open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شۆستەی بیابان

چەپ|وێنۆک|شۆستەی بیابانی موھاڤی.
**شۆستەی بیابان** ڕووگەیەکی بیابانی داپۆشراو بە پارچە بەردی نشێوە کە لە تەنۆچکەی لەتکراو لە گڵ و پارچە بەردی گۆشەدار یان خڕکراو پێکھاتووە. شۆستەی بیابانەکان دەستپێکی دامالینی خاکە بۆ ناوجەرگەی بیابان.

## پێکھاتە
چەندین سەرنجی جیاواز ھەیە لەبارەی چۆنییەتی دروست بوونی شۆستەکانی بیابان بەناوبانگترین تیۆری پێشنیار دەکات کە ئەوان لە ڕێگەی پرۆسەی ڕووتبوونەوە و ھێدی ھێدی سڕینەوەی لم و خۆڵ و ماددە وردو بێشووڕەکانی تر بە با و بارانێکی پچڕپچڕ پێک بێت، لەکاتێکدا بەشی گەورەتری لە دوای خۆی جێ دێڵێت. ئەم بەشە گەورەترانەی شوێنەکەیان بە ھێزی باران، ڕاکردن لە ئاو، با، ڕاکێشان، خشەخش، فراوانبوونی گەرمی، گرێدان، شێ، وشکەساڵی، چڕیی بەفر، ڕێڕەوی ئاژەڵ و لەرینەوەی بەردەوامی زەوی دروست بوون. شۆستەکە وەک بەربەستێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی بیابان کاردەکات و ڕێگری دەکات لە فراوان بوونی بیابان.

بیردۆزێکی تر وای دادەنێت کە شۆستەی بیابان بە بچووکبوونەوە یان گەورەکردنی سیفەتی قوڕ لەژێر شۆستەکەدا دروست دەبێت و کاتێک قوڕەکە ئاوی باران ھەڵدەمژێت، قەبارەکەی فراوان دەبێت و کاتێک وشک دەبێت، درز دەکات. بە تێپەربوونی کات ئەم گۆڕانکارییە جیۆمۆرفیۆلۆژییە، ئەو پێلە بچووکانە ئەھێنە سەر ڕووکە کە بە باران نایانباتەوە کە دەبێتە ھۆی وێرانکردنی شۆستەی بیابان لە ڕێگەی گواستنەوە یان گەشەی زیادەی گیایی.

تیۆرییەکی تازەتر سەبارەت بە پێکھێنانی شۆستە بیابانییەکان ئەویش دوای چەندین توێژینەوە لە بیابانی مۆجاڤی کالیفۆرنیا لەلایەن ستیفان وێڵز و ھاوکارەکانییەوە. لەوێ، گەوەی زەویناسی ئەم دواییانە بە چینێکی خاکی نوێدا پۆشراوە، بە کونجی بیابانی سەرەوە، کە لە پاشماوەی ھەمان لاشە پێکدێت. خاکەکە کەڵەکە بووە و نەفووکراوە و نەتەقیوە بەڵکو بەردەکان ھێشتا لەسەرەوە وەستاون. ھیچ بەردێک لە خاکدا نییە، تەنانەت چەوەکانیش.

## ئەمانەش ببینە
* بیابان
* بە بیابان بوون

## سەرچاوەکان

پۆل:بیابانەکان
بیابانی مۆجاڤی

**بیابانی مۆجاڤی** () بیابانێکی وشکی بێ باران و سەختە دەکەوێتە کیشوەری ئەمریکای باکوور. دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای ئەمریکا، بە شێوەیەکی سەرەکی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کالیفۆرنیا و باشووری نێڤادا ھەڵکەوتووە، بە گشتی ٤٧٨٧٧ میل چوارگۆشە (١٢٤٬٠٠٠ کم ٢) داگیر دەکات. ھەروەھا ناوچەی زۆر بچووکیشی ھەیە کە درێژ دەبێتەوە بۆ یوتا و ئەریزۆنا سنوورەکەی بە گشتی بە بوونی دارەکانی یەشوع دەورەدراوە، کە تەنھا لە بیابانی مۆجاڤی دەڕوێت، ھەروەھا باوەڕ دەکرێت کە ھەزار و ٧٥٠ بۆ ٢٠٠٠ جۆری ڕوەکی زیادە ی زیاتر بێت. بەشی ناوەندی بیابانەکە بە جیا جیا ئاوەدانە، لەکاتێکدا دەوروبەری بووەتە مەڵبەندە گەورەکانی کۆمەڵگا گەورەکان وەک لاس ڤێگاس، لانکستەر، پالمدەیل، ڤیکتۆرڤیل و سانت جۆرج.

بیابانی مۆجاڤی لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ بیابانی حەوزی مەزن و لە باشوور و لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ بیابانی سنووران. سنووری تۆپۆگرافیکی چیای تیکاپیە لەبەری ڕۆژاوا، چیای سان گابرییەل و چیای سان بێرناردینۆ بەری باشوور دەگرنەوە. سنووری چیاکان جیاوازن، بەرزایییەکانی ئەم بیابانە سەروو ٢٠٠٠ پێ (٦١٠ م) ھەربۆیە مۆجاڤێ بە بیابانێکی بەرز ناودەبرێت؛ لەگەڵ ئەوەشدا دۆڵی مەرگ نزمترین بەرزییە لە باکووری ئەمریکا لە ٢٨٠ پێ (٨٥ مەتر) لە خوار ئاستی دەریاوە و یەکێکە لە بەناوبانگترین شوێنەکانی بیابانی مۆجاڤی. کەمتر لە ٥٠ ھەزار میلی چوارگۆشە (١٣٠٬٠٠٠ کم ٢) داگیر دەکات، کە کردویتە بچووکترین بیابانی ئەمریکای باکوور.

## سەرچاوەکان

پۆل:بیابانەکان
پۆل:جوگرافیای ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:پارکە نەتەوەیییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
گالیسکەی مەریخگەڕ

وێنۆک|300x300پیکسڵ
وێنۆک|300x300پیکسڵ
**گالیسکەی مەڕیخگەڕ** (MER) ئەرکێکی بەردەوامی ناسایە کە دوو گالیسکەی مەریخگەڕ لەخۆ دەگرێت، سپیریت، ئەپۆرتینیتی، ھەل و دەرفەت بۆ گەڕان بە سەر مەریخدا زیاد دەکات. لە ساڵی ٢٠٠٣ دا دەستکرا بە ناردنی ھەردوو گالیسکە مەڕیخگەڕەکە، کە بە ناوەکانی MER-A Spirit و MER-B بۆ دۆزینەوەی ڕووی مەریخ و خاکناسی مەریخ تا بیخەمڵێنێت، ھەردوو گالیسکەکە بۆ ماوەیەکی پلان بۆ داڕێژراو مانەوە، لە سەرەتادا وا دانرابوو بۆ ماوەی ٩٠ ڕۆژی خۆری لەسەر مەریخ بمێننەوە.

بەڵام سپیریت تاوەکو ٢٢ی ئازاری ٢٠١٠ لە خزمەتدا بوو، لەکاتێکدا کە دەرفەتی MER-B تاوەکو ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ بەردەوام بوو لە خزمەتکردن. پێویستە تێبینی بکرێت کە سەرکەوتنی ئەم ئەرکە بووە ھۆی ئەوەی کە گالیسکەیەکی نوێی گەورەتری گەشتی پێ بنێردرێت بەناوی کیوریاستی 

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:پرۆگرامەکانی ناسا
پۆل:گەردوون
سێبەری باران

چەپ|وێنۆک|300px|نموونەیەکی سێبەری باران
**سێبەری باران** ڕووبەرێکی وشکی سەر بە بەری بای ناوچە شاخاوییەکان(دوور لە با)یە. چیاکان ڕێگری دەکەن لە تێپەڕبوونی تەوژمەکانی بارانبارین، جگە لە تێپەربوونی ھەورێکی وشک.

وەک لە شێوەکەدا دەرکەوتووە، ھەوای گەرم و شێدار بە و بایە زاڵەی بەرەو ترۆپکی چیایەکە دەڕۆن. دەیانەوێت لە چیایەکە ئاوابن بەڵام کاتێک لەسەر چیایەکە دەپەرنەوە ھیچ شێ یان دلۆپەئاوێکیان پێ نەماوە برێکی کەم نەبێت. پاشەڕۆی ئەو ھەورانە کە ھەوای بێ شێ و وشکە دەچنە پشت چیاکە، لە ئەنجامدا ھەرێمێکی وشک دروست دەبێت بە ناوی ناوچەی سێبەری باران

## ڕوونکردنەوە
ئەم حاڵەتە بەھۆی ئەو ھەوا گەرمە شێدارەوە دروست دەبێت کە لە پشتی زنجیرە چیاکەدا کەڵەکە بووە. بەھۆی ئەوەی کە فشاری ئەتۆمۆسفی کەم دەبێتەوە لەگەڵ زیادبوونی بەرزایی، ھەوا بە ھێواشی بەرەو خاڵی شانەیی سارد دەبێتەوە (خاڵی شانەیی لە فشاری بەردەوامدا، کە بە زۆری لە پێشبینییەکانی کەشوھەوادا باس ناکرێت)

## ناوچەکانی سێبەری باران لە جیھاندا
وێنۆک|300px
کاتێک تەوژمەکانی دەریای سپی ناوەڕاست ڕوو لە کوردستان و ئێران دەکات ئەو تەوژمە شێدارانە لەلایەن زنجیرە چیاکانی زاگرۆز دەدۆشرێن و ھەرچی شێ ھەیە بەسەر کوردستاندا دەبارێت دواتر ھەورێکی وشکی بێ ئاو لە زنجیرە چیای زاکرۆس ئاوا دەبێت بۆ ئێران لە ئەنجامدا ناوچەیەی بیابانی دەشتی لوت دروست دەبێت لە ناوەڕاستی ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوناسی
داغستان

وێنۆک|دیوارێکی قەڵای وێران کراو
وێنۆک|لادێیەکی بەجێ ھێشتراوە
وێنۆک|دۆڵی ڕووباری کارا کۆیسوو
**داغستان** ()، بەناوی فەرمی **کۆماری داغستان** ()، کۆمارێکە لە ڕووسیا و لەقەراخی دەریای کاسپیەن ھەڵکەوتووە، لە قەوقازی باکوور و ئەورووپای ڕۆژھەڵاتە. ئەم ناوچەیە لە باکووری قەوقازی گەورە ھەڵکەوتووە و بەشێک لە ناوچەی فێدراڵیی قەوقازی باکوورە. ئەم کۆمارە بە باشووری ترین نووکی ڕووسیا ناسراوە. کۆماری داغستان لەگەڵ وڵاتەکانی ئازەربایجان و گورجستان لە باشوور و ڕۆژاوای باشووردا سنووری ھەیە و ھەروەھا لەگەڵ کۆمارەکانی ڕووسیا چیچان و کاڵمیکیا لە ڕۆژاوا و باکووردا ھاوسنوورە. شاری مەخاچکالا پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ناوچەیە.

ڕووبەری ئەم ناوچەیە ٥٠٬٣٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە بەرامبەر لەگەڵ ١٩٬٤٠٠ مایلی چوارگۆشەیە، ھەروەھا نزیکەی ٣٬١٠٠٬٠٠٠ دانیشتوو، زیاتر لە ٣٠ نەتەوە و ٨١ نیشتمانی تێدا دەژین. داغستان یەکێک لە جۆراوجۆرترین زمانەکان و نەتەوەکانی کۆمارەکانی ڕووسیایە. دانیشتووەکانی کۆماری داغستان زیاتر بە زمانەکانی قەوقازی باکوور و تورکی دەدوێن. بەم حاڵە ڕووسی زمانی یەکەم و فەڕەسیش زمانی کۆمارەکەیە.

## وشەناسی

وشەی داغستان لە دوو زمانی تورکی و فارسی پێکھاتووە. "داغ" لە وشەی تورکی بەمانای "کێو" و "ـستان" لە وشەی فارسی بەمانای "ناوچە" پێکھاتووە.

ھەندێک لە ناوچەکانی داغستان لە کاتەکانی جۆراوجۆر بە لێزگیستان، ئاواریا و تارکۆڤ دەناسران.

لەناو ساڵەکانی ١٨٦٠ و ١٩٢٠، داغستان تەنانەت بە پارێزگای داغستان دەگوترا کە باشووری ڕۆژاوای کۆماری داغستانی ئێستای تێدا بوو. سنوورەکانی ئێستا بە سازبوونی کۆماری خۆبەڕێوەبەری سۆسیالیزمی داغستان لە ساڵی ١٩٢١، بە تێکەڵبوونەوەی ناوچەی ڕۆژاوای پارێزگای تێرێک، کە ناوچەیەکی چیایی نییە بەڵام ڕووباری تێرێکی لە بەشی باشووری دەریای کاسپیەن ھەیە.

### ناوەکانی کۆماری داغستان بە زمانە فەرمییەکانی
* ڕووسی – Респу́блика Дагеста́н
* ئاواری – Дагъистаналъул Жумгьурият
* دارگینی – Дагъистан Республика
* قومووقی – Дагъыстан Жумгьурият
* لێزگی – Республика Дагъустан
* لاکی – Дагъусттаннал Республика
* تەبەرسەرانی – Дагъустан Республика
* ڕووتووڵ – Республика Дагъустан
* ئاغووڵ – Республика Дагъустан
* تساخووری – Республика Дагъустан
* نووقایی – Дагыстан Республикасы
* چیچانی – Дегӏестан Республика
* ئازەربایجانی – Дағыстан Республикасы
* تاتی – Республикей Догъисту

## پێشانگا

Dagestani man and woman.jpg|ژن و پیاوی داغستانی
А.К. Сержпутовский (слева) и наиб Джабо (посередине).jpg|خەڵکی نەتەوەی تەسووزی، لە دانیشتووانی کۆنی داغستان
Capital of Dagestan.jpg|شاری مەخاچکالا
Derbentsky District, Dagestan Republic, Russia - panoramio.jpg|دەربەند، دووەمین شاری گەورەی داغستان
RIAN archive 144531 Helicopter brings food to a border guard outpost.jpg|گەیاندنی خواردەمەنی بە ھەلیکۆپتەر بە ھێزەکانی سنووری لە دێی خووشێت
Джума мечеть Махачкалы.jpeg|مزگەوتی جەماعەتی مەخاچکالا


## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی کۆمارەکانی ڕووسیا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی دەوڵەتی داغستان 
*داغستان لە ھەنبانەبۆرینەی ئیرانیکا
*مێژووی ئیسلام لە ڕووسیادا 

پۆل:داغستان
پۆل:ئیسلام لە ڕووسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئازەربایجانی ئاخێو
فڕۆکەوانی

[250px|وێنۆک|فڕۆکەی [بۆینگ ٧٤٧]]
**فڕۆکەوانی** یان **فڕینەوانی** () ئەو کاروبار و چالاکییانە دەگرێتەوە کە پەیوەندیدارن بە فڕین و پیشەسازیی فڕۆکە. فڕۆکەوانی لە سەدەی ١٨یەمەوە دەستی پێ کرد لەگەڵ پەرەپێدانی باڵۆنی ھەوای گەرم. ھەندێک لە دیارترین پێشچوونەکانی فڕۆکەوانی دەرکەوتن لەگەڵ فڕینی کۆنترۆڵکراوی باڵدار (گلایدینگ) لەلایەن ئۆتۆ لیلینتاڵ لە ساڵی ١٨٩٦، دواتر ھەنگاوێکی گەورە چووە پێش لەگەڵ دروستکردنی یەکەم فڕۆکەی بە وزە کارکردوو لەلایەن ڕایت برەزەرس لە سەرەتای ١٩٠٠ەکان. لەو کاتەوە، فڕۆکەوانی لەڕێی تەکنۆلۆژیاوە بە پیشەسازی کراوە بۆ دروستکردنی جێت کە بووەتە ھۆیەکی گواستنەوەی سەرەکی لە جیھان.

## مێژوو
## ئەمانەش ببینە
* فڕینناسی
* کاریگەریی ژینگەییی فڕۆکەوانی

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەوانی
فڕینناسی

250px|وێنۆک|پارچەکانی فڕۆکە
**فڕینناسی** یان **زانستی فڕین** (، ئایرۆناوتیک) ئەو زانست و ھونەرەیە کە سەروکاری لەگەڵ توێژینەوە، دیزاین، و دروستکردنی ئەو ئامێرانە ھەیە کە توانای فڕینیان ھەیە، و لەگەڵ تەکنیکەکانی کارپێکردنی فڕۆکەکان و ھاژەکەکان لەنێو بەرگەھەوا.

## ئەمانەش ببینە
* فڕۆکەوانی
* ئەندازیاریی ھەوابۆشایی
* ئایرۆستاتیک

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕینناسی
پۆل:ھەوابۆشایی
ئاووھەوای نیمچەوشک

وێنۆک|400x400پیکسڵ|ناوچە نیمچە بیابانەکانی جیھان
**ناوچەی نیمچە وشک** یان **نیمچە بیابانییەکان** بە ئاو ھەوای ناوچەیەک دەوترێت کە کرداری بە ھەڵم بوون تێیدا ڕوودەدات بە ڵام بە ئەندازەی وشک بوونەوەی تەواو نا. ڕێژەی باران بارینی تێدا کەمە. ئەم ناوچانە دابەش دەبن بۆ دوو جۆر «نیمچە وشکی گەرم» و «نیمچە وشکی سارد».

## ئەمانەش ببینە
* بیابان
* کەشوھەوا
* ناوچەی سێبەری باران

## سەرچاوەکان

پۆل:دەشتەکان
فینیکس (ئەریزۆنا)

**فینیکس** () پایتەختی ویلایەتی ئەریزۆنایە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. گەورەترین شاری ئەریزۆنایە. ژمارەی دانیشتووانی ١٬٦١٥٬٠١٧ کەسە (سەرژمێری ٢٠١٦)، پێنجەم گەورەترین شاری ھەموو ئەمریکایە.

شاری فینیکس ناوەندی ناوچەی گەورەی فینیکسە، کە بە دۆڵی سەن ناسراوە (دۆڵی خۆر)، کە بەشێکە لە دۆڵی چەمی سوێر. ئەو ناوچەیە لە ڕێزبەندی ١٢ یەمین ناوچەی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە بۆ چڕی دانیشتووان، کە نزیکەی ٤٬٣ ملیۆن کەسی تێدا دەژی، بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠ ھەروەھا فینیکس بارەگای سەرەکی شاری ماریکۆپایە و ڕووبەرەکەی ٥١٧٬٩ میل چوارگۆشەیە (١٬٣٤١ کیلۆمەتر چوارگۆشە) و ئەو شارە ش دەکات بە گەورەترین شاری ویلایەتەکە، کە زیاتر لە دوو ھێندەی شاری توسان و یەکێک لە گەورەترین شارەکانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

فینیکس لە ساڵی ١٨٦٧ وەک کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی لە نزیک بەیەککەوتنی ڕووباری خوێ و گیلا دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٨١ وەک شارێک ناسرا فینیکس دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی بیابانی سۆنۆراوە، ئاووھەوایەکی بیابانی ژێر خولگەیی ھەیە. لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی کەناڵەکانی ئاودێری بەشداری لە گەشەکردنی کشتوکاڵدا کردووە و چەندین بەروبوومی ڕەسەنی ھێناوەتە ئاراوە کە بەشێکی گرنگن لە ئابووری فینیکس وەک (ئەلفافە، لۆکە، ترشوپو و کا (بۆ بازرگانی ئاژەڵی گرنگ) ماونەتەوە. لەڕاستیدا ئەم بەروبوومانە (جگە لەئاوو ھەواو مس) وەک ھێزێکی بزوێنەر بۆ ئابووری فینیکس مایەوە تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم، کاتێک پیشەسازییە تەکنەلۆژییە بالاکان لە ناوچەکە گەشەی سەند وەک پرۆژەکانی وزەی خۆر لە بواری ھەواسازی بۆ وەرزی ھاوین ئاسودەیی بۆ دانیشتووان دابینکرد.

تێکڕای گەشەی ساڵانەی دانیشتووانی شارەکە لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٦٠ تا ناوەڕاستی ٢٠٠٠ لە سەدا چوار بووە. ئەم ڕێژەی گەشەکردنە لە ماوەی پاشەکشە مەزنەکەی نێوان ٢٠٠٧ بۆ ٢٠٠٩ دا خاو بووەوە، بەڵام بە ھێواشی چاک بووەوە. فینیکس ناوەندی کەلتووری دۆڵی سەن و تەواوی ویلایەتەکەیە.

## مێژوو
بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ گەلی ھۆھۆکام ئەو خاکەیان ئاوەدان کردەوە کە دواتر بوو بە فۆنیکس و ٢١٧ کم کەندوێلەی ئاودێرییان لەسەر ئەم خاکە چۆڵە بەبیابانە پڕ لە شڕە دروست کرد. ئەم کەناڵانە دواتر وەک بەشێک لە پڕۆژەی کەناڵی ئەریزۆنا لە ناوەندی ئەریزۆنا و پڕۆژەی ھایدن ڕۆدس ئارکاد بەکار دەھێنرا، خەڵکی ھۆھۆکام گەواھیدەری دیاردەی ١٠٠٦ ی سوپەرنۆڤا بوون دوای دۆزینەوەی بەرد کە ئاماژەی بە ئەگەری ئەمە دەکرد، ئەمەش یەکەم شارستانییەتی باکووری ئەمریکا بوو کە ڕاپۆرتێکی لەسەر ڕووداوێکی ئابوری گەورە دا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:شارەکانی ئەریزۆنا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٦٨
بیابانی تابێرناس

وێنۆک|300x300پیکسڵ
**بیابانی تابێرناس** () بیابانێکە لە ئیسپانیا، دەکەوێتە پارێزگای ئەلمیریا، نزیکەی ٣٠ کم (٢٠ میل) لە باکووری پایتەختی تاڵی (شارەوانی تابێرناس) دوورە. ناوچەیەکی پارێزراوە وەک بیابانێکی سروشتی، درێژدەبێتەوە بۆ نزیکەی ٢٨٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە (١١٠ میل چوارگۆشە).

## کەشە بیابانییەکەی
وێنۆک|366x366پیکسڵ|شاری یۆکای سینەمایی لە بیابانەکە، کە زۆرینەی فیلمە کابۆیییەکانی لێ دەرھاتووە.
بیابانی سیرادی تابێرناس لە باکووری بیابانی سیرادی ھامیلە کە ھەردوو ناوچە کەوتونەتە ناوچەی سێبەری باران و دابڕاون لە بای شێداری دەریای ناوەڕاست، لە ناوچەیەکدا نەبێت کە تۆزێک بارانی لێ دەبارێت بە لیڤانتی ناسراوە، ئەو بیابانە ساڵانە نزیکەی ٢٤ سم باران وەردەگرێت، بیابانیش ئەزموونی گەرمای ساڵی دەوری دەکات، کە تێکڕای پلەی گەرمای ١٨ پلەی سیلیلیزییە.

## جوگرافیا
بیابانی تابێرناس بارانێکی کەمی ھەیە، بەڵام ھەندێک جار بارانی بەخوڕی لێ دەبارێت، زەویی بیابانەکە لە بەردی لمی شێوە یو دروست دەبێت، ڕوەکی بچووک یش توانای ئەوەی نییە ئەو شێیە بھێڵێتەوە کە بەھۆی بارانی کەمەوە بەرھەم دەھێنرێت لە جیاتی ئەوە باران دەبێتە ھۆی فراوانبوونی بیابان، لە ئەنجامدا دیمەنی جیاکراوەی لێ دروست دەبێت.

## سینەما لە بیابانەکە
بەھۆی لەیەکچوون لەنێوان بیابانی تابێرناس و بیابانەکانی ئەمریکای باکوور لەخۆرئاوای دوورو باکووری ئەفریقاو بیابانی عەرەبی و دیمەنی مانگ، لەپەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە و بیابان وەک شوێنێک بۆ بەرھەمھێنانی چەندین فیلم و فیلمی خۆرئاوایی بەکارھێنراوە، فیلمەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە شەڕی ڕۆژئاوایی و سپاگێتی بکەن، بیابانەکە سێ ستۆدیۆی سەرەکی ھەیە: تەکساس، مینی ھۆڵیوود، شێری ڕۆژاوا.

## سەرچاوەکان
بیابانی جەمسەری

وێنۆک
**بیابانی جەمسەری** ئەو ناوچانەی ساڵانە بارانبارینیان بە کەمتر لە ٢٥٠ ملم و پلەی گەرمییەکەیان لە وەرزی ھاوین کەمتر بێت لە ١٠ سلیلیزی بە بیابانە جەمسەرییەکان دادەنرێن. بیابانە جەمسەرییەکان ڕووبەرێکی زۆری ڕووی زەوی دادەپۆشن کە نزیکەی ٥ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و بەو ڕادەیە بووە بە گەورەترین بیابانی سەر زەوی لە دەشتایی چەو و بەردی بادەمی (ڕووبارە بەردینە وشکەکان) دروست کراون.
وێنۆک|334x334پیکسڵ
لە جەمسەری باکووردا دوو ناوچەی ژینگەیی ھەیە: یەکەم تەندرا و دووەم بیابانە جەمسەرییەکان ئەم دوو ناوچە یە دەکەوێتە باکووری گۆی زەویەوە بەرەو جەمسەرەکان و باکووری کیشوەرەکانی ئەمریکاو ئەوروپاو ئاسیاو جەمسەری باشووریش دەگرێتەوە. بە پێچەوانەی تەندرا کە لە ھاویندا بۆ گوڵا و فاونا بارودۆخی گونجاوی ھەیە، بیابانی ئانتارکتیکا وشک دەبێت و بە چینێکی ھەمیشەیی سەھۆڵدا دادەپۆشرێت. حاڵەتی سروشتی لە بیابانی جەمسەری یوتەلدا ڕێگە بە بەردەوامی ژیان نادات، جگە لە ھەندێک میکرۆئۆرگانیزم کە دەتوانن لە نێو سەھۆڵەکەدا لە چینەکانی ماددەی ئۆرگانی و نائەندامیدا بژین. ئەم مایکرۆبایۆلۆجییانە لە بەکتریاشینەکان نزیکن و چەندین کاری ئەنجام دەدەن، لەوانە کۆنترۆڵکردنی دووانەئۆکسیدی کاربۆن لە سەھۆڵی ھەڵوەشاوە.

## ئەمانەش ببینە
* بیابانی جەمسەری باکوور
* بیابانی جەمسەری باشوور
* تەندرا

## سەرچاوەکان

پۆل:بیابانەکان
پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:شێوەزەوییەکان
ھێڵی پانیی ئەسپ

وێنۆک|300x300پیکسڵ|ھێلکاری دابەشکاری ناوچەی بایەکان و ھێلەکانی پانی گۆی زەوی
**ھێڵی پانی ئەسپ** () دەستەواژەیەکە کە بە ناوچەیەکی گۆی زەوی دراوە کە کەوتووەتە نێوان ھێلەکانی پانی نزیکەی ٣٠–٣٥ پلە کە پالەپەستۆی بەرزی ژێرەوەی ھێلەکە زاڵ دەبێت بە ئارامییەکی تەواو با بۆ کەشتییەکان دابین دەکات، بۆیە پێی دەڵێن ھێڵی پانی ئەسپ چونکە کەشتی دەریایی ئیسپانی کە ئەسپیان دەگواستەوە بۆ کۆلۆنییە ئەمەریکییەکان بۆ ماوەی چەند ھەفتەیەک لەم ناوچە ئارامەدا بە ئارامی دەمانەوە چونکە کەشتییەکان بە ھێواشی دەجولان، ماوەیەکی زۆرتریان دەویست لە ئاکامدا ئاوی خواردنەوە تەواو دەبوو یان بەشی نەدەکردن بۆیە ناچار دەبوون ئەسپەکان فڕێ بدەنە ناو زەریای ئەتلەسی، ھەر لەبەر ئەمەش ئەم نیشانانە بە پیشاندانی ئەسپ ناو دەبرێن. ئەم ناوچە گەرمانە ھۆکاری میکانیکین بەھۆی ھاتنە خوارەوەی ئاستی ھەوا و لە ئەنجامدا پالەپەستۆیەکی زۆر دروست دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیاردە کەشناسانەکان
پۆل:کەشناسی زریانە خولگەییەکان
بیابانی سۆنۆران

چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|دیمەنێکی بیابانی سۆنۆران لە ئەریزۆنا.
**بیابانی سۆنۆران** () بیابانێکە لەسەر سنووری ئەمریکا - مەکسیک کە بەشەکانی کالیفۆرنیاو ئەریزۆنا لەئەمریکا دەگرێتەوە، لە ھەر یەک لە ویلایەتەکانی سۆنۆراو بای کالیفۆرنیاو سینالۆلەی مەکسیک، ئەم بیابانە زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجایەو ڕوەکی کاکتۆسی زۆر ھەیە، ئەم بیابانە ھەروەھا بەبیابانی خواروو ناودەبرێن کە بیابانی مۆجاڤی و ھەروەھا بیابانی جیلا ش بەنزیک بەڕووباری گیلا ناودەبرێن.

ئەم بیابانە دابەش دەکرێت بۆ دوو ناوچە:
* ناوچە گەورەکە (بیابانی کۆلۆرادۆ)
* ناوچە بچووکەکە (بیابانی یووما)

ئەم بیابانە پڕە لە جیاوازی ژینگەیی پتر لە ٦٠ جۆر لە ئاژەڵ، ٣٥٠ جۆر باڵندە، ٢٠ جۆر ئەمفیبیان، زیاتر لە ١٠٠ خشۆک، ھەروەھا ٣٠ جۆری ڕەسەنی ماسی، ھەروەھا ٢٠٠٠ ڕوەکی ڕەسەن، ھۆکاری ئەم جیاوازییە شیوازە زۆری باران بارینە لەسەر ئەم بیابانە، کە تێکڕای باران بارین لە ساڵێکدا لە ٣٨٠ میلی لیتر نزیکە و ئەمەش دەکات بە تەرترین بیابان.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەنداوی کالیفۆرنیا
پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
شنەبا

**شنەبا** () جۆرێکە لە جۆرەکانی جووڵەی با کە لە ھەوای وشکدا زۆر جاران لە شەواندا بەسەر چیا و لێژەکان بەرەو دۆڵەکان و کەندەڵانەکان لەژێر کاریگەری تالاسامیادا دادەبەزن، کە ئەمەش لە ئەنجامی ساردبوونەوەی ھەوای لێژەکانی سەرەوە خێراتر لە ساردبوونەوەی ھەوای دۆڵ و مەزراکان دروست دەبێت و ئەم با نزمانە بە شنەبای چیا ناسراون و خێراییی ئەو بایانە لە بەیانی زوودا زۆرترینن کاتێک ساردبوونەوەی شەو دەگاتە ئەوپەڕی. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئاووھەوای بیابانی

وێنۆک|300x300پیکسڵ|نەخشەیەک ناوچەکانی کەشوھەوای بیابانی ڕوون دەکاتەوە.
**ئاووھەوای بیابانی** یان **ئاووھەوای وشک** (لە پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن BWh و BWk) ئاووھەوایەکە کە تێیدا کرداری بە ھەڵمبوون پترە لە کرداری باران بارین. ڕووەکانی بیابان ڕووت و بەردینن یان لمی و خوێیین کاتێک برەک شێ یان باران دێت ئەم جۆرە ڕووکارانەی بیابان ناتوانن پاڕێزگاری لە مانەوەی شێ یان دلۆپە ئاوەکان بکەن بەھۆی گەرمی و پێکھاتە کیمیایییەکەیانەوە. ٢٤٬٢٪ ی ڕووبەری زەوی بیابانە گەرمەکانن لە دوای ئاووھەوای جەمسەری، باوترین جۆری ئاووھەوان لەسەر زەوی.

ھەرچەندە ھیچ بەشێکی زەوی بەدڵنیایییەوە بەبێ بارانێکی تەواو نەناسراوە، بەڵام لە بیابانی ئاتاکاما لە باکووری چیلی تێکڕای بارانبارینی ساڵانەی لە ماوەی ١٧ ساڵدا تەنھا ٥ ملیم بووە (٠٫٢٠ ئینج). ھەندێک شوێن لە بیابانی مەزن وەک کوفرە لە لیبیا ساڵانە تەنیا ٠ .٨٦ ملم (٠ .٠٣٤ ئینج) بارانی لێ دەبارێت. بنکەی فەرمی ئاووھەوا لە دۆڵی مەرگ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕایگەیاند کە ساڵانە ٦٠ ملم (٢٫٤ ئینج) بارانی لێ دەبارێت، بەڵام لە ماوەی ٤٠ مانگدا لە نێوان ساڵەکانی ١٩٣١ بۆ ١٩٣٤ دا کۆی گشتی ١٦ ملم (٠٫٦٣ ئینج) باران باریوە.

دوو جۆر ئاووھەوا بیابانی ھەیە: ئاووھەوای بیابانیی گەرم (BWh)، ھەروەھا ئاووھەوای بیابانیی سارد (BWk). بۆ جیاکردنەوەی «ئاووھەوای بیابانی گەرم» لە «ئاووھەوای بیابانیی سارد»، سێ تێبینی ھەیە: کە بریتین لە بەرزترین و نزمترین پلەی گەرمی لەگەڵ پلەی مام ناوەندی ساڵانە. پلەی گەرمی ئاسایی ساڵانەی بیابانەکان ١٨°C (64.4°F)، و پلەی مامناوەندییان لە نێوان ٠ یان ٣–٣ °C (٣٢٫٠ یان ٢٦٫٦°F) لە ساردترین مانگدا ھەیە، ئەو بیابانانەی لەم پلانەی سەرەوە ساردتر بن دەبنە بیابانی سارد.

لە زۆربەی ئەو بیابانانەی کە ئاووھەوای ساردیان ھەیە ساڵانە لە نێوان ٢٥ بۆ ٢٠٠ ملم (١ و ٨ ئینج) بارانیان لێ دەبارێت. لە سیستەمی پۆلێنکردنی کوپێن  ئاووھەوایەک وەک ئاووھەوایەکی بیابانی پۆلێن دەکرێت ئەگەر ڕێژەی بارانبارینی ساڵانەی لە میلیمەترێک کەمتر بوو.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی بیابانەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بیابانەکان
پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
ڕوبع ئەلخالی

**بیابانی ڕوبع ئەلخالی** () گەورەترین بیابانی لمی جیھانە، بەشێکە لە بیابانی عەرەبی، کە چوارەم گەورەترین بیابانی جیھانە سێ یەکی باشووری ڕۆژھەڵاتی نیمچە دوورگەی عەرەبی داگیردەکات، ڕوبع ئەلخالی لە ئێستادا لە نێوان چوار وڵاتدا دابەش بووە: سعودییە، یەمەن، عومان و ئیمارات، کە بەشی زۆری بیابانەکە دەکەوێتە ناو خاکی سعودیەوە بە ڕووبەری ٤٣٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجا، کە بڕی ٦٧٬٧٪ کۆی تەنە لمییەکانی بیابانەکە لە سعودییە دایە تەپۆلکە لمییەکانی پتر لە ٣٠٠ مەتر بەرزدەبێتەوە و بە بەردەوامی دەجولێن.

یەکەم گەریدەی خۆڕھەڵاتناس کە سەردانی ئەم بیابانەی کردبێت بێرترام تۆماس (١٩٣١) و جۆن فلیپ (١٩٣٢) بوو.

سەرەڕای سەختی و نالەباری ناوچەکە و کەمی چالاکییە مرۆیییەکان، ناوچەکە دەوڵەمەندە بە نەوت و گازی سروشتی و کانزاتیشکدەرەکان، لمی شووشەو وزەی خۆر بۆیە چیتر بە واتای (روبع ئەلخالی)(گەرەکە چۆڵەکە) نایەت ھەروەک بانگیان دەکرد، ناوچەکە ئاوەدانە ئێستا لەگەڵ ناوەند و وێستگەکانی کۆمپانیای نەوتی نیشتیمانیدا، فڕۆکە و ئۆتۆمبێل بە ئاسمان و زەویی خۆیدا دەسوڕێنەوە و پاشەکەوتی کانزاکانیان پەرتەوازە دەبێت.

## جوگرافیا
بیابانی ڕوبع ئەلخالی لەسەر ھێلی درێژی ٤٥ تا ٥٦ ی ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە کە نزیکەی ١٢٠٠ کم. ھەروەھا درێژدەبێتەوە لە نزیک ھێلی پانی ١٦ ەوە تاوەکو ٢٣ ی باکوور. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٦٤٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجایە

بیابانی ڕوبع ئەلخالی بە دەنکە لمییەکان داپۆشراوە، ھەندێکیان جوڵە دەکەن و ھەندێکیشیان جێگیرن، ھەندێک لە لمەکان لە شێوەی پێڵاوی ئەسپین و ھەندێکیشیان لە شێوەی درێژکۆلەیی دان بە شێوەی ڕەگەزی پێک ھاتەکەیان دابەش بوون. ئەم دەنکە لمانە لە خۆرئاوای بیابانەکەوە تەپۆلکەی لمی دروست دەکەن تا بەرزی (١٥٠٠ پێ) و لە ڕۆژھەڵات (٥٠٠ پێ) و لە باشووری ڕۆژئاوای (٢٠٠٠ پێ) لە باکوور (١٥٠٠ پێ).

## کەشوھەوا
کەشوھەوای ڕوبع ئەلخالی کەشوھەوایەکی بیابانی کیشوەرییە کە زۆر زۆر گەرمە و لەزستاندا سەرما و باران زۆر کەمە و خۆڵبارین بەدرێژایی ساڵ ھەڵدەکات و پلەکانی گەرمای گەورەی ھاوین لە ٤٠ بۆ ٥٠ سیلیلیزی و ھەندێک جاریش دەگاتە سەرووی ٦٠ سیلیلیزی و کەمترین پلەی گەرمی تۆمار کرابێت لەزستاندا لە ٧ سیلیلیزییەوە تا سفر بووە.
چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|بڕوانە ڕوبع ئەلخالی لە نیمچە دوورگەی عەرەبی.

## ئەمانەش ببینە
* بیابان
* بیابانی عەرەبی
* تراویلکە
* لم
* نیمچەدوورگەی عەرەبی

## سەرچاوەکان

پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی
پۆل:بیابانەکان
پۆل:جوگرافیا
لم

[وێنۆک|نمونەی لم لە [بیابانی گۆبی، مەنگۆلیا]]
**لم** مادەیەکی سروشتییە و لە تەنۆلکەی بەردی نەرم و بەردی کڕمی و بەردە کانزایییەکان پێکھاتووە، بە قەبارەی ئەو ماددەیە ناسراوە کە دەنکە کانی لە چەو بچووکترە و گەورەترە لە ئاڵڤێال (سیلت) . .

لم بەشێوەی سروشتی لە چەند ناوچەی جیھان ھەیە. وەک کەناراوەکان، کەنداوەکان، ئەشکەوتەکان، و بیابانەکان.

پێکھاتەی لمی بەپێی سەرچاوە و مەرجە پێکھێنەرانی بەردی خۆماڵی جیاواز دەبێت، بەڵام باوترین پێکھاتەیان لە ناوچە کەناراوییەکانی ناو زەوییە کیشوەری و لاوەکییەکانە، سیلیکە (دیئۆکسیدی سلیکۆن، یان SiO2)ە، کە بە زۆری لە شێوەی کوارتز مێتاڵ (کوارتز) دایە، ھەروەھا کاربۆناتی کالیسیۆم دووەم جۆری باوی پێکھاتەی لمن وەک ئارۆگۆنیت، کە لە ماوەی نیو ملیار ساڵی ڕابردوودا لمیان پێک ھێناوە.

لم بە ماددەیەکی سروشتی کۆن ھەژمار دەکرێت کە بەھیچ شێوەیەک خۆی ناگۆڕێت و نوێ نابێتەوە بۆیە لە پیشەسازی چیمەنتۆ سوودی لێ دەبینن.

## پێکھاتە
وێنۆک|کانزای پەستێوراو لە چینای، ھیندستان .
وێنۆک|تەنۆچکەی لمی لە پارکی نیشتمانی یوتا.
وێنۆک|نمونەی لمی بیسمۆ بیچ لە کالیفۆرنیا.
زیاتر لە پێناسەیەکی وردی لم ھەیە و بەپێی سیستمی پۆلێنکردنی یەکگرتووی خاک، کە لە ئەندازیاری و جیۆلۆجیدا بەکارھاتووە و ئەو سیانەی پێوانەیی ئەمریکی بەکار دەھێنێت، لمیش بە شێوەی دنک ھەژمار دەکرێت بە تیرەی نێوان ٠٧٤ / ٠ ملم و ٤. ٧٥ ملم پێناسە دەکرێت بۆ ھەر دەنکێک.

بە گوێرەی جیۆلۆجیستەکانیش، لمی بە دەنک ھەژمار دەکرێت بە تیرەی نێوان ٠ .٠٦٢٥ ملم (یان ١٦ / ١ ملم) تا ٢ ملم.

گرووپی لم دەکەوێتە نێوان گرووپی چەوەوە (تیرەی دەنکە چەوێڵەکان لە ٢ ملم ەوە بۆ ٦٤ ملم بەپێی سیستمی جیۆلۆجیستەکان، و لە ٤٫٧٥ ملم تا ٧٥ ملم بەپێی سیستەمی پۆلێنکردنی باوی خاک) و لمیش (تیرەی دەنکە کانی لە ٠٫٠٠٤ ملم تا ٠٫٠٦٢٥ ملم) و ٠٫٠٦٢ ملم لە دەنکە لمی بەپێی سیستەمی پۆلێنکردنی باوی خاک) و دەست ئەلبێرت ئەیتەر بێرگ لە سەرەتای سەدەی بیستەم دا ڕەچاو کراوە.
وێنۆک|دەنکۆلەکانی لم لەژێر مایکرۆسکۆبی ئەلیکترۆنی

## سەرچاوەکان

پۆل:زەویناسی
پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن

**پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن** () جۆرێک لە پۆلێنکردنی ئاووھەوایە لەسەر بنەمای باران بارین و پلەی گەرما لە ساڵی ١٩٠٠ دا لەلایەن ڤلادیمیر پیتەر کوپێن، پزیشکی ئاووھەواناسی ئەڵمانی- ڕوسی، دامەزراوە. بە کۆکردنەوەی نەخشەی جیھانی گیایی ١٨٦٦ و نەخشەی دابەشکردنی ئاووھەوا بۆ پێنج ناوچەی ئەلفۆنسۆ بیرام دی کاندۆڵ دایھێنا.

ئەم دابەشکردنە بەناوبانگترینە دوای ئەوەی ساڵی ١٩٦١ لەلایەن ڕودۆڵف گیگەرەوە ھەموارکرا، چونکە ژمارەیەکی زۆر لەتوێژینەوەو بڵاوکراوەکانی سەر ئاووھەوا یەکێک لەچەندین کۆپی ئەم سیستمەیان گرتووەتەبەر. نەخشەی کوپێن گیگەر بە ئاماژەیەک بۆ ئەمڕۆ لە زانستی ئاو، جوگرافیا، کشتوکاڵ، بایۆلۆجی و ئاوناسی دەمێنێتەوە، ئەویش بەھۆی نوێکردنەوە بەردەوامەکانییەوە.

چەندین پۆلێنی زیادەی ئەم ئاووھەوایە بۆ گونجاندن لەگەڵ زیندەوەرە جیاوازەکاندا دامەزرا، وەک پۆلێنکردنی ئاووھەوای ترویرتا، کە گۆڕانی نوێی زیاد کرد، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم پۆلێنکردنە کەم بەکارھێنانە ئاووھەوایەک بەپێی ئەم پۆلێنکارییە بە کۆدینەری لاتینی دوو سێ پیتی وەک ئەوەی لەلایەن ڤلادیمیر کوپێن پێناسە کراوە لە دوا وەشانی بڵاوکراوەی خۆیدا لە ساڵی ١٩٣٦ دا گوزارشتی لێ دەکرێت.

پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن یەکێکە لە سیستەمە کانی پۆلێنکردنی ئاووھەوایی کە بە شێوەیەکی گشتی بەکار ھاتووە. بۆ یەکەم جار لەلایەن پزیشکی کەش و زەوی ئەڵمانی - ڕوسی ڤلادیمیر کوپێن (١٨٤٦–١٩٤٠) لە ساڵی ١٨٨٤ دا بڵاوکرایەوە، لەگەڵ چەندین ھەموارکردنەوەی دواتر لەلایەن کوپێن، بە تایبەتی لە ساڵی ١٩١٨ و ١٩٣٦. دواتر پزیشکی ئاووھەوای یودۆلف گیگەر (١٨٩٤–١٩٨١) ھەندێک گۆڕانکاری بە سیستمی پۆلێنکردن ناساند، ھەندێک جار پێی دەوترا سیستمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپ-جایگەر.

پۆلێنی ئاووھەوای کوپێن ئاووھەواکان بەسەر پێنج گرووپی سەرەکی ئاووھەوادا دابەش دەکات، لەگەڵ ھەر گرووپێک دا بەپێی شێوازی وەرزی باران بارین و پلەی گەرما دابەش کراون پێنج گرووپە سەرەکییەکەA (خولگەیی)، B (وشک)، C (مامناوەند)، D (کیشوەری) و (E (جەمسەر). ھەر گرووپ و کۆمەڵەیەکی لاوەکی لەلایەن کاراکتەرێک پیشان دراوە. سێتی سەرەکی بۆ ھەموو ئاووھەواکان تەرخان کراوە (یەکەم پیت). ژێربەژێرێکی وەرزی لە لێپرەین (نامەی دووەم) بۆ ھەموو ئاووھەواکان تەرخان کراوە جگە لەوانەی لە گرووپی E. بۆ نموونە، A ئاماژە بە ئاووھەوای دارستانە باراناوییە خولگەیییەکان دەکات. سیستەمەکە ژێربەژێرێکی پلەی گەرما بۆ ھەموو گرووپەکان تەرخان دەکات جگە لەوانەی لە گرووپی A دا، بە سێیەم پیتی ئاووھەوا لە B , C و D ئاماژەی بۆ کراوە، دووەم پیتی ئاووھەوا لە E. بۆ نموونە Cfb ئاماژە بە ئاووھەوایەکی ئۆقیانووسی دەکات کە ھاوینێکی گەرمی ھەیە وەک لە کۆتایی b دا نیشان دراوە. ئاووھەوا پۆلێن کراون لەسەر بنەمای پێوانەی تایبەت بە ھەر جۆرێکی ئاووھەوا.

سیستەمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٠ دا بە سیستمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای تریوارتا (ھەموارکراو لە ساڵی ١٩٨٠) ھەموارکرایەوە. سیستەمی تریوارتا ھەوڵی دا ناوچەی ئاووھەوایەکی دروستتر لە پانییەکانی ناوەڕاست دروست بکات، کە یەکێک بوو لە ڕەخنەکانی سیستەمی کوپێن (گرووپی ئاووھەوای C زۆر فراوان بوو).

## سەرچاوەکان
فەرموودەی مەرفووع

**فەرموودەی مەڕفووع** () بریتییە لەوە وتانەی کە دراوەتە پاڵ محەممەد لە وتە و کار و بەخشنامە و باسکردن. مەرج نییە فەرموودەی مەڕفووع فەرمودەیەکی سەحیح بێت بەڵکو دەکرێ فەرموودەیەکی مەوسووڵ یان موڕسەل یان مونقەتیع بێت.

## جۆرەکانی فەرموودەی مەڕفووع
١_مەڕفووعی وتەیی (قەولی) :وەک ئەوەی ھاوەڵێک بڵێ پێغەمبەر وەھای گوت.

٢ _مەڕفووعی کردەیی (فعلی): وەک ئەوەی ھاوەڵێک بڵێ پێغەمبەر وەھای کرد.

٣ _مەڕفووعی بەخشنامە (تەقریری) :وەک ئەوەی ھاوەڵێک بڵێ شتێک کرا لای پێغەمبەر و ئینکاری ئەو کارەی نەکرد.

٤_مەڕفووعی باسکردن (وەسفی): بۆ نموونە ئەنەس ڕەزای خوای لێبێت «پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم باشترینی ڕەوشتەکانی ھەبوو» بە عەرەبی «کان النبی صلی اللە علییە وسلم أحسن الناس خلقا»

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
شارستانی فوومەن

**شارستانی فوومەن** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای گیلانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری فوومەنە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ١٠٣٬١٩٠ کەس بوون کە زۆربەیان گیلەکن و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## مرۆڤناسی
زۆربەی دانیشتووانی شارستانی فوومەن لە گیلەکەکان پێکدێن و بە زمانی گیلەکی قسە دەکەن. لە ھەندێک ناوچە تاڵشەکانیش دەژین.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای گیلان
* فوومەن

## سەرچاوەکان

* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای گیلان
پۆل:شارستانی فوومەن
پۆل:شارستانەکانی ئێران
بیابانی تنگەر

**بیابانی تنگەر** (Mongolian: Ттнггр р) چینی: 腾; pinyin: Ténggélт Shāmò; lit. 'Sky Desert') ھەرێمێکی بیابانی سروشتییە کە نزیکەی ٣٦٬٧٠٠ کم ٢ داپۆشیوە و بە زۆری کەوتووەتە ناو خاکی مەنگۆلیا لەوەی چین.

بیابانەکە بە قەبارە فراوان دەبێت بەھۆی دیاردەی بە بیابان بوون.

## پرسی ژینگەیی
فراوانبوونی تنگەر و دراوسێکەی کە بیابانی بادەین جەرەن بوو، لە پەنجاکانی سەدەی پێشووەوە بە ئاشکرا دیارە، کە قەبارەکەی لە گەورەبوون دایە ئەویش بەھۆی لادانی ڕووبارەکانی لە ڕێرەوی خۆیان بۆ زەویە کشتوکالییەکانی نزیکی، حکوومەتە خۆجێیییەکان بۆ ھەڵمەتەکانی پاراستنی دارستانی گەورە، ھاوڵاتیانیان ڕادەستکردووە بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی بیابانەکە تا ساڵی ٢٠٠٤. لە ھەندێک ناوچەدا فراوانبوونی بیابان بە ١٠ مەتر مەزەندە کراوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ڕێکخراوێکی قازانج نەویست لەلایەن دانیشتووانی ناوچەی مینقین دامەزرا، ئەو چاڵە چوارگۆشانەیەیان دروستکرد کە بە گژوو گیا ڕیزیان کردبوو کە دواتر بە ساکسائول چاندیان بۆ سەقامگیرکردنی دەنکە لمییەکان ٢٠١٠ حکوومەتی ناوەند و ھەرێم پلانێکی درێژخایەنی پێنج ساڵیان ڕاگەیاند بۆ دروستکردنی پشتێنەی سەوز ی ٢٠٢ کم لەنێوان بیابانەکانی تنگگەر و بادەین جەران. پڕۆژەکە بڕی ٢٨٠ ملیۆن یوانی بۆ کۆکراوە لە ڕێگای بەخشین و پارەدانی خۆبەخشان.

## ئەمانەش ببینە
* بە بیابان بوون

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیا
پۆل:بیابانەکان
پۆل:بیابانەکانی چین
پۆل:جوگرافیای مەنگۆلیای ناوەوە
پۆل:تەنگرییەت
پێڤەریل مێیگس

**پێڤەریل مێیگس سێ** (٥ی ئایاری ١٩٠٣ – ١٦ی ئەیلوولی ١٩٧٩) جوگرافیاناسێکی ئەمریکی بوو، کە بەرنامەیەکی پۆلێنکاری جوگرافی داڕشت لەبارەی دابەشکاری زەوی لە ڕوانگەی جوگرافییەوە . ھەروەھا نەخشەی دابەشکاری گەڵە ڕەسەنەکانی جیھانی داھێنا لە جوگرافیای مرۆیی دا وەک خەلکانی باجا لە باکووری کالیفۆرنیا و مەکسیک.

مێیگس لە شاری نیویۆرک لە ناوچەی ڕیگس لە دایک بووە، لە زانکۆی بێرکلی کالیفۆرنیای خوێندووە، لە ساڵی ١٩٢٥ بڕوانامەی بی-ئەی و دکتۆراکەشی لە ساڵی ١٩٣٢ بەدەستھێناوە لە کۆلێژی مامۆستایانی ویلایەتی سان فرانسیسکۆ (١٩٢٩)، کۆلێژی چیکۆ ستەیت (١٩٢٩–١٩٤٢)، زانکۆی ویلایەتی لویزیانا (١٩٣٨–١٩٣٩)، زانکۆی ئەمریکی (١٩٤٨) و زانکۆی جۆرج واشنتۆن (١٩٤٨).

لەسەرەتای جەنگی جیھانی دووەمدا، مێیگس بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە دامەزرا، کاری بۆ نووسینگەی خزمەتگوزارییە ستراتیژییەکان (OSS) (١٩٤٢–١٩٤٤)، و دەستەی بڵاوکردنەوەی لێکۆڵینەوەی ھەواڵگریی ھاوبەش (١٩٤٤–١٩٤٧)، بەشی زانستە زەوییەکانی سوپای ئەمریکا (١٩٤٩–١٩٥٣) و ناوەندی توێژینەوە و ئەندازیاریی چارەکەماستەر (١٩٥٣–١٩٦٥) دەکرد لە سەرەتای پەنجاکان، مێیگس لە ناو ئەو کەسانەدا دیار بوو کە لە پێرستی ئەو کەسانەدا بوون کە لەلایەن سیناتۆر جۆزێف مەککارتییەوە وەک مەترسی ئەمنی ناونووس کرابوو.

مێیگس دەیان وتار و کتێبی بڵاوکردەوە. بەتایبەتی تێبینی دەکرێت، کە لە سەرەتای کارکردنی دا لەسەر باجا کالیفۆرنیا، کە لەژێر کاریگەری ئامۆژگارییەکانی بێرکلی، کارل ئۆ ساویەر لە جوگرافیای مێژوویی و ئەلفرێد ئێڵ کرۆبەر لە ئیتنۆگرافیا کردوویەتی.

لەگەڵ ساویر پێکەوە لێکۆڵینەوەیەک لە میسیۆن سان فێرناندۆ ڤێلیکاتا دایدەنا، کە تاکە ئەرک بوو کە فرانسیسکان لە ماوەی کورتدا (١٧٦٨–١٧٧٣) لە نیمچە دوورگەیەکە دایاننابوو. خوێندنی دکتۆرای مێیگس (١٩٣٢) لێکۆڵینەوەیێکی پێشکەوتنی ئەرکی دۆمینیکانی باکووری ڕۆژئاوای باجا کالیفۆرنیا بوو. دواتر بڵاوکرایەوە و وەک سەرچاوەی سەرەکی بابەتەکە سەیرکرا.لە ماوەی گەشتەکانی بۆ باکووری باجا کالیفۆرنیا، بە تایبەت لە ساڵەکانی ١٩٢٨ و ١٩٢٩ و ١٩٣٦، مێیگس ئاشنای گرووپە ھیندییە ڕزگاربووەکانی ناوچەکە بوو مۆنۆگرافێکی لەسەر کیلیوا (١٩٣٩) بڵاو کردەوە کە بەردەوام دەبێتە باوەڕپێکراوترین سەرچاوە سەبارەت بە ژیانی ڕەسەنی ئەو خەڵکە. ھەروەھا تێبینی گرنگ بوون لەسەر پەیپەیای دراوسێ و کومیەی میگس پاش خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٦٥ دا چەندین بابەتی زیادەی لەسەر ئیتنۆگرافیا و شوێنەوارناسی ئەو گرووپانە بڵاوکردەوە، ئەوەش بە پشت بەستن بە تێبینییەکانی لە لێکۆڵینەوە مەیدانییەکانی پێشتری کتێبەکەی لەسەر بیابانە کەنارەکان لەلایەن یونسکۆوە لە ساڵی ١٩٦٦ دا چاپکراوە.

لە تەمەنی ٧٦ ساڵیدا لە وایلاند مرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیناسەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٧٩
ئاسمان

[250px|وێنۆک|ئاسمان لە سەرووی [ھەورەکان]]
**ئاسمان** ھەموو ئەو شتانە دەگرێتەوە کە لە سەرووی ڕووی زەوین، لەوانە تەوشک و بۆشاییی دەرەوە. ئاسمان لە ڕۆژێکی ئاساییی ساماڵ بە ڕەنگی شین دەردەکەوێت، لە چاوی ئەوانەی لەسەر زەوی لێی دەڕوانن.

لە بواری ئەستێرەناسی، ئاسمان بە گۆی ئاسمانییش ناودەبرێت. 

## ئەمانەش ببینە
* تەوشکی زەوی
* بۆشایی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئاسمان
پۆل:گەردوونناسی چاودێر
پۆل:دیاردە کەشناسییەکان
پۆل:دیاردە کەشناسانەکان
بێن مایڵز

**بینجامین چارڵز مایڵز** (؛ لەدایکبووی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٦٦) ئەکتەرێکی ئینگلیزە، بە ڕۆڵی سەرەکی پاتریک مەیتلاند لە کۆمیدیای تەلەڤیزیۆنی *کۆپڵینگ* ناسراوە، لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٤، وەک مۆنتاگ دارتی لە (فۆرسیت ساگا)، لە ساڵی ٢٠٠٢ تا ٢٠٠٣، بە ڕۆڵی پیتەر تاونسێند لە درامای تاج لە بڵاوکردنەوەی نێتفلیکس جۆرج لە ئەڵقەی ٨ی "The One That Holds Everything" لە درامای تەلەڤیزیۆنی *The Romanoffs* (٢٠١٨).

مایڵز لە شاری ویمبڵدۆن لە لەندەن لەدایکبووە و لە گەنجیدا لە شاری ئاشۆڤەر لە ویلایەتی دێربیشایر ژیاوە لە قوتابخانەی توپتۆن هۆڵ خوێندوویەتی.  لە بەرهەمەکانی قوتابخانەکاندا دەستی بە نواندن کرد، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بەدوایدا دەگەڕا، چونکە ڕێگەی پێدەدا لە پۆلەکان بێبەش بێت.  لە چاوپێکەوتنێکدا، مایڵز ڕایگەیاند کە چۆن کاتە بەتاڵەکانی لە دوکانێکی تۆمارکردن کە ئێستا لەکارکەوتووە (هدسۆنز) لە چێستەرفیڵد، دێربیشایر بەسەر دەبات لەکاتێکدا "بیر لە 'دۆزینەوەی ئەو کەسە' دەکاتەوە".  لە قوتابخانەی مۆسیقا و درامای گیڵدهۆڵ ڕاهێنانی کردووە.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
فەرموودەی موڕسەل

**فەرموودەی موڕسەل** ئەو فەرمودەیەیە کە لە کۆتایی ڕشتەکەی دوای تابیعی (شوێنکەوتوو) پچڕانێک ھەبێت. شێوەکەی ئەوەیە کە تابیعی (شوێنکەوتوو) بڵێ پێغەمبەر وایگوت یان وای کرد یان واکرا. ئەمە شێوەکەیەتی لەلای فەرموودەناسان بەڵام فەرموودەی موڕسەل لای شەرعزان و ئوسوڵییەکان گشتگیرترە و بریتییە لەوەی کە ڕشتەکەی پچڕابێ پچڕانەکە لە ھەر شوێنێبێت.

## حوکمی فەرموودەی موڕسەل
١. کاری پێناکرێ لەلای زۆربەی فەرموودەناسان و زۆرێک لە شەرعزانان بەڵگەشیان ئەوەیەکە ڕاوی لابراو ناناسرێ لەوانەیە یەکێک نەبێ لە ھاوەڵان.
٢. کاری پێدەکرێ لەلای سێ ئیمامەکە ئەبووحەنیفە، مالیک، ئەحمەد. بەمەرجێک ئەوەی ئیڕسالەکە دەکا جێی متمانە بێت و ئەوەی لێشی دەگێڕێتەوە بەڵگەشیان ئەوەیە کە تابیعی جێی متمانە ئەستەمە بڵێ پێغەمبەر وایگوت تەنھا ئەگەر لە کەسێکی جێی متمانەوە گوێی لێ بوبێت.
٣. کاری پێدەکرێ بە چەند مەرجێک لای ئیمامی شافیعی و ھەندێک لە زانایان
أ. ئەو کەسەی ئیڕسالەکە دەکا لە گەورە تابیعیان بێت.
ب. ئەگەر ناوی کەسێکی ھێنا ناوی کەسێکی جێی متمانە بێنێ.
ج. ئەگەر زانا گەورەکان ھاوڕابوون لە گێڕانەوەی.
لەگەڵ ئەو سێ مەرجە یەکێک لەو مەرجانەشی تێدا بێت.
*فەرموودەکە بەجۆرێکی تر بە موسنەدی گێڕدرابێتەوە.
*بە جۆرێکی تری موڕسەل گێڕدرابێتەوە لەلایەن کەسێکی ترەوە.
*ھاوڕایی ھەبێ لەگەڵ وتەی ھاوەڵێکدا.
*زۆربەی زانایان فەتوایان پێدابێ.

**موڕسەلی ھاوەڵ(سەحابە)** ئەوەیە کە ھاوەڵێک باسی وتەیەک یان کارێکی پێغەمبەر بکات بەڵام گوێی لێنەبووە یان ئامادەی کارەکە نەبووە. بەھۆی بچووکی تەمەنی یان درەنگ مسوڵمان بوونی یان ئامادە نەبونی وەک ھاوەڵان ئیبن عەباس و ئیبن زوبەیر و عائیشە و ئەبوو ھورەیرە.

**حوکمی موڕسەلی ھاوەڵ(سەحابە):**

ئەوەی زۆرینەی زانایانی لەسەرە ئەوەیە کە موڕسەلی ھاوەڵ سەحیحە و کاری پێدەکرێ.

## ناسراوترین ئەو کتێبانەی لەسەر فەرموودەی موڕسەل نوسراون
# 
# 
٣

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
ڕێبازی خالیدی

**خالیدی** یان **خالیدییە** ڕێبازێکی سۆفیگەری بوو کە لە سەدەی نۆزدەدا لە کوردستان لەسەر دەستی خالیدی نەقشبەندی دامەزرا. ئەم ڕێبازە لقێک لە تەریقەتی نەقشبەندی بوو. ئەم ڕێبازە لە کوردستان نەمایەوە گەشتە شوێنەکانی تر وەک بەغدا و ئەستەمبووڵ. یەکێک لە ھۆکارەکانی پەرەسەندنی تەریقەتەکە لە بەغدا دەرکردنی مەولانا خالید لە سلێمانی و گیرسانەوەی لە بەغدا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەقشبەندی
ناسریە

**ناسریە** () ناوەندی پارێزگای زیقار و شارێک لە عێراقە. ئەم شارە لەپەنا ڕووباری فورات و باشووری ڕۆژھەڵاتی بەغدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٣، نزیکەی ٥٦٠٬٠٠٠ کەس بووە و لەبەروەی بووەتە چوارەم شاری گەورەی عێراق. زۆرینەی دانیشتووانی ناسریە لە عەرەبەکان پێکدێن و ئەم شارە لەنەزەر مەزھەبەوە لە موسڵمان، مەندایی و جوولەکە پێکھاتووە، بەڵام لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا زۆربەی لە موسڵمانە شیعەکان پێکدێت.

ناسریە لەکۆتایی سەدەی ١٩ و لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی سازکرا. لەوکاتەوە بووەتە ناوەندی گواستنەوە. ناسریە ناوەندی ناوچەیەکە کە خورما گرنگترین بەرھەمییەتی. پیشەی کووخی ئەم شارە، نەجاری، بەلەمسازی و زێوسازییە. لە مۆزەخانەی شاردا کۆمەڵێک لە ئاساری سۆمەر، بابل، عەباسی و ئاشوورییەکانی تێدایە. خرابووەکانی شارەکانی مێژوویی ئوور و لارسا لە نزیکایی ناسریە ھەڵکەوتوون.

## پێشانگا

Spice Shop Nasiriyah Iraq.jpg|یەک دوکان لە ناسریە
Flickr - The U.S. Army - Kindergarten students from Nasiriyah, Iraq.jpg|منداڵانی قوتابی لە ناسریە
Nasiriyah Water Treatment Plant.jpg|پاڵاوتنی ئاوی ناسریە


## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی شارەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*Iraq Image – Nasiriyah Satellite Observation 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شارەکانی عێراق
پارێزگای ڤارنا

**پارێزگای ڤارنا** () پارێزگایەک لە ڕۆژھەڵاتی بولگاریا و یەکێک لە ٢٨ پارێزگای ئەم وڵاتەیە. ئەم پارێزگایە ١٢ شارستانی ھەن. ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە لە ساڵی ٢٠١٦، بەرامبەر لەگەڵ ٤٩٤٬٢١٦ کەس بووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ڤارنایە.

## مرۆڤناسی
لە پارێزگای ڤارنادا ڕەگەز و نەتەوەکانی جۆراوجۆر دەژین، وەکوو:

ھەموو دانیشتووان: ٤٧٥٬٠٤٧

ڕەگەزەکان (٢٠١١): ئەوانەی ڕەگەزی خۆیان گوتوە: ٤٢٤٬٨٩٣
* بولگار: ٣٧١٬٠٤٨ (٨٧٫٣٣٪)
* تورک: ٣٠٬٤٦٩ (٧٫١٧٪)
* دۆم: ١٣٬٤٣٢ (٣٫١٦٪)
* ڕەگەزەکانی تر: ٩٬٩٤٤ (٢٫٣٤٪)
٥٠٬٠٠٠ کەس لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی پارێزگای ڤارنا، ڕەگەزی خۆیان نەگوتووە.

## ئەمانەش ببینە
* بولگاریا
* ڤارنا

## سەرچاوەکان

*
پۆل:پارێزگاکانی بولگاریا
خالید خاکی

**خالید خاکی** (لەدایکبووی ١٩٥٧ ھەتا ٢٠١٧، لە سەقز) شانۆکار، نووسەر و وەرگێری خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە بواری ھونەری شانۆ و شانۆگەری چالاک بوو.

## ژیان
خالید خاکی لە گوندی دایەسڵێمان سەر بە ناوچەی زێویەی سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ساڵی ١٩٥٧ زایینی لە دایک بوو و خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و دواناوەندی لە قوتابخانەکانی ئەو شارەدا تەواو کرد. لە ساڵەکانی ھەوەڵینی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە سەنتەری موخابراتی دامەرزا و بوو بە فەرمانبەری ئەو ئیدارەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٣ لەسەر کار دورخرا. دواتر لەبەر ھۆکاری سیاسی ١٨ مانگ زیندان بە سەریا سپێندرا. لە دوای تێپەر بوون زیندانەکەی، دووبارە دەستی بە چالاکی لە بواری ھونەری شانۆ لە گرووپی شانۆی سەقز کردەوە.

خالید خاکی بەرپرسی پێشووی ئەنجومەنی مەولەوی کوردی شاری سەقز و ھەروەھا بەرپرسی گۆڤاری ھونەری ئەدەبی ساکار بوو. ئەو لە دەیەکانی ھەفتا و ھەشتای زایینی ھۆگری ھونەری شانۆ و شانۆگەری بوو و چەنین بەرھەمی ھونەری پێشکەش بە کۆمەڵەی ھونەرمەندان و خەڵکی کوردستان کرد. ئەو یەکێک لەو کەسانە بوو کە بنەرەتی فیستیڤاڵی شانۆی کوردییان لە ساڵەکانی ١٩٩١ و ١٩٩٢ لە شاری سەقز دامەزراند کە ئەو فیستیڤاڵە تا بە ئیمرۆش ھەمو ساڵێک لە گۆرەپانی شانۆ لە سەنتەری کولتوور و ھونەری سەقز بەرێوە دەچێت و شانۆکاران لە ھەر چوار پارچەی کوردستان لەوێ کۆ دەبنەوە و بەرھەمەکانی خۆیان پێکەش دەکەن. یەکەم فیستیڤاڵی شانۆی کوردی سەقز لە ساڵی ١٩٩٨ دوای گیر و گرفتێکی زۆر بەرێوە چو.

خالید خاکی ھەر وەھا قەڵەمێکی بە توانای بوو و توانی چەنین کتێب و شانۆنامە بنووسێ کە ژومارەیێکیان لە کاتی ژیانی خویدا لە چاپ درا و بڵاو کراوەتەوە.
خالید لە ساڵی ٢٠١٧ لە ناو مالەکەی خۆیدا کۆچی دوایی کرد. کەسانێک پیان وا بوو کۆچی دوایی ئەو جێگەی شک و گومانه و مەشکۆکە.
## بەرھەمەکان
### شانۆ
* شانۆی شەھیدی دووەم لە دەیەکانی ھەفتای زایینی

### کتێب
* کتێب «نظری بە کردستان دیداری با شاعران کورد» ١٣٥٦ ھەتاوی
* «ئایەرە ئایەرە» بەشی یەکەم ۱۳۸۱هەتاوی
* «ئایەرە ئایەرە» بەشی دووەم ئامادەی چاپ
* کۆمەڵە چیرۆکی «خەج و …» ١٣٩٠ ھەتاوی

### وەرگێڕانی شانۆنامە
* شانۆنامەی «وانە» -نووسینی: ئۆژێن یۆنسکۆ
* شانۆنامەی «ژینی گالیلە» -نوسەر:بێڕتۆڵد بڕێشت
* شانۆنامەی «دایک» -نوسەر:بێڕتۆڵد بڕێشت
* شانۆنامەی «ھەڵاوێرد و ڕێسا» -نووسەر:بێرتۆڵد بڕێشت
* شانۆنامەی «ئەفسانە» - نووسینی:نیما یوشیج
* شانۆنامەی «رازەی بەور» -نووسەر:داریۆفۆ
* شانۆنامەی «بەفر لە چلەی ھاویندا» -نووسەر: کۆوان ھان- چینگ
* شانۆنامەی «مۆزارت و سالیری» نووسەر:ئەلێکساندر پووشکین
* شانۆنامەی «ئاسکێ» - نووسینی:بارام بەیزایی
* شانۆنامەی «تەڵحەک و کەسانی کە» نووسەر:بارام بەیزایی
* شانۆنامەی «ھەژدیھاک» نووسەر:بارام بەیزایی
* شانۆنامەی «ئاڕەش» نووسەر:بارام بەیزایی

### نووسینی شانۆنامە
* شانۆنامەی «بێ بنج» نووسەر:خالید خاکی
* شانۆنامەی «پەژارەکانی خاتوو زین»: نووسەر: خالید خاکی
* شانۆنامەی «ئازارەکانی کاکە مەم»: نووسەر: خالید خاکی
* شانۆنامەی «تاسە» -نووسینی: نەجیبە ئەحمەد نووسینەوەی:خالید خاکی
* شانۆنامەی «میرەکەم» لەسەر بناخەی میرە بچکۆڵانەکە، نووسینی ئانتووان دی سێنت ئێگزۆپڕی نووسینی:خالید خاکی
* شانۆنامەی «بحر عشق» بە فارسی نووسەر:خالید خاکی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* دواهەمین شیعری خالید خاکی
* سالگرد درگذشت خالد خاکی ،هنرمند پیشکسوت تئاتر کردستان
* پێداچوونەوە به کتێبەکانی خالید خاکی، ئیبراهیم یوونسی و عەلی ئەشرەف دەرویشیان لە بونیادی ئەدەبی بانە

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:شانۆکاران
پۆل:نووسەران
فەرموودەی مەقتووع

**فەرموودەی مەقتوع** بریتییە لەو فەرموودەیەی کە کارێک یان وتەیەک دەداتە پاڵ شوێنکەوتوێک (تابیعییەک).

**جۆرەکانی فەرموودەی مەقتوع:**
# فەرموودەی مەقتوعی وتەیی (قەولی) وەک ئەوەی فەرموودەکە بڵێ فڵان شوێنکەوتوو (تابعی) وایگوت. بۆ نموونە حەسەنی بەسری دەربارەی نوێژ لەدوای بیدعییە چییەوە دەڵێ (نوێژی لەدوا بکە و بیدعەکەی لەسەر خۆی) بە عەرەبی (صلِّ وعلییە بدعتە).
# فەرموودەی مەقتوعی کردەیی (فعلی) وەک ئەوەی فەرموودەکە بڵێ فڵان شوێنکەوتوو (تابعی) وای کرد. بۆ نموونە ئیبڕاھیمی کوڕی محەممەد کوڕی مونتەشیر دەڵی (مەسروق پەردەی بە نێوان خۆی ماڵو منداڵیدا دەدا، وخەریکی نوێژکردن دەبوو، وازی لە ئەوان و دنیاکەیان دەھێنا) بەعەرەبی (کان مسروق یرخی الستر بینە وبین أھلە، ویقبل علی صلاتە، ویخلیھم ودنیاھم).

### حوکمی فەرموودەی مەقتوع
فەرموودەی مەقتوع نابێ بە بەڵگە و حوکمی شەرعی لێوە وەرناگیرێ ئەگەر ڕشتەکەشی تەواو بێ و فەرموودەکە سەحیحیش بێ. بەڵام بەزۆری بۆ ڕونکردنەوەی قورئان و فەرموودەکان بەکاردەھێنرێت.

ناسراوترین ئەو کتێبانەی فەرموودەی مەقتوعیان تێدایە.
# مصنف. ابن أبی شیبة
# مصنف. عبدالرزاق الصنعانی
# تفسیر الطبری
# تفسیر ابن أبی حاتم
# تفسیر ابن المنذر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
سیکس ناین

**دێنیل ھەرناندز** (، لەدایکبووی ٨ی ئایاری ١٩٩٦) ناسراو بە **سیکس ناین** ()، ڕاپر و گۆرانینووسێکی ئەمریکییە. سیکس ناین بووەتە کەسایەتییەکی جەنجالی و بە قژی ڕەنگاوڕەنگ، تەتۆی زۆر، جیاوازی لەگەڵ کەسە بەناوبانگەکان و مەسەڵە مافییەکان دەناسرێت.

## سەرەتای ژیان
سیکس ناین لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٥ کاتێک تەمەنی ١٨ ساڵ بوو، کچێکی بە ناوی سێراییا بە دونیا ھێنا.

لە ئاخرەکانی ساڵی ٢٠١٨ پەیوەندییەکی نوێی لەگەڵ جێید دەست پێکرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* سیکس ناین لە سپاتیفای

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕاپی نیویۆرکی
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:مۆسیقاژەنانی هیپ هۆپی کەناری ڕۆژهەڵات
پۆل:مۆسیقاژەنانی ھیپ ھۆپی کەناری ڕۆژھەڵات
فەرھاد ئەنجوو

**فەرھاد ئەنجوو** یا **فەرھاد ئەنجۊ** (لەدایکبووی ٥ی ئابی ١٩٨٥ لە ڕۆبۆزکێ) سیاسەتوانی کورد و نوێنەری پێشووی پەرلەمانی مەزنی نەتەوەیی تورکیە لە پارێزگای شرنەخی باکووری کوردستانە. ئەنجوو بەدوای وتاردانەوەیەک لە نێوگۆڕکی پەرلەمان لە ئانکارادا زۆر بەناوبانگ بوو، کە لەتێدا بەھۆی توندوتێژی و ئازاری دژ بە خەڵکی کورد ڕەخنەی لە حکۆمەتی تورکیا کرد. ئەنجوو بەدوای ئەو وتاردانەوە دەستبەسەر کرا و پارێزبەندیی سیاسیی وەکوو نوێنەری پەرلمان لەسەری ھەڵگیردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
ڕۆبۆزکێ

**ڕۆبۆزکێ**، **ڕۆبۆزگێ**، **ڕووبۆزگێ**، **ڕۆبۆزیک**، **ڕوبزک**، **ڕۆبۆزک**، **ڕۆبزک**، (بە تورکی: ئۆرتاسو) گوندێکی کوردنشین لە ناوچەی قڵابان لە پارێزگای شرنەخە. ئەم گوندە لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن حکوومەتی تورکیا بەردومان کرا و بەھۆی ئەوەیکە فرە جار بە ناوی ڕۆبۆسکی ناوی لێ بردرا بەم ناوە بەناوبانگ بوو. ئەم گوندە لەلایەن حکۆمەتی تورکیا چۆڵ بووە و خەڵکی گوندەکە لە وارگەی مەخموور لە باشووری کوردستاندا دەژێن.

## حەشیمەت

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای شرنەخ
شارستانی کاشان

**شارستانی کاشان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری کاشانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٣٦٤٬٤٨٢ کەس بوون کە زۆربەیان فارسن و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەسفەھان
* کاشان

## سەرچاوەکان

* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:شارستانی کاشان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
تاکستان

وێنۆک|280px|دێی سێیادە (تاکستان) نووسراوی ئۆژێن فینلاندین لە ساڵی ١٨٤٠

**تاکستان** (بە تاتی:سیادن) ناوەندی شارستانی تاکستان و شارێک لە پارێزگای قەزوینی ئێرانە، کە لە دووری ٣٠ کیلۆمەتری شاری قەزوین ھەڵکەوتووە. ھەروەھا شەمەندەفەری تاران و تەورێز لەرێگای تاکستانەوە دەگزەرێ. تاکستان لە زمانی فارسیدا بەمانای باخی ترێیە.

## مرۆڤناسی
زۆربەی دانیشتووانی تاکستان لە ئازەرییەکان و تاتەکان پێکدێت. ھەروەھا تاکستان گەورەترین شاری تات نشینی جیھانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای قەزوین
* شارستانی تاکستان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای قەزوین
شارستانی تاکستان

**شارستانی تاکستان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای قەزوینی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری تاکستانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ١٧٢٬٦٣٩ کەس بوون کە زۆربەیان ئازەری و تاتن و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای قەزوین
* تاکستان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای قەزوین
پۆل:شارستانی تاکستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران

**یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران** ڕێکخراوی ژنانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا)یە.

## مێژوو
یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ١٥ی ئازاری ١٩٤٦ لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەھاباد دامەزراوەتەوە. یەکەمین سەرۆکی ئەم یەکێتییە مینا قازی ھاوسەری قازی محەممەد سەرۆکی کۆماری کوردستان لە مەھاباد بوو.

## خەڵاتی مینا قازی
یەکێتیی ئافرەتانی دێموکراتی کوردستانی ئێران ھەر ساڵە لە ژێر ناوی *خەڵاتی مینا قازی* بە یەکێک لە کەسایەتییەکانی چالاک لە بواری مافی ژانی کورد خەڵاتێک پێشکەش دەکات.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد
* حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
پۆل:ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد
کلۆسەری دووەم

**کلۆسەری دووەم** (یان کلۆتەر، کلۆسار، کلۆتایەر، کلۆتاچەر، ھلۆسەر، ٥٨٤–١٨ی تشرینی یەکەمی ٦٢٩)پێی ئەوترا مەزن یان گەنج، پاشای نیوستریاو پاشای فرانک بوو، و کوڕی پاشا چێلپریکی یەکەم بوو، دەستی فەرمانڕەوایەتی کرد لە تەمەنی ساوایی لەژێر بەڕێوەبەرایەتی دایکی، کە

لەگەل پەیوەندییەکی ئالۆز دابوو لەگەل مامی کلۆسەر پاشا گنترامی بورگەندی، کە لە ٥٩٢ مردووە، و نیوستریا شوێنێکی بچووک بوو لە فرەنسیا

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ٦٢٩
پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٤
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
دۆرمیلیس

**دۆرمیلیس** شارۆچکەیەکە لە بەشی سین و مارن لەناوچەی ئێل دۆ فرانس لە ناوەندی باکووری فەڕەنسا.

## سەرچاوەکان
*
ئابادان

**ئابادان** () ناوەندی شارستانی ئابادان و شارێک لە پارێزگای خووزستانی ئێرانە، کە لە باشووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە، ٥٣ کیلۆمەتری کەنداوی فارس، ١٤٠ کیلۆمەتری ئەھواز و لە نزیکی سنووری عێراق و کووەیت ھەڵکەوتووە. ئەم شارە فڕۆکەخانە و بەندەری ھەیە و لەبەر ھەبوونی سافیخانەی نەوت، پێترۆکیمی و ھاوسنووری لەگەڵ عێراق، لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمەوە یەکێک لە گرنگترین شارەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین و ئێران بووە. یەکێک لە گەورەترین سافیخانەکانی جیھان بە ناوی سافیخانەی نەوتی ئابادان، لەم شارە ھەڵکەوتووە. نەوتی زۆربەی ناوچەکانی خووزستان بە لوولە بەم شارە دەگات و لەدوای پاڵاوتن بە ھەموو جیھان دەگوازرێتەوە. نزیکترین شار بە ئابادان، خوڕەمشارە کە لە دووری ١٥ کیلۆمەتری ئەم شارە ھەڵکەوتووە.

## دانیشتووان

ئابادان لەکاتی شەڕی ئێران و عێراقدا (١٩٨٠–١٩٨٨) تەقریبەن خاڵی لە دانیشتوو بوو. لە سەرژمێری ساڵی ١٩٨٦، تەنیا ٦ کەس لەم شارە دەژیان. لە ساڵی ١٩٩١، ژمارەی ئەو کەسانەی بە ئابادان گەڕانەوە ٨٤٬٧٧٤ کەس بوون. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢١٧٬٩٨٨ کەس لە ٤٨٬٠٦١ خێزاندا بوو.
زۆربەی دانیشتووانی ئەم شارە لە فارس و عەرەبەکان پێکدێت، ھەروەھا ژمارەیەکی بچووکیش لە لوڕەکان، ئازەرییەکان و کوردەکانیش لەم شارە دەژین.

## شارە خووشکەکان
*  کارامای، چین
*  ورووگڕ، ئێران

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* شارستانی ئابادان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی ئەنجومەنی ئەستێرەناسی ئابادان
* وێبگەی شارەوانی ئابادان 
* وێبگەی دەنگی ئابادان 


پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
تیپی مۆسیقای ئەژین

**تیپی مۆسیقای ** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٠ بە سەرپەرەشتی سەلاح نەجمەدین لە شاری ھەولێر دامەزرا.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
سیودبێرتی دووەم

وێنۆک|دراوێکی سیودبێرتی دووەم
**سیودبێرتی دووەم** (؛ ٥٨٥–٦١٢) پاشای ئەوسترایا بوو، (٥٩٥–٦١٢ دوای زاین)، کوڕ و جێنشینی پاشا چیلدبێرتی دووەم بوو، شانشینی ئەوستریا و شارەکانی وەرگرتن و کەوتنە ژێر دەسەڵاتی، لە سەرەتای سەردەمی ئەودا داپیرەی فەرمانڕەوایەتی بۆ ئەو و براکەی سیودبریکی دووەم دەکرد، دواتر لە سەردەمی گەنجییەتییەکان کەوتنە جەنگ و ململانێی دەسەڵات سەرەتا دژی یەکتر وەستانەوە دواتر یەکیان گرت دژی ئامۆزاکەیان کلۆسەری دووەم و بەزاندیان، دوای ئەوە دەستیان لەگەل یەک بوو لە فەرمانرەوایەتیکردنی نیوستریا، بەھەرحال دواتر ھەرچۆنێک بیت کەوتنەوە دژایەتی یەکتر.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ٦١٢
پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٥
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
سزای مەرگ لە تورکیا

**سزای مەرگ** لە ساڵی ٢٠٠٤ لە تورکیا ھەڵ وەشێنرایەوە، و تورکیا لەوەتەی تشرینی یەکەمی ١٩٨٤، سزای مەرگی بۆ ھیچ بەندکراوێک جێبەجێ نەکردووە.
پێش ١٩٨٤، لەسێدارەدان لەوانەیە بە شێوەیەکی ئاسایی لەدوای دەستێوەردان سەربازی ڕووی دەدا. عەدنان مەندەرس، ئەوەی کە ھەروەک سەرۆک وەزیران خزمەتی کرد لە ١٧ ئەیلوول ١٩٦١ بە دوای ١٩٦٠ کۆدەتا دی'ئێتات، لەگەڵ دوو ئەندامی دیکەی کابینە، فاتین ڕوشتوزۆرلو و حەسەن پۆلاتکان لەسێدارەدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
تیپی مۆسیقای دەریا

**تیپی مۆسیقای دەریا** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٤ لە شاری سلێمانی دامەزرا و چەند بەرھەمێکی بە دەنگی سالار مەحموود تۆمار کرد.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای ھێمن

**تیپی مۆسیقای ھێمن** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٢ بە دەستی فازڵ سەعید لە خورماتوو دامەزرا.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای ھەولێر

**تیپی مۆسیقای ھەولێر** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٩٢ بە دەستی نەجمەدین بابەکر لە ھەولێر دامەزرا.

## سەرچاوەکان
* نەجمەدین بابەکر: ئەو ھونەرمەندە مەزنە ئەشقی بۆ ھونەرەکەی لە ئەندازە بەدەر بوو ، سایتی ھەولێر

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای ناز

**تیپی مۆسیقای ناز** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٨ دامەزرا. ھەڵکەوت نووری و نەورۆز محەممەد لە ئەندامانی ئەم تیپە بوون.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان