open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وەفیق سامەڕایی

**وەفیق عەجیل حەموود سامەڕایی** (١ی تەممووزی ١٩٤٧ – ٣٠ی ئابی ٢٠٢٢) ئەفسەرێکی سەربازی عێراقی بووە بە پلەی سەرداری یەکەم، و جێگری پێشووی بەڕێوبەرایەتی گشتی ھەواڵگری سەربازی (عێراق) بوو. ھەروەھا ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی جەلال تاڵەبانی سەرۆککۆماری پێشووی عێراق بووە. لە ساڵی ١٩٦٨ لە ئەکادیمیای سەربازی عێراق و لە ساڵی ١٩٧٧ لە کۆلێژی ئەرکان دەرچووە، خەڵکی سامەڕا بووە. ساڵی ١٩٩٥ گەشتی بۆ ئوردن کردووە و لەوێ لە حکوومەتی سەددام حوسێن ھەڵھاتووە.

## ژیانی سیاسی
وەفیق سامەڕایی ئەندامێکی متمانەپێکراوی ناو بازنەی سەربازیی ناوخۆیی ڕژێمی سەددام حوسێن بوو، بەڵام لە کانوونی یەکەمی ١٩٩٤دا لە ڕژێمی عێراق ھەڵات بۆ شاری کەرکووک لە باکووری عێراق. لە کاتی مانەوەی لە کەرکووکدا، بە ھاوکاریی «کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق» -کە ھاوپەیمانییەکی لایەنەکانی ئۆپۆزسیۆن بوو و لەلایەن ھەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکاوە پاڵپشتی دەکرا- یاخیبوونێکی ڕێکخست. پلانەکە ھێرشکردنە سەر ئەو ھێزە چەکدارانەی عێراق بوو کە لە نزیک کەرکووک جێگیر کرابوون، بە ئامانجی نانەوەی شەپۆلێک لە ڕاپەڕینی سەربازی، بەڵام یاخیبوونە گشتگیرە پلان بۆ داڕێژراوەکە سەرکەوتوو نەبوو، سامەڕایی لە ئەنجومەنی نەتەوەیی عێراق جیا بووەوە و باکووری عێراقی جێھێشت.

لە ساڵی ١٩٩٥دا سامەڕایی بوو بە ڕێبەری «بزووتنەوەی نیشتمانیی عێراقی»، کە ڕێکخراوێکی ئۆپۆزسیۆن بوو بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی سەددام حوسێن، دواتر بۆ ژیانکردن چووە دەرەوەی عێراق و ماوە ماوە لە نێوان ئوردن و سووریا ھاتوچۆی دەکرد.

لە ساڵی ١٩٩٨دا گواستییەوە بۆ لەندەن، پاشان لە یەکی ئابی ٢٠٠٢دا پارتێکی ئۆپۆزسیۆنی بە ناوی «ئەنجومەنی باڵای ڕزگاریی نیشتمانی» دامەزراند کە بنکەکەی لە دانیمارک بوو.

دوای ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣دا سامەڕایی گەڕایەوە بۆ عێراق، و لە ساڵی ٢٠٠٥دا وەک ڕاوێژکاری ئەمنیی سەرۆککۆمار جەلال تاڵەبانی دەستنیشان کرا، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٨دا لەو پۆستە لادرا دوای دۆزینەوەی ھەندێک بەڵگەنامە کە تۆمەتباریان دەکرد بە بەشداریکردن لە ھێرشەکانی پێشووی سوپای عێراق (لە سەردەمی ڕژێمی سەددامدا) بۆ سەر کورد و شیعە لە ساڵی ٢٠٠١.

لە ئازاری ٢٠٠٨دا، بەیاننامەیەک لە نووسینگەی ڕۆژنامەوانیی سەرۆکایەتیی کۆماری عێراق بڵاوکرایەوە و تێیدا ھاتبوو کە دادگای باڵای تاوانەکان، کە بۆ دادگاییکردنی ژمارەیەک لە بەرپرسانی ڕژێمی پێشوو پێکھێنرابوو، بڕیاری بێتاوانبوونی سامەڕایی لە ھەموو ئەو تۆمەتانە دا کە ئاراستەی کرابوون و پەیوەندییان بە ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩١ەوە ھەبوو، دوای ئەوە بڕیاری دا عێراق جێبھێڵێت و بچێتە لەندەن، و ڕای گەیاند کە ھیچ نیازێکی نییە لە داھاتوودا بگەڕێتەوە بۆ عێراق.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
دەستبەسەرداگرتنی دەریایی

[وێنۆک|تیمێکی دەستبەسەرداگرتنی ھێزی دەریاییی شاھانە ھێرش دەکەنە سەر یوو-ئێس-ئاڕ-سی سێرڤیەر لە کاتی [شەڕی ١٨١٢]]
**دەستبەسەرداگرتنی دەریایی** تاکتیکێکی ھێرشبەرانەیە کە لە شەڕی دەریاییدا بەکاردێت بۆ نزیکبوونەوە لە (یان تەنیشتکەوتنی) ئامێرێکی ئاویی دوژمن و ھێرشکردن لە ڕێگەی ناردنی شەڕکەران بۆ سەر ئەو کەشتییە. ئامانجی دەستبەسەرداگرتن بریتییە لە داگیرکردن و تێکشکاندنی کارمەندانی دوژمن لەناو کەشتییەکەدا بە مەبەستی دەستبەسەرداگرتن، تێکدان، یان لەناوبردنی کەشتیی دوژمن. لەکاتێکدا ھێرشەکانی دەستبەسەرداگرتن لە بنەڕەتدا لەلایەن دەریاوانە ئاسایییەکانەوە ئەنجام دەدران کە شارەزای شەڕی دەستەویەخە بوون، کەشتییە جەنگییە گەورەکان زۆرجار ھێزە ڕێکخراوە مەشقپێکراو و تەیارکراوەکان وەک چەکدارە دەریایییەکان و ھێزە تایبەتەکان وەک ھێزی دەستبەسەرداگرتن جێگیر دەکەن. دەستبەسەرداگرتن و شەڕی لەنزیک ھۆکارێکی سەرەکی بووە بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕێکی دەریایی لە سەردەمی کۆنەوە تا سەرەتای سەردەمی مۆدێرن، کاتێک تۆپخانە دەریایییە قورسەکان باڵادەستیی تاکتیکییان لە دەریادا بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان
ھێزە وشکانییەکانی ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریی ژاپۆن

وێنۆک|پیادەی دەریاییی ژاپۆنی کار بە ڕێژنگێکی دژەفڕۆکەی مۆدێل ٩٣ی ١٣nbsp;میلی دەدات
 چەندین یەکەی جیاوازی وشکانیی ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریی ژاپۆن (IJN) بوون کە بۆ کارە ھێرشبەرەکان، بەرگریکردن لە دامەزراوە دەریایی و کەناراوەکانی ژاپۆن، ئەرکەکانی پۆلیسی سەربازی، بیناسازی و ئەندازیاری، مەشقکردن، و ڕۆڵە دژەفڕۆکەکانی سەر کەناراوەکان ڕێکخرابوون؛ چ لە دەرەوەی وڵات و چ لە دوورگە بنەڕەتییەکانی ژاپۆن. یەکەکان لە پێکھاتە تایبەتەکانی پۆلیسی سەربازییەوە دەستیان پێ دەکرد، تا گرووپە کاتییەکانی کارمەندانی دەریایی کە وەک پیادەی دەریایی خرابوونە خزمەت، تا چەکدارە دەریایییەکانی پیشەگەر و چەندانی تر. ھێزە وشکانییەکان زیاتر لە ماوەی نێوان ھەردوو شەڕەکە و جەنگی جیھانیی دووەمدا چالاک بوون، کە ھێزە وشکانییەکانی IJN تەواوکەر، پاڵپشت، و لە ھەندێک حاڵەتیشدا، لە شوێنی یەکەکانی سوپای ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن کاریان دەکرد. لە کاتی خۆبەدەستەوەدانی ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن، ھێزە وشکانییەکانی IJN لەگەڵ خودی ھێزی دەریاییی ژاپۆندا لە ساڵی ١٩٤٥ ھەڵوەشێنرانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:وتارەکان بە وەسف
ھێزی دەریاییی شاھانە

**ھێزی دەریاییی شاھانە** (**ئار ئێن**) ھێزی شەڕی دەریاییی شانشینی یەکگرتووە، کە بەرپرسە لە بەرگریکردن لە شانشینی یەکگرتوو، وابەستەیییەکانی تاج، و خاکەکانی دەرەوەی وڵات لە ھێرشی دەریایی یان داگیرکاری. بەشێکە لە خزمەتگوزاریی دەریاییی جەنابی پاشا، و ئەفسەرەکانی پلەکانیان لە پاشاوە وەردەگرن. ھەرچەندە کەشتییە جەنگییەکان لەلایەن پاشاکانی ئینگلتەرا و سکۆتلەنداوە لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستەوە بەکاردەھێنران، بەڵام یەکەم پێکدادانە دەریایییە گەورەکان لە جەنگی سەد ساڵەدا دژی فەڕەنسا ئەنجامدران. ھێزی دەریاییی شاھانەی مۆدێرن سەرچاوەکەی بۆ ھێزی دەریاییی ئینگلتەرا لە سەرەتای سەدەی ١٦یەم دەگەڕێتەوە؛ وەک کۆنترین ھێزی چەکداری شانشینی یەکگرتوو، لەبەر ئەوە بە **خزمەتگوزاریی پلەبەرز** دەناسرێت.

لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمەوە تا جەنگی جیھانیی دووەم، بەھێزترین ھێزی دەریاییی جیھان بووە. ھێزی دەریاییی شاھانە ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە دامەزراندن و بەرگریکردن لە ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا، و چوار کۆلۆنی قەڵای ئیمپراتۆری و زنجیرەیەک بنکەی ئیمپراتۆری و وێستگەی خەڵوز توانای ھێزی دەریاییی شاھانەیان بۆ سەلماندنی باڵادەستیی دەریایی مسۆگەر کرد. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، قەبارەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە. لە کاتی شەڕی سارددا، ھێزی دەریاییی شاھانە گۆڕدرا بۆ ھێزێکی سەرەکیی دژەژێردەریا، بۆ ڕاوکردنی ژێردەریاکانی سۆڤیەت و زیاتر لە بۆشاییی جی-ئای-یوو-کەی چالاک بوو. دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت، سەرنجەکەی گەڕایەوە سەر ئۆپەراسیۆنە نێردراوەکان. دوای خەرجکردنی زیاتر لە ٢ ملیار پاوەند کە لەلایەن ئێم-ئۆ-دییەوە لە ساڵی ٢٠٢٥دا دانی پێدا نرا، ھێزی دەریاییی شاھانە ڕای گەیاند کە مەشق و ڕاھێنانەکانی دەرەوەی وڵات لە ناوچەکانی ھیندۆ-پاسیفیک و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کەم دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٦٦٠ لە ئینگلستان
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ڕۆیاڵ مارینز

**ڕۆیاڵ مارینزی جەنابی پاشا** ھێزی کۆماندۆی خاوەن توانای دووژینەی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی شانشینی یەکگرتوو دابین دەکات، کە یەکێکە لە پێنج لقە جەنگییەکەی ھێزی دەریاییی شاھانە، یەکەیەکی لاوەکی بە قەبارەی سەریا (کۆمپانیا) بۆ گرووپی پاڵپشتیی ھێزە تایبەتەکان (SFSG)، ستافی بەلەمەکانی دابەزین، و تیپە مۆسیقییە سەربازییەکانی خزمەتگوزاریی دەریایی. ڕۆیاڵ مارینز سەرچاوەکەی بۆ پێکھێنانی «ڕێژیمێنتی پیادەی دەریاییی دووکی یۆرک و ئالبانی» لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٦٦٤ دەگەڕێتەوە، و یەکەم یەکەی کۆماندۆی ڕۆیاڵ مارینز لە دیڵ لە کێنت لە ١٤ی شوباتی ١٩٤٢ پێکھێنرا و بە «کۆماندۆی ڕۆیاڵ مارینز» ناونرا.

ڕۆیاڵ مارینز لە زۆرێک لە ململانێکاندا بەشدارییان کردووە بەڵام فەخری شەڕی وایان نییە، بەڵکوو لە ساڵی ١٨٢٧دا «خودی گۆی زەوی گەورە» لەلایەن پاشا جۆرجی چوارەمەوە لە شوێنی ئەوان ھەڵبژێردرا بۆ ناسینی خزمەت و سەرکەوتنەکانی مارینز لە پێکدادانە فرەکاندا لە ھەموو لایەکی جیھاندا.

ئەمڕۆ لە ھێزی کۆماندۆی شانشینی یەکگرتوو، خزمەتگوزاریی تیپی مۆسیقای ڕۆیاڵ مارینز، ناوەندی مەشقی کۆماندۆ و چوار یەکەی یەدەگ پێکدێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:وێبگەی فەرمی لە ویکیدراوە و ویکیپیدیا جیاوازە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
دەریاوانی

**چارۆکەوانی**، **دەریاوانی** بایەکە بەکاردەھێنێت - کە کار دەکاتە سەر چارۆکەکان، چارۆکە باڵدارەکان یان کۆلارەکان - بۆ جووڵەپێکردنی گەشتییەک لەسەر ڕووی *ئاو* (کەشتیی چارۆکەدار، بەلەمی چارۆکەدار، تەقەڵە، بایەوانیی سەر ئاو، یان کۆلارەوانیی سەر ئاو)، لەسەر *بەستەڵەک* (بەلەمی سەر بەستەڵەک)یان لەسەر *وشکانی* (یاختی وشکانی) لە ڕێڕەوێکی دیاریکراودا، کە زۆرجار بەشێکە لە پلانێکی گەورەتری ڕێنیشاندەری.

لە پێش مێژووەوە تا نیوەی دووەمی سەدەی ١٩ھەم، پێڕاگوێزە چارۆکەدارەکان ھۆکاری سەرەکیی بازرگانی و گواستنەوەی دەریایی بوون؛ گەڕان بەناو دەریا و ئۆقیانووسەکاندا بۆ ھەر مەودایەک بێجگە لە کورتترین مەوداکان پشتی بە چارۆکە دەبەست. ھێزی دەریایی لەم ماوەیەدا بە پلەی جیاواز پشتی بە چارۆکە دەبەست، بەپێی تەکنەلۆژیا بەردەستەکان، کە لە کەشتییە جەنگییە چارۆکەدارە پڕچەککراوەکانی سەردەمی چارۆکەدا گەیشتە لووتکە. چارۆکە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩ھەمدا بە ھێواشی بە ھەڵم جێگەی گیرایەوە وەک ڕێگەیەک بۆ جووڵەپێکردنی کەشتییەکان، چونکە تەکنەلۆژیای ھەڵم وردە وردە لە ڕێگەی چەندین قۆناغی گەشەپێدانەوە باشتر بوو. ھەڵم ڕێگەی بە خزمەتگوزارییە خشتەبۆداڕێژراوەکان دا کە بە تێکڕای خێراییی بەرزتر لە پێڕاگوێزە چارۆکەدارەکان کار بکەن. باشتربوونی گەورە لە ئابووریی سووتەمەنیدا ڕێگەی بە ھەڵم دا کە بە شێوەیەکی پێشکەوتوو پێش چارۆکە بکەوێتەوە، لە کۆتاییدا لە ھەموو بارودۆخە بازرگانییەکاندا، و قازانجێکی باشتری لە سەرمایە بۆ وەبەرھێنەرانی خاوەن کەشتی دابین کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریی ژاپۆن

**ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریی ژاپۆن** (**ئای جەی ئێن**) ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن بوو لە ١٨٦٨ تا ١٩٤٥، کاتێک دوای خۆبەدەستەوەدانی ژاپۆن لە جەنگی جیھانیی دووەمدا ھەڵوەشایەوە. ھێزی دەریاییی بەرگری لەخۆکردنی ژاپۆن (JMSDF) لە نێوان ساڵانی ١٩٥٢ و ١٩٥٤ دوای ھەڵوەشاندنەوەی IJN پێکھێنرا.

ئای جەی ئێن تا ساڵی ١٩٢٠ سێیەم گەورەترین ھێزی دەریایی بوو لە جیھاندا، لە دوای ھێزی دەریاییی شاھانە و ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان (یوو ئێس ئێن). لەلایەن خزمەتگوزاریی ئاسمانیی ھێزی دەریاییی ئیمپراتۆریی ژاپۆنەوە پاڵپشتی دەکرا بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی ناسینەوە و ھێرشی ئاسمانی لە کەشتیگەلەکەوە. نەیاری سەرەکیی ھاوپەیمانە ڕۆژاوایییەکان بوو لە شەڕی پاسفیکدا. ئای جەی ئێن سەرەڕای ئەوەش ھێزە وشکانییە سنووردارەکانی خستە بواری کارەوە، لەوانە مارینزی پیشەگەر، یەکەکانی چەتربازی مارینز، یەکەکانی بەرگریی دژەفڕۆکە، یەکەکانی پاراستنی دامەزراوە و بەندەرەکان، یەکەکانی پۆلیسی دەریایی، و پێکھاتە کاتییەکانی دەریاوانان کە وەک پیادەی دەریایی خرابوونە خزمەت.

سەرچاوەکانی ئای جەی ئێن دەگەڕێتەوە بۆ پەیوەندییە سەرەتایییەکان لەگەڵ نەتەوەکانی سەر کیشوەری ئاسیا، کە لە سەرەتای سەردەمی دەرەبەگایەتییەوە دەستی پێکرد و لە ماوەی سەدەکانی ١٦ و ١٧دا گەیشتە لووتکەی چالاکییەکانی لە کاتی ئاڵوگۆڕی کولتووری لەگەڵ ھێزە ئەورووپییەکان لە سەردەمی دۆزینەوەکاندا. دوای دوو سەدە لە وەستان لە ماوەی سیاسەتی گۆشەگیریی وڵاتەکەدا لەژێر دەسەڵاتی *[[شۆگن]]*ی سەردەمی ئێدۆ، ھێزی دەریایی ژاپۆن تا ڕادەیەک کۆن بوو کاتێک وڵاتەکە لە ساڵی ١٨٥٤دا بەھۆی دەستوەردانی ئەمریکاوە ناچار کرا بۆ بازرگانی بکرێتەوە. ئەمەش لە کۆتاییدا بووە ھۆی چاکسازیی مێیجی. لەگەڵ دووبارە بەرزبوونەوەی پێگەی ئیمپراتۆر، قۆناغێکی خێرای مۆدێرنکردن و پیشەسازی ھاتە ئاراوە. ئای جەی ئێن لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا چەندین سەرکەوتنی لە شەڕدا بەدەستھێنا، ھەندێک جار دژی دوژمنە زۆر بەھێزترەکان، وەک لە شەڕی چین و ژاپۆن و شەڕی ڕووسیا و ژاپۆن، پێش ئەوەی لە جەنگی جیھانیی دووەمدا بە شێوەیەکی بەرفراوان لەناو بچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:ئیمپڕاتۆریەتی ژاپۆن
پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
دەریاوان

**دەریاوان**، **کەشتیوان**، یان **دەریاگەڕ** کەسێکە کە لە ناو ئامێرێکی ئاویدا وەک بەشێک لە ستافەکەی کار دەکات، و ڕەنگە لە یەکێک لە چەندین بواری جیاوازی پەیوەندیدار بە کارپێکردن و چاککردنەوەی کەشتییەکاندا کار بکات. لەکاتێکدا زاراوەی دەریاوان ڕەگی زمانەوانییەکەی لە سەردەمی چارۆکەوانییەوە ھاتووە، واتە ئەو کاتەی کە کەشتییە چارۆکەدارەکان شێوازی سەرەکیی گواستنەوە بوون لە دەریا، ئێستا ئاماژەیە بۆ کارمەندانی ھەموو ئامێرە ئاوییەکان بێ گوێدانە جۆری کەشتی یان بەلەمەکە. ئەمە ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە بە شێوەیەکی پیشەگەرانە کار بە کەشتییەکان دەکەن، جا بۆ سەربازی (ھێزی دەریایی)یان مەدەنی (ھێزی دەریاییی بازرگانی)یان بۆ وەرزش و کات بەسەربردن بێت. لە ھێزی دەریاییدا، ڕەنگە جیاوازیی زیاتر ھەبێت: دەریاوان ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ ھەر ئەندامێکی ھێزی دەریایی تەنانەت ئەگەر لە وشکانیش بن، لەکاتێکدا  ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ پلەیەکی سەربازیی دیاریکراو. سەرەڕای ئەوەش، ماسیگرەکان وەک جۆرێکی جیاوازی دەریاوان دەبینرێن، ئەوانەی خەریکی ڕاوەماسیین.

دەریاوانەکان لە سەرەتاییترین قۆناغەکانی مێژووەوە بوونیان ھەبووە، چونکە خەڵک بۆ مەبەستگەلێکی وەک گواستنەوەی دەریایی بەلەمیان بەکارھێناوە. دەریاوانە پیشەگەرەکان بە شێوەیەکی ئاسایی مەشق یان شێوەکانی تری پەروەردە ئەنجام دەدەن بۆ پەرەپێدانی کارامەیییەکانیان. دەریاوانە پیشەگەرەکان ھەروەھا بەپێی ڕێساکان بەڕێوە دەچن، لەوانە ڕێککەوتننامەی ئێس-تی-سی-دەبلیو (STCW).

## سەرچاوەکان

پۆل:گواستنەوەی ئاوی
پۆل:دەریاوانان
پۆل:زاراوەی دەریایی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سەردەمی چارۆکە

وێنۆک|300x300پیکسڵ|''شەڕی شێڤێنینگن، ١٠ی ئابی ١٦٥٣''، تابلۆیەکی یان ئەبراھامز بێرستراتێن
وێنۆک|کەشتییەکی جەنگی، سایکلۆپیدیا ١٧٢٨، بەرگی ٢
**سەردەمی چارۆکە** قۆناغێکە لە مێژووی ئەورووپادا کە لانی درەنگ لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ (یان ناوەڕاستی سەدەی ١٥) تا ناوەڕاستی سەدەی ١٩ی خایاند، کە تێیدا باڵادەستیی کەشتییە چارۆکەدارەکان لە بازرگانیی جیھانی و شەڕدا گەیشتە لووتکە، بەتایبەتی بە ناساندنی تۆپخانە دەریایییەکان دەستی پێکرد، و دواجار بە ھاتنی ھێزی ھەڵم گەیشتە ئەوپەڕی خۆی. ئەم سەردەمە کە بەھۆی پێشکەوتنەکانی سەردەمی ڕێدۆزییەوە ڕەخسا، وەک ڕەگەزێکی دیاری سەرەتای سەردەمی مۆدێرن و سەردەمی دۆزینەوەکان دەناسرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێدۆزی
پۆل:مێژووی جوگرافیا
پۆل:سەردەمە مێژووییەکان
پۆل:کەشفکردن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پێشبڕکێی یەخت

وێنۆک|300x300پیکسڵ|دەستپێکی پێشبڕکێی نیوپۆرت بیچ بۆ کابۆ سان لوکاس ٢٠١٣
**پێشبڕکێی یەخت** وەرزشێکی چارۆکەوانییە کە یەختە چارۆکەدارەکان و بەلەمە چارۆکەدارە گەورەترەکان دەگرێتەوە، بە جیاواز لە پێشبڕکێی بەلەمی بچووک، کە بەلەمە کراوەکان دەگرێتەوە. لە چەندین یاخت پێکھاتووە، لە کێبڕکێیەکی ڕاستەوخۆدا، کە بە دەوری ڕێڕەوێکدا پێشبڕکێ دەکەن کە بە نیشانە سەرئاوکەوتووەکان (بوویەکان)یان ئامێرە جێگیرەکانی تری ڕێدۆزی دیاری کراوە یان پێشبڕکێکردن بۆ مەودای درێژتر بەناو ئاوی کراوەدا لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر. دەکرێت زنجیرەیەک پێشبڕکێ بە نیشانە سەرئاوکەوتووەکان یان چەندین قۆناغ لە پێشبڕکێی خاڵ-بۆ-خاڵدا لەخۆ بگرێت.

## سەرچاوەکان
ئایفۆن ١٧ ئی

**ئایفۆن ١٧ئی** تەلەفۆنێکی زیرەکە کە لەلایەن ئەپڵ وەک بەشێک لە ھێڵی بەرھەمی ئایفۆن گەشەی پێدراوە و خراوەتە بازاڕەوە. وەک جۆرێکی ئاست-ناوەندیی ئایفۆن ١٧ و ئایفۆن ١٧ پرۆ خزمەت دەکات. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٦دا ڕاگەیەندرا، و وەک مۆدێلێکی ئاستی-سەرەتایی لە ڕیزبەندیی ئایفۆن ١٧دا دانرا. وەک ئایفۆن ١٦ئی، نرخەکەی لە ٥٩٩ دۆلاری ئەمریکییەوە دەست پێ دەکات بە ٢٥٦ گێگابایت بیرگەوە. ئەپڵ لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٦دا بڵاوی کردەوە.

ئایفۆن ١٧ئی مۆدێلی ئاستی-سەرەتاییی ڕیزبەندیی ئایفۆن ١٧یە، خاوەنی شاشەیەکی لێوار-بۆ-لێوارە (ھەرچەندە نۆچی ئایفۆن ١٤ی پاراستووە لەجیاتی داینامیک ئایلەند لە زنجیرەکانی ئایفۆن ١٤ پرۆ، ئایفۆن ١٥، ئایفۆن ١٦، و ئایفۆن ١٧)، فەیس ئای-دی، و پۆرتێکی یوو-ئێس-بی سییە. ئایفۆن ١٧ئی لە ڕووی ڕەھەند و دیزاینی پێشەوەی ھاوشێوەی ئایفۆن ١٣ و ئایفۆن ١٣ پرۆی ٢٠٢١، و ئایفۆن ١٤ی ٢٠٢٢وەیە. ئایفۆن ١٧ئی پاڵپشتیی بارگاویکردنەوەی کیو-ئای ٢ و ماگسێف دەکات، بەپێچەوانەی ئایفۆن ١٦ئی.

ئایفۆن ١٧ئی بە ئێس-ئۆ-سیی ئەی ١٩ کار دەکات (ھەرچەندە تەنھا ٤ ناوەکی جی-پی-یووی ھەیە لەجیاتی ٥ ناوەک وەک ئایفۆن ١٧). تایبەتمەندییەکانی تری بریتین لە تاکە کامێرایەکی ٤٨ مێگاپێکسڵ فیوژن لەگەڵ بژاردەکانی زوومی ئۆپتیکاڵ (١ئێکس و ٢ئێکس)، مۆدێمێکی پەیوەندیی تایبەتی ئەپڵ سی ١ ئێکس، و پاڵپشتی بۆ ئەپڵ ئینتێڵێجێنس.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆبایل
پۆل:ئایفۆن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ئایفۆن ئێس ئی (ڕوونکردنەوە)

**ئایفۆن ئێس ئی** زنجیرەیەکی وەستاوە لە تەلەفۆنە زیرەکە ھەرزانەکان، بەشێکە لە خێزانی ئایفۆن کە لەلایەن ئەپڵ گەشەی پێدراوە. ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ:

ئایفۆن ئێس ئی (نەوەی ١ەم)، لە ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە

ئایفۆن ئێس ئی (نەوەی ٢ەم)، لە ٢٠٢٠ بڵاوکرایەوە

ئایفۆن ئێس ئی (نەوەی ٣ەم)، لە ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە

پۆل:ئایفۆن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کۆڕی گواستنەوەی شاھانەی ئوسترالیا

**کۆڕی گواستنەوەی شاھانەی ئوسترالیا** (RACT) کۆڕێکی کارگێڕییە لە چوارچێوەی سوپای ئوسترالیادا. RACT لە ڕیزبەندیی دەیەم دێت لە پێشینەی کۆڕەکانی سوپای ئوسترالیا، و باڵاترین کۆڕی لۆجستییە. لە ١ی حوزەیرانی ١٩٧٣ وەک یەکگرتنەوەی کۆڕی خزمەتگوزاریی سوپای شاھانەی ئوسترالیا (RAASC) و خزمەتگوزاریی گواستنەوەی ئەندازیارانی شاھانەی ئوسترالیا پێکھێنرا. RACT بەرپرسە لە بەڕێوەبردنی دارایییەکانی گواستنەوەی سەر زەوی سوپا، کۆنترۆڵکردنی جووڵە، خزمەتگوزارییەکانی وێستگە و پۆستە، و لایەنەکانی سوپا لە پاڵپشتی لۆجستیی ئاسمانی.

## ڕۆڵ
ڕۆڵی کۆڕی گواستنەوەی شاھانەی ئوسترالیا بریتییە لە کۆنترۆڵکردن و بەڕێوەبردنی گواستنەوەی سەر زەوی لەژێر خاوەندارێتی سوپا، بێجگە لە گواستنەوەی یەکەکان، و دابینکردنی کۆنترۆڵی جووڵە، وێستگە، پۆستە و لایەنەکانی سوپا لە پاڵپشتی لۆجستیی ئاسمانی. ئەندامانی کۆڕەکە لە چەندین ڕۆڵی جیاوازدا کار دەکەن: گواستنەوەی سەر ڕێگا، جووڵەکان، ناردنی ئاسمانی، پۆستە، گواستنەوەی ئاوی، و ئۆپەراسیۆنەکانی وێستگە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٣ لە ئوسترالیا
پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:Articles with hAudio microformats
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ڕێژیمێنتی شاھانەی تۆپھاوێژی ئوسترالیا

**ڕێژیمێنتی شاھانەی تۆپھاوێژی ئوسترالیا**، کە بە شێوەیەکی ئاسایی بە تۆپھاوێژی شاھانەی ئوسترالیا (ئاڕ ئەی ئەی) ناودەبرێت، ڕێژیمێنتێکی سوپای ئوسترالیایە کە لە یەکینە ڕەسەنەکانی تۆپھاوێژی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی پێش فیدراسیۆنی ئوسترالیاوە سەرچاوەی گرتووە. یەکەم تۆپەکانی ئوسترالیا لە ئێچ ئێم ئێس سیریوسەوە دابەزێنران و قەڵایەکی زەوی بچووک لە نزیک ماکواری پڵەیسی ئێستا دروست کرا، بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکانی سیدنی کۆوڤ. جێگیرکردنی ئەم تۆپانە نوێنەرایەتی سەرەتای تۆپھاوێژ لە ئوسترالیا دەکات. ئەمانە و بەرگرییەکانی دواتر، ھەروەھا تۆپە مەیدانییەکان، لەلایەن مارینز و سەربازانی ڕێژیمێنتەکانی پیادە کە لە ئوسترالیا جێگیر بوون، بەڕێوە دەبران.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە ئوسترالیا
پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کۆڕی ڕووپێوی شاھانەی ئوسترالیا

**کۆڕی ڕووپێوی شاھانەی ئوسترالیا** (ئاڕ ئەی ئێس ڤای) کۆڕێکی سوپای ئوسترالیا بوو، کە لە ١ی تەممووزی ١٩١٥ پێکھێنرا و لە ١ی تەممووزی ١٩٩٦ ھەڵوەشایەوە. وەک یەکێک لە یەکە سەرەکییەکانی ڕووپێوی سەربازی لە ئوسترالیا، ڕۆڵی کۆڕی ڕووپێوی شاھانەی ئوسترالیا دابینکردنی نەخشەکان، چارتە فڕۆکەوانییەکان، چارتە ھایدرۆگرافیکییەکان و داتاکانی ڕووپێوی جیۆدیزیا و کۆنترۆڵ بوو کە بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی شەڕی وشکانی پێویست بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
ڕێژیمێنتی خزمەتگوزاریی ئاسمانیی تایبەت

**ڕێژیمێنتی خزمەتگوزاریی ئاسمانیی تایبەت**، بە فەرمی کورتکراوەتەوە بۆ ئێس ئەی ئێس ئاڕ ھەرچەندە بە شێوەیەکی باو بە ئێس ئەی ئێس دەناسرێت، یەکەیەکی ھێزە تایبەتەکانی سوپای ئوسترالیایە. لە ساڵی ١٩٥٧ وەک سڕەیەک پێکھێنرا، لەسەر شێوازی ئێس ئەی ئێسی بەریتانی دروست کراوە کە دروشمی «ئەوەی دەوێری، دەیباتەوە»ی لەگەڵدا ھاوبەش دەکات. لە ئابی ١٩٦٤دا بۆ ڕێژیمێنتێک فراوانکرا، بنکەکەی لە سەربازگەی کامپبێڵە، لە سوانبۆرن، گەڕەکێکی پێرس، ڕۆژاوای ئوسترالیا، و یەکەیەکی فەرماندەیی ڕاستەوخۆی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووە ھەمیشەیییەکان
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:وتارەکان بە وەسف
ئەندازیارانی شاھانەی ئوسترالیا

**ئەندازیارانی شاھانەی ئوسترالیا** (**ئاڕ ئەی ئی**) کۆڕی ئەندازیاریی سەربازیی سوپای ئوسترالیایە. ئاڕ ئەی ئی لە ڕیزبەندیی چوارەم دێت لە پێشینەی کۆڕەکانی سوپای ئوسترالیا، لە دوای کادێتەکانی ستاف، کۆڕەکانی زرێپۆش و تۆپھاوێژ. کۆڕەکە لە ڕێگەی یەکگرتنەوەی کۆڕە ئەندازیارییە جیاوازەکانی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ویلایەت و خاکەکانی ئوسترالیا لە ساڵی ١٩٠٢دا پێکھێنرا و لەو کاتەوە لە چەندین ململانێی جیاوازدا خزمەتی کردووە لەوانە جەنگی جیھانیی یەکەم، جەنگی جیھانیی دووەم و شەڕی ڤیێتنام. کۆڕەکە ھەروەھا لە چەندین ئۆپەراسیۆنی ئاشتیپارێزیدا خزمەتی کردووە و بە شێوەیەکی بەرفراوان بەشدار بووە لە بەشداریی ئوسترالیا لە شەڕ لە ئەفغانستان.

## ڕۆڵەکانی ئێستای
یەکەی ئەندازیارانی شاھانەی ئوسترالیا (RAE) پاڵپشتیی ئەندازیاریی جەنگی، بیناسازی و پشتیوانییە تەکنیکییەکانی تر بۆ ھێزی بەرگریی ئوسترالیا دابین دەکات. ڕۆڵە سەرەکییەکانی بریتین لە دابینکردنی تواناکانی جووڵە و دژە جووڵە و بەردەوامی بۆ سوپای ئوسترالیا و ھاوپەیمانەکانی. ئەمەش بەواتای بەھێزکردنی توانای جووڵەی ھێزە دۆستەکان و لە ھەمان کاتدا ڕێگریکردن لە جووڵەی ھێزەکانی دووژمن. 

بۆ دابینکردنی ئەم توانایانە، داوا لە ئەندازیاران دەکرێت چەندین ئەرک جێبەجێ بکەن، لەوانە: بڕینی کێڵگەکانی مین، دۆزینەوە و پووچەڵکردنەوەی تەڵە تەقەمەنییەکان، پاککردنەوەی تەقەمەنییە نەتەقیوەکان، ئەنجامدانی کردەی تەقاندنەوە و ڕووخاندن، پاڵاوتنی ئاو، ڕوپێوی، و دروستکردن و چاککردنەوەی ڕێگاوبان، فڕۆکەخانە و پردەکان. ھەروەھا ئەم یەکەیە زۆربەی ئەرکەکانی تەقاندنەوە و ڕووخاندن لە سوپای ئوسترالیادا جێبەجێ دەکات و مەشقیان پێکراوە کە لەکاتی پێویستدا وەک ھێزی پیادە شەڕ بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە وەسف
کۆڕی نیشانەی شاھانەی ئوسترالیا

**کۆڕی نیشانەی شاھانەی ئوسترالیا** (ئاڕ ئەی ئێس سیگس)یەکێکە لە 'چەکەکان' (کۆڕی پاڵپشتیی جەنگی)ی سوپای ئوسترالیا. بەرپرسە لە جێگیرکردن، چاککردنەوە، و بەڕێوەبردنی ھەموو جۆرەکانی کەرەستەکانی پەیوەندییە دوورەکان و سیستمەکانی زانیاری. دروشمی کۆڕی نیشانەکان بریتییە لە *سێرتا سیتۆ* و وەک 'خێرا و دڵنیا' وەرگێڕدراوە، کە ئاماژەیە بۆ ئامانجی خزمەتگوزاریی نیشانە – کە پەیوەندییەکان بە زۆرترین خێرایی و دڵنیایییەوە ئەنجام بدرێن.

## سەرچاوەکان
کۆڕی زرێپۆشی شاھانەی ئوسترالیا

**کۆڕی زرێپۆشی شاھانەی ئوسترالیا** (ئاڕ ئەی ئەی سی) کۆڕێکی کارگێڕیی سوپای ئوسترالیایە. توانای زرێپۆشی ھێزی بەرگریی ئوسترالیا دابین دەکات، کە ئەرکی شەڕی سەرپێ (سوارە) ئەنجام دەدات. زرێپۆش ھێزی تەقەکردن، جووڵە، پاراستن و ھۆشیاریی بارودۆخیی تۆڕبەستوو تێکەڵ دەکات بۆ دروستکردنی کردەی شۆک و سەرکەوتنی ڕەھا لە شەڕی لەنزیکدا. زرێپۆش ڕەگەزێکی بنەڕەتیی ڕێبازی چەکە یەکگرتووەکانە کە لەلایەن سوپای ئوسترالیاوە بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە وەسف
کۆڕی فڕۆکەوانیی سوپای ئوسترالیا

**کۆڕی فڕۆکەوانیی سوپای ئوسترالیا** (ئەی ئەی ئەی ڤی ئێن) کۆڕێکی کارگێڕیی سوپای ئوسترالیایە. لە ١ی تەممووزی ١٩٦٨ پێکھێنرا. دروشمی کۆڕی فڕۆکەوانیی سوپای ئوسترالیا «وریایی»یە.

لە ئابی ٢٠١٨دا، کۆڕەکە لە ١٤٠ فڕۆکە، ١٤٩٥ کارمەندی یۆنیفۆرمپۆش و زیاتر لە ٣٠٠٠ کارمەندی سەرقاڵ بە پاڵپشتیی پیشەسازی پێکھاتبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی

لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦، عەلی لاریجانی سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی کە بە سەرۆکی دیفاکتۆی ئێران دادەنرا، لە تاران لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل کە ئامانج لێی بەرپرسانی باڵای ئێران بوو، تیرۆرکرا. کوژرانی لە چوارچێوەی شەڕی ئێران ٢٠٢٦ ڕوویدا کە لە ٢٨ی شوبات بە ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ئامانجە جیاوازەکانی ئێران لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە دەستیپێکرد. لاریجانی ئامانجی ژمارە یەک و باڵاترین بەرپرس بوو کە دوای تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی ڕێبەری مەزنی ئێران کوژرابێت.

## پێشینە
عەلی لاریجانی دوای ئەوەی لە مانگی ئابی ٢٠٢٥ لەلایەن مەسعوود پزیشکیان وەک سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی دەستنیشانکرا، لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە ڕۆژنامەکانەوە وەک بەھێزترین پیاو یان ڕێبەری دیفاکتۆی ئێران لە پێش شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦دا وەسف کرا. لاریجانی سەرۆکایەتیی سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی ئێرانی لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ و کۆمەڵکوژییەکانی دواتری خۆپیشاندەرانی ئێرانی لەلایەن سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامیی ئێرانەوە کرد، کە زۆرجار بە فەرمانی عەلی خامنەیی ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بە داڕێژەری کۆمەڵکوژییەکان ناودەبرا. بەپێی *[[نیویۆرک تایمز|ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز]]*، لاریجانی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٦ەوە بە شێوەیەکی کاریگەر ئێرانی بەڕێوەبردووە .ئەمریکا سزای نوێی بەسەر لاریجانیدا سەپاند لە ١٥ی ڕێبەندان بەھۆی سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران. له‌دوای کوشتنی عەلی خامنەیی له‌ ۲۸ی شوباتی ۲۰۲٦ له‌لایه‌ن ئیسرائیل و ئه‌مه‌ریکا، لاریجانی وتی «حکومه‌تی ئێران لەکۆڵ دۆناڵد ترامپی نابێتەوە».

## تیرۆرکردن
بەگوێرەی سەرچاوە باڵاکان، لاریجانی شارەزا بووە چەندین ڕێکاری خۆپارێزی بۆ ئەوەی لەلایەن ئیسرائیلەوە دەستنیشان نەکرێت نەکرێتە ئامانج، وەک جووڵەکردن لەنێوان چەند شوێنێکی نھێنی لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەوە. لە شەوی ١٦–١٧ی ئازاری ٢٠٢٦، لاریجانی لە ھێرشێکی ئاسمانی کوژرا. وەزیری بەرگری ئیسرائیل یسرائیل کاتز ڕای گەیاند کە لاریجانی کوژراوە. ئێران دوای چەند کاتژمێرێک پشتڕاستی کردەوە کە لاریجانی لە ھێرشەکەدا کوژراوە.  هه‌روه‌ها، مورته‌زای کوڕی و عه‌لیڕه‌زا بەیات، سه‌رۆکی نووسینگه‌که‌ی، له‌و هێرشه‌دا کوژران و بوونه‌ قوربانی. ئاژانسی ھەواڵنێری فارس بڵاوی کردەوە، لەکاتی سەردانی کچەکەی لە جەرگەی ڕۆژھەڵاتی تاران بەھۆی ھێرشێکی ئەمریکا و ئیسرائیل کوژراوە. لە لایەکی دیکەوە بەرپرسانی ھەواڵگری ئیسرائیل ڕایان گەیاند کە توانیویانە بەدواداچوون بۆ جموجۆڵەکانی بکەن دوای ئەوەی لەلایەن دانیشتووانی تارانەوە ئاگادارکراونەتەوە و بۆردومانیان کردووە لەکاتێکدا لەگەڵ بەرپرسانی دیکە لە حەشارگەیەکدا لە جەرگەی تاران کۆدەبووەوە. ھەروەھا فەرماندەی بەسیجی ئێران، غوڵامڕەزا سولەیمانی، لە ھەمان شەودا لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە نین
تۆڕی بێتەل

وێنۆک|ئایکۆنی بێتەل
**تۆڕی بێتەل** تۆڕێکی کۆمپیوتەرییە کە پەیوەندییەکانی داتای بێتەل لە نێوان نۆدەکانی تۆڕەکەدا بەکاردەھێنێت. تۆڕبەندیی بێتەل ڕێگە بە ماڵان، تۆڕەکانی پەیوەندییە دوورەکان، و دامەزراوە بازرگانییەکان دەدات کە لە پرۆسەی تێچووی زۆری کێشانی کێبڵ بۆ ناو بینایەک، یان وەک پەیوەندییەک لە نێوان شوێنی کەرەستە جیاوازەکاندا دوور بکەونەوە. تۆڕەکانی پەیوەندییە دوورە کارگێڕییەکان بە گشتی بە بەکارھێنانی پەیوەندیی ڕادیۆیی جێبەجێ دەکرێن و بەڕێوە دەبرێن. ئەم جێبەجێکردنە لە ئاستی (چین) فیزیاییی پێکھاتەی تۆڕی مۆدێلی ئۆ ئێس ئای (ئۆ ئێس ئای) دا ڕوودەدات.

نموونەکانی تۆڕی بێتەل بریتین لە تۆڕەکانی تەلەفۆنی خانەیی، تۆڕە بێتەلە ناوخۆیییەکان (دەبلیو ئێڵ ئەی ئێنەکان)، تۆڕەکانی ھەستەوەری بێتەل، تۆڕەکانی پەیوەندیی مانگی دەستکرد، و تۆڕەکانی مایکرۆوەیڤی سەر زەوی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
مەسیحییەت لە ئێران

لە ئێراندا ئایینی مەسیحی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی سەرەتای ئایینەکە. لە ڕێگەی ئەم ماوەیەدا باوەڕی مەسیحی ھەمیشە لەلایەن کەمینەیەکی دانیشتووانی ئێرانەوە لەژێر ئایینە دەوڵەتییە جیاوازەکانیدا پەیڕەو کراوە: زەردەشتی لە فارسی کۆن، بەدوایدا ئیسلامی سوننە لە سەدەکانی ناوەڕاست دوای فەتحکردنی عەرەبەکان، پاشان ئیسلامی شیعە لە سەفەوی سەدەی پازدەھەمەوە؛ بەڵام مەسیحییەکان لە ڕابردوودا پشکێکی زیاتریان لە دانیشتووان پێکھێناوە لە چاو ئەمڕۆ. ئەرمەنەکان گەورەترین پێکھاتەی مەسیحی ئێرانن.

ژمارەی مەسیحییە ئێرانییەکان لە نێوان ٣٠٠٬٠٠٠ بۆ ٣٧٠٬٠٠٠ کەسدایە. لایەنی کەم ٦٠٠ کڵێسایان لە ئێراندا ھەیە. بەپێی خەمڵاندنێک، لە نێوان ١٠٠٬٠٠٠ بۆ ٥٠٠٬٠٠٠ مەسیحی لە پێشینەیەکی ئیسلامی لە ئێراندا دەژین، کە زۆربەیان مەسیحیی ئینجیلاین. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، مەسیحییەت گەورەترین کەمینەی ئایینییە لە وڵاتەکەدا. بە فەرمی کڵێسای نێردراوی ئەرمەنی ئۆرتۆدۆکس گەورەترین تائیفەی مەسیحییە لە وڵاتەکەدا، لە دوای ئەویش کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری، و کڵێسای کاتۆلیک و پرۆتێستانتەکان دێن. زۆربەی مەسیحییەکانی وڵاتەکە لە شارەکانی وەک تاران، مەشھەد، ئەسفەھان، تەورێز، ورمێ، شیراز، ھەمەدان و شارەکانی تر دەژین. شۆڕشی ئیسلامیی ساڵی ١٩٧٩ بووە ھۆی کۆچکردنی زۆرێک لە مەسیحییەکان، و ژمارەی ھاووڵاتییە ئێرانییە مەسیحییەکان لە دەرەوەی وڵات بە نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ کەس دەخەمڵێندرێت.

کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕێگەی بە تائیفە مەسیحییەکانی ئێران داوە لە سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێراندا خزمەت بکەن، و یاسای تایبەت بە خۆیان ھەیە لە ڕووی میرات و باری کەسییەوە و دەرفەتی بۆ ڕەخساندوون کە ئاھەنگ بۆ بۆنە فەرمییە مەسیحییەکان بگێڕن، بەتایبەتی کە دەستوور ئاماژە بەم مافانە دەکات، ھەروەھا سێ نوێنەریان لە ئەنجومەنی شوورای ئیسلامیدا ھەیە. ئەنجامدانی ڕێوڕەسمە ئایینییە مەسیحییەکان بە شێوەیەکی فەرمی لە ئێراندا ڕێگەپێدراوە، بەڵام بە توندی ڕێگری لەوە دەکرێت کە لەسەر بنەمای بانگەشەی ئایینی بێت، ھەروەھا دەبێت ژنانی مەسیحی ڕەچاوی یاساکانی ڕەفتار بکەن کە لە کۆمەڵگەی شیعەدا باوە. لە ئێراندا زیاتر لە ٥٠ قوتابخانەی تایبەتی مەسیحی و زیاتر لە ٥٠ ناوەندی ڕۆشنبیریی مەسیحی لە تاران ھەن و مافی چاپکردنی کتێبی پیرۆز و ئینجیلیان بە زمانی فارسی و زمانەکانی تر ھەیە.

کەمینەی مەسیحیی پرۆتێستانتی ئینجیلی، کە کەمینەیەکی دانپێدانەنراوە، لە ئێراندا ڕووبەڕووی «گومان و دووژمنایەتی» حکوومەت بووەتەوە بەپێی ڕێکخراوی ھیومان ڕایتس وۆچ، ئەوەش بەھۆی «ئامادەییان بۆ وەرگرتنی ئەو موسڵمانانەی کە ئایینیان دەگۆڕن و تەنانەت ئەنجامدانی بانگەشەی ئایینی لە نێوانیاندا». بەپێی ڕێکخراوی ھیومان ڕایتس وۆچ لە ماوەی دەیەی ١٩٩٠دا، دوو موسڵمان کە بوبوونە مەسیحی سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنرا بە تۆمەتی ھەڵگەڕانەوە لە ئایین و تۆمەتی تر. تا ئێستا ھیچ لەسێدارەدانێک بەھۆی ھەڵگەڕانەوە لە ئایین ڕانەگەیەندراوە، بەڵام زۆر کەس، وەک یووسف ندرخانی و سەعید عابدینی، کە ڕووبەڕووی ھەراسانکردن و زیندانیکردن بوونەتەوە، بەھۆی ھەڵگەڕانەوە لە ئایین سزای لەسێدارەدانیان بۆ دەرچووە. لە ساڵی ٢٠١٢دا لێکۆڵەرانی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایان گەیاند کە ئەوانەی دەبنە مەسیحی لە ئێراندا دەچەوسێندرێنەوە و دەستگیر دەکرێن، جگە لەو کەشە پڕ لە ترسەی کە زۆرێک لە کڵێساکان لە ئێستادا تێدا کار دەکەن، بەتایبەتی کڵێسا پرۆتێستانتە ئینجیلییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا
تۆڕی ڕادیۆیی

**تۆڕی ڕادیۆیی** سیستمێکە کە ئاماژە ڕادیۆیییەکان بۆ چەندین وەرگر دابەش دەکات یان پەیوەندیی دوو-ئاڕاستەیی لە نێوان وێستگەکان و یەکە گەڕۆکەکاندا دەڕەخسێنێت. لەسەر ئاستی جیھان، تۆڕە ڕادیۆیییەکان ئەمانە دەگرنەوە: تۆڕەکانی پەخش، وەک ڕادیۆی بی بی سی لە شانشینی یەکگرتوو و ئێن پی ئاڕ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە ئاماژەکانی یەک-بۆ-زۆر بۆ مەبەستی ھەواڵ، کات بەسەربردن، و زانیارییە گشتییەکان دەگوازنەوە؛ تۆڕە ڕادیۆیییە دوو-ئاڕاستەیییەکان، کە لەلایەن پۆلیس، خزمەتگوزارییەکانی ئاگرکوژێنەوە، تەکسی، و پۆلە بارھەڵگرەکانی گەیاندن بۆ پەیوەندییە کارپێکردنییەکان بەکاردێن؛ و تۆڕە خانەیییەکان، وەک ڤێریزۆن، ڤۆدافۆن، و چاینا مۆبایڵ، کە خزمەتگوزارییەکانی تەلەفۆنی مۆبایل و داتا بە بەکارھێنانی دووڕوویی دابەشکردنی فرێکوێنس یان کات دابین دەکەن. لەکاتێکدا ھەموویان پشت بە تەکنەلۆژیای فرێکوێنسی ڕادیۆیی وەک گوازەرەوەکان، وەرگرەکان، و ئەنتێنەکان دەبەستن، بەڵام تەلارسازییەکانی تۆڕ، پرۆتۆکۆڵەکان، و چوارچێوە ڕێکخستنییەکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو لە نێوان کاربەرنامە و ناوچە جیاوازەکاندا جیاوازن.

## سەرچاوەکان

پۆل:دوورپەیوەندی
تۆڕی نێوخۆییی بێتەل

[وێنۆک|ئەم [لاپتۆپ|کۆمپیوتەرە نۆتبووکە لە ڕێگەی کارتی بێتەلی پی سی کاردەوە بە خاڵێکی دەستگەیشتنی بێتەلەوە بەستراوەتەوە.]]
وێنۆک|نموونەیەک لە تۆڕێکی وای-فای
**تۆڕی ناوخۆییی بێتەل** (دەبلیو ئێڵ ئەی ئێن) تۆڕێکی کۆمپیوتەریی بێتەلە کە دوو ئامێر یان زیاتر بە بەکارھێنانی پەیوەندیی بێتەل بەیەکەوە دەبەستێتەوە بۆ پێکھێنانی تۆڕێکی ناوخۆیی (ئێڵ ئەی ئێن) لە چوارچێوەی ناوچەیەکی سنوورداردا وەک ماڵ، قوتابخانە، تاقیگەی کۆمپیوتەر، کەمپەس، یان بینای نووسینگە. ئەمە توانای جووڵانەوە لەناو ناوچەکەدا بە بەکارھێنەران دەبەخشێت و ھێشتا بە تۆڕەکەوە بەستراوە دەبن. لە ڕێگەی دەروازەیەکەوە، دەبلیو ئێڵ ئەی ئێن دەکرێت پەیوەندییەک بۆ ئینتەرنێتی فراوانتر دابین بکات.

تۆڕە ناوخۆیییە بێتەلەکان کە لەسەر بنەمای ستانداردەکانی ئای ترایپڵ ئی ٨٠٢٫١١ کار دەکەن، پڕبەکارھێنراوترین تۆڕی کۆمپیوتەرین لە جیھاندا. ئەمانە بە شێوەیەکی باو بە وای-فای دەناسرێن، کە نیشانەیەکی بازرگانیی سەر بە ھاوپەیمانیی وای-فایە. ئەوان بۆ تۆڕەکانی ماڵ و نووسینگەی بچووک بەکاردێن کە کۆمپیوتەرە لاپتۆپەکان، چاپکەرەکان، تەلەفۆنە زیرەکەکان، وێب تی ڤییەکان و ئامێرەکانی یاری لە ڕێگەی ڕاوتەری تۆڕی بێتەلەوە بەیەکەوە دەبەستنەوە، کە ئەویش لای خۆیەوە دەکرێت بیانبەستێتەوە بە ئینتەرنێتەوە. خاڵە گەرمەکان کە لەلایەن ڕاوتەرەکانەوە لە چێشتخانەکان، قاوەخانەکان، ھۆتێلەکان، کتێبخانەکان و فڕۆکەخانەکاندا دابین دەکرێن، ڕێگە بە بەکاربەران دەدەن لە ڕێگەی ئامێرە بێتەلە گەڕۆکەکانەوە دەستیان بە ئینتەرنێت بگات.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆستە

[وێنۆک|پۆستەچییەک پۆستەکان بۆ گەیاندن کۆدەکاتەوە لە [ھۆنگ کۆنگ، ٢٠٠٨]]
**پۆستە** یان **نامەبەر** سیستمێکە بۆ گواستنەوەی فیزیاییی کارتە پۆستییەکان، نامەکان، و پاکەتەکان. خزمەتگوزارییەکی پۆستی دەکرێت تایبەت یان گشتی بێت، ھەرچەندە زۆرێک لە حکوومەتەکان سنووردارکردن دەخەنە سەر سیستمە تایبەتەکان. لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمەوە، سیستمە پۆستییە نیشتمانییەکان بە گشتی وەک قۆرغکارییەکی حکوومی دامەزراون، کە تێیدا کرێی سەر کەلوپەلەکە پێشوەختە دەدرێت. بەڵگەی پێدانی پارە بەزۆری لە شێوەی پوولێکی پۆستەی لکێنراودایە، بەڵام پێوەری پۆستەش بۆ پۆستکردنی بەکۆمەڵ بەکاردێت.

دەسەڵاتە پۆستییەکان زۆرجار ئەرکی تریان ھەیە بێجگە لە گواستنەوەی نامەکان. لە ھەندێک وڵاتدا، خزمەتگوزاریی پۆستە، تەلەگراف و تەلەفۆن (پی تی تی) سەرپەرشتیی سیستمی پۆستە دەکات، سەرەڕای سیستمەکانی تەلەفۆن و تەلەگراف. سیستمە پۆستییەکانی ھەندێک وڵات ڕێگە بە ھەژمارەکانی پاشەکەوتکردن دەدەن و داواکارییەکانی پاسپۆرت ڕایی دەکەن.

یەکێتیی جیھانیی پۆست (یوو پی یوو)، کە لە ساڵی ١٨٧٤ دامەزراوە، ١٩٢ وڵاتی ئەندام لەخۆدەگرێت و یاساکانی ئاڵوگۆڕی پۆستە نێودەوڵەتییەکان وەک ئاژانسێکی پسپۆڕی نەتەوە یەکگرتووەکان دادەنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمە پۆستییەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ڕۆیاڵ ڕۆد

[وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی و ئەو بەشەی ڕۆیاڵ ڕۆد کە لەلایەن [ھێرۆدۆتەوە ئاماژەی پێکراوە]]
**ڕۆیاڵ ڕۆد** شاڕێگەیەکی کۆنە کە لە سەدەی ٥ی پ. ز لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی بۆ بازرگانی ڕێکخرایەوە و دووبارە دروستکرایەوە. ڕێگەکە بۆ ئاسانکاریی پەیوەندیی خێرا لە بەشی ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتە گەورەکە لە شۆشەوە بۆ ساردیس دروست کرابوو و پێدەچێت لە سەردەمی دارایوشی یەکەمدا تەواو کرابێت. وابڕیار بوو نامەبەرە ئەسوارەکانی ئەنگاریۆم مەودای  لە شۆشەوە بۆ ساردیس لە نۆ ڕۆژدا ببڕن؛ گەشتەکە بە پێ نەوەد ڕۆژی دەخایاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:بابل
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھێرشی شاچراغ ٢٠٢٢

**ھێرشی شاچراغ** () ھێرشێکی تیرۆریستی  بوو لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە مزگەوتی شاچراغ کە شوێنێکی زیارەتی شیعەکانە لە شیراز لە باشووری ئێران ڕوویدا و تێدا لایەنی کەم ١٣ کەس کوژران. 

دەوڵەتی ئیسلامی بەرپرسیارێتی ھێرشەکەی لە ئەستۆ گرت.  دەسەڵاتدارانی ئێران ھێرشەکانیان  شەرمەزار کرد و خۆپیشاندەرانی مەرگی مەھسا ئەمینییان بەوە تۆمەتبار کرد کە زەمینە بۆ ڕوودانی ئەو جۆرە ھێرشانە خۆش دەکەن.  

لە ٨ی تەممووزی ٢٠٢٣ دوو کەس بەھۆی تێوەگلانیان لە ھێرشەکەدا لە سێدارە دران.

## ھێرشەکە
ئەو دوو ھێرشبەرە توانیوویانە بە ئۆتۆمبێلێکی جۆری پیژۆ لە ڕێگەی دەروازەی شەقامی نۆیەمەوە بچنە ناو مەزارگەکە و تەقەیان لە حاجیان و کەسانی دیکەی ئامادەبووانی ناوچەکە کردووە. بە گوتەی جێگری بەرپرسی ئاسایشی پارێزگای فارس، لەکاتی ھێرشەکەدا نزیکەی ٦٠ فیشەک ئاراستەی سەردانیکەران کراوە. دوو کەس کە دەستیان ھەبووە لە ھێرشەکەدا دەستگیرکراون، سەرچاوەکان باسیان لەوە کردووە کە یەکێکیان ھەڵاتووە. بەڵام فەرماندەی ھێزی پۆلیسی پارێزگای فارس ڕای گەیاند، تاوانبارەکە تەنھا یەک کەس بووە، کە لە کاتی ئاڵوگۆڕی تەقەدا بریندار بووە و دواتر دەستگیر کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە ئێران
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
یوو ئێس ئێس ئەبراھام لینکۆڵن

وێنۆک| کەشتیی فڕۆکەھەڵگری یوو ئێس ئێس ئەبراھام لینکۆڵن
**یوو ئێس ئێس ئەبراهام لینکۆڵن (سی ڤی ئێن-٧٢)** پێنجەم فڕۆکەھەڵگری پۆلی نیمیتزە لە هێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەو سێیەم کەشتیی هێزی دەریایییە کە بە ناوی سەرۆکی پێشوو ئەبراهام لینکۆڵن ناونراوە. بەندەری نیشتمانییەکەی ئێن ئەی ئێس نۆرس ئایلەندە، لە سان دیێگۆ، کالیفۆرنیا؛ ئەو ئەندامی کەشتیگەلی پاسیفیکی ویلایەتە یەکگرتووەکانە. لە ڕووی کارگێڕییەوە بەرپرسیار بوو بەرامبەر فەرماندەی هێزە ئاسمانییە دەریایییەکانی پاسیفیک، و لە ڕووی کارپێکردنەوە وەک کەشتیی سەرەکیی گرووپی ٣ی هێرشبەری فڕۆکەھەڵگر خزمەت دەکات و میوانداری باڵی نۆیەمی ئاسمانیی فڕۆکەھەڵگر دەکات. لە ١٢ی ئایاری ٢٠١٧دا گەڕێنرایەوە بۆ کەشتیگەلەکە، کە ئاماژەیە بۆ تەواوبوونی سەرکەوتووانەی دووبارە سووتەمەنی تێکردنەوە و نۆژەنکردنەوەی ئاڵۆز (ئاڕ سی ئۆ ئێچ) کە لە کارگەی کەشتیسازیی نیوپۆرت نیوز ئەنجامدرا.

## گرووپی هێرشبەری فڕۆکەھەڵگری ئەبراهام لینکۆڵن
ئەبراهام لینکۆڵن بەشێکە لە گرووپی سێیەمی هێرشبەری فڕۆکەھەڵگر (سی ئێس جی-٣) کە باڵی نۆیەمی ئاسمانیی فڕۆکەھەڵگری (سی ڤی دەبلیو-٩) لەسەر جێگیر کراوە، کە تێیدا ئەبراهام لینکۆڵن وەک کەشتیی سەرەکیی گرووپە هێرشبەرەکە و بنکەی فەرماندەی سکوادرۆنی ٢١ی تێکشکێنەر خزمەت دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کەشتیی سەرەکی

**کەشتیی سەرەکی** پێڕاگوێزێکی ئاوییە کە لەلایەن ئەفسەری فەرماندەی گرووپێک لە کەشتییەکانی ھێزی دەریایی بەکاردێت، کە بە شێوەیەکی تایبەت ئەفسەرێکی باڵایە و بەپێی نەریت مافی ھەڵکردنی ئاڵایەکی جیاکەرەوەی ھەیە. بە شێوەیەکی گشتیتر، کەشتیی پێشەنگە لە کەشتیگەلێکدا، کە بەزۆری یەکەم، گەورەترین، خێراترین، پڕچەکترین، یان ناسراوترینە.

لە تێپەڕبوونی ساڵاندا، زاراوەی «کەشتیی سەرەکی» بووەتە خواستنێک کە لە پیشەسازییەکانی وەک پەخشکردن، ئۆتۆمبێل، پەروەردە، تەکنەلۆژیا، ھێڵە ئاسمانییەکان، و فرۆشتنی تاکەکەسی بۆ ئاماژەدان بە بەرزترین کوالێتی، ناسراوترین، یان گرانترین بەرھەم و شوێنەکانیان بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی کەشتی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:جۆرەكانی كەشتی
کەشتیسازیی نیوپۆرت نیووز

وێنۆک|دیمەنی ئاسمانیی کارگەی کەشتیسازیی نیوپۆرت نیوز لە ساڵی ١٩٩٤. لە ناو حەوزە وشکەکاندا یوو ئێس ئێس لۆنگ بیچ و یوو ئێس ئێن ئێس گیلیلاند دەبینرێن
**کەشتیسازیی نیوپۆرت نیووز** (**ئێن ئێن ئێس**)، لقێکی کۆمپانیای ھەنتینگتن ئینگڵس ئیندستریزە، تاقە دیزاینەر، بنیاتنەر، و سووتەمەنی تێکەرەوەی فڕۆکەھەڵگرەکان و یەکێک لە دوو دابینکەری ژێردەریاکانە بۆ ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە وەک کۆمپانیای چیساپیک درای دۆک ئەند کۆنسترەکشن لە ساڵی ١٨٨٦ دامەزراوە و لە شاری نیوپۆرت نیووز، ڤێرجینیا ھەڵکەوتووە. کەشتیسازیی نیوپۆرت نیوز زیاتر لە ٨٠٠ کەشتیی دروست کردووە، لەوانە کەشتییە دەریایییەکان و کەشتییە بازرگانییەکان. دامەزراوەکانی زیاتر لە  دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
تۆڕی جیھانی

**تۆڕێکی جیھانی** ھەر تۆڕێکی پەیوەندییەکانە کە تەواوی زەوی دەگرێتەوە. ئەم زاراوەیە، وەک لەم وتارەدا بەکارھاتووە، بە شێوەیەکی سنووردارتر ئاماژەیە بۆ تۆڕە پەیوەندییە «دوو-ئاڕاستەیییەکان» کە لەسەر بنەمای تەکنۆلۆژیان. تۆڕە سەرەتایییەکان وەک پۆستەی نێودەوڵەتی و تۆڕە پەیوەندییە یەک-ئاڕاستەیییەکان، وەک ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن، لە شوێنێکی تردا وەسف کراون.

یەکەم تۆڕی جیھانی بە بەکارھێنانی تەلەگرافی کارەبایی دامەزرا و لە ساڵی ١٨٩٩دا گەیشتە ئاستی جیھانی. تۆڕی تەلەفۆنی دووەم بوو کە لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا گەیشتە پێگەی جیھانی. لە کاتێکی نزیکتردا، تۆڕە ئای پییە بەیەکەوە بەستراوەکان (بە پلەی سەرەکی ئینتەرنێت، بە خەمڵاندنی ٢٫٥ ملیار بەکارھێنەر لە سەرتاسەری جیھاندا لە ساڵی ٢٠١٤دا)، و تۆڕی پەیوەندیی مۆبایلی جی ئێس ئێم (بە زیاتر لە ٦ ملیار بەکارھێنەر لە سەرتاسەری جیھاندا لە ساڵی ٢٠١٤) گەورەترین تۆڕە جیھانییەکان پێکدەھێنن.

دامەزراندنی تۆڕە جیھانییەکان پێویستی بە ھەوڵی زۆر تێچوو و درێژخایەن ھەیە کە بۆ چەندین دەیە دەخایەنێت. دەبێت پەیوەندییە ئاڵۆزەکان، ئامێرەکانی گۆڕین و ڕاوتینگ، ڕاکێشانی گوازەرەوە فیزیایییەکانی زانیاری، وەک کێبڵە وشکانی و ژێر دەریایییەکان و وێستگەکانی سەر زەوی بخرێنە کار. سەرەڕای ئەوەش، پرۆتۆکۆڵە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، یاسادانان و ڕێککەوتنەکان لەو کارەدا بەشدارن.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:جیھان
پۆل:مانگە دەستکردەکان
پۆل:ڕاگەیێنی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کێبڵی پەیوەندییەکانی ژێردەریا

[وێنۆک|بڕگەیەکی کێبڵێکی پەیوەندییەکانی ژێردەریای مۆدێرن لە لای کەنار.
1  – پۆلیئێتیلین
2  – شریتی مایلار
3  – تەلی پۆڵای تێکئاڵاو
4  – بەربەستی ئاوی ئەلەمنیۆم
5  – پۆلیکاربۆنات
6  – بۆریی مس یان ئەلەمنیۆم
7  – جێڵیی پترۆلیۆم
8  – [کێبڵی تیشکی|ڕیشاڵە تیشکییەکان]]
**کێبڵی پەیوەندییەکانی ژێردەریا** کێبڵێکە کە لەسەر بنی دەریا لە نێوان وێستگەکانی سەر وشکانی ڕادەخرێت بۆ گواستنەوەی ئاماژەکانی دوورپەیوەندی بەناو پاناییی ئۆقیانووس و دەریاکاندا.

یەکەم کێبڵەکانی پەیوەندییەکانی ژێردەریا لە ساڵانی ١٨٥٠وە ڕاخراون و ترافیکی تەلەگرافیان دەگواستەوە، کە یەکەم بەستەرە دەستبەجێیەکانی دوورپەیوەندییان لە نێوان کیشوەرەکاندا دروست کرد، وەک یەکەم کێبڵی تەلەگرافی تێپەڕبوو بە نێو ئۆقیانووسی ئەتڵەسیدا کە لە ١٦ی ئابی ١٨٥٨دا کەوتە کار. تا ساڵی ١٨٧٢ ھەموو کیشوەرەکان جگە لە ئانتارکتیکا لە ڕێگەی کێبڵەکانی دوورپەیوەندیی ژێردەریاوە بەیەکەوە بەسترابوونەوە. ھەرچەندە پلان بۆ دروستکردنی دانراوە، بەڵام تا شوباتی ٢٠٢٦، ئانتارکتیکا بەبێ بەستەری کێبڵی ژێردەریا بۆ کیشوەرەکانی تر ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێرەکانی پەیوەندیکردن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:ئامێرەکانی پەیوەندی کردن
یوو ئێس ئێس ئینتەرپڕایز

**یوو ئێس ئێس ئینتەرپڕایز (سی ڤی ئێن-٨٠)** سێیەم فڕۆکەھەڵگری پۆلی جێراڵد ئاڕ. فۆرد دەبێت کە بۆ ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان دروست دەکرێت. ئەو نۆیەم کەشتیی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان و سێیەم فڕۆکەھەڵگر دەبێت کە ئەم ناوە ھەڵبگرێت، و بڕیار وایە تا ساڵی ٢٠٣٠ بکەوێتە کار. دروستکردنی لە ئابی ٢٠١٧دا بە ڕێوڕەسمێکی بڕینی پۆڵا دەستی پێکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
فڕۆکەھەڵگری پۆلی جێراڵد ئاڕ فۆرد

**فڕۆکەھەڵگری پۆلی ''جێراڵد ئاڕ. فۆرد*** [[فڕۆکەھەڵگر|فڕۆکەھەڵگرێکی]] پۆلی فڕۆکەھەڵگرە بە وزەی ناوەکی کاردەکات کە بۆ [[ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] دروست کراوە بۆ جێگرتنەوەی بەشێک لە کەشتیگەلە کۆنەکانی فڕۆکەھەڵگری پۆلی نیمیتز. بە ناوی سەرۆکی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکان [[گێرالد فۆرد|جێراڵد ئاڕ. فۆرد]] ناونراوە، ئەم پۆلە دیزاین کراوە بۆ دابینکردنی سیستمە چەکە بەرزکراوەکان، باشترکردنی کاراییی وزە، کەمکردنەوەی تێچووی کارپێکردن، و کەمکردنەوەی پێداویستییەکانی ستاف. گۆڕانکارییە سەرەکییەکان سیستمی ھاویشتنی فڕۆکەی کارۆموگناتیسی (ئی ئێم ئەی ئێڵ ئێس)، گێڕی گرتنەوەی پێشکەوتوو (ئەی ئەی جی)، و شوێنی فڕینی دیزاینکراوەوە لەخۆدەگرن. کەشتیی پێشەنگ، *'یوو ئێس ئێس جێراڵد ئاڕ. فۆرد (سی ڤی ئێن-٧٨)'''، لە ساڵی ٢٠١٧دا کەوتە کار، کە پێشبینی دەکرێت دووەم کەشتیی ئەم پۆلە، جۆن ئێف. کێنەدی (سی ڤی ئێن-٧٩)، لە ساڵی ٢٠٢٧دا ڕادەست بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کاریگەریی مرۆڤ لەسەر ژیانی دەریایی

وێنۆک|کۆیی کاریگەریی مرۆڤ لەسەر ئۆقیانووس لەسەر ئاستی جیھان
چالاکییەکانی مرۆڤ کاریگەری دەکەنە سەر ژیانی دەریایی و نیشتەجێگە دەریایییەکان لە ڕێگەی ڕاوەماسیی لەڕادەبەدەر، لەدەستدانی نیشتەجێگە، ناساندنی جۆرە داگیرکەرەکان، پیسبوونی ئۆقیانووس، ترشبوونی ئۆقیانووس و گەرمبوونی ئۆقیانووس. ئەمانە کاریگەری دەکەنە سەر سیستمە ژینگەیییە دەریایییەکان و تۆڕە خۆراکییەکان و ڕەنگە ببنە ھۆی لێکەوتەگەلێک کە تا ئێستا بۆ زیندەفرەجۆری و بەردەوامیی شێوەکانی ژیانی دەریایی نەناسراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسیی دەریایی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
باخچەی دار

وێنۆک|ڕەنگەکانی پاییز لە باخچەی داری وێستۆنبێرت، گلۆستێرشێر، ئینگلتەرا
**باخچەی دار** (کۆ: **باخچەکانی دار**) کۆمەڵەیەکی ڕووەکییە کە تەنھا لە دار و دەوەنی جۆرە جیاوازەکان پێکدێت. مۆزەخانەیەکی زیندووی دار و ڕوەکە دارینەکانە، کە لەلایەن ڕێکخراوێکەوە دەڕوێنرێت و چاودێری دەکرێت کە پابەندە بە سەرپەرشتیکردنیان. لە بنەڕەتدا زیاتر وەک بەشێک لە باخچەیەکی گەورەتر یان پارکێک بۆ نموونەی جۆرە نانۆخۆیییەکان دروست دەکران، زۆرێک لە باخچە دارەکانی مۆدێرن لەناو باخچە ڕوەکییەکاندا وەک کۆمەڵەی زیندووی ڕوەکە دارینەکانن و لانی کەم بەشێکیان بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی مەبەستکراون.

لە زمانی لاتینیدا، ئاربۆریتۆم شوێنێکە کە بە دار چێنراوە، نەک مەرج بێت بەم واتە دیاریکراوە بێت، و "arboretum" وەک وشەیەکی ئینگلیزی بۆ یەکەمجار تۆمارکراوە کە لەلایەن جۆن کڵاودیۆس لۆودۆن لە ساڵی ١٨٣٣ لە گۆڤاری باخەوان (The Gardener's Magazine) بەکارھێنراوە، بەڵام چەمکەکە پێش ئەو کاتەش لە مێژ بوو جێگیر بووبوو.

باخچەیەکی دار کە تایبەت بێت بە ڕواندنی درەختە قۆچەکییەکان بە پاینیتۆم ناسراوە. باخچە دارە پسپۆڕییەکانی تر بریتین لە سالیسێتا (بی)، پۆپوولێتا (سپیندار)، و کوێرسێتا (بەڕوو). کۆمەڵە پەیوەندیدارەکان بریتین لە فروتیکێتۆم، کە لە وشەی لاتینی frutexەوە ھاتووە بە واتای دەوەن، کە زۆربەی جار وەک دەوەنستانێکە، و ڤیتیکێتۆم (لە وشەی لاتینی vitisەوە بە واتای مێو، کە بەتایبەتی ئاماژەیە بۆ دارمێو). ماڵی خورما سەوزەخانەیەکی گەورەیە بۆ دارخورما و دارە ناسکەکانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
شیو

[وێنۆک|شیوێکی وشک لە بیابانەکەی نزیک تامچی، [قرغیزستان. ئەو چەمەی کە ڕەنگە لە ڕابردوودا بەدرێژاییی بنکی شیوەکەدا ڕۆیشتبێت، ئاراستەکەی گۆڕدراوە بۆ ئاریکێکی تەریب.]]
**شیو** دۆڵێکی قووڵی ڤی-شێوەیە کە بەھۆی داماڵینەوە دروست بووە. ڕەنگە جۆگەلەیەکی بچووک یان جێگەی وشکبووی چەمێکی تێدابێت و بەزۆری لە ڕووی قەبارەوە گەورەترە لە چاڵەبڕ. بارانبارینی توندی لەناکاوی سەرەوەی شیوەکە ڕەنگە ببێتە ھۆی دروستبوونی لافاوی کتوپڕ لە بنکی شیوەکەدا.

وێنۆک|شیوی ویچز کە لە دێڵزی ڕووباری ویسکۆنسن دۆزراوەتەوە
لە ڕۆژھەڵاتی کەنەدا، شیو ئاماژەیە بۆ:

کەندەڵانێکی تەسک و قووڵ (نیوفاندلەند)

کەناڵێکی تەسکی ئاوی سوێر (نۆڤا سکۆشیا)

## سەرچاوەکان

پۆل:دۆڵەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سیستمە ژینگەیییە دەریایییەکان

[وێنۆک|ڕەفە مەرجانییەکان سیستمە ژینگەیییە دەریایییە ئاڵۆزەکان لەگەڵ [زیندەفرەجۆری|زیندەفرەجۆرییەکی زەبەلاح پێکدەھێنن.]]
**سیستمە ژینگەیییە دەریایییەکان** گەورەترین سیستمە ژینگەیییە ئاوییەکانی زەویین و لەو ئاوانەی کە ڕێژەیەکی بەرزی خوێیان تێدایە بوونیان ھەیە. ئەم سیستمە ژینگەیییانە جیاوازن لەگەڵ سیستمە ژینگەیییە ئاوە شیرینەکان، کە ڕێژەیەکی کەمتری خوێیان تێدایە. ئاوە دەریایییەکان زیاتر لە ٧٠٪ی ڕووی زەوی دادەپۆشن و پێکدێن لە زیاتر لە ٩٧٪ی دابینکردنی ئاوی زەوی و ٩٠٪ی شوێنی نیشتەجێبوون لەسەر زەوی. ئاوی دەریا تێکڕای سوێرییەکەی ٣٥ بەشە لە ھەزار بەش ئاو. سوێریی ڕاستەقینە لە نێوان سیستمە ژینگەیییە دەریایییە جیاوازەکاندا دەگۆڕێت. سیستمە ژینگەیییە دەریایییەکان دەکرێت دابەش بکرێن بۆ چەندین ناوچە بەپێی قووڵیی ئاو و تایبەتمەندییەکانی کەناراوەکان. ناوچەی ئۆقیانووسی بەشە کراوە و فراوانەکەی ئۆقیانووسە کە تێیدا ئاژەڵانی وەک نەھەنگ، قرش و توونە دەژین. ناوچەی بێنتیک لە ژێرخانەکانی ژێر ئاو پێکدێت کە تێیدا زۆرێک لە بێبڕبڕەکان دەژین. ناوچەی نێوان ھەڵچوون و داچوون ئەو ناوچەیەیە کە دەکەوێتە نێوان ھەڵچوون و داچوونی بەرز و نزم. ناوچەکانی تری نزیک کەنار (neritic) دەکرێت دەشتە قووڕاوییەکان، مێرگەکانی گیای دەریایی، مانگرۆڤ، سیستمە بەردینەکانی نێوان ھەڵچوون و داچوون، زۆنگاوە سوێرەکان، ڕەفە مەرجانییەکان، دارستانەکانی کێڵپ و تاڤگەکان بگرێتەوە. لە ئاوە قووڵەکاندا، ڕەنگە کونی گەرمەئاوی ڕووبدەن کە تێیدا بەکتریاکانی گۆگردی کیمیایی-پێکھاتە بنەمای تۆڕی خۆراک پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاو
پۆل:ژینگەناسیی سیستمەکان
پۆل:ژینناسیی دەریایی
پۆل:ئیکۆسیستەم
پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
فلۆرا

چەپ|چوارچێوە|نەخشەیەکی سادەکراوی فلۆرای دوورگەیەک و ھەموو جۆرە ڕوەکەکانی، کە لەناو سندوقەکاندا نیشان دراون
**فلۆرا** (کۆ: **فلۆراس** یان **فلۆری**) ھەموو ژیانی ڕووەکییە کە لە ناوچەیەکی دیاریکراو یان سەردەمێکی دیاریکراودا ھەیە، بەگشتی ڕوەکە ڕەسەنە (خۆماڵییە) سروشتییەکانن. زاراوەی ھاوتای بۆ گیانلەبەران بریتییە لە *[[گیانلەبەران|فۆنا]]*، و بۆ کوارگەکان، بریتییە لە *فەنگا*. ھەندێک جار بەکتریا و کوارگەکان وەک فلۆرا ئاماژەیان پێ دەکرێت وەک لە زاراوەکانی *فلۆرای ڕیخۆڵە* یان *فلۆرای پێست* بۆ مەبەستی دیاریکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆرگانیزم
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
دەستێوەردانی ئەمریکا لە سووریا

لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤، ئەمریکا بە فەرمی دەستوەردانی لە شەڕی ناوخۆییی سووریادا کرد بە ئامانجی ڕاگەیەندراوی شەڕکردن لەگەڵ ڕێکخراوی چەکداری دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) بۆ پشتیوانیکردن لە شەڕی نێونەتەوەیی لە دژی، ناوی ڕەمزی ئۆپەراسیۆنی چارەنووسی سروشتی. لە ئێستادا ئەمریکا بەردەوامە لە پشتیوانیکردنی ھێزە چەکدارەکانی سووریا لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ڕاگوزەر و ھێزەکانی سووریای دیموکرات بە سەرۆکایەتی یەکەکانی پاراستنی گەل.

دوای ماوەیەکی کەم لە دەستپێکردنی شەڕی ناوخۆ لە ساڵی ٢٠١١، ئیدارەی ئۆباما سزای بەسەر سووریادا دانا و پشتیوانی لە کوتلەی یاخیبووانی سوپای ئازادی سووریا کرد بە ڕێگەپێدانی شاراوەی «تیمبەر سایکامۆر» کە دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی لەژێر دەستیدا چەکدارانی یاخیبووانی چەکدار دەکرد و مەشقی پێدەکرد. دوابەدوای داگیرکردنی ڕۆژھەڵاتی سووریا لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە مانگی ئابی ٢٠١٤، ئەمریکا گەشتی چاودێری لە سووریا ئەنجامدا بۆ کۆکردنەوەی زانیاری ھەواڵگری سەبارەت بە دەوڵەتی ئیسلامی. لە ئەیلوولی ٢٠١٤، ھاوپەیمانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا -کە شانشینی یەکگرتوو، فەڕەنسا، ئوردن، تورکیا، کەنەدا، ئوسترالیا و ئەوانی دیکە لەخۆدەگرێت- ھەڵمەتێکی ئاسمانی دژی دەوڵەتی ئیسلامی و بەرەی نوسرە لە ناوخۆی سووریا دەستپێکرد.

ھێرشە مووشەکییەکەی ئەمریکا بۆ سەر بنکەی ئاسمانی شوعەیرات لە ٧ی نیسانی ٢٠١٧ یەکەمجار بوو کە ئەمریکا لەکاتی شەڕدا بە مەبەست ھێرشی کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی سووریا،  و دەستپێکی زنجیرەیەک چالاکیی سەربازی ڕاستەوخۆی ھێزەکانی ئەمریکا بوو لە دژی حکوومەتی سووریا و ھاوپەیمانەکانی لە ڕێگەی ھێرشی ئاسمانی و خستنە خوارەوەی فڕۆکەوە، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ بەرگریکردن لە ھێزەکانی سووریای دیموکرات یان گرووپی ئۆپۆزسیۆنی سوپای ئازادی سووریا لە ئەلتەنف. لە ناوەڕاستی مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٨، ئیدارەی ترامپ ئاماژەی بە نیازی خۆی کرد بۆ پاراستنی ئامادەیی سەربازیی کراوە لە سووریا بۆ بەدیھێنانی ئامانجە سیاسییەکانی ئەمریکا، لەوانە بەرپەرچدانەوەی دەسەڵاتی ئێران و دەرکردنی بەشار ئەسەد، سەرۆکی سووریا. ١٩ی کانوونی یەکەم، سەرۆک ترامپ بە شێوەیەکی تاکلایەنە فەرمانی کشانەوەی ٢٠٠٠-٢٥٠٠ سەربازی زەمینی ئەمریکای لە سووریا لەو کاتەدا دەرکرد، کە بڕیار بوو لە ساڵی ٢٠١٩ تەواو بکرێت، لەترسی دروستبوونی بۆشایی لە دەسەڵات، نزیکەی ٤٠٠ سەربازی ئەمریکی ھێشترایەوە بۆ ماوەیەکی نادیار لە سووریا، و کشانەوەی ئەوان وردە وردە و لەسەر بنەمای مەرجەکان دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ
پۆل:سەرۆکایەتیی جۆ بایدن
پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)
پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا
پۆل:ھەموو وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
کاریگەریی مرۆڤ لەسەر ژینگە

وێنۆک|کاریگەریی پەرەسەندنی مرۆڤ لەسەر سیستمە ژینگەیییەکان، کە تێیدا تیشک دەخاتە سەر ئەوەی چۆن پیشەسازی و دارستانبڕین بۆ پەرەپێدانی شارەکان دەبێتە ھۆی لەدەستدانی بەرچاوی نیشتەجێگە و دابەزینێکی توندی ژمارەی باڵندەکان.
**کاریگەریی مرۆڤ لەسەر ژینگە** (یان **کاریگەریی ژینگەیی مرۆڤکرد**) ئاماژەیە بۆ گۆڕانکارییەکانی ناو ژینگە بایۆفیزیایییەکان و سیستمە ژینگەیییەکان، زیندەفرەجۆری، و سەرچاوە سروشتییەکان کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەلایەن مرۆڤەکانەوە دروست دەبن. دەستکاریکردنی ژینگە بۆ گونجاندن لەگەڵ پێداویستییەکانی کۆمەڵگە (وەک لە ژینگەی دروستکراودا) دەبێتە ھۆی کاریگەریی توند لەوانە گەرمبوونی جیھانی، تێکچوونی ژینگە (وەک ترشبوونی ئۆقیانووسەکان)، لەناوچوونی بەکۆمەڵ و لەدەستدانی زیندەفرەجۆری، قەیرانی ئیکۆلۆژی، و داڕمانی ئیکۆلۆژی. ھەندێک لە چالاکییەکانی مرۆڤ کە دەبنە ھۆی زیان گەیاندن (بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ) بە ژینگە لەسەر ئاستی جیھانی بریتین لە گەشەی دانیشتووان، سیاسەتە ئابوورییە نیۆلیبراڵییەکان و گەشەی ئابووریی خێرا، بەکاربردنی لەڕادەبەدەر، چەوساندنەوەی لەڕادەبەدەر، پیسبوون، و دارستانبڕین. ھەندێک لە کێشەکان، لەوانە گەرمبوونی جیھانی و لەدەستدانی زیندەفرەجۆری، وەک مەترسیی کارەساتبار بۆ مانەوەی ڕەگەزی مرۆڤ پێشنیار کراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:Webarchive template wayback links
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە