شەڕی یەکەمی فاو

**یەکەمین شەڕی فاو** شەڕێک بوو لە جەنگی ئێران و عێراق، کە لە نیمچەدوورگەی فاو لە نێوان ١٠ی شوبات و ١٠ی ئازاری ١٩٨٦ ڕوویدا. ئۆپەراسیۆنە ئێرانییەکە بە یەکێک لە گەورەترین دەسکەوتەکانی ئێران لەو جەنگە دادەنرێت. ئێرانییەکان توانیان نیمچەدوورگەی فاو بگرن، بەمەش دەستڕاگەیشتنی عێراقیان بە کەنداوی فارس پچڕاند؛ ئەمەش لە بەرامبەردا ھەڵوێستەکانی عێراقی بۆ درێژەدان بە جەنگەکە توندتر کرد. دواتر لە کۆتایییەکانی جەنگەکەدا نیمچەدوورگەی فاو لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە کۆنترۆڵکرایەوە.

لە ٩ی شوباتی ١٩٨٦، ئێران ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیانی ٨ی دەستپێکرد، کە ھێرشێکی ئاویی-وشکانیی ئاڵۆز و بەوردی پلان بۆ داڕێژراو بوو لە ڕێگەی ڕووباری شەتولعەرەب لە دژی ھێزەکانی عێراق کە بەرگرییان لە نیمچەدوورگەی ستراتیژیی فاو دەکرد، کە عێراق بە کەنداوی فارسەوە دەبەستێتەوە. ئێرانییەکان بەرگریکارە عێراقییەکانیان تێکشکاند، کە زۆربەیان لە سوپای میللیی عێراق بوون، و نووکی نیمچەدوورگەکەیان کۆنترۆڵکرد، لەوانەش ناوەندی سەرەکیی کۆنترۆڵی ئاسمانی و ئاگادارکردنەوەی عێراق کە ڕووماڵی کەنداوی فارسی دەکرد، ھەروەھا دەستڕاگەیشتنی عێراقیان بە زەریا سنووردار کرد. ئێران توانی پێگەی خۆی لە فاو بپارێزێت لە دژی چەندین ھێرشی پێچەوانەی عێراق، لەوانە ھێرشەکانی پاسەوانی کۆماری و ھێرشە کیمیایییەکان، بۆ ماوەی مانگێکی تر سەرەڕای زیانێکی گیانیی زۆر تا ئەو کاتەی گەیشتنە بنبەست.

یەکەمین شەڕی فاو سەرکەوتنێکی گەورە بوو بۆ ئێران کە ئێستا پێگەیەکی ستراتیژیی گرنگی بەدەستەوە بوو، بەڵام وڵاتانی دیکەی ناوچەکەی نیگەران کرد، بەتایبەتی کووەیت و عەرەبستانی سعوودی، کە پشتگیرییەکانیان بۆ عێراق زیاد کرد. شەڕەکە زیانی بە پێگەی سەددام حوسێن و حکوومەتی عێراق گەیاند، کە دەستیان کرد بە باشترکردنی بەرگرییەکان بەشێوەیەکی بەرفراوان بۆ شاری گەورەی ھەڕەشەلێکراوی بەسرە. ھەرچەندە شەڕەکە بە فەرمی لە ئازاری ١٩٨٦ کۆتایی ھات، بەڵام پێکدادانە پچڕپچڕەکان بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام بوون تا نیسانی ١٩٨٨، کاتێک عێراق لە دووەمین شەڕی فاودا نیمچەدوورگەی فاوی کۆنترۆڵ کردەوە.

## پێشھاتەکان
جەنگی ئێران و عێراق لەو کاتە بۆ ماوەی نزیکەی ٦ ساڵ بەردەوام بوو. لەکاتێکدا ئێرانییەکان لە ساڵی ١٩٨٢ عێراقییەکانیان لە خاکی خۆیان وەدەرنابوو، ھەوڵەکانی ئێران بۆ ھێرشکردنە سەر عێراق و ڕووخاندنی ڕژێمی سەددام حوسێن بێئاکام بوون. ئێران بەدەست کەمیی پارچەی یەدەگ و نەتوانینی جێگرتنەوەی کەرەستە لەدەستچووەکانییەوە دەیاناڵاند، و بە توندی پشتی بە ھێرشی شەپۆلی مرۆیی و شەڕی پیادەی سووک دەبەست. لە ھەمان کاتدا، عێراقییەکان (بەتایبەتی دوای ساڵی ١٩٨٢) بە توندی لەلایەن وڵاتانی بیانییەوە پشتگیری دەکران. جەنگەکە گەیشتبووە بنبەست.

لە بەرامبەر زیادبوونی چەک و ھێزی مرۆیی عێراق، ھەروەھا زیادبوونی کێشەکان لە لایەنی خۆیانەوە، ئێران چیتر نەیدەتوانی پشت بە زۆربوونی ژمارەی سەربازەکانی ببەستێت بەسەر ھێزەکانی عێراقدا. لەکاتێکدا ھێرشەکانی پیادە و شەپۆلی مرۆیی وەک خاڵی سەرەکی ھێرشەکانیان لە سەرانسەری جەنگەکەدا مانەوە، ئێران دەستی کرد بە پشت بەستنی زیاتر بە دزەکردن و ھێرشی لەناکاو، وەک بەشێک لە شەڕی سنوورداری پیادەی سووک. بەپێچەوانەی بەرگرییە جێگیرەکان و زرێپۆشە قورسەکانی عێراق، ئێران دەستی کرد بە مەشقپێکردنی سەربازەکان لە بواری دزەکردن، دەورییەدان، شەڕی شەوانە، شەڕی زۆنگاوەکان، و شەڕی شاخاوی. ھەروەھا دەستیان کرد بە مەشقپێکردنی ھەزاران کۆماندۆی پاسەوانی شۆڕش لە شەڕی ئاویی-وشکانی، چونکە باشووری عێراق زۆنگاوە و پڕە لە ناوچەی شێدار. ئێران بەلەمی خێرای بەکارھێنا بۆ پەڕینەوە لە زۆنگاو و ڕووبارەکانی باشووری عێراق و سەربازەکانی لە کەنارەکانی بەرامبەر دابەزاند، لەوێش سەنگەریان لێدەدا و پردی سەرئاوکەوتوویان لەسەر ڕووبار و زۆنگاوەکان دادەنا بۆ ئەوەی ڕێگە بە پەڕینەوەی ھێزە قورسەکان و پێداویستییەکان بدەن. کۆپتەری گواستنەوەش بەکارھێنران، کە سەربازەکانیان دەگواستەوە بۆ گۆڕەپانی شەڕ. ئێران بە شێوەیەکی بەرفراوان سەرنجی خستە سەر دزەکردن بەو ناوچانەدا کە بەکارھێنانی زرێپۆشی عێراقی، ھێزی ئاسمانی، و تۆپخانە تێیان دا قورس بوو، وەک دۆڵەکان، زۆنگاوەکانی باشووری عێراق، و چیاکانی باشووری کوردستان.

ئێران دەستی کرد بە دانانی پلان بۆ ھێرشێکی گەورە. لەکاتێکدا بە فێڵەوە وایان نیشان دەدا کە ھێرشەکە بۆ سەر شاری بەسرە لە باشووری عێراقە (وەک زۆربەی ھێرشەکانی پێشووی ئێران)، بەڵام لە ڕاستیدا ھێرشەکە ئامانجی نیمچەدوورگەی فاوی لە باشوور بوو، کە بەر کەنداوی فارس دەکەوێت، و تاکە ناوچەی عێراق بوو کە دەگاتە سەر زەریای کراوە.

## ئامادەکارییەکان
ئۆپەراسیۆنەکە لەلایەن سوپاسالاری ئێران و وەزیری بەرگریی ئێرانەوە پلانی بۆ دانرابوو. بەتەواوی لەلایەن ئەفسەرە سەربازییە پیشەگەرەکانەوە پلانی بۆ دانرابوو، بەڵام فەرماندەکانی گۆڕەپانی شەڕ تێکەڵەیەک بوون لە ئەفسەرانی سوپای ئاسایی و پاسەوانی شۆڕش. عێراقییەکان تووشی شۆک بوون، چونکە چاوەڕوانیان نەدەکرد ئێرانییەکان بتوانن سەرباز لە نیمچەدوورگەکە دابەزێنن. ئێرانییەکان ئومێدیان وابوو عێراق لە کەنداوی فارس داببڕن، وڵاتەکە بکەنە ناوچەیەکی داخراو بە وشکانی، و لە باشوورەوە ھەڕەشە لە بەسڕە بکەن. لە ھەمووی گرنگتر، ئێران ھیوای وابوو زنجیرەیەک گورز لە عێراق بوەشێنێت کە ببێتە ھۆی ڕووخانی لە ڕێگەی شەڕی داتاشین (پووکاندنەوەی تواناکان). ئۆپەراسیۆنەکە بڕیار بوو ناوبنرێت ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر ٨ (بەرەبەیانی ٨).

## ھێرشی ئێران
لە ٩ی شوباتی ١٩٨٦، ئێرانییەکان ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیانی ٨ (بە فارسی: عملیات والفجر ٨)یان دەستپێکرد، کە تێدا ١٠٠٬٠٠٠ سەرباز پێکھاتبوو لە پێنج تیپی سوپا و ٥٠٬٠٠٠ پیاو لە پاسەوانی شۆڕش و ھێزە نیمچەسەربازییەکانی بەسیج، لە ھێرشێکی دوو ئاراستەییدا بەرەو باشووری عێراق پێشڕەوییان کرد. بە پێچەوانەی ھێرشەکانی پێشووترەوە، بەرەبەیانی ٨ بەتەواوی لەلایەن ئەفسەرە پیشەگەرەکانی سوپاوە پلانی بۆ دانرابوو، کە ھەموویان ئەفسەری پێشووی سوپای شاھەنشاھیی ئێران بوون لە سەردەمی دەسەڵاتی شادا. ئێرانییەکان لە نێوان ٩ بۆ ١٤ی شوبات ھێرشێکی چەواشەکارانەیان کردە سەر بەسرە (لە دەوروبەری قورنە)، بە مەبەستی دابەشکردنی فەیلەقی ٣ و ٧ی عێراق؛ ئەمە لەلایەن عێراقییەکانەوە ڕاگیرا. لە ھەمان کاتدا، گورزی سەرەکیی ئێران بەر نیمچەدوورگەی ستراتیژیی فاو کەوت، کە تەنھا دوای ٢٤ کاتژمێر لە شەڕکردن کەوتە دەستیان. ھێزەکانی باکووری ئێران ھێرشی شەپۆلی مرۆییان دەستپێکرد، لەکاتێکدا ھێزەکانی باشوور ھێرشێکی زرێپۆشیان کردە سەر دووژمن. ھەردوو ھێرشەکە بە ھێزی ئاگری قورسی عێراق ڕاگیران و ئێرانییەکان ٤٬٠٠٠ زیانی گیانییان لێکەوت؛ بەڵام، عێراقییەکان قەناعەتیان پێکرا کە ئەمە خاڵی سەرەکیی ھێرشەکەیە و ھێزەکانیان بەرەو ئەو ناوچەیە ئاراستە کرد؛ کە ئێستا ئەمە بە فێڵێک دەناسرێت. لەبری ئەوە، ئامانجی سەرەکیی ئێران نیمچەدوورگەی فاوی عێراق بوو، کە تاکە ناوچەی عێراق بوو بەر کەنداوی فارس بکەوێت.

### دابەزینەکان لە نیمچەدوورگەکە
ئەو ھێرشەی کە لە نێوان ٩ بۆ ٢٥ی شوبات لەسەر شەتولعەرەب ئەنجامدرا، سوپرایزێکی تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنیی گرنگی بەدەستھێنا، کە ڕێگەی بە ھێزەکانی ئێران دا لە سەرەتادا سەرکەوتنێکی خێرا بەسەر ھێزەکانی سوپای میللیی عێراق لە ناوچەکەدا بەدەست بھێنن. وەک خاڵی وەرچەرخان لە جەنگەکەدا دادەنرێت، بە پێچەوانەی تاکتیکەکانی ھێرشی شەپۆلی مرۆیی کە لە ناوچەکانی تری بەرەکاندا بەکاردەھێنران، ئەم ئۆپەراسیۆنە پرۆسەیەکی ئاویی-وشکانیی ئاڵۆز و بەوردی پلان بۆ داڕێژراو بوو.

ئێرانییەکان بە شەو ھێرشیان کردە سەر نیمچەدوورگەکە، و پیاوەکانیان بە بەلەمی لاستیکی دەگەیشتن. کۆماندۆ دەریایییەکانی ئێران سەرکردایەتی ھێرشەکەیان دەکرد سەرەڕای کەمیی کەرەستە. پێش ئەم کردەوەیە، کۆماندۆ دەریایییەکانی ئێران ھەواڵگرییان بۆ نیمچەدوورگەی فاو ئەنجامدابوو. کۆماندۆ ئێرانییەکان چوونە ناو پشتێنەیەکی بەربەستەکان و سەنگەرەکانی عێراقیان گەمارۆ دا کە سەربازەکانیان لە ترسی بارانە بەخوڕەکە لە ناوەوە خۆیان حەشاردابوو یان خەوتبوون. تیمەکانی تەقاندنەوەی ئێران تەقەمەنییان بە بەربەستەکاندا تەقاندەوە بۆ ئەوەی ڕێگەیەک بۆ ھێزی پیادەی ئێران بکەنەوە کە چاوەڕێی دەستپێکردنی ھێرشەکەیان بوون.

فەرماندەیی ئێران بەختیاوەر بوون لە قۆستنەوەی دەرفەتی بارانی بەخوڕ لە ماوەی ٢٤ کاتژمێری سەرەتادا کە وای کرد مەحاڵ بێت بۆ عێراق ھێزی ئاگری ئاسمانی و تۆپخانە باڵاکەی بەکاربھێنێت. دابەزینە ئاویی-وشکانییەکان نەک تەنھا پێگەیەکی گرنگی لە پشت بەرەی تاکتیکی عێراقەوە دابین کرد، بەڵکو شەپۆلێکی شۆکی دەروونیشیان لە سەرانسەری ناوچەی کەنداوی فارس دروست کرد. دوای ماوەیەکی کەم لە دابەزینە سەرەتایییەکان، ئەندازیارانی جەنگی ئێران توانیان پردەکان دروست بکەن بۆ باشترکردنی ھاتنی ھێزە زەمینییەکان بۆ ناوچەی گیرخراو.

یەکەم ھێرشی ئێران مەلەوانە شەڕکەرەکانی بەکارھێنا لە دژی دوورگەی ئووم ڕەساس لە شەتولعەرەب لە بەرامبەر خوڕەمشار وەک ھەنگاوێک بۆ گەیشتن بە نیمچەدوورگەی فاو. ئەوان دوورگەکەیان گرت، بەڵام ھێرشێکی پێچەوانەی عێراق دوای سێ ڕۆژ دووبارە کۆنترۆڵی کردەوە.

دووەم ھێرشی ھاوکاتی ئێران ئامانجی بناری نیمچەدوورگەکە بوو. بە بەکارھێنانی ھێزێکی ھێرشبەری قەبارەی یەک تیپ لە ھێزە ئاویی-وشکانییەکانی پاسەوانی شۆڕش لەسەر بەلەمی بچووک و بەلەمی گەورەی نیشتنەوەی زەمینی (LST)، ئەوان لە شەش خاڵی نیمچەدوورگەکە دابەزین، دوای بۆردومانێکی خەستی تۆپخانە و ئاسمانی. ئێرانییەکان لەم ھێرشەدا بە باشی لەلایەن تۆپخانە و ھێزی ئاسمانییەوە پشتگیری دەکران. ھێزەکانی ئێران بەدرێژایی نیمچەدوورگەکە بەرەو باکوور ڕۆیشتن بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی ھیچ بەرپەرچدانەوەیەک ببنەوە، و تەنھا دوای ٢٤ کاتژمێر لە شەڕکردن دایانگێرا. بەرگرییەکە، کە پێکھاتبوو لە چەند ھەزار سەربازێکی کەم مەشقپێکراوی سوپای میللیی عێراق، ھەڵاتن یان تێکشکێنران، کە ٤٬٠٠٠ زیانی گیانی و ١٬٥٠٠ دیلی جەنگیان لێکەوت. ھێزی ھێرشبەری ئێران لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا دەستی بەسەر نووکی نیمچەدوورگەکەدا گرت، و لەکاتێکدا زۆربەی ھێزەکانی ھێڵی پێشەوەی عێراق ھەڵاتن، شارۆچکەی فاو تا ١٤ی شوبات خۆڕاگر بوو. عێراقییەکان چاوەڕوانی ھێرشی ئێرانیان لەم ناوچەیە نەدەکرد، و وایان دەزانی کە ئێرانییەکان توانای ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنێکی گەورەی ئاویی-وشکانیان نییە.

بەھۆی تووشبوون بە شۆکی لەناکاو و خراپیی کەشوھەوا، عێراقییەکان نەیانتوانی ھێرشێکی پێچەوانەی گەورە ئەنجام بدەن، بەڵام لە زوویی ١٢ی شوباتەوە دەستیان بە بەرپەرچدانەوە کرد. لەو نێوەندەدا ئێران بە خێرایی پردی سەرئاوکەوتووی لەسەر شەتولعەرەب دامەزراند، و بەپەلە ٢٠٬٠٠٠ سەربازی لە بەسیج، پاسەوانی شۆڕش و سوپای ئاسایی گواستەوە بۆ سەر نیمچەدوورگەکە. بۆ خۆپاراستن لە ئاشکرابوون لەلایەن مانگە دەستکردەکانی ئەمریکا و فڕۆکە جەنگییەکانی عێراقەوە، پێکھاتەکانی پردەکان لە کاتی شەودا لەژێر ئاودا لەحیم دەکران. دواتر تانکیی ئۆکسجین بە لایەکانی پردەکەوە دەبەستران، کە دەبووە ھۆی ئەوەی بەرزبێتەوە سەر ڕووی ئاوەکە. دواتر، سەنگەریان لێدا و بەرگرییەکانیان جێگیر کرد.

دوای گرتنی فاو، ئێرانییەکان پردێکی سەرئاوکەوتوویان دروست کرد و دەستیان بە سەنگەرلێدان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ١٩٨٦
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق