open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئیمپراتۆر نینمیۆ

**ئیمپراتۆر نینمیۆ** (بە ژاپۆنی: 仁明天皇 نینمیۆ-تێنۆ، لەدایکبووی ٢٧ ی ئەیلوولی ٨٠٨–٦ ی ئایاری ٨٥٠) نینمیۆ ٥٤مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بووبەگوێرەی سیاسەتی کۆن لەسەر جێگرەوە سەردەمی نینمیۆ لە ٨٣٣ تا ٨٥٠ درێژەی کێشا

## گێرانەوەی نەریتیانە
نینمیۆ دووەم کوڕی ئیمپراتۆر ساگا و ئیمپراتۆرە تاچیبانا نۆ کاچیکۆیە، ناوی کەسییەتی خۆی (ئیمینا) ـە دوای مردنی ناونیشانی نینمیۆی پێ بەخشرا

نینمیۆ نۆ ئیمپراتۆرەی ھەبوو، کە پێکھاتبوون ھاوسەری شاھانە، دۆستی شاھانە (*kōi - کۆی*)، و ئیمپراتۆر خاوەنی ٢٤ مناڵ بوو.

### ڕوودوەکانی ژیان
نینمیۆ چووە سەر تەخت بە وازھێنانی مامی لە تەختی شاھانە: ئیمپراتۆر جوننا
* شەشی کانوونی دووەمی ٨٢٣ ناونیشانی شازادەی جێنشینی وەرگرت لە تەمەنی ١٤ ساڵی
* ٢٢ ی نیسانی ٨٣٣: لە دەیەم سالی ساتی ئیمپراتۆر جوننا ئیمپراتۆر وازی لە پۆستەکەی ھێنا:و جێنیشنەکەی (سێنسۆ) وەرگیرا لەلایەن کورەکەی ماسارا-شیننۆ کە کوڕی ئیمپراتۆر ساگا بوو، و کورە زای جوننا بوو بە ماوەیەکی کورت دوای ئەوە، ئیمپراتۆر نینمیۆ وتی کەوا دەیەوێ بچێتە سەر تەخت بە ماوەیەکی کەم دوای ئەوەی نینمیۆ چووە سەر تەخت، جێنشینێکی ھەڵبژارد، ناوی شازادە تسونێسادا کوڕی ئیمپراتۆری پێشوو جوننای نا شازادەی جێنیشین و پلەی شازادەی جێنیشنیی پێ بەخشی
* ٨٣٥: کوکای کۆچی دوایی کرد، کە قەشە و زانا و شاعیر و ھونەرمەند و دۆزەرەوەی شینگۆن قوتابخانەی بوودیزم بوو
* ٨٣٨–٨٣٩: ئەرکێکی دیبلۆماسی بۆ شانشینی تانگ ڕێکخرا لەلایەن فوجیوارا نۆ تسونتسوگو
* ٨٤٢: کودەتایەک بەناوی کارەساتی جۆوا سەریھەڵدا، تسونێسادا شازادەی جێنشین خرایە شوێنی نینمیۆی یەکەم کوڕی ئیمپراتۆر نینمیۆ شازادا میچییاسو (کە دواتر بوبە ئیمپراتۆر مۆنتۆکو) کە دایکی ناوی فوجیوارا نۆ جونشی بوو، کچی سادایجین فوجیوارا نۆ فویوتسوگو
* شەشی ئایاری ٨٥٠: ئیمپڕاتۆر نینمیۆ کۆچی دوایی کرد لە تەمەنی ٤١ ساڵی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن
پۆل:مردووانی ٨٥٠
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٩یەم
شارستانی خوڕەمشار

**شارستانی خوڕەمشار** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری خوڕەمشارە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ١٧٠٬٩٧٦ کەس بوون کە زۆربەیان عەرەب و فارسن و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* خوڕەمشار

## سەرچاوەکان

* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانی خوڕەمشار
پۆل:شارستانەکانی ئێران
تیپی مۆسیقای کۆڕەو

**تیپی مۆسیقای کۆڕەو** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٩٢ لە سلێمانی دامەزرا.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
پاشۆچوونی ھێڵی

وێنۆک|ئەم وێنەیە پیشان دەدات y کە بە گۆڕەکی x پێشبینی دەکرێت. ھێڵە شینەکە پاشۆچوونی ھێڵی پیشان دەدات.
**پاشۆچوونی ھێڵی** یا **ڕیگرێشنی ھێڵی** () ئامرازێکی ئامارییە کە بۆ مۆدێلکردنی دیاردەیەک یا شتێک بە پەیوەندیی لەگەڵ یەک یا چەند گۆڕەکدا. لە حاڵەتێکدا کە تەنیا یەک گۆڕەک بۆ ڕوونکردنەوە بەکار دەبرێت پێی دەوترێت پاشۆچوونی ھێڵیی سادە. بۆ زیاتر لە یەک گۆڕەک ناوی پاشۆچوونی ھێڵیی فرەگۆڕەک بەکار دێت. بۆ نموونە باڵای مناڵ دەکرێت بە باڵای باوک پێشبینی بکرێت لە ڕێگەی پاشۆچوونی ھێڵییەوە (ئەمە دەبێت بە پاشۆچوونی ھێڵیی سادە). بەڵام ئەگەر باڵای مناڵ بە باڵای باوک و دایک پێشبینی بکرێت ئەمە نموونەیەکی پاشۆچوونی ھێڵیی فرەگەڕۆکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامار
پۆل:شیکاریی دراوە
پۆل:تیۆری خەمڵاندن
تیپی مۆسیقای کرمانج

**تیپی مۆسیقای کرمانج** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٧ بە سەرپەرەشتی سەلام ڕەشید لە شاری سلێمانی دامەزرا.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
فەرموودەی مەوقووف

**فەرموودەی مەوقوف** بریتییە لەو فەرموودەیەی کە وتەیەک یان کارێک یان بەخشنامەیەک دەداتە پاڵ ھاوەڵێک.

## جۆرەکان
# فەرموودەی مەوقوفی وتەیی (قەولی) وەک ئەوەی فەرموودەکە بڵێ فڵان ھاوەڵ وایگوت. بۆ نموونە ئەو فەرمودەیەی دەڵێ عەلی کوڕی ئەبو تالیب گوتویەتی (بە ئەندازەی مێشکیان قسە لەگەڵ خەڵک بکەن، دەتانەوێ خوا و پێغەمبەرەکەی صلی اللە علییە وسلم بە درۆ بخرێنەوە) بە عەرەبی ().
# فەرموودەی مەوقوفی کردەیی (فعلی) وەک ئەوەی فەرموودەکە بڵێ فڵان ھاوەڵ وای کرد. بۆ نموونە ئیمامی بوخاری دەڵێ (ئیبن عەباس پێشنوێژی کرد بە تەیەمومەوە) بە عەرەبی ().
# فەرموودەی بەخشنامەیی (تەقریری) وەک ئەوەی فەرموودەکە بڵێ وام کرد و فڵان ھاوەڵ ڕێگری لێنەکردم.

## فەرموودەی مەوقوف لە حوکمی فەرموودەی مەڕفوعدا
ھەندێک فەرموودەی مەوقوف ھەن لە وشە و شێوەکەیدا مەوقوفن بەڵام حوکمی فەرموودەی مەڕفوعیان ھەیە ئەگەر:

١_ ھاوەڵێک کە ھیچی لە ئەھلی کتاب وەرنەگرتووە شتێک بڵێ کە مەجالی ئیجتیھادی تێدانییە و پەیوەست نییە بەزمانەوانی یان ڕونکردنەوە وشە، وەک:

ا_ھەواڵدان دەربارەی شتە ڕابردوەکان، وەک سەرەتای دروستبوون، وباسەکانی پێغەمبەران و گەلانی پێشوو.

ب_ھەواڵدان دەربارەی ئەو شتانەی کە دێن لە داھاتوودا، وەک فیتنەکانی کۆتایی دونیا و ھەواڵەکانی ڕۆژی دوایی.

ت_ھەواڵدان بەوەی شتێک ئەوەندەی پاداشت ھەیە یان ئەو سزایەی ھەیە.

٢_ھاوەڵێک کارێک بکات کە مەجالی ئیجتیھاد کردنی تێدا نەبێ. بۆ نموونە عەلی کوڕی ئەبو تالیب ڕەزای خوای لێبێت زیاتر لە دوو ڕکوعی بردووە لە ھەر ڕکاتێکی نوێژی خۆرگیران.

٣_ھاوەڵێک بڵێ ئەو کارەمان دەکرد لە سەردەمی پێغەمبەردا صلی اللە علییە وسلم و ڕێگریمان لێنەدەکرا. بۆ نموونە جابر ڕەزای خوای لێبێت دەڵێت (ئێمە ئاوی خۆمان دوردەخستەوە لە ژنەکانمان لە کاتی جووتبوون لە سەردەمی پێغەمبەردا صلی اللە علییە وسلم) بە عەرەبی ()

٤_ھاوەڵێک بڵێ فەرمانمان بەوە پێکرا یان ڕێگریمان لەوە لێکرا یان سونەت وایە. بۆ نموونە ھەندێک ھاوەڵ دەڵێن (فەرمان بە بیلالی حەبەشی کرا بانگ دوو دوو بڵێ، و قامەت یەک یەک) بە عەرەبی ().یان وتەی ئوم عەتییە کە دەڵێ (ڕێگریمان لێکرا شوێن جەنازە بکەوین، بەڵام سوور نەبوون لەسەری واتا حەرام نەکرا لەسەرمان) بە عەرەبی ().یان ئەنەس دەڵێ (سونەت وایە ئەگەر پیاوێک کچێکی بەسەر ژنێکدا ھێنا حەوت شەو لەلای بمێنێتەوە). بە عەرەبی ().

٥_ئەوەی فەرموودەکە دەگێڕێتەوە یەکێک لەم چوار وشییە بڵێ (یرفعە)، (ینمییە)، (یبلغ بە)، (روایة). بە واتای ئەوەی ھاوەڵەکە ئەو فەرمودەیەیە دەگەڕێنێتەوە لای پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم. وەک ئەو فەرمودەیەی ئەعمەش لە ئەبو ھورەیرە دەگێڕێتەوە کە دەیگەیەنێتەوە لای پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم دەڵێ (قیامەت ھەڵناستێ تاوەکو نەجەنگن لەگەڵ گەلێکی کەچاویان گچکەیە) بە عەرەبی )

٦_ئەو فەرموودەیەی کە ھاوەڵێک تەفسیرێک دەکا پەیوەندی بەھۆی دابەزینی ئایەتێکەوە ھەیە. بۆ نموونە ئەبو ئەیوبی ئەنساری دەربارەی ئەو ئایەتە خوای گەورە دەفەرموێت {ولا تلقوا بأیدیکم إلی التھلکة} دەڵێ ئەوە دەربارەی ئەنسار دابەزی کاتێک خوای گەورە پێغەمبەری صلی اللە علییە وسلم سەرخست. ئەنسارییەکان گوتیان خەریکی ماڵەکانمان دەبین چونکە لەدەستمان چووە؛ بەڵام خوای گەورە ئەو ئایەتەی دابەزاند کە مەبەست پێی وازھێنانە لە جیھاد

## حوکمی فەرموودەی مەوقوف
فەرموودەی مەوقوف واجب نییە کاری پێبکرێ. بەڵام ئەو فەرموودە مەوقوفەی حوکمی فەرموودەی مەڕفوعی ھەیە دەبێ بە بەڵگە و واجبە کاری پێبکرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:فەرموودە
بازرگانیی مرۆڤ لە تورکیا

بەگوێرەی ڕاپۆرتی بەرھەم ھێنراو لە لایان نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ماددە ھۆشبەرەکان و تاوان، تورکیا جێگایکی سەرەکەیە بۆ قوربانیانی بازرگانی مرۆڤ.
وڵاتانی سەرچاوە بۆ قوربانیانی دیاری کراوی بازرگانیی مرۆڤ لە ٢٠٠٨ بریتییە لە تورکمانستان، ئۆزبەکستان، مۆلدۆڤا، قرغیزستان، ڕووسیا، گورجستان، ئوکراینا، ئازەربایجان، ڕۆمانیا، کازاخستان، بیلاڕووس، بولگاریا، ئیندۆنیزیا و مەغریب.
بە شێوەیەکی دیار، سەندیکای تاوانە ڕێکخراوەکانی ڕووسیا سەرقاڵی بازرگانیی ژنانن بۆ داوێن پیسی، و ژنانی ڕووسی و ئۆکراینی لە زۆر وڵاتی ئەورووپی، ھەروەک تورکیا دەر کەوتوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
فریدا

**فریدا** فیلمێکی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٠٢ نمایشکرا، لە جۆری ژیاننامەیی-درامییە لە دەرھێنانی جولیا تایمۆر. فریدا لەسەر ژیانی وێنەکێشی سووریالیستی مەکیسکی، فریدا کالۆ وەرگیراوە.

لە فیلمەکەدا، سەلما حایک ڕۆڵی فریدا کالۆ دەگێڕێت، ھەروەھا ئالفرێد مۆلینا ڕۆڵی ھاوسەرەکەی ئەو، دیێگۆ ڕیڤێرا دەگێڕێت. سیناریۆی فیلمەکە بەشێوەی نافەرمی لە کتێبی فریدا: ژیانننامەی فریدا کالۆ (*Frida: A Biography of Frida Kahlo)* وەرگیراوە*.* فیلمەکە لە بۆکس ئۆفیس و وەرگرتنی بۆچوونی ئەرێنی ڕەخنەگرەکان سەرکەوتنی بەدەست ھێنا. سەلما حایک بۆ ڕۆڵگێڕانی کالۆ بووە پاڵێوراوی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەکتەر، ھەروەھا ھەر لە خەڵاتەکانی ئۆسکار، لەکۆی بەدەستھێنانی شەش پاڵاوێراوبوون فیلمەکە بووە براوی باشترین مەیک ئەپ و باشترین ئۆرجینال سکۆر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٢
پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک گیراون
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان)
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کەمتوانی
پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٩٤٠ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاری باشترین نمرەی ڕەسەنیان بەدەستھێناوە
تیپی مۆسیقای زۆزگ

**تیپی مۆسیقای زۆزگ** گرووپی مۆسیقای کوردی مناڵانی ڕانیە بوو.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ویکیپیدیای زازاکی

**ویکیپیدیای زازاکی** (بە زازاکی: Wikipediyay Zazaki) یەکێکە لە وەشانەکانی ویکیپیدیا کە بە کوردیی زازاکی دەنووسرێت، ویکیپیدیای زازاکی وەک ویکیپیدیایەکانی تر ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازادە و ھەمووان دەتوانن دەستکاری پەڕەکان بکەن بێجگە لە چەند پەڕەیەک کە تەنیا بەکارھێنەرە خاوەن ھەژمارەکان دەتوانن دەستکاری بکەن. ئەم ویکیپیدیایە لە ٢١ی تەممووزی ٢٠١٣، بە زیاتر بە ٤٬٢٤٠ وتار لە جێگەی ١٥١مین ویکیپیدیاکاندا جێی گرتبوو. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٦، بە زیار لە ٦٬٥٠٠ وتار لە ڕێزبەندیی ویکیپیدیاکاندا ١٤٦مین وتار بوو و لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١٧، بە زیاتر لە ٩٬٨٠٠ وتار، لە ڕێزبەندییەکان بە ١٣٧مین ویکیپیدیا گێشت. ویکیپیدیای کوردیی زازاکی سێیەم ویکیپیدیای کوردییە کە زۆرترین وتاری لەخۆگرتووە لە دوای ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی و ویکیپیدیای کوردیی کورمانجی.

ویکیپیدیای زازکی ھەتا ئێستا  ھەژماری بەکارھێنەرانی تێدا دروست کراون،  بەڕێوەبەر و  وتاری ھەن.

## ئەمانەش ببینە
* ویکیپیدیای کوردی
* ویکیپیدیای کوردیی کورمانجی
* ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

کوردیی زازاکی
پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا کوردییەکان
پۆل:زمانی کوردی
فەرموودەی عەزیز

**فەرموودەی عەزیز** ئەو فەرمودەیەیە کە لەھەموو بەشەکانی ڕشتەکەی دوو کەس یان زیاتر ھەبێت.بۆ نموونە ئەو فەرمودەیەی پێغەمبەر دەفەرموێت (ئیمانی ھیچ کەسێکتان تەواو نابێت تاوەکو من خۆشەویستتر نەبم لەلای لە بابی و کوڕەکەی و گشت خەڵکی) بە عەرەبی (لا یؤمن أحدکم حتی أکون أحب إلییە من والدە ولدە والناس أجمعین)ئەم فەرموودەیە لەلایەن ھەر یەک لە ھاوەڵان ئەنەس و ئەبو ھورەیرەوە گێڕدراوەتەوە. لە ئەنەسیشەوە ھەر یەک لە قەتادە و عەبدولعەزیزی کوڕی سوھەیب گێڕاویانەتەوە. لە قەتادەوە شوعبە و سەعید و لە عەبدولعەزیزی کوڕی سوھەیبەوە ئیسماعیلی کوڕی عولەیە و عەبدولوارس گێڕاویانەتەوە. واتە ھیچ بەشێک لە بەشەکانی ڕشتەکەی لە دوو کەس کەمتری تێدانییە.

## حوکمی فەرموودەی عەزیز
فەرموودەی عەزیز دەکرێ فەرموودەی سەحیح یان فەرموودەی حەسەن یان فەرموودەی زەعیف بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:فەرموودە
شارستانی دامغان

**شارستانی دامغان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای سمنانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری دامغانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٩٤٬١٩٠ کەس بووە، کە زۆربەیان فارسن و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سمنان
* دامغان

## سەرچاوەکان

* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای سمنان
پۆل:شارستانی دامغان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی ورووگڕ

**شارستانی ورووگڕ** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای لوڕستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ورووگڕە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٣٢٦٬٤٥٢ کەس بووە، کە زۆربەیان کوردی لوڕن و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای لوڕستان
* ورووگڕ

## سەرچاوەکان

* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان
پۆل:شارستانی ورووگڕ
پۆل:شارستانەکانی ئێران
میر جەعفەر داسنی

**میر جەحفری داسنی** ( ؟ - ٨٤١ی زایینی) میر جەحفر کوری پیر ھەسنی داسنی بوو کە سەر بە بنەمالەی پیرانی ئاینی  ئێزیدی بوون؛ و میر میرگەھی ھەرێمی داسن بوو.

## ژیان
تاکو ئێستا هیچ سەرچاوەیەک نەی سەلماندووە کە ئێزدیی بێت چونکە ئەو میرە تەنها بەهۆی زۆری باجەکان یاخی دەبێت لەهەمان کات هەموو سەرچاووەیە ئیسلامییەکان کە لەقۆناغی دوای ئەو میرەش باسی شەنگالیان کردووە باسی ئاینێکی جودا ناکەن هەتا کو سەردەمی شێخ حسن کوڕی شێخ عەدی دووەم کوڕی شێخ بەڕەکات کە دەکاتە برازای شێخ هادی یەکەم کە ئەم شێخ واتا شێخ حسن لە ئاینی ئیسلام هەلگەڕێتەوە  بۆیە تکایە مێژوو چەواشەمەکەن ئەو میرە هیچ پەیوەندی بە ئاینی ئێزدی وەنیە میر جەحفری داسنی لە گوندی مەھتێ سەر بە قەزای شێخان لە باشووری ڕۆژھەلاتی پارێزگای دھۆک چاوی لە دنیا ھەلدانێت. ئەو کوڕی پیر ھەسنی داسنی بوو. پاش مردنی باوکی، دەسەڵاتی دەگرێت دەست و میرگەھی داسن بە ڕێوە دەبێت.

لە سەردەمی حوکمەکەیدا بۆ پارستنی میرگەھی داسن لە دەگیرکەری ناچاری بەرگیرکردنەکی زۆر دەبێت.
لەوانەشی ھێرشی خەلافەتی عەباسییەکان لە ژیرێ فەرمانی خەلیفە موعتەفل بلا و بە سەرکردەتی عەبدوڵڵای کوڕی ئاسێ، کە بە نیزیکەی ٧٠ ھەزار سەربازەوە لە سالی ٨٣٣ زینی ھێرش دکەن سەر میرگەھی داسن. میرگەھی داسن کەوتووتە دەڤەرەکی سەختی چیای و لھاتووی ئەو میرەشی لەئەنجامدا شەرەکە لە بەرژەوەندی میر جەعفەری دا کۆتای دەھێت؛ و تەنەنت عەبدوڵلای کوری ئاسی-یش لە شەرەکەدا دەکوژێت.

پاش ئەو شکەستنە گەورەی خەلیفە موعتافل بلا-ی عەباسییەکان ڕەقەکی زۆر ھەلدەگرێت و دوو سال دوواتر واتا سالی ٨٣٤ بۆ تولاکردن ئەم جارە بە سەرکردەتی یتخاری تورکمانی بەھیزەکی گەورەتر کە بە ١٥٠ ھەزار سەرباز مەزندە دەکڕێت، ھێرش دەکەن سەر ھەرێمی داسن. کە شەرەکی گەورە و دریژ خاین ڕوو دەدەت میر ھەسن پیی باشتر شەرەک ھیدی ھیدی بۆ قولای چیایەکان ببێت و سود لە سەختی چیایەکان بیبینێت. لەگەل ئەوەی کە ھەست بەوە دکەت شەرکە ئەنجامەکی نەخوشی دەبیت. بە پی زۆربەی سەرچاوەکان ٣ مانگ زیاتر شەرکە بەردەوام دەبێت تا دووجار بە سەرکەوتنی تورکمانی کوتای دەھیت و میر جەحفر بۆ تەسلیم نەبوون و پاش ئەو وێرانکارییە بەسەر ناوچەکەدا ھات ژەھر دەخوت و خوی دەکوژێت.

## مردن
میر جەحفەر یەک لەو میر دەگمەنان بوو لەبەر ئەو وێرانکارییانی بەسەر ناوچەکەیدا ھات. ھەر لە دەستدانی ئەو ھەموو سەرباز، کوشتنی مندەل و پیر و تەنەنت بە کەنیزەگرتنی کچان و ژنان. بەو هۆیەش میر جەحفەر ژەھر دەخوت خوی دەکوژێت. بەلام سەرەرەی ئەمەشی ئەتیخای تورکمانی تەرمەکی لەگەل خوی بۆ موعتافل بلا دەبیت و لەوێ جەنەزەکی بە مردووی لە سێدارە دەدەن.

## دەڤەری داسن
دڤەری داسن تەوەوی پاریزگاری دھۆکی ئیستا. لەگەل باکووری موسل وەک قەزەکانی شەنگال و شیخان. ھەروھا باشی ڕۆژھەلاتی ھەولێر وەک میرگەسور.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی سەدەی ٩یەم
سەعید ئاقاخانی

**سەعید ئاقاخانی** (لەدایکبووی ٢٣ی شوباتی ١٩٧٢، لە بیجاڕ) ئەکتەر، نووسەر و دەرھێنەری سینەما و تەلەڤیزیۆنی ئێرانە. ئاقاخانی دەرچووی شانۆ لە زانکۆی تارانە. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە ھەتا ئێستا لە ٥٥ فیلم و سریاڵی تەلەفیزۆنیدا، دەوری بینیوە. سەعید ئاقاخانی چەندجارێک خەڵاتی سیمۆرغی بلوورینی وەرگرتووە.

سەعید ئاقاخانی بە بەژداری لە زنجیرەی سەعاتی خۆش لە دەرهێنانی میھران مودیری ناوبانگی پەیدا کرد. لە ساڵی ٢٠١٠ بۆ یەکەمین جار لە فیلمێکی سینەمایی ڕۆڵی بینی بە ناوی دوای نیوەڕۆی سەگی سەگی لە ھەمان ساڵ دەرهێنانی بۆ یەکەمین زنجیرەی کرد بە ناوی جێژنی ئەمساڵ. چرای ١٠٠ یەکەمین تەجروبەی دەرھێنانی بوو بۆ فیلمی سینەمایی. ئاقاخانی لە سی و سێیەمین خولی فیستیڤاڵی فەجر توانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری پیاو بباتەوە بۆ ڕۆڵ بینینی لە فیلمی خواحافیزی درێژ.

## ژیان
سەعید ئاغاخانی ھاوسەرگیری کردووە و خاوەنی دوو مناڵی کچ بە ناوەکانی دەریا و خوورشیدە، پیشەی ئەکتەر و دەرهێنەر و نوسەر، لە ساڵی ١٩٩٤ەوە دەستی بە کار کردووە، بۆ یەکەمین جار لە زنجیرەی ھەلفڕینی٥٧ لە دەرهێنانی میھران مودیری دەستی پێکردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خەڵکی بیجاڕ
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرە کوردەکان
پۆل:ئەکتەرە ئێرانییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:کۆمێدییە ئێرانییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
ئاستارا (ڕوونکردنەوە)

* ئاستارا، ئێران، شارێک لە پارێزگای گێڵانی باکووری ئێران.
* ئاستارا، ئازەربایجان، شارێک لە باشووری ئازەربایجان.
ئەمەیخابری

**ئەمەیخابری** لە گوندێکی ئێزیدی نشینی باکووری کوردستان سەر بە پارێزگای قارس بوو. ئەویش یەکێک بوو لەو گوندانەی کورد نشین کە بە دەستی دەوڵەتی تورکی دەگیرکەر وێران کرابێت. نووسەری بەناوبانگی کوردی سۆڤیەت حاجی جندی خەڵکی ئەو گوندە بوو.

## سەرچاوکان
https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20081110101244197&lng=11

## بەستەرە دەرەکییەکان
تیپی مۆسیقای سازان

**تیپی مۆسیقای سازان** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٦ لە شاری ھەولێر دامەزرا.

## ئەندامان
# کاوە کاوانی
# بژار دیلان
# باسل سەباح
# لوقمان شێخانی

## سەرچاوەکان
*کاوە کاوانی: ئەگەر فولکلۆر بە بەرگیکی نویً تازە بکریًتە ئەو خزمەتێکی چاک دەکات چرا تیڤی

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای شیلان

**تیپی مۆسیقای شیلان** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٧٨ لە شاری ھەولێر دامەزرا.

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپ:
# ڕزگار خۆشناو
# سەلام محەممەد
# سەڵاح نەجمەدین

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای ڤان

**تیپی مۆسیقای ڤان** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە لە شاری سلێمانی دامەزرا.

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپ:
# دڵشاد محەممەد
# سامان مستەفا
# سەردار محەممەد
# حەسەن فوئاد
# کەمال عەلی

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای کاروان

**تیپی مۆسیقای کاروان** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە بە سەرپەرەشتی شێرزاد عوزێری و نەجمەدین بابەکر لە شاری ھەولێر دامەزرا.

## سەرچاوەکان
* شێرزاد عوزێری کوردیپێدیا

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای شەم

**تیپی مۆسیقای شەم** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە لە شاری ھەڵەبجە دامەزرا.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای کانی

**تیپی مۆسیقای کانی** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە لەسەر دەستی ئەدیب حسێن لە شاری سلێمانی دامەزرا.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
شێروان مەزن

**شێروان مەزن** شارەدێیەکە سەر بە شارۆچکەی مێرگەسۆری پارێزگای ھەولێرە. شارەدێی شێروان مەزن ٧٠ گوند دەگرێتە خۆ کە ١٩ گوندی ئاوەدانە و ٥١ گوندیش تاکو ئێستا ئاوەدان نەکراوەتەوە. ١٥٥کم لە ناوەندی پارێزگای ھەولێر و ٣٠کم لە ناوەندی شارۆچکەی مێرگەسور دوورە.

## مێژوو
شێروان مەزن کە ئێستا ناوەندی شارەدێیە، پێشتر گوند بووە و مێژووی درووستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٥٠ ساڵ پێش ئێستا، کە تەنیا لە چەند ماڵێک پێک ھات بوو. لە ساڵی ١٨٩٠ شێروان مەزن کرا بە شارەدێ بە ناوی *بەڕێوەبەرایەتی شارەدێی مزوری باڵا* کە شێروان مەزن ناوەندی شارەدێیەکە بوو. لە ڕووی بەرخۆدان و قوربانیدان لە شۆڕشەکانی کوردستان خەڵکی ئەم دەڤەرە سەدان شەھیدی داوە و ئەنفال کراون، و چەندان جار خەڵکی ئەم ناوچەیە ڕاگوێزراون و ماڵ و ئاوەدانییان سوتێنراوە بە دەستی دوژمنانی کورد و کوردستان.

## جوگرافیا
شارەدێی شێروان مەزن ناوچەیەکی شاخاوی سەختە. گرینگترین چیاکانی: چیای بۆتین و چیای موسەکا و چیای ھوکل و چیای گۆڤەند لەگەڵ چیای چارچەل. ڕووباری شین کە لە باکووری کوردستان ھەڵدەقوڵێت دەکەوتێتە ئەم شارەدێیە. ڕووبەری سنووری کارگێڕی شارەدێ ٢٧٠ کم٢ و لە ٪٤٤ چیا و ٪٣٥ گرد و ٪٢١ی دەشتاییە. شارەدێیەکە ١١٥٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریا بەرزە، و ئاووھەوای ناوچەکە بە گشتی مامناوەندە؛ ھاوینان گەرم و جار بە جار دەگاتە ٤٠ پلە سەدی، و لە زستانانیش بەفر و بارانێکی زۆری لێ دەبارێت، ھەندێک ساڵ ڕێژەی بارانبارین ١١٥٠ ملم دابارینی بەفریش دەگاتە ٢٠٠ سم، وەرزەکانی بەھار و پاییزی مامناوەندییە.

## سەرچاوەکان
تیپی مۆسیقای ژاڵە

**تیپی مۆسیقای ژاڵە** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٤ لە شاری ھەولێر دامەزرا. زەکەریا عەبدوڵڵا ئەندامی ئەم گرووپە بوو.

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ئاشی با

وێنۆک|میلەی با لە ھۆڵەندا
**ئاشی با** یان **ئاشی ھەوایی** پێکھاتەیەکە کەوا بەھۆی ھێزی باوە باڵەکانی دەسوڕێن، وزەی با دەگۆرێت بۆ وزەی لۆژیکی، بە تایبەتی بەکاردێت بۆ دانەوێلەکان. بەڵام واژەکەی فراوانتر کرا بۆ پەمپی ھەوایی، وزە بەرھەمھێنەر، و جۆری تریش.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* زانستی زەوی ئوستراڵیا،  وزەی با و میلەی با
* کۆمەڵگای مولینۆلۆجی نێودەوڵەتی
* میلەی با لە جیھانی میلەی با
* بنکەدراوی میلە، بەلجیکا و ھۆلەندا 

پۆل:ئاشی با
پەمپی ھەوایی

وێنۆک
**پەمپی ھەوایی** () جۆرێکی ئاشی بایە. بەکاردێت بۆ پاڵنانی ئاو. پەمپی ھەوایی لەوەتەی سەدەی ٩یەمەوە بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* مێژووی پەمپی ھەوایی لە ئەمریکا. 
* چۆن پەمپی ھەوایی کاردەکات. 

