open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بابا تاھیری ھەمەدانی

[وێنۆک|گۆڕی بابە تاھیر لە [ھەمەدان]]

**بابا تاھیر** ناسراو بە **بابە تاھیری عوریان** ناوی تاھیرە، ھۆنراوەنووسێکی سەدەی ١١ بوو کە بە زمانی پاڵەوی (شێوازی فەھلەویات-پاڵەوییەکان) ھۆنراوەی نووسیوە.
ساڵی لەدایکبوونی بابا تاھیر ئاشکرا نییە، لە زۆر سەرچاوە باسکراوە، بەڵام بەپێی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان لە ماوەی نێوان نیوەی دووەمی سەدەی دەیەم و نیوەی یەکەمی سەدەی یازدەمی زایینی ژیاوە. ھەربۆیە لەدایکبوون و کۆچی دوایی بە ساڵانی (٩٣٥ زایینی - ١٠١٠ زایینی) دیاریکراوە.
زۆربەی ھۆنراوەکانی بابا تاھیر دوو بەیتە کە بریتییە لە چوار نیوە دێڕ، جگە لە ھۆنراوەی دوو بەیتی نزیکەی ٥ ھەزار (غەزەل) یشی ھەیە. بڕێک لە ھۆنراوەکانی وەرگێڕدراونەتە سەر شێوەزاری سۆرانی، بۆ نموونە دڵزار یەکێک لە ئەو کەسانەیە کە بڕێک لە ھەڵبەستەکانی بابە تاھیری وەرگێڕاندوەتە سەر سۆرانی.

## زمانی ھەڵبەستەکان
تۆزێک لە سەرچاوەکان زمانی ھەڵبەستەکانی بابا تاھیریان بە زمانی لوڕی نزیکتر زانیوە. بەڵام ھەندێکی دیکە لە سەرچاوەکان پێیان وابووە کە ھەڵبەستەکانی باباتاھیر بە زمانی راجی ھۆندراونەتەوە. جگە لەمانە ھەندێک کەسیش زمانی باباتاھیر بە کوردیی لەکی، یان شێوەیەک لە کوردیی باشووری زانیوە.

## بەرھەمە گرنگەکانی بەزمانی عەرەبی
* کلمات قصار
* فتوحات الربانی فی اشارات ھمدانی

## نموونەی ھۆنراوەکانی
### نموونەیەک لە دوو بەیتەکانی بابا تاھیر

شیکردنەوەی:
«دیارە تۆ وەکو شێر و پڵنگی ئەی دڵ، ھەمیشە لەگەڵ من لە جەنگدای، ئەگەر بکەویتە بەر دەستم خوێنت دەڕێژم، بۆ ئەوەی ببینم ڕەنگت چۆنە!»

### نموونەیەکی تر لە دوو بەیتەکانی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فیستیڤاڵێک بۆ بابا تاھیری ھە‌مە‌دانی سازکرا- ئاژانسی پەیامنێر
* بابا تاھیرعوریان ھە‌مە‌دانی، شاعر و سووفی و دە‌وریش شاعرە‌یل کوردزووان (بە کوردیی باشووری) - ئاراس جواد
* چەند بەشێک لە ھۆنراوەکانی بابە تاھیر - ویکیچاوانەی فارسی

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

سەرەتای مێژووی ئەدەبی کوردی، د. مارف خەزنەدار (بە ڕووسی)

پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:مردووانی سەدەی ١١یەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:خەڵکی ھەمەدان
پۆل:سۆفیەکانی ئێران
زمانی تورکی

**زمانی تورکی** (بە تورکی: *Türkçe تورکچە*) زمانی فەرمیی تورکیا و باکووری قوبرسە. پێشتر و لە کاتی حکوومەتی عوسمانیدا بە ئەلفوبێی عەرەبی (شێوازی عوسمانی) دەنووسرا بەڵام بەھۆی گۆڕانکارییەکانی ئاتاتورکەوە لە ساڵی ١٩٢٨ەوە بە ئەلفوبێی لاتینیی دەنووسرێت.

تایبەتمەندی زمانی تورکی لەوەدایە کە زمانەکە "پێوەلکاندن"ێکی زۆری تێدا بەکاردێت. بنەمای ڕیزبوونی وشە لە ڕستەدا بریتییە لە بکەر-بەرکار-کردار. لە زمانی تورکیدا جۆری ناو و نێر و مێ بوونی نییە. لە زمانی تورکیدا کەسی دووەمی کۆ بەکاردێ وەک ڕێزگرتن لە بەرامبەر، ھەروا کاری کەسی دوەمی کۆش بۆ ھەمان مەبەست بۆ کەسی تاک بەکاردێت.

## مێژوو
کۆنترین نوسراوی تورکی ئەگەڕێتەوە بۆ ھەندێ ھەڵکۆڵراو لە مەنگۆلیا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وەرگێڕی سەرھێڵی گووگڵ بۆ زمانی تورکی

پۆل:زمانی تورکی
پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی ئەڵمانیا
پۆل:زمانەکانی بولگاریا
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی قوبرس
پۆل:زمانەکانی کۆسۆڤۆ
پۆل:زمانەکانی کۆماری مەقدوونیا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پەیەخانە

پەیەخانە (بەئینگلیزیی: Neuron)، یەکەی پێکھاتن و فەرمانی پەیەکۆئەندامە.

## پێکھاتە
پەیەخانە لە سێ بەشی سەرەکی پێک دێت:
* لەشە خانە (Cell Body): کە ناووکی پەیەخانە و ھەموو ئەندامۆچکەکانی تێدایە.
* لق و پۆپەکان (Denderites): دەرپەڕیوی خانەیین بە پەردە داپۆشراون لە لەشی خانەوە بە ئاستەی جیاواز درێژ دەبنەوە، ھەروەھا کارتێکەرەکان لەدەمارە خانەوە یان لە خانەی ترەوە وەردەگرن و دەیانگوازنەوە بە ئاراستەی لەشی خانەکە. 
* تەوەرە (Axon): کە ئاسایی دەرپەریوێکی خانەیی درێژە بە پەردە داپۆشراوە، پەیەڕاگەیاندن بۆ دوور لە لەشی خانەکە دەگوازێتەوە لەسەر شێوەی راگەیاندنی کارەبایی کە ناو دەبرێت بە ئەرکی کار (Action Potential).

لەوانەیە پەیەخانە تەنھا یەک تەوەرەی ھەبێت یان چەند تەوەرەی لقداری ھەبێت کە بەچەند خانەی دیکە دەگەن، کۆتایی جەمسەری تەوەرە (Axon terminal) لە لقەکان دێت کە ناو دەبرێن بە پەیە کۆتایییەکان، کە ئەم کۆتاییانە بە پەیەخانەی دیکەوە یان بە خانەی وەڵامدەرەوەی وەکوو ماسوولکە خانە یان ڕژێنە خانە دەگەن.
:چینێکی چەوریی تەوەرەی زۆر لە پەیەخانەکان دادەپۆشێت کە ناو دەبرێت بە بەرگی مایلینی. ئەم بەرگەش تەوەرە دادەبڕێت ھەروەکو چۆن بەرگێکی لاستیکی تەلێکی کارەبایی دادەبڕێت، ھەروەھا گواستنەوەی ئەرکی کار بە درێژایی تەوەرەی پەیەخانە خێراتر دەکات.

پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:دەمار
پۆل:دەمارە کۆئەندام
پۆل:زیندەوەر
پۆل:خانە
کچەکەم لە کوێیە؟

**کچەکەم لە کوێیە؟** () زنجیرە درامایەنی تورکییە کە لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ تا ٣ی ئابی ٢٠١١ لە ئەی تیڤی پەخش کرا. لە نواندنی ئەجە ئوسلو، حوسەین ئەونی دانیاڵ و بوراک ھاکییەنە.

## بەشداربووان
* حوسەین ئەونی دانیاڵ (زافەر دەمیرای)
* ئەجە ئوسڵو (سونا دەمیرای)
* بوراک ھاکی (کان گولەر)
* ئۆزجەر گیوڕەڵ (زەینەب دەمیرای)
* یۆنجە جەفھەر یەنەڵ (ئیپەک دەمیرای)
* یۆگمور کاشیف ئۆغڵو (مینە دەمیرای)
* تۆلگا سەڤاجی (بەھادیر ئەرسڵان)
* سۆیدەن سۆیداش (کەمال ئۆرھون)
* دایگو شەن (نەسڵیھان پاسی)
* کامیل گیولەر (نیھات یامان)
* ئەردی بوڵات (ڕوزگار ئوھان)
* سەرکان شەناڵپ (ئێمرێ ئەرسەلان)

## کێشەکانی ئەم زنجیرەیە
ئەم زنجیرەیە لە ڕاستیدا بیرۆکەکەی لە درامایەکی ئیسپانییەوە وەرگیراوە کە لە ١١٠ ئەڵقە پێکدێت. دەرھێنەری تورکیش ھەمان بیرۆکەی داڕشتووە، بەلام بەھۆی کێشەی دارایی لە نێوان کۆمپانیای بەرھەمھێنەر و کارەکتەرەکان بەتایبەت ئەجە ئؤسڵو (سونا) ئەمەش دوای بڵاوکردنی ٢٣ ئەڵقە و وەستانی بۆ ماوەی ٤ ھەفتە ئەجە ئۆسڵو بەشداری نەکردەوە لەو زنجیرەیەدا و ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دەرھێنەر زۆربەی ڕووداوەکان کورت بکاتەوە و بە ٣ ئەڵقەی دوایی کۆتایی بەم درامایە بھێنێت.

## سەرچاوەکان
بولەنت ئەرسۆی

**بولەنت ئەرسۆی** ژنە گۆرانیبێژی تورکی لە دایکبووی ۹ی خەرمانان ی ١٩٥٢ ، یەکێکە لە هەرە ناودارترین گۆرانیبێژەکانی تورک خۆشەویستانی بە ناوی "Diva" بانگی دەکەن وە ئەو گۆرنیانەی زۆر بەناوبانگن بریتیین لە "Geceler(شەوانە)" ، " Beddua"،"Mazallah"،"Biz Ayrılamayız" ،"Sefam Olsun" .

## دەربارەی
بولەنت سەرەتا وەک گۆرانیبێژێکی پیاو ناسرا ، دووای بوو بە ئەکتەر وە هەروەها بوو بە یەکێک لە ناودارترین گۆرانیبێژ و ئەکتەرەکانی تورکیا ، بولەنت ناوداریەکی جیهانی پەیاکرد دووای ئەوەی نەشتەرگەری گۆڕینی ڕەگەزی بۆ کرا لە ساڵی ۱۹۸۱ لە شاری لەندەن ، بولەنت ناوەکەی لا نەبرد دووای نەشتەرگەریەکەش هەر بە ناوی بولەنت بانگدەکرا.

دووای ئەم نەشتەرگەریە بولەنت دژایەتیەکی زۆر کرا لە لایەن حکومەتەکەی کەنعان ئێڤرن کە بڕیار درا هەموو بەرهەمەکانی ئەرسۆی قەدەغە بکرێت لەگەڵ ئەو کەسانەی ڕەگەزی خۆیان گۆڕیبوو .

## بەرهەمەکانی

## فیلمە بەرهەمهێنراوەکانی

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:خانمە ئەکتەرە تورکەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی پەپوولەی زێڕین
پۆل:خانمەکتەرە تورکەکانی فیلم
ساین

وێنۆک|250px| سێگۆشەی ABC
**تەژێ** یان **ساین** (ئینگلیزی: Sine، ھێما دەکرێت بە *Sin*)، لە بیرکاریدا بریتییە لە نەخشەی گۆشەیەک. لە سێگۆشەی گۆشەوەستاودا، ساین تێکڕای درێژیی لای بەرامبەر بۆ درێژیی ژێت دەداتێت.

لە سێگۆشەی بەرامبەر ساین بە شێوەی خوارەوە پێناسە دەکرێت:

sin A=\frac{BC}{AC} و sin C=\frac{AB}{AC}

ساین لە ناو فانکشنە سێگۆشەییەکاندا ھەمیشە لە یەکەمیندا پێرست دەکرێت.

## گۆڕانکارییەکانی ساین
لە بازنەی سێگۆشەزانیدا، ئەگەر لە گۆشەی سیفرەوە دەست پێ بکەیت و دەورێکی تەواو لە ئاڕاستەی ئەرێنی (بە پێچەوانەی جوڵەی میلی کاتژمێرەوە) بگەڕێیت، گۆڕانەکانی ساینی گۆشەکان بە شێوەی خوارەوە بەدەست دێت:

## فانکشنی ساین
وێنۆک|300px| نەخشەی ساینی x
فانکشنی ساین، بەھای کەوانە (گۆشە) وەکوو گۆڕاوێک وەردەگرێت و بەھای ساینی گۆشەکەمان دەداتێ. بواری ئەو فانکشنە تەواوی ژمارە ڕاستییەکانە و مەوداکەی ماوەی [-1,1] یە.
لە ڕووی گرافی f(x)=sin x وا دەردەکەوێت، فانکشنێکی خوولی و تاکە و کاتی خوولییەکەی بریتییە لە 2\pi.

## ئەمانەش ببینە
* کۆساین
* تانجێنت
*یاسای ساینەکان
* فانکشنە سێگۆشەیییەکان
## سەرچاوەکان
*

پۆل:سێگۆشەزانی
پۆل:فانکشنە سێگۆشەیییەکان
پۆل:فانکشنە بیرکارییەکان
گەلاوێژ (مانگ)

**گەلاوێژ** ناوی کوردیی شەشەمین مانگی ساڵ و سێیەم مانگی ھاوینە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا **مرداد** ی پێ دەگوترێت. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژژمێر
* کۆچیی ھەتاوی

پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
٠٥
*
گوڵان (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **گوڵان** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** گوڵان، ھەڵشۆ، ناوی گوندێکی شارەدێی ھەڵشۆیە لە قەزای پشدەر.
** گوڵان، سەرکەپکان، ناوی گوندێکی شارەدێی سەرکەپکانە لە قەزای ڕانیە.
** گوڵان، چۆمان، ناوی گوندێکی شارەدێی سمیلانە لە قەزای چۆمان.
** گوڵانە، ناوی گوندێکە لە شارستانی دیواندەرە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** گوڵانی سەروو، ناوی گوندێکی شارەدێی ناڵپارێزە لە قەزای پێنجوێن.
** گوڵانی خواروو، ناوی گوندێکی شارەدێی ناڵپارێزە لە قەزای پێنجوێن.
** گوڵانی ناوەڕاست، ناوی گوندێکی شارەدێی ناڵپارێزە لە قەزای پێنجوێن.
** گوڵانی حاجی کاک ئەوڵا، ناوی گوندێکی شارەدێی باوەخۆشێنە لە قەزای دەربەندیخان.
** گوڵانی حەمەی محمود، ناوی گوندێکی شارەدێی باوەخۆشێنە لە قەزای دەربەندیخان.
** گوڵانی وەستاکان، ناوی گوندێکی شارەدێی باوەخۆشێنە لە قەزای دەربەندیخان.
** گوڵانی حاجی فەرەج، ناوی گوندێکی شارەدێی دەربەندیخانە لە قەزای دەربەندیخان.

## مانگی کوردی
* **گوڵان** ناوی مانگێکە.
** گوڵان، ناوی یەکەم مانگی کوردییە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
پێرستی مانگە کوردییەکان بەرامبەر بە مانگە سریانییەکان

ئەم خشتەیەی خوارەوە ناوی مانگە کوردییەکان بەرامبەر بە مانگە سرییانییەکان دەنوێنێت.

*
کۆساین

وێنۆک|250px| سێگۆشەی ABC

**تەژێ تەواو** یان **کۆساین** (بەئینگلیزیی:Cosine، هێما دەکرێت بە *Cos*)، لە سێگۆشەی گۆشەوەستاودا، کۆساین تێکڕای درێژیی لای تەنیشت بۆ درێژیی ژێت دەداتێت. لە سێگۆشەی بەرامبەر کۆساین بە شێوەی خوارەوە پێناسە دەکرێت:

cos A=\frac{AB}{AC}

کۆساین لەنێو فانکشنە سێگۆشەییەکاندا هەمیشە لەدووەمیندا لیست دەکرێت.

## گۆڕانکاریەکانی کۆساین
لە بازنەی سێگۆشەزانیدا، ئەگەر لە گۆشەی سیفرەوە دەست پێ بکەین و دەورێکی تەواو لە ئاڕاستەی ئەرێنی (لە پێچەوانەی جوڵەی میلی کاتژمێرەوە) بگەڕێین، گۆڕانکارێکانی کۆساینی گۆشەکان بە شێوەی خوارەوە بەدەست دێت.

## فانکشنی کۆساین
وێنۆک|300px| ڕوونکردنەوەی کۆساینی x
فانکشنی کۆساین، فانکشنێکە، کە بەھای کەوانەیەک (گۆشە)یەک وەردەگرێت و بەھای کۆساینی گۆشەکەمان دەداتێ. بواری ئەو فانکشنە تەواوی ژمارە ڕاستییەکانە و مەوداکەی بریتییە لە ماوەی [-1,1].
دیاگرامی فانکشن بە شێوەی بەرامبەر، ڕوون کراوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە
*یاسای کۆساینەکان
*ساین
*تانجێنت
*فانکشنە سێگۆشەیییەکان
## سەرچاوەکان
*

پۆل:فانکشنە سێگۆشەیییەکان
پۆل:ئەندازە
نیسان (مانگ)

چەپ|بێچوارچێوە
**نیسان** (بە عەرەبی: *نيسان*) ناوی سوریانیی مانگی چوارەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣٠ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «ئەیپریڵ» (*April* ) و بە فەڕانسەیی «ئاڤریل» (Avril) دەوترێ.

## ڕووداو و پشووەکان
* مانگی ھۆنراوەی نەتەوەیی (ویلایەتە یەکگرتووەکان)
* ڕۆژی فشەی نیسان - ١ی نیسان
* ڕۆژی تەندروستی جیھانی - ٧ی نیسان
* یادی دامه‌زراندنی رێکخراوی گەشەپێدانی قوتابیانی کوردستان ه‌ ، Ksdo
* رۆژی روخانی رژێمی دیكاتۆری به‌عس -صدام حسین- - 9ی نیسان
* ڕۆژی سەربەخۆیی (سوریا - ١٧ی نیسان
* ڕۆژی یەکێتی - ٢١ی نیسان
* ڕۆژی زەوی - ٢٢ی نیسان
* ڕۆژی کۆمەڵکوژی ئەرمەنی - ٢٤ی نیسان
* ڕۆژی ئازادی (ئەفریقا - ٢٧ی نیسان

پۆل:مانگەکان
پۆل:نیسان
دەستپەڕ

وێنۆک|291x291پیکسڵ
**دەستپەڕ** (ھەروەھا: *ئاوھێنانەوە*، *خوەنھێنی*، *دەستمیز*، *کەپلەمە*، *مشتاو*، *مشتە*، *مشتەگان* و *داکوتان*) () بریتییە لە کاری وروژاندنی سێکسی لەلای شیردەرەکان، ئەمەش بە نھێنی دەکرێت بە وروژاندنی ئەندامە سێکسییەکان بە مەبەستی گەیشتن بە  ڕەحەتبوون (ئۆرگاسم)، بەڵام جێگرەوەیەک نییە بۆ کردەی سێکس.

دەستپەڕ شتێکی زۆر باوە لەنێو مرۆڤەکاندا، کە بە جوڵاندنی پێستی ئەندامی زاوزێی نێرینە و جوڵاندنی میتکەی ئەندامی زاوزێی مێینە بەرەو ناو یان بەرەو سەر، دێتە دی. لە مێینەدا دەشێت شتێک یان تەنێک بخرێتە نێو کونی ئەندامی زاوزێی مێینەوە؛ بەڵام لە نێردا تەنھا دەتوانرێت چووک ڕابوەشێنرێت. ھەروەھا بە بەکارھێنانی دەست ئەنجام دەدرێت. ھەروەھا دەشێت ھۆکاری خۆکار بەکاربێت. بەگشتی دەستپەڕ؛ خۆیییە، بەڵام ڕەنگە بگۆڕێت بۆ شێوەی تر وەک ئەوەی بە پەیوەندییەکی دەرەکی بکرێت کە تێیدا ھەر تاکێک ڕۆڵی دەستی خوەنھێنیپێکەر دەبینێت، کە ئەمەش ناو دەبرێت بە *ھاوبەشە خوەنھینی* (بە ئینگلیزیی: *mutual masturbation*).

## ئەمانەش ببینە

* حوکمی دەستپەڕ لە ئیسلامدا

## سەرچاوەکان

پۆل:کردارکان
پۆل:کردە سێکسییەکان
پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی
پۆل:کرداری جنسی
پۆل:دەستپەڕ
ئۆدن

thumb|ئۆدن، کێشراوە لە 1886
**ئۆدن** (بە نەرویجیی کۆن: *Óðinn*)، گەورەی خواوەندەکانە لە میتیۆلۆژیای ئەسکەندەنافی، و گەورەی خواوەند ئاسەرە. بە ناوی باوکی خواوەندەکانەوە ناو دەبرێت بەهۆی بوونییەوە بە باوکێک بۆ زۆربەی خواوەندەکان، ناوەکەی وەرگیراوە لە وشەیەکەوە کە بەواتای گووڕوتین، قینە و هۆنراوە دێت. وەک زۆربەی خواوەندە ئەسکەندەنافییەکان، لێزانییەکانی ئۆدن ئاڵۆز و زۆرن، ئەو خواوەندی دانایی، جەنگ، پێکدادان و مردنە، هەروەها رێککەوتن هەیە لەسەر ئەوەی خواوەندی سیحربازیی، پێشگوێیی، شیعر، سەرکەوتن و راوکردن بێت.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خوداکانی شەڕ
پۆل:خوای مەرگ
مژ

[300px|وێنۆک|چەپ|مژ لە [سان فرانسیسکۆ]]
**مژ**  يان **تەم**()، دیاردەیەکی سروشتییە، پێک دێت لە ھەوری نیشتوو یان ھەور لە ئاستێکی نزم لەڕووی زەویەوە. ئەمانیش ئەو ھەورانەن کە پێک دێن لە دڵۆپی ئاو لەروویەکی بەرزدا لە ھەوادا، لە ئەنجامی تۆپەڵبوون و چڕبوونەوەی ھەڵمی ئاوەوە درووست دەبن لە نزیک رووی زەوییەوە، کە خۆڵ و دووکەڵی جیاوازی ھەوا پێک دێنێت ئەویش بە پێوەلکانی ھەڵم پێوەی.

پلەی گەرمیی ھەڵم دەگۆڕێت بەگۆڕانی چڕیی، بەواتایەکی تر؛ ھەرچەندە چڕیی ھەڵم زۆر بێت، چڕیی تەم زۆرتر دەبێت. تەم بەوە ناسراوە کە ھەورێکە بینین و ناسینەوە کەم دەکاتەوە بۆ کەمتر بۆ ١ کیلۆمەتر.
وردبین

وێنۆک|200px|چەپ
وێنۆک|300px|چەپ|

**وردبین** یان **میتەدۆز** یاخود **مایکرۆسکۆپ**، ئامێرێکە تەنە ورد و بچووکەکان گەورە دەکات، تاوەکوو لێکۆڵینەوە لەسەری ئاسانتر بێت، ھەیانە سادە و ھەیانە گەورە و ئاڵۆز. سادە پێک دێت لە ھاوێنەیەکی گەورەکەر کە بەھۆیەوە وێنەی گەورەکراوی تەنەکان دەبینرێت. بەڵام ئاڵۆز پێک دێت لە ژمارەیەک لە ھاوێنە، کە دابەش دەبن بۆ چەند کۆمەڵەیەک، کۆمەڵی یەکەم ئاراستەکراوە بۆ تەنەکە (لاشەکە) کە وێنەی راستەقینەی تەنەکە دەدات بەدەستەوە، بەڵام کۆمەڵەکەی سەروو؛ وێنەی راستەقینەی تەنەکە گەورە دەکەن کە ھاوێنەکانی کۆمەڵەی یەکەم دایان بەدەستەوە، لەم جۆرەدا لە وردبین وێنەیەکی گەورەترمان دەست دەکەوێت. زانایانی زیندەزانیی پێویستییان بە چاودێریکردن و وردبوونەوەیە لە خانە و پێکھاتەکانی لە رێگەی لێکۆڵینەوەی زیندەوەرانەوە. گەشەپێدانی پێویستیی و ئامرازەکان وا لە زانایان دەکات کە قوڵترین نھێنییەکانی ژیان بدۆزنەوە.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* پێوانەی میکرۆسکۆپی
* پێوانەی ماکرۆسکۆپی

پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:وردبین
پۆل:ئامرازە زانستییەکان
پۆل:ئامرازی گەورەکەر
ئانتۆنی ڤان لیڤنھووک

**ئەنتۆنیی ڤان لیڤنھووک** (بەئینگلیزیی: Antonie van Leeuwenhoek‏، ١٦٣٢ بۆ ١٧٢٣ز)،بازرگان و زانای هۆڵەندیی بوو لە سەردەمی زێڕینی زانست و تەکنۆلۆژیای هۆڵەندا پیاوێک کە بە زۆری خۆ فێرکار بووە لە زانستدا، بە گشتی بە "باوکی مایکرۆبیۆلۆجی" ناسراوە، وە هەروەها بە کەسێک کە یەکەم جار کاری کردوە لە بۆاری وردبینی و مایکرۆبیۆلۆجیستی.  ڤان لیوینهووک زیاتر ناسراوە بە ئەو کارە پێشکەوتوانەی لە بواری وردبینی و هاوکاریکردنی لە دامەزراندنی مایکرۆبیۆلۆجی وەک زانستێک تا وەک بەشێکی زانکۆ بخوێندرێت. 

## ژیان
«ئەنتۆنیی ڤان لیڤنھووک» لە (٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٦٣٢) لە ھۆلەندا لەدایک بووە. بنەماڵەکی ھەژار بوون و لەڕێگای دروستکردنی سەبەتە و فرۆشتنی ئاوی جۆ بژێوی ژیانی خۆیان دابین دەکرد. ناوبراو دوای مەرگی باوکی، شوێنی لەدایکبونەکەی بەجێھێشت و چوو بۆ ئەمستەردام و لەوشارە لە دوکانێکی خواردەمەنی بوو بە شاگردو دواتر گەڕایەوە شوێنی لەدایکبونەکەی و ھاوسەرگیری کرد و لەلالی یەکێک بوو بە شاگرد لە دوکانی نیگار کێشی بەڵام زوو وازی لەم ئیشە ھێنا و بوو بە سەرایداری شارەوانی. زۆربەی کاتەکان ئەنتۆنی خەریکی دروستکردنی زەڕەبین (لێنز) و ئاوێنە بوو و خەریکی سیقاڵدانی ئەوان بوو تا ئەوەی کە توانی (میکرۆسکۆپێکی) بچووک بەرھەم بێنێت و لەڕێگای ئەوەوە شتە وردیلەکانیشی دەبینی. ناوبراو کۆمەڵێک تاقیکاری لەسەر پێست و تووکی ئاژەڵەکان و سەر و باڵی مێشەکان بەئەنجام گەیاند. لەو کاتانەدا کەسانەی دەورووبەری ئەویان بە شێت؛ ناودەبرد بەڵام ئەو سەرنجێکی، بە قسەکانی ئەوان نەدەدا و ھەروا خەریکی کارەکەی خۆی بووە. ئەنتۆنی بۆماوەی چەند کاژێرێک دادەنیشت و چاوی لەو (لێنزە) دەکرد کە دروستی کردبوو. ڕۆژێکیاندڵۆئە بارانێکی لە قوڵێکدا ھەڵگرتبوو و بەلێنزەکەی چاوی لێکرد، چاوی ببە ھێندێک بونەوەری ورد کەوت کەلە ناویدا دەجوڵان، قەبارەکەیان ئەوەندە بچووک بوو کە نەدەکرا باچاو ببینرێن. ئەنتۆنی ئەو بونەوەرە بچوکانەی ناونا «بونەوەرە زیان ھێنەرەکان». ئەو لەسەر ئەو باوەڕە بوو کەئەو بوونەوەرانە لە ئاسمانەوە بەرەو زەوی نەھاتوون و بۆ سەلماندنی قسەکەی خۆی دەستی بە تاقیکاریەکانی کرد. دڵۆپە بارانێکی ھەڵگرت کەلە قاپێکی خاوێندا بوو بە میکرۆسکۆپەکەی چاوی لێکرد بەڵام ئەو بونەوەرانەی تێدا نەبوو، بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک دڵۆپە بارانەکەی لە کەشێکی ئازاددا دانا و دواتر کە تاقیکردەوە ئەو بونەوەرانەی بەرچاو کەوت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:داھێنەرانی ھۆڵەندی
پۆل:زانایانی ھۆڵەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٢
پۆل:مردووانی ١٧٢٣
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:مێژووی ژیانناسی
پۆل:شۆڕشی زانستی
سەرەتایییەکان (ڕوونکردنەوە)

*کۆمەڵگە سەرەتایییەکان، کۆمەڵگە سەرەتایییەکانی مرۆڤایەتی.
*زیندەوەرە سەرەتایییەکان، زیندەوەری سەرەتایی.
*مرۆڤە سەرەتایییەکان، مرۆڤە سەرەتایییەکانی سەردەمی دروستبوونی زەوی.
بەکارھێنانی ڕابوێرانەی دەرمانەکان

**بەکارهێنانی دەرمانەکان** بۆ کات بەسەربردن بریتییە لە بەکارهێنانی یەک یان چەند دەرمانێک بۆ گۆڕینی چۆنیەتی کارکردنی دەروون، بەزۆری بۆ چێژوەرگرتن یان هۆکاری ئاسایی تر. کاتێک دەرمانێکی دەروونی چالاک (دەرمانێک کە کاریگەری لەسەر دەروون) دەچێتە ناو جەستەوە، کاریگەرییەکی سەرخۆشکەر دروست دەکات، واتە شێوازی بیرکردنەوە، هەستکردن، یان بینینی شتەکان دەگۆڕێت.

## سەرچاوەکان
وێژە

وێنۆک|وێنەی ژنێکی ئەدەبدۆست ئیڤان کرامسکۆی، ١٨٨١

**وێژە** یان **ئەدەب** (بە ئینگلیزی: Literature، بە عەرەبی: أدب)، بریتییە لە شێوازێک بۆ دەربڕینی سۆز و بیرۆکە و ھزرەکانی مرۆڤ بەجوانترین شێوازەکان کە لەنێوان شیعر و پەخشاندا یاری دەکات.

ڕەخنەی ئەدەبی یەکێکە لە کۆنترین بوارە ئەکادیمییەکان و گرنگی بە بەھای ئەدەبی یان بایەخی ھزریی دەقە دیاریکراوەکان دەدات. لە بەرامبەردا، لێکۆڵینەوەی کتێب و دەقەکانی تر وەک کەرەستە یان دابونەریت، لە چوارچێوەی ڕەخنەی دەقی یان مێژووی کتێبدا جێی دەبێتەوە. «ئەدەب» وەک فۆرمێکی ھونەری، ھەندێک جار ھاومانای چیرۆکی ئەدەبی بەکاردێت، کە چیرۆکێکە بە ئامانجی گەیشتن بە بەھای ھونەری دەنووسرێت، بەڵام دەتوانێت بەرھەمی ناخەیاڵیش لەخۆبگرێت، وەک ژیاننامە، یاداشتی ڕۆژانە، یادەوەری، نامە و وتار. لەناو ئەم پێناسە فراوانەدا، ئەدەب کتێبە ناخەیاڵییەکان، وتارەکان، یان ھەر زانیارییەکی نووسراوی تر لەسەر بابەتێکی دیاریکراو دەگرێتەوە.

پێشکەوتنەکان لە تەکنەلۆژیای چاپدا ڕێگەیان بە بڵاوبوونەوە و زۆربوونی بەرفراوانی بەرھەمە نووسراوەکان داوە، لەکاتێکدا سەردەمی دیجیتاڵی سنوورەکانی نێوان ئەدەبیاتی ئەلیکترۆنیی ئۆنلاین و فۆرمەکانی تری میدیای مۆدێرنی کاڵ کردووەتەوە.

## پێناسەکانی وشەی «Literature»
پێناسەکانی ئەدەب بەدرێژایی کات گۆڕانکارییان بەسەردا ھاتووە. لە ئەورووپای ڕۆژاوا، پێش سەدەی ١٨، ئەدەب ئاماژە بوو بۆ ھەموو کتێب و نووسینەکان. دەکرێت وا لێی بڕوانرێت کە دەگەڕێتەوە بۆ تێگەیشتنە کۆنتر و گشتگیرەکان، بۆ نموونە، لێکۆڵینەوە کلتوورییەکان، جگە لە بەرھەمە دانپێدانراوەکان، ژانرە بەناوبانگ و کەمینەکانیش لەخۆدەگرن. ئەم وشەیە ھەروەھا بۆ بەرھەمە نانووسراوەکانیش بەکاردێت: وەک «ئەدەبی زارەکی» و «ئەدەبی کلتووری پێش خوێندەواری».

لە ڕووی وشەسازییەوە، زاراوەکە لە وشەی لاتینی "literatura/litteratura" وەرگیراوە، کە بە واتای "فێربوون، نووسین، ڕێزمان" دێت، و لە بنەڕەتدا بە واتای "نووسینی پێکھاتوو لە پیتەکان" دێت، کە لە "litera/littera" بە واتای "پیت" وەرگیراوە. سەرەڕای ئەمە، زاراوەکە بۆ دەقە گوتراوەکان یان وتراوەکانیش بەکارھاتووە. زۆرجار بە شێوەیەکی کورتکراوە ئاماژە بە ئەدەب دەکرێت وەک "نووسین،" بەتایبەتی نووسینی داھێنەرانە، و بە شێوەیەکی شاعیرانە وەک «پیشەی نووسین» (یان تەنھا «پیشە»). سید فیڵد بواری خۆی، کە سیناریۆنووسییە، بە "پیشەیەک کە ھەندێک جار دەگاتە ئاستی ھونەر" وەسف کردووە.

پێناسەیەکی دیکەی ئەدەب کە لەسەر بنەمای حوکمی بەھا دامەزراوە، وای دادەنێت کە تەنھا لەو نووسینە کوالێتی بەرزانە پێکدێت کە بەشێکن لە نەریتی «نووسینی جوان». نموونەیەک لەسەر ئەمە لە ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکای ساڵانی ١٩١٠–١٩١١دا ھاتووە، کە ئەدەبی بە «باشترین دەربڕینی باشترین بیر کە بە نووسین داڕێژرابێت» پۆلێن کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژە
ئەدەب (ڕوونکردنەوە)

* ئەدەب (هۆنراوەنووس) - شاعیرێکی کوردە.
* ئەدەب - وێژە.
* بەھائەددین ئەدەب - چالاکی سیاسی و نوێنەری کوردی پەرلەمانی ئێران
کۆمەڵەی دیوان

**کۆمەڵەی دیوان** (بە عەرەبی: جماعة الدیوان)، بزووتنەوەیەکی نوێکار بوون لە شیعری عەرەبیدا، لە نیوەی دووەمی سەدەی ھەژدەھەم و نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا دەرکەوت لەسەر دەستی عەباس مەحموود ئەلعەقاد و ئیبراھیم ئەلمازنی و عەبدولرەحمان شوکری. ناونراوە **دیوان** وەک گەڕانەیەوەیان بۆ کتێبی دیوان کە عەباس مەحموود عەقاد و ئیبراھیم ئەلمازنی نووسیویانە، کە تێکڕای بیروڕا رەخنەگرانەکانیان و بەرجەستەکارییەکانیانی تێدا بووە.
بەڵام نەبوونە قوتابخانەی شیعری چونکە شێوە و مەرج و تایبەتمەندییەکانی قوتابخانەی شیعرییان تێدا نەبوو کە یەکێک لە گەورەترین مەرجەکانی قوتابخانەی شیعری بریتییە لە (شوێنکەوتن و بەربڵاویی)، لەگەڵ ئەوەشدا بیرورایان بۆ شیعرەکانیان رێک خستبوو.

## بیروڕایان
# شیعر دەربڕینە لە ویژدان، بۆیە پێویستە ھۆنراوەنووس راستگۆ بێت لە دەربڕینی ھەستەکانیدا.
# بانگھێشتکردن بۆ یەکێتی ئەندامێتی لە ھۆنراوەدا، لەبری یەکێتی بابەت.
# رەنگاورەنگکردنی سەروا لە ھۆنراوەدا و یاریکردن بە تفعیلەکانی.
# بانگھێشتکردن بۆ نوێکاری لە وێنەی شیعری و شێوازەکاندا و بەکارھێنانی زمانی روون و ئاشکرا.

پۆل:قوتابخانە شیعرییەکان
پۆل:ئەدەبی عەرەبی
پۆل:شیعری عەرەبی
پۆل:قوتابخانە شیعرییە عەرەبییەکان
قوتابخانەی ئەلمەھجەر

**قوتابخانەی ئەلمەھجەر** (بەعەرەبی: مدرسة المھجر)، یەکێکە لە کۆنترین قوتابخانە شیعرییەکان لە شیعری عەرەبیدا کە بانگھێشتیکردووە بۆ نوێکردنەوە، جگە لەوەی کە کاریگەری بەسەر کۆمەڵەی دیوان و قوتابخانەی ئەپۆلۆوە ھەبوو چونکە لەدەرەوەی وڵات درووست بوو و بڵاوبووەوە (لەوڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا و ئەمەریکای باشوور). ھۆی ئەوەی کە وای کرد کە ئەم قوتابخانە شیعرییە داوای نوێکردنەوە بکات، کاریگەربوونی بە ئەدەبی رۆژئاوایی بوو، بۆیە کۆمەڵێ شیعری زۆر ناسک و جوان و جیاوازیان نووسی لە چارەکی یەکەمی سەدەی بیستەمدا. بەڵام گۆڕانکارییەکانی کردیان زۆرێک سنووردا بوو، وەک گۆرانکارییەکانیان لە بابەتەکان ھۆنراوە و وێنە شیعرییەکان، ھەوڵی گۆڕینی کێشی شیعریشیان دا، بەڵام لەوەدا سەرکەوتوو نەبوون. لەسەر ئەو بابەتانە دواون کە پەیوەندی بە ژیانی نوێ و ھاوچەرخ نوێوە ھەیە و لەسەر بابەتەکانی سروشت و مرۆڤایەتیش دواون.

## جووتە کۆمەڵەی قوتابخانەی ئەلمەھجەر
لەنێو قوتابخانەی ئەلمەھجەردا، دوو کۆمەڵەی ئەدەبی درووست بوو، کە بریتی بوون لە:

* کۆمەڵەی ئەلقەلمیە: کۆمەڵەیەکی شاعیران بوون کە لە دوورەوڵات درووست بوو، لە دیارترین شاعیرانی: میخائیل نەعیمە، جوبران خەلیل جوبران و ئیلیا ئەبو ماضی.
* کۆمەڵەی ئەندەلوسی: کۆمەڵەیەکی شاعیران بوون کە لە دوورەوڵات درووست بوو، لە دیارترین شاعیرانی: شەفیق ئەلمەعلوف و رەشید سەلیم ئەلخوری.

پۆل:قوتابخانە شیعرییەکان
پۆل:ئەدەبی عەرەبی
پۆل:شیعری عەرەبی
پۆل:قوتابخانە شیعرییە عەرەبییەکان
میخائیل نەعیمە

**میخائیل نەعیمە** (بە عەرەبی: **، ١٨٨٩ - ١٩٨٨)، شاعیرێکی لوبنانی بوو؛ ساڵی ١٨٨٩ لە لوبنان لەدایک بوو. دواتر، کۆچی کرد بۆ ئەمریکای باکوور و لەوێ بە لێکۆڵینەوە لەسەر کەلەپووری بەجێماوی ئەدەبی ڕۆژاوایی، خۆی بەباشی پەروەردە کرد. پاشان، لەگەڵ جبران خەلیل جبران کۆمەڵەی ئەلقەلەمییەی دانا و کتێبی ئەلغیربالی نووسی. دوای ئەوە دێتەوە بۆ لوبنان و ھەر لەوێش دەمرێ. دیوانێکی لەچاپدراوی هەیە بەناوی *هەمس ئەلجفون* (بەعەرەبی: ).

پۆل:شاعیرانی لوبنانی
پۆل:شاعیرانی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی لوبنانی
پۆل:مردووانی ١٩٨٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:شیعری عەرەبی
پۆل:ئەدەبی عەرەبی
پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
قوتابخانەی ئەپۆلۆ

**قوتابخانەی ئەپۆلۆ** (بەعەرەبی:مدرسة أبولو)، قوتابخانەیەکی شیعری گرنگی شیعری عەرەبی نوێ بوو. دامەزرێنەری شاعیری گەورەی عەرەب ئەحمەد زەکی ئەبو شادی بوو کە لەساڵی ١٨٩٢ز لەدایک بووە. ئەم قوتابخانەیە شاعیرە ویژدانییەکانی عەرەبی لە میسڕ و گشتی جیهانی عەرەبی گرتەوە، لەپێشڕەو و سەرانی ئەم قوتابخانەیە: ئیبراهیم ناجی، عەلی مەحموود تاها، عەلی ئەلعەنانی، کامیل ئەلکیلانی، مەحموود عەماد و جەمیلە عەیلانی بوو.

## هۆی ناونانی ئەم قوتابخانەیە بەناوی ئەپۆلۆوە
ئەم قوتابخانەیە ناونرا ئەپۆلۆ بەپێی ناوی خواوەندی شیعر و مۆزیک لە داستانە یۆنانییەکاندا.

## جیاوازییان لەگەڵ کۆمەڵەی دیوانی شیعری
گەشەی سرووشتی شیعری عەرەبی نوی، وای کرد کە قوتابخانەی ئەپۆلۆ بتوانێت زۆرتر لە ئامانجەکانی بێنێتە دی وەک لەوەی کە کۆمەڵەی دیوان ویستیان بیهێننە دی، هەروەها کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر نەوەیەک لە شاعیرانی میسڕ و عەرەب هەبوو، ئەمەش پاش ئەوەی کە هەوڵی هەترییانەی بۆ درا.

## ئەو هەوڵە هەتەرییانەی کە قوتابخانەی ئەپۆلۆ دای بۆ گەشەپێدانی شیعری عەرەبی
#نوێکردنەوەی ناوەڕۆکەکان و شێوازە شیعرییەکان.
#یاریکردن بە کێشی شیعری و سەرواکان.
#هێنانەناوەوەی شیعری نێردراو.

## شاعیرانی سەر بەم قوتابخانەیە
ئەو شاعیرانەی سەر بەم قوتابخانەیەن:

*لە میسڕ: خەلیل مەتڕان، ئیبراهیم ناجی و عەلی مەحموود تاها.
*لە عێراق: عەبدولقادر رەشید ئەلناسڕی، عەلی ئەلشەرقی، ئەحمەد سافی ئەلنەجەفی و حافز جەمیل.
*لە لوبنان: ئەمین نەخلە.
*لە سوریا: عومەر ئەبو ریشە.
*لە تونس: ئەبوقاسم ئەلشابی.

پۆل:قوتابخانە شیعرییەکان
پۆل:ئەدەبی عەرەبی
پۆل:شیعری عەرەبی
پۆل:قوتابخانە شیعرییە عەرەبییەکان
عەبدولقادر ڕەشید ئەلناسری

**عەبدولقادر رەشید ئەلناسڕی** (بەعەرەبی: ، ١٩٢٠ - ١٩٦٢ز)، ئەم شاعیرە لەساڵی ١٩٢٠ لە سلێمانی لە خێزانێکی کوردی لەدایک بووە پاشان لە شاری ناسڕییە گەورە بووە و دواتر ئەو دراوەتە پاڵی، پاشان خوێندنی ناوەندی لە بەغداد تەواو کردووە، دواتر سەقاڵ بووە بە رۆژنامەگەرییەوە، پاشان وەکوو فەرمانبەر لە راسپاردەکانی پایتەخت دامەزراوە، دیوانێکی لەچاپدراوی هەیە بەناوی دیوانی عەبدولقادر ئەلناسڕی. لەساڵی ١٩٦٢ز کۆچی دوایی کردووە.

پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
قەزاکانی ھەرێمی کوردستان

ئەم پەڕەیە پێڕستی قەزاکانی باشووری کوردستانە. ناوی قەزاکان بەپێی پارێزگاکانیان ڕێزکراون.

## [[پارێزگای ھەولێر]]
* قەزای ناوەندیی ھەولێر
* قەزای شەقڵاوە
* قەزای کۆیە
* قەزای تەق تەق
* قەزای مەخموور
* قەزای دەشتی ھەولێر (قەزای بنەسڵاوە)
* قەزای پیرمام
*قەزای ھەریر
* قەزای قوشتەپە
* قەزای عەنکاوە
* قەزای خەبات

## [[ئیدارەی سۆران]]
* قەزای سۆران
* قەزای چۆمان
* قەزای مێرگەسۆر
* قەزای ڕەواندز
*قەزای خەلیفان
*قەزای سیدەکان

## [[پارێزگای سلێمانی|پارێزگای سلێمانی]]
* قەزای ناوەندیی سلێمانی
* قەزای سەید سادق
* قەزای شارەزوور
* قەزای دووکان
* قەزای دەربەندیخان
* قەزای چەمچەماڵ
* قەزای قەرەداغ
* قەزای پێنجوێن
* قەزای شارباژێڕ
* قەزای ماوەت
* قەزای بازیان

## [[ئیدارەی گەرمیان]]
* قەزای کەلار
* قەزای کفری
* قەزای خانەقین
*قەزای ڕزگاری

## [[ئیدارەی ڕاپەڕین]]
* قەزای ڕانیە
* قەزای حاجیاوا
* قەزای پشدەر

## [[پارێزگای دھۆک]]
* قەزای ناوەندیی دھۆک
* قەزای ئاکرێ
* قەزای شێخان
* قەزای ئامێدی
* قەزای سێمێل
* قەزای بەردەڕەش

## [[ئیدارەی زاخۆ]]
* قەزای زاخۆ
* قەزای باتیفا

## [[پارێزگای ھەڵەبجە]]
* قەزای ناوەندیی ھەڵەبجە
* قەزای خورماڵ

## [[پارێزگای کەرکووک]]
* قەزای ناوەندیی کەرکووک
* قەزای داقووق
* قەزای دووبز
* قەزای حەویجە

## [[پارێزگای نەینەوا]]
* قەزای شنگال
* قەزای تلکێف
* قەزای قەرەقووش
* قەزای تەلەعفەر

## [[پارێزگای دیالە]]
* قەزای خانەقین
* قەزای بەلەدروز
* قەزای شارەبان
* قەزای مەندەلی
* قەزای گوڵاڵە

## [[پارێزگای سەلاحەددین|پارێزگای سەلاحەدین]]
* قەزای دووزخورماتوو

## [[پارێزگای واسیت|پارێزگای واست]]
* قەزای  بەدرە

پۆل:ھەرێمی کوردستان
پۆل:قەزاکانی کوردستان
پۆل:قەزاکانی عێراق
یەمەن

**یەمەن** (بە عەرەبی: *الجمهورية اليمنية*) وڵاتێکی عەرەبییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین. پایتەختەکەی سەنعایە، تاکە وڵاتی عەرەبیە سەر بە سیستمی کۆماری وڵات بەڕێوە دەبات.

## جوگرافیا
لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵات و باکوری خۆرئاوا عەرەبستانی سەعوودییە، لە باشوور وڵاتی سۆمالیایە، لە ڕۆژاوا دەریای سوورە و لە ڕۆژهەڵاتیش وڵاتی عومانە.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی یەمەن ٢٤,٩٦٨,٥٠٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٣٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ١٩.٤ ساڵە. ھەروەھا ٣٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## بەهاری عەرەبی
رۆژی ١١/٢/٢٠١١ لەژێر ناوی (ھەینیی توڕەیی) کە ھاوکاتبوو لەگەڵ رۆژی دەستبەرداربوونی حوسنی موبارەک سەرۆک وەزیران، سەرکردایەتیکردنی خۆپیشاندان لەو وڵاتە لەلایەن لاوانی یەمەن و چەند حزبێکی ئۆپۆزسیۆن بوو داوای گۆڕینی رژێمی عەلی عەبدوڵڵا ساڵح سەرۆکی یەمەنیان دەکرد کە ماوەی ٣٣ ساڵبوو دەسەڵاتی لەو وڵاتە گرتبووە دەست، بەھەمان شێوە ئەوانیش داواکاری چاکسازی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیان دەکرد ھەروەھا تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک کاریگەرییەکی بێوێنەو کارای لەسەر گەورەکردنی شۆڕشەکە ھەبوو، ژمارەیەک لەناو دەسەڵاتدا بەدەرکەوتن داوای چاکسازیان دەکردو داوای روخانی دەسەڵاتیان دەکرد ئەوان کۆمەڵەیەک بوون بەناوی (شۆڕشی لاوانی یەمەنی بۆ رووخانی رژێم) پێگەو رۆڵێکی کاریگەریان ھەبوو لە رێکخستنی مانگرتن و بەردەوامی شۆڕشەکە، رۆژی ھەینی ٨/٣/٢٠١١ کە بە (ھەینی شکۆداری) ناسراوەو ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرۆک ھۆزەکان و کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکان چوونە پاڵ خۆپیشاندەران، پاشان رۆژی ٢١/٣ لیوا موحسین ئەلئەحمەر بەھۆی کاریگەریی قەسابخانەی ھەینی شکۆدار کە ٧٥٢ قوربانی لە مانگرتووان و لاوانی لێکەوتەوە لە گۆڕەپانی تەحریر لە سەنعای پایتەخت ھەڵگیرسانی شۆڕشی رێکخست، دواجار لە کۆشکی کۆماری عەلی عەبدولڵا ساڵح بەھۆی موشەکێکەوە پێکراو رەوانەی نەخۆشخانەکانی سعودیە کرا، پاشان دەستپێشخەرییەکەی کەنداو بووە ھۆی دەستبەرداربوونی لە سەر کورسی دەسەڵات .

## پەراوێز

پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
پۆل:یەمەن
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠
پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات
پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی
ناونیشانی ئای پی

**ناونیشانی IP** نیشانێکی ژمارەیییە دەدرێتە پاڵ ھەر کەرەستەیەک کە بەشداریی تۆڕێکی کۆمپیوتەری بکا و پرۆتۆکۆلی ئینتێرنێت بۆ کاری گەیاندن بەکار بێنێ. داڕێژەرانی پرۆتۆکۆلی ئینتێرنێت ناونیشانی IP-یان بە شێوەی ژمارەیەکی ٣٢-بیتی پێناسە کردووە و ئەم سیستەمە، کە بە IPv4 ناسراوە، ئەمڕۆکەش ھێشتا بەکار دەچێ. گەرچی، بەھۆی
گەشەی یەکجار زۆری ئینتەرنێت و پێشبینیی دەستنەکەوتنی ناونیشان لە داھاتوودا، سیستەمێکی نوێی ناونیشاندان (IPv6) لە ١٩٩٥-ەوە پەرەی پێدراوە کە ١٢٨ بیت بەکار دێنێ بۆ ناونیشاندان.

ناونیشانگەلی IP ژمارەی دوویین، بەڵام زۆرتر لەناو فایلگەلی تێکستیدا کۆگا دەکرێن و جۆرێک پیشان دەدرێن کە خوێندەوەیان بۆ مرۆڤ ئاسان بێ؛ وەکوو 172.16.254.1 لە IPv4، یان 2001:db8:0:1234:0:567:8:1 لە IPv6.
SAFWAN

## وەشانەکانی IP
ئێستاکە دوو وەشانی پرۆتۆکۆلی ئینتێرنێت بەکار دەھێندرێن: IP Version 4 و IP Version 6. ھەر وەشان خۆی بە چەشنی جیاواز ناونیشانی IP پێناسە دەکا. بەھۆی ئەوەی کە IPv4 زیاتر باوە و ڕەواجی زۆرترە، زۆربەی جارەکان مەبەست لە ناونیشانی IP ئەو ناونیشانانەیە کە IPv4 پێناسەیان دەکا.

### ناونیشانەکانی IP version 4
لە IPv4دا ھەر ناونیشان لە ٣٢ بیت پێک دێ. بە ٣٢ بیت دەکرێ ٢٣٢ (زیاتر لە چوار میلیارد) ناونیشانی بێھاوتا پێناسە بکرێ. ھەڵبەت IPv4 ژمارەیەک لەو ٢٣٢ ناونیشانانەی بۆ ھەندێک ئامانجی تایبەت پاشەکەوت کردووە.

پۆل:ئینتەرنێت
عومان

**عومان** () وڵاتێکی عەرەبییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین. پایتەختەکەی مەسقەتە دەکەوێتە بەشی باشوری ڕۆژھەلاتی نیمچە دورگەی عەرەب، لە باکورەوە لەگەل ئیمارات لە ڕۆژئاواوە سعودیە و لە باشوری ڕۆژاوا یەمەن دراوسێیە، روبەرەکەی٣٠٩٫٥٠٠کم چوارگۆشەیە سیستمی حوکومرانی لە عومان سیستمی پاشایەتی راستەوخۆیە.

## جوگرافیا
عومان دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی ١٢-٢٨ باکوور و ھێڵی پانی ٥٢-٦٠ ڕۆژھەلات؛ بیابانی (حصی السھل واسع) زۆربەی ناوەراستی وڵاتی عومان دادەپۆشێت، لەگەڵ کۆمەڵێک زنجیرە چیا بە درێژایی باکووری (ال جبال الحجر) و کەناری باشووری ڕۆژھەڵات، شارە سەرەکیەکانی لێیە؛ پایتەختی وڵات مەسقەت، "سەحار"، "صور" لە باکوور، "سەلالە" لە باشوور.

کەشوھەوای عومان وشکە لە ناوچەکانی ناوەوەی وڵات.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی عومان ٣,٩٢٦,٤٩٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٦.٧ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## پێشانگا

## سەرچاوەکان
 

پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٧٥١

پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ٧٥٠
پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی
پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی هاریکاری کەنداو
پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو
قەتەر

وڵاتی **قەتەر** (بە عەرەبی: *دولة قطر*) وڵاتێکی عەرەبییە، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەی عەرەبی و باشووری رۆژئاوای کیشوەری ئاسیا کە دەروانێتە کەنداوی فارس و یەکێکە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین. پایتەختەکەی دەوحەیە.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی قەتەر ٢,٢٦٧,٩١٦ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣١.٧ ساڵە. ھەروەھا ٩٩ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.
 
### زمان
زمانی سەرەکی لە ووڵاتی قەتەر عەرەبیە ، وە لە زۆر لە شوێن و دەزگاکان ھاوشانی ئەو زمانە زمانی ئینگلیزیش بەکاردەھێنرێ.

### ئایین
ئایینی سەرەکی ووڵاتەکە ئایینی ئیسلام وە لە پاڵ ئایینی ئیسلام کەمایەتی کاتۆلیک و ھیندوو تیایدا دەژین.

### جەژنە سەرەکیەکانی وڵات
* ١ی ینایەر - سەری ساڵی {ڕۆژێکی ڕەسمی نیە لەووڵات!}
* ١٨ەی دیسمبەر - ڕۆژی نیشتیمانی ووڵات
* ١تا ٤ ی شەوال - جەژنی ڕەمەزان (تایبەت بە مووسڵمانان)
* ٩ی زولحەجە - ڕۆژی وەساتانی حاجیانی عەڕەفە (تایبەت بە مووسڵمانان)
* ١٠ تا ١٣ ی زولحەجە - جەژنی قووربان (تایبەت بە مووسڵمانان)

### ماوەی کارکردنی فەرمانبەران
ماوەی کارکردنی فەرمانبەران لە ٧ بەیانی تا ٢ی پاش نیوەڕۆیە بەڵام لە مانگی ڕەمەزان ماوەکە بۆ دوو کاتژمێر کەم دەکرێتەوە واتا لە ٨ ی بەیانی تاوەکوو ١ی دوای نیوەڕۆیە.

## ھێزە سەربازیەکانی ووڵات
* ھێزی سەربازی قەتەڕی
* ھێزی دەریایی (ئاوی) قەتەڕی
* ھێزی کێوی قەتەڕی

## ڕاگەیاندن
ووڵاتی قەتەڕ لەپێشکەوتووترین ئاستی ڕاگەیاندنە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەبوونی چەند کەناڵێکی پێشکەوتوو لەوانە کەناڵی جەزیرە کە ئەم کەناڵ چەندین کەناڵی لاوەکیشی ھەیە وەک مناڵان و وەرزشی و دۆکەمێنتاری.

## مۆزەخانەکانی قەتەڕ
* مۆزەخانەی قەتەڕی نیشتمانی
* مۆزەخانی قەتەڕی ئیسلامی
* مۆزەخانەی قەتەڕی نوێ

## وەرزش
لەم ووڵاتە گرنگی بە سێ لایەنی وەرزش دەدرێت یەکەمیان تۆپی پێ، دووەمیان هونەری جەنگی تایکواندۆ ئەوەی تر ئەسپ سواری بەتایبەتی ئەوەی یەکەمیان کە قەتەر بۆ ساڵی ۲٠۲۲ میوانداری پاڵەوانیەتی جامی جیھانی فیفا دەکات.

## ئابووری ووڵات
قەتەڕ سیستەمێکی تایبەتی ھەیە بۆ ووڵاتەکەی ، داھاتی ئابووری ووڵات لەسەر نەوتەکەیان وەستاوە کە ڕۆژانە نزیکی ١ ملیۆن بەرمیل نەوت ئەفرۆشنە دەرەوەی وڵات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧١
پۆل:قەتەر
پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی
پۆل:نیمچەدوورگەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی هاریکاری کەنداو
پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو
پۆل:پاشایەتییە ئیسلامییەکان
تاجیکستان

**تاجیکستان**، بە فەرمی **کۆماری تاجیکستان** ()، وڵاتێکی سەربەخۆی دەوردراو لە ئاسیای ناوەندییە، کە لە باشوورەوە لەگەڵ ئەفغانستان، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ئۆزبەکستان، لە باکوورەوە لەگەڵ قرغیزستان و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ چین ھاوسنوورە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم وڵاتە دووشەنبەیە. تاجیکستان وڵاتی سەرەکیی تاجیکەکانە و زمانە فەرمییەکەی تاجیکییە. ئەم وڵاتە پێشتر ھەتا ساڵی ١٩٩١، یەکێک لە کۆمارە سۆسیالیستییەکانی یەکێتیی سۆڤیەت بوو.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی تاجیکستان ٨,٤٠٨,٩٤٧ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٢ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢١.٩ ساڵە. ھەروەھا ٢٧ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فارسی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
بەحرەین

**بەحرەین** یان **بەحرێن** (بە عەرەبی: ) بە فەرمی **شانشینی بەحرەین**، وڵاتێکی دوورگەیی بچووکە لە کەنداوی فارس و بەشێکە لە ئاسیای ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بە مێژووی دەوڵەمەند و ئابووریی ئێستا و میراتی کولتووری ناسراوە. ژمارەی دانیشتووانی بەحرەین لە ٢٠٢٥ بریتییە لە ١٬٦٤٣٬٣٣٢ (١٥٣ھەمین وڵاتە کە زۆرترین دانیشتووانی ھەیە). بەحرەین پێکھاتووە لە دوورگەی بەحرەین و چەند دوورگەیەکی بچووکتر، بە شێوەیەکی ستراتیژی دەکەوێتە نێوان سعوودیە و قەتەردا. ئەم وڵاتە مێژوویەکی قووڵی داکوتاوە کە دەگەڕێتەوە بۆ شارستانییەتە کۆنەکان، لەوانە شارستانییەتی دیلمون کە ناوەندێکی بازرگانی بەرچاو بووە. ئەمڕۆ بەحرەین بەھۆی کەرتی دارایی و پیشەسازی نەوت و گەشتیارییەوە ناسراوە و شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی وەک قەڵای بەحرەین و پێشبڕکێی فۆرمۆلا ١ی بەحرەین و بازاڕە نەریتییەکانی ھەیە. مەنامە پایتەختە و گەورەترین شاریشە. بەحرەین بە فرەچەشنی ئایینی و کولتووری ناسراوە، بەڵام شیعە گەورەترین گرووپی ئایینین.

## مێژووی بەحرەین
بەحرەین لە سەدەی چوارەمی پێش زایین پارچەیەک بووە لە ئیمپڕاتۆرییەتی ساسانی ولاتی فارس لە سەدەی حەوت ئایینی ئیسلام لەم وڵاتە بلاوبووەوە و خەڵکی ئەم ناوچەیە پێی ئاشنا بوون ئەمەش بەھۆی فتوحاتی ئیسلامییەوە کە دواتر بووە ئایینی ڕەسمی لەم وڵاتە لە سەدەی ھەشتەمی زایینی لەژێر دەسەڵاتی عەباسییەکان بوون ساڵی١٥٢١ پورتوگالییەکان داگیریان کرد و بۆماوەی ٨٠ ساڵ لە ژێرفەرمانڕەواییاندابوو سالی ١٦٠٢دووبارە کەوتەوە ژێردەسەڵاتی فارسە شیعەکان.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بەحرەین ١٬٣٤٤٬١١١ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٢ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٨٩ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین
ئیسلام ئایین ڕەسمی (٥٨٪ شیعە، ٣٢٪ سوننە)، ١٠٪ مەسیحی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بەحرەین :وڵاتێکی بێدەنگ لە نێوان بیابان و دەریا- ڕادیۆ نەوا

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧١
پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی
پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو
پۆل:وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی نزیک
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە ئەنجومەنی ھاریکاری کەنداو
پۆل:پاشایەتییە ئیسلامییەکان
پۆل:بەحرەین
ئارووناوا

**ئارووناوا** یان **ھارووناوا** یان **شاباد** (بە کەڵھوڕی: *شاباد*، بە فارسی: *اسلام‌آباد غرب*، ھەروەھا: *ئیسلاماوا، ئیسلاماباد، شاباد*) شارێکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە ڕۆژاوای پارێزگای کرماشان ھەڵکەوتووە و ناوەندی شارستانی شاباد. شاباد دووەمین گەورەشاری پارێزگای کرماشانە دوای شاری کرماشان. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٦دا ٩٠،٥٥٩ کەس بووە و بە زمانی کوردی و شێوەزاری کەڵھوڕی قسە دەکەن.

## ناو
ناوی سەرەکی ئەم شارە بەبنەڕەت ئارووناوا یان ھارووناوا (بە کەڵھوڕی: ئارۊناوا) بووە بەڵام لە ساڵی ١٩٣٥دا (١٣١٤ی ھەتاوی) لە لایەن حکوومەتەوە ناوی شاەآباد یان شابادی لێ نرا و دواتر لە ١٩٧٩دا ھاوکات لەگەڵ شۆڕشی ئیسلامی ئێران ناوی ئیسلامابادی ڕۆژاوایان لێ نا. ئەمڕۆکە ڕیشسپی و گەورەپیاوان ھەر بە شاباد ناوی لێ دەبەن. لە درێژەی مێژوودا لەلایەن حکوومەتەکانەوە ناوی زۆری لێ نراوە بەڵام خەڵکی خودی شارەکە زۆرجار ئەم ناوانەیان ڕەد کردۆتەوە. ناوی ئیسلامابادی غەرب بەدەستی محەممەد یەزدی لەم شارە نرا.

## زمان
زۆربەی جەماوەری شاری ئارووناوا بە شێوەزاری کەڵھوڕی لە زمانی کوردی دەئاخێوێنێت. بەڵام ھەندێک لە خەڵکی شارەکە بە شێوەزارەکانی کوردیی سنجاوی، کوردیی زەنگنەیی گورانی و ھەروەھا کوردیی لەکی دەئاخێوێنن.

## ئایین
زۆربەی جەماوەی شاری ئارووناوا لە کوردە شیعەکان پێک ھاتووە. بەڵام جەماوەرێکی بەرچاویش لە کوردانی یارسان لە ئارووناوادا دەژێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئارووناوا
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارستانی ئارووناوا
پارێزگای لوڕستان

وێنۆک|چەپ|پارێزگای لوڕستان
**پارێزگای لوڕستان** () یەکێکە لە پارێزگاکانی ئێران، وە بەشێکە لە لوڕستانی بچووک. ژمارەی دانیشتوانی ئەم پارێزگایە لە ساڵی ٢٠١٦دا، ١،٧٦٠،٦٤٩ کەس بووە. شاری خوڕەماوە ناوەندی پارێزگای لوڕستانە.

## شارستانەکان

thumb|شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان
پارێزگای لوڕستان لە ١١ شارستان پێکھاتووە کە بریتین لە:
# شارستانی ئەزنا
# شارستانی ئەلیگوودەرز
# شارستانی ورووگڕ
# شارستانی پاپێڵ
# شارستانی خورەماوە
# شارستانی دووروود
# شارستانی دەورە
# شارستانی دڵفان
# شارستانی سلسلە
# شارستانی کوویەشت
# شارستانی ڕوومێشکان

## دانیشتووان
350px|farme|thumb|left|بڵاوبوونەوەی ئیتنیکەکان لە پارێزگای لوڕستاندا 
دانیشتووانی ئەم پارێزگایە لە نەتەوەکانی لوڕ و کوردی لەک پێک ھاتووە. ھەروەھا جەماوەرێکی کەم ژمار لە تورکەکانی ئازەری و قەشقایی، ئەرمەنی و یەھوودیش لە پارێزگای لوڕستاندا دەژێن.

## سەرچاوەکان

لوڕستان
لوڕستان
پۆل:پارێزگای لوڕستان
پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
وڵات

**وڵات** (لە  -ی عەرەبییەوە ھاتووە) ناوچەیەکی جوگرافیایییە کە وەکوو سەرزەویی دەوڵەتێکی فەرمانڕەوا سەیر دەکرێت. بەو خەڵکانەی لەو ناوچەیە نیشتەجێن نەتەوە دەڵێن.

لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە سێ تێگەیشتەی «وڵات»، «نەتەوە» و «دەوڵەت» پێکەوە یەکەیەکی سیاسی پێک دێنن کە بوونی یەکیان ھەبوونی ئەو دوانەی دیکەی بەدواوەی خۆیدا دێنێت. کەواتە ھەرکام لەم سێ تێگەیشتەیە دەکرێت لە جیاتیی ئەو دوانەی دیکە بەکار بھێنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* لیستی دەوڵەتانی جیھان
* دەوڵەتی حاکم: دەسەڵاتی حاکم لەسەر وڵات.
* نەتەوە: خەڵکی نیشتەجێی وڵات.

## سەرچاوەکان


پۆل:جوگرافیای مرۆیی
پۆل:وڵاتان
نەتەوە

**نەتەوە** بە کۆمەڵە خەڵکێک دەوترێ کە پەیوەندییەکانی ژیان و چارەنووسی هاوبەش پێکیان دەبەستێتەوە و یەک خاک و یەک مێژوویان هەیە.

## بنەماکانی کۆمەڵگا
گرینگترین بنەماکانی نەتەوە ئەمانەن:
* بوونی کۆمەڵە خەڵکێک: نیشتەجێ و مانەوەیان لە یەک شوێندا بە درێژایی مێژوو و  سەردەمێکی دوور پێکەوە ژیاون.
*  نیشتمانی هاوبەش: نیشتمان خاکێکی سنووردارە کۆمەڵە مرۆڤێکی لەسەر دەژیێت چارەنووس و مێژوو کۆیاندەکاتەوە.
* مێژووی هاوبەش: ئەو کۆمەڵە مرۆڤانەی کە لە نیشتمانێکدا دەژین بەهۆی ئەوژیانە دوور و درێژانەوە کەلەپوورێکی مێژوویی و شارستانی و ڕۆشنبیری هاوبەش پێک دێنن کە دەبێتە هۆی نزیکبوونەوە و بەزەیی هاتنەوە بە یەکتری بەجۆرێک کەوا لە ڕۆڵەکانی دەکات هەست بە ڕابردوو بکەن کاریان تێبکات، وە هاندەرێکە بۆ بەدی هێنانی ئامانجەکان.
* زمانی هاوبەش:زمان هۆیەکە لە هۆیەکانی لە یەک گەیشتن و گواستنەوەی بیروڕا لە نێوان تاکەکانی نەتەوە و بڕبڕەی پشتی هەموو نەتەوەیەکە.
* بەرژەوەندی هاوبەش:ژیانی ڕۆڵەکانی گەل دەبێتە هۆی پەیدابوونی چەند بەرژەوەندیەکی ماددی و مەعنەوی لە نێوانیاندا،ئامانجی هەر کەسێک لە هاوکاری و گوزەرانی لەگەڵ خاکدا قازانج و سوودێکی دەست دەکەوێ و ئەگەر لەگەڵیان نەژی هیچی دەستگیر نابێ،ئەگەر سەوداگەری و تێکەڵاوی لەگەڵ یەکدا نەکەن هیچ شتێک قازانج ناکەن لە ژیاندا.

## ڕای فەیلەسوفەکان
### بێرتراند ڕاسڵ
بێرتراند ڕاسڵ لە کتێبی "ئاشتیخوازی و شۆڕش" دا لە بەشی "ئایا نەتەوایەتی لەسەرەمەرگدایە؟" ئەڵێ:
"خەڵکانێک کە خەیاڵیان زۆر کاریگەری مێژوی لەسەر نیە وا بۆی ئەچن کە، بە تایبەتی لە ئەوروپا، نەتەوایەتی ڕاستیەکی بنچینەیی و هەمیشەیی سروشتی مرۆڤە، هیچ تازەتر نیە لە خۆشەویستی یان ڕق یان ویست. کەچی کەمە خۆی وەهمێکە. لە دنیای کۆندا، پێش سەرکەوتنی ڕۆم، پیاوانی شارستانی وای بۆ ئ ەچوون کە هەست بە وەفا بکەن بۆ شارەکەی خۆیان، بەڵام ئەم هەستە وردە وردە نەما لەو سەدانەی کە ئیمپراتۆریەتی ڕۆما شتێک وا دەر ئەکەوت هاومانی دنیا بێت. تێگەشتن لە یەکێتی شارستانیەت نەمرد لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمادا وە مایەوە و زاڵبوو بەسەر هزری مرۆڤدا لە ڕێگای کەنیسە و یاسا و زمانی لاتینەوە."

## سەرچاوەکان
کتێبی: بابەتە کۆمەڵایەتیەکان پۆلی ۹ - چاپی یازدەهەم
(وەزارەتی پەروەردە) - (حکومەتی هەرێمی کوردستان).

پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:چەشنەکانی کۆمەڵ
کۆماری چیک

**چیک** یان **کۆماری چیک** (بە زمانی چیکی: Česká republika) وڵاتێکی کیشوەری ئەورووپایە. پایتەختەکەی شاری پراگە.
ئەم وڵاتە دەکەوێتە ناوەڕاستی کێشوەری ئەورووپا.وڵاتەکە لە باکوری خورهەڵات لەگەڵ وڵاتى پۆڵەندا لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ سلۆڤاکیا لە باشوریش لەگەڵ نەمساو لە ڕۆژئاوا و باکوری ڕۆژئاوا لەگەڵ وڵاتی ئاڵمانیا هاوسنورە.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی چیک ١٠,٧٤٠,٤٦٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٠.٦ ساڵە. ھەروەھا ٧٣ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٣
مۆناکۆ

**مۆناکۆ**، بە فەرمی **میرنشینی مۆناکۆ** (بە فەڕەنسی: Principauté de Monaco) (بە ئیتاڵی: Principato di Monaco) (بە ئۆکسیتانی: Principate de Mónegue) (بە مۆناکۆیی: Principatu de Mú negu) میرنشینێکی سەروەرییە لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست لە ناوچەی ڕێڤێرای فەڕەنسی. لە سێ لاوە بە کۆماری فەڕەنسا دەورە دراوە و ناوەندەکەی نزیکەی ١٦ کم لە کۆماری ئیتاڵیاوە دوورە. ڕووبەرەکەی نزیکەی ١.٩٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣٧ ھەزار و ٣٠٨ کەسە. چڕترین وڵاتی جیھانە لەڕووی دانیشتووانەوە. بەرھەمی ناوخۆیی سەرتاسەری مۆناکۆ بەرزترین ئاستە لە جیھاندا کە بۆ یەک کەس ١٥١ ھەزار و ٦٣٠ دۆلارە. مۆناکۆ زۆرترین ڕێژەی مامناوەندی تەمەنی ھەیە لە جیھاندا کە نزیکەی ٩٠ ساڵە (بە خەمڵاندنی ٢٠١١ی سی ئای ئەی) و کەمترین ڕێژەی بێکاری بە ڕێژەی ٢٪ بە نزیکەی ٤٠ ھەزار کرێکاری گەڕۆک لە فەڕەنسا و ئیتاڵیا بە شێوەیەکی ڕۆژانە. دوای فراوانکردنی ئەم دواییەی پۆرت ھێرکۆل، کۆی ڕووبەری مۆناکۆ ٢.٠٥ کیلۆمەتر دووجایە، لەگەڵ پلانی نوێ بۆ فراوانکردنی فۆنتڤیێل بە وەرگرتنەوەی زەوی لە دەریای ناوەڕاست.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی مۆناکۆ ٣٨,٠٦٦ کەس بووە کە بە یەکێک لە کەم حەشیمەتترین وڵاتانی جیھان لە قەڵەم دەدرێت. ٣٨ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٢٩٧
پۆل:مۆناکۆ
پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیتالی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
کۆریای باکوور

**کۆریای باکوور** بە فەرمی **کۆماری دیموکراتی گەلی کۆریا** وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیا. پایتەختەکەی شاری پیۆنگیانگە.

## مێژووی دەوڵەت
لە ساڵی ١٩٤٦ دا لە دەسەلاتی داگیرکاری ئمپراتۆرییەتی ژاپۆنی ڕزگاری بوو ھەر لەو ساڵە دا بە بڕیارێکی نەتەوەیەکگرتوەکانی ئەو سەردەمە نیوە دروگەی کۆریا بە ھێلێ پانی جوگرافی ٣٨ باکوور دا کرا بە دوو بەشەوە، بەشی باکووری سپێدرایە یەکێتی سۆڤیەتی جاران و باشوورەکەشی خرایە ژێر ڕکێفی ولایەتە یەگکگرتوەکانی ئەمریکاوە و بەو شێوەیەش گەل و خاکی کۆرییەکان تا بە ئەمرۆشی لەگە دابێت لە دابەش بوونە ڕزگاری نەبووە.

لە کۆریای باکوور بۆ یەکەمین جار، لە ساڵی ١٩٤٦ دا و لەژێر کاریگەری و لاسایی کردنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت دا پارتی کۆمۆنیستی کۆریای باکوور **پارتی کرێکارانی کۆری** دامەزرا و ھاوکات لە ژێرچاودێری و بەڕێنوێنی بەرپرسانی مۆسکۆ حکوومەتی کاتی دامەزار کە لەلایەن کەسانێکەوە بەرێوە دەبرا، لەناویان دا ئیل سونگی ڕێبەری ڕۆحی و کۆمۆنیستەکانی کۆریا، لە سۆڤیەت خولی تایبەتیان بۆ کرابوویەوە و پەروەدەوە و گۆش کرا بوون.

پاش دوو ساڵ واتە لە ساڵی ١٩٤٨ دا بە پشتیوانی سۆڤیەت کۆماری گەلی دیموکراتی کۆریا دامەزرا و ھێزەکانی سۆڤیەت، لەو وڵاتە کشانەوە. ھێندەی نەبرد لە ساڵی ١٩٥٠ دا لە نێوان باکوور و باشووری کۆریا دا شەڕێکی خوێناوی ڕووی دا. لەو شەرە دا چینییەکان و سۆڤیەت پشتیوانیان، لە باکوور کرد و ئەمریکاش پشتی باشوورییەکانی گرت. پاش ٣ ساڵ لە شەڕی ماڵوێرانکەر و گیان لەدەستدانی ھەزاران کەس، لە ساڵی ١٩٥٣ دا ھەرد دوو لا ئاگربەستیان مۆر کرد و بەفەرمی نیوە دوورگەی کۆریا بۆ دوو بەشی باکوور و باشوور دابەش کرا و ناوچەیەکی تامپۆن * قەدەخەکراو * ی بێچەک، لە نێوانیان دا دەستنیشان کرا.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی کۆریای باکوور ٢٥٬٠٢٦٬٥٨٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٣٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٣٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٦١ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆریای باکوور لە ١٩٤٨
پۆل:کۆریای باکوور
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
پۆل:کۆریا
پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە
پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان
کۆریای باشوور

**کۆریای باشوور** بە فەرمی **کۆماری کۆریا** () وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیا. پایتەخت و گەورەترین شارەکی ئەم وڵاتە سێئولە. کۆریای باشوور تەنیا ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی کۆریای باکوور و سنوورەکانی دیکەشی لەگەڵ زەریاکانە. بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٤ ژماری دانیشتووانی وڵاتەکە ٥١٫٣ ملیۆن کەس بووە.

کۆریای باشوور وڵاتێکی پێشکەوتووە و لە پلەی حەوتەم دێت لە بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی (HDI) لە ناوچەی ئاسیای ئۆقیانووسی. ئەندامە لە گرووپی گرووپی ٢٠ و یانەی پاریس. ئابوورییەکەی لە پلەی دەیەم دایە بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی. ھاووڵاتییانی سوودمەندن لە یەکێک لە خێراترین ھێڵەکانی ئینتەرنێت و چڕترین ھێڵی خێرای شەمەندەفەر. کۆریای باشوور لە ساڵی ٢٠١٧ حەوتەم گەورەترین سەرچاوەی دوان ئۆکسیدی کاربۆن بووە لە جیھان.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی کۆریای باشوور ٤٩٬٥١٢٬٠٢٦ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٦٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩٫٩ ساڵە. ھەروەھا ٨٤ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## مێژوو

## حکوومەت
ئەو حکوومەتەی دوای ڕیفراندۆمێکی دەستووری لە ساڵی [١٩٨٧] دامەزرا پێکهاتەی دەستووری کۆریای باشوور بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر سیستەمی سەرۆکایەتی وڵاتی ئەمریکا داڕێژراوە و لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانە لە نێوان دەسەڵاتی یاسادانان و دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دەسەڵاتی دادوەریدا.دەسەڵاتی یاسادانان لە ئەستۆی ئەنجومەنی نیشتیمانی یەک پەرلەمانیدا 

 

## وەرزش لە کۆریا
تایکواندۆ کە ھونەرێکی جەنگی کۆریایییە، دەرکەوتوو بەر لە ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین.
یەکێکە لە پڕ بینەرترین وەرزشەکان، و گرنگییەکی زۆری پێ دەدریت.

## کەی پۆپ
پۆپی کۆری لە .ستادا ناوبانگێکی زوری ھەیە و داھاتێکی زۆر بۆ کوریای باشوور پەیدا دەکات، سەرەتاکەی بۆ ساڵی نەوەدەکان دەگەڕێتەوە. کەی پوپ پێکدێت لە چەند گرووپێک لەوانەش (BTS, BLACKPINK, TWICE, GOT7) کە دانس دەکەن و گورانی دەڵێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:کۆریای باشوور
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٤٨ لە کۆریای باشوور
پۆل:کۆریا
پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە
تایلەند

**تایلەند** (پێشتر **سیام**) بە فەرمی **شانشینی تایلەند** وڵاتێکە لە باشوری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیاو لە باشورەوە سنوری لەگەڵ ولاتی مالیزیا ھەیەو لە باکورو رۆژھەڵاتەوەش دراوسێی وڵاتی میانمار ە ، ڤێتنام و کامبۆدیا و لاوس لەلای رۆژھەڵاتەوە دەوریان داوە. پایتەختەکی شاری بانکۆکە.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی تایلەند ٦٧,٢٢٢,٩٧٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٩٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٧.٤ ساڵە. ھەروەھا ٣٥ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

٨٣٪ بودیزم ئایین ڕەسمی ، ١٠٪ ئیسلام( سوننە )، ٧٪ ئەوانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:تایلەند
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢
پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن
سیروان (ڕوونکردنەوە)

* سیروان، ڕووبار، ناوی ڕوبارێکە لە کوردستانی باشوور.
* سیروان، شارۆچکە، ناوی شارۆچکەیەکە لە ھەڵەبجە.
* سیروان، شارستان، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئیلامی ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
* سیروان، ناحیە، ناحیەیەکە لە قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای ھەڵەبجە.
* سیروان، گوندستان، لە ناوچەی نەوسوودی شارستانی پاوە، لە پارێزگای کرماشان ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
* سیروان بارزانی، کەسایەتییەکی کورد و فەرماندەی سەربازی.
* سیروان، حەوتەنامە، گۆڤارێکی دوو زمانە کوردی و فارسییە کە لە ساڵی ١٩٩٩وە لە شاری سنە دەردەچێت.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان