open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھێنری بارتل فرێرێ

**سێر ھێنری بارتل ئێدوارد فرێر**، بارۆنێتی یەکەم، فەرماندەیی حەمام، ئەنجومەنی تایبەت، فەرمانی ئەستێرەی ھیندستان (٢٩ی ئازاری ١٨١٥–٢٩ی ئایاری ١٨٨٤) بەڕێوەبەرێکی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی وێڵزی بوو. لە ھیندستان کارێکی سەرکەوتووی ھەبوو، سەرکەوت و بوو بە حاکمی بۆمبای (١٨٦٢–١٨٦٧). بەڵام وەک کۆمیساری باڵای باشووری ئەفریقا (١٨٧٧–١٨٨٠)، کۆمەڵێک سیاسەتی جێبەجێ کرد کە ھەوڵیدا کۆنفیدڕاڵی بەریتانیا بەسەر ناوچەکەدا بسەپێنێت و بووە ھۆی ڕووخاندنی یەکەم حکوومەتی ھەڵبژێردراوی کیپ لە ساڵی ١٨٧٨ و زنجیرەیەک سیاسەتی ناوچەیی جەنگەکان، کە بە داگیرکردنی زولولاند (١٨٧٩) و یەکەم جەنگی بۆر (١٨٨٠–١٨٨١) گەیشتە لووتکە. سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا، گلادستۆن، فرێری بانگھێشتی لەندەن کرد بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی تۆمەتی ھەڵسوکەوتی نادروست بێتەوە؛ وایت ھۆڵ بە فەرمی سەرزەنشتی فرێری کرد بەھۆی ئەوەی بێباکانە مامەڵەی کردووە.

## سەرەتای ژیان
فرێر لە شاری کلایداک ھاوس لە شاری کلایداک لە ویلایەتی مۆنمۆسشایر لەدایکبووە، کوڕی ئێدوارد فرێری بەڕێوەبەری کۆمپانیای کلایداک ئایرۆنۆرکس و ماری ئان گرینە. خوشکە گەورەکەی بە ناوی ماری ئان فرێر لە نزیکەی ساڵی ١٨٠٢ لە شاری کلیداک لەدایکبووە و خوشکە بچووکەکەی بە ناوی فرانسیس ئان فرێر لە نزیکەی ساڵی ١٨١٩ لە شاری کلیداک لەدایکبووە. نەوەی جۆن فرێر و کوڕەزای جۆن ھوکام فرێر بوو؛ ویلیام فرێر؛ بارتۆلۆمیۆ فرێرێ؛ جەیمس ھاتلی فرێر؛ و تەمپڵ فرێر – کانۆنی سانت پیتێرز، وێستمینستەر. لە کۆلێژی کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان خوێندوویەتی کە پێشەکی کۆلێژی ھایلیبێری و ئیمپریال سێرڤیس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٥
پۆل:مردووانی ١٨٨٤
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
محەممەد عەلی فرووغی

**محەممەد عەلی فرووغی**(؛ ١ی ئابی ١٨٧٧ لە تاران – ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٢ لە تاران) ناسیۆنالیزم، ڕووناکبیر، وەرگێڕ، نووسەر، فەیلەسووف، مێژوونووس، ڕۆژنامەنووس، سیاسەتمەدار، دیپلۆماتکار، نوێنەر و سەرۆکی پەرلەمان و وەزیر و سەرۆک وەزیرانی ئێران بووە. لە دامەزراندنی زانکۆی تاران ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە و ھەروەھا دامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی ئەکادیمیای ئێرانە. فرووغی ھەمان ڕۆڵی لە کۆمەڵەی نیشتمانی دێرینەکان گێڕاوە، کە ھەوڵی بە دامەزراوەییکردنی پاراستن و پاراستنی شوێنەوارە مێژوویییەکانی ئێران دەدا. ھەروەھا فۆرۆغی چەندین بەرھەمی ئەدەبی گرنگی ڕاستکردووەتەوە کە بەناوبانگترینیان کتێبی گشتییەکانی سەعدییە. ھەروەھا یەکەم کتێبی تایبەت بە فەلسەفەی ڕۆژاوا لەلایەن ئەوەوە نووسراوە. جگە لەمانە، فرووغی چەندین بەرھەمی لەسەر مێژوو (بەتایبەت مێژووی ئێرانی کۆن)، ئابووری و یاسا نووسیوە. فرووغی یەکێک لە چالاکوان و تێکۆشەرانی گرینگی شۆڕشی دەستووری ئێران بوو. لە ماوەی دوای جەنگی جیھانی یەکەمدا ئەندامی شاندی ئێران بووە لە کۆنفرانسی ئاشتی پاریس (١٩١٩) و کۆمەڵەی گەلان. لە سەردەمی قاجاردا چەندین جار بووەتە وەزیر و دوو جار ئەندامی جڤاتی نیشتمانی بووە و جارێکیش سەرۆکی دادگای باڵای تەمیز (دادگای وڵات) بووە. لە ساڵی ١٩٢٥ و دوای پەسەندکردنی لەناوچوونی شانشینی قاجاڕەکان کە تێیدا ڕۆڵی سەرەکی و یەکلاکەرەوەی ھەبووە، بووە سپۆنسەری سەرۆک وەزیران. لەگەڵ گواستنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی لە قاجارەوە بۆ پەھلەوی، فرووغی وەک یەکەم سەرۆکوەزیرانی سەردەمی پەھلەوی لە ھەنگاوی یەکەمدا ڕێوڕەسمی تاجە گوڵینەی ڕەزا شا بەڕێوەبرد. ماوەیەکی زۆر ئاشنای ئاتاتورک بووە و لەسەر پێداگری ئەو ڕەزاشا گەشتێکی بۆ تورکیا کرد و دوای ئەم سەفەرە ھەندێک چاکسازی ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئێران
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥
پۆل:مردووانی ١٩٤٢
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
تەنگرییەت

**تەنگرییەت** (یان **تەنگریزم** / **تێنگریزم**) (بە تورکی: Tengricilik) ئایینی ڕەسەنی تورکەکان. ئەوان خوداوەندی ئاسمانی خۆیان تەنگری دەپەرستن. مەبەستی ژیانە بە پێی ڕوانگەی تێنگریستان ئەوەیە کە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ گەردوون بژین.
[وێنۆک|هێمای تەنگرییەت، لە شێوەی چادرێکی تورکی کۆن بە نووسینی [ئەلفوبێی تورکیی کۆن|تورکیی کۆن کە لەسەری نووسراوە “تەنگری”]]
هەموو تورکەکان و هەندێک لە مەنگۆلییەکان پێش هاتنی ئیسلام و مەسیحیەت و جوولەکەکان تەنگریست بوون. تەنگریزم ئەمڕۆ زۆر بچووکە هەرچەندە زۆرێک لە تورکەکان دەگەڕێنەوە بۆی. هەروەها ئەم دەستەواژەیە باس لە چەندین بزووتنەوە و فێرکارییە ئایینییە ڕەسەنەکانی تورک هاوچەرخ دەکات. هەموو شوێنکەوتوانی لە تەنگریزم یەکتاپەرستن و تەنها تەنگری دەپەرستن. لە تەنگرییەتدا، تەنگری ئەو خودایەیە کە نوێنەرایەتی چاکە دەکات و ئێرلیک شەیتانەکە کە نوێنەرایەتی خراپ دەکات. 

## ئایینەکە
تەنگرییەتی شیرک بوو بەڵام دواتر بوو بە یەکتاپەرست، و تەنها تێنگری دەپەرست.

تێنگری یەکەم خوداوەندە سەرەتاییەکانە لە ئایینی گەلی سەرەتای تورکدا. دوای ئەوەی تورکەکان دەستیان کرد بە کۆچکردن و بەجێهێشتنی ئاسیای ناوەڕاست و ڕووبەڕووبوونەوەی ئایینە یەکتاپەرستەکان، تەنگریزم لە بنەچەی بتپەرستی/شیرکییەوە دەستکاری کرا.

لە تەنگرییەتدا، شاخەکەی خان تەنگری زەوەی پێروز بێت و بە ناوی تەنگری ناونراوە. "خان تەنگری" بە واتای "پاشا تێنگری" دێت.

تەنگریزم ئایینێکی کۆن بووە و زیاتر لە دوای بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحی و دواتر ئیسلام نەما. زۆرێک لە تورکەکان لە ساڵانی نەوەدەکاندا هەوڵیان داوە تێنگریزم زیندوو بکەنەوە، بە تایبەت لە قیرغیزستان، کازاخستان، تورکیا.

دوای ئەوەی ئەتاتورک لە ساڵی ١٩٢٣ تورکیای دروستکرد، ئایدۆلۆژیایەکی ناسیۆنالیستی تورانیزم و کەمالیزم و پان تورکیزم یارمەتیدەر بوو بۆ زیادکردنی تەنگریزم.  ئیسلام زۆر سنووردار بوو بەڵام ڕێگەی بە تێنگریزم دەدرا بە ئازادی بوونی هەبێت. زۆربەی وشەکانی عەرەبی و فارسی و کوردی لە زمانی تورکی لابراون. ئاتاتورک وشەی «الله» بۆ خوا قەدەغە کرد و لە شوێنیدا تەنگریی گۆڕی.

نوسەر و مێژوونووسی دیاری تورک نیهاڵ ئاتسز، تێنگریست و ئایدیۆلۆژیکی تورانیزم بوو.

تەنگریزم لایەنگری چالاکی زۆر کەمی هەیە، بەڵام بوژانەوەی ئایینێکی نەتەوەیی گەیشتە ئامادەبووانێکی گەورەتر لە بازنەی فیکری و ناسیۆنالیستیدا.  سەرۆک کۆماری پێشووی کازاخستان، نورسوڵتان نازاربایڤ و عەسکەر ئاکایێڤ، تەنگریزمیان بە ئایینی نەتەوەیی و سروشتی گەلانی تورکیا ناوبرد. لە کاتی گەشتەکەیدا بۆ ڕووسیا لە ساڵی ٢٠٠٢، ئاکایڤ بە قسەی خۆشی باسی لەوە کرد کە سەردانێک بۆ ڕووباری یەنیسێی "زیارەتێک بۆ شوێنێکی پیرۆز بۆ قرغیزییەکان" پێکدەهێنێت. پەیڕەوانی تێنگریزم هەمیشە دەڵێن ئیسلام نامۆیە بۆ گەلانی تورک، بە هەمان شێوەی ئایینی مەسیحی و جوولەکە. پەیڕەوانی تێنگریزم زۆربەیان تورکە ناسیۆنالیستەکانن کە لە تورکیا و ئازەربایجان و ئاسیای ناوەڕاستەوە هاتوون.ژمارەیەکی زۆر لە تورکەکان ئیسلام بەجێدەهێڵن بۆ ئەوەی بچنە سەر تەنگریزم.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئایینەکانی ئاسیا
پۆل:ئایین لە ئێران
پۆل:یەکپەرستی
پۆل:ئایین لە چین
پۆل:ئایینە یەکتاپەرستییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئایین
پۆل:فرەخوایی
دیمە ئەکتا

دیمە ئەکتا (لەدایکبووی ١٩٩٤) وەرزشوانێکی سوور و خێرخواز بوو، کە ناوی لە ١٠٠ ژنی بی بی سی ھات لە ٢٠٢٢.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:زیندووان
پۆل:پەنابەر
پۆل:پەنابەرانی شانشینە یەکگرتووەکان
پۆل:پەنابەرە سوورییەکان
پۆل:خەڵکی وەرزشوانی سووریا
پۆل:ژنە چالاکوانە سوورییەکان
مارگەرێت ئەلمانگ

**مارگەرێت ئەلمانگ** پەرستارێکی کەنەدی و ئەکیدمیاوانێک بوو بەھۆی بەشدارییەکانی لە بەڵگەنامەکردنی مێژووی پیشەگەری لە کەنەدا ناسراوە. ئەندامێکی لەمێژنەی زانکۆی تۆرۆنتۆ بوو، و وەرگری خەڵاتی شاژن ئێلێزەبێتی دووەم بوو بەناوی مەدالیای جوبیلی زێڕی لە ٢٠٠٢.

## بڵاوکراوەکان
* 

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:مامۆستایانی زانکۆی تۆرنتۆ
پۆل:پەرستارە کەنەدییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆرنتۆ
پۆل:دەرچووانی زانکۆی واشنتن
پۆل:ژنە پەرستارەکان
نۆریس سەلەزار ئالن

**نۆریس سەلەزار ئالن** (لەدایکبووی ١٩٤٧) قەوزەناسێکی پەنەمایییە، لە ئێستادا پرۆفیسۆری ڕوەکناسییە لە زانکۆی پەنەما و توێژەری یاریدەدەرە لە پەیمانگای توێژینەوەیی ناوچە گەرمەکانی سمیسۆنی. سەلەزار ئالن یەکەم پەنەمییە کە لێکۆڵینەوە لە قەوزەکان بکات و ببیت بە قەوزەناس، و ڕۆلێکی سەرەکی ھەبوو لە گەشەپێدانی بەشی قەوزەناسی زانکۆکە بۆ ١٠ ھەزار جۆری قەوزە، لە ٢٠١٣ خەڵاتی ڕیکڵێف گرۆلی وەرگرت بۆ بەشدارییە نایابەکانی لە قەوزەناسی لەلایەن کۆمەڵەی نێودەوڵەتی زانایانی قەوزەناسی.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢١
پۆل:زیندووان
پاولینا ئەپێنزسلاک

وێنۆک
**پاولینا ئەپێنزسلاک** ڕۆژنامەنووس، سەرنووسەر، شاعیر، وەرگێڕ و فێمێنیستێکی بە ڕەگەز پۆڵەندی-جوو بوو. دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری سەرنووسەرانی گۆڤاری ئێوا بوو کە تاکە گۆڤاری ئەو سەردەمە بوو ھەفتانە بڵاو بکرێتەوە و تەنھا بە زمانی پۆڵەندی بەردەست بێت بۆ ژنانی جوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:جووە پۆڵەندییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پۆڵەندییە فیمێنیستەکان
پۆل:سەرنووسەرانی گۆڤاری پۆڵەندی
پۆل:پۆڵەندییە وەرگێڕەکان
پۆل:ژنە پۆڵەندییە سەرنووسەرەکان
پۆل:ژنە پۆڵەندییە ڕۆژنامەنووسەکان
لینە ئەبووعاقلە

**لینە ئەبووعاقلە** چالاکوانێکی فەڵەستینی-ئەرمەنی بوو کە یەکێک بوو لەو ١٠٠ ژنەی لە ٢٠٢٢. لە ١٠٠ ژن لە بی بی سی ناوی تۆمارکرا ھەروەھا لە پێرستی تایم ١٠٠ ناوی تۆمارکراوە بۆ ساڵی ٢٠٢٢

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ژنە فەڵەستینییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ژنە فەڵەستینییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت
پۆل:چالاکوانە فەڵەستینییەکانی مافی مرۆڤ
پۆل:خەلکی ئورشەلیم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سان فرانسیسکۆ
پۆل:ژنە چالاکوانە فەلەستینییەکان
ئێرانگەم

وێنۆک
**ئیرانگەم** کۆمپانیایەکی بڵاوکردنەوەی مۆسیقای کولتووری و ھونەری ئێرانییە کە لە ساڵی ١٩٨٥ لەلایەن سەدرەدین حوسێنخانی دامەزراوە. ئێرانگام لەگەڵ دوو کۆمپانیای دیکەی چالاک لەم بوارەدا توانی لە ساڵی ٢٠١٣ لە ڕاپرسییە گەورەکەی ماڵپەڕی مۆسیقاکەماندا کە ١٠٠ کەسی مۆسیقای تێدا ئەنجامدرا، لە ڕیزی کۆمپانیا سەرەکییەکانی مۆسیقادا بێت.

## چالاکییەکان
بەرھەمھێنانی ئەلبوومە میوزیکییەکانی وەک شای وەرزەکان و ئاشیگا سەلام، ئاشیگا دارود لە نووسینی عەلیرەزا ئیفتخاری، سەلام ئاخر و بابەتی نوێ لە نووسینی ئیحسان خاجە ئەمیری، بیباجە لە نووسینی محەممەد ئەسفەھانی، کاتژمێر ٩ و ڕێگای خەونەکان لە نووسینی سیرڤان خوسرەوی، وەھمی نیما مەسیحە، دیسان دەڕۆمەوە، مەجید خەراتا، وتم مەکە محەممەد عەلیزادە، شێش ئەمین ڕۆستەمی لەلایەن ئێرانەوە وەرگیراوە. ھونەرمەندانی دیکە کە ھاوکارییان لەگەڵ ئێرانگام کردووە بریتین لە موحسین چاووشی و حەمید حەمی و محەممەد عەلیزادە و خاشایار ئیتیمادی و عەلیرەزا ئەسار و فەرزاد فەرزین و گەرشا ڕەزایی. لە بواری مۆسیقای نەریتی ئێرانیشدا بەرھەمی ھونەرمەندانی وەک شەھرام نازری، گرووپی شەمس و پوورنەزەریحە، بیژەن کامکار، عەلیرەزا قوربانی، محەممەد موتەمێدی لەلایەن ئەم بڵاوکراوانەوە چاپ کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆسیقای فارسی
نیھاڵ ئاتسز

**نیھاڵ ئاتسز** (١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٠٥ – ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٥) نووسەر و ڕۆماننووس و شاعیرێکی ناسراوی سەروو نەتەوەیی تورک بووە. نیھال ئاتسیز خۆی وەک ڕەگەزپەرست و پان تورکیست و تورانیست ناساندووە. لە ژیانی ڕەخنەگری ئیسلام بووە، و ئیسلامی بەجێھێشت تا ببێتە تەنگریست.

## ژیانی تایبەتی
نیھال ئاتسیز لە ١٢ی ژانویەی ١٩٠٥ لە شاری ئەستەنبوڵ لەدایک بووە. باوکی فەرماندەی ھێزی دەریایی مەھمەت نایل بەی بوو، لە بنەماڵەی چیفتچیئۆغڵوی تۆرول، گوموشانێ؛ و دایکی فاتمە زێھرا، کچی فەرماندەی ھێزی دەریایی عوسمان فێڤزی بەی، لە بنەماڵەی کادیئۆغڵوی شاری ترابزۆن. نیھال ئاتسیز دوو کوڕی لە ھاوسەری دووەمی بەدرییە ئاتسیز بووە، کە لە ساڵی ١٩٣٥ ھاوسەرگیری لەگەڵدا کردووە. یاغمور ئاتسیز، ڕۆژنامەنووس و نووسەری چەپ و دکتۆر بوغرا ئاتسیز، ئەکادیمیست و نووسەری ناسیۆنالیست؛ ھەروەھا کچێکی بەخێوکراوی ھەبووە: کانییە ئاتسیز. ھاوسەرگیرییەکە لە ساڵی ١٩٧٥ جیابووەتەوە.

## پەروەردە و ژیانی پیشەیی
لە دوو قوتابخانەی فەرەنسی و یەکێکیان ئەڵمانی و یەک قوتابخانەی تورکی خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٩٢٢ دەستی بە خوێندن کرد لە قوتابخانەی پزیشکی سەربازی بەڵام بەھۆی ڕەگەزپەرستییەکەیەوە دەرکرا، چونکە ڕەتیکردەوە سڵاو لە سەربازێکی تورکی بەڕەچەڵەک عەرەب بکات کە لە ساڵی ١٩٢٥دا پلەیەکی باڵای ھەبوو لە چاو ئەو. لە کۆلێژی مامۆستایان لە ئەستەنبوڵ و قوتابخانەی ئەدەبی زانکۆی ئەستەنبوڵ دەستی بە خوێندن کردووە و لە ساڵی ١٩٣٠ لە ھەردوو زانکۆکە دەرچووە، بووەتە پرۆفیسۆر بەڵام لە ساڵی ١٩٣٢ بەھۆی گۆڕینی مێژوو و زیاتر ڕەگەزپەرستانەی کردووە، دەرکراوە. لە ساڵی ١٩٦٩ خانەنشین بوو.

## سیاسەت
نیھال ئاتسیز ئایدیۆلۆگێکی گرنگ بوو کە لە ساڵانی سەرەتای کۆماری تورکیادا ژیاوە. ئاتسیز ڕقی لە ئەتاتورک بوو، چونکە ئەتاتورک «بە ڕادەی پێویست ڕەگەزپەرست و ناسیۆنالیستی نەبوو».

ڕەگەزپەرستییەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی دژی عەرەب، کورد، ئێرانی، یۆنانی، ئەرمەنی، جوولەکە، ڕەشپێست، چینی، و موسڵمانەکان بوو. ئەو ئیلھامبەخش بوو بۆ دروستکردنی گەنجانی ئاتسز.

ئەو بە تێڕوانینی ناسیۆنالیستی و ھەڵمەتی چالاکانەی دژی ئیسلام و کۆمۆنیستەکان و ئەو کەسانە ناسرابوو کە بە خیانەتکاری تورکیای دەزانی. ھەروەھا بە گۆڕینی ئایینی تەنگرییەت و زیاتر بەناوبانگکردنی ناسرابوو. ئاتسیز ئاماژەی بەوەشکرد، ھەر تورکێک موسڵمان بێت، ئیتر تورک نییە.

ئەو پێی وابوو کە نابێت تورک و غەیرە تورک ھاوسەرگیری بکەن و ناسیۆنالیزم لە خۆشەویستی گرنگترە.

نووسەری زیاتر لە ٣٠ کتێب و چەندین وتار بووە و دژایەتییەکی توندی لەگەڵ حکوومەتی عیسمەت ئینۆنو کردووە، کە ڕەخنەی لێگرتووە بەھۆی ھاوکاری لەگەڵ کۆمۆنیستەکان. تۆمەتبار کرا بەوەی کە ھاوسۆزی حکوومەتی نازییە و پیلانی ڕووخاندنی حکوومەتی تورکیا دادەڕێژێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام
پۆل:شاعیرانی تورک
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردووانی ١٩٧٥
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
پۆل:ڕەگەزپەرستی لە تورکیا
پۆل:دژەکوردبوون
بەنگالی ڕۆژاوا

**بەنگالی ڕۆژاوا** () ویلایەتێکە لە ھیندستان، لە بەشی ڕۆژھەڵاتی وڵاتدایە، بەنگالی ڕۆژاوا چوارەم ویلایەتی زۆرترین دانیشتوانی ھیندستانە. ھەروەھا حەوتەم قەوارەی ژێر نەتەوەیییە کە زۆرترین دانیشتووانی ھەیە لە جیھاندا. بەنگالی ڕۆژاوا شەشەم گەورەترین بەشدارە لە بەرھەمی ناوخۆیی ھیندستان.

## مێژوو
سەردەمانێک ھەموو ھیندستان لەلایەن ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا فەرمانڕەوایی دەکرا، ھیندییەکان ئازادییان دەویست، بەڵام ھیندۆس و موسڵمانەکانی ھیندستان ھەمیشە مشتومڕیان دەکرد؛ بۆیە بڕیار درا وڵات بۆ دوو بەش دابەش بکرێت- بەشێک بۆ موسڵمانان و بەشێکی تر بۆ ھیندۆسەکان. لە ساڵی ١٩٤٧ بەنگال کە پارێزگایەکی ھیندستان بوو، دابەشکرا بەسەر بەنگالی ڕۆژاوا و بەنگالی ڕۆژھەڵات، کە ئێستا پێی دەوترێت بەنگلادێش. بەنگالی ڕۆژاوا چووە ھیندستان، بەنگالی ڕۆژھەڵاتیش چووە پاکستان و پێی دەگوترا پاکستانی ڕۆژھەڵات. لە ساڵی ١٩٧١ بەنگلادیش سەربەخۆ بوو، لە ئەنجامی جەنگی ڕزگاری بەنگلادیش.

## ھێماکانی پارێزگاکانی بەنگال (ڕۆژاوا)

پەڕگە:White-throated Kingfisher (Shankar).jpg|کینگ فیشەری قوڕگی سپی، باڵندەی پارێزگای بەنگال
پەڕگە:Fishing Cat (Prionailurus viverrinus) 3.jpg|پشیلەی ماسیگرتن، ئاژەڵێکی پارێزگای بەنگال
پەڕگە:Alstonia scholaris.jpg|درەختی شەیتان، درەختی پارێزگای بەنگال
پەڕگە:Flower & flower buds I IMG 2257.jpg|یاسمین گوڵی شەوانە، گوڵی پارێزگای بەنگال


## سەرچاوەکان

پۆل:کەنداوی بەنگال
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان
دەلتای گەنجس

ڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گەنجس دێڵتا
**دێڵتای گەنجس-براهماپوترا** دێڵتای ڕووبار لە ناوچەی باشووری ئاسیا لە بەنگلادێش و لە بەنگالی ڕۆژئاوا، هیندستان.  گەورەترین دێڵتای جیهانە.

هەروەها دێڵتاکە بە **دێڵتای براهماپوترا** ناسراوە,**دێڵتای سەندەربانز**، یان **دێڵتای بەنگال**. لەبەر ئەوەی هەروەها یەکێکە لە بەپیتترین ناوچەکانی جیهان، ناوی لێنراوە زە گرین دێڵتا.دێڵتای گەنجس دەچێتە ناو کەنداوی بەنگال. نزیکەی ٣٥٤ کم (٢٢٠ میل) لە کەنداوی بەنگالەوە دوورە. دەشتی لافاو لە سێ ڕووبارەوەیە: گەنج، ڕووباری براهماپوترا و ڕووباری مێگنا.

دێڵتاکە لە ڕووباری هوگلی لە ڕۆژئاوا تا ڕووباری مێگنا لە ڕۆژهەڵات درێژ دەبێتەوە.  لە هیندستان کۆلکەتا و هەڵدیا بەندەری سەرەکی دەریاین.  لە بەنگلادیش بەندەری سەرەکی دەریایی بریتین لە بەندەری مۆنگلا و چیتاگۆنگ.

## سه‌رچاوه‌کان


پۆل:کەنداوی بەنگال
پۆل:ژینگەی بەنگلادێش
پۆل:ژینگەی بەنگلادێشی ڕۆژاوا
پۆل:شێوە زەوییەکانی بەنگلادێش
پۆل:شێوە زەوییەکانی ڕۆژاوای بەنگلادێش
پۆل:ناوچەکانی ڕۆژاوای بەنگلادێش
دوورگەی ھاتیا

وێنۆک
دوورگەیەکە لە باکووری کەنداوی بەنگال لە قەراغ ڕووباری میگنا و ڕووبەرەکەی ٤٨٠ کیلۆمەتر دووجایە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دوورگەکانی بەنگلادێش
کەناری کواکاتا

**کەناری کواگاتا** (:কুয়াকাটা সমুদ্র সৈকত) کەنارێکە دەکەوێتە شارۆچکەی کواکاتا لە ناوچەی پوتواکالی، بەنگلادێش؛ و ڕووبەرەکەی ١٨ کیلۆمەتەرە.

## پێشانگا

پەڕگە:Kuakata sea beach(east side).jpeg|کواکاتا لە بەیانیان
پەڕگە:Kuakata a panoramic sea beach.jpg|کەنارەکە
پەڕگە:The Beauty of Kuakata Sea Beach.jpg|ئاسمان لە کەناری کواکاتا
پەڕگە:Beautiful Kuakata Beach.jpg|باڵندەکانی کەنار دەریا
پەڕگە:Kuakata sea-beach.jpg|خۆرئاوابوون لە کەناری کواکاتا
پەڕگە:Kuakata Sea Beach Patuakhali Bangladesh (4).JPG|ناوچەی کەنار دەریا
پەڕگە:Sunset at Kuakata Sea Beach.jpg|خۆرھەڵاتن لە کەنار دەریا


## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کەنارگاکانی بەنگلادیش
بەھەشتی زەھرا

**بەھەشتی زەھرا** (؛ لەسەر ناوی فاتیمەی زەھرا) گەورەترین گۆڕستانە لە ئێراندا، دەکەوێتە بەشی باشووری تاران. بەجۆرێک کە نزیکەی دوو ھێندەی گۆڕستانی ھەولێرە. ھێڵی میترۆی تاران ١ بە شارەکەوە بەستراوەتەوە.

## مێژوو
لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا بڕیار بوو ھەموو گۆڕستانەکانی تاران بە چەند گۆڕستانێکی گەورەی نوێ لە دەرەوەی بازنەی ئەوکاتەی پایتەخت بگۆڕدرێن. بەھەشت زەھرا لە کۆتایییەکانی شەستەکاندا لە دیوی باشووری تاران بەرەو ئاراستەی شاری قوم دروست کراوە و لە ٢٩ی خەرمانانی ١٩٧٠ لەلایەن سەرۆکی شارەوانی تاران، غولامڕەزا نیکپەی کراوەتەوە. ناوی ئەحمەد خونساری بووە. یەکەم کەس کە لە بەھەشت زەھرا بە خاک سپێردرا، محەممەد تاغی خیال لە ٢٥ی تەممووزی ١٩٧٠ بە خاک سپێردرا. زۆرێک لە سەربازە مردووەکانی شەڕی ئێران و عێراق لە بەشی شەھیدانی گۆڕستاندا بە خاک سپێردران.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڕستانە نەتەوەیییەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٧٠ لە ئێران
ڕووباری براھماپوترا

[وێنۆک|خۆراوابوون لە نزیک غاتی سووکلیسوار لە [گوھاتی گیراوە. گردەکانی ھەردوو لای پردی سارایگات لە بەرامبەر ڕووباری براھماپوترا.]]
**براھماپوترا** لە تبتدا پێی دەوترێت تسانگپۆ، یەکێکە لە ڕووبارە سەرەکییەکانی ئاسیا، سەرچاوەی لە ھیمالایای تبتەوەیە، بە تبت، ھیندستان و بەنگلادیشدا دەڕژێت. درێژییەکەی ، لافاوی گەورە کاتێک ڕوودەدات کە سەھۆڵەکە لە بەھار دەتوێتەوە. سەرچاوەی براھماپوترا سەھۆڵبەندی چیمایۆنگدونگە، کە لێوارەکانی ھیمالایا دەگرێتەوە.
لەگەڵ ڕووباری گەنگ یەکدەگرێتەوە و دەچێتە ناو کەنداوەکانی بەنگال و ھەروەھا گەنجی دێلتا پێکدەھێنێت، کە گەورەترین دێڵتای ھیندستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەنداوی بەنگال
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی بەنگلادێش
پۆل:ڕووبارەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:ڕووبارەکانی ھبندستان
پۆل:ڕووبارەکانی تبت
ئەفسانەی تورکەکان

**ئەفسانەی تورکەکان** ئاماژەیە بۆ ئەو ئەفسانە و ئەفسانانەی کە گەلانی تورک دەیگێڕنەوە. چینەکانی بیروباوەڕی تێنگریست و شامانیستی لەگەڵ چەندین بنیاتنانی کۆمەڵایەتی و کولتووری دیکە کە پەیوەندییان بە شێوازی ژیانی کۆچەری و جەنگاوەری گەلانی تورک و مەغۆلەوە هەیە لە سەردەمی کۆندا دەخاتە ڕوو. ئەفسانەی تورکی چەندین خاڵ هاوبەشی لەگەڵ ئەفسانەی مەغۆلەکاندا هەیە. هەروەها ئەفسانەی تورکی لە ژێر کاریگەری ئەفسانەی دیکەی ناوخۆیی ئاسیا و بووە. وادیارە تورکە کۆنەکان هەموو ئایینە سەرەکییەکانی ئێستای ئاسیای ناوەوەیان پراکتیزە کردووە، وەک تەنگرییەت، بودیزم ، مەسیحییەتی ، ئایینی جوولەکە و مانیکیزم ، پێش ئەوەی زۆرینەیان بۆ ئیسلام لە ڕێگەی نێوەندگیری کولتوری فارسی و ئاسیای ناوەڕاستەوە فلتەر بکرێت. ئیرق بیتیگ، دەستنووسەکە، یەکێکە لە سەرچاوە گرنگەکان بۆ وەرگرتنەوە و لێکۆڵینەوە لە ئەفسانە و تەنگرییەت تورکی و مێژووی کۆنی تورکەکان. کتێبەکە بە زمانی تورکیی کۆن لەگەڵ ئەلفوبێی تورکیی کۆن نووسراوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ئازەربایجانی
پۆل:تەنگرییەت
پۆل:چاندی تورکی
دەرزی ئاژنین

وێنۆک|200px|دەرزی دەخرێتە ناو پێستی کەسێکەوە**دەرزی ئاژنین** جۆرێکی دێرینە لە چارەسەری پزیشکی کە پزیشک دەرزی لە ھەندێک شوێنی جەستەی مرۆڤدا دەچەسپێنێت. کۆنترین تۆمارەکان لانیکەم ٢٥٠٠ ساڵ تەمەنیان ھەیە. دەرزی کانزای تەنک لە ھەندێک شوێنی دیاریکراو کە پێی دەوترێت خاڵەکانی دەرزی لێدان پاڵدەنرێتە ناو جەستە. و بەشێکی سەرەکی لە پزیشکی چینی نەریتی (TCM). فەلسەفەی چینی یین و یانگ کەڵک وەردەگرێت.

بازاڕی دەرزی ئاژنین لە ٢٠١٧ بە ٢٤.٥٥ بلیۆن دۆلار خەملێنرا. کە پشکی %٣٢.٧ی بەر ئەورووپا و لەدوای ئەویش ئاسیا بە %٢٩.٤ و ئەمریکاکان بە %٢٥.٣ خەملێنرا. وا پێشبینی کراوە لە ٢٠٢٣ بڕی بازاڕی دەرزی ئاژنین بگات بە $٥٥ بلیۆن دۆلار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکی جێگرەوە
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:داھێنانە چینییەکان
قەزای حاجیاوا

**قەزای حاجیاوا** یەکێکە لە قەزاکانی ئیدارەی ڕاپەڕین لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی حاجیاوایە. ژمارەی دانیشتوانی بریتیە لە (٦٦،٠٦٧)کەسە.

## ناو
ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی حاجیاوایە.

حاجیاوا وشەیەکی لێکدراوە لە دوو وشەی (حاجی+ئاوا)، حاجی: لە وشەی حەجی زمانی عەرەبی وەرگیراوە، کەسێک بچێت فەریزەی حەج جێبەجێبکات دوای ئەوە پێشگری وشەی حاجی وەردەگرێت و دەبێتە نازناوی. ئاوا کورتکراوەی وشەی (ئاوای یان ئاوەدان)ی زمانی کوردییە دەدرێتە پاڵ ھەندێک وشە بۆ ناونانی شوێن. گوایە حاجیاوا کاتێک درووستکراوە لەلایەن حاجییەکەوە دروستکراوە لەوەوە ناونراوە حاجیاوا.

## جوگرافیا
قەزای حاجیاوا ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە قەزای ڕانیە.
* لە باشوورەوە قەزای ڕانیە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای ڕانیە.
* لە ڕۆژاواوە قەزای کۆیە.

### ڕووبەر
ڕووبەری ئەم قەزایە (٧٥کم٢)یە لە (٠٫٣٧٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.

### دانیشتوان
تەواوی دانیشتوانی ئەم قەزایە کوردن، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم قەزایە (٦٦،٠٦٧)کەسە.

## مێژوو
شارۆچکەی حاجیاوا لە سەرەتادا ئۆردووگایەکی زۆرەملێ بوو بۆ ئەو گوندانە سەر سنوور کە ڕاگوێزران درووستکرا، حاجیاوا لە زەوی گوندی حاجیاوای کۆندا درووستکرا بۆیە ھەمان ناوی لێنرا. 

لە دوای ڕاپەڕین، حاجیاوا وەک خۆی مایەوە و ساڵ بە ساڵ فراوانتر بوو، حاجیاوا لە ٢١ی تەممووزی ١٩٩٩ بە واژۆی سەرۆکی حکوومەتی ئیدارەی سلێمانی، کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی بوو بە ناحیە، بە دابڕانی (٢١) کەرت و گوند لە ناحیەی چوارقوڕنە.

لە ٢٢/٢/٢٠٢٢ ڕێبەر ئەحمەد خالید وەزیری ناوخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە نووسراوێکی فەرمی کە ئاراستەی سەرۆکایەتیی ئەنجوومەنی وەزیرانی کردبوو، تێیدا ڕایگەیاندبوو کە لارییان نییە لەسەر بە قەزاکردنی ناحیەی حاجیاوا لە سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین لە پارێزگای سلێمانی. بە فەرمانی ھەرێمی لە نووسراوێکدا کە واژووی مەسروور بارزانی سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی لەسەرە، بە ژمارە (١١٣) لە ٢١/٤/٢٠٢٢ بڕیاردرا بە ھێنانەکایەی قەزای حاجیاوا لە سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین.

## کارگێڕی
قەزای حاجیاوا ناوچەیەکی  پارێزگای سلێمانییە کەوتۆتە باکوورییەوە.
لەڕووی ئیدارییەوە لە قەزای قەزای حاجیاوا و ناحیەی ناوەندی قەزای حاجیاوا(ناوەند) پێکھاتووە، لەگەڵ (٢١) گوند.

* حاجیاوا(ناوەند)
* پوکەی خواروو
* پوکەی سەروو
* تاقۆڵان
* چۆڵیاوا
* حاجیاوای کۆن
* خەلیفە، حاجیاوا
* دەرماناوا، حاجیاوا
* دووپشکە
* دۆڵناران
* زنگزنگە
* قاچە
* قوڕەبەرازە
* قولەی کانی ماران
* کانی توان
* کانی ماران
* کفرەدۆڵی خواروو
* کفرەدۆڵی سەروو
* کونەکۆتر، حاجیاوا
* گردی تلێ
* گەرمکەداڵ
* میرەبەگ

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سلێمانی
* حاجیاوا
* ئیدارەی ڕاپەڕین
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی ڕانیە

## سەرچاوەکان
 

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:قەزاکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان
پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:قەزاکانی عێراق
پۆل:قەزاکانی کوردستان
فێدراسیۆنی نێونەتەوەییی مستانی

وێنۆک|130px
**فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی بۆکسێن**، یان **IBF**یەکێکە لە چوار ڕێکخراوی گەورەی بۆکسێن کە لەلایەن ھۆڵی ناوبانگەکانی بۆکسێنی نێودەوڵەتییەوە ناسێنراوە، ئەم فیدراسیۆنە کە لە ساڵی ١٩٨٣ دامەزراوە، بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری سپرینگفیڵد لە ویلایەتی نیوجرسی ئەمریکایە.

## سەرچاوەکان
ئێدیرنە

**ئێدیرنە ** (بە تورکی: Edirne) یەکێک لە شارەکانی تورکیا لە ناوچەی تراکیا، دەکەوێتە بەشی دووری باکووری ڕۆژئاوای بەشی ئەورووپی کۆماری تورکیا، نزیک سنوورەکانی وڵاتانی بولگاریا و یۆنان، کە ٧ کم لە سنوورەکانی یۆنان ھەروەھا ٢٠ کم لە سنوورەکانی بولگاریاوە دوورە، وەک چۆن ڕووباری ماریتزا پێیدا تێدەپەڕێت، و ناوەکەی پێش دەسەڵاتی عوسمانییەکان  ئێدریەنۆپڵ بووە.

## دامەزراندن
ئیمپراتۆری ڕۆمانی ھادریان لە سەدەی دووەمی زایینی شاری ئێدیرنە دامەزراند، بەڵام دوای ئەوە ڕۆمەکان کەوتن بوو بە شارێکی یۆنانی، دوای ئەوە عوسمانییەکان لە ساڵی ١٣٦٢ی زایینی دەستی بەسەردا گرت و بووە پایتەختیان لە ساڵی ١٣٦٥ی زایینی تا ساڵی ١٤٥٣ی زایینی.  و ئێستا پایتەختی پارێزگاکەیە کە بە ھەمان ناویش ناوی لێدەنرێت.

لە نێو باڵەخانە بەناوبانگەکانیدا مزگەوتێکە کە لەلایەن سوڵتان سەلیمی دووەمەوە لە ساڵی ١٥٧٥ی زایینی دروستکراوە، ھەروەھا دیزاینەکەی لەلایەن تەلارسازێکی بەناوبانگی سینان ئاغا دروستکراوە، مەنارەکانی بەرزترین منارەکانی تورکیان کە بەرزی ھەریەکەیان ٧٠.١ مەتر دەبێت، ھەروەھا کونسوڵخانەکانی بولگاریا، ئەڵمانیا، یۆنان، ڕۆمانیا و سلۆڤاکیای تێدایە ھەروەھا زانکۆی تورکیای لێیە، ناوچەییە و پێکھاتەی جولەکەی ھەیە.

ئێدیرنە و ناوچەکانی دەوروبەری بە درێژایی سەدەکان لە ١٦ شەڕی یەکلاکەرەوە کەمتر نەبوون، دیارترینیان دوو شەڕی گەورە بوون، یەکەمیان لە نێوان لیسیستۆس و کۆنستنتین ئیمپراتۆری ڕۆمدا بووە کە لیسیستۆس لە ساڵی ٣٧٣ی زایینیدا شکستی ھێناوە، سەبارەت بە شەڕی دووەمیش لە ساڵی ٣٨٧ی زایینی بوو کاتێک ئیمپراتۆر ڤالانی ڕۆمانی لەکاتی شەڕکردنی لەگەڵ گۆتەکاندا شکستی ھێنا وە ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.

سوڵتان مورادی یەکەم بە سەرکەوتنی بەسەر یۆنان لە ساڵی ١٣٦٣ی زایینی شاری ئێدیرنەی داگیرکرد و ناوی لێنا “ئێدیرنە” (بە تورکی: Edirne).

ڕووسەکان لە ساڵی ١٨٢٩ی زایینی تا ١٨٧٨ی زایینی ئێدیرنەیان داگیر کرد و مەرجی ئاشتییان لە نێوانیاندا واژۆ کرد کە مەرجیان ئەوە بوو کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەستبەرداری دەمی ڕووباری دانووب بێت و دانبنێت بە سەربەخۆیی یۆنان، ئێدیرنە چەند وڵاتێک لەوانە ڕووسیا بە نۆرە دووجار لە سەدەی نۆزدەھەمدا حوکمڕانییان کرد، و بولگاریاش لە ساڵی ١٩١٢ی زایینی.

شارەکە لە ساڵی ١٩٠٥ لە ئەنجامی ئاگرکەوتنەوەیەکدا وێران بوو، لە ساڵی ١٩٠٥دا نزیکەی ٨٠ ھەزار کەسی تێدا بوو، لەو ژمارەیە ٣٠ ھەزار کەسیان موسڵمان بوون (تورک و ھەندێکیش ئەلبانی و دۆم و چەرکەس) ٢٢ ھەزار یۆنانی،  ١٠ ھەزار بولگاری،  ٤ ھەزار ئەرمەنی،  ١٢ ھەزار جولەکە، و ٢٠٠٠ لە ڕەگەزە ئایینییەکانی دیکە.

## کڵێسا
شارەکە ١١ کڵێسای تێدایە کە دوو کڵێسایان بولگاری و ٩ دانەیان کڵێسای یۆنانییە.

## ئابووری
ئابووری ئێدیرنە زۆر پشت بە کشتوکاڵ دەبەستێت، و ٧٣٪ی دانیشتووانەکەی لە بواری ماسیگرتن و کشتوکاڵیدا کاردەکەن، ھەروەھا بەرھەمێکی زۆر ھەیە کە لە ناوچە نزمەکاندا دەچێنرێت کە بەرھەمھێنانێکی کشتوکاڵی مامناوەندە، ھەروەھا وەبەرھێنانێکی زۆر کراوە بۆ گەشەپێدانی بەرھەمی کێڵگەیی. چاندنی گەنمەشامی و چەوەندەری شەکر و گوڵەبەڕۆژە و شووتی و تەماتە و باینجان و ترێ بەربڵاوە.  کشتوکاڵ لەھەرێمەکە لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا پێشکەوتووە.

ھەروەھا ھەرێمەکە توانای گەشتیاری ھەیە بەھۆی بوونی چەندین شوێنی گەشتیاری مێژوویی و سروشتی، ئەمەش وایکرد گەشتوگوزار ببێتە یەکێک لە پێکھاتە سەرەکییەکانی گەشەی ئابووری شارەکە لەم ساڵانەی دواییدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:پایتەختە پێشووەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٢یەم
ناوچەی پەنجاب

[وێنۆک|نەخشەی پەنجاب ناوچەیەک لە [کیشوەری ھیندستان.]]
**پەنجاب** ھەرێمێک لە باکووری باشووری ئاسیا. بە ھێڵی ڕادکلیف دابەشکراوە: بەشی ڕۆژاوا لە بەشی ڕۆژھەڵاتی کۆماری ئیسلامی پاکستاندایە؛ بەشی ڕۆژھەڵاتی لە بەشی باکووری ڕۆژاوای کۆماری ھیندستان دایە. و ڕووباری ئیندوس بە بەشی ڕۆژاوادا دەڕژێت. خاکەکە زۆر بەپیتە. پشتی بە کشتوکاڵ بەستووە. ئایین سەرەکییەکانی ناوچەکە بریتین لە ئیسلام، سیخیزم و ھیندۆسی.

## سەرچاوەکان


پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ھەرێمەکانی پاکستان
ھێڵی ڕادکلیف

وێنۆک|ھێڵی ڕادکلیف
**ھێڵی ڕادکڵیف** سنوورێکی نێوان ھیندستان و پاکستانە کە لە دوای دابەشکاری ھیندستان بووە بە سنوورێکی نێودەوڵەتی نێوان ھەردوو وڵاتەکە. ناوی ھێڵەکە بە ناوی دیزاینەرەکەیەوە ناونراوە، سێر سیریل ڕادکلیف، کە وەک ھاوسەرۆکی دوو کۆمیسیۆنی سنووری بەرپرسیار لە دوو خاکەکە، بەرپرسیارێتی دابەشکردنی دادپەروەرانە لە ڕووبەری ١٧٥٬٠٠٠ میل چوارگۆشە (٤٥٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر دووجا)ی پێدرا. کاتێک سنوورەکە جێبەجێ کرا، بە مەزەندە ١٢ ملیۆن کەس لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە کۆچیان کرد، گرژیی ئایینی لە بەنگال و پەنجاب دروست بوو، تەنانەت ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی ململانێی چەکداری لە نێوان گەلان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:جوگرافیای ھیندستان
دابەشکردنی ھیندستان

وێنۆک|دابەشکردنی ھیندستان
دابەشکردنی ھیندستانی بەڕیتانی بەسەر خاکەکانی پاکستان (دواتر کۆماری ئیسلامی پاکستان و کۆماری گەلی 
بەنگلادێش) و یەکێتی ھیندستان (دواتر کۆماری ھیندستان) لە ساڵی ١٩٤٧. دابەشکردنەکە بریتی بوو لە دابەشکردنی پارێزگای بەنگالی ھیندستانی بەریتانیا بەسەر پاکستانی ڕۆژھەڵات و بەنگالی ڕۆژاوا (ھیندستان)، ھەروەھا دابەشکردنی پارێزگای پەنجاب بەسەر پەنجابی ڕۆژاوا (دواتر پەنجابی پاکستان و خاکی پایتەختی ئیسلام ئاباد) و پەنجابی ڕۆژھەڵات (دواتر پەنجابی ھیندستان، ھاریانا و ھیماچال پرادیش). ھەروەھا ڕێککەوتنەکە دابەشکردنی پشکەکانی حکوومەتی لەخۆگرتبوو، لەوانە سوپای ھیندستان و بەریتانیا، خزمەتگوزاری مەدەنی ھیندستان و خزمەتگوزارییە کارگێڕییەکانی دیکە، ھێڵی ئاسنی ھیندستان و گەنجینەی ناوەندیش.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بریتانی
پۆل:گەلانی کۆمۆنوێلت
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:مێژووی ئیمپڕاتۆریەتی بەریتانیا
پۆل:مێژووی کۆمۆنوێڵسی نەتەوەکان
تەقینەوەی ٢٠٢٣ی مزگەوتی پێشاوەر

**تەقینەوەی مزگەوتی پێشاوەر** لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ نزیکەی کاتژمێر ١:٣٠ی پاشنیوەڕۆ، تەقینەوەیەکی خۆکوژی لەناو مزگەوتێکدا لە شاری پێشاوەر لە خەیبەر پختونخوا لە پاکستان ڕوویدا. ھێرشبەرەکە لە کاتی نوێژی نیوەڕۆدا بۆمبەکەی تەقاندەوە و بەھۆیەوە لانیکەم ١٠٠ کەس کوژران و زیاتر لە ٢٢٠ کەسی دیکەش برینداربوون، کە باری تەندروستی حەوت کەسیان ناجێگیرە.

## پشتێنەی ناکۆکی
زۆرێک لە ھێرشەکانی یاخیبووان لە شاری پێشاوەر پایتەخت و گەورەترین شاری خەیبەر پختونخوا لە باکووری ڕۆژاوای پاکستان ئەنجام دراون. لەوانە ھێرشکردنە سەر مزگەوتەکان لە ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٥ و ٢٠٢٢.

## ھێرشکردن
مزگەوتەکە دەکەوێتە ناو کۆمپاوندێکی ئەمنی بەرزەوە کە بارەگای پۆلیسی پارێزگاکە و بەشی دژە تیرۆری تێدایە. خۆکوژەکە بەبێ ئەوەی دەستنیشان بکرێت بە چەند خاڵێکی پشکنیندا تێپەڕی کە لەلایەن پۆلیسی ناوچەکەوە کارمەندیان تێدابوو. لەو کاتەدا لە نێوان ٣٠٠ بۆ ٤٠٠ پۆلیس لە مزگەوتەکەدا ئامادەبوون بۆ نوێژی نیوەڕۆ، ھێرشبەرەکە لەکاتی وەستانی لە ڕیزی یەکەم لەگەڵ نوێژخوێنان جلیقەی تەقەمەنییەکەی تەقاندەوە و تەقینەوەیەکی بەھێزی لێکەوتەوە کە سەقفی مزگەوتەکەی داڕما. پۆلیسێک کە لە ھێرشەکە ڕزگاری بووە، وتی «پەلەیەکی گەورەی بڵێسەی ئاگر»ی بینیوە پێش ئەوەی ستوونی تۆزی ڕەش دەوری بدات. زیاتر لە ١٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە و دوو ئەوەندەی دیکەش برینداربوون. ٩٠٪ی قوربانییەکان ئەفسەری پۆلیسن.

### تاوانبارەکە
دوو بەرپرسی بچووکی پارتی تەتپە بەرپرسیارێتی ئەو ھێرشەیان بە ناوی (ت.ت. پ)ەوە گرتە ئەستۆ و ڕایان گەیاند کە ئەمە لە تۆڵەی تیرۆرکردنی عومەر خالید خوراسانی بووە؛ بەڵام دواتر تاڵیبانی پاکستان لە ڕێگەی وتەبێژەکەیەوە ڕەتیکردەوە دەستی لەم ڕووداوەدا ھەبێت. لەو شوێنەی کە وتەبێژی تاڵیبانی پاکستان، محەممەد خۆراسانی، ڕەتیکردەوە ھیچ دەستوەردانێکی لەو ھێرشەدا ھەبێت، و وتی: سەبارەت بە ڕووداوەکەی پێشاوەر، بە پێویستی دەزانین ڕوون بکەینەوە کە تاڵیبانی پاکستان ھیچ پەیوەندییەکی بەم ڕووداوەوە نییە. بەپێی یاساکانمان و دەستووری گشتیمان ھەر کارێک لە مزگەوت و قوتابخانە ئایینییەکان و پرسە و شوێنە پیرۆزەکانی تردا تاوانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەقینەوەکان
یانەی تۆپی پێی تراکتۆر

وێنۆک|یانەی تراکتۆر لە ساڵی ١٩٧٤
**یانەی تۆپی پێی تراکتۆر** () یانەیەکی تۆپی پێی ئێرانە کە لە ساڵی ١٩٧٠ لە تەورێز دامەزراوە. ئەم یانەیە لە ئێستادا لە خولی نایابی کەنداوی فارس ئامادەیە. ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن محەممەد ڕەزا زێنۆزی موتڵەقەوە بە ٢٠٠ ملیار تۆمان کڕدرا. ئەم تیپە کە بە تراکتۆرسازی ناسرابوو، ناوی خۆی بە خاوەندارێتی محەممەد ڕەزا زینوزی موتڵەق گۆڕی، ئێستاش ناوی ئەم یانەیە یانەی ڕۆشنبیری و وەرزشی و ئابووریی تراکتۆری ئازەربایجانە.

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٧٠
ژنی پاشا

**ژنی پاشا** یان **شاژنە ھاوسەر** () ئەو شاژنەیە کە پێش ھاوسەرگیری لەگەڵ پاشایەکدا ناوی شاژنە نەنراوە و دوای ھاوسەرگیرییەکەی نازناوی ڕێزلێنانی وەرگرتووە و لێرەدا ڕەنگە لەسەر بنەمای ئارەزووی پاشا نازناوی ڕێزلێنانی پێ بدرێت. ھاوسەری پاشا خاوەنی نازناوی ژنانە، کە ھاوتایە لەگەڵ نازناوی شاھانەی پاشا. لە ڕووی مێژوویییەوە زانراوە کە ژنی پاشا ھاوبەشی کۆنترۆڵی ئەو نییە بەسەر ھێزە سیاسی و سەربازییەکاندا. زۆربەی شاژنەکانی مێژوو ھاوسەری پاشا بوون؛ و ھەندێک جار شاژن فەرمانڕەوایە و ئەمەش بەو مانایەیە کە چێژ لە ھەموو ئەو ماف و دەسەڵاتانە وەردەگرێت کە پاشا ڕەنگە خاوەنی بێت و بەزۆری دوای ئەوەی تەختی پاشای پێشووی بە میرات گرتووە لە کاتی مردنیدا بەم شێوەیە دەبێت و ژمارەیان زۆر کەمە.

## سەرچاوەکان
تەنگری

**تەنگری** (بە تورکیی کۆن: 𐱅𐰭𐰼𐰃) خودای تەنگرییەت.

## مێژوو
تێنگری خوداوەندی نەتەوەیی گۆکتورکەکان بوو، کە بە "خودای تورکەکان" ناویان دەبرد. سەرکردەکانی گۆکتورک بانگەشەی ئەوە دەکەن کە هێزەکەیان لە لایەن تێگرییەوە نێردراوە.  ئەم فەرمانڕەوایانە بەگشتی وەک کوڕی تێنگری ناسراون کە نوێنەرایەتی ئەو دەکەن لەسەر زەوی، وەک پێغەمبەران.  ئەوان نازناوی وەک «تەنگریکووت»، «کوتلووغ» یان «قوتاڵمش» یان لەبەردا بوو، لەسەر بنەمای ئەو باوەڕەی کە گەیشتوونەتە دەسەڵاتی ئاسمانی و ڕۆحی کە لەلایەن تەنگری ەوە پێی بەخشراوە. ئەو و شوێنکەوتووانی دوژمنی ئێرلیکن.

## ئەمڕو
دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، تەنگریزم زیندوو بووەوە.  تێنگریزم لە قیرغیزستان و کازاخستان ئامادەیی بەهێزی هەیە. لە تورکیا، نیهاڵ ئاتسز تەنگریزمی زیاتر لەلای ناسیۆنالیستە تورکەکان و پان تورکیستە تورکەکان بەناوبانگتر کرد.  زۆرێک لە خەڵکی تورکیا لە ڕووسیاش ئەو تەنگرییەت قبوڵ کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایین
پۆل:تەنگرییەت
ڤار، ئێران

**گوندی ڤار** گوندێکە لە ناوچەی ناوەندی شارستانی خۆی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ئێران.

## دانیشتووان
ئەم گوندە دەکەوێتە بەشی ناوەڕاستی شاری خوی و بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٨ی ھەتاوی، ژمارەی دانیشتووانی ٤٨٠٨ کەس (١١٠٠ ماڵ) بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی خۆی
فارسی١

**فارسی١** بە خوێندنەوەی **فارسی وان** کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی بە زمانی فارسی بوو کە ناوەندە سەرەکییەکەی لە ستۆدیۆ سیتی لە دوبەی بوو و بەرنامەکانی لە مانگی دەستکردی یووتێلسات پەخش دەکردەوە. ئەم تۆڕە لە مانگی ئابی ٢٠٠٨ەوە دەستی کرد بە پەخشکردنی زنجیرەی بیانی بە دۆبلاژی فارسی و لەلایەن بینەرانەوە لە ئێران سەرنجی پێدەدرا. بەڕێوەبەری جێبەجێکار و سەرۆکی تۆڕەکە سەعد موحسینی بوو و سینا وەلیوڵڵا لەگەڵ گرووپی مۆبی وەک بەڕێوەبەری ئەم تۆڕە کاریان کردووە. دۆبلاژکردنی زنجیرەی فارسی١ لەلایەن ستۆدیۆ سەربەخۆکانەوە وەک گرێبەست لە شوێنە جۆراوجۆرەکان ئەنجام دەدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆنی پیکچەرز ئێنتەرتەینمنت
پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی فارسی
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:میدیای گشتی لە دوبەی
پۆل:میدیای گشتی لە ئێران
پۆل:کەناڵەکانی فیلم
پۆل:کەناڵ و وێستگە تەلەفزیۆنییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراون
پۆل:وێستگە تەلەفزیۆنییەکان لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی
خەڵاتی کۆپا

**خەڵاتی کۆپا** () خەڵاتێکی تۆپی پێیە کە ساڵانە بە باشترین یاریزانی ژێر تەمەن ٢١ ساڵ دەدرێت، لەلایەن *[[فرانس فوتبۆڵ]]* ڕێک دەخرێت.

خەڵاتەکە بە ناوی ڕەیمۆند کۆپا یاریزانی پێشووی تۆپی پێی فەڕەنسی ناو نراوە و براوەی خەڵاتەکەش لەلایەن براوەی پێشووی تۆپی زێڕین ھەڵدەبژێردرێت. بەپێچەوانەی خەڵاتی کوڕی زێڕین، ئەو یاریزانانەی کە لە دەرەوەی ئەورووپاش یاری دەکەن، دەتوانن بەدەستی بھێنن.

## براوەکان
[وێنۆک|[کیلیان مباپێ، براوەی خەڵاتی یەکەم]]

### بەپێی یاریزان

### بەپێی وڵات

### بەپێی یانە

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆپی زێڕین
پۆل:خەڵاتەکانی فرانس فوتبۆڵ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سووریا

**هەڵبژاردەی تۆپی پێی سوریا** (    ) نوێنەرایەتی سووریا دەکات لە پاڵەوانیەتیەکانی تۆپی پێی نێودەوڵەتییدا و لەلایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی سوریا سەرپەرشتی دەکرێت.هەڵبژاردەی  سوریا هەرگیز نەگەیشتووەتە قۆناغی کۆتایی جامی جیهانی فیفا بەڵام لە ساڵی ٢٠١٨گەیشتە قۆناغی چوارەمی پاڵاوتنەکان . لە ئێستادا لەلایەن فیفاوە یاریکردن لە یاریگای خۆی قەدەغە کراوە.  لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. 

## سەرچاوەکان



## بەستەری دەرەکی

* هەڵبژاردەی سوریا لە FIFA.com
*  ماڵپەڕی فەرمی فیدراسیۆنی تۆپی پێی عەرەبی سوریا 
* هەڵبژاردەی سوریا لە ماڵپەڕی Goalzz.com
*  هەڵبژاردەی نیشتمانی سوریا لە بەرنامەی Super.ae
*  هەڵبژاردەی نیشتمانی سوریا لە ماڵپەڕی Kooora.com
ئیلۆھیم

وێنۆک|
**ئیلۆھیم** (אֱלֹהִים) وشەیەکی عیبرییە بۆ وەسفکردنی خودایەک یان خوداوەندێک، پەیوەندی بە وشەی سامی(خودا)ەوە ھەیە، ھەرچەندە بە شێوەی فرەیی لە وشەی (ئەلوە) وەرگیراوە و دادەنرێت. ئیلۆھیم وشەی سێیەمی دەقی عیبرییە لە سەرەتای بەدیھێنان (سفری تەکوین) و زۆرجار لە (تاناخدا) ھاتووە،  ھەروەھا مانای وردی لەسەر نییە. 

## سروشتی ووشەکە
وشەکە هەندێک جار لە زمانی عیبریدا جێگرەوەی تاکی هەیە، بۆیە بە ناوێکی تاک دادەنرێت.

بەزۆری ئیلۆهیم بە ئاماژەیە بۆ یەک خودای ئیسرائیل، وشەکە لە کاتەکانی تردا وەک فرەیی کاردەکات بۆ ئاماژەکردن بە چەندین خوداوەند.
## ئێلۆهیم بە زمانی ڕائێلیان
لە زمانی ڕائیلیدا، “ئێلۆهیم” وەرگێڕدراوە بۆ “لە بەهەشتەوە هات” یان “لە ئاسمانەوە هات” و مەبەستیان ئەو کەسە بێگانانەیە(بوونەوەری ئاسمانی) کە پێیان وایە بە بەکارهێنانی ئەندازیاری بۆماوەیی ژیانیان لەسەر زەوی دروست کردووە.
## سەرچاوە

پۆل:زمانی عیبری
پۆل:فریشتەکان
پۆل:خوا
خەڵاتی یاشین

**خەڵاتی یاشین** () خەڵاتێکی تۆپی پێیە کە ساڵانە لەلایەن *[[فرانس فوتبۆڵ]]* بە باشترین گۆڵپارێز دەدرێت.

خەڵاتەکە بە ناوی لێڤ یاشین گۆڵپارێزی پێشووی یەکێتی سۆڤیەت ناو نراوە، براوەی خەڵاتەکەش لەلایەن براوەی پێشووی تۆپی زێڕین ھەڵدەبژێردرێت لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ٢٠١٩ەوە.

## براوەکان
[وێنۆک|[ئەلیسۆن بێکەر|ئالیسۆن، براوەی خەڵاتی یەکەم]]

### بەپێی یاریزان

### بەپێی وڵات

### بەپێی یانە

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵاتەکانی فرانس فوتبۆڵ
پۆل:تۆپی زێڕین
خوداوەندی

[وێنۆک| سورەتی [ئیخلاس کە سیفاتەکانی یەکتاپەرستی لە ئیسلامدا لەخۆدەگرێت]]
خوداوەند (یان خوداوەند) بوونێکی سەروو سروشتی، ناماددی، سەروو سروشتییە کە مرۆڤ ڕێزی لێدەگرێت و دەیپەرستێت،مەسەلەی جیاوازی نێوان ئایینە جیاوازەکانە.

## زمان
لە لیسان ئەلعەرەب (خوداوەند)دا هات کە خوداوەند خودایە، و هەموو شتێک کە جگە لە ئەو دەپەرسترێت خوداوەندێکە لەگەڵ وەرگرەکەیدا، و هەموویان خودان.
هەموو شتێک کە مرۆڤ دەیپەرستێت پێی دەوترێت خودا، وەک موسا لە سورەت تەها ئایەتی ٩٧دا بە سامریەکەی وتووە سەبارەت بەو گوێدرێژەی کە بەنی ئیسرائیل دەیانپەرستن:
**وَانظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا سورەتی طه:97**
گوێدرێژ خودایە بۆ سامری چونکە دەیپەرستێت. وشەی (خوداوەند) بە شێوەی گشتی ئاماژە نیە بۆ خودای تاک و تەنها، بەڵکو ئاماژەیە بۆ هەموو ئەو شتانەی کە دەپەرسترێن.
## بیرو باوه‌ڕه‌ ئاینیه‌كان
خودا بەپێی بیروباوەڕی ئایینی شێوەی جیاواز وەردەگرێت، لە زۆرێک لە بیروباوەڕە سەرەتاییەکان و ئایینە بتپەرستەکاندا، خودا شێوەی مرۆڤێک، ئاژەڵێک، یان ڕەنگە شتە بێ گیانییەکان وەردەگرێت، بەڵام زۆرێک لە ئایینەکان بە تایبەت ئایینە یەکتاپەرستەکان ئەم بەرجەستەکردنە بە جۆرێک لە کوفر دەزانن، خودا زۆرجار نەمرە و نامرێت، خوداش زۆرجار خاوەنی کەسایەتی و هۆشیاری و وەدیهاتنە، ئەو کەسەیە کە کاروباری گەردوون و بەندەکان ئاراستە دەکات و ئەو کەسەیە کە مرۆڤەکان بۆ یارمەتی و هاوکاری ڕوویان تێدەکات.
## ئەفسانەی یۆنانی
لە ئەفسانەی یۆنانیدا، خوداوەندەکان زیاتر لە مرۆڤ دەچن، بەو پێیەی خاوەنی هەستن و هەستەکانیان وەک مرۆڤە.،گوناه دەکەن و خراپەکاری دەکەن و خۆشیان دەوێت، دەپەرستن، هاوسەرگیری دەکەن، لەدایک دەبن، دەمرن، وە وەک مرۆڤ لە یەکتر توڕە دەبن و زۆرجار توڕەیی لەگەڵ یەکتر تووشی سزادانیان دەکات لە شێوەی کارەساتێکی سروشتی وەک زریان و ڕەشەبا و باران و مانگگیراندا دەبێت.

جگە لە سروشت، خودا لە لەدایکبوونەوە تا مردن و تەنانەت دوای مردنیش کۆنترۆڵی ژیانی مرۆڤی هەیە.
## ئایینەکانی تر
ئایینەکانی تر وەک ئایینی ھیندوویزم و بودایی و فیرعەونی و زۆربەی ئایینە تاغوتەکان ئاماژە بەو خوداوەندە دەکەن کە دەسەڵاتی ڕەهای بەخشینی هەیە، واتە بەخشەری ژیان و بژێوی ژیانە.
## سەرچاوە

پۆل:ئایین
پۆل:خوداوەند
پەیمانی بەغدا

**پەیمانی بەغدا** یان **پەیمانی ناوەندی** یان **ھاوپەیمانی دامەزراوە ناوەندییەکان** یەکێکە لەو ھاوپەیمانییانەی لە سەردەمی جەنگی سارددا گەواھیدەر بوو، لە ٢٤ی شوباتی ١٩٥٥ دامەزرا بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە لایەنی کۆمۆنیستی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست پێکھاتبوو، شانبەشانی شانشینی یەکگرتوو، عێراق،تورکیا، ئێران، پاکستان.

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خاوەنی بیرۆکەی دامەزراندنی ئەم ھاوپەیمانییەیە، بەو پێیەی بەڵێنیدا ھاوکاری ئابووری و سەربازی پێشکەش بە ئەندامەکان بکات، بەڵام ڕاستەوخۆ بەشداریی تێدا نەکرد، بەڵکو بەریتانیای سپارد بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە. عێراق دوای لوتکەی عەرەبی پەیوەندی بەم ھاوپەیمانییەوە کرد و بەپێی ئەو ھاوپەیمانییە ڕێککەوتن لەسەر پەیمانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی کرا.

ئەم ھاوپەیمانییە بە یەکێک لە کەمترین ھاوپەیمانییەکان دادەنرێت کە لە قۆناغی جەنگی سارددا سەرکەوتوو نەبوون، بەو پێیەی عێراق لە کاتی ڕاگەیاندنی شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم لەو ھاوپەیمانییە کشایەوە، کە تیایدا دژی دەسەڵاتی پاشایەتی ھەڵگەڕاوە و ڕاگەیاندنی کۆماری عێراق وە .نووری سەعید ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە دامەزراندنی ئەم ھاوپەیمانییەدا، عەبدول کەریم قاسم ڕامیارییەکی بێلایەنی گرتەبەر و پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت دامەزراند و لەو ھاوپەیمانییە کشایەوە.

## ڕووداوەکان
* شوباتی ١٩٥٤: تورکیا پەیماننامەی ھاریکاری ھاوبەشی لەگەڵ پاکستان واژۆ کرد.
* ٢٤ی شوباتی ١٩٥٥: عێراق و تورکیا ڕێککەوتنێکی سەربازییان لە نێوانیاندا واژۆ کرد و دەستیان کرد بە بەکارھێنانی دەستەواژەی "پەیمانی بەغدا".  ئێران و پاکستان و شانشینی یەکگرتوو پەیوەندی بە پەیمانی بەغداوە دەکەن.
*ئازاری ١٩٥٩: دوای دامەزراندنی ڕژێمی نوێی کۆماری لە ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨، عێراق کشانەوەی خۆی لە ھاوپەیمانی ڕاگەیاند.
* ١٩ی ئابی ١٩٥٩: گۆڕینی ناوی ھاوپەیمانی لە (پەیمانی بەغدا-METO) بۆ ھاوپەیمانی دامەزراوە ناوەندییەکان (CENTO).
* ١٩٦٥: پاکستان ھەوڵیدا ھاوکاری ھاوپەیمانەکانی لە شەڕی دژی ھیندستان وەربگرێت، بۆیە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٠ی ئەیلول بڕیارنامەی ٢١١ی دەرکرد، ئەمریکا و شانشینی یەکگرتوویش پشتگیریان لە بڕیاری نەتەوە یەکگرتووەکان کرد بۆ بڕینی دابینکردنی چەک بۆ ھەردوو لایەنی شەڕکەرەکە.
* ١٩٧١: لەگەڵ ھەڵگیرسانی شەڕێکی نوێ لەگەڵ ھیندستان، پاکستان ھەوڵی دووبارە - بێھودە - بۆ وەرگرتنی یارمەتی ئەندامانی ھاوپەیمانی دەدات.  (ئەمریکا پشتیوانی سەربازی سنوورداری بۆ پاکستان کردووە، بەڵام لەژێر سەردێڕی ھاوپەیمانی دامەزراوە ناوەندییەکاندا نەبووە).
* ١٩٧٩: حکومەتی نوێی ئیسلامی لە ئێران ئەندامێتی خۆی لە ھاوپەیمانی دامەزراوە ناوەندییەکان کشایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٥٥
پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی سارد
پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا
پۆل:پەیماننامەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران
پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان بە بەشداریی عێراق
پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان بە بەشداریی پاکستان
مارتینیک

220x440px|وێنۆک|شوێنی مارتینیک، ناوچەی دەرەوەی فەرەنسا
**مارتینیک** () دوورگەیەکە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی دەریای کاریبی لە باکووری ترینیداد و تۆباگۆ، ڕووبەرەکەی ١١٢٨ کیلۆمەتر دووجایە وە ژمارەی دانیشتووانی ٣٩٨ ھەزار کەسە، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٥. بەشێکە لە گرووپی دوورگەکانی ئەنتیلی بچووک، ھەروەھا یەکێکە لەو بیست و شەش بەشە کە خاکی فەڕەنسا پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دوورگەکانی فەڕەنسا
پۆل:مارتینیک
پۆل:ھەرێمەکانی فەڕەنسا
پیرۆز

پیرۆز یان پیرۆزی بریتییە لە دۆخی گشتی شتێک کە بەڕێز و گەورەیە (پیرۆز لەلایەن تاکە ئایینییەکانەوە وەک ئەوەی کە هاوڕێی خودایە وەریدەگرێت) یان پیرۆزە (بە شایستەی ڕێز یان پەرستنی ڕۆحی دادەنرێت؛ ئیلهامبەخشی سەرسامی یان ڕێزگرتن لە نێو باوەڕدارانی کۆمەڵە بیرۆکەیەکی تایبەتی ڕۆحیدا)، لە زۆر بابەتیتردا شتەکان بە 'شەرەفمەند' یان 'پیرۆز' دادەنرێت ئەگەر بۆ مەبەستی ڕۆحی بەکاربهێنرێن وەک: پەرستن یان خزمەتکردن بە خوداوەندێک.

هەروەها دەتوانرێت ئەم زاراوایە لە چوارچێوەی ناڕۆحی یان نیمچە ڕۆحیدا بەکاربهێنرێت، هەندێک جار زاراوەی پیرۆز دەگەڕێتەوە بۆ کەسانێک (پیاوی بەڕێز) کە پیشەیەکی ئایینیی هەیە، (پەیامبەری بەڕێز) کە شوێنکەوتووانی ڕێزی لێدەگرن یان شتەکان (دەستەوارە پیرۆزەکان) یان (کاتەکان) وەک ڕۆژانی پیرۆز یاخوود (شوێنەکان) وەک شوێنی پیرۆز.
## سەرچاوە
* دورکهایم، ئیمیل (١٩١٥) فۆرمەکانی سەرەتایی ژیانی ئایینی. لەندەن: جۆرج ئالن و ئونوین (لە سەرەتادا ساڵی ١٩١٥ بڵاوکراوەتەوە، وەرگێڕانی ئینگلیزی ١٩١٥).
* ئیلیاد، میرسیا (١٩٥٧) پیرۆز و بێڕێزی: سروشتی ئایین. وەرگێڕانی لەلایەن ویلیارد ڕ. (نیویۆرک: هارکۆرت، برایس و وۆرلد).
* تۆماس جەی ئۆرد و مایکل لۆدال (٢٠٠٦) پیرۆزی پەیوەندیدار: وەڵامدانەوەی بانگەوازی خۆشەویستی. کانزاس سیتی، میزۆری: بیکۆن هیڵ
* پاڵز، دانیال (١٩٩٦) حەوت تیۆری ئایین. نیویۆرک: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد. ئەمریکی
* شارپ، ئێریک ج. (١٩٨٦) ئایینی بەراوردکاری: مێژوویەک، چاپی دووەم، (لەندەن: داکوۆرس،ساڵی ١٩٨٦ )

پۆل:ئایین
پۆل:کۆمەڵگا
پۆل:پیرۆز
پۆل:خوداوەند
پۆل:خوا
پۆل:زاراوە ئایینیەکان
کارناتاکا

**کارناتاکا** ویلایەتێکە لە کۆماری ھیندستان. ڕووبەرەکەی ٧٤ ھەزار و . لە سوریا گەورەترە بەڵام لە سەنیگال بچووکترە. لە جوگرافیای نەریتی ھیندستاندا بەشێکە لە ناوچەی باشوور. ٣١ قەزای ھەیە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٦١٫١ ملیۆن کەسە. وەزیری سەرەکی ئێستای ویلایەتەکە باساڤاراج بۆمای لە پارتی بەھاراتیا جاناتا (BJP)یە. بەنگالۆر پایتەختی ویلایەتی کارناتاکایە. ھەروەھا بە پایتەختی ئایتی ھیندستان ناسراوە. میسۆر، مانگالۆر، ھوبلی-دارواد، کالابورگی و ھۆسپێت شارە گەورەکانی تری کارناتاکان. شوێنەکانی بینین لە کارناتاکا بریتین لە بەنگالۆر، میسۆر، ھامپی، بیجاپور، بێلور/ھالێبید، شیڤامۆگا، ساناتی (یادگیر) وشراڤانابێلاگۆلا. باخچەی ڕوەکی لالباگ، بادامی و ئاوی جۆگ ھەندێک لە شوێنە گەشتیارییە ناسراوەکانی کارناتاکان. زمانی کەنەدا زمانی فەرمی ویلایەتەکەیە و دیارترین زمانە کە خەڵکی کارناتاکا قسەی پێدەکەن. ھەروەھا لە زمانەکانی کارانتاکا بە زمانی تیلوگو، تامیل، ماراتی، ھیندی و مالایالم قسە دەکرێن. زمانی کەنەدی وەک یەکێک لە زمانە فەرمییەکانی ھیندستان ڕاگەیەندراوە. زۆرترین ژمارەی خەڵاتی گنانپیتی بەدەستھێناوە - ٨، کە دەبەخشرێتە نووسەران.کارناتاکا لە ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ دەریای عەرەبی، لە باکووری ڕۆژاوای گۆا، لە باکوورەوە لەگەڵ ماھاراشترا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ تێلانگانا، لە ڕۆژھەڵاتەوە ئەندرە پرادێش، لە باشوورەوە لەگەڵ تامیل نادو و لە باشووری ڕۆژاوای کیرالا. لە ڕووی تۆپۆگرافییەوە، کارناتاکا لە کەنارەکانی دەریای عەرەبی، غاتەکانی ڕۆژاوا، فەلاتی دەکان و غاتەکانی ڕۆژھەڵات پێکدێت. مێژووی کارناتاکا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی سێیەمی پێش زایین. یەک لە دوای یەک کارگێڕانی بەتوانا لە ھۆیسالا و چالوکیا و فەرمانڕەوا بەھێزەکانی ڤیجایاناگارا، تا ھاتنی موغەکان لە سەدەی ١٧ و ئینگلیزەکان لە سەدەی ١٨ بەشدارییان کردووە لە تێکەڵکردنی کولتوور و میرات کە ھێندەی دەوڵەمەندە بە ھەمان شێوەی کۆن.

## ھێماکانی پارێزگاکانی کارناتاکا

پەڕگە:Coracias benghalensis -India -flying-8.jpg|باڵندەی پارێزگای کارناتاکا
پەڕگە:IndianElephant.jpg|ئاژەڵێکی پارێزگای کارناتاکا
پەڕگە:Sandal leaf.jpg|دارێکی پارێزگای کارناتاکا
پەڕگە:Indian Lotus (Nelumbo nucifera).jpg|گوڵی پارێزگای کارناتاکا


## سەرچاوەکان

پۆل:کارناتاکا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٦
نەمری

وێنۆک| کانیاوی ژیانی هەتاهەتایی لە شاری کلیڤلاند لە ویلایەتی ئۆهایۆ بە هێمای "مرۆڤ لە سەرووی مردنەوە هەڵدەستێت، دەستی بەرەو سەرەوە دەبات بۆ لای خودا و بەرەو ئاشتی" وەسف دەکرێت

**نەمری** یاخوود **ژیانی هەتاهەتایی** زاراوەیەکە گووزارشت لە ژیان دەکات لە شێوەی رۆحی یاخوود فیزیکی بۆ ماوەیەکی بێسنوور دیاری دەکات،

 ئەوە شێوازەک لە شێوەکانی ژیانی بێ کۆتا یاخوود بێ مردن جا ئەو ژیانە جەستەیی بێت یان مرۆڤ بێت  یاخوود نامرۆیی بێت یان ڕۆحی بێت بە جۆرێک لە نەمریی دادەنرێت،هەندێک لە قوتابخانە فەلسەفییەکان کە بانگەوازی نەمری دەکەن باوەڕیان بە توانای گەیشتن بە کەسێکی نەمر هەیە ئەویش لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە و گەڕانە زانستییەکانەوە، لە کاتێکدا زۆربەی ئایینەکان ئەم بیرۆکەیە ڕەتدەکەنەوە و پێیان وایە خودا تاکە نەمرە.

## سەرچاوە

پۆل:ئایین
پۆل:پزیشکی
پۆل:فەلسەفە
پۆل:ژیانی دوای مردن
پۆل:نەمریی
پۆل:نەمری
باوکانی کەنیسە

[وێنۆک| باوکانی کڵێسا مینیاتورێکی سەدەی ١١ی [کیڤان ڕوس لە کتێبی هەمەجۆریی سڤیاتۆسلاڤ]]
باوکانی کەنیسەکە زاراوەیەکە بۆ کۆمەڵێک قەشە یان کەسایەتی مەسیحی گەورە کە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر عەقیدەی و مێژووی ئایینی مەسیحی بەجێهێشتووە، بەتایبەتی لە پێنج سەدەی یەکەمدا. ئەوان شانازییان پێدەکرێت کە هێڵکارییەکانی پێکهاتەی عەقیدەی و ڕێکخراوەیی و پاستوراڵی کڵێساکەیان داڕشتووە. 
## زاراوەی باوکان
### لە کتێبی پیرۆز
وشەی "باوک" لە کتێبی پیرۆزدا بەکارهاتووە بۆ قسەکردن لەسەر نەوەی یەکەمی باوەڕداران لە پەیمانی کۆن، بۆیە بە یەهۆڤا ناونرا "خودای باوکان" (دەرچوون ٣: ١٥)، هەروەها وشەی "باوکەکان" بەکارهێنرا بۆ مامۆستایان و پێغەمبەرانی جولەکەکان کە لە پلەی باوکدا بوون بۆ شوێنکەوتووانیان (کوڕی پێغەمبەران) (١ پاشاکان ٢٠:٣٥).

سەبارەت بە پەیمانی نوێ، بۆمان دەردەکەوێت کە پۆڵسی نێردراوی خودا وشەکە بەکاردەهێنێت بۆ وەسفکردنی (پەیوەندیەک بە باوەڕ).

### لە سەدەکانی یەکەمی ئایینی مەسیحیدا
زاراوەی باوک بۆ قسەکردن لەسەر قەشەکانی کڵێسا لە سەرەتای ئایینی مەسیحییەوە بەکارهاتووە، لەوێدا دەبینین کە بتپەرستەکان نازناوی (پۆلیکارپی) قەشەی ئیزمیر بە (مامۆستا ئاسیا و باوکی مەسیحییەکان) ناودەبرد بە هەمان شێوە مەسیحییەکانی لیۆن و ڤیەنا لە ساڵی ١٧٧ی زایینی باسی قەشەی ڕۆمایان کردووە کە ئەلوتێریس (باوک) بووە. دواتر ناونانی پاپا یان پیاوسالار گۆڕدرا بۆ نازناوێک کە دەدرا بە قەشەکانی کورسییە گەورەکانی مەسیحی، ئەوانیش کورسی ڕۆما و قوستەنتینیە و ئەنتیکیا و ئەسکەندەریە و قودس بوو.
## بەکارهێنانی ئایدیۆلۆژیای زاراوە
لە ناو ئەو ناکۆکی و ناکۆکییە تیۆلۆژی و عەقیدەیانەی کە لە سەدەی چوارەم و پێنجەمدا لەسەر گۆڕەپانی مەسیحییەکان سەریان هەڵدا، پیاوانی ئایینی ئەو قەشانەی کە لە بناغەکانی ئایینی مەسیحی لایان نەدا لە بۆچوونی ئۆرتۆدۆکس تێگەیشتن، بەو پێیەی ئەم وشەیە بە تایبەتی بۆ وەسفکردنی قەشەکان کە لە ئەنجومەنی نیقایا لە ساڵی ٣٢٥ی زایینیدا ئەو عەقیدەیەیان پێناسە کرد.

ئۆگستین ئەو یاسایە سەرەکیانەی ڕوونکردەوە کە ڕەوایەتی پەروەردەی باوک دیاری دەکەن، “دەبێت فێرکارییەکانی لەگەڵ ئەوەی کە کتێبی پیرۆز دەیڵێت وەک ئەوەی کەنیسەی لێ تێگەیشتوون” بگونجێت” و لە درێژەدا دەڵێت “باوکەکان تەنها ئەو شتانە فێری کڵێسا دەکەن کە لێی فێربوون ." ئەو دیدگای ئۆگستین لە سەدەی پێنجەمدا بلوری بوو و گرنگترین تایبەتمەندی باوکی کەنیسەکە بریتی بوو لە: یەکپارچەیی باوەڕەکەی، ڕەفتارەکانی لە نزیکبوونەوەی پیرۆزی، چێژوەرگرتن لە متمانەپێکراوی کەنیسە و سەربەخۆیی بە نەوەی کۆن. لقێکی تایبەتی ئیلاهیات هەیە کە بە پاتریستیک ناسراوە.
## سەرچاوە

پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١ەم
غەیبەت

**غەیبەت** یان **پاش ملە**، بریتییە لە باسکردنی کەسێک لەوەی کە ڕقی لێیەتی لەو عەیبانەی کە لەکاتی نەبوونیدا باس دەکرێن، بە شێوەی زارەکی، یان بە ئاماژە، یان لاساییکردنەوە و ڕەوشتێکە ئیسلام حەرامی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق
پۆل:گوناھ
پتر پاڤێل

**پتر پاڤێل**، سیاسەتمەدار و جەنەڕاڵی پێشووی سوپای چیکە و سەرۆک کۆماری چیکە. پێشتر لە ساڵی ٢٠١٥ تا ٢٠١٨ وەک سەرۆکی لیژنەی سەربازی ناتۆ کاری کردووە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٢ تا ٢٠١٥ وەک سەرۆکی ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی چیک بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن
دەیڤید ساسۆن

**دەیڤید ساسۆن** (تشرینی یەکەمی ١٧٩٢ – ٧ی تشرینی دووەمی ١٨٦٤) لە نێوان ساڵانی ١٨١٧ بۆ ١٨٢٩ گەنجینەی بەغدا بووە، دوای ئەوەی جوولەکەکانی بەغدادی کۆچیان کرد بۆ ئەوێ، بووە سەرکردەی کۆمەڵگەی جوولەکە لە شاری مومبای.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٢
پۆل:مردووانی ١٨٦٤
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:خێزانی ساسۆن
شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس

**شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس** دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی برۆنزی لە ناوچەکانی باکووری ڕۆژئاوای باشووری ئاسیا, و لە ساڵی ٣٣٠٠ پ.ز ١٣٠٠ پ.ز بەردەوام بوو، و گەیشتە گەشەی تەواوی خۆی لە ماوەی نێوان ٢٦٠٠ پ.ز تا ١٩٠٠ پێش زایین.    شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس، لەگەڵ شارستانیەتی میسری کۆن و شارستانیەتی مێزۆپۆتامیا، یەکێک بوو لە سێ شارستانییەتە سەرەتاییەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیک و باشووری ئاسیا، ھەروەھا یەکێک بوو لە سێ شارستانییەتە بەربڵاوەکان، بەو پێیەی شوێنەکەی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستانەوە درێژبووەوە، بە ناوچەیەکی فراوانی پاکستاندا تێدەپەڕێت، و تەنانەت لە ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژئاوای ھیندستان. شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس لە حەوزی ڕووباری ئیندوسدا گەشەی کرد، کە ئاوەکانی بەسەر پاکستاندا دەڕژێت و بە درێژایی تۆڕێکی ڕووباری ھەمیشەیی، کە زیاتر لە بای وەرزی خۆراکیان پێدەدرا، کە ڕۆژێک لە نزیک بای وەرزی غاغار-ھاکرا لە باکووری ڕۆژئاوای ھیندستان و ڕۆژھەڵاتی پاکستان دەڕژا.

شارەکانی شارستانیەت ناوبانگی دەرکرد بەھۆی پلاندانانی شارەکانیان، خانووی دروستکراو لە خشتی ئەدۆب، سیستەمی ئاوەڕۆی پێشکەوتوو، تۆڕی دابینکردنی ئاو، کۆی بینای گەورەی نانشین، و تەکنیکە نوێیەکان لە پیشەسازی دەستی (بەرھەمی کارنێلی، نەخشاندنی مۆر) و لە کانزاسازی (مس و بڕۆنز و فیشەک و تەنەکە). زۆر ئەگەری ئەوە ھەیە کە شارە گەورەکانی مۆھینجۆ دارۆ و ھاراپا گەشەیان کردبێت و لە نێوان ٣٠ بۆ ٦٠ ھەزار تاکدا نیشتەجێ بووبن، و شارستانیەتەکە خۆی لە سەردەمی گەشەسەندنیدا ڕەنگە لە نێوان یەک بۆ پێنج میلیۆن کەسدا نیشتەجێ بووبێت. ڕەنگە وشکبوونەوەی وردە وردەی خاکی ناوچەکە لە ماوەی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین ھاندەرێکی سەرەتایی بووبێت بۆ فراوانی شارستانییەکە، بەڵام لە کۆتاییدا، نەبوونی ئاو ھۆکارێکی بەس بوو بۆ لەناوچوونی شارستانیەتەکە، و بۆ بڵاوبوونەوەی دانیشتووانەکەی بەرەو ڕۆژھەڵات.
## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی سیند