ئەلفوبێکانی کوردی

[وێنۆک|[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان کە لە ساڵی ١٨٩٨ دامەزرا، پێش لاتینیسازی، نووسینی کوردیی باکووری بە ئەلفوبێی عەرەبی دەنووسی.]]
**ئەلفوبێکانی کوردی** ئەو ئەلفوبێیانەن کە بۆ نووسینی زمانی کوردی کەڵکیان لێ وەرگیراون. تا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی ئەلفوبێی جۆراوجۆر بەکارھاتووە. بەکارھێنانی ئەم ئەلفوبێیانە لە ژێر کاریگەریی زمان و ئەلفوبێی ئەو وڵاتانەدا بووە کە کوردەکان تێیدا ژیاون. ئەمڕۆ بۆ نووسینی زمانی کوردی دوو جۆر ئەلفوبێ بەکاردەھێنرێت، کە لەیەکتری جیاوازن، ئەوانیش: ئەلفوبێی عەرەبی و ئەلفوبێی لاتینییە، پێشتر ئەلفوبێی کیریلیش لای کوردانی یەکێتیی سۆڤیەت بەکاردەھات.

## ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی

ئەلفوبێی عەرەبیی کوردی کە زۆرتر بە **ئەلفوبێی سۆرانی** ناسراوە، لە ئەلفوبێی عەرەبییەوە ھاتووە. لەم ئەلفوبێیە بۆ نووسینی شێوەزاری کوردیی ناوەندی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان، و ھەروەھا بنشێوەزاری بادینی لە باشووری کوردستان و شێوەزارەکانی ھەورامی، کوردیی باشووری و لەکی کەڵکی وەردەگیرێت. ئەم ئەلفوبێیە لە ۳۷ دەنگ و ٣٤ پیت پێکھاتووە و بە پێچەوانەی ئەبجەدی عەرەبی، پیتە بزوێنەکان بە نیشانەوە نانووسرێن، بەڵکوو بۆ ھەموویان پیتێکی جیاواز ھەیە. ھاوشێوەی ئەلفوبێی عەرەبی، ئەمەش لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسرێت.

### ڕیزبەندیی پیتەکان
ڕیزبەندیی پیتەکان و شوێنی تایبەتیان لە ئەلفوبێی کوردیدا تا ئێستا بە جوانی ڕوون بووەتەوە، و ھەر کەس بە جۆریکی پیتەکانی ڕیز کردووە. ڕیزبەندیی ئەلفوبێی کوردی لە ناو نووسەرانی فەرھەنگ و وشەنامە کوردییەکانەوە بەم شێوەیە:
# فەرھەنگی خاڵی شێخ محەمەد خاڵ: ا، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، م، ن، و، ھ، ی
# قامووسی زمانی کوردیی عەبدوڕەحمان زەبیحی: ء، ا، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ڒ، ز، ژ، س، (ص)، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، ن، و، ۆ، و͞، ھ، ە، ی، ێ، ی͞
# ھەنبانە بۆرینەی مامۆستا ھەژار: ﺋ، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ڒ، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، ن، و، ۆ، ھ، ی، ێ

### ناوی پیتەکان
ناوی پیتەکانی ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی لە ناوی پیتەکان لە ئەلفوبێی عەرەبییەوە ھاتوون و تەنیا کەمێک جیاوازییان ھەیە بەم جۆرە:
* ئەو ناوانەی کە لە ئەلفوبێی عەرەبیدا بە «اء» کۆتایییان دێ، لە ئەلفوبێی کوردیدا دەبنە «ێ»؛ وەکوو پیتی «ب» کە لە عەربیدا ناوی «باء»ە بەڵام لە کوردیدا «بێ». ئەم پیتانە بریتین لە: ب، ت، ح، خ، ر، ز، ف، ھ، ی.
* بۆ ھەندێک لەو پیتانەی کە تایبەت بە زمانی کوردین و لە ئەلفوبێی عەرەبیدا نین لە ڕووی پیتی پێشەوەی ناویان لێ‌ناوە. وەکوو پیتی «چ» کە لە ڕووی پیتی پێشەوەی «ج» (جیم) ناویان ناوە «چیم». ئەم پیتانە بریتین لە: پ، چ، ژ، ڤ، گ.
* بۆ ناوی ھەندێکی تریشی لەو پیتانەی کە تایبەت بە زمانی کوردین و لە ئەلفوبێی عەرەبیدا نین تا ئێستا کۆدەنگییەک نییە و ناوەکانیان بە جوانی ڕوون نەبۆتەوە. ئەم پیتانە بریتین لە: ڕ، ڵ، ۆ، وو، ێ.

### بزوێنەکان
لە ئەلفوبێی کوردیدا بە پێچەوانەی ئەلفوبێی عەرەبی کە بزوێنەکان نیشان نادرێن یان زۆر بە ناتەواوی نیشان دەدرێن، بۆ بزوێنەکانیش پیتی تایبەت دابین کراون و ئەمە گەورەترین ھەڤیازی ئەلفوبێی کوردییە بەسەر ئەم ئەلفوبێیانەی کە لە ئەلفوبێی عەرەبی کەوتوونەتەوە.

#### بزرۆکە
بۆ بزرۆکە ھیچ پیتێک نییە لەم ئەلفوبێیەی کوردیی عەرەبی؛ ھەندێک لە نووسەران، وەک ھەژار لە فەرھەنگی ھەنبانەبۆرینەدا ھێمای زەنەیان ( ْ) بەکارھێناوە بۆ ئەم پیتە.

### ئەلفوبێ
#### ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی

#### پێشنیاری گۆڤاری ژین

### پیتەکانی تر
جگە لەم پیتانە کە لەسەرەوە ئاماژەیان پێ کراوە، ھەندێک پیتی تریش ھەن کە کەڵکیان لێ وەردەگیرێ بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی عەرەبی.

#### پیتە ناوچەییەکان
زۆرینەی ئەم پیتانە لە کوردیی ناوەندیدا نین (جگە لە پیتی ص) و تایبەت بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردین. ئەم پیتانە بریتین لە:

***[[ڎ]]** - ئەم پیتەت تایبەتە بە شێوەزاری کوردیی ھەورامی و دەنگێکی ھەیە لە نێوان دوو پیتی «د» و «و». لە ھەندێک لە بنشێوەزارەکانی کوردیی ناوەندیدا وەکوو ئەردەڵانی ئەم دەنگە ھەیە. دەربڕینی ئەم پیتە بە پیتی «د» مانای وشە ناگۆڕێ.
***[[ص]]** - ئەم پیتە بەکەمی لە ناو نووسراوەکانی کوردیی ناوەندیدا دەبینرێ. دەربڕینی ئەم پیتە لەگەڵ پیتی «سین» (س) جیاوازە و زیاتر لە پیتی «صاد»ی (ص) زمانی عەرەبی دەچێ. ژمارەی ئەم وشانەی کە لە کوردیی ناوەندیدا ئەم پیتەیان تێدایە کەمە (وەکوو صەت، صەگ و ...) بەڵام لە ناو کوردیی باکووریدا زۆرە و تەنانەت دەربڕینەکەی بە پیتی «س» مانای وشە دەگۆڕێ.
***[[ۊ]]** - ئەم پیتە بزوێنە و تایبەتە بە شێوەزاری کوردیی باشووری. لە کوردیی باشووریدا بزوێنێکی تریش ھەیە و زۆربەی ئەو وشانەی لە کوردیی باکووری و ناوەندیدا «ئوو»یان تێدایە، لە کوردیی باشووریدا دەبنە «ۊ». لە ھەندێک لە بنشێوەزارەکانی کوردیی باکووریشدا ئەم دەنگە ھەیە. لەبەر نەبوونی ئەم بزوێنە لە ناو کوردیی ناوەندیدا زۆر جاران ئەم پیتە بە دوو پیتی «وی» نیشان دەدەن بۆ وێنە وشەی «دوور» لە کوردیی باشووریدا «دویر» دەنووسن ئەگەر نەنووسن «دۊر». لە ئەلفوبێی یەکگرتوودا پیتی «Ù ù» بۆ ئەم بزوێنە دابین کراوە.

#### پیتە جێگۆڕاوەکان
***[[ڒ]]** - وێنەیەکی تری پیتی «ڕ»یە و پێش باوبوونی «ڕ» لەم پیتە کەڵک وەردەگیرا بەڵام لەبەر وێکچوونی لەگەڵ پیتی «ژ»، پیتی «ڕ» جێگای ئەم پیتەی گرتەوە.

#### پیتە ناباوەکان
***[[ۇ]]** - لەم پیتە ھەژار لە فەرھەنگی ھەنبانەبۆرینەدا لە جیاتی پیتی «وو» (واوی قووچاو) کەڵکی لێ وەرگرتووە.
***[[و͞]]** - ئەم پیتە پێشنیاری کۆڕی زانیاریی کورد بوو بۆ پیتی «وو» بەڵام باو نەبوو و نەیتوانی جێگای «وو» بگرێتەوە. 
***[[ی͞]]** - ئەم پیتە پێشنیاری کۆڕی زانیاریی کورد بوو بۆ پیتی «ی» (î) بەڵام باو نەبوو و نەیتوانی جێگای «ی» بگرێتەوە. 

### سیستمی یوونیکۆد

### ژمارەکان
لە ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردیدا بۆ نووسینی ژمارەکان لە ژمارەکانی عەرەبیی ڕۆژھەڵاتی کەڵک وەردەگیرێ. لە ژێرەوە پێرستی ژمارەکان و ناوەکانیان لە ناو شێوەزارەکانی زمانی کوردیدا ھاتووە.

## ئەلفوبێی کوردیی لاتینی

ئەلفوبێی کوردیی لاتینی ھەتا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی کەڵکی لێ وەرگیراوە. ئەلفوبێیەکە زیاتر لە باکووری کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان بەکاردەھێنرێت. ھەتا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی لە چەند جۆر ئەلفوبێی جیاواز کەڵک وەرگیراوە، لەوانە:

### ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ شەمۆ
چەپ|وێنۆک|180px|ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ شەمۆ
یەکەم ئەلفوبێی لاتینیی کوردی لە ساڵی ١٩٢٨دا بە دەستی ئیسحاق مارۆگولۆڤ و عەرەب شەمۆ لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستاندا ئامادە کرا. پیتەکانی ئەم ئەلفوبێیە ئەمانەن:

### ئەلفوبێی ھاوار (بەدرخانی)
لە ساڵی ١٩٣٢دا جەلادەت عالی بەدرخان لە گۆڤاری ھاواردا دەستی کرد بە بڵاوکردنی ئەلفوبێیەکی دیکەی لاتینی بۆ کوردی کە بە *ئەلفوبێی ھاوار* یان *بەدرخانی* ناسراوە. ئەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی کوردیی باکووری و زازاکیییە لە باکووری کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان. یەکێک لەو ھۆکارانە کە ئەلفوبێی ھاوار کەمتر بۆ شێوەزارەکانی کوردیی ناوەندی، کوردیی باشووری، ھەورامی و لەکی بەکارھاتووە، نەبوونی پیتی جیاوازی ستانداردە بۆ «ح»، «ع»، «غ»، «ڕ» و «ڵ». ئەلفوبێی ھاوار لە ٣١ پیت پێکھاتووە، کە بریتین لە:

## ئەلفوبێی کیریلی
لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی زمانی کوردی لە یەکێتیی سۆڤیەت کەڵک وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:

## ئەلفوبێی لاتینیی سۆڤیەتی
لە ساڵی ١٩٢٨ زمانی کوردی لە تەواوی یەکێتیی سۆڤیەتدا بە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستانیشەوە گۆڕدرا بۆ ئەلفوبێیەکی لاتینی کە ھەندێک پیتی کیریلی تێدا لەخۆ دەگرت.

لە ١٩٢٩ چاکسازی تێدا کرا و ئەم ئەلفوبێیەی خوارەوە جێگەی گرتەوە:

لەئێستادا ئەم ئەلفوبێیە ھیچ بەکارھێنانێکی نییە.

## ھەڵسەنگاندنی ئەلفوبێکانی کوردی

## سەرچاوەکان

* عەبدوڕەحمان زەبیحی، *قامووسی زمانی کوردی*، ورمێ، ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی
* ئیبراھیمپوور، محەممەدتەقی، *واژه‌نامە فارسی-کردی*، تاران، بڵاوکراوەی قەقنووس
* ھەژار، *[[فەرھەنگی ھەنبانەبۆرینە|ھەنبانەبۆرینە]]*، تاران، چاپەمەنی سرووش، ISBN 978-964-376-516-3
* نانەوازادە، عەلی، *فەرھەنگی کوردیی ھەرمان*، ھەولێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، ٢٠٠٥

## بەستەرە دەرەکییەکان
* KAL - ئەکادیمیای کوردی بۆ زمان
* کورتەیەک سەبارەت بە زمان و ئەلفوبێ و خوێندنەوەی کوردی (بە ئینگلیزی)

پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان
پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:نووسینی کوردی