سێواس

**سێواس** شارێکی کوردییە لە باکووری کوردستان. ناوەندی پارێزگای سێواس و قەزای سێواسە. ژمارەی دانیشتووانی ٣٦٥٬٢٧٤ کەسە (٢٠٢٢).

شارەکە، کە لە بەرزایی ١٬٢٧٨ مەتر (٤٬١٩٣ پێ) لە دۆڵی فراوانی ڕووباری سوور ھەڵکەوتووە، ناوەندێکی بازرگانی و پیشەسازیی قەبارە مامناوەندە، ھەرچەندە ئابوورییەکەی بە شێوەیەکی نەریتی لەسەر کشتوکاڵ دامەزراوە. وەرشەی چاککردنەوەی شەمەندەفەر و پیشەسازییەکی گەشەسەندووی بەرھەمھێنانی فەرش، خشت، چیمەنتۆ، و چنین و ڕستنی لۆکە و خووری کۆڵەکەکانی ئابووری شارەکە پێکدەھێنن. ناوچەی دەوروبەری ناوچەیەکی بەرھەمھێنانی دانەوێڵەیە و خاوەنی یەدەگێکی گەورەی کانزای ئاسنە کە لە «دیڤریغی» کاری لەسەر دەکرێت.

سێواس ھەروەھا ناوەندێکی گەیاندنە بۆ ڕێگا بازرگانییەکانی باکوور-باشوور و ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوا بۆ عێراق و ئێران. بە پەرەسەندنی ھێڵەکانی ئاسن، شارەکە گرنگییەکی ئابووری نوێی بەدەست ھێنا وەک خاڵی بەیەکگەیشتنی ھێڵە ئاسنینە گرنگەکان کە شارەکانی ئەنقەرە، قەیسەری، سامسون و ئەرزەڕۆم بەیەکەوە دەبەستنەوە. شارەکە لە ڕێگەی ئاسمانەوە بە ئیستەنبوڵ و ئیزمیرەوە بەستراوەتەوە. ناوی بەناوبانگی «سێباستیان» لە سێباستیانۆسەوە (Σεβαστιανός) وەرگیراوە، کە بە واتای «کەسێک خەڵکی شاری سێباستیا بێت» دێت.

## مێژوو
### مێژووی دێرین
زانیارییەکی کەم لەبارەی مێژووی سێواس ھەیە پێش دەرکەوتنی لە سەردەمی ڕۆمانەکاندا. لە ساڵی ٦٤ی پێش زایین، وەک بەشێک لە ڕێکخستنەوەی ئاسیای بچووک دوای جەنگی سێیەمی میتریداتیک، پۆمپی مەزن شارێکی لەو شوێنەدا دامەزراند بە ناوی "مێگالۆپۆلیس". بەڵگەکان لەسەر دراوەکان ئەوە دەردەخەن کە مێگالۆپۆلیس لە ساڵانی کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ "سێباستێ"، کە شێوەی مێینەی "سێباستۆس"ە، ھاوتای یۆنانی ناوی "ئاوگوستۆس".

ناوی "سێواس" وەشانی تورکییە کە لە ناوی "سێباستیا"ەوە وەرگیراوە، کە ناوی شارەکە بووە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی. سێباستیا لە سەردەمی ئیمپراتۆر دیۆکلێتیاندا بوو بە پایتەختی پارێزگای ئەرمینیای بچووک، شارۆچکەیەکی گرنگ بوو لە مێژووی سەرەتایی کڵێسای مەسیحییدا؛ لە سەدەی چوارەمدا شوێنی نیشتەجێبوونی قەشە بلەیز و قەشە پیتەری سێباستێ (کە قەشەی شارەکە بوون) و ئیوستاسیۆس بوو، کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی سەرەتایی ڕەبەنییەت لە ئاسیای بچووک. ھەروەھا شوێنی شەھیدبوونی "چل شەھیدەکەی سێباستێ" بوو لە سەدەی چوارەمدا. لە ساڵی ٥٣٦، یوستینیانی یەکەم کردی بە پایتەختی ئەرمینیای دووەم و سەرلەنوێ قەڵابەندی کردەوە.

### مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست
شارەکە لە ساڵی ٦٩٢ لەلایەن سوپای محەممەدی کوڕی مەروانەوە تاڵان کرا و سەرەتا بووە "کلیسورا" (ناوچەیەکی سەربازی) و لە ساڵی ٩١١ بووە "تێما" (یەکەیەکی کارگێڕی بیزەنتی). لە سەردەمی نیکفۆرۆسی دووەم فۆکاسدا، ژمارەیەکی زۆر ئەرمەنی لە ناوچەکە نیشتەجێ بوون. لە سەرەتای دەیەی ١٠٢٠دا، باسیلی دووەم ناوچەی دەوروبەری سێباستیای بەخشی بە پاشا سەنەکەریم ئارتزروونی لە بەرامبەر ڤاسپوراکان، پاشا سەنەکەریم لەگەڵ ھەزاران لە شوێنکەوتووە ئەرمەنییەکانیدا لە سێباستیا نیشتەجێ بوو.

سێباستیا یەکەم شاری گرنگ بوو کە لە ساڵی ١٠٥٩ لەلایەن خێڵە تورکەکانەوە تاڵان کرا. لە مانگی ئابی ئەو ساڵەدا، سوپای ئەمیرە جیاوازەکان لە بەردەم شارەکەدا کۆبوونەوە کە بێ دیوار بوو. سەرەتا دوودڵ بوون لە تاڵانکردنی، چونکە وایان دەزانی گونبەزی کڵێسا زۆرەکانی شارەکە خێمەی سەربازگەن. ھەرکە زانییان شارەکە بێ بەرگرییە، بۆ ماوەی ھەشت ڕۆژ سووتاندیان، بەشێکی زۆری دانیشتووانەکەیان کوشت و خەڵکێکی زۆریان بە دیل گرت. شارەکە دوای شەڕی مەلازگرد لە ساڵی ١٠٧١ کەوتە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی تورکمانی دانیشمەند (١٠٧١–١١٧٤). دوای مردنی دانیشمەند غازی، سێواس گوازرایەوە بۆ نیزامەدین یاغیباسان کە دوای ململانێ لەگەڵ جێنشینەکانی دانیشمەند غازی بەدەستی ھێنا. لە ساڵی ١١٧٤، شارەکە لەلایەن فەرمانڕەوای سەلجووقی قلیچ ئەرسلانی دووەمەوە دەستی بەسەردا گیرا و وەک پایتەختی ئیمپراتۆرییەتیی سەلجوقی شانبەشانی قۆنیا کاری دەکرد. لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقییەکاندا، سێواس ناوەندێکی بازرگانی گرنگ بوو لەسەر ڕێگای ئاوریشم و شوێنی قەڵایەک، مزگەوت و قوتابخانەکان بوو، کە چواریان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە و یەکێکیان مۆزەخانەی سێواسی تێدایە. پاشان کەوتە دەست ئیلخانییەکان، ئەرتەنا و قازی بورھانەددین.

### سەردەمی عوسمانی
شارەکە لەلایەن سوڵتانی عوسمانی بایەزیدی یەکەمەوە (١٣٨٩–١٤٠٢) دەستی بەسەردا گیرا. لە ساڵی ١٣٩٨، تەیمووری لەنگ ھێرشی کردە سەر ناوچەکە و ھێزەکانی لە ساڵی ١٤٠٠ شارەکەیان وێران کرد، دواتر عوسمانییەکان لە ١٤٠٨ وەریان گرتەوە. لە سەردەمی عوسمانییەکاندا، سێواس وەک ناوەندی ئیداریی «ویلایەتی ڕۆم» کاری دەکرد تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم. کڵێسای ئەرمەنی شەش کڵێسای لە سێواس بەڕێوەدەبرد، لەوانە مریەم ئانا، سوورپ سەرکیس، سوورپ میناس، سوورپ پرگیچ، سوورپ ھاگۆپ، و سوورپ کیڤۆرک؛ ھەروەھا چوار دێر، وەک سوورپ نیشان، سوورپ ھرێشداگابێد، سوورپ ئاناباد، و سوورپ ھنتراگادار؛ ھەروەھا ھەتیوخانەیەکی ئەرمەنی و چەندین قوتابخانە. کڵێسای کاسۆلیکی ئەرمەنی و لاتینەکانیش خاوەنی یەک کڵێسای و مەترانێک بوون لە سێباستیا، ھەروەھا کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی یۆنانیش بە ھەمان شێوە. دوو کڵێسای پرۆتێستانت و ھەشت قوتابخانە ھەبوون کە زۆربەیان کارمەندانی ئەڵمانی و ئەمریکی بوون. لە کاتی جینۆساید دژی ئەرمەنییەکان و ھەروەھا جینۆساید دژی مەسیحییە یۆنانییەکان لە ٥ی تەممووزی ١٩١٥ بەدواوە، کۆمەڵگەی مەسیحی سێواس لە ڕێگەی دەرکردن و لەسێدارەدانی بەکۆمەڵەوە لەناوبران.

## دیمۆگرافیا
لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا، سێواس ١٧٬٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە زۆرینەیان تورکی موسڵمان بوون. لە ساڵی ١٩١٤، سێواس ٤٥٬٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو: سێیەکیان ئەرمەنی بوون، ئەوانی تر تورک و ١٬٥٠٠ یۆنانی بوون. لە تەممووزی ١٩١٥، خێزانە ئەرمەنییەکان وەک بەشێک لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان دەرکران. یۆنانییەکان وەک بەشێک لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٢٣ لە نێوان یۆنان و تورکیا لابران. لە ساڵی ١٩٢٥، نزیکەی ٣٬٠٠٠ ئەرمەنی لە دەوروبەری سێواس مابوونەوە. تا ساڵی ١٩٢٩، ژمارەی ئەرمەنییەکان ١٬٢٠٠ کەس بوو. لە ساڵی ١٩٣٩ کۆی ژمارەی دانیشتووان ٣٥٬٠٠٠ کەس بوو، کە ٢٠٠٠ کەسیان ئەرمەنی بوون. لە ساڵانی حەفتاکاندا، ٣٠٠ ئەرمەنی ھەبوون. لە ساڵانی نەوەدەکاندا، ٥٠ ئەرمەنی مابوون. ڕێژەی کوردەکان تێدا لە ئامارە فەرمییەکان تورکیادا ڕوون نییە، بەڵام ڕەنگە لە نێوان ٢٠–٤٠٪ی دانیشتووانەکەی بن بەو پێیەی زۆرینە ڕەھای گوندەکانی کوردن، زۆرینەی کوردەکانی سێواس عەلەوین.

## کەشوھەوا
سێواس کەشوھەوایەکی کیشوەریی شێداری ھەیە، بە ھاوینی گەرم و وشک و زستانی سارد و بەفراوی. وشکترین مانگەکان تەممووز و ئابن و باراناویترین مانگەکان نیسان و ئایارن.

## پەیوەندی نێونەتەوەیی
### دەستە خوشک
سێواس لەگەڵ ئەم شارانەی خوارەوە دەستە خوشکە:

*  گڕۆزنی، ڕووسیا
*  گراداچاتس، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
*  ئاداما، ئیتیۆپیا
*  باکوو، ئازەربایجان
*  مەدینە، عەرەبستانی سعوودی
*  ئالیکانتە، ئیسپانیا
*  کلێرمۆن فێران، فەڕەنسا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سێواس
پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان