دەیەی فەجر

**دەیەی فەجر** () لە وێژەی سیاسیی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیدا بۆنەیەکی دە ڕۆژەیە بۆ گەڕانەوەی ڕووحوڵڵا خومەینی بۆ ئێران لە ساڵی ١٩٧٩. ئەم بۆنەیە ساڵانە لە نێوان ١ ھەتا ١١ی شوبات (١٢ ھەتا ٢٢ی ڕێبەندان) بەڕێوە دەچێت. دەیەی فەجر لەگەڵ چوونەوەی خومەینی دەست پێدەکات و لەگەڵ سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران کۆتاییی پێدێت.

## دە ڕۆژەکە

نیشانەی ساڵیادی ئەو ماوە دە ڕۆژییەیە کە لە نێوان گەڕانەوەی خومەینی بۆ ئێران (١ی شوبات) تا سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران (٢٢ی ڕێبەندان؛ ١١ی شوبات) لە ساڵی ١٩٧٩دا بوو.

### ١ی شوبات (١٢ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
لە ١ی شوباتی ١٩٧٩، ئایەتوڵڵا خومەینی دوای ماوەیەک دوورخستنەوە بۆ فەڕەنسا کە لەلایەن محەممەدڕەزا پەھلەوی، شای ئێرانەوە بەسەریدا سەپێنرابوو، گەڕایەوە تاران. چەندین ملیۆن کەس بۆ پێشوازیکردن لە خومەینی چوونە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مێھرئاباد. پاشان خومەینی چوو بۆ گۆڕستانی بەھەشتی زەھرا و لەوێ وتارێکی پێشکەش کرد. خومەینی وتی کابینەکەی شاپوور بەختیار نایاسایییە و ئەو «دەکێشێت بە دەمی حکوومەتەکەی بەختیاردا».

### ٢ی شوبات (١٣ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
خومەینی بۆ کۆمەڵێک لە پیاوانی ئایینی دوا. وتی: «لە سەرەتاوە، ڕژێمی پاشایەتی دژی عەقڵ بوو... ھەر نەتەوەیەک دەبێت خۆی چارەنووسی خۆی دیاری بکات». ڕادیۆ مۆسکۆ ڕای گەیاند کە ئەو خوێندکارە ئێرانییانەی لە ئەمریکا دەژین، دژی دەستوەردانی ئەمریکا بوون لە کاروباری ناوخۆی ئێران و خۆپێشاندانیان دژی کۆشکی سپی ڕێکخست.

### ٣ی شوبات (١٤ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی بە ئامادەبوونی نزیکەی ٣٠٠ پەیامنێری ئێرانی و بیانی لە کاتژمێر ٩:٠٠ی بەیانی ڕۆژی شەممە ١٤ی ڕێبەندان، لە قوتابخانەی عەلەوی ژمارە ٢ بەڕێوەچوو. لە سەرەتادا پوختەیەک لە ڕاکانی خومەینی خوێندرایەوە، پاشان پرسیاری ڕۆژنامەنووسان دەستی پێکرد. وەڵامی خومەینی بەم شێوەیە بوو:

یەکەم کتێب لەسەر قەیرانی ئێران، کە لەلایەن ئەحمەد ناتقی نووسرابوو و لە پاریس بڵاوکرایەوە، ناوی «ئێران دژی شا» بوو. وەزیری دادی ئیسرائیل ڕای گەیاند «ئێمە گرنگترین دابینکەری نەوتمان لەدەستدا».

### ٤ی شوبات (١٥ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
دەیڤید ئۆوین، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، لە کاتی سەردانێکیدا بۆ ئەمریکا لەگەڵ ھاوتا ئەمریکییەکەی باسی ڕەوشی ئێرانی کرد. بەغدا شاندێکی نارد بۆ عەرەبستانی سعوودی بۆ پێداچوونەوە بە ڕەوشی ئێران و ناوچەکە. لە ئەنجومەنێکی شۆڕشی ئیسلامیدا، مەھدی بازرگان وەک سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی کاتی ئێران پێشنیاز کرا. ژمارەیەک لە ئەفسەرە باڵاکانی ھێزی ئاسمانی کە پەیوەندییان بە حکوومەتەوە ھەبوو زیندانی کران. چونکە پاشایەتی ئێران لە مەترسیدا بوو، حکوومەتی ئەمریکا دژی بەرژەوەندییەکانی خۆی وەستایەوە بۆ فرۆشتنی چەک، لەوانە چەندین فڕۆکەی ئاواکس. ژەنەڕاڵ ھایزەر بڕیاری دا گرێبەستەکە ھەڵبووەشێنێتەوە تا بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا نەکەونە مەترسییەوە. کارمەندانی ھێزی ئاسمانی لە بەھبەھان بۆ پشتگیریکردن لە خومەینی گردبوونەوەیەکیان ئەنجامدا. حکوومەتەکەی بەختیار دەستڕاگەیشتنی خەڵکی بە پاشکەوتە بانکییەکانیان سنووردار کرد. جاوید شەریعەتیان لەلایەن ئیدارەی بەختیارەوە لە ئێران قەدەغە کرا. چەند ئەندامێکی دەستلەکارکێشاوەی مەجلیس سەردانی خومەینییان کرد. خەسرەو قەشقایی، سەرکردەیەکی قەشقایییەکان، دوای ٢٥ ساڵ دوورخستنەوە لە ئەمریکا گەڕایەوە ئێران. ستانسفیڵد تەرنەر، بەڕێوەبەری «دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی» وتی: «ئێمە تێنەگەیشتین خومەینی کێ بوو و ئەو پشتگیرییەی کە بزووتنەوەکەی ھەیبوو چەندە». ئایەتوڵڵا تەڵەقانی داوای ڕوونکردنەوەیەکی گشتی لە حکوومەت کرد سەبارەت بە بێسەروشوێنبوونی ژمارەیەک لە خوێندکارانی ھێزی ئاسمانی.

### ٥ی شوبات (١٦ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
خومەینی مەھدی بازرگانی وەک سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی کاتیی خۆی ھەڵبژارد. ئێستا ئێران دوو حکوومەتی ھەیە. ھێنری کیسینجەر ڕووداوەکانی ئەم دواییەی ئێرانی شەرمەزار کرد. جەنەڕاڵ ڕۆبێرت ھایزەر، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ ئێران، دوای مانگێک تارانی بەجێھێشت. ژمارەیەک لە کارمەندانی سەربازی پشتگیرییان لە خومەینی کرد. بە دەرکەوتنی نیشانە یەکلاکەرەوەکانی سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی، وڵات ڕووبەڕووی زنجیرەیەک ڕووداو بووەوە. ڕێوڕەسمی ناساندنی بازرگان لە ھۆڵی قوتابخانەی عەلەوی بەڕێوەچوو و دەستنیشانکردنی وەک سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی کاتی بە فەرمی ڕاگەیەندرا. خومەینی ئەرکی ئەنجامدانی گشتپرسیی بۆ گۆڕینی ڕژێم بۆ کۆماری ئیسلامی، پێکھێنانی ئەنجومەنی دامەزرێنەران (شارەزایان) بۆ پەسەندکردنی دەستوور، ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی شوورا و دیاریکردنی کابینەی حکوومەتی بە بازرگان سپارد.

### ٦ی شوبات (١٧ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
سوپای شا لە زاھیدان تەقە لە لایەنگرانی بازرگان دەکات. کارمەندانی نووسینگەی سەرۆک وەزیران بە خۆپێشاندان پشتگیری خۆیان بۆ بازرگان ڕاگەیەندرا. شۆڕشگێڕان ڕایانگەیاند کە ئێران لە ڕێکخراوی پەیمانی ناوەندی (CENTO) دەکشێتەوە. زۆربەی ئەندامانی پەرلەمانی ئێران بۆ ڕووخاندنی حکوومەتەکەی بەختیار مانیان گرت. حوجەتولئیسلام فەلاحی دوای ھەشت ساڵ قەدەغەکردنی وتار، لە ئامادەبوونی خومەینی و شوێنکەوتووانیدا وتارێکی پێشکەش کرد. پەرلەمان ھەڵوەشاندنەوەی ساواک، دەزگای پۆلیسی نھێنی ئێران، و دادگاییکردنی فەرماندە پێشووەکانی پەسەند کرد.

### ٧ی شوبات (١٨ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
لە ٧ی شوباتی ١٩٧٩، خومەینی لەگەڵ کۆمەڵگەی کوردی سەبارەت بە پێویستی یەکڕیزی نێوان مەزھەبە شیعە و سوننەکانی ئیسلام دوا. لە کۆبوونەوەی پارێزەرانی دادگای باڵادا، خومەینی ڕای گەیاند کە پیلانی کۆلۆنیالیزم دروستکردنی جیاوازییە لە نێوان خەڵک و پیاوانی ئایینی. وەزیری دەرەوەی ئەمریکا دانی بە ئیدارەی بەختیاردا نا و وتی دەبێت بەختیار بەپێی ویستی گەل بجووڵێتەوە. بزووتنەوەی خومەینی و سوپا دەستیان بە گفتوگۆ کرد. گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکان بە ئەکادیمییەکانیشەوە پشتگیری خۆیان بۆ حکوومەتی بازرگان ڕاگەیەندرا. خەڵک و پیاوانی ئایینی زەنجان گردبوونەوەیەکی ٥٠ ھەزار کەسییان بۆ دەربڕینی پشتگیری تەواو بۆ خومەینی و حکوومەتەکەی ئەنجامدا. حوجەتولئیسلام ئەبوولفەزل شکوری بە نوێنەرایەتی خەڵک و پیاوانی ئایینی، بڕیارنامەیەکی ٣٠ ماددەیی لەسەر ھەڵوەشاندنەوەی پاشایەتی، پەرلەمان و حکوومەتی بەختیار و شەرعییەتی حکوومەتی بازرگان خوێندەوە. سوپا، کە بەھۆی دژایەتیکردنی شا دەرکرابوون، پشتگیری خۆیان بۆ خومەینی ڕاگەیەندرا. بەھۆی گوێپێنەدانی خەڵک بە قەدەغەی ھاتوچۆ، ماوەکەی کەمکرایەوە. مانگرتوویەکی ئەمریکی کە لە ئەسفەھان شۆفێرێکی بریندار کردبوو، لەلایەن دادگای شەرعەوە سزا درا و بە پێدانی خوێنبا ئازادکرا. نەتەوە یەکگرتووەکان نیگەرانی خۆی لەبارەی ڕەوشی ئێران دەربڕی.

### ٨ی شوبات (١٩ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
ئەفسەرانی ھێزی ئاسمانی ئێران چوونە ماڵی خومەینی و پەیمانی وەفادارییان بۆ شۆڕشەکە دووپاتکردەوە.

### ٩ی شوبات (٢٠ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
ملیۆنان ئێرانی ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ پێشوازیکردن لە گەڕانەوەی خومەینی. شەڕە شەقامەکانی نێوان خەڵک و پاسەوانی پاشایەتی چڕتر بووەوە.
### ١٠ی شوبات (٢١ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
لە ١٠ی شوباتی ١٩٧٩، مەدەنییەکان لەلایەن کارمەندانی شۆڕشگێڕی ھێزی ئاسمانییەوە پڕچەک کران. قەدەغەی ھاتوچۆ لەلایەن حکوومەتەکەی بەختیارەوە ڕاگەیەندرا بەڵام خومەینی ڕەتی کردەوە و وتی دەبێت خەڵک بیشکێنن. شۆڕشگێڕان بنکەکانی پۆلیس، زیندانەکان و ناوەندە حکوومییەکانیان کۆنتڕۆڵ کرد.
### ١١ی شوبات (٢٢ی ڕێبەندانی ١٣٥٧)
فەرماندە باڵا سەربازییەکان ڕایان گەیاند کە لە ململانێی نێوان حکوومەتەکەی بەختیار و شۆڕشگێڕەکاندا بێلایەنن. بەم شێوەیە لە شەقامەکان کشانەوە. بەختیار دەستی لەکارکێشایەوە و چوو بۆ پاریس. شۆڕشگێڕان لەم ڕۆژەدا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا.

## ئەمانەش ببینە
* شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:ئێران لە ١٩٧٩