open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خەیاڵی

**خەیاڵی** شاعیرێکی کوردە کە لە سەدەی دەھەمی کوچی دا لە گوندی سەڵەسی سەر بە شاری مەریوان ھاتوەتە دونیا. دیوانی شیعرەکانی کۆمەڵێک شیعری کوردی و فارسی تێدایە.

## سەرچاوەکان
* میژووی ئەدەبی کوردی، نووسینی عەلائەددین سەجادی
* میژووی ویژەی کوردی

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
زانکۆی دھۆک

**زانکوا دھۆک** (The University of Duhok) یەکێک لە زانکۆ گەورەکانی کوردستانە کە لە شاری دھۆکە. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢ بە دوو کۆلیژ و ١٤٩ قوتابییەوە دامەزراوە. ئەمڕۆ ئەم زانکۆیە لە ١٧ کۆلیژ پێکھاتووە.
لەزانکۆ دهۆک بەشی پزیشکی و چاندن یەکەمین بەش بوون کەبکرێنەوە لەزانکۆکە، لەهەردوو ساڵی یەکەمیدا بەشی پزیشکی ٤٨ قوتابی، و بەشی چاندن ١٦٦ قوتابی. لەدوای نەمانی ئابلووقەی نەتەوەیەکگرتووەکان لەعێراق ،زانکۆکە چالاکییەکانی زۆرتربوو وەبەشەکانیشی زۆرتر لێکرایەوە کە بەشەکانی زۆرکرا بۆ ١١ فاکەلتی لەنێوان ئەمەشدا کۆلێژی ئاداب و ئەندازیاری لەساڵی ١٩٩٤ دامەزرا، پاشا لە ساڵی ١٩٩٦ڤێتێرنەری و کۆلێژی کارگێڕی و ئابووری کرایەوە. لەدوای ئەمە فاکەلتی دیکەشی لێکرایەوە تاکوو ژمارەیان گەیشتە ١١.

## سەرچاوەکان


## بەستەری دەرەکی
[/http://www.uod.ac/  زانکۆی دھۆک (ب کرمانجی)]

پۆل:زانکۆکانی عێراق
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:دھۆک
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
محەممەد حوسێن کەریمی

**محەممەد حوسێن کەریمی** (لەدایکبوون ١٩٤٩ لە سەقز – مردووی ١٤ی شوباتی ١٩٧٩ لە سەقز) تێکۆشەر و خەباتکەری سیاسیی کورد و یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە بوو. ڕۆژی ١٤ی شوبات (٢٦ی ڕێبەندان) لە کێشەی گرتنی شارەبانی شاری سەقز گیانی بەختکرد. بە گیانبەختکردنی ئەو، ڕێکخراوەی کۆمەڵە کە تا ئەوکات نھێنی بوو، ئاشکرا کرا. حیزبەکانی کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لەژێر ناوی کۆمەڵە چالاکی دەکەن ئەو ڕۆژەی بە ناوی *[[ڕۆژی کۆمەڵە]]* بەرز ڕادەگێرن.

## ژیان
محەممەد حوسێن کەریمی لە بنەماڵەیەکی بێبەش لە بواری ئابووری، لە شاری سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھاتە دونیا. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی ھەر لەو شارەدا بردەسەر و بۆ خوێندنی ئەندازیاریی کشتوکاڵ ڕەوانەی زانکۆی کەرەج بوو. ماوەی خوێندنی لە زانکۆ دەرفەتی پێ دەدات بۆ دیتن و بیرکردنەوە لە ژیانی گەلی ژێردەست و چینی کرێکار. ھەر لەوێ چەن کەسی کوردی ھاوبیروڕای خۆی وەک فواد مستەفاسوڵتانی و عەبدوڵا موھتەدی دەناسێت و باس و لێدوانی ناویان دەبێتە ڕێکخستن و ساماندانی بزووتنەوەی کرێکاری و دامەزراندنی ئایدیا سوسیالیستییەکان.

پاش تەواوبوونی زانکۆ لە ساڵانی ١٩٧٠–١٩٧١ کارێک لە شاری مەراغەی ئێران دەگرێتە دەست و سەرقاڵی ئەوە دەبێت. لەو ماوە بە چەندین جار ھاتووچۆی چەن کەسایەتی وەک ئیبراھیم عەلیزادە و خانەی موعینی لەگەڵ ھاوڕێیانی پێشو ھەوڵی ڕێخستنی ڕێکخراوێکی نھێنی بە ناوی *کۆمەڵە* دەدەن. لە ساڵانی ١٩٧٩–١٩٧٧ واتە بۆ ماوەی ٢ ساڵ لە گوندێک بە ناوی *میراوێ* خەریکی کرێکاری دەبێت. لەو سەردەمەدا تێکۆشانی نھێنی دەکرد و خەڵکی بە نازناوی **وەستا ساڵح** (وەسا ساڵە) دەیانناسی و کەسێک کەسایەتی ڕاستەقینەی ئەوی نەدەزانی.

لە ١٣ی ڕێبەندانی ١٣٥٧ (١ی شوباتی ١٩٧٩) ھەواڵی کوژرانی برایەکی (حەمە ڕەئووف کەریمی) لە شاری تاران، پێیگەیشت و بۆ ڕێوڕەسمی سەرەخۆشی و دیتنی دایک و باوکی خەمباری سەردانی ماڵی خۆیانی لە سەقز کرد. لەو کاتانەدا دەسەڵاتی ناوەندی ڕژیمی پاشایەتی ئێران بە تەواوی لاواز ببو و لە ماوەی چەن ڕۆژی داھاتوودا شۆڕشی گەلانی ئێران بەرەو سەرکەوتن دەڕۆشت. لە مانگی شوباتی ١٩٧٩ (ڕێبەندانی ١٣٥٧) شاری سەقزیش ھەر تووشی ھەمان بارودۆخ بوو. محەممەد حوسێن کەریمی لە ڕۆژی ١٩ی ڕێبەندانی ئەو ساڵە لە قوتابخانەی سەعدی لە شاری سەقز بە بوونەی ساڵرۆژی ڕووداوی سیاھکەل وتاری خوێند و باسی لە بارودووخی سیاسی ئێران و کوردستان کرد. لە ڕۆژی ٢٤ی ڕێبەنداندا پێگەی ژاندارمری کە تەنیا شوێنی دەسەڵاتی ناوەندی لە شاردا بوو خەریک بوو دەکەوتە دەستی خەڵک. ھەواڵی ھەوڵی ئاگرتێبەردانی ئەو شوێنە دەبێتە ھۆی ڕۆیشتنی محەممەد حوسێن بۆ بەرگری لەوە. کاتێ لەگەڵ جەماوەر ھەوڵی چوونەناوە دەدەن لە حەوشەی ژاندارمریدا، بەر تەقەی چەن فیشەک دەکەوێت.

محەممەد حوسێن کەریمی دگەیێننە نەخۆشخانە، بەڵام بە دوای تێپەڕبوونی دوو شەو، لە ڕێکەوتی ٢٦ی ڕیبەندانی ١٣٥٧ (١٤ی شوباتی ١٩٧٩) لە نەخۆشخانەدا بەھۆی برینی فیشەک کۆچی دوایی دەکات و لە قەبرانی شاری سەقز دەنێژرێت و ئێستاش گۆڕەکەی ھەر لەوێیە. کۆمەڵە کە تا ئەو کات ڕێخراوێکی نھێنی بوو، خۆی ئاشکرا کرد و لە دوای ئەوە ٢٦ی ڕێبەندان بە ڕۆژی کۆمەڵە ناونرا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

* ڕۆژی کۆمەڵە
* کۆمەڵە ڕێکخراوی کۆمۆنیستی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:شەھیدانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان
پۆل:کۆمۆنیستە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:مارکسیستە ئێرانییەکان
پۆل:مارکسیستە کوردەکان
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
پۆل:سیاسییەکانی کۆمەڵە ڕێکخراوی کۆمۆنیستی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:سیاسەتمەدارە کوردە تیرۆرکراوەکان لە ئێران
زامبیا

**کۆماری زامبیا** وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختەکەی شاری لوساکایە.

## ئایین

## دابەشکردنی کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە بەسەر ١٠ پارێزگادا دابەشکراوە کە بەسەر ١١٧ قەزادا دابەشکراوە، و لە ڕووی ھەڵبژاردنەوە بەسەر ١٥٦ بازنەی ھەڵبژاردن و ١٢٨١ بازدا دابەشکراوە.
# پارێزگای ناوەڕاست
# پارێزگای کوپەربیلت
# پارێزگای ڕۆژھەڵات
# پارێزگای لواپولا
# پارێزگای لووساکا
# پارێزگای موچینگا
# پارێزگای باکووری ڕۆژاوا
# پارێزگای باکوور
# پارێزگای باشوور
# پارێزگای ڕۆژاوا

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٤
پۆل:زامبیا
پۆل:زمانەکانی زامبیا
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
ناوچە (DNS)

**ناوچەی DNS** (بە ئینگلیزی: DNS Zone) بەشێک لە ناوخانە (namespace) -ی سیستەمی جیھانیی ناوی پاوانە کە بەرپرسیارەتیی بەڕێوەبردنی ڕادەست کراوە.

## پێناسە

ناوخانەی DNS بەھۆی RFC 1034 و RFC 1035 -ەوە پێناسە کراوە. ئەو ناوخانەیە لە شێوازێکی دار-ئاسای زنجیرەپلیکانەییدا دابەشکراوەتە سەر پاوانگەلی ئاست-خوارتری یەکلەسەریەک کە وەکوو ڕیزێکی پێچەوانە-یەکەمایەتیپێدراو لە ناوەکان (بە یەکەمایەتیی بەرەوخوار، لە ڕاستەوە بۆ چەپ، ھەر ئاست بە خاڵێک لە ئاستی سەرتر جیا دەکرێتەوە، بۆ نموونە، sub-b.sub-a.example.com) سەروبەریان پێدراوە. 

لە ڕووی کارگێڕییەوە، ھەر ئاست یان گرێ لە زنجیرەپلیکانەکەدا نیشاندەری سنوورێکی دەسەڵاتدارییە بۆ بەڕێوەبردنی ناوخانەکە. دەسەڵاتی سەر ھەریەک لە ئاستەکانی ھەریەک لە لقەکانی داری ناوخانەکە ڕادەستی بنکە یان ڕێکخراوەیەک (وەکوو تۆمارگەی پاوانی ئاست-سەری وڵات، یان وەکوو کۆمپانیا یان تاکێک کە مافی بەکارھێنانی ژێر-پاوانێک لە سیستەمەکەی کڕیوە) کراوە. بە ئەم بەشانەی سیستەمی ناوی پاوان دەوترێ "ناوچە". لەوانەیە ناوچەیەک تەنھا داگری یەک پاوان بێ، یان دەشتوانێ لە زۆر پاوان و ژێر-پاوان پێک ھاتبێ. بەڕێوەبەری ھەر ناوچەیەکیش، بە نۆبەی خۆی، بۆی ھەیە دەسەڵاتی سەر بەشەکانی ناوچەکەی خۆی بسپێرێتە کەسانی تر.

## ناوچەی ڕیشە و پاوانە ئاست-سەرەکان

لە سەرترین ئاستی خۆیدا، سیستەمی جیھانیی ناوی پاوان بریتییە لە تەنھا یەک ناوچە، ناوچەی ڕیشە. ئەم ناوچەیە بێناوە و زۆرتر لەلایەن یەک دانە خاڵەوە (".") لە زنجیرەپلیکانەکەدا نوێنەرایەتیی دەکرێ. ئێستاکە، ١٣ ڕاژەکاری ناو کە لە سەرانسەری جیھاندا بڵاون کار بۆ ناوچەی ڕیشە دەکەن. ناوچەی ڕیشە داگری ھەموو پاوانە ئاست-سەرەکانە.

## پاوانەکانی ئاستی دووھەم

زۆرێک لە تۆمارگە ئاست-سەرەکان دەرگەی ناوخانەکەیان بۆ تۆمارکردنی پاوانەکانی ئاستی دووھەم لە ھەمووان کردۆتەوە. ھەر تۆمارکردنێک پارێزگاریکردن لە ژێرخانێکی تەکنیکی و کارگێڕی بۆ بەڕێوەبردنی بەرپرسایەتیی ناوچەکەی دەخاتە ئەستۆی تۆمارکەرەوە. بەڕێوەبردنی ناوچە، سپاردنی پاوانگەلی ئاست-خوارتر بە کەسانی دیکەش لەخۆ دەگرێ. ھەر سپاردنێکیش بە واتای دانی دەسەڵاتی بێسنوور بەسەر پاوانە ڕادەستکراوەکەیە.

پۆل:سیستمی ناوی پاوان
ناوی پاوانی بەتەواوی شیاوکراو

**ناوی پاوانی بەتەواوی شیاوکراو** (Fully Qualified Domain Name - FQDN) یان **ناوی پاوانی ڕەھا** (Absolute Domain Name) ئەو ناوی پاوانەیە کە بەوردی شوێنی خۆی لە زنجیرەپلیکانەی سیستەمی ناوی پاوان‌دا دیاری بکا. واتە تێیدا ھەموو ئاستەکانی پاوان، بریتی لە پاوانی ئاست-سەر و پاوانی ڕیشە، دیاری کرابێتن. یەک ناوی پاوانی بەتەواوی شیاوکراو بەوە دەناسرێتەوە کە ھیچ چەشنە لێڵی و ناڕوونییەکی تێدا نییە؛ تەنھا بە یەک شێوە مانا دەکرێتەوە.

بۆ نموونە، ئەگەر لە پاوانی example.com -دا خانەخوێیەک بە ناوی myhost بوونی ھەبێ، ئەوکات ناوی پاوانی بەتەواوی شیاوکراوی ئەو خانەخوێیە دەبێتە myhost.example.com.؛ کەواتە FQDN بەشێوەی یەکتا خانەخوێیەکە دەستنیشان دەکا - واتە ئەگەرچی لەوانەیە زۆر خانەخوێ لە جیھاندا ناویان myhost بێ، بەڵام تەنھا یەک دانە myhost.example.com. بوونی ھەیە.

پۆل:سیستمی ناوی پاوان
پۆدۆلسک

شاری پۆدۆلسک (لاتینی: Podolsk، بە ڕووسی Подольск) یەکێکە لە شارەکانی ڕووسیا، گەورەترین شارە لە ناوچەی ئۆبلاست مۆسکۆ

پۆل:شار و شارۆچکەکانی پارێزگای مۆسکۆ
ھەڵامەت

**ھەڵامەت** ھەوکردنێکی کاتی بۆشاییە ھەوایەکانی دەوروبەری لووتە لە ھەوکردنی کاتی، بۆشایەکانی دەوروبەری ڕێڕەوی لووت ھەودەبن و ئەستوردەبن، ئەمە کاردەکاتە سەر دەرچوونی ئەو لیجە ماددەیەی کە دروستی دەکەن.

لە ھەوکردنی کاتی بۆشایەکان ھەناسەدان بە کەپوو گران دەبێت، دەوردوبەری چاوەکان و ڕووخسار ئەستوردەبن، لەوانەیە تۆ ئازاری دەم و چاو و کەلەی سەرت ھەبێت (دەم و چاو و کەلەی سەر وەک لێدانی دڵی لێدەدات). زۆربەی جار ھەوکردنی کاتی بۆشاییە ھەوایەکان لە ئەنجامی ھەڵامەتەوە دەبێت، بەڵام دەکرێت ھۆکارەکەی بەکتریا، کەڕوو یاخود ھەستیاری بێت. چارەسەریشی دەوەستێتە سەر ھۆکاری تووشبوونی. لە زۆربەری بارەکان چارەسەری لە ماڵەوە بەسە، بەڵام لەگەڵ ئەمەش ھەوکردنی بۆشاییە ھەوایەکان بۆ ماوەیەکی بەردەوام ئاڵۆزی خراپی لێدەکەوێتەوە. ئەگەر ھەوکردنی بۆشاییە ھەوایەکان لە ٨ ھەفتە زیاتری خایەن ئەوا بە ھەوکردنی درێژخایەنی دادەندرێت.
## نیشانەکانی

*دەرچوونی کێم و شلە کەپوو، یاخود چوونە خوارەوە لە پشتەوەی زمان بۆ ناو گەروو

*گیرانی ڕێڕەوی کەپوو

*ئازار و ئەستوربوون لە دەوردی دەم و چاو و نێوچەوان

*ئازار لە ددانەکانی بەشی سەرەوەی چەنگە

*کەم بوونەوەی ھەستی بۆنکردن

*کۆخە

*ھەندێک جار دەبێتە ھۆی

*ئازار لە گوێیەکان

*ئازار لە گەروو

*شەکەتی

*تا

*ھێلنج
 

## کەی سەردانی پزیشک بکرێت

ئەگەر نیشانەکان بەم شێوەیە بوو؛ باش نەبوون دوای جەند ڕۆژێک، پلەی گەرمی بەرزتر لە ٣٨٫١ سلس، یاخود ئەگەر مێژووی زۆر تووشبوون بە ھەوکردنی بۆشایەکانت ھەبێت.
ھەروەھا ئەگەر ئەم نیشانانەت ھەبوو ئەوا کت و پڕ سەردانی پزشک بکە؛

ئازار یاخود ئەستووربوون لەدەوروبەری چاوەکان.

ئەستووربوونی نێوچەوان.

گێژبوون.

خێل بوون.

ڕەقبوونی مل.

تەنگەنەفەسی.
 
## ھۆیەکانی تووشبوون

تووشبوون بە ڤایرۆس، زۆربەی جارەکان ھۆیەکەی ھەڵامەتە.

تووشبوون بە بەکتریا.

تووشبوون بە کەڕوو.

ھەندێک باری تایبەت بە کەپوو مەترسی تووشبوون زیاد دەکەن، وەک خواری دیواری کەپوو، یاخود ھەبوونی گرێ لەناو بۆشایی کەپوو..ھتد.
 
## ئالۆزییەکانی

لەوانیە ببێتە ھەوکردنی درێژخایەنی بۆشاییە ھەوایەکان.

ھەوکردنی پەردی دەماغی.

کێشەی بینین.

ھەندێک جار لەو کەسانەی کە ڕەبوویان ھەیە دەبێتە ھۆی بزواندنی نۆرەی ڕەبووی.

ھەندێک جار دەبێتە ھۆی ھەوکردنی گوێیەکان.

## چارەسەری لە ماڵەوە

پشووەکی تەواو بدە.

بڕێک زۆر لە شلە بخۆرەوە، بەڵام خۆت دووربگرە لە خواردنەوەی ئەو شلەمەنیانەی کە کافاین و کحولیان تێدایە.

ھەڵمژینی ھەڵم؛ مەنجەڵێک ئاو بخرە سەر ئاگر، پاشان ھەڵمی ئاوەکە ھەڵمژە.

خاولیەکی گەرم بخەرە سەر دەم و جاوت.

لە کاتی نووست سەرت بڵند بکە.
 
## خۆپاراستن

خۆت بپارێزە لە ھەڵامەت.

ئەگەر ھەستیاریت ھەیە "حەساسی" ئەوا پێویستە چارەسەری تەواو وەربگریت لەلاین پزیشک پسپۆڕ.
جگەرە مەکێشە.
## سەرچاوەکان

سایتی پژیشک بۆ ھەمووان  لە رۆژی ٢٧ی فیبریوەری وەرگیراوە، کاتژمێر ١١:٠٣ پ.ن.

پۆل:ھەستۆکی
پۆل:ن‏‏‏ە‏‏‏خۆشی‌ی گواستراو‏‏‏ە‏‏‏کانە
پۆل:ن‏‏‏ە‏‏‏خۆشی‌یکانی کۆئ‏‏‏ە‏‏‏ندامی ھ‏‏‏ە‏‏‏ناسەە
ڕێژوان عەلی ئەحمەد

**ڕێژوان عەلی ئەحمەد** (١٩٩٥ – ٢٠١١) کوردێکی خەڵکی سلێمانی بوو، کە لە ١٧ی شوباتی ٢٠١١ لە نێوان خۆپیشاندانی دانیشتوانی سلێمانی لە شەقامی سالم لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا کوژرا.
ڕێژوان نیشتەجێی گەڕەکی دارۆغای شاری سلێمانی بوو، پێنجەم منداڵی خێزانەکەیەتی و دوای چوار خوشک لەدایک بووە، برایەکی بچووکی ھەیە بەناوی *رێکان* و قوتابی پۆلی دووەمی ناوەندی بوو.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* قوربانییەکانی خۆپیشاندانەکەی شاری سلێمانی
* سەرۆکی ھەرێم لەگەڵ باوکی شەھید رێژوان گفتوگۆی کرد

پۆل:شەھیدانی کورد
پۆل:مردووانی ٢٠١١
وێبگە

**وێبگە**، **وێبسایت** یان **ماڵپەڕ**  () بەرھەڤۆکێکە لە وێبپەڕگەلی پێوەندیدار کە تێکست، وێنە، ڤیدیۆ، یان شتانی تری دیجیتاڵیان لەخۆگرتووە. ھەر وێبگەیەک لانی کەم لەلایەن یەک ڕاژەکاری وێبەوە خانەخوێیی دەکرێ و بەھۆی تۆڕێک (وەکوو ئینتەرنێت یان تۆڕێکی خۆماڵیی تایبەتی) و ناونیشانێکی ئینتەرنێتییەوە (پێی دەوترێ URL) لەبەردەستە.

وێبپەڕ (یان پەڕەی وێب) بەڵگەنامەیەکە، زۆرتر تێکستی سادەیە کە لەگەڵ فەرمانەکانی ئێچ تی ئێم ئێڵ تێکەڵ کراوە. کاری فەرمانەکانی HTML دانی شێوازە بە پەڕەکە. لەوانەیە وێبپەڕێک بەھۆی بەستەرەکانەوە گرێ درابێتە وێبپەڕەکانی وێبگەیەکی دیکەوە.

وێبپەڕەکان بە پرۆتۆکۆلی گواستنەوەی ھایپێرتێکست دەکەونە بەردەست. ئەو بەرنامەیەی وێبپەڕەکان لە وێبگە دەگرێ و دەیاننوێنێ ناوی وێبگەڕە.

وێب پێکھاتووە لە ھەموو وێبگە گشتییەکان پێکەوە.

## سەرچاوەکان
تیشکە مادییەکان

لە ناوەکانیانەوە دەردەکەوێ کە ئەم تیشکانە سروشتێکی ماددیان ھەیە و سروشتی وزەیان نی یە، ئەمانیش دەکرێن بە دووبەشەوە:
* تیشکی ئەلفا
* تیشکی بێتا

## تیشکی ئەلفا
ئەم تیشکە پێکدێت لە وردەتەنی بچووک کە لە پرۆتۆنین و نیوترۆنین پێکھاتوون، بەواتای ئەوەی ھەر یەکێک لەم وردەتەنانە وەکو توخمی ھیلێۆم وایە. شتێکی سروشتی یە کە بڵێین ئەم تەنانە بە بارگەی موجەب بارگەکراون، چونکە پرۆتۆن موجەبە و نیوترۆنیش بێ بارگەیە. ئەم تیشکانە مەودایان کورتە و لەھەوادا دوورییەکی کەم دەبڕن کە نزیکەی ٣ سم دەبێت. لە لەشی مرۆڤدا مەوداکە ھەر زۆر کەمە و تەنھا ٠٫٠٤ ملم دەبێت. لەلایەنی تیۆری یەوە ئەمانە لەھەموو تیشکە ناوکییەکانی تر زەرەرمەندترن. بەڵام لە ڕاستیدا و لە خراپترین حاڵەتدا کاریگەریان لە پێستی مرۆڤ تێناپەڕێت. بەڵام بەپێی ھەمووپێوانەکان ئەم تیشکە بە زەرەرمەند دادەنرێ و بەھۆی کورتی مەوداکەی و کاریگەری یە تێکدەرەکەیەوە ناتوانرێ لەھیچ بوارێکدا سوودی لێوەربگیرێ.

## تیشکی بێتا
ئەم تیشکانە بریتین لە ئەلکترۆنی بارگە سالب کە مەودایان لە تیشکەکانی ئەلفا درێژترە، مەوداکەیان لە ھەوادا بە ٣٠٠ سم دەخەمڵێنرێ، و لە لەشی مرۆڤدا بە نزیکەی ٥ ملم. زیانەکانی ئەم تیشکانە لە تیشکی ئەلفا بە نزیکەی ٢٠ جار کەمترە و ئەتوانرێ لەچەند بوارێکی دیاریکراودا سوودیان لێوەربگیرێ وەکو لەبواری دۆزینەوە و وێنەگرتنی ناوچە ڕووکەشییەکانی لەش وەکو ڕژێنی ئاوڕژێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:تیشکەچالاکی
یاڵانپێ

**یاڵانپێ** گوندێکە لە باشووری کوردستان. کەوتووەتە ناحیەی خورماڵ، پارێزگای هەڵەبجە.

## شێوەزار
خەڵکی گوندی یاڵانپێ بە شێوەزاری گۆرانی، بنشێوەزاری ھەورامی قسەدەکەن.

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە
ڕۆژی تووڕەبوون

**ڕۆژی تووڕەبوون** ()
لای عێراقییەکان ٢٥ی شوباتی ساڵی ٢٠١١ دەگرێتەوە، کە بڕیاردرابوو لە سەرتاپای وڵات خۆپیشاندان سازبکرێت دژی گەندەڵی، نایەکسانی، بێکاریی، نەبوونی خزمەتگوزارییەکان، و کەمتەرخەمی حکوومەت لە ئاست دابینکردن و وەڵامدانەوەی خواستی ھاووڵاتیاندا. لە زۆربەی شارەکانی عێراق خۆپیشاندان کرا و توندوتیژی لێکەوتەوە، کە بوونە ھۆی کوژران و بریندارکردنی دەیان کەس.

## بەستەرە دەرەکییەکان
گێستاپۆ

thumb|گێستاپۆ
**گێستاپۆ** یان **گێشتاپۆ** (Gestapo) کورتکراوەی Geheime Staatspolizei بە واتای **پۆلیسی حکومیی نھێنی** ناودارتین دەزگای ئاسایشی ئەڵمانی بوو بە شێوەی نھێنی ئەم دەزگایە بەرپرسی یەکەمی ھەموو کردارەکانی کوشتن و تیرۆری کەسی و وێرانکردنی ھەزاران شوێن بوو لە ماوزەی حوکمی نازیەکاندا دروست بوو بۆ پاراستنی وڵاتی ئەڵمانیا و حیزبی نازی پۆلیسی نھێنی لە ٢٦ ئەپریڵی ١٩٣٣ دا لە بڕوسیا دروست بێت.

ئەم دەزگایە ھێرمان گۆرینگ دروستی کرد لە چەندین پۆلیسی بە ئەزموون لە دوای سەرکەوتنی ئەدۆلف ھیتلەر لە ئەلمانیادا لە مایسی ١٩٣٣ دا. ئەرکی پۆلیسی نھێنی پاراستنی وڵاتی ئەلمانیای نازی و حیزبی نازی بوو ھەروەھا پاراستنی ئەلمانیا بوو لە کاری تەخریب و ویرانکاری و خیانەتی نیشتیمانی دواتر کە یاسای ئەلمانیا گۆڕا جی ستاپۆ دەستی بەجوڵە کرد بە شێوەیەکی سەربەست بە بێ ئەوەی یاسا بتوانێت ڕێگری لەکارەکانیان بکات.دادوەری ئەڵمانیا بەم شێوە وەسفی جی ستاپۆی کردووە (( کاتێک جی ستاپۆ بە ئارەزوو فەرمانی حیزب ئەجوڵێت ئەوە جوڵە و کردەکانی جی ستاپۆ ئەوکات یاسایی ئەبن)) وە دەقی یاسای ئەڵمانیای دەقی سەریحی تێدا بوو بۆ لێبوردنی جی ستاپۆ لە ھەموو کارەکانی کاتێک کە داوایان لە دادگا لەسەر تۆمار ئەکرێت.

یەکێک لە کارەکانی ئەم دەزگایە ئەوە بوو کە ئەو کەسانەی لەناوئەبرد کە مەبەستیان بوو بەبێ ئەوەی ڕوو بەڕووی دادگیان بکەنەوە.ئەو کەسەی کە ئەگیرا ئیمزای لەسەر پەڕەیەک ئەکرد و ڕێگەی بە جی ستاپۆ ئەدا کە لەناوی ببەن بە ڕەزامەندی خۆی.لە ساڵی ١٩٣٤ ھیرمان گورینگ زۆری بۆ ھێنرا لە لایەن ھێنریک ھیملەرەوە بۆ ئەوەی جی ستاپۆ لەژیر یەک لیوادا ڕێک بخات بۆ ئەوەی دەستەڵاتی ھیملەر بۆ دورترین سنور زیاد بکات.

لە ماوەی شەڕی دووەمی جیھانیدا ژمارەی ئەو کەسانەی کە لەم دەزگایەدا کاریان ئەکرد گەیشتە نزیکەی ٤٥٠٠٠ کەس زۆربەشیان لەوناوچانە کاریان ئەکرد کە ئەڵمانیا داگیری کردبوون زیاتریش ھەوڵی ئەوەیان ئەدا زانیاری لەسەر یەھوودی و شیوعیەکان کۆ بکەنەوە و ڕاپیچی زیندانیان بکەن و پاشتر بیانکوژن وە لە دادگای نۆرمبیرگ دا دەزگای جی ستاپۆ کارەکانی ڕاگیرا و بە کاری دژە مۆرفایەتی تاوانبارکرا.

پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٥
پۆل:ھۆلۆکۆست لە ئاڵمانیا
پۆل:ھۆلۆکۆست
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٥ لە ئەڵمانیا
پۆل:گێستاپۆ
پۆل:ھێنریک ھیملەر
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٩٣ لە ئەڵمانیا
پۆل:ڕێکخراوەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٥
ئەحمەد بەگی کۆماسی

**ئەحمەد بەگی کۆماسی** ناسراو بە **خاڵۆی کۆماسی** شاعیرێکی کوردە لە گوندی بەردەسپی لە ناوچەی مەریوانە. کە لە ساڵانی ١٧٩٣-١٨٧٦ی زاینیدا ژیاوە و ھۆنراوەی ھەورامیی لێ بە جێ ماوە. وا دیارە ئەحمەد بەگی کۆماسی پەیوەندیەکی گەرمی لەگەڵ مەولەویدا بووە و مەولەوی لە شێعرەکانیدا بە **خاڵۆ** ناوی دەبات. بۆیە ئەحمەد بەگ بە *خاڵۆی کۆماسیش* ناسراوە. بۆ نموونە مەولەوی بۆ دوورکەوتنەوەی ئەحمەد بەگی کۆماسی،  بۆ ڕەشت، ئەم شێعرەی داناوە کە دەڵێت:

یان دەڵێت:

وا دیارە ئەحمەد بەگ لەگەڵ پاشایانی قاجاڕدا یا دەسەڵاتدا ناکۆکی بووە و ھۆی دوور خستنەوەکەی ھەر ئەوە بوە.

## نموونەی ھۆنراوە
ناسراوترین ھۆنراوەی خاڵۆی کۆماسی ھۆنراوەی **گڵکۆی تازەی لەیل**ە، کە بە بۆنەی مەرگی ھاوسەرەکەی خۆیەوە وتوویەتی. ئەمە بەشێک لە ئەو شێعرەیە:

## کۆنگەرەی نێونەتەوەیی ئەحمەد بەگی کۆماسی
لە بڕواری ٢٥ و ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤دا کۆنگەرەیەک بە ناوی **کۆنگەرەی نێونەتەوەیی ئەحمەد بەگی کۆماسی** بۆ ئەم شاعیرە لە شاری مەریوان ساز کرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەریوان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٦
پۆل:مردووانی ١٨٧٧
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
حسێن محەممەد ئەمین مەحموود

**حسێن محەممەد ئەمین مەحموود** ناسراوە بە حسێن گەرمیانی، یەکێک بوو لە پێنج پاڵێوراوەکانی ٢٥ی تەمموزی ھەڵبژاردەکانی سەرۆکایەتیی ھەرێم ٢٠٠٩ کە تیایدا سەرنەکەوت و سەرجەمی ١٠٠٠٠ دەنگی هێنا. بەوەش بووە نزمترین کۆدەنگ لەنێو چوار پاڵێوراوەکەی تردا.
حسێن گەرمیانی لەساڵی ١٩٦٥ لە ناحیەی قادر کەرەم لەدایک بووە و لە باوکێکی دوو ژنە و لەنێو ١٧ خوشک و برادا. لەساڵی ١٩٧٩ هاتوونەتە سلێمانی و خاوەنی بڕوانامەی کشتوکاڵییە.
حسێن گەرمیانی گەشبینی خۆی بەرانبەر ناڕەزایییەکانی ٢٠١١ی باشووری کوردستان دەربڕی و بە دەرفەتێکی زانی تا جارێکی تر خۆی بۆ سەرۆکایەتی هەرێم بپاڵێوێتەوە بەوەی کە گەل پێویستی بە سەرکردەیەکی بێلایەنە.

## سەرچاوەکان
# حسێن گەرمیانی: باشترین دەرفەتە بۆ ئەوەی ببم بە سەرۆک، ئاوێنە.
# ئەنجامە کۆتاییەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆکایەتیی هەرێم، ئاوێنە.

پۆل:کەسایەتییە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:کەسایەتییە سیاسییەکان
کۆمەڵگەی ئینتەرنێتی

**کۆمەڵگەی ئینتەرنێتی** (Internet Society) ڕێکخراوەیەکی ناقازانجخوازی ناونەتەوەیییە کە لە ساڵی ١٩٩٢-ەوە (ساڵی دامەزرانی) لە بوارەکانی سیاسەتڕێژی، پەروەردە، و ستانداردەکانی پێوەندیدار بە ئینتەرنێتەوە، کاری ڕێبەرایەتیی لەئەستۆ گرتووە. خۆی دەڵێ کە ڕاسپارەتییەکەی بریتییە لە "دڵنیایی لە پەرەگرتن، گەشەسەندن و بەکارھێنانی ئازادانەی ئینتەرنێت لەپێناو سوودی ھەموو خەڵکی جیھان".

کۆمەڵگەی ئینتەرنێتی خاوەنی دوو نووسینگەیە، یەکێک لەنزیک واشینگتۆن دی سی لە ئەمریکا و ئەوی تر لە جێنیڤا لە سویس. زیاتر لە ٨٠ ڕێکخراوە و ٢٨٠٠٠ کەس ئەندامن لەو کۆمەڵگەیەدا.

## سەرچاوە
* وێبگەی کۆمەڵگەی ئینتەرنێتی: https://web.archive.org/web/20111213094924/http://www.isoc.org/

پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
ناوی مێواندار

**ناوی مێواندار** (Hostname یان Host name) چەشنێک مۆرک یان نیشانەیە کە دەدرێتە پاڵ کەرەستەیەکی بەستراو بە تۆڕێکی کۆمپیوتەرییەوە و بۆ پێناسکردنی کەرەستەکە لە پێوەندییە ئەلەکترۆنیکە جۆربەجۆرەکاندا (وەکوو وێب یان ئیمەیڵ) بەکار دەچێ. لەوانەیە ناوی خانەخوێ ناوێکی سادەی پێکھاتوو لە تاقە-وشەیەک بێ، یان لەوانەیە ناوی یەکێک لە پاوانەکانی DNS، پاش دانانی یەک دانە خاڵ، بلکێندرێتە دوابەدوایەوە. لە شێوەی تازەتردا، لە ئینتەرنێتدا بە ناوی خانەخوێ دەوترێ ناوی پاوان. ئەگەر ناوی پاوان بریتی لە پاوانێکی ئاست-سەری ئینتەرنێت بێ و بەبێ کەمایەسی دیاری کرابێ، ئەوکات بەو ناوە دوترێ ناوی پاوانی بەتەواوی شیاوکراو.
سکاندیناڤیا

**سکاندیناڤیا** یان **ئەسکەندەناڤیا** (بە زمانەکانی سکاندیناڤیا؛ بە **Skandinavien** یان **Skandinavia** دەناسرێن) سکاندیناڤیا بەشێکە لە باکووری ئەووروپا و کیشوەری ئەوروپا بەگشتی سکاندیناڤیا پێکهاتووە لە وڵاتانی دانیمارک و سوێد و نەرویژ و هەندێک جار بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە وڵاتی فینلانداش بەشێک بێت لە سکاندیناڤیا لەبەر نزیکی کلتوور و مێژوو، بەڵام لە کاتێکدا فینلاند و ئایسلەندا وڵاتانی باکووری ئەوروپان، بەڵام بە وڵاتانی سکاندیناڤی نازانرێن، وڵاتانی سکاندیناڤیا بە (وڵاتانی باکوور)یش دەناسرێن.

مەبەست لە ناوی سکاندیناڤیا و وڵاتانی سکاندیناڤیا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٨ کە بەتەواوی مانای وڵاتانی باکووری ئەورووپا نەرویژ و سوێد، کە وڵاتانی نەرویژ و دانمارک تاساڵی ١٨١٤دا لەژێر یەک شانشینی یەکگرتوو بوون تا سەربەخۆیی نەرویژ، وە لەو ماوانەدا نەرویژ و سوێد لەژێر یەک شانشینی یەکگرتوودا بوون تا ساڵی ١٩٠٥، وە ناوی (**سکانیا**) و (**سکاندیناڤیا**) بە هەمان ناو دادەنرێت کە هەندێکجار بە ناوی (سکانیا) ئەو ناوچەیە ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان


سکاندیناڤیا
پۆل:ناوچەکانی جیھان
پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
ناوچەی ڕیشەی DNS

**ناوچەی ڕیشەی DNS** بەو ناوچەیە دەوترێ کە لە سەرترین ئاستی زنجیرەپلیکانەی DNSدا جێی گرتووە. ئایانا (خاوەندەسەڵاتی ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت) ناوچەکە بەڕێوە دەبا، کە خۆی ئەوە ئایکانە کە بەسەری ڕادەگا.

## لینکە دەرەکییەکان
* https://web.archive.org/web/20170824002054/http://root-servers.org/

پۆل:سیستمی ناوی پاوان
ئایانا

250px|وێنۆک|لۆگۆی ئایانا
**ئایانا** (IANA) کورتکراوەی Internet Assigned Numbers Authority -یە کە بە واتای **خاوەندەسەڵاتی ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت** دێتەوە؛ بنکەی سەرپەرشتییە بۆ تەرخانکاریی جیھانیی ژمارەی IP، تەرخانکاریی ژمارەی AS، بەڕێوەبەرایەتیی ناوچەی ڕیشە لە سیستەمی ناوی پاواندا و ژمارەکان و ھێماکانی تری گرێدراو بە پرۆتۆکۆلی ئینتەرنێتەوە. ئایکان (بەشدارگەی ئینتەرنێتی بۆ ناو و ژمارە سپێردراوەکان) ئایانا دەگەڕێنی و دەیبا بەڕێوە.

پێش دامەزرانی ئایکان بۆ ئەم مەبەستە، بەپێی گرێبەستێکی نێوان دامەزراوەی زانستە زانیارییەکانی زانکۆی کالیفۆرنیای باشووری و وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا، ئایانا لەلایەن جۆن پۆستێل لەو دامەزراوەیەوە بەڕێوەبەریی دەکرا. تا ئەو کاتەی وا ئایکان ساز کرا و بەگوێرەی گرێبەستێک لەگەڵ وەزارەتی بازرگانیی ئەمریکادا، بەرپرسیارەتیی گرتە ئەستۆ.

## لینکە دەرەکییەکان
* وێبگەی ئایانا

پۆل:ئینتەرنێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٨
نیزامیی گەنجەوی

وێنۆک|چەپ|نیزامیی گەنجەوی

**نیزامیی گەنجەوی** (١٢٠٩–١١٤٠؛ بە فارسی: نظامی گنجوی) شاعیرێکی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم بوو کە زۆربەی شیعرەکانی بە زمانی فارسی بڵاو کردووەتەوە. ئەو بەھۆی ھۆنراوە داستانییە جەنگاوەری و غەرامیەکانییەوە ناسراوە.

## ژیان
لە بارەی ژیانی نیزامیەوە زانیاریی زۆر لە بەر دەستدا نیە. ناوی تەواوی *نیزامەددین ئەبوو موحەممەد ئیلیاس کوڕی یووسف کوڕی زەکی*ە. لە ساڵی ١١٤٠ی زاینی لە شاری گەنجە لە دایک بوە. بە گوێرەی بەیتێکی کتێبی لەیلی و مەجنوون (گر مادرِ من رئیسە کُرد/ مادر صفتانە پیشِ من مُرد) دایکی کورد بووە نێوی ڕەئیسە خانم بوە. باوکیشی خەڵکی شاری قوم بوە. نیزامی ژیانی منداڵیی لە قەفقازدا بردوەتە سەر و لە منداڵیدا باوک و دایکی لە دەس داوە. لە ساڵی ١٢٠٩ لە گەنجە کۆچی دوایی کردوە.

## شێعری نیزامی
نیزامی لە نووسینی مەسنەوی بە تایبەت ھۆنراوەی داستانیی حەماسی و غەرامی‌دا دەستێکی بەرزی بوە و لە دوای ئەو کۆمەڵێک لە شاعیرانی فارس تەقلیدیان لێ کردوە. ناوەرۆکی زۆربەی ھۆنراوەکانی ڕەنگی مێژوویی، ئایینی، حەماسی و خۆشەویستییان ھەیە.

## بەرھەمەکان
پێنج دیوانی شیعری بە زمانی فارسی ھەیە کە بە خەمسەی نیزامی (واتە پێنجینەی نیزامی) ناسراون. ئەم کتێبانە بریتین لە:
* مخزن الاسرار
* خسرو و شیرین
* لیلی و مجنون
* ھفت پیکر (حەوت پەیکەر): کە بە باسی میعراجی پێغەمبەری ئیسلام حەزرەتی موحەممەد(د.خ) دەست پێدەکات و باسی ئەسڵیی لە بارەی بەھرامی گۆڕی، پاشای ئێرانیە کە نیزامی بە شێوازێکی حەماسی و ئەوینداری باسی ژیانی کردوە.
* اسکندرنامە

## وەرگێڕان بە کوردی
ئەم کتێبانە لە نیزامی وەرگێڕاوەتەوە سەر زمانی کوردی.
* نیزامی، ئیلیاس ئیبن یۆسف. *مەخزەنولئەسرار*، وەرگێڕانی عەبدولسەلام مودەڕیسی (خانی)، ورمێ: بکەی بڵاوکردنەوەی حوسێنیی ئەسل، ١٣٩٥.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* ھفت پیکر حکیم نظامی گنجە ای، الیاس بن یوسف نظامی، حسن وحیددستگردی (مصحح)، سعید حمیدیان (بە اھتمام)
* [ویکیپیدیای ئینگلیزی https://web.archive.org/web/20170715091000/https://en.wikipedia.org/wiki/Nizami_Ganjavi]

پۆل:وێژەی فارسی
پۆل:کورد
پۆل:مردووانی ١٢٠٩
پۆل:لەدایکبووانی ١١٤١
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
زیمبابوی

**کۆماری زیمبابوی** یان **زیمبابوی**، دەوڵەتێکی دەورەدراوە کە دەکەێتە ئەفریقای ناوەندی لە نێوان وڵاتانی زامبیا، مۆزامبیک، ئەفریقای باشوور و بۆتسوانا. دانیشتوانی زیمبابوی دەکاتە ١٣ میلیۆن کەس.
## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٠
زیمبابوی
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
پاوانی ئاست-سەری گشتی

**پاوانی ئاست-سەری گشتی** ئاماژە بە ھەریەک لە پۆلەکانی پاوانە ئاست-سەرەکان دەکا کە بۆ بەکارھێنان لە سیستمی ناوی پاوانی ئینتەرنێتدا، لەلایەن ئایانا - بنکەی دەسەڵاتداری ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت - ەوە پارێزگاری دەکرێن.

بەکورتی، ئایانا ئەم گرووپانەی خوارەوە لەناو پاوانە ئاست-سەرەکاندا لێک جیا دەکاتەوە:

* پاوانی ئاست-سەری ژێرخان
* پاوانە ئاست-سەرەکانی تایبەتی وڵاتان
* پاوانی ئاست-سەری نێونەتەوەییکراوەکان
* پاوانی ئاست-سەری گشتی

سەرەکیترین ئەندامانی گرووپی پاوانە ئاست-سەرە گشتییەکان بریتین لە com، info، net و org. ھەروەھا، پاوانەکانی biz، name، و pro  ژی *گشتی* ڕەچاو دەکرێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پاوانەکانی ئاست-سەری گشتی
پۆل:پاوانی ئاست-باڵا
نینا دۆبرێڤ

**نینا دۆبرێڤ** (ناوی لەدایکبوون؛ نینا کۆستانتینۆڤا دۆبرێڤا، ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩). ئەکتەرێکی بولگاری-کەنەدییە. ھەنووکە ڕۆڵی ئێلینا گیڵبێرت و کاثێرین پیێرس ئەبینێت لە زنجیرە تەلەفزیۆنیی یاردگارییەکانی خوێنمژی کەناڵی The CW.

## ژیانی مناڵی
دۆبرێڤ لە سۆفیا، بولگاریا لەدایک بووە و لە تەمەنی دوو ساڵیدا ڕۆیشتوون بۆ کەنەدا. ھەر سێ زمانی ئینگلیزی، فەڕەنسی و بولگاری بە پاراوی دەزانێت. دایکی ھونەرمەندە و باوکیشی زانای کۆمپیوتەرە. برایەکی لەخۆی گەورەتری ھەیە.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:هاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا
پۆل:ھاوڵاتیە سروشتیەکانی کەنەدا
تانزانیا

thumb|
**تانزانیا** بە فەرمی **کۆماری یەکگرتووی تانزانیا** () وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختەکەی دۆدۆمایە، و ژمارەی دانیشتوانی ٥١ میلیۆن کەسن و گەورەترین شار داریسلامە.

## ئایین
ئایینی خەڵکی تانزانیا ٣٦٪ لە ئیسلام (سوننە)، ٣٥٪ لە مەسیحییەت، ٢٩٪ لە ئەوانەی تر پێکدێت.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٤
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:ناوچە و وڵاتانی سەواحیلی ئاخێو
ئێسواتینی

وێنۆک|ئاڵای ئێسواتینی

**ئێسواتینی** بە فەرمی **شانشینی ئێسواتینی** (بە سوازی: Umbuso weSwatini) کە ناوی پێشووی **سوازیلاند** بووە، وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی مۆزامبیک لە باکووری ڕۆژھەڵات و ئەفریقای باشوور لە باکوور، ڕۆژاوا، باشوور. درێژییەکەی زیاتر نییە لە ٢٠٠ کم لە باکوورەوە بۆ باشوور و ١٣٠ کم لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، ئێسواتینی یەکێکە لە بچووکترین وڵاتانی ئەفریقا، لەگەڵ ئەوەشدا ئاووھەوا و تۆپۆگرافی جیاوازی ھەیە. ڕووبەری ١٧٣٦٣ کیلۆمەترە، زمانی فەرمی زمانی سوازی و ئینگلیزییە. شاری مبابانێ پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتەکەیە.
left|400px

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* The Government of The Kingdom of Eswatini, (Government website, English)
* The Kingdom of Eswatini – a royal experience, official Eswatini tourism website (richly illustrated, English)
* Eswatini National Trust Commission – Conserving Eswatini's Natural and Cultural Heritage, (very extensive descriptions of history, culture and nature, English)
* The Kingdom of Eswatini's Big Game Parks (page about the three big game parks, english)
* Eswatini – CIA World Factbook 

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨
پۆل:سوازیلاند
تۆگۆ

**تۆگۆ** (بە زمانی فەڕەنسی:*République togolaise*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری لۆمێیە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:تۆگۆ
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
نامیبیا

**نامیبیا** بە فەرمی **کۆماری نامیبیا** (بە ئینگلیزی: Republic of Namibia) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ویندھۆکە.
## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
پۆل:نامیبیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠
کۆماری کۆنگۆ

**کۆماری کۆنگۆ**، (بە فەڕەنسی: *République du Congo*)، و ناسراو بە **کۆنگۆ-برازاڤیل**، یان **کۆنگۆ** وڵاتێکە لە ئەفریقای ناوەندی.

## ئایین

## ئەمانەش ببینە
زەئیر

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقای ناوەندی
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:کۆماری کۆنگۆ
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
سێنیگال

**کۆماری سێنیگال یان سەنیگال** (بە فەڕەنسی: République du Sénégal) وڵاتێکە لە ڕۆژاوای ئەفریقا ڕووبەری سەنیگال بریتییە لە ١٩٦٬٧٢٢ کم چوارگۆشە و دانیشتووانی سەنیگال پێکھاتووە لە ١٣٫٦ ملیۆن کەس. پایتەختی وڵاتەکە شاری داکارە، دانیشتووانی داکار بریتییە لە ٢ ملیۆن کەس، سەنیگال دەکەوێتە ئەوپەڕی خۆراوای ئەفریقا و وڵاتە دراوسێکانی پێکھاتوون لە گامبیا، گینێ بیساو، گینێ، مالی و مۆریتانیا.

ناوی سەنیگال لە ڕووباری سەنیگالەوە ھاتووە گامبیا و ڕووباری گامبیا سەنیگال دابەش دەکەن بە دوو ناوچەوە، ھەردوو ناوچەکە لەلایەن جوگرافی، کلتووری و ڕەگەزی جیاوازن.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:سێنیگال
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
گانا

**گانا** بە ڕەسمی **کۆماری گانا** (بە ئینگلیزی: *Republic of Ghana*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئاکرایە. گانا یەکێک بوو لە موستەعمەرەکانی ئینگلتەرا بەڵام بە سەرکردایەتی کوامێ نکروما سەربەخۆیی وەرگرت.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:گانا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٧
بۆتسوانا

**بۆتسوانا**، بە ڕەسمی **کۆماری بۆتسوانا** () وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری گابۆرۆنە.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
دۆمەینی تایبەت بە وڵات .bw

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٦
پۆل:بۆتسوانا
گامبیا

**گامبیا** بە فەرمی **کۆماری گامبیا** (بە ئینگلیزی: *Republic of Gambia*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا، پایتەختی ئەم وڵاتە شاری بانجولە.

## ئایین

## پێشانگا
وێنۆک|Senegambian stone circles (megaliths) which run from Senegal through the Gambia and are described by UNESCO as "the largest concentration of stone circles seen anywhere in the world".
وێنۆک|ڕاست|The British Governor, George Chardin Denton (1901–1911), and his party, 1905
وێنۆک|Elderly Gambian woman

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٥ لە گامبیا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٥
پۆل:گامبیا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:ئینکلاڤ و ئێکسکلیڤ
بوروندی

**بوروندی**، بەفەرمی **کۆماری بوروندی** (بە ئینگلیزی: *Burundi*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری بوجومبورایە.

## ئایین
٦٧٪ کریستیان، ١٢٪ ئیسلام( سوننە )، ١١٪ ئەوانی دیکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:بوروندی
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:ناوچە و وڵاتانی سەواحیلی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
سۆماڵیا

left|150px
left|200px
وێنۆک|
**سۆمالیا** (بە عەربی: *الصومال *، بە زمانی سۆمالی: *Soomaaliya*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری مۆگادیشویە. لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ جیبۆتی، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ کینیا، لە باکوورەوە لەگەڵ کەنداوی عەدەن، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئۆقیانوسی ھیندی و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ زەریای ھیندی ھاوسنوورە ئەسیوپیا؛ و خاوەنی درێژترین سنووری دەریاییە لە کیشوەری ئەفریقا. زەوییەکانی بە جۆراوجۆری فەلات و دەشت و بەرزاییەکان تایبەتمەندن. بە درێژایی ساڵ کەشوھەوای بیابانێکی گەرمی ھەیە لەگەڵ ھەندێک وەرزی گەرما و بارانێکی ناڕێک.

لە ڕابردوودا باکووری ڕۆژھەڵاتی سۆماڵ یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکانی بازرگانی نێودەوڵەتی نێوان وڵاتانی جیھانی کۆن؛ کە دەریاوان و بازرگانانی سۆماڵ، بازرگانییان بەزۆری بە بەھاراتەوە تێدا دەکرد، کە بە بەنرخترین بەرھەمەکانی ناوچەی باشووری نیمچە دوورگەی عەرەبی و سۆکۆترا دادەنران بۆ میسرییە کۆنەکان و فینیقییەکان و ماسۆنەکان و بابلییەکان، لەگەڵ ھەموو کاروانە بازرگانییەکانی سۆماڵ پەیوەست بوون و سۆماڵییەکان پەیوەندی بازرگانییان لەگەڵدا دامەزراند.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:سۆماڵیا
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان
پۆل:وڵات و مەڵبەندەکانی سۆماڵی ئاخێو
مۆزامبیک

**مۆزامبیک** بە ڕەسمی **کۆماری مۆزامبیک** (بە پۆرتووگالی: República de Moçambique) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ماپوتۆیە دەکەوێتە باشووری رۆژهەڵاتی ئەفریقا، سنووری ڕۆژهەڵاتی دەکەوێتە سەر زەریای هیندی ،وڵاتانی هاوسنووری بریتین لە وڵاتی تانزانیا لە باکوور ،مالاوی و زامبیا لە باکووری ڕۆژئاوا ،زیمبابوی لە ڕۆژئاوا وە سوازیلاند و ئەفریقای باشوور لە باشووری ڕۆژئاوا.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:مۆزامبیک
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پۆل:ناوچە و وڵاتانی سەواحیلی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٧٥ لە ئەفریقا
ئەنگۆلا

**ئەنگۆلا**، بە ڕەسمی**کۆماری ئەنگۆلا** (بە پورتووگالی: *República de Angola*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری لواندایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥

پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ

کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ (بە فەڕەنسی: République démocratique du Congo یان RD Congo)، بە کۆنگۆ کینشاسا، یان کۆنگۆش ناودەبرێت  و لە مێژوودا بە زایر ناسراوە، وڵاتێکە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەفریقا. گەورەترین وڵاتی ئەفریقای ژێر سەحرایە، دووەم گەورەترین وڵاتی کیشوەری ئەفریقایە (دوای جەزائیر)، یازدەهەمین وڵاتە لە جیهاندا. كۆماری دیموكراتی كۆنگۆ زۆرترین دانیشتوانی جیهانه‌ كه‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی زمانه‌، سێهه‌مین وڵاتی ئه‌فریقییه‌ (دوای نێجیریا و ئه‌سیوپیا)، 14ه‌مین وڵاته‌ له‌ جیهاندا. ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان و بزووتنەوەی بێ لایەنەکان و یەکێتی ئەفریقا و کۆمێسا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقای ناوەندی
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵات

**پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵات** (country code top-level domain یان بەکورتی ccTLD) پاوانێکی ئاست-سەری ئینتەرنێتییە کە بەشێوەی گشتگیر بۆ وڵات، یان دەوڵەتێکی سەروەر بەکار دەھێنرێ یان ڕەچاو دەکرێ.

ھەموو پاوانە ئاست-سەرەکانی تایبەتی وڵاتان دوو-پیتین (ھەڵبەت ئەوانەی کە ئەسکین)، ھەروەھا ھەموو پاوانە ئاست-سەرە دوو-پیتییەکانیش پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتن. بنکەی دەسەڵاتداری ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت (ئایانا) دەستی کردووە بە پەسەندکردنی پاوانە ئاست-سەرە نێونەتەوەییکراوەکان کە پێکھاتوون لە نووسەکانی زمانی زکماکی. 

ئافراندن و سپاردنی پاوانە ئاست-سەرەکانی تایبەتی وڵاتان لە RFC ١٥٩١ -دا باسیان لێوە کراوە.

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:سیستمی ناوی پاوان
پۆل:پاوانی ئاست-باڵا

## سپاردن و بەڕێوەبردن

ئایانا (IANA) بەرپرسیارە لە دیاریکردنی جێپێسپێردراوێکی شیاو بۆ هەر پاشگرێکی وڵات (ccTLD). پاشان کاروباری بەڕێوەبردن و سەرپەرشتیکردن دەسپێردرێن بەو جێپێسپێردراوە، کە بەرپرسیار دەبێت لە داڕشتنی ڕێساکان و چۆنیەتیی کارکردنی پاشگرەکە. نوێنەرایەتی ئێستا دەتوانرێت دیاری بکرێت لە لیستی IANA لە ccTLDs. پاشگرە جیاوازەکانی وڵاتان، ڕەنگە مەرج و تێچووی جۆراوجۆریان هەبێت بۆ تۆمارکردنی پاشگرە لاوەکییەکان. ڕەنگە مەرجی "بوونی ناوخۆیی" هەبێت (بۆ نموونە هاوڵاتیبوون یان هەر پەیوەندییەکی دیکە بە پاشگری وڵاتەکەوە)، وەک پاشگرەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان (us)، ژاپۆن (jp)، کەنەدا (ca)، فەڕەنسا (fr) و ئەڵمانیا (de)؛ یان دەکرێت تۆمارکردن بۆ هەمووان واڵا بێت.
تۆمارکەری ناوی پاوان

**تۆمارکەری ناوی پاوان** ڕێکخراوە یان بنکەیەکی بازرگانییە کە بۆ کاری گلدانەوە و گرتنی ناوگەلی پاوانی ئینتەرنێتی، لەلایەن تۆمارگەیەکی پاوانی ئاست-سەری گشتییەوە و/یان تۆمارگەیەکی پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتەوە متمانەی پێ بەخشراوە. گلدانەوە دەبێ بەپێی ڕێساکانی تۆمارگەکە بێ؛ تۆمارکەریش ڕاژەکانی خۆی پێشکەشی ھەموو کەسێک دەکا.

## ئەمانەش ببینە
* تۆمارگەی ناوی پاوان
* پاوانی ئاست-سەر

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سیستمی ناوی پاوان
جەزائیر

وێنۆک
**جەزائیر**، بە فەرمی **کۆماری دیموکراسی گەلی جەزائیر** () وڵاتێکە لە باکووری کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری جەزائیریە.

## ھێما
جەزائیر ناسراوە بە وڵاتی یەک ملیۆن شەھید، ئەویش ئاماژەیە بۆ داگیرکاریی فەڕەنسییەکان کە خەڵکی جەزائیر لەبەرامبەر شۆڕشەکەی یەک ملیۆن شەھیدی داوە

## ئابووری
ئابووریی جەزائیر لەسەر بنەمای ئیشتراکی یەکێتیی سۆڤیەتی جارانە. ئابووریی جەزائیر لە پێشەوەی وڵاتانی کیشوەری ئەفیقیایە بەھۆی داھاتی نەوت و کشتووکاڵی

### دراو
دراوی دیناری جەزائیری بەکار دەھێنن کە نیشانەکەی (DA)ەیە و بەشێوەی گشتی یەک دۆلاری ئەمریکی بەرامبەر ٧٤٫٣٢ دیناری جەزائیرییە

## ڕامیاری وڵات
وڵاتەکە بەگوێرەی سیستەمی دیموکراسی و دەستووری دەڕوات؛ ئەو دەستوورە لە ساڵی ١٩٨٩ نووسراوەتەوە. وڵاتی جەزائیر لە ساڵی ١٩٨٨ەوە تاوەکو ئێستا سەر بە ڕژێمی
کۆمۆنیستی سۆشیالیزم لە جەزائیر نزیکەی ٥ پارتی کۆمۆنیستی بوونیان ھەیە.

## پارتە ڕامیارییەکان
* کۆمەڵەی جەزائیری
* پارتی کرێکاران
* بزووتنەوەی نەھزە
* پارتی کرێکارانی ئیشتراکی
* پارتی پەیمانی ٥٤
* پارتی یاسا
* پارتی کۆمەڵگای ئاشتی

## جەژنەکانی وڵات
* ١ی ینایەر (سەری ساڵی زایینی)
* ١ی مایۆ جەژنی کرێکاران
* ١ی تشرینی دووەم یادی شۆڕشی جەزائیری

جەژن و ڕۆژە تایبەتییەکانی موسڵمانان
* ١ی محرم ساڵی کۆچی موسڵمانان
* ١٠ ی محەڕەم ڕۆژی عاشوورا
* ١٠ی زو حەجە جەژنی قوربان
* ١ی شەوال جەژنی ڕەمەزان

## ئایین
* ئایینی ئیسلام زۆرینەی پێکھاتەی دانیشتووانی وڵاتی جەزائیر پێک دەھێنێت.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* Ageron, Charles-Robert (1991). *Modern Algeria – A History from 1830 to the Present*. Translated from French and edited by Michael Brett. London: Hurst. .
* Aghrout, Ahmed; Bougherira, Redha M. (2004). *Algeria in Transition – Reforms and Development Prospects*. Routledge. .
* Bennoune, Mahfoud (1988). *The Making of Contemporary Algeria – Colonial Upheavals and Post-Independence Development, 1830–1987*. Cambridge: Cambridge University Press. .
* Christelow, Allan (1985) *Muslim Law Courts and the French Colonial State in Algeria*. Princeton University Press.
* Fanon, Frantz (1966; 2005 paperback). *The Wretched of the Earth*. Grove Press. ASIN B0007FW4AW, .
* 
* Horne, Alistair (1977). *A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962*. Viking Adult. ,  (2006 reprint)
* Laouisset, Djamel (2009). *A Retrospective Study of the Algerian Iron and Steel Industry*. New York City: Nova Publishers. .
* Roberts, Hugh (2003). *The Battlefield – Algeria, 1988–2002. Studies in a Broken Polity*. London: Verso Books. .
* Ruedy, John (1992). *Modern Algeria – The Origins and Development of a Nation*. Bloomington: Indiana University Press. .
* Stora, Benjamin (2001). *Algeria, 1830–2000 – A Short History*. Ithaca, New York: Cornell University Press. .
* Sidaoui, Riadh (2009). "Islamic Politics and the Military – Algeria 1962–2008". *Religion and Politics – Islam and Muslim Civilisation*. Farnham: Ashgate Publishing. .

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جەزائیر
پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢
پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
گینێ

220x124px|وێنۆک

**گینێ** یان **گینیا**، بە فەرمی **کۆماری گینێ** (بە فەڕەنسی: *République de Guinée*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری کۆناکرییە.

## Galerie

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos


## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:گینێ
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٨
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقای ناوەندی
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
گابۆن

**گابۆن** (بە فەڕەنسی: *Gabon*)، ڕەسمییانە **کۆماری گابۆن** (بە فەڕەنسی: *République gabonaise*) وڵاتێکە لە کەنار ڕۆژئاوای ئەفریقای ناوەندی. گابۆن ھاوسنوورە لەگەڵ کۆماری کۆنگۆ، کامیروون و گینێی ئیستوایی. لە ڕۆژئاوادا، گابۆن ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی گینێ. پایتەختی وڵاتەکە شاری لیبرێڤیلە. بەھۆی زۆری نەوت لە وڵاتەکە، گابۆن یەکێکە لە دەوڵەمەندترین وڵاتەکانی جیھان. بەڵام، دابەشکردنی داھات و سامان لە وڵاتە نایەکسانە.

## جوگرافیا، سرووشت و ئاووھەوا
زۆربەی وڵاتەکە تەسک و تەنگە بێجگە لە تەختانە خوارووەکەی. درێژترین ڕووبار لە گابۆن ڕووباری ئۆگووە کە دەکاتە ١٬٢٠٠کم. بەرزترین لووتکە لە وڵاتەکە دەکەوێتە چیای ئیبۆنجی (١٬٥٨٠ مەتر). گابۆن ماڵێکە بۆ زیاتر لە ٢٠٠ جۆری ئاژەلی شیردار و ٦٠٠ جۆری باڵندە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی بانتوو ئاخێو
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:گابۆن
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقای ناوەندی
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
بێنین

**بێنین**، بە ڕەسمی **کۆماری بێنین** (بە فەڕەنسی: *République du Bénin*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری پۆرتۆ نۆڤۆیە.

## ئایین

٥٣٪ مەسیحی، ٢٥٪ ئیسلام(سوننە)، ٢٢٪ ئەوانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:بێنین
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
بورکینا فاسۆ

**بورکینا فاسۆ** یان بە کورتی **بورکینا** (بە فەڕەنسی: Burkina Faso)، وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا، پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئۆئاگادۆگۆیە، لە ٥ـی ئابی ساڵی ١٩٦٠ سەربەخۆیی وەرگرتووە لە فەڕەنسا.

## ئایین

٦١٪ ئیسلام (سوننە)، ٢٠٪کاتۆلیک، ١٩٪ئەوانی تر.

## سەرچاوە

*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Burkina Faso

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:بورکینافاسۆ
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٤
کۆماری ئەفریقای ناوەندی

وێنۆک**کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست** () وڵاتێکی داخراوە لە ناوەڕاستی ئەفریقا، لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ چاد، لە باکووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ سودان، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ باشووری سودان، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ لە باشوور، و کامێرون لە ڕۆژاوا. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٦٢٠ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٢٤٠ ھەزار میل چوارگۆشە)، و ژمارەی دانیشتووانەکەی تا ساڵی ٢٠٠٨ بە نزیکەی ٤٬٤ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت. پایتەختەکەی شاری بانگوئییە.

## ئایین
٥١٪ مەسیحی، ٢٥٪ ئیسلام (سوننە)، ٢٤٪ کاتۆلیک.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقای ناوەندی
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
تۆمارگەی ناوی پاوان

**تۆمارگەی ناوی پاوان** (Domain Name Registry) دەیتابەیسێکە بریتی لە گشت ناوگەلی تۆمارکراو لە پاوانێکی ئاست-سەردا. بەڕێوەبەری تۆمارگە، کە بە **ناوەندی زانیاریی ڕایەڵە** یان **نیک**  ژی دەناسرێ، بەشێک لە سیستەمی ناوی پاوانی ئینتەرنێتە کە ئاگاداری دەیتابەیسەکەیە و پارێزگاریی دەکا. نیک ڕێکخراوەیەکە کە بەسەر کاری تۆماری ناوەکان لەناو ئەو پاوانە ئاست-سەرانەی بەرپرسیارەتییانی پێسپێردراوە ڕادەگا و سیاسەتەکانی پێوەندیدار بە تەرخانکاریی ناوی پاوان کۆنترۆڵ دەکا. نیک لەڕووی تەکنیکییەوە، پاوانی ئاست-سەر دەسووڕێنێ. 

پێویستە ئەوە لەبیر نەچێ کە تۆمارگەی ناوی پاوان و تۆمارکەری ناوی پاوان دوو شتی لێکجیاوازن.

پاوانەکان لە زنجیرەپلیکانەیەک بە سەرۆکایەتیی ئایاناوە بەڕێوە دەبردرێن. ئایانا بە سەرپەرشتیکردنی ناوڕاژەکارەکانی ڕیشە، سووڕێنەری نووکی داری DNS-ە.

ئایانا ھەروەھا تۆمارگەی int. کە تایبەتی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانە و ناوچەی arpa. کە تایبەتی ئامانجگەلی کارگێڕانەیە و ناوچەگەلی گرنگ و ھەستیاری دیکە وەکوو  root-servers.net ژی دەسووڕێنێ.

ئایانا دەسەڵاتی ھەموو پاوانەکانی تری سپاردۆتە دەست تۆمارگەکانی ترەوە.

## پەراوێزەکان و سەرچاوەکان

پۆل:سیستمی ناوی پاوان
پۆل:تۆمارە گشتییەکان
کەیپڤەرد

**کەیپڤەرد** (بە ئینگلیزی: *Cape Verde*) یان **کابوڤێردی** (بە پورتوگالی: *Cabo Verde*)**Cape Verde** () or **Cabo Verde** (, ) .   وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری پڕایایە. بە فەرمی وەک **کۆماری کابۆ ڤێردێ** ناسراوە، کۆمەڵە دوورگەیەک یان وڵاتێکی دوورگەییە لە ناوەڕاستی زەریای ئەتڵانتیک، کە لەناویدا دە دوورگەی بورکانی ھەیە لەگەڵ خاکێکی چوار ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە

زمانی فەرمی وڵاتەکە پورتوگالییە کە لەلایەن حکوومەت و تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەکان و ڕادیۆوە بەکاردەھێنرێت، لەڕووی سیاسەتەوە وڵاتەکە جێگیرە بە سیستمەکانی نیمچە-سەرۆکایەتی، نوێنەراییەتی دیموکراتی، کۆماری وڵاتەکە یەکێکە لە دیموکراترین وڵاتەکان لە ئەفریقا کە بە پلەی ٢٦مین وڵات دێت لەرووی دیموکراسیەتەوە

لەڕووی ئابووریەوە تەنھا دە لە خاکە سەرەکییەکانی پشتگیری بەرچاوی بەرھەمی کشتوکاڵیان ھەیە

## ئایین

## ئەمانەش ببینە
کەیپڤەرد پورتوگال

## سەرچاوەکان


پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:کەیپڤەرد
پۆل:دوورگەکانی ئەفریقا
پۆل:دوورگەکانی ماکارۆنیزیا
پۆل:دوورگەکانی ئۆقیانووسی ئاتلانتیک
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٧٥ لە ئەفریقا
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:کۆمەڵە دوورگەکان
جیبووتی

**جیبووتی**، بە فەرمی **کۆماری جیبووتی** (بە عەرەبی: *جمھوریة جیبوتی*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری جیبووتییە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٧
پۆل:جیبووتی
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:کەنداوی عەدەن
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:وڵات و مەڵبەندەکانی سۆماڵی ئاخێو