ئەلەکترۆنیک

**ئەلەکترۆنیک** زانستی لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتی تێپەڕبوونی سرێمی کارەبایی (جەریانی ئێلێکتریکی) لە ماددە جۆراوجۆرەکانە.

ئەلەکتڕۆنیک فیزیا، ئەندازیاری و فەنیاری یان تەکنۆلۆژیا لە خۆ دەگرێتە بەر و لەگەڵ حەرەکەتی ئەلیکترۆنەکانی نێو مەواد (مەتریاڵ) و هەڵوڵە (ڤاکیۆم)پێوەندی هەیە. 
ئەلکترۆنیک لە پێشکەوتنی مڕۆڤ لە ژیاندا شوێنی جیاواز خۆی هەیە و ئەسەری قوڵی لە پێشکەوتنی مڕوڤەکان لە سەرانسەری جیھاندا داناوە.
ناسین و پەیا بوونی ئەلیکتڕۆن لە ساڵی ۱۸۹۷ زایینی و داهێنانی گڵۆپی هەڵۆڵە کە سیگناڵەکانی ئەلیکترۆنی بە هێز و یەک تەرەفە دەکرد ، بووە هۆی دەستپێکردنی زەمان و دەورەی ئەلیکتڕۆن و ئەلیکتڕۆنیک.
ئەم پێشکەوتنە بە داهێنانی تریۆد (جۆرێک گڵوپی ڤاکیۆم)بە دەستی لی دفارسات داهێنەری خەڵکی ولایەتە یەکگرتووەکان درووست بوو. تریۆد دەبووە هۆی بەهێز کردنی شەپۆلی هەناردەی ڕادیۆکان.
تا ساڵی ۱۹۵۰ بەم ڕشتە دەیانگوت فەنیاری ڕادیۆیی چونکە زیاتر بۆ مەبەستی پیشەکانی ڕادیۆ بە کار ئەهێنرا.

ئەلکترۆنیەکان کاریگەری گەورەیان هەبووە لەسەر پێشکەوتنی کۆمەڵگەی مۆدێرن. ناسنامەی ئەلکترۆن لە ساڵی 1897 و دواتر داهێنانی چرایەکی بۆشایی کە بتوانێت هێما بچوکەکانی کارەبایی گەورە و ڕاست بکاتەوە، کێڵگەی ئەلکترۆنی و تەمەنی ئەلکترۆنی کردەوە. [2] ئەم جیاکارییە لە دەوروبەری ساڵی 1906 بە داهێنانی لی دیفهەرست لە تریۆد دەستی پێکرد، کە بە ئامێرێکی نا میکانیکی توانا بە زۆرکردنی کارەبایی سیگنالەکانی ڕادیۆیی لاواز و سیگنالەکانی دەنگ دەدات. تا ساڵی 1950 بوارەکە بە "تەکنەلۆجیای ڕادیۆ" ناودەبرا چونکە کاربەرنامەی سەرەکی دیزاین و تیۆریی گوێزەرە ڕادیۆکان و وەرگرەکان و چرای بۆشایی بوو.

دەستەواژەی "ئەلکترۆنی دۆخی ڕەق" دوای دروست کردنی یەکەم ترانزیستۆر لە لایەن ویلیام شاکلی، واڵتەر هاوسەر براتین، جۆن باردین لە بیل لابس لە ساڵی 1947 دەرکەوت. 
پاشان لە ساڵی 1959دا موسافت لەلایەن محەممەد عەتەڵا (و هاوکارەکەی داڤۆن کانگ) داهێنراوە. مۆسفێت یەکەم ترانزیستۆری تەواو کۆمپڕات بوو کە دەکرا بچووک بکرێتەوە و بە کۆمەڵ بەرهەم بهێنرێت بۆ مەودایەکی فراوان لە کاربەرنامەکان، کە شۆڕشی پیشەسازی ئەلکترۆنی کرد و ڕۆڵی سەرەکی لە شۆڕشی مایکرۆ ئەلکترۆنیک و شۆڕشی دیجیتاڵدا گێڕا مۆسفێت لەو کاتەوە بووە بە پێکهاتەی سەرەکی زۆربەی ئامێرە ئەلکترۆنییە مۆدێرنەکان و بە بەربڵاوترین ئامێری ئەلکترۆنی لە جیهاندا بەکاردێت.

ئەلکترۆنیەکان بە فراوانی بەکاردێن لە پڕۆسەی زانیاری، پەیوەندی دوور و پڕۆسەی سیگنال. توانای ئامێرە ئەلەکترۆنیەکان بۆ کارکردن وەک کلیلەکان پڕۆسەی زانیاری دیجیتاڵی بەتوانا کردووە. 
تەکنەلۆجیای بەستینەوە وەک تەختەی خول، تەکنەلۆجیای پاکێجی ئەلکترۆنی و شێوە جۆراوجۆرەکانی تری ژێرخانەکانی پەیوەندی، ئەدای خولەکە تەواو دەکەن و پێکهاتە ئەلکترۆنییە تێکەڵەکان دەکەن بە سیستەمێکی کارکردنی ئاسایی، کە پێی دەوترێت سیستەمی ئەلکترۆنی.کۆمپیتەرەکان یان سیستەمەکانی کۆنترۆل نمونەی سیستەمی ئەلەکترۆنی سیستەمێکی ئەلکترۆنی لەوانەیە بەشێک بێت لە سیستەمێکی ئەندازیاری تر یان ئامێرێکی وەستاو. تا ساڵی 2019، زۆربەی ئامێرە ئەلکترۆنیەکان پێکهاتەی نیمچە گەیەنەر بەکاردەهێنن بۆ بەڕێوەبردنی کۆنترۆڵی ئەلکترۆنی. عادەتەن، ئامێرە ئەلەکترۆنیەکان پێکدێن لە خولەکان کە پێکدێن لە نیمچە گەیەنەرە چالاکەکان لەگەڵ توخمە ناچالاکەکانی تەواوکەر. خولگەیەکی ئاوا بە خولگەی ئەلکترۆنی وەسف دەکرێت. زانستی ئەلکترۆنی مامەڵە لەگەڵ خولگە کارەباییەکان دەکات کە پێک دێت لە پێکهاتە کارەباییە چالاکەکان وەک چرای بۆشایی، ترانزیستۆر، دیۆد، خولگە یەکخراوەکان، ئەلکترۆنی بینایی، و هەستەوەرەکان، پێکهاتەی کارەبایی پاسکیلی مۆبایل و تەکنەلۆجیای پەیوەندی ناوەکی.

## مەدارەکانی ئەلکترۆنی

مەدارەکانی ئەلکترۆنیک بەکاردێت بۆ ئەرکە جۆراوجۆرەکان. داواکارییە سەرەکیەکانیان بریتین لە:

*کۆنترۆڵ و پرۆسەکردنی داتا
*گۆڕینی هێزی کارەبا و دابەشکردن
*ئەنجامدانی کرداری تایبەت

هەرکام لەم کاربەرنامانە مامەڵە لەگەڵ بواری ئەلەکترۆموگناتیسی و تەزووی کارەبایی دەکەن. هەرچەندە وزەی کارەبایی لە ساڵانی کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم بۆ گواستنەوەی پەیامەکان بە تەلەفۆن و تەلەگراف بەکارهاتووە، بەڵام زۆربەی زانستی ئەلکترۆنی پاش بەرهەمهێنانی ڕادیۆ دروست بووە لە سەیرکردنێکی سادەدا دەتوانرێت سیستەمێکی ئەلکترۆنی دابەش بکرێت بۆ سێ بەش: 
*تێکردن: هەستەوەری ئەلکترۆنی و میکانیکی (یان گۆڕێنەرەکانی وزە). ئامێرەکان نیشانە یان زانیاری لە ژینگەی دەرەوە وەردەگرن و پاشان دەیانگۆڕن بۆ ئێستا و ڤۆڵتاژ (سیگناڵی کارەبایی).
*چارەسەرکەری سیگنال: ئەم خولانە لە ڕاستیدا بەرپرسیارن لە پرۆسەکردن، لێکدانەوە و گۆڕینی سیگنالەکانی تێکردن بۆ بەکارهێنانیان لە بەرنامەی گونجاودا. لەم بەشەدا، پڕۆسەی سیگنالەکان زۆربەی کات بەرپرسیارییەتی چارەسەرکەری سیگناڵی دیجیتاڵە.
*دەرهێنراو: چالاککەر یان کەرەستەکانی تر (وەک گۆڕێنەری وزە) کە دەبێتە هۆی دروستکردنی وۆڵتاژ یان نیشانەکانی ئێستا وەک دەرەنجامی گونجاو (وەک هەڵکردنی بزوێنەرێک یان لێدانی دەنگ لە قسەکەرێک).

## مێژووی پێکهاتە ئەلیکترۆنیەکان
چرای بۆشایی یەکێک بوو لە یەکەم پێکهاتەی ئەلکترۆنی لە پیشەسازی ئەلکترۆنی تا ناوەڕاستی 1980کان (8) لەو کاتەوە، پێکهاتەکانی نیمچە گەیەنەر دەستیان بەسەر زۆربەی جیهانی ئەلکترۆنیدا گرتووە. هەرچۆنێک بێت، چرای بۆشایی هێشتا لە هەندێک ئامێردا بەکار دەهێنرێت وەک توانا بەرزەکانی رادیۆ، چرای تیشکی کاتدیک، کەرەستەی دەنگی تایبەت، ئامپلی فایەری گیتار و هەندێک ئامێری مایکرۆوەیڤ. [9] دواتر، کاتێک مایکرۆ ئەلکترۆنیک پێش کەوت، پارچەکان بچووک بوون و بوون بە شێوەی مۆدێرن. ئەمڕۆ، خولەکان بە زۆری لە دۆخی هاردوێر و بەکارهێنانی مایکرۆکۆنترۆلەرەکان یان پارچەی ئێف پەیج و پێشکەوتنی زیادکراویان کاری سۆفتوێرەکان جێبەجێ دەکرێت.

## جۆرەکانی خولگەی ئەلکترۆنی
خولەکانی ئەلکترۆنی دەتوانرێت دابەش بکرێن بۆ دوو گرووپ: ئەنالۆگ و دیجیتاڵ. ئامێرێکی ئەلکترۆنی لەوانەیە لە گرووپێک یان تێکەڵەی ئەم دوو گرووپە ئۆربیتاڵانە پێکبێت. زۆربەی ئامێرە ئەلکترۆنییە ئەنالۆگییەکان وەک وەرگری ڕادیۆ لە تێکەڵەی فرە خول پێک دێت. سێرەکانی ئەنالۆگ مامەڵە لەگەڵ چەند ئاستێکی جۆراوجۆری (و بەردەوام) ڤۆتاژ دەکەن. خولگە دیجیتاڵیەکان تەنها دوو ئاستی ڤۆڵتاژیان هەیە کە تێیدا پێناسە کراون. خولگەی دیجیتاڵ بەلایەنی کەمەوە یەک پارچەی دیجیتاڵ لە تەنیشت پێکهاتەکانی تر پێک دێت. لەم جۆرەدا، ناوکی خولەکە مایکرۆپرۆسیسەر یان مایکرۆ کۆنترۆلکەر یان ئای سی کە پەیوەندی هەیە بە دووبەرەکی (یان دیجیتاڵ) و هێما بەردەوامەکانی (یان ئەنالۆگ) لە یەک کاتدا یان بەجیا. سێرەکانی ئەنالۆگ تەنها پێکهێنەری نادیجیتاڵن وەک خانەدانەکان، بەرگریکارەکان، گەیەنەریەکان، هتد. دروست کراون کە تەنها بە نیشانەی ئەنالۆگ کار دەکەن. 
دابینکردنی هێز یان پاتری ڕۆڵی پەمپی چالاککەری خولەکە دەبینێت، کە دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئێستا بە توانای خولەکەوە بڕوات و بە پارچەکانەوە تێپەڕێت بۆ ئەگەری کەمتر. ئێستا تەنها لە خولێکی داخراودا دامەزراوە، ئەگەر لە یەک شوێندا لە دووری خولەکەوە دابەزێت، ئەوا ئەم شوێنە دەبڕدرێت. ئەمە بە خولێکی کراوە ناودەبرێت. ئەگەر بەبێ هیچ بەشێک سێرەکە دابخەین و هەردوو سەرەکەی سەرچاوەی ڤۆڵتاژەکە بە هەمان وایەرەوە ببەستینەوە لە ئەنجامی ئەم ڕووداوە و بەپێی یاسای ئۆهم بەهۆی بەرگری سفرەوە لێشاوی بێکۆتایی ڕابردووی وایەرەکە و هێزی دابینکردن و وایەرەکە دەسوتێت ئەمە بە خولێکی کورت ناودەبرێت. 

## پرسیاری پەیوەندیدار

* کارەبا
* سیستەمەکانی چەسپێنراو
* دیزاینی خول
* فۆتۆنیس
* کارەبایی
* ئەلکترۆنیزەکردن
* هاوڕێ ئەلکترۆن
* ژماردنی ئەلکترۆن
* ئەلکترۆنی ئۆرگانیک
* ئەلکترۆنی ئەنالۆگ
* ڕێکخستنی فەرمانە ئەلیکترۆنیەکان
* E-State-Solid
* ئەلکترۆنی دیجیتاڵ
* بیۆلکترۆنیک
* ئەلکترۆنی دەنگی
* کارەبای ئەلیکترۆنی
* بەکارهێنانی نزمی ئەلیکترۆنی
* پێوەری کارەبایی
* ئەلکترۆنی موکولی
* ئەلکترۆنی بینایی
* پەیوەندیکردن بە کارەبا
* کارەبای زەویی
* پەیوەندی تەلەفۆنی
* خولێکی ئەلیکترۆنی
* مایکرۆالکترۆنیک
* ئەلکترۆنی نانۆ
* هێما ئەلیکترۆنیەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلەکترۆنیک
پۆل:فەنیاری