open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نەجاتی شاشماز

**نەجاتی شاشماز**، بە تورکی «**Necati Şaşmaz**»، ئەکتەرێکی سینەمایی تورکییە، بە ناوی **موڕاد عەلەمدار** یان **پۆڵات ئەلەمدار** ناسراوە بە توورکی، پاڵەوانی سەرەکی زنجیرە درامای پۆلیسی بەناوبانگی تورکی دۆڵی گورگەکانە بە تورکی «Kurtlar vadisi»، جەماوەرییترین و گرانتریین ئەکتەری تورکییە لە ئێستادا لە تورکیادا.

## ژیانی
ناوی تەواوی محەمەد نەجاتی شاشمازە لە دایکبووی ساڵی (١٩٧١)یە لە شاری خەرپووت/ ئیلزیگ لە کوردستانى تورکیا، دەرچووی کۆلیژی گەشت و گوزارە، و کوڕە گەورەی عەبدول قادر شاشمازە کە خیزانێکی ئایین پەروەرى کوردى زازان، نزیکەی شەش ساڵ لە وڵاتە یەکگرتووەکان ژیاوە، لە ٢٠٠١دا لە سەردانێکی کاتییدا بۆ لای کەس وکاری گەڕایەوە تورکیا، بەڵام لە دوای ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ بڕیاری دا نەڕواتەوە بۆ وڵاتە یەکگرتووەکان و لە تورکیا جێگیر بوو. و بڕیاری کردنەوەی کۆمپانیایەیەکی گەشت و گوزاری دا لە وڵاتەکەیدا.

نەجاتی برای نووسەر (ڕاجی شاشماز)، بەرھەمھێنەری گشتی و نووسەری زنجیرە درامای دۆڵی گورگەکانە، ھەروەھا براکەی تری (زوبێر شاشماز) بە ھەمان شێوە لە بواری ھونەری سینەمادا کاردەکات.

## سەرەتای ژیانی ھونەری
لە دیدارێکیدا لەگەڵ بەرھەمھێنەری گەورەی تورکی (عوسمان سیناو)دا، عوسمان پێشنیاری ڕۆڵ بینینی لە زنجیرە درامایەکی گەورەدا خستە بەردەم نەجاتی. و نەجاتی دوای بیرکردنەوە لە پێشنیارەکە ڕازی بوو، ئەمەش سەرەتای ھاتنی بوو بۆ دنیای سینەما، کە نەجاتی خۆی لەم بارەیەوە دەڵێت درامای دۆڵی گورگەکان بە تەواوی ژیانی گۆڕیووە.
## بەرھەمەکانی
نەجاتی شاشماز ڕۆڵی سەرەکی بینیووە لەم بەرھەمانەی خوارەوەدا؛
* زنجیرە درامای دۆڵی گورگەکان،
* زنجیرە درامای دۆڵی گورگەکان، تیرۆر
* زنجیرە درامای دۆڵی گورگەکان، کەمین (وەرزی سێیەم تا دەیەم)
* فیلمی دۆڵی گورگەکان، عێراق
* فیلمی دۆڵی گورگەکان، فەلەستین.
فیلمی دۆڵی گورگەکان، وەڵات

## سەرچاوەکان

* Official Website of Valley of the Wolves 
* Official Website of Panafilm
* Official Website of Valley of the Wolves Iraq 
* Necati Şaşmaz Biography 
* Profile of Necati Şaşmaz a.k.a Polat Alemdar & Murad Alamdar

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:خەڵکی زازا
ئیسماعیل

وێنۆک
**ئیسماعیل کوڕی ئیبراھیم**، کەسایەتییەکی ناوبراوە لە ھەریەک لە قورئان و تەوراتدا، موسڵمانان باوەڕیان بە پێغەمبەرێتی ھەیە، بەڵام یەھوود و مەسیحییەکان لەو باوەڕەدان کە کەسایەتییەکی مێژوویییە و لە سەردەمی دێریندا ناوی ھاتووە و باوەڕیان نییە بە پێغەمبەرێتیی ئیسماعیل. ئیسماعیل کوڕە گەورەی ئیبراھیم بووە، و دایکی ناوی ھاجەر بووە.

پێغەمبەر ئیسماعیل (سەلامی خوای لێ بێت) عەرەبی نەزانیوە بە ئەو و نەوەکانی وتراوە مستعرب واتە عەڕەب کراوەکان  واتە پێغەمبەر موحەممەدیش عەڕەب نییە بەڵکو عەرەب کراوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:مێژووی عەرەب
پۆل:ئیبراھیم
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
پۆل:مناڵەکانی ئیبراھیم
لووت (ڕوونکردنەوە)

* لووت (پێغەمبەر) - یەکێکە لە پێغەمبەران بەپێی ئایینە ئیبراھیمییەکان.
* لووت (ئەندام) - یەکێکە لە ئەندامەکانی لەش.
* لووت (بیابان) - بیابانێکی وشک و بێ ئاو کە لە ئێراندا ھەڵکەوتووە.
ئیسحاق

[220x440px|وێنۆک|ئیسحاق بیر هەڵدەکەنێت ([سەرەتای بەدیھێنان|پەیدابوون ٢٦: ١٢-٢٥).  وێنەیەک لە کارتێکی پەرتووکی پیرۆزەوە وەرگیراوە کە لەلایەن کۆمپانیای پرۆڤیدێنس لیتۆگرافەوە لە ساڵی ١٩٠٦ بڵاوکراوەتەوە]]
**ئیسحاق**، (بە عیبری: יִצְחָק، و بە عەرەبی: إسحاق)، واتا «ئەوەی پێدەکەنێت». ئیسحاق لە ئایینی جوو و کریستیان و ئیسلامدا بە پێغەمبەر دادەنرێت، کوڕ و میراتگری ئیبراھیمە و باوکی یەعقووب و عیسویە وەک ئەوەی لە تەوراتدا ھاتووە. لە ئیسلامدا، کوڕی پێغەمبەر ئیبراھیمە لە سارای خێزانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسحاق
پۆل:مناڵەکانی ئیبراھیم
یەعقووب

[وێنۆک|ملانەی یەعقووب لەگەڵ [فریشتەی خودا (ئەلوەھیم)، لەلایەن وێنەکێشی ھۆڵەندی (ڕامبرانت)]]

**یەعقووب**، کوڕی ئیسحاق کوڕی ئیبراھیمە، یەکێکە لەو پێغەمبەرانەی ناویان ھاتووە لە قورئان و تەوراتدا، ھەروەھا یەعقووب بە ئیسرائیل ناو دەبرێت و نەوەکانی یەعقووب بە بەنی ئیسرائیل ناودەبرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەعقووب
پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
یووسف

چەپ|بێچوارچێوە
**یووسف** (بە عیبری:יוֹסֵף) یەکێکە لە کەسایەتییەکانی سەرەتای بەدیھێنان لە تاناخ. بەپێی گێڕانەوەی سەرەتای ژیان، لە دەرباری میسردا گەیشتە ئاستێکی بەرزی دەسەڵات و لە کاتی برسێتیدا سەرکردایەتی ئەو وڵاتەی کرد؛ بەڵام تا ئێستا ھیچ سەرچاوەیەکی تر ئەم بانگەشەیەی پشتڕاست نەکردووەتەوە.

بەپێی سەرەتای ژیان یووسف کوڕی ڕەحیل و یەعقووب (ئیسرائیل) بووە. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا خەونی ئەوەی دەبینی کە لە داھاتوودا دەبێتە گەورە. یووسف کارە خراپەکانی براکانی بۆ باوکیان دەگێڕێتەوە و بەو ھۆیەشەوە پەیوەندییەکی باشی لەگەڵیاندا نەبووە. کاتێک یەعقووب ناردی بۆ لای براکانی، بینیان و بڕیاریاندا بیکوژن، بەڵام لە کۆتاییدا فرۆشتیان بە کۆیلە. پاشان کراسە خوێناوییەکەی یووسفیان بردە لای یەعقووب و یەعقووب کە پێی وابوو یووسف مردووە، ماتەمینی بۆ گێڕا. کڕیارانی یووسف بردیان بۆ میسر و وەک کۆیلەیەک فرۆشتیان بە پۆتیفار، سەرۆکی پاسەوانەکانی فیرعەون. لەوێ توانی متمانەی ئاغاکەی بەدەست بھێنێت، بەڵام دوای ماوەیەک ژنی پۆتفار تۆمەتباری کرد بەوەی کە بەنیازە دەستدرێژی بکاتە سەری و لە ئەنجامدا یووسف زیندانی کرا.

لە زینداندا یووسف خەونی دوو خزمەتکاری فیرعەونی لێکدەداتەوە و بەپێی پێشبینیەکەی یەکێک لە خزمەتکارەکان ئازاد دەکرێت و دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی پێشووی، بەڵام ئەو داوای یووسفی لەبیرکردووە کە داوای لێبوردن لە فیرعەون بکات. بەڵام دوای چەند ساڵێک کە فیرعەون خەونێکی بینی، بیری ھێنایەوە و یووسف بردیانە دادگا. بە فیرعەونی وت حەوت ساڵ زۆری و حەوت ساڵ برسێتی دێت. فیرعەون یووسف بە پیاوێکی ژیر دۆزیەوە و کردی بە بەرپرسی بەرەنگاربوونەوەی برسێتی. لە کاتی برسێتیدا براکانی یووسف چوونە میسر و دوای چەند دیدارێک، یەکتریان ناسی. پاشان یووسف فەرمانی بە براکانی کرد کە ھەموو ئەندامانی خێزانەکە بھێنن بۆ میسر و دواجار یووسف و یەعقووب دوای ٢٢ ساڵ جارێکی تر یەکتریان ناسیەوە. ماوەیەک دواتر یەعقووب لە میسر کۆچی دوایی کرد. یووسف ٥٤ ساڵ دوای ئەو ژیاوە و لە کاتی مردنیدا وەسیەتنامەی بۆ ئیسرائیلییەکان کردووە کە کاتێک میسریان بەجێھێشتووە، تەرمەکەی لەگەڵ خۆیان ببەن بۆ خاکی بەڵێندراو.

بە گوتەی توێژەران، چیرۆکی یووسف ھیچ بنەمایەکی مێژوویی نییە. لە بەڵگەنامەکانی میسری ھەزارەی دووەم و سێیەمی پێش زایین، ھیچ باسێک لە یووسف و چیرۆکەکانی تری ئیسرائیلییەکان لە میسردا نەکراوە، وەک چیرۆکی مووسا. ھەروەھا نموونەیەکی ھاوشێوە لە ھیچ بەشێکی مێژووی میسری کۆندا نییە کە مرۆڤێک لە کۆیلایەتییەوە بەرەو پێگەیەکی وەھا بەرز لە ڕیزەکانی دەسەڵاتدا بەرزبێتەوە. جگە لەوەش دەبێت چیرۆکی یووسف وەک چیرۆکێک لە شێوازێکی ئەدەبیدا سەیر بکرێت کە لە ئەدەبیاتی ئیسرائیلدا لە دوای سەردەمی دیلبوونی جوولەکەکان لە بابل (سەدەی شەشەمی پێش زایین) بەناوبانگ بوو؛ ئەو شێوازەی جوولەکەکانی دەربەدەر لەلایەن فەرمانڕەوا بیانییەکانەوە خۆشەویستن و چیرۆکەکانی ئەستێر و دانیال دەرباری ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنی نموونەی دیکەن. چیرۆکی یووسف ھاوشێوەی ھەندێک ئەفسانەی فۆلکلۆری میسرییە وەک «چیرۆکی دوو برا» و «چیرۆکی سینۆھە» کە ھەموویان پەیوەندییان بە سەدەکانی پێش نووسینی سەرەتای ژیانەوە ھەیە.

ھەروەھا یووسف بە کەسایەتییەکی گرنگ لە ئایینەکانی تری ئیبراھیمی وەک مەسیحیسەت و ئیسلام و بەھایی دادەنرێت. و لە مەتادا باسکراوە کە یووسف نجار، مێردی مریم و مریەم دایکی عیسا بوو، وەک چۆن یووسف لە میسر خەونی بینی. موسڵمانان یووسف بە پێغەمبەر دەزانن و درێژترین گێڕانەوەی قورئان بۆی تەرخانکراوە. گێڕانەوەی قورئان جیاوازی لەگەڵ تەورات ھەیە و لە ڕاستیدا ھاوشێوەی ئەو وەشانەیە کە لە ئەدەبیاتی مەسیحی سریانیدا دەبینرێن.
## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی ناو کتێبی پەیدابوون
ھاروون

وێنۆک|250px|Aaron
**ھاروون** کوڕی عیمران، یەکێکە لە پێغەمبەرەکانی خوا، باوەڕدارانی بیروباوەڕی یەھوودی و مەسیحی و ئیسلامی باوەڕیان پێیەتی، ھاروون لەگەڵ براکەی پێغەمبەر مووسا ژیاوە لە میسر لە سەردەمی فیرعەونییەکان بەپێی کتێبی پیرۆز و قورئان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاروون
پۆل:مووسا
پۆل:جووەکان
زول کیفل

**زول کيفل** () پێغەمبەرێکە لە ئیسلامدا، و هەندێک لە مێژوونوسان لەو باوەڕەدان حزقیالە لای یەهوودییەکان، لەگەڵ ئەوەی بەڵگەیەکی تەواو بە دەستەوە نیە لەسەری، و حزقیال پێغەمبەرێکە لای یەهوودی.

هەروەها دوو جار ناوی لە قوڕئان هاتوە
داوود

**داوود** (بە عیبری **דָּוִד** داوید، و بە عیبری نوێ «داڤید») واتای دڵگیرە، دووەم پاشای شانشینی ئیسرائیلی یەکگرتووە (١٠١١ پ. ز - ٩٧١ پ. ز) و یەکێکە لە پێغەمبەرەکانی بەنی ئیسرائیل بەپێی بیروباوەڕی ئیسلامی.وەسفکراوە بەوەی کە ڕاسترین و پاکترین پاشا بووە لە پاشاکانی ئیسرائیلی مێژووییدا -بەڵام بێ ھەڵە نەبووە- ھەروەھا جەنگاوەرێکی لێھاتوو بووە، مۆسیقی و شاعیر بووە.

## سەرجاوەکان

پۆل:مێژووی ئورشەلیم
پۆل:میرەکان بەپێی کتێبی پیرۆز لە سەدەی ١٠یەمی پ.ز
پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:شاعیرانی جوو
ئیلیاس

**ئیلیاس**، یەکێکە لە پێغەمبەرەکان بە پێی شەریعەتی ئیسلامی، هەروەها ناوی لە کتێبی پیرۆزدا هاتووە لای مەسیحی و یەهوودییەکان بە ئیلیا ناوبراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
پۆل:پێغەمبەران لە ئایینی درۆز
یوونس

وێنۆک|260x260پیکسڵ
**یوونس**، یان یونان، یەکێکە لە پێغەمبەرەکان لەلای ھەریەک لە جولەکە و مەسیحی و موسڵمانان. لە قورئاندا بە زولنون و ھاوەڵ و خاوەنی نەھەنگ ناوبراوە، لەبەرئەوەی ماوەیەک لەناو سکی نەھەنگدا دەمێنێتەوە وەک لە بەسەرھاتەکەییدا ھاتووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پێغەمبەران لەئیسلامدا
پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ساتیر
عوزەیر

**عوزەیر**، یەکێکە لە پێغەمبەرەکانی بەنی ئیسرائیل، خوا سەد ساڵ مراندوویەتی پاشان زیندووی کردۆتەوە، ئایین نوێ کردۆتەوە بۆ بەنی ئیسرائیل و فێری تەوراتی کردونەتەوە دوای ئەوەی لە بیریان چوو بوویەوە.

ئارامگەی عوزەیر لە پارێزگای عەممارەیە لە عێراق.

پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
یەحیا

**یەحیا** کوڕی زەکەریا، یەکێکە لە پێغەمبەرەکان لە ئیسلامدا، هەوەها لە مەسیحییەتدا و بە ناوی یوحەنا ناسراوە لای مەسیحی. ئەم پێغەمبەرە بە ناوی (یەحیای لەئاوھەڵکێش) دەناسرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٠ی پ.ز
پۆل:مردووانی دەیەی ٣٠
پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:پێغەمبەران لە ئایینی درۆز
مەسیحی

چەپ|150px|وێنۆک|خاچ پەرستە ناودارەکان.**کریستیان** یان **مەسیحی** یان **فەلە** یان **گاور** (بە ئینگلیزی: Christian، بە عەرەبی: مسیحی)، کەسێکە کە باوەڕی بە ئایینی مەسیحییەت ھەیە و پەیڕەوی دەکات. یاخود کەسێکە کە شوێنکەوتووی یەشوا (عیسا)ە و گوێ دەدات و کار دەکات بە بەرنامەکانی.

مەسیحییەت، ئایینێکە کە لەلایەن مەسیحییەکانەوە پەیڕەو دەکرێت، بە یەکێک لە ئایینە ئیبراھیمییەکان دادەنرێت و تێیدا عیسای مەسیح کەسایەتیی سەرەکی و دامەزرێنەرییەتی. مەسیحییەت بە پەیڕەوکراوترین ئایینی جیھان دادەنرێت و ئیسلام بە دوایدا دێت، ژمارەی پەیڕەوانی ئایینی مەسیحی دەگاتە نزیکەی ٢٫٤ ملیار مەسیحی، کە دەکاتە نزیکەی سێیەکی دانیشتووانی زەوی. ڕەگەکانی مەسیحییەت دەگەڕێتەوە بۆ جوولەکە، کە لەگەڵیدا ھاوبەشە لە باوەڕبوون بە کتێبە پیرۆزەکەی جوولەکە (تەورات، کە لە مەسیحییەتدا پێی دەوترێت پەیمانی کۆن). پەیمانی کۆن بەشی یەکەمی کتێبی پیرۆز پێکدەھێنێت لای مەسیحییەکان، لەکاتێکدا پەیمانی نوێ بەشی دووەم پێکدەھێنێت. پەیمانی نوێ بریتییە لە کۆمەڵێک فێرکاری کە عیسای مەسیح ھێناوییەتی و لەنێو پەیڕەوانیدا بڵاوی کردووەتەوە، پاشان (دوازدە نێردراوەکەی مەسیح) و قوتابییەکانی مەسیح ھەستان بە نووسینەوە و بڵاوکردنەوەی ئەم فێرکارییانە لە ھەموو شوێنێک.

مەسیحییەکان لە ڕووی خواناسییەوە و جوگرافییەوە ھەمەچەشنن. بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی ناوەندی پیوو بۆ توێژینەوە لە ساڵی ٢٠١٢، دەرکەوتووە کە نیوەی مەسیحییەکان کاسۆلیکن، لەکاتێکدا پرۆتستانتەکان ڕێژەی ٣٧٪ پێکدەھێنن، و پەیڕەوانی کەنیسە ئۆرتۆدۆکسییەکان ڕێژەیان ١٢٪ە. «مەسیحییەکانی تر»، وەک «مۆرمۆنەکان» و «شایەتحاڵەکانی یەھوە» ڕێژەی ١٪ی کۆی مەسیحییەکان پێکدەھێنن. لە ڕووی جوگرافییەوە، مەسیحییەکان بە شێوەیەکی یەکسان لە سەرانسەری جیھاندا دابەشبوون، و لە ھەموو ناوچەکانی جیھاندا بوونیان ھەیە. نزیکەی ٢٥٫٧٪ی مەسیحییەکانی جیھان لە کیشوەری ئەورووپادا دەژین، کە گەورەترین کۆبوونەوەی مەسیحی لەسەر ئاستی جیھان لەخۆدەگرێت، لەکاتێکدا ٢٤٫٤٪ی مەسیحییەکانی جیھان لە ئەمریکای لاتین دەژین، و ٢٣٫٣٪ لە کیشوەری ئەفریقادا بوونیان ھەیە، و ١٣٫٢٪ لە ئاسیادا نیشتەجێن، و ١٢٫٣٪ی مەسیحییەکانی جیھان لە ئەمریکای باکوور نیشتەجێن، و لە ئۆقیانووسیادا ١٫١٩٪ی مەسیحییەکانی جیھان نیشتەجێن. مەسیحییەکان زۆرینەی دانیشتووان پێکدەھێنن لە ھەردوو ئەمریکا و ئەورووپا، کە بە کردەوە بەشێکن لە جیھانی مەسیحی، سەرەڕای ئۆقیانووسیا و ئەفریقای باشووری بیابان.

بە درێژایی سەدەکان، پیاوانی ئایینی و عەلمانییە مەسیحییەکان بە ھەمان شێوە بەشداریی گەورەیان لە پەرەپێدانی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا کردووە. ھەروەھا، باس لەوە دەکرێت کە سەدان مەسیحیی دیار ھەن کە لە ڕێگەی پێشخستن و پەرەپێدانی زانست، تەکنەلۆژیا، پزیشکی، ھونەر، مۆسیقا، ئەدەب، شانۆ، فەلسەفە، تەلارسازی، ئابووری و سیاسەتەوە بەشدارییان لە شارستانییەتی مرۆڤایەتی و کۆمەڵگەی ڕۆژاوادا کردووە. لە پێڕستی سەد کەسایەتیی کاریگەرترین لە مێژووی مرۆڤایەتیدا لە کتێبی «الخالدون المئة» (سەد نەمرەکە)، ٧٥ کەسایەتیی مەسیحی لە بوارە جیاجیاکاندا باسکراون. ھەروەھا کتێبی «یادی ١٠٠ ساڵەی خەڵاتی نۆبڵ» ئاماژەی بەوە کردووە کە نزیکەی (٦٥٫٤٪)ی وەرگرانی خەڵاتی نۆبڵ لە نێوان ساڵانی ١٩٠١–٢٠٠٠ مەسیحی بوون.

## زۆرترین ناوچەکانی نیشتەجێبوونیان
**ڕێژە زیاتر لە ٢٫٤ بلیۆن**

## سەرچاوەکان

پۆل:ناسنامەی ئایینی
پۆل:مەسیحییەکان
پۆل:ناسنامەی دینی
محەممەد (ڕوونکردنەوە)

**[[محەممەد]]** - پەیامبەری ئایینی ئیسلام

## ئەو کەسانەی ناویان محەممەدە
* محەممەد ئەمین زەکی بەگ - مێژوونوسی کورد
* محەممەد ئەوراز - وەرزشەوانی کورد
* محەممەد جەزا - گۆرانیبێژی کورد
* محەممەد حوسێن سەیفی قازی - سیاسیی کوردی
* محەممەد سدیق موفتیزادە - زانای ئایینی کوردی
* محەممەد سولەیمان جاسر - کەسایەتی سەعوودی
* محەممەد قازی - وەرگێڕ
* محەممەد ماملێ - گۆرانیبێژی کورد
* محەممەد مەھدی جەواھیری - شاعیری عەرەب
* محەممەد نووری - کورد
* محەممەدی یەکەم - سوڵتانی عوسمانی
* محەممەدی دووەم - سوڵتانی عوسمانی
* محەممەدی سێیەم - سوڵتانی عوسمانی
* محەممەدی چوارەم - سوڵتانی عوسمانی
* محەممەدی پێنجەم - سوڵتانی عوسمانی
* محەممەدی شەشەم - سوڵتانی عوسمانی
* مەحەممەد قودسی - کەسایەتی کورد
دیانا کارازۆن

**دیانا کەرەزۆن** یان **دیانا قەرەزۆن**، گۆرانیبێژی پۆپستاری ناسراوی ئوردنە. لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٣ لە کووەیت لە دایک بووەو لە عەممانی پایتەخت ژیاوە.
بنەماڵەی کارازۆن لە سووریاوە ھاتوون و دایکی بە رەسەنە کوردە.  لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە دیانا ھەرەباشترین گۆرانیبێژی ولاتی ئوردنە. لەلایەن شا و شاژنی ئوردن خەلاتکراوە.  کاتێک تەمەنی بیست ساڵ بووە بەشداری لە بەرنامەی سوپەرستاری عەرەب کردو پلەی یەکەمی ھێنا. دواتر بەشداری لە فیلمێکی میسری بە ناوی "بەدەوی" کردووە و چالاکی تری دیکەی لە سەر ئاستی تەلەفزیۆن و سینەمادا ھەیە دواترینیان زنجیرەی تەلەفزیۆنی "نونە المڕژونە"‌یە. دوا ئەلبومی گۆرانیشی بۆ سالی ٢٠١١ بە ناوی "کژب علی" (درۆی لەگەل کردم). دیانا یەکجار سەردانی کوردستانی کردووە و بەشداری ئاھەنگێکی گۆرانی کردووە کە تابیبەت بووە بە پرۆژەیەکی ئیبراھیم تاتلیسس سالی ٢٠١٠.

## ژێدەر

## بەستەری دەرەکی
*  سایتی  سایتی فەرمی دیانا کەرەزۆن 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:ژنە کوردەکانی ڕۆژاوای سووریا
زەکەریا

**زەکەریا** بە (عیبری:זכריה) بە (عەرەبی:زكريا) کەسایەتییەکە بە پێی ئایینە ئیبراهیمییەکان، و لەئیسلامدا یەکێکە لە پێغەمبەران.[وێنۆک|تابلۆی زەکەریا و فریشتە لەلایەن [دومنیکۆ گیرلاندایۆ]]

### لە یەهوودییەتدا
زەکەریا لە ئایینی یەهوودییەتدا، یەکێکە لە پێغەمبەرانی خودا و باوکی یوحەنای پیاوچاکە. یەکێکە لە پێغەمبەرەکانی بەنی ئیسرائیل و فەرمانڕەوای بەنی ئیسرائیل بووە. لە تەوراتدا ئاماژە بە تەمەنی پێغەمبەر زەکەریا نەکراوە.

### لە مەسیحییەتدا
زەکەریا بە پێی مەسیحییەت و کتێبی پیرۆز بە پێغەمبەر وەسف نەکراوە، بەڵکو بە پیاوچاک وەسف کراوە. کە مێردی خاتوو (ئەلیسابات) و باوکی پێغەمبەر (یوحەنا)یە. کە لە کتێبی پیرۆزدا ناسراوە بە یەحیای لە ئاوهەڵکێش. لە کتێبی پیرۆزدا زەکەریا (١٢٥) ساڵ ژیاوە.

### لەئیسلامدا
زەکەریا لە ئایینی ئیسلامدا، یەکێکە لە پێغەمبەرانی خودا و یەکێک لە پێغەمبەر و کاهینانی نەتەوەی بەنی ئیسرائیل بووە. مێردی خاتوو (ئەلیشا) و باوکی پێغەمبەری خودا  (یەحیا)یە. زەکەریا کۆتا پێغەمبەری کوژراوە. بە دەستی سووپای فەریسییەکان لە ناو دارێکدا کراوەتە دوو لەتەوە. زەکەریا لە ئایینی ئیسلامدا (١٥٠) ساڵ ژیاوە. زەکەریا لە قورئاندا [٧] جار ناوی هاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێغەمبەرانی ئیسلام
گوڵەبەڕۆژە

## بەهای خۆراكی

بەهای خۆراكی **تۆوی گوڵەبەڕۆژە** (Sunflower seeds) لەوەدایە كە رێژەیەكی بەرزی ماددە فایتۆستیرۆلەكان (Phytosterols) لەخۆدەگرێت كە دەگاتە (٢٧٠ - ٢٩٠ ) میللیگرام لە هەر (١٠٠)گرامێک دا، فایتۆستیرۆلەكان ئاستی كۆلیستیرۆڵی خوێن دادەبەزێنن، هەروەها بەرگری لەش بەرانبەر بە چەند جۆرێكی شێرپەنجە بەهێز دەكات.

گوڵەبەڕۆژە سەرچاوەیەكی باشە بۆ (ڤیتامین E) كە لە لەش دا باشترین ماددەی دژەئۆكسانە كە لە چەوریدا بتوێتەوە، (ڤیتامین E) لە هەموو بەشەكانی لەشدا دەخولێتەوە و دژی ماددە یان كۆلكە سەربەستەكان Free Radicals كاردەكات، ئەم ماددە سەربەستانە ئەگەر هاوسەنگ نەكرێنەوە بە ماددەیەكی دژەئۆكسان، ئەوا زیان بە پەردەی خانە و خانەكانی مێشك دەگەیەنن و ئەگەری گۆڕانی خانەكان بۆ خانەی شێرپەنجەیی زیاد دەكەن. ئەم ڤیتامینە نیشانەكانی رۆماتیزم و هەناسەتەنگی و سووانی جومگە سووكتر دەكات، هەروەها ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی كۆلۆن و ئاڵۆزییەكانی نەخۆشی شەكرە كەمتر دەكاتەوە، لە ئافرەتانیشدا دوای وەستانی یەكجارەكی خولی مانگانە ئەگەری نیشانەكانی پەیوەست بەم گۆڕانە كەمتر دەكاتەوە.

ئۆكسان وا لە كۆلیستیرۆل دەكات كە بە ناوپۆشی خوێنبەرەكانەوە بنووسێت و كرداری رەقبوونی خوێنبەرەكان ڕووبدات كە دەبێتە هۆی نۆرەی دڵ یان جەڵتەی مێشك، ئەم ڤیتامینە ماددە دژەئۆكسانە بە شێوەیەكی سەرەكی نایەڵێت كە ماددە سەربەستەكان كۆلیستیرۆل بئۆكسێنن. رۆژانە خواردنی پیاڵەیەك تۆوی گوڵەبەرۆژە، پێویستی مرۆڤ بە (ڤیتامین E) بە ڕێژەیەكی باش دابین دەكات. تۆوی گوڵەبەڕۆژە بڕێكی باشی لە كانزای مەگنسیۆم كە گرنگە بۆ تەندروستی دەمار و ماسولكەكان و كۆنترۆڵكردنی پەستانی خوێن، هەروەها كانزای سیلینیۆم كە چالاكییەكی بەرچاوی هەیە بۆ خۆپاراستن لە شێرپەنجە.

گەلێك كەس بڕی زیاد لە یەك جۆری خۆراك دەخۆن، ئەمەش هەرگیز رێگەیەكی تەندروستییانە نییە. (**تۆوی گوڵەبەڕۆژە** Sunflower seeds) یەكێكە لەم خۆراكانە. سەرەتا با بزانین تۆوی گوڵەبەڕۆژە چەند كالۆری لەخۆدەگرێت؟ 

كوپێك گوڵەبەڕۆژە نزیكەی (٨٠٠) كالۆری لەخۆدەگرێت كە دەكاتە (%٤٠)ی پێویستی وزەی ڕۆژانە كە لە دەوری (٢٠٠٠) كالۆری دایە، كەواتە ڕێژە بەرزەكەی وزە یەكێكە لە گرفتەكان كە دەبێتە هۆی زیادبوونی كێشی لەش. تۆوی گوڵەبەڕۆژە بەهایەكی خۆراكی بەرزی هەیە و ماددەی گرنگ لەخۆدەگرێت، بەڵام بە خۆراكێكی تەواو یان باڵانس دانانرێت، چونكە هێشتا چەندین ماددەی خۆراكی گرنگ ماون كە لە گوڵەبەڕۆژەدا بەدی ناكرێن وەكو (ڤیتامین C) و (ڤیتامین K) بیتا كارۆتین و ماددە دژەئۆكسانەكانی تر، كەواتە ئەو (١٢٠٠) كالۆرییەی كە ماوە پێویستە لەو خۆراكانە وەربگیرێت كە ئەو ماددە خۆراكییانە لەخۆدەگرن. خواردنی بڕی زۆر لە هەر جۆرێكی خۆراك هەتا ئەگەر بەهایەكی بەرزیشی هەبێت وەكو تۆوی گوڵەبەڕۆژە كاریگەری نێگەتیڤ دەكاتە سەر تەندروستی.

## ئەلبوومی وێنە

Image:Sunflower_Bumbebee.jpg|
Image:Sunflower seedlings.jpg|شەتڵی گوڵەبەڕۆژە ، سێ رۆژ دوای چەکەرەکردن
Image:Helianthus annuus1.jpg
Image:Sunflower-fruiting_head.jpg|بەری گوڵەبەڕۆژە
Image:Sunflower head snack.jpg|
Image:SunflowerNepal.jpg| کشتوکاڵ کردنی گوڵەبەڕۆژە لە نیپاڵ
Image:Sunflower-stereo-crossview.jpg|



پۆل:گژوگیاکانی دێلاوێر
پۆل:گژوگیاکانی پێنسیلڤانیا
پۆل:گژوگیاکانی ڤیرجینیا
پۆل:گژوگیاکانی واشینگتن دی سی
پۆل:گژوگیاکانی ڤیرجینیای ڕۆژاوا
پۆل:وەرزێری لە ئەمریکای ناوین
پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان
پۆل:گژوگیاکانی مەکسیک
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئوکراینا
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ڕۆژی کوردستان

**ڕۆژی کوردستان** ڕۆژنامەیەکی ھەفتانەی ڕامیاری، وێژەیی، و کۆمەڵایەتی بوو. زمانحاڵی حکوومەتەکەی مەلیک مەحموود بوو کە لەلایەن شێخ نووری شێخ ساڵح و عەلی کەمال باپیرەوە دەردەچوو.

ڕۆژی کوردستان لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٢ بڵاوکرایەوە و ١٥ ژمارەی لێ دەرچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژنامە کوردییەکان
پۆل:ڕۆژنامەوانی کوردی
پۆل:وتارە کورتەکانی ڕۆژنامە
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
ئایپاد

**ئایپاد** (بە ئینگلیزی: iPad) یەکێکە لە ئامێرە داھێنراوەکانی کۆمپانیای ئەپڵ، یەکەم زنجیرەی ئەم بەرهەمە ئایپاد ١ بوو لە ٣ی نیسانی ساڵی ٢٠١٠ دەرچوو.

[thumb|[ستیڤ جۆبزی داهێنەر و دامەزرێنەری کۆمپانیای ئەپڵ لەکاتی پێشکەشکردنی ئامێری ئایپاد ١ ]]

## دەرچوونەکان

* ئایپاد ١ : ٣ی نیسانی ساڵی ٢٠١٠
* ئایپاد ٢ : ١١ی ئازاری ساڵی ٢٠١١
* ئایپاد ٣ : ١٦ی ئازاری ساڵی ٢٠١٢
* ئایپاد ٤ : ٢ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٢
* ئایپاد ئێیر : ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٣
* ئایپاد ئێیر ٢ : ٢٢ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ 

ماڵپەڕی سەرەکی ئەپڵ

پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٠
پۆل:رەقەکاڵا
پۆل:ئایپاد
پۆل:ئای ئۆ ئێس
موراد قەرەیلان

**موراد قە‌رە‌یلان** (؛ لەدایکبووی ١٩٥٤) کە‌سی دووە‌می پارتی کرێکارانی کوردستان و سە‌رکردە‌ی ئێستای ئە‌و پارتە. لە دوای دە‌ستگیرکردنی کە‌سی یە‌کە‌می پە‌کە‌کە عەبدوڵڵا ئۆجەلان ئە‌و بوو بە سە‌رکردە ئە‌و پارتە و سەرکردەی ھەپەگەیە. سە‌رۆکی پێشووی کۆنسە‌ی سە‌رۆکایە‌تی کۆما جڤاکێن کوردستان بوو.

## ژیاننامە
موراد قە‌رە‌یلان لە ساڵی ١٩٥٤ لە شارۆچکە‌ی بێرەجووگی سە‌ر بە شاری ئورفا لە باکووری کوردستان لە دایک بووە. دە‌رچووی پە‌یمانگە‌ی تە‌کنیکە بە‌شی میکانیک. لە ساڵی ١٩٧٩ پە‌یوە‌ندی بە ڕیزە‌کانی پارتی کرێکارانی کوردستان کردووە، لە ساڵی ١٩٨٠ تورکیا بە جێدە‌ھێلێت و تاوە‌کو ساڵی ١٩٩٢ لە سووریا کاری ڕێکخستنی پارتە‌کە‌ی بە‌ڕێوە‌دە‌بات. لە ساڵی ١٩٩٢ دێتە شاخ و وەک فە‌رماندە‌یە‌کی کاریگە‌ری گە‌‌ریلا دە‌ردە‌کە‌وێت. دوای دە‌ستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلانی سە‌رۆکی پە‌کە‌کە بۆ ماوە‌ی ساڵێک دە‌بێتە بە‌رپرسی ئە‌م پارتە لە ئە‌ورووپا، دواتر جارێکی تر دە‌گە‌ڕێتە‌و شاخە‌کانی کوردستان. دوای دامە‌زراندنی کۆنگرە‌ی گە‌ل لە ساڵی ٢٠٠٠ و دواتریش دامە‌زراندنی کە‌جە‌کە کۆما جڤاکێن کوردستان لە‌لایە‌ن پە‌کە‌کەە‌و لە ساڵی ٢٠٠٣ بوو بە سە‌رۆکی کۆنسە‌ی سە‌رۆکایە‌تی کۆما جڤاکێن کوردستان و پە‌کە‌کە و لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٣ لەم پۆستە یانی لە سەرۆکی کۆنسەی کەجەکە لاکەوت لە ئەنجامی ھەڵژاردنەکانی کۆنگرەی گەل کەلەجێگای ئەو جەمیل بایک و بەسێ ھۆزان کرانە ھاوسەرۆکی کەجەکە.

## کە‌سایە‌تی
موراد قە‌رە‌یلان بە کە‌سی دووە‌می پە‌کە‌کە ئە‌ژمار دە‌کرێت لە دوای عەبدوڵڵا ئۆجەلانی سە‌رۆکی دە‌ستگیرکراو و دامە‌زرێنە‌ری پارتە‌کە، ئە‌و جیاواز لە سە‌رکردە بە کۆمۆنیست ناسراوە‌کانی دیکە‌ی پە‌کە‌کە زیاتر وەک کە‌سێکی ئاراستە و بۆچوون نە‌تە‌وەیی دە‌ناسرێت. لە پە‌یوە‌ندی دروست کردنیشدا سە‌رکە‌وتووە وھە‌روە‌ھا کە‌سێکی خۆشە‌ویستیشە لە نێو گە‌ریلادا بەھۆی بە‌شداری دیاری لە شە‌ڕە‌کاندا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سە‌رچاوە
ڕۆژنامە‌ی ڕووداو، ژمارە ١٨٣، دووشە‌ممە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١

پۆل:خەڵکی بێرەجووک
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سەرکردەکانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:ئاپۆییستەکان
پۆل:ئەندامانی کۆنسەی سەرۆکایەتیی کۆما جڤاکێن کوردستان
پۆل:کوردەکانی تورکیا
ئیبن باجە

**ئیبن باجە** بە عەرەبی (ابن باجة) ناوی تەواوی (ئەبوبەکر محەممەد کوڕی یەحیا ئەلساغی)ە. فەیلەسووف، ڕوەکناس، شاعیر، پزیشکی عەرەب و خەڵکی ئەندەلوسە. لە ڕۆژاوا بە (Avempace) ناسراوە.

نووسەری کتێبی (کتاب النبات، "کتێبی ڕووەکەکان") بوو کتێبێکی ناسراوی ڕوەکەکان بوو، کە پێناسەی ڕەگەزی ڕوەکەکانی دەکرد. تیۆرییە فەیلەسووفییەکانی کاریگەری خستە سەر کارەکانی ئیبن ڕوشد زۆربەی نووسین و کتێبەکانی تەواو نەکراون بەھۆی زوو مردنی، زانیارییەکی باشی لەسەر پزیشکی و ماتماتیک و ئەستێرەناسی ھەبوو، بەشدارییە سەرەکییەکانی لە فەلسەفەی ئیسملامی بیرۆکەکەی بوو دەربارەی ڕۆح، کە تەواو ئەویش تەواو نەکرا.

ئیبن باجە لە سەرەدەمی خۆی نەک تەنھا کەسایەتییەکی ناسراو بوو لەبارەی فەلسەفە بەڵکو لەھەردوو بواری مۆسیقا و شیعریشدا ناسراو بوو. کۆکراوەی شیعرەکانی لە ١٩٥١ دۆزرایەوە ھەرچۆنێک بێت زۆربەی کارەکانی تا ئێستاش نەدۆزراونەتەوە، بەڵام تیۆرییەکانی لە بارەی ئەستێرەناسی و فیزیک لەلایەن مایمۆنیدس و ئیبن ڕوشدەوە پارێزرگاریان لێکراوە، و کاریگەری لەسەر ئەستێرەناس و فیزیکزانەکانی سەردەمی دواتر ھەبووە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلام و سەردەمی ڕێنێسانسی ئەورووپا، لەناویاندا گالیلیۆ گالیلێی

## ژیانی
ئیبن باجە بە تەواوی مێژووی لەدایکبوونەکەی نەزانراوە بەڵام دەزانرێت کە لە ھەرێمی (ساراگۆستە) لە ئەندەلوس لە دایکبووە. ناوی ڕاستی ئەبوبەکر محەممەد ئەلساغییە. لە ساڵی ١١٣٨ لە فاس کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕوەکناسان
پۆل:مردووانی ١١٣٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٩٥
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:نووسەرانی ئەندەلوس
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی ئەندەلووسی لە سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٨٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
کوڕکوڕە

کوڕکوڕە|thumb

**کوڕکوڕە** (کە ئەم ناوانەشی پێ دەوترێ: **قتک**، **قەتێ**، **کوڕکوڕ**، **کەت**، **کەتێ**، **ھاوارەبەرە**). ناوی باڵندەیەکە کە وەک کۆتر دەچن و لە ئیشکایی دەژین.
ئەم جۆرە باڵندەیە باڵ و کلک و دندووکیان درێژە، لاقیان قوڵە و توکنە. لە ناکاو بە توندی لە عەرز بەرز دەبنەوە و دەفڕن. لە بیابانی ئیشک و بەیاردا دەژین.

## جۆرەکان
* کوڕکوڕەی بەرزگ خەنەیی
* کوڕکوڕەی بەرزگ ڕەش
* کوڕکوڕەی بەرزگ سپی
* کوڕکوڕەی خاڵ خاڵ
* کوڕکوڕەی ڕێ ڕێ
* کوڕکوڕەی کلک درێژ
* کوڕکوڕەی گەنمان

## سەرچاوەکان
* فەرھەنگی باڵندە؛ ئەحمەد بەحری/ چاپی یەکەم؛ ھەولێر ٢٠٠١
* ھەنبانە بۆرینە؛ عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی

پۆل:مەلەکانی کوردستان
ئیبن سەڵاحی شارەزووری

**ئەبوو عەمر، عوسمان**، ناسراو بە **ئیبن سەڵاحی شارەزووری**، لە شارەزوور لە ساڵی ٥٧٧ی کۆچی لە دایک بوە.
لە زانایانی زانستیی فەرموودە و تەفسیرە و بە تایبەت ناوبانگی لە زانستیی فەرموودە دایە، لە ساڵی ٦٤٣ی کۆچی لە دیمەشق کۆچی دوایی کردوە.
## کتێبەکان

## سەرچاوەکان
* سیر أعلام النبلاء

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٨١
پۆل:مردووانی ١٢٤٥
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:شەرعزانە شافعییەکان
پۆل:شێخی ئیسلام
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
زێی بچووک

**زێی بچووک** یان **زێی کەڵوێ** ڕووبارێکی کوردستانە کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێت و باشووری کوردستان تێپەڕ دەکات و دەڕێژێتە سەر ڕووباری دیجلە. درێژایییەکەی ٤٠٠ کیلۆمەترە و لە بەشێکیدا سنووری ئێران و عێراق دەستنیشان دەکات. لە باشووری کوردستان، بەنداوی دووکان و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش بەنداوی سەردەشت لە سەریدا دروست کراوە. دوای تێپەڕبوونی لە بەنداوی دووکان، سنووری ھەردوو پارێزگای ھەولێر و کەرکووک دیاری دەکات و دەڕژێتە دیجلە و لە کۆتاییدا تێکەڵی کەنداوی فارس دەبێت.

لە زۆربەی ئەو ناوچانەی کە ئەو ڕووبارەی پێدا تێدەپەڕێ، خەڵکەکە ناوێکی تایبەت بە خۆیان لەسەرداناوە، وەکوو:
* چۆمی کەڵوێ
* چۆمی ڕیزی
* چۆمی کەڵۆسێ
* چۆمی بادیناوێ
* چۆمی خدراوێ
* چۆمی پردانان
* چۆمی خاسی 
زێی بچووک لە سەرەتا و دەستپێکی بە ٢١٤٠ مەتر بەرزی لە ئاستی دەریاوە و لە ڕۆژھەڵاتەوە دەست پێ دەکات و بەرەو باشوور خۆی خوار دەکاتەوە و لە دۆڵێکی پان و بەرین لە دەڤەری پیرانشار بەرەو سەردەشت درێژەی ھەیە و دۆڵەکانی سنووری پشدەرقەڵادزێ دەبڕێت و دەڕژێتە بەنداوی دووکان و لە کۆتاییدا دەڕژێتە دیجلە.

بە شێوەیەکی گشتی زێی بچووک بەبەردەوامیی ساڵ ئاوی ھەیە و وشک نابێت، بەو پێیەش بە ڕووباری وەرزی ھەژمار ناکرێت. ئێستا لە لایەن کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە لە شارەکانی پیرانشار (بەنداوی سێلوێ و کانییە سێو) دوو بەنداو لەسەر ئەو چۆمە چاک کراوە.

## ئەمانەش ببینە
* زێی گەورە
* بەنداوی دووکان
* بەنداوی سەردەشت

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:زێی بچووک
پۆل:سنووری ئێران–عێراق
پۆل:میراوە
پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:پارێزگای کوردستان
پۆل:پارێزگای سلێمانی
بەنداوی دووکان

**بەنداوی دووکان** لە ساڵانی ١٩٥٤ تا ١٩٥٩ لەسەر ڕووباری زێی بچووکدا و لە پارێزگای سلێمانیی کوردستاندا دروست کراوە، ئەم بەنداوە٦٠  کیلۆمەتر لە شاری سلێمانی و نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر لەشاری کەرکووکەوە دوورە.

بەردی بناغەی ئەم بەنداوە لە ساڵی ١٩٥٤ لە لایەن مەلیکی عیراق مەلیک فەیسەڵەوە  دانرا، لە بناغەی ئەم بەنداوەدا مەلیک فەیسەڵ فلسێکی عێراقی دانا وەک ھێمایەک بۆ ئەو سەردەمە کە بچووکترین دراوی ئەوسەردەمە بوو، ئەم بەنداوە لە ساڵی ١٩٥٤ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٩٥٩ تەواو بوو کە لەلایەن کۆمپانیای دۆمیز بالوتی فەرەنسییەوە ئەنجام درا بە سەرپەرشتی ھەردوو کۆمپانیای بنی دیکن و کۆرلی. ئەم بەنداوە بڕی ١٤ میلیۆن دیناری ئەو سەردەمەی تێ چوو لە کاتێکا کە ڕۆژانەی کرێکارێکی ئەو سەردەمە ٢٥ فلس بوو.

## شێوازە ھونەریەکانی ئەم بەنداوە
* بەرزی دیواری بەنداوەکە ١١٦٫٥ مەترە.
* درێژی بەنداوەکە ٢٦٠ مەترە.
* بەرزی بەنداوەکە لە ئاستی ڕووی زەریاوە ٥١٦ مەترە.
* ڕووبەری ئەو زەوییەی کە بەنداوەکە ئاوی ئەدات ١١٦٩٠ کیلۆمەتر دووجایە.
* توانای ھەڵگرتنی بڕی ٦٫٨ میلیارد مەتر سێ جا ئاوی ھەیە.
* ئەستوورایی بەنداوەکە لە بنکەکەیدا ٥٤ مەترە و لە بەشی سەرەوەی ٦٫٢٠ مەترە.
* وێستگەی بەرھەمھێنانی وزەی کارەبای تێدا دروست کراوە لە لایەن کۆمپانیای H.P.S) Hydro Power Station) ڕووسیاوە لە ساڵی ١٩٧٠.

## بەنداوی دووکان بۆ ئەم مەبەستانەی خوارەوە بەکار دەھێنرێ
* ھەڵگرتنی ئاوی باراناو.
* بەرھەمھێنانی وزەی کارەبا بە بڕی ٤٠٠ مێگاوات بەھۆی ٥ تۆرباینەوە.
* ئاودانی ڕووبەرێکی زەوی بە بڕی ١،٥٠٠،٠٠٠ دۆنم لە دەشتەکانی ناوچەی ھەولێرو کەرکووک.
* بەخێوکردنی ماسی.
* کەم کردنەوەی مەترسی لافاو.

## پێشانگا

Dukan Lake.jpg|دەریاچەی دووکان
Lake Dukan 02.JPG|دەریاچەی دووکان
Dukan Dam Spillway USACE NWD.jpg|Emergency bell-mouth spillway


## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پارێزگای سلێمانی
پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:زێی بچووک
بەنداوی گاڕان

**بەنداوی گاڕان** بەنداوێکی خاکییە بە بەرزاییی ٦٢ مەتر لەسەر چەمی گاڕان  لە شارستانی مەریوان و لە نزیکی گوندەکانی دوێسە و وێڵە لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە خەریکە دروست دەکرێت.

## پێشانگا

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداو
پۆل:بەنداوەکانی ئێران
پۆل:شارستانی مەریوان
بەنداوی داریان

وێنۆک|بەنداوی داریان
**بەنداوی داریان**، بەنداوێکی خاکییە کە لە ھەوراماندا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە سەر چۆمی سیروان بەستراوە. 
## تایبەتمەندییەکان
پرۆژەی بەنداوەکە لە ساڵی ٢٠١٠ەوە لەسەر ڕووباری سیروان و لە نزیکی گوندەکانی وڕا و داریان لە ھەوراماندا دەستی پێکردووە. ئەم بەنداوە لە شارستانی پاوە لە پارێزگای کرماشاندایە و بۆ چێکردنی وزەی کارەبا و کۆکردنەوەی ئاوی خواردنەوە دروست دەکرێت. بەنداوی داریان بەنداوێکی خاکییە و بەرزایییەکەی ١٥٥ مەتر دەبێت.
## زیانەکانی بەنداوی داریان
ئەم بەنداوە دەبێ بە ھۆی چوونە ژێر ئاوی کانی بڵەوە کە کانییەکی مێژووییە لە کوردستاندا. ھەروەھا چەن ھەکتار جەنگەڵ و چەند گوندێکی ناوچەی ھەورامانیش دەباتە ژێر ئاو.
## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان
*داریان، چشمه بل و روستاهای تاریخی را نابود می‌کند%0A%09%09%09%09%09%09%09 کوردپرێس
* خەبەر ئانلاین: بەنداوی داریان بوەستێنن.

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:بەنداوەکانی ئێران
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانی پاوە
پۆل:خانووبەرە و پێکھاتەکانی پارێزگای کرماشان
بەنداوی دھۆک

وێنۆک|وێنەی بەنداوی دهۆک
**بەنداوی دھۆک** بەنداوێکی خاکییە لە باکووری شاری دھۆکدا. ساڵی ١٩٨٨ بنیاتنراوە، مەبەستی سەرەکی بنیاتنانی بۆ دابینکردنی ئاو بووە بۆ کشتوکاڵکردن، ٦٠ مەتر بەرزە، ٥٢ ملیۆن مەتر سێجا ئاو لەخۆ دەگرێت وە هەروەها سەرڕێژ/بێلماوسیشی هەیە بۆ کاتی سەرڕێژبوونی بەنداوەکە، بە مەبەستی پاراستنی بەنداوەکە، کە توانایی خاڵیکردنەوەی بەنداوەکەی هەیە بە قەبارەی ٨١ مەتر سێجا لە هەر چرکەیەکدا.
پەڕگە:Dohuk lake (2).jpg


## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:پارێزگای دھۆک
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
بوومەلەرزەی وان (٢٠١١)

thumb|نەخشەی لەرزەی USGS، بۆ بوومەلەرزەی وان
**بوومەلەرزەی وان لە ساڵی ٢٠١١**، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٧.٢ پلە بە گوێرەی پێوەری ڕیختەر بوو کە شاری وان لە باکووری کوردستانی لە ڕێکەوتی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١١ لە کاتژمێر ١٣:٤١ بە کاتی ناوچەیی، بۆ ماوەی ٢٥ چرکە ھەژاند. ناوەندی بوومەلەرزەکە، لە ١٧ کیلۆمیتری باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری وان لە قوڵایی 1٠ کیلۆمیتری زەویدا بووە.
بەڵام وەك ئەوەی زانراوە زاناکانی ئەڵمانیا دیاریان کردووە ، کە قولایی زەمین هەژێنەکە ١٠ کیلومەتر بووە ، ئەمەش ئەوە  ئەگەیەنێ کە ئەم زەمین هەژێنە دەست کردبووەو سروشتی نەبووە ، بە پێی سەرچاوەکان دروست کردنی زەمین هەژێن لە رێی پرۆژەی هارپەوە دەکرێ ئەنجام بدرێ ،، ئەوەی شایەنی باسە پرۆژەی HARRP ، کە بەشێکی سەرەکی لە ووڵاتی ئەلسکایا یە لە ئەمەریکا ،،لە توانای هەیە چینی سەرەوەی ئایۆنسفیر گەرم بکات تا ٣ پلەی گەرما کە ئەبێتە هۆی کارەساتی گەورە .

بەگوێرەی گەڕان بەدوای شوێنەکەدا، لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١، تێکڕای گشتیی ژمارەی بریندارانی پاشماوەکان و ژمارەی ئەو کەسانەی لە ئەنجامی بوومەلەرزەکەدا گیانیان لەدەستداوە:

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکیا لە ٢٠١١
پۆل:مێژووی پارێزگای وان
پۆل:بوومەلەرزەکانی ٢٠١١
پۆل:بوومەلەرزەکانی تورکیا
پۆل:بوومەلەرزەکانی کوردستان
پۆل:بوومەلەرزەکانی ئێران
پۆل:بوومەلەرزەکانی ئازەربایجان
ئینگوش

**ئینگوش** نەتەوەیەکی دانیشتووی باکووری قەوقازە و ھەرێمەکەیان بە ئینگوشیتیا دەناسرێت کە کۆمارێکی سەر بە ڕووسیای فیدڕاڵە. زمانیی ئاخاونتیان ھیند و ئەورووپیە و ئایینیان ئیسلامی شافعییە. بە خۆیان دەڵێن گەلگایی، پێکەوە لەگەڵ چیچان و باتی (گورج) پێکھاتەی ناخ (ڤایناخ) پێک دێنن کە بەشەزمانی باکووری قەوقازدایە.
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
خۆپیشاندانەکانی بەردەرکی سەرا

خۆپیشاندانە‌کانی بە‌ردە‌رکی سە‌را لە‌ سلێمانی، لە‌ ١٧/٢/٢٠١١ زایینی دە‌ستیپێکرد لە‌ سە‌رای سلێمانی و تا ١٩/٤/٢٠١١ی خایاند، لە‌ مێژووی شاری سلێمانی و ھە‌رێمی کوردستاندا بە‌ درێژترین و بە‌ردە‌وامترین خۆپیشاندان ھە‌ژمار دە‌کرێت.
بە‌یە‌کە‌مین خۆپشاندانی گشتگیری شاری سلێمانی دادە‌نرێت بە‌رامبە‌ر بە‌ دە‌سە‌ڵاتی کوردی. لە‌ گرنگترین ھوتافە‌کانی ئە‌م خۆپیشاندانە‌ نە‌مانی گە‌ندە‌ڵی کارگێڕی، سە‌روە‌ری یاسا، نا دادپەروەری، گێرانە‌وە‌ی موڵک و ماڵی داگیرکراوی خەڵک.
لە‌ ماوە‌ی خۆپیشاندانەکەدا نزیکە‌ی ١١ شە‌ھید و زیاتر لە‌ ٢٠٠ بریندار و سە‌دان گیراوی لێکە‌وتە‌وە‌.
بەڕەی کوردی

وێنۆک|چەپ|بەڕێکی کوردی
**بەڕک** یان **(بەڕ، بەڕە، قالیچە، یاخود فەرشی کوردەواری)** لە جیھانی مافوورفرۆشان بە مافووری کوردی (*Kurdish rug*) یاخود کوردستان ناسراوە و دەسکردی وڵاتی کوردستانە، لە ڕووی جوگرافیاوە لە ڕۆژھەڵاتی تورکیاوە دەست پێدەکات تا نزیک چیاکانی تۆرۆس و بەشەکانی خوارووی قەفقاز و باکووری عێراق و ئەرمەنستان و باکووری ڕۆژئاوای ئێران دەگرێتەوە. جوانی بەڕەی کوردەواری لە زاڵ بوونی ڕەنگی شین و سەوز و زەعفەرانی دیارە کە ئاخنراو بە نەخشی میناخانی و حەوزی گوڵزار. پەیکەری مافووری کوردی لە خوری چێنراوە و پتەو و توندە.
مافوور و بەڕکی دەسکردی وڵاتی کوردەواری بەمە ناسراوە کە پڕە لە ھێما و ئاماژە،  دەستچنی مافوورەکە ھەمیشە دەیەوێت بەسەرھاتی خۆی لە نەخشەکاندا گوزارشت بکات و پەیامێک ئاڕاستەی بینەری بکا. نزیکترین بەڕکی دەوروبەر کە نزیکە لە فەرشی کوردی فەرشی ھۆزی یوروکە لە (ناوەڕاستی ئەنادۆڵ) و فەرشی کوردی خۆراسانە (قۆچان).

لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان فەرشی بیجاڕ، فەرشی سونقوڕ لە ناوچەیی کولیاییی پارێزگەی کرماشان و ھەروەھا گلیمی شاری ھەرسین زۆر ناسراو و بەناوبانگە.

## وێنەکان

پەڕگە:Modern Bidjar rug.jpg|بەڕەی کوردیی بیجار
پەڕگە: 4. Kurdish Textile and Cultural Museum, Citadel of Erbil. Carpet. Rug "Nowjay", Herki Tribe. Early 1900s.jpg|بەڕەی کوردیی عەشیرەتی ھەرکی لە مۆزەخانەی جۆڵایی و چاندی کوردی، قەڵای ھەولێر
پەڕگە:Jaf-Kurd bag.jpg|بەڕەی کوردیی عەشیرەتی جاف
پەڕگە:Kurdish Anatolian carpet, early 19th c.jpg|بەڕەی کوردیی باکووری کوردستان


## ژێدەرەکان

* The Emergence of a Kurdish Rug Type
* Encyclopædia Britannica
* [Neff, Ivan C. and Carol V. Maggs. Dictionary of Oriental Rugs. London: AD. Donker LTD, 1977. ISBN 978-0-949937-35-3]

پۆل:چاندی کوردی
زمانی بەرنامەسازی

thumb|چەپ|402px|
**زمانی بەرنامەسازی** یان **زمانی پرۆگرامکردن** زمانێکی دەستکردە کە داڕێژراوە بۆ ڕاگەیاندنی فەرمانەکان بە ڕەقەکاڵا، بەتایبەتی بە کۆمپیوتەر. زمانەکانی بەرنامەسازی بۆ سازکردنی ئەو بەرنامانەی وا ئاکاری ئامێر کۆنترۆڵ دەکەن بەکار دەبردرێن.

سەرەتاییترین زمانەکانی بەرنامەسازی دەگەڕێنەوە بۆ پێش داھێنانی کۆمپیوتەر و بۆ کۆنترۆڵی ئاکاری ئامێرگەلێک وەکوو تەونی میکانیکی و پیانۆ بەکار دەھێنران. ھەتا ئێستا ھەزاران زمانی بەرنامەسازی، زۆرتر لە بواری کۆمپیوتەردا، دروست کراون و ھەموو ساڵێکیش زۆرتریان لێ دروست دەکرێ. زۆربەی زمانەکانی بەرنامەسازی شێوازێکی فەرمانییان ھەیە، واتە وەکوو پاشیەکییەک لە فەرمانەکان وان، بەڵام ھەندێ زمانی تر، وەکوو ئەوانەی وا لە بەرنامەسازیی نەخشەیی یان بەرنامەسازیی لۆژیکی پشتیوانی دەکەن، شێوازگەلی تر بەکار دێنن.

ھەر زمانێکی بەرنامەسازی دوو پێکھێنەی سەرەکیی ھەیە: سینتاکس (فۆرم، شێوە) و سیمانتیک (واتا). ھەندێک زمان پێناسەکەیان لە شرۆڤەنامەدا بەڵگە کراوە (بۆ نموونە، زمانی بەرنامەسازیی C بەھۆی ستانداردێکی ISO-وە دیاری کراوە)، بەڵام ھەندێک زمانی تر، وەکوو پێرل 5 و پێشتر، پیادەکارییەکی زاڵیان ھەیە کە وەکوو ژێدەرێک بۆیان بەکار دێ.

## سەرچاوەکان
# Aaby، Anthony (٢٠٠٤) Introduction to Programming Languages
# مێژووی زمانەکانی بەرنامەسازی

پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان
کوولەکە

وێنۆک|کوولەکەی زەرد

**کوولەکە** یان **کەدوو** جۆرە سەوزیەکە، کە لە تۆمەکەی و بەرھەمەکەی بۆ خواردن کەڵک وەردەگیرێت.

## جۆرەکانی کوولەکە
دوو جۆری تایبەتی کوولەکە بریتین لە:
# کوولەکە چێشتی
# کوولەکە تەنووری

## شوێنی پەیدابوون

بنەڕەتی کوولەکە لە باکووری ئەمریکاوە پەیدا بووە.

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20151105195755/http://www.sciencemag.org/content/276/5314/932.abstract

پۆل:بوتڵەکان
دوورپەیوەندی

وێنۆک|نموونەیەک لە تەلەفۆنە سەرەتایییەکان لە مۆزەخانەیەک لە پاریس
**دوورپەیوەندی** (بە ئینگلیزی: Telecommunication) بریتیە لە  گواستنەوەی سیگناڵەکانە لە ئەمسەر بۆ ئەوسەری مەودایەک بە مەبەستی گەیاندنی زانیاری. تێلێگراف و تەلەفۆن ناودارترین ئامێرەکانی دوورپەیوەندین لە جیھانی ئەمڕۆ دا. لە ڕابردوودا دووکەڵ، دەوڵ، تیشکی خۆر، و ... بەکاردەھێنران. دوورپەیوەندی بەشێکی گرنگی ئابووریی جیھانە و داھاتی دەستکەوتوو لە پیشەسازیی دوورپەیوەندی لە ساڵی ٢٠٠٦ نزیکەی ١،٢ تریلیۆن دۆلار بووە، لە ساڵی ٢٠١٦دا ئەم ڕێژەیە ٥٫٦ تریلیۆن دۆلار بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دوورپەیوەندی
پۆل:مێژووی ڕادیۆ
پۆل:مێژووی تەلەڤیزیۆن
مزگەوتی ئەقسا

**مزگەوتی ئەقسا** (مانای "دوورترین مزگەوت") دەکەوێتە شارە کۆنەکەی ئورشەلیم وە پیرۆزترین شوێنە لە ئیسلام مزگەوتەکە لەسەرەوەی مزگەوتی قودس بنیادنراوە، مزگەوتەکە وەک ئەقسا یان حەرەمی شەریف ناسراوە لە ئیسلام; چەندین دەیەی تر لەدوای مردنی پێغەمبەر محمد. موسلمانان بڕوایان وایە محمد لە مزگەوتی حەرام گوازرایەوە بۆ ئەم شوێنە لە کاتی ئیسرا و میعراج; ھەروەک لە فەرموودەدا ھاتووە کەوا محمد پەرستشی لەم شوێنە ئەنجامداوە تا ١٦یەم یان ١٧یەمی ئەو مانگەی لە دوای کۆچکردنی لە مەککە بەرەو مەدینە، و دواتر خودا ڕێنموویی دەکات کەوا لەجیاتی ئەوە کەعبە بکاتە شوێنی سەرەکی پەرستشی لە مەککە.

## وێنە
thumb|750px|center|مزگەوتی ئەقسا، مزگەوتی قیبلی ئەکەوێتە لای چەپی و قوبەی سەخڕە دەکەوێتە ناوەندییەوە

## پیرۆزی مزگەوتەکە
مزگەوتی ئەقسا پیرۆزییەکی گەورەی ھەیە لای موسڵمانان، کە بەستراوە بە بیروباوەڕەکەیانەوە لە سەرەتای بانگەوازەوە، و بە قیبلەی ھەموو پێغەمبەرەکان دادەنرێت لە پێش پێغەمبەر محەمەد و ھەروەھا قیبلەی یەکەمی ئیسلامیش بوو پێش ئەوەی قیبلە بگۆڕێت بۆ مەککە.

و ئەوەی پەیوەندی ئیسلام بە مزگەوتەکەوە بەڵگەدار دەکات، شەوی ئیسرا و میعراجە کاتێک پێغەمبەر شەوڕەوی پێکرا لە مزگەوتی حەڕام بۆ مزگەوتی ئەقسا، لەوێ پێش نوێژی بۆ پێغەمبەرەکان کرد و پاشان سەرکەوت لێوەی بۆ ئاسمان، و لە ئاسمانی بەرزدا نوێژی لەسەر پێویست کرا.

لە قورئاندا ناوی مزگەوتی ئەقسا براوە بەوەی کە دەوروپشتی ڕووناک کراوەتەوە کە ئاماژەیە بۆ پیرۆزی و شوێنی مزگەوتەکە لای خوا و لای موسڵمانان.

ھەروەھا لە فەرموودەی پێغەمبەری ئیسلامدا ھاتووە بەوەی مزگەوتی ئەقسا یەکێکە لەو سێ مزگەوتی سەردان دەکرێن، سێ مزگەوتەکەش مزگەوتی حەرام و مزگەوتی پێغەمبەر و مزگەوتی ئەقسان.

## شوێنەوراەکانی مزگەوتەکە
مزگەوتی ئەقسا لە چەند پایە و شوێنەورێک پێک دێت کە دەگەنە نزیکەی ٢٠٠ شوێنەوار.thumb|230px|مزگەوتی قیبلی، بەشێک لە مزگەوتی ئەقساthumb|150px|مینبەری سەڵاحەدین

## سەرچاوەکان


* سایتی ئیمان

پۆل:مزگەوتەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:نژیاروانیی عەرەبی
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:مزگەوتەکانی ئورشەلیم
پۆل:مزگەوتەکانی سەدەی ٧ەم
خەدیجە کچی خووەیلید

220x440px|وێنۆک
**خەدیجەی کچی خوەیلد** کوڕی ئەسەد قوڕەیشییە، خێزانی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد بووە.

خەدیجە لەدایکبووە لە مەککە لە ساڵی ٦٨ پێش کۆچی لەدایکبووە لە مەککە سێ ساڵ پێش کۆچکردن بۆ مەدینە کۆچی دوایی کردووە.

دوای تێپەڕبوونی پازدە ساڵ لە ژیانی ھاوسەری لەگەڵ پێغەمبەر محەمەد دا، محەممەد لە تەمەنی چل ساڵیدا سرووشی پێغەمبەرایەتی بۆ دابەزی، و خەدیجە یەکەم کەس بوو باوەڕی پێ ھێنا و بە یەکەم کەس دادەنرێت کە موسڵمان بوو لە نێو ژنان و پیاواندا.

## سەرچاوەکان
* ویکی عەرەبی

پۆل:مردووانی ٦١٩
پۆل:لەدایکبووانی ٥٥٥
پۆل:خەدیجە
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:ئیسلام و ژنان
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:خێزانەکانی محەممەد
مافووری سوور

مافوورى سوور، نه‌ريتێكى تايبه‌ته‌ به‌ پێشوازى كردن له‌ مێوانى تايبه‌ت له‌ ئاستێكى به‌رز. ئه‌م نه‌ريته‌ سه‌ره‌تا له‌ ئه‌مريكاوه‌ سه‌رى هه‌ڵداوه‌  له‌ ساڵى 1821 دواتر له‌ بۆنه‌ تايبه‌ته‌كانيش باو كرا به‌ تايبه‌ت له‌ ميهره‌جانى ئۆسكارى سينه‌مايي له‌ ئه‌مريكا. بيرۆكه‌ى رايه‌خى سوور بۆ رێزلێنان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شانۆگه‌رى يۆنانى ئه‌گاميمنو‌ن نووسراوى سينيكا (458 پ ز). كاتێك خيزانه‌كه‌ى رێره‌وێكى  ره‌نگ سوورى بۆ ساز ده‌كات ئاماژه‌ بۆ رێزلێنان و خۆشه‌ويستى بێ سنوور.
چەپ|230px|وێنۆک|فه‌رشى سوور وه‌ك رێزلێنان بۆ ميوانى ئاستبه‌رز
## ژێده‌ر
* بابه‌تى (**اجاميمنون**) له‌ ويكي عه‌ره‌بى http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A3%D8%AC%D8%A7%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D9%"
* زۆرتر له‌ باره‌ى ئه‌م بابه‌ته‌ لێره‌ بخوێنه‌وه‌: - How did red carpet come to be synonymous with royal treatment

پۆل:كورت
شەوکوێری

**شەوکوێری‌** نەخۆشییەکە ئەوانەی تووشی دەبن شەوانە ناتوانن بە باشی ببینن. کەسێک تووشی شەوکوێری بووە، نەک لە شەودا باش نابینێت بەڵکوو کاتێک دەیەوێت لە شوێنێکی ڕووناکەوە بچێتە شوێنێکی تاریکەوە ماوەیەکی زۆری دەوێت ھەتا بەرچاوی ھەڵبێت و بتوانێت ببینێت.

## پەراوێز

پۆل:کوێری
پۆل:تێکچوونی بینین و کوێربوون
فرانک لۆید ڕایت

**فرانک لۆید ڕایت** ()؛ (لەدایکبووی ١٨٦٧ – ١٩٥٩) نژیاروانی (ئارشیتێکت) ناسراوی ئەمریکییە لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەم کە لە ماوەی ژیانیدا چەندین  باڵەخانەی دروستکرد وەکوو بانک، شوێنەکانی پشوو، باڵەخانەکانی ئۆفیس، شوێنە ئاینییەکان، بەنزینخانە، مۆزەخانەی ھونەری

## کارە ناسراوەکانی

ناسراوترین کارەکانی بریتین لە تاڤگەماڵ (Fallingwater)، کە نموونەیەکی چاکی نژیاروانیی ئۆرگانیکە. ئەم تەلارە لە ھەمبەر چەمێکدا دروس کراوە و چۆمەکە بە ناو ماڵەکەدا تێپەڕ دەبێت. ھەروەھا مۆزەخانەی سالامان، کە لە کارە ناسراوە دوایینەکانیەتی، لە شاری نیویۆرک (ویلایەت)دایە.

## سەرچاوەکان

http://nrhp.focus.nps.gov/natreg/docs/All_Data.html 

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:نژیاروانانی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٩٥٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧
پۆل:فرانک لۆید ڕایت
پۆل:نژیاروانیی ئۆرگانیک
ھیوا قادر

**ھیوا قادر** (لەدایکبووی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤) شاعیر  و ڕۆماننوس و وەرگێڕی کوردە. لە گەڕەکی چوارباخ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە.

## ھیوا قادر لە قۆناغەکانی خوێندندا
سەرەتایی: قوتابخانەی مەولەوی

دوا ناوەندی: قوتابخانەی سیروان

ئامادەیی: قوتابخانەی سلێمانای ـ هەڵگوردی وێژەیی

دبلۆم: پەیمانگای تەکنیکی کەرکووکوێنۆک|ھیوا قادر
## سەرەتای نوسین
لە ناوەڕاستی ساڵانی هەشتای سەدەی ڕابردووەەوە دەنووسێت و بڵاودەکاتەوە.

وێنۆک|ھیوا قادر

## لایەنگریی سیاسی
بێ لایەن.

## بەرھەمەکان
### ڕۆمان
* *[[ئاوێنە سەرابییەکان]]* (١٩٩٦)
* *[[منداڵێک لەسەر مانگە]]* (٢٠٠٧)
** خەیرییە شوانۆ وەریگێڕاوەتە سەر عەرەبی، *الطفلٌ فوق القمر*، ٢٠١٥.
* *[[منداڵانی گەڕەک]]* (٢٠١٠)
* *[[ماڵی پشیلەکان]]* (٢٠١٨)
* کۆشکە سوورەکە

### گەشتنامە
* *[[سەفەرنامە (ھیوا قادر)|سەفەرنامە]]* (٢٠٠١)

### چیرۆکی منداڵان
* *[[دوو کلووە بەفر]]* (٢٠٠١)
* *[[عەشق (ھیوا قادر)|عەشق]]* (٢٠١١)
* کچی پادشا ٢٠٢٢

### وتار، ڕەخنە، ھەڤپەیڤین
* *[[بۆنی شەراب لە ھەناسەم دێ]]* (٢٠٠٦)
* *[[ئەوەی ژیان ڕزگار ئەکات جوانییە]]* (٢٠٠٩)

### شیعر
* *[[چاوە زەردەکان]]* (١٩٩٢)
* *[[کڵاوەکەم پڕە لە باران و گوڵ]]* (١٩٩٤)
* *[[کیشوەرێک لە خەون]]* (١٩٩٨)
* *[[ھەنار (ھیوا قادر)|ھەنار]]* (١٩٩٨)
* *[[سێوی سوور]]* (٢٠٠٤)
* *[[یار لە باخە]]* (٢٠٠٨)
* دیوانی هیوا قادر
* پاسە شینەکە
* من و شارەکان

### وەرگێڕان
* *[[ھاورێ نیگارکیشەکەم]]*، لیگیا بۆینگا (٢٠٠٦)
* *[[دوانزە شازادە سەماکەرەکە]]*، برایانی گریم (٢٠٠٨)
* *[[جورئەتی کوشتن]]*، لاش ئالین (٢٠٠٩)
* *[[ژیان جوانە]]* (٢٠٠٩)
* *[[گێڕانەوەیەکی شیعری لە بەندیخانەی پشووەوە]]* (٢٠١١)
* *[[گفتوگۆیەک لەگەڵ ئەدۆنیسی باوکمدا]]*، نینار ئیسبەر (٢٠١٢)
* *[[ھاوینەکەی ھیرمان]]*، ستیان ھۆل (٢٠١٣)
* ڕەنگەکانی تر ـ ئورهان پاموک
* سێبەری با ـ کارلۆس زافۆن
* یاریی فریشتەکە ـ کارلۆس زافۆن
* وەرگێڕانی ٢٥ کتێبی منداڵان لە سویدییەوە بۆ کوردی لە زنجیرەی ئەدەبیاتی منداڵانی جیهان

## سەرچاوەکان

* پێگەی فەرمی ھیوا قادر

پۆل:ھیوا قادر
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرگێڕەکانی سوێدی–کوردی
پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
کەروێشک

thumb|ک‏‏‏ە‏‏‏روێشکی ماڵی خێرا و تیژڕه‌ون
**کەروێشک** ئاژەڵێکی گیاخۆرەو گۆشت خۆر نییە، کەروێشک دوو جۆری ھەیە (کەروێشکی کێوی، کەروێشکی ماڵی) دیارە کەروێشک بە ھاوشێوەی ئاژەڵەکانی تری وەک سەگ و جوچک و ...ھتد ماڵی نابێت، ئەم جۆرە ئاژەڵە ٤٠ شەو جارێ بێچووی ئەبێت کە کەمتر نین لە ١٠ بێچوو، کەروێشک بۆ زەمینە خۆشکردن بۆ کاتی زاوزێی ھەوڵی ھەڵکەندنی چاڵێکی قوڵ و درێژ دەدات. چەند ڕەنگێکی ھەیە بۆ جوانی و بۆ خواردن بە خێو دەکرێ.

پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:کڕکڕاگەکانی کۆسمۆپۆلیتان
پۆل:گرووپە پارافایلێتیکەکان
سنکێ

**سنکێ** گوندێکە، کەوتووەتەناحیەی چوارتا(ناوەند)، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا
سنکێ لە باکوور هاوسنوورە لەگەڵ گوندی وەڕاز و لە باشوور لەگەڵ گوندی واژە و لە ڕۆژهەڵات لەگەڵ گوندی باخی ئاشی و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی خێوەتە، شارباژێڕ.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بیلیارد

thumb|یاری بیلیارد
thumb|چۆک

**بیلیارد** یان *بلیارد* یارییەکی دەستیە کە بە هۆی دارێکەوە لە تۆپەکان دەدرێت  دوو جۆر یاری پێدەکرێت یاری سادە و یاری ئەلوان، یاری سادە واتە کۆکردنەوەی خاڵەکانی سەر تۆپەکان و یاری ئەلوان واتە بردنی یەک جۆر تۆپ. لایەنگرانی یاری بیلیارد لی کوردستان بی ڕێژەیەکی زۆرە و یاریزانی سەرکەوتوو و لێهاتووی لێ هەڵکەوتووە.

## ساف کردنی نووکی دار بە چۆک

هەموو دارێکی بیلیارد بە هۆی تەوژمی کوتان بە تۆپەکەدا ئەو مەوادە کیمیاییەی لێ ئەبێتەوە کە ئەبێتە هۆی سافکردنی دارەکە دیارە ئەو دارە بە هۆی گرنجێک یان کەمترین شت کە لە سافیەکەی کەم بکاتەوە دەبێتە هۆی تێکدانی کوتانەکەی؛ بۆیە دەبێت بەردەوام بەو چۆکە ساف بکرێت بۆ ئەوەی ئامانج بپێکرێت.

## یاری سنۆکەر
thumb|مێزی سنۆکەر
thumb|داری هاوکاریکەر

سنۆکەر بە هەمان شێوەی بلیارد بە دار و تۆپەکان یاری دەکرێت بەڵا ئەم یاریە یاساکانی  شێوازێکی تر پەیڕەودەکات کە دوورە لە بلیاردەوە وە مێزی ئە یاریە گەورەترە لە مێزی بلیارد لە ڕووی درێژی و پانییەوە لەم یارییەدا پێچەوانەی یاری بیلیارد داری  یارمەتیدەر تەنھا کاتێک بە کار دەهێنرێت کە تۆپەکە لە شوێنێکدا بوو سەیتەرەت نەبێت بە سەریدا.

پۆل:یاری
پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان
خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل

وێنۆک|چەپ|200px|ئەنستیتۆی نۆبێل لە نۆروێژ
**خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل**، خەڵاتێکە کە ھەموو ساڵێک لە وڵاتی نۆرویژ، ئاراستەی ئەو کەسانە دەکرێت کە زۆرترین ھەوڵیان بۆ پەرە پێدانی برایەتی و ئاشتی لە نێوان نەتەوەکان داوە.

## براوەکانی ئێران
[وێنۆک|[شیرین عەبادی، براوەی خەڵاتی نۆبێلی ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠٣]]

لە ئێراندا یەکەمین کەسێک کە ئەو خەڵاتەی بردووەتەوە، شیرین عەبادییە کە یەکەمین ژنی ئێرانی و موسڵمانی خاوەنی خەڵاتی نۆبێلە.

شایانی باسە لەو کۆڕەدا کە ساڵی ٢٠٠٣ لە نۆرویژ بۆ شیرین عەبادی بە ڕێوە برا، تیپی مۆسیقای کامکاران مۆسیقایەکی فۆلکولوری کوردیان ژەند.

## سەرچاوەکان
1- http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/short_testamente.html

2- http://en.wikipedia.org/wiki/Shirin_Ebadi

3- http://en.wikipedia.org/wiki/Kamkars_group

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە نۆرویژ
پۆل:خەڵاتی نۆبێل
زانکۆی ئەزھەر

چەپ|270px|وێنۆک|وێنەیەکی زانکۆی ئەزھەر
چەپ|150px|وێنۆک|دروشمی زانکۆی ئەزھەر
**زانکۆی ئەزھەر** () گەورەترین زانکۆی دینی و زانستی و ئیسلامی جیھانیە و دووەمین زانکۆیە لە جیھاندا بۆ دامەزراندن لە دوای زانکۆی ئەلقەروین (جامعة القرویین).ھەروەھا ئەم زانکۆیە دەکەوێتە شاری قاھیرە لە وڵاتی میسر.

پێش ئەوەی درووست بکرێت مزگەوتێکی گەورە بووە، پاشان لەسەر دەستی جەوھەر ئەلێدقلی لە ساڵی ٩٧٠ی زایینیدا دروست کرا و لە ساڵی ٩٧٢ زایینیدا بۆ یەکەم جار نوێژی تێدا کرا. بەرەبەرە لە سەردەمی مەمالیکەکاندا ڕووبەرەکەی زیاد کرا و ئێستا ڕووبەرەکەی نزیکەی دوازدە ھەزار مەتردووجایە و تا ئێستا گەورەترین و کۆنترین مزگەوتە لە ناو وڵاتانی ئیسلامیدا کە بۆ خوێندەواری دانرابێت.

لە ساڵی ١٨٧٢ی زایینیدا یاسایەک بۆ ڕێکخستنی بڕوانامە و تاقیکردنەوە دەرچوو. دوابەدوای ئەوە چەند یاسایەکی تر سەبارەت بە جل و بەرگی زانایان و مووچەکانیان و ڕێکخستنی کاروباری مامۆستایان و خوێندکاران دەرکرا. لەساڵی ١٩٦١ی زایینیدا کرا بە پەیمانگایەکی مەزن بۆ ئایینی ئیسلام و قوتابیانی موسوڵمان لەھەر شوێنێک بێت وەردەگرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:نژیاروانیی عەرەبی
پۆل:فێرکاری لە قاھیرە
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ئیسلام لە میسر
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:زانکۆ و کۆلێجە ئیسلامییەکان
پۆل:زانکۆکانی میسر
پۆل:دامەزرانەکانی ٩٨٨
پۆل:نژیاروانییەکانی سەدەی دەیەم
پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٠یەم لە میسر
پۆل:ئەزھەر
حەمدی

**ئەحمەد بەگی کوڕی فەتاح بەگ** (١٨٧٨ - ١٩٣٦) ناسراو بە **حەمدی** ناوی تەواوی ئەحمەد کوڕی فەتاح بەگی حاجی ئیبراھیم بەگی مەحموود بەگی ساحێبقڕانە. شاعیرێکی بەناوبانگی کوردە و لە شاری سلێمانی لەدایک بووە. مرۆڤێکی خاوەن بیر و باوەڕ بووە و ڕێبازی تایبەتی خۆی ھەبووە. حەمدی لە بنەماڵەی ساحێبقران بوە و برازای مستەفا بەگی ساحێبقرانی کوردی  بوە و ھەر وەھا لەگەڵ سالمیش دا خزمایەتیی ھەیە.

حەمدی لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا ماڵەکەی داگیرکراوە، کتێبخانە گەورەکەی سووتێنراوە، بەمەش ھەوڵ و تەقەلای ٢٤ ساڵی دەفەوتێت.

## ژیان
حەمدی لە منداڵییەوە دەستی کردووە بە خوێندن، لە قوتابخانەی سەرەتایی و ڕوشدییەی عەسکەری و مزگەوتەکاندا خوێندوویەتی. لە خوێندندا زۆر زیرەک بووە. ھەر لە منداڵیەوە ئارەزووی شیعری ھەبووە و حەزی لە شیعروتن کردووە و ساڵی ١٨٩٢، لە تەمەنی  ١٦ساڵیدا یەکەم شیعری وتووە و بەردەوام بووە لە سەری تا ساڵی ١٩١٥ کە ساڵی داگیرکردن بووە.
## نموونەی ھۆنراوە
### بەشێک لە ھۆنراوەی «کوردستان» کە نموونەیەک لە ھەڵبەستی نەتەوییە

### نموونەی غەزەل

### نموونەی پێنج خشتەکی
حەمدی ژمارەیەکی دیار پێنج خشتەکی لەسەر شاعیرانی بەرلە خۆی وەک سالم، مەحوی و کوردی نووسیوە. ئەم پێنج خشتەکییەی خوارەوە لەسەر ھەڵبەستی کوردی، مستەفا بەگی ساحێبقران، نووسراوە:

## سەرچاوەکان

* کتێبی کوردی پۆلی ١٢
* مێژووی ئەدەبی کوردی نووسراوەی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی مەعارفی بەغدا، ١٩٥٢

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم
ھاوەڵان

**ھاوەڵەکان**، (بە عەرەبی: الصحابة) زاراوەیەکی مێژوویییە، و بەو کەسانە ئەوترێت کە ھاوەڵی پێغەمبەری ئیسلام محەممەدیان کردووە و باوەڕیان بە بانگەوازەکەی ھێناوە، و یارمەتییان داوە لە گەیاندنی ئیسلام و بەرگرییان لێکردووە چەندین جار، و لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر ھاوەڵەکان ھەستان بە گرتنە دەستی جێنشینی کە ناسراوە بە خەلافەتی ڕاشدین، ھاوەڵەکان بڵاوبوونەوە بە نێو وڵاتەکاندا بۆ بڵاوکردنەوە ڕێنمایییەکانی ئیسلام و تێکۆشان و فەتحی شار و وڵاتانی تر، و ھاوەڵەکان سەرکردایەتی چەندین داستانی ئیسلامییان کردووە و چەندین شەری بەھێزیان کردووە بۆ بڵاوبونەوەی ئیسلام، شەری ھاوەڵانی پێغەمبەر بۆ ئەوە بووە تا ئیسلام لە ھەموو شوێنی بڵاوببێتەوە وەک شەر لە لە وڵاتی شام و فارس و ناوچەی کوردستان و میسر و خۆراسان و ھیندستان و وڵاتی ئەودیو ڕووبار.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* Osman, Amr, Companions, in *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014.
* Ibn Sa'd al-Baghdadi, Muhammad – *The book of The Major Classes*, only partially translated into English; see *[[Men of Medina]]* and *Women of Medina* published by Ta-Ha Publishers, and first two volumes as published by Kitab Bhavan, New Delhi.
* Wilferd Madelung – *[[The Succession to Muhammad (book)|The Succession to Muhammad]]*, Cambridge University Press, 1997.
* Maxime Rodinson – *[[Muhammad (book)|Muhammad]]*, 1961, as translated into English and published in 1980 by Pantheon Books.
* William Montgomery Watt – *[[Muhammad at Medina (book)|Muhammad at Medina]]*, Oxford University Press 1956.

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان