open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تەوێڵە

**تەوێڵە** شارۆچکەیەکە، کەوتووەتە سنوری نێوان ڕۆژھەڵاتی کوردستان وباشوری کوردستان، پارێزگای ھەڵەبجە، باشووری کوردستان، عێراق.

## جوگرافیا
تەوێڵە لە باکوورەوە ھاوسنورە لەگەڵ گوندی کەیمنە و لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی پاڵانیان و لەڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی زەفەر لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی بەڵخە.

## مێژوو
وێنۆک|تەوێڵە لە ساڵی ١٩٥٦.|ڕاست
دروستبوونی ئەم ناوچەیە نەزانراوە بەھۆی دێرینی ناوچەکەوە جوانی سروشتەکەی زۆری باخ و باخات و کانیاوی شێوەیەکی جوانی دڵڕفێنی بەخشیوەتە ناوچەکە. کاریگەری زۆری ھەبووە لەسەر نووسەر و شاعیر و ئەدیب و مێژوونووس و پیاوانی ئایینی بۆیە زۆربەیان لە تێکست و نووسینەکانیاندا ئاماژە یان پێداوە، وەک مامۆستا (عەبدولڕەقیب یوسف، معبدولغەفور، شاکرخەێبان، مامۆستا عەبدولڕەزاق، شاکر فەتاح، مامۆستا گۆران) زۆری تریش لە مێژووی ڕێبازی تەسەوفدا ئەم ناوچەیە پێگەیەکی دیاری ھەبووە بە ئەزھەری کوردستان ناوی براوە. دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بە زۆری میوان دۆستن بەڵگەش بۆ ئەمە نەبوونی ھیچ ئوتێل و میوانخانەیەکە لە ناوچەکەدا و خاوەن نەریتی جۆر بە جۆرن لەوانە نەبوونی ھیچ دوژمنایەتییەک لە ناوچەکەدا بۆ ماوەی زیاتر لە (٥٠ساڵ) دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بە دوورن لە گەلێک نەریتی دوا کەوتوانەی وەک (ژنبەژن گەورە بە بچووک کچدان لە بری خوێن شیربای و زۆر شتی تر) پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان زۆر بە ھێزن لەم ناوچەیەدا ھەموو تاکێکی تەوێڵە دەبێت پیشەیەکی دەستی بزانێت بۆ ئەوەی پشت بەخۆی ببەستێت لە ژیانیدا لە ڕووی دیندارییەوە گەورەترین خانەقای ئەو ناوچەیە لە تەوێڵە دایە بووەتە مەملەکەتی عیشقی سەدان عەلامەی دینی وەک (مەولەوی و شێخ سیراجەددین شێخ بەھادین و شێخ عوسمان) ئەم کەسایەتیانەش ڕۆژانێک ئەستێرەی گەشی دین بوون لە سەرانسەری کوردستاندا مورید و تەکیە و خانەقایان ھەبووە ڕێنوێنی خەڵکیان کردووە بۆ دینداری خانەقای تەوێڵەش ئێستا خاوەنی موویەکی پێغەمبەری ئیسلام (محەممەد) کە دیاری دەوڵەتی عوسمانی بووە بۆ ئەو ناوچەیەوە تەوێڵەیەکانیش زۆر ڕێزی ئەو مووە دەگرن دەیپارێزن چونکە بە موڵکی خۆیانی دەزانن لە خانەقای تەوێڵە دا شتێکی ئەنتیکەی تری لێیە کە بە کەشکۆڵ ناودەبرێت لە شێوەی فانۆسێکی سیحری دایە ڕەنگی قاوەیەکی تێرە لە ناو ڕۆنی ورچدا کوڵێنراوە تا ئێستا ماوە.

## شوێنەوار
ئەم شارە دێیە ئەگەر بە وردی تێیدا بگەڕێیت بە سەدان شوێنەوارت بەرچاو دەکەوێت کە ھەر یەکێکیان پێناسەی سەردەمەکەی خۆیەتی و ڕازێکی لە پشتەوەیە ھەموویان پێکەوە دەلالەت لە دێرینی ئەم ناوچەیە دەکەن.

## خزمەت گوزاری
لە ساڵی (١٩٢٨)ز قوتابخانە براوەتە ئەم ناوچە یە لە (٢٦ی ئەیلوولی ١٩٥٦) وەلی عەبدوڵڵا و چەند یاوەرێک سەردانی ئەم ناوچەیەی کردوە لەلایەن خەڵکی تەوێڵەوە و لە ماڵی لێپرسراوی ئەو کاتە (ڕەئیس محمد سان ئەحمەد) پێشوازی کراوە ھەموو دێیەکەش بە فەرش و موج ڕازێنراوەتەوە بۆیە دوای ئەو سەردانە کارەبا و ئاوی بۆ ھاتووە.

220px|وێنۆک|دیمەنێک لە باخەکانی نزیک تەوێڵە

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گوندەکانی ھەورامان
پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە
پۆل:ھەورامان
یانەی تۆپی پێی چێڵسی

**یانەی چێڵسی** یانەیەکی یاری تۆپی پێیە لە وڵاتی بەریتانیا، بنکەی یانەکە لە باشووری ڕۆژاوای شاری لەندەنە، لە ١٥ی ئازاری ١٩٠٥ دا دامەزراوە، یانەکە یاریگایەکی ھەیە بەناوی ستامفۆرد بریدج و تۆد بۆیلی سەرۆکایەتی یانەکەی لەبەردەستە.

## دەستکەوتەکان
### جامە ناوخۆییەکان
* جامی ئینگلیزی شەش جار: ١٩٥٤–٥٥, ٢٠٠٤–٠٥, ٢٠٠٥–٠٦, ٢٠٠٩–١٠, ٢٠١٤–١٥, ٢٠١٦–١٧
* جامی ئینگلیزی پلە دوو: ١٩٨٣–٨٤, ١٩٨٨–٨٩
* جامی سووپەری ئینگلیزی ھەشت جار: ١٩٦٩–٧٠, ١٩٩٦–٩٧, ١٩٩٩–٢٠٠٠, ٢٠٠٦–٠٧, ٢٠٠٨–٠٩, ٢٠٠٩–١٠, ٢٠١١–١٢, ٢٠١٧–١٨
* جامی کارەباو پێنج جار: ١٩٦٤–٦٥, ١٩٩٧–٩٨, ٢٠٠٤–٠٥, ٢٠٠٦–٠٧, ٢٠١٤–١٥
* جامی قەڵغان چوار جار: ١٩٥٥, ٢٠٠٠, ٢٠٠٥, ٢٠٠٩
* جامی ئەندامەکان: دوو جار: ١٩٨٥–٨٦, ١٩٨٩–٩٠

### جامە ئەوڕووپییەکان
* جامی پاڵەوانەکانی ئەوڕووپا دوو جار: ٢٠١١–١٢ ,٢٠٢٠–٢١
* جامی یۆرۆپا لیگ دوو جار: ٢٠١٢–١٣, ٢٠١٨–١٩
* جامی براوەکان دوو جار: ١٩٧٠–٧١, ١٩٩٧–٩٨
* جامی سووپەری ئەوڕووپا یەک جار: ١٩٩٨

## سەرچاوەکان
* 
## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی یانەی چێڵسی
* پەڕەی فەرمی یانەی چێڵسی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیس بووک
* یانەی چێڵسی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی توویتەر
* یانەی چێڵسی لە ماڵپەڕی فەرمی یەکێتی تۆپی پێی ئنگلیزی

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی لەندەن
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٥ لە ئینگلستان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٥
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان
پۆل:یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:یانەکانی پرێمیەرلیگ
مریەم (ڕوونکردنەوە)

* مریەمی پاکیزە - کەسایەتییەکی ڕێزلێنراوە لە ئایینی مەسیحییەت و ئیسلام دا.
* مریەم مەجدەلینی - کەسایەتییەکە لە نێو ئینجیلدا و بەیەکێک لە شوێنکەوتووەکانی یەسووع دادەنرێت.
* مریەم فارس - گۆرانیبێژێکی عەرەبە.
پلەیستەیشن

وێنۆک|لۆگۆی پلەی شتەیشن
**پلەی ستەیشن** () ئامێری یاری ئەلیکتڕۆنیە لەلایەن کۆمپانیای سۆنییەوە دەردەچێت کە بۆیەکەمیجا وەشانی پلەی ستەیشتن ١ لە مانگی دێسەمبەری ساڵی ١٩٩٤ دەرچوو.

## پلەی ستەیشتن وەشانی دەست
ئەم وەشانە ھەمان یاریەکانی پلەی ستەیشتنی دووەم بوو بەڵام ئەم ئامێرە کە ناوی PlayStation Portable ناسراو بە PSP لە ساڵی ٢٠٠٥ دەرچووەو جیاوازنی لەگەڵ وەشانی دووی پلەی ستەیشن ئەوەیە ئەم ئامێرە پێویستی بە کارەبا نیە و وە بارگاوی دەکرێتەوە ئەم ئامیرەش دوو وەشانی لێ درووستکراوە:
* پلەی ستەیشن پۆرتەبڵ PlayStation Portable
* پلەی ستەیشن ڤیتا PSP Vitaوێنۆک| پلەی ستەیشن پۆرتەبڵ

## پلەی ستەیشن ۱

یەکەم ئامێری یاری ئەلیکتڕۆنی کە لەلایەن کۆمپانیای سۆنییەوە دەرچوو لە مانگی دێسەمبەری ساڵی ١٩٩٤ ئەم وەشانە بەشێوەیەکی سادە و ساکار بەڵام توانی بەشێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو لەنێو جیھانی یاریە ئەلیکتڕۆنیەکان بڵاو کرایەوە و خواستی کڕینی ئەم ئامێرە لە جیھان زۆر بوو.
وێنۆک|پلەی ستەیشن ١

## پلەی ستەیشن ٢

لەدوای پلەیستەیشن ١ کۆمپانیای سۆنی ھەوڵیدا تازەگەریەک بخاتە ناو جیھانی یاری ئەلیکتڕۆنی ئەویش بە دەرخستنی وەشانی دووی پلەی ستەیشتن
ئەم ئامێرە لە ساڵی ٢٠٠٠ وەشێنرا.
وێنۆک|پلەی ستەیشن ٢

