open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لێژنەی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر یاسای بازرگانیی نێودەوڵەتی

**یونیسترال**، لیژنەی یاسای بازرگانی نێودەوڵەتی نەتەوە یەکگرتووەکان، (**UNCITRAL**) بە (فەڕەنسی: *Commission des Nations Unies pour le droit commercial international (CNUDCI)*) دامەزراوەیەکی لاوەکی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە یارمەتیدانی ئاسانکاری بازرگانی نێودەوڵەتی و وەبەرھێنان بەرپرسیارە.کە بە بڕیاری ٢٢٠٥ لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٦ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
تەنگژەی نێوان ڕووسیا و ئوکراینا، ٢٠٢١-٢٠٢٢

[وێنۆک|دەزگا ھەواڵگرییەکانی [ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەڵسەنگاندنێکیان بۆ جووڵەی ھێزە ڕووسییەکان کردووە.]]
لە ئازار و نیسانی ٢٠٢١، ڕووسیا نزیکەی ١٠٠،٠٠٠ سەربازی گواستەوە سەر سنوورە ھاوبەشەکەیان لەگەڵ ئوکراینا، کە گەورەترین یەکڕیزیی ھێزە ڕووسییەکانە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە، ئەو کاتەی ڕووسیا کریمیای داگیر کرد. ئەم کارە نیگەرانیی نێودەوڵەتی لێکەوتەوە، لەبەر ئەوەی وادیارە ڕووسیا ھەوڵی داگیرکردنی ئوکراینا دەدات. وێنە سەتەلایتییەکان دەری دەخەن کە ڕووسیا سارووخ و چەکی قورسی تری گواستووەتەوە سەر سنوورەکانی. ئەم گرژییەی ئێستا بەشێکە لە شەڕی نێوان ڕووسیا و ئوکراینا کە ٢٠١٤ دەستی پێ کرد. ڕووسیا دوو مەرجی دانا بۆ ئوکراینا، لەژێر ناوی «گەرەنتیی ئاسایشی»، یەکێکیان ئەوەیە کە نابێت ئوکراینا ببێت بە بەشێک لە ناتۆ، ئەوەی تریان کەمکردنەوەی ھێزەکانی ناتۆیە لە ناوچەکە، و ھەڕەشەی ئەوەی کرد گەر ھیچ کام لەو مەرجانە پێشێل بکرێت، بەبێ ئاگاداریی زیاتر، ھێرشی سەربازی دەکەن.

لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٢ پۆتین سەرۆکی ڕووسیا بە شێوەیەکی فەرمی دانی نا بە سەربەخۆی ھەردوو ھەرێمی لوھانسک و دۆنێتیسک لە دۆنباسی سەر بە ئوکراینا، ھێزی سەربازی بۆ ئەو دوو ناوچەیە نارد، ئەمەش کاردانەوەی ئەمریکا و نەتەوەیەکگرتووەکان و وڵاتانی ئەوروپایی لێکەوتەوە. ئاماژەیان بەوەدا ئەمە زەنگی جەنگە دژ بە ئوکراینا، دەرچوونە لە ڕێکەوتنامەی مینسک.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڤلادیمیر پوتین
پۆل:٢٠٢٢ لە ئوکراینا
فابیۆ کەنەڤارۆ

**فابیۆ کەنەڤارۆ** (؛ لەدایکبووی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٧٣) ڕاھێنەری پیشەگەری ئیتاڵی و یاریزانی ھێڵی بەرگری پێشووی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیایە، زۆربەی ژیانی پیشەگەری لە ئیتاڵیا دەستپێکرد. سەرتایی دەستپێکردنی بە یاریی تۆپی پێ لە یانەی ناپۆلی بوو پێش ئەوەی بۆ ماوەی حەوت ساڵ یاری بۆ یانەی پارما بکات و لەگەڵیدا دوو نازناو جامی ئیتاڵیایە، جامی سوپەری ئیتاڵیای ١٩٩٩ و خولی ئەورەپایی ١٩٩٩ بەدەست بھێنێت .

پاشان ڕووی کردە یانەی ئەنتەرمیلان تا ساڵی ٢٠٠٤ لەدواتر پەیوەندی بەیانەی یۆڤێنتۆس کرد تا ساڵی ٢٠٠٦، لەدواتر ڕووی کردە خولی ئیسپانییە بۆ ماوەی سێ ساڵ یاری بۆ یانەی ڕیال مەدرید کرد،دوای سێ ساڵ گەڕایەوە بۆ خولی ئیتاڵیا بۆ یەک وەرز پەیوەندی کردەوە بە یانەی یۆڤێنتۆس ١٠–٢٠٠٩، پاشان ڕووی کردە یانەی لاوانی دووبەی لە دووبەی. لە ساڵی ٢٠١١ وازھێنانی خۆی لە یاری تۆپی پێ ڕاگەیاند. دواتر دەستی کرد بە کاری ڕاھێنەرایەتی. فابیۆ کەنەڤارۆ توانی لەگەڵ ھەڵبژاردەکەی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ بەدەست بھێنێت و جامەکە بۆجاری چوارم لە مێژووی ھەڵبژاردەکە بەرزبکەنەوە.ھەر ھەمان ساڵ خەڵاتی باشترین یاریزانی جیھانی بەدەست ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:براوەکانی باشترین یاریزانی تۆپی پێی جیھان
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیتالی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە عەرەبستانی سعوودی
پۆل:زیندووان
پۆل:کڵابی سەدەی فیفا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٩٦
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیتالی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ناپۆلی
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
پڕۆگرامسازیی دووانی

**پڕۆگرامسازیی دووانی** () تەکنیکێکی پڕۆگرامسازیی ئەجایلە کە تێیدا دوو پڕۆگرامساز لەیەک شوێن بەیەکەوە کاردەکەن. یەکێک لە پڕۆگرامسازەکان خەریکی کۆد نووسین دەبێت، لە تەنیشتیدا پڕۆگرامسازیی دووەم خەریکی پێداچوونەوە، وردبینیی کۆد و ڕێنمایی دەبێت. لە هەنێک کاتدا ئەوا پڕۆگرامسازەکان ڕۆڵی خۆیان دەگۆڕنەوە.

## سەرچاوەکان
ویچەرەکە

***ویچەرەکە*** (، ) زنجیرەیەک لە شەش ڕۆمان و ١٥ کورتە چیرۆکی فەنتازیایە لەلایەن نووسەری پۆڵەندی ئەندرێ ساپکۆسکی نووسراوە. زنجیرەکە بەدەوری «ویچەر» جێراڵت لە ڕیڤیاوە دەسوڕێتەوە. لە کارەکانی ساپکۆسکیدا، «ویچەر» دڕندە ڕاوکەرن کە لە منداڵییەوە توانای سەروسروشتی بەدەستدێنن بۆ شەڕکردن لەگەڵ دڕندەکاندا. ویچەر بە چیرۆکێکی کورت لە ساڵی ١٩٨٦دا دەستی پێکرد کە ساپکۆسژی چووە پێشبوڕکێیەک لەلایەن فانتاستیکا ڕێکخرابوو، و بۆ یەکەم جار وەک نووسەر دەرکەوت. لەبەر داوای خوێنەران، ساپکۆسکی ١٤ چیرۆکی تری نووسی پاشان دەستی بە زنجیرە ڕۆمانەکانی کرد لە ١٩٩٤دا. ئەو ساڵی یەک کتێبی دەنووسی تا ئەو کاتەی پازدەمی کۆتا دانە لە ١٩٩٩ دەرچوو. ڕۆمانێکی تەواوکەر، وەرزی ڕەشەباکان، لە ٢٠١٣ بڵاوکرایەوە.

کتێبەکان وەک خاوەنی کەڵت لە پۆڵەندا و وڵاتەکانی ئەورووپای ناوەندی و ئەوروپای ڕۆژهەڵات ئاماژەی بۆ کراوە. بۆ ٣٧ زمان وەرگێڕدراوە و لەگەڵ گەشتن بە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩دا ١٥ میلیۆنی لە سەرانسەری جیهان لێ فرۆشراوە. زنجیرەکە بۆ فیلم (زە هێکسەر) و دوو زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی (زە هێکسەر و ویچر) و سیانەیەکی یاریی ڤیدیۆیی (زە ویچەر، زە ویچەر ٢: تیرۆرکەری پاشاکان، زە ویچەر ٣: وایەڵد هەنت) و زنجیرەیەک وێنەی نەخشێندراو گۆڕا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

; زنجیرە ڕۆمانەکان
* Official website of Andrzej Sapkowski 
* 

; زنجیرەی یاریی ڤیدیۆیی
* Official website

پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە یاری ڤیدیۆیی
بیپۆساکس

وێنۆک| بیپۆساکس لە بۆشایی وێنەیەکی هونەری

**بیپۆساکس** مانگێکی دەستکردی هۆڵەندی-ئیتاڵیە ناردرایە خوولگەی زەوی بە ئامانجی پێوانی تەنە ئاسمانییەکان کە تیشکی ئێکس دەردەدەن، بەو پێوانەیەش دەتوانن سەرچاوەیی تەقینەوەی تیشکی گاما بپێون و شی بکەنەوە، ئەو تەقینەوانە لە گەردوون یەکەکن لە ڕووداوە تەقینەوە تووندەکان کە روودەدا لە گەردوون.

## مێژوو
کۆمسیۆنی بۆشایی ئیتاڵیا( ASI) بە هەماهەنگی لەگەر کۆمسیۆنی بۆشایی هۆڵەندا(NIVR) هەستان بە دروستکردنی مانگی دەستکردی (بیپۆساکس  BeppoSAX)، مانگە دەستکردەکە بە ناوی زانای فەلەکناسی ئیتاڵی گیوسپێ بیپۆ ئۆکچیالینی، مانگە دەستکردەکە نێردرا لە ٣٠ی نیسانی ١٩٩٦ بە هۆکاری مووشەکی هەڵگری ئەتڵەس١، مانگە دەستکردەکە بەردەوام بوو لە پێوانەگرتن تا کۆتایی ئۆپەراسیۆنەکەی لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٢ پاشان دابەزی بە شێوەیەکی خێرا و کێشی نزیکەی ١.٤ تەن بوو لە زەریای هێمن کەوت لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٠٣.
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
زمانی کرواتی

**کرواتی** (; **  [xř̩ʋaːtskiː]) زمانێکی ستانداردی سەر بەخێزانی سڕبو-کرواتیە قسەی پێدەکرێ لەلایەن گەلی کرواتییەوە، بەشێوەیەکی بنەڕەتی لە کرواتیا، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا، پارێزگای ڤۆجۆڤۆدینا لە سڕبیا، کرواتی زمانی فەرمی ستانداردی ئەدەبییە لە کرواتیا و یەکێکە لە زمانەکانی یەکێتی ئەورووپا، ھەروەھا زمانی فەرمیشە لە بۆسنە و ھەرسک و بە زمانی کەمینەش ناسێنراوە لە سڕبیا و ھەندێ لە وڵاتانی دراوسێی کرواتیادا.
وێنۆک| سووری تۆخ لیستی ئەو وڵات و ناوچانەیە کە زمانی کرواتی تێیدا فەرمییە، ڕەنگی پەمەیی ئەو ناوچانایە کە بە کەمینە ناسێنراوە.

## ئەمانەش ببینە
* شێوەزاری بوونجیڤاک
* دادگاکان بە زمانی کرواتی
* زارەکانی سڕبو-کرواتی
* ئەلفوبێی لاتین

## سەرچاوەکان

## ئاماژە بە سەرچاوە
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:زمانەکانی سلۆڤێنیا
پۆل:زمانەکانی ئیتالیا
پۆل:زمانەکانی مەجارستان
پۆل:زمانەکانی نەمسا
پۆل:زمانەکانی ڤۆیڤۆدینا
پۆل:زمانەکانی سربیا
پۆل:زمانەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پۆل:زمانەکانی کرواتیا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سربی-کرواتی
پۆل:زمانی کرواتی
سورچە

**سورچە** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات، ناوچەی چەرداوڕۆ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## مێژوو

ئەم گوندە شوێنی قەڵای عەبدوالباقی خان  چەرداوڕۆی  تێدایە کە لە سالی 1392 کۆچی هەتاوی لەگەڵ موسیو یپرم خانی.بەشەر هات ولەئاکام دا یپرم خانی کوشت.وپاشان هێرشیان کردە سەر قەڵای سوڵچە وباقی خانیان کوشت وقەڵاکەیا رووخاند.
چەند بەیتێک لە شیوەنی دایکی باقی خان  دووای کوشتی.

هەی لای لایی باقی بەچکە کورد 
لەزوور سێ تیر تووپ شەندر گرت.

داڵک بنیشێ بلاونێتەوە
قەڵاگەی سوڵچە بتاونێتەوە.

باقی هەڵسە پا چێ وەختێ خەوە
ئەی خەوە لە توو فرە ناباوە.

باقی هەڵسە پا چێ وەخت نەمازە
دەورێ قەڵاکەت چین چین سەروازە.

باقی هالە بان ئەسپە ئاڵەوە
دەنگەی تەپلێ تێد لەو مەحاڵەوە.

باقی هالە بان ئەسپە کوێتەوە
دەسێ ها وە قەی شەن باریکەوە.....

## جوگرافیا

**سورچە** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی داشبولاغ. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی قەراکەن ئەسەداوا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی  خان ئاوای هەمەدان. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی ئاوباریک.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٠)کەس و (٠)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی (کەڵهوڕی) بن زاری چەرداوڕی دەدوێن.
 

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژھەڵات

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی قوروە
قوروە
قوروە
پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەرقەل

**سەرقەل** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا، ناوچەی چەرداوڕۆ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

ئەم گوندە لە شوێنک دایە کە کە شاخاوی وبەرزە بۆیە پێ دەوەترێ سەر کەل .
کەل یانێ ملە وگەردنە.
وەکوو کەلی خان

## مێژوو

## جوگرافیا

**سەرقەل** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی سەنگیناوا. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی مەجیاوای ئەردەڵان.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی پیلوسیریان. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی میناوای کێف.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١٣٨)کەس و (٤٥)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (سۆرانی) دەدوێن. 

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (سوننە)یە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی قوروە
قوروە
قوروە
پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
دانیاڵ پاساڕێڵە

**دانیاڵ ئەلبێرتۆ پاساڕێڵە** (؛ لەدایکبووی ٢٥ی ئایاری ١٩٥٣)یاریزانی ھێڵی بەرگری پێشووی تۆپی پێی ئەرژەنتیینی و ڕاھێنەری ھەڵبژاردەکانی ئەرژەنتین و ئۆرگوای بووە. کاپتنی ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بوو کاتێک توانیان بۆیەکەمجار لە مێژووی خۆیاندا نازناوی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ بەدەست بھێنن و جامەکەی بەرزکردەوە، ھەروەھا لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ بۆجاری دووەم لەگەڵ ئەرژەنتین نازناوەکەیان بردەوە. ساڵی ١٩٧١ بۆیەکەم جار لە یانەی سارمینتۆ دەستی کرد بەیاریی کرد لە خولی ئەرژەنتین. دوای وازھێنانی لە یاریکردن، دەستی کرد بەئەرکی ڕاھێنەرایەتی. ساڵی ٢٠٠٤ ناوی لە پێرستی سەد باشترین یاریزانی تۆپی پێ ھاتبوو. ساڵی ٢٠١٧ ناوی لە ڕیزبەندی باشترین یاریزانەکانی ھەموو سەردەمەکان تۆمارکرا بە ڕیزبەندی ٥٧. پارساڕێڵە لەگەڵ ئەوەی یاریزانی بەرگریکار بوو بەڵام توانی لە ٤٤٧ یاریدا ١٤٣ گۆڵ تۆماربکات، ژمارەیەکی پێوانەیی بوو تا ئەوکانەی ڕۆناڵد کومان توانی ڕیکۆردەکەی بشکێنێت .

## سەرچاوەکان

پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئارجەنتینی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:زیندووان
پۆل:فیفا ١٠٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئارجەنتینی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئارجەنتینی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٧٩
زەھەبی

**شەمسەدین زەھەبی** (٦٧٣–٧٤٨ی کۆچی/١٢٧٤–١٣٤٨ی زایینی) ناسراو بە مێژوونوسی ئیسلام، فەرموودەناس، شەرعزان، ئیمام، مێژوونوس و زانایەکی ئیسلامی بووە، خاوەنی ھەردوو پەرتووکی  و .

## ژیان
ناوی شەمسەدین محەممەد کوڕی ئەحمەد کوڕی عوسمان کوڕی قایمازی زەھەبییە، لە ٣ی ڕەبیعولئەووەلی ٦٧٣ی کۆچی بەرامبەر تشرینی یەکەمی ١٢٧٤ی زایینی لە دیمەشق لەدایکبووە، باوکی خەریکی کاری زێڕنگەری بووە بۆیە نازناوی زەھەبی بۆ دانراوە، لەتەمەنی منداڵیدا قورئانی لەبەرکردووە و لە تەمەنی لاوێتیدا زیاتر گرنگی بە زانستی خوێندنەوەکان داوە، بەڵام دواتر دەستیکرد بە گوێگرتن لەفەرموودە و زیاتر شارەزابوون تێیدا، بەجۆرێک گەیشتە ئاستێکی بەرز لە زانستی فەرموودەناسیدا.

## کتێبەکان
ئیمامی زەھەبی ژمارەیەکی زۆر پەرتووکی لەدوای خۆی بەجێھێشتووە کە زیاترن لە دووسەد پەرتووک، لە بوارەکانی مێژوو، فەرموودە، زانستی خوێندنەوە، بیروباوەڕ، فیقھ و ئوسول.

## مردن
ڕؤژانە لە پێنج قوتابخانەی دیمەشق وانەی دەگوتەوە، و بەردەوام خەریکی نووسینی پەرتووک بوو تا لەکۆتایی تەمەنیدا بینایی لەدەستدا، لەسەر ئەم بارودۆخە مایەوە تاوەکو شەوی دووشەممە ٣ی زولقەعدەی ٧٤٨ی کۆچی بەرامبەر ٤ی شوباتی ١٣٤٨ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٧٤
پۆل:مردووانی ١٣٤٨
پۆل:مێژوونووسە موسڵمانەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:مێژووناسانی سووری
پۆل:کوێرەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:شافعییەکان
پۆل:ئەسەرییەکان
محەممەد عەبدە

**محەممەد عەبدە** (١٨٤٩–١١ی تەممووزی ١٩٠٥) زانایەکی ئیسلامی میسری، شەرعزان، خواناس، ماسۆنی و نووسەر بوو. عەبدە دانەری کتێبی «پەیامی تەوحید»ە () و تەفسیری قورئانیشی کردوە. قوتابی جەمالەدینی ئەفغانی بوو.

محەممەد عەبدە لە ١٨٤٩ لە دایکێکی میسری و باوکێکی تورک لەدایک بوە لە سێگۆشەی نیل، ھەروەھا ڕەچەڵەکی کوردیشی ھەبوە. خێزانەکەی لە خانەدانەکانی میسر بوون. باوکی بەشێک بوو لە ئومەد یان خێڵی دەسەڵاتدار. دایکی بەشێک بوە لەوانەی بە «ئەشرەف» ناسرابوون. لە ناوچەی تەنتە لە قوتابخانەی تایبەتدا پەروەردە کرابوو. کاتێ بوە ١٣ ساڵ، نێردرابوە مزگەوتێکی ئەحمەدی، کە یەکێک بوە لە دامەزراوە گەورەکانی میسر. دوای ماوەیەک عەبدە لە مزگەوت ڕادەکات و خێزان پێکەوە دەنێت. دوای ماوەیەکی کەمیش لە خێزان دروستکردن دیسانەوە دەگەڕێتەوە مزگەوتەکەی لە تەنتە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:میسرییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:مردووانی ١٩٠٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:موسڵمانە چالاکەکان
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە میسر
پۆل:لیکۆڵەرەوە ئیسلامییەکان
پۆل:نوێکەرەوەکان
ڕادیۆ سەلام

alt=لۆگۆی رادیۆ سەلام|وێنۆک|170x170پیکسڵ|لۆگۆی رادیۆ سەلام
**ڕادیۆ سەلام** وێستگەیەکی ڕادیۆی سەربەخۆی ھەمە ئایین و پێکھاتەیە لەسەر شەپۆلی ٩٤٫٣، ئامانجی گرنگیدانە بە بارودۆخی پەنابەرانی سوریا و ئاوارەکانی ناو عێراقە کە بە ھۆی جەنگەوە ئاوارە بوون، بە تایبەت لە دەشتی نەینەوا دوای داگیرکردنی ناوچەکە لە ٢٠١٤  لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش).

## ئامانجەکانی رادیۆ
ڕادیۆ سەلام مۆسیقا و ڕاپۆرت و پرۆگرام پەخش دەکات بە شێوەیەکی بەردەوام لە ھەفتەدا و ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا، بە ھەردوو زمانی کوردی و عەرەبی. ھەوڵ دەدات پشتگیری لە گفتوگۆ بکات و لایەنەکان لێک نزیک بکاتەوە، ھەروەھا دەنگی ئاوارە و پەنابەران و گەڕاوەکان بگەێنێت، و پاڵپشتی لە پاراستنی مافی کەمینەکان، وەک کریستیان و ئیزیدییەکان بکات. کاتێک رادیۆ سەلام  دروستبوو، نزیکەی دوو ملیۆن کەس لە ئاوارە و پەنابەر ھاتبوون  بۆ ھەرێمی کوردستانی عێراق.

پرۆگرامەکانی لە ھەولێر و دھۆک پەخش دەکات لە پارێزگاکانی ھەولێر و دھۆک و نەینەوا و ھەروەھا لە ڕێگەی پێگەی ئەلیکترۆنی و بەرنامەی مۆبایلەوە. 
alt=تیمی رادیۆ سەلام لە ناو ستودیۆ|ڕاست|وێنۆک|تیمی رادیۆ سەلام لە ناو ستودیۆ

## دامەزرێنەر و ھاوبەشەکان
ئەم رادیۆیە دامەزرا بە دەستپێشخەری سێ رێکخراوی نا حکومی فەرەنسی  La Guilde Européenne du Raid,  رادیۆ بێ سنور Radio Sans Frontières   and l'Oeuvre d'Orient .

پاڵپشتی دارایی پێشکەشی رادیۆ سەلام کراوە لەلایەن دەزگای رائوول فۆلیرۆ و سەنتەری قەیران و کێشەکانی سەر بە وەرزارەتی دەرەوەی فەرەنسا و ئەورۆپا و کاروبارەی دەرەوەی فەرەنسی و وەکالەتی گەشەپێدانی فەرەنسی، و ناوچەی ئۆفیرۆنی رون ئەلب. ناونیشانی رادیۆ لە ھەولێرە لە ئۆفیسەکانی کۆمپانیای میدیایی بابیلۆن.

لە سەرەتای دروستکردنی رادیۆ، بوو بە بابەتی میدیایی و ڕاپۆرتی لەسەر دروستکرا لەلایەن چەندین دەزگای میدیایی فەرەنسی وەک TV5 Monde و RFI.  و بریار وایە کە فیلمێکی لەسەر دروست بکرێت لە لایەن دەرھێنەری فەرەنسی گزافییر دی لۆزان و لە ساڵی ٢٠٢٢  پەخش بکرێت.

## سەرچاوەکان



پۆل:ڕادیۆکان بە زمانی کوردی
کۆنفرانسی ئەکادیمی

[وێنۆک|200px|کۆنفرانسی [دەرمان|پزیشکی لە ئۆسلۆ، نەرویج]]

**کۆنفرانسی ئەکادیمی** یان **کۆنفرانسی زانستی** () و ھەروەھا سیمپۆزیۆم، وۆرکشۆپ، یان کۆبوونەوە، بۆنەیەکە بۆ توێژەران (نەک بە پێویستی ئەکادیمییەکان) کە کارەکەیان پێشکەش بکەن و تاوتوێ بکەن.

کۆنفرانسەکان پێکەوە لەگەڵ گۆڤار و ئەرشیفی ئەکادیمی یان زانستی کەناڵێکی گرنگ بۆ ئاڵوگۆری زانیاری لەنێوان توێژەراندا دابین دەکەن.

وێنۆک|200px|کۆنفراسە گەورەترەکان لەوانەیە پێشانگا و پێشاندانیان ھەبێت بۆ بەشداربووان لە نێوان کۆبوونەوەکان

## جۆرەکان
کۆنفرانسەکانی ئەکادیمی عادەتەن بەسەر سێ جۆردا دابەش دەکرێن:
* *«کۆنفرانسی بابەتی»*، کۆنفرانسێکی بچووک لەسەر بابەتێکی تایبەت.
* *«کۆنفرانسی گشتی»*، کۆنفرانسێک بە سەرنجێکی فراوانترەوە، لەگەڵ کۆبوونەوەکان لەسەر چەند بابەتێکی جۆراوجۆر. ئەم کۆنفرانسانە زۆرجار لەلایەن ڕێکخراوە زانستییە ھەرێمی و نەتەوەیی و نێودەوڵەتیەکانەوە ڕێکدەخرێن و ساڵانە یان لەسەر بنەمایەکی ئاسایی تر بەڕێوەدەچن.
* *«کۆنفرانسی پرۆفیشناڵ»*، ئەم کۆنفرانسە گەورانە سنووردار نین بە ئەکادیمییەکان، بەڵکو لەگەڵ بابەتی پەیوەندیدار بە ئەکادیمی ئیش دەکەن.

## ئەمانەش ببینە

* پەیماننامە (کۆبوونەوە)
* پەروەردە
* پەروەردە
* میتۆدی زانستی
* کۆمەڵەی زانستی

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە فراوان-چەمکەکان
پۆل:کۆنفڕانسەکان
پۆل:کۆبوونەوەکان
پۆل:ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:کۆنفڕانسە ئەکادیمییەکان
پەیماننامە (کۆبوونەوە)

[وێنۆک|200px|سەنتەری کۆنگرەی میترۆ [تۆرۆنتۆ، درەنگانی ٢٠٠٤.]]
[وێنۆک|200px|ویکیمانیا ٢٠٠٦: وێنەی ھەندێک لە بەشداربووان لەکاتی پشووی نانی نیوەڕۆدا [ویکیمانیا کۆنفرانسێکی نێودەوڵەتی بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا و پرۆژەکانی ویکیمیدیا کە لەلایەن دامەزراوەی ویکیمیدیا بەڕێوەدەبرێت، کە ساڵانە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە بەڕێوەدەچێت.]]
وێنۆک|200px|وانە وتنەوە لەکاتی کۆبوونەوەی ھاوینەی کۆمەڵەی نەشتەرگەرانی باکووری ئەڵمانیا لە بینای پەرلەمانی ویلایەتی پۆمەریای ڕۆژاوایی مەکلینبێرگ.

**پەیماننامە** بە مانای کۆبوونەوە ()، کۆبوونەوەی تاکەکانە کە لە شوێنێک و کاتێکی ڕێک خراودا کۆدەبنەوە بۆ ئەوەی گفتوگۆ بکەن یان بەشداری بکەن لە ھەندێک بەرژەوەندی ھاوبەشدا. باوترین ڕێکەوتنەکان لەسەر بنەمای پیشەسازی و پیشە و فاندۆمە (بە مانای سەرنج ڕاکێشان بۆ شتێکی ھاوبەش). ڕێکەوتنی بازرگانی بە شێوەیەکی ئاسایی سەرنج دەخاتە سەر پیشەسازییەکی تایبەت یان بەشی پیشەسازی و زانیاری و چالاکییەکانی تر بۆ ڕێکخەرانی ڕووداو و ئامادەبوان.
ئەم جۆرە پەیماننامانە بەگشتی لەلایەن کۆمەڵگاکان یان ڕیکخراوە کۆمەڵایەتییەکانەوە ڕێکدەخرێن کە تایبەتن بە بەرزکردنەوەی بابەتی بەرژەوەندی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە فراوان-چەمکەکان
پۆل:کۆنفڕانسەکان
پۆل:کۆبوونەوەکان
پۆل:ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان
کۆنفرانسی وەرزشی

**کۆنفراسێکی وەرزشی** کۆکراوەی یانە وەرزشییەکانە کە لە خولی وەرزشیدا بە شێوەیەکی پێشبڕکێکارانە بەرامبەر یەکتر یاری دەکەن.

لە زۆر حاڵەتدا کۆنفرانسەکان دابەش دەکرێن بۆ بەشی بچووکتر، لەگەڵ باشترین یانەکان کە بە دوای یەک لە ئاستی بەرزتر پێشبڕکێ دەکەن.

کۆنفرانسەکان زۆربەی کات، بەڵام نەک ھەمیشە، یانەکان دەگرێتەوە لە ناوچەی جوگرافیای گەورە. ئەم جۆرە کۆنفرانسانە لە ئوسترالیا، ئەمریکا و کەنەدا، ئینگلتەرا و وێڵز و ڕووسیا بەڕێوەدەبرێت

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە فراوان-چەمکەکان
پۆل:کۆنفڕانسەکان
پۆل:کۆبوونەوەکان
پۆل:ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان
ڤیدیۆ کۆنفراس

وێنۆک|200px|سیستەمی ئامادەبوونی ڤیدیۆتێلفۆنی لە ساڵی ٢٠٠٧

**ڤیدیۆتێلفۆنی** یان **ڤیدیۆکۆنفرانس** () ناودەبرێت، تەکنەلۆجیێک پێکدێنێت بۆ پێشوازیکردن و گواستنەوەی نیشانەکانی دەنگ و ڤیدیۆ لەلایەن بەکارھێنەرانەوە لە شوێنە جیاوازەکاندا، بۆ پەیوەندیی نێوان خەڵک لە کاتی ڕاستەقینەدا.
ڤیدیۆفۆنێک تەلەفونێکە کە پیشاندانی ڤیدیۆیی ھەیە، توانای ھەیە ڤیدیۆ و دەنگێکی ھاوکات بۆ پەیوەندیی نێوان خەڵک لە کاتی ڕاستەقینەدا پێک بێنێت. ڤیدیۆکۆنفرانس ئەم تەکنەلۆجیایە بۆ کۆبوونەوەی گرووپێک یان ڕێکخراوێکە نەک بۆ تاکەکان، لە کۆنفراسێکی ڤیدیۆییدا بەکار دەھێنێرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
پۆل:ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:ڤیدیۆ
پۆل:کۆنفڕانسەکان
پۆل:کۆبوونەوەکان
پۆل:وتارە فراوان-چەمکەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:بەشی پێداچوونەوە
پۆل:بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان
ناکۆنفراس

وێنۆک|200px|کردنەوەی خشتەی دانیشتنی بۆشایی لە ناکۆنفراس

**ناکۆنفراس** () جۆرێکە لە کۆبوونەوە کە تێیدا بەشداربووان ھەوڵ دەدەن پێکەوە کۆببنەوە و باس لە بابەتێکی دیاریکراو بکەن بەبێ ئەوەی پەیڕەوی بنەماکانی بەستنی کۆنگرە و کۆنفرانسی ڕاستەقینە بکەن.

## مێژوو
وێنۆک|200px|ناکۆنفراس لە ویکیکۆنفەرنس ئەمریکا لەگەڵ بەشداربووێک.
بەپێی تیم ئۆڕیلی، یەکەم ناکۆنفراس بە کەمکردنەوەی جەختکردنەوەی ئاسایی لەسەر قسەی فەرمی و جەختکردنەوە لە پەیوەندییە نافەرمییەکان لە جیاتی ئەوە، لە ساڵی ١٨٢٨ لەلایەن ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵدەوە ڕێکخرابوو.
دەستەواژەی «ناکۆنفراس» بۆ یەکەم جار لە ڕاگەیاندنێکدا دەرکەوت بۆ کۆنفرانسی ساڵانەی گەشەپێدەرانی XML لە ساڵی 1998.

## شێوازی بەرێوەبردن
بە شێوەیەکی ئاسایی لە ناکۆنفراسدا، ئەجندا لەلایەن ئامادەبوان لە سەرەتای کۆبوونەوەکە دروست دەکرێ. ھەرکەسێک بییەوێت گفتوگۆیەک لەسەر بابەتێک بکات دەتوانێت داوای کات بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە فراوان-چەمکەکان
پۆل:کۆنفڕانسەکان
پۆل:کۆبوونەوەکان
پۆل:ڕووداوە کۆمەڵایەتییەکان
دۆلینگۆ

**دۆلینگۆ** خزمەتگووزارییەکی فێربوونی زمانەوانی ئەمریکییە کە بە وێب و ئەپ بەردەستە. ئەپەکە ڕێگە گەشەسەندنی زمانەوانی دەدات لە ڕێگەی ڕاھێنانکردن لەسەر وشەسازی، ڕێزمان، و شێوازی خوێندنەوە، ڕاھێنانەکان بریتین لە فێربوونی وشەسازی، وەرگێڕانی مانای وشەیەک لە زمانێک بۆ زمانی مەبەست، شارەزابوون لە گوێگرتن و خوێندنەوە، و ڕاھێنانکردن لەسەر کورتە چیرۆک لە زمانێک بۆ زمانی مەبەست لەوەتەی حوزەیرانی ٢٠٢١وە، دۆلینگۆ ١٠٣ زمانی جیاواز پێشکەش دەکات و زیاتر لە ٤٠٠ ملیۆن تۆماربووی ھەیە. ھێشتا کۆرسی فێرکردنەوەی ھیچ کامین لە زمانە کوردییەکان بە دۆلینگۆ زێدە نەکراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
** 

پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید
پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١١
قوتابخانەی وو

**وو** یان **قوتابخانەی وو** (بە چینی:吴门画派) گروپێکی پێکھاتووە لە وێنەکێشانی قوتابخانەی باشوور لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی مینگ لە مێژووی چین. قوتابخانەکە بە شێوەیەکی ئەکادیمی و پەروەردەیی نەبوو بەڵام لەلایەن گرووپێک لە ھونەرمەندانی ئەوکاتەوە دامەزرابوو.  پێکھاتبوو لە زاناکان و وێنەکێشە خۆبەخشەکان، وە شێن ژۆو بە زۆری وەک دامەزرێنەری قوتابخانەکە ئاماژەی پێدەدرێت. قوتابخانەی وو بەوە ناسراوە کە پێناسەی وێنەکە، ڕێکەوتەکەی، شێوازەکەی، و ھۆکاری کارەکە دەکات.

## ئەمانەش ببینە

* وێنەکێشی لە چین

## سەرچاوەکان

* *The Arts of China, Fourth Edition, Expanded and Revised* by Michael Sullivan (University of California Press) 1997
* 

پۆل:وێنەکێشیی ئیمپراتۆریەتیی مینگ
سوژۆو

**سوژۆو** شارێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای جیانگسو لە ڕۆژھەڵاتی چین. بە نزیکەیی ١٠٠ کیلۆمەتر  بەرەو باکووری ڕۆژاوای شانگھایە. لەدوای پایتەختەکەی نانجینگەوە دووەم گەورەترین شارە لە جیانگسو، شارەکە دەکەوێتە خوارووی ڕووباری یانگتسی و کەنارەکانی دەریاچەی تای

## سەرچاوەکان


پۆل:شارەکانی چین
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی چین
پۆل:شارەکانی جیانگسو
جیانگسو

**جیانگسو** پارێزگاییەکە لە ڕۆژھەڵاتی بەندەری سەرزەمینی چین. جیانگسو ھاوسنوورە لەگەڵ شاندۆنگ لە باکوور، ئانھووی لە ڕۆژاوا و ژێجیانگ و شانگھای لە باشوور، پایتەختەکەشی نانجینگە، کە کۆنترین پایتەختی چینە.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:پارێزگاکانی چین
پۆل:ڕۆژھەڵاتی چین
پۆل:پارێزگاکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:جیانگسو
فەلسەفەی ژیریی دەستکرد

**فەلسەفەی ژیریی دەستکرد** (بە ئینگلیزی: Philosophy of artificial intelligence) لقێکە لە فەلسەفەی تەکنۆلۆژیا کەدەگەڕێتەوە بۆ ژیریی دەستکرد و دەرھاویشتەکانی بۆ زانین و تێگەیشتنی زیرەکی و ئەخلاق و ئاگایی و مەعریفەناسی و ئیرادەی ئازاد.

سەرەڕای ئەوەش، تەکنەلۆژیا پەیوەندی بە دروستکردنی ئاژەڵی دەستکرد یان کەسانی دەستکردەوە ھەیە (یان بەلایەنی کەمەوە بوونەوەرە دەستکردەکان، ژیانی دەستکرد ببینن) بۆیە دیسپلینەکە بایەخێکی بەرچاوی بۆ فەیلەسوفان ھەیە. ئەم فاکتەرانە بەشداریان لە دەرکەوتنی فەلسەفەی زیرەکی دەستکرددا کردووە. ھەندێک لە توێژەران باس لەوە دەکەن کە لادانی کۆمەڵگای ژیریی دەستکرد بۆ فەلسەفە زیانبەخشە.

فەلسەفەی ژیریی دەستکرد ھەوڵ دەدات بەم شێوەیە وەڵامی ئەو پرسیارانە بداتەوە:
* ئایا ئامێرێک دەتوانێت ژیرانە ھەڵسوکەوت بکات؟ ئایا دەتوانێت ھەر کێشەیەک چارەسەر بکات کە مرۆڤ بە بیرکردنەوە چارەسەری بکات؟
* ئایا زیرەکی مرۆڤ و زیرەکیی ئامێرەکان وەک یەکن؟ ئایا مێشکی مرۆڤ لە بنچینەدا کۆمپیوتەرە؟
* ئایا ئامێرێک دەتوانێت بە ھەمان مانا مێشک و دۆخی دەروونی و ھۆشیاری ھەبێت کە مرۆڤ دەتوانێت؟ ئایا ئەوە ھەست دەکات کە شتەکان چۆنن؟

پرسیارەکانی وەک ئەمانە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک گوزارشت لە بەرژەوەندییە جیاکانی توێژەرانی زیرەکی دەستکرد، زانایانی مەعریفی و فەیلەسووفەکان دەکەن. وەڵامە زانستییەکانی ئەم پرسیارانە پشت دەبەستێت بە پێناسەی «زیرەکی» و «وشیاری» و ڕێک ئەوەی کە «ئامێرەکان» لەژێر گفتوگۆدان.
لۆژیکە گرنگەکان لە فەلسەفەی AI ھەندێک لەمانەی خوارەوەی تێدایە:
* تاقیکردنەوەی تورینگ: «ئەگەر ئامێرێک وەک مرۆڤێک بە زیرەکی ھەڵسوکەوت بکات، ئەوا وەک مرۆڤێک زیرەکە»
* پێشنیاری دارتمۆث: «ھەر لایەنێکی فێربوون یان ھەر تایبەتمەندییەکی تری زیرەکی دەتوانرێت زۆر بە وردی باس بکرێت کە ئامێرێک بۆ لێکدانەوەی دروست بکرێت.»
* گریمانەی سیستەمی ھێمای جەستەیی ئالێن نیوێڵ و ھێربێرت ئەی سیمۆن: "سیستەمێکی سیمبۆلی فیزیکی ئامرازی پێویست بۆ کرداری زیرەکی گشتی ھەیە
* گریمانەی زیرەکی دەستکردە بەھێزەکەی جۆن سیرل: "کۆمپیوتەری بەرنامەڕێژکراوی گونجاو لەگەڵ تێکردن و دەرھاویشتە ڕاستەکان، لەوانەیە مێشکی ھەبێت لە ھەمان ھەستدا مرۆڤ ھەیەتی"
* میکانیزمی ھۆبز: "عەقڵ" ھیچ نییە جگە لە "ژمێرکاری"، بە واتای کۆکردنەوە و دابەشکردن، لە دەرئەنجامەکانی ناوە گشتییەکان کە لە نێوان "نیشانە" و "نیشانە" ی بیرکردنەوەکانماندا کۆک بوون.
وێنۆک|"لێکدانەوەی ستاندارد" لە تاقیکردنەوەی تورینگ.

## ئامێرێک دەتوانێت زیرەکی گشتی پیشان بدات؟
ئایا دەکرێت ئامێرێک دروست بکرێت کە بتوانێت ھەموو ئەو کێشانە چارەسەر بکات کە مرۆڤ بە بەکارھێنانی زیرەکی خۆی چارەسەری بکات؟ ئەم پرسیارە مەودای ئەوەی کە ئامێرەکان دەتوانن لە داھاتوودا ئەنجامی بدەن پێناسە دەکات و توێژینەوەی ئای ئەی ئاراستە دەکات. تەنیا پەیوەندی بە ھەڵسوکەوتی ئامێرەکانەوە ھەیە و کێشەکانی بایەخدان بە دەروونناسان و زانایانی مەعریفی و فەیلەسووفان پشتگوێ دەخات، بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، گرنگ نییە کە ئایا ئامێرێک بەڕاستی بیر دەکاتەوە (وەک مرۆڤ چۆن بیر دەکاتەوە)یان ھەر وەک ئەوە ھەڵسوکەوت دەکات کە بیری لێ دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی ژیریی دەستکرد
پۆل:ژیریی دەستکرد
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:فەلسەفەی زانست بەپێی ڕشتە
پۆل:فەلسەفەی تەکنۆلۆژیا
چیو ژو

**چیو ژو** (بە چینی:仇珠) بە خاتوو چیو ناسراوە وە بە ناوە ھونەرەیەکەشی دولینگ نێیشی (بە چینی: 杜陵内史) ھونەرمەندێکی چینی بوو کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی مینگ ژیاوە. بەھۆی وێنەکانی و کێشانی وینەی کەسەکانەوە ناسراوە.

## ژیان
چیو ژو لە وڵاتی تایچانگ، پارێزگای سوژۆو لەدایکبووە، کچی چیو ینگە، کە یەکێک بوو لە چوار مامۆستاکەی ئیمپراتۆریەتیی مینگ زانیارییەکی کەم ھەیە لەسەر ژیانی، وە وا دانراوە کە وێنەکێشی لە باوکییەوە فێربووە لەبارەی ھاوسەرگیریەوە لەوانەیە ھاوسەری یو چیو بووبێت کە ھونەرمەندێک بوو بە باوکی کاریگەر بوو، وە بەگشتی وا باوەڕکراوە زاوای باوکی واتا ھاوسەری چیو ژو بوبێت.

## پیشە
چیو ژو لە لەنێوان ساڵانی ١٥٦٥ تا ١٥٨٥ چالاکی ھەبووە. پێی سپێدرا بوو کە وێنە بکێشێت بۆ ئاھەنگی لەدایکبوونەکانی ئەوسا، یان بەشداری بکات لە خۆشنووسین، ھەروەھا پێی سپێردرا بوو کە نەخشە بکێشێت بۆ خۆشنووسییەکانی وانگ چۆنگ سەبارەت بە شیعرەکانی لەسەر پەرییەکانی دەریای لوۆ. ئەمەش ئەوە ڕووندەکاتەوە کارەکانی بە چاک سەیرکراون.

زانایەکی مینگ چیو ژی وەک یەکێک لە "لی گۆنگلین" دادەنێت لە نێوان ژنان". کە لەو سەردەمەدا لی گۆنگلین ھونەرمەندێکی بەرز بووە.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ژنە چینییە وێنەکێشەکان
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ
پۆل:وێنەکێشەکانی سوژۆو
پۆل:خەڵکی تایچانگ
پۆل:ژنە ھونەرمەندە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم
تایچانگ

**تایچانگ** شارێکی لە پلەی وڵاتدایە لەژێر بەڕێوەبەرایەتیی سوژۆو، لە پارێزگای جیانگسو، لە چین. شارەکە دەکەوێتە باشووری ڕووباری یانگتسی، ھاوسنوورە لەگەڵ شانگھای بەرەو باشوور.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:شارەکانی جیانگسو
چوار مامۆستاکەی ئیمپراتۆریەتیی مینگ

**چوار مامۆستاکەی ئیمپراتۆریەتیی مینگ** (;، خوێندنەوە :مینگ سی جیا) گرووپێکی دێرینی چینییە لە مێژووی ھونەری چینی کۆکراوەی پێنج ھونەرمەندی ناسراو لە ئیمپراتۆریەتیی مینگ، گرووپەکە پێکھاتبوون لە شێن ژۆو، وێن ژێنگمینگ، ھەردوو ھونەرمەندەکەی قوتابخانەی وو: تانگ ین و چیو ینگ. شێن و وێن شێوازە ھونەرییەکانیان وێنەدانەوەی قوتابخانەی وو بوو. لە کاتێکیشدا تانگ و چیو شێوازەکانیان لە شێوازە ھونەرییەکانی سوژۆو دەچوو. جگە لە چیو، ئەوانی تر توانیان ستایلی وێنەکێشان و خۆشنووسی و شیعر پەرە پێبدەن.

## ناوەکانی تر
چەن ناوێکی تر ھەبوو کە ئاماژە بوو بۆ ئەم کۆمەڵەیە:

* **چوار مامۆستا مەزنەکەی مینگ** (; خوێندنەوە: مینگ سی داجیا)
* **چوار مامۆستاکەی سوژۆو**: کە ھەر چوار ھونەرمەندەکە لە سوژۆو دەوروبەرەکەی ھاتبوون.
* چوار مامۆستاکەی وو (بە چینی سادەکراو:吴门四家، چینی دێرین:吴門四傢، خوێندنەوە: وومەن سیجیا، ھەموویان لە ناوچەی وو ھاتوون، کە چواردەوری شاری سوژۆو داوە.

## سەرچاوەکان

* Rawson, Jessica (ed). *The British Museum Book of Chinese Art*, 2007 (2nd edn), British Museum Press, 

* 

پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ
پۆل:مێژووی سوژۆو
وانگ سیژی

**وانگ سیژی** (بە چینی:王羲之;، لەدایکبووی ٣٠٣ تا ٣٦١ زایینی) حۆشنووس، سیاسەتوان، ژەنەڕال، نووسەرێکی سەردەمی جین بوو. بەھۆی شارەزاییە باشەکەی وەک مامۆستا لە خۆشنووسی چینی ناسرابوو. ھەنێکجاریش وەک یەکێک لە مەزنترین خۆشنووسە چینییەکان دانراوە لە مێژووی چین. وە مامۆستای ھەموو شێوازەکانی خۆشنووسی بوو. بەمەشەوە ئیمپراتۆر تایزۆنگ زۆر ستایشی کارەکانی کردووە کەوا یەکێک لە شیعرەکانی بەناوی "پێشەکی بۆ شیعرەکانی شوێنی ئۆرچید، لەگەڵ خوودی ئیمپراتۆر بنێژرێت.

لەمەش زیاتر بەھرەی وانگ بەردەوامە و لە جیھانی ئەمڕۆ: چینی مۆدێرن ڕێزێکی بەرزی ھەیە. وەک کەسێکی کاریگەری خۆشنووسی دەبینرێت لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا

## سەرچاوەکان


* 

### کارە ئاماژەپێدراوەکانی

* 
* Li, Siyong, "Wang Xizhi". *[[:en:Encyclopedia_of_China|Encyclopedia of China]]* (Chinese Literature Edition), 1st ed.
* Khoo Seow Hwa and Penrose, Nancy L, *Behind the Brushstrokes: Tales from Chinese Calligraphy*. Singapore: Graham Brash, 1993.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ٣٠٣
پۆل:مردووانی ٣٦١
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ٤ەم
پۆل:نووسەرە چینییەکانی سەدەی ٤ەم
پۆل:ھونەرمەندانی شاوۆسینگ
پۆل:خۆشنووسیی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:خۆشنووسەکانی زنجیرە فەرمانڕەوایی جین (٢٦٦-٤٢٠)
پۆل:نووسەرانی شاوۆسینگ
پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتیی حین (٤٢٠-٢٦٦)
پۆل:سیاسەتوانەکانی شاوۆسینگ
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ەم
پۆل:مردووانی سەدەی ٤ەم
پۆل:ژەنەڕالەکانی ئیمپراتۆریەتیی جین (٢٦٥-٤٢٠)
پۆل:نووسەرەکانی لین یی
می فو

**می فو** (بە چینی:米芾 یان 米黻، خوێندنەوە: می فو، ھەروەھا وەک می فێی ناسراوە، لەدایکبووی ١٠٥١ تا ١١٠٧) شاعیر، وێنەکێش، خۆشنووسێکی چینی بوو لە ناوچەی سۆگدیان، کە لە تایوان لەدایکبووە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ. بەھۆی ستایلەکەیەوە لە کێشانی وێنەی سرووشتی تەمومژاوی ناسراوە. ستایلەکەی بەناوی "می فو" ناسراوە کە تیایدا لەکاتی وێنەکێشان خاڵی گەورە-گەورەی دەکرد بەبەکارھێنانی فڵچەی تەخت و ڕێک. شیعرەکانی کاریگەری لی بای لەسەر بوو، وە خۆشنووسیەکانی کاریگەری وانگ سیژی.

می فو وەک یەکێک لە مەزنترین چوار خۆشنووسەکەی ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ ناسراوە. شێواز و ستایلی خۆشنووسییەکەی لە شێوازی خۆشنووسی زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی ترەوە ھێناوییەتی و پەرەی پێداوە، و شێواز و ستایلی تایبەت بەخۆی داھێناوە.

## سەرچاوەکان

#### سەرچاوە گشتییەکان

* Barnhart, R. M. et al. (1997). *Three Thousand years of Chinese Painting*. New Haven, Conn.: Yale University Press. . p. 373.
* Rhonda and Jeffrey Cooper (1997). *Masterpieces of Chinese Art*. Todtri Productions. . p. 76.
* Xiao, Yanyi, "Mi Fu". *[[:en:Encyclopedia_of_China|Encyclopedia of China]]* (Arts Edition), 1st ed.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێنەی خۆشنووسییەکانی می فو لە مۆزەخانەی ئۆنڵاینی چین.

پۆل:لەدایکبووانی ١٠٥١
پۆل:مردووانی ١١٠٧
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١١یەمی زایینی
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:وێنەکێشەکانی شانسی
پۆل:شاعیرانی شانسی
پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
ماتێلدا شاژنی ئینگلتەرا

وێنۆک
**ماتێلدا شاژنی ئینگلتەرا** (  لە دایکبوون ٧ی شوباتی ١١٠٢ مردن ١٠ی ئەیلوولی ١١٦٧) هەروەها ناسراوە بە **ئیمپراتۆر مۆدا**، ئەو یەکێک بووە لەو کەسانە کە لە ماوەی شەڕی ناوخۆ کە بە شەڕی ئانارچی ناسراوە داوکاری تەختی پاشایەتی ئینگلیزی دەکرد. کچی پاشا هێنری یەکەم بوو، لە تەمەنی منداڵیدا چوو بۆ ئەڵمانیا تا کاتێک هاوسەرگیری بکات لەگەڵ ئیمپراتۆری داهاتووی رۆمانی پیرۆز کە هێنری پێنجەم بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١١٠٢
پۆل:مردووانی ١١٦٧
پۆل:ژنە فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:خێزانی نۆرماندی
چای سیانگ

**چای سیانگ** (بە چینی:蔡襄) (لەدایکبووی ١٠١٢ تا ١٠٦٧) خۆشنووس، سیاسەتوان، ئەندازیاریی شێوەکاری و شاعیر بوو. وەک مەزنترین خۆشنووس ناسرابوو لە ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ.

## کارەکان
یەکێک لە بەناوبانگترین بڵاوکراوەکانی کورتە وتارەکەی بوو بەناوی "تۆماری چای"، ھەروەھا وەک "تێبینی چای" ناسراوە، کە لە ١٠٤٩ تا ١٠٥٣ دەستی کردووە بە نووسینی.

* حۆشنووسی
* شیعر: کارە کۆکراوەکانی چای ژۆنگھوێی
* پارچە نووسین

## سەرچاوەکان


* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٠١٢
پۆل:مردووانی ١٠٦٧
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١١یەمی زایینی
پۆل:ھونەرمەندەکانی فوجیان
پۆل:نژیاروانە چینییەکان
پۆل:ئەندازیارە چینییەکانی ئەندازیاری شێوەکاری
پۆل:مامۆستا چینییەکانی پێشکەشکردنی چای
پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
پۆل:ئەندازیارانی فوجیان
پۆل:شاعیرانی فوجیان
پۆل:خەڵکی پوتیان
سو وێی

**سو وێی** (بە چینی:徐渭، خوێندنەوە سو وێی)  نووسەر، وێنەکێش، شاعیر، دراماتیک بوو بەھۆی کاردانەوە ھونەرییەکانی ناسرابوو، بۆ سەردەمی خۆی وەک شۆرشگێرێک وابوو، ستایلی وێنەکانی کاریگەری و ھانی ژمارەیەکی زۆر لە ھونەرمەندانی کاتی خۆی دا، وەکوو بادا شانرێن. وە مامۆستاکانی مۆدێرن وەک: وو چانگشوۆ، و چی بایشی. ھەروەھا بە دامەزرێنەری وێنەکێشی مۆدێرن دادەنرێت لە چین. کاریگەرییەکەی بەردەوامە. لەسەر کاریگەرییەکەشی ژیانی بە سەختی و ھەژاری بەڕێکردووە، دوای مردنی سێیەم خێزانی چەندین جار ھەولی مردنی دا.

## سەرچاوەکان

* Barnhart, R. M. et al. (1997). Three thousand years of Chinese painting. New Haven, Yale University Press. 
* Chaves, Jonathan. "The Columbia Book of Later Chinese Poetry." New York:  Columbia University Press, 1986; pp.&nbsp;310–320. First scholarly presentation of Xu as a poet.
* Liang and Goodrich in Goodrich and Fang, *Dictionary of Ming Biography 1368-1644*, Columbia University Press, New York, 1976, vol. 1, pp.&nbsp;609–612.
* Carpenter, Bruce E, "Cruelty and Genius: Poems of Hsü Wei", *Tezukayama University Review* (Tezukayama Daigaku Ronshu), Nara, Japan, 1979, no. 26, pp.&nbsp;16–36. 
* Yu Jianhua and Chen Sunglin, *A Complete Collection of Chinese Paintings* (Zhongguo huihua chuanji) Zhejiang Peoples' Art Press, 2000, vol. 15, pp.&nbsp;1–51.
* Ma Liangchun and Li Futian, *Encyclopedia of Chinese Literature*, vol. 7, p.&nbsp;4904.
* Shen Moujian, *Encyclopedia of Chinese Artists* (Zhongguo meishu jia renming cidian), Shanghai, p.&nbsp;73.
* Wang Yao-t'ing, *Looking at Chinese Painting*, Nigensha Publishing Co. Ltd., Tokyo, Japan, 1996 (first English edition), p.&nbsp;75. 
* Zhang Xinjian, *A Preliminary Study of Xu Wei* (Xu Wei lungao), Wenhua yishu Publishing Co., Beijing, 1990.
* *Ci hai bian ji wei yuan hui* (辞海编辑委员会). Ci hai  (辞海). Shanghai: Shanghai ci shu chu ban she  (上海辞书出版社), 1979.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢١
پۆل:مردووانی ١٥٩٣
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ
پۆل:ھونەرمەندانی ژێجیانگ
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەرە کورە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ
پۆل:نووسەرانی شاوۆسینگ
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:شاعیرانی ژێجیانگ
پۆل:مامۆستا چینییەکانی پێشکەشکردنی چای
لین بو

**لین بو** (بە چینی:林逋;  لەدایکبووی ٩٦٧ تا ١٠٢٨) شاعیرێکی چینی بوو لە سەردەمی باکووری ڕۆژھەڵاتی زنجیرە فەرمانرەواییەتی سۆنگ. یەکێک بوو لە مامۆستا بەناوبانگەکانی سەردەمی خۆی. لین دوور لە خەڵکی زۆربەی ژیانی لەنزیک ڕۆژاوای دەریاچەیەک لە ھانگژۆو  بەسەربرد. بەھۆی کارەکانی ئەوکاتە بە شێوەییەکی نیشتمانی ناسراو بوو وە چەندین پۆستی حکوومی پێشکەش کرا، و ئەگەرچیش ھەمووی ڕەتکردەوە و خەریکی ئەرکەکانی خۆی بوو (شیعر). دوای مردنی کارەکانی و کردەوەکانی کاریگەرییەکی بەرچاوی دەبێت لە چاندی سۆنگ و کارەکانی دوای ئەویش کە دەکرێت.

## کارەکان

## پێشانگا

پەڕگە:林和靖處士之墓丁酉臘月十一 2018.1.27.jpg|گۆڕی لین بو لە دوورگەی گوشان، لە ناوچەی ڕۆژاوای دەریاچەکە
پەڕگە:Song dynasty poet Lin Bu.jpg|وێنەی لین بو لەلایەن ھونەرمەند (کانۆ سانسێتسو لە سەردەمی ئێدۆ سەدەی ١٧یەم، ژاپۆن)


## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ٩٦٧
پۆل:مردووانی ١٠٢٨
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ
پۆل:نووسەرانی ھۆنگ ژۆو
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی دەیەم
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١١یەمی زایینی
پۆل:شاعیرانی ژێجیانگ
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١١یەم
توغانی تازە

**توغانی تازە** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا، ناوچەی چەرداوڕۆ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران
ئەم گوندە لەم ساڵانەی دۆاییە چوڵ کراوە وتەنها لە وەرزی هاوینان خەڵکی لێ دەژین .

## ناو

## مێژوو

## جوگرافیا

**توغانی تازە** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی دێوەزەن. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی مێھەمی خوارێ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی ئاقکەند. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی پیلوسیریان.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٠)کەس و (٠)خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی شێوەزاری (کوردیی باشووری) دەدوێن. 

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (شیعە)یە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی قوروە
قوروە
قوروە
پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئاقکەند، قوروە

**ئاقکەند** گوندێکی کاولە، کەوتووەتە باکووری شارەدێ دزە گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا، ناوچەی چەرداوڕۆ، شارستانی قوروە، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران تەنیا ئاسەواری گوندی لێ ماوە .

## ناو
نێو ئەم قەڵا کۆنە قەڵای حەسار چەرمێ یان بەفارسی (قلعه سفیدحسار)ە.

## مێژوو

## جوگرافیا

**ئاقکەند** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی نازماوا. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ شارەدێی دزە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی دووسەر. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی پیلوسیریان.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٠)کەس و (٠)خێزان بووە.
* کەسی لێ ناژیت وهەر لە مێژەوە کاول کراوەتەوە. 

## ئایین
* خەڵکی ئێدا نیە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی قوروە
* گوندەواری چەرداوڕۆی ڕۆژاوا

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی قوروە
قوروە
قوروە
پۆل:گوندەکانی شارستانی قوروە
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کانۆ ئێیتۆکو

**کانۆ ئێیتۆکو** (狩野 永徳، لەدایکبووی ١٦ی شووباتی ١٥٤٣ تا ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٥٩٠) وێنەکێشێکی ژاپۆنی بوو کە لە سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما ژیاوە لە مێژووی ژاپۆن وە یەکێک بوو لە وێنەکێشە سەرەکییەکانی قوتابخانەی کانۆی وێنەکێشیی ژاپۆنی.

## کارەکانی

پەڕگە:Birds and flowers of the four seasons.jpg|باڵندە و گوولەکانی چوار وەرزەکە، دار
پەڕگە:Kano Eitoku 005.jpg|*باڵندە و گوڵەکانی چوار وەرزەکە، تاوس*
پەڕگە:Kano Eitoku 006.jpg|باڵندە و گووڵی چوار وەرزەکە، باڵندەی فۆنێکس


## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٣
پۆل:مردووانی ١٥٩٠
پۆل:خەڵکی ژاپۆنی لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:ھونەرمەندە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:قوتابخانەی کانۆ
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم
سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما

**سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما** (安土桃山時代,ئازوچی-مۆمۆیاما جیدای) ھەروەھا وەک **سەردەمی مۆمۆیاما** ناسراوە (桃山時代, مۆمۆیاما جیدای) ساتێکە لەنێوان ساڵانی ١٥٧٣ تا ١٦٠٦ لە مێژووی ژاپۆن

سەردەمەکە بە ئازوچی-مۆمۆیاما ناسراوە لەبەر ئەوەی دوو دەسەڵاتی بەھێزی ناوەندی ھەبوو لەم ساتە.یەکێکیان ئۆدا نابونگا بوو لە قەلای ئازوچی نزیک دەریاچەی بیوا. یەکێکی تریش تۆیۆتۆمی ھیدۆشی لە قەڵامی مۆمۆیاما لە نزیک کیۆتۆ.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:سەردەمەکانی مێژووی ژاپۆن
پۆل:دامەزراوەکانی ١٥٧٣
پۆل:دامەزراوەکانی ژاپۆن لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:ھەڵوەشاوەکانی ١٦٠٦
پۆل:ھەڵوەشاوەکانی ژاپۆن لە سەدەی ١٧یەم
پۆل:سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما
پۆل:دەرەبەگایەتی ژاپۆن
پۆل:سەردەمەکانی ژاپۆن
کەمال عەبدوڵڵا

**کەمال عەبدوڵڵا** (لەدایکبووی ١٩٨٣ لە سلێمانی، ھەرێمی کوردستان) شێوەکارێکی کوردە.

کەمال عەبدوڵڵا ساڵی ٢٠٠٥ لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی سلێمانی نیگارکێشی تەواو کردووە، دەرچووی کۆلێژی ھونەری زانکۆی سلێمانییە بۆ ساڵی ٢٠١٠ و ھەنووکەش خوێندکاری زانکۆی بۆستنە. کەمال عەبدوڵڵا زیاتر جەخت دەکاتە سەر سروشت و لە ھەوڵی ئەوەدایە ھەندێک شتی زیندووی سروشت بھێنێتە ناو بەرھەمەکانی؛ ھەروەک لەناو نیگارەیەکیدا، کاری لەسەر گەڵا کردووە و تێکەڵ بە کارێکی ھونەری کردووە. ھەروەھا مژاری بەشێک لە تابلۆکانیشی کوردییە.

## بەرھەمەکان
* شێخ مەحموود-دەربەندی بازیان
* ھەڵەبجە
* ماد و ئاشوور
* ئەنفال
* ڕاپەڕین
* بووکەبارانە
* Life After War
* Between us and Him

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بەشێک لە بەرھەمەکانی کەمال عەبدوڵڵا

پۆل:ھونەرمەندان
پۆل:شێوەکارانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
ئەندازیاریی کشتوکاڵ

**ئەندازیاریی کشتوکاڵ** () کە بە ئەندازیاریی کشتوکاڵ و بایۆسیستەم (Biosystem) ناسراوە بواری خوێندن و بەکارھێنانی زانستی ئەندازیاری و بنەماکانی دیزاینە بۆ مەبەستی کشتوکاڵ و تێکەڵکردنی دیسپلینە ھەمەجۆرەکانی میکانیکی و مەدەنی و کارەبایی و زانستی بۆ باشترکردنی کارامەیی کێڵگەکان و کۆمپانیای بازرگانیی کشتوکاڵ و ھەروەھا بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامی سەرچاوە سروشتی و نوێکراوەکان.

ئەندازیارێکی کشتوکاڵ ئەو ئەندازیارەیە کە ئەزموون و باکگراوندی کشتوکاڵی ھەیە. ئەندازیارانی کشتوکاڵ دیزاین و پلانی ئەندازیاری لەپرۆژەیەکی کشتوکاڵی دا دروست دەکەن کە عادەتەن بە ھاوبەشی لەگەڵ پسپۆڕێکی کشتوکاڵ کە زیاتر شارەزایی لە بواری کشتوکاڵ و زانستی کشتوکاڵی دا ھەیە.

## مێژوو
یەکەم بەکارھێنانی ئەندازیاریی کشتوکاڵ بریتی بوو لە ناساندنی ئاودێری بە کشتوکاڵی فراوان لە ڕووبارەکانی نیل و فورات پێش ساڵی ٢٠٠٠ پێش زایین. پێکھاتەی گەورەی ئاودێری لە بەلوچستان و ھیندستانیش پێش سەردەمی مەسیحی بوون. لە ئەمریکای باشوور ئاودێری لە پێروو لەلایەن پێروو و لە ئەمریکای باکوور لەلایەن ئەزتێکەوە پراکتیزە کرا.

## دیسپلینە لاوەکییەکان
ئەندازیاریی کشتوکاڵ چەندین بەندی لاوەکی ھەیە، کە زۆرترینیان لێرە ڕیزکراون:
* ئەندازیاریی ئاو
* ئەندازیاریی جێنەتیکی ڕووەک
* ئەندازیاریی ئابووریی کشتوکاڵ
* ئەندازیاریی میکانیزەکردنی کشتوکاڵ
* ئەندازیاریی میکانیکیی بایۆسیستەمەکان
* ئەندازیاریی کشتوکاڵ و گۆڕینی بۆماوەیی ڕووەکەکان
* ئەندازیاریی باخداری
* ئەندازیاریی بۆشایی سەوز
* ئەندازیاریی پزیشکیی ڕووەک
* ئەندازیاریی زانستی خاک
* پەرەپێدان و پەروەردەی کشتوکاڵ
* ئەندازیاریی زانستی ئاژەڵان
* ئەندازیاریی پیشەسازیی خۆراک
* ئەندازیاریی بایۆتەکنۆلۆجی کشتوکاڵ

## بەرپرسیارێتیی ئەندازیارانی کشتوکاڵ
ئەندازیارانی کشتوکاڵ لەوانەیە ئەرکەکانی وەک پلاندانان و سەرپەرشتیکردن و بەڕێوەبردنی بینای پلانی ئاوەڕۆی شیرەمەنی و ئاودێری و ئاوەڕۆ و سیستەمی کۆنتڕۆڵکردنی ئاوی لافاو و ئەنجامدانی ھەڵسەنگاندنی کاریگەریی ژینگەیی و پرۆسەی بەرھەمی کشتوکاڵیان لە ئەستۆ بێت.

ڕێژەیەکی زۆر لە ئەندازیارانی کشتوکاڵ لە ئەکادیمیا یان بۆ دەزگاکانی حکوومەت کار دەکەن. ھەندێکیان ڕاوێژکارن، لەلایەن دەزگای ئەندازیاریی تایبەتەوە دامەزراون، ھەندێکی تر لە پیشەسازیدا کار دەکەن، بۆ پیشەسازانی ئامێرە کشتوکاڵییەکان، ئامێرەکان، تەکنەلۆجیای پڕکردنەوە و پێکھاتەکان بۆ ئاژەڵداریی خانووبەرە و پاراستنی بەروبومەکان. ئەندازیارانی کشتوکاڵ کار دەکەن لە بەرھەمھێنان، فرۆشتن، بەڕێوەبردن، توێژینەوە و گەشەپێدان، یان زانستی کارپێکراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
کێڵگە

وێنۆک|upright=1.15|زەویی کشتوکاڵی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، زەوییە خڕەکان گونجاون بۆ بەکارھێنانی چەقی تەوەرە ئاودێری
وێنۆک|upright=٠٫٩|پلانی نموونەیی مانۆرێکی ئینگلیزی سەدەکانی ناوەڕاست، نیشاندانی بەکارھێنانی شریتی کێڵگە

**کێڵگە** () ڕووبەرێکی زەوییە کە بە شێوەیەکی سەرەکیی تەرخان کراوە بۆ پرۆسەی کشتوکاڵ بە ئامانجی سەرەکیی بەرھەمھێنانی خۆراک و بەروبومەکانی تر.

ئەوە پێداویستی سەرەکییە لە بەرھەمھێنانی خۆراکدا. ناوەکە بۆ یەکە تایبەتمەندەکان بەکار دەھێنرێت وەک کێڵگەی کشتوکاڵی و کێڵگەی سەوزە و کێڵگەی میوە و شیرەمەنی و بەراز و پەلەوەرەکان و ئەو زەوییانەی کە بۆ بەرھەمھێنانی ڕیشاڵی سروشتی و بیوفێڵ و کاڵاکانی تر بەکاردەھێنرێت. کێڵگە و باخ و نەمام و خانووبەرە و کێڵگەی بچووک و باخچەی ڕابواردن لەخۆ دەگرێت. ھەروەھا خانووی کشتوکاڵی و بیناکانی کشتوکاڵی و ھەروەھا زەوییەکانیش دەگرێتەوە.

لە سەردەمی مۆدێرندا زاراوەکە درێژکراوەتەوە بۆ ئەوەی کرداری پیشەسازی وەک کێڵگەی با و کێڵگەی ماسی بگرێتەوە، کە ھەردووکیان دەتوانن لەسەر زەوی یان دەریا کار بکەن.

نزیکەی ٥٧٠ ملیۆن کێڵگە لە جیھاندا ھەن کە زۆربەیان بچووک یان خێزاندارن. کێڵگە بچووکەکان کە ڕووبەری زەوییان کەمتر لە ٢ ھێکتار بێت نزیکەی ١٪ زەویی کشتوکاڵی جیھان بەڕێوەدەبەن و کێڵگەی خێزانەکانیش نزیکەی ٧٥٪ زەویی کشتوکاڵی جیھان دەگرێتەوە.

کێڵگە مۆدێرنەکان لە وڵاتە پێشکەوتووەکان زۆر میکانیکی کراون. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕەنگە ئاژەڵداری لەسەر مەودا و زەویی بکرێت و میکانیزەکردنی بەرھەمی دانەوێڵە بووەتە ھۆی کەمبوونەوەیەکی زۆر لە ژمارەی کرێکارانی کشتوکاڵی پێویستدا.

لە ئەورووپا، کێڵگەکانی خێزانی نەریتی ڕێگا دەدەن بە یەکەی بەرھەمھێنانی گەورەتر. لە ئوسترالیا ھەندێک کێڵگە زۆر گەورەن چونکە زەوییەکە بەھۆی باری کەشوھەواوە ناتوانێت پشتگیریی چڕییەکی بەرزی ئاژەڵداریی بکات.

لە وڵاتانی کەمتر گەشەسەندوودا کێڵگە بچووکەکان نۆرمن و زۆربەی دانیشتووانی گوندەکان جووتیاری ژێردەستن و خۆراک بە خێزانەکانیان دەدەن و ھەر بەرھەمێکی زیادە لە بازاڕی ناوخۆدا دەفرۆشن.

[وێنۆک|جوتیارێک کە [دروێنە دەکات بە واگۆنی کێشراو بە ئاژەڵ، ساڵانی ١٩٢٠، ئایۆوا، ئەمریکا]]

## سەرچاوەکان

پۆل:کشتوکاڵ
پۆل:خۆراک
پۆل:کێڵگەکان
پۆل:جوگرافیای گوندی
پۆل:ئاژەڵداری
ئەبوو جەھل

**عەمر کوڕی ھیشام کوڕی موغەیرە مەخزومی** () ناسراو بە **ئەبوو جەھل** ( لە بازرگانانی قوڕەیش و کەسێکی ئازا بوو و بۆیە پێیان دەوت ئەبوو حەکەم(). بەھۆی دوژمنایەتییەکی زۆرەوە بەرامبەر بە پێغەمبەر محەممەد ، موسڵمانان بە ئەبوو جەھل بانگیان کرد. لە شەڕی بەدردا لە تەمەنی حەفتا و یەک ساڵیدا کوژرا. دیارترین ئاڵاھەڵگری بەرھەڵستی دژی ئیسلام و ئەمیری ھۆزی مەخزوم بوو، لە ڕۆژانی پێش ئیسلامدا بە ئەبوحەکەم (باوکی دانا) ناسراو بوو. دوای ئەوەی محەممەد دەستی کرد بە ئامۆژگاری تاکانەپەرستی، عەمر دژایەتی کرد و زۆرجار ھێرشی جەستەیی دەکردە سەر محەممەد و پەیڕەوەکانی. چەندین تازە موسڵمانی وەک سومەیییە بنت خەبات و یاسری کوڕی ئەمیر دەچەوساندەوە.

ڕێبازی ئەشکەنجەی دڵڕەقانەی عەمر بەرامبەر بە موسڵمانان وای لە محەممەد کرد کە نازناوی ئەبو جەھل (باوکی نەزانی) و فیرعەون ئەل ئوممە (فیرعەونی ئۆمەت) پێ ببەخشێت. عەمریش لەگەڵ کەسانی دیکە کەعبەی بەڕێوەدەبرد و لەوێ عیبادەتیان دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:مردووانی ٦٢٤
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:ژینی محەممەد
پۆل:ڕەخنەگرانی ئیسلام
پۆل:ئەشکەنجەدەرەکان
ئۆدا نۆبوناگا

وێنۆک
**ئۆدا نۆبوناگا** (織田 信長، لەدایکبووی ٢٣ی حوزەیرانی ١٥٣٤ تا ٢١ حوزەیرانی ١٥٨٤) دایمیۆییەکی ژاپۆنی بوو وە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی سەردەمی سێنگۆکو.بە یەکێک لە "یەکخەرە مەزنەکان" دادەنرێت لە ژاپۆن.

نۆبوناگا سەرکردەی ھۆزی "ئۆدا" بوو کە ھۆزێکی زۆر بەھێزی ئەوسا بوو، نۆبونگا لە دژی دایمیۆکانی تر جەنگا لە دەیەی ١٥٦٠ بۆ ئەوەی بتوانێت ژاپۆن یەکبخاتەوە. نۆبونگا وەک بەھێزترین دایمیۆ خۆی ڕێکخستەوە و بەسەر بەناو فەرمانڕەوای شۆگنی ئەشیگاکا یۆشیاکی سەرکەوت و زنجیرە شۆگنی ئەشیگاکای ھەڵوەشاندنەوە لە ١٥٧٣. لە ١٥٨٠ زۆربەی دوورگەی ھۆنشووی گرت. و کوودەتاچییەکانی ئیکۆ-ئیکی بەزاند لە دەیەی ١٥٨٠. 

ھەرچۆنێک بێت بەھۆی تەکتیکە سەربازییەکان و بازرگانی، و چاکسازییەکانی لە حکوومەت ناسراوە، و دەستپێکی سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما ھەرچۆنێک بێت دژایەتی و کپکردنی ئەوانەشی دەکرد کە شوێنی ناکەون لەگەڵی نین. لە ١٥٨٢ بەھۆی ڕووداوێکەوە دەمرێت و لەلایەن شوێنکەوتووەکەی ئاکێچی میتسوھیدێ خیانەتی لێدەکرێت و زۆری لێدەکرێت بۆ ئەوەی خۆی لەناوببات (سێپوکو) بکات. نۆبوناگا لەلایەن تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی جێگەی دەگیرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* 


پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٤
پۆل:مردووانی ١٥٨٢
پۆل:خەڵکی ژاپۆنی لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:دایمیۆ
تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی

وێنۆک
**تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی** (豊臣 秀吉,، لەدایکبووی ٢ی شووباتی ١٥٣٧ تا ١٨ی ئەیلوولی ١٥٩٨) سامورای و دایمیۆ بوو لە ژاپۆن لۆردێکی سەردەمی دەرەبەگایەتیی بوو لە کۆتایی سەردەمی سێنگۆکو وە بە یەکێک لە "یەکخەرە مەزنەکان" ی ژاپۆن دادەنرا.

لە شوێنەکەوتوویەکی ئۆدا نۆبوناگا بەرز بوویەوە بۆ بەھێزترین پیاو لە ژاپۆن. لە ١٥٨٢ لەدوای کەوتنی نۆبوناگا شوێنی ئەوی گرتەوە و بەردەوامی بە کەمپینەکانی نۆبوناگا دا بۆ یەکخستنەوەی ژاپۆن. بەمەش ھیدێیۆشی دەبێت بە سەرکردەیەکی دی فاکتۆ لە ژاپۆن و پلەی بەرز دەگرێتە خۆ وەک چانسلەر و ڕاسپێردراوی شاھانە لە ناوەڕاستی دەیەی ١٥٨٠. لە ١٥٩٢ ھیدیێۆشی گەمارۆییەکی سەربازی دەخاتە سەر کۆریا بۆ ماوەیەکی کەم بە سەرکەوتوو دەبێت لە دەستبەسەرداگرتنی، بەڵام ئەمە زیانێکی زۆری لێدەدات. پێش مردنی لە ١٥٩٨. کوڕی و جێنشینی بەناوی تۆیۆتۆمی ھیدێیۆرسی لادەبردرێ لەلایەن تۆکوگاوا ئیێیاسو لە ١٦٠٠ و بەمەش زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا دادەمەزرێت.

فەرمانڕەوایەتییەکەی زۆربەی سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما دادەپۆشێت. کە بەشێکی سەردەمەکە بەناوی قەڵاکەیەوە (مۆمۆیاما) ناونراوە.

## سەرچاوەکان

* 


پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٧
پۆل:خەڵکی ژاپۆنی لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:مردووانی ١٥٩٨
پۆل:دایمیۆ
پۆل:سامورای
پۆل:خۆشنووسە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم
کانۆ ھیدێیۆری

**کانۆ ھیدێیۆری** (狩野秀頼) وێنەکێشێکی ژاپۆنی بوو لە قوتابخانەی کانۆ لە کیۆتۆ  چالاک بوو لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦یەم، لە دەستپێکی سەردەمی مۆمۆیاما. زۆری لەسەر تۆمارنەکراوە ھەرچۆنێک بێت لەوانەیە کوڕی کانۆ مۆتۆنۆبوی ھونەرمەند بێت

## سەرچاوەکان


پۆل:قوتابخانەی کانۆ
پۆل:خەڵکی ژاپۆنی لە سەدەی ١٦یەم
پۆل:ھونەرمەندە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم
کانۆ مۆتۆنۆبو

**کانۆ مۆتۆنۆبو** ((狩野 元信, لەدایکبووی ٢٨ی ئابی ١٤٧٦ تا ٥ی تشرینی دووەمی ١٥٥٩) خۆشنووس، وێنەکێشێکی ژاپۆنی بوو. وە ئەندامێک بوو لە قوتابخانەی کانۆ. گرنگی و بایەخێکی زۆری بە قوتابخانەکە دا و بەرەو پێشی برد.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٤٧٦
پۆل:مردووانی ١٥٥٩
پۆل:خۆشنووسە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٥یەم
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٥یەم
پۆل:خۆشنووسە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکان لە کێشانی وێنەی سرووشت
پۆل:قوتابخانەی کانۆ
سێرجییۆ ماتارێلا

وێنۆک
**سێرجییۆ ماتارێلا** (لەدایکبووی ٢٣ی تەمموزی ١٩٤١) سیاسەتوانێکی ئیتاڵیە. بووبە ١٢مین سەرۆکی ئیتاڵیا لە ٣ی شووباتی ٢٠١٥. ئەندامی پەرلەمان بوو لە ١٩٨٣ تا ٢٠٠٨. وە وەک وەزیری پەروەردە خزمەتیکردووە لە ١٩٨٩ تا ١٩٩٠. لە ١٩٩٩ تا ٢٠٠١یش وەک وەزیری بەرگری خزمەتیکردووە. دواتر و لە ساڵی ٢٠١١ دەبێتە دادوەر لە دادگای دەستووری. دواتر لە ٢٠٢٢ بۆ سەرۆکایەتیی ھەڵدەبژێردرێتەوە و دەبێتە دووەم سەرۆک لەمێژووی ئیتاڵیا کە بۆ دوو جار ھەڵبژێردرابێتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئیتالیا
پۆل:جێگری سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا
پۆل:وەزیرانی پەروەردەی ئیتاڵیا
پۆل:وەزیرەکانی حکوومەتی ئیتاڵیا
پۆل:وەزیرەکانی بەرگری ئیتاڵیا
پۆل:زیندووان
گێنکی (سەردەم)

وێنۆک|500x500پیکسڵ
**گێنکی** (元亀) ناوی سەردەمێکی ژاپۆنی بوو. (年号,ناوی ساڵ)  لەپێش ئێیرۆکو و لەدوای تێنشۆ دێت. ئەم سەردەمە دەکاتە ساڵەکانی نیسانی ١٥٧٠ بەناو تەمموزی ١٥٧٣ش سەردەمی فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆر ئۆگیماچی بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:سەردەمەکانی ژاپۆن
پۆل:دەیەی ١٥٧٠ لە ژاپۆن
ئێیرۆکو

وێنۆک|500x500پیکسڵ
**ئێیرۆکو** (永禄) ناوی سەردەمێکی ژاپۆنییە (年号, nengō,ناوی ساڵ) لەدوای سەردەمی کۆجی و لەپیش گێنکی دێت. ئەم سەردەمە لە شووباتی ١٥٥٨ دەست پێ دەکات بەناو نیسانی ١٥٧٠. لەم سەردەمە ئیمپراتۆر ئۆگیماچی فەرمانڕەوایی دەکرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:سەردەمەکانی ژاپۆن
پۆل:دەیەی ١٥٥٠ لە ژاپۆن
پۆل:دەیەی ١٥٦٠ لە ژاپۆن
پۆل:دەیەی ١٥٧٠ لە ژاپۆن
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٥٥٠