open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سپایدەرمان (کارەکتەری ئاڵتیمەیت مارڤڵ)

**سپایدەرمان** (**پیتەر پارکەر**) () سوپەرھیرۆیەکە کە لە کتێبە کۆمی کە ئەمریکییەکاندا دەردەکەوێت کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاودەکرێنەوە. ئەو ھاوتایەکی نوێکراوەی گەردوونێکی جێگرەوەی سپایدەرمانە کە لە تەمەنی لاوێتیدایە، سوپەرھیرۆیەک کە یەکەمجار لەلایەن ستان لی و ستیڤ دیتکۆوە لە ساڵی ١٩٦٢ دروست کرا. وشانە ئاڵتیمەیتەکەی کارەکتەرەکە لە ئاڵتیمەیت مارڤڵەوە سەرچاوەی گرتووە، ھێڵێکی کتێبی کۆمی کە کە لە ساڵی ٢٠٠٠ دروست کراوە و لە گەردوونێکی ھاوتەریبدا دانراوە کە بەردەوامییەکی گێڕانەوەی جیاواز و سەربەخۆی ھەیە لە بەردەوامییە سەرەکییەکەی چیرۆکەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە لە ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا دەستیپێکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییە وریاییەکان لە کۆمیکەکان
پۆل:گۆڕانکارییەکانی کۆمیکی مارڤڵ
پۆل:کارەکتەرەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە دەتوانن بە خێراییی سەروو مرۆیی بجووڵێن
پۆل:کارەکتەرەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە ھێزی سەروو مرۆیییان ھەیە
ئۆڵ-نیوو، ئۆڵ-دیفرێنت مارڤڵ

**ئۆڵ-نیوو، ئۆڵ-دیفرێنت مارڤڵ** (**ANADM**) () براندینگێکی ٢٠١٥–٢٠١٩ بوو بۆ تەواوی ھێڵی سەرەکیی کۆمیکەکانی مارڤڵ کۆمیکس. کە دوای چیرۆکی کرۆسئۆڤەری «سیکرێت وۆرز» ڕوودەدات، وردەکاریی گەردوونی نوێی مارڤڵ دەخاتەڕوو، کە نزیکەی ٦٠–٦٥ ناونیشان بە ژمارەی یەکەمەوە دووبارە دەستیان پێکردەوە، کە کۆی گشتی ٧٦ ژمارە بوو. مارڤڵ ناو! ٢٫٠ و مارڤڵ لێگەسی ھاوکاتن لەگەڵیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرھێرۆ
سپایدەر-مێن

**سپایدەر-مێن** () کورتەزنجیرەیەکی کتێبی کۆمیکی سوپەرھیرۆیی پێنج ژمارەیی ساڵی ٢٠١٢یە کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاوکراوەتەوە، و پیتەر پارکەر، سپایدەرمانە ڕەسەنەکە، و مایڵز مۆرالێس، دووەم و ئێستای وەشانی ئاڵتیمەیت مارڤڵی سپایدەرمان، لەخۆدەگرێت، کە پێکەوە لە چیرۆکێکی کرۆسئۆڤەردا دەردەکەون کە دوو گەردوونە جێگرەوەکەی کە ھەریەکەیان لێیەوە ھاتوون، لەخۆدەگرێت. زنجیرەکە لە نووسینی براین مایکل بێندیس و وێنەکێشانی سارا پیکێلییە. ئەمە یەکەمجارە کە کارەکتەرەکانی گەردوونی ڕەسەنی مارڤڵ و گەردوونی ئاڵتیمەیت لەوەتەی دووەمیان لە ساڵی ٢٠٠٠دا دەرکەوتووە، یەکتر دەبڕن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو زنجیرە چیرۆکە نەخشێندراوانەی تیراژەکانیان دیاریکراوە
پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرھێرۆ
کۆدی زیگلار

**کۆدی زیگلار** () نووسەر، دەرھێنەر، بەرھەمھێنەر و کۆمیدیانێکی تەلەڤیزیۆنی و کۆمیکی ئەمریکییە. کارە نووسینەکانی بریتین لە *[[فیوچراما]]*، *[[ڕیک و مۆرتی]]*، و *[[شی ھاڵک: پارێزەر لە یاسادا|شی-ھاڵک: پارێزەر لە یاسادا]]* و ئەو نووسەری ئێستای کتێبی کۆمیکی *[[مایڵز مۆرایڵز|مایڵز مۆرالێس: سپایدەرمان]]*ە لە مارڤڵ کۆمیکسەوە. ئەو بۆ خەڵاتێکی ئێمی پاڵێوراوە بۆ کارەکەی لەسەر *ڕۆبۆت چیکن*.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرانی کۆمیکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
فۆکس نیوز

**فۆکس نیوز چانڵ** (**FNC**) ()، کە بە شێوەیەکی باو بە **فۆکس نیووز** ناسراوە، کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنیی ھەواڵ و لێکدانەوەی سیاسیی کۆنەپارێزی فرەنەتەوەیی ئەمریکی و وێبگەیەکە کە بنکەکەی لە شاری نیویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکانە. خاوەندارێتییەکەی لەلایەن **فۆکس نیوز میدیا**و دەکرێت، کە خۆی لەلایەن فۆکس کۆرپۆرەیشنەوە خاوەندارێتی دەکرێت. پڕبینەرترین تۆڕی ھەواڵی کەیبڵە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، و تا ساڵی ٢٠٢٣ نزیکەی ٧٠٪ی قازانجی پێش-باجی کۆمپانیا دایکەکەی بەرھەم دەھێنێت. کەناڵەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ستۆدیۆکانی ١٢١١ ئەڤینۆ ئۆف زە ئەمریکاس لە میدتاون مانھاتن پەخش دەکات. فۆکس نیووز خزمەتگوزاری پێشکەش بە ٨٦ وڵات و ناوچە دەکات، کە پەخشە نێودەوڵەتییەکانی بەشەکانی فۆکس ئێسترایان تێدایە لە کاتی پشووی ڕیکلامەکاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی سەر بە کۆمپانیای فۆکس کۆرپۆرەیشنن
کاری بانگەشەکردن

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|کارێکی بانگەشەیی لە [سەڵت لەیک ستی|سۆڵت لەیک سیتی، ١٩١٠: «ھیپی بچووک» فیلەکە، ڕیکلام بۆ ڕۆژنامە و شانۆ دەکات.]]
وێنۆک|250x250پیکسڵ|ئۆستن A40 سپۆرتس، . بۆ بانگەشەکردن بۆ ئۆستن A40 سپۆرتس، لیۆنارد لۆرد، سەرۆکی ئۆستن، گرەوی لەگەڵ ئالان ھێس لە بەشی بانگەشەی کۆمپانیاکە کرد کە ناتوانێت بە ٣٠ ڕۆژ بە ئۆتۆمبێلەکە بەدەوری جیھاندا بسووڕێتەوە. لە ساڵی ١٩٥١، ئۆستن A40 سپۆرتسێک کە لەلایەن ھێسەوە لێدەخوڕدرا ئەرکە ''جیھان-گەڕییەکەی'' بە ٢١ ڕۆژ لەبری ٣٠ ڕۆژە پلان بۆ داڕێژراوەکە ئەنجامدا (بە یارمەتیی فڕۆکەیەکی بارھەڵگری کەی ئێڵ ئێم)ھەرچەندە کارەکە لە کۆتاییدا ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر فرۆش نەبوو.
وێنۆک|250x250پیکسڵ|لە ساڵی ٢٠١٣ لە چەندین شاری گەورەی ئەڵمانیا، کۆمپانیای پلانیت ئێرث ئەکاونت کۆمیونیتی ئینتەرپرایز (PEACE) چالاکیی ڕێکخست کە تێیدا پارە لە ڕێگەی باڵۆنەوە بەسەر خەڵکدا دابەش دەکرا.
لە بازاڕگەریدا، **کارێکی بانگەشەیی** () بۆنەیەکی پلان بۆ داڕێژراوە کە بۆ ڕاکێشانی سەرنجی خەڵک بۆ ڕێکخەرانی بۆنەکە یان ئامانجەکەیان داڕێژراوە. کارە بانگەشەییەکان دەکرێت بە شێوەی پیشەگەرانە ڕێکبخرێن، یان لەلایەن ئاماتۆرەکانەوە دابنرێن. ئەم جۆرە بۆنانە زۆرجار لەلایەن ڕیکلامکەران و کەسایەتییە ناودارەکانەوە بەکاردەھێنرێن، کە زۆرێکیان وەرزشوان و سیاسەتمەدارن. ئەو کارانەی کە نوکتە و گاڵتە بەکاردەھێنن، بە شێوەیەکی بەردەوام لەلایەن بزووتنەوە ناڕازییەکانەوە بەکارھێنراون بۆ برەودان بە بیرۆکە و ھەڵمەتەکانیان و ھەروەھا بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەیارەکانیان.

## سەرچاوەکان
سپایدەرمان لە میدیاکانی تردا

سپایدەرمان سوپەرھیرۆیەکی خەیاڵییە لە مارڤڵەوە کە وەرگێڕدراوە و لە میدیای جۆراوجۆردا دەرکەوتووە، لەوانە بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی، فیلم، یاری، نمایشی شانۆ، کتێب، و کایەی ڤیدیۆیی.

## تەلەڤیزیۆن
سپایدەرمان چەندین جار بۆ تەلەڤیزیۆن وەرگێڕدراوە، وەک زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی لایڤ-ئاکشنی کورتخایەن، زنجیرەیەکی تۆکوساتسۆی ژاپۆنی، و چەندین زنجیرە کارتۆنی ئەنیمەیتکراو. ھەروەھا بەشەکانی «سپایدی سوپەر ستۆریز» لە زنجیرەی پەروەردەییی پی بی ئێس *زە ئێلێکتریک کۆمپانی*دا ھەبوون، کە سپایدەرمانێکی تێدابوو (ڕۆڵگێڕان لەلایەن دانی سیگرێن) کە بە دەنگی بەرز قسەی نەدەکرد بەڵکو لەبری ئەوە تەنھا باڵۆنی وشەی بەکاردەھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
ئاڵتیمەیت سپایدەرمان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**ئاڵتیمەیت سپایدەرمان** () (کە بۆ وەرزی سێیەم ناونیشانی ***ئاڵتیمەیت سپایدەرمان: وێب وارییەرز*** و بۆ وەرزی کۆتایی ناونیشانی ***ئاڵتیمەیت سپایدەرمان دژی سینستەر ٦***ی ھەبوو) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشنی سوپەرھیرۆی ئەمریکییە کە لەسەر تۆڕی کەیبڵی دیزنی ئێکس دی پەخشکرا، و لەسەر کۆمیکەکانی سپایدەرمان کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاوکراونەتەوە، وەرگیراوە. زنجیرەکە نووسەرانی وەک براین مایکل بێندیس (کە ھەروەھا زنجیرە کتێبی کۆمیکی ھەمان ناوی دروست کردووە)، پۆڵ دینی، و مان ئۆف ئەکشن (گرووپێک کە پێکھاتووە لە ستیڤن تی. سیگڵ، جۆ کێلی، جۆ کەیسی، و دەنکان ڕۆلۆ)ی تێدابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سووپەرھیرۆ ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییە زانستییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییە زانستییە کۆمیکییە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەکشنییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کۆمیدییە سووپەرھیرۆ ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەزانستییە خەیاڵییە کۆمیکییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
وەشانە جێگرەوەکانی سپایدەرمان

«سپایدەرمان» ناوی چەندین سوپەرھیرۆی کتێبی کۆمی کە لە فرەگەردوونی مارڤڵ کۆمیکسەوە. ڕەسەنترین و ناسراوترینیان پیتەر پارکەرە کە لەلایەن ستان لی و ستیڤ دیتکۆوە دروست کراوە و لە گەردوونی زەوی-٦١٦ەوە سەرچاوەی گرتووە. لەنێو گەردوونی سەرەکیی مارڤڵدا، چەندین کارەکتەر ھەبوون کە نازناوەکەیان ھەڵگرتووە وەک بێن ڕایلی، ماک گارگان، ئۆتۆ ئۆکتاڤیۆس، و کێرت واگنەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
سپایدەرمان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ٢٠١٧)

**سپایدەرمانی مارڤڵ** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە، کە لەسەر کارەکتەری ھەمان ناوی مارڤڵ کۆمیکس وەرگیراوە. وەک جێگرەوەیەک بۆ زنجیرەی پێشووی *[[ئاڵتیمەیت سپایدەرمان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|ئاڵتیمەیت سپایدەرمان]]*، وەرزی یەکەمی لە ١٩ی ئابی ٢٠١٧ لەسەر دیزنی ئێکس دی نمایشکرا. زنجیرەکە بۆ وەرزی سێیەمی ناونیشانی لاوەکیی ***ماکسیمم ڤێنەم***ی ھەبوو، کە لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٠ نمایشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سووپەرھیرۆ ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییە زانستییە کۆمیکییە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەکشنییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەزانستییە خەیاڵییە کۆمیکییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
مارڤڵ ئاڵتیمەیت ئەڵایەنس ٣: بلاک ئۆردەر

**مارڤڵ ئاڵتیمەیت ئەڵایەنس ٣: زە بلاک ئۆردەر** () کایەیەکی ڤیدیۆییی ڕۆڵگێڕانی ئەکشنی ٢٠١٩ە کە لەلایەن تیم نینجای کۆیی تێکمۆوە پەرەی پێدراوە و لەلایەن نینتێندۆوە بۆ نینتێندۆ سویچ بڵاوکراوەتەوە. سێیەم بەشە لە زنجیرەی *مارڤڵ: ئاڵتیمەیت ئەڵایەنس*، کە دوای *مارڤڵ: ئاڵتیمەیت ئەڵایەنس*ی ٢٠٠٦ و *مارڤڵ: ئاڵتیمەیت ئەڵایەنس ٢*ی ٢٠٠٩ دێت، و یەکەم کایەی *ئاڵتیمەیت ئەڵایەنس*ە کە بەبێ بەشداریی بڵاوکەرەوەی پێشوو ئاکتیڤیژن بەرھەم ھێنراوە، کە مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی کایەکانی مارڤڵی لە ساڵی ٢٠١٦دا بەسەرچوو. کایەکە بەدوای تیمێکی نوێی سوپەرھیرۆکاندا دەگەڕێت کاتێک پێکەوە کۆدەبنەوە بۆ ڕزگارکردنی گەردوون لە سانۆس و بلاک ئۆردەری ھەڵگری ھەمان ناو، کە ھەڵمەتێکیان بۆ دۆزینەوەی شەش گەوھەرە بێکۆتاکە دەستپێکردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە
پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:کایەکانی نینتێندۆ سویچ
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:گەمە ڤیدیۆیییە ھەرەوەزییەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٩
دیزنی ئێکس دی

**دیزنی ئێکس دی** () کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنیی بەشداری ئەمریکییە کە خاوەندارێتییەکەی لەلایەن یەکەکانی دیزنی براندد تەلەڤیژن و دیزنی ئینتەرتەینمێنتی کۆمپانیای واڵت دیزنییەوە دەکرێت. کەناڵەکە بە شێوەیەکی سەرەکی ئاراستەی منداڵانی گەورەتری تەمەن شەش بۆ یازدە ساڵ کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:کەناڵ و وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراون
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکانی دیزنی
پۆل:کەناڵ و وێستگە تەلەفزیۆنییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراون
ھەزاع بەلووشی

:

**ھەزاع کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی سالم بەلووشی** (بە عەرەبی: ھزاع بن عبد اللە بن سالم البلوشی؛ لەدایکبووی ١٩٩٥) قورئانخوێنێکی عومانییە کە بەھۆی دەنگە کاریگەر و خوێندنەوە پڕ لە خشوعەکەیەوە ناوبانگێکی بەرفراوانی لەسەر ئاستی جیھانی ئیسلامی بەدەستھێناوە. ئەو یەکێکە لە دیارترین قورئانخوێنە گەنجەکانی سەردەمی ئێستا.

## ژیانی سەرەتایی و لەبەرکردنی قورئان
ھەزاع بەلووشی لە ویلایەتی لوا لە عومان لەدایک بووە. پرۆسەی لەبەرکردنی قورئانی لە تەمەنی شەش ساڵییەوە دەست پێ کرد و ماوەی ھەشت ساڵی خایاند، تا لە تەمەنی چواردە ساڵیدا بە تەواوی لەبەری کرد. گەورەترین پاڵپشتی لەم ڕێگایەدا باوکی بوو. سەرەتا لە مزگەوتی گوندەکەی خۆیان دەستی پێ کرد، دواتر بۆ پتەوکردنی خوێندنەوەکەی ڕووی لە مزگەوتەکانی ناوچەکانی دەوروبەر کرد تا لەسەر دەستی مامۆستایانی شارەزا و لێھاتوو فێری زانستی قیڕائات بێت.

بۆ زیاتر شارەزابوون و وەرگرتنی ئیجازە، گەشتی کرد بۆ مەککە و مەدینە لە عەرەبستانی سعوودی و لە نێوان ساڵانی ٢٠١٢ و ٢٠١٣دا توانی بە پلەی نایاب خوێندنەکەی تەواو بکات.

## سەرەتای ناوبانگ
سەرەتای ناسرانی ھەزاع بەلووشی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٣، کاتێک یەکێک لە ھاوڕێکانی گرتەیەکی ڤیدیۆیی خوێندنەوەی ئەوی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاو کردەوە. گرتە ڤیدیۆییەکە بە خێرایی بڵاوبووەوە و سەرنجی ژمارەیەکی زۆری لە بەکارھێنەران بۆ لای خۆی ڕاکێشا، کە ستایشی دەنگە کاریگەرەکەیان دەکرد. ئەمە بووە خاڵی وەرچەرخان و دەرگای ناوبانگیی نێودەوڵەتیی بە ڕوودا کردەوە.

## چالاکییە نێودەوڵەتییەکان
لە دوای ساڵی ٢٠١٤ەوە، ھەزاع بەلووشی بانگھێشتی چەندین وڵاتی جیھان کراوە بۆ پێشنوێژیی نوێژی تەراویح لە مانگی ڕەمەزاندا و بەشداری لە بۆنە ئایینییەکاندا. لە دیارترین ئەو وڵاتانەی سەردانی کردوون بریتین لە: شانشینی یەکگرتوو، ئیندۆنیزیا، کووەیت، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، بەحرەین و قەتەر. ھەروەھا، لەسەر بانگھێشتی قورئانخوێن و پێشکەشکاری کورد، مەحموود کەرکووکی، لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ سەردانی ھەرێمی کوردستانی عێراقی کرد. لەو سەردانەیدا لە چەند مزگەوتێک پێشنوێژیی کرد و لەلایەن خەڵکەوە پێشوازییەکی گەرمی لێکرا.

جگە لەمانەش، وەک سەرۆکی لیژنەی دادوەری لە پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکانی قورئاندا لە ڕووسیا بەشداری کردووە و لە گەورەترین کۆنفرانسی بانگەوازی لە ئەوروپا بە ناوی "ڕووناکی لەسەر ڕووناکی" (Light upon Light) بەشدار بووە.

## خوێندنی ئەکادیمی
ھاوکات لەگەڵ کارەکانی لە بواری قورئاندا، ھەزاع بەلووشی درێژەی بە خوێندنی ئەکادیمی داوە. سەرەتا لە زانکۆی سوڵتان قابووس دەستی بە خوێندنی زانستە ئابووری و سیاسییەکان کرد، و لە ئێستادا لە زانکۆی شاریقە لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان سەرقاڵی خوێندنی شەریعەت و ئوسوڵی فیقھە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
ئەشدۆد

چەپ|بێچوارچێوە
**ئەشدۆد** یان **ئەسدۆد** (بە عیبری: אשדוד، بە عەرەبی: اسدود) شارێکە لە ناوچەی باشووری ئیسرائیل، لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست. ژمارەی دانیشتووانی ئەشدۆد نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەسە و نزیکەی ٧٠ کم لە قودس (ئۆرشەلیم) و بەیرشەباوە دوورە. ئاشدۆد یەکێکە لە گرنگترین ناوەندە بازرگانییەکانی ئیسرائیل، لە تەنیشت تەلئەڤیڤ.

بەندەری ئەشدۆد گەورەترین بەندەری ئیسرائیلە، و زیاتر لە ٦٠%ی ھەموو ھاوردەکردنی ئیسرائیل بە بەندەری ئەشدۆدەوە تێدەپەڕێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شوێنە شوێنەوارییەکان لە ئیسرائیل
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئیسرائیل
پۆل:شارەکانی ئیسرائیل
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پراولەر (مارڤڵ کۆمیکس)

**پراولەر** () نازناوێکە کە لەلایەن چەندین کارەکتەری خەیاڵییەوە بەکاردێت کە لە کتێبە کۆمی کە ئەمریکییەکاندا دەردەکەون کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاودەکرێنەوە. ئەم کارەکتەرانە بە شێوەیەکی سەرەکی وەک لەبەرکردنی جلێکی شەڕی سەوز و مۆر لەگەڵ کەپێک و دەستکێشی چنگداردا وێنا دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییە وریاییەکان لە کۆمیکەکان
پۆل:گەورەخراپەکارەکانی کۆمیکەکانی مارڤڵ
پۆل:دزە خەیاڵییەکان
پۆل:ئەو کارەکتەرانەی لەلایەن ستان لی دروستکراون
پۆل:ھونەرمەندە جەنگییەکانی مارڤڵ کۆمیکس
پۆل:سووپەرھیرۆکانی مارڤڵ کۆمیکس
سپایدەرمان: ئەودیوی جیھانی جاڵجاڵۆکە

**سپایدەرمان: ئەودیوی جیھانی جاڵجاڵۆکە** () فیلمێکی سوپەرھیرۆی ئەنیمەیشنی ئەمریکیی داھاتووە کە لەسەر مارڤڵ کۆمیکس وەرگیراوە و کارەکتەری مایڵز مۆرالێس / سپایدەرمانی تێدایە، لە بەرھەمھێنانی کۆڵۆمبیا پیکچەرز و سۆنی پیکچەرز ئەنیمەیشنە، و لەلایەن سۆنی پیکچەرز ڕیلیسینگەوە دابەش دەکرێت. پاشکۆیەکی ڕاستەوخۆی *سپایدەرمان: بەناو جیھانی جاڵجاڵۆکەدا* (٢٠٢٣) و دوا بەشە لە سیانەی ''سپایدەر-ڤێرس''دا، کە لە فرەگەردوونێکی ھاوبەشی گەردوونە جێگرەوەکاندا دانراوە کە پێی دەوترێت «سپایدەر-ڤێرس». فیلمەکە لە دەرھێنانی بۆب پێرسیچێتی و جەستن کەی. تۆمپسۆنە لە سیناریۆیەکی نووسراوی فیڵ لۆرد و کریستۆفەر میلەر شانبەشانی دەیڤد کالاھام، و ئەستێرەکانی فیلمەکە شامیک مۆرە وەک دەنگی مایڵز، شانبەشانی ھایلی شتاینفێڵد، جەیسن شوارزمان، کاران سۆنی، و دانیال کالوویا. فیلمەکە لە کۆتاییی ھەڵواسراوی *بەناو جیھانی جاڵجاڵۆکەدا*و بەردەوام دەبێت، کە مایڵز لە گەردوونێکی جێگرەوەدا گیراوە و ھەوڵی ڕزگارکردنی خێزانەکەی دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی پیاوی-جاڵجاڵۆکە
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سۆنی پیکچەرز
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن دانیال پێمبەرتۆنەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی ئاڤی ئاراد
پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی داھاتوو
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٧
سپایدەرمان: بەناو جیھانی جاڵجاڵۆکەدا

**سپایدەرمان: بەناو جیھانی جاڵجاڵۆکەدا** () فیلمێکی سوپەرھیرۆی ئەنیمەیشنی ئەمریکیی ٢٠٢٣یە کە لەسەر مارڤڵ کۆمیکس وەرگیراوە و کارەکتەری مایڵز مۆرالێس / سپایدەرمانی تێدایە، لە بەرھەمھێنانی کۆڵۆمبیا پیکچەرز و سۆنی پیکچەرز ئەنیمەیشنە بە ھاوبەشی لەگەڵ مارڤڵ ئینتەرتەینمێنت، و لەلایەن سۆنی پیکچەرز ڕیلیسینگەوە دابەش کراوە. پاشکۆی فیلمی *[[سپایدەرمان: بۆ نێو جیھانی جاڵجاڵۆکە]]* (٢٠١٨) و دووەم فیلمە لە فرانچایزی ''سپایدەر-ڤێرس''دا، کە لە فرەگەردوونێکی ھاوبەشی گەردوونە جێگرەوەکاندا دانراوە کە پێی دەوترێت «سپایدەر-ڤێرس». فیلمەکە لە دەرھێنانی خواکیم دۆس سانتۆس، کێمپ پاوەرز و جەستن کەی. تۆمپسۆنە و لە ھاوبەرھەمھێنانی فیڵ لۆرد و کریستۆفەر میلەرە، کە ھەردووکیان فیلمەکەیان لەگەڵ دەیڤد کالاھام نووسیوە. ئەستێرەکانی شامیک مۆرە وەک مایڵز مۆرالێس، لەگەڵ ھایلی شتاینفێڵد، براین تایری ھێنری، لۆرین ڤێلێز، جەیک جۆنسن، جەیسن شوارزمان، ئیسا ڕەی، کاران سۆنی، شیا ویگام، گرێتا لی، دانیال کالوویا، ماھێرشالا عەلی، و ئۆسکار ئایزک لە ڕۆڵی پاڵپشتدان. مایڵز لەگەڵ گوێن ستەیسی / سپایدەر-ومەن (شتاینفێڵد) بەناو فرەگەردووندا دەچێتە سەرکێشییەکەوە، و لەوێدا تیمێک لە سپایدەر-پیپڵ دەناسێت بە سەرۆکایەتیی میگێل ئۆ'ھارا / سپایدەرمان ٢٠٩٩ (ئایزک) کە بە کۆمەڵەی جاڵجاڵۆکە ناسراون، بەڵام لەسەر مامەڵەکردن لەگەڵ ھەڕەشەیەکی نوێدا لە شێوەی سپۆت (شوارزمان) لەگەڵیاندا دەکەوێتە ململانێوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی پیاوی-جاڵجاڵۆکە
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سۆنی پیکچرز
پۆل:مشتومڕەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی لە فیلمدا
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن دانیال پێمبەرتۆنەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی ئاڤی ئاراد
پۆل:فیلمەکانی کۆلومبia پیکچەرز
پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان
پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ڕۆژاوایییەکان کە کاریگەریی ئەنیمێیان لەسەرە
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٣
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ڕێکخراوەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سۆنی پیکچەرز
سیپار

**سیپار** ( بە سۆمەری: ، یان **زیمبیر**) (ھەروەھا سیپیر یان سیپارا یان سیپپار) شارێکی دێرینی ڕۆژھەڵاتی کۆنی نزیکی سۆمەر و دواتر بابلی بووە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری فوراتدایە. *گردەکەی* دەکەوێتە شوێنی **تەل ئەبو حەببە**ی ئێستا لە نزیک یووسفییە لە پارێزگای بەغدای عێراق، نزیکەی ٦٩کم لە باکووری بابلە و ٣٠کم لە باشووری ڕۆژئاوای بەغدایە. ناوی کۆن و دێرینی شارەکە، سیپار، دەتوانێت ئاماژە بە شارە خوشکەکەیشی بکات، سیپار-ئەمنانوم (کە دەکەوێتە شوێنی ئێستای تەل ئەد-دێر (تل الدّیر))؛ ناوێکی تایبەتتر بۆ ئەو شارەی کە بە سیپار ناودەبرێت، سیپار-یاخروروم (سیپار-جاروروم) بوو. ناوەکە لە ھۆزی ئەمۆریی یارورومەوە ھاتووە کە لەگەڵ ھۆزی ئەمۆریی ئامنانوم لە ناوچەکەدا دەژیان. سیپار ئەو شوێنە بوو کە نەخشەی جیھانی بابلیی تێدا دۆزرایەوە.

## سەرچاوەکان



پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:شارەکانی عێراق
پسامتیکی یەکەم

**واھیبرێ پسامتیکی یەکەم** (میسریی کۆن: ) یەکەم فیرعەونی شانشینی بیست و شەشەمینی میسر، یان سەردەمی سائیت بوو، لە شاری سائیسەوە لە دێڵتای نیل لە نێوان ساڵانی ٦٦٤ و ٦١٠ پێش زایین فەرمانڕەواییی دەکرد. لەلایەن ئاشووربانیپاڵ لە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ دامەزرێنرا، دژی فەرمانڕەوا کووشییەکانی شانشینی بیست و پێنجەم، بەڵام دواتر سەربەخۆییی زیاتری بەدەستھێنا لەگەڵ دابەزینی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور.

## ناو
ناوی میسری  کە بە  دەخوێندرێتەوە، کورتە فۆرمێکی  بووە، بە واتای "پیاوی متێک"، کە پێدەچێت متێک خوداوەندێک بێت.

ناوەکەی لەلایەن ئاشوورییەکانەوە بە **پیشامیلکی** وەرگێڕدراوە (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ: 𒁹𒉿𒃻𒈨𒅋𒆠)، لەلایەن یۆنانییە کۆنەکانەوە بە ناوی  ()، و لەلایەن ڕۆمەکانەوە بە ناوی .

پسامتیک پێشی دەگوترا **نابو-شێزیبانی** (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ: 𒁹𒀭𒀝𒊺𒍦𒀀𒉌 و 𒁹𒀭𒉺𒊺𒍦𒀭𒉌 )، بە واتای "ئەی نەبو ڕزگارم بکە!" لەلایەن ئاشوورییەکانەوە.

## سەرچاوەکان


### کتێبنامە

* 

## خوێندنەوەی زیاتر

* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:میسری کۆن
پۆل:مێژووی میسر
شەڕی ئەرەپخا

**شەڕی ئەرابخا** یان **شەڕی ئەرەپخا** لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین لە نێوان ھێزەکانی ئاشووری دژی بابلییەکان و مادەکان ڕوویدا. پادشای بابل نەبوپلاسەر بە یارمەتیی ھێزەکانی تری یاخیبوو سەرکەوتوو بوو بە ڕاوەدوونانی ئاشوورییەکان بۆ زێی بچووک، لە نزیک ئەرابخا - لەم کارەدا زۆرێک لە کۆگاکانی چەک و ئەسپ و گالیسکە ئاشوورییەکانی بەدەستەوە گرت. ساڵی دواتر کەیخەسرەو پادشای مادەکان چووە شەڕ لەگەڵ ئاشوورییەکان و ناوچەی دەوروبەری ئەرابخای داگیرکرد وەک ئامادەکارییەک بۆ ھەڵمەتێکی گەورە دژی ئاشوورییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٧ەمەمی پ.ز
پۆل:ڕەزمەکان
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی بابل
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری
کەوتنی تاربیسو

دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ لە ساڵی ٦٢٧ پێش زایین، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ چووە سەر قۆناغێکی ناسەقامگیر کە بەھۆی شەڕی نێوان سین شار ئیشکون و ئاشوور ئێتیل ئیلانی برایەوە دروست بوو. لە ساڵی ٦٢٦ پێش زایین، نەبوپلاسەر، فەرمانڕەوای بابل لە دژی ئاشوورییەکان ڕاپەڕی. دوای چەند ساڵێک لە شەڕ، بابلییەکان ھێزی ئاشوورییان لە خاکی خۆیان دەرکرد. بەڵام نەبوپلاسەر نەیتوانی شەڕەکە بھێنێتە دڵ پایتەختی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری. دۆخەکە لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا ھات، کاتێک مادەکان ھێرشیان کردە سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشوورییەکان. کەوتنی تاربیسو کاتێک ڕوویدا کە سوپای ماد بە سەرۆکایەتیی کەیخەسرەو ھێرشیان کردە سەر شارەکە و شارەکەیان داگیرکرد. لە دوای ئەوە مادەکان لەوەش زیاتر ڕۆیشتن و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە شەڕی ئاشووردا ئاشوورییەکانیان شکست پێھێنا.

## سەرچاوەکان


پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد
پۆل:شەڕەکان
پۆل:ڕەزمەکان
پۆل:سەدەی ٧ەمی پێش زایین لە ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور
پۆل:سەدەی ٧ەمەمی پ.ز
پۆل:ململانێکانی سەدەی ٧ەمی پێش زایین
تاربیسو

**تاربیسو** یان **تاربیشو** (کە **شەریف خان**ی ئێستایە، لە پارێزگای نەینەوا، عێراق) شارێکی کۆن بووە و نزیکەی ٣ میل لە باکووری نەینەوا دوورە.

## مێژوو
یەکەم باس لەسەر شوێنەکە لە مێژوویەکی فەرمانڕەوای ئاشووریی ناوەڕاست ئەریک دێن ئیلی (نزیکەی ١٣١٧-١٣٠٦ پێش زایین) بووە. تاربیسو شارۆچکەیەکی بچووک بوو کە لە سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایین لە ژێر کۆنترۆڵی ئاشووردا بوو و نووسراوێکی سەرەتایی لەوێ دۆزرایەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی حوکمڕانیی شەلمەنسەری سێیەم (٨٥٩-٨٢٤ پێش زایین). قەبارە و گرنگییەکەی گەشەی کرد دوای ئەوەی پایتەختی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لەلایەن سەنحاریبەوە گواسترایەوە بۆ نەینەوا لە نزیک ئەوێ. لەوێ دوو کۆشک دروستکران، یەکێکیان لەلایەن ئەسەرحەدۆنەوە بۆ کوڕەکەی و شازادەی جێنشینەکەی، ئاشووربانیپاڵ. دوو پەرستگا لە شوێنەکەدا دۆزرایەوە، یەکێکیان پەرستگای نێرگال بوو کە لەلایەن سەنحاریبەوە دروستکراوە و لەلایەن ئاشووربانیپاڵەوە کاری زیادتری بۆ کراوە. یەکێک لە دەروازەکانی دیواری باکووری ڕۆژئاوای نەینەوا بە ناوی نێرگالەوە ناونراوە و ڕێگای ئەو دەروازەیە بۆ تاربیسو بە تەواوی لە بەرد لەلایەن سەنحاریبەوە قیرتاو کراوە.

تاربیسو لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین لەلایەن مادەکانەوە گیرا، بە سەرۆکایەتیی کەیخەسرەو لە ساڵی ١٢ی نەبوپلاسەری پادشای بابل. وە بەرەبەرە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریدا شارەکە کاڵ بوویەوە.

## شوێنەوارناسی
چەپ|وێنۆک|دیوار و دەروازەکانی نەینەوا
تاربیسو لەلایەن ئۆستن ھێنری لایاردەوە لە ساڵی ١٨٥٠ ھەڵکەندراوە، پاشان ھێنری ڕاولینسۆن لە ژێر چاودێریی مۆزەخانەی بەریتانیا لە ساڵی ١٨٥٢. لە ساڵی ١٨٦٨ زانکۆی مووسڵ مۆڵەتی ھەڵکەندنی لەو شوێنەدا پێدرا.

## سەرچاوەکان


## پەراوێزەکان

* A Sulaiman, Discovery of the Assyrian City of Tarbisu, Adab al-Rafidain, vol. 2, pp.&nbsp;15–49, 1971 (Arabic)
* J. E. Curtis, A. K. Grayson, Some Inscribed Objects from Sherif Khan in the British Museum, Iraq vol. 44, no. 1, pp.&nbsp;87–94, 1982

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Fall of Nineveh Chronicle - Livius.org  Archived 2016-11-10 at the Wayback Machine
* Cylinder Seal from Tarbisu - British Museum

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:مێژووی عێراق
کەوتنی ئاشوور

**کەوتنی ئاشوور**، یان **شەڕی ئاشوور** کاتێک ڕوویدا کە یەکەم شار و پایتەختی دێرینی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ کەوتە دەست ھێزەکانی ماد و بابل و ھێزەکانی دیکەی سەرکردایەتیی یاخیبوون. تاڵانکردن و وێرانکردنی ئەو شارەی بەدوادا ھات کە تا ڕاددەیەک شارەکەی وێران کرد؛ بەڵام لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشییەکاندا چاک کرایەوە.

## پێشینە
لە کۆتاییی دەسەڵاتی ئاشووربانیپاڵەوە لە ساڵی ٦٢٧ پێش زایین، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە پێگەیەکی خراپ و ناسەقامگیردا بوو؛ شەڕی ناوخۆ، ڕاپەڕینەکان لە بابل و ئەنادۆڵ و قەوقاز و شام، داگیرکارییەکانی ماد و بابل و سکیتییەکان زۆر بوون بۆ ئەو ئیمپراتۆریەتەی کە بەھۆی شەڕی ناوخۆوە کۆنتڕۆڵی لەدەست داوە و وێران بووە. لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین، بابلییەکان سەربەخۆییی *دیفاکتۆی* خۆیان لە ئاشوورییەکان وەرگرت و دایانمەزراند.

## ھێرشکردنە سەر شارەکە
لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین، مادەکان و ھاوپەیمانەکانیان شاری ئارابخایان داگیرکرد. ساڵی دواتر، ئاشووریان گەمارۆدا. زۆربەی ئەوەی لە سوپای ئاشووردا مابوویەوە لە نەینەوا بوو، بۆیە نەیاندەتوانی ھاوکاری بکەن. لە کۆتاییدا دوای پێکدادانێکی خوێناوی کە تەنانەت دواتر کەللەسەر و ئێسکەپەیکەرێکی زۆر دۆزرایەوە لە شارەکەدا، شارەکە لە ساڵی ٦١٤ پێش زاییندا گیرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٧ەمەمی پ.ز
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری
پۆل:ململانێکانی سەدەی ٧ەمی پێش زایین
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی بابل
کەوتنی حەڕان

**کەوتنی حەڕان** ئاماژەیە بۆ گەمارۆدان و گرتنی شاری حەڕانی ئاشووری لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ماد و بابلی نوێوە.

## پێشینە
لە ساڵی ٦٣٩ پێش زایینەوە، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ بەدەست دابەزینی دەسەڵاتییەوە دەناڵێنێت، کە بە داگیرکارییەکانی بابل و مادەکان بۆ سەر خاکەکانیان گەیشتە لووتکە. شاری ئەرەپخا لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین کەوت و داگیرکرا، دواتر ئاشوور لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین و لە کۆتاییدا نەینەوا بەناوبانگ کە نوێترین پایتەختی ئاشوور بوو لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین کەوت و داگیرکرا. سەرەڕای ئەو کۆمەڵکوژییە دڕندانانەی کە بەدوایدا ھات، ئاشوورییەکان وەک قەوارەیەکی سیاسی لە ژیاندا مانەوە و لە ژێر دەسەڵاتی پادشای نوێی خۆیان، ئاشوور-ئوبالیتی دووەم، ھەڵھاتن بۆ حەڕان. دامەزراندنی حەڕان وەک پایتەختێک بۆ ئاشوورییەکان سەرنجی پادشای بابل نەبوپلاسەر و پادشای ماد کەیخەسرەو ڕاکێشا، کە بڕیاریان دابوو بۆ ھەمیشە ھەڕەشەی سەرھەڵدانەوەی ئاشوورییەکان لەناو ببەن.

## گەمارۆدانەکە
مێژووی ئاشوورییەکان لە دوای ساڵی ٦١٠ پێش زایین - کە وادەی گریمانەکراوی گەمارۆدانەکە، ئیتر تۆماری نەکردووە. گەمارۆدانەکە بۆ ماوەی ساڵێکی دیکە بەردەوام بوو پێش ئەوەی دواجار شارەکە لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین داگیر بکرێت و بکەوێت.

## دەرئەنجام
لەگەڵ ڕووخانی حەڕان، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری وەک دەوڵەتێک بوونی نەما. پاشماوەی سوپای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی پێشوو لەگەڵ ھێزەکانی میسر کۆبووەوە کە لە مەگیدۆ شانشینی یەھوودایان شکست پێھێنا بەڵام ھێزە یەکگرتووەکانیان لە ھەمان ساڵدا جارێکی دیکە لە گەمارۆدانی حەڕان و لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین لە کەرکەمیش شکستیان ھێنا و کۆتایی بە دەستێوەردانی میسر لە ڕۆژھەڵاتی نزیکدا ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا
پۆل:سەدەی ٧ەمەمی پ.ز
پۆل:شەڕەکان
پۆل:گەمارۆدانەکان
پۆل:حەڕان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی بابل
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری
پۆل:ململانێکانی سەدەی ٧ەمی پێش زایین
وشکەساڵیی گەورە

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|دەریاچەیەکی [گۆڕانی ئاووھەوا|وشکی ئاسایی لە کالیفۆرنیا، کە خراپترین وشکەساڵی لە ماوەی ١٢٠٠ ساڵدا لە ساڵی ٢٠٢٢دا بەخۆیەوە بینی.]]
**وشکەساڵیی گەورە** وشکەساڵییەکی گەورەی تووندە، چەندین ساڵ دەخایەنێت و ڕووبەرێکی فراوان دەگرێتەوە.

## پێناسە
پێناسەیەکی ورد بۆ وشکەساڵیی گەورە نییە. ئەم زاراوەیە بۆ یەکەمجار لەلایەن کۆنی وودھاوس و جۆناسان ئۆڤەرپێکەوە لە وتارەکەیاندا لە ساڵی ١٩٩٨دا، *٢٠٠٠ ساڵ گۆڕانی وشکەساڵی لە ناوەڕاستی ئەمریکادا* بەکارھێنرا. لەم بابەتەدا ئاماژەی بە دوو قۆناغی وشکەساڵیی توند لە ئەمریکا کردووە – یەکێکیان لە کۆتاییی سەدەی ١٣ و ئەوی دیکەیان لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦. پاشان ئەم زاراوەیە بەناوبانگ بوو چوونکە وشکەساڵییەکی تووندی ھاوشێوە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە کاریگەریی لەسەر باشووری ڕۆژئاوای ئەمریکا ھەبوو.

بنیامین کووک پێشنیاری کرد کە پێناسەکە وشکەساڵی بێت کە بە بەراورد بە کەشوھەوای ٢٠٠٠ ساڵی پێشوو بە شێوەیەکی نائاسایی تووند و تیژە. ئەمە ھێشتا تەواو ناڕوون بوو و بۆیە لێکۆڵینەوەکان پێشنیاری ڕێوشوێنی چەندایەتییان کردووە لەسەر بنەمای پێوەرێکی ستانداردی بارانبارین.

## ھۆکارەکان
وشکەساڵییەکانی ڕابردوو لە ئەمریکای باکوور پەیوەندییان بە بارودۆخی بەردەوامی فرە ساڵەی لا نینا ھەیە (فێنکتر لە پلەی گەرمیی ئاوی ئاسایی لە ڕۆژھەڵاتی زەریای ھێمن).

## کاریگەری
وشکەساڵیی گەورە لە مێژوودا بووەتە ھۆی کۆچی بەکۆمەڵی مرۆڤەکان بۆ دوورکەوتنەوە لە زەوییە زیانلێکەوتووەکانی وشکەساڵی، لە ئەنجامدا کەمبوونەوەی بەرچاوی دانیشتووان لە ئاستی پێش وشکەساڵیدا. گومان دەکرێت ڕۆڵی سەرەکییان ھەبێت لە داڕمانی چەندین شارستانییەتی پێش پیشەسازیدا، لەوانە باوباپیرانی پوبلۆکانی باشووری ڕۆژئاوای ئەمریکای باکوور، ئیمپراتۆریەتیی خمیرەکانی کەمبۆدیا، مایاکانی مێسۆئەمریکی، تیواناکۆی بۆلیڤیا، و شانشینی یوان لە چین.

بە تایبەتی ناوچەی ساحلی ئەفریقیا بە درێژاییی مێژوو تووشی چەندین وشکەساڵیی گەورە بووە، کە دوایینیان لە نزیکەی ساڵانی ١٤٠٠ی زایینی تا ١٧٥٠ی زایینی بەردەوام بووە. ئەمریکای باکوور لە سەردەمی گەرمی سەدەی ناوەڕاستدا لانیکەم چوار وشکەساڵیی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
پۆل:دابینکەری ئاو
پۆل:کەشوھەوا
پۆل:مەترسییە سروشتییەکان
پۆل:وشکەساڵییەکان
ڕووباری بەلیخ

چەپ|بێچوارچێوە
**ڕووباری بەلیخ** یان **ڕووباری بالیخ** () ڕووبارێکی ھەمیشەیییە کە لە بەھاری عەین ئەلعرووس لە نزیک گرێ سپی لە ناوچەژینگەی دارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست سەرچاوە دەگرێت. بەرەو باشوور دەڕژێت و لە شاری ڕەققەی ئێستا دەچێتە پاڵ فورات. ڕووباری بالیخ دووەم گەورەترین لقە بۆ فورات لە سووریا دوای ڕووباری خابوور. سەرچاوەیەکی گرنگی ئاوە و لەم دوایییانەدا بەشە گەورەکانی تووشی بەکەناڵبوون بوون.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:فورات
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی سووریا
پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:ڕووبارەکان
گەمارۆدانی حەڕان

دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ چووە قۆناغێکی ناسەقامگیرییەوە. ئەمە ئەو ساتە بوو کە فەرمانڕەوای بابل، نەبوپلاسەر، سەرکردایەتیی یاخیبوونێکی لە دژی دەسەڵاتی ئاشوورییەکان کرد. دوای چەند ساڵێک لە شەڕ، بابلییەکان ھێزی ئاشووریان لە خاکی خۆیان دەرکرد.

دۆخەکە زۆر مەترسیدار بوو بۆ ئاشوور بە ھێرشی کەیخەسرەوی پادشای مادەکان لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین. ھێزەکانی ماد بە خێرایی تاربیسویان داگیرکرد و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سوپای ئاشووریان لە شەڕی ئاشووردا شکست پێھێنا . پاشان، پەیوەندییان بە سوپای بابلەوە کرد و لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین ھێرشێکی ھاوبەشیان بۆ سەر نەینەوا دەستپێکرد.

دوای شەڕی نەینەوا، کە پادشای ئاشووری سین شار ئیشکونی تێدا کۆچی دوایی کرد، ئاشوور ئوبالیتی دووەم بوو بە پادشا و لەگەڵ ئەو سەربازانەی کە مابوونەوە چووە حەڕان. بەڵام مادەکان و بابلییەکان گەمارۆی حەڕانیان دا و شارەکەیان گرت، ئەمەش وایکرد ئاشوور ئوبالیتی دووەم لەگەڵ پاشماوەی سوپاکەیدا ھەڵبێت بۆ شاری کەرکەمیشی میسر. دوای ڕووخانی حەڕان، میسرییەکان و پاشماوەی ھێزەکانی ئاشووری کەرکەمیشیان بەجێھێشت و ھێرشیان کردە سەر مادەکان و بابلییەکان کە لە حەڕان کە جارێ حەڕانیان بەڕێوە دەبرد. بەڵام ئەم ھێرشە شکستی ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ڕحا
پۆل:حەڕان
پۆل:گەمارۆدانەکان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی بابل
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی شانشینی ماد
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میسری کۆن
پۆل:ململانێکانی سەدەی ٧ەمی پێش زایین
پۆل:ململانێکانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری
ئەسەرحەدۆن

**ئەسەرحەدۆن** یان **ئاسرحەدۆن** (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ: 𒀭𒊹𒉽𒀸، ھەروەھا 𒀭𒊹𒉽𒋧𒈾 ، بە واتای "ئاشوور برایەکی پێداوم"؛ عیبری ئینجیلی: ) پادشای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ بووە لە ساڵانی ٦٨١ تا ٦٦٩ پێش زایین. سێیەم پادشای شانشینی سارگۆنی، ئەسەرحەدۆن بەناوبانگترینە بەھۆی داگیرکردنی میسر لە ساڵی ٦٧١ پێش زایین، کە وایکردووە ئیمپراتۆریەتەکەی گەورەترین بێت لەوەی کە جیھان بینیبێتی، ھەروەھا بەھۆی بنیاتنانەوەی بابل کە لەلایەن باوکییەوە لەناوچووبوو.

دوای ئەوەی کوڕە گەورەکەی سەنحاریب و میراتگری ئاشوور-نادین-شومی گیرا و پێدەچێت لە ساڵی ٦٩٤دا لە سێدارە بدرێت، میراتگری نوێ لە سەرەتادا کوڕە گەورەکەی دووەم بوو بە ناوی ئاردا-مولیسو، بەڵام لە ساڵی ٦٨٤دا، ئەسەرحەدۆن کە کوڕێکی بچووک بوو، لە جیاتی ئەو دەستنیشانکرا. ئاردا-مولیسو و برایەکی دیکەی بە ناوی نەبو-شارو-ئوشور بەھۆی ئەم بڕیارەوە تووڕە بوون، لە ساڵی ٦٨١ باوکیان کوشت و پلانیان دانا دەست بەسەر تەختی ئاشووریی نوێدا بگرن. کوشتنەکە، و ئاواتەکانی ئاردا-مولیسو بۆ ئەوەی خۆی ببێتە پاشا، بەرزبوونەوەی ئەسەرحەدۆنی بۆ سەر تەختی پادشایەتی قوڕس کرد و سەرەتا ناچار بوو لە شەڕێکی ناوخۆییی شەش ھەفتەییدا براکانی تێک بشکێنێت.

ھەوڵی کودەتاکەی براکانی بۆسەر ئەسەرحەدۆن چاوەڕواننەکراو و کێشەدار بوو و تا کۆتاییی دەسەڵاتی خۆی تووشی پارانۆیا و بێمتمانەیی بە بەرپرسان و پارێزگارەکان و ئەندامە خێزانە پیاوەکانی دەبوو. لە ئەنجامی ئەم پارانۆیایەدا، زۆربەی ئەو کۆشکانەی کە ئەسەرحەدۆن بەکاریانی دەھێنا، قەڵایەکی ئاسایشی بەرز بوون کە لە دەرەوەی ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانی شارەکان بوون. ھەروەھا ڕەنگە لە ئەنجامی بێمتمانەیییەکەی بە خزمە نێرەکانییەوە بووبێت، خزمە ژنەکانی ئەسەرحەدۆن، وەک نەقیەی دایکی و شاروئای کچەکەی، لە سەردەمی حوکمڕانیدا ڕێگەیان پێدرابوو کاریگەری و دەسەڵاتی سیاسیی زۆر زیاتریان ھەبێت لە سەردەمی حوکمڕانیدا وەک لەوەی کە لە ھەر قۆناغێکی پێشووی مێژووی ئاشووردا ڕێگەیان بە ژنان درابوو، بەدەر لە شامورامات لە ساڵی ٩ سەدەی پێش زایین.

سەرەڕای حوکمڕانییەکی تاڕاددەیەک کورت و سەخت، و بەدەست پارانۆیا و خەمۆکی و نەخۆشیی بەردەوامەوە کە دەیناڵاند، ئەسەرحەدۆن وەک یەکێک لە گەورەترین و سەرکەوتووترین پادشاکانی ئاشوور ناسراوە. لە ساڵی ٦٨١دا بە خێرایی براکانی شکستیان ھێنا، پڕۆژەی بیناسازیی گەورەی لە ھەردوو ئاشوور و بابل تەواو کرد، لە میدیا و فارس و ئیلام و نیمچە دوورگەی عەرەبی و ئەنادۆڵ و قەوقاز و شام ھەڵمەتێکی سەرکەوتووی ئەنجامدا، ئیمپراتۆریەتی کووشییەکانی شکست پێھێنا و میسر و لیبیای داگیرکرد، پەیماننامەیەکی ژێردەستەیی بەسەر ماد و فارسەکان سەپاند و گواستنەوەی ئاشتیانەی دەسەڵاتی بۆ دوو کوڕ و میراتگرانی ئاشووربانیپاڵ وەک فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەت و شەمش-شوما-ئوکین وەک پادشای بابل لە دوای مردنی مسۆگەر کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا
پۆل:پاشاکان
پۆل:ئاشوور
عەبدوڵڵا کوڕی عەلی بەسفەر

دکتۆر عەبدوڵڵا کوڕی عەلی بەسفەر (بە عەرەبی: عبد الله بن علي بصفر ؛ لەدایکبووی ١٩٦١) قورئانخوێن، پێشنوێژ و ئەکادیمیستێکی سعودیـیە. ئەو یەکێکە لەو کەسایەتییانەی کە لە نێوان کاری ئەکادیمی و خزمەتکردنی قورئاندا ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕاوە، و بۆ ماوەیەک پلەی ئەمینداری گشتیی "دەستەی جیھانی بۆ لەبەرکردنی قورئانی پیرۆز"ی بەڕێوە بردووە.

## ژیان و خوێندن
عەبدوڵڵا بەسفەر لە ساڵی ١٩٦١ لە شاری جەددەی عەرەستانی سعوودی لەدایک بووە. ھەر لە منداڵییەوە لە قوتابخانەکانی "فەلاح" قورئانی لەبەر کردووە و لەسەر دەستی مامۆستایانی وەک فەزڵوڵڵا بوخاری و عەدنان سەرمینی خوێندوویەتی.

### بڕوانامەکان

* **ئیجازەی قورئان**: لە ساڵی ١٤٠٧ی کۆچی (١٩٨٧ی زایینی)، ئیجازەی زانستیی لە خوێندنەوەی قورئاندا بە ڕیوایەتی حەفس لە عاسم وەرگرت، لەسەر دەستی زانای دیاری قیڕائات، دکتۆر ئەیمەن ڕوشدی سوەید.
* **بەکالۆریۆس**: لە ساڵی ١٤٠٦ی کۆچی (١٩٨٦ی زایینی)، بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە خوێندنی ئیسلامیدا لە زانکۆی مەلیک عەبدولعەزیز لە جەددە بەدەستھێنا.
* **ماستەر**: لە ساڵی ١٤١٢ی کۆچی (١٩٩٢ی زایینی)، بڕوانامەی ماستەری لە فیقھ و ئوسوڵی فیقھدا لە زانکۆی ئومولقورا لە مەککە وەرگرت.
* **دکتۆرا**: لە ساڵی ١٤١٩ی کۆچی (١٩٩٩ی زایینی)، بڕوانامەی دکتۆرای لە فیقھدا لە ھەمان زانکۆ (ئومولقورا) بەدەستھێنا.

## ژیانی پیشەیی و پۆستەکان
دکتۆر بەسفەر لە چەندین بواری جیاوازدا خزمەتی کردووە، لەوانە:

* **ئەمینداری گشتی**: پلەی ئەمینداری گشتیی "دەستەی جیھانی بۆ لەبەرکردنی قورئانی پیرۆز"ی وەرگرت، کە دەستەیەکی سەر بە "ڕابیتەی جیھانی ئیسلامی"یە.
* **مامۆستای زانکۆ**: وەک مامۆستای یاریدەدەر لە بەشی خوێندنی ئیسلامی لە زانکۆی مەلیک عەبدولعەزیز کاری کردووە.
* **پێشنوێژ و وتارخوێن**: بۆ ماوەیەکی درێژ وەک پێشنوێژ و وتارخوێنی مزگەوتی "مەنسوور شوعەیبی" لە جەددە خزمەتی کردووە.
* **ئەندامێتی لە چەندین دەستەدا**: وەک ئەندامی "کۆمەڵەی زانستیی سعودی بۆ قورئان و زانستەکانی" و "دەستەی ئیعجازی زانستی لە قورئان و سوننەتدا".

## بەرھەم و کتێبەکان
دکتۆر بەسفەر خاوەنی چەندین کتێب و دانراوە، کە تێیاندا تیشکی خستووەتە سەر لایەنە جیاوازەکانی قورئان و زانستە ئیسلامییەکان. لەوانە:

* تأمــلات في ســورة الفاتحــة
* التجويـد الميسـر
* لمحـات من سيرة الصديـق
* الخشـوع المفقـود
* رمضـان فضائـل وأحـداث

## چالاکییە میدیاییەکان
خوێندنەوەکانی دکتۆر بەسفەر لە زۆربەی کەناڵە تەلەڤیزیۆنی و ڕادیۆییەکاندا بڵاودەکرێتەوە. ھەروەھا خاوەنی تۆمارێکی تەواوی قورئانە کە لە "کۆمەڵگەی مەلیک فەھد بۆ چاپکردنی قورئانی پیرۆز" تۆمار کراوە. جگە لەوەش، چەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی پێشکەش کردووە، وەک بەرنامەی "تەئەمولاتی قورئانی" لە کەناڵی "اقرأ".

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمامەکانی مزگەوتی حەرام
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:زانایانی ئایینیی سعودی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
ئەیمەن ڕوشدی سوەید

**دکتۆر ئەیمەن ڕوشدی سوەید** (بە عەرەبی: أیمن رشدی سوید؛ لەدایکبووی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٥) زانایەکی دیاری سورییە لە بواری زانستی قیڕائات و تەجویدی قورئاندا. ئەو بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕێگەی بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانیەوە ناسراوە، بەتایبەتی لە کەناڵی "اقرأ"، کە تێیدا وانەی لەسەر خوێندنەوەی دروستی قورئان دەڵێتەوە. ھەروەھا وەک ڕاوێژکار و سەرۆکی ئەنجومەنی زانستی لە "دەستەی جیھانی بۆ لەبەرکردنی قورئانی پیرۆز" کار دەکات.

## ژیان و خوێندنی ئەکادیمی
ئەیمەن سوەید لە ساڵی ١٩٥٥ لە دیمەشقی پایتەختی سووریا لە خێزانێکی دینداردا لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە دیمەشق تەواو کردووە. دواتر بۆ خوێندنی باڵا ڕووی لە میسر کردووە و لەوێ چەندین بڕوانامەی ئەکادیمی بەدەستھێناوە، لەوانە:

* مۆڵەتی (بەکالۆریۆس) لە زمانی عەرەبی لە زانکۆی ئەزھەر لە ساڵی ١٩٨٢.
* **ماستەری** لە زانکۆی ئومولقورا لە مەککە لە ساڵی ١٩٩٠.
* **دوو بڕوانامەی دکتۆرا**: یەکەمیان لە زانکۆی ئومولقورا لە ساڵی ١٩٩٨ و دووەمیان لە زانکۆی ئەزھەر لە ساڵی ١٩٩٩.

## خوێندنی قورئان و مامۆستاکانی
ھاوکات لەگەڵ خوێندنی ئەکادیمیدا، ژیانی خۆی بۆ فێربوونی قورئان و زانستەکانی تەرخان کرد. ئەو لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی قیڕائاتی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و ھەشت ئیجازەی سەنەدی لە قیڕائاتەکاندا وەرگرتووە. دیارترین مامۆستاکانی بریتین لە:

موحیەدین کوردی (دیمەشق)

عەبدولعەزیز عویون سود (حومس)

ئەحمەد عەبدولعەزیز زەییات (قاھیرە)

ئیبراھیم عەلی شەحاتە سەمەنودی (قاھیرە)

عامر سەید عوسمان (قاھیرە)

## ژیانی پیشەیی و خزمەتەکان
دکتۆر ئەیمەن سوەید لە ساڵی ١٩٧٩ەوە لە عەرەبستانی سعوودی نیشتەجێیە و لەوێ خزمەتێکی زۆری بە بواری فێرکردنی قورئان کردووە. ئەو بۆ ماوەیەکی زۆر وەک مامۆستا و سەرپەرشتیاری دانیشتنەکانی لەبەرکردنی قورئان لە شاری جەددە کاری کردووە.

بەھۆی شارەزاییە قووڵەکەیەوە، بووەتە یەکێک لە ناسراوترین مامۆستاکانی تەجوید لەسەر ئاستی جیھان، بەتایبەتی لە ڕێگەی بەرنامە بەناوبانگەکانیەوە لە کەناڵی "اقرأ"، وەک بەرنامەی "الإتقان لتلاوە القرآن"، کە تێیدا بە شێوازێکی زانستی و کرداری یاساکانی خوێندنەوەی قورئانی ڕوون کردووەتەوە.

## بەرھەم و کتێبەکان
دکتۆر ئەیمەن سوەید خاوەنی چەندین بەرھەمی زانستییە، چ لە ڕووی دانانەوە بێت یان ساغکردنەوەی دەستنووسە کۆنەکان. گرنگترینیان ئەمانەن:

### دانراوەکان

* **التجويد المصور:** ئەم پەرتووکە بە یەکێک لە گرنگترین سەرچاوە هاوچەرخەکان بۆ فێربوونی تەجوید دادەنرێت و بۆ زیاتر لە ١١ زمان وەرگێڕدراوە، لەوانە زمانی کوردیش.
* **البيان لحكم قراءة القرآن الكريم بالألحان**
* **تلقي القرآن عبر العصور**

چەندین توێژینەوەی تایبەتمەند لەسەر وردەکارییەکانی زانستی تەجوید.

### لێکۆڵینەوە و ساغکردنەوەکان
ساغکردنەوەی کتێبی "نشر القراءات العشر"ی ئیبن جەزەری.

ساغکردنەوەی ھۆنراوەکانی "المقدمە الجزریە"، "طيبة النشر"، "حرز الأماني (الشاطبية" و "الدرە المضية".

## قوتابییە دیارەکانی
ژمارەیەکی زۆر لە قورئانخوێنانی ناسراوی ئەم سەردەمە قوتابی دکتۆر ئەیمەن سوەید بوون، لەوانە:

ئەبووبەکر شاتری

حازم حەیدەر کەرمی

عەبدوڵڵا کوڕی عەلی بەسفەر

سەعید بحدیفی

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
موحیەدین کوردی

**شێخ ئەبولحەسەن موحیەدین کوڕی حەسەن کوردی** (بە عەرەبی: محیی الدین الکردی؛ لەدایکبووی ١٩١٢ – کۆچکردووی ٧ی ئابی ٢٠٠٩) زانایەکی دیاری سوریی بوو لە بواری زانستی قیڕائات و فیقھی شافیعیدا. ئەو وەک یەکێک لە گەورەترین و وردترین مامۆستایانی قورئان لە دیمەشق ناسرابوو و نەوەیەکی زێڕینی لە قورئانخوێنانی بەناوبانگ پێگەیاند.

## ژیانی سەرەتایی و فێربوونی قورئان
موحیەدین کوردی لە ساڵی ١٩١٢ لە گەڕەکی حەیواتییەی شاری دیمەشق لەدایک بووە. لە تەمەنی منداڵیدا لەلایەن دایکی و ژنێکی دراوسێیانەوە بە ناوی "فاتمە حوججە" ھان درا بۆ خوێندنی قورئان، بە شێوەیەک کە لە تەمەنی شەش ساڵیدا یەکەم خەتمەی قورئانی تەواو کردبوو.

لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا دەستی بە لەبەرکردنی قورئان کرد لەسەر دەستی شێخ عیزەدین عەرەقسووسی. بارودۆخی ژیان وای لێکرد کە ھاوکات لەگەڵ باوکیدا کاری گۆشتفرۆشی بکات؛ ڕۆژانە لە شوێنی کارەکەی لاپەڕەیەکی لەبەر دەکرد و ئێواران دەچووە لای مامۆستاکەی بۆ ئەوەی بۆی بخوێنێتەوە. دوای ماوەیەک کارکردن لە عەممان، گەڕایەوە دیمەشق و لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا لەبەرکردنی قورئانی تەواو کرد.

## خوێندنی باڵا و مامۆستاکانی
شێخ کوردی تەنھا بە لەبەرکردنی قورئان نەوەستا، بەڵکو ژیانی خۆی بۆ قوڵبوونەوە لە زانستە شەرعییەکان تەرخان کرد. ئەو لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی:

* **مەحموود فایز دەیرعەتانی**: زانستی قیڕائاتی لەلا خوێند. سەرەتا خەتمەیەکی بە ڕیوایەتی حەفس لەلا تەواو کرد، دواتر مامۆستاکەی ھانی دا کە دە قیڕائاتەکە کۆبکاتەوە. ئەم پرۆسەیە، کە لەگەڵ ھاوڕێی، شێخ محەممەد سەکەر، ئەنجامی دا، ماوەی پێنج ساڵی خایاند.
* **ساڵح عەققاد (شافیعیی بچووک**): فیقھی شافیعیی لەلا خوێند.
* **حوسنی بەغال**: زانستەکانی زمانی عەرەبی لەلا خوێند.
* عەبدولکەریم ڕەفعانی: یەکێک بوو لە کاریگەرترین مامۆستاکانی. دوای ئەوەی شێخ کوردی بووە پێشنوێژی مزگەوتی ئیمام زەھەبی، شێخ ڕەفعانی وانەی تایبەتی لە بواری ئوسوڵ، فیقھ، مەنتیق و زمانی عەرەبیدا پێ دەوتەوە. دواتر شێخ ڕەفعانی ئەرکی فێرکردنی قورئانی بە تەواوی بە شێخ کوردی سپارد.

## وانەوتنەوە و قوتابییە دیارەکانی
شێخ کوردی بە یەکێک لە گرنگترین مامۆستایانی قیڕائات لە شام دادەنرێت و ژمارەیەکی زۆر لە قورئانخوێنانی ناسراو لەسەر دەستی ئەو پێگەیشتوون. ئەو زیاتر لە ٢٥ ئیجازەی لە دە قیڕائاتەکەدا بەخشییوە. لە دیارترین قوتابییەکانی:

ئەیمەن ڕوشدی سوەید

محەممەد تەمیم زوعبی

محەممەد نوعەیم عەرەقسووسی

ئوسامە حیجازی کیلانی (زاوای خۆی بوو)

محەممەد ھەیسەم منەینی

## ژیانی تایبەت و کۆچی دوایی
شێخ کوردی خاوەنی ١٥ منداڵ بوو (٦ کوڕ و ٩ کچ). زۆربەی زاوەکانی لە خوێندکار و لەبەرکارانی قورئان بوون. یەکێک لە وتە بەناوبانگەکانی ئەوە بوو کە دەیفەرموو: "سوپاس بۆ خودا کە بە قورئان ناسراین و بە ھیچ شتێکی تر نەناسراین."

شێخ موحیەدین کوردی لە ڕۆژی ھەینی، ٧ی ئابی ٢٠٠٩، لە تەمەنی نزیکەی ١٠٠ ساڵی کۆچیدا، لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد. نوێژی لەسەر لە مزگەوتی ئەمەوی کرا و لە گۆڕستانی باب سەغیر بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
ئەبووبەکر شاتری

**شێخ ئەبووبەکر کوڕی محەممەد شاتری** (بە عەرەبی: أبو بكر الشاطري؛ لەدایکبووی ١٩٧٠) قورئانخوێنێکی یەمەنییە کە لە شاری جەددەی عەرەبستانی سعوودی نیشتەجێیە. ئەو بە شێوازە تایبەت و خاشعانەکەی لە خوێندنەوەی قورئاندا لەسەر ئاستی جیھانی ئیسلامی ناسراوە. سەرەڕای پسپۆڕییە ئایینییەکەی، خاوەنی بڕوانامەی ئەکادیمییە لە بواری ژمێریاریدا.

## ژیان و خوێندن
ئەبووبەکر شاتری لە ساڵی ١٩٧٠ لە شاری جەددە لەدایک بووە و ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ یەمەن. ژیانی خۆی بۆ فێربوون و خزمەتکردنی قورئان تەرخان کردووە.

لە ساڵی ١٤١٦ی کۆچی (١٩٩٥/١٩٩٦ی زایینی)، ئیجازەی زانستیی لە خوێندنەوەی قورئاندا بە ڕیوایەتی حەفس لە عاسم وەرگرت. ئەم ئیجازەیەی لەسەر دەستی زانای دیاری قیڕائات، دکتۆر ئەیمەن ڕوشدی سوەید، بەدەستھێناوە.

ھاوکات لەگەڵ خوێندنی ئایینیدا، درێژەی بە خوێندنی ئەکادیمی داوە و لە ساڵی ١٤٢٠ی کۆچی (١٩٩٩/٢٠٠٠ی زایینی)، بڕوانامەی ماستەری لە بواری ژمێریاریدا بەدەستھێناوە.

## ژیانی پیشەیی وەک پێشنوێژ
شاتری وەک پێشنوێژ لە چەندین مزگەوتی ناسراودا کاریکردووە، بەتایبەتی لە شاری جەددە. ھەندێک لەو مزگەوتانەی کە پێشنوێژی تێدا کردووە بریتین لە:

* مزگەوتی ڕاجحی
* مزگەوتی سەعید کوڕی جوبەیر
* مزگەوتی شوعەیبی
* مزگەوتی تەقوا لە ئێستادا وەک پێشنوێژی مزگەوتی "فورقان" لە گەڕەکی نەسیم لە جەددە کار دەکات.

## شێواز و تایبەتمەندیی خوێندنەوە
شێوازە تایبەتەکەی شاتری وای کردووە کە ببێتە یەکێک لە قورئانخوێنە ھەرە ناسراوەکان. خوێندنەوەکەی بەوە جیا دەکرێتەوە کە کاریگەرییەکی قووڵی سۆزداری لەسەر گوێگران دروست دەکات و بە خوێندنەوەی "خاشعانە" ناسراوە. زۆرجار لە کاتی نوێژ و خوێندنەوەدا گریان دایدەگرێت. ھەروەھا توانایەکی بەرزی ھەیە لە گۆڕینی ئاواز و ژێی دەنگی لە یەک خوێندنەوەدا، لەگەڵ پارێزگاریکردن لە یاسا و ڕێساکانی تەجوید.

## چالاکییە نێودەوڵەتییەکان
شاتری بە مەبەستی بانگەواز و ناساندنی ئیسلام، گەشتی بۆ وڵاتانێکی زۆر کردووە و بەشداریی لە چەندین کۆڕ و سیمیناری ئیسلامیدا کردووە لە وڵاتانی وەک کوێت، ئیمارات، بەحرەین، ئەفریقای باشوور، شانشینی یەکگرتوو، ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئوسترالیا. یەکێک لە دیارترین گەشتەکانی بۆ قەتەر بوو لە ڕەمەزانی ساڵی ١٤٣٧ی کۆچیدا، کە لەوێ پێشنوێژیی بۆ نوێژکەران کرد لە مزگەوتی محەممەدکوڕی عەبدولوەھاب، کە یەکێکە لە گەورەترین مزگەوتەکانی ئەو وڵاتە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:زانایانی ئایینیی سعودی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
ئەحمەد مەرزووقی مالیکی

**شێخ ئەحمەد کوڕی ڕەمەزان مەرزووقی مالیکی حەسەنی** (بە عەرەبی: أحمد المرزوقی المالکی؛ لەدایکبووی ١٢٠٥کـ/١٧٩١ز - کۆچکردووی ~١٢٦٢کـ) زانایەکی دیاری بواری قیڕائات، عەقیدە و فیقھی مالیکی بوو. ئەو وەک موفتیی مالیکییەکان لە مەککە خزمەتی کردووە و بە دانەری مەتنی بەناوبانگی "عەقیدەی عەوام" (عقیدە العوام) ناسراوە، کە یەکێکە لە گرنگترین دەقە سەرەتاییەکان بۆ فێرکردنی بنەماکانی بیروباوەڕی ئیسلامی.

## ژیان و نەسەبی
ئەحمەد مەرزووقی لە ساڵی ١٢٠٥ی کۆچی لە شارۆچکەی سنباط لە میسر لەدایک بووە. ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ حەسەنی کوڕی عەلی، ئەمەش وای کردووە کە بە "شەریف" یان "سەید" بناسرێت. نازناوی "ئەبولفەوز"ی لەلایەن یەکێک لە مامۆستاکانیەوە پێ بەخشراوە.

## ژیانی زانستی
ھەر وەک زۆربەی زانایانی سەردەمی خۆی، شێخ مەرزووقی لە سەرەتادا قورئانی لەبەر کرد. دواتر بۆ قوڵبوونەوە لە زانستەکاندا، دە قیڕائاتەکەی لەسەر دەستی گەورە زانایانی سەردەمی خۆی خوێند، کە دیارترینیان شێخ ئیبراھیم عوبەیدی بوو.

دوای ئەوەی گەشتی کرد بۆ مەککە و لەوێ نیشتەجێ بوو، بووە یەکێک لە مامۆستا دیارەکانی مزگەوتی حەرام. لە نزیک مەقامی مالیکی وانەی لە بواری قورئان، تەفسیر و زانستە شەرعییەکانی تردا دەوتەوە. لە کۆتاییەکانی تەمەنیدا، وانەی لەسەر "تەفسیری بەیزاوی" دەوتەوە.

لە ساڵی ١٢٦١ی کۆچیدا، دوای کۆچی دوایی براکەی، شێخ محەممەد مەرزووقی، ئەو وەک موفتیی ڕێبازی مالیکی لە مەککە دەستنیشان کرا.

## قوتابییە دیارەکانی
شێخ مەرزووقی قوتابی زۆری پێگەیاند، کە ھەندێکیان بوونە گەورە زانایانی سەردەمی خۆیان. لەوانە:

* ئەحمەد زەینی دەحلان: موفتیی شافیعییەکان لە مەککە.
* ئەحمەد حەلەوانی کەبیر: کە بە "شێخی قورئانخوێنانی شام" ناسرا.
* ئەحمەد دەھمان
* تاھیر تەکروری

## بەرھەمەکان
شێخ مەرزووقی چەندین بەرھەمی گرنگی لەدوای خۆی بەجێھێشتووە، کە بەناوبانگترینیان ئەمانەن:

* **عەقیدەی عەوام (عقيدة العوام):** هۆنراوەیەکی کورت و پوختە لەسەر بنەماکانی بیروباوەڕی ئیسلامی، کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جیهانی ئیسلامیدا بۆ فێرکردنی منداڵان و خەڵکی گشتی بەکاردێت.
* **تحصيل نيل المرام:** شیکردنەوەیەکە کە خۆی لەسەر هۆنراوەکەی "عەقیدەی عەوام"ی نووسیوە.
* **بلوغ المرام لبيان ألفاظ مولد سيد الأنام:** شیکردنەوەیەکە لەسەر مەولوودنامەیەک.
* **الفوائد المرزوقية:** شیکردنەوەیەکە لەسەر کتێبی "ئاجڕوومییە" لە زانستی ڕێزمانی عەرەبیدا.
* چەندین دەقی تری لە بواری ڕێزمان، فەلەکناسی و عەقیدەدا نووسیوە.

## کۆچی دوایی
سەبارەت بە ساڵی کۆچی دوایی شێخ مەرزووقی، دوو بۆچوونی جیاواز ھەن. ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ساڵی ١٢٦٢ی کۆچی کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی مەعلا لە مەککە بە خاک سپێردراوە. بەڵام سەرچاوەی تر ئەمە بە نادروست دەزانن، چونکە بەڵگە ھەیە کە شێخ مەرزووقی یەکێک لە کتێبەکانی لە ساڵی ١٢٨١ی کۆچی تەواو کردووە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە تا ئەو بەروارە یان دواتریش لە ژیاندا بووە. ھەروەھا ئاماژە بەوە کراوە کە لە کۆتایی تەمەنیدا بینایی لەدەست داوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:زانایانی ئایینیی سعودی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩١
ئیبراھیم ئەخزەر

**شێخ ئیبراھیم بن ئەلئەخزەر ئەلقەییم** (بە عەرەبی: إبراهيم الأخضر القیم؛ لەدایکبووی ١٣٦٤ی کۆچی / ١٩٤٥ی زایینی) قورئانخوێن و ئیمامێکی سعوودییە، کە بە یەکێک لە دیارترین شێخەکانی قیڕائات لەسەر ئاستی جیھانی ئیسلامی دادەنرێت. ئەو بۆ ماوەی نۆ ساڵ وەک ئیمام لە مزگەوتی پێغەمبەر لە مەدینە خزمەتی کردووە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پێگەیاندنی نەوەیەکی نوێی قورئانخوێناندا ھەبووە.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئیبراھیم ئەلئەخزەر لە ساڵی ١٣٦٤ی کۆچی لە شاری مەدینە لەدایک بووە و ھەر لەوێش گەورە بووە. خوێندنی سەرەتایی لە خوێندنگە سوننەتییەکانی وەک "دارولحەدیس" و "نەجاح" تەواو کردووە و دواتر ڕووی لە خوێندنی پیشەیی کردووە. قورئانی پیرۆزی لەسەر دەستی مامۆستا عومەر حەیدەری لەبەر کردووە، پاشان زانستی قیڕائاتی بە شێوەیەکی ورد لەسەر دەستی شێخی قورئانخوێنانی مزگەوتی پێغەمبەر، شێخ حەسەن بن ئیبراھیم شاعیر، خوێندووە، سەرەتا بە ڕیوایەتی حەفس و دواتریش حەوت قیڕائاتەکەی تری تەواو کردووە.

## مامۆستا و شێخەکانی
شێخ ئەلئەخزەر لەسەر دەستی کۆمەڵێک لە گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی پێگەیشتووە، لەوانە:

* شێخ حەسەن بن ئیبراھیم شاعیر (بۆ حەوت قیڕائاتەکە)
* شێخ ئەحمەد عەبدولعەزیز زەییات
* شێخ عامر سەید عوسمان
* شێخ عەبدولفەتاح قازی (کە دە قیڕائاتەکەی لەلا تەواو کردووە)
* شێخ عەبدوڵڵا محەممەد غونەیمان (بۆ زانستەکانی عەقیدە و فیقھ و زمان)

## ژیانی پیشەیی و پۆستەکان
شێخ ئەلئەخزەر لە چەندین بواری جیاوازدا خزمەتی کردووە، کە دیارترینیان بریتین لە:

* مامۆستا لە خوێندنی پیشەیی و دواتر لە خوێندنگەی ئوبەی بن کەعب بۆ لەبەرکردنی قورئان لە مەدینە.
* ئیمام لە مزگەوتی حەرام لە مەککە.
* مامۆستای یاریدەدەر لە کۆلێژی قورئانی پیرۆز و کۆلێژی دەعوە لە زانکۆی ئیسلامیی مەدینە.
* ئیمام لە مزگەوتی پێغەمبەر بۆ ماوەی نۆ ساڵ، لە ساڵی ١٤٠٦ی کۆچییەوە.

یەکێک لە دەستکەوتە گرنگەکانی ئەوە بوو کە لەگەڵ کۆمەڵێک شێخی تردا پێشنیازی دامەزراندنی کۆلێژی قورئانی پیرۆزیان بۆ شێخ عەبدولعەزیز بن باز کرد، کە دواتر لەناو زانکۆی ئیسلامیی مەدینەدا کرایەوە.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
شێخ ئەلئەخزەر بەھۆی وردەکاری و لێھاتوویی لە زانستی قیڕائات و وەقف و ئیبتیدادا، ڕێزێکی تایبەتی لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە لێ گیراوە.

* شێخ عەبدوڵڵا بن مونیع، ئەندامی دەستەی گەورە زانایان، دەڵێت: "لە کتێبەکاندا دەربارەی 'خوێندنەوەی ڕاڤەکارانە'م دەخوێندەوە، بەڵام لە واتاکەی تێنەدەگەیشتم تا لە مزگەوتی حەرام لە دوای شێخ ئیبراھیم ئەلئەخزەرەوە نوێژم کرد."
* شێخ محەممەد کەریم ڕەجە‌، شێخی قورئانخوێنانی شام، شایەتی بۆ داوە و دەڵێت: "شایەتی دەدەم کە ئەو شێخی قورئانخوێنانی مەدینەیە."
* شێخ ئەبولحەسەن کوردی ئاماژەی بەوە کردووە: "شێخ ئەلئەخزەر تاکە ئیمامە کە شێوازی خوێندنەوەی لەناو نوێژ و دەرەوەی نوێژدا جیاوازیی نییە."

## چالاکییەکان و تۆمارەکان
شێخ ئەلئەخزەر ئەندامێکی کارایە لە چەندین کۆمەڵە و لیژنەی خزمەتگوزاریدا، لەوانە کۆمەڵەی لەبەرکردنی قورئان و لیژنەی دادوەریی پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکانی قورئان. ھەروەھا خاوەنی چەندین تۆماری دەنگییە، لەوانە تۆمارێکی تەواوی قورئان بە ڕیوایەتی حەفس لە کۆمەڵگەی شا فەھد بۆ چاپکردنی قورئان.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:زانایانی ئایینیی سعودی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
کاپتن یوونیڤێرس

**کاپتن یونیڤێرس** () کارەکتەرێکە کە لە کتێبە کۆمی کە ئەمریکییەکاندا دەردەکەوێت کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاودەکرێنەوە. لەلایەن بیڵ مانتلۆ و مایکل گۆڵدنەوە دروست کراوە، کارەکتەرەکە بۆ یەکەمجار لە *مایکرۆنۆتس* #٨ (ئابی ١٩٧٩) دەرکەوت. کاپتن یونیڤێرس پارێزەر و پاسەوانی ئیتێرنیتییە. زیاتر لەوەی کارەکتەرێک بێت بە ناسنامەیەکی تاک، کەسایەتییەکە کە لە ماوەی مێژووی بڵاوکردنەوەیدا لەگەڵ چەندین خانەخوێدا یەکیگرتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای دەستکاریکردنی وزەیان ھەیە
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە دەتوانن دەستکاری ڕووناکی بکەن
پۆل:کارەکتەرەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە دەتوانن بە خێراییی سەروو مرۆیی بجووڵێن
پۆل:کارەکتەرەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە ھێزی سەروو مرۆیییان ھەیە
پۆل:سووپەرھیرۆکانی مارڤڵ کۆمیکس