open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مەھدی حەسەن

**مەھدی ڕەزا حەسەن** (لەدایکبووی ١٠ی تەممووزی ١٩٧٩) پەخشکەر و نووسەر و دامەزرێنەری کۆمپانیای میدیایی Zeteo ی بەریتانی-ئەمریکییە. لە مانگی تشرینی یەکەمی پێشکەشکاری *بەرنامەی The Mehdi Hasan Show* لە کەناڵی پیکۆک و لە مانگی شوباتی ٢٠٢١ لە کەناڵی MSNBC تا ھەڵوەشاندنەوەی بەرنامەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٤ لە کۆتا بەرنامەدا ڕای گەیاند کە کەناڵەکە بەجێدەھێڵێت، لە شوباتی ٢٠٢٤ حەسەن وەک ستووننووس پەیوەندی بە *[[گاردیان|ڕۆژنامەی گاردیانەوە]]* کرد.

دەرچووی زانکۆی ئۆکسفۆرد، حەسەن دەستی بە کاری تەلەڤیزیۆنی کردووە وەک توێژەر و دواتر بەرھەمھێنەر لە بەرنامەی جۆناسان دیمبلبی ئای تی ڤی. دوای ماوەیەک لە *بەرنامەی The Politics Show* ی بی بی سی، بووە جێگری بەرھەمھێنەری جێبەجێکاری بەرنامەی بەیانیانی سکای  پێش ئەوەی بچێتە کەناڵی ٤ وەک سەرنووسەری ھەواڵ و کاروباری ئێستایان. لە ساڵی ٢٠٠٩ وەک سەرنووسەری باڵا بۆ سیاسەت لە *ڕۆژنامەی نیو ستاتسمان* دەستنیشانکرا. لە ساڵی ٢٠١٢ بوو بە پێشکەشکاری کەناڵی ھەواڵی ئینگلیزی کەناڵی ئەلجەزیرە، لە ساڵی ٢٠١٥دا ڕووی لە واشنتۆن دی سی کرد بۆ ئەوەی بە تەواوی کات لە کەناڵی ئەلجەزیرە لە *بەرنامەی UpFront* کار بکات، و میوانداری پۆدکاستی *Deconstructed بکات* کە لەلایەن بڵاوکراوەی ئۆنلاین *The Intercept* بەرھەم ھێنراوە لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢٠.

مەھدی نووسەری کتێبی *براوە لە ھەموو ئارگومێنتێکدا* و ھاوکارە لە نووسینی ژیاننامەی سەرۆکی پێشووی پارتی کرێکاران، ئێد میلیباند. پێشتر سەرنووسەری سیاسی چاپی بەریتانیا بوو لە *ڕۆژنامەی ھافینگتۆن پۆست* و پێشکەشکاری بەرنامەکانی ئینگلیزی کەناڵی جەزیرە *The Café* و *Head to Head* و *UpFront بووە*. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ وەک خانەخوێی بەرنامەی *Head to Head* گەڕایەوە.

کۆمپانیای میدیای دیجیتاڵی زیتۆ نیووزی (Zeteo News) لە شوباتی ٢٠٢٤ دروست کرد: میدیاکە «بۆچوون و بیرۆکەی بەرفراوان لەخۆدەگرێت- نەک تەنھا بۆچوونەکانی ئەو».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* حەسەن لە ڕۆژنامەی نیو ستەیتسمان
* حەسەن لە بەرنامەی C-SPAN
* مەھدی حەسەن لە کەناڵی جەزیرە ئینگلیزی
* 
* مەھدی حەسەن لە IMDb
* زیتیۆ (سبستاک)

پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
لیوای سەڵاحەددینی ئەییووبی

**لیوای سەڵاحەددینی ئەییووبی** ( , ) گرووپێکی یاخیبووی چەکداری کوردی سووریا بوو کە لە شەڕی ناوخۆی سووریادا وەک بەشێک لە سوپای ئازادی سووریا شەڕیان کرد. گرووپەکە لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٢ دامەزراوە و لەلایەن پێشەنگی ھەڵھاتووی سوپای سووریا بێوار مستەفا سەرکردایەتی دەکرا و لە شاری حەلەب و دەوروبەری دژی ھێزەکانی حکومەتی سووریا شەڕیان کرد. ھەروەھا بە توندی دژایەتی پارتی یەکێتی دیموکراتی (پەیەدە) بوو، چەند جارێک لەگەڵ یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و یەکینەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) کە سەر بە پەیەدەیە پێکدادانیان ھەبوو. ھەردوو ئاڵای کوردستان و ئاڵای شۆڕشی سووریایان بەکار دەھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییە سوورییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:سوپای سووریای ئازاد
ئیبن مەندە

**ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد بن ئیسحاق ئیبن مەندە** لە ساڵی ٣١٠ یان ٣١١ کۆچی لە ئەسفەھان لەدایک بووە، لە ساڵی ٣٩٥ کۆچی لە مانگی زولقەعدە لە شەوی ھەینیدا کۆچی دوایی کردووە، زانای دیار و ناسراو، فەرموودەناس، ئیمام و شەرعزانی ئەسفەھانی بە ڕەچەڵەک فارسە.

## مامۆستاکان
* ئیبراھیم کوڕی ئیسحاق کوڕی میھران.
* ئیبراھیم کوڕی محەممەد کوڕی ساڵحی قەنتەری.
* ئیبراھیم کوڕی یەحیا نەیسابووری.
* ئەحمەد کوڕی ئیبراھیم کوڕی محەممەدی کوڕی جامعی میسری.
* ئەحمەد کوڕی ئیسحاق کوڕی ئەییووبی نەیسابووری.
* ئەحمەد کوڕی ئیسحاق کوڕی محەممەد.
* ئەحمەد کوڕی ئیسماعیل عەسکەری میسری.
* ئەحمەدی کوڕی حەسەنی کوڕی عوتبەی ڕازی.

## کتێبەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٠٠٤
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
تابووت

[وێنۆک|'''تابووتی''' سەرۆکی کۆچکردووی پۆڵەندا [لێخ کاچینسکی|لێچ کاچینسکی]]
**تابووت، دارمەیت، داربەست، دارەتەرم، دارەمەیت، دوودارە، لەزاگ، وەخم** ئەو سندوقەیە کە تەرمی مردووەکەی تێدا دادەنرێت. بۆ میسرییە کۆنەکان، سندوقەکە لە بەرد یان دار دروست کرابوو و وێنە و نەخشی لەسەر بوو کە ھیوا و باوەڕەکانی میسرییەکان لە ژیانی دوای مردنی نیشان دەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڕستانەکان
پۆل:نەریتەکانی مەرگ
پۆل:داھێنانە چینییەکان
پۆل:تابووت
پرسە

**پرسە، تازیە، ماتەم، سەرەخۆشی، عازیەتی، مەردەمۆداری، ماتەمداری، شیوەن، ئازیەت، تازیمانە، تازیەباری** بریتییە لە ڕێوڕەسمێک کە پەیوەندی بە کۆتایی دانانی تەرمی مردووەکەوە ھەیە، وەک ناشتن یان سووتاندنی تەرمی مردوو، لەگەڵ ڕێوڕەسمەکانی ھاوڕێی. داب و نەریتی پرسە لە بیروباوەڕ و پراکتیزەکان پێکدێت کە لەلایەن کولتوورێکەوە بەکاردەھێنرێت بۆ یادکردنەوە و ڕێزگرتن لە مردووەکان، لە ناشتنەوە تا یادپەیکەر و دوعا و ڕێوڕەسمی جۆراوجۆر کە بۆ ڕێزلێنانیان ئەنجام دەدرێن. داب و نەریتەکان لە نێوان کولتوور و گرووپە ئایینییەکان جیاوازن. پرسە ھەم پێکھاتەی نۆرماتیڤ و ھەم پێکھاتەی یاسایی ھەیە. پاڵنەرە باوەکانی عەلمانی بۆ پرسە بریتین لە ماتەمینی مردوو، ئاھەنگگێڕان بە ژیانی خۆیان و پێشکەشکردنی پشتیوانی و ھاوسۆزی بۆ پرسەباران؛ سەرەڕای ئەوەش، ڕەنگە پرسە لایەنی ئایینی ھەبێت کە مەبەست لێی یارمەتیدانی ڕۆحی مردووە بۆ گەیشتن بە ژیانی دوای مردن، زیندووبوونەوە یان دووبارە لەدایکبوونەوە.

بەزۆری پرسە ڕێوڕەسمێک لەخۆدەگرێت کە لە ڕێگەیەوە تەرمی مردووەکە مەیلی کۆتایی وەردەگرێت. بەپێی کولتوور و ئایین، ئەمانە لەناوبردنی جەستە (بۆ نموونە بە سووتاندن، ناشتنی ئاسمان، شیبوونەوە، ھەڵوەشاندنەوە یان ھەڵوەشاندنەوە)یان پاراستنی (بۆ نموونە بە مۆمیاکردن) لەخۆدەگرن. بیروباوەڕی جیاواز سەبارەت بە پاکوخاوێنی و پەیوەندی نێوان جەستە و ڕۆح لە پراکتیزەکردنی پرسەدا ڕەنگ دەداتەوە. **مەراسیمی یادکردنەوە** (**خزمەتی یادکردنەوە** یان **ئاھەنگگێڕان بە ژیان**) بریتییە لە مەراسیمی پرسە کە بەبێ پاشماوەی کەسی مردوو ئەنجام دەدرێت. لە ھەردوو پرسەیەکی تابوتێکی داخراودا و لە ڕێوڕەسمی یادکردنەوەدا، وێنەی مردووەکە کە نوێنەرایەتی قۆناغەکانی ژیان دەکەن لەسەر قوربانگایەک نمایش دەکرا. خزم یان ھاوڕێیان لە ھەردوو خزمەتگوزارییەکەدا ستایشیان دەکرد.

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە
* 
* Akyel, Dominic. ''From Detraditionalization to Price-consciousness: The Economization of Funeral Consumption in Germany''. In Uwe Schimank and Ute Volkmann (ed.) The Marketization of Society: Economizing the Non-Economic. Bremen: Research Cluster "Welfare Societies", 2012, pp. 105–124.
* Hoy, William G. (2013). *[https://www.amazon.com/Do-Funerals-Matter-Practices-Perspective/dp/0415662052/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1441623705&sr=8-1&keywords=hoy+do+funerals+matter&pebp=1441623698245&perid=0XKDGA79ZZPP2M9J8XRQ Do Funerals Matter? The Purposes and Practices of Death Rituals in Global Perspective].* New York: Routledge.
* 
* Long, Thomas G. (2009). *Accompany Them with Singing: The Christian Funeral*. Louisville, KY: Westminster John Knox Press.
* 
* 

پۆل:پرسە
موقەددەم ئەلئەکراد

**موقەددەمل ئەکراد** (؛ موقەددەمول ئەکراد؛ ) پلەیەکی ئەرتێشی بوو لە سوپای سوڵتانەتی مەمالیکەکاندا، دەدرا بە سەرۆک ھۆزەکانی کورد کە لە سوپای مەمالیکەکاندا خزمەتیان دەکرد.

ئەم پێگە ئەرتێشیە لەلایەن ڕژێمی مەمالیکەکانەوە بۆ کۆکردنەوەی ھۆزە کوردەکان دروستکرابوو، لە ململانێ لەگەڵ مەغۆلەکان.

## مەبەست
موقەددەمل ئەکراد ئەرکی ئەوەیان پێدرابوو: «کۆکردنەوەی گرووپ و ھۆزە کوردە پەرشوبڵاوەکان، یەکخستنی تەواوی ئەو گرووپانەی کە دابەشبوون، و دڵنیابوون لەوەی کە ناکۆکییەکانی نێوانیان ناھێڵن بۆ ئەوەی بتوانن توندوتیژییەکانیان بەرامبەر بە کافرەکان بەکاربھێنن، بۆ ئەوەی واز لە ستەمکردن لە یەکتر بھێنن و دەست بکەن بە لێدان لە کافرەکان».

مەمالیکەکان ئەم پێگەیەیان دروست کرد کە «ھەوڵیان دا لە ڕێگەی دروستکردنی نازناوێکەوە کە ئاماژەیە بۆ سەرکردایەتی بەسەر کۆمەڵگادا، بۆ ھەوڵی بەھێزکردن و سوودوەرگرتن لە عەصابییە کوردییەکان».

## ئەمانەش ببینە

* ئەمیر ئەلعەرەب

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
پردی بایکەر

**پردی بایکەر** (بە ئینگلیزی: Byker Bridge) پردێکی ڕێگایە کە بەسەر دۆڵی ئاوزبێرندا لە شاری نیوکاسڵ ئەپۆن تاین، ئینگلتەرا درێژ دەبێتەوە. پردەکە ناوچەی بایکەر بە ناوەندی شارەکەوە دەبەستێتەوە و وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* (Grade II* listed) پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پێش دروستکردنی پردەکە، گەیشتن بە بایکەر لە ناوەندی شارەوە پێویستی بە دابەزین و سەرکەوتنێکی سەخت ھەبوو بەناو دۆڵی ئاوزبێرندا. بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، کۆمپانیای "Byker Bridge and Felling Tramways" پڕۆژەی دروستکردنی پردەکەی دەست پێ کرد. کاری نەخشەسازیی لەلایەن کۆمپانیای Tremewan and Companyی لەندەنییەوە ئەنجام درا و لەلایەن بەڵێندەر John Waddell and Sonsەوە جێبەجێ کرا. کارکردن لە ساڵی ١٨٧٦ دەستی پێ کرد و پردەکە لە ساڵی ١٨٧٨ بە تێچووی ٢٥,٢٣٠ پاوەندی ستەرلینگ تەواو بوو.
چەپ|وێنۆک|پردەکە بەسەر ڕێگای A193دا دەپەڕێتەوە لە بایکەر.

## پێکھاتە و بەکارھێنان
پردی بایکەر پردێکی بەرزی کەوانەییە (viaduct) کە لە خشت و بەردی شنی (sandstone) دروست کراوە. درێژییەکەی ٣٤٥.٥ مەتر و بەرزییەکەشی دەگاتە ٣٦.٦ مەتر. پردەکە لە ١٤ کەوانەی نیمچە بازنەیی پێکدێت. لە سەرەتادا بۆ ھاتوچۆی ترامی ئەسپی نەخشێنرابوو، بەڵام دواتر بۆ ترامی کارەبایی گونجێنرا. لە ئێستادا پردەکە ڕێگای A193ی بەسەردا تێدەپەڕێت و وەک ڕێڕەوێکی ھاتوچۆی گرنگ لە شارەکەدا خزمەت دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی پیادەی کاستڵ وۆک

**پردی پیادەی کاستڵ وۆک** (بە ئینگلیزی: Castle Walk Footbridge) پردێکی پیادەییە لە شاری شروزبێری، شرۆپشێر، ئینگلتەرا، کە بەسەر ڕووباری سێڤێرندا درێژ دەبێتەوە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* (Grade II* listed) پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردەکە لە ساڵی ١٨٥٥ لەلایەن کۆمپانیای بەناوبانگی کۆڵبروکدەیڵ (Coalbrookdale Company) دروست کراوە، کە بە کارە ئاسنینەکانی ناسراوە. پردی کاستڵ وۆک لە سێ مەودا پێکدێت کە لەسەر کەوانەی ئاسنی داڕێژراو (cast iron arches) ڕاگیراون. نەخشەسازییەکەی چەندین شێوازی ڕازاوەی تێدایە، وەک نەخشی شێوە گۆتیک لە نێوان کەوانەکان و ڕووی پردەکەدا (spandrels)، ھەروەھا پەرژینی ئاسنی ڕازاوە. بنکە و کۆتاییەکانی پردەکە لە بەرد دروست کراون. پردەکە لە ساڵی ١٩٧٤دا نۆژەن کراوەتەوە.

## لە کولتووردا
پردی کاستڵ وۆک وەک شوێنێکی وێنەگرتن لە فیلمی "A Christmas Carol" کە لە ساڵی ١٩٨٤ دەرچوو، بەکار ھاتووە. فیلمەکە لە شاری شروزبێری وێنەی گیراوە.

## سەرچاوەکان
پردی پیادەی کاتیدراڵ گرین

**پردی پیادەی کاتیدراڵ گرین** (بە ئینگلیزی: Cathedral Green Footbridge) پردێکی پیادە و پاسکیلسواری مۆدێرنە کە بەسەر ڕووباری دێروێنتدا لە شاری دێربی، ئینگلتەرا درێژ دەبێتەوە. پردەکە بەھۆی نەخشەسازییە ناوازەکەیەوە ناسراوە و چەندین خەڵاتی لە بواری ئەندازیاریدا بەدەستھێناوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
دروستکردنی پردەکە بەشێک بوو لە ستراتیژیەتی ڕووباری دێربی (Derby's River Strategy)، کە پڕۆژەیەکی بووژاندنەوە بوو بە سەرپەرشتیی ئەنجومەنی شاری دێربی. پردەکە لە ساڵی ٢٠٠٩ کرایەوە و ناوچەی کاتیدراڵ گرینی لە لای شارەوە بە یانەی وەرزشیی دێروێنت و پارکی پارکەرز پیس لە دیوی بەرامبەر دەبەستێتەوە. کاری نەخشەسازیی لەلایەن کۆمپانیای ئەندازیاریی ڕامبۆڵ (Ramboll) ئەنجام دراوە و لەلایەن کۆمپانیای باومەر و کێرکلاندەوە (Bowmer & Kirkland) جێبەجێ کراوە.

## پێکھاتە و دیزاین
پردەکە پردێکی کەیبڵ-ستایدە (cable-stayed) کە درێژییەکەی ٨٠ مەترە. دیارترین تایبەتمەندیی پردەکە، ستوونە (mast) بەرز و چەماوەکەیەتی کە بەرزییەکەی دەگاتە ٤٣ مەتر و بەسەر ڕووبارەکەدا شۆڕ بووەتەوە. ڕێڕەوی پردەکە (deck) شێوەی پیتی 'S'ی ھەیە، کە ئەمەش بۆ ھێواشکردنەوەی خێرایی پاسکیلسواران نەخشێنراوە.

پێکھاتەی پردەکە بە ١١ کەیبڵی پۆڵایین (forestay cables) بە ستوونەکەوە بەستراوەتەوە، ھەروەھا ستوونەکەش بە ٤ کەیبڵی تر لە پشتەوە (backstay cables) ڕاگیراوە. ئەم شێوازە ھەندێک جار بە دیزاینی "تارب" (harp design) ناودەبرێت بەھۆی شێوەی ڕیزبوونی کەیبڵەکانەوە.

## خەڵاتەکان
نەخشەسازییە پێشکەوتووەکەی پردەکە بووەتە ھۆی ئەوەی چەندین خەڵاتی گرنگ بەدەست بھێنێت، لەوانە:

*خەڵاتی دامەزراوەی ئەندازیارانی پێکھاتەیی (IStructE) بۆ باشترین پردی پیادە لە ساڵی ٢٠١٠.

*خەڵاتی پیشەسازیی بیناسازیی بەریتانی (BCI) بۆ باشترین پڕۆژەی ئەندازیاریی شارستانیی بچووک لە ساڵی ٢٠١٠.

## سەرچاوەکان
زۆزان

**زۆزان** ناسراو بە **زۆزان ئەلئەکراد** ناوچەیەکی شاخاویی مێژوویی بووە، ئاماژەیە بۆ ناوچەیەک کە لە سەرچاوە ئیسلامییەکانی سەدەی ناوەڕاستدا ئاماژەی پێکراوە کە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی جەزیرەوە درێژبووەتەوە، تا باکووری ڕۆژئاوای ئازەربایجان.

## ناو و بەکارھێنانی
ناوی زۆزان یان زوزان ( ) لە کوردییەوە وەگیراوە (، )، لە کاتێکدا ئەلئەکراد (   ) وشەی عەرەبییە بۆ «کورد». بە واتای وشەییی «زۆزانی کوردان» دێت.

ھەروەھا ناوچەکە بە ناوی بیلاد زوزان و ناحیەت ئەلزوزان و زوزان ئەکراد ناودەبرێت.

## خاکەکە و شوێنەکەی
وەک بەڵگەی مێژوویی، مێژوونووسانی جۆراوجۆر و شایەتحاڵی ھاوچەرخ بۆ دیاریکردنی شوێنی زوزان بەکاردەھێنرێن:

* بەپێی یاقووت ئەلحەمەوی: «ناوچەی زوزان دەکەوێتە ناوەندی بەرزایییەکانی ئەرمەنستان لە نێوان خەلات و ئازەربایجان و دیاربەکر و مووسڵ».
* بە گوێرەی ئیبن ئەسیر جەزەری: «زوزان ناوچەیەکی فراوانە و دەکەوێتە سەر سنووری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلە لە ناوچەی جزیرە. لە دوورییەکەوە دەست پێدەکات کە بە دوو ڕۆژ لە مووسڵەوە، درێژدەبێتەوە تا سنووری خەلات و لە ئازەربایجان کۆتایی دێت تا ناحیەی سەڵماس».

## دانیشتووان
ھەرێمی زۆزان لە سەرەتای سەدەی ١٠دا بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن ئەرمەنییە مەسیحییەکانەوە نیشتەجێ بوو. لە کاتێکدا کورد لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی زۆزان، لە ناوچەیەکدا بە ناوی دیار ئەلئەکراد «ماڵی کورد» ھەڵکەوتووە. لە سەدەی ١٠ بەدواوە زیاتر ھۆزە موسڵمانە کوردەکان لە زۆزان و بەرەو ڕۆژئاوا نیشتەجێبوون. بەپێی گۆڕانی دیمۆگرافیای ھەرێمەکە. خێڵە جیاوازە سەربەخۆکانی کورد و کۆنفیدڕاڵیی خێڵەکی بوونە فەرمانڕەوای گشتیی زۆزان.

### ئەرمەنەکان
ئەرمەنییەکان کە مەسیحی بوون، زۆرینەی ناوچەی زۆزان یان زوزانیان پێکدەھێنا، تا سەدەی ١٣.

### کوردەکان
بوونی کورد لە ناوچەی زۆزان لە سەدەی دەیەمەوە بەڵگەی لەسەرە. بەڵام لە کۆتاییی سەدەی ١٠ بەدواوە زیاتر عەشیرەتە موسڵمانەکانی کورد لە زۆزان نیشتەجێ بوون و پێکھاتەی سیاسی و دێمۆگرافیای ئەوێ گۆڕا و کوردەکان بوونە خاوەنی زۆزان. خێڵە جۆراوجۆرەکانی کورد حوکمڕانییان بەسەر زۆزاندا دەکرد، قەڵا و کۆشکی جۆراوجۆریان بەدەستەوە بوو. ئەو ھۆزە کوردانەی کە حوکمڕانیی زۆزانیان دەکرد و نیشتەجێیان دەکردن بریتی بوون لە ئەلبوخییا (بۆتان) و ئەلبەشنەوییە (بەشنەوی) و ئەلھەکارییە (ھەکاری) و ئەلحومەیدییە (حومەیدی) و ئەلداسنییە (داسنی) و ئەلقەیمەرییە (قەیمەری).

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکانی تورکیا
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکانی ئێران
پۆل:کوردستان
پۆل:ھەرێمەکانی کوردستان
پۆل:ناوچەکانی کوردستان
پۆل:ھەرێمەکان
پردی کاڤێندیش

**پردی کاڤێندیش** (بە ئینگلیزی: Cavendish Bridge) پردێکی مێژووییە کە بەسەر ڕووباری ترێنتدا لە سنووری نێوان پارێزگاکانی لێستەرشێر و داربیشێر لە ئینگلتەرا دروست کراوە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم پۆلێن کراوە و بەشێکە لە گوندۆچکەیەکی بچووک بە ھەمان ناوەوە.

## مێژوو
پێش دروستکردنی پرد، پەڕینەوە لەو شوێنەدا لەڕێگەی بەلەمێکەوە بووە کە بە "وایڵدن فێری" (Wilden Ferry) ناسرابوو. دواتر پردێکی دارین دروست کرا کە لە مێژوودا گرنگیی خۆی ھەبوو؛ لە ساڵی ١٧٤٥دا، لە کاتی ڕاپەڕینی جاکۆبایتەکان، ھێزەکانی بۆنی پرینس چارلی کەوانە ناوەندییەکەی پردە دارینەکەیان تێکدا بۆ ئەوەی پێشڕەوییەکانی سوپای دوکی کەمبەرلاند خاو بکەنەوە. بەڵام لە لافاوێکی گەورەی ساڵی ١٧٥٧دا، پردە دارینەکە بە تەواوی ڕووخا.

## نەخشە و دروستکردنی پردی ئێستا
دوای ڕووخانی پردە کۆنەکە، دوکی چوارەمی دێڤۆنشێر بڕیاریدا پردێکی نوێ لەسەر ئەرکی خۆی دروست بکات. پردە نوێیەکە، کە ھەتا ئەمڕۆش ماوەتەوە، لە نێوان ساڵانی ١٧٥٨ و ١٧٦١ لەلایەن ئەندازیار ھیو ھێنشاڵ، لەژێر سەرپەرشتیی ئەندازیاری بەناوبانگی کەناڵەکان، جەیمس بریندلی، نەخشەی بۆ کێشرا و دروست کرا. پردەکە بە ناوی بنەماڵەی دوکەوە، "کاڤێندیش"، ناونرا. پردە نوێیەکە لە بەردی لمین (sandstone) دروست کراوە و لە سێ کەوانەی سەرەکیی نیمچە بازنەیی پێک ھاتووە.

## شوێن و گرنگی
گوندۆچکەی کاڤێندیش لە دەوروبەری پردەکە گەشەی کرد و خانوویەکی باجگرتن (toll house)ی تێدا بوو کە ئێستا وەک ماڵێکی ئاسایی بەکاردێت. بۆ ماوەیەکی زۆر، پردەکە بەشێکی گرنگی ڕێگای سەرەکیی لەندەن بۆ کارلایل بوو، کە دواتر بوو بە ڕێگای A6. ئەمڕۆ پردەکە وەک ھێمایەکی ئەندازیاریی سەدەی ھەژدەھەم و بەشێک لە مێژووی ناوچەکە ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
ڕیمال

**گەڕەکی ڕیمال** () گەڕەکێکە لە شاری غەززە و دەکەوێتە  لە ناوەندی شارەوە. بەدرێژایی کەناراوەکان ھەڵکەوتووە، بە ئاوەدانترین گەڕەکی غەززە دادەنرا. شەقامی سەرەکی کە بە غەززەدا تێدەپەڕێت، شەقامی عومەر موختار، لە باکووری ڕۆژئاوا-باشووری ڕۆژھەڵات لە قەزاکەدا دەڕوات و ڕێگای سەرەکی کەنار دەریا، ئەحمەد ئۆرابی/شەقامی ڕەشید، باکووری ڕۆژھەڵات-باشووری ڕۆژاوا. ڕیمال دابەش بووە بەسەر قەزاکانی شار لە ڕیمالی باشوور و ڕیمالی باکوور. گەڕەکەکە شوێنی چەندین وەزارەتی حکوومەتە و لە کاتی شەڕی غەززەدا زیانێکی زۆری بەرکەوتووە.
ناوەڕاست|وێنۆک|449x449پیکسڵ|دیمەنی پانۆرامای گەڕەکی ڕیمال، ساڵی ٢٠١٨

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٩٣٠
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
شەقامی عومەر موختار

**شەقامی عومەر موختار** () شەقامی سەرەکی شاری غەززە، لە فەلەستین، لە گۆڕەپانی فەلەستینەوە دەڕوات تا بەندەری غەززە لە قەزای ڕیمال، گەڕەکی ئەلدەراج و زەیتون لە شاری کۆن جیا دەکاتەوە. شریتی ھۆتێلەکانی غەززە بەشێکە لە شەقامی عومەر موختار و زۆربەی بینا گرنگەکانی غەززە بەدرێژایی شەقامەکە ھەڵکەوتوون.
وێنۆک|دیمەنێک لە ڕۆژاوا بە درێژایی شەقامەکە لە ساڵی ٢٠٠٦
لە سەردەمی جەنگی جیھانی یەکەمدا لەلایەن جەمال پاشا والی عوسمانی دروست کراوە، لە سەرەتادا شەقامەکە بەناوی ئەوەوە ناونراوە؛ بەڵام دوای دەرکردنی ھێزەکانی عوسمانی لە فەلەستین لە ساڵی ١٩١٧، ئەنجومەنی شاری غەززە بە سەرۆکایەتی فەھمی حسێنی شەقامەکەی بە ناوی عومەر موختار سەرکردەی شۆڕشگێڕی لیبیا ناونا.

ئینتیدابی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٣٧ شەقامی عومەر موختاری کردە شەقامێکی سەرەکی، بە بەکارھێنانی پلانی ناوچەگەری پلاندانەری شار ھێنری کێندڵ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پردی کاستڵ ئیتن

**پردی کاستڵ ئیتن** (بە ئینگلیزی: Castle Eaton Bridge) پردێکی ڕێگایە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا لە گوندی کاستڵ ئیتن لە ویڵتشێر، ئینگلتەرا، درێژ دەبێتەوە. پردی ئێستا لە ساڵی ١٨٩٣ دروست کراوە و جێگەی زنجیرەیەک پەڕینەوەی کۆنتری گرتووەتەوە لە ھەمان شوێندا.

## مێژوو و نەخشەسازیی
مێژووی پەڕینەوە لەم خاڵەی ڕووباری تەمزدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٤، کاتێک کەشتییەکی بچووک (ferry) بۆ گواستنەوەی خەڵک بەکار دەھێنرا. دواتر، پردێکی تەختەیی دروست کرا. ئەم پردە کۆنە وەک "کۆمەڵەیەکی سەرنجڕاکێشی شپرزەیی لە کۆڵەکەی دار، تیر و پەرژین" وەسف کراوە و ئەوەندە تەسک بووە کە تەنھا یەک ئۆتۆمبێل توانیویەتی پێیدا تێپەڕێت.

پردی ئێستا، کە لە ساڵی ١٨٩٣ لەلایەن ئەنجومەنی پارێزگای گلۆستەرشێرەوە دروست کرا، پێکھاتەیەکی پتەوتری ھەیە. پردەکە لە دوو مەودای تیرچەی تۆڕی ئاسنی چەسپاو (wrought iron lattice girders) پێکدێت کە لە ناوەڕاستی ڕووبارەکەدا لەسەر کۆڵەکەی ئاسنی داڕێژراو (cast iron columns) ڕاگیراون.

## شوێن
پردەکە دەکەوێتە سەر ڕێگای نێوان شارۆچکەکانی کریکلاد و لێچلاد. لەسەر ڕووباری تەمز، دەکەوێتە خوارەوەی کەمپسفۆرد و سەرەوەی پردی ھانینگتن. ڕێڕەوی نیشتمانیی تەمز (Thames Path) بە ژێر پردەکەدا تێدەپەڕێت.

## سەرچاوەکان
پردی کامبێک

**پردی کامبێک** (بە ئینگلیزی: Cambeck Bridge) پردێکی بەردینی مێژووییە کە بەسەر ڕووباری کامبێکدا لە ناوچەی ئیرپینگتن لە کامبریا، ئینگلتەرا، دروست کراوە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم (Grade II listed) پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی کامبێک لە دەوروبەری ساڵی ١٧٩٦ دروست کراوە و جێگەی پردێکی کۆنتری گرتووەتەوە. کارەکانی دروستکردنی پردەکە بەشێک بوو لە پڕۆژەی ڕێگای سەربازیی نوێ کە کارلایل بە نیوکاسڵی دەبەستەوە. وا گریمانە دەکرێت کە لەلایەن ویلیام بێڵەوە دروست کرابێت.

پردەکە لە بلۆکی بەردی شنی سووری ڕێککراو (dressed red sandstone) دروست کراوە و خاوەنی سێ کەوانەی پارچەییە (segmental arches). لە نێوان کەوانەکاندا بنکەی سێگۆشەیی (triangular cutwaters) ھەیە کە وەک پایەی دیواریی سادە بەرز دەبنەوە. دیواری پارێزەری پردەکە پتەوە و دیوارەکانی لە کۆتاییەکاندا بەرەو دەرەوە چەماونەتەوە. لەسەر دیواری باشووری ڕۆژئاوای پردەکە نووسراوێک ھەیە کە دەڵێت "COUNTY BRIDGE 1796"، کە ساڵی تەواوبوونی پردەکە پشتڕاست دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان
زانکۆی ئیسلامی غەززە

**زانکۆی ئیسلامی غەززە** ()، زانکۆیەکی سەربەخۆی فەلەستینە و لە ساڵی ١٩٧٨ لە شاری غەززە دامەزراوە. یەکەم دامەزراوەی خوێندنی باڵایە کە لە کەرتی غەززە دامەزراوە. زانکۆکە ١١ فاکەڵتی ھەیە کە توانای پێدانی شەھادەی بەکالۆریۆس، ماستەر، دکتۆرا، دیبلۆم و دیبلۆمی باڵای ھەیە، جگە لەوەی ٢٠ سەنتەری توێژینەوە و پەیمانگا و نەخۆشخانەی دۆستایەتی تورکیا-فەلەستینی لەخۆدەگرێت.

زانکۆی ئیسلامی غەززە لە کاتی شەڕی غەززە لە ساڵانی ٢٠٠٨–٢٠٠٩ و ململانێی ئیسرائیل و غەززە و شەڕی غەززە لە ھێرشە ئاسمانییەکاندا زیانێکی زۆری بەرکەوتووە.

لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئیسرائیل کەمپی زانکۆی بۆردومان کرد و وێرانی کرد. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، پرۆفیسۆر سوفیان تایح، سەرۆکی زانکۆکە و زانایەکی دیار، لەگەڵ خێزانەکەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر کەمپی پەنابەرانی جەبالیا کوژران.

زانکۆکە بە زانکۆی پلە یەک دادەنرێت لە کەرتی غەززە.
وێنۆک|کۆپییەکی بەڵگەنامەی دامەزراندنی زانکۆی ئیسلامی غەززە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی
* زانکۆی ئیسلامی لە وێنەکاندا
* بنکەدراوەی گەڕانی گشتی بۆ سکۆلەرشیپ
* بڵاوکراوەکانی زانکۆی ئیسلامی غەززە (بە زمانی عەرەبی)
* کۆنفرانسەکانی زانکۆی ئیسلامی
* ڕاپۆرتێک لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان زانکۆ و حەماس  Archived

پۆل:زانکۆ و کۆلێجە ئیسلامییەکان
پۆل:حەماس
پردی کاڤەرشام

**پردی کاڤەرشام** (بە ئینگلیزی: Caversham Bridge) پردێکە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا لە ئینگلتەرا دەپەڕێتەوە. پردەکە ناوەندی شارۆچکەی ڕێدینگ لە بێرکشێر بە ناوچەی کاڤەرشام لە باکوورەوە دەبەستێتەوە. پردی ئێستا، کە لە ساڵی ١٩٢٦ کراوەتەوە، نوێترینە لە زنجیرەیەک پرد کە لە ھەمان شوێندا لە سەدەی دوازدەوە بوونیان ھەبووە.

## مێژوو
### پردە سەرەتاییەکان
یەکەم پرد لەم شوێنەدا لە ساڵی ١١٦٣ لەلایەن ویلیام مارشال، ئێرلی یەکەمی پێمبرۆکەوە دروست کرا، کە خاوەنی زەوی و زاری کاڤەرشام بوو. ئەم پردە دارینە بوو و کڵێسایەکی بچووکی خاتوو ئانای لەسەر بوو. بەھۆی شوێنە ستراتیژییەکەیەوە، پردەکە لە مێژوودا گرنگییەکی زۆری ھەبووە، بەتایبەتی لە کاتی شەڕی ناوخۆی ئینگلتەرا لە سەدەی حەڤدەھەمدا. لە کاتی گەمارۆدانی ڕێدینگ لە ساڵی ١٦٤٣، پردەکە شوێنی شەڕێکی قورس بوو لەنێوان ھێزەکانی پەرلەمانتاران و لایەنگرانی پاشا کە بەرگرییان لە پردەکە دەکرد.

### پردی سەدەی نۆزدە و بیستەم
پردە کۆنەکەی سەدەکانی ناوەڕاست تا ساڵی ١٨٦٩ مایەوە، کاتێک بە پردێکی ئاسنینی تیرچەیی جێگەی گیرایەوە. بەڵام لەگەڵ زیادبوونی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ئەم پردەش توانای لەخۆگرتنی نەما. لە ئەنجامدا، بڕیاری دروستکردنی پردێکی نوێ و بەھێزتر درا.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی پردی کاڤەرشام لە کەناری ڕووبارەکەوە.

## پردی ئێستا
کاری دروستکردنی پردی ئێستا لە ساڵی ١٩٢٣ دەستی پێ کرد و لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٢٦ لەلایەن شازادەی وێڵز، ئێدواردەوە، بە فەرمی کرایەوە. پردەکە بە شێوازی کەوانەیی و لە کۆنکرێتی پتەوکراو نەخشێنراوە، کە دیزاینێکی بەھێز و گونجاو بوو بۆ سەردەمی خۆی. پردەکە تا ئەمڕۆش بەکاردێت و ھاتوچۆی ڕێگای A4165 و پیادەکان ھەڵدەگرێت، و وەک یەکێک لە دەروازە سەرەکییەکانی شاری ڕێدینگ دەمێنێتەوە.

## پێشانگا

Caversham Bridge - geograph.org.uk - 636653.jpg|دیمەنی پردەکە لە ئێوارەیەکی زستاندا.


## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی نوێی چێستەر

**پردی نوێی چێستەر** (بە ئینگلیزی: Chester New Bridge) پردێکی ڕێگای ئۆتۆمبێلە کە بەسەر ڕووباری وێردا لە نزیک شارۆچکەی چێستەر-لی-ستریت لە کاونتی دەرھەم، ئینگلتەرا، دەپەڕێتەوە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو و بنیاتنان
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شارۆچکەی چێستەر-لی-ستریت و پردە کۆنەکەی ببوونە یەکێک لە قەرەباڵغترین خاڵەکان لەسەر ڕێگای گەورەی باکوور (A1)، کە ئەمەش کێشەیەکی گەورەی بۆ ھاتوچۆ دروست کردبوو. بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، وەزارەتی گواستنەوە بڕیاری دروستکردنی ڕێگایەکی لاڕێ (bypass) و پردێکی نوێی دا. کاری دروستکردنی پردی نوێی چێستەر لەلایەن کۆمپانیای Dorman Long & Co. Ltd ئەنجام درا و لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٨ لەلایەن شازادە ھێنری، دوکی گلۆستەرەوە، بە فەرمی کرایەوە. تێچووی گشتیی پڕۆژەکە نزیکەی ٢٣٠,٠٠٠ پاوەندی ستەرلینگ بوو.

## نەخشەسازیی و پێکھاتە
پردی نوێی چێستەر لەلایەن ئەندازیاری کاونتی دەرھەم، ویلیام جەی مێرێت، بە ھاوکاریی ئەندازیارانی وەزارەتی گواستنەوە نەخشەسازیی بۆ کراوە. پردەکە لە سێ کەوانەی کۆنکرێتی پتەوکراو پێکھاتووە کە ڕووکەشەکەی بە بەردی دەستکرد داپۆشراوە بۆ جوانکاری. کەوانەی ناوەڕاستی پردەکە درێژییەکەی ٦١ مەترە (٢٠٠ پێ) و دوو کەوانەکەی تەنیشتیشی ھەر یەکەیان ٤٦ مەتر (١٥٠ پێ) درێژن. پردەکە لە سەرەتادا ڕێگای سەرەکیی A1ی ھەڵدەگرت، بەڵام دوای دروستکردنی ڕێگایەکی نوێتر، ئێستا بەشێکە لە ڕێگای A183.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی چێستەرز

**پردی چێستەرز** (بە ئینگلیزی: Chesters Bridge) پاشماوەی پردێکی دێرینی ڕۆمییە کە بەسەر ڕووباری تاینی باکووردا لە نزیک قەڵای چێستەرز (Cilurnum) لەسەر دیواری ھادریان لە نۆرسەمبەرلاند، ئینگلتەرا، دروست کرابوو. لە ڕاستیدا دوو پردی یەک لەدوای یەک لەم شوێنەدا بنیات نراون و پاشماوەکانیان یەکێکن لە گرنگترین پێکھاتە ئەندازیارییەکانی سەر دیواری ھادریان. شوێنەوارەکە لەلایەن ڕێکخراوی "میراتی ئینگلیزی" (English Heritage) بەڕێوە دەبرێت.

## یەکەم پرد
یەکەم پرد ھاوکات لەگەڵ بنیاتنانی دیواری ھادریان لە دەوروبەری ساڵی ١٢٢ی زایینیدا دروست کرا. ئەم پردە پێکھاتەیەکی تەسکتر بوو، پانییەکەی نزیکەی ٣ مەتر بوو و وا دادەنرێت کە لە پایەی بەردین پێکھاتبوو کە ڕێڕەوێکی دارینی لەسەر بووە. ئەرکی سەرەکیی ھەڵگرتنی ڕێگای سەربازیی دیوارەکە بوو. پاشماوەی بناغە نزمەکەی لەسەر کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووبارەکە ھێشتا دیارە و شاھیدیی بوونی ئەم پردە سەرەتاییە دەدات.

وێنۆک|چەپ|پاشماوەکانی پردە ڕۆمانییەکە لە چێستەرز.

## دووەم پرد
لە سەرەتای سەدەی سێیەمی زایینیدا، دوای ئەوەی قەڵاکە فراوانتر کرا و گارنیزۆنێکی نوێی تێدا جێگیر کرا، پردێکی نوێ و زۆر گەورەتر لە شوێنی یەکەمی دروست کرا. ئەم پردە دووەمە یەکێک بوو لە پڕۆژە ئەندازیارییە ھەرە سەرنجڕاکێشەکانی سەرانسەری دیواری ھادریان. پانییەکەی نزیکەی دوو ھێندەی پردی یەکەم بوو (نزیکەی ٦ مەتر) و بە تەواوی لە بەرد دروست کرابوو. پردەکە لە چوار کەوانە پێکھاتبوو کە لەسەر سێ پایەی پتەوی ناو ئاوەکە ڕاگیرابوون. ئەم پایانە بە شێوەیەک نەخشێنرابوون کە لێوارێکی تیژیان ھەبوو (cutwater) بۆ شکاندنی ھێزی ئاوی ڕووبارەکە و پاراستنی پردەکە لە کاتی لافاودا. لەسەر بناغەی ڕۆژھەڵاتی پردەکە تاوەرێکی پاسەوانی و نەخشێکی ھەڵکۆڵراوی ئەندامی نێرینە (phallus) ھەبووە، کە لەوانەیە وەک ھێمایەک بۆ بەختی باشی و پاراستن دانرابێت.

## مێژووی دواتر و پاراستن
دوای کشانەوەی ڕۆمەکان لە بەریتانیا لە سەدەی پێنجەمدا، پردەکە وردە وردە گرنگیی خۆی لەدەست دا و داڕما. بۆ ماوەی چەندین سەدە، بەردەکانی بۆ கட்டடسازیی ناوچەکە بەکارھێنران. لە سەدەی نۆزدەھەمدا، شوێنەوارناس و خاوەن زەوی، جۆن کڵەیتن، پاشماوەکانی ھەڵکۆڵی و پاراستنی لە لەناوچوونی زیاتر. ھەوڵەکانی ئەو بووە ھۆی ئەوەی کە ئەمڕۆ ئەم پاشماوە مێژووییە گرنگە بمێنێتەوە و ببێتە شوێنێکی گەشتیاریی دیار.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی چۆلێرفۆرد

**پردی چۆلێرفۆرد** (بە ئینگلیزی: Chollerford Bridge) پردێکی بەردینی مێژووییە کە دەکەوێتە گوندی چۆلێرفۆرد لە ناوچەی نۆرسەمبەرلاند لە ئینگلتەرا. پردەکە ڕێگای B6318 (کە بە "ڕێگای سەربازی" ناسراوە) بەسەر ڕووباری نۆرس تایندا دەگوازێتەوە و وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* (Grade II* listed) پۆلێن کراوە.

## مێژوو
پردی ئێستا لە ساڵی ١٧٨٥ لەلایەن ئەندازیار و نژیاروان ڕۆبێرت میلن (Robert Mylne) نەخشێنراوە و دروست کراوە. ئەم پردە نوێیە وەک جێگرەوەیەک بۆ پردێکی کۆنتر دروست کرا کە لە ساڵی ١٧٧١ بنیات نرابوو، بەڵام ھەر لە ھەمان ساڵدا بەھۆی "لافاوە گەورەکەی ١٧٧١"ـەوە بە تەواوی ڕووخا. ئەو لافاوە کارەساتبارە بووە ھۆی لەناوچوونی نزیکەی ھەموو پردەکانی سەر ڕووباری تاین، جگە لە پردی کۆربریج.

وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی کێشراوی پردی چۆلێرفۆرد، دەوروبەری ساڵی ١٨٨٩.

## نەخشە و پێکھاتە
پردی چۆلێرفۆرد لە بەردی пясачаник (ashlar sandstone) دروست کراوە و پێکھاتووە لە پێنج کەوانەی لەت (segmental arches). یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی نەخشەکەی بریتییە لە بوونی بڕەر-ئاوی V-شێوە (V-section cutwaters) لەنێوان کەوانەکاندا. ئەم بڕەر-ئاوانە بەرەو سەرەوە بەرز دەبنەوە و پانتاییەکی بچووک وەک پەناگەی پیادە پێکدەھێنن، کە ڕێگە بە پیادەکان دەدات بە سەلامەتی لە کاتی تێپەڕبوونی ئۆتۆمبێلدا پشوویەک بدەن. دیوارەکانی پردەکە بە بەردی ڕێک و ساف ڕووپۆش کراون کە جوانییەکی تایبەتی پێ بەخشیوە.

لە خوارەوەی پردەکەوە و بە دوورییەکی کەم، پاشماوەی پردێکی ڕۆمانی بە ناوی "پردی چێستەرز" (Chesters Bridge) دەبینرێت، کە بەشێک بووە لە دیواری ھادریان و مێژوویەکی دێرینتری ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی چارتەرسۆ

**پردی چارتەرسۆ** (بە ئینگلیزی: Chartershaugh Bridge) پردێکی ڕێگای ئۆتۆمبێلە کە بەسەر ڕووباری وێردا لە واشینگتن، ئینگلتەرا، دەپەڕێتەوە. پردەکە بەشێکە لە ڕێگای دوو سایدی A182 و ناوچەکانی پێنشۆ (Penshaw) و شاینکلیف (Shiney Row) لە باشوورەوە بە واشینگتن لە باکوورەوە دەبەستێتەوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی چارتەرسۆ وەک بەشێک لە پەرەپێدانی شارۆچکە نوێیەکەی واشینگتن لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا دروست کرا. کاری دروستکردنی لە ساڵی ١٩٧٣ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٩٧٥ بەڕووی ھاتوچۆدا کرایەوە. نەخشەسازیی پردەکە لەلایەن کۆمپانیای Mott, Hay and Anderson ئەنجام دراوە و لەلایەن کۆمپانیای Kier Group جێبەجێ کراوە. ناوی پردەکە لە ناوی گوندۆچکەیەکی نزیکەوە وەرگیراوە بە ناوی چارتەرسۆ.

## پێکھاتە و دیزاین
پردەکە بە شێوازی "پردی تیرچەی سندووقی" (box girder) دروست کراوە و لە کۆنکرێتی پێش-چەسپاو (prestressed concrete) پێکھاتووە. یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی پردەکە بریتییە لە بوونی یەک ستوونی کۆنکرێتیی ناوەندی کە ھەردوو سایدی ڕێگاکە لەسەر لێوارەکانی ھەڵدەگرێت. ئەم پردە یەکێکە لە دوو پردی سەرەکیی ڕێگای ئۆتۆمبێل کە لە واشینگتن بەسەر ڕووباری وێردا دەپەڕنەوە، شانبەشانی پردی ھایڵتۆن (Hylton Bridge) کە بەشێکە لە ڕێگای A19.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی چێرتسی

**پردی چێرتسی** (بە ئینگلیزی: Chertsey Bridge) پردێکی مێژوویی بەردینە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا لە ئینگلتەرا دەپەڕێتەوە. پردەکە شارۆچکەی چێرتسی لە ناوچەی سەری بە گوندی شێپەرتنەوە دەبەستێتەوە. پردی ئێستا، کە مێژووەکەی بۆ سەدەی ھەژدەھەم دەگەڕێتەوە، وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* پۆلێن کراوە.

## مێژوو
پێش دروستکردنی پردی ئێستا، چەندین پردی دیکە لە ھەمان شوێندا بوونیان ھەبووە. یەکەم پردی دارین لە دەوروبەری ساڵی ١٥٣٠ دروست کرا، بەڵام بەھۆی سروشتی کەرەستەکەیەوە، بەردەوام پێویستی بە چاککردنەوە و نۆژەنکردنەوە ھەبوو. لە سەدەی ھەژدەھەمدا، بەھۆی خراپیی داری پردە دارینەکە و زیادبوونی پێداویستیی ھاتوچۆ، بڕیاری دروستکردنی پردێکی بەردینی نوێ و پتەو درا.

وێنۆک|چەپ|لای ڕۆژھەڵاتی پردی چێرتسی لە ناوچەی سەری.

## پردی ئێستا
پردی بەردینی ئێستا لەنێوان ساڵانی ١٧٨٠ بۆ ١٧٨٥ لەلایەن نژیاروانی ناسراو، جەیمس پاین، نەخشەسازیی بۆ کرا و دروست کرا. پردەکە لە حەوت کەوانەی بەردینی پێکھاتووە کە لە بەردی پۆربێک (Purbeck stone) دروست کراون، ئەمەش دیمەنێکی کلاسیکی و سەرنجڕاکێشی پێ بەخشیوە. تێچووی گشتیی پڕۆژەکە لەو سەردەمەدا نزیکەی ١١,٠٠٠ پاوەندی ستەرلینگ بووە. پردەکە تا ئەمڕۆش بەکاردێت و ھاتوچۆی ڕێگای B375 ھەڵدەگرێت، ھاوکات وەک یەکێک لە پێکھاتە مێژووییە جوانەکانی سەر ڕووباری تەمز ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کلیڤلاند

**پردی کلیڤلاند** (بە ئینگلیزی: Cleveland Bridge) پردێکی مێژووییە لە شاری باس لە ناوچەی سۆمەرسێت، ئینگلتەرا، کە ڕێگای A36 بەسەر ڕووباری ئەیڤۆندا (River Avon) دەگوازێتەوە. پردەکە بەھۆی گرنگیی نژیاروانی و مێژووییەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* (Grade II* listed) پۆلێن کراوە.

## مێژوو
پردەکە لە ساڵی ١٨٢٧ کرایەوە و ناونراوە بەناوی دوکی سێیەمی کلیڤلاندەوە، کە لە نزیک ئەو شوێنە خاوەنی زەویوزار بوو. ئامانجی سەرەکیی دروستکردنی پردەکە، بنیاتنانی ڕێگایەکی نوێ بوو بۆ بەستنەوەی شاری باس بە ڕێگای لەندەنەوە، کە جێگرەوەی خزمەتگوزاریی بەلەمی پەڕینەوەی پێشووتر بوو. پردەکە لەلایەن نژیاروان ھێنری گوودریج (Henry Goodridge) نەخشێنراوە.

لە سەرەتادا، پردەکە وەک پردێکی باج وەگرتن (toll bridge) بەکاردەھات و لە ھەردوو سەریدا دوو خانووچکەی باج وەرگرتنی لێ بوو. وەرگرتنی باج تا ساڵی ١٩٢٥ بەردەوام بوو. دوای لابردنی باجەکان، خانووچکەکان گۆڕدران بۆ دوکانی بچووک و تا ئەمڕۆش وەک شوێنی بازرگانی ماونەتەوە.

وێنۆک|چەپ|نەخشاندنێکی پردی کلیڤلاند لە ساڵی ١٨٣٠، کە خانووچکەکانی باج وەرگرتن نیشان دەدات.

## نەخشە و پێکھاتە
پردی کلیڤلاند بە شێوازێکی نژیاروانیی نیۆکلاسیکی یۆنانی (Greek Revival) نەخشێنراوە و لە بەردی بەناوبانگی باس (Bath Stone) دروست کراوە. پێکھاتەی سەرەکیی پردەکە لە یەک کەوانەی پان لە ئاسنی داڕێژراو (cast iron) پێکدێت. ڕواڵەتی دەرەوەی پردەکە شێوەی کەوانەیەکی سەرکەوتنی (triumphal arch) ھەیە کە بە ستوونی ئایۆنی (Ionic columns) ڕازاوەتەوە، ئەمەش جوانییەکی کلاسیکیی پێ بەخشیوە.

ھەرچەندە پردەکە بە درێژایی ساڵان چەندین جار نۆژەن کراوەتەوە، بەڵام ھێشتا نەخشە سەرەکی و تایبەتمەندییە جوانکارییەکانی خۆی پاراستووە. لەم ساڵانەی دواییدا، بەھۆی دەرکەوتنی کێشەی پێکھاتەیی، پرۆسەی نۆژەنکردنەوەی بەرفراوانی بەخۆیەوە بینیوە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی و بەردەوامیی بەکارھێنانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کلاتێرن

**پردی کلاتێرن** (بە ئینگلیزی: Clattern Bridge) پردێکی مێژووییە کە دەکەوێتە ناوچەی شاھانەی کینگستۆن ئەپۆن تەمز لە لەندەن. پردەکە بەسەر ڕووباری ھۆگزمیڵدا (Hogsmill River) درێژ دەبێتەوە و بە کۆنترین پردی شاری لەندەن دادەنرێت کە تا ئێستاش بەردەوام لە بەکارھێناندایە.

## مێژوو و ناونان
مێژووی دروستکردنی پردی کلاتێرن دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ١١٧٥ لە سەدەکانی ناوەڕاست. لە بنەڕەتدا، پردەکە وەک ڕێڕەوێکی سەرەکی بۆ بەستنەوەی بازاڕی شارۆچکەکە بە زەوییەکانی کۆشکی شاھانەی کینگستۆنەوە بنیات نراوە، کە لەو سەردەمەدا شوێنێکی گرنگی پاشاکانی ئینگلتەرا بووە. پێدەچێت ناوی "کلاتێرن" لە وشەیەکی کۆنی ئینگلیزییەوە وەرگیرابێت کە ئاماژەیە بۆ "دەنگی قڵپەقڵپ" (clattering sound)ی سمکی ئەسپەکان لە کاتی پەڕینەوەیان بەسەر پردە بەردینەکەدا.

## فراوانکردن و گۆڕانکارییەکان
پێکھاتەی سەرەکیی پردەکە، کە لە سێ کەوانەی بەردینی سەدەکانی ناوەڕاست پێکدێت، تا ئەمڕۆش وەک خۆی ماوەتەوە. بەڵام بە درێژایی مێژوو، چەندین جار فراوان کراوە بۆ ئەوەی لەگەڵ پێداویستییەکانی ھاتوچۆی سەردەمدا بگونجێت. یەکەم فراوانکردن لە ساڵی ١٧٥٨ ئەنجام درا، کە تێیدا کەوانەی خشتی بۆ لایەنەکانی زیاد کرا. دواتر لە ساڵی ١٨٥٢دا، جارێکی دیکە فراوانکرایەوە. سەرەڕای ئەم گۆڕانکارییانە، کەوانە بەردینە ئەسڵییەکەی سەدەی دوازدەھەم ھێشتا لە ناوەوەی پێکھاتە نوێیەکەدا بە ڕوونی دیارە و شایەتی مێژووە دێرینەکەی دەدات.

## گرنگی و پاراستن
پردی کلاتێرن گرنگییەکی مێژوویی و شوێنەواریی گەورەی ھەیە وەک کۆنترین پردی لەندەن. بەھۆی ئەم گرنگییەوە، پردەکە وەک یادگارێکی دێرینی خشتەبەندکراو (Scheduled Ancient Monument) و ھەروەھا باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم (Grade I listed building) پۆلێن کراوە، کە بەرزترین پلەی پاراستنە لە شانشینی یەکگرتوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کلیفتۆن، نۆتینگھام

**پردی کلیفتۆن** (بە ئینگلیزی: Clifton Bridge) پێکھاتەیەکی پردیی گرنگە لە شاری نۆتینگھام لە ئینگلتەرا، کە ڕێگای A52ی ئۆتۆبانیی بەسەر ڕووباری ترێنت (River Trent) و دەشتی لافاوی تەنیشتیدا دەگوازێتەوە. لە ڕاستیدا، پردەکە لە دوو پێکھاتەی ھاوتەریبی جیاواز پێکدێت کە لە دوو کاتی جیاوازدا دروست کراون.

## مێژوو و دروستکردن
### پردی یەکەم (ئاڕاستەی ڕۆژاوا)
کاری دروستکردنی پردی یەکەم لە ساڵی ١٩٥٢ دەستی پێ کرد و لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٥٨ لەلایەن شازادە ئەلێکساندرای کێنتەوە بە فەرمی کرایەوە. ئەم پردە لە کۆنکریتی پێش-گوشراو (prestressed concrete) دروست کرابوو و لە کاتی تەواوبوونیدا، بە درێژترین پردی کۆنکریتی پێش-گوشراو لە شانشینی یەکگرتوو دادەنرا. نەخشەسازییەکەی لەلایەن کۆمپانیای R. Travers Morgan & Partners کرابوو و بە شێوازی کانتیلیڤەر (cantilever construction) بنیات نرابوو.

### پردی دووەم (ئاڕاستەی ڕۆژھەڵات)
لەگەڵ زیادبوونی قەبارەی ھاتوچۆ، پێویستی بە فراوانکردنی پردەکە دەرکەوت. بۆ ئەم مەبەستە، پردێکی دووەمی ھاوشێوە لە تەنیشت پردە کۆنەکەوە لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا دروست کرا و لە ساڵی ١٩٧٢ کرایەوە. ھەرچەندە لە ڕواڵەتدا ھاوشێوە بوون، بەڵام پێکھاتەی ناوەوەی پردی دووەم جیاواز بوو و لە تیرچەی سندووقی پۆڵایین (steel box-girder) پێکدەھات، نەک کۆنکریت.

## کێشەی پێکھاتەیی و نۆژەنکردنەوە
لە مانگی شوباتی ٢٠٢٠دا، لە کاتی کارەکانی چاکسازی و پشکنیندا، دەرکەوت کە کێبلی پۆڵایینی ژەنگاوی و کۆنکریتی زیانپێکەوتوو لەناو پێکھاتەی پردی دووەمدا (ئاڕاستەی ڕۆژھەڵات) ھەیە. ئەم دۆزینەوەیە بووە ھۆی داخستنی بەشێکی زۆری پردەکە بۆ ماوەیەکی درێژ، کە بووە مایەی دروستبوونی قەرەباڵغییەکی زۆری ھاتوچۆ لە شارەکە و دەوروبەریدا.

کاری نۆژەنکردنەوەکە، کە لەلایەن ئاژانسی ڕێگاوبانی نیشتمانییەوە بەڕێوە دەچوو، پڕۆژەیەکی زۆر ئاڵۆز بوو. تیمەکانی ئەندازیاری پێویستیان بە چارەسەری تایبەت ھەبوو بۆ چاککردنەوەی زیانەکان، کە بریتی بوو لە بەکارھێنانی سیستەمی پێشکەوتووی سکێلە و قاڵب بۆ گەیشتن بە بەشە ناوەکییەکانی پردەکە و پتەوکردنەوەی. ئەم پڕۆسە درێژخایەنە چەندین ساڵی خایاند تاوەکو پردەکە بە تەواوی و بە شێوەیەکی سەلامەت گەڕایەوە بۆ کاری ئاسایی خۆی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کلیفتۆن ھامپدن

**پردی کلیفتۆن ھامپدن** (بە ئینگلیزی: Clifton Hampden Bridge) پردێکی مێژووییە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا لە گوندی کلیفتۆن ھامپدن لە ئۆکسفۆردشێر، ئینگلتەرا درێژ دەبێتەوە. پردەکە بەھۆی نەخشەسازییە ناوازەکەیەوە، کە لەلایەن نژیاروایی بەناوبانگی سەردەمی ڤیکتۆری، سێر جۆرج گیلبێرت سکۆتەوە نەخشێنراوە، ناسراوە و وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* (Grade II* listed) پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردەکە لەنێوان ساڵانی ١٨٦٤ و ١٨٦٧ دروست کراوە و تێچووەکەی لەلایەن ھێنری ھاکس گیبس، لۆردی ناوچەی کلیفتۆن ھامپدن، دابین کراوە. ئامانج لە دروستکردنی، جێگرتنەوەی خزمەتگوزاریی بەلەمی پەڕینەوەی کۆن بوو کە تاکە ڕێگەی پەڕینەوە بوو لەو ناوچەیەدا. نەخشەسازیی پردەکە لەلایەن سێر جۆرج گیلبێرت سکۆتەوە ئەنجام دراوە، کە یەکێکە لە دیارترین نژیاروانانی بوژانەوەی گۆتیک (Gothic Revival) لە بەریتانیا.

نەخشەی پردەکە بە شێوەیەکی مەبەستدارانە وا دروست کراوە کە لەگەڵ ژینگەی گوندەکە و تەلارسازیی کڵێساکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا بگونجێت. بەھۆی کەوانە تیژەکانی و بەکارھێنانی خشتی سوور، ھەندێک جار بە "پردی کڵێسا" (church bridge) وەسف کراوە، چونکە زیاتر لە پێکھاتەیەکی ئایینی دەچێت وەک لە پردێکی ھاتوچۆ.

وێنۆک|چەپ|کەوانە تیژە گۆتیکییەکانی پردەکە کە لە خشتی سوور دروست کراون.

## پێکھاتە و تایبەتمەندییەکان
پردەکە لە شەش کەوانەی تیژی چوار-ناوەندی (four-centred arches) پێکدێت کە قەبارەیان جیاوازە. پێکھاتەی سەرەکی لە خشتی سوور بە شێوازی بەندی ئینگلیزی (English bond) دروست کراوە و بەردی تایبەت بۆ ڕازاندنەوە و لێوارەکانی بەکار ھاتووە. لەنێوان کەوانەکاندا، بڕەر-ئاوی V-شێوە (cutwaters) ھەن کە بەرەو سەرەوە بەرز دەبنەوە و پەناگەی بچووک بۆ پیادەکان دروست دەکەن. ئەم تایبەتمەندییانە نەخشەیەکی پتەو و لە ھەمان کاتدا جوان و ڕازاوەیان بە پردەکە بەخشیوە.

## گرنگیی کولتووری و پاراستن
پردی کلیفتۆن ھامپدن لە کتێبی بەناوبانگی "سێ پیاو لە بەلەمێکدا" (Three Men in a Boat) لە نووسینی جیرۆم ک. جیرۆم لە ساڵی ١٨٨٩دا ئاماژەی پێ کراوە، کە تێیدا بە "پردێکی ڤیکتۆریی زۆر جوان" وەسف کراوە. ئەمەش بووەتە ھۆی زیادبوونی ناوبانگی پردەکە لەنێو خوێنەران و گەشتیاراندا. بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییەکەیەوە، پردەکە لە ساڵی ١٩٥٢ خرایە لیستی باڵەخانە پارێزراوەکانی پۆلی دووەم*ەوە. لە ساڵی ١٩٤٦دا، پێکھاتەی ناوەوەی پردەکە بە کۆنکریت پتەوتر کرا بۆ ئەوەی توانای ھەڵگرتنی ھاتوچۆی نوێی ھەبێت، بەڵام ڕوکارە مێژووییەکەی وەک خۆی پارێزرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی ھەڵواسراوی کلیفتۆن

**پردی ھەڵواسراوی کلیفتۆن** (بە ئینگلیزی: Clifton Suspension Bridge) پردێکی ھەڵواسراوە کە لە شاری بریستۆڵ لە ئینگلتەرا بەسەر ڕووباری ئەڤۆن (Avon Gorge) و ڕووباری ئەڤۆندا درێژ دەبێتەوە. ئەم پردە کە لەلایەن ئەندازیاری بەناوبانگی سەردەمی ڤیکتۆریا، ئیسامبارد کینگدەم برونێل، نەخشێنراوە، وەک ھێمایەکی دیاری شاری بریستۆڵ و شاکارێکی بواری ئەندازیاری ناسراوە. پردەکە باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەمە.

## مێژوو و دروستکردن
بیرۆکەی دروستکردنی پردێک لەم شوێنەدا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٥٤، کاتێک بازرگانێکی شاری بریستۆڵ بە ناوی ویلیام ڤیک بڕە پارەیەکی وەک وەسیەت بۆ ئەم مەبەستە تەرخان کرد. لە ساڵی ١٨٢٩، پێشبڕکێیەک بۆ باشترین نەخشە ڕێک خرا. دوای مشتومڕێکی زۆر، نەخشەکەی ئیسامبارد کینگدەم برونێل، کە ئەوکات تەمەنی تەنھا ٢٤ ساڵ بوو، لە ساڵی ١٨٣١دا سەرکەوتنی بەدەستھێنا.

کاری دروستکردن لە ساڵی ١٨٣١ دەستی پێ کرد، بەڵام بەھۆی ئاڵۆزییەکانی ڕاپەڕینی بریستۆڵەوە ڕاگیرا. دواتر بەھۆی کێشەی دارایی و گرفتی سیاسی، پڕۆژەکە بۆ ماوەیەکی درێژ وەستا و تەنھا تاوەرەکانی تەواو کرابوون. دوای مردنی برونێل لە ساڵی ١٨٥٩، ھاوڕێ ئەندازیارەکانی لە دامەزراوەی ئەندازیارانی شارستانی بڕیاریان دا وەک یادگارییەک بۆی، پردەکە تەواو بکەن. نەخشەکەی برونێل لەلایەن ویلیام ھێنری بارلۆ و سێر جۆن ھۆکشۆوە پێداچوونەوەی بۆ کرا و بە بەکارھێنانی زنجیرەکانی پردی ھەڵواسراوی ھەمگەرفۆردی لەندەن (کە ئەویش ھەر برونێل نەخشەی کێشابوو و تازە ڕووخێنرابوو) پڕۆژەکە دەستی پێکردەوە. دواجار پردی ھەڵواسراوی کلیفتۆن لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٤ بە فەرمی کرایەوە.

## نەخشە و تایبەتمەندییەکان
پردەکە نموونەیەکی دیاری نەخشەسازیی پردی ھەڵواسراوە. درێژیی گشتییەکەی ٤١٢ مەترە و درێژترین مەودای نێوان تاوەرەکانی ٢١٤ مەترە. ڕێڕەوەکەی ٧٥ مەتر لە ئاستی ئاوی بەرزەوە بەرزە.

**تاوەرەکان:** دوو تاوەری بەردینی گەورە لە ھەردوو لای یەکەوە ڕاوەستاون. شایەنی باسە کە تاوەرەکان بە تەواوی وەک یەک نین؛ تاوەری لای کلیفتۆن کەوانەی تیژتری ھەیە، لە کاتێکدا تاوەری لای لای وودز (Leigh Woods) کەوانەی پانتر و بڕینی لایەکی ھەیە.

**زنجیرەکان:** پردەکە بە سێ زنجیری ئاسنی پتەو لە ھەر لایەکەوە ھەڵواسراوە کە لە ھەزاران پلێتی ئاسنی تاک تاک پێکھاتوون. ئەم زنجیرانە لەسەر شانی تاوەرەکانەوە شۆڕ دەبنەوە و لەناو زەویدا بە چەسپاوی ماونەتەوە.

**ڕێڕەو (Deck):** ڕێڕەوی سەرەکیی پردەکە لە چوارچێوەی ئاسن و داری ئەستوور پێکھاتووە و ڕووی سەرەوەی بە قیرتاو داپۆشراوە.

## بەکارھێنان و گرنگیی کولتووری
پردی ھەڵواسراوی کلیفتۆن تەنھا ڕێڕەوێکی پەڕینەوە نییە، بەڵکو بووەتە ھێمایەکی سەرەکیی ناسنامەی شاری بریستۆڵ. ساڵانە ھەزاران گەشتیار سەردانی دەکەن بۆ بینینی دیمەنە جوانەکانی ڕووباری ی ئەڤۆن. پردەکە بۆ ئۆتۆمبێل بە باجە، بەڵام بۆ پیادە و پاسکیلسواران بەخۆڕاییە.

ئەم پردە شوێنی چەندین ڕووداوی مێژوویی بووە، لەوانە یەکەم بازدانی بەنجی (bungee jump)ی مۆدێرن لە ساڵی ١٩٧٩. ھەروەھا وەک پاشبنەمایەکی سەرەکی بۆ بۆنە گرنگەکانی شارەکە وەک فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی باڵۆنی بریستۆڵ بەکاردێت. ناوەندێکی پێشوازی و مۆزەخانەی بچووک لە لای لای وودز ھەیە کە مێژووی پردەکە بۆ سەردانیکەران ڕوون دەکاتەوە.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی نزیکی پردەکە و زنجیرە ھەڵواسراوەکانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پۆل:پردەکان لە شاری بریستۆڵ
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکان لە بریستۆڵ
پردی کلۆپتن

**پردی کلۆپتن** (بە ئینگلیزی: Clopton Bridge) پردێکی کەوانەیی بەردینی مێژووییە کە لە شارۆچکەی ستراتفۆرد-ئەپۆن-ئەڤۆن لە واریکشێر، ئینگلتەرا، بەسەر ڕووباری ئەڤۆندا درێژ دەبێتەوە. پردەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم و یادگارێکی مێژوویی نیشتمانی (Scheduled Monument) پۆلێن کراوە، کە نیشانەی گرنگییەکی مێژوویی و نژیاروانییە.

## مێژوو و دروستکردن
پێش دروستکردنی پردی کلۆپتن، پردێکی دارین لە ھەمان شوێندا ھەبوو کە بەردەوام پێویستی بە چاککردنەوە ھەبوو و زۆرجار بەھۆی لافاوەوە مەترسیدار یان نەشیاو بوو بۆ پەڕینەوە. سێر ھیو کلۆپتن، کە خەڵکی ستراتفۆرد بوو و دواتر بووە سەرۆکی شارەوانی لەندەن، بڕیاریدا بە تێچووی خۆی پردێکی بەردینی پتەو دروست بکات. کاری دروستکردنی پردەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٤٨٤ دەستی پێکرد و لە کۆتایییەکانی سەدەی پازدەھەمدا تەواو بوو.

پردەکە لە بەردی لایمستۆنی خۆڵەمێشی نەخشێنراو (ashlar) دروست کراوە و لە بنەڕەتدا لە ١٩ کەوانەی ناھاوتا پێکھاتبوو، کە ١٤ کەوانەیان کەوانەی تیژن و مەودای سەرەکیی پردەکە پێکدەھێنن.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی پردەکە لەگەڵ ستوونە V-شێوەکانی (cutwaters).

## گۆڕانکاری و ڕووداوە مێژووییەکان
پردی کلۆپتن بەدرێژایی مێژوو چەندین گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و گەواھیدەری ڕووداوی گرنگ بووە. لە کاتی شەڕی ناوخۆییی ئینگلتەرادا لە ساڵی ١٦٤٣، کەوانەیەکی پردەکە لەلایەن ھێزەکانی پەرلەمانەوە ڕووخێنرا بۆ ئەوەی ڕێگری لە سوپای پاشا بکەن، بەڵام دواتر چاک کرایەوە. لە ساڵی ١٨١٤، پردەکە فراوانتر کرا بە زیادکردنی ڕوویەکی خشتی لە لای سەرئاو (upstream)، کە ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ئەمڕۆ یەکێک لە ڕووەکانی پردەکە شێوازێکی جیاوازی ھەبێت. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٢٧، ڕێڕەوێکی پیادەی ئاسنی داڕێژراو بۆ ھەمان لای زیاد کرا.

پێشتر خانویەکی وەرگرتنی باج لەسەر پردەکە ھەبوو، بەڵام ئێستا نەماوە. ئەمڕۆ، پردی کلۆپتن ھێشتا لە کاردایە و وەک ڕێگایەکی یەکساید بۆ ئەو ئۆتۆمبێلانەی کە لە شارۆچکەکە دەچنە دەرەوە بەکاردێت.

وێنۆک|چەپ|پردی کلۆپتن وەک یەکێک لە ھێما سەرەکییەکانی ستراتفۆرد-ئەپۆن-ئەڤۆن.

## پێکھاتە و نەخشەسازیی
نەخشەسازیی پردەکە ھێنای پیشەگەریی سەدەکانی ناوەڕاستە. ستوونەکانی پردەکە بنکەی V-شێوەیان ھەیە (کە پێیان دەوترێت cutwaters) بۆ شکاندنی ھێزی ئاو و کەمکردنەوەی کاریگەریی لافاو. لەسەر ھەندێک لەم ستوونانە، شوێنی پشوودانی پیادە (refuges) دروست کراوە. ئەم پردە بە یەکێک لە باشترین نموونەکانی پردی بەردینی سەدەکانی ناوەڕاستی درەنگ لە ئینگلتەرا دادەنرێت و بەھۆی گرنگییە مێژوویی و نژیاروانییەکەیەوە پارێزگارییەکی توندی لێ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
عامر محەممەد ڕەشید

**عامر محەممەد ڕەشید ئەلعوبەیدی** (١٩٣٩ – ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥) تا کانوونی دووەمی ٢٠٠٣، کەمێک پێش داگیرکردنی عێراق، وەک وەزیری نەوتی عێراق کاری کردووە. لە دوای ئەو سەمیر عەبدولعەزیز ئەلنەجم جێی گرتەوە. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە دەستگیرکرا، چونکە لە پلەی ٣٣ی پێڕستی داواکراوترین کارتی یاریکردنی عێراقییەکاندا بوو. لە مانگی ئازاری ٢٠١٢ ئازاد کرا. لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا پۆستی سەرۆکی ھەییەی توێژینەوەی زانستی و پەرەپێدانی تەکنیکی ھێزە چەکدارەکانی بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
کەوت

داری **کەوت**، **کەوێت** یان **کەڤۆت** دارێکی سەختە کە لە ئەورووپا، ئاسیا و ئامریکای باکوور دەڕوێ. ئەو دارە لە کوردستانیش ھەیە و بەناوبانگە بۆ چێوەکەی کە بۆ سازکردنی مزراق (کەرخول)، سەبیل و گۆچان بەکاردێ.

وێنۆک|300px|دارێکی کەوت

کەوت چینێک دارە کە لە خێزانی Sapindaceae جێگیر کراوە. نزیکەی ١٣٢ جۆری ھەیە کە زۆربەیان لە ئاسیان، ھەرچەندە ژمارەیەک لە ئەورووپا، باکووری ئەفریقا و باکووری ئەمریکاشدا دەبینرێن. زۆربەی کەوتەکان بەرزییان دەگاتە ١٠ بۆ ٤٥ میتر و گەڵاکانیان لە لەپی دەستی مرۆڤ دەچن.

## بەکارھێنان
لە شیلەی ھەندێک جۆری کەوت شەربەت و بەرھەمی دیکە دروست دەکرێت کە بە بەتایبەتی لە کەنەدا ناسراون. گەڵای کەوت ھێمای کەنەدایە و لەسەر ئاڵای ئەو وڵاتە دەبینرێت.
فیرقەی حەمزە (حەلەب)

**فیرقەی حەمزە** گرووپێکی ئۆپۆزسیۆنی سووریایە و سەر بە سوپای ئازادی سووریایە کە لە چوارچێوەی بەرنامەی مەشق و ئامادەکردنی سووریا بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامی لە باکووری ڕۆژاوای سووریا لەلایەن ئەمریکا و تورکیا مەشقی پێکراوە.

## مێژوو
لە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٦، ٥ گرووپی سەر بە سوپای ئازادی سووریا کە بنکەکانیان لە شارۆچکەی مارع لە گوندەواری پارێزگای حەلەبی شیمالی بوون، کە بریتی بوون لە لیوای حەمزە، لیوای زی قار، لیوای ڕەعدی شیمالی، لیوای مارعی ئەلسموود، و لیوای ئەرکە تایبەتەکان، لەناو فیرقەی حەمزەدا یەکیان گرت. ئەم یەکگرتنە بەھۆی «بەرژەوەندییەکانی یەکێتیی» بوو بە ئامانجی شەڕکردن دژی «تاوان و تیرۆری» داعش و حکوومەتی سووریا. ئەم گرووپانە لەژێر فەرماندەیی ملازمی یەکەم سەیف دەبوو بەکر، کە جیابووەوەیەکی سوپای سووریایە، پشتیوانی لە ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش وەردەگرن. لیوای زی قار ئەندامێک بوو لە فیرقەی ٩٩ شانبەشانی لیوای نەوەکانی سەلاحەدین.

لە حوزەیرانی ٢٠١٦، لیوای ڕەعدی شیمالی مووشەکی جۆری BGM-71 TOWی لە ھاوپەیمانێتی وەرگرت. ھەر لەو مانگەدا، گرووپێکی تورکمانی سووری بە ناوی «لیوای سەمەرقەند»، کە بە ناوی شارێکەوە لە ئۆزبەکستان ناونراوە، پەیوەندی بە فیرقەی حەمزەوە کرد.

لە کاتی دەستێوەردانی سەربازی تورکیا لە شەڕی ناوخۆیی سووریا لە کۆتایییەکانی ئابدا، فیرقەی حەمزە یەکێک بوو لە یەکەم گرووپەکانی سوپای ئازادی سووریا کە لە کەرکامێشەوە چوونە ناو جەرابلووس و شارەکەیان کۆنترۆڵ کرد. سەیف ئەبو بەکر یەکێک بوو لەوانەی کە شوێنی تانک و ھێزەکانی تورکیای کەوتن و لە بەیانیی ڕۆژی یەکەمی ئۆپەراسیۆنەکەدا چوونە ناو جەرابلووس و پاشنیوەڕۆ گەیشتنە ناوەڕاستی شارەکە. دواتر وتارێکی بۆ خەڵکی مادەنی جەرابلووس پێشکەش کرد.

لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، لیوای ڕەعدی شیمالی ئاگادارنامەیەکی بۆ یەکینەکانی پاراستنی گەل و سوپای سەورە دەرکرد، تێیدا ھۆشداری پێدان کە لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا تەل ڕەفعەت چۆڵ بکەن و دواتر ھێرش دەکەنە سەر شارۆچکەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوپای سووریای ئازاد
کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زه‌حمه‌تكێشانی كوردستانی ئێران – ڕه‌وتی‌ یه‌کگرتنه‌وە

**فراکسیۆنی یەکگرتنەوەی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران**  بە سادەیی بە کۆمەڵە – فراکسیۆنی یەکگرتنەوە ناسراوە، حیزبێکی کۆمۆنیستی چەکداری و ئیتنیکی جوداخوازی کوردییە لە ئێران بوو، لە باشووری کوردستان دوورخرابووەوە. لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٠٨ بەھۆی ناکۆکی نێوخۆیی  لە حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران جیا بووەوە و لەلایەن عەبدوڵڵا کۆنەپۆشی سەرکردایەتی دەکرێت.  

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبە کۆمۆنیستەکان لە ئێران
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
لیستی کەلوپەل و ئامێرەکانی پێشمەرگە

ئەمانەی خوارەوە لیستی ئەو ئامێرانەیە کە لە ئێستادا لەلایان پێشمەرگە بەکاردەهێنرێن. چەکی سووک و قورس و ئۆتۆمبێل و تۆپخانە و چەکی دژە فڕۆکە و فڕۆکە لەخۆدەگرێت.

## کەلوپەلەکانی ئێستا

### چەکی سووک (بچوک)

! colspan="7" |Rifles and carbines |- |200x200پیکسڵ|125X125px |vz. 58 | |Assault rifle |7.62×39mm |Thousands | |- |بێچوارچێوە|125x125پیکسڵ | AK-47 |  | Assault rifle | 7.62×39mm |Thousands |  |- |بێچوارچێوە|125x125پیکسڵ | AKM |  | Assault rifle | 7.62×39mm |Thousands |  |- |بێچوارچێوە|125x125پیکسڵ | M16 |  | Assault rifle | 5.56×45mm NATO |Thousands | 4,400+ in aid. M16A4 variant used. |- |بێچوارچێوە|125x125پیکسڵ | M4 |  | Carbine | 5.56×45mm NATO |Thousands | 14,400+ in aid. |- |بێچوارچێوە|125x125پیکسڵ | Heckler & Koch G36 |  | Assault rifle | 5.56×45mm NATO |Thousands | 13,000+ in aid. |- |بێچوارچێوە|125x125پیکسڵ | Heckler & Koch G3 |  | Battle rifle | 7.62×51mm NATO |Thousands | 11,000+ in aid. |- |بێچوارچێوە|125x125پیکسڵ | SVD |  | Designated marksman rifle | 7.62×54mmR |Thousands |  |- | | Zijiang M99 |  | Anti-materiel rifle | 12.7×108mm | |  |-

### ئامێری جەنگ

### تۆپخانە

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشمەرگە
پردی جاڵجاڵۆکە

**پردی جاڵجاڵۆکە** (بە ئینگلیزی: Cobweb Bridge) پردێکی ھەڵواسراوی پۆڵایینە بۆ پیادە کە دەکەوێتە شاری شێفیڵد لە ئینگلتەرا و بەسەر ڕووباری دۆن (River Don) دا درێژ دەبێتەوە. پردەکە بەھۆی نەخشە ناوازەکەیەوە ناسراوە کە شێوەی تۆڕی جاڵجاڵۆکەی ھەیە و بووەتە یەکێک لە ھێما نژیاروانییە نوێیەکانی شارەکە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی جاڵجاڵۆکە وەک بەشێک لە پڕۆژەی بوژاندنەوەی دۆڵی خوارووی ڕووباری دۆن، ناسراو بە "شاری پۆڵا، ڕووباری ژیان" (City of Steel, River of Life)، دروست کرا. ئامانج لە پڕۆژەکە دروستکردنی پێکھاتەیەکی یادگاری و جیاواز بوو کە ببێتە ھێمایەک بۆ ناوچەکە. پردەکە لەلایەن تیمی نەخشەسازیی ئەنجومەنی شاری شێفیڵدەوە نەخشێنراوە و لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٢ بە فەرمی کرایەوە، بە تێچووی ٤٠٠،٠٠٠ پاوەندی ستەرلینگ.

نەخشەی پردەکە لە ستوونێکی ناوەندیی لار (pylon) پێکھاتووە کە بەرزییەکەی ٢٠ مەترە. کۆمەڵێک کابلی پۆڵایین لەم ستوونەوە بە شێوەی تیشکی بەرەو ڕێڕەوی پردەکە شۆڕ دەبنەوە، کە دیمەنی تۆڕێکی جاڵجاڵۆکە دەبەخشن. درێژیی ڕێڕەوی پردەکە ٦٠ مەترە و وەک بەشێک لە ڕێڕەوی پیادەی "Five Weirs Walk" خزمەت دەکات.

## گرنگی و دانپێدانان
پردی جاڵجاڵۆکە تەنھا ڕێڕەوێکی کارا نییە، بەڵکو وەک کارێکی ھونەریی گشتیش سەیر دەکرێت کە جوانییەکی تایبەتی بە دیمەنی پیشەسازیی پێشووی ناوچەکە بەخشیوە. بەھۆی نەخشە داھێنەرانەکەیەوە، پردەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ خەڵاتی "Prime Minister's Royal Fine Art Commission Trust Award"ی بەدەستھێنا، کە دانپێدانانێکە بە باشی و جوانیی نەخشەسازییە گشتییەکان. پردەکە بووەتە شوێنێکی ناسراو بۆ وێنەگرتن و خاڵێکی دیاری شاری شێفیڵدە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا