ئاستی پشتگیریکردنی بیردۆزی پەرەسەندن

بابەتی **ئاستی پشتگیریکردنی بیردۆزی پەرەسەندن** لەنێو زانایان و خەڵکی گشتی و کۆمەڵەکانی تردا بابەتێکە بەشێوەیەکی بەردەوام سەرھەڵدەدات لە گفتوگۆکانی نێوان پەرەسەندن و دروستکردن و پەل دەکێشێت بۆ کێشە و باسە پەروەردەی، ئایینی، فەلسەفی، زانستی وسیاسییەکان. بابەتەکە جێگەی ناکۆکییە لەو وڵاتانەی خاوەنی ئاستێکی بەرزن لە پەسەندنەکردنی زانستی پەرەسەندن لەلایەن دانیشتوان و خەڵکە گشتییەکەوە بەڵام پەرەسەندن لە قوتابخانە و زانکۆ حکومییەکان دا دەخوێنرێت.

نزیکەی ھەموو (٩٧٪) کۆمەڵگەی زانستی پەرەسەندن پەسەند دەکەن وەک بیردۆزێکی زانستی سەردەست لە زیندەزانی ھەمەجۆری دا. کۆمەڵە و ڕێکخراوە زانستییەکان بە توندی بەرھەڵستکەرانی بیردۆزی پەرەسەندنیان پوچەڵ و بەھەڵە خستۆتەوە کە پشتگیری بۆچونی نەخشەسازی زیرەک دەکەن.

چەندەھا ڕێباز و ڕێکخراوی ئایینی پتەو ھەن لە چەندەھا وڵاتی جۆراوجۆردا کە بیردۆزی پەرەسەندن دژ و ناکۆکی بیرۆکەی (دروستکردن)ە کە ئەمە بیرۆکەیەکەی سەرەکیی و ناوەندیی باوەڕەکانیانە و بۆیە لە ئەنجام دا ھەڵدەستن بە ڕەت کردنەوەی پەرەسەندن. نموونەی ئەو وڵاتانەش: ویلایەتە یەکگرتووەکان، باشوری ئەفریقا، ھیندستان، کۆریای باشور، سەنگاپور، فلیپین، بەڕازیل و ھەروەھا چەند شێونکەوتووەیەکی کەم لە وڵاتەکانی شانشینی یەکگرتوو، کۆماری ئێرلەندا، یابان، ئیتاڵیا، ئەڵمانیا، ئیسڕایل، ئوستراڵیا، نیوزەلەندا و کەنەدا.

چەندین بڵاوکراوە و چاپکراو تاوتوێی بابەتی پەسەندکرن دەکەن کە یەکێک لەوانە بەڵگەنامەیەکە لەلایەن (پەیمانگای نەتەوەیی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان)ەوە نووسراوە.

## پشتگیری زانستی
زۆرینەی کۆمەڵگە و پەیمانگا زانستییەکان پشتگیری بیردۆزی پەرەسەندن دەکەن وەک تاکە شیکردنەوەیەک کە دەتوانرێت بە تەواوی بە بەرپریسار دابنرێت لە بوارەکانی زیندەزانی، زانستی بە بەردبووەکان، زیندەزانی خانەیی، بۆماوەکان، زانستی مرۆڤ و زانستەکانی دی. بەپێی ڕاپرسییەکی ساڵی ١٩٩١ لە ٥٪ زانا ئەمریکییەکان (ئەوانەی دەرەوەی زانستی زیندەزانی) خۆیان وەک لایەنگری بۆچۆنی (دروستکردن) دەناسێنن.

ھەروەھا، کۆمەڵگەی زانستی نەخشەسازی زیرەک بە نازانستی، زانستی نادروست یان زانستی پروپاتاڵ (بێکەڵک) لە قەڵەم دەدەن. پەیمانگای نەتەوەیی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لێدوانیان داوە کە نەخشەسازی زیرەک و «بانگەشەکانی تری کاریگەری ھێزی دەرەوەی سروشت لە سەرچاوەی ژیان دا» زانستی نیین لەبەر ئەوەی ئەم بۆچونانە ناتوانرێت بە تاقیکردنەوە ھەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت و ھیچ جۆرە پێشبینی کردنێک ناھێنە کایەوە و پێشنیاری بەرھەمھێنانی ھیچ گریمانەیەکی نوێ ناکەن لە خۆیان دا.

چەندەھا ڕێکخراوی زانستی و توێژینەوە لە سەرتاسەری دنیادا ھەستاون بە بڵاوکردنەوەی بەییانامە بۆ پشتگیریکردنی بیردۆزی پەرەسەندن. یەکێتی ئەمریکی بۆ بەرەوپێشچوونی زانست (American Association for the Advancement of Science - AAAS) کە گەورەترین کۆمەڵەی زانستییە لە جیھان دا و ١٣٠ ھەزار ئەندام و ٢٦٢ کۆمەڵە و پەیمانگای زانستی ھاوپەیمانی ھەیە کە لە زیاد لە ١٠ میلیۆن کەس بەژدارە، ھەستاون بە بڵاوکردنەوەی چەندەھا بەییانامە و ئەنجامدانی چەندەھا چاوپێکەوتنی ڕۆژنامەوانی بەمەبەستی پشتگیریکردنی پەرەسەندن. ناوەندی پەیادری (پەیمانگای نەتەوەیی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان) کە ھەڵدەستن بە دابینکردنی ڕاوێژکاری بۆ تەواوی نەتەوەکە چەندین کتێبیان چاپکردووە کە پشتگیری پەرەسەندن دەکات و ڕەخنە لە بیرۆکەی دروستکردن و نەخشەسازی زیرەک دەگرێت.

## بەرنامەی "ستیڤ"
لە ٨ ی مانگی شوباتی ٢٠٠٧ دا پەیمانگای دۆزینەوە (Discovery Institute) ھەستا بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە زیاد لە ٧٠٠ زانا پشتگیری نەخشەسازی زیرەک دەکەن. ئەم ڕاگەیاندنە بووە ھۆی ھاندانی (ناوەندی نەتەوەیی بۆ پەروەردەی زانستی - National Center for Science Education) ھەستن بە ئەنجامدانی ڕاپرسییەک بە ناوی (بەرنامەی ستیڤ) بەمەبستی پشتگیریکردنی پەرەسەندن. لەم ڕاپرسییەدا تەنھا ئەو زانایانە مافیان ھەبوو خۆیان تۆمار بکەن کە ناویان (ستیڤ - Steve) یان شێوەیک نزیک لە ستیڤ بوو (وەک: ستێڤن- Stephen، ستێفانی- Stephanie و ستێفان- Stefan). مەبەست لەم شێوە ڕاپرسییە گاڵتەجاڕییەک بوو بەرامبەر بەو «بەناو» زانایانە کە ڕێکخراوە لایەنگرەکانی بنەماکانی دروستکردن ھەڵدەستن بە دانانیان وەک سەرچاوەی باوەڕپێکراو و زانستی. ھەروەھا ڕاپرسییەکە پیشاندەری ئەوەیە تەنھا ئەو زانایانەی ناویان ستیڤە (زیاد لە ١٣٧٠ کەس) کە پەسەندی پەرەسەندن دەکەن ھێشتا ژمارەیان زیاترە لە تێکڕای ئەو زانایانەی پشتگیری نەخشەسازی زیرەک دەکەن.

## پشتگیری پەرەسەندن لە پزیشکی و پیشەسازی دا
یەکێک لە سکاڵا باوەکانی لایەنگرانی دروستکردن بریتییە لەوەی کە پەرەسەندن ھیچ سووێکی نییە و ھەرگیز سوودی نابێت و ھەرگیزش بۆ ھیچ شتێک بەکارنەھێنراوە. بەپێی لایەنگرانی دروستکردن لە کاتی نەمانی بیردۆزی پەرەسەندن ھیچ شتێک لە دەست ناچێت و بەڵکو تەنانەت لەوانەیە سوود بە زانست و پیشەسازیش بگەیەنێت.

بەڵام لە ڕاستی دا، پەرەسەندن سوودی کردەیی ھەیە لە پیشەسازی دا و ڕۆژانە بەکاردێت لەلایەن لێکۆڵەرانەوە لە بوارەکانی پزیشکی، زیندەزانی کیمیایی، زیندەزانی خانەیی و زانستی بۆماوەکان بەمەبەستی داڕشتنی گریمانە و پەیڕەوە زیندەییەکان بۆ نەخشەسازی تاقیکاری و ئامادەکردنی کارپێکردنەکان. ھەتا ئایاری ساڵی ٢٠١٩، لە ماڵپەری (PubMed) ٥٥٤٬٩٦٥ لێکۆڵینەوەی زانستی ھەن کە ناوی «پەرسەندن» دەھێنن. کۆمانییاکانی دەرمان پەرەسەندنی زیندەییەکان بەکاردەھێنن لە بەرەوپێشبردنی بەرھەمە نوێیەکانیان دا و ئەم دەرمانە تازانە بەکاردەھێنن بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەکتریا و ڤایرۆسە پەرەسەندووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرەسەندن