتکەی ھەیە وەک:
* لوتکەی جەبەل مەبرەک ١٧٢٧ م
* لوتکەی ئوم لەوزە ١٦٧٤ م
* لوتکەی قەلیعە ١٦١٩ م
* لوتکەی بەتاح ١٦١٦ م
* لوتکەی ئوم سەوانە ١٦١٥ م
* لوتکەی ئوم حیتان ١٥٢٥ م

### کەشوھەوا
### ڕووبەر
ڕووبەری گشتی پارێزگاکە ٣٣١٦٣ کم کە سێ چارەگی شانشینەکە پێکدێنێت .

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئوردن
پۆل:بیابانەکان
خەزنە (پێترا)

وێنۆک|خەزنە
**خەزنە** تەلارێکە ھەڵکۆڵدراوە لە سەر ڕووی کێوێکی بەردین، بەناوبانگترین و گرنگترین شوێنەوارەکانی شاری پێترایە، نەبتییەکان دروستیانکردوە لە دەروازەی ناوەوەی پێترا بەجۆرێک ھەر گەشتیارێک سەردانی شارەکە بکات لە شەقامی سیقەوە ڕاستەوخۆ دێتە پێشی. خەزنە ناوێکە ھۆزە دەشتەکییەکانی ناوچەکە لێیان ناوە بەھۆی ھەبوونی نەخشی گۆزەیەکی گلکاری لە ترۆپکی تەلارەکە، کە پێیان وابووە پڕە لە زێڕ، بەڵام لە ڕاستیدا دروشمێکی شاھانەییە. خەزنە لە دوو نھۆم پێک ھاتووە وبە پانی ٢٥ مەتر و بەرزی ٣٩ مەتر. کاتێک لەسەدەی نۆزدەھەم دۆزرایەوە پتر لە سەدان ھەزار مەتر لە لمی کەوتبووە سەری و دایپۆشیبوو، نھۆمی یەکەمی شەش ستوونی نەخشداری ھەیە کە ھەیوانێکی تەختی لەسەر ڕاگیراوە بەرزی ھەر ستونێک لەنھۆمی یەکەم ١٢مەترە، بەڵام بەرزی شەش ستونەکەی نھۆمی دووەم ٩مەترە، قەبارەی گۆزەکەی سەرەوەشی ٣٬٥ مەترە.

چەندین دیمەنی پان و پۆری ھەیە لە ناوچەوانەکەی لەگەڵ چەندین نەخشی ئەندازەیی میسری و ھیلیسنکی لەگەڵ نەخشەسازی نەبتییەکان. چەندین بۆچوونی جیاواز ھەیە لەبارەی دروستکردنی خەزنە، ھەندێک لە شوێنەوارناسان پێیان وایە بۆ پەرستگا دروستکراوە ھەندێکیشیان وای بۆ دەچن وەک کۆگای بەڵگەنامەکان بەکارھاتووە، بەڵام دوایین کاری کنە و پشکنینەکان ئەوە دەردەخەن کە گۆڕ بووە چونکە چەندین گۆڕی یەک خێزان دۆزراوەتەوە لە دامێنەکەی، لەکاتی ئێستا گەشتیاران دەتوانن گۆڕەکە ببینن کە تێلبەند کراوە، مێژوونووسان پێیان وایە ئەم تەلارە بۆ پاراستنی شکۆی مردووەکان دروستکراوە. ئێستا خەزنە وەک گلکۆیەک ھەژماردەکرێت، گلکۆی حارسی چوارەم کەلە سەدەی یەکەمی زایین حوکمی نەبتییەکانی کردووە.

بەشی ناوەوەی لە سێ سنگە بەرد پێک ھاتووە، دووانیان لە تەنیشتەکانییەتی یەکێکیش لە ناوەڕاست. دووانەکەی تەنیشت تەنھا چەند گۆڕێک بوون، بەڵام ئەوەی ناوەڕاست بەرز و کەلەگەتە و سێ گۆڕی لەژێر دروستکراوە بەرزی سنگەبەردەکە ١٢٬٥مەترە، کە سێ گاشەبەرد وەک پایە خراوەتە ژێڕی، لەبەشی دەرەوەی خەزنە لە تەنیشتەکانی چەندین کونی ئەندازەیی ھەیە، پێیان وایە ئەم کونانە وەک گیرە لەکاتر دروستکردنی بەکارھاتوون. لەبەشی ھەرەسەرەوەی خەزنە جۆگەیەکی ئاو دروستکراوە بە پانی ٩٠ سم، ئەمەش بۆ چارەسەرکردنی ئاوی باران بەکارھاتووە.

چەپ|وێنۆک|190x190پیکسڵ|خەزنە لە ١٨٣٦
وێنۆک|290x290پیکسڵ|نەخشەی پێترا، بڕوانە کە شوێنی خەزنە دیاری دەکات.

## پێشانگا

پەڕگە:PS-Petra 6165tonemapped.jpg
پەڕگە:The Treasury, Petra, Jordan2.jpg
پەڕگە:The Treasury (Al Khazneh) in Petra at sunset, viewed from the top of the Siq.jpg
پەڕگە:Petra by Night, Jordan.jpg
پەڕگە:Petra El Khasneh.jpg


وێنۆک|285x285پیکسڵ|خەزنە لە سیقەوە.

## ئەمانەش ببینە
* سیق

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* گەشتێکی ھەرەمەکی بەناو خەزنە
* ڤیدیۆ لەبارەی خەزنە،پێترا
* بەڵگەنامەیی لەبارەی خەزنە و پێترا
* ڤیدیۆیەکی ناوازە لەبارەی خەزنە  - HD خەزنە

پۆل:نژیاروانیی عەرەبی
پۆل:گەشتیاری لە ئوردن
پۆل:پێترا
عەبدوڵڵا ھەرتەلی

**عەبدوڵڵا عەبدولعەزیز ھەرتەلی** (ناسراو بە **مامۆستا عەبدوڵڵا ھەرتەلی**؛ ١ی تەمموزی ١٩٥٥ لە گوندی ھەرتەل - ٧ی نیسانی ٢٠٢٠)  و زانا و شارەزا لە ئایینی ئیسلام،و شەرعزان. چەندین کتێبی جۆرا و جۆری شەرعی و ئاینی ئیسلامی داناوە، نوسەر و وەڕگێڕی چەندین کتێبانە، لە ڕێکەوتی ٧ی نیسانی ٢٠٢٠ کۆچی دوایی کردووە.

## ژیاننامە
ناوی تەواوی مامۆستا مەلا عبداللە کوڕی عبدالعزیز کوڕی خضر ی کوڕی عبدالعزیزی ـ هەرتەلی ـ یە
مامۆســتا لــە ساڵی ۱۹٥٥ لە گوندی هەرتەل لە دایــک بووە .
زۆرینەی خوێندنی خۆی لە شاری هەولێردا بووە لە خزمەت مامۆستا خدری شەمامەری و مامۆستا سید موحەممەدی پیرداودی و مامۆستا مەلا بەهائەددینی خەتێ و شێخ عبدالله ی زیخان و مامۆستاجەمال هەرتەلی و مامۆستاعبدالباقی هەرتەلی و مامۆستا فائیز المدرس و مامۆستا جەلال زراری و زۆرێکی تر لە زانایانی هەولێردا خوێندوویەتی ، بە گشتی لای زۆربەی زانا گەورەکانی شاری هەولێر خوێندویەتی .
جەنابی مامۆستا لە ساڵی ۱۹۷۷ دامەزراوە و جەنابی مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس بڕیاری داوە ئیجازەی مەلایەتی پێبدات ؛ بەڵام مامۆستا بە هۆی باری داراییەوە نەیتوانیوە لە بەغدا درێژە بە خوێندن بدات.. دوای ساڵێک لە خوێندنی کۆلێژ لە بەغدا ئیجازەی لە کۆلێژ وەرگرتوە و گەڕاوەتەوەو نەیتوانیوە بچێتەوە بۆ درێژەدان بە خوێندنی کۆلێژ و وەرگرتنی ئیجازەنامەکەی لە خزمەت جەنابی مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس …
دوای دامەزراندن ژنی هێناوەو پاشان ماوەیەک دەچێتە سەربازی چونکە لەو سەردەمدا سەربازی بەزۆرە ملێ بوە …
دوای ماوەیەک دەگەڕێتەوە گوندی هەرتەل و واز لە سەربازی دەهێنێت و دەست دەکاتەوە بەکاری مەلایەتی .
جەنابی مامۆستا لە سەرەتای نەوەدەکان دەستی کردووە بەنووسین بەماوەیێکی کەم دانراوەکانی مامۆستا گەیشتنە ئەوپەڕی کوردستان و پارچەکانی تری کوردستان .
مامۆستا لەزۆربەی زانستەکاندا دانراوەی هەیەو خزمەتەکانی بەڕوونی لەکتێبخانەی کوردیدا دیارن .

## قۆناغی خوێندن
لەلایەن چەندین زانا خوێنوویەتی لە حوجرەکانی کوردستان لەوانە:
* مامۆستا خدری شەمامەری
* مامۆستا سید موحەممەدی پیرداودی
* مامۆستا مەلا بەهائەددینی خەتێ
* شێخ عبدالله ی زیخان
* مامۆستاجەمال هەرتەلی
* مامۆستاعبدالباقی هەرتەلی
* مامۆستا فائیز المدرس
* مامۆستا جەلال زراری
* چەندیی تریش

## منداڵەکان
مەلا عەبدوڵڵا ھەرتەلی سێ منداڵی لە دوای خۆی بە جێھێشتووە بریتیین لەمانە:
* مەلا محەممەد
* ئەحمەد
* عەبدولڕەحمان

## کتێبە چاپکراوەکان
مامۆستا لەزۆربەی زانستەکاندا دانراوەی هەیەو خزمەتەکانی بەڕوونی لەکتێبخانەی کوردیدا دیارن .

لەبەناوبانگ ترین دانراوەکانی:
* ڕوونکردنەوەی چل حەدیسەکەی پێغەمبەرﷺ.
* چۆنیەتی حەج و عەمرە.
* ھۆنراوەی ئیمان و ئیسلام.
* چەند گوڵێک لە گوڵزاری ئیسلام پێشکەشە بە گەنجی نێونەمام.
* مانگی شەوی چواردە، ڕوونکردنەوەی (قصیدة البردة).
* ڕۆژی پڕشنگدار.
* ڕوناکی (رب العالمین) ڕوونکردنەوەی (منھاج الطالبین).
* بەشکردنی میرات، ڕوونکردنەوەی (قطر العرض فی علم الفرائض).
* عەقیدەی ئیسلامی.
* ڕوونکردنەوەی (العقیدة الطحاویة).
* مێرگ و گوڵزاری بەھار بۆ گەشتیارانی ژیانی پێغەمبەری ڕێزدار.

## ئەمانەش ببینە
* مەلا عەبدولکەریم مودەریس
* مەلای گەورە
* ڕەمەزان بۆتی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:وەرگێڕەکان بۆ کوردی
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:ناودارانی کورد
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:موسڵمانە چالاکەکان
پۆل:توێژەرانی ئایینی ئیسلام
پۆل:زانایانی ئیسلام
زنجیرەچیای شەرات

وێنۆک|320x320پیکسڵ|چیاکانی شەرات لەخۆڕئاوای مەعان ببینە، بەرزترین لوتکەکانی بە ڕەنگی سوورێکی جەرگی تۆخ دیاریکراوە.
**زنجیرەچیاکانی شەرات** () زنجیرەچیایەکی وشک و سەختە کەوتۆتە بەشی خۆڕئاوای پارێزگای مەعان لە ئوردن. ھەریەک لە شوبەک و پێترا کەوتوونەتە ناوەڕاستی. زنجیرەچیاکانی خۆڕئاوای ئوردنە. بەشی خۆڕئاوای لە دۆڵی مەوجب دەست پێدەکات تا دەگاتە لوتکە چیای شوبەک لە باشووری. ھەریەک لە پارێزگاکانی کەرک و تەفیلە و پێترا و دۆڵی مووسا و شوبەک کەوتوونەتە ناوی. لە تەوراتدا ئەم شاخە ناوی *سەعیر*ە، و ئەم ناوە زیاتر لە سی جار ھاتووە لەھەریەک لە کتێبەکانی (التكوين، تثنية الاشتراع و يشوع)دا.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:جوگرافیای ئوردن
چیای کوردان (سووریا)

وێنۆک|250px|بەربەستی سەلما لەگەڵ دۆڵ لە ساڵی ٢٠١٤
**شاخی کوردان** ناوچەیەکی شاخاوییە کە دەکەوێتە باکووری خۆراوای سووریا و لە مێژوودا ماڵی کوردەکان بووە. بەرزایی شاخەکە نێوان ٤٠٠-١٠٠٠ مەترە لە سەروو ئاستی ڕووبارەوە. ناوچەکە دەکەوێتە باکووری خۆرھەڵاتی پارێزگای لازەقیەوە و دەچێتەوە سەر سنوورەکانی پارێزگای ئیدلیب و تورکیا. ناوچەکە نزیکەی ٦٠ گوندی تێدایە و دانیشتوانەکەشی دەگاتە ١٥٠,٠٠٠ کەس. لەبەر دابڕانیان، لەو ساڵانەی دواییدا، کوردەکانی ئەم ناوچەیە زمانی عەرەبی وەک زمانی دایکیان بەکاردێن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:سووریا
پۆل:چیاکان
پۆل:پارێزگای ئیدلیب
پۆل:پارێزگای لازەقیە
کەی نزیکترین ھاوسێکان

وێنۆک|نموونەیەکی پۆلێن بە k-NN. خاڵە سەوزەکە نموونەیەکی تازەیە. ئەگەر k بگرین ٣، واتە سێ نزیکترین ھاوسێی ھەڵبژێرین بۆ پۆلێن ئەوا نموونە تازەکە دەکەوێتە پۆلی سێگۆشەوە. ئەم حاڵەتە بە بازنە بچووکەکە پیشان دراوە. بەڵام ئەگەر k لە حاڵەتێکی تردا ٥ بێت، ئەم جارە ئەلگۆریتمەکە نموونە تازەکە وەک چوارگۆش پۆلێن دەکات. ئەم حاڵەتە بە بازنە گەورەکە پیشان دراوە.
ئەلگۆریتمی **k-نزیکترین ھاوسێکان** () یا کەی ئێن ئێن (k-NN) ئەلگۆریتمێکی پۆلێنکەرە کە بە جۆرێک لە ئەلگۆریتمی فێربوونی تەمبەڵ و ھەروەھا ئەلگۆریتمی ناپارامەتری دادەنرێت. تەنیا پارامەتری ئەم ئەلگۆریتمە kە کە ژمارەیەکی تەواوە کە ژمارەی ھاوسێکان پیشان دەدات. بۆ نموونە ئەگەر k دابنرێت ٣، ئەلگۆریتمەکە ٣ نزیکترین ھاوسێ دەدۆزێتەوە. ئەلگۆریتمی کەی ئێن ئێن بە دۆزینەوەی مەودای نموونەکان کار دەکات. واتە کاتێک دەیھەوێت نموونەیەکی تازە پۆلێن بکات سەرەتا مەوداکەی لە تەواو نموونەکانی ناو بنکەدراوەکە دەدۆزێتەوە. ئینجا k نزیکترین ھاوسێکانی ئەو نموونە تازەیە ھەڵدەبژێرێت. پۆلی نموونە تازەکە لە ڕووی نیشانە یا پۆلی ھاوسێ نزیکەکانەوە دەدۆزرێتەوە. واتە بە دەنگدان لە نێوان نزیکترین ھاوسێکاندا. ئەلگۆریتمی k-NN مەودای نێوان گۆڕەکەکان بە کار دێنێت بۆ پۆلێن بۆیە ئەگەر دراوەکان بەر لە پۆلێن نۆرماڵایز بکرێن کارایی ئەلگۆریتمەکە باشتر دەبێت. ئەمەش تەنیا تایبەتمەندیی کەی ئێن ئێن نیە و تەواوی ئەو ئەلگۆریتمانەی بە مەودا کار دەکەن ئەم دیاردەیانە تێدا دەبینرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆلێنی ئاماری
پۆل:فێربوونی مەکینە
پۆل:شیکاریی دراوە
پۆل:ئەلگۆریتمەکانی پۆلێن
کەی ئێن ئێن (ڕوونکردنەوە)

کەی ئێن ئێن ڕەنگە باس لە یەکێک لەم شتانە بکات:
* کەی نزیکترین ھاوسێکان یان k-NN، ئەلگۆریتمی پۆلێن
* کەی ئێن ئێن، کەناڵێکی ئاسمانی لە باشووری کوردستان
ھۆزان دینۆ

**ھۆزان دینۆ** (لەدایکبووی ١٩٦٩ گوندی خەوسکاری، ئەردەھان - ) گۆرانیبێژێکی کوردە. دەق و میوزیکی گۆرانییەکانی بە تەواوی ھی خۆیەتی. دینۆ بەتایبەت لەبەر گۆرانیی «لێ دایێ» بەناوبانگە.

## ژیاننامە
دینۆ لە ساڵی ١٩٦٩ لە گوندی خەوسکاری سەر بە ئەردەھان لەدایک بوو. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە ناوچەی خاسێ (ھاسکۆی، خۆچڤان) تەواو کرد. قۆناغی دواناوەندی لە خوێندنگەی مامۆستایانی گوموشھان خوێند و پاشان ڕووی کردە ئیستامبوڵ.
بۆ جاری یەکەم لە چوارچێوەی ناوەندی چاندی مێزۆپۆتامیا تێکەڵی خەباتی مۆسیقا بوو. بەڵام بە ھۆی ئابووری تا ماوەیەک دەستی لە مۆسیقا ھەڵگرت. لەو سەردەمەدا ساڵی ٩٠ شەڕێک لە دژی کوردان دەستی پێکردبوو لەژێر کاریگەریی ئەم شەڕە دینۆ بێ ناونیشان مابوو. لە ساڵی ١٩٩٨ ناچار بوو وڵات جێ بێڵیت و پەنا بباتە ھۆلەند و ئێستاش لە ھۆلەند نیشتەجێیە.
ھۆزان دینۆ ھونەری خۆی بەم شێوە دەناسێنیت:

## دیسکۆگرافی
### ئەلبومی ستۆدیۆ
* لێ دایێ (*Lê Dayê*) (٢٠٠٢)
* چوو (*Çû*) (٢٠٠٥)
* نامووس (*Namûs*) (٢٠٠٧)
* دیسا چوو (*Dîsa Çu*) (٢٠١١)
* ڕۆژ (*Roj*) (٢٠٢٠)

### کلیپەکان
* لێ دایێ (*Lê dayê*) (٢٠٠١)
* ئەز زارۆکەک بێ ناڤم (*Ez zarokek bê navim*) (٢٠٠٥)
* چوو (*Çû*) (٢٠٠٥)
* ئۆی یارێ (*Oy Yarê*) (٢٠٠٩)
* بێ تە نابە (*bê te nabe*) (٢٠١١)
* شەڤ ب تارییا خوە ترسیا (*Şev Bi Tarîya Xwe Tirsya*) (٢٠١٣)
* وەرە گولێ (*Were Gulê*) (٢٠١٥)
* ئەمیر کودا چوو؟ (*Emir kuda çû*) (٢٠٢٠)
* تەناھی (*Tenahî*) (٢٠٢٣)
* ڤەگەڕ (*Veger*) (٢٠٢٤)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Yuksekovahaber.com: Hozan Dino ile Röportaj
* Dengejiyan.com: Hozan Dîno - Kurtejiyan / Biyografisi

پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی باکووری
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
ئاوێتەی دڵ

**ئاوێتەی دڵ** یەکێکە لەو کتێبانەی کە (ئیبن قەیم) ئەو فائیدەو سودانەی نوسیوە کە ڕۆژانە کۆی کردونەوە لە بوارەکانی دین و مەزهەب و زمانەوانی و بیروباوەڕ، ئەم کتێبە یەکێکە لە وەرەگێڕانەکانی نووسەر فەرمان خەرابەیی کە ھەڵساوە بە وەرگێڕان و شیکردنەوەی فراوان لەسەری،**** چاپی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٨ لە لوبنان لە چایخانەی دار المعرفە چابکراوە، ئاوێتەی دڵ لە بنچینەدا نووسراوی زانای ناوداری ئیسلام (ئیبن قەییم)ـە، نووسەر فەرمان خەرابەیی ھەڵساوە بە وەرگێڕان و شیکردنەوەی.

## چاپەکانی کتێبی ئاوێتەی دڵ

* چاپی یەکەم ساڵی ٢٠٠٨ لە لوبنان لە چایخانەی دار المعرفە چاپکراوە.
* چاپی دووەم ساڵی ٢٠١٠ لە لوبنان لە چایخانەی دار المعرفە چاپکراوە.
* چاپی سێیەم ساڵی ٢٠١٤ لە لوبنان لە چایخانەی دار المعرفە چاپکراوە.
* چاپی چوارەم ساڵی ٢٠١٩ لە لوبنان لە چایخانەی دار المعرفە چاپکراوە.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە عیرفانییەکان
پۆل:وێژەی کوردی
پۆل:دەقە ئایینییەکان
پۆل:کتێبە ئایینییەکان
پۆل:کتێبەکانی فەرمان خەرابەیی
ھەدیەی حەمیدی

**فەرھەنگی ھەدیەی حەمیدی** () فەرھەنگێکی کوردی-عەرەبییە کە لە دواییەکانی سەدەی ١٩دا نووسراوە. نووسەری فەرھەنگەکە یۆسف پاشا زیائەدین خالدی بوو کە بە ڕچەڵەک عەرەب بوو. فەرھەنگەکە پێشکەش کراوە بە عەبدولحەمیدی دووەم سوڵتانی عوسمانی لەبەر ئەوەیە کە ناوی نراوە ھەدیەی حەمیدییە. کتێبەکە لە ساڵی ١٨٩٢دا نووسراوە لە کاتێکدا کە یۆسف پاشا لە فەلەستین بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
پەیماننامەی ئاشتی نێوان ئوردن و ئیسرائیل

وێنۆک|258x258پیکسڵ
چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ
**پەیماننامەی ئاشتی نێوان ئوردن و ئیسرائیل** (، ) (یاخود بە **ڕێککەوتنامەی دۆڵی عەرەبە** ناسراوە) پەیماننامەیەکی ئاشتی بوو لەنێوان ئیسرائیل و ئۆردەن مۆرکرا لەبارەی سنوورە نێودەولەتییەکانی نێوانیان لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤ مۆرکرا لە دۆڵی عەرەبە. بەپێی ئەم پەیماننامەیە ھەریەک لە لایەنەکان سازشیان لەبارەی سنوورەکانیانەوە کرد. ئەم پەیماننامەیە پەیوەندی ڕاستەوخۆی ھەبوو بە گڕژییەکانی نێوان ئیسرائیل و (ڕێکخراوی ئازادی فەلەستینی). بەھۆی ئەم پەیماننامەیە ئۆردەن بوو بە دووەم دەولەتی عەرەبی (دوای میسر) کە پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ ئیسرائیل ببەستێت. بەھۆی ناھەمواری باری ئابووری و سیاسی و ستراتیژی ئۆردەن ئەم پەیماننامەیە ژیڕترین و باشترین ھەڵبژاردەی ئۆردەن بوو تا زیاتر خاکەکەی لەدەست نەدات.

## ئیمزاکردنی پەیماننامەکە
لە تەممووزی ١٩٩٤، سەرۆک وەزیرانی ئۆردەن (عەبدولسەلام ئەلمەجالی)ڕایگەیاند کە «سەردەمی جەنگ بەسەرچوو» دواتر (شەمعون پێرێز) سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لەوەڵامدا گوتی «ئێستا کاتی ئاشتییە». دواتر سەرۆک ڕابین و شا عەبدوڵلا لەلایەن سەرۆک بێڵ کلینتن بانگێشتی کۆشکی سپی کران بۆ دیداری باڵا.

لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤، لە ئاھەنگێکی شکۆداردا لە دۆڵی عەرەبەی بەشی ئیسرائیل بەفەرمی ئیمزای پەیماننامەکە کرا، ھەریەک لە شا عەبدوڵلا و سەڕۆک عەیزەر وایزمان و سەرۆک بێڵ کلینتن و سەڕۆک وەزیران ئیسحاق ڕابیین و سەرۆک وەزیران عەبدولسەلام ئەلمەجالی و وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وارن کریستۆڤەر ئامادەی ئاھەنگی ئیمزاکردنەکە بوون، ئاسمانی دۆڵی عەرەبە و شاری ئیلاتی ئیسرائیل پڕبوون لە میزڵدانی ڕەنگاوڕەنگ.

ھاوڵاتیانی ئیسرائیل بە ئەرێنی پێشوازیان لە پەیماننامەکە کرد، میسر بە ھەنگاوێکی باشی دانا، سووریا ھیچ ھەڵوێستێکی نەبوو، بەڵام پارتێ "حیزب اللە " ڕازی نەبوو بە پەیماننامەکە بۆیە وەک پەرچەکردارێک باکوری شاری "جەلیل"ی موشەک باران کرد. دوای ئەم پەیماننامەیە سنووری نێودەولەتی نێوان ئیسرائیل و ئۆردەن کرایەوە بە ڕووی بازرگان و گەشتیارەکانەوە.

## ناوچە جێ ناکۆکەکانی غەمر و باقورە
### کۆتایی ھێنان بە ناکۆکییەکە
لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ شا عەبدوڵا شای ئۆردەن ڕایگەیان ھیچ ناکۆکییەک نەماوە لەبارەی ناوچەکانی باقورە و غەمر و میرنشینیی ھاشمی ئۆردەن خاوەندارییەتی ئەم زەویانە دەکات، ئەمەش دوای ئەوەی ئیسرائیل خاوەندارییەتی ئەم زەویانەی کرد بۆ ماوەی ٢٥ساڵ بە گوێرەی پەیماننامەکە.

## پێشانگا

پەڕگە:Channel 2 - Israel–Jordan peace treaty.webm|
پەڕگە:Flickr - Government Press Office (GPO) - King Hussein of Jordan lights P.M.Yitzhak Rabin's cigarette at royal residence in Akaba.jpg|
پەڕگە:Flickr - Government Press Office (GPO) - Balloons released into the air during the Israel-Jordan Peace Treaty.jpg|


## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  دەقی پەیماننامەکە بە ئینگلیزی لە ماڵپەری شا حوسێن  و لە ماڵپەریوەزارەتی دەرەوەی  ئیسرائیل.
* دۆڵی عەرەبە "یادێکی بە ئازار "، ڕاپۆرتەکان، جەزیرە نێت ، ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩

پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتی
پۆل:پەیماننامەکانی ئوردن
پۆل:سیاسەتی ئیسرائیل
پۆل:سیاسەتی ئوردن
پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٤
ئەلێکساندریە بۆمباخ

**ئەلێکساندریە بۆمباخ** ژنە فیلمسازێکی ئەمریکییە. دەرچووی کۆلێژی فۆرت لویزە لە کۆلۆرادۆ. لە ساڵی ٢٠٠٩، کۆمپانیایەکی تایبەت بە بەرھەمھێنانی فیلم بەناوی ڕێد ڕیل دامەزراند. لە ساڵی ٢٠١٨، فیلمێکی بەڵگەنامەیی بەناوی لەسەر شانەکانی ئەو، لەبارەی ژیانی نادیە موراد دەرھێنا.

## فیلمۆگرافی
ئەو فیلمانەی کە ئەلێکساندریە بۆمباخ وەک دەرهێنەر کاری تێدا کردوون:
* ٢٣ پێ (*23 Feet)*، ٢٠١١ 
* زنجیرە فیلمی بەڵگەنامەیی موڤ شەیک (*MoveShake*)، ٢٠١٢ 
* فرەیم بای فرەیم (Frame By Frame)، فیلمی بەڵگەنامەیی-٢٠١٥ 
* لەسەر شانەکانی ئەو

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی ئەلێکساندریە بۆمباخ
* پڕۆفایلی  لە ماڵپەڕی بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان
* پڕۆفایلی ئەلێکساندریە بۆمباخ لە ئینستاگرام
* پڕۆفایلی ئەلێکساندریە بۆمباخ لە تویتەر

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە ئەمریکیە دەرھێنەرەکانی فیلم
پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فێستیڤاڵی فیلمی سەندانس
شیعر و ئەدەبیاتی کوردی (کتێب)

**شیعر و ئەدەبیاتی کوردی** ناوی کتێبێکی ڕەفیق حیلمییە کە لە دوو بەرگدا چاپ کراوە. ئەم کتێبە بە زمانی کوردیی سۆرانی یان ھەمان کوردیی ناوەندی نووسراوە. ڕەفیق حیلمی لە سەرەتای بەرگی یەکەمدا دەڵێت:

ئەم چەن لاپەڕەیە کە ئاوێنەیەکە سوورەت و سیرەتی ھەندێ لە شاعیرە ناودارەکانی کوردستانی عێراق بە وێنەی دەسکەگوڵێکی ڕەنگاوڕەنگ و بۆنخۆش دەرئەخا کە ھەر گوڵێکی لە باخێک ھەڵبژێردرابێ، پێشکەشی لاوانی کورد و بەتایبەتی پێشکەشی ئەو قوتابییە خۆشەویستانە ئەکەم کە لە قوتابخانە بەرزەکاندا ئەخوێنن و لەوێدا لە شیعر و ئەدەبیاتی کورد شتێکیان بەرچاو ناکەوێت. ئەگەر بەم سیپارە بووکە توانیبێتم کە گیانی (ڕوحی) ئەدەبیی ئەوان بجووڵێنمەوە تەقەلایەک کە بۆ پێکھێنان و دەرھێنانی بەرگی دووەم ئەدیەم لەلام سووک ئەبێ و گیانی نیشتمانپەروەریم تازە ئەبێتەوە.http://library.uok.ac.ir/opac/digi_doc.php?digcopy_id=4247

لەم کتێبەدا چەند شاعیری کوردی بەکورتی ناساندوە و بۆ ھەر کام لە شاعیرەکان چەند دانە لە شێعرەکانیانی وەکوو نموونە ھێناوە. یەکەم شاعیر کە لەم کتێبەدا ھێنراوە، ئەحمەد بەگی فەتاح بەگە. لەم کتێبەدا باسی چەندین شاعیری کردووە بۆ نموونە ئەحمەد بەگی فەتاح، ئەحمەد بەگی وەسمان پاشا، ئەمین فەیزی بەگ، ئەمین زەکی بەگ و ھتد. بەرگی یەکەمی ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٤١ و بەرگی دووەمی لە ساڵی ١٩٥٦ی زایینیدا چاپ کراوە.

پۆل:کتێبە کوردییەکان
ئێرلینگ ھاڵند

**ئێڕڵینگ بڕاوت ھاڵاند** (؛ لەدایکبووی ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٠) یاریزانێکی تۆپی پێی بەڕەگەز نەرویجیە کە وەک ھێرشبەرێک یاری بۆ یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی ئینگلیزی و ھەڵبژاردەی نیشتمانی نەرویج دەکات ، ھاڵاند دەیتوانی یاری بۆ ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا بکات بەڵام ئەو نەرویژی ھەڵبژارد.

## سەرەتای کاروانی وەرزشی
سەرەتایی یاریکردنی ھاڵاند لەگەڵ یانەی براین بوو لە وەرزی ٢٠١٥–٢٠١٦، ھاڵاند یاری بۆ تیپی دووەمی یانەی براین دەکرد، توانی ١٨ گۆڵ بکات لە ١٤ یاری، ئەو کات تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە ساڵی ٢٠١٦ سەرخرا بۆ تیپی یەکەمی براین.

## کاروانی وەرزشی لەگەڵ یانەکانی
سەرەتایی ژیانی وەرزشی لە یانەی شارەکەی بوو یانەی براین لە ٢٠١٦ ساڵی دواتر یانەی براینی بەرەو مۆڵدە بەجێھێشت ماوەی دوو ساڵ لەوێ بوو.

لە زستانی ٢٠١٩ ڕوویکردە یانەی سالزبۆرگی نەمساوی بە بڕی ٢٠ ملیۆن پاوەند، لە وەرزی ٢٠١٨–٢٠١٩ لە خولی یانە پاڵەوانەکان لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆی ٦ یاری  ٨ گۆڵی تۆمار کرد لەگەڵ سالزبۆرگ.

ھاڵاند لە یەکەم وەرزی لەگەڵ ساڵزبۆرگ توانی خولی نەمساوی و جامی نەمسای بباتەوە لە ساڵی ٢٠١٩.

## ئەزموونی لەگەڵ ھەڵبژاردە
لەکاتێکدا ھاڵاند دەیتوانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا ھەڵبژێرێت بەڵام ھەڵبژاردەی نەرویجی ھەڵبژارد. چەند یارییەکی لە چەند تەمەنێکی جیاوازدا بۆ ئەنجام داوە لە مۆندیالی لاوانی ٢٠١٩ توانی ببێتە گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکە بە تۆمارکردنی ٩ گۆڵ کە ھەر ٩ گۆڵەکە لە یاریکدا تۆماری کرد بەرامبەر ھیندۆراس. لەگەڵ ھەڵبژاردەی نەرویجی خوار تەمەن ١٩ ساڵ لە ٢٧ی ئازاری ساڵی ٢٠١٨ یەکەم ھاتریکی تۆمار کرد دژی سکۆتلەندا کاتێک بە ئەنجامی ٥–٤ سەرکەوتنیان بەدەستھێنا یارمەتی وڵاتەکەیدا بۆ سەرکەوتن بۆ یۆرۆی خوار تەمەن ١٩ ساڵ. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھاڵند گۆڵی بۆ نەرویج کردووە لە یارییەک کە ١ بە ١ بەرامبەر ئیتاڵیا بووە لە ٢٠١٨ لە جامی یۆرۆی خوار تەمەن ١٩ ساڵان. لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١٩ ھاڵاند توانیویەتی ٩ گۆڵ بۆ نەرویژ بکات لە کۆی ١٢ گۆڵ بەرامبەر ھیندۆراس کە نەرویژ براوە بووە لە ٢٠١٩ لە جامی مۆندیالی ھەڵبژاردەکان بۆ خوار ٢٠ ساڵان لە لوبلین، پۆلەندا. ئەو بردنەوەی نەرویژ گەورەترین بردنەوەی جامەکە بوو بەرامبەر ھیندۆراس. لە بەرامبەریش گەورەترین دۆران بوو لە مێژووی ھەڵبژاردەی ھۆندووراس. ئەم ئامارانە ھەموو لەلایەن یەک یاریزانەوە تۆمار کراون لە ١ یاری بتوانێ ئەوەندە گۆڵە بکات لەو جامە و ھەروەھا گەورترین بردنەوەی مێژووی ئەو جامەش بووە. سەڕەڕای سەرنەکەوتی نەرویژ بۆ قۆناغی ١٦، بەڵام ھاڵاند توانی ببێتە گۆڵـکاری پاڵەوانێتییەکە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* وێبگەی ترانسفەر مارکێت

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی نەرویژی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
تەفسیری گەورە

**تەفسیری گەورە** یان **تەفسیری ڕازی** () یەکێکە لە کتێبەکانی فەخرەدین ڕازی. زانایانی ئیسلام ئەو تەفسیرە وەکوو سەرچاوەی بنچینەی سەیر دەکەن بۆ وەرگرتنی زانستەکانی ئیسلام، زانای ناوبراو جگە لەوەی لەو کتێبە شیکردنەوەی ئایەتەکانی قورئان دەکات، لەگەڵ ئەوش باس لە زانستەکانی تریش دەکات، وەک گەردوونناسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەقە ئایینییەکان
پۆل:دەقە ئیبراھیمییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بۆ کردنەیەک
پۆل:کتێبە ئایینییەکان
قوتابخانەی کوردی بۆ سینەما

**قوتابخانەی کوردی بۆ سینەما** (یاخود بەشی سینەما لە کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی سەلاحەددین -ھەولێر) کۆلێژ یاخود قوتابخانەیەکی حکومی ئەکادیمیە لە ساڵی ٢٠٠٥ لەشاری ھەولێر دامەزرا لەلایەن (د. سلێمان فائق تەقی)، کۆلێژەکە یەکەم زانینگەی ئەکادیمیە لە کوردستان کە بە شێوەیەکی پسپۆرانە زانستەکانی سینەما فێری خوێندکارانی دەکات، لەدوای چوارساڵ لە خوێندن بڕوانامەی بەکالۆریۆس لەسینەما بە فێرخوازەکانی دەبەخشێت، ئەم کۆلێژە لە دوو بەش پێک ھاتووە (دەرھێنان -نواندن)، تاکە دامەزراوەی ئەکادیمیە کە ھەموو پێداویستی و ئامرازە زانستیەکانی سینەمای بۆ دابیین کراوە، وانەکان بەشێوەی زارەکی و کردارەکی دەڵێنەوە، خاوەنی ستۆدیۆ و ھۆڵی سینەمای سەربەخۆی خۆیەتی، تاوەکو ئێستا سێ خولی دەرچوونی قوتابیانی ھەبووە و بەشێوەیەکی زانستی ڕاھێنانیان پێکراوە و لەناوەندەکانی سینەما و تەلەڤیزیۆن کاردەکەن.

## مێژوو
سەرەتا بڕیار بوو وەک قوتابخانەیەکی پیشەیی سەربە وەزارەتی پەروەردە بکرێتەوە، دواتر بیرۆکەکە گۆڕدرا بۆ پەیمانگایەکی ھونەری یاخود بەشێک لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی ھەولێر، بەڵام بەھۆی ھاندانی میری حکومەتی ھەرێمی کوردستان و کۆششەکانی (د. سلێمان تەقی) وەک بەشێک لە کۆلێژی ھونەرە جوانەکان لە زانکۆی سەلاحەددین کرایەوە.

## سەرچاوەکان
* کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی سەلاحەددین 
* Kurdish Cinema School
* https://books.google.com/books/about/Polyglot_Cinema.html?id=1aLopQAbiq4C
ڕەعد کوردی

**ڕەعد محەممەد عەبدولرەحمان ساڵح** ناسراو بە **ڕەعد کوردی** (لەدایکبووی ١٦ی نیسانی ١٩٩١ لە کەرکووک، عێراق) قورئانخوێن و حافزقورئانێکی کوردە. ڕەعد لە تەمەنی پازدە ساڵیدا بووەتە پێشنوێزی مزگەوتی ئیمامی شافعی لە کەرکووک. لە ئێستادا، ناوبەناو (بەتایبەت لە مانگی ڕەمەزان) بانگھێشتی ئیمارات دەکرێت بۆ پێشنوێژی لە مزگەوتەکانی ئەحمەد حەبا لە دوبەی و شێخ زاید لە ئەبوزەبی کردووە. لە ھەمان کاتیشدا بەردەوامە لە پێشنوێژی لە مزگەوتەکانی ئیمامی شافعی و بەھەشت لە سلێمانی.

ڕەعد ناوبانگی لە جیھانی ئیسلامی ھەیە، ئەمەش بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤیدیۆکانی لە یوتیووب، کە بەشێک لەو ڤیدیۆیانە ملیۆنان جار بینراون.

لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، فیلمێکی بەڵگەنامەیی بەناوی *چیرۆکی ژیانی ڕەعد محەممەد ئەلکوردی* لە کەناڵی فەرمیی خۆی لە یووتیووب بڵاوکرایەوە کە باس لە ژیانی ڕەعد دەکات چۆن بووە بە قورئانخوێن. فیلمەکە لەلایەن ڕەوا جەمال کاری دەرھێنانی بۆ کراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 

پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:موسڵمانانی کورد
ئاوگەلی سەرزەمینی

**ئاوگەلی سەرزەمینی** بە لێوارێک لە دەریا ئەوترێ کە کەوتۆتە پەنای وشکانییەوە و بە پێی یاساکانی نێونەتەوەیی، خۆی و ئاسمانی ژوورەوەی و بنەکەی و ژێر بنەکەی بە سەرزەویی ئەو وڵاتە ئەژمێردرێ کە وشکانییەکە ھیی ئەوە. بە ئاوەکانی ئەو بەری ئاوگەلی سەرزەمینی ئەوترێ ئاوگەلی نێونەتەوەیی.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای دەریا
پۆل:سنوری دەریایی
کۆلێژ

[alt=|وێنۆک|زانکۆی [زانکۆی ھارڤارد|ھارڤارد]]
**کۆلێژ** یان **کۆلێج** () ناوەندێکی فێرکردن و توێژینەوەیە، چەند کۆلێژێک لە زانکۆیەکدا کۆ بوونەتەوە، بەو مانایەی زانکۆ چەند کۆلێژێک لەخۆدەگرێت.

## ئەمانەش ببینە
* بەکالۆریۆس
* زانکۆ
* قوتابخانە

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆکان و کۆلێژەکان
پۆل:لاوی
پۆل:خوێندنی باڵا
پۆل:جۆرەکانی زانکۆ و کۆلێژ
پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان
بەرەی نەتەوەییی ئێران

[چەپ|وێنۆک|239x239پیکسڵ|[محەممەد موسەددیق]]

**بەرەی نەتەوەییی ئێران** یان **جەبھەی میللیی ئێران** () ڕێکخراوێکی سیاسی ناسیۆنالیستی کۆماریخواز و سێکۆلارە کە لە ساڵی ١٩٤٩ی زایینی بە دەستی محەممەدی موسەددیق و ھەڤاڵانی ئەو دامەرزدرا. ئەم ڕێکخراوە لە پڕۆسەی سەرکەوتنی بزووتنەوەی نەتەوەیی کردنی نەوت لە ئێران ڕۆڵێکی گرینگی ھەبوو. لە نێوان ساڵانی ١٩٥١ھەتا ١٩٥٣ بەرەی نەتەوەییی ئێران توانی کە دوای سەرکەوتن لە ھەڵبژاردنی پەڕلەمان، سەرۆکی ئەو کاتی خۆی، محەممەد موسەددیق، بکات بە سەرۆک وەزیرانی ئێران. کە حکوومەتەکەی ئەوان دوای کوودەتای ١٩٥٣ ڕووخا و موسەددیق سزای سێ ساڵ زیندان و دوورخستنەوە بۆ ماوەی ژیانی بەسەردا سەپا.

بەرەی نەتەوەیی لە ساڵی ١٩٧٨، ساڵێک پێش لە سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران دیسان چالاکییە سیاسییەکانی ڕێکخستەوە و پشتگیری شۆڕشەکەی کرد، دوای شۆڕش، مەھدی بازرگان کە ئەندامی بەرە بوو، بوو بە یەکەمین سەرۆکوەزیران لە کۆماری ئیسلامیی ئێران. ئەو زۆربەی ئەندامانی کابینەکەی لە نێوان ئەندامانی بەرەی نەتەوەیی ھەڵبژاردبوو. دەوڵەتی بازرگان لە دوای ڕووداوی داگیرکردنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران ڕووخا. لە دوای ساڵی ١٩٨٢ بەرەی نەتەوەیی بە ئاشکرا چووە ڕیزی نەیارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئێران
پۆل:حیزبەکانی ئێران
پۆل:پێشکەوتخوازی
پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان