open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مەڵاشوو

چ‏‏‏ە‏‏‏پ|250px|وێنۆک|مەڵاشوو
**مەڵاشوو** یان **مەڵاشک** یان **مەلاژ** میچی دەمی مرۆڤان و گواندارانی ترە. مەڵاشوو بۆشایی دەم لە بۆشایی لووت جیا دەکاتەوە و بەسەر دوو بەشدا دابەش بووە، بەشکی ئێسکیی پێشەوە بە ناوی ڕەقەمەڵاشوو و بەشی گۆشتی پاشەوە بە ناوی نەرمەمەڵاشوو. ڕەقەمەڵاشوو بەر لەدایکبوون شکڵ دەگرێ بەڵام ئەگەر بێت و بەتەواوی جۆش نەخوات دەبێتە ھۆی مەڵاشوو قڵێشاو کە نەخۆشییەکی زگماکییە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
مەڵاشوو
فار کرای پرایمل

**فاڕ کڕای: چاخی بەردین **یاریەکی ئەکشن و سەرکێشیە کەوا لە ڕوانگەی کەسی یەکەمەوە دەکرێت.یاریەکە لەلایەن یوبیسۆفتەوە بڵاوکرایەوە و بەشێکە لە زنجیرە یاریەکانی فار کڕای. یاریەکە لە ڕێکەوتی ٢٠١٦/٢/٢٣ بە فەرمی بۆ ھەریەکە لە ئامێرەکانی (پلەی ستەیشتن ٤ , ئێکس بۆکس وەن) بڵاو بکرێتەوە، بەڵام بۆ ئامێری (PC) کۆمپیوتەر لە مانگی ٣ـی  دوای مانگێگ ئینجا بڵاو کرایەوە.

## شێوازی یاری
ئەم بەشەی نوێیەی یاری ” FarCry ” تەواو جیاوازە لەبەشەکانی تری یاریەکە چونکە باس لە چاخی بەردین دەکات واتە ١٢٫٠٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین، چیرۆکەکەی باس لە کەسێک دەکات بەناوی ” Takkar ” کە ڕاوچیێکی بەتوانایە و سەرکردایەتی کۆمەڵەیەک دەکات ئەم یاریە یاری جیھانی کراوەیە واتە یاریکەر بە ئارەزووی خۆی دەتوانێت یاری تێدا ئەنجام بدات وە جیھانی ئەم یاریە پڕیەتی لە ئاژەڵی دڕندە و کێوی لە یاری ” FarCry Primal ”ـدا ئۆتۆمبێل و چەک لابردراوە کە لە بەشەکانی پێشوو ھەبوو بەڵکو دەتوانیت چەند جۆرە چەکێکی وەک (ڕم، شمشێر، تیروکەوان) بەکاربھێنێت وە ناتوانیت وەکو بەشەکانی تر چەک بکڕیت دەبێت خۆت چەکەکان دروست بکەیت بە بەکارھێنانی دار و ئاسن وە پێویستە یاریکەر ڕاو بکات بۆ بەدەستھێنانی خۆراک بێگومان لە یاریەکە شەو و ڕۆژ ھەیە بەڵام جیاوازیان ھەیە بەوەی کە لە شەواندا ئاژەڵی زۆر دڕندە ھەیە بۆیە پێویستە ئاگر بکەیتەوە بۆ دوورخستنەوەیان وە دەتوانیت ئاژەڵ ماڵی بکەیت ئەویش بە پێدانی خواردن پێیان و دەتوانیت بۆ ڕاوکردن یان پارێزگاری کردن لە خۆت بەکاریانبھێنیت.

## سەرچاوەکان

# تۆڕی تەکنەلۆژیای کوردی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٦
پۆل:گەمەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایەکانی ستادیا
پۆل:کایەکانی یوبی سۆفت
پۆل:ئەو کایە ڤیدیۆیییانەی لە کەنەدا پەرەیان پێدراوە
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە جیھان کراوەکان
چیای کەبیر

چەپ|وێنۆک|200px|زنجیرە چیای کەڤر
کەڤر زنجیرە چیایەک بە درێژایی ١٤٥ کیلۆمەترە و لە ٢٠ کیلۆمەتری شاری ئیلامی ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە دەست پێدەکات و  تا نزیک ئەندیمشک لە پارێزگای خووزستانی ئێران درێژەی ھەیە. کۆتایی ئەم زنجیرە چیایە لە ناوچەی حەمرینە. بەرزترین خاڵی زنجیرە چیای کەڤر، چیای کان سەیفی ئیلامە کە نزیک گوندی چنارباشییە.

## سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئێران
پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:چیاکان
ترۆی مەکلاوەرن

**ترۆی مەکلاوەرن** (به‌ ئینگلیزی Troy Mclawhorn) گیتار ژه‌نێکی ئه‌مریکییه‌. 
به‌ گیتار ژه‌نی ڕۆک باندی ئه‌مه‌ریکی ئێڤەنێسێنس ناسراوه‌.

## به‌ژداری گروپه‌کان
#DoubleDrive
#Dark New Day
#Seether
#SevenDust
#Evanescence

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ژەنیارانی ڕۆک
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامەکانی ئێڤەنێسنس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی
کۆلۆنی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**کۆلۆنی** () زنجیرەیەکی ٢٠١٦ی ئەمریکی درامی خەیاڵییە لەلایەن کارلتۆن کیوس و ڕایان کۆنداڵ دروستکراوە. ئەکتەران جۆش ھۆڵۆوای و سارا وەین کاڵیس بەشدارییان تێداکردووە لە ڕۆلی سەرەکی. یەکەم ئەڵقەی لە ١٤ی کانوونی یەکەم پەخش کرا لە تۆڕی یوو ئێس ئەی نێتوۆرک و وەرزی یەکەمی لە ١٠ ئەڵقە پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان
پۆل:زنجیرەکان
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی دیستۆپی
پۆل:فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکان لە خەیاڵدا
پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
ھەست (ڕوونکردنەوە)

* ھۆشە، تواناییی ئەندامەکانی لەش لە کۆکردنەوەی داتای پێویست بۆ پێزانین.
* ھەستی دەروون، ئەزموونکردنی سوبژەکتیڤی کوڵوکۆی دەروون لە وشیاریدا.
* کوڵی دەروون

## وشەڕەتناسی
وشەی ھەست لە وشەی عەرەبیی «حس»ەوە ھاتووەتە ناو زمانی کوردی. ھەندێ کەس لایان وایە کە «حس» خۆی بەعەرەبیبووی وشەی «ھش» یا «ھۆش»ە.

## سەرچاوەکان
ئەسپی جەنگ (فیلم)

**ئەسپی جەنگ** فیلمێکی چیڕۆکی جەنگییە لە دەرھینانی (ستیڤن سبیلبرگ)، چیڕۆکی فیلمەکە وەرگیراوە لە کتێبێکی چیڕۆکی منداڵانەوە کە ھی نووسەری بریتانی (مایکل موربورگر) ە و لە سالڵی ١٩٨٢ دا بڵاو کراوەتەوە.
فیلمێکی زۆر سەرکەتووە، پێشنیار کراوە بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئۆسکار بەڵام بەدەستی نەھێناوە، بێجگە لە ئۆسکار دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵوپ ی وەرگرتووە.

## چیڕۆک
کورتەی چیڕۆکی فیلمەکە باس لە ڕۆژانی پێش جەنگی یەکەمی جیھانی دەکات لە گوندێک بە ناوی دیڤۆن لە وڵاتی بەریتانیا کە کوڕیکی گەنج لەگەل دایک و باوکیدا لە کیلگەیەکدا دەژین کە باری ئابوریان زۆر خراپەو نزیکە دەربکرین باوکی کورەکە ئەسپیک بەنرخیکی گران دەکریت کوڕە گەنجەکە ھۆگری دەبیت و ناوی دەنێت (جۆوی) و زۆر شتی نایابی فیردەکات پاشان بەھۆی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی یەکەمەوە باوکی لەبەر ھەژارییەکی زۆر ناچار دەبێت ئەسپەکە بفرۆشێت، ھەرچەندە کوڕەک زۆر پێداگیری دەکات لە بردنی ئەسپەکە و دوور کەوتنەوە لێی بەڵام بێ سوودە تەنانەت داوا دەکات کە وەکو سەربازێکی خۆبەخش لە جەنگەکە قبوڵی بکەن بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەسپەکەی بمێنێتەوە بەڵام لەبەر ئەوەی تەمەنی کەمترە لە ١٨ ساڵ ڕەت دەکرێتەوە و ئەسپەکە دەبرێت بۆ بەرەکانی پێشەوەی جەنگ و چەندین سەرباز و ئەفسەر و کەسانی دیکە لە وڵاتەکانی (ھۆڵندا - ئەڵمانیا - بەریتانیا…)عاشقی دەبن لە کۆتایدا دوای زیاتر لە چوار ساڵ لە مەیدانێکی جەنگی بەریتانیا کە کوڕەکەش بووە بە سەرباز، کۆمەڵێک سەرباز ئەسپەکە لەناو تەلێکی دڕکاویدا دەدۆزنەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی زۆر بریندار بووە و ئازاری زۆر پێگەیشتووە بڕیار ئەدەن بیکوژن و ڕزگاری بکەن لە ئازار، بەڵام دوای چەندین ھەوڵ و پاڕانەوەی کوڕەکە و وتنی چەندین نیشانە کە ئەوە ئەسپی خۆیەتی و بە تایبەت ڕایھێناوە وازی لێدەھێنن و تیماری دەکەن. ھەر لە نزیک ئەو ڕۆژانەشدا زەنگی وەستانی جەنگ لێدەدرێت و ئاشتی بەرپا دەبێت، کوڕەکە و جۆوی دەگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ١٩١٢
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی درێم وۆڕکس پیکچەرز
پۆل:فیلمەکان دەربارەی سوپای بەڕیتانیا
پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە بەڕیتانییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جۆن ویلیامزەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە کێڵگەدا ڕوودەدەن
پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ستۆدیۆکانی لۆنگکرۆس وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە شاری سوری وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە ویلتشایر وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکانی ڕێلیەنس ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمە سەرکێشییە جەنگییەکان
پۆل:فیلمە نایابە جەنگییەکان
پۆل:فیلمەکانی بەرەی ڕۆژاوا (جەنگی جیھانی یەکەم)
پۆل:فیلمەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون
پۆل:فیلمەکانی ئامبلین ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمەکان کە لە ھامپشیر وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە جووتیاران
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە خاوەن خانووەکان
لە کاتدا

**لە کات** () فیلمێکی خەیاڵی زانستییە لە ساڵی ٢٠١١ بەرھەم ھێنراوە، پاڵەوانەکانی (جەستن تیمبرلگ، ئاماند سەیفرید، سیلیان مۆرڤی، ئەولیڤیا مۆرڤی) ن وە نووسەری دراماکە (ئەندرۆ نیکۆڵ) ن.

## چیڕۆک
چیڕۆکی فیلمەکە باس لە شێوەیەکی جیاواز دەکات لە مرۆڤایەتی، لێرە مرۆڤ لە لەدایک بوونەوە ھەتا تەمەنی ٢٥ ساڵی بە ئاسایی و بێ کێشە دەژی، بەڵام دواتر بە کات، کات لەوێ بەرامبەرە بە ژیان، بە پارە، دەتوانرێ بگۆڕێتەوە بە ھەموو شتێک، چەندت کات ھەبێت ئەوەندە زیاتر ئەژیت. ھەر کاتێک کاتی کەسێک بگات بە سفر ئەوا ڕاستەوخۆ دەمرێت، لەبەر ئەوە ھەمووان ھەوڵی بە دەست ھێنانی کاتی زیاتر دەدەن ئەویش بە ئیش کردن یان قەرز کردن یان دزی کردن......!!
بێگومان لە ناوچە ھەژارەکاندا تەنھا ژیانێکی زۆر کورتیان ھەیە بەھۆی نەبوونی کاتەوە، ھەمووان ڕۆژانە لە چەند سەعاتێک زیاتریان نییە، بە پێچەوانەوە لە ناوچە دەوڵەمەندەکان کات ئەوەندە زۆرە بە شێوەیەک ھەیە بە دەیان ھەزار ساڵی ھەیە.

چیڕۆکەکە باسی گەنجێک دەکات بە ناوی (وێڵ سالاس) کە گەنجێکی تەمەن ٢٨ ساڵانە لە ناوچەی ھەژاران، زۆر بە قورسی لەگەڵ دایکیدا ژیان بەسەر دەبات لەبەر نەبوونی کات بەردەوام خۆی و دایکی کار دەکەن. وەک خۆی دەڵێت ئێمە ڕۆژ بە ڕۆژ دەژین واتە کە ئەمڕۆ ژیاین دیار نییە کاتمان بەشی بەیانی ئەبێت یاخود نـا.
لەلایەن کەسێکی دەوڵەمەندەوە ھاوکاری دەکرێت و ١٠٥ ساڵ وەردەگرێ بەڵام ھەر لەو ڕۆژەدا دایکی کاتی کۆتایی دێت و دەمرێ، کوڕەکە بڕیار دەدات توڵە لە دەوڵەمەندەکان بکاتەوە کە بۆچی ھەزاران ساڵیان داگیر کردووە و خەڵکی دیکەش ڕۆژانە دەمرێ بەھۆی تەواو بوونی کاتەوە....
دوای چەند ھەوڵێکی سەرکێشانە و ناسینی کەسێکی نوێ ملیۆنان ساڵ دەدزێت و دابەشی دەکات بەسەر ھەژاراندا...

## تێچوون
ئەم فیلمە لەکاتی دەرھێناندا بڕی ٤٠ میلیۆن دۆلاری تێچووە بەڵام دوای نمایش بڕی ١٧٣ میلیۆن دۆلاری قازانج کردووە

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*   فی قاعدة بیانات الأفلام علی الإنترنت

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە خەمناوییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە خەیاڵییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی دیوون ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن کرایگ ئارمسترۆنگ تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون
پۆل:فیلمەکان کە لە سەدەی ٢٢ دانراون
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کات
پۆل:فیلمەکان دەربارەی مەرگ
پۆل:فیلمە ئەکشنە خەیاڵییە زانستییەکانی ٢٠١١
کێندەڵ جێنەر

**(كێنده‌ڵ نیكۆڵ جێنه‌ر - Kendall Nicole Jenner)** ناسراو بە (كێنده‌ڵ جێنه‌ر - Kendall Jenner) لە 3/11/1995 لە ، ویلایەتی کالیفۆرنیا لە دایک بووە.
نمایشکاری جلووبەرگ و کەسایەتی تەلەفزیۆنی ئەمریکییە، یه‌كه‌م ده‌ركه‌وتنی له‌ زنجیره‌ی راستی ته‌له‌فزیۆنی  **Keeping Up with the Kardashians** .
**كێنده‌ڵ** به‌ شێوازیكی راسته‌وخۆ له‌ ریگه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی سێڵفیه‌كان و كاره‌كانی پشت په‌رده‌ خۆی بنیات ناوه‌ له‌ تۆره‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان.

## سه‌ره‌تای ژیان و خێزان
كێنده‌ڵ له‌ لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا له‌ دایك بووه‌.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:زیندووان
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ژنە مۆدێلەکانی کالیفۆرنیا
٨٨ەمین خولی خەڵاتەکانی ئۆسکار

**٨٨هەمین خەڵاتی ئۆسکار** خەڵاتکردنی فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠١٥ەیە کە جاری ٨٨ەمە خەڵاتی ئۆسکار دابەشکرێت، بڕیارە ڕۆژی ٢٨ی شووباتی ٢٠١٦ خەڵاتەکان دابەشکرێن لەسەر شانۆی دۆبلی لە هۆلیوود، کالیفۆرنیا، ڕۆژی ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ پاڵێوراوان دەرکەوتن و بڕیاروایە لە ٢٨ی شووباتیش براوەکان ئاشکرابکرێن.

## پاڵێوراوان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خەڵاتەکانی ٢٠١٥
مۆرتیس شلیک

فریدریش ئالبێرت مۆرتیس شلیک(١٤ی ئاپریلی١٨٨٢-٢٢ی جوونی١٩٣٦)، فەیلەسوف و فیزیکزانی ئەڵمانی و بنیاتنەری ئەزموونی مەنتیقی و کۆڕی ڤیەننا بوو.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە نەمسا
پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەڵمانی
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:مردن بە چەکی ئاگرین لە وڵاتی نەمسا
کاراپەت خاچۆ

**کاراپەت خاچۆ** (بە کرمانجی: Karapetê Xaço) لە دایکبووی ١٩٠٣ یا ١٩٠٨ گۆرانیبێژی ئەرمەنییە کە ژمارەیەک زۆر گۆرانی و مەقامی کوردیی گوتووەتەوە. لە شاری ئێلح لە باوک و دایکێکی ئەرمەنی لە دایک بووە. خاچۆ بنەماڵەکەی لە کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکاندا لە دەست داوە. لە ساڵی ٢٠٠٥دا کۆچی دوایی کردووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی باکووری
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٠٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
گۆڤاری ڕووناھی

**گۆڤاری ڕووناھی** () گۆڤارێکە کە لە ژێر چاودێریی زانکۆی شەھید بەھەشتی لە تاراندا بە دوو زمانی کوردی و فارسی چاپ دەبێت. ژمارەی یەکەمی لە ساڵی 2014دا بڵاو بووتەوە.بەڕێوبەری ئەم گۆڤارە کەریم مو‌حەممەد نژادە.
## بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی گۆڤاری ڕووناھی

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
کۆڕی ڤیەننا

[چەپ|وێنۆک|200px|شوێنی کۆبوونەوەی کۆڕی [ڤیێنا]]
**کۆڕی فیەننای** ئاوستریا(نەمسا)(بە ئینگلیسی: Vienna Circle)، ڕێکخراوێکی کۆمەڵە پسپۆڕ و زانا و فەیلەسوفی ڕێبازی پۆزیتیڤیزمی نوێیە کە ساڵی ١٩٢٨ لە زانکۆی ڤیەننا لە لایەن پرۆفیسۆری فەلسەفە مۆرتیس شلیک دامەزراوە. دروشمی سەرەکی ئەم کۆڕە بژارکردنی فەلسەفە لە میتافیزیک و بەرزکردنەوەی بۆ ئاستی زانستە ئەزموونییەکان و بایەخ دان بە هەردوو لقی مەنتیق و تیۆری زانین بووە. لە ساڵی١٩٣٠ بەولاوە، کۆڤاری ساڵانەی زانین(Erkenntnis) چالاکی و بەرهەمی ئەندامانی کۆڕەکەی بڵاو کردۆتەوە و بە جیهان ئاشنای کردوون. سەرەڕای ئەمە لە ژێر ناونیشانی"بڵاوکراوەکانی کۆمەڵەی ئێرنست ماخ"دا ناوبەناو نامیلکە و لێکۆڵینەوەی هەمەجۆر بڵاوکراوەتەوە. ئەندامانی ئەم ڕێکخراوە لە سەرەتادا ئەندامانی کۆمەڵەی ئێرنست ماخ بوون، کە لە ساڵی ١٩٠١-١٨٩٥ هەر لە ئەو زانکۆ، مامۆستای فەلسەفەی زانستە ئیندەکشنییەکان بوون و درێژەیان بە داب ودەستور و ڕێ وڕەسمی بەگژداچوونی بیروبۆچوونی میتافیزیکی داوە. ساڵی ١٩٢٩، یەکەم بڵاوکراوەی ڕێکخراوەکە لە ژێر ناونیشانی تێگەیشتنی زانستییانەی جیهان کە پیشکەش بە شلیک کرابوو، کەوتە بازاڕەوە.

## سەرچاوە
عەزیز، حەمید(٢٠٠٥)، بنەماکانی فەلسەفەی شیکردنەوەی مەنتیقی، چاپی یەکەم؛دەزگای چاپ  و بڵاوکردنەوەی موکریانی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فەیلەسووفانی نەمسایی
پۆل:ناسیاریناسی
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:خوێندنەکانی زانست
بنکەدراوەی گراف

لە کۆمپیوتەردا، بنکەدراوەی گراف یان گراف داتابەیس بریتیە لە بنکەدراوەیەک کە پێکهاتەی گراف بەکاردێنێ بۆ داواکردنی مانادار لە گرێ، بەستەر و هەروەها تایبەتمەندیەکانی تری بۆ نیشاندان و هەڵگرتنی دراوەکان (داتا)ی ناوی.

left|thumb|308x308px|بنکەدراوی گراف پێک دێ لە گرێ (جەمسەر)، بەستەر و تایبەتمەندی.

## لیستی بنکەدراوەکانی گراف
ئەمانە نمونەی بنکەدراوەی گرافن: Neo4J, AllegroGraph, ArangoDB,  BlazeGraph, Cayley, JanusGraph, SparkSee لەگەڵ  OpenLink Virtuoso

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیای زانیاری
جوگرافیای دانیشتووان

**جوگرافیای دانیشتووان** تا ڕادەیەک لقێکی تازەیە لە لقەکانی جوگرافیای مرۆڤی، وێڕای بایەخدانی جوگرافیناسان بە تایبەتمەندییە دانیشتووانییەکان وەکوو بەشێک لە لێکۆڵینەوە هەرێمییەکان، لە ساڵی (١٩٦٦) ویلبر زلینسکی جوگرافیناس، ئەم پێناسەی سەبارەت بە جوگرافیای دانیشتووان خستە ڕوو: " دەتوانین بڵێین جوگرافیای دانیشتووان ئەو زانستەیە وا لەو ڕێگایانە دەکۆڵێتەوە کە بە هۆیانەوە تایبەتمەندی جوگرافی شوێنەکان پێکدەهێنێ، هەروەها لە شوێن و کاتدا لەگەڵ دیاردە دانیشتووییەکان کارلێک دەکا". هەروەها زلینسکی دەڵێ: جوگرافیای دانیشتووان گرنگی بە سێ ئاستی جیاواز دەدات کە ئەمانەن:

١- وەسف کردنێکی سادەی شوێنەکە و ژمارەی دانیشتووان و تایبەتمەندییەکانی.

٢-ڕاڤەکردنی شوێنجێی ئەو ژمارانە و تایبەتمەندییەکانی.

٣- شیکردنەوەیەکی جوگرافی بۆ دیارەدەی دانیشتووان.

**بۆگوار کارنبر** بەم شێوەیە ڕای خۆی لەبارەی جوگرافیاوە دەربڕیوە: "ئەگەر دیموگرافیا حەقیقەتە دیموگرافییەکان بپێوێ و لێکیان بداتەوە، ئەگەر مێژوونووس شوێن پێی پێشکەوتنی مێژوویی حەقیقەتە دیموگرافییەکان هەڵبگرێ، ئەگەر کۆمەڵناس لە ڕێگای چاودێری کردنی کۆمەڵگای مرۆییەوە، بەدوای هۆکار و ئەنجامەکانی حەقیقەتە دیموگرافییەکانەوە بگەڕێ، ئەوە ئەرکی جوگرافیایە حەقیقەتەکان وەکوو ئەوەی لە ژینگەکانیاندا هەن وەسف دەکات، هەروەها هۆکار و تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی و ئەنجامە کەڵەکەبووەکانی سەری دیراسە دەکات".
لە ڕوانگەی ئەوەوە، دیراسەکردنێکی جوگرافیانەی دانیشتووان جەخت دەکاتە سەر سێ لایەن:

١-دابەشکردنی دانیشتووان لەسەر ڕووی زەوی.

٢- پەرەسەندنی کۆمەڵگا مرۆییەکان.

٣- مەودای ئەو سەرکەوتنەی کە جوگرافیا لەو کۆمەڵگایانەدا بەدەستی هێناوە.

جیاوزای بنچینەیی دوو زانستی دیموگرافیا و جوگرافیای دانیشتووان ئەوەیە: دیموگرافیا جەخت دەکاتە سەر کات بەڵام جوگرافیا جەخت دەکاتە سەر شوێن.
## سەرچاوە
عەبد سهاونە، فوزی، عبودە سمحە، موسا(٢٠٠٩)، جوگرافیای دانیشتووان، وەرگێڕانی هیوا ئەمین شوانی، چاپی یەکەم؛ دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی: هەولێر.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لقەکانی جوگرافیا
پۆل:لقەکانی جوگرافیای مرۆڤی
ئێرلیفت (فیلم)

**ئێرلیفت ** (بەئینگلیزی: Airlift) فیلمێکی بۆلیوودی ٢٠١٦ەیە لەدەرهێنانی ڕاجا کریشنا مینۆن. هەریەکە لە ئاکشەی کومار و نیمرات کاور ڕۆڵی سەرەکی لەفیلمەکە دەگێڕن. فیلمەکە ڕۆژی ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ لەسینەماکان دەستکرا بەنمایشکردنی فیلمەکە. چیڕۆکی فیلمەکە لەڕووداوی ڕاستەقینەی چۆڵکردنی ١٧٠ هەزار هاونیشتمانی هیندییە لەمیانی شەڕی عێراق و کوەیت. فیلمەکە پێشوازییەکی باشی لە بۆکس ئۆفیس و ڕەخنەگران لێکرا، زۆربەی ڕەخنەگرەکان ٤ یان ٣.٥ لەسەر (٥)ییان بەفیلمەکەدا. وە فیلمەکە لەماوەی دوو حەوتەی سەرەتای نمایشکردنیدا نزیکەی ١٩٠ کرۆر ڕووپییەی بەدەستهێنا کەدەکاتە نزیکەی ٢٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لەوکاتەی تێچوونی فیلمەکە ٤.٤ ملیۆن دۆلار بوو وە لەگەڵ ڕێکلامکردن بوو بە ٦ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی.

## چیڕۆک
ڕانجیت (ئاکشەی کومار) سەرمایەدارێکە لە کوەیت دەژی، ڕۆژێک لەماڵەکەی هەڵدەستێت دەبینێت سوپاسی عێراق هێرشی داگیرکاری بۆ کوەیت هێناوە و تەواوی وڵاتەکەی کاولکردووە، ڕانجت هەوڵدەدات خۆی و خێزانەکەی لەکوەیت بڕۆن بەڵام لەو ساتووەختە ڕۆژێک سوپای عێراق لەبەرچاوی ئەودا شوفێرەکەی دەکووژن بۆیەش بڕیاردەدات لەپاڵ خێزانەکەی ئەوا ژن و منداڵی شوفێرەکەش لەگەڵ خۆی بباتە دەرەوەی کوەیت... دواتر لەکونسڵخانە و قوتابخانەیەکی هیندی هەزاران هاونیشتمانی هیندی دەبینێت لەدۆخێکی خراپدان ئەوەش وایلێدەکات بیرێکیش لەڕزگارکردنی ئەوانیش بکاتەوە بۆئەو مەبەستەش پەیوەندی بە کونسڵی هیندی دەکات و چەندین پەیوەندی ڕێکدەخات بەڵام بێسوود دەبێت تاکوو پێی دەڵێن حکوومەتی عێراقی پەیوەندی لەگەڵ هیند باشە بڕۆ بەغداد بۆئەوەی لەگەڵ حکوومەتی عێراقی قسەبکەیت، ڕانجیت دەچێتە بەغداد و چاوی بە تارق عەزیز وەزیری دەرەوەی ئەوکاتەی عێراق دەکەوێت لەوێ تارق عەزیز پاپۆڕێک دەنێرێت بۆئەوەی هیندییەکان ڕزگاربکات بەڵام بەهۆی نەتەوەیەکگرتووەکانەوە پاپۆڕەکە نەیتوانی بگاتە جێگای مەبەست و هیندییەکان ڕزگاربکات وەپاپۆڕەکە لەنیوەی ڕێگادا دەگەڕێتەوە، دوای هەوڵدانێکی زۆر لەگەڵ دەلهی بڕیاردەدەن بەئوتومبێل و پاسی قوتابخانەکە بچنە ئەردەن وە لە هیندیشەوە دوو فڕۆکە ئامادەکرا تاکوو بگەنە ئەردەن، کۆتایی فیلمەکەدێت بەگەیشتنی ١٧٠ هەزار هیندی بۆ ئەردەن و لەوێشەوە بەفڕۆکە دەگەنەوە وڵاتی خۆیان و لەناهەمەتییە گەورەکە ڕزگارییاندەبێت ..... لەدوای تەواوبوونی فیلمەکە وێنەئەرشیڤی ڕاستەقینەی فیلمەکە پیشاندەدرێت لەگەڵ کەسایەتی ڕانجیتی ڕاستەقینە.

## بەشداربووان
*ئاکشەی کومار وەک ڕانجیت
*نیمرات کاور وەک ئەمریتا
*فەریانا وەژێر وەک تەنسیم
*ئینامولحەق وەک خەلەفی کوڕی زەیید
*عابد حوسەین وەک سیمو (سیمران)

## سەرچاوە

*بۆلیوود هەنگاما
*داهاتی ئێرلیفت، بۆلیوود هەنگاما

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمە ھیندییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی
پۆل:فیلمە ھیندی-زمانەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:مشتومڕەکانی فیلم لە ھیندستان
پۆل:فیلمە وەرگێڕدراوەکان بۆ میدیاکانی تر
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ڕاس ئەلخەیمە وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە درامییەکان بە زمانی ھیندی
پۆل:فیلمە ھیندییەکان کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون
پۆل:فیلمە ھیندییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان
نەتەوەکان بۆچی ئەکەون (کتێب)

**نەتەوەکان بۆچی ئەکەون: سەرچاوەکانی دەسەڵات، خۆشگوزەرانی و فەقیری** کتێبێکی ئابوریە و نوسراوە لەلایەن ئابوریناسی تورک-ئەمریکی دارۆن عەجەمئۆغڵو لە پەیمانگای ماساچوسیتس بۆ تەکنۆلۆجیا، زانای سیاسی جەیمس ڕۆبینسن لە زانکۆی ھارڤارد. کتێبەکە وردەکاری جێبەجێکردنی ئەم بابەتانە لەخۆ ئەگرێ: ئابووری دامەزراوەیی، ئابووری گەشەکردن و مێژووی ئابوری بۆ وەڵامدانەوەی ئەوەی کە بۆچی نەتەوە جیاوازەکان سەرناکەون، لە کاتێکدا ھەندێکیان سەرکەوتوو ئەبن لەوەی ھێز و سەرمایە کۆ بکەنەوە و ئەوانی تر سەرناکەون.

ئەم کتێبە دەرئەنجامی کۆکردنەوەی لێکۆڵینەوەی چەندین ساڵەی دارۆن ئاسیمۆغلو لەسەر تیۆری گەشەی ئابووری و جەیمس ڕۆبنسن لەسەر ئابووری ئەفریقا و ئەمریکای لاتین، هەروەها لێکۆڵینەوەی زۆر نووسەری دیکە. لێکدانەوەیەک بۆ مێژووی وڵاتانی جۆراوجۆر لەخۆدەگرێت، چ لەناوچوون و چ مۆدێرن، لە ڕوانگەی قوتابخانەیەکی دامەزراوەیی نوێوە. بیرۆکەی ناوەندی زۆرێک لە بەرهەمەکانی نووسەران ڕۆڵی دیاریکەری دامەزراوەکانە لە گەیشتن بە ئاستێکی بەرزی خۆشگوزەرانی لەلایەن وڵاتانەوە. کتێبێکی پێشووتری نووسەران بە ناوی (سەرچاوە ئابوورییەکانی دیکتاتۆری و دیموکراسی) تەرخانکراوە بۆ هەمان شت، بەڵام ژمارەیەکی زۆر نموونەی مێژوویی جۆراوجۆری تێدا نەبووە.

## سەرچاوەکان

* ویکی ئینگلیزی، هەمان وتار. دواسەردان ٩-١٠-٢٠١٨

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٢
پۆل:کتێبە ئابوورییەکان
پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی
ھەژار زەھاوی

وێنۆک|زەھاوی لە کاتی دەف لێداندا بە جل و بەرگی کوردییەوە
**حوسەین زەھاوی** (1980- ) یا **ھەژار زەھاوی** () ھونەرمەندێکی دەفژەنی کوردە. ئەو بە ھاوکاریی سۆھراب پوورنازریدا گرووپی نیشتمانی پێک ھێناوە. زەھاوی لەگەڵ گرووپی مۆسیقای جۆراوجۆردا وەکوو کوردی، فارسی، تورکی، یۆنانی و ھیندیدا ھاوکاری کردووە و بەرھەمی تاکەکەسیشی ھەیە. چەندین سی دیی بەرھەمھێناوە و لە ژمارەیەکی زۆر لە وڵاتەکانی دنیادا کۆنسێرتی ھەبووە. 
## ژیان
زەھاوی لە ساڵی 1980دا لە بنەماڵەیەکی کورد  لە باشووری کوردستان لە دایک بووە. ساڵانی مناڵیی لە ئێران بە سەر بردووە و دواتر لە ساڵی 1990دا چووە بۆ ئینگلتەرا. ھەر لە مناڵییەوە دەستی بە دەف لێ دان کردووە. لە تەمەنی سیانزە ساڵیدا بانگھێشت کراوە بۆ ئۆرکێسترای مۆسیقای کوردی لە ئەورووپادا. لە زانکۆی سواسی لەندەن (زانکۆی لێکۆڵینەوە ڕۆژھەڵاتی و ئەفریقییەکان) وانەی مۆسیقای ڕەگەزەکانی (Ethnomusicology) خوێندووە.

## مۆسیقا
زەھاوی ئامێرە زەربییەکان و بە تایبەت دەف دەژەنێت. ئەو بە ھاوکاریی ھونەرمەندی کەمانچەژەن سۆھراب پوورنازریدا گرووپی نیشتمانی پێک ھێناوە، نیشتمان گروپێکی مۆسیقای کوردییە کە ژەنیارانی لە شوێنە جۆراوجۆرەکانی کوردستانەوە خڕ کردووەتەوە و ئامانجی ناساندنی زیاتری مۆسیقای کوردی بە خەڵکی جیھانە. ئەو جگە لە بەڕێوەبردنی کۆنسێرت لە وڵاتە جۆراوجۆرەکاندا ژمارەیەکیش وۆرکشاپی بۆ ناساندنی دەفی کوردی داناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ژەنیارانی کورد
واز

**واز** ئەو حاڵە ڕەوانییە زاڵەیە کە ئاسایی یان تا ڕادەیەک کاتییە.
لە چاو ھەست و کوڵوکۆی دەرووندا، واز نادیارتر، کەمتینتر و دێرجووڵترە. دەروونناسان لە گێڕانەوەیدا دەڵێن واز ھێزی ئەرێنی یا نەرێنیی ھەیە. بە زمانێکی تر، خەڵک زۆرتر قسە لە «لەسەر واز بوون» (وازی ئەرێنی یان پۆزیتیڤ) یان «بێواز بوون» (وازی نەرێنی یان نیگەتیڤ) دەکەن.

## وشەڕەتناسی
جەمال نەبەز دەڵێ وازیش وەکوو حەز لە «خواز» -ەوە ھاتووە. لە ھەنبانەبۆرینەشدا چاوگی *وازتن* ھەیە بە مانای خواستن. ئەم بۆچوونە لە ڕاست دەچێ، لەبەر ئەوەی کە لەگەڵ ھەموو شێوەکانی بەکارچوونی وشەی وازدا ئەگونجێ: لەسەر واز بوون واتە گەرەک بوونی شتێ، بێواز بوون واتە نەبوونی خواست و مەیل لەسەر شتێ، واز ھێنان واتە چیدی نەخواستنی شتێ، وازوازی بوونیش واتە ھەردەم شتێکی تر داواکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھەستکردن
ھەست (دەروونناسی)

لە دەروونناسیدا وشەی **ھەست** گل دراوەتەوە بۆ بەر کوڵوکۆ کەوتنی زەین لە حاڵی وشیاریدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە فەلسەفییەکان
پۆل:ھۆشیاری
پۆل:ھەست
پۆل:ھەستکردن
پۆل:دیاردەناسی
ھێنری لوفێڤر

چەپ|وێنۆک|200px|هێنری لوفێڤر
**هێنری لوفێڤر**(بە فەڕانسی: Henri Lefebvre)(٩١-١٩٠١) ، کۆمەڵناس و فەیلەسوفی فەڕەنسییە، کە تا ئێستا کاریگەرییەکی بەرچاوی لە تیۆریزەکردنی فەزا بە شێوەی ئەکادیمیک هەبووە، بەتایبەت لەو کاتەوە کە وا، پرتووکەکەی بە ناو "بەرهەمهێنانی فەزا – The Production of Space" لە ساڵی ١٩٩١ وەرگێڕدراوە سەر زمانی ئینگلیسی. لە کتێبی بەرهەمهێنانی فەزا، لوفێڤر پەرەی بە تیۆرییەکی یەکپارچە لە فەزا داوە، کە بە دوای بەرهەڤکردنی پەیوەندی هاوسەنگ نێوان بواری فیزیکی(سروشت)، فەزای زەینی(ئینتزاعی فەرمی سەبارەت بە فەزا) و فەزای کۆمەڵایەتییە(فەزای کارلێکی مرۆڤ و مشتومڕ و "دیاردەی هەستەوەر")وەیە. لوفێڤر پتر بە هۆی کارەکانی سەبارەت بە دیالێکتیک، مارکسیزم، ژیانی ڕۆژانە، شارەکان و بواری کۆمەڵایەتیی ناسراوە و بە "**فەیلەسوفی شار**" ناوبانگی دەرکردووە.

## سەرچاوە

Bartley, Brendan, Hubbard, Phil, and Kitchin, Rob. , 2004. Thinking Geographically (1st Edition). London, GB: ContinuumProQuest ebrary.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات
پۆل:کۆمەڵناسانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:تیۆرییەکانی مێژوو
پۆل:ڕەخنەگرانی دینەکان
والتەر کریستالەر

*والتەر کریستالەر*(١٩٦٩-١٨٩٦)، جوگرافیناسی ئابووریی ئەڵمانی بووە. ئەو تیزی دکتوری خۆی لە ساڵی١٩٣٣ سەبارەت بە نیشتنگە شارییەکان و ڕۆڵێ کە ئەوان لە بەئامادەکردنی کاڵا و ڕاژەکان(خزمەتگوزارییەکان) بۆ ناوچە ناشارییەکانی دەوروبەریان دەگێڕن، نووسی. کریستالەر یەکەمین جوگرافیناس بووە کە بەگشتی گەشەی بەم چەمکە داوە؛ کەسانی دیکەش بە شێوەیەکی سەرەتایی لەسەر ئەم بابەتەی کاریان کردووە، بەڵام بەم پلەیە دیار و بەرچاو نەبوو. کریستالەر لە زاراوەی "شوێنی ناوەندی" بۆ نەخشەدانانی ئەم نیشتنگە شارییانە کەڵکی وەرگرتوە. ئەو دەستی کرد بە دروستکردنی بیردۆزێک بۆ لێکدانەوەی تەکووزی بینراو لە قەبارە و مەودای نیشتنگە شارییەکان لە باشووری ئەڵمانیا، کە بە بیردۆزی شوێنی ناوەندی ناوبانگی دەرکردووە.

## سەرچاوە
Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جوگرافیاناسان
پۆل:جوگرافیاناسانی ئەڵمانی
پۆل:جوگرافیای ئابووری
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:جوگرافیاناسانی ئاڵمانی
کەس لە پشیلە ئێرانییەکان ھەواڵی نییە

**کەس لە پشیلە ئێرانییەکان ھەواڵی نییە** (بە فارسی: کسی از گربە ھای ایرانی خبر ندارد) فیلمێکی ئێرانییە، لە دەرھێنان و نووسینی دەرھێنەری کورد بەھمەن قوبادی.

## ئەکتەرەکان
* حامد بێھداد
* نیگار شەقاقی
* ئەشکان کوشا نەژاد
* سروش لەشکەری
* بابەک میرزاخانی

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی بەھمەن قوبادی
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمە سەربەخۆییەکانی ئێران
ئیپۆک

**ئیپۆک** (ئینگلیزی: epoch، خوێندنەوەی بەریتانی: ئیپۆک و ئەمریکی ئەپەک) واتە سەرەتای کاتێکی دیاری کراو. لە زانستی ڕیزکردن و پلەپێداندا، ئیپۆکێک بریتیە لە ساتێک کە هەڵبژێردراوە وەک دەستپێکی 'چاخ'ێک. ئیتر 'ئیپۆک' ئەبێتە هێمایەک بۆ ئەو خاڵەی ماوەکەی پێ ئەژمێردرێت. یەکەکانی ژماردنی کات (بۆ نمونە چرکە) لە 'ئیپۆک'ێکەوە هەژمار ئەکرێن بۆ ئەوەی ڕۆژ و کاتی دەستپێکردنەکە بێ هیچ گومانێک دیاری بکرێت.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاتناسی
ناسرە

thumb|جێژنی موژدە لە کڵێسای کاتۆلیکی ناسرە
**ناسرە** (، ، ) گەورەترین شاری ناوچەی باکووری لە ئیسرائیلە. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٧٨،٠٠٧ کەس بووە. ناسرە وەک «پایتەختی عەرەبی ئیسرائیل» ناسراوە و وەک ناوەندێکی کولتووری، سیاسی، ئایینی، ئابووری و بازرگانی بۆ ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل دەناسرێت. زۆربەی دانیشتووانی شارەکە لە عەرەبەکانی ئیسرائیل پێکدێت، کە ٦٩٪ موسڵمان و ٣١٪ مەسیحین. ئەم شارە خاوەن پێگەیەکی ئایینی بەرزە کە وەک شوێنی لەدایکبوونی عیسا، پێغەمبەری مەسیحییەت دادەنرێت و ھەروەھا لە ئیسلام و بەھاییشدا پێگەیەکی گەورەی ھەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی ئیسرائیل
پۆل:شارە پیرۆزەکان
مۆدێلی بازنەی تاک ناوەند

وێنۆک|چەپ|مۆدێلی بازنەی تاک ناوەند

**مۆدێلی بازنەی تاک ناوەند** ()، لە ساڵی ١٩٢٥ لە لایەن ئێرنست برجێس، کۆمەڵناسی ئەمریکی خرایە ڕوو. بە پێی ئەم مۆدێلە شارەکان خاوەن چەند ناوچەیەکن کە لە ناوەندی شارەوە بەرەو چینەکانی تر و دەوروبەر بەرفراوان دەبێت. بریتین لە:

# A، ناوچەی بازرگانی.
# B، بازرگانی و ڕابواردن.
# C، ناوچەی گواستنەوە (کە پێکھاتووە لە گەڕەکی ھەژارنشینەکان، ناوەندە نیشتەجێبوونە کۆنەکان و کارگەی بچووک).
# D، ناوچەی چینە ھەژارەکان.
# E، دەوروبەری شار کە شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵکی دەوڵەمەندە.

## سەرچاوەکان
موحسنی، مەنووچەھر (٢٠٠٢)، دەروازەکانی کۆمەڵناسی، وەرگێڕانی ڕێبوار سیوەیلی و ئەوانی دی، دەزگای موکریانی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
یاساکانی حامۆرابی

**یاساکانی حامۆرابی** کۆمەڵە یاسایەکە لە لایەن حامۆڕابی شەشەمین پاشای زنجیرەی بابلی، لە سەر کێلە بەردێک، بە شێوەیەکی لوولەیی داتاشراوە، گێپەڕەکەی ٦٠ سانتیمە، بەرزاییەکەی ٢٢٥ سانتیم و نووسینەکەی لە ٤٤ خانەدا جێگەی کراوەتەوە. سەرجەم ماددەکانی یاساکە بە ٣٠٠ ماددە خەمڵێنراوە، ھەرچەندە ھەندێکی ڕووشێندراوە یا کڕێنراوە، بەڵام ھێشتا ٢٨٢ ماددەی ماوە.
لە بەشی سەرەوەی کێلەکەدا پەیکەری شاماش، خودای ڕۆژ، بە دانیشتوویی لە سەر تەخت ھەڵکەنراوە و بە دەستی ڕاستی یاساکانی بە حامۆرابی دەسپێرێت و حامۆرابیش لە بەردەمیدا بە گوێڕایەڵی ڕاوەستاوە یاساکانی لێ وەردەگرێت.
ئەم کۆمەڵە یاسایە، بە زمانی بابلی، بە ھێڵی بزماری، بە ھەڵکۆڵین لەسەر کێلی بەردی ڕەشی بازلت نووسراوە و لە ناوجەرگەی شاری بابلدا چەقێنراوە، بۆ ئەوەی ھەموو کەس بتوانێت بیبینێت و بیخوینێتەوە و ماف و ئەرکەکانی خۆی بزانێت.

## بەسەرھات و دۆزینەوە
ئیلامییەکان لە سەردەمی شا «شتروک ناخونتی»دا ھێرشیان کردووەتە سەر بابل(١١٧١ پ.ز)؛ یەکێک لەو شتانەی لەم ھێرشەدا بە تاڵان بردوویانەتەوە بۆ وڵاتەکەی خۆیان، ئەم کێلە بووە. ھەندێک ماددەیان لێ کوژاندووەتەوە، بەڵام دەسکاری ئەوی دیکەیان نەکردووە، ڕەنگە لە ترسی ئەو نەفرین و تووکە بێت کە لە کۆتایی یاساکەدا نووسراوە.
کێلەکە ساڵانی(١٩٠١–١٩٠٢) لە لایەن تیمێکی فەڕەنسییەوە لە شووش لە وڵاتی ئێران دۆزراوەتەوە و ھەر ئەوسا براوە بۆ فەڕەنسا. ئێستا کێلەکە لە مۆزەخانەی لووڤرە لە پاریس دانراوە، کۆپییەکی بە گەچ دروستکراوی لە مۆزەخانەی بەغداە.

## ھەندێک لە ماددەکانی یاسای حامۆرابی
ماددەی ١: ئەگەر پیاوێک تۆمەتی کوشتن بداتە پاڵ پیاوێکی تر، بەڵام نەیتوانی بیسەلمێنێت، تۆمەت بە پاڵدەر دەکوژرێت.
ماددەی٢: ئەگەر پیاوێک تۆمەتی جادوگەریی دایە پاڵ پیاوێکی تر، بەڵام نەیتوانی بیسەلمێنێت، پیویستە ئەوەی تۆمەتی جادوگەریی دراوەتە پاڵ بچێتە سەر ڕووبار، خۆی بھاوێژێتە ناو ڕووبارەکەوە، ئەگەر ڕووبارەکە نوقمی کرد، ئەوەی تۆمەتی داوەتە پاڵی دەبێت دەست بە سەر داراییەکەیدا بگرێت. ئەگەر ڕووبارەکە سەلماندی کە ئەم پیاوە پاکە و بە ساغی لێی ھاتە دەرەوە، ئەوەی تاوانی جادوگەریی بەپاڵ داوە دەکوژرێ. ئەوەی لە ڕووبارەکە بە ساغی ھاتووەتە دەرەوە، دەبێت دەست بەسەر دارایی ئەوەی تۆمەتی بەپاڵ داوە، بگرێ.

ماددەی ٣: ئەگەر پیاوێک سکاڵایەکی کرد و شایەتیەکی درۆی دا. ڕاستی قسەکەی بۆ نەسەلمێنرا، ئەگەر سکاڵاکەی سکاڵای ژیان بێت، ئەو پیاوە دەکوژرێت.

ماددەی ٤: ئەگەر بۆ شایەتی (لە سکاڵایەکی درۆی تایبەت بە) دانەوێلە یان زیو، دەبێت ئۆباڵی سزای ئەو سکاڵایە ھەڵبگرێت.

ماددەی ٢٨٢: ئەگەر کۆیلەیەک بە خاوەنەکەی گوت تۆ گەورەی من نیت و سەلمێنرا کۆیلەی ئەوە، گەورەکەی دەتوانێت گوێی ببڕێت.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان
*مستەفا، نەوشیروان (٢٠١٢)، بەدەم ڕێگاوە گوڵچنین؛ کتێبی یەکەم، چاپی یەکەم، دارالعربیە للعلوم الناشرون. ISBN 978-614-01-0519-5

پۆل:شوێنەوارە دۆزراوەکانی ئێران
پۆل:بابل
پۆل:ئێران
پۆل:عێراق
پۆل:مێژووی یاسا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی عێراق
جێنیفەر لۆپێز

**جێنیفەر لۆپێز** () (لەدایکبووی ٢٤ی تەممووزی ١٩٦٩) ئەکتەر، گۆرانیبێژ، سەماکەر، نمایشکاری جلووبەرگ، نووسەر و بەرھەمھێنەری ئەمریکییە. لەساڵی ١٩٨٦ بۆیەکەمینجار لەفیلمی کچە بچووکەکەم (My Little).Girl) دەردەکەوێت. لەساڵی ١٩٩٧ بەبەشداریکردن لەفیلمی سێلینا (Selena) ناوبانگی باش پەیدادەکات. لەساڵی ١٩٩٩ یەکەمین گۆرانی خۆی بەناوی 'If You Had My Love' بڵاودەکاتەوە. جێنیفەر لەساڵی ٢٠١٦وە وەک ئاکتەری سەرەکی لەزنجیرەی "Shades of Blue"دا بەشدارە.

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک
پۆل:کچە ئەمریکیە سەماکارەکان
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:زیندووان
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:نمایشکارانی جلوبەرگی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:سۆپرانۆ ئەمریکییەکان
پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی تەلەڤیزیۆنیی لە نیویۆرک
پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
پۆل:کچە ئەمریکییە سەماکارەکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
سەید ڕەزا

وێنۆک|وێنەیەکی سەید ڕەزا و کوڕەکانی
**سەید ڕەزا** (؛ ١٨٦٣ لە پلوور، ھەرێمی دێرسیم – ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٣٧ لە خارپێت) شۆڕشگێڕی کورد و یەکێک لە سەرکردەکانی سەرھەڵدانی دێرسیم بوو.

## ژیان
سەید ڕەزا لە ساڵی ١٨٦٢ی زایینی لە دەڤەری دێرسیم لەدایکبووە. سەید ڕەزا کوڕی سەیدا ئیبراھیمە. لە سەر دەستی ماموستایەک بە ناوی موحەممەد عەلی ئەفەندی فێری خوێندن بووە. موحەممەد عەلی زانستی ئایینی فێری سەید ڕەزا دەکات و ھەستی نەتەوایەتی لەناو دەروونیدا دروست ئەکات. لە دوای مردنی باوکی، پلەی سەیدی وەرگرت و لە ناو شاری ئاخداددا نیشتەجێ بوو.

## شۆڕشی دێرسیم
لە سەردەمی شۆڕشی قوچگیریدا، کۆمەڵێک چەکدار بەرەو دێرسیم بەڕێکەوتن و بەرگریی لەشکری تورکیا تێکدەشکێنن و ئەمە دەبێتە پشتگیرییەکی باش بۆ شۆڕشەکە. سەید ڕەزا دوای شۆڕش شێخ سەعیدی پیران دەست بە گەڕان دەکات و بۆ گفتوگۆ سەردانی کۆڕ و کۆمەڵە جیاوازەکانی خەڵکی دەکات لە کوردستاندا. پێش شۆڕشی دێرسیم سەید ڕەزا چاوی بە ھەموو سەرۆک ھۆزەکان کەوت و توانی یەکێتییەک لەنێویاندا دروست بکات. لەکاتێکدا کە لە دێرسیم شۆڕش بەردەوام بوو لە ٥ تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ بەرپرسانی حکوومەتی تورکیا بەمەبەستی چاوپێکەوتن داوای ھاتنی سەید ڕەزا بو شاری ئەرزنجان دەکەن. سەید ڕەزا لە ڕێگای ئەرزنجاندا دەستبەسەردەکرێت و بەرەو شاری ئەلازیغی دەبەن و لەوێ دادگایی دەکەن. و لە ١٥ تشرینی دووەم ١٩٣٧ لەگەڵ شەش ھاوڕێ و ھاوسەنگەریدا لەلایەن ڕژێمی تورکیاوە لە سێدارە دران. چوار خەباتکاری تر بەر لەجێبەجێبوونی حووکمەکە، سزاکەیان گوڕدڕا بۆ زیندانیکردن. تەمەنی ھەندێک لەوانەی سزاکەیان بە زیندان گۆڕدرا لە ٩٠ ساڵ زیاتر دەبێت و ھەربۆیە تورکەکان نەیاندەویست ناوی خویان خراپ بکەن. بەپێی یاساکان نەدەبوو سەید ڕەزا لەسێدارە بدرێت، لەبەر ئەوەی تەمەنی لە سنووری سێدارەدان تێپەڕیبوو، بەڵام تورکەکان پابەندی ئەو یاسایە نەبوون و سەید ڕەزایان لەسێدارەدا.

## سیاسەتمەدار و خەباتکارە لە سێدارەدراوەکان
* سەید ڕەزا
* ڕەسیک حوسەین کوڕی سەید ڕەزا
* سەید حوسەین، سەید ووشێن، سەید حوسێنێ شێخی
* فندق ئاغای یوسڤی
* فندق کوڕی قەمەر
*حەسەن ئاغای دەمەنی، حەسەنی جیبو، حەسەنی کوڕی جەبرال
* حەسەنی قورێشی، حەسەنی کوڕی ئولکیێ
* عەلی ئاغای میرزا، عەلی کوڕی میرزا عەلی

## ئەوانەی سزاکەیان گۆڕدرا
* جەبرال ئاغای دەمەنی، جڤێ کەژی، جبویێ دەمەنی، قەمر ئاغای یوسڤی
* قەمەر ئاغای حەدەری (تەمەنی ٩٦ سال بووە و بە ٣١ سال زیندانیکردن سزا درا و لە زیندان دا گیانی لە دەست دا).

## گۆڕ
سەید ڕەزا بە نھێنی بەخاک سپێردرا و تا ئێستاش شوێنی گۆڕەکەی نادیارە. ھەڵمەتێکی بەردەوام ھەبوو بۆ دۆزینەوەی شوێنی ناشتنی. لە سەردانێکدا بۆ مامەکی، داوا لە سەرۆک عەبدوڵڵا گول کرا شوێنی ئەو گۆڕە ئاشکرا بکات کە سەید ڕەزا و ھاوڕێکانی دوای لەسێدارەدانیان تێیدا تێژراون. «ئەمە پرسێکی قورس نییە، بەڵکو لە ئەرشیفی دەوڵەتدا ھەیە».  ئەمە وتەی حوسێن ئایگون، پەرلەمانتاری دێرسیمە، کە نوێنەرایەتی پارێزگاکە دەکات لە پەرلەمانی تورکیا بۆ پارتی ئۆپۆزسیۆنی جەھەپە.

## یاد
لە ساڵی ٢٠١٠ پەیکەری سەید ڕەزا لە یەکێک لە دەروازەکانی چوونە ژوورەوەی مامەکی دانرا و پارکی دەوروبەری پەیکەرەکە بەناوی ئەوەوە ناونرا.

## ئەمانەش ببینە
* شێخ سەعید
* شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری
* عەبدولسەلام بارزانی
* شێخ مەحموودی حەفید
* ئیسماعیل ئاغای شکاک
* قازی محەممەد

## سەرچاوەکان

* سەید ڕەزا لە ویکیپیدیای کوردیدا؛ شوباتی ٢٠١٦

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:لەسێدارەدڕاوەکانی تورکیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو
گرێملین (زمانی پرۆگرامسازی)

**گرێملین** زمانێکە بۆ تەیکردن (هاتووچۆ) بەناو گرافێکدا هەروەها مەکینەیەکی ڤێرچواڵیشە کە دروستکراوە لەلایەن ئەپاچی تینکەرپۆپ'ەوە لە دامەزراوەی نەرمەکاڵای ئەپاچی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
ئیکیومەنا

[وێنۆک|چەپ|200px|وێنەیەکی مۆدێرن لە ئیکیومەنای باسکراوی [هێرۆدۆت سەدەی ٥ی پێش زایین]]

**ئیکیومەنا** (ئینگلیسی: Ecumene)، لە زمانی یۆنانییەوە (یۆنانی: οἰκουμένη/oikouménē) وەرگیراوە و بە مانای "نیشتەجێبوون" دێت. ئیکیومەنا زاراوەیەکە کە لە جوگرافیای هاوچەرخ بۆ پێناسەکردنی ئەو بەشەی لە ئاستی زەوی بەکاردێت کە بەردەوام ئاوەدان بووە و دانیشتووی هەبووە. چاوخشاندنێکی خێرا بە سەر نەخشەی چڕی دانیشتووانی جیهان، بەشینەوەی نایەکسانی دانیشتووان لەسەر ئاستی زەوی نیشان دەدا. هەندێ لە ناوچەکان تژی لە دانیشتووان و جەماوەرن و هەندێکی دیکە لە ڕاستیدا بەتاڵن و دانیشتووانێکی بەرچاویان نییە، لێ بە تێپەڕبوونی کات، ناوچەی ئیکیومەنا پەرەی ستاندووە.  کاتێ کە ناوەندە سەرەکییەکانی چاند دەرکەوتن، ناوچە ئاوەدانەکانی ڕووی زەوی دیاریکراو بوون. لەگەڵ بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتووان و کۆچ و ڕەوی دانیشتووان بۆ ناوچەکانی دیکە، ئیکیومەنا ڕووی لە پەرەستاندن کرد. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی، ئیکیومەنای ناسراو بەشەکانی ئەورووپا، باکووری ئەفریقا، ڕۆژهەڵاتی ناوین و ناوچەکانی ئاسیای لەخۆ دەگرت. لەم کاتەدا، بەشێکی زۆر لە ناوچەی ئەورووپا دانیشتووانی بەردەوامی خۆی پەیدا کردبوو. بە کرانەوەی نیوگۆی ڕۆژئاوای زەوی بۆ نیشتەجێ بوون، لە چەرخی دۆزینەوە و گەڕان، ئیکیومەنا پتر پەرەی ستاند و خەڵکانی ئەورووپایی بە خەڵکی بومی کە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لە کیشوەری ئەمریکا نیشتەجێ بوون، زیاد بوون.

لە چەرخی مۆدێرن، ئیکیومەنا لە گەورەترین ئاستی خۆیدایە. شوێنی نیشتەجێ بوون بۆ ئەو شوێنانەی کە پێشتر مرۆڤ نەیدەتوانی لێی نیشتەجێ بێت، پەرەی ستاندووە.

## سەرچاوەکان
* Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یۆنانی کۆن
پۆل:زاراوەناسیی کریستیان
پۆل:جیھان
دامەزراوەی نەرمامێری ئەپاچی

**دامەزراوەی نەرمامێری ئەپاچی** (بە ئینگلیزیی: Apache Software Foundation، کورت دەکرێتەوە بۆ ASF) دامەزراوەیەکی ئەمەریکی قازانج نەویستە بۆ پشتیوانیکردن لە پرۆژەی نەرمەکاڵای کۆمپیوتەر و لەناویشیاندا ڕاژەکاری ئەپاچی. دامەزراوەکە لە گروپی ئەپاچیەوە دروست بوو لە دێلاوێر لە مانگی حوزەیرانی ١٩٩٩دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەپاچی
پۆل:نەرمامێر
پۆل:دامەزراوەی نەرمامێر
پۆل:دامەزراوە قازانج نەویستەکان
ئەراتۆستێن

وێنۆک|ئەراتۆستێن
**ئەراتۆستێن**(٢٧٢-١٩٢ پ ز)، جوگرافیناس و ئەستێرەناسێکی گرنگی یۆنانییە و بە بنیاتنەر و باوکی جوگرافیا ناسراوە؛ لە بەر ئەوەی کە ئەو بوو یەکەم جار زاراوەی جوگرافیای بە کارهێنا. ئەراتۆستێن بە شیوەیەکی بەربڵاو لە بواری بیرکاری، فەلسەفە، زمانناسی و ڕەوانبێژی خوێندبووی. ئەو ساڵی ٢٣٤ی پ.ز.  بوو بە سەرکتێبداری مۆزەخانەی ئەسکەندەریە لە میسر، کە پێگەیەکی بەرزە.

## سەرچاوە
Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جوگرافیاناسان
پۆل:ماتماتیکزانانی یۆنانی
پۆل:شاعیرانی یۆنانی کۆن
پۆل:یۆنانی کۆن
پۆل:داھێنەرە یۆنانییە دێرینەکان
پۆل:ماتماتیکزانە یۆنانییە دێرینەکان
پۆل:ماتماتیکزانەکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین
پیشەسازیی ئازاد

**پیشەسازیی ئازاد** زاراوەیەکی گشتی بۆ پیشەسازییەکە کە دەتوانێ لە ھەر شوێنێک ھەڵکەوێ و جێگیر بێت، بە بێ ئەوەی کاریگەری فاکتەرەکانی وەک دووری و نزیکی لە سەرچاوەکان یان کرێی گواستنەوەی لەسەر بێ. ئەم پیشەسازییانە بە زۆری تێچووی بواریی(فەزایی)بڕاوە و نەگۆڕیان ھەیە؛ بەم واتایەی کە تێچووی بەرھەمەکانی ناگۆڕدرێن سەرەڕای ئەوەی کە بەرھەمەکەش مۆنتاج کرابێ.

پیشەسازی ئەڵماس و وردە ئامێرەکانی کۆمپیوتەر و ھای تەکنۆلۆجیا چەند نمونەیەک لە پیشەسازی ئازادن.

## سەرچاوەکان
*Pitzl, Gerald R. (2004), Encyclopedia of Human Geography, Greenwood Press; USA.
*ویکیی ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جوگرافیای ئابووری
فلیپ ھامۆند

وێنۆک|فلیپ ھامۆند
**فلیپ ئەنتۆنی ھامۆند** (لەدایکبووی ٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٥) سیاسەتوانێکی مۆحافزەکاری بەریتانییە. لەوەتەی ١٥ی تەممووزی وەزیری کارووباری دەرەوەی بەریتانیایە، بەرلەوەش لەماوەی ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤ وەزیری بەرگری بەریتانیا بوو. ھامۆند فەلسەفە و سیاسەت و ئابووری لە زانکۆی ئۆکسفۆرد خوێندووە.

## سەرچاوەکان
*فلیپ ھامۆند ..وەزیری نوێی دەرەوەی بەریتانیا | ڕووداو، ١٥/٧/٢٠١٤
* ویکی ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:زیندووان
یوتۆپیا

[چەپ|وێنۆک|200px|یوتۆپیای [تۆماس مۆر١٥١٨]]

**یوتۆپیا**، چەمکێکی فەلسەفییە و پەیوەندیی بە شوێنەوە هەیە، شوێنێک  لە ڕاستیدا لەم جیهانە بوونی نییە، واتە ئەو شوێنەی هەموو شتێک تێیدا ئارام و ئایدیالییە، شوێنێکی ئایدیالی لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، شوێنێک هەژاری و نەخۆشی و ململانێ و چەوسانەوە، دەسەلاتی تێدا نییە و خەڵکەکەی لەو پەڕی ئازادی و ئارامی و یەکسانی و ئاسوودەییدا ژیان بەسەر دەبەن.

## زاراوەناسی
ئەم زاراوەیە لە زمانی یۆنانیی کۆندا لە دوو وشە پێکدێت: OU واتە (نا) و TOPIA واتە (شوێن)، هەردوو وشەکە پێکەوە واتە(ناشوێن)؛ بۆیە پێی دەڵێن ناشوێن، چونکە لە مێژوودا کۆمەڵگەی لەو چەشنە بوونی نییە.

## مێژوو
ئەم وشەیە بەم چەمکە بۆ یەکەم جار نووسەری بەریتانی تۆماس مۆر(١٥٣٥-١٤٧٧) بەکاری هێناوە و لە ساڵی ١٥١٦ کتێبێکی بە ناونیشانی (یوتۆپیا) نووسیوە. تۆماس مۆر لەم کتێبەدا باسی دوورگەیەکی خەیاڵی دەکات کە ناوی یوتۆپیایە و خەڵکەکەی لە ڕووی یاسا و حوکمرڕانییەوە لەوپەڕی یەکسانی و تەباییدا دەژین.

لێرەدا چەندین کتێبی دیکە هەن باسی کۆمەڵگەی خەیاڵی و دەوڵەتی ئایدیالی دەکەن و دنیای یوتۆپی بەرجەستە دەکەن؛ لەوانە کتێبە ناودارەکەی ئەفلاتوون بە ناونیشانی(کۆماری ئەفلاتوون) کە لە ساڵی ٣٧٥ پ.ز نووسراوە، هەروەها کتێبی (آراء أهل المدینة الفاضلة)ی فەیلەسووفی موسڵمان فارابی (٩٥٠-٨٧٤ز)، پاشان کتێبی(شاری خۆر)ی تۆماس کامپانێڵا (١٦٣٩-١٥٦٨)، (شاری خوا)ی قەدیس ئۆگەستین لە سەرەتای سەدەی پێنجەمی زایینی، (ئۆرگانۆنی نوێ)ی فڕانسیس بەیکن (١٦٢٦-١٥٦١ز)، هەروەها کتێبی (ئیریهۆن)ی سامۆیل بتلەر کە لە ساڵی١٨٧٢دا چاپی کردووە.

## لە سەردەمی ئێمەدا
یوتۆپیا لە م سەردەمەی ئەمڕۆماندا بەو ئایدیا و فیکر و بیروباوەڕانە دەگوترێت کە دەیانەوێت دنیایەکی تر لە دەرەوەی ئەم دنیایە وێنا بکەن و کۆمەڵگەیەکی خەیاڵی جیاواز لە کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ بهێننە ئاراوە. کۆمەڵگەیەکی ئازاد و یەکسان و بێ چین و بێ دەوڵەت و بێ ململانێ کە سەرجەم تاکەکانی وەکو یەک بژین، بۆ نموونە ئەو کۆمەڵگە کۆمۆنیزمەی کارڵ مارکس وێنای دەکات، بە یوتۆپیا دادەنرێت.

## سەرچاوەکان
*ئەحمەد ئەسوەد، نەوزاد (٢٠١٥)، *فەرهەنگی زاراوەکانی ئەدەب و زانستە مرۆڤایەتییەکان*، ناوەندی غەزەلنووس.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یوتۆپیا
پۆل:ئایدیالیزم
پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
پۆل:خەیاڵی بیرکردنەوەیی
دیستۆپیا

**دیستۆپیا** چەمکێکی فەلسەفییە و ئاماژە بۆ شوێنێکی زۆر خراپ و نالەبار دەکات کە پڕە لە نەخۆشی و ھەژاری و چەوسانەوە، بۆ نموونە ڕۆمانە ناودارەکەی جۆرج ئۆروێڵ بە ناونیشانی(١٩٨٤ (ڕۆمان))، زۆرجار ئەم وشەیە بۆ کۆمەڵگەیەکی وەھمی بەکار دەھێنێت؛ بەو پێیەی ئەو بارودۆخە تراژیدییەی ڕۆمانەکەی جۆرج ئۆرۆیل دەری دەخات، تا ڕادەیەکی زۆر وەھمییە و زیادەڕۆیی تێدایە.

## ئەمانەش ببینە
* یوتۆپیا

## سەرچاوەکان
ئەحمەد ئەسوەد، نەوزاد(٢٠١٥)، فەرھەنگی زاراوەکانی ئەدەب و زانستە مرۆڤایەتییەکان، دەزگای ناوەندی غەزەڵنووس.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:دیستۆپیاکان
پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
تاتۆرە

چەپ|وێنۆک|200px|تاتۆرە- Thornapple
**تاتۆرە** یا داتوورە یا مووسەکە () گیایەکی یەکساڵەی ژەھردارە لە تیرەی باینجانیەکان. گوڵی سپی و جوان دەگرێت و باڵای ھەتا یەک مەتر بەرز دەبێت.

## سەرچاوە
فەرھەنگی کورد فلۆرا 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕوەکە ژەھردارەکان
ئابنووس

وێنۆک|200px| جۆرێک لە داری ئابنووس- Ebony
وێنۆک|200px| کووەتەداری ئابنووس- Ebony

**ئابنووس** ()دارێکە لە تیرەی Légumineuses کە زۆرتر لە وڵاتی ھیند و ماداگاسکار و دوورگەی موریسدا دەڕوێ. چێوەکەی ڕەشە و زۆر قورس و ڕەق و گرانبەھایە. ئەم دارەش چەند جۆرە.

خانای قوبادی ناوی ئەم دارە لە ھەڵبەستەکەی خوسرەو و شیریندا بەکارھێناوە و محەممەدی مەلا کەریم لە فەرھەنگۆکی ھەمان کتێبدا ھێناوییەتی.

## پێشانگا
ئامێری چێکراو لە ئابنووس

File:Bellpianokeyboarddetail&maker'sname.JPG|
Image:Sculpture ebene.jpg|
Image:Early or mid 20th century ebony clothes brush, made in Japan.JPG|
Image:Chess set 4o06.jpg|
Image:Kamagong (Ironwood) Chair.jpg
Image:EbonyWhiteOak.JPG|
Image:Violinfingerboard.JPG|


## سەرچاوەکان
* ویکیی ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چێو بەپێی جۆر
ئارتیشوو

چەپ|وێنۆک|200px| گوڵی ئارتیشوو- Artichoke
**ئارتیشوو**  دڕە ھەرێی، ئەم ناوە لە فەڕەنسییەوە وەرگیراوە (بە فەڕەنسی: *Artichoke*)، ڕووەکێکی چەند ساڵانە لە تیرەی "Asteraceae" و گەڵاکانی درێ و پەل پەلە و لە سەرەوە گوڵێکی شینی جوان دەر دەکات، پێش ئەوەی کە گوڵ بکات خونچەکانی لێ دەکەنەوە و دیکوڵێنن بۆ چێشت، لاسک و گەڵاکانی تامیان تاڵە، لە وڵاتانی ئەورووپیدا بە کاڵیش دەیخۆن، بۆ چارەسەر بەکاردەھێنرێت و کالسیۆم و مەگنیزیۆم و فۆسفۆر تێدایە و ھەروەھا ڤیتامینی Bشی تێدایە. رازی دەڵێ باشتر لە تۆوی ئارتیسوو بۆ دەرمانی بواسیری و خوێنڕێژی کۆم پەیدا نابێ. ھەروەھا بۆ لابردنی بەردی گورچیلە و بەردی زراو وەک دەرمان بەکاردێت.

## سەرچاوە
*فەرھەنگی کورد فلۆرا 
*ویکیی ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکانی ئەفریقا
پۆل:ھێماکانی کالیفۆرنیا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
دێدپووڵ (فیلم)

**دێدپووڵ** فیلمێکی سووپەر پاڵەوانی ئەمریکییە کە لەسەر کەسایەتیی دێدپووڵی ماڕڤڵ کۆمیکس دروستکراوە. ھەروەھا بە ھەشتەم فیلم دادەنرێت لە زنجیرە فیلمی ''پیاوانی ئێکس''. فیلمەکە لە دەرھێنانی تیم میڵەرە و سیناریۆکە لە نووسینی ڕێت ڕیز و پۆڵ وێرنکە، و لە نواندنی ھەر یەکێک لە ئەکتەران ڕایەن ڕێینۆڵدز، مۆرێنا باکارین، ئێد سکرین، تیجەی میڵەر، لێزلی ئوگامز، و جینا کارانۆیە. چیرۆکی فیلمەکە باسی وەید ویڵسن دەکات، کە دوای ئەوەی تاقیکردنەوەیەکی لەسەر دەکرێت توانای لە ڕادەبەدەری بۆ پەیدا دەبێت، دواتر بەدوای ئەو پیاوە دەگەڕێت کە خەریک بوو ژیانی بە کۆتا بھێنێت.

لە شوباتی ٢٠٠٤دا، بیرۆکەی فیلمەکە لەگەڵ کۆمپانیای نیو لاین سینەمادا باس کرابوو، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆمپانیای فۆکسی سەدەی ٢٠ەم فیلمەکەی کڕییەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩ دەستکرا بە نووسینی چیرۆکی فیلمەکە، لە ساڵی ٢٠١١ دەرھێنەر تیم میڵەر دیاریکرا بۆ دەرھێنانی فیلمەکە. کاری وێنەگەرتنی فیلمەکە لە ڤانکووڤەر، کەنەدا دەستیپێکردن لە مانگی ئازار تا مانگی ئایار بەردەوام بوو.

## کورتەی چیرۆک
کارمەندێکی پێشووی بەکرێگیراوی ھێزە تایبەتییەکان دەخرێتە ژێر تاقیکردنەوەیەکی توندەوە کە ھێزێکی خێرای چاکبوونەوەی پێدەبەخشێت، و خۆی دەگۆڕێت بە دێدپووڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمە ئەکشنەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمە ھۆشیارە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن
پۆل:فیلمی لایڤ ئەکشن لەسەر بنەمای کۆمیکەکانی ماڕڤڵ
پۆل:فیلمەکانی تی ئێس جی ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمە وەچەرخانەکان
تەناھی

'"تەناهی'" شارۆچکەیە سەر بە قەزای سێمێل
## شوئنی جوگرافی
لە ڕوی جوگرافیەوە شارۆچکەی تەناهی دەکەەوێتە روژهەڵاتی قەزای سێمێل و دەکەوێتە روژئاوای شاری دهۆک کە هەردوو شاری دهۆک و سێمێل بەیەکەوە دەبەستێتەوە. زانکۆی نەورۆز کە زانکۆیەکی ئەهلییە دەکەوێتە ئەم شارۆچکەیە. هەروەها زانکۆی دهۆک بە هەموو بەشەکانی لە تەنیشتی ئەم شاوچکەیەیە.
## مێژووەکەی
ئەم شارۆچکەیە لە سالی ۱۹۹٨ لە لایەن حکومەتی هەرێمی کوردستان بنیات نڕاوە کە لە سەرەتا دا ژمارەی خانووەکانی ۱۰۰ خانوو بوون. ۹۰% لە خەڵکی ئەم شارۆچکەیە لەو پەنابەرانە پێکدێت کە لە سالەکانی ۱۹۷۵ و ۱۹٨٨ و ۱۹۹۱ بەهوی شەڕ و کاولکاریەکانی ڕژێمی بەعس گوندەکانیان بەجێهشت و ڕوویان لە وولاتی ئێران کرد. دواجار لە سالەکانی ۱۹۹٦ و ۱۹۹۷ لە وولاتی ئێران گەڕانەوە و لەم شارۆچکەیەدا نشتەجێ بوون. دانیشتووانی ئەم شارۆچکەیه زمانی فارسی بە باشی دەزانن و تا ڕاددەەک کەلتووری ئێرانی پێووەیان دیارە.
## خەڵکەکەی
لە ڕوی ئایینیەوە خەڵکی تەناهی هەموویان موسلمانن و هیچ ئایینێکی تر تێدا نیە. و لە ڕوی نەتەوەییەوە ۹٨% لە دانیشتووەکان کوردن، و کەمینەیەکی زور کەم لە عەرەبەکان تیێدا ئەژین که بەهوی شەڕ و توندوتیژی لە شوێنەکانیان ئاوارە بوون و ڕوویان لەم شارۆچکەیە کردوون. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارۆچکەیە نزیکی ۲۰ هەزار کەسن.
جێگای ئاماژەیە کە ئامینە زکری پەڕلەمانتاری پارتی دیموکراتی کوردستان لە پەڕلەمانی کوردستان خەڵکی ئەم شاۆچکەیەیە کە لە دوو خولی پەڕلەمان بەشدار بووە لە ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۳ و لە ۲۰۱۳ تا ئێستا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دهۆک
پۆل:قەزای سێمێل
پۆل:باشوری کوردستان
ئەعزاز

**ئەعزاز** شارێکە لە باکووری-خۆراوای سووریا کە نزیکەی٣٠  کیلۆمەتر لە حەلەبەوە دوورە. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی ئەعزاز ٣١، ٦٢٣ کەسە. بە پێی ھەندێک لە سەرچاوەکان زۆربەی دانیشتووانی ئەعزاز لە ساڵی ٢٠١٥دا عەرەبی سوننین بەڵام چەندین بنەماڵەی کورد کە بە زمانی عەرەبی قسە دەکەنیش لەوێ ھەن.

## شەڕی ناوخۆیی سووریا
لە ١٩ی مانگی ٧ی زایینی ئەعزاز کەوتە ژێر دەستی بەرھەڵستکارانی سووری. ئەعزاز لە ڕووی ئەوە کە ڕێگایەکی زۆر نزیک و ستراتیجیکە بۆ سەر سنووری تورکیا، شارێکی زۆر گرینگە.

لە مانگی یەک و دووی ٢٠١٦ ئەعزاز کەوتە بەر ھێرشی شەڕەڤانانی کورد و ئەمە کاردانەوەی توندی تورکیای بەدواوە بوو.

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شارەکانی سووریا
ڤایرۆسی زیکا

وێنۆک|بڵاوەی ڤایرۆسی زیکا لە جیهان

**ڤایرۆسی زیکا** (ناوی زانستی:  *Zika virus*) ڤایرۆسێکە لە مێشوولەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. زیکا هەتاکوو ئێستا لە ئەفریقا و ئاسیا بینراوە. گەورەترین مەترسی بۆ تووشبووانی ژنە کە لە تەمەنی ئاوسبووندان، چونکوو زیکا دەبێتە هۆی میکرۆسێفالیا یان بچووک بوونی مێشکی مناڵ.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
گردەگۆزینە

**گردەگۆزینە** گوندێکە کەوتووەتە ناحیەی ناوەندی کەلار، قەزای کەلار، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان. گەورەترین گوندی گەرمیانە و ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ١٣ ھەزار کەس دەبێت.

## جوگرافیا

**گردەگۆزینە** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کەلار و لە باشوور لەگەڵ گوندی گێژەکان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی ساڵەح ئاغا لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی چاڵەسوک.

گوندی گردەگۆزینە سەر بە شارۆچکەی کەلارە و بەدووری سێ کیلۆمەتر دەکەوێتە دەرەوەی شاری کەلار کە ناوچەیەکی جوگرافیای باشی ھەیە و دەکەوێتە سەر ڕووباری سیروان و لەھەمان کاتیشدا ناوچەیەکی کشتوکاڵی فراوانی ھەیە بەتایبەتی لەڕووی سەوزەوە ناوبانگی ھەیە و زۆربەی دانیشتووانەکەی پێوەخەریکن و بەرھەمێکی باشی ناخۆیی ھەیە، ھەروەھا ڕێگەی سەرەکیی خانەقین و گوڵاڵە و چەندین گوندی تر بە گوندی گردەگۆزینەدا تێدەپەڕن.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەندرێو جاکسۆن

**ئەندرێو جاکسۆن** (؛ ١٥ی ئازاری ١٧٦٧ – ٨ی حوزەیرانی ١٨٤٥) حەفتەمین سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٢٩–١٨٣٧) بووە لە پارتی دیموکرات.

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٧
پۆل:مردووانی ١٨٤٥
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:خاوەن کۆیلە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
ماڕتن ڤان بیورین

**ماڕتن ڤان بیورین**  (٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٨٢ - ٢٤ی تەممووزی ١٨٦٢) ھەشتەمین سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٣٧–١٨٤١) بوو لە پارتی دیموکرات.

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٢
پۆل:مردووانی ١٨٦٢
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ویلیام ھێنری ھاریسۆن

**ویلیام ھێنری ھاریسن** () (٩ی شوباتی ١٧٧٣ - ٤ی نیسانی ١٨٤١) ئەفسەرێکی سەربازی و سیاسەتمەداری ئەمریکی بوو کە لە ساڵی ١٨٤١ دا وەک نۆیەمین سەرۆکی ئەمریکا کاری دەکرد. ھاریسۆن تەنھا ٣١ ڕۆژ پاش دەستبەکاربوونی مرد، و کورتترین سەرۆکایەتی لە مێژووی ئەمریکادا ھەبوو. ئەو ھەروەھا یەکەم سەرۆکی ئەمریکا بوو کە لە کارەکەی مرد؛ و بۆ بە قەیرانێکی دەستووری کورت چونکە جێنیشینی سەرۆک کوماری لە دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە تەواوی پێناسە نەکرابوو. ھاریسۆن دوایین سەرۆک بوو کە وەک بەریتانی سێزدە کۆلۆنێکە لە دایک بوو و باپیری بنیامین ھاریسۆن ٢٣ ھەمین سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو .

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٣
پۆل:مردووانی ١٨٤١
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:مردنەکان بەھۆی نەخۆشی گەنینەوە
جۆن تایلەر

**جۆن تایلەر** () (٢٩ی ئازاری ١٧٩٠ - ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٢) دەھەمین سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٤١) بوو لە پارتی ویگ.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٠
پۆل:مردووانی ١٨٦٢
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز