مەتەڵ

**مەتەڵ** () بە واتای شتێکی ئەستەم یان گرێ کوێرەیەک دێت، و ئاماژەیە بە وتەیەکی ھۆنراو کە مەبەست و واتایەکی شاراوەی تێدایە و ڕادەی بیرتیژی، وریایی، زیرەکی و ژیریی مرۆڤ ھەڵدەسەنگێنێت.

## وشە ھاوتاکان
لە زمانی کوردیدا بۆ وشەی مەتەڵ ئەم وشانەش بەکار دێن:ھەتەڵ، مەیل، ھەڵێنە، چەوچە، مامک، تێدەرخستۆک، تشتانۆک، دەناچییە، لیچار، چمام، قاف، پەردەک، چێ کە چێ کە

## لێکدانەوەی مەتەڵ
لێکدانەوەی مەتەڵ زۆر شتی نادیار و شاراوەمان بۆ دەردەخات؛ جگە لەوەی ڕادەی بیرتی ژی، ژیری و وریایی نەتەوەییمان بۆ دەردەخات، زۆر زاراوە و وشەی تایبەتی ئەو زمانەش لە تیاچوون دەپارێزێت. لە زمانی کوردیدا بەھۆی فرەدیالێکتیکی و زاراوەی جۆراوجۆر، ھەر ناوچەیەک مەتەڵی تایبەت بە خۆی ھەیە و ئەمە دەبێتە ھۆی دەوڵەمەند بوونی مەتەڵەکان.

### فرەدیالێکتیکی
* کرمانجی باکوور:
«دەسرۆکەکا گول گولی، تژی سێڤێت سۆر کری» (ئاسمان و ئەستێرە)

«چار برایە، جا دیارە، یەکی گەرمە، یەکی سارە، یەکی بارە» (ھاڤین، زڤسان، بەھار، پاییز)
* کرمانجی ناوەڕاست:
«حەوزە قووڵە، دەوری تووڵە» (چاو)
* کەلھوڕی:
«ئەگەر فام دیر فامد لە ھۆزە، کام لەی مەلیلە، وەھار وەشیرە» (شەمشەمەکوێرە)
* گۆران:
«نانوو شەوێ ڕۆنە بڕیو، پازدە ڕوێ جا وریۆ» (مانگ)
و…

### جۆرەکانی مەتەڵ
* زۆرێک لە مەتەڵەکان زەینی بێ وێنەی خەڵک دروستیان کردووە، لە سەرەتادا زۆر سەرسووڕھێنەر و دوور لە زەینن، جاری واھەیە وشەیەک بۆ سەرلێشێوانە و مرۆڤ بە ھەڵەدا دەبات و لە وەڵامی دروستی مەتەڵەکە دووری دەخاتەوە وەک:
«ملی ھەیە و سەری نییە، باسکی ھەیە و دەستی نییە» (کراس)
* جاری وایە بڕێ لە وشەکان بۆ ئاھەنگین کردنی و ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە دێن و ھیچ مانایەکیان نییە وەک:
«ھەلاران و مەلاران، ھێلکە دەکەن لە داران، بۆ فەقیر و ھەژاران» دوو وشەی ھەلاران و مەلاران بۆ ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە ھاتوون
* زۆرێک لە مەتەڵەکان بۆ بەر لە ئیسلام دەگەڕێنەوە و لەگەڵ پەندی پێشینیاندا کۆنترین دەقی پەخشانی کوردی پێک دەھێنن، وەک:
** «ڕەقە بە ڕەق دەکەوێ، سوورە بە نەرمی دەکەوێ» (ئەستێ و پووش)
** چوومە سەر بەردێ، ڕوانیم لە زەردێ، دارێ بە چەپۆک، بەر بوو لە بەردێ» (ئاشی ئاو)
** «زەوی لافاوە، شارێک لەسەر ئاوە، ھەموو زیندەوەرێکی لە ناوە» (گەمییەکەی نووح)
* بەشێک لە مەتەڵەکان بابەتی ئیسلامییان تێدایە و سەر بە سەردەمی ئیسلامین وەک:

«پیاوێ نوێژی دەکرد، سڵام لای ڕاستیداوە نوێژەکەی بەتاڵ بوو، سڵام لای چەپی داوە تەڵاقی کەوت، سەری ھەڵبڕی ڕۆژووەکەی شکا»
* بەشێک لە مەتەڵەکان دەچێتەوە سەر ئامێر و کەرەستەی نوێی ئەمڕۆ، وەک:

«ئەوە چییە بەرزی ئەکەیتەو یەک پای ھەیە، دای ئەنی سێ پای ھەیە» (فەرخون)
* بڕێک لە مەتەڵەکان گاڵتە و گەپ و پێکەنینیان تێدایە و ھەندێکی تریان جنێو، قسەی تاڵ و ترش و جاری واشە بابەتی شیرین و خۆشی تێدایە، وەک:

«دەمی تاقە، چاوی زاقە» (کڵاو)

«سەری یەکە و بنی دوو، بە باو باپیرتا چوو» (شواڵ)

«بنی دەگڵی، قەدی دەکەرێ، سەر دەتوو، ئەگەر نەزانی چاوت دەرێ)» (کەنگر)

«بە شەوا قسرە و بە ڕۆژا ئاوس» (پێڵاو)
* و
...

## سوودەکانی مەتەڵ
* بۆ ھەڵسەنگاندنی ھۆش و وریایی
* کێبەرکێ و کات بەسەر بردن
* بەھێز بوونی بیر و ھۆش
* پاراستنی وشەو زاراوەکان
* لێکدانەوەی باری کۆمەڵناسی، ئابووری، مێژوویی، کەلتووری و …
* زانیاری لە مەڕ ژیان و ژیواری ڕابردووان
* و…

## پێکھاتەی مەتەڵ
مەتەڵ ڕستە یا دەستەواژەیەکی وەسف کراوە کە توخمی وەسف کراو بەشی بنەڕەتی پێکھاتەکە پێک دێنێ. لە ھەر مەتەڵێکدا لانیکەم بابەتێک ھەیە کە ئاشکرا وەسف دەکرێت (بابەت) و ھەواڵێک سەبارەت بەو بابەتە ئەدرێت (ھەواڵ) وەک:
* «دارەکەی سەر تەجەرە، ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە» (خۆر)

(دارەکەی سەر تەجەرە)بابەت و (ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە)ھەواڵ.

بڕێ مەتەڵ دوو یا چەند بەشی وەسفییان ھەیە، وەک:
* «سەوزە وەک خەیار، بەرزە و ەک چنار، ترشە وەک ھەنار» (ڕێواس)

## پۆلێن کردنی مەتەڵ بەپێی بابەت
### ئایینی

* «پێنج فەرزی بێ بیسمیلا»(بانگ)
* «بیگری مشتێکە، بەری دەی دەشتێکە» (نەوس)
* «خۆی فەڕزە، نییەتی سونەت» (غوسڵ)
* «خۆی سونەتە، نییەتی فەرز» (دەسنوێژی مەیییەت)
* «بیبینی لە بەری ناکەی، لە بەری بکەی نابینی» (کفن)

### سروشت و ژینگە
* «دەڕوا پێی نییە، دەخورێ گۆشتی نییە» (ئاو)
* «سەری سپییە و مووی نییە، ھەڵدەپەڕێ و پیی نییە» (تەرزە)

### ئەندامەکانی لەش
* «بانێکە و ھەیوانێکە، چوار بزنەو شوانێکە» (پەنجەی دەست)

### کەل و پەل
* «ئاغای شەو، خانمی ڕۆژ» (گەسک)
* «لایێ کوورەیە، لایێ کڕێوە» (یەخەچاڵ/ سەلاجە)
* «کلکی دارە، ملی خوارە، دەمی ھارە» (داسوکە)

### ئامێر و کەرەستە
* «کارت پێ بێفڕەی دەدەی، کارت پێ نەبێ ھەڵی دەگری» (تۆڕی ڕاوەماسی)
* «ھەتا بایدەی، قورستر دەبێ» (تەشی)
* «ھەموو زمانێ دەزانێ» (قەڵەم)
* «سێ یاریزان، دوازدە سەیرکەر» (کاتژمێر)

### خۆراک
* «ناوی شارێکە، لەسەر دارێکە» (پرتەقاڵ)
* «سەری دەبڕی و بۆی دەگری» (پیاز)
* «بە ساقی مەلا، بە شکاوی حاجی» (ھێلکە)

### ئاژەڵ و بەرھەمی ئاژەڵی
* «دەخوێنێ بولبول نییە، مەلە ئەکا ماسی نییە، ھەڵدەبەزێ کەروێشک نییە» (بۆق)

### بیرو ھۆش
* «دە لە دەیان دەرێنی، دەمێنێتەوە دە» (دەسکێش و پەنجەکانی ھەردوو دەست)

### و
* «تا لێی زیاد بێ، کەم دەکا» (تەمەن)
* «بەڕۆژ لە گەڵتا دەڕوا، بە شەو دادەنیشێ» (سێبەر)

## جوانکاری لە مەتەڵدا
لە مەتەڵدا جۆرەکانی ھونەری زمان پاراوی و جوانکاری بەدی دەکرێت، وەک: خوازە، چواندن، کینایە، دژییەکی، تێھەڵکێش، تیل نیشان، کورتە و…. زۆربەی زۆری مەتەڵەکان کێش و سەروادارن و بڕگەیین، یان بە شێوەی پەخشانێکی ڕازاوە و ھۆنراون.

* باوای چەفت و چێڵ: خواستن لە دارمێو
** دایەی سەرپانە: خواستن لە گەڵا
*** کوڕیان شیرینە: خواستن لە ترێ
**** کوڕەزا دێوانە: خواستن لە مەی

## سەرچاوەکان
کتێبی مەتەڵ و موعەمما - ئیبراھیم ئەحمەدی

پۆل:مەتەڵ