open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کاتەگۆرییەکان (ئەرەستوو)

**کاتەگۆرییەکان** بەشێک لە کتێبی ئۆرگانۆنی ئەرەستووە کە تێیدا ھەموو چەشنەکانی شتانێ کە دەتوانن دانراو یان ھەڵگیراو (مەوزووع یان مەحموول) -ی قەزیەیەک بن ناو دەبردرێ. لەبارەی کاتەگۆرییەکانی ئەرەستووەوە «لەوانەیە زۆرتر لە گشت بۆچوونەکانی تری لە مێژوودا باس کرابێ.» کارەکە کورت و پوختەیە و لە پانزە بەند پێک ھاتووە.

کاتەگۆرییەکان ھەر شتێ کە مرۆڤ لێی تێ بگات دەخاتە ناو یەکێک لە دە پۆل یان دە کاتەگۆریی لێکجیاوازەوە. مەبەستی ئەرەستوو ئەوە بووە کە لە ڕێگەی ئەم دە کاتەگۆرییەوە گشت ئەو شتانەی کە بەبێ پێکەوەنراوی و پێکھاتوویی شیاوی درکاندن و دەربڕینن، واتە ھەر شتێ کە یان دەتوانێ دانراو (مەوزووع) -ی قەزیە بێ یان دەتوانێ ھەڵگیراو (مەحموول) -ەکەی بێ، دانە دانە باس بکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Categories کتێبی بیستەنی (ئینگلیزی)

پۆل:کاتەگۆرییە فەلسەفییەکان
شەھباز شەریف

**میان محەممەد شەھباز شەریف** سیاسەتوان و بازرگانێکی پاکستانییە کە وەک ٢٣ھەمین سەرۆکوەزیرانی پاکستان، لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢ تا مانگی ئابی ٢٠٢٣ لە پۆستەکەیدا بووە. شەھباز شەریف سەرۆکی ئێستای پارتی موسلم لیگی پاکستانە. پێشتر لە پیشەی سیاسیدا سێ جار وەک سەرۆکی وەزیری پەنجاب خزمەتی کردووە و بووە بە درێژماوەترین خزمەتی وەزیری پەنجاب.

شەھباز لە ساڵی ١٩٨٨ بۆ ئەنجومەنی پارێزگای پەنجاب و لە ساڵی ١٩٩٠دا ئەنجومەنی نیشتمانی پاکستان ھەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٩٣ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە بۆ ئەنجومەنی پەنجاب و ناوی سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆنی ھێنایەوە. ئەو بۆ یەکەم جار لە ٢٠ی شوباتی ١٩٩٧دا بە سەرۆکی ھەرێمی پەنجابی پاکستان ھەڵبژێردرا.
دوای کودەتاکەی ساڵی ١٩٩٩ی پاکستان، شەھباز لەگەڵ خێزانەکەیدا ساڵەکانی دوورخستنەوەیان لە عەرەبستانی سعوودی بەسەربرد و لە ساڵی ٢٠٠٧دا گەڕانەوە بۆ پاکستان.
شەھباز دوای ئەوەی خولی موسلیم لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانی پاکستان لە ساڵی ٢٠٠٨دا ھەرێمی پەنجابی بردەوە بۆ جاری دووەم وەک سەرۆک وەزیران دانرا. لە ھەڵبژاردنی گشتی ساڵی ٢٠١٣دا بۆ سێیەم جار بە سەروەزیری پەنجاب ھەڵبژێردرا و تا شکستھێنانی پارتەکەی لە ھەڵبژاردنی گشتی ٢٠١٨دا لە کارەکەدا مایەوە. شەھباز لە ماوەی پۆستی سەروەزیریدا بە بەڕێوەبەرێکی زۆر لێھاتوو و تێکۆشەر ناسرا.
ئەو پرۆژەی ژێرخانێکی بەرزخوازانەی لە پەنجاب دەستپێکرد و بەھۆی حکوومەتی کارای خۆی تێبینی کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:موسڵمانانی پاکستانی
پۆل:سەرۆک وەزیرانی پاکستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:زیندووان
پۆل:پەنجابییەکان
زمانی وینارایی

**زمانی وینارایی** زمانێکی ئاسترۆنیسی و پێنجەم زمانی ڕەسەنی ناوچەیی فلیپینە، ڕەسەنی ڤیزایای ڕۆژھەڵاتە. لە ساڵی ٢٠٠٠دا پەرەی سەندووە و لەلایان نزیکەی ٣٫٤ ملیۆن قسەی پێدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی فلیپین
پێڕستی گەشتە فەرمییەکانی بەشار ئەسەد بۆ دەرەوە

ئەمە خشتەی سەردانەکانی بەشار ئەسەد کە لە ماوەی سەرۆکایەتیدا ئەنجامی داوە کە لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٠٠ بە دەستبەکاربوونی دەستی پێکرد وەک سەرۆک کۆمار بەھۆی شەڕی ناوخۆوە ھیچ گەشتێکی نێودەوڵەتی لەنێوان کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ و تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ئەنجام نەداوە.
وێنۆک|نەخشەی ئەو وڵاتانەی کە بە شین داپۆشراوە بەشار ئەسەد سەردانی کردووە.

## پێڕستی سەردانەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەشار ئەسەد
پۆل:سەردانە دیپلۆماسییەکان
پۆل:سیاسەتی سووریا
زەبوور

**زەبوور** لەئیسلامدا ئەو کتێبە ئاسمانییەیە کە بۆ پێغەمبەر داوود نێردراوە، لە قورئاندا .

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان
پۆل:کتێبە ئایینییەکان
پۆل:کتێبە ئاسمانییەکان
پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی
پۆل:دەقە ئیسلامییەکان
ماسک

250px|وێنۆک|ماسکێک
**ماسک** یان **ڕووپۆش** () تەنێکە کە بە شێوەیەکی ئاسایی لەسەر دەموچاو دەپۆشرێت و عادەتەن بۆ پاراستن، خۆگۆڕین، نواندن، یان ڕابواردن بەکاردێت. ماسکەکان لە سەردەمانی کۆن بۆ مەبەستی نەریتی و کرداری بەکارھاتوون، ھەروەھا لە نمایشی ھونەر و ڕابواردن.

## ئەمانەش ببینە
* یاسای دژەماسک
* ماسکی نەشتەرگەری
* ماسکی پەڕۆک

## گالێری

Musee_de_la_bible_et_Terre_Sainte_001.JPG|کۆنترین ماسک تا ئێستا مابێتەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ٧٠٠٠ ساڵ پێش زایین
IdomaMask1.jpg|ماسکی نەریتی ئەفریقایی، گەلی ئیدۆما، نێجیریا
Police_officer_wearing_half-mask_respirator.jpg|پۆلیسێکی نیویۆرک بە ماسکێکی فلتەردار


## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
بزووتنەوەی سەربەخۆییخوازانی کوردستان

**بزووتنەوەی سەربەخۆییخوازانی کوردستان** جووڵانەوەیەکی سیاسیی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. لە ڕێکەوتی ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ لەلایەن کۆمەڵێک لە ئەندامانی پێشووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران دامەزراوە. بە کۆی دەنگی ئەندامان لە یەکەم کۆنگرە دا جەمال پوورکەریم وەک سەرۆکی بزووتنەوەکە دیاری کراوە.

لە پێناو دامەزراندنەوەی کۆماری کوردستان دا خەبات دەکا و باوەڕی بە سەربەخۆیی بۆ نەتەوەی کورد ھەیە. بزووتنەوەی سەربەخۆییخوازانی کوردستان لەو باوەڕە دایە کە خاکی کوردستان لەلایەن چوار داگیرکەری ئێران، عێراق، سووریا، تورکیا داگیرکراوە. پەنجەکانی ھەڵۆی وەک ھێما بۆ گشت سەربەخۆییخوازانی کوردستان دیاری کردووە.

بەرنامە و دەستووری بزووتنەوەی سەربەخۆییخوازانی کوردستان .

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کوردناسیۆن
* ناوەندی ڕۆژی کورد 
* کەناڵی بزووتنەوە لە یوتیوب

پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی ئێران
پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان
ڕابواردن

250px|وێنۆک|تەماشاکردنی تەلەڤیزیۆن یەکێکە لە ڕابواردنەکان
**ڕابواردن** یان **سەرگەرمی** () شێوەیەکی چالاکییە کە سەرنج و حەزی جەماوەر ڕادەکێشێت یان چێژ و خۆشییان پێ دەدات. دەکرێت بیرۆکەیەک یان ئەرکێک بێت، بەڵام زیاتر ئەگەری ئەوە ھەیە کە یەکێک بێت لەو چالاکی یان ڕووداوانەی کە بە تێپەڕینی ھەزاران ساڵ پەرەیان سەندووە بەدیاریکراوی بۆ مەبەستی ڕاگرتنی سەرنجی جەماوەر.

## ئەمانەش ببینە
* یاسای ڕابواردن
* ھونەرەکانی نواندن

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
پۆل:کات بەسەربردن
سوحوفی ئیبراھیم

**سوحوفی ئیبراھیم** لەئیسلامدا ئەو پەیامە ئاسمانییەن کەوا بۆ پێغەمبەر ئیبراھیم نێردراون و لە قورئاندا بەو ناوە باسکراون، لەیەکەم شەوی مانگی ڕەمەزان دابەزییوە بۆ سەر پێغەمبەر ئیبراھیم. لە قورئاندا .

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان
پۆل:کتێبە ئاسمانییەکان
پۆل:زاراوە قورئانییەکان
پۆل:ئیبراھیم
پۆل:دەقە ئیسلامییەکان
ڕۆسێتا شێروود ھۆڵ

**ڕۆسێتا شێرود ھۆڵ** (لەدایکبووی ١٩ی ئەیلوولی ١٨٦٥ تا ٥ی نیسانی ١٩٥١) نێردراوی پزیشکی و فێرکار بوو، دامەزرێنەری قوتابخانەی پیۆنگیانگ بوو بۆ خەڵکی نابینا و نابیست دکتۆر چل و چوار ساڵی لە کۆریا بەسەربرد، یارمەتی گەشەسەندنی سەرچاوەکانی پەروەردەی دەدا بۆ خەڵکانی خاوەن پێداویستی و یارمەتیدانی ژنان لە فێربوونی پزیشکی و ڕاھێنان کردن.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
پۆل:مردووانی ١٩٥١
پۆل:مامۆستا کەنەدییەکان
گەمارۆی لێنینگراد

**گەمارۆی لێنینگراد** (بە ڕووسی :(блокада Ленинграда ;) گەمارۆیەکی درێژخایەن بوو لەلایەن ھێزەکانی ئەڵمانیاوە بەسەر شاری لێنینگراد کە لە بەرەی ڕۆژھەڵاتی جەنگی جیھانی دووەمدا ڕوویدا. گەمارۆکە لە ٨ی ئەیلوولی ١٩٤١ دەستی پێکرد، کاتێک دوایین پەیوەندییە زەمینییەکان بۆ شارەکە لەلایەن ھێزەکانی باکووری وێرماچتەوە بلۆک کرا. ھەرچەندە ئەرتەشی سوور لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ توانی ڕێرەوێکی تەسک بکاتەوە بۆ ناو شارەکە، بەڵام گەمارۆ ھەتا دوای ٨٧٢ ڕۆژ، ھەتا ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٤ خایاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٤٤
پۆل:ململانێکانی ١٩٤٢
پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣
پۆل:ململانێکانی ١٩٤١
پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم
پۆل:شەڕی ناو شار
ھێزە چەکدارەکانی تورکیا

وێنۆک|200px|نیشانی ھێزە چەکدارەکانی تورکیا
**ھێزە چەکدارەکانی تورکیا** () ھێزی سەربازیی کۆماری تورکیایە، کە لە بارەگای سەرکردایەتی، ھێزی وشکانی، ھێزی دەریایی و ھێزی ئاسمانی پێکدێت. یاشار گوڵەر، سەرۆکی بارەگای سەرکردایەتیی ھێزە چەکدارەکانی تورکیایە. ھێزە چەکدارەکانی تورکیا لە ساڵی ٢٠٢٢، سێزدەیەمین ھێزی سەربازیی جیھان و پێنجەمین ھێزی سەربازیی ناتۆ بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پردی قەڵاتاسیان

**پردی قەڵاتاسیان** پردێکی مێژوویی لە نەبیاوە، شارستانی میراوە، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. مێژووی سازکردنی پردەکە بۆ سەردەمی قاجاڕەکان دەگەڕێتەوە. ئەو پردە لەسەر ڕێگای کۆنی میراوە و مەھاباد لە بەشی باکووری ڕووباری زێی بچووک ساز کراوە. ناوی ئەو پردە لە گوندی قەڵاتاسیانەوە وەرگیراوە. پردی قەڵاتاسیان لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠، وەکوو یەکێک لە ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٩٢٢ ناسێندرا. ئەو پردە یەکێک لە شوێنە گەشتیارییەکانی سەردەشت ھەژمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئێران
پۆل:پردەکانی کوردستان
پۆل:شارستانی سەردەشت
پۆل:زێی بچووک
ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران

[وێنۆک|300px|بەڵگەی [سولەیمان تەپەی ئیلام، یەکەمین ئاسەواری تۆمارکراو]]
**ئاسەوارە مێژووییەکانی ئێران** () بریتییە لە ئاسەوارە مێژووییەکانی ئێران کە بەپێی یاسای پاراستنی ئاسەوارە نیشتمانییەکان لە دەستووری ١٩٣٠ی پەرلەمانی ئەنجومەنی نیشتمانی بە فەرمی دەناسرێن. دوای ٢٥ ساڵان لە ١ی شوباتی ١٩٥٦، بە تۆمارکردنی کۆشکی گوڵستان، قەدەغەی تۆمارکردنی ئاسەوارەکانی پەیوەندیدار بە سەردەمی قاجاڕەکان لاچوو و بەدوایدا پێڕستی فەرمیی ئەو ئاسەوارانە بە ناوی ئێستای ھاتەدەر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی ئێران
کاتھێڵی ناکۆکیی تورکیا و کورد (٢٠١٥–تا ئێستا)

لە کۆتایی مانگی تەمموزی ۲۰۱٥دا قۆناغی سێیەمی ناکۆکیی تورکیا و کورد لە نێوان گروپە جۆراوجۆرە یاخیبووەکانی کورد و حکومەتی تورکیا سەریھەڵدا، ئەمەش دوای شکستھێنانی پرۆسەی ئاشتیی دوو ساڵ و نیو بە ئامانجی چارەسەرکردنی ناکۆکییە درێژخایەنەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
دەرمانی ژێرزمان

**دەرمان بە شێوەی ژێر زمان** (Sublingual: بە لاتینی بە مانای "ژێر زمان دێت") ئاماژەیە بۆ ڕێگەیییەکی دەرمانسازی کە پێکھاتەکانی دەرمانێک دەگوازرێنەوە بۆ خوێن لە ڕێگەی شانەکانی ژێر زمان ئەم ڕێگەیە دەتوانێت کاریگەر تر بێت لە دەرمان لە ڕێگەی دەم و دەرمان لە تێکشاندنی پێکھاتەکەی دووربخاتەوە لەلایەن گەدە و باشتر تێکەڵی خوێن ببێت

## چۆنییەتی جێبەجێکردن
سەرەتا ناو دەم پێویستە بە ئاو بشوورێت بۆ ئەوەی تەڕ بێت، دەرمانەکە دەخەیتە لای ڕاست یان چەپی ژێر زمان، زمان ئاسایی بکەوە و بھێڵە دەرمانەکە لەژێر زمانت بتوێتەوە بە شێوەی ئاسایی خۆی، لەوکاتەدا نابێت دەرمانەکە بجوین یان ھەڵی مژین، وازی لێ دەھێنرێ تا بەشێوەی ئاسایی خۆی دەتوێتەوە کە لەوانەیە خولەکێک یان دوانی پێ بچێت، نەخۆشێک کە دەمی وشکە دەتوانێت دەرمانەکە بۆ ماوەی پێنج تا دە خولەک بھێلیتەوە تا دەتوێتەوە، ھەرچۆنێک بێت پێویستە لەیەک کات یەکجۆر دەرمان بخرێتە ناو ژێر زمانەوە، ئەم پڕۆسەیە خێراتر و کاریگەرتر و سەلامەتترە لە شێوازەکانی تری وەک دەرمان لە ڕێگەی دەم

ئەم حاڵەتە بۆ کاتی لەناکاویش بەکاردێت، بۆ نموونە نەخۆشێک پێویستە دەرمانێک بخوات و بەخێرایی و کاریگەریش کاری خۆی بکات نموونە لەکاتی جەڵدەی دڵ، ئەم ڕێگایە بەکاردێت بۆ ئەوەی دەرمانەکە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاری خۆی بکات و کاریگەرتر بێت، وە دەکرێت بڕێکی کەمتر لە دەرمانەکە بخورێت و ھەمان کاریگەری بڕە ئاساییەکەی ھەبێت چونکە لەم ڕێگایەدا دەرمان بەناو جگەر و سیستمی ھەرس دا ناڕوات و تێک ناشکێت و کاریگەرییەکی خێراتری

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرمانناسی
بڕیار لەسەر کتێبێک مەدە بەپێی بەرگەکەی

**بڕیار لەسەر کتێبێک مەدە بەپێی بەرگەکەی** دەستەواژەیەکی ئینگلیزییە بە مانای ئەوە دێت بەتەنھا بەھای شتێک بەبەرگی دەرەوەی ھەڵمەسەنگێنە پێش ئەوەی شارەزای ناوەوەی بیت نموونە لەسەر ئەو دەستەواژەیە وەک "ئەوە کەسێکی کورت و ناڕێک دیارە، بەڵام بڕیار لەسەر کتێبێک مەدە بەبەرگەکەی، ئەم کەسە لە ناوچەی خۆی کەسێکی خاوەن دەسەڵات و تواناییەکی زۆری ھەیە".

## سەرچاوەکان


پۆل:پەندی ئینگلیزی
زانکۆی قەرەوین

**زانکۆی قەرەوین** (بە عەرەبی: جامعة القرويين) زانکۆییەکە لە مەغریب کە لەلایەن فاتیمە فەھری لە ٨٥٧-٨٥٩ دامەزراوە و دواتر دەبێت بە پێشڕەو و ناوەندێکی پەروەردەیی سەردەمی زێڕینی ئیسلام لە ١٩٦٣ بە فەرمی دەکرێتە سیستمی فەرمی خوێندنی مەغریب و ناوەکەی دەگۆڕدرێت بۆ "زانکۆی ئەل قەرەوین" مزگەوتەکە وێنەدانەوەی مێژووی مەغریب و تەلاسازی ئیسلامییە کە ڕەنگدانەوەی سەردەمی جۆراوجۆری مێژووی مەغریبە

زاناکان پێیان وابووە شوێنەکە تا جەنگی جیھانی دووەمیش وەک قوتابخانە بەڕێوەچووە

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانکۆ و کۆلێجە ئیسلامییەکان
پۆل:نژیاروانیی عەرەبی
فاتیمەی کچی فەھریە

**فاتیمەی کچی محمدی فەھرییە** (بە عرەبی:فاطمة بنت محمد الفهرية القرشية) ژنێکی عەرەب بوو بەھۆی دامەزراندنی مزگەوتی قەرەوین ناسراوە لە ٨٥٩ی زایینی لە مەغریب، مزگەوتەکە دواتر دەبێتە شوێنێکی پەروەردەیی و فێربوون، دواتر لە ١٩٦٣ دەبێت بە زانکۆی قەرەوین چیرۆکەکەی لەلایەن ئیبن ئەبی زار گێردراوەتەوە (لەنێوان ١٣١٠ و ١٣٢٠) لە کتێبی باخچەی پەڕەکان (روض القرطاس) وەک دامەزرێنەری مزگەوتی قەرەوین باسکراوە لەبەر ئەوەی زۆر بەڵگە نییە لەسەر ژیانی فاتیمە و چۆنییەتیەکەی، مێژووناسە مۆدێرنەکان ناکۆکیان ھەیە لە بوون و وجوودی فاتیمەی کچی محمد ھەرچۆنێک بێت بەڵگەی پێویست ھەیە کە بتوانرێت کارەکانی بخوێنرێتەوە و ببینرێت.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ٨٧٨
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی ٨٠٠
پۆل:ژنەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:مردووانی ٨٨٠
میسر لە ئۆڵۆمپیاد

**[[میسر]]** بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩١٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆلۆمپاد کرد و لەو کاتەوە وەرزشوانانی ناردووە بۆ پێشبڕکێکردن لە زۆربەی خولەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەشداریی کردووە. ھاوشانی کەمبۆدیا و عێراق و لوبنان، میسر بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦ی کرد وەک ناڕەزایەتییەک لە بەرامبەر ھێرشی سێلایەنەی ئیسرائیل و بەریتانیا و فەرەنسا بۆ سەر میسر لە شەڕی سوێز. ھەروەھا یەکێک بوو لە وڵاتانەی بەشداریی بایکۆتی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠ی یەکێتی سۆڤیەت کرد. وەرزشوانانی میسر توانویانە لەسەرجەم بەشدارییەکانیان لە خولەکانی ئۆڵۆمپیاد ٣٨ مەدالیا بەدەست بھێنن.

## ئامارەکان
### مەدالیاکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

## سەرچاوەکان

پۆل:میسر لە ئۆڵۆمپیاد
ئێلیا

**ئێلیا** شارێکی دێرین بوو لە ناوچەی مەگنا گراسیا لە کەنارەکانی دەریای تیرانی. بنەڕەتی ئەم شارە بە دەستی یۆنانییەکان و لە دەوروبەری ۵۳۵ تا ۵۳۸ی پێش زایین دروست کرا و ناوی ھایلا -ی لێ نرا کە دواتر بوو بە ئێلیا. ناوبانگی ئێلیا بە ھۆی فەیلەسووفانێ وەک پارمێنیدیس و زینۆن -ەوەیە کە لەوێ دەژیان و قوتابخانەی فیکریی ئێلیایی -یان دامەزراند.

بە قسەی ھیرۆدۆت، لە ۵۴۵ -ی پێش زاییندا یۆنیایییەکانی نیشتەجێی فۆسیا، کە لە تورکیای ئەمڕۆدا ھەڵکەوتووە، لەم شارە کە ئێرانییەکان گەمارۆیان دابوو ڕایان کرد. دوای ۸ تا ۱۰ ساڵ سەرگەردانی لە دەریا، لە ڕیجۆ کالابریا لایان دا. دەڵێن کسێنۆفانێس لەوێ خۆی پیان گەیاندووە و، پاشان بە درێژاییی کەنار بەرەو باکوور کەوتنە ڕێ و شاری ھایلا -یان دامەزراند. ناوی ئەم شارە دواتر بوو بە ئێلێ و ئێلیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیتالیا
ئێلیایییەکان

**ئێلیایییەکان** بە کۆمەڵێ لە فەیلەسووفانی یۆنانیی پێش سوقرات دەوترێ کە لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین لە ئێلیا، کە ئەو سەردەمە کۆلۆنییەکی یۆنانی بوو و ئەمڕۆکە دەکەوێتە باشووری ئیتالیا، دەژیان.

پارمێنیدیس و زینۆن و مێلیسۆس بەناوبانگترین و گرنگترین فەیلەسووفانی قوتابخانەی ئێلیایین، بەڵام بڕێ جار کسێنۆفانێس و ئێمپیدۆکلس -یش وەک ئەندامانی ئەو بزاڤە ناو دەبرێن.

ئێلیایییەکان حاشاکەری ڕاستیی گۆڕان (یا بوونەشت) و فرەیی (یا زۆری) بوون و، دەیانوت ھەبوون تاقانە ڕاستییە. ھەر تەنیا ھەبوونە کە بەڕاستی ھەیە. ھەر تەنیا تاقانەیە کە ھەیە. فرەیی نییە و وەھمە. جیھانی وەھماویی گۆڕان و فرەیی، جیھانی ھەستە. ئەو جیھانەی ئێمە لە ڕێگەی چاو و گوێ و دەست و ھەستەکانی ترمانەوە پێی دەزانین. ھەبوونی ھەقیقی تەنیا بە چاوی ئەقڵ دەبینرێ، نە بە چاوی سەر. ناکرێ ئەم ھەبوونە بەئاشکرا ببینرێ یا دەستی لێ بدرێ. نە لێرەیە و نە لەوێ، نە لە ڕابوردووە و نە لە ئێستا، تەنیا بە ھزر و ئاوەز دەتوانین لێی ئاگادار بین. 

## سەرچاوەکان

*

پۆل:فەلسەفەی پێشسوقراتی
شاری کولڤەر، کالیفۆرنیا

**شاری کولڤەر** شارێکە لە ناوچەی لۆس ئانجلەس بەپێی سەرژمێری ٢٠٢٠  ژمارەی دانیشتووانی بە ٤٠،٧٧٩ خەمڵێنراوە وە ڕووبەرەکەی بە ١٣.٣١ کیلۆمەتر دووجا لەوەتەی دەیەی ١٩٢٠ شارەکە ناوەندێک بووە بۆ وێنەگرتن و بەرھەمھێنانی فیلم و دواتر بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی، وە بە ماڵی کۆمپانیای بەرھەمھێنەر مێترۆ-گۆلدوین-مایر ناسراوە 

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:ناوچەکانی نیشتەجێبوون، دامەزرانی ١٩١٣
فەلسەفەی زەین

**فەلسەفەی زەین** لە لقەکانی فەلسەفەیە کە لە سروشتی زەین و پەیوەندیی لەگەڵ لەشدا دەکۆڵێتەوە. پرسی زەین-لەش بابەتە پارادایمییەکەی فەلسەفەی زەینە، ھەرچەند، باسی بابەتگەلی دیکەش دەکرێ، لەوانە پرسە دژوارەکەی وشیاری و سروشتی حاڵەتگەلی زەینیی تایبەت. ئەو لایەنانە کە تاوتوێ دەکرێن بریتین لە ڕووداوە زەینییەکان، ئەرکە زەینییەکان، تایبەتمەندییە زەینییەکان، وشیاری و بەستراویی وشیاری بە دەمارەوە، ئۆنتۆلۆجیی زەین، سروشتی فیکر و ناسیاری و، پەیوەندیی نێوان زەین و لەش.

لە پرسی زەین-لەشدا، دوو فێرگە و قوتابخانەی فیکریی جیاواز وە جواب ھاتوون: دوالیزم و مۆنیزم.  ھەڵبەت بڕێ روانگەی وەھاش دەرکەوتوون کە بەڕێکوپێکی لە ناو ھیچ یەک لەم دوو  پۆلەدا ناگونجێن.

* دوالیزم لە سەدەی حەڤدەھەمەوە بە یارمەتیی ڕێنێ دێکارت ڕێی خۆی بۆ ناو فەلسەفەی ڕۆژاوا دۆزییەوە. دوالیستە جەوھەرییەکان، وەک دێکارت، دەیانوت زەین خۆی جەوھەرێکی سەربەخۆیە، لەو لاشەوە، دوالیستە عەرەزییەکان باوەڕیان وا بوو کە زەین جەوھەرێکی جیاواز نییە، بەڵکوو کۆمەڵێ لە عەرەزگەلی تایبەت و سەربەخۆیە کە مێشک ھۆی وەدیارکەوتن و ئاشکرابوونیانە، بەڵام [زەین] بەرفرەتر لە مێشکە و ناکرێ بۆ مێشک داببەزێنرێ و چکۆلە بکرێتەوە.

* لە بەرامبەر دوالیزمەوە، مۆنیزم وامان پێ فێر دەکا کە زەین و لەش لە ڕووی ئۆنتۆلۆجییەوە ناکرێ لێکتر جیا بکرێنەوە. لە فەلسەفەی ڕۆژاواییدا یەکەم کەسێ کە لەسەر ئەم ڕوانگەیەی کردەوە فەیلەسووفی سەدەی پێنجەمی پێش زایین پارمێنیدیس بوو، دواتریش ڕاسیۆناڵیستی سەدەی حەڤدەھەم بارۆخ سپینۆزا پشتیوانیی لێ کرد. فیزیکاڵیستەکان باوەڕیان ئەوەیە تەنیا شتانێک کە ھەن ئەوانەن کە تیۆریی فیزیکی ھەبوونیان دەستەبەر بکا و، چییەتیی پرۆسە زەینییەکانیش، بەرەبەرە کە تیۆرییە فیزیکییەکە دەگۆڕدرێ و پەرە دەستێنێ، بە پێی ئەمانە ڕوون دەبێتەوە. فیزیکاڵیستەکان لە بابەت داشکاندن و دابەزاندنی تایبەتییە زەینییەکان بە تایبەتییە فیزیکییەکان ھەڵوێستی جۆراوجۆر دەنوێنن (زۆربەیان خۆیان لەگەڵ شێوازگەلێ لە دوالیزمی عەرەزیدا ڕێک خستووە) و دۆخی ئۆنتۆلۆجیکیی تایبەتییە زەینییەکان ھەروا لێڵ و ناڕوون ماوەتەوە. ئیدیالیستەکانیش دەڵین ھەموو ئەوەی کە ھەیە زەینە و بەس. دنیای دەرەوەش یان زەینییە یان وەھمێکە زەین خولقاندوویەتی. مۆنیستە بێلایەنەکان، وەک ئێرنست ماخ و ویلیام جەیمز، دەڵێن لە بابەت ڕووداوەکانی جیھانەوە دوو ڕێگەمان لە پێشە: یان دەتوانین زەینی (دەروونناسانە) ڕەچاویان بکەین یان فیزیکی، ئەمەش گرێدراوی ئەو تانوپۆیەیە کە تێی دەکەون. مۆنیستەکانی دیکەش، وەک سپینۆزا شوێن ئەو بۆچوونە کەوتوون کە پێی وایە چەشنێک جەوھەری بێلایەنی تر ھەیە کە ھەم ماددە و ھەمیش زەین عەرەزەکانی ئەم جەوھەرە نەناسراوەن. زۆربەی فێرگەکانی مۆنیزم لە سەدەکانی ٢٠ەم و ٢١ەمدا گێڕانەوەگەلێک لە فیزیکاڵیزمن.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرھەستکاری
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ھۆشیاری
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:تیۆرییە فەلسەفییەکان
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:ئاوەزان
پۆل:ھزر
پۆل:گومان
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:خۆ
پۆل:تێگەیشتەکان
ترێ ڕەشە

چەپ|وێنۆک|200px|وێنەیەکی ترێ ڕەشە
**ترێ ڕەشە** جۆرێکە لە میوەی ترێ. ئەو ترێیە بۆ مەبەستی جۆراوجۆر بەکاردەھێنرێت و چەندین سوودی ھەیە. ترێ ڕەشە لە ھەندێک وڵات و ھەرێم وەکوو ئیتالیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئێران و کوردستان بەرھەم دەھێنرێت.

## سوودەکان
ترێ ڕەشە چەندین سوودی ھەیە بۆ تەندروستی مرۆڤ، لە نێویاندا چالاککردنی سووری خوێن و ھاندانی سووڕانی لە خوێنبەرەکاندا. سوودەکانی دیکەی ترێ ڕەشە بریتین لە:

# ھاریکارە لە خواردنی ترێ ڕەشە یان شەربەتەکەی لە رێکخستنی ڕێژەی شەکر لە خوێندا، لەگەڵ باشترکردنی ھەستیاری دەردانی ئەنسۆلین لە لەشدا بەھۆی بوونی شەکری سووک کە ٤٣ بۆ ٥٣ تێناپەرێنێت.
# مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێن بەرەکان بەشێوەیەکی کاریگەر بەھۆی بوونی ماددەی کیمیاییی ڕووەکی و پاراستنی ماسوولکەی دڵ لە تێکچوون.
# ھاندەری ڕێکخستنی ئەرکەکانی مێشک و ژیرییە و توانای لەش بۆ تێگەیشتن باشتر دەکات، مەترسی زەھایمەر و پیربوون ناھێڵێت بەتایبەت لە بەساڵاچوواندا.
# لەش دەپارێزێت لە شێرپەنجەی قۆڵۆن و منداڵدان و پرۆستات.
# ھاندەری نەرمبوونی ڕیخۆڵە و دەرکردنی ژەھرە لە لەش بەھۆی بوونی ڕیشاڵی خۆراکی.
# پاکەرەوەیەکی باشی پێست و پاراستنە لە پیربوون و بەساڵاچوون.
# ھاندەری چالاککردنی سووری خوێنە کە پەیوەندیدارە بە جەڵتەوە.
# لەش دەپارێزێت لە ھەوکردنی جیاواز و بوونی ماددەی دژە ھەوکردن و ئۆکسان.
# چارەسەری ئەنیمیا دەکات بەھۆی بوونی ڕێژەیەکی زۆری ئاسنەوە.
# ھاندەری دابەزاندنی فشاری بەرزی خوێنە و خوێنبەرەکان فراوان دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ترێ
پۆل:میوەکان
حەمامی کۆن

وێنۆک|270px|سەرەوەی حەمامی کۆنی سەردەشت
**حەمامی کۆن** یان **حەمامی بێستوون** حەمامێکی مێژوویی لە سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە نزیکی پارکی شار لە ناوەندی ئەو شارەدا ھەڵکەوتووە. عەزیزخان موکری لە سەردەمی قاجاڕەکاندا فەرمانی سازکردنی ئەو حەمامەی دەرکرد. حەمامی کۆن لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٨٨، وەکوو یەکێک لە ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران بە ژمارەی تۆمارکردنی ٢٠٦٠ ناسێندرا. ئەو حەمامە وەک شوێنێکی گەشتیاریی سەردەشت دادەنرێت و بڕیار وایە بکرێتە مۆزەخانەی مرۆڤناسی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەردەشت
زمانی ماپوچە

**زمانی ماپوچە** یەکێک لە زمانە فەرمییەکانی وڵاتەکانی چیلیش.

پۆل:زمانەکانی چیلی
پۆل:زمانەکانی ئارجەنتین
ئەزموون (فیلم)

**ئەزموون** () فیلمێکی کوردییە لە دەرھێنانی شەوکەت ئەمین کۆرکی و بەرھەمھێنانی مەمەد ئاکتاش. ھەر یەکە لە ئاڤان جەمال، ڤانیا سالار، حوسێن حەسەن، شوان عەتووف، محمد وریا، ھوشیار زێڕۆ نێروەیی و کۆمەڵێک ئەکتەری کورد لە باشوور، باکوور و ڕۆژھەڵاتی کوردستان ڕۆڵی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە لە سەرەتادا لە کۆمەڵێک فێستیڤاڵی سینەمایی ناوخۆ و جیھانیدا نمایش کرا. دواتر لە جێژنی ڕەمەزانی ٢٠٢٢دا لە سینەماکانی باشووری کوردستان نمایش کرا.

ئەزموون، فیلمی کرانەوە (دەستپێک)ی ھەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دھۆک بوو. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، عێراق فیلمی ئەزموونی هەڵبژارد بۆ ئەوەی وەک نوێنەری خۆی لە ئۆسکاری ٢٠٢٣ لە پۆلینی باشترین فیلمی نێونەتەوەیی کێبڕکێ بکات.

## ئەکتەرەکان

## خەڵات و فێستیڤاڵەکان
فیلمەکە لە کۆمەڵێک فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی و ناوخۆیی بەشدار بووە و بووە بە براوەی بەشێک لە خەڵاتەکانیش.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئەزموون لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
حاڵەتی مونچاوزن

**حاڵەتی مونچاوزن** حاڵەتێکی دەروونی دەگمەن و دەستکردە کە کەسی تووشبوو وا نیشان دەدات نەخۆش بێت، زیانی بەرکەوتبێت، یان تووشی کارەساتێکی دڵتەزێن بووبێت یاخوود خۆی یان کەسێکی تر تووشی ئەو زیانانە بکات بۆ ڕاکێشانی سەرەنج و ھەستی سۆزی ئەوانی تر، یان بۆ باشترکردنی خۆیان و ڕاکێشانی ستایشی کەسانی تر بۆخۆیان، ھەرچۆنێک بێت ئەگەرچی کەسی تووشبوو ئەم کارانە دەکات و ئاگاداری ئەوە بێت ئەم کارانە دەکات بەڵام دەکرێت لە ھۆکاری پشت ئەم کارانە نەزانێت و بێ ئاگا بێت لەوەی بۆچی ئەم کارانە دەکات نەخۆشییەکە لەدوای خانەدانێکی ئەڵمانییەوە، بارۆن مونچاوزن ناوی لێنرا، کە بەناوبانگ بوو بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی باوەرپێنەکراو.

بۆ نموونە کەسانی تووشبوو دەکرێت کەسێکی تر وەک نەخۆش نیشان بدەن و داوای چارەسەری پزیشکی بکەن، بە زۆری وەک ئەوەی باوانی مناڵەکە ئازاری مناڵەکە بدات، ئەم جۆرە خراپکارییە دەکرێت ژیانی مناڵەکە بخاتە مەترسییەوە یان تووشی جۆرە چارەسەرێکی بکات کە پێویست نییە لەوانەیە ئەو کەسانە تووشی بن کە گرنگی پێدەری مناڵن، دایکی مناڵی بچووک یان باوک یان کەسێکی تری گرنگی پێدەری مناڵیش دەکرێت تووشی بێت. و لەبەر ئەوەی کەسی تووشبوو بەشێوەیەکی پرۆفیشنال ڕۆلەکە دەگێڕێت زەحمەتە بزانرێت کە کەسی تووشبوو حاڵەتەکەی ھەیە یان بەڕاستی نەخۆشە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حاڵەتە سایکۆپاسۆلۆژییەکان
سەرۆک کۆماری فەڕەنسا

**سەرۆک کۆماری فەرەنسا** (),سەرۆکی دەوڵەتی فەرەنسا، پلەبەرزترین جێبەجێکاری فەڕەنسا لە کۆماری پێنجەمی فەرەنسا و ھەروەھا فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی فەڕەنسایە. چونکە سەرۆکایەتی باڵاترین دەسەڵاتی ئەو وڵاتەیە، باڵاترین فەرمانگەی فەرەنسای بەدەستەوەیە. دەسەڵات، کار و ئەرکەکانی فەرمانگەکانی سەرۆکایەتی پێشوو، جگە لە پەیوەندیان لەگەڵ سەرۆک وەزیران و حکوومەتی فەرەنسا، بەتێپەڕبوونی کات لەگەڵ بەڵگەنامە دەستوورییە جۆراوجۆرەکان لەدوای کۆماری دووەمەوە جیاوازیان ھەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی فەڕەنسا
پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٤٨ لە فەڕەنسا
ئیزرائیل

**ئیزرائیل** یان **مەلەکولمەوت** فریشتەی گیانکێشانە لە ئایینی جوولەکەدا، بەڵام لە ئیسلامدا  لە ھیچ یەک لە قورئان و فەرموودەدا بە ناوی ئیزرائیل باسنەکراوە، بەڵکوو بە مەلەکولمەوت ناوی ھێندراوە؛ بەڵام لە ھەندێک لە کتێبەکانی تەفسیر زانایان بە ئیزرائیل ناویان بردووە، و ناونانی بە ئیزرائیل بەشێکە لە ئیسرائیلیات. کاری گیانکێشانی ھەموو بوونەوەرانە، ئەم ناوە بووە بە بەشێک لە کلتور و ئەدەبیاتی ئیسلامی ھەرچەندە لە قورئاندا نەھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریشتەکان لە ئیسلامدا
عوسمان کاڤالا

**عوسمان کاڤالا** (لە دایکبووی ٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧) بازرگان، چالاکوان و چاکەخوازی تورکە، ئەو لەوەتەی دەیەی ١٩٩٠وە پشتگیری کۆمەڵێک ڕێکخراوی مەدەنی کردووە. ئەو دامەزرێنەر و سەرۆکی بۆردی کەلتووری ئەنادۆلە، کە دامەزراوەیەکی قازانج نەویستە دەربارەی هونەر و کەلتوور تێدەکۆشێت. بەهۆی چالاکییەکانیەوە ئەوا لە عوسمان لە ساڵی ٢٠١٧ دەستگیرکرا، دواتر لە نیسانی ٢٠٢٢ بڕیاری زیندانیکردنی هەتاهەتایەی بۆ دەرچوو بە تۆمەتی بەشداربوونی لە کودەتا شکستخواردووەکەی ٢٠١٦ و ناڕەزاییەکانی پارکی گەزی لە ٢٠١٣.

لە دوای دەستگیرکردنی ئەوا پشتیوانی نێودەوڵەتیی بۆ کەیسەکەی عوسمان درووست بوو، دادگای مافی مرۆڤی ئەورووپا و نوێنەرانی ١٠ وڵاتی ڕۆژاوایی داوای ئازادکردنی ناوبراویان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:بازرگانانی پاریس
جیاکاری لە دژی کەسانی سێکسنەخوازی

**جیاکاری لە دژی کەسانی سێکسنەخوازی** ھەروەها بە **ئەسیفۆبیا** ناسراوە. یان **ئەفۆبیا** کۆمەڵێک هەڵسوکەوت و ڕەفتار و ھەستی نەرێنی لەخۆ دەگرێت بەرامبەر بە کەسێکی سێکسنەخواز یان ئەو کەسانەی کە بەشێکن لە سێکسنەخوازی خۆڵەمێشی.
[وێنۆک|ئاڵای شانازی [سێکسنەخوازی]]

## پۆلێنكردن
ئەو رەفتار و ھەڵوێستانەی کە بە جیاکاری دادەنرێت ئەو بیرۆکەیە لەخۆ دەگرێ کە کەسانی سێکسنەخواز نەخۆشیەکی دەروونییە، کە سێکسنەخواز قۆناغێکە یان هەڵبژاردنێکە، و کەسانی سێکسنەخواز ناتوانن هەست بە خۆشەویستی بکەن، و ئەوانە وا لە کەسانی سێکسنەخواز دەکەن کە هەست بەبێ مرۆڤایەتی بکەن.

لە دوو توێژینەوەدا دەرکەووتووە کەسانی سێکسنەخواز لە جیاڕەگەزخواز و ھاوڕەگەزخواز و دووڕەگەزخواز  زیاتر نا مرۆڤترن زۆر جار بە هۆی سێکسنەخواز بە ئاژەڵ یان ڕۆبۆت بەراورد دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
پۆل:توندوتیژیەکانی پەیوەندیدار بە جێندەر
پۆل:توندوتیژی دژی پیاوان
پۆل:توندوتیژی دژی ژنان
پۆل:سێکسنەخوازی
پۆل:جیاکاری لە دژی خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە
ئیدیالیزم

**ئیدیالیزم** یا **ئیدیاباوەڕی** زاراوەیەکە بۆ دەسنیشانکردنی ئەو ڕوانگە میتافیزیکییانە کە دەڵێن ناکرێ واقیع لە تێگەیشتن و پێزانینی مرۆڤ جیا بێتەوە؛ دەڵێن واقیع بەرھەمی زەینە و زۆر لە نزیکەوە گرێ دراوە بە ئیدیاکانەوە. ڕوانگە ئیدیالیستییەکان دوو دەستەن: ۱) ئیدیالیزمی سووژەیی، کە وامان فێر دەکا شتێکی ماددی تەنیا تا ئەو ڕادەیە ھەیە کە مرۆڤێک (سووژەیەک) پێی بزانێ و بەدیی بکا؛ وە ۲) ئیدیالیزمی ئۆبژەیی، کە وامان فێر دەکا پێش وشیاریی مرۆڤ، وشیارییەکی عەینی و سەربەخۆ ھەیە و، ھەبوونی شتە ماددییەکان نەبەسراوە بە پێزانین و بەدیکردنی مرۆڤەوە.

ئیدیالیزم، لە شێوەیەکدا کە دەچێتەوە سەر مەعریفەتناسی، ئیمکانی مەعریفەت ڕەت دەکاتەوە. واتە دەڵێ ئینسان لە بابەت ھەبوون یا نەبوونی لە زەین ئازاد و سەربەخۆیانەی شتەکان بێمەعریفەتە و بێمەعریفەتیش دەمێنێ. لە شێوەیەکی ترا کە دەچێتەوە سەر ئۆنتۆلۆجی، ئیدیالیزم جەخت لەوە دەکاتەوە کە ھەبوونی ھەموو شت ھەڵواسراوە بە زەینەوە و، کەوایە، ڕوانگە دوالیستی و فیزیکاڵیستییەکان ڕەت دەبنەوە. پێچەوانەی ماتریالیزم، ئیدیالیزم پێداگرە لەسەر ئەوە کە وشیاری ئاخێزگە و پێشمەرجی ھەموو دیاردەکانە.

## ئەمانەش ببینە

* ئیدیالیزمی سووژەیی
* ئیدیالیزمی ئۆبژەیی
* ئیدیالیزمی بەرزەجێیانە
* ئیدیالیزمی ڕەھا

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی ھیندی
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا
ویلدانون موخەلەدوون

**ویلدانون موخەلەدوون** یان **غیلمانون موخەلەدوون** لەئیسلامدا کۆمەڵێک دروستکراون لەبەھەشتدا بۆ خزمەتی کەسانی ناو بەھەشت، بەواتای ئەو کوڕانە دێن کەوا گەورەبوون بەڵام سەریان سپی نەبووە، لەچەند شوێنێک لە قورئاندا باسکراون وەک .

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە قورئانییەکان
پۆل:بەھەشت
پۆل:بەھەشت لە ئیسلامدا
پۆل:ژیانی دوای مردن
پارک سونگ وۆنگ

**پارک سونگ وۆنگ** (؛ لەدایکبووی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٣) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە. دوای ئەوەی یەکەمجار لە فیلمی ژمارە ٣ی ساڵی ١٩٩٧ ڕۆڵی گێڕا، پارک لە چەندین فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا بەتایبەتی وەک چەتەی *جیھانی نوێ* (٢٠١٣) و وەک بکوژی زنجیرەی *ڕێکەوتنکەکە* (٢٠١٥) ڕۆڵی بینیوە.

## ژیانی تایبەتی
پارک لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ھاوسەرگیری لەگەڵ خانمەکتەری شین ئیون جۆنگ کرد. لە کاتی وێنەگرتنی *ئەفسانە* (٢٠٠٧) چاویان بەیەک کەوت، ئەو کارەکتەرانەی کە ڕۆڵیان دەگێڕا خۆشەویست بوون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خەڵکی باکووری پارێزگای چونگچیۆنگ
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پارکی یادگاریی ئالتا مێسا

alt=پارکی یادگاریی ئالتا مێسا|وێنۆک|پارکی یادگاریی ئالتا مێسا
**پارکی یادگاریی ئالتا مێسا** () شوێنێکی نائایینی ناشتنە کە دەکەوێتە پالۆ ئالتۆ، سانتا کلارا، کالیفۆرنیا، کالیفۆرنیا. گۆڕستانەکە لە ١٩٠٤ لەسەر ڕووبەری ٧٢ دۆنم دامەزراوە.

## گۆڕە ناسراوەکان
* ئارتەر بریجمان کلارک، تەلارساز، پڕۆفیسۆر، یەکەم سەرۆکی شارەوانی مایفیلد
* بریج کلارک، تەلارساز
* بێرسا ڕایت، دامەزرێنەری نەخۆشخانەی منداڵان ئۆکلاند
* تۆماس ئەی بەیلی، مێژوونووسی ئەمریکی
* تێنیسی ئێرنی فۆرد، مۆسیقاژەن
* چارلس گیلمان نۆریس، ڕۆماننووس
* دەیڤد پاکارد، ھاو دامەزرێنەری ھیولێت پاکارد و جێگری وەزیری بەرگریی ئەمریکا
* ڕەی لیمان ویڵبۆر، پزیشک، سێیەمین سەرۆکی زانکۆی ستانفۆرد و ٣١یەمین سکرتێری ناوخۆی ئەمریکا
* ڕۆن «پیگپێن» مککەرنان، تەختەکلیلژەن، یاریزانی ھارمۆنیکا و گۆرانیبێژی پێشەنگ، ئەندامی دامەزرێنەری مردووی سوپاسگوزار
* ستیفن تیمۆشینکۆ، پرۆفیسۆری میکانیکی جێبەجێکاری زانکۆی ستانفۆرد
* ستیڤ جۆبز، ھاودامەزرێنەری کۆمپانیای ئەپڵ
* سیدنی دین تاونلی، پرۆفیسۆری ئەستێرەناسی زانکۆی ستانفۆرد
* شیرلی تێمپڵ، ئەکتەری فیلم و تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی، گۆرانیبێژ، سەماکەر
* فرانک باکۆن، ئەکتەر و شانۆنووس
* فرێدریک تێرمان، یاریزانی بەیسبۆلی ئەمریکی خولی سەرەکی
* کاتلین تۆمپسۆن نۆریس، ڕۆماننوسی ئەمریکی
* ھێرۆڵد ڕوێل
* ویلھێلمینا ھارپەر
* ویلیام شۆکلی، ترانزانستۆری پێشکەوتوو و خاوەن خەڵاتی نۆبڵی بۆ فیزیا
* ی.ئەی. تیتل، یاریزانی ڕەگبی

## سەرچاوەکان
موعەقیبات

**موعەقیبات** زراوەیەکە لە ئیسلامدا بۆ جۆرێک لە فریشتەکان بەکاردێت کە کاریان پاراستنی مرۆڤە، لە قورئاندا .

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە قورئانییەکان
پۆل:فریشتەکان لە ئیسلامدا
کۆشکی ئەلیزێ

190px|وێنۆک|دەروازەی چوونەژوورەوەی کۆشکی ئێلیزێ
**کۆشکی ئێلیزێ** () نیشتەجێی فەرمی سەرۆک کۆماری فەڕەنسایە. لە ساڵی ١٧٢٢ تەواو بوو، بۆ ئەفسەری سوپا لویس ھێنری دوو لا تۆر د ئۆڤەرگنی دروست کرا، کە لە ساڵی ١٧١٩دا بە پارێزگاری ئیل-دوو-فرانسی دانرابوو.
دەکەوێتە سەر ڕوێ دوو فاوبۆرگ سەین-ئۆونرێ لە نزیک شانزێلیزێ لە ناوچەی ھەشتەمی پاریس، ناوی ئەلیزێ لە کێڵگەی ئیلیزیاوە، شوێنی مردووە پیرۆزەکان لە میتۆلۆژیای یۆنان دێت. میوانە بیانییە گرنگەکان لە نزیکی ھوتێل دی مارگنی میوانداری دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەتی فەرەنسا
قورئانخوێن

**قورئانخوێن** () ئەو کەسەیە ڕاھێنان لەسەر خوێندنەوە و لەبەرکردنی قورئان دەکات و بەسەر خەڵکیدا و، بە تەجوید دەیخوێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:خوێندنەوەی قورئان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
ماپوچە

وێنۆک

**ماپوچە** (Mapuche) گرووپێکی سوورپێستەکانن دانیشتووی ناوچەیەک بوون کە لە مۆدێرنی ئەمڕۆدا بە باشووری ناوەڕاستی چیلی و زۆربەی بەشی باشووری ئەرژەنتین و چەند بەشێکی ئەمڕۆی پەتەگۆنیا ناسراوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆمەڵگای چیلی
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی چیلی
دوستاندەرە

**دوستاندەرە** (، ) گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تەغامین، ناوچەی کوڕانی، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.

## ناو

## مێژوو

## جوگرافیا

**دوستاندەرە** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی کورکورە. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی قورتدەرە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی ئاغیازی. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی ئەی قەڵاسی.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٢٠١)کەس و (٥٤)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە لە نەتەوەی ئازەرییەکان پێکھاتووە.

## ئایین و زمان
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

* بە ئازەری دەدوێن. 

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی بیجاڕ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی بیجاڕ
بیجاڕ
بیجاڕ
پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کاردانۆ (پلاتفۆرمی زنجیرەبلۆک)

210px|وێنۆک|

**کاردانۆ** پلاتفۆرمی زنجیرەبلۆکێکی گشتیی سەرچاوەی کراو و بێ ناوەندە، لەگەڵ کۆدەنگی بەدەستھاتوو بە بەکارھێنانی سەلماندنی پشک، دەتوانێت مامەڵەکانی ھاوتا بۆ ھاوتا بە دراوی ڕەمزییەکەی ADA، ئاسان بکات.
کاردانۆ لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن ھاو دامەزرێنەری ئێتێریوم، چارلز ھۆسکینسۆن دامەزراوە. گەشەپێدانی پڕۆژەکە لەلایەن دامەزراوەی کاردانۆ لە شاری زوگی سویسرا چاودێری و سەرپەرشتی دەکرێت.کاردانۆ گەورەترین دراوی ڕەمزی بەکارھێنەری زنجیرەبلۆکی سەلماندنی پشکە، کە وەک جێگرەوەیەکی سەوزتر بۆ پرۆتۆکۆلەکانی سەلماندنی کار سەیر دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دراوی دیجیتاڵ
پۆل:دراوی ڕەمزی
پۆل:زنجیرەبلۆکەکان
ئەو ھاوارەی نەبیسترا

**ئەو ھاوارەی نەبیسترا** () ڕۆمانێکی بایۆگرافیی کوردییە، لە نووسینی ئارام محەممەد؛ ساڵی ٢٠٢٢ لەلایەن وەشانی نووسیارەوە بڵاو کراوەتەوە.

## ناوەرۆک
ئەم ڕۆمانە لە ڕێگەی گێڕانەوەیەکی مێژووییەوە ئاوەڕوویەکی لە ژیان، کەسایەتی و بنەماڵەی دڵدار داوەتەوە؛ ھەڵبەت نەک وەک دڵداری شاعیری  ئەی ڕەقیب کە بۆ ھەموو کورد ناسراوە، بەڵکوو کەسایەتییەکی جیاواز و تایبەتمەندییەکانی دیکەی خراونەتە بەرباس کە ھەمان لایەنە سیاسی، کۆمەڵایەتی و فەرھەنگییەکەیەتی. بۆ نووسینی ڕۆمانەکە ھاوتەریب لەگەڵ واقیع، کەڵک لە فەنتازیایش وەرگیراوە. دڵدار قارەمانی سەرەکیی ڕۆمانەکە نییە، بەڵکوو تیشک خراوەتە سەر ئەندامانی بنەماڵەکەیشی، ھەروەھا دۆست و ناسیاوەکانی و ئەو کەسایەتییانەی لە سەردەمی ئەودا ژیاون، دەورێکی بەرچاویان ھەیە لە ڕەوتی چیرۆکەکەدا.

## کەسایەتییەکان
* یوونس
* زەینەب
* مەلا ڕەئووف
* زەھوە
* ئاسەف
* سەعدی

## کورتە

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان
چەوساندنەوەی کورد

**چەوساندنەوەی کورد** چەوساندنەوەی نەژادی و سیاسییە کە لەلایەن حکوومەتەکانی ئێران و سووریا و تورکیا و عێراقەوە کورد دەچەوسێنێتەوە.

## سەدەی ٢٠
چەوساندنەوەی کورد لەدوای جەنگی جیھانی یەکەمەوە بوو، سەرۆکی کۆماری تورکیا کە تازە ڕاگەیەنرا مستەفا کەمال ئەتاتورک لە پەیمانی سێڤر پەشیمان بوونەوە کە پێشنیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی کرد لە خاکی کورد لە ئەنجامدا شەڕ و پێکدادان لە نێوان سوپای تورک و کورددا بەردەوام بوو ئەم ململانێیە تاکوو ئێستاش بەردەوامە.

دوای کۆمەڵکوژیی دەرسیم، ١٣ ھەزار و ١٦٠ ھاووڵاتی لەلایەن سوپای تورکەوە شەھید کران و ١١ ھەزار و ٨١٨ ھاووڵاتیش ئاوارە بوون و پارێزگاکەیان چۆڵکرد.

## سەدەی ٢١
کۆمەڵکوژییەکەی ساڵی ٢٠٢١ی قۆنیە کوشتنی خێزانێکی کورد بوو لە تورکیا لە ئەنجامدا ٤ ژن و ٣ پیاو بوونە قوربانی. بەپێی چاوپێکەوتنێک کە ئەندامانی خێزانەکە لەگەڵ ڕۆژنامەی دوڤاریان ئاماژەیان بەوە داوە، کە ھێرشبەرەکان نزیکن لە پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیست (مەھەپە) کە نەیان ویستووە ڕێگە بە کورد بدەن لەو گەڕەکەدا بژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەوساندنەوەی کوردان
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
پۆل:دژەکوردبوون
خولی پیشەگەری سعوودی

**خولی پیشەگەری سعوودی** یان **خولی ڕۆشنی سعوودی** (عەرەبی: دوری المحترفین السعودي ، دوري روشن) کە ھەروەھا ناسراوە بە SPLبەرزترین ئاستی تۆپی پێیە لە سیستەمی خولی سعودیەی عەرەبی ، لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٩ ناسراو بوو بە خوولی عەبدولەتیف جەمیل یاخود دەوری جەمیل چونکە سپۆنسەر دەکرا لەلایەن عەبدولەتیف جەمیل. **ئێستا یانەی [[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]] پاڵەوانه کاتێ توانی نازناوەکە بۆ جارێ ١٠یەم لە مێژوویدا بباتەوە.**

یەکەم وەرزی پاڵەوانێتییەکە وەرزی ١٩٧٦ - ١٩٧٧ بوو، ئەلهیلال سەرکەوتووترین یانەی خوولەکەیە کە خاوەنی ١٩ نازناوە لە مێژووی خوولەکەدا لە دوای ئەو یانەی ئەلئیتیحاد دێت بە ١٠ نازناو

## مێژووی دروستبوونی خول
ھەتا کۆتایییەکانی ١٩٥٠، تۆپی پێ لە سعودیە ڕێک دەخرا بە شێوازی ھەرێمی، لەگەڵ ئەوەی تەنیا پاڵەوانێتی نەتەوەیی بریتی بوو لە جامی شا. لە ساڵی ١٩٥٧، یەکەم خولی نەتەوەیی دروست کرا لە ئاستی ھەرێمەکەدا بە پاڵەوانێتی ھەرێمەکانی ناوەڕاست، ڕۆژئاوا، ڕۆژھەڵات و باکوور. یانەکان ڕکابەریان دەکرد لە خولە ھەرێمییەکاندا تا بگەن بە جامی شا، کە ئەمە دوا قۆناغی پاڵەوانێتییەکە بوو. براوەی جامی شا دەبوو بە براوەی خوولەکە.

لە ساڵی ١٩٨١، بڕیار درا کە ژمارەی یانەکان زیاد بکرێت و ھەروەھا خولی پلە دوو دابنرێت. ڕکابەری خولەکە بۆ وەرزی ١٩٨١–٨٢، ناسراو بوو بە خولی ڕیزبەندی، ١٨ یانەی لە خۆ دەگرت کە ھەشت یانەی سەرەوە سەرکەوتن بۆ خولی پلە یەک و دە یانەی کۆتا بۆ خولی پلە دوو. ژمارەی یانەکانی خولی پلە-یەک دواتر زیاد کرا بۆ ١٢ یانە لە وەرزی ١٩٨٤–٨٥.

لە ١٩٩٠، بڕیار درا کە پاڵەوانێتییە ناوخۆیەکان نوێ بکرێتەوە و پیشەگەری تۆپی پێ زیاد بکرێت. پاڵەوانێتی خولێکی نوێ دروست کرا بە ناوی " The Custodian of The Two Holy Mosques League Cup" کە پاڵەوانێتییەکی دوو-قۆناغ بوو. لە قۆناغی یەکەمی پاڵەوانێتی خولەکە بە ئاسایی دوو یاری بەرامبەر ھەر یانەیەک دەکرا لەگەڵ سەرکەوتنی ٤ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی بۆ قۆناغی دەرکردنی کۆتایی، پێی دەوترا چوارگۆشەی زێڕین. یانەکان دەیانتوانی گرێبەستی یاریزان بکەن بە شێوەیەکی پیشەگەر کاتێک دەگەیشتن بە ئاستی پێش کۆتایی ، خوولەکە کە بوو بە پیشەگەر لە ساڵی٢٠٠٧.

لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، چوار یانەی سعودیە ساڵانە سەردەکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی ئاسیا. ئەمەش لەناویاندا سێ یانەی سەرەوەی خولەکە، لەگەڵ براوەی جامی شا. ئەگەر براوەی جامی شا ھەروەھا یەکێک بوو لە سێ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی ئەوکات چوارەم یانەی خولەکە سەردەکەوێت و بەڵام ئەگەر براوەی جامی شا لە دەرەوەی چوار یانەی یەکەمی ڕیزبەندی بوو ئەوکات چوارەم سەرناکەوێت و تەنیا تا سێیەم یانە سەردەکەوێت.

ھەرچەندە وڵاتی سعودیە وڵاتێکی کەمێک داخراوە و ھەروەھا پەیڕەوی ئایینی ئیسلامە بەڵام لە ئێستادا تەنانەت گرەوکردن دادەنرێت لەسەر یارییەکانی خولە ناوخۆیی و جامەکان لەو وڵاتەدا.

خەڵاتی براوە
* یەکەم: ٣٬٨٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی
* دووەم: ٢٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی
* سێیەم: ١٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی

## پاڵەوانان

## ئاستی یانەکان
### سەرکەوتووترین یانەکان

### زۆرترین نازناو لەڕووی شار

## گۆڵکاران
### زۆۆرترین گۆڵ
**بەتۆخی** مانای وایە یاریزانەکە ھێشتا چالاکە لە خولەکەدا.

### گۆڵکاران بەپێی وەرز

## سەرچاوەکان
جۆ بۆ ئاھ

**جۆ بۆ ئاھ** (؛ لەدایکبووی ٢٢ی ئابی ١٩٩١) ئەکتەر و مۆدێل و خانەخوێی کۆریای باشوورە. بە ڕۆڵەکانی لەم زنجیرانە ناسرا وەک: *خوات لەگەڵ بۆ ماڵاوایی* (٢٠١٨)، *پاڵەوانە نامۆکەم* (٢٠١٨)، *دارستان* (٢٠٢٠)، *چیرۆکی نۆ کلکەکە* (٢٠٢٠) و *داواکاریی گشتیی سەربازیی دۆبەرمان* (٢٠٢٢).

## ژیانی سەرەتای
جۆ بۆ ئاھ لە ٢٢ی ئابی ١٩٩١ لە دایجیۆن لە کۆریای باشوور لە دایکبووە. جۆ دەرچووی بەشی ھونەرەکانی نمایشە لە زانکۆی سونگکیونکوان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Official website  at KeyEast 
* 
* 
* 

پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سونگکیونکوان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:نایابی لە ڕۆلگێران، خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی ئەستێرەیی ئاپان
پۆل:خەڵاتی نایاب بۆ براوەکان لە خەڵاتی ئێس بی ئێس ئینتەرتەینمێنت
پۆل:خانمەکتەرانی سێئول
پۆل:خانمەکتەرانی زنجیرەکانی سەر وێب
ڕێبازی ڕەحمانی

**ڕەحمانی** تەریقەت و ڕێبازێکی موسڵمانانی سوننەیە. ڕەحمانییەکان سەیدی محەممەد بووقوبرین (١٧٢٠ز – ١٧٩٣) دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەریقەتەکان
کوشتنی موعەمەر قەزافی

موعەمەر قەزافی سەرۆکی لەکارلادراوی لیبیا لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ لە دوای جەنگی سیرتەوە دەستگیرکرا و کوژرا. قەزافی لەڕۆژئاوای سیرت دۆزرایەوە دوای ئەوەی کاروانەکانی لەلایەن فڕۆکەکانی ناتۆوە ھێرشی کرایە سەر. پاشان لەلایەن ھێزەکانی ئەنجومەنی نیشتیمانی ئینتیقالی بەدیل گیرا و پاش ماوەیەکی کەم کوژرا.

ھێزەکانی ئەنجومەنی نیشتیمانی ئینتیقالی لە سەرەتادا بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە قەزافی بەھۆی برینەکانیەوە گیانی لەدەستداوە کاتێک هێزە دڵسۆزەکانی ھەوڵیان داوە ئازادی بکەن.

## ڕووداوەکان
دوای کەوتنی تەرابلوس لەلایەن ئەنجومەنی ئینتیقالی نیشتمانی لە ئابی ۲۰۱۱، قەزافی و خێزانەکەی لە پایتەختی لیبیا هەڵھاتن. دەنگۆیەکی زۆر هەبوو کە ھەڵھاتووە بۆ بەرەو باشووری وڵات، بەڵام قەزافی بە کاروانێکی بچووکەوە هەڵاتبوو بو شاری سیرت دوای ئەوەی تەرابلوس کونترۆڵکرا لەلایەن یاخیبووەکان. کوڕەکەی کە ناوی موعتەسەم قەزافی بوو، لە کاروانی دوومدا ھەڵھات.

لە ۱۹ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۱ سەرۆک وەزیرانی لیبیا مەحمود جبریل، وتی کە پێدەچێت سەرۆکی پێشوو لە بیابانی باشوور بێت، حکوومەتەکەی لە ناو ھۆزەکانی لایەنگری قەزافی لە  ناوچەکە دامەزراندووە. و تا ئەو کاتە  یاخیبووەکان شارۆچکەی بەنی وەلیدیان کۆنتروڵکردبوو.و نزیک بوونەوە لە کۆنترۆڵکردنی شارۆچکەی قەزافی. ناوچەی خێڵەکی سیرت، لە ڕۆژهەڵاتی تەرابلوس.بەپێی زۆربەی گێڕانەوەکان قەزافی لەگەڵ چەکدارە دڵسۆزەکانی له چەند باڵەخانەیەک له سیرت بۆ ماوەی چەند مانگێک و دواتر یاخیبووەکان شارەکەیان کۆنتروڵکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردنەکان بەپێی کەس
پۆل:موعەمەر قەزافی
پۆل:سیاسەت لە ٢٠١١
کۆت سارانگ

**کۆت سارانگ** گوند و ئەنجوومەنێکی یەکگرتووی پاکستانە، ژێر بەشێکی بەڕێوەبەرایەتیی مەڵبەندی چاکوالە لە پارێزگای پەنجابی پاکستان.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
چەتە

**چەتە** (، ) گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تەغامین، ناوچەی کوڕانی، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران.

## ناو

## مێژوو

## جوگرافیا

**چەتە** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی قوزیجاقی سوفلا. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی قەمبەرجە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی ئەمیرەسەن. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی سوڵتانابادی چەتە.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٢٣٥)کەس و (٥٧)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە لە نەتەوەی ئازەرییەکان پێکھاتووە.

## ئایین و زمان
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

* بە ئازەری دەدوێن. 

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی بیجاڕ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی بیجاڕ
بیجاڕ
بیجاڕ
پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
چۆنێتی

لە فەلسەفەدا، **چۆنێتی** یەکێک لە وتەزاکانە؛ عەرەزێکە کە بۆ دابەشکردن و پێکگرتن و ھاوتاھێنانەوە ناشێ و، پێبڕانی نەبەسراوە بە پێبڕانی شتی دیکەوە. وەک سپێتی و ڕەشی و گەرمی و ساردی و خەفەت و شادی و زانین و شەرم و لەمانە. بۆ وێنە ناشێ بوترێ خەفەتەکەی من ھاوتا و ھاوسەنگی خەفەتی فڵانە کەسە، چونکە خەفەت شتێ نییە کە شیاوی پێکگرتن و وێکھاتنەوە بێ. ھەروەھا  ناکرێ بوترێ خەفەتێ کە لەم کارەساتە بە من گەیشت سێ ئەوەندەی خەفەتی کارەساتەکەی پارەکەم بوو، چونکە بۆ نموونە کە دەڵێن درێژیی پارچەھێڵی AB سێ ئەوەندەی درێژیی پارچەھێڵی CDیە، یانی CD سێ جار لە ABدا جێی دەبێتەوە و، ئاشکرایە کە خەفەت شیاوی جێکردنەوە نییە. ھەروەھا ناکرێ سپێتییەک لەگەڵ سپێتییەکی تردا بە ھاوسەنگ یا لاسەنگ (یەکسان یان کەمتر و زۆرتر) بزانرێ، بەڵکوو دەبێ بوترێ لێک دەچن یان ئەویان توندترە یان ئەمیان کزترە. ھەروەھا دەبێ سەرنج بدرێ کە ڕاستە گەرمی بە گەرمیپێو دەپێورێت، بەڵام، ئەمە نایخانە ناو پۆلی چەندێتییەکانەوە، لەبەر ئەوەی کە گەرمی لە زاتی خۆیدا ھێژای ھاوتاھێنانەوە نییە و ناتوانرێ ڕاستەوخۆ بپێورێت، ئەوەی دەپێورێت لە ڕاستیدا بەرزیی ستوونێکی جیوەیە کە گەرمی بۆتە ھۆی ھەڵچوونی؛ دیارە کە بەرزی -ش خۆی دەچێتە ناو پۆل یان کاتەگۆریی چەندێتییەوە و کاتێ دەوترێ گەرمای ئەم دیوە دوو ھێندەی گەرمای ئەو دیوەکەی ترە، مەبەس ئەوەیە کە بەرزیی ستوونی جیوەی گەرمیپێو لەم دیوە دوو ھێندەی بەرزیی ستوونی جیوەی ھەمان گەرمیپێوە لە دیوەکەی تردا. 

## چۆنێتییە سەرەکییەکان و چۆنێتییە لاوەکییەکان

بە لای ھزرڤانانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە، چۆنێتییە سەرەکییەکان گەرما و سەرما و وشکی و تەڕی بوون. چۆنێتییە لاوەکییەکانیش ئەوانە بوون کە لە چۆنێتییە سەرەکییەکان دروست دەبوون.

لە ڕوانگەی ھزرڤانانی نوێترەوە، چۆنێتییە سەرەکییەکان بریتین لە تایبەتمەندییە ئەندازەیی و میکانیکییەکان کە شتەکان پیان دەناسرێن، وەکوو ڕەقی و بەرفرەیی و شێوە و ژمارە و جووڵەیان. بەڵام، چۆنێتییە لاوەکییەکان بریتین لەو تایبەتمەندییانەی کەوا بەر ھەستی مرۆڤ دەکەون، وەکوو ڕەنگ و دەنگ و تام و  بۆن و گەرمی و ساردی. 

چۆنێتییە سەرەکییەکان جیابوونەوە لە ماددە ھەڵناگرن و بوونیان نەبەستراوە بە بوونی دەرکپێکەر یا ڕوانەرەوە. پێزانین و دەرکپێکردنیشیان ئۆبژەکتیڤ و دەرەکییە. لە کاتێکدا کە، چۆنێتییە لاوەکییەکان دەشێت لە شتە ماددییەکان جیا بکرێنەوە و بوونیان لە شتەکەدا جیاوازە لە بوونیان لە زەینی دەرکپێکەر یا ڕوانەردا. 

## سەرچاوەکان
ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠

**ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠** (بە فەڕەنسی: Jeux olympiques d'été de 1920؛ بە ھۆڵەندی: *Olympische Zomerspelen van 1920*؛ ئەڵمانی: *Olympische Sommerspiele 1920)*، بە فەرمی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ڤی ئای ئای **Games of the VII Olympiad** ; ھەرەوەھا بە ئۆڵۆمپیادی ١٩٢٠ و ئۆڵۆمپیادی ئەنتۆێرپ ناسراوە، پاڵەوانییەتییەکی نێودەوڵەتی وەرزشییە لە ساڵی ١٩٢٠ لە وڵاتی بەلجیکا لە شاری ئەنتۆێرپ ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠
پۆل:وەرزشی بەلجیکا لە ١٩٢٠
پۆل:بۆنە وەرزشییە جۆراوجۆرەکان لە ١٩٢٠
پۆل:بۆنە وەرزشییەکانی ئابی ١٩٢٠
پۆل:یارییە ئۆڵۆمپیکەکان لە بەلجیکا
پۆل:بۆنە وەرزشییەکانی ئەیلوولی ١٩٢٠
پۆل:پێشبرکێیە وەرزشییەکان لە ئەنتوێرپ
پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
مراویی سەرڕەشی نیوزیلاندی

وێنۆک|250px|نێرە مراوییەکی سەرڕەشی نیوزیلاندی
**مراویی سەرڕەشی نیوزیلاندی** کە ھەروەھا بە چوڕەمراویی ڕەش ناسراوە، جۆرێک مراویی مەلەوان لە ڕەگەزی *ئەیتیا*یە کە لە نیوزیلاند بوونی ھەیە. ھەروەھا لە ماوریدا بە ناوەکانی پاپانگۆ، ماتاپووری، تیتیپۆرانگی و ڕایپۆ دەناسرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
کێوی گردەسوور

**گردەسوور** کێوێکە لە زنجیرە چیاکانی زاگرۆس لە شارستانی سەردەشت، ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە شاری سەردەشت لە قەراغی ئەو کێوە ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەردەشت
پۆل:شارستانی سەردەشت
پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:کێوەکانی ئێران
پێکدادانەکانی شنگال (٢٠٢٢)

**پێکدادانەکانی ۲۰۲۲ی شنگال** پێکدادانێکی بەردەوامە کە لە ڕۆژی یەکشەممەوە دەستی پێکرد کە سوپای عێراق ئۆپەراسیۆنێکی بۆ پاککردنەوەی شنگال لە هێزەکانی یەبەشە دەستپێکرد.

## پێکدادان
دوای ئەوەی یەبەشە داوایەکی سوپای عێراق بۆ چۆڵکردنی خاڵێکی پشکنینی ناوچەکەیان ڕەتکردەوە و پێکدادانەکان بۆ ماوەی کاتژمێرێک بەردەوام بوون و دوو هاوڵاتیش برینداربوون.
## سەرچاوەکان

پۆل:شەرەکانی ٢٠٢٢
نەفام

**نەفام** بە کەسێک دەوترێ کە لە چاو قانووندا ھێشتا بە تەمەنی مەزنایەتی نەگەیشتووە. تەمەنی مەزنایەتی سنووری نێوان مناڵی و زەلامیییە و بە پێی شەرع و فیقھ و بەکارچوون دیاری دەکرێ، بەڵام زیاتر ۱۸یە.

بۆ وێنە، لە زۆربەی ویلایەتە یەکگرتووکاندا ھەر جۆرە مەیخواردنەوە لە تەمەنی ژێر ۲۱ ساڵدا پێچەوانەی قانوونە. 

لە ئۆسترالیا و ئیرلەند و شانشینی یەکگرتوودا تەمەنی مەیخواردنەوە ۱۸ ساڵە. 

لە ژاپۆن و تایوان و تایلەنددا ھەر کەس ژێر ۲۰ ساڵ بێ نەفام حیساب دەکرێ مەگەر ئەوەی کە قانوون ماڵ و سامانی خۆی پێ دابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مناڵی
ناحیەی ناوەندی قەزای شێخان

**ناحیەی شێخان**  (بە عەرەبی: *ناحیة شیخان*، بە ئینگلیزی: *Shekhan subdistrict*) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای شێخان لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی شێخانە. شارۆچکەی شێخان لە شاری مووسڵەوە (٤٥کم) دوورە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی شێخانە، ناوی شێخان زیاتر بۆ ئێزیدییەکان و میرنشینەکەیان و شێخەکانیان وەک شێخ ئادی و شێخ حەسەن و شێخ محەممەد ڕەشان و …ھتد دەگەڕێتەوە، مەزاری ھەموو ئەم شێخانەش کە بۆ ئێزیدییەکان گەلێک گرنگە دەکەونە دەورووبەری شارۆچکەی شێخان(ئیسفنێ).  

## مێژوو
* ساڵی ١٨٩١ لە ساڵنامەی مووسڵ کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەردەچوو، ھاتووە کە قەزای مووسڵ لە دوو ناحیە پێکھاتووە کە (عەشائر سەبعە و شێخان)ە. لە بنەچەدا قەزای شێخان یەکێک بوو لە ناحییەکانی سەر بە قەزای مووسڵ، بەڵام دوای پێکھێنانی دەوڵەتی عێراق، قەزای شێخانیش پێکھێنرا،  جگە لە ناحیەی ناوەندی شێخان ناحیەی ئەلقۆشیشی گرتە خۆی.

## جوگرافیا
ناحیەی ناوەندی قەزای شێخان ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە ناحیەی ئەترویش.
* لە باشوورەوە ناحیەی زێلکان.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی قەسرۆک.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی باعەدرێ و ناحیەی ئەلقۆش.

## دانیشتوان
* پێکھاتەی نەتەوەی ئەم ناحیەیە زۆرینەی کورد و کەمینەیەک عەرەب تێدا دەژین.

## کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٢٢) گوند.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی شێخان
* ناحیەی ئەترویش
* ناحیەی قەسرۆک
* ناحیەی زێلکان
* ناحیەی باعەدرێ

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
خولی نایابی کوردستان وەرزی ٢٠٢١-٢٠٢٢

خولی نایابی کوردستان وەرزی ٢٠٢١–٢٠٢٢ وەرزی ١٦ی خولی نایابی کوردستانە، کە بەرزترین پاڵەوانێتی تۆپی پێیە لە ئاستی باشووری کوردستان کە بەبەشداری ١٦ یانە بەڕێوە چوو بەڵام پاش چەن ھەفتەیەکی کەم لە دەستپێک یانەی ھەڵۆ لە خولەکە کشایەوە و تەواوی ئەنجامەکانی سڕایەوە، یانەی سیروانی نوێ بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا توانی ببێتە پاڵەوانی خولەکە بە کۆکردنەوەی ٥٥ خاڵ.

## تیپە بەشداربووەکان
خولەکە بەبەشداری ١٦ بەڕێوەچوو دوای بەرزکردنەوەی ژمارەی یانە بەشداربووەکان لە خولەکە لە چواردە یانەوە تیپە بەشداربووەکانیش برتیبوون لەمانە
خەجێ

**جەدیجە یەشار** ناسراو بە **خەجێ** (لە دایکبووی ٢٣ی ئایاری ١٩٧٨) ژنە گۆرانیبێژی باکووری کوردستانە، گۆرانییەکانی بەزاری کورمانجی دەچڕێت. خەجێ خەڵکی جزیرە. لە ساڵی ٢٠٢٢، خەجێ چەند گۆرانییەکی محەممەد شێخۆی دووبارە بە شێوەی کەڤەر لە ئەلبوومێکدا بڵاوکردەوە. خەجێ چەندجارێک وەک گۆرانیبێژێکی ئاهەنگەکانی نەورۆز و ڕۆژی ژنان لە باکووری کوردستان و شارەکانی ئەورووپا دەرکەوتووە.

## دیسکۆگرافی

* Dem - دەم (٢٠٠٨)
* Akustîk  (٢٠١٦)
* Ez û Tu - من و تۆ (٢٠١٨)
* ئەلبوومێک لەگەڵ فرات باشکالە
* Dengên Dilan û Awazên Me (٢٠١٦) - دەنگی دڵان و ئاوازی ئێمە
* Guldesteyek Ji Stranên Mihemed Şêxo (٢٠٢٢) - گوێگرتنێک لە گۆرانییەکانی محەممەد شێخۆ

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:زیندووان
جۆرڤان ڤیێرا

جۆرڤان ڤیێرا (  : جۆرڤان ڤێیرا) لە دایکبووی ساڵی ١٩٥٣ ڕێۆ دی جانیرۆی بەرازیل ، یاریزانی پێشووی تۆپی پێ و ڕاهێنەرە.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە عەرەبستانی سعوودی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
پۆل:زیندووان
گەورەبوو

**گەورەبوو** کەسێکە مناڵیی تێپەڕاندبێ. لە ژینناسیدا، **گەورە** بە ئۆرگانیزمێک دەوترێ کە لە باری جنسییەوە پێگەیشتبێ. بەپێی ماف، گەورە پێچەوانەی بچووک یا نەفامە و، کەسێکە کە بە تەمەنی مەزنایەتی گەیشتووە و سەربەخۆ و خۆبژیو و بەرپرسیار ڕەچاو دەکرێ. ھەر وڵاتێک و ھەر دامودەزگایەکی قانوونی ئەم تەمەنە بەجیا دیاری دەکا، بەڵام زۆرتر ١٨ ساڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە ژینناسانەکان
پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا

**پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا** بەو گۆڕان و جموجووڵە فیزیکییە دەوترێ کە تێیدا جەستەی مناڵ وەک جەستەی مرۆڤی گەورەی لێ دێ و دەتوانێ زاوزێ بکا. سەرەتا، مێشک فەرمان دەنێرێ بۆ لووە جنسییەکان، واتە ھێلکەدانەکان لە کچاندا و، ھێلکەگونەکان لە کوڕاندا. لووە جنسییەکان کە ئەو فەرمانەیان پێ گەیشت، دەست دەکەن بە بەرھەمھێنانی ھۆرمۆنگەلێک کە لیبیدۆ (مەیلی جنسی) دەخەنە گوڕ و دەبنە ھۆی گەشەکردن و گۆڕانی شێوەی مێشک و ئێسقانەکان و ماسوولکەکان و خوێن و پێست و قژ و مەمکەکان و ئەندامەکانی زاوزێ. گەشەی فیزیکی، واتە باڵاکردن و قورسبوون، لە نیوەی یەکەمی پرۆسەی پێگەیشتووییدا تاو دەستێنێ و کاتێ جەستە بوو بە جەستەی مرۆڤێکی گەورە، تەواو دەبێ. 

بۆ کچان، پێگەیشتوویی زیاتر لە تەمەنی ١٠ و ١١ دەست پێ دەکا و لە ١٥ تا ١٧دا کۆتاییی پێ دێ. بۆ کوڕان، لە ١١ و ١٢ دەستی پێ دەکا و لە ١٦ و ١٧ تەواو دەبێ. بەرچاوترین نیشانەی پێگەیشتن لە کچاندا کەوتنەسەر خوێنە کە لە نێوان تەمەنی ١٢ و ١٣ ڕوو دەدا. لە کوڕاندا، ئاوھاتنەوە و دروستبوونی سپێرمە کە زیاتر لە ١٣ ساڵیدا ڕوو دەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرزەکاری
پۆل:گەشەکردنی مرۆڤ
پۆل:سێکس و تەمەن