بەھادور شای یەکەم

بەھادورشای یەکەم حەوتەمین پادشای میرنشینی گورکانی بوو، لە ماوەی ٥ ساڵەی حوکمڕانیدا، شانشینی گورکانی زۆر لاواز بوو. لە کۆتاییدا لە ٢٧ی شوبات بەھۆی لەدەستدانی تەندروستی کۆچی دوایی کرد.

## سەرەتای تەمەن
alt=شازادە موعزەم لە تەمەنی گەنجیدا|وێنۆک|شازادە موعزەم لە تەمەنی گەنجیدا
بەھادور شا لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٦٤٣ بە ناوی موعەزەم لە شاری بورھانپور لەدایکبووە و کوڕی سێیەمی ئیمپراتۆری شەشەمی موغەکان ئاورەنگزێب بووە لەلایەن نەواب بای ھاوسەرەکەیەوە.

### لە سەردەمی شاجەھان
لە سەردەمی باپیرەیدا، موعەزەم لە ساڵی ١٦٥٣ تا ١٦٥٩ وەک وەزیری لاھور دەستنیشانکرا. موعەزەم لە ساڵی ١٦٦٣دا جێگەی شایستا خان گرتەوە وەک حاکمی دەکان، شیڤاجی ھەڵیکوتایە سەر جەرگەی ئاورانگابادی پایتەختی دەکانی موغەکان لەکاتێکدا موعەزەمی بێھێز ھیچی نەکرد بۆ ڕێگریکردن لێی. ئاورەنگزێب بەم شتە تووڕە بوو، بەتواناترین فەرماندەی خۆی ڕاجا جای سینگی نارد بۆ ئەوەی شیڤاجی و لێرەشدا پەیمانی مێژوویی پوراندار شکست بھێنێت

### لە سەردەمی ئاورەنگزێب
alt=ئیمپراتۆر ئاورەنگزێب پێشوازی لە شازادە موعەزەم دەکات. کتێبخانەی چێستەر بیتی|وێنۆک|ئیمپراتۆر ئاورەنگزێب پێشوازی لە شازادە موعەزەم دەکات. کتێبخانەی چێستەر بیتی
دوای ئەوەی ڕاجا جای سینگی یەکەم لە پوراندەر لە شیڤاجی بردەوە، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٦٦٧دا موعەزەم بەرپرسیارێتی دەکانەکەی پێدرا و لەلایەن مەھاراجا جاسوانت سینگەوە ھاوکاری کرا.لە ساڵی ١٦٧٠ موعەزەم یاخیبوونێکی ڕێکخست بۆ ڕووخاندنی ئاورەنگزێب و ناساندنی خۆی بە ئیمپراتۆری موغەکان. ڕەنگە ئەم پلانە بە ھاندانی مەراتاکان داڕێژرابێت و مەیلی و دڵسۆزی موعەزەم خۆی ئەستەمە بتوانرێت پێوانە بکرێت. ئاورەنگزێب ئەو پیلانەی زانی و دایکی موعەزەمی بە ناوی بێگم نەواب بای نارد بۆ ئەوەی لە یاخیبوون دووری بخاتەوە. موعەزەم گەڕایەوە بۆ دەرباری موغەکان و چەند ساڵی دواتر لەژێر چاودێری ئاورەنگزێبدا بەسەر برد. بەڵام موعەزەم دیسانەوە نزیک بوو لە ڕاپەڕین لە ساڵی ١٦٨٠ لەسەر سیاسەتی زەوی سووتاوی ئاورەنگزێب لە کاتی سەرکوتکردنی یاخیبوونەکانی ڕاجپوتەکاندا. جارێکی تر ئاورەنگزێب بە نەرمی و نەرمی موعەزەمی ڕازی کرد و بە وریایەکی زیاترەوە سەیری دەکرد.بۆ ماوەی حەوت ساڵی داھاتوو، لە ساڵی ١٦٨١ تا ١٦٨٧، مێژوونووس مونیس فاروقی، موعەزەم بە «کوڕێکی گوێڕایەڵی بێ ئیرادە» وەسف دەکات.

## یاخیبوونی سیکەکان
وێنۆک|alt=Bahadur Shah, distinguished by a halo, with two other men on an elephant|بەھادور شا لە گەشتێکی سیخەکاندا

بەھادور شا، بە بیستنی ڕاپەڕین بە سەرۆکایەتی بەندا بەھادور لە پەنجاب (ناوچە)|پەنجاب تەنھا ساڵێک دوای مردنی گورو گۆبیند سینگ، دەکانی بەجێھێشت بەرەو باکوور. سیخەکان بە وریایییەوە دەستیان کرد بە جووڵە بەرەو دەھلی و چوونە ناو *[[سەرکار (دابەشکردنی وڵات)|سەرکار]]*ی ھیسار لەوێ دەستیان کرد بە ئامادەکاری بۆ ھەڵمەتێکی سەربازی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٧٠٩دا ھێرشیان کردە سەر سامانا و لە شەڕی سامانادا *[[فۆجدار]]*یان شکست پێھێنا لەکاتێکدا شارۆچکەکەیان دوورخستەوە. پێش ئەوەی سیرھیند لە شەڕی چاپار چیریدا بگرێت، بەندا شەھاباد، سەدھاورا و بانوری گرت. پێش ھاتنی بەھادور شا لە مانگی کانوونی دووەمدا، بەندا سەرکاری سیرھیندی گرتبوو، چەندین *پەرگانا*ی سەرکاری ھیسار، و سەرکاری ساھارانپوری داگیرکردبوو.

دوای سەرکەوتن لە سیرھیند، سیخەکان ڕوویان لە دۆئابی گەنجیک کرد. لەگەڵ سەرھەڵدانی کێشەیەک لە پەرگانا دیوبەند و موسڵمانانی سیخ کە گلەیی لە زیندانیکردن و گۆشەگیری لەلایەن فەوجدار جەلالخانەوە دەکرد، بەندا لە ڕێگای جەلال ئاباد بە سەر سەحرانپور ڕێپێوانێکی کرد. فەوجدارەکەی سەحرانپور، عەلی حەمید خان، ھەڵھات بۆ دەھلی لەکاتێکدا سیخەکان شکستیان بە بەرگریکاران ھێنا و شارۆچکەکەیان کەمکردەوە. دواتر ھێرشیان کردە سەر بێھات کە *[[پیرزادا]]کانیان بە کردەوەی دژە ھیندۆسی بەناوبانگ بوون، بەتایبەتی سەربڕینی مانگا. شارۆچکەکە دوورخرایەوە و پیرزاداکان کوژران. پاشان بەرەو جەلال ئاباد ڕێپێوانیان کرد و بەندە داوای لە جەلال خان کرد کە خۆی ڕادەست بکات و زیندانییە سیخەکان ئازاد بکات، بەڵام فەوجدارەکان ڕەتی دەکەنەوە. لە ٢١ی تەممووزی ١٧١٠ ھاتنە [[ناناوتا]] و شێخزادە ناوخۆیییەکانیان تێکشکاند. پاشان سیخەکان گەمارۆی جەلال ئابادیان دا بەڵام بەھۆی لافاوەکەی ڕووباری کریشنا کشانەوە بۆ [[بیست دۆاب|جەلاندەر دوئاب]].
سیخەکان دەسەڵاتی تازە دامەزراویان بەکارھێنا بۆ لابردنی بەرپرسانی موغەکان و گۆڕینی سیخەکان. بەندا پایتەختی خۆی لە [[لۆھگار]] کرد، لەوێ [[نەعنا (دراو)  |mint]]. سیستەمی موغەکانی Zamindari ھەڵوەشاندەوە و [[خۆخاوەنبوون|خاوەندارێتی]] زەوییەکانی خۆیان بە جووتیاران دا.

=== ھەوڵەکان بۆ سەرکوتکردن ===
بەھادور شا پێش ئەوەی شەڕی لەگەڵ بکات پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ ئەجیت سینگ لە [[جۆدپور]]، و مان سینگ لە ئەمبر واژوو کرد. ھەروەھا فەرمانی بە [[نەوابی عەواد]] [[ئەسەف-ود-دەولە]]، پارێزگاری پارێزگا خان دورانی، [[مورادەباد]] *فەجدار* محمد ئەمین خان چین، دەھلی '. 'subahdar* ئەسعەد خان و جەمو *faujdar* وەزید خان بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بن بۆ شەڕ. شا لە ١٧ی حوزەیرانی ١٧١٠ ئەجمێری بەرەو پەنجاب بەجێھێشت، گرووپەکانی دژبەری بەھادوری لە ڕێگادا کۆکردەوە. کاتێک لە پلانەکانی شا زانی، بەھادور بەبێ سەرکەوتن بانگەوازی بۆ ئەجیت سینگ کرد و مان سینگ بۆ یارمەتی. لەم نێوەندەدا، شا لە ڕێگادا سۆنیپات، کایتال و پانیپاتی داگیرکردبووەوە. لە مانگی تشرینی یەکەمدا فەرماندەکەی خانزادە نەواب فیرۆز خان بۆی نووسی کە "سێ سەد سەری یاخیبووی بڕیوە"؛ خان ناردیان بۆ لای ئیمپراتۆر، ئیمپراتۆریش بە سواربوونی ڕم نمایشی کرد.*لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٧١٠ ئیمپراتۆر گەیشتە شاری [[کەرناڵ]]، لەوێ نەخشەسازی موغەکان ڕوستەم دلخان نەخشەی [[تانەسەر]] و سیرھیندی پێدا. دوای شەش ڕۆژ، کۆمەڵەیەکی بچووکی سیخەکان لە میواتی و بنسوال شکستیان ھێنا. شاری سیرھیند لە ٧ی کانوونی دووەمدا کەوتە دەست موغەکان؛ گەمارۆدەرەکەی، ژەنەڕاڵ محەممەد ئەمین خان بەھادور، ئەڵقەیەکی کلیلی زێڕینی پێبەخشی بۆ یادکردنەوەی سەرکەوتنەکە. دوای ئەوەی نەیتوانی [[سەداورا]] بگرێتەوە بەرەو [[لۆھگار]] ڕێپێوانێکی کرد، کە بەھادور لەوێ خۆی حەشاردابوو. لە ٣٠ی تشرینی دووەم ھێرشی کردە سەر قەڵای لۆھگار و سێ دەمانچە و [[ماچلۆک]] و سێ [[خەندەق]]ی لە یاخیبووەکان گرت. کە تەقەمەنییەکی کەمی مابوو، بەھادور و "چەند سەدێک لە شوێنکەوتووانی ھەڵھاتن". شوێنکەوتووەکەی، گوڵەب سینگ (کە "جل و بەرگی وەک" بەھادور بوو)، ھاتە ناو شەڕەکەوە و بوو کوژرا. ئیمپراتۆر فەرمانی بە فەرمانڕەواکانی [[شانشینی کوماون|کوماون]] و [[سریناگار]] دەرکرد کە ئەگەر بەھادور ھەوڵی دا بچێتە ناو پارێزگاکەیان، ئەوا دەبێت ". نێردراوە بۆ ئیمپراتۆر".ئیمپراتۆر بە گومانی ئەوەی کە بەھادور ھاوپەیمانی بوپ پراکاش، پاشای [[ناھان]] بووە، لە مانگی یەکی ساڵی ١٧١١دا پراکاشی زیندانی کرد؛ دایکی بێھودە داوای ئازادکردنی کرد. دوای ئەوەی شوێنکەوتوانی دیلکراوی بەھادوری بۆ نارد، فەرمانی دا کە "زینە بە بەھای ١٠٠ ھەزار ڕوپییە بۆی دروست بکرێت" و پراکاش دوای مانگێک ئازاد کرا. شوکان خان بەھادور و ھیمێت دلێر خان بۆ کۆتایی ھێنان بە یاخیبوونی بەھادور ڕەوانەی لاھور کران و ھەوڵە سەرکەوتوو نەبووەکەیان بە گاریسۆنێکی پێنج ھەزار سەرباز بەھێزتر بوو. شا ھەروەھا فشاری خستە سەر ڕوستەم دڵخان و محمد ئەمین خان بۆ ئەوەی پەیوەندییان پێوە بکەن.بەھادور لە ئەلحەلەب خۆی حەشاردابوو،  لە لاھورەوە. کاتێک کرێکارانی موغەکان ھاتبوون بۆ چاککردنەوەی پردێک لە گوندەکەدا، شوێنکەوتووانی [[زانیاری ناڕاست|زانیاری ناڕاستیان]] پێدان کە ئەو خۆی ئامادە دەکات بۆ ھێرشکردنە سەر دەھلی لە ڕێگەی ئەجمێرەوە. بەھادور سەربازی لە فەرمانڕەوای گوندەکە ڕام چاند وەرگرت بۆ ڕێپێوانەکەی دژی موغەکان، و لە نیسانی ساڵی ١٧١١دا گەمارۆی [[فاتھاباد، پەنجاب|فاتھاباد]]ی دا. دوای ئەوەی لە پێغەمبەر ڕوستان جونگ زانی کە [[ڕووباری ڕاڤی]]، ئیمپراتۆرەکەی بەزاندووە بە [[تۆپ (ڕوونکردنەوە)|تۆپ]] بە سەرۆکایەتی عیسا خان ھێرشیان کردە سەر. لە شەڕی تەممووزدا بەھادور شکستی ھێنا و بەرەو گردەکانی [[جامو]] ھەڵھات. ھێزەکان بە سەرۆکایەتی عیسا خان و محمد ئەمین خان بەدوایدا ھاتن بەڵام نەیانتوانی بیگرن. ئیمپراتۆر [[فەرمان]]ی بۆ *زەمیندار* (خاوەن خانوو)ی جامو دەرکرد کە ئەگەر بتوانرێت سیخەکان بە دیل بگرن. بەھادور لەلایەن محەممەد ئەمین خانەوە لە ڕووباری [[سوتلێج|ساتلوج]] ھێرشی کرایە سەر، ھەڵھات بۆ گردەکانی [[گەرھوال ھیمالایا|گەرھوال]]. ئیمپراتۆر بە دۆزینەوەی "نەدۆڕاو"، چووە لای ئەجیت سینگ و جای سینگ بۆ یارمەتی. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٧١١ ھێزێکی ھاوبەشی موغڵ و ڕاجپوت بەرەو سەداورا ڕێپێوانیان کرد. بەھادور لە گەمارۆدانی دواتر ڕزگاری بوو، ئەمجارەیان پەنای بۆ [[کولو]] لە ئێستا [[ھیماچال پرادێش]] برد.

== مردن ==
[[پەڕگە:Moti Masjid, Mehrauli, Delhi.jpg|alt=شوێنی کۆچی دوایی شا بەھادوری یەکەم|وێنۆک|شوێنی کۆچی دوایی شا بەھادوری یەکەم]]
بەپێی مێژوونووس [[ویلیام ئیرڤین (مێژوونووس)|ویلیام ئیرڤین]]، ئیمپراتۆر لە مانگی یەکی ساڵی ١٧١٢ لە لاھور بووە کاتێک "تەندروستی شکستی ھێناوە". لە ٢٤ی شوباتدا دوا دەرکەوتنی گشتی خۆی ئەنجامدا، و لە شەوی ٢٧–٢٨ی شوباتدا کۆچی دوایی کرد؛ بە گوتەی ئاغای موغەکان [[خان زەمەن خان عەلی ئەسغەر|کاموار خان]]، بەھۆی "گەورەبوونی سپڵ"ەوە مردووە. لە ١١ی نیساندا تەرمەکەی لەژێر چاودێری بێوەژنەکەی میھر-پەروار و [[قەمەرئەدین خان، ئاسیف جاھی یەکەم|چین قلیچ خان]] ڕەوانەی دەھلی کرا. لە ١٥ی گوڵان لە حەوشەی [[مزگەوتی مۆتی (مەھرەولی)|مزگەوتی مۆتی]] (مزگەوتی مرواری) لە [[مەھرەولی]] بە خاک سپێردرا، کە لە نزیک *دەرگا''ی ساڵی قوتبەدین بەختیار کاکی. دوای ئەو کوڕەکەی جەھەندەر شا کە تا ساڵی ١٧١٣ حوکمڕانی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٣
پۆل:مردووانی ١٧١٢
پۆل:پاشاکانی گورکانی لە هیندستان
پۆل:خەڵکی ئاگرە
پۆل:پاشاکانی گورکانی لە ھیندستان