open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عەمار کوڕی یاسر

**عەمماری کوڕی یاسر** ناوی عەمماری کوڕی یاسری کوڕی عەنەسییە، کونیەکەی ئەبولیەقەزانە لە مەککە لە دایکبووە. دوای ئەوەی پێغەمبەر پەیامی خوای بۆ ھات، عەممار ھاودەم بە دایک و باوکی و عەبدوڵڵای براشی موسڵمان بوو لە یەکەمین موسڵمان بووەکان بوون. سومەیییەی دایکی ژنێکی بەتەمەنی لاواز بوو، کاتێک سومەیییە موسڵمان بوو، ئەبوو جەھل لەسەر موسڵمانبوونەکەی زۆر ئازاری دەدا لەبەر گەرمای مەککەدا سزای دەدا، دواجاریش کوشتی. عەمماری کوڕی یاسر یەکێک بوو لەو حەوت کەسە یەکەمەی کە لە مەککە ئیمانی خۆیان ئاشکراکرد، ئەوانیش بریتی بوون لە پێغەمبەر و ئەبووبەکر و بیلال و سوھەیب و میقداد و عەممار و سومەیییەی دایکی عەمار. عەمار دواتر کۆچی کرد بۆ مەدینەو لە ھەریەک لە شەڕەکانی بەدر و ئوحود و خەندەق و بەیعەتی ڕیزوانیشدا بەشداری کرد.

### گێڕانەوەکان
لە جەنگى بەدردا کە ئەبووجەهل کوژرا، پێغەمبەر بە عەممارى فەرموو (خوا بکوژەکەى دایکتى کوشت). 

کاتێک عەممار و دایک و باوکى سزا دەدران، پێغەمبەر دەیفەرموو (خۆڕاگر بن ئەى خێزانى یاسر، وادەتان بەهەشتە).

بێباوەڕان هێندە سزاى عەمماریان دا تا ناچاریان کرد قسە بە پێغەمبەر بڵێت، ئینجا وازیان لێهێنا، دواتر کە عەممار چوو بۆ لاى پێغەمبەر، وتى: ئەی پێغەمبەر وازم لێنەهێنرا تا قسەم بە تۆ وت و بە چاکە باسی خواوەندەکانى ئەوانم کرد، پێغەمبەر فەرمووى (دڵت چۆن بوو؟) وتى: تەواو دڵنیایە بەئیمان، فەرمووى (ئەگەر ناچاریان کردیت، وا بکەرەوە)

لە کاتى هەڵکەندنى خەندەقدا، پێغەمبەر (صلى الله عليە وسلم) سەری عەممارى دەتەکاند و دەیفەرموو (دەستەیەکی یاخیبوو دەتکوژن). 

هەروەها پێغەمبەرى خوا (صلى الله عليە وسلم) دەیفەرموو (هەرکەس دژایەتى عەممار بکات خوا دژایەتى دەکات).  

عەلى کوڕی ئەبووطالیب دەڵێت جارێک لە خزمەت پێغەمبەر دانیشتبووین کە عەممار هات و داواى مۆڵەتى کرد، پێغەمبەر فەرمووى (مۆڵەتى بدەن، مەرحەبا لە پاکى پاکى پێبەخشراو). 

عائیشەی دایکی باوەڕداران دەڵێت پێغەمبەرى خوا (صلى الله عليە وسلم) دەیفەرموو (عەممار هەر کات دوو پرسی بۆ بخرێتە روو، ئەوە دروستترینیان هەڵدەبژێرێت). 

لە سەردەمى خیلافەتى عەلى کوڕی ئەبووطالیبدا عەممار بەیعەتی بە عەلی دا و بووە شوێنکەوتووی عەلى و تا کوژرانی دەستبەردار نەبوو لێی و پشتیوانى بوو.

لە ساڵی سی و حەوتى کۆچیدا بوو، لە جلەکانى خۆیدا کفن کرا، کاتێک عەممار کوژرا، تەمەنى لە نەوەد ساڵ زیاتر دەبوو.

= سەرچاوەکان =

پۆل:لەدایکبووانی ٥٧٠
پۆل:مردووانی ٦٥٧
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
عەبد حەسەن مەجید

**عەبد حەسن مجید** (١٩٤٩–٢٠١٤) ئەفسەرێکی عێراقی بە پلەی سالار، وەک یاریدەدەری سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری دیاریکرا لە ساڵی ١٩٩٣ دواتر لە ساڵی ١٩٩٥ لە کارەکەی دوورخرایەوە. بەھۆی ئەوەی دەوترێت ئاشکرابوونی چەندین تیرۆری ناوخۆیی و دەرەکی بووە کە دەگەڕێتەوە بۆ دەزگای ھەواڵگری لەو ماوەیەدا، کاریگەرترین کەس بووە لە دەزگای ھەواڵگریدا، ھەروەھا بووەتە بەرپرسێکی کاریگەر لە ئاسایشی گشتیدا، دواتر کرا بە ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانیی عێراق، و کاتێک حوسێن کامیل پەنای بۆ ئوردن برد و دژایەتی خۆی بۆ سەددام حوسێن ڕاگەیاند، عەبد حەسەن مەجید ٤ جار سەردانی ئوردنی کردووە بۆ دڵنیاکردنەوەی خوشکەزای حوسێن کامیل و ڕازیکردنی بۆ گەڕانەوە بۆ عێراق. عەبد حەسەن ھاوسەرگیری لەگەڵ نەوە کچەکەی ئەحمەد حەسەن بەکر کردووە کە برا بچووکەکەی عەلی حەسەن مەجیدە و ئامۆزای سەددام حوسێنە. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ ئەنجومەنی حووکمڕانی لیستێکی ئەو کەسانەی ڕاگەیاند کە سەروەت و سامانیان لە کەسوکاری سەددام حوسێن دەستی بەسەردا گیراوە و ناوی عەبد حەسەن مەجیدیش تێیدا ھاتووە. لە ٢١ی مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٢، سزای لەسێدارەدان بەسەر عەبد حەسەن ڕاگەیەندرا، بە تۆمەتی تاوان دژی مرۆڤایەتی و کوشتنی کەسایەتی ئۆپۆزسیۆن تالیب سوھەیل. ئەو سزایە لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٤ جێبەجێ کراوە.

## سەرچاوەکان
ھاشم حەسەن مەجید

**ھاشم حەسەن مەجید** (١٩٤٦ – ٢٤ شوباتی ٢٠١٥) ئەفسەری ھەواڵگری عێراقی بووە، بەڕێوەبەری گشتی دامەزراوەی ھێڵی ئاسمانی عێراقی بووە لە ساڵی ١٩٨٢، و ئەندامی سەرکردایەتی ناوچەیی پارتی بەعس بووە. لە ٧ی ١ی ١٩٨٦ وەک پارێزگاری بابل دەستنیشانکرا، پاشان پارێزگاری پارێزگای کەرکووک (١٩٩١)، برای عەلی حەسەن ئەلمەجیدە و ئامۆزای سەرۆک سەددام حوسێن. باس لەوە کرا کە لە سەردەمی سەددام حوسێن بە تۆمەتی گەندەڵی لە ساڵی ٢٠٠١ دەستگیر کراوە، دواتر ئازاد کراوە، و دوای ئەوە لە بواری بازرگانیدا کاری کردووە. ساڵی ٢٠٠٢بەرپرسی کۆلێژە ئەھلییەکان بووە لە نووسینگەی بەغدای حیزبی بەعس. دوای ھاتنە ناوەوەی ھێزەکانی ئەمریکا بۆ ناو عێراق زیندانی کرا و لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ تۆمەتبار کرا، کە تێیدا ناوی بە تۆمەتی ئاوارەکردن ھات؛ و بە ناچارکردنی خێزانەکان بۆ شوێنەکانیان جێ بھێڵن، لە ٢ی ئابی ٢٠٠٩ سزای بەسەردا سەپێندرا و سزاکەی بەسەردا سەپێندرا، و ئازادکرا، و لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٧ میلیشیایەکی نەناسراو ھێرشی کردە سەر ماڵی ھاشم حەسەن لە قادیسیە گەڕەکێک لە شاری تکریت، و ژن و کچەکەی کوژران.

## سەرچاوەکان
ئۆگدای خان

**ئۆگدای خان** (بە مەنگۆلی: ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ؛ ھەروەھا بە **ئۆگتای خان** یان **ئۆگێدای خان** ناسراوە؛ ١١٨٦–١١ی کانوونی دووەمی ١٢٤١) دووەم خانی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلەکان بووە. ھەروەھا کوڕی سێیەمی جەنگیزخان بوو، بەردەوام بوو لە فراوانکردن و فتوحاتەکانی ئەو ئیمپراتۆرییەتەی کە باوکی دەستی پێکردبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:مردووانی ١٢٤١
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٨٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی مۆنگۆلی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
مافی گەڕانەوەی فەلەستینییەکان

**مافی گەڕانەوە** مافی گەڕانەوەی فەلەستینییەکە کە بەھەر ھۆکارێک لە ساڵی ١٩٤٨ یان لە ھەر کاتێکی دوای ئەوە زێدی خۆی بەجێھێشتووە، بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو زێدە، زەوی، یان ئەو ماڵەی کە پێش ساڵی ١٩٤٨ ژیانێکی ئاسایی تێدا ژیاوە، ئەم مافە ھەموو فەلەستینییەک دەگرێتەوە، چ نێر بێت یان مێ، ھەروەھا نەوەکانی ھەریەکێکیان دەگرێتەوە، بەبێ گوێدانە ژمارەیان، لە کوێ دەژین، شوێنی لەدایک بوون، و سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابووری بارودۆخەکان.   
مافی گەڕانەوە ھەموو ھاووڵاتییەکی ئاسایی فەلەستینی دەگرێتەوە، جا خاوەن زەوی بێت یان نا، چونکە دەرکردنی ئەو پەنابەرە یان ڕۆیشتنی لە زێدی خۆی، ڕەگەزنامەی فەلەستینی و مافی ھاووڵاتیبوونی بێبەش دەکات. بۆیە مافی گەڕانەوەشی پەیوەستە بە مافی ئەو ناسنامەیەی کە لەدەستیداوە و سەر بە نیشتمانەکەی کە لێی زەوت کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت لە فەلەستین
دەزگای ھەواڵگریی نیشتمانیی عێراق

**دەزگای ھەواڵگریی نیشتمانیی عێراق (INIS)** لە ساڵی ٢٠٠٤ بۆ جێگرتنەوەی دەزگای ھەواڵگریی گشتی پێشووی عێراق دامەزراوە. 

## دەزگای ھەواڵگریی نیشتمانیی عێراق لە دەستووردا

دەزگای ھەواڵگریی نیشتیمانیی عێراق زانیاری کۆدەکاتەوە و مەترسییەکانی سەر ئاسایشی نیشتمانی ھەڵدەسەنگێنێت و ئامۆژگاری حکوومەتی عێراق دەکات. لەژێر کۆنترۆڵی مەدەنیدایە و کەوتووەتە ژێر چاودێری یاساییەوە و بەپێی یاسا و بنەما دانپێدانراوەکانی مافی مرۆڤ کاردەکات. یاسایەک کاری دەزگا ئەمنییەکان و دەزگای ھەواڵگری نیشتمانیی ڕێکدەخات، ئەرک و دەسەڵاتەکانیان دیاری دەکات. بەپێی بنەماکانی مافی مرۆڤ کاردەکات و لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە چاودێری دەکرێت. دەزگای ھەواڵگریی نیشتمانیی عێراق سەر بە ئەنجومەنی وەزیرانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکانی عێراق
نەرام سین

[وێنۆک|بەردی نەرام سین لە [دەربەندی گاور، لە پارێزگای سلێمانی لە باشووری کوردستان]]
**نارام-سین**، یان **نەرام-سین** (بە ئەکەدی: 𒀭𒈾𒊏𒄠𒀭𒂗𒍪) پاشای ئەکەد بوو لە نێوان ساڵانی ٢٢٧٣ بۆ ٢٢١٩ پێش زایین. یان لە نێوان ساڵانی ٢٢٠٩ و ٢١٥٥ پێش زایین، و مانای ناوی نارام بە تەنیا خۆشەویستە، لە کاتێکدا نارام سین بە واتای خۆشەویستیی خوداوەند سین دێت. نەرام سین نەوەی دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی ئەکەد سارگۆنی گەورەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:پاشاکان
پۆل:ئەکەد
سایکلۆن

[وێنۆک|[اعصار كاترينا|سایکلۆنی کاترینا]]
**سایکلۆن**     ناوچەیەکی پەستانی نزمە کە بای خولگەیی ھەیە کە لە نیوەگۆی باکووردا بە ئاراستەی دژە کاتژمێر و لە نیوەگۆی باشووردا بە ئاراستەی کاتژمێر دەسوڕێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیاردە کەشناسانەکان
پۆل:کەشناسی زریانە خولگەییەکان
پۆل:جۆرەکانی زریان
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
تالیب سوھەیل تەمیمی

وێنۆک|شێخ تالیب سوھەیل تەمیمی لەگەڵ حاکمی کووەیت سەباح ئەلئەحمەد سەباح**تالیب عەلی سوھەیل ئەلتەمیمی** (١٩٣٠ – ١٢ی نیسانی ١٩٩٤) سیاسەتمەدارێکی عێراقی بووە و خاوەنی ڕەگەزنامەی ئوردنی بووە و دژی ڕژێمی سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق بووە و یەکێک بووە لە سەرکردەکانی ھەوڵێکی تیرۆرکردنی شکستخواردوو کە پلانی بۆ دانرابوو لە ١٧ی تەمموزی ١٩٩٣ بۆ لادانی سەددام حوسێن دوای شەڕی کەنداو.

## تیرۆرکردنی

سوھەیل لە ساڵی ١٩٩٤ لە ماڵەکەی لە لوبنان بە دەمانچەیەکی بێدەنگەکەر بە دوو فیشەک تیرۆر کرا، کاتێک لەگەڵ ھاوسەرەکەی بۆ سەردانێکی خێزانی چووبوو بۆ ئامادەکاری ئاھەنگی ھاوسەرگیری کچەکەی. گومان ئاراستەی ھەواڵگریی عێراق و ئەمریکا کرا. ئەمریکا ئەلسوھەیلی وەک بەدیلێک بۆ سەددام حوسێن ڕەتکردەوە و وەک ئەو کەسەی نەیبینی کە توانای ھەبێت عێراق بەرەو ئەو ڕژێمە ببات کە بە گونجاوی زانی. ھەموو ئەوانەی بەشداربوون لە ھەوڵی تیرۆرکردنەکەدا بە مردوویی کۆتاییان ھات. دوابەدوای تیرۆرکردنی ئەلسوھەیل، چوار دیپلۆماتکاری عێراقی دەستگیرکران و دواتر ڕووداوەکە بووە ھۆی پچڕانی پەیوەندییەکانی نێوان عێراق و لوبنان بۆ ماوەی چەند ساڵێک.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
محەممەد مەھدی حەکیم

**محەممەد مەھدی حەکیم** (١٩٣٥–١٩٨٨) زانایەکی شیعەی عێراقییە و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی حیزبی دەعوەی ئیسلامیی. کوڕی موحسین حەکیمە. لە شاری نەجەف لەدایکبووە و لە خەرتوومی سوودان تیرۆر کراوە.

## چالاکی و خەبات

لە چالاکییەکانیدا داھێنەر بووە و ھەر لە گەنجییەوە بەم کارە ناسرابوو. بەھۆی حەماسەتی کارەوە، پەیوەندییەکی نزیک و زۆری لەگەڵ چەندین کەسایەتی ئیسلامی لە عێراق و دەرەوە ھەبوو. ئامانجی پێکھێنانی بزووتنەوەیەکی ئیسلامی بوو بۆ خۆئامادەکردن بۆ شۆڕش دژی ڕژێمی سەددام حوسێن.

موحسین حەکیمی باوکی وەک نوێنەری خۆی ناردی بۆ بەغدا. لە بوارە جیاجیاکانی پایتەختدا چالاک بووە و چەندین بەرنامەی ھەبووە لە بوارەکانی گرنگی تایبەت بۆ کار و چالاکیی ئیسلامی.

لەو ھەنگاوانەی لەو ماوەیەدا گرتییە بەر دامەزراندنی ناوەندە ئاینییەکان، لە نێویاندا حوسێنییە و مزگەوتەکان، وەک ناوەندی کۆبوونەوە ئیسلامی.

## چالاکییەکەی لە دەرەوەی عێراق

محەممەد مەھدی توانی لە عێراق ھەڵبێت و بگاتە پاکستان و ماوەیەک لەوێ مایەوە پێش ئەوەی گەشت بکات بۆ میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، بە تایبەتی بۆ پایتەختەکەی ئەبووزەبی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی گۆڕەپانی نوسوور

**کۆمەڵکوژیی گۆڕەپانی نوسوور** کۆمەڵکوژییەک بوو لە بەغدا کە لەلایەن کارمەندانی ئاسایشی بلاک وۆتەری ئەمریکییەوە ئەنجامدرا و بەھۆیەوە ١٧ عێراقی کوژران و ٢٠ کەسیش برینداربوون.

لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٧، کارمەندانی کۆمپانیای سەربازی تایبەتی بلاک وۆتەر تەقەیان لە ھاووڵاتیانی مەدەنی عێراق کرد و لە گۆڕەپانی نوسوور لە بەغدا ١٧ کەس کوژران و ٢٠ کەسیش بریندار بوون.  کە بووە ھۆی توڕەیی عێراقییەکان و گرژی لە پەیوەندییەکانی نێوان عێراق و ئەمریکادا.  لە ساڵی ٢٠١٤دا چوار کارمەندی کۆمپانیای بلاک وۆتەری ئەمریکی دادگایی کران.   لە دادگایەکی فیدراڵی ئەمریکا یەکێک لە کارمەندەکان بە تاوانی کوشتنی پلە یەک سزا درا و سێ کەسەکەی تریش بە تاوانی کوشتنی نا مەبەست بە چەکی ئاگرین سزا دراون. پاسەوانانی بلاک وۆتەر ئیدیعایان کردووە کە کاروانە سەربازییەکەیان کەوتە بۆسەیەکەوە و بۆ بەرگریکردن لە کاروانەکە تەقەیان لە ھێرشبەرەکان کردووە. حکوومەتی عێراق و لێکۆڵەری پۆلیسی عێراق فارس سەعدی عەبد بانگەشەی ئەوە دەکەن کە کوشتنەکە ناڕەوا بووە.   ڕۆژی دواتر مۆڵەتی کارکردنی کۆمپانیای بلاک وۆتەر لە عێراق بۆ ماوەیەکی کاتی ھەڵوەشایەوە.  وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاندووە، ژمارەی قوربانییانی ڕووداوەکە «کوژراوانی بێتاوان» بووە.  بەپێی واشنتۆن پۆست، ڕاپۆرتێکی سەربازی سەریھەڵدا کە پشتگیری لە ئیدیعاکانی حکوومەتی عێراق کرد کە بلاک وۆتەر تاوانبارە، حکوومەتی عێراقیش بەڵێنیدا سزای بلاک وۆتەر بدات.  ڕووداوەکە بووە ھۆی ئەوەی پێنج لێکۆڵینەوە ئەنجام بدرێت، لەنێویاندا لێکۆڵینەوەیەک لەلایەن ئێف بی ئای.  لێکۆڵینەوەکانی ئێف بی ئای دەریخست کە لە کۆی ١٧ کەس کە لەلایەن پاسەوانەکانەوە کوژراون، لانیکەم ١٤ کەسیان بەبێ ھیچ ھۆکارێکی دیار کوژراون. 

لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨، ئەمریکا پێنج پاسەوانی بلاک وۆتەر بە ١٤ تۆمەتی کوشتنی نا مەبەست و ٢٠ تۆمەتی ھەوڵدان بۆ کوشتن و پێشێلکردنی چەک تۆمەتبار کرد، بەڵام لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩دا دادوەرێکی ئەمریکی ھەموو تۆمەتەکانی ڕەتکردەوە بە پاساوی ئەوەی کە دۆسیەی پاسەوانەکان بە شێوەیەکی نادروست دروستکراوە و کە پاسەوانەکانی کۆمپانیاکە مافی بەرگرییکردنیان ھەبووە.  نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراق بەھۆی ئەم بڕیارەوە ڕەخنەی توندی دەستپێکرد. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئاسایشی ناوخۆ

**ئاسایشی ناوخۆ** بریتییە لە کردەوەی پاراستنی ئاشتی لە سنووری دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری یان خاکێکی سەربەخۆی تر، بەگشتی بە بەرزڕاگرتنی یاسای نیشتمانی و بەرەنگاربوونەوەی ھەڕەشەکانی ئاسایشی ناوخۆ. بەرپرسیارێتی ئاسایشی ناوخۆ لە نێوان پۆلیس و ھێزە نیمچە سەربازییەکاندا جیاوازە و لە حاڵەتە نائاسایییەکاندا ئەرکەکە بە خودی ھێزە چەکدارەکان دەسپێردرێت.

## مەترسییەکانی ئاسایشی ناوخۆ
ھەڕەشەکان بۆ سەر ئاشتی گشتی لە نائارامی مەدەنی ئاست نزمەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە توندوتیژی بەربڵاو یان تەنانەت یاخیبوونی چەکداریش. ڕەنگە مەترسییەکانی ئاسایشی ناوخۆ لە دژی ھاووڵاتیانی دەوڵەتێک یان دژی ئامێری دەوڵەت یان ژێرخانی خۆی بێت و لەوانەیە لە تاوانی بچووکەوە دەست پێبکات تا تاوانی ڕێکخراوەیی گەورە، ناسەقامگیری سیاسی یان پیشەسازی، یان تەنانەت تیرۆری ناوخۆیی. ھەروەھا ڕەنگە ھێزە دەرەکییەکان مەترسی لەسەر ئاسایشی ناوخۆ دروست بکەن، یان بە پراکتیزەکردن یان سپۆنسەرکردنی تیرۆر و یاخیبوون بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا شەڕ ڕابگەیەنن.

## ھێز و دەزگاکان
بەرپرسیارێتی حکوومەت لە ئاسایشی ناوخۆ لە ئەستۆی وەزارەتی ناوخۆدایە، بە پێچەوانەی وەزارەتی بەرگرییەوە. بەپێی وڵات، ئاسایشی ناوخۆ لەلایەن یان پۆلیس، یان دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسا، یان ھێزی پۆلیسی چەکداری قورستر (کە بە جەندرمە ناسراوە) دەپارێزرێت. لەوانەیە دەزگای ئاسایشی ناوخۆی تایبەتمەندتر ھەبن بۆ تەواوکردنی ئەم ھێزە بنەڕەتییانە، وەک پاسەوانی سنوور، یەکەکانی پۆلیسی تایبەت، یان بەشێک لە خزمەتگوزارییە ھەواڵگرییەکانی وڵات. لە ھەندێک وڵاتدا ئاسایشی ناوخۆ بەرپرسیارێتی سەرەکی پۆلیسی نھێنییە.

ئاستی ھێز کە دەزگا و ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ ڕێگەیان پێدراوە بەکاری بھێنن، لە پۆلیسی بێ چەکەوە تا ڕێکخراوە نیمچە سەربازییە تەواو چەکدارەکان، یان بەکارھێنانی ھەندێک چەکی کەمتر مەترسیدار لە نێوانیاندا جیاوازە. لە دۆخە توندوتیژەکاندا، ڕەنگە ھێزە ئەمنییەکانی ناوخۆ ھەندێک کەرەستەی سەربازی لەخۆ بگرن، وەک زرێپۆشی ناسەربازی.

## لایەنەکانی دادپەروەری
ڕەنگە ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ یاسایان ھەبێت لەسەر ئاستی نیشتمانی یان فیدراڵی، ئەمەش بەپێی سیستمی باو لە وڵاتەکەدا. بەو پێیەی چەمکی ئاسایشی ناوخۆ ئاماژەیە بۆ دەوڵەت و ھاووڵاتیانی، لەوانەیە ئەو تاکانەی ھەڕەشە لە ئاسایشی ناوخۆ دەکەن، بە دووژمنی دەوڵەت یان دووژمنی گەل ھەژمار بکرێن.

ئەو کەسانەی کە لەلایەن ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆوە دەستبەسەر دەکرێن، بەپێی سیستمی دادوەری تاوانکاری ئاسایی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، یان بۆ ئەو تاوانانەی کە زۆربەیان ھەڕەشە لە ئاسایشی ناوخۆ دەکەن. ئەم تاکانەش ھاوشێوەی ناپاکی، ڕەنگە ڕووبەڕووی ڕێوشوێنی تایبەت ببنەوە وەک دادگاییکردنی نھێنی. لە کاتی نائارامییەکی زۆردا، ڕێوشوێنە ئەمنییەکانی ناوخۆ لەوانەیە بریتی بن لە دەستگیرکردن (دەستبەسەرکردن بەبێ دادگاییکردن).

## پەیوەندی ئاسایشی ناوخۆ بە سەربازییەوە
بەپێی سروشتی حوکمڕانی وڵات، ھێزە چەکدارەکان بە گشتی بەرپرسیار نین لە پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ. ڕۆڵی سەرەکی ئەوان بەرگریکردنە لە وڵات لە بەرامبەر ھەڕەشە دەرەکییەکان، مەگەر لە کاتی نائارامی لە ڕادەبەدەر یان حاڵەتە لەناکاوەکانی تر، یان بە کورتی شەڕی ناوخۆ. بەشداریکردنی ھێزە سەربازییەکان لە پاراستنی ئاسایشی ناوخۆدا بەڕوونی قەدەغەیە، یان سنووردارە بە ڕێگەپێدانی ھاوکاری سەربازی بۆ ھێزە مەدەنییەکان وەک بەشێک لە پرەنسیپی «مەدەنی حوکمڕانی سەربازی دەکات». ڕەنگە یەکەکانی ھێزە تایبەتەکان لە ھەندێک حاڵەتدا بە شێوەیەکی کاتی بخرێنە ژێر فەرماندەیی مەدەنی بۆ بارودۆخی تایبەتی ئاسایشی ناوخۆ، وەک ئۆپەراسیۆنەکانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
حکوومەتی ڕاگوزەری سووریا

**حکومەتی ڕاگوزەری سووریا** () حکوومەتی کاتیی ئێستای سووریایە کە لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٥دا لە سەردەمی سەرۆکایەتیی ئەحمەد شەرع پێکھێنرا و جێگەی حکوومەتی سەرپەرشتی سووریای گرتەوە کە محەمەد بەشیر سەرۆکایەتیی دەکرد.

پێکھێنانی حکوومەتەکە لەلایەن ئەحمەد شەرعەوە لە کۆشکی سەرۆکایەتی لە دیمەشق ڕاگەیێنرا، شوێنێک کە وەزیرە نوێیەکان سوێندیان خوارد و باسیان لە پلانەکانیان کرد. دوو وەزارەتی نوێ دامەزران: وەزارەتی وەرزش و لاوان و وەزارەتی فریاکەوتن و بەڕێوەبەرایەتیی کارەسات. پۆستی سەرۆک وەزیران ھەڵوەشایەوە. وەزارەتی وزە لە تێکەڵبوونی وەزارەتی کارەبا، وەزارەتی نەوت و سامانە سروشتییەکان و وەزارەتی سامانە ئاوییەکان دامەزرا. ھەروەھا وەزارەتی ئابوور و پیشەسازی لە یەکگرتنی وەزارەتی ئابوور و بازرگانیی دەرەکی، وەزارەتی بازرگانیی ناوخۆ و پاڵپشتی لە بەکارھێنەر و وەزارەتی پیشەسازی پێکھێنرا.

## سەرچاوەکان
مانگرتنی ئاوریشمی پاتێرسۆن ١٩١٣

مانگرتنی ئاوریشمی پاتەرسن لە ساڵی ١٩١٣دا وەستاندنی کارەکانی کرێکارانی کارگەی ئاوریشم بوو لە شاری پاتەرسن لە ویلایەتی نیوجرسی لە ئەمریکا، بە داواکاری بۆ ڕۆژی کارکردنی ھەشت کاتژمێری و باشترکردنی بارودۆخی کارکردن. مانگرتنەکە لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩١٣ دەستی پێکرد و دوای پێنج مانگ لە ٢٨ی تەممووز کۆتایی ھات. لە کاتی مانگرتنەکەدا نزیکەی ١٨٥٠ مانگرتوو دەستگیرکران، لەنێویاندا سەرکردەکانی ڕێکخراوی کرێکارە پیشەسازییەکان لە جیھاندا ویلیام دودلی ھایوود و ئەلیزابێس گورلی فلین.

## سەرچاوەکان
نووسینگەی سیاسەتی زانست و تەکنەلۆژیای ئەمریکا

**نووسینگەی سیاسەتی زانست و تەکنەلۆژیا** (**OSTP**) بەشێکە لە حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەشێکە لە ئۆفیسی جێبەجێکاری سەرۆک (EOP)، کە لەلایەن کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ١١ی ئایاری ١٩٧٦ دروستکراوە، بە ئەرکێکی فراوان بۆ ئامۆژگاریکردنی سەرۆک سەبارەت بە کاریگەرییەکانی زانست و تەکنەلۆژیا بۆ سەر کاروباری ناوخۆیی و نێونەتەوەیی.
بەڕێوەبەری ئەم نووسینگەیە بە شێوەیەکی بازاڕی بە **ڕاوێژکاری زانستی سەرۆک** ناسراوە. لە مانگی یەکی ٢٠١٩، کەشناسی کێلڤین درۆگمایەر پشتڕاستکرایەوە بۆ ئەو پۆستە، دوای نزیکەی دوو ساڵ لە بەتاڵبوونی پۆستەکە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
کانتۆن، داکۆتای باشوور

**کانتۆن** ()  یەکێکە لە شار و ناوچەی لینکۆڵن لە ویلایەتی داکۆتای باشوور لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. ژمارەی دانیشتووانی بە ٣٠٥٧ کەس مەزەندە دەکرێت، ڕووبەرەکەی ٨.٣٤ کیلۆمەتر دووجایە، بەرزییەکەی ٣٨٧ مەتر لە ئاستی دەریاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی داکۆتای باشوور
ویلیام ئۆ دۆگلاس

**ویلیام ئۆ دۆگلاس** () (١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٨ – ١٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠)، یاساناس و سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی بووە کە وەک دادوەری ھاوبەشی دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کاری کردووە.دۆگلاس لەلایەن سەرۆک فرانکلین دی ڕۆزڤێڵتەوە کاندیدکرا بۆ دادگای باڵای ئەمریکا و لە تەمەنی چل ساڵیدا وەرگیرا، یەکێک بوو لە گەنجترین دادوەرەکان کە بۆ دادگاکە دەستنیشانکرا. بۆ ماوەی ٣٦ ساڵ و ٢١١ ڕۆژ (١٩٣٩–١٩٧٥) خزمەتی کردووە، کە درێژترین ماوەیە لە مێژووی دادگای باڵادا. لە ساڵی ١٩٧٥ گۆڤاری تایم دۆگلاسی بە «فکریترین ئازادیخوازی مەدەنی وەسف کرد کە تا ئێستا لە دادگادا خزمەت بکات».

دوای ئەوەی بە درێژایی تەمەنی منداڵی بە دەوری ویلایەتەکاندا دەسوڕایەوە، دۆگلاس بە سکۆلەرشیپێک لە کۆلێژی ویتمان خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٩٢٥ لە قوتابخانەی یاسای کۆڵۆمبیا دەرچووە و لە قوتابخانەی یاسای یێڵ خوێندوویەتی. دوای ئەوەی دۆگلاس وەک سێیەم سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئاڵوگۆڕی دراو و پارەی ئەمریکا کاری کرد، دوای خانەنشینبوونی دادوەر لویس براندیس بە سەرکەوتوویی کاندیدکرا بۆ دادگای باڵا. کاندیدێکی جددی بوو بۆ کاندیدکردنی پارتی دیموکرات بۆ جێگری سەرۆک کۆماری لە ساڵی ١٩٤٤ و پێش ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆماری ساڵی ١٩٤٨ داڕێژرا. دۆگلاس تا خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٧٥ لە دادگادا کاری کردووە، دواتر جۆن پاوڵ ستیڤنز شوێنی گرتەوە. دۆگلاس پێشینەیەکی دوور و درێژی ھەیە وەک دادوەری دادگای باڵا، لەنێویاندا چەندین بۆچوونی یاسایی.

دۆگلاس لە چەندین دۆسیەی گەورەدا بۆچوونی یاسایی بۆ دادگا نووسیوە، لەوانە ئەمریکا دژی پارامۆنت پیکچەرز (١٩٤٨)، تێرمینیلۆ دژی شاری شیکاگۆ (١٩٤٩)، برادی دژی میریلاند (١٩٦٣) و گریسڤۆڵد دژی کۆنتێکتیکۆت (١٩٦٥). ئەو بۆچوونی ھاوڕا و ناکۆکی بەرچاوی لە کەیسەکانی وەک دێنیس دژی ئەمریکا (١٩٥١)، تێری دژی ئۆهایۆ (١٩٦٨) و براندنبێرگ دژی ئۆھایۆ (١٩٦٩) نووسیوە. ھەروەھا بە نەیارێکی سەرسەختی جەنگی ڤیێتنام و ژینگەپارێزێکی بەسۆز ناسرابوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
ئەنجومەنی نوێنەرانی کانزاس

**ئەنجومەنی نوێنەرانی کانزاس** () دەزگای یاسادانانی ویلایەتی کانزاسە و بارەگا سەرەکییەکەی لە تۆپیکایە و ئەنجومەنی خوارەوەی کۆنگرەی کانزاسە.

## سەرچاوەکان
کۆنگرەی جەماوەریی کووەیت

**کۆنفرانسی جەماوەری کووەیت** کاردانەوەیەک بوو بەرامبەر بە ئیدیعای ڕژێمی عێراق کە چووە ناو کووەیت لە وەڵامی شۆڕشێکی جەماوەری کووەیتی بوو لە دژی بنەماڵەی ئال سەباح. کۆمەڵێک پیاو و ھاووڵاتی کووەیتی ئەم کۆنفرانسەیان لە جەددە سازکرد و بەیعەتیان بۆ بنەماڵەی ئەل سەباح ڕاگەیاند کە ئەوەی سەددام حوسێن وتبووی درۆ و بوختان بوو و گەلی کووەیت لە دەوری سەرکردایەتی سیاسی خۆیان یەکگرتوو بوون.  

## سەرچاوەکان
ڕیما عەساف

**ڕیما عەساف** (١٠ی ئازاری ١٩٧٠) کەسایەتییەکی میدیایی لوبنانییە.

## ژیان

لە شاری ھاردین لە باکووری لوبنان لەدایک بووە و لە شاری شێکا لە باکووری لوبنان گەورە بووە. دایکی ژنی ماڵەوە بوو، باوکی لە بواری بازرگانیدا کاری دەکرد. خاوەنی برایەکی بە ناوی ئەنتۆنی و خوشکێکی بە ناوی ڕەمزەتە. دەرچووی قوتابخانەی ئامادەیی سانت فامیلی لە شاری شێکایە. لە ساڵی ١٩٩٢ بڕوانامەی دیبلۆمی ڕۆژنامەوانی لە زانکۆی لوبنانی بەدەستھێناوە، ساڵی ١٩٩١ یەکەم ساڵی ڕاھێنانی لە ڕادیۆی «لوبنانی ئازاد» دەستپێکردووە، ھاوسەرگیری لەگەڵ دکتۆر جۆرج تانۆس پزیشکی پسپۆڕی دڵ کردووە، کە دوو منداڵی لێی ھەیە: کچێک بە ناوی ڕۆزا ماریا و کوڕێک بە ناوی ئیلیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:ڕۆژنامەوانانی لوبنانی
پۆل:زیندووان
تاوەری ڕزگاری

**تاوەری ڕزگاری** () تاوەرێکی پەیوەندییە و دەکەوێتە شاری کووەیت. بە بەرزی ٣٧٢ مەتر، دووەم بەرزترین بینایە لە کووەیت دوای تاوەری ئەلحەمرا و سێزدەھەمین بەرزترین تاوەرە لە جیھاندا. ڕووبەرەکەی ٢١ ھەزار مەتر چوارگۆشەیە، و بە یەکێک لە گرنگترین شوێنەوارەکانی وڵاتی کووەیت دادەنرێت. تاوەرەکە وەک تاوەرێکی پەیوەندیی بەکاردێت، بەو پێیەی بە یەکێک لە گرنگترین دامەزراوەکانی وەزارەتی پەیوەندییەکان لە کووەیت دادەنرێت. لە ساڵی ١٩٩٣ تەواو بووە و لە ١٠ی ئازاری ١٩٩٦ کرایەوە،   بەھۆی ئەوەی دروستکردنەکەی لە کاتی داگیرکردنی کووەیت لەلایەن عێراقەوە وەستابوو.

لە سەرەتادا مەبەست بوو ناوی ببرێت «تاوەری پەیوەندییەکانی کووەیت»، ھێشتا کارەکانی دروستکردنی تاوەرەکە تەواو نەبووە لە کاتی داگیرکردنی کووەیت لەلایەن عێراقەوە لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٩٠، دروستکردنەکە دەستیپێکردەوە، لەگەڵ تەواوبوونی لە ساڵی ١٩٩٣، ناوی تاوەرەکە گۆڕدرا بۆ تاوەری ڕزگاری، کە ھێمای ئازادکردنی کووەیت بوو لە عێراق. لە ساڵی ١٩٩٦ دەستی بەکارەکانی کرد. بیناسازییەکەی وەک یەکێک لە دامەزراوەکانی پڕۆژەی کۆمپلێکسی پەیوەندییەکان دەستیپێکرد، قۆناغەکانی یەکەمی لە ساڵی ١٩٧٠ تەواو بوو، لە کاتی دیزاینکردنی پڕۆژەکەدا بینای کۆنی ناوەندی پەیوەندییەکان لەسەر شوێنەکە بوو. لە ١١ نھۆم پێکھاتبوو و خزمەتگوزارییە جۆراوجۆرەکانی پەیوەندییە ناوخۆیی و نێونەتەوەیییەکانی تێدابوو. کارکردن لەسەر دروستکردنی تاوەری پەیوەندییە نوێیەکە (ناوی تاوەری ئازادی لە دوای ئازادکردنی کووەیت لە ١٩ دوای ڕزگارکردن) لە نیسانی ١٩٨٧ دەستیپێکرد، بەڵام کارەکانی پڕۆژەکە لە کاتی داگیرکردنی دەوڵەتی کووەیت لەلایەن عێراقەوە لە بەیانی ٢ی ئابی ١٩٩٠ وەستا، لە ساڵی ١٩٩٣ دروستکردنی دەستی پێکردەوە و دوای ئازادکردنی کووەیت لەژێر داگیرکاری عێراق ناوی لێنرا تاوەری ڕزگاری.

کۆی تێچووی تاوەرەکە ٥٠ ملیۆن دیناری کووەیتی (١٦٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) بووە. بنکەکە ١٨ مەتر لە خوار ئاستی دەریاوەیە و ٣ ژێرزەمینی یەک لە دوای یەک لەخۆدەگرێت. تاوەرەکە لە دوو بینا پێکھاتووە کە خوارەوەی بیناکە ١٥٠ مەتر بەرزە و چێشتخانەیەکی سووڕاوەی لوکس و سەکۆی چاودێری لەخۆدەگرێت. بینای دووەم کە بەرزییەکەی ١٧٠ بۆ ٢١٠ مەتر دەبێت و لە شەش نھۆم پێکھاتووە و فەرمانگەی تەکنیکی بۆ وەزارەتی گواستنەوە و ئۆرگانە فەرمییەکانی دیکەی وڵات لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی کەنداو
ماریۆن، داکۆتای باشوور

**ماریۆن** () شارێکە دەکەوێتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ناوچەی تۆرنەر. ژمارەی دانیشتووانی بە ٧٨٤ کەس مەزەندە دەکرێت، ڕووبەرەکەی ٢.٢٥ کیلۆمەتر دووجایە و بەرزییەکەی ٤٤٢ مەتر لە ئاستی دەریاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی داکۆتای باشوور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨١
ڕۆزمۆنت، ئۆھایۆ

**ڕۆزمۆنت** () ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە و دەکەوێتە ویلایەتی ئۆھایۆ لە ئەمریکا. ڕووبەرەکەی ١٤.٩ کم٢ دووجایە و بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە ١٨٥ مەتر. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠ بەپێی نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ٢١١٢ کەس بووە  چڕی دانیشتووانەکەی گەیشتووەتە ١٤١.٧ کەس لە ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە.

## سەرچاوەکان
کارینگتۆن

**کارینگتۆن** () شارێکە دەکەوێتە ویلایەتی داکۆتای باکوور لە ئەمریکا. ڕووبەری ئەم شارە ٥.٤٦ کیلۆمەتر دووجایە، بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە ٤٨٤ مەتر. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٠دا ٢٠٦٥ کەس بووە بەپێی نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی داکۆتای باکوور
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٢
یووسف ئەلعیسا

**یووسف حەننا ئەلعیسا** (١٨٧٠–١٩٤٨)، ڕۆژنامەنووسێکی فەلەستینی و نیشتەجێی دیمەشق بوو، یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی بلۆکی نیشتمانیی لە سووریا و خاوەنی ڕۆژنامەی ئەلیف با ئەلدیمەشقی بوو، کە دژی دەسەڵاتی ژێرفەرمانی فەڕەنسی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٠
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:خەڵکی یافا
جێفری کلارک

**جێفری بۆسێرت کلارک** (لەدایکبووی ١٧ی نیسانی ١٩٦٧) پارێزەرێکی ئەمریکییە و لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢١ یاریدەدەری داواکاری گشتی بۆ بەشی ژینگە و سامانە سرووشتییەکان بووە. ھەروەھا لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٢٠ وەک بەرپرسی بەشی کاروباری مەدەنی بە وەکالەت دەستنیشانکرا. گوایە لە ساڵانی ٢٠٢٠ و ٢٠٢١ کلارک یارمەتی دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەوکاتی داوە لە ھەوڵی ھەڵوەشاندنەوەی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠٢٠ . کردەوەکانی کلارک لەم ھەوڵەدا لەلایەن کۆمەڵەی پارێزەرانی ناوچەی کۆڵۆمبیا پێداچوونەوەی بۆ کرا - ئەو دامەزراوەیەی کە بە شێوەیەکی یاسایی دەسەڵاتی پێدراوە بۆ بەدواداچوونی دیسپلین و دەرکردنی پارێزەران لە ناوچەی کۆڵۆمبیا- کە پێشنیازی ڕێککاری بۆ دادگای تێھەڵچوونەوەی ناوچەی کۆڵۆمبیا کرد لە تەممووزی ٢٠٢٢،   و لە ئابی ٢٠٢٤ دەستەی بەرپرسیارێتی پیشەیی پێشنیازی ڕاگرتنی دوو ساڵەی کرد مۆڵەتی یاساییەکەی.  ناوبراو وەک ھاوپیلانگێڕێکی بێ تۆمەت لە دادگاییکردنی فیدراڵی دۆناڵد ترەمپ بەھۆی ھەوڵەکانی ھەڵوەشاندنەوەی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٠ ناسێندرا.  لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٣ لەگەڵ ١٨ کەسی دیکەدا لە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٠ لە جۆرجیا تۆمەتبار کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:زیندووان
دیواری شین (ویلایەتە یەکگرتووەکان)

[چەپ|وێنۆک|320x320پیکسڵ|ویلایەتەکانی دیواری شین لە ساڵی ١٩٩٢ەوە لە ھەموو ھەڵبژاردنێکی سەرۆکایەتیدا دەنگیان بە کاندیدی دیموکراتەکان داوە بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا، ویلایەتە شینە کاڵەکان لە ھەڵبژاردنەکانی [ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)|٢٠١٦ و ٢٠٢٤ دەنگیان بە دۆناڵد ترەمپ داوە.]]

**دیواری شین** زاراوەیەکی سیاسی ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠٠٩ داڕێژراوە و ئاماژەیە بۆ دوانزە ویلایەت (لەوانەش واشنتۆن دی سی) کە لە شەش ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لەسەریەکدا لە ساڵی ١٩٩٢ تا ٢٠١٢ دەنگیان بە شین (پارتی دیموکرات) داوە. ئەم زاراوەیە تیشک دەخاتە سەر مەیلی دانیشتووانی ئەم ویلایەتانە بۆ دەنگدان بە پارتی دیموکرات لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیدا. پێچەوانەی ئەم زاراوەیە، «دیواری سوور» و «دەریای سوور»ی کەمتر ناسراوە، کە ئاماژەیە بۆ ئەو ویلایەتانەی کە لە ھەمان چوارچێوەدا بە یەکەوە دەنگیان بە کۆمارییەکان داوە؛ ئەو ویلایەتانەی کە لە ھەمان ماوەی ساڵدا بە بەردەوامی دەنگیان بە ھیچ لایەنێک نەداوە، پێیان دەوترێت «ویلایەت وەنەوشەییەکان» یان ویلایەتە سووینگەکان (جۆلانەییەکان).

بەھۆی ئەم دیوارەوە، باوەڕێکی بەرفراوان ھەبوو کە کاندیدی دیموکراتەکان لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٦دا، کلینتۆن، چانسی سەرکەوتنی باشتری لە ھەڵبژاردنەکەدا ھەبووە لە چاو ڕکابەرەکەی لە کۆمارییەکان، دۆناڵد ترەمپ،  کە لە کۆتاییدا توانی لە ویلایەتی پشتێنەی ژەنگاوی میشیگان، پێنسیلڤانیا و ویسکۆنسێن بباتەوە، کە لەو کاتەوە بوونەتە ویلایەتی سووینگ. بایدن لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٠دا بە جیاوازی کەمتر لە ٣٪ ئەم ویلایەتانەی بردەوە، دواتر ترەمپ لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٤دا جارێکی دیکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا.  

ویلایەتەکانی باشووری ئەمریکا لە ھەموو ھەڵبژاردنێکی سەرۆکایەتیدا دەنگیان بە دیموکراتەکان دەدا و تەنانەت پێیان دەگوترا «باشووری تۆکمە» تا کۆمارییەکان ستراتیژی باشووریان جێبەجێ کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
شلەی پێش ئاوھاتنەوە

وێنۆک|شلەی پێش ئاوھاتنەوە|225x225پیکسڵ
**شلەی پێش ئاوھاتنەوە** (ھەروەھا بە **شلەی پێش ڕژان**، **شلەی پێش سپێرم** ناسراوە) شلەیەکی ڕوون و بێ ڕەنگ و چەسپاوە کە لە میزڵدانی ئەندامی نێرینە لە کاتی ورووژاندنی سێکسیدا دەردەچێت و بە گشتی لە کاتی چالاکیی سێکسیدا. لە پێکھاتەدا ھاوشێوەی مەنییە، بەڵام جیاوازیی کیمیاییی ھەیە. بوونی سپێرم لە شلەکەدا لە کەمەوە بۆ نەبوون دەگۆڕێت.

## سەرچاوە و پێکھاتە
وێنۆک|303x303پیکسڵ|ڕژانی شلەی پێش ئاوھاتنەوە لە پیاوێکی تەمەن ٢٩ ساڵان
شلەکە لە میزڵدانی ئەندامی نێرینە لە کاتی ورووژاندن و دەستپەڕ و پێش یاریکردنی سێکسی یان لە قۆناغێکی سەرەتاییدا لە کاتی جووتبوونی سێکسیدا دەردەچێت، ماوەیەک پێش ئەوەی تاکەکەسەکە بە تەواوی بگاتە ئۆرگازم و مەنی دەربچێت. بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن ڕژێنەکانی بولبۆریترال (ڕژێنەکانی کۆپەر) بەرھەم دێت، بڕی ئەو شلەیەی کە دەردەچێت لە نێوان تاکەکاندا زۆر جیاوازە. ھەندێک کەس ھیچ شلەیەکی پێش ڕژان بەرھەم ناھێنن، لە کاتێکدا ھەندێکی تر بەقەد ٥ ملل دەردەکەن.

شلەی پێش ڕژان ماددە کیمیاییەکانی پەیوەست بە مەنی لەخۆدەگرێت، وەکو ترشی فۆسفاتاز، بەڵام نیشاندەرەکانی تری مەنی، وەک گاما-گلوتامیل ترانسفێراس، ئامادە نین.

## کارایی و مەترسییەکانی
پێش دەرچوونی لە ترش میزڵداندا بێلایەن دەکات کە بەھۆی پاشماوەی میزەوە دروست دەبێت، ژینگەیەکی لەبارتر بۆ تێپەڕبوونی سپێرم دروست دەکات. زێ بە شێوەیەکی ئاسایی ترشاوییە، بۆیە نیشتنی پێش دەردانی مەنی ڕەنگە ژینگەی زێ بگۆڕێت بۆ ئەوەی مانەوەی سپێرمەکان بەرەوپێش ببات. ھەروەھا شلەی پێش ڕژان وەک چەورکەرێک کاردەکات لە کاتی چالاکیی سێکسیدا.
بێچوارچێوە|142x142پیکسڵ|ڕاست
ئاستی نزم یان نەبوونی ھیچ سپێرمێک لە شلەی پێش ڕژاندا، ھەرچەندە توێژینەوەکان نموونەی بچووکی پیاوانیان پشکنیوە. دوو توێژینەوەی پێچەوانە بەڵگەی تێکەڵاویان دۆزییەوە، لەنێویاندا حاڵەتە تاکەکەسییەکان کە چڕیی سپێرمیان بەرزە. بەڵگە ھەیە – مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ لێکۆڵینەوەیەکی ماستەر و جۆنسۆن لە ساڵی ١٩٦٦  – کە پێش ڕژان لەوانەیە سپێرم لەخۆبگرێت کە دەتوانێت ببێتە ھۆی دووگیانی، کە بنەمایەکی باوی وتووێژە دژی بەکارھێنانی پچڕانی جووتبوون (کشانەوە) وەک ڕێگەیەکی ڕێگریکردن لە دووگیانی.

توێژینەوەکان بوونی ڤایرۆسی ئایدزیان لە زۆربەی نموونەکانی شلەی پێش ڕژانی پیاوانی تووشبوو دەرخستووە.

## زیادە بەرھەمھێنان
لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، تاکێک لەوانەیە بڕێکی زۆر لە شلەی پێش ڕژان بەرھەم بھێنێت.

## سەرچاوەکان



پۆل:ئاوھاتنەوە
پۆل:دەستپەڕ
پۆل:کێر
پۆل:سێکسناسی
فەی - فەی لی

**فەی-فەی لی** 李飞؛ لەدایکبووی ٣ی تەممووزی ١٩٧٦ لە پەکین، چین) زانایەکی کۆمپیوتەری چینی-ئەمریکییە کە بە کارە پێشەنگەکانی لە زیرەکی دەستکرددا ناسراوە، بە تایبەتی لە بینینی کۆمپیوتەریدا. ئەو بە دامەزراندنی ImageNet ناسراوە کە پێشکەوتنی خێرای بینینی کۆمپیوتەری لە دەیەی ٢٠١٠دا ئەنجامدا. لی پرۆفیسۆری Sequoia Capital ی زانستی کۆمپیوتەرە لە زانکۆی ستانفۆرد و پێشتر ئەندامی ئەنجومەنی بەڕێوەبەران لە تویتەر بووە. ئەو هاوبەڕێوەبەری پەیمانگای ستانفۆرد بۆ زیرەکی دەستکردی مرۆڤ-ناوەندە و هاوبەڕێوەبەری تاقیگەی بینین و فێربوونی ستانفۆردە. ئەو بە "دایکی گەورەی زیرەکی دەستکرد" ناوبراوە بەهۆی کاریگەرییە مێژووییەکەی لەسەر ئەم بوارە.

## ژیان و پەروەردە
لی لە ساڵی ١٩٧٦ لە پەکین لەدایکبووە و لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا لەگەڵ دایک و باوکی کۆچی بۆ ئەمریکا کرد, لە ماوەی تەمەنی ھەرزەکاریدا لە قوتابخانە گاڵتەی پێکراوە چونکە پێی وابووە کە کۆمپیوتەرەکانیش دەتوانن ببین.  ئەو بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە فیزیا لە زانکۆی پرینستۆن لە ساڵی ١٩٩٩دا وەرگرت و دواتر دکتۆرای زانستی کۆمپیوتەری لە کالتێک لە ساڵی ٢٠٠٥دا بەدەستهێنا. لە کاتی خوێندندا، ئەو کاری لە چەندین کارگە و ڕەستۆرانتدا کردووە بۆ یارمەتیدانی خێزانەکەی.

## کار
لە نێوان ٢٠١٣-٢٠١٨ بەڕێوەبەری تاقیگەی زیرەکی دەستکردی ستانفۆرد بوو. هەروەها وەک زانای سەرەکی AI/ML لە گووگڵ کڵاود لە نێوان ٢٠١٧-٢٠١٨ خزمەتی کردووە و لەوێ لەسەر پەرەپێدانی تەکنەلۆژیاکانی زیرەکی دەستکرد بۆ کڕیارەکان کاری کردووە. ئەو هەروەها وەک پرۆفیسۆری میوان لە چەندین زانکۆی بەناوبانگدا وەک زانکۆی یێل و زانکۆی ئیلینۆیس کاری کردووە.

## AI4ALL
لە ٢٠١٧دا AI4ALL ی هاوبنیاتنا، ڕێکخراوێکی قازانجنەویست بۆ زیادکردنی جۆراوجۆری لە خانمان و کەمینەکان لە بواری زیرەکی دەستکرد. ئەم ڕێکخراوەیە ئێستا لە زیاتر لە ٣٠ زانکۆ لە ئەمریکادا چالاکە و هەزاران قوتابی کچی هاندابێت بۆ چوونە ناو بواری تەکنەلۆژیا.

## World Labs
لە ٢٠٢٤دا کۆمپانیای World Labs ی دامەزراند کە ٢٣٠ ملیۆن دۆلاری بۆ گەشەپێدانی تەکنەلۆژیای تایبەت بە "زیرەکی شوێنی" وەرگرت. ئەم تەکنەلۆژیایە مەبەستی ئەوەیە کە ئەی-ئای بتوانێت تێگەیشتنی قووڵی لە جیهانی سێ ڕەهەندی هەبێت و لەگەڵیدا کارلێک بکات.

## ڕێزلێنان
* Time 100 AI کاریگەرترین کەسەکان (٢٠٢٣)
* خەڵاتی Intel Lifetime Achievement Innovation Award (٢٠٢٣)
* ئەندامی ئەکادیمیای نیشتمانی ئەندازیاری (٢٠٢٠)
* ئەندامی ئەکادیمیای نیشتمانی پزیشکی (٢٠٢٠)
* ئەندامی ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ هونەر و زانست (٢٠٢١)
* ئەندامی ئەنجومەنی ڕاوێژکاری زانستی نەتەوە یەکگرتووەکان (٢٠٢٣)
* لیستی A100 ی کاریگەرترین ئاسیاییەکان (٢٠٢٤)

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* پەڕەی کەسی لە ستانفۆرد

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:زانایانی کۆمپیوتەری ئەمریکی
پۆل:زانایانی چینی
پۆل:پرۆفیسۆرانی زانکۆی ستانفۆرد
ئەنجومەنی یەکێتیی ئەورووپا

**ئەنجومەنی یەکێتیی ئەورووپا** کە زۆرجار لە پەیماننامە و بەڵگەنامە فەرمییەکاندا بە **ئەنجومەن** ناودەبرێت و بە شێوەیەکی نافەرمی بە **ئەنجومەنی وەزیران** ناسراوە، سێیەم دامەزراوەی حەوت دامەزراوەی یەکێتیی ئەورووپایە وەک لە پەیماننامەی یەکێتیی ئەورووپادا پێناسە کراوە.  یەکێکە لە سێ دەزگای یاسادانان و لەگەڵ پەرلەمانی ئەورووپا کاردەکات بۆ ھەموارکردنەوە و پەسەندکردنی پێشنیازەکانی لیژنەی ئەورووپا کە دەستپێشخەرییەکی یاسایی دەکات.  

**ئەنجومەنی یەکێتیو ئەورووپا** لەگەڵ پەرلەمانی ئەورووپا قۆڵی دادوەری یەکێتیی ئەورووپا پێکدەھێنێت.  

ئەنجومەنی یەکێتیی ئەورووپا و ئەنجومەنی ئەورووپا تاکە دوو دامەزراوەی یەکێتیی ئەورووپان کە بە ڕوونی نێوان حکوومەتەکانن، واتە مەکۆکان کە ئەوانەی ئامادەن پێگەی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی وڵاتانی ئەندام دەردەبڕن و نوێنەرایەتی دەکەن، جا باڵیۆز بن، وەزیر بن یان سەرۆکی دەوڵەت/حکوومەت.

ئەنجومەنەکە لە ١٠ پێکھاتەی جیاوازدا کۆدەبێتەوە کە ٢٧ وەزیری نیشتمانی تێدایە (یەکێک بۆ ھەر وڵاتێک). ئەندامێتی وردی ئەم پێکھاتانە بەپێی ئەو بابەتەی کە لەبەرچاو دەگیرێت دەگۆڕێت؛ بۆ نموونە، کاتێک باس لە سیاسەتی کشتوکاڵی دەکرێت، ئەنجومەنەکە لە ٢٧ وەزیری نیشتمانی پێکھاتووە کە پۆرتفۆلیۆکەیان ئەو بوارە سیاسەتە لەخۆدەگرێت (بە بەشداری کۆمیساریای پەیوەندیداری ئەورووپا بەڵام مافی دەنگدانیان نییە).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بلاک واتەر (کۆمپانیا)

**بلاک واتەر** یان **ئەکادیمی** () کۆمپانیایەکی تایبەتی ئەمنی سەربازی ئەمریکییە و بارەگاکەی لە ویلایەتی کارۆلینای باکووری ئەمریکایە. لە ١٩٩٧ لەلایەن ئەفسەرێکی دەریایی پێشووی ھێزی دەریایی ئەمریکا ئێریک دین پرینس دامەزراوە بەپێی یاساکانی ئەمریکا کە ڕێگە بە کارگە و کۆمپانیا سەربازییە تایبەتەکان دەدەن. پێشتر بە **بلاک واتەر** ناسرابوو، دواتر لە ٢٠٠٩ ناوی گۆڕدرا بۆ **خزمەتگوزارییەکانی XE** و لە ٢٠١١ەوە بە **ئەکادیمی** ناسراوە دوای ئەوەی کۆمپانیاکە کۆمەڵێک وەبەرھێنەری تایبەتی بەدەستھینا.

کۆمپانیاکە یەکێکە لە دیارترین کۆمپانیا سەربازییە تایبەتەکانی ئەمریکا  بەو پێیەی خاوەنی گەورەترین مەیدانی تەقەکردنی تایبەتە لە ئەمریکا، کە ڕووبەرەکەی ٢٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە لە ویلایەتی کارۆلینای باکوور.

کۆمپانیاکە لە سەرانسەری جیھاندا کاردەکات، خزمەتگوزاری ئەمنی، لەوانەش ڕاھێنان و کارە تایبەتەکان، پێشکەش بە حکوومەتی فیدراڵی ئەمریکا و کەسانی تایبەت دەکات لەسەر بنەمای گرێبەست. ئەکادیمیا لە ٢٠٠٣ ەوە خزمەتگوزاری پێشکەش بە سی ئای ئەی کردووە، لەنێویاندا گرێبەستێکی ٢٥٠ ملیۆن دۆلاری  لە ٢٠١٠. لە ٢٠١٣ کۆمپانیاکە گرێبەستێکی بە بەھای نزیکەی ١٥٠ ملیۆن دۆلار بۆ پاسەوانانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا وەرگرت. تێکڕای داھاتی ڕۆژانەی کارمەندانی ئەم کۆمپانیایە لە نێوان ٣٠٠ بۆ ١٠٠٠ دۆلاردایە.

*ئەکادیمی* ناوبانگێکی بەرفراوانی بەدەستھێنا لە ساڵی ٢٠٠٧، کاتێک کۆمەڵێک لە کارمەندەکانی بە کوشتنی ١٤ ھاووڵاتی مەدەنی عێراقی لە گۆڕەپانی نوسوور لە بەغدا تۆمەتبار کران، کە چواریان لە دادگای ئەمریکادا تۆمەتبار کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکگرتنەوە و دەستکەوتن ساڵی ٢٠١٤
تاھیر جەلیل حەبووش

**تاھیر جەلیل حەبووش،** بەرپرسی ھەواڵگری عێراق لە سەردەمی سەرۆک سەددام حوسێن بوو لە ساڵی ١٩٥٠ لە تکریت لەدایکبووە.  دەرچووی کۆلێژی پۆلیسە و خاوەنی بڕوانامەی یاساییە لە زانکۆی بەغدا. لە ڕێگەی ڕیزەکانی بەرپرسانی حکوومەتەوە لە دەزگا ئەمنییەکان و فەیلەقی دیپلۆماسی و فەرمانگەکانی سەرکردایەتی حیزبی بەعس و بەشەکانی دیکەدا بەرزبووەوە. پاشان بووە بە پارێزگاری زیقار، وەزیری گشتی پۆلیس، دواتر بووە بە بەڕێوەبەری ئاسایشی گشتی. دوا پۆستی خۆی سەرۆکایەتی ھەواڵگری عێراق بوو لە سەروبەندی لەشکرکێشی ئەمریکادا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:زیندووان
سەعدوون شاکر

**سەعدون شاکر** ( ١٩٣٩ – ١٤ی ئابی ٢٠١٥) سیاسەتمەدارێکی عێراقی بووە کە وەزیری ناوخۆی عێراق بووە و ئەندامی سەرکردایەتی حیزبی بەعسی عێراق بووە.

## ژیان

سەعدون شاکر مەحموود ئەلمفەرجی ئەلعوبەیدی لە ساڵی ١٩٣٩ لەدایک بووە، بنەماڵەکەی خەڵکی شاری بەعقوبە و گوندی ئەلحەد ئەلئەخزەر بوون کە دەڕوانێتە ڕووباری دیالە. پەیوەندی بە حیزبی بەعسەوە کرد و سەرکەوتوو بوو لە دەربازکردنی سەددام حوسێن لە دەستی دەستگیرکراوەکانی کاتێک لە ساڵی ١٩٦٦دا لە دەستبەسەریدا بوو، بە قاچاخ بردی لە چێشتخانەیەک.

## پۆستەکانی حکوومەت

لە ساڵی ١٩٦٨ لە بەشی پەیوەندییە گشتییەکان دامەزرا، کە پێشەنگی دەزگای ھەواڵگری گشتی بوو کە سەددام دامەزراندبوو. دواتر کرا بە بەرپرسی دەزگای ھەواڵگری و بەرزان تکریتی وەک یاریدەدەرێک کە دواتر بوو بە بەڕێوەبەری دەزگای ھەواڵگری. لە ساڵی ١٩٧٩ گواسترایەوە بۆ پۆستی وەزیری ناوخۆ، لە ساڵی ١٩٨٧ بە ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمیی بەعس ھەڵبژێردرا.

## دادگاییکردن

دوای داگیرکردنی عێراق لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ دەستگیرکرا، لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١١ بەھۆی تێوەگلانی لە کوشتنی چەند کەسایەتییەکی شیووعیدا سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا، لەوانە: ژەنەڕاڵ جەلال ئەوقاتی، ساڵح عەبلی شیووعیی و سەرۆکی بزووتنەوەی بەرخۆدانی دژە بەعس دژی عەبدولکەریم قاسم لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣، سزای لەسێدارەدانی ھەڵوەشایەوە بە ھۆکاری سیاسی ناوخۆیی و نێونەتەوەیی. لە ١٤ی ئابی ٢٠١٥ لە تەمەنی ٧٦ ساڵیدا لە زیندان کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سەفیە سووھەیل

**سەفیە تالیب عەلی سوھەیل** سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و کچی کەسایەتی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی تالیب سووھەیلە، شێخی ھۆزی بەنی تەمیم، کە لەسەر فەرمانی سەددام حوسێن لە بەیرووت لەلایەن ھەواڵگری عێراقییەوە تیرۆرکرا. ئەندامی پێشووی پەرلەمانی عێراق بۆ پارێزگای بەغدا لەسەر لیستی نیشتمانیی عێراق. ھاوسەرگیری لەگەڵ بەختیار محەمەد ئەمین وەزیری پێشووی مافی مرۆڤی عێراق کردووە. ئەو خانمە لە خولی دووەمی پەرلەمان لە ساڵی ٢٠١٠ لەسەر لیستی دەوڵەتی یاسا بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرایەوە، دوای ئەوەی ژمارەیەکی پێویستی دەنگی لە شاری بەغدا بەدەستھێنا. ئەو پەرلەمانتارە دەستکەوتی زۆری ھەیە لە بواری مافەکانی ژنان و بەشداری ژنانی عێراق لە پڕۆسەی سیاسیدا. و وەک یاریدەدەری وەزیری دەرەوە دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
ئیسێی ساگاوا

**ئیسێی ساگاوا** (بە ژاپۆنی: 佐川 一政) (لەدایکبووی ٢٦ی نیسانی ١٩٤٩ – ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢)، ناسراو بە «بانگ»، تاوانبارێکی ژاپۆنییە و لە ساڵی ١٩٨١دا ژنێکی ھۆڵەندی بە ناوی ڕێنی ھارتڤێڵت لە پاریس کوشتووە و خواردوویەتی. دوای ئازادبوونی لە زیندان، لە ژاپۆن ناوبانگی دەرکرد و بژێوی ژیانی بە سەرنجدان بە چیرۆکی تاوانەکەی دابین دەکرد.  

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
دیمە بەشار

دیمە بەشار (١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ - ) سروودبێژێکی فەلەستینییە کە لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٨ پەیوەندیی بە گرووپی (طيور الجنة) کرد، و چەندین سروودی پێشکەش کرد کە ڕێژەی بینینی بەرزیان بەدەستھێنا. ئەو خوشکە بچووکی سروودبێژ محەمەد بەشارە، و بەشداریی لە پێشکەشکردنی ھەندێک بەرنامەدا کردووە لە کەناڵی طيور الجنة وەک "ئەشکال ئەلوان"، "کەنز"، "کامپینگ" و "عالھوا سوا". لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، ئەو و محەمەدی برای کەناڵی (طيور الجنة)یان جێھێشت و پەیوەندییان کرد بە کەناڵی "نون الفضائية"، لەوێش بەشداریی لە بەرنامەی "هەوا نون" کرد. ھەروەھا بووە براوەی پێشبڕکێی "أنشاد کیدز محبوبة الأطفال" لە یەکەم وەرزیدا.

## سروودەکان
### سروودەکانی لە کەناڵی (طيور الجنة الفضائية)

#### بە تەنیا

دانیشتبووم (كنت قاعدة)

وەرە با بژمێرین (تعي نحسب)

دیمەی یەکەم (ديمة الاولى)

ساڵ لەدوای ساڵ (سنة ورا سنة)

ڕەمەزانم جیاوازە (رمضاني غير)

جیاواز لە ڕۆژەکانی تر (غير باقي الايام)

بانگبێژ بانگی دا (نادى المؤذن)

ئەی گوڵ بکرێرەوە (فتحي يا وردة)

زەردەخەنە شیرینە (حلوة البسمة)

لە نێوان گاڵتە و ڕاستیدا (بين المزح وبين الجد)

دایە گۆرانی ئەوین (يما مويل الهوى)

لە کوێ دەیدۆزینەوە (وين منلاقي)

بژی سعودیە (سعودية حيها)

کێ وەک تۆیە (مين أدك)

سەرکەوتنی فادیە (نجاح فادية)

پیرۆزە (مبروك)

دەفتەری یادگاری (دفتر الذكرى)

چۆنی (كيف الحال)

دیمە ئێمە تۆمان خۆش دەوێت (ديمة احنا بنحبك)

خۆشترین شەو (احلى سهرة)

کچ و دایکی (البنت وإمها)

کێ وەک تۆیە (مين ادك)

ڕەمەزانی خۆشەویست (رمضان الحبيب)

بۆ هاوڕێیەتی (للعشرة)

ئەمڕۆ تووڕەبوون ڕێگەپێدراو نییە (مش مسموح الزعل اليوم)

خێرکردن (الصدقة)

سەرسامم دەکەیت (تسحرني)

فەرمانت بەجێ دەهێنم ئەی پێغەمبەری خودا (لبيك رسول الله)

#### لەگەڵ موعتەسیم بیللا میقداد و وەلیدی برای

ئەی وڵاتم، ئەی چاوم (يا بلادي يا عيني)

#### لەگەڵ محەمەدی برای

گوڵەکەمان (وردتنا)

کاتێک شەهید دەبین (لما نستشهد)

دەى بۆ کەنار دەریا (عالشط يلا)

دەستخۆش دکتۆر (يسلمو يا دكتور)

خۆزگە هەموو ساڵێک ڕەمەزان بووایە (يا ريت كل السنة رمضان)

بیربکەرەوە ئەی محەمەد (فكر يا محمد)

بەهەشت (الجنة)

مێشکی داگیر کردوویت (شاغل بالك)

بۆ سەر ئاو (عالمايا)

تەندروستی (العافية)

لەسەر چاوم (على عيني)

#### لەگەڵ ئەستێرەکانی طيور الجنة

طيور الجنة ئەی جیهانی ئێمە (طيور الجنة يا عالمنا)

کوەیتی هەمووان (كويت الكل)

غەززە، ئەوا هاتین (غزة هينا جينا)

غەززە سەرکەوت (وانتصرت غزة)

کوەیتەکەمان جوانە (كويتنا حلوة)

### سروودەکانی لە کەناڵی (نون الفضائية)

#### بە تەنیا

شیرینەکان (حلوين)

ڕەوشتە بەرزەکان (مكارم الاخلاق)

ڕێگای هەڵاتن لە کوێیە (أين المفر)

لە شەوی ئیسڕادا (في ليلة الإسراء)

وزەی ژیانم (طاقة حياتي)

خوا هاوڕێیەتی بپارێزێت (الله على الصحبة)

زەردەخەنەیەک بە (كن بسمة)

#### لەگەڵ محەمەدی برای:

ڕەمەزان یەکمان دەخات (رمضان يوحدنا)

#### لەگەڵ گرووپی کەناڵی نون الفضائية:

ئێمە هاتین (إحنا جينا)

تونس، ئەی وڵاتە سەربەرزەکەم (تونس يا بلدي الابية)

جەژن (العيد)

#### لەگەڵ لین سەعیدی:

سعوودیە (السعودية)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین
نوێخوازیی ئیسلامی

**نوێخوازیی ئیسلامی** یان **مۆدێرنیزمی ئیسلامی** (بە ئینگلیزی: Islamic Modernism) بزووتنەوەیەکە کە وەکوو "یەکەمین وەڵامی ئایدیۆلۆژیکی موسڵمانان لە بەرامبەر بەرەنگاری لەگەڵ کولتووری ڕۆژئاوا" وەسف کراوە، ھەوڵدەدات باوەڕی ئیسلامی لەگەڵ ئەو بەھایانەی کە وەک شتێکی مۆدێرن ھەستیان پێدەکرێت وەک دیموکراسی، مافە مەدەنییەکان، ئاوەزمەندی، یەکسانی و پێشکەوتن، ئاشت بکاتەوە. لەم بزووتنەوەیەدا "پێداچوونەوەیەکی ڕەخنەگرانە لە چەمک و شێوازە کلاسیکییەکانی فیقھی"، و ڕێبازێکی نوێ بۆ ئیلاھیاتی ئیسلامی و لێکدانەوەی قورئان (''تەفسیر'') کرا. پێناسەیەکی ھاوچەرخ ئەو بزووتنەوەیە وەکوو "ھەوڵدانێک بۆ دووبارە خوێندنەوەی سەرچاوە بنەڕەتییەکانی ئیسلام -قورئان و سوننەت، (کردارەکانی پێغەمبەر)- بەشێوەی دانانی ئەو سەرچاوانە لە چوارچێوەی مێژووییی خۆیاندا، و پاشان لێکدانەوەیان، نە بە واتای ڕاستەقینەی وشەکە، لە ژێر ڕۆشنایی کۆنتێکستی مۆدێرندا" وەسف دەکات.

نوێخوازیی ئیسلامی یەکێک لە چەند بزووتنەوەیەکی ئیسلامی- لەوانەش سێکولاریزمی ئیسلامی، ئیسلامیزم و سەلەفیزم- بوو کە وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە گۆڕانکارییە خێراکانی ئەو سەردەمە، کە وەک ھێرشێک لەلایەن شارستانیەت و کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوا بۆ سەر جیھانی موسڵمانان ھەستیپێدەکرا، لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا سەریھەڵدا. نوێخوازیی ئیسلامی لە عەلمانیەت جیاوازە، بەوەی پێداگری لەسەر گرنگی باوەڕی ئایینی لە ژیانی گشتیدا دەکات، و ھەروەھا لە سەلەفیزم یان ئیسلامیزمیشەوە جیاوازە، چونکە دامەزراوە و پرۆسە کۆمەڵایەتییەکان و بەھاکانی ھاوچەرخی ئەوروپی لە باوەش دەگرێت. یەکێک لە دەربڕینەکانی نوێخوازیی ئیسلامی کە لەلایەن ماھاتیر محەممەدەوە داڕێژراوە ئەوەیە کە "تەنیا کاتێک ئیسلام بەجۆرێک لێکبدرێتەوە کە پەیوەندیدار بێت لە جیھانێکدا کە جیاوازە لەوەی کە ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر بووە، دەتوانرێت وەک ئایینێک بۆ ھەموو تەمەنەکان سەیر بکرێت".

سەرکردە دیارەکانی بزووتنەوەکە بریتین لە سەید ئەحمەدخان، نامیق کەمال، ڕیفاعە تەھتاوی، محەممەد عەبدە (شێخی پێشووی زانکۆی ئەزھەر)، جەمالەدینی ئەفغانی و ئیقبال لاھووری شاعیری باشووری ئاسیا. نوێخوازیی ئیسلامی لە سەرەتای دامەزراندنیەوە بۆ ھاوڕێکردنی ھەردوو لایەنی فەرمانڕەوا سێکولارەکان و "عالمە فەرمییەکانەوە "کە "ئەرکی شەرعیەتدانانەوە" بە کردەوەکانی فەرمانڕەواکان لە ڕووی ئایینییەوەیان بەدەستە، لەگەڵ چاکسازییەکانی خۆی لە سەختیدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ئیسلام و مۆدێرنیتە
* ڕابوونی ئیسلامی
* ئیسلامەتی
* لیبڕالیزم و پێشکەوتووخوازی لە ئیسلام
* فەلسەفەی ئیسلامیی ھاوچەرخ
* بزووتنەوەی چاکسازیی موسڵمانان
* چاکسازیی ئایینی
* تەفەززول حوسێنی کەشمیری

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:نوێخوازیی ئیسلامی
ئەڕقەم کوڕی ئەبوو ئەڕقەم

**ئەڕقەم کوڕی ئەبوو ئەڕقەم** () (نزیکەی ٥٩٧–٦٧٥)یەکێک بووە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد. خاوەنی ئەو ماڵە بوو کە کۆمەڵگەی موسڵمانی سەرەتایی کۆبوونەوەکانی تێدا ئەنجام دەدا.

## ژیاننامە
لە خێڵی مەخزومی ھۆزی قوڕەیش بووە. باوکی کە بە ئەبوولئەرقەم ناسراوە، عەبدمەنافی کوڕی ئەسعەدی کوڕی عومەری کوڕی مەخزوم بووە؛ و دایکی ئومەیمە کچی حاریس لە عەشیرەتی خوزاعە.

لەگەڵ ھیند کچی عەبدوڵڵا لە عەشیرەتی ئەسعەد ھاوسەرگیری کردووە و منداڵەکانیان ئومەیە و مریەم بوون.

ئەرقەم ھەشتەم کەسە کە لەسەر بانگھێشتی ئەبووبەکر بوونە موسڵمان.

لە ساڵی ٦٢٢ کۆچی کرد بۆ مەدینە، پێغەمبەر لەوێ لە گەڕەکی زورەیق خانوویەکی پێبەخشی. لە بەدر شەڕی کرد و لە کاتی دابەشکردنی غەنیمەتەکاندا داوای شمشێرێکی کرد بە ناوی ئەلمەرزوبان و بەدەستی ھێنا. ھەروەھا لە ئوحود و شەڕی خەندەق و «ھەموو شەڕەکانی لەگەڵ پێغەمبەری خوا» شەڕی کردووە.

لە سەردەمی موعاوییە لە ساڵی ٦٧٥ (٥٥ی کۆچی) کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦٧٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٩٠
سوڕاقە کوڕی مالیک

**سووڕاقە کوڕی مالیکی کوڕی جەعشەمی کینانی** () ئەندامی ھۆزی کینانە بووە کە موسڵمان بووە و یەکێک بووە لە ھاوەڵان.

## ژیان
کاتێک پێغەمبەر محەممەد و ئەبووبەکر لە مەککە ھەڵھاتن، قوڕەیش پاداشتی ١٠٠ وشتری ڕاگەیاند بۆ ھەر کەسێک کە شوێنیان بکەوێت و دەستگیریان بکا.

سوڕاقە سەرکەوتوو بوو لە دۆزینەوەیان، بەڵام ھەر کە چاوی لێیان بوو، ڕێوڕەسمی عەرەبی بڕیاردانی بە بەکارھێنانی کەوان و تیر ئەنجامدا. ئەنجامەکەی ئەوە بوو کە ھەر سێ جارەکە دەرئەنجامەکە نەرێنی بوو و دوای جاری سێیەم ھەوڵیدا بەدوایاندا بگەڕێت بەڵام قاچی ئەسپەکەی سووراقە نوقم بوو لەناو خۆڵدا. دواتر سوڕاقە داوای لە پێغەمبەر کرد بوەستێت و دوعای چاکەی بۆ بکات و لە بەرامبەردا بەڵێنیدا کە کەسانی تر لە ڕاوەدوونانی ئەوان ڕابگرێت.

لە ڕێگای گەڕانەوەدا ھەر کاتێک کەسێکی ناسی کە بەدوای پێغەمبەردا دەگەڕا، دەیگوت: «من لێرە بە بەدوایدا گەڕام بەڵام ھیچم دەستنەکەوت». ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ھەرکەسێک بەدوای پێغەمبەر و ئەبووبەکردا دەگەڕا بگەڕێتەوە.

## مردن
سوڕاقە لە ساڵی ٦٤٤ لە سەردەمی خەلافەتی عوسمانی کوڕی عەفان کۆچی دوایی کردووە. ھەروەھا دەوترێت دوای عوسمان کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان
خوبەیب کوڕی عەدی

**خوبەیب کوڕی عەدی** (بە عەرەبی: خبیب بن عدی)یەکێک بووە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد.لە ڕووداوی ڕەجیعدا دوای ئەشکەنجەدان و لە خاچدانی لەلایەن بێباوەڕانی قوڕەیش کوژراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* https://web.archive.org/web/20051210064103/http://www.anwary-islam.com/companion/s_said-بن-ئەمیر-الجوماھی.htm

پۆل:مردووانی ٦٢٥
پۆل:ھاوەڵەکان
عەبدوڵڵا کوڕی ئونەیس

**عەبدوڵڵا کوڕی ئونەیس** یەکێک بووە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد بووە. بەشداری چەندین ھەڵمەتی سەربازی کردووە بە فەرمانی پێغەمبەر. یەکەمیان کوشتنی خالد کوڕی سوفیان حەسالی بوو کە سەر بە ھۆزی بەنوو لەحیان بوو؛ کە پلانی ھەبوو بۆ ھێرشکردنە سەر مەدینە و ھاندانی خەڵکی نەخلە و ئورانە بۆ ھێرشکردنە سەری؛ بۆیە عەبدوڵڵای کوڕی ئونەیسی نارد بۆ ئەوەی لە ساڵی ٦٢٥ لە کاتی گەشتی عەبدوڵڵای کوڕی ئونەیس لەناویبەرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
سۆنی ڕەزدان

**سۆنی ماهیش بەت** ( لەدایکبووی **سۆنی ڕەزدان** ؛ لەدایکبووی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦)، بە یەکناو بە **سۆنی** ناسراوە، ئەکتەر و دەرهێنەری فیلمی بەریتانییە و لە فیلمە هیندییەکانی زمانی هیندیدا کاردەکات.  ئەو خۆی وەک ئەکتەری سەرەکی ساڵانی هەشتاکان و سەرەتای نەوەدەکان جێگیر کردبوو. وەرگری چەندین خەڵاتە، لەنێویاندا یەک خەڵاتی ITA, جگە لە پاڵێوراوی خەڵاتی فیلمفەیر . بەشێک لە بنەماڵەی بەت لە سینەمای هیندستان. یەکەم کاری نواندن وەک ڕۆزماری لە *فیلمی 36 Chowringhee Lane* (1981) ئەنجامدا. پێشکەوتنەکەی بە فیلمی درامای *سارانش* (١٩٨٤) بوو، کە پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی فیلمی بەنگال بۆ باشترین ئەکتەر و خەڵاتی فیلمفەیر بۆ باشترین ئەکتەری پاڵپشت . ڕەزدان دوای دەرکەوتنی لە فیلمی کەنەدی، *گەشتێکی وەها درێژ* (1998) ناساندنی نوێ وەرگرتەوە. بەرهەمە دیارەکانی تری ڕەزدان بریتین لە *مەندی* (١٩٨٣)، *تریکال* (١٩٨٥)، *خامۆش* (١٩٨٥)، *گەشتێکی وەها درێژ* (١٩٩٨)، *ڕازی* (٢٠١٨)، و *بەڕاستی تۆ* (٢٠١٨). هەروەها ڕەزدان ڕۆڵی سەرەکی لە زۆرێک لە زنجیرەکانی OTT بینیوە لەوانە، *The Verdict - State vs Nanavati* (2019)، *Out of Love* (2019)، *This Way Up* (2019)، و *Call My Agent: Bollywood* (2021).

## ژیانی سەرەتایی
سۆنی ڕەزدان   لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦   لە ناوچەی سمۆڵ هیس لە شاری بیرمینگهام لە ئینگلتەرا لەدایکبووە، لە دایکی بەریتانی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی بە ناوی گەرترود هۆلزەر و باوکێکی هیندییە بە ڕەچەڵەک پاندیتی کشمیری بە ناوی نارێندرا ناث ڕەزدان. لە شاری بۆمبای لە هیندستان گەورە بووە. 

ڕەزدان کاری شانۆی ئینگلیزی بە *فیلمی کۆکەرەوەی* جۆن فاولز و کاری شانۆیی هیندی بە *فیلمی Bund Darvaze* کە وەرگێڕانی ساتیادیڤ دوبێیە لە فیلمی *No Exit* ی جان پاوڵ سارتەر دەستی پێکردووە . وێنەکانی لەلایەن فرانکۆ زێفیرێلی بینراون کە ویستویەتی وەک مەریەم لە زنجیرە بچووکەکەیدا *بەناوی عیسا ناسریدا* ڕۆڵی تێدا بگێڕێت. بەڵام ڕۆڵەکە بەخشرایە ئۆلیڤیا هاسی و ڕەزدان وەک دایکێکی گەنجی خەمگین ڕۆڵی گێڕا و هەروەها وەک زیادەیەک لە دیمەنەکانی دیکەدا دەرکەوت. 

## ژیانی کەسی
ڕەزدان لە ٢٠ی نیسانی ١٩٨٦ لەگەڵ دەرهێنەری سینەمای هیندی ماهیش بەت هاوسەرگیری کرد.  خاوەنی دوو کچن بە ناوەکانی نووسەر شاهین بەت و ئەکتەری ناوداری ئەمریکی ئالیا بەت . هەروەها دایکی ھاوسەرگیری پوجا بەت و ڕاهول بەاتە .  ڕەزدان لە چاوپێکەوتنێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، منداڵەکانی زیاتر وەک دایک و باوکێکی تاقانە پەروەردە کردووە بەو پێیەی هاوسەرەکەی گرنگییەکی زۆری بە ژیانیان نەداوە. 

## ئاماژەکان

## بەستەری دەرەکی

* 
* 

پۆل:خانمەکتەرە بەریتانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەران لە تەلەڤیزیۆنی ھیندی
پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی
پۆل:موسڵمانانی بریتانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:زیندووان
دەنگدانی پلەبەندی

ڕاست|وێنۆک|نموونەی کاغەزی دەنگدان بە بەکارھێنانی دەنگدانی پلەبەندی بە نووسینی ژمارە
**دەنگدانی پلەبەندی** () کۆمەڵەیەکی دیاریکراو لە سیستمی ھەڵبژاردن کە دەنگدەران تێیدا ڕیزبەندی دەکەن، ئەنجامەکەی پلەبەندییەک لە ژمارە. لە  بواردا دەنگدانی **دەنگدانی پەسەندی** () بەڵام لە بوارەکانی تردا ئەم زاراوەیە وردەکاری زیاتر لەوە ھەڵدەگرێت. لقە سەرەکییەکەی دیکەی سیستمی دەنگدان سیستمی ھەڵبژاردنی تەقلیدییە کە نمرەکان دەدرێت بە کاندیدەکان بەبێ گوێدانە ڕیزبەندییەکانیان.
لە کاتی ھەڵبژاردنی نێوان زیاتر لە دوو بژاردە، کاغەزی دەنگدانی ئیمتیازات زانیاری زیاتر لە دەنگدەران کۆدەکاتەوە لە چاو کاغەزی دەنگدانی تاکە نیشانە (کە براوە لە زۆرترین دەنگدان و نوێنەرایەتی ڕێژەیی تێکەڵاودا بەکاردێت و ھتد).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان