مانیفێستی کۆمۆنیست

**مانیفێستی کۆمۆنیست** (بە ئینگلیزی :The Communist Manifesto) کتێبێکی بچووکی کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵسە. لە ساڵی ١٨٤٨ نووسرا، لە بەندی یەکەمی کتێبە باسی چینی پڕۆلیتاریا (کرێکار) و بۆرژووازی کراوە، و لە بەندی دووەم پەیوەندی کۆمۆنیستەکان و پڕۆلیتارییەکان، لە بەندی سێیەم ئادابی سۆشیالیستی و کۆمۆنیستی و لە بەندی کۆتایی باس لە ھەڵوێستی جیاوازی کۆمۆنیستەکان بەرامبەر پارتی بەرھەڵستیکار (ئۆپۆزسیۆن) دەکات.

لە مانیفێستەکەدا، مارکس و ئەنگڵس ماتریالیزمی فەلسەفی لەگەڵ میتۆدی دیالێکتیکی ھێگڵ تێکەڵ دەکەن بۆ شیکردنەوەی گەشەسەندنی کۆمەڵگای ئەورووپی لە ڕێگەی شێوازەکانی بەرھەمھێنانەوە، کە کۆمۆنیزمی سەرەتایی، سەردەمی کۆن، فیودالیزم و سەرمایەداری دەگرێتەوە، و ئاماژە بە دەرکەوتنی چینێکی نوێ و باڵادەست لە ھەر قۆناغێکدا دەکەن. دەقەکە پەیوەندیی نێوان ئامرازەکانی بەرھەمھێنان، پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان، ھێزەکانی بەرھەمھێنان و شێوازی بەرھەمھێنان ڕوون دەکاتەوە، و گریمانەی ئەوە دەکات کە گۆڕانکاری لە «بنەما»ی ئابووریی کۆمەڵگادا کاریگەری لەسەر گۆڕانکاری لە «سەرخان»ەکەیدا ھەیە. نووسەران جەخت لەوە دەکەنەوە کە سەرمایەداری بە چەوساندنەوەی پرۆلیتاریا (چینی کرێکارانی مووچەخۆر) لەلایەن بۆرژووازیی دەسەڵاتدارەوە دەناسرێتەوە، کە «بەردەوام ئامرازەکانی بەرھەمھێنان و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان شۆڕشگێڕانە دەگۆڕێت، و لەگەڵیاندا ھەموو پەیوەندییەکانی کۆمەڵگا» ئەوان دەڵێن کە پێویستیی سەرمایە بە ھێزێکی کاری نەرم پەیوەندییە کۆنەکان ھەڵدەوەشێنێتەوە، و فراوانبوونە جیھانییەکەی لە گەڕان بەدوای بازاڕی نوێدا «جیھانێک لەسەر وێنەی خۆی» دروست دەکات. 

مانیفێستەکە بەو ئەنجامە دەگات کە سەرمایەداری دەرفەتی خۆدۆزینەوە بە مرۆڤایەتی نابەخشێت، بەڵکو دڵنیایی دەدات کە مرۆڤەکان بەردەوام کورتەباڵا و نامۆ دەبن. تیۆریزەی ئەوە دەکات کە سەرمایەداری لە ڕێگەی جەمسەرگیرکردن و یەکخستنی پرۆلیتاریاوە، لەناوچوونی خۆی بەدوای خۆیدا دەھێنێت، و پێشبینی دەکات کە شۆڕشێک دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی کۆمۆنیزم، کۆمەڵگایەکی بێ چین کە تێیدا «گەشەی ئازادی ھەر یەکێک مەرجە بۆ گەشەی ئازادی ھەمووان مارکس و ئەنگڵس ئەم سیاسەتە گواستنەوانەی خوارەوە پێشنیار دەکەن: ھەڵوەشاندنەوەی موڵکیەتی تایبەتی لە زەوی و میراتدا؛ ناساندنی باجێکی داھاتی پێشکەوتنخوازانە؛ دەستبەسەرداگرتنی موڵکی کۆچبەران و یاخیبووان؛ بە نیشتمانیکردنی قەرز، پەیوەندی و گواستنەوە؛ فراوانکردن و یەکخستنی پیشەسازی و کشتوکاڵ؛ سەپاندنی ئەرکی گشتیی کارکردن؛ دابینکردنی خوێندنی گشتی؛ و نەھێشتنی کاری منداڵان  دەقەکە بە سێ ڕستەی ھاندەرانە کۆتایی دێت، کە داڕێژراوەتەوە و کراوەتە دروشمی بەناوبانگی یەکێتیی چینی کرێکار: «کرێکارانی جیھان، یەکگرن! ھیچتان نییە لەدەستی بدەن جگە لە زنجیرەکانتان».

## کورتە
مانیفێستی کۆمۆنیست دابەش بووە بۆ پێشەکییەک و چوار بەش. پێشەکییەکە بەم شێوەیە دەست پێدەکات: «تارماییەک بەسەر ئەوروپادا دەسووڕێتەوە—تارمایی کۆمۆنیزم». بە ئاماژەدان بەوەی کە لە نێو سیاسەتمەداران—چ ئەوانەی لە حکوومەت بوون و چ ئەوانەی لە ئۆپۆزسیۆن— باو بوو کە نەیارەکانیان بە کۆمۆنیست ناوزەد بکەن، نووسەران ئەو ئەنجامە وەردەگرن کە دەسەڵاتداران دان بەوەدا دەنێن کە کۆمۆنیزم لەخۆیدا ھێزێکە. دواتر، پێشەکییەکە ھانی کۆمۆنیستەکان دەدات کە بە ئاشکرا بیروبۆچوون و ئامانجەکانیان بڵاو بکەنەوە، کە ئەمەش ھەر خودی ئەرکی مانیفێستەکەیە.

بەشی یەکەمی بەڵگەنامەکە، «بۆرژووا و پرۆلیتارەکان»، باس لە ماتریالیزمی مێژوویی دەکات، و دەڵێت کە «مێژووی ھەموو کۆمەڵگایەکی تا ئێستا بوونی ھەبووبێت، مێژووی خەباتی چینایەتییە» بە گوتەی نووسەران، ھەموو کۆمەڵگاکان لە مێژوودا شێوەی زۆرینەیەکی چەوساوەیان وەرگرتووە کە لەلایەن کەمینەیەکی ستەمکارەوە بەھرەکێشییان لێ کراوە. مارکس و ئەنگڵس بانگەشەی ئەوە دەکەن کە لە سەردەمی ئەواندا لەژێر سیستەمی سەرمایەداریدا، چینی کرێکاری پیشەسازی، یان «پرۆلیتاریا»، لە خەباتی چینایەتیدایە دژی خاوەنی ئامرازەکانی بەرھەمھێنان، واتە «بۆرژووازی». بۆرژووازی، لە ڕێگەی «شۆڕشگێڕیکردنی بەردەوامی بەرھەمھێنان و تێکدانی بێ وەستانی ھەموو بارودۆخە کۆمەڵایەتییەکان»ەوە تا ساڵی ١٨٤٨ وەک چینی باڵادەستی کۆمەڵگا دەرکەوت، و جێگەی ھەموو ھێزە کۆنەکانی فیودالیزمی گرتەوە. بۆرژووازی بەردەوام پرۆلیتاریا بۆ ھێزی کاریان دەچەوسێنێتەوە، قازانج بۆ خۆیان دروست دەکەن و سەرمایە کۆدەکەنەوە. بەڵام، لەکاتی ئەنجامدانی ئەمەدا، مارکس و ئەنگڵس دەڵێن کە چینی بۆرژووازی وەک «گۆڕھەڵکەنی خۆی» خزمەت دەکات چونکە، لە ڕوانگەی نووسەرانەوە، پرۆلیتارەکان بە ناچاری ھۆشیار دەبنەوە لە توانای خۆیان و لە ڕێگەی شۆڕشەوە بەرەو دەسەڵات ھەڵدەکشێن، و بۆرژووازی دەڕووخێنن.

بەشی دووەم، «پرۆلیتارەکان و کۆمۆنیستەکان»، بە ڕوونکردنەوەی پەیوەندی «کۆمۆنیستە ھۆشیارەکان» (واتە ئەوانەی خۆیان وەک کۆمۆنیست دەناسێنن) لەگەڵ باقی چینی کرێکاردا دەست پێدەکات. پارتی کۆمۆنیستەکان دژایەتی پارتەکانی تری چینی کرێکار ناکات، بەڵام بە پێچەوانەی ئەوانەوە، ویستی گشتی دەردەبڕێت و بەرگری لە بەرژەوەندییە ھاوبەشەکانی پرۆلیتاریای جیھان بە گشتی دەکات، سەربەخۆ لە ھەموو نەتەوەکان. نووسەران پاشان بەرگری لە کۆمۆنیزم دەکەن لە بەرامبەر ڕەخنە جۆراوجۆرەکان، لەوانە بانگەشەی ئەوەی کە بانگەشە بۆ لەشفرۆشیی ھاوبەش دەکات یان ھاندەری کارنەکردنی خەڵکە. چەند لاپەڕەیەک لەناو بەشی دووەمدا، نووسەران بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو دەنگی گێڕانەوە دەگۆڕن و ڕاستەوخۆ ڕوو لە خوێنەر دەکەن: «ئێوە لەوە دەترسن کە ئێمە بەنیازی ھەڵوەشاندنەوەی موڵکیەتی تایبەتین. بەڵام لە کۆمەڵگای ئێستای ئێوەدا، موڵکیەتی تایبەتی پێشوەختە بۆ نۆ لەسەر دەی دانیشتووان ھەڵوەشاوەتەوە؛ بوونی بۆ ئەو کەمینەیە تەنھا بەھۆی نەبوونیەتی لە دەستی ئەو نۆ لەسەر دەیەدا». بەشەکە بە خستنەڕووی کۆمەڵێک داواکاریی کورتخایەن کۆتایی دێت—لەوانە باجێکی داھاتی پێشکەوتنخوازانە؛ ھەڵوەشاندنەوەی میرات و موڵکیەتی تایبەتی؛ ھەڵوەشاندنەوەی کاری منداڵان؛ خوێندنی گشتیی بێبەرامبەر؛ بە نیشتمانیکردنی ئامرازەکانی گواستنەوە و پەیوەندی؛ ناوەندیکردنی قەرز لە ڕێگەی بانکێکی نیشتمانییەوە؛ فراوانکردنی زەوییە گشتییەکان، ھتد.—کە جێبەجێکردنیان، وەک دەگوترێت، دەبێتە ھۆی پێشینەی کۆمەڵگایەکی بێ چین.

بەشی سێیەم، «ئەدەبیاتی سۆسیالیستی و کۆمۆنیستی»، کۆمۆنیزم لە دۆکتۆرینە سۆسیالیستییەکانی تری باوی ئەو سەردەمە جیا دەکاتەوە، کە پۆلێن دەکرێن بۆ سۆسیالیزمی پاشڤەڕۆ؛ سۆسیالیزمی پارێزگار یان بۆرژووازی؛ و سۆسیالیزم و کۆمۆنیزمی ڕەخنەگرانەی-خەیاڵی. پۆلێنی یەکەم دابەش دەبێت بۆ «سۆسیالیزمی فیوداڵی»، «سۆسیالیزمی وردە-بۆرژووازی»، و «سۆسیالیزمی ئەڵمانی یان 'ڕاستەقینە'». لە کاتێکدا پلەی سەرزەنشتکردن بەرامبەر بەم دیدگا سۆسیالیستییە ڕکابەرانە جیاوازە، ھەموویان لەلایەن مارکس و ئەنگڵسەوە ڕەتدەکرێنەوە بەھۆی بانگەشەکردنیان بۆ چاکسازی و داننەنانیان بە ڕۆڵی شۆڕشگێڕانەی باڵادەستی پرۆلیتاریا. نووسەران کەمترین دوژمنایەتییان بەرامبەر سۆسیالیستە خەیاڵییەکان ھەیە کە ھێرشەکانیان بۆ سەر کۆمەڵگای ھەبوو «پڕە لە بەنرخترین کەرەستە بۆ ڕۆشنگەریی چینی کرێکار».

بەشی چوارەم و کۆتایی، «ھەڵوێستی کۆمۆنیستەکان لە پەیوەندیدا لەگەڵ پارتە جیاوازەکانی ئۆپۆزسیۆن»، بە کورتی باس لە ھەڵوێستی کۆمۆنیست دەکات سەبارەت بە خەباتەکان لە وڵاتانی دیاریکراوی ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم وەک فەرەنسا، سویسرا، پۆڵەندا، و لە کۆتاییدا ئەڵمانیا، کە دەگوترێت «لەسەروبەندی شۆڕشێکی بۆرژووازیدایە» کە تەنھا «پێشەکییەکە بۆ شۆڕشێکی پرۆلیتاریی ڕاستەوخۆ دوای ئەوە» (پێشبینییەک کە دواتر وەک ھەڵەیەکی بنەڕەتی لە مانیفێستەکەدا ڕەخنەی لێ گیرا). بەشەکە بە ڕاگەیاندنی ھاوپەیمانی لەگەڵ سۆسیالیستە دیموکراتەکان، پشتگیریکردنی بوێرانەی شۆڕشە کۆمۆنیستییەکانی تر، و بانگەوازکردن بۆ کردەوەی نێونەتەوەیی یەکگرتووی پرۆلیتاری کۆتایی دێت: «کرێکارانی ھەموو وڵاتان، یەکگرن!»

## نووسین
لە بەھاری ساڵی ١٨٤٧دا، مارکس و ئەنگڵس چوونە پاڵ یەکێتیی دادپەروەران، کە زوو بە بیرۆکەکانی «کۆمۆنیزمی ڕەخنەگرانە»ی ئەو دووانە قایل بوو لە یەکەم کۆنگرەی خۆیدا لە ٢-٩ی حوزەیران، یەکێتییەکە ئەرکی داڕشتنی بەڵگەنامەیەکی «باوەڕنامە»ی بە ئەنگڵس سپارد کە بەرنامەی یەکێتییەکەی تێدا بوو، بۆ ئەوەی لە کۆتایی کۆنگرەکەدا پێداچوونەوەی بۆ بکرێت. ئەنگڵس بە خێرایی «ڕەشنووسی دانپێدانانێکی باوەڕی کۆمۆنیستی»ی لە فۆرماتی پرسیار و وەڵامدا ئامادە کرد، ھاوشێوەی کتێبی پرسیار و وەڵامی ئایینی، بۆ نموونە:

پرسیاری ١: ئایا تۆ کۆمۆنیستیت؟
وەڵام: بەڵێ.
پرسیاری ٢: ئامانجی کۆمۆنیستەکان چییە؟
ڕێکخستنی کۆمەڵگا بە شێوەیەک کە ھەر ئەندامێکی بتوانێت ھەموو تواناکان و ھێزەکانی بە ئازادیی تەواوەوە گەشە پێبدات و بەکاریان بھێنێت بەبێ ئەوەی بنەماکانی ئەم کۆمەڵگایە بخاتە مەترسییەوە.

بە گشتی، ٢٢ پرسیار ھەبوون، و وەڵامەکان تا ڕادەیەک کورت بوون. لە مانگی تشرینی یەکەمدا، ئەنگڵس گەیشتە لقی پاریسی یەکێتییەکە و بۆی دەرکەوت کە مۆیسس ھێس بەڵگەنامەیەکی «باوەڕنامە»ی تایبەت بە خۆی بۆ یەکێتییەکە نووسیوە (کە ئێستا ناوی ببووە یەکێتیی کۆمۆنیستەکان). ئەنگڵس بە توندی ڕەخنەی لەم بەڵگەنامەیە گرت (لە غیابی ھێسدا)، و باقی یەکێتییەکەی قایل کرد کە ئەرکی داڕشتنی یەکێکی نوێی پێ بسپێرن  لە کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمدا، ئەو بنەماکانی کۆمۆنیزمی نووسی، دیسانەوە بە شێوازی پرسیار و وەڵام بەڵام ئەمجارەیان ٢٥ پرسیار و وەڵامی وردتر و کۆنکرێتیتری لە جاران تێدا بوو.

لە ٢٣ی تشرینی دووەم، پێش دووەم کۆنگرەی یەکێتیی کۆمۆنیستەکان (٢٩ی تشرینی دووەم – ٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٧)، ئەنگڵس نامەیەکی بۆ مارکس نارد، و ئارەزووی خۆی دەربڕی کە لە فۆرماتی پرسیار و وەڵام دوور بکەوێتەوە لە بەرژەوەندیی مانیفێستێک، چونکە ھەستی دەکرد دەبێت «بڕێکی دیاریکراو لە مێژوو»ی تێدا بێت لە ٢٨ی تشرینی دووەم، مارکس و ئەنگڵس لە ئۆستێندی بەلجیکا یەکتریان بینی، و چەند ڕۆژێک دواتر، لە بارەگای کۆمەڵەی پەروەردەیی کرێکارانی ئەڵمانی لە سۆھۆی لەندەن کۆبوونەوە بۆ بەشداریکردن لە کۆنگرەکەدا. لە ماوەی دە ڕۆژی دواتردا، مشتومڕی توند لە نێوان کاربەدەستانی یەکێتییەکەدا گەرم بوو؛ مارکس لە کۆتاییدا بەسەر ئەوانی تردا زاڵ بوو و، بەسەر «بەرھەڵستیی سەخت و درێژخایەن»دا سەرکەوت، بە گوتەی ھارۆڵد لاسکی، و زۆرینەی بۆ بەرنامەکەی مسۆگەر کرد بەم شێوەیە یەکێتییەکە بە کۆی دەنگ بڕیارێکی زۆر شەڕانگێزانەتر لە یەکەم کۆنگرەی مانگی حوزەیرانی پەسەند کرد. مارکس (بەتایبەتی) و ئەنگڵس ڕاسپێردران بۆ داڕشتنی مانیفێستێک بۆ یەکێتییەکە.

لە کاتی گەڕانەوەی بۆ برۆکسل، مارکس تووشی «دواخستنی بێوچان» بوو، بە گوتەی ژیاننامەنووسەکەی فرانسیس وین . مارکس کە تەنھا پچڕ پچڕ کاری لەسەر مانیفێستەکە دەکرد، زۆربەی کاتی خۆی بە پێشکەشکردنی وانە لەسەر ئابووریی سیاسی لە کۆمەڵەی پەروەردەیی کرێکارانی ئەڵمانی، نووسینی وتار بۆ Deutsche-Brüsseler-Zeitung، و پێشکەشکردنی وتارێکی درێژ لەسەر بازرگانیی ئازاد بەسەر برد. دوای ئەمە، تەنانەت ھەفتەیەکی (١٧–٢٦ی کانوونی دووەمی ١٨٤٨) لە گێنت بەسەر برد بۆ دامەزراندنی لقێکی کۆمەڵەی دیموکراتیک. دوای ئەوەی نزیکەی دوو مانگ بوو ھیچ ھەواڵێکیان لە مارکسەوە نەبیستبوو، لیژنەی ناوەندیی یەکێتیی کۆمۆنیستەکان لە ٢٤ یان ٢٦ی کانوونی دووەمدا ئاگادارییەکی کۆتاییان بۆ نارد، و داوایان لێکرد کە دەستنووسە تەواوکراوەکە تا ١ی شوبات پێشکەش بکات. ئەم سەپاندنە ھانی مارکسی دا، کە بەبێ فشاری وادەی کۆتایی بە زەحمەت کاری دەکرد، و وادیارە پەلەی کردووە بۆ تەواوکردنی کارەکە لە کاتی خۆیدا. وەک بەڵگەیەک بۆ ئەم پەلەکردنە، مێژوونووس ئێریک ھۆبسباوم ئاماژە بە نەبوونی ھیچ ڕەشنووسێکی سەرەتایی دەکات؛ تەنھا یەک لاپەڕەی ڕەشنووسی مانیفێستەکە ھەرگیز دۆزراوەتەوە.

بە گشتی، مانیفێستەکە لە ماوەی ٦–٧ ھەفتەدا نووسرا. ھەرچەندە ئەنگڵس وەک ھاوبەشی نووسین ناوی ھاتووە، بەڵام وەشانی کۆتایی بە تایبەتی لەلایەن مارکسەوە نووسراوە. لاسکی لە نامەی ئاگاداریی کۆتایی مانگی کانوونی دووەمەوە ئەو ئەنجامە وەردەگرێت کە یەکێتیی کۆمۆنیستەکان مارکسیان بە داڕێژەری سەرەکی دادەنا و ئەنگڵس تەنھا بریکاری ئەوان بووە، و بە ئاسانی جێگرەوەی ھەبووە. ئەنگڵس خۆی لە پێشەکییەکی وەشانی ئەڵمانیی ساڵی ١٨٨٣دا نووسیویەتی: «بیرۆکەی بنەڕەتی کە بەناو مانیفێستەکەدا دەڕوات تەنھا و تەنھا ھی مارکسە». لە کاتێکدا لاسکی ناکۆک نییە، پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەنگڵس بە خۆبەکەمزانیی تایبەتی خۆی، بەشداریی خۆی کەم دەکاتەوە، و ئاماژە بە «لێکچوونی نزیکی نێوان ناوەڕۆکەکەی و ناوەڕۆکی بنەماکانی کۆمۆنیزم» دەکات. سەرەڕای ئەوەش، لاسکی دەڵێت کە لە کاتی نووسینی مانیفێستەکەدا، مارکس لەو «کۆگای ھاوبەشی بیرۆکانە»ی کە لەگەڵ ئەنگڵس گەشەی پێدابوو، سوودی وەردەگرت، «جۆرێک لە ھەژماری بانکیی فیکری کە ھەریەکەیان دەیانتوانی بە ئازادی لێی وەربگرن». ئەنتۆنی ئارنۆڤ ھەروەھا پێی وایە کە «ناوک و کرۆکی مانیفێستەکە» لە بنەماکانی کۆمۆنیزمدا دەدۆزرێتەوە، و ئەرکی ڕاستەقینەی مارکس «وەرگێڕانی ئەم کتێبی پرسیار و وەڵامە بووە بۆ شێوەی مانیفێستێک، بە گێڕانەوەی مێژوویی زیاتر و ھێزی ڕەوانبێژیی گەورەترەوە». 

## وەرگێڕان بە کوردی
مانیفێستی کۆمۆنیست بە ناونیشانەکانی ژێرەوە بە کوردیی سۆرانی وەرگێڕدراوە:
* مارکس، کارل و ئینگێڵس، فریدریک. *مانیفێستی حیزبی کۆمۆنیست*، وەرگێڕانی حەمەدەمین سەراجی (م. ا . ڕەوەند)، ١٩٧١.
* مارکس و ئنگلس. *مانیفستی حیزبی کومونیست*، وەرگێڕانی موسلێح شێخولئیسلامی (ڕێبوار)، چاپی یەکەم: ١٩٨٨.
* مارکس، کاڕڵ و ئەنگڵس، فریدریک. *بەیاننامەی پارتی کۆمونیست (مانیفێست)*، وەرگێڕانی جەلال دەباغ، چاپی یەکەم: ئەڵمانیا، ١٩٩٦؛ چاپی دووەم: سلێمانی، ٢٠٠١؛ چاپی سێیەم: سایتی کوردستانێت، ٢٠٠٣.
* مارکس، کاڕڵ و ئەنگڵس، فرەدریک. *مانیفێستی پارتی کۆمۆنیست*، وەرگێڕانی پێشڕەو محەممەد.

ھەروەھا بە ناونیشانی ژێرەوە بە کوردیی کورمانجی وەرگێڕدراوە:
* مارکس، کاڕڵ و ئەنگڵس، فریدریک. *مانیفەستۆیا پارتیا کۆمونیست*، وەرگەر: تۆنگوچ ئۆک، ئەستەمبوڵ: پەخشانگەی ئەڤرەنسەل، ٢٠١١.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*مانیفێستی کۆمۆنیست بەزمانی کوردی لەلایەن جەلال دەباغ
*تەواوی نووسراوەکان مانیفێستی کۆمۆنیست بەزمانی ئینگلیزی

پۆل:سیاسەت لە ١٨٤٨
پۆل:کتێبەکانی ١٨٤٨
پۆل:کۆمۆنیزم
پۆل:کتێبەکانی کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵس
پۆل:یادەوەری تۆماری جیھانی