open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کریستاڵی سەھۆڵی

وێنۆک|.
**کریستاڵی سەھۆڵی** یان **سەھۆڵی شێوە کریستاڵی**، بریتین لەکریستاڵی پتەوی سەھۆڵی کە ڕێکخستنی ئەتۆمیان بە باری درێژی جۆراوجۆر ھەڵکەوتووە. ھەریەکە لە ستوونی شەشگۆشەیی و گرمۆڵەی شەشگۆشەیی و کریستاڵی نوک تیژ و تۆزی ئەڵماس لەخۆ دەگرێت.

## شلۆڤەکردن
ھاوشێوە ڕێزبوونی کریستالیانەی پاڵ یەکتری بەھۆی گەشەی بەستن ەوە، (واتە گۆڕینی لە دۆخی ھەڵمی بۆ ڕەقی بەبێ ئەوەی بەدۆخی شلی دابڕۆن) گۆڕینی ھەڵمی ئاو بۆ کریستاڵی سەھۆڵی. بە پشت بەستن بە پلەی نزمی گەرمی و شێی ژینگەیی، کریستاڵە سەھۆڵییەکان دەتوانن لە شێوازی شەشگۆشەیی سەرەتایییەوە بۆ چەندین شێوەی ھاوسێ پەرە بسێنن. شێوەی گونجاو بۆ کریستاڵی سەھۆڵی شێوەکانی ستوونی و سپێڵ و قاپ و دندریتن. ئەم شێوانەی کریستاڵ دەگۆڕدرێن ئەگەر ھاتوو کریستاڵەکان بجوڵێن بۆ ئەو ھەرێمانەی کە باری ژینگەیی جیاوازیان ھەیە، کریستاڵەکان خۆیان دەگونجێنن یاخود دەگونجێندرێن لەگەڵ ئەو کەشەی کە تێی دەکەوێت ڕەنگە لەکاتی گۆڕانی بەردەوامی ژینگەکەی شێوەکەی ھەندێک تێکەڵی دروست بکات.

پلەی گەرما و ڕادەی شێ بەرپرسن لە شێوە جیاوازەکانی کریستاڵی سەھۆڵی. کریستاڵی سەھۆڵیش بەرپرسیارە لە پیشاندانی جۆراوجۆرییەتی تەوشکی زەوی.

ھەورە سەھۆڵینەکان لە کریستاڵی سەھۆڵ پێکھاتوون، کە لە ھەرە بەناوبانگترینیان ھەوری سیرۆو تەمی سەھۆڵین. پەلەھەورە سپی و بچووکەکانی ئاسمانێکی شین کریستاڵی سەھۆڵین. ئەم ھەورە سپیانە لە تەوشکدا دەتوانێت نیشانەی ئەوە بێت کە تەوژمێکی کەشوھەوا (باران) نزیک دەبێتەوە، بەو ھۆیەی ھەوای شێدار بۆ ئاستی بەرز ھەڵدەکرێت و بۆ کریستاڵی سەھۆڵی بەرەو دۆخی ڕەق بوون دەچێت.

## ئەندازەیی
لە پلەی گەرمی و فشاری ناڕووندا، گەردیلەکانی ئاو شێوەی V یان ھەیە. گۆشەی ١٠٥ پلە لە نێوان دوو گەردیلەکەی ھایدرۆجین و تاکەگەردیلەکەی ئۆکسجین ھەیە. بۆیە شێوەی شەش پاڵو دەنوێنن.
وێنۆک|.

### کریستاڵی چوارگۆشەیی
کریستاڵی سەھۆڵی چوارگۆشە لە پلەی گەرمی بەرزدا دروست دەبێت، کاتێک لە نێوان دوو چینی گرافن دا دەگوشرێ. ماددەکە قۆناغێکی نوێی کریستاڵی سەھۆڵە، دوای لێکۆڵینەوەیەکی ورد زانراوە کە ھەڵمی ئاو و ئاوی شلە دەتوانێت بە لاڕێکانی ئۆکسیدی گرافن دا تێپەڕبێت، کە شێوەی جیاواز لەچاو گەردیلەکانی بچووکتری وەک ھیلیۆم دروست دەکات. وا بیردەکرێتەوە کە دەکرێت کاریگەرییەکە لەلایەن ھێزی ڤان دێر واڵسەوە ڕووی دابێت کە ڕەنگە زیاتر لە ١٠ ھەزار فشاری تەوشکی خرابێتە سەر تاوەکو ئەم کارلێکە ڕووی دابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەختە
بووز

وێنۆک|چەپ|وێنەی بووزێک.
بووز (بە ئینگلیزی:**Ice spike**) جۆر و شێوەیەکی سەهۆڵە، شێوەی بەستەڵەکێکی گۆشە تیژە، زۆرجار لە شێوەی سرووت یاخود نوکێکی تیژ یان هەر شێوازێکی تری ڕێک یان ناڕێک دایە ، کە شێوەی ئاوەکە چۆن بێت وەها دەردەکەوێت ،بووز بەزۆری بەو ئاوە بەستوانە دەوترێت کە بەشێوەیەکی خۆرسک لە کەشوهەوای دەرەوە درووست دەبن ،لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا مرۆڤ ئاو دەخاتە ناو دەفری شێوە جۆربەجۆر (بۆ نموونە چوارگۆشەی بچووک) دواتر دەیخاتە ناو  بەفرگر  و لەشێوەی دەفرەکە دەیبەستێت و دەبێت بە بووز. زۆر جاران ئاوی دڵۆپێنراوی دامێن شاخ و بەرد و دیوارەکان دەیبەستێت و دەبێت بە بووز، هەروەها بە شێوەی جۆراوجۆر وەک مۆمی سەهۆڵ، تاوەری سەهۆڵ یان گۆزە سەهۆڵەکان لەلایەن مرۆڤەوە بەرهەم هاتووە،بۆیە بووز بە شێوەیەکی ستاندارد هیچ شێوەیەکی دیاریکراوی نیە بەلکو پەیوەستە بە شێوەی شلەکە پێش گۆڕینی بۆ دۆخی ڕەقی بە ڕێگای بەستن .

هەرچەندە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا بووز بە ئینچ یان سانتیمەتر دەپێون .
## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:شەختە
شەختە

وێنۆک|چەپ|.
وێنۆک|چەپ|.
شەختە (بە ئینگلیزی: **Ice lenses** ) جۆر و شێوەیەکە لە شێوەکانی سەهۆڵ ،کاتێک ئاو و شێ لەناو خاک و بەردا بڵاو دەبێتەوە یانیش لە شوێنی کەندەڵان و چاڵەکان  کۆ دەبێتەوە  وە دوای ئەوەی پلەی گەرما بۆ ژێر سفر دادەبەزێت ئەم شێ و ئاوانە دەست دەکەن بە بەستن و شەختەبەند پێک دەهێنن. شەختە  بە هاوتەریب لەگەڵ ڕووی خاک یان تەنە ئاو هەڵمژتووەکە چەند سانتیمەترێک بۆ چەند مەترێک  (ئینچ تا پێ) لە قوڵایی خاک یان بەرددا درووست دەبێت. لێکۆڵینەوەکان لە ساڵی ١٩٩٠  دەریانخستووە کە شکاندن و لەتبوونی خۆرسکی بەردەکان بەهۆی شەختەوە بووە بەجۆرێک ئەو ئاوەی لە ناخیان دا هەیە دەیبەستێت و پاڵەپەستۆ دەخاتە سەر بەردەکە و لێکی دەترازێنێ .

شەختەبەندەکان ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە قورسبوونی زەوی و شکاندنی بەردەکان، کە هۆکاری سەرەکین بۆ کەش وهەوا لە ناوچە ساردەکان و دابەزاندنی بەردەوامی پلەی گەرمی و شێواندنی شێوەی ڕووی بوومەکان .

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کڵۆی بەفر

وێنۆک|چەپ|کلۆی بەفر، دەنکۆڵە بەفر یاخود توێژاڵە بەفرێک.
وێنۆک|چەپ|بلووری بەفرەکان.

کلۆی بەفر، دەنکۆڵە بەفر یاخود توێژاڵە بەفر (بە ئینگلیزی:**Snowflake**)، کریستاڵێکی بەفری تاک و قەبارەیەکی گونجاوی خانەی بەفرە، پاشان وەک بەفر دەکەوێتە ناو کەشوهەوای زەوییەوە. هەر کلۆیەک لە دەوری تۆزی (گەردیلە لم) کە لەناو بارستایی هەوادا هەن کۆ دەبنەوە ،ئەو تۆزانەی کە لە بیابانەکانەوە بەرەو چینە بەرزەکانی کەش دەچن بەهۆی باوە لەم چینە بەرزانەدا شێ و ئاوی ناو کەش هەڵدەمژن پاشان کە دەگەن بە چینێکی سارد دەست دەکەن بە بەستن و بە شێوەی کریستاڵ ڕەق دەبن. دواتر کە دەگەن بە کەشوهەوای جیاواز لە یەک جیا دەبنەوە و بە شێوەی بەفر بارین دادەبارێنە سەر زەوی (بەفر بارین).بەڵام پتر لە هەشت پۆلینکردنی فراوان و لانیکەم ٨٠ لێکۆڵینەوە دەرکەوتووە کە هەر کڵۆیەکی بەفر دەنکێک لمی لە چەقەکەی دا هەیە و شێوەکانیان  لە شێوەی دڵ و ستوون و پلێت و دەرزین کە ڕەنگیان سپیە چونکە لە دڵۆپی ئاوی ڕوون درووست کراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەفر
پۆل:بارین
باشت

**باشت**  شارێکە لە پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد.
| پۆتانەکان             = 

## ئاسەوار مێژوویی
یەکێک لە شوێنەوارە مێژووییەکانی شارستانی باشت دوو ستوونی بەردینە کە بە گۆڕی دوو پێ ناسراوە و دەکەوێتە گوندی شووش. بەپێی حەدیەیەک ئەم دوو کۆڵەکەیە پەرستگایەکی ئاگرە کە هین پێش ئیسلامە .

