شەڤدین

شەڤدین (بە کوردیی باکووری: Şevdîn، بە ئینگلیزی: Shevdin) ناوی بەرەبابێکی گەورەی کوردیە کە ئێستا بەشێکە لە هۆزی باڵەک، لە سەردەمی عەلی ئاغای ڕایات لەڕێگای هەوپەیمانێتیەوە چۆتە بەرەی هۆزی باڵەک لەدژی دوژمنانی کوردستان.
شەڤدین ناوی ئەو باوە گەورەیەیە کە بەرەبابەکەی دامەزراندووە و ھەر خۆیان بە نەوەی ئەو دادەنێن، شەڤدین ناوێکی بادینیە و زیاتر لە ناوچەکانی بادینان و باکووری کوردستان بەناوبانگە، شەڤدین بە ناوی ناوچەیەک کراوەتەوە کە لە باکووری کوردستان   هەیە و سەر بە پارێزگای (چەولیك)ە وە پێشتر ناوی شێوەزوور بووە، لە شانە شاخاوییەکانی باکووری کوردستان، لە ڕۆژئاوای زێی گەورە، خاکێک هەڵکەوتووە کە سەردەمانێک ناوێکی دیکەی هەبوو. پێش ئەوەی ناوی شەڤدین بن، ئەم ناوچەیە بە شێوەزوور ناسرابوو، ناوێک کە ئێستا لە تۆمارە فەرمییەکان لەبیرکراوە بەڵام هێشتا بە هێمنی لە دڵ و یادەوەرییەکانی ئەو کەسانەدا زیندووە کە سەر بەو ناوچەیەن. شێوەزوور تەنیا شوێنێک نەبوو؛ سەرەتای گەلێک بوو، ئەو خاکەی کە هۆزی بەرەبابی شەڤدینی تێیدا لەدایک بووە، ناسنامەکەی تێیدا ڕەگی داکوتاوە و چیرۆکەکەیان دەستی بە گێڕانەوە کردووە. ئەو کتێبەی باسی شێوەزوور و شەڤدین دەکات، بەڵگەیەکی مێژووییە لەسەر ئەو ڕاستیەی کە شێوەزوور ناوچەیەک بووە لە دەورووبەری قەزای مێرگەسۆر و زێی گەورە، کە ئەوکات سەر بە ناوچەی زێبار بوون، بەڵام ئێستا بەشێکن لە دەڤەری بارزان، ئەو بەرەبابە لەوێ سەری هەڵداوە و تاوەکو ئێستاش ئەو ناوە بەکاردێنن بۆخۆیان، بەڵام جگە لەوەی کە لەوێ سەری هەڵدابێت، چەندین سەدە لەو ناوچەیە ژیاون و مەڕ و ماڵاتیان بەخێوکردووە و بژێوی ژیانیان لەسەر کشتوکاڵ بووە، شەڤدینیەکان لە ناوجەکانی: شرێ، ئیروان، ئەلکێ، سەکۆی سەروو، تایبەت لە دەوروبەری شانەدەر و ئەو دۆڵانەی بەرەو گۆرەتوو و مەلاسوار دەچن، سەدان ساڵ لەو ناوچەیە ماونەتەوە ژیانیانکردووە.  وێنۆک|گوندی ناوەندەی ناوچەی شێوەزوور - دەڤەری باڵەکایەتیبەپێی بەڵگەنامە جیهانیەکان، شێوەزوور جگە لە ناوچەی باڵەکایەتی، پێشتر لە زێبار و چەولیک هەبووە، بەڵام بەهۆی ڕوودانی زۆرتین شەڕ و کارەسات و ڕووداو لەو ناوچەیەی کوردستان، ناوەکانی گۆڕاوە.

شەڤدینیەکان ئێستا لە سێ پارچەی کوردستان نیشتەجێن (باکوور، باشوور، ڕۆژهەڵات)، زمانی باب و باپیرانیان کورمانجیە، شەڤدینیەکان زیاتر کاری شوانی و کشتوکاڵ دەکەن، تاوەکو ئێستاش وازیان لە بەخێوکردنی بزن و مەڕ و کشتوکاڵکردن نەهێناوە، ئەو تیرەیە زیاتر کوێستان و ناوچە شاخاویەکان دەژین. 
وێنۆک|وێنەیەکی دەگمەن و مێژوویی کوردستان عەلی ئاغای ڕایات (سەرۆکی بەرەبابی شەڤدین لە سەدەی ١٩ و ٢٠. له ڕاستەوە: حاجی شێخ عەلائەددین حوسەینی نەقشبەندی، عەلی ئاغای ڕایات، مام شێخ عوبەیدوڵڵای زینوێ و ڕاوەستاو له ڕاستەوە: شێخ عەبدوڵڵا، شێخ عەبدولقادر، سەید مارف، حاجی شێخ سەیید تەها شەهابەددین کەماڵیزادەی نەقشبەندی و مەلا یۆسف
هەر وەک لە کتێبی *AŞİRET DERSİM (DERSİM AŞİRETLERİ) SEYFİ CENGİZ* لە لاپەڕە ٥٨ باسی شەڤدینیەکان کراوە و ناوی شەڤدین لەناو لیستی هۆزە کوردیەکانە لە ناوچەی دێرسیم.  کە هەندێک لەو بەرەبابە لەو ناوچەیەش بوونیان هەیە تاوەکو ئێستاش.  

ناوی شەڤدین لەناو دڵی شێوەزووردا لەدایک بووە، بەو پێیەی ئەو کەسانەی کە هەمیشە سەر بەو خاکە بوون، بە پەیوەندییان بەو خاکەوە ناسران. بە تێپەڕبوونی کات وشەی شەڤدین نەک تەنها ناوی گەلێک بەڵکو بۆ خودی شوێنەکە. ئەوەی ڕۆژێک شێوەزوور بوو، شانە جوگرافییەکە، بوو بە شەڤدین - ناسنامەی خێڵەکی ئێستا کە ئەوەندە پەیوەندیان نزیکە لەگەڵ شاخەکاندا کە ناتواندرێ لێیان جیا بکرێتەوە. ئەمە تەنیا گۆڕینی ناو نەبوو؛ پەرەسەندنی سروشتی یادەوەری بوو، تێکەڵبوونی شوێن و مرۆڤەکان بوو بۆ یەک ناسنامەی هەمیشەیی. 

بەڵام ئەم گۆڕانکارییە بەبێ سەختی و ماندووبوون ڕووی نەدا، زۆرێک لە شەڤدینیەکان زێدی باوباپیرانیان بەجێهێشت و بەرەو باشوور ڕۆیشتن، بەسەر بەرزایی و ڕووبارەکاندا، لە کۆتاییدا لە ناوچەکانی ئێستای هەرێمی کوردستان نیشتەجێبوون، هەندێکیشیان ئێستا لە ئێرانن، سەرەتا لە دەورووبەری مێرگەسۆر نیشتەجێبوون کە پێیدەگوترا دەڤەری زێباری کۆن، پاشان کۆچیانکرد بەرەو کوێستانەکانی ئێستای باڵەکایەتی، لەوێ ڕەگ و ڕیشەیان داکوتی و هەندێکیشیان چوون بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان و تاوەکو ئێستاش ماون، لەوێ لە گوندی زێوکە نیشتەجێن.  

لەبارەی چۆنیەتی ھاتنی شەڤدینیەکان بۆ ناوچەی باڵەکایەتی ئیدموند لیچ کە ئەفسەرێکی بەریتانیە دەربارەی شەڤدینییەکان نوسیویەتی و باسی کردووە، لە کتێبی (Social And Economic Organisation Of The Rowanduz Kurds) باسی کردووە کە ئەم تیرەیە لەکوێوەھاتوون، دەڵێت عەلی ئاغای ڕایات کە باسی ڕەچەڵەکی خۆی بۆ دەکردم دەیگوت: شەڤدین چەندین پشت بەر لە ئێستا ژیاوە و ئەوکات خۆی و خانەوادەکەی لە باکووری کوردستان ژیاون، پاشان هاتوون بۆ ناوجەکانی بادینان و بەدوای زەوی باشتر گەڕاون و بۆ ڕۆژھەڵات کۆچیان کردووە، بەشێکی بەرەبابی شەڤدینی کەوتۆتە ڕۆھەڵاتی کوردستان و گوندی (زێوکە)یان ئاوەدانکردۆتەوە، بەرەبابی شەڤدینیش سێ لقیان لێدەبێتەوە ئەوانیش جقادر ئاغا، کاکە حەسەنی، حەمەدی بابەکر ئاغا) ئەوانە بابەگەورەی تیرەکانن.   
وێنۆک|ناوچەی شەڤدینان - لە راستەوە: (سەید مستەفای بنەکاولی)، (ملازم عەزیزی فڕۆکەوان)، (ملازم عبدالرحمن کەمیل)، (مام عزەت سلێمان بەگ)، (مام مینەی عەلی ئاغای رایەتی - سەرۆک عەشیرەتی باڵەک و تیرەی شەڤدینی)، (خاڵ ئەحمەد ئاغای مێرگەسۆری - سەرۆک عەشیرەتی شێروانی)
شەڤدینیەکان لەگەڵ سوورچیەکان و مێرگەسۆریەکان خزمایەتیان هەیە، چونکە ماوەیەک لە مێرگەسۆر و ناوچەکانی دەورووبەری زێی گەورە و ناوچەی سوورچیەکان نیشتەجێبوون، پاشان کۆچیانکرد بەرەو ڕایات و ڕواندز و باڵەکایەتی ئێستا.  

عەلی ئاغای رایات زانیاری زیاتری نەداوە بەو کەسانەی هاتوونە لای و پرسیویانە، لەوانەیە ئەوەش هۆکارێک یان نهێنیەکی لەپشتبێت بۆ ئەوکات کە نەیویستووە بیدرکێنێت، بەڵام لە تۆمارە مێژووییەکان و بەپێیی سەرچاوەکان دەریدەخات کە شەڤدینیەکان لە ناوچەی بادینانەوە هاتوون. 

شەڤدینییەکان لەکۆنەوە لە کوێستانەکانی باڵەکایەتی ژیاون و خاوەنی زەوییەکانی دەورووبەری چۆمانن کە بەشێکیان پێکدێن لە: دەربەند، ڕایات، شۆرە، ناوەندە، گوندەژۆر، گەلەژێر، ئالانە، دۆڵەبۆن… ھتد) کە سەدان لەو ناوچەیە نیشتەجێن و خاوەنی زەویەکانن، تەمەندی بەرەبابی شەڤدین زیاترە لە ٦٠٠ ساڵ، کا تا ئەمڕۆش ھەر شوێنی خۆیانن، بەھۆی ئەوەی کە لە کۆنەوە لە ناوچەکانی بادینانەوە سەریان ھەڵداوە، تا ئێستاش زمانی ئاخاوتنیان کورمانجی و سۆرانی تێکەڵ بەیەک دەکەن، بەڵام لەگەڵ زاڵبوونی میرنشینی سۆران بەسەر ئەو ناوچەیە، کاریگەری زمانەوانی زۆری ھەبوو بۆیان، بەڵام نەیانهێشتووە وشەی شێوەزوور و شەڤدین لەبیربکرێن.    

## زانیاری دەربارەی شەڤدین و شێوەزوور
شەڤدینیەکان (شێوەزووریەکان) بەشێکیان لە دامێنی چیای هەڵگورد و چیخی دەرێ دەژین، بەشێکیان لە هەولێری پایتەختی کوردستان نیشتەجێن، هەندێکیشیان لە باکووری کوردستانن لە ناوچەی دێرسیم و ناوچەی شەڤدین لە پارێزگای چەولیک، بەشێکی تریان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانن و گوندێکیان هەیە بە ناوی زێوکە.
وێنۆک|ئەو ناوچەیەی بەرەبابی شەڤدین نیشتەجێبوون کە بە دەڤەری زێباری کۆن بەناوبانگبوو پێشتر.

**سەرکوتکردنی ناسنامەی شەڤدینان:** ئەندامانی تیرە و بەرەبابی شەڤدینی نەدەوێران بڵێن ئێمە شەڤدینین، چونکە گرژی و ململانێیەکی توند هەبوو لەناوخۆی هۆزی باڵەک، کاتێک ئیدمۆند لیچ لە شێوەزووریەکان (شەڤدینیەکان) دەپرسێت ئێوە چ هۆزێکن یان تیرەیەکن، زۆر بە ترس و شەرمەوە و بە دەنگێکی نزم دەڵێن ئێمە شەڤدینین، لەژێر ترس و ناخۆشی و گەمارۆکانەوە هێشتا وازیان لە ناوی شەڤدین نەهێناوە و شانازیان کردووە کە نەوەی ئەون.  لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ و سەرەتاکانی سەدەی ٢٠ ململانێیەکی توند هەبوو لە نێوان سەرۆک هۆز و ئاغاکانی باڵەک، عەلی ئاغای ڕایات یەک ئامانجی هەبوو، ئەویش ئەوەبوو کە شەڤدینیەکان وەک هۆزێکی سەربەخۆ بناسێنێت، نەیدەویست جگە لە شەڤدینیەکان کەسی تر نیشتەجێبێت لەسەر زەوی و کوێستانەکانیان.

بۆیە بەگوێرەی کارەکانی **عەلی ئاغای ڕایات** (سەرۆکی شێوەزووریەکان)، مەبەستی ئەوەبووە هەموو شێوەزووریەک لەدوای ناوی خۆی ووشەی شەڤدینی بەکاربێنێت، بۆ ئەوەی پارێزگاری لە ناسنامەی سەرەکی خۆیان بکەن، نەک بە گوند یان ناوچە خۆیان بناسێنن. 

## گوندەکانی بەرەبابی شەڤدین (شێوەزوور)
بەرەبابی شەڤدین لەکۆنەوە خاوەنی چەندین گوندە و موڵکی تایبەتی بەرەبابەکەن و هەر کەسە و خاوەنی زەوی تایبەت بەخۆیەتی، ئەوەش بەشێک لە گوندەکانی بەرەبابی شەڤدین لە دەڤەری باڵەکایەتی.

**بەرەبابی شەڤدین (شێوەزووری) دابەشبوون بەسەر ئەم گوندانە:** ڕایات، دەربەند، ناوەندە، شۆرە، گەلەژێر، ذۆلەبۆن.

**گوندەکانی ناوچەی شێوەزووری لە چۆمان:** ڕایات، دەربەند، ناوەندە، شۆرە، گوندەژۆر، گەلەژێر، ئالانە، ذۆلەبۆن، کۆنەخانان، دێڵزە، وەردە، ڕەشەهەرمێیان.

**تێبینی دەربارەی گوندەکان:** هەندێک گوندی تر هەن بەڵام تاوەکو ئێستا هیچ سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراوی مێژوویی بەردەست نیە کە پشتڕاستی بکاتەوە، ئەگەر سەرچاوەی باوەڕپێکراو هەیە تکایە ئاماژەی پێبکەن، جگە لەمەش گوندەژۆریەکان سەر بە تیرەیەکی سوورچیەکانی بادینانن بەڵام بەهۆی تێکەڵبوونیان لەگەڵ شێوەزووریەکان ئێستا بە شێوەزووری هەژمار دەکرێن.

چونکە بەرەبابی شێوەزووری (شەڤدین) دابەشبووە بەسەر سێ لق: (قادر ئاغا، کاکە حەسەنی، حەمەدی بابەکر ئاغا) کە هەرسێکیان شەڤدینین و یەک بەرەبابن، ئینجا دابەشبوون بەسەر گوندەکانی دەورووبەری ڕایات و چۆمانی ئێستا.

لێرەدا پێویست بە باسکردنی هەموو جۆرە زانیاریەکی تایبەت بە بنەماڵەکان و شوێنی سەرەکیان ناکات، بە هۆکاری تێکنەچوونی پەیوەندی کۆمەڵایەتی ناوخۆیی و دەرەکی، بۆیە بەپێویست زاندرا تەنها بە گشتی باسبکرێت.

شەڤدینیەکان (شێوەزووریەکان) بەشێکیان لە پارێزگای هەولێر نیشتەجێن لە ناوچەکانی: پیرمام، هەریر، هەولێری نوێ، پیرزین، کەسنەزان، هتد.

هۆکاری بڵاوبوونەوەیان لەو ناوچانە ئەوەیە کاتێک ناوچەکانیان تێکدرا لە شەڕی عێڕاق و ئێران، شەڤدینیەکان و شێروانیەکان و مزوریەکان لە هەریر لە دەڤەری سورچیان نیشتەجێبوون، پاشان هەندێکیان نەگەڕانەوە زێدی خۆیان و هاتن بۆ هەولێری پایتەخت, بەشێکیشیان چوون بۆ دەڤەری بادینان.

**بەکارهێنانی ناوی گوند:** ڕایاتی، ناوەندی، گوندەژۆری، گەلەژێری، شۆرەیی، ئالانی، دەربەندی، خەلانی، دۆڵەبەنی (دۆڵەبۆنی).

## داستانى قەڵا (قشڵە)ى رایات لە ناوچەی شێوەزووری ئێستا
قشڵەى ڕایات قەڵایەکى سەخت و پتەو بوو لە سەردەمى پاشایەتى بنیاد نرابوو، وەک بەشێک لە پلانى حکومەت بۆ دەست ڕۆیشتن بەسەر ناوچەکەدا دیوارەکانى بە بەرد و چیمەنتۆ زۆر توکمە و قایم دروست کرابوون، بە جۆرێک گەورە و فراوان بوو جێگاى فەوجێکى سەربازى لێ دەبووە، لە دوو نهۆم و دوو بەشى سەرەکى پێکهاتبوو و چەندین ژووریان لەخۆ گرتبوو، دەرگاى سەرەکى قەڵاکە ڕووى لە ڕۆژئاوا بوو تەواوى دەوروبەرى چۆلەوانى بوو، کەوتبووە نێوان گوندەکانى خەلان و ڕایات و باوەکراوە لە دەڤەرى باڵەکایەتى.  

لە ٣ى حوزەیرانى ١٩٦٢ پڕیشکى شۆڕشی ئەیلوول گەیشتە دەڤەرى باڵەکایەتى و هێزى پێشمەرگە بە سەرپەرشتى ڕاستەوخۆى ڕێبەرى شۆڕش مەلا مستەفا بارزانی ڕووی لە ناحیەى گەڵاڵەى کرد بە مەبەستى ئازادکردنی، هێزى پۆلیسى ناحیە ویستى بەرگریان هەبوو و خۆیان بەدەستەوە نەدا، لەو کاتەدا بارزانى لە ماکۆسان چاودێری شەڕەکەى دەکرد، لە ڕێگاى نامەیەک بەڕێوەبەرى ناحیەى ئاگادار کردەوە کە خۆیان ڕادەستى هێزى پێشمەرگە بکەن بۆ ئەوى شەڕەکە بێ خوێنڕشتن کۆتایی پێ بێت، شەوى ٣ لەسەر٤ی مانگی حوزه‌یرانی ١٩٦٢ سەنگەرێکى هێزى پۆلیس خۆیان دا بەدەستەوە، بەڵام بەڕێوەبەرى ناحیە و سریەیەکى پۆلیس و کاربەدەستانى ناحیە و هەموو ئەوانەى خۆیان بە دڵسۆزى حکومەتى عەبدولکەریم قاسم (١٩٥٨-١٩٦٣) دەزانى بە خێزانەوە و بە نهێنى پەنایان بردە بەر قەڵاى ڕایات، لە کاتێکدا فڕۆکە جەنگییەکانى دەوڵەتیش لە بەیانی تا ئێوارە بەردەوام بۆردومانى هێزى پێشمەرگەیان دەکرد. 

ژمارەیەکى زۆرى پۆلیس لە قەڵاکەدا بوون کە بەرپرسەکەیان کوردێک بوو بەناوى کەریم خۆرانى، بەڵام کاتێک بەڕێوەبەرى ناحیە کە عەرەبێک بوو و زمانى کوردى نەدەزانى گەیشتە ناو قەڵا و بوو بە فەرماندە و بەرپرسى یەکەم. لە ٤ى حوزەیرانى ١٩٦٢ هێزی پێشمەرگە بە فەرماندەیی حاجى بێرۆخى و عەریف یاسین و مەحمود کاوانى و مستەفا نێروەیی و حەسەن خاڵ هەمزە و ئەحمەد مستێ و عومەر دەبابە لەگەڵ چەند ھێزێکى خێلەکى گەمارۆى قەڵاى ڕایاتیان دا.

هێزی پێشمەرگە هەوڵى دەدا لە ڕێگەى تەقەکردن پۆلیسەکان بترسێنن و ناچاربکرێن تاکو خۆیان بەدەستەوە بدەن، بەڵام گەمارۆدراوان ڕەتییان کردەوە خۆیان ڕادەست بکەن و کەوتنە بەربەرەکانێ و بە بێتەل داواى یارمەتیان لە حکومەت کرد، پێشمەرگەش ئاگادارى هەموو بروسکەکانی حکومەت بوو کە گەمارۆدراوان داواى یارمەتی دەکەن و حکومەتیش لە وڵامییان داوای بەرگری و ڕزگارکردنیان دەکرد و بەرداوامیش بوون لە بەرگریکردن، هەندێک لە بروسکەکان ڕاستەوخۆ ئاراستەى عه‌بدولکەریم قاسم سەرۆک وەزیرانى  ئه‌و كاته‌ی عێراقى دەکران.

حكومه‌تی ئه‌و كاته‌ی عێراق بە فڕۆکەى جەنگییەوە بەردەوام بۆردومانی کوێرانەى هێزەکانى پێشمەرگەی دەکرد بەڵام هیچ زیانى بە پێشمەرگەی نەگەیاند، جگە لەوەش هەندێ جار  فڕۆکە بە چەتر (تۆڕ) ئازووقە و فیشەک و کەلوپەلى پێویستیان بۆ گەمارۆدراوان هەڵدەدایە خوارەوە، ژماریەکى کەم لە چەترەکان گەیشتە دەستیان و چەترەکانى دیکە هەموویان کەوتنە دەستى پێشمەرگە، دواى دوو هەفتەى گەمارۆدانی قەڵاکە، هێزێکى سوپاى عێراق بە فەرماندەی عەقید وەهبى کە لە فەوجى سێی لیواى سێ پێکهاتبوو، لە ڕواندزەوە بە ڕێگاى بەرسیرین بەرەو ڕایات کەوتە ڕێ بۆ شکاندنى گەمارۆکە و ڕزگارکردنى گەمارۆدراوان.

هێزێکى پێشمەرگە بە فەرماندەی مەحمود کاوانى و حارس بێدارونى لە کۆسپى سپی و کۆسپى ڕۆڵە و پردى حافیز ڕێگایان لە سوپاى عێراق گرت و ڕووبەڕوویان بوونەوە، شەڕیکى قوڕس لە نێوانیاندا ڕوویدا، لە ئەنجامدا ئەو فەوجەى سوپاى عێراق بە تەواوى لەناو چوو، بەشێک لە سەربازانیان کوژران و بەشێکیشیان بریندار بوون و هەندێکیشیان بەدیل گیران. لەم شەڕەدا بۆ حکومەتى عێراق دەرکەوت کە هیوایەک نەماوە بتوانێ لەم ڕێگەیەوە خۆى بگەیەنێتە ڕایات و گەمارۆى سەر قەڵاکە بشکێنێ، بەڵکو پەنای بردە بەر ڕیگایەکى دیکە ئەویش بەکارهێنانى چەکدارانى بەکرێگیراو  کە لە چیاى هەڵگورد بەرامبەر ڕایات لە دواوە لەناكاو هێرش بکەنە سەر پێشمەرگە و هەوڵى کردنەوەى گەمارۆیەکە بدەن.

دیارە بۆ جێبەجێکردنى ئەو پلانە کۆمەڵێک لە بەکرێگیراوان لە پشت چیاى هەڵگورد پیلانی هێرش کردنیان هەبوو، بەڵام كاتێك  بارزانى هەواڵەکەى بیست و بە پلانەکەى زانى، کارى گەمارۆى قەڵاى بە عەلى عەسکەرى سپارد و خۆى بۆ پووچەڵکردنەوەى ئەم هەوڵەى حکومەت ئامادە کرد، لەگەڵ هێزێکى پێشمەرگە بە ماوەیەکى کەم گەیشتە سەریان، لە ٢٧ى حوزەیرانى ١٩٦٢ لە ناوچەى چیغەدەرى و دۆل و مەیدان و هۆڕنى باڵەکیان ڕووبەڕوویان بوویەوە، دواى  شەڕێکى گەرم کە ماوه‌ی سێ ڕۆژى خایاند پەرت و بڵاوى کردن و کەوتە دوایان، هەندێکیان لە سنوور ئاودیو بوون و چوونە ناو خاکى ئێران و هەندێکی دیکەشیان خۆیان خزاندە ناو شیو و دۆڵەکانى ناوچەى لۆلان، بەم شێوەیە هەوڵی دووەمى حکومەتى عێراق بۆ تێکشکاندنى گەمارۆیەکە شکستى هێنا.

دواى ئەوەى پێشمەرگە هەموو هەوڵێکى خۆبەدەستەودانى گەمارۆدراوانى دا و هەوڵەکانیان بێ سوود بوو بۆیە لە ڕۆژى ١٠ى حوزەیرانى ١٩٦٢ بە فەرمانى بارزانى دەستکرا بە لێدانى تونێلێک بۆ ناو قەڵاکە، لەلایەن ١٦ پێشمەرگە و دوو وەستاى کارێزهەڵکەنى ڕۆژهەڵاتى کە ئەوانیش پێشمەرگە بوون بە پاچ (تەور)، قولینگ، باریە (نوێڵ)، خاکەناز، تورەکە و گونیە دەستکرا بە لێدانى تونێلەکە لە دوورى ٣٥٠ مەترەوە لەناو چاڵێکەوە لە ڕۆژهەڵاتى قەڵا بەرەو یەکەم قوللەى قەڵا، بەبێ یارمەتى تەکنیکى و ئەندازیارى خۆماڵى یان بیانى، ناوە ناوە کونێکیان تێدەکردەوە و نیشانەیەکى سووریان بەرز دەکردەوە تاوەکو بزانن کە چەندى ماوە تا دەگەنە قەڵا، لەماوەى ٣٢ ڕۆژدا دەمى تونێلەکە گەیشتە بەردەم یەکەم قوللەى قەڵاکە لە دەرەوەى ژێر دیوارە بەردینەکانى.

نیشانە سوورەکان و دەنگى پاچ و پێمەڕە ترسێکى زۆریان خستە دڵى پۆلیسەکان، هەریەک لە عەلى عەسکەرى و ئەشرەف ئامێدى بەناو تونێلەکەدا چوونە بن دیوارى قەڵا، لەگەڵ بەڕێوەبەرى ناحیە لە کونەمەترێزێکەوە کەوتنە گفتوگۆ، کە تازە ڕێگا چارەیان نەماوە یان دەبێ خۆیان بدەن بەدەستەوە یان هەر چوار دیوارى قەڵا (TNT) ڕێژ دەکەن و دەیتەقێننەوە و بەسەریاندا دەڕوخێنن. لە ئاماژەیەکى دیکەدا هاتووە ئەم دوو بەرپرسەى پێشمەرگە زمانى عەرەبیان دەزانى بە بەڕێوەبەرى ناحیەیان ڕاگەیاند و بەڵێنییان داوە کە ئەگەر خۆیان بەدەستەوە بدەن هەموویان ئازاد دەکرێن.

لە شەوى پێنجشەمە ١٢ى تەمموزى ١٩٦٢ گەمارۆدراوان خۆیان دا بەدەستەوە کە ژمارەیان ١٥٠ پۆلیس بوو، بەڕێوەبەرى ناحیە و چەند پۆلیسێک ڕەوانەى بارەگاى شۆڕش کران لە بێتواتە و لە ئەشکەوتێکدا زیندانى کران، ئەوانى دیکەش لە ڕێگەى پیرانشەهر لە وڵاتى ئێراندا بۆ قەسرى شیرین ڕادەستى دەوڵەتى عێراق کرانەوە، مەبەستى بارزانى لەمەدا ئەوە بووە کە دەنگى شۆڕش بگاتە ئەو دیوی سنوور، دیارە لەو کاتەى کە دیلەکان گەیشتنە خاکى ئێران ڕادیۆ و ڕۆژنامەکانى ئەوڕوپا هەواڵەکەیان بڵاو کردبووەوە. سەبارەت بە بەندکراوانى بێتواتە کە یەکێک لەوان عەریف کەریم خۆرانى بەرپرسى پۆلیسەکانى قەڵاى ڕایات بوو دواى زیندانیکردنى لە سێدارە درا، بەڕێوەبەرى ناحیەش ڕۆژێک داواى دیدەنى عەلى عەسکەرى دەکات و پێى دەڵی کە بەڵێنەکەت بە جێ نەگەیاند، ئەویش دواى چەند ڕۆژێک لەگەڵ چەند پۆلیسێک ئازاد کران.     

هەرچەندە لە ٥ى تەمووزى١٩٦٢ شاندێکى فیرقەى دووى سوپاى عێراق بە مەبەستى دانوستان و ڕێککەوتن گەیشتنە لاى بارزانى لە حاجى ئۆمەران بەڵام هیچ ئەنجامێکى نەبوو. دواى دەستبەسەرداگرتنى قەڵا دەستکەوتەکانى شۆڕش بریتی بوون لە ١٠٣ چەکى ڕووسى و ئینگلیزى و پۆلۆنى، ٦ ڕەشاشى برێن ڕووسى، ٣٠٠٠ فیشەکى ئینگلیزى، ئامێرێکی بێتەڵ و ئامێرێکى شەحن، هەروەها بە بڕیاری شۆڕش قەڵاى ڕایات کرایە بەندیخانە و بەرپرسیاریەتیشى درایە دەست سەعید مەسیفى.

لە ١١ى تەمووزى ١٩٦٢دا سەروبەندى خۆبەدەستەوەدانى گەمارۆدراوان نامەیەکى بەپەلە لە عومەر دەبابەوە گەیشتە بارزانى، تیایدا ئاماژەى بەوە کردبوو کەوا شەڕێکى سەخت لە نێوان هێزەکانى ژێر فەرمانى ئەو و کۆمەڵێ بەکرێگیراو (جاش) بەردەوامە، داواى یارمەتى بەپەلەى لە بارزانى کردبوو بۆ وەستاندنى هەندێ شوێن کە چەکداران توانیبوویان دەستى بەسەردا بگرن، بارزانیش خۆى لەگەڵ کۆمەڵێک پێشمەرگەى بارزانى چوو بۆ یارمەتیدانیان، کە بارزانى و هێزەکەى گەیشتنە شوێنى شەڕەکە چەکدارە بەکرێگیراوەکان ورەیان ڕووخا و نەیانتوانى بەردەوام بن و شکستیان هێنا، شەڕەکە لە بەرژەوەندى پێشمه‌رگه‌ کۆتایی پێهات، هەموو ئەو شوێنانەى کە دەستیان بەسەردا گرتبوو بەجێیانهێشت و پەڕینەوە ناو خاکى ئێران، لەم شەڕەدا دوو پێشمەرگە شەهید بوون و ١٢بریندار بوون. 

بەم شێوەیە بنکەى پۆلیسى ڕایات و تاکە هێزى حکومەتى عێراق لە ناوچەکەدا هەڵتەکێندرا و بە تەکنیکى خۆماڵی و بەبێ زیان لە ناوچەکە وەدەرنران تا کۆتاییەکانى شۆڕشیش هێزەکانى دەوڵەت نەیانتوانى ڕوو لە ناوچەکە بکەنەوە، هەروەها شۆڕش دەسەڵاتى تەواوى بەسەر ناوچەکەدا سەپاند و هەنگاوى بەرەو قۆناغێکى تازە هەڵدا لە ڕووى چەسپاندنى گیانى شۆڕشگێڕى و ڕەواندنەوى ترسی ڕژێم بەسەر هاوڵاتیانى ناوچەکە و زیاد بوونى ژماره‌ی پێشمەرگە.

## گوندی ناوەندە
وێنۆک|'''گوندی ناوەندە'''
**[[ناوەندە]]** یەکێکە لە گوندکانی دەڤەری باڵەکایەتی ناوچەی شێوەزووری لە ناحیەی حاجی ئۆمەران سەربە قەزای چۆمان، لە پارێزگای ھەولێر. دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای قەزای چۆمان بە دووری ٦ کیلۆمەتر.

ناوەندە، دەکەوێتە بناری چیایی هەڵگورد لە باکوری قەزای چۆمان سەر بە ناحییەی حاجی ئۆمەرانە لە دەڤەری باڵەکاییەتی، لەڕووی ڕوبەر گەورەترین گوندە لە دەڤەرەکە. لە هەمان کاتدا یەکێکیشە لە گوندە کۆن و دێرینەکانی هەرێمی کوردستان. وە لە پێشتر دا و بەتایبەت لە سەردەمی ئایینی مەسیحی ژیانی تیادا بەردەوامی پێدراوە، بە پێی ئەو زانیاریانەی هەن و باسی لێوە دەکەن دەوڵەتی ساسانی لە گوندەکەدا بوونی هەبووە، شایەنی باسە کە بە هەزارەها شوێنەوار لە گوندەکەدا هەن کە هەریەکەیان ئاماژەن بۆ سەردەمێکی گرنگ لە کۆندا.

گوندی ناوەندە، چوار دەوری بە چیایی بەرز دەورە دراوە لەوانە چییای هەڵگورد کە بە بەرزترین چیا دادەنرێت لە کوردستان و عێراقدا بەرزییەکەی ۳٦۰۷م . ناوی گوندەکە لەوەوە هاتووە کە کەوتۆتە نێوان گوندەکانی تری وەک ڕووست‌- وەردە- دەربەند- دۆڵەبۆن- شۆرە- گوندەژۆر.

ڕووبەری گوندی ناوەندە زیاتر لە ٥٠٪ شاخاوییە کە داپۆشراون بە سەوزایی خۆرسک، ٥٠٪ ی داپۆشراوە بە زەوی کشتوکاڵی و ڕەزو باغی دەستکرد، بەمەش لە کۆی خاکی ناوەندە ٧٠٪ گوندەکە داپۆشراوە بەسەوزایی خۆڕسک و دەست کرد هەر بۆیەش لە ڕووی کشتووکاڵییەوە پڕ بەرهەمترین گوندە هەروەها دەوڵەمەندە بە سامانی ئاژەڵیش. ناوەندە دەوڵەمەندە بە سەرچاوەی ئاو ئەو سەرچاوە سەرەکیانەی ئاو و ڕووبار و جۆگە بە درێژایی ٣٠کم لە چییای هەڵگورد تاوەکوو ڕێگای هامڵتۆن پێک دەهێنن. گوندی ناوەندە لە ئێستادا خاوەن سەدان کانیاوی دیار و ڕەسەنایەتین کە خاوەن ناوبانگێکی زۆرن، جگە لەو کانیاوانەی کە قەبارەیان بچوکە و کەمتر لە جوگرافیا بەرز و تەختایەکاندا هەن، لەنێو کەند و دۆڵ و نشێوەکانیشدا هەن و دەڕژێنە ڕووباری ناوەندە. بەڵام تا ئێستا کەس نەیتوانیوە سەرژمێری ڕەسمی ئەو کانیوانە بکات چونکە ژمارەیان زۆرە. هەر بۆیە بەهۆی دەوڵەمەندی و زۆری سەرچاوەی ئاوی پاک بۆ خواردنەوە و کشتوکاڵی جگە لە گوندی ناوەندە بۆ خۆی گوندەکانی وەردە -شۆرە-دەربەند-دۆڵەبۆن -کانی خاسی، سود لەئاوی ناوەندە دەبینن. لە ساڵی ١٩٧٧ گوندی ناوەندە ڕاگواسترا چۆمان. ساڵی ١٩٨٠_١٩٨٨ کە شەڕی عێراق و ئێران بوو لە ساڵی ١٩٨٣ باڵەکایەتی بە گشتی بوو بە ناوچەیەکی سەربازی و دانیشتوانەکەی ڕاگوێزران بۆ ئۆردوگا زۆرە ملێیەکان . لەساڵی( ١٩٥٨ز ) قوتابخانەی سەرەتایی لێ کراوەتەوە لەگوندی ناوەندە زیاتر لە (٣٨) گۆڕستان هەیە گەورەترین گۆڕستان لەگوندی ناوەندە ناوی (زارەتانە) لەهەمان کاتدا گەورەترین گۆڕستانە لە باڵەکایەتی. لەساڵی(٢٠٠٨ز) شەقامی ناوەندە قیڕتاوکرا لەپردی ناوەندە هەتاوەکو بیراستیان. لەساڵانی پێشوو بەهۆی ئەوەی گوندەکە کەوتبووە سەر سنووری ئێران لەماوەی شەڕی عێڕاق و ئێراندا دەوروبەری ڕێگاکان مین ڕێژ کرا بوون بەڵام خۆشبەختانە ئێستا پاک کراونەتەوە. لەساڵی (٢٠١١ز) کارەبای نیشتیمانی هێنراوەتە گوندەکە. وە لەئێستادا ژیان هەر بەردەوامە، لەگوندی ناوەندە ژمارەی دانیشتوانی (٤٥٠)کەسن لە (٩٠) ماڵیش پێک هاتووە، زۆربەی دانیشتوانی فەرمانبەری حوکمین لەدام دەزگاکان بەشێکیتری بە کاری ئاژەڵداری کشتوکاڵی خەریکن. ڕێژەی خوێندەواری لە گوندەکەدا بەرزە وە چەندین دەرچوی لێییە لەبەشە جیاوازەکاندا لە زانکۆ و پەیمانگاکانی کوردستان. 

## گوندی شۆرە (شۆرێ)
[وێنۆک|گوندی [شۆرە، بناری چیای هەڵگورد]]
شۆرە (شۆرێ) یەکێکە لەگوندەکانی دەڤەری باڵەکایەتی (ناوچەی شێوەزووری)، شوێنی جوگرافی گوندەکە دەکەوێتە نێوان هەردوو چیای چیخی دەرێ و هەڵگۆرد، هاوسنوورە لەگەڵ گوندەکانی ـ دەربەند، دۆڵەبۆن، ناوەندە، گوندەژۆر، گەلەژێر ـ، دووری نێوان قەزای چۆمان و گوندی شۆرە نزیکەی ۱۲ کیلۆمەترە.

**ریشەو واتای ناوی گوندی شۆرە:** دەکرێت شۆرە، شوورە بوو بێت، ئەمەش لەبەر هەڵکەوتەی شوێنەکەی کە بە چەند چیایەک دەورە دراوە وەکوو شوورە، بۆیە پێیگۆترایە شوورە و بەپێی تێپەڕینی کات بووە بە شۆرە. یاخود خودی وشەی شۆرە کە بەواتای ماددەی باڕووت دێت، وشەی شوور یان شۆر چەند واتایەک دەگەینێت وەکوو: سوێر، شەڕ ، شمشێر، کەڵەکیوی و ناوی گوڵێکی کیویە. لەکۆتاییدا ئەگەرەکی دی هەیە ئەشێت پیتگۆڕکێ روویدابێت بەسەر ناوەکە بەپێی تێپەڕینی کات ئەمیش بەم شێوەیە، شۆرە، شورە، شوورە، سوورە.

**ناوی هەندێک لە کانیاوەکانی:** کانی شێخ تەها، کانی سنجانێ، کانی مشکێ، کانی سارکێ، کانی دڕیلان، کانی چیسەڵان، کانی مێرگێ‌ سپیندارێ،  کانیێ ژنان، کانی ناوسەڵۆتیان، کانی شینکان، کانیێ سایێ، کانیێ ..

**ناوی هەندێک لە زەوی و تەختاییەکانی:** شندەش(گەورەو کچکە)، سپیندار، بیش، سەرلێڕ، دەراش، کەندەباو، گوند، سێڵان، شیوە رەزی مەلایان، زەویە درێژ، زەویە ڕێ، ناوسەڵۆتیان، رێیە گوڵ، سایە، گۆڕان، زەویە جۆن، کۆلک، کۆراف، زەویێ ماشان، زەویێ بەبۆرژان، سەربینۆک، ...

**ناوی هەندێک لە گردەکانی:** سەرگرد، گردی خڕیلە، گردی ساکۆتە، گردی سپیندار،..وێنۆک|گوندی شۆرە (شۆرێ) ناوچەی شێوەزووری**ناوی هەندێک لە بەردەکانی:** بەردەقووچ، بەردی مام زەین، بەردەکەلاشکە، بەردی بزنان...

**ناوی هەندێک لە شوێنە بەرزەکانی:** کاڵیدەر، تاقی شیوێ کەندوان، هەوێزێ کاوڕان، سۆڵینێ بەردەقووچی، بن بەری کێلی، خڕۆم، سێوۆک، بەستە چەورگە...

**ناوی هەندێک لە قەبرستانەکانی:** قەبری چاکی شۆرێ، قەبرستانێ زینی شۆرێ، قەبرستانێ قەمتەرێ، قەبرستانێ دەراشی...

**ناوی هەندێک لە کەندەکانی:** کەندێ پیرە خەجانێ، کەندەباو، کەندێ شیوەڕەشێ، کەندێ ئاڵەکانێ، دۆڵێ مێرگان، کەندێ شیوانێ...

**ناوی هەندێک لە دارەکانی:** گاتووێ گۆڕخیلانێ، گاتووێ شندەشێ(گاتووێ ئەحمەد عەزۆی)، تووێ رەجەبی، تووینە چاکی، گاتوێ کەندەباوێ، تووێ وردیلە، جویزێ شنۆیی، جویزێ پەلک پیواز...

## سەرچاوەکان