ئیلکیا ھەڕاسی

عیمادەددین ئەبولحەسەن عەلی کوڕی محەممەد کوڕی عەلی تەبەری (بە عەرەبی: عماد الدین أبو الحسن علی بن محمد بن علی الطبری؛ ٤٥٠ک/١٠٥٨ز - ٥٠٤ک/١١١٠ز)، ناسراو بە ئیلکیا ھەڕاسی، یەکێکە لە گەورەترین زانایانی شافیعی و پێشەوایانی ئەھلی سوننە لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو فەقیھ، ئوسوڵی، موفەسیر و مامۆستایەکی دیار بوو کە بە یەکێک لە زیرەکترین و لێھاتووترین قوتابییەکانی ئیمامی حەرەمەین دادەنرێت و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە بڵاوکردنەوەی زانستدا ھەبوو، بەتایبەتی لە قوتابخانە بەناوبانگەکەی نیزامییەی بەغدا. نازناوی "ئیلکیا" وشەیەکی تەبەرییە بە واتای "پیاوی گەورە و شکۆمەند" دێت.

## ژیان و گەشتی زانستی
ئیلکیا ھەڕاسی لە ساڵی ٤٥٠ی کۆچی لە ناوچەی تەبەرستان (باکووری ئێران) لەدایک بووە. ھەر لە سەرەتای گەنجێتییەوە زێدی خۆی بەجێھێشت و گەشتێکی دوورودرێژی بۆ وەرگرتنی زانست دەستپێکرد. گرنگترین وێستگەی ژیانی زانستی، شاری نەیشابوور بوو، کە لەو سەردەمەدا پایتەختی زانست و زانیاری بوو لە جیھانی ئیسلامیدا.

لە نەیشابوور، بووە قوتابی یەکێک لە گەورەترین ئیمامەکانی مێژووی ئیسلام، ئیمامی حەرەمەین، و لە خزمەتیدا مایەوە تا بە تەواوی لە زانستەکانی فیقھ، ئوسوڵی فیقھ، و زانستی کەلامدا پێگەیشت. لەوێ، شانبەشانی گەورەترین کەسایەتییەکانی وەک ئیمامی غەزالی خوێندوویەتی و بە زیرەکی و توانای لەبەرکردن و گفتوگۆی بەھێز ناسرا.

دوای کۆچی دوایی مامۆستاکەی، ماوەیەک لە شاری بەیھەق مایەوە و وانەی دەوتەوە. دواتر، ناوبانگی زانستییەکەی گەیشتە بەغدا، بۆیە بانگھێشت کرا و پۆستی مامۆستایەتیی لە قوتابخانە بەناوبانگەکەی قوتابخانەی نیزامییەی بەغدا پێ سپێردرا، کە ئەمە پایەیەکی زۆر بەرزی زانستی بوو. لەوێ، تا کۆتایی ژیانی بەردەوام بوو لە وانەوتنەوە و پێگەیاندنی قوتابیان.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
زانایان بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشی پایە و توانای زانستیی ئیلکیا ھەڕاسییان کردووە، بەتایبەتی لە بواری گفتوگۆ و مونازەرەدا.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام و فەقیھی گەورە و شێخی شافیعییەکان بوو... زیرەکییەکی سەرسوڕھێنەری ھەبوو و لە گفتوگۆ و مونازەرەدا زۆر بەھێز بوو. دەریا بوو لە زانستەکانی ئوسوڵ و فیقھدا».

ئیبن جەوزی دەڵێت: «لە نیزامییە وانەی دەوتەوە و مونازەرەی دەکرد، و پیاوێکی خاوەن ڕەوشت و شکۆ بوو».

تاجەددین سوبکی لە کتێبی "طبقات الشافعیة"دا بە یەکێک لە چوار "عەلی"یەکەی سەردەمی خۆی ناوی دەبات کە لە زانستدا ھاوتایان نەبووە.

## بەرھەمەکان
ئیلکیا ھەڕاسی خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگە کە تا ئەمڕۆش لەلایەن زانایان و قوتابیانی زانستەوە سوودیان لێ وەردەگیرێت. گرنگترینیان ئەمانەن:

* **أحکام القرآن** : بەناوبانگترین و گرنگترین بەرھەمیەتی. پەرتووک لە بواری تەفسیری فیقھیدا کە تێیدا ئایەتە فیقھییەکانی قورئانی بەپێی ڕێبازی شافیعی شیکردووەتەوە.
* **التعلیق فی أصول الفقە** : بریتییە لە وانە و تێبینییەکانی لەسەر زانستی ئوسوڵی فیقھ.
* **شفاء المسترشدین فی مباحث المجتھدین:** پەرتووکێک لە بواری بنەماکانی ئایین و زانستی کەلام.
* **تلویح مدارک الأحکام**
* **مطالع الأحکام**

* **لوامع الدلائل فی زوایا المسائل**

* **نقض مفردات الإمام أحمد** : پەرتووکێکە تێیدا ڕەخنە لەو بۆچوونە ئیجتیھادییانە دەگرێت کە ئیمام ئەحمەد کوڕی حەنبەل پێی جیاواز بووە لە سێ ئیمامەکەی تر (ئەبوو حەنیفە، مالیک، شافیعی). ئیمامی زەھەبی لەبارەی ئەم پەرتووکەدا دەڵێت: «تێیدا دادپەروەر نەبووە».

## کۆچی دوایی
ئیلکیا ھەڕاسی لە مانگی موحەڕەمی ساڵی ٥٠٤ی کۆچی، لە تەمەنی ٥٤ ساڵیدا، لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد. لە مەراسیمێکی گەورەدا لە گۆڕستانی باب ئەبرەز بە خاک سپێردرا، کە گۆڕستانی زانا و گەورەپیاوان بوو. گۆڕەکەی لە تەنیشت گۆڕی ئیمامی گەورە، **ئەبوو ئیسحاق شیرازی**یەوەیە، کە مامۆستای مامۆستاکەی بوو. ئەمەش نیشانەی ڕێز و پێزانینی خەڵکی بەغدا بوو بۆ پایە بەرزی زانستییەکەی.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی نوێ و فراوانتر نەک وشە بە وشە.

پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:خەڵکی تەبەرستان
پۆل:مامۆستایانی قوتابخانەی نیزامییە
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٥٨
پۆل:مردووەکانی ١١١٠
پۆل:مردووانی ١١١٠
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:شەرعزانانی سوننە