پۆل:ئاشی با
پۆل:وزەی ھەوا
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
تۆربینی با

وێنۆک
**تۆربینی با** () ئامێرێکە کەوا وزەی با دەگۆرێت بۆ وزەی کارەبایی. تۆربینی با بە چەند ئەندازە بەردەستن، جا بە ئاسۆیی بێت یان ستوونی. بەھۆی تۆربینەکانی باوە ٦٥٠ گێگاوات وزە بەرھەم دێت لە کێڵگەکانی وزەی با. لەگەڵ ٦٠ گێگاوات کە ھەموو ساڵێک زیاد دەکرێت.

## خوێندنەوەی زیاتر
بە زمانی **ئینگلیزی**

* Tony Burton, David Sharpe, Nick Jenkins, Ervin Bossanyi: *Wind Energy Handbook*, John Wiley & Sons, 2nd edition (2011), 
* Darrell, Dodge, Early History Through 1875 , TeloNet Web Development, Copyright 1996–2001
* Ersen Erdem, Wind Turbine Industrial Applications 
* Robert Gasch, Jochen Twele (ed.), *Wind power plants. Fundamentals, design, construction and operation*, Springer 2012 .
* Erich Hau, *Wind turbines: fundamentals, technologies, application, economics*  Springer, 2013  (preview on Google Books)
* Siegfried Heier, *Grid integration of wind energy conversion systems* John Wiley & Sons, 3rd edition (2014), 
* Peter Jamieson, *Innovation in Wind Turbine Design*. Wiley & Sons 2011, 
* J. F. Manwell, J. G. McGowan, A. L. Roberts, *Wind Energy Explained: Theory, Design and Application*, John Wiley & Sons, 2nd edition (2012), 
* David Spera (ed,) *Wind Turbine Technology: Fundamental Concepts in Wind Turbine Engineering*, Second Edition (2009), ASME Press, 
* Alois Schaffarczyk (ed.), *Understanding wind power technology*, John Wiley & Sons, (2014), 
* Hermann-Josef Wagner, Jyotirmay Mathur, *Introduction to wind energy systems. Basics, technology and operation*. Springer (2013), 
* GA Mansoori, N Enayati, LB Agyarko (2016), Energy: Sources, Utilization, Legislation, Sustainability, Illinois as Model State

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ڕێنمایی لەسەر تۆڕبینی با (بە زمانی ئینگلیزی)
* ٢١ لە گەورەترین تۆڕبینی با لە جیھان (بە زمانی ئینگلیزی)

پۆل:ئایرۆدینامیک
پۆل:گۆڕانی وزە
پۆل:توانای کارەبایی
نامری سانگتسن

**نامری سانگتسن** (بە وێلی: *gnam ri srong btsan*) بەپێی تۆمارە دێرینەکان ٣٢ەمین پاشای تبتی بنەماڵەی یارلونگ بووە. تا سەردەمی ئەو دەسەڵاتی بنەماڵەکەی تەنھا لە گوندی یارلونگ بووە دواتر ئەو دەسەڵات و میرنیشنەکەی فراوانتر کرد تا ناوەڕاستی بەشێکی تبت کردارەکانی یەکلاکەرەوەبوون لە دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی تبتی (سەدەی حەوت) کە دەتواندرێت بە دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەت ناوبنرێ لەگەڵ کوڕەکەی، سۆنگستین گامپۆ.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٦ەمی پ.ز
پۆل:مردووانی ٦٢٩
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٦ەم
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەم
چاترانجا

وێنۆک|چاترانجا لە ڕاجستان، ھیندستان
**چاترانجا** (بە سانسکرێتی: चतुरङ्ग چاترانجا) یان بە کورتی: **چاتور**، یارییەکی مێژوویی ستراتیژیی ھیندییە کە تیۆری ئەوەی لەسەرە کە باوانی یارییەکانی، شەتڕەنج، سیانگچی، شۆگی، سیتوین و مەکروکە

چاترەنجا بۆ یەکەم جار لە ئیمپڕاتۆرییەتی گوپتا ناسێنرا لە ھیندستان لە نێوان سەدەی حەوتەم و شەشەمی دوای زایین، لە سەدەی حەوتەم وەک چاترانج ھەڵگیرایەوە، لە ئیمپڕاتۆرییەتی ساسانی وەک (شاترانج) کە دواتر گۆرا بۆ شەتڕەنج و ھێنرایە ئەوروپا
* یارییەکی ئامادەکراوی چاترانج  لەلایەن ئید فریدلاندە (بەرنامەدارێژی: جاڤا)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی شەتڕەنج
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
ماجید شکاک

**ماجید بەکر ئەییووب قاسم شکاک** ناسراو بە **ماجید شکاک** (لەدایکبووی ١٩٦٦ لە ھەولێر، عێراق) شانۆکار، ئەکتەر و دەرھێنەرێکی کوردە.

## ژیانی سەرەتا
ماجید شکاک لە ١٩٦٦ لە گەڕەکی تەیراوە لە شاری ھەولێر لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی ئەحمەدی خانی و دواناوەندی لە قوتابخانەی برایی تەواو کردووە. خاوەنی دوو بڕوانامەی دیبلۆمی یاسا و بەکالۆریوسی شانۆ لە کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرە.

## ژیانی خێزانی
ماجید شکاک ساڵی ١٩٩٥ ژیانی ھاوسەرگیری پێک ھێناوە و خاوەنی دوو کچ و کوڕێکە بە ناوەکانی بەڕێز و گلێنە و بڵند.

## بەرھەمەکان
ماجید شکاک ھەر لە سەرەتای منداڵییەوە خولیای ھونەری بووە و بەشداریی شانۆگەرییەکانی قوتابخانەی کردووە. ساڵی ١٩٨٠ پەیوەندەی بە نێوەندی ھونەری دەگرێ و بە شانۆگەریی (لاس و خەزاڵ) کاری ھونەریی خۆی دەست پێ دەکا. مۆنۆدراما شێوازی تایبەتی کاری ئەو ھونەرمەندەیە.

### ھەشتاکانی زاینی
* لاس و خەزاڵ (شانۆ)
(تەختەی ھۆڵی شانۆی گەل)
* خزمەتکارێکی گوێڕایەڵ (شانۆ)
(تەختەی ھۆڵی بەڕێوبەرایەتی ڕۆشەنبیری جەماوەر)
* خانزادێکی تر (شانۆ)
(تەختەی ھۆڵی بەڕێوبەرایەتی ڕۆشەنبیری جەماوەر)
* تاپۆ حەقی چییە (کورتە تەمسیل)

### نەوەدەکانی زاینی
* سێ کەلە پووچ (دراما)
* کەوەکانی قەرەچووخ (زنجیرە دراما)
* سزا (شانۆ)

### دووھەزارەکان
* سپڵە (کورتە تەمسیل)
* کۆچ (زنجیرە دراما)
* گەردەلوول ٣ (زنجیرە دراما)
* ئازارەکانی بارام (زنجیرە دراما)
* زیانەکانی تووتن (مۆنۆدراما)
* ماندوو کراو (مۆنۆدراما)
* زبڵدان (مۆنۆدراما)
* پاڵەوانێک لە قاغەز (مۆنۆدراما)
* ئەدیدایس (مۆنۆدراما)
* مینا(مۆنۆدراما)

## سەرچاوەکان

*ماجید شکاک لە نەخۆشخانەیە سایتی ھەولێر
*ماجید شکاک: ئێستا ڕەوشی تەندروستیم زۆر باشە باس نیوز

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:زیندووان
ئیمپراتۆر یانگی سوی

**ئیمپراتۆر یانگی سوی** (隋煬帝، ٥٦٩–١١ ی ئەیپڕلی ٦١٨) **ناوی کەسی**: یانگ گوانگ (楊廣), **ناوی پەیوەندیدار**: ینگ (英), سیانبێی ئامۆ (阿摩), ھەروەھا وەک ئیمپڕاتۆر مینگیش ناسراوە (明帝) لە سەردەمی نەوەکەی یانگ تۆنگ)، دووەم کوڕی ئیمپراتۆر وێی ئیمپراتۆرییەتی سوی بوو، و دووەم ئیمپڕاتۆری چینی بنەماڵەی سوی بوو ناوی ڕەسەنی ئیمراتۆر یانگ یانگ ینگ بوو، بەڵام دواتر لەلایەن باوکییەوە ناوی لێنرایەوە، دوای کۆبونەوە لەگەڵ فاڵچییەکان کردیان بە یانگ گوانگ، یانگ گوانگ بوو بە شازادەی چین. دوای ئەوەی ئیمپڕاتۆر وێن شانشینی سوی دامەزراند لە ٥٨١، لە ٥٨٨ کرایە فەرماندەی پێنج سوپا کە دەستی گرت بەسەر باشووی ناوچەکە شانشینی جێن، و دواتر بە گەورەیی ستایش کرا لەسەر سەرکەوتنەکەی بۆ شانشنی جێن، ئەم سەرکەوتنە سەربازەکانەی، بۆ بەھێزکردنی خی بوو لەدژی برا گەورەکەی یانگ یۆنگ، کە وای کرد ببێت بە شازادەی جێنیشین لە ساڵی ٦٠٠، دوای مردنی باوکی لە ٦٠٤، بوو بە ئیمپڕاتۆر و چووە جێگای باوکی.

ئیمپڕاتۆر یانگ، دەسەڵاتی بەردەوام بوو لە ٦٠٤ تا ٦١٨، لە ماوەی دەسەڵاتیدا بەشداری لە چەنەھا پڕۆژەی چاکسازی زەبەلاح کردووە. لە بەناوبانگترینیان کەناڵی چینی مەزن لە چین، و چاکسازی لە دووبارە چاکردنەوەی شوورای مەزنی چین، کە پڕۆژەیەک بوو ژیانی نزیکەی شەش ملیۆن کارکەری لەناوبرد؛ و جگە لەوەش فەرماندەیی ھێزی سەربازی کرد و ئیمپڕاتۆرییەتی سوی فراوانتر کرد و کردی بە مەزنترین ناوچە، و چامپای داگیرکرد کە بە ڤێتنامی ئەمڕۆ ناسراوە، بووە ھۆی مردنی ھەزارەھا سەربازی ئیمپڕاتۆرییەتەکەی بەھۆی مەلاریا.

ئەم ھەڵمەتە و جگە لەو زنجیرە کەمپینە کارەساتبارەی، دژی شانشینی گۆگۆریۆ گێرای (کە یەکێکە لە سێ شانشینەکەی کۆریا). ئەمە ئیمپڕاتۆری گەیاندە ئیفلاس بوون، و ژێرکەوتنی باری ئاوەدانی ئیمپڕاتۆرییەتییەکەی، دواتریش لەگەڵ باکووری چین بوو. بە ئاژاوە ئیمپڕاتۆر یانگ دواین ڕۆژەکانی تەمەنی لە جیاندو بەسەر برد (江都، کە لە ئەمرۆی مۆدێرن پێی ئەوترێت یانگژو، جیانگسو)، دواتریش لە کودەتایەک کە ژەنەڕاڵەکەی یو-وێن ھواجی بەسەری کردی کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ٦١٨
پۆل:لەدایکبووانی ٥٦٩
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان
گویلێرمۆ کالۆ

**گویلێرمۆ کالۆ** (ناوی کاتی لەدایکبوون: کارل ویلیەم کالۆ؛ ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١ - ١٤ی نیسانی ١٩٤١) وێنەگرێکی ئەڵمانی-مەکسیکی بوو. لە سەرەتاکانی سەددەی بیستەم، لەڕێی وێنەکانیانەوە وێنەی چەندین کاری تەلارسازی، کڵیسا، شەقام، باڵەخانە، پێشەسازی و کۆمپانیاکانی بەبەڵگەنامە (دۆکیومێنت) کرد. وێنەکانی ئەو نەک تەنیا بایەخی ھونەرییان ھەبوو بەڵکوو لە ڕوانگەی مێژووشەوە بایەخدارن. ئەو باوکی وێنەکێش فریدا کالۆ بوو.

## ناوبانگ لە بەرھەمی میدیایی
ڕۆجەر ڕیس بەرجەستەی کەسایەتی گویلێرمۆ کالۆی کرد لە فیلمی فریدا.

## ئەمانەش ببینە
* کاسا ئەزول، ماڵی خێزانیی کالۆ، ئێستا بووەتە مۆزەخانە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فریدا کالۆ
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧١
پۆل:مردووانی ١٩٤١
فەرموودەی موسنەد

**فەرموودەی موسنەد** بریتییە لەو فەرموودەیەی کە بەبێ پچڕان لە ڕشتەکەیدا گەیشتبێتەوە پێغەمبەر.بۆ نموونە پێغەمبەر دەفەرموێت «ئەگەر سەگێک دەمی لە قاپی یەکێکتان نا ئەوا پێویستە حەوت جار بیشوا» بە عەرەبی «إذا شرب الکلب فی إناء أحدکم فلیغسلە سبعا»ئەم فەرموودەیە ئیمامی بوخاری لە عەبدوڵڵای کوڕی یوسف ئەویش لە ئیمامی مالیک، و ئیمامی مالیکیش لە ئەبو زیناد ئەویش لە ئەعڕەج، کە گوێی لە ئەبوو ھورەیرە بووە گوتوویەتی «پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم وایگوتووە». بەم جۆرە فەرموودەکە ھیچ پچڕانێک لە ڕشتەکەیدا نییە و پاڵ دراوەتە لای پێغەمبەر.

= سەرچاوەکان =

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
فەرموودەی موتەسیل

**فەرموودەی موتەسیڵ** ئەو فەرمودەیەیە کە ھیچ پچڕانێک لە ڕشتەکەیدا نەبێ و بگات بە کۆتایی جا بە پێغەمبەر یان ھاوەڵێک کۆتایی بێت

### جۆرەکانی فەرموودەی موتەسیڵ
# فەرموودەی موتەسیڵی مەرفوع؛ واتە ڕشتەکەی بەبێ پچڕان بگاتەوە بە پێغەمبەر.
# فەرموودەی موتەسیڵی مەوقوف؛ واتە ڕشتەکەی بەبێ پچڕان بگاتەوە بە ھاوەڵێک.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
شۆڕشی مەکسیکی

وێنۆک|کۆمەڵە وێنەیەک لە شۆڕشی مەکسیک
**شۆڕشی مەکسیکی** (بە زمانی ئیسپانی: *Revolución Mexicana)* بەیەکدادانێکی چەکداریی توند بوو لە ساڵانی ١٩١٠ بۆ ١٩٢٠، ئەم ڕووداوانە لەپای زۆربوونی ناڕەزایییەکان لەسەر حوکمی ٣١ ساڵەی پۆرفیریۆ دیاز دروست بوو. لە ئاکامی شۆڕشەکە، ڕژێمەکە کۆنتڕۆڵکردنی وڵاتی لە دەستدا. لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی مەکسیک لە ساڵی ١٩١٠، سەرمایەدار فرانسیسکۆ مادرۆ ئالنگاریی ھەڵبژاردننی لەگەڵ پرۆفیریۆ کرد، بەڵام دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامی ساختە ئەوا شۆڕشەکە دەستی پێکرد لەژێر پلانی سان لویس (*Plan de San Luis)*.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مەکسیک
پۆل:شۆڕشی کۆمۆنیستەکان
پۆل:شۆڕشی مەکسیک
پۆل:شەڕەکانی مەکسیک
کۆیۆئاکان

وێنۆک|نافورەیەک لە کۆیۆئاکان
**کۆیۆئاکان** (بە زمانی ئیسپانی: Coyoacán) یەکێکە لە ناوچە شارەوانییەکانی شاری مەکسیکۆ سیتی، لە مەکسیک. لە پێشتردا لادێیەک بووە، لە ئێستادا بووەتە ناوەندێکی مێژوویی گرنگ. مێژووی دامەزراندنی بەیەکە کارگێڕییە نوێیەکە بۆ ساڵی ١٩٢٨ دەگەڕێتەوە. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٠، نزیکەی ٦٢٠٬٤١٦ کەس لە ناوچەکەدا دەژین.

## کەسایەتییە دیارەکان
کۆمەڵێک کەسایەتی دیار لە ناوچەی کۆیۆئاکان ژیاون.

### فریدا کالۆ
ماڵی وێنەکێشی مەکسیکی فریدا کالۆ، دەکەوێتە کۆیۆئاکان بەناوی لاکاسا ئەزول، لەوەتەی ساڵی ١٩٥٨ بووەتە مۆزەخانەیەکی گشتی، ڕۆژانە خەڵک و گەشتیارانن ڕووی تێدەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆیۆئاکان
پۆل:شارەوانییەکانی مەکسیکۆ سیتی
ڕیالیزمی جادوویی

**ڕیالیزمی جادوویی** () شێوازێکە لە خەیاڵ و چەشنی ئەدەبیی کە تێیدا وێنەیەکی ڕاستەقینەی ئەم جیھانە ھاوچەرخە پێشان دەدات بە بەکارھێنانی توخم و کەرەستەی جادوویی. ڕاستبینینی جادوویی زۆر جار بەو بەرھەمە ئەدەبییانەش دەگوترێت کە خەیاڵین یان دوورن لە سرووشت، ئەمە زیاتر لە بەرھەمی ڕۆمان و نمایشکردنی دراماتیکی دەبینرێت. وێڕای ئەوە کە ڕاستبینینی جادوویی بەشێک لە توخم و کەرەستەی جادوویی لەخۆ دەگریت بەڵام ئەوە بە بەشێکی جیا لە چەشنی خەیاڵی دەبینرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە ڕاستبینینی جادوویی بڕێکی زۆر لە وردەکاری ڕاستەقینە بەکاردەھێنێت و توخمە جادووییەکان بەکاردەھێنێت بۆ ئەوەی مەبەستێک دەربارەی ڕاستی دروست بکات، لە بەرامبەردا چەشنی خەیاڵی ئەوا ھەموو کات لە ڕاستییەوە دوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی فیلم
پۆل:جۆرەکانی فەنتازیا
پۆل:ئەدەبی سەدەی بیست
ئیمپراتۆریەتی سوی

**شانشینی سوی** ،،، شانشینێکی تەمەن کورتی چین بوو، سوی ھەردوو شانشینی باکوور و باشووری لەیەکتر جیاکردەوە. شانشینی سووی ھەردوو شانشینەکانی باشوور و باکووری لەیەکتر بەستەوە و دووبارە فەرمانڕەوایەتی بۆ خەڵکی ھان دامەزراندەوە لەگەڵ بەڕەگەز کردنی کەمینە نۆمادەکانی ناوچەکە (پێنج بەربەرییەکان) لەناو خاکەکەی کە دواتر لەلایەن بووە شانشینی تانگ.

شانشینی سوی لەلایەن ئیمپڕاتۆر وێنی سوی دۆزرایەوە، پایتەختەکەی چانگان بوو (کە بە لەمڕۆدا ناوی داسینگە، سیان، شانسی) لە ٥٨١–٦٠٥ دواتر بۆ لۆیانگ (٦٠٥–٦١٨) گۆڕا.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٧ەم
پۆل:مێژووی چین
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:سەدەی شەشەم لە چین
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
سیودریکی دووەم

وێنۆک|قەلەمرەوی فرانکەکان کە پێشوو تر ترێتی ئەندیلۆت بوو لە ٥٨٧، شانشینی بورگوندی یەکەم جار درایە چیلدبێرتی دووەم دواتر سیودریکی دووەم
**سیودریکی دووەم** (ھەروەھا سویدریچ، سیۆدریک، یاخوود سیۆدۆریک) ماوەی دەسەڵات (٥٨٧–٦١٣) پاشای بورگندی، (٥٩٥–٦١٣) و ئوستراسیا (٦١٢–٦١٣)، دووەم کوڕی چیدبێرتی دووەمە، بە مردنی باوکی لە ٥٩٥، شانشینی گونترامی سەربە بورگندی وەرگرت، لەگەل پایتەخەتەکەی ئۆرلیانس، لەکاتێکدا براگەورەکەی، شانشینی باوکی وەرگرت ئوستراسیا، لەگەل پایتەخەتەکەی مێتز، ھەروەھا بووە لۆردی شارەکان.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٧
پۆل:مردووانی ٦١٣
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
خەڵکانی جێرمانی

وێنۆک|کۆچی ئیندۆ-ئەوروپییەکان.
**خەڵکانی جێرمانی** () کۆمەڵە گرووپێکی بە ڕەگەز دەگەڕێنەوە بۆ باکووری ئەورووپا، یەکەم جار لەلایەن نووسەرانی گرایکۆ-رۆمان ئاماژەیان پێکراوەئەوان ھەروەھا پەیوەندیدارن بە زمانە جێرمەنییەکان کە لەناوخۆیان دروستبووە و دابەشبووە و چەنەھا پێوەر ھەیە بۆ پێناسەکردنی ڕەگەزی جێرمان

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان
## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز
گەشەی دانیشتووان

[link=[:en:File:Absolute increase in global population per year, OWID.svg|وێنۆک|زۆربوونێکی ڕەھا لە ژمارەی دانیشتووانی جیھان لە ھەرساڵێک]]

**گەشەی دانیشتووان** بریتییە لە بەرزبوونەوەی ژمارەی تاکەکەسەکان لە کۆمەڵگا. لە ١٨٠٠وە ژمارەی دانیشتووان لە ١ بلیۆنەوە زیادبووە بۆ ٧٬٨ بلیۆنلە ٢٠٢٠ ھێشتا چاوەرێی زیاتر بوونی ژمارەکە دەکرێت، و بەپێی خەمڵاندنەکان ژمارەی دانیشتووان دەگات بە ٨٫٧ لە ناوەراستی ٢٠٣٠، ٩٫٨ بلیۆن لە ناوەراستی ٢٠٥٠ و ١١٫٢ بلیۆن لە نزیکی ٢٠١١لەوانەیە ئەو نەتەوانەی ژمارەی دانیشتووانیان زۆر بێت شێوازی ژیانیان زەحمەت بێت و کوالێتییەکی خراپی ژیانیان ھەبێت، بە پێچەوانەشەوە لەوانەیە نەتەوانەی کەم دانیشتوون کوالێتی و ژیانێکی باشتر دابین بکەن بۆ خەڵکەکانیان

## مێژوو
دانیشتووانی جیھان بەبەردەوامی لە زۆربوون دایە دوای کۆتایی ھاتنی مردنی ڕەش لە نێوان ساڵی ١٣٥٠ ژمارەی دانیشتووان دەستی بە گەورە بوون کرد بە شێوەیەکی فراوان لە جیھانی ڕۆژاوا لەساتی شۆرشی پیشەسازی زۆرترین زۆربوون کە بەرچاو بوبێت بەشێوەی جیھانی لە کاتی ١٩٥٠کان بووە، بەشێوەیەکی سەرەکی بەھۆکاری پێشکەوتنی دەرمان سازیو زیادبوون لە بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی

### پرۆسەی ھابەر
بەشێوەی دراماتیکی، کاریگەری توانای مرۆڤ لەسەر بەرھەمھێنان و گەشەپێدانی خۆراک پڕۆسەی ھابەر، ناویلێنرا دوای ناوی لێنرا دوای داھێنەرەکان: کیمیازانی ئەڵمانی فریتز ھابەر کە خزمەتیکردووە وەک |تەقێنەرەوەی تەقینەوەی دانیشتووانی جیھان کە ڕێگای خۆشکرد بۆ دانیشتووانی جیھان بۆ ئەوەی گەشە بکەن لە ١٬٦ بلیۆن لە ١٩٠٠ بۆ ٧٬٧ بلیۆن لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زۆربوونی مرۆڤ
نیوستریا

**نیوستریا** (یاخوود نیستراسیا) بەشێک بوو لە ڕۆژئاوای شانشینی فرانکەکاننیوستریا لەناویدا شاری لۆری و سلڤیا و کاربۆناریا، و بە نزیکەیی باکووری ئەمڕۆی فەڕەنسا، لەگەڵ پاریس، ئۆرلیانس، تۆورس، سۆیسۆنس وەکوو شارە سەرەکییەکانی دواتر وەک ناوچەیەکی نێوان سین و لۆرین ئاماژەی پێدەکراوە ڕووبارەکانی لۆری ناسراوە بە (*regnum Neustriae*)، و دەستووری ژێرپاشایەتی ئیمپڕاتۆرییەتی کارۆلینگیان و باکووری فەڕەنسا پاشاکانی کارۆلینجیان مارچی نیوستریایان دروست کرد کە لە پێشەوە دژی برێتۆنەکان و ڤایکینگەکان دەجەنگان، کە مایەوە تا دەسەڵاتی کاپێتیان لە دوای سەدەی ١٠.

## ئەمانەش ببینە
* Oman, Charles. *The Dark Ages 476–918*. Rivingtons: London, 1914.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٨ەم
گوندی ماسیگرتن

[link=[:en:File:FishingVillage HaLongBay Vietnam (pixinn.net).jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گوندێکی ماسیگرتن لە کەنداوی ھالۆنگ، ڤێتنام]]
وێنۆک|دۆنی بەلەمێکی دێرینی ماسی گرتنی گوندەکەیە کە بەکارھاتووە بۆ ماسیگرتن لە مالدیڤ
**گوندی ماسیگرتن** گوندێکە، دەکەوێتە نزیکی زەوی ماسی، لەگەل شێوەی ئابوری بۆ گرتنی ماسی و دروێنەی خواردنی ئاوی، کیشوەرەکان و دوورگەکانی جیھان کەناریان ھەیە بە تەواوی دەکەنە ٣٥٦ ھەزار کیلۆمەتر

## پێشانگا

پەڕگە:Po Toi O.jpg|گوندێکی بچووکی شوێنێکی ماسیگرتنی چالاکە لە کەنداوی ئاوی پاک لەنزیک ھۆنگ کۆنگ
پەڕگە:Port Isaac 2.jpg|شوێنێکی مێژووی ماسیگرتن لە باکووری کەنار دەریای کۆرنۆڵ
پەڕگە:Polperro 5.jpg|پلپێری، لە باشووری کەنار دەریای کۆرنۆڵ، شوێنێکی ماسی گرتنی چالاکە وە شوێنی بەقاچاخ بردنی کەلوپەلی نایاسایە لەوەتەی سەدەی ١٢وە
پەڕگە:Sayulita-nanzalview.jpg|سایولیتا دەکەوێتە ڕۆژئاوای کەنار دەریای مەکسیک، گوندێکی شوێنی ماسیگرتن و شوێنێکی ھاوینەھەواری گەشتیارییە.


## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
داچی

وێنۆک|وێنەی دوو دوق لە سکونا لە ١٩٠٥
**داچی** یان **دووقی** () زاراوەیەکە کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە وڵات، ناوچە یان خاکێک دەوترا کە فەرمانڕەوایەتی دەکرا لەلایەن دووکێکەوە کە ئەگەر ژن بێت پێی دەوترێت داچێس (). دووکەکان کەسانێکی خانەدان و پلەبەرزی وڵات بوون کە دووەم پلەیان بوو لە وڵاتدا، واتە یەک پلە خوار پاشا یان شاژن. وشەی دووک بە تایبەتی لە ئەورووپا بەکاردێت. لە سەردەمی ئەمرۆی ئەورووپا ھیچ دووکێک نییە (بە پلەیەک کە فەرمانڕەوایەتی وڵاتێکی ئەورووپا بکات).

وشەی «دووک» ت لێ تێک نەچێت لەگەل دووک ی مەزن (یان دوقی مەزن) وەکوو لە سەردەمی ئەمرۆدا دووکی مەزنی لوکسەمبورگ کە جیاوازییەکی بەرچاوی پلە ھەیە لەنێوان ئەم دووانە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پاشایەتی
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
داچی مەزن

**دوقی مەزن** (دوقی مەزن: پیاو و ژن) ناونیشانێکی خانەدانانەی ئەوروپایە، کە بۆ خانەدانەکان و ئەندامی خێزانی خانەدانەکان بەکارھاتووە کە لەو پلەیە دان، دوقی مەزن بە ھەرچۆنێک بێت، پلەی دووقی مەزن لە خوار ئیمپراتۆر، پادشا، ئارچدوق دایە، و لەسەروو پلەی شازادە، دوق دایە.

ناونیشانەکە لەلایەن فەرمانرەواکانی پیشوو تر فەرمانرەوا سەربەخۆکانی ئێستا بەکارھاتووە بەشیوەیەکی پراکتیکی:
* لەسەردەمی ئیستا دوقی مەزنی لوکسەمبورگ
* بەشێوەیەکی مێژوویی لەلایەن سەروەرەکان و وڵاتە سەربەخۆکانی وەک توسکانا (لە ١٥٦٩ تا ١٨٦٠، کە ئێستا بەشێکی ئیتاڵیایە)
* لە بادێن، ھێسە، ئۆلدێنبورگ، مێکلێنبورگ-شڤێرین، مێکلێنبورگ-ستریلیتز، ساکس ڤایمەر لە ١٨١٥ بۆ ١٩١٨ وەھەموو ئەوانەی ئێستا بەشێکن لە ئەڵمانیا
* ھەروەھا پێشوو لە ڕۆژھەڵات و باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا وەک دوقی مەزنی فینلەندا یان دوقی مەزنی لیسوانیا

## ئەمانەش ببینە
* نەجیبزادەیی

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نازناوی خانەدانەکان
پۆل:سەرۆکی دەوڵەتەکان
ئەگیلولف

**ئەگیلوف** (٥٥٥- ئەیپڕلی ٦١٦) پاشای لومبارد و دوقی تورین بوو لە ٥٩١ تا ساتی کۆچی دوایی، خزمە پێشینە شوێنگرەوەکەی ئوساری، ئەگیلوف وەکوو پادشا ھەڵبژێردرا بە پێشنیاری پادشا ئوساری و شاژن سیۆدیلیندا کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ کرد و ڕێزی شاھانەی پێ بەخشرا لەسەرەتای تشرینی دووەمی ٥٩٠، و لەسەر قەلغانی جەنگاوەرانی میلان بەرزکرایەوە

دواتر لەئاودا ھەڵکێشرا بۆ ھاوسەرەکەی و نیشتمانەکەی. دواتر خۆیی و ھاوسەرەکەی کاسێدرالی مۆنزایان بنیادنا کە ھێشتاش تاجە ئاسنییەکەی لۆمباردییەکانی تۆیا پارێزراوە بە تاجەکەی ئەگیلوفیشەوە

ساتی پاشایەتییە درێژەکەی بەھۆی وەستانی جەنگ بوو لەگەڵ فرانسیا، کە دروستکەری ئاشتییەکەی گوانترام بوو، بەپێچەوانەوە لە ٥٩٢ ئەمرد.

فرانکەکان شەڕی ناوخۆیان ئەکرد کە ڕێگەی لەوە دەگرد کە ڕێگری لە دەستدرێژی بەکۆمەڵ کرد بۆ سەر لۆمباردی لە تەواوی ماوەی دەسەڵاتی ئەگیلوف ئاگربەست لەگەل پاپاکان دانوستانی لەسەر کرا لە ٥٩٨ بە شێوەیەکی کاتی کە تیرۆری سی ساڵی لۆمباردی ڕاگرت و ئەو دواتر زۆربەی جەنگەکانی لەگەڵ مەترسییەکانی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی کرد لەم ساڵەدا ھێزی کۆکردەوە، و شانشینەکەی فراوانتر کرد بە داگیرکردنی سوتری و پێروگیا و لەنێوانی شارەکانی تر وەک ئومبریان لە ئیکسەرچییەتی ڕاڤینا و پەیوەندی دۆستانەی ھێشتەوە لەگەل باڤاریا و جەنگی لەگەل ئاڤارەکان و سلڤییەکان کرد، ئاگربەستی ڕاگەیند لەگەل ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتینی بە پەیوەندی گرتن لەگەل ئیمپراتۆر ماوریس لە ٥٩٨ لەھەمان ساڵ بە یارمەتی پاپا گریگۆری مەزن، دواتر ئیکسارچی کالێنکوس ئاگربەستەکەی شکاند بە ڕفاندنی کچی پاشای لۆمبارد. دووبارە جەنگ دەستی پێکردەوە و، لە ٦٠٢ ئیمپراتۆری ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی فۆکاس پادۆڤای لەدەستدا، کە پاشا ئوساری لە ڕاڤێنای سەندبۆوە چەند دەیەیەک پێشووتر، لەدەست چوونی پادوڤا بە ھۆکاری پچرانی لە مانتوا، و پێش ئەوەی ساڵەکە تێپەرێت ئەم شارەش کەوتە دەست ئەگیلوف لە ٦٠٧ ویتێریک، پاشای ڤیسیۆسەکان، دەستی بە ھاوپەیمانی کرد لە دژی سیودریکی دووەمی بورگندی، سیودبێرتی دووەمی ئوستراسیا، کلۆسەری دووەمی نیوستریا، و ئەگیلوف، ھەرچۆنێک بێت ئەم ھاوپەیمانییە باش نەرۆیشت و وا پێنەچوو سەر بگرێت.

لە ٦٠٥، لەلایەن ئیمپراتۆری فاکۆس ناسێنرا وەک باجدەرێک، و بووە خاوەنی ئۆڤیتۆ لە نێوان شارەکانی تر، شەڕەکانی شەڕە فارسییەکان سەرەنجی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتینی بۆلای خۆی ڕاکێشا بە ڕۆژانە، کە وایکرد دوا مۆڵەت بدرێ ئەگیلوف و کۆتا دەیەی بێت لەسەر تەخت و مانەوەی لەسەر دەسەڵات. ئەگیلوف پێویست بوو ھەنێک شتی ھەستیار چارەسەر بکات، و ئاڤارەکان دەستیان لە داگیرکردنی فریولی ھەڵنەگرت، و دوقی فریولی گیسولفیان لە ٦١٠ لەناوبرد، ئەگیلوف بەسەرکەوتوویی جێنشینەکەی دیاریکرا بە دانانی کوڕەکەی ئەدالۆلد، کوڕی شاژنە سیۆدیلیندا، ئەدالۆلد ھێشتا لە تەمەنی ھەرزەکاری دابوو و یارمەتی درا لە بەرێوەبردنی وڵات،

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٦ەم
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی ٦١٦
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٥٠
فەرموودەی موتەواتر

**فەرموودەی موتەواتر** بریتییە لەو فەرموودەیەی کە کۆمەڵێک کەس گێڕاویانەتەوە کە ئەستەمە درۆ بکەن. واتە مێشک ئەوە پەسەند ناکا ئەوانە ڕێککەوتبن لەسەر دروستکردنی ئەو فەرمودەیەیە.

## مەرجەکانی فەرموودەی موتەواتر
●ژمارەیەکی زۆر ئەو فەرمودەیەیان گێڕابێتەوە. جیاوازی ھەیە لە بارەی ئەو زۆرییەوە، بەڵام ئەوەی زۆربەی زانایان پەسەندی دەکەن ئەوەیە ژمارەیان لە دە کەس زیاتر بێت.

●ئەو ژمارە زۆرە لە ھەموو بەشێک لە بەشەکانی ڕشتەی فەرموودەکەدا ھەبێت.

●مێشک بە ئەستەمی بزانێت کە ئەو کەسانە درۆ بکەن. وەک ئەوەی لە وڵاتی جیاوازبن و لە ڕەگەز و مەزھەبی جیاوازبن.

●ئەوەی کە دەیگێڕێنەوە پاڵپشت بێت بە یەکێک لەو ھەستەکان وەک بینیمان یان گوێمان لێبوو.

## جۆرەکانی فەرموودەی موتەواتر
أ. فەرموودەی موتەواتری وشەیی (لەفزی) ئەو فەرمودەیەیە کە وشەکانی و واتایەکەی موتەواتر بێت. بۆ نموونە پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم دەفەرموێت "ھەرکەسێک بە ئەنقەست درۆ بەدەم منەوە بکات، ئەوا با جێیەک لە جەھەنەمدا بۆخۆی دابنێ" بە عەرەبی "من کذب علی متعمدا فلیتبوأ مقعدە من النار"ئەم فەرموودەیە حەفتاو ھەشت ھاوەڵ گێڕاویانەتەوە ئەم زۆرییە لە بەشەکانی دیکەی ڕشتەکەیدا بەردەوام بووە، و بەڵکو لە ھەندێک شوێندا زیادی کردووە.

ب. فەرموودەی موتەواتری واتایی (مەعنەویی) ئەو فەرمودەیەیە کە تەنیا واتایەکەی موتەواتر بێت. بۆ نموونە زیاتر لە سەد فەرموودە ھەیە کە پێغەمبەر صلی اللە علییە وسلم لە کاتی دوعا کردندا دەستی بەرز کردووەتەوە، بەڵام فەرموودەکان ھەمان بابەت نین بەڵکو بابەتەکان جیاوازن. تەنیا دەست بەرزکردنەوەکە موتەواترە.

## حوکمی فەرموودەی موتەواتر
فەرموودەی موتەواتر زانستی پێویست (العلم الضروری) واتا زانستی یەقینی (العلم الیقینی) دەگەیەنێت. مرۆڤ ناچارە کە باوەڕی پێبکات و دوودڵ نەبێت لە باوەڕ پێکردنیدا.

## ناسراوترین ئەو کتێبانەی دەربارەی فەرموودەی موتەواتر نوسراون
■الأزھار المتناثرة فی الأخبار المتواترة. جلال الدین السیوطی.

■قطف الأزھار. جلال الدین السیوطی.

■نظم المتناثر فی الأخبار المتواتر. محمد بن جعفر الکتانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
شارستانی دێلیجان

**شارستانی دێلیجان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزیی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری دێلیجانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦ بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران بەرامبەر لەگەڵ ٥١،٦٢١ کەس بووە.

## جوگرافیا
شارستانی دێلیجان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای مەرکەزی ھەڵکەوتووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای مەرکەزی
* دێلیجان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی
پۆل:شارستانی دێلیجان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
تەبەرستان

وێنۆک|250px|نەخشەی تەبەرستان لە باکووری ئێراندا
**تەبەرستان** (، ) ناوێکە بە یەک ناوچەی چیایی لە باشووری دەریای کاسپیەن دەگوترێت. لە سەدەی یازدەھەم تاکوو ئەمڕۆ بەم ناوچەیە مازەندەران دەڵێن، کە پارێزگای مازەندەران و ھەندێک ناوچە لە پارێزگاکانی گێڵان، گوڵستان، سمنان و تاران لەخۆ دەگرێت. ئەم ناوچەیە لەڕووی جوگرافیاوە لە باشووری دەریای کاسپیەن و باکووری ئێراندا جێی گرتووە. ناوی تەبەرستان پێش ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان و گۆڕینی ناوی لەلایەن عەرەبەکانەوە، تەپوورستان بووە و مێژوویەکی بە نیشتەجێبوونی نەتەوەکانی تەپوور و سەکاکان دەگەڕێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵکی تەبەری
* زمانی تەبەری

## سەرچاوەکان

*
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
ھەڵاتوو

**ھەڵاتوو** ئەو کەسەیە کە لە سەربەستکردن ڕادەکات، ئەگەر لە زیندان بێت، یان دەستگیرکردن لەلایەن حکوومەتەوە، ھەڵاتوو لە دادگا وەک کەسێکی ھەڵاتوو ناسراوە؛ و دەتوانی کەسێک بێت کە تاوانبار کراوە و تۆمەتبارە بە تاوان و خۆی حەشارئەدات لە حکوومەت و جێبەجێکارانی یاسا، لە وڵاتێک یان لە پەناگەیەک لە وڵاتێکی جیاواز بۆ ئەوەی خۆی لە دەستگیرکردن ڕزگار بکات

ھەڵاتوو لە دادگا ئەو کەسەیە بە فەرمی وەک تاوانبار یان تۆمەتبار مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە ھێشتا سزایەکەی بە تەواوی دەست نیشان نەکراوە و نەدراوە، کەسێکی ھەڵاتوو لەسەروو دەسەڵاتی سەربەست کردن و کۆنتڕۆل کردنی حکوومەت و نیشتمان دایە یاخوود یان دادگای نێودەوڵەتی کە ویستی لەسەر دەستگیرکردنی کەسەکە ھەیە پێناسەی دواتری ئەمە چاوەڕوانی ئەوە لەکە بەدواداچووەکە ئەکرێ کە کەسە تۆمەتبارەکە بە تەواوی ئاگاداری ئەوە نییە کە ئەوان بە شێوەیەکی فەرمی داواکراون (بۆیە لەوانەیە ڕانەکەن و خیان نەشارنەوە بۆ ئەوەی دوور بن لەدەستگیرکردنەکە بەھۆی حاڵەتی ھەڵەکردن لە ناسنامەی کەسەکە یان ھەڵەی تۆمەتبارکردن) کەسی ھەڵاتوو لە دادگا، ھەڵاتووی نێودەوڵەتییە یاخوود ناوخۆیی ئەگەر ھاتوو لەلایەن جێبەجێکارانی یاساوە داواکراو بن لە نیشتمانەکەدا.

ئینتەرپۆل ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە بەبێ ھەبوونی ھیچ دەسەڵاتێکی یاسایی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ شوێن تاوانبارە نێودەوڵەتییەکان دەکەوێت ھەر جۆرە تاوانبارێک بێت. ئیرۆپول جێبەجێکارێکی یاسایی ئەوروپییە کە شوێن ھەڵاتووەکان ئەکەوێن کە ھەڵاتوون و لەناو ئەوروپان، و ھەماھەنگی دەکەن لە گەڕانەکانیان

## ئەمانەش ببینە
* ئینتەرپۆل

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەڵاتن
کوبلای خان

**کوبلای خان** (٢٣ی ئەیلوولی ١٢١٥–١٨ی شوباتی ١٢٩٤) خانێکی مەغۆل و پێشڕەوێکی سەربازی بوو کە ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی گەیاندە لوتکەی دەسەڵاتی. کوبلای کۆتایی بە داگیرکردنی چین ھێنا و ھەروەھا دامەزرێنەری شانشینی یوان بوو. کوبلای لە سەدەی ١٣ی زاینیدا ژیا و کوڕەزای خانی مەزنی مەغۆل چەنگیزخان بوو.

کوبلای خان کوڕی تۆلوی خانی کوڕە بچووکی چەنگیزخان و سورگکتانی ھاوسەری بوو. لە ماوەی گەورەبوونیدا لەگەڵ باوکی بەشداری ھەڵمەتەکانی مەغۆلی دەکرد تا ئەوکاتەی لە تەمەنی ١٧ ساڵییدا بوو کە باوکی گیانی لەدەستدا. دواتر ھەروەھا لەگەڵ برا گەورەکەی، مۆنکی خان، بەشداری ھەڵمەتەکانی کرد. کاتێک مۆنکی برای لە ساڵی ١٢٥٩ گیانی لەدەستدا، کوبلای، ئەگەرچی جێنشینی براکەی بوو، ناچار بوو لە دژی برا بچووکەکەی بجەنگێت بۆ ئەوەی ببێتە خان.

کوبلای سەرکردایەتی سوپای مەغۆلی کرد لە دژی شانشینی سۆنگ و دەستی بەسەر زۆربەی چین و زۆرێک لە ئاسیادا گرت و وەک یەکەم بیانی فەرمانڕەوایی ھەموو چین کرد وەک ئیمپراتۆری شانشینی یوان. شانشینەکە ئەگەرچی ھەژموونی کەلتووری چینی بەسەردا زاڵ بوو بەڵام بنەچەی مەغۆلی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٥
پۆل:مردووانی ١٢٩٤
پۆل:مێژووی چین
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
وەرمەز

[وێنۆک|بەردەوێنەیەک لە ئەھورامەزدا لە [نەخشی ڕۆستەم]]
**وەرمەز**، **ورمز**، **ھورموز** یان **ئەھورامەزدا** (بە ئەوێستایی: 𐬨𐬀𐬰𐬛𐬁 𐬀𐬵𐬎𐬭𐬀) خوای ئایینی زەردەشتییە. ئەھورا بە واتای سەرۆک و مەزدا بە واتای داناییە. لەدیدی زەردەشتییەکان ئەھورامەزدا خوایە و ئەوەی ھەردەم دژی دەوەستێت، ئەھریمەنە. واتە شەیتان کە ئیشی خراپە و شەڕە، ئەھورامەزدا خوای ڕووناکییە و دووژمنی تاریکییە. ھێنەری بەخت و خۆشی و شادییە و ھەموو ڕەوشتە باشەکانە، بە پێچەوانەی ئەھریمەن کە شەیتانە مایەی تاریکی و دەرد و ناخۆشییە.
ئایینی زەردەشتی ئایینێکە داوای کاری چاکە و ڕەوشتی باش و یارمەتی نێوان بونەوەری مرۆڤ دەکات.
ئاگر و ڕۆژ ھێمای ئەھورامەزدان، بۆیە لای ئەوان ئاگر زۆر پیرۆزە و ھەمیشە زەردەشتییەکان لەوە ئاگادار دەکرێنەوە کە ئاگر لە پەرستگاکان نەکوژێتەوە. ھەر ئەمەشە کە وای لە ئایینەکانی تر کردوە کە وا بزانن زەردەشتییەکان ئاگر پەرستن.

## لە پەرتووکی سەرەنجام
لە کەڵتووری مێژوویی کورد دا بە ئەھورامەزدا **وەرمەز** وتراوە. یەکێک لە ھۆزە کوردەکانی ناوچەی کرماشان ناوی *[[وەرمەزیار]]*ە کە بە واتای پەیرەوی ئەھورامەزدایە. لە پەرتووکی سەرەنجام لە کەلامی دەورەی بەھلوولدا، بابا نجووم ناو لە وەرمەز دەھێنێت و دەڵێت:

زروان بیانێ، زروان بیانێ

نە دەورەی وەرین زروان بیانی

ئەھری و *وەرمەز* یاران دیانی

کاڵای خاس یار ئەو دەم شیانێ

## ئەمانەش ببینە
* ئایینی زەردەشتی
* زەردەشت
* فرەوەھر

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایینی زەردەشتی
پۆل:خوا
پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان
پۆل:وشە و دەستەوشە فارسییەکان
کۆکەرەوەی گەرمیی خۆری

وێنۆک|دوو کۆلەکتۆری گەرمیی خۆری لەپاڵ یەکتریدا دانراون.

**کۆکەرەوەی گەرمی خۆری** یان **کۆلەکتۆری گەرمیی خۆری** () بە ھەڵمژینی تیشکی خۆر گەرمی کۆ دەکاتەوە. دەستەواژەی *کۆکەرەوەی خۆری* بە شێوەیەکی گشتی ئاماژە بە ئامێرێک دەکات بۆ گەرمکردنەوەی ئاوی گەرمکراوەی خۆر، بەڵام لەوانەیە ئاماژە بە دامەزراندنی گەورەی بەرھەمھێنانی ھێزی وەک تەونی پارابۆلی خۆر و تاوەری خۆر یان ئامێری گەرمکەرەوەی ھەوای خۆر بکات.

کۆکەرەوەی گەرمی خۆر یان چڕنەکردنەوە یان چڕکردنەوە. لە کۆکەرەوە نا چڕکەرەوەکان، ناوچەی ئەپێر (ئەو ناوچەیەی تیشکی خۆر وەردەگرێت) بە نزیکەیی ھەمان ناوچەی ھەڵمژینی (ئەو ناوچەیەی تیشکھەڵئەمژێت). نموونەیەکی باوی وەھا سیستەمێکە کە قاپێکی کانزایییە و بە ڕەنگێکی تاریک داپۆشراوە بۆ گەورەکردنی وزەکانی ناو تیشکی خۆر. پاشان وزەکە کۆ دەکرێتەوە بە ساردکردنەوەی قاپەکە بە شلەیەکی کارا، زۆر جار ئاو یان گلیکول بەکاردەھێنرێت.

کۆکەرەوەکان بە چڕتر ڕووبەرێکی گەورەتریان ھەیە لە چاو ناوچەی ھەڵم ژین کە پارچەیەکە بەشێوەیەکی ئاسایی لە شێوەی ئاوێنەیەکدایە کە لەسەر ھەڵمژینەکە چەقێندراوە، کە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا بۆرییەکانی ھەڵگری شلەی کارکردن. بەھۆی جوڵەی خۆر لە ماوەی ڕۆژدا بەناوی ھاتوچۆ دەکەن، چڕکردنەوەی کۆکەرەوەکان زۆرجار پێویستی بە جۆرێک لە سیستەمی شوێنپێھەڵگرتنی خۆر ھەیە، ھەندێک جاریش بۆ ئەم ھۆکارە بە کۆکەرەوە «چالاکەکان» ناودەبرێن.

کۆکەرەوە نا چڕکراوەکان بە شێوەیەکی گشتی لە باڵاخانەی نیشتەجێبوون و بازرگانی دا بەکار دەھێندرێن بۆ گەرمکردنی بینایەکانیان، لەکاتێکدا کۆکەرەوەکان چڕدەکەنەوە لە خانەکانی وزەی خۆر کە لە وزەی خۆردا چڕکراوەتەوە کارەبا بەرھەم دەھێنێت بە گەرمکردنی شلەی گواستنەوەی گەرمی بۆ ناو تۆربینێک کە بە کارەبای مۆلیدەیەک (زاگتەز) بەستراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
مارگاریتا سالاس

**مارگاریتا سالاس فالگویراس کانێرۆ** (٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨–٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩) کەسایەتی زانای ئیسپانی، توێژەری پزیشکی و نووسەر لە بواری زیندەکیمیا و بۆماوەزانیی گەردی بوو. سالاس بەکتریای ڤایرۆسی *٢٩ دی ئێن ئەی پۆلیمیراسی* دۆزییەوە، ئەم دۆزینەوەی لەلایەن ئەنجومەنی توێژینەوەی ئیسپانی بەیەکێک لە باڵاترین و بەھاترین داھێنانەکان دانرا.

ئەو یەکەم ژنە زانا بوو کە ھەڵبژێردرێت بۆ ئەکادیمیای شاھانەی ئیسپانیا. لە ساڵی ٢٠١٩، بەماوەیەکی کورت بەر لە مردنی ئەوا خەڵاتی داھێنەرانی ئەورووپی پێدرا. لە ھاوینی ٢٠٠٨، لەلایەن پاشای ئیسپانیا خوان کارلۆسی یەکەم، خەڵات و ناونیشانی ڕێزلێنانی پێبەخشرا. لە ماوەی ژیانیدا، سالاس سەرپەرشتی ٤٠ قوتابی دکتۆرای کردووە، ھەروەھا ٢٠٠ وتاری زانستی بڵاوکردووەتەوە. ئەو یەکێک بووە لە قسەکەران و پارێزەرانی ژننان بەتایبەتیش لە بواری فێمێنیزم لە زانستدا.

مارگریتا لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، لە تەمەنی ٨٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرەتای ژیان
مارگاریتا سالاس لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨ لە کانێرۆ لە پارێزگای ڤاڵدێز، ھەرێمی ئاستۆریاس دایکبوو. ئەو کچی دکتۆرێکی دەروونناس بوو. ئەو بەکالۆریۆسی لە زانکۆی کۆمپلوتینسی مەدرید لە بەشی کیمیا بەدەستھێنا. لە ساڵی ١٩٦٣، بڕواننامەی دکتۆراشی وەرگرت، ئەلبەرت سۆلس لە ئەنجومەنی توێژینەوەی ئیسپانی، سەرپەرشتی خوێندنی دکتۆراکەی بوو. دوای تەواوکردنی تێزەکەی، چوونەتە ئەمریکا بۆ کارکردن لەگەڵ سیڤیرۆ ئۆچوا. دوای ئەوەی لەگەڵ ھاوسەرەکەی لە ئەمریکا گەڕانەوە بۆ ئیسپانیا، ئەوا لە شاری مەدرید تاقیگەیەک دادەمەزرێنێت لەبواری بۆماوەزانیی گەردی. دواتر لە چەند زانکۆیەکی مەدرید، سالاس بوو بە پڕۆفیسۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست