ھەرێمی سوننە (عێراق)

**ھەرێمی سوننە** ھەرێمێکی فیدراڵی پێشنیاز کراوە کە پارێزگاکانی زۆرینەی سوننەی عێراق لەخۆدەگرێت، وەک ئەنبار، دیالە، سەلاحەددین، نەینەوا، کەرکووک و جەرگەی بەغدا. پێشنیاز کراوە لەلایەن عەرەبە سوننە عێراقییەکان کە ئیلھامیان لە ھەرێمی کوردستان وەرگرتووە، کە دوای جێبەجێکردنی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ پێگەی یاسایی پێبەخشرا.

ھەروەھا پێشنیازکراوی ھەرێمی ئەنبار (بە عەرەبی: إقلیم الأنبار) ھەیە، کە ھەرێمێکی فیدڕاڵی پێشنیازکراوە و تەنھا پارێزگای ئەنبار لەخۆدەگرێت. پێشنیازێکی باو بۆ پایتەختی ھەرێمێکی سوننە، شاری ڕەمادییە.

نە پێشنیاری دامەزراندنی ھەرێمێکی فیدڕاڵی سوننە و نە بیرۆکەی ھەرێمێکی جیاوازی ئەنبار، ھیچیان پشتیوانییەکی گشتگیریان لەنێو کۆمەڵگەی عەرەبی سوننەی عێراق بەدەست نەھێناوە. ڕەخنەگران دەڵێن ئەم دەستپێشخەرییانە دەکرێت وەک ھەنگاوێک بەرەو دابەشبوونی تایفەگەری، حوکمڕانی خێڵەکی، و جۆرێک لە دابەشکردنی وڵات سەیر بکرێن، کە ئەگەری ھەیە یەکێتی نیشتمانی عێراق لاواز بکات و پەیوەندییەکان لەگەڵ حکوومەتی فیدڕاڵی بە سەرکردایەتی شیعەکان ئاڵۆز بکات.

دەستپێشخەرییە فیدڕاڵییەکان لەنێو عەرەبە سوننەکانی عێراق، بەتایبەتی لە پارێزگای سەلاحەددین و شاری تکریت، بە گومانەوە لەلایەن نوخبەی دەسەڵاتداری شیعەوە پێشوازییان لێکرا، کە وەک ھەوڵێک بۆ دروستکردنی پەناگەیەک بۆ ئەندامانی پێشووی حیزبی بەعسی عێراق سەیری ئەم پێشنیارانەیان دەکرد. ئەم بۆچوونە لەلایەن سەرۆک وەزیرانی پێشوو «نووری مالیکی»یەوە پشتیوانی لێ دەکرا.

## مێژوو

[left|وێنۆک|پێش ٢٠٠٣ عەرەبە سوننە عێراقییەکان زاڵ بوون بەسەر دەوڵەتدا و زۆرێکیان بە توندی خۆیان لەگەڵ شوناسێکی عەرەبی [عەلمانیدا دەناساندەوە کە لە نزیکەوە بەستراوەتەوە بە دەوڵەت و ئایدۆلۆژیای بەعسییەوە، نەک مەزھەبی و ئایینی.]]
پێش ساڵی ٢٠٠٣، ناوچە زۆرینە سوننەکانی عێراق لەڕووی سیاسییەوە باڵادەست بوون لەژێر سایەی یەکێتیی سۆسیالیستی عەرەبی و دواتر حیزبی بەعس بە سەرکردایەتی سەددام حوسێن، و زۆرێک لە سوننە شارنشینەکان تاڕادەیەک دەوڵەمەند و عەلمانی بوون، و بە پلەی یەکەم وەک «عەرەب»یان «عەرەبی عێراقی» بە واتا نەتەوەیییە عەرەبییەکان، عێراقییەکان یان ناسرییەکان خۆیان دەناساند نەک لەسەر بنەمای تایفەگەری. پێشنیازی فەرمی بۆ ئۆتۆنۆمی سوننە تا ڕادەیەکی زۆر بوونی نەبوو، چونکە عەرەبە سوننەکان زۆربەی پێکھاتە سیاسی، سەربازی و ئابوورییەکانی وڵاتیان بەدەستەوە بوو و پاڵنەرێکی کەمیان ھەبوو بۆ حوکمڕانی خۆبەڕێوەبەری ھەرێمی. نزیکترین مۆدێلی ئۆتۆنۆمی فیدڕاڵی لە عێراق ڕێککەوتنی ئۆتۆنۆمی عێراقی-کوردی ساڵی ١٩٧٠بوو، کە تەنھا بۆ باشووری کوردستان جێبەجێ دەکرا.

لەکاتی داگیرکاری ئەمریکا و ئەو ماوەیەی دواتر بەدوایدا ھات، ھەندێک لە شرۆڤەکاران و سیاسەتوانانی ئەمریکی، لەوانە «ئەنتۆنی بلینکن»، باسیان لە پێشنیازەکان کرد بۆ ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمی سوننە یان، بە شێوەیەکی فراوانتر، «سوننستان»ێکی سەربەخۆ لە ڕۆژاوای عێراق وەک ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی ململانێی تایفەگەری دوای ٢٠٠٣ لەدوای گواستنەوەی دەسەڵات لە نوخبەی سوننەوە بۆ دامەزراوە شیعەکان. ئەم پێشنیازانە لە ناوخۆی عێراقدا ڕەواجیان پەیدا نەکرد بەڵام ڕەنگدانەوەی مشتومڕە فراوانەکان بوون سەبارەت بە داخورانی چوارچێوە سیاسییە عەلمانییە باڵادەستەکەی پێشووی عێراق دوای داگیرکارییەکە.

دوای داگیرکاریی عێراق بە سەرکردایەتی ئەمریکا لە ٢٠٠٣، حکوومەتی نوێی عێراق کرایە فیدڕاڵی. ماددەی ١ی دەستووری ٢٠٠٥ پێکھاتەیەکی فیدڕاڵی بۆ عێراق چەسپاند، کە عەرەبە سوننەکان سەرەتا ڕەتیان کردەوە. سەرەڕای ئەوەش، پەسەند کرا و عێراق بوو بە کۆمارێکی فیدڕاڵی، و ھەرێمی کوردستان بەپێی دەستوور دانپێدانرا.

سەرھەڵدانی توندوتیژی تایفەگەری، بەتایبەتی دوای تەقینەوەی مەزارگەی عەسکەری لە ٢٠٠٦، و زیادبوونی پەراوێزخستنی ناوچە سوننەکان لەلایەن حکوومەتە شیعەکەوە، بووە ھۆی ھەڵسەنگاندنەوەیەکی وردە وردەی فیدڕاڵیزم لەنێو نوخبەی سوننەدا. پێشنیازەکە ناوچەکانی وەک ئەنبار، دیالە، سەلاحەددین، نەینەوا، کەرکووک و دەوروبەری بەغدای لەخۆدەگرت. سەرەڕای پەراوێزخستنی ھاوشێوە، گرژییەکان لە نێوان عەرەب و تورکمان لەسەر ھەندێک ناوچە لە پارێزگاکانی نەینەوا، کەرکووک، دیالە و سەلاحەددین بەردەوام بوو.

لە نێوان ٢٠٠٦ و ٢٠٠٨، میلیشیا خێڵەکییە سوننەکان کە لەلایەن ئەمریکاوە پشتیوانی دەکران، و بە ئەنجومەنەکانی سەحوە (بێداربوونەوە) ناسرابوون، یارمەتیدەر بوون لە دەرکردنی ئەلقاعیدە لە ئەنبار. ئەم ماوە کورتەی بەھێزکردنی ناوخۆیی بووە ھۆی زیادبوونی داواکارییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی زیاتری پارێزگاکان بەسەر ئاسایش و حوکمڕانیدا، بەتایبەتی دوای ئەوەی بەغدا شکستیھێنا لە تێکەڵکردنی چەکدارانی سەحوە لە دامەزراوە ئەمنییە نیشتمانییەکاندا.

تا ساڵی ٢٠١١، ئەنجومەنی پارێزگاکانی ئەنبار، سەلاحەددین و نەینەوا دەستیان کرد بە داواکردنی جێبەجێکردنی ماددەی ١١٩ی دەستوور، کە ڕێگە بە دروستکردنی ھەرێمی فیدڕاڵی نوێ دەدات. ئەم داواکارییانە وەک وەڵامێک بۆ جیاکاری تایفەگەری، دەستگیرکردنی ھەرەمەکی، و پشتگوێخستنی ئابووری لەلایەن بەغداوە داڕێژرابوون. سەرکردەی سوننە «سائیر بەیاتی» ڕای گەیاند کە پێشنیازی ئۆتۆنۆمی پشتیوانییەکی بەرفراوانی لەنێو عێراقییە سوننەکاندا ھەیە. دوای شکستپێھێنانی داعش لە ٢٠١٧، زیادبوونێکی بەرچاو لە داواکارییەکان بۆ ئۆتۆنۆمی لە ڕۆژاوای عێراق لەلایەن عەرەبە سوننەکانەوە سەریھەڵدا.

## دژایەتی حکوومەتی فیدڕاڵی و کوشتنەکان
دژایەتی حکوومەتی ناوەندی بە سەرکردایەتی شیعەکان بۆ ئۆتۆنۆمی فیدڕاڵی لە ڕۆژاوای عێراق لە ترسێکی قووڵەوە سەرچاوەی گرتووە کە ھەرێمێکی سوننەی لامەرکەزی دەبێتە ھۆی پارچەپارچەبوونی وڵات. لەژێر سەرکردایەتی ئیدارە یەک لە دوای یەکەکانی باڵادەستی شیعە، دەوڵەت ئەم تەماحە فیدڕاڵییانەی وەک ھەڕەشەیەکی بنەڕەتی بۆ سەر سەروەری نیشتمانی سەیر کردووە. بۆ سنووردارکردنی بزووتنەوەکە، حکوومەت زۆرجار ھێزە چەکدارەکانی عێراقی بەکارھێناوە بۆ وەستاندنی خۆپیشاندانەکان و دەستگیرکردنی چالاکوانان، زۆرجار بە بیانووی پاراستنی نەزمی گشتی. ئەم سەرکوتکردنە جەستەیییە لە وەڵامی بانگەشەکانە بەوەی کە بزووتنەوەکە پەردەپۆشێکە بۆ زیندووکردنەوەی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) یان بەعسییەکان (یان سوپای نەقشبەندی). ھاوتەریب لەگەڵ ئەمەدا، دەوڵەت بە توندی ئاڵای سێ ئەستێرە و ھێماکانی دیکەی پەیوەست بە ڕژێمی پێشووی بە سەرکردایەتی سوننەکانی قەدەغە کردووە، و بەکارھێنانیانی وەک کردەوەیەکی تێکدەرانە وێنا کردووە.

بەکارھێنانی دەسەڵاتی دادوەری لەلایەن دەوڵەتەوە وەک ئامرازێکی سەرکوتکردنی سیاسی بە ڕوونی لە دۆسیەکانی بەرپرسە باڵاکانی سوننەدا دەردەکەوێت کە بەپێی ماددەی ٤ی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر کرانە ئامانج.

لە ساڵی ٢٠١١، جێگری سەرۆککۆمار «تاریق ھاشمی» تۆمەتبار کرا بە بەڕێوەبردنی گرووپەکانی کوشتن، تۆمەتێک کە ئەو ڕەتیکردەوە و بە پاڵنەری سیاسی وەسفی کرد؛ لە کۆتاییدا ھەڵھات بۆ تورکیا دوای ئەوەی بە ئامادەنەبوونی سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرکرا. بە ھەمان شێوە، وەزیری دارایی «ڕافیع عیساوی» لە زنجیرەیەک ھەڵمەتدا لە ساڵی ٢٠١٢ کارمەند و پاسەوانەکانی دەستگیرکران، ڕووداوێک کە بووە ھاندەرێکی سەرەکی بۆ بزووتنەوەی ناڕەزایەتی سوننەکان لە سەرانسەری ڕۆژاوای عێراق. تا ساڵی ٢٠١٣، سەرکوتکردنەکە توندتر بوو بە دەستگیرکردنی توندوتیژانەی پەرلەمانتار «ئەحمەد عەلوانی» لە ڕەمادی. عەلوانی، کە پشتیوانێکی ئاشکرای خۆپیشاندانەکانی ئۆتۆنۆمی بوو، لە ساڵی ٢٠١٤ سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرکرا دوای دادگایییەک کە چاودێرانی نێودەوڵەتی ڕەخنەیان لێگرت بەھۆی نەبوونی ڕێوشوێنی یاسایی دروست. ئەم دۆسیانە وەک پەیامێکی ڕوون لە بەغداوە خزمەتیان کرد کە داواکردنی قەوارەیەکی ڕۆژاوای عێراق وەک کردەوەیەکی تیرۆریستی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت نەک وەک مشتومڕێکی سیاسی ڕەوا.

## ململانێ لەگەڵ ئۆتۆنۆمی مەسیحییە ئاشوورییەکان
لەکاتێکدا گرووپە فیدڕاڵییە سوننەکان داکۆکی لە ھەرێمێکی ڕۆژاوای عێراق دەکەن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە زیادەڕەویی حکوومەتی ناوەندی، ئاشوورییەکان و گرووپە مەسیحییەکانی دیکە دەترسن کە ڕێکخستنێکی لەو شێوەیە زەوییە باو و باپیرانیان (و شاری قەرەقووشی زۆرینە ئاشووری) بەتەواوی بگرێتە خۆی، و وەک کەمینەیەکی لاواز لەناو ڕێکخستنێکی حکومی تایفەگەری گەورەتردا بەجێیان بھێڵێت. ھەرچەندە پارێزگای نەینەوا کەمینەیەکی گەورەی مەسیحی ھەیە، بەڵام ھێشتا زۆرینەی عەرەبی سوننەی ھەیە و بە بەشێکی گرنگی نیشتمانی عەرەبی سوننەی عێراق دادەنرێت. ناوچەکانی نەینەوا ھەروەھا لەلایەن بزووتنەوە ھەرێمییەکانی کوردستان و تورکمانەلییەوە داوا دەکرێن.

ئەم گرژییە لە ساڵی ٢٠١٦ گەیشتە خاڵێکی مەترسیدار، کاتێک پەرلەمانی عێراق دەنگی ددا دژی دروستکردنی پارێزگایەکی نوێ بە سەرکردایەتی مەسیحییەکان لە دەشتی نەینەوا. ئەم ھەنگاوە یاسایییە ڕاستەوخۆ ڕێگری لە ئامانجێکی سیاسی سەرەکی کرد کە لەلایەن ھەموو دامەزراوە و گرووپە سیاسییە سەرەکییەکانی ئاشوورییەوە ھاوبەش بوو. لە دوای بڕیارەکە، سەرکردەکانی ئاشووری، لەوانە «ڕۆمیۆ ھەکاری»، سەرۆکی پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین، خۆپیشاندانیان ئەنجامدا بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی خۆیان. ئەوان بە ڕوونی ڕایان گەیاند کە ڕەتیدەکەنەوە بچنە سەر ھەرێمی پێشنیازکراوی ڕۆژاوای عێراق، و پڕۆژەی ئۆتۆنۆمی سوننە وەک ھەڕەشەیەک بۆ سەر ئامانجە تایبەتەکانیان بۆ مافی چارەی خۆنووسین و ئاسایش دەبینن.

## ھەرێمی تکریت و دەستێوەردانی ئێران
لە ساڵی ٢٠١١، ئەنجومەنی پارێزگای سەلاحەددین ھەوڵیدا ھەرێمێکی فیدڕاڵی تکریت دابمەزرێنێت بە پشت بەستن بە ماددەی ١١٩ی دەستووری عێراق. ئەم پێشنیازە، کە ھەوڵی دەدا قەوارەیەکی عەرەبی سوننەی سەربەخۆ دروست بکات کە جیاواز بێت لە دەستپێشخەرییە فراوانەکانی ڕۆژاوای عێراق لە ئەنبار یان نەینەوا، دەستبەجێ لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە ڕێگری لێکرا. سەرۆک وەزیران «نووری مالیکی» سەرکۆنەی ھەنگاوەکەی کرد و بە پیلانێکی تایفەگەری و «پڕۆژەیەکی بەعسی» وەسفی کرد، و بانگەشەی ئەوەی کرد کە بۆ گۆڕینی پارێزگاکە بۆ پەناگەیەک بۆ ئەندامانی ڕژێمی پێشوو داڕێژراوە.

دوای شەڕی دووەمی تکریت و کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە لە دەستی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە ساڵی ٢٠١٥، ئەم دیدگایە بۆ خۆبەڕێوەبەری ناوخۆیی بە شێوەیەکی کاریگەر ھەڵوەشێنرایەوە کاتێک ڕاوێژکارە سەربازییەکانی ئێران و ھێزەکانی حەشدی شەعبی بەرەو داگیرکارییەکی ھەمیشەیی تکریت ڕۆیشتن. فراکسیۆنەکانی وەک عەسائیبی ئەھلی حەق و کەتیبەکانی حیزبوڵڵا بوونی ئەمنی و ئابووری باڵادەستیان دامەزراند، و بیناکانی حکوومەت و گەڕەکەکانیان دەستبەسەردا گرت بۆ بەکارھێنان وەک بنکەی سەربازی قەڵاییکراو. ئەم داگیرکارییە سەربازییە، کە بەھۆی گومانی قووڵ لە ڕابردووی نەتەوەیی عەرەبی شارەکە سووتەمەنی وەردەگرت، دڵنیایی دەدات کە ناوچەکە بە توندی لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی فیدڕاڵی و پشتیوانە ئێرانییەکانیدا دەمێنێتەوە، و بە شێوەیەکی کاریگەر کۆتایی بە ڕەوتی ناوخۆیی بۆ خۆبەڕێوەبەری سوننە لە تکریت و ناوچەکانی دەوروبەری ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:جیاییخوازی لە عێراق