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
* شارستان باشت

## سەرچاوەکان


پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
شارستانی باشت

**شارستان باشت** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەدە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری باشتە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
* باشت

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
نوولی

**نوولی** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**نوولی** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی دێدانا ئەڤراز. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی ڕەحیماوا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی کاروانسەرا. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی تەرزلوو.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٢١٣) کەس و (٦١) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە لە کورد و ئازەری پێکھاتووە.
* بە کوردی (کورمانجی)، ئازەری دەدوێن.

## ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
شاھۆ گۆران

**شاھۆ گۆران** (١٩٣٤ – ٢٠٢١) نووسەر، ڕووشنبیر و ڕوژنامەوانی کوردی خەڵکی باشووری کوردستان بوو. شاھۆ گۆران کوڕی عەبدوڵڵا گۆران شاعیری ناسراوی کورد بوو.

## چالاکییەکان
شاھۆ گۆران لە شاری بەغدا وەکوو نووسەر و ڕۆژنامەوان چالاک بوو. ئەو لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە لە شاری بەغدا کۆمەڵەی ھونەری دیجلەی دامەزراند. ئدم ناوەندە لە ساڵی ٢٠١٤  گوازرایەوە بۆ کەرکووک. شاھۆ گۆران ھەروەھا ئەندامی دەزگای ئۆجالان بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی بوو. ئەو ھەروەھا وەکوو ڕۆژنامەنووس لە ڕۆژنامەکانی وادی ڕافیدین، مستقبل الحر و اڵان نووسینەکانی خۆی بڵاو دەکردەوە.

شاھۆ گۆران لە بواری وێژە و کەلتووردا چالاک بوو و چەندین کتێبی نووسیوە.

شاھۆ گۆران دژ بە حکۆمەتی کۆمەری ئیسلامیی ئێرانیش چالاک بوو. ئەو لە ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران پشتگیریی دەکرد و ئەندامی كۆمیتەی بەرگریكردن لە دانیشتووانی ئەشڕەف لە لیبرتی بوو. ئەو بە کۆکردنی کۆمەڵێگ بەڵگە بەرگریی لەم رێکخراوەیە دەکرد و کتێبێکیش لەسەر مێژووی ئەم ڕێکخراوەیە نووسیو.

## کۆچی دوایی
شاھۆ گۆران بەدوای ماوەیەکی درێژ کە تووشی نەخۆشی بوو لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢١ لە بەغدا کۆچی دوایی کرد.

## کتێب
* گۆران، شاھۆ. ٢٠١٥. تێپەرین بە ناو ئاگردا: چاوخشاندنێک بەسەر مێژووی رێکخراوی موجاھیدینی خەلقی ئێران لە عێراق، وەرگێڕان لە عەرەبییەوە ئەحمەد زەردەشت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پیرمحەمەو (سنە)

**پیرمحەمەو** لە گەڕەک یان بە زاراوەی سنەیییەکان لە مەحەلە کۆنەکانی شاری سنە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. جێگەی ئەم گەڕەکە ھەتا بەر لە شۆڕشی ئیسلامیی ئێران کە شار بەربڵاو نەکرابوو، دەبوو بە باشووری شاری سنە، لە دەوری تەپۆڵکەیک کە مەرقەوی کەسایەتێکی ئایینی بە ناوی پیرمحەمەو نێژراوە، ئاوەدان کراوەتەوە. ئەمڕۆ کە ئەم شارە گەورە بووە، شوێنی ئەم گەڕەکە لە لای باشوور دەبێتە شەقامی گوڵشەن، لای باکووری دەبێتە شەقامی ٢٨ی دێی کە ناوە کۆنەکەی چەم چەقڵیچەقان بوو. لای ڕۆژاوای شەقامی سیرووس و ڕۆژھەڵاتی دەبێتە یاریگای وەرزشی ئەمین. ڕۆژی ٢٨ی بەفرانباری ساڵی ١٣٦٥ی هەتاوی ئەم گەڕەکە بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەی عێراقی کرایە ئامانج و ژمارەیکی زۆری خەڵکی مەدەنی گیانیان لەدەستدا.

## سەرچاوەکان
ناو کفری

**ناو کفری** یان **ناڤ کفری** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی گۆڕەتوو سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لە عێراق

**نوسینگەی مافەکانی مرۆڤ** لە ژێر دروشمی «کار دەکات بۆ گەشەسەندنی مافەکانی مرۆڤ ھەموو رۆژێک بۆ ھەموو عیراقییەک» کارەکانی ڕێک خستووە.

بەپێی ماندێتی مافەکانی مرۆڤ و بڕیاری ژمارە (٢٤٢١) ی ئەنجومەنی ئاسایش لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ١٤ حوزەیرانی ٢٠١٨ دا پێک ھێنراوە. لە بڕگەی (٢/ د) ی ئەم بڕیارەدا ھاتووە کە دەبێت نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ سەر بە نێردەی نەتەوە یەکگرتوەکان بۆ ھاریکاریی عێراق کار بکات بۆ «براودان بە لێپێچینەوە و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و چاکسازی دادوەری و یاسایی لە پێناو سەروەری یاسادا لە عێراق»، لەگەڵ ھاوکاریکردنی تیمی لێکۆڵینەوەی دامەزراو بەپێی بڕیاری ٢٣٧٩ (٢٠١٧).

نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لەگەڵ حکوومەتی عێراق و حکومەتی ھەرێمی کوردستان و حکوومەتە خۆجێیەکان و دەزگا نیشتیمانییەکانی مافەکانی مرۆڤ و ئەندامانی کۆمەڵگەی مەدەنیدا بە بێلایەنانە کار دەکات بۆ برەودان بە مافەکانی مرۆڤ لەسەرانسەری عێراقدا.

نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لە عێراق نوێنەرایەتیی کۆمیسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤی سەر بە نەتەوە یەکگرتوەکانیش دەکات لە عێراقدا، لە نزیکەوەش کار لەگەڵ ئاژانس و بەرنامەکانی تری نەتەوە یەکگرتووەکاندا دەکات بە مەبەستی دەستەبەرکردنی مافەکانی مرۆڤ بۆ ھەموو عیراقییەک.

## کار و چالاکییەکان
لەو ئەرکانەی کە نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ کاری لەسەر دەکات:
* دادپەروەری و لێپێچینەوە
* مافی ژنان
* ئازادیی ڕا دەربڕین و گردبوونەوەی ئاشتیانە
* مافی کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت
* بنیادنانی تواناکان
* بەشداری پێکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی

بنیاتنانی تواناکان و برەودان و بەھێزکردنی تواناکانی بەرپرسانی حکومی و دەزگا نیشتیمانییەکانی مافەکانی مرۆڤ و ڕیکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لەسەر بنەما و میکانیزمەکانی مافەکانی مرۆڤی تایبەت بە نەتەوە یەکگرتوەکان و ھەروەھا پابەندییەکانی عێراق لەبوارەکانی مافی مرۆڤدا بەپێی یاسای نێودەوڵەتی ئەنجام دەدات.

نووسینگەی مافەکانی مرۆڤ لە عێراق کاری چاودێریکردنی ڕەوشی مافەکانی مرۆڤ و پشتڕاستکرنەوەی پیشێلکارییە بانگەشە بۆکراوەکان بەبێ گوێدانە ئەوەی کە لە کوێ و لەلایەن کێوە ئەنجامدراون لە ئەستۆگرتووە.

ساڵانە لە ڕێگەی ھەڵسەنگاندەکانیانەوە ڕاپۆرت لەسەر ڕەوشی مافەکانی مرۆڤ، لە بوارە جیاجیاکانی وەکو مافەکانی منداڵ، ڕەگەزپەرستی، ئازادیی، مافەکانی ژنان، و ھیتر بڵاو دەکەنەوە. لە کاتی شەڕەکانی داعشدا ڕاپۆتی تایبەتی لەسەر دەستدرێژی سەر خەڵکی بێتاوان و پێشمەرگەکان بڵاوکردەوە.

## ئەمانەش ببینە
* مافنامەی جیھانیی مناڵان
* مافی ئاژەڵان
* جیاکاریی ڕەگەزی (ڕەگەزپەرستی)
* ئازادیی
* مافنامەی مرۆڤ
* مافە بنچینەییەکان
* مافی مەدەنی و سیاسی
* مافی یاسایی و سروشتی

## سەرچاوەکان

پۆل:مافەکانی مرۆڤ
پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە عێراق
ڕێکەوتنامەی نێودەوڵەتی لەپێناو پاراستنی مافەکانی کرێکارە کۆچکردووەکان و خێزانەکانیان

وێنۆک
پەیماننامەی نێودەوڵەتی لەپێناو پاراستنی مافەکانی کرێکارە کۆچکردوەکان و هەموو ئەندامانی خێزانەکانیان (بە ئینگلیزی International Convention on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members of Their Families, ICRMW)
لە ١٨ی ئەیلولی ساڵی ١٩٩٠ دا واژۆ کرا لە نەتەوە یەکگرتووەکان. ئامانج لێی پاراستنی مافەکانی کرێکار و کۆچکردووەکان و خێزانەکانیان بوو. ئەم پەیماننامەیە لە ١ی تەمموزی ساڵێ ٢٠٠٣ ەوە لە بواری جێبەجێبووندایە.

لیژنەی کرێکارە کۆچکردووەکان (CMW) چاودێری جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ناو ڕێکەوتنامەکە دەکات.
هیچ وڵاتێک لەوانەی کە پێشوازی لە کۆچکەران دەکەن لە ڕۆژئاوای ئەوروپا یان ئەمەریکای باکوور واژۆیان لەسەر ئەم ڕێکەوتنامەیە نەکردوە. وڵاتانی تری وەکو ئوستورالیا، وڵاتە عەرەبیەکان لە کەنداوی فارسی، هیندستان و باشووری ئەفەریقا ڕێکەوتنامەکەیان پەسەند نەکردووە.

## ئەمانەش ببینە

* مافنامەی جیھانیی مناڵان
* مافی ئاژەڵان
* جیاکاریی ڕەگەزی (ڕەگەزپەرستی)
* ئازادیی
* مافنامەی مرۆڤ
* مافە بنچینەییەکان
* مافی مەدەنی و سیاسی
* مافی یاسایی و سروشتی

## سەرچاوەکان

پۆل:مافەکانی مرۆڤ
پۆل:یاسا


پۆل:پەیماننامەکانی ئالبانیا
پۆل:پەیماننامەکانی جەزائیر
پۆل:پەیماننامەکانی ئارجەنتین
پۆل:پەیماننامەکانی ئازەربایجان
پۆل:پەیماننامەکانی بەنگلادێش
پۆل:پەیماننامەکانی بەلیز
پۆل:پەیماننامەکانی بێنین
پۆل:پەیماننامەکانی بۆلیڤیا
پۆل:پەیماننامەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پۆل:پەیماننامەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:پەیماننامەکانی کەیپڤەرد
پۆل:پەیماننامەکانی چیلی
پۆل:پەیماننامەکانی کۆلۆمبیا
پۆل:پەیماننامەکانی تیمۆری ڕۆژھەڵات
پۆل:پەیماننامەکانی ئێکوادۆر
پۆل:پەیماننامەکانی میسر
پۆل:پەیماننامەکانی ئێلسالڤادۆر
پۆل:پەیماننامەکانی فیجی
پۆل:پەیماننامەکانی گانا
پۆل:پەیماننامەکانی گواتیمالا
پۆل:پەیماننامەکانی گینێ
پۆل:پەیماننامەکانی گینێ بیساو
پۆل:پەیماننامەکانی ھۆندووراس
پۆل:پەیماننامەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:پەیماننامەکانی جامایکا
پۆل:پەیماننامەکانی قرغیزستان
پۆل:پەیماننامەکانی لیسۆتۆ
پۆل:پەیماننامەکانی ماداگاسکار
پۆل:پەیماننامەکانی مالی
پۆل:پەیماننامەکانی مۆریتانیا
پۆل:پەیماننامەکانی مەکسیک
پۆل:پەیماننامەکانی مەغریب
پۆل:پەیماننامەکانی مۆزامبیک
پۆل:پەیماننامەکانی نیکاراگوا
پۆل:پەیماننامەکانی نیجەر
پۆل:پەیماننامەکانی نێجیریا
پۆل:پەیماننامەکانی پاراگوای
پۆل:پەیماننامەکانی پێروو
پۆل:پەیماننامەکانی ڕواندا
پۆل:پەیماننامەکانی سەینت ڤینسەنت و گرینادینز
پۆل:پەیماننامەکانی سێنیگال
پۆل:پەیماننامەکانی سیشێل
پۆل:پەیماننامەکانی سریلانکا
پۆل:پەیماننامەکانی سووریا
پۆل:پەیماننامەکانی تاجیکستان
پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئووگاندا
پۆل:پەیماننامەکانی ئوروگوای
پۆل:پەیماننامەکانی ڤێنیزوێلا
پۆل:پەیماننامەکانی گامبیا
پۆل:پەیماننامەکانی فلیپین
پۆل:پەیماننامەکانی چاد
پۆل:پەیماننامەکانی مالاوی
پۆل:پەیماننامەکانی زیمبابوی
خۆپۆرترەیت

[وێنۆک|تابلۆی لاس مێنیناس (خانمە خزمەتکارەکان) لە کارە بەناوبانگەکانی [دیێگۆ ڤێلاسکێس]]

**خۆپۆرترەیت** () پۆرترەیتێکە کە وێنەکێش لە دەموچاوی خۆی دەکێشێت. خۆپۆرترەیت ھەروەھا دەتوانێت پەیکەر یا وێنەی ھەڵگیراو بە کامێرا بێت. زۆرێک لە وێنەکێشە و ھونەرمەندە بەناوبانگەکان، وەک ڕامبرانت، ڤێلاسکێس و ڤینسێنت ڤان گۆخ، خۆپۆرترەیتیان ھەیە. بڕێک کەس وەک فریدا کالۆ تەنانەت بە خۆپۆرترەیتەکانییەوە بەناوبانگن. ئەم دیاردەیە بەر لە ڕینێسانس زۆر دەگمەن بوو لەناو ھونەرمەندەکاندا، بەڵام لە سەدەی ١٥ی زایینییەوە باو بووە. ھونەرمەندەکان بڕێک جار کەڵکیان لە ئاوێنە وەردەگرت بۆ کێشانی خۆپۆرترەیت، وەک تابلۆی خانمە خزمەتکارەکانی دیێگۆ ڤێلاسکێس.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێنەکێشی
چورام

**چورام**  شارێکە لە پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد.
| پۆتانەکان             = 

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
* شارستان چورام

## سەرچاوەکان



پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
شارستانی چورام

**شارستانی چورام** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەدە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری چورامە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
* چورام

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
تۆلێدۆ، ئیسپانیا

**تۆلێدۆ** () شارێکە لە ئیسپانیا. دانیشتووانەکەی ٨٥٬٠٠٠ کەسن. یەکێکە لە شارە مێژوویییەکانی ئیسپانیا. شارێکی گرنگ بووە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی لە سەدەی ١٨یەم.

## پێشانگا
ناوەڕاست|وێنۆک|777x777پیکسڵ|وێنەیەکی پانۆرامای شارەکە

## ئەمانەش ببینە
* کاتنامەی تۆلێدۆ
## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسپانیا
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئیسپانیا
پێگاسوس ئێرلاینز

**پێگاسوس ئێرلاینز** یان **فڕۆکەوانیی پێگاسوس** () () کۆمپانیایەکی فڕۆکەوانیی تورکییە. لە ١٩٨٩ لە تورکیا دامەزراوە. فڕۆکەوانییەکە بۆ زیاتر لە ١٠٠ شوێن لە ١٧ وڵات گەشت دەکات.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی

## سەرچاوەکان
خەتالی

**خەتالی** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەراندێز، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**خەتالی** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ شاری ورمێ. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی ساری بێگلویا مووسا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی سارالان. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی شێخ مەزاری.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٥١٢) کەس و (١٢٧) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە لە کورد و ئازەری پێکھاتووە.
* بە کوردی (کورمانجی)، ئازەری دەدوێن.

## ئایین
ئایینی ئەم گوندە لە ئیسلام (سوننە و شیعە) پێکھاتووە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ساختەکردنی مردن

وێنۆک|مارک توین یەکێکە لەوانەی دووجار بەھەڵە لەلایەن دوو ڕۆژنامەوە ھەواڵی مردنی بلاوکرایەوە.
**ساختەکردنی مردن** سکاڵاکردنە لە مردنی کەسێک بە شێوازێکی ھەڵە یان ساختە.

لەھەنێک بارودۆخدا لەوانەیە کەسەکە خۆی مردنی خۆی ساختە بکات بە ئەنقەست، ساختەکاری لە مردن وەک یارییەک دروستکراوە بۆ یاریکردن بە ھەستی خەڵکانی تر ھەرچۆنێک بێت مردنی ساختە ھەنێک جار بۆ بە نێچیرکردنی خەلک یان چەن کەسێکی دیاریکراوە حاڵەتی چاوەروانکراو ھەیە کەوا کەسی ساختەکار دەدۆزرێتەوە میدیاکان پێویستە بە تەواوی وریا بن لە مردنی کەسێک بە تایبەتی مردنی ساختە چونکە لەوانەیە ھەنێک لە خەڵکی بڕوا بە ھەموو شتێک بکەن کە دەیبیستن و تووشی ھەڵخەڵەتاندن بن

## سەرچاوەکان
ئاودریانا پاتریج

وێنۆک|ئەدریانا پاتریج لە ٢٠٠٨
**ئادریانا پاتریج** (لەدایکبووی ٩ ی ئایارای ١٩٨٥) ئەکتەرێکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە کە لەچەندین فیلم ڕۆلی گێراوە کە بە تایبەت بەناوبانگە بەھۆی فیلمەکانی (reality show و The Hills.)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ

**ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ** یان **ڕۆژی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ** () لە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨، ڕۆژی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ ڕاگەیەندرا. ھەموو ساڵێک لەم ڕۆژەدا ئەم یادە لە زۆربەی وڵاتانی جیھان دەکرێتەوە.

مرۆڤەکان بە ھەموو ڕەنگ و ڕەگەز، ئایین، ھزری سیاسی، زمان، سامان، ڕەچەڵەک، نەتەوە، کۆمەڵایەتی بەبێ جیاوازی لەدایکبوون، ھەموو یەکسانن و دەبێت بەبێ جیاکاری لە یاسا و مافەکانی دەوڵەتدا بەشدار بن. جاڕنامەی جیھانیی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ زۆرترین زمان وەرگێڕدراوە، کە زیاترە لە ٥٠٠ زمان.

جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ خۆی لە سی ماددە دەبینێتەوە، مافەکانی مرۆڤی لە ڕووی سیاسی و شارستانی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەوە ڕێک خستوون. مافی پەنابەری بۆ ھەموو ئەو مرۆڤانە لەبەرچاوگرتووە، کە لە وڵاتی خۆیان ئازار یان ئەشکەنجە دەدرێن.

بەشێکی دیکەی جاڕنامەکەدا تەرخانکراوە بۆ بابەتی یەکسانیی ژن و پیاو، کە پێویستە ھاوسەرگیری بە ڕەزامەندی ژن و پیاو بکرێت.

ھەموو مرۆڤێک بە دوور لە ڕەنگی پێست و ڕەگەز و زمان، ئایین و بیروڕای سیاسی یان دۆخی دارایی و نەتەوەیی، پێویستە سوودمەند بن لەو ئازادییانەی کە لە جاڕنامەکە باس کراون.

ئاماری نەتەوە یەکگرتوەکان دەڵێت، تەواوی بەندەکانی جاڕنامەکە پێشێل کراون، ئازادیی مرۆڤەکان بێ لەبەرچاوگرتنی جیاوازییەکان تەنانەت لە وڵاتانی ئەورووپایش لەبەرچاو ناگیرێت. یەکسانیی ژن و پیاو نەک تەنیا لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەڵکو لە زۆربەی وڵاتانی جیھان پێشێل دەکرێن.

بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ٧٠٠ ملیۆن ژن لە جیھان بەزۆرەملێ ھاوسەرگیرییان کردووە، ھەروەھا ٢٠٠ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھان ئەگەری کارکردنیان نییە، ٧٧٥ ملیۆن کەس لە جیھان ناتوانن بخوێنن و بێبەشبوون لە مافی پەروەردە بینین بەخۆڕایی.

## مێژوو
لە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٤٨ دا، ڕۆژی جیھانیی مافەکانی مرۆڤ ڕاگەیەندرا، ئەمەش بەھۆی ڕاگەیاندنی جاڕنامەی جیھانیی بۆ مافەکانی مرۆڤەوە بوو. کە زۆربەی وڵاتان پەسەندیان کرد.

## ڕۆژی یادەکە لە جیھان
#### ئەفریقا
لە باشووری ئەفریقا، ڕۆژی ٢١ی ئازاری ھەموو ساڵێک دانراوە بە ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ و تێیدا یاد دەکرێتەوە. ئەمەش بەھۆی زیندوو ڕاگرتنی ڕۆژی کوشتاری شارپەڤیڵ کە لە ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٦٠ دا ڕوویدا. ئەو کوشتارە بەھۆی ناڕەزایی دەربڕینی خۆپیشاندەرانەوە دروست بوو، دژی حکوومەتی ڕەگەزپەرستی ئەو سەردەمە لە باشووری ئەفریقا.

## ئەمانەش ببینە
* مافنامەی جیھانیی مناڵان
* مافی ئاژەڵان
* جیاکاریی ڕەگەزی (ڕەگەزپەرستی)
* ئازادیی
* مافنامەی مرۆڤ
* مافە بنچینەییەکان
* مافی مەدەنی و سیاسی
* مافی یاسایی و سروشتی

## سەرچاوەکان

پۆل:مافەکانی مرۆڤ
پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:مێژووی ئەفریقای باشوور
پۆل:ڕۆژانی پشوو
پۆینسێتیا

وێنۆک|پۆینسێتیا
**پۆینسێتیا** ڕەنگ سوور و ڕوەکێکی سەوزە بەناوبانگە لە ساتی کریسمس، شوێنی گەشەکردنی مەکسیک و
ئەمریکای ناوەندییە و گرنگە بۆ ئەم وڵاتانە و لە جۆری (ملبیغیات) کانە.

## بەەستەرە دەرەکییەکان
دێدەشت

**دێدەشت** شارێکە لە پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد کە لە ڕۆژاوای ئەم پارێزگایە هەڵکەوتووە.
| پۆتانەکان             = 

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
* شارستان کۆهگیلوویە

## سەرچاوەکان



پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
شارستانی کۆھگیلوویە

**شارستان کۆهگیلوویە** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەدە. ناوەندی ئەم شارستانە، شاری دێدەشتە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
* دێدەشت

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
تەمەئەستێرەی گوڵ

وێنۆک|ئەستێرەی ھێشووی ئێن جی سی، لە دەوروبەری تانەی گازی گوڵ

**تانەی گازی گوڵ** یان **تانەی گازی ڕۆزیت** () (ھەروەھا بە **کالدوێڵ٤٩** ناسراوە) لە پێڕستی کالدویڵ—پێرسێکی تایبەت بە ١٠٩ ئەستێرە و تانەی گازی و گەلەستێرەی گەردوونە—تەمەئەستێرەی گوڵ گوزارشت لە پێکھاتەیەکی بۆشایی گەورە لە تۆز و ئۆکسجین و گازی ھایدرۆجینی دوویی دەکات. شێوەی ئەو تەمەئەستێرەیە ھاوشێوەی گوڵە، کە دوورییەکەی لە زەوی ٥٢٠٠ ساڵی ڕووناکییە، و بارستایییەکەی ١٣٠ ساڵی ڕووناکییە.
## وەسف
کۆمەڵەکە ئەم ناونیشانانەی کەتەلۆگی گشتیی نوێی (NGC) ھەیە:

NGC 2237 – بەشێک لە ناوچە تەمەئەستێرەییەکە (ھەروەھا بۆ ئاماژەدان بە تەواوی تەمەئەستێرەکەش بەکاردێت)

NGC 2238 – بەشێک لە ناوچە تەمەئەستێرەییەکە

NGC 2239 – بەشێک لە ناوچە تەمەئەستێرەییەکە (لەلایەن جۆن ھێرشلەوە دۆزراوەتەوە)

NGC 2244 – کۆمەڵە ئەستێرە کراوەکەی ناو تەمەئەستێرەکە (لەلایەن جۆن فلامستیدەوە لە ساڵی ١٦٩٠ دۆزراوەتەوە)

NGC 2246 – بەشێک لە ناوچە تەمەئەستێرەییەکە

کۆمەڵە ئەستێرەکە و تەمەئەستێرەکە بە دووری ٥٠٠٠ ساڵی ڕووناکی لە زەوییەوە ھەڵکەوتوون و تیرەکەیان بە نزیکەیی ١٣٠ ساڵی ڕووناکییە. تیشکی ئەستێرە گەنجەکان ئەتۆمەکانی ناو تەمەئەستێرەکە دەوروژێنێت، وادەکات خۆیان تیشک دەربدەن و ئەو تەمەئەستێرە دەرچووە دروست بکەن کە دەیبینین. بارستاییی تەمەئەستێرەکە بە نزیکەی ١٠،٠٠٠ بارستاییی خۆر دەخەمڵێنرێت.

ڕووپێوییەکی تەمەئەستێرەکە بە ڕوانگەی تیشکی ئێکسی چاندرا بوونی ژمارەیەکی زۆر ئەستێرەی تازە لەدایکبووی لەناو تەمەئەستێرەی ڕۆزێتی بینراودا و لەناو تەمەئەستێرەیەکی گەردیلەیی چڕدا ئاشکرا کردووە. بە گشتی، نزیکەی ٢٥٠٠ ئەستێرەی گەنج لەم کۆمەڵە ئەستێرە دروستکەرەدان، لەنێویاندا ئەستێرە زەبەلاحەکانی جۆری O HD 46223 و HD 46150، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بەرپرسن لە فووتێکردنی بڵقی ئایۆنیزەکراو. زۆربەی چالاکییە بەردەوامەکانی دروستبوونی ئەستێرە لە تەمەئەستێرە گەردیلەییە چڕەکەی باشووری ڕۆژھەڵاتی بڵقەکەدا ڕوودەدات.

درەوشانەوەیەکی بڵاوی تیشکی ئێکسیش لە نێوان ئەستێرەکانی ناو بڵقەکەدا دەبینرێت، کە گەڕێندراوەتەوە بۆ پلازمایەکی زۆر گەرم کە پلەی گەرمییەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠ ملیۆن کڵڤندایە. ئەمە بە شێوەیەکی بەرچاو گەرمترە لە پلازما ١٠،٠٠٠ کڵڤنییەکانی کە لە ناوچەکانی HII دا دەبینرێن، و ئەگەری زۆرە بگەڕێندرێتەوە بۆ ئەو بایانەی کە بەھۆی شۆکەوە گەرم بوون و لە ئەستێرە زەبەلاحەکانی جۆری Oەوە دێن.

لە ١٦ی نیسانی ٢٠١٩، ئەنجومەنی یاسادانانی ئۆکلاھۆما یاسای HB1292 ی پەسەند کرد و تەمەئەستێرەی ڕۆزێتی کردە تەنی فەرمیی فەلەکیی ویلایەتەکە. حاکمی ئۆکلاھۆما کێڤن ستیت لە ٢٢ی نیسانی ٢٠١٩ واژۆی کرد و کردی بە یاسا.

## پێشانگا

پەڕگە:Rosette-nebula-09-01-2005.jpeg|وێنۆک|
پەڕگە:The Rosette Nebula (Caldwell 49).jpg|وێنۆک|
 

## سەرچاوەکان

* ڕۆزیتا
* [ گوڵ لە چاوی [تەلیسکۆپی زۆر گەورە] ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨]
## بەستەرە دەرەکییەکان
* سیمباد (ستراسبۆرگ) بنکەی زانیاری فەلەکی cds
*لێکۆڵینەوە ڕوانگەی چاندرا لەبۆ تەمەئەستێرەی گوڵ
*تانەی گازیی گوڵ لە NightSkyInfo.com 

پۆل:تانەی گازیی
پۆل:تەمەئەستێرە
پۆل:گەردوون
ئێرین دۆھێرتی

**ئێرین ڕەیچڵ دۆھێرتی** (: لەدایکبووی ١٦ی تەممووزی ١٩٩٢) خانمەکتەرێکی ئینگلیزە. ئێرین ڕۆڵی شازادە ئانی گەنجی بینی لە وەرزی سێیەم و چوارەمی زنجیرە تەلەڤیزیۆنی تاج لە پەخشکردنی نێتفلیکس.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
گوێزی چاک

وێنۆک|وێنەی گوێزی چاک لەلایەن فرانز ئوگن  کۆلەر دیزاینی بۆکراوە.
**گوێزی چاک** (ناوی زانستی: *Myristica fragrans)* جۆرێکە لە جۆرەکانی داری ھەمیشە سەوز لە ڕەگەزی مێرستیکا. لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دۆزراوەتەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەھارات
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
ھەمیشە سەوز

وێنۆک|نمونەیەک لە داری ھەمیشە سەوز
**ھەمیشە سەوز** ڕوەکێکە کە گەڵاکانی بۆ ماوەی ساڵێک خۆیان دەگرن، کە جیاوازە لەگەڵ ڕوەکە وەرزییەکان کە گەڵاکانیان لەدەست دەدەن لە کاتی زستان. لێرەدا زۆر جۆر ھەیە لە داری ھەمیشە سەوز.

پۆل:ڕوەکناسی
پۆل:ڕوەکەکان
پۆل:دارەکان
ماریۆن بەیلی

**ماریۆن بەیلی** (؛ لەدایکبووی ٥ی ئایاری ١٩٥١) خانمەکتەرێکی ئینگلیزە. ماریۆن بە کارەکەی لەگەڵ ھاوکارەکەی مایک ڵی کە دەرھێنەری فیلم بوو باشتر ناسرا، ئەو فیلمانەی بەشداری تێدا کردووە ئەمانەیە: Meantime (١٩٨٣)، All or Nothing (٢٠٠٢)، Vera Drake (٢٠٠٤)، Mr. Turner (٢٠١٤)، پاڵێورا بۆ خانمەکتەری ساڵ لەلایەن London Film Critics' Circle، وە لە ساڵی ٢٠١٨ شدار بوو لە فیلمی  (٢٠١٨) Peterloo. لەم دواییانەدا لە ساڵی ٢٠١٩ و ٢٠٢٠دا بەشدار بوو لە وەرزی چوارەمی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی تاج بە ڕۆڵی شاژنە ئێلیزابێتی دایک لە پەخشکردنی نێتفلیکس.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز
شەمەلەکان

**شەمەلەکان** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری بەراندێز، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**شەمەلەکان** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی بەندێ. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی مەزاری چل چەشمە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی سیرێ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی پیرھەدی.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٣٦٤) کەس و (٧٩) خێزان بووە.
* دانیشتووانی گوندەکە کوردن.
* بە کوردی (کرمانجی) دەدوێن.

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم گوندە ئیسلام (سوننە)یە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
پاڵانی

عەشیرەتی پاڵانی ھۆزێکی کوردی کۆنە کەوا لە ڕۆژھەڵات و باشوری کوردستان بوونی ھەیە و بە دوو زاراوەی جیاواز ئاخاوتن دەکەن وەکوو زاراوەی بادینی و سۆرانی.
لە باشوری دابەش بوونە بۆ چەند ناوچەیەک دانیشتووانیەکانیان لە بادینەن و سۆرانن پێک دین 
لە بادینەن وەک هۆزی گۆرانان خۆیان دەبنەوە

## بەستەەرە دەرەکییەکان
محەممەدجەواد ئازەری جەھرومی

**محەممەدجەواد ئازەری جەھرومی** (؛ لەدایکبووی ١٦ی ئەیلوولی ١٩٨١) سیاسەتوانێکی ئێرانی و وەزیری پەیوەندییەکان و تەکنۆلۆژیای زانیاری لە دەوڵەتی حەسەن ڕووحانیدا بوو.

جەھرومی گەنجترین ئەندامی کابینەی ئێران لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران بوو.

محەممەدجەواد ئازەری جەھرومی لە شاری جەھروم، پارێزگای فارس لە باشووری ئێران لەدایکبوو و لە خێزانێکی ھەژاردا گەروە کرا. لە درێژاییی شەڕی ئێران و عێراقدا لە دەیەی ١٩٨٠، برا ١٦ ساڵەکەی کوژرا. ئەو لە دەڤەری سیاسی وەکوو «ئێمانوێل ماکرۆنی کۆماری ئیسلامیی ئێران» ناسراوە.

لەلایەن ئازەری جەھرومی گوتراوە کە ئینستاگرام و توویتەر قەدەغەی دوو پلاتفۆرمی بە چوونەناوی بەکارھێنەرانی ناوچەیی و جیھانین. ئەو بە ڕووناکی گوتوویەتی کە باوەڕێکی بە سنووردارکردنی تۆرە کۆمەڵایەتییەکان نییە و ئەو کەسێکە دەیھەوێت ڕەشکردنی ھەندێک بەرنامە وەکوو توویتەر و یووتیووب لابەرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی جەھروم
پێڕستی شارەکانی پارێزگای ورمێ

[وێنۆک|[ورمێ؛ گەورەترین شاری پارێزگای ورمێ]]
[وێنۆک|[خۆی؛ دووەمین شاری گەورەی پارێزگای ورمێ]]
 
[وێنۆک|[مەھاباد؛ چوارەمین شاری گەورەی پارێزگای ورمێ]]

ساڵی دامەزراندنی شارەکانی پارێزگای ورمێ و دانیشتووانەکەی بەپێی سەرژمێریی ساڵەکانی ٢٠٠٦، ٢٠١١ و ٢٠١٦ تاکوو ساڵی ٢٠٢١ بە ئەم جۆرە بوون:

## پێڕست

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی شارستانەکانی پارێزگای ورمێ

## سەرچاوەکان


پۆل:پێڕستەکان
بۆن (چوارمەحاڵ و بەختیاری)

**بۆن**  شارێکە لە پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری.| پۆتانەکان             = 
## مێژوو
مێژوو و مێژووی ناوی شاری بۆن نەزانراوە و پێویستی بە خوێندنە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوە مێژووییەکانی دۆکیومێنتکراو لە شاری بۆن، کە مێژووناسانی وەک لاورێنس لۆکهارت، کروسنسکی و پەترۆشفسکی بە بەڵگەوە باسی دەکەن، بەرخۆدانی گەلی بۆن لە ڕووداوەکانی پەیوەست بە داگیرکاری ئەفغانستانی ئێرانە، کە هەندێکیان ماونەتەوە، وەک ئینکریپتیوو قەڵای مەحمود ئەفغان و ئەو ئەقیدە لەناوچووانەی دەوروبەری شارەکە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
* شارستان بۆن

## سەرچاوەکان


پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
بۆن (ڕوونکردنەوە)

* بۆن
* بۆن، ئەڵمانیا
* بۆن (چوارمەحاڵ و بەختیاری)
* شارستانی بۆن
بۆن

**بۆن** ھاڵاوێکی خۆش یان ناخۆشە لە ھەندێک شت دەبێتەوە و دەچێتە لووتی گیانلەبەران.

## سەرچاوەکان

پۆل:بۆن
سۆسیالیستە دیموکراتەکانی ئەمریکا

وێنۆک
**سۆسیالیستە دیموکراتەکانی ئەمریکا**  (بە ئینگلیزی: Democratic Socialists of America, DSA) ڕێکخراوەیەکی سوودنەخوازی سۆشیالیست و ڕووتێکەری کرێکاران لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە ئەیدیۆلۆجیای ئەندامەکانی لە کشانێکی نێوان سۆسیالدیموکراسی ھەتا سۆشیالیزمی دیموکراتیکدایە. ڕیشەی ئەم ڕێکخراوەیە ھەڵدەگەڕێتەوە سەر پارتی سۆسیالیستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە یۆجین دێبز، نۆرمەن تامس و مایکل ھەرینگتۆن لە سەرکردەکانی بوون. مایکل ھەرینگتۆن کە سەرکردەی باڵی کەمینە کە دژ بە وەرچەرخاندنی حیزبەکە بەڕەو سۆسیالدیموکراتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە چوارچێوەی پەیماننامەی نەتەوەیی ١٩٧٢ ڕاوەستابوو، کۆمیتەی ڕێکخەری سۆسیالیستی دیمۆکراتی دامەزراند. ئەم کۆمیتەی ڕێکخەری سۆسیالیستی دیمۆکراتە کە مایکل ھەرینگتۆن ناوی «پاشماوەی پاشماوە»ی لەسەری دانابوو بەزوانە بوو بە گەورەترین گرووپی سۆسیالیستی دیموکراتی ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە ساڵی ١٩٨٢ کۆمیتەی ڕێکخەری سۆسیالیستی دیمۆکرات لەگەڵ بزووتنەوەی ئەمریکای نوێ یەکیان گرت کە یەکێتییەک بوو لە ڕۆشنبیرانێک کە لە بزووتنەوەکانی چەپی نوێی دەھەی ١٩٦٠ ھەڵسابوون و ئەندامەکانی پێشووی پارتییە سۆسیالیست و کۆمۆنیستەکانی چەپی کۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆشیالیستە دیموکراتەکانی ئەمریکا
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٨٢
پۆل:پارتی سۆسیالیستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ڕێکخراوە فێمینیستییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ڕێکخراوە دژە فاشیستییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ڕێکخراوە دژە ڕەگەزپەرستییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ڕێکخراوە سۆشیالیستە دیموکراتەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ڕێکخراوە چەندبەرولایییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ڕێکخراوە پێشکەوتنخوازەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دژە زایۆنیزم لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
شارستانی بۆن

**شارستانی بۆن** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری بۆنە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
* بۆن

## سەرچاوەکان



پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
جاسپەر، جۆرجیا

شارێکی ویلایەتی جۆرجیایە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## بەستەرە دەرکییەکان
پردی گۆڵدن گەیت

**پردی گۆڵدن گەیت** یان **پردی دەروازەی زێڕین** () پردێکی ھەڵواسراوە کە لە سان فرانسیسکۆوە دەپەڕێتەوە بۆ ویلایەتی مەرین لە ئەمریکا. لە ساڵی ١٩٣٧ کرایەوە. پردەکە ٢٧٣٧ مەتر درێژە، تا ساڵی ١٩٦٤ درێژترین پردی جیھان بوو.
## پێشانگا
 

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ھێماکانی کالیفۆرنیا
پێرستی کۆدەکانی ئای سی دی ٩

**کۆدە جێگیرەکانی نێودەوڵەتی بۆ دەست نیشانکردنی نەخۆشی و کێشە پەیوەندیدارەکان بە تەندروستی** نۆیەم پێداچونەوە (ئای سی دی ٩) پێرستی کۆدەکانە کە نەخۆشی و کێشە پەیوەندیدارەکانی تەندروستی دیاری دەکات ئەم کۆدانە دەکەوێنە ژێر پاوانی گشتیەوە کۆدەکان لەلایەن ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی بڵاوکراونەتەوە زۆر جۆری کۆدی پەیوەندیدار  ھەیە کە پێداوچونەوە و نوێکردنەوەی بۆ کراوە ئەمەی ئێستا نۆیەم پێداچوونەوەیە

* ھەموو حاڵەتێکی نەخۆش (لەناویدا کێشە دەروونیەکان)
* نیشانەی تایبەتی ھەیە  ئەگەر ھاتوو حاڵەتەکەی ڕوون نەبوو چ حاڵەتێک ئەم نیشانەیەی ھەیە، (بۆ نمونە نەخۆشێک کۆکەی ھەیە بەڵام دکتۆرەکەی نەیزانی بۆچی ئەوا تەنھا کۆدێکی ئای سی دی بەکاردێنێت بۆ کۆکەکەی.
* ئەو گۆرانکاریانەی لە جەستە ڕوودەدەن، یان ئەنجامی نائاسایی  (ئەگەر ھاتوو نەزانرا و ڕوون نەبوو چ حاڵەتێکی ھەیە)
* برینداری یان نەخۆشی کە بەھۆی شتێکی دەرەوەی جەستە روویداوە بۆ نمونە ( ئێسکی شکاو، سووتان، ژەھر)
* کارە کۆمەڵایەتییەکان کە لەوانەیە کێشەی تەندروستی دروست بکەن ( بۆ نمونە، ئەگەر کار و پیشەی کەسێک کێشەی تەندروستی بۆ کەسەکە دروست کرد، یان ئەگەر تەندروستی کەسێک لە مەترسیدابوو بەھۆی ھەژاری

##### کۆدەکان

* ٠٠١ تا ١٣٩ بۆ تەشەنا و نەخۆشییە مشەخۆرییەکان
* ١٤٠ تا ٢٣٩ بۆ نیۆپلاسما (وەرەم)
* ٢٤٠ تا ٢٧٩ بۆ کۆئەندامی کوێرەڕژێنە، ژیواندن، نەخۆشییەکان پەیوەندیدار بە مێتابۆلیزم و کێشەکان لە کۆئەندامی بەرگری.
* ٢٨٠ تا ٢٨٩ بۆ نەخۆشییەکانی خوێن، ئەندامەکانی بەرھەمھێنەری خوێن
* ٢٩٠ تا ٣١٩ بۆ پەشێویی دەروونی
* ٣٢٠ تا ٣٥٩ بۆ نەخۆشییەکانی کۆئەندامی دەمار
* ٣٦٠ تا ٣٨٩ بۆ نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەست
* ٣٩٠ تا ٤٥٩ بۆ نەخۆشییەکانی کۆئەندامی سووڕان
* ٤٦٠ تا ٥١٩ بۆ نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسە
* ٥٠ تا ٥٧٩ بۆ نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەرس
* ٥٨٠ تا ٦٢٩ بۆ نەخۆشییەکانی کۆئەندامی زاوزێ
* ٦٣٠ تا ٦٧٦ بۆ کێشەکان تایبەت بە دووگیانی و منداڵبوون و حاڵەتی (puerperium )
* ٦٨٠ تا ٧٩٠ بۆ نەخۆشییەکانی پێست و (نەسیجی ژێر پێست)
* ٧١٠ تا ٧٣٩ بۆ نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ماسێسک و شانەی گرێدەر
* ٧٤٠ تا ٧٥٩ بۆ کێشەکانی کاتی لەدایکبوون
* ٧٦٠ تا ٧٧٩ کێشەکان لە شوێنی perinatal period
* ٧٨٠ تا ٧٩٩ نیشانەکان، ھێماکان، حاڵەتی پێناسەکراوی نەخۆشیەکان
* ٨٠٠ تا ٩٩٩ برین و ژەھراویبوون

## ڕوونکردنەوەکان


## سەرچاوەکان


پۆل:پۆلێنکردنی نەخۆشییەکان بەشێوەی نێودەوڵەتی
پۆل:پۆلاندنی نێونەتەوەییی نەخۆشییەکان
ئای سی دی

**کۆدە جێگیرەکانی نێونەتەوەییی بۆ دەست نیشانکردنی نەخۆشی و کێشە پەیوەندیدارەکان بە تەندروستی** ھەروەھا بە (ئای سی دی) ناسراوە پێرستی چەن کۆدێکە بۆ دیاریکردنی نەۆشخییەکان و کێشەکانی پەیوەندیدار بە تەندروستی، کە کۆدێکی تایبەت و بێ ھاوتای بۆ ھەر حاڵەتێک دیاریدەکرێت

* ھەموو حاڵەتێکی نەخۆش (لەناویدا کێشە دەروونیەکان)
* نیشانەی تایبەتی ھەیە  ئەگەر ھاتوو حاڵەتەکەی ڕوون نەبوو چ حاڵەتێک ئەم نیشانەیەی ھەیە، (بۆ نمونە نەخۆشێک کۆکەی ھەیە بەڵام دکتۆرەکەی نەیزانی بۆچی ئەوا تەنھا کۆدێکی ئای سی دی بەکاردێنێت بۆ کۆکەکەی.
* ئەو گۆرانکاریانەی لە جەستە ڕوودەدەن، یان ئەنجامی نائاسایی  (ئەگەر ھاتوو نەزانرا و ڕوون نەبوو چ حاڵەتێکی ھەیە)
* برینداری یان نەخۆشی کە بەھۆی شتێکی دەرەوەی جەستە روویداوە بۆ نمونە ( ئێسکی شکاو، سووتان، ژەھر)
* کارە کۆمەڵایەتییەکان کە لەوانەیە کێشەی تەندروستی دروست بکەن ( بۆ نمونە، ئەگەر کار و پیشەی کەسێک کێشەی تەندروستی بۆ کەسەکە دروست کرد، یان ئەگەر تەندروستی کەسێک لە مەترسیدابوو بەھۆی ھەژاری

ئای سی دی لەلایەن ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی بڵاوکراوەتەوە یەکێک لە ئامانجەکانی ئای سی دی بریتیە لەوەی ئەوە دڵنیا بکاتەوە کەوا دکتۆرە جیاوازەکان لە وڵاتە جیاوازەکان ھەمان چارەسەری دروست بەکاردەبەن بۆ نەخۆشەکانیان کە ئەوەش کار ئاسانی دەکات بۆ ئەوەی ئەوە بزانین کەوا چۆن نەخۆشییەک کار لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی تر دەکات و جیاوازیەکەی بزانرێت

ئای سی دی چەندین جار گۆرانکاری و نوێکردنەوەی بەسەر ھاتووە، دواین وەشانی ئای سی دی بریتیە لە ئای سی دی یانزەئای سی دی-١١ لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی لەبەر دەگیرێتەوە بۆ بەکارھێنان لە سەرەتای دەستپێکی مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٢

## سەرچاوەکان


## ماڵپەرەکانی تر

* وێبگەی ئای سی دی ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی
* بەدەست گەیشتنی ئای سی دی ١١  ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی

پۆل:پۆلاندنی نێونەتەوەییی نەخۆشییەکان
کچە پرتەقاڵییەکە

**کچە پرتەقاڵییەکە** () ڕۆمانێکی فەلسەفی نووسەری نەرویژی یۆستاین گاردەرە لە ساڵی ٢٠٠٣ بڵاو کرایەوە. نووسەری جیھانی سۆفیا لەم ڕۆمانەشدا لە ڕێگەی چیرۆکێکی بە ڕواڵەت سادەوە پرسیارە فەلسەفییەکانی خۆی دەخاتە ڕوو. پرسیاری گرنگی ئەم چیرۆکە پرسیارێکە بە درێژایی مێژووی فەلسەفەوە، ئەوەی کە ژیان چ بەھایەکی ھەیە؟

## کورتە
کورێکی تەمەن ١٥ ساڵان بە ڕێکەوت دەستنووسێک لە باوکی دەست دەکەوێ. لەکاتێکدا باوکی ١١ ساڵ لەمەوبەر بە نەخۆشییەکی بێ چارەسەری کۆچی دوایی کردووە و لە ڕۆژی مردنیدا نامەیەکی درێژی بۆ کوڕەکەی بەجێھێشتووە. بە وتەی دایکی، خەمی گەورەی باوکی لە لێواری مەرگدا ئەوە بوو، کە دەبوایە بمرێت پێش ئەوەی کوڕەکەی بناسێت. کچە پرتەقاڵییەکە دیالۆگێکی فەلسەفی نێوان باوک و کوڕێکە کە لە دوو کاتی جیاوازدا ژیاون. باوکەکە چیرۆکی ناسینی کچێک بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ کوڕەکەی دەگێڕێتەوە. کوڕەکە بە خوێندنەوەی دەستنووسەکانی باوکی، تێڕوانینێکی نوێ بۆ ژیان دەدۆزێتەوە.

کچە پرتەقاڵییەکە تەنیا چیرۆکێکە کە نووسەر ئەم چیرۆکەی بەکاریھێناوە بۆ دروستکردنی فەزای گونجاو بۆ پێشکەشکردنی پرسیارە فەلسەفییەکانی خۆی وەکوو پرسیار لەبارەی ژیان و مردن و خۆشەویستی و بەرەنگاربوونەوەی خوێنەر. وەسفی چیرۆکەکە لە شێوەی نامەیەکدا و ھەروەھا چیرۆکی کچە پرتەقاڵییەکە، کە تێیدا بە شێوەی نادیار و ئەفسووناویی دەگێڕدرێتەوە، ھەموویان ھاوکارن لە دروستکردنی کەشی نادیاری کتێبەکەدا.

لەم چیرۆکەدا باوکێک کە لە ژیاندا نەماوە نامەیەکی بۆ کوڕەکەی نووسیوە کە تێیدا دان بەوەدا بنێت کە خۆشەویستی تاکە بەھای ئەم ژیانەیە، تەنانەت ئەگەر تەمەنی وەک تەمەنی خۆی کورت بێت.

## بەشێک لە کتێبەکە
«دەترسم جۆرج… لەوە دەترسم لەم جیھانە بکرێمە دەرەوە. لە چەند شەوێکی وەک ئەم شەوە دەترسم کە ڕێگەم پێ نادرێت بیانبینم… گەردوون زۆر پیرە، وا بیر بکەرەوە، کە کاتی خۆی چەند ملیارد ساڵ لەمەوبەر، ئەو کاتەی ھەموو شتێک دروست دەکرا، تۆ لەبەر دەم ئەم حیکایەتە دابوویتایە. بیر لەوە بکەرەوە کە بڕیاری لەدایکبوونت بۆ ژیانی سەر ئەم زەوییە لە دەستی خۆتدا بوایە. نە دەزانیت کەی دەژیت و نە دەشزانیت بۆ ماوەی چەند ساڵ دەژیت، بەڵام لە ھەموو بارێکدا ماوەی ژیانت لە چەند ساڵێک زیاتر تێ ناپەڕیت. تەنیا ئەوەندە دەزانیت ئەگەر بڕیار بدەیت ڕۆژێک لە ڕۆژان بێیتە ناو ئەم ژیانەوە، دەبێت بەناچاری ڕۆژێک لە ڕۆژانیش ھەموو شتێک بەجێ بھێڵیت. پێ دەچیت خەمێکی گەورە داتبگرێت، چونکە زۆربەی خەڵک پێیان وایە ژیانی ناو ئەم سەر زەوییە زۆر زۆر خۆشە، تەنانەت کاتێک بیر لەوە دەکەنەوە کە ڕۆژێک لە ڕۆژان دەبێت بەجێی بھێڵن، فرمێسک بە چاویاندا دێتە خوارەوە.»

## کەسایەتییەکان
* جۆرج
* جان ئۆلاڤ (باوکی جۆرج)
* کچە پرتەقاڵییەکە
* یورگن (زڕباوکی جۆرج)

## فیلم
فیلمێکی نەرویژی بە ھەمان ناونیشانی ڕۆمانەکە لە شوباتی ٢٠٠٩دا بڵاو کرایەوە.

## سەرچاوەکان

* دختر پرتقال، یاستین گودر، مترجم مھرداد بازیاری
## بەستەرە دەرەکییەکان
*دختر-پرتقالی-یوستین-گوردر

پۆل:ڕۆمانە فەلسەفییەکان
پۆل:کارەکانی یۆستاین گاردەر
پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠٠٣
پۆل:ڕۆمانە نەرویژییەکان کە کراونەتە فیلم
ویلایەتەکانی ئەمریکا

وێنۆک|نەخشەی ویلایەتەکانی ئەمریکا
لە **[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]**، ویلایەت شتێکی یاسایییە گرووپێک لە خەڵک بەیەکەوە کاردەکەن بۆ جێبەجێکردنی کاری یاسایی ولایەتێک لە ئەمریکادا پەنجا ویلایەت ھەیە و بەیەکەوە حکوومەتێکی فێدراڵی پێک دەھێنن. ھەر ولایەتێک حکوومەتێکی تایبەت بەخۆی ھەیە کە یاسا و سیاسەتی تایبەت بەخۆی دادەڕێژێ، ھەموو ویلایەتە یەکگرتووەکان سەروەری و سەرکردایەتی لەگەل حکوومەتی فیردالی ئەمەریکا ھاوبەشی پێدەکەن، ئەو خەڵکانەی لە ھەر ویلایەتێک لە دایک بن ئەوە دەبن بە ھاوڵاتی ویلایەتە دیاریکراوەکە و حکوومەتی ئەمریکا ھاووڵاتیانی ئەمریکا بەبێ ھیچ سنووردارییەک دەتوانن بڕۆنە ویلایەتەکانی دیکە بەبێ ئەوەی ڕێگرییان لێ بکرێت، مەگەر دادگا بڕیار بۆ کەسێکی دیاریکراو دەربکات کە ئەو کاتە ناتوانێت.

## پێڕستی ویلایەتەکان
٥٠ ویلایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە ئاڵاکەیانەوە بریتین لە:



## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان
پۆل:دابەشکارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
تەفسیری ڕامان

وێنۆک
**تەفسیری ڕامان لە ماناو مەبەستی قورئان** یەکێکە لە تەفسیرە کوردییەکانی قورئان لە نووسینی ئەحمەد کاکە مەحموود. لە ساڵی ١٩٩٢ دەستی بە نووسینی کردووە، و ساڵی ٢٠٠٥ لە نووسینی بووەتەوە. بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٧ چاپ کراوە، و تاوەکو ساڵی ٢٠٢٠ شەش جار و بە تیراژی ھەژدە ھەزار دانە چاپکراوە. لەلایەن عیرفان ئەحمەد کاکە مەحموودەوە پێداچوونەوە و وردبینی بۆ کراوە، و ھەروەھا لێکۆڵینەوەی بۆ فەرموودەکانی ناو تەفسیرەکە کردووە.

## تایبەتمەندییەکان
# لە پێشەکی تەفسیرەکەدا چەند زانیارییەکی دەربارەی قورئان باس کردووە، لە ڕونکردنەوەی زانستی تەفسیر، و سووڕەتە مەککییەکان و سووڕەتە مەدەنییەکان، و ژمارەی ئایەتەکانی قورئان و وشەکانی و پیتەکانی، لەگەڵ باسی کورتەیەک لە مێژووی تەفسیر، و جۆرەکانی تەفسیر.
# لەسەرەتای ھەر سووڕەتێک کورتە باسێکی سووڕەتە کەی کردووە، وەک ئەوەی سووڕەتەکە بەزۆری باسی چ بابەتێک دەکات، و ھەروەھا باسی ھۆکاری ھاتنە خوارەوەی سووڕەتەکەی کردووە ئەگەر ھەبێت.
# تەفسیری قورئانی بە قورئان کردووە، دواتر تەفسیری قورئانی بە فەرموودە کردووە، و پاشان تەفسیری قورئانی بە قسەی ھاوەڵان و شوێنکەوتووان و زانایانی تەفسیر کردووە.
# خۆی دوورگرتووە لە باسکردنی ئیسرائیلیات و ئەو بەسەرھاتە بێ بنەمایانەی کە لە تەفسیرەکاندا باسکراون.
# لە بابەتی ئەسما و سیفاتەکان شوێنکەوتووی پێشینە چاکەکان (زانایانی سەدەی یەکەم) بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئەپی تەفسیری ڕامان بۆ ئای ئۆ ئێس

ئەپی تەفسیری ڕامان بۆ ئەندرۆید

پۆل:قورئان
پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی
پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
دیکینسۆن

**دیکینسۆن** یان **دیکنسن** دەتوانێت ئاماژە بە یەکێک لەمانە بێت:

## ناوی خەڵک
* ئێمیلی دیکینسۆن
* دیکینسۆن وودروف ڕیچاردس
* سووزان دیکینسۆن

## بەکارھێنانی تر
* دیکینسۆن (زنجیرەی تەلەڤزیۆنی)
ھیدایەت عەبدوڵڵاپوور

**ھیدایەت عەبدوڵڵاپوور** (١٩٩٠ لە شنۆ - ٢٠٢٠ لە شنۆ) زیندانییەکی سیاسیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو کە ١١ی ئایاری ٢٠٢٠ (٢٢ی بانەمەڕی ١٣٩٩ی کۆچی ھەتاوی) بە نھێنی لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە بە تۆمەتی ھاوکاری لەگەڵ حدکا (دژایەتی لەگەڵ خودا) تیرباران کرا.

## دەستبەسەر کردن
ھیدایەت عەبدوڵڵاپوور کوڕی ئەبووبەکر و مەرجان خەڵکی گوندی قەرەسەقەلی شنۆ چل و نۆ ڕۆژ دوای تێکھەڵچوونی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و ڕژیمی ئێران (١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦ - ٢٦ی جۆزەردانی ١٣٩٥) لە دێی خۆیان، ھاوڕێ لەگەڵ شەش کەسی تری خەڵکی وێ بە ناوەکانی حاسڵ عەزیزی، جەلال مەسرووری، کەماڵ مەسرووری، زاھیر فەرامەرزی، یاقووب بائەکرەم و سەدیق بائەکرەم لە ڕێکەوتی ١٣ی گەلاوێژ - ٣ی ئابی لەلایەن ئیتلاعاتی سپاوە دەستبەسەر کرا و دوای حەفتا و چوار ڕۆژ ئەشکەنجە لە گرتووخانەی ئیتلاعاتی ورمێ بۆ بەندیخانەی ورمێ گوازراوە. لەژێر ئەشکەنجەدا دانیان پێ دانا کە لەو شەڕەدا دەستی بووە بەڵام ھیدایەت نە چەکی پێ بووە و نە لە کاتی شەڕەکەدا لە ناوچەکە بووە.

## گوللەباران کردن
ُشوباتی ٢٠١٧ - ڕێبەندانی ١٣٩٥ لە لقی دووی دادگای شۆڕشی ورمێ بە تۆمەتی ھاوکاری لەگەڵ حدکا لە شەڕی قەرەسەقەلدا واتە محاربە و دژایەتی لەگەڵ خودا بە سێدارە مەحکووم بوو. دوای دەربڕینی ناڕەزایەتی بۆ حوکمەکە ھەمدیسان لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ - ١٦ی ڕەزبەری ١٣٩٧دا لەلایەن لقی چل و حەوتی ئەنجومەنی باڵا پەسەند کراوە و بە پارێزەران و بنەماڵەکەی ڕاگەیەندرا. ٩ی ئایاری ٢٠٢٠ - ٢٠ی بانەمەڕی ١٣٩٩ ھیدایەت لە بەندیخانەی ورمێ ڕاگوێزرا و بۆ ماوەی یەک مانگ بێسەروشوێن بوو و بەرپرسان بە بێڕێزی و گاڵتە پێ کردن بە بنەماڵەکەیان دەگوت: «لە قەبرستان بەدوایدا بگەڕێن». لە ئاکامدا لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ - ٢١ی جۆزەردانی ١٣٩٩ تەنیا ئەوەندە ھەواڵە ڕاگەیەندرا کە دوو ڕۆژ دوای ڕاگوێستنی (١١ی ئایار - ٢٢ بانەمەڕ) لە پادگانێکی شنۆ بە ئامادە بوونی کەسوکاری کوژراوانی شەڕەکە لە سێدارە دراوە کە دواتر بینا بە وتەی حدکا و ئەو گەواییەی ٢٤ی حوزەیران درایە دەست بنەماڵەکەی ڕوون بۆوە کە تیرباران کراوە؛ ئەوە لە حاڵێکدا بوو کە لە ھەشتاکانی زایینییەوە کەس لە ئێران گوللەباران نەکرابوو. عەبدوڵڵاپوور پێنج مانگ بوو ئیزنی دیتنی ھاوسەر و منداڵەکانی نەبوو.

## کاردانەوەکان
# لێبوردنی نێونەتەوەیی داوای لە ئێران کرد چارەنووس و شوێنی ھیدایەت عەبدوڵڵاپوور ئاشکرا بکات یان دەنا ھەواڵی نەمان و لە سێدارە دانی بڵاو کاتەوە و تەرمەکەی بداتەوە دەست کەسوکاری؛ ھەرەھا وتی ئەو شێوە بێ ھەواڵ ھێشتنەوە و ھەڵسوکەوت کردنە لەگەڵ بنەماڵەکەی دەبیتە ھۆی پەژارەی زیاتر و دووپاتی کردەوە بە ھەر شێوەیەک دژی سزای سێدارەیە.
# ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران لە ڕاگەیەندراوێکدا ئیعدامی ھیدایەت عەبدوڵڵاپووری مەحکووم کرد.
# ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان ئیعدامی ھیدایەت عەبدوڵڵاپووری مەحکووم کرد و وتی ئەو کارە دژ بە یاسایە و ئێستا تووڕە و دڵگرانین.
# کۆمەڵەی مافی مرۆڤی کوردستان ئەو ڕووداوەی بە جەنایەتێکی دژ بە مرۆڤایەتی پێناسە کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:شەھیدانی کورد
پایتۆن (مار)

[وێنۆک|[پایتۆنی ھندی|پایتۆنێکی ھندی یان پایتۆنی مۆلوروس|alt=پایتۆنی ھندی]]

**ماری پایتۆن** (بە ئینگلیزی: Pythonidae) (وەرگیراو لە وشەی یۆنانی πυθων) خێزانێک لە مارە بێژەھرەکانە کە لە ئەفریقا، ئاسیا، و ئۆسترالیادا دەژی. ئەم خێزانە یەکێکە لەو خێزانانەی کە گەورەرترین مارەکانی تێدایە؛ ئەندازەی مامناوەندی دەگاتە ١٦ فووت کە نزیکەی دوو ئەوەندەی گەورەترین ماری ژەھرداری جیھانە (شاکۆبرا). 

## سنووری جوگرافیایی
ئەم خێزانە لە بیابانی مەزن، ھند، میانمار، باشووری چین و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە فلیپین ھەتا ئیندۆنیزیا، نووگینێ یان گینێی نوێ و ئۆسترالیادا دەژی.

## خواردن
ئەم جۆرە مارانە وەکوو ئاناکۆندا و بوا، بە وردکەر ناسراون (ئینگلیزی: Constrictor) چونکە لەکاتی ڕاوکردن خۆیان لوول دەکەن بە دەوری ڕاوەکەدا و بەھۆی فشارھێنان لە دەوری لاشەی ڕاوەکە، کۆئەندامی سووڕانی ڕاوەکە لەکار دەکەوێت و پاشان ڕاوەکە قووت دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:مارەکان
سامان (شار)

**سامان** شارێکە لە پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری.| پۆتانەکان             = 

## گەشتیاری
پردی زەمان خان گرنگترین هۆبەی گەشتیاریی پارێزگای چوارمەحەل و بەختیارییە و یەکێکە لە بینا بەنرخ و کۆنەکانی شاری سامان، کە دوو پانتایی و درێژییەکەی ٣٠ مەتر و بەرزییەکەی ١٢ مەترە پردی زەمان خان لەسەر ڕووباری زاینەرود لەسەر سێیەکی بەردی سروشتی دروستکراوە و دەکەوێتە ٢٢ کیلۆمەتری باکووری شاری کورد پردەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوییەکان و دوا نۆژەنکردنەوەی شیلەی لە ساڵی ١٩٤٢ دا جێبەجێ کراوە .

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
* شارستان سامان

## سەرچاوەکان



پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
.ec

**ec.** پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتیی ئێکوادۆرە.

## ئەمانەش ببینە
* .krd
* .dz
* پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵات
* ناوی پاوان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان
شارستانی سامان

**شارستان سامان** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری سامانە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
* سامان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
قەڵا (ڕوونکردنەوە)

* قەڵا
* قەڵای هەولێر
* قەڵا (ئەلەشتەر)
* قەڵای کەرکووک
* قەڵای مەریوان
* قەڵادزێ
* قەڵای دمدم
* قەڵاجووق
* قەڵای زێویە
* قەڵای سرۆچک
* قەڵای شێروانە
* قەڵای خانزاد
* قەڵاجیق
* قەڵا (کرماشان)
نووگینێ

وێنۆک
**نووگینێ** یان گینێی نوێ دووەمین دوورگەی گەورەی جیھانە کە ئەندازەی دەگاتە ٧٦٧،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە و لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئۆقیانووسی ئارامدایە.

## ئەمانەش ببینە
* گینێ
## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:دوورگەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:دوورگەکانی ئۆقیانووسی ئارام
پۆل:دوورگە نێودەوڵەتییەکان
پێڕستی شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری

پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری ١٠ شارستانی هەیە. ناوەند ئەم پارێزگایە، شاری شەهری کوردە.
چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری

## سەرچاوەکان
مافەکانی مرۆڤ لە عێراق لە دوای ڕژێمی سەددام حوسێن

مافەکانی مرۆڤ لە دوای داگیرکردنی عێراق و کەوتنی ڕژێمی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ دا مەترسی زۆرتری هاتە سەر، بەهۆی ڕەفتاری نابەرپرسانەی هێزەداگیرکەرەکانی هاوپەیمانان لە لایەک و هێزە چەکدارە عێراقیەکان لە لایەکی ترەوە، بێ لەوەی کە پاشماوەی لایەنگرانی ڕژێمی بەعس لە زۆر ناوچە، بەتایبەتی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای عێراق، چەکداربوون و داماڵینیان لە چەک ئاسان نەبوو.

هێزەکانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا هیچ ڕێزێکیان بۆ ڕێسا و بەندێکی مافەکانی مرۆڤیان دانەنا، وەکو وڵاتێکی داگیرکراو و دوژمن مامەڵەیان لەگەڵ عێراقیەکان دەکرد، چەندین تاوانی جەنگیان ئەنجام دا. عێراقیەکان کە ببوونە چەندین تاقم و دەستە، ناکۆکی کۆن و نوێیان زیندوو کردەوە و شەڕی ناوخۆ و شەڕ لەگەڵ هێزە هاوپەیمانەکان بەرپا بوو. بەهۆی نەمانی سوپا و سەربازانی سنوور، لە هەموو وڵاتێکەوە هاتن و چوون، هێنانی چەک و تەقەمەنی ئاسان بوو بۆ ناو خاکی عێراق. بەهۆیەوە ساڵانە هەزاران کەس دەبوونە قوربانی تەقینەوەکان و کارە تیرۆرستیەکان. 

تاکو ئەمڕۆ لە عێراق، لە باشوورەوە بۆ باکوور ڕەوشی مافەکانی مرۆڤ لەژێر پرسیاردایە و مەترسیدارە، چەندین بەڵگەی کوشتن و لەناوبردنی ڕەگەزی لەسەرانسەری وڵات بەردەستن. ڕاپۆرتی ساڵانەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا لەسەر ڕەوشی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دەڵێت: ژمارەیەکی بێشومار کێشەی مافەکانی مرۆڤ هەن لە عێراقدا، لەوانە؛ کوشتنی نایاسایی و ناڕەوا و دڕندانە، بێسەروشوێن کردنی زۆرە ملێیی، ئەشکەنجەدان، شێوازی ڕەفتاری نامرۆیی و دڵڕەقانە و سزای قورسی لە ڕادەبەدەر، ژیان و گوزەرانی سەخت و ناهەموار لە زیندان و گرتوخانەکاندا، دەستوەردانە ژیانی تایبەت و کۆتوبەندکردنی ئازادییەکانی ڕا دەربڕین و ڕاگەیاندن و سنوردارکردنی دەستڕاگەیشتن بە تۆڕەکانی ئینتەرنێت و توندوتیژی بەرامبەر ڕۆژنامەوانان و هەڕەشە لێکردن و توندوتیژی و دەستگیرکردنی ناڕەوای ڕۆژنامەوانان و دادگاییکردنیان و چاودێریکردن و داخستنی ماڵپەڕەکان، دەستێوەردان لە مافی گردبوونەوەی ئاشتیانە و کۆتکردنی یاساییانەی ئازادی بزووتنەوەکانی ژنان، بە زۆر گەڕاندنەوەی ئاوارەکان بۆ ئەو شوێنانەی پێشتر هەڕەشەی کوشتنیان لەسەر بووە و مەترسی لەسەر ئازادییەکانیان هەبووە، گەندەڵی، نەبوونی لێکۆڵینەوە و بەرپرسیارنەکردنی ئەوانەی تاوان بەرامبەر ژنان دەکەن، تاوانەکانی توندوتیژی بەرامبەر تاکەکانی کەمایەتییە نەژادییەکان، توندوتیژی بەرامبەر هاوڕەگەزخوازان، سنوردارکردنی مافی کارگوزاران، وەک ڕێگەگرتن لە پێکهێنانی سەندیکا یان کۆمەڵەی سەربەخۆ، جیاوازیکردن لە هەلی کار بۆ کۆچبەران و هەروەها خراپترین جۆری خستنە بەر کارکردنی منداڵان.

## ئەمانەش ببینە

* مافەکانی مرۆڤ لە عێراق
* مافەکانی مرۆڤ لە باشووری کوردستان
* مافەکانی مرۆڤ لە عێراق لە سەردەمی ڕژێمی سەددام حوسێن دا
* جیاکاریی ڕەگەزی (ڕەگەزپەرستی)
* ئازادیی
* مافنامەی مرۆڤ
* مافە بنچینەییەکان
* مافی مەدەنی و سیاسی
* مافی یاسایی و سروشتی

## سەرچاوەکان

پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە عێراق
پۆل:سەدەی ٢١ەم لە عێراق