open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شاری مۆسیقارە سپییەکان

**شاری مۆسیقارە سپییەکان** ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی بەختیار عەلی. یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٥دا بڵاوکرایەوە.

## وەرگێڕانەکان
### فارسی (شهر موسیقی‌دان‌های سفید)، ٢٠١٠
لە ساڵی ٢٠١٠دا، وەرگێڕانی فارسیی ڕۆمانەکە کە ڕەزا کەریم موجاور کاری وەرگێڕانی بۆ کردبوو لەلایەن بڵاوکەرەوەی «مروارید» ەوە لە تاران بڵاوکرایەوە.

### ئەڵمانی (Die Stadt der weißen Musiker)، ٢٠١٧
ئەم وەرگێڕانەیان لەلایەن وەرگێڕی کورد "پێشەوا فەتاح" و وەرگێڕی ئەڵمانی "ھانس ئولریچ مولەر شیوفێ"وە کاری وەرگێڕانی ئەڵمانی بۆکرا و لە ساڵی ٢٠١٧دا لەلایەن دەزگای "یۆنیۆنسفێرلاگ"ی ئەڵمانییەوە لە وڵاتەکانی وەک ئەڵمانیا، سویسرا، ھۆڵەندا و چەند وڵاتێکی دیکەی ئەڵمانیدا بڵاوکرایەوە.

## ئەمانەش ببینە
* شاری دەستە و تاقمەکان

پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
کنولپ

**کنولپ** (Knulp) ناوی یەکێک لە ڕۆمانەکانی ھێرمان ھێسەیە کە یەکەم جار ساڵی ١٩١٥ لە ئاڵمانیادا بڵاو بووەوە.

ڕۆمانەکە سێ بەسەرھات لە بەسەرھاتەکانی کەسایەتییە سەرەکییەکەی خۆی کە ناوی *کنولپ*-ە دەگێڕێتەوە. کنولپ لە منداڵیدا گەرچی زۆر ژیر و زیرەک بووە، بەڵام قوتابخانەی بەجێ ھێشتووە و ھەر خەریکی گەڕاڵییە. زیاتر، ئەرکی لەسەر شانی دۆستان و ھەواڵانییەوەیە و ھەرگیز ناخوازێ خۆی بە جێگا یان کار و پیشەیەکەوە ببەستێتەوە و خۆی پابەندی شتێک بکا.

لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا، کنولپ کە پێش ئەوەی بگا بە تەمەنی پیری تووشی دەردەباریکە بووە و یەکجار زۆر لەشناساغ و لاوازە، ڕوو دەکاتە دارستانێک. لەوێدا، لە حاڵی مردندا، لەگەڵ خودا دەست بە قسەکردن دەکا و خوداش وەڵامی دەداتەوە. کنولپ دەپرسێ بۆچی لە ژیانیدا شتێکی نەکردووە کە دەستکەوتێکی بۆی ھەبێ. دەڵێ دەیتوانی ببێ بە پزیشک یان ھونەرمەندێکی سەرکەوتوو؛ دەیتوانی ژن بھێنێ و ژیانێکی پڕ لە ئاشتی دابمەزرێنێ. لە خودا دەپرسێ مەبەست لە بوونی چی بووە. خوداش بەم جۆرە وەڵامی دەداتەوە کە کنولپی لەبەر ئەوە درووست نەکردووە تا ببێ بە ھیچ یەک لەوانە، ویستوویە کە ئەو کەسێک بێ کە خۆشی و شادی دەھێنێتە ناو ژیانی خەڵکەوە و ئەوان لە ماڵ بێزار دەکا و بۆ ئازادی تاسەبار و دڵتەنگیان دەکا. کنولپ کە ئەو وەڵامەی بیست ھەست بە ئارامییەکی زۆر دەکا و لە کاتێکدا بەفر خەریکە دایدەپۆشێ، چاوی لێک دەنێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩١٥
پۆل:ڕۆمانەکان
پەرویز شەھریاری

وێنۆک|پەرویز شەھریاری
**پەرویز شەھریاری** بیرکار، وەرگێڕ، ڕۆژنامەوان، و چالاکی سیاسیی ئێرانییە. ساڵی ١٣٠٥ی ک.ھ لە شاری کرمان لەدایکبوو. باوکی وەرزێڕێکی سادە بووە و دوای مردنی، ئەرکی بەڕێوەبردنی بنەماڵە کەوتە سەر ئەستۆی دایکیەوە. سەرەتا لە شاری کرمان خوێندوویە ھەتا ساڵی ١٣٢٣ی ک.ھ. پاشان ڕوو دەکاتە تاران و لەوێ لە زانکۆی تاران بیرکاری دەخوێنێ. کاتێک کە تەمەنی تەنیا نۆزدە ساڵان بووە دەبێ بە ئەندامی حیزبی توودەی ئێران و دواتر دەکەوێتە زیندانەوە. لە زینداندا فێری زمانی ڕووسی دەبێ و دوایی گەلێک پەرتووکی بیرکاری لە زمانی ڕووسیەوە وەردەگێڕێتە سەر زمانی فارسی. پەرویز شەھریاری خزمەتێکی زۆری بە گەشەی بیرکاری لە ئێران کردووە.

لە ڕۆژی ٢٢ی گوڵانی ساڵی ١٣٩١ی ک.ھ و لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا لە نەخۆشخانەی جەم لە تاران ماڵاوایی لە ژیان کرد.

پۆل:ماتماتیکزانانی ئێرانی
ڕۆژنامەوان

وێنۆک|ڕۆژنامەوانێک لەکاتی ئامادەکردنی ھەواڵ
**ڕۆژنامەوان** یان **ڕۆژنامەنووس** بە کەسێک دەگوترێت کە کاری ڕۆژنامەوانی بێت، کەسێک کە سەبارەت بە ڕووداوەکان، پێشھاتەکان و گۆڕانکارییەکان زانیاری کۆدەکاتەوە و دواتر پەخش دەکات.

**[[ھەواڵنێر|ھەواڵنێرانیش]]** بە ڕۆژنامەوان دەژمێردرێن. پیشەی ئەوان بریتییە لە دروستکردنی ڕاپۆرت و بڵاوکردنەوەی ئەو ڕاپۆرتە لە ڕۆژنامەکان، تەلەڤیزیۆن، ڕادیۆ، گۆڤارەکان، بەڵگەفیلم یان ئینتەرنێتدا. ھەوڵنێران دەبێ بۆ کارەکەیان *سەرچاوە* بدۆزنەوە، ڕاپۆرتەکانیان دەکرێ *وتنی* یان *نووسینی* بێ و بە ھیچ شێوە ناشێ لایەنگرانە و ئاراستەدار بێ.

جگە لە ھەواڵنێر، جۆریکی تری ڕۆژنامەوانمان ھەیە کە پێی دەوترێ **[[ستووننووس]]**. ستووننووس ئەو ڕۆژنامەوانەیە کە نووسراوەکانی ڕێک ھەر چەند وەخت جارێک لە ڕۆژنامە یان گۆڤارێکدا بڵاو دەبێتەوە.

گەلەک پیشەی تر ھەن لە ڕۆژنامەگەریدا کە دەکرێ مرۆڤ بە ڕۆژنامەوانیان بزانێ، وەکوو: داڕێژەری لاپەڕە، ھونەرمەندی گرافیست، وێنەگر، و ھتد.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* ڕۆژنامەوانی
* بڵاڤۆک
* بڵاوکردنەوە
* زانیاری

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کۆمەڵگەی ڕۆژنامەوانانی پرۆفێشناڵ

پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:ڕۆژنامەوانان
پۆل:پیشەی پەخشکردنەکان
پۆل:پیشەکانی میدیای بەکۆمەڵ
حیزبی توودەی ئێران

**حیزبی توودەی ئێران** () ڕێکخراوەی سەرەکیی چەپ لە مێژووی ھاوچەرخی ئێراندایە. ئەم حیزبە وەکوو میراتبەری حیزبی کۆمۆنیستی ئێران (١٩٢٠) لە ساڵی ١٣٢٠ی کۆچیی ھەتاوی لە تاران دامەزرا. بناغەدانەرانی بریتی بوون لە کۆمەڵەیەکی ٥٣ کەسی لە چالاکانی چەپخواز و نەتەوەخوازی ئێران وەکوو: سڵێمانمیرزا ئەسکەندەری، ئیرەج ئەسکەندەری، بوزورگ عەلەوی، ئیحسان تەبەری، خەلیل مەلیکی، فەرەیدوون کەشاوەرز، عەبدولحوسەین نووشین و ڕەزا ڕادمەنش. ئامانە زۆربەیان لە سەردەمی ڕەزا شا یان لە زیندان بوون یان بە شوێنیانەوە بوون. محەممەد قازی وەرگێڕی ناسراو و بەتوانای کورد یەکێک لە ئەندامانی حیزبی توودە بوو.

ئێستاش حیزبەکە ھەر ھەیە، بەڵام زۆر لاوازتر لە جارانی خۆیە. ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ قەدەغەکردنی چالاکی و نایاسایی ڕاگەیاندنی ئەو حیزبە لەلایەن حکوومەتی کۆماری ئیسلامییەوە و تیابردنی زیندانییە سیاسییەکانی ئێران لە ساڵی ١٩٨٨دا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* حیزبی توودەی ئێران
* ڕێگەی توودە
* ڕێکخراوەی چەکداری
* ڕێکخراوەی چەکداریی حیزبی توودە
* مێژووی حیزبی توودە لە ئێران

پۆل:حیزبی توودەی ئێران
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران
پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٤١
پۆل:کۆمۆنیزم لە ئێران
مەلا حەسەنی دزڵی

thumb|مەزاری مەلا حەسەن دزڵی
[thumb|گۆڕی مەلا حەسەن دزڵی لە پاڵ زیارەتەڵانی ئەسحابەدا لە گوندی [دزڵی]]
**مەلا حەسەنی دزڵی** (١٨٥٩-١٩٤٦) مامۆستایەکی ئاینیی و شاعیرێکی نیشتمانپەروەر و شۆخیزانی کورد بووە. ڕێکخراوی کولتوری و ھونەریی ڕۆجیار لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠دا لە سەوڵاوا کۆنگرەیەکی بۆ ڕێزنان لە مەلا حەسەنی دزڵی بەڕێوەبرد.

## ژیان
ناوی حەسەن کوڕی مەلا موحەممەد کوڕی موحەممەدڕەزایە. لە ساڵی ١٨٥٩ (١٢٧٥ی کۆچیی مانگی) لە گوندی وەیسیا لە ھەورامان لە بنەماڵەی مەردۆخییەکاندا لە دایک بووە. لە دەگاشێخان، شنۆولاجان، دۆڵکانە، سەنگان، ھەولێر، ناوچەی بارزان و سلێمانی دەرسی ئایینیی خوێندووە. لە سەنگان و پاشان لە دزڵی و ھانەیقوڵ و بانیشار دەبێ بە مەلا.
 
لە نێوان مەلا حەسەن و چەند مەلای دیکەدا کێشەیەکی ئایینی دروستدەبێ. دەچن بۆ بەغدا و لەلای موفتیی بەغدادا مەلا حەسەن ئەوان دەبەزێنێ. موفتیی بەغدا زۆر پێی خۆش دەبێ و بە زانایەکی باشی دەزانێ و پێی دەڵێ چیت ئەوێ بۆت ھەڵدەسووڕێنم، مەلا حەسەنیش دەڵێ خەرجەکەم بدە کە لە زانکۆی ئەلئەزھەری میسر درێژە بە خوێندن بدەم.

مەلا حەسەن ٣ ساڵ لە زانکۆی ئەزھەر دەخوێنێت و پاشان ٩ ساڵیش لەوێ تەدریس دەکات. دیسان بیری ھەورامان دەکاتەوە و دەگەڕێتەوە بۆ ھانەیقوڵ و پاشانیش دزڵی و تا کۆتایی ژیانی لە دزڵی مامۆستای ئایینی دەبێت. لە پیریدا ژن دێنێت و منداڵی نەبووە. لە ساڵی ١٣٦٥ی کۆچیی مانگی مردووە و لە گۆڕستانی ئەسحابی دزڵی ئەسپەردە کراوە.

بڕوای بە تەسەوف نەبووە و ئیتاعەتی دەرەبەگ و خانی نەکردووە و ھەموو کاتێ بە ھەژاری ژیاوە. مەلا حەسەن عەرەبی و فارسییشی بە باشی زانیوە.

مه لا حه سه ن له گل مەلا ئەحمەدی نۆدشی و شیخ حیسام الدین نه قشبندی قه صه بووه له بوواری فه توای ئیسلامی دا.

## بەرھەمەکان

مەلا حەسەن کۆمەڵێک ھۆنراوەی بەنرخی بە شێوەزارەکانی ھەورامی و سۆرانی نووسیوە. بەداخەوە خۆی کۆیانی نەکردووەتەوە و لەوانەیە زۆرێکیان تیاچووبێتن.نازناوی لە شیعرەکانیدا «ھیجری» بووە. ئەحمەد نەزیری لە ساڵی ٢٠٠١دا لە سنە کتێبی «شیعرەکانی مەلا حەسەنی دزڵی مەردۆخی» چاپ کردووە کە کۆمەڵێک لە ھۆنراوەکانی مەلا حەسەنی بە شەرحەوە نووسیوە.

### نموونەی ھۆنراوەکانی

## سەرچاوەکان

* شیعرەکانی مەلا حەسەنی دزڵی مەردۆخی (ئەحمەد نەزیری)، سنە، ٢٠٠١ (١٣٨٠ کۆچیی ھەتاوی)، ISBN 964691324-1-1

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
یۆنان

**یۆنان** یان **ئێلادا** یان **یۆنانستان** (بە یۆنانی: Ελλάδα یان Ελλάς) به فه‌رمی: **كۆماری یۆنان** (**كۆماری ئێلینیک**) وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورۆپا. پایتەختیشی شاری ئەسینایە ، هاونیشتیمانانی یۆنان بەڕێژەی ٩٩% بە زمانی یۆنانی دەدوێن لەگەڵ ئەوەشدا یۆنانیەکان لەزمانەکانی ئینگلیزی و فەڕەنسی و ئاڵمانی دەگەن و ئەم سێزمانەش لە خوێندنگاکان دەخوێنن ، یۆنان لەساڵی ١٩٨١ بوو بە ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا وە یۆنان لە ئێستادا لەڕووی ڕامیاری و ئابوورییەوە هاوشێوەی ئەمریکا و فەڕەنسا ووڵاتێکی سەرمایەداریە . دراوی ووڵاتی یۆنان یۆرۆ یە.

## جوگرافیا
### ڕووبەر
ڕووبەری یۆنان خۆی لە ١٣٠ هەزار کیلۆمەتر دووجا دەبینێتەوە کە هاوتایە لەگەڵ ڕووبەری ئەردەن و فەلەستین. 

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی یۆنان ١١,١٢٨,٤٠٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٣.٢ ساڵە. ھەروەھا ٦٢ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.
پەنابەران و ئاوارەکانی ئەم وڵاتە ڕۆژانە لە زۆربوونە، پەنابەرانی ئەرمەنی سەد هەزار کەس دەبن و پەنابەرانی هەنگاری سی هەزار کەس دەبن کە زۆریان لە ڕۆژهەڵاتی یۆنان نیشتەجێن بەڵام پەنابەری تورکی زۆرترین ڕێژەن کەخۆی لە سەد و پەنجا هەزار پەنابەر دەدات.

## سیاسەت
### پەرلەمان
یاساکانی یۆنان لە پەرلەمان دەردەچن و ٣٠٠ ئەندام پەرلەمان هەن لەپەرلەمانی یۆنان.

### پارتە سیاسیەکانی یۆنان
*حیزبی چەپ و بزوتنەوەی ژینگە
*ڕێکخراوی کۆمۆنیستی یۆنانی
*حیزبی کۆمۆنیستی یۆنانی
*پارتی کرێکاران
*پارتی ژینگە
*پارتی نەتەوەپەرستی یۆنانی و کۆمەڵایەتی
*پارتی کۆمۆنیستی ماڕکسی - لینینی یۆنانی (سەر بەپارتی کۆمۆنیستی چینی کە ئێستا لەچین حوکم دەکات)
*بزوتنەوەی دیموکراتی و یۆنانی
*پارتی دیموکراسی نوێ
*بەرەی چەپی تووندڕەو

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:یۆنان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
سەروەری

**سەروەری** چۆنێتیی دارابوونی دەسەڵاتی باڵا و سەربەخۆیە بەسەر ڕووبەرێکی جوگرافیاییدا، یان بەسەر کۆمەڵێ خەڵکدا. سەروەری دوو جۆرە: ناوخۆیی و دەرەکی. سەروەریی ناوخۆیی بریتییە لەو دەسەڵاتەی کە ھەر دەوڵەتێک بەسەر شارۆمەندانی خۆی ھەیەتی. ئەم جۆرە سەروەرییە خۆی دوو لقی لێ دەبێتەوە: سیاسی و دادپەروەرانە. سەروەریی دەرەکی بریتییە لە مافی پێوەندیگرتن لەگەڵ دەوڵەتانی دیکە و مۆرکردنی ڕێکەوتننامەکان یان ڕاگەیاندنی شەڕ.

## سەرچاوەکان


پۆل:دەستەڵات
وینستن چێرچڵ

**وینستن لیۆنارد سپێنسر چێرچڵ**، (٣٠ی تشرینی دووەمی ١٨٧٤ - ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٥) ڕامیاریزان و دەسەڵاتدارێکی بەڕیتانی بوو کە بەھۆی ڕێبەرایەتی بەڕیتانیا لە درێژەی جەنگی جیھانیی دووەمدا ناسراوە، ھەروا لەدونیادا بە گشتی وەک یەکێک لە ناودارترین ڕابەرەکانی سەردەمانی شەڕ ناسراوە. وەک سەرۆک وەزیران دووجار خزمەتی وڵاتی کردووە لە نێوان ١٩٤٠ تاکوو ١٩٤٥ و دواتر لە ١٩٥١ تاکوو ١٩٥٥. چێرچڵ ھەروەھا ئەفسەری ئەرتەشی بەڕیتانیا، مێژووزان، نووسەر و ھونەرمەند بووە. تا ئەمڕۆ تەنھا سەرۆک وەزیرێکی بەڕیتانیا بووە کە خەڵاتی نۆبێلی وێژەی وەرگرتووە و یەکەم کەسە کە *ھاووڵاتی شانازیی ئەمریکای* وەرگرتووە.

لە کاتی خزمەتی لە سوپای بەڕیتانیادا، دەوری ھەبووە لە ھیندستان، سوودان و «شەڕی دووەمی بوئێر». وەک ھەواڵنێرێکی کاتی شەر لە ڕێگەی نووسینی کتێبێک ھاوکات لەگەڵ شەڕەکاندا، بە ناوداری گەیشت. ھەروەھا لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا بە کورتی لە سوپای بەڕیتانیادا لە شەڕگەی ڕۆژاوادا فەرماندەی گوردانی شەشەمی چەکدارەکانی ئەرتەشی سەڵتەنەتی سکۆتلاند بوو.

چێرچڵ بۆ ماوەی پەنجاساڵ لە ڕیزی پێشەوەی کاروباری ڕامیاریی بەڕیتانیا بووە و بەچەن جار خاوەنی ڕۆڵی گرینگ وەک ئەندامی ئەنجومەنی وەزیران بووە. پێش جەنگی یەکەمی جیھانی سەرۆکی وەزارەتی ئابووری و بازرگانی، وەزیری ناوخۆ و وەک کەسی یەکەمی ھێزە دەریایییەکانی دەوڵەتی لیبەڕاڵ خزمەتی کردووە. لە کاتی شەڕدا تا «ڕووداوی گالیپۆلی» وەک کەسی یەکەمی ھێزە دەریایییەکان ماوە و دوای ئەوە لە دەوڵەت ڕۆشتە دەرەوە. وەک وەزیری تەقەمەنی گەڕایەوە بۆ ناو دەوڵەت و پۆستی وەزیری کاروباری دەرەوە بەشی شەڕ و ئاسمانی وەرگرت. لە ماوی دوو شەڕی جیھانیدا وەک بەڕێوبەری خەزێنەی دەوڵەتی خۆڕاگر خزمەتی کرد.

دوای دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم، دیسانەوە بووەوە بە یەکەم کەسی ھێزی دەریایی، بەڵام دوای دەست لەکارکێشانەوەی نۆڤیل چەمبرلین لە ١٠ی ئایاری ساڵی ١٩٤٠ بوو بە سەرۆک وەزیرانی بەڕیتانیا و وڵاتەکەی بۆ سەرکەوتن بەسەر تەوەرەی ھێزدا ڕابەرایەتی کرد. وتەکانی چێرچڵ ھەمووکات سەرەنجی ھەموانی ڕادەکێشا بۆیە بوو بە ئیلھامدەری جەماور و ھەروا وڵاتانی ھاوپەیمان.

دوای ئەوە حیزبی خۆڕاگر ھەڵبژاردنەکانی ١٩٤٥ی لەکیسچوو، بوو بە ڕابەری ڕەخنەگرانی دەوڵەت. لە ١٩٥١ دیسانەوە بوو بە سەرۆک وەزیران پێش ئەوەی لە ١٩٥٥ بۆ ھەمیشە دەست لەکار بکێشێت. دوای مردنی، شاژنی بەڕیتانیا میداڵی شانازی وڵاتی پێداو یەکێ لە گەورەترین ڕێوڕەسمەکان بۆ ناشتنی جێبەجێ کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:مێژووناسانی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤
پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆژنامەوانان بەریتانی
پۆل:وەرگرانی نیشانی ئەستێرەی نیپاڵ
پۆل:پادشاکانی بەریتانیا
پۆل:ھاوەڵانی ڕزگاری
پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی
پۆل:ھاوەڵانی ڕزگاری
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
دەوڵەتی سەروەر

::*ئەم وتارە سەبارەت بە چەمکی وڵات لە یاسای نێونەتەوەییدا نووسراوە. بۆ واتا گشتییەکەی چەمکی وڵات، وتاری [[دەوڵەت|وڵات]] ببینە.*

**دەوڵەتی سەروەر**، **وڵاتی فەرمانڕەوا** یان **وڵاتی سەربەخۆ**، بەپێی پەیماننامەی مۆنتێ ویدیۆ، ئەو وڵاتەیە کە خاوەنی ئەم تایبەتمەندییانە بێ:
# ئاپۆرەیەکی ھەمیشەیی،
# سەرزەمینێکی دیاریکراو،
# حکوومەتێک کە گرێدراوی حکوومەتێکی دیکە نەبێ،
# توانای دامەزراندنی پێوەندی لەگەڵ وڵاتە سەروەرەکانی تردا. وڵات وەکوو کەسایەتییەکی نێونەتەوەیی دەشێت خاوەنی ھەموو ئەو تایبەتمەندییانە بێت. وڵاتی سەروەر سەر بە ھیچ ھێز یان وڵاتێکی تر نییە و بوونیشی گرێدراو بە بوونی ھیچ ھێز یان وڵاتێکی ترەوە نییە.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* ئەوەی وڵاتی سەروەر پێویستە ھەیبێت: سەروەری.
* وڵات جۆرگەلی تریشی ھەیە: وڵاتی نەتەوەیی، وڵاتی یەکگرتوو.
* ئەوەی وڵاتی سەروەر بەھۆیەوە دەسەڵاتی خۆی دەخاتە کار: حکوومەت.

## سەرچاوەکان

* :fr:État souverain، سەرچاوەی فەرەنسی
* :fr:Convention de Montevideo، پەیماننامەی مۆنتێ ویدیۆ

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:سەروەری
پۆل:جوگرافیای سیاسی
سیاسەت ڕێژیی گشتی

**سیاسەت ڕێژیی گشتی** ئەو پێواژۆیە یان ئەو کۆمەڵە چالاکی و بڕیارەیە کە دەوڵەتی فەرمانڕەوا بۆ چارەسەرکردنی پرسگرێیەکی گشتی دایدەڕژێنێ. لە ڕاستەقینەدا، سیاسەتڕێژیی گشتی دەرکەوتنی ویست و خواستی دەوڵەتە لە کردەوەدا.

## سەرچاوەکان
* سیاستگذاری عمومی (سیاسەتڕێژیی گشتی) 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستە سیاسییەکان
دانایی (ڕوونکردنەوە)

* وەکوو وشە، ڕێک زانایی -یە لە زمانی کوردیدا
* لە لایەن ھەندێ نووسەرانی باشووری کوردستانەوە بە مانای پیتۆڵی بەکار ھێنراوە، بۆ نموونە ئەڵێن "سێ پیاوە داناکە"، واتە سوقرات و ئەفلاتوون و ئەرەستوو
ڕوو

وێنۆک|300px|چەپ|ڕوویەکی کراوە؛ چەماوەکانی ''X'' و ''Y'' و ''Z'' دیاریکراو.

لە بیرکاریدا، بەتایبەت لە تۆپۆلۆژیدا، **ڕوو** () مانیفۆڵدێکی تۆپۆلۆژیکیی دوو-ڕەھەندییە. ئاشناترین نموونەکانی ڕوو ھەر ئەو سنوورە دەرەکییەی شتە ڕەقەکانە، بۆ نموونە: ڕووی یەک دانە تۆپ.

## ئەمانەش ببینە
* ڕووتەخت
## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئەندازەی شیکارانە
پۆل:ڕووەکان
حووری

thumb|ناوچەی ژێر دەسەڵاتی حوورییەکان|400px|left
**حوورییەکان‌** لە ناوڕاستی ھەزارەی سێیەمی بەرلە زایینەوە تاوەکو ڕووخانی شانشینی ھیتی بەبەردەوامی لەسەرچاوە مێخییەکاندا ئاماژەیان پێدەدرێت.

حورییەکان شانبەشانی سۆمەری و ئەکەدی و عیلامییەکان چوارەمین کۆمەڵەی ژیاری وڵاتی نێوان دوو ڕووبار (میزۆپۆتامیا) پیکدەھێ‌نن. ئەوەی بەندیواربێت بە زمانی خورییەوە، ئەوا دەکرێت بگوترێت زمانی خوری لەڕووی شیکردنەوە و تێگەیشتنی ڕێزمانەیەکەیەوە تاڕادەیەک گەیشتووەتە پۆپە، بەڵام لە ڕاونگەی تێگەیشتنی وشەکانییەوە ھێژ پیویستی بە دۆزینەوەی دەقی مێخی نوێ ھەیە و لە چەندین باردا تێگەیشتنی وشەکان ئەستەمە.
**زمان**
زمانی حووری یان خۆریەکان لە ڕوانگەی نوسەرە ئەروپیەکان تەک  بنەماڵەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:حوورییەکان
پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون
لاکێشەی زێڕین

چەپ|وێنۆک|225px
**لاکێشەی زێڕین** بەو لاکێشەیە دەوترێ کە درێژیی لاکانی لە حەنای یەکترا ڕێژەی زێڕین دروست بکەن، واتە ڕێژەی 1 بە \tfrac{1 + \sqrt{5}}{2} یان دەوروبەری 1 بە 1.618 (1:1.618).

تایبەتمەندییەکی جیاوازی ئەم شێوە ئەندازەیییە ئەوەیە کە کاتێک پاژێکی چوارگۆشەی لێ لادەبردرێ، ئەوەی دەمێنێتەوە دیسان لاکێشەیەکی زێڕینی دیکەیە. ئەم لابردنی چوارگۆشەیە دەکرێ بێبڕانەوە دووپات بێتەوە و ھەرجار لاکێشەیەکی بچووکتر کە لاکانی خاوەنی ھەر ئەو ڕێژەیەن بمێنێتەوە.

بە گوێرەی ستێرفیزیکناس و بڕەوپێدەری بیرکاری ماریۆ لیڤیۆ، لە ساڵی ١٥٠٩ بەم لاوە، کە پەرتووکەکەی لووکا پاچۆلی بە ناوی *ڕێژەی یەزدانی (بە لاتینی: De divina proportione)* بڵاو بووەتەوە، زۆرێک لە ھونەرمەندان و تەلارسازان دڵگیرۆدە و شەیدای ئەو گریمانەیە بوونە کە دەڵێ لاکێشەی زێڕین لە باری جوانیناسییەوە دڵخوازە و چاوی مرۆڤ حەز بە دیتنی دەکا.

## ڕۆنان
وێنۆک|چۆنێتیی ڕۆنانی لاکێشەیەکی زێڕین نیشان دراوە.
ڕێکاری ڕۆنانی لاکێشەی زێڕین تەنیا بە بەکارھێنانی ڕاستە و پەڕگار ئەمەیە:

# چوارگۆشەیەکی سادە بکێشە.
# لە خاڵی ناوەڕاستی یەکێک لە لاکانی چوارگۆشەکەوە بەرەو یەکێک لە دوو گۆشەی بەرامبەری، ھێڵێک بکێشە.
# ئەو ھێڵە وەکوو نیوەتیرەیەک بەکار بێنە بۆ کێشانی کەوانێک کە بەرزیی لاکێشەکە دەستنیشان دەکا.
# لاکێشەکە تەواو بکە.

## ئەمانەش ببینە
* ژمارەی فیبۆناچی
* سێگۆشەی کێپلەر
* ڕێژەی زیوین

## بەستەری دەرەکی
* لاکێشەی زێڕین، ماڵپەڕی www.mathopenref.com
* ڕێژەی زێڕین

پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:چوارلاکان
پۆل:ڕێژەی زێڕین
ستێرفیزیک

**ستێرفیزیک** یان **ئاسترۆفیزیک** () لقێکی فیزیکە کە خۆی سەرقاڵی تاوتوێکردنی تایبەتمەندییە فیزیکییەکانی تەنە ئاسمانییەکان، وەکوو ئەستێرەکان، ھەسارەکان، کاکێشانەکان، و … دەکات. ستێرفیزیک جۆرێک ئەستێرەناسیشە کە گرنگی بە فیزیکی گەردوون دەدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ستێرفیزیک
ماریۆ لیڤیۆ

**ماریۆ لیڤیۆ** (Mario Livio؛ لەدایکبووی ١٩٤٥ لە ڕۆمانیا) ستێرفیزیکزان و نووسەری ئیسرائیلی-ئەمریکایی‌یە کە زۆربەی کارەکانی لە ڕاستای بڕەوپێدان و ڕەواجی زانستەکاندا بووە، بەتایبەت بیرکاری. ئەو ئێستاکە لە دامەزراوەی زانستیی تەلەسکۆپی ئاسمانی‌دا کار دەکا، ئەو دامەزراوەیەی تەلەسکۆپی ئاسمانیی ھابێل بەڕێوە دەبا. ھۆی ناوبانگی ڕەنگە زیاتر نووسینی کتێبگەلی بیرکاری بێ، بەتایبەت کتێبی *"ڕێژەی زێڕین، چیرۆکی ژمارەی فی، سەرسووڕێنەرترین ژمارەی ھەموو جیھان"* کە ساڵی ٢٠٠٢ دەرچووە.

## بەستەرگەلی دەرەکی
* ماڵپەڕی تایبەتیی ماریۆ لیڤیۆ
* دانیشتنی پرسیار و وەڵام لەگەڵ ماریۆ لیڤیۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم
قەقنەس

thumb|وێنەی قەقنەسێ کە لەلایەن وێنەکێش فرێدرێچ جەستن بێرتک کێشراوە
قەقنەس (بەئینگلیزی:Phoneix، گریکی دێرین: Φοῖνιξ، بەفارسی: ققنوس، عەرەبی: العنقاء)، باڵندەیەکی خەیاڵییە، باسی لێکراوە لە داستانە کۆنەکانی عەرەب وەکو سەرچڵییەکانی سندیباد و ھەزار و یەک شەو، بەگشتیی لەنێو داستانە فارسی و رۆمانی و گریکی و میسڕی و چینییەکاندا ھەبووە.
قەقنەس، وەکو بێچووی باڵندەیەکی پیرۆز لەنێو داستانەکاندا چاوی لێکراوە.
باڵندەیەکە لەسەر هێلکەکەی دەنیشێ و تاکو ئەتروکێ لە کاتی تروکاندا ئەوەندە بە خۆشی بێچوەکەی دەخوێنێ و پوش و پەڵاش لە دەوری خۆی کۆدەکاتەوە تاوەکو پوشەکان ئاگر دەگرێ و خۆشی ئەسوتێ، جا بەو بێچوەی کە لە هێلکەکە ئەتروکێ پاشانیش ئەبێتەوە بەو دایکە دەڵێن قەقنەس 

گەورە شاعیرەکانی کورد بەو واتایە بەکاریان هێناوە و هەندێکیش بە پاشماوەی خەڵوز و ئاگر بەکاریان هێناوە بەڵام رای یەکەم لای شاعیران پەسەندترە

چیرۆکە خەیاڵیەکان دەڵێن کە ئەم باڵندەیە لەناو ئاگر و خۆڵەمێشی خۆیەوە هەڵدەستێتەوە و بەهێزتر لە جاران و جوانتر دەفڕێ  ، ئەمە زۆر جار لەناو کۆمەڵگادا بەکاردەهێندرێت بۆ هاندان و سەرکەوتن لە کاتێکدا دەڵێن وەکو قەقنەس لەناو خۆڵەمێشی خۆم زیندوو دەبمەوە و دەفڕم بۆ بەرزترین تەبەقەی ئاسمان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی یۆنان
پۆل:نەمریی
پۆل:نەمری
مارف خەزنەدار

**مارف خەزنەدار** (بە عەرەبی: معروف خزندار، ١٩٣٠ - ٢٥ ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠) مامۆستای زانکۆ و نووسەرێکی ناوداری کورد بوو.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٣٠ لە شاری هەولێر و لە بنەماڵەی خەزنەدارەکانی هەولێر لە دایک بووە.  قوناغەکانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە هەولێر تەواو کردووە. لە زانکۆی بەغدا لە بەشی زمانی عەرەبی خوێندویەتی. لە ساڵی ١٩٦٨ چووەتە یەکێتی سۆڤیەت و لەوێ بڕوانامەی دکتۆرای لە ئەدەبی کوردی بەدەست هێناوە. پاشان گەڕایەوە و بووە مامۆستای بەشی کوردیی زانکۆی ئەدەبیاتی بەغدا و ھەروەھا بەشی ئەدەبیاتی زانکۆی عەننابی جەزائیر و بەشی ئەدەبیاتی زانکۆی سەلاحەدین لە ھەولێر. خەزنەدار ئەندامی کۆڕی زانیاریی کورد بوو. سەرپەرشتی ژمارەیەکی زۆر نامەی زانکۆیی ماستەر و دکتۆرای کردووە.

دکتۆر مارف خەزنەدار یەکێکە لە دامەزرێنەرانی یەکێتی نووسەرانی کورد و ماوەیەکیش سەرنووسەری گۆڤارەکەیان، نووسەری کورد بووە، ھەروەھا چەند ژمارەیەکی گۆڤاری دەفتەری کوردەواریی دەرکردووە و لە گۆڤاری رۆژی کوردستان- شمس کوردستان دەستەی نووسەران و لە گۆڤاری کاروان ڕاوێژکاری ئەدەبی و رۆشنبیری بووە. خەزنەدار بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٦٨ دا ڕۆژی بڵاوبوونەوەی یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی کوردستان واتە ڕۆژی ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ی وەک ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی دیاریکرد.

مامۆستا مارف ماڵەکەی کردۆتە مەڵبەندی رووناکی بۆ پاراستنی تێکست و دەستنووس و ئەرشیفی ئەدەبی کوردی و ھەردەم دەرگای ماڵەکەی بۆ قوتابیان کراوەبووە و گەلێک قوتابی سوودیان لەکتێبخانە گەورەکەی وەرگرتووە.

دکتۆر مارف خەزنەدار لە تەمەنی ٨٠ ساڵیدا، لە نەخۆشخانەی شیفا لە شاری هەولێر لە ڕێکەوتی شەوی ٢٠١٠/١٠/٢٥ دا کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان

مارف خەزنەدار ھەر لە ٥٠کانەوە دەستی بە نووسین کردووە و وتاری بڵاوکردۆتەوە. یادداشتە ڕۆژانەکانی خۆی لە ساڵی ١٩٣٠ ھەتا ساڵی ١٩٩١ لە دووتوێی ٧ بەرگدا نووسیوەتەوە بەناوی دیجلەی ھزرم. دوا بەرھەمیشی بریتییە لە کتێبی مێژووی ئەدەبی کوردی، کە لە ٧ بەرگدا چاپی کردووە. دکتۆر مارف خەزنەدار، خاوەنی نزیکەی ٣٠ کتێبی چاپکراوە، لەوانە:

بە کوردی:
* کێش و قافیە لەشیعری کوردیدا، بەغدا، ١٩٦٢.
* کورد، تێبینی و تێڕوانین، ڤلادمیر مینۆرسکی، وەرگێڕان و پێشکەشکردن و لێکۆڵینەوە، بەغدا، ١٩٦٧.
* بووکە شووشە، چیرۆکی کوردی، بەغدا، ١٩٦٩.
* ئەڵەمان و چەند چیرۆکێکی تری کوردی، بەغدا، ١٩٦٩.
* عەبدوڵا بەگی میسباحولدیوان، بەغدا، ١٩٧٠.
* زمان و ئەدەبی کوردی، بەغدا، ١٩٧١.
* دیوانی نالی و فەرھەنگی نالی، بەغدا، ١٩٧٧.
* نالی لەدەفتەری نەمریدا، بەغدا، ١٩٨١.
* لەبابەت مێژووی ئەدەبی کوردیەوە، بەغدا، ١٩٨٤.
* کوردیادە، لەندەن، ١٩٨٥.
* گەشتێک بۆ ئەرەزڕوم، وەگێڕان لەڕوسیەوە، سوید، ١٩٩٥.
* ئەدەبی کوردی و کێشەی پاسترناک، ھەولێر، ١٩٩٥.
* کوردی تورکمانستان، ھەولێر، ١٩٩٥.

بە عەرەبی:
* العدل الاجتماعي، بەغدا، ١٩٤٥
* ھغانی کوردستان، بەغدا، ١٩٥٦
* الأكراد، نووسینی: مينورسكی، وەرگێڕانی لە ڕووسییەوە بۆ عەرەبی، بەغدا ١٩٦٨
* مخطوطات فريدة ومطبوعات نادرة، بەغدا، ١٩٧٨
* تاریخ الاستشراق، بغداد، ١٩٨٠
* الرحالة الروس في الشرق الأوسط، نووسینی: ب.م.دانتسيغ، وەرگێڕانی لە ڕووسییەوە بۆ عەرەبی، بیروت، ١٩٨١

بە ڕووسی:
* دوانزە سوارەی مەریوان و پازدە چیرۆکی تری کوردی، مۆسکۆ، ١٩٦٨
* میژووی ئەدەبی کوردی نوێ، مۆسکۆ، ١٩٧٦.
 
## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
*  نووسه‌رو ئه‌دیبی گه‌وره‌ی کورد دکتۆر مارف خه‌زنه‌دار کۆچی دوایی کرد، جەماوەر نیوز
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پارێزگاکانی ئێران

وێنۆک|پارێزگاکانی ئێران
وڵاتی ئێران لە ٣١ پارێزگا (بە فارسی: *اُستان*، کۆ: *اُستان‌ها*) پێکھاتووە.

## پێڕست

## ئەمانەش ببینە
* شارستانەکانی ئێران
* پێڕستی شارەکانی ئێران
* پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران
* پێڕستی ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان
پۆل:دابەشکارییەکانی ئێران
پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان
پۆل:پارێزگاکانی ئێران
پانادۆڵ

200px|وێنۆک|چەپ|دەنکۆڵەی ٥٠٠ میلیگرامیی پانادۆڵ

**پانادۆڵ** دەنکۆڵەیەکی سەر-کاونتەری ئازارشکێن و دابەزاندنی تایە، لە ساڵی ١٩٥٥ لە بەریتانیا بڵاوبووەوە. ناوی بازرگانیی دەنکۆڵەی پاراسیتامۆڵە کە لەگەڵیدا بڕێک کافینی تیادایە تا کاریگەریی ئازارشکێنیی پاراسیتامۆڵ زیاد بکات.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:ئازارشکێن
پۆل:دەرمانی سەر-کاونتەر
پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
ئازارشکێن

**ئازارشکێن** یان **ئازارکوژ** ئەو دەرمانانەن کە ئازاری شوێنێکی لەش ناهێڵن یان کەمی دەکەنەوە ئەویش بە کارکردنیان لەسەر سیستەمی دەماریی ناوەندی و سیستەمی دەماریی کەناری

پۆل:مۆرفین
پۆل:ئێش
دەرمانی بەبێ ڕەچەتە

**دەرمانی سەر-کاونتەر** ئەو دەرمانانەن کە لە دەرمانخانەکان دەفرۆشرێن بە ھاوڵاتیان بەبێ نووسراوی پزیشک.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرمانەکان
پارێزگای ئەلبورز

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای ئەلبورز
**پارێزگای ئەلبورز** ناوی یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە و ناوەندەکەی شاری کەرەجە. ئەم پارێزگایە لە دابەشبوونی پارێزگای تاران بە دوو پارێزگا دروست بووە و ناوەکەی لە ڕیزەچیای ئەلبورز وەرگرتووە کە بەشێکی گرنگی لە باشووری ئەم پارێزگایەدا ھەڵکەوتووە. پارێزگای ئەلبورز بچووکترین پارێزگای وڵاتی ئێرانە.
## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

ئەلبورز
پۆل:پارێزگای ئەلبورز
لووکا پاچۆلی

وێنۆک|پاچۆلی

**فرا لووکا بارتۆلۆمێو دی پاچۆلی** (Fra Luca Bartolomeo de Pacioli؛ ١٤٤٦ یا ١٤٤٧ ھەتا ١٥١٧) بیرکار و ڕاھیبی فرانسیسکەنی خەڵکی ئیتالیا، ھاوکار و یاریدەری لێوناردۆ دا ڤینچی، و بناغەدانەری ئەو گۆڕەپانەی ئێستا پێدەوترێ ژمێریاری بووە. بەم بۆنەوە ھەندێجار بە "باوکی ژمێریاری" ناوی دەبەن. ئەو چەندین پەرتووکی لەبارەی بیرکارییەوە نووسیوە.

پۆل:لیۆناردۆ دا ڤینچی
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٤٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٤٤٠
پۆل:مردووانی ١٥١٧
پۆل:چوارگۆشە جادوویییەکان
پۆل:بیرکارەکانی سەدەی ١٦یەمی ئیتاڵی
پۆل:نووسەرە ئیتاڵییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
پارێزگای زەنگان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای زەنگان
**پارێزگای زەنگان** () ناوی یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە و لە باکووری ڕۆژئاوای ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم  پارێزگایە شاری زەنگانە و زۆربەی دانیشتوانی ئازه‌رین.

## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

زەنگان
پۆل:پارێزگای زەنگان
میشائیل ماستلین

200px|چەپ
** میشائیل ماستلین** (Michael Maestlin؛ ١٥٥٠ - ١٦٣١) ئەستێرەناس و بیرکاری ئاڵمانیایی بوو. میشائیل قوتابیی پێترۆس ئاپیانووس بووە و زیاتر بەوە ناسراوە کە ڕاھێنەری یۆھانس کێپلەر بووە.

.
## پەراوێزەکان

## بەستەری دەرەکی
* ژیاننامەی میشائیل ماستلین  **(بە ئینگلیزی)**

پۆل:گەردوونناسانی ئاڵمانی
پۆل:ماتماتیکزانانی ئاڵمانی
پۆل:زانایانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٠
پۆل:مردووانی ١٦٣١
پۆل:یۆھانس کێپلەر
ئەمجەد شاکەلی

**ئەمجەد شاکەلی** لە شاری کەلار لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە کەلار و کفری تەواوکردووە، دواتر چووەتە بەشی ئابووری لە کۆلیژی کارگێڕی و ئابووری  لە زانکۆی بەغدا. چەند ساڵێک لە کارگێڕی ئامار لە کەرکووک و سلێمانی و ھەولێر کارمەند بووە. لە ساڵی ١٩٨٠ەوە کوردستانی جێھێشتووە و لە ١٩٨١ەوە نیشتەجێی سویدە. ئەمجەد شاکەلی چەند کتێبێکی چاپ و بڵاوکردووەتەوە، کە وەرگێڕان و دیدار و لێکۆڵینەوەن و لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکانی وڵات و ئەورووپا و ماڵپەڕە کوردییەکاندا، گوتار و نووسینی جیاوازی بڵاو کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری نوچە نێت

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
ئیدارەی گەرمیان

وێنۆک
**ئیدارەی گەرمیان** پارێزگایەکی نافەرمی و دانپێدانەنراوە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە، کە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پێکیھێناوە، لە چوار قەزا و ١٠ ناحیە پێکھاتووە شاری کەلار ناوەندی کارگێڕییەتی. ئیدارەی گەرمیان لە قەزای کەلار، کفری، خانەقین، ڕزگاری پێکدێت ھەروەھا بەشێکی دام و دەزگاکانی شارۆچکەی دەربەندیخان سەر بە ئیدارەی گەرمیانە.

## مێژوو
حکومەتی ھەرێمی کوردستان ھەر لەسەرەتای نەوەدەکانەوە بەڵێنی بە پارێزگاکردنی شاری کەلار ی داوە، بەڵام ئەوکات بەھۆی ئەوەی کەرکووک لەبندەستی حکومەتی عێراق بوو پرۆژەیەکی لەو جۆرە ئیمکانی جێبەجێکردنی نەبوو، چونکە زۆرکەس پێیانوابوو لەحاڵەتی کردنی گەرمیان (قەزا دابڕاوە ڕزگاکراوەکانی گەرمیان) بەپارێزگا، واتە کورد دەستی لە کەرکووک شۆردووە. بۆیە ئەوکات پارێزگای کەرکووک پێکھێنرا لە قەزاکانی کەلار، کفری، چەمچەماڵ‌ و دەربەندیخان کە ئەمەی دواییان ھەرگیز سەر بە پارێزگای کەرکووک نەبووە، بەڵام ئەوکات بەھۆی نەبوونی بینا بۆ فەرمانگەکانی پارێزگا لە کەلار، دەربەندیخان دیاریکرا بۆ ناوەندی پارێزگای کەرکووک.

## دروستبوون
دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانیەوە لەساڵی ٢٠٠٣دا، جارێکی تر ناوچەی گەرمیان کە کەلار مەرکەزەکەیەتی، تووشی بۆشاییەکی ئیداری ھات بەھۆی ھەڵوەشانەوەی پارێزگای کەرکووک لە دەربەندیخان. 
چارەنووسی ئەو قەزایانەی لەچوارچێوەی پرۆسەی تەعریبدا لە کەرکووک دابڕێنران (کەلار، کفری، چەمچەماڵ ‌و دووزخورماتوو) بەستراوە بە مادەی ١٤٠ ی دەستووری عێراقەوە، کە تایبەت بە ناوچە جێناکۆکەکان لەنێوان حکومەتی عێراق و ھەرێمدا. جێبەجێنەکردنی مادەی ١٤٠ ی نەگەڕانەوەی کەرکووک بۆ سەر ھەرێمی کوردستان یان قەزا دابڕاوەکان بۆ سەر کەرکووک، ئیدارەی ناوچەی گەرمیانی بەھەڵپەسێراوی 
ھێشتەوە. لەژێر فشاری ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی لەگەرمیان، لە ساڵی٢٠٠٨ دا ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان ناچار بوو بڕیارێک دەربکات کە گەرمیان وەکو پارێزگا مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، بەشێوەیەکی کاتی بۆ راییکردنی کاروباری ئیداری خەڵکی ناوچەکەو دەسەڵاتی پارێزگاریش ببخەشێتە سەرپەرشتیاری ئیدارەکە.

## قەزاکان
لە ئێستادا لە چوار قەزای کەلار، کفری، خانەقین، ڕزگاری پێکهاتووە.

## ناحیەکان و قەزاکانی پارێزگای گەرمیان

## سەرچاوەکان
* هه‌ندێ كه‌س چاره‌ی ئیداره‌ی گه‌رمیانیان ناوێت، سازدانی: ئه‌حمه‌د عه‌بدوڵڵا، چاودێر ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠
*سه‌رپه‌رشتیاری‌ ئیداره‌ی‌ گه‌رمیان: حه‌مله‌یه‌كی‌ زاڵمانه‌ له‌دژی‌ ئیداره‌كه‌م به‌ڕێوه‌ده‌برێت، سازدانی: هاوڵاتی

پۆل:مێژووی کوردستان
گەرمیان
گەرمیان
پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
عەدنان عوسمان

**عه‌دنان عوسمان **لەدایکبووی  ١٩٦٦ له‌ ناوچه‌ی شێخ باوه‌ – '''گەرمیان'''**، **عەدنان رۆژنامەوان و سیاسی خەڵی شاری کەلارە، ئەندامی گۆڕانە لە پەرلەمانی کوردستان ، ساڵی‌ ٢٠٠٠ به‌شداری‌ ده‌كات له‌ ده‌ركردنی‌ هه‌فته‌نامه‌ی‌ هاوڵاتی‌ و به‌رپرسی‌ ئۆفیسی‌ ئه‌وروپای‌ رۆژنامه‌كه‌ ده‌بێتسساڵی ١٩٧٥ ناوچه‌که‌یان به‌ر ته‌عریب که‌وتوه‌و له‌ دێی شێخ له‌نگه‌ر له‌ خوارووی کەلار نیشته‌جێ بوونپپێشتر سه‌رنوسه‌ری‌ رۆژنامه‌ی هاوڵاتی‌ بووه‌سساڵی ١٩٨٢ په‌یوه‌ندی به‌ رێکخستنه‌کانی کۆمه‌ڵه‌ی ره‌نجده‌رانی کوردستان کردووه‌ساڵی ١٩٨٩ له‌ زانکۆی به‌غداد فه‌سڵکراوه‌ به‌ هۆی به‌شدارینه‌کردنی له‌ مه‌شقی جه‌یش شه‌عبیداله‌ ساڵی ١٩٩٢ ئه‌ندامی سه‌رکردایه‌تی ئاڵای شۆڕش بووه‌سسسسه‌رنوسه‌ری‌ رۆژنامه‌ی‌ رۆژنامه‌ بووه.

## سەرچاوە
ماڵپەڕی فراکسیۆنی گۆڕان 

پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی بزووتنەوەی گۆڕان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
تار (ئامێر)

120px|وێنۆک|تاری ئێرانی
**تار** ئامێریکی ژێداری ئێرانیە، یەکێکی ترە لە خانەوادەی ئامێرە سیمدارەکان کە بە ڕیشەیەکی ئاسنین لێدەدرێت و جگە لە ئێران لەناوھەندێ لە وڵاتانی ئازەربایجان و ئەرمەنستان، تاجیکستان و گورجستان ھەروەھا کوردستان بەکاردەھێنرێت بە تایەبت لە موزیکی فۆلکلۆردا. پێشتر تاری ئێرانی پێنج سیمی ھەبوو بەڵام غوڵام حسەین دەروێش یاخود دەروێش خان سیمی شەشەمی بۆ زیاد کرد کە تائێستاش بەکاردەھێنرێت.

کاسەی تار زیاتر لە وردەو توێکڵی داری تو دروست دەکرێت و تا دارەکی کۆنتربێت دەگی سیمەکان خۆشتر دەبێت. پەردەکانیش لە ڕێخۆلەی مەڕ دەستەکەشی لە داری گوێزە.

شێوازی کاسەی تار لە دوو دڵی پێکەو نوساو دەچێت لە پشتەوەیش لە کەسێکی دانیشتوو دەچێت. ئەم ئامێرە دەنگێکی عارفانەو گۆشەگیری ھەیە و ھەستی تەنیایی لەگەڵ خۆی دێنێت. لە ژەنینی ئەم ئامێرەدا ئێرانییەکان بە پلەی یەکەم دێن. تار لە ڕۆژگاری ئەمڕۆکەدا لە ناو ئۆرێکستراش بەکار دێت تامو چێژێکی تایبەت خۆی. لە ڕووی ئامێرەوە تارو سێتار لەگەڵ یەک نزیکن بەڵام شێوازی ژەنینیان جیاوازە. تار بە لە سەروە بۆ خوار لێ دەدرێ بەڵام سێتار لەسەر لە خوارەوە بۆ سەر.

شیکاری شێوازەکەی کاسەکەی لە دوبەش پێکدێت (گەورەو بچووک) بەشە بچووکەکەی پێی دەوترێ «نەقارە» پێست دەدەن بەسەریداجسرەکەشی لە سەرپێستی تارەکە دادەنرێ. دەستەی تار درێژەو نزیکەی٤٥ تا ٥٠سانتیمەتر دەبێت لە لێوارەکانی ڕووی پێشەوەی دوو ڕوکەشی ئێسقانییە بە دەوری دەستەکە چەندین پەردەیە. پەردەکان ژمارەیان ٢٨ پەردەیە و کۆتایی سەر دەستەکەیشی شوێنی کلیلەکان بۆ بەستن و کۆکی سیمەکان کە لە ھەر لایەکیان سێ کلیل ھەیە و ژمارەی سیمەکان شەش دانەیە و دوسیمی خوارەوەیان سپییە و یەک دەنگیان ھەیە دوسیمی تری ڕەنگ زەردەو یەک ھاودەنگن، سیمێکی تری سپی دەنگ ناسک (جواب) و دوایین سیمی زەردی کەدەنگی گڕە (قرار).

نەصبی تار (کۆک) بەم شێوازە ئەگەر سیمە سپییە ھاودەنگەکان "دۆ" بێت سیمە زەردەکان "سۆڵ" و سیمە گڕەکان "دۆ" یان "ڕێ".

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
ئامێری پێکەوەگرێدان

**ئامێری پێکەوەگرێدان** ئامێرێکە گرێدراوە بە ئۆتۆمۆبێل بۆ جووڵاندن و کارپێکردنی ئۆتۆمۆبێلەکە وەک قولاپی ئۆتۆمۆبێل
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buksirovochnye.jpg|ڕاست|وێنۆک|نموونەی قولاپێک کە یارمەتی جووڵاندنی ئۆتۆمۆبێل دەدات
وێنۆک|لەئوتومبیلیکدا ھەڵماتە قولاپ و پەیوەندی کارەبایی

## ھەروەھا تەماشای
* ئەرەبانەی بارھەڵگر کە لە دوای ئوتومبیلەوە ڕادەکیشریSläpvagn

پۆل:وتارە ھەتیوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
گەرد

چەپ|350px|وێنۆک|چەند گەردێک بە وێنەی کۆمپیوتەری

**گەرد** () یەکێک لە بچووکترین تەنۆچکەی یەک ماددەی کیمیاییە کە تایبەتمەندی ھەمان ماددەی ھەیە. یەک گەرد پێکھاتووە لە دوو یان چەند گەردیلە کە بە بەنەکی کیمیاییەوە پێکەوە پەیوەستن. ھەڵبەتە گەردی ھەندێک لە توخمەکان (وەک: گازەنایابەکان) تەنھا لە یەک گەردیلە پێکھاتوون.

گەردیلەکانی پێکھێنەری یەک گەرد، ڕەنگە لە یەک توخم (بۆ نموونە لە ئۆکسجین دا) یا چەند توخم (وەکوو ئاو) پێکھاتبێت.

ڕێژەی گەردیلەکان لە گەردێکی دیاریکراو دا ھەمیشە نەگۆڕە. بۆ نموونە لە گەردێکی ئاو دا ڕێژەی گەردیلەکانی ھایدرۆجین بە ئۆکسجین ھەمیشە ٢ە. ژمارەی گەردیلەی بوونراو لە گەردێک دا لەڕێگەی ڕێسای کیمیاییەوە پیشان دەدرێت. ھەڵبەت دەبێت ئاگاداری ئەوە بیت کە ڕێسای کیمیایی بە تەنیایی نیشاندەری تایبەتمەندییەکانی ماددە نییە. لەوانەیە دوو ماددە ڕێسای کیمیایی لێکچوویان بێت بەڵام تایبەتمەندییە کیمیاییەکانیان بەتەواوی جیاواز بێت.

پۆل:کیمیا
پۆل:ماددە
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:گەردەکان
قەناتی کوردۆ

وێنۆک|قەناتی کوردۆ
**قەناتی کوردۆ** (١٩٠٩-١٩٨٥) نووسەر و زمانناسێکی چالاکی کورد بوو.

## ژیان
قەناتی‌ کوردۆ (کوردۆیڤ) ساڵی‌ ١٩٠٩ لە گوندێکی باکووری‌ کوردستان لەدایکبووە، ئەو سەردەمە گوندەکەی‌ زێدی‌ قەناتی‌ کوردۆ لەژێر دەسەڵاتی‌ رووس دا بووەو لە ‌سەردەمی‌ جەنگی‌ یەکەمی‌ جیھانیدا بە یەکجاری‌ وێرانکرا. ئێستا گوندی‌ کوردۆ لەسەر نەخشەدا نەماوە. باپیری‌ قەناتی‌ کوردۆ یەکێک بووە لە ‌پیاوە ‌ھەرە ناودارەکانی ئێزدی و لەتاو زوڵم و زۆری‌ دەسەڵاتدارانی‌ ئەو سەردەمە بەرەو خۆرھەڵات کۆچیکردووە و دواتر لە تەفلیسی‌ پایتەختی‌ گورجستان گیرساوەتەوە.

ساڵی‌ ١٩٢٨ قەناتی‌ کوردۆ لە ‌تاقە خوێندنگەی‌ کوردی‌ ئەو شارەدا بووە بە خوێندکار و پاشان‌ لە ‌زانکۆی‌ لینینگراد بەشی‌ زمانە ئێرانییەکانی‌ تەواوکردووە.
لە ‌سەردەمی‌ جەنگی‌ دووەمی‌ جیھانیدا بڕوانامەی‌ دکتۆرای‌ وەرگرتووە و لە ھەمان زانکۆدا تا کۆتایی‌ ساڵی‌ ١٩٥٩ مامۆستا بووە.
لە ‌سەرەتای‌ شەستەکانی سەدەی رابردوودا قەناتی‌ کوردۆ بوو بە سەرۆکی‌ بەشی‌ زمانی‌ کوردی‌ لە پەیمانگەی‌ گەلانی‌ ئاسیا، کە سەر بە ئەکادیمیای‌ زانستی‌ یەکێتی‌ سۆڤیەت بوو، قەناتی‌ کوردۆ وەک خۆرھەڵاتناسێک گەلێک کتێب و فەرھەنگی‌ زمان و بەرھەمی‌ ئەدەبی‌ نووسیوە و خزمەتێکی‌ زۆری‌ زمان و ئەدەب و کەلتوور و فۆلکلۆر و مێژووی‌ کوردی‌ کردووە.

قەناتی‌ کوردۆ رۆژی‌ ٣١ی تشرینی یەکەمی ساڵی‌ ١٩٨٥ کۆچیدوایی‌ کرد.

## بەرھەمەکانی
* ڕێزمانی زمانی کوردی: بە کەرەستەی دیالێکتی کورمانجی و سۆرانی، مۆسکۆ، ١٩٧٣ (وەرگێڕانی لە ڕووسیەوە بۆ کوردی: کوردستان موکریانی، چاپخانەی الأديب البغدادي، ١٩٨٤)
* کتێبی‌ رێزمانی‌ کوردی ‌- شێوەی‌ کرمانجی‌ لەیەریڤان چاپکراوە.
* رێزمانی‌ کوردی‌ - مۆرفۆلۆجی‌ و فۆنەتیک.
* قەڵای‌ گەل – چیرۆک.
* مێژووی‌ ئەدەبی‌ کوردی -‌ بەشی‌ یەکەم چاپی‌ سوید.
* مێژووی‌ ئەدەبی‌ کوردی‌ بەشی‌ دووەم چاپی‌ سوید.
* مەم‌و زین - چاپی سوید ١٩٩٦
* فەرھەنگی کوردی (سۆرانی) - ڕووسی، (نزیکەی ٢٥٠٠٠ وشەیە)، چاپی دەزگای چاپەمەنی زمانی ڕووسی، مۆسکۆ، ١٩٨٣ 
ئەمە سەرەڕای‌ ژمارەیەکی‌ زۆر لە وتارو لێکۆڵینەوەی‌ زانستی‌و دوو فەرھەنگنامەی‌ کوردی‌- روسی‌و فەرھەنگێکی‌ فراوانی‌ کوردی‌ کە ٢٥ ھەزار وشەو زاراوەی‌ لەخۆگرتووە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی کوردسات


پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:زمانەوانانی کورد
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ئێزیدییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:کوردناسەکان
پۆل:ڕووسەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
ئەنجومەنی سەوزی چیا

**ئەنجومەنی سەوزی چیا** ڕێکخراوێکی ناحکومییە (NGO) کە لە ناوچەی مەریواندا لە بواری ژینگەپارێزیدا چالاکیی ھەیە. ئەم ڕێکخراوە گۆڤارێک بە ناوی «چیا» بە دوو زمانی فارسی و کوردی بڵاو دەکاتەوە. ئەنجومەنی سەوزی چیا لە ئاگادارکردنەوەی خەڵکی ناوچەی مەریوان کە خاوەنی سروشتێکی دەوڵەمەند و دارستانی زۆر و گۆلی زرێبارە چالاکی زۆری ھەبووە و لە ئاگرەکانی دارستانەکانی مەریوان لە ساڵی ٢٠١٠دا گرووپێکی خۆبەخشی پێکھانی و ھەڵمەتێکی بەربڵاویان بۆ کوژاندنەوە ئاگرەکان ئەنجام دا.

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی ئەنجومەنی سەوزی چیا
* بڵاگی ئەنجومەنی سەوزی چیا

پۆل:ڕێکخراوە ناحکوومییەکانی کوردستان
ھونەری سۆمایی

[وێنۆک|کڵێسای ئۆڤر بەرھەمی [ڤینسێنت ڤان گۆخ ١٨٩٠]]

[وێنۆک|بەرھەمی [میکێلانجێلۆ لە ١٥١٣ تا ١٥١٥ زایینی]]
**ھونەری سۆمایی** یەکێکە لە لقەکانی ھونەر؛ ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر ھونەری سۆمایی، کە دروستکردنی وێنەکان و تەنەکان لەخۆ دەگرێت لە ڕشتەکانی سەر بە وێنەکێشی، پەیکەرسازیی، چاپەمەنی، فۆتۆگرافی و ھەروەھا میدیا بینراوەکانی تر. زۆربەی جار بیناسازییش بە یەکێک لە ھونەرە بینراوەکان دادەنرێت؛ گەرچی، وەک ھونەرە ڕازاوەکان، لە سازکردنی بیچمەکانەوە دەگلێت کە تێیدا لەبەرچاوگرتنی کردارییانەی بەکارھێنان بنچینەیییە — بەشێوەیەک کە ئاسایی سەر بە وێنەکێشیی نییە، بۆ نموونە مۆسیقا، شانۆ، فیلم، سەما و ھونەرە نوواندنەکانی تر، ھەروەھا وێژە و میدیاکانی تر وەک میدیای کارلێکردوو کە دەچنە ژێر پێناسەیەکی فراوانتری ھونەر یاخود ھونەرەکانەوە. ھەتاکو سەدەی حەڤدەھەم ھونەر بۆ ھەر جۆرێک لە لێزانیی و کارامەیی دەگەڕایەوە و جیانەکرابوویەوە لە پیشەگەریی یا زانستەکان، بەڵام لە بەکارھێنانە مۆدێرنەکەیدا دوای سەدەی حەڤدەھەم، کە تێیدا لەبەرچاوگرتنی ئیستەتیکا باڵاترینە، ھونەرە جوانەکان جیاکراوەتەوە و ناسراوەتەوە لە شارەزایییە بەدەست ھاتووە گشتییەکان، وەک ھونەرە ڕازاوەکان و ھونەرە بەکاربەرەکان.
ھونەر لە ڕووی لاسایی (وەک نووێنەری بوویەر)، دەربڕین، ئاڵوگۆڕی سۆز، یان چۆنایەتییەکانی ترەوە دەناسرێتەوە. لە ماوەی ڕۆمانتیکدا، ھونەر وەک «توانایەکی تایبەتی مێشکی مرۆڤ دەبینرا کە لەگەڵ ئایین و زانستدا پۆلێن بکرێت.» ھەرچەندە پێناسەی ئەوەی کە ھونەر پێکدەھێنێت جێی ناکۆکییە، و بەدرێژایی کات گۆڕانی بەسەردا ھاتووە، پێناسە گشتییەکان ئاماژە بە بیرۆکەی ئەو شارەزایییە خەیاڵیی و بەھرەمەندانەیە دەکەن کە لە ئافراندن و توانای مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت.
سروشتی ھونەر و چەمکە پەیوەستەکانی وەک داھێنان و لێکدانەوە، لە لقێکی فەلسەفەدا شرۆڤە دەکرێن کە بە ئیستەتیکا ناسراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھونەر
پۆل:جوانیناسی
پۆل:ھونەرە سۆماییەکان
پۆل:دیزاینی پەیوەندی بەستن
ئادۆڵف زیزینگ

**ئادۆڵف زیزینگ** (Adolf Zeising؛ ١٨١٠ - ١٨٧٦) دەروونناسی خەڵکی ئاڵمانیا بوو کە ھۆگرێتییە سەرەکییەکانی بیرکاری و فەلسەفە بوون.

یەکێک لە دۆزینەوەکانی ئەوە بوو کە توانی ڕێژەی زێڕین لە ھەڵپەرتاوتەییی لقەکان لە ڕاستەی لاسکی ڕووەکەکان و دەمارەکانی ناو گەڵاکانیاندا بەدی بکات. ئەو تۆژینەوەکانی خۆی پەرە پێدا و سەرنجی دا لە ئێسکەپەیکەری ئاژەڵان و پەلکێشیی دەمارەکانی لەشیان، لە ڕێژەکانی ئاوێتە کیمیایییەکان و ئەندازەی بلوورەکان، تەنانەت لە چۆنێتیی بەکارھێنانی ڕێژەکان لە خەباتە ھونەرییەکاندا. ئەو لە ھەمووی ئەو دیاردانەدا ڕێژەی زێڕینی بینی کە وەکوو یاسایەکی گەردوونی سەرقاڵی کاری خۆیە.

ساڵی ١٨٥٤ زیزینگ وای نووسی:


ڕێژەی زێڕین یاسایەکی گەردوونییە کە تێیدا بنەمای ھەمووی ئەو ھەوڵانەی وا ھونەر و سروشت داویانە بۆ پێکەوەنانی جوانی و بێکەموکووڕی بەدی دەکرێ. ئەو یاسایە وەکوو کاربەندێکی زاڵ ھەموو پێکھاتەکان، شێوازەکان و ڕێژەکانی تەنیوە، جا فەرق ناکا گەردوونی بن یان تاقانە، ژیانی بن یان ناژیانی، بە دەنگەوە بن یان بە وێنەوە. گەورەترین وەدیھاتنیشی لە شێوەی مرۆڤدایە.


## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٠
پۆل:مردووانی ١٨٧٦
پۆل:دەروونناسانی ئەڵمانی
پارێزگای وان

**پارێزگای وان** پارێزگا و شارەوانییەکی گەورەشارە لە ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات لە باکووری کوردستان، لە نێوان دەریاچەی وان و سنووری ئێران. ڕووبەرەکەی ٢٠،٩٢١ کیلۆمەتر دووجایە، و ژمارەی دانیشتووانی ١،١٢٨،٧٤٩ کەسە (٢٠٢٢). پارێزگا ھاوسنوورەکانی بریتین لە بدلیس لە ڕۆژاوا، سێرت لە باشووری ڕۆژاوا، شرنەخ و ھەکاری لە باشوور، و ئاگری لە باکوور. پایتەختی پارێزگاکە شاری وانە، کە ژمارەی دانیشتووانی ٥٢٥،٠١٦ کەسە بەپێی ئاماری ٢٠٢٢. دووەم گەورەترین شار ئەرچیشە، کە ٩٢،٩٤٥ دانیشتووی ھەیە لە ساڵی ٢٠٢٢دا. پارێزگاکە بەشێک بووە لە پارێزگای کۆنی ڤاسپوراکان و بە یەکێک لە لانکەکانی شارستانییەتی ئەرمەنی دادەنرێت. پێش جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، پارێزگای وان یەکێک بوو لە شەش ویلایەتە ئەرمەنییەکە. زۆرینەی دانیشتووانی پارێزگاکە ئێستا کوردن.

## دیمۆگرافیا
ئەمڕۆ، پارێزگاکە بەشێوەیەکی سەرەکی لەلایەن کوردەوە ئاوەدانکراوەتەوە و بە بەشێک لە کوردستانی تورکیا دادەنرێت. پارێزگاکە دانیشتووانێکی زۆری مەسیحی ئەرمەنی ھەبوو تا جینۆسایدەکەی ساڵی ١٩١٥.

لە سەرژمێریی عوسمانیی ساڵانی ١٨٨١–١٨٨٢دا، سنجاقی وان ژمارەی دانیشتووانی ١١٣،٩٦٤ کەس بوو کە ٥٢.١٪ی ئەرمەنی و ٤٧.٩٪ی موسڵمان بوون. لە سەرژمێریی ١٩١٤دا، سنجاقەکە ژمارەی دانیشتووانی ١٧٢،١٧١ کەس بوو کە ٦٣.٦٪ی موسڵمان و ٣٥.٧٪ی ئەرمەنی بوون. دانیشتووانی پاشماوە ئاشووری بوون بە ڕێژەی ٠.٧٪.

لە یەکەم سەرژمێریی تورکیادا لە ساڵی ١٩٢٧، کوردی زۆرترین زمانی قسەپێکراوی یەکەم بوو لە پارێزگای وان (کە تا ساڵی ١٩٤٥ پارێزگای ھەکاریشی لەخۆ دەگرت) بە ڕێژەی ٧٦.٦٪، لەکاتێکدا تورکی وەک دووەم زۆرترین زمانی قسەپێکراوی یەکەم مایەوە بە ڕێژەی ٢٣.١٪. زمانە تۆمارکراوەکانی تر بریتی بوون لە عیبری بە ٠.٢٪ و عەرەبی بە ٠.١٪. لە ھەمان سەرژمێردا، موسڵمانان ٩٩.٨٪ی دانیشتووانیان پێکھێنابوو و ٠.٢٪ی پاشماوەش جوولەکە بوون.
## بوومەلەرزەکان
چەندین بوومەلەرزە لە پارێزگای وان ڕوویانداوە. لە ساڵی ١٨٨١دا بوومەلەرزەیەک ڕوویدا و بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ٩٥ کەس. لە ساڵی ١٩٤١دا، وان تووشی بوومەلەرزەیەکی وێرانکەر بوو بە گوڕی ٥.٩ ڕێکختەر. دوو بوومەلەرزەی تر لە ساڵی ٢٠١١دا ڕوویاندا کە تێیدا ٦٤٤ کەس گیانیان لەدەستدا و ٢٦٠٨ کەس بریندار بوون. لە بوومەلەرزەیەکدا بە گوڕی ٧.٢ ڕێکختەر لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١، زیاتر لە ٥٠٠ کەس گیانیان لەدەستدا. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١١، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٥.٦ ڕێکختەر ھەروەھا چەندین کەسی کوشت و بووە ھۆی ڕووخانی بیناکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای وان
وان
وان
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای سێرت

**پارێزگای سێرت** پارێزگایەکە لە تورکیا، باکووری کوردستان. دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە. پارێزگاکە لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ بدلیس، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ باتمان، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ مێردین، لە باشوورەوە لەگەڵ شرنەخ و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ وان. ڕووبەرەکەی ٥،٧١٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، و ژمارەی دانیشتووانی ٣٣١،٣١١ کەسە (٢٠٢٢). ناوەندەکەی شاری سێرتە. ١٢ شارەوانی، ٢٨٠ گوند و ٢١٤ مەزرا لەخۆدەگرێت.

## مێژوو
بە مەبەستی بەتورککردنی کوردەکانی سێرت، یاسای ژمارە ١١٦٤ لە حوزەیرانی ١٩٢٧ دەرچوو، کە ڕێگەی دەدا بە دروستکردنی پشکنەری گشتی (Umumi Müffetişlik, UM) کە بە حوکمی سەربازی لەژێر دۆخی نائاساییدا بەڕێوە دەبران. پارێزگای سێرت خرایە ناو ئەوەی پێی دەگوترا یەکەم پشکنەری گشتی کە تێدا پشکنەرێکی گشتی بە دەسەڵاتێکی فراوانی مەدەنی، دادوەری و سەربازییەوە حوکمڕانی دەکرد. پشکنەرە گشتییەکە پارێزگاکانی ھەکاری، سێرت، وان، مێردین، بەدلیس، ڕحا، خارپێت و ئامەدی دەگرتەوە. پشکنەرە گشتییەکان لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشێنرانەوە. چوونی بیانییەکان بۆ پارێزگای سێرت تا ساڵی ١٩٦٥ قەدەغە بوو.

لە تەممووزی ١٩٨٧، پارێزگای سێرت خرایە ناو ناوچەی دۆخی نائاسایی «OHAL»، کە بۆ بەرەنگاربوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان ڕاگەیەندرا بوو، و لەلایەن پارێزگارێکی باڵاوە بەڕێوە دەبرا کە دەسەڵاتی زیاتری پێدرابوو لە پارێزگارێکی ئاسایی، لەوانە دەسەڵاتی گواستنەوە و نیشتەجێکردنەوەی تەواوی دانیشتووان. لە کانوونی یەکەمی ١٩٩٠ بە مەرسوومی ژمارە ٤٣٠، پارێزگارە باڵاکە و پارێزگارەکانی پارێزگاکانی ناوچەی «OHAL» پارێزبەندییان وەرگرت دژی ھەر لێپێچینەوەیەکی یاسایی سەبارەت بەو کردەوانەی ئەنجامیان دابوو بەھۆی ئەو دەسەڵاتانەی لە مەرسوومی ژمارە ٤٣٠ەوە وەریانگرتبوو. لە تشرینی دووەمی ١٩٩٩، ئەو دۆخە نائاساییەی کە پارێزگاکەی پێ بەڕێوە دەبرا، دواجار کۆتایی پێھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سێرت
سێرت
سێرت
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای قەرس

**پارێزگای قەرس** یەکێک لە پارێزگاکانی کۆماری تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.

ناوەندی پارێزگای قەرس، شاری قەرسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
قەرس
قەرس
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای شرنەخ

**پارێزگای شرنەخ** یەکێک لە پارێزگاکانی کۆماری تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. تا ساڵی ٢٠١٣ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بە ٤٧٥ هەزار و ٢٥٥ کەس مەزەندە کراوە.

ناوەندی پارێزگای شرنەخ، شاری شرنەخە.
## شارستانەکان پارێزگای شرنەخ
* شرنەخ
* باسان
* جزیر
* ئەلکێ
* حەزەخ
* قلابان
* سیلۆپی

## ئەمانەش ببینە
* فڕۆکەخانەی شرنەخ
## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای شرنەخ
شرنەخ
شرنەخ
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای بدلیس

**پارێزگای بەدلیس** یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.

ناوەندی پارێزگای بدلیس، شاری بدلیسە.

دانیشتوانی ئەم پارێزگا کوردن و بە کوردی کورمانجی قسەدەکەن

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بدلیس
بدلیس
بدلیس
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پارێزگای سێواس

**پارێزگای سێواس** یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان لە کۆماری تورکیا لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.

ناوەندی پارێزگای سێواس، شاری سێواسە.

شارۆچکەکانی پارێزگای سێواس:

• سێواس (بە تورکی: سیڤاس)

• ئەزبدەر یان ئەزبەرا ژۆرین (بە تورکی: ئاکنجلار)

• تۆنووس (بە تورکی: ئاڵتنیالا)

• دیڤیریگی (بە تورکی: دیڤیریغی), دانیشمەند (نێوەند:براستیک),قەرەگەبان، مورسال (مەرزال), سنجان

• تۆزانی (بە تورکی: دۆغانشار)

• حافیک

• گەمەرەک

• ئاخڤانیس (بە تورکی: گۆلۆڤا)

• گرین (بە تورکی: گورون)

• ماجیران یان ئومرانیە یانیش ئومرانی (بە تورکی: ئیمرانلی)

• قەنخال (بە تورکی: کانگال)

• قۆلھیسار (بە تورکی: کۆیلوھیسار)

• بلەکان (بە تورکی: شوشەھری)

• سارقژە) بە تورکی: سارکشلا)

• تەجەر (بە تورکی: ئولاش)

• نۆرخان (بە تورکی: ئیڵدیزێلی)

• قۆچگیر (بە تورکی: زارا)

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سێواس
پارێزگای مووش

**پارێزگای مووش** یەکێک لە پارێزگاکانی کۆماری تورکیایە کە لە  ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگای مووش، شاری مووشە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای مووش
پۆل:پارێزگاکانی کوردستان
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای خارپێت

**پارێزگای خارپێت** یان **پارێزگای ئەلازیغ** یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان کە دەکەوێتە  ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.

زۆرینەی دانیشتوانی ئەم پارێزگا کوردن و بە شێوەزاری کوردی زازاکی قسەدەکەن 

ناوەندی پارێزگای خارپێت، شاری ئەلەزیز (خارپێت)ە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای خارپێت
خارپێت
خارپێت
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای دێرسیم

**پارێزگای دێرسیم** یەکێکە لە پارێزگاکانی تورکیا لە باکووری کوردستان، دەکەوێتە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ.  پایتەختەکەی شاری مامەکییە کە ڕووبەرەکەی ٧٤٠٦ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ٨٤،٣٦٦ کەسە و ڕێژەی چڕی دانیشتووان ١٢/کیلۆمەتر دووجایە. دانیشتوانەکەی کوردی عەلەوین کە بە شێوەزاری زازا قسە دەکەن و شارەکەیان بە دێرسیم ناودەبەن، لە شۆڕشی سەید ڕەزا دێرسیمەوە لە ساڵی ١٩٣٦ەوە ناوەندێکی بەھێزی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کوردی بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای دێرسم
دێرسم
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
ڤیلھێڵم ڕۆنتگن

**ڤیلھێڵم کۆنراد ڕۆنتگن** (٢٧ی ئازاری ١٨٤٥ - ١٠ی شوباتی ١٩٢٣) زانای فیزیکیی ئەڵمانی بوو کە لە ٨ی تشرینی دووەمی ١٨٩٥ تیشکی Xی داھێنا کە بەھۆیەوە خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێنا لە بواری فیزیکدا.

ڕۆنتجن لە ١٠ی شوباتی ١٩٢٣ بە نەخۆشی شێرپەنجەی ڕیخۆڵە مرد. بەڵام بڕوا وا نییە کە بەھۆی تیشکی xـەوە تووشی شێرپەنچە بووبێت، چونکە ماوەیەکی کەم لەگەڵ تیشکدا کاری کرد و بەردەوام پارەزەری قوڕقوشمینی بەکاردەھێنا بۆ خۆپاراستن لە تووشبوون بە

پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:مردووانی ١٩٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥
بەلۆچستان

وێنۆک|250px|نەخشەیەکی مێژوویی لە بەلۆچستان

**بەلۆچستان** ھەرێمێکی جوگرافییە کە لە ڕۆژاواوە بەسەر ئێران، لە باکوورەوە بەسەر ئەفغانستان و لە ڕۆژھەڵاتەوە بەسەر پاکستاندا دابەشکراوە.

بەلۆچستان ناوچەیەکی وشک، بیابانی و پڕ لە گڕکانە.
لە ڕۆژاواوە تا زنجیرەچیاکانی «بام» درێژەی ھەیە.
لە باکووری ڕۆژھەڵات، بەرزایییەکانی سولەیمان لە پەنجابی جیا دەکاتەوە.
لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە، زەنجیرە چیای خرتار تا بیابانی خەرتان کە دەگاتە لای زەریای عەمان سنووری بۆ دادەنێ. لە ڕۆژھەڵاتەوە دەگاتە چۆمی ئەندووس و سنوورەکانی کەراچی.

لە لایەکی دیکەوە گەلی بەلۆچ دەکەونە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە (دەکەونە ناو پارێزگای سێستان و بەلۆچستان، باشووری پارێزگای کرمان، ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ھورمزگان و باشووری پارێزگای خۆراسانی باشوور) و ناوچەکەیان بیابانییە و گەلھەیان نزیک ٣٫٥ تا ٥ ملیۆن کەسە. لە دیوی ئەفغانستانیش دەکەونە پارێزگای نیمڕۆز و گەلھەیەکی ٥٠٠ ھەزار تا ٢ ملیۆن کەسی پێکدێنن. ھەروەھا لە پاکستان بە ١٨ تا ٢٠ ملیۆن مەزەندە دەکرێن کە زۆربەیان لە پارێزگای بەلۆچستاندا دەژین.

لە مێژوودا ناوی بەلۆچستان بە «مەکا» ھاتووە و یۆنانییەکان بە «گدرووزیا» ناویان بردووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سێستان و بەلۆچستان (ئێران)
* پارێزگای بەلۆچستان (پاکستان)
* زمانی بەلۆچی
* ئەنسارولفورقان

## سەرچاوەکان

*
پۆل:ھەرێمەکانی پاکستان
پۆل:ھەرێمەکانی ئەفغانستان
پۆل:ھەرێمەکانی ئێران
پۆل:باشووری ئاسیا
پۆل:جوگرافیای ڕۆژاوای ئاسیا
ناوەندی زاگرۆس

**ناوەندی زاگرۆس بۆ مافەکانی مرۆڤ (ZHRC)** لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠ لە شاری ژنێڤ لە وڵاتی سویسرا لەسەر دەستی چەند چالاکێکی مافەکانی مرۆڤ دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠١٢ دا و لە کونفرانسی سێھەمی ڕێکخراوەکەدا ناوی لە **ناوەندی زاگرۆس بۆ دیمۆکراسی و مافەکانی مرۆڤەوە (ZDHRC)،** گۆڕدراوە بۆ **ناوەندی زاگرۆس بۆ مافەکانی مرۆڤ (ZHRC)**.

## ئامانجی ڕێکخراو
# پێشخستنی مافەکانی مرۆڤ
# پێشخستنی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی
# پێشخستنی یەکسانی مافەکانی ژن و پیاو
# پێشخستنی مافەکانی منداڵان
# ھەوڵدان بۆھەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان
# پشتگری لە مافی چارە نووسی کەمایەتییە خۆجێی، قەومی و نەتەوەیییەکان.

ناوەندەکە ھەر لە سەرەتای دامەزرانییەوە ھەوڵی بە کار ھێنانی میکانیزمی شۆرای مافەکانی مرۆڤ، ئۆرگان و میکانیزمەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانی داوە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، بە تایبەت لە چوار وڵاتی ئێران، تورکییە، سوورییە و عێراق دا.

ناوەندی زاگرۆس یەکەم ڕێکخراوی کوردیی پاڵێۆراوی پلەی ڕاوێژکاری **شۆرای ئابوری و کۆمەڵایەتی نەتەوە یەکگرتووەکانە ** و لە ساڵی ٢٠٢١ەوە ئەو پلەیەی پێ دراوە.

بنکەی سەرەکی ئەو ناوەندە لە شاری ژنێڤە لە وڵاتی سویسرا.

## ماڵپەڕی سەرەکی ئەو ناوەندھ
* http://www.zagros-centre.org
* https://www.un.org/
* https://www.youtube.com/user/CentreZagros
* https://www.emrro.com/beshdariynz.htm
* http://www.komarixwaz.com/ku/index.php/2011-10-19-18-09-19/4921-2015-05-26-07-09-18
* https://www.dengiamerika.com/a/3238745.html