open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محھ‌ممھ‌د عھ‌لی عھ‌ونی

محەممەد عه‌لی عەونی ( له دایکبووی ۱۸۹۷ زایینی له شاری سوێرکی، لیوای ئامه‌د- مردووی ۱۱ی ته‌موزی۱۹٥۲ له قاهیره ) پلەی یە‎‌کەم و دووهەمی خوێندنی له تورکیا تەواو کردووه و بۆ فێربوونی زانستی ئایینی و عەڕه‌بی چۆتە میسر و له قاهیره له ئەزهەر خوێندوویه‌تی و کارنامه بەرزی ساندووه. زمانەکانی فارسی و فەڕه‌نسی زۆر باش زانیوه، ده‌گەل بنەماڵەی بەدرخانیەکاندا لە دامەزراندنی کۆمەڵی خۆیبووندا به‌شدار بووه. لە بەر کوردایەتی کردنی، تورک نەیانهێشتووه بگەڕێتەوه نیشتمانی خۆی و هه‌ر له میسر ماوەتەوه و له دیوانی شاهیدا به وەرگێڕی زمانه ڕۆژهەڵاتیه‌کان دامەزراوه.

شەڕه‌فنامەی فارسی له‌ چاپ داوەتەوه و پێشەکی و پەڕاوێزی زۆر به هێژای له‌سه‌ر نووسیوه. هه‌روه‌ها شه‌ڕه‌فنامه کردۆته عه‌ڕه‌بی و له پاش مه‌رگی ئه‌و ساڵی ۱۹٥۸ له لایه‌ن وزاره‌تی ته‌ربیه‌ی میسر له چاپ دراوه‌.

مه‌سه‌له‌ی کورد (القضیة الکردیة) ی "بلوچ شێرکۆ"ی به عه‌ڕه‌بی نووسیوه‌ته‌وه. " خولاسه‌ی تاریخی کورد و کوردستان" و " تاریخی دوه‌ل و ئه‌ماراتی کوردی"ی مامۆستا ئه‌مین زه‌کی به‌گی کردوون به ‌عه‌ڕه‌بی و به په‌راوێزی زۆر بایخدار ڕازاندوونه‌وه.  جزمی دووهه‌می "مشاهیر الاکراد"ی مامۆستا ئه‌مین زه‌کی به‌گی له چاپ داوه‌ته‌وه. هه‌روه‌ها گه‌لێک نووسراوه‌ی زۆر به نرخی له‌ سه‌ر کورد و کورستان هه‌ن که تا ئێستا بڵاو نه‌کراوه‌ته‌وه.
محەممەد عەلی عەونی

محەممەد عەلی عەونی ( له دایکبووی ۱۸۹۷ زایینی له شاری سوێرکی، لیوای ئامه‌د- مردووی ۱۱ی تەموزی۱۹٥۲ له قاهیره ) پلەی یە‎‌کەم و دووهەمی خوێندنی له تورکیا تەواو کردووه و بۆ فێربوونی زانستی ئایینی و عەڕه‌بی چۆته میسر و له قاهیرە له ئەزهەر خوێندوویەتی و کارنامە بەرزی ساندووە. زمانەکانی فارسی و فەڕه‌نسی زۆر باش زانیوە، دەگەڵ بنەماڵەی بەدرخانیەکاندا لە دامەزراندنی کۆمەڵی خۆیبووندا بەشدار بووە. لە بەر کوردایەتی کردنی، تورک نەیانهێشتووە بگەڕێتەوە نیشتمانی خۆی و هه‌ر له میسر ماوەتەوە و لە دیوانی شاهیدا به وەرگێڕی زمانە ڕۆژهەڵاتیەکان دامەزراوە. شەڕەفنامەی فارسی له‌ چاپ داوەتەوە و پێشەکی و پەڕاوێزی زۆر بە هێژای لەسەر نووسیوە. هەروەها شەڕەفنامە کردۆتە عەڕەبی و لە پاش مەرگی ئەو ساڵی ۱۹٥۸ لە لایەن وزارەتی تەربیەی میسر لە چاپ دراوە. "مەسەلەی کورد" (القضیة الکردیة) ی "بلوچ شێرکۆ"ی بە عەڕەبی نووسیوەتەوە. " خولاسەی تاریخی کورد و کوردستان" و " تاریخی دوەل و ئەماراتی کوردی"ی مامۆستا ئەمین زەکی بەگی کردوون بە ‌عەڕەبی و بە پەراوێزی زۆر بایخدار ڕازاندوونەوە. جزمی دووهەمی "مشاهیر الاکراد"ی مامۆستا ئەمین زەکی بەگی لە چاپ داوەتەوە. هەروەها گەلێک نووسراوەی زۆر بە نرخی لە سەر کورد و کورستان هەن کە تا ئێستا بڵاو نەکراوەتەوە.
مانگی دەستکردی پەیوەندییەکان

**مانگی دەستکردی تایبەت بە پەیوەندییەکان** (بە ئینگلیزی : Communications satellite) ناوە کوتکراوەکەی ( ساتکۆم - Satcom) گووزارشت لە مانگی دەستکردێک دەکا کە بوونی هەیە لە بۆشایی ئاسماندا و تایبەتە بە دوورپەیوەندی . 

مانگی دەستکردەکە هەڵدەستێ بە ئەنجامدانی گۆڕینی ئاڕاستەی پەیوەندییە لاسلیکیەکان لە ڕێگای ئامێری ناردنەکە بەو جۆرە کەناڵی نێوان ئامێری ناردنەکە و بورجی وەرگرەکە دروست دەبێ لە شوێنە جیاوازەکانی زەوی، مانگە دەستکردەکانی تایبەت بە پەیوەندی بەکاردەهێنرێت لە بواری تەلەڤیزیۆن و تەلەفۆن و ئینتەرنێت و کار و باری سەربازی، لە ئێستادا نێزیکەی ٢،٢٢٤ مانگی دەستکردی تایبەت بە پەیوەندیی لە خوولگەی زەوی بوونی هەیە، ئەو مانگە دەستکردانە لەلایەن کەرتی تایبەت و کەرتی حکومی بەرێوەدەبرێن.

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا

بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا () پلەیەکی باڵایە لە بەڕێوەبردنی دەزگا یان کۆمپانیا، کە کارەکەی تیشک خستنە سەر بەکارهێنان و چارەسەریی زانست و تەکنەلۆژیایە لە چوارچیوەی دەزگاکە.

بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا کارەکەی زۆر نزیکە لە بەڕێوبەری زانیاری (CIO). بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا خاوەن بڕیارە لەسەر بەگەرخستنی ژێرخانی تەکنەلۆژیی بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانی دامەزراوەکە، لە بەرامبەردا بەڕێوبەری زانیاری ئەوا ڕۆژانە کار لەگەڵ ستافی تەکنەلۆژیای زانیاری (ئایتی) دەکات بۆ بەڕێوەبردنی کارووباری ڕۆژانە. دەبێت بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا ئاگاداری دوایین تەکنەلۆژیایە بەردەست و نوێیەکان بێت بۆ بەجێگەیاندنی ئامانجەکانی داهاتووی دامەزراوەکەی. تایبەتمەندی و ڕۆڵی بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا لە دامەزراوەیەک بۆد دامەزراوەیەکی دیکە جیاوازە، بەندە بە هەیکەل و ستراکچەری دامەزراوەکە.

لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تێکڕای ناوەندی مووچەی ساڵانەی بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا لە نێوان ١٣٠،٠٠٠ بۆ ١٩٥،٠٠٠ دۆلاری ئەمریکییە بەپێی بواری کۆمپانیاکە. بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی پەیمانگای ئینفۆسێک ئەوا مووچەی ساڵانەی بەڕێوبەری تەکنەلۆژیا لە سێکتەری ئابووری دەگاتە نزیکەی ٢٠٠،٠٠٠ دۆلار لەبەرامبەردا لە سێکتەری بازاڕگەری ئەلیکتۆڕنی ٧٦،٠٠٠ دۆلاری ئەمریکییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆکی ئەفسەرانی تەکنەلۆژیا
چیاکانی باکۆسی

**چیاکانی باکۆسی** زنجیرە چیایەکی گڕکانین لە وڵاتی کامیرۆن. گڕکانەکانی چالاکن و بەشێکیشیان سەردەمێکە لەناوچوون، کە نزیکەی ٢٣٠ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیی داپۆشیوە چیایەکان لە ھەرێمەکانی لیتتۆرال و باشووری ڕۆژاوادا ھەڵکەوتوون. بەرزترین لووتکە لەم زنجیرەیە لووتکەی کوپییە بە بەرزی ٢٬٠٦٤ مەتر، ڕووبەرێکی گەورەی دارستانی باراناوی لەخۆ دەگرن، و کاریگەری ئەرێنی ژینگەیی بەرچاویان ھەیە. چیاکان ماڵن بۆ خەڵکانی باکۆسی.

چیایەکە خاوەن کەشوھەوایەکی گەرموێرە، بە درێژایی ساڵ بارانی لێ دەبارێت. وەرزی وشکی لە مانگی تشرینی دووەمەوە تا مانگی ئازار دەخایەنێت، لەگەڵ شەوانی سارد و ڕۆژانی گەرم. وەرزی بارانبارین لە مانگی نیسانەوە دەست پێ دەکات و لە نێوان کۆتایی مانگی ئاب و کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمدا بەرزتر دەبێتەوە. خاکەکەی زۆر بەپیتە، ناوچەیەکی گرنگی بەرھەمھێنانی قاوە و کۆکایە.

چیاکان دارستانی باکۆسی لەباوەش دەگرن، کە ٥٥١٧ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، کە لە ساڵی ١٩٥٦ دروست کراوە لە ساڵی ٢٠٠٠ بەشی سەرەکی دارستانەکە بە دارستانی پاراستن دیاری کرا ھەموو چوونە ژوورەوەکان قەدەغە کرا و کوپی بوو بە «یەدەگی سروشتی توند». خەڵکی باکۆسی ناوخۆیی بەشداریان کرد لە دیاریکردنی سنوورەکان دارستانی یەدەگ بە نۆرەی پارکی نەتەوەیی باکۆسی تێدایە، کە لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٨ بە بڕیارێکی دروست کراوە. پارکەکە ٢٩٬٣٢٠ ھێکتار دەگرێتەوە، و لەسەر بنەمای پاراستنی ھەمەجۆری ڕوەکەکان پاساوھێنرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی کامیرۆن
ئەکادیمیای نێودەوڵەتی بۆ گەڕانی بۆشایی

**ئەکادیمیایی نێودەوڵەتی بۆ گەڕانی بۆشایی** (بە ئینگلیزی : International Academy of Astronautics)  ڕێکخراوێکی سەربەخۆیی نا حکومیە کۆمەڵەک لە زانایان و شارەزاییان ئەندامن تێیدا بە ئامانجی فراوانکردنی سنوری بۆشایی، ئەو ئەکادیمیاییە لە وڵاتی سوێد لە شاری ستۆکھۆڵم لە ڕێکەوتی ١٦ی ئابی ١٩٦٠ لەلایەن (دکتۆر تیۆدۆر ڤۆن کەرماون) دامەزرا، لە ساڵی ١٩٩٦ لەلایەن نەتەوەیەکگرتووەکان بە فەرمی ناسێندرا، ئەکادیمیاییەکە لە ساڵی ١٩٦٠ەوە زانایان و شارەزایانی جیهان کۆدەکاتەوە لۆ گفتوگۆ و گەڕان دەربارەی بۆشایی ئاسمان ، ئەو ئەکادیمیاییە بەشدارە لە چەندین چالاکی وەک: 
# هانی هاوکاری زانستی نێودەوڵتی ئەدات لە ڕێگەی کۆنفرانس و کۆڕ و کۆبوونەوەکان لە بواری: زانستە بۆشاییەکان، زانستەکانی ژیانی بۆشایی، تەکنەلۆژیایی بۆشایی، پەرەسەندنی سیستەم، ئۆپراسیۆنەکانی سیستەمەکانی بۆشایی، بەکارهێنانی سیاسەتی بۆشایی، یاسا و ئابووری بۆشایی و کۆمەڵگا و کلتور و پەروەردە
# زیاتر لە ٣٠ کۆنفرانسی ساڵانە بەڕێوەدەبا 
# چەندین توێژینەوە و خوێندنی بۆشایی بڵاودەکاتەوە کە مامەڵە لەگەڵ چەندین بابەتی جۆراوجۆر دەکات لەوان: گەڕانی بۆشایی، پاشماوەی بۆشایی، سەتەلایتی گچکە، بەڕێوەبردنی هاتووچۆی بۆشایی، سروشتی گۆڕانی کەشوھەوا هیتر..
# ئەکادیمیاییەکە کتێبێک بڵاودەکاتەوە بە ناونیشانی (Acta Astronautica) بە ٢٤ زمانی جیهانی. 
## ئامانج و گەڕانەکانی ئەکادیمیایی نێودەوڵەتی
ئامانجە بنەڕەتییەکانی ئەکادیمیایی نێودەوڵەتی بۆ گەرآنی بۆشایی بریتین لە: 
* پەرەپێدان بە بواری ئاسمانی بۆ مەبەستی ئاشتییانە
* ناسینەوەی ئەو کەسانەی کە خۆیان لە لقێکی زانستی یان تەکنەلۆجیا جیاکردیتەوە کە پەیوەندی بە بۆشایی ئاسمانەوە هەیە.
*  ئەکادیمیایەکە بەرنامەیەک دابین بکات کە ئەندامەکان بتوانن بەشداربن لە هەوڵ و کۆششە نێودەوڵەتیەکان.
* برەودان بە هاوکاری نێودەوڵەتی لە پێشکەوتنی زانستی ئاسمانیدا.
## سەرۆکەکانی ئەکادیمیا
سەرەتایی ئەکادیمی لەلایەن یەکەم سەرۆکەوە بەڕێوەدەبرا ئەویش تیۆدۆر ڤۆن کەرماون و پاشان ئێدوارد سی ستۆن لە ساڵی ١٩٦٠ هەتا تشرینی یەکەمی  ساڵی ٢٠٠٩ پۆستەکەیان بەڕێوەبرد و پاش ئەوانیش مادهاڤان نایر سەرۆکی ئەکادیمیا بوو لە هەمانکاتدا سەرۆکی دەزگای بۆشاییی ھیند بوو لە ساڵی ٢٠٠٩ هەتا ٢٠١٥ ئەرکی سەرۆکی ئەکادیمیایی گەرت ئەستۆ.

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری فەرمی ئەکادیمیا
* گۆڤاری ئەکادیمیا
چیاکانی بڤومبا

**چیاکانی بڤومبا** یان **چیاکانی ڤومبا** زنجیرەچیایەکن کەوتووەتە نێوان سنووری زیمبابۆی و مۆزامبیک، بڤومبا بۆ ١٩١١ مەتر بەرزدەبێتەوە لە لووتکەی قەڵای بێکۆن. چیاکانی چیمەنیمانی لەبەری باشوور و چیاکانی نینگا لە بەری باکوور ھەلکەوتوون و بەشێکن لەم زنجیرەچیایە، بەشێک لە کوێستانەکانی ڕۆژھەڵاتی مانیکالاند و پارێزگاکانی مانیکای ھاوسنوورن لەگەڵی. زۆرجاران ئەوان بە «چیاکانی میست» (بڤومبا) ناودەبرێن. لە بناری ئەو چیایانە بەھۆی گردە سەوزە ساردەکانییەوە بووەتە جێگای سەدان میوانخانە و گازینۆ و مێرگی گۆڵف.

## گەیشتن
لە بەرەی زیمبابوە گەیشتن پێی سەختە بەڵام بە ڕێگایەکی ترسناک لە موتارەوە بەردەستن. دەکرێت لە ڕێگای سەرەکی ئێن ٦ لە ڕۆژاواوە پێی بگەیت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:بەرزاییەکانی ڕۆژھەڵات
پۆل:زنجیرەچیاکانی زیمبابۆی
شەش سیگما

**شەش سیگما (٦σ)** بریتییە لە کۆمەڵێک تەکنیک و ئامراز کە بەکاردێن بۆ بەرەوپێشبردنی پڕۆسەکان. ئەندازیاری ئەمریکی بیل سمیت بە داهێنەری ٦ سیگما دادەنرێت ئەوەش لەو کاتەبوو کە لە ساڵی ١٩٨٦ بۆ کۆمپانیای مۆتۆرۆلا کاری دەکرد. هەر پڕۆسەیەکی شەش سیگما بە جۆرێک کاردەکات بۆ درووستکردنی هەر بەرهەمێک ئەوا بە ڕێژەی ٪٩٩.٩٩٩٦٦ چاوەڕوانی لێ بکرێت بە دووربێت لە کەم و کوڕی.

ستراتیژییەکانی شەش سیگما وێڵە بۆ باشترکردنی کوالیتیی درووستکردن لەڕێی لابردنی دیاریکردن و لابردنی کەم و کوڕییەکان هەروەها کەمکردنەوەی جیاوازی لە نێوان درووستکردن و پڕۆسەکانی کار. شەش سیگما ئەم کارە دەکات لەڕێی بەکارهێنانی ئامار و میتۆدی ڕاستەقینەی کوالیتی بەڕێوەبردن و دامەزراندنی کارمەندی پسپۆڕ لە بواری شەش سیگما. هەر یەکێک لە پڕۆژەکانی شەش سیگما ئامانجی تایبەتی خۆی هەیە، نموونە لە کەمکردنەوەی پیسبوونی ئاووهەوا یان وەرگرتنی ڕەزامەندی کڕیار.

## سەرچاوەکان


پۆل:زاراوەکانی کاسبی
سیرەی پێغەمبەر

**ژیننامەی پێغەمبەر** یان **سیرەی پێغەمبەر** () زانستێکی ئیسلامییە مەبەست پێی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەدە، بەجۆرێک ھەموو تایبەتمەندییەکانی ژیان و سیفەت و خوڕەوشت و غەزاکانی باسدەکات.

### ناساندن
ھەموو ئەوەی بۆمان گێڕدراوەتەوە لە ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد لەکاتی لەدایکبوونی، پێغەمبەرایەتی و کۆچکردن و ھەموو ڕووداوەکانی ژیانی. لەدایکبوون، ڕەچەڵەک، ھۆزەکەی، منداڵی و گەورەبوون، دابەزینی سرووش، شێوازی ژیان، موعجیزەکان و قۆناغەکانی بانگەواز لە مەککە و مەدینە لەخۆدەگرێت.

## گرینگی
ژیننامەی پێغەمبەر گرینگییەکی زۆری ھەیە لە ژیانی مرۆڤایەتی بەگشتی و موسڵمانان بەتایبەتی، یارمەتی چەند شتێک دەدات لەوانە:
* تێگەیشتن لەقورئان
* تێگەشتن لە فەرموودە
* تێگەیشتن لەبیروباوەڕی ئیسلامی
* شوێنکەوتنی پێغەمبەر
* خۆشویستنی پێغەمبەر
* خۆشویستنی ھاوەڵان

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* Hagen, Gottfried, *Sira, Ottoman Turkish,* in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol. II, pp. 585–597. .
* Jarar, Maher, *Sira* (Biography), in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol. II, pp. 568–582. .
* Williams, Rebecca, Sira, Modern English, in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol. II, pp. 582–585. 

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:زانستە ئیسلامییەکان
پۆل:محەممەد
پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
یەکێتی نێودەڵەتی بۆ گەڕانی بۆشایی

وێنۆک| لۆگۆی یەکێتی نێودەوڵەتی بۆ گەڕانی بۆشایی

**یەکێتی نێودەوڵتی بۆ گەڕانی بۆشایی** (بە ئینگلیزی : International Astronautical Federation) ڕێکخراوەیەکی نێودەوڵەتیە کاردەکا لە بواری گەردوون بنکەی سەرەکی لە شاری پاریسە، ئەو رێکخراوە دامەزرا لە ساڵی ١٩٥١ وەک ڕێکخراوەیەکی ناحکوومی لۆ گفتوگۆکردن لە نێوان زانایانی جیهان، بە ئامانجی پێشنیارکردن و زانیاری بەخشینی نێودەوڵتی دەربارەی بۆشایی، ڕێکخراوەکە نێزیکەی ٣٠٠ ئەندامی هەیە لە ٦٦ دەوڵەتی جیهان. 

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری فەرمی
* کۆنگرەی نێودەوڵەتی بۆ گەڕانی بۆشایی ٢٠١٣

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥١
نامۆ (ڕۆمان)

**نامۆ** لە ساڵی ١٩٤٢ لەلایەن نووسەری فەڕەنسی، ئەلبێر کامو نووسراوە. ناوەڕۆکی ئەو زۆرتر وەکوو نموونەیەک لە فەلسەفەی پووچخوازی و بوونخوازی دێتە ھەژمار. ئەگەرچی خوودی کامۆ نموونەی دووەم ڕەت دەکاتەوە.

کامۆ دەستنووسی سەرەتایی تا مانگی ئایاری ١٩٤١ تەواو کرد، لەگەڵ پێداچوونەوەکاندا کە لەلایەن ئەندرێ مالرۆ، ژان پۆڵان و ڕیمۆند کینۆ پێشنیاز کرابوون و لە وەشانی کۆتاییدا پەسەند کران. یەکەم چاپی زمانی فەڕەنسی ڕۆمانەکە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٢ لەلایەن گالیمارەوە بڵاوکرایەوە، بە ناونیشانە ڕەسەنەکەیەوە؛ لە مانگی حوزەیرانی ئەو ساڵەدا لە کتێبخانەکاندا دەرکەوت بەڵام تەنھا بە ٤٤٠٠ دانە سنووردار بوو، ئەوەندە کەم بوو کە نەیتوانی ببێتە یەکێک لە پڕفرۆشترینەکان. ھەرچەندە لە کاتی داگیرکاریی نازییەکان لە فەڕەنسا بڵاوکرایەوە، بەبێ سانسۆر و لابردن لەلایەن ستافی پرووپاگەندە خرایە فرۆشتنەوە.

لەوەتەی ساڵی ١٩٤٦ەوە دەست بە بڵاوکردنەوەی بە زمانی ئینگلیزی کرا، سەرەتا لە شانشینی یەکگرتوو، کە ناونیشانەکەی گۆڕدرا بۆ The Outsider بۆ ئەوەی لەگەڵ وەرگێڕانی ڕۆمانی نووسەر ماریا کونسێڤیچۆڤا بە ھەمان ناو تێکەڵ نەبێت؛ دوای بڵاوبوونەوەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ڕۆمانەکە ناونیشانە ڕەسەنەکەی خۆی پاراست، و جیاوازیی ناونیشانە بەریتانی-ئەمریکییەکە لە چاپەکانی دواتردا بەردەوام بوو. کێتبی نامۆ لەناو بازنە دژە نازییەکاندا ناوبانگی دەرکرد دوای ئەوەی ژان پۆڵ سارتەر لە وتارەکەیدا لە ساڵی ١٩٤٧دا بە ناوی «Explication de L'Étranger» (شیکردنەوەی نامۆ) تیشکی خستە سەری.

بە یەکێک لە بەرھەمە کلاسیکەکانی ئەدەبیاتی سەدەی بیستەم دادەنرێت، نامۆ ستایشی ڕەخنەگرانی وەرگرتووە بۆ ڕووانگەی فەلسەفیی کامۆ، ئەبسێردیزم، پێکھاتەی سینتاکسی، و بوونگەرایی (سەرەڕای ڕەتکردنەوەی ئەم ناوەی لەلایەن کامۆوە)، بەتایبەتی لە دوا بەشیدا. لۆ مۆند ڕۆمانی نامۆی لە پلەی یەکەمی ١٠٠ کتێبی سەدەی بیستەمدا دانا. لە لۆ تۆمپسدا لەلایەن دەستەیەکی ٥٠ کەسیی شارەزای ئەدەبییەوە وەک سێیەم باشترین کتێبی فەرەنسی نووسراو لە سەدەی بیستەم و بیست و یەکەمدا دەنگی پێدرا.

ڕۆمانەکە دوو جار بۆ فیلم وەرگێڕدراوە: Lo Straniero (١٩٦٧) و Yazgı (٢٠٠١)، و چەندین ئاماژە و ڕێزلێنانی لە تەلەڤیزیۆن و مۆسیقادا بینیوە (دیارترینیان «Killing an Arab» لەلایەن گرووپی مۆسیقی زە کیۆر)، و لە دیدگای برای پیاوە عەرەبە بێناوەکەوە لە ڕۆمانی کامیل داوود لە ساڵی ٢٠١٣دا بە ناوی «لێکۆڵینەوەی مورسۆ» (The Meursault Investigation).

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانە فەلسەفییەکان
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
پۆل:کتێبە فەڕەنسییەکان
ھەڤاڵ کوێستانی

**ھەڤاڵ کوێستانی** (لەدایکبووی ١٩٥٦ لە گوندی میرزا ڕۆستەمی سەربە چیای کۆسرەت) نووسەرە و خاوەنی چەندین وتار و لێکۆڵینەوەیە و چەندین شیعری شۆڕشگێرانەی نووسیوە.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٥٦ لە گوندی میرزا ڕۆستەمی سەربە چیای کۆسرەت لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی لە شارۆچکەی چوارقوڕنە تەواوکردووە، خوێندنی ئامادەیی لە شاری سلێمانی تەواوکردووە، دواتر لە زانکۆی سلێمانی کۆلێژی کشتوکاڵی تەواوکردووە. لە ساڵی ١٩٧١ پەیوەندی بە یەکێتی قوتابیانی کوردستانەوە کردووە، ھاوکات بووە بە ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان، بەڵام بەھۆی ڕەخنەیەکەوە کە لە ڕۆژنامەی برایەتی ئۆرگانی پارتی بڵاویدەکاتەوە، بەھۆی ناڕەزایەتی ھەندێک بەپرسی لۆکاڵییەوە، بڕیار دەدات واز لە پارتی بێنێت. لە ساڵی ١٩٧٦ پەیوەندی بە ڕێکخستنە نھێنییەکانی کۆمەڵەی مارکسی لینینی کوردستانەوە دەکات، ساڵی ١٩٧٩ دەبێتە پێشمەرگەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان و لە ڕاگەیاندنی ئەو حیزبە دەستبەکار دەبێت و ماوەیەک دەبێت بە پرسی ڕادیۆی دەنگی شۆڕشی عێراق. تاوەکو دروستبوونی گۆڕان لە ڕیزەکانی یەکێتی کاردەکات، پێش دروستبوونی گۆڕان لەگەڵ چەند ھەڤاڵێکدا ڕێکخراوێک بەناوی ڕەگ دروست دەکەن و پاشان دەچنە نێو گۆڕانەوە، بۆ ماوەی چوار ساڵ وەکو نوێنەری گۆڕان دەبێتە ئەندامی پەرلەمانی عێراق. خاوەنی چەندین وتار و لێکۆڵینەوەیە و چەندین شیعری شۆڕشگێرانەی نووسیوە، شیعرەکانی دەنگدانەوەیەکی زۆریان ھەبووە، بەتایبەتی لە دوای ساڵی ١٩٧٦، چەند ساڵێک لە بەریتانیا ژیاوە و ئێستا گەڕاوەتەوە و بەیەکجاری لە کوردستان دەژی.

## بەرھەمەکان
* ئەو ڕۆژانەی نیشتمان ھی ھەموومان بوو
* حزبی سەربەخۆی چینی کرێکارانی کوردستان
* ژن و ژانی لەدایکبوونێکی نوێ

## سەرچاوەکان
فرێدێریک ویلێم دی کلێرک

**فرێدێریک ویلێم دی کلێرک** (١٨ی ئازاری ١٩٣٦ – ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١) سیاسەتوانێکی ئەفریقای باشوور و براوەی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل بوو، کە لە ساڵی ١٩٨٩ ھەتا ١٩٩٤ وەکوو سەرۆک کۆمار و لە ساڵی ١٩٩٤ ھەتا ١٩٩٦ وەکوو جێگری سەرۆک کۆمار خزمەتی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:پارێزەرانی ئەفریقای باشوور
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەفریقای باشوور
ماکس کلێلاند

**ماکس کلێلاند** (؛ ٢٤ی ئابی ١٩٤٢ – ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١) سیاسەتوانێکی پێشووی ویلایەتی جۆرجیا و لە ئەندامانی پارتی دیموکرات بوو. ئەو لە ساڵی ١٩٩٧ ھەتا ٢٠٠٣ وەکوو سیناتۆری جۆرجیا لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا خزمەتی کرد.‌

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:سیاسەتوانانی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
مەھلەقا مەلاح

**مەھلەقا مەلاح** (؛ ٢١ی ئەیلوولی ١٩١٧ – ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١) کتێبەوان و ژینگەپارێزی ئێرانی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
عارف عورفی

**عارف کوڕی شێخ مەحموود کوڕی مەلا نەسڕوڵڵای قازییە** (١٨٩٦ – ١٩٦١) شاعیرێکی کلاسیکی کورد بوو. ناوی «عورفی» ھەڵبژاردووە وەک نازناو بۆ تۆماری شیعریی. لە ناو خەڵکی بە عارف قاپ ڕەش ناسراوە. ئەم ناوە لەوەوە ھاتووە لاقی تووکن بووە و بەشی قاپی پێی ڕەش کەوتووەتە بەرچاو.

## ژیان
لە ساڵی ١٨٩٦ لە گەڕەکی گۆیژەی شاری سلێمانی لەدایکبووە. ھێشتا منداڵ بووە دایک و باوکی کۆچی دواییان کردووە و ھەتیو ماوەتەوە ناچار مامی بووە بە باوک بۆی و بەخێوی کردووە. لە تەمەنی منداڵیدا ناردوویانەتە حوجرە و خوێندنی قورئان و کتێبە دانراوەکانی ئەو سەردەمەی تەواو کردووە. لە پاشاندا بووە بە قوتابی سەرەتایی ڕوشدییەی عەسکەری سلێمانی. بەھۆی ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم نەیتووانیوە ڕوو بکاتە بەغدا بۆ تەواو کردنی خوێندن. ھەروا ماوەتەوە تا بەھۆی حاجی مستەفا پاشای یاموڵکی بە نووسەر (کاتب) لە بەڕێوەبەرایەتی پۆلیس دامەزراوە.

عورفی لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا سەرباز بووە، بەدیل گیراوە و نێردراوە بۆ ھیندستان. لە پاش کۆتایی جەنگ و دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق گەڕاوەتەوە سلێمانی و چووەتە سەر کاری پێشووی تا لە ساڵی ١٩٣٧ چووە بۆ دەورەی مەندووبی (کۆمیسیاری – موفەوەزی) و سێ ساڵی بردووەتە سەر. پاشان لە ساڵی ١٩٣٠ ڕووی کردووەتە خوێندنی بەرزتر چووەتە لەم لایەنەوە تا بووە بە ئەفسەری پۆلیس. ئەم کارەی لە شارەکانی سلێمانی، ھەڵەبجە، پێنجوێن، قەڵادزێ، چوارتا و ھەولێر بردووەتە سەر تا لە ساڵی ١٩٤٩ خانەنشین کراوە.

نەجمەدین مەلا دەڵێت:
گەردوونی ڕۆژگار عارفی خستبووە پایەی پۆلیسییەوە لە سەردەمی پاشایەتی عێراقدا و نزیکەی ٢٥ ساڵ معاونی پۆلیس بوو بێ ئەوەی زیان بە کەسێک بگەیەنێ و کەسێک لێی دڵ زویر بێ.

## مردن
لە بەرەبەیانی ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٦١ بە نەخۆشی دڵ کۆچی دوایی کردووە، لەسەر ڕاسپاردەی خۆی لە گردی سەیوان نێژراوە.

## ھۆنراوەکان
**وەسف و دڵداری**

لە شیعرێکدا دەڵێ:

لە شیعرێکی دیکەدا دەڵێ:

**نیشتیمانپەروەری و کوردایەتی**

ئەی وەتەن ڕۆحی ڕەوانم قۆچەکەی قوربانتم
سەر لێ شێواو، دڵ سووتاوی دەردی بێ دەرمانتم
ئاھ چ دەردێکە ئەچێژم ئەی وەتەن بۆ حاڵی تۆ
ئەشکی چاوی من دەلیلە ڕۆژ و شەو گریانتم
بۆ برینی دەردی دڵ بەس بگری ئەی دایکی وەتەن
مەمسووتێنە جانفیدای ئێشەکەی زامانتم
ناڵەی قەھری دەروونم ئاسمانی گرتە بەر
سۆزی دڵ بۆ ڕۆڵەکانی بێ سەر و سامانتم
ئەی وەتەن دایکی ھەزاران تاجدار و ئەنبیا
کەسێ لەوان فریا نەکەوتووی بێکەسی و تاوانتم
دەردی بێ ئاوی بکێشی تا گوڵی ئەرزی وەتەن
ئەی فریشتە چاوەڕوانی قەترەیە بارانتم
موشکیلە دەس ھەڵگرم لێت خاکی شیرینی وەتەن
ئاخری عومریش ئەسیری خاکەکەی سەیوانتم


## سەرچاوەکان
* دیوانی عورفی عارف، ئامادەکردنی: ئومێد کاکە ڕەش (١٩٨٥)
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی شەشەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٣٩٣ تا ٤٠٥، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* دیوانی عارف عورفی لە ئاڵەکۆک

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦
پۆل:مردووانی ١٩٦١
کارەساتی کی٢ (٢٠٠٨)

**کارەساتی کی٢** لە ١ی ئابی ٢٠٠٨دا ڕوویدا، کاتێک ١١ شاخەوان لە کاتی دۆزینەوە نێودەوڵەتییەکان لە کێوی کی٢، دووەم چیای بەرزی جیھان گیانیان لەدەستدا. بەپێی ئەو ڕووداوە شاخەوانەکانی دیکە بە سەختی بریندار بوون. ئەو کارەساتە خراپترین ڕووداو لە ھەموو مێژووی شاخەوانیی کێوی کی٢ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:کی٢
مۆسیقای یارسان

[چەپ|وێنۆک|لێدانی تەموورە لە ڕێوڕەسمی ''[جەم (یارسان)|جەم*ی یارسان]]
*'مۆسیقای یارسان** یان **مۆسیقای یاری*' بە شێوەی مۆسیقایەک دەگۆترێت کە لەنێوان خەڵکی [[یارسان]] باوە و لە دابونەریتی ئایینی ئەو گەلە لە [[جەمخانە|جەمخانەکان]] بەکاردەھێنرێت. ھەر مۆسیقایەک کە خەڵکی یارسان لە دەرەوەی جەمخانە لە جێژنەکان و ڕێوڕەسمەکان دەژەنێت مۆسیقای یارسان نییە و مۆسیقای یارسان مۆسیقایەکی ئایینییە و ئەم دوو شێوەی مۆسیقایە جیاوازن. ئامێری سەرەکیی مۆسیقای یارسان [[تەموورە]]یە.

== تەموورە ==

ئامێری سەرەکیی مۆسیقای یارسان ئێستاکە [[تەموورە]]یە، بەڵام بەپێی کتێبی [[سەرەنجام]] لە ڕابردوودا ئامێرەکانێکی دیکەش لە مۆسیقای یارسان بە کار ھێنراوە.

== مەقامەکانی تەموورە ==

ھەندێک لە مەقامەکانی تەموورە بریتین لە: 

* ئیمانم یار
* ئەڵوەن (مەقام)
* باریە
* باوە نائووسی و باوە جەلیلی
* بیان وە یاری
* بەلیھا
* تاڵەسواران
* تەرز ڕووسەم
* تەرز یاری
* تەنەمیری
* جەم نیان دووسان ئەو یانە
* حەق حەق و ھوو ھوو
* حەقەن حەقەن
* خاس بەژەنە
* خواجای غوڵامان
* خیاڵە مەسە
* داو نە کۊرەی کەوسەر وەردەن تاو
* دو واڵە (مەقام)
* دەسی وێت وەلە
* سائیل ئەی سائیل
* سارووخانی
* سوڵتان دینە
* سەحەری (مەقام)
* سەر خێوی
* سەرتەرز
* سەی خامووشی
* سەید محەمەد بەڕەو دیوانی
* شاخوەشینی
* شێخ ئەمیری
* عابدینە
* عاڵی گورز ویش
* عەلی عەلی
* عەلی عەلی ھوو
* غەریبی
* فانی فانی وەن
* قەتار (مەقام)
* لامی لامی
* لاو ھەی لاو
* مەجنوونی (مەقام)
* ھانا فەریایڕەس داو
* ھاھا
* ھجرانی (مەقام)
* ھوو ھوو یار
* ھەروا بووگە و ھەروا دەبێ
* ھەی ئیمانم یار
* ھەی دووس
* ھەی دەیار دەیار
* ھەی لاوە
* ھەی گیان ھەی گیان
* پا وە مووری
* پێشڕەوی پردیوەر
* چلتەن چلانان
* ڕەژیان داڵاھوو
* گلوە دەرە
* گوڵ وە خاک
* یار داو
* یار دیدەکانی بنیامین پیرە
* یار دیدەکانی شا مەیوو
* یار دیدەکانی چۊ وەشەن یار مەیوو
* یاران جەم نیان
* یاران وە باتن


== ئامێرەکانی دیکە ==
[[پەڕگە:Tanboor`s.JPG|چەپ|وێنۆک|[[تەموورە]] کە لە ئایینی یاری ئامێرێکی پێرۆزە.]]
لە *سەرەنجام'' ناوی ٦٥ ئامێر ھاتووە کە ئامێرەکانی ناوچەی کوردستان بوونە:
١- تەموورە، ٢- عوود، ٣- ڕۆباب، ٤- قیتار، ٥- سۆرنا، ٦- ناقووس، ٧- مۆکەش (کەمانچە)، ٨- تار، ٩- سەنتوور، ١٠- چەنگ، ١١- نای، ١٢- دەھۆڵ (دۆڵ یان دێوەڵ)، ١٣- دۆکمە، ١٤- نەفیر، ١٥- بلیول (بلوور)، ١٦- شەیپوور، ١٧- قامقۆر، ١٨- قانوون، ١٩- شۆتان، ٢٠- زمار، ٢١- شمشاڵ، ٢٢- مۆھرە، ٢٣- تەپڵ، ٢٤- دەف، ٢٥- سەنقەرە، ٢٦- قەرنا (قەرەنەی)، ٢٧- سوورژەن، ٢٨- جەبار، ٢٩- قووقوو، ٣٠- سەمتوور، ٣١- کەوڕەنگ، ٣٢- زیل، ٣٣- بۆرەک، ٣٤- دەمار، ٣٥- پۆرەنگ، ٣٦- دۆمبەک، ٣٧- مۆسیقار، ٣٨- چەقوانە، ٣٩- ئاواز، ٤٠- قیژەک، ٤١- سیتار، ٤٢- قوپوز، ٤٣- تاس، ٤٤- کەرنا، ٤٥- دووزەلە، ٤٦- دووتەپڵە، ٤٧- تۆتەک، ٤٨- زەنگ، ٤٩- شاخ نەفیر، ٥٠- ڕوود، ٥١- باڵەبان، ٥٢- کینارە، ٥٣- سەفیر، ٥٤- دایرە، ٥٥- مزمار، ٥٦- گاودۆم، ٥٧- چەغانە، ٥٨- چارپار، ٥٩- تیریاڵ، ٦٠- کووس، ٦١- شانە، ٦٢- ئەرغەنوون، ٦٣- گیرە، ٦٤- قەمتوور، ٦٥- ڕەقاز.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارسان
پۆل:مۆسیقای یارسان
پۆل:تەموورە
پۆل:مۆسیقای کوردی
پەرسپۆلیس

**پەرسپۆلیس** (پارسی: تخت جمشید) پایتەختی ڕێوڕەسمی ئیمپراتۆرییەتیی ئەخمینی بوو (ز ٥٥٠–٣٣٠ پ. ز). لەدەشتەکانی مەرڤدەشدایە، لە خواروی چیای زاگرۆسە دەکەوێتە باشووری ئێران. ناوی سەردەمی ئێستای شیرازە دەکەوێتە ٦٠ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژاوای شاری پەرسپۆلیس. کۆنترین شوێەواری ئێرانی سەردەمە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٥١٥ی پ.ز. نموونەی شێوازی تەلارسازیی ئەخمەنی نیشان دەدات. یۆنسکۆ لە ساڵی ١٩٧٩ وێرانەکانی پەرسپۆلیسی بە شوێنەواری کەلەپووری جیھانی ناساند.

کۆشکە ئاڵۆزەکانی پەرسپۆلیس پێک ھاتووە لە پێنج کۆشک یان ھۆڵ بە قەبارەی جیاواز لەگەڵ دەروازەی گەورە. کارگێری پەسپۆلیس بە تەواوی ڕوون نییە. بەڵکو وا دەردەکەوێت کە ئاڵۆزێکی گەورەی بە ڕێوڕەسمی ھەیە؛ ھێشتا بە تەواوی ڕوون نییە کە لە ڕاستیدا گەڕەکە تایبەتەکانی پاشا لە کوێ بوون تا ئەو ھەوڵانەی ئەم دواییانە زۆربەی شوێنەوارناسان دەیانکرت کە بە تایبەتی بۆ بەرێوەبردنی ئاھەنگەکانیان ڕوون ببێتەوە.

ھەروەھا ڕوون نییە کە چ جۆرە پێکھاتەیەکی ھەمیشەیی لە دەرەوەی کۆشکە ئاڵۆزەکە ھەبووە، ڕەنگە باشتر وا بیر بکەینەوە کە تەنھا ئاڵۆزە لەوەی کە «شار» بێ.

ئاڵۆزییەکە لە ساڵی ٣٣٠ی پێش زایین لەلایەن سوپای ئەلێکساندەری مەزنەوە داگیر کرا، دوای بەشەکانی کە بە دار بوون بە تەواوی بە ئاگر تێکشکێنران.

## ناو
(پەرسپۆلیس) لە یۆنانی کۆنەوە وەرگیراوە: Περσέπολις، بە ڕۆمانی: پەرشپۆلیس، کە پێکھاتەیەکی پێرسۆس (Πέρσης) و پۆلیس (πόλις)، واتە «شاری پارس»یان «شاری پارسەکان». بۆ پارسە کۆنەکان ئەو شارە بە Pārsa (پارسی کۆن: 𐎱𐎠𐎼𐎿) ناسراوە، کە ھەروەھا وشەی ھەرێمی پارس.

## جوگرافیا
پەرسپۆلیس لە ناوچەکی وشکی بیابان باشووری وڵاتی سەردەم ئێرانە و دەکەوێتە نزیکەی ٣٠ میل (٥٠ کم) باکووری ڕۆژھەڵاتی شیراز.

شوێنەکەی بە ١٢٥٠٠٠ مەتری چوارگۆشە لەخۆ دەگرێت، کە بەشێکی دروست کراوەتەوە و بەشێکیان لە چیایەک دابڕێنراوە، لە لای ڕۆژھەڵاتیشی شاخی ڕەحمەتدا پێک دێ، کە لە بەرزاییدا لەگەڵ لێواری زەویدا جیاوازن.

## مێژووی
بەڵگە شوێنەوارییەکان دەری دەخات کە کۆنترین شوێنەواری پەرسپۆلیس دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٥١٥ی پ.ز. دەندرێ گۆدارد شوێنەوارناسی فەرەنسی کە لە سەرەتای ١٩٣٠کاندا پەرسپۆلیس-ی ھەڵکۆڵیوە، بیروبۆچوونی وابوو کە سیروسی مەزن کە شوێنی پەرسپۆلیس -ی ھەڵبژارد بۆ نیشتەجێ بوون، بەڵام داریوس بوو کە کۆشکەکەی دروست کرد. ئەو نووسینانەی کە لەسەر ئەم بشوێنەوارەکان بەدی دەکرێن پشتگیری ئەو باوەڕە دەکەن.

لەگەڵ داریوسی یەکم، دەسەڵاتی پاشایەتی تێپەڕی بۆ لقێکی نوێی ماڵی شاھانە. پەرسپۆلیس لەوانەیە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی خۆیدا بوبێ بە پایتەختی پێرسیا، بەھەر شێوەیەک، شوێنی شارەکە لە ناوچەیەکی دوورە لە شاخاکان وای کردووە کە نیشتەجێیەکی نالەبار بێت بۆ فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆرییەتی. لەوانەیە بۆ ئەوە بێت کە یۆنانییەکان ئاشنای شارەکە نەبوون تا ئەو کاتەی ئەلێکساندەری مەزن ھێرشی کردە سەر و تاڵانی کرد.

## سەرجاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران
پۆل:چاندی ئێرانی
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
ڤەر

لە دینی زەردەشتیدا **ڤەر** یا **ئەزموونی ئیزەدی** شێوازێکی قەزایی بوو لە دادگا بۆ دیاریکردنی گوناھباری یان بێگوناھیی کەسی تۆمەتبار لە ڕێگەی تاقیکردنەوەی بە ئەزموونگەلی ناخۆش و ئاوێتەی ئێش و ژاندا. ڤەر دوو جۆر بووە: گەرم و سارد. لە ڤەری گەرمدا تۆمەتبار دەبوو بە ئاگردا تێپەڕێ یا خۆی بخاتە ناو ئاو یان ڕۆنی کوڵھاتوو و ساغ بێتە دەرەوە تا بیگوناھیی خۆی بسەلمێنێ. لە ڤەری ساردیشدا ژەھریان دەرخواردی دەدا یا سەریان دەکردە ژێر ئاو.
[وێنۆک|لە ئاگر پەڕینەوەی سیاوەش، بەرھەمی [ڕەزا موسەووەر، کتێبخانەی نەتەوایەتیی ڕووسیا]]

ڤەر لە نێوان مەسیحییەکانی ئەورووپاشدا برەوی بووە و «تاقیکردنەوە بە ئەشکەنجە»یان پێ وتووە. ھەتا ساڵی ۱۲۱۵ کە پاپای سەردەم دژی ئەم شێوە تاقیکردنەوەیە فتوای دا و ئیتر بەرەبەرە تا سەدەکانی چواردە و پازدە بنبڕ بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی یاسا
سەلاح سەعدوڵڵا

**سەلاح سەعدوڵڵا** (بە بەدرخانی: Selah Sedullah) (١٩٣٠ لە زاخۆ - ٢٠٠٧ لە ھەولێر) نووسەر، وەرگێڕ، ئەندازیار، زمانوان و ڕووناکبیرێکی کورد بوو.

## ژیان
سەلاح سەعدوڵڵا ساڵی ١٩٣٠ لە زاخۆ لە دایک بووە، لە باشووری کوردستان و ئینگلتەرا خوێندوویەتی، لە کەرکووک و زیاتر لە بەغدا ئەندازیاری نەوت بووە، لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٦–٥٧ سەرۆکی لقی لەندەنی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەورووپا بووە، ساڵی ١٩٦٠ لەگەڵ سینەم خان بەدرخان ھاوسەرگیری کردووە، سەلاح سەعدوڵڵا لە بوارەکانی نووسین و فەرھەنگ و وەرگێڕانیشدا چالاک بووە: کوردی وەرگێڕاوەتە سەر ئینگلیزی و عەرەبی - ئینگلیزی وەرگێڕاوەتە سەر کوردی و عەرەبی و بەکۆی گشتی لەم سێ زمانەدا، خاوەنی زیاتر لە بیست کتێبە. ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ھەولێر کۆچی دوایی کردووە و لەسەر داخوازی خۆی لە زاخۆ تەسلیم بە خاک کراوە. ڕێوڕەسمی بەخاک ئەسپاردنەکەی لەلایەن کەسوکاری خۆی و بەرپرسان و خەڵکێکی زۆر بەڕێوە چووە. سەلاح سەعدوڵڵا پێش ئەوەی عەمری خودای بکا سەرقاڵی نووسینی کتێبێک بووە لەمەڕ کوردانی ڕۆژاوا.

## بەرھەمەکان
* فەرھەنگی سەلاحەدین (فەرھەنگێکی کوردی - ئینگلیزییە کە لە ھەزاران وشە پێک ھاتووە و بە کورمانجیشە)
* وەرگێڕانی مەم و زینی ئەحمەدی خانی بۆ ئینگلیزی
* دیپڵۆمات (لە ئینگلیزییەوە بۆ کوردی)
* کتێبی Kurdistan Divided Nation of the Midlle East (کوردستان وڵاتی دابەشکراوی ڕۆژھەڵاتی ناوین) کە پەبجا ساڵ لەوە پێش بە زمانی ئینگلیزی چاپ و بڵاوی کردووەتەوە و دواتر وەرگێڕدراوەتە سەر عەرەبی و ڕووسی
* بەفرەکانی کیلیمانجارۆ (لە ئینگلیزییەوە بۆ کوردی)

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:زمانەوانانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
ئاسۆ

**ئاسۆ** ھێڵێکی ڕواڵەتییە کە جیاکەرەوەی ڕووی تەنێکی گەردوونی و ئاسمانەکەیەتی، کاتێ کە لە بەرجەوەنی ڕوانەرێکەوە چاوی لێ بکرێت کە لەسەر یان لە نزیک ڕووی تەنەکەوە دەڕوانێ.
[وێنۆک|ئاسۆی کاتی خۆراوابوونی بیابانێک لە [کالیفۆرنیا]]

ژمارەیەکی کەمی لێ دەر چێت، گشت ئینسانگەلێک کە تا ئێستا ژیاون بۆ خۆیان جگە لە ئاسۆی زەوی ئاسۆی ھیچ تەنێکی گەردوونیی دیکەیان نەدیوە. ئەستێرەگەڕەکانی ئەپۆلۆ کە لەسەر مانگ نیشتوونەتەوە و لەوێوە ئاسۆی مانگیان دیوە، جیاوازن. ھەروەھا، بە بەکارھێنانی کەشتیگەلی بۆشاییگەڕی بێ کەشتیوان، لە ئاسۆی ھەندێکی تر لە تەنەکانی کۆمەڵەی خۆر، بە تایبەت مەریخ، فیلم گیراوە و لە بەردەستە.

## ئاسۆی ڕاستین
ئاسۆ لە مانای باو لەنێو خەڵکدا بە سنووری نێوان ئاسمان و زەوی دەگوترێت. ھێڵێکە لە دوورەدەستدا کە لە ڕوانگەی ڕوانەرەوە ئاسمان و زەوی لەوێ پێک دەگەن، و بە لێوارەی ژێرینی ئاسمانی دیار و لێوارەی ژوورینی زەوی و ھەموو بەرزی و نزمییەکانی دەژمێردرێت. دیمەنی کێو و دار و بینا دەبنە ھۆی ئەوە کە ئاسۆ بازنەیەکی ڕاستەقینە (ئەندازەیی) نەبێت. ئەگەر کەند و لەند و بەرزی و نزمی بەر چاوی ڕوانەری نەگرتبێ، بۆ نموونە ئەگەر لە کەنار دەریاوە بڕوانێ و ئاسمان بگاتە ڕووی ئاوەکە،
بەو ئاسۆیە کە ڕوانەر دەیبێنێ دەڵێن ئاسۆی ڕاستین (true horizon).

## وشەڕەتناسی
وشەی ئاسۆ نزیکایەتیی زۆرە لەگەڵ وشەی ئاسماندا. ھەردوو لە ڕەگ و ڕیشەیەکەوە دەرکەوتوون کە بە مانای *بەرد* و *تیژ* دێ. ڕەنگە ھۆکەی بگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە لە کۆندا وایان دەزانی ئاسمان گومەز و قوبەیەکی ھەڵدراو و بەرپاکراوە کە لە بەرد دروست بووە.

## سەرچاوەکان
ڕۆبۆتەکان (فیلم)

**ڕۆبووەتەکان** () فیلمێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کۆمێدییە، بەرھەمی Blue Sky Studios، لە ١١ی مارسی، ٢٠٠٥ بڵاوکراوەتەوە. دەرھێنەری فلیمەکە کریس ویدج. ئەستێرەکانی فلیمەکە ئیوان مەکگۆر، ڕۆبین ویلیامز، ھالی بێری.

## کاست
* ئیوان مەکگۆر: ڕۆدنی کۆپربۆتۆم
* ڕۆبین ویلیامز: فێندەر
* ھالی بێری: کاپپی
* مێل بروکس: بیگۆلد
* ستانلی توچی: بەڕێز کۆپربۆتۆم
* دایان ویست: خاتوو کۆپربۆتۆم
* گرێگ کینیر: ڕات چێت
* پۆڵ جیاماتی: تیم
* جیم برۆدبینت: خاتوو گاسکێت
* ئاماندا باینس: پایپەر
* درو کاری: کرانک
* ھارلاند ویلیامز: لوگ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٥
پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ئەمریکی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی مناڵان لە ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە ڕۆبۆتەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەدەی ٢٠ی فۆکس
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە پەیوەندیی باوک و کوڕ
ڕاژە نێونەتەوەیییەکانی پڕتاو

وێنۆک| چالاکی ناردنی مانگی دەستکردی (Inmarsat-4F3) لە ناو دڵی مووشەکی پرۆتۆن

**ڕاژە نێونەتەوەیییەکانی پڕتاو** (بە ئینگلیزی :  International Launch Services)‏ یاخوود کورتکراوەی (ILS) پڕۆژەیەکی نێوان ئەمریکا و ڕووسیایە بە هاوبەشی قازانجی هەردوولا، بە ئامانجی فرۆشتن و بە بازرگانیکردنی خزمەتگووزاری ناردنی مووشەکی پرۆتۆن لە هەموو جیهان کە دەنێردرێ لە ناوەندی بۆشاییی بایکۆنور لە وڵاتی کازاخستان.  

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمپانیاکانی جێگیر لە ڤیرجینیا
پۆل:دابینکەرانی خزمەتگوزاری خستنەبازاڕی بازرگانی
چیای مێلبۆرن

**چیای مێڵبۆرن** چیایییەکە کە ٢٬٧٣٣ مەتر بەرزە، چیایەکی بە بەفر داپۆشراوی کیشوەری ئانتارکتیکایە لەبەشی ڤیکتۆریا لاند، لە نێوان کەنداوی ود و کەنداوی ترانۆڤای ھەڵکەوتووە. چیایەکی درێژکۆڵەیە و پێشتر کانێکی گرکانی چاڵاکی ھەبوو. چیای مێلبۆرن نزیکەی ١٨٠ کیلۆمەتر سێجایە و پێکھاتووە لە کۆکراوەکانی تیفرا و لێشاوی لاڤا؛ ھەروەھا کۆکراوە بەردینییەکانی بەکارھێنراون بۆ دەستنیشانکردنی کاتی دوایین تەقینەوەکانی گرکانەکەی کە وا دەخەملێنرێت لە ساڵی ١٨٩٢ کۆتا ساڵی چاڵاکییەکەی بووە. لەکاتی ئێستادا گڕکانەکە بە ناچالاک دادەنرێت.

گڕکانەکە بەشێکە لە گرووپی گڕکانەکانی مکمۆردۆ و پۆلایدس لە چیاکانی ئۆڤەرلۆرد و ڕیتمان.

لێشاوی گەرمای جیۆتێرمال لەسەر چیای مێڵبۆرن ئیکۆسیسێمێکی ناوازەی دروست کردووە کە لە چەندین کانزای بەبەھا پێک ھاتووە بوونەتە ھۆی دروستبوونی ژینگەیەکی لەبار بۆ گەشەکردنی ھەندێک ڕوەکی تایبەت کە لە نێوان تاوەرەکان ڕواون. ئەم جۆرە ڕوەکانە لە گڕکانەکانی تری ئەنتەرکتیکا دەدۆزرێنەوە ئەمیش کاتێک گەرمای گڕکان بەفرەکان دەتوێنێتەوە ئاوی سازگار دروست دەکات، بەو شێوەیە ڕێگە بە ڕوەکەکان دەدات لە ژینگەی ساردی ئانتارکتیکادا گەشە بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چینەگڕکانەکانی نیوزلەندا
پۆل:گڕکانەکانی خاکی ڤیکتۆریا
یوونایتێد لۆنچ ئەیلیانس

وێنۆک| مووشەکێکی هاوپەیمانی ناردنی یەکگرتوویی

**یوونایتێد لۆنچ ئەیلیانس** (بە ئینگلیزی :  United Launch Alliance)‏ کورتکراوەی (ULA) کۆمپانیاییەکە دامزەرایە لەلایەن کۆمپانیایی لۆکھید مارتن و بۆینگ لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦، لە ڕێگەیی ٢ کۆمەڵە لە نێوانی هەردوو کۆمپانیاییەکە بە ئامانجی زیادکردنی خزمەتگووزاری ناردنی مەکۆییە بۆشاییەکانی حکومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، گرنگترین کڕیارەکانی حکومەتی ئەمریکا وەزارەتی بەرگری ئەمریکا و دەزگایی ناسان لەگەر کۆمەڵەک لە دامەزراوەیدیکە، هەردوو کۆمپانیای لۆکهید و بۆینگ لە ماوەی هاوپەیمانی ناردنی یەکگرتوویی تانیان دەستبگرن بەسەر زۆرترین گرێبەستە حکومیەکان لۆ ماوەی زیاتر لە ١٠ ساڵ هەتاوەکوو دەستپێکردنی گرێبەستی ناردنی مانگی دەستکردی ( GPS) لەلایەن هێزی ئاسمانی ئەمریکا لەگەڵ کۆمپانیای سپەیس ئێکس لە ساڵی ٢٠١٦  

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:بۆینگ
پۆل:کۆمپانیا ئەمریکییەکانی دامەزراوەی ٢٠٠٦
پۆل:ھاوپەیمانی ناردنی یەکگرتوویی
پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠٠٦ لە کۆلۆرادۆ
پۆل:کۆمپانیا ئەمریکییەکانی دامەزراوی ٢٠٠٦
پۆل:دابینکەرانی خزمەتگوزاری خستنەبازاڕی بازرگانی
ھێنری گانت

**ھێنری لۆرێنس گانت** (٢٠ی ئایاری ١٨٦١–٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩١٩) ئەندازیاری میکانیکی ئەمریکی و ڕاوێژکاری بەڕێوەبردن بوو. ئەو بەھۆی کارەکانی بۆ پەرەپێدانی زاستی بەڕێوەبردن ناسراوە. ھێنری لە دەیەی ١٩١٠ گانت چارتی دروستکرد، ئەو ئامرازەی کە بۆ بەڕێوەبردنی پڕۆژە و پڕۆگرام بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
پۆل:مردووانی ١٩١٩
پۆل:ئەندازیارانی میکانیکی ئەمریکی
خلۆکە

وێنۆک|295x295پیکسڵ|خلۆکەیەک
**خلۆکە** (بە ئینگلیزی: Pulley) ئامێرێکی سادەیە پێک ھاتووە لە ڕەوڕەوەیەک چوارچێوەکەی چاڵایەکی ھەیە پەتێک یان تەلێک یا زنجیرێکی بە سەردا تێپەڕ دەبێت. قورسایییەک بە یەکێک لە سەرەکانی پەتەکەوە دەبەسترێت، و ھێزی کارپێکراو (سەپێنراو) دەخرێتە سەر سەرەکەی تری پەتەکە.

## جۆرەکانی خلۆکە
### خلۆکەی نەبزۆک
وێنۆک|159x159پیکسڵ|'''خلۆکەی نەبزۆک''' تەنھا خۆی دەخولێتەوە، بڕی ھێزی کارپێکراو ھەمان بڕی ھێزی دەستکەوتووە، کەواتە سوودی میکانیکیی خلۆکەی نەبزۆک بڕەکەی یەکسانە بە ١.
تەوەرەی خلۆکەی نەبزۆک بەشتێکەوە جێگیرە ناجووڵێت، و دەتوانیت بە بەکارھێنانی خلۆکەی نەبزۆک پەتێک توند بکەیت بۆ خوارەوە بۆ بەرزکردنەوەی قورسایییەک بۆ سەرەوە، ئەمەش دەبێتە ھۆی گۆڕانی ئاڕاستەی ھێزەکە. لە بەرزکەرەوەی کارەبایی (ئەسانسۆر) دا خلۆکەی نەبزۆک بەکاردەھێنرێت.

### خلۆکەی بزۆک
بە پێچەوانەی خلۆکەی نەبزۆکەوە تەوەرەی خلۆکەی بزۆک جێگیر دەکرێت بەو تەنەی کە دەمانەوێت بیجوڵێنین، خلۆکەی بزۆک ئاڕاستەی ھێز ناگۆڕێت، بەڵکو بڕی ھێزی دەستەکەوتوو زیاد دەکات و ئەو دوورییەی کە ھێزی بەکارھاتوو لەسەری کاردەکات زیاددەکات.

### خلۆکەدار
وێنۆک|262x262پیکسڵ|'''خلۆکەی بزۆک''' کاتێک قوڕسایییەکە بەرزدەکرێتەوە لەگەڵ قوڕسایییەکەدا دەجووڵێت، سوودی میکانیکیی خلۆکەی بزۆک دەکاتە ٢.
کاتێک خلۆکەی بزۆک و خلۆکەی نەبزۆک بەکاردەھێنرێن بەیەکەوە، بە سیستمی پەت و خلۆکەکان دەوترێت خلۆکەدارەکان، سوودی میکانیکیی ئەم سیستمە بەندە لەسەر ژمارەی بەشەکانی ئەو پەتەی کە لە نێوان ھەریەکە لە خلۆکە نەبزۆک بزۆکەکاندا ھەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:داھێنانە میسرییەکان
پۆل:میکانیک
پۆل:ئامێرە سادەکان
پۆل:مەکینە ساکارەکان
سپەیس ئێکس کرێو-٣

**سپەیس ئێکس کرێو-٣** سێیەمین فڕینی ڕاسپێریی کەشتیی بۆشاییی کرێو دراگۆن و چوارەمین فڕینی پرۆگرامی کارکەرانی بازرگانی بوو. ئەو ڕاسپێرییە لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە کاتژمێر ٠٢:٠٣:٣١ی یوو تی سی بە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی ھەڵدرا.

ھەڵدانی کرێو دراگۆن ئەندرانس ژمارەی ھەموو ئەو کەسانەی کە بۆ بۆشا چوون بە زیاتر لە ٦٠٠ کەس گەیاند.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دراگۆن ٢
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠٢١
پۆل:سپەیس ئێکس
ھاوسۆرنی (کالیفۆرنیا)

وێنۆک| هاوسۆرنی

**هاوسۆرنی** (بە ئینگلیزی :  Hawthorne)‏ یەکەکە لە ناوچەی لۆس ئانجلەس (کالیفۆرنیا) نازناوی شاری پێبەخشرا لە ١٢ی تەمموزی ١٩٢٢.

## دانیشتوان
نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکان  بەپێی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکان کە هاوسۆرنیشی لەگەڵدایە لە ساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠١٠،
سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ ڕێژەی دانیشتوانی هاوسۆرنی گەیشتە ٨٤،١١٢ کەس بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ و ڕێژەی خێزانی تێدا ١٩،٧٧٥ هەزار خێزان بوو، چڕیی دانیشتووان ١،٨٧٧.٦ کەس بوو لە یەک کیلۆمەتری چارگۆشەدا. 
## سەرچاوە

پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:هاوسۆرن، کالیفۆرنیا
پۆل:کالیفۆرنیا
پۆل:ھاوسۆرن، کالیفۆرنیا
ئەندازیاریی ھەوابۆشایی

**ئەندازیاری فڕۆکە و بۆشاییی ئاسمان** (بە ئینگلیزی: Aerospace engineering) لقێکە زانستە لە زانستی ئەندازیاری، ئەو زانستە بەرپرسە لە دیزاینکردن و دروستکردنی فڕۆکە و مەکۆیی بۆشایی.

ئەندازیاری بۆشایی دابەش دەبێتە سەر دوو جۆر:

یەکەم: ئەندازیاری فڕۆکە و گەڕانی ئاسمانی

دووەم: ئەندازیاری بۆشایی

جۆری یەکەم مامەڵە دەکات دەربارەی مەکۆیە ئاسمانییەکانی ناو بەرگە ھەوای زەوی، جۆری دووەم کاردەکات لەسەر ئەو مەکۆیییە بۆشاییانەی دەچنە دەرێی زەوی.

## مێژوو
یەکەمین فڕین بە سەرکەوتووی ئەنجامبدرێ لە مێژووی مرۆڤەکان لەلایەن عەبباس کوڕی فیرناسەوە بوو، بەڵام لیۆناردۆ دا ڤینچی یەکەمین زانا بوو بیرۆکەی فڕۆکەی بە مێشک ھات کە لە پێشتر نە کەس تاقیکردبوویەوە نە کەس دیزاین کردبوو، یەکەمین جاریش کە مرۆڤ بتوانێ بە فڕۆکە بفرێ لەلایەن برایانی ڕایتەوە بوو لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣ کە ناوی فڕۆکەکەشیان ڕایت فلایەر بوو، ھەروەھا یەکەمین پێناسەی ئەندازیاری بۆشایی لە شوباتی ١٩٥٨ بوو، ھەر وەک دەگووترا فڕۆکەی (ئاسمانی) و مەکۆیی (بۆشایی).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازیاریی ئاسمانی
قەیرانی سەر سنووری یەکێتیی ئەورووپا-بیلاڕووس (٢٠٢١)

**قەیرانی سەر سنووری یەکێتیی ئەورووپا-بیلاڕووس ٢٠٢١** مەبەست لێی ئەو شاڵاوە کۆچبەرییەیە کە تێیدا دەیان ھەزار کۆچبەری نایاسایی دەیانەوێت لە ڕێی وڵاتی بیلاڕووسەوە بچنە ناو وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا. زۆربەی ئەو کۆچبەرانە خەڵکی باشووری کوردستان، عێراق و ئەفریقان مەبەستیانە لە یەکەم ھەنگاویاندا بچنە پۆلەندا، لیتوانیا یانیش لاتڤیا. ئەم کێشەیە لەگەڵ گرژبوونی پەیوەندییەکانی نێوان بیلاڕووس و یەکێتیی ئەورووپا دروست بوو. گرژبوونەوەکە دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایییەکانی ٢٠٢٠–٢٠٢١ی ناوخۆی بیلاڕووسیا، فڕینی ٤٩٧٨ی ڕایان ئایر، دانانی ئابلووقە لەسەر بیلاڕووسیا لەلایەن یەکێتیی ئەورووپا.

سەرەتای کێشەکان بۆ ھاوینی ٢٠٢١ دەگەڕیتەوە، کاتێک سەرۆکی بیلاڕووس ئەلێکساندەر لوکاشینکۆ ھەڕەشەی ئەوەی کرد کە بازرگانانی مرۆڤ، قاچاغچییەکانی ماددە ھۆشبەرەکان و چەکداران کۆچ بۆ ئەورووپا دەکەن. دواتر دەستەی گەشت و گوزاریی ببیلاڕووس لەگەڵ دەسەڵاتدارانی وڵاتەکە، بەیەکەوە ھەماھەنگییان لەگەڵ ھێڵە ئاسمانییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین دروستکرد بۆ زیادکردنی گەشتەکانی نێوانیان ھەروەھا بانگەشەکردنیی گەشتکردن بۆ بیلاڕووس، لەبەرامبەردا حکوومەتی بیلاڕووس کارئاسانیی وەرگرتنی ڤیزای کرد.

## دیارترین خاڵەکان
کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکانی عێراق (کورد و ئێزیدی) زۆرترین پۆلی کۆچبەرانن. بەپێی لێکۆڵینەوەکانی کەناڵی سی بی سی، زۆرێک لەوانە لەدەست داعشەوە هەڵاتوون، بەڵام کۆچبەرێکی زۆریش لە هەرێمی کوردستانەوە هاتبوون، کە یەکێکە لە سەلامەتترین ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ ئەوان بەدوای ژیانێکی باشتردا دەگەڕێن لە دەرەوەی وڵات بەهۆی نەبوونی دەرفەتی کار و ژیان لە هەرێم. بەم شێوەیە زۆربەی کۆچبەران کوردی عێراق بوون، بەڵام ژمارەیەک عەرەبی عێراقی و سوری و یەمەن و هەندێکیش لە ناوچەکانی دیکە لە هەردوو ئاسیا و ئەفریقاش هاتوون. لەنێویاندا لە ئەفغانستان و کامێرون و ژمارەیەک لە ڕووسەکانیش.

بەپێی ڕاپۆرتی میدیای ڕیفۆرم بای، کەناڵە عێراقییەکان هەواڵی ناڕاست و پڕووپاگەندەی سەرۆکی بیلارووسیان بڵاوکردۆتەوە هەربۆیە خەڵکی هاندراون بۆ کۆچی بە کۆمەڵ بەرەو ئەورووپا.

### خزمەتگوزارییە گەشتیارییەکان
ئەوەش خراوەتەڕوو کە دەزگاکانی گەشت و گوزاری عێراق "گەشتی گەشتیاری" بۆ بێلاڕووس ڕێکدەخەن. بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی میدیای ڕیفۆرم بای، لە ساڵی ٢٠٢١دا، دەزگاکانی گەشتیاران لە عێراق نرخی گەشتەکانیان بۆ بێلاڕووس کەمکردووەتەوە و ئەمەش وایکردووە کە نرخەکانیان گونجاوتر بێت، هەروەها ژمارەی فڕۆکەکانیش لە بەغداوە بۆ مینسک زیادکرا. لەلایەکی دیکەشەوە، کۆمپانیا گەشتیارییەکانی بیلارووسیش بەهەمان شێوە بانگەشەیان دەستپێکرد بۆ گەشتی بیلارووس بۆ هاوڵاتیانی عێراقی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییەکانی دەرەوەی ھەرێمی کوردستان
پۆل:پەنابەرانی کورد
ڕەوڕەوە و تەوەرە

وێنۆک|200x200پیکسڵ|ئامێرێکی ناسراو کە ڕەوڕەوە و تەوەرەی تێدا بەکاردێت.
**ڕەوڕەوە و تەوەرە** (بە ئینگلیزی: Wheel and Axle) بریتییە لە ئامێرێکی سادە پێکھاتووە لە دوو تەنی شێوە بازنەیی چێوە جیاواز (ڕەوڕەوەکە لە تەوەرەکەی گەورەترە) وەکو دەسکی دەرگا، کلیلی بەیەکەوە بەستن (کلیلی ئینگلیزی)، سوکانی ئۆتۆمبێل، ھەموویان ڕەوڕەوە و تەوەرە بەکاردەھێنن.
وێنۆک|170x170پیکسڵ|'''شێرەی بۆڕی،''' بەجێھێنانێکی تری ڕەوڕەوە و تەوەرەیە.

## ڕەوڕەوە و تەوەرە چۆن ئیش دەکەن

# کاتێک ھێزێکی بچووک بەکاردەھێنرێت لەسەر ڕەوڕەوەیەک بەدەوری تەوەرەیەکدا دەیخولێنێتەوە.
# کاتێک ڕەوڕەوەکە خولێکی تەواو دەخولێتەوە، تەوەرەکەش خولێکی تەواو دەخولێتەوە. بەڵام لەبەرەوەی تیرەی تەوەرەکەبچووکترە لە تیرەی ڕەوڕەوەکە کەواتە تەوەرەکە دوورییەکی کەمتر دەخولێتەوە، وا لە ھێزی دەستکەوتوو (دەرچوو) دەکات گەورەتربێت لە ھێزی کارپێکراو (تێچوو).

## سوودی میکانیکیی ڕەوڕەوە و تەوەرە
دەتوانین (سوودی میکانیکی)ی ڕەوڕەوە و تەوەرە بپێوین بە دابەشکردنی نیوەتیرەی ڕەوڕەوەکە (دووری چەقی ڕەوڕەوەکە بۆ چێوەکەی) بەسەر نیوەتیرەی تەوەرەکەدا.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئامێرە سادەکان
پۆل:ئامێرە مێژووییەکان
پۆل:مەکینە ساکارەکان
ڕووتەختی لێژ

[وێنۆک|220x220پیکسڵ|ڕوویەکی لێژ، ئوتێل مۆنتسکۆ، چارترێس، [فەڕەنسا]]
**ڕووی لێژ** یان **ڕەمپ** (بە ئینگلیزی: Inclined Plane) ئامێرێکی سادەیە پێکھاتووە لە ڕووتەختێکی (ڕوویەکی ڕاستی) لێژ، کە بەرزکردنەوەی تەنە قورسەکان ئاسان دەکات. بە یەکێک لە شەش ئامێرە سادەکان دادەنرێت کە زانایانی سەردەمی ڕێنێسانس دیارییان کردووە و ھیچ پارچەیەکی جووڵاو لەخۆ ناگرێت.

## سوودی میکانیکیی ڕووی لێژ
ھەر کاتێک ڕێژەی درێژیی ڕووە لێژەکە بۆ بەرزییەکەی گەورەتر بێت سوودی میکانیکی زیاتر دەبێت، دەتوانین سوودی میکانیکیی ڕووی لێژ ھەژمار بکەین بە دابەشکردنی درێژیی ڕووە لێژەکە لەسەر ئەو بەرزییەی کە قورسایییەکەی بۆ بەرز دەکرێتەوە.

## بەکارھێنانەکان
ڕووی لێژ بە شێوەیەکی فراوان بەکاردێت لە زۆربەی بوارەکانی ژیاندا، بۆ نموونە: لە شێوەی *ڕەمپی بارکردن* بۆ بارکردن و بەتاڵکردنەوەی (داگرتنی) کەلوپەلەکان لەسەر بارھەڵگرەکان، کەشتییەکان و فڕۆکەکان. *ڕەمپی کورسیی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان* بەکاردێت بۆ ڕێگەدان بەو کەسانەی کە ویڵچێر بەکاردەھێنن بەربەستە ستوونییەکان تێبپەڕێنن بە ئاسانی. ھەروەھا *[[پەیژە کارەباییەکانیش]]* شێوەیەکن لە شێوەکانی ڕووە لێژەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامێرە سادەکان
پۆل:مەکینە ساکارەکان
پواز

وێنۆک|پواز
**پواز** (بە ئینگلیزی: Wedge) ئامێرێکی سادەیە و ئامڕازێکی سێگۆشەییە، بریتییە لە دوو ڕووی لێژ بە یەکەوە دەجووڵێن، زۆربەی کات بۆ شت بڕین بەکاردەھێنرێت. پواز ھێزێکی دەستکەوتووی گەورەتر دروست دەکات لەو ھێزەی تۆ بەکاریدەھێنیت لەسەر پوازەکە بەڵام لەسەرڕوویەکی زیاتر. چەقۆ نموونەی پوازێکی باوە دەتوانیت سێوێک ببڕیت و بە دوو نیوە و جیایان بکەیتەوە بۆ ڕاست و چەپ بەھۆی ھێزێکی کەمەوە. لە بەکارھێنانەکانی تری پواز: (زمانەی کێلۆنی دەرگا، گاسنی زەوی کێڵان، سەری دەمە تەور، ئەسکەلە).

## سوودی میکانیکیی پواز
وێنۆک|240x240پیکسڵ
ھەرچەندە پواز درێژتر و تەنکتر بێت سوودە میکانیکییەکەی زیاتر دەبێت، ھەر لەبەر ئەم ھۆیەشە شتەکان دەبڕێت. تەور و چەقۆ باشتر شتەکان دەبڕن ھەر کاتێک تیژ بکرێن. واتە پوازەکە ھەتاوەکو تەنکتر بێت ئەو کاتە پواز ھێزی کارپێکراوی کەمتری پێویست دەبێت، دەتوانرێت سوودی میکانیکیی پواز بزانین بە دابەشکردنی درێژیی پواز لەسەر ئەستوورییە گەورەکەی. و بەم پەیوەندییە بیرکارییە دەردەبڕێت:

سوودی میکانیکیی پواز = درێژیی پواز /ئەستوورییە گەورەکەی

## سەرچاوەکان


پۆل:میکانیک
پۆل:ئامرازەکان
پۆل:ئامێرە سادەکان
پۆل:مەکینە ساکارەکان
ئەمین عالی بەدرخان

**ئەمین عالی بەدرخان** (بە بەدرخانی: Emîn Alî Bedirxan) (١٨٥٢/١٨٥١ لە کریت - ١٩٢٦ لە میسر) سیاسەتوان و دادوەرێکی کورد و عوسمانی بوو. ئەو ئەندامی دامەزرێنەری «کۆمەڵەی ھاوکاری و پێشکەوتن»ی کوردی و جێگری سەرۆکی «کۆمەڵەی تەعالیی کوردستان» بوو.

لە شاری کانیە (ھێراکلیۆن) لە دوورگەی کریت لەدایکبووە؛ کوڕی بەدرخان بەگ بوو کە دوایین میری میرنشینی بۆتان بوو، دایکیشی ناوی ڕەوشەن بوو. ئەو وەک بەرپرسێک لە سیستمی دادوەریی عوسمانیدا لە چەندین شاری جیاوازدا کاری کردووە. دواتر تێکەڵ بە سیاسەتی کوردی بووە و لە ساڵی ١٩١٨دا بانگەشەی بۆ دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ کردووە. ھەروەھا یەکێک بووە لە نوێنەرانی کورد لە کۆنگرەی ئاشتیی پاریس لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم.

کەمێک بەر لە دامەزراندنی کۆماری تورکیا، ئاوارەی میسر بوو و لە ساڵی ١٩٢٦ لەوێ کۆچی دوایی کرد. کوڕەکانی بە ناوەکانی (سورەیا، جەلادەت و کامەران) وەک کەسایەتییە دیارەکانی بزووتنەوەی نەتەوایەتیی کورد دەناسرێن.

## کار و پیشە
لە ١٨٨٠کاندا بووە بە بە پشکێنەری دادوەری و لە شار و دادگا جۆراوجۆرەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ھەوڵی ئەوەی داوە ئەو ڕیفۆڕمە دادوەرییانەی کە لە ساڵی ١٨٧٩دا پەسەند کراون، بەجێ بێنێت. لە ساڵی ١٨٨٨دا وەلا نراوە و گۆیا تا ساڵی ١٨٩٤ بێکار بووە. لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٩٠دا ھاوکات لەگەڵ ئەوەی بووە بە ئەندامی شورای شاری قوستەنتینە، لە سەرڕاوە پیشە پیشووەکەیشیان پێ داوەتەوە و نێردراوەتە زۆر شاران وەکوو ئەنقەرە و ئادرنە.

### شاربەدەربوون لە ١٩٠٦–١٩٠٨
لە ساڵی ١٩٠٦دا، دوای ئەوەیکە براکەی عەلی شامل بەدرخان و کوڕە مامەکەی عەبدولەرزاق بەدرخان تۆمەتی کوشتنی شارەداری قوستەنتینەیان بەسەردا سەپاوە، ژیانی تەواو گۆڕاوە و شاربەدەریان کردووە.

## حەزەکان
ئەمین عالی بەدرخان حەزی لە وێژەی کوردی بووە و خۆیشی شیعری کوردی ھۆنیوەتەوە؛ ھەروەھا مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژاوایی پێ خۆش بووە و بەسەر زمانەکانی کوردی، یۆنانی، فەرانسەوی، عەرەبی و تورکیدا زاڵ بووە.

## بنەماڵە
ئەمین عالی دوو جار ژیانی ھاوسەرگیری پێک ھێناوە و خاوەنی ھەشت منداڵ بووە بە ناوەکانی: سورەیا، جەلادەت، کامەران، حیکمەت، تەوفیق، سەفدەر، بەدرخان و مەزیەت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥١
پۆل:مردووانی ١٩٢٦
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
عەبدولڕەحیم ڕەحمی ھەکاری

**عەبدولڕەحیم ڕەحمی ھەکاری** (١٨٩٠ لە ئەلباکێ، وان — ١٩٥٨ لە ئەستەمبوڵ) یەکێکە لە ڕۆشنبیر و شاعیر و نووسەرە کوردەکانی سەردەمی کۆتایی حکومەتی عوسمانی و سەرەتاکانی دەسەڵاتی کۆماری تورکیای نوێ. لە نوێکردنەوەی شیعری نوێی کوردی دەستی باڵای ھەبووە، 
وتاری ئەدەبی و کۆمەڵایەتیی و سیاسیی نووسیوە، لە دوای دروستبوونی کۆماری تورکیا لە سیاسەت دوورکەوتووەتەوە و خەریکی زانستەکانی ئیسلامی بووە.

## ژیان
**عەبدولڕەحیم کوڕی سەید محەممەد پرتە** لە ساڵی ١٨٩٠ لە گوندی ئەلباکێ لەدایکبووە. لە پێشاندا ناوی «باشقەڵا» بووە، ئێستا قەزایەکە سەر بە شاری وان. خوێندنی سەرەتایی لە گوندەکەی خۆیان، ناوەندیشی لە شاری وان تەواو کردووە. (دارالمعلمین)یشی ھەر لەوێ تەواو کردووە، لەگەڵ وەرگرتنی ئیجازەی خوێندنی ئایینیی لەسەر دەستی برای سەید عەبدولحەکیم، تەھا ئەرواسی. پاشان چووەتە ئەنقەرە و لەوێ لە پەیمانگای دارایی خوێندوویەتی. خوێندنی باڵاشی لە زانکۆی ئیلاھییات لە ئەستەمبوڵ تەواو کردووە.

## خێزان
باوکی ڕەحمی، سەید محەممەد پرتەو، لە بنەماڵەی سەید عەبدولقادری گەیلانی بوو. دایکیشی، ئیمەتوڵڵا خانم، کچی حاجی تەییار بەگ، لە بنەماڵەی عەبباسییان بووە. ھاوسەریی ناوی ھیدایەت عەزیز، لە بنەماڵەی بەدرخانییەکان بووە، دوو کوڕ و دوو کچیان ھەبووە: پرتەو، مەتین لەگەڵ ژاڵە و ھاڵە. مەتین لە ساڵی ١٩٧٥، پرتەویش لە ساڵی ١٩٨٧ کۆچی دوایی کردووە. ژاڵە ئێستا لە ئەستەمبوڵە، ھالەش لە سوید دەژی، کە خێزانی نووسەری کورد مووسا عەنتەر بووە و لە ساڵی ١٩٤٤ شووی پێ کردووە.

## چاڵاکییەکان
لە ساڵی ١٩٠٨ەوە تا ساڵی ١٩٢٣ لە بزووتنەوەی کوردایەتی بەشداری کردووە، لە کۆمەڵەی ھێڤی ئەندامێکی چاڵاک بووە. لە ساڵی ١٩١٥ یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی قوتابییانی کورد لە ئەستەمبوڵ. لە ساڵی ١٩١٨ بە ھاوکاری نیشتیمانپەروەری دیکە «کۆمەڵەی پێشکەوتنی کوردستان»یان دامەزراندووە. دۆستایەتی لەگەڵ ڕۆشنبیرانی ئەو سەردەمە ھەبووە، وەک: پیرەمێرد، خەلیل خەیاڵی، ھەمزە مۆکسی، مەمدووح سەلیم، کەمال فەوزی و محەممەد شەفیق تەرواسی. لە کۆواری ژینی ئەستەمبوڵ نووسینی ھەیە (شیعر و پەخشان).
## مردن
ڕەحمی لە ساڵی ١٩٥٧ بە ناوی زانایەکی ئایینیی کورد بەشداری لە کۆنگرەی ئیسلامیی کردووە لە پاکستان. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٥٨ لە ئەستەمبوڵ کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی نەجاتی بەگ نێژراوە.

## سەرچاوەکان
* عەبدولڕەحیم ڕەحمی ھەکاری، دانانی:د. فەرھاد پیرباڵ، چاپ و وەشانی سپیڕێز، دھۆک:٢٠٠٢.
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی شەشەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٢٢٧ تا ٢٣٤، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٥٨
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان