open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لێپێچینەوە

**لێپێچینەوە** چەمکێکی ڕەوشتیە چەند مانایەک لەخۆوە دەگرێت. زۆربەی جار ئەم زاراوەیە وەک ھاوتای مانای ئەو چەمکانەی تری وەک لێپرسراویەتی، و لۆمەھەڵگرتن، و بەرپرسیاریەتی و و زاراوەکانی تری پەیوەندیدار بە پێشبینیکردنی بەخشینی روونکردنەوە لەبەرامبەر رەفتارەکاندا. و وەک لایەنێکی حوکمڕانی، ئەم زاراوەیە تەوەری ئەو گفتوگۆیانە بوو کە پەیوەندیدارن بە کێشەکانی ھەردوو کەرتی گشتی و تایبەت.
لێپێچینەوە لە بنەڕِەتدا ھەموو ئەو پێشبینی و گریمانانەی روونکردنەوەی ڕەفتارەکان لەخۆوەدەگرێت. و یەکەم کەس کە لەبارەی لێکۆلینەوەی پاساوھێناوە بۆ رەفتارەکان لە کۆمەلڕزانیدا رایگەیاند بریتیتبوون لە مارفن سکۆت و ستانفۆرد لایمان لە بابەتە ھاوبەشەکەیاندا بە ناوی " لێپێچینەوەکان Accounts " ئەمە سەرەڕای ئەوەی ئەگری گەڕاندنەوەی بنەڕەتی زاراوەکە بۆ جی. ئێڵ. ئۆستن لە بابەتەکەیدا بە ناوی "داوایەک بۆ وەرگرتنی پاساوەکان" کە لەساڵی ١٩٥٦ بڵاویکردەوە و تیایدا پاساوھێنانەوەی وەک کردارەکانی ئازادی قسەکردن بەکارھێناوە. توێژەرەوەکانی پەیوەندیکردن ئەم کارەیان بەرفراوانکرد لە رێگەی تاقیکردنەوەی بەکارھێنانە ستراتیژیەکانی پاساوھێنانەوە و پاکانەکردن و بە عەقلانیکردنی رەفتارەکان و پۆزش ھێنانەوە و شێوەکانی تری روونکردنەوەی رەفتارەکان لەلایەن تاکەکەس و دامەزراوەکاندا، فیلپ نینلوک و ھاوەڵانی تەکنیکە تاقیکاریەکانی رێکخستنیان بەکارھێنا بۆ دۆزینەوەی ئەو چۆنیەتیەی کە تاکەکان لە رێگەیە رەفتاردەکەن بە گوێرەی جۆرەھا ئەو سیناریۆ و حاڵەتانەی کە تیایاندا پێویستە روونکردنەوە لەسەر رەفتارەکانیان بدەن.

و لە سیاسەتدا بەتایبەتی لە لە سیتەمەکانی دیموکراسیەتی نوێنەرایەتی لێپێچینەوە بە فاکترێکی گرنگ دادەنرێت بۆ گەرەنتی کردنی سیتەمێکی فەرمانڕەوایە باش. و لێپیچینەوە جیاوازە لە بەرچاوروونی (شەفافیەت) لەبەرئەوەی لێپێچینەوە تەنھا پەیوەندیارە بەریزبەندکردن و خستنەرووی سەلبیانە پاش ئەنجامدانی کارێک یان وەرگرتنی بڕیارێک، بەڵام شەفافیەت ئەگەری ئەم خستنە رووەی پێش ئەنجامدانی کارەکە یان وەرگرتنی بریارەکان یان لەکاتی ئەنجامدانی کارەکە یان وەرگرتنی بڕیارەکەدا. لێپێچینەوە ریژەیە کەمدەکاتەوە کە تیایدا نوێنەرە ھەڵبژێردراوەکان یان ئەو کەسانەی کە پلەوپایە باڵاکان بەڕیوەدەبەن دەکرێت بەئەنقەست لە رێگە لابدەن و لە سنوری بەرپرسیاریەتیە تیۆریەکانیان لابدەن و لە دەرئەنجامیشدا گەندەڵی رووبدات.

ھەندێک کات ئامانجی لێپرسینەوە لە کاتە سەختەکاندا لەگەڵ ئامانجی سەرکردایەتیدا یەکدەگرێتەوە. و رەنگە بنکەی دەنگدەران ئامانجی مەودا کورتیان ھەبێت کە لەگەڵ بەرژەوەندیە مەودا درێژەکان یەکنەگرنەوە.
کۆمەڵی دادگەریی کوردستان

**کۆمەڵی دادگەریی کوردستان** (ناوی پێشوو: **کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان**) جووڵانەوەیەکی ئیسلامییە لە کوردستانی باشوور. کۆمەڵ کە لەلایەن عەلی باپیرەوە لە ئایاری ٢٠٠١ دامەزرێنراوە، ڕێکاری سوننەو جەماعە جێبەجێ دەکات.عەلی باپیر پێشتر ئەندامی سەرکردایەتی و پاشتر مەکتەبی سیاسیی بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان بووە.

کۆمەڵ بەشدار لە ھاوپەیمانێتی کوردستانی ھەڵبژاردنەکەی ٢٠٠٥ی عێراق بەشدار نەبوو بە لیستی سەربەخۆ بەشداری کرد. زیاتر لە ٦٠٠٠ دەنگ، نزیکەی ٠٫٧٪‏ی ڕێژەی دەنگەکانی بەدەست ھێنا بەمەش بووە خاوەنی دوو کورسی لە پەرلەمانی کاتی عێراقدا. دوای ھەڵبژاردنەکان، کۆمەڵ ڕازی بوو بەوەی پەیوەندی بکات بە ھاوپەیمانێتی کوردییەوە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقیدا.

## گۆڕانکارییەکان لە کۆمەڵ
لە چوارەمین کۆنگرەی کۆمەڵ، ئاڵا، ناوی حیزب و پۆستی ئەمیری حیزبەکە بەزۆرینەی دەنگی ئەندامانی کۆنگرە گۆڕی. ناوی حیزبەکە پێشتر *کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان* بوو، کە گۆڕدرا بە *کۆمەڵی دادگەریی کوردستان* و پاشگری ئیسلامییەکەی لێکردەوە. ھەروەھا ئاڵای کۆمەڵیش گۆڕی و ناوی پۆستی ئەمیریشیان کردە سەرۆک. لەم کۆنگرە عەلی باپیر وەکوو سەرۆکی حیزبەکە ھەڵبژێردرا؛ و ٢٢ ئەندامی سەرکردایەتی (بریتی لە ٣ ژن) ھەڵبژێردران.

ھۆکاری ئەم گۆڕانکارییانە بە وتەی ئەندامانی سەرۆکایەتیی کۆمەڵ ئەوە بووە کە ژمارەیەک گرووپ پاشگری ئیسلامییان بە خراپ بە کار ھێناوە و بۆیە بە خراپ سەیر دەکرێت. ھەروەھا لەبەر ئەم پاشگرە ئیسلامییەکە، زۆر کەسیش نەھاتووەتە ناو کۆمەڵەوە. سەرەرای ئەم گۆڕانکارییانە بنەماکانی کاری ئیسلامی و ئایینی لە کۆمەڵدا ھەر وەکو جاران دەمێننەوە، و ئەندامانی سەرۆکاتیی کۆمەڵ داوایان کردووە کە وشەی دادگەرییش بنەمای ئایینیی ھەیە و بە ڕوانگەیەکی ئایینی ھەڵبژێردراوەتەوە.

## فیکرەی هۆمۆفۆبیک
ڕۆژی ٢٢ی شوباتی ٢٠٢١ ڕاگەیەندرا کە لەلایەن پەرلەمانتارێکی حیزبی کۆمەڵی دادگەریی کوردستان، بە ناوی عومەر گوڵپی، سکاڵایەکی یاسایی لەسەر ڕێکخراوەی ڕاسان تۆمار کرا، چوونکە ڕێکخراوەکە داکۆکی لە مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لە ناوخۆدا دەکرد و بە گوتەی ئەو، ئەمە "دژی بەهاکان و چاندی کوردییە." کۆمەڵەی دادگەریی کوردستان پەیوەستە بە ڕێکخراوەیەکی کۆنەپارێزی دژە-کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە ناوی ئاستانە. ڕێکخراوەکە کار لەسەر بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی دژە-جێندەر و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکات.

## سەرچاوەکان

* کوردپرێس

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کۆمەڵنیووز، ماڵپەڕی فەرمیی کۆمەڵی ئیسلامیی کوردستان

پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
پۆل:پەرلەمانی کوردستان
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ٢٠٠١
پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
ھەمزاغای مەنگوڕ

وێنۆک
**ھەمزاغای مەنگوڕ** (کوژراو لە ١٨٨١) ڕێبەری ھۆزی مەنگۆڕ و لە یارمەتیدەران و فەرماندەکانی شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری بوو.

ھەمزەی باپیر ئاغای دووھەم سەرۆکی ھۆزی مەنگوڕ، ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە دەستدا نییە، لە دەورانی عوسمانیدا لە ئەستەمبووڵ بۆ ماوەی چەند ساڵێک زیندانی کراوە ھەروەھا لە لایەن دەسەڵاتدارانی ئیرانیش لە ژێر زەخت و زۆردا بووە. بە ھۆی شوێنی ستراتێژیکی لە نێوان سنووری ئێران و دەوڵەتی عوسمانی، ھۆزی مەنگوڕ ھەمیشە لە ژێر ھەرەشە و پەلامارەکانی سپاکانی دەوڵەتی عوسمانی و شای ئێران بوو. لە کاتی بەر پا بوونی شۆرشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری ڕۆلی بەرچاوی گێڕاوە و لەگەل ٥٠٠٠ شەڕوانی دلێری خۆی ھاتە ھانای شێخەوە و لەگەڵ شێخ عبدولقادر (کوری شێخ عوبەیدوڵڵا) وەک فەرماندەری ھێزی چەکداری کورد لە قۆلی موکریان دیاری کراوە. ھێزی چەکداری کورد نەیانتوانی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیان بپارێزن و بوو بەھۆی تێکشکانی ئەو ڕاپەرینە و کشانەوەی ھێزەکانیان، لە ئاکامدا ھێزەکانی شێخ عوبەیدوڵڵا بەرەرو سنورەکانی عوسمانی گەرانەوە. ھەندێک لە شەڕوانەکان خەیانەتیان کرد بە شێخ و پاڵیان دا بە ھێزەکانی دوژمنەوە. بەڵام ھەمزە ئاغا ھەتا کۆتایی لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵا مایەوە. ھەمزاغاش بەھۆی فێڵی حسەن عەلی خان ناسراو بە ئەمیر نیزامی گەڕووسی لە ڕێکەوتی ٣٠-٠٧-١٨٨١ لە باغی سیسەی شاری مەھاباد شەهید کرا .

## سەرچاوەکان
* ھەمزاغای مەنگور - ماڵپەڕی ھۆزی مەنگور
* ڕۆژی کورد: عەشیرەی مەنگوڕ 

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:خەڵکی مەھاباد
فۆلکلۆر

**فولکلۆر** (بە ئینگلیزی: Folk) بە بەشێک لە کولتووری ھەر نەتەوەیەک دەڵێن کە بەشێک لە فەرھەنگی ئەو نەتەوەیە. 

## فولکلۆری کوردی
کورد خاوەنی فولکلۆرێکی مەزنە. **فولکلۆر**ی کورد بریتییە لە :
* مۆسیقا
* ھەڵپەرکێ
* وێژە

## وشەی فۆلکلۆر و واتاکەی

**فۆلکلۆر**، وشەیەکی لێکدراوە لە دوو وشەی (Folk+Lore) ی ئینگلیزییەوە ھاتووە ، کەیەکمیان مانای (خەڵک) یان (گەل) دەگرێتەوە و دووەمیان مانای (چیڕۆک ، ژیریی ، ھونەر ، زانست) دەگرێتەوە ، واتە سامان یان کەلەپووری خەڵک ، بەم پێیە فۆلکلۆر بە ھەموو ئەو سامان و کەلەپوورە کۆنانە دەڵێن کە بە درێژایی مێژوو دەست کرد و بەرھەمی خەڵک بوون و ماونەتەوە ، وەک: پاشماوەکانی جل و بەرگی میللی کۆن و ئێستا ، ڕایەخ و ھۆی تێدا خواردن (قاپ ، کاسە ، کەوچک) و گەلێک چەشنی پیشەسازی و نەقش و نیگار و جۆری خواردەمەنی و گەلێک شتی تر کە شەقڵی تایبەتی کۆتی میللەتێک لە بەرھەمێکی دەست کرد یا بەرھەمی بیردا بھێڵێتەوە.

ھەندێک جار لەناو فۆلکلۆردا بەشی بیر ، یا بەشی ئەدەب جیا دەکەونەوەو پێی دەڵێن (بەرھەمی سەرزاری خەڵک) ئەو بەرھەمەش ئەوەیە کە بەسەر زارەوەیە ، دەماو دەم و پشتاو پشت ، کوڕ لە باوکەوە ، منداڵ لە دایکەوە دەیبیستێت و دەمێنێتەوە ، لەبەر ئەمە ئەدەبی فۆلکلۆر بە بەرھەمی تاقە کەسێک دادەنرێت ، بەڵکو دەدرێتە پاڵ ھەموو میللەت ، بەرھەمێکە کە ھەموو گەل خوڵقاندوویەتی ، بەرھمی فۆلکلۆری شێوەیەکی سادەی وای ھەیە ، کە ھەموو گەل تێی بگات و شەقڵی تایبەتی ئەو گەلە یا ئەو زەمان و دەوری خۆی پێوەیە .

بەرھەمی فۆلکلۆر ئێجگار زۆر لە ناو خەڵک بڵاوە ، تا کاتی بڵاو بوونەوەی خوێندەواری و شارەزابوونی خەڵک و ڕاھێنانیان لەگەڵ ئەدەبیاتی نوسراودا ، کەم کەس ھەیە شتێک لە فۆلکلۆری گەلەکەی خۆی نەزانێت و لەبەری نەبێت و بە گووتن و گێڕانەوە دەری نەبڕێت.

ئەدەبیاتی فۆلکلۆر لەناو ھەر میللەتێکدا ، چەند بەش و جۆری ھەیە و ئەم بەش و جۆرانە ڕەنگە ھەندێکیان لە فۆلکلۆری ھەموو میللەتدا یا لە فۆلکلۆری چەند میللەتێکدا یەک بن و ڕەنگە ھەندێکیان جیا بن ، لەبەر ئەمە ھەر میللەتە دەتوانێت چەشنەکانی بەرھەمی ئەدەبی فۆلکلۆری خۆی دەست نیشان بکات.
## ئەمانەش ببینە
* کولتوور
* مۆسیقا

## سەرچاوەکان
کوردی پۆلی نۆیەمی بنەڕەتی

پۆل:خەیاڵ
پۆل:فۆلکلۆر
پۆل:چاندی کوردی
تاھیر خەلیلی

**تاھیر خەلیلی**  (١٩٥٦ لە بۆکان - ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە سلێمانی) ھونەرمەندی گۆرانیبێژی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. ئەو لە ساڵی ١٣٥٨ لە کاتی سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو بە ئەندامی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و بە ماوەی پێنج ساڵ ھەم وەکوو پێشمەرگە و ھەمیش لە بەشی ھونەرییەوە چالاک بوو. تاھیر خەلیلی زۆرتر بەھۆی گۆرانییە نیشتمانییەکانی ناسراوە.

## ژیان
تاھیر خەلیلی لە ساڵی ١٩٥٦ لە شاری بۆکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بوو. لە تەمەنی ٧ سالی یەوە عاشقی گۆرانی و موسیقا بووە. گوێ گرتن لە دەنگی ھونەرمەندانێک وەک محەمەد ماملێ، حەسەن زیرەک بە تایبەت تایەر تۆفیق، عەلی مەردان و محەممەد ساڵح دیلان بوو بە ھۆی ئەوەی کە بەرھەمی یەکەمی لە تەمەنی ١٥ ساڵی لە شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بڵاو بکاتەوە. ئەو بڵاوکردنەوە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو بە ھۆی وەی کە ڕاگەیاندنە کوردیەکانی ئەو کاتی حکوومەتی ئێران بۆ وتووێژ بانگی بکەن، چەند بەرھەمێکیشی لە تەلەفزیۆنی مەھاباد تۆمار کرد کە بریتین لە: دەنگ وڕەنگ، شەوی تاریک و بێ دەنگ، گوڵی مەھاباد، کیژۆڵەی کوردستان ھەر ئەوە بردیە تەلەفزیۆنی تاران بۆ کۆنسێرت لە تەمەنی ١٨ ساڵی دا. ھەروەھا تەلەفزیۆن و ڕادیۆ سنە.

### ژیانی پێشمەرگایەتی
لە ئەو کاتە دا بوو کە ڕاپەڕینی گەلانی ئێران دەستیپێکرد ئەویش وەک کوردێک بە ھەستێکی نەتەوەیی یوە چووە ناو خەبات و بوو بە ڵێشمەرگەیەکی کوردستان لە شۆرش دا زیاتر لە ٥٠ گۆرانی و سروودی نەتەوەیی بڵاو بۆتەوەو بە سروودی *لە قەندیلی سەربەرزەوە* ناوبانگی دەرکرد. لە ھەموویان پێ سەر کەوتوو تر بووە. بە ھۆی پێشمەرگایەتی و گوتنی سروودی سیاسی و نەتەوەیی کوردی لە حکومەتی ئەو کاتی ئێران قاچاغ بووە.

## کۆچی دوایی
تاھیر خەلیلی لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە گەڕەکی ڕاپەڕینی سلێمانی لە تەمەنی ٦٧ ساڵی کۆچی دواییی کرد.

## گۆرانییەکان
* *لە قەندیلی سەربەرزەوە* (یەکم جار بەناوی *لە تەرەغەی سەربەرزەوە*)
* *شیرین و شیرین*
* *بۆ مەھاباد*
* *سروودی ڕاپەڕین*
* *کاکی شوان*
* *خاسەکەو*
* *شەوی تاریک و بێدەنگی*
* *گوڵی مەھاباد*
* *کیژۆڵەی کوردستان*

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:ئەندامانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی

**دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی** شێوەیەک لە شێوەکانی دیموکراتی پێکدەھێنێت و تیۆرێکی مەدەنییە کە تێیدا دەنگدەران (بە شێوازێکی نھێنی و ئازاد لە ھەلبژاردنێکی فرەلایەندا) ئەو نوێنەرانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن ھەڵدەبژێرن، ئەمانە نابن بە بریکاری دەنگدەران تەنھا نوێنەریانن – یان بە مانایەکی تر واتە تەنھا لەو کاتە کارناکەن کە دەنگدەران ئاراستەیان بکەن بەڵکو دەسەڵاتێکی ئەوتۆیان ھەیە کە بتوانن دەسپێشخەری بکەن لە کاتی ھاتنەکایەوەی گۆرانکارییەکان. دیموکراسییەتە لیبرالییە نوێکان بە نموونەی گرنگی دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی دادەنرێن؛ و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زۆربەی جار ئەم زاراوەیە ھاوتای مانای زاراوەی «کۆماری» دادەنرێت.

دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی بەخشینی دەسەڵاتێکی گەورەتر بۆ نوێنەران لە پەرلەمان لەخۆوەدەگرێت وەک لەوەی کە شانشینییەتی دەستوری یان دیموکراتییەتی ھاوبەشیکردن (participatory democracy) دەیبەخشێت لەبەر ئەوە ھەموو دەستورەکان بەدەق لەسەر سەربەخۆیی دادگەری و ڕێوشوێنەکانی تر دەنووسێت بۆ ھاوسەنگکردنی دەسەڵاتە نوێنەرایەتییەکان:
* دیموکراسییەت گۆڕینی نوێنەرەکان لە خۆوەدەگرێت کاتێک کە دەنگدەرەکانیان لێیان ڕازی نەبن.
* و ھەروەھا ھەندێک وردەکاری دیموکراسیانەی تر لە خۆوەدەگرێت (وەک کۆمیتەی شانشینی کەنەدی بۆ نموونە) یان
* ھەندێک ڕێوشوێنی دیموکراسیانەی ڕاستەوخۆ (وەک ڕیفراندۆم بۆ نموونە)، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بە ڕێوشوێنی پەیوەست دانانرێن و زۆربەی جار ئەنجامدانیان پێویستی بە بڕیارێک ھەیە کە لە پەرلەمانەوە دەربچێت - واتە دەسەڵاتی یاسا ھەر بە دەستی نوێنەران لە پەرلەمانەوە دەمێنێتەوە.
* ڕێگا چارەی ماناوەند لە نێوان ئەو دوو دیموکراسییەتەدا بریتییە لە بوونی «پەرلەمانێکی باڵاتر» کە لە ڕێگەی دەنگدانی ڕاستەوخۆوە ھەڵنەبژێردرابن نموونەش لەسەر ئەوە وەک ئەنجومەنی پیرانی کەنەدی کە بە کۆپییەکی ھاوتای ئەنجومەنی لۆردەکانی بەریتانیا.

نەریتی ھەڵبژاردنی نوێنەرانی ویلایەتەکان لە ئەورووپا لە سەدەی نۆزدەھەم (و بە شێوەیەکی زیاتر کاریگەرانەتر کە نوێنەرایەتی ھەموو چینێکیان دەکرد بەڵام بە شێوەیەکی جیاواز لەوەی کە ئێمە دەیبینین) بۆ پێشکەشکردنی ڕاوێژکاری ئاراستەکردنی پاشاکان بووە ھۆی دروستکردنی ئاشنایەتییەکی قووڵ لەگەڵ سیستەمی نوێنەرایەتیکردن؛ و ئیدمۆند بۆرک لە گووتارەکەیدا لەبەردەم دەنگدەراندا لە بریستۆل ڕاڤەکردنێکی تەقلیدی ماف و ئەرکەکانی نوێنەری ھەڵبژێردراوی پێشکەشکرد.

ئەو جەماوەرییەتییە زۆرەی کە دیموکراسییەت وەدەستی ھێنا لە دوای شۆڕشی پیشەسازییەوە بوو لەکاتێکدا کە ژمارەی ھاوڵاتیانی وڵاتە پیشەسازییەکان زۆر بوو یان (لە سەردەمە نوێترەکاندا) ھاوڵاتیان زیاتر گرنگی خۆیان بۆ سیاسەت دەردەخست، بەڵام ئەو ژمارە زۆرەی خەڵک و تەکنەلۆجیا لەو سەردەمە نەگونجاو بوون بۆ دیموکراسییەتی ڕاستەوخۆ.

شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا بە ولاتێکی سیستەم دیموکراسی نوێنەرایەتی دادەنرێت و ئەڵمانیاش بە ھەمان شێوە لە ساڵی ١٩٤٩ وابوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەندا دوونمونەی ترن بۆ جێبەجێکردنی دیموکراسییەتی نوێنەرایەتی.
لە ساڵی ٢٠٠٣ توانرا بۆ یەکەم جار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بوونرێت کە زۆرینەی دانیشتووانی سەر گۆی زەوی لەسایەی سیستەمی دیموکراسییەتی نوێنەرایەتیدا دەژین لە ناویشیاندا ئەو شانشینییەتە دەستوریانەش کە حکوومەتێکی نوێنەرایەتی بەھێزیان ھەیە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ھەڵبژاردنەکان
پۆل:دیموکراسی
ھاکی کارەر

**ھاکی کارەر** یان **حەقی قەرار** (١٩٥٠ لە ئولوبەی - ١٩٧٧ لە دیلۆک) چالاکوانێکی سیاسیی چەپگڕی مارکسیست-لێنینیستی تورک و خەڵکی تورکیا و لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی باکووری کوردستان بوو. ھاکی کارەر کەسایەتییەکی بەرجەستە و سەرەکی لە مێژووی پارتی کرێکارانی کوردستان بە ئەژمار دێت.

## ژیان
ھاکی کارەر لە سالی ١٩٥٠ لە ناوچەی ئولوبەیی سەر بە شاری ئوردووی تورکیا دا لە دایک بوو. ھەموو قۆناخەکانی فێرگەی لە ئوردوو خوێند. دواتر لە کۆلیژی فەنی زانکۆی ئاتاتورک دەستی بە زانکۆ کرد. ھاکی کارەر کاریگەری لە جوولانەوەی شۆریشگێری پاش ٧٠’کان وەرگرت و لە ماوەیەکی کورتدا بوو بە خاوەنی تێروانینی شۆریشگێری. لە ھەمانکاتدا کەمال پیر و ئاپۆیشی ناسی. لە سالی ١٩٧٣ دا لە ئەنجومەنی پەروەردەی باڵای ئانکارا ADYÖD دا ئەرکی بەرێوەبەری لە ئەستۆ گیرت. لە ١٩٧٦ دا بە گوێرەی بریاری گەرانەوەی وڵات کە لە کۆبوونەوەی دیکمەندا وەرگیرابوو، سەرەتا چووە باتمان وو پاشانیش دیلۆک، کە پراتیکێکی سەرکەوتووی نوواند. لەوێ رێکخیراوەی دژە شۆریشی Stêrka Sor بە فەرمانی MÎT کەوتە گەڕەوە. لە دیلۆک ئەندامی کۆنترای ئەو رێکخیراوەیە E’laeddîn Kapan، ھەقی قارەر بانگێشتی گفتوگۆ دەکات. کۆبوونەوەکە لە رۆژی ١٥’ی گولان لە قاوەخانەیەکی دیلۆک’دا پێکھات. لە ئەنجامی ئەم پیلانگێڕییە چەپەڵە دا ھەقی قارەر لە ١٨’ی گولانی سالی ١٩٧٧ دا کوژرا. شەھیدبوونی ھەقی قارەر وەکوو یەکەم شەھید لە مێژووی تێکۆشانی ئازادی گەلی کورد دا لە دامەزرانی پارتی کرێکارانی کوردستان’دا قۆناخێکی مێژوویییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٧
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان
کورد ئایتی گرووپ

**کورد ئایتی گرووپ** (**Kurd IT Group**) لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ دامەزراوە. گرووپێکی تەکنەلۆژی کوردییە کە ئامانجی گەشەپێدانی زمانی کوردییە لەسەر وێب، گرووپەکە ڕۆڵیان ھەبووە لە پەرەپێدانی تەختەکلیلی کوردی.

## ھەواڵی تەکنەلۆژی
یەکێک لەکارەکانی کوردئایتی گرووپ بەئەنجامی دەگەیەنێت، گەیاندنی نوێکارییەکانی بواری تەکنۆلۆژیای زانیارییەکانە لە شێوەی ھەواڵی کورت و ڕاپۆرتدا. نووسەرانی ئەم ھەواڵانە، ئەندامانی ماڵپەڕن کە بە شێوەی خۆبەخشانە بەشداری دەکەن. لە ئێستادا بەشی ھەواڵ لە ماڵپەڕەکە وەستاوە لە چالاکی.

## ئامراز دانان بۆ نووسینی کوردی
لە بواری تایپ و نووسینی کوردی دروستکردنی بەرنامەی پاڵپشتیی زمانی کوردی بۆ ویندۆز و فۆنتەکانی یونیکورد لە ڕاژە گرنگەکانی ئەم گرووپەیە کە لە یەکەم ھەوڵەکان بوو بۆ نووسینی کوردی لەسەر بنەمای یونیکۆد.

## سەکۆکان
کوردئایتی گرووپ ساڵانێک ڕاژەی پرسیار و وەڵامی لەشێوەی مەکۆ لە بواری تەکنۆلۆژیای زانیاری و زمانی کوردی دا هەبوو.

## ئەمانەش ببینە
* ویکیپیدیا:نووسینی کوردی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی کورد ئایتی گرووپ
* سەکۆکانی کورد ئایتی گرووپ
* پەیڤینێک لەگەڵ بەردەقانی بەبۆنەی دامەزراندنی کوردئایتی گرووپەوە

پۆل:نووسینی کوردی
پۆل:وێبگە کوردییەکان
بزرۆکە

**بزرۆکە** ھەشتەمین پیتەبزوێنی زمانی کوردییە کە لە ئەلفوبێی کوردیی لاتینیدا بە پیتی i ھێما دەکرێت بەڵام لە ئەلفوبێی کوردیی عەرەبیدا نابینرێت و بزرە بۆیە ناونراوە بزرۆکە. ھەندێک لەو وشانەی کە لە ڕواڵەتدا بزوێنیان تێدا نابینرێ، وەک بردن، من، ژن، چل، مردن، بزن، خستن، بەڵام لەڕاستیدا دەنگی بزوێنیان تێدایە.

وشەی "مشک" لە ناوچە جۆربەجۆرەکانی کوردستاندا بە دوو شێوازی (mişk) و (mişik) بێژە دەکرێت، بەڵام لە ئەلفوبێی کوردیی عەرەبیدا ھەر بە یەک شێواز دەنووسرێت، "مشک". کەواتە ٨ەمین دەنگی بزوێنی کوردی بە ئەلفبێی عەرەبی نانووسرێت و، "بزرۆکە"یە. (i).

## ئەمانەش ببینە
* نەبزوێن

## سەرچاوەکان
ڕێنووسی زمانی کوردی - زانستپەروەرانی کورد

پۆل:ئەلفوبێی کوردی
ڤیتۆ کۆرلیۆنێ

**ڤیتۆ ئەندۆلینی کۆرلیۆن** کەسایەتییەکی خەیاڵیی نێو ڕۆمانی *باوکی ڕۆحی*ی ماریۆ پوزۆ و دوو بەشی سەرەتای نێو زنجیرە فیلمی سەرۆک خێزانە. ڕۆڵ گێڕدراوە لەلایەن مارلۆن براندۆ لە فیلمی *[[سەرۆک خێزان (فیلم)|سەرۆک خێزان]]* و دواتریش، بە گەنجی، لەلایەن ڕۆبێرت دێ نیرۆوە لە فیلمی *سەرۆک خێزان: بەشی دووەم*. ناوبراو ھەتیوێکی کۆچبەری سیسیلییە کە ئیمراتۆرییەتێکی مافیا دادەمەزرێنێت. دوای مردنی، مایکڵ، کە گەنجترین کوڕیەتی، جێی دەگرێتەوە وەک دۆنی خێزانی تاوانکاری کۆرلیۆن.

ناوبراو دوو کوڕی دیکەشی ھەیە، سانتینۆ ("سۆنی") و فرێدریکۆ ("فرێدۆ")، و کچێکیشی ھەیە بەناوی کۆنستانزیا ("کۆنی"). ڤیتۆ بە شێوەیەکی نافەرمی ھاوڕێکەی سۆنی، تۆم ھەیگن، ھەڵدەگرێتەوە و بەخێوی دەکات کە دواتر دەبێتە پارێزەر و ڕاوێژکاری.

ڤیتۆ چاودێری بازرگانییەک دەکات کە لەسەر قومارکردن، درووستکردنی مەی بە قاچاغ، و بەرتیلدانی یەکێتی درووستکراوە، بەڵام بە پیاوێکی میھرەبان و بەخشندە ناسراوە کە توندوتیژییەکی ڕەوشت باشانە و دڵسۆزانە بەکاردێنێت بۆ ھاوڕێکانی، و لە ھەمووشی گرنگتر، خێزانەکەی. ھەروەھا ناسراوە بەوەی کە ھەە بە شێوازی کۆن دەڕوات کە داوای گونجاندنی ڕێز دەکات لەگەڵ بارودۆخەکەیدا؛ تەنانەت نزیکترین ھاوڕێکانیشی بە "باوکی ڕۆحی" یان "دۆن کۆرلیۆن" بانگی دەکەن لەباتی "ڤیتۆ".

پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم
پۆل:بکوژە خەیاڵییەکان
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان
پۆل:کۆچبەرە خەیاڵییەکان بۆ ئەمریکا
ئەسفەھان

**ئەسفەھان** یان **ئەسپەدان** یان **سپەھان** (بە فارسی «اصفھان»یان «سپاھان») شارێکی گەورە و ناودار لە ناوەراستی ئێرانە کە لە دوای شارەکانی تاران و مەشھەد گەورەترین شاری ئەم وڵاتیە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ١٬٥٨٣٬٦٠٩ کەس دانیشتووی بووە. ئەم شارە ناوەندی پاردەواڵی ئەسپەھان و ناوەندی شارستانی ئەسفەھانە.

## وشەڕەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)
بە بڕوای زۆربەی نووسەرانی مێژووی ئێران ناوی ئەسفەھان لە سەردەمی ساسانییەکان و بەھۆی شوێنێکی لەشکەری بۆ گرد ھاتنی سپا و سان بوون، دانراوە. ئەم ناوە لە وشەی «سێپاھ» بە واتەی سوپا و سان گیراوە.

## دیمەنەکانی ئەسفەھان
چەپ|400px|وێنۆک|گۆڕەپانی نەقشی جیھان
* گۆڕەپانی نەقشی جیھان
* سی و سێ پرد
* پردی خواجە
* مینار جوومبان
* مزگەوتی ئیمام
* چوارباخی عەبباسی
* چلستوون
* ئاورگای ئەسفەھان
* مزگەوتی شێخ فەزڵووڵا
* عالی قاپوو

## لە سەردەمی سەفەوییەکان دا
ھەوراز و ئاکۆی ھونەر و گەشەسەندنەوەی ئەسفەھان لە سەردەمی سەفەوییەکان دا ڕووی دا. ئەم سەردەمە ھەر وەھا وەکوو لووتکەی ھونەری بنارسازیی ئێران دەناسرێ.

لە کاتی پاشایەتیی شا عەبباسی یەکەمدا پایتەخت لە قەزوینەوە گۆزرایەوە بۆ ئەسفەھان.
زۆربەی شوێنە دیرۆکیکانی ئەسفەھان لە سەردەمی سەفەویکان دا ساز کراوە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەسفەھان
* شارستانی ئەسفەھان

## سەرچاوەکان

* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:ئەسفەھان
پۆل:شارستانی ئەسفەھان
پۆل:گەورەشارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:پایتەختە پێشووەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران
شارستانی ئەسفەھان

**شارستانی ئەسفەهان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئەسفەهانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەسفەھان
* ئەسفەهان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:شارستانی ئەسفەھان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
زمانی پارسیی کۆن

**زمانی پارسی** یان **پارسیی کۆن** زمانێکی ئێرانئی کۆنە لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باشووری رۆژاوا. 

لە دیمەنی زمانناسییەوە پارسیی کۆن گەلێک جیاوازی لەگەڵ ئاڤێستایی و زمانی مادی ھەیە. داوا دەکرێت کە فارسیی نوێ رۆڵەی پارسیی کۆنە.

## نموونە

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی پارسیی کۆن
پۆل:زمانی فارسی
پۆل:زمانەکان
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانە مردووەکان
پۆل:زمانە ئێرانییەکان
دیو

وێنۆک|چەپ
**دیو** یان **ژوور** یان **چاوە** یان **وەتاغ** یان **ھۆدە** ناوکۆیەکی بەرچاو و دیار لە ناو بینادایە کە بە دیوارەوە لە ئەوتر شوێنەکانی بینا جیا دەبێ و بە داڵانەکان پێوەندی لەگەڵ ئەوتر شوێنەکانی بیناکەوە ساز دەکا. زۆرێ کات دەرگایەکیشی ھەیە.

شایەت کۆنەترین چەشنی بەکارھێنانی دیو دەگەڕێتەوە بۆ کاتی مینۆییکانی باستان، ٢٢٠٠ ساڵ بەر لە زایینی مەسیح. دیو بەشێکی دیار و جیاوازە لە ھەموو بیناکانی مینۆییکاندا.

## وشەڕەتناسی
وشەی دیو لە ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی  و ڕیشەی ئەوێستاییی  بە مانای *چاو* و *دیدە*وە دێ و مەبەستە لە ژوور و چاوەی ماڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیوەکان
پەیکەرتاشی

**پەیکەرتاشی** ھونەرێکی سێ-ڕەھەندییە کە لە تاشینی ھونەرمەندانەی بەرد، پلاستیک، لاجوەرد یان پەرەندار، شووشە، یا دار و چێو بەدی دێت. ئەو کەسە وا پەیکەرتاشی دەکات پێ دەگووترێت پەیکەرتاش.

## چەشنەکانی پەیکەرتاشی
* پەیکەرتاشی دەنگ
* پەیکەرتاشی تریشکە
* گەوھەرگەری
* ڕووکاندن
* پەیکەرتاشی جووڵەیی
* کۆرپیسکتاشی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پەیکەرتاشی
پۆل:ھونەرە سۆماییەکان
پۆل:پیشەکان
ئانیتتا

**ئانیتتا**، کوڕی پیزانا، کەیانێکی کوششارا بوو. ئانیتتا بۆ خەباتەکەی لە نوسینی چەند نویسار بە زمانی ھیتی ناودار و ناواژۆ یە.

سەرەتای پاشایەتی **ئانیتتا** لە سەدساڵی ١٧ھەمی پێش زایینی بوو. نوسراوەی ئانیتتا کۆنترین نوسراوە بە زمانی ھیتییەکانە. ئەم نوسراوە ھەروەھا کۆنترین نوسراوەی بەدەستی زمانی ھند و ئەورۆپییە.

## ژیاننامە

بەپێی تۆمارە مێژوویەکانی سەردەمی فەرمانڕەواییەتیەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ١٧٤٠ بۆ ١٧٢٥ی پێش زایین

پۆل:وتارە ھەتیوەکان

## سەرچاوەکان


پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٧یەمی پێش زایین
پۆل:ھیتییەکان
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٨یەمی پێش زاین
زمانی مادی

**زمانی مادی** زمانێکی کۆنە کە پەیوەندی بە دروست بونی زمانی کوردی ئێستا هەیە وە زمانێکی مردوو لە دەستەی زمانە ئێرانیەکانە کە لە کاتی مادەکان قسەی پێ کراوە. ئەم زمانە لەگەڵ زمانەکانی کوردی، مازەندەرانی، گیلەکی، تاڵشی، بەلۆچی، سمنانی و پارتی وەکوو زمانانی ئێرانیی باکووری رۆژاوا دەناسرێ.

## ھەڵسەنگاندنی زمانی مادی لەگەڵ کوردی و فارسی
زمانی مادی بێجگە لە چەند وشە، شتێکی دیکەی لەبەردەستدا نییە. بەڵام ھەر ئەو چەند وشەیەش بەندیواری و پێوەندی نزیکی کوردی نووژەن لەگەڵ مادی نیشان دەدەن:

## سەرچاوەکان

پۆل:ماد
پۆل:مادەکان
پۆل:زمانەکان
پۆل:زمانە کۆنەکان
پۆل:زمانە مردووەکان
خەڵخاڵ

**خەڵخاڵ** یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ئەردەوێڵی ئێران و ناوەندی شارستانی خەڵخاڵە.

## مرۆڤناسی
خەڵکی خەڵخاڵ لە بنەڕەت دا تات و تاڵش بوون بەڵام ئێستاکە زمانی زۆربەیان گۆڕاوە و بە زمانی ئازەربایجانی قسە دەکەن.

لە خەڵخاڵدا بێجگە لە ئازەربایجانی، بە تاتی، تاڵشی و کوردیش قسە دەکرێت.

## مۆزەخانەی خەڵخاڵ

Khalkhal miusum.JPG|مەنجەڵەکانی مۆزەخانەی خەڵخاڵ
Khalkhal museum 2.JPG|کۆمەڵێک لە قورئانەکانی  ھێڵی مۆزەخانەی خەڵخاڵ
Khalkhal museum 3.JPG|وێنەیەک لە بانی مۆزەخانەی خەڵخاڵ


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەردەوێڵ
* شارستانی خەڵخاڵ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارستانی خەڵخاڵ
کوششارا

**کوششارا** () شارێکی ئاناتۆلیایی بوو لە سەردەمی برۆنزدا. فەروارەکانی کوششارا شار ھیتیاخێوی کانێشیان داگر و Hattusaیان خاپوور کرد. کۆنترین پاشای کوششاراپیزانایە کە داگیر کردنەوەی کانێش بە دەستی ئەو ڕوویدا. کووڕەکەیشی ئانیتتای ناوە کە Hattusaی خاپوور کرد. ئانیتتا لە گەشەدانەوە بە زمانی ھیتی کایەبەندێکی (ڕۆلێکی) گرنگی ھەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھیتییەکان
کەرەج

**کەرەج** شارێکە لە ئێران و ھەروەھا ناوەندی پارێزگای ئەلبورزە. ئەم شارە دوای تاران، مەشھەد و ئەسفەھان پڕگەلھەترین شاری ئێرانە. شوێنەکانی ئەم دەست و ئەو دەستی ئازادراتی تاران-کەرەج بنکەیەکی گرنگ بۆ دەستکرتیتییەکانی ئێرانە.
لە ھەموو شوێنەکانی ئێرانەوە خەڵکی ھاتوونەتە کەرەج و ڕستی گەلھەیی کەرەج زۆر چەشناوچەشنە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی کەرەج لە ساڵی ٢٠١٦ـدا زۆرتر لە ١٫٥٠٠٫٠٠٠ کەس بووە. ڕێژە لەسەدی نەتەوەکانی شاری کەرەج لە ساڵی ٢٠١٠ ئاوا بووە:

### زمان
زمانی زۆربەی خەڵکی شاری کەرەج زمانی فارسییه. ھەروەھا زمانەکانی ئازەری، کوردی و تەبەریش بە زۆری لە ناو خەڵکی شار بەکاردێت.

## ئەمانەش ببینە
* شارەکانی ئێران
* پارێزگای ئەلبورز
* شارستانی کەرەج
* فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی پەیام

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی کەرج
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەلبورز
سیستان

**سیستان** یان **سێستان** یان **سەکسستان** ناوچەیەک ئە لە باکووری پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێران. ئەم ناوچەیە دراوسێی پارێزگای خۆراسانی باشوور و وڵاتی ئەفغانستانە.

## وشەڕەتناسی
دووای کۆچی گرۆھێک لە ئاریکان بە ناوی سەکا، ئەم ناوچەیانە سەکسستان ناو نییا. بە شوێنی ئەوە و ھێرشی عەرەبەکان سەر ئێران، ناوی بوو بە *سەجستان*. ئێستاش کە پێی دەڵێن *سیستان*.

## مەردمناسی
زۆربەی مەردمی سێستان بە زمانی فارسی قسە دەکەن کە ئەمە دژبەری بەلووچەکانە کە بە زمانێکی سەربەخۆ لە فارسی، بەلووچی، قسە دەکەن.

ھەروەھا زۆربەی بەلووچەکان سوننین بەڵام زۆربەی سێستانیکان شیعەن.


پۆل:مێژووی ئایینی زەردەشتی
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
پۆل:شوێنەکان بە درێژایی رێگای ئاوریشم
پۆل:مێژووی ئاسیای ناوەندی
پۆل:مێژووی ئێران
چاندی مایکۆپ

**چاندی مایکۆپ** یا **کولتوری مایکۆپ** () چاندێکی سەردەمی برۆنز بووە لە باشووری ڕووسیا، نیمەگراوەی تامان ھەتا تەنگاوی کێرچ. ئەم چاندە لە ٣٥٠٠ ھەتا ٢٥٠٠ ساڵ بەر لە زایینی مەسیح بەڕێوە بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنەوارناسیی کووبان
پۆل:شوێنەوارناسیی ڕووسیا
پۆل:شوێنەوارناسیی قەوقاز
پۆل:ھیندی و ئەورووپی
پۆل:ھەزارەی ٤ەمی پ.ز
پۆل:چەرکەسەکان
وانە

[چەپ|وێنۆک|''وانەی دژوار'' کێشراوی [ویڵیام-ئادۆڵف بوگیەر.]]
**وانە** () ڕامانبەندێکە بریتییە لە کاتێک کە لەوێ ئامانج فێرکردن و مۆژیاری یە. وانە دەتوانێ بە یەک یا چەند خوێندکار بدرێ. ئەو کەسە وا وانە دەدا، پێ دەگوترێ مامۆستا. زۆر جاران وانە لەسەر پەرتووکێک دەدرێ و خوێندەکاران و مامۆستا لە ناو دیوێکدا کۆ دەبەنەوە.

## وشەرەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)
وشەی وانە لە زمانی کوردی ھەورامییەوە گیراوە و ڕەتی ئێستایی لێکەری **وەندن** ~ **وەندەی** ئە (وان- ~ خوێن-).

## سەرچاوەکان

پۆل:فێربوون
ماسیگر

**ماسیگر** () بە کەسێک دەگووترێت کە خەریکی نەچیروانی و ڕاوکردن ئەوەی ماسی و ئەوتر ئاژەڵەکان لە ئاو بێت. ماسیگری دەتوانێت ھەم پێشەی کەسێک بێت و ھەم وەکوو فڕ و دڵخۆشی بێت بۆ کەسێک.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕاوەماسی
پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک
عەتا نەھایی

**عەتا نەھایی** (لەدایکبووی ١٩٦٠ لە بانە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان) نووسەر، وەرگێڕ و چیرۆکنووسێکی کورد و ئەندامی چالاکی کۆڕی زانستی زمانی کوردییە. ناودارترین ڕۆمانی گرەوی بەختی ھەڵاڵەیە.

## ژیانی سەرەتایی
ساڵی ١٩٦٠ لە شاری بانە لەدایک بووە. ١٩٧٨ بە وەرگرتنی دیپلۆمی وێژە، دواناوەندی تەواو کردووە. بەھۆی ڕاپەڕینەکانی ئەوسای ئێران لە ١٩٧٩ زانکۆکان داخراون و نەیتوانیوە چیتر درێژە بە خوێندنەکەی بدات.

## ژیانی ئەدەبی
نەھایی بە نووسینی کورتەچیرۆک و وتارنووسین بە کوردیی سۆرانی دەستی کردووە بە کاری ئەدەبی. ناوبراو سێ کۆمەڵەچیرۆک و سێ ڕۆمانی بڵاو کردووەتەوە، لەگەڵ وەرگێڕانی چەندان کورتەچیرۆک و وتاری بیانی. لە یەکەم کۆنفرانسی وتنەوەی زمانی کوردی، لە تاران لە ساڵی ٢٠٠٢، یەکەم دەنگی بردەوە و دواتر بووە ئەندامی باڵای کۆڕی زانستی زمانی کوردی. لە ٢٠٠٥، نەھایی خەڵاتی ئاراسی وێژەی کوردی وەرگرتووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٨دا خەڵاتی ئەحمەد ھەردی بۆ چێژ و سەلیقەی جوانی نووسین وەرگرتووە.

ڕۆمانی «گرەوی بەختی ھەڵاڵە» دوایین ڕۆمانییەتی کە لە ساڵی ٢٠٠٨ لە سلێمانی بڵاوی کردەوە.

## بەرھەمەکان
### کتێب
* زریکە، بانە، ناجی
* تەنگانە، بانە، نووسەر
* گوڵی شۆڕان (ڕۆمان)، سەقز، محەممەدی، ١٩٩٧
* باڵندەکانی دەم با (ڕۆمان)، سنە، ژیار، ٢٠٠٢
* ئەو باڵندە بریندارە کە منم
* گرەوی بەختی ھەڵاڵە
* سەرجەمی چیرۆکەکان (زریکە، تەنگانە، ئەو باڵندە بریندارە کە منم) چاپەمەنیی ئاراس، هەولێر، ٢٠٠٦
* سەرجەمی ڕۆمانەکان (گوڵی شۆڕان، باڵندەکانی دەم با) چاپەمەنیی ئاراس، هەولێر، ٢٠٠٦

### وتار
* "ئاوڕدانەوەیەک لە حەوت ساڵ چیرۆکی کوردی (١)". گۆڤاری سروە، ساڵی ٨، ژ ٧٢، ل ٥٣–٥٦
* "ئاوڕدانەوەیەک لە حەوت ساڵ چیرۆکی کوردی (٢)". سروە، ساڵی ٨، ژ ٧٣، ل ٤٩–٥١
* "مەحزوون". سروە، ساڵی ٩، ژ ٨٩، ل ١٥–١٦و ٦٦
* "ئاوڕێک لە کەسایەتی خەزاڵ و لاس". سروە، ساڵی ١٠، ژ ٩٤–٩٣، ل ٣٢–٣٣و ٤١
* "گەڵاڵەیەک بۆ مێژووی چیڕۆکی کوردی". سروە، ساڵی ١٠، ژ ٩٨–٩٧، ل ٤٠–٤٤
* "جیلوەی شانۆ، جیلوەی شێعری سەرکەوتوو". سروە، ساڵی ١٢، ژ ١١٩، ل٤١–٤٤
* "چیرۆک ڕۆچنەیەکی متمانە پێکراو". سروە، ساڵی ١٢، ژ ١٢٢، ل ٢٩–٣٢
* "ئیماژ لە شیعری مەولەویدا". سروە، ساڵی ١٢، ژ ١٢٦–١٢٥، ل ٣١–٣٥
* "(تنوّع)یان ھەمەجۆری لە مەیدانی داھێناندا". سروە، ساڵی ١٤، ژ ١٥٠، ل ١٤–١٦

### وەرگێڕان
* میلان کوندێرا، «جیھانی کافکایی». سروە، ساڵی ١١، ژ ١٠٧–١٠٨، ل ٥٠–٥٥
* شازادە ئیحتجاب (ڕۆمان)، ھووشەنگ گوڵشیری، سلێمانی: دەزگای سەردەم، ٢٠٠١
* جەیمس جۆیس (ژیان و بەرهەمەکان)، ج.م. ستوارت، سلێمانی: دەزگای سەردەم، ٢٠٠٤
* ماڵی ڕووناکان (کۆچیرۆکی نووسەرانی ئێرانی)، ھەولێر: دەزگای ئاراس، ٢٠٠٤
* بارۆنی سەر دارەکان (ڕۆمان)، ئیتالۆ کالڤینۆ، سلێمانی: دەزگای سەردەم، ٢٠٠٧
* قەسابخانەی ژمارە ٥ (ڕۆمان)، کوورت ڤۆنێ گات، سلێمانی: دەزگای سەردەم، ٢٠٠٨
* سووکی لە تاقەت بەدەری بوون (ڕۆمان)، میلان کۆندێرا، سلێمانی: دەزگای سەردەم، ٢٠٠٩
* دادگایی (ڕۆمان)، فرانتس کافکا، ٢٠١٠
* کۆشک (ڕۆمان)، فرانتس کافکا، ناوەندی ئەندێشە ٢٠١٣
* ژنان بەرامبەر بە دیمەنی ڕووبار (ڕۆمان) ھاینریش بۆل، ٢٠١٣
* ژیانی ڕاستەقینەی ئالیخاندرۆ مایتا (ڕۆمان، لە فارسییەوە)، ماریۆ بارگاس یۆسا، ٢٠١٤
* نەمری (ڕۆمان) میلان کوندێرا، دەزگای سەردەم

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمیی عەتا نەھایی

*
پۆل:خەڵکی بانە
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی بانە
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
پۆل:ڕۆماننووسانی ئێرانی
پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان
پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
جەلال جەلالیزادە

**جەلال جەلالیزادە** ساڵی ١٩٦٠ لە دایک بووە. دکتۆرای فێقھ و مافی ئیسلامی لە ساڵی ١٩٩٧ (١٣٧٦) ھەتاوی لە تاران گرتوە و مامۆستای زانکۆی تارانە. جەلالیزادە نوێنەری شارەکانی سنە و دیواندەرە و کامیاران لە پەڕلەمانی ئێران بوو. جەلالیزادە ئەندامی کارای کۆڕی زانستی زمانی کوردییە.

## بەرھەمی بڵاوکراوە (کتێب) بە [[زمانی فارسی|فارسی]]
* تاریخ فقە و فقھا
* کردھا نوادگان مادھا
* سفر آخر (تراژدی واقعی یک خانوادەی کرد)
* گفتگو ەمیشە
* درر جلالی
* آینەی احکام در فقە شافعی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پاسار شێرکۆ

**پاسار شێرکۆ** کاریکاتێریستێکی کوردە لە سلێمانی ئەژی. بەرھەمەکانی لە سیخورمە، گەڕانەوە
ئاسۆ، ھاوڵاتی بڵاو بوونەتەوە. ئێستا یەکەم گۆشەیەی کاریکاتێری ھەیە لە میدیای کوردی بە ناونیشانی "خەت و خاڵ" کە لە ڕۆژنامەی ھاوڵاتی بڵاو دەبێتەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
ھاووڵاتی (ڕۆژنامە)

**ھاووڵاتی** ڕۆژنامەیەکی سەربەخۆ و ئازاد و ئەھلییە. لە ڕێکەوتی ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠ ژمارە سفری کەوتە بەردەستی خوێنەرانی، کە لەو کاتەدا یەکەم ڕۆژنامەی ئەھلی بوو ھەفتەی جارێک دەردەچوو. تیراژی ھاووڵاتی لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ گەیشتە ٢١٠٠٠ دانە. تا لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠٧ ھاووڵاتی بوو بە ھەفتەی دوو جار لە ڕۆژانی یەکشەممان و چوارشەممان. بەمەش تیراژی ھاووڵاتی بۆ ١٢٠٠٠–١٥٠٠٠ دانە دابەزی.

ھاووڵاتی ھەر لە یەکەم ڕۆژی دەستبەکاربوونییەوە وەک مینبەرێک خۆی ناساندووە کە بەبێ لەبەرچاو گرتنی ڕەگەز و بیرو- بۆچوونی ئایینی و سیاسیی ببێتە مینبەرێکی ئازا و ئازاد بۆ ھاووڵاتیانی کوردستان. ھاووڵاتی شێوازێکی نوێی بۆ دنیای ڕۆژنامەوانی کوردی لە چەرخی تازەدا ھێناوەتە ئاراوەو بەبێ یارمەتی و پشتیوانیی حیزبە کوردییەکان و حکوومەت دەستبەکار بووە و ھەمیشە لە ھەوڵی ئەوەدا بووە کە لەباری ئابوورییەوە خاوەن سەرچاوەیەکی سەربەخۆ بێت و یارمەتیی لە ھیچ حیزب و دەسەڵاتێک وەرنەگرێت. ھاووڵاتی لە ھەوڵی ئەوەدا بووە کە مینبەرێک بێت بۆ ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی کە بەھۆی ھەلومەرجی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە پەراوێز خراون و دەنگیان کپ کراوەتەوە، ویستویەتی پردێک بێت بۆ بەستنەوە و گەیاندنی دەنگی خەڵک بە دەسەڵات. بەردەوام بووە بۆ داکۆکیکردن لە ژیانی نالەباری ژنان و منداڵان و لاوان و دژی ھەر چەشنە ھەڵاواردنێکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی وەستاوەتەوە و لەو ڕووەشەوە تا ئێستا بەدەیان داوای یاسایی لەسەر تۆمارکراوە.
٢٥ی شوباتی ٢٠١٦ ڕۆژنامەی ھاووڵاتی بەھۆی قەیرانی دارایییەوە ڕاگیرا.

## سەرچاوەکان

کلیک بکە لەم لینکە بۆ چوون بۆ سایتی ھاووڵاتی

## بەستەر دەرەکییەکان
* ڕۆژنامەی ھاووڵاتی

پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ماس میدیا لە سلێمانی
ناوەندی ڕۆشنبیری کوردی ئەڵمانی

**ناوەندی ڕۆشنبیری کوردی ئەڵمانی** ناوەندێکی ڕۆشنبیرییە، ساڵی ٢٠٠٣ لە شاری مانھایم دامەزرا. کە پەرەدان بە ئاستە ڕۆشنبیرییەکان بە ئەرکی سەرەکیی خۆی دەزانێ و کار بۆ بەھێزکردنی ئاڵوگۆڕی ڕۆشنبیری کوردی ئەڵمانی دەکات. دامەزراندنی کتێبخانەیەکی گشتی یەکێکە لە ئامانجە سەرەکییەکانی ناوەند، تاکو ئێستا زیاتر لە ٥٠٠٠ کتێب و گۆڤار و ڕۆژنامە لە کتێبخانەی ناوەند ھەیە. لە ساڵەکانی ٢٠٠٤، ٢٠٠٥، ٢٠٠٦، ٢٠٠٧، ٢٠٠٨، ٢٠٠٩ و ٢٠١٠ بەڕێوەبردنی کارەکانی ستاندی کوردستانی ئەنجامداوە لە پێشانگای کتێبی فڕانکفۆرت. لە مەبەستە سەرەکییەکانی دامەزراندنی قوتابخانەی تایبەت بە زمانی کوردی و ئەڵمانییە. لە ھەمان کاتدا کار بۆ کردنەوەی خولی فێربوونی کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت دەکات.
یەکێک لە کارە گرنگەکانی ئەم ناوەندە گێرانی کۆڕی رۆشنبیرییە دەربارەی بابەتی جۆراوجۆر کە جێگەی گرنگی پێدانی ئەندامانی ناوەندەکە یاخود ھاووڵاتیانی کوردی بێت لە ناوچەکە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

ناوەند
میرزا عەبدولقادری پاوەیی

**میرزا عەبدولقادر** ناسراو بە **مەحزون پاوەیی** (١٨٥٠-١٩١٠) شاعیرێکی بەناوبانگی ھەورامی بووە.

## ژیان
کوڕی کوێخا محەممەدی پاوەیە. لە ساڵی ١٨٥٠ (١٢٦٦ مانگی) لە پاوە لەدایکبووە. ناوی باوکی میرزا محەممەد کۆڕی کێخوا جەعفەرە. لە تەمەنی چواردە ساڵان دەستی کردووە بە شیعر ھۆنین، زۆربەی ساڵەکانی ژیانی بە گەڕان بە سەر بردووە و زۆربەی شارەکانی عێراق و تورکیا گەڕاوە، و ھەر لەم گەڕانە فێری زمانەکانی عەرەبی و تورکی و فارسی بووە؛ و بە دوای ٦٢ ساڵ ژیانی پڕبار و پڕ لە سەختی لە ساڵی ١٩١٠ لە شاری کرماشان کۆچی دواییی کردووە.

## بەرھەمەکان
چەندین بەرھەمی ھەیە کە یەکێک لەوانە جەنگنامەی کۆلە و ئاینەمەلە کە بۆ یەکەم جار لەلایەن مینۆرسکی و لە ساڵی ١٩٤٣ بڵاوکراوەتەوە. لەم جەنگنامە شاعیر بە شێوازێکی سۆنبۆلیک باس لە شەڕی نێوان عوسمانی و ئێران دەکات کە لە نزیکی شاری پاوە ڕوویداوە. لەم جەنگنامە عۆسمانیەکان بە کۆلە و ئێرانییەکان بە ئاینەمەل بەرامبەرکراون.

یەکێکتر لە بەرھەمەکانی پرسیار و وەڵامی ئاسمان و زەمینە، کە بە شێوازێکی ھونەرمەندانە ھۆنیویەتی.
یەکێکتر لە بەرھەمەکانی مەسنەوی شەماڵە، کە شاعیر کاک ھادی سپەنجی لە سەرەتایی دیوانی ئەم شاعیرە نووسیوویەتی: ئەم بەرھەمە، بەرھەمی دەورانی لاوییەتی شاعیر بووە و کاتێ ئەم بەرھەمەیە ھۆنیوە لە زێدی خۆی دوور بووە و شەماڵی ناردووە بەرەو زێدی و ھەر وەھا بۆ لای دڵبەر. لەم پارچە شاعیر شاری خۆی بە باشترین شوێنی جیھان دەزانێت.

ھەروەھا ھۆنراوەی عاشقانەی حەیدەر و سنۆبەر و کۆپلە ھۆنراوەکانی (ڕۆزەتۆسەفا) و مەنزوومەی (گۆل و بۆڵبۆڵ) و چەندین بەرھەمیتر، لەم شاعیرە بە جێماون، دیوانی ئەم شاعیرە لەلایەن کاک ھادی سپەنجی لە شاری پاوە کۆکراوە و بە چاپ دراوە، پێش لەوە لە بەغدا دیوانەکەی چاپکرابوو.

ئیستا لە خوارەوە یەکێک لە پارچە شیعرەکانی ئەم شاعیرە دەخەینە ڕوو، لەم ھۆنراوە شاعیر داوا لە مەعشوقی دەکات بێت و دڵی ژێروبان بکات و ئەگەر شتێکی تری جۆدا لە خۆی لەناویا دی، بە تیری مۆژگان پارەپارەی کات، و بە وشەی *تۆ* بە جوانترین شێوە کایە دەکات.

### سەوقات

## سەرچاوەکان
* کتێبی: سەربوردێکی ھەورامان و سەردانێکی تەوێڵە، نووسینی: عبدالرزاق عبدالرحمن محمد. لاپەڕە/٢٣٠.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٠
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی پاوە
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:موسڵمانانی ئێرانی
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:ھەورامان
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
جەمیل سائیب

وێنۆک|جەمیل سائیب
**جەمیل سائیب** (جەمیل کوڕی مەلا ئەحمەدی مەلا قادری قەرەداغە؛ ١٦ی ئابی ١٨٨٧ - ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥١) چیرۆکنووسی ناسراوی کوردە لە بنەماڵەیەکی ناسراوی ناوچەکە لەدایک بووە. سەرەتا خوێندنی ئایینی لە خوێندگەی مەلا ئامینە لە شاری ھەڵەبجە خوێندووە، پێشەنگی چیرۆک نووسانی کوردە، چیرۆکی *لە خەوما* لە ساڵی ١٩٢٥دا نووسیوە. لەسەردەمی شێخی نەمردا، ڕەخنەی زۆری لەبارودۆخەکە ھەبووە. ساڵی ١٩٢٤ بوو بەسەرنووسەری ڕۆژنامەی پێشکەوتن، لەساڵەکانی بیستدا رٍۆڵێکی گرنگی لەبواری ڕۆژنامەگەریدا ھەبووە، بەرێوەبەری خەزێنەی سلێمانی بووە، لە ساڵی ١٩٤٩ خانەنشین کراوە، پاشان بووە بە سەرنووسەری ڕۆژنامەی ژین کەلەپێشدا (پیرەمێرد)ی خاڵی دەری دەکرد. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٥١ لە نەخۆشخانە لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە و لەگردی مامە یارە لەتەنیشت گۆڕی پیرەمێرد بەخاک سپێردرا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:سلێمانی
پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی
بوداق سوڵتان

**بوداق سوڵتان** کوڕی‌ شێرخان کوڕی‌ شێخ حەیدەر، یەکێکە لەفەرمانڕەوا ناودارەکانی‌ موکریان، بوداق سوڵتان شاری‌ سابڵاخ (مەھاباد)ی‌ دروست کرد و کردییە پایتەختی‌ خۆی‌، ھەر لەو شارەدا پردی‌ سابڵاخ و مزگەوتی‌ گەورە و چەند پڕۆژەیەکی‌ گەورەی‌ ئاوی‌ دروست کردووە، بوداق سوڵتان رێزی‌ زانا و رۆشنبیرانی‌ گرتووە، لە مزگەوتی‌ گەورەدا بەفەرمانی‌ ئەو کتێبخانەیەکی‌ گەورە دامەزراوە، بۆ دابینکردنی‌ مەسرەفی‌ ئەو مزگەوتە و مامۆستا ئایینیەکان وەقفی‌ چەند گوندێکی‌ رووبەروو کردوونەتەوە. بوداق سوڵتان بەخوا پەرستی‌ و دادپەروەری‌ ناوبانگی‌ دەرکردووە، خزمەتێکی‌ زۆری‌ ھەژاران و لێ‌ قەوماوانی‌ کردووە، لەپێناو ئاوەدانکردنەوەی‌ ناوچەکەدا پەیوەندییەکی‌ باشی‌ لەگەڵ پاشای‌ سەفەوییەکاندا دروست کردووە، ناوی‌ (بوداق) لە ناوچەی‌ موکریان ھێندە ناوێکی‌ خۆشەویستە، زوربەی‌ میرەکانی‌ پاش ئەم ناوی‌ (بوداق)یان لەخۆیان ناوە.

## سەرچاوەکان

* بوداق سوڵتان- Kurdsat.tv

پۆل:خەڵکی مەھاباد
محەممەد سدیق موفتیزادە

**محەممەد سدیق موفتیزادە** ساڵی ١٩١٨ لە گوندێکی ناوچەی جوانڕۆ لەدایکبووە. مەلا عەبدوڵڵای باوکی یەکێک بووە لە زانا ئایینییە بەناوبانگەکانی سەردەمی خۆی و لە تاران نازناوی موفتی کوردستانی پێدراوە. محەممەد سدیق بە منداڵی خراوەتە بەر خوێندن و بەفەقێیەتی گەلێ شوێن گەڕاوە وەک موکریان و شارەزوور و پێنجوێن و سلێمانی و کەرکووک و ڕواندز و سەرەنجام لەشاری سنە ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە. دواتر لە زانکۆی تاران ھەردوو قۆناغی بەکالۆریۆس و دکتۆرای تەواو کردووە و بووە بە مامۆستای زمان و ئەدەبی کوردی. لەبواری ڕۆژنامەنووسیشدا خزمەتێکی زۆری بە ئەدەب و مێژووی نەتەوەکەی کردووە و ئەو ماوەیەش کە لێپرسراوی بەشی کوردی بووە لە ڕادیۆی تاران گەلێ بەرنامەی گرنگی سەبارەت بە کەلتورو ئەدەب و مێژووی کورد بڵاوکردووەتەوە. ئەم زانا پایە بەرزە چەند لێکۆڵینەوەیەکی گرنگیشی ئامادەکردووە بۆ چاپ کە یەکێکیان سەبارەت بە ڕێزمانی کوردییە و بەرھەمێکی تریشیان لێکدانەوەو شیکردنەوەی ھۆنراوەکانی مەولەوییە. دکتۆر موفتی زادە لەشیعر نووسینیشدا دەستێکی باڵای ھەبووە و ھەوڵی داوە لەم بوارەی ئەدەبدا ئامۆژگاری میللەتەکەی بکات و پەندەکانی ژیانیان فێربکات. ئەم پیاوە ڕۆشنبیرە لە تەمەنی شەست و سێ ساڵیدا لە شاری تاران کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی (وەیسی قەرەنی) نزیک شاری کرماشان بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
* محەممەد سدیق موفتیزادە- Kurdsat.tv

پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پارتی سەربەستیی کوردستان

**پارتی سەربەستیی کوردستان** یان **پ. س. ک** وەک پارتێکی نەتەوەییی و سەربەخۆخوازی کوردستانی، لە ١٧ی شوباتی ٢٠٠٦ (٢٨ی ڕێبەندانی ٢٧٠٥ی کوردی)، لەلایەن چەند کوردێکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ناوخۆ و دەرەوەی کوردستان بڕیار لەسەر دامەزراندنی درا.

پارتی سەربەستیی کوردستان، پارتێکی ڕامیاری و دێمۆکراتە، لە پێناوی وەدەستھێنانی مافی سەربەخۆییی گەلی کورد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان خەبات دەکات، تێدەکۆشی بۆ دێمۆکراسی و ئاشتی و ئازادی، یەکسانیی نێوان ژن و پیاو، بۆ پاراستنی ماف و ڕێزی بەرامبەر بۆ ھەموو ئایدولۆژیا جیاوازەکان، ھەروەھا ھەموو چین وتوێژەکانی دانیشتووی سەر خاکی کوردستان.

پارتی سەربەستیی کوردستان پارتێکە لەسەر بناخە و پرینسیپی دیموکراسی و دیالۆگ و گفتوگۆی ئاشکرا دامەزراوە. بۆ مەسەلە گشتییەکانی پێوەندیدار بە چارەنووسی گەلی کوردەوە ڕاپرسی بە خەڵکی کوردستان دەکات.

پارتی سەربەستیی کوردستان، بە ھەوڵی بێوچانی سەرکردایەتیی کاتی لە ماوەیەکی زۆر کەمدا توانیی سەدان ھاوبیری نەتەوەیی و سەربەخۆخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات لە دەوری بەرنامەی خۆی کۆ کاتەوە، بەردەوامیش دەبێت بۆ پێگەیاندنی نەوەی داھاتوو بە بیرۆکەی سەربەخۆیی،
لەو ماوە کورتەدا توانیویەتی خزمەتی زۆر بە پێشخستنی بیروباوەڕ لە پێناو گەیشتن بە سەربەخۆیی و رزگاریی یەکجاری بکات.

پارتی سەربەستیی کوردستان لەو ماوە کورتەدا توانیوێتی لە ئاستی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسی، وەک پارتێکی سیاسیی نەتەوەییی کوردستانی بناسرێت. گەلێک جار لە کۆبوونەوە و کۆنفرانسی وڵاتانی ئورووپا و ئەمریکاییدا بەڕەسمی بانگھێشت کراوە. لەو ماوە کورتەدا توانیۆێتی دەیان وڵات و کومپانیای گرنگی جیھانی و کەسایەتیی سیاسی و نووسەری بێگانە بکاتە ئاشنا و دۆستی کورد، بەردەوام سەرقاڵی زیاتر بەجیھانیکردنی کێشەی کوردە بەگشتی و بەتایبەت ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

پارتی سەربەستیی کوردستان، بەگوێرەی توانا لە تێکۆشانی ھەموو بەشەکانی داگیرکراوی کوردستان پشتیوانی دەکات.
"پارتی سەربەستیی کوردستان" نیشتمانی کورد بە ھەموو پارچەکانیەوە بە یەک وڵات و نەتەوەی کوردیش بە یەک نەتەوە دەناسێ، ئەو سنوورانەش کە خراونەتە نێوان بەشەکانی کوردستان و بە ڕواڵەت لەتیان کردووە، بە دەستکردی داگیرکەر و سنووری زۆرەملییان دەزانێ و دانیان پێدا نانێت، بەڵام لەم ھەلومەرجە ناسکەدا، (پسک) بەپێی چەندین ھەڵسەنگاندنێکی سیاسی و ستراتیژیی ڕۆژ لە ناوچەکەدا، خەبات و تێکۆشانی ئێستای تایبەت دەکات بۆ بەشی داگیرکراوی ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی پارتی سەربەستیی کوردستان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
فایەرفۆکس

**فایەرفۆکس** وێبگەڕێکە کە لە پێشتر وەک پرۆژەیەک لەژێر پرۆژەی Mozilla بڵاوکرایەوە و پێشتر ناوی Phoenix و پاشانیش Mozilla Firebird و دواتریش گۆڕدرا بۆ Mozilla Firefox ئەم وێبگەڕە لە ساڵی ٢٠٠٤ زیاتر پەرەی سەند و پێشوازییەکی زۆری لێکرا لەلایەن بەکارھێنەرانییەوە.

ئامانج لەم پرۆژەیە بەرھەم ھێنانی وێبگەڕێکی باش بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز کە لە ساڵی ٢٠٠٢ وەک تاقیکاری بڵاوکرایەوە بە ناوی «Phoenix»، بەڵام لەدواییدا بەھۆی ئەوەی کە Phoenix Technologies کە بۆ بەرھەم ھێنانی BIOSـە ھەمان ناوی ھەیە ھاتە کێشە لەگەڵیدا و پاشان ناوی گۆڕدرا بۆ Firebird لە ساڵی ٢٠٠٣، ھەر لەھەمان ساڵدا بڕیاردرا ناو بنرێت «Mozilla Firebird» بۆ ڕزگاربوون لە ھەمان ناو کە ھەیە ئەویش خزمەتگوزاری بنکەی دراوەیە بە ناوی FirebirdSQL. پاشانیش بۆ جارێکی تر زۆریان لێکرا لەلایەن سەرچاوەی کۆدی کراوەوە کە ناوەکەی بگۆڕن، پاشان ناوەکەی گۆڕدرا بۆ «Mozilla Firefox» لە ڕێکەوتی ٩. ٢. ٢٠٠٤.

ئێستا فایەرفۆکس لە وەشانی ٤٩ یەو یەکێکە لە وێبگەڕە بەهێزەکان کە ریقابەت دەکات لەگەڵ گووگڵ کرۆم.

## سەرچاوەکان

* فایەرفۆکس - کانی گرافیکس

پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٢
پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:فایەرفۆکس
پۆل:مۆزیلا
پۆل:وێبگەڕەکان
قادر زیرەک

**قادر زیرەک** ناوی تەواوی قادر ئەحمەد مستەفایە (لەدایکبووی ١٩٥٤ - ١٧ یان ١٨ی تەممووزی ١٩٨١) لە گوندی بێرکۆت لەدایکبووە، ھەر لە تەمەنی مناڵییەوە ئەوینی بۆ گۆرانی و مۆسیقای کوردی ھەبوو، خوولیای دەنگ و گۆرانی حەسەن زیرەک بووە و لاسایی ئەوی کردۆتەوە، نازناوی زیرەکیش ھەر بە کاریگەری ئەوەوە بووە. دوو جار لە ژیانی ھاوسەرگیری دەکات لە ١٩٦٩ و ١٩٧٦.

## کاری ھونەری
یەکەم گۆرانی کە ناوبانگێکی زۆری ھەبوو لە ١٩٧٧ لە ئێزگەی کوردی لە بەغدا تۆمارکردووە بەناوی (دوورم لە یاران)، لە ١٩٨٠ چەن بەرھەمێکی تریش تۆمار دەکات وەکوو «دوگمەی سینە، ئەمان ساقی، لەبنەوار، بازی کوێستان»،

## سەرچاوەکان
* navê خۆزگە

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ژیاننامەی قادر زیرەک لە کوردیپێدیا

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:مردووانی ١٩٨١
شێخ ڕەزای تاڵەبانی

**شێخ رەزای‌ تاڵەبانی** (١٨٣٧–١٩١٠) ناوی ڕەزای کوڕی‌ شێخ عەبدولڕەحمانی‌ تاڵەبانی کوڕی‌ مەلا ئەحمەدی‌ کوڕی‌ مەلا مەحموودی‌ زەنگەنەیە کوڕی یووسف ئاغای زەنگەنەیە، سـاڵی‌ ١٨٣١ لەگوندی‌ قرخی‌ نزیک چەمچەماڵ لەدایکبووە، لە تەمەنی حەفت ساڵیدا لەلای‌ شێخی‌ باوکی‌ دەستی‌ بەخوێندن کردووە، لەتەمەنی‌ بیست و پێنج ساڵییەوە خۆی‌ بە خوێندنی‌ وێژەی‌ عەرەبی و فارسی و تورکی خەریک کردووە، ساڵی‌ ١٨٦٠ چووەتە ئەستەمبوڵ و ماوەی‌ دوو ساڵ لەوێ‌ دەبێت و پاشان دەگەڕێتەوە کەرکوک، دوای‌ مردنی‌ باوکی‌ دەچێتە کن‌ شێخ غەفوری‌ مامی‌ پتر لە شەش مانگ دەمێنێتەوە و بەتەمای‌ کچەکەی‌ دەبێت بەڵام مامی‌ ڕازی‌ نابێت و دەڕواتە کەرکوک، ساڵی‌ ١٨٦٦دا بۆ جاری‌ دووەم دەچێتەوە ئەستەمبوڵ، لەرێگەی‌ میسرەوە دەچێتە حەج، ساڵی‌ ١٨٨٤ دەگەڕێتەوە کەرکووک و زۆر جار ھات و چۆی‌ وەسمان پاشاو مەحمود پاشای‌ جاف و پیاوە گەورەکانی‌ ئەو نێوچەیەی‌ کردووە، خێزانی‌ وەسمان پاشا، عادیلە خانم ھەمیشە دیاری‌ بۆ داناوە و یارمەتی‌ بۆ ناردووە، ساڵی‌ ١٨٩٨ دەچێتە بەغدا و لە تەکیەی‌ تاڵەبانی‌ دادەنیشێت، پەیوەندی‌ بەتینی‌ لەگەڵ بنەماڵەی‌ سەلیم بەگی‌ بابان و سەید عەبدولرەحمانی‌ نەقیبدا ھەبووە. زۆربەی‌ ھۆنراوەکانی‌ لە بابەتی‌ داشۆرین بووە. شێخ رەزای‌ تاڵەبانی‌ ساڵی‌ ١٩١٠ لە بەغدا کۆچی‌ دوایی‌ کردووە و ھەر لەوێش بە خاک سپێردراوەتەوە.

## ھۆنراوەی ھەجو
زۆرینەی ھۆنراوەکانی شێخ ڕەزا بابەتی ھەجو و داشۆرین بوون بەتایبەتی بەرامبەر سدقی زەھاوی کە لە وێنەی ھۆنەرانی عەرەب بووە وەک: فەرزدەق و ئەختەڵ ھتد.،.

## نموونەی ھۆنراوەی دڵداری

## نموونەی نشتیمان پەروەری
لەم دێڕەی خوارەوە ئەو پەڕی نشتیمان پەروەری ھۆنەڕ دەنوێنێت لەکاتی ڕووخانی میرنشینی بابان و داگیرکاری عوسمانەکان و سەفەویەکان نووسیویەتی

## ڕێزلێنان
پەیکەری ڕێزلێنان لە کەسایەتی شێخ ڕەزا لە سەنتەری قەزای چەمچەماڵ و باخی گشتی لە شاری سلێمانی دانراوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* شێخ ڕەزای‌ تاڵەبانی- Kurdsat.tv

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
*دیوانی شێخ ڕەزا لە شیکردنەوەی شوکور مستەفا
*شێخ ڕەزای تاڵەبانی – کەڵەشاعیری خۆرھەڵاتی ناوەڕاست – لێکۆڵینەوەی ئەدەبی|ئەحمەد تاقانە

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٥
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
سەڵاحەددین بەھائەددین

**سەڵاحەددین محەممەد بەھائەددین سادق** (عەرەبی: صلاح الدین محمد بھاء الدین) سیاسی و نووسەرێکی کوردە، لە دایک بووی ١ی تەممووزی ١٩٥٠ ی شارۆچکەی تەوێڵەیە، لە نزیک شاری ھەڵەبجە، دەرچوی (دار المعلمین)ی ساڵی ١٩٦٨ و ١٩٦٩، ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی حوکمی عێراقیە لە نێوان ساڵەکانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٤، و ئەمینداری گشتی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستانە.

## پیشە
* لە ساڵەکانی ١٩٧١ بۆ ١٩٨١ کاری مامۆستایی ئەنجام داوە، تا ئەو کاتەی کە لەلایەن ڕژێمەوە فرمانی گرتنی بۆ دەرکرا و دوورخرایەوە لە کارەکەی دوای ئەوەی کە نەچوو بۆ سەربازی زۆرە ملێ لە ساڵی ١٩٨١ دا و بەھۆی داواکرانی لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە عێراقی بەجێھێشت و زیاتر لە ١٠ ساڵی دور لە عێراق لە وڵاتەکانی ئێران و تورکیا و وڵاتانی کەنداو بەسەر بردووە پاشتریش گەرایەوە بۆ کوردستان و لە ساتی ڕابەڕینە گەورەکەی خەڵکی کوردستاندا بەشدار بووە و ڕۆڵێکی کاریگەری ھەبووە.
* بەشدار بوو لە پێکھێنانی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان و ڕاگەیاندنی لە ٦ی شوباتی ١٩٩٤ دا، و دواتر لە کۆنگرەی یەکەمی دا بە ئەمینداری گشتی ھەڵبژێردرا و دواتریش لە کۆنگرەکانی دووەم و سێھەم و چوارەم و پێنجەم دا بە ئەمینداری گشتی ھەڵبژێردرایەوە.
* لە پاش ڕوخانی ڕژێمی بەعس دیاری کرا بە ئەندامی ئەنجومەنی حوکمی عێراقی کە لە ٢٥ کەسایەتی عێراقی پێکھێنرابوو کە ٥ لەوان کورد بوون.
* ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی عێراقی بووە.

## کۆنگرەی شەشەم و حەفتەم
وێنۆک|وێنەیەکی سیاسەتمەدار سەلاحەدین محەممەد بەھائەدین لە نووسینگەکەی|261x261پیکسڵ
لەکۆنگرەی شەشەمی حیزبی یەکگرتوو ئەمینداری پێنج کۆنگرەی ڕابردوو سەڵاحەدین محەممەد بەھائەدین لەسەر داوای خۆی خۆی نەپاڵاوت بۆ پۆستی ئەمیندارییەتی یەکگرتوو، ئەمەش تا ئێستا لە مێژوویی ھیچ لایەنێک و حیزبێکی کوردی باشوور نەبووە کە سەرۆکی حیزب لەسەر داوای خۆی واز لە پۆستەکەی بھێنێت، لە ڕێکەوتی ٢ی ئایاری ساڵی ٢٠١٢ ھەڵبژاردن بۆ ئەمیندارییەتی حیزب کرا و محەممەد فەرەج بە ئەمیندارییەتی ھەڵبژێردرا لەلایەن ئەندامانی کۆنگرەی شەشەم. لەکۆنگرەی حەفتەمدا لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ٢٠١٦ دووبارە خۆی ھەڵبژاردەوە بۆ پۆستی ئەمینداری گشتی یەکگرتوو و سەرەنجام بەبەدەستھێنانی سەدا حەفتا و پێنجی (٧٥٪) دەنگەکانی کۆنگرە دووبارە ھەڵبژێردرایەوە وەک ئەمینداری گشتی یەکگرتوو.

## نووسین و کاری فیکری
سەڵاحەدین بەھائەدین گرنگیێکی زۆری داوە بە ھونەر و ئەدەب و ڕۆشنبیری ھزری و بانگخوازی، چەندین کۆبونەوە و کۆڕ و بڵاو کراوە و نووسینی لەم بوارانەدا ھەیە بە ھەردوو زمانی کوردی و عەرەبی.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

* یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان

## سەرچاوە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان .
* لاپەڕەی فەرمی سەڵاحەدین بەھائەدین لە تویتەر.

= سەرچاوەکان =

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان
پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:موسڵمانانی عێراقی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
ڕێکەوتننامەی جەزائیر

**رێکەوتننامەی جەزائیر** () لە ساڵی‌ ١٩٧٤ حکومەتی عێراقی ھەڵمەتێکی شەڕەنگێزی نوێی دژی‌ کوردەکان دەستپێکرد‌و بەرەو ناوچە سنوورییەکانی ئێران دایماڵین. عێراق بە ئێرانی راگەیاند کە خواستەکانی ئێران بەدی ئەھێنێت بەمەرجێک یارمەتی کوردەکان راگرێت. بە میانگیریی سەرۆکی جەزائیر، ھۆری بۆمدین، ئێران و عێراق گەیشتنە رێکەوتنێکی گشتگیر لە ئازاری ١٩٧٥ دا کە بە رێکەوتننامەی جەزائیر بەناوبانگە. ئەم رێکەوتننامەیە وای کرد کوردەکان بەبێ‌ یارمەتی بمێننەوە‌و تاران یارمەتییەکانی بزووتنەوەی کوردی نەدات.

مستەفا بارزانی ئاوارەی ئێران بوو، ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە لایەنگرەکانیشی. ژمارەیەکی زۆریش خۆیان بەدەستەوە دا‌و شۆڕشەکە دوای چەند رۆژێک کۆتایی ھات. لە ئەنجامی ئەمەدا حکومەتی عێراقی بووە خاوەنی دەسەڵاتێکی فراوانتر بەسەر ناوچەکانی باکوری عێراقدا لەچاو پانزە ساڵی پێشوویدا ‌و بۆ ئەوەی ئەو کاریگەرییە بپارێزێت، دەستی بە پلانی بە عەرەبکردن کرد ئەویش بە ھێنانی خەڵکی عەرەب بۆ ناوچە نەوتییەکانی کوردستان، بەتایبەتی بۆ ناوچەکانی کەرکووک و دەور‌وبەری. دوای رێکەوتننامەکەی جەزائیر، رێ‌وشوێنی سەرکوتکەرانە لەلایەن حکومەتەوە گیرانە بەر دژی‌ کوردەکان‌و بووە ھۆی سەرلەنوێ دەستپێکردنەوەی شەڕ لەنێوان سوپای‌ عێراقی ‌و چەکدارە کوردەکان. لە ساڵانی ١٩٧٧ تا ١٩٧٩، ٦٠٠ دێ‌ی‌ کوردی خاپوور کران و نزیکەی ٢٠٠٠٠٠ کورد لە ناوچەکانی خۆیان راگوێزران.

## سەرچاوەکان
* [کوردپرێس]

پۆل:سنووری ئێران–عێراق
پۆل:ھەوڵەکانی ئاشتی لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:جەزائیر لە ١٩٧٥
پۆل:ئاسیا لە ١٩٧٥
پۆل:ئێران لە ١٩٧٥
پۆل:عێراق لە ١٩٧٥
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:پەیماننامەکانی سنوور
پۆل:مێژووی ئەلجەزیرە
پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩٧٥
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:پەیماننامەکان
پۆل:مێژووی جەزائیر
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:پەیماننامەکانی ئێران
پۆل:پەیماننامەکانی عێراق
بازاڕی ئازاد

**بازاڕی ئازاد** بریتیە لەو بازاڕەی کە سیاسەتی لیبراڵی لە پشتیەتی و لەسەر بنەمای بنچینەیەکی وەک پێشبڕکێی بازرگانی و دەستێوەردنەدانی حکومەت لە دیاریکردنی نرخ و رێوشوێنە پێوەندکاریەکان لەسەر بازرگانی. لەگەڵ ئەوەشدا بازاڕی ئازاد بە پێی ئەو رەوشە پێشبڕکێکاریەی کمە تێدجایە رەوشت و بنەما و رێوشوێنی تایبەت

پۆل:ئەنارکیزم
پۆل:سەرمایەداری
پۆل:سیستەمە ئابوورییەکان
پۆل:سۆشیالیزم