open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
٢٤ی تشرینی یەکەم

## ڕووداوەکان
* کاژێر ١٢ نیوەرۆ ھێزەکانی حەشدی شەعبی لە شاری مەخموور ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی پێشمەرگە دوای رووبەروو بوونەوە ھێزی پێشمەرگە توانی ھێرشەکە بشکێنێت و ھەر لەو کاتەش توانی بازگەی مەخموور بۆ ھەولێر کۆنترۆڵ بکاتەوە
لەو ھێرشەدا پێشمەرگە ١ شەھید و بریندارێکی ھەبوو.
ھێزەکانی حەشدی شەعبی نزیکی ٢٥ کوژراو و برینداری ھەبوو
وە زیاتر لە ٤ ھەمەری سەربازی و چەندین کەل و پەلی سەربازی دەستی ھێزەکانی پێشمەرگە بکەون
چەندین دیلی ھێزەکانی حەشدی شەعبی کەوتە دەستی ھێزەکانی پێشمەرگە بەلام دەست بەجێ ئازادکران
وە بریندارەکانیش رەوانەی نەخۆشخانەکانی ھەولێر کران

* دوای بە دوای ئەو ھێرەشە ھێزەکانی حەشدی شەعبی لە کاژێر ٦ ھێرشێکیدیکەیان کردە سەر ھێزەکانی پێشمەرگە لە ناوچەی تەلسقوف
ھەم دووبارە لە ھێرشەکە شکیستیان ھێنا و دوای زیانێکی زۆر گەرانەوە ناوچەکانی خۆیان و بە چەندین زیانی گیانی و سووتاندنی ئۆتۆمبێلەکانی و تێکشکاندنی ٣ ھەمەر و رزێپۆشێکی باجەری حەشدی شەعبی کۆتای بە ھێرشەکە ھات.

* ساڵی ٦٨٠ :شەڕی کەربەلا روویدا لە نێوان حوسێن کوڕی عەلی و ئەهلی بەیت و شوێن کەووتوانی پێغەمبەر رەزای خوای لێبێت و سووپای یەزید کوڕی معاویە
* ساڵی ١١٤٧ : شەڕەکانی خاچھەڵگری توانیان شاری لیسبۆن بگرن 
* ساڵی ١٦٤٨ : وڵاتانی ئەورووپا دانیان بە سەربەخۆی وڵاتی ھۆلەند هێنا

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
عەلی عەبدوڵڵا:یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ٢٤ تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە نەخۆشخانەیەکی شاری ھەولێر کۆچی دوایی کرد

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی یەکەم
٢٥ی تشرینی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٨٤ - کەیتی پێری، گۆرانیبێژی ئەمریکی.

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی یەکەم
٢ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٦٥ - شاروخ خان، ئەکتەر و دەرھێنەر و پێشکەشکاری تەلەفیزیۆنیە لە ھیندستان.

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٣ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٥ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
* ٢٠٠٦ - عاکیف مامۆ زاگرۆس و سیروان ناری ئەندامانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان بەھۆی لافاو کوژران.

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٧ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٩٩ - جەلال تاڵەبانی بەشداریی لە کۆرێکی فراوانی نێودەوڵەتیدا کرد.

## لە دایکبوونەکان
* ١٩١٣ - ئەلبێر کامۆ، نووسەر، ڕۆژنامەنووس و فەیلەسوفی فەڕەنسی

## مردنەکان
* ٢٠٢٠ - کۆچی دواییی ئەمانوڵڵا تاھیری ژەنیاری مۆسیقای کوردی

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٨ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
*١٦٧٤ : جۆن میلتۆن ، شاعیری ئینگلیسی

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٩ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٨٩ - شەڕی سارد: ڕوخانی دیواری بەرلین - ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات، خاڵە پشکنینەکانی لە دیواری بەرلین کردەوە و ڕێگەی بە ھاوڵاتییەکانیدا بە چوونییان بۆ ئەڵمانیای ڕۆژئاوا. 

## لە دایکبوونەکان
* لەدایکبوونی موحەممەد ئیقبال (پاکستان)
*لەدایکبوونی ئیڤان تۆرگینیێڤ نوسەر و شانۆنامەنووسی روسی
## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی سەربەخۆیی: سەربەخۆی کامبۆدیا لە فەڕەنسا ساڵی ١٩٥٣

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
١١ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
* ٢٠١٠ - جەلال تاڵەبانی بۆ جاری دووەم بە سەرۆک کۆماری ئێراق هەڵبژێردرایەوە.
## لەدایکبوونەکان
*١٩٧٤:لیوناردۆ دیکاپریۆ ئە کتەری ئەمەریکی
*١٨٢١ : فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی نوسەر و فەیلەسوفی گەورەی روسی.

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
١٤ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
* ١٧٨٤ - دامەزراندنی شاری سلێمانی لە لایەن ئیبراھیم پاشای بابانەوە.
* ١٩١٨ - چیکۆسلۆڤاکیا بو بە کۆمار.
* ١٩٦٥ - شەڕی ڤێتنام: شەڕی لا درانگ دەستی پێکرد،یەکەم شەڕی گەورە لە نێوان هێزەکانی ئەمەریکا و هێزەکانی ڤێتنامی باکور بوو.
* ٢٠٠١ - شەڕی ئەفغانستان: هێزەکانی هاوپەیمانی باکوری ئافغانی توانیان کابولی پایتاخت کۆنترۆڵ بکەن.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
١٧ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

*١٢٩٢ : جۆن بالۆل بوە بە پاشای سکۆتلەندا
*١٥٥٨ : سەردەمی ئیلێزابێزی دەستی پێکرد؛ شاژن ماری١ی ئینگەلتەرا مرد و ئیلێزابێز ١ی ئینگەلتەرا چوە جێگاکەی.
*١٨٣١ : ئیکوادۆر و ڤەنزوێلا جیا بونەوە لە کۆلۆمبیای گەورە.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
١٩ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
## لە دایکبوونەکان
## مردنەکان
## بۆنەکان
* ڕۆژی جیھانیی پیاوان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
١٥ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
١٨٩٣ - دامەزراندنی یانەی تۆپی پێی بازل لە سویسڕا .
## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
١٦ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٢٢ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
* ١٩٨٨ - لوئیس باراگان، تەلارسازی ناوداری سەدەی بیستەمی مەکسیک.

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٢١ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
* ١٩٧٦ لەسێدارەدرانی جەعفەر عەبدولواحید ئەحمەد، شەھاب شێخ نووری و ئەنوەر زۆھراب سێ ئەندامی دامەزرێنەری کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان لە لایەن حکۆمەتی بەعسی عێراق

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٢٤ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
*١٨٨٨ : دیل کارنگی ، نوسەر و وانەبێژی ئەمەریکی

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٢٧ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان
*١٩٧٨ - پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە گوندی فیسی ناوچەی لجێ لە باکووری کوردستان دامەزرا.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٢٨ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
*١٧٥٧ - ویلیام بلەیک ، شاعیر و وێنەکێشی بەریتانی

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
٥ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
نێڵسۆن ماندێلا لە ٥ی کانوونی یەکەم ٢٠١٣ کۆچی دوایی کرد.

کاوە گەرمیانی لە [٥ی کانوونی یەکەم [ ٢٠١٣ لەلایەن چەکدارێک دەستدرێژی گوللەی لێکرا و تیرۆر کرا.

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٣٠ی تشرینی دووەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
* ١٨٣٥ - مارک تواین، نوسەری ئەمەریکی

## مردنەکان
* ١٩٠٠ - ئۆسکار ویڵد، نوسەر و شاعیر و شانۆنوسی ئیرلەندی
* ٢٠١٨ - جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش، سەرۆککۆماری پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکان، لە تەمەنی ٩٤ ساڵی

## بۆنەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:تشرینی دووەم
١ی کانوونی یەکەم

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
١ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٣ – هۆزانڤان و ڕۆماننووسی بەلجیکی ڤیرجینی لۆڤڵین کۆچی دوایی دەکات لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا لە نێڤڵێ

## بۆنەکان
کوردانی ئێزدی سێ ڕۆژ لەمانگی کانوونی یەکەم بەڕۆژوو دەبن پاشان جێژنیان دەبێتە ڕۆژی هەینی لەو ڕۆژەدا جێژن دەکەن.

## بەستەری دەرەکی

----

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٨ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٩ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
[٢٠٢١] - بۆ یەکەم جار لـە مێـژوودا یانەی بەرشلۆنەی ئیسپـانی دوای نزیکەی ٢١ ساڵ سەرکەوتنی بۆ قۆناغی ١٦ی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا لـەدەستدا دوای ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بەپلەی سێیەم کۆتایی پـێ هێنا

## لە دایکبوونەکان
*١٦٠٨ ،جۆن میلتۆن ، شاعیری ئینگلیسی

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
١١ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
دوو بينا زةبةلاحةكةي امةريكاروخا

## لە دایکبوونەکان
* ١٨٠٣ - ھێکتۆر بێرلیۆز، ئاوازدانەری فەڕەنسی. (مردن ١٨٦٩)

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
١٢ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨ – مۆزەخانەی ھونەرە ئیسلامییەکانی مالیزیا بەفەرمی دەکرێتەوە لە کوالالومپور

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
١٤ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

* ١٩٨٧: (( لە دایکبوونی ئەستێرەی پۆرن ئەلێتا ئۆشیان

## مردنەکان
*١٧٩٩ : جۆرج واشێنگتن ، یەکەم سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان .

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
١٦ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
* ١٩٥٠ - یەکەم ژمارەی ڕۆژنامەی ھەولێر لەلایەن لقی ھەولێری کۆمەڵەی مامۆستایانەوە بڵاوکرایەوە.
* ١٩٩١ - سەربەخۆیی کۆماری کازاخستان لە یەکیەتی سۆڤیەت

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
١٧ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان
* ١٧٧۰ – مۆسیقاژەنی ئاڵمانی، لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن

## مردنەکان

## بۆنەکان
ڕۆژی ئاڵای کوردستان

## بەستەرە دەرەکییەکان

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
١٨ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٦٣ - براد پیت، ئەکتەر ئەمریکی.

## مردنەکان
* ١٩٤٨ - کۆچی دوایی شاعیری کوردفایەق بێکەس
* ٢٠٠٧ - لەسێدارەدرانی حەسەن حیکمەت دەمیر

## بۆنەکان
٢٠٠٤ فیستیڤاڵێکی تایبەت بەگۆرانیفۆلکلۆری کوردی لەشاری سنە بەڕێوەچوو.

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
١٩ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
* ٢٠١٧: ھێزێکی ئەمنی ھەڵیانکوتایە سەر دامەزراوەی میدیایی نالیا و پەخشی کەناڵەکانی ئێن ئاڕ تییان ڕاگرت و کارمەندەکانیان لەھۆڵێکدا دەستبەسەرکرد.
* ٢٠١٧: لەکاتی گەڕانەوەی بۆ سلێمانی، شاسوار عەبدولواحید لەلایەن ئاسایشی فڕۆکەخانەی سلێمانیەوە دەستگیرکرا.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٢٢ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٣٠ - عەبدولڕەحمان قاسملوو، سکرتێری گشتیی پێشووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
* ١٩٤٤ - نەوشیروان مستەفا، ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و بزووتنەوەی گۆڕان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٢٣ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٢٥ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
٢٠٢١: فڕینی ئاریان ڤی-ئەی٢٥٦، ھەڵگری تەلیسکۆپی جەیمز وێب ، لە ناوەندی بۆشاییی گویانا بە بۆشایی ھەڵدرا.

## لە دایکبوونەکان
* ١١٣٧ : سەلاحەددینی ئەییووبی ، سەرکردەی کورد , سوڵتانی سوریا و میسر (لە ١١٩١ مردووە.
* ١٦٤٢ : سیر ئیساک نیوتن، زانا و ماتماتیکزانی ئینگلیزی ( لە ١٧٢٧ مردووە).
* ١٨٧٩ : محەمەد عەلی جیناح دامەزرێنەری پاکستان (لە ١٩٤٨ مردووە).
* ١٩١٨ : ئەنوەر سادات ، سەرۆکی میسر و وەرگری خەڵاتی نۆبڵ، ( لە ١٩٨١ مردووە). 

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

## سەرچاوەکان

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٢٠ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
*١٩٩٢ لەشاریهەولێر کۆنفرانسێکی گەورە بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانیهەرێمی کوردستان سازکرا.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان
* ١٩٥٨ - شێخ نوری شێخ ساڵح، شاعیری کورد

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٢١ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
*١٨٧٩ تۆماس ئێدیسۆن گڵۆپی کارەبایی دروست کرد.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٢٧ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان
* لە ۲۷کانوونی یەکەمی ساڵی ٦۰۲زاینیدا ئیمپڕاتۆری بێزەنتی(مۆریس) ناچارکرا کوشتنی پێنچ کوڕەکەی خۆی ببینێت پاشان خۆشی سەربڕدرا و تەرمەکانیان فڕێدرانە ناو دەریا و سەرەکانیشیان لە قوستەنتینیە ئەستەمبۆڵی ئێستا نمایشکرا.
* لە ۲۷کانوونی دووەمی ۱۰۹۵ (پاپا ئۆربانۆسی دووەم)جەنگی خاچھەڵگرانی دژی مووسڵمانان ڕاگەیاند.
* لە ۲۷کانوونی دووەمی ساڵی ۱۸۱۵ دەستووری شانشینی پۆڵەندا کەوتە بواری جێبەجێ کردنەوە.
* لە ۲۷کانوونی دووەمی ۱۸۹۵ لەیانەیەکی سویدی نەرویجی لەشاری پاریس (ئەلفرێد نۆبڵ) وەسێتنامەیەکی ئیمزاکرد تێیدا داوای کردبوو کەسامانەکەی لەپاش مردنی بۆ دروسکردنی خەڵاتی نۆبڵ تەرخان بکرێت، لەئێستادا خەڵاتی نۆبڵ گەورەترین خەڵاتی جیهانە و هەموو ساڵێک دەبەخشرێت چەند کەسانێک.
* لە ۲۷کانوونی دووەمی ١٩٨٤ بۆیەکەم جار ئەمریکا و عێراق باڵیۆزیان ئاڵوگۆرکرد

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٦٥ - ئەکتەری فیلمی ھیندی، سەلمان خان

## مردنەکان
* لە ۲۷کانوونی دووەمی ۸۳۵ (محمد جەواد) کەلای شیعەکان نۆیەم پێشەوای دوازدە ئیمامیە کۆچی دووایی کرد

## بۆنەکان
* ۲۷کانوونی دووەمی هەموو ساڵێک لەڕووسیای سپی جەژنی پاڵەوانانە

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
٣٠ی کانوونی یەکەم

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان
* ١٩٨٦ - ئێلی گۆلدینگ، گۆرانیبێژی ئینگلیز و گۆرانینووس و بەرھەمھێنەرە.

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:کانوونی یەکەم
تۆپۆلۆژی

[left|thumb| [تیلماسکی مۆبیوس، ڕوویەک کە تەنیا یەک لا و یەک لێواری ھەیە. لە تۆپۆلۆژیدا کۆڵینەوە لە وەھا شتگەلێک دەکرێ.]]
**تۆپۆلۆژی** (لە یۆنانییەوە τόπος "شوێن"، و λόγος "لێکۆڵینەوە") یەکێک لە گۆڕەپانە بەرینەکانی بیرکارییە کە گرنگی بەو سامان و تایبەتمەندییانە دەدا کە لە کاتی شێوەگۆڕین و شێواندنی بەردەوامی شتەکاندا دەپارێزرێن. تۆپۆلۆژی توێژینەوەیە لە چۆنێتیی ڕێکخستنی جێگەکان و چۆنێتیی دانانی شتەکان لە شوێنەکاندا و ھەروەھا چۆنێتیی پێکەوەلێکانی جێگەکان.

پۆل:تۆپۆلۆژی
پۆل:بوارەکانی ماتماتیک
پۆل:پێکھاتە ماتماتیکییەکان
شارام قەوامی

**شارام قەوامی** نووسەر و ڕەخنەگری ئەدەبیی کورد لە دایکبووی ساڵی ١٩٧٤ لە شاری سنەیە. لە ساڵی ١٩٨٥ دەستی بە خوێندنی باڵا لە لقی گشت و کاڵ کرد و لە ساڵی ١٩٩٩ لە بەر کێشەی سیاسی لە زانکۆ دەرکرا.

شارام قەوامی ساڵانێکی دوور و درێژ و بە بێ پسانەوە بە نووسینی کورتە چیرۆک، ھۆنراوە، ڕۆمان و ڕخنەی ئەدەبیی چالاک بووە و دەرەنجامی ئەم ماوەیە کۆمەڵێک بەرھەمی بەپێزە. زۆربەی نووسراوەکانی لەلایەن ناوەندەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە ڕێگەی لە چاپدانیان پێ نەدراوە. کۆمەڵە چیرۆکی "مێژووییترین زامی دایکم" یەکەمین پەرتووکی ئەو بوو کە لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئێراندا لە چاپ درا. یەکەم ڕۆمانی ئەو لە ساڵی ٢٠٠٣ لە ئێراندا گەنبڕ کرا و لە باشووری کوردستاندا لە چاپ درا. ڕۆمانی دووھەمی شارام بەرھەمێکی ئێجگار سنووربەزێنانەیە. ئەو لەم ڕۆمانەدا بە شێوەیێکی پێشڕەو و بوێرانە ھێرش دەکاتە سەر ڕچە سیاسیی و فەرھەنگییەکان، و ھەر ئەمەش دەبێتە ھۆی دەسبەسەر کرانی لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨ بەرھەمی ڕخنەیی "شاری دەستەو تاقمەکانی" بڵاوکردەوە. تەوەرەی ئەم کتێبە شیکردنەوەی یەکێک لە بەرھەمە پوپولیستییەکانی بەختیار عەلی یە؛ بەڵام لەبەر خوێندنەوەی زۆر وردبینانە و زەنگین بوونی لە ڕووی ھزریی و ھونەرییەوە وەکوو، سەرچاوەیەکی فێرکاریی لە نێو چینی خوێندەواری کوردستاندا جێگای خۆی کردووەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٩ دا سێھەمین ڕۆمانی ڕێگەپێنەدراوی خۆی "پاڵتاوشۆڕ" ی لە سلێمانی لە چاپ دا. ھێزەکانی ئێتلاعاتی ئێران بەریان بە لە چاپدرانی وەرگێڕاوی فارسی ئەم کتێبە گرت. لە ساڵی ٢٠١٠ دا کۆمەڵە شێعرەکانی خۆی لە ژیر ناوی "تەنیا خەریکی پیربوونین" بەبێ ڕێگەپێدان چاپ و بڵاو کردەوە.

شارام قەوامی لە بەرھەمەکانی خۆیدا بە ئاڕاستەیەکی جیاواز و لە دەرەوەی دەستەوتاقمەکاندا ھەنگاوی ناوە و خۆی لە ھاودەنگیی کردن لەگەڵ ھونەری دەسەڵات، قەراخ بێوەیی و دروشمدەر پاراستووە.

شارام لە دوای دەرکەوتنی زۆرەملی لە ئێران لە ساڵی ٢٠١٠ نیشتەجێی ئاڵمان بووە و ھەنووکەش لەوێ ئەژیت. لە ساڵی ٢٠١٧ یەکەمین ڕۆمانی ئاڵمانی ئەو بە ناوی "Brücke des Tanzes" لەلایەن ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوەی "Tasten und Typen" بڵاوکرایەوە و پاش ماوەیێکەوە بۆخۆی ئەم ڕۆمانەی وەرگێڕایەوە سەر زمانی کوردیی. نوێترین بەرھەمی ئەم نووسەرە ڕۆمانی "ڕۆژاوا" یە. ئەو ئەم ڕۆمانەی ھاوکات بە ھەر دوو زمانەکانی کوردیی و ئەڵمانی نووسیوە. وەرگێڕاوی فارسی ئەم بەرھەمە لە ئێراندا چاوەڕوانی وەرگرتنی ڕێگەپێدان بۆ بڵاوبوونەوەیە.

## بەرھەمەکان
* مێژووییترین زامی دایکم (کۆمەڵە چیرۆک)
* سوەیلا (ڕۆمان)
* بیربا (ڕۆمان)
* پاڵتاو شۆڕ (رۆمان)
* شاری دەستە و تاقمەکان، ڕەخنە لە ڕۆمانی شاری مۆسیقارە سپییەکانی بەختیار عەلی
* بەرزایییەکانی بەربا (وەرگێڕانی ھاوبەشی ڤوودرینگ ھایتز)
* تەنیا خەریکی پیر بوونین (کۆمەڵە شێعر)
* Brücke des Tanzes، بە کوردی «پردی دیلان»
* ڕوژئاوا (رومان)

## سەرچاوەکان
1- 

2- 

3- 

4- 

5- 

6-

7- 

8- 
پۆل:نووسەرانی کورد
## پۆل و پۆرتاڵەکان
تەورێز

**تەورێز** (، ) دووەم شاری گەورەی ئازەری زمان، شەشەم شاری گەورەی ئێران و ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە.

## ڕیشەناسی
ڕیشەی ناوی تەبرێز ڕەنگە ئازەری، تاتی یان کوردی بێت. لە کۆندا تەورێز و تەبریز باووبوون و تەبرێز دەبێت لە تەڤرێزەوە ھاتبێت و کە لەژێر کاریگەری فەرھەنگی فارسی بووەتە (تەبریز). ئیستەش لە کوردیدا تەورێز دەوترێت.

## مێژوو
تەورێز مێژوویەکی کۆنی ھەیە و شارێکی گرینگ بووە لە ڕووداوە سیاسییەکانی ناوچەکەدا. بۆ ماوەیەکی زۆر بنەماڵە کوردەکان وەک ڕەوادی حوکمی ئەو شارەیان کردووە. کاتی خۆی کئازەریوردانی ھەدبانی کە ھاوەڵی صەلاحەدینی ئەیوبی بوون لە شام و میسر. ئەوانەی لە تەورێزەوە بوون ئاسەوارەکانیان ھەر بە تەورێزی ماوە. وەک مزگەوت و کۆلانی تەورێزی لە شاری دیمەشق نزیک گۆڕی عاتگە دروستکراوی سالی ١٤١٩ز و یادگارێکی میر غرس الدین خلیل التوریزی یە کە حاجب الحجابی میری مەملووکی دیمەشق بووە. ھەروەھا کاشی تەورێزی کە لە میسر ناودارە. لە کەسایەتییە ناودارەکان کە نازناویان تەورێزییە: عەلی شاە کوڕی ئەبوبەکری تەورێزی وەزیری سولتان ئیبن سەعیدی مەغۆلی بوو و لە تەورێز مزگەوتێکی مەزنی بنیات نابوو. ابن بطوطە لە باسی گەڕەکەکانی بەصرە ناوی میر ڕکن الدین العجمی التوریزی دێنێت کە حوکمڕانی شارەکە بوو. ھەروەھا ناوی (الشیخ الصوفی أبی العباس أحمد بن التوریزی) کە ھاوچەرخی محی الدین بن عربی بووە؛ و إسماعیل بن محمد بن أبی یزید بن الشیخ جمال الدین التوریزی.
شاری تەورێز پێش ھاتنی مەغؤل و ئوغووزو سەلجووق، شارێکی بچووک بوو لەژێر دەسەڵاتی ئازەری بووە لە میرە ھەرە ناودارەوەکانی ڕەوەندی (ڕوادی) میر حسینی ڕەوادی و میر وھشودان و میر مەملانن. ساڵی ١٠٤٢ بوومەلەرزەیەکی بەھێز نیوەی شارەکەی بە دانیشتووانەوە لە ناوبرد. لە ساڵی ١٠٤٦ گەڕیدە ناصر خوسرەو بە تەورێزدا ڕەتبووەو باسی میر وھشودان دەکا کە میری ئەوسای تەورێز بووەو لە (سەفەرنامە) کەی شاعێرێکی دیوە ناوی قەتران بووە کە شیعری بە زمانی باوی ئەوسای ئازەربێجان ھۆنیوەتەوە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی تەورێز لە ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە ١٫٥٠٠٬٠٠٠ کەس بوە کە زۆربەیان ئازەربایجانین و بە زمانی ئازەری قسە دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* ئێران
* پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
* شارستانی تەورێز
* تاران
* مەشھەد
* ئیسفەھان
* کەرەج
* شیراز

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:تەورێز
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
زەین

[thumbnail|250px|چەپ|نەخشەیەکی فرێنۆلۆژیکاڵ لە مێشک. [فرێنۆلۆژی (کەللەسەرناسی) یەکێکە لە هەوڵە سەرتایییەکانی مرۆڤ بۆ پێکەوەگرێدانی کارکردەکانی زەین و بەشەکانی مێشک.]]
**زەین** لە واتای بەربڵاوی خۆیدا، بە تێکڕای دیاردەگەلی گیانی و دەروونیی گیاندار دەوترێ، واتە ھەموو ئەو سیستمانەی کە بە جۆرێ پەیوەندییان بە ھەست و سۆز و ڕەفتار و پێزانین و ناسیارییەوە ھەیە؛ بەم واتایە، زەین وەک تەواوێتییەکی ڕێکخراو چاوی لێ دەکرێ کە لە پرۆسەگەلی گیانی و بەشگەلی پێکھێنەر و کاربەڕێکەری تر، کە پرۆسە گیانییەکان پشتی پێ دەبەستن، دروست دەبێت. لە واتایەکی بەرتەسکتریدا، زەین تەنیا بۆ ئەو چالاکی و جموجووڵانە دەگەڕێتەوە کە سەر بە مەعریفەت و ناسیاری بن، وەک پێزانین و بەدیکردن و سەرنجدان و بیرکردنەوە و چارەسەرکردنی پرس و قسەکردن و فێربوون و بەبیرھێنانەوە.

چۆنێتیی پەیوەندیی زەین لەگەڵ لەشدا، بەتایبەت مێشک و میکانیزم و چالاکییەکانی، ھەمیشە بابەتی مشتومڕ و وتووێژی زانایان و فەیلەسووفان بووە. (بڕوانە فەلسەفەی زەین)

## توانایییە زەینییەکان
مەبەست لە توانایییە زەینییەکان (Mental faculties) کارکردنە جۆراوجۆرەکانی زەینە، یا ئەو کارانەی زەین ئەتوانێت بیکات.
* ھزرین یا تێفکرین یەکێک لە کارەکانی زەینە کە ڕێگە ئەدات مرۆڤ شتەکانی ناو ئەم جیھانە بۆ خۆی مانادار بکاتەوە و لێیان تێبگات بە جۆرێک لەیەکیان بداتەوە کە لەگەڵ پێداویستی و داخوازەکان و ئامانجەکانیدا زۆرتر ڕێک بکەون.
* وەبیرسپاردن و وەبیرھێنانەوە یەکێکی تر لە تواناکانی زەینە کە بریتییە لە ھەڵگرتن و پاراستنی زانیارییەکان و ئەزموونەکانی بەرسەرداھاتوو، دواتر بانگھێشت و ھێنانەوەیان لە کاتی پێویستدا.
* خەیاڵکردن بە واتای وەبەرھێنان یان دروستکردنی وێنە و بیرۆکە و شوێنی نوێیە لە ناو زەیندا.
* ھۆش واتە دەرککردنی پەیوەندیی نێوان خود و دەوروبەر.

## ناوەرۆکە زەینییەکان
ناوەرۆکە زەینییەکان (Mental contents) ئەو بابەتانەن کە بڕوا وایە لە «ناو» زەیندا بن و پرۆسە و لێھاتووییەکانی زەین شێوەیان پێ ببەخشن و دەساژۆیان بکەن و کایەیان لەگەڵا بکەن. ھزر، چەمک، بیرەوەری، باوەڕ  و ھەروەھا کۆی ئەو شتانەی ھەستیان پێ ئەکرێ یان نیەتیان لێ ئەکرێت چەن نموونەیەکن لەو چەشنە بابەتانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زەین
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی
پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:دەرھەستکاری
پۆل:شیکار
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ھۆشیاری
پۆل:ژیری
پۆل:زانین
پۆل:لۆژیک
پۆل:مێتافیزیک
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:چەمکە فەلسەفییەکان
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:فەلسەفەی ژیان
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:واقیع
پۆل:ئاوەزان
پۆل:خۆ
پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:ھزر
پۆل:ڕاستی
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:تیۆرییە فەلسەفییەکان
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
جەیمی ئەلێکساندەر

thumb|left
جایمی ئەلێکساندەر (لەدایکبووی ١٢ی ئازاری ١٩٨٤) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، بە ڕۆڵی جێسی XX ناسراوە لە زنجیرەدرامای کایڵ XY.

هەروەها جەیمی بەشداربوو لە زنجیرەی خاڵی کوێری بەڕۆڵی جەین دۆ ، کە تیایدا لەلایەن ڕەخنەگرانەوە زنجیرەکە پێشوازیەکی باشی لێکرا.

## ژیان
جەیمی لە گرینڤایل، کالیفۆڕنیای باشوور لەدایکبووە بەڵام لە گرەیپباین، تێکساس گەورەبووە. ھەنووکە لە لۆس ئانجلێس دەژی. جگە لە ڕۆڵبینینی، ئارەزووی چێشتلێنان و ڕاھێنانکردنی ھەیە.

### پیشە
یەکەم ڕۆڵی جەیمی لە فیلمی داوی سمۆرەدا بوو کە ڕۆڵی سارای دەبینی. ھەر زوو بەدوایدا ڕۆڵێکی میوانی پێدرا لە ھەمیشە خۆرھەتاوە لە فیلادلفیا.

دوای ئەوە دوو ڕۆڵی گەوەرتری بینی لە ھەریەک لە فیلمی لاکەی تر کە ڕۆڵی ھانا تۆمسنی کچەھاوڕێی کەسایەتی سەرەکی فیلمەکەی دەبینی و زنجیرە درامای چاودێریم بکە، تیایدا ڕۆڵی کەیتلین پۆرتەری دەبینی.

لە ٢٠٠٦ یەکەم ڕۆڵی سەرەکی فیلمی بینی لە فیلمی ترسناکی پشوو بە ڕۆڵی نیکۆڵ کارۆ، کە بریتیبوو لە ڕۆڵی کچێک کە لە ماڵ ھەڵدێت و لەگەڵ کوڕەھاوڕێکەیدا بۆ گەشتێک ئەچێت کە بە ڕێکەوتێکی چاوەڕوان نەکراو گەشتەکەیان لەلایەن چەند بکوژێکەوە تێک دەچێت لە وەستانێک بۆ پشوودان.

لە ٢٠٠٧ دووەم ڕۆڵی سەرەکی فیلمی بینی لە فیلمی ترسناکی زەوی پیرۆزکراو کە ڕۆڵی ئەلیزابێث دەبینێت.

بەڵام ئەوەی بووە ھۆی بەناوبانگبوونی جایمی، ڕۆڵبینینی بوو لە زنجیرە درامای کایڵ XY بە ڕۆڵی جێسی XX، ڕۆڵەکەی بریتیبوو لە کچێکی گەنج کە توانای مێشکی و جەستەیی بەھێزی ھەیە و لەلایەن کۆمپانیایەکەوە لە خانەی دوو مرۆڤی تر دروستکراوە. جێسی XX وەک کچە ھەرزەکارێکی تازە لەدایکبوو ئەزموونی ژیان دەکات و لەگەڵ ھاوڕێ ھاوشێوەکەیدا، کایڵ XY دژی کۆمپانیایەکی تر دەوەستێتەوە کە ھەوڵی لەبەرگرتنەوەی کایڵ XY دەدات.

ھەروەھا ڕۆڵێکی میوانی ھەیە لە زنجیرەی سی ئێس ئای: مەیامی و لە ئێسکەکان. جایمی ڕۆڵی سیف دەبینێت لە فیلمی ثۆر کە لە ٢٠١١ نمایش دەکرێت.

### فیلم

## خەڵات و پاڵاوتنەکان
* لە ٢٠٠٨ پاڵێورا بۆ خەڵاتی باشترین کچە ئەکتەر پشتگیریکردن بۆ ڕۆڵی جێسی XX لە زنجیرەی کایڵ XY.

## بەستەری دەرەکی

* جایمی ئەلێکساندەر لە Internet Movie DataBase.
* جایمی ئەلێکساندەر لە Twitter.
* ماڵپەڕی فەرمی 

پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
دەرمان

thumb
**دەرمان** () دەرمان بەکاردێت لەکاتی دەستنیشانکردن، چارەسەرکردن، ڕێگەگرتن لە نەخۆشی. بەشی دەرمان بەشێکی گرنگی پزیشکییە پشت بە زانستی دەرمانناسی دەبەستێت.

## ڕێگەکانی دەرمان
* داروو یان دەوا
* نەشتەرگەری
* بستنەوەی برین
* ھمئۆپاتی
* خوراک دەرمانی
ھتد

## جێگەی دەرمان
پزیشکەکان لە مەتەب یا ئافیسی تایبەت بە خۆیان، لە دەرمانگەکان و یان نەخۆشخانەکان نەخۆشەکانیان دەرمان دەکەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پیشەسازی دەرمان
واتا

**واتا** یا **مانا** بەگشتی بابەتی شیاوی لێتێگەیشتنە. لە بوارە جیاجیاکاندا بە شێوەی جیاجیا بە کار دەبردرێ.

لە زمانناسیدا واتا بریتییە لە چەمک یان شتانێک کە وشە یان دەستەوشەیەک ئاماژەیان پێ دەکات. ئەمە بۆ وشە و دەستەوشەیە. بۆ ڕستە، واتا ئەوەیە کە ڕستەکە دەیڵێت و مەبەستیەتی.

لە فەلسەفەدا، واتا یا مانا نزیکایەتیی زۆرە لەگەڵ تێگەیشتە و میسداق و فاکتدا. ھەندێ دەڵێن واتا و تێگەیشتە یەکێکن. ھەندێ واتا و میسداق و واقیعیان لێک جیا نەکردووەتەوە. ھەندێکیش دەڵێن واتا پەیوەندییەکە لە نێوان وشە و واقیعدا. بەکورتی، دەکرێ بوترێ واتا ئەوەیە کە تێگەیشتە (یا چەمک) ئەیگێڕێتەوە و، میسداق ئەیبەستێتەوە و، واقیع عەینییەتی پێ ئەبەخشێ و، وشەش لەبۆی دائەنرێ.

## وشەڕەتناسی
وشەکانی «واتا» و «واتە» ھەورامین. لە چاوگی «واتەی» کە ھەمان «وتن»ە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی زمان
فەقێ تەیران

**فەقێ تەیران** یا **فەقێی تەیران** (١٥٦٣ – ١٦٤١) ھۆنراوەنووسێکی ناوداری کلاسیکی کوردە کە بە شێوەزاری کورمانجی شیعری نووسیوە.

ناوی (محمدە) خەڵکی قەزای (مۆکس)ی ناوچەی هەکارییە،زۆربەی ژیانی لە مۆکس بردۆتە سەر لە گوندی (وەرەزوور)، نازناوی شیعری (میم و حێ م.ح) بووە.

لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمەوە ناو و ناوبانگی ئەم شاعیرە کەوتۆتە ناو تۆمارکراوەکانی کوردناسانی ئەوروپا، (ئەلیکسەندەر ژابا) دەڵێ: فەقێ تەیران سێیەمین شاعیرە کوردە لە دوای عەلی حەریری و مەلای جزیرە لە باکوری کوردستان.

## ژیاننامە
فەقێ تەیران زۆر کەم لەسەر ژیانی نووسراوە، گوتراوە کە لە کاتی لاویدا دۆستی مەلای جزیری بووە، ئەوەی لە پەیوەندییەکەی لەگەڵ جزیری ماوەتەوە وتووێژێکی شێعرییە لە نێوان ئەم دوو شاعیرەدا،

مارف خەزنەدار ماوەی ژیانی بە ١٥٦٣ تا ١٦٤١ دیاری کردووە، بەڵام کوردۆ ئەم ماوەیەی بە ١٥٩٠ تا ١٦٦٠ تۆمار کردووە.

## شێعر
ھۆنراوەکانی فەقێ تەیران بە کوردیی باکوورین و لەسەر کێشی بڕگەیی نووسراون.
نموونەیک لە ھەلبەستی ھای ئاڤ
* ھای ئاڤ و ئاڤ ھای ئاڤ و ئاڤ
* ما تو ب عەشق و موحبەتێ
* مەوج و پێلان تاڤێی بەلاڤ
* ب سەکنە و بێ ڕاحەتێ
* ژ عەشقا کێ ھەر تێی و تێی
* ھەتا کەنگێ ھەر بێی و بێی
* بۆ من بێژا حەیرانێکێ
* دا ئەز بزانم قسەتێ
* لازم تە مەحبووبەک ھەیە
* یان دۆست و مەتلووبەک ھەیە
* یان مەتل و مەنسووبەک ھەیە
* لەوا بێ لباس و کیسوەتێ

## میرات
فەقێی تەیران لە چەرخی خۆی و دوای مردنیشی ناسراو بووە. ئەحمەدی خانی لە شێعری خۆیدا ئاماژە بە ناوی فەقێی تەیران دەکات. بڕێک لە شێعرەکانی فەقێی تەیران کراون بە گۆرانی.

## بەرھەمەکان
* شێخی سەنعان
* بەرسیسایێ عابید
* زەمبیلفرۆش
* کەلا دمدم
* ئەسپی ڕەش
* ھەی ئاڤ و ئاڤ

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٠
پۆل:مردووانی ١٦٦٠
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باکووری
پۆل:سۆفییە کوردەکان
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:خەڵکی جۆلەمێرگ
پۆل:خەڵکی وان
تیۆریی بەڵگەھێنانەوە

وێنۆک|دوو پیاو لە ناڕەزایەتییەکی سیاسی لە شاری نیویۆرک دەمەقاڵێ دەکەن.
**بەڵگەھێنانەوە** توێژینەوە و تاوتوێکردنی ئەوەیە کە چۆن مرۆڤەکان دەبێ و دەتوانن بە کەڵکوەرگرتن لە ئاوەزیان لە پێشەکییەکانەوە بگەن بە کۆتایییەکان و ئاکامە لۆژیکییەکان بخەنە بەردەست. بەڵگەھێنانەوە بریتییە لە ھونەر و زانستی قسەبەشەڕدان، گفتوگۆکردن، مشتومڕکردن، و بڕواپێھێنان بەشێوەی شارستانییانە.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* بیانوو
* لۆژیک
* ئاوەز
* پێشەکی (لۆژیک)
* پاساوھێنانەوە
* ھۆھێنانەوە

## بەستەری دەرەکی
بیردۆزی بیانووھێنانەوە بۆ زانستە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکان (ئینگلیزی)

پۆل:لۆژیک
پۆل:گۆڤانەکان
پێناسەی پەیڤی

**پێناسەی پەیڤیی زاراوە** واتای زاراوەکەیە لە بەکارچوونی ئاسایی و باودا. ئەو پێناسەیەی لە فەرھەنگەکاندا بۆ وشەکان دەدۆزرێتەوە چەشنێک پێناسەی پەیڤییە. دەقی ئەم جۆرە پێناسەیە ھەتا بکرێ سادە دادەنرێ، ئەمە بۆ ئەوەیە کە ھەموو کەس بەئاسانی لێی تێ بگا.

پێناسە پەیڤییەکان حاڵەتی گێڕانەوەیان ھەیە و بەرکاربەریی ڕاستەقینەی زاراوەکە لەلایەن ئاخێوەرانی زمانەکەوە دەگێڕێنەوە.

## ئەمانەش ببینە
* پێناسە
* پێناسەی بازنەیی

پۆل:لۆژیک
شەرەفنامە

**شەرەفنامە** لە وەرگێڕانەکەیدا ژێرناوی **مێژووی ماڵەمیرانی کوردستان**ی دراوەتێ، کتێبی بە ناوبانگی مێژوویی کوردە کە بە زمانی فارسی، بە دەستی مێژوونوسی کورد، میر شەرەفخانی بەدلیسی (١٥٤٣ - ١٥٩٩) نووسراوە. شەرەفنامە سەرچاوەی سەرەکی و چڕوپڕی مێژووی خەڵکی کورد و کوردستانە کە شەرەفخان کاری پێک ھێنانی لە ساڵی ١٥٩٧دا و دوو ساڵ پێش مەرگی تەواو کردووە. زۆر پاشتر عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی شاعیر و نووسەری ناسراو بە ھەژار (١٩٢٠ - ١٩٩٠)، وەریگێڕاوەتە سەر کوردی.

## داڕشتنی شەرەفنامە
شەرەفنامە لە سێ ڕووپەڕ پێک ھاتوە. ھەریەک لەوانە بەسەر چەند بەندێک و چەند دەستەو لکێکدا دابەشکراون. بە کورتی کتێبەکە بەپێی جۆری فەرمانڕەوایی یان بوونی ماڵەمیران و دەسەڵاتدارنی کورد دابەشکراوە.

## وەرگێڕان
شەرەفنامە، لەبەر ئەوەی بە فارسی نوسراوە وەرگێڕدراوەتە سەر زۆر زمانی تر.

### وەرگێڕانەکەی ھەژار
ھەژار لە پێشەکی وەرگێڕانەکەدا کارێکی کردوە کە وا ئەکات وەرگێڕانەکەی ببێتە دەقێکی زۆر باوەڕپێکراوە لە ڕووی وەرگێڕانەوە. ھەندێ زانا و نوسەری بە ناوبانگی کوردی ئاگادار کردۆتەوە لێی و دەستنوسەکەی بۆ ناردوون بۆ ئەوەی تەماشای بکەن و ھەڵەکانی بۆ دیاری بکەن. یەکێ لەوانە کەمال مەزھەرە کە بە خەتی خۆی لە پەڕەی 'شێست"ی نوسراوی وەرگێڕانەکەی ھەژاردا ئەڵێ "لەسەر داوای ھەژار خۆی - گەلێک لە دەستنوسی شەرەفنامە کە - کرددوویەتی بە کوردی - لەگەڵ چاپی ڕووسی و عەرەبی ئەو کتێبەدا بەراوردم کرد. لە ئەنجامدا دەرکەوت کە تەرجەمەکە زۆر ڕێک و پێکو و ئەمینە و لە ھیچ شوێنێکدا جیاوازیم بەرچاو نەکەوت."

### وەرگێڕانی بۆ زمانەکانی تر
تا ئێستا جگە لە زمانی کوردی بە عەرەبی، ئینگلیزی، فەرەنسی، ڕووسی، ئازەری و تورکی وەرگێڕاوەتەوە. لە ساڵی ١٨٧٣ تا ١٨٧٥ فرانسوا شارمۆ (François Charmoy) کە خوێندەواری زمانی فارسی بووە، شەرەفنامەی وەرگێڕاوە سەر فەرەنسی و لە شاری سان پترسبۆرگ ی ڕووسیا لە چاپی داوە.

## پێشانگا

پەڕگە:ჩობან აღა.png|شەرەفخانی بەدلیسی
پەڕگە:Al-Kamil Muhammad al-Malik and Frederick II Holy Roman Emperor.jpg|فریدریکی دووەم، ئیمپراتۆری ڕۆم (چەپ)، کامیلی مەلیکی ئەییووبییەکان دەبینرێت (ڕاست).
پەڕگە:L'armée de Saladin.jpg|جەنگی حەتین 


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Sharafnameh ویکیپیدیای ئینگلیزی
* 

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:وەرگێڕانەکانی ھەژار
پۆل:کتێبە مێژوویییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٥٩٧
پێکھاتە

**پێکھاتە** یان **ھەیکە** () چۆنیەتی پەیوەندی پاژەکانی پێکھێنەری شتێک دەگێڕێتەوە. بۆ نموونە، واتای *پێکھاتەی لەشی مرۆڤ* ئەوەیە کە لەشی مرۆڤ لە چ پاژگەلێک پێک ھاتووە و ئەو پاژانە چۆن پێکەوە بەستراون، یان *پێکھاتەی پەرلەمان* ئاماژە دەکات بە کۆی ئەندامان و دەستەی سەرۆکایەتی و پێوەندییەکانیان.

## لە بوارە جیاجیاکاندا
* بایۆلۆژی: پێکھاتەی بایۆلۆژیکی
* کیمیا: پێکھاتەی کیمیایی
* کۆمەڵناسی: پێکھاتەی کۆمەڵایەتی
* کۆمپیتەر: پێکھاتەی داتا

پۆل:سیستەمەکان
ھێرمان ھێسە

**ھێرمان ھێسە** (بە ئەڵمانی: Hermann Hesse)، (٢ی تەمووزی ١٨٧٧ لە کالف، ئیمپراتۆریەتیی ئاڵمانی - ٩ی ئابی ١٩٦٢ لە مونتانیۆلا، سویس) شاعیر، ڕۆماننووس، و نیگارکێشی ئاڵمانیایی-سویسی بوو کە ساڵی ١٩٤٦ بوو بە وەرگری خەڵاتی نۆبڵ لە وێژەدا.
ناسراوترین کارەکانی بریتین لە دێمیان، گورگی ڕووتەڵان، سیدارتا، و گەمەی گلێرەی شووشەیی کە ھەرکامێکیان سەرنجی گەڕانەوەی تاکەکەسانە بۆ ڕەسەنایەتی، خۆناسین و ڕۆحانیەت دەدات.

## ژیانی لاویێتی
"ھێرمان ھێسە" لەسەرەتای لاویێتیدا ڕوحێکی ھەستیاری ھەبووە، لەبەرامبەر نایەکسانییەکانی کۆمەڵگا و ناکۆکی دەروونی لەگەڵ دایک و باوکی، لەتەمەنی پازدەساڵیدا لەخوێندنگەی کەنیسەی "ماول برۆن" کەمافی خوێندنی لەبواری خواناسی پرۆتستانیزم لەوێ پێبەخشرا.

پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئاڵمانی
پۆل:ڕۆماننووسانی سویسی
پۆل:مردووانی ١٩٦٢
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:شاعیرانی ئاڵمانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
پۆل:وێنەکێشە سویسییەکان
پۆل:شاعیرانی سویسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وێنەکێشە کوڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی لەندەن

**فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی لەندەن** (بە ئینگلیزی: The London Kurdish Film Festival (LKFF)) یەکەمین فێستیڤاڵ بۆ فیلمی کوردییە کە لە ٢٠٠١ەوە دەستی پێکردووە و لەندەندا بەڕێوە دەچێ. ئامانجی فێستیڤاڵ، کە لە لایەن گرووپێک لە کەسانی خۆبەخشەوە بەڕێوە دەبرێت، یارمەتیدانی بەرەوپێشچوون و گەشەکردنی سینەمای کوردییە. ئەم فێستیڤاڵە ھەر فیلمێک لە لایەن دەرھێنەرانی کوردەوە لەسەر ھەر بابەتێک کرا بێت و ھەروەھا فیلمی درێژ و کورتەفیلم و فیلمی دۆکیومێنتییەوە لەسەر کورد کە بەرھەمی دەرھێنەرانی غەیرەکوردن بن پێشاندەدات. لە سینەماکانی لەندەن بە تایبەت لە سینەمای ڕیۆ لە ڕۆژھەڵاتی لەندەندا بەڕێوە دەچێ.

## خولەکانی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی لە لەندەن
* یەکەم (٢٠٠١): ٩ تا ١٥ی تشرینی دووەم
* دووەم (٢٠٠٢): ١٥ تا ٢٨ی تشرینی دووەم
* سێیەم (٢٠٠٤): ٢٢ی تشرینی یەکەم تا ٤ی تشرینی دووەم
* چوارەم (٢٠٠٦): ٨ تا ١٤ی کانوونی یەکەم
* پێنجەم (٢٠٠٧): ٣٠ تشرینی دووەم تا ٦ی کانوونی یەکەم
* شەشەم (٢٠٠٩): ٢٠ تا ٣٠ی تشرینی دووەم
* حەوتم (٢٠١١):  ١٧ تا ٢٧ی تشرینی دووەم

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری ڕەسمیی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی لە لەندەن

پۆل:فێستیڤاڵەکان
شانشینی ڤویرتمبێرگ

[thumb|200px|نەخشەی شانشینی ڤوورتمبێرگ لە ناو [ئیمپراتۆریی ئاڵمانیا]]
thumb|200px|تاجی شاھانەی ڤوورتمبێرگ
thumb|200px|ئاڵای دەوڵەتی ڤوورتمبێرگ
**شانشینی ڤوورتمبێرگ** (بە ئاڵمانیایی: Königreich Württemberg) ناوی دەوڵەتێک بوو کە لە ١٨٠٦ەوە ھەتا ١٩١٨ لەو ھەرێمەی کە ئێستا پێدەوترێ بادێن-ڤوورتمبێرگ لە ئاڵمانیادا فەرمانڕەوا بوو. ئەو دەوڵەتە لە ڕاستیدا درێژەی دووکنشینی ڤوورتمبێرگ بوو کە ساڵی ١٤٩٥ پێکھاتبوو. پایتەختیشی شاری شتوتگارت بوو.

## ناوی شاکان
# فرێدریکی یەکەم، ١٨٠٦ تا ١٨١٦
# ویڵیامی یەکەم، ١٨١٦ تا ١٨٦٤
# چارڵز، ١٨٦٤ تا ١٨٩١
# ویڵیامی دووھەم، ١٨٩١ تا ١٩١٨

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:مێژووی ڤویرتمبێرگ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٠٦
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩١٨
پۆل:ویلایەت و ناوچەکانی پێشووی بادن-ڤویرتمبێرگ
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
بادن-ڤویرتمبێرگ

230px|وێنۆک|ئاڵای بادێن-ڤۆرتمبێرگ
left|200px
**بادێن-ڤوورتمبێرگ** (بە ئەڵمانی: Baden-Württemberg)یەکێکە لە شازدە ھەرێمەکەی وڵاتی ئەڵمانیا کە کەوتووەتە باشووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتەوە. پایتەختی شاری شتوتگارتە. بەگوێرەی ڕووبەر و ژمارەی دانیشتووان، سێھەمین ھەرێمی گەورەی ئاڵمانیایە.

## ئەمانەش ببینە
* گێمریگھایم

پۆل:بادن-ڤویرتمبێرگ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥١
پۆل:ویلایەتەکانی ئەڵمانیا
ئەکادیمیای ئەفلاتوونی

thumb|200px|ئاکادیمیاکەی ئەفلاتوون
**ئاکادیمیا** (بە یۆنانی: Ἀκαδήμεια) ساڵی ٣٨٧ی پ.ز لەلایەن ئەفلاتوونەوە لە ئەتینا دامەزرا. ئەرەستوو بیست ساڵ لەوێ خوێندی ھەتا قوتابخانەکەی خۆی بنەڕت نا. لە درێژەی سەردەمی ھێلینیستیدا ئاکادیمیا ھەر مابوو، بەڵام پاش مردنی فیلۆی لاریسا لە ساڵی ٨٣ی پ.ز ئیتر گەیشتە کۆتاییی کاری خۆی.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە یۆنان
پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ٣٨٠ی پ.ز
پۆل:ئەفلاتوون
پۆل:ئەفلاتوونیزمی نوێ
پۆل:گومانە ئەکادیمیەکان
فەلسەفەی ڕۆژاوایی

**فەلسەفەی ڕۆژاوا** یان **فەلسەفەی رۆژاوایی** بریتییە لە کارە فەلسەفییەکان و بیرە فەلسەفییەکانی جیھانی ڕۆژاوا کە لە فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی و جۆراوجۆر فەلسەفەی خۆماڵیی دیکە جیا دەکرێتەوە.

لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەم زاراوەیە داھێنانێکی تازەیە بۆ ئاماژەکردن بە بیرکردنەوەی فەلسەفی لە چاند و ژیاری ڕۆژئاواییدا. سەرەتای فەلسەفەی ڕۆژئاوایی لە یۆنانی کۆندا بووە و ھەتاکوو ئێستا ڕووبەرێکی بەرینی ئەم گۆی زەوییەی داپۆشیوە کە داگری ئامریکای باکوور و ئۆسترالیاشە. ھەندێ قسەوباس ھەیە لەسەر تێخستنی ناوچەگەلێک وەکوو باکووری ئافریقا، بەشگەلێک لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا و ھتد. وشەی فەلسەفە بۆخۆی لە یۆنانی کۆندا سەری ھەڵداوە: فیلۆسۆفیا (φιλοσοφία)، کە دەقاودەق واتە "خۆشویستنی حیکمەت" (φιλεῖν - فیلەین "خۆشویستن" و σοφία - سۆفیا "حیکمەت").

ئەمڕۆکە زاراوەی *فەلسەفەی ڕۆژاوایی* ئاماژە بەم سێیانە دەکا: فەلسەفەی ھاوچەرخ، فەلسەفەی شیکارانە، فەلسەفەی کیشوەری. 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فەلسەفەی خۆراوایی، وەرگێڕانی ئاوات ئەحمەد لە ئینسایکلۆپیدیای ئینکارتاوە
* مێژوویەکی فەلسەفەی ڕۆژاوایی **(بە ئینگلیزی)**

پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا
خواشت

**خواشت** گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی خواشت بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٨٦ کەس لە ٣٩ بنەماڵەدا بووە.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
فەلسەفەی ھاوچەرخ

**فەلسەفەی ھاوچەرخ** ئەم سەردەمەی ئێستایە لە مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاواییدا کە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمەوە لەگەڵ سەرھەڵدانی فەلسەفەی شیکارانە و کیشوەرییدا دەستی پێکردووە.

دەستەواژەی "فەلسەفەی ھاوچەرخ" زاراویەکی تەکنیکییە لە فەلسەفەدا کە ئاماژە بە سەردەمێکی تایبەت لە مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوایی‌دا دەکات. بەڵام ھەندێک جار ئەم زاراوەیە لەگەڵ فەلسەفەی مۆدێرن (کە ئاماژە بە سەردەمێکی پێشووتر لە فەلسەفەی ڕۆژاواییدا دەکات) و فەلسەفەی پۆستمۆدێرن (کە زاراوەیەکە پەیوەندیی بە فەلسەفەی کیشوەرییەوە ھەیە) ئاوێتە دەکرێت و بە ھەڵە وەردەگیردرێت. ھەندێت جاریش بە ھەڵە بە ھەر کارێکی تازەی فەلسەفی دەوترێت فەلسەفەی ھاوچەرخ.
## به‌ پیشه‌ییكردن
### فه‌لسه‌فه‌ی پیشه‌یی ئه‌مڕۆ
ماوه‌یه‌كی كه‌م دوای پێكهێنانی، كۆمه‌ڵه‌ی فه‌لسه‌فیی ڕۆژئاوا و به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵه‌ی ده‌روونناسیی ئه‌مریكی له‌گه‌ڵ یه‌كێتیی فه‌لسه‌فیی ئه‌مریكی یه‌كیانگرت بۆ دامه‌زراندنی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ پێی ده‌وترێت ڕێكخراوی پیشه‌یی سه‌ره‌كی بۆ فه‌یله‌سووفان له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان: كۆمه‌ڵه‌ی فه‌لسه‌فیی ئه‌مریكی. كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ سێ به‌ش پێكدێت: ئه‌تڵه‌سی، ناوه‌ندی و ڕۆژهه‌ڵات. هه‌ر به‌شێك كۆنفرانسێكی ساڵانه‌ی گه‌وره‌ ڕێكده‌خات، كه‌ گه‌وره‌ترینیان كۆبوونه‌وه‌ی به‌شی ڕۆژهه‌ڵاته‌، كه‌ نزیكه‌ی ٢٠٠٠ فه‌یله‌سووف بۆ لای خۆی ڕاده‌كێشێت و هه‌موو ساڵێك له‌ مانگی كانوونی یه‌كه‌مدا له‌ یه‌كێك له‌ شاره‌ كه‌نارییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات به‌ڕێوه‌ده‌چێت. كۆبوونه‌وه‌ی به‌شی ڕۆژهه‌ڵات به‌ گه‌وره‌ترین بۆنه‌ی دامه‌زراندن داده‌نرێت بۆ كار له‌ بواری فه‌لسه‌فه‌دا له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، چونكه‌ زۆرێك له‌ زانكۆكان تیم ده‌نێرن بۆ چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ پاڵێوراوان بۆ پۆسته‌ ئه‌كادیمییه‌كان. له‌ نێو ئه‌ركه‌ زۆره‌كانی تریدا، كۆمه‌ڵه‌كه‌ به‌رپرسیاره‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی زۆرێك له‌ پله‌ شه‌ره‌فمه‌ندییه‌كانی پیشه‌كه‌. بۆ نموونه‌، سه‌رۆكایه‌تیی به‌شێك له‌ كۆمه‌ڵه‌ی فه‌لسه‌فیی ئه‌مریكی به‌ شه‌ره‌فێكی پیشه‌یی داده‌نرێت، و خه‌ڵاتی كتێبی پێشكه‌شكراو له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی فه‌لسه‌فیی ئه‌مریكییه‌وه‌ به‌ یه‌كێك له‌ كۆنترین خه‌ڵاته‌كان له‌ فه‌لسه‌فه‌دا داده‌نرێت. گه‌وره‌ترین ڕێكخراوی ئه‌كادیمی كه‌ ته‌رخانكراوه‌ بۆ په‌ره‌پێدانی لێكۆڵینه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی كیشوه‌ری به‌ تایبه‌تی، كۆمه‌ڵه‌ی دیارده‌ناسی و فه‌لسه‌فه‌ی بوونگه‌رایییه‌.
## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی ھاوچەرخ
پۆل:مێژووی فەلسەفە
تێرمۆدینامیک

**تێرمۆدینامیک** یان **دینامیکی گەرمی** (، *تێرمۆداینامیکس*) لقێکی فیزیایە کە باس لە گەرمی و پلەی گەرمی دەکات، ھەروەھا پەیوەندی نێوان ووزە، ئیش، تیشک دانەوە و تایبەتمەندیەکانی ماددە. ڕەفتاری ئەم بڕانە ڕێک دەخرێن بە یاساکانی داینامیکە گەرمی. ئەم زانستە پشت دەبەستێتە پێوانەکردنەکانی مایکڕۆسکۆپی بەڵام بۆ شی کردنەوەی دیاردەکان لە ڕێی ئاماری مایکڕۆسکۆپیەوە ھەوڵی ڕوون کردنەوە دەدات.
داینامیکی گەرمی بەشێکە لە زانستی میکانیک، کە گرنگی دەدات بە گواستنەوەی گەرمی بە شێوەی ووزە لە مادەیەکەوە بۆ مادەیەکی تر، ھەروەھا گرنگی دەدات بە گۆرانی گەرمی بۆ جۆرەھا ووزەی تر کە دەتوانرێت سوودی لێ وەربگیرێت تا رادەیەکی زۆر پشت دەبەستێت بە یاسای پاراستنی ووزە کە دەڵێت (ووزە نە دروست دەکرێت، نە لەناو دەبرێت، بەڵام لە شێوەیەکەوە دەگۆرێت بۆ شێوەیەکی تر). ئەم بابەتە لە زۆرێک لە بەشە زانستیەکان دەخوێندرێ، وەک: فیزیک، ئەندازیاری میکانیک و کیمیا.
ئەم زانستە کاتی خۆی بۆ بەرز کردنەوەی کارایی مەکینە ھەڵمیەکان بەرەوپێش چوە، بەتایبەتیش لەدوای ئیشیەکانی زانا نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ لە ساڵی ١٨٢٤ ز. ئەو باوەڕی وابوو کە بەرز کردنەوەی کارایی مەکینە ھەڵمیەکان کلیلی سەرکەوتنی فەڕەنسایە لە شەڕەکانی ناپۆلیۆن بۆناپارت. لە ساڵێ ١٨٥٤ لۆرد کێلڤەن بۆ یەکەمجار ووشەی داینامیکی- گەرمی (Thermo-dynamics) بەکارھێنا.

## ئەمانەش ببینە
* ھێلکاری پەستان-قەبارە
* بزوێنەری سووتانی ناوەکی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:ئەندازیاریی کیمیا
پۆل:کیمیای گەرمی
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:وزە
ئەوێھەنگ

**ئەوێھەنگ** گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی ئەوێھەنگ بە شێوەزاری ھەورامی قسەدەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٬٨٨٦ کەس لە ٤٩٧ بنەماڵەدا بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
پۆل:گوندەکانی ھەورامانی ئێران
ئایزۆ ٣١٦٦-١

**ئای ئێس ئۆ ٣١٦٦-١** (**ISO 3166-1**) بەشێکە لە ستانداردی ISO 3166ی ڕێکخراوی جیھانی بۆ ستانداردکردن (ISO) کە تایبەتە بە کۆدی ناوی وڵاتەکان و ناوچە خودموختارەکان و شێونە تایبەتەکانی جوگرافیی جیھانە. ناوە فەرمییەکەی ئەم پێوەرە بە ئینگلیزی ئەمەیە:
*Codes for the representation of names of countries and their subdivisions – Part 1: Country codes*

سێ جۆری کۆدی دابین کردووە:
* **ISO 3166-1 alpha-2** : کۆدی ٢ پیتیی ناوی وڵاتان کە زیاتر لە پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵات بەکاردێت (بە چەند جیاوازییەک)
* **ISO 3166-1 alpha-3** : کۆدی ٣ پیتیی ناوی وڵاتان
* **ISO 3166-1 numeric** : کۆدی ٣ ژمارەیی ناوی وڵاتان

## سەرچاوەکان
* ISO 3166 Maintenance Agency, International Organization for Standardization (ISO)
** Country names and code elements &mdash; list of alpha-2 codes
* ''Standard Country or Area Codes for Statistical Use'', United Nations Statistics Division
** Countries or areas, codes and abbreviations &mdash; list of alpha-3 and numeric codes (a few territories officially assigned codes in ISO 3166-1 are not included in this list)
* *[[The World Factbook]]* (public domain), Central Intelligence Agency
** Appendix D &ndash; Cross-Reference List of Country Data Codes  &mdash; comparison of FIPS 10, ISO 3166, and STANAG 1059 country codes
* Administrative Divisions of Countries ("Statoids"), Statoids.com
** Country codes &mdash; comparison of ISO 3166-1 country codes with other country codes

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێرستەکانی وڵاتەکان
پۆل:ئای ئێس ئۆ ٣١٦٦-١
پۆل:ئیستانداردەکانی ئای ئێس ئۆ
پۆل:پێرستی وڵاتەکان
پۆل:کۆدی وڵاتەکان
سپوتنیک-١

**سپوتنیک–١** (بە ئینگلیزی-Sputnik 1)، (بە ڕووسی-Спутник-1)، یەکەم مانگی دەستکرد بوو کە یەکێتیی سۆڤیەتی جاران بۆ یەکەم جار لە مێژودا دروستیکرد و سەرکەوتوانە رۆژی ٤ی ئۆکتۆبەری ١٩٥٧ بەرەو بۆشایی ئاسمان ھەڵیدا.. ئەوێ دەمێ جەنگی سارد لەنێوان بلۆکی خۆرھەڵات و خۆرئاوا زۆر گەرم بوو، بەم کارەش یەکێتیی سۆڤیەت ھەموو دنیای خۆرئاوای بە تایبەت ئەمەریکاییەکانی سەرسام و توشی شۆک کرد. ھەڵدانی ئەم مانگە دەستکردە یەکێکە لە ڕووداوە گرنگەکانی سەدەی بیستەم کە بەھۆیەوە پێشبڕکێ و کێبەرکێی تەکنەلۆژیای بۆشایی ئاسمان سەریھەڵدا و مرۆڤایەتی گەیشتە چاخێکی نوێ کە بە چاخی بۆشایی ئاسمان ناو دەبرێت. ئەم کارەی یەکێتیی سۆڤیەتی جاران بووە ھۆی ئەوەی لە نێو ئەمەریکا بانگەوازی ریفۆرمکردن و سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی سیستەمی خوێندنی زانستی بکرێت. ئەم مانگە دەستکردە وەک تۆپێکی خڕ لە کانزای ئەلەمنیۆمی نەرم دروست کرابوو کە تیرەکەی ٥٨ سەنتیمەتر بوو، کێشەکەشی ٨٣ کیلۆگرام بوو،، ئەم مانگە دەستکردە لە ڕێگای دوو دەزگای ڕادیۆیی (٢٠ و ٤٠) میگاھێرزەوە زانیاریەکانی خۆی لە شێوەی پەیامی ڕادیۆییدا بۆ زەوی دەناردەوە، سپۆتنیک – ١- بە درێژایی ٢٢ رۆژ زانیاری زۆر بەنرخ و گرنگی ڕەوانەی زەوی کردەوە بەڵام ئیتر پاش خاڵی بوونەوەی پاتریەکانی پەیوەندیە ڕادیۆییەکانی پچڕان و دووای سێ مانگیش لە یەکەم رۆژی ھەڵدانیەوە و بڕینی ماوەی ٦٠ ملیۆن کیلۆمەتر، لە رۆژی ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨ دا بەھۆی دروست بوونی لێخشانێکی زۆر لەگەڵ بەرگی ھەوایی ئەتمۆسفیر سوتا و لەناو چوو. **سپۆتنیک – ١** بەھۆی رۆکێتێکی تایبەتەوە لە جۆری R-٧ ی بۆشایی ئاسمان کراو لە بەرزی ٢٢٧ – ٩٤٥ کیلۆمەترەوە بە دەوری زەویدا دەسوڕایەوە و بە ٩٨ خولەک یەک سوڕی تەواوی بەدەوری گۆی زەویدا لێدەدا و زانیاری لەسەر بەرگە ھەوای ئیۆنۆسفیر Ionosfeer بۆ زەوی دەناردەوە، ئەم زانیاریانە زۆر گرنگ بوون بۆ ئەوەی زاناکان چڕیی بەرگە ھەواییەکانی دەوری زەوی بزانن وبتوانن لە داھاتودا ئامێری پەیوەندی پێشکەوتوو دروست بکەن بەجۆرێک لە رەوشێکی وەک لەدەستدانی کێش و سەنگ و تەرازوو لە بۆشایی ئاسمان بتوانن مامەڵە بکەن. دوای سپۆتنیک – ١ – دیسانەوە سپۆتنیک – ٢ – ئەوجا سپۆتنیک – ٣ – ڕەوانەیی بۆشایی ئاسمان کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٥٧
پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٥٧
پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٥٧
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
ئەسکەندەریە

**ئەسکەندەرییە** (عەرەبی: الإسکندریة؛ یۆنانی: Αλεξάνδρεια) شاری گرنگی بەندەری و دووھەم شاری گەورەی وڵاتی میسرە. ئەسکەندەرییە لە ٢٢٥ کیلۆمەتریی باکووری قاھیرەوە ھەڵکەوتووە. ناوی ئەم شارە لە ناوی ئەسکەندەری مەزنەوە گیراوە کە دوای داگیرکردنی میسر فەرمانی دروستکردنی شارەکەی دابوو. لە ساڵی ٣٣١ی پێش زاییندا بنەڕەتی شارەکە نراوە. ئەوڕۆکە ژمارەی دانیشتوانی دەگاتە ٣٬٥ تا ٥ ملیۆن کەس.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەسکەندەریە
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە میسر
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی میسر
پۆل:ناوچە شارییەکانی میسر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
پۆل:دامەزرانەکانی ٣٣٠ی پ.ز
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
پۆل:شارەکانی میسر
پۆل:شارە پیرۆزەکان
فەلسەفەی ماتماتیک

**فەلسەفەی ماتماتیک** ئەو لقەی فەلسەفەیە کە لە گریمانە فەلسەفییەکان، بنچینە فەلسەفەییەکان و ئاماژۆکە فەلسەفییەکانی ماتماتیک دەکۆڵێتەوە. ئامانجی فەلسەفەی ماتماتیک پێشکەشکردنی شرۆڤەیەکە بۆ سروشت و میتۆدۆلۆژیی ماتماتیک و تێگەیشتن لە شوێن و پێگەی لە ژیانی خەڵکدا. سروشتە پێکھاتەیی و لۆژیکییەکەی ماتماتیک خۆی بۆتە ھۆی ئەوە کە ئەم لێکۆڵینەوەیە ھەم زۆر بەربڵاو بێ و ھەمیش تاقانە بێ لەنێوان ھاوشانە فەلسەفییەکانیدا.

ئەو پرسیارانەی ڕووبەڕوویان دەبینەوە بریتین لە:

* سەرچاوەکانی ئیدیا ماتماتیکییەکان کامانەن؟
* باری ھەبوونناسانەی هەبووگەلی ماتماتیکی چییە؟
* ئاماژەدان بە شتێکی ماتماتیکی بە واتای چییە؟
* تایبەتمەندیی وتەی ماتماتیکی چییە؟
* پێوەندی نێوان لۆژیک و ماتماتیک چییە؟
* کام شێوازەکانی پرسینەوە لە ماتماتیکدا بەکەڵکن؟
* ئامانجی پرسینەوەی ماتماتیکی چییە؟
* سەرچاوە و سروشتی ڕاستی لە ماتماتیکدا چییە؟
* پێوەندیی نێوان جیھانی دەرھەستی ماتماتیکی و گەردوونی ماددی چۆنە؟

## بەستەرە دەرەکییەکان
* لاپەڕەکانی تایبەت بە فەلسەفەی بیرکاری لە www.rbjones.com دا
* فەلسەفەی بیرکاری، ئینسایکلۆپیدیای فەلسەفەی زانکۆی ستەنفۆرد

پۆل:فەلسەفەی بیرکاری
بەڵگەنەویست

لە لۆژیک و لە بیرکاریشدا، **بەڵگەنەویست** وتەیەکە کە بەڵگە بۆ ڕاستییەکەی نەھێنراوەتەوە و نەسەلمێنراوە، بەڵام وا دانراوە کە خۆی گەواھی ڕاستیی خۆیە (خۆ-گەواھە) و بەڵگەی ناوێ؛ ئەڵبەت بەڵگەنەویستی واش ھەنە کە سروشتیان ئەوەندەش خۆ-گەواھ نییە و تەنھا بۆ سەلماندنی حوکم و بڕیارگەلی پێویست ڕاستییان قەبووڵ دەکرێ. لە ھەر حاڵدا، بەڵگەنەویست خاڵی دەستپێکە بۆ ئەنجامگری و ھەڵھێنجانی دیکەی ڕاستییەکان کە پیان دەوترێ سەلمێنراوەکان.

یۆنانییە کۆنەکان یەکەم کەسان بوون کە بەڵگەنەویستەکان و سەلمێنراوەکانیان ھێنایە ناو گۆڕەپانی مەعریفەتەوە. ئیقلیدس لە کتێبەکەی خۆیدا، توخمەکان، بەڵگەنەویستەکانی ئەندازەی دیاری کردووە و پاشان بە ھەڵھێنجان گەیشتۆتە سەلمێنراوەکان. بۆ نموونە، یەکەم بەڵگەنەویستی بەم شێوەیەیە: لە ھەر دوو خاڵی دڵخوازەوە یەک ڕاستەھێڵ تێدەپەڕێ.

لە بیرکاریدا، زاراوەی بەڵگەنەویست لە دوو ڕاستێنەی پێوەندیدار و لە ھەمان کاتدا جیاوازدا بەکار دەبردرێ: "بەڵگەنەویستە لۆژیکییەکان" و "بەڵگەنەویستە نالۆژیکییەکان". لە ھەردوو ڕاستێنەدا، بەڵگەنەویست ڕستەیەکی بیرکارانەیە کە وەکوو خاڵێکی دەستپێک سوودی لێ وەردەگیردرێ بۆ دەرکێشانی ژیرانەی ڕستەگەلی دیکە. ڕێک وەکوو چووزەرەیەک کە لقی لێ دەبێتەوە. پێچەوانەی سەلمێنراوەکان، بەڵگەنەویستەکان نە دەتوانن لە پرەنسیپەکانی ھەڵھێنجانەوە وەربگیرێن و نە بۆیان ھەیە بسەلمێنرێن، زۆر سادە تەنھا لەبەر ئەوەی کە خاڵی دەستپێکن؛ واتە پێشتر لەوان ھیچ شتێکی تر بوونی نییە تاکوو ئەوان ئەنجام و ئاکامی ئاوەزمەندانەی ئەو شتە بن.

بەڵگەنەویستە لۆژیکییەکان ڕستەگەلێکن کە لای ھەموو کەسێک بە ڕاست دەزانرێن (بۆ نموونە، A و B ئاماژەی داوە بە A)، لە حاڵێکدا، بەڵگەنەویستە نالۆژیکییەکان (بۆ نموونە، a + b = b + a) لە ڕاستەقینەدا سامانەکانی گۆڕەپانێکی تایبەت (وەکوو ژمێرە) پێناسە دەکەن؛ ئەوان ڕاستییەکی خۆ-گەواھ نین بەڵکوو بۆ ڕۆنانی بیردۆزەکانی بیرکاری بەکار دێن.

لە زۆربەی زمانە ئەورووپایییەکاندا بە بەڵگەنەویست لە بیرکاری و لۆژیکدا دەڵێن **ئاکسیۆم** (axiom). ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا لە وشەی یۆنانیی ἀξίωμα -ەوە ھاتووە (ئاکسیۆما)، کە ئەویش چاوگێکە لە کرداری ἀξιόειν (ئاکسیۆئین)، بە واتای "بۆچوونی شیاو"، وە ھەروەھا "پێداویستی"، کە بە نۆبەی خۆی لە ἄξιος -ەوە ھاتووە (ئاکیۆس) کە بە واتای "بوون لە ھاوسەنگیدا"یە و لەم ڕووەوە ھەمان بەھای ھەیە کە "شیاو" و "دروست" ھەیانە. بە لای فەیلەسووفەکانی یۆنانی کەواناراوە ئاکسیۆم بانگەشەیەک بوو کە دەکرا وەکوو ڕاستییەک لێی بڕوانی بەبێ ئەوەی پێویستی بە سەلماندن بێ.

وشەیەکی دیکە کە ئەویش خاوەنی ھەمان واتایە و بە تایبەتی ئیقلیدس بەکاری ھێناوە وشەی **پۆستولا** (postulate) یە. واتای سەرەکیی ئەم وشەیە "داخواز"ە. بۆ نموونە، ئیقلیدس لە ئێمە داخواز دەکا ئەوە قەبووڵ بکەین کە دەکرێ ھەر دوو خاڵی دڵخواز بە ڕاستەھێڵێک بلکێنین بە یەکەوە.

پۆل:لۆژیک
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:جەبر
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:مێژووی لۆژیک
پۆل:مێژووی ماتماتیک
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
پۆل:زاراوە فەلسەفییەکان
پۆل:ئاوەزان
پۆل:فەلسەفەیەکی یۆنانی کۆن
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
مەلا غەفوور دەباغی

**مەلا غەفوور دەبباغی** ناسراو بە **حافزی مەهابادی** (١٩٢٧ لە سەقز – ١٩٩٠ لە مەهاباد) شاعیر و وەرگێڕێکی کورد بوو.

## ژیان
غه‌فوور ده‌بباغی کوڕی دەروێش عەبدوڵڵا ساڵی ١٣٠٦ی هه‌تاوی له شاری سەقز له دایک بووه. بابی چه‌رمچی (ده‌بباغ) بووه و بەهۆی پێشه‌که‌ی ماوه‌یه‌ک پاش له دایک بوونی غه‌فوور له سه‌قز ڕۆیشتووە و ده‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌که‌ی له شاری بانە گیرساوەتەوە. غه‌فوور له ته‌مه‌نی سێ ساڵه‌ییدا خورێلکه (هاوڵه)ی گرتووە و سۆمای چاوەکانی له ده‌ست داوە. حەوت ساڵانە بووە کە بابی ناردوویەتی لای (میرزا محه‌ممه‌د که‌ریمی مەخروونی) تا قورئان له‌به‌ر کات و ئه‌ویش تا چارده ساڵه‌یی نیوه‌ی له‌به‌ر کردووە. هه‌ر ئه‌و ساڵه‌یش (واته ساڵی ١٣٢٠ی هه‌تاوی) بەهۆی داگیرسانی ئاگری جەنگی جیھانیی دووەم له ئێراندا و لاواز که‌وتنی حکوومه‌تی ناوه‌ندی، (محه‌ممه‌د ڕه‌شید خان) له بانه دژ به ده‌وڵه‌ت ڕاوەستاوە و ده‌روێش عه‌بدوڵڵا و بنه‌ماڵه‌که‌ی کۆچیان کردووە بۆ مه‌هاباد. له مه‌هاباد غه‌فوور لەلای (مه‌لا محه‌ممه‌دی حاجی بایزی) کاری ناته‌واوی خۆی ته‌واو کردووە و تا ساڵی ١٣٢٨ هەموو قورئانی له‌به‌ر کردووە و لەکن (قازی محه‌ممه‌دی خزری نزریوه‌یی) بڕێک ده‌رسی فه‌قێیەتی خوێندووە. پاش کووده‌تای *عه‌بدوولکه‌ریم قاسم* له هاوینی ١٣٣٨ی هه‌تاوی له عێراق، ده‌ستی بە وتنی شیعر بۆ خه‌ڵکی نه‌دار و هه‌ژار کردووە. ساڵی ١٣٥٠ خه‌تی بره‌یل (نووسینی تایبەت بە نابینایان) فێر بووە و کومه‌ڵێ په‌ند و مه‌ته‌ڵۆکه و کورته چیرۆکی کۆ کردووەتەوە که ساواک لێی ئەستاندووە و قه‌ت به خۆی و که‌سی تریشی نەداوەتەوە، دواتر لە ساڵی ١٣٥٦دا حەولی داوە لەسەرڕاوە بیاننوسێتەوە. حافز مەهابادی چوار کەڕت ژیانی هاوسەرگیری پێک هێناوه و خاوەنی کچێک و چوار کوڕ بووه بە ناوەکانی: (کەژاڵ)، (برایم)، (سمایل)، (فایق) و (ڕێبوار). له ئا‌کامدا له ڕۆژی بیست و یه‌کی گه‌لاوێژی ١٣٦٩ی هەتاویدا کۆچی دوایی کردووە و تەرمەکەیشی لە گۆڕستانی بوداق سوڵتانی شاری مەهاباد بەشی ناوداران و شاعیران بە خاک ئەسپێردراوە.

## بەرهەمەکان
* **دیاری مەهاباد** (کۆمەڵە شێعر)
* ** چوارێنەکانی فەڕوخی یەزدی** (وەرگێڕان لە فارسییەوە بۆ کوردی)
* **دیوانی حافزی مەهابادی**
* **پەندی پێشینیان**
* **ئاسۆی ڕوون**

## نموونەی شیعری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سەقز
نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ

[چەپ|وێنۆک|200px|نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆت لە جلوبەرگی تایبەتیی خوێندکارانی [ئیکۆل پۆلیتێکنیک‌دا]]

**نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ** (Nicolas Léonard Sadi Carnot؛ ١٧٩٦ - ١٨٣٢) کە زۆرتر بە ناوی **سه‌عدی کارنۆ** دەناسرێ فیزیکزان و ئەندازیاری فەڕەنسەیی بوو کە یاسای دووھەمی تێرمۆداینامیکی دۆزیەوە و ھەروەھا سووڕی کارنۆ ژی بە ناوی ئەوەوەیە.

پۆل:زانایانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٦
پۆل:مردووانی ١٨٣٢
ئیکۆل پۆلیتێکنیک

thumb|250px|left
**ئیکۆل پۆلیتێکنیک** (بە فەڕانسەیی: École Polytechnique، قوتابخانەی پۆلیتێکنیک) گرنگترین و کۆنترین زانکۆی تەکنیکی و ئەندازیاری‌یە لە فەڕەنسا. ئەم زانکۆیە لەناو زانکۆکانی جیھانیشدا پلە و پایەیەکی بەرزی ھەیە و یەکێک لە چل زانکۆی یەکەمی جیھانە. ساڵی ١٧٩٤ لە پاریس دامەزراوە.

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی زانکۆ

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی دەیەی ١٧٩٠