open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەشکەوتی ھەلامەتا

**ئەشکەوتی ھەلامەتا** (Eşkewtî Helameta) ئەشکەوتێکی شوێنەوارییە لە نزیک شاری دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. ئەشکەوتەکە چەند نەخشاندنێکی ئاشوورییەکانی تێدایە کە بە *نەخشی ماڵتای* ناسراون.

ئەشکەوتەکە حەوت کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای شاری دھۆکەوە دوورە و لە سەرووی گوندی گەڤەرکێیە. شوێنەکە لە چوار نەخشی ئاشووریی نوێ پێکھاتووە کە لە سەرووی گوندی ماڵتای ھەڵکۆڵدراون. درێژی نەخشەکان نزیکەی شەش مەترە و بەرزییان دوو مەترە. نەخشەکان بۆ یەکەمجار لە گەڕانێکی گەڕیدەی بەریتانی، گێرترود بێڵەوە لە ساڵی ١٩٠٩ دۆزراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
پۆل:ئەشکەوتەکان
پۆل:شوێنەوارەکانی کوردستان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:دھۆک
پۆل:کوردستان
پۆل:ھەرێمی کوردستان
ئامێدی کولیبالی

**ئامێدی کولیبالی** (بێژە کردنی فەڕەنسی: [ئەمێدی کۆلیبالی]؛ ٢٧ی شوباتی ١٩٨٢ – ٩ی ژانویەی ٢٠١٥) پیاوێکی مالی-فەرەنسی بوو کە تۆمەتباری سەرەکی بوو لە تەقەکردنەکەی مۆنترۆج، کە تیایدا ئەفسەری پۆلیسی شارەوانی کلاریسا جان فیلیپ تەقەی لێکرا و کوژرا، هەروەها بارمتەگر و چەکدار بوو لە فڕۆکەی هایپەرکاشەر کۆشر گەمارۆدانی مارکێتەکان، کە تێیدا چوار بارمتەی کوشتووە پێش ئەوەی لەلایەن پۆلیسەوە تەقەی کوشندە بکرێت

هاوڕێیەکی نزیکی سەید و شێریف کواچی بوو، چەکدارەکانی تەقەکردنەکەی ''چارلی ئیبدۆ'' ، کە تەقەکردنەکانی کولیبالی پەیوەست بوون بەوەوە. ئاماژەی بەوەشکردووە، هێرشەکانی لەگەڵ برایانی کواچی هاوکات کردووە.   کولیبالی بەیعەتی بە دەوڵەتی ئیسلامی عێراق و شام دابوو . 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
جەیشولعەدل

**جەیشولعەدل**، یان **جەیش ئەلعەدل** (، واتا: سوپای دادپەروەری؛ بەلوچی: جئیش الئدل)، ڕێکخراوێکی چەکداری سوننە و جوداخوازی بەلوچییە کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێران چالاکییەکانی ئەنجام دەدات، کە تێیدا چڕبوونەوەیەکی بەرچاوی بەلوچییە سوننەکان لەو ناوچەیە بوونی ھەیە، ھەروەھا سنووری لەگەڵ پاکستاندا ھەیە.

ئەم گرووپە بەرپرسیارێتی خۆی لە چەند ھێرشێک بۆ سەر ھێزی سەربازی لە ئێران گرتووەتە ئەستۆ. گرووپەکە جەختی لەوە کردووەتەوە کە گرووپێکی جوداخوازە و خەبات بۆ سەربەخۆیی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان و مافی زیاتری خەڵکی بەلوچ دەکەن. ھەروەھا ئەم گرووپە پەیوەندیی لەگەڵ ئەنسارولفورقان ھەیە، کە گرووپێکی تری چەکداری سوننەی بەلووچە، و لە ئێران چالاکی دەکەن. سەڵاحەددین فاروقی سەرۆکی ئێستای جەیشولعەدلە؛ براکەشی ئەمیر ناروویی لەلایەن تاڵیبانەوە لە ئەفغانستان کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەلۆچستان
پۆل:بەلۆچ
پۆل:ئێران
پۆل:پاکستان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
ھێرشە مووشەکییەکانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر پاکستان

لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، ئێران ھێرشێکی مووشەکیی لە نێو خاکی پاکستاندا ئەنجامدا و ئێران ھێرشەکەی بە لێدان لە گرووپی چەکداری جەیشولعەدل پێناسە کرد، کە گرووپێکی سەربەخۆییخوازیی بەلووچییە. حکوومەتی پاکستان ئەو ھێرشەی ئیدانە کرد و بە «پێشێلکاری» بۆ سەر ئاسمانی وڵاتەکەی، ناوی برد. لە ئەنجامی ھێرشەکەدا دوو ھاووڵاتی مەدەنی گیانیان لەدەستدا. ھێرشەکان بە بەشێک لە زنجیرە ھێرشەکانی سەر ھەولێر لە ١٥ی کانوونی دووەم، دادەنرێت، و پەیوەندی سەرەکی ھەیە بە تەقینەوەکانی کرمان لە ٣ی کانوونی دووەم، کە دەوڵەتی ئیسلامی بەرپرسیارییەتی تەقینەوەی گرتە ئەستۆ.

## ھێرش
تەلەڤیزیۆنی فەرمیی دەوڵەتی ئێران ڕای گەیاند کە سوپای پاسداران ھێرشێکی بە مووشەکی سووک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئەنجامداوە، بۆ لەناوبردنی دوو بارەگای جەیشولعەدل، لە پارێزگای بەلوچستان لە باشووری ڕۆژاوای پاکستان. ھێرشەکە ماڵەکانی گوندی کوھی سەبز لە ھەرێمی پێنجگوور کردە ئامانج، کە نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر لە سنووری ئێران و پاکستانەوە دوورە. پاکستان ڕای گەیاند کە لە ئەنجامی ھێرشەکەدا دوو منداڵ کوژراون و چوار منداڵی دیکەش بریندار بوون. ھەروەھا ئەوەشی خستووەتەڕوو، لەنێوان سێ بۆ چوار فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ناوچەکە ھەڵدراون و بەر مزگەوتێک و خانوویەک و باڵەخانەیەکی دیکە کەوتووە.

جەیشولعەدل بانگەشەی ئەوەی کردووە کە شەش فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک لە شوێنی نیشتەجێبوونی بنەماڵەی چەکدارەکانیان ھەڵدراون و بەھۆیەوە دوو منداڵ گیانیان لەدەست داوە و سێ ژنیش بریندار بوون کە یەکێکیان ھەرزەکارە.

## دواتر
ڕۆژێک دوای ھێرشەکە، عەقید حسێن عەلی جەوادانفەر لە سوپای پاسداران لەلایەن چەکدارێکی نەناسراوەوە لە پارێزگای سیستان و بەلوچستانی ئێران تیرۆرکرا. بەپێی ھەواڵی میدیا ئێرانییەکان، جەیشولعەدل بەرپرسیارییەتی ھێرشەکەی لە ئەستۆ گرتووە.

حکوومەتی پاکستان وەک کاردانەوەیەک بۆ ھێرشەکان، باڵیۆزی وڵاتەکەی لە تاران، پایتەختی ئێران، کشاندەوە؛ و باڵیۆزی ئێرانیش لە پاکستان دەرکرد. پاکستان ڕای گەیاند کە ھەموو بژاردەیەکی وەڵامدانەوەی ھێرشەکان لەبەردەستن.

## وەڵامدانەوەی ھێرشەکان

بەرەبەیانی ڕۆژی پێنجشەممە، ١٨ی کانوونی دەووەمی ٢٠٢٤، دوو ڕۆژ دوای ھێرشەکانی ئێران لە خاکی پاکستان، وەزارەتی دەرەوەی پاکستان ڕایگەیاند «چەند حەشارگەیەکی تیرۆریستانمان لە ئێران کردووەتە ئامانج»، ھێرشەکان بۆ سەر گرووپی چەکداری سەرمەچار بووە، کە بە گووتەی حکوومەتی پاکستان ئەو گرووپە بوونەتە ھەڕەشە بۆ سەر خاکی پاکستان؛ لەسەر بنەمای وردی ھەواڵگری و لەژێر ناوی *ئۆپراسیۆنی مردن بۆ سەرمەچار* ھێرشەکان ئەنجام دراون. بەرپرسانی ئێران ڕایانگەیاند: ٩ ھاووڵاتی کوژراون، کە سێ کەسیان ئافرەتن و چواریشیان منداڵ.

## ئەمانەش ببینە
* ئۆپەراسیۆنی مردن بۆ سەرمەچار
* ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٤)

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران
پۆل:پاکستان
پۆل:شەڕەکان
پۆل:بەلۆچستان، پاکستان
پۆل:بەلۆچستان
پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکانی ٢٠٢٤
پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران
سوپای ڕزگاریخوازیی بەلۆچستان

**سوپای ڕزگاریخوازیی بەلۆچستان** یان **ڕێکخراوی ڕزگاریخوازانی بەلۆچستان** (زمانی بەلۆچی: بلۏچستان آجوییء لشکر؛ کورتکراوە: BLA)، ڕێکخراوێکی چەکداریی ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی بەلوچەکانە و بارگەی سەرەکی لە ئەفغانستانە. یەکەم چالاکیی تۆمارکراوی ئەم ڕێکخراوە لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠٠ بوو، دوای ئەوەی بانگەشەی بۆ زنجیرەیەک ھێرشی بۆردومانیی بۆ سەر ناوچەی دەسەڵاتداریی پاکستان کرد. ڕێکخراوی ڕزگاریخوازیی بەلوچستان لەلایەن پاکستان و شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی ناوی ھاتووە.

ڕێکخراوەکە زیاتر لە پارێزگای بەلۆچستان، کە گەورەترین پارێزگای پاکستانە کاردەکات و لەوێوە چالاکییەکانی بۆ سەر ھێزە چەکدارەکانی پاکستان ئەنجام دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەلۆچستان
پۆل:بەلۆچ
پۆل:ئێران
پۆل:پاکستان
پۆل:ئەفغانستان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
ئاڵا ڕەیانی

**ئاڵا ڕەیانی** (لەدایکبووی ٢٤ی ئابی ١٩٨٠ لە مەھاباد، ڕۆژھەڵاتی کوردستان) ئەکتەر، چالاکوان و گۆرانیبێژێکی کوردە.

## ژیان
ئاڵا ڕەیانی ساڵی ١٩٨٠ لە شاری مەھاباد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە؛ ئەو دەڵێ یەکێک لە یادەوەرییە سەرەتاییەکانی ئەوەیە کە لە باخچەی ساوایان، ناچار بووە لە جیاتی زمانی دایکیی خۆی کە کوردییە، بە زمانی فارسی قسە بکات. ساڵی ١٩٨٦ بە ھۆکاری سیاسی لەگەڵ بنەماڵەکەی ڕوویان لە سوید کردووە. ئاڵا لە بوارەکانی فیلم، شانۆ، تیڤی و دەنگدا کار دەکات. ڕیانی زمانی سویدی، ئینگلیزی، کوردی، فارسی و ھەندێک فەرەنسی دەزانێت و ھەروەھا لە بەرھەمەکانیشدا بە زمانی عەرەبی قسە دەکات.

## بەرھەمەکان
### فیلمۆگرافی
* بیرەوەرییەکانی سەر بەرد

### نووسین
ئاڵا ڕەیانی پاش ماوەیەکی کەم لە شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران لەدایک بووە، کە شا ڕووخا و خومەینی ئێرانی بە کۆماری ئیسلامی ناساند. ئەو شەوەی ئاڵا لەدایک بووە، کوردستان لەژێر مۆمباراندا بووە.

**کچی جەنگ** (Krigets dotter) ناوی کتێبی ئاڵا ڕەیانییە کە تێیدا چیرۆکی خێزانەکەی دەگێڕێتەوە، باس لە حەسرەتی باب و باپیرانی بۆ کوردستانێکی ئازاد و شەڕی دایک و باوکی لە دژی ئەو ئیسلامییانەی کە شەڕیان لە دژی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ڕاگەیاند، دەکات و یادەوەرییەکانی سەردەمی منداڵی و ھەڵھاتنی دراماتیکی بۆ سوید دەگێڕێتەوە، وێڕای ڕوانگە مێژوویییەکان لەسەر خەباتی ئازادیی کوردستان لە سەدەی بیستەمدا.

کچی جەنگ ژن ژیان ئازادی وێنایەکی جوانی خێزانێک و گەلێکە کە لەژێر ھەڕەشە و توندوتیژیی بەردەوامدا دەژین. کتێبەکە لە ئایاری ٢٠٢٣دا بڵاو بووەتەوە.

## خەڵاتەکان
ئاڵا ڕەیانی لە فێستیڤاڵی فیلمی ستۆکمۆشندا (STOCKMOTION) کە لە ١٥–١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ بەڕێوە چوو، بۆ ڕۆڵی لەیلا لە کورتەفیلمی لەیلادا کە ساڵی ٢٠٢١ لەسەر دەستی بەھادور شەھیدی چێ کراوە، خەڵاتی باشترین ئەکتەری بەدەست ھێنا. لەم فیلمەدا لەیلا لە سوید لە نێوان دوو کولتووری جیاوازدا خەریکی ململانێیە.
وێنۆک|ئاڵا ڕەیانی لەناو براوەکانی فیلم فێستیڤاڵەکەدا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئاڵا ڕەیانی لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:خانمەکتەرە کوردەکان
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی کوردستانی
پۆل:ئەکتەرە کوردەکان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژان
ئۆپەراسیۆنی مردن بۆ سەرمەچار

لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، پاکستان زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانی و تۆپباران کردنی لە خاکی ئێران دەستپێکرد، و گرووپە جوداخوازە بەلوچەکانی کردە ئامانج؛ کۆد ناوی ئۆپراسیۆنەکە بە **مەرگ بەر سەرمەچار** داندراوە (بە ئوردو: آپریشن مرگ بر سرمچار؛ واتا: «مردن بۆ یاخیبووەکان»). ئەم ھێرشە دوو ڕۆژ دوای ھێرشە مووشەکییەکانی ئێران لە پاکستان ئەنجام دران، وەک کاردانەوەیەک بۆ دەست تێوەردانەکانی حکوومەتی ئێران.

حکوومەتی ئێران ئاماژەی بەوە کرد، لە ھێرشەکەدا ٩ ھاووڵاتی کوژراون. سوپای ڕزگاریخوازیی بەلۆچستان پشتڕاستی کردەوە کە ئەندامەکانی لە نێو ئەو کەسانەدان کە کوژراون.

ئەم ھێرشە یەکەمین ھێرشی وڵاتێکی بیانییە بۆ سەر ئێران لە دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ئێران و عێراق لە ساڵی ١٩٨٨.

## پشت ڕووداوەکان

بەگوێرەی ڕاپۆرتەکانی پاکستان، ئەم ھێرشە لە کاردانەوەی ھێرشی مووشەکیی سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ناوچەی سنووریی پارێزگای بەلوچستانی پاکستان دەستی پێکردووە. بە گووتەی میدیا ئێرانییەکان، ھێرشەکەی ئێران لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ گرووپی چەکداری جەیشولعەدلی کردوەتە ئامانج و لە ئەنجامدا دوو منداڵ کوژراون و سێ کەسی تریش برینداربوون، وەک ئەوەی پاکستان بڵاوی کردووەتەوە.

## ھێرشەکە
کاتژمێر ٤:٠٥ی بەرەبەیانی (UTC+03:30)، ھێزی ئاسمانی و سوپای پاکستان، بە بەکارھێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، و چەندین ئامێری مووشەک ھاوێژ، حەوت شوێنی جیاوازی گرووپە جوداخوازە بەلوچییەکانی لە ئێران، کردە ئامانج؛ دیارترینیان شارۆچکەی سەرەوان لە پارێزگای سیستان و بەلوچستان بوو. ئێران ئاماژەی بەوەشکرد، لە ئەنجامی ھێرشەکەدا ٩ کەس کوژراون کە چوار منداڵ و سێ ژن و دوو پیاو بوون، کە ناسنامەیان ئێرانی نەبووە.

دواتر سوپای ڕزگاریخوازیی بەلۆچستان دانی بە کوژرانی خەڵکی بێتاوان و بەلۆچی نا لە ئۆپەراسیۆنەکەدا، و بەڵێنی «تۆڵەی»دا لە دژی حکوومەتی پاکستان.

## ئەمانەش ببینە
* ھێرشە مووشەکییەکانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر پاکستان

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران
پۆل:پاکستان
پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکانی ٢٠٢٤
خۆپەرستی

**خۆپەرستی** یا **خۆخوازی** یا **خۆبینی** بریتییە لە تەنیا بە تەنگ خۆ و قازانجی خۆوە بوون و، ئاوڕ لە قازانج و ئاسایشی خەڵکی تر نەدانەوە. ئینسانی خۆپەرست ھەر تەنیا خۆی بە لاوە گرنگە، ھەموو شتی ھەر بۆ خۆی دەوێ، لە دان و بەخشین لەزەت نابات، حەز بە لێسەندن و گرتن دەکات. تەنیا لە ڕوانگەی قازانجی خۆیەوە سەیری دنیای دەرەوە دەکا، ھیچ لا ناکاتەوە لەوە کە خەڵک چییان پێویستە و ئاوڕ لە پلەوپایەی ئینسانی و شەرەفیان ناداتەوە. جگە لە خۆی ھیچ شتێ نابینێ. ھەموو کەس و ھەموو شت بە پێوانەی قازانجێ کە دەتوانێ بۆ ئەو بیبێ ھەڵدەسەنگێنێ. 

پێچەوانەی خۆپەرستی ئاڵترویزم یا خۆنەویستی یا لەخۆبوردوویی یا خەڵکپەرستییە. ھەروەھا باشتر وایە لە نێوان خۆپەرستی و خۆبەناوەندزانین یا ئیگۆسەنتەریزمدا جیاوازی دانرێ. 

## سەرچاوەکان

پۆل:تاکەکەسێتی
پۆل:نارسسیزم
پۆل:فەلسەفەی ژیان
پشکنەری بەکگراوندی گەردوون

وێنۆک|وێنەیەکی هونەری کەشتی ئاسمانی COBE

**پشکنەری بەکگراوندی گەردوون** کە بە پشکنەری ٦٦ ناودەبرێت، مانگی دەستکردێکی دەزگای بۆشایی ناسا بوو کە تایبەت بوو بە گەردوونناسی، کە لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٣ کاردەکات، ئامانجەکانی لێکۆڵینەوە بوو لە تیشکی پاشخانی مایکرۆوەیڤی گەردوونی (CMB یان CMBR )ی گەردوون و پێوانەیەک دابین بکات کە یارمەتیدەر دەبێت لە داڕشتنی تێگەیشتنمان لە گەردوون.

پێوانەکانی کەشتی ئاسمانیCOBE دوو بەڵگەی سەرەکییان خستەڕوو کە پشتگیری لە تیۆری تەقینەوە گەورەکەی گەردوون دەکەن کە پاشخانی گەردوونی سپێکتریمی جەستەی ڕەشی نزیک لە تەواوەتی هەیە و نایەکسانی زۆر کاڵ و کەمی هەیە. دوو لە لێکۆڵەرە سەرەکییەکانی کۆمپانیای COBE بە ناوەکانی جۆرج ئێف سمۆت و جۆن سی مازەر لە ساڵی ٢٠٠٦ خەڵاتی نۆبڵیان لە فیزیا وەرگرت بەهۆی کارەکانیان لەسەر پڕۆژەکە. بەپێی لیژنەی خەڵاتی نۆبڵ "دەتوانرێت پڕۆژەی COBE وەک خاڵی دەستپێکی گەردوونناسی وەک زانستێکی وردبینیش سەیر بکرێت".

گەڕانی پاشبنەمای گەردوونی دووەم مانگی دەستکردی پاشبنەمای مایکرۆوەیڤی گەردوونی بوو، دوای RELIKT-1، دوو کەشتی ئاسمانی پێشکەوتووتر بەدوای خۆیدا هێنا، ئەوانیش پشکنەری نایەکسانی مایکرۆوەیڤی ویلکینسن (WMAP) لە ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠١٠ و کەشتی ئاسمانی پلانک لە ٢٠٠٩ تا ٢٠١٣.
## ئەرک
وێنۆک| هەڵدانی کەشتی ئاسمانی (COBE) لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٩.
ئامانجی ئەرکی گەڕانی پاشخانی گەردوونی (COBE) پێوانەکردنی وردی تیشکی بڵاوبووەوە بوو لە نێوان ١ مایکرۆمەتر و ١ سم (٠،٣٠ ئینج) لەسەر تەواوی گۆی ئاسمانی. ئەم ڕێژانەی خوارەوە پێوانە کران: (١) سپێکتریمی تیشکی ٣کەی لە مەودای ١٠٠ مایکرۆمەتر بۆ ١ سم (٠،٣٩ ئینچ) (٢) نایەکسانی ئەم تیشکدانەوە لە ٣ بۆ ١٠ ملم (٠،٣٩ ئینچ)؛ و، (٣) سپێکترۆم و دابەشکردنی گۆشەیی تیشکی پاشبنەمای ژێر سووری بڵاوبووەوە لە درێژی شەپۆلەکانی ١ بۆ ٣٠٠ مایکرۆمەتر.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٧٤ ناسا ڕاگەیاندنی دەرفەتی بۆ ئەرکە فەلەکییەکان دەرکرد کە کەشتییەکی ئاسمانی بچووک یان مامناوەندی ئێکسپلۆرەر بەکاردەهێنێت. لە کۆی ١٢١ پێشنیار کە وەرگیراون، سێ پێشنیاریان باس لە لێکۆڵینەوە لە تیشکی پاشخانی گەردوونی دەکرد. هەرچەندە ئەم پێشنیازانە لە مانگی دەستکردی فەلەکی ژێر سوور (IRAS) دۆڕان، بەڵام هێزەکانیان وایکرد ناسا زیاتر لەو بیرۆکەیە بکۆڵێتەوە. لە ساڵی ١٩٧٦ ناسا لیژنەیەکی ئەندامانی لە هەریەک لە سێ تیمی پێشنیارکراوی ساڵی ١٩٧٤ پێکهێنا بۆ ئەوەی بیرۆکەکانیان بۆ مانگی دەستکردێکی لەو شێوەیە کۆبکەنەوە. دوای ساڵێک ئەم لیژنەیە پێشنیاری مانگی دەستکردێکی جەمسەری خولگەیی بە ناوی COBE کرد کە یان لەلایەن ئۆتۆمبێلی هەڵدانی Delta 5920-8 یان شاتل بۆشایی ئاسمانەوە بنێردرێت. ئەم ئامێرانەی خوارەوەی تێدابوو.

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی ناسا لەسەر COBE
ساڵح عەلی

**ساڵح عەلی :**(١٩١٤-١٩٨٦)  مامۆستا و چالاكی بواری وەرزش

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''ساڵح عەلی'''
ساڵح کوڕی عەلی کوڕی ساڵحە، ساڵی ١٩١٤ چاوی بە ژیان‌دا ھەڵھێناوە لە شاری سلێمانی. خانەی مامۆستایانی بەغدای لە ١٩٣٣دا تەواوکردووە. ھەمان ساڵ دامەزراوە بە مامۆستای سەرەتایی لە شارەکەی خۆی.

## سەرپەرشتی وەرزش و دیدەوانیی
تا ١٩٤١ مامۆستایەتیی وەرزشی لە قوتابخانەکانی سلێمانی، ئابڵاخ، ئەیووبییە، قەرەچەتان، عەبابەیلێ و فەیسەڵییە کردووە. ١٩٤٢ کراوە بە مامۆستای وەرزشی تاکە دواناوەندیی سلێمانیی کوڕان. ١٩٤٨-١٩٦٤ چاودێریی وەرزش و دیدەوانیی قوتابخانەکانی شاری پێ‌سپێردراوە. ١٩٦٥ بووەتە سەرپەرشتی وەرزش و دیدەوانیی بەڕێوەبەرێتیی پەروەردەی سلێمانی و تا ١٩٧٦ لەو جێیەدا ماوەتەوە، ئەو ساڵە خانەنشین‌کراوە. 

## چالاكی وەرزش
ساڵح عەلی، ھەم خزمەتێکی بێ‌درێغی وەرزشی کردووە، ھەم بەشداری ھەموو چالاکییەکی وەرزشیی دەرەوەی قوتابخانەیش بووە. ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یانەی (الصحة والقوة)ی سلێمانی و (یانەی سلێمانی) و ساڵانی ١٩٥٧-١٩٦٢یش سەرۆکی بووە. 

## كۆچی دوایی
ساڵی ١٩٨٦یش کۆچی دواییی کردووە.

## بەرهەمەكانی
**ئەم بەرھەمانەیشی ھەن:** 

# دیدەوانی، ١٩٧٠، بە یارمەتیی یەڕێوەبەرێتیی گشتیی خوێندنی کوردی لە چاپی داوە،
# فۆلکلۆری یاری و وەرزشی کوردی، بەرگی یەکەم؛ بەرگی دووەم، ١٩٧٤ (بە یارمەتیی بەڕێوەبەرێتیی گشتیی پەروەردە لە چاپ دراوە) .

## سەرچاوەکان
ناسیۆنالیزمی بەلۆچی

وێنۆک|ئاڵایەک کە زۆربەی بەلۆچە جووداخوازەکان بەکاری دەھێنن.
**ناسیۆنالیزمی بەلۆچی** (بە بەلۆچی: بلۏچی ڕاجدۏستی؛ ئوردو: بلوچ قوم پرستی؛ فارسی: ناسیونالیسم بلوچ) ئایدۆلۆژیایەکە کە جەخت لەوە دەکاتەوە ھەموو گرووپەکانی گەلی بەلوچ لە پاکستان و ئێران و ئەفغانستان گرووپێکی جیاوازی نەتەوەییی یەکگرتوو پێکدەھێنن. سەرچاوەی ناسیۆنالیزم لە بەلۆچستان لەگەڵ یاخیبوونی ڕێکخراوە چەکدارییە جیاوازەکانی بەلۆچ سەرھەڵدەدات، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دابەشبوونی ھیندستانی بەریتانیا و دواتر سەربەخۆیی پاکستان، ئەمەش بە تەواوەتی کاتێکە کە *کەلات* چووە نێو وڵاتی نوێی پاکستانەوە.

## ڕەگەزی بەلۆچ و ناسیۆنالیزم
ناسیۆنالیزمی بەلۆچ زیاتر لە ناوچەکانی باشوور و ڕۆژھەڵاتی بەلۆچستاندا بوونی ھەبووە.

داواکارییەکانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە بەلۆچییەکان لە مافە کولتووری و ئابووری و سیاسییە گەورەکانەوە دەستی پێکردووە تا دەگاتە ئۆتۆنۆمیی سیاسی و جیابوونەوەی تەواوەتی خاکی بەلۆچەکان و دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی بەلۆچستان. جووڵانەوەکە دنیاگەرایە و زۆر لەژێر کاریگەری ئایدیۆلۆژیای مارکسیستی چەپدایە، وەک ھاوتاکانی دیکەی لە بەشەکانی تری پاکستان.

جووڵانەوەی ناسیۆنالیزمی بەلۆچ ئاماژە بەوە دەکات کە پشتیوانییەکی بەرچاو لە ڕەوەندی بەلۆچ دەکرێت لەلایەن وڵاتانی عومان، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، سوید، نەرویژ و وڵاتانی دیکە. پاکستان چەندین جار بانگەشەی ئەوەی کردووە کە ناسیۆنالیستە بەلۆچەکان لە ھیندستانەوە پارە وەردەگرن و سەرچاوەی داراییان ئەو وڵاتەیە، ھەرچەندە ئەم تۆمەتانە لەلایەن ھیندستانەوە ڕەتکراونەتەوە. بە ھەمان شێوە ئەفغانستان دانی بەوەدا ناوە کە پاڵپشتییەکی شاراوەی بۆ چەکدارە ناسیۆنالیستە بەلۆچەکان کردووە. لە ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بۆ یەکەمجار کۆماری ئەفغانستان پەناگەیەکی بۆ چەکدارانی بەلۆچ دابین کرد. کۆماری ئەفغانستان کەمپی مەشقی لە قەندەھار دامەزراند بۆ ڕاھێنان بە چەکدارە بەلۆچەکان و ھەروەھا دابینکردنی چەک و تەقەمەنی بۆیان.

## ئەمانەش ببینە
* سوپای ڕزگاریخوازیی بەلۆچستان
* گەلی بەلۆچ

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەلۆچستان
پۆل:بەلۆچ
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:نیشتمانپەروەری
پۆل:ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:ئێران
پۆل:پاکستان
پۆل:ئەفغانستان
ناسیۆنالیزمی میسری

**ناسیۆنالیزمی میسری** لەسەر بنەمای ڕەگەزیی میسرییەکان و کلتووریی میسرییەکان دامەزراوە. ناسیۆنالیزمی میسری بە شێوەیەکی تایبەت ناسیۆنالیزمێکی مەدەنی بووە، کە جەختی لەسەر یەکێتی میسرییەکان کردووەتەوە بەبێ گوێدانە نەتەوە و ئایینەکەیان.  ناسیۆنالیزمی میسری بۆ یەکەمجار لە کاتی شۆڕشی میسر ساڵی ١٩١٩دا وەک ھەستێکی دژە ئینگلیزی خۆی دەرخست.

## مێژوو
### بنەچە
پرۆتۆناسیۆنالیزمی سەرەتایی میسری بەھۆی داگیرکاری و کۆلۆنیالیزمی بیانییەوە سەرچاوەی گرت. داگیرکاری ئاشوورییەکان و شەڕی کارکەمیش بووە ھۆی ئەوەی کە دروشمی نەبووخەد نەسر ببێتە داگیرکەری ڕۆژھەڵات، کەسایەتییەک کە نوێنەرایەتی داگیرکار و ھەژموونخوازێکی بیانی دەکرد، کەسێک کە دوژمنێکی سەرەکی میسر بوو.

ھەڵوێستی میسرییەکان بەرامبەر بە داگیرکاری دواتریان، کە فارس بوو، بە سەرۆکایەتی قەمبیزیی دووەم و داگیرکردنی مەقدۆنیا بە سەرۆکایەتی ئەسکەندەری مەزن تا ڕادەیەک ناکۆکی میسری لەسەر بوو. ھێرۆدۆت، قەمبیز وەک داگیرکەرێکی دڕندانە نیشان دەدات لەو سەردەمەدا وێنا دەکات، ئەو بۆچوونەی لەلایەن زۆرێک لە مێژووناسان پشتگیری دەکرێت، کە ئەمەش ڕێگای بۆ پەرەسەندنی ھەستکردن بە شووناسی میسرییەکانی پەرەپێداوە.

### کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم
ھەردوو زمانی عەرەبی و زمانی میسری کۆن زمانی ئەفرۆ-ئاسیاین کە بنەچەیەکی ھاوبەشیان ھەیە. دەسەڵاتی محەممەد عەلی پاشای میسری، میسری گەیاندە ئاستێکی پیشەسازی پێشکەوتووتر بە بەراورد لەگەڵ دراوسێکانی میسر، لەگەڵ دۆزینەوەی زیاتری شوێنەوارەکانی شارستانیەتی میسری کۆن. بزووتنەوەی ئورابی لە ساڵانی ١٨٧٠ و ١٨٨٠ یەکەم بزووتنەوەی گەورەی ناسیۆنالیستی میسری بوو، کە داوای کۆتاییھێنان بە ھاتنی ئەورووپییەکان بۆ میسر، لەژێر درووشمی *میسر بۆ میسرییەکانە*.

### سەدەی بیستەم
دوای دەستپێکردنی داگیرکردنی میسر لەلایەن بەریتانیا لە ساڵی ١٨٨٢، ناسیۆنالیزمی میسری سەرنجی لەسەر کۆتاییھێنان بەو داگیرکارییە بوو. ھەرچەندە ئەوان پشتیوانی لیبراڵ و سۆسیالیستەکانی بەریتانیایان ھەبوو.

لە سەدەی بیست و یەکەمدا ناسیۆنالیزمی میسری بەھۆی ململانێ ئاڵۆزە مێژوویی، سیاسی، و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانەوە زۆر پەرەی نەسەندووە. لە کاتێکدا ھەستکردن بە شانازی نەتەوەیی ھێشتا ماوە، بەڵام بەو شێوەیە نییە کە لە ساڵانی ڕابردوو و جەنگە جیھانییەکان لەبەرچاودا بوون. بەھاری عەرەبی لە ساڵی ٢٠١١ کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر دیمەنی سیاسی وڵاتەکە دانا و بووە ھۆی گۆڕانکاری لە دەسەڵاتدا و تیشکی خستە سەر خواستی میسرییەکان بۆ چاکسازی سیاسی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی.

لە ساڵانی ٢٠٢١ بۆ ٢٠٢٣ ھەڵمەتێکی میسرییەکان لە سەرانسەری میسر بڵاو بووەوە، کە میسرییەکان جەختیان لەسەر نەژادی ڕەسەنی خۆیان دەکردەوە و نکۆڵییان لە عەرەب بوونی خۆیان دەکرد، بە درووشمی *میسرییەکان عەرەب نین*.

## ئەمانەش ببینە
* میسر
* ناسیۆنالیزمی عەرەبی
* پان عەرەبیزم
* جیھانی عەرەب
* میسری کۆن

## سەرچاوەکان

پۆل:میسر
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:نیشتمانپەروەری
ساڵح قەفتان

**ساڵح قەفتان :** (١٨٨٤-١٩٦٨) نووسەر و ئەفسەر 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''ساڵح قەفتان'''
ساڵح کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی مەحموود کوڕی ئەحمەد قەفتانچییە، ١٨٨٤ لە سلێمانی لەدایک‌بووە. مەکتەبی ڕوشدییەی عەسکەریی سلێمانی و ئەعدادیی عەسکەریی بەغدا و مەکتەبی حەربییەی ئەستەمووڵی تەواوکردووە و بووە بە ئەفسەر تا تەمووزی ١٩١٤، کە لەبەر نەخۆشیی دڵ کراوە بە مامۆستای ئەعدادیی موڵکیی سلێمانی. 

## جەمعییەتی کوردستان
١٩١٩-١٩٢٢ بازرگانیی بە تووتنەوە کردووە. ٧/٢١/١٩٢٢ بە ئەندامێکی دەستەی بەڕێوەبردنی (جەمعییەتی کوردستان) ھەڵبژێردراوە. لە دووەم حکوومەتی کوردستان‌دا، بووە بە موعەللیمی جوگرافیا و مێژووی مەکتەبی ئەعدادیی مەحموودی.

## جەمعییەتی زانستی کوردان
سەرەتای حوکمی پاشایەتی، ٤/٩/١٩٢٣-٧/٩/١٩٢٥ مامۆستای قوتابخانەی کۆیە بووە. پاشتر کراوە بە بەڕێوەبەری مەکتەبی ئەووەڵ و ئەمجا فەیسەڵییە. ئەندامی ئەنجومەنی مەعاریفی لیوا بووە، کە نێوانی تشرینی یەکەم- تشرینی دووەمی ١٩٢٥ دامەزرێندراوە. ١٣/١٠/١٩٢٦ بە ئەندامێکی ھەیئەتی ئیدارەی (جەمعییەتی زانستی کوردان) ھەڵبژێردراوە. لە ١/٩/١٩٢٨-١/١٠/١٩٢٩ بووە بە بەڕێوەبەر و ئەوەبەدوا تا ١/١٠/١٩٣٠ بە مامۆستای قوتابخانەی ناوەندیی سلێمانی. دوایی براوەتە قوتابخانەی سەرەتایی تا ٨/٣/١٩٣٦ کە ئیتر خانەنشین‌کراوە. 

## ژیانی هاوسەرگیریی
ساڵح قەفتان، دوو ژنی ھێناوە: لە جەمیلە کاکەمین- فوئاد، سەڵاحەدین، فاتمە، مونیرە و لە صەبرییە ڕەفعەت- نازەنین، گوزیدە، بەھاری بووە.

## كۆچی دوایی
ڕۆژی ٢٩/٨/١٩٦٨ بە خۆێن پژانی مێشک کۆچی دواییی کردووە.

## بەرهەمەكانی
ساڵح قەفتان، بەرپرس (موحەڕڕیر)ی ڕۆژنامەی "زبان"ی شارەوانیی سلێمانی بووە لە (ژمارە ١، ١٢/٩/١٩٣٧)ەوە تا ٢٠-٢٧ ژمارەی ھەووەڵ. خاوەنی یەکەم گۆڤاری کوردیی "زانستی" ناوی شاری سلێمانی بووە، کە ھەر خۆی ٢٥/٢/ ١٩٣٨ تاقە ژمارەیەکی ٨ لاپەڕەییی لێ بڵاوکردووەتەوە. 

نووسینی بڵاوکراوەی لە (زبان، ژین، ڕووناکی، گەلاوێژ)یشدا ھەیە.

**ئەم لەچاپدراوانەیشی ھەن:**

# بەراوردێکی تاریخی و ئەھەممییەتی زبان و دیارییێکی وریائی بۆ لاوانی کورد، چاپخانەی ژین- سلێمانی، ١٩٣٦،
# پەندی تاریخی، چاپخانەی نجاح- بغداد، ١٩٣٧،
# نەتەوەی کورد تورکمان نین، چاپخانەی کامەران- سلێمانی، ١٩٥٩،
# مێژووی نەتەوەی کورد لە کۆنەوە تا ئەمڕۆ، چاپخانەی سلمان الأعظمي- بغداد، ١٩٦٩،
# گریگۆری پیترۆف، لە وڵاتی گوڵەزەنبەقی سپیدا، چاپخانەی سلمان الأعظمي- بغداد، ١٩٦٩ .

## سەرچاوەکان
ھەموو دزەکان دز نین

**ھەموو دزەکان دز نین** شانۆیەکی کۆمێدیی کوردییە لە نووسینی داریۆ فۆ و وەرگێڕانی مەریوان ھەڵەبجەیی و دەرھێنانی زەریا سامی. ساڵی ٢٠١٦ بە ھاوکاریی بەشی ھونەری شانۆی بەڕێوبەرایەتیی گشتی ڕۆشنبیری و ھونەری سلێمانی نمایش کراوە.

## ئەکتەرەکان
* ئەرسەلان بەھرامی لە ڕۆڵی **ئانتۆنیۆ**
* گلێنە حەمە عەلی لە ڕۆڵی **ژن**
* نەھرۆ محەممەد لە ڕۆڵی **دز**
* ژیان ئیبراھیم خەیات لە ڕۆڵی **ژنی دزەکە**
* ئەژین حەمە نوووری لە ڕۆڵی **خاوەنماڵ**
* شادی ئارام لە ڕۆڵی **ئانا**

## نمایشکردن
* لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ەوە تاوەکوو ٢٤ی مانگ بۆ ماوەی ١٥ ڕۆژ لە تەلاری ھونەری سلێمانی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بەدحاڵیبوون یا خۆ لە گێلیدان لە شانۆیی ھەموو دزەکان دزنین

پۆل:شانۆ کوردییەکان
دیۆنیسیۆس

چەپ|وێنۆک|383x383پیکسڵ
**پاپا دیۆنیسیۆس** یەکێک لە پاپاکانی کەنیسەی ڕۆمانی کاتۆلیکە کە لە یۆنان لەدایک بووە. ئەو لە نێوان ساڵانی ٢٥٩ بۆ ٢٦٨ی زایینی پاپا بووە.

## سەرچاوەکان
بەشداربووانی ویکیپیدیا، "لیستی پاپاکان"، ویکیپیدیا، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_popes&oldid=268921163 (دەستگەیشتن بە ٩ی شوباتی ٢٠٠٩).

پۆل:مردووانی ٢٦٨
پۆل:کۆلکە
سعوود کوڕی فەیسەڵ

**سعوود کوڕی فەیسەڵ کوڕی عەبدولعەزیز ئالسعوود** ناسراو بە **شازادە سعوود** یان **سعوود فەیسەڵ** (؛ ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٠ – ٩ی تەممووزی ٢٠١٥) سیاسەتوانێکی سعوودی و وەزیری دەرەوەی عەرەبستانی سعوودی لە ساڵی ١٩٧٥ ھەتا ٢٠١٥ بوو. ئەو دووەمین کوڕی فەیسەڵ کوڕی عەبدولعەزیز، سێیەمین شای عەرەبستانی سعوودی و برازای خالید کوڕی عەبدولعەزیز، چوارەمین شای ئەو وڵاتە بوو.

## ژیاننامە
شازادە سعوود کوڕی فەیسەڵ ھەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی ئابووری لە زانکۆی پرینستۆن لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو کە لە ساڵی ١٩٦٤ بەدەستی ھێنابوو. ئەو بێجگە لە عەرەبی توانای قسەکردن بە زمانەکانی ئینگلیزی، فەڕەنسی، عیبری، ئیسپانی و ئەڵمانی ھەبوو.

## پیشە
ئەو لە وەزارەتی نەوت و سەرچاوە کانزایییەکان، وەکوو ڕاوێژکاری ئابووری کاری کردووە و دواتر بووەتە ئەندامی باڵای لیژنەی ھاوئاھەنگی وەزارەت. دواتر لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥ەوە ھەتا ٢٩ی نیسانی ٢٠١٥، وەزیری دەرەوەی عەرەبستانی سعوودی بوو.

## مردن
شازادە سعوود لە ٩ی تەمموزی ٢٠١٥، لە تەمەنی ٧٥ ساڵیدا لە شاری لۆس ئەنجلس کۆچی دواییی کرد. ڕێوڕەسمی مردنەکەی لە مزگەوتی حەرام  بەڕێوەچوو و لە گۆڕستانی ئەلعەدل نێژرا.

## ئەمانەش ببینە
* سعوود کوڕی عەبدولعەزیز

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
شەماڵ عەباس عەلی

**شەماڵ عەباس عەلی**، ناسراو بە **مفەوەز شەماڵ** یان **شەماڵی سەید عەباس**. پۆلیسێکی  بەعسی بوو، لە دایک بووی ساڵی ١٩٦٣یە لە سلێمانی.حەوتەم منداڵ و کۆتا منداڵی خێزانەکەیانە،ئامادەیی پیشەیی تەواوکردووە و بە پێی گوتراوی خێزانەکەی سەرەتا چووەتە شاخ تا ببێتە پێشمەرگە بەڵام وەرنەگیراوە و گەڕاوەتەوە،هەندێک کەس بە مولازم موحسینە کوردەکە ناوی دەبەن.

## لاوێتی
مفەوەز شەماڵ،تەمەنی لاوێتیشی هەر لە سلێمانی بووە و فیتەرێکی کارامە بووە،دوای ئەوەی تەمەنی نزیک دەبێتەوە بۆ سەربازی، بۆ ئەوەی خۆی قوتار بکات دەبێتە پۆلیس،دواتر بە هۆی بڕواناماکەیەوە پلەکەی بەرز دەبێتەوە بۆ مفەوەز.

## لە ناو خەڵکدا
مفەوەز شەماڵ،ناوێکی پڕ لە سەرکێشی و چیرۆکێکە پڕ لە دڵڕەقی،هەموو گەنجی شار لە دەستی هەڵدەهات و ئێستاکەش بنەماڵەکەی خۆیانی لێ بێبەری دەکەن، وەفاداری ئەم گەنجە بۆ حیزبی بەعس و ڕژێمەکەی، دەگاتە ئاستێک، کە سروشتێکی تایبەتی بۆ دروستدەکات، بەڕادەیەک دڵڕەقییەکەی هەڵدەکشێ، کە زۆربەی ئەوانەی دەستگیریان دەکات، دۆست و هاورێ و ناسراوەکانی خۆیەتی. تەنانەت سڵی لەبراکەی خۆیشی نەکردووەتەوە، گوڵاڵەی براژنی تا دواساتیش قسەی لەگەڵیدا نەبوو، چونکە مێردەکەی گوڵاڵە بە گرتن دەدات کە برای خودی مفەوەز شەماڵ بوو.

چیرۆکی دەسەڵات و پێگەکەی، چەند قات لە پلە سەربازییەکەی گەورەتبوو، نهێنی ئەمەش تا ئەو ڕۆژە مایەوە کە خەڵکی باشووری کوردستان دژ بەدام و دەزگاکانی بەعس ڕاپەڕینیان کرد، کاتێک بەڵگەکانی ئەمن و ئیستخبارات، کەوتنە دەست دەزگا ئەمنییە کوردییەکان، هاوپێچ لەگەڵ وێنەیەکی خۆی و صەدام حسێن، لەپاڵ ناوی مفەوەز شەماڵدا نوسراوە (احد من اصدقاء سید رئیس) واتە یەکێک لە هاورێکانی سەرۆک.

## لەسێدارەدان و کۆتایی
تا ڕۆژی ڕاپەڕینی خەڵکی باشووری کوردستان، مفەوەز شەماڵ بەوەفاداری مایەوە بۆ بەعس و ڕژێمەکەی، ٧ی ئازاری ساڵی ١٩٩١ یەکەم ڕۆژی ڕاپەڕینی شاری سلێمانی، لەتەمەنی 28ساڵیدا، کەوتە دەست خەڵکی ڕاپەڕیوی شارەکە و لەبەردەرکی سەرای سلێمانی هەڵواسرا، تا ڕۆژی دواتر تەرمەکەی لەو مەیدانەدا بە هەڵواسراوی مایەوە.

شەماڵ، دوو ژن و دوو منداڵی لە دوای خۆیدا بەجێهێشت.

وێنۆک|مفەوەز شەماڵ بە هەڵواسراوی لە بەر دەرکی سەرا

## سەرچاوەکان
سەی ساڵح کەڵھوڕی

**سەى ساڵح كەڵهوڕى :**( لەدایك بوون ١٨٣٤-١٨٣٥) (كۆچی دوایی ١٩٠٥) شاعیر و نووسەر و كەسایەتی ئاینی 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|سەى ساڵح كەڵهوڕى
سەیید محەمەدساڵح حەسەنیی نیعمەتوڵڵاھیی ماھیدەشتی ساڵی ١٢٥٠ک (١٨٣٤-١٨٣٥) لە دێی (ماھیدەشت)ی سەر بە کرماشان و لە بنەماڵەیەکی ئایینی لەدایکبووە. لەلاوییەوە لە کەشوھەوای خێڵەکی دوورکەوتووەتەوە و خووی داوەتە خوێندنی ئایینی. پاشان سەفەری کردووە بۆ شاری شیراز، لەوێ چووەتە خزمەتی مونەووەرعەلی شای ڕێبەری بەناوبانگی تەریقەتی (نیعمەتوڵڵاھی). مونەووەرعەلی شا سپاردوویە بە حاجی محەمەد حەسەن (عەبدولعەلی شا). کە عەبدولعەلی شا گەڕاوەتەوە بۆ شاری کاشان، ئەویش لەگەڵی چووە..

## تەریقەتی نیعمەتوڵڵاھی
پاش ماوەیەکی درێژی بڕینی پلەکانی تەریقەتی نیعمەتوڵڵاھی، بە پلەی (حەیرانعەلی شاھی) گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەی کرماشان و خەریکی ڕێنوێنیی خەڵک و بڵاوکردنەوەی بنەماکانی تەریقەتەکەی بووە و کاری کردووەتە سەر کەسانێکی زۆری وەک ئەبولقاسم خانی لاھووتی و میرزا حسێن خانی فەرھەنگ و محەمەد حەسەن خانی سارمولسەڵتەنە..

## بەرهەمەكانی
سەیید محەمەدساڵح شیعری بە کوردی و فارسی نووسیوە و ڕێچکەیەکی تایبەتی لە نووسینی شیعری سۆفییانەدا ھەبووە. شیعری لە "گەلاوێژ" و ڕۆژنامەی "دەنگی گێتیی تازە"دا بڵاوبووەتەوە. .

کتێبی (كنز العرفان)ی سەیید محەمەدساڵح، پاش (نزانی)ی دکتۆر سەعید کوردستانی، دووەم کتێبی لەچاپدراوی کوردییە لە ئێران، محەمەدحەسەن خانی سارمولسەڵتەنە لە چاپی داوە و میرزا ئەوڵقادری پاوەییش ھەڵەگریی بۆ کردووە.. 

## كۆچی دوایی
سەیید محەمەدساڵح ڕۆژی ١٥/٨/١٩٠٥ کۆچی دواییی کردووە و لە تەنیشت گڵکۆی میرزا محەمەدتەقیی موزەفەرعەلی شا نێژراوە .

## سەرچاوەکان
ساڵح ھەژار

**ساڵح ھەژار :**(١٩٢٧-١٩٨٣) نووسەر و شاعیر و چالاكی سیاسی 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''ساڵح ھەژار'''
ساڵح کوڕی سەعید کوڕی باپیرە، ساڵی ١٩٢٧ لە دێی (دوانزەئیمام)ی نزیک بە شاری ھەڵەبجە ھاتووەتە دنیاوە. سێ ساڵان بووە کە دایکی مردووە و کەوتووەتە بەر دەستی باوەژن. بە منداڵی دوو ساڵ لای مەلای دێیەکەیان خوێندوویە. تەمەنی ١٢ ساڵ بووە کە باوکیشی مردووە، ھەردوو براکەیشی بەجێیانھێشتووە و ڕوویان کردووەتە کەرکووک. بەڵام ئەحمەد بەگی ئەوڕەحمان ئەفەندیی بنەماڵەیەکی ھەڵەبجە گرتوویەتیە خۆی و لەگەڵ منداڵەکانی خۆی خستوویەتیە بەر خوێندن، تا پۆلی شەشەمی سەرەتاییی لە قوتابخانەی (سیروان) بڕیوە. پاشان لەبەر نەداری شانی داوەتە بەر کشتءکالڕ و نزیکەی ١٦ ساڵێکی لە دێی (تریفە) بەسەربردووە. دواجار لە ژیاندا پێشکھوتووە و کەوتووەتە سەر کاری بەڵێندەرێتی.

## چالاكی سیاسی
لە لاویدا لەبەر چالاکیی سیاسیی لە ناو حیزبی شیوعیی عیراق دا، تووشی ڕاوەدوونان ھاتووە و دوو جار گیراوە. لەبەر ئەوەی ھیچی لەسەر ساغ نەبووەتەوە، ئازاد کراوە، بەڵام ھەر چاودێری کراوە. ساڵی ١٩٥٢ تا کۆتاییی ١٩٥٣ دوورخراوەتەوە بۆ شاری (کووت). ساڵی ١٩٥٨ بە کاریگەریی ئیبراھیم ئەحمەد، چووەتە ڕیزی (پارتی دیموکراتی کوردستان).

## كۆچی دوایی
١٤/١/١٩٨٢ دوچاری نەخۆشییەکی نەزانراو بووە و چووەتە ئەڵمانیا و لەندەنیش بۆ چارەسەر، بە نائومێدی گەڕاوەتەوە. بەو دەردەوە ماوەتەوە تا لە ٤/٣/١٩٨٣دا کۆچی دواییی کردووە. 

## بەرهەمەكانی
ساڵح ھەژار، ھەم شیعری نووسیوە و جاروبار لێی بڵاوکردووەتەوە، ھەم شانۆنامەیشی داناوە. 

**لە بەرھەمە لەچاپدراوەکانی:** 

# دەرەبەگی، چاپخانەی ژین- سلێمانی، ١٩٥٩، 
# سۆرانی یا کرمانجی، چاپخانەی ژین- سلێمانی، ١٩٦٠، 
# ھەندێ لە (دیوانی ناطق)، چاپخانەی ڕاپەڕین- سلێمانی، ١٩٧٠ (کۆکردنەوە)، 
# شێوەی کۆن و تازە، یا بیری کۆن و نوێ، چاپخانەی کاکەی فەلاح- سلێمانی، ١٩٧٣. 

**بەرھەمە دەستنووسەکانی:** 

# دیوانی شیعرەکانی خۆی کە ١٥٠ شیعر بووە،
# شانۆگەریی ژن بە ژن،
# پزیشک و پارە، ڕۆمانێکە سەبارەت بە نەخۆشییەکەی .

## سەرچاوەکان
تەقینەوەی ٢٠٠٥ی ھەولێر

**تەقینەوەی ٢٠٠٥ی ھەولێر** ھێرشێکی خۆکوژی بە ئامانجی لێدان لە نووسینگەی پارتە سیاسییە کوردییەکان لە ھەولێر، پایتەختی ھەرێمی کوردستان بوو کە ڕێکەوتی ٤ی ئایاری ٢٠٠٥ ڕوویدا. ھێرشەکە لە جۆری خۆکووژی بوو و لە کاتێکدا خەڵک لە دەرەوەی ناوەندێکی دامەزراوەییی پۆلیس کۆببوونەوە ڕوویدا. ئەنسارولسوننە بەرپرسیارییەتیی ڕووداوەکەی گرتە ئەستۆ. ئەم ھێرشە نموونەی تیرۆریزمی ئیسلامییە و ھەروەھا ئامانجی ئەنسارولسوننە گۆڕینی دەسەڵاتی عێراق و ھەرێمی کوردستان بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامی بوو.

## ئەنسارولسوننە
ئەنسارولسوننە کە کورتکراوەی لایەنگرانی ئیسلامە، بزووتنەوەیەکی ئیسلامیی کوردی شەڕانگێز بوون کە لە ھەوڵی گۆڕینی دەسەڵاتی عێراق و ھەرێمی کوردستان بۆ دەوڵەتێکی ئیسلامی بوون. ئەم گرووپە جۆرێکی جیھانبینیی سەلەفییان ھەبوو. ئەم بزووتنەوەیە لە ساڵی ٢٠٠١دا لەلایەن مەلا کرێکار دامەزرا و یارمەتیی دارایی و پێداویستیی سەربازی لە ئەلقاعیدە و ئوسامە بن لادن وەردەگرت. بەشێک لە ئەندامانی بزووتنەوەکە پارەیان لە ئەڵمانیاوە بۆ ناوچەکانی باشووری کوردستان بۆ یارمەتیدانی داراییی ئەم گرووپە دەگوازتەوە. گرووپی ئەنسارولسوننە، کوردە سێکۆلاریستەکانی لە عێراق و ھەرێمی کوردستان دەکردە ئامانج، بەتایبەتی ئەندامانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.

## تەقینەوەکە
تەقینەوەکە لە ٤ی ئایاری ٢٠٠٥دا ڕوویدا. خۆکوژەکە جلوبەرگی کارگوزاری لەبەر کردبوو و لە دەرەوەی ناوەندێکی دامەزراوەییی پۆلیس لە ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستان خۆی تەقاندەوە، کە بەھۆیەوە لانیکەم ٦٠ کەس کە زۆربەیان کورد بوون گیانیان لەدەستدا و ١٥٠ کەسی دیکەش برینداربوون. ئەم ھێرشە بە مەبەستی تۆڵەسەندنەوە بوو بۆ تێوەگلانی ھێزە کوردییەکان لە شەڕی یاخیبووانی عێراق کە شانبەشانی ھێزە ئەمریکییەکان بەشدارییان دەکرد.

## ئەمانەش ببینە
* تەقینەوەکانی ٢٠٠٤ی ھەولێر
* تەقینەوەکانی ٢٠١٣ی ھەولێر

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەولێر
پۆل:ھێرشەکان لە عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژییەکان
پۆل:تەقینەوەکان
پۆل:٢٠٠٥ لە باشووری کوردستان
پۆل:مێژووی ھەولێر
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان لە عێراق
پۆل:دژەکوردبوون
حەسەن ڕەستگار

**حەسەن ڕەستگار** ناسراو بە **مەلا حەسەن** (لەدایکبووی ١٩٣٥ لە شەکربەگ، مەھاباد) سیاسەتوانێکی کوردە کە وەکوو ئەندامی باڵای حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران چالاکی کردووە.

## ژیاننامە
حەسەن ڕەستگار لە ساڵی ١٩٣٥ لە گوندی شەکربەگ لە شارستانی مەھاباد لەدایک بووە. ئەو دیپلۆمی وێژەی لە مەھاباد وەرگرتووە و
بەکالۆریۆسەکەی لە کۆلێژی ئاداب لە شاری سلێمانی تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٥٨ دەبێت بە ئەندامی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران. ئەو ھەر لە سەرەتای لاوێتییەوە دەخرێتە بەندیخانە و لەگەڵ کەسایەتییە دیارە سیاسییەکان وەکوو غەنی بلووریان، جەلیل گادانی و سەرکردە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئێران لە بەندیخانەدا بووە. لە حیزبی دێموکراتدا بەرپرسیارێتیی کۆمیتەی شارستانەکانی سەردەشت، سنە و کرماشانی پێدەدرێت. ئەو بەرپرسی کلاسی سیاسیی حیزب بووە، ھەروەھا بەرپرسی تەشکیلاتی حیزب لە دەفتەری سیاسی و کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتی بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠٢٣، لە شەش ئەڵقەدا لەگەڵ بەرنامەی پەنجەمۆر، بیرەوەرییەکانی ژیانی خۆی گێڕایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستان
کوردەکان-ئێزیدییەکان

***کوردەکان-ئێزیدییەکان*** (بە ڕووسی: Курды-езиды، بە ئەرمەنی: Քրդեր-Եզդիներ) فیلمێکی کوردیی سینەمای ئەرمەنستانی سۆڤیەتە کە دەرھێنانی ئاماسی مارتیرۆسیان دەرھێنەرێکی ئەرمەنییە و لە ساڵی ١٩٣٢ ساز کراوە و لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣دا بڵاوکرایەوە. فیلمی کوردەکان-ئەرمەنییەکان فیلمێکی بێدەنگی ڕەش و سپییە کە باس لە کوردە ئێزیدیییەکانی ئەرمەنستانی سۆڤیەت دەکات و دامەزرانی کۆلخۆزێک لە گوندێکی کوردنشین نیشان دەدات.

## ئەمەش ببینە
* *[[زارێ]]*

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* تواشاکردنی فیلمی ''کوردەکان-ئێزیدییەکان''

پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکانی ١٩٣٢
پۆل:فیلمەکانی ئەرمین فیلم
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئەرمەنییەکان
پۆل:فیلمە ئەرمینییەکانی سەردەمی سۆڤیەت
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییەکانی سۆڤیەت
ئاماسی مارتیرۆسیان

**ئاماسی مارتیرۆسیان** (بە ئەرمەنی: Ամասի Պետրոսի Մարտիրոսյան) دەرھێنەر، سیناریۆنووس و ئەکتەرێکی سینەمای ئەرمەنی بوو.

## فیلمەکان
### ئەکتەر
* *نامۆس* (١٩٢٥) لە ڕۆڵی سمبات
* *[[زارێ]]* (١٩٢٧) لە ڕۆڵی زۆربا
* *خاسپۆش* (١٩٢٨) لە ڕۏڵی مەلا
* *زەنگەزۆر* (١٩٣٨) لە ڕۆڵی ئەفسەرێکی داشناک
* *گۆرانیی یەکەمین ئەوین* (١٩٥٨) لە ڕۆڵی پاسەوان

### یاریدەدەری دەرھێنەر
* *خاسپۆش* (١٩٢٨)
* *ڕۆحی شەیتان* (١٩٢٨)
* *داوید بەگ* (١٩٤٤)
* *ئاناھیت* (١٩٤٧)

### دەرھێنەر
* *[[کوردەکان-ئێزیدییەکان]]* (١٩٣٢)

## سەرچاوەکان

## کتێبناسی

* 
* 

پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی سۆڤیەتی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەرمەنی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧
پۆل:مردووانی ١٩٧١
پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەرمەنیەکانی سۆڤیەت
ناحیەی یایچی

**ناحیەی یایچی** یەکێکە لە حەوت ناحیەی قەزای کەرکووک لە پارێزگای کەرکووک لە باشووری کوردستان(ناوچە جێناکۆکەکان) لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی یایچیە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی یایچیە.

یایچی وشەیەکی تورکمانییە کە لە دوو وشەی (یای+چی) پێکھاتووە، یای واتای کەوان، چی پاشگرێکە دەدرێتە پاڵ ھەر ناوێک دەیکاتە ئاوەڵناوی ئەو وشەیە، واتە دەبێتە ناساندنی وشەکە وەک کاری ئەو کەسە نموونە وەک(پینەچی، تۆڕنەچی، ...). یایچی بە زمانی کوردی دەبێتە (کەوان ساز).

## جوگرافیا
ناحیەی یایچی ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە ناحیەی پردێ و ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز.
* لە باشوورەوە ناحیەی تازەخورماتوو و ناحیەی ڕیاز.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز و ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا.

### ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٩٧کم٢)یە لە (١٫٩٪) پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنێت و (٥٫٩٪) قەزای کەرکووک پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (حەوتەم)ە لە حەوت ناحیەی قەزای کەرکووکدا.

### دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە کورد و تورکمان پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣٠،١١٥)کەسە. لە (١٫٧٪)ی دانیشتوانی پارێزگای کەرکووک و (٢٫٥٤٪)ی دانیشتوانی قەزای کەرکووک پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە حەوت ناحیەی قەزای کەرکووک.

## مێژوو
مێژووی درووستبوونی ئەم ناحیەیە زۆر کۆن نییە.

### سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا
* بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک، (١١)کەرتی ناحیەی دووبز، (٨)کەرتی ناحیەی تازەخورماتوو و (٢)کەرتی ناحیەی ڕیاز دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی ناحیەی یایچی لە سنووری قەزای کەرکووک، ناوەندەکەی گوندی یایچی بوو.
* بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، شوان، یایچی، ئەلڕەبیع و ئەلقودس)ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران.
* بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی ناحیەی یایچی و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).

### لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە
* دوای پڕۆسەی ئازادی عێراق گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە شاڵاوی ئەنفال دا وێران کرابوون یان بەعەرەبکرابوون سەرلە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناحیەکەش پێکھاتەوە بە ناوی ناحیەی یایچی و ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا.

## کارگێڕی
ناحیەی یایچی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٣١) گوند.

* یایچی(ناوەند)
* ئەبوسەباح
* باجوان
* بڵاوە
* ترکەلان
* تەل عەزیز
* تۆپزاوای حەسەن بەگ
* جەدیدەی حەسەن بەگ
* چراغ
* حەساری ئەحمەدبەگ
* حەساری حاجی مەحموود
* خەرابەی قوتان
* دیبەگ تەپە
* ڕەمڵ
* سەری تەپە
* شەریفیە
* عەلاوە مەحموود
* عەوێنەی حەسەن بەگ
* عەوێنەی سەید عەلی
* قزلیار
* قزلیاری تازە
* قەرەتەپە، یایچی
* قوتانی بچووک
* قوتانی خەلیفە
* قوتانی گەورە
* کەساحیە
* کومبەتلەر
* کۆمەڵگەی دیبەگ تەپە
* کۆمەڵگەی کبریتی بچووک
* کۆمەڵگەی کبریتی گەورە
* گردی چاڵاو
* ھەنجیرە، یایچی

## ئەمانەش ببینە
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* یایچی

## سەرچاوەکان

کەرکووک
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا

**ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا** یەکێکە لە حەوت ناحیەی قەزای کەرکووک لە پارێزگای کەرکووک لە باشووری کوردستان(ناوچە جێناکۆکەکان) لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی مەلا عەبدوڵڵایە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە سەرەتای دروست بوونیدا ناحیەی مولتەقا(ناحة الملتقی)یە. بەڵام لە دوای پڕۆسەی ئازادی لای کوردەکان کە دانیشتووی شارەدێی مەلا عەبدوڵڵان و ناوەندی ناحیەکەن کردوویانەتە ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا و لە کاروباری کارگێڕیدا ھەردوو ناوەکە ئاماژەی پێدەکرێت.

* ناوی گوندی مەلا عەبدوڵڵا لەوەوە ھاتووە کە ئەم گوندە لەلایەن کەسێکەوە دروستکراوە ناوی مەلا عەبدوڵڵا بووە.

* الملتقی: لە وشەیەکی عەرەبییە و بە واتای مەکۆ دێت.

## جوگرافیا
ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز.
* لە باشوورەوە ناحیەی ڕیاز.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی یایچی.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە.

### ڕووبەر
ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٢٤٢کم٢)یە لە (٢٫٣٪) پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنێت و (٧٫٣٪) قەزای کەرکووک پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (شەشەم)ە لە حەوت ناحیەی قەزای کەرکووکدا.

### دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە کورد و عەرەب پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٧،٢٩٥)کەسە. لە (١٪)ی دانیشتوانی پارێزگای کەرکووک و (١٫٤٥٪)ی دانیشتوانی قەزای کەرکووک پێکدەھێنێت.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (پێنجەم)ە لە حەوت ناحیەی قەزای کەرکووک.

## مێژوو
* بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، شوان، یایچی، ئەلڕەبیع و ئەلقودس)ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران.
* بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی ناحیەی یایچی و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی). ئەم ناحیەیە لە سنووری ناحیەی یایچیدا درووستکرا.

### لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە
* دوای پڕۆسەی ئازادی عێراق گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە شاڵاوی ئەنفال دا وێران کرابوون یان بەعەرەبکرابوون سەرلە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناحیەکەش پێکھاتەوە بە ناوی ناحیەی یایچی و ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا. سنووری ناحیەی یایچی پێش شاڵاوی ئەنفال کرایە دوو بەش و ناحیەی یایچی و ناحیەی مەلا عەبدوڵڵای لێ دروستکرا.

## کارگێڕی
ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٢٠) گوند.

* مەلا عەبدوڵڵا(ناوەند)
* ئەبوعەساف
* ئیدریس خەباز
* ئیدریس خەزعەل
* بریمە
* بوەیتر
* تەلوەرد
* جەحیش
* خرابە، مەلا عەبدوڵڵا
* خەڵەف
* سەخرە
* عەتشانەی خواروو
* عەتشانەی سەروو
* کەوازی عەرەب
* کەوازی کورد
* مڕاتەی بچووک
* مڕاتەی گەورە
* مەنسوریە
* مولتەقا
* ناسڕیە
* ھندی تەپە
* ھندی تەپەی تازە

## ئەمانەش ببینە
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* مەلا عەبدوڵڵا

## سەرچاوەکان

کەرکووک
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
کوەرەدۆر

**کوەرەدۆر** یارییەکی ستراتیژی دوو یان چوار یاریزانییە و لەلایەن میرکۆ مارچێسی دیزاین کراوە و لەلایەن کۆمپانیای گیگامیک بڵاوکراوەتەوە. کوەرەدۆر لە ساڵی ١٩٩٧ خەڵاتی یاری مێنسا و یاری ساڵی لە ئەمریکا، فەڕەنسا، کەنەدا و بەلجیکا پێدراوە.

## یاساکانی یارییەکە
ڕاست|وێنۆک|220x220پیکسڵ|دەستپێکی یاری کوەرەدۆر بە چوار یاریزانی، لە شێوازی دوو یاریزانی زەرد و سەوزەکە لادەبردرێ.
کوەرەدۆر لەسەر تەختەیەکی یاری کە ٨١ ناوچەی چوارگۆشە بە ئەندازەی ٩×٩ی تێدایە، یاری پێدەکرێت. ھەر یاریزانێک بە پیاوێک نیشانە دەکرێت کە لە ناوەڕاستی یەکێک لە لێوارەکانی تەختەکەوە دەست پێدەکات (لە یارییەکی دوو یاریزانیدا، یاریزانەکان بە پێچەوانەی یەکەوە دەست پێدەکەن). ئامانج لێی ئەوەیە کە یەکەم یاریزان دەبێت بگاتە ئەوبەری شوێنەکەی خۆی و ڕێگری لە یاریزانەکانی دیکە بکات بۆ ئەوەی بە بردنەوە بگەن، ئەویش لەڕێگەی دانانی *بەربەستی دیواری*، کە ھەر یاریزانێک و ٥ دیواری ھەیە (لە یاری چوار یاریزانیدا ھەر یاریزانێک ٥ دیواری ھەیە بەڵام لە شێوازی دوو یاریزانیدا ھەریەک لە یاریزانەکان خاوەنی ١٠ دیوارن).

## قۆناغەکانی یارییەکە
یارییەک دەتوانرێت بەسەر سێ قۆناغدا دابەش بکرێت، ئەوانیش: قۆناغی کرانەوە،، یاری ناوەند و یاری کۆتایی. پێنج بۆ حەوت جوڵەی یەکەم بە قۆناغی کرانەوە ھەژمار دەکرێت. قۆناغی ناوەندی یارییەکە لە دەوروبەری دە جوڵە پێکدێت. یاری کۆتایی کاتێک دەست پێدەکات کە یەکێک لە یاریزانەکان کەمتر لە سێ دیواری ھەبێت.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کات بەسەربردن
پۆل:کایە تەختەیییەکان
پۆل:کایەکان
قەیس خەزعەلی

**قەیس ھادی سەید حەسەن خەزعەلی** (؛ لەدایکبووی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٤) زیاتر بە دامەزرێنەر و سەرۆکی گرووپە تایبەتەکانی عێراق ناسراوە ئێستا بە بەرپرسی یەکەمی حەشدی شەعبی و  عەسائیبی ئەھلی حەق ناسراوە کە لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرێن. لە حوزەیرانی ٢٠٠٦ تا دەست بەسەرکردنی لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیا لە ئازاری ٢٠٠٧  خەزعەلی وەک سەرۆکی گرووپە تایبەتەکان، فەرمانی ناردنی چەک و دروستکردنی گرووپێکی پێکرا بۆ بەشداریکردن لە شەڕ و ئۆپەراسیۆنەکان دژی نەیاران و یاخیبووان، دیارترینیان ھێرشی ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ بوو بۆ سەر ھێزەکانی ئەمریکا لە کەربەلا.

وەک شوێنکەوتوویەکی موقتەدا سەدر، لە ساڵی ٢٠٠٤ بەھۆی پێدانی "فەرمانی بێ مۆڵەت" لە سوپای مەھدی دەرکرا و گرووپێکی تایبەتی خۆی دامەزراند، بە ناوی عەسائیبی ئەھلی حەق (AAH) ناسراو بە "تۆڕی خەزعەلی" کە دواتر وەک گرووپێکی تیرۆریستی لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەستنیشان کرا، لە ماوەی زیندانیکردنیدا، ئەکرەم ئەلکەعبی بووە فەرماندەی گرووپەکە تا ئازادکردنی.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق
پۆل:کەسایەتییە سیاسییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:تیرۆریزم لە عێراق
دژە ئەمریکیزم

[ڕاست|وێنۆک|دوو خۆپیشاندەر [ئێران لەکاتی دڕاندنی ئاڵای ئەمریکا لە گردبوونەوەیەکی دژە ئەمریکیزمدا، دوای کشانەوەی ئەمریکا لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ئێران]]
**دژە ئەمریکیزم**، **دژە ئەمریکایزم** یان **دژە ئەمریکی** (ھەروەھا: **ھەستی دژە ئەمریکیبوون** و **ئەمریکانۆفۆبیا**) زاراوەیەکە کە چەندین ھەست و ھەڵوێست پێناسە دەکات لەوانە دژایەتیکردن، ترس، بێمتمانەیی و ڕق لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، حکومەتەکەی و سیاسەتەکانی دەرەوەی ئەمریکا، یان ئەمریکییەکان بە گشتی.

## وشەناسی
لە فەرھەنگی ئۆنلاینی ئۆکسفۆرددا، زاراوەی "دژە ئەمریکی" بە "دوژمنایەتی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا" پێناسە کراوە.

لە چاپی یەکەمی فەرھەنگی ئەمریکی بۆ زمانی ئینگلیزیی وێبستەر (١٨٢٨)، زاراوەی "دژە ئەمریکی" بەم شێوەیە پێناسە کراوە: "دژایەتی ئەمریکا، یان بەرژەوەندییەکان و حکوومەتی ئەمریکا؛ یان دژایەتی شۆڕشێک لە ئەمریکا".

## مێژوو
دژە ئەمریکیزم ڕەگ و ڕیشەیەکی مێژوویی کۆنی ھەیە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژانی سەرەتای دامەزراندنی وڵاتی ئەمریکا. لە سەدەی ھەژدەھەمدا زلھێزەکانی ئەورووپا بە گومانەوە سەیری شۆڕشی ئەمریکایان دەکرد و ترسیان لە بڵاوبوونەوەی بیرۆکەی شۆڕشگێڕانەی ئەمریکی ھەبوو، بۆیە نەیاندەویست ھەماھەنگی نێودەوڵەتی بکەن لەگەڵ ئەمریکا. لە سەدەی نۆزدەھەمدا، کێبڕکێی ئابووری و جیاوازییە کولتوورییەکان، ھەستی دژە ئەمریکیزمیان زیاتر کرد. سەدەی بیستەم تا ئەمڕۆ، لە قۆناغەکانی دەستێوەردان و ململانێ جیھانییەکاندا، دژە ئەمریکیزم بە تەواوی سەریھەڵدا بە شێوەیەکی گشتی لە وڵاتە جیاوازەکانیی جیھان؛ ھەروەھا گرژییەکانی جەنگی سارد و سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا، کاریگەری گەورەیان ھەبوو.

## ئەمانەش ببینە

* ڕەگەزپەرستی
* ناسیۆنالیزمی ئەمریکی
* ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکا
پۆل:ڕەگەزپەرستی
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:ناسیۆنالیزمەکان
فەرماندەییی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری عێراق

**فەرماندەییی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری عێراق** (بە عەرەبی: قيادة قوات حرس حدود العراق) یەکێک لە بەڕێوەبەرایەتییەکانی وەزارەتی ناوخۆی کۆماری عێراقە، کە کۆنترۆڵی بەڕێوەبردنی سنوورەکانی عێراق -جگە لە بەڕێوەبردنی دەروازەکانی بەندەرەکانی عێراق-ی لە دەستدایە. فەرماندەییی ھێزەکانی پاسەوانی سنووری عێراق لە زیاتر لە ١٤ دەروازەی سنووری لەسەر زەوی پاسەوانی دەکات. لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ژمارەی ھێزەکانی پاسەوانی سنوور ٤٨ ھەزار کەس بووە، کە لە ٦ ھەرێم و ٢٠ لیوا ڕێکخرێندراوە.

ھێزەکانی پاسەوانی سنوور بریتین لە ھەردوو «ھێزی پاسەوانی سنووری کەناراوەکان» و «پاسەوانی سنوور و پۆلیسی گومرگی».

## ئەمەش ببینە
* پۆلیسی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:پۆلیسی عێراق
پۆل:پاسەوانانی سنوور
مەحموود کاوە

**مەحموود کاوە** (؛ ٢٢ی ئایاری ١٩٦١ – ٢ی ئەیلوولی ١٩٨٦) کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی و فەرماندەیەکی سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی لە درێژەی شەڕی ئێران و عێراقدا بوو. ئەو لە سەرکوتکردنی سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و شەڕ لەگەڵ چەکدارە کوردەکان بەشدار بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:خەڵکی مەشھەد
شوێنپێی نیشتنەوە

[وێنۆک| شوێنپێی نیشتنەوەی [ئاپرتوونتی لە ناوچەی مێریدیانی پلانۆمی مەریخ.]]
**شوێنپێی نیشتنەوە** کە پێی دەوترێت ئیڵایپسی نیشتنەوە، ئەو ناوچەیەیە کە کەشتییەکی ئاسمانی لەسەر تەنێکی فەلەکی دەنیشێتەوە، دوای چوونە ژوورەوەی بەرگەهەوای تەنەکە، خاڵی نیشتنەوەی کەشتییەکی ئاسمانی بەندە بە پلەی کۆنترۆڵکردن (ئەگەر هەبێت)، گۆشەی چوونە ژوورەوە بارستەی چوونە ژوورەوە، بارودۆخی بەرگەهەوا و ڕاکێشان، بە کۆکردنەوەی گۆڕاوە زۆرەکان دەتوانرێت مۆدێلی ناوچەی نیشتنەوەی کەشتییەکی ئاسمانی چەند هێندە بکرێت سەرەڕای ئەوەش تا ڕادەیەکی دیاریکراو لە وردبینی. بە ھاوشێوەکردنی چوونە ژوورەوە لە ژێر بارودۆخی زۆر جیاوازدا دەتوانرێت ئیڵایپس ئەگەری حیسابی بۆ بکرێت قەبارەی ئیڵایپس لە ڕاستیدا نوێنەرایەتی پلەی نادڵنیایی دەکات بۆ ماوەیەکی متمانەی دیاریکراو.
## سەرچاوە
مەترسیی ژینناسانە

وێنۆک|ھێمای ژینمەترسی
**مەترسیی ژینناسانە**، یان **ژینمەترسی**، ماکەیەکی ژینناسانەیە کە مەترسی لەسەر ساخیی ئۆرگانیزمە زیندووەکان، بەتایبەت مرۆڤەکان، دروست دەکات. ئەمە دەتوانێت پاشماوەی ماکەی دەرمانی، میکرۆب، ڤایرۆس یان تۆکسین بێت.

لە یوونیکۆددا، ھێمای مەترسیی ژینناسانە بریتییە لە ٢٦٢٣+U (☣). ھێمای مەترسیی ژینناسانە لە ١٩٦٦ لە لایەن چارڵز باڵدوینەوە پەرەی پێ دراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مەترسییە ژینناسانەکان
پۆل:مەترسییە پیشەیییەکان
پۆل:ئاسایش
حاجی محەممەد ئەحمەدی

**حاجی محەممەد ئەحمەدی** (١٩٥٢ لە سەحنە - ) شاعری کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە بە شێوەزاری لەکی شیعر دەڵێتەوە.

## ژیان
حاجی محەممەد ئەحمەدی لە ساڵی ١٩٥٢ لە شاری سەحنە لە پارێزگای کرماشان لە دایک بووە. ھەتا پۆلی نۆھەم لەو شارە چووەتە قوتابخانە. دواتر چووە بۆ تاران و لە قوتابخانەکانی دکتۆر مودەڕیسی و علمیە لەو شارەدا وانەی خوێندووە و دیپلۆمی وەرگرتووە. دواتر لە زانکۆدا بیرکاریی خوێندووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرتووە. لە ساڵی ١٩٧٣ ھەتا ١٩٨١ لە قوتابخانەکانی شارستانی سەحنە وانەی بیرکاریی داوە. یەکەمین کتێبی شیعری لەژێر ناوی *دوجا شاوار* بە کوردیی لەکی لە ساڵی ٢٠١٥ چاپ و بڵاو کرایەوە.

## کارەکان
* *دوجاشاوار: کوومەشێعر نووی لەکی*، تاران: کتاب سەبز، پەخشانگەی ئاکۆ‏‫، ۱۳۹٤[=٢٠١٥].
* *داوار: کوڵەشێعر لەکی*، تاران: پەخشانگەی ئاکۆ‏‫، ۱۳۹٥[=٢٠١٦].
* *ئازادی ھەرەسکریا: کوومەشێعر لەکی*، تاران: پەخشانگەی ئاکۆ‏‫، ۱۳۹٨[=٢٠١٩].

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:خەڵکی سەحنە
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی لەکی
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مامۆستا کوردەکان
سوورەزە

**سوورەزە** گوندێکە کەوتووەتە ناوچەی ناوەندی شارستانی سنە، پارێزگای کوردستان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئێران.
## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئێران بەپێی شارستان
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گوندەکانی کوردستان بەپێی شارستان
پۆل:شارستانی سنە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
پۆل:گوندەکانی شارستانی سنە
نیشتنەوەی نەرم

وێنۆک| دوو پێڕاگوێژی (Falcon Heavy ) و (side booster) لە ساڵی ٢٠١٨ لە ڕێگەی نیشتنەوەی نەرم ئەنجام دەدەن.

**نیشتنەوەی نەرم** نیشتنەوەی نەرم بریتییە لە هەر جۆرە نیشتنەوەیەکی فڕۆکە، موشەک یان کەشتی ئاسمانی کە زیانێکی زۆر بە پێڕاگوێزەکان یان ڕووپۆشی بارەکەی نەگەیەنێت یان لەناوبچێت، بە پێچەوانەی نیشتنەوەی سەختەوە. تێکڕای خێرایی ڕاست لە نیشتنەوەیەکی نەرمدا دەبێت نزیکەی ٢ مەتر (٦.٦ پێ) لە چرکەیەکدا یان کەمتر بێت.
[وێنۆک| کەپسولێکی [سپەیس ئێکس سپەیس ئێکس دراگۆن ٢ دەکەوێتە خوارەوە.]]
نیشتنەوەیەکی نەرم دەتوانرێت ئەنجامبدرێت بە:

* پەرەشوت- زۆرجار ئەمە لەناو ئاودایە.
* هێزی موشەکی ڕاست بە بەکارهێنانی ڕیترۆرۆکێت، زۆرجار بە VTVL ناودەبرێت (نیشتنەوەی ڕاست کە بە VTOL ناودەبرێت، بەزۆری بۆ نیشتنەوەی فڕۆکەیە لە هەڵوێستێکی ئاستدا، نەک موشەک) — یەکەمجار لەسەر ڕێڕەوێکی ژێر خولگەیی لەلایەن پشتێنەی موشەکی بێڵ و لەسەر ڕێڕەوی خولگەیی هەروەک چۆن لەلایەن کەشتی ئاسمانی ڕوپێوکار ١ەوە ئەنجمادرا.
* نیشتنەوەی ئاسۆیی، زۆربەی فڕۆکەکان و هەندێک کەشتی ئاسمانی، وەکو مەکۆکی ئاسمانیەکان، بەم شێوەیە بە پەرەشوت یاوەری دەنیشنەوە.
* گیران لە هەوادا، وەک ئەوەی لەگەڵ مانگی دەستکردە سیخوڕییەکانی وەک کۆرۆنادا ئەنجام دەدرێت و بەدوایدا جۆرێکی تری نیشتنەوە.
* کەمکردنەوەی خێرایی نیشتنەوە بەهۆی بەرکەوتن لەگەڵ ڕووی جەستە، کە بە لیتۆبرێکنگ ناسراوە.
## سەرچاوە

پۆل:ڕۆکێتسازی
ڕەشید سدقی غەفوور

وێنۆک|ڕەشید سدقی غەفوور
**ڕەشید سدقی غەفوور** (١٨٩٠–١٩٥٩) شاعیر، ئەفسەر و سەرۆکی پێشووی شارەوانیی سلێمانی بووە.

## پێشینەی خێزانیان
بەوەدا کە شیعری ھەیە و ١٩٤٩ لە ھەڵەبجەوە ناردوویە، ھەر دەبێ ڕەشید سدقی غەفووری نەوەی پیرۆت ئاغای شیوەکەڵی بێ، کە ئەو دەمە قایمقامی ئەو قەزایە بووە و دەستی شیعرنووسیی ھەبووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
ساڵی ١٨٩٠ لە سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. سەرەتا لە حوجرە خوێندوویە. بەشداری خولێکی پۆلیسی بووە و بە (زەفتییە) دەرچووە. لە یەکەم جەنگی جیھانیدا ڕاپێچی مەیدانی شەڕ کراوە. لە حکوومەتەکەی شێخ مەحمووددا بووەتە ئەفسەری عەسکەری کوردستان. ١٩١٩ بەشداری شەڕی دەربەندی بازیان بووە و بە دیل گیراوە.

## ئەرکی لە حکوومەت
پاش ئەو دەورە، لە وەزیفەی حکوومەتیدا دامەزراوە و کاروباری مەئمووری مالییەی لە (ھەڵەبجە، قەرەداغ، وارماوە، خورماڵ) و بەڕێوەبەریی ناحیەی لە (ناودەشت، تانجەرۆ، سوورداش، پێنجوێن، سرۆچک، مزووری باڵا، چناران، برادۆست، باڵەک) و قایمقامیی لە (پشدەر، ڕانیە، ھەڵەبجە، ڕەواندز، شارباژێڕ، مەرکەزی سلێمانی) و دیوە و دواجار بووەتە سەرۆکی شارەوانیی سلێمانی.

## کۆچی دوایی
٢٦ی شوباتی ١٩٥٩یش کۆچی دواییی کردووە.

## بەرھەمەکانی
ڕەشید سدقی شیعری لە (گەلاوێژ، ھەتاو، ژین)یشدا بڵاوبووەتەوە.

## سەرچاوەکان