## پلەی ستەیشن ٣

ئەم ئامێرە کە لە نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠٠٦ دەرچوو کە تا مای ٢٠١٧ کۆمپانیای سۆنی بەردەوامبوو لەبرەودانی بەم ئامێرە بۆ ڕکابەری ئامێرەکانی وەک ئێکس بۆکس ٣٦٠ و وی، وە ئەوەی ئەم ئامێرەی لە وەشانەکانی تر جیاکردۆتەوە کە دێسکێکی بلو ڕای یە کە خاوەن بەرزترین کوالیتی HD یە وە ھاڕی ناوەکی ھەیە کە لەتوانی بارکردنی ٢٠ گێگا بۆ ٣٢٠ گێگا ھەیە، ھەروەھا دەتوانرێت لەگەڵ ئینتەرنێت کۆنێکت بکرێت و یارییەکانی بەشێوەی ئۆنلاین پێ ئەنجام بدرێت.
200px|وێنۆک|پلەی ستەیشن ٣

## پلەی ستەیشن ٤

پلەی ستەیشن ٤ لەڕۆژی ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ بۆیەکەمینجار لە ئەمریکا وە ڕؤژی ٢٩ی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵ لە ئەورووپا و ئوسترالیا خرایە بازاڕەوە. لەم وەشانە چەندین تایبەتمەندی نوێ خسترایە ناو ئەو بەرھەمەی سۆنییەوە لەوانە پاڵپشتی ڤیدیۆ بەکوالێتی 1080p. و لە سپتێمبەری ٢٠١٧ کۆمپانیای سۆنی پلەی ستەیشن ٤ پرۆ ی خستە بازاڕەوە بە پرۆسێسەرێکی خێراترو و بە کوالێتی 4K.
وێنۆک|پلەی ستەیشن ٤

## پلەیستەیشن ٥

پلەی ستەیشن ٥ لە ساڵی 2020 خرایە بازار،
ئەو تایبەندمەندییانەی کە بڕیارە لەسەر پلەی ستەیشن ٥ دا بنرێن:
HRDی توانای ٨٢٥گێگابایتە و کوالیتی HDMI2.1
وە کامێرایەکی HD و ھێدسێت بە فلاش وە ھەروەھا کۆنترۆڵێک بۆ پلەیستەیشنەکە.
وێنۆک|پلەی ستەیشن ٥

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:یاڕی ڤیدیۆیی ساڵی ١٩٩٤
پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤
پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە
پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان
پۆل:پلەیستەیشن (بڕاند)
پۆل:ئەو بەرھەمانەی لە ساڵی ١٩٩٤ خراونەتەڕوو
پۆل:سۆنی ئینتەرەکتیڤ ئینتەرتەیمێنت
پۆل:کۆنسڵەکانی سۆنی
پۆل:ئامێرە زیرەکەکان
سۆنی

سۆنی (بە ژاپۆنی؛ソニーグループ株式会社) کۆمپانیایەکی ئەلیکتڕۆنی ژاپۆنییە گرنگی دەدا بە بەرهەمهێنانی کامێرا و مۆبایل و یاریە ئەلیکتڕۆنیەکان و کۆمپیوتەر و پەپکی پەستێنراو و دی ڤی دی و تەلەڤیزیۆن. گرنگترین بەرهەمهێنانی یاریە ئەلیکتڕۆنیەکان لەلایەن سۆنییەوە بریتی بوو لە بەهەمهێنانی پلەی ستەیشن.

## سەرچاوەکان


پۆل:سۆنی
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٤٦
پۆل:کۆمپانیاکانی ژاپۆن
پۆل:مێژووی ڕادیۆ
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٦ لە ژاپۆن
پۆل:تۆپیکس ١٠٠
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
پۆل:بڕاندە ژاپۆنییەکان
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە
مۆبایل

thumb|مۆبایلی زیرەکی سامۆسۆنگ نێکسەس
**مۆبایل** () یەکێکە لە شێوازەکانی ئامڕازی پەیوەندیکردنی گەڕۆک کە پشت بە پەیوەندیکردنی بێتەلی لە ڕێگەی تۆڕێک لە تاوەری پەخشی دابەشبوو لە چوارچێوەی ڕووبەرێکی دیاریکراودا دەبەستێت. لەگەڵ پێشکەوتنی ئامێرەکانی تەلەفۆنی گەڕۆک، ئامێرەکان لە تەنھا شێوازی پەیوەندیکردنی دەنگی زیاتر بووە بە جۆرێک کە وەک ئامێری کۆمپیوتەر و بەبیرھێنەوەی وادەکان و وەرگرتنی پۆستەی دەنگی و بگەڕی ئینتەرنێت و ئامێری تازە بەکاردەھێندرێت و دەتوانێت بەھەمان سافی و ڕوونی کامێرای دیجیتاڵ وێنەبگیرێت، مۆبایل بووەتە شێوازێکی ڕیکلامکردنیش بەھۆی ڕکابەری توندی نێوان کارپێکەرانی مۆبایل گوژمەی قسەکردن و گۆڕینەوەی داتاکان کەوتووەتە بەردەستی ھەموو چینەکانی کۆمەڵگە. بۆیە ژمارەی بەکارھێنەرانی ئەو ئامێرە لە جیھاندا ڕۆژانە لە زیادبووندایە و شوێنی ئامێرەکانی پەیوەندیکردنی جێگیری گرتووەتەوە.

مێژووی سەرھەڵدانی مۆبایل بۆ ساڵی ١٩٤٧ دەگەڕێتەوە ئەو کاتەی کۆمپانیای لۆست تەکنۆلۆژی دەستی بە تاقیکردنەوەکان لە کارگەکەی لە نیوجێرسی کرد، بەڵام خاوەنی یەکەم مۆبایل نەبوو، بەڵکو خاوەنی ئەو دەستکەوتە مارتن کۆپەری ئەمریکی توێژەر لە کۆمپانیای مۆتۆرۆلا بۆ پەیوەندییەکان بوو لە شیکاگۆ، کە یەکەم پەیوەندیکردنی لە ٣ی نیسان/١٩٧٣ ئەنجامدا، تەلەفۆنی گیرفان - مۆبایل یان گەڕۆک- بریتیە لە بازنەی وەرگرتن و ناردن لە ڕێگەی ئاماژەی لەرەلەری لەمیانی وێستگەکانی ناردنی زەوینی و ئاسمانیی، تەواو ھاوشێوەی ئاماژەکانی ڕادیۆ، بەڵام مۆبایل و تۆڕە زەوینەکانی لە ڕادیۆ جیاوازە و ئاماژە لەرەلەرەییەکانیشی وەکو ئاماژەکانی کێشانی دڵە و ھەڵکشان و داکشانی ھەیە و زۆر بەھێزە و دەگاتە ٢٠ مێگاھێرتزی ناردن و وەرگرتن لەیەک چرکەدا، دەربارەی شێوازی پەیوەندیکردنیش لە ڕێگەی بازنەیەکی تەواو دەبێت کە خۆی لە مۆبایلی کەسی و سویچی سەرەکی تایبەت بە کۆمپانیا و ھێڵی سیم کارت (SIM CARD) دەنوێنێت و سیم کارتیش بریتیە لە کارتێکی بچووک کە یەکەی ئەمبارکردنی بچووک و زۆر ورد و یەکەیەکی چارەکردنی تێدایە کە داتاکانی بەکارھێنان و پۆستەی تێدا ئەمبار دەکرێت، کە بۆ پەیوەندیکردن بە کەسانی دیکەوە بەکاردەھێندرێت، ھەرچی تایبەتمەندییەکانی مۆبایلە لە بازنەی وەرگرتن و ناردن و یەکەی چارەکردنی ناوەندی و لقی و ڕام و فلاش بۆ ئەمبارکردنی زانیارییەکان پێکدێت و دەکرێ کورتەنامە بنووسیت و چێژ لە تایبەتمەندییەکانی مۆبایل وەربگریت کە ئەمانەن:-

## تایبەتمەندییەکان
* پەیوندیکردن بەکەسانی دیکە و بینینیان لە ڕێگەی نەوەیەکی نوێی ئامێرەکانی dct4 کە کامێرای وردی پێوەیە.
thumb|سیم کارت
* دەتوانی کورتەنامە بۆ ھەموو شوێنێکی جیھان بنێریت.
* خۆخەریککردن بە یارییەکان.
* گوێگرتن لە گۆرانی بە سیستمی ھەمەجۆری وەکو wav mp3-ogg  ھەروەھا گوێگرتن لە ڕادیۆ و ڕیکۆردەری دەنگەکان و یاری دیکەی ھاوبەشی نێوان ئامێرەکان لەمیانی تۆڕی ئینتەرنێتدا.
ئەوەی شایانی باسکردنە چەندین لێکۆڵینەوە لەسەر مۆبایل ئەنجامدراوە کە دووپاتیدەکەنەوە بەرکەوتنی زۆری لەرەلەرەکانی پەخش یان دانانی مۆبایل لە نزیک دڵ زیانی بۆ تەندروستی ھەیە و ھەندێکجار دەبێتەھۆی لەکارخستنی سیستمی لێدانی دڵیش.

## سەرچاوەکان
* مەکۆی کوردفۆن
* وێنەکان (وێکیپیدیای ئنگلیزی)

پۆل:مۆبایل
پۆل:خزمەتگوزارییەکانی پەیوەندیبەستنی موبایل
پۆل:ئامێرەکانی نووسینگە
پۆل:تەلەفۆن
پۆل:ئامێرە زیرەکەکان
کۆمپانیای ئێلەکترۆنیک ئارتس

**کۆمپانیای ئێلەکترۆنیک ئارتس** (بە ئینگلیزی: *Electronic Arts*) یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بەرهەم هێنانی یاری وێنەی جوڵاو و تا ئێستا چەندین بەرهەمی گەورەی بەرهەم هێناوە لەو بوارەدا.لە ساڵی ١٩٨٢ز دامەزراوە، ئەم کۆمپانیایە گرنگی بەبەرهەمهێنانی دوو جۆر یاری دەدات ئەوانیش :
*EA SPORTS:بەرهەم هێنانی یاری وەرزشی وەک تۆپی پێ و تۆپی باسکە و هۆکی وە هی تریش
*EA GAMES: یاری ئەکشن و ترسناکەکان

## بەرهەمەکان
*need of speed
* FIFA Soccer
* The Sims
*Battlefield
*Command & Conquer
*Harry Potter series
*Star Wars: The Old Republic
*Dragon Age
*Dead Space
*Dante's Inferno 
balck

[thumb|باڵەخانەی کۆمپانیا لە [کالیفۆڕنیا]]

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٢
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا
پۆل:کۆمپانیا نەرمامێرانەی ئەکەونە قەراخ دەریای سان فرانسیسکۆ
پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠
پۆل:کۆمپانیای یارییە ڤیدیۆییەکان لە ئەمریکا
پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن جۆیستیک
پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ئەمریکایە
پۆل:بڵاوکەرەوەی یارییە ڤیدیۆییەکان
لووت (پێغەمبەر)

وێنۆک
**لووت** (، ) یەکێکە لە کەسایەتییەکان کە لە بەسەرھاتەکانی دروستبوونی کتێبی پیرۆزدا باسی لێکراوە و لە ھەردوو ئایینی یەھوودییەت و ئایینی مەسیحییەتدا کەسێکی پیاو چاکە و تەنھا وەکوو کەسایەتییەک باسی لێکراوە.

## ئایینی ئیسلام
لە ئیسلامدا یەکێکە لەو پێغەمبەرانەی باسی بەسەرھاتەکانیان کراوە لە قورئاندا و لە ئیسلامدا بە یەکێک لە پێغەمبەران دادەنرێت. بەپێی ئیسلام و قورئان. لووت برازای باوکی ئیبڕاھیم بووە. لووت پێش ئەوەی وەحیی بۆ بێت گەشتیار بووە. بەپێی ھەندێک لە وتەکان، وا دادەنرێت کە ١٣٠ ساڵ ژیابێت. لووت خەڵکی خۆی بانگ دەکرد بۆ یەکتا پەرستی و وازھێنان لە ھەوەسبازی، بەڵام سەرنەکەوت بۆیە خودا نەفرەتی لێکردن و بەرد بارانی کردن. لە قورئاندا ھاتووە کە پیاوانی قەومی لووت بە مەبەستی شەھوانییەوە دەچوونە لای پیاوان.  

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
کۆنگرەی ئاشتیی پاریس

**کۆنگرەی ئاشتی پاریس** لەنێوان ساڵەکانی ١٩١٩ — ١٩٢٠ ئەم کۆنگرەیە دوای کۆتایی ھاتن بە جەنگی جیھانیی یەکەم لە پاریس پایتەختی فەڕەنسا لە (٦ی شوباتی ١٩١٩ز) بەسترا. ئامانجیش لە بەستنی ئەم کۆنگرەیە چەسپاندنی ئاشتی جیھانی بوو لە جیھان مو ئاوردانەوە بوو لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتە تێکشکاوەکانی جەنگ لەو کۆنگرەیەشدا نوێنەری زۆربەی وڵاتانی جیھان و گەلانی بەش خوراو بەشداریان کرد. گەلی کوردیش بۆ ئەو کۆنگرەیە ژەنەڕاڵ شەریف پاشا بووە نوێنەری کە راپۆرتێکی پێشکەش بە کۆنگرە کرد. ھەروەھا لە (٦ی شوباتی ١٩١٩ز) چاوی بە سەرۆکی کۆنگرە کلیمانسۆ سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا کەوت و لەسەر مافی ئۆتۆنۆمی بۆ گەلی کورد بیروڕای ئاڵوگۆڕ کرد، بەڵام کۆنگرەکە بە ھیچ شێوازێک ئاوڕی لە مافی گەلی کورد نەدایەوە. لە کاتێکدا مافی گەلانی وەک (ئەرمەن و عەرەب) لەبەر چاو گیرا، چونکە کورد لە جەنگەکەدا لە بەرەی دەوڵەتانی ناوەند بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆنفرانسەکانی ١٩١٩
پۆل:نەمسا لە ١٩١٩
پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم
پۆل:فەڕەنسا لە ١٩٢٠
پۆل:مێژووی نەمسا
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٢٠
گۆڕ

وێنۆک|وێنەی گۆڕێک
**گۆڕ** یان **قەبر** () شوێنێکە کە جەستەیەکی مردووی (جەستەی مرۆڤ یان ھەندێک جاریش ئاژەڵ) لێ نێژراوە. زۆربەی جار گۆڕەکان دەکەونە شوێنی تایبەتەوە بەھۆی مەبەستی تایبەتی ناشتنەوە، وەکو گۆڕستانەکان.

زانیاری دروست لەسەر ئارامگە، وەکوو ئەو شێوەیەی کە جەستەکەی تێدایە یان ھەر چ شتێکی دی کەلەگەڵیدا دەدۆزرێتەوە، ڕەنگە بتوانێت زانیاریی بداتە شوێنەوارناسەکان دەربارەی ئەوەی کە جەستەکە پێش مردنی چۆن ژیاوە، ھەروەھا (بەڵام پابەند نییە تەواو پێوەی) ڕەنگە بتوانرێت ماوەی ژیانی جەستەکە و ئەو کەلتوورەی تێیدا ژیاوە، کەی و چۆن بووە.

لەھەندێک ئاییندا، بڕوا وایە کە دەبێت جەستە بسووتێنرێت لەبەرئەوەی ڕۆح بمێنێتەوە؛ لە ھەندێکی تردا تەواو گەندەڵبوونی جەستە پێ دەچێت سوودی ھەبێت بۆ حەسانەوەی ڕۆح (بڕوانە پرسە).

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* گۆڕستان
* گۆڕی بەکۆمەڵ
* پرسە
* گڵکۆ
* ناشتن

پۆل:مەڕاسیمی ناشتن
پۆل:مردن
پۆل:ڕووداوە دڵتەنگەکان
لاشەی مردوو

[وێنۆک|جەنازەی چەندین [مرۆڤ]]

**لاشەی مردوو** یان **تەرم** ( یان *Cadaver* یان *Carcass* (بۆ ئاژەڵ))، بەمانای وشە، لە پزیشکیدا کاتێ ئامادە دەکرێت بۆ توێکاری یان وەک بەکارھێنانێکی دروست، بریتییە لە مردنی لاشە.

## ئەمانەش ببینە
* ئارامگە
* گۆڕستان
* گۆڕی بەکۆمەڵ
* پرسە
* ناشتن

## سەرچاوەکان

پۆل:مەرگ
ناشتن

**ناشتن** (بەئینگلیزی: Burial)، بریتییە لە مەڕاسیمێک کە دەکرێت بۆ ڕاگەیاندنی مردنی کەسێک. لەو مەڕاسیمەدا کەسی مردوو دەشۆردرێت و کفنی بەبەردا دەکرێت و بۆنی خۆش دەکرێت لە هەندێک لە ئایینەکاندا و بەتایبەتی لە ئایینە ئاسمانییەکاندا , زۆر جیاوازییەکی ئەوتۆ نییە لە نێوانیاندا. بەڵکو لە نێوان ئایینەکانی یەهوودییەت و مەسیحییەت و ئیسلام دا جیاوازییەک هەیە لە بارودۆخی ناشتنەکە و نوێژکردن لەسەر مردووەکە و ئاراستەی ناشتنەکەی. 

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
*ئارامگە
*قەبرستان
*گۆڕی بەکۆمەڵ
*پرسە
*جەستەی مردوو

پۆل:مەڕاسیمی ناشتن
پۆل:مردن
پۆل:ڕووداوە دڵتەنگەکان
یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ

**یانەی ئارسناڵ** یانەیەکی وەرزشیە لە ووڵاتی ئینگڵتەڕا کە دەکەوێتە باکووری شاری لەندەن ئەم یانەیە بەشدارە لە خولی ئینگلیزی و یانەکە مێژوویەکی پڕشنگداری ھەیە لەم خولەدا، یانەی ئارسناڵ لەساڵی ١٨٨٦ دامەزراوە لەلایەن چەند کرێکارێک کە کارییان لەسەر ھێڵی ئاسنی ناسراو ژێر زەوی کردووە، یانەکە خاوەنی یاریگایەکە بەناوی یاریگای ئیماڕات

## یاریزانەکان
## دەستکەوتەکان

### جامە ناوخۆییەکان

* خولی ئنگلیزی سێزدە جار: ١٩٣٠–٣١, ١٩٣٢–٣٣, ١٩٣٣–٣٤, ١٩٣٤–٣٥, ١٩٣٧–٣٨, ١٩٤٧–٤٨, ١٩٥٢–٥٣, **١٩٧٠–٧١**, ١٩٨٨–٨٩, ١٩٩٠–٩١, **١٩٩٧–٩٨**, **٢٠٠١–٠٢**, *٢٠٠٣–٠٤*
* جامی کارەباو دوو جار: ١٩٨٦–٨٧, **١٩٩٢–٩٣**
* جامی سەدە یەک جار: ١٩٨٨
* جامی سووپەری ئینگلیزی سێزدە جار (ڕیکۆرد): ١٩٢٩–٣٠, ١٩٣٥–٣٦, ١٩٤٩–٥٠, **١٩٧٠–٧١**, ١٩٧٨–٧٩, **١٩٩٢–٩٣**, **١٩٩٧–٩٨**, **٢٠٠١–٠٢**, ٢٠٠٢–٠٣, ٢٠٠٤–٠٥, ٢٠١٣–١٤, ٢٠١٤–١٥, ٢٠١٦–١٧
* جامی قەڵغان پازدە جار: ١٩٣٠, ١٩٣١, ١٩٣٣, ١٩٣٤, ١٩٣٨, ١٩٤٨, ١٩٥٣, ١٩٩١، ١٩٩٨, ١٩٩٩, ٢٠٠٢, ٢٠٠٤, ٢٠١٤, ٢٠١٥, ٢٠١٧

### جامە ئەوڕووپییەکان
جامی براوەکانی یوفا یەک جار: ١٩٩٣–٩٤

جامی پێشانگایەکان یەک جار: ١٩٦٩–٧٠

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی لەندەن
پۆل:یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٨٦
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٦ لە ئینگلستان
پۆل:وتارە قسەکراوەکان
پۆل:یانەکانی پرێمیەرلیگ
کۆمپانیای دێڵ

**کۆمپانیای دێڵ** (بە ئینگلیزی: *Dell Incorporation*) یەکێکە لەو کۆمپانیایانەی کە لە خزمەتگوزاری کۆمپیوتەر و ئایتیدا خزمەتێکی گەورەی کردووە و یەکێکە لە کۆمپانیا ھەرە بەناوبانگەکانی جیھانی کۆمپیوتەر.لە ساڵی ١٩٨٤ز لە ویلایەتی تەکساس لە ئەمریکا لەلایەن مایکڵ دێڵەوە دامەزراوە.
[ڕاست|250px|وێنۆک|نووسینگەی سەرەکی کۆمپانیای دێڵ لە [ویلایەتی تەکساس لە ئەمریکا]]

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٨٤ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٤
پۆل:دێڵ
پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری
پۆل:کارگەکانی موبایل
پۆل:براندە ئەمریکییەکان
فافۆن

**فافۆن** یان **ئەلەمنیۆم** (بە ئینگلیزی: *Aluminium*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، ھێماکەی (Al) و گەردیلەی ژمارە (١٣)ە.

پۆل:فافۆن
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
مس

**مس** (بە ئینگلیزی: *Copper*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، ھێماکەی (Cu) و گەردیلەی ژمارە (٢٩)یە.

پۆل:ھێماکانی یووتا
پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:مس
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
جیوە

**جیوە** یان ژ**یوە** (بە ئینگلیزی: *Mercury*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، هێماکەی (Hg) و گەردیلەی ژمارە (80)یە.

پۆل:جیوە
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان
زێڕ

**زێڕ** (بە ئینگلیزی: Gold) توخمێکی کیمیاییە و یەکێک لە توخمەکانی ژمارەی ئەتۆمی بەرزتر کە بە شێوەیەکی سروشتی ڕوودەدات. کانزایەکی گەشاوە و کەمێک پرتەقاڵی-زەردە، چڕ و نەرم و شل دەبێتەوە و لە فۆرمێکی پاکدا ڕەق دەبێتەوە. لە ڕووی کیمیاییەوە زێڕ کانزایەکی گواستنەوەیە و توخمێکی گروپی ١١یە. یەکێکە لە توخمە کیمیاییە کەمترین کارلێککەرەکان و لە ژێر بارودۆخی ستاندارددا ڕەقە. زۆرجار زێڕ بە شێوەی توخمی ئازاد (ڕەسەن) ڕوودەدات، وەکو چەقۆ یان دانەوێڵە، لە بەرد و خوێنبەر و پاشماوەی شلەمەنیدا. لە زنجیرەیەکی گیراوەی ڕەقدا ڕوودەدات لەگەڵ توخمە ڕەسەنەکەی زیو (وەک ئەلکترۆم)، بە شێوەیەکی سروشتی لەگەڵ کانزاکانی تری وەک مس و پالادیۆم، و کانزاکانی تێدایە وەک لەناو پیریتدا ئالۆوی کراوە. کەمتر لە کانزاکاندا وەک پێکهاتەی زێڕ ڕوودەدات، زۆرجار لەگەڵ تێلۆریۆم (تێلۆریدی زێڕین).

[وێنۆک|پارچە زێڕێک لە [ئوسترالیا.]]

زێڕ بەرگری لە زۆربەی ترشەکان دەکات، هەرچەندە لە ئاکوا ڕیجیا (تێکەڵەیەک لە ترشی نیتریک و ترشی هایدرۆکلۆریک) دەتوێتەوە، کە ئەنیونێکی تێتراکلۆرۆئۆراتی تواوە دروست دەکات. زێڕ تەنها لە ترشی نیتریکدا ناتوێتەوە، کە زیو و کانزا بنەڕەتییەکان دەتوێنێتەوە، تایبەتمەندییەک کە لە مێژە بۆ پاڵاوتنی زێڕ و پشتڕاستکردنەوەی بوونی زێڕ لە ماددە کانزاییەکان بەکاردێت، ئەمەش زاراوەی 'تاقیکردنەوەی ترش'ی لێکەوتەوە. زێڕ لە گیراوە ئەلکالیەکانی سیانیددا دەتوێتەوە، کە لە کانگاکردن و کارەبادا بەکاردەهێنرێت. هەروەها زێڕ لە جیوەدا دەتوێتەوە و ئالۆوی ئامالگام دروست دەکات و بەو پێیەی زێڕەکە بە سادەیی وەک تواوە کاردەکات، ئەمە کارلێکی کیمیایی نییە.

توخمێکی تاڕادەیەک دەگمەنە، زێڕ کانزایەکی بەنرخە کە بە درێژایی مێژووی تۆمارکراو بۆ دراو و زێڕینگەریی و هونەرەکانی دیکە بەکارهاتووە. لە ڕابردوودا زۆرجار ستانداردێکی زێڕین وەک سیاسەتێکی دراو جێبەجێ دەکرا. لە ساڵانی ١٩٣٠دا دراوی زێڕ وەک دراوێکی سووڕاوە وەستا و ستانداردی زێڕی جیهانی بۆ سیستەمی دراوی فیات جێهێڵدرا دوای ڕێوشوێنی شۆکی نیکسۆن لە ساڵی ١٩٧١. لە ساڵی ٢٠٢٠دا گەورەترین بەرهەمهێنەری زێڕ لە جیهاندا چین بووە و لە دوای ئەویش ڕووسیا و ئوسترالیا دێن. بەگشتی نزیکەی ٢٠١,٢٩٦ تۆن زێڕ لە سەرووی زەویەوە بوونی هەیە، تا ساڵی ٢٠٢٠. ئەمەش یەکسانە بە کوبێک کە قەبارەی هەر لایەک بە نزیکەیی ٢١.٧ مەتر (٧١ پێ) بێت. بەکارهێنانی جیهانی زێڕی نوێی بەرهەم هێنراو نزیکەی ٥۰% لە زێڕینگەرییەکان، ٤۰% لە وەبەرهێنان و ۱۰% لە پیشەسازیدا. توانای بەرزی نەرمی، ڕەقبوونی زێڕ، بەرگری لە ژەنگ و زۆربەی کارلێکە کیمیاییەکانی تر، و توانای گواستنەوەی کارەبا بووەتە هۆی بەردەوامبوونی بەکارهێنانی لە پەیوەستکەری کارەبایی بەرگریکار لە ژەنگ لە هەموو جۆرەکانی ئامێرە کۆمپیوتەرییەکان (بەکارهێنانی سەرەکی پیشەسازی). هەروەها زێڕ لە قەڵغانی ژێر سوور و بەرهەمهێنانی شووشەی ڕەنگاوڕەنگ و گەڵاکانی زێڕ و نۆژەنکردنەوەی ددان بەکاردەهێنرێت. هێشتا هەندێک خوێی زێڕین وەک دژە هەوکردن لە بواری پزیشکیدا بەکاردەهێنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
زێڕ
پۆل:ھێماکانی کالیفۆرنیا
زیو

**زیو** یان **زێو** () یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، هێماکەی (Ag) و گەردیلەی ژمارە (٤٧)ە.

## سەرچاوە

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زێو
ژریژ

**قەڵای** یان **ژریژە** (بە ئینگلیزی: *Tin*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، هێماکەی (Sn) و گەردیلەی ژمارە (٥٠)یە.

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:ژریژ
گۆگرد

**گۆگرد** (بە ئینگلیزی: *Sulfur*) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان، هێماکەی (S) و گەردیلەی ژمارە (١٦)یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:کالکۆجینەکان
پۆل:گۆگرد
قوڕقوشم

**قوڕقوشم** (ھەروەھا **سرفت**، **زرفت** یان **سرپ**؛ )یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان، ھێماکەی (Pb) و گەردیلەی ژمارە (٨٢)یە.
## سەرچاوە

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:واوشە تورکییەکان
پۆل:قوڕقوشم
کۆنترۆڵکەری پاوان

لەسەر سیستەمەکانی ویندۆز سێرڤەر، **کۆنترۆڵکەری پاوان** (بە ئینگلیزی: domain controller) ئەو ڕاژەکارەیە کە لە پاواندا وەڵامی پێویست بە داخوازەکانی سەنگاندنی ڕەسەنایەتی (وەک چوونەژوورەوە، پشکنینی ڕێپێدراوییەکان، و ھتد) ئەداتەوە. بەھۆی پاوانەوە بەکارھێنەر مافی دەستگەیشتوویی بە ژمارەیەک لە کەرەستەکانی ناو تۆڕی پێ ئەبەخشرێ.

## ئەمانەش ببینە
*ئەکتیڤ دایرەکتۆری

## بەستەرە دەرەکییەکان
*کۆنترۆڵکەری پاوان  technet.microsoft.com
* How domain controllers are located in Windows
* Pre-integrated open source domain controller

پۆل:ئەکتیڤ دایرێکتۆری
پۆل:تەکنۆلۆژیای سێرڤەری مایکرۆسۆفت
ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد

**ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد** ناسراو بە **ھێرۆ خان** (لەدایکبووی ١٩٤٨) سیاسەتوانێکی کورد و ھاوسەری جەلال تاڵەبانی، سەرۆک کۆماری پێشووی عێراقە. ئەو ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەتا ٢٠١٤، خانمی یەکەمی عێراق بوو. ھێرۆ کچی سیاسەتوان و نووسەر، ئیبراھیم ئەحمەد و گەلاوێژ ساڵح فەتاحە.

## پەراوێزەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:بنەماڵەی تاڵەبانی
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
ڕێکخراوەی منداڵپارێزی کوردستان

**ڕێکخراوەی منداڵپارێزی کوردستان** (بە ئینگلیزی: *Kurdistan Save the Children* کورت دەکرێتەوە بۆ KSC)، یەکێکە لە ڕێکخراوە نا حکوومییەکانی بواری منداڵان لە باشووری کوردستان. سەرۆکایەتی دەکرێت لەلایەن ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد.

## پەیامی ڕێکخراوە
رێکخراوی منداڵپارێزی کوردستان ئامانجی دابینکردنی ھۆیەکانی ژیان، پارێزگاری، خۆراک، چاودێریی تەندروستی و پەروەردەی بنەڕەتییە بۆگشت منداڵان بێ گوێدان بەڕەگەز، نەژاد، ئەو وڵاتەی لێوەی ھاتوون و بیروڕای ئایینییان. ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بۆ داھاتوویەکی چاکتر بۆ گشت منداڵان کاردەکەین و بەڕێبازێکی ئەوتۆ کە ‌گشت لایەنەکانی ژیانی خێزانی، پەروەردەیی، کۆمەڵایەتی، دەروونی، تەندروستی، ئابووری و باری نیشتەجێیان بگرێتەوە.

ڕێکخراوەی منداڵپارێزی کوردستان لە پێناوی مافەکانی منداڵدا خەبات دەکات. لە پێناوی قازانجدا کارناکات و ڕێکخراوەیەکی سیاسی و تایەفەگەر نییە، بەبێ ڕەچاو کردنی نەژاد، ڕەگەز، نەریتی باو، پابەندییە ئایینی و سیاسییەکان یارمەتی پێشکەش دەکات. ڕێکخراوەی منداڵپارێزی کوردستان بۆ پشتگیریکردنی پرۆژە کۆمەڵایەتی و پەروەردەییەکان لە ‌گشت عێراقدا کاردەکات بەمەبەستی کەمکردنەوەی کولەمەرگی و بێبەشبوون و پشتگوێخستن لە ‌ھەرشوێنێک سەرھەڵبدات، ھەروەھا بۆ ئەوەی یارمەتی منداڵان بدات تاوەکو بتوانن بە سەر زەبرەکانی جەنگدا زاڵببن.

ڕێکخراوەی منداڵپارێزی کوردستان کار بۆ چاککردنی چۆنییەتی ژیانی منداڵان دەکات لەڕێگەی ھاوکاریکردنی کۆمەڵە ناوخۆییەکانەوە بۆ دانانی بەرنامەیەک کە ‌لەلایەن خەلکانی ئەم وڵاتەوە بەڕێوە ببرێت و پارێزگاریی لێبکرێت.

ڕێکخراوەی منداڵپارێزی کوردستان پابەندە بە پشتگیریکردنی ئەو پرۆژە درێژ خایەنانەی یارمەتی خەڵکی دەدەن بۆ ئەوەی ئەوانیش یارمەتی خۆیان بدەن. 
هەروەها بڕوای وایە کە منداڵان پاشەڕۆژی ئێمەن. لە پێناوی مافیان بۆ ژیان لە ژینگەیەکدا کەڕێیان پێبدات بەباشی گەشەبکەن و توانا شاراوەکانیان بخەنەگەڕ. ئەوان پێویستیان بەوە ھەیە لەجیھانێکدا بژین کە بیانپارێزێت، گوێ بۆ پێداویستییەکانیان بگرێت، ڕێز لە ‌مافەکان و لە ‌سەروەریان بگرێت

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەری سەرەکی ڕێکخراوەی منداڵپارێزی کوردستان

## ئەمانەش ببینە
*ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد
*ڕێکخراوە حکوومییەکان لە ھەرێمی کوردستان
*لیستی ڕێکخراوەکانی بواری منداڵان لە ھەرمێی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوەکانی بواری منداڵان
پۆل:ڕێکخراوەکانی پاراستنی منداڵان
پۆل:ڕێکخراوە ناحکوومییەکانی کوردستان
.iq

**iq.** ناوی پاوانێکە بۆ ئەو ماڵپەڕانەیە کە پەیوەندییان بە عێراقەوە ھەیە و لە ساڵی ١٩٩٧ کەوتەکار و گرتنی بەشەکانی دۆمەین لەلایەن دەستەی ڕاگەیاندن و پەیوەندی عێراقی جێبەجێ دەکرێت.

## جۆرەکانی
* **iq.**: گشتی
* **gov.iq.**: حکومی
* **edu.iq.**: فێرکردن
* **com.iq.**: بازرگانی
* **mil.iq.**: سەربازی
* **org.iq.**: ڕێکخراوی ناحکومی
* **net.iq.**: خزمەتگوزاری

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ئینتەرنێت لە عێراق
پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:پەیوەندیکردن لە عێراق
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ لە عێراق
کۆواری بایت

[وێنۆک|چەپ|150px|یەكەم ژمارە لە [گۆڤاری بایت]]
**گۆڤاری بایت** (Byte Magazine) گۆڤارێکی مانگانەیە گرنگی دەدات بە بواری تەکنۆلۆژیای زانیارییەکان (کۆمپیوتەر، ئینتەرنێت).

## مێژووی گۆڤاری بایت
لە مانگی ئەپرێلی ساڵی ٢٠١٠ یەکەم ژمارەی لێدەرکراوە تا ئێستاش بەردەوامە، کە پێکدێت لە ٤٠ لاپەڕە.

## مەبەست لە گۆڤاری بایت
گۆڤاری بایت لەلایەن چەند گەنجێکی کورد بە مەبەستی گەیاندنی زانیاریەکانی تایبەت بە بواری کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت.
بۆ گشت ھاوولاتیانی ھەرێمی کوردستان دەردەکرێت.

## بابەتەکانی گۆڤاری بایت
#ھۆشیاری کۆمەلگا لە بەرامبەر تەکنەلۆژیای زانباریەکان و چۆنیەتی بەکار ھێنانی.
#ھەواڵی نوێی تایبەت بە تەکنەلۆژیای زانباریەکان.
#شیکردنەوەی بەرنامەکان.
#ئینتەرنێتی.
#مناڵ و تەکنەلۆژیا.
#ھتد

## سەرچاوە
بەستەری دەرەوە لەسەر تۆری فەیسبووک.

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
.sa

**sa.** پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتی عەرەبستانی سعوودییە لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا و لە ١٩٩٤دا دامەزراوە.
## جۆرەکانی
* **.com.sa**: بازرگانی
* **.net.sa**: خزمەتگوزارییەکانی ئینترنێت
* **.sch.sa**: قوتابخانە سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی
* **.med.sa**: کەرتی تەندروستی
* **.edu.sa**: فێرکردن و پەروەردە
* **.gov.sa**: دەزگای حکوومی
* **.org.sa**: رێکخراوەی ناحکوومی
* **.pub.sa**: بوارەکانی تر (ھۆزەکان و کەسە ناسراوەکانی وڵات، ھتد)
## پاوانی ئاست سەری ناونەتەویکراوی کۆدی وڵات
ناوی پاوانی **.السعودیة** پاوانی ئاست-سەری ناونەتەویکراوی کۆدی وڵاتی تایبەت بە وڵاتی عەرەبستانە و بە دەستنووسی عەرەبی دابین کراوە.
## ئەمانەش ببینە
* .ir
* .us
* پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵات
* ناوی پاوان
## بەستەر بۆ دەرەوە
* ماڵپەری فەرمی 
* شاری شا عەبدولعەزیز بۆ زانست و تەکنەلۆژی 

## سەرچاوە
* 

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤
ئەیسەر

**کۆمپانیای ئیسەر** (بە ئینگلیزی :*Acer* ، بە عەرەبی : *إیسر*) یەکێکە لە کۆمپانیاکانی خزمەتگوزاری تەکنۆلۆژیای زانیاری و ئێلەکترۆنییات. لە ساڵی ١٩٧٦ز لەلایەن ستان شی لە شاری سینچوو لە تایوان دامەزراوە.

پۆل:ئەیسەر
پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٧٦
پۆل:کارگەکانی موبایل
عەبدولکەریم سوڵتان

'''
## پێناسە
عەبدولکەریم سوڵتان ، دوایین حاکمی بانە لە بنەماڵەی ئیختیارەدینی یەکان ، لە ساڵی ١٢٨٩ ی کۆچی مانگی دا کچی دوایی کردوە . نازناوی "کەریمی " بۆخۆی هەڵبژاردبەە . دەستێکی باڵای هەبووە لە نوسینە شێعر و پەخشان . جگە لە شێعری عاشقانە (غەزەلیات ) بەشێک لە داستانی الف لیلە و لیلە یانی چیرۆکی هەزار و یەک شەو لە ژێر ناوی ئەختەر و حەسەنی زەڕەنگەر دا بە شێوازی شێعری نوسیوەتەوە . هەر وەها چەن ساقی نامە یشی نوسیوە .

## بەرهەم
### نموونە شێعری فارسی

نمونەیەکی تر :

آن بلبلم که شد دلم از اظطراب خون
از بس که سینه بر در و بام قفسم زد 
نمی دانم گناهم چیست کز من سرگران داری 
سرت گردم قصوری در وفای خود نمی بینم
در نفس دوزخ و در سینه گلستان دارم.


## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*[توکلی ، محمد رئوف - جغرافیا و تاریخ بانه کردستان - انتشارات توکلی 1387 - تهران ]
*[بابا مردوخ روحانی ، تاریخ مشاهیر کرد ، انتشارات سروش 1371 - تهران  ]

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
ئەندازیاریی بوومەلەرزە

وێنۆک|چەپ|مێزی لەرزەیی یەکێکە لە تاقیکردنەوەکانی ئەندازیاری بوومەلەرزە

**ئەندازیاریی بوومەلەرزە** (بە ئینگلیسی: Earthquake Engineering) لقێکە لە ئەندازیاریی ئاوەدانی، کە سەبارەت بە بوومەلەرزە و کاریگەرییەکانی لەسەر پێکھاتەیە. زۆرترین پەیوەندیی لەگەڵ ئەندازیاریی پێکھاتەیی و ئەندازیاریی خاکدا ھەیە.

بەھۆی زەرەرە گیانی و ماڵییە مەزنەکانی بوومەلەرزەوە، لە زۆر وڵاتانی دنیادا وەکوو ژاپۆن، ئەورووپا و ئەمریکا سەرنجی زۆر دراوەتە ئەندازیاریی بوومەلەرزە. ھەروەھا لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا کە بوومەلەرزە زۆر فراوانە بەتازەیی لە زانکۆکانی ئێران و تورکیادا ھەوڵی زۆری لەسەر دراوە.

## تاقیکارییەکان
یەکێک لە تاقیکارییە زۆر باوەکانی ئەندازیاریی بوومەلەرزە و پێکھاتە مێزی لەرزەییە، کە پێکھاتەکەی لەسەر دادەنرێ و ھێز یان تەوژمی تایبەتی پێ دەدرێت. ھەروەھا تاقیکارییە ژیۆفیزیکییەکانیش کەڵکی زۆریان لە ئەندازیاری بوومەلەرزەدا ھەیە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* Structural Dynamics لە Anil. K,Chopra

پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:بوومەلەرزەناسی
پۆل:ئەندازیاریی بوومەلەرزە
پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
ماھر موعەیقلی

**ماھر موعەیقلی** (؛ لەدایکبووی ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٦٩، لە مەدینە) قورئانخوێنێکی سعودی و پێشنوێژی مزگەوتی حەرامە و قورئان لەسەر گێڕانەوەی حەفس لە عاسم دەخوێنێت.

## پێشنوێژی بۆ نوێژخوێنان
* پێش نوێژ و وتاربێژ بووە لە مزگەوتی سەعدی لە کۆمەڵگای عەوالیی مەککە.
* لە ساڵی ١٤٢٦ و ١٤٢٧ی کۆچی پێش نوێژی بۆ نوێژکەرانی مزگەوتی پێغەمبەر کرد لەمانگی ڕەمەزان.
* لە ڕەمەزانی (١٤٢٨–١٤٣٧)ی کۆچی پێش نوێژی بۆ نوێژخوێنانی مزگەوتی حەرام کردووە.

## ژیانی زانستی
* تەواوی قورئانی لەبەرە.
* کۆلیژی مامۆستایانی لەمەدینە تەواو کردووە و دواتر بووە بە مامۆستای بیرکاری.
* لە ساڵی ١٤٢٥ی کۆچی بڕوانامەی ماستەری لە فیقھی ئیمامی ئەحمەدی کوڕی حەنبەلی لە کۆلیژی شەریعەی زانکۆی ئومولقورا) بەدەستھێناوە.
* لە کۆلیژی شەریعە و خوێندنە ئیسلامییەکانی بەشی دادوەری وانە دەڵێتەوە.
* لە ساڵی ١٤٣٤ی کۆچی بەرامبەر ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ بڕوانامەی دکتۆرای بەپلەی نایاب لەزانکۆی ئومولقورا بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان
پۆل:پێش نوێژانی حەرەمی مەککی
پۆل:پێش نوێژانی حەرەمی مەدینی
مەفتوون

**
**مەفتوون''' ناوی مەلا عەبدولعەزیز کوڕی «مەلا محەممەدباقر»ە لە دایکبوی شاری بانە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانە،  ئەوترێ  باپیرانی لە شاری ئەسفەهان هاتبنە بانە و لە هێمنی و ئاسوودەیی ئەم شارەدا ژیاون. هۆنراوەکانی دڵڕفێن و جوانن و لە نوسینی شێعری ئەوینداری واتە غەزەڵ توانایی باشی هەبووە، مەزندە ئەکرێ دیوانە شێعریەکەی پتر لە هەزار بەیت بێت. 
ئەم شاعیرە لە ساڵی ١٢٤٧ ی کۆچی مانگی دا بە هۆی ناخۆشی تاعوون کۆجی دوایی کردووە.

## بەرهەم
### نموونە شێعری فارسی

نمونەیەکی تر :

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*[توکلی ، محمد رئوف - جغرافیا و تاریخ بانه کردستان - انتشارات توکلی 1387 - تهران ]
*[حدیقه ی امان اللهی، میرزا عبدالله سنندجی، انتشارات موسسه ی تاریخ و فرهنگ ایران، تبریز 1344 شمسی   ]

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی بانە
پۆل:خەڵکی بانە
شارستانی ھەشتەڕۆ

**شارستانی ھەشتەڕۆ**، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ھەشتەڕۆیە.

پۆل:شارستانی ھەشتەڕۆ
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
زانکۆی پزیشکیی ھەولێر

**زانکۆی پزیشکیی ھەولێر** (ناوی فەرمی: **زانکۆی ھەولێری پزیشکی**) زانکۆیەکی پزیشکییە لە ھەولێر کە لە ساڵی ٢٠٠٥دا دامەزراوە. لە ئێستادا پڕۆفیسۆری یاریدەدەر دکتۆر  (هاوڕێ مصطفی بکر) سەرۆکی زانکۆیە.

## کۆلێژەکان
* پزیشکیی گشتی
* پزیشکیی ددان
* دەرمانسازی
* پەرستیاری
* زانستە تەندروستییەکان

## مێژوو
لە تەممووزی ٢٠٠٥ ئەم زانکۆیە بەڕووی خوێندکاران کرایەوە. ئەو کاتەی ئەم زانکۆیە بنیاتنرا، چوار کۆلێژی پزیشکی ھەبوون کە لەلایەن زانکۆی سەلاحەدین بەڕێوەدەبران. ئەو زانکۆیە دامەزرا بۆ چاودێریکردنی ئەم چوار کۆلێژە و باشترکردن و بەرەوپێشبردنی پەروەردەی پزیشکی و سیستەمی تەندروستی.

جیابوونەوەکە دوای پێشنیارێک هات کە ژمارەیەک ئەکادیمی لەو کۆلێژانە بە پاڵپشتی سەرۆکایەتی زانکۆی سەڵاحەدین و هەروەها وەزارەتی تەندروستی و وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوە زانستییەکان پێشکەشیان کرد.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی و ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی زانکۆی ھەولێری پزیشکی

پۆل:زانکۆکانی عێراق
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠٠٥ لە باشووری کوردستان
مووش

**مووش** یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای مووش ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٦٨٫٨١٧ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مووش
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مووش
پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان
مەرعەش

**قەهرەمانمەرعەش**، **مەرعەش**، **ماراش** یان **گورگوم** یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای کاهرامان ماراش ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتووانی	١.٠٠٤.٤١٤ کەس بووە.

## کەشوھەوا

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە
* تورکیا
* ئەیالەتی دولکادر

## پەراوێزەکان

پۆل:مەرعەش
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مەرعەش
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
مەلەتی

**مەلەتی** یان **مەلەدی** (بە تورکی: Malatya) یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای مەلەتی ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ژمارەی دانیشتووانی ٤٥٦٫٨١٣ کەس بووە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مەلەدی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٨
ئەرزنگان

**ئەرزنگان** یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای ئەرزنگان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ١٣٧٫٥٦٩ کەس بووە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:ئەرزگان
ھەشتەڕۆ

**ھەشتەڕۆ** لە شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە.

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:شارستانی ھەشتەڕۆ
پێکھاتەدراوە

وێنۆک|پێکھاتەیەکی داتا کە بە خشتەی ھاش ناسراوە.
لە کۆمپیوتەرزانیدا، **پێکھاتەدراوە** یا **پێکھاتەی دراوە** (بە ئینگلیزی: data structure) ڕێگایەکی تایبەتە بۆ کۆگاکردن و ڕێکخستنی دراوە لە کۆمپیوتەردا بە چەشنێک کە بتوانرێ بەشێوەی کارامە بەکار بھێنرێتەوە.

جۆرگەلی لێکجیاوازی پێکھاتەدراوەکان لە جۆرگەلی لێکجیاوازی ئەپلیکەیشنەکاندا شیاوی بەکارھاتنن. بۆ نموونە، B-tree -یەکان بۆ پیادەکردنی بنکەدراوە تەواو گونجاون، بەڵام لە کۆمپایلردا زۆرتر hash table -ەکان بەکار ئەبردرێن. ھەندێک پێکھاتەدراوەش ھەن کە پلەیەکی بەرزی پسپۆڕی پێویستە بۆ کارکردن لەگەڵیان و تەنھا لە بڕێک ئەرکی تایبەتدا بەکار دێن.

پێکھاتەدراوەکان لە نزیکەی گشت بەرنامە و نەرمەواڵەیەکدا بەکار ئەگیردرێن. پێکھاتەدراوەکان ئامێرێکێن بۆ بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردنی کارامەی بڕە ئێجگار گەورەکانی دراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێکھاتەدراوە
بازید

**بازید** (بە تورکی:Doğubeyazit) یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای ئاگری ھەڵکەوتووە.

بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١١٣٫٠٤٨ کەس بووە.

پۆل:قەزاکانی پارێزگای ئاگری
ھێزەکانی پاراستنی گەل

**ھێزەکانی پاراستنی گەل** بەکورتیی **ھەپەگە** (بە کورمانجی: Hêzên Parastina Gel) بە گەریلاکانی کوردی باکووری کوردستان دەوترێ. ئەم گرووپە لە درێژەی کۆنگرەی حەوتەمی پارتی کرێکارانی کوردستان کە لە ساڵی ٢٠٠٠دا ساز کرابوو، دامەزرا. 

ھەپەگە کە بە باڵی نیزامی پارتی کرێکارانی کوردستان دەناسرێ لە ھاوینی ساڵی ٢٠٠٤ ئاگربەستە یەکلایەنانەکەی کە لە بەرامبەر ئەڕتەشی تورک ڕاگەیاندبوو، شکاند.

## ئەمانەش ببینە
* یەکەکانی ژنانی ئازاد (یژا)

## بەستەری دەرەکی
ماڵپەڕی فەرمی ھەپەگە

پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی تورکیا
پۆل:پارتی کرێکارانی کوردستان
چوونەناو ئینتەرنێت

**چوونەناو ئینتەرنێت** (بە ئینگلیزی: Internet access) ڕاژەیەکە کە دەستگەیشتوویی بە ئەو سیستەمە گلۆڤەرییەی کە پێک ھاتووە لە تۆڕە لێکگرێدراوەکان و ناسراوە بە ئینتەرنێت دابین ئەکا. بەکارھێنانی ئەم ڕاژەیە لە لای بەکاربەران و خەڵکی ئاسایییەوە، یەکەم جار لە سەدەی بیستەم و بەھۆی ژمارەگرییەوە باو بوو. دوایی، لە سەدەی بیست و یەکەمدا، زۆربەی ئەو بەرھەمانەی خرانە نێو بازاڕەوە، دەستەوشەی "بەرینباند" -یان بەکار ھێنابوو.

بەکارھێنانی ئینتەرنێت لە سەرانسەری جیھاندا بەخێرایی لە گەشەسەندندایە. لە ساڵی ٢٠١٠ بە نزیکەی ٥٠٠ میلیۆن بەکارھێنەر ڕاژەی ئینتەرنێتی بەرینباند دراوە.

ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان پێشنیاری ئەوەی داوە کە ئەشێ دەستگەیشتوویی بە ئینتەرنێت یەکێک لە مافەکانی مرۆڤ بێ.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی وڵاتان بەپێی ژمارەی بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت

## سەرچاوەکان

پۆل:ماف
ژمارەگری بۆ چوونەناو ئینتەرنێت

**ژمارەگری بۆ چوونەناو ئینتەرنێت** () شیوازێکی چوونەناو ئینتەرنێتە کە لە ڕێگەی ھێڵەکانی تەلەفۆنەوە و بە بەکارھێنانی ئاسانکارییەکانی تۆڕی گشتگری سویچیی تەلەفۆن (بە ئینگلیزی: public switched telephone network) بەکارھێنەر گرێ ئەدا بە دابینکاری ڕاژەی ئینتەرنێتەوە. کۆمپیوتەرەکە یا ڕێدۆزەکەی ئەو بەکارھێنەرە بۆ کۆدکردن و کۆدھەڵوەشاندنەوەی پاکەتەکانی پرۆتۆکۆلی ئینتەرنێت سوود لە مۆدێمێک وەرئەگرێ.

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
ئەفریقایی

**ئەفریقایی** یان **ئەفریکانس** (بە IPA: [ɐfriˈkɑːns]) زمانێکی ھیندوئەورووپایییە کە لە ئافریقای باشوور و نامیبیا و لە ھەندێ لە بەشەکانی بۆتسوانا و زیمبابوی قسەی پێدەکرێ، ئەفریقایی زمانی فەرمیی ئافریقای باشوورە، پێشتر بە شێوەزارێکی زمانی ھۆلەندی دادەنرا بەڵام ئێستا وەک زمانێکی سەربەخۆ دەناسرێت.

## گرێدانی دەرەکی

* The Ethnologue: Afrikaans

پۆل:ئافریکانس
پۆل:زمانەکانی نامیبیا
پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانەکانی بۆتسوانا
پۆل:زمانەکانی سوازیلاند
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی ئالبانی

**زمانی ئەلبانی** ([ʃcip]) زمانێکی ھیندوئەورووپییە کە لە ئەلبانیا و کۆسۆڤۆ و ھەندێ شوێنی تری بالکان قسەی پێدەکرێ.

پۆل:زمانەکانی بولگاریا
پۆل:زمانی ئالبانی
پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان
پۆل:زمانەکانی ئالبانیا
پۆل:زمانەکانی یۆنان
پۆل:زمانەکانی ئیتالیا
پۆل:زمانەکانی کۆسۆڤۆ
پۆل:زمانەکانی مۆنتینیگرۆ
پۆل:زمانەکانی سربیا
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی کۆماری مەقدوونیا
پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی ئەمھەری

**زمانی ئەمھەری** ([amarɨɲɲa]) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان کە لە ئەتیۆپیا قسەی پێدەکرێ. ئەمھەری دوای عەرەبی زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لە ناو زمانە سامییەکاندا و زمانی فەرمیی ئەتیۆپیایە.

پۆل:زمانی ئەمھەری
پۆل:زمانەکانی ئیتیۆپیا
زمانی ئەرمەنی

وێنۆک|upright=1.5|
**زمانی ئەرمەنی** زمانێکی ھیندوئەورووپییە کە ئەرمەنییەکان قسەی پێدەکەن. ئەرمەنی زمانی فەرمیی کۆماری ئەرمەنستان و ناوچەی ناگۆرنۆ-قەرەباغە. زمانی ئەرمەنی بە ئەلفوبێی ئەرمەنی دەنووسرێت.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵکی ئەرمەنی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی قوبرس
پۆل:زمانەکانی گورجستان
پۆل:زمانەکانی لوبنان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی قەوقاز
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:زمانەکانی پارێزگای تاران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای لوڕستان
پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانەکانی کوردستان
زمانی ئازەربایجانی

**زمانی ئازەربایجانی** یان **زمانی ئازەری**، زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان کە لە کۆماری ئازەربایجان و باکووری ڕۆژاوای ئێراندا قسەی پێدەکرێت.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەلبورز
پۆل:زمانەکانی پارێزگای تاران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور
پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
پۆل:زمانەکانی پارێزگای زەنگان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای فارس
پۆل:زمانەکانی پارێزگای قەزوین
پۆل:زمانەکانی پارێزگای قوم
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای مەرکەزی
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ھەمەدان
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی سووریا
پۆل:زمانەکانی عێراق
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی گورجستان
پۆل:زمانی ئازەربایجانی
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی ئەیمارا

**زمانی ئەیمارا** یەکێک لە زمانە فەرمییەکانی وڵاتەکانی بۆلیڤیا و پیرووە و لە ھەندێ لە بەشەکانی چیلیش قسەی پێدەکرێ.

پۆل:زمانەکانی ئارجەنتین
پۆل:زمانەکانی بۆلیڤیا
پۆل:زمانەکانی چیلی
پۆل:زمانەکانی پێروو
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی بەنگلا

**زمانی بەنگلا** ([ˈbaŋla] ) زمانێکە لە بنەماڵەی ھیندوئەورووپی کە ٣٠٠ ملیۆن ئاخێوەری لە بەنگلادیش و ھیندستان ھەیە. زمانی بەنگلا لە بەنگلادیش زمانی فەرمییە و بە ئەلفوبێی بەنگلا دەنووسرێت.

پۆل:زمانی بەنگلا
پۆل:وێژەی بەنگالی
پۆل:زمانەکانی بەنگلادێش
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی ئاسام
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
ئەدیب (مەلا سەید ئەحمەد)

**ئەدیب** (ناوی تەواو: مەلا سەید ئەحمەد خواجامیری) خەڵکی شاری بانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. بە ناوەکەیا دیارە خەڵکی دێھاتی خواجامیر بووە، ھۆنراوەکانی بە زمانی فارسی و کوردی نووسیوە. دیوانە شێعرێکی ھەیە کە لە چاپ نەدراوە. چەند ساڵ دوای جەنگی دووھەمی جیھانی کۆچی دوای کردووە.

## نموونە شێعری کوردی

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەرانی بانە
پۆل:خەڵکی بانە
سەمیع

ناوی **عەبدولسەمیعی کوڕی سەید سولێمانی کوڕی سەید براهیمی کوڕی سەید ئەحمەدی گوڵەیی یـ**ە، لە ساڵی ١٨٤٨ز بەرامبەر بە ١٢٦٤ی کۆچیدا لە گوندی واژەی ناوچەی سیوەیل لە باشوری کوردستان لەدایکبووە. لە دوای تەواوکردنی خوێندنی ئایینی ھاتووە بۆ دێھاتی ھەمزەڵان لە ناوچەی دەشتەتاڵی سەر بە شاری بانە و پێشنوێژی کردووە و وانەی ئایینی وتووتەوە.

ڕشتەی نەسەبی دەچێتەوە سەر ساداتی بەرزنجە بەمشێوەیە: سەید عەبدوسسەمیعی، کوڕی سەید سلێمانی، کوڕی سەید برایمی، کوڕی سەید ئەحمدی گوڵەیی، کوڕی سەید عبدالله، کوڕی سەید بابکر، کوڕی سەید سادق، کوڕی سەید عبدالعزیز، کوڕی سەید حسن (پیر حەسەن) کوڕی سەید بابا ڕەسوڵی گەورەی بەرزنجیە.

لە دوای ساڵی ١٨٨٤ ڕووی کرۆتەوە بۆ دێھاتی ئەنجێنە توەڕەش ناسراو بە ئەنجێنە برایم و لە وێ ماوەتەوە. لە ئەنجێنە براییم پەیامێکی بەناوی عەقیدە بە شێوازی شیعری نووسیوە، ئەم پەیامە لەلایەن خواناسی بەناوبانگ حاجی کاک ئەحمەدی شێخی سولەیمانی بەرزنجی خوێندراوەتەوە و دانی بە باشی و لە باری ئەم ریسالەیا ناوە.

نووسەر محمد شێخ عبدالکریم سۆڵەیی لە کتێبی "گەشتنامە" کەیدا کەلەساڵی ١٩٧١ ڕووی لەناوچەی شارباژێڕکردووە و چۆتە گوندی واژە دەستنوسێکی ئەم عەقیدە کوردیەی لە کتێبخانەکەی مامۆستای شەکیبی واژەیی بینیوە و باسی کردووە. 

عەقیدە دەیان جار لە کوردستانی باشوور لە چاپ دراوە.
شێخ سەمیع لە ئەنجێنە وەبەرەو دێهاتی بەلوە ڕۆشتووە، لە دوای ماوەیەک لە دێهاتی بنەخوێ وەک مامۆستای ئایینی جێگیر بوە و  و پێش نوێژی کردوە و وانەی دینی وتۆتەوە. لە ساڵی ١٨٨٩ دا لەسەر خەرجی یونس خان حاکمی بانە لە ڕێی عێراقەوە چووە بۆ سەفەری حەج. لە کاتی گەڕانەوەی دا لە شارۆچکەی بەحرەی سەر بە جەددە بەهۆی نەخۆشی وەبا کۆچی دوایی کردوە.

دوو کوڕ بەناوەکانی تاهیر و عەبدوڵڵا و دوو کچ بە ناوی حەبیبە و پیرۆز بەجێ ماوە .

## بەشێک لە ریسالەی عەقیدە
عەقیدە ئاوا دەست پێ ئەکا : «ئەووەڵ ئیبتیدا بە ئیسمی ئەڵڵا / پەس حەمد و سەنا ئەلحەمدولیلا»

ئاواش تەواوی ئەکات : «سەمیع گونەهکار ئیلتەجا ئەکا / بۆ فاتیحایەک ئەو رەجا ئەکا» 

## سەرچاوەکان
٣. گەشتنامە. شێخ محمد عبدالکریم سۆڵەیی. ٢٠٢٢

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
زمانی ئازەریی کۆن

وێنۆک|جۆرێک لە ھەڵبەستەکانی پەھلەوی-ئازەری، وەرگیراو لە کتێبی سەفینەی تەورێز
**زمانی ئازەریی کۆن** زمانێک لە خێزانی زمانە ئێرانییەکان بوو. ئەم زمانە سەر بە زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا بووە.

## ھەڵسەنگاندنی زمانی ئازەری لەگەڵ کوردی و فارسی
پائۆل روودینگ، ھەندێک لە وشەکانی زمانی ئازەری لەگەڵ کوردی سۆرانی و کوردی زازاکی ھەڵسەنگاندووە:

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە ئێرانییەکان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ
پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان
پۆل:تەورێز
ناسلی

**ناسلی** (١٩٨٩ لە ھەولێر - ) کچە کوردێکی گۆرانیبێژە کە ھەڵکەوت زاھیر ساڵی ٢٠١٠ ئەلبۆمێکی بە ناوی Black & White بۆ داناوە. ناسلی یەکەم کچی کوردە کە لە ناو ئاپۆرەی پیاوانی کورد لە بازاڕی ھەولێر سەمای کردووە و گۆرانیی وتووە.

لە ساڵی ١٩٨٩ لە ھەولێر لەدایکبووە و لە تەمەنی منداڵیدا کوردستانیان جێھێشتوە و ئێستا لە وڵاتی سوید نیشتەجێن. ھەڵکەوت زاھیر گۆرانییەکی بۆ دروست کردووە، کە ناوی «کوڕە ھەولێری»یە و بەشێکی دەقەکەی ئەمەی: «نانا کوڕە سەیری تۆ ناکەم.. گەر ھەولێریی نەبی... لاچۆ من شووت پێناکەم».

ناسلی پاش نیوەڕۆی ٢٥/٦/٢٠١٠ لە ناو بازاڕی ھەولێر و لە ناو بازنەی خەڵکەکەدا سەمای کرد و گۆرانیی «*کوڕە ھەولێری*» خوێندەوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:خەڵکی ھەولێر
نلیسا

وێنۆک

**نلیسا** یان **نیلیسا** (١٩٨٨ لە سلێمانی - ) کچە کوردێکی گۆرانیبێژە کە ھەڵکەوت زاھیر ساڵی ٢٠١٠ ئەلبۆمی بۆ داناوە. 

نلیسا لە ساڵی ١٩٨٨ لە سلێمانی لەدایکبووە، لە تەمەنێکی بچووکدا کوردستانی جێھێشووە و دانیشتووی بریتانیایە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
ئەلفوبێی تاجیکی

**ئەلفوبێی تاجیکی** ئەلفوبێی سیریلیکیە، کە بۆ نووسینی زمانی تاجیکی کەڵکی لێ وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ٣٥ پیت پێکھاتووە.

## پیتەکان
پیتەکانی ئەلفوبێی تاجیکی بریتین لە:

پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان
پۆل:زمانی تاجیکی
تاجیکی
جۆلەمێرگ

**جۆلەمێرگ** (بە کوردیی باکووری: Colemêrg) شارێکە و ناوەندی قەزای جۆلەمێرگە لە پارێزگای جۆلەمێرگ لە باکووری کوردستان، تورکیا. شارەکە کوردنشینە و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٣دا ٥٨٬٤٧٠ کەس بووە.

نزیکەی ٤٠ کم لە سنووری عێراق–تورکیاوە دوورە، بەڵام مەودای نزیکترین دەروازەی سنووریی عێراق (دەروازەی سنووریی ئیبراھیم خەلیل) بە ڕێگای ئۆتۆمبێل نزیکەی ٢٧٠ کم دەبێت.

## ڕەگناسی
بەپێی وتەی زانایانی سەدەکانی ناوەڕاست و زۆربەی زانایانی مۆدێرن، ھەکاری ناوی خۆی لە ھۆزێکی کوردی ناوخۆیی بە ناوی «ھەکاری» وەرگرتووە.

## مێژوو
پێش کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان لە ساڵی ١٩١٥، جۆلەمێرگ بۆ چەندین سەدە نیشتمانی ئاشوورییەکان بوو. دوای ئەو کۆمەڵکوژییەی کە لەلایەن حکوومەتی عوسمانی و ھۆزە کوردەکانەوە ئەنجامدرا، دانیشتووانە ئاشوورییەکە بەھۆی کوشتنی بەکۆمەڵی سەدان ھەزار مەسیحیی ئاشووری لە کاتی کۆمەڵکوژییەکەدا، بە نزیکەیی بە تەواوی سڕایەوە. ئەو تاکە ئاشوورییانەی کە توانییان ڕابکەن نەگەڕانەوە، چونکە ناوچەکە و بە گشتی وڵاتەکە، بە دووژمنکارانە بەرامبەر بە ھەر گەلێکی ڕەسەن کە ھەوڵی گەڕانەوە بۆ نیشتمانی خۆیان بدەن ماوەتەوە. ئەو کەمە کەسانەی کە ماونەتەوە و ئەو دەستە کەمەی ھەوڵی گەڕانەوە بۆ زێدی ڕەسەنی خۆیان دەدەن، کە تەنھا چەند نەوەیەک لەمەوبەر ئاشوورییەکان تێدا نیشتەجێ بوون.

## کەشوھەوا
جۆلەمێرگ خاوەنی کەشوھەوایەکی کیشوەریی شێدارە کە ھاوینێکی گەرمی ھەیە و لەژێر کاریگەریی دەریای ناوەڕاستدایە (پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن: Dsa، پۆلێنکردنی ئاووھەوای تریوارسا: Dca). شاری جۆلەمێرگ لە بەرزایی نزیکەی ١٧٢٠ مەتر (٥٦٤٠ پێ) دایە و لەلایەن ناوچە بەرزەکانی دەوروبەرییەوە دەورەدراوە. زستانەکانی سارد و بەفراوین و تێکڕای پلەی گەرمییان -٤ پلەی سەدییە. ھاوینەکانیشی گەرم و وشکن و تێکڕای پلەی گەرمییان ٢٥ پلەی سەدییە.

بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: ٣٨٫٨ پلەی سەدی لە ٢٧ی تەممووزی ١٩٦٦.

نزمترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: -٢٣٫٤ پلەی سەدی لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جۆلەمێرگ
پۆل:ئاشوورییەکان
پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای حەکاری
پۆل:باکووری کوردستان
حەسەن بەننا

**حەسەن بەننا** (ناوی تەواوی ، ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٦-١٢ی شوبات ١٩٤٩) دامەزرێنەری کۆمەڵەی برایانی موسڵمانە () لە ١٤ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٠٦ لە میسر لەدایک بووە، لەدواناوەندی ڕەشاد بەزیرەکی و لێھاتوویی لە ھاوڕێکانی جیادەکرایەوە و وەکو سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمەڵەی ڕەوشتی ئەدەبی لەلایان قوتابیەکانەوە ھەڵبژێردراوە، دواتر لەدەروەی قوتابخانە کۆمەڵەی قەدەغەکردنی حەرامکراوەکانی دامەزراندووە و پاشان کە چۆتە قوتابخانەی مامۆستایان کۆمەڵەی ڕۆژنامەوانی خێرخوازی دامەزراندووە کە بانگەشەی بۆ ڕەوشتی جوان و دوورکەوتنەوە لەکاری خراپ کردووە.

لە دوای تەواکردنی قوتابخانەی مامۆستایان حسن البنا ڕۆشتووە بۆ قاھیرە و چۆتە قوتابخانەی ماڵی زانستی باڵا و چۆتە نێو کۆمەڵەی ڕەوشتە جوانەکانی ئیسلامەوە و لەم ماوەیەدا بیرۆکەی دامەزراندنی کۆمەڵەی برا موسڵمانەکان لەمێشکیدا کەڵەکەبووە، لەساڵی ١٩٢٧ بڕوانامەی دبلۆمی لەماڵی زانستی باڵا بەدەستھێناوە و وەکو مامۆستا لە قوتابخانەی ئیسماعیلییەی سەرەتایی دامەزراوە، لەساڵی ١٩٢٨ لەگەڵ ٦ ھاوڕێیدا بەڵێنیان داوە کۆمەڵەی برایانی موسڵمان لەئیسناعیلییە دابمەزرێنن، دواتر حیزبە میسریەکانی دیکە کەوتونەتە دژایەتیکردنی تاکو نەتوانێت پەرە بە کۆمەڵەی برایانی موسڵمانان بدات و پێگەی سیاسی لەمیسر بەرفراوان بکات.

لە ٨ دیسەمبەری ساڵی ١٩٤٨ النقراشی پاشا سەرۆک وەزیرانی میسری ئەوکاتە بڕیاری ھەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵەی برایانە موسڵمانی داوە و زۆربەی زۆری ئەندامان و لایانگرانی حیزبەکەیان دەستگیرکردووە، لە١٢ فبرایەری ساڵی ١٩٤٩ حسن البنا درایە بەر دەستڕێژی گوللە و بەڵام پێش ئەوەی گیانی لەدەستبدات ژمارەی ئەو ئۆتۆمبیلەی تۆمارکردووە کە تەقەی لێکردووە و دواتر دەرکەوتووە کە ئۆتۆمبێلی بەڕێوەبەری گشتی لێکۆڵینەوەی تاوانەکانی سەر بەوەزارەتی ناوخۆی میسر بووە، واتا حسن البنا تیرۆرکراوە.

## کورتەی ژیانی
* لەساڵی ١٩٠٦ز لەدایک بوو.
* لە خانەی زانست بڕوانامەی بەدەست ھێنا.
* لەساڵی ١٩٢٨ کۆمەڵەی برایانی موسڵمانی دامەزراند.
* گواستراوەتە بۆ شاری قەنا بە بڕیاری حکوومەت.
* لە ١٢ی شوبات ١٩٤٩ بە گوللە کوژرا.

## کۆمەڵەی برایان
لەکاتی دامەزراندی ئەم کۆمەڵە، بەنا و ھاوڕێکانی تووشی ڕاوەدوونان و گرتن بوون لەلایەن حکوومەتی میسری ئەوکات بەڵام گشت ئەوانە ئەندامانی ئەم کۆمەڵەیەیان سارد نەکردەوە لە جێبەجێ کردنی ئەمانجەکانیان، تەنانەت دوای کوژرانی بەنا. کارکردنی ئەم کۆمەڵەیە لەسەر بنەمای سەلەفی و پەروەردە و جیھادکردن بووە و لە ئێستادا دوای ڕووخانی حکوومەتی حوسنی موبارەک ئەم کۆمەڵەیە توانی زۆرینەی دەنگی خەڵکی مسۆگەر بکەن و پەرلەمان و حکوومەت پێک بھێنن.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی حەسەن بەنا

پۆل:مردووانی ١٩٤٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:حەنبەلییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:موسڵمانە چالاکەکان
پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:چاکسازە مسوڵمانەکان
ئەندازیاریی ئاو

**ئەندازیاری ئاو** (به ئینگلیسی Hydraulic engineering) لقێکه له ئەندازیاریی ئاوەدانی که سەبارەت به پاراستن و کەڵک لێ گرتن له ئاو بۆ خواردنەوه و دروس کردنی وزه‌ و دەرکردنی زێرابه. 
ئەندازیاری ئاود به بۆنەی کەڵک وەرگرتن له بەربەس(سەد) و پرد و ژێدەری ئاوه وه، پەیوەندی لەگەڵ ئەندازیاریی پێکھاتەیی دا هەیه، هەروەها به بۆنەی ئاڵاندن به ژیانی مرۆڤ و ژینگه دا لەگەڵ ئەندازیاری ژینگه دا پەیوەندی زۆری هەیه.
له ئەندازیاری ئاو دا زیاتر له هەموو شت له یاسا فیزیکیەکان و زانستی ئاوناسی کەڵک وەردەگیرێت.
 
## سەرچاوەکان
Prasuhn, Alan L. Fundamentals of Hydraulic Engineering. Holt, Rinehart, and Winston: New York, 1987

هیدرولوژی کاربردی، امین علیزاده، انتشارات دانشگاه فردوسی  مشهد

پۆل:ئەندازیاریی ئاو
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی