عەلائەدین خەلجی

**عەلائەدین خەلجی**، کە پێی دەوترێت *عەلائەدین خیلجی* یان *عەلائەدین غیلجی*، لەدایکبووی *عەلی گورشەسپ* ، ئیمپراتۆر لە شانشینی خەلجی کە حوکمڕانی سوڵتانی دەلھییان لە کیشوەری ھیندستان کرد. عەلائەدین کۆمەڵێک گۆڕانکاری بەرچاوی ئیداری دامەزراند، کە پەیوەندییان بە داھاتەکان، کۆنتڕۆڵکردنی نرخەکان، ھەروەھا بە سەرکەوتوویی بەرپەرچی چەندین لەشکرکێشییەکانی مەنگۆلەکان بۆ ھیندستان داوە.

عەلائەدین کوڕەزا و زاوای پێش خۆی جەلالەدین بووە. کاتێک جەلالەدین بوو بە سوڵتانی دەھلی دوای لەکارخستنی ماملووکەکان، عەلائەدین پۆستی *ئەمیری توزوک* (ھاوتا لەگەڵ وەستای ڕێوڕەسمەکان)ی پێدرا. دوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕینێک لە دژی جەلالەدین، عەلائەدین لە ساڵی ١٢٩١دا پۆستی پارێزگاری کارای بەدەستھێنا، و لە ساڵی ١٢٩٦دا پۆستی پارێزگاری ئاوادی بەدەستھێنا، دوای ھەڵکوتانە سەر بەیلساھەڵکوتانە سەر بەیلسا کە قازانجێکی زۆری ھەبوو. لە ساڵی ١٢٩٦دا عەلائەدین ھێرشی کردە سەر دێڤاگیری، و تاڵانی بەدەستھێنا بۆ ئەنجامدانی ڕاپەڕینێکی سەرکەوتوو لە دژی جەلالەدین. دوای کوشتنی جەلالەدین، دەسەڵاتی خۆی لە دەھلی چەسپاند، و کوڕەکانی جەلالەدینی لە مولتان لەلایەن عەلائەدین خالجی ژێردەستە کرد.

لە چەند ساڵی داھاتوودا، عەلائەدین بە سەرکەوتوویی بەرپەرچی لەشکرکێشییەکانی مەغۆلەکان لە خاناتی چاگاتای، لە جاران-مەنجور (١٢٩٧) گرت -١٢٩٨)، سیڤیستان (١٢٩٨)، کیلی (١٢٩٩)، دەلھی (١٣٠٣)، و شەڕی ئەمرۆھا (١٣٠٥). لە ساڵی ١٣٠٦ ھێزەکانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەیان لە دژی مەغۆلەکان بەدەستھێنا لە نزیک کەناری ڕووباری ڕاڤی، و دواتر خاکەکانی مەغۆلەکانیان لە ئێستا ئەفغانستان تاڵان کرد. ئەو فەرماندە سەربازیانەی کە سەرکەوتووانە سەرکردایەتی سوپاکەی کرد دژی مەغۆلەکان بریتین لە زەفەر خان، ئولوغ خان، و جەنەڕاڵ کۆیلەکەی مەلیک کافور.
عەلائەدین شانشینییەکانی گوجارات (لە ساڵی ١٢٩٩ ھەڵیانکوتایە سەر و لە ساڵی ١٣٠٤دا لکێندرا)، جایسالمێر (١٢٩٩)، ڕانتەمبۆر داگیرکرد. ١٣٠١)، چیتۆر (١٣٠٣)، ماڵوا (١٣٠٥)، سیوانا (١٣٠٨)، و فەتحکردنی جەلۆر لەلایەن عەلائەدین خاڵجی (١٣١١). ئەم سەرکەوتنانە کۆتایی بە چەندین شانشینی ھیندۆسی ھێنا، لەوانە پاراماراەکان، ڤاگێلاس، چاھامانەکانی ڕاناستامباپورا و جالۆر، لقی ڕاوال له گوھیلا، و لەوانەیە یاجڤاپالا. کۆیلەی جەنەڕاڵەکەی مەلیک کافور سەرکردایەتی چەندین ھەڵمەتی کرد بۆ باشووری ڤیندھیا، بڕێکی بەرچاو سامانێکی لە دێڤاگیری لەلایەن عەلائەدین خاڵجی (١٣٠٨)، وارانگاڵ (١٣١٠) و دواراسامودرا (١٣١١). ئەم سەرکەوتنانە یاداڤا پاشا ڕاماچاندرا، پاشای کاکاتیا پراتاپارودرا، و پاشای ھۆیسالا باللەی سێیەم بۆ ئەوەی ببێتە لقی عەلائەدین. ھەروەھا کافور ھێرشی کردە سەر شانشینی پاندیا (١٣١١)، گەنجینەی زۆر و فیل و ئەسپی بەدەستھێنا.

لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا عەلائەدین نەخۆشییەکی ھەبوو، و پشتی بە مەلیک کافور بەستبوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئیدارە. دوای مردنی لە ساڵی ١٣١٦، مەلیک کافور شیھابەدین، کوڕی عەلائەدین و ھاوسەرە ھیندۆسەکەی ژاتیاپالی، وەک پاشا بووکەڵە دەستنیشان کرد. کوڕە گەورەکەی قوتبەدین موبارەک شا پاش ماوەیەکی کەم لە مردنی دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت.

## سەرەتای تەمەن
مێژوونووسانی ھاوچەرخ زۆریان لەسەر منداڵی عەلائەدین نەنووسیوە. بەگوێرەی مێژوونووسی سەدەی ١٦/١٧ حاجی ئود دابیر، عەلائەدین تەمەنی ٣٤ ساڵ بووە کاتێک دەستی بە ڕێپێوانەکەی کردووە بۆ ڕانتەمبۆر (١٣٠٠–١٣٠١). بەگریمانەیەک کە ئەمە ڕاست بێت، دەتوانرێت مێژووی لەدایکبوونی عەلائەدین بۆ ساڵانی ١٢٦٦–١٢٦٧ بگەڕێنرێتەوە. کوڕە گەورەکەی شیھابەدین مەسعوود بوو، کە برا گەورەی سوڵتانی دامەزرێنەری خانەڵاتی خەلجی بوو جەلالەدین. سێ برای ھەبووە: ئەلماس بەگ (دواتر ئولوغ خان)، قوتلوغ تیگین و محمد.

عەلائەدین لە دوای مردنی شیھابەدین لەلایەن جەلالەدینەوە پەروەردە کراوە،  ھەردوو عەلائەدین و برا بچووکەکەی ئەلماس بەگ کچەکانی جەلالەدینیان ھاوسەرگیری کردووە. دوای ئەوەی جەلالەدین بوو بە سوڵتانی دەھلی، عەلائەدین بە *ئەمیری توزوک* (ھاوتا بە مامۆستا مەراسیمەکان) دەستنیشانکرا، لەکاتێکدا ئەلماس بەگ پۆستی *ئاخور بەگ* (ھاوتا)ی پێدرا بۆ وەستای ئەسپ).

### ھاوسەرگیری لەگەڵ کچی جەلالەدین
وێنۆک|دراوی زێڕی عەلا الدین محمد (کۆچی ٦٩٥–٧١٥ / ١٢٩٦–١٣١٦ی زایینی). نەعنای دار الاسلام. بە ڕێکەوتی ساڵی ٧٠٩ی کۆچی (١٣٠٩–١٠ی زایینی).

عەلائەدین زۆر پێش شۆڕشی خەلجی ساڵی ١٢٩٠ لەگەڵ کچەکەی جەلالەدین، مەلیکە جەھان ھاوسەرگیری کرد، بەڵام ھاوسەرگیرییەکە خۆشی نەبوو. بەھۆی ئەوەی دوای سەرھەڵدانی جەلالەدین وەک پاشا لەناکاو بوو بە شازادە، زۆر خۆبەزلزان بوو و ھەوڵیدا زاڵ بێت بەسەر عەلائەدیندا. بە گوتەی حاجی ئود دابیر، عەلائەدین ژنی دووەمی ھێناوە، بە ناوی مەھرو، کە خوشکی مەلیک سەنجار ناسراو بە ئەلپ خان. مالیکا-ی جەھان زۆر توڕە بوو لەوەی مێردەکەی ژنی دووەمی بردووە. بە گوتەی دابیر، ئەمە ھۆکاری سەرەکی لێکنەگەیشتنی عەلائەدین و ھاوسەری یەکەمی بووە،  جارێکیان لەکاتێکدا عەلائەدین و مەحرو لە باخچەیەکدا پێکەوە بوون، کچەکەی جەلالەدین ھێرشی کردە سەر مەحرو بۆ دەرەوە لە ئیرەیی. لە بەرامبەردا عەلائەدین ھێرشی کردە سەری. ڕووداوەکە بۆ جەلالەدین ڕاگەیەندرا، بەڵام سوڵتان ھیچ ڕێوشوێنێکی لە دژی عەلائەدین نەگرتەبەر،  عەلائەدینیش لەگەڵ خەسوویدا پەیوەندییەکی باشی نەبوو، کە دەستی بەکارھێنابوو کاریگەری گەورە بەسەر سوڵتاندا. بە گوتەی مێژوونووسی سەدەی ١٦ فیریشتە، ئەو ژنە جەلالەدینی ئاگادار کردەوە کە عەلائەدین بەنیازە شانشینییەکی سەربەخۆ لە بەشێکی دوورەدەستی وڵاتدا دابمەزرێنێت. لە نزیکەوە چاودێری عەلائەدین دەکرد، و ھانی ڕەفتاری لووتبەرزی کچەکەی دەدا بەرامبەر بەو.

### پارێزگاری قەرە
لە ساڵی ١٢٩١دا عەلائەدین ڕۆڵێکی گرنگی بینی لە چەقاندنی ڕاپەڕینێک لەلایەن حاکمی کارا مەلیک چاجو. لە ئەنجامدا جەلالەدین لە ساڵی ١٢٩١دا وەک پارێزگاری نوێی کارا دەستنیشانی کرد. *[[ئەمیر]]*ی پێشووی مەلیک چاجو (ئاغاکانی ژێردەستە) لە… کارا جەلالەدینی بە فەرمانڕەوایەکی لاواز و بێکاریگەر دەزانی، و ھاندەری عەلائەدین بوو بۆ دەستبەسەرداگرتنی تەختی دەھلی.

## پیلانگێڕی دژی جەلالەدین
لە کاتی ھاندانی عەلائەدین بۆ ڕاپەڕین لە دژی جەلالەدین، لایەنگرانی مەلیک چاجو جەختیان لەوە کردەوە کە پێویستی بە پارەیەکی زۆرە بۆ کۆکردنەوەی سوپای گەورە و ئەنجامدانی کودەتایەکی سەرکەوتوو: ڕاپەڕینەکەی مەلیک چاجوو بەھۆی نەبوونی سەرچاوەکانەوە شکستی ھێنابوو. بۆ دابینکردنی دارایی پلانەکەی بۆ لابردنی جەلالەدین، عەلائەدین بڕیاریدا ھەڵکوتانە سەر شانشینی ھیندۆسی دراوسێ. لە ساڵی ١٢٩٣دا، ئەو ھێرشی کردە سەر بەیلسا، شارۆچکەیەکی دەوڵەمەندی پارامارا شانشینی ماڵوا، کە بەھۆی چەندین داگیرکارییەوە لاواز بووبوو. لە بەیلسا، لە سامانی بێئەندازەی باشووری شانشینی یاداڤا لە ناوچەی دێکان زانی، ھەروەھا دەربارەی ئەو ڕێگایانەی کە دەچنە… پایتەختەکەیان دێڤاگیری. بۆیە بە زیرەکی تاڵانییەکەی لە بەیلسا ڕادەستی جەلالەدین کرد بۆ ئەوەی متمانەی سوڵتان بەدەست بھێنێت، لە ھەمان کاتدا زانیارییەکانی لەسەر شانشینی یادەوە ڕاگرت. جەلالەدینێکی دڵخۆش نووسینگەی *ئاریز-ی مامەلیک* (وەزیری جەنگ)ی پێبەخشی، ھەروەھا کردی بە والی ئاواد. جگە لەوەش، سوڵتان داواکارییەکەی عەلائەدینی پەسەند کرد بۆ بەکارھێنانی زیادەی داھات بۆ بەکرێگرتنی سەربازی زیادە.دوای ساڵانێک لە پلاندانان و ئامادەکاری، عەلائەدین بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر دێڤاگیری لە ساڵی ١٢٩٦. بە بڕێکی زۆر سامانەوە دێڤاگیری بەجێھێشت، لەوانە کانزا بەنرخەکان، گەوھەر، بەرھەمی ئاوریشم، فیل، ئەسپ و کۆیلە.  کاتێک ھەواڵی سەرکەوتنی عەلائەدین گەیشتە جەلالەدین، سوڵتان ھاتە گوالیۆر، بەو ھیوایەی عەلائەدین لەوێ تاڵانییەکە پێشکەشی بکات. بەڵام عەلائەدین بەو ھەموو سەروەت و سامانەوە ڕاستەوخۆ بەرەو قەرە ڕۆیشت. ڕاوێژکارەکانی جەلالەدین وەک ئەحمەد چاپ پێشنیاریان کرد کە عەلائەدین لە چاندری بگرێت، بەڵام جەلالەدین باوەڕی بە کوڕەزاکەی ھەبوو. گەڕایەوە بۆ دەھلی، پێی وابوو عەلائەدین سامانەکە لە کاراوە بۆ دەھلی دەگوازێتەوە. دوای گەیشتن بە کارا، عەلائەدین نامەیەکی داوای لێبوردنی بۆ سوڵتان نارد، و نیگەرانی خۆی دەربڕی لەوەی کە ڕەنگە دوژمنەکانی عەقڵی سوڵتانیان ژەھراوی کردبێت لە دژی سوڵتان لە کاتی نەبوونیدا. داوای لێخۆشبوونێکی کرد کە واژووی سوڵتانی لەسەر بوو، کە سوڵتان دەستبەجێ لە ڕێگەی پێغەمبەرانەوە ناردبووی. لە کارا، نێردراوەکانی جەلالەدین لە ھێزی سەربازی عەلائەدین و پلانەکانی بۆ لادانی سوڵتان لە تەختی پاشایەتی ئاگادار بوون. بەڵام عەلائەدین دەستبەسەریان کرد، و ڕێگری لێکردن لە پەیوەندی لەگەڵ سوڵتان.ھاوکات ئەڵماس بەگی برا بچووکەکەی عەلائەدین (دواتر ئولوغ خان) کە ھاوسەرگیری لەگەڵ کچێکی جەلالەدین کردووە، سوڵتانی لە دڵسۆزی عەلائەدین دڵنیا کردووەتەوە. جەلالەدینی ڕازی کرد سەردانی کارا بکات و چاوی بە عەلائەدین بکەوێت، وتی عەلائەدین لەبەر تاوانباری خۆی دەکوژێت ئەگەر سوڵتان بە شێوەیەکی شەخسی لێی خۆش نەبێت. جەلالەدینێکی باوەڕپێنەکراو لەگەڵ سوپاکەی بەرەو کارا بەڕێکەوتن. دوای ئەوەی گەیشتە نزیک لە کارا، ئاڕاستەی ئەحمەد چاپی کرد کە سوپای سەرەکی خۆی بە ڕێگای وشکانی بباتە کارا، لەکاتێکدا خۆی بڕیاریدا بە جەستەیەکی بچووکتر کە نزیکەی ھەزار سەرباز پێکھاتبوو، لە ڕووباری گەنجس ببڕێت. لە ٢٠ی تەممووزی ١٢٩٦ عەلائەدین دوای ئەوەی وا خۆی نیشان دا کە سڵاو لە سوڵتان دەکات، جەلالەدینی کوشت، و خۆی بە پاشای نوێ ڕاگەیاند. ھاوەڵانی جەلالەدینیش کوژران، لەکاتێکدا سوپای ئەحمەد چاپ پاشەکشەی کرد بۆ دەھلی.

## بەرزبوونەوە و ڕێپێوان بۆ دەھلی
وێنۆک|280px|بەرفراوانی سوڵتانییەتی دەھلی لە کاتی بەرزبوونەوەی جەلالەدین خالجی (١٢٩٠).
عەلائەدین کە بە عەلی گورشاسپ ناسرابوو تا سەرھەڵدانی لە تەممووزی ١٢٩٦، بە فەرمی وەک پاشای نوێ بە نازناوی Karaعەلاودونیا بەشی دین محمد شاە سوڵتان لە ناسێندرا. لەم نێوەندەدا، سەرۆکی جەلالەدین لە ئۆردوگاکەیدا لەسەر ڕمێک نمایشکرا پێش ئەوەی بنێردرێت بۆ ئاواد. لە ماوەی دوو ڕۆژی دواتردا عەلائەدین حکوومەتێکی کاتی پێکھێنا لە کارا. *[[ئەمیر]]*ی ھەبوو بەرزکردەوە بۆ پلەی *[[مالیک]]س*، و ھاوڕێ نزیکەکانی وەک *ئەمیر*ی نوێ دەستنیشانکرد.لەو کاتەدا بارانێکی بەخوڕ دەباری و ڕووبارەکانی گەنگا و یامونا لافاویان لێ کەوتبوو. بەڵام عەلائەدین ئامادەکارییەکانی بۆ ڕێپێوانێک بۆ دەھلی کرد، و فەرمانی بە ئەفسەرەکانی کرد زۆرترین سەرباز وەربگرن، بەبێ تاقیکردنەوەی لەشجوانی یان پشکنینی پاشخان. ھی ئامانج لێی ئەوە بوو کە ببێتە ھۆی گۆڕانکاری لە بیروڕای سیاسی گشتیدا، بە وێناکردنی خۆی وەک کەسێک کە پشتیوانییەکی گەورەی گشتی ھەیە. بۆ ئەوەی خۆی وەک پاشایەکی بەخشندە پیشان بدات، فەرمانی دا 5 manns لە پارچە زێڕەکان کە لە *مانجانیق* (کاتاپولت)ەوە تەقەیان لێدەکرێت لە جەماوەرێکی زۆر لە کارا.بەشێک لە سوپاکەی بە سەرۆکایەتی خۆی و نوسرەت خان، لە ڕێگەی بەدەون و باران (بولەندشاری مۆدێرن) بەرەو دەھلی ڕۆیشتن. بەشەکەی تر کە بە سەرۆکایەتی زەفەر خان، لە ڕێگەی کۆیل (مۆدێرن عەلیگار) بەرەو دەھلی ڕێپێوانیان کرد. لەگەڵ ڕێپێوانەکەی عەلائەدین بەرەو دەھلی، ھەواڵەکە لە شار و گوندەکاندا بڵاوبووەوە کە سەرباز وەردەگرێت لەکاتێکدا زێڕ دابەش دەکات. خەڵکێکی زۆر، لە ھەردوو پاشخانی سەربازی و غەیرە سەربازییەوە، پەیوەندییان پێوە کرد. تا گەیشتە بەدەون، سوارەیەکی ٥٦ ھەزار و پیادەی ٦٠ ھەزاری ھەبوو. لە باران، عەلائەدین حەوت ئاغای بەھێزی جەلالەدین پەیوەندییان پێوە کرد کە پێشتر ھەیانبوو دژی وەستایەوە. ئەم ئاغاکان بریتی بوون لە تاجول مولک کوچی، مەلیک عەباجی ئاخوربەک، مەلیک ئەمیر عەلی دیوانە، مەلیک عوسمان ئەمیر ئاخور، مەلیک ئەمیرخان، مەلیک عومەر سوورخا و مەلیک ھیرانمار. عەلائەدین ھەریەکێکیان ٣٠ بۆ ٥٠ *مان* زێڕی پێدا، ھەریەک لە سەربازەکانیان ٣٠٠ *تانکا*ی زیو (دراوی چەقۆدار)ی پێدا.ڕێپێوانی عەلائەدین بۆ دەھلی بەھۆی لافاواوی ڕووباری یامونا پچڕا. ھاوکات لە دەھلی بێوەژنەکەی جەلالەدین *مەلکە جەھان*، کوڕە بچووکەکەی خۆی قەدرخان بە نازناوی ڕوکنودین ئیبراھیم وەک پاشای نوێ دەستنیشان کرد، بەبێ ئەوەی ڕاوێژ بە ئاغاکان بکات. ئەمەش ئەرکەلی خان و کوڕە گەورەکەی و پارێزگاری مولتانی توڕە کرد. کاتێک *مەلیکە جەھان* بیستبووی کە ئاغاکانی جەلالەدین پەیوەندییان بە عەلائەدینەوە کردووە، داوای لێبوردنی لە ئەرکەلی کرد و تەختەکەی پێشکەش کرد، داوای لێکرد لە موڵتانەوە بەرەو دەھلی ڕێپێوان بکات. بەڵام ئارکالی ڕەتیکردەوە بە ھانایەوە بێت.عەلائەدین لە ھەفتەی دووەمی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٢٩٦دا دەستی بە ڕێپێوانەکەی کردەوە بۆ دەھلی، کاتێک ڕووباری یامونا کەم بووەوە. کاتێک گەیشتە سیری، ڕوکنودین سەرکردایەتی لەشکرێکی کرد لەدژی. بەڵام بەشێک لە سوپای ڕوکنودین لە نیوەی شەودا بەرەو عەلائەدین ھەڵاتن. پاشان ڕوکنودینێکی دڵتەنگ پاشەکشەی کرد و لەگەڵ دایکی و ئاغا دڵسۆزەکاندا بۆ موڵتان ھەڵھات. پاشان عەلائەدین چووە ناو شارەکەوە، لەوێ ژمارەیەک ئاغا و بەرپرس دەسەڵاتی ئەویان قبوڵ کرد. لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٢٩٦، عەلائەدین بە فەرمی لە دەھلی وەک سوڵتان ناسێندرا.

## چەسپاندنی دەسەڵات
سەرەتا عەلائەدین دەسەڵاتی چەسپاند بە پێدانی بەخشین و وەقفی بەخشندە، و دانانی خەڵکێکی زۆر بۆ پۆستە حکومییەکان. ئەو ھاوسەنگی لە نێوان ئەو ئەفسەرانەدا ھاوسەنگ کرد کە لەلایەن، ئەوانەی کە لەلایەن جەلالدین و دامەزراوەکانی خۆیەوە دیاری کراون. ھەروەھا ھێزی سوپای سوڵتانیاکە زیاد دەکات، و ھەموو سەربازێکی بە دیاری بەخشی مووچەی مووچە ساڵ و نیوێک بە کاش. سەبارەت بە ساڵی یەکەمی عەلائەدین وەک سوڵتان، مێژوونووس زیاودین بارانی نووسیویەتی کە خۆشترین ساڵ بووە کە خەڵکی دەھلی بینیبێتیان.

لەم کاتەدا عەلائەدین نەیتوانی دەسەڵاتی خۆی بەسەر ھەموو خاکەکانی پێشووی جەلالەدیندا بەکاربھێنێت. لە ناوچەی پەنجاب، دەسەڵاتی ئەو سنووردار بوو بەو ناوچانەی ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ڕاوی. ناوچەکەی ئەودیوی لاھور بەدەست ھێرشی مەغۆلەکان و یاخیبوونەکانی خۆخار دەناڵێنێت. مولتان لەلایەن ئەرکالی کوڕی جەلالەدینەوە کۆنترۆڵکرا، کە ھەڵاتووەکانی دەھلی داڵدەدا. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٢٩٦، عەلائەدین سوپایەکی بە سەرۆکایەتی ئولوغ خان نارد؛ و زەفەر خان بۆ فتحکردنی موڵتان. بە فەرمانی خۆی، نوسرەت خان ئەندامانی ڕزگاربووی بنەماڵەی جەلالەدینی دەستگیرکرد، کوێریان کرد و/یان کوشتیان.

دوای ماوەیەکی کەم لە داگیرکردنی موڵتان، عەلائەدین نوسرەت خانی وەک *[[وەزیر]]* (سەرۆک وەزیران)ی خۆی دەستنیشان کرد. دوای ئەوەی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر دەھلیدا بەھێزتر کرد، سوڵتان دەستی کرد بە نەھێشتنی ئەو ئەفسەرانەی کە دەستنیشانکراوی خۆی نەبوون. لە ساڵی ١٢٩٧، ئەرستۆکراتەکان (' 'مالیکs*)، کە خێزانی جەلالەدینیان جێھێشتبوو بۆ ئەوەی بچنە پاڵ عەلائەدین، دەستگیرکران، کوێرکران یان کوژران. سەرجەم موڵک و ماڵی ئەوان بەو پارەیەی کە پێشتر عەلائەدین پێیان بەخشیبوو، دەستی بەسەردا گیرا. لە ئەنجامی ئەم دەستبەسەرداگرتنانەدا، نوسرەت خان بڕە پارەیەکی زۆری نەختینی بۆ خەزێنەی شاھانە دەستکەوت. تەنھا سێ *مالیک* لە سەردەمی جەلالەدین ڕزگاریان بوو: مەلیک قوتبەدین عەلەوی، مەلیک نەسیرەدین ڕانا، مەلیک ئەمیر جەمال خاڵجی. باقی ئەرستۆکراتە بەتەمەنەکان جێگەیان گرتەوە لەگەڵ ئاغا نوێیەکان، کە لەڕادەبەدەر دڵسۆز بوون بۆ عەلائەدین.

لەم نێوەندەدا عەلائول مولک کە پارێزگاری عەلائەدین بوو لە کارا، بە ھەموو ئەو ئەفسەر و فیل و سەروەت و سامانەی کە عەلائەدین لە کارا بەجێی ھێشتبوو، ھاتە دەھلی. عەلائەدین عەلائول مولکی وەک [[کۆتڤاڵ]]ی دەھلی دەستنیشان کرد و ھەموو کارمەندانی [[شارەوانی]] غەیرە تورکی خستە ژێر چاودێری خۆیەوە. لەوەتەی عەلاول مولک بوو بە زۆر [[قەڵەوی]]، پارێزگاری کارا بە نوسرەت خان سپێردرا کە بەھۆی دەستبەسەرداگرتنەکانەوە لە دەھلی ناباوەڕ بووبوو.

== ھەڵمەتە سەربازییەکان ==
=== لەشکرکێشییەکانی مەغۆل و فەتحەکانی باکوور، ١٢٩٧–١٣٠٦ ===
لە زستانی ساڵی ١٢٩٧دا، [[مەنگۆلەکان]] بە سەرۆکایەتی [[نۆیان]] لە [[خاناتی چاگاتای]] ھەڵیانکوتایە سەر پەنجاب و تا [[کەسور]] پێشڕەوییان کرد. ھێزەکانی عەلائەدین بە سەرۆکایەتی ئولوغ خان، [[لەشکرکێشی مەغۆلەکان بۆ سەر ھیندستان، ١٢٩٧-٩٨|شکستیان بە مەغۆلەکان ھێنا]] لە ٦ی شوباتی ١٢٩٨. بەگوێرەی [[ئەمیر خوسرەو]]، ٢٠ ھەزار مەغۆل لەو شەڕەدا کوژران، و چەندانی تریش کوژران لە دەھلی کوژران دوای ئەوەی وەک دیل ھێنرانە ئەوێ. لە ساڵی ١٢٩٨–٩٩، سوپای مەغۆلێکی دیکە (ڕەنگە [[نێگودێری]] ھەڵھاتووەکان) [[داگیرکردنی مەغۆلەکان بۆ سند|داگیرکردنی سند]]، و قەڵای [[سێھوان شەریف|سیڤیستان]]ی داگیرکرد. ئەمجارەیان، جەنەڕاڵەکەی عەلائەدین [[زەفەر خان (ژەنەڕاڵ ھیندی)|زەفەر خان]] داگیرکەرانی شکست پێھێنا، و قەڵاکەی گرتەوە.لە سەرەتای ساڵی ١٢٩٩دا عەلائەدین ئولوغ خان و نوسرەت خانی نارد بۆ [[فتحکردنی عەلائەدین خالجی بۆ سەر گوجارات|داگیرکردنی گوجارات]]، لەوێ پاشای [[شانشینی ڤاگێلا|ڤاگێلا]] [[کارنا (شانشینی ڤاگێلا)|کارنا]] کەسێکی لاوازی پێشکەش کرد بەرگری. سوپای عەلائەدین چەندین شارۆچکەی تاڵان کرد لەوانە [[سۆمناث]]، لەوێ پەرستگای بەناوبانگی ھیندۆسی پیس کرد. ھەروەھا سوپای دەھلی چەند کەسێکی گرت، لەوانە شاژنی ڤاگێلا کامالا دیڤی و کۆیلە [[مالیک کافور]]، کە دواتر سەرکردایەتی ھەڵمەتەکانی عەلائەدینی باشووری کرد. لە کاتی گەشتی گەڕانەوەی سوپا بۆ دەھلی، ھەندێک لە سەربازە مەغۆلییەکانی لە نزیک [[جالۆر]] یاخیبوونێکی سەرکەوتوویان ئەنجامدا، دوای ئەوەی ژەنەڕاڵەکان بە زۆر ھەوڵیاندا پشکێک لە تاڵان دەربھێنن (*خومس*) لەوانەوە. ئیدارەی عەلائەدین سزای دڕندانەی بەسەر بنەماڵەی یاخیبووانی دەھلیدا سەپاند، لەنێویاندا کوشتنی منداڵان لەبەردەم دایکیاندا. بەگوێرەی [[زیاودین بارانی]]، ئەو پراکتیزەیە سزادانی ژن و منداڵ لەسەر تاوانەکانی پیاوان بەم ڕووداوە لە دەھلی دەستی پێکرد.لە ساڵی ١٢٩٩دا فەرمانڕەوای چاگاتای [[دووا]] ھێزێکی مەغۆلی بە سەرۆکایەتی [[قوتلوغ خواجا]] نارد بۆ داگیرکردنی دەھلی. لە دواتردا [[شەڕی کیلی]]، عەلائەدین بە شێوەیەکی شەخسی سەرکردایەتی ھێزەکانی دەھلی دەکرد، بەڵام ژەنەراڵەکەی زەعفەر خان بەبێ ئەوەی چاوەڕێی فەرمانەکانی بکات، ھێرشی کردە سەر مەغۆلەکان. ھەرچەندە زەفەر خان توانی زیانێکی زۆر بە داگیرکەران بگەیەنێت، بەڵام ئەو و سەربازەکانی دیکەی یەکەکەی لە شەڕەکەدا کوژران. قوتلوغ خواجەش بە سەختی بریندار بوو، بە زۆر مەغۆلەکان پاشەکشە بکەن. دەوروبەری ھەمان کاتدا، عەلائەدین سەرنجی خۆی بەرەو ویلایەتی ئێستای ڕاجاستان گۆڕی بۆ ئەوەی شانشینی ڕاجپوتەکان ملکەچ بکات بۆ بنکەیەکی پارێزراو بۆ [[گوجەرات|گوجارات]] و [[مالوا]] و بۆ گەشتەکانی زیاتر لە باشوور. لە ساڵی ١٢٩٩ی زایینی، عەلائەدین گەمارۆی [[قەڵای جایسالمێر|قەڵای جەیسەلمێر]]ی دا کە لەو کاتەدا لەلایەن [[بەتی]]ەکانەوە لەژێر دەستی جەیت سینگی یەکەمدا حوکمڕانی دەکرد. دوای گەمارۆیەکی درێژخایەن و بەھۆی کەمی خۆراک و سەرچاوەکانەوە، لە کۆتاییدا گەمارۆدراوەکان ڕاجپوتەکان لەژێر فەرمانی مولاراجا ساکایان ئەنجامدا کە ژنەکان [[جاوھار]]یان ئەنجامدا و پیاوەکان تا مردن شەڕیان دەکرد. بەم شێوەیە عەلائەدین بە سەرکەوتوویی ھاتە ناو خاکەکانی بەتییەکانەوە. دوای فەتحکردنی جەیسەلمێر، چەند ساڵێکی تر لەژێر دەستی خالجییەکاندا مایەوە.

[[پەڕگە:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|وێنۆک|220px|سوڵتان عەلاود دین خستە فڕین؛ ژنانی ڕانتامبۆر جاوھار ئەنجام دەدەن کە تابلۆیەکی ڕاجپوتە لە ساڵی ١٨٢٥]]
لە ساڵی ١٣٠١ عەلائەدین فەرمانی بە ئولوغخان و نوسرەت خان کرد کە [[فتحکردنی عەلائەدین خالجی بۆ سەر ڕانتەمبۆر|داگیرکردنی ڕانتەمبۆر]]، کە پاشاکەی [[حەمیرادێڤا]] مافی پەنابەری بە سەرکردەکانی یاخیبوونەکەی نزیک جالۆر بەخشیبوو.  دوای ئەوەی نوسرەت خان لە کاتی گەمارۆدانەکەدا کوژرا، عەلائەدین بە شێوەیەکی شەخسی بەرپرسیارێتی ئۆپەراسیۆنەکانی گەمارۆدانی گرتە ئەستۆ، و لە تەمموزی ١٣٠١ قەڵاکەی داگیرکرد. لە کاتی هەڵمەتی ڕانتامبۆردا، عەلائەدین ڕووبەڕووی بووەوە  [[یاخیبوونەکان دژی عەلائەدین خالجی|سێ یاخیبوونی سەرکەوتوو نەبوو]]. بۆ سەرکوتکردنی هەر یاخیبوونێکی داهاتوو، سیستەمێکی هەواڵگری و چاودێری دانا، کۆی گشتی [[  قەدەغەکردن]] لە دەهلی، یاسای دامەزراند بۆ ڕێگریکردن لە ئاغاکانی لە تۆڕکردن لەگەڵ یەکتر، و دەستی بەسەر سامانی گشتیدا گرت.لە زستانی ساڵانی ١٣٠٢-١٣٠٣، عەلائەدین سوپایەکی نارد بۆ تاڵانکردنی پایتەختی [[کاکاتیا]] [[وارنگال]].  لەم نێوەندەدا، خۆی سەرکردایەتی سوپایەکی دیکەی کرد بۆ داگیرکردنی [[چیتۆر فۆرت|چیتۆر]]، پایتەختی [[شانشینی گوهیلا|گوهیلا]] شانشینی کە لەلایەن [[راتناسمها]] فەرمانڕەوایی دەکرا. عەلائەدین چیتۆری گرت دوای [[گەمارۆدانی چیتۆرگار (1303)|گەمارۆیەکی درێژخایەنی هەشت مانگ]]. بەپێی وتەی ئەمیر خوسراو دەربارەکەی، فەرمانی دا  کۆمەڵکوژییەکی ٣٠ هەزار هیندۆسی ناوخۆیی دوای ئەم داگیرکردنە. هەندێک ئەفسانەی دواتر باس لەوە دەکەن کە عەلائەدین هێرشی کردووەتە سەر چیتۆر بۆ گرتنی شاژنە جوانەکەی ڕاتناسمها [[رانی پادمینی|پادمینی]]، بەڵام...  زۆربەی مێژوونووسانی مۆدێرن ڕەسەنایەتی ئەم ئەفسانەیان ڕەتکردۆتەوە.لە کاتێکدا سوپای ئیمپراتۆریەت سەرقاڵی هەڵمەتەکانی چیتۆر و وارانگاڵ بوون، مەغۆلەکان لە دەوروبەری مانگی ئابی ١٣٠٣دا [[داگیرکردنی مەغۆلەکان بۆ سەر هیندستان، ١٣٠٣|داگیرکردنی دەهلی]] یەکێکی دیکەیان دەستپێکرد.   توانی پێش داگیرکەران بگاتە دەهلی، بەڵام کاتێکی پێویستی نەبوو بۆ ئامادەکاری بۆ بەرگرییەکی بەهێز.  لەم نێوەندەدا هەڵمەتی وارەنگڵ سەرکەوتوو نەبوو (بەهۆی بارانبارینی زۆرەوە بە گوتەی [[زیاودین بارانی]])، سوپاش چەند پیاوێک و جانتاکانی لەدەستدابوو.  نە ئەم سوپایە، نە ئەو هێزە بەهێزانەی کە لەلایەن پارێزگارەکانی پارێزگاکانی عەلائەدینەوە نێردرابوون، بەهۆی ئەو گەمارۆیانەی کە مەغۆلەکان دایاننابوو، نەیانتوانی بچنە ناو شارەکەوە. لە ژێر ئەم هەلومەرجە سەختەدا، عەلائەدین لە کەمپێکی پاسەوانیی زۆردا لە [[قەڵای سیری]] کە لە قۆناغی دروستکردندا بوو، خۆی پەنا برد.  مەغۆلەکان هێزەکانی خۆیان خستە ناو هەندێک ململانێی بچووکەوە، بەڵام هیچ کام لە سوپاکە سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەیان بەدەست نەهێنا.  داگیرکەران دەهلی و گەڕەکەکانیان تاڵان کرد، بەڵام لە کۆتاییدا بڕیاریان دا پاشەکشە بکەن دوای ئەوەی نەیانتوانی سیری پێشێل بکەن. داگیرکاری مەغۆلەکان لە ساڵی ١٣٠٣ یەکێک بوو لە داگیرکارییە جددیەکانی...  هیندستان، و وای لە عەلائەدین کرد چەند هەنگاوێک بنێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی.  قەڵاکان و بوونی سەربازی بەدرێژایی ڕێگاکانی مەغۆلەکان بۆ هیندستان بەهێزتر کرد. هەروەها زنجیرەیەک [[چاکسازی داهاتی عەلائەدین خاڵجی|چاکسازی ئابووری]] جێبەجێ کرد بۆ دڵنیابوون  هاتنی داهاتی بەس بۆ پاراستنی سوپای بەهێز.لە ساڵی ١٣٠٤دا، پێدەچێت عەلائەدین فەرمانی دابێت [[داگیرکردنی عەلائەدین خاڵجی بۆ سەر گوجارات#١٣٠٤ داگیرکاری|داگیرکردنی دووەم بۆ گوجارات]]، کە بووە هۆی لکاندنی شانشینی ڤاگێلا بە سوڵتانییەتی دەهلی. لە ساڵی ١٣٠٥دا [[فتحکردنی عەلائەدین خاڵجی بۆ سەر مالوا|داگیرکردنی مالوا]] لە ناوەڕاستی هیندستان دەستپێکرد، کە لە ئەنجامدا پاشای [[پارامارا]] [[مەهالاکادێڤا]] شکست و مردنی لێکەوتەوە.   [[شانشینی یاجڤاپالا]]، کە فەرمانڕەوایی ناوچەکەی دەکرد لە باکووری ڕۆژهەڵاتی مالوا  ، هەروەها پێدەچێت کەوتبێتە ژێر داگیرکاری عەلائەدین.لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٣٠٥ مەغۆلەکان جارێکی دیکە هێرشیان کردە سەر هیندستان.  لەبری ئەوەی هێرش بکەنە سەر شاری دەهلی کە بە توندی پاسەوانی دەکرا، داگیرکەران بەرەو باشووری ڕۆژهەڵات بەرەو [[دەشتەکانی گەنجتیک]] بە درێژایی [[گردەکانی شیڤالیک|دامێنی هیمالایا]] ڕۆیشتن.  سوارەی عەلائەدین کە ٣٠ هەزار کەسی تێدابوو، بە سەرۆکایەتی مالیک نایاک، لە [[شەڕی ئەمرۆها]]دا شکستی بە مەغۆلەکان هێنا. زۆرێک لە مەغۆلەکان بە دیل گیران و کوژران؛  مێژوونووسی سەدەی ١٦ [[فیریشتە]] ئیدیعا دەکات کە سەری (*سێر*)ی ٨ هەزار مەغۆل بەکارهێنراوە بۆ دروستکردنی قەڵای سیری کە لەلایەن عەلائەدینەوە ڕاسپێردرابوو.
ئەو تاڵانییەی لە دێڤاگیرییەوە بەدەست هاتبوو، وای لە عەلائەدین کرد پلانی داگیرکردنی شانشینیەکانی دیکەی باشوور دابنێت، کە بڕێکی زۆر سامانیان کۆکردبووەوە، چونکە لە سوپای بیانی کە باکووری هیندستانیان تاڵان کردبوو، قەڵغان کرابوون. لە کۆتایی ساڵی 1309دا، مەلیک کافۆری نارد بۆ ئەوەی پایتەختی [[کاکاتیا]] [[وارنگال]] تاڵان بکات.  کافور بە یارمەتی ڕاماچاندرای دیڤاگیری لە مانگی یەکی ساڵی ١٣١٠دا چووە ناو خاکی کاکاتیا و لە ڕێگای وارانگاڵدا شارۆچکە و گوندەکانی تاڵان کرد. دوای مانگێک [[گەمارۆدان  لە وارانگاڵ، ١٣١٠|گەمارۆدانی وارانگال]]، پاشای کاکاتیا [[پراتاپارودرا]] ڕەزامەندی دەربڕی کە ببێتە لقێکی عەلائەدین، و بڕێکی زۆر لە سامان (ڕەنگە ئەڵماسی [[کۆه-ی-نوور]] لەخۆبگرێت) ڕادەستی...  داگیرکەران.

هاوکات دوای داگیرکردنی سیوانا، عەلائەدین فەرمانی بە ژەنەڕاڵەکانی کردبوو کە ناوچەکانی دیکەی مەروار ملکەچ بکەن، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ دەهلی.  هەڵکوتانە سەر ژەنەراڵەکانی لە مەروار بووە هۆی ئەوەی کەڕووبەڕووبوونەوەکان لەگەڵ [[کانهادادێڤا]]، [[چاهامانەکانی جالۆر|چاهامانا]] فەرمانڕەوای [[قەڵای جالۆر|جالۆر]]. لە ساڵی 1311، عەلاودین  ژەنەڕاڵ [[کەمال الدین گورگ|مالیک کەمالدین گورگ]] [[گەمارۆدانی جالۆر|قەڵای جالۆری گرت]] دوای شکستهێنان و کوشتنی کانهادادێڤا.

لە کاتی گەمارۆدانی وارانگاڵدا، مەلیک کافور لەبارەی سامانی شانشینی [[هۆیسالا]] و [[شانشینی پاندیان|پاندیا]] کە کەوتبوونە باشوورەوە، زانیبوو.  دوای گەڕانەوەی بۆ دەهلی، مۆڵەتی عەلائەدین وەرگرت بۆ ئەوەی سەرکردایەتی گەشتێکی لەوێ بکات. کافور لە تشرینی دووەمی 1310 لە دەهلیەوە دەستی بە ڕێپێوانەکەی کرد، و لە سەرەتای ساڵی 1311دا [[فلاتی دێکان|دێکان]]ی بڕی، کە لەلایەن لقەکانی عەلائەدین ڕاماچاندرا و پراتاپارودرا پشتگیری دەکرا.

لەم کاتەدا، شانشینی پاندیا لە ژێر شەڕی یەک لە دوای یەکدا لە نێوان هەردوو برای ڤیرا و سوندارادا دەلەرزی و بە سوودوەرگرتن لەم شتە، پاشای هۆیسالا [[ڤیرا بالالا سێیەم|بالالا]] هێرشی کردبووە سەر خاکی پاندیان.  کاتێک بالالا لە ڕێپێوانەکەی کافور زانی، بەپەلە گەڕایەوە بۆ پایتەختەکەی . بەڵام نەیتوانی بەرخۆدانێکی بەهێز دابنێت، و دوای [[گەمارۆدانی دواراسامودرا|گەمارۆیەکی کورت]]، ڕازی بوو بە تەسلیمکردنی سامانەکەی و ببێتە لقێکی عەلائەدین.

لە دواراسامودرایەوە، مالیک کافور بەرەو شانشینی پاندیا ڕێپێوانێکی کرد، لەوێ [[لەشکرکێشی مالیک کافور بۆ سەر شانشینی پاندیا|هێرشی کردە سەر چەند شارۆچکەیەک]] گەیشتە [[مادورا]].  هەردوو ڤیرا و سوندارا لە بارەگاکەیان هەڵهاتن و بەم شێوەیە، کافور نەیتوانی بیانکاتە لقەکانی عەلائەدین.  سەرەڕای ئەوەش، سوپای دەهلی چەندین گەنجینەی و فیل و ئەسپی تاڵان کرد. مێژوونووسی دەهلی  باسی ئەم دەستبەسەرداگرتنی سامانەی لە دواراسامودرا و شانشینی پاندیا کرد  وەک گەورەترین لە دوای گرتنی موسڵمانان لە دەهلی.

لەم هەڵمەتەدا، ژەنەڕاڵ ئەباچی مەغۆلەکان پیلانی هاوپەیمانی لەگەڵ پاندیەکان دانابوو و لە ئەنجامدا عەلائەدین فەرمانی لە سێدارەدانی دەرکرد لە دەهلی.  ئەمەش لەگەڵ ناڕەزایەتییە گشتییەکانیان لە دژی عەلائەدین، بووە هۆی ناڕەزایی لەنێو مەغۆلەکاندا کە دوای موسڵمانبوون لە هیندستان نیشتەجێ بوون.  بەشێک لە سەرکردە مەغۆلەکان پیلانی کوشتنی عەلائەدینیان داڕشت، بەڵام پیلانەکە لەلایەن بریکارەکانی عەلائەدینەوە دۆزرایەوە.  پاشان عەلائەدین فەرمانی دا [[1311 کۆمەڵکوژی مەغۆلەکان لە سوڵتانی دەهلی|کۆمەڵکوژی بەکۆمەڵ لە مەغۆلەکان]] لە ئیمپراتۆریەتەکەیدا، کە بە گوتەی بارانی، بووە هۆی مردنی 20 هەزار یان 30 هەزار مەغۆل.لەم نێوەندەدا لە [[دێڤاگیری]]، دوای مردنی ڕاماچاندرا، کوڕەکەی هەوڵیدا دەسەڵاتی عەلائەدین بڕوخێنێت.  مەلیک کافور لە ساڵی ١٣١٣ جارێکی دیکە هێرشی کردە سەر دێڤاگیری و شکستی هێنا و بوو بە حاکمی دێڤاگیری. لە ساڵی ١٣٠٦ سوپای مەغۆلێکی دیکە کە لەلایەن دواوە نێردرابوو پێشڕەوییان کرد تا [[ڕووباری ڕاڤی]] و بە درێژایی ڕێگاکە خاکەکانیان تاڵان کرد.  هێزەکانی عەلائەدین بە سەرۆکایەتی [[مەلیک کافور]]، بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە [[لەشکرکێشی مەغۆلەکان بۆ سەر هیندستان، ١٣٠٦|لە مەغۆلەکانی شکستیان هێنا]]. دووا ساڵی داهاتوو کۆچی دوایی کرد،  و دوای ئەوە مەغۆلەکان لە سەردەمی عەلائەدیندا هیچ گەشتێکی دیکەیان بۆ هیندستان ئەنجام نەدا.  بە پێچەوانەوە، حاکمی [[دیپاڵپور]]ی عەلائەدین [[غیاث الدین توغلوق|مەلیک توغلوق]] بە بەردەوامی هەڵیکوتایە سەر خاکەکانی مەغۆل کە دەکەونە ئەفغانستانی ئێستا.  

=== هەڵمەتەکانی مەروار و باشوور، ١٣٠٧-١٣١٣ ===
[[پەڕگە:Delhi Sultanate under Khalji dynasty - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|وێنۆک|280px|Khalji|خاکی خەلجی لە زۆرترین ڕووبەریدا (سەوزی تۆخ) و خاکی لقەکانی خاڵجی (سەوزی سووک)]].
لە دەوروبەری ساڵی ١٣٠٨، عەلائەدین مەلیک کافۆری نارد بۆ [[فتحکردنی دێڤاگیری لەلایەن عەلائەدین خاڵجی|داواگیری داگیرکرد]]، کە پاشاکەی [[ڕاماچاندرای دیڤاگیری|ڕاماچاندرا]] ئەو باجەی ڕاگرتبوو کە لە ساڵی ١٢٩٦دا بەڵێنی پێدابوو، و مافی پەنابەری بە پاشای ڤاگێلا کارنا بەخشیبوو  لە [[باگلانا]]. کافور لەلایەن ئەلپ خان حاکمی گوجاراتی عەلائەدین پشتگیری دەکرا، کە هێزەکانی هێرشیان کردە سەر باگلانا، و کچەکەی کارنایان گرت [[دێڤالادێڤی]] (دواتر هاوسەرگیری لەگەڵ...  کوڕی عەلائەدین خزرخان). لە دێڤاگیری، کافور سەرکەوتنێکی ئاسانی بەدەستهێنا، و ڕاماچاندرا ڕازی بوو ببێتە وەسیلەیەکی تەواوی ژیانی عەلائەدین.

لەم نێوەندەدا، بەشێک لە سوپای عەلائەدین چەند ساڵێک بوو بە بێ سەرکەوتن گەمارۆی قەڵای [[سیوانا]]یان لە ناوچەی [[مەروار]] دابوو. لە مانگی ئاب-ئەیلوولی 1308  ، عەلائەدین بە شێوەیەکی شەخسی بەرپرسیارێتی ئۆپەراسیۆنەکانی گەمارۆدانی لە سیوانای گرتە ئەستۆ. سوپای دەهلی [[گەمارۆدانی سیوانا|قەڵاکەیان داگیرکرد]]، و فەرمانڕەوای بەرگریکار سیتالادێڤا لە مانگی نۆڤەمبەردا کوژرا  1308.
== گۆڕانکاری کارگێڕی ==
عەلائەدین بەهێزترین فەرمانڕەوای خانەدانەکەی بوو. بە پێچەوانەوە  فەرمانڕەواکانی پێشووی سوڵتانییەتی دەهلی کە تاڕادەیەکی زۆر پشتیان بە پێکهاتەی ئیداری پێشوو بەستبوو، عەلائەدین چاکسازییەکی بەرفراوانی ئەنجامدا. دوای ئەوەی ڕووبەڕووی لەشکرکێشییەکانی مەغۆل بووەوە و...  [[یاخیبوون لە عەلائەدین خالجی|چەند یاخیبوونێک]]، چەند چاکسازییەکی جێبەجێ کرد بۆ ئەوەی بتوانێت سوپایەکی گەورە بپارێزێت و ئەوانەی توانای ڕێکخستنی ڕاپەڕینیان لە دژی هەیە لاواز بکات. هەروەها بارانی چاکسازییەکانی داهاتی عەلائەدین دەگەڕێنێتەوە بۆ خواستی سوڵتان بۆ ژێردەستەکردنی هیندۆسەکان بە "بێبەشکردنی ئەو سامان و موڵکە کە یاخیبوون پەروەردە دەکات". بە گوێرەی مێژوونووس [[ساتیش چاندرە]]، چاکسازییەکانی عەلائەدین لەسەر بنەمای چەمکی ترس و کۆنترۆڵکردنی وەک بنەمای حکومەتێکی باش و هەروەها خواستە سەربازییەکانی بوو:   بەشێکی زۆری ڕێوشوێنەکان بۆ ناوەندکردنی دەسەڵات لە دەستی ئەو و پشتگیریکردنی سەربازییەکی گەورە داڕێژراون.

هەندێک لە چاکسازییەکانی زەوی و زاری عەلائەدین لەلایەن جێنشینەکانیەوە درێژەیان پێدرا، و بنەمایەکیان بۆ چاکسازییە کشتوکاڵییەکان پێکهێنا کە لەلایەن فەرمانڕەواکانی دواترەوە وەک [[شێر شا سوری]] و [[ئەکبەری مەزن|ئەکبەر]] هاتنە ئاراوە. بەڵام ڕێساکانی تری، لەوانەش کۆنترۆڵکردنی نرخ، لەلایەن کوڕەکەیەوە [[قوتب دین موبارەک شا|قوتبەدین موبارەک شا]] چەند مانگێک دوای مردنی هەڵوەشایەوە.

=== چاکسازی لە داهات ===
 
.
لادێ و بەرهەمی کشتوکاڵی لە سەردەمی عەلائەدیندا لەلایەن موختاری گوندەکانەوە کۆنترۆڵ دەکرا، کە دەسەڵاتدارانی نەریتی هیندۆسی بوون.  خۆبەزلزانینی ئەوان و بەرخۆدانی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان وەک سەختی سەرەکی کە کاریگەری لەسەر حوکمڕانییەکەی هەبوو، سەیر دەکرد.  هەروەها دەبوو لە دادگاکەیدا ڕووبەڕووی قسەی پیلانگێڕی ببێتەوە.دوای هەندێک پیلانگێڕی سەرەتایی و ڕاپەڕینی هیندۆسی لە ناوچە گوندنشینەکان لە قۆناغی سەرەتایی دەسەڵاتی خۆیدا، ڕەگی کێشەکەی لێدا بە هێنانەکایەی چاکسازی کە هەروەها ئامانجی دەستەبەرکردنی پشتیوانی سوپاکەی و دابینکردنی خۆراک بوو بۆ پایتەختەکەی.  هەموو موڵک و ماڵی زەوی لە دەربار و ئاغاکانی برد و ئەرکەکانی داهاتی هەڵوەشاندەوە کە لەمەودوا لەلایەن دەسەڵاتە ناوەندییەکانەوە کۆنترۆڵکرابوون.  لەمەودوا "هەموو کەسێک سەرقاڵی داهات بوو بە پەیداکردنی بژێوی ژیانی بۆ ئەوەی کەس تەنانەت بیر لە یاخیبوونیش نەکاتەوە".  هەروەها فەرمانی دا "هەندێک یاسا و ڕێسا بۆ وردکردنی هیندۆسەکان دابین بکرێت، و بۆ بێبەشکردنیان لەو سامان و موڵکە کە یاخیبوون پەروەردە دەکات. هیندۆسەکان دەبوو کەم بکرێتەوە بۆ ئەوەی ئەوەندە کەم بکرێتەوە کە نەتوانێت ئەسپێک ڕابگرێت بۆ ئەوەی سواری بێت."  ، جل و بەرگی جوان لەبەر بکە، یان چێژ لە هەر شتێکی گرانبەهای ژیان وەربگریت."عەلائەدین بەشێکی زۆری زەوی بەپیتی هێنایە ژێر خاکی تاج کە ڕاستەوخۆ بەڕێوەدەبرا، بە نەهێشتنی  و [[زەوی بەخشین]] و وەسیەتکاران لە ناوچەی [[گەنگا-یامونا دوئاب]]. ئەو باجی 50%ی  لەسەر بەرهەمە کشتوکاڵییەکان لە بەشێکی بەرچاوی باکووری هیندستان سەپاند: ئەمە زۆرترین بڕە پارە بوو کە لەلایەن [[هەنافی]] ڕێگەی پێدرابوو.  قوتابخانەی ئیسلام کە لەو سەردەمەدا لە دەهلی باڵادەست بوو.|
هەروەها عەلائەدین سەرۆکە گوندنشینەکانی هیندۆسی نێوەندگیری لەناوبرد، و دەستیکرد بە کۆکردنەوەی *خاراج* ڕاستەوخۆ لە جووتیاران. هیچ باجێکی زیادەی لەسەر کشتوکاڵ وەرنەگرت،  و ئەو بڕینەی هەڵوەشاندەوە کە ناوەندەکان بۆ کۆکردنەوەی داهات وەریاندەگرت. داواکاری عەلائەدین بۆ باجی ڕێژەیی لەگەڵ ڕووبەری زەوی بەو مانایە بوو کە ئەو گوندە دەوڵەمەند و بەهێزانەی کە زەوی زیاتریان هەبوو دەبوو زیاتر بدەن  باج. سەرۆک گوندنشینەکانی ناچار کرد هەمان باجی ئەوانی تر بدەن، و قەدەغەکردنی باجی نایاسایی بەسەر جووتیاراندا سەپاند. بۆ ڕێگریکردن لە هەر یاخیبوونێک، ئیدارەکەی سەرۆکە گوندنشینەکانی لە سامان و ئەسپ و چەک بێبەش کرد. بە سەرکوتکردنی ئەم سەرۆکانە، عەلائەدین خۆی وەکو...  پارێزەری چینە لاوازەکەی کۆمەڵگەی گوندنشین. بەڵام لە کاتێکدا کە کشتوکاڵی  ors ئازاد بوون لە داواکارییەکانی خاوەن زەویەکان، ئەو باجە زۆرانەی کە دەوڵەت دەیسەپێندرا بەو مانایە بوو کە جووتیارێک "بەزەحمەت بەشی بەردەوامبوونی چاندنەکەی و پێداویستییە خۆراکییەکانی هەبوو."بۆ جێبەجێکردنی ئەم چاکسازییە زەوی و کشتوکاڵیانە، عەلائەدین سیستەمێکی بەهێز و کارامەی بەڕێوەبردنی داهاتی دانا.  حکومەتەکەی چەندین ژمێریار و کۆکەرەوە و بریکاری دامەزراند.  ئەم بەرپرسانە مووچەیەکی باشیان پێدەدرا بەڵام ئەگەر دەرکەوت بەرتیلیان وەرگرتووە، سزای توندیان بۆ دەدرا.  وردبینی لە کتێبی حیساباتەکان کرا و تەنانەت ناتەباییە بچووکەکانیش سزا دەدرا.  کاریگەرییەکە ئەوە بوو کە هەم خاوەن زەوییە گەورەکان و هەم جووتیارانی بچووک ترسیان لەوە هەبوو کە لە پێدانی باجی هەڵسەنگێندراوەکانیان لەدەست بدەن.حکومەتەکەی عەلائەدین باجی *جیزیا*ی بەسەر ڕەعیەتەکانی غەیرە موسڵماندا سەپاند، ڕەعیەتەکانی موسڵمانیش پابەند بوون بە بەشداری *زەکات*. هەروەها باجی لەسەر شوێنی نیشتەجێبوون (*غەری*) و [[ لەوەڕاندن]] (*چەراعی*) وەرگرتووە، کە بەپێی یاسای ئیسلامی سزا نەدراون. جگە لەوەش عەلائەدین داوای پشکی چوار لەسەر پێنجی غەنیمەتەکانی شەڕی لە سەربازەکانی دەکرد، لەبری پشکی یەک لەسەر پێنجی تەقلیدی (*خومس*).
=== چاکسازی لە بازاڕدا ===


عەلائەدین ڕێوشوێنی [[کۆنتڕۆڵکردنی نرخ]]ی بۆ جۆرەها کاڵای بازاڕ جێبەجێ کرد. دەرباری عەلائەدین [[ئەمیر خوسراو]] و نووسەری سەدەی ١٤ حەمید قەلەندەر پێشنیاری ئەوە دەکەن کە عەلائەدین ناساندووە  ئەم گۆڕانکاریانە بۆ خۆشگوزەرانی گشتی. بەڵام بارانی دەڵێت کە عەلائەدین ویستویەتی نرخەکان کەم بکاتەوە بۆ ئەوەی مووچەی کەم لەلایەن سەربازەکانیەوە قبوڵ بکرێت، و بەمجۆرە، بۆ پاراستنی a  سوپای گەورە. جگە لەوەش، بارانی پێشنیاری ئەوە دەکات کە بازرگانانی هیندۆسی خۆیان بە [[قازانج (بازرگانی)|قازانج)دا سەرقاڵ کردووە]]  ، و چاکسازییەکانی عەلائەدین لە بازاڕدا لە ئەنجامی خواستی سوڵتانەوە بوو بۆ سزادانی هیندۆسەکان.


بۆ دڵنیابوون لەوەی کە کاڵاکان بە نرخێکی ڕێکخراو دەفرۆشرێن، عەلائەدین سەرپەرشتیاری بازاڕ و سیخوڕی دامەزراند، و ڕاپۆرتی سەربەخۆی لێ وەردەگرت.  بۆ ڕێگریکردن لە [[بازاڕی ڕەش]]، ئیدارەکەی کۆڵبەران و کاسبکارانی هەڵگرتنی دانەوێڵەکانی قەدەغە کرد، هەروەها دانەوێڵەخانەکانی لەلایەن حکومەتەوە دامەزراند، کە پشکی حکومەت لە دانەوێڵەکان تێیدا هەڵدەگیرا.  هەروەها حکومەت کرێکارانی گواستنەوەی ناچار کرد لە گوندەکاندا لە مەودای دیاریکراو بەدرێژایی ڕووباری یامونا نیشتەجێ ببن بۆ ئەوەی بتوانرێت دانەوێڵە بە خێرایی بگوازرێتەوە بۆ دەهلی.

مێژوونووسانی وەک خوسراو و بارانی باس لەوە دەکەن کە لە سەردەمی ژیانی عەلائەدیندا ڕێگە نەدراوە نرخەکان بەرزببنەوە، تەنانەت کاتێک بارانبارین کەم بووە. ئەو دوکاندارانەی کە ڕێساکانی کۆنترۆڵکردنی نرخیان پێشێل کردووە یان...  هەوڵیدا بەدەربازبوونیان (وەک، بە بەکارهێنانی کێشی ساختە) سزای توندیان پێدرا.



=== چاکسازی سەربازی ===
عەلائەدین [[سوپایەکی وەستاو]]ی گەورەی پاراست، کە ٤٧٥ هەزار سوار لەخۆدەگرت بەپێی مێژوونووسی سەدەی ١٦ [[فیریشتە]]. توانی وەها گەورەیەک پەروەردە بکات  سوپا بە پێدانی مووچەی تاڕادەیەک کەم بە سەربازەکانی، و [[چاکسازییەکانی بازاڕی عەلائەدین خالجی|کۆنتڕۆڵکردنی نرخی بازاڕ]]ی هێنایە ئاراوە بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی کە مووچە کەمەکان بۆ سەربازەکانی قبوڵکراون. هەرچەندە دژی پێدانی زەوی بوو بە ژەنەڕاڵ و سەربازەکانی، بەڵام دوای هەڵمەتە سەرکەوتووەکان بە بەخشندەیی پاداشتی دەدایەوە، بە تایبەت ئەوانەی لە [[دێکان]].

حکومەتەکەی عەلائەدین لیستێکی وەسفکەری هەموو سەربازێکی پاراست، ناوبەناو پێداچوونەوەی توندی بە سوپادا دەکرد بۆ پشکنینی ئەسپ و چەکی سەربازەکان.  بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هیچ ئەسپێک نەتوانرێت دوو جار پێشکەش بکرێت یان بە ئەسپێکی کوالیتی خراپ جێگەی بگرێتەوە لە کاتی پێداچوونەوەکەدا، عەلائەدین سیستەمێکی [[مارکەی ئاژەڵداری|مارکەکردن]] ئەسپەکانی دامەزراند.
=== چاکسازی کۆمەڵایەتی ===
 

هەرچەندە ئیسلام [[خواردنەوەی کحولی]] قەدەغە دەکات، بەڵام خواردنەوە لە سەدەی ١٣دا لەنێو پاشایەتی و ئاغا موسڵمانەکانی سوڵتانییەتی دەهلیدا باو بووە و عەلائەدین خۆی خواردنەوەیەکی زۆر بووە.  وەک بەشێک لە ڕێوشوێنەکانی بۆ ڕێگریکردن لە یاخیبوون، عەلائەدین [[قەدەغەکردن]]ی سەپاند، چونکە پێیوابوو بەکارهێنانی بەربڵاوی خواردنەوە کحولیەکان وایکردووە خەڵک کۆببنەوە و هەستەکانیان لەدەستبدەن و بیر لە یاخیبوون بکەنەوە.  بەگوێرەی [[ئیسامی (مێژوونووس)|ئیسامی]]، عەلائەدین مەی قەدەغە دەکات، دوای ئەوەی ئاغایەک مەحکوومی کردووە بەهۆی شادیکردنەوە کاتێک ڕەعیەتەکانی بەدەست برسێتیەوە دەناڵێنن.  بەڵام پێدەچێت ئەم باسە بیستراو بێت.
دواتر عەلائەدین مادەی سەرخۆشکەری دیکەی قەدەغە کرد، لەوانە [[حەشیش (ماددە هۆشبەر)|حەشیش]]. هەروەها [[قومار]]ی قەدەغە کرد، و سەرخۆش و قومارچیەکانی لە...  دەهلی، لەگەڵ فرۆشیارانی مادەی سەرخۆشکەر. ئیدارەی عەلائەدین بە توندی سزای سەرپێچیکارانی دا، و دڵنیایی لە بەردەستنەبوونی مەی نەک تەنها لە دەهلی، بەڵکو لە ناوچەکانی دەوروبەری.  سەرەڕای ئەوەش، بەردەوام بوو لە بەرهەمهێنانی مەی بە شێوەیەکی نایاسایی لە دەهلی و بە قاچاخ دەخرێتە ناو دەهلی. ماوەیەک دواتر، عەلائەدین وازی هێنا، و ڕێگەی بە لێنانی خواردنەوە و خواردنەوەی بە شێوەیەکی تایبەت دا.  بەڵام دابەشکردنی شەراب بە گشتی و خواردنەوەی شەراب بە قەدەغەکراو مایەوە.

هەروەها عەلائەدین ئاستی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئاغاکاندا زیاد کرد.  بۆ ڕێگریکردن لە یاخیبوون لەلایەن ئاغاکانەوە دەستی بەسەر سامانەکانیاندا گرت و لە بنکەکانی دەسەڵاتیان دوورخستەوە.  تەنانەت ئەو زەوییە [[خێرخوازی]]انەی کە لەلایەن ئاغاکانەوە بەڕێوەدەبرا، دەستیان بەسەردا گیرا.  سزای توند بۆ ناپاکی دەدرا.  تەنانەت ژن و منداڵی ئەو سەربازانەی کە بۆ غەنیمەتێکی زیاتری جەنگ یاخی بوون، زیندانی کران.  تۆڕێکی سیخوڕی کارامە دامەزرا کە دەگەیشتە ناو ماڵە تایبەتەکانی ئاغاکان.  ئەو هاوپەیمانییە هاوسەرگیریانەی لە نێوان خێزانە ئاغاکاندا دەکرا، دەبوو لەلایەن پاشاوە پەسەند بکرێن.

عەلائەدین [[لەشفرۆشی]]ی قەدەغە کرد، و فەرمانی دا هەموو لەشفرۆشەکانی ئێستای دەهلی هاوسەرگیری بکەن. فیریشتە دەڵێت کە لەشفرۆشەکانی پۆلێن کردووە بۆ سێ پلە، و بەپێی ئەو پلە کرێیەکانیان دیاری کردووە.  بەڵام مێژوونووس کیشۆری ساران لال ئەم باسە بە نادروست دەزانێت.  هەروەها عەلائەدین هەنگاوی ناوە بۆ سنووردارکردنی [[زینا]] بە فەرمانی ئەوەی زیناکاری نێر کاستر بکرێت و زیناکاری مێینە [[بەردبارانکردن|بەردبارانکردن تا مردن]].

عەلائەدین [[چارلەتان]]ەکانی قەدەغە کرد، و فەرمانی دا [[سیحر (پارانۆرمال)|جادووگەرەکان]] (کە لەلایەن ئەمیر خوسراوەوە دەرباریەکەیەوە پێیان دەوترێت "ساحیرەکانی خوێن مژ") بە بەردباران بکرێن.
== ڕۆژانی کۆتایی ==
.
لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا عەلائەدین نەخۆشییەکی هەبوو، و زۆر بێمتمانەیی بە ئەفسەرەکانی دەکرد.  دەستی کرد بە چڕکردنەوەی هەموو دەسەڵات لە دەستی بنەماڵەکەی و کۆیلەکانیدا. عاشقی کۆیلە گشتییەکەی [[مەلیک کافور]] بوو، کە بوو بە دیفاکتۆ  فەرمانڕەوای سوڵتانییەت دوای ئەوەی پلەی بەرزکرایەوە بۆ پلەی جێگری پاشا (*نەعیب*).

عەلائەدین چەند کارگێڕێکی بەئەزموونی دوورخستەوە، نووسینگەی *وەزیر* (سەرۆک وەزیران)ی هەڵوەشاندەوە، تەنانەت شەرەف قاعینی وەزیری لەسێدارە دا.  وا دیارە مەلیک کافور کە ئەم ئەفسەرانەی بە ڕکابەر و هەڕەشەی خۆی دەزانی، عەلائەدینی ڕازی کرد کە ئەم پاکتاوکردنە ئەنجام بدات. کافور کوڕە گەورەکانی عەلائەدینی خزرخان و شادیخان کوێر کرد  .  هەروەها عەلائەدینی ڕازی کرد کە فەرمانی کوشتنی ئەلپ خان زاوای بدات کە ئاغایەکی کاریگەر بوو و دەتوانێت ڕکابەری دەسەڵاتی مەلیک کافور بکات.  گوایە قوربانییەکان پیلانێکیان بۆ ڕووخاندنی عەلائەدین داڕشتووە، بەڵام ڕەنگە ئەمە پڕوپاگەندەی کافور بێت.

عەلائەدین لە شەوی ٤ی ژانویەی ١٣١٦ کۆچی دوایی کردووە. بارانی بانگەشەی ئەوە دەکات کە بە گوتەی "هەندێک کەس"، [[مالیک کافور|کافور]] کوشتوویەتی. بەرەو کۆتایی شەو، کافور تەرمی عەلائەدینی لە شوێنی سیری هێنا و وای لێکرد لە گۆڕستانی عەلائەدین (کە پێشتر پێش مردنی عەلائەدین دروستکرابوو) بنێژرا.  دەوترێت گۆڕستانەکە لە دەرەوەی مزگەوتێکی جەما بووە، بەڵام هیچ کام لەم پێکهاتانە بە دڵنیاییەوە ناتوانرێت دەستنیشان بکرێت.  بەپێی مێژوونووس [[بانارسی پراساد ساکسێنا]]، ڕەنگە بناغە وێرانەکانی ئەم دوو پێکهاتەیە لە ژێر یەکێک لە تەپۆڵکەکانی سیریدا بێت.

ڕۆژی دواتر کافور کوڕە گەنجەکەی عەلائەدین [[شیهاب الدین عومەر|شیهابدین]]ی وەک [[پاشا بوکەڵە]] دەستنیشان کرد. بەڵام کافور کوژرا  دوای ماوەیەکی کەم، و کوڕە گەورەکەی عەلائەدین [[موبارەک خان]] دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت.

گۆڕی عەلائەدین و *مەدرەسە*ی تایبەت بە ئەو لە پشتی [[کۆمەڵگەی قوتب]]، [[مێهراولی]]، لە [[دەلھی|دەلهی]] بوونیان هەیە.
== ژیانی کەسی ==
ژنەکانی عەلائەدین بریتی بوون لە کچەکەی جەلالەدین کە نازناوی *مەلیکە جەهان* و خوشکی [[ئەلپ خان]]ی مەهرو بوو. هەروەها هاوسەرگیری لەگەڵ ژاتیاپالی کرد، کچی پاشای هیندۆس ، ڕەنگە دوای هێرشی دیڤاگیری 1296، یان دوای داگیرکردنی دێڤاگیری لە ساڵی 1308. عەلائەدین کوڕێکی لەگەڵ ژاتیاپالی هەبوو، [[شیهابودین عومەر]]، کە دوای ئەو وەک فەرمانڕەوای داهاتووی خاڵجی گرتەوە.  

هەروەها عەلائەدین هاوسەرگیری لەگەڵ کامالا دیڤی کرد کە ژنێکی هیندۆس بوو، کە لە بنەڕەتدا شاژنی سەرەکی [[کارنا (شانشینی ڤاگێلا)|کارنا]]، پاشای [[شانشینی ڤاگێلا|ڤاگێلا]] پاشای گوجارات بوو. لە کاتی داگیرکاریدا لەلایەن هێزەکانی خاڵجیەوە گیرا، وەک بەشێک لە غەنیمەتەکانی جەنگ بە یاوەرییەوە بردیانە دەهلی و بردیانە ناو [[حەرەم]]ی عەلائەدین. لە کۆتاییدا لەگەڵ ژیانی نوێی خۆیدا ئاشت بووەوە. بە گوێرەی مێژوونووس [[فیریشتە]]،  کاتێک لە نێوان ساڵانی ١٣٠٦ و ١٣٠٧، کامالا دیڤی داوای لە عەلائەدین کرد کچەکەی [[دیڤاڵ دیڤی]] لە ژێر چاودێری باوکی، ڕاجا کاران دەستەبەر بکات. عەلائەدین فەرمانێکی بۆ ڕاجا کاران نارد و پێی گوت دەستبەجێ دیڤاڵ دیڤی بنێرێت. لە کۆتاییدا دیڤاڵ دیڤی هێنرایە دەهلی و لە...  کۆشکی شاهانە لەگەڵ دایکیدا.

[[مالیک کافور]]، کۆیلەیەکی سەرنجڕاکێشی خەفەتبار کە لە کاتی [[فتحکردنی گوجارات لەلایەن عەلائەدین خاڵجییەوە|هەڵمەتی گوجارات]]، خەیاڵی عەلائەدینی گرت. بە خێرایی لە خزمەت عەلائەدیندا بەرزبووەوە، بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی توانا سەلمێنراوەکەیەوە وەک فەرماندەی سەربازی و ڕاوێژکاری ژیر،   و لە کۆتاییدا بووە جێگری پاشا (*نەعیب*)ی سوڵتانییەت.  پەیوەندییەکی قووڵی سۆزداری لە نێوان عەلائەدین و کافوردا پەرەی سەند. بە گوتەی بارانی، لە ماوەی چوار پێنج ساڵی کۆتایی ژیانیدا، عەلائەدین "بە قووڵی و شێتانە عاشقی" بووە  کافور، و ئیدارەی ڕادەستی ئەو کرد. بە پشتبەستن بە وەسفی بارانی، زانایان [[ڕوت ڤانیتا]] و [[سالیم کیدوای]] پێیان وایە کە عەلائەدین و کافور لە پەیوەندییەکی هاوڕەگەزبازیدا بوون. مێژوونووس جودیس ئی.والش، زانا نیلانجان سەرکار و زانا تۆماس گوگلەر پێیان وایە عەلائەدین و کافور لە پەیوەندییەکی سێکسیدا خۆشەویست بوون. بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندییەکەی لەگەڵ کافور، مێژوونووسان پێیان وایە ڕەنگە عەلائەدین [[دووڕەگەزباز]] یان تەنانەت  هاوڕەگەزباز. مێژوونووس  پێی وایە کە نزیکیی نێوان ئەو دووانە نەبووە  سێکسی.

== تەلارسازی ==
لە ساڵی ١٢٩٦دا عەلائەدین خەزنەی ئاوی هاوز-ی-عەلای (دواتر [[کۆمەڵگەی هاوز خاس|حەوز-ی-خاس]])ی دروستکرد، کە ڕووبەرەکەی ٧٠ دۆنم بوو، و بەرد-[[دیوارێکی بیناسازی]]ی هەبوو.  وردە وردە پڕ بوو لە قوڕ، و لەلایەن [[فیروز شا توغلاق]] لە دەوروبەری ساڵی ١٣٥٤ [[سیڵت|دیلت]] کرا  سەرچاوەی ئاو بۆ شارەکە بە درێژایی ساڵ.لە ساڵانی سەرەتای سەدەی ١٤دا، عەلائەدین [[قەڵای سیری]]ی دروست کرد.  دیوارەکانی قەڵاکە بە شێوەیەکی سەرەکی بە بەکارهێنانی [[داروپەردوو]] (لە قوڕدا) دروستکراون، هەرچەندە هەندێک شوێنەواری   عەلائەدین لە کاتی [[لەشکرکێشی مەغۆلەکان بۆ سەر هیندستان، 1303|1303 داگیرکردنی مەغۆلەکان]] لە سیری کەمپی دانا، و دوای ئەوەی مەغۆلەکان ڕۆیشتن، قەسری دروست کرد  -ی-هەزار کۆشکی سیتون لە شوێنی ئۆردوگاکەی.  شارە قەڵادارەکەی سیری لە سەردەمی تەیموردا بوونی هەبووە، کە لە بیرەوەرییەکانیدا هاتووە کە حەوت دەروازەی هەبووە.  لە ساڵی ١٥٤٥ لەلایەن [[شیر شا سوری]] وێران کرا، ئێستا تەنها بەشێک لە دیوارە وێرانەکانی ماونەتەوە.

<gallery mode="packed">
پەڕگە:Hauz Khas Lake.jpg|حەوزی خاس
پەڕگە:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|دیواری وێرانکراوی سیری
پەڕگە:Alai Darwaza.JPG|ئێراگ کانی
پەڕگە:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|دادگاکان لە ڕۆژهەڵاتی مزگەوتی قووەتولئیسلام، لە کۆمەڵگەی قوتب کە لەلایەن خەلجیەوە لە ساڵی ١٣٠٠ی زایینی زیادکرا.
پەڕگە:Alauddin's Madrasa, Qutb complex.jpg|مەدرەسەی عەلائەدین، کۆمپلێکسی قوتب، مێهراولی، کە هەروەها گۆڕەکەی لە باشوورەوە هەیە.
پەڕگە:Qutub Minar with unfinished one.jpg|ئالای منار کە تەواو نەبووە
</gallery>
عەلائەدین [[ئالای دەروازە]]ی ڕاسپارد، کە لە ساڵی ١٣١١ تەواو بوو، و وەک دەروازەی باشوور کاردەکات کە دەچێتە [[مزگەوتی قووەتولئیسلام]] کە لەلایەن [[قوتب الدین عیباک]]ەوە دروستکراوە. هەروەها دەستی کرد بە دروستکردنی [[کۆمەڵگەی قوتب#ئالای منار|ئالای منار]]، کە مەبەست بوو دوو هێندە بێت لە قەبارەی [[قوتب منار]].  ، بەڵام پڕۆژەکە وازی لێ هێنرا، ڕەنگە کاتێک مرد.

هەروەها دروستکردنی بینای بەردی شنی لال مەحال (کۆشکی سوور) لە نزیک [[چاوساث خەمبا]] گەڕێنراوەتەوە بۆ عەلائەدین، چونکە تەلارسازی و دیزاینەکەی هاوشێوەی بینای [[ئالای دەروازە]]ە.

لە ساڵی ١٣١١ عەلائەدین خەزنەی حەوزی شەماسی کە ١٠٠ دۆنم بوو کە لەلایەن [[ئیلتوتمیش|شامسەدین ئیلتوتمیش]] لە ساڵی ١٢٢٩ دروستکرابوو، چاککردەوە، هەروەها قوبەیەکی لە ناوەندەکەیدا دروستکرد.
== سیاسەتی ئایینی ==
===بۆچوونەکان لەسەر ئایین===
عەلائەدینیش وەک ئەوانەی پێش خۆی [[موسڵمانی سوننە]] بوو.  ئیدارەکەی کەمینەکانی [[ئیسماعیلیزم|ئیسماعیلی]] ([[شیعە]])ی گۆشەگیری کرد، دوای ئەوەی سوننە ئۆرتۆدۆکسەکان بە درۆ تۆمەتباریان کرد بەوەی کە ڕێگە بە سێکسی خزمایەتی دەدەن لە "کۆمەڵە نهێنییەکانیاندا".  عەلائەدین فەرمانی دا لێکۆڵینەوە لەوان بکرێت کاتێک پێش ساڵی ١٣١١. لێکۆڵینەوەکە لەلایەن *ولەم*ی ئۆرتۆدۆکسەوە ئەنجامدرا، کە چەند ئیسماعیلێکی تاوانباریان زانی.  عەلائەدین فەرمانی دا سزادراوان [[سەیر]]ن بکرێن بۆ دوو.

[[زیاودین بارانی]]، کە نیو سەدە دوای مردنی دەنووسێت، باس لەوە دەکات کە عەلائەدین پاڵپشتی *ولامە*ی موسڵمانی نەکردووە، هەروەها "باوەڕی بە [[ئیسلام]] وەک ئیمانی نەخوێندەواران پتەو بووە".  و نەزانەکان".  لە درێژەدا باس لەوە دەکات کە عەلائەدین جارێک بیری لەوە کردۆتەوە کە ئایینێکی نوێ دابمەزرێنێت.  هەروەک چۆن چوار [[ڕەشیدون]] [[خەلیفە]]ی پێغەمبەری ئیسلامی حەزرەتی  [[محەممەد]] یارمەتی بڵاوکردنەوەی ئیسلامیان دا، عەلائەدین پێی وابوو کە ئەویش چوار [[خان (ناونیشان)|خان]]ی هەیە ([[ئولوغ خان).  |ئولوغ]]، [[نوسرەت خان جەلەسەری|نوسرەت]]، [[زەفەر خان (ژەنەڕاڵی هیندستان)|زەفەر]] و [[ئەلپ خان|ئەلپ]])، کە بە یارمەتی ئەوان دەیتوانی ئایینێکی نوێ دابمەزرێنێت. عەلاول مولک مامی بارانی قەناعەتی پێکرد کە ئەم بیرۆکەیە لابدات و ڕایگەیاند کە ئایینێکی نوێ تەنها لەسەر بنەمای وەحییەک لە [[الله|خودا]] دەتوانرێت بدۆزرێتەوە نەک لەسەر بنەمای  لەسەر حیکمەتی مرۆڤ. هەروەها عەلاول مولک ئاماژەی بەوەدا کە تەنانەت فەتحکەرە گەورەکانی وەک [[جەنگز خان]] نەیانتوانیوە ئیسلام بڕوخێنن، و خەڵک لە دژی عەلائەدین ڕاپەڕین دەکەن بۆ دامەزراندنی  ئایینێکی نوێ. ئیدیعای بارانی کە عەلائەدین بیری لە دامەزراندنی ئایینێک کردەوە، لەلایەن چەند مێژوونووسێکی دواتر و هەروەها مێژوونووسانی دواترەوە دووبارە بووەتەوە.  مێژوونووس [[بانارسی پراساد ساکسێنا]] گومانی لە ڕەسەنایەتی ئەم ئیدیعایە هەیە و دەڵێت کە لەلایەن نووسەرانی هاوچەرخی عەلائەدین پشتگیری ناکرێ.
بە گوتەی بارانی عەلائەدین یەکەم سوڵتان بووە کە ئایینی لە دەوڵەت جیا کردۆتەوە.  بارانی نووسیویەتی کە ئەو:

گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سیاسەت و حکومەت شتێکە، ڕێسا و فەرمانەکانی یاساش شتێکی ترە.  فەرمانە شاهانەییەکان هی پاشایە، فەرمانە یاساییەکان لەسەر حوکمی *قازی* و *موفتیەکان* وەستاون.  بەگوێرەی ئەم بۆچوونە، هەر کاروبارێکی دەوڵەتی لەبەردەمیدا بێت، تەنیا چاوی لە چاکەی گشتی بوو، بەبێ ئەوەی بیر لەوە بکاتەوە کە ئایا شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵیدا حەڵاڵە یان نایاساییە.  هەرگیز داوای بۆچوونی یاسایی نەدەکرد سەبارەت بە بابەتە سیاسییەکان، زۆر کەم پیاوی فێربوو سەردانیان دەکرد.سەرچاوە=تاریخ ی فیرۆز شاهی لەلایەن [[زیاودین بارانی]]

===پەیوەندی لەگەڵ هیندۆسەکان===
لە هەندێک کاتدا، کۆنەپەرستی موسڵمانانی دژی سەرۆک هیندۆسەکان و مامەڵەکردنی لەگەڵ *زیمییەکان*دا قۆستەوە. مێژوونووسی فارس [[وەساف]] باس لەوە دەکات کە وەک [[جیهاد|جەنگی پیرۆز]] گەشتێکی بۆ دژی گوجارات ناردووە و پاڵنەرەکەی "شەهوەت" نەبووە  لە فەتحکردن". [[مەتناوی (فۆڕمی شیعریی)|ماسناڤی]] *دێڤاڵ دیڤی—خزر خان* لەلایەن...  [[ئەمیر خوسراو]] دەڵێت کە گوجارات تەنها لە داگیرکاری دووەمدا لکێندرا کە حەوت ساڵ دوای داگیرکاری یەکەم ڕوویدا، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە یەکەمیان تەنها هەڵمەتێکی تاڵانکردن بووە. لە [[خەمبهات]]، دەوترێت کە هاوڵاتیان بە سەرسوڕمانەوە گیراون. وەسەف دەڵێت "هێزەکانی محەممەد لەلای ڕاست و چەپەوە بە بێ ڕەحمانە، لە سەرانسەری خاکی ناپاکدا، لە پێناو ئیسلامدا دەستیان کرد بە کوشتن و سەربڕین و خوێن بە چەقۆ ڕژا."

عەلائەدین و ژەنەڕاڵەکانی لە کاتی هەڵمەتە سەربازییەکانیاندا چەندین پەرستگایان [[هیندۆس]] وێران کرد.  ئەم پەرستگایانە بریتی بوون لەوانەی لە [[بەیلسا]] (1292)، [[دیڤگیری]] (1295)، [[ڤیجاپور]] (1298-1310)، [[سۆمناث]] (1299)، [[جەهان]] (1301)، [[چیدامبارام ]] (١٣١١) و [[مادورا]] (١٣١١).
سازشی لەگەڵ سەرۆکە هیندۆسەکان کرد کە ئامادەبوون سەروەرییەکەی قبوڵ بکەن.  خوسراو لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٣٠٥دا باس لەوە دەکات کە عەلائەدین بە میهرەبانی مامەڵەی لەگەڵ هیندۆسی گوێڕایەڵ [[زەمیندار]] (خاوەن خانووە فیۆداڵییەکان) کردووە، و چاکەی زیاتری پێبەخشیون لەوەی چاوەڕێیان دەکرد.  خوسراو لە شێوازە شیعرییەکەیدا باس لەوە دەکات کە تا ئەم کاتە، هەموو هیندۆسە بێئەدەبەکانی ناو کایەی [[ھیندستان|هیند]] لە بەرەکانی شەڕدا مردوون و هیندۆسەکانی دیکەش سەریان لەبەردەم عەلائەدین دانابوو.  خوسراو لە وەسفی دادگایەکدا کە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٣١٢ بەڕێوەچوو، دەنووسێت زەوییەکە بووەتە [[زەعفەران (ڕەنگ)|زەعفەران]]-ڕەنگ لە [[تیلاکا|تیلاکس]] سەرۆک هیندۆسەکانەوە کە لەبەردەم عەلائەدین کڕنۆشیان بردووە. ئەم سیاسەتەی سازشکردن لەگەڵ هیندۆسەکان لەلایەن کۆمەڵەیەکی بچووک بەڵام دەنگی توندڕەوی موسڵمانەوە ڕەخنەی زۆری لێگیرا، وەک لە نووسینەکانی بارانیدا دەردەکەوێت.

عەلائەدین زۆر بە دەگمەن گوێی لە ئامۆژگارییەکانی زانایانی ئۆرتۆدۆکس دەگرت.  کاتێک پرسیاری لە پێگەی هیندۆسەکان لە ژێر دەوڵەتێکی ئیسلامیدا کردبوو، موغییەکانی *قازی* وەڵامیان دایەوە کە هیندۆسەکان "دەبێت بە نەرمی و خۆنەویستییەوە باجەکان بدات لەگەڵ ئەوپەڕی ڕێز و دوور لە هەموو دوودڵییەک. ئەگەر کۆکەرەوە هەڵیبژێرێت."  تف لە دەمی بکات، پێویستە بەبێ دوودڵی هەمان شت بکاتەوە، تا بەرپرسەکە تفی تێدا بکات مەبەست لەم نەرمی و خۆنەویستییە لەڕادەبەدەرە لەلایەن خۆیەوە... نیشاندانی ئەو ملکەچبوونە ئەوپەڕیەیە کە لەسەر ئەم ڕەگەزەیە  خودای گەورە خۆی (لە قورئاندا) فەرمانی بە تەعریبکردنی تەواویان کردووە بە ئەندازەی ئەم هیندۆسانە کوشندەترین دوژمنی پێغەمبەری ڕاستەقینە [[محەممەد|مستەفا]] فەرمانی داوە سەبارەت بە کوشتن و تاڵانکردن و زیندانیکردنیان، بڕیاریداوە کە دەبێت  یان شوێن بڕوای ڕاستەقینە بکەون، یان دەکوژرێن یان زیندانی دەکرێن، و دەست بەسەر هەموو سامان و موڵکەکانیاندا بگیرێت."

عەلائەدین پێیوابوو "هیندۆس هەرگیز ملکەچ و گوێڕایەڵ نابێت بۆ موسڵمان، مەگەر لە هەژارییەکی گەورەدا کورت نەکرێتەوە".  ئەو ڕێوشوێنی بۆ هەژارکردنیان گرتە ئەستۆ و هەستی بە ڕەوا کرد چونکە دەیزانی سەرۆک و *موقەددام ژیانێکی لوکس بەڕێوەدەبەن بەڵام هەرگیز جیتالێک لە باجدا نەدەدا.  فەتحە بەهێز و بەرفراوانەکانی بووە هۆی ئەوەی لە ناوخۆ و دەرەوە وەک گۆشەگیرکەر سەیر بکرێت، لەوانەش لەلایەن مەولانا شەمسەدین تورک، عەبدولمەلیک ئیسامی و وەسەفەوە. بارانی، لە کاتێکدا...  لە کورتکردنەوەی دەستکەوتەکانیدا، باس لەوە دەکات کە ملکەچبوون و گوێڕایەڵی هیندۆسەکان لە ماوەی دەیەی کۆتایی دەسەڵاتیدا بووەتە ڕاستییەکی دامەزراو.  ئەو دەڵێت کە وەها پێشکەشکردنێک لەلایەن هیندۆسەکانەوە "نە پێشتر بینراوە و نە لە دواییدا شایەتحاڵیش دەبێت".*

لە سەردەمی [[شانشینی مەملوک (دەلهی)|خانەڵاتی ماملووک]]، بەدەستهێنانی ئەندامێتی لە بیرۆکراسی باڵادا بۆ موسڵمانانی هیندستان قورس بوو و بۆ هیندۆسەکان مەحاڵ بوو.  بەڵام پێدەچێت ئەمە لە سەردەمی خەلجیەکاندا گۆڕاوە.  خوسراو لە *خەزەینول فوتوح*دا دەڵێت کە عەلائەدین سوپایەکی ٣٠ هەزار کەسی لە ژێر دەستی ئەفسەرێکی هیندۆسی مالیک نایک، *ئاخور-بێک مەیسارا*، ڕەوانەی مەغۆلەکان کردووە.
===پەیوەندی لەگەڵ جاینەکان===
بەپێی سەرچاوەکانی [[جاینیزم|جاین]]، عەلائەدین گفتوگۆی لەگەڵ حەکیمانەکانی جاین ئەنجامدا و جارێک بە شێوەیەکی تایبەت بانگهێشتی *ئاچاریا* مەهاسێنا دەکات بۆ دەهلی. لەم ماوەیەدا هیچ دیگامبراکاریای فێربوو لە باکووری هیندستان نەبووە و مەهاسێنا لەلایەن جاینەکانەوە ڕازی کرا کە بەرگری لە باوەڕەکە بکات.  عەلائەدین سەرسام بوو بە فێربوونی قووڵ و زاهیدەکەی.  پورانکاندرایەکی جاینی [[دیگامبارا]] زۆر لێی نزیک بوو و سوڵتان پەیوەندییەکانی لەگەڵ حەکیمانەکانی [[شڤێتامبارا]] هەبوو.  هەروەها شاعیری جاین *ئاچاریا* ڕاماچاندرا سوری لەلایەن ئەوەوە ڕێزی لێگیرا.

*خەراتارا گاچا پاتاڤالی*، کە لە ساڵی 1336-1337 تەواو بووە، وردەکارییەکانی دڕندەییەکانی سەر جاینەکان لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا دەخاتە ڕوو لەوانە لەناوبردنی پێشانگایەکی ئایینی لە ساڵی 1313 لەکاتی گرتنی جابالیپورا ([[جالۆر]]).  پێدەچێت دوای ساڵێک بارودۆخەکە گۆڕابێت.  [[باناراسیداس]] لە *ئارداکاتانکا*دا باس لەوە دەکات کە [[شریمال جاین|جاین شریمالا]] بازرگانەکان بەسەر باکووری هیندستاندا بڵاوبوونەتەوە و لە ساڵی ١٣١٤دا، کوڕەکانی شریمالایەک و ئەوانی دیکە لەگەڵ ئامۆزاکانیان لەگەڵ کۆبوونەوەیەکی گەورەی زیارەتکاران توانیویانە  بۆ سەردانی پەرستگایەک لە فالودی سەرەڕای ئەوەی ئەجمێر و گەڕەکەکەی لە ژێر گەمارۆدانی هێزە موسڵمانەکاندایە.


[[ئەلپ خان]] کە لە ساڵی ١٣١٠ گواسترایەوە بۆ گوجارات، لەلایەن سەرچاوەکانی [[جاینیزم|جاین]] ستایشی دەکرێت کە ڕێگەی بە ئاوەدانکردنەوەی پەرستگاکانیان داوە. کاکاسوری لە...  *ابی-ناندان-جینۆدهارا-پراباندا* باس لە دەرکردنی ئەلپ خان دەکات کە [[جووتیار]] ڕێگە بە بازرگانی جاینی سامارا شا دەدات کە پەرستگایەکی زیانلێکەوتوو [[شاترونجایا]] نۆژەن بکاتەوە.

== دراوەکان ==

<gallery mode="packed">
پەڕگە:049Alauddin khilji6.jpg|نیوەی مس گەنی
پەڕگە:046Alauddin khilji2.jpg|نیوەی مس گەنی
پەڕگە:047Alauddin khilji4.jpg|ملیار گانی
پەڕگە:048Alauddin khilji5.jpg|زیو تانکا
پەڕگە:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|دراوی دوو زمانە
پەڕگە:Alauddin khilji.jpg|تانکە زیوین نەعنای دار الاسلام
پەڕگە:Deogir.jpg|نەعنای زیوین تانکا کیلا دێوگیر
</gallery>
خاڵجی بە بەکارهێنانی نازناوی *سیکەندەر سانی* دراوی دروستکردووە.  سکاندەر [[زمانی پارسیی کۆن|فارسی کۆن]] بۆ 'ئەلێکساندەر'، نازناوێک کە لەلایەن [[ئەسکەندەری مەزن|ئەلکساندەر]] بەناوبانگ بووە.  لە کاتێکدا سانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] بۆ 'دووەم'.  ئەفسانەی دراوەکە (*سیکاندەر-سانی*) وەرگێڕدراوە بۆ 'ئەسکەندەری دووەم' وەک ڕێزلێنانێک بۆ سەرکەوتنە سەربازییەکەی.

لە ڕێگەی هەڵمەتەکانی لە دەکان و باشووری هیندستان سامانی لە گەنجینەکەیدا کۆکردبووەوە و دراوی زۆری دەرکردبوو.  دراوەکانی باسی [[خەلافەتی عەباسی|خەلیفە]]یان نەکردووە، لە شوێنیدا نازناوی خۆ ستایشکەری *سیکەندەر-وس-سانی یامین-ولخیلافەت*ی داناوە. وازی لە زیادکردنی ناوی [[المستەعسیم]] هێنا، لەبری ئەوە *یامین الخلافەت نەسیر ئەمیر المعمینن* (دەستی ڕاستی خەلافەت، یاریدەدەری فەرماندەی ئیمانداران).
==لە کولتوری باودا==
*عەلائەدین خاڵجی دژبەری *پادماڤات*، شیعرێکی داستانییە کە لەلایەن [[شاعیری سۆفی]] [[مەلیک محەمەد جایاسی]] لە ساڵی ١٥٤٠ نووسراوە.
*هەروەها وەک کارەکتەری ناوەندی شیعری داستانی سەدەی ناوەڕاستی بەنگالی [[پادماڤاتی (شیعر)]] لە ساڵی ١٦٤٨ لەلایەن [[موسڵمانانی بەنگالی|بەنگالی]]-[[ئاراکان]]i شاعیری سەدەی ناوەڕاست [[ئەلائۆل|سید  ئالاۆل]].
*خەڵجی لە لایەن [[م.  ن.نامبیار]] لە فیلمی [[چیتراپو نارایانا ڕاو]] لە فیلمی *چیتور ڕانی پادمینی* (١٩٦٣).
*[[ئۆم پوری]] ڕۆڵی عەلائەدین خاڵجی لە درامای مێژوویی [[دووردەرشان]]ی *بەرات ئێک خۆج*دا گێڕاوە.
*خالجی لەلایەن [[موکێش ڕیشی]] لە درامای مێژوویی [[تەلەفزیۆنی سۆنی ئینتەرتەینمەنت]] *چیتۆد کی ڕانی پادمینی کا جۆهور* ڕۆڵی گێڕاوە.
*[[ڕانڤیر سینگ]] وەشانێکی خەیاڵیی عەلائەدینی لە فیلمی [[فیلمی ئیپیکی|داستان]] [[درامای مێژوویی|درامای سەردەم]] *پادماڤات''ی سانجای لیلا بەنسالی نیشان دا.  .

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٣١٦
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:ھیندییەکانی بە ڕەچەڵەک ئەفغان
پۆل:شانشینی خاڵجی
پۆل:پەشتوون
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٦٦
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم لە ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٤یەم لە ئاسیا
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:موسڵمانانی ھیندی