ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی

**ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی**، یان بە سادەیی **خەوارزم**، لە ڕووی کولتوورییەوە ئیمپراتۆریەتێکی فارسی و موسڵمانیی سووننە بوو کە بە ڕەچەڵەک مەمالیکی تورکی بوو. خەوارزمییەکان لە ساڵانی ١٠٧٧ تا ١٢٣١ فەرمانڕەواییی بەشێکی زۆری ئاسیای ناوەڕاست و ئەفغانستان و ئێرانی ئێستایان کردووە؛ سەرەتا وەک وەسیلەی ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی و قەرە خیتایی (شانشینی لیاوی ڕۆژئاوا) بوو، و لە نزیکەی ساڵی ١١٩٠ وەک فەرمانڕەوای سەربەخۆ بوو تا داگیرکاریی مەغۆلەکان لە ساڵانی ١٢١٩-١٢٢١.

ڕێککەوتی دامەزراندنی دەوڵەتەکە تا ئێستا جێگای مشتومڕە. ئەو خانەدانەی کە حکومڕانیی ئیمپراتۆریەتەکەیان دەکرد لەلایەن ئەنووش تیکن (بە غەرەچە ناسراوە) دامەزراوە، سەرەتا کۆیلەی تورکی فەرمانڕەواکانی غەرەچستان بوو، دواتر مەمالیک بوو لە خزمەت سەلجووقەکاندا. بەڵام ئەوە عەلائەددین ئەتسز (١١٢٧-١١٥٦) بوو، نەوەی ئەنووش تیکن، کە سەربەخۆییی خەوارزمی لە دراوسێکانی بەدەستھێنا.

ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی لە کۆتاییدا بوو بە بەھێزترین دەوڵەت لە خاکەکانی دەورووبەری فارس و ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی و ئیمپراتۆریەتیی غوریدی شکست پێھێنا و تەنانەت ھەڕەشەی لە خەلافەتی عەباسی دەکرد. مەزەندە دەکرێت کە ئیمپراتۆریەتەکە ٢.٣ بۆ ٣.٦ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشەی گرتبێت. ئیمپراتۆریەتەکە کە مۆدێلی ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقەکانی پێشووی وەرگرتبوو، لەلایەن سوپای سوارەی زەبەلاحەوە بەرگری لێکرا کە زۆربەیان لە تورکە قیپچاقەکان پێکھاتبوون.

ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی دوا ئیمپراتۆریەتیی تورکی-فارسی بوو پێش لەشکرکێشیی مەغۆلەکان بۆ سەر ئاسیای ناوەڕاست. لە ساڵی ١٢١٩ مەغۆلەکان لە ژێر فەرمانڕەواییی جەنگیزخانی سەرکردەیان ھێرشیان کردە سەر ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی و بە سەرکەوتوویی تەنھا لە ماوەی دوو ساڵدا تەواوی ئیمپراتۆریەتەکەیان داگیرکرد. مەغۆلەکان لاوازی و ململانێی ئیمپراتۆریەتەکەیان قۆستەوە و دەوڵەمەندترین شارەکانیان گەمارۆدا و تاڵانیان کرد، ھاوکات کە ھاووڵاتیانی خۆیان خستە بەر شمشێری یەکێک لە خوێناویترین شەڕەکان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.

## مێژوو

### مێژووی سەرەتایی
نازناوی خەوارزمشاھ لە ساڵی ٣٠٥ لە لایەن دامەزرێنەری ئەفریغییەکانەوە ناسێندرا و تا ساڵی ٩٩٥ بوونی ھەبوو، دوای ماوەیەکی کورت نازناوەکە گەڕێنرایەوە. لە کاتی ڕاپەڕینەکەی خەوارزم لە ساڵی ١٠١٧دا، یاخیبووان خورازمشاھ مەعموونی دووەم و خوراجی ھاوسەری، و خوشکی سوڵتانی غەزنەوی مەحموودی غەزنەیییان کوشت. لە بەرامبەردا مەحموود بۆ دامرکاندنەوەی یاخیبوونەکە ھێرشی کردە سەر ناوچەکە. دواتر حاکمێکی نوێی دانا و خەوارزمیشی پێوە لکاند. لە ئەنجامدا بووە پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتیی غەزنەوی و تا ساڵی ١٠٣٥ ھەر بەو شێوەیە مایەوە.

لە ساڵی ١٠٧٧دا، کۆنترۆڵی ناوچەکە، کە پێشتر لە ساڵی ١٠٤٢ تا ١٠٤٣ سەر بە سەلجووقەکان بووە، کەوتە دەستی ئەنوشتیکن غەرەچای، کە فەرماندەیەکی مەمالیکی تورکیی سەلجووقەکان بوو. لە ساڵی ١٠٩٧دا والیی خەوارزمی بە ڕەچەڵەک تورک، ئەکینچی کوڕی قۆچقەر سەربەخۆییی خۆی لە سەلجووقەکان ڕاگەیاند و خۆی بە شای خەوارزم ناساند. بەڵام دوای ماوەیەکی کورت لەلایەن چەند ئەمیرێکی سەلجووقییەوە کە یاخی بوون، دەکوژرێت. لە شوێنی ئەودا کوڕەکەی ئەنووش تیکن غەرەچای، قوتبەددین محەمەد، لەلایەن سەلجووقەکانەوە کە ناوچەکەیان داگیرکردبووەوە، جێگەی گرتەوە. قوتبەددین بوو بە یەکەم خەوارزمشاھی بۆماوەیی.

### سەرھەڵدان و بەرزبوونەوە

#### ئەنووشتیکن غەرەچە
ئەنووشتیکن غەرەچە فەرماندەیەکی مەمالیکیی تورکیی سەلجووقییەکان بوو، وە پارێزگاری خەوارزم بوو لە نزیکەی ساڵی ١٠٧٧ تا ساڵی ١٠٩٧. یەکەم ئەندامی بنەماڵەکەی بوو کە حکومڕانیی خەوارزمی کرد و ناوی ئەو بۆ بنەماڵەکەیان مایەوە کە لە سەدەکانی ١٢ و سەرەتای ١٣دا فەرمانڕەواییی پارێزگاکەیان دەکرد.

ئەنووشتیکن لەگەڵ مامۆستاکەی ئەلتاج گوموشتێگن لە ساڵی ١٠٧٣ لەلایەن سوڵتانی سەلجووقی مەلیک شای یەکەمەوە کرایە فەرماندە بۆ وەرگرتنەوەی خاکێک لە باکووری خۆراسانی گەورە کە غەزنەوییەکان دەستیان بەسەردا گرتبوو. دواتر کرا بە *تەشت-دار*ی سوڵتان، و، بەو پێیەی داھاتی خەوارزم بۆ خەرجییەکانی ئەم پۆستە بەکاردەھێنرا، کرا بە والیی پارێزگاکە. وردەکارییەکانی ماوەی سەرۆکایەتییەکەی وەک پارێزگار ڕوون نییە. تا ساڵی ١٠٩٧ کۆچی دوایی کردووە و پۆستەکە بۆ ماوەیەکی کورت دراوە بە ئەکینچی قۆچقار پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ کوڕەکەی قوتبەددین محەممەد.

#### عەلائەددین ئاستز
[وێنۆک|دراوێک کە لەژێر فەرمانڕەواییی ئاتسیزدا دروستکراوە، ئاماژە بە پاشای سەلجووق [ئەحمەد سنجار دەکات]]
ئاتسیز دوای مردنی قوتبەددینی باوکی لە ساڵی ١١٢٧ پۆستەکەی بەدەستھێنا، لە سەرەتای سەردەمی دەسەڵاتیدا سەرنجی لەسەر پاراستنی خەوارزم بوو لە بەرامبەر ھێرشی کۆچەرییەکان. لە ساڵی ١١٣٨، ئەو ڕاپەڕی دژی سوزەرییەکان، سوڵتانی سەلجووق ئەحمەد سنجار یاخی بوو، بەڵام لە ھەزارئەسپ شکستی ھێنا و ناچار بوو ھەڵبێت. سەنجار سولەیمان شای کوڕەزای خۆی وەک فەرمانڕەوای خەوارزم دانا و گەڕایەوە بۆ مێرڤ. بەڵام ئاتسیز گەڕایەوە و سلێمان شا نەیتوانی دەست بەسەر پارێزگاکە بگرێت. پاشان ئاتسیز ھێرشی کردە سەر بوخارا، بەڵام تا ساڵی ١١٤١ جارێکی دیکە ملکەچی سەنجار بووەوە و ئەویش لێی خۆش بوو و بە فەرمی کۆنترۆڵی خەوارزمی بۆ گەڕاندەوە. ھەر لەو ساڵەی کە سەنجار لە ئاتسیز خۆش بوو، قەرەخیتایییەکان لە سەردەمی یەلوو داشی لە شەڕی قەتوان (١١٤١)، لە نزیک سەمەرقەند، لە سەلجوقییەکانیان بردەوە. ئاتسیز سوودی لە شکستەکە وەرگرت و خۆراسانی داگیرکرد و مێرڤ و نەیشابووری داگیرکرد. بەڵام یەلوو داشی ھێزێکی نارد بۆ تاڵانکردنی خەوارزم، ئەمەش وایکرد ئاتسیز ساڵانە باج بدات. لە ساڵی ١١٤٢دا ئاتسیز لەلایەن سەنجارەوە لە خۆراسان دەرکرا و لە ساڵی دواتردا خەوارزمی داگیرکرد و ئەتسیزی ناچارکردەوە بۆ ژێردەستەیی، ھەرچەندە تا کۆچی دواییی بەردەوام بوو لە باجدان بە قەرەخیتایی. سەنجار لە ساڵی ١١٤٧دا ھەڵمەتێکی دیکەی دژی ئاتسیز ئەنجامدا کاتێک ئاتسیز جارێکی دیکە یاخی بووەوە.

ئاتسیز سیاسەتمەدار و فەرمانڕەوایەکی نەرم و نیان بوو، توانی لە نێوان سوڵتان سەنجەری سەلجووقی بەھێز و یەلوو داشی فەرمانڕەواییی قەرە خیتایی بە ھەمان شێوە بەھێز مانۆڕ بکات. درێژە بە سیاسەتی کۆکردنەوەی زەوی دا کە لەلایەن کەسانی پێش خۆیەوە دەستیپێکردبوو، جەند و مەنگیشلاکی لکاند بە خەوارزم. زۆرێک لە ھۆزە کۆچەرییەکان وابەستەی خەوارزمشاھ بوون. ئاتسیز لە کۆتاییی ژیانیدا تەواوی بەشی باکووری ڕۆژئاوای ئاسیای ناوەڕاستی خستە ژێردەستی خۆی و سەربەخۆییی خۆی لە دراوسێکانی بەدەستھێنا.

## دانیشتووان
[وێنۆک|وێناکردنی ھاوچەرخی ''[ئەمیر|ئەمیرێکی* تورکی لەگەڵ پاسەوانەکان لە [[ڕەی (ئێران)|شاری ڕەی]]، ئێران، ساڵی ١٢٣٧. سەرپۆشی *سەلجووقی* و عەبای درێژی سێ چارەک و پێڵاویان لەبەردایە. *مەقاماتی حەریری'' (١٢٣٧).]]
دانیشتووانی ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی بە شێوەیەکی سەرەکی لە گەلانی ئێرانی و گەلانی تورک و تورکانی نیمچە کۆچەری پێکھاتبوون. دانیشتووانی شارەکانی ئیمپراتۆریەتەکە لە ژمارەیەکی تاڕادەیەک کەم (بە پێوەرەکانی سەدەی ناوەڕاست) لە شارە زۆر گەورەکاندا چڕبوونەتەوە بە پێچەوانەی ژمارەیەکی زۆر لە شارۆچکە بچووکەکان. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ئیمپراتۆریەتە بە ٥ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت. دیمۆگرافیناسانی مێژوویی تێرتیۆس چاندڵەر و جیراڵد فۆکس ئەم خەمڵاندنانەی خوارەوە بۆ ژمارەی دانیشتووانی شارە گەورەکانی ئیمپراتۆریەتەکە لە سەرەتای سەدەی ١٣دا دەدەن، کە کۆی گشتی دەکاتە لانیکەم ٥٢٠ ھەزار کەس و زۆرترینی ٨٥٠ ھەزار کەس.

## کولتوور
[وێنۆک|گۆڕستانی [سۆفییایەتی|سۆفییەکی خەوارزم، نەجمەددین کوبڕا ، لە گورگانجی کۆن (کونیا-ئوورگەنچی ئێستا، لە تورکمانستان)]]
ھەرچەندە خوارزمشاھەکان ڕەچەڵەکی تورکییان ھەبوو، ھەروەک سەلجوقییەکانی پێش خۆیان، بەڵام کولتووری فارسییان گرتبووەبەر و پابەند بوون بە لقی سوننەی ئیسلامەوە و دەوڵەمەندترین و پڕ دانیشتووترین شارەکانیان لە خۆراسان ھەبوو. بەم شێوەیە سەردەمی خوارزمشاھ دوو سیمای ھەبوو، ھەم ڕەچەڵەکی تورکی و ھەم کولتووری فارسی کە ڕەنگدانەوەیان ھەبوو.

### زمان
لە سەردەمی خوارزمشادا، کۆمەڵگەی ئاسیای ناوەڕاست پارچە پارچە بوو، تەنیا لەم دواییانەدا لە ژێر یەک ئاڵادا یەکگرتبوو. سوپای خوارزمی زیاتر لە تورک پێکھاتبوو، لە کاتێکدا توخمە مەدەنی و ئیدارییەکە نزیکەی تەنیا فارسی بوو. زمانی قسەکردنی دانیشتووانی تورکی خورازم تورکیی کیپچاک و ئۆغووز بوو.

بەڵام زمانی باڵادەستی ئەو سەردەمە و ئەو زمانەی کە زۆرینە لە شارە گرنگەکانی خەوارزمیدا قسەی پێدەکرا، زمانی فارسی بوو. زمانی دیوانی دانیشتووش فارسی بووە و ئەندامەکانی دەبوو بە باشی شارەزای کولتووری فارسی بن، بەبێ گوێدانە ڕەچەڵەکی نەتەوەیی. زمانی فارسی بووە زمانی فەرمیی دەوڵەتی خوارزمشاھەکان و وەک زمانی ئیدارە، مێژوو، خەیاڵ و شیعر کاری کردووە. زمانی تورکی زمانی دایکی و "زمانی ماڵەوە"ی بنەماڵەی ئەنوشتەگنید بووە، لە کاتێکدا زمانی عەرەبی بە پلەی یەکەم وەک زمانی زانست و فەلسەفە و ئیلاھیات کاری کردووە.

## سەربازی
وێنۆک|قەڵای خوارزمی لە کیزیل-کالا
مەزەندە دەکرێت کە سوپای خوارزمی، پێش لەشکرکێشیی مەغۆلەکان، لە نزیکەی ٤٠ ھەزار سوارە پێکھاتبوو، کە زۆربەیان بە ڕەچەڵەک لە گەلانی تورک بوون. میلیشیاکان لە شارە گەورەکانی خەوارزم بوونیان ھەبوو بەڵام خراپ بوون. بە ژمارەی دانیشتووانی بەکۆمەڵ کە نزیکەی ٧٠٠ ھەزار کەس بوو، ڕەنگە شارە گەورەکان بە گشتی ١٠٥ بۆ ١٤٠ ھەزار نێری تەندرووست لە تەمەنی شەڕکردندا ھەبووبێت (١٥-٢٠%ی دانیشتووان)، بەڵام تەنھا بەشێکی کەمی ئەمانە بەشێک دەبن لە میلیشیایەکی فەرمی کە ھەر پێوەرێکی بەرچاوی مەشق و ئامێریان ھەبێت.

## سەرچاوەکان

## پەراوێزەکان

* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ناوەڕاستی ئاسیا
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٠٧٧
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی