open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کۆمەڵە (ماتماتیک)

وێنۆک|یەکتربڕینی کۆمەڵەکانی A و B  کە بە شێوەی  نیشان دەدرێ.
لە ماتماتیکدا، **کۆمەڵە** گردوکۆی شتگەلی جیاجیایە. کۆمەڵە لە بنەڕەتیترین تێگەیشتەکانی ماتماتیکە. ئەگەرچی تیۆریی کۆمەڵە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا داھێنرا، بەڵام، ئێستاکە بەشێکی ھەمیشە حازری ماتماتیکە. وەکوو بنەڕەتێکە کە دەکرێ ھەموو ماتماتیک لەسەری بینا بکرێتەوە.

## پێناسە
گیۆرگ کانتۆر داھێنەری *تیۆریی کۆمەڵە*، ئاوا کۆمەڵە دەناسێنێ:

**کۆمەڵە** ئەوەیە کە ئۆبژەگەلی جیاجیا و دیاریکراوی ھەستپێکردنمان یا فکرکردنەوەمان، پێکەوە لە ناو سەرجەمێکدا خڕ ببنەوە - ئەم ئۆبژانە دەبنە ئەندامانی کۆمەڵەکە.


ئاندامانی کۆمەڵە دەکرێ ھەر شتێ بن، بۆ نموونە، دار، بەرد، ژمارە، مرۆڤ، پیتەکانی ئەلفوبێ. وا باوە کۆمەڵەکان بە پیتی گەورە نیشان بدرێن. کە دەڵێن «*کۆمەڵەکانی A و B یەکسانن»* یانی A و B ڕێک ھەمان ئەندامانیان ھەیە (ھەر ئەندامی A ئەندامی Bیە و بەپێچەوانەش).

لە کۆمەڵە نابێ ھیچ ئەندامێ دووبارە بێتەوە. ھەموو ئەو کارانەی بە کۆمەڵەکان دەکرێن، وەک یەکگرتن و یەکتربڕین و ئەمانە، ئەم تایبەتمەندییە کە ئەندام دەبێ تاقانە بێ و دووبارە نەبێتەوە، دەپارێزن. بە پێچەوانەی پاشیەکییەوە، ڕیزی ھەڵکەوتنی ئەندامەکانی کۆمەڵە گرنگ نییە. واتە، بۆ نموونە، کۆمەڵەی {A، B، C} یەکسانە لەگەڵ کۆمەڵەی {C، B، A}.

لە ڕاستیدا، ئەو پێناسەیە لە سەرەوە بۆ کۆمەڵە کرا «تەواو» نییە و، لە ماتماتیکدا تێگەیشتەی کۆمەڵە بەبێ پێناسە وەردەگیردرێ.

## ئەندامەتی

ئەگەر **' کۆمەڵەیەک بێ و، **' ئەندامی **، دەنووسن  و، دەیخوێننەوە «x لە Bدایە*»* یا «x ھیی Bیە». ئەگەر y ئەندامی B نەبێ، ئەوە دەنووسرێ   و، دەخوێنرێتەوە «y ھیی B نییە» یا «y لە Bدا نییە».

بۆ نموونە، لە بابەت کۆمەڵەکانی  و  و   -ەوە دەکرێ بڵێین

## کۆمەڵەی بەتاڵ

*کۆمەڵەی بەتاڵ* (یا *کۆمەڵەی چۆڵ*) بەو کۆمەڵە تاقانەیە دەوترێ کە ھیچ ئەندامی نییە و، بە یەکێ لەم سیمبۆلانە نیشان دەدرێ ، \emptyset، ، ، یا .

## ژێرکۆمەڵەکان

ئەگەر ھەر ئەندامێکی کۆمەڵەی A لە Bشدا ببێ، ئەوسا دەڵێن A ژێرکۆمەڵەی Bیە، یا لە نێو Bدایە و، دەنووسن  یا . ئەوەش ڕەوایە بوترێ B ژوورکۆمەڵەی A یە، یا B لەخۆگری Aیە. دوو کۆمەڵە یەکسانن ئەگەر یەکتریان لە خۆ گرتبێ، یا بە واتایەکی دی، ژێرکۆمەڵەی یەکتر بن.  و  ھاوسەنگە لەگەڵ A = B.

ئەگەر A ژێرکۆمەڵەی B بێ، بەڵام یەکسان نەبێ لەگەڵیا، ئەوسا دەڵێن A ژێرکۆمەڵەی ڕاست و پاکی Bیە و، ئاوا دەنووسرێ .

نموونەکان:

* کۆمەڵەی ھەموو مرۆڤەکان ژێرکۆمەڵەیەکی کۆمەڵەی ھەموو گواندارەکانە.
* 
* 

کۆمەڵەی بەتاڵ ژێرکۆمەڵەی ھەموو کۆمەڵەکانە و، ھەر کۆمەڵەیەکیش ژێرکۆمەڵەی خۆیەتی:
* .
* .

## کۆمەڵە گرینگەکانی ماتماتیک
وێنۆک|چەپ|نواندنی کۆمەڵە گرینگەکانی ماتماتیک بە دیاگرامی ڤێن
* کۆمەڵەی ژمارە سروشتییەکان

N=\{1,2,3,...\} 

* کۆمەڵەی ژمارە حیسابییەکان

W=\{0,1,2,3,...\}  

* کۆمەڵەی ژمارە تەواوەکان

Z=\{...,-1,0,1,...\} 

* کۆمەڵەی ژمارە ڕێژەیییەکان

Q=\{\frac{m}{n}|m,n \in Z , n \neq 0\} 

* کۆمەڵەی ژمارە ناڕێژەییەکان 

* کۆمەڵەی ژمارە ڕاستەقینەکان

R=Q \cup Q'

* کۆمەڵەی ژمارە ئاوێتەکان

C=\left \{a+ib|a, b\in R, i^2=-1\right \} 

## سەرچاوەکان

پۆل:بابەتە ماتماتیکییەکان
پۆل:تیۆریی کۆمەڵە
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
مەڕان سەرۆ

**مەڕان گەوره‌** یەکێک لە دێکانی بەشی کەرەفتووی شاری دیواندەرەیە که لە پارێزگای سنەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھەڵکەوتوه‌. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە لە ١٢٤ بنەماڵە و ٥٤٣ کەس پێک ھاتووە.

## مێژوو

## ڕێژەی خوێندەواریی

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری دیواندەرە 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
کاڕلۆس فوێنتێس

وێنۆک|چەپ|150px|کاڕلۆس فوێنتێس

کاڕلۆس فوێنتێس ماسییاس (Carlos Fuentes Macías) (لد.نڤێمبەر ١٩٢٨) نووسەرێکی مەکسيکیە و یەکێک لە ناودارترین ڕوماننووسان و وتارنووسانی جیھانی ئیسپانیایی-زمانە. فوێنتێس دەورێکی زۆر کاریگەری ھەبووە لە ئەدەبیاتی ئەمەریکای لاتین دا، و کارەکانی لە ئاستێکی بەربڵاو وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی ئینگلیزی و زمانەکانی دیکە.

## ڕیزی بەرھەمەکان
### ڕۆمان
* *[[La Región Más Transparente]]* (١٩٥٩) ISBN ٩٧٨-٩٧٠-٥٨-٠٠١٤-٦
* *[[Las Buenas Conciencias]]* (١٩٥٩) ISBN ٩٧٨-٩٧٠-٧١٠-٠٠٤-٦
* *[[The Death of Artemio Cruz]]* (١٩٦٢) ISBN ٩٧٨-٠-٣٧٤-٥٢٢٨٣-٤
* *[[Aura (Fuentes)|ئائورا]]* (١٩٦٢) ISBN ٩٧٨-٩٦٨-٤١١-١٨١-٣ (سولەیمان دڵسۆز لە فارسییەوە کردوویە بە کوردی)
* *Zona sagrada*، (١٩٦٧)
* *Cambio de piel* (١٩٦٧)
* *Cumpleaños* (١٩٦٩)
* *Diana o la cazadora solitaria* (١٩٧٢)
* *Terra Nostra* (١٩٧٥)
* *La cabeza de la hidra* (١٩٧٨)
* *Una familia lejana* Also known as "La familia" (١٩٨٠)
* *Agua quemada* (١٩٨١)
* *Orquídeas a la luz de la luna* (١٩٨٢)
* *[[Gringo viejo]]* (*The [[Old Gringo]]*) (١٩٨٥)
* *Cristóbal Nonato* (*[[Christopher Unborn]]*) (١٩٨٧)
* *Ceremonias del alba* (١٩٩١)
* *El naranjo* (١٩٩٣)
* *La frontera de cristal* (١٩٩٥)
* "A New Time for Mexico" (١٩٩٦) ISBN ٠-٣٧٤-٢٢١٧٠-٧ (مارینا گوتمان کاستانێدا لە ئیسپانیاییەوە کردوویەتی بە ئینگلیزی)
* *Los años con Laura Díaz* (١٩٩٩)
* *Instinto de Inez* (٢٠٠١)
* *La Silla del Águila* (٢٠٠٣)
* *Todas las Familias Felices* (٢٠٠٦)، ISBN ٩٨٧-٠٤-٠٥٥٧-٦
* *La Voluntad y la Fortuna* (٢٠٠٨)، ISBN ٩٧٠-٥٨-٠٤٤٦-٥

### کورتەچیرۆک
* *Los días enmascarados* (١٩٥٤) 
* *Cantar de ciegos* (١٩٦٤)
* *[[Chac Mool]] y otros cuentos* (١٩٧٣)
* *Agua quemada* (١٩٨٣) ISBN ٩٦٨-١٦-١٥٧٧-٨
* *Dos educaciones*. (١٩٩١) ISBN ٨٤-٣٩٧-١٧٢٨-٨
* *Los hijos del conquistador* (١٩٩٤)
* *La frontera de cristal. Una novela en nueve cuentos* (١٩٩٥) ISBN ٩٦٨-١٩-٠٢٦٨-٨
* *Inquieta compañía* (٢٠٠٤)
* *Las Dos Elenas*

### وتار
* *La nueva novela hispanoamericana* (١٩٦٩) ISBN ٩٦٨-٢٧-٠١٤٢-٢
* *El mundo de [[José Luis Cuevas]]* (١٩٦٩)
* *Casa con dos puertas* (١٩٧٠)
* *Tiempo mexicano* (١٩٧١)
* *[[سێرڤانتێس]] o la crítica de la lectura* (١٩٧٦) 
* *El Espejo Enterrado* (The Buried Mirror) (١٩٩٢) ISBN ٨٤-٣٠٦-٠٢٦٥-٨
* *Geografía de la novela* (١٩٩٣) ISBN ٩٦٨-١٦-٤٠٤٤-٦
* *Tres discursos para dos aldeas* ISBN ٩٥٠-٥٥٧-١٩٥-X
* *Nuevo tiempo mexicano* (١٩٩٥) ISBN ٩٦٨-١٩-٠٢٣١-٩
* *Retratos en el tiempo*، with Carlos Fuentes Lemus (٢٠٠٠)
* *Los cinco soles de México: memoria de un milenio* (٢٠٠٠) ISBN ٨٤-٣٢٢-١٠٦٣-٣
* *En esto creo* (٢٠٠٢) ISBN ٩٧٠-٥٨-٠٠٨٧-١
* *Contra Bush* (٢٠٠٤) ISBN ٩٦٨-١٩-١٤٥٠-٣
* *Los ٦٨* (٢٠٠٥) ISBN ٠-٣٠٧-٢٧٤١٥-٢

### تیاتر
* *Todos los gatos son pardos* (١٩٧٠) 
* *El tuerto es rey* (١٩٧٠).
* *Los reinos originarios* (١٩٧١)
* *Orquídeas a la luz de la luna. Comedia mexicana.* (١٩٨٢) 
* *Ceremonias del alba* (١٩٩٠)

پۆل:ڕۆماننووسانی مەکسیکی
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:نووسەرانی مەکسیکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:ستافەکانی زانکۆی ھارڤارد
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
ژمارەی سەرەتایی

[وێنۆک|چەپ|400px|[بێژنگی ئێراتۆستێن ئەلگۆریتمێکی سادەیە و بۆ دۆزینەوەی ھەموو ژمارە سەرەتایییەکان کە بچووکترن لە ژمارەیەکی دیاریکراو کەلکی لێ وەردەگیرێت. ئەو ژمارانەی لەلای ڕاستی خشتەکە دەنووسرێن ژمارە سەرەتایییەکانن.]]
لە بیرکاریدا، **ژمارەی سەرەتایی** یان **ژمارەی خۆبەش** بریتییە لە ژمارەیەکی سروشتی گەورەتر لە یەک کە تەنھا دوو بەشدراوی جیاوازی ھەیە: ١ و خۆی. یەکەم بیست و پێنج ژمارەی سەرەتایی (کە لە ١٠٠ کەمترن) ئەمانەن:


٢، ٣، ٥، ٧، ١١، ١٣، ١٧، ١٩، ٢٣، ٢٩، ٣١، ٣٧، ٤١، ٤٣، ٤٧، ٥٣، ٥٩، ٦١، ٦٧، ٧١، ٧٣، ٧٩، ٨٣، ٨٩، ٩٧


## تیۆرمەکان
مەزندەی گۆڵدباخ (تا ئێستا نەسەلمێندراوە): ھەر ژمارەیەکی جووت دەتوانرێت بەشێوەی سەرجەمی دوو ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت.
ئەمە بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەردەبڕن:

2k=p_n+p_m

نموونە:

 4= 2+ 2

 6= 3+ 3

 8= 5+ 3

10= 5+ 5

12= 7+ 5

14= 7+ 7

16=11+ 5

18=11+ 7

20=13+ 7

22=11+11

24=13+11

26=19+ 7

## تیۆرمی ژمارەی سەرەتایی (prime number theorem)
ئەگەر  \pi(x)  ژمارەی ئەندامانی، ژمارە سەرەتایییەکانی بچووکتر لە  x  بێت.

ئەوا

 \lim_{x \to \infty} \frac{\pi(x)}{x/ln(x)} = 1 

:

لێرەدا x ـەمین ژمارەی سەرەتایی p(x)=

سەلماندن:

 \lim_{x \to \infty} \frac{\pi(x)}{x/ln(x)} = 1 

\pi(x)\sim\frac{x}{\ln x}. \!

دوو فانکشنی p(x) و \pi(x) پێچەوانەی یەکترن. واتە:

 p^{-1}\left(\, x \, \right) = \pi(x)

بە شیکاریی ھاوکێشەی \pi(x)=x فانکشنی p(x) دەدۆزرێتەوە.

ئەمە دەزانین \pi(x)\sim\frac{x}{\ln x}. \!

کەوایە بە شیکاریی ھاوکێشەی \frac{x}{\ln x}=x ھاوتایەک بۆ p(x) دەدۆزرێتەوە.
لە ڕێگەی دووبارەبوونەوەی سادە ھاوکێشەکە شی دەکرێتەوە:

\frac{x_1}{\ln x}=x_2

{x_1}=x_2 \ln(x)

p(x)=x \ln(x)

لەجیاتی \pi(x) فانکشنە ھاوتاکەی بەکار ھاتووە کەوایە:

p(x)\sim\ x \ln(x)

لەمەوە دەردەچێت:

 \lim_{x \to \infty} \frac{p(x)}{x \ln(x)} = 1 

## ئەمانەش ببینە
* گەورەترین ژمارەی سەرەتایی ناسراو

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 


ژمارە سەرەکییەکان
پۆل:پاشیەکیی ژمارە تەواوەکان
ژمارەی سروشتی

[وێنۆک|ژمارە سروشتییەکان دەتوانن بۆ [ژماردن بەکار بێن (یەک سێو، دوو سێو، سێ سێو، ...)]]
لە بیرکاریدا، دوو پێکھات ھەیە بۆ دیاریکردنی کۆمەڵەی **ژمارە سروشتییەکان** (بە کورمانجی: *ھەژمارێن خوەزایی، ژمارێن خوەزایی، Hejmarên Xwezayî، Jimarên Xwezayî*
؛ بە ئینگلیسی:*Natural Numbers*؛ بە عەرەبی: *الأعداد الطبیعیة*):
* بەپێی پێناسەی کۆن، کۆمەڵەی ژمارە سروشتییەکان یەکسانە بە کۆمەڵەی ژمارە تەواوە ئەرێنییەکان

{١،٢،٣،...}

یان
* بەپێی ئەو پێناسەیە کە یەکەمجار لە سەدەی نۆزدەھەمدا دەرکەوت، کۆمەڵەی ژمارە سروشتییەکان یەکسانە بە کۆمەڵەی ژمارە تەواوە نانەرێنییەکان

{٠،١،٢،٣،...}

## سەرچاوەکان

پۆل:ژمارەکان
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:ژمارە تەواوەکان
پۆل:تیۆریی ژمارەکان
ژمارەی تەواو

100px|وێنۆک|نیشانەیێک کە زۆرجار بۆ دیاریکردنی کۆمەڵەی '''ژمارە تەواوەکان''' کەڵکی لێ وەردەگیردرێت
**ژمارە تەواوەکان** (بە کورمانجی: *تامژمار، ژمارا تام، Tamjimar, Jimara Tam*
؛ بە ئینگلیسی:*Integer*؛ بە عەرەبی: *عدد صحیح*) ژمارە سروشتییەکانی داگری سیفرن (٠، ١، ٢، ٣، ...) لەگەڵ نەرێنییەکانیان (٠، −١، −٢، −٣، ...). ژمارەگەلێکن کە بەبێ بەشی کەسری (داشکاو) و ئەعشاری (دەیانە، دەدەیی) دەکرێت بنووسرێن و دەکەونە ناو ئەم کۆمەڵەوە: {... ، −٢، −١، ٠، ١، ٢، ...}. بۆ نموونە ٦٥، ٧ و ٦٥٢- ژمارەی تەواون و ١٫٦ و ½ ژمارەی تەواو نین.
ناوەڕاست|وێنۆک|750x750پیکسڵ|ھێڵی ژمارە تەواوەکان

## ئەمانەش ببینە
* ژمارەی ڕێژەیی

## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:ژمارە تەواوەکان
پۆل:تیۆریی گرووپە ئاڵوگۆڕییەکان
ژمارە نەرێنییەکان

**نەرێنی** (بە ئینگلیسی: Negative) یان **نانەرێنی** (بە ئینگلیسی: Non-Negative) بوون تایبەتمەندییەکی ژمارەیێکە کە یان ڕاستەقینەیە، یان ئەندامێکی یەکێک لە ژێرکۆمەڵەکانی کۆمەڵەی ژمارە ڕاستەقینەکانە (وەکوو کۆمەڵەی ژمارە تەواوەکان).

**ژمارەی نەرێنی** ئەوەیە کە لە سیفر بچووکترە، وەکوو {\sqrt{2}}−، ١.٤١٤−، ١−. **ژمارەی ئەرێنی** (بە ئینگلیسی: Positive number) ئەوەیە کە لە سیفر گەورەترە، وەکوو {\sqrt{2}}، ١.٤١٤، ١. سیفر بۆخۆی نە ئەرێنییە نە نەرێنی.
750px|وێنۆک|ناوەڕاست
**ژمارە نانەرێنییەکان** ئەوانەن کە نەرێنی نین (یان ئەرێنین یان سیفر). **ژمارە نائەرێنییەکان** ئەو ژمارانەن کە ئەرێنی نین (یان نەرێنین یان سیفر).
## سەرچاوەکان

### کتێبناسی

* Bourbaki, Nicolas (1998). *Elements of the History of Mathematics*. Berlin, Heidelberg, and New York: Springer-Verlag. .
* Struik, Dirk J. (1987). *A Concise History of Mathematics*. New York: Dover Publications.

پۆل:ژمارەکان
پۆل:چوار کردەی سەرەکی
پۆل:ژمێرە
ژمارەی ڕاستەقینە

لە بیرکاریدا، **ژمارە ڕاستەقینەکان** ()(ھێما دەکرێن بە  \mathbb{R} ) بە شێوەی نافەرمی دەکرێت لە چەند ڕێگەی جیاوازەوە پێناسە بکرێن. ژمارە  ڕاستەقینەکان داگری ھەردوو کۆمەڵەی ژمارە ڕێژەییەکان وەکوو ٤٢ و ٢٣/١٢-، وە ژمارە ناڕێژەییەکانن وەکوو پای و ڕەگی دووەمی ٢. یان، ھەر ژمارەی ڕاستەقینە دەتوانێت بە نواندنێکی دەدەییی بێ‌بڕانەوە نیشان بدرێت. یان، دەکرێت ژمارە  ڕاستەقینەکان وەکوو خاڵەکانی سەر یەک ھێڵی بێ‌بڕانەوە درێژ (ھێڵی ژمارە ڕاستەقینەکان) بیریان لێ بکرێتەوە.

thumb|center|350px|ژمارە ڕاستەقینەکان لەسەر تەوەری ژمارەکان
## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:ژمارە ڕاستەقینەکان
ئۆقیانووس

upright=1.8|وێنۆک|نەخشەی جیھانی پێنج ئۆقیانووسەکان لەگەڵ سنوورەکانیان
**ئۆقیانووس** یان **شازەریا** () تەنێکی گەورەیە لە ئاوی دەریا. ئۆقیانووسەکان نزیکەی ٧١٪ی ڕووبەری زەوییان داپۆشیوە، ٣٦١٬٠٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە، و دەتوانن تا ١٠٬٩٢٣ مەتر قووڵ بن. تا ئێستا ٢٣٠٬٠٠٠ لە جۆرەکانی ژیانی زەریایی ناسراوە، بەڵام زانایان بەراورد دەکەن کە گشتی تا ١٠ ئەوەندەی ئەو ژمارە بگات.

## پێرستی ئوقیانووسییەکان
* ئوقیانووسی ئارام
* ئوقیانووسی ئاتلانتیک
* ئوقیانووسی ھیند
* ئوقیانووسی باکوور
* ئوقیانووسی باشوور

## ئەمانەش ببینە
* کیشوەر
* دەریا
* دەریاچە
* ڕووبار

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئۆقیانووسەکان
پۆل:ئۆقیانووسناسی
پۆل:کۆما ئاوییەکان
ئۆقیانووسی ئارام

وێنۆک|وێنەی ئۆقیانووسی ئارام لە ئاسمانەوە کە لە وێستگەی نێودەوڵەتی ئاسمانییەوە گیراوە|400px|left
وێنۆک|Ortelius- ئۆقیانووسی ئارام کێشراوەی ١٥٨٩|400px|left
**ئۆقیانووسی ئارام** یان **زەریای ھێمن** () گەورەترین پانتایی ئاوی و ھەروەھا گەورەترین ئۆقیانووسی زەوییە. ناوەکەی لە ناوی لاتینی *Mare Pacificum*ەوە وەرگیراوە (واتە: زەریای ئارام)، کە جیھانگەڕی پۆرتووگالی، فەردیناند ماجەلانلە ١٥٢٠ پێی بەخشیوە. پانتایی ئەو ئوقیانووسە ١٦٥٬٧٢١٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە کە چل و شەش لە سەدی ٤٦٪ تەواتی ئاوەکانی زەوی لە خۆ گرتوە و زیاتر لە یەک لەسەر سێی زەوی داپۆشیوە. ھەروەھا بەو ئۆقیانووسە **پاسێفیک** و **گەورەش** دەوترێ، ئەو گەورە دەریایە لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ کیشوەری ئەمریکا، لە باشوور لەگەڵ جەمسەری باشوور لە باکوور لەگەڵ دەریای بێرینگ و لە ڕۆژاوا لەگەڵ ئاسیا و ئۆقیانووسیا ھاوسنوورە.
ھەروەھا ئەو ئۆقیانووسە پانە خۆی دابەش دەکرێ بە دوو بەشی باکووری و باشووریقووڵ ترین خاڵی ئاوی جیھان **قووڵکەی ماریانا** بە قووڵایی ١٠٩١١ لە ئۆقیانووسی ئارام دایە.

## ئەو وڵاتانەی تیایدان
### وڵاتە سەربەخۆکان

### سەرزەوییەکان

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Jones, Eric, Lionel Frost, and Colin White. *Coming Full Circle: An Economic History of the Pacific Rim* (Westview Press, 1993)
* 
* 
* 
* 
* Paine, Lincoln. *The Sea and Civilization: A Maritime History of the World* (2015).
* 
* Samson, Jane. *British imperial strategies in the Pacific, 1750–1900* (Ashgate Publishing, 2003).
* 
* 
* 

### کتێبە مێژوویەکان
* Calder, Alex, et al. eds. * Voyages and Beaches: Pacific Encounters, 1769–1840* (U of Hawai'i Press, 1999)
* Davidson, James Wightman. "Problems of Pacific history." *Journal of Pacific History* 1#1 (1966): 5–21.
* 
* Dirlik, Arif. "The Asia-Pacific Idea: Reality and Representation in the Invention of a Regional Structure", *Journal of World History* 3#1 (1992): 55–79.
* Dixon, Chris, and David Drakakis-Smith. "The Pacific Asian Region: Myth or Reality?" *Geografiska Annaler: Series B, Human Geography* 77#@ (١٩٩٥): ٧٥+
* Dodge, Ernest S. *New England and the South Seas* (Harvard UP, 1965).
* Flynn, Dennis O. , Arturo Giráldez, and James Sobredo, eds. *Studies in Pacific History: Economics, Politics, and Migration* (Ashgate, 2002).
* Gulliver, Katrina. "Finding the Pacific world." *Journal of World History* 22#1 (2011): 83–100. online
* Korhonen, Pekka. "The Pacific Age in World History", *Journal of World History* 7#1 (1996): 41–70.
* Munro, Doug. *The Ivory Tower and Beyond: Participant Historians of the Pacific* (Cambridge Scholars Publishing, 2009).
* "Recent Literature in Discovery History." *Terrae Incognitae*, annual feature in January issue since 1979; comprehensive listing of new books and articles.
* Routledge, David. "Pacific history as seen from the Pacific Islands." *Pacific Studies* 8#2 (1985): 81+ online
* Samson, Jane. "Pacific/Oceanic History" in 
* Stillman, Amy Ku'uleialoha. "Pacific-ing Asian Pacific American History", *Journal of Asian American Studies* 7#3 (2004): 241–270.

پۆل:ئۆقیانووسەکان
پۆل:ئۆقیانووسی ئارام
پۆل:جوگرافیای ئاسیا
پۆل:جوگرافیای ئەمریکای باکوور
پۆل:جوگرافیای ئۆقیانووسیا
پۆل:جوگرافیای ئەمریکای باشوور
دانیشتووانی جیھان

[وێنۆک|چەپ|400px|[چڕیی دانیشتووان (خەڵک لە ھەر کم٢) بە پێی وڵاتەکان، ساڵی ٢٠٠٦]]
دەستەواژەی **دانیشتووانی جیھان** زیاتر ئاماژە دەدات بە ژمارەی گشت مرۆڤە زیندووکانی سەر گۆی زەوی لە کاتێکی دیاریکراودا. بۆ نموونە لە ٨ی ئەیلوول ٢٠٠٩، ئاپۆرەی زەوی لە لایەن ڕێکخراوی سەرژماریی ئەیالەتە یەکگرووەکانەوە، ٦.٧٨٣ ملیارد کەس بەراورد کراوە.

پۆل:دانیشتووناسی
پۆل:جیھان
پۆل:جیھانگیری کولتووری
پۆل:زۆربوونی مرۆڤ
پۆل:دانیشتوانی جیھان
مۆمیا

وێنۆک|240px|مۆمیا
وێنۆک|240px|مۆمیایەکی میسری
**مۆمیا** بە تەرمێک دەوترێ کە پێست و ئەندامەکانی تری بەھۆی پۆشران بە مۆم یان ماکێکی کیمیاویی تر یان بەھۆی سەرمای زۆرەوە پارێزرابێت.

میسرییە کۆنەکان مردووەکانی خۆیان مۆمیا دەکرد و باوەڕیان وابوو کە ڕۆژێک لە ڕۆژان زیندوو دەبنەوە، بۆیە جلوبەرگ و زێڕ و زیو و سەرجەم کەلوپەلە پێویستەکانیان لەگەڵدا حەشاردەدا. وشەی مۆمیا لە (مۆم) ەوە ھاتووە، چونکە وەک گوتمان میسرییە کۆنەکان مردووەکانی خۆیان مۆمیا دەکرد. واتا بە مۆم دایان دەپۆشی. وشەی مۆمیاش واتا (داپۆشین بە مۆم). شایانی باسە جگە لە مۆم میسرییە کۆنەکان قیریشیان بۆ داپۆشینی مردووەکان بەکارھێناوە. واتا مۆمیاکردن ھەر بە مۆم نەبووە، بەڵکو ھەندێک جار قیریش بەکارھێنراوە.

## بەستەرە دەەرەکییەکان

پۆل:شوێنەوارناسیی مەرگ
دەدەیی

**نواندنی دەدەییـ**ـی یەک ژمارەی ڕاستەقینەی نانەرێنی وەکوو *r* (بە ئینگلیسی: Decimal Representation) وتەیێکە بەم فۆرمە:

: r=\sum_{i=0}^\infty \frac{a_i}{10^i}

کە تێیدا *a*٠ ژمارەیێکی تەواوی نانەرێنییە و  *a*١،
*a*٢، … ژمارەگەلێکی تەواون کە ٠&nbsp;≤&nbsp;*a<sub>i</sub>*&nbsp;≤&nbsp;٩ ڕاست دەکەنەوە. ئەمە زۆرجار بە شێوەی کورتتر ئاوا دەنووسرێتەوە:

:r=a_0.a_1 a_2 a_3\dots.\,

واتە: *a*٠ بەشی تەواوی *r*ە کە پێویست نیە لە نێوان ٠ و ٩ دا بێت، و *a*١، *a*٢، …  ڕەنووسگەلێکن کە بەشی کەسری (داشکاو)ی *r* پێکدێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەرت (بیرکاری)
پۆل:چوار کردەی سەرەکی
ھێڵی ژمارەکان

لە بیرکاریدا، **ھێڵی ژمارە ڕاستەقینەکان** وێنەیەک لە ھێڵێکی ڕاستە کە ھەر کام لە خاڵەکانی سەری ھاوتایە لەگەڵ یەک ژمارەی ڕاستەقینە و ھەر ژمارەی ڕاستەقینەش ھاوتایە لەگەڵ یەک خاڵی سەر ئەو ھێڵە. زۆرتر ژمارە تەواوەکان وەکوو خاڵگەلێک بە نیشانەیەکی تایبەتەوە لە سەر ھێڵەکە دیاریدەکرێن.

وێنۆک|ناوەڕاست|600px|ھێڵی ژمارە ڕاستەقینەکان

ھەرچەن ئەم وێنەیە تەنیا ژمارە تەواوەکان لە −٩ تا ٩ نیشان دەدات، بەڵام ھێڵەکە داگری ھەموو ژمارە ڕاستەقینەکانە و لە ھەر بارێکەوە بێ‌بڕانەوە بەردەوام دەبێت، ھەروەھا داگری ھەموو ژمارەکانی نێوان ژمارە تەواوەکانە کە لێرە بە نیشانەیەکی تایبەت دیارینەکراون.

ژمارەی سیفر دەستپێکی ھێڵەکەیە کە دابەشی دەکات بە دوو نیوەی دەقاودەق.
## نواندنی ژمارە ناڕێژەییەکان
#دیاریکردنی خاڵی دەستپێک
# دیاریکردنی دوو ژمارە، کە کۆی ئەم ژمارانە ببێتە ژمارەی ژێر ڕەگی دووجا.
# دیاریکردنی ئاڕاستە لەسەر ھێڵی ژمارەکان
# کێشانەوەی کەمانەکە بە بەکارھێنانی پەرگار
**نموونە:** نواندنی 1 + \sqrt {2} لەسەر ھێڵی ژمارەکان.

لێرەدا خاڵی دەسپێک بریتییە  1 و پاشان، سێگۆشەیەکی گۆشەوەستاو کە درێژی لایەکانی بریتییە لە 1 و 1، و ژێیەکەی  \sqrt {2}  دەکێشرێتەوە.

[ناوەڕاست|وێنۆک|552x552|چۆنیەتی نواندنی [ژمارەی ناڕێژەیی|ژمارە ناڕێژەیییەکان لەسەر ھێڵی ژمارەکان]]
## گالێری

File:Number line with x smaller than y.svg|
File:Number line with addition of -2 and 3.svg|
File:Number line with addition of 1 and 2.svg|
File:Absolute difference.svg|
File:Number line multiplication 2 with 1,5.svg|
File:Number line division 3 with 2.svg|


## ئەمانەش ببینە
* ڕووتەختی ئاوێتە

## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:ژمارە ڕاستەقینەکان
نۆسترادامۆس

**نۆسترادامۆس** (Michel de Nostredame)، لە ١٤ ی کانوونی یەکەمی ١٥٠٣ ی زاینیی لەدایکبووە، نۆسترادامۆس، ناوی لاتینی پزیشک و ئەستێرەناسی فەرەنسییە. ھەستاوە بە دانانی پەڕتووکێک بەناوی پێشنبینییەکان/ Les Propheties، کە گرنگترین رووداوەکان لەخۆ دەگرێت کە روودەدەن لەسەردەمی ئەوە بۆ کۆتایی جیھان، کە ئەو پێی وابوو کۆتایی جیھان ساڵی ٣٧٩٧ی زاینییە، نۆسترادامۆس، رووداوەکانی بەشێوەی چوارینە دەنووسیەوە کە تێگەیشتنیان زۆر گرانبوو/گرانە، بۆیە زۆرێک لە زانانیان و کەسانی خولیای پێشبنییەکان، ھەستاون بە لێکدانەوەی پێشبینییەکان، بە پەیوەندیگرتن لەگەڵ ئەو کەسە دیاریکراوانەی کە نۆسترادامۆس لە پەڕتووکەکەیدا ناوی ھێناون.

ناوبانگی لەوکاتەوە پەیدا بوو کە پەڕتووکی "پێشبینییەکان کە بەپێشبینییەکانی نۆسترادامۆس ناسراون Les Propheties " نووسی، کە وای کرد بەگشتی خەڵک ھەمووی روویتێبکات. شاژنی فەرەنسا کاترین دی مێتچی/ Catherine de Medci داوای لێکرد کە نەخشەکراوێکی داڕێژراوی بۆ بکێشێت، تا شوێنی مێردەکەی و مناڵەکانی لەھەرکاتێکدا بێت و لەھەرشوێنێک بێت، بزانێت.

پێشبینییەکانی نۆسترادامۆس زۆرن، تیایاندایە ھاتوونەتەدی و ھەشیانە نەھاتوونەتە دی بەھۆی ئەوەی نۆسترادامۆس بۆخۆی ھەڵەی تیادا کردوون وەکو ئەو پێشبینییەی کە لەڕۆژی مردنیدا روودەدات کە گوایە ئەو دووکەسەی دەینێژن یەکێکیان لەھەمان رۆژدا دەمرێت و ئەوی دیکە شێت دەبێت. ھەروەھا لە پێشبینییەکانی تری، پێشبینی مردنی شاژن دینا و مردنی دایک تیریسا، ھەروەھا پێشبینی رووداوی ١١ی ئەیلول و جەنگەکانی ناوچەی کەنداوی فارس کە ناودەبرێت بە عێراق.

## بنچەی
میشێل دی نوسترام ( میشێل نۆتردامی Michel de Nostredame) کە ناوەکەی زۆرتر بە شێوە لاتینییەکەی ناسراوترە –نۆسترادامۆس- لە پاش نیوەڕۆی چواردەھەم رۆژی مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٥٠٣، بەپێی رۆژمێری کۆن لە سان ریمی دی پرۆڤێنس/ St.Remy de province لەدایکبووە لە خوارووی فەرەنسا، خێزانەکەشی بەشێک نەبوە لە زنجیرەی پزیشکە جوولەکە ئیتاڵییەناسراوەکان.
لەساڵی ١٤٩٥ ی زاینیی دا، خێزانەکەی پاشگەزبوونەوە لە ئایینی جولەکە و چوونە سەر بڕوای کاسۆلۆکی،لەساڵی ١٥١٢ دا وەک ئەندامێکی لە نێو مەسیحییەکانداخۆیان راگەیاند، لەوکاتەدا نۆسترادامۆس ٨ ساڵ بووە.

پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نۆسترادامۆس
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٠٣
پۆل:مردووانی ١٥٦٦
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:پزیشکانی کۆشک
ھەڵەی ٤٠٤

وێنۆک|ھەڵەی ٤٠٤

**ھەڵەی ٤٠٤** یەکێکە لە ھەڵەکانی ڕاژەکار، کاتێک ڕوودەدات کە‌ بەکارھێنە‌ر داوای پەڕگەیەک بکات کە لەسەر ئەو سێرڤە‌رە بوونی نەبێت یان بەھۆی ھەڵەی ڕێنووسی ناوی فایلەکە یاخود ئەگەر بەستەرەکە شکابێت.

پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت
پۆل:وێب داڕشتن‌
١٩٨٨

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم
١٩٨٣ | ١٩٨٤ | ١٩٨٥ | ١٩٨٦ | ١٩٨٧ | ١٩٨٨ | ١٩٨٩ | ١٩٩٠ | ١٩٩ | ١٩٩٢ | ١٩٩٣

**١٩٩٨** ساڵێکی پڕ بوو کە بە ڕۆژی ھەینی دەستی پێکرد.
١٩٨٨ ئەو ساڵە بوو کە تێیدا شاری ھەڵەبجەی تێدا کیمیاباران کرا لەلایەن دەسەڵاتدارانی حکوومەتی ئێراق بە سەرکردایەتی عەلی حەسەن ئەلمەجید ناسراو بە عەلی کیمیایی.

## ڕووداوەکان
### کانوونی دووەم
### شوبات
### ئازار
* ١٦ی ئازار - لە کاتژمێر ١١:٢٠ی بەیانی شاری ھەڵەبجە لە لایەن دەسەڵاتدارانی حکوومەتی ڕژێمی بەعس بە سەرکردایەتی عەلی حەسەن ئەلمەجید ناسراو بە عەلی کیمیایی، کیمیاباران کرا. کە زیاد لە ٥٠٠٠ کوژراو و ١٠٠٠٠ برینداری لێ کەوتەوە.
* ٢٢ی ئازار - کیمیابارانکردنی سێوسێنان لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە.

### نیسان
### ئایار
* ٣ی ئایار - ھێزەکانی ڕژێمی بەعس چوارەمین شاڵاوی ئەنفالیان لە دۆڵی زێی بچوک دەستپێکرد. سەرەتای ئەو شاڵاوە بە کیمیابارانی گوندەکانی گۆپتەپە و عەسکەر دەستی پێکرد، لەو کۆمەڵکوژییەدا سەدان ھاوڵاتی شارستانی ناوچەکە شەھیدکران.
* ٤ی ئایار - ھێزەکانی سوپای ئێراق و جاشەکان ڕژانە ناو گوندی عەسکەرەوە و گوندەکەیان وێران کرد.

### حوزەیران
### تەممووز
### ئاب
* ٢٠ی ئاب - شەڕی ئێران و عێراق کە نزیکەی یەک میلیۆن سەرباز تێیدا کوژرا، کۆتایی ھات.

### ئەیلوول
### تشرینی یەکەم
### تشرینی دووەم
### کانوونی یەکەم
## لەدایکبوونەکان
### شوبات
* ٢٠ی شوبات - ڕیھانا، گۆرانیبێژی پۆپی باربادی

## مردنەکان
* میخائیل نەعیمە شاعیری لوبنانی

پۆل:١٩٨٨
پۆل:ساڵەکان
حەسەن گونەیلی

**حەسەن گونەیلی** ئەندازیاری ئەلەکتریک و ئەلەکترۆنیکە کە دەستی کردووە بە کوردی کردنەوەی ماتێریاڵەکانی ئەندازیاری.

## ژیان

لە گوندی سووسا کە سەر بە ناوچەی فارقینی ئامەدە لە دایک بووە. لە سالێ ١٩٩٢ەوە لە ئامەددا دەژیت. سالێ ٢٠٠٨ لە زانستگای دیلۆکدا خوێندنی ئەندازیاریی ئەلەکتریک و ئەلەکترۆنیکی کۆتایی ھێنا. لە سەردەمی خوێندنی زانستگادا دەستی کرد بە پرۆژەی کوردی کردنەوەی وشەکانی ئەندازیاری و بۆ ئەم مەبەستە ماڵپەڕی endezyar.org دامەزراند.

## بەرھەمەکان
* پرتووکا ماتەماتیکا کوردی

## سەرچاوە
* Hesen Guneylî ki ye? ماڵپەڕی ماتەماتیکا کوردی

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی ماتەماتیکا کوردی - سەردانی ١٠ ئەیلوول ٢٠٠٩
* ماڵپەڕی ئەندەزیار 

پۆل:کەسایەتییەکان

پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
ئۆیغوورەکان

260px|وێنۆک|چەپ
**ئۆیغوورەکان** گرووپێکی نەتەوەیی تورکن، بەشی ھەرە زۆری نەتەوەی ئۆیغوور موسڵمانی سوننە‌ن. هەرچەندە پێشتر تەنگرییەکان بوون، بەڵام تەنها کەمینەیەک هێشتا تەنگرییەت و ئایینەکانی دیکە پەیڕەو دەکەن. بەپێی ئامارێکی ساڵی ٢٠٠٨، ژمارەیان دەگاتە (٤١) میلیۆن کەس لە جیھاندا، کە بەشی ھەرە زۆریان دەکەوێتە ھەرێمی شینجیانگی چینی و باقی تری نەتەوەی ئۆیغوور بەسەر دەوڵەتەکانی تر دابەش دەبن وەک کازاخستان، مەنگۆلیا، تورکیا، ئەفغانستان، پاکستان، ئەڵمانیا، ئیندۆنیزیا، ئوسترالیا، تایوان،سعودیە‌. نەتەوەی ئۆیغوور ١٠ سەدە بەرلە ئێستا خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان بوون بە ناوی تورکستانی ڕۆژھەڵات، بەڵام لە ساڵانی ١٧٥٩ و دواتریش ١٧٨٦ بەشێکی گەوەری لکێنرا بە چینەوە و لە ساڵی ١٩٥٠دا بەیەکجارەکی بووە بەشێک لە چینی کۆمۆنیستی. لە ساڵانی ١٩٣٣ و ١٩٤٤ ئۆیغوورییەکان توانیان خۆیان لە دەسەڵاتی چین ڕزگاربکەن، بەڵام ئەم سەربەخۆییە زۆری نەخایاند و خێرا کەوتنەوە ژێر دەستەڵاتی ئەو وڵاتە.

لە ساڵی ٢٠٠٤دا ئۆیغوورییەکانی تاراوگە٬ حکوومەتێکیان لە تاراوگە دروست کرد کە ئەنوەر یوسف سەرۆکایەتی دەکات و خاوەن دەستوورە.

ئۆیغوورەکان لە سەدەی بیست و یەکدا بەردەوام لە چین چەوساونەتەوە. بۆ نموونە دەیان مزگەوتیان لەلایەن حکوومەتی چینەوە ڕووخێنراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورک
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژووی تورک
پۆل:ئیسلام لە چین
پۆل:گروپە ڕەگەزیانەی کە بە فەرمی لەلایەن چینەوە دانیان پیانراوە
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان
١١ی ئەیلوول

## ڕووداوەکان
* ١٩٥٩ – یەکەم کۆنگرەی‌ سەرتاسەریی‌ مامۆستایانی‌ کوردستانی باشوور، لە شارۆچکەی‌ شەقڵاوەی سەر بە پارێزگای ھەولێر دەستی‌ پێکرد.
* ١٩٦١ – شۆڕشی ئەیلوول دەستی پێکرد.
* ١٩٦٨ – بڕیارنامەی ٢٥٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ١٩٧٥ – پاسۆک، پارتی سۆسیالیستی کورد یان پارتی سەربەستی کوردستان لە شاری کەرکووک خۆی ڕاگەیاند.
* ١٩٩١ – یەکەم پەخشی‌ تەلەفزیۆنیی کوردی‌ لە کوردستانی باشوور دەستی‌ پێکرد، کە کەناڵی گەلی کوردستان بوو.
* ٢٠٠١ – نزیکەی ٣٠٠٠ کەس کوژران لە ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول بۆ سەر بیناکانی بازرگانیی جیھانی لە شاری نیویۆرک.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٦٢ – نووسەر و کورتەچیڕۆکنووسی ئەمریکی ئۆ ھێنری
* ١٩٢٣ – شاعیر و شۆڕشگێڕی شیلیایی ڤیکتۆر خارا
* ١٩٧٠ – نمایشکاری جلوبەرگ و ئەکتەری ئیتالی فاننی کەدێو

## مردنەکان
* ١٩٤٨ – محەمەد عەلی جیناح پارێزەر و سیاسی و پیاوی دەوڵەت بوو، کە ناسراوە بە دامەزرێنەری پاکستان.
* ١٩٧١ – کەسایەتی سیاسیی ڕووسی، کە سەرکردایەتی یەکێتیی سۆڤیەتی دەکرد لە ماوەی شەڕی سارد نیکیتا خروشچۆڤ
* ١٩٧٥ – شێخ محەممەدی مەردۆخ ناسراو بە ئایەتوڵڵا مەردۆخی کوردستانی لە ئاوایی نەوەڕەی سنە نێژراوە.
* ٢٠٢٤ - ئەلبێرتۆ فوجیمۆری سەرۆکی پێشووی پێروو لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## بۆنەکان
* ڕۆژی نیشتمانیی لە کەتەلۆنیا
* ڕۆژی ڕێزلێنان لە مامۆستایان لە ئامریکای باشوور

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەیلوول
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
شەڕی لوبنان (٢٠٠٦)

**شەڕی ٢٠٠٦ی نێوان [[ئیسرائیل]] و [[لوبنان]]** (بە عیبری: מלחמת לבנון השנייה، بە عەرەبی: ) جەنگێک بوو کە لە نێوان سوپای ئیسرائیل و حیزبوڵڵای لوبنان ڕوویدا و باکووری ئیسرائیل و ھەموو لوبنانی گرتەوە.

ئەو جەنگە ماوەی ٣٣ یان ٣٤ ڕۆژی خایاند و لە ڕێکەوتی ١٤ی ئابی ٢٠٠٦ بە بڕیاری ژمارە ١٧٠١ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆتایی پێ ھات. براوەی ئەم جەنگە ڕوون نییە و ھەریەک لە ھەردوو لایەن خۆیان بە براوە دەزانن. ھەروەھا ڕوون نییە کە دەستپێکەری ئەم جەنگە چ لایەنێک بووە.

## پێشانگا

Destroyed balustrade in bombed Beirut house July 20 2006.jpg|بۆردوومانکردنی باڵەخانەیەکی بەیرووت لەلایەن ئیسڕائیلەوە لەجەنگەکە
Final day of the war sees Katyusha rockets in Haifa.jpg|دواین ڕۆژ لەجەنگ ، ھێرشێکی گرووپی حیزبوڵڵای لوبنان بۆ نەخۆشخانەی شاری حەیفا لە ئیسڕائیل
KiryatShmona Rocket Damage.JPG|تێکچوونی ماڵی ھاوڵاتییەک لەکاتی جەنگەکە
Doll in a destroyed Beirut house July 20 2006.jpg|داڕمانی خانووێک لە بەیرووت
Israeli bombing in Baalbek.jpg|ئیسڕائیل لەکاتی تەقاندنەوەی باڵاخانەیەک لەکاتی شەڕەکە کە گوومان دەکرا لەلایەن حیزبوڵڵای لووبنانی کراوە
Sydprot.JPG|ئاوارەکانی لووبنان لە سیدنی پایتەختی ئووسڕووالیا داوای وەستاندنی جەنگەکەیان کرد
Israel manifestation, Stockholm, Sweden, 2006-08-20 02.jpg|جوولەکانی ستۆکھۆڵم پایتەختی سووید داوای وەستاندنی جەنگەکەیان کرد


## ئەمانەش ببینە
* سوپای ئیسرائیل

## بەستەرە دەرەکییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی لوبنان ٢٠٠٦

پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکانی فەلەستین
پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
١٢ی ئەیلوول

## رووداوەکان
* ١٨٤٨: گۆڕانی شێوازی دەسەڵاتداریی وڵاتی سویس.
* ١٩٥٣: دەستپێکی ژیانی ھاوسەری جۆن ئێف کێنێدی، سەرۆک کۆماری ئەمەریکا.
* ١٩٦٢: بڕیارنامەی ١٧٤ و ١٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ١٩٧٩: بڕیارنامەی ٤٥٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ١٩٨٥: بڕیارنامەی ٥٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ١٩٩١: بڕیارنامەی ٧٠٩ و ٧١٠ و ٧٠١١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ١٩٩٧: بڕیارنامەی ١١٢٨ و ١١٢٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ٢٠٠١: بڕیارنامەی ١٣٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ٢٠٠٣: بڕیارنامەی ١٥٠٦ و ١٥٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ٢٠٠٦: بڕیارنامەی ١٧٠٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند کرا.
* ٢٠١٨: بەڕێوەچوونی مانگرتنی گشتی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەمەبەستی سەرکۆنەکردنی ھێرشی مووشەکیی سپای پاسداران بۆ سەر بارەگای حیزبی دێموکراتی کوردستان لە کۆیە و لەسێدارەدانی سێ بەندکراوی سیاسیی کورد.
*٢٠٢٤: مەسعوود پزیشکیان وەک یەکەمین سەرۆک کۆماری ئێران سەردانی هەرێمی کوردستانی کرد.
## لەدایکبوونەکان
* ١٩٥٧ - کازم ساھر، گۆرانیبێژی، مۆسیقازانی و گۆرانینووسی عێراقی.
* ١٩٧٣ – ئەکتەر و پێشەشکاری تەلەفزیۆنی ئەمریکی پۆڵ واکەر.

## مردنەکان

## بۆنەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەیلوول
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
زمانی عیبری

**زمانی عیبری** (بە عیبری: עברית') زمانێکە لە بنەماڵەی زمانی سامی باکووری ڕۆژاوا کە خەڵکی کەونارای فەلەستین قسەیان پێدەکرد و ئێستاکە لە ئیسرائیلدا زمانی فەرمییە. عیبری نوێ لە ٢٠١٣ لەلایەن نۆ ملیۆن کەس لە ھەموو جیھان قسە دەکرا.
بەمێژووییی، ھەروەک زمانەکەی نەوەکانی ئیسرائیل و پێشینانەکانیان ڕەچاو دەکرێت گەرچی ئەم زمانە ئاماژە نەکراوە بە ناوی «عیبری» لە تەورات، زمانەکە ھەروەک «یێھودیت»، «زمانەکەی یەھودا»یان «زمانی کەنعان» ئاماژە کراوە.

## زمانی عیبری لە جیھاندا
لە ئەمریکا ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە زمانی عیبری دەدوێن دەگاتە نزیکەی ٢١٢ ھەزار و ٧٤٧ کەس. لەنێو جوولەکەکانی ئەمریکادا، نزیکەی ٥٠٪یان زمانی عیبری دەخوێنن، لەکاتێکدا لە نێوان ١٠٪ بۆ ١٢٪ بە زمانی عیبری دەدوێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی عیبری
پۆل:زمانەکانی گیبرالتار
پۆل:زمانەکانی ئیسرائیل
لوڕی

**لوڕی** ()یەکێکە لە شێوەزارەکانی زمانی کوردی کە لە بەشێکی گەورەی ئێران قسەی پێ دەکرێت. لوڕی لە ناوەند و بەشی باشووری پارێزگای لوڕستان، زۆربەی بەشەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد، نێوەیەک لە پارێزگای چوارمەحال و بەختیاری، بەشی ڕۆژاوای پارێزگای فارس، بەشی ڕۆژاوا و ھەندێک لە شارەکانی ناوەندی پارێزگای ئەسفەھان، نێوەی ڕۆژھەڵاتی پارێزگای خووزستان، بەشەکانێک لە پارێزگای بووشێھر، بەشی باشوور و ڕۆژاوای پارێزگای ھەمەدان، بەشی باشووری پارێزگای مەرکەزی، بەشی باشووری پارێزگای ئیلام، و ھەروەھا شارەکانی گەودین و کەنگاوەر لە پارێزگای کرماشان قسە دەکرێت. جگە لەمانە لە ھەندێک لە پارێزگاکانی دیکەی ئێران وەکوو کرمان، خۆراسان، ئەلبۆرز و تارانیش ئاخێوەرانی لوڕی دەژێن. 

## شێوەزارەکانی لوڕی
شێوەزارەکانی لوڕی پێکەوە جیاوازییان ھەیە. بەپێی زانستنامەی ئێرانیکا لوڕی بە شێوەیەکی گشتی بە دوو شاخەی لوڕیی باکووری و لوڕیی باشووری دابەش دەکرێتەوە. بەڵام دابەشکارییەکانی دیکە وەکو پێڕستی لینگۆییست لوڕییان بە سێ شاخەی باکووری، بەختیاری و باشووری دەستەبەندی کردووە. سەرەڕای ئەم دابەشکارییانە لوڕی سێ شاخەی سەرەکیی ھەیە کە ھەر کامیان بۆ خۆی بریتی لە بنزارەکانێکی جیاجیایە.
* لوڕیی باکووری
* لوڕیی بەختیاری
* لوڕیی باشووری

ھەندێک کەس بە ھەڵە لە لەکی وەکوو شێوەزارێک لە لوڕی ناو دەبەن. ئەمە لە حەڵێکدایە کە لەکی وەکوو زمانێکی باکووری ڕۆژاوا دەستەبەندی کراوە و لوڕی لە زمانە ئێرانییەکانی باشووری ڕۆژاوایە، و لەکی ناتوانرێت بەشێک لە زمانی لوڕی بە ئەژمار بێت.

## ھەندێک لە وشەکانی لوڕی
### باکووری
* دا، دالگ= دایک
* باوە= باوک
* برا= برا
* لوچ= لێو، لچ
* میمی= میمی، میمگ، پوور
* پت= پت، لووت
* کلک= کلک، کلگ، ئەنگۆست
* می= موو، مۆ
* گوپ، دەم= دەم
* قوڵ= قوڵ
* مل= مل
* کووک= کەڵەکە
* گیە، گێە= گەیە، زک
* سی= بۆ، سا
* د، دە= دە، لە
* ئەزگل، زخال= زخال، زۆخال
* چیا، چوقا= چیا
* پیا= پیا، پیاو
* زن، ژن، افرت= ژن، ئافرەت
* ئسپێ= سپێ
* سوور= سوور
* کوڕ= کوڕ
* برار، گەگە= برا، کاکە
* ئیوارە= ئێوارە
* شو، شۆ= شەو
* مونگ= مانگ
* دت، دوت= کچ، دوت
* سوز= سەوز
* ھالیم، ھەنی= ھێشتا
* ئیسە= ئێستا
* ئایینه= ئاوێنە

### ناوەندی
* ننە= دایک
* بوا= باوک
* برار= برا
* خوار= خوشک
* لو، لوچ= لێو، لچ 
* پِت= پت، لووت
* کلک= کلک، کلگ، ئەنگۆست
* دو= دەم
* ورە= بۆ، ئەڕا، پەری
* زنشت= ژان
* ئژبوژ= سپێ
* کرجنگ= قرژنگ

### باشووری
* دی= دایک
* بوڤ= باوک
* کوکا، ککا= برا، کاکە

### بەختیاری
* دا داک = دایک، داڵگ
* بەڤە، بوڤە، بو= باوک، باوە
* گەگە، گو= برا، کاکە
* چپلاق= سیلی یان پھ‌س گھ‌ردھ‌نی
* کچی= میمگ، میمی، پوور
* نفت، پت= پت، لووت
* کلک، کلیچ= کلک، کلگ، ئەنگۆست
* پل= موو
* قول= قوڵ، پێ
* مل= مل
* قەڌ= کەڵەکە
* گدە، ئشکەم= گەیە، زک
* سی= بۆ، ئەڕا، سا
* من، مین= ناو، نێو
* ئەنگشت= زۆخال
* چوقا= چیا
* زنەشت= ژان
* بۆنگ= دەنگ

### ڕامھورمزی
* دا، دالکە= دایک، داڵگ
* بوە= باوک، باوە
* ئەمە= میمی، میمگ، پوور
* گوو، گیو= برا، کاکە
* دەدی= خوێشک، دادە
* قفا= پھ‌س گھ‌ردھ‌نی
* نوفت= پت، لووت
* پنجە= کلک، کڵگ، ئەنگۆست
* کوم= گەیە، زک
* می= موو
* پیل= پارە، پوول
* سی= بۆ، ئەڕا، سا
* مێن= ناو، نێو
* تۉ= ژوور، وتاخ، ئۆد
* کور= کوڕ
* دوتەر= دت، دیوەت، کچ
* دزی= دزی
* ھونە= خانە، ماڵ، کێ، یانە
* خین= خوێن
* میرە= شوی، مێرد
* پیا= پیا، پیاو، پیاگ
* بەھیگ= بۆک، ویو، وەوی
## جێناوی لوڕی
بە پێی «فەرھەنگی لەکی و لوڒی» لە شێوەزاری لوڕی جێناوەکان بەم شێوەن؛ 

## ئەمانەش ببینە
* وێژەی لوڕی
* مۆسیقای لوڕی

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی لوڕی
پۆل:زمانەکانی ئێران
ھەڤەخشترە

**کەیخوسرەو** یان **ھەڤەخشترە** (بە مادی: *Ḫavaxštra*، بە یۆنانی: *Κυαξάρης* *(کەیخەسرەو)*، بە فەڕەنسی: *Cyaxare*) بەھێزترین پاشای مادەکان بوو و دەورانی پاشایەتیەکەی ساڵانی ٥٨٥ ھەتا ٦۲٥ی پێش زایین بووە و یەکەمین کەسێک بوو وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیای بردە ژێر ئاڵایەک و بووە زلھێزی سەردەمی خۆی.
وا ھاتووە لە مێژوودا کچی ھەڤەخشترە ئەبێتە ژنی کوڕی پاشای بابل کە باخە ‌ھەڵواسراوەکانی بابل وا زۆر بەناوبانگە بۆ بۆ ئەو کچە ساز دەکرێت. ھەڤەخشترە بۆ یەکەمین جار سوپای پەروەردەکراوی ڕاھێنا بۆ مادەکان و کەلوپەلی شەڕی ساز کرد. ھەڤەخشترە ئەو پاشای ماد بوو وا توانی سەکاکان بە تەواوی لە وڵاتەکانی ماد وەدەرنێت.

## لەناو بردنی ئاشووریەکان

ھەڤەخشترە دوای پێکھێنانی سوپا و کەل‌وپەلی شەر ویستی بە ھێرشە تاونەتاوەکانی ئاشووریەکان و دەیان ساڵ داگیرکەری ئەوان کۆتایی بێنێ بۆیە ھێرشی کردە سەر ئاشوور و نیوەی وڵاتی ئاشووری داگیر کرد. لەگەڵ پاشای بابل، نەبوپلاسەر یەکیەتییان ڕێک خست و بە تەواوی ئاشووریان لە ناو برد. ھەر لەو شەڕەدا بوو نەینەوا و پایەتەختی دووھەمی ئاشووریەکان خاپوور کرا. دوای ئەو شەڕانە وڵاتە داگیر کراواەکان لە نێوان ماد و بابلیەکان بەش کراو و ماد بوو بە گەورەترین ئمپڕاتووری رۆژھەڵاتی ئاسیا. ھەڤەخشترە کوڕێکی ئەبێ کە لە جێگای ئەنیشێتە سەر تەختی پاشایەتی و ھەر ئەو کوڕە ئەبێتە باپیری کورووش پاشای ھەخامەنشییەکان.

## بەستەرە دەرەکییەکان

## کتێبناسی
* تاریخ ماد. ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف (بە فارسی)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

پۆل:مردووانی ٥٨٥ی پ.ز
پۆل:پاشاکانی ماد
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
ژمێرەکاریی دوانی

[وێنۆک|[لێکدان ژمێرەکارییەکە دوو ژمارە وەردەگرێ و لێکیان دەدا و بەرھەمەکە دەگەڕێنێتەوە.]]
**ژمێرەکاریی دوودانەیی** یا **ژمێرکاریی دوانی** بە ژمێرەکارییەک دەڵێن کە تێخراوەکانی (ژمێرەپێکراوەکانی) دوو دانە بن. ژمێرەکارییەکە ئەو دوانە لەگەڵ یەکترا تێکەڵ دەکا و دەرخراوێ بەرھەم دێنێ.

چوار ژمێرەکاریی دوانیی سەرەکی لە ماتماتیکدا ئەمانەن: کۆکردنەوە، لێدەرکردن، دابەشکردن، لێکدان.

## پەراوێزەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جەبری سەرەتایی
پۆل:جەبری ھێڵی
سێگۆشە

وێنۆک|سێگۆشە
**سێگۆشە** یەکێک لە شێوە بنچینەیی‌یەکانی ئەندازەیە: چەندگۆشەیەکە خاوەنی سێ کونج یان گۆشەیە و سێ لا یان پەلی ھەیە کە لەتە ھێڵن. سێگۆشەیەک کە سەرەکانی *B*، *A*، و *C* بن بەم جۆرە نیشاندەدرێت: ABC \triangle.

## جۆرەکانی سێگۆشە

### بە گوێرەی درێژیی لاکان

دەکرێ سێگۆشەکان بە گوێرەی درێژیی لاکانیان پۆلێن بکرێن:
# لە **سێگۆشەی لایەکسانـ**دا گشت لاکان درێژییان یەکسانە. سێگۆشەی لایەکسان چەندگۆشەیەکی ڕێکە کە ھەر یەک لە گۆشەکانی ٦٠ پلەیە.
# لە **سێگۆشەی دوولایەکسانـ**دا دوو لا درێژییان یەکسانە. دوو گۆشەی بەرانبەری لا یەکسانەکانیش یەکسانن.
# لە **سێگۆشەی لانایەکسانـ**دا گشت لاکان و گۆشە ناوەکییەکان نایەکسانن.

Equilateral Triangle
Isosceles triangle
Scalene triangle


لایەکسان (ڕێک)دوولایەکسانلانایەکسان (جیالا)



### بە گوێرەی ئەندازەی گۆشە ناوەکییەکان

بە گوێرەی گۆشەکان سێ جۆر سێگۆشە ھەن:

# **گۆشەوەستاو**: ئەوەیە کە یەکێ لە گۆشەکانی ٩٠ پلە بێ.
# **گۆشەکراوە**: ئەوەیە کە یەکێ لە گۆشەکانی گەورەتر لە ٩٠ پلە بێ.
# **گۆشەتیژ**: ئەوەیە کە گشت گۆشەکانی بچووکتر لە ٩٠ پلە بن.



Right triangle
Obtuse triangle
Acute triangle


وەستاو (ڕاست)کراوەتیژ


&nbsp;\underbrace{\qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad}_{}


&nbsp;لار



## چێوەی سێگۆشە
چێوەی سێگۆشە دەبێتە کۆی درێژیی ھەر سێ لاکەی، واتە:

P = a + b + c ؛

*P* چێوەیە؛ ھەر کام لە *a* و *b* و *c* ژمارەیەکن نیشاندەری درێژی یەکێ لە لاکان.

## ڕووبەری سێگۆشە
ئەگەر بەرھەمی لێکدانی بەرزی و بنکەی سێگۆشەیەک دابەش بە ٢ بکەین، ئەوە ڕووبەرەکەیمان پێواوە.
## ھەژمارکردنی ڕووبەری سێگۆشە بەبێ زانینی بەرزیی سێگۆشە
گریمان a و b و c لاکانی ھەر چەشنە سێگۆشەیەک (سێگۆشەی وەستاو - دوولایەکسان - جیالا) بن
ڕووبەری سێگۆشە بەم شێوەیە:

:S = \sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)}

لێرەدا p=\frac{a+b+c}{2}، نیوەی چێوەی سێگۆشەیە. ئەم ھاوکێشە بە ھاوکێشەی ھێرۆن دەناسرێت.
## لەتکەرەکانی سێگۆشە
لەتکەری گۆشەیەکی سێگۆشە، ڕاستەھێڵێکە بە سەرێکی سێگۆشەدا دەڕوات و گۆشەکە بەش دەکات بە دوو گۆشەی یەکسان.
لەتکەرەکانی گۆشەکانی سێگۆشە، لە خاڵێکدا یەکتر دەبڕن. ئەو خاڵە ھەمان چەقی ناوە بازنەی سێگۆشەکەیە.

## ئەمانەش ببینە
* سێگۆشەی وەستاو
* سێگۆشەی ڕێک
* سێگۆشەی دوولایەکسان
* لەتکەری گۆشە 
* تەوەری پارچەڕاستەھێڵ

## سەرچاوەکان
*

پۆل:شێوە سەرەتایییەکان
پۆل:سێگۆشەکان
زازا

**زازا** یان **دیملی** () کۆمەڵێک خەڵکی کوردن کە نیشتەجێی باکووری کوردستانن و بە زارەوەی کوردیی زازاکی دەدوێن. ژمارەی دانیشتووانی زازاکان ٣ بۆ ٤ ملیۆن کەسە و زۆربەیان کەوتوونەتە پارێزگای دێرسم. زازاکی جۆرێکە لە زاراوەکانی زمانی کوردی و بە کوردی زازا ناوی دەھێنرێت.

پێویستە بزاندرێت کە کرمانجەکان زازاکان لە خودیان ئەزانن و ڕەگەزی ھەمویان کوردە.

## مرۆڤناسی
زۆرینەی زازاکان سەربە ئیسلامی سوننەن بەڵام کەمینەیەکی گەورەی عەلەویشیان تێدایە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:زازا
پۆل:کورد
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
١٦ی ئازار

١٦ی ئازار ڕۆژی کیمیابارانی ھەڵەبجەیە.

## ڕووداوەکان
* ١٩٣٩ - هاوسەرگیری نێوان شاژن فەوزییەی میسر و ڕەزا شای پەھلەوی، شای ئێران.
* ١٩٨٨ - کیمیابارانی ھەڵەبجە: لەلایەن دەسەڵاتدارانی حکوومەتی ئێراق، ڕژێمی بەعس، بە سەرکردایەتی عەلی حەسەن ئەلمەجید ناسراو بە عەلی کیمیایی، شاری ھەڵەبجە کیمیاباران کرا، زیاد لە ٥٠٠٠ ھەزار شەھید و ١٠٠٠٠ برینداری لێ کەوتەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٧٥١ - جێمس مادیسۆن، ٤ەم سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا
* ١٧٨٩ - جۆرج سیمۆن ئۆم، زانای فیزیکی بەناوبانگ و داهێنەری یاسای ئۆم (مردن ١٨٥٤)
* ١٨٧٧ - ڕەزا شای پەھلەوی، شای ئێران (مردن ١٩٤١)
* ١٩٥٣ - ڕیچارد ستاڵمان، دامەزرێنەری دامەزراوەی نەرمەکاڵای خۆڕا.
*١٩٨٩ - واڵکۆت، یاریزانی تۆپی پێ

## مردنەکان
* ١٩٤٥ - مەعروف ئەلڕەسافی، شاعیری کوردی ئێراقی

## بۆنەکان
* ڕۆژی سوپای لاتیڤی (لاتیڤیا)
* ڕۆژی جلی نیشتمانی (تونس)
----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئەگۆستین باریۆس مانگۆرێ

**ئەگۆستن پیۆ باریۆس** (ناسراو بە ئەگۆستن باریۆس مانگۆرێ، لە ٥ ی ئایاری ١٨٨٥ بۆ ٧ ی ئابی ١٩٤٤)، گیتارژەن و ئاوازدانەر ـی بەناوبانگ و دیاری پاراگوایی، لە ٥ ی ئایاری ١٨٨٥ لە بەشی میسیۆنس لە پاراگوای لەدایکبووە و لە ٧ ی ئابی ١٩٤٤ لە سان سالڤادۆر کە دەکەوێتە ئیلسالڤادۆرەوە کۆچی دوایی کردوە.

## زیندەیی
### سەرەتاکانی ژیان
ھەر لەسەرتای منداڵیەوە، باریۆس حەز و ئارەزووەکانی و خۆشەویستی بۆ مۆزیک و وێژە دەرکەوت و گەشەی کرد، کە دوو بواری زۆر گرنگ بوون بۆ خێزانەکەی. باریۆس لەکۆتاییکانی ژیانید ئەیتوانی بەھەردوو زمانی (ئیسپانی و گوارانی) بدوێت، ھەروەھا خوێندنەوەشی ھەبوو لەسەر ھەرسێ لە(ئینگلیزی، فەرەنسی و ئەڵمانی).

باریۆس، خەریک بوو بەرەو ئامێرێکی مۆزیک رابکێشرێت و گرنگی پێبدات، بەڵام بەکرداری گیتار بوو کە گرنگی پێدەدا، ئەمە لەسەردەمێکدا کە ھێشتا نەگەیشتبوو بە تەمەنی ھەرزەکاری. لەساڵی ١٩٠١ دا چوو بۆ ئاسۆنسیۆن لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا، بۆ بینینی و گەیشتن بە زانکۆ (Colegio Nacional de Asunción) و سیستمی پەروەردەیی مۆزیکیی، بەوشێوەیە بوو بە یەکێک لە لاوترین خوێندکارەکانی زانکۆ لە مێژووی زانکۆکانی پاراگوای)، دوور لە خوێندنی لە کۆلێجی مۆزیک، باریۆس زۆر جێی رێز و گەورە و جێگە بەرز بوو لای ئەندامانی کۆلێجەکانی بیرکاری، رۆژنامەگەریی و بەشی وێژە.

باش بەجێھێشتنی کۆلێج، باریۆس ژیانی خۆی کرد بەدیاری بۆ مۆزیک و نووسینی ھۆنراوە. ئەگۆستین باریۆس زۆتر لە ٣٠٠ گۆرانی نووسیوە، کە وای ئارەزوودەکرد لەپێشدا ھۆنراوەکان بنووسێت پاشان گیتارەکەشی لەگەڵ تێکەڵ بکات. باریۆس کۆمەڵێک ھاوڕێی پێکھێنا لەماوەی گەشتەکانی بەنێو ئەمەریکای باشور، باریۆس بەوە ناسراوبوو کە روونووسی واژووکراوی لە ھۆنراوەکانی دەدا بە ھاوڕێ و خۆشەویستانی و ھاندەرانی.

### مردن و میراتیی
باریۆس مردوە و نێژراوە لە Cementerio de Los Ilustres، کە دەکەوێـتەسان سالڤادۆر لە ئیلسالڤادۆر لە ٧ ی ئابی ١٩٤٤.

باریۆس تا ئێستاش لە پاراگوای گەنجینە کراوە، لەکاتێکدا کە زۆربەی کەسان بە یەکێک لەگەورەترین مۆسیقارەکانی دەزانن. جۆن ولیامیس لەسەر ئەگۆستین باریۆس دەڵێت "وەک گیتارژەن/ئاوازدانەر ـێک، باریۆس لەزۆرکەس باشترە، بەلەچاونەگرتنی سەردەم. مۆزیکی ئەم لەباشترین شێوەدایە، زۆرترین رۆمانسییەتی تێدایە، زۆرترین ھەمووشتێکە! لەمانەش زۆر زۆرترە لەکاتێکی ھەمیشەییدا."

## لیستی کارەکانی
### ئاوازەکانی
ئەگۆتسین باریۆس مانگۆرێ لەماوەی ژیانیدا زۆرتر لە ٣٠٠ ئاوازی داناوە/داڕشتووە، دیارترین و ناسراوترینیشییان ئەمانەن:
* Aconquija
* Allegro Sinfónico
* Chôro da saudade
* Cueca
* Danza Paraguaya
* Estudio de Concierto
* Jha، Che Valle
* Julia Florida
* Las Abejas
* La Catedral
* Leyenda Guarani
* London Karape
* Madrigal-Gavota
* Maxixa
* Mazurka Apasionata
* Preludio
* Sueño de la muñequita
* Un sueño en la Floresta
* Una limosnita por amor de Dios (*ھەروەھا ناسراویشە بە "El ultimo trémolo" یان "El último canto"*)
* Vals no ٣
* Vals no ٤
* Vidalita
* Danza Guaraní
### ھۆنراوەکانی
ھەروەھا کۆمەڵێک ھۆنراوەشی نووسیوە
* Mi Guitarra
* El Bohemio

## بەستەری دەرەکی

پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥
پۆل:ئاوازدانەرانی سەردەمی رۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرەکانی گیتاری کلاسیک
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی پاراگوایی
بەعسیزم

**بەعسیزم** (بە عەرەبی : البعث) ئایدۆلۆژیایەکی ناسیۆنالیزمیی عەرەبییە کە پەرە بە دروستکردن و پەرەپێدانی دەوڵەتێکی یەکگرتووی عەرەبی دەدات، بیرۆکەکە، لە سەدەی بیستەمدا لە ڕۆڕھەڵاتی ناوەڕاستدا سەریھەڵدا، و بریتییە لە ناسیۆنالیزمیی عەرەبی، پان عەرەبیزم، دژە ئیمپریالیزم و سۆشیالیزم، ھەرچەندە ئایدۆلۆژیاکە لە وڵات و قۆناغە جیاوازەکاندا شێوەی جیاوازی گرتووەتەبەر.بەعس وشەیەکی عەرەبییە کە بە واتە ‘’زیندووبوونەوە’’.ئایدۆلۆژیاکە  لەسەر بنەمای تیۆرییەکانی  میشیل عەفلەق (بەپێی حیزبی بەعس بە سەرۆکایەتی عێراق)، زەکی ئەلئەرسووزی (بەپێی حیزبی بەعس بە سەرۆکایەتی سووریا) سەرکردە بەعسییەکانی سەردەمی مۆدێرن بریتین لە سەرۆکی پێشووی عێراق، سەددام حوسێن، سەرۆکی پێشووی سووریا، حافز ئەسەد و کوڕەکەی بەشار ئەسەد سەرۆکی ئێستای سووریا.

## مێژوو

سەرەتای بنەچەی بەعس لە بیری سیاسییەوە دەستی پێکرد کە میشیل عەفلەق و سەلاحەددین بیتار و زەکی ئەرسووزی پەرەیان پێدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی سۆشیالیزم
پۆل:ئایدۆلۆژیاکانی دەوڵەت
پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان
ئالاسکا

230px|وێنۆک|ئاڵای ئالاسکا
230px|وێنۆک|شوێنی ئالاسکا لەسەر نەخشە

**ئالاسکا** لە ڕووی پانتایییەوە گەورەترین ویلایەتی ئامریکایە ڕووبەرەکەی دەگاتە ١٬٥١٨٬٧٧٦ بەڵام بەرامبەر ئەو ڕووبەرە گەورە دانیشتووانێکی کەمی ھەیە کە لە ساڵی ٢٠٠٨دا ژمارەی دانیشتووانەکەی گەیشتووەتە ٦٨٦٬٢٩٣ کەس ئێستا ڕووبەرەکەی زۆر فراوانتر بووە.

## کڕینی ئالاسکا
ئالاسکا لە ساڵی ١٨٦٧ لە ڕووسیا کڕدرا بەبڕی ٧٬٢٠٠٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەلاسکا
پۆل:ئۆقیانووسی ئارکتیک
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٩
پۆل:ئینکلاڤ و ئێکسکلیڤ
پۆل:ویلایەتەکانی ئەمریکا
شوانە قادری

**شوانە قادری** (**سەیید کەماڵ ئاسفەرام**) ڕێکەوتی ٢٩/٦/١٩٨٠ لە بنەماڵەیەکی کاسبکار لە شاری مەھاباد لەدایک بووە. 
باوکی سەیید قادر کوڕی سەیید عەلی خەڵکی ئاوایی ماوەڵە سەر بە ئاوایی کامەمە لە نزیک مەھاباد بووە. لە کاتی ڕاپەڕینی دژی ڕژیمی پاشایەتیی ئێران ھاتونەتە شاری مەھاباد. بەھۆیی نالەباری ژیانی بنەماڵە، تەنیا ٦ ساڵی لە تەمەنی لاویدا، توانی بچێتە قوتابخانە. دوایی دەستی کرد بە کاری کرێکاری و پاش چەند سال بوو بە وەستای کاری بەنایی و گەچکاری. 

شوانە کە ھەستی دەکرد بە بارودۆخی نالەباری سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان هەر بۆیە بەشداری لە ھەموو ڕاپەڕینەکانی ئەو چەند ساڵانەی ڕابردوودا کرد. لە ساڵی ١٩٩٩ دوای گیرانی عەبدوڵا ئوجەلان لەو ڕاپەڕینەدا، ناوبانگی ئازایەتی دەرکرد و زۆر چالاکانە و بێ وچان لە ھەموو خۆپێشاندانەکانی شاری مەھاباد بەشداری ھەبوو. ئەگەر ئاگادار کراباوە کە کەسێک تاوانی لێ دەکرێت، لایەنگری لێ دەکرد و بەتایبەت ئەگەر ھێزی ئینتیزامی و کاربەدەستانی حوکومەتی، سوکایەتیان بە کچان و ژنان کردبایە، ئاگری قین و توڕەیی بڵێسەیی دەگرت و نەیدەتوانی بە ھیچ شێوەیەک چاوپۆشی بکات. ھەر بۆیە ترسی خسبۆوە ناو ھێزی ئینتیزامی و کاربەدەستانی شاری مەھاباد. 

کاتیک کە حوکمی فیدراڵیسم لە کوردستان بە فەڕمی ڕاگەیاندرا و دواتر خەڵکی شاری مەھاباد بە ئاڵای کوردستانەوە چوونە سەر گۆرستانی قازییەکان و کاتێک کە جەلال تاڵەبانی کرا بە سەرۆککۆماری عێراق و مەسعود بارزانی بوو بە سەرۆکی کوردستان، شوانە لە ھەموو ئەو خۆپێشاندانانەدا، لەگەڵ خەڵکی شاری مەھاباد، پێشەنگ و ئازایەتیی بەرچاوی بووە. شوانە لە زۆربەی چالاکییەکانی شاردا بە ھەڵگرتنی ئاڵای کوردستان، ھەستی کوردانە و نەتەوایەتی خەڵکی زۆرتر بەرز راگرتووە. لەکاتی ھەڵبژاردنەکانی سەرۆککۆماری ئێران شوانە وەک زۆربەی خەڵکی کوردستان نەتەنیا بەشداری نەکردووە، خەڵکیشی ھان داوە کە بەشدار نەبن. 

کاتژمێری ٢٠:٣٠ ڕۆژی شەممە ١٨ی پووشپەڕی ١٣٨٤ شوانەی ٢٩ ساڵە لە پشت شەقامی حەمەپان لە گەڕەکی شیلانی شاری مەھاباد، دەکەوێتە بۆ بەردەست ڕێژی کۆمەڵێکی زۆر لەھێزی پاسدار و ئینتیزامی و بە توندی بریندار دەبێت و بە زیندویی ھەر لەو شوێنە گوللەباران دەکرێت و دواتر بۆ ترساندنی خەڵکی گەڕەکەکانی شاری مەھاباد تەرمەکەیی بەدوایی ماشێندا ڕای دەکێشن. دواتر فەرمانداری حوکومەت و شوڕای شاری مەھابادیش ئەو تاوانە مەحکووم دەکەن و ە٢ کەس لە ھاوڕێکانی بە توندی بریندار دەبن . 

ھێزە ئینتیزامییەکان تەرمەکەی شوانە بۆ شاری ورمێ دەبەن. بنەماڵە و دۆستانی شوانە خۆیان دەگەیەننە ورمێ و دوایی ھەوڵ و چالاکییەکی بێ وچان رۆژی دواتر تەرمەکەی بەرەو شاری مەھاباد دەگەرێتەوە.
کاتژمێری ٢٤ رۆژی ١٩ی پووشپەڕ لەکاتێکدا کە ھەزاران کەس لە خەڵکی شاری مەھاباد ڕژاونەتە سەر شەقامەکان، پێشوازی لە تەرمی شوانە دەکەن و لە کاتژمێری ٣ی بەرەبەیانی لە گۆرستانی شار ئەسپەردەی خاک دەکرێ. پێشەوای ئایینی و ئیمامی هەینی گەڕەکی پشت‌تەپ بەری شیلان ڕایگەیاند: «سەیید کەماڵ کوڕی زارا شەھیدە. ئەوە تاوانێکی گەورە دژی مرۆڤایەتییە و کارێکی نائیسلامییە کە لەبەر ھەڵکردنی ئاڵای کوردستان گوللەباران کراوە و چۆتە ڕێزی ھەموو شەھیدانی کوردستان.» 

لەمەراسیمی پرسە و سەرەخۆشی دەیان ھەزار کەس لە خەڵکی شاری مەھاباد و ناوچە و شارەکانی تر بەشداریان کرد.
لە ھەشتەمین ڕۆژی خۆپێشاندانەکانی مەھاباد سەمەدی فەرمانداری مەھاباد ڕایگەیاند کە خەڵک دەبێت ئارام ببنەوە و دەست ھەڵگرن بۆ ئەوە ڕووداوەکانی ساڵەکانی ١٣٥٩ و ١٣٦١ لە مەھاباد دوپات نەبێتەوە کە لەو ساڵانەدا بە کۆمەڵ خەباتگێران و شۆرشگێرانی شار گوللەباران کران.

پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:شەھیدانی کورد
پۆل:خەڵکی مەھاباد
فارووق جەبار

**فارووق جەبار** (١٩٦٥ لە ھەولێر ٥ی ئەیلوولی ١٩٩٦ لە ھەولێر) پێشمەرگەیەکی کورد بوو. لە سەرەتای دەیەی ١٩٨٠ەوە پەیوەندی بە ڕێکخستنە نھێنیەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستانەوە کرد.

## ژیاننامە
لە ساڵی ١٩٨٤دا چەکی ھەڵگرت و بۆ ڕووبەڕووبونەوەی دەستە و یەخە دەگوازێتەوە. ئەو یەکێک بووە لە پێشمەرگە چالاک و ئازاکانی تیپی ٩١ی سەفین و ھێزی پێشمەرگەی کوردستان و بەشداری دەیان شەڕ و پێکدادانی لە دژی ڕژێمی بەعس کردووە. فارووق جەبار ڕوڵێکی کاریگەری ھەبووە لە ڕاماڵینی مۆڵگە و دامودەزگاکانی بەعس لە کاتی ڕاپەڕیندا، ھەر لە سنووری ئێرانەوە ھەتا ڕزگارکردنی شاری ھەولێر و کەرکوک. ئەو ماوەیەکی زۆر ھاوڕی و لێپرسراوی دەستەی پارێزگاری کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی بووە و ماوەیەکیش سەرۆکی یانەی تۆپی پێی برایەتی لە شاری ھەولێر بووە.

## سەرچاوەکان

 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
جەلیل زەنگەنە

**Jalil Zangana-جەلیل سەعید زەنگەنە**ی ناسراو بە جەلیل زەنگەنە لە ساڵی ١٩٤٧ لە گەڕەکی شاترلوی کەرکووک لەدایک بووە. لە ناوەڕاستی شەستەکانەوە تێکەڵاوی کاری ھوونەری بووە و تا ئێستاش بەردەوامە و خاوەنی چەندین بەرھەمی دیارە لەوانە «مەرەزە، ژیان، ژاڵە، فیلمی خولە پیزە، گەردەلوول ( مانگی ئاوابوو) (درامای ساتێک بۆ خۆشەویستی)( سرودی خۆشنوودی) 
( فیلمی مامەڕیشە) (بەشێک لەبیرۆکەی سیناریۆی پەیکەری دڵ ) »( بیرۆکە و سیناریۆی درامای ژاڵە)(فیلمی خولە پیزە) 

Jalil Zangana-Jalil Saeed Zangana, also known as Jalil Zangana, was born in 1947 in Kirkuk. He has been involved in artistic work since the mid-1960s and continues to do so today. He has several prominent works including Maraza, Zyan, Zhala, Khole Piza, Gardaloul (Sunset Moon), Drama Moment of Love, Anthem of Happiness Statue of the Heart Script »( Zhala Drama Idea and Script) 

## ئەمانەش ببینە
* سینەمای کوردی
* یەڵماز گونەی

پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
کارێزما

**کارێزما** وەک پێناسەیەک بۆ تاکەکان وشەیەکی یۆنانی کۆنە بە مانای دیاریی یا بەخششی خودایی یا توانا و فەزڵی کەسانێکی خاوەن بەھرەی پڕ سەرنج و ئەکادیمیی دێت، کە لە سەروو داھێنانی ھێزە شاراوەکانی ناخ یا پەی پێ بردنی شاز و دەگمەن و شیکاری پێشبینی ھەڵسەنگێندراوە نھێنییەکان و توانای لە ڕادە بەدەری کەسانێکی ھێوور لە بڕیار و لە قەناعەت پێ کردنی بەرامبەر لە زۆر بوواردا و حزوورێکی ھەمیشە زۆر جێی متمانەی بەھێزیان لە بەڵانس کردنی زمانی جووڵەی جەستە و زمانی وتار و فیکر بە پرۆگرام و مێشک بەنج کردنی گوێگران و دەیان بەھرەی تری گرنگی ئەم کەسایەتییە کارێزمایی و لێ ھاتووانە لە کارکردنە سەر ھزر و بیری دەیان بیرمەند و سیاسەتمەدار.

لە چۆنێتیی جڵەو کردن و شوێن خۆ خستنی ئەوان و ھەزاران کەسانی بیر و بۆچوون ساکاری تر، یەکەم بیرمەند کە بۆ یەکەمجار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا توانیی موستەڵەح و فەلسەفەی کارێزما لە ناو فەرھەنگی فەلسەفیی و مەعریفییەوە بگوێزێتەوە بۆ ناو قامووسی سیاسەت بریتی بوو لە پرۆفێسەری یاریدەدەری ئەمریکی ماکس ڤێبەر. ماکس یەکەم کەس بوو ڕەفزی بوونی سەرکردە و شەخس پەرستیی تاک ڕەوی کرد و بە کۆمەڵگاکانی جیھانی وت، ئەگەر کتێبەکانی من و لیژنەکەم بخوێننەوە ئەوا ئەو ھەقیقەتەتان بۆ دەر دەکەوێت کە ھەر یەک لە ئێوە بە بێ جیاوازیی تەمەن سەرکردەیەکن بۆ دووا ڕۆژ و بە پێچەوانەشەوە ئەگەر ھەر چاوەڕێی ڕێکەوت و قەزا و قەدەری ڕیفۆرمبن ئەوا بە دڵنیایی یەک ھەنگاو چییە لە جێی خۆتان نابزوێن و وەک گۆمێکی قەتیس ماو ڕۆژ لە دووای ڕۆژ زیاتر بۆگەن دەکەن.

## سەرچاوەکان


پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:ماکس ڤێبەر
پۆل:زاراوە ئایینییەکان
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:زاراوە دینییەکان
ھەرێمی فێدراڵ

**ھەرێمی فێدراڵ** (بە ئینگلیسی: *Federal district*) چەشنێک بەشی بەڕێوبەرایەتیی یەک فێدراسیۆنە کە ھا لە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی حکومەتی فێدراڵدا.

پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
شارستانی مەریوان

**شارستانی مەریوان** لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری مەریوانە. بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ١٦٨٧٧٤ کەس بووە.

مەریوان لە باکوورەوە بۆ شاری سەقز، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە سنە، لە باشوورەوە بە پارێزگای کرماشان و پاوە و لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی عێراق، واتە باشووری کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کوردستان
* مەریوان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی مەریوان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان