کازیروون

**کازیرون**، (بە ئینگلیزی *Kazerun*، بە فارسی *کازرون*). کایزرون شارۆچکەیەکە لە ڕۆژئاوای پارێزگای فارس و ناوەندی شارستانی کازیرونە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ئەم شارە خاوەن مێژوویەکی دێرینە، چەندین شوێنەوار و شوێنەوارە دێرین و مێژووییەکانی تێدایە و چەندین شوێنی گەشتیاری ھەیە.
شاری کایزرون شەشەمین شاری پڕ دانیشتوانە و حەوتەمین شاری گەورەی پارێزگای فارسە. ژمارەی دانیشتوانی شاری کازرۆن لە سەرژمێری گشتی دانیشتووان و خانووبەرەی ساڵی ٢٠١٦ یەکسان بووە بە ٩٦ ھەزار و ٦٨٣ کەس. بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی بریتین لە خورما، باخی لیمۆ، گەنم، تووتن، برنج، پەتاتە و ترێ.

کەلاوەکانی نزیک لە شاری کۆنی لە بیشاپور ١٢ میل(١٩ کم)، وێناکردنی باس-ڕێلیفی سەردەمی ساسانی لەخۆدەگرێت (نزیکەی ٢٢٤-٦٥١). پەیکەرێکی شاپوری یەکەم (٢٤١-٢٧٢ی زایینی) دەتوانرێت لە ئەشکەوتێکی گەورەدا لەم شوێنەدا بدۆزرێتەوە. وێرانەکانی قەلەح-یە گابری (قەڵای گابرەکان، یان زەردەشتیەکان) دەکەوێتە سەر تەپۆڵکەیەکی کازیرۆن. 

کازیرنی ئەمڕۆ لە سەدەی چوارەمی کۆچی بە یەکگرتنی ٣ گوند بە ناوەکانی "نۆرد" و "ڕەھبان" و "دریست" دامەزرا. شاری دێرینی بیشاپور و ئەشکەوتی شاپور لە دیمەنی شوێنەواریی ساسانی ناوچەی فارس لە نزیک کازەرون ھەڵکەوتوون و لە نێو بەرھەمە تۆمارکراوەکانی ئێران لە میراتی جیھانیی یونسکۆدان.

ئەم شارۆچکەیە لە سەدەی ٤ و ٥ی کۆچیەوە لە لایەن شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرونیەوە موسڵمان کراوە. ئەم شارە لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا ماڵی چەندین زانا و شاعیر و سۆفی و کەسانی گەورەی تر بووە و لە سەردەمی زێڕینی ئیسلامدا بە یەکێک لە ناوەندەکانی شارستانیەت و کلتور و مەعریفەی ئیسلامی ناسراوە.

## ناو
* ناوی شاری مێژوویی کازیرۆن لە گازران و گازرۆنەوە وەرگیراوە، لەبەرئەوەی لە سەردەمی دیلمیاندا کە کارگەکانی قوماش لە کازیرۆن قوماشی توزی و دێبیکی دەبۆوە و ھەناردەیان دەکرد، دوانزە ھەزار گازەر، واتە شۆری ڕیشاڵی کەتان، لەم شارەدا دەژیان و ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش ئەم شارە بە شاری گازران ناسرابوو، کە بە واتای شاری گازرانەکان دێت. گازران لە بێژەکردندا بە گازرۆن و کازرۆن شێواوە و ئێستاش ناوی کازیرۆن ماوەتەوە.

* لە ھەندێ کتێبی گەزراتیشدا باسی لێوە کراوە. بەھۆی بەرھەمھێنانی قوماشی کوالێتی بەرز، پێشتر کازیرۆن ڕکابەری شاری دامیتا لە میسر دەکرد، ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش بە دامیتا عەجەم ناسراوە.

* ھەروەھا ھەندێک خەڵکی کازیرون لە لایەن جەماوەرییەوە پێیان وایە کە کازیرون بە ناوی چیای زەڕانەوە ناونراوە و پێیان وایە شاخەکانی دەوڵەمەندن بە ئاڵتون بەھۆی بوونی دار و میوەی دارستانەوە. ناوی چیای زەڕانە و بە کازیرۆن شێوێنراوە کە ھیچ ریشەی مێژوویی نییە و ناوێکی وا تەنھا لە بیروباوەڕی ھەندێک کەسدا دەردەبڕدرێت.

## جوگرافیا
### شوێن
شارۆچکەی کازیرون دەکەوێتە بەشی ڕۆژئاوای پارێزگای فارس لە بەرزی ٨٦٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە. نزیکترین چیاکانی ئەم شارە بریتین لە چیاکانی کامەراج و مەست و ئەنار. ڕووبەری شارۆچکەی کازیرۆن نزیکەی ٢٠٤٠ ھێکتارە.

مەودای نێوان شارۆچکەی کازیرون و تاران ١٠٦٠ کم. دوو لق لە ڕێگا، یەکێکیان درێژییەکەی ١٦٠ کم بەرەو کەنداوی فارس (بوشێر) و ئەوی دیکەیان ١٢٠ کم درێژە، یەکێکە لە جوانترین و گەورەترین دارستانەکانی دار بەڕووی ئێران (دەشتی برۆم) و بەرەو شیراز و ڕۆژھەڵاتی ئێران درێژ دەبێتەوە. ئەم شارە لە نێوان دوو زنجیرە چیای ھاوتەریب لە ژێر لێوارەکانی زاگرۆسەوە ھەڵکەوتووە و چەندین گوندی بە دەوری خۆیدا ھەیە لە بازنەیەکدا بە تیژڕەوی یەک بۆ سێ فەرسەنگ. قەڵای سەید، بۆرنجان، کاسکان، دۆڤان، ئاموی، جام گۆرگی، دریس، فەتحەباد، بێلیان، سەیفاباد، پوسکان، ئەبو عەلی، مێھرەنجان، مەلارە، پردی ئەبگینە، قەڵای نارەنجی، پرشان و دەیان بچووک و گەورەی دیکەی نزیک و دوور.

### ڕووەک
[وێنۆک|ڕاست|150px|دەشتی بورم لە وەرزی [بەھاردا]]
ڕووەکی ئەم ناوچەیە زیاتر لە شێوەی دارستان و دارستانی کراوەدایە. زەوی کشتوکاڵی و دەشت و چۆڵەوانی لە دەوروبەری ھەیە. ھەروەھا بەشێکی زۆری دارستانەکانی گەڕەکی ئەم شارە بە ڕووپۆشێکی چڕ لە دار بەڕوو داپۆشراوە. لە بەشی ڕۆژئاوای کازیرۆن، دارستانی فراوان ھەیە و لە ناوەڕاستیدا کێڵگەی گەورەی نێرگز و ئەنیمۆن ھەیە.

### ناوچەی ئاوڕێژ
ئەو ڕووبارانەی کە بە کازیرۆندا تێدەپەڕن، واتە ڕووبارەکانی شاپور و جەرا، بەشێکن لە ناوچەی ئاوڕێژی کەنداوی فارس و دەریای عومان.

### بوومەلەرزە
کازێرون لەسەر پشتێنەی بوومەلەرزەیە و چەندین جار بەھۆی بومەلەرزەکانەوە ڕووخاوە و یەکسان بووە لەگەڵ زەویدا. بوومەلەرزە بەناوبانگەکەی گەزەرگە کە بووە ھۆی کۆچی خەڵکەکەی بۆ کازێرون و ھەڵبژاردنی کازێرون بە ھۆی ھەڵکەوتەی لە نێوان دوو زنجیرە چیای و کەمبوونەوەی ئەگەری بومەلەرزە لەم شارەدا ئاماژەن بۆ ئەم پرسە. ھەر لەبەر ئەمەشە شاری کازێرون ئەوەندە بەرکەوتەی مەترسییەکانی بوومەلەرزە نابێت و زۆربەی ناوچەکانی دەوروبەری زیانیان پێدەگات. دوایین بوومەلەرزەی بەرچاو لە کازرۆن بوومەلەرزەکەی ساڵی ٢٠٠٩ بوو بە گوڕی ٦.١ پلە بە پێوەری رێختەر.

### کەشوھەوا
[وێنۆک| نەخشەی کەشوھەوای [ئێران؛ شاری کازیرۆن دەکەوێتە باشووری بەشی ڕۆژئاوای وڵاتەکە و کەشوھەوای گەرم و وشکە.]]
کەشوھەوای ئەم شارە لە ھاویندا گەرم و وشکە و لە زستاندا فێنک و مامناوەندە. ناوچە خۆشەکانی کەشوھەوای دەوروبەری ئەم شارە شوێنی مەبەستی کۆچەرەکانی پارێزگاکانی دراوسێیە. بەپێی زانیارییەکانی پەیوەست بە وێستگەی کەشوھەوای شاری کازرۆن، لە ماوەی ٢٤ ساڵدا، دەکرێت بڵێین ساردترین مانگی ساڵ، مانگی یەک بە تێکڕای پلەی گەرمی ١٠.٤٢ پلەی سەدی و گەرمترین مانگی ساڵ مانگی تەمموزە بە تێکڕای پلەی گەرمی ٣٣.١٦ پلەی سەدییە. تێکڕای پلەی گەرمی ساڵانەی ئەم شارە ٢١.٧٨ پلەی سەدییە.

## مێژوو
کازیرۆن لە سەدەی چوارەم و پێنجەمی ھیجری بە یەکگرتنی ٣ گوند بە ناوەکانی «نۆرد» (لە ئێستادا گەڕەکی کۆزێگاران)، «ڕەھبان» (ناوچەی لێواری باکووری کازرۆن) و «درست» دامەزراوە. پێش ئەم مێژووە، بەلدال عەتیق (شاری کۆن) کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی کازیرۆنی ئەمڕۆ و لە نزیک دەریاچەی پەریشان، ئەو ناوچەیە بووە کە دانیشتووانەکەی تێدا چڕ بووەتەوە.

### سەرەتای ژیان
لە کۆتایی سەدەی چوارەمی کۆچیدا، دانیشتووانەکە لە شارە کۆنەکەی نزیک دەریاچەی پەریشان کە بە عەرەبی بە بەلەد ئەلعەتیق ناسرابوو، دەستیان کرد بە گواستنەوە بۆ شاری مۆدێرن کەزیرۆن. پێش ئەم بەروارە لە شاری کازرۆن وەک ئەمڕۆ بەرھەمی وەک «فیردوسولمرشیدیە» نەبووە و تەنیا گوندێکی بەلەد العاتیق بووە. پەرەسەندنی چالاکییە بەرفراوانەکانی شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرۆنی بۆ بڵاوبوونەوەی ئیسلام و ڕێنماییکردنی خەڵک لە ناوچەی کازیرۆن و وێرانکردنی شاری بیشاپور لە کۆتایی سەدەی پێنجەمدا لەلایەن ئەبو سەعیدی شوانکارەیی لە ھۆکارە گرنگەکان بوون بۆ ئەوەی کە لە کۆتایی سەدەی پێنجەمدا لە لایەن ئەبو سەعیدی شوانکارەیی کۆچی دانیشتووان و خۆشگوزەرانی کازیرۆن لەو سەردەمەدا. گواستنەوە لە شارە کۆنەکەوە بۆ کازیرۆنی ئەمڕۆ لە ماوەی چەند سەدەیەکدا ڕوودەدات. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش لە سەرچاوە مێژووییەکانی کازیرۆن تا سەدەی نۆی کۆچی، وەک فیردوس المرشیدیە و میفتاح الحیدایە و زاراوەی فارسی، تا ئێستاش باسی شارە کۆنەکە یان بەلەد العاتیق کراوە، وە ئەوەش نیشان دەدات کە تا سەدەی نۆیەم، ھێشتا شارە کۆنەکە بە تەواوی ئاوەدان بوو و دانیشتووی ھەبوو.

لە سەدەی چوارەمەوە تا دەیەمی کۆچی ناوەندی دوو بنەماڵەی گرنگ، «مرشیدیە» و «بەلیانیە»، بە خانەقای ئاوەدان و شوێنە بەرەکەتدارەکان کە نوێنەر و لقیان لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامیدا ھەبوو لەو سەردەمەدا، دەکەوێتە شاری کازیرون. زۆر بەخشین و پێشکەشکردن بۆ ئەم شارە ھات و بۆ غەریب و رێبوار و کەمدەرامەت و بۆ پەروەردەی زانا و ھونەرمەندان بەکاردەھێنرا. لە ژێر رۆشنایی ئەم ناوەندگەراییەدا چەندین زانا و شاعیر و ھونەرمەند و عیرفان و زانا و نووسەر پەیدابوون.

### سەردەمی ھاوچەرخ
دوای ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی یەکەم و ھێرشی بەریتانیا بۆ سەر نەمرۆزی ئێران لەوان فارس و کازیرۆن، (ناسر دیوان کازرونی) و ھاوپەیمانەکانی لەگەڵ فەرماندەکانی تری نەمرۆزی وەک (ئەلدولەی قەشقای) لە دژی ئینگلیزەکان شەڕیان کرد و سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. لە سەردەمی پەھلەویدا، کازیرون شارەوانی و فەرماندارییەکی سەربەخۆی ھەبووە و شارستانی مەمەسنی لەو شارستانە جیاکرایەوە. ھەروەھا لەگەڵ دروست بوونی میحوەری شیراز-چنارشاھیجان-بوشەھر، شاری کازیرون لە بنبەستدا بوو.

لە کاتی سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە بەفرانباری ساڵی ١٩٧٨، خەڵکی کازیرۆن ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەبوو بە جۆرێک کە ئەم شارە یەکێک بوو لەو یازدە شارەی کە پێش سەرکەوتنی شۆڕش دەسەڵاتی سەربازی تێدا دامەزرابوو. ھەروەھا خەڵکی کازرونیش لە شەڕی سەپێنراودا ئامادەیی چالاکیان ھەبووە و بەم شێوەیە ١١٠٠ شەھیدیان پێشکەش بە ئێران کرد. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٨ شارستانی کۆھچەنار لە کازیرون جیا بووەوە و کازیرون لە دژایەتی ئەودا نائارامی بەخۆیەوە بینی. وێستگەی کارەبا و شارۆچکەی پیشەسازی و زانکۆکان و تاکە نەخۆشخانەی شارەکە لەم ماوەیەدا دامەزران.

## دانیشتوان
### ژمارەی دانیشتوان
[وێنۆک|بڵاوبوونەوەی [لوڕەکان]]
بەپێی دوایین سەرژمێری کە لە ساڵی ٢٠١٦ ئەنجامدراوە، ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی کازیرۆن یەکسانە بە ٩٦ ھەزار و ٦٨٣ کەس (٢٨ ھەزار و ٩٨٨ خێزان) و ژمارەی دانیشتوانی شارستانی کازیرون یەکسانە بە ٢١١ ھەزار و ٣٤١ کەس. شارۆچکەی کازیرۆن لە دوای شیراز، مەرودەشت، جەھرۆم و فەسا، پێنجەمین شارە گەورە و پڕ دانیشتووانەکەی پارێزگای فارسە. ھەروەھا شارستانی کازیرۆن لە دوای شارستانەکانی شیراز و مەرودەشت سێیەم شارستانە پڕ دانیشتووانەکەی ئەو پارێزگایە.

### ڕەچەڵەک
ڕەچەڵەکی خەڵکی کازیرون لوڕن، لە ئێڵی گەورەی مەمەسنین، کە لە باکوور و ڕۆژاوای پارێزگای فارسدا بڵاوبوونەتەوە. وێژە و داب و نەریتی ناوخۆیی کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر پارێزراون، ئاماژەن بۆ ئەم ڕاستییە.

### زمان
[وێنۆک| ئەو ناوچانەی باشووری [ئێران کە بە زمانی لوڕیی باشووری قسە دەکەن (زەردی تۆخ)]]
خەڵکی کازیرون بە شێوەزاری لوڕی مەمەسنی قسە دەکەن؛ ئەم زاراوەیە یەکێکە لەو زاراوانەی لوڕی کە لە نێو خەڵکی لوڕی کۆندا باوە. زاراوەی سەرەوە لە پۆلی زاراوەی لوڕیی باشووریدا ھاتووە.

### ئایین
لە کاتی لەشکرکێشی عەرەبەکان بۆ سەر ئێران و دوای ئەوە، کازیرون چەندین جار خۆڕاگر و یاخی بوو، تا سەرەتای سەدەی ٥ی کۆچی کازیرونییەکان لە ئایینی زەردەشتیدا مانەوە. (شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرونی)، (کۆچی دوایی ٤٢٦ی کۆچی)، ناسراو بە (شێخ غازی)، کە بەڕەچەڵەک ئێرانی بوو، ھێرشی کردە سەر خەڵکی ناوچەکە بۆ سەپاندنی ئیسلام، و ڕووبەڕووی بەرخۆدانی ٢٤ ھەزار کەس بووەوە، کە سەری ھەموویانیان بڕی و ئەوانی دیکەیان ناچار کرد بە کە ئیسلامن. کازیرون یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکان بۆ بانگەشەی ئیسلام، بەجۆرێک دوو بنەماڵەی بەناوبانگ، **مورشیدیە** یان کازیرونی بە سەرکردایەتی (شێخ ئەبو ئیسحاق کازیرونی)، و **بەلیانیە** بە سەرکردایەتی (شێخ عەبدوڵا بەلیانی)، لەم شارەدا چالاکیان دەکرد، و مەودای فراوانبوونیان گەیشتنە ئەم شوێنانە ھیندستان، پاکستان، و تورکیا، بەجۆرێک ھەوادارێکی زۆریان ھەبوو لە وڵاتانی ئاماژەپێکراو بەدەستیان ھێنابوو.

### ڕێوڕەسمەکان
بەڕێوەچوونی ڕێوڕەسمی تاسوعە و عاشورا حسێنی لە شاری کازیروون یەکێکە لە ناوازەترین ڕێوڕەسمەکانی جۆری خۆی لە ئێراندا. لەم دوو ڕۆژەدا ڕێوڕەسمی خوێندنەوە لەگەڵ ھەموو ھێماکانی کەربەلا (شەمەر، عوبەیدوڵڵا، دەستی بڕاوەی ئەبولفەزڵ، شێری سەر سەری دەستی بڕاوەی ئەبولفەزل، بوکەڵەی جۆراوجۆر) و ئاژەڵەکانی وەک ئەسپ و وشتر لە شەقامەکانی شار بۆ پیشاندانی گۆشەیەک لە داستانی کەربەلا حوسێنی دیارە. بەیانی ڕۆژی عاشورا دوای خۆرھەڵاتن لە ھەموو گەڕەکەکانی کەڕەنا و دەھۆڵ دەست دەکەن بە لێدان. ئەم دەنگە ڕاگەیاندنی ئامادەکارییە بۆ ئەوەی خەڵک بچنە دەرەوە بۆ مەراسیمەکە. تا نیوەڕۆی عاشورا، نزیکەی ھەموو خەڵکی شارەکە بە ھێماکانی نیوەڕۆی عاشورا بە دەستەوە دەچنە گۆڕەپانی سەرەکی شارەکە بۆ ئەوەی سەیری ئەم کاروانە ماتەمینییەی شەقام بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
پۆل:شیراز
پۆل:شارستانی شیراز
پۆل:شارەکانی ئێران