open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڤاتیکان

**ڤاتیکان** () بچووکترین دەوڵەتی جیھانە. بارەگای سەرەکی کڵێسای کاتۆلیکە. دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ڕۆمای پایتەختی ئیتالیا. چەند سەد مەترێک لە ڕووباری تەیبەرەوە دوورە. ڕووبەری ڤاتیکان ٠٬٤٤ کم٢ یە.

ڤاتیکان تا ساڵی ١٩٢٩ بەشێک بووە لە دەوڵەتی ئیتالیا بەڵام لەو ساڵەدا پاپا و حکوومەتی ئیتالیا لەسەر ئەوە ڕێکدەکەون کە ڤاتیکان بکرێتە قەوارەیەکی سەربەخۆ. دەوڵەتی ڤاتیکان لەلایەن پاپای ڤاتیکانەوە بەڕێوە دەبرێت کە لە ھەمان کاتدا ڕابەری ڕۆحی نزیکەی ملیارێک کاسۆلیکییە لە جیھاندا. بە گوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی ڤاتیکان ٩٢١ کەس بووە و تەنھا دەوڵەتە لە جیھاندا کە منداڵی تێدا نییە، سەرجەم دانیشتووانی ڤاتیکان کارمەندی دەوڵەتن، بەتایبەت پیاوانی ئاینی، بەڵام چەند ھەزار کارمەندێکی دیکەی ھەیە کە لە دەرەوەی سنووری ڤاتیکان نیشتەجێن. زمانی ڕەسمیی ڤاتیکان لاتینیە، کە لە ڕابردوویەکی کۆندا زمانی ڕەسمی دەوڵەتی ئیتالیا بووە، بەڵام ئێستا بووەتە زمانی ڕەسمی ئاینی مەسیحی کاسۆلیکی.
ڤاتیکان خاوەنی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەو گۆڤاری تایبەت بە خۆیەتی کە بەزمانی لاتینی و زمانە زیندوەکانی دیکە بڵاویاندەکاتەوە.

## سیستمی سیاسی
خاوەنی سیستمێکی سیاسیی تا ڕادەیەک ئاڵۆزە. پاپا سەرۆکی دەوڵەتە و لەلایەن ئەنجومەنی کاردیناڵەکانەوە ھەڵدەبژێردرێت. پاپا تا لە ژیاندا بێت پاپایە و خاوەنی دەسەڵاتێکی ڕەھای جێبەجێکردن و یاسا دانان و دادوەرییە. ھەر خۆشی ٥ ساڵ جارێک دەستەی بەڕێوەبردن دەسنیشان دەکات بۆ ئەنجامدانی کاروبارەکانی دەوڵەت، وەزیری دەوڵەتیش بریتییە لە کاردیناڵێک کە لەلایەن پاپاوە دەستنیشان دەکرێت و بەرپرسە لە پەیوەندییە دەرەکییەکانی ڤاتیکان و کورسی پاپەوی.

### سیاسەتی دەرەوە
ڤاتیکان لە زۆربەی دەوڵەتانی جیھاندا باڵیۆزی ھەیە، بەتایبەت لە دەوڵەتە کاسۆلیکییەکاندا، ھەروەھا ئەو دەوڵەتانەش باڵیۆزیان لە ڤاتیکاندا ھەیە و بە زۆریش دەبنە باڵیۆزی وڵاتەکەشیان لە ئیتالیا چونکە ڕووبەری دەوڵەتی ڤاتیکان کەمە و ناچارن لە ڕۆمای پایتەختی ئیتالیا نیشتەجێببن. ڤاتیکان سیفەتی چاودێری ھەیە بەسەر ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە و ھەروەھا ئەندامی زۆرێک لە ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتییەکانە و زیاتر جەخت لەسەر مەسەلە ئاینییەکان و ئاشتی و ھاریکاریی نێودەوڵەتی دەکاتەوە.

### سوپا
150px|وێنۆک|پاسەوانانی سویسرا
دەوڵەتی ڤاتیکان خاوەنی بچووکترین و دێرینترین سوپای نیزامییە لە جیھاندا کە بە پاسەوانانی سویسرا ناسراوە و لە ٢٢ کانوونی یەکەمی ساڵی ١٥٠٦ زاییندا لەلایەن پاپا یۆلیۆسی دووەمەوە دامەزرێنراوە و سەرەتا بریتیبوون لە کۆمەڵێک سەربازی بەکرێگیراو کە لە دەوڵەتی کۆنفیدرالی سویسراوە ھاتبوون.
ژمارەی پاسەوانەکان نزیکە ١٠٠ کەسێک دەبن کە ئەرکیان پارێزگاریکردنە لە خودی پاپا و دەبێت ھەمویان نێرینە و کاسۆلیکی و سویسری بن. ڤاتیکان ھێزی دەریایی و ئاسمانی نییەو دەوڵەتی ئیتالیا لەبواری بەرگری دەرەکیدا ھاوکاری دەکات.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان
* ڤاتیکان - ماڵپەڕی ڕادیۆ نەوا

پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:جوگرافیای ڕۆما
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٩
پۆل:ڤاتیکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ڤاتیکان
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:شارەکانی ڤاتیکان
پۆل:شوێنەکانی حەجی کاتۆلیک
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ئینکلاڤ و ئێکسکلیڤ
زێوەر

**عەبدولڵا کوڕی محەممەدی مەلا رەسووڵ** شاعیرێکی کورد بوو. بە بنەچە پشدەرییە. وشەی (زێوەر)ی بۆخۆی ھەڵبژاردووە و کردوویەتی بە نازناوی ھۆنراوەکانی. حوجرە و مزگەوت کانگای بەھرەی خوێندنی بوو. جگە لە زمانی کوردی، زمانی فارسی، تورکی و عەرەبیی زانیوە و ھۆنراوەی بەھەریەک لەو زمانانە ھەیە.

## ژیان
لە ساڵی ١٨٧٥ لە گەڕەکی کانیسکان لە سلێمانی لەدایکبووە.

## مردن
لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٤٨ لە شاری سلێمانی لەتەمەنی ٧٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و لە گردی سەیوان نێژراوە.

## کاریگەر بەسەر زێوەرەوە
ئەو کاریگەرانەی بەسەر زێوەرەوە دیارن، ئەمانەن:
# زێوەر ھەر لەتەمەنی لاوییەتیدا دیمەنە ڕەنگاورەنگەکانی کوردستان کارییان کردۆتە سەر دڵ و دەروونی و ھەستی ناسکیان جوڵاندووە.
# تام و بۆنی شیعرەکانی مەولەوی و نالی لەھەموو دەمارەکانیدا ھاتووچۆیان کردووە و تەلی سۆزیان بزاندووە.
# دیوانی شاعیرە فارسەکانیش کارییان تێکردووە و ھەستییان جوڵاندووە، وایان لێکردووە کە باوەش بە ئاسۆی شیعردا بکات.
# ھەروەھا ستەم و زۆرداریی و رۆژگارو چەوساندنەوەی نەتەوەی کورد ئەوەندەی تر دڵییان ھێناوەتە کوڵان و بەرەو کۆشی شیعرییان بردووە و ئیلھامی شیعرییان بەتینتر کردووە.

## رووخساری ھۆنراوەکان و ناوەڕۆکی شیعری
وێنۆک|زێوەر لە ساڵی ١٩٢٩
ھۆنراوەکانی لەبارەی دڵداری و خەویستی، وەسفی سروشت، کۆمەڵایەتیی، نیشتمان پەروەریی و نەتەوەیی، فێرکردن و ھاندان بۆ خوێندن و پێشکەوتن، فەلسەفە ـەوە بوون، واتە لەڕووی مەبەستەوە دەکرێن بەم جۆرانە:
### دڵداریی و خۆشەویستیی
: زێوەر وەکو شاعیرەکانی تر لەسەرەتادا دەکەوێتە مەیدانی دڵداریی و خۆشەویستییەوە، لەوبوارەدا ئەسپی خەیاڵی تاوداوە و پەپوولەی ئارەزووی لەڕەنگینترین باخچە نیشتۆتەوە، بیری ورد و خەیاڵی ناسک و سۆزی بەتین لەھۆنراوەکانیدا دیارن، یەکێکە لە شاعیرەکانی ڕیزی پێشەوەی بابەتی ھۆنراوەی دڵداریی لەئەدەبیاتی کلاسیزمی کوردیدا.
ئەمەش نموونەی شیعرێکی دڵداری زێوەر، کە چۆن باس لە یارەکەی دەکات و وەسفی دەکات:

### جوانیی سرووشت
زێوەر باسی جوانیی سرووشتی کردووە کەبەدەستی کردگار نەخشاوە، سەیری ئەو دیمەنەی کردووە، کە لەبەرھاردا ھاتۆتە کایەوە، لەم بارەیەوە وتووییەتی:

## بەستەرە دەرەکییەکان
*

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
چێوە

[وێنۆک|250px| فورمووڵی چێوەی [لاکێشە.]]
**چێوە** () یان دەوراندەور، بوارێکە ڕووبەرێکی گەمارۆ داوە.
وێنۆک|250px|کاتێ تیرەی بازنەکە ١ بێت، چێوەکەی دەبێتە π، کە یەکسانە لەگەڵ ئەو مەودایە لە یەک سووڕانەوەدا دتلێتەوە.
## چێوەی بازنە
چێوەی بازنەیەک بە تیرەی d لە ڕێگەی ئەم ھاوکێشە دەدۆزرێتەوە:

:c=\pi\cdot{d}. \,\!

ئەگەر لە پەیوەندی سەرەوەدا لەجیاتی تیرە، نیوەتیرەی بازنەکە بەکار بێنیت ئەوا:

:c=2\pi\cdot{r}=\pi\cdot{2r},\,\!

لەم دوو پەیوەندییەدا، d تیرەی بازنە و r بریتییە لە نیوەتیرەی بازنە و \pi بریتییە لە ژمارەی پای، کە لە دابەشکردنی چێوەی بازنەیەک بە سەر تیرەکەیدا بەدەست دێت و بە نزیکی دەکاتە  ٣/١٤١٥٩٢٦٥٣٥٨٩٧٩٣.
## فورمووڵەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:درێژایی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:درێژی
ئیبن بەتووتە

**ئیبن بەتووتە** (بە عەرەبی: **') ناسراو بە **شەمسەددین''' (٢٥ی شوباتی ١٣٠٤ – ١٣٦٨ یان ١٣٦٩)، زانا و گەشتکارێکی مەغربی بوو کە بە زۆری گەشتەکانی و سەفەرکانی ناسرابوو کە پێی دەوترا  (دەریایی). بۆ ماوەی ٢٩ ساڵ سەردانی زۆربەی جیھانی ئیسلامی کردووە، وەک باکووری ئەفریقا، نیوەدوورگەی ئەفریقا، خۆراوای ئەفریقا، باشووری ئەورووپا و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا لە خۆراواوە، بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوین، باشووری ئاسیا، ناوەڕاستی ئاسیا، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و چین لە ڕۆژھەڵاتەوە، ناوچەیەک کە زیاتر بووە لە گەشتە نزیک-مۆدێرنەکەی مارکۆ پۆلۆ، ئیبن بەتووتە بە یەکێک لە گەورەترین گەڕیدەکانی ھەموو سەردەمەکان دادەنرێت. گەشتێکی کرد کە زیاتر لە «١٢١٫٠٠٠ کم»ی بڕی، کە ھیچ کەسێکی ئەو سەردەمە ئەو مەودایە گەشتی نەکردبوو.

## سەرەتای ژیانی و یەکەم حەج
[وێنۆک|280px|کێشراوێکی کتێبێکی سەدەی ١٣ لەلایەن واسیتی لە [بەغداد کە ھەندێک لە ئەرکەکانی حەج پیشان دەدات]]

زۆربەی ئەو زانیارییانەی کە بەدەست ھاتوون دەربارەی ژیانی ئیبن بەتووتە لە گەشتنامەکانییەوە وەرگیراوە. ئیبن بەتووتە لە خێزانێکی موسوڵمان ھاتووەتە ژیانەوە و لە شاری تانجیر لە وڵاتی مەغریب. ئیبن بەتووتە لە سەرەتای گەنجێتیدا مەزھەبی مالیکی خوێندووە کە مەزھەبی ئەفریقای باکوور بووە لەو کاتەدا.

## گەشتەکانی
ئیبن بەتووتە بە یەکێک لە گەشتیار یان گەڕیدە بەناوبانگەکانی جیھان ناسراوە.

### گەشتنامە ١٣٢٥–١٣٣٢




## سەرچاوەکان

پۆل:ئەفریقا لە سەدەی ١٤یەم
پۆل:دۆزەرەوەکانی ئەفریقا
پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا
پۆل:جوگرافیاناسە موسوڵمانەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٠٤
پۆل:مردووانی ١٣٦٩
کوردایەتی

[وێنۆک|[ئاڵای کوردستان]]
[وێنۆک|نەخشەی [کوردستان دیاریکراو لەلایەن دەزگای ھەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٩٢]]
**کوردایەتی** یان **[[ناسیۆنالیزم]]ی کوردی** بیروباوەڕێکی نەتەوایەتیی کوردییە. ئەم بیروباوەڕە ھەوڵ دەدات بۆ بەدیھاتنی مافەکانی نەتەوەی کورد و پاراستنی زمان و داب و نەریتی کوردی. بڕێک لە کوردەکان پێیان وایە کە کورد تەنیا لە ڕێگای پێکھاتنی وڵاتێکی سەربەخۆی کوردییەوە بە مافەکانی دەگات. کورد بەھۆی نیشتەجێ بوون لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا کە ژمارەیەکی زۆر نەتەوە و نەریتی جیاوازی تێدا لە مێژەوە تووشی کێشە و پێشێلبوونی مافەکانی بووە.

## مێژوو

ناسیۆنالیزمی کوردی لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا سەریھەڵدا، کە کوردەکان ھەوڵیان دەدا شوناس و کلتووری خۆیان لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بەدەست بھێنن. ڕۆشنبیران و ڕێبەرانی کورد لە ژێر کاریگەری بزووتنەوە ناسیۆنالیستەکانی تری ناوچەکە، دەستیان کرد بە خەبات لە مافە ڕۆشنبیری و زمانەوانی و سیاسییە کوردییەکان و بناغەی گەشەسەندنی ناسیۆنالیزمی کوردییان دانا.

## ھەوڵەکان بۆ پێکھێنانی وڵاتێکی سەربەخۆی کوردی
گرنگترین ھەوڵەکانی کورد لە ھەر چوار پارچەی کوردستان و شۆڕشەکان:
* شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری: ١٨٨٠
* شۆڕشی سمکۆی شکاک: ١٩١٨–١٩٢٢ و ١٩٢٦
* شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید: ١٩١٩
* شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران: ١٩٢٥
* کۆماری ئارارات: ١٩٢٧–١٩٣٠
* کۆماری کوردستان: ١٩٤٦–١٩٤٧
* شۆڕشی ئەیلوول: ١٩٦١-
* شۆڕشی کوردانی ڕۆژھەڵات لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران: ١٩٧٩–١٩٨١
* ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی باشووری کوردستان: ٢٠١٧

## ناکۆکییەکانی ناوخۆی کورد
### شەڕی براکوژی

thumb|دوو ئیدارەیی دوای شەڕی ناوخۆ، بەشی پارتی دیموکرات و بەشی یەکێتیی نشتیمانی
شەڕێکی چەکداریی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان بوو کە لە ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٨ لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا و بووە ھۆی دروستکردنی گورزێکی بەھێز لە نێوان کوردانی تەنھا بەشی ڕزگارکراوی کوردستاندا بە **شەڕی براکوژی** ناسراوە. بەھۆی ڕێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ئیمزاکرا، کۆتایی پێھات.

## دانیشتووانی کورد
* کوردانی تورکیا ١٠ تا ٢٠ ملیۆن https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html 
* کوردانی ئێران ٦ تا ٩ ملیۆن https://web.archive.org/web/20090803090130/http://www.meib.org/articles/0404_s1.htm
* کوردانی عێراق ٥ تا ٨ ملیۆن https://archive.today/20121216154034/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gadm&lng=en&dat=32&geo=-105&srt=npan&col=aohdq
* کوردانی سوریا ١ تا ٢,٥ ملیۆن https://web.archive.org/web/20090803090130/http://www.meib.org/articles/0404_s1.htm

## ئەمانەش ببینە
* کوردایەتی ئیسلامی
* ناسیۆنالیزمی ئێرانی
* ناسیۆنالیزمی عێراقی
* ناسیۆنالیزمی تورکی

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردایەتی
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان
پۆل:دروشمە کوردییەکان
فۆرتران

## پێشەکی
چەپ|وێنۆک|242px|وێنەیەک
ناوی FORTRAN لە FORmula TRANslationــەوە ھاتووە ئەم زمانە سەرەتا لە ساڵی ١٩٥٠ دروست کرا لە لایەن کۆمپانیای IBMـەوە بۆ مەبەستی زانستی و داوانامەی ئەندازیاری وە بوواری ماتماتیکی . کە ئێستا یەکێکە لەو زمانانەی کە زۆرترتین بەکارھێنەری ھەیە لە جیھاندا FORTRAN یەکەم زمانی پرۆگرامکردنی ئاست بەرز بوو کە دەرکەوت لە کاتی خۆیدا یەکەم وەشانی لە ساڵی ١٩٥٤ دەرکەوت ھەر لەلایەن کۆمپانیای IBMـەوە وە چەند وەشانی دیکەی بە دووای خۆیدا دەرکرد کە بریتی بوون لە FORTRAN ٥٤ ، FORTRAN ٦٦ ، FORTRAN ٧٧ ، FORTRAN ٩٠،FORTRAN ٩٥ ، FORTRAN ٢٠٠٣ ئەم زمانە بەکاردەھێنرێت لە زۆر زانکۆدا بە تایبەتی لە کۆلێژی زانست+زانستەکان وە کۆلێژی ئەندازیاری ئەم پرۆگرامە یارمەتیت دەدات لە دروست کردنی پرۆگرامێک بۆ دۆزینەوەی ڕووبەر یان شیکارکردنی نەخشەی ماتماتیکی .
وە کاتێک کاتێک ئەو خوێندکارانەی ئەم پرۆگرامە دەخوێنن پێویستیان بە بەرنامەی fortran power stationــە بۆ جێ بەجێ کردنی داوانامەکان .

### چۆنیەتی execute کردنی کۆدەکان
پرۆگرامەکەت کۆتای ھات دووای ئەوە لە بەرنامەی MICROSOFT DEVELOPER STUDIO دەچیتە سەر MENUBARــی بەرنامە:

```
BUILD > COMPILE
```

دووای ئەوە لە بەشی خوارەوە ئەگەر ERRORـی دا چاکی کە ئەگەر نەبوو باشتر.
ئینجا بە ھەمان کاری پێشوو ئەمجارە بچۆ سەر :

```
BUILD PHYSICS_DEPT
```

دووای ئەمە بچۆ جێبەجیکردنی کارەکەت ئەویش بە چوونە سەر :

```
EXECUTE PHYSICS_DEPT
```


### نموونەیەک لە بەکارھێنانی Fortran


```
program average

! Read in some numbers and take the average
! As written, if there are no data points, an average of zero is returned
! While this may not be desired behavior, it keeps this example simple

  implicit none
  integer :: number_of_points
  real, dimension(:), allocatable :: points
  real :: average_points=0., positive_average=0., negative_average=0.

  write (*,*) "Input number of points to average:"
  read (*,*) number_of_points

  allocate (points(number_of_points))

  write (*,*) "Enter the points to average:"
  read (*,*) points

! Take the average by summing points and dividing by number_of_points
  if (number_of_points > 0) average_points = sum(points)/number_of_points

! Now form average over positive and negative points only
  if (count(points > 0.) > 0) positive_average = sum(points, points > 0.) &
        /count(points > 0.)
  if (count(points < 0.) > 0) negative_average = sum(points, points < 0.) &
        /count(points < 0.)

  deallocate (points)

! Print result to terminal
  write (*,'(''Average = '', 1g12.4)') average_points
  write (*,'(''Average of positive points = '', 1g12.4)') positive_average
  write (*,'(''Average of negative points = '', 1g12.4)') negative_average

end program average
```

دەتوانی ئەم کۆدانە لە بەرنامەی جێبەجێکردنەکەی دایبنێی و ئەنجامەکەی ببینی.
یان ئەم نموونە سادەیە :

```
!FORTRAN

!THIS PROGRAM TO CALCULATE C OR FYSAR

PROGRAM PHYSICS_DEPT

READ*, w,y,z
c=w*y*z
print*,c

END PROGRAM PHYSICS_DEPT
```


## بە سوود وەرگرتن لە
ویکی ئینگلیزی

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٥٧
پێرڵ (ڕوونکردنەوە)

* پێرڵ (وێب داڕشتن) - زمانێکی پرۆگرامکردنە بۆ داڕشتنی وێب/ماڵپەر.
* پێرڵ (فەرھەنگ) - فەرھەنگێکە بۆ ئەو کەسانەی کە کار بە زمانی پرۆگرامکردنی پێرڵ دەکەن.
* پیەرڵ - بە واتای مرواری
فێردیناندۆ کاروڵی

**فێردیناندۆ مارییا مێینرادۆ فڕانچێسکۆ پاسکەیل ڕۆساریۆ کاروڵی** (لەدایکبووی ٩ ی شوباتی ١٧٧٠ - کۆچی دوایی لە ١٧ ی شوباتی ١٨٤١)، یەکێک بوو لە بەناوبانگترین ئاوازدانەرانی گیتاری کلاسیک و نووسەری یەکەم شێوازی گیتاری کلاسیکی کۆمپلیتە، کە بەردەوام ئێستاش بەکاردێت. کاروڵی کۆمەڵێک کاری جۆراوجۆری نووسیوە بۆ گیتاری کلاسیک، وەک کۆنشێرتۆ و کارەکانی بۆ مۆزیکی چامبەر. ئەو ئاوازداڕێژێکی زۆر بەرھەمگری گیتار بوو، نزیکەی زۆرتر لە ٤٠٠ کاری ھەیە بۆ گیتار، لەماوەی ١٢ ساڵدا.
## ژیانی
کاروڵی لە ناپۆلی، شاھەنشاھیی ناپۆلی لە ٩ ی شوباتی ١٧٧٠ لە دایکبووە. باوکی، مایکڵ، وێژەناسێکی بەناوبانگ بوو، ھەروەھا سکرتێر و نوێنەری دەستەڵاتی یاسایی ناپۆلی بوو. وەکو ھەموو ھاوسەردەمەکانی، تیۆری مۆزیکی خوێندووە لەلای قەشەیەکەوە، کە بۆخۆشی ئارەزووی مۆزیکی کردووە. 
یەکەم ئامێری مۆزیکیی کاروڵیی چەلۆ بوو، بەڵام دواتر گیتاری دۆزییەوە و گەیشت پێی، و ژیانی خۆی تەواو بۆ خوێندن و لێکۆڵینەوە و پێشکەوتن لە گیتاردا دانا. لەکاتێکدا کە ھیچ کەسێکی پیشەکار/پڕۆفیشناڵ لەو کاتەدا لە ناپۆلی نەبوو، کاروڵی ھەستا بە گەشەپێدانی شێوازێکی خۆیی بۆ لێدانی گیتار.

کاروڵی ھونەرمەندێک و نمایشکارێکی لێھاتوو بوو. کۆنسێرتەکانی لە ناپۆلی زۆر بەناوبانگ و دیار بوون، بەجۆرێ وایانکرد کە زوو دەستبکات بە گەشتکردن لەنێو ئەوروپادا. لەدەوروبەری ١٨٠١ دا، کاروڵی ئافرەتێکی فەڕەنسایی ھێنا، کە ماری-جۆسێفایین بۆوێر بوو، و کوڕێکییان ھەبوو. پاش چەند ساڵێک، کاروڵی دەستیکرد بە ئاوازدانان لە میلان، لەشێوێنێکدا کە ھاوکارەکانی شوێنە خۆماڵییە گشتییەکان بوو. پاش سەرکەوتنێکی زۆر بەرز و باڵاداری گەشتی پاریس، کاروڵی گوێزرایەوە بۆ ئەوێ. لەو کاتەدا شارەکە بەناوی "پایتەختی مۆزیک"ی جیھان ناسراو بوو، لەوێ مایەوە بەدرێژایی ژیانی.
لەپاریس، کاروڵی بوو بە مۆزیکناس و مامۆستایەکی زۆر سەرکەوتوو، گووڕی ئەوەی دابووە خۆی کە وا بکات گیتار زۆر دیار و ناسراو و مۆدێرن بێت لەنێو چینە بەرزەکانی مۆزیکناسانی پاریس. ھەر لەپاریسیش بوو کە زۆربەی کارە بەناوبانگەکانی بڵاوکردەوە، و لەکۆتاییەکانی ژیانیدا خۆی بووە خودی بڵاوکەرەوە و چاپکەری کارەکانی گیتارناسە دیارەکانی تر.

پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتالی
پۆل:مردووانی ١٨٤١
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٠
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٨ھەم
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
١٩٤٦

## کانوونی دووەم
ساڵی ١٩٤٦ لە ڕۆژژمێری زایینی دا.
## ڕووداوەکان
### کانوونی دووەم
* ١٠ی کانوونی دووەم: یەکەم کۆبوونەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان
* ٢٢ی کانوونی دووەم - دامەزراندنی کۆماری مەهاباد

### نیسان
* ١٧ی نیسان: سەربەخۆبوونی سووریا.
### ئایار
* ٢٥ی نیسان: سەربەخۆبوونی ئەردەن.
### تشرینی دووەم
* ٤ی تشرینی دووەم: دامەزراندنی ڕێکخراوی یونیسکۆ.
## لەدایکبوونەکان

* مەسعوود بارزانی

* ڕەزا شوان

## مردنەکان

پۆل:١٩٤٦
پۆل:ساڵەکان
١٧٨٤

سەدەی ١٧یەم | **[[سەدەی ١٨یەم]]** | سەدەی ١٩یەم  
١٧٧٩ | ١٧٨٠ | ١٧٨١ | ١٧٨٢ | ١٧٨٣ | ١٧٨٤ | ١٧٨٥ | ١٧٨٦ | ١٧٨٧ | ١٧٨٨ | ١٧٨٩


**١٧٨٤** ساڵی دامەزراندنی شاری سلێمانییە.

## ڕووداوەکان

### تشرینی دووەم
١٢ی تشرینی دووەم - دامەزراندنی شاری سلێمانی لە لایەن ئیبراھیم پاشای بابانەوە.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## پەراوێز

پۆل:١٧٨٤
پۆل:ساڵەکان
١٢ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* ١٩١٥ - ڕۆلان بارت، بیرداڕێژی ئەدەبیی خەڵکی فەڕەنسە (لەدایکبوون: ١٩١٥)
* ١٩٣٣ - جەلال تاڵەبانی، سەرۆک کۆماری ئێراق.

## مردنەکان
* ١٩٣٦ - حەمدی، شاعیری کورد (لەدایکبووی ١٨٧٦)

## پەراوێزەکان

پۆل:تشرینی دووەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٩٤٨

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم  
١٩٤٣ | ١٩٤٤ | ١٩٤٥ | ١٩٤٦ | ١٩٤٧ | ١٩٤٨ | ١٩٤٩ | ١٩٥٠ | ١٩٥١ | ١٩٥٢ | ١٩٥٣


## ڕووداوەکان

### کانوونی دووەم
* ٣٠ی کانوونی دووەم - سەرکردەی ھندی مەھاتما گاندی تیرۆر کرا.

### ئازار
* ٢٠ی ئازار - سینگاپور یەکەم ھەڵبژاردنی ئەنجام دا.

### نیسان
* ٧ی نیسان - ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی (WHO) دامەزرا.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

پۆل:١٩٤٨
پۆل:ساڵەکان
١٣ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
* ٢٠٠٥ - ئەندرۆ سیمپسۆن، پیاوێکی تەمەن ٢٥ ساڵی بەریتانی وەک یەکەم کەسی چاکبووەوە لە نەخۆشی ئەیدز دیاری کرا.
* ٢٠٠٩ - ئاو لەسەر ڕووی مانگ دۆزرایەوە لەدوای نیشتنەوەی ناسا.

## لەدایکبوونەکان
*١٩٧٨ گۆران دەرگەزێنی لە شاری سلێمانی لەدایک بووە.

## مردنەکان
## بەستەرە دەرەکییەکان
----

## سەرچاوەکان

پۆل:تشرینی دووەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣٠ی کانوونی دووەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٨ - سەرکردەی ھندی مەھاتما گاندی تیرۆر کرا.
* ١٩١٥ - ئاڵمانیا چەکی کیمیایی دژی ڕووسیا بەکارھێنا لە شەڕی جیھانی یەکەم

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٨٢: فرانکلین ڕۆزڤێڵت، سەرۆکی ئەمەریکی

## مردنەکان
* ١٥٨٠مەلیک ھنریک پاشای پرتوگال

## بۆنەکان
* ڕۆژی دیموکراتی لە عێراقدا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

----

پۆل:کانوونی دووەم
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سەر (ئەندازە)

[وێنۆک|چەپ|200px|لێرەدا A,B, C, D, F سەرەکانی ئەم [چەندلایەن]]
لە ئەندازەدا، **سەر** یان **نووک** (بە ئینگلیزی: *vertex*؛ کۆ: *vertices*) جۆرێک خاڵی تایبەتە کە سووچەکان و یەکبـڕینەکانی شێوەگەلی ئەندازەیی وەسفدەکات.

## سەری گۆشە
سەری گۆشە ئەو خاڵەیە کە دوو تیشکەکە لەوێ پێکدەگەن.

## سەری چەندگۆشە
ھەر *n*-گۆشەیەک خاوەنی *n* سەرە. سەری فرەگۆشە ئەو خاڵەیە کە دوو لای فرەگۆشەکە لەوێدا لەگەڵ یەک ڕووبەڕوو دەبنەوە.

## سەر لە گرافدا
ھەر گرافێک لە دوو کۆمەڵ پێکھاتووە: 
# کۆمەڵی سەرەکان: ھەر سەر بە خاڵێک یان بازنەیەکی بچووک نیشاندەدرێت.
# کۆمەڵی لێوارەکان: لێوارەکان سەرەکان پێکەوە دەلکێنن.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
گۆشە

120px|وێنۆک|∠، نیشانەی گۆشە
لە ئەندازە و سێگۆشەزانیدا، **گۆشە** شکڵێکە پێکھاتوو لەلایەن دوو تیشکەوە کە لە خاڵێکی کۆتاییدا پێکگەیشتوون. بەو خاڵی پێکگەیشتنە دوترێت سەری گۆشەکە.

## پەیوەندی نێوان گۆشەکان
### دوو گۆشەی سەر بەرامبەر
وێنۆک|150px|چەپ
دوو گۆشەی سەر بەرامبەر، دوو گۆشەن لە ئەنجامی یەکتربڕینی دوو ڕاستەهێڵ درووست دەبن.
### دوو گۆشەی تەواوکەر
چەپ|150px|وێنۆک|دوو گۆشەی تەواوکەر.
دوو گۆشەن کۆی پێوانەکانیان یەکسانە بە °۹۰.
### دوو گۆشەی پڕکەر
چەپ|150px|وێنۆک|دوو گۆشەی پڕکەر
دوو گۆشەی **پڕکەر**، دوو گۆشەن کۆی پێوانەکانیان یەکسانە بە °۱٨۰.
### دوو گۆشەی هاوسێ
دوو گۆشەی هاوسێ دوو گۆشەن، سەرێکی هاوبەش و لایەکی هاوبەشیان هەیە.
## سەرچاوەکان
*بیرکاری بۆ هەمووان کتێبی قوتابی پۆلی حەفتەمی بنەڕەتی- چاپی هەشتەم

پۆل:گۆشە
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
٢٠ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٨ - سینگاپور یەکەم ھەڵبژاردنی ئەنجام دا.
* ١٩٩١ - شاری کەرکووک لەدەست حکوومەتی ئێراق ڕاپەڕی.
* ٢٠٠٣ - پڕۆسەی ئازادیی ئێراق، لە بەرەبەیاندا، ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکەم کردەی سەربازی لە ئێراق ئەنجام دا بە تەقەکردن لە سەیارەیەک کە وا پێشبینی دەکرا بەرپرسێکی ئێراقی تیادا بێت و هەڵبێت.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٨٤ - فێرناندۆ تۆرێس، یاریزانی تۆی پێی ئیسپانیا

## مردنەکان
*٢٠٠٧ - تەها یاسین ڕەمەزان، جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق (لەدایکبوون ١٩٣٨)

## بۆنەکان
* ڕۆژی سەربەخۆیی، وەرگرتنی سەربەخۆیی تونس لە فەڕەنسا (تونس)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٧ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ۱۹٤٦ - سوریا سەربەخۆیی لە فەڕەنسا وەرگرت .
* ١٩٤٨ - ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی (WHO) لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دامەزرا.

## لەدایکبوونەکان
* ۱۹۸۳ - فرانک ڕیبێری ، یاریزانی تۆپی پێی فەڕەنسی.

## مردنەکان
* ١٩٤٧: ھێنری فۆرد ، سەرمایەداری ئەمەریکی.

## بۆنەکان
* ڕۆژی جیھانی تەندروستی .(جیھان)
----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:نیسان
حوسنی موبارەک

**محەممەد حوسنی موبارەک** () ناسراو بە **حوسنی موبارەک** (٤ی ئایاری ١٩٢٨ – ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٠)، کەسایەتی سیاسیی و سەربازی میسری بوو. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١ تاوەکوو ١١ی شوباتی ٢٠١١ سەرکۆماری وڵاتی میسر بوو. چوارەمین سەرۆکی میسر بوو لەوەتەی دروستبوونی کۆمارەکەوە.

موبارەک پاش تێپەڕبوونی ١٨ ڕۆژ بەسەر خۆپیشاندانەکاندا لە شۆڕشی ساڵی ٢٠١١ی میسر، ڕێکەوتی ١١ی شوبات لە کار وەلا نرا.

## سەرچاوەکان
## کتێبنامە

### وتارەکان
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* /

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر
پۆل:سەرۆک وەزیرانی میسر
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:وەرگرانی نیشانی ئەستێرەی نیپاڵ
پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
زمانی ئەڵمانی

[وێنۆک|بڵاوبوونەوەی زمانی ئەڵمانی لە [ئەورووپا]]
**زمانی ئەڵمانی** (ناوی نێوخۆیی: Deutsch) بە **دۆیچ**  دەخوێندرێتەوە، زمانی فەرمیی کۆماری ئەڵمانیای فیدراڵی و کۆماری نەمسایە و یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی یەکێتیی سویسرا. زمانی ئەڵمانی سەر بە زمانە جێرمانییە ڕۆژاوایییەکانە و بە یەکێک لە زمانە زگماکە ھەرە بەربڵاوەکانی یەکێتیی ئەورووپا دادەنرێت.

## لە دەرەوەی ئەورووپا
گەورەترین کۆمەڵگەی ئەڵمانی زمان لە دەرەوەی ئەورووپا و یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو ئەوانەن کە لە ئەمریکا، کەنەدا، بەڕازیل و ئەرژەنتینن، کە لە ماوەی ٢٠٠ ساڵی ڕابردوودا ملیۆنان ئەڵمانی کۆچیان کردووە، بەڵام زۆرینەی ڕەھای منداڵەکانیان چیتر بە زمانی ئەڵمانی قسەناکەن و تەنانەت فێری ببن، ھەروەھا لە وڵاتانی دیکەش بەھۆی کۆچی ئەڵمانییەکانەوە بۆ کەنەدا، مەکسیک، کۆماری دۆمینیکان، پاراگوای، ئوروگوای، چیلی، پیرۆ، ڤەنزوێلا، باشووری ئەفریقا و ئوسترالیا.

## ئەمریکای باشوور
لە بەڕازیل گەورەترین کۆمەڵگەی ئەڵمانی زمان لە ئەمریکای باشوور و لە شارەکانی بەڕازیل ڕیۆ گراندە دوو سول، سانتا کاتارینا، پارانا، ساوپاولۆ و ئێسپیریتۆ سانتۆ ھەیە، ھەروەھا لە ئەرژەنتین و پاراگوای و چیلی دەیدۆزیتەوە.

## ئەمریکای باکوور
زمانی ئەڵمانی لە ئەمریکا پێنجەم زمانی قسەکردنە لە ماڵدا (١٫٤ ملیۆن کەس) لەدوای ئینگلیزی، ئیسپانی، چینی و فەڕەنسی، بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ئەمریکا، بەمجۆرە زمانی ئەڵمانی لە ئەمریکا یەکێکە لە گەورەترین کۆبوونەوەی زمانی ئەڵمانی لە دەرەوەی ئەورووپا، و زمانی ئەڵمانی لە ویلایەتی داکۆتای باکوور، داکۆتای باشوور، مۆنتانا و تەکساس (تەکساسی ئەڵمانی)، سانت لویس، شیکاگۆ و نیویۆرک چڕبووەتەوە.

## کەنەدا
(ئەڵمانییە کەنەدییەکان) بەپێی دوایین سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ٦٢٢ ھەزار و ٦٥٠ زمانی ئەڵمانی زمان ھەیە، لە کیتچنەر و ئۆنتاریۆ کۆمەڵگەیەکی چالاکانەی ھەیە و شارەکانی مۆنتریال، تۆرۆنتۆ و ڤانکۆڤەر پشکی خۆیان لە کۆچی ئەڵمانییەکاندا ھەبووە.

## مەکسیک
ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی ھەن، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە شارەکانی: مەکسیکۆ سیتی، پوویبلا، مازاتلان، تاپاچولا و ژمارەیەکی زیاتری دانیشتووانیش لە ویلایەتی چیواوا، دورانگۆ و زاکاتێکاسدا بڵاوبوونەتەوە.

## ئۆقیانووس
لە سەدەی ١٨٤٠دا ئوسترالیا گەواھیدەری شەپۆلی کۆچبەران بوو لە پرووسەوە بەتایبەت لە ناوچەی سیلێسیا و لەگەڵ جیابوونەوەیان لە زمانی ئەڵمانی، زاراوەیەکی ئەڵمانی لەوێ لە تێکەڵەیەکی ئینگلیزی ئوسترالی و ئەڵمانی دروست بوو و لە جەنگی جیھانی دووەمدا زمانی ئەڵمانی بووە گەواھیدەری دابەزینی ڕێژەی فێربوونی، بەڵام ئێستا زمانی ئەڵمانی بووەتە قسەی کەسانی بەساڵاچوو.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*کۆڕسی فێربوونی زمانی ئاڵمانی
*قسەکردن بە زمانی ئاڵمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی ئەڵمانی
پۆل:زمانەکانی نەمسا
پۆل:زمانەکانی بەلجیکا
پۆل:زمانەکانی بەڕازیل
پۆل:زمانەکانی دانمارک
پۆل:زمانەکانی فەڕەنسا
پۆل:زمانەکانی ئەڵمانیا
پۆل:زمانەکانی مەجارستان
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی لیختنشتاین
پۆل:زمانەکانی لوکسەمبورگ
پۆل:زمانەکانی نامیبیا
پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی سویس
پۆل:زمانەکانی ترێنتینۆ ئەلتۆ ئەدیجێ
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:وتارە قسەکراوەکان
موجتەبا میرزادە

**موجتەبا میرزادە** (لەدایکبووی ١٨ی ئازاری ١٩٤٦ تا ١٧ی تەممووزی ٢٠٠٥، لە شاری کرماشان). لە تەمەنی مێرمندالی دا بەھۆی ڕادیۆ ھمسایە (ھاوسێ)ەوە لە گەل مۆسیقا ئاشنا بووە. ئەو کات لە ڕێگای ئەو ڕادیۆیەوە گوێ لە ڤیۆڵۆنی مامۆستایان خالدی و پەرویز یاحەقی دەگرت.

یەکەم ئامیری مۆسیقا کە موجتەبا لە تەمەنی منداڵی دا دەستی دایە، نای و پاشان سەنتوور بوو. یەکێک لەو دەرگایانەی کە مۆسیقای کوردی بە ڕووی میرزادەی ھونەرمەند و بەلیمەت دا ککردەوە، ئاشنا بوونی ناوبراو لەگەڵ مامۆستای کۆچ کردوو حەسەن کامکار باوکی کامکارەکان بوو.

لەو ھەل ودەرفەتا بووکە موجتەبا توانی کۆمەڵێک ئەزموون لە مامۆستا کامکار وەرگرێ و پاشان ببێبە فەرمانبەر لە ڕادیۆی کوردی سنەدا. دوای ساڵێک لە سنە، گەرایەوە کرماشان و لەگەڵ گۆرانیبێژی گەورەی کورد وەک نەمر حەسەن زیرەک، مەزھەر خالقی، ئیبراھیم خوەشنەوا، مورتزا توندڕەو و ھاشم ڕەبیعی دوای ئاشنا بوون،دەستیی کرد بە تۆمارکردنی چەندین بەرھەمی کوردی کە تا ئیستاش ھو نەری کوردی لە ئاستێکی بەرزدا دەینرخێنی و وەک شانازیی یەکی نەمر لە میرزادەوە بۆ کورد و گۆرانی کوردی دەمێنێتەوە.

موجتەبای میرزادە لە ڕۆژی ١٧ی تەممووزی ٢٠٠٥ بەھۆی نەخۆشی دڵەوە لە نەخۆشخانەی تاران مرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ناودارانی کورد
ئیحسان فەتاحیان

**ئیحسان فەتاحیان** (١٩٨١ - ٢٠٠٩) شۆڕشگێڕێکی کورد بوو کە بە تۆمەتی شەڕ لەگەڵ حکومەتی ئیسلامی لە ڕێگەی پێشمەرگایەتی لە حیزبی کۆمەڵە دا بە دەستی کاربەدستانی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە بەندیخانەی سنە لە سێدارە درا.

ئێحسان فەتاحییان کوڕی عێزەتوڵڵا لەدایکبووی ساڵی ١٩٨١ لە شاری کرماشان، ساڵی ٢٠٠٨ لە شاری کامیاران قۆڵبەست کرا و بە تۆمەتی شەڕ لەگەڵ خودا (موحاریبە) لەرێگای تێکدانی ئەمنییەتی میللی ئێران لەلایەن «بابایی» سەرۆکی لقی ١ی دادگای شاری سنە بە ١٠ ساڵ زیندانی و دوورخستنەوە بۆ شاری رامھورموز مەحکووم کرا. پاش دەربڕینی ناڕەزایەتیی پاڕیزەری ئیحسان فەتاحیان لەم حوکمە، دادگای پێداچوونەوە لە سەر داوای دادستانی گشتیی کامیاران، بەپێی بەندی ٣ی ماددەی ٢٢ی یاسای سازدانی دادگای گشتی و ئینقلاب و بەندەکانی ١٨٦ و ١٩٠ و ١٩١ی یاسای سزای ئیسلامی، سزای زیندانییان بە لەسێدارەدان زۆرتر کرد و وەڵامی داواکاری پارێزی ناوبراویان ڕەتکردەوە.

ئیحسان فەتاحیان کاتژمێر ٦ی بەرەبەیانیی چوارشەممە ڕێکەوتی ١١/١١/٢٠٠٩، لە حەوشەی زیندانی شاری سنە لە سێدارە درا.

## چالاکییەکان بۆ بەرگری لە لەسێدارەدان
ئەو شەوەی کە بڕیار وابوو بەیانی زوو ئیحسان لە سێدارە بدرێت، کۆمەڵێک لە خەڵکی شاری سنە و شارەکانی دەوروبەر بۆ نیشاندانی ناڕەزایەتی خۆیان لەو بڕیارە لە بەر زیندانی سنە کۆبوونەوە.

## چالاکییەکانی پاش لەسێدارەدان
ئایەتوڵڵا حسەینعەلی مونتەزیری لە لێدوانێکدا ڕەخنەی توندی لە جێبەجێبوونی بڕیاری لەسێدارەدانی ئیحسان فەتاحیان گرت.

## ئەمانەش ببینە
* ئەبوولقاسم لاھووتی
* داریووش نیکگوو
* سۆسەن ئەمیری
* یەحیا ڕەحیمی
* مێھرداد چەمەنی
* ھورموز گورجیبەیانی

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:شەھیدانی کورد
پۆل:پەڕە فیلتەرکراوەکان لە ئێران
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
پۆل:چالاکانی کورد
ڕوانین

وێنۆک|چەپ
**ڕوانین** (بە ئینگلیزی: *Observation*؛ بە عەرەبی: *رصد*) یەکێ لە چالاکییەکانی زیندەوەرانە (بۆ نموونە: مرۆڤەکان) کە داگری وەرگرتنی زانیاریی جیھانی دەرەکییە لە ڕێگەی ھەستەکانەوە. یان تۆمارکردنی دراوەیە بەکەڵکوەرگرتن لە ئامێرە زانستییەکانەوە (بۆ نموونە: تەلەسکۆپ). زاراوەکە ھەروەھا دەکرێ ئاماژەیەک بێت بە دراوەی کۆوەبوو لە درێژەی چالاکییەکەدا. 

## ڕوانین لە زانستدا
میتۆدێکی زانستی پێویستیی بە ڕوانین لە سروشت ھەیە تاکوو بتوانێت گریمانەکان فورموڵرێژی بکات و تاقییانبکاتەوە. دەکرێ داگری ئەم قۆناغانە بێت:
# ھێنانەئارای پرسیارێک سەبارەت بە دیاردەیەکی سروشتی
# ڕوانین لە دیاردەکە
# دانانی گریمانە و ڕاڤە بۆ دیاردەکە
# پێشبینیکردنی ئاکامێکی مەنتیقیی گریمانەکە
# تاقیکردنەوەی گریمانە لە ڕێگای تاقیکردنەوەی مەیدانییەوە
# پێکھێنانی دەرەنجامێک بە ھۆی ئەو دراوانەی لە تاقیکردنەوەکەدا کۆبوونەتەوە

*ڕوانین* لە قۆناغەکانی دووھەم و پێنجەمدا ڕۆڵدەگێڕێت.

## ڕوانین لە فەلسەفەدا
ڕوانین لە زاراوەی فەلسەفەییدا ڕەوتی پاڵاوتنی زانیارییە ھەستییەکانە (ئەو زانیارییانەی بە ھۆی ھەستەکانمانەوە وەریاندەگرین) لە ڕێگەی ڕەوتی بیرکردنەوە. 

## پەراوێزەکان

پۆل:تاقیکردنەوەکان
پۆل:فەلسەفەی زانست

پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:بیردۆزی زانستی
گۆڕەک (ڕوونکردنەوە)

**گۆڕەک** واتە ئەو شتەی دەگۆڕێت و وەک خۆی نامێنێت. زاراوەکە دەتوانێت بە یەکێک لەمانەی خوارەوە ئاماژە بکات:

* گۆڕەک (بیرکاری)، ھێما یان نیشانەیەک کە لە جێگای ھەندێک یان نرخێکدا ڕاوەستاوە کە دەکرێت بگۆڕدرێت.
* گۆڕەک (بەرنامەسازی)، ناوێکی سیمبۆلیک کە گرێدراوە بە نرخێکەوە و ئەو نرخە دەکرێت بگۆڕدرێت.

## سەرچاوەکان
دراوە

**دراوە** یان **داتا** () ئاماژە بەو تایبەتمەندییانە دەکات کە پێوەندییان بە چەندایەتی یان چۆنایەتیی گۆڕەکێکەوە ھەیە. دراوەکان زیاتر بەرھەمی لێڕوانین و پێوانەکارین و وەکوو خوارترین ئاستی دەرھەستکاری چاویان لێ دەکرێ کە زانیاری و دواتر زانایییان لێ بەدەست دێ. *دراوەی خاو* (Raw data) یان *درواەی [[پێواژوو|پێوەنەئاژۆتراو]]* (unprocessed data) بە دەرچووەکانی (ژمارە، نووسە، یان وێنە) کەرەستەکانی کۆکەرەوەی زانیاری دەوترێ کە چەندێتییە فیزیکییەکان دەکەن بە ھێما.

## سەرچاوەکان

دراوەکان
پۆل:بەڕێوبردنی داتا
دیاردە

وێنۆک|گڕگرتن ڕووداوێکی جێی ڕوانینە، کەواتە دیاردەیەکە.
**دیاردە** بریتییە لە ھەر چەشنە ڕووداوێک کە جێی ڕوانین بێت.
لە بەکارھێنانی ڕۆژانەدا، دیاردە ئاماژە دەکات بە ھەر جۆرە ڕووداوێکی دەرەکی. وە لە بەکارھێنانی زانستیدا، دیاردە بە ڕووداوێک دەوترێت کە مرۆڤ بتوانێت لێی بـڕوانێت، ئەگەرچی لێڕوانینی پێویستیی بە ئامێری تایبەت بێت. بۆ نموونە ڕوانین لە تۆرەمخستنەوەی بەکتریاکان پێویستیی بە مایکرۆسکۆپێک ھەیە.

لە فیزیکدا، دیاردە دەتوانێت تایبەتمەندییەکی ماک یان وزە بێت. وەکوو نموونە، ڕوانینەکانی ئیساک نیوتن لە سووڕانەوەی ھەیڤ و لە ڕاکێشان.

## لە فەلسەفەدا

لە فەلسەفەدا بە دیاردە دەڵێن **فینۆمینۆن** کە وشەیەکی لە بنەڕەتدا یۆنانییە. فینۆمینۆن یا دیاردە بە شتێک دەوترێ کە خۆی دەردەخات و بوونی ئاشکرا دەکا و، ئێمەش ڕاستەوخۆ لە رێگەی ئەزموونی ھەستەکییەوە دەیناسین و پێویست ناکات بۆ وەی بزانین ھەیە بیری لێ بکەینەوە. بۆ وێنە، ھەر شتێ کە لە دەوروبەری خۆمدا دەیبینم یا دەیبیسم یا بە ھەر شێوەیەک خۆی دیاری دەدا، دیاردە یا فینۆمینۆن بە ئەژمار دێت. فینۆمینۆن لە بەرامبەر نۆمینۆن -دا دادەنرێ کە ئەویش خۆی وشەیەکی یۆنانییە و واتای شتێکی ناو ھزر و فکر دەگەیێنێ کە پەیوەندیی بە ئەزموونی ھەستەکییەوە نییە.

## سەرچاوەکان
https://en.wikipedia.org/wiki/Phenomenon

دیاردەکان
پۆل:زانست
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:دیاردەناسی
ھیپۆتێز

**ھیپۆتێز** یان **گریمانە** ڕوونکردنەوەیەکی ڕانراوە لەبارەی دیاردەیەکەوە.  میتۆدی زانستی دەڵێت بۆ ئەوە ھیپۆتێزێک «زانستی» لە قەڵەم بدرێت، دەبێ شیاوی تاقیکردنەوە بێت. ھەر تێڕوانینێک کە تیۆریگەلی زانستیی لەبەردەست دەرەقەتی ڕوونکردنەوەی نەیێن، دەتوانێ ببێ بە بناخەیەک بۆ داڕشتنی ھیپۆتێزی نوێ. گەرچی وشەکانی ھیپۆتێز و تیۆری ئەغڵەب لە جێی یەکتر بە کار دەبرێن، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە لێک جیاوازن.

وشەی *hypothesis* لە وشەی یۆنانیی *ὑποτιθέναι* -ەوە گیراوە و بە مانای «لە ژێردا دانان» یان «وادانان» دێت.

## لە توێژینەوەی زانستیدا

ئەمڕۆکە، ھیپۆتێز زیاتر لە توێژینەوەی زانستیدا بە کار دەڕوا. لەوێدا ھیپۆتێز شەرحێکی وابۆڕۆیشتووی گۆترەبڕ بەڵام بەپاساوە کە پەیوەندیی نێوان دوو یان چەن تێگەھ یان گۆڕەک ڕوون دەکاتەوە. لە باری زمانییەوە، ئەم پەیوەندییە بە شێوەی حوکم و خەبەر (نەک پرسیار یا فەرمان) دەردەبڕدرێ و، دەتوانێ بە ساغ دەربچێ یان پووچەڵ بێتەوە. بە واتایەکی تر، ھیپۆتێز دەربڕینی پەیوەندیی نێوان دوو یا چەند گۆڕەکە کە توێژەر ھیوادارە لە ڕێگەی توێژینەوەکەیەوە بیسەلمێنێ. گرنگیی ھیپۆتێز لەوەدایە کە خاڵی دەسپێکە بۆ ھەموو توێژینەوەیەکی زانستی و، لە کۆتاییدا یان وەردەگیردرێ یان ڕەت دەکرێتەوە. ھیپۆتێز وەڵامێکی ھێشتا نەبڕاوەیە بەو پرسە کە توێژینەوەی لەسەر دەکرێ و، تەنیا دوای تاقیکردنەوەیە کە لەوانەیە پەسەند بکرێ. کاتێ توێژەر ھیپۆتێزێک پێشنیار دەکا، نازانێ ھیپۆتێزەکەی پەسەند دەکرێ یان ڕەت دەبێتەوە. ھیپۆتێز دروست دەبێ و پاشان تاقی دەکرێتەوە. ئەگەر وەرگیرا، لە دەقی مەعریفەتی زانستیدا جێی خۆیی پێ دەدرێ و، ئەگەر درا بە دواوە، ھیپۆتێزێکی تر دەخرێتە بەر باس.

## جیاوازیی نێوان ھیپۆتێز و تیۆری و قانوون لە زانستدا

زۆر کەس وا دەزانن کە ئەگەر زانایان بەڵگەی ڕوون بۆ پشتیوانی لە ھیپۆتێزێک بدۆزنەوە، ئەو ھیپۆتێزە پلەی دەچێتە سەر و دەبێ بە تیۆری و، ئەگەر تیۆرییەکە بە ڕاست دەرچوو، پلەی دەچێتە سەر و دەبێ بە قانوون. بەڵام وا نییە. فاکت و تیۆری و قانوون و ھیپۆتێز، بەشگەلی سەرەکی و جیاجیای میتۆدی زانستین. گەرچی بەرەبەرە گۆڕانیان بەسەرا دێ، بەڵام پلەیان ناچێتە سەر و نابنە شتێکی تر. وەکوو ھەرمێ و نارنج و سێو و لێمۆ وان، ھەرچییەک ئاو و پەیینیشیان پێ بدەی، یەکیان نابێتە ئەوی تر. 

ھیپۆتێز ڕوونکردنەوەیەکی شیاوی وەدیھاتنە لە بابەت دیاردەیەکی بەرتەسکەوە؛ ڕاڤەیەکە کە دەکرێ بێتە کایەوە. تیۆریی زانستی ڕاڤەیەکە کە بەقووڵی ڕیزێکی بەربڵاو لە دیاردەکان ڕوون دەکاتەوە. قانوونیش وتەیەکە لەبارەی دیاردەیەکی بەدیکراوەوە.

ھەرچەند کە ھەم قانوون و ھەم تیۆری بە گەلێک بەڵگەی ئەزموونیی ڕوون و ئاشکراوە کە جێی پەسەندی زۆربەی زانایانن پاڵپشتی دەکرێن، بەڵام ھەر یەکێ نین. قانوون وەسفێکە - زۆرتر بە زمانی ماتماتیک - لە دیاردەیەکی سروشتی، وەک قانوونی گرانیی نیوتن. قانوون وەسفی دیاردەکەیە و کاری بەوەوە نییە کە بۆچی وایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی زانست
عەرەبی (ڕوونکردنەوە)

ناوی ئەم وتارە، ڕەنگە ھاوشێوەی ناوی ھەندێک وتار تر بێت و ئاماژە بێت بۆ:
* زمانی عەرەبی - یەکێکە لە زمانە زلھێزەکانی جیھان.
* کۆمەڵەی وڵاتە عەرەبییەکان - ڕێکخراوێکی عەرەبییە.
* عەرەب - میللەتی عەرەب.
سەدەی ١٨یەم

---Sidenote START---

**سەدەی ھەژدەھەم** بە پێی ڕۆژژمێری زایینی، ماوەیەکی کاتییە لە یەکەم ڕۆژی ساڵی ١٧٠١ تا کۆتا ڕۆژی ١٨٠٠.

لە ماوەی ئەم سەدەیەدا سەردەمی ڕۆشنگەری بە شۆڕشی فەڕەنسا و دواتر شۆڕشی ئەمریکا گەیشتە لوتکە. زانست و فەلسەفە بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. فەیلەسووفەکان خەونیان بە سەردەمێکی گەشاوەترەوە دەبینی. ئەم خەونە لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسادا بوو بە شتێکی ڕاستەقینە، ھەرچەندە دواتر بەھۆی سەردەمی تیرۆر (١٧٩٣–١٧٩٤) لەلایەن ماکسیمیلیان ڕۆبێسپێرەوە خرایە مەترسییەوە. لە سەرەتادا زۆرێک لە شانشینەکانی ئەورووپا پشتگیریان لە ئامانجە فەلسەفییەکانی ڕۆشنگەری دەکرد، بەڵام لەگەڵ شۆڕشی فەڕەنسا ترسیان لە لەدەستدانی دەسەڵاتی خۆیان ھەبوو و ھاوپەیمانی بەرفراوانی دژە شۆڕشیان پێکھێنا.

## روداوەکان

### ١٧١٠ەکان

### ١٧٢٠ەکان

### ١٧٣٠ەکان

### ١٧٤٠ەکان

### ١٧٥٠ەکان

### ١٧٦٠ەکان

### ١٧٧٠ەکان

### ١٧٨٠ەکان

### ١٧٩٠ەکان

## کەسە گرنگەکان

### سەرکردە جیھانیییەکان، [[سیاسەتوان|ڕامیار]]ان و سەربازییەکان

### ھونەری نواندن و شانۆ و کەیفخۆشی

### مووزیسیان و ئاوازدانەران

### ھونەری پیشاندن، وێنەکێشان، پەیکەرسازان و جۆرەکانی تری ھونەری بینراو

### نوسەران و [[ھۆنەر]]ان
*ئەلێکسەندەر پۆپ، ھۆنەری ئینگلیزی
*ڤۆڵتێر، نووسەر و فەیلەسووفی فەڕەنسی

### فەیلەسوفان و ئایینناسان

### دۆزەرەوان و زانایان

### دەرچوان لە یاسا

## داهێنانان و دۆزینەوە و باسکردنەکان

## بەدەستهێنانە فەلسەفی و ئەدەبیەکان

*١٧٥٩ : پاڵێوراوی  ڤۆڵتێر.
*١٧٦٢ : ئیمێلی، یان لە پەروەردە ی ژان ژاک رۆسۆ

## کارە مۆسیقیەکان

*١٧٢١ : براندنێرگ کۆنسێرتۆس ی باخ
*١٧٩١ :  ئۆپێرای زە ماجیک فلوت ی مۆزارت

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەزارەی ٢یەم
پۆل:سەدەکان
پۆل:سەدەی ١٨یەم
سەدەی ١٧یەم

---Sidenote START---

**سەدەی ١٧یەم** ساڵانی نێوان ١٦٠١ بۆ ١٧٠٠دەگرێتەوە و لەم سەدەیە سەردەمی مۆدێرنی زوو دەستی پێکرد لە ئەوروپا وە هەروەها شۆرشی زانستی،سەردەمی زێڕینی هۆڵەندی و چەندین روداوی زانستی و سیاسی تر لەم سەدەیە روی دا.
## روداوەکان

### ١٦٠٠ەکان
* ١٦٠٣: لەم ساڵەدا ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا کۆچی دوایی کرد و جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا بوو بە پاشای ئینگلتەرا و سکۆتلەند و حکوومەتی ئەو دوو وڵاتەی کرد بە یەکێک.

### ١٦١٠ەکان

### ١٦٢٠ەکان

### ١٦٣٠ەکان

### ١٦٤٠ەکان

### ١٦٥٠ەکان

### ١٦٦٠ەکان

### ١٦٧٠ەکان

### ١٦٨٠ەکان

### ١٦٩٠ەکان

## کەسە گرنگەکان

### سەرکردە جیهانیەکان، سیاسەتوانان و سەربازییەکان

### هونەری نواندن و شانۆ و کەیفخۆشی

### موزیسیان و ئاوازدانەران

### هونەرمەندی هونەری بینراو

### ئەدەب
*جۆن میلتۆن ؛ نوسەر و شاعیری ئینگلیسی (١٦٠٨ - ١٦٧٤)
* ویلیام شێکسپیر : نوسەر و شاعیری ئینگلیسی (١٥٦٤ - ١٦١٦) 
*

### ڕۆشنبیران

### دۆزەرەوان

### دەرچوان لە یاسا

### فەلسەفە و زانست

## داهێنانان و دۆزینەوە و باسکردنەکان

پۆل:ھەزارەی ٢یەم
پۆل:سەدەکان
پۆل:سەدەی ١٧یەم
میسداق

**میسداق** بە ھەر شتێک دەوترێت کە بابەتێک لەباریدایە. لە مانازانی و مەنتیقدا، مەبەست لە میسداقی تێگەیەشتە یان بیرۆکەیەک کۆی گشتی ئەو نموونانەیە کە بەپێی ئەو تێگەیەشتەیە دروست کراون.

## نموونەکان
* پایتەختی کوردستانی باشوور
میسداقی ھەنووکەیی: ھەولێر

مانا: شارێک کە ناوەندە سەرەکییەکانی حکوومەتی و یاسادانانی کوردستانی باشووری لەخۆ گرتووە

## سەرچاوە

پۆل:تیۆریی کۆمەڵە
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
٢٥ی تشرینی دووەم

خولی یەکەمی کۆبوونەوەکانی کۆنگرەی لۆزان دەستیپێکرد.

## ڕووداوەکان

* **[[١٩٢٢]]** -رۆژی ٢٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢٢ لە شاری لۆزان لە سویسرا خولی یەکەمی کۆنگرەیەکی نێودەوڵەتی بەسترا بۆ دیاریکردنی چارەنوسی وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بەشدارانی کۆنگرەکە بریتیبوون لە وڵاتانی ھاوپەیمان‌ و کەمالیستەکانی تورکیا، مەبەستیش واژووکردنی پەیمانێکی نوێ بوو لەبری پەیمانی سیڤر. لەوبارەیەوە سەرچاوە مێژووییەکان ئەڵێن مەسەلەی (نەوت) لەو کۆنگرەیەدا بوو بە کارتێکی گرنگ‌ و زەبرێکی گەورەی بە میللەتانی کورد و ئەرمەن ‌و یۆنان گەیاند بە تایبەت لە کێشەی ویلایەتی موسڵ دا کە ئینگلیز بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو ویلایەتە پڕ لە نەوتە ئامادەیی نیشاندا بڕگە گرنگەکانی پەیمانی سێڤر پێشێل بکات.

* **[[١٩٤٥]]** -لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤١ دا وەفدێکی کورد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەسەرۆکایەتی پێشەوا قازی محەمەد بە سەردانێک گەیشتنە شاری باکۆ لە یەکێتی سۆڤیەتی ئەوسا، ئەم وەفدە ماوەی (١٠) رۆژ لە باکۆ مانەوەو سەردانی شوێنە فەرھەنگی‌و پێشکەوتووەکانی شاری باکۆو کارخانەکان‌و پرۆژە نەوتیەکان‌و سەربازخانەکان‌و چەندین شوێنی گرنگیان کردو چەند چاوپێکەوتن‌و دانوستاندنیان لەگەڵ کاربەدەستانی شۆرەوی دا ئەنجامدا. 

* **[[١٩٤٦]]** - بەمەبەستی لەناوبردن‌و روخاندنی ھەردوو کۆماری کوردستان لە مەھابادو کۆمارەکەی ئازربایجان لە باکووری ئێران؛ رۆژی ٢٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٦ سەرەک وەزیرانی ئێران فەرمانی بە لەشکری ئێران دا پەلاماری ھەردوو کۆماری ناوبراو بدەن‌و سەرکردەکانیشیان لەناوبەرن، ھەر بۆیە لە ‌ناوەراستی کانونی یەکەمی ئەو ساڵەدا لەشکری ئێران ھێرشی گەورەی کردە سەر ھەردوو کۆمارەکەو ھەرەسی پێھێنان.

* **[[١٩٩٤]]**رۆژی‌ ٢٥ی تشرینی‌ دووەمی‌ ساڵی‌ ١٩٩٤و لەرێوڕەسمێکی‌ تایبەتدا کۆمەڵەی‌ خوێندکاران و لاوانی‌ کوردستان یەکەمین کۆنگرەی‌ خۆی‌ بەست. شیاوی‌ باسە لەو کۆنگرە فراوانەدا بە تێرو تەسەلی‌ گفتوگۆ لەسەر پەیڕەوپڕۆگرامی‌ کۆمەڵەکە کراو ھەر لەو کۆنگرەیەدا بڕیار درا کۆمەڵەکە ناوی‌ ببێت بە (کۆمەڵەی‌ خوێندکارانی‌ کوردستان). 

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی جیھانیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
ئەساڵە نەسری

**ئەساڵە موستەفا نەسری** (عەرەبی:  نصری لە ١٥ی ئایاری ١٩٦٩ لەدایک بووە) لە لایەن زۆرێکەوە بە یەکێک لە باشترین ھونەرمەندەکانی سوریا دادەنرێت لە دوو دەیەی ڕابردوودا.

## ژیانی مناڵی
ئەساڵە لە دیمەشق لە سوریا لەدایک بووە. باوکی ئەساڵە، موستەفا نەسری ئاوازدانەر و گۆرانیبێژێکی پایە بەرزی سوریا بوو کە ھەر زوو بەھرەی دەنگخۆشی لە کچەکەیدا دۆزیەوە و خستیە سەر ڕێی ھونەر. ئەساڵە زۆر پەیوەست بوو بە باوکیەوە کە فێری کرد موزیکی خۆش بووێت. شەیدابوونی بۆ موزیک ھەر لە تەمەنی منداڵییەوە دەستی پێ کرد، ھەر بۆیە بە ڕادیۆیەک زیاتر دڵخۆش دەبوو وەک لەبووکەشووشەیەک، سەرەتای کاری موزیکی ئەساڵە بە گۆرانی نیشتیمانی، ئاینی، مناڵان دەستی پێ کرد کاتێک تەمەنی ٤ ساڵان بوو. ئەساڵە گۆرانی چیرۆکی گەلان (عەرەبی:)ی بۆ موزیکی فیلم کارتۆنێک وت، دوای ئەوەش خەونە جیھانییەکان (عەرەبی:). لە ١٩٨٦، موستەفا نەسری کۆچی دوایی کرد لەپاش خوێنبەربوونی ھەناوی بە ھۆی ڕووداوی ئوتومبیلەوە. مەرگی ناوازەی باوکی وای لێ ئەساڵە کرد کە واز لە گۆرانی بھێنێت و دەست بکات بە ئەرکی خۆی وەک کچە گەورەی ماڵەوە. لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا سەرپەرشتی خوشک و براکانی، ڕیم، ئەمانی، ئەیمەن، ئەیھەم و دایکی دەکرد.

## ژیانی ھونەری
یەکەم دەرکەوتنی ھونەری ئەساڵە لە ساڵی ١٩٩١دا بوو لە ئەلبوومی لو تعرفو. ئەلبوومەکە ٤ گۆرانی لەخۆ گرتبوو کە بە ستایڵی تەرەب وترابوون. ئەساڵە بە ھۆی بەپێزی گۆرانییەکانییەوە ھەر زوو دەرکەوتنی خۆی لە نێو گۆرانیبێژە گەنجەکانی وەک نەجوا کەڕەم، سابر ڕەباعی، ئەنغام، و عەبدولمەجید عەبدوڵڵا قایم کرد.

ئەساڵە ناسراوە بە خاوەن دەنگێکی بڵند و ھەستێکی ناسک کە لە زۆربەی گۆرانییەکانیدا بەدی دەکرێت. زۆر ئاھەنگ و بەرنامەی تەلەفزیۆنی بەشداری کردووە. لە دەرەوتنەکانیشیدا بینەرێکی زۆری بۆ کەناڵەکە کۆدەکردەوە. زۆرێک لە گۆرانییەکانی لە لایەن خەڵکەوە پلەی یەکەمی بەدەست ھێناوە لە ساڵانی ٢٠٠١ و ٢٠٠٢.

## ژیانی تایبەتی
ئەساڵە کچێکی بە ناوی (شام) و کوڕێکی بە ناوی (خالید) ھەیە لە مێردی یەکەمی، أیمن الذھبی، کە لە ساڵی ٢٠٠٥ لێک جیابوونەوە. ئێستا سەرپەرشتی بەخێوکردنی ھەردوو مناڵەکەی ئەکات. دوای ئەوە ئەساڵە شووی کرد بە دەرھێنەری بەناوبانگی فەڵەستینیی-ئەمریکی، تاریق ئەلعەریان. ئەساڵە لە تاریق ئەلعەریان سکپڕ بوو بەڵام لە نیوەی سکپڕییەکەیدا مناڵەکەی لەبارچوو.

ئەساڵە مسوڵمانی سوننییە و خاوەن ٣ ڕەگەزنامەی سوری، بەحرەینی و میسڕییە.

## کاری ھونەری
### ئەلبووم
* شخصية عنيدة ٢٠١٢
* قانون كيفك ٢٠١٠
*  - ٢٠٠٩
*  - ٢٠٠٨
*  - ٢٠٠٨
*  (دڵم کردوویەتی)- ٢٠٠٧
*  (ژیانم) - ٢٠٠٦
*  (ئاسایی) - ٢٠٠٥
*  (کاتەکان) - ٢٠٠٤
*  (لە نێوان ھیوا و ترسدا) - ٢٠٠٤
*  (ھێندەی پیتەکان) - ٢٠٠٣
*  (برام بپرسە) - ٢٠٠٢
*  (تامەزرۆتم) - ٢٠٠١
*  - ٢٠٠٠
*  (ئەی شێت) - ١٩٩٩
*  - ١٩٩٨
*  - ١٩٩٧
*  (جێی ھێشت) - ١٩٩٧
*  - ١٩٩٦
*  - ١٩٩٦
*  - ١٩٩٥
*  - ١٩٩٥
*  - ١٩٩٥
*  - ١٩٩٤
*  - ١٩٩٤
*  (ئەگەر ئەزانیت) - ١٩٩٣
*  (نێوانمان) - ١٩٩٢
*  (بگەڕێوە بۆلای) - ١٩٩٦
*  (بم بورە) -

## سەرچاوەکان
# ئەساڵە
# ئەساڵە google page
# ئەساڵەFacebook
# ئەساڵەMySpace
# ویکی ئینگلیزی
# ویکی عەرەبی

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:خەڵکی دیمەشق
چاوگ (ماڵپەڕ)

thumb|200پیکسڵ|left|لۆگۆی چاوگ
**چاوگ** ماڵپەڕێکی ئایتی کوردییە لە بواری سەرچاوە کراوەدا و پەرە بەو بوارە دەدەن. چاوگ لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ لەلایەن گرووپێکەوە پێک ھاتووە کە کار و ئامانجیان گەیاندن و ڕاستناساندنی سەرچاوەکراوەیە بە تاکی کورد. قەوارەی ئەو گرووپە لە ئاستێکی نەگۆڕدا نییە، بەڵکوو ھەرکەسێک کە دەتوانێت لەو بوارەدا سوود بگەیەنێت دەتوانێت لە گرووپەکەدا ئەندام بێت و ھەمان دەسەڵات و کردەی ئەوانی تری دەبێت.ھیچ شێوەیەکی بازرگانیکردن بەرامبەر بەو زانیارییانەی دەبەخشرێن و بەرامبەر بەئەندامبوون لەم گرووپەدا نییە. لە پاڵ ئەمانەشدا وەرگێڕانی چەندین نەرمەکاڵای سەر وێب و ڕوومێز بۆ سەر زمانی کوردی، ناساندنی بەکارھێنەر بە زاراوە ئایتییەکان و گەیاندنی زانیاری پێیان کاری سەرەکییان بووە.

## لۆگۆی چاوگ
بریتییە لە چاوگ و تەنھا سێخاڵی ژێر پیتی چـ گۆڕدراوە بەپارچەیەک لەلۆگۆی سەرچاوەی کراوە. ھەڵبژاردنی ئەم خودی وشەی چاوگە وەکو ناوە کوردیەکەی دەگەڕێتەوە بۆ وشەی چاوگی فرمان لەڕێزماندا. چاوگی فرمان جێگیرە و دۆخەکەی تەنھا دۆخێکی ڕاستەقینەی فرمانەکەیە لەوەوە فرمانەکان بۆ کات و کردار سەرچاوە دەگرن. چاوگیش مەبەستیەتی ئەو دۆخە دروستەی فرمانە زانستیەکەبێت بۆ کورد و بەتایبەت فێرخوازی ئایتی. 

## پرۆژەی چاوگ
لەکاتی ئێستادا بریتییە لە مەکۆکان و پۆدکاست و ویکی چاوگیش وەکو یەکەم ویکی ئایتی کوردی بابەت و زانیاریەکان بەزمانی کوردی پەخش دەکات. لە چاوگدا وا مەبەستە بەتایبەتی سنوور نەبێت لەنێوان کەسی بەخشەر و خوێنەردا و بەرگی ھیچ خاوەنێتیەک نەکرێت بەزانیاریەکاندا و تەنھا بۆ بەرەوپێشچوونی زانست بن.

## پۆدکاستی چاوگ
پۆدکاستی چاوگ، یەکەم پرۆژەی لەو جۆرەیە بەزمانی کوردی. کە بەرنامەیەکی وتوێژی زانستی سووکەڵەیە. دوور لە قەیدی فەرمی ڕۆژنامەوانی. ئامانجی ئەم بەرنامەیە پێدانی ئامۆژگاری و بەرزکردنەوەی ھۆشیاری بەکارھێنەرە. ھەروەھا ناساندنی دیوێکی تری ئەم دنیایەیە بە مرۆڤی کورد. پۆدکاستی چاوگ بریتییە لە بەرنامەیەکی پەخش لە ڕێگەی ھەر پڕۆگرامێکی کۆمەڵانەیی یان پێکەوەبوون بێت وەکو سکایپ، ھەنگئاوت، لە ١٩/١٢/٢٠١٦ یەکەم ئەڵقەی بەردەست کرا بۆ گوێگران لە SoundCloud. تەنھا وەکو گرووپێکی وتوێژی دەکرێن، کە ئەم جۆرە پەخشە لە نێو فێرخوازان و ئایتیزاناندا بڵاوە، ھەروەھا لە بوارە زانستییەکانی تریش چەندین پەخشی گرنگ ھەن لە تونئین TuneIn ڕادیۆ یان ئایتونس Itunes. بەرنامەکان ھەرکەس دەتوانێت تۆماری بکات و دەتوانین دەستکاری دەنگەکان بکەین بۆ بڕین و ئامادەکردن. پاشان دەخرێتە سەر نێت لە ریگەی ئەو دوو پەخشەرەوە لە مۆبایل و کۆمپیوتەر بۆ ھەموو جیھان. پۆدکاستی چاوگ کراوەیە ھەر فێرخواز و زانستخوازێک دەتوانێ بەشدار بێت، تەنانەت ئەگەر بۆ یەک ئەڵقەش بێت، ئامانجی سەرەکی بەخشین و پێدانی زۆرترین زانیاری و باسی پوختکراوە بۆ گوێگر.

بەستەری سەرەکیی پۆدکاستی چاوگ بریتی لە (پۆدکاستی چاوگ - چاوگ )

## بەستەر بۆ دەرەوە
* چاوگ / کیبۆڕدی کوردی / بەشی تەکنەلۆژیای زانیاری لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. 
*ماڵپەڕی فەرمی چاوگ 
*ڕووپەری چاوگ لە فەیسبووک
*پۆدکاستی چاوگ لە SoundCloud 
*پۆدکاستی چاوگ لە TuneIn
*پۆدکاستی چاوگ لە iTunes
*کەنالی پۆدکاستی لە یوتوب

پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ویکییەکان
تەکنیک

**تەکنیک**یان **فەن** ڕەوتانەیەکە بۆ کردنی کار یان چالاکییەکی تایبەت کەڵکی لێ وەردەگیردرێت:
* تەکنۆلۆژیا، کۆمەڵێک لە تەکنیکەکان یان خوێندن و توێژینەوەی تەکنیکەکان.
* شارەزایی، توانای جێبەجێکرنی کارێک.
* تەکنیکی زانستی، ھەر ئاوایەکی ڕێکخراو بۆ بەدەستھێنانی زانیاریی سروشتێکی زانستی.
جۆن ولیامس (ڕوونکردنەوە)

ئەم پەڕەیە ئاماژەیە بۆ ناوی چەند وتارێکی لێکچوو: 
* جۆن ولیامس (گیتارژەن) - گیتارژەنێکی ئوسترالیی-بەڕیتانییە.
* حۆن ولیامس (ئاوازدانەر) - ئاوازدانەرێکی ئەمەریکییە، زۆرترین کارەکانی بۆ ھۆلیوود ئەنجامداوە.
* جۆن ولیامس (ئەکتەر) - ئەکتەرێکی شانۆیی ئینگلیز بوو.
* جۆن دەیڤد ولیامس - مۆزیکناسێکی وێڵشیی و گۆرانیینووس.
ڕیتم

**ڕیتم** یان **کێشی مۆسیقی** (لە وشەی یۆنانییەوە: ῥυθμός – rhythmos، "ھەموو تێڕژان یان لێشاو و جووڵەیەکی پێوراوە، ھاوشێوەیە") بریتییە لە گۆڕانی درێژی (درێژبوونەوە) و دووپاتکردنەوەی زنجیرەیەک لە دەنگەکان یان کۆمەڵێک ڕووداوی تر.
ڕیتم درێژی زەرباهەنگ لە مۆسیقایە بۆ مەوزوون (کێشدار) کردنی نەوایەکی مۆسیقایی. واتە دووپاتی بەردەوامی جووڵەیەکی پایەدار لە یەک کاتی دیاری کراو لە مۆسیقادا ڕیتم یان کێشی پێ دەوترێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی مۆسیقا
پۆل:ڕیتم و کێش
واقیع

**واقیع** یان **ڕیالیتە** ()، لە بەرامبەر خەیاڵدا، کۆی گشت ئەو شتانەیە کە ھەڵکەوتوون یا ھەن. لە فەلسەفەی ڕۆژاواییدا ئەو بوارە کە ھەوڵ دەدا پرسیارەکانی دەوروبەری واقیع یا بوون وەڵام بداتەوە، ئۆنتۆلۆجیی ناوە، کە خۆی لقێکە لە مێتافیزیک.

ئەمانەی خوارەوە چەن نموونەیەکن لەو پرسیارانە:
* ئایا تەنیا شتە فیزیکییەکان واقیعین؟
* ئایا دەکرێ واقیع لە بنەڕەتدا ناماددی بێ؟
* ئایا خوا ھەیە؟
* ئایا ژمارەکان و شتە دەرھەستەکانی تر بەواقیع ھەن؟
ئەو ڕوانگەیە کە پێی وایە واقیع سەربەخۆیە لە ھەر چەشنە باوەڕێک و دەرکپێکردنێک، ڕیالیزمی ناوە.

## سەرچاوەکان
* 

واقیع
پۆل:دەرھەستکاری
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:فەلسەفەی بیرکاری
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:ئایین
پۆل:ھزر
پۆل:ڕاستی
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:ڕیالیزم
پۆل:فەلسەفەی تەکنۆلۆژیا
پۆل:فەلسەفەی دین
ھەڵکەوت (ڕوونکردنەوە)

* ھەڵکەوت، ئەو شتەی بوونی ھەیە یان ڕوویداوە.
* ھەڕەمەکی، بە ھەڵکەوت، بەبێ مەبەستێکی دیاریکراو.
* ھەڵکەوت (خوێندنگە)، یەکێکە لە خوێندنگە بەناوبانگەکانی شاری سلێمانی.
* ھەڵکەوت زاھیر، (ئاوازدانەری کورد)
نەجیب مەحفووز

thumb|نەجیب مەحفووز
**نەجیب مەحفووز** (١١ی تشرینی دووەمی ١٩١١ لە قاھیرە – ٣٠ی ئابی ٢٠٠٦) نووسەری میسری و یەکەم براوەی عەرەبی خەڵاتی نۆبڵ لە وێژەدایە.لەساڵی ١٩٣٠ چۆتە زانکۆی قاھیرە و لیسانسی فەلسەفەی بەدەستھێناوە و لە ساڵی ١٩٣٨ بۆ ساڵی ١٩٤٥ وەکو سکرتێر و بەڕێوەبەری دامەزاوەیەک لە وەزارەتی ئەوقاف کاری کردووە و دواتر بۆتە ڕاوێژکار لە دامەزراوەی گشتی سینەما و ئێزگە و تەلەفزیۆن و دوا پۆستی حکومیشی سەرۆکی ئەنجومەنی ئیدارەی گشتی سینەمابووە لە ساڵی ١٩٦٦ بۆ ساڵی ١٩٧١ پاشان خانەنشین بووە و بۆتە یەکێک لەنووسەرەکانی دامەزراوەی ئەھرام.نەجیب مەحفووز لە ناوەڕاستی سیەکان دەستی کردووە بەنووسین و لەساڵی ١٩٣٩ یەکەم چیرۆکی خۆی بڵاوکردۆتەوە و لەساڵی ١٩٤٥ زیاتر پەرەی بەھرەی نووسینی چیرۆک داوە و لە ساڵی ١٩٥٠ چیرۆکی کوڕەکانی گەرەکەکەمانی نووسی کە بەش بەبەش لە ڕۆژنامەی ئەھرام بڵاویکردەوە و دواتر بەھۆی ناڕەزایەتی دەستە ئاینیەکانەوە بەبیانووی ئەوەی دەستدرێژی کردۆتە سەر زاتی خواوەند چیرۆکەکەی ڕاگیراوە و دوای ٨ ساڵ لەساڵی ١٩٦٧ ئەو چیرۆکەی لە چاپی وێژەی لوبنانیدا بڵاوکردەوە و لە ساڵی ١٩٩٥ دوای ئەوەی بەکافر لەقەڵەمدراوە لەلایەن دوو گەنجەوە ملی دراوەتە بەر چەقۆ بەڵام لەمردن ڕزگاری بووە و ھەردوو گەنجەکەش لەسێدارەدراون.نەجیب مەحفووز لە سەرەتای چلەکانەوە دەستی کردووە بەنووسین و ھەتاکو ساڵی ٢٠٠٤ یش بەردەوامبووە و ھەموو چیرۆکەکانیشی باسی لەمیسر کردووە و لە بەناوبانگترین نووسینەکانی سێگۆشە و کوڕەکانی گەڕەکەکەمان بووە و ھیچ نووسەرێکی عەرەبیش ئەوەنەی ئەو نووسینەکانی نەکراوە بەفیلم. دوای ئەوەی بۆ ماوەی ٢٠ ڕۆژ لە نەخۆشخانە مایەوە بەھۆی بەربونی خوێنی گەدەی لە ٣٠ ئوغستسی ساڵی ٢٠٠٦ نەجیب مەحفووز کۆچی دوایی کردووە.
## کورتەچیرۆکەکان
* جیھانی ئەڵڵا لە ساڵی ١٩٦٢
* مانگی ھەنگوینی لە ساڵی ١٩٧١
* تاوان لە ساڵی ١٩٧٣
* گوڵی بەیانیان ١٩٨٣
* گەشتی ئیبن فەتوومە ١٩٨٣
* بڕیاری کۆتایی لەساڵی ١٩٩٦
* زەمەنی سۆز لەساڵی ٢٠٠١
## خەڵاتەکان
* خەڵاتی وەزارەتی پەروەردە لە ساڵی ١٩٤٤
* خەڵاتی کۆمەڵگای زمانی عەرەبی ساڵی ١٩٤٦
* خەڵاتی نێونەتەوەیی لە وێژە ساڵی ١٩٥٧
* خەڵاتی نۆبڵ لەساڵی ١٩٨٨
* چەندەھا خەڵاتی تری وەرگرتووە لە دام دەزگای جیاواز لە بواری وێژەیی

پۆل:ڕۆماننووسانی میسری
پۆل:سۆسیالیستە میسرییەکان
پۆل:نووسەرانی عەرەب
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:لیبرالییەکان
پۆل:ھونەرمەندە میسرییەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەو کەسانەی تووشی ھەوڵی کوشتن بوونە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:میسرییەکان کە خەڵاتی نۆبێلیان بەدەستھێناوە
پۆل:میسرییەکان لە وەرگرتنی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی قاھیرە