open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شیعری مەسیحی

[چەپ|وێنۆک|322x322پیکسڵ|لاپەڕەی یەکەمی شیعری داستانی فیردەوسی لەدەستچوو لەلایەن نووسەری ئینگلیزی [جۆن میلتۆن|جۆن میڵتۆن کە لە ساڵی ١٦٦٧ نووسراوە.]]
**شیعری مەسیحی** ھەر شیعرێکە کە فێرکاری و بابەت و ئاماژەی مەسیحی لەخۆبگرێت. کاریگەری ئایینی مەسیحی لەسەر شیعر گەورە بوو لە ھەر بوارێکدا کە ئایینی مەسیحی دەستی بەسەردا گرتبێت. زۆرجار شیعرە مەسیحییەکان ڕاستەوخۆ ئاماژە بە کتێبی پیرۆز دەکەن، لە کاتێکدا ھەندێکی تر مێتافۆر (خواستگەری) پێشکەش دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شیعری مەسیحی
شەھابەددین ئەلمەرعەشی ئەلنەجەفی

**سەید شەھابەددین ئەلمەرعەشی ئەلنەجەفی** (١٨٩٧–١٩٩٠) لە شاری نەجەف لەدایکبووە و لە ساڵی ١٩٩٠ کۆچی لە شاری قوم کۆچی دوایی کردووە. یەکێک بوو لە مەرجەعەکانی تەقلید لە قوتابخانەی ئیمامیدا. دوای کۆچی دوایی سەید حوسێن ئەلبورجەردی پلەی ئیجتیھادی وەرگرت لە تەمەنی بیست و حەوت ساڵیدا. لەژێر دەستی شێخ عەبدولکەریم حائیری یەزدی و ئاغا زیائەددین عێراقی خوێندوویەتی و لای سەید عەلی قادی و سەید ئەحمەد کەربەلایی و میرزا جەواد مالیکی تەبریزی لە ئەخلاق و ڕەفتار وسوولووکدا بەشداری کردووە. ھەروەھا لەگەڵ ڕێبازی سیاسی ڕوحوڵڵا خومەینی ھاوڕا بوو و تایبەتمەندییەکانی ئەو ڕۆحە شۆڕشگێڕییە لە دیارترین خوێندکارەکانیدا دیار بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧
پۆل:مردووانی ١٩٩٠
پۆل:خەڵکی نەجەف
قەزای ئەعزەمیە

**قەزای ئەعزەمیە** قەزایەک لە باکووری پارێزگای بەغدایە و ناوەندەکەی شاری ئەعزەمیەیە. ڕووبەرەکەی ٢٥.٣٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە تا ساڵی ٢٠١٨. قەزاکە لەلایەن سەرۆکی شارەوانییەکەوە سەرۆکایەتی دەکرێت و پۆستە ئیدارییەکەی پێی دەوترێت سەرۆکایەتی شارەوانی. لە ئێستادا عیسام مستەفا ئەلعوبەیدی سەرۆکی شارەوانی ئەعزەمیەیە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تەقینەوەکانی بەغدا ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣

**تەقینەوەکانی بەغدا** زنجیرەیەک تەقینەوەی خۆکوژی ئۆتۆمبێل بوو کە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ ڕوویدا و بارەگای خاچی سووری نێونەتەوەییی و چوار بنکەی پۆلیسی عێراقی لە بەغدا کردە ئامانج. لەو ھێرشانەدا ٣٤ کەس کوژران و ٢٢٤ کەسی دیکەش بریندار بوون.  

## ڕاستییەکانی تەقینەوەکان

تەقینەوەکان نزیکەی کاتژمێر ٨:٣٠ خولەکی بەیانی دەستیپێکرد، ھەموویان لە ماوەی نزیکەی ٤٥ خولەکدا لەگەڵ یەکتر ڕوویانداوە، ھەروەھا بڕیاربوو بکەوێتە یەکەم ڕۆژی مانگی ڕەمەزانەوە. چوار لە خۆکوژەکان کوژران، بەڵام پێنجەم و شەشەم کە ھەردووکیان سووری بوون، ھەوڵیاندا بنکەیەکی پۆلیسی چوارەم بتەقێننەوە، بەڵام پلانەکەیان شکستی ھێنا، دوای ئەوەی ئۆتۆمبێلەکەیان نەتەقییەوە. یەکێکیان کوژرا و ئەوی دیکەش بریندار بووە و لەلایەن پۆلیسی عێراقەوە دەستگیرکراوە. ئەو دوو سوورییە نارنجۆکێکیان بەکارھێناوە و یەکێک لە خۆیان و ئەفسەرێکیان بریندار کردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
نافەرمانی دایک و باوک

**نافەرمانی دایک و باوک** یان **لاساری بەرامبەر دایک و باوک** () ھەر کارێک یان وشەیەک کە زیان بە دایک و باوک بگەیەنێت لەلایەن منداڵەکەیانەوە و ئەمەش بە دوورکەوتنەوە لێیان و بەرزکردنەوەی دەنگ و سەرپێچیکردنیان و لێدانیان و چەند جۆرێکی تری زیانگەیاندن نیشان دەدرێت. پێچەوانەکەی میھرەبان بوونە لەگەڵ دایک و باوک.

نافەرمانی دایک و باوک زۆر جۆری ھەیە، لەوانە گریان و دڵتەنگکردنی دایک و باوک لە قسە و کرداردا، گاڵتەکردن و سەرزەنشتکردنیان، بەرزکردنەوەی دەنگی بەسەریاندا، بێزاربوون بە فەرمانەکانیان، گرژ و مۆن بوون، سەیرکردنیان بە توندی، فەرمانکردن بەسەریاندا، گوێنەگرتن لە قسەکانیان، جنێودانیان، جنێودان بە دایک و باوک لە بەردەم خەڵک، لەکەدارکردنی ناوبانگیان، مانەوە لە دەرەوەی ماڵ بۆ ماوەیەکی زۆر سەرەڕای پێویستی دایک و باوک و نەدانی مۆڵەت بە منداڵەکە بۆ دەرەوە، ئاواتەخوازی مردنیان یان دانانیان لە خانەی بەساڵاچووان، و ڕەزیلبوون لەگەڵیان، و ڕەخنەگرتن لەو خواردنانەی کە دایکەکە ئامادەی دەکات. نموونەی نافەرمانی بریتین لە ھێنانی خراپە بۆ ناو ماڵ، ئەنجامدانی کردەوەی خراپ لەبەردەمیان، دەستدرێژیکردنە سەریان بە لێدان یان کوشتنیان، دروستکردنی کێشە لەبەردەمیاندا، یان لەگەڵ خوشک و براکان یان لەگەڵ ھاوسەرەکەی، ھەروەھا گلەیی و ناڵینی زۆر لەبەردەم دایک و باوکدا. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دەستدرێژی لە ماوەی جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا

لەکاتی جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا کە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە ئەنجامدرا، بە تایبەتی پارتی گەنجی تورک، ھێزە چەکدارەکانی دەوڵەتی عوسمانی، و ھەندێک لە خەڵکی گشتی دژی ئەرمەنییەکان؛ ھەڵمەتێکی سیستماتیکی جینۆساید و دەستدرێژیکردنە سەر ژنان و منداڵانی ئەرمەنی لە ھەردوو ڕەگەزدا بەڕێوەچوو. پێش دەستپێکردنی جینۆساید؛ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتی بە یەک شێواز بەستبوو بۆ ترساندنی دانیشتوانی ئەرمەنستان، ئەویش زەلیلکردنی سێکسی بوو. ژنان و کچان نەک ھەر دەستدرێژییان کراوەتە سەر، بەڵکو زۆرێکیان بە زۆر ھاوسەرگیریان پێدەکرا، ئەشکەنجە دەدران، بە زۆر لەشفرۆشییان دەکرد، فرۆشران لە بازاڕی کۆیلایەتی و ئەندامی زاوزێیان دەشێوێندران.  لەم چوارچێوەیەدا؛ ھاینریچ بێرگفێڵد، کونسووڵی ئەڵمانیا لە ترابزۆن، ڕای گەیاند کە «زۆرێک لە ژن و کچان دەستدرێژییان کراوەتە سەر... ئەوە بەشێک بووە لە پلانێکی تەواو بۆ قڕکردنی ئەرمەنییەکان.» لە لایەکی دیکەوە بەرپرسانی دەوڵەتی تورکیا، ئەمریکا، نەمسا و ئەڵمانیا دانیان بەوەدا نا کە جینۆسایدەکە دەستدرێژیی سیستماتیکی وەک شێوازێکی گوشار لەخۆ گرتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوانەکانی دژی ژنان
زیانەکانی بەغدا لە ماوەی شەڕی عێراقدا

[چەپ|وێنۆک|ژمارەی دانیشتووانی [بەغدا نزیکەی ٧ ملیۆن کەسە.]]
بەغدا لە کاتی شەڕی عێراقدا زیانێکی زۆری بەرکەوت. شەڕی عێراق بە لەشکرکێشییەک بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٣ دەستی پێکرد، کە زیانێکی زۆری بە بەغدای پایتەخت گەیاند. شەڕ و زیانە لاوەکییەکان ساڵانێک بەردەوام بوو.

لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣، تیمێکی ھاوبەشی نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی جیھانی ھەڵسەنگاندنێکی بۆ پێداویستییەکانی بودجە بۆ ئاوەدانکردنەوە لە عێراق لە ماوەی ٢٠٠٤-٢٠٠٧ ئەنجامدا. توێژینەوەیەک کە لەلایەن مەکتەبی ناوەندی ئاماری عێراقەوە بە ھاوکاری نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجامدراوە، لەسەر بنەمای ئەو ڕاپرسیانەی لە ساڵی ٢٠٠٤ ئەنجامدراون، ڕای گەیاندووە کە یەک لەسەر سێی خەڵکی عێراق سەرەڕای سامانە سروشتییەکانی وڵاتەکە لە ھەژاریدا دەژین.

## سەرچاوەکان
عەمر دیاب

**عەمر عەبدول باسیت عەبدولعەزیز دیاب** (لەدایکبووی ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦١)، بە ناوی شانۆیی **عەمروو دیاب** و نازناوی **ئەلھەزەبە** ناسراوە، گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و ئەکتەری میسرییە. بە یەکێک لە گۆرانیبێژە بەناوبانگەکانی جیھانی عەرەبی دادەنرێت، بەو پێیەی ئەلبوومەکانی فرۆشێکی زۆریان بەدەستھێناوە، ھەروەھا زۆرێک لە گۆرانییەکانی وەرگێڕدراون بۆ چەند زمانێک، گرنگترینیان بریتین لە: ئینگلیزی، ڕووسی، کرواتی، بولگاری، تورکی، ئەلبانی، ھیندی، یۆنانی، و فەرەنسی. عەمر دیاب بە ناساندنی ئامێری نوێ بە مۆسیقای خۆی و دروستکردنی جۆرە جیاوازەکانی گۆرانی بە درێژایی ژیانی ھونەری ناسراوە.     

بە درێژایی ژیانی ھونەری چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە خەڵاتی جیھانیی مۆسیقا ٧ جار بۆ زۆرترین فرۆشراو لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵانی: ١٩٩٨، ٢٠٠٢، ٢٠٠٧، ٢٠١٤. کاری ھونەری زیاتر لە ٣٧ ساڵ دەخایەنێت، لە بڵاوکردنەوەی یەکەم ئەلبوومی *یا تەریق* لە ساڵی ١٩٨٣ تا ئەلبوومی سەھران لە ساڵی ٢٠٢٠.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:زیندووان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
کۆمەڵکوژیی مەراغا

**کۆمەڵکوژیی مەراغا** کوشتنی بەکۆمەڵی خەڵکی مەدەنی ئەرمەنی بوو لە گوندی مەراغا لەلایەن ھێزەکانی ئازەربایجانەوە، کە لە ١٠ی نیسانی ١٩٩٢ گوندەکەیان گرتەوە، لە کاتی شەڕی قەرەباغدا. گوندنشینەکان بە ژن و پیاو و منداڵ و بەساڵاچووان بە بێ جیاوازی و بە ئەنقەست دەکوژران و ماڵەکانیان تاڵان دەکرا و سووتێنرا؛ گوندەکە وێران بوو.    لە کاتێکدا خەمڵاندنەکان بۆ ژمارەی ڕاستەقینەی کوژراوان لە نێوان ٥٠ بۆ ١٠٠ کەسدایە، بەڵام زۆربەی سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە زیاتر لە ٥٠ کەس کوژراون، لە کاتێکدا ٥٣ کەسی دیکە بە بارمتە گیراون، کە ١٩ کەسیان ھەرگیز ئازاد نەکراون.  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژی لە ئازەربایجان
پۆل:قەزای تارتار
١ی جومادولئاخیر

**١ی جومادولئاخیر** یان **١/٦ (یەکەم ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و چل و نۆ (١٤٩) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و پەنجا ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژی بێت یان سەد و پەنجا و یەکەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم درێژییان سی ڕۆژ بێت) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٥ یان ٢٠٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١١٧٢ی کۆچی - عەبدولوەھاب بن محەممەد فەیروز، شەرعزان و نووسەری ئایینی حەنبەلی سعودیە.
* ١٢٨٣ی کۆچی - عەدنان غەریفی، شەرعزان و شاعیر و نووسەری عێراقی.
* ١٣٢٨ی کۆچی - عەبدولڕەحمان ئەلئیریانی دووەم سەرۆکی کۆماری عەرەبی یەمەن.
* ١٣٥٩ی کۆچی - نورسوڵتان نەزەربایڤ سەرۆکی کازاخستان.
* ١٣٨٠ی کۆچی - نەسرین، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٧ی کۆچی - عەمر خالد، بانگخوازی ئیسلامی میسری.

## مردووان
* ٣٧٩ی کۆچی - ئەبوبەکر زەبیدی، ئەندەلوسی و یەکێک لە دیارترین زمانناسانی عەرەب.
* ١٣٥٩ی کۆچی - عەبدولڕەحمان شابەندەر، سیاسەتمەدارێکی سوریا.
* ١٤٠٢ی کۆچی - سوڵتان ئەترەش سەرکردەیەکی دروزی سوری و فەرماندەی جیھادی دژی فەرەنسییەکان لە ڕاپەڕینی گەورەی سووریادا.
* ١٤٠٥ی کۆچی - مەحموود شوکۆکۆ, ئەکتەری میسری و مۆنۆلۆجی.
* ساڵی ١٤٠٨ی کۆچی -
** عەبدولغەفار خان، سیاسەتمەداری ئەفغانستان.
** جەلالەدین ئەلحەمامسی، ڕۆژنامەنووسێکی میسری.
* ١٤٢٥ی کۆچی - ئەسەدوڵڵا موسەوی ماکوئی، مامۆستا و کۆمەڵناس و مێژوونووسی ئێرانی.
* ساڵی ١٤٣٢ی کۆچی - خالد ئەلئەحمەد ئەلجابر ئەلسەباح، وەزیری دیوانی ئەمیری کوەیت.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ئەرمەنییەکانی تورکیا

**ئەرمەنە تورکەکان** (بە تورکی: Türkiye Ermenileri؛ بە ئەرمەنی: Թուրքահայեր) کۆمەڵگەیەکی ڕەسەنی تورکیان، ژمارەیان لە نێوان ٥٠ ھەزار بۆ ٧٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت. دوای ئەوەی ژمارەیان گەیشتە نزیکەی دوو ملیۆن کەس لە ساڵی ١٩١٥ لە سەروبەندی کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنەکان. ئەمڕۆ زۆرینەی ڕەھای ئەرمەنییەکان لە ئەستەنبوڵ چڕبوونەتەوە. ئەرمەنییەکان لە تورکیا لە ئێستادا دەیان کڵێسا و قوتابخانە و کۆمەڵەی خێرخوازی و ناوەندی ڕۆشنبیری و ڕۆژنامە و قوتابخانەی تایبەتیان ھەیە و زۆرینەی ئەرمەنییەکانی تورکیا سەر بە ئایینی مەسیحی و کەنیسەی نێردراوی ئەرمەنن.

لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا کۆمەڵگەی ئۆرتۆدۆکسی ئەرمەنستان پێگەی خۆی باشتر کرد و بووە ڕێکخراوترین و دەوڵەمەندترین و خوێندەوارترین تایەفەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. نوخبەی ئەرمەنی لە پایتەختی عوسمانیدا دەژیا، لەوێ بە سامانە زۆرەکەیان ناسرابوون. بە تایبەتی ئەو خێزانە گەورانەی کە لەو کاتەدا ناسراون، وەک خێزانەکانی دوزیان، بالیان و دادیان کە کاریگەرییەکی ئابووری بەرچاویان لە وڵاتەکەدا ھەبووە. تا جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە ساڵی ١٩١٥ زۆربەی دانیشتوانی ئەرمەنستان لە تورکیا (لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی) لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە دەژیان.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
٢ی جومادولئاخیر

**٢ی جومادەلئاخیر** یان **٢/٦ (دووەم ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و پەنجا (١٥٠) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و پەنجا و یەکەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و پەنجا و دووەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٤ یان ٢٠٥ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٨١٧ی کۆچی - عەبدولڕەحمان جامی، شاعیری فارس.
* ١٣٠٠ی کۆچی - محەممەد نادر شا پاشای ئەفغانستان.
* ١٣٢٣ی کۆچی - محەممەد بەھی، وەزیری پێشووی ئەوقافی میسر.
* ١٣٤٧ی کۆچی - فوئاد دەوارە، ڕەخنەگری شانۆی میسری.
* ١٣٧٤ی کۆچی - سەڵاح عەبدوڵڵا، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٧ی کۆچی - حامید کەرەزای سەرۆکی کۆماری ئەفغانستان.
* ١٣٧٨ی کۆچی - عەبدولناسر دەروێش، کۆمیدی فەلەستینی.
* ١٣٨١ی کۆچی - یوسف موترف، گۆرانیبێژی کوەیتی.
* ١٣٩٧ی کۆچی - فاتیمە شاروقی، ئەکتەری قەتەری.
* ١٣٩٤ی کۆچی - ئیمان قەسیبی، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٩٨ی کۆچی - ئەحمەد ھارون، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠١ی کۆچی - دریعان ئەلدریعان، ئەکتەری سعودی.
* ١٤٠٢ی کۆچی - کیندە عەلوش، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠٥ی کۆچی - عامر بوعەزا، یاریزانی تۆپی پێی جەزائیری.
* ١٤٠٨ی کۆچی - یاسمین سەبری، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ٣٧٩ی کۆچی - شەرەف ئەلدەولەی کوڕی عیزز ئەلدەولە، میری بوەیھییەکان.
* ١٣٨٩ی کۆچی - ئەحمەد مەعروف عەبدولڕەزاق، نووسەری عێراقی.
* ١٤١٦ی کۆچی - فەتحی شەقاقی دامەزرێنەری بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین.
* ١٤٣١ی کۆچی - محەممەد ئەحمەد ئەلڕەشید ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی نیشتمانی کوەیت.
* ١٤٤١ی کۆچی - محەممەد زوھدی ئەلنەشاشیبی، ٩٥ ساڵ، سیاسەتمەداری فەلەستینی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادەلئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
حەمید ئەفەندی

**حەمید حوسێن حەمەد** ناسراوە بە **حەمیدە فەندی** (١٩٣٤ لە سیدەکان - ٢٠٢٣ لە ھەولێر) پێشمەرگە و فەرماندەیەکی سەربازی و وەزیری پێشووی وەزارەتی کارووباری پێشمەرگە بووە و لە ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی کردووە بە پارتی دیموکراتی کوردستان و بووەتە ئەندام لێی. بەشدار بووە لە شۆڕشی گوڵان و شۆڕشی ئەیلوول و چەند جارێک وەک ئەندام کۆمیتەی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەڵبژێردراوە. لە کابینەی چوارەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠١ وەک وەزیری کارووباری پێشمەرگە کاری کردووە و لە شەڕی دژ بە داعشدا بەرپرسی میحوەری چەند بەشێکی ھێزەکانی پێشمەرگە بووە. لە پێشووتردا فەرماندەی گشتی ھێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو.

## ژیاننامە
حەمید حوسێن حەمەد لە ساڵی ١٩٣٤ لە ھەولێر لەدایکبووە، ساڵی ١٩٤١ لە سیدەکان سەر بە پارێزگای ھەولێر چووەتە بەر خوێندن، لە ساڵی ١٩٥٧ قۆناغی ئامادەیی لە بەشی وێژەیی تەواو کردووە، دەرچووی پەیمانگای مۆمۆستایانی ھەولێرە، ساڵی ١٩٥٨ داخوازی وەرگیران لە کۆلێژی فڕۆکەوانی شانشینی عێراق دەکات بەڵام لەبەرئەوەی کورد بوو وەرنەگیراوە، لە ساڵی ١٩٥٩ لە قوتابخانەی سەرەتایی دێلزیان سەر بە پەروەردەی پارێزگای ھەولێر بە مامۆستا دامەزراوە، ساڵی ١٩٦٠ بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتایی سیدەکان لە سنووری پەروەردەی پارێزگای ھەولێر دامەزراوە، ساڵی ١٩٧٥ لە دوای نسکۆی شۆڕشی ئەیلوول ئاوارەی شانشینی ئێران بووە، شارەزای زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی و فارسی بووە.

## مردن
حەمید حوسێن حەمەد، لە ١٧ی شووباتی ساڵی ٢٠٢٣ی زایینی لە شاری ھەولێر بە ھۆی نەخۆشییەوە  لە تەمەنی ٨٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە قەزای سیدەکان بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:کورد
پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
پۆل:پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:جیاییخوازی لە عێراق
پۆل:شۆڕشگێڕە کوردەکان
پۆل:وەزیرانی حکوومەت
پۆل:شۆڕشگێڕەکان
پۆل:مامۆستایانی کورد
تیلۆس

**تیلۆس** (بە یۆنانی: τέλος) وشەیەکی یۆنانی و لە زاراوەکانی ئەرەستووە کە لە بوارەکانی فەلسەفەی ئەخلاق و فەلسەفەی سروشتدا بە کاری ھێناوە و بە مانای «ئاکام» و «کۆتایی» و «مەبەستی دوایین» دێ. زاراوەی تیلیۆلۆژی یا ئاکامباوەڕی -ش ھەر لەمەوە ھاتووە. تیلۆس ئەوەیە کە شتەکان لەبەر خاتری ئەو ڕوو دەدەن یا بە ئەنجام دەگەن، ئەوەیە کە جموجووڵ لەبەر خاتری ئەو دەکرێ.

لە تیۆرییەکانی فەلسەفەی ئەخلاقدا، ھەر کارێ مرۆڤ دەیکات بەرەو ئاکام و مەبەستێکە (بەرەو تیلۆسێکە) و، مرۆڤ دەتوانێ بە قووڵبوونەوە و تێڕامان ھەنگاوەکانی پێویست بۆ گەیشتن بەو ئاکامە دەسنیشان بکا. بە گوێرەی ئەرەستوو، ئاکامی ھەرە دوایینی ئینسان کە ھەموو کردەوەکانی ژیانی بۆ گەیشتن بە ئەوەیە بەختیاری و دڵخۆشییە. لە زانستی سروشتیی ئەرەستوودا، تیلۆسی گیانلەبەر ئەوەیە کە بتوانێ گەورە بێ و تۆرەم بخاتەوە و زاوزێ بکا. تیلۆسی ئەندامانی لەش ئەو ئیشوکارەیە کە دەیکا، بۆ وێنە تیلۆسی چاو بینینە.

## سەرچاوەکان
ڕەوەندی ئەرمەنی

چەپ|وێنۆک|500x500پیکسڵ|نەخشەی دابەشبوونی ئەرمەنەکان
**ڕەوەندی ئەرمەنی** (بە ئەرمەنی: Հայկական Սփիւռք) بوونی ئەرمەنییەکانە لە دەرەوەی ئەرمەنستان لەنێویاندا بوونی ئەرمەنییەکان لە جیھانی عەرەبیدا.    ژمارەی ئەرمەنییەکان لە ئەرمینیا بە سێ ملیۆن دەخەمڵێندرێت، و لە  ڕەوەنددا لە شەش بۆ ھەشت ملیۆن مەزەندە دەکرێت.

## ژمارەیان لە وڵاتاندا
ژمارەی ئەرمەنییەکانی دەرەوەی ئەرمینیا لە وڵاتە سەرەکییەکاندا بەم شێوەیەیە:
* ڕووسیا: ٢‒٢٫٥ ملیۆن.

* ئەمریکا: ١‒١٫٥ ملیۆن.

* فەڕەنسا: ٥٠٠‒٦٠٠ ھەزار.

* ئەڵمانیا: ٥٠‒١٠٠ ھەزار.

* کەنەدا: ٨٠‒١٠٠ ھەزار.

* ئوسترالیا: ٥٠‒٦٠ ھەزار

* ئەرژەنتین: ٧٠‒١٠٠ ھەزار

* لوبنان: ١٠٠‒١٥٠ ھەزار

* سووریا: ٦٠‒١٠٠ ھەزار (پێش شەڕ)

* ئیسرائیل: ١٠‒٢٠ ھەزار

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سوپای قەوقازی ڕووسیا

چەپ|وێنۆک|280x280پیکسڵ|خەندەقەکانی سوپای قەوقازی ڕووسیا لە دارستانەکانی سەریکامیش
[چەپ|وێنۆک|280x280پیکسڵ|ئاڵای سوپای عوسمانی کە لە [جەنگی جیھانیی یەکەمدا لەلایەن سوپای قەوقازی ڕووسیا گیراون]]

**سوپای قەوقازی ڕووسیا** یەکێک بوو لە سوپاکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا لە قەوقاز لە سەردەمی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، سوپای قەوقازی ڕووسیا لە ١٠٠ ھەزار سەربازی پیادە و ١٥ ھەزار سوارە و ٢٦٥ تۆپھاوێژ پێکھاتبوو کە بەسەر ١٠٠ کەتیبەی پیادە و ١١٧ فەوجی سوارەدا دابەشکرابوون. سوپاکە لە بەرەی قەوقازدا شەڕی دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کردووە، بە تایبەت شەڕی سەریکامیش. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەرمەنستان لە سەدەی ٢٠ەم
سەعید حەلیم پاشا

**سەعید حەلیم پاشا** (١٨٦٣–١٩٢١) سیاسەتمەدارێکی میسری عوسمانی بوو، کوڕی شازادە محەممەد عەبدولحەلیم کوڕی محەممەد عەلی پاشا بوو، دامەزرێنەری بنەماڵەی عەلەوییەکانە لە میسر. لە ساڵی ١٩١٣ تا ١٩١٦ پۆستی سەدری ئەعزەم (سەرۆک وەزیران)ی بەدەستەوە بووە، لە ساڵی ١٩١٤ پەیمانی ھاوپەیمانی لەگەڵ ئەڵمانیا واژوو کردووە، بەڵام بە دژایەتیکردنی تورکیا بۆ چوونە ناو شەڕەکە ناسراوە. کاتێک شەڕ دەستی پێکرد ھەوڵیدا دەست لەکار بکێشێتەوە، بەڵام لەسەر پێداگری حیزبی تورکە گەنجەکان پێگەی خۆی پاراست.   لە ساڵی ١٩٢١ لە ڕۆما تیرۆر کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٨٦٠
پۆل:مردووانی ١٩٢١
وەزیری گەورە

[وێنۆک|وەزیری گەورە ڕێگەی دا کۆبوونەوە لە کۆشکی [کۆشکی تۆپقاپی|تۆپقاپی ئەنجام بدرێت.]]
**وەزیری گەورە** یان **سەدری ئەعزەم** لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بەرزترین پۆستە لە سەردەمی سوڵتاندا و دەسەڵاتی ڕەھای ھەیە. مۆری سوڵتانییەتی ھەڵگرتووە و دەسەڵاتی دانان و دوورخستنەوەی بەتەنھا مافی سوڵتانە. وەزیرەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە فەرمانی ئەو کۆبوونەوەیان ئەنجام دەدا بۆ پێداچوونەوە بە کاروباری دەوڵەت، و لە کۆشکی تۆپقاپی کۆدەبوونەوە. ھەروەھا لەو کۆشکە ھەموو نووسینگەکانی وەزیرەکان ھەن، لەگەڵ وەزیرە گەورەکە. نازناوی وەزیری ئەوەل (یەکەم) یان وەزیری ئەعزەم نازناوێکی فەرمییە بە زمانی ئوردو بۆ ئاماژەکردن بە سەرۆکوەزیرانی پاکستان.

نازناوی وەزیر لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بەکارھاتووە. یەکەم کەس کە نازناوی سەدری ئەعزەمی پێدرا وەزیر خەلیل پاشا چندەرلی گەورە وەزیری سوڵتان مورادی یەکەم بوو. مەبەست لەم نازناوە نوێیە **جیاکردنەوەی ھەڵگری مۆری سوڵتانییە لە وەزیرەکانی تر**. پاشان نازناوی نوێ «سەدری ئەعزەم» وردە وردە دەستی کرد بە جێگرتنەوەی نازناوی کۆنی «وەزیری ئەعزەم» ھەرچەندە ھەمان مانا و پلە و پایەیان ھەبوو.

لە ماوەی مێژووی عوسمانیدا نازناوی نوێ بۆ وەزیری گەورە دەرکەوتن، وەک وەزیری باڵا (سەدری عالی)، جێگری ڕەھا، خاوەن دەوڵەت، سەرداری ئەکرەم، سەرداری ئەعزەم و زاتی عالی؛ ھەموو ئەمانە ڕەنگدانەوەی پێگەی وەزیرە گەورەکەن، کە سوڵتانەکانی عوسمانی دەیانویست لەڕادەبەدەر سەرسوڕھێنەر بێت.

چەپ|وێنۆک|مەدالیای وەزیری گەورەی عوسمانی

## سەرچاوەکان
بۆسفۆر

**بۆسفۆر**  یان **گەرووی ئەستەمبووڵ** (بە تورکی: İstanbul Boğazı، بە یۆنانی: Βόσπορος)، گەروویەکە کە دەریای ڕەش و دەریای مەڕمەڕە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، لەگەڵ گەرووی داردانێلس، سنووری باشووری نێوان کیشوەرەکانی ئاسیا و ئەورووپایە. درێژییەکەی ٣٠ کم، و پانییەکەی لە نێوان (٥٥٠ مەتر بۆ ٣٠٠٠ مەتر)دایە. بەپێی بیروباوەڕی یۆنانی کۆن، ناوی گەرووەکە بە واتای **ڕێڕەوی مانگا** دێت.  

گەرووی بۆسفۆر وەک ناوچەیەکی کەشتیوانی نێودنەتەوەییی پۆلێن دەکرێت و جووڵەی کەشتیەکان لە ڕێگەی گەروەکەوە بە یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی گەشتیاری دەریایی لە جیھاندا دادەنرێت. ژمارەی ئەو کەشتیانەی کە بە گەرووەکەدا تێدەپەڕین لە ساڵی ٢٠٠٣ دا گەیشتە نزیکەی ٤٧ ھەزار کەشتی، لەنێویاندا زیاتر لە ٨ ھەزار کەشتی کە ماددەی مەترسیداریان ھەڵگرتبوو (غازی شل، نەوت ھتد). لە ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی ئەو کەشتیانەی بەو گەرووەدا تێدەپەڕن زیادی کرد و گەیشتە زیاتر لە ٥٣ ھەزار کەشتی.

گەرووەکە ڕەوتی ئاوی مەترسیدار تێدەپەڕێنێت، و تەسکبوونی لە ھەندێک ناوچەدا وا دەکات کەشتیوانی قورس بێت. چەندین ڕووداوی سەخت ڕوویانداوە، لەوانە پێکدادانی دوو کەشتی نەوتھەڵگر لە ١٣ی ئازاری ١٩٩٤ کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ٢٥ دەریاوان. لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٠٥ کەشتییەکی پەنەمانی لەژێر بارودۆخێکی نامۆدا لە گەرووەکەدا نوقم بوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گەشتیاری لە ئەستەمبوڵ
ڕاگواستنی ڕۆشنبیرانی ئەرمەن

**ڕاگواستنی ڕۆشنبیرانی ئەرمەن** کە ھەندێک جار بە **یەکشەممەی سوور** ناسراوە () یەکەم ڕووداوی گەورە و دیار و سەرنجڕاکێش کە لە سەردەمی جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا ڕوویدا، کاتێک ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و پایتەختەکەی قوستەنتینە، ھەڵمەتێکیان لە دژی ڕۆشنبیرانی ئەرمەن لە زۆر ناوچە و شاردا دەستپێکرد بە مەبەستی دەستگیرکردنیان و دواتر ڕاگواستنیان. بۆ ئەوەی ئەم کارە بکرێت؛ لە ٢٤ی نیسانی ١٩١٥ فەرمانێکی فەرمی لەلایەن تەلعەت پاشا وەزیری ناوخۆوە دەرچوو. ئەو شەوە؛ شەپۆلی یەکەم کە ژمارەیان لە نێوان ٢٣٥ بۆ ٢٧٠ ڕۆشنبیری ئەرمەنی بوو، تەنھا لە قوستەنتینە دەستگیرکران. لە کۆتاییدا کۆی ژمارەی دەستگیرکردن و دیپۆرتکردنەوە گەیشتە ٢٣٤٥ کەس. یاسای دیپۆرتکردنەوە لە ٢٩ی ئایاری ١٩١٥ دەرچوو؛ بۆیە دواتر ئەم دەستگیرکراوانە گواسترانەوە بۆ دەرەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، لە کاتێکدا زۆربەیان کوژران، لەکاتێکدا چەند کەسێکیان دوای دەستێوەردانی ناسیاوەکانیان ڕزگارکران، وەک ڤرتانیس پاپازیان و کۆمیتاس.

ئەم ڕووداوە لە لایەن مێژوونووسانەوە بە شێوەی جۆراوجۆر وەسف کراوە و تەنانەت بە ھەڵمەتی مانگرتنی سەربڕین شووێندراوە،  کە ئامانجی لێسەندنەوەی دەرفەتی دانیشتوانی ئەرمەن بووە بۆ پێکھێنانی ھەر بەرخۆدانێک بۆ بەرگریکردن لە خۆیان و مافەکانیان. ئەمڕۆ؛ ھەموو ساڵێک لە ٢٤ی نیسانی ئەرمەنەکاندا یادی کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان دەکرێتەوە، ئەو کاتە ئەرمەنییەکان ئەو چەوساندنەوە و ئەشکەنجە و لەسێدارەدانی بەکۆمەڵیان لەبیرە کە بەسەر ڕۆشنبیرانیاندا ھاتبوو. لە ئێستادا؛ ٢٤ی نیسان لە ئەرمینیا و کۆماری قەرەباغ پشووی نیشتمانییە، ھەروەھا لەلایەن ڕەوەندی ئەرمەنی لە سەرانسەری جیھاندا یادی دەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دژە ڕۆشنبیری
تەلعەت پاشا

**محەممەد تەلعەت** () بە **تەلعەت پاشا** () (١ی ئەیلوولی ١٨٧٤ – ١٥ی ئازاری ١٩٢١) دامەزرێنەری کۆمەڵەی ئازادیی عوسمانی و یەکێک لە سەرکردە دیارەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، دامەزرێنەرانی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن. تەلعەت پاشا ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو لە ئامادەکردنی شۆڕشی گەنجی تورک و لە ساڵی ١٩٠٨ تا ١٩١٨ یەکێک بوو لە داڕێژەرە گرنگەکانی سیاسەت لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. دوای ھەڵکوتانە سەر پۆرتەی سوبلیم (باب ئەلعالی) و پێکھێنانی حکوومەتی سەعید حەلیم پاشا، وەزیری ناوخۆ، بوو بە یەکێک لە گرنگترین دیاریکەرەکانی سیاسەتی دەوڵەت. تەلعەت پاشا لەگەڵ ئەنوەر پاشا و جەمال پاشا دەسەڵاتی دامەزراند، ھەروەھا ڕۆڵی ھەبوو لە چوونە ناوەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ جەنگی جیھانیی یەکەم و دیپۆرتکردنەوە و کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان. لە ساڵی ١٩١٧، پۆستی سەدری ئەعزەمی بەدەستھێناوە. دوای شکست لە شەڕدا، تەلعەت پاشا لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن ھەڵوەشاندەوە و لەگەڵ جەمال پاشا ھەڵھاتن بۆ دەرەوەی وڵات. لە بەرلین لەلایەن چالاکوانێکی ئەرمەنییەوە کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤
پۆل:مردووانی ١٩٢١
پۆل:شۆڕشگێڕەکانی خەڵکی تورکیا
باب ئەلعالی

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|باب ئەلعالی لە [٢٠٠٦|ساڵی ٢٠٠٦ز]]

**باب ئەلعالی** (بە تورکیی عوسمانی: باب عالی، لە عەرەبییەوە: الباب العالي) بارەگای حکوومەتی عوسمانی بوو. ئەم ناوە دوای ئەوە ھات کە («دیڤان ھومایوون» یان دیوانی ئیمپراتۆری یان دیوانی سوڵتان) لەلایەن محەممەدی فەتحکەرەوە دوای فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دروست بوو، و لەلایەن وەزیری گەورەوە سەرۆکایەتی دەکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەتی ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی
پۆل:مێژووی ئەستەمبوڵ
یاسای دیپۆرتکردنەوە

**یاسای دیپۆرتکردنەوە** (بە تورکی: Tehcir Kanunu)، بە فەرمی ناوی **یاسای گواستنەوە و دووبارە نیشتەجێکردن** (بە تورکی: Sevk ve İskân Kanunu)    ، یاسایەکی کاتییە کە لەلایەن پەرلەمانی عوسمانییەوە لە ٢٧ی ئایاری ١٩١٥ دەرچووە، بۆ بە یاساییکردنی دیپۆرتکردنەوەی ژێردەستە ئەرمەنییەکانی سەر بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، وەک بەشێک لە زنجیرەیەک ڕێوشوێنی ناوازە کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە دژی گەلی ئەرمەنی لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا گرتەبەر. ژمارەیەکی زۆر لە ئەرمەنییەکان لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی "دووبارە نیشتەجێکردنەوە"دا گیانیان لەدەستداوە، کە لەلایەن ھەندێک سەرچاوەوە بە شەش سەد ھەزار و لەلایەن سەرچاوەی دیکەوە بە یەک ملیۆن و ھەشت سەد ھەزار کەس مەزەندەکراون، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ئەم ئۆپەراسیۆنانە بە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان وەسف دەکرێن. ئەم یاسایە لە یەکەمی حوزەیرانی ١٩١٥ەوە دەستیپێکرد و کاریگەرییەکەی لە ٨ی شوباتی ١٩١٦ کۆتایی ھات، بەڵام ھەندێک بەڵگەنامەی عوسمانی نیشان دەدەن کە ئاوارەبوونی ئەرمەنییەکان لە ڕاستیدا لە ٢ی ئازاری ١٩١٥ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم
ڕۆژی یادکردنەوەی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان

**ڕۆژی یادی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان** یان **ڕۆژی یادکردنەوەی جینۆساید** (بە ئەرمەنی: Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակի օր) پشووی فەرمییە لە ٢٤ی نیسان لە ئەرمەنستان و کۆماری قەرەباغ. ئەرمەنییەکان و ڕەوەندی ئەرمەنییەکان قوربانییانی کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان لە ساڵی ١٩١٥ دەھێننەوە یاد. جینۆسایدی ئەرمەنەکان زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی و برسێتی و ئاوارەبوونی زۆرەملێی یەک ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار ئەرمەنی بوو لەلایەن حکوومەتی عوسمانییەوە. لە شاری یەریڤان پایتەختی ئەرمینیا، سەدان ھەزار کەس بەرەو یادەوەری جینۆسایدی *[[تسیتسێرناکابەرد|تسیسێرناکابێرد]]* ڕێپێوان دەکەن بۆ دانانی گوڵ لە بڵێسەی ئەبەدی.

سەرچاوەی ئەو یادەوەرییە دەگەڕێتەوە بۆ بڕیارێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ دەستگیرکردن و لەسێدارەدانی کۆمەڵێک ڕۆشنبیر و ناوداری ئەرمەنی لە ئەستەنبوڵ لە ٢٤ی نیسانی ١٩١٥.ئەم ڕۆژە بۆ یەکەمجار لەلایەن ئەرمەنییەکانی لوبنانەوە بە بۆنەی پەنجا ساڵەی ئەم بۆنەیە لە ساڵی ١٩٦٥ ھەڵبژێردرا. ھەموو ساڵێک ئەمڕۆ شایەتحاڵی خۆپیشاندان و گردبوونەوە لەو ناوچانەی ئەرمەنییەکان تێیدا نیشتەجێن لە سەرانسەری جیھان بۆ یادکردنەوەی قوربانییانی کۆمەڵکوژییەکان. ھەروەھا ئەم ڕۆژە لە ساڵی ١٩٨٨ وەک پشووی فەرمی بۆ کۆماری ئەرمینیای سۆڤیەت دەستنیشان کرا. 

ھەروەھا ئاشوورییەکان/سووریانییەکان/کلدانییەکان لەم ڕۆژەدا یادی قوربانییەکانیان لە سەردەمی کۆمەڵکوژییەکانی سەیفۆ دەکەنەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
جەمال پاشا

**ئەحمەد جەمال پاشا ئەلریزا ئەلفارووقی ئەلعومەری** (١٨٧٢–١٩٢٢) سەر بە ھۆزی گەورەی ئەلعومەری بووە. پارێزگاری عوسمانی بەغدا و یەکێک بوو لە سەرکردەکانی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن (سێ پاشا). بەشداری لە شۆڕشی تورکی گەنجی ساڵی ١٩٠٨ی زایینیدا کردووە کە دەسەڵاتی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمی ڕووخاند. پاشان بەشداری لە کودەتای سەربازی عوسمانی لە ساڵی ١٩١٣دا کردووە. پاشان لە ساڵی ١٩١٣ی زایینی پۆستی وەزیری کارە گشتییەکانی بەدەستھێناوە، پاشان لە ساڵی ١٩١٤ی زایینی پۆستی وەزیری ھێزی دەریایی وەرگرتووە. لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا پۆستی فەرماندەی سوپای چوارەمی عوسمانی وەرگرت. لە ساڵی ١٩١٥ بە والی سووریا و شام دەستنیشانکرا و دەسەڵاتی خۆی بەسەر شامدا سەپاند و بوو بە فەرمانڕەوای ڕەھا لەوێ.

## جەنگی سەفەر بەرلیک
لە ساڵی ١٩١٥ جەمال پاشا سەرکردایەتی سوپای چوارەمی تورکیا دەکات بۆ بەزاندنی کەناڵی سوێس و چوونە ناو میسر. شەوی ٢ی شوباتی ١٩١٥، چووە ناو بیابانی سینا کە لەو کاتەدا ڕێگای گواستنەوەی نەبوو. ھێزەکانی سوپای عوسمانی بە ماندوویییەوە دەگەیشتنە کەناڵەکە، تەنھا لەلایەن بوورجە جەنگییەکانی بەریتانیا کە لە کەناڵەکەدا جێگیر بوون یان ھێزەکانی بەریتانیا کە لە کەناری ڕۆژاوای کەناڵەکەدا چەسپاو بوون بە تۆپ و دۆشکەکانیانەوە. ھەرچەندە چەند لیوایەک توانیان بە کەناڵەکەدا تێپەڕن، بەڵام ھێرشەکە بە شێوەیەکی نەگبەتانە شکستی ھێنا و تەنھا چەند لیوایەکی کەم لە سوپای چوارەم ڕزگاریان بوو.

### ئەنجامی ھەڵمەتەکە
ئەم ھەڵمەتە لە شەڕی ڕوومانە لە کەناری نۆکەندی سوێس لە ٣ی شوباتی ١٩١٥دا شکستی ھینا، کاتێک ١٥٠٠ سەربازی عوسمانی بەھۆی تەقەی تۆپخانەی کەشتییە جەنگییەکانی بەریتانیا و فەڕەنسا لە کەناڵی سوێس کوژران. سەرەڕای فەتوای جیھاد کە لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە ڕاگەیەندرا، ھەڵمەتەکە نەیتوانی جەماوەری میسری ورووژێنێت. دوای ئەوەی ھەڵمەتەکە شکستی ھێنا، سەربازەکانی عوسمانییەکان کە گیرابوون ڕەوانەی ئەورووپا کران بۆ ئەوەی لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا شەڕ بکەن.

شکستی گەورەی ئەم ھەڵمەتە و بەرپرسیارێتی ڕاستەوخۆی جەمال پاشا، فەرمانڕەوای سەربازی ڕەھای سووریا بوو، لەو شکستە، وای لێکرد بۆ ھەمیشە دەمارگیر و ھەڵچوو بێت و توڕەیی خۆی دەڕژاندە سەرکردایەتییە سەربازی و مەدەنییە عەرەبییەکان کە بەرپرسیاری شکستەکەی لە ئەستۆ گرت. کاری کرد بۆ گۆڕینی کەتیبە عەرەبەکان لە شام بە کەتیبەکان کە سەربازەکانیان زۆربەیان تورک بوون، ئەفسەرە دیارەکانی عەرەبی لە کارەکانیان دوورخستەوە و ناردیانن بۆ ناوچە دوورەکان و دەستی کرد بە دەستگیرکردنی سەرکردە و ڕۆشنبیرە ناسیۆنالیستەکانی عەرەب، سووکایەتی پێکردن و ئەشکەنجەدانیان تا مردن. یەکەمیان لەسێدارەدانی ژمارەیەک چەکدار بوو بە یاسای سەربازیی نادروست لە ژمارەیەک بۆنەدا.

## کوشتنی
جەمال پاشا لە ساڵی ١٩٢٢ لە تبلیس لەلایەن ئەرمەنییەکەوە بە ناوی ستیفان زاغکیان کوژرا، چونکە یەکێک بوو لەو کەسانەی پلانی جینۆسایدی ئەرمەنەکانی دانا وەک بەشێک لە بزووتنەوەیەکی بەرفراوان کە بە ئۆپەراسیۆنی نەمێسیس ناسراوە، واتە سزاکە کەوتە سەر ھەموو ئەوانەی بەرپرسیارن لەو جینۆسایدە. گێڕاوییەتییەوە کە تەلعەت بەگ، ھاوکارەکەی جەمال پاشا لە تاوانەکانیدا، قسەی بۆ ھاوکارەکەی کردووە و دەڵێت: «ئەگەر ھەموو ئەو قەرزانەی کە وەرمان گرتووە بۆ پەردەپۆشکردنی خراپە و گوناھەکانت خەرج بکەین ئەوا بەس نەدەبوو».

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٢
پۆل:مردووانی ١٩٢٢
پۆل:شۆڕشگێڕەکانی خەڵکی تورکیا
پۆل:تورکە عوسمانییەکان
ئەنوەر پاشا

**ئیسماعیل ئەنوەر**  (بە تورکیی عوسمانی: اسماعیل انور پاشا) ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٨٨١ – ٤ی ئابی ١٩٢٢)، زیاتر لەلای ئەورووپییەکان بە **ئەنوەر پاشا** (بە تورکی: Enver Pasha) یان **ئەنوەر بەگ** (بە تورکی : Enver Bey) ناسراوە لە ماوەی ڕۆڵی سەربازی و سیاسی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، فەرماندەیەکی پلە باڵای سوپای عوسمانی و سەرکردەی ڕاپەڕینی گەنجی تورک بووە. ئەندامی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن. لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٩١٤ تا ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨ وەک وەزیری جەنگ و سەرۆکی ئەرکانی گشتی سوپای عوسمانی کاری کردووە، یەکێک بووە لەو "سێ پاشا" کە زاڵ بوون بەسەر دەسەڵاتدا لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا.

لە ماوەی مانەوەی لە مەقدۆنیای عوسمانی، ئەنوەر پاشا پەیوەندی بە کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتنەوە کرد، کە ڕێکخراوێکی سەر بە بزووتنەوەی تورکی گەنج بوو کە دژی سوڵتانییەتی ڕەھای سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم کۆدەبووەوە. لە ساڵی ١٩٠٨ ئەنوەر پاشا یەکێک بوو لەو سەرکردە دیارانەی کە شانبەشانی ئەحمەد نیازی بەگ سەرکردایەتی شۆڕشی گەنجی تورکی کرد. شۆڕش بووە ھۆی دووبارە داڕشتنەوەی دەستوور و دیموکراسی پەرلەمانی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، کە ڕۆڵی «سەردەمی دەستووری دووەم»ی دەستپێکرد. ڕێبەر ئەنوەر پاشا وەک «پاڵەوانی شۆڕش» پێشوازی لێکرا. دواتر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی تووشی زنجیرەیەک قەیرانی درێژخایەن بوو وەک ڕووداوی ٣١ی ئازار، شەڕەکانی بالکان و ململانێ لەگەڵ پارتی ئازادی و ھاوپەیمانی. ھەموو ئەم ئاستەنگانەی کە لە وڵاتدا سەریان ھەڵدا، ئەندامانی ئیتیحادییەکان (یەکگرتوو یان یەکێتییەکان) لە عوسمانیزمی لیبڕاڵ بێزار کرد. دوای ماوەیەکی کەم لە کودەتا سەربازییەکەی ساڵی ١٩١٣، لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن ھاتە سەر دەسەڵات، ئەنوەر پاشا بوو بە وەزیری جەنگ، لە کاتێکدا تەلعەت پاشا پۆستی سەرۆکایەتی حکوومەتی عوسمانی وەرگرت.

وەک وەزیری جەنگ و فەرماندەی گشتیی دیفاکتۆی سوپای عوسمانی، یەکێک بوو لە کەسایەتییە بەھێزەکانی حکوومەتی عوسمانی. یەکێک بوو لە یەکەم کەسەکان کە ھاوپەیمانی لەگەڵ ئەڵمانیا دەستپێکرد، ئەمەش کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ھاتنە ناوەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ جەنگی جیھانیی یەکەم ھەبوو، و سەرکردایەتی ھێرشی کرد بۆ سەر ھێزەکانی ڕووسیا لە شەڕی سەریکامیشدا، کە بە شکستی ھێزە چەکدارەکانی عوسمانی کۆتایی ھات و ئەنوەر پاشا ئەرمەنەکانی تاوانبار کرد. یەکێک بوو لە تۆمەتبارانی جینۆسایدی عوسمانی درەنگ. دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم و داڕمانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، ئەنوەر پاشا و سەرکردەکانی تری یەکێتیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییان بەجێھێشت و بە تۆمەتی ڕاکێشانی سوڵتانییەت بۆ ناو جەنگی گەورە لەلایەن دادگای سەربازی عوسمانییەوە بە غیابی سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا. ئەنوەر پاشا لە ئاسیای ناوەڕاست مایەوە و لە کاتی سەرکردایەتیکردنی ڕاپەڕینی بەسماچی دژی بەلشەفییەکان کوژرا. ساڵی ١٩٩٦ پاشماوەی گەڕێنرایەوە بۆ تورکیا و لەوێ بەخاک سپێردرا. سولەیمان دەمیرل سەرۆک کۆماری تورکیا بەشدارییەکانی لە ناسیۆنالیزمی تورکیدا بەرز نرخاند.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١
پۆل:مردووانی ١٩٢٢
پۆل:شۆڕشگێڕەکانی خەڵکی تورکیا
کاڵەک خۆری یان بێستان ڕن

**کاڵەک خۆری یان بێستان ڕن** دەستەواژەیەکی تەنز و تانەدانە، لە بەرامبەر کەسێک یان کۆمەڵە کەسێک. لە کوردەواریدا وەک پەندێکی پێشینانی لێ ھاتووە و لە کۆمەڵگادا بەکارھێنانی ھەیە.

## پێناسەکان
مەبەست لە شتێکە کە بەئاسانی بێتە بەردەمت و ئامادە بێت، یانیش خۆت ماندوو ئەکەیت بە چۆنیەتی ئامادەکردنی.

نموونە: *ئێستا ھەموویت بۆ ئامادە ئەکەم، پەلە مەکە ڕاوەستە، تۆ کاڵەک خۆری یان بێستان ڕن*؟.

### شێوازی تر
**کاڵەک خۆرم، بێستان ڕن نیم** دەستەواژەیەکی دیکەیە کە ھەر لە دەستەواژەکەی سەرەوە ھاتووە؛ مەبەست لە بەکارھێنانی ئەوەیە کەسەکە نایەوێت خۆی کارەکان ئەنجام بدات و بزانێ چۆن جێبەجێ دەکرێت، و دەخوازێت کەسێک لەبری ئەو کارەکە ئەنجام بدات. ئەوەی دەستەواژەکە بەکاردێنێت کەسێکی تەمەڵە.

نموونە: *من ئەمەوێ ئیشەکەم بۆ تەواو کەیت ئیتر ھەقم بەسەر ئەوە نییە کە چۆنی ئەکەیت، کاڵەک خۆرم و بێستان ڕن نیم*.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان
پۆل:دەستەواژەکان
پۆل:پەندی پێشینان
موڕاعیە

**موڕاعیە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق، قەزای داقووق، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی داقووق بە دووری (٢١)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **موڕاعیە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی تەل ڕوبعە.
* لە باشوورەوە گوندی دەلسی گەورە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ئەبو موحەممەد.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی حەسەن شەلال.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
ڕووت ڤینھۆڤن

**ڕووت ڤینھۆڤن** (۱۹۴۲-۲۰۲۴) کۆمەڵناسێکی خەڵکی ھۆڵەندا بوو. ئەو پێشەنگی لێکۆڵینەوەی زانستی لەمەڕ بەختەوەرییەوە بوو. ساڵی ۱۹۴۲ لە ھۆڵەندای داگیرکراو لە لایەن ئەڵمانیاوە ھاتە دنیا و، ساڵی ۲۰۲۴ لە تەمەنی ۸۲ ساڵیدا مرد. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:کۆمەڵناسانی ھۆڵەندی
دەستێوەردانی ئێران لە عێراق (٢٠١٤–ئێستا)

**دەستێوەردانی ئێران لە عێراق (٢٠١٤–ئێستا)** دوای سەرھەڵدانی داعش لە عێراق و دوای ڕووخانی سەددام حوسێن، ھەروەھا دروستبوونی پشێوی و نائەمنی لە وڵات و لاوازی دامەزراوە ئەمنییەکان لە ساڵی ٢٠١٤، لەسەر داوای حکوومەتی ئەوکاتی عێراق بە سەرۆکایەتی نووری مالیکی، ئێران دەستیکرد بە ھاوکاریکردنی حکوومەتی عێراق بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش. ھەر لەو پێوەندییەدا ئێران جگە لە ناردنی ھاوکاری سەربازی و ھەواڵگری، ژمارەیەک لە ڕاوێژکاری سەربازی پلە باڵای خۆیشی ڕەوانەی عێراق کرد. ھەروەھا وێنەکانی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی پێشووی سووپای قودسی سووپای پاسدارانی ئێران، لە بەرەکانی شەڕی ئێراقدا بڵاوکراونەتەوە.

سەبارەت بە ڕۆڵی ئێران لەو بوارەدا، ڕۆجەر شاناھان، بەڕێوەبەری پێشووی ناوەندی لێکۆڵینەوەی جەنگی وشکانی سوپای ئوسترالیا ڕای گەیاند: پێشکەشکردنی پاڵپشتی لۆجستی و ڕاوێژکاری بۆ ھێزە میلیشیا عێراقییەکان کە شەڕی داعش دەکەن لە عێراق زۆر گرنگ بوو، بەتایبەتی لە سەرەتای جەنگدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکانی ئێران
ئەیالەتی میسر

**ئەیالەتی میسر** () ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٥١٧ی زایینی ھاتە ناو میسر، دوای جەنگی عوسمانی و مەملوک (١٥١٦–١٥١٧). ھەروەھا سووریا لە ساڵی ١٥١٦ زایینی خراوەتە پاڵ عوسمانییەکانەوە. میسر وەک ئەیالەتێکی ئیمپراتۆریەتی  عوسمانی (بە تورکی: Mısır Eyaleti) لە ساڵی ١٥١٧ تا ١٨٦٤ بەڕێوەدەبرا، ئەیالەتەکە لە کاتی داگیرکردنی فەرەنسا لە ساڵی ١٧٩٨ تا ١٨٠١ داگیرکرا. میسر ھەمیشە پارێزگایەکی سەخت بوو بۆ سوڵتانەکانی عوسمانییەکان کە کۆنترۆڵی بکەن، بەشێکیش بەھۆی بەردەوامی دەسەڵات و کاریگەریی مەملوکەکان بوو، تایەفەیەکی سەربازی میسری کە بۆ چەندین سەدە حوکمڕانی وڵاتەکەیان دەکرد، ھەروەھا یاخیبوونی بەردەوامی سەربازە عوسمانییەکان، بەتایبەتی یێنیچێرییەکان. بەم شێوەیە میسر لەژێر دەستی مەملوکەکاندا بە نیمچە سەربەخۆیی مایەوە تا داگیرکردنی میسر لەلایەن فەڕەنساوە لەلایەن ناپلیۆنی یەکەمەوە لە ساڵی ١٧٩٨. دوای دەرکردنی فەرەنسییەکان، محەمەد عەلی پاشا لە ساڵی ١٨٠٥ دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت، وەک فەرماندەی یەکەکانی ئەلبانی لە سوپای عوسمانی کە لە ھەڵمەتەکەیدا ھات بۆ دەرکردنی فەڕەنسییەکان لە میسر.میسر لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی محەمەد عەلی پاشادا مایەوە، بەو پێیەی بە ناو پارێزگایەکی عوسمانی بوو. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٦٤ی زایینیدا بە ناوی " خدێوی میسری " دەسەڵاتی نیمچە سەربەخۆی پێدرا و ئیسماعیل پاشا و تۆفیق وەک دەوڵەتێکی نیمچە سەربەخۆی ژێردەستەی سەروەری عوسمانی میسریان بەڕێوەبرد تا داگیرکردنی بەریتانیا لە ساڵی ١٨٨٢ی زایینی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٧
ئەرمەنی شاراوە

**ئەرمەنە شاراوەکان** (بە تورکی: Gizli Ermeniler؛ بە ئەرمەنی: ծպտեալ հայեր)  زاراوەیەکی گشتییە بۆ وەسفکردنی خەڵکی تورکیا بە ڕەچەڵەک تەواو یان بەشەکی ئەرمەنی، کە بە گشتی ناسنامەی ئەرمەنی خۆیان دەشارنەوە.  ئەوان زۆربەیان نەوەی ئەرمەنییە عوسمانییەکانن کە بەلایەنی کەم بە ڕواڵەت ئیسلامی بوون ( و تورکی کراون یان کورد کراون ) «لەژێر ھەڕەشەی قڕکردنی جەستەییدا» لە سەردەمی جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا.

ڕۆژنامەنووسی تورک ئێرھان باسیورت ئەرمەنە شاراوەکان بەم شێوەیە وەسف دەکات: «خێزان (و لە ھەندێک حاڵەتدا، تەواوی گوندەکان یان گەڕەک) کە موسڵمان بوون بۆ ئەوەی لە دیپۆرتکردنەوە و مردن ڕزگاریان بێت لە ساڵی [١٩١٥]، بەڵام وەک ئەرمەنی درێژەیان بە ژیانی شاراوەیان داوە، ھاوسەرگیریان لەگەڵ یەکتر کردووە و لە ھەندێک حاڵەتدا، بە نھێنی بوونەتەوە مەسیحی». بەپێی ڕاپۆرتی کۆمیسیۆنی ئەورووپا لە ساڵی ٢٠١٢ سەبارەت بە تورکیا، «ژمارەیەک لە ئەرمەنییە شاراوەکان دەستیان کردووە بە بەکارھێنانی ناوە ڕەسەنەکانیان و گەڕانەوە بۆ ئایینەکەیان». *[[ئێکۆنۆمیست|ڕۆژنامەی ئیکۆنۆمیست]]* پێشنیازی ئەوە دەکات کە ژمارەی ئەو تورکانەی کە پێشینەی ئەرمەنی خۆیان ئاشکرا دەکەن لە زیادبووندایە (ئەوانەی ناچار کران ناسنامەی خۆیان بگۆڕن).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
ھێرشەکانی ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥

لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥دا ھێرشەکان لە فەڕەنسا، کووەیت و توونس ڕوویاندا، ئەمەش ڕۆژێک دوای کۆمەڵکوژییەکی کوشندە لە سووریا. میدیاکانی زمانی ئینگلیزی ڕۆژی ھێرشەکانیان بە **ھەینی خوێناوی**    و **ھەینی ڕەش** (بە فەڕەنسی: *Vendredi Noir*) ناوبرد. ناوێکی وەرگێڕدراوە لە میدیای فەڕەنسی زمان لە ئەورووپا و باکووری ئەفریقا.    

یەکێک لەو ھێرشانە، لە ھاوینەھەواری توونس، ٣٩ کەسی کوشت. و تەقینەوەیەک لە مزگەوتێکی شیعەکان لە پایتەختی کووەیت ڕوویدا و بەھۆیەوە ٢٧ کەس گیانیان لەدەستدا و ژمارەیەکی دیکەش برینداربوون. کۆمەڵکوژییەکی بەرفراوان لەلایەن داعشەوە زیاتر لە ٢٢٣ ھاوڵاتی مەدەنی لە کۆبانی کوژران، ھەروەھا زیاتر لە ٧٩ ھێرشبەر (لەوانەش ١٣ خۆکوژ) و ٢٣ میلیشیای کورد، کە بە دووەم گەورەترین کۆمەڵکوژی لەلایەن داعشەوە لە ھاوینی ٢٠١٤ەوە وەسفکرا. تەقینەوەیەکی خۆکوژی داعش لە شاری حەسەکە لە سوریا ئەنجامدا و بەھۆیەوە ٢٠ کەس کوژران. ھەروەھا چەکدارانی ئەلشەباب ٧٠ سەربازی یەکێتی ئەفریقایان لە شاری بوروندی لە شاری لێگۆ لە سۆماڵ کوشت. لە کۆتاییدا لە کاتی ھێرشی سانت کوینتین فالاڤیێر لە فەڕەنسا، سەری پیاوێک بڕدرا و چەند کەسێکی دیکەش بریندار بوون.

سێ ڕۆژ لەمەوبەر ئەبوو محەممەد عەدنانی سەرکردەی داعش پەیامێکی دەنگی بڵاوکردەوە و ھانی چەکدارانی دەدا لە ھەموو شوێنێک بۆ دەستپێکردنی ھێرش لە جەژنی ڕەمەزاندا. ھەروەھا داعش بەرپرسیارێتی ھێرشەکانی لە توونس و سووریا و کووەیتی لە ئەستۆ گرت.

ھەرچەندە ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھێرشەکان لە نێوان ئەنجامدەرەکاندا ھەماھەنگ بوون، بەڵام بەپێی *[[گاردیان|ڕۆژنامەی گاردیەن]]* کاتەکەی لە ڕۆژێکدا ڕوماڵی میدیایی بەرچاوی لێکەوتەوە. یەکێک لە شرۆڤەکارە ئەمنییەکان وتی ھێرشەکان "ڕۆژێکی بێ وێنەی تیرۆر" بوون. بەگشتی زیاتر لە ٤٠٣ کەس کوژراون و ٣٣٦ کەسی دیکەش برینداربوون، بەڵام ھیچ ھێرشبەرێکیش کە بەشداربووە ھەژمار نەکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە سووریا
پۆل:ڕەمەزان
شۆڕشی گوڵان

**شۆڕشی گوڵان** بە **شۆڕشی گوڵانی پێشکەوتنخواز** ناودەبرێت، شۆڕشێکی چەکداری و ململانێیەکی سەربازیی نێوان ھێزە کوردییەکانی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان و ڕژێمی بەعسی عێراق بوو، لە باشووری کوردستان لە ٢٦ی شووباتی ١٩٧٦ (٢٦ی گوڵانی ١٩٧٦) ھەڵگیرسا و تا ساڵی ١٩٩١ و تا ڕاپەڕینی بەھاری ١٩٩١ بەردەوام بوو. شۆڕشی گوڵان درێژەپێدەری شۆڕشی ئەیلوول بوو.

## ھەڵگیرسانی شۆڕش
لە دوای ڕێککەوتننامەی جەزائیر و نسکۆی شۆڕشی ئەیلوول، کە بە سەرکردایەتیی مەلا مستەفا بارزانی ھەڵگیرسابوو، پارتی دیموکراتی کوردستان و ناوەخۆی حیزبەکە شێوابوو و زۆربەی پێشمەرگە و فەرماندەکانی ھێزە کوردییەکان ئاوارەی خاکی ئێران ببوون. بەڵام دوای کۆبوونەوەکانی نێوەخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٥ بە بڕیاری مستەفا بارزانی دووبارە شۆڕش ھەڵگیرسایەوە و پارتی دیموکراتی کوردستان ڕێکخرایەوە و کادیرەکان و بەرپرسە حیزبییەکان دووبارە گەڕانەوە بۆ شۆڕش. 

ھەرچەندە دۆخی تەندرووستیی مستەفا بارزانی لەوکاتەدا جێگیر نەبوو، بەڵام کارووبارەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و شۆڕش بە دەستی مەسعوود بارزانی و ئیدریس بارزانی بوو. دوای ئەوەی ھێزەکان ڕێکخرانەوە، یەکەم پێکدادانی نێوان ھێزە کوردییەکان و ڕژێمی بەعس ڕوویدا کە ھێزە کوردییەکە پێکھاتبوو لە ٢٣ پێشمەرگە و دوای ئەم پێکدادانە یەکەم شەھیدی شەڕەکەی لێکەوتەوە.

دوای مردنی مستەفا بارزانی لە ١٩٧٩دا، مەسعوود بارزانی وەک جێگری مستەفا بارزانی لە کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک سەرۆکی پارتی ھەڵبژێردرا و شۆڕشی گوڵان بەردەوام بوو و پاش ئەمە، ڕێککەوتنێک لە نێوان پەدەکە و چەند لایەنی دیکەی کوردی وەک حیزبی شیوعیی کوردستان و پارتی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستان کرا. دوابەدوای ڕووداوەکان ئیدریس بارزانی کۆچی دوایی کرد و لە دواییدا بەرەی کوردستانی پێکھێنرا و بەمەش حیزبە کوردییەکان توانیان یەکبگرن و لە پاش کۆبوونەوەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و چەند حیزبی تری وەک پارتی گەل و پاسۆک و حیزبی سۆسیالیست کرا و ئەمەش بووە دەستپێکی ڕاپەرینی بەھاری ١٩٩١ی گەلی کورد، کە لە ڕانیە دەستی پێکرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:شەڕ
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:شەڕکردن
پۆل:جیاییخوازی لە عێراق
پۆل:کورد
پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
پۆل:شۆڕش
پۆل:شۆڕشەکان
پۆل:ڕووداوەکان، دامەزرانی ١٩٧٠
پۆل:سەددام حوسێن
پۆل:عێراق
پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٧٠
پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠
پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:کوردستان
پۆل:دەیەی ١٩٧٠
پۆل:دەیەی ١٩٨٠ لە باشووری کوردستان
پۆل:دەیەی ١٩٨٠
پۆل:دەیەی ١٩٩٠
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
ئۆپەراسیۆنی تیرۆریستی کە دەگەڕێتەوە بۆ داعش لە فەڕەنسا

**ھێرشە تیرۆریستییەکانی پەیوەست بە داعش لە فەڕەنسا** چالاکییە تیرۆریستییەکانی داعشە لە فەڕەنسا. دوای ھێرشەکانی مانگی یەک, بە تایبەتی لە ١٢ی ١ی ٢٠١٥، فەڕەنسا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی دەستپێکرد بۆ پاراستنی فەڕەنسا لە داعش. ئۆپەراسیۆنەکە کە بە " ئۆپەراسیۆنی سەنتینێل " ناسراوە، لەو ڕۆژەوە بەردەوامە.

## ھێڵی کاتی

### ٢٠١٥

لە ٢٦ی تەمموزی ٢٠١٥، ھێرشێک وێستگەیەکی غازی لە شارەوانی سانت کوینتین فالاڤیێر لە نزیک شاری لیۆن کردە ئامانج و بەھۆیەوە کەسێک کوژرا و لانیکەم ١٢ کەسیش برینداربوون.

لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ زنجیرەیەک ھێرشی تیرۆریستی ھاوئاھەنگ کە تێدا تەقەی بەکۆمەڵ و تەقینەوەی خۆکوژی و بارمتەگرتن لە پاریس ڕوویدا.

### ٢٠١٧
ڕۆژی ٣ی شوباتی ٢٠١٧ ھێرشێک لە مۆزەخانەی لۆڤەر ڕوویدا، کە پیاوێکی میسری لە دەروازەی مۆزەخانەی لۆڤەر بە چەقۆ ھەوڵی کوشتنی سەربازە فەڕەنسییەکانی دا.

لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٧ ھێرشێک بۆ سەر شانەکانی شانزەلیزە ڕوویدا، کە ئەفسەرانی پۆلیسی فەڕەنسی لەلایەن چەکدارێکی نەناسراوەوە کە بە کڵاشینکۆفەوە چەکدار بوو، تەقەیان لێکرا. ئەفسەرێک کوژراوە و دوو کەسی دیکەش بە سەختی بریندار بوون و ژنێکیش بریندار بووە. پۆلیس توانی ھێرشبەرەکە بکوژێت.

### ٢٠١٨
لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٨، چەکدارێکی داعش لە قەرقەشونا ھێرشێکی تیرۆریستی ئەنجامدا. لە ئەنجامی ھێرشەکەدا چوار کەس کوژراون کە ھێرشبەرەکەشیان ھەیە و ٢٥ کەسی دیکەش برینداربوون.

## سەرچاوەکان
جەماعەتی نیشتمانیی تەوحید

**جەماعەتی نیشتمانیی تەوحید** گرووپێکی جیھادی سریلانکایە و بەشدارە لە تەقینەوەکانی یەکشەممەی جەژنی زیندووبوونەوە لە ساڵی ٢٠١٩ لە سریلانکا.  پێدەچێت پەیوەندی بە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ەوە ھەبێت.  لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٩، سەرۆکی سریلانکا، مایتریپالا سیریسێنا، ئەم جەماعەتەی قەدەغە کرد و وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستنیشان کرد، لەگەڵ جەمیاتول میلاتو ئیبراھیم.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
مەسیحییەتی ڕۆژاوا

**مەسیحییەتی ڕۆژاوا** ئەو کولتور و بیروباوەڕەیە کە کەنیسەی ڕۆمانی کاسۆلیکی و ئەو تایەفانەی کە لە مێژوودا لێیەوە سەرچاوەیان گرتووە، وەکو ئەنگلیکانیزم (کە ھەندێکجار بە بەشێک لە پرۆتستانتیزم دادەنرێت) و پرۆتستانتیزم و لە لایەکی دیکەوە مەسیحییەتی ڕۆژھەڵاتی نوێنەرایەتی دەکەن. مەسیحییەتی ڕۆژاوا کولتوری ئایینی زۆربەی مەسیحییەکانی جیھانە.

مەسیحییەتی ڕۆژاوا لە جیھانی ڕۆژاوا گەشەی کردووە و بەم پێیەش شێوەی باڵادەستی ئایینی مەسیحییە لە ڕۆژاوا و باکوور و ناوەڕاست و باشووری ئەورووپا. شێوەی باڵادەستی ئایینی مەسیحییە لە باکووری ئەفریقای کۆن، ھەروەھا باشووری ئەفریقا و ھەموو ئوسترالیا و نیوەگۆی ڕۆژاوا.

ئەمڕۆ وەسفە جوگرافییەکانی ئایینی مەسیحی (ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا) ئیتر ڕەنگدانەوەی واقیعێکی جوگرافی نین. تا سەدەی شانزەھەم، دەستەواژەی جوگرافیا وەسفی واقیعێکی ڕاستەقینەی دەکرد. بەڵام دوای سەرەتای سەردەمی دۆزینەوە، جگە لە کۆچکردن (ھەم ئەوانەی کە مەسیحییەکانی ڕۆژھەڵاتیان دەگواستەوە بۆ ڕۆژاوا، و ھەم ئەوانەی کە دانیشتوانی مەسیحییەکانی ڕۆژاوایان دەگواستەوە بۆ ھەموو بەشەکانی جیھان)، میسیۆنەرە مەسیحییەکانی ڕۆژاوا و ئینجیلیستەکان لە جیھانی نوێ و ئەفریقای ژێر سەحرا و ڕۆژھەڵاتی نزیک و ئۆقیانووس چالاک بوون. لە ماوەی پێنج سەدەی ڕابردوودا، کڵێسا مەسیحییەکانی ڕۆژاوا (بەتایبەت کاسۆلیکی و ئینجیلی) بوونەتە کەنیسەی گشتگیر.

لە ڕووی مێژووییەوە، مەسیحییەتی ڕۆژاوا پەیوەست بووە بە زاراوەی جیۆپۆلەتیکی «ڕۆژاوای مەسیحی»، بە پلەی یەکەم بەھۆی ئەو ڕۆڵەی کە کەنیسەکانی مەسیحی ڕۆژاوا لە داڕشتنی ڕوواڵەتەکانی شارستانییەتی ڕۆژاوادا بینیویەتی، و ئەو ڕۆڵەی ڕۆژاوا بینیویەتی لە بڵاوکردنەوەی ئایینی مەسیحی و داڕشتنی مێژووەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
کۆمەڵکوژیی دامور

**کۆمەڵکوژیی دامور** کۆمەڵکوژییەک بوو کە لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ لە کاتی شەڕی ناوخۆی لوبنان ڕوویدا. چەکدارانی بزووتنەوەی نیشتمانیی لوبنان و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین ھێرشیان کردە سەر شارۆچکەی داموری مەسیحی. بەشێک لە دانیشتووانی شارۆچکەکە لەکاتی شەڕ و کۆمەڵکوژییەکی دواتردا کوژران و ئەوانی دیکەش بەھۆی پچڕانی ڕێگاکانەوە ناچاربوون لە ڕێگەی دەریاوە ھەڵبێن.  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئاڵای ئارامی سوریانی

وێنۆک|250x250پیکسڵ|"خۆری باڵدار لە تیبس" (لە "ئەفسانەی میسری و مەسیحییەتی میسری") ساموێل شارپ، ١٨٦٣
**ئاڵای ئارامی** یان **ئاڵای ئارامیی سوریانی** (بە سوریانی کلاسیک: ܐܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ) ئاڵایەکی نەتەوەییە کە تایبەتە بە ئارامییەکان کە لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن گۆڤاری ئارامیی بەحروو سووریۆ (ڕووناکی ئارامی)ی فیدراسیۆنی سوریانی () وەرگیراوە. بۆ نوێنەرایەتیکردنی نەتەوە و نیشتمانی خۆیان و هەروەها ڕەوەندی سوریانی. ئاڵاکە لەسەر ھێمای خۆری باڵدار دیزاین کراوە و لە شوێنی خۆر بە مەشخەڵێک کە ھێمای ڕۆحی پیرۆزە لە ئایینی مەسیحیدا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئاڵای ئاشووری

**ئاڵای [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]]** () ئەو ئاڵایەیە کە گەلی ئاشوور ھەڵیبژاردووە بۆ نوێنەرایەتیکردنی نەتەوەی ئاشوور لە نیشتمان و لە سەرانسەری جیھاندا.

ئاڵاکە بۆ یەکەمجار لەلایەن جۆرج بێت ئاتانۆسەوە لە ساڵی ١٩٦٨ دیزاین کراوە؛ ئاڵاکە لەلایەن ھاوپەیمانی جیھانیی ئاشووری و یەکێتیی نیشتمانیی ئاشووری و پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین لە ساڵی ١٩٧١ پەسەندکرا. ئاڵاکە پاشبنەمایەکی سپی ھەیە و لە ناوەڕاستیدا بازنەیەکی زێڕین و بە ئەستێرەیەکی شین و با چوار خاڵ دەورە دراوە. چوار ھێڵی سێ ڕەنگی شەپۆلدار (سوور، سپی و شین) ناوەندەکە بە چوار گۆشەی ئاڵاکە دەبەستنەوە. ئاڵاکە کەسایەتیی خوداوەندی ئاشووری پێش مەسیحییەت «ئاشوور»ی تێدایە کە لە ئایکۆنۆگرافیای سەردەمی ئاسنینەوە ناسراوە، لە سەرووی ناوەندەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بۆردوومانی پەناگەی عامیریە

**پەناگەی عامیریە** یان **ژمارە بیست و پێنج** پەناگەیەکە دەکەوێتە گەڕەکی ئەلعامیریەی بەغدا لە عێراق کە لە کاتی جەنگی دووەمی کەنداودا بۆردوومان کراوە. لە ١٣ی شوباتی ١٩٩١ ھێرشێکی ئەمریکی بۆ سەر بەغدا لەلایەن دوو فڕۆکەی ئێف ١١٧ کە بۆمبی زیرەکیان ھەڵگرتبوو، پەناگە وێران کرا و زیاتر لە ٤٠٠ ھاووڵاتی مەدەنی عێراقی کوژران، لەنێویاندا ژن و منداڵ.  ھێزەکانی ھاوپەیمانی ھێرشبەر پاساویان بۆ ئەم بۆردوومانە ھێنایەوە کە بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ناوەندەکانی فەرماندەیی عێراقی کردووەتە ئامانج، بەڵام ڕووداوەکان سەلماندیان کە لەناوبردنی ئەو پەناگەیە بە مەبەست بووە، بەتایبەتی کە فڕۆکە ئەمریکییەکان بۆ ماوەی دوو ڕۆژ بەردەوام بوون لە ھەڵفڕین بەسەریدا. ئەم پەناگە ناوی خۆی لەو گەڕەکە وەرگرتووە کە تێیدا ھەڵکەوتووە، لە نێوان بیناکانی نیشتەجێبوون، لە تەنیشت مزگەوتێک و قوتابخانەیەکی سەرەتایی. ئامادە کراوە بۆ پاراستن لە ھێرشی بەرفراوان، واتە لێدان بە چەکی کیمیایی یان بایۆلۆجی ناتەقلیدی. لە بەرامبەر تیشکی ئەتۆمی و پیسبوونی ھەوادا قاییمە. ئوردن سێ ڕۆژ ماتەمینی بۆ قوربانییەکان ڕاگەیاندووە و ھاوشانی ئیسپانیا داوای لێکۆڵینەوەی نێونەتەوەیی لە تاوانەکە کردووە.ئەو پەناگەیە ١٥٠٠ کەس دەگرێت، کە دەتوانن بۆ چەند ڕۆژێک لە ژوورەوە بمێننەوە بەبێ ئەوەی پێویستیان بە بەرکەوتنی جیھانی دەرەوە ھەبێت. ئاو و خۆراک و کارەبا و ھەوای پاک و بێ پیس ئامادە کراوە.بیناکە سێ نھۆمی ھەیە، ڕووبەرەکەی ٥٠٠ مەتر چوارگۆشەیە، دیوارەکانی ئەستووری زیاتر لە مەتر و نیوێکە، سەقفەکەی بە چوارچێوەی ئاسن بەھێزکراوە و ئەستوورییەکەی چوار سانتیمەترە. دەرگای فریاگوزاری دواوە دەچێتە ژێرزەمینەکە، و پلیکانەکانی ناوەوە دەچنە نھۆمی خوارەوە کە پەنابەرەکان تێیدا ماونەتەوە.
وێنۆک|دوو چاپی پەنجا و بیست و پێنج دینار بۆ یادی ڕووداوی پەناگەی عامیریە.
وێنۆک|چاڵ و کونی یەکێک لەو دوو مووشەکەی کە چووەتە ناو پەناگەکە

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
تۆپال عوسمان (فەرماندەی سەربازی)

**تۆپال عوسمان ئاغا** () لە ساڵی ١٨٨٣ لە شاری گیرەسون لە پارێزگای ترابزۆن لەدایکبووە و لە ٢ی نیسانی ١٩٢٣ لە ئەنقەرە کۆچی دوایی کردووە) فەرماندەی میلیشیاکانی تورکیا بووە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کۆتایی و سەرەتای کۆماری تورکیا. فەرماندەیی فەوجەکانی ٤٢ و ٤٧ی خۆبەخشی لە گیرەسون کردووە. دوا پلەی پێشکار بوو لە میلیشیای تورکیا.

## جینۆسایدی ئەرمەنییەکان
تۆپال عوسمان بەوە ناسرابوو کە لە کاتی شەڕی ناوخۆی عوسمانیدا بەرپرسی کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنییەکان بووە لە ناوچەی پۆنتۆس کە لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا لەوێ جێگیر بووە، تۆپاڵ عوسمان لە ماوەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە ترابزۆن ناوی خۆی تۆمار کردووە لە بەھاری ساڵی ١٩١٥ وەک فەرماندەی فەوجێکی چەتە. ھەروەھا زانرا کە عوسمان لەگەڵ ئیسحاق چاووش و بایرۆغڵو حوسێن بەشدارییان کردووە لە سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵکوژییەکانی دانیشتووانی ناوخۆیی ئەرمەن. لەو ماوەیەدا عوسمان سوودی لە دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامان و موڵکی ئەرمەنیش وەرگرتووە.

## لەسێدارەدان
مستەفا کەمال ئیسماعیل حەکی بەگ، فەرماندەی فەوجی پاسەوانی سەرۆکایەتی ئەوکاتە، فەرمانی دەستگیرکردنی تۆپال عوسمان و ھاوکارەکانی دەرکرد. عوسمان لە حەشارگەی خۆیدا لە باڵەکانی سەیران پاولاری گیری خواردووە و لەکاتی تەقەکردندا لە ١ی نیسانی ١٩٢٣ بریندار دەبێت و بە دیل دەگیرێت، دواتر لەو ڕۆژەدا بە فەرمانی ئیسماعیل حەکی بە فیشەکێک لە سەری لە سزای مەرگی بەسەردا سەپێندرا.

لە ٢ی نیسان لەسەر پێداگری "گرووپی دووەم"، تەرمەکەی لە دەروازەی بینای پەرلەمان (ئێستا مۆزەخانەی شەڕی سەربەخۆیی) ھەڵواسرا بۆ ئەوەی خەڵک بیبینن. بەپێی ھەندێک سەرچاوە، تەرمی بێ سەری لە گۆڕەپانی ئولوس ھەڵواسراو. ئێستا تەرمەکەی لە گیرەسونە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:مردووانی ١٩٢٣
ئاڤاشین

**عەزیز نیعمەتی** ناسراو بە **ئاڤاشین** (١٩٥٩ لە کانی سپی - ١١ی نیسانی ٢٠٢٥ لە ورمێ) شاعیر، وەرگێڕ و ڕەخنەگرێکی وێژەی کوردیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.

## ژیاننامە
عەزیز نیعمەتی لە ساڵی ١٩٥٩ لە گوندی کانی سپی سەر بە ناوچەی سۆما و برادۆستی شارستانی ورمێی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بوو. نازناوی *ئاڤاشین*ی بۆ خۆی ھەڵبژارد و زۆرتر لە چوار دەیە لە بواری وێژە، شانۆ، مۆسیقا و چاندی کوردی چالاک بوو.

عەزیز نیعمەتی ئەندامی کانوونی نووسەرانی کورد بوو و لەگەڵ کۆواری سروە ھاوکاریی کۆوارە وێژەیییەکانی دیکەی کوردیی دەکرد. ھەروەھا لە گەشەکردنی ھەڵبەستی کوردی لە شاری ورمێ ڕۆڵێکی چاوگیری ھەبوو.

عەزیز نیعمەتی لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٥ لە ورمێ کۆجی دوایی کرد.

## کتێبەکان
### ھەڵبەست
* *گاڤەک حەیا بارانێ*
* *مستەک ئاخ*

### ڕەخنەی وێژەیی
* *گۆتارین ڕەخنەیی*

### وەرگێڕان
* *دادگا*، کۆمەڵە چیرۆک، نووسینی ئیسماعیل ھاجانی 
* ، کۆمەڵە ھەڵبەست نووسینی حەسەن سەلوانی
* مدەئا، شانۆنامە نووسینی یوریپیدیس

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی ورمێ
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد