پارێزگای ھەولێر

وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر
**پارێزگای ھەولێر** یەکێکە لە پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان. ناوەندی پارێزگاکە شاری ھەولێرە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە.

ھەولێر پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار بە کورد درابوو، بەو ھۆیەشەوە حکوومەتی عێراق لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی ھەرێمی کوردستانە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.

پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ تورکیا و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئێران. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی عێراق دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.

لەسەردەمی عوسمانلییەکان ھەولێر قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە پارێزگا ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.

## ناو
ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری ھەولێرە، ھەرجەندە بە **ئەربیل** ناو دەبرێت بەڵام کوردان و بە فەرمی لە عێراقدا لە ئێستادا ھەولێرە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە:
* بە تورکی عوسمانی ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)، ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی ئینگلیزیدا بەکاردەھێنرێت. فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل). لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە یۆنانی بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە زمانی پارسیی کۆن *ئەربەیرا*(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).
* کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی سومەرییەکان، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش ئاریایین. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای (شار) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی (ئور) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی کوردستان و نیشتمانی نێوان دوو رووبار (مێزۆپۆتامیا) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( ئوور، ئوربیل، ئوروحا "ئورفا"، ئورمییە، ئوراپخا، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ کەرکووک (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری ڕحا (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).
* عەلائەدین سەججادی ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی ئاشوورییەکان بە دەست میدیەکان ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ  لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).
* وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...).

## مێژوو
ھەندێ لە زانایان، ھەولێر و ھەرێمی کوردستان بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی ئەشکەوتی شانەدەر باشترین بەڵگەی مێژوویی مرۆڤە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە جیھان گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. ھەولێر کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە.

### سەردەمی بەردینە نوێیەکان
ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە مێزۆپۆتامیا دیاری دەکات.
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.

### سەردەمی برۆنزی
#### برۆنزی سەرەتایی
ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی سۆمەرییەکان بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین.

لەگەڵ سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی مێزۆپۆتامیا لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. ئیریدوپزیر پاشای شانشینی گۆتی لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)

یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن.

فەرمانڕەوای سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور، ئەمار سین، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).

#### برۆنزی ناوەڕاست
لە سەدەکانی دوای ڕووخانی سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو.

#### کۆتایی برۆنزی
تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو.

### سەردەمی ئاسن
ناوچەکە کەوتە ژێر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی.
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.

لە سەردەمی مادەکاندا، ڕەنگە ھەڤەخشترە ژمارەیەک کەسی لە ھۆزی ئێرانی کۆنی ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و ئەرەپخا (کەرکووکی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی نەینەوا. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس کورووشی مەزن لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی ھەخامەنشی (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ بابل وەک پایتەخت.
[300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان، کە لە سەردەمی کورووشی مەزندا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]]

مادەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی پارێزگای کرماشانی ئێران وەستاوە.
[300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [مادەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]]

شەڕی گۆگەمیلا، کە ئەسکەندەری مەزن، داریووشی سێیەمی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت. (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی سلووکی. دواتر ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.
[200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]]

ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی ساسانیەکاندا ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی ئادیابین (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی جوولەکە.
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا

پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی مەسیحی، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد. ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. ئادیابین (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە سوریانی: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی مەسیحیەتی سوریانی تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.

ھەولێر دوای ئەوەی مادەکان کۆتاییان بە حوکمی ئاشوورییەکان ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی ساسانییەکان بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم

### مێژووی سەدەی ناوەڕاست
وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون. وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون.

دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی موسڵمانی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان عەرەب و گەلانی گەلانی تورک بوون. ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی عومەر کوڕی خەتتابدا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو.
[300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[خەلافەتی ڕاشیدون لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی خەلیفە عوسمان،٦٥٤ک]]

دیارترین ھۆزی کورد لە ناوچەکەدا ھەزەبانی بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە ھەولێر و شنۆ و ورمێ بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی مەراغە و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و شنگال و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و ھەکاری و سەلماس لە باکوورەوە، ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان، لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.

بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە، بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە دوین لە ئەرمەنستان، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.

کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن دەوڵەتی زەنگی داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە موزەفەرەدین کۆکبری، کە لە سەردەمی ئەیوبیەکاندا شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی کوردە.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز

کاتێک مەغۆلەکان لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن. دوای کەوتنی بەغدا بە دەست ھۆلاکۆ خان و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند. پاشان ھۆلاکۆ خان پارێزگارێکی مەسیحی ئاشووری بۆ شارۆچکەکە دانا و کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات.
[300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [ھۆلاکۆ خان کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]]

لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر مەسیحییەکان و جوولەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا.

لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی ئاشووری پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری کورد ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە. بەڵام ژمارەی دانیشتوانی ئاشوورییەکانی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی تەیمورەوە لە ساڵی ١٣٩٧.
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا

قەرەقۆینلۆ دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و ئازەربایجان و قەفقاز و ھەندێک ناوچەی ئێران و عێراقیان کرد، لە نێوان ساڵانی ١٣٨٠ی زایینی تا ١٤٦٩ ی زایینی.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن

ئاق قۆینلۆ دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی ١٤٦٧ - ١٥٠٢ی زایینی لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و ئازەربایجان و فارس و عێراق و ئەفغانستان و تورکستان فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی قەرەقۆینلۆ لەناو ببات.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن ئومەویەکان، عەباسیەکان، دەوڵەتی بوەیھی، سەلجوقییەکان و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان موزەفەرەدین کۆکبری بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی سەلاحەدین؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و قەرەقۆینلۆ و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و ئاق قۆینلۆ بەدوایاندا ھاتن.

لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری ھەولێر و ناوچەکە لەلایەن سەفەوییەکانەوە داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا

ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد ئیبن خەلەکان و ئیبن ئەلمستەوفی بووە. دوای شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر میرنشینی سۆران. لە سەدەی ١٨دا میرنشینی بابان شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن میر محەمەد کۆر فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا.
[300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی شۆڕشی ڕەواندز بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و دەوڵەتی عوسمانی و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ میسر و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ ئێرانی قاجاڕی و میرنشینی ئەردەڵان ھاوسنوور بوو.]]

میرنشینی سۆران بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە ویلایەتی مووسڵ لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی تا جەنگی جیھانیی یەکەم، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە کورد و تورکمانەکانیان لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیاوە تێکشکێنران.

### سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨)
* دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان سولەیمان قانوونی خاکی باشووری کوردستانی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە شانشینی سەفەوی بوو.

* مێزۆپۆتامیا لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە ڕێکەوتننامەی ئاماسیە دەستی کەوتبوو، بەڵام تا گرێبەستی زەھاب لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو. دوای ڕێکەوتننامەی ئاماسیە، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی شا عەباسی یەکەم (١٥٨٨-١٦٢٩). پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی بەغدا(١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.

* شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز.

* لە ساڵی ١٥٥٤ کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە کوردانە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری باشووری کوردستان دەناسرێت. کەرکووک پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی ھۆزە کوردییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.

* لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی بنەماڵەی بابان. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەگەڵ ئێران لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری کەرکووکی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.

* بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی میرنشینی ئەردەڵان دەکرد کە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان  لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر ئێران و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی سلێمانی کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ئەیالەتی بەغداوە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە.
200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩

#### لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨)
شارۆچکەی مۆدێرنی ھەولێر لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان بەغدا و مووسڵ، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە.

ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و میرنشینی سوران و بابان و چەسپاندنی دەسەڵاتی بەغدا بە سەر تەواوی خاکی باشووری کوردستان دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو زێی گەورە و زێی بچووک بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری ڕەواندز بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.

#### قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨)
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو میرنشینی بابان و میرنشینی سۆران بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری کۆیە و ڕانیە و دەربازی دەستە چەپی زێی بچووکیش بوو. چەندین ناحییەی ئەیالەتی شارەزووری خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی(عەسکەر، ئاغجەلەر، کێوەچەرمەڵە، چیاسەوز، گڵناغاج، قەسرۆک، گردخەبەر، جبق قلعە و شوان) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا.

ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، میر محەممەد بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر میرنشینی بابان، وەزیر (عەلی پاشا-والی بەغدا) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی میرنشینی سۆران بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە سورداش سوپای ھەردوولا لە قەمچوغە گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ کۆیە و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر شەڕ ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی ڕانیە، بتوێن، خەلەکان، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.

خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر لیوای کەرکووک و لیوای ڕەواندز و لیوای مووسڵدا، لە ئەیالەتی شارەزوور و ئەیالەتی بەغدا و ئەیالەتی واندا. قەزاکانی(ھەولێر، کۆیە، شەقڵاوە و بالیسان) سەر بە لیوای کەرکووک بوون. قەزاکانی (ڕەواندز، حەریر، باڵەک، سورچی و سیدەکان) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. قەزای زێبار سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی ھۆزەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە ھۆزەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.

#### قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)
لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە ئەیالەتەوە گۆڕدرا بۆ ویلایەت، ئەمەش لەلایەن والی تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی  (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە بەغدا جیبەجێکرا، ویلایەتی بەغدا لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی قەزاکانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی ویلایەتی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە:
# ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی قەزاکان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی ھۆزەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا.
# کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا.
# ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی سلێمانی، کەرکووک و ڕەواندز. قەزای پشدەر لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای ڕەواندز و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای کەرکووک دابڕێندراو خرایە سەر لیوای سلێمانی، ھەر سێ (قەزای ئەربیل،  قەزای کۆیە و قەزای ڕانیە) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر لیوای ڕەواندز.
# سنووری ئێستای **پارێزگای ھەولێر** لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە.

#### قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)
لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە. یەکە کارگێڕییەکانی باشووری کوردستان دەکەونە سنووری سنجاقەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە ویلایەتی بەغدا بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر ویلایەتی مووسڵ. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا زێی بچووک کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر ناحیەی پشدەر خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامەش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر قەزای ڕانیە، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی سنجاغی ڕەواندز ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە قەزای ڕەواندز و قەزاکانی(سیدەکان، باڵەک و ھەریر) کرانە ناحیە و خرانە سەر قەزای ڕەواندز. 

* **یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:**
سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو:
# یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون(گوند، ناحیە، قەزا، لیوا(سنجاغ) و ویلایەت).
# قەزای ئەربیل لە (ناحیەی سوڵتانیە و ناحیەی دزەیی) پێکھاتبوو.
# قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە بوو.
# قەزای ڕەواندز لە (ناحیەی سیدەکان، ناحیەی دیرە ھەریر، ناحیەی باڵەک و ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز) پێکھاتبوو.
# قەزای ڕانیە تەنھا ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیەی ھەبووە.
# ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار.

* **یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:**
# ناوی ناحیەی سیدەکان گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست.
# ناحیەی شەقڵاوە لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە.
# ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری قەزای ھەولێردا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای قەزای مەخموور و قەزای خەبات دەکات.
# لە ساڵی (١٩٠٣)دا ناحیەی مزووری باڵا و ناحیەی شێروان لکێندران بە قەزای ڕەواندزەوە.

### لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨)
یەکێک لە ئەنجامەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە ویلایەتی بەسڕە، ویلایەتی بەغدا و ویلایەتی مووسڵ، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی عێراقدا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عێراق.

لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی پارێزگای کەرکووک بوو حکوومەتی عێراق بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو زێی گەورە و زێی بچووکەوە و تا کۆتایی سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی (٤) قەزا و (۱۱) ناحیەی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە لیوا، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.

#### قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا
پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:-
# بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە.
# جێگیرکردنی ناوی ناحیەی قوش تەپە لە بری ناحیەی دزەیی.
# دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە(مەخموور و گوێڕ).
# بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی قەزای مووسڵەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو ناحیەی شەرقات و ناحیەی شۆڕە، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما.
# دابڕاندنی ناحیەی شەقڵاوە لە قەزای کۆیە و لکاندنی بە قەزای ھەولێرەوە و لە بری ئەوە ناحیەی تەقتەق ھاتە کایەوە.
# دابڕاندنی ناحیەی مزووری باڵا لە قەزای ڕەواندز و لکاندنی بە ناحیەی زێباری سەر بە قەزای ئاکرێ.

بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ قەزا و ٩ ناحیە)، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە  لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە قەزای ڕانیە نەکراوە.

#### قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا
# بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە پارێزگای کەرکووک جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو زێی گەورە و زێی بچووک ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا.
# قەزای ڕانیە دوای جێگیربوونی چارەنووسی لیوای سلێمانی، قەزای ڕانیە سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای ناحیەی چناران کە دەکەونە نێوان چیای ھەیبەت سوڵتان، زێی بچووک و ڕووباری باسەلامەوە بە قەزای کۆیە لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ قەزای ڕانیە. 
# ھەروەھا لە سنووری قەزای ڕانیە، ناحیەی ناودەشت ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی سەنگەسەر بوو. 
# لە سنووری قەزای ھەولێردا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی (قەرەچوغ) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ دەشت، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە قەزای ھەولێر دابڕێنران و کران بە قەزا، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە قەزای مەخموور ناوەندەکەی شارۆچکەی مەخموور بوو.
# بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا ناحیەی کەندێناوە ھاتە کایەوە لە سنووری قەزای مەخمووردا و ناوەندەکەی شارەدێی دیبەگە بوو.

#### قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا
# بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا قەزای زێبار لەگەڵ ھەردوو ناحیەی مزووری باڵا و ناحیەی بارزان لە لیوای مووسڵ دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە.
# ناحیەی قوشتەپە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.

#### قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا
لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی قەزای ڕانیەی لێدابڕێنرا.
# بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، قەزای شەقڵاوە ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی ناحیەی شەقڵاوە بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە قەزای کۆیە. ناحیەی دیرە حەریر لە قەزای ڕەواندز دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای شەقڵاوەوە.
# بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا ناحیەی سەلاحەددین، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە ناحیەی شەقڵاوە و (٣٤) کەرت لە ناحیەی دیرەحەریر ھاتە کایەوە لە سنووری قەزای شەقڵاوە، ناوەندەکەی لە شارەدێی پیرمامە.
# بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی ناحیەی خۆشناو لە سنووری قەزای شەقڵاوەدا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی ھیران بوو.
# بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، ناحیەی مێرگەسۆر لە قەزای ڕەواندز دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای قەزای زێبار، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی بلێوە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی مێرگەسۆر.
# بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، قەزای ڕانیە و ناحیەی ناودەشت و ناحیەی چناران لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای سلێمانییەوە.
# بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، ناحیەی قەراج لە سنووری قەزای مەخمووردا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی گۆمەشین دانرا.

### پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠)
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق،  لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.

#### قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا
# بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی قوشتەپە لە سنووری قەزای ھەولێردا ناوەندەکەیشی لە گوندی (قوشتەپە) بوو.
# بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی ناحیەی خوشناو بە ناحیەی دیرە حەریر و (٣) کەرتیشی بە ناحیەی سەلاحەددینەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی ناحیەی دیرە حەریریش بە ناحیەی سەلاحەددینەوە لکێنراوە.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦١/١٢/٢٣دا، ناحیەی دیانا لە سنووری پارێزگای ھەولێردا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە قەزای ڕەواندز و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندزی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی (دیانا) بوو.
# بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی قەزای کۆیە بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە لکێندرا.

#### قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا
# بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور بە ناحیەی قەراجەوە لکێندراوە.
# بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی ناحیەی دیانا و (٢٢) گوندی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی خەلیفان لە سنووری قەزای ڕەواندز و ناوەندەکەیشی لە گوندی (خەلیفان) بوو.
# لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە ناحیەی خەلیفانەوە.
# بە بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة) ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، قەزای چۆمان ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی چۆمان بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی ناحیەی باڵەک بوو.
# بە بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة) لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی ناحیەی قەراج لە گوندی گومەشینەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی باقرتە.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی ناحیەی تەقتەق، (٢٣) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە و (٤) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی شۆڕش لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە قەزای کۆیەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی دێگەڵە بوو.
# بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی خەبات لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی ھەنجیرۆک بوو.
# بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی ناحیەی باڵەک دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی حاجی ئۆمەران لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە قەزای چۆمانەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی حاجی ئۆمەران بوو.
# بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە، (١١) کەرتی ناحیەی قەراجی سەر بە قەزای مەخموور بە ناحیەی دووبزی سەر بە قەزای کەرکووکەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی ناحیەی قوشتەپەی سەر بە قەزای ھەولێر بە ناحیەی پردێی سەر بە قەزای کەرکووکەوە لکێندرا.
# بە بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة) ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، ناحیەی بارزان ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە ناحیەی مێرگەسۆری سەر بە قەزای زێبارەوە لکێندراوە.

#### قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا
# بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، قەزای سدیق ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی دیانا بوو.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، ناحیەی باڵەک ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمانەوە لکێنرا.
# ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەی مزووری باڵا و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناحیەی مێرگەسۆرەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.
# بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی (قوشتەپە، خەبات، برادۆست، مێرگەسۆر، حاجی ئۆمەران، تەقتەق و شۆڕش) ھەڵوەشێنرانەوە.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو ناحیەی خوشناوی سەر بە قەزای شەقڵاوە و ناحیەی کەندێناوەی سەر بە قەزای مەخموور ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا.
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، **(ا)** ناحیەکانی (عەنکاوە، ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار، ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. **(ب)** ناحیەی خەبات سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. **(ج)** قەزای کۆیە ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە ناحیەی کۆیە ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.

#### قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا

# ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. 
# بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی ناحیەی پردێ و (۳۸) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز ھەڵوەشێنرا و بە قەزای ھەولێرەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە ناحیەی پردێ بە قەزای ھەولێرەوە لکێندراوە، ڕووبەری ناحیەی پردێ تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی پردێی لە خۆدەگرت.

## قەزاکانی پارێزگای ھەولێر

## ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر
**[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:**
ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی.

**[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':''
ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن.

**ھاوینەھەواری بێخاڵ:**
ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین.

**ھاوینەھەواری جوندیان:**
ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران.

**ھاوینەھەواری **حاجی ئۆمەران:**
دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری.

**سەری ڕەش و پیرمام:**
دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە باشووری کوردستان بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە.

## کشتوکاڵ
ھەروەک دەزانرێت ھەرێمی کوردستان بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی (زار چەمی) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک (شانەدەر) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی ھاوین بەرھەمەکانی وەک (تەماتە، خەیار، باینجان، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە (گەنم، جۆ، نیسک، نۆک، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک:
# دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج).
# بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن)
# سەوزەوات (تەماتە، خەیار، شفتی، گندۆرە، پیاز)
# میوە (ترێ، سێو، قەیسی، خۆخ، ھەرمێ، ھەنار).
# پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، فاسولیای تەڕ).

جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری عێراق.

## نەخشەکان

Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم
Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢)


## سەرچاوەکان

* نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان
* یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان

*
پۆل:مانگیلەی بەپیت
ھەولێر
ھەولێر
پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو