open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تەلیسکۆپی ھەرە مەزنی ئەورووپی

وێنۆک|تەلیسکۆپی ھەرە مەزنی ئەورووپی
**تەلیسکۆپی ھەرە مەزنی ئەورووپی** () (کورتکراوە: ELT) تەلیسکۆپێکە لەلایەن ڕوانگەی باشووری ئەورووپاەوە سەرپەرشتی دەکرێ،  ئەو تەلیسکۆپە دەکەوێتە بەرزی (٢٦٣٥) مەتر لە ناوچەی پاراناڵ بیابانی ئاتاکاما لە باشووری چیلی. 

## پێشانگا

پەڕگە:E-ELT Primary Mirror.svg|وێنۆک|ئاوێنەکەی
پەڕگە:ELT vlt.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی دروستکراوی تەلیسکۆپی زۆر نایاب
پەڕگە:The E-ELT Enclosure Inside.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی دروستکراوەی تەلیسکۆپی زۆر نایاب
پەڕگە:Eso1715b.webm|وێنۆک|کارکردن لە تەلیسکۆپی زۆر نایاب
پەڕگە:Size comparison between the E-ELT and other telescope domes.jpg|وێنۆک|تەلیسکۆپە روانگەکانی ڕوانگەی باشووری ئەورووپا
 

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:پرۆژەکانی ئەستێرەناسی
خاوەنکار (جەژن)

**خاوەنکار** یا **جەژنی خاوەنکار** جەژنێکی ئایینی یارسانە کە لە چلەی پاییزدا دەگیرێت. یارسانەکان لەدوای سێ ڕۆژ ڕۆژوو گرتن چێشت و گۆشتی قوربانی ساز دەکەن و جەژن دەگرن. ئەم سێ ڕۆژە ڕۆژووە بە بۆنەی بیرخستنەوەی یادی برسیێتیی سوڵتان سەھاک و ھاوەڵەکانیەتی.

## سەرچاوە
* فدراسیۆنی یارسان
* خاوەنکار: بی بی سیی فارسی

پۆل:یارسان
پۆل:بۆنەکانی یارسان
پۆل:جێژنە کوردییەکان
مێژووی مۆسیقا

**[[مۆسیقا]]** لە ھەموو چاندێکدا لە کاتە جیاجیاکانی مێژوو بە شێوەی جیاجیا ھەبووە. وا خەمڵێندراوە کە ئەگەر ھەیە مۆسیقا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٥,٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش و یەکەمین پارچە مۆسیقاش لە ئەفریقا دەرکراوە، دواتر بەرەبەرە پەرەی سەندووە و بووەتە یەکێک لە ئامرازەکانی کات بەسەربردنی مرۆڤەکان. مۆسیقای چاندێک لە لایەن باوەڕ و کاریگەرییەکانی بیر و باوەڕی ئەو چاندە کاری تێکراوە، تەنانەت باری ئابووری و شوێنی جوگرافی و پێشکەوتوویی ئەو ناوچەیەش کاریگەری لەسەر چەشنی مۆسیقا ھەیە.

## دەمەکانی مۆسیقا
### مۆسیقای پێش مێژوو
مۆسیقای پێش مێژوو ئەو مۆسیقایانە بوون کە پێش نووسینەوەی مێژوو ھاتوونەتە ئاراوە. ھەر دوای ئەم مۆسیقای کۆن دێت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ١,٥٠٠ی پێش مەسیح.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:مێژووی مۆسیقا
پۆل:سەردەمەکانی مۆسیقا
پۆل:مۆسیقای ئێرانی
پۆل:مێژوو بەپێی مژار
ڕوانگەی لاسیلا

[وێنۆک|کۆمەڵە تەلیسکۆبێکی ڕوانگەی لاسیلا، [بیابانی ئاتاکاما، چیلی]]

**روانگەی لاسیلا** (بە ئینگلیزی: La Silla Observatory) ڕوانگەیەکی گەردوونیە لە وڵاتی چیلی بە نزیکەیی ١٨ تەلیسکۆبی لێیە کار دەکەن، ئەو ڕوانگەیە لەلایەن ڕوانگەی باشووری ئەورووپا بەرێوەدەبردرێ. 

## ناو
ڕوانگەی لاسیلا بە ناوی ئەو چیایە کراوە کە روانگەکەی لەسەر دەکرێ ناوی چیاکە (لاسیلا) یە، نزیکەی ٢٤٠٠ مەتر بەرزە و دەکەوێتە باشووری بیابانی ئاتاکاما لە وڵاتی چیلی
100px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست|شوێنی وانگەی لاسیلا لەسەر نەخشەی جیھانی

## تەلیسکۆبەکان
ئەو ڕوانگەیە چەندین تەلیسکۆبی گەورە و پێشکەوتوو و بەھێزی تێدایە ئەوانیش:
* تەلیسکۆبی تەکنیکی نوێ بە ھاوێنەی ٥و٣ مەتری کە دەزگای بۆشاییی ئەورووپی دروستیکردوە.
* (تەلیسکۆب٢) بە ھاوێنەی ٦و٣ مەتری کە دەزگای بۆشاییی ئەورووپی دروستیکردوە.
* (تەلیسکۆب٣) بە ھاوێنەی ٢و٢ مەتری کە دەزگای بۆشاییی ئەورووپی دروستیکردوە.
* (تەلیسکۆب٤) بە ھاوێنەی ٥و١ مەتری کە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا دروستیکردوە. ئێستا کار ناکا
* (تەلیسکۆب٥) بە ھاوێنەی ١ تنکی کە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا دروستیکردوە. ئێستا کار ناکا
* (تەلیسکۆب٦) بە ھاوێنەی ٥و٠ کە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا دروستیکردوە. دواتر گوازرایەوە بۆ ڕوانگەی یو سی سنتاگیۆ لە چیلی
* (تەلیسکۆب٧) دێنیس بە دەنکی ١ مەتری
* (تەلیسکۆب٨) مارلی بە ھاوێنەی ١ مەتری
* (تەلیسکۆب٩) جێنیفیا بە ھاوێنەی ٢و١ مەتری
* (تەلیسکۆب١٠) دانیش بە ھاوێنەی ٥و١ مەتری
* (تەلیسکۆب١١) دانیش بە ھاوێنەی ٥٠ سانتیمی
* (تەلیسکۆب١٢) دانیش بە ھاوێنەی ٩٠ سانتیمی
* (تەلیسکۆب١٣) سیست ١٥ مەتر کە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا دروستیکردیە. ئێستا کار ناکا
* (تەلیسکۆب١٤) مارسیلیا بە ھاوێنەی ٤٠ سانتیمی
* (تەلیسکۆب١٥) بۆخوم بە ھاوێنەی ٦٠ سانتیمی
* (تەلیسکۆب١٦) کات بە ھاوێنەی ٤و١ کە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا دروستیکردیە. ئێستا کار ناکا
* (تەلیسکۆب١٧) ئایریس
* (تەلیسکۆب١٨) شمایتید بە ھاوێنەی ١ مەتری، ئێستا کار ناکا
* (تەلیسکۆب١٩) GPO، بە ھاوێنەی ١ مەتری 
وێنۆک|وێنەکی پانۆرامای ٣٦٠ دەرەجەی روانگەی لاسیلا لە کاتی خۆراوا بوون لە رێکەوتی ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ |1000px|center

## پێشانگا

پەڕگە:La Silla Aerial View.jpg|وێنۆک|بارەگای ڕوانگەی لاسیلا
پەڕگە:ESO La Silla all telescopes with annotations.jpg|وێنۆک|تەلیسکۆبەکان
پەڕگە:3.6-m Telescope at La Silla.jpg|وێنۆک|تەلیسکۆبی ئیسۆ بە ھاوێنەی ٣و٦ مەتری
پەڕگە:Observatorio la silla ntt.JPG|وێنۆک|تەلیسکۆبی تەکنیکی نوێ
پەڕگە:The TRAPPIST telescope at La Silla.jpg|وێنۆک|تراپیست تەلیسکۆب، لە وەزری زستاندا لە نێو ڕوانگەی لاسیلا


## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* لاپەرەی فەرمی ڕوانگەی لاسیلا لە مالپەری فەرمی دەزگای بۆشایی ئەورووپی
* لاپەرەی ڕوانگەی لاسیلا

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
ئێن جی سی ٢٤٤٢

وێنۆک|گەلەستێرەی ئێن جی سی ٢٤٤٢

**گەلەستێرەی ئێن جی سی ٢٤٤٢** (بە ئینگلیزی : NGC 2442) ئەوە یەکێکە لە گەلەستێرە لولپێچەکانی گەردوون ، لە ریزبەندی گەلەستێرەکان SAB(s)bc pec, ئەو گەلەستێرەیە بە نزیکەی ٥٠ ملیۆن ساڵی تیشکی لە کۆمەڵەی خۆرەوە دوورە ، 

## شێوە
هۆکاری لولپێچی ئەو گەلەستێرەیە بە بروای هەندێک لە زانایان هۆکاری ئەوە نزیکیەتی لە گەلەستێرەیەکیتری هاوسێیەکەی 

گەلەستێرەی(ئێن جی سی ٢٤٤٢) لە ٨ ئەیلوولی ساڵی ١٨٣٤ زانای گەردوونی (جۆن هێرشڵ) ئاشکرا کرا 

## سەرچاوە
* لاپەرەی گەلەستێرەی  (ئێن جی سی ٢٤٤٢)
* وێنەی گەردوونی _ وێنەی گەلەستێرەی (ئێن جی سی) لە چاوەی تەلیسکۆبی هەبڵ

پۆل:گەردوون
پۆل:گەلەستێرەکان
ڕوانگەی لاساگرا

[وێنۆک|شوێنی ڕوانگەی لاساگرا لە وڵاتی [ئیسپانیا]]

**ڕوانگەی لاساگرا** (بەئینگلیزی: Observatorio Astronómico de La Sagra) ئەوە ڕوانگەیەکی گەردوونیە لە ناوچەی گرانادا لە وڵاتی ئیسپانیا ئەو روانگەیە چەندین زانیایر گرنگی بۆ مرۆڤایەتی یاشکرا کردوە یەکێکیش لەوان
* گەڕەستێرۆچکەی دی ئەی ١٤

## سەرچاوە
* ماڵپەری فەرمی لاساگرا

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
سۆھۆ (کەشتی خۆر)

[وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵی کەشتی سۆهۆ کە بۆ لێکۆلینەوە نێردراوەتە نزیک [خۆر]]

**سۆهۆ** (بەئینگلیزی : Solar and Heliospheric Observatory) ئەوە ڕوانگەیەکی بۆشاییە بۆ لێکۆڵینەوە لە رووی خۆر و دەورەکەی، ئەو ئامێرە لەلایەن دەزگای بۆشایی ئەورووپی بە هاوکاری ناسا دروستکراوە، دەزگای بۆشایی ئەمەریکا ناسا هەڵسا بە ناردنی کەشتی ئاسمانی سۆهۆ بە مووشەکی هەڵگر لە جۆری ئەتڵەس٢ ئەی ئێس لە ڕێکەوتی ٢ کانوونی یەکەمی ١٩٩٥ ناردیە دەروەی زەوی بۆ لێکۆلینەوە لە خۆر و ٢١٠٠ کلکدار ، کەشتی ئاسمانی سۆهۆ لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٦ کەوتە کار
100px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست|چۆنیەتی رۆیشتنی کەشتی ئاسمانی سۆهۆ

## گەران
گرنگی روانگەی سۆهۆ هەڵسان بوو بە تاقیکردنەوەی ئامانجی لێکۆڵینەوە لەسەر رووی خۆر ، تیشکەکانی، هێڵەکانی، سوورانەوەکەی، ئەوانە هەمووی کۆکرابوو دەزگای بۆشایی ئەورووپی و ناسا لەو ڕوانگەیە و رووپۆشی ئەو ئامێرە لە هەشتایەکانی سەدەی رابردوو دروستکرابوو، 
وێنۆک|ئامێرەکانی سەر کەشتی ئاسمانی سۆهۆ
## ئامێرەکان
کەشتی ئاسمانی سۆهۆ چەندین ئامێری پێشکەوتووی لەسەر دانرابوو بۆ لێکۆڵینەوە و ئاشکراکردنی زانیاریەکان ئەوانیش:
* CELIAS: ئامێری پێوانی زەخیرکردنی هێز، 
COSTEP : ئامێری ئالوگۆری هێزی جەستەی کەشتیەکە
* EIT : تەلیسکۆبێکی پێشکەوتووی توانای بینینی تیشکی ژێر سووری پێشکەوتوو، لە ناسا
* ERNE
* GOLF
* LASCO : بۆ پێوانی هێڵەکانی خۆر
* MDI/SOI : ئامێرێکە بۆ ئاشکراکردنی بوومەلەرزەکانی سەر رووی خۆر
* SUMER : ئامێرێکە بۆ لێکۆڵینەوە لە تیشکی ژێر سوورەکانی کە سەرچاوەیان لە خۆرە
* SWAN : ئامێرێک بۆ پێوانی کەشی سەر خۆر
* UVCS : ئامێرێک بۆ بینینی تیشکی ژێر سوور بۆ بینینی هێڵەکانی خۆر
* VIRGO : بۆ پێوانی گۆڕانی تیشکەکانی خۆر
وێنۆک|وێنەیەکی ئەستێرەی خۆر کە کەشتی ئاسمانی سۆهۆ چرکاندوویەتی
## سەرچاوە
* سۆهۆ لە ماڵپەری فەرمی دەزگای بۆشایی ئەورووپی
* لاپەرەی فەرمی کەشتی ئاسمانی سۆهۆ لە ماڵپەری فەرمی ناسا

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
ڕوانگەی مولارد ڕادیۆیی

وێنۆک|تەلیسکۆبی وان مایل

**ڕوانگەی مولاردی ڕادیۆیی** (بە ئینگلیزی: Mullard Radio Astronomy Observatory) ئەوە ڕوانگەیەکی گەردوونیە کۆ دەکرێتەوە لەنێوان کۆمەڵێک تەلیسکۆبی ڕادیۆیی کە گوێیان لە گەردوون گرتوە، تەلیسکۆبەکان:
* تەلیسکۆبی وان مایل
* تەلیسکۆبی رایلی
* تەلیسکۆبی ئارکمینیت
لەسەرەتای درووستبوونی پێوانی ژووری رووبەرەکان ڕادیۆیی لە ناوەندی چلەکانی سەدەی رابردوودا لە ناوچەی نزیک لە کامبرێج،
وێنۆک|دروشمی یادگاریەکانی ڕوانگەی مولارد
وێنۆک|نوێی تەلیسکۆبەکە

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
ڕوانگەی سوبارۆ

وێنۆک|تەلیسکۆبی سوبارۆ

**ڕوانگەی سوبارۆ** (بەئینگلیزی: Subaru Telescope) گەورەترین تەلیسکۆبە کە یابان درووستیکردیە، ئەوە ڕوانگەیەکی نەتەوەی یابانیە لەسەر بەھای ناوچەی ماونا کیا لەسەر دوورگەی ھاوایی لە ئۆقیانووسی ئارام

تەلیسکۆبی سوبارۆ دەستی بە کارکردن کرد لە ٢٨ کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٩، وە چەندین وێنەی گەردوونی گرت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:تەلیسکۆپەکان
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
ماونا لوا

وێنۆک|ناوچەی ماونا لوا

**ماونا لوا** (بەئینگلیزی : Mauna Loa) یەکێکە لە چیا گڕکانیەکانی دوورگەی هاوایی لە ئۆقیانووسی ئارام بە یەکێک لە گەورەترین گڕکانەکانی سەر زەوی لە گەورەی و لە مێژوو، وە یەکێکە لە گڕکانە چاڵاکەکانی سەرزەوی رووبەرەکەی نزیکی ١٨٠٠٠ میل دەبێ

## سەرچاوە
* ماونا لوا
ڕوانگەی ماونا لوا

وێنۆک|ڕوانگەی ماونا لوا

**ڕوانگەی ماونا لوا** (بە ئینگلیزی : Mauna Loa Observatory)  وێستگەیەکی تەوشکە و دەکەوێتە نزیک گڕکانی ناوچەی ماونا لوا لە دوورگەی هاوایی لە ساڵی ١٩٥٧، ڕوانگەی ماونا لوا زانیاریەکان لە وێستەگەکان کۆدەکاتەوە ، ئەو ڕوانگەیە گرنگی بە گەرانی زانیاری دەربارەی کاربۆن دەدات، وە پێوانی گازی کاربۆن دووئۆکسید .
[وێنۆک|نیشاندانی زیاد بوونی گازی [کاربۆن دووئۆکسید لە کەشوهەوادا لە ساڵی ١٩٦٠ (پێوانی ڕوانگەی ماونا لوا)]]
## سەرچاوە
* ڕوانگەی ماونا لوا
* وێستگەی ماونا لوا

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
ڕوانگەی کیک

وێنۆک|تەلیسکۆبەکانی کیک

**ڕوانگەی دەبڵیو. ئێم، کیک** زیاتر بەنێوبانگە بە **ڕوانگەی کیک** (بە ئینگلیزی: W. M. Keck) ڕوانگەیەکی گەردوونین لە بەرزی ٤٫١٤٥ مەتر، لەسەر بەھای ماونا کیا لە دوورگەی ھاوایی

ئەو ڕوانگەیە لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠ لەسەر دەستی ھاورد ب کیک سەرکۆ ڕوانگەی کیک کە نزیکەی ٧٠ میلیۆن دۆلاری تێدا سەرفکرا دامەزرا. 

یەکەمین ڕوانگە لە ساڵی ١٩٩٣ دروستکرا و، دووەمین ڕوانگە لە ساڵی ١٩٩٦ دروستکرا.
وێنۆک|ڕوانگەی کیک پێکدێ لە دوو ڕوانگەکار
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری فەرمی ڕوانگەی کیک
* ماڵپەری فەرمی ڕوانگەی ماونا کیا

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
تەلیسکۆپی تەکنۆلۆژیای نوێ

وێنۆک|تەلیسکۆپی تەکنۆلۆژیای نوێ

**تەلیسکۆپی تەکنۆلۆژیای نوێ** (بە ئینگلیزی: New Technology Telescope) (کورتکراوە: NTT) یەکێکە لە تەلیسکۆپەکان بە ھاوێنەی ٦و٣ مەتری، و یەکێکە لە تەلیسکۆپەکانی ڕوانگەی لاسیلا لە وڵاتی چیلی، کە لەلایەن ڕوانگەی باشووری ئەورووپا بەرێوەدەبرێ 
## سەرچاوە

## بەستەرە دەرەکییەکان
*پەڕەی فەرمی تەلیسکۆپی تەکنۆلۆژیای نوێ لەنێو ماڵپەری فەرمی دەزگای بۆشایی ئەورووپی

پۆل:گەردوون
تەلیسکۆپی لێکۆڵینەوەی ڤی ئێڵ تی

وێنۆک|بینای تەلیسکۆپی ڤی ئێڵ تی لەنێوان ٢ تەلیسکۆپی گەورە

**تەلیسکۆپی لێکۆڵینەوەی ڤی ئێڵ تی** (بە ئینگلیزی: VLT Survey Telescope) یەکێکە لە تەلیسکۆپەکانی ئیتاڵیا. شوێنکەوتووی تەلیسکۆپی گەورە کە ڕوانگەی باشووری ئەورووپا بەڕێوەی دەبات.
[وێنۆک|تەلیسکۆپی ڤی ئێڵ تی لە کاتی دروستکردنی لە [ئیتاڵیا]]

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی تەلیسکۆپی پێوانی
* وێنەیەکی تەلیسکۆپی پێوانی گەردوونی
ڕوانگەی جێمینی

وێنۆک|ڕوانگەی گێمینی

**گێمینی**  (بە ئینگلیزی : Gemini Observatory) ڕوانگەیەکی گەردوونیە، بە ٢ تەلیسکۆپ بە درێژی ٨ مەتر، لە ٢ ناوچەی جیاواز، 
* تەلیسکۆبی یەکەم : ناوی **جێمینی باکوور**ە ، ئێستا بوونی هەیە لە دوورگەی هاوایی 
* تەلیسکۆبی دووەم : ناوی **جێمینی باشوور** ئێستا بوونی هەیە لە وڵاتی چیلی لە زنجیرەچیاکانی ئەندێز 
وێنۆک|شوێنی  ڕوانگەی جێمینی لە دوورگەی هاوایی لەسەر نەخشەی جیهانی
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری فەرمی ڕوانگەی جێمینی

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
ڕوانگەی ماونا کیا

[وێنۆک|کۆمەڵێک لە تەلیسکۆبەکانی ڕوانگەی ماونا کیا، لە نزیکی [ڕوانگەی سوبارۆ و تەلیسکۆبی کیک]]

**ڕوانگەی ماونا کیا** (بەئینگلیزی :  Mauna Kea Observatory) ڕوانگەیەکی گەردوونیە، دامەزراوە لە ساڵی ١٩٦٧ لە نزیک گڕکانی چیای ماونا کیا لە دوورگەی هاوایی لە ئۆقیانووسی ئارام لە بەرزی ٤.٢٠٠ مەتر، ئەو ڕوانگەیە یەکێکە لە گەورەترین ڕوانگەکانی جیهان لە کاتی ئێستادا، کە تێیدا بەشدارە لە چەندین تەلیسکۆبی زانکۆکان و دەزگاکان کە پێکدێت لە ١١ وڵات، لە پێش هەموویانەوە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

## سەرچاوە
* ماونا کیا
* ڕوانگەی ماونا کیا لە مالپەری فەرمی زانکۆی هاوایی
* وێنەکانی ماونا کیا

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
چیای ماونا کیا

وێنۆک|ناوچەی ماونا کیا

**ماونا کێیا** (بە ئینگلیزی: Mauna Kea) ئەوە چیایەکی بورکانیە و دەکەوتە دوورگەی ھاوایی وە لەو ناوچەیە پێی دەرێن (چیای سپی) بڵنترین چیای دوورگەکەیە بە بەرزی ٤٢٠٧ مەتر لە ئاست دەریا.
وێنۆک| نەخشەی جوگرافیای چیای ماونا کیا
بوورکانەکەی سەر ئەو چیایە لە باروودۆخی ئارام دایە واتا بوورکانی چیای ماونا کیا بوورکانێکی **خەوتووە** لە ھەمانکاتدا لە چیای ماونا لوا بوورکان چالاکە و بەردەوامی باروودۆخی تەقینەوەی بوورکانی بەسەردادێ، بەڵام چیای ماونا کیا بوورکانێکی ئارامە و کۆتا تەقینەوەی بوورکان لەسەر ئەو چیایە دەگەرێتەوە بۆ ٤٠٠٠ ھەتا ٦٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا،

ھەروەھا چیای ماونا کیا کۆمەڵە ڕوانگەکردنەکی بۆشایی ئاسمانی لەسەرە کە گووزارشت لە چەندین روانگەی گەورە دەکەن لە جیھان وەک ڕوانگەی کیک..

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی ماونا کیا
* زانیاری
* ماونا کیا

پۆل:چیاکان
پۆل:کێوە پیرۆزەکان
ھەسارەی کاپتین بی

وێنۆک|وێنەیەکی دروستکراوی هەسارەی کاپتین بی

**ئەستێرەی کاپتین** (بە ئینگلیزی : Kapteyn b) هەسارەیەکە لە دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر ، ئەو هەسارەیە خوول دەکا لەدەوری ئەستێرەی کوورتی سۆر بەنێوبانگە بە (کاپتن) ، ئەو هەسارەیە بە نزیکەی ٨ تا ١٢ ساڵی تیشکی لە زەویەوە دوورە، وە دەکەوێتە ناوجەیەک شیاو بۆ نیشتەجێ بوون، وە دووریەکە شیاوە و پلەی گەرمەیەکەی تەواوە بۆ ژیان، تەمەنەکەشی دەگاتە ٥ تا ١١ ملیار ساڵ، دوای کۆمەڵەی خۆر بە شیاوترین شوێن دادەنرێت بۆ ژیان.

## ئاشکراکردنی
ئەو هەسارەیە ئاشکرا کرا لەلایەن ڕوانگەی باشووری ئەورووپا کە داوای لە ڕوانگەی لاسیلا کرد لێکۆڵینەوەی زیاتر بکەن دەربارەی هەبوونی ئەو هەسارەیە، دوای ئەوە ڕوانگەی کیک هەڵسا بە لێکۆڵینەوە و ئاشکراکردنی زیاتری ئەو هەسارەیە.
## هەسارەی هاوشێوەی ئەو هەسارەیە
دواین هەسارە کە ئاشکراکرابێ لە نێو سیستەمی ئەو ئەستێرەیە ئەویش ھەسارەی کاپتین سی بووە.
## سەرچاوە
* کاپتین بی لەنێو ئەرشیفی ناسا
* زانیاری تەواو دەربارەی کاپتین بی

پۆل:گەردوون
ھەسارەی کاپتین سی

**هەسارەی کاپتین سی** (بە ئینگلیزی : Kapteyn c) یەکێک لە هەسارەکانی دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر ، ئەو هەسارەیە بە دەوری ئەستێرەی کوورتی سۆر دەخولێتەوە، بە نزیکەی ٨ تا ١٢ ساڵی تیشکی لە زەوییەوە دوورە،

## سەرچاوە
* هەواڵی کاپتین سی لە سایتی ئۆکسفۆرد
* کاپتین سی لە مالپەری فەرمی بۆشایی

پۆل:گەردوون
.at

دۆمەینی **at.** تایبەت بە وڵاتی نەمسا، ئوستراڵیا لە ساڵی ١٩٨٨ کەوتووەتە کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێرستی ئەندامی ئەنجومەنی پاوانی ئاست سەری تایبەتی وڵاتی ئەوروپا
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
.bz

دۆمەینی **bz.** تایبەتە بە بەلیز، لە ساڵی ١٩٩١ کەوتووەتە کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
.ck

220x440px|وێنۆک
دۆمەینی **.ck** تایبەتە بە دوورگەی کوک، لە ساڵی ١٩٩٥ کەوتووەتە کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:دوورگەکانی کوک
.cm

دۆمەینی .dj تایبەتە بە کامیروون و لە ساڵی ١٩٩٥ کەوتۆتە کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە کامیرۆن
.dj

دۆمەینی .dj تایبەتە بە کۆماری جیبووتی لە سالی ١٩٩٦ کەوتۆتە کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
.gd

دۆمەینی .gd تایبەتە بە کۆماری گرینادا و لە ساڵی ١٩٩٢ کەوتۆتە کار.

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
.gh

دۆمەینی .dj تایبەتە بە کۆماری گانا لە ساڵی ١٩٩٠ کەوتۆتە کار.

## سەرچاوەکان

## دۆمەینەکانی تری

* .com.gh - for بۆ کۆمپانیا
* .edu.gh - بۆ قوتابخانەکان
*.gov.gh - بۆ حکومەت
*.mil.gh - بۆ سەربازی
*.net.gh - بۆ دابینکاری خزمەتگوزاریی ئینتەرنێت
*.org.gh - بۆ رێکخراو
*.biz.gh - بۆ بازرگانی
*.info.gh - بۆ زانیاری
*.name.gh
*.mobi.gh
*.web.gh
*.media.gh
*.ac.gh
*.store.gh
*.tm.gh

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
.co

دۆمەینی .co تایبەتە بە کۆلۆمبیا و لە ساڵی ١٩٩١ کەوتۆتە کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:پێرستی ئەندامی ئەنجومەنی پاوانی ئاست سەری تایبەتی وڵاتی ئەوروپا
.cr

دۆمەینی.co تایبەتە بە کۆستاریکایە و لە ساڵی ١٩٩٠ کەوتۆتە کار

## سەرچاوە
https://en.wikipedia.org/wiki/.cr

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
ئاواتە گەورەکان

**ئاواتە گەورەکان** () ڕۆمانێکی مێژووییە لە نووسینی نووسەری بەناوبانگی ئینگلیزی چارڵز دیکینز. ئەم ڕۆمانە سێزدەیەمین ڕۆمانیەتی کە نووسیوێتی.
ڕۆمانی ئاواتە گەورەکان لەساڵی ١٨٦٠ دەستکراوە بە نووسینی و لەساڵی ١٨٦١ تەواوبووە قەبارەی ڕۆمانەکە ٥٤٤ لاپەڕەیە.

## کورتەیەک دەربارەی ڕۆمانەکە
ڕۆمانەکە باس لە کوڕێک دەکات بەناوی (فلیپ پریپ) کە ئەوکاتەی ئەو بچووک بووە دایک و باوکی مردوون و ئەو ڕۆژانە سەردانی گۆڕستان دەکات بۆ لای گۆڕی دایک و باوک و براکەی.
پریپ لە گۆڕستان پیاوێکی ترسناک دەبینێ و پیاوەکە داوای لێدەکات ئامێرێکی بۆ بێنێ بۆ بڕینی ئەو کانزایەی لە قاچی بەستراوە و داوای خواردن و شەڕابی لێدەکات و دەڵێ ئەگەر ئەوەی داوام کردووە بەیانی بۆم نەھێنێ ئەوا پیاوێکی گەنجم ڕاسپاردووە تا بتکوژێ. لێرەوە چیرۆکەکە دەست پێ دەکات. فلیپ لەگەڵ خوشکە گەورەکەی و مێردی خوشکەکەی دەژی، خوشکەکەی لەگەڵی خراپە، بەڵام بە پێچەوانەوە، مێردی خوشکەکەی زۆر لەگەڵی باشە و یارمەتی دەدات تا بەسەر کێشەکان سەرکەوێ.

## کەسایەتییە سەرەکییەکان
* فلیپ پریپ: کەسایەتی سەرەکییە و ئەو چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە.
* جۆی گارگەری: مێردی خوشکی  پریپ بوو پیاوێکی میھرەبان و باشبوو و بۆ پریپ و وەکی باوکی وابوو و ئاسنگەر بوو.
* خانم جۆی گارگەری: خوشکی پریپ بوو ٢٠ساڵ لە پریپ گەورەتربوو.
* بەڕێز پەمبلیکۆک: مامی جۆی گارگەری بوو و بازرگانی گەنمەشامی بوو.
* میش ھاڤیشم: ژنێکی دەوڵەمەندی قەیرە بوو.
* ئێستێلا: کچێکی جوان بوو و میس ھاڤیشم ھەڵیگرتبۆوە و کردبووی بە کچی خۆی.
* ماتیۆ: ئامۆزای میس ھاڤیشم بوو.
* ھێربەرت: کوڕی ماتیۆ بوو ئەو کەسە بوو کە مێوانداری پریپی کرد بۆ سەردانیکردنی میس ھاڤیشم.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم
.cu

دۆمەینی .cu تایبەتە بە کووبا و لە سالی ١٩٩٢ کەوتۆتە کار.

## دۆمەینەکانی تر
* .com.cu
* .edu.cu
* .org.cu
* .net.cu
* .gov.cu
* .inf.cu
* .ngo.cu

## سەرچاوەکان

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
.ai

دۆمەینی **ai.** تایبەتە بە ئەنگویلا و لە ساڵی ١٩٩٥ کەوتووەتە کار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
.am

دۆمەینی **am.** تایبەتە بە ئەرمەنیا و لە ساڵی ١٩٩٤ کەوتۆتە کار.

## سەرچاوەکان
* ویکیی ئینگلیزی

پۆل:پێرستی ئەندامی ئەنجومەنی پاوانی ئاست سەری تایبەتی وڵاتی ئەوروپا
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤
ھاککەری کڵاو ڕەش

**ھاککەری کڵاو ڕەش** () بریتین لەو جۆرە ھاکەرانەی کە بۆ مەبەستی خراپ کۆمپیوتەر و ڕاژەگوزارەکان ھاک دەکەن و زانیاری و دراوەکان دەدزن.

## ئەمانەش ببینە
گرووپی ھاککەر

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
کەشتیی بۆشاییی منداڵانی ھیند

**کەشتیی ئاسمانیی بۆشاییی منداڵان** (بە ئینگلیزی:Iskra -5_ یان Space Kidz India)  یەکێکە لەو کەشتییانەی کە قوتابییانی ھیند و ڕووسیا بە ھاوکاریی یەکتری دروستی دەکەن.

## پڕۆژەکە
لە ئێستادا قوتابییانی ئاژانسی (Space Kidz India) بە ھەماھەنگیی پەیمانگای مۆسکۆ بۆ فڕۆکەوانی دیزاینی مانگێکی دەستکردیان تەواوکردووە و وا بڕیارە لە مانگی ١٠ی ساڵی ٢٠١٧ بۆ بۆشاییی ئاسمان ھەڵبدرێت لە ڕێگەی گەیاندنی بۆ نێو وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی، سەرۆکی ئاژانسی ھیندیش ڕایگەیاند کە دروستکردنی ئەم مانگە دەستکردە بەبێ بەشداریی دەزگاکانی بۆشاییگەری حکومی بووە تەنھا لەلایەن ١٢ قوتابیی ھیندی ٢٠ قوتابیی ڕووسی ڕووپۆشکراوە و کێشەکەی ١٫٥ کگم و کەشتییەکەش بە (Iskra -5) ناونراوە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمیی کەشتیی بۆشاییی منداڵانی ھیند

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
مووشەکی پرۆتۆن

وێنۆک|دیمەنێکی مووشەکی پرۆتۆن لە کاتی تەقاندنی بەرەوو دەرەوەی زەوی

**مووشەکی پرۆتۆن** (بە ئینگلیزی : Proton Rocket) (بە ڕووسی : Прото́н) وە پێشی دەوترێ مووشەکی رووسی (UR-500) مووشەکێکە بۆ گواستنەوەی کەل و پەل، بەو مانایەی یەک جار بەکاردێت بۆ ناردن بەرەو بۆشایی ئاسمان، لە لایەن وڵاتی ڕووسیاوە بەکاردەهێنرێت، یەکەم مووشەکی پرۆتۆن لە ساڵی ١٩٦٥ بەکارهێنرا.
ئەو مووشەکە لەلایەن ناوەندی خرۆنتشیڤ بۆ گەڕانی بۆشایی بەرهەمدەهێنرێت دروستکراوە و پەرەوەی پێدەدرێت لە مۆسکۆ 

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:زانست
پۆل:ڕۆکێتەکان
پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
ھەواڵنێر

وێنۆک|ڕۆژنام‏‏‏ە‏‏‏ نوسێك له كاتی خوێندن‏‏‏ە‏‏‏و‏‏‏ە‏‏‏ی ه‏‏‏ە‏‏‏واڵێك
خوێنەرەوەی ھەواڵ زۆرجار بە  **پێشکەشکاری** ھەواڵ ناسراو بە خوێنەرەوەی ھەواڵ رۆژانە پرۆگرامی نوێ و ھەواڵی نوێ پێشکەش دەکات لە تەلەفزیۆن یان لە ڕادیۆ یان لە ئینتەرنێت ھەروەھا ئەوان وەک رۆژانامە نووس کاردەکەن بۆ پێشکەش کردنی ھەواڵەکان لە دەرەوەی ستۆدیۆ بۆ گەیاندن بە خەلک و کەسانی دەورو بەر.

## سەرچاوەکان
* ویکیپدیای ئینگلیزی

پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:پیشەی پەخشکردنەکان
پۆل:پیشەکانی میدیای بەکۆمەڵ
.aq

دۆمەینی **aq.** تایبەتە بە وڵاتی ئەنتەرتیکا و لە ساڵی ١٩٩٢ کەوتووەتە کار.
## سەرچاوەکان
https://ar.wikipedia.org/wiki/.aq

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پرۆژەی دیسکۆڤەری

وێنۆک|سەرەتای مالپەری پرۆژەی دیسکۆڤەری

**پرۆژەی دیسکۆڤەری** (بە ئینگلیزی :Discovery Program) پرۆژەیەکی ناسایە لە ڕێڕەوی گەرانەکانی زانستی بۆشایی ئەمەریکی، لە ساڵی ١٩٩٢ بەرێوبەری ئەو کاتی ناسا کە دانیاڵ گۆڵدین بوو کە بڕیاریدا لێکۆڵینەوە لە هەسارەکان بە شێوەیەکی "خێراتر و باشتر و تچووی کەمتر" ئەو پرۆژەیە پرۆژەیەکی جیاوازخی ئەو کاتی ناسدا بوو، 

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا
دانیاڵ گۆڵدین

**دانیاڵ گۆڵدین** (بە ئینگلیزی :  Daniel Goldin) یەکێک بوە لە بەرێوبەرەکانی دەزگای بۆشایی ئەمریکا ناسا
وە خاوەنی درێژترین بەرێوبەریە لە مێژووی دەزگای بۆشایی ئەمریکا کە ٩ ساڵ بەرێوبەر بوە، لە ١ نیسانی ساڵی ١٩٩٢ هەتا ١٧ تشرینی دوەمی ساڵی ٢٠٠١ . پاڵێوراو بوو لە سەردەمی دەسەڵاتی جۆرج بۆشی باوک وە بەردەوام بوو تا سەردەمی دەسەڵاتی بیڵ کڵینتن و سەردەمی دەسەڵاتی جۆرج دەبلیوو بوش.

## سەرچاوە
* مالپەری فەرمی ناسا _ دانیاڵ

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:زیندووان
پۆل:بەڕێوەبەرانی ناسا
١٤٠٠

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان


پۆل:ساڵەکان
بۆ ھەتاھەتایە (زنجیرە)

**بۆ هەتاهەتایە** (بە ئینگلیزی: Forever) بریتییە لە زنجیرە درامایەکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی لەسەر دکتۆر هێنری مۆرگن، وە ئەو پزیشکێکی پشکنینی نەمرە لە نیویۆرک. زنجیرەکە پەخش کراوە لەسەر ئەی بی سی وەک وەرزێک لە زنجیرەکە ۱٥-۲۰۱٤.

## کورتە
دکتۆر ھێنری مۆرگان پزیشکێکی شیکارکەری شاری نیوێورکە و توێژینەوە لە ھاڵەتەکانی مردن دەکۆڵێتەوە، ئەمەش بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ نەمرییەکەی.

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٤
پۆل:وێناکردنی خەیاڵیی بەشی پۆلیسی نیویۆرک
ڕوانگەی گەردوون

**ڕوانگەی گەردوونی** (بە ئینگلیزی : space observatory) (بە عەرەبی : مرصد فضائي) پێکدێت لە تەلیسکۆب کە کارکردنی وەکوو مانگی دەستکردە ، بەکاردەهێنرێت بۆ ڕوانگەکردنی هەسارەکان و ئەستێرەکان و گەڕەستێرەکان وە ڕوانگە کردنی ئەستێرە و هەسارە و گەلەستێرە دوورەکان، ئەو ڕوانگان جیاوازیان هەیە لەگەڵ ئەو تەلیسکۆب و ئامێرانەی کە جاودێری زەوی دەکەن و لێکۆڵینەوە لەسەر زەوی دەکەن. 

## ڕوانگە جیهانیەکان
* ڕوانگەی چیای کۆرەک
* ڕوانگەی لاسیلا
* ڕوانگەی لاساگرا
* ڕوانگەی جێمینی
* ڕوانگەی کیک
* ڕوانگەی ماونا لوا
* ڕوانگەی ماونا کیا
* ڕوانگەی مولارد ڕادیۆیی
* ڕوانگەی سوبارۆ

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* زانیاری ئەرکەکانی فڕین ڕووکاری گرافیکی فەلەکناسی و فیزیای فەلەکناسی لە NSSDCA 

پۆل:گەردوون
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:ڕوانگە ئاسمانییەکان
پرۆژەی فلاگشیپ

[وێنۆک|وێنەیەکی [کەیوان کە لەلاینە کەشتی ئاسمانی کاسینی گیرایە]]

**پرۆژەی میری دەریایی** (بە ئینگلیزی : flagship) پرۆژەیەکی دەزگای بۆشایی ئەمریکایە ناسا کە تایبەتە بە ڕوانگە و دۆزینەوەکانی کۆمەڵەی خۆر ، وە یەکێکە لە پرۆژە گەورە و گرنگەکانی دەزگای ناسا ، وە پرۆژەی فرۆنترس بە دووەم گەورەترین پرۆژە دێت بە زۆری تێچوو تێیدا ، دوای ئەوەش پرۆژەی دیسکۆڤەری بە ناوەندی سێیەم دێ.

ناسا رەزامەندی دەربری دەربارەی تێجووی ئەو پرۆژەیە بە گووژمەی ٢ ملیار دۆلار تا ٣ ملیار دۆلار ، بە مەبەستی لێکۆڵینەوە و زانیایر تەواو ە دروست و نوێ دەربارەی کۆمەڵەی خۆر و دۆزینەوەی هەسارەی کۆتایی بۆ شیاوی ژیان لەسەری، ئەو پرۆژەیە هەموو کۆمەڵەی خۆر دەگرێتەوە لەگەل لێکۆڵینەوە دەربارەی سیستەمی ئەستێرەی دیکە، بەڵام گرنگی زیاتر دەدرێت بە زانستی ژیانی گەردوونی .

## مێژوو
ئامانجی ئەو پرۆژەیە ناردنی هەندێک گەرۆک بوو ئەوانیش:
* ڤۆیجێر ساڵی ١٩٧٧ 
* گالیلۆ ١٩٨٩ 
* کاسینی ١٩٩٧
* تاقیگەی زانستی مەریخ ساڵی ٢٠١١

## سەرچاوە
* Visions and Voyages for Planetary Science 2013 - 2022 
* ناسا بڕی ١ ملیار و نیوی لە کەشتی ئاسمانی گەرۆکی مەریخ تەرخان کردووە بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لە چارچێوەی بەرنامەی میری دەریایی

پۆل:ئەرکەکانی ناسا
پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا
پۆل:گەردوون
سەلیم جەبووری

**سەلیم جەبووری** (لەدایکبووی ١٢ی ئابی ١٩٧١ لە مقدادیە) سیاسەتوانێکی عێراقییە. ئەو لەوەتەی ١٥ی تەمموزی ٢٠١٤ ھەتا ١ی تەممووزی ٢٠١٨، سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بووە. لە ساڵی ٢٠٠١دا بڕواننامەی دوکتۆرای لە یاسا بەدەستھێناوە و ماوەیەک لە زانکۆی نەهرەین لە بەغدا مامۆستایەتیی کردووە.

## ژێدەرەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:زیندووان
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:خەڵکی پارێزگای دیالە
نیفرۆنەکان

وێنۆک
**نیفرۆنەکان** یەکەی پێکھاتەی گورچیلەن کە ھەڵدەستن بە ئەنجامدانی کاری پڵاوتن و ڕزگارکردنی میز لە خوێن.

## سەرچاوەکان

N

پۆل:توێکاریی گورچیلە
بێرنارد ھێنری لێڤی

**بێرنارد ھێنری لێڤی** () (لەدایکبووی ١٩٤٨) فەیلەسۆف و کەسایەتیی میدیای فەرەنسییە. لێڤی بە یەکێ لە کەسایەتییەکانی بەرەی فەیلەسۆفە نوێیەکان دادەنرێت. کەسایەتییەکی کاریگەری فەلسەفە و سیاسەتە لە فەرەنسادا. چەندین کتێب و فیلمی ھەیە. یەکێک لە فیلمەکانی ناوی پێشمەرگەیە کە سەبارەت بە پێشمەرگە کوردەکان و شەڕەکانیان لەگەڵ داعش دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:نووسەرانی جوو
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
پۆل:نیوکنسێرڤتزم
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
بێ پەلامار

***بێ پەلامار*** () فیلمێکی ١٩٩٦ لە جۆری درامایە. فیلمەکە لەدەرھێنانی ناسر سەفارە. ھەریەکە لە جافەر فەلاحی، غوڵام شیرازی، حەسەن عەلی مورادی و  ئازەر بلاوەری ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. بێپەلامار یەکەمین و تەنیا فیلم بە زاراوەی کوردیی لەکییە.

## چیڕۆک

## بەشداربووان
* جافەر فەلاحی
* غوڵام شیرازی 
* حەسەن عەلی مورادی
* ئازەر بلاوەری

## سەرچاوەکان
** «بی پلامار» . سورەسینما. بازبینی‌شدە در ٣٠ اوت ٢٠١٣.
** «لیست کامل عوامل فیلم بی پلامار» . سورەسینما. بازبینی‌شدە در ٣٠ اوت ٢٠١٣.
** بی پلامار در سایت سینما و تئاتر 
پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
کەتۆکالا لەکریمۆسا

وێنۆک|
**** () بریتییە لە مۆتێک (moth) سەر بە خێزانی پەپوولەکان.

## سەرچاوەکان
شوان قەڵادزەیی

**شوان قەڵادزەیی** (ماوەی ژیان: ١٩٦٦ - ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧) سیاسەتڤانێکی کورد بوو، ئەندامی مەکتەبی سیاسی بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان/عێراق بووە، لە ھەڵبژاردنی ٢٠١٣ی پەرلەمانی کوردستان سەرۆکی لیستی بزووتنەوەی ئیسلامی بووە و دواتر بووە بە سەرۆکی فراکسیۆنی بزووتنەوە لە پەرلەمانی کوردستان.
## سەرەتای ژیان
ناوی تەواوی عومەر مستەفا باوەمیر پیرۆتە و لەساڵی ١٩٦٦ لە قەزای پشدەر لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی لە قوتبخانەی نوورەددین تەواوکردووە.

لە ناوەڕاستی ھەشتاکاندا، لە بەشی مێژووی کۆلێژی ئادابی زانکۆی مووسڵ وەردەگیرێت، دواتر بەھۆی بەشدارینەکردنی لەمەشقی سەربازی، بەبڕیاری ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش دوورخراوەتەوە، دواتر بە لێبوردنی گشتی وەردەگیرێتەوە.

شوان قەڵادزەیی بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا لەبەشی مێژووی کۆلێژی پەروەردەی زانکۆی تکریت بەدەستدەھێنێت.

## ژیانی سیاسی
دوای تەواوکردنی خوێندنی بەکالۆریۆس لە زانکۆی مووسڵ، بەھۆی ئاشکرابوونی پەیوەندی ڕێکخراوەیی لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامی، ڕژێمی بەعس فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەردەچێت، دواتر پەیوەندی دەکات بەڕیزەکانی بزووتنەوەی ئیسلامی.

بەر لەڕاپەڕین پێشمەرگە بووە، لەساڵی ١٩٩٢ بووەتە بەرپرسی ھێزی پشدەر بۆماوەیەک. ماوەیەک بووەتە بەرپرسی مەڵبەندی ٣ی ھەولێر، ئەندامی مەکتەبی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان بووە، سکرتێری پەیوەندیی ئیسلامی مامۆستایانی کوردستان بووە.

ساڵی ٢٠٠١ بووەتە ئەندامی سەرکردایەتیی بزووتنەوەی ئیسلامی، سەرۆکی کۆنگرەی ٩ و ١٠ی بزووتنەوە بووە، لەساڵی ٢٠٠٥ و لەدوای کۆنگرەی ٩ بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی.

لەساڵانی ٢٠٠٨-٢٠١٣ وتەبێژی مەکتەبی سیاسی بووە. لە ھەڵبژاردنی ٢٠١٣ی پەرلەمانی کوردستان سەرۆکی لیستی بزووتنەوە بووە، دواتر بووە بە ئەندامی پەرلەمانی کوردستان و سەرۆکی فراکسیۆنی بزووتنەوەی ئیسلامی.

لەپەرلەمانی کوردستاندا، ئەندام بووە لە لیژنەکانی مافی مرۆڤ و پەروەردە و خوێندنی باڵا.

## مردن
دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر لە کەرکوک، بۆ پاڵپشتیکردنی دانیشتوانی کەرکووک لەگەڵ ژمارەیەک ئەندامی سەرکردایەتی بزووتنەوەی ئیسلامی دەچنە کەرکوک، لەکاتی گەڕانەوەیان بۆ شاری ھەولێر تووشی ڕووداوی ھاتووچۆ دەبێت و ڕەوانەی نەخۆشخانەی پار دەکرێت لەھەولێر.

ڕۆژی ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ کۆچی دوایی دەکات و ڕۆژی دواتر لەشاری ھەولێر دەنێژرێت.

## سەرچاوەکان

*  

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
دەزگای بۆشاییی کەنەدا

**دەزگای بۆشاییی کەنەدا** (بە ئینگلیزی:Canadian Space Agency) کورتکراوە بە (CSA، ASC) گوزارشت لە دەزگایەکی فیدڕاڵیی نیشتیمانیی کەنەدا دەکات کە تایبەتە بە پڕۆژەکانی بۆشاییی ئاسمان، لە ١ی ئازاری ١٩٨٩

## شێوە
دەزگای بۆشایی کەنەدا ھیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ دەزگا بۆشایییەکانی جیھان لە یەک کاتدا ٦٧٠ کارمەندی چالاک لەو دەزگایە کار دەکەن (سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢) و لە ٪٩٠ـی کارمەندەکان سەرقاڵی کارکردنن لە ناوەندی بۆشاییی جۆن تشابمان

## ڕێساکانی دەزگا
دەزگای بۆشاییی کەنەدا جیاواز لە دەزگاکانی ناسا و دەزگای بۆشاییی ئەورووپی (ESA) و دەزگای بۆشاییی ڕووسی (FKA)، ئامانجی پەرەپێدانی پڕۆژە بۆشایییەکانە بۆ زیاتر ئاگاداری و ئاسایشی زیاتر بۆ گەیشتن بە بۆشاییی ئاسمان. دەزگای بۆشاییی کەنەدا پەیوەندی ھەیە لەگەڵ دەزگای بۆشاییی ئەورووپی و ناساوە بە تێچوویەکی کەم بەشداری کردووە لە پڕۆژە گەورەکانی  ئەو دوو دەزگایە وەک: وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی و تەلیسکۆبی جەیمز وێب

## سەرۆکەکان
وێنۆک|مارک گارنۆ یەکەمین بۆشاییگەری و بەڕێوەبەری دەزگای کەنەدا لە ٢٠٠١ تا ٢٠٠٧

## مانگە دەستکردەکان
وێنۆک|ئاڵویت یەکەم مانگی دەستکردی کەنەدا
بۆ چاودێریکردنی زەوی دەزگای بۆشایی کەنەدا چەندین مانگی دەستکردی ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کردووە ئەوانیش:
* ڕاداراست ١: نێردرا لە تشرینی دووەمی ١٩٩٥، ئەوە یەکەم مانگی دەستکردی دەزگای بۆشایی کەنەدا بوو ڕەوانەی دەرەوەی زەوی بکرێت
* ڕاداراست ٢: ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧، ئەو مانگە دەستکردە جۆرێکی باشی مانگی دەستکردی ڕاداراست ١ بوو.

## ئەمانەش ببینە
* ناسا
* دەزگای بۆشاییی ئەورووپی
* دەزگای بۆشاییی ڕووسی
* دەزگای بۆشاییی ھیند
* دەزگای بۆشاییی پاکستان
* دەزگای بۆشاییی ئیمارات

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی سەرەکی دەزگای بۆشاییی کەنەدا
* ڕێکخراوەی کەنەدا
* لێکۆڵینەوەی تەووشک 

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:بەرنامەی بۆشاییی کەنەدا
دەیڤد کامبڵ

**دەیڤد ڕیچارد کامبڵ** ( • لەدایکبووی ٧ی شوباتی ١٩٤٨) ڕێکخەر و ئاوازدانەر و ڕابەرێکی مۆسیقییە کە لەسەر زیاتر لە ٤٥٠ ئەلبومی براوەی خەڵاتی پلاتین کاری کردووە، لەوانە: *٢١* (ئەدێل)، *[[کەوتوو]]* و *[[دەرگا کراوەکە]]* (ئێڤەنێسنس)، *مێتیۆرا* (لینکین پارک) و ھتد...

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئاوازدانەرانی کەنەدی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا
پۆل:زیندووان
پۆل:رێبەری سەدەی بیست و یەکەمی ئەمریکی (مۆسیقا)
پۆل:ساینتۆلۆژیستە ئەمریکییەکان
پۆل:رێبەری نێری ئەمریکی (مۆسیقا)
فیناڵکەتونوریا

نەخۆشی (فیناڵکەتونوریا) یان زیادی ڕێژری فیناڵئەلانین لە خوێندا. هەڵەیەکی زگماکی مێتابۆلیزمە. بێبەش بوونە لە ئەنزیمی فیناڵئەلانین هایدرۆکسیلەیز کە دەبێتە هۆکاری گۆڕینی ترشی ئەمینی فیناڵئەلانین بۆ ترشی ئەمینی تایرۆزین لە جگەردا. زۆری ڕێژەی فیناڵئەلانین لە خوێندا دەبێتە هۆکارێکی بەرگریکەر لە بەرهەمهێنانی مێلانین(ڕەنگی پێست و قژ) لەلایەن خانەکانی مێلانۆسیتسەوە کە لە پێستداهەن. یان دەبێتە هۆکاری كەمئەنداميى ڕۆشنبير، گرفتى ڕەفتارى، و ناڕێكيى دەروونى، هەندێجار گرفتی دڵیشیان هەیە. ئەمگرفتانە لەوانەیە لە تەمەنێکی گەورەدا هەستی پێ بکرێ

پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان
ڕەندا عادیل فەتاح

**ڕەندا عادیل فەتاح** (لەدایکبووی ١٩٧٩) ژنێکی موسڵمانی ئوسترالییە نووسەری میسر و فەلەستینە.

## ژیان
ڕەندا عادل فەتاح لە ئوسترالیا لە سیدنی لەدایکبووە. ڕەندا عادل لە مێلبۆرن گەورە بووە، ئەو ئامادەبووی سەرەتایی کاسۆلیکی و کۆلێژی دووەمی ئیسلامییە.

## پیشە

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:پارێزەرانی ئوسترالیا
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
ستیڤ ماکلین

**ستیڤین ماکلین** (بە ئینگلیزی : Steve MacLean) لە مانگی ١٤ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٠ لە دایک بووە، بۆشاییگەڕێکی کەنەدیە و بەرێوبەری دەزگای بۆشایی کەنەدایە لە ٢ ئەیلوولی ٢٠٠٨ ەوە ، ستیڤ ماکلین بۆ ماوەی ٢١ رۆژ و ١٦ کاژێر و ٢ خوولەک لە بۆشایی ئاسمان ماوەتەوە.

## کارە گرنگەکان
* STC-52 مەکۆی بۆشایی کۆلۆمبیا : وەکوو کارکەرێک لەوێ بەشدار بووە
* STC-115 مەکۆی بۆشایی ئەتلانتیک : وەکوو زانایەکی گەران بەشدار بوە

## ئەوانەش ببینە
* دەزگای بۆشایی کەنەدا
* دەزگای بۆشاییی ئەورووپی
* ناسا
## سەرچاوە
* پێگەی فەرمی دەزگای بۆشایی کەنەدا

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:زیندووان
پۆل:مامۆستایانی زانکۆی تۆرنتۆ
پۆل:ئەستێرەگەڕە کەنەدییەکان
پەیمانگای بەلجیکا بۆ زانستی بۆشایی و ئاسمان

**پەیمانگای بەلجیکا بۆ زانستی بۆشایی و ئاسمان** (بە ئینگلیزی : Belgian Institute for Space Aeronomy) (بە ئەڵمانی :Belgisch Instituut voor Ruimte-Aëronomie - BIRA, وە بە فەرەنسی : Institut d'Aéronomie Spatiale de Belgique - IASB) ئەوە پەیمانگایەکی زانستی بەلجیکایە ، خزمەتگوزاریەکی گشتیە وە نمونەی گەڕانە بە دوای زانستەکانی فیزیای بۆشایی و ئاسمان دا 

## سەرچاوە
* پەیمانگای : BIRA-IASB چیە؟
* نزیکی ٥٠ سیمینار لە ٥٠ ساڵ لە پەیمانگای بەلجیکا بۆ زانستی بۆشایی و ئاسمان 

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە بەلجیکا
دەزگای بۆشاییی بۆلیڤاریا

وێنۆک|ڕوانگەی دەزگای بۆشاییی بۆلیڤاریا
**دەزگای بۆشاییی بۆلیڤاریا** (بە ئیسپانی: Agencia Bolivariana para Actividades Espaciales)، ڕێکخراوێکە شوێنکەوتەی وەزارەتی وزەی وڵاتی ڤێنیزوێلایە. ئامانجی ھەوڵدانی تێچووە لە وەزارەتی وزەوە بۆ کارەکانی بۆشاییی ئاسمان، پێشتر ئەم دەزگایە ناوی (بە ئیسپانی: Centro Espacial Venezolano)بوو. لەگەڵ یەکەم کارکردندا توانییان مانگێکی دەستکرد بنێرنە دەرەوەی زەوی ئەویش ناوی (venesat-1) بوو.
دوای ئەویش توانی سەتەلایتی (VRSS-1)بنێرێت.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمی دەزگای بۆشاییی بۆلیڤاریا
* سەتەلایتی مێراندا vrss-1
* مانگی دەستکردی (venesat-1)

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٥
دەزگای بۆشاییی بەڕازیل

وێنۆک|نێو بارەگای دەزگای بۆشاییی بەڕازیل

**دەزگای بۆشاییی بەڕازیل** (بە ئینگلیزی: Brazilian Space Agency) (بە پورتوگالی: Agência Espacial Brasileira; AEB)، دەستەیەکی مەدەنیی وڵاتی بەڕازیلە، کە بەرپرسە لە بۆشایی ئاسمانی بەڕازیل. بارەگای ئەو دەزگایە لە کانتارایە و شوێنی ناردنی مووشەکەکانی لە دو ئانفرۆنە.

ئەو دەزگایە نوێنەری ئەمریکای لاتینییە، یەکێک لە کارە گرنگەکانی بەشدارییە لە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی

لە ٣٠ـی ئازاری ٢٠٠٦، بەیانیەک مارکۆس بۆنتیس کە یەکەمین کەشتیوانی بەڕازیلی بوو چووە بۆشاییی ئاسمان، نزیکی ھەفتەیەک لە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی مایەوە و دواتر لە ٨ی نیسانی ٢٠٠٦ گەڕایەوە سەر زەوی لەگەڵ ھاوکارانی لە کازاخستان.

دەزگای بۆشاییی بەڕازیل توانی یەکەم مووشەک لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ بە سەرکەوتووی بتەقێنێ، مووشەکەکە لە جۆری VSB-30 بوو لە ناوچەی کانتارا تەقێندرا.

دەزگای بۆشاییی بەڕازیل پەیوەندی ھەیە لەگەڵ ھەر یەک لە دەزگاکانی:
* ئوکراینا
* چین
* ئیسرائیل
* ئەرجەنتین

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمی دەزگای بۆشاییی بەڕازیل 

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:ڕێکخراوە حکوومییەکانی بەڕازیل
بوومەلەرزەی ٢٠١٧ی کوردستان

[وێنۆک|باڵاخەیانەیەک کە بەهۆی بوومەلەرزەکەوە زیانی پێگەیشتووە لە [سەرپێڵی زەھاو|سەرپێڵ زەھاو.]]
وێنۆک|خاچی سور کۆمەکی قوربانییانی بوومەلەرزەکە دەکات.
**بوومەلەرزەکەی ٢٠١٧** لە ١٢ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٧دا ڕووی دا. شوێنەکانی بوومەلەرزەکە لە ٣٢ کیلۆمەتریی ھەڵەبجە و ھەروەھا لە نزیکیی ئەزگڵەدا دیاری کراوە. گەورەیی بوومەلەرزەکە ٧٫٣ پلەی ریختەر بووە.

## قووربانیان
بەپێی ڕاگەیێنراوەکانی ئێران تا ڕۆژی ١٣ی تشرینی دووەم نزیکەی ٥٠٠ کەس گیانیان لە دەست داوە. ھەروەھا لە باشووری کوردستان چەندین کەس لە قەزای دەربەندیخان بە ھۆی ئەم بوومەلەرزەوە مردوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:بوومەلەرزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:بوومەلەرزەکانی ئێران
پۆل:بوومەلەرزەکانی کوردستان
بزاڤی کۆمەڵایەتی

**بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی** () بریتییە لە جووڵەیەکی بە کۆمەڵی چەندین کەس کە لەسەر بنەمای بیر و باوەڕێک سەری ھەڵداوە. ئەو گرووپانەی خەریکی ئەنجامدانی جووڵەی کۆمەڵایەتین، لەوانەیە میری بن و یانیش سەربەخۆ، زۆرجاریش تیشک دەخەنە سەر کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان
بزاڤی مافەکانی گیانلەبەر

**بزاڤی مافەکانی گیانلەبەر** () پێکھاتووە لە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی کە ھەوڵی نەھێشتنی جیاوازییە زۆرەکانی نێوان مرۆڤەکان و گیانلەبەرانی تر دەدات. ئەم جیاکارییانەی لە نێوان گیانلەبەر و مرۆڤەکان دەکرێن بە گشتی ڕەوشتی و مافیین. بۆ نموونە، کوشتنی مرۆڤێک لە ڕووی یاساوە قەدەغەکراوە و نایاسایییە، کەچی کوشتنی گیانلەبەرێک ئاساییە. ئەم بزووتنەوەیە ھەوڵی لەناوبردنی ئەم جیاوازییە دەدات. ھەروەھا ھەوڵی لەناوبردنی بیرۆکەی بەکارھێنانی گیانلەبەران وەک خواردن، پۆشاک، بۆ کات بەسەربردن، بۆ بەدواداچوون یان ھەر جۆرە بەکارھێنانێکی تر دەدات. ئەم جووڵە کۆمەڵایەتییە یەکێکە لەوانەی کە بە شێوەیەکی ئەکادیمیانە بە سەرەکی لە لایەن فەیلەسووفانەوە ڕاگیراوە. بزاڤی مافەکانی گیانلەبەر پەیوەندییەکی بەھێزی بە ڤیگنیزمەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆمەڵناسی
ھێلکە

وێنۆک|چەند جۆرێک لە ھێلکەی باڵندەکان
**ھێلکە** () پێکھاتووە لە پارێزەرێک کە ئاولەمەیەکی ئاژەڵی تێدا پەرەدەسێنێت. کاتێک ئەو ئاژەڵە گەیشتە قۆناغی پێگەیشتوویی، ھێلکەکە دەشکێت و یەتە دەرەوە. باڵندەکان و خشۆکەکانیش ھێلکە دادەنێن. ھێلکەی ھەندێک لە ئاژەڵانی وەک مریشک لەوانەیە وەک خۆراک بەکاربێن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەرھەمی ئاژەڵان
پۆل:ھێلکەکان
ئاوریشم

وێنۆک|ئاوریشم
**ئاوریشم یان هەورێشم** () پێکھاتووە لە فایبەرێکی پڕۆتینی کە لە لایەن مێروو لە جۆری جیاواز بەرھەم دێت. ئاوریشم زۆرجار لەوانەیە بۆ دروستکردنی پۆشاک و قوماش بەکاربێت.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:بەرھەمی مێرووەکان
پۆل:ڕێگای ئاوریشم
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:داھێنانە چینییەکان
چەرم

**چەرم** (ھەروەھا ناسراوە بە **پێستە** - ) پێکھاتووە لە پێستی ئاژەڵ کە دوای کوشتنیان لێدەکرێتەوە بۆ بەرھەمھێنانی شتومەکی وەک پێڵاو، قاییش، کوشنی ئۆتۆمۆبیل و ھتد… زۆرجار ئەم ئاژەڵانە ھەر بۆ چەرمەکەیان دەکوژرێن.

چەرم ماددەیەکی بەھێز و نەرم و خۆڕاگرە کە لە برانچی، یان چارەسەری کیمیایی، پێستی ئاژەڵەکان و شاردنەوەکان بۆ ڕێگەگرتن لە پوکانەوە بەدەست دەھێنرێت. باوترین چەرمەکان لە ماڵات و مەڕ و بزن و ئاژەڵی کەرە و گامێش و بەراز و ھەوەس و ئاژەڵە ئاوییەکان وەک مۆر و تیمساح دێن.

چەرم دەتوانرێت بەکار بھێنرێت بۆ دروستکردنی جۆرەھا کەرەستە، لەوانە جل و بەرگ، پێڵاو، جانتای دەست، کەلوپەل، کەرەستە و کەلوپەلی وەرزشی، و بۆ دەیان ساڵ دەخایەنێت. دروستکردنی چەرم بۆ ماوەی زیاتر لە ٧٠٠٠ ساڵ پراکتیزە کراوە و بەرھەمھێنەرە پێشەنگەکانی پێستی ئەمڕۆ چین و ھیندستانن.

گرووپەکانی مافی ئاژەڵان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دروستکردنی پێستی بازرگانی مۆدێرن و بەکارھێنانی بەرھەمەکانی بە شێوەیەکی ناڕەوشتی کوشتنی ئاژەڵە بەپێی ڕاپۆرتی ھەڵسەنگاندنی بازنەی ژیان (LCA) بۆ ڕێکخراوی گەشەپێدانی پیشەسازی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ٩٩٪ی ئەو شاردنەوە و پێستە خاوانەی کە لە بەرھەمھێنانی چەرم لە ئاژەڵی بەخێوکراو بۆ گۆشت و/یان بەرھەمھێنانی شیرەمەنی بەکار دەھێنرێت.

ڕەخنەگرانی تاینرییەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەوان دەست دەکەن بە ڕاھێنانی ناجێگیر کە مەترسی تەندروستی بۆ خەڵک و ژینگەی نزیکیان دروست دەکات. قۆناغەکانی پڕکردنەوەی تەوێڵەکان ھەزاران لیتر ئاو بۆ یەک پێستی شاردنەوە یان ئاژەڵێک بەکاردێنن و پاشەڕۆی ژەھراوی شلە لەناو ژینگەدا دەربھێنن کە دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی خاک و کێشەکانی تەندروستی پەیوەست بە پێستی مرۆڤ و سیستەمی ھەناسەدان و زیاتر ھەرچۆنێک بێت پێشکەوتنەکان لە بڕی ئەو ئاو و چارەسەرەی کە لەلایەن تاینرییەکانەوە بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئیمپاک دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:بەرھەمی ئاژەڵان
پۆل:چەرم
دەستەی خۆکوژی

**دەستەی خۆکوژی** (بە ئینگلیزی: Suicide Squad) بریتییە لە ناوی ڕێکخراوێکی خەیاڵی دەردەکەوێت لەو چیرۆکە نەخشێندراوانەی کە دی سی کۆمیکس بڵاوی دەکاتەوە. تیمەکە بۆ یەکەم جار دەرکەوت لە ئەیلوولی ۱۹٥۹ و پاشان دووەم جار دەرکەوت لە ساڵی ۱۹٨۷. لە تیمەکەدا هارلی کوین، و کیلەر کرۆک، و کاتانا، و جادووگەر، و ئێل دیابلۆ، و دێدشۆت، و کاپتن بومرانگ ئەندامن.

## ئەمانەش ببینە
* تیمی دادپەروەری

## سەرچاوەکان

پۆل:بڵاوکراوەکانی دی سی کۆمیکس
پۆل:کۆمیکس
پۆل:ڕێکخراوە خەیاڵییەکان
پۆل:دی سی کۆمیکس
دەزگای بۆشاییی بولگاریا

**دەزگای بۆشایی بولگاریا** (بە بولگاریای : Институт за Космически изследвания, ИКИ) لە ساڵی ١٩٦٩ەوە ئەو دەزگایە هەیە لە سەردەمی خۆی یەکێک بوە لە پێشکەوتوترین و باشترین دەزگاکانی جیهان بۆ بۆشایی ئاسمان
وێنۆک|کەشتی ئاسمانی چاندریان١

ئەو دەزگایە گووزارشت لە یەکێک لە بەشە سەرەکیەکی خۆی دەکا ئەویش (ئاکادیمیای بولگاریا بۆ زانست)، وە ئەندامە لە گەڕانی دەزگای زانستی فیزیای بۆشایی، زانستی ژیان، شارستانیەت لە دوور، وێنەی بۆشایی و ڕوونکردنەوەکانی، هەتا کۆتایی ....)

لە ساڵی ١٩٧٢ یەکەمین کەشتیوانی بولگاری بە کەل و پەلی بولگاری (P-1) نێردرایە بۆشایی ئاسمان،

ئێستا ئەو دەزگایە پەیوەندی هەیە لەگەڵ دەزگای بۆشایی ھیند لە کەشتی ئاسمانی چاندریان١ کە بۆ سەر مانگ نێردرا بوو.

## سەرچاوە
* ماڵپەری فەرمی دەزگای بۆشایی بولگاریا

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
چاندریان١

وێنۆک|کەشتی ئاسمانی چاندریان١

**کەشتیی ئاسمانیی چاندریان١** (بە ھیندی: चन्द्रयान-१) یەکێکە لە ئامێرە گرنگەکانی دەزگای بۆشاییی ھیند کە ھەر ئەو دەزگایە ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کردووە، بە مەبەستی لێکۆڵینەوە لەسەر مانگ کە بۆ ماوەی ٢ ساڵ لێکۆڵینەوە بکات لەسەر مانگ، ئەو ئامێرە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ لە ناوەندی سەرێھاریکۆتای بۆشایی ڕەوانەی دەرەوەی زەوی کرد. ئەو ئامێرە نزیکی ٨ میلیۆن دۆلاری تێدا خەرجکرا.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی _ چاندریا١
* کەناڵی جەزیرە _ چاندریا١

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون
نووسینگەی چیک بۆ بۆشایی

وێنۆک|ئۆفیسی Czech Space

**نووسینگەی چیکی بۆشایی** (بە چیکی : Česká kosmická kancelář) کۆمەڵەیەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دروستکراوە،

ئەو ناوەندە هەموو پەیوەندیەکی هەیە لەگەل ناوەندە بۆشاییەکانی کۆماری چیک و کارە گەردوونیەکان لەو وڵاتە.

## سەرچاوە
* ماڵپەری فەرمی czech space

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
ناوەندی بۆشاییی نیشتیمانیی دانیمارک

**ناوەندی بۆشاییی نیشتیمانیی دانیمارک** (بە دانیمارکی: Danmarks Rumcenter, DRC) لە ساڵی ٢٠٠٥ دامەزراوە، یەکێکە لەو بەشانەی کە کاری بۆشاییگەری ئەنجام دەدا کە سەر بە وەزارەتی زانستی ئەو وڵاتەیە، بارەگاکەشی لە پایتەختی دانیمارکە کە شاری کۆپنھاگنە،

ئەو ناوەندە نزیکی ١٠٥ کرێکاری ھەیە، لەوان ٦٩ زانا و گەڕکەرن.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی ناوەندی بۆشایی دانیمارک

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
نووسینگەی بۆشاییی ھەنگاریا

**نووسینگەی هەنگاریا بۆ بۆشایی ئاسمان** ( بە ئینگلیزی : Hungarian Space Office) ئەوە دەزگایەکی بۆشایی حکومەتی مەجارستانە ، ئەو نووسینگەیە لەسەر دەستی حکومەت دروستکراوە لە ساڵی ١٩٩٢

وە بەرێوبەرەکەی (ئاڵوید بۆسە) کە لە سا ١٩٩٧ەوە تا ئێستا بەرێوبەری ئەو نووسینگەیە.

## سەرچاوە
* ماڵپەری فەرمی نووسینگەی هەنگاریا بۆ بۆشایی ئاسمان

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئەورووپا
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە مەجارستان
دەزگای بۆشاییی ئیتاڵیا

**دەزگای بۆشاییی ئیتاڵیا** (بە ئیتاڵی: Agenzia Spaziale Italiana; ASI) ئەو دەزگایە لە ساڵی ١٩٨٨ دامەزراوە بۆ پەرەپێدان و پێشخستنی بواری زانستی بۆشایی، ئەو دەزگایە مامەڵەی ھەیە لەگەڵ دەزگای بۆشاییی ئەورووپی، و مامەڵە لەگەل چەندین دەزگای ئیتاڵی و دەرەوەی ئیتاڵیاش دەکا. بارەگای سەرەکی ئەو دەزگایە لە شاری رۆما کە پایتەختی وڵاتی ئیتاڵیایە، بوودجەی ساڵانەی ئەو دەزگایە دەخەمڵێندرێت بە ٩٧٨ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی دەزگای بۆشاییی ئیتاڵیا

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
دەستەی دادپەروەری

**تیمی دادپەروەری** (بە ئینگلیزی: Justice League) بریتییە لە تیمێک لە سووپەر پاڵەوانان دەردەکەوێت لەو چیرۆکە نەخشێندراوانەی کە دی سی کۆمیکس بڵاوی دەکاتەوە. نووسەر گاردنەر فۆکس دروستیکردووە لە ئازاری ساڵی ١٩٦٠. حەوت ئەندامەکەی تیمی دادپەروەری بریتیین لە باتمان، پیاوی ئاوی، سوپەرمان، بروسک، چرای سەوز، ڕاوچی مەریخی و ژنی پەرچوو. لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا ئەندامەکان گۆڕاون بە جۆرەھا کەسایەتی جیاواز لە جیھانی دی سی. زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی بە ناوی تیمی دادپەروەری دروستکرا کە لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٤ پەخشکرا. لە ئازاری ٢٠١٦ فیلمی باتمان دژی سوپەرمان: کازیوەی دادپەروەری لە دەرھێنانی زاک سنایدەر دەرچوو کە تێیدا ئەندامانی تیمەکە دەرکەوتن وە ئەوە ڕاگەیاندرا کە فیلمێک بە ناوی Justice League بڵاو دەکرێتەوە لە ساڵی ٢٠١٧ وە بەڕێکتر لە ٢٢ تشرینی دووەم.

## ئەمانەش ببینە
* تۆڵەسێنەرەوەکان

## سەرچاوەکان
دەستەی دادپەروەری (فیلم)

**تیمی دادپەروەری** (بە ئینگلیزی: Justice League) بریتییە لە فیلمێکی جوڵە بەرھەمھێنراوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە ساڵی ٢٠١٧ دەرچوو. فیلمەکە لە دەرھێنانی جۆس وێدۆن|جۆس وێدۆن. هەریەکە لە جەیسۆن مۆمۆا، بێن ئەفلێک،گال گادۆت،جەیسۆن مۆمۆا، ئیزرا میلەر وە ڕەی فیشەر ڕۆڵی سەرەکی لەفیلمەکە دەگێڕن. فیلمەکە لەبەرهەمەکانی کۆمیکەکانی دی سی.
تێبینی بەهۆی مردنی کچەکەی زاک سنایدەر نەیتوانی لەفیلمەکە بەردەوام بێت بەهۆی ئەوە دەرهێنەری فیلمەکانی مارڤڵ جۆس وێدۆن هێنا بۆ تەواو کردنی فیلمەکە بەڵام فیلمەکەی سەر لەنوێ ڕیشۆت کردەوە بۆیە ئەم فیلمە لای هەوادارانی دیسی کۆمیکس بەبەشی سەرەکی دانانرێت بەڵکو بەشی دەستەی دادپەروەری بە ڤێرژنی زاک سنایدەر ئەمە بەشە سەرەکیەکەیەتی لە 18/3/2021 لەتۆڕی HBO MAX بڵاو کرایەوە.

## چیرۆک
بروس وەین دەست بە متمانە کردن بە مۆڤایەتی دەکاتەوە و دەیەوێت دەستەی دادپەروەری لە پێناو پارێزگاری کردن لە زەوی کۆ بکاتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

 

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٧
پۆل:فیلمە ئەکشنەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی خەیاڵی زانستیی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی باتمان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە سووپەرهێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی
پۆل:ئەو فیلمانەی دانراون لە ٢٠١٧
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئەمریکا دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کرۆس ئۆڤەرە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
پۆل:فیلمە ئەکشنییە خەیاڵییە زانستییەکانی ساڵی ٢٠١٧
پۆل:فیلمە سووپەرھێرۆکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە وڵاتێکی خەیاڵی ڕوودەدەن
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی وارنەر برۆس لە شاری لیڤسدن وێنەیان گیراوە
تیمی دادپەروەری (ڕوونکردنەوە)

* تیمی دادپەروەری
* تیمی دادپەروەری (فیلم)
* تیمی دادپەروەری (زنجیرە)
دەزگای بۆشاییی نەرویج

**دەزگای بۆشاییی نەرویج** (بە نەرویجی: Norsk Romsenter) یەکێکە لەو دەزگایانەی کە سەر بە حکومەتی نەرویجە، کە ھەڵدەستێ بە ئەنجامدانی گەڕان و لێکۆڵینەوەکانی بۆشاییی ئاسمان. بارەگای ئەو دەزگایە لە ئۆسلۆی پایتەختی نەرویجە، و ئەو دەزگایە سەر بە وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازییە، لە ئێستاشدا ئەندامی دەزگای بۆشاییی ئەورووپیە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمی دەزگای بۆشاییی نەرویج 

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
بەرنامەی بۆشاییی سۆڤیەت

وێنۆک|درووشمی پرۆژەی سۆڤیەت بۆ بۆشایی

**بەرنامەی بۆشاییی سۆڤیەت** (بە ئینگلیزی: Soviet space program) پرۆژەیەک بوو تایبەت بە گەران و لێکۆڵینەوە لە ئاسمان و بۆشایی ئاسمان و گەردوون کە سەر بە یەکێتیی سۆڤیەت بوو، بەرنامەکەش سەر بە ھێزی سووپای سۆڤیەتەوە بوو، چەندین گەران و لێکۆڵینەوەیان کرد و ئەنجامدا ھەندێک بە نھێنی و ھەندێک بە ئاشکرا، بەڵام تا دڵنیا نەبوونایە لە سەرکەووتنی پرۆژەکە ڕایانەدەگەیاند، ھەر وەک ھەموو دەزگا و وڵاتێک ئەو پرۆژەیەش چەندین کاری نا سەرکەوتوانە و شکستی بەسەردەھات گەورەترینیان چوون بۆ سەر مانگ بوو پێش ئەمەریکا بەلام سەرکەوتوو نەبوون، ئەو کاتەش سێرجی کۆرولیۆف بەرێوبەری ھەموو پرۆژەکە بوو.

## یەکەمینەکان
[وێنۆک|[یوری گاگارین  یەکەمین مرۆڤ چووە بۆشایی ئاسمان]]
لە ٣١ تەمموزی ساڵی ١٩٥٦ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕایگەیاند کە یەکەمین مانگی دەستکرد جێگیر دەکەن، تەنھا ٢ رۆژ دوای ئەو ڕاگەیاندنە، یەکێتی سۆڤیەت بڵاوی کردەوە کە ئەوانیش بەتەمای ھەمان پرۆژەن، لە ٤ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٧ یەکێتی سۆڤیەت مانگی دەستکردی سپوتنیک-١ی رڕەوانەی دەرەوەی زەوی کرد، کە یەکەمین مانگی دەستکردی مرۆڤ بوو بچێتە دەرەوەی زەوی، ئەو دەنگۆ و گۆرانە زانستیە لە ھەموو جیھان دەنگی دایەوە، ئەوەش گووزارشتی کرد لە سەرکەووتنی یەکێتی سۆڤیەت بەسەر ئەمەریکا لە جەنگی سارد لە نێوانیان بە تایبەتی لە پێشبرکێی بۆشایی.

## ئەمانەش ببینە
* یوری گاگارین
* سپوتنیک-١
* سپوتنیک-٢

## سەرچاوەکان
* یەکەمین گەشتوو بە بۆشایی
* سپوتینک
* https://web.archive.org/web/20171201182453/https://arstechnica.com/science/2017/11/sixty-years-ago-the-first-creature-went-into-space-a-stray-moscow-dog/

پۆل:ئاسمانگەڕی
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:بەرنامەکانی بۆشایی بەپێی وڵات
دەستەی بۆشاییی نیشتیمانیی سوێدی

**دەستەی بۆشاییی ئاسمانیی نیشتیمانیی سوێد** (بە ئینگلیزی:Swedish National Space Board) بە نێوبانگە بە (Rymdstyrelsen)ـەوە کە یەکێکە لە دەزگاکانی حکومەتی سوێد لە ڕێگەی وەزارەتی پیشەسازی بەڕێوەی دەبات. خزمەتگوزاری، پەیوەندی، گەڕان و لێکۆڵینەوەکان ھەموویان لەلایەن ئەو دەزگایەوە لەسەر وەزارەتی خوێندنی باڵا بەرێوە دەبات، و بڵاوەکردنی دەستەکان لە نێو حکومەت بۆ سەرپەرشتیکردن و ئاگاداربوونی لێکۆینەوەکانە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمی دەستەی بۆشاییی نیشتیمانیی سوێد (rymdstrelsen) 

پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە سوید
گلیز ٤٢٢ بی

وێنۆک|وێنەی خەیاڵی هەسارەی جلیسی

**ھەسارەی گلیز ٤٢٢ بی** (بە ئینگلیزی:Gliese) یەکێکە لە ھەسارەکانی دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر لە نێو (کۆمەڵەی ئەستێرەی گلیز) ە، لە دەوری (ئەستێرەی ئانێس ٤٢٢) دەخوولێتەوە، بە نزیکەی ٤١ ساڵی تیشکی لە خۆرەوە دوورە.

## ئاشکراکردنی
ئەو ئەستێرەیە لە ساڵی ٢٠١٤ دۆزرایەوە، لە رێگەی ڕوانگەی باشووری ئەورووپا کە بە ئامێری پێشکەوتووی HARPS و ئامێری تیشکی سەروو وەنەوشەیی دۆزیانەوە.

لە نێو کۆمەڵەکە ھەسارەیەکی ھاوشێوەی ھەسارەی زەوی تێدایە و ھەسارەیەکی ھاوشێوەی ھەسارەی نێپتۆنی تێدایە.

## دووری لە ئەستێرە
ئەو ھەسارە دووریەکەی لە ئەستێرەی خۆی بە نزیکی ٠٬١١ تا ٠٬٢١ باڵانسی گەردوونی دوورە، ھەسارەی دووەمیش ھەسارەیەکی گازیە دەکەوێتە ناوچەیەکی دوور لە خوولانەوە لە دەوری ئەستێرەکە.

## سەرچاوەکان
* GJ 422
* نەخشەی ھەسارەکان لە نێو گەردوون
*  http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/CiUO. /0049//0000001.000.html

پۆل:گەردوون
مارک گارنۆ

**مارک گارنۆ** (بە ئینگلیزی: Marc Garneau)لە ساڵی ١٩٤٩ لە دایک بووە، کەشتیوانی بۆشایی ئاسمان و ئەندازیار و سیاسەتوانێکی کەنەدای بوو،

## بەشدارییەکانی
کەشتیوانی بەتوانایا کەنەدی مارک گارنۆ تا ئێستا توانیویەتی لە چەندین کاری گرنگی بۆشایی بەشداری بکا ئەوانیش:
* STS-41-G
* STS-97
* STS-77

## ئاستی زانستی
مارک گارنۆ لە زانکۆی سەربازی پاشایی لە کەنەدا و کۆلێژی لەندەنی پاشایی خوێندوویەتی و فێربووە.

## خەڵاتەکان
مارک گارنۆ توانیویەتی چەندین خەڵات وەگرێ ئەویش:
* Companion of the Order of Canada.

## سەرچاوەکان
* [مارک گارنۆ لە مالپەری فەرمی پەرلەمانی کەنەدا](https://web.archive.org/web/20170607055418/https://www.noscommunes.ca/Parliamentarians/fr/members/Marc-Garneau(10524)/Roles)

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:زیندووان
پۆل:گەردوون
پۆل:ئەستێرەگەڕە کەنەدییەکان
زانکۆی سەربازی پاشایی لە کەنەدا

وێنۆک|زانکۆی شاهانەی سەربازی کەنەدا

*زانکۆی سەربازی شاهانەی کەنەدا*' (بە ئینگلیزی : Royal Military College of Canada) کۆلێژێکی سەربازیە لە وڵاتی کەنەدا ، ؛لە ساڵی ١٨٧٦ بوونیادنراوە. دەکەوێتە شاری کینگستۆن

ئەو زانکۆیە نزیکی ٣٠٠ قووتابی لە ئاستی باڵا تێیدا دەخوێنن.

## سەرچاوە
* ماڵپەری فەرمی زانکۆ 

پۆل:کەنەدا
پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە ١٨٧٦ دامەزراون
پۆل:زانکۆکان لە ئانتاریۆ
تیرۆس-١ (مانگی دەستکرد)

وێنۆک|وێنەیەکی تیرۆس١ مانگی دەستکردی ئەمریکا

*تیرۆس١*' (بە ئینگلیزی: TIROS-1) یەکەمین مانگی دەستکردی سەرکەووتو بوو کە تایبەت بوو بە چاودێریکردنی کەشوھەوا، وە ئەوەش یەکەمین مانگی دەستکردی پرۆژەی (TIROS) بوو، ئەو مانگەدەستکردە لە نیسانی ساڵی ١٩٦٠ لە ناوچەی کیپ کانیڤیرال لە فلۆریدا رەوەنەی دەرەوەی زەوی کراوە. کاری ئەو مانگی دەستکردە بریتی بوو لە ٧٨ رۆژ، دوای ئەوەی ئەو مانگە دەستکردە سەرکەووتوو بوو لە کارەکەی دوای ئەوە مانگی دەستکردی ڤانگوارد٢ رەوانەی دەرەوەی زەوی کرا.

## سەرچاوەکان
* کتێبی (Jonathan's Space Report)، دانەر جۆناسان ماکدوێڵ، بلاوکراوەتەوە لە لایەن: زانکۆی بۆشایی نێودولەتی

پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:گەردوون