باکووری کوردستان

**باکووری کوردستان** () پارچەیەکی کوردستانە و ڕووبەڕەکەی لە نێوان ١٦٠،٠٠٠–٢٢٥،٠٠٠ کم٢یە. لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی پەیماننامەی سیڤەر و گۆڕینی بە پەیماننامەی لۆزان، خراوەتە ژێر دەسەڵاتی کۆماری تورکیا کە پێشتر دەوڵەتی عوسمانی بوو. ژمارەی دانیشتووانی کوردەکان لە باکووری کوردستان لە نێوان ١٥–٢٥ ملیۆن کەسن بە ڕێژەی ١٨–٢٣٪ی دانیشتووانی تورکیا. کوردەکان لە نزیکەی ١٣ بۆ ١٦ پارێزگادا زۆرینەن لەکۆی ٨١ پارێزگادا.

## مێژوو
وەک بەشێک لە کەوانەی بەپیتی ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن، کوردستانی باکوور بە خێرایی کاریگەری شۆڕشی نیۆلیتیکی (سەردەمی بەردینی نوێ) لەسەر دەرکەوت کە بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی کشتوکاڵ. لە سەردەمی برۆنزیدا، ئارامییەکان فەرمانڕەوایەتییان دەکرد، دواتر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری نوێ لە سەردەمی ئاسندا. سەردەمی کلاسیکی کۆن گەواھیدەری ھاتنی ئەرمینیای گەورە و پاشان ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی بوو. داگیرکارییە سەرەتایییەکانی موسڵمانان ناوچەکەی گرتەوە و ئیسلامی تێدا بڵاوکردەوە.

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی سەرۆکە ناوخۆیییەکان. لە سەدەکانی ١٠ و ١١دا، لەلایەن خانەوادەی مەروانی کوردییەوە فەرمانڕەوایەتی دەکرا. لە سەدەی ١٤ بەدواوە، ناوچەکە زۆربەی خرایە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

### میرنشینە کوردییەکان
تۆمارێکی باج کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٥٢٧ ئاماژە بە ناوچەیەک دەکات بە ناوی «ویلایەتی کوردستان»، کە حەوت میرنشینی گەورە و ١١ میرنشینی بچووکی لەخۆدەگرت. بەڵگەنامەکە ئاماژە بە میرنشینە کوردییەکان دەکات وەک «ئەیالەت» (دەوڵەت)، کە ئاماژەیە بۆ ئەو ئۆتۆنۆمییەی (سەربەخۆیییەی) ھەیانبووە. لە فەرمانێکی ئیمپراتۆریدا کە لەلایەن سلێمان قانوونییەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٣ دەرچووە، یاساکانی میراتی و جێنشینی لە نێوان بەگەکان و ئەرستۆکراسیی کورددا دیاری دەکات. جێنشینیی بۆماوەیی درایە میرنشینە کوردییە دڵسۆزەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی، و میرە کوردەکان ئۆتۆنۆمییان لە ناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا پێ بەخشرا. ئاستی ئۆتۆنۆمیی ئەم میرنشینانە جیاواز بوو و بەند بوو بە گرنگیی جیۆپۆلیتیکییان. ھۆزە کوردییە لاوازەکان ناچار دەکران پەیوەندی بە ھۆزە بەھێزەکانەوە بکەن یان ببنە بەشێک لە سەنجەقە عوسمانییەکان. بەڵام ھۆزە بەھێز و سەختەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نزیک بوون لە سنووری ئێران، ئاستێکی بەرزی ئۆتۆنۆمییان ھەبوو.

بەپێی «کانووننامە» (کتێبی یاسا) کە لەلایەن ئەولیا چەلەبییەوە ئاماژەی پێکراوە، دوو یەکەی ئیداری جیاواز لە سەنجەقە ئاسایییەکان ھەبوون: ١: سەنجەقە کوردییەکان، کە بە حوکمڕانیی بۆماوەیی ئەرستۆکراسیی کورد (دەربەگایەتی) ناسرابوون و ٢: حکوومەتە کوردییەکان. سەنجەقە کوردییەکان، وەک سەنجەقە ئاسایییەکان، ئەرکی سەربازییان ھەبوو و دەبوایە باج بدەن. لە لایەکی ترەوە، «حکوومەت»ە کوردییەکان نە باجیان دەدا و نە سەربازیان بۆ سوپای عوسمانی دابین دەکرد، و عوسمانییەکان پێیان باش بوو دەستوەردان لە جێنشینی و کاروباری ناوخۆیان نەکەن. بەپێی چەلەبی، تا ناوەڕاستی سەدەی ١٧، ئۆتۆنۆمیی میرنشینە کوردییەکان کەم بووبووەوە. لەو کاتەدا، لە کۆی ١٩ سەنجەقی ئەیالەتی دیاربەکر، ١٢یان سەنجەقی ئاسایی عوسمانی بوون، و ئەوانی تر بە سەنجەقی کوردی ناودەبران. سەنجەقە کوردییەکان بریتی بوون لە ساگمان، کولپ، میھرانییە، تەرجیل، ئاتاک، پێتەک، چاپاکچوور و چێرمیک. چەلەبی حکوومەتە کوردییەکان وەک جزیرە، ئێگیل، گێنج، پالۆ و ھازۆ ڕیزبەندی دەکات. لە کۆتایی سەدەی ١٨ و سەرەتای سەدەی ١٩دا، بەھۆی لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، میرنشینە کوردییەکان بە کردەیی سەربەخۆ بوون.

## مێژووی ھاوچەرخ
حکوومەتی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی ١٩دا دەستی کرد بە سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەکەدا. بەھۆی نیگەرانی لە ھزر و مەیلی سەربەخۆیی میرنشینە کوردییەکان، عوسمانییەکان ھەوڵیان دا کاریگەرییان کەم بکەنەوە و بیانخەنە ژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندی لە قوستەنتینیە (ئیستانبوڵ). بەڵام لابردنی ئەم میرنشینە بۆماوەییانە لە دەسەڵات بووە ھۆی ناسەقامگیری زیاتر لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠ بەدواوە. لە شوێنی ئەواندا، شێخە سۆفییەکان و تەریقەتە ئایینییەکان دەرکەوتن و کاریگەرییان لە سەرتاسەری ناوچەکەدا بڵاوکردەوە. یەکێک لە سەرکردە سۆفییە دیارەکان شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری بوو، کە لە نێوان دەریاچەکانی وان و ورمێ دەستی بە یاخیبوون کرد. ئەو ناوچەیەی لەژێر کۆنترۆڵی دا بوو ھەردوو خاکی عوسمانی و قاجاڕی دەگرتەوە. شێخ عوبەیدوڵڵا بە یەکێک لە سەرکردە سەرەتایییەکان دادەنرێت کە بیرۆکەی کوردایەتی مۆدێرنی لە نێو کورددا پەیڕەو کردووە. لە نامەیەکدا بۆ جێگری کونسووڵی بەریتانیا ڕای گەیاند: «نەتەوەی کورد گەلێکی جیاوازە… ئێمە دەمانەوێت کارووباری خۆمان لە دەستی خۆماندا بێت».

ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دوای شکستەکەی لە جەنگی جیھانیی یەکەم بووە ھۆی پارچەپارچەبوونی و دامەزراندنی سنوورە سیاسییەکانی ئێستا، کە ناوچە کوردنشینەکانی لە نێوان چەند دەوڵەتێکی نوێدا دابەش کرد. دامەزراندن و جێبەجێکردنی سنوورە نوێیەکان کاریگەریی قووڵی لەسەر کورد ھەبوو، کە ناچار بوون دەستبەرداری ژیانی کۆچەریی نەریتی خۆیان ببن بۆ ژیانی گوندنشینی و کشتوکاڵی جێگیر.

## دیمۆگرافیا
لە یەکەمین سەرژمێری تورکیادا لە ساڵی ١٩٢٧، زمانی کوردی گەورەترین زمانی دایک بوو لە پارێزگاکانی ئاگری (٥٨٪)، بەدلیس (٧٥٪)، ئامەد (٦٩٪)، خارپێت (٥٣٪)، جۆلەمێرگ (٨٩٪)، مێردین (٦١٪)، سێرت (٧٤٪، کە ئێلحی ئێستاش دەگرێتەوە) و وان (٧٧٪). ھەروەھا، زمانی کوردی گەورەترین زمانی دایک بوو لە شاری ڕحا بە ڕێژەی ٤٢٪. لە سەرژمێری ساڵی ١٩٣٥دا، ٦٩٪ی دانیشتووانی پارێزگای موش زمانی کوردی زمانی دایکیان بوو، ئەمەش یەکەم سەرژمێری بوو لەوێ ئەنجام بدرێت دوای ئەوەی پێشتر پارێزگاکە لە بەدلیس جیاکرایەوە. پارێزگای بینگۆل لە ساڵی ١٩٣٥ لە مووش جیاکرایەوە، لەکاتێکدا پارێزگای تونجەلی لە ساڵی ١٩٣٦ لە خارپێت جیاکرایەوە، لە یەکەم سەرژمێری ئەم پارێزگا نوێیانەدا لە ساڵی ١٩٤٥ زمانی کوردی زمانی یەکەم بوو تێیان دا بە ڕێژەی ٥٦٪ و ٥٣٪.

ھەروەھا، گرووپە نەتەوەیییەکانی دیکەش لە کوردستانی تورکیادا بوونیان ھەیە، لەوانە عەرەب، ئاشووری، چەرکەس، ئۆسێتی و تورک. ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووانە ناکوردەکان کەمە.

لە ساڵانی نەوەدەکانەوە، کۆچی زۆرەملێ لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە بووەتە ھۆی ئەوەی ملیۆنان کورد لە شارەکانی ئەنقەرە، ئیزمیر یان ئیستانبوڵ نیشتەجێ ببن.

پێشتر ١١ کۆمەڵگەی جوولەکە لە باکووری کوردستاندا ھەبوون.

## سەرچاوەکان
بەشێکی زۆری ناوچەکە بەپیتە و بە شێوەیەکی نەریتی دانەوێڵە و ئاژەڵی بۆ شارەکانی دەشتایی ھەناردە کردووە. ئابووریی ناوخۆیی بەسەر ئاژەڵداری و کشتوکاڵی بچووکدا دابەش بووە، ھەروەھا قاچاخچێتی سنووری بۆ ناو ھەرێمی کوردستان و بە پێچەوانەشەوە (بە تایبەتی نەوت) سەرچاوەیەکی سەرەکی داھاتە لە ناوچە سنوورییەکانی عێراق و تورکیا. کشتوکاڵی گەورە و چالاکییە پیشەسازییەکان زاڵن بەسەر ژیانی ئابووریی ناوچە نزمەکانی دەوروبەری ئامەد، کە گەورەترین شاری زۆرینە کوردە لە ناوچەکەدا. لە شوێنەکانی تر، چالاکیی سەربازی و بێکاریی زۆر بووەتە ھۆی کۆچکردنی بەرفراوان لە ناوچەکەوە بۆ بەشەکانی دیکەی تورکیا و دەرەوەی وڵات.

## پەروەردە
ململانێیەکی بەرچاو لە تورکیادا لەسەر مافە زمانییەکانی دانیشتووانی کورد ھەبووە. لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوویدا تورکیا یاسای دەرکردووە کە بەکارھێنانی زمانی کوردی لە قوتابخانەکاندا قەدەغە دەکات. بۆ بەرەنگاربوونەوەی شۆڕشی دەرسیم، پرۆسەی بەتورککردن لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە دەستی پێکرد و پەیمانگای کچانی ئەلەزیز (خارپێت) کرایەوە. پەیمانگاکە قوتابخانەیەکی بەشەناوخۆیی بوو بۆ کچانی کورد و ژنانی گەنج کە دەبوایە فێر ببن بە تورکی لەگەڵ منداڵەکانیان قسە بکەن، کە پێشتر نەیاندەتوانی چونکە زۆربەیان تورکییان نەدەزانی. قوتابخانەی کچان تا ساڵی ١٩٥٩ کراوە بوو.

لە ساڵی ٢٠١٤دا، چەندین ڕێکخراوی ناحکومیی کوردی و دوو پارتی سیاسیی کوردی پشتیوانییان لە بایکۆتکردنی قوتابخانەکان لە باکووری کوردستان کرد بۆ برەودان بە مافی خوێندن بە زمانی کوردی لە ھەموو بابەتەکاندا. لەکاتێکدا ناسنامەی کوردی لە کۆمەڵگەی تورکیادا زیاتر قبووڵکراو بووە، حکوومەتی تورکیا تەنھا ڕێگەی داوە زمانی کوردی وەک وانەیەکی ھەڵبژاردە لە قوتابخانەکاندا پێشکەش بکرێت. حکوومەت ڕەتیکردووەتەوە ڕێز لە داواکارییەکانی تر بگرێت. لە چەندین شاری باشووری ڕۆژھەڵاتدا، کوردەکان قوتابخانەی تایبەتیان بۆ وتنەوەی وانەکان بە زمانی کوردی دامەزراندووە، بەڵام پۆلیس ئەم قوتابخانە تایبەتانەی داخستووە.

### ململانێ و مشتومڕ
ململانێیەکی جیابوونەوەی درێژخایەن لە تورکیادا ھەبووە کە بووەتە ھۆی گیانلەدەستدانی ٣٠٬٠٠٠ کەس لە ھەردوولا. ناوچەکە لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠کاندا چەندین یاخیبوونی گەورەی کوردی بەخۆیەوە بینی. ئەمانە بە زەبری ھێز لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە سەرکوت کران و ناوچەکە وەک ناوچەیەکی سەربازیی داخراو ڕاگەیەندرا کە بیانییەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٦٥دا قەدەغە بوو سەردانی بکەن. ناوی شوێنە کوردییەکان گۆڕدران و تورک کران، بەکارھێنانی زمانی کوردی قەدەغە کرا، وشەکانی «کورد» و «کوردستان» لە فەرھەنگ و کتێبەکانی مێژوودا سڕانەوە، و کوردەکان تەنھا وەک «تورکی شاخاوی» ئاماژەیان پێ دەکرا. سیاسەتوانان زۆرجار دادگایی دەکران و سزای زیندانیان بەسەردا دەسەپێنرا بەھۆی قسەکردن بە کوردی.

لە ساڵی ١٩٨٣دا، ژمارەیەک پارێزگا خرانە ژێر حوکمی عورفییەوە وەک وەڵامێک بۆ چالاکییە چەکدارییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK). شەڕێکی پارتیزانی لە ماوەی ساڵانی ١٩٨٠کان و ١٩٩٠کاندا بەردەوام بوو. تا ساڵی ١٩٩٣، کۆی ژمارەی ھێزە ئەمنییەکان کە بەشدار بوون لە ململانێکەدا لە باکووری کوردستان نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ کەس بوو، و ململانێکە بووە گەورەترین دژە-یاخیبوون لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، کە تێیدا بەشێکی زۆری گوندەکان چۆڵ کران، ھەزاران گوندی کوردنشین وێران کران، و چەندین کوشتنی مەیدانیی بێ دادگایی (لەسێدارەدان) لەلایەن ھەردوولاوە ئەنجام دران. زیاتر لە ٣٧٬٠٠٠ کەس لە توندوتیژییەکاندا کوژران و سەدان ھەزار کەسی دیکەش ناچار بوون ماڵەکانیان بەجێھێشت. دۆخی ناوچەکە لەو کاتەوە ھێور بووەتەوە دوای دەستگیرکردنی سەرۆکی پەکەکە عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ساڵی ١٩٩٩ و ناساندنی ئاستێکی زیاتری لێبووردەیی فەرمی بۆ چالاکییە چاندە کوردییەکان، کە لەلایەن یەکێتیی ئەورووپاوە ھاندەدرا. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەندێک توندوتیژیی سیاسی ھێشتا بەردەوامە و ناوچەی سنووریی تورکیا و عێراق بە گرژی ماوەتەوە.

### بەکوردکردن
کاتێک پەنابەران لە قەوقازەوە گەیشتنە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، قوستەنتینیە بڕیاری دا ئەمانە لە کوردستان نیشتەجێ نەکات بەھۆی ھەژاریی زۆر و نەبوونی سەرچاوەی ماددی بۆ پەنابەران؛ بەڵام دوای ماوەیەک، عوسمانییەکان وەک دەرفەتێک سەیری پەنابەرانیان دەکرد بۆ کەمکردنەوەی داواکاریی کورد بۆ ناوچەکە و ڕێگەیان بە پەنابەران دا لە ناوچەکەدا نیشتەجێ ببن.

لە قۆناغی سەرەتاوە، ھەندێک لە قەوقازییەکان بە پرۆسەیەکی خۆبەخشانەی بە کوردبووندا تێپەڕین و بەھۆیەوە کوردی بوو بە زمانی دایکیان.

کاتێک پرسی کورد لە تورکیادا سەریھەڵدا، کاریگەریشی لەسەر دراوسێ قەوقازییەکانیان ھەبوو. تەنانەت ئەمڕۆش، دوودڵییەک ھەیە لە پەیوەستبوون بە کوردەکان لە ململانێکانیان دژی دەوڵەتی تورکیا، بەڵام ھەندێک تاک لە ڕەچەڵەکی قەوقازی پەیوەندییان بە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە کردووە. وەک بەشێک لە کەمپینەکەیان، پارتی دیموکراتی گەلان (HDP) لە زۆربەی گوندە قەوقازییەکانی کوردستانی تورکیادا ھەڵبژاردنەکانی بردەوە.

## پارێزگاکان
تورکیا پێکھاتووە لە ٨١ پارێزگا کە لە ١٣ بۆ ١٦ پارێزگای ئەم وڵاتە کورد زۆرینەی دانیشتووان:

### ١. دیاربەکر (ئامەد)
شارێکی گەورەی دێرینی کوردستانی باکوورە، کەوتووەتە باشووری خۆراوای گۆلی وانەوە، لەسەرزێی گەورە دانیشتووانی لە نیو ملیۆن کەس زیاترە مەڵبەندێکی ڕۆشنبیری وشارستانێتی و بازرگانی و شۆڕشگێرانەیە، و لەڕووی جوگرافییەوە کەوتووەتە ناوچەیەکی دەشتایی پان و فراوان، و لە بەرزایییەکدایە کە ١١٥٥م لەڕووی ئاستی دەریاوە بەرزە، و دیوارێکی بەدرێژی پێنج کیلۆمەتر بەدەوریدا کراوە، و ئەم دیوارە لەدوای دیواری چین، بەناوبانگترین دیواری جیھانە، و شوێنەوارناسان تەمەنی ئەم دیوارەیان بە ٥٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر مەزەندە کردووە کە شوورایەکی مێژوویی گەورەیە.

### ٢. وان
گەورەترین شارە لە کوردستانی باکووردا کە کەوتووەتە سەر دەریاچەی وان دانیشتووانی لە ٣٥٠ ھەزار کەس زیاترە و
کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتووکاڵییەوە، گەلێک کارگەی پیشە سازی وەک: ڕستن و چنین و کارگەی چیمەنتۆ و پێڵاو درووستکردنی ھەیە.

### ٣. بەدلیس
شارێکی کۆنی مێژوویی کووردستانی باکوورە دانیشتووانی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبێت و کەوتووەتە نێوان دوو چیاوە بەسەر گردێکەوە، و لە بەرزایی ١٥٧٢م دایە لەڕووی ئاستی دەریاوە و ١٥ کم لەخوار دەریاچەی وانەوەیە ئاووھەوایەکی خۆشی ھەیە بەھاوینان ھەوایەکی فێنکی ھەیە و و بە زستاندا ھەواکەی ساردە، ئەم شارە مێژوویەکی کۆنی ھەیە نزیکەی ١٨سەدە بنکەی میرنشینی کورد بووە١٨ میر حوکمی تێدا کردووە و چەندین کەسی بەناوبانگی تێدا ھەڵکەوتووە بەناوبانگترینیان شەرەفخانی بدلیسی یە، کە لە ساڵی ١٥٩٦ز کتێبی (شەرەفنامە)ی لە مێژووی میرنشین و حکوومەتەکانی کورد داناوە، بە فارسی نوسیوویەتی.

### ٤. ئەرزەڕۆم
ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، کەوتووەتە باکووری خۆرھەڵاتی تورکیاوە و ڕووبەڕەکەی ٢٨٩٥٥ کم٢یە و دانیشتووانی ٧٠٠ ھەزار کەس دەبێت، و ناوچەیەکی کشتو کاڵی و بازرگانییە؛ و ھەرێمێکی فراوانە، و ١٢ شار و شارۆچکەی گرتووەتە خۆی، بەرزی لەڕووی ئاستی دەریاوە ١٩٥٠ مەترە.

### ٥. ھەکاری (جۆلەمێرگ)
ھەرێمێکی گەورەی کوردستانی باکوورە، و سێ، پارچەی کوردستان (باکوور، باشوور، ڕۆژھەڵات)ی بەیەکەوە بەستووەتەوە دانیشتووانی لە نیو ملیۆن کەس زیاترە و ڕووبەرەکەی ٧١٢١کم٢یە، و ناوچەیەکی شاخاوی سەختە؛ و گەلێک چیای بەرزی تێدایە و بەرزترینیان چیای (جیلۆ)یە کە بەرزی ٤١٣٥ مەترە، و دانیشتووانی زۆربەی کوردن ئەوانیتر ئاشووری و ئەرمەنین، و لەناوچیاکاندا ھەندێک دەشتی فراوانی بەپیت ھەیە و شاری ھەکاری ٣ قەزا وەک (شەمدیان، گەڤەر، چەلێ) و٤٠٠ گوندی گرتووەتە خۆی، و مەڵبەندە کەی شاری (جۆلەمێرگ)ەکە دانیشتووانی بەکاری شوانی و کشتوکاڵەوە خەریکن و بەتایبەتی (تووتن)ی زۆری لێ دەکرێت و ناوی ھەکاری لەناوی ھۆزەکانی ھەکارییەوە ھاتوون کە کۆنترین دانیشتووان بوون لەم ناوچەیە.

### ٦. مێردین
ھەرێمێکی کووردستانی باکوورە، ناوچەیەکی شاخاوییە دانیشتووانی لە ٧٥٠ ھەزار کەس زیاترە و ھەموویان کوردن لەگەڵ زۆرێکی لە عەرەب، و کەمێک ئاشووری دا دەژین و زۆربەیان ئیسلام و ئێزیدین و ھەندێکیشیان مەسیحین و دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بەکاری مەڕووماڵات بە خێوکردن و کشتوکاڵکردنەوە خەریکن، و ھەموو جۆرە کشتوکاڵێکی لێدەکرێت بەتایبەتی (دانەوێڵە، میوە، تووتن و لۆکە) وەگەلێک سامانی سروشتی و پیشەسازی لێیە ئەم ھەرێمە چەند قەزا و ناوچەیەکی گرتووەتە خۆی، وەک (دێرک، کەرجەوی، ھەزەخ، کۆسار، شەمرەخ، میدیات، نسێبین، مارسەت، شەور) و شاری مێردین بنکەی ھەرێمەکەیە، کەخاوەنی مێژوویەکی کۆنە و لەپێش زایینیدا گۆتی و سوورباری و نایری و میتانییەکان و چەندین گەلی تر دەسەڵاتیان تێدا کردووە وەک: میدییەکان لە ٦١٢پ. ز دا شاری مێردینیان لە ئاشوورییەکان ڕزگارکرد، و پاش ئەوان فارسەکان ھاتنە ناو شاری مێردینەوە، لە ساڵی ٦٤٠ز ئیسلامییەکان و لە ساڵی ٩٩٠ز میرنشینی مەڕوانی و دۆستەکی کورد و لەو سەردەمەدا چەندین پێشکەوتنی بە خۆوە دیوە و لە ساڵی ١٥١٤ز دا تورکە عوسمانییەکان دەستیان بەسەرداگرت، و لە ساڵی ١٨٢٠–١٨٣٦ لەلایەن میرنشینی سۆرانەوە حوکمڕانی کراوە و پاشان لە ساڵی ١٨٤٣–١٨٤٧ لەلایەن میرنشینی بۆتانەوە فەرمانڕەوایی کراوە بەڵام عووسمانییەکان ئەم میرنشینانەیان ڕووخاند و خۆیان فەرمان ڕەواییان کرد.

## دەریاچە و ڕووبارە گرنگەکان
### دەریاچەی وان
دەریاچەی وان گەورەترین دەریاچەیە لە کووردستانی باکووردا کە ڕووبەرەکەی ٣٧٦٥کم٢ە، و تێکڕای قووڵی دەگاتە ١٠٠م و لەبەرزایی ١٦٤٦م دایە لەڕووی دەریاوە، و لە ھەموولایەکەوە چەموو ڕووبارەکانی تێدەڕژێت، و ھیچ ئاوێکی لەبەر ناڕوات، لەبەر ئەوە ئاوەکەی سوێرە.

### ڕووباری فورات
ڕووباری فورات یەکێکە لە دوو ڕووبارە گرنگەکەی عێراق. درێژی ٢٨٠٠کم؛ و لە سەرەتادا. لە دوو لق پێکدێت، کە فوراتی سوور و مورادی سووری پێدەڵێن، و لە کوردستانی باکوور ھەڵدەقوڵێن و یەکدەگرن و ١١١٠کم بە کوردستاندا دەڕوات، کە لە (جەرابلوس)ەوە دێتە خاکی ڕۆژاوای کوردستان، لەوێش لقێکی تری تێدەڕژێت پێی دەڵێن (بڵێخ). ئینجا لە نزیک شاری ئەلبووکەمالەوە دێتە ناو خاکی عێراقەوە، تاکو لە باشووری عێراق لەگەڵ ڕووباری دیجلەدا یەکدەگرن و ڕووبارێکی گەورە پێکدەھێنن بە ناوی (شگل العرب)ەوە کە ئەویش دەڕژێتە ناو (کەنداوی فارس). ئەم ڕووبارە لە عێراقدا چەندین لقی لێدەبێتەوە، کە بۆ ئاودێری لێی ھەڵگیراوە، و گەلێ بەربەست و پڕۆژەی کشتوکاڵی لەسەر دروست کراوە. ڕووباری فورات لەگەڵ ڕووباری دیجلەدا، بە شا ڕەگی ژیانی وڵاتی عێراق دادەنرێت.

### دیجلە
ڕووبارێکی گەورەی وڵاتی عێراقە. درێژی ١٩٠٠کم کە لە خاکی کوردستانی باکووردا ھەڵدەقوڵێت و چەند چەم و ڕووبارێکی بچووکی تێدەڕژێت، و داخڵی خاکی عیراق دەبێت. درێژی لە خاکی کوردستاندا نزیکی ٨٤٧کم؛ و گەلێ لقی گەورەی تری لەناو خاکی کوردستانی باکوور و باشووردا تێدەڕژێت کە ئەمانەن: (زێی گەورە، زێی بچووک، ڕووباری سیروان، عوزێم) و چەندەھا ڕووباری تر، و پاشان لەگەڵ ڕووباری فوراتدا لە خوارووی عێراق لە ناوچەی ئەلقورنە یەکدەگرن و شەتەلعەرەب پێکدێنن، کە ئەویش دەڕژێتە ناو کەنداوی فارس.

## ھەندێک لە ھۆزە کوردییەکان
### مووما
ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٦٠٠ خێزان دەبن. لە ناوچەی سەروی خۆراوای جەزیرەدا نیشتەجێ بوون.

### میران
ھۆزێکی کوردی کوردستانی باکوورە، لە دەوروبەری قەزای جەزیرەدا دەژین. کۆچەرین. لە ھاویندا ڕودەکەنە بەرزایییەکانی وان؛ و لە چەند تیرەیەک پێکھاتون و، ژمارەیان ١٠ تیرەیە، و نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان زیاتر دەبن.

### میللی
ھۆزێکی گەورەی کوردی کوردستانی باکوورە. لە دێر زەمانەوە لە کوردستانی باکووردا نیشتەجێ بوون، بە تایبەتی لە دەوروبەری شاری ئۆرفەو نسیبین و دیاربەکر. ژمارەیان ٢٥ ھەزار خێزان دەبن بە زمانی کرمانجی ژورو قسە دەکەن. یەکێتی ئەم ھۆزە، لە ٤٨ تیرەو خێڵ پێکھاتوە، و بوون بە سێ بەشەوە (١) میللی، (٢) زیلان، (٣) بابا کوردی ئەم سێ بەشە لە کۆن زەمانەوە ناکۆکیان لە بەینا بووە. مە ڵبەندە کەیان شاری (ڤیران)ە؛ و بە ناوبانگترین سەرۆکیان ئیبراھیم پاشای میللییە، کە حکوومەتی عوسمانی زۆر جار ھێرشیان کردووەتە سەریان. ئەم ھۆزانە لە کاتی کوشتاری ئەرمەنە کاندا.. زۆریان یارمەتی ئەرمەنییەکان داوە، وپاراستویانن و لە کوشتن ڕزگاریان کردون.

### سینا میللی
خێڵێکی کوردی کوردستانی باکوورە. نزیکەی ٢٠٠٠ خێزان دەبن. لە سەدەی چواردەھەم لە ناوچەی نزیک خەرپوتەوە دەژیان. ھەواری ئێستایان، کە لە ٤٨ گونددا دەژین، لە ناوچەی بازار چیک لە خۆرھەڵاتی مەر عشەوەیە. ھەمویان مسوڵمانن و مەزھەبی شیعەن. بە کرمانجی ژورو قسە دەکەن. زۆربەیان گەرمیان و کوێستان دەکەن، و ئەوانی تریان بە کشتوکاڵەوە خەریکن.

### شێخ بزینی
یەکێکن لەھۆزەگەورەکانی باکووری کوردستان دەکەونە نێوان ئەنکەرەو دیاربەکرەوە ژمارەیان نزیکەی ٢٥٠٠ خێزان دەبێت.

## کەسایەتییە بەناوبانگەکان
### ١. [[سەعید نوورسی]]
سەعید نوورسی ناسراو بە "بەدیعوززەمان" کەسێکی بەناوبانگی ناوچەی (نوورس)ی سەربە شاری بدلیسی کوردستانی باکوورە لە ساڵی ١٨٧٦ز دا لە گوندی نوورسی لەدایکبووە لە بنەماڵەیەکی کوردی دیندار، و دوای ئەمە ڕۆشت بۆ ئەستەمبوڵ و پڕۆژەی دامەزراندنی زانکۆیەک لە کوردستاندا بەناوی "زانکۆی زەھرا" - بەوێنەی زانکۆی ئەزھەر – پێشکەشی کاربەدەستانی کرد بەڵام قبووڵیان نەکرد، و لەھەوڵێکی تردا لە ساڵی ١٩١١زدا سووڵتان ڕەشاد بڕێک پارەی بۆ ئەو پڕۆژەیە تەرخان کرد و لەسەر لێواری " دەریاچەی وان " دەست کرا بە بنیادنانی ئەو زانکۆیە، بەڵام ھەڵگرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم پەکی تەواکردنی پڕۆژەکەی خست، و لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا خۆی و قوتابییەکانی ھاوبەشییان لەوجەنگەدا کرد دژی ڕووسیا، کە لە بەرەی قەوقازەوە ھێرشیان بۆ شارە سنوورییەکانی کوردستان دەبرد؛ و " بەدیعوززەمان " وھێزەکەی لەچەندین جەنگی گرنگدا لە دژی ڕووسەکان بەژدارییان کردووە؛ و کاتێک کە سوپای ڕووس بەژمارەیەکی زۆر زیاتر لە بەرگریکاران ڕژانە ناو شاری بدلیسە و" بەدیعوززەمان " و قووتابیانی بەرگرییەکی زۆریان لەشارەکەیان دەکرد، تا لە ئەنجامدا " بەدیعوززەمان "بریندارکرا، و پاشان ڕووسەکانیش لە ١٩١٦زدا بەبرینداری بەدیلیان گرت و بردیان بۆ بەندینخانەی ئەفسەرەی دیلەکان لەشاری " کۆسترما "ی سیبیریا، و لە نیوەشەوی قەدری مانگی ڕەمەزاندا لە ساڵی ١٣٧٩ی کۆچی بەرامبەر بە ١٩٦٠ز ماڵاوایی لەم دونیایە کرد و چەند مانگێک دوای کۆچی، کاربەدەستان لە گۆڕەکەی دەریان ھێنا و لەشوێنێکی نەزانراو ناشتیانەوە.

### ٢. موورادخانی بایەزیدی
شاعیرێکی کوردە لە بایەزید لە کووردستانی باکوور لەدایکبووە بەمنداڵی خوێندوویەتی، و لەناوچەکانی بایەزید و ھەکاری و بدلیس خوێندوویەتی و ڕێزمان و وێژەی عەرەبی و فیقھی ئیسلامی خوێندووە و دواجار بەکارووباری موڵک دارییەوە خەریک بووە موورادخان لە ھۆنینەوەی شیعردا دەستێکی باڵای ھەبووە و شیعرەکانیشی شیرین و ڕەوانن، شیعرەکانی لە بواری ئایینی و دڵداری دایە، و چیرۆکی (زەمبیلە فرۆش)ی کردووە بەشیعر و لە ٢٥٤ دێڕدا نووسیوویەتی.

### ٣. [[مەلای جزیری]]
شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ محەممەدە، شاعیرێکی کۆنی کوردە، لەشاری جزیر لە کوردستانی باکوور لەدایکبووە، و خوێندنی لە لای باوکی دەست پێکردووە و دواجار ھەر بۆ مەبەستی خوێندن ھەموو ناوچەکانی جزیرە و جۆلەمێرگ و ئامەد و ئامێدی گەڕاوە، و دواجار ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە، و بەمەلایی چەند ناوچەیەک گەڕاوە، دواجار لە ئامەد ماوەتەوە و بە وانە وتنەوەوە خەریک بووە زۆر جاریش ئیجازەی عیلمی داوە بە قووتابییەکانی، پاشان گەڕاوەتەوە بۆ جزیر و ئیتر ڕوودەکاتە سۆفیگەری، و واز لەدەرس وتنەوە دەھێنێت، ھەر لە جزیرەش کۆچی دوایی دەکات، و یەکەم جار دیوانەکەی لەلایەن (فۆن مارتن ھارتمان) لە ساڵی ١٩٠٤زدا لەئەڵمانیا چاپکراوە.

### ٤. [[شڤان پەروەر]]
شڤان پەروەر یەکێک لە ھونەرمەندان و گۆرانیبێژانی باکووری کوردستانە. لە بواری مۆسیقای کوردیدا زیاتر لە ٢٥ ئەلبومی ھەیە. ھەروەھا نووسەر، مامۆستای مۆسیقا و ژەنیاریشە. بەھۆی شۆڕشگێڕی و ھەڵوێستە سیاسییەکانییەوە لە میدیاکاندا زۆر ناوی لێ دەبرێت.

## ڕاپەڕینەکان
# شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران (١٩٢٤–١٩٢٥).
# جوڵانەوەی سەید ڕەزای دێرسیم لە ساڵی (١٩٣٧).
# ڕاپەڕینی کوردەکان ئامەد لە ساڵی (١٩٣٤).
# شۆڕشی ئاگری (١٩٢٦–١٩٣٠).
# جووڵانەوەی میر شەرەفخانی بدلیسی (١٨٣٤).

## سەرچاوەکان

* Turkey - Kurds
* ئینسایکڵۆپیدیا

پۆل:جیاییخوازی لە تورکیا
پۆل:کوردستان
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:سیاسەتی تورکیا
پۆل:ھەرێمەکانی تورکیا
پۆل:ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:جیاییخوازیی کورد لە تورکیا