open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تونێلی توحید

**تونێلی توحید** لە تاران درێژترین توونێل لەکەمترین ماوەدا تەواوکراوە
تونێلی توحید لە تاران سێیەم درێژترین تونێلە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست تونێلی توحید درێژیەکەی نزیکەی ٣ کم دەبێت، ڕیکۆردی شکاندووە لەوەی کە لە ماوەی کەمتر لە ٣٠ مانگ دا تەواوی کارەکانی تەواو بووە، تەکنیکی دیزاینی ناوەوەی تونێلەکە لە بەرزترین ئاستی سەیفتی دایە، لەناو تونێلەکەدا کۆمەڵێک ئامێری میکانیکی تیادایە یەکێک لەوانە ئەو فانانەن کە بۆ مەبەستی ھەوا گۆڕکێ دانراون.
فانەکانی باکوری تونێلەکە دوو فان کە بە شێوەی تەوەرەیی ڕیز کراون ھەوای ئاسایی (فرێش) ئەھێنێتە ناو تونێلەکەوە کە بە ٤١٠ کیلۆوات کارەبا کار دەکات، چوار فان کە بە شێوەی تەوەرەیی ڕیز کراون ھەوای پیسی ناو تونیلەکە ئەباتە دەرەوە کە بە ٥٠٠ کیلۆوات کارەبا ئیش دەکات، ھەروەھا سێ فانی تر ھەر بۆ مەبەستی ھەوا گۆڕکێ بەکار دێت کە بە ٦٠٠ کیلۆوات کارەبا ئیش دەدات. لە بەشی باشوری تونێلەکەش کۆمەڵێک فانی تر ھەیە کە بۆ ھەمان مەبەست دانراون.
لەناو تونێلەکەدا نزیکەی ھەزار و شەست و چوار گڵۆپ ھەیە کە بۆ مەبەستی ڕوناکی دانراون کە بە ٥٥٠ کیلۆوات کاردەکات، ھەروەھا سەرچاوەی دروست کردنی کارەبای تیادایە کە بە شێوازی Stand By کار دەکەن واتە لە کاتی دروست بوونی ھەر کێشەیەک لە بەرھەم ھێنانی ووزەدا سەرچاوەیەکی تری بەرھەم ھێنانی ووزە لەناو تونێلەکەدا کاردەکات کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەست دەکات بە کارکردن بەم شێوەیەش کارەبا بەشێوەیەکی بەردەوام کاردەکات، ھەروەھا سیستمی ئاگر کوژاندنەوەی زیرەکی تیادایە کە لە کاتی ڕوودان و کەوتنەوەی ھەر ئاگرێکدا بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ئاگرەکە ئەکوژێنیتەوە، ھەروەھا سیستمی کامێرای چاودێری تیادایە لەگەڵ زەنگی ترافیک کە بۆ مەبەستی ئاگادارکردنەوەی شۆفێران بەکاردێت.
ھەروەھا سیستمی درەین (ئاوەڕۆ)ی ناو تونێلەکە بەشێوەی جیاواز کاردەکات، بەشێک لە ئاوەڕۆی ناو تونێلەکە ئەچیتە ناو ئەو چەناڵانەی کە بە درێژایی دیواری تونیلەکە لە تەنیشتەوە دروست کراون و بەشیکیش ئەچێتە ناو ئەو چەناڵانەی کە لە ناوەڕاستی ھەردوو تونێلەکەدا لە سەرەتا تا کۆتایی تونێلەکە دروست کراون و سلۆپی ئاوەڕۆکەی لە جەمسەری باکوری تونیلەکەوە درێژ دەبێتەوە بۆ جەمسەری باشور واتە تەواوی ئاوڕۆی تونێلەکە لە چەمسەری باشوریەوە دەردەچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
فولیکۆ

**فولیکۆ** یان **ئەرمادیلۆ** ناوی ناوی جۆرێکی مێروولە خۆرە و جۆرێکە لەو ئاژەڵانەی لەبەر پێکھاتەی جەستەیی بەزرپۆش ناسراوە و ۱۰کۆمەڵە و ۲۰جۆری جیاوازی ھەیە، ھەندێکیان تەنیا مێروولە دەخۆن و ھەندێکیشیان مەمکداری بێ ددانن و کەڵبی درێژیان ھەیەو بووە ھێما یاخود لۆگۆی (جامی جیھانی فیفای ۲۰۱٤)ی بەڕازیل.

## بوونی بە ھێمای مۆندیال
یەکێتی تۆپیپێی نێودەوڵەتی بەھاریکاری لەگەڵ یەکێتی تۆپێ پێی بەڕازیل، پەردەیان لەسەر لۆگۆی مۆندیالی ۲۰۱٤ لادا، ئەویش ئاژەڵی (ئەرمادیلۆ) یان (مێروولەخۆر)، ھاوکاری ھەڵبژاردنی ئەو ئاژەڵە بۆ چەندین بۆچونی جیاواز دەگەڕێننەوە.

## ھۆکاری بوونی بە دروشمی فەرمی مۆندیال
لەبەر چەندین ھۆکار کە گرنگترینیان، ھەوڵەکانی بەڕازیلە بۆ پارێزگاریکردن لەوجۆرە ئەژەڵە لە لەناوچوون، کەبەم دواییە ژ؛ ارەیان زۆر کەمی کردبووە، بێجگە لەپێکھاتەی جەستەیی کەلەکاتی ترساندندا شێوەی زۆۆر لە تۆپ دەچێت، لەبەر ئەوەی خۆی لەنێو بەرگە ڕەقەکەیرمۆڵە دەکات.

## ھۆکاری ناوبردنی بەزرێپۆش
ئەرمادیلۆ بۆیە بەو ناوە ناسراوە، چونکە جەستەی لە دەرەوە لەچینێکی ڕەقی خانە پێکھاتووەو زۆۆر لە زرێپۆشی ئاسنین دەچێت، بەڵام ئاژەڵێکی نەرم و سووکە و بەئاسانی جوڵە دەکات، بەبەرگە ڕەقەکەی بەرگری لەخۆی دەکات و لەناوچەی گیایی و وشک و نیمچە بیاباندا دەژی.

## پاراستنی
دەستنیشانکردنی وەکو دروشمی فەرمی مۆندیالی بەڕازیل، مەبەست لێی بایەخدانی زیاترە بەو جۆرە ئاژەڵانە، کەڕووبەڕوی چەندین کێشەی ژینگەیی لەباشوری ئەمریکا و ئەمریکای ناوەڕاست و لاتین دەبنەوە، یەکێتی تۆپی پێی بەڕازیل ھیواخوازە ئەو کارە شوێنی خۆی بگرێت و ڕێکخراوە فەرمی و تایبەتمەندیەکانی پاراستنی ئاژەڵ بایەخی زیاتر بەو جۆرە بونەوەرانە بدەن.

## پەراوێزەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
ماریۆ گۆتزێ

وێنۆک|ماریۆ گۆتزێ لەکاتی مەشق لەگەڵ یانەی بایەرن میونخ

**ماریۆ گۆتزێ** یاریزانی ئەڵمانییو یاریزانی یانەی بایەرن میونخی ئەڵمانیە. لە ڕێکەوتی (۱۹۹۲/٦/۳) لە (مێمینگ) ی (ئەڵمانیا) لەدایکبووە.
درێژی باڵای (۱۷٦)سانتیمەترە و کێشی (٦٤) کیلۆگرامە. لەناوچەی (ناوەڕاست) یاریدەکات.
گۆتزێ لەیاری کۆتایی (جامی جیھانی فیفای ۲۰۱٤)ی بەرامبەر بە (ھەڵبژاردەی ئەرجەنتین) بووە ھۆکاری بردنەوەی نازناوەکە بۆ ھەڵبژاردەکەی.
ماریۆ گۆتزێ لەیانەی (بڕوسیا دۆرتمۆند) بە بڕی (۳۷) ملیۆن یۆرۆ پەیوەندی کرد بە یانەی (بایەرن میونخ).
یاریزانەکە (بزێو بەجوڵ، خێرا لەبرینی یاریگە، خاوەن لێدانی بەھێز، بەدیقەت) دەناسرێت.
لەیانەی (بایەرن میونخ) "ماریۆ گۆتزێ" خاوەن درێسی ژمارە (۱۹)یە.
وەنرخی ئێستای "ماریۆ گۆتزێ" نزیکەی (٥٥) میلیۆن یۆرۆیە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
دیێگۆ سیمیۆنی

وێنۆک|دیێگۆ سیمیۆنی لەکۆنگرەی ڕۆژنامەوانی

**دیێگۆ سیمیۆنی** ناوی تەواوی (دیێگۆ پابلۆ سیمیۆنی) لەدایکبووی (۱۹۷۰/٤/۲۸)ە.
یاریزانی پێشووی هەڵبژاردەی ئەرجەنتینەو لە هێڵی ناوەڕاست یاریکردووە، ەو یەکێکە لەو یاریزانانەی کە زۆرترین یاری بۆ هەڵبژاردەکەی ئەنجام داوە.
ڕاھێنەری یانەی (ئەتلەنیکۆ مەدرید) ی (ئیسپانی)ە.

## سەرەتای ژیانی وەرزشی
سەرەتای ژیانی وەرزشی "سیمیۆنی" دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (۱۹۸۷) لەگەڵ یانەی (فێڵزسازسفێڵد)ی "ئەرجەنتینی" بۆماوەی ۳ وەرزیاری بۆ کردووە، لە ۷٦ یاری ۱٤ گۆڵی تۆمارکدووە. دواتر پەیوەندی کردووە بە خولی (کاڵچیۆ)ی "ئیتاڵیا"و پەیوەندی کرد بە یانەی (پیزا)و لە ٥٥ یاری ٦گۆڵی تۆماردووە. لەساڵی (۱۹۹۲) چووە لالیگای ئیسپانیا  بۆماوەی دوو وەرز یاری بۆیانەی (سیڤیلیا) کرد و لەو یانەدا ٦٤ یاری ئەنجامداوە و ۱۲ گۆڵی تۆمار کردووە.دواتر ڕویکردە یانەی ئەتڵەتیکۆ مەدرید لە ساڵی ۱۹۹٤ لۆ ۱۹۹۷ لە ۹۸ یاری ۲۱ گۆڵی تۆمارکرد، دواتر چوە یانەی انترمیلان ساڵی ۱۹۹۷ لۆ ۱۹۹۹, دواتر چوە یانەی لازیۆ و دواتر گەڕاوە اتڵتیکۆ مدرید دوا وێستگەشی یانەی ڕایسینگی ئەرجەنتینی بوو٠

## ئەویانانەی کەڕاھێنەرایەتی تێدا کردوون
ئەویانانەی کەڕاھێنەرایەتی تێدا کردوون بریتین: 
*کاتانیای ئیتاڵی
*راسینگ کلەب
*سان لۆرینزۆ
*ریڤەرپلێیت
*ئیستۆدیانتسی ئەرجەنتینی

## دەستکەوتەکان
دەستکەوتەکانی بریتین لە:
*خولی ئەرجەنتین (دووجار) -
*جامی ئیسپانیا - خولی ئەوروپا - 
*جامی سوپەری ئەوروپا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩١
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٣
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٥
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٩
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئارجەنتینی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئارجەنتینی
پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٩٦
پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:زیندووان
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەتلەتیکۆ مەدرید
مایکرۆسۆفت ھۆڵۆلێنز

**[[مایکرۆسۆفت]] هۆڵۆلێنز** (ئینگلیزی: Microsoft Hololens) ناسراو بوو بە پڕۆژەی بارابوو (بە ئینگلیزی: Project Baraboo)، وەکوو ناسنامەیەک ئەوە بەرهەمی کۆمپانیای مایکرۆسۆفتە ئەو بەرهەمە چاویلکەیکی زیرەکە. هۆڵۆلێنز بەناوبانگ بوو چونکە لە یەکەمین بەرهەمەکان بوو کە ویندۆز ١٠ بەکارهێنا وەک سیستەمی کارپێکەر.

یەکەم وەشانی ئەو بەرهەمە (درووستکرا بۆ بەرەو پێش بەر) کە بڵاۆ کرا لە ٣٠-ئادار-٢٠١٦ بۆ گەشەپێدەران لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا بە بڕی ٣ هەزار دۆلار ئەمریکی . هەروەها کۆمپانیاکانی سامسۆنگ و ئەیسووس پيشکەشێکیان کرد بۆ کۆمپانیای مایکرۆسۆفت تا مایکرۆسۆفت یارمەتیان بدا لە بابەتی درووستکردنی هەمە چاوێلکە بۆ ئەو دوو کۆمپانیایە لە سەر هەمان بیرۆکە وە کەلوپەلی هۆڵۆلێنس .

لە شووباتی ٢٠١٦ ئەلێکس کیپمان (سەرۆکی تیپی داهێنانی هۆڵۆلێنس) ڕاگەیاند کە بڵاوکردنی هۆڵۆلێنس بۆ بەکارهێنەری ئاسایی دواخرا لەلایانی مایکرۆسۆفتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مایکرۆسۆفت
پۆل:مایکرۆسۆفت ویندۆز
پۆل:سیستمەکانی تەکنۆلۆژیا
پۆل:مێژووی ھەڵسوکەوتی مرۆڤ و کۆمپیوتەر
تاتارەکان

**خەڵکی تاتار** (بە تاتاری: tatarlar / татарлар) نەتەوەیەک لە تورکەکانن کە بە زمانی تاتاری قسە دەکەن. زۆرینەی ئەم خەڵکە لە کۆماری تاتارستان کە ژمارەیان لەم ناوچەیە ٢٫٠١٢٫٥٧١ کەسە دەژین.
## واتای وشەی تاتار
کۆمەڵێک ھۆزی مۆنگۆل کە لە سەدەی دوازدە و سێزدەی زایینیدا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی عەرەبی و وڵاتانی تری ئیسلامیی.
واتای وشەی تاتار دیاری نەکراوە، بەو پێیەی بۆ چینییەکان واتای کۆچەری ھەیە و لە زمانی تورکی کۆنیشدا وشەی «تاترای» دەبینینەوە کە بە واتای ئەو سوارە دێت کە خاوەنی پۆستەیە، وا دیارە وشەی تاتار پەیوەست بووە بە سوارچاکی و بوێرییەوە، ئەمەش ھاوتایە لەگەڵ ئەو شێوازە ژیانەی کە ئەم کەسانە لە یەکەم قۆناغەکانی دەرکەوتنیان لەسەر شانۆی ڕامیاری جیھانیدا ژیاون.

## زمانی تاتاری

وێنۆک|تابلۆیەکی مێترۆ بە دوو زمانی تاتاری (لەسەرێ) و ڕووسی (لەخوارە)
**زمانی تاتاری** (tatar tele, tatarça) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی ناوچەی تاتارستانی ڕووسیایە. ئەم زمانە لەلای تاتارەکان قسەی پێدەکرێت و لە ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٥٬٢٠٠٬٠٠٠ کەس بەم زمانەیان قسە دەکرد.

## ئەمانەش ببینە
* زمانی تاتاری
* تاتارستان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:تورک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی داغستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:مێژووی تورک
پۆل:تاتارەکان
وەڵەبەگی

**وەڵەدبەگی** بە (وەڵەوە)باش ناسراون. کەریم بەگ لەپەرتوکەکەی ئاماژەی پێکردووە کەبەگزادەی جافن وەنەوەی (وەڵەدبەگن)خەڵکانی ڕۆشنبیر و ناوداری بەگزادەی جافن، زۆربەیان لە دەرەوەی کوردستان دەژین .

وەڵەدبەگی تیرەی وەڵەدبەگی لە تیرە ناسراو و مەزنەکانی جافی جوانڕۆیە، لە نێو جافی موڕادیی کوردستانی باشووریشدا چەند لق و پۆیەکی ھەیە.

وەڵەد بەگییەکان لە چەندین ناوچە و گوندی کوردستانی ئێراندا نیشتەجێن وەک: کرە، کرە قەلعە سفید، رەئیس، بناوجکو، کزازی، دەسرخ، حەسەن ئاباد، شەش بید، شاینگان، مامان، گراب دولت اباد علیا، نھر اب، علی اباد، بان شلە، خانم ئاباد، ھلول، گمشتر، تیلەکۆ، باویسێ، شێخ روزبھان، تەپە ڕەش، پشت کیلە، جیگران، چوتە.

سنووری باکووریان ناوچەی جوانڕۆیە، سنووری ڕۆژھەڵاتیان ناوچەی ڕوانسەرە، سنووری ڕۆژئاوایان ناوچەی قوبادییەکانە، سنووری باشووریان ناوچەکانی عەشیرەتەکانی گۆران و سنجاوییە. ئەم تیرەیە چەند ھۆزێک دەگرێتە خۆ:
بەگزادەی وەڵە بەگی
ناوی بەگزادەکانی وەڵەبەگی لە ناوی باپیرە گەورەیانەوە وەڵەد بەگ کوڕی سەیید ئەحمەدی گەورەوە ھاتووە و، ژمارەیان سەد خێزانە. ھەردوو مێژوونووس شمیم و محسنی دەربارەی ئەم خێڵە گوتوویانە:

جاران لە دیارترین و بەھێزترین خێڵەکانی جافی جوانڕۆ بوون و دەسەڵاتیان بەسەر ھەموویاندا ھەبوو، ھەرووەھا ھەردوو میرنشینی ئەردەڵان و گۆران نەیانتوانی ژێردەستەیان بکەن بۆیە ھەمیشە لە شەڕ و ململانێدا بوون (کتێبی تحفە الناصری لا/ 460)..

لە سەرۆکەکانی تیرەی وەڵە بەگی
وەڵەد بەگ: ئەم زاتە بەگوێرەی سەرچاوە مێژووییەکانی وەک (تاریخ مستورە خان کوردستانی و حدیقە ناصری) یەکێک بووە لە سەرکردە مەزنەکانی سەردەمی خۆی. ناوبراو لەگەڵ کوڕەکانیدا لەلایەن ئەمانوڵڵا خانی میری ئەردەڵانەوە بەندکران.

خۆی لە شاری سنەی پایتەختی میرنشینی ئەردەڵانیەکاندا بە زیندانیکراوی مایەوە، کوڕەکانیشی (ڕۆستەم بەگ و حەسەن بەگ) لە قەڵای قەسڵاندا زیندانی کرابون، ئەوجا پاش ساڵێک ئازاد کران.

ئەوەبوو بە مەبەستی ئاشتکردنەوەی وەڵەد بەگییەکان و دڵدانەوەیان، حسێن قولی خان کوڕی میری ئەردەڵان کچی وەڵەد بەگی خواست. وەڵەد بەگ بە ماوەیەکی کورت لە پاش ئازاد کردنی، کۆچی دوایی کرد.

دواتر نەوە و کوڕەزاکانی لە شاری سنەدا بە نیشتەجێی مانەوە ، بە خانەوادەی (مستوفی) ناویان دەرکرد. بەگشتی وەڵەبەگییەکان تا ساڵی 1300ک لە ململانێ و ناکۆکیی بەردەوامدا بوون لەگەڵ میرەکانی ئەردەڵاندا.

لە بەگزادە ناودارەکانی وەڵەبەگی: یەعقوب بەگی یەکەم، بارام بەگی گەورە، سەعید بەگی یەکەم، ڕۆستەم بەگ، فەتاح بەگی یەکەم، سۆفی بەگ، حاجی یەعقوب بەگ، سەردار ئەمجەد، فەتاح بەگ ئەمجەدی کوڕی یەعقوب بەگ, 

سەبارەت بە فەتاح بەگ ئەمجەدی دەڵێین، ئەم زاتە یەکێک بووە لە بەگزادە ھەڵکەوتوو و ڕۆشنبیرەکانی وەڵەد بەگی کە بە دڵسۆزی و وەفادارییان بۆ گەل و ھۆزیان ناسراون. 

شایەنی گوتنە، دوای ئەوەی داوود بەگی جاف، سەرۆکی خێڵی جاف، ساڵی 1959 پەنای بردە ئێران، ئەم فەتاح بەگە گشت سەرۆک تیرە و ھۆزەکانی جافی ئێرانی کۆکردەوە و پێکەوە چوونە سەردانی داوود بەگ لە کرماشاندا و، وەک سەرۆکی باڵای جاف بەگشت بەشەکانییەوە، پشتگیری و وەفاداریی خۆیان بۆ ئەو زاتە دووپات کردەوە.

پۆل:جاف
ژینبووم

400px|نەخشەی زیندە هەرێمەکان

**زیندە ھەرێمەکان** (ئینگلیزی: Biomes) بریتین لەسیستەمی ژینگەیی وشکانی ڕووبەر فراوان. کە ژمارەیەک سیتمی ژینگەیی بچوک لەناوییدا لەخۆدەگرێت، بەڵام پێوەری بەندن، لەوانەیە ھەرێمێکی زیندەیی دیاریکراو چەند شوێنێکی ھەسارەی زەویدا ھەبێت لەگەڵ ئەوەدا جۆرە ھەرێمە لێکچووەکان ئاو و ھەوای لێک چوشیان ھەیە.

## حەوت ھەرێمە زیندەیییە سەرەکیەکان
جیاوازی لەنێوان ھەرێمە زیندەییەکان لەڕێگای جیاوازی ئەو ڕووەک و گیانەوە دەکرێت کەتیایدا دەژین، بەڵام ئاسایی پێناسە کردنیان لە ڕێگای ژیانی ئەو ڕووەکانەوە دەکرێت کەتیایاندا زاڵن بۆ نمونە دارو درەختە ڕەقەکان، وەک دار (زان، Beech) و دار کەوت (Maple)، ژیانی ڕووەکی ھەرێمە زیندەییەکانی دارستانی گەڵا وەریوەکان پێک دەھێنن. 
زۆربەی زانایانی ژینگە ھەرێمە زیندەییەکان بۆ حەوت جۆری سەرەکی دیاریدەکەن.

# تەندرا (Tundra)
# تایگا (Taiga)
# دارستانی گەڵاوەریوی ئاوو ھەوا مامناوەندییەکان (Temperate deciduous)
# بیابان (Desert)
# ساڤانا (Savanna)
# دارستانی بارانەوی کەمەرەیی (Tropical rain forest)

## تایبەتمەندی حەەوت ھەرێمە سەرەکییەکان
ساڤانا

"ساڤانا" (ئینگلیزی|savanna) زەوی گیایی کەمەرەییە، یان نیمچە کەمەرەییە کەهەمە چەشنەدار و درەختی جیاوازی تێدایە بەناو بانگترینیان (ساڤانای ئەفریقیا)یە، بەڵام هەرێمە زیندەییەکەی لەخوارووی ئەمریکا و ئوسترالیاش داهەیە. باران ساڤانا دا زیاتر لە چاو ئەو بارانەی لە بیابانەکەدا دەبارێت، بەڵام لەبارانی دارستانی باراناوی کەمەرەیی کەمترە. ساڤانا بەیەک لەدوای یەکی وەرزی شێدار و وەرزی وشک جیادەکرێنەوە، هەروەکو زەوی گیایی ئاوو هەوای مامناوەند، شاڤانا ژیان بۆ ژمارەیەکی زۆر لەگیانەوەرانی گیاخۆر دابین دەکات.

## بەستەرە

زیندە هەرێمەکانی وشکانی

## سەرچاوە

زیندەزانی (کتێبی پۆلی دەیەمی ئامادەیی/کتێبی قوتابی)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئاووھەوا
مەتەڵی ھەڵاتن: سووتانی تاقیگە (فیلم)

**مەتەڵی ھەڵاتن: سووتانی تاقیگەکە** (بە ئینگلیزی: Maze Runner: The Scorch Trials)  فیلمێکی ئەمریکی ۲۰۱٥یە.فیلمەکە لە جۆری (زانستی، خەیاڵیی، ھەستی بزوێن، چاڵاکیە). فیلمەکە درێژە پێدەری زنژیرە فیلمی (مەتەڵی ھەڵاتنە).
دیزایینی فیلمەکە لەلایەن (ویس بۆڵ)ەو، ئەکتەری سەرەکی (دایلان ئۆبڕاین)ە.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Maze Runner: The Scorch Trials

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٥
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمی ئەکشنی خەیاڵی سەرکێشی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بیابانەکاندا ڕوودەدەن
پۆل:فیلمە ھەرزەکارەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان سەبارەت بە زۆمبییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو مەکسیکۆ وێنەیان گیراوە
تایگا

وێنۆک|نەخشەی تایگا

**تایگا** () یەکێکە لە حەوت ھەرێمە سەرەکیەکەی زیندە ھەرێمەکانی وشکانی کەدەکەوێتە خوارووی، تەندراوە، شوێنێکی زیندەیی دارستاناوییە زۆربەی ئەو ڕووەکانەی تیایدان ھەمیشە سەوزن ولە جۆری ھەڵگری قوچەکیەکانن (Conebearing) وەک سنەوبەر (Pine) و تەنوب(Fir). تایگا بەناوچەیەکی بەرفراواندا لە باکووری ئەورووپا و ئاسیا و باکووری ئەمریکا درێژ دەبێتەوە، لەماوەی وەرزی زستانێکی درێژدا بەفر زەوی دادەپۆشێت و دایدابڕێت بەوەش ڕەگی درەختەکان لەبەستن دەپارێزێت.
ئەوو ڕووەکانەی لە ناوچەی تایگا دەژین خۆیان لەگەڵ وەرزی زستانی درێژو سارد، وەرزی ھاوینی کورتدا گونجاندوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دارستانەکان
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
ڕایان گیگز

وێنۆک|ڕاین گیگز

**ڕیایان گیگز** ناوی تەواوی "جۆزێڤ ویلسۆن"ە، دوای جیابوونەوەی دایک و باوکی بڕیاریدا ناسناوی خانەوادەی دایکی بۆخۆی بەکاربێنێت، لە (٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣) لەشاری (کاردێف) لەدایکبووە، باوکی یاریزانی ڕەگبی بوو لەڕیزی (ھەڵبژاردەی وێلز).

## ژیان
*ڕڕایان گیگز* سەرەتا لەتیپێکی میللی دەستی بەیاری تۆپی پێ کرد، کە (سکۆت دێنس) ڕاھێنەرایەتی دەکرد و ھەر ئەویش رێگا خۆشکەربوو بۆ ئەوەی بچێتە قوتابخانەی یانەی مانچستەر سیتی و دووساڵ شاری مانچستەر یاریکرد.

## دەستپێکردنی یاری لەگەڵ مانچستەر یونایتد
لە ساڵی ١٩٨٦ گیگز لەلایەن (ھارۆلد وود) ی دۆزەرەوەی بەھرەمەندان بۆ (مەنچستەر یوونایتد)، بە ئەلێکس فێرگسۆن ناسێنراو داوای لێکرد تواناکانی تاقیبکاتەوە، لەیەک لە یارریە تاقیکردنەوەییەکاندا فێرگسۆن رازیبوو تواناکانی گەنجی وێڵزییەکە ببینێت و لە پەنچەرەی ئۆفیسەکەی خۆیەوە سەیری یارییەکەی کرد و "گیگز" توانی ھاتریک لە یارییەکە تۆمار بکات و سەرنجی فێرگسۆن بۆخۆی ڕابکێشێت. دوای چەند ڕۆژێک ڕاھێنەرە (سکۆتلەندییەکە) لەڕۆژی لەدایکبوونی سەردانی ماڵی "گیگز"ی کرد و گرێبەستێکی بۆ یاریکردن لە قوتابخانەی (ماچستەر یونایتد) لەگەڵدا واژوو کرد.
دوای سێ ساڵ گیگز پەیوەندی بەتیپی یەکەمی شەیتانە سوورەکان کرد، بەڵام تاوەکوو ئازاری ١٩٩١ ھیچ یارییەکی نەکرد و لەیەکەم یاری خۆیدا شەتانە سوورەکان لەناو ئۆلترافۆرد ٠ - ٢ بەیانەی (ئێڤەرتۆن) دۆڕان.
گەرچی گیگز یارییەکی بۆ *ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا*ی تەمەن خوار ١٦ ساڵان ئەنجامدابوو، بەڵام سووربوو لەسەر ئەوەی درێسی ھەڵبژاردەی (وێلز) بپۆشێت و لەو ھەڵبژاردە نەناسراوە درێژە بەیاریکردن بدات.
سەرەڕای ئەو ھەموو شکۆ و دەستکەوتانەی بەدەستیھێناوە، گیگز خاڵێۆی ڕەشی لەنێوچاوان خۆی دروستکرد، کاتێک ناپاکی لەگەڵ براکەی خۆی کرد ئاشکرابوو پەیوەندی سێکسی لەگەڵ ژنبرای خۆی ھەیە.
لە میدیاکانی بەریتانیا زۆری بەدوای خۆی ھێنا.

## ژمارەکانی ژیانی وەرزشی
بەئەنجامی ٩٦٣ یاری ماوەی ٢٤ساڵدا خاوەنی ژمارەی پێوانەییە لەیاریکردن بەدرێسی (ماچستەر یونایتد) و لە یارییانەدا ١٦٨ گۆڵی تۆمار کردووە و ٣٤ نازناوی بەدەستھێناوە.

لەو ٢٤ ساڵەی یاری بۆ شەیتانە سورەکان کردووە ھەر ٢٨٫٣ یارییێکی ئەنجامدابێت نازناوێکی بەدەست ھێناوە.

گیگز لەوەتەی وەرزی ١٩٩٠ - ١٩٩١ توانیویەتی ١٣ نازناوی پریمەرلیگ بەدەست بێنێت،

چوارەمین یاریزان بوو لە پریمەرلیگ لەتەمەنی ٤٠ ساڵی یاری بکات.

باشترین گۆڵدروستکەرە لەمێژووی پریمەرلیگ بە دروستکردنی ١٦٢ گۆڵ.

خاوەنی زۆرترین یارییە لەمێژووی پریمەرلیگ بە ٦١١ یاری.

تاکە یاریزانە لە ٢٢ وەرزی یەک بەدوای یەکدا لەھیچ وەرزێک دانەبڕابێت و ھەموو وەرزشێک گۆلی تۆمارکردبێت.

دووەمین کەس بووە لە مانچستەر یونایتد لەیەککاتدا یاریزان و ڕاھێنەر بێت.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.
* ھەفتەنامەی ڕووداوی وەزشی (ژمارە ٢٥٩)

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی وێڵزی
پۆل:کەسایەتی وەرزشی بی بی سی باشترینەکانی ساڵ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا
پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
لویس ئاراگۆنیس

وێنۆک|لویس ئاراگۆنیس

**لویس ئاراگۆنیس** ناوی تەواوی (خۆسێ لویس ئاراگۆنیس سوارێز مارتینێز)ە لە ساڵی ۱۹۳۸ لەدایکبووە، یاریزان و ڕاھێنەری پێشووی ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بوو. سەرەتای ژیانی وەرزشی لەگەڵ یانەی خیتافی لەوەرزی ۱۹٥۷ - ۱۹٥۸ دەستی پێکردووە، لەساڵی ۱۹٥۹ بەشێوەی خواستن پەیوەندی بەیانەی ریکریاتیڤۆوە کردووە لە ۱۹٦۰ چووە یانەی ھیرکۆلس، دواتر پەیوەندی بەیانەی بلوس ئەلتراوە کرد و لەساڵی ۱۹٦۱ چووە یانەی ریاڵ ئۆڤیدۆ دوای گۆڕینی چەند یانەیەکی تر، لەساڵی ۱۹٦٤ گەڕایەوە مەدریدی پایتەخت و یاری بۆ یانەی ئەتلەتیکۆ مەدرید کرد، لەوێ درێژەی بە یاریکردندا تاساڵی ۱۹۷٤ و لە ۲٦٥ یاریدا ۱۲۳ گۆڵی تۆمارکرد.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئیسپانیا
پۆل:ڕاھێنەرانی ھەڵبژاردەی ئیسپانیا
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئیسپانیا
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجەی خوێن
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەتلەتیکۆ مەدرید
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی مەدرید
پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن
پۆل:یاریزانانی تێرسێرا دیڤیسیۆن
دیلن ئۆبڕاین

**دیلن ئۆبڕاین** () (لەدایکبووی ٢٦ی ئۆگێستی ١٩٩١). ئەکتەر و موزیکژەنێکی ئەمریکایە. بەشداری کردووە لە فیلمی (دە گوورگەکە(Ten wolfes))لەساڵی ٢٠١٠. وە ھەردوو بەشی فیلمەکانی (مەتەڵی ھەڵاتن).

## بەستەرەکان
* مەتەڵی ھەڵاتن
* مەتەڵی ھەڵاتن: چارەسەری مردن

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Dylan_O'Brien ویکیپیدیای ئینگلیزی.]

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
ئیڤان ڕاکیتیچ

ئیڤان ڕاکیتیچ|وێنۆک

**ئیڤان ڕاکیتیچ** (ئینگلیزی: Ivan Rakitić) (لەدایکبووی ١٠ی ئاداری ۱٩۸٨). یاریزانێکی کڕواتییە، کەیاری لە ھێڵی ناوەڕاستدا دەکات بۆیانەی بەرشلۆنەی ئیسپانی و ھەڵبژاردەی کڕواتیا.
یەکەم دەرکەوتنی ئەم یاریزانە لەساڵی (٢٠٠٥) بوو لەگەڵ یانەی (بازلی سویسری).
لەساڵی (٢٠١١) پەیوەندی کردووە بەیانەی (سیڤیلیە) و بەشداری لە (١١٧) یاری کردووە و (٢٧) گۆڵیشی تۆمارکردووە.

"ئیڤان ڕاکیتیچ" لە دوای جامی جیھانی فیفای ٢٠١٤ی بەڕازیل لەیانەی سیڤیلیەوە پەیوەندی کرد بەیانەی بەرشلۆنە، بۆماوەی ٥ ساڵ و بەمووچەی ٨ میلیۆن یۆرۆی ساڵانە.

## سەرچاوە
* ویکی ئینگلیزی
* ھەفتەنامەی ڕووداوی وەرزشی (ژمارە ٣٠٥)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کروات
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویسی
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
سەیرانگەی دڵۆپە

**سەیرانگەی دڵۆپە** یەکێکە لە شوێنە گەشتوگوزارییەکانی  شاری هەولێر، دەکەوێتە ڕۆژئاوای شارۆچکەی کەسنەزان، هەولێر.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەیرانگەکانی ھەولێر
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
کریستاڵ ڕید

**کریستاڵ ماری ڕید** (ئینگلیزی: Crystal Reed) (لەدایکبووی ٦ی شووباتی ۱۹۸٥). ئەکتەر و مۆدێلێکی ئەمریکییە، بەشداری کرووە لە فیلمی دە گورگەکە.

## سەرچاوەکان

*ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
زیندەبەچاڵکردن

وێنۆک|زیندەبەچاڵکردنی چینییەکان
**زیندەبەچاڵکردن** (بەئینگلیزی: Premature burial). واتە ناشتنی مرۆڤ یان ئاژەڵ بەزیندوویی. زیندەبەچاڵکردن بەیەکێک لەهەرە ناسراوترین هۆکاری ترساندن (فۆبیا) هەژماردەکرێت.

## ژێدەر

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کارگی جادوویی خاڵە کوارگەوان

وێنۆک|کارگی جادوویی خاڵە کوارگەوان

**کارگی جادوویی خاڵە کوارگەوان** (ئینگلیزی: Magic Mushroom) ئەم جۆرە کوارگە یەکێکە لە دەیان و سەدان جۆر قارچکی جادوویی کە لە زۆرێک لە ناوچەکانی جیھاندا بڵاوە. نیوزیلەند و ئوسترالیا ژمارەیەکی زۆر لەم جۆرە قارچکانەیان تێدا دەڕوێت. ئەم کوارگە سەرەتا ڕەنگی مەیلە و زەردە، ھەتا زیاتر بمێنێتەوە زەردییەکەی کەمتر دەبێتەوە و بەلای سپیدا دەڕوانێت. قووڵیایی چەترەکەی لە ھی کارگی دەگمەیی زیاترە و تەنکترە. ڕەنگی پەڕەکانی گۆشتییە. قەدەکەی لە قەدی کوارگی دوگمەیی باریکترە و وەک قامیش بۆشە. لەسەر بنەدرەختی ڕزیو و وردکە داری کۆن گەشە دەکات و دەڕوێت. لە بنەماڵەی قارچکەکانی سایلۆسیبینە و پێکھاتەی ھالوساینۆجینی تێدایە کە کاریگەریی نائاسایی ھەیە بۆسەر لەشی مرۆڤ. ھۆکاری ئەوە کە ناویان نراوە جادوویی دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەرییەکەی لەسەر لەشی مرۆڤ. ئەم کوارگە لە نیوزیلەند ناقانوونییە بەڵام خۆی بەشێوەی سروشتی دەڕوێت و ڕێگای لێ ناگیرێت ھۆکارەکەش ئەمەیە کە وەک ماددەی ھۆشبەر و سڕکەر بەکاردەھێنرێت. کاتێک کە دەیخۆیت بۆ ماوی چوار تا شەش کاژێر دەتباتە دنیایەکی دیکەوە. شایانی باسە کە ماددەی سڕکەری کوارگی جادوویی لە جۆری ئا A یە و جیاوازە لە ماددە ھۆشبەرەکانی دیکە.
کاریگەرییەکانی خواردنی کارگی جادووی کورتخایەن و درێژخایەنن. کورتخایەنەکان بریتین لە:
- زار وشک دەبێت
- بینایی لێل دەبێت
- وڕێنە کردن و لەدەستدانی توانای ناسین
- سڕبوونی ڕوو و ڕوخسار
- شلبوون و لاوازبوونی ماسولکەکان
- گێژی، ھێڵنجدان و ڕشانەوە
- ئارەقکردن و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و دواتر لەرزوتا

## سەرچاوەکان
*پەیچی (کارگی سەدەف) (https://www.facebook.com/kargikema/)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پەفتۆپ

وێنۆک|پەفتۆپ Puffball

**پەفتۆپ** (ئینگلیزی: Puffball) یەکێکە لە جۆرە جیاواەکانی کارگ/قارچک کە لاسک/قەدی نییە. پەفتۆپ لە ئەندازە و قەبارەی جیاوازدا دەردەکەوێت و زۆربەیان دەخورێن. شێوەی خڕ یا ھەرمێییە و ئەگەر زۆر پێگەیشت لێک بڵاو دەبێت؛ و ھەورێک لە سپۆر (تۆی کارگ) بڵاو دەکاتەوە. کەسانێکی زۆر ئارەزووی ڕاوکردن و خواردنی پەفتۆپیان ھەیە. وەک لە وێنەکاندا دیارە دوای دۆزینەوەی لەت دەکرێت و پارچەپارچە دەکرێت و ئامادە دەکرێت بۆ چێشت.

## سەرچاوەکان
https://www.facebook.com/kargisedef/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کۆپرینێلوس مایکاسیوس

وێنۆک|کۆپرینێلوس مایکاسیوس

**کۆپرینێلوس مایکاسیوس** (ئینگلیزی: Coprinellus Micaceus) جۆرێکی کوارگە، ئەم کوارگە سەرەتا ڕەنگی زەردێکی ھەنگوینییە. ھەتا پتر بمێنێتەوە ڕەنگی بەلای قاوەییدا تۆختر دەبێت و سەرەنجام وەک مەرەکەبێکی ڕەش بەسەر یەکدا دەتوێتەوە. ئەم جۆرە قارچکە لەسەر بنەداری ڕزیو دەڕوێت. جاری وایە بە ڕوواڵەت لە خاک ڕوواوە بەڵام ئەگەر سەیری ژێر خاکەکە بکەیت دەبینیت کە بنەداری ڕزیوی تێدایە و خاک دایپۆشیوە. شێوەی ھێلکەییە و ھەتا تەمەنی درێژتر بێت پتر چەترەکەی دەکرێتەوە و پان دەبێت. وەک زۆربەی کوارگەکانی دیکە بۆنی ئاساییە و بە کۆمەڵ دەڕوێت. لە باکووری ئەمریکا بە فراوانی دەڕوێت. کۆپرینێلوس مایکاسیوس بۆ خواردن ناشێت و ژەھراوی و جێی گومانە. لە خواردنی خۆ بپارێزن.

## سەرچاوەکان
* https://www.facebook.com/kargisedef/فەیسبووک

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئیسلام لە مەنگۆلیا

**ئاینی ئیسلام لە مەنگۆلیا** لەلایەن سەدا ٣ بۆ ٥ی دانیشتووانەکەی پەیڕەو دەکرێت. دوواکەوتوانی ئیسلام  بەڕەچەڵەک کازاخییەکانی هەرێمی بەیان ئۆلگین. هەر بۆیە چەند ژمارەیەکی بچووک لەم خێڵە کازاخییانە کە لە چەند شار و شارۆچکەیەکی چواردەوری وڵات دەژین دەبیندرێن.

## مێژوو
کۆنترین سەرهەڵدانی ئیسلام لە مەنگۆلیا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٥٤، کاتێک ویلیام ئۆف ڕوبروک سەردانی دادگای خانی گەورە مۆنگکای لە کارەکۆرەم کردبوو. هەرلەوێ لە کڵێسایەکی مەسیح جەژنی ئیستەری کردبوو و دواتر حەوت پەرستگای دیتبوو کە هی (بووزی، هندۆس، و تاۆست بوون) و دوو مزگەوتیش لەوێ بوون. لەمبارەیەوە مێژووناسەکان دەڵێن گەیشتنی ئیسلام بۆ مەنگۆلیا دەگەڕێتەوە نێوان ١٢٢٢ و ١٢٥٤. ئیسلام هەروەها سەرنجی مەنگۆلەکانی زیاتر ڕاکێشا کاتێک کە جەنگیز خان ئەفغانستانی داگیرکرد. پاشان لە ساڵی ۱۲۲۲ لە گەڕانەوەیدا بەرەو مەنگۆلیا گەشتێکی بەرەو بوخارا ئەنجامدا، کە دەگوترێت لەوێ بەدواداچوونی زیاتری لەسەر ئاینی ئیسلام کردبێت و زۆربەی فەریزەکانی ئایینەکەی پێ باش بووبێت. بەڵام بەردەوامی دابووبێت بە پەرستنی تەنگری کە خواوەندی مەنگۆلییەکان بوو.  

## سەرچاوە
https://web.archive.org/web/20161231215653/https://en.wikipedia.org/wiki/Islam_in_Mongolia

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئیسلام لە ئاسیادا
پۆل:ئیسلام بە پێی وڵات
فرانک لامپارد

وێنۆک|فڕانک لامپارد لەنێو یاریگا

**فرانک جەیمس لامپارد** (ئینگلیزی: Frank James Lampard) (لەدایکبووی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٨، ڕۆمفۆرد، لەندەن) یاریزانێکی تۆپی پێیە، کەلەھێڵی ناوەڕاستدا یاریدەکات ، لامپارد یاریزانی پێشووی هەریەکە لە یانەکانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی و یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی بووە ، وە لەهەمانکاتدا یاریزانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا بووە .

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:ڕاهێنەرانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئینگلیز
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانە دیاریکراوەکانی ئێم ئێڵ ئێس
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:هەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا
پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:ڕاھێنەرانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ
پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
پۆل:ڕۆماننووسانی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پۆڵەندا

**هەڵبژاردەی تۆپی پێی پۆڵەندا** (ئینگلیزی: Poland national football team) هەڵبژاردەی فەرمیی تۆپی پێی وڵاتی پۆڵەندایە. لەلایەن یەکێکتی تۆپی پێی پۆڵەنداوە بەڕێوە دەبردرێت.

یاریگای سەرەکیی (هەڵبژاردەی پۆڵەندا) (یاریگای نێودەوڵەتی وارساو)ە.
ڕاهێنەری هەڵبژاردەی پۆڵەندا (ئادەم ناواڵکا)یە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.
* ویکیپیدیای عەرەبی.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پۆڵەندا
پۆل:ئەندامانی فیفا
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
پۆل:تۆپی پێ لە پۆلەندا
جێن ماجورا

**جێنیفەر "جێن" ماجورا** (ئینگلیزی: Jen Majura) (لەدایکبووی ١٦ی جونی ١٩٨٣) گیتارژەن و باسسژەن و گۆرانیبێژێکی ئەڵمانییە، ئەو لە تەمەنی شەش ساڵییەوە لە بواری مۆسیقادا کاری کردووە و لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە بە فەرمی دەستی بە پیشەکەی خۆی کرد وەک مۆسیقییەک. ئەو قوتابخانەیەکی مۆسیقی ھەیە لە بریلۆنی ئەڵمانیا.

دوای ڕۆیشتنی تێری باڵسامۆ لە گروپی ڕۆکی ئەمریکی ئێڤەنێسێنس کە گیتارژەنی سەرەکی گروپەکە بوو، ئەیمی لی بڵاوی کردەوە کە ماجورا جێی دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
 وکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ژەنیارانی ڕۆک
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:گۆرانیبێژان
پۆل:ئەندامەکانی ئێڤەنێسنس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:گیتارژەنانی ڕیتم
سایتۆپلازم

وێنۆک|خانەی گیانەوەر (ساتۆپلازم ژمارە ۱۱)
**سایتۆپلازم** (ئینگلیزی: Cytoplasm) لەنێوان پەردەی خانە و ناووکی خانەدا درێژدەبێتەوە. لە ئەندامۆچکە هەمەجۆرەکان و ناوەندێکی ئاوی جەلاتینی پێک دێت کە پێی دەڵێن ("سایتۆسول" Cytosol) هەروەهاخوێ و کانزاکان و گەردە ئەندامیەکانی تێدایە.

## سەرچاوە
*زیندەزانی ١٠ - (کتێبی قوتابی - پۆلی دەیەمی ئامادەیی)

پۆل:بەشەکانی خانە
پۆل:توێکاریی خانە
دیواری خانە

وێنۆک|دیواری خانە (ڕەنگی سەوز)

**دیواری خانە** (ئینگلیزی: Cell wall) داپۆشەری خانەی ڕووەکەکان و بەشێکی تری گیانەوەرە، پێکھاتەیەکی ڕەقە کەدەکەوێتە بەشی دەرەی پەردەی خانە. ئەم دیوارە ڕەقە یارمەتی گیانەوەرەکە دەدات بۆ پاڵپشت و پاراستنی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێکھاتەکانی خانە
پۆل:ئەندامۆچکەکان
پلاستید

وێنۆک|پلاستیدەکان

**پلاستیدەکان** (ئینگلیزی: Plastids) ئەندامۆچکەی دوو پەردەیین، واتا بەدوو پەردە داپۆشراون وەکو دوو ئەندامۆچکەی تر (مایتۆکۆندریا، ناووک)، "پلاستیدەکان" ناووکە ترشی کەم ئۆکسجین (DNA) یان تێدایە، ھەروەھا ھەندێک لەپلاستیدەکان نیشاستە یان چەوری کۆدەکەنەوە، ھەندێک لەجۆرەکانی دیکەی پلاستیدەکان ئاوێتەی دیکەیان تێدایە کە ڕۆشنایی بینراو دەمژن کە بە بۆیەکان ناودەبرێن.
وە "سەوزە پلاستیدەکان" (ئینگلیزی|Chloroplasts) باوترین جۆری "سەوزە پلاستیدەکان"ە.

## سەرچاوەکان
*زیندەزانی ١٠ - *(کتێبی قوتابی - پۆلی دەیەمی ئامادەیی)*
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەندامۆچکەکان
سووڕی خانە

وێنۆک|وێنەی سووڕی خانە

**سووڕی خانە** (ئینگلیزی: Cell cycle) ئەو قۆتاغانە دەگرێتەوە کەخانە دەگرێتەوە کەخانە لەماوەی ژیانیدا پیایدا دەڕوات. ئەو قۆناغانەش بریتین لەدابەشبوونی خانە وماوەی نێوان دوو خانە پێی دەڵێن نێوانەقۆناغ (Interphase) نێوانە قۆناغ لەسێ قۆناغ پێکدێت، بەڵام کرداری دابەشبوونی خانە بەدوو قۆناغدا ڕوودەدات، کاتی دابەشبوونی خانە، سایتۆپلازم و کرۆمۆسۆمەکان بەیەکسانی لەنێوان دوو خانەی نوێدا دابەش دەبن.
دابەشبوونی خانەش دابەشبوونی ناووک و سایتۆپلازم دەگرێتەوە.

## قۆناغەکانی سووڕی خانە
### نێوانە قۆناغ
خانە زۆرترین ماوە لەسوڕی ژیانی خۆیدا لە نێوانە قۆناغ بەسەر دەبات. قەبارەی خانە نوێیەکان کە ڕاستەوخۆ دوای دابەشبوونی خانە پەیدا دەبن تاڕادەیەک نیوەی قەبارەی خانە بنەڕەتییەکەیە. کاتی قۆناغی یەکەم لەنێوانە قۆناغ کەپێی دەلێن گەشەی یەکەم (G1 Phase)یە، Gap1 خانە نوێیەکان گەشەدەکەن تابگەن بەقەبارەی پێگەیشتن. هێمای G1 بۆ ئەو ماوەیە دادەنرێت کەدوای دابەشبوون دێت و لەپێش کرداری دوو هێند بوونی (دی ئێن ئەی DNA) دایە،؛کاتێک خانەکان دەگەنە قەبارەی پێگەیشتن دەگوازرێنەوە بۆ قۆناغی دووەم، کە "قۆناغی درووست بوونە" (Synthesis (S) Phase)، ئەو قۆناغەیە کەتێدا لەبەرگرتنەوەی (دی ئێن ئەی، DNA) ڕوودەدات و دووهێندە دەبێت، "قۆناغی گەشەی دووەم" (Gap2 (G2) Phase ئەو ماوەیە دەنوێنێتکەلەدوای لەبەرگرتنەوەی (DNA)دا دێت، ئەم قۆناغەش ئەو ماوەیەیە کە تێیدا خانەکان دەتوانن خۆیان ئامادەبکەن بۆ دابەشبوونی خانە لەسووڕی خانە بێنەدەرەوە ئاسایی لەقۆناغی G1دا بچنە بارێکەوە پێی دەڵێن "قۆناغی خامۆش" G0. لەم قۆناغدا خانەکان ڕانابن بە لەبەرگرتنەوەی (DNA)ی خۆیان، خۆشیڵن بۆ دابەشبوونی خانە ئامادە ناکەن. خانەی زۆر هەن کە کەلە قۆناغی خامۆشی دادەمێنێتەوە بۆ نموونە: دەمارە خانە تەواو گەشەکردوەکان لەناوەندە کۆئەندامی دەماردا لە دابەشبوون (لەکاتی پێگەیشتندا) دەوەستن هەرگیز دابەش نابنەوە.

## سەرچاوەکان
*زیندەزانی  - (کتێبی پۆلی دەیەمی زانستی - کتێبی قوتابی)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سووڕی خانە
ئاوێزەی نیکۆل

وێنۆک

**ئاوێزەی نیکۆل** (ئینگلیزی: Nicol prisim) ئەو جەمسەرگرەیە کە زانا (نیکۆل) لە ساڵی ١٨٢٩دا دروستی کرد، کە بەکاردەھێنرێت بۆ بەدەست ھێنانی گورزەیەکی ڕووناکی جەمسەرگیراو، پێک ھاتووە لە بەللورەیەکی (کالیسایت CaCO3) بە دووری گونجاو دەکرێتەدوو بەشەوە بەگۆشەی (°٦٨) بەپێی ئاستی ستوونی لەسەر تەوەرەکەی ئینجا دوو بەشەکە بەماددەیەکی لکێنەری ڕوونی تەنک (کەنەدا بەلسەم Canada Balsam) بەیەکتر چەسپ دەکرێن کە ھاوکۆلکەی شکانەوەی (١٫٥٥)ە

## سەرچاوەکان
* فیزیا ١٠ - *(کتێبی پۆلی دەیەمی ئامادەیی - کتێبی قوتابی)*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:١٨٢٨
پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان
پۆل:وردبینی
سیرێ

**سیرێ** یەکێکە لە کۆمەڵگاکانی سەربە ناحیەی شێلادزێ، لە قەزای ئامێدی. دەکەوێتە ناوبەری ڕووباری شین و ڕووباری زێی گەورە، لەڕۆژهەڵاتی کۆمەڵگاکە گووندی بالندایە، وەلەڕۆژئاوای کۆمەڵگاکە کۆمەڵگای شێلادزێیەو لەباشووریش گوندەکانی (سارکێ، هلورا، خاستوی ژوری) هەن، کەدەکەونە ناوچەکانی ئامێدی
وەلەباکوردا چیای مام ڕەشهەیە. 
لەساڵی (۱۹۷۸) کۆمەڵگاکە هاتووەتە دروستکردن لەکاتێکدا خەڵکی چەند ناوچەیەک نیشتەجێی ناوچەکە کراون، بەزۆرەملێ و لەم کۆمەڵگایە نیشتەجێ کراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێدی
ڕاوە قارچک

**ڕاوە قارچک**، **ڕاوە کارگ**، و جۆرەکانی تر ئەو کارەن کە هەستانە بە کۆکردنەوەی قارچک لە سروشتدا، زۆربەی کات بۆ خواردن. ئەم کارە لە زۆربەی ئەوروپادا ناوبانگی هەیە، هەروەها لە وڵاتانی ئوسترالیا، ژاپۆن، کۆریا، کەنەدا، چەند شوێنێکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاشدا باوی هەیە.

## سەرچاوە
https://en.wikipedia.org/wiki/Mushroom_hunting

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕاو
ھاڵک (یاریزان)

**هاڵک** ناوی تەواوی **گیڤانیڵدۆ ڤێیرا دێ سۆوزا**، بە (ئینگلیزی: Hulk). لەدایکبووی ٢٥ی تەممووزی ١٩٨٦ە.
*هاڵک* یاریزانێکی بەڕازیلییە، کە یاری بۆ یانەی زێنێت (سان پێترسبێرگ) دەکات، لەهێڵی ناوەڕاست. هاوکات یاریزانی (هەڵبژاردەی تۆپێ پێی بەڕازیل)ە.

## سەرچاوەکان
*[ویکیپیدیای ئینگلیزی.](https://en.wikipedia.org/wiki/Hulk_(footballer))

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:یاریزانێکی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی بەڕازیلی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ڕووسیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ
پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێوی ئۆڵمپیکی بەڕازیلی
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
ڕۆبێرت لێڤاندۆفسکی

**ڕۆبێرت لێڤاندۆفسکی** (لەدایکبووی ٢١ی ئابی ١٩٨٨ لە وارساو، پۆڵەندا) یاریزانێکی پۆڵەندییە. لە ھێڵی ھێرشبەر بۆ یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا کە یەکێک لە یانەکانی تۆپی پێی ئیسپانیایە یاری دەکات. کاپتنی یەکەمی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پۆڵەندایە. لە یانەکەی و ھەڵبژاردەکەی درێسی ژمارە ٩ دەپۆشێت. خەڵاتی فیفای بۆ باشترین یاریزانی جیھانی ٢٠٢٠ بەدەست ھێنا، لە هاوینی ٢٠٢٢ پەیوەندی کرد بەیانەی بارسێلۆنای ئیسپانی درێسی ژمارە ٩ لە یانە کەتەلۆنیەکە دەپۆشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
پۆل:براوەکانی باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھان
پۆل:زیندووان
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی پۆڵەندا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی پۆڵەندی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
لێڵڕەنگی

وێنۆک|نمونەی وێنەیەکی فۆتۆگرافی (لێڵ ڕەنگی)

**لێڵ ڕەنگی** (ئینگلیزی: Chromatic aberration) جۆرێکی لێڵییە، پەیدا دەبێت بەھۆی پابەندبوونی شکانەوە لەسەر درێژی شەپۆڵ.
وەلەبەر ئەوەی ھاوکۆلکەی شکانەوەی مادەیەکی دیاریکراو دەگۆڕدرێت بەگۆڕانی درێژی شەپۆڵ، ئەو تیشکانەی کە درێژەشەپۆڵەکانیان جیاوازە، لەچەند تیشکۆیەکی جیا جیای ھاوێنەکەدا کۆدەبنەوە،
بۆ نموونە:
کاتێک تیشکێکی سپی دەکەوێتە سەر ھاوێنەیەک، ڕەنگی ڕووناکی بنەوشەیی شکانەوەی زیاتر دەبێت لەڕەنگی سوور.

## سەرچاوەکان
* فیزیا ۱۰ - کتێبی پۆلی دەیەمی ئامادەیی - کتێبی قووتابی
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نەخۆشییەکان
تراویلکە

وێنۆک|دیاردەی تراویلکە

**تراویلکە** یان **سەراب** (ئینگلیزی: Mirage) دیاردەیەکی سروشتییە بەھۆی شکانەوەی ڕووناکی لە چینەکانی ھەوادا ڕوودەدات. وە دەتوانرێ تراویلکە ببینرێت کاتێ زەوی گەرم بێت، وەک لەناوچە بیایانەکاندا، بەجۆرێک کە ھەوای نزیک ڕووی زەوی گەرمتر بێت لەھەوای کەدەکوێتە چینە بەرزەکان.
لەبەر ئەوەی چینەکانی ھەوا لەبارزییە جیاجیاکانی سەر ڕووی زەوییدا چڕییان جیاوازە، وەھاوکۆلکەی شکانەوەشیان جیاواز دەبێت.

## سەرچاوەکان
*فیزیا ١٠ - *(کتێبی قوتابی پۆلی دەیەمی ئامادەیی - کتێبی قوتابی)*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دیاردە سروشتییەکان
سەروەر عەبدوڵڵا

**سەروەر عەبدولڕەحمان عەبدوڵڵا** (لەدایکبووی ١ی ١١ی ١٩٦٧ لە ھەولێر - ) نووسەر، ڕەخنەکار و وەرگێڕ و مامۆستای زانکۆ لە پسپۆڕی فەلسەفەی ڕەخنەی ئەدەبیدا.

## ژیان
سەروەر عەبدولڕەحمان عەبدوڵڵا لە ١ی ١١ی ١٩٦٧ لە ھەولێر لە دایک بوو. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی لە ھەولێر تەواو کردووە، ساڵی ١٩٩٢ بیکالۆریۆسی لە زانکۆی موسڵ لە کۆلێژی ئەدەبیات، بەشی زمانی عەرەبی تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٩٤ ماستەری لە پسپۆڕی ڕەخنەی ئەدەبیدا لە زانکۆی سەلاحەدین ، بەشی زمانی عەرەبی تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٩٦ دکتۆرای لە فەلسەفەی ئەدەب - پسپۆڕی ڕەخنەی گشتی - لە زانکۆی بەغدا کۆلێژی پەروەردەی یەکەم، بەشی زمانی عەرەبی تەواو کردووە. زۆرینەی بەرھەم و پڕاکتیزەی کارەکانی لە بواری ڕەخنە و ئەدەبی تازەی کوردیدا دەخولێتەوە. لە پاڵ ئەمانەشدا چەندین کاری وەرگێڕانی لە زمانەکانی ئەڵمانی و تورکی و عەرەبییەوە بۆ زمانی کوردی ھەیە.

## بەرھەمەکان
* *لێرە لە سەر ڕووی ئەم زەمینە*، (وەرگێڕان)، ٢٠٠٢
* *بزووتنەوەی تازەگەری لە شیعری کوردیدا*، ٢٠١٣
* *ئەبیستیمولۆژیای شیعریی کوردی*، ٢٠١٣
* *دانپیدانان بە شەرمەزاریم*،(وەرگێران)، ٢٠١٤

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پەڕەوازەکردن

وێنۆک|کاتی چونی ڕووناکی سپی بۆناو ئاوێزەیەک.

**پەرەوازەکردن** (ئینگلیزی: Dispersion) یەکێکە لە سیفەتە گرنگەکانی ھاوکۆلکەی شکانەوە کەبڕەکەی جگە لەبۆشاییدا بەندە لەسەر درێژە شەپۆڵی ڕووناکی، لەبەر ئەوە بەپێی یاسای سنێڵ ئەو ڕووناکییەی کەدرێژی شەپۆڵەکانی جیاوازە، بەگۆشەی شکانەوەی جیاواز لائەدەن یان دەشکێنەوە لەکاتی تێپەڕبوونی بە ماددەیەکدا.

## سەرچاوەکان
*فیزیا ١٠ - *(کتێبی قوتابی - پۆلی دەیەمی ئامادەیی)*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئۆپتیک
محەممەد غەنی حیکمەت

**موحەممەد غەنی حیکمەت** (عەرەبی: محمد غني حكمت) (٢٠ی نیسانی ١٩٢٩ - ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١) پەیکەرساز و ھونەرمەندێکی عێراقی بوو. دروستکەری چەندین پەیکەری بەناوبانگی بەغدایە.
دوو لە ناسراوترین کارەکانی پەیکەرەکانی شاژن شەھرزاد و شا شەھریارن، کە کەوتوونەتە شەقانی ئەبی نەواس.

## ژیان
حیکمەت لە ١٩٢٩ لە بەغدا لەدایکبووە. پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی بەغدای لە ١٩٥٣ تەواوکردووە. لە ١٩٥٧یش خوێندنەکەی لە ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکان لە ڕۆما تەواوکردووە.

موحەممەد غەنی لە کاتی وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی لە ئوردن لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ کۆچی دوایی کرد، لە تەمەنی ٨٢ ساڵی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* http://mohammedghani.com 
* http://atwar.blogs.nytimes.com/2008/08/27/visiting-sheherazade-in-baghdad/
* http://www.iraqiart.com/artists/m_ghani.htm.
* http://artiraq.org/maia/items/show/849
* http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iraq-repairs-saddams-triumphal-sword-arch-2206361.html 
* https://web.archive.org/web/20120214142144/http://mghanisculpture.com/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:ھونەرمەندە عێراقییەکان
پۆل:ھونەرمەندانی بەغدا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
ڕووداو (وێبگە)

**ماڵپەڕی ڕووداو** یان **پۆڕتاڵی ڕووداو** یەکێکە لە وەشانەکانی تۆڕی میدیایی ڕووداو. تێیدا هەواڵی سیاسی، وەرزشی، تەندروستی، و هونەری بە زمانەکانی کوردیی سۆرانی و کورمانجی، ئینگلیزی، عەرەبی، و تورکی بڵاودەکرێنەوە.

## سەرچاوەکان
*پۆڕتالی ڕووداو.

## بەستەر
* ماڵپەڕی ڕووداو

پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پرۆسەی ئایزۆتێرمی

**کرداری ئایزۆتێرمی** (ئینگلیزی: Isothermal process) کردارێکی داینەمیکی گەرمییە لە پلەیەکی گەرمی نەگۆڕدا ڕوودەدات. لە کاتی ڕوودانیدا وزەی ناوەکی سیستەمەکە بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە.کرداری ئایزوثێرمی بەشێوەیەکی هێواش روودەدات .

لەکرداری ئایزوثێرمیدا رونەدانی وزەی ناوکی دروستە لەوکاتەی کە دوخی ماددە نەگوردرێت .لە حالەتی رودانی دوخی ماددە وزەی ناوکی دەگوردرێت و بەلام پلەی گەرمی بە جێگیری دەمێنیت

## سەرچاوەکان
فیزیا ۱۰ - کتێبی پۆلی دەیەمی ئامادەیی - کتێبی قوتابی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
پۆل:پرۆسەی گەرمیداینامیکی
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
سوودگۆڕکێ

وێنۆک|نموونەیەکی سوودگۆڕکێ لەنێوان دوو زیندەوەر

"'سوود گۆڕکێ"' (ئینگلیزی: Mutualism) یەکێکە لەپەیوەندیە ھاوگوزەرانییەکانی نێوان زیندەوەران. ئەو پەیوەندییە هاریکارییە یە تێیدا دووجۆری زیندەوەر هەندێک سوود لەیەکتری وەردەگرن. هەندێک پەیوەندی سوودگۆڕکێ زۆۆر پێکەوە بەندن تاڕادەیەکی وا کەتێیدا یەک جۆریان ناتوانێت بەبێ ئەوەی دیکە بژیت.

## ئەمانەش ببینە
* ھاوگوزەرانی

## سەرچاوە
* ویکیپیدای ئینگلیزی
*زیندەزانی ۱۰- کتێبی پۆلی دەیەمی ئامادەیی - کتێبی قووتابی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کارلێکە ژینناسانەکان
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
بی-٥٢ ستراتۆفۆرتریس

وێنۆک|فڕۆکەی بی-٥۲ لە ئاسماندا

[وێنۆک|بی-٥۲ لەکاتی بۆردوومانکردن لە [جەنگی ڤیێتنام.]]

**بی-٥۲ ستراتۆفۆرترێس**  فڕۆکەیەکی گەورە و زەبەلاحی تابیەت بە سووپای ئەمەریکایە کە تایبەتە بەھەڵگرتنو ناردنی بۆمبە قورسەکان وەکو چەکی ئەتۆمی و بۆمبی ئاسای و بۆمبی هێشوویی و موشەکی کروز و موشەکی دژە کەشتی, سووپای ئەمریکا تاکە وڵاتە کە خاوەنی ئەم جۆرە فڕۆکەیە, یەکەم فڕینی لەساڵی ۱٩٥٢ بوو  لەساڵی ۱۹٥٥ەوە هێنرایە خزمەتی سەربازی  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وادەی کارپێکردنیشی پێشبینیکراوە تا ساڵی ۲۰٤٤, بەپێی ئامارێکی ساڵی ۲۰۱۲ ئەمریکا خاوەنی ۸۰ فڕۆکەی بی-٥۲یە.خێراییەکەی ۱۰۸۰ کیلۆمەترە لەکاژێرێکدا و دەتوانێ لەبەرزی ۱٥ کیلۆمەتر بفڕێت لە ئاسماندا, کێشی ئەم فڕۆکەیە ۲۲۰ تۆنە و توانای ھەڵگرتنی ۳۲ تۆن بۆمب و مووشەکی جیاواز ھەیە. سووپای ئەمریکا لەئێستادا بۆ پاراستنی گیانی سڤیلەکان تەنھا چەکی بۆمب و ئاراستەکراو لەم فڕۆکەیە بەکاردەھێنێت, چونکە ئەم فڕۆکەیە بۆ وێرانکردنی شارەکان بەکاردێت، سووپای ئەمریکا ئەوجۆرەی فڕۆکەیە بەکاردەھێنێت بۆ ئەوجەنگە تایبەتانەی کە  پێویستە یەکلایان بکاتەوە

## مێژووی بەکارھێنانی
ئەو جۆرەی فڕۆکەیە شەش جار بەکارھاتووە لەلایەن سووپای ئەمریکاوە، کە سێ جاریان لە عێراق بەکاری ھێناوە. بۆ یەکەمجار لەساڵی ۱۹٦٤ لە جەنگی ڤێتنام بەکارھاتووە، دژی سووپای ئازادیخوازی ڤێتنام. لە جاری دووەمدا لەساڵی ۱۹۹۱ لە عێراق لە دژی سووپای عێراق بەکارھاتووە، کاتێک جۆرێکی فڕۆکەی بی-٥۲ لە (ویلایەتی ویزیانا) وە بەماوەی ۱۳ کاژێر، (۲۳) ھەزار کیلۆمەتری بڕیوە و گەیشتووەتە بەغدا، لەم ئۆپڕاسیۆنەدا فڕۆکەکە توانیویەتی لەسەدا (۹٥) ئامانجەکانی بپێکێت و بگەڕێتەوە ئەمریکا. بۆجاری سێیەم لە (۳ی ئەیلولی ۱۹۹٦) بووە لە عێراق، کە بەدوو فڕۆکەی بی-٥۲ ھێرشی کردە سەر عێراق و بە مووشەکی کرووس، چەند ئامانجێکیان لەعێڕاق پێکا، ئەو ھێرشەش دوای ئەوە ھات کە سووپای عێراق لە (۳۱ی ئاب) ھێرشی کردە سەر ھەولێر. بۆ جارێکی تر لەساڵی ۱۹۹۱ ئەم فڕۆکەیە لەلایەن ئەمریکاوە بەکارھاتووە لە جەنگی سڕبیا. وە لە ساڵی ۲۰۰۱ دا لە جەنگی ئەفغانستان ئەم فڕۆکەیە بەکارھاتووە. وە لە ساڵی ۲۰۰۳ دووبارە بۆ ھێرشکردنە سەر عێڕاق، ئەم فڕۆکەیە بەکارھاتووە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدای ئینگلیزی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فڕۆکەکان
پۆل:فڕۆکە جەنگیەکان
پۆل:ئامرازەکانی جەنگ
پێڕستی کۆدەکانی فیفا

کۆدێکی سێ پیتی وڵاتانە لەلایەن فیفاوە بەکاردێت. ھەریەک لە وڵاتانی ئەندام و نائەندام دیاری دەکات. ئەمانە ئەو کۆدە فەرمییانەن کە فیفا و یەکێتییە کیشوەرییەکانی (یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا، یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا، کۆنکاکاف، کۆنمیبۆڵ، کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا و یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا) وەک کورتکراوەی ناوی وڵاتان و ناوچە وابەستەکراوەکان، لە پێشبڕکێ فەرمییەکان بەکاریدەھێنن.

## کۆدەکانی ئەندامانی فیفا
ئێستا ٢١١ ئەندامی فیفا ھەیە، و ھەر ئەندامێک کۆدێکی بێھاوتای نیشتمانی خٶی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیفا
ھاوگوزەرانی

**ھاوگوزەرانی** () لە ژینناسیدا یەکێکە لە کارلێکەکانی نێوان جۆرە جیاوازەکانی زیندەوەران.
ئەوانیش بریتین لە «نێچیرگرتن، مشەخۆری، بەرامبەرکێ، سوود گۆڕکێ، و ھاوژیانی». ئەم پەیوەندییە ھاوگوزەرانییانە بەشداری دیاریکردنی سروشتی کۆمەڵگە زیندەیییەکان دەکەن. ھەروھا زیندەوەران لەوانەیە تاکەکانیان کەم ببنەوە بەھۆی نێچیر گرتنەوە ھەندیکشیان بەشێوەی خۆ گۆڕین خۆیان دەپارێزن لە نێچیرگرەکان

## سەرچاوەکان
* زیندەزانی ١٠ - کتێبی پۆلی دەیەمی ئامادەیی - کتێبی قوتابی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ژینگەناسی
پاناڤیا تۆڕناڵدۆ

وێنۆک|فڕۆکەی تۆڕناڵدۆ

**پاناڤیا تۆڕناڵدۆ** یان **تۆڕناڵدۆ** (ئینگلیزی: Panavia Tornaldo) فڕۆکەیەکی جەنگی بەھێز و تایبەت مەندە. کەلەلایەن وڵاتانی (بەریتانیا، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا) لەساڵی ۱۹۷٤ دروستکراوەو یەکەمین فڕینی لەساڵی ۱۹۷۹بووە.
تاوەکوو ئێستا ۹۹۲ دانەی لێ دروستکراوە. جگە لەو سێ وڵاتانەی کە دروستیان کردووە، (سعوودیە)یەش خاوەنی ئەم جۆرە فڕۆکەیە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فڕۆکە
پۆل:فڕۆکەکانی جەنگ
ھێزی ئاسمانیی شاھانە

وێنۆک|250px|ئاڕمی هێزی ئاسمانیی شاهانە

**هێزی ئاسمانیی شاهانە** (ئینگلیزی: Royal Air Force)  کورتکراوەی (ئینگلیزی: RAF) یەکێکە لە هێزە چەکدارەکانی (شانشینی یەکگرتوو). کەتایبەتە بە بەهێزی ئاسمانی. یەکێکە لەهێزە گەورەکانی جیهان لە بواری هێزی ئاسمانیداو خاوەنی چەندین فڕۆکەی بەهێزو گەورەیە وەکو فڕۆکەی (پاناڤیا تۆڕناڵدۆ). و کۆنترین هێزی تایبەتی ئاسمانییە. کەلە ڕێکەوتی  (۱ی نیسانی ۱۹۱۸) دامەزراوە. قەبارەی هێزەکە (۳٤٫۲۰۰)سەربازە.
هێزەکە بەشێکە لە سووپای بەریتانیا و ڕاستەوخۆ لەژێر فەرمانی (شاژنە ئیلیزابێل)ن.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

## بەستەر
* پەڕەی سەرەکیی هێزی پاراستنی شاهانە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سووپا
پۆل:ھێزی ئاسمانی
عوسمان حەمدی بەگ

250px|وێنۆک|چەپ|عوسمان حەمدی بەگ
**عوسمان حەمدی بەگ** (بە تورکی: Osman Hamdi Bey) نیگارکێش و شوێنەوارناس و سیاسەتمەدارێک بوو لە سەردەمی حوکمڕانی دەوڵەتی عوسمانییدا. عوسمان حەمدی بەگ  لە ٣٠ دێسمبری ١٨٤٢ لە ئەستەمبوڵ لە دایک بووە  بە رەچەڵەک یۆنانیە و کوری سەدر و الاعزەم ئیبراھیم ئەدھەم پاشایە لە بنەماڵەیەکی موسوڵمان و لە ژێر چاودێری باوکی گەورە بووە. سەرەتای خوێندنی عوسمان حەمدی دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٨٥٦ لە مەدرەسەی دادوەری و دواتر بۆ درێژەدان بە خوێندن و ئاشنا بوونی بە پێشکەوتووی ئەوروپا روو لە شاری پاریس دەکات لە فەڕەنسا بۆ ماوەی ١٢ ساڵ لەوێ دەمێنیتەوە و کۆلیژی ماف تەواو دەکات , سەرەتای خولیای وێنەکیشی ھەر لەو شارە لا دورست دەبێت ,بە رێژای ژیاری و شارستانی ئیسلامی ھیچ کەس بە ئەندازەی ئەم دەست رەنگینی لە ھونەری تابلۆ نەبووە , عوسمان حەمدی ھەر لە فەڕەنسا خێزان لەگەل ژنێکی بیانی بەناوی ماریا پێک دەھێنێت ماوەی دە ساڵ بەردەوامی بە ژیانی ھاوسەری دەدەن و دوو کچی بە ناوەکانی فاتیمەو و خەیریە دەبێت , دواتر روو لە شاری بەغداد دەکات لە سەردەمی والیەتی میدحەت پاشا وەکو فەرمانبەری میری . دەولمَەندی وڵاتی میسۆپۆتامیا لە شوێنەوار ئارەزووی لێکۆلینەوەی شوێنەواری لای عوسمان حەمدی سەرھەلدەدات و توانی لەگەل ئەوروپیەکان بە باشی فێری ھەڵدانەوەو دۆزینەوەی شوێنەواری ببێت , دواتر ماوەیەکیش لە شاری ڤیێنا ژیان بەسەر دەبات و جاری دووەم ژیانی خێزانی پێک دەھێنێت . لە ساڵی ١٨٧٥ دەگەرێتەوە پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بە ھۆی ھەڵکەوتووی شارەزای بە یەکەم سەرۆک شارەوانی ناوچەی (کاد کۆیی) دادەمەزرێت , لە دوای کۆتای ھاتنی جەنگی روس و عوسمانی و لە ساڵی ١٨٨١ , عوسمان حەمدی دەکرێتە بەرێوەبەری شوێنەواری ھەمایۆنی و دوای ساڵێک واتە لە ساڵی ١٨٨٢ بە فەرمانیی سوڵتان عەبدالحمیدی دووەم دەبێتە بەرێوەبەری پەیمانگای ھونەرە جوانەکان و دواتر لە ھەندەسەی بناسازی دەست بەکار دەبێت . عوسمان حەمدی دوای ئەوە دەستدەکات بە لێکۆلینەوەی شوێنەواری لە چیای نەمرود . دەیان پارچە شوێنەواری گرینگ دەدەۆزیتەوە . ھەر ئەمەش بیرۆکەی دورستکردن و بونیانانی یەکەم سەنتەری شوێنەواری لە ناو جەرگەی عوسمانی لا دورست دەبێت لە ساڵی ١٨٩٩تا ١٩٠٧ . عوسمان حەمدی بەگ لە ٢٤ فبرایەری ١٩١٠ لە ئەستەمبوڵ کۆچی دوای دەکات.

## ئەمانەش ببینە
* دەوڵەتی عوسمانی

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*Hanefi DİLMAÇ ; Osman Hamdi Bey Ressam ve Arkeolog ،; Beykoz Kültür & Sanat , syaı 02 şubat 2013 , s 27-28
*Savaş Volkan GENÇ ; Osman Hamdi tablolarında hayvan figürleri , Ankara Üniv Vet Fak Derg, 61, 85-91, 2014 , s 87-88
*History of Kurd

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٢
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:ڕۆژھەڵاتناسی
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:وێنەکێشە ڕۆژھەڵاتناسەکان