open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
٢١ی جومادولئوولا

**٢١ی جومادولئوولا** یان **٢١/٥ (بیست و یەک ڕۆژی مانگی پێنج)** سەد و سی و نۆ (١٣٩) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و چل ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل و یەکەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢١٥ یان ٢١٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٤٠٦ی کۆچی - یاسمین کەساب، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٧ی کۆچی - عایدە حاج عەلی، سیاسەتمەداری سویدی.

## مردووان
* ٩٩٢ی کۆچی - ئەبوو سەعادەت فاکیھی، شەرعزان و نووسەر و شاعیری خەڵکی حیجاز.
* ١٤٢٣ی کۆچی - عەتیف سالم، بەڕێوەبەری میسری.
* ١٤٢٧ی کۆچی - عەلی سومەیری، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤٣١ی کۆچی - مەحموود سەعدانی، ڕۆژنامەنووسی میسری.
* ١٤٣٤ کۆچی - بەدر بن عەبدولعەزیز ئال سعود، شازادەی سعودیە.
* ساڵی ١٤٣٦ی کۆچی -
** حارس زاری ئەمینداری گشتی پێشووی کۆمەڵەی زانایانی موسڵمانی عێراق.
** عەبدولڕەحمان ڕەفیع، شاعیری بەحرەینی.
* ١٤٣٨ی کۆچی - عومەر عەبدولڕەحمان زانای ئەزھەر و سەرکردەی ڕۆحی گرووپی ئیسلامی لە میسر.
* ١٤٤٢ی کۆچی - ئەلفرێد سەمعان، شاعیری عێراقی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی  جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
سوورییەکان

**سوورییەکان** () زۆرینەی دانیشتووانی سووریان،لە پێشوودا شام، کە زمانی عەرەبی، بەتایبەتی زاراوەی شامی و میزۆپۆتامیایان وەک زمانی دایک ھەیە. میراتی کولتووری و زمانەوانی گەلی سووریا تێکەڵەیەک لە ھەردوو توخمە ڕەسەنەکان و ئەو کولتوورە بیانیانەیە کە لە ماوەی ھەزاران ساڵدا ھاتوون حوکمڕانی خاک و گەلەکەی بکەن. تا سەدەی حەوتەم زۆربەی دانیشتووانی شام بە زمانی ئارامیی قسەیان دەکرد. لە سەدەکانی دوای فەتحی ئیسلامی لە ساڵی ٦٣٤، زمانی عەرەبی بووە زمانی باڵادەست، بەڵام کەمینەیەکی سوورییەکان زمانی ئارامیی (سووری)یان پاراستووە، کە تا ئێستاش بە شێوەزارە ڕۆژھەڵاتی و ڕۆژاوایییەکانی قسەی پێدەکرێت.

ناوی نەتەوەیی «سووریا» لە سەردەمی کۆندا بۆ ئاماژەدان بە دانیشتووانی شام بەکارھاتووە. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر شام، ناسنامەی عەرەب زاڵ بوو و ناوی نەتەوەیی «سووریا» بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن مەسیحییەکانەوە بەکارھێنرا کە بە زمانی سریانی قسەیان دەکرد. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ناوی «سووریا» لە نێو عەرەبی زمانەکانی شامدا زیندوو بووەوە. دوای دامەزراندنی شانشینی عەرەبی سووریا لە ساڵی ١٩٢٠، ناوی «سووریا» دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد لەنێو دانیشتووانی عەرەبی زماندا. ئەم زاراوەیە لە کاتی ئیختیاری بۆ سووریا و لوبنان گرنگییەکی زیاتری بەدەستھێنا، بووە ناوی نیشتمانی پەسەندکراو بۆ عەرەب زمانەکانی کۆماری سووریا.

زۆربەی سوورییە عەرەبی زمانەکان خۆیان وەک عەرەب دەناسێنن و بەھۆی زمانی مۆدێرن و پەیوەندییان بە کولتوور و مێژووی عەرەبییەوە بەو شێوەیە وەسف دەکرێن؛ بەڵام لە ڕاستیدا ئەوان لە ڕووی بۆماوەیییەوە تێکەڵەیەکن لە گرووپە جیاوازەکانی سامی قسەکەر کە خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکەن.   ھیچ دژایەتییەک لە نێوان عەرەببوون و سوورییدا نییە بەو پێیەی ناسنامەی عەرەبی سووریا فرە چینە و سووری بوون تەواوکەری عەرەببوونە. زاراوەی «سووریا» جگە لەوەی کە عەرەبی سووریا ئاماژەی پێدەکات، ئاماژەیە بۆ ھەموو ھاووڵاتیانی سووریا، بەبێ گوێدانە پێشینەی نەتەوەیی. لە ساڵی ٢٠١٨دا، سووریا ژمارەی دانیشتووانی بە ١٩٫٥ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت، کە جگە لەو زۆرینەی پێشتر باسمان کرد، کورد و ئاشووری و تورکمان و ئەرمەنی و ئەوانی دیکە لەخۆدەگرێت.

تەنانەت پێش شەڕی ناوخۆی سووریاش، ڕەوەندێکی زۆری سووریا ھەبوون کە کۆچیان کردبوو بۆ ئەمریکای باکوور (ئەمریکا و کەنەدا)، وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەورووپا (لەوانەش سوید، فەرەنسا و ئەڵمانیا)، ئەمریکای باشوور (بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەرازیل، ئەرجەنتین، ڤەنزوێلا و شیلی)، وێست ئیندز، ئەفریقا، ئوسترالیا و نیووزلەندا. ھەروەھا ئێستا شەش ملیۆن پەنابەری شەڕی ناوخۆی سووریا لە دەرەوەی سووریا دەژین، زۆربەیان لە تورکیا، میسر، ئوردن، لوبنان، ئەڵمانیا و ھەروەھا سوید.

## سەرچاوەکان

### سەرچاوەی زیاتر

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* گەلی سووریا، ھەموو کولتوورێک
* وێنە و وێنەی گەلی سووریا، مێژووی سووریا – ئۆنلاین
* کۆمەڵێک وێنەی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست، لەوانەش خەڵکی سووریا، وێنەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
* گەلی سووریا، ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عەرەب
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:سامییەکان
پۆل:خەڵکی سووریا
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
یەمەنییەکان

**یەمەنییەکان** () بریتین لە خەڵکی یەمەن.

## پلەبەندی کۆمەڵایەتی
سیستەمێکی چینایەتی کۆمەڵایەتی لە یەمەن ھەیە کە لە ساڵی ١٩٦٢دا لە کاتی دروستکردنی کۆماری یەمەندا بە فەرمی ھەڵوەشایەوە بەڵام بە کردەوە ئەم سیستەمە ھەر ماوە و کۆمەڵگای یەمەن تا ئێستاش لە دەوری ڕیزەکانی پلەبەندی ڕێکخراوە. جیاوازی نێوان پلەکان بە ڕەچەڵەک و پیشە دەردەکەوێت و بە ھاوسەرگیری نێوان کەسانی یەک پلە چەسپاوە.

پێنج گرووپی ھەیە. لە لووتکەی پلەبەندیدا، نوخبە ئایینییەکان ھەن کە پێیان دەوترێت *سەدا*. پاشان ئەمانە چینەکانی دادوەرەکان (*quad*) بەدوایدا دێن. سێیەم پێگەی پلەبەندی *قەبیلەکانن* کە ئەو جووتیارانەن کە سەر بە ھۆزەکانن و بە شێوەیەکی سەرەکی لە کشتوکاڵ و بازرگانییەوە دەژین. گرووپی چوارەم پێی دەوترێت *مەزایانە*. ئەم گرووپە لە کەسانێک پێکھاتوون کە زەوییان نەبووە و جۆرەھا خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن وەکو قەساب و پیشەوان. لە کۆتاییدا لە بنی پلەبەندیدا کۆیلەکان (*عبد*) و تەنانەت لە خوارتریشیانەوە خەدەمەکان کە بە واتای بەندەکان دێت.

## یەمەنییە دیارەکان
## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
لایەنگریی سیستمی

**لایەنگریی سیستمی** (لایەنگریی ڕێکخراو، Systemic Bias) پرۆسەیەکە بۆ پشتگیریکردن لە دەرئەنجامێکی دیاریکراو. ئەم زاراوەیە بە گشتی ئاماژەیە بۆ سیستمی مرۆیی وەک دامەزراوەکان. لایەنگریی سیستمی پەیوەندی بە **لایەنگریی دامەزراوەیی** و **لایەنگری پێکهاتەییەوە** هەیە و لە ڕووی چەمکییەوە سەریەک دەکەوێت و زۆرجار زاراوەکان بە شێوەیەکی گۆڕاو بەکاردەهێنرێن.

لە لایەنگری سیستمیدا، کردەوەی دامەزراوەکان لایەنگرییەک پیشان دەدەن کە دەبێتە هۆی مامەڵەکردنێکی بەسوود یان باش بۆ هەندێک گرووپی دیاریکراو، لە کاتێکدا هەندێکی تر تووشی زیان دەبن یان لە بەهایان کەم دەبێتەوە دەرەنجامی هەمان ئەو بڕیارانە. ڕەنگە هۆکاری ئەمە دووچاوەکی و دەمارگرژیی بە ئانقەست نەبێت، بەڵکوو لە پابەندبوون بەو یاسا و نۆرمە دامەزراوانەی لەلایەن زۆرینەوە پەسەندکراوە سەرچاوە بگرێت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:نەزانی
لوبنانییەکان

**گەلی لوبنان** ( / ALA-LC: ** ،) ئەو کەسانەن کە لە لوبنانەوە نیشتەجێن یان سەرچاوەیان گرتووە. لەوانەیە ئەم زاراوەیە ئەو کەسانەش بگرێتەوە کە پێش دروستبوونی دەوڵەتی لوبنانی مۆدێرن لە چیای لوبنان و کێوەکانی لوبنان نیشتەجێ بوون. گرووپە ئایینییە سەرەکییەکانی نێو گەلی لوبنان لە ناو لوبنان بریتین لە موسڵمانانی شیعە (٢٧٪)، موسڵمانی سوننە (٢٧٪)، مەسیحیی مارۆنی (٢١٪)، مەسیحییە ئۆرتۆدۆکسەکانی یۆنانی (٨٪)، مەسیحیی مەلکیت (٥٪)، دروزەکان (٥٪)، مەسیحیی پرۆتستانت (1%). بەڵام گەورەترین دەستەی لوبنانییەکان لە ڕەوەندێک لە ئەمریکای باکوور، ئەمریکای باشوور، ئەورووپا، ئوسترالیا و ئەفریقا پێکدێن کە زۆرینەیان مەسیحی مارۆنین.

بەو پێیەی زانینی ڕێژەی مەزھەبە جیاوازەکان لە ڕووی سیاسییەوە ھەستیارە، لوبنان لە ساڵی ١٩٣٢ەوە لە ئینتیدابی فەرەنساوە زانیاری فەرمی سەرژمێری لەسەر پاشخانی نەتەوەیی کۆ نەکراوەتەوە؛ بۆیە ئەستەمە شیکارییەکی وردی دیمۆگرافی بۆ کۆمەڵگای لوبنان بکرێت. زۆرترین چڕبوونەوەی ئەو کەسانەی کە ڕەچەڵەکی لوبنانییان ھەیە ڕەنگە لە بەرازیل بێت، کە ژمارەیان ٥٫٨ بۆ ٧ ملیۆن کەسە؛ بەڵام ڕەنگە زیادەڕەوی بێت بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ڕاپرسییەکی فەرمی کە لەلایەن پەیمانگای جوگرافیا و ئاماری بەڕازیلی (IBGE) ئەنجامدراوە دەری خستووە کە کەمتر لە یەک ملیۆن بەڕازیلی ئیدیعای ڕەچەڵەکی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیان کردووە. لوبنانییەکان ھەمیشە گەشتیان بە جیھاندا کردووە، زۆربەیان لە ماوەی دوو سەدەی ڕابردوودا بە ھەمیشەیی نیشتەجێ بوون.

مەسیحییەکان پێگەی خۆیان وەک زۆرینە لە خودی لوبنان لەدەستداوە، لەگەڵ کەمبوونەوەی ژمارەیان بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئەنجامی کۆچکردنیان، مەسیحییەکان ھێشتا وەک یەکێک لە گرووپە ئایینییە سەرەکییەکانی وڵاتەکە دەمێننەوە. نەوەکانی مەسیحییە لوبنانییەکان زۆرینەی خەڵکی لوبنان لە سەرانسەری جیھان پێکدەھێنن و بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە ڕەوەندەکاندا دەردەکەون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* , Hamline University, 2002

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:سامییەکان
پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:خەڵکی لوبنانی
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
سانسۆرکردن لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکاندا

[وێنۆک|450x450پیکسڵ| وڵاتانی ئەندامی [ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی|ڕێکخراوی هاوکاری ئیسلامی (OIC) بە ڕەنگی سەوز لەسەر خەریتەکە ئاماژەیان پێ کراوە. ڕێکخراوی OIC کە لە ٥٧ وڵات پێکهاتووە، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لۆبی کردووە بۆ قەدەغەکردنی قسەکردنی ڕەخنەگرانە لە محەممەد. ]]
 
فێرکاری و ئارگیومێنتە ئیسلامییەکان هەندێک جار بە درێژایی مێژوو بۆ سانسۆری ئایینی بەکارهێنراون و حاڵەتی **سانسۆر لە کۆمەڵگا ئیسلامییەکاندا** زۆر هەیە.

نموونەیەک فەتوایە لە دژی *[[ئایەتە شەیتانییەکان|ئایەتەکانی شەیتان]]* (ڕۆمانێک)، کە فەرمانی لە سێدارەدانی نووسەرەکەی کردووە بەهۆی کوفرەوە. یاخود کاتێک نووسەری کورد مەریوان ھەڵەبجەیی فەتوای کوشتنی بۆ دەرکرا بەهۆی نووسینە ڕەخنەگراوییەکانی لە ئیسلام.

وێناکردنی محەمەد ئیلهامبەخش بووە بۆ مشتومڕ و پاڵنانی سانسۆرکردن. هەندێک لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکان پۆلیسی ئایینییان هەیە کە جێبەجێکردنی یاسای شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ دەکەن.   لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥، هێرش کرایە سەر ڕۆژنامەی شارلی ئێبدۆ چوونکە کاریکاتێرێکیان لەسەر محەممەد دروست کردبوو؛ دەرنجامی ئەم هێرشە، ١٢ کەس کوژران و ١١ کەسیش بریندار بوون.

لە وڵاتە غەیرە ئیسلامییەکاندا، زۆرجار ئیسلام وەک هۆکارێک بۆ خۆسانسۆرکردن ئاماژەی پێکراوە. هەندێک جار ئەم خۆسانسۆرە بەهۆی هەڕەشەی توندوتیژییەوەیە. 

سەرکردەکانی وڵاتانی ئەندامی گەورەترین ڕێکخراوی ئیسلامی جیهان کە بە ڕێکخراوی هاوکاری ئیسلامی ناسراوە، داوای قەدەغەکردنی یەکجارەکی ئەو شتانەیان کرد کە دەتوانرێت وەک سووکایەتیکردن بە پێغەمبەری ئیسلامی هەژمار بکرێت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:سانسۆر
ڕۆژی جیھانی ئاو

**ڕۆژی جیھانی ئاو**، ڕۆژێکە ساڵانە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕێکەوتی ٢٢ی ئازاردا ئەم ڕۆژە یاد دەکاتەوە، لەسەرتاسەری جیھان کاروچالاکی ئەنجام دەدرێت بەم بۆنەیەوە ھەموو ساڵێک ناونیشانیک یان درووشمیک و لۆگۆیەک بۆ بۆنەکە دادەنرێت.
سەرەتای ئەم بۆنەیە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٢ کاتێک نەتەوە یەککرتووەکان کۆبوونەوەی خۆی ئەنجامدا لەسەر ژینگە و گەشەپێدان لە شاری ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە بەرازیل، لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢ بڕیاریان دا کە ڕۆژی ٢٢ ی ئازاری ھەموو ساڵیک ئەو یادە بکرێتەوە، لە ساڵی ١٩٩٣ دەست کرا بە یادکردنەوە کە ئەو کاتە ھانی خەڵکیان دەدا کە زۆر بەلۆعە بەرنەدەنەوە و پارێزگاری لە بەکارھێنانی ئاوی پاک بکەن.

## بابەتی ساڵانە
### پێش ساڵی ٢٠٢٦
* ١٩٩٤: گرنگیدان بە سەرچاوە ئاوییەکانمان کاری ھەمووانە
* ١٩٩٥: ژن و ئاو
* ١٩٩٦: ئاو بۆ شارە تینووەکان
* ١٩٩٧: ئاوی جیھان: بەسە؟
* ١٩٩٨: ئاوی ژێر زەوی، سەرچاوەی نەبینراو
* ١٩٩٩: ھەمووان لە خوارەوەی ڕووبارەکە دەژین
* ٢٠٠٠: ئاو بۆ سەدەی بیست و یەکەم
* ٢٠٠١: ئاو بۆ تەندروستی
* ٢٠٠٢: ئاو بۆ گەشەپێدان
* ٢٠٠٣: ئاو بۆ داھاتوو
* ٢٠٠٤: ئاو و کارەساتەکان
* ٢٠٠٥: دەیەی (٢٠٠٥–٢٠١٥) ئاو بۆ ژیان
* ٢٠٠٦: ئاو و کولتوور
* ٢٠٠٧: ڕووبەڕووبوونەوەی کەمی ئاو
* ٢٠٠٨: پاکوخاوێنی
* ٢٠٠٩: ئاوە نێودەوڵەتییەکان
* ٢٠١٠: ئاوی پاک بۆ جیھانێکی تەندروست
* ٢٠١١: ئاو بۆ شارەکان
* ٢٠١٢: ئاسایشی ئاو و خۆراک
* ٢٠١٣: ساڵی ھاوکاری نێودەوڵەتی
* ٢٠١٤: ئاو و وزە
* ٢٠١٥: ئاو و گەشەپێدانی بەردەوام
* ٢٠١٦: ئاوی باشتر، کاری باشتر
* ٢٠١٧: بۆچی ئاو بەفیڕۆ بدەین؟
* ٢٠١٨: سروشت بۆ ئاو
* ٢٠١٩: نەھێشتنی کەس لەدوای خۆی
* ٢٠٢٠: ئاو و گۆڕانی کەشوھەوا
* ٢٠٢١: بەھادان بە ئاو
* ٢٠٢٢: ئاوی ژێر زەوی - کردنی نەبینرا بە بینراو
* ٢٠٢٣: خێراکردنی گۆڕانکاری
* ٢٠٢٤: ئاو بۆ خۆشگوزەرانی و ئاشتی
* ٢٠٢٥: پاراستنی سەھۆڵبەندان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژەکانی ھۆشیارکردنەوەی تەندروستی
پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:تێبینییەکان سەبارەت بە خۆراک و خواردنەوە
ھێرشەکانی باکووری عێراق (حوزەیرانی ٢٠١٤)

**ھێرشەکانی باکووری عێراق** لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤ دەستیپێکرد، کاتێک داعش و ھێزی ھاوپەیمان ھێرشێکی گەورەیان لە باکووری عێراق دژی حکوومەتی عێراق دەستپێکرد، ئەمەش دوای پێکدادانەکانی پێشووتر کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ دەستیپێکردبوو.

داعش و ھێزە ھاوپەیمانەکان دەستیان بەسەر چەندین شار و ناوچەدا گرت، سەرەتا لە ھێرشەکەی بۆ سەر سامەڕا لە ٥ی حوزەیران دەستی پێکرد، دواتر لە ١٠ی حوزەیران مووسڵی گرت و تکریت لە ١١ی حوزەیران. دوابەدوای ھەڵھاتنی ھێزەکانی حکوومەتی عێراق بۆ باشوور لە ١٣ی حوزەیران، پێشمەرگە دەستی بەسەر سەکۆ نەوتییەکانی کەرکووکدا گرت، کە بەشێکە لە ناوچە جێناکۆکەکان.

دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام شەڕەکانی مووسڵ و سەلاحەددینی ناوناوە "شەڕی ئەسەدووڵڵا بیلاوی" بۆ ڕێزلێنان لە ئەبوو عەبدولڕەحمان ئەلبیلاوی.

تا کۆتایی مانگی حوزەیران عێراق کۆنترۆڵی سنوورەکانی لەگەڵ ئوردن و سووریا لەدەستدابوو. پاشان نووری مالیکی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە ١٠ی حوزەیران باری نائاسایی لەسەر ئاستی وڵات ڕاگەیاند دوای ھێرشەکەی سەر مووسڵ، کە لە شەوێکدا دەستی بەسەردا گیرا. بەڵام سەرەڕای قەیرانی ئەمنی، پەرلەمانی عێراق ڕێگەی نەدا مالیکی باری نائاسایی ڕابگەیەنێت؛ چەند پەرلەمانتارێکی عەرەبی سوننە و کورد بەھۆی دژایەتیکردنیان بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی سەرۆک وەزیران بایکۆتی دانیشتنەکەیان کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠١٤ لە باشووری کوردستان
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک
کاردانەوەکان بەرامبەر بە لەسێدارەدانی سەددام حوسێن

**کاردانەوەکان بەرامبەر بە [[لەسێدارەدانی سەددام حوسێن|لەسێدارەدانی]] [[سەددام حوسێن|سەددام حوسێن]] سەرۆک کۆماری عێراق** تێکەڵاو بوون. ھەندێک بەتوندی پشتیوانی لە سێدارەدانەکەیان کرد، بە تایبەت ئەوانەی کە کاریگەری کەسیی بەرامبەر بە کردەوەکانی سەددام وەک سەرکردە. ھەندێک لەو قوربانییانە دەیانویست بەھۆی کارەکانی دیکەیەوە دادگایی بکرێت، کە بە وتەی خۆی بووەتە ھۆی مردنی زۆر زیاتر لەو کەسانەی کە بەھۆیەوە سزا دراوە. ھەندێک پێیان وابوو ئەم لەسێدارەدان دەبێتە ھۆی بەرزکردنەوەی ورە لە عێراقدا، ھەندێکی تر ترسیان لەوە ھەبوو توندوتیژی زیاتری لێبکەوێتەوە. زۆرێک لە کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی پشتگیریان لە دادگاییکردنی سەددام کرد، بەڵام بە تایبەتی دژی بەکارھێنانی سزای لەسێدارەدان بوون. لایەنگرانی سەددام ئەو ڕووداوەیان بە ستەمکارانە زانی.

«جیھان دەزانێت کە سەددام حوسێن بە ڕاستگۆیی ژیاوە و بە شەرەفەوە مردووە، و بنەماکانی خۆی پاراستووە. ئەو درۆی نەکردووە کاتێک دادگاییکردنەکەی شتێکی بەتاڵە داناوە». پارێزەرانی حوسێن لە بەیاننامەیەکدا ڕایانگەیاندووە.

وتەبێژی کچەکانی سەددام دەڵێت: ھەستیان بە شانازی کرد کە بینی باوکیان ئازایانە ڕووبەڕووی جەلادەکەی دەبێتەوە. لە عەممانی پایتەختی ئوردن، کچە گەورەکەی سەددام بەناوی ڕەغد بەشداری ناڕەزایەتییەکانی دژی لەسێدارەدانی باوکی کرد.  خۆپیشاندەران و لایەنگرانی سەددام ھەستی خۆیان دەربڕی کە سەددام شەھیدە و تاکە سەرکردەی عەرەبە کە بە ئەمریکای گوتووە "نەخێر".

بەگوێرەی زانیاری فەرمیی، دوای لەسێدارەدانی سەددام، خەڵک بە دەوری تەرمی سەددام سەمایان دەکرد و گۆرانیان دەگوت. دوای دوو ڕۆژ لە لەسێدارەدان، حکوومەتی عێراق لێکۆڵینەوەی لە گاڵتەجاڕی و شێوازی وێنەگرتنی لەسێدارەدانەکە دەستپێکرد.

جۆرج بووش سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە مردنی سەددام کۆتایی بە توندوتیژییەکانی عێراق ناھێنێت. لە تکریت کە سەددام تێیدا نێژراوە، پۆلیس وەک خۆپارێزییەک بۆ ماوەی چوار ڕۆژ چوونە ژوورەوە و دەرچوونی لە شارەکە قەدەغە کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ٢٠٠٦
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٦
ئۆپەراسیۆنی ئاشتیپارێزی لە ناوچەی قەرەباغ

thumb|upright=1.5|**ئەرکی ئاشتیپارێزی لە بەرزاییەکان قەرەباغ** ئاماژەیە بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی ئاشتیپارێزی کە لە ناوچەی بەرزاییەکانی قەرەباغ لە دوای جەنگی بەرزاییەکانی قەرەباغ لە ساڵی ٢٠٢٠دا بەڕێوەدەچن. ئامانج لە ئۆپەراسیۆنەکە چاودێریکردنی ئاگربەستی نێوان ھێزەکانی ئەرمەنستان و ئازەربایجان، لەژێر چاودێری ڕووسیا و تورکیا.

دوای شەڕەکە، و بەپێی ڕێککەوتنی ئاگربەست کە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ واژووکرا، ڕووسیا یەکەیەکی ئاشتیپارێزی ڕەوانەی ناوچەکە کرد کە پێکھاتبوو لە ١٩٦٠ سەرباز، بە فەرماندەیی لیوای ١٥ی جیاوازی ھێزی زەمینی ڕووسیا، بە فەرماندەیی لیوا ڕوستەم مورادۆڤ. ھێزەکانی ئاشتیپارێز کە لە نزیک ستێپاناکێرت جێگیرکران، خاڵەکانی چاودێرییان بەدرێژایی ھێڵی بەرکەوتن لە ناگۆرنۆ-قەرەباغ و بەدرێژایی ڕێڕەوی لاچین دامەزراندووە. لە مانگی تشرینی دووەمدا دەستیکرد بە ھاوکاریکردنی لیژنەی نێونەتەوەییی خاچی سوور لە دۆزینەوە و ئاڵوگۆڕکردنی تەرمی ئەو کەسانەی لە ھەردوولا کوژراون، دواتر ئۆپەراسیۆنی پاککردنەوەی مین لەو ناوچەیە ئەنجامدا.

لە ١١ی ئەو مانگەدا یاداشتێکی لێکتێگەیشتن لە نێوان ڕووسیا و تورکیا واژوو کرا بۆ دامەزراندنی ناوەندێکی چاودێری ھاوبەشی ڕووسیا و تورکیا (RTJMC) لە نزیک مەرزیلی لە ناوچەی ئەگدەم لە ئازەربایجان. لە مانگی کانوونی یەکەمدا تورکیا ١٣٦ پسپۆڕی مین ڕەوانەی ئازەربایجان کرد بۆ ھاوکاریکردن لە لابردنی مین لە ناوچەکە و ڕاھێنان بە مین لابەرە ئازەربایجانییەکان. ھەروەھا ٣٥ ئەفسەری خۆی ناردووە.

## سەرچاوەکان
تەیف سامی

**تەیف سامی محەممەد** () سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و وەزیری داراییی ئێستای عێراقە. پێشتر پۆستی بریکاری وەزیری دارایی و بەڕێوەبەری گشتیی بەشی بوودجەی وەزارەتەکەی بەدەستەوە بووە. لە ٢٠٢٢ خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێری پێ بەخشرا.

## کارەکان
دوای تەواوکردنی خوێندن، ئاواتەکەی کارکردن بوو لە بواری دیپلۆماسیدا. لە ١٩٨٥ و لە ساڵانی شەڕی ئێران و عێراق، لە وەزارەتی دارایی دامەزراوە. تەیف گوتی: «زۆرینەی تیمەکە کاتێک دامەزرا ژن بوون چونکە پیاوەکان لە دژی ئێران لە شەڕدا بوون.» تەیف لە ڕێگەی پلەکانی ناوی وەزارەتەکەوە بەردەوام بوو لە بەرزبوونەوە تا داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ٢٠٠٣ کاتێک حکوومەتی سەددام حوسێن ڕووخا. پاشان کرا بە بەڕێوەبەری گشتیی بەشی بوودجە کە ئەو پۆستەی بۆ ماوەی ١٩ ساڵ بەڕێوە برد، سەرەڕای ئەوەی لە عێراقی دوای داگیرکاریدا پشکی تائیفی ھەبوو. پێگەی فەرمانگەی کاروباری پەروەردەیی و ڕۆشنبیری ڕای گەیاند کە تەیف لە ٢٠١٩ وەک یاریدەدەری وەزیری دارایی و، لە ٢٠٠٥ وەک جێگری بەڕێوەبەری بەشی بوودجە لە وەزارەتی دارایی دەستنیشان کراوە. تەیف شێوازێکی جیاوازی قسەکردنی ھەیە و بەم شێوەیە وەسفی دەکات: «دەڵێن دەنگم بەرزە و شەڕانگێزم، بەڵام ئەوە تەنھا شێوازی قسەکردنمە. کاتێک شتێک ڕوون دەکەمەوە جۆش و خرۆش دەبم.»

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
گرتنی ئەکرەم ئیمامئۆغلوو

لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥، ئەکرەم ئیمامئۆغلوو، سەرۆکی شارەوانیی ئەستەمبوڵ و سیاسەتوانی ئۆپۆزیسیۆنی ئەندامی پارتی کۆماریی گەل لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە بە تۆمەتی گەندەڵی، زەوتکردن، وەرگرتنی بەرتیل، سپیکردنەوەی پارە و پشتیوانیکردن لە تیرۆر، بەتایبەتی پشتگیریکردنی پەکەکە دەستبەسەر کرا. دواتر بە تۆمەتی گەندەڵی لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥، ڕەوانەی زیندانی مەڕمەڕە کرا. گرتنی ئیمامئۆغلوو لەگەڵ دەستبەسەرکردنی زیاتر لە ١٠٠ کەسی دیکە، ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانی بەرفراوانی لە شارە گەورەکانی تورکیادا لێکەوتەوە.

## پێشینە
لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ەوە چالاکییەکانی ئاکەپە لە دژی نوێنەرانی ئۆپۆزیسیۆن گەرمتر بوو. لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥، زانکۆی ئەستەمبوڵ بەھۆی ناڕێکی، بڕوانامەی ئیمامئۆغڵووی ھەڵوەشاندەوە. بەو پێیەی بەربژێران بۆ سەرۆکایەتیی تورکیا دەبێت بڕوانامەی زانکۆیان ھەبێت، ئەمە بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێگری لە بەربژێربوونی ئیمامئۆغلوو بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی دەکات. ئەم بڕیارە تەنیا چەند ڕۆژێک پێش ئەوەی پارتی ئۆپۆزیسیۆن ئیمامئۆغلوو وەک بەربژێری ھەڵبژاردنی داھاتوو ھەڵبژێرێت ھاتە ئاراوە.

## ئەمانەش ببینە
* دەستگیرکردنی ڕۆدریگۆ دوتێرتە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
سعوودییەکان

**سعوودیەکان** () یان **عەرەبەکانی عەرەبستانی سعوودی** ھاووڵاتی و ھاووڵاتیانی شانشینی سعوودیەن، کە بە زمانی عەرەبی قسە دەکەن، کە زمانێکی سامی ناوەندییە، و ڕەچەڵەک و مێژوو و کولتوورێکی ھاوبەشیان ھەیە. ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی لە عەرەب پێکھاتوون و لە پێنج ھەرێمی مێژوویی دەژین: نەجد، حیجاز، عەسیر، تیھامە و ئەحسا؛ ئەو ناوچانەی کە شانشینی سعوودیە لەسەری دامەزراوە یان ئەوەی پێشتر بە شانشینی حیجاز و نەجد لە نیمچە دوورگەی عەرەبی ناسرابوو. سعوودییەکان یەکێک لە زاراوەی عەرەبی نیمچە دوورگەکان دەدوێن، لەوانە زاراوەی حیجازی و نەجدی و کەنداو و عەرەبی باشوور (کە دیالێکتی عەرەبی تیھامەی عەسیرش دەگرێتەوە)، وەک زمانی دایک.

## چاند
ژینگەی چاندی سعوودیە عەرەبی و ئیسلامییە، و زۆرجار ئایینی، پارێزکارانە، نەریتی و خێزانییە. خواردنەوە کحولییەکان قەدەغەن، بۆ نموونە، ھەرچەندە شتەکان ئێستا ھێواش ھێواش دەگۆڕدرێن.

ژیانی ڕۆژانە بە ڕەچاوکردن و حوکمڕانی ئیسلامی زاڵە. بێ گوێدانە ئەوەی دانیشتووانی ئەو شارە غەیرە موسڵمانن یان نا، ھێشتا ئەمە بەدی دەکرێت. ھەرچەندە مەرج نییە ڕێوڕەسم و ئەرکە ئایینییەکان جێبەجێ بکەن، بەڵام دەبێت جل و بەرگ لەگەڵ پێوەرێکی دیاریکراودا بگونجێت. ڕۆژانە پێنج جار موسوڵمانان لە منارەی مزگەوتەکانەوە بانگ دەکرێت بۆ نوێژ کە لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاوبوونەتەوە. لەبەر ئەوەی ڕۆژی ھەینی پیرۆزترین ڕۆژە بۆ موسڵمانان، کۆتایی ھەفتە ھەینی-شەممەیە. بەپێی عەقیدەی سەلەفی، تەنھا دوو جەژنی ئایینی، جەژنی ڕەمەزان و جەژنی قوربان، بە ئاشکرا ناسێنران، تا ساڵی ٢٠٠٦ کە پشوویەکی نائاینی بوو، پشووی نیشتمانی ٢٣ی ئەیلوول (کە یادی یەکگرتنی شانشینی دەکات) ناسێندرایەوە.

## ھەروەھا سەیری بکە
* عەرەب
* کۆمکاری عەرەبی

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

پۆل:چاندی سعوودی
پۆل:سامییەکان
پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:عەرەبە سعوودیەکان
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:عەرەبە سعوودییەکان
نەجد

**نەجد** ()، ناوچەی ناوەڕاستی سعودیە و نیمچە دوورگەی عەرەبییە. سنوورەکانی بە وردی دیاری ناکرێت بەھۆی جیاوازی سنوورە جوگرافی و سیاسییەکان بە درێژایی مێژوو.  لە ڕۆژاوا بە ناوچەی حیجاز و لە باکوورەوە بە بیابانی نەفوز لە ئەلجەوف و لە ڕۆژھەڵاتەوە بە بیابانی دەھنا لە ئەحسا و لە باشوورەوە بە ڕوبع ئەلخالی دەورەدراوە.  

لە ڕووی کارگێڕییەوە، نەجد دابەشکراوە بەسەر سێ ناوچەی سەرەکیدا: ناوچەی ڕیاز کە وادی حەنیفە و بەرزایی توەیق لەخۆدەگرێت، کە یەمامەی ڕۆژھەڵاتی لەگەڵ پایتەختی سعودیە، ڕیازی لە ساڵی ١٨٢٤ ەوە تێدایە، و ناوچەی سودەیری کە پایتەختەکەی لە مەجمەیە. ناوچەی دووەم، ئەلقاسم، وەحشی بەپیت و باخەکانی خورمای خورما لەخۆدەگرێت کە لە بەرزایییەکانی ناوچەکەدا بڵاوبوونەتەوە بەدرێژایی وادی ڕومما لە ناوەڕاستی نەجد لەگەڵ پایتەختەکەی لە بورەیدە، دووەم گەورەترین شاری نەجدی، لەگەڵ ناوچەکە لە مێژوودا کێبڕکێی ماڵی ڕەشید لە باکووری و ماڵی سعود لە ڕۆژھەڵات و باشووری. سێیەم یەکەی کارگێڕی حەیلی باکوورە کە شاخەکانی جەبەل شەممار لەخۆدەگرێت کە پایتەختی تەیەی حەئیلی تێدایە.

ناوچەی نەجد نزیکەی یەک لەسەر سێی دانیشتووانی ھاوچەرخی سعودیە تێیدا نیشتەجێن. ماڵی بنەماڵەی ئال سعوودە کە لە سەردەمی میرنشینی دیریایەوە لێیەوە بەدوای یەکگرتنی خۆی لەگەڵ حیجازدا ڕۆیشتووە.

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە
* 
* 

پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:نەجد
کۆمپیوتەرکاری

alt=Computer simulation|وێنۆک|وێناکردنی کۆمپیوتەر (سیمولەیشن)، یەکێکە لە شێوازە سەرەکییەکانی کۆمپیوتەرکاری سەرانسەرییە.
**کۆمپیوتەرکاری** ھەر چالاکییەکی ئامانجدارە کە پێویستی بە ئامێری کۆمپیوتەر ھەیە، یان دروستکاری ئامێری کۆمپیوتەر بێ. لێکۆڵینەوە و تاقیکردنەوەی پرۆسەی ئەلگۆریتم لەخۆ دەگرێت، ھەروەھا پەرەپێدانی ھەردوو ڕەقامێر و نەرمامێریش. کۆمپیوتەرکاری لایەنی زانستی، ئەندازیاری، بیرکاری، تەکنۆلۆژی و کۆمەڵایەتی ھەیە. بەشە سەرەکییەکانی کۆمپیوتەرکاری بریتین لە ئەندازیاریی کۆمپیوتەر، زانستی کۆمپیوتەر، ئاسایشی کۆمپیوتەر، زانستی داتا، سیستمی زانیاری، تەکنۆلۆژیای زانیاری و ئەندازیاریی نەرمامێر.

زاراوەی *کۆمپیوتەرکاری* ھاوواتای ژماردن و لێکدانە. لە سەردەمی پێشوودا، بە ئاماژەدان بەو کردارە بەکاردەھێنرا کە لەلایەن ئامێرە میکانیکییەکانی کۆمپیوتەرەوە ئەنجام دەدرا.

## ئەمانەش ببینە
* ژیریی دەستکرد
* کۆمەڵە فەرمان
* ڕاستیی خەیاڵی

## سەرچاوەکان

پۆل:ژمێراندن
پۆل:کۆمپیوتەر
تۆما تۆماس

**تۆما تۆماس** ناسراو بە بابۆ یووسف، سیاسەتمەدارێکی کۆمۆنیستی کلدانی عێراقی بوو کە لە شەستەکاندا دژایەتی ڕژێمی بەعسی کردووە.

## ژیان

تۆما تۆماسی کلدانی و لە شارۆچکەی ئەلقۆش لە باکووری پارێزگای نەینەوا لە عێراق لە ساڵی ١٩٢٤ لەدایکبووە، مەسیحییەکی کاسۆلیکییە. دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی، چووەتە مووسڵ و خوێندنی ناوەندی تەواو دەکات. پاش تەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی دەچێتە کەرکووک و لە کۆمپانیایەکی نەوت کاری کردووە. لەوێ لە ساڵی ١٩٥٠ پەیوەندی بە حزبی شیووعیی عێراقەوە دەکات.

## خەباتی دژی حکوومەتی ناوەندی

لە شۆڕشی ١٩٥٨دا بە توندی لەگەڵ شیووعییەکان دەرکەوت، بەڵام ناسیۆنالیستە عەرەبەکان توانیان لە ساڵی ١٩٦٣ حکوومەت بڕووخێنن دوای ئەوەی عەبدولکەریم قاسمیان لە سێدارە دا. زۆرێک لە کۆمۆنیستەکانی ئەو سەردەمە سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا، لەوانە تۆما تۆماس کە لە چیاکانی کوردستان بەرەو باکووری عێراق ھەڵھات و سوپای ئەنساری پێکھێنا، کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ پەیوەندی بە ئۆپۆزسیۆنی کوردەوە کرد لە دژی دەسەڵاتی ناوەندیدا. تۆما تۆماس سەرکردایەتی سوپای ئەنساری کرد لە چەندین شەڕدا دژی سوپای عێراق، دیارترینیان ناردنی سوپاکەی بوو لە سنووری تورکیاوە بۆ تلکێف.

## کۆتاییەکانی ژیانی

ساڵی ١٩٨٠ بەرەو سووریا ھەڵھات و لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦ لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد. سەرەتا لە گۆڕستانی کلدانەکان لە دھۆک بە خاک سپێردرا و لە ساڵی ٢٠١٠ تەرمەکەی گواسترایەوە بۆ زێدی خۆی ئەلقۆش.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:ئاشوورییەکانی عێراق
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
یەسریب

**یەسریب** () ناوی پێشووی مەدینەیە پێش کۆچی پێغەمبەر. شایانی باسە کە لە ئیسلامدا مەکروھە بەم ناوە ناوی لێ بنرێت، و باشتر وایە ناوی لێ بنرێت مەدینە، تەیبە و ناوەکانی تر کە لە دوای کۆچی پێغەمبەرەوە پێی دراوە شاری یەسریب لە حیجاز بە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییە کشتوکاڵییەکانی وڵاتانی عەرەبی دادەنرێت.

ناوی یاثریب لە سەردەمی کۆن و لە نەخش و نووسینە ناعەرەبییەکاندا دۆزرایەوە لە جوگرافیای بەتلیمۆسی یۆنانی لەژێر ناوی یەسریب (γιαθρίμπ) دەرکەوت و لە کتێبی ستیڤن بیزەنتین لەژێر ناوی حەڕاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مەدینە
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:ژینی محەممەد
سەعد کوڕی مەعاز

**سەعد کوڕی مەعاز** (لە ساڵی ٥ی کۆچی کۆچی دوایی کردووە) ھاوەڵێکی پێغەمبەر بووە پێش کۆچی پێغەمبەر لە یەسریب سەرۆکی ئەوس بووە. سەعد لەسەر دەستی موسعب کوڕی عومەیر موسڵمان بوو، کە پێغەمبەر محەممەد ﷺ ڕەوانەی یەسریبی کرد بۆ ئەوەی خەڵکەکەی فێری ئایینەکەیان بکات لەگەڵ موسڵمانبوونی ھەمووی بەنوو عەبدولئەشھەل موسڵمان بوون. دوای کۆچی پێغەمبەر محەممەد، سەعدی کوڕی مەعاز لەگەڵیدا شاھیدی شەڕەکانی بەدر و ئوحود و خەندەق بوو، کە تێیدا بە سەختی بریندار بوو. کاتێک پێغەمبەر محەممەد گەمارۆی بەنو قوڕەیزەیدا دوای ئەوەی پەیمانەکەیان شکاند و ڕێگەی بە لایەنەکان دا بچنە مەدینە و خیانەتیان لە موسڵمانان کرد، ئەوان تەسلیم بوونیان قبوڵ کرد بەو مەرجەی کە سەعد وەک ناوبژیوان بەسەریاندا دابنرێت بە برینداری، و بڕیاریدا کە پیاوەکان بکوژرێن، ژنەکان بە دیل بگیرێن موڵک و زەوییان بەسەر موسڵماناندا دابەش بکرێت. دوای شەڕی بەنو قورەیزە، برینەکەی سەعد کولایەوە و دوای ماوەیەکی کەم گیانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦٢٥
پۆل:لەدایکبووانی مەدینە
پۆل:ئەنسار
پۆل:مردووان لە مەدینە
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٩٠
محەممەد ڕەشید

**محەممەد ڕەشید** ()  (٨ی شوباتی ١٨٧٣ – ٦ی شوباتی ١٩١٩) پزیشکێکی عوسمانی بووە، بەرپرسی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن (ئیتیحاد و تەرەقی) بووە و پارێزگاری ویلایەتی دیاربەکر عوسمانی بووە لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا. بەناوبانگە بە ڕێکخستنی لەناوبردنی کۆمەڵگاکانی ئەرمەنی و ئاشووری و یۆنانی دیاربەکر لە کاتی جەنگدا. بە "قەسابی دیاربەکر" ناسرابوو.    بە گوتەی مێژوونووس ھانس-لوکاس کیسەر، محەممەد ڕەشید «بە زمانی فەرمیی ناسیۆنالیستی تورکی وەک نیشتمانپەروەر و شەھید سەیر دەکرێت» لە ھەمان کاتدا یەکێکە لە خراپترین تاوانباران.

## سەرەتای ژیان

ڕەشید لە ٨ی شوباتی ١٨٧٣ لە خێزانێکی چەرکەسی لەدایکبوو. بەھۆی زیادبوونی ستەمی ڕووسی، لە ساڵی ١٨٧٤ لەگەڵ خێزانەکەی ڕەوانەی دەوڵەتی عوسمانی کران.  

خوێندنی لە قوتابخانەی سەربازی ئیمپراتۆری پزیشکی لە پایتەخت دەرسادەت تەواو کرد و یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ئیتیحاد و تەرەقی لە ساڵی ١٨٩٤، وەک یاریدەدەری پڕۆفیسۆر ئەڵمانی دۆرینگ پاشا لە نەخۆشخانەی حەیدەر پاشا کاری کرد. کاتێک پۆلیس پەیوەندییەکانی بەو کۆمەڵەیە ئاشکرا کرد لە ساڵی ١٨٩٧، ڕەوانەی لیبیا کرا و لە تەرابلوس وەک پزیشک کاری کرد تا ساڵی ١٩٠٨.  

کاتێک گەڕایەوە بۆ قوستەنتینە و بەرزکرایەوە بۆ پلەی پێشڕەو، چەند مانگێک وەک پزیشکی سەربازی کاری کرد، بەڵام لە ٢٠ی ئابی ١٩٠٩ لە پۆستە سەربازییەکەی لە عوسمانی دەستی لەکار کێشایەوە. پاشان لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٩ چووە ناو کارگێڕی دەوڵەت و بوو بە پارێزگاری ئیستەنکۆی، و لە شوباتی ١٩١٠ بەرزکرایەوە بۆ موتەسەڕیف لە حومس و ترابلوس، تا ئەوکاتەی لە حوزەیرانی ١٩١١ لە کارەکەی دوورخرایەوە.  

پاش ئەوە، وەک موتەسەڕیف لە ترابلس ڕووی لە کوزان و لازیستان و بەنوو قرەسی کرد، پێش ئەوەی لە ١٣ی ئابی ١٩١٤ بە پارێزگاری دیاربەکر دەستنیشان بکرێت.

## کۆتا ساڵەکانی

لە ڕووی بیردۆزییەوە زۆربەی ئەو خشڵ و موڵک و ماڵەی ڕەشید لە ئەرمەنەکانی بردبوو، ڕەوانەی خەزێنەی حکوومەتی ناوەندی دەکرا. خەمی تەلعەت پاشا بۆ ئەم شتە بەنرخانە وای لێکرد کە لێکۆڵینەوە لە ڕەشید بکات لەسەر گەندەڵی، بۆی دەرکەوت کە سامانێکی کەسیی لە ڕێگەی کوشتنەوە کۆکردووەتەوە. پزیشکێک بە ناوی ھیاسینت فەردجالیان شایەتحاڵ بووە: «خۆم بینیم ڕەشید بەی بە شەمەندەفەرێک کە بەرەو قوستەنتینیە بە ٤٣ سندووقی پڕ خشڵ و دوو جانتای پڕ لە بەردی بەنرخەوە گەیشتە شاری حەلەب». دوابەدوای ئەمەش گواسترایەوە بۆ ویلایەتی ئەنقەرە و لەوێ لە نێوان مانگی ئازاری ١٩١٦ بۆ ١٩١٧ وەک پارێزگاری نوێ دەستنیشانکرا. لەم کاتەدا کۆشکێکی لەسەر ڕووباری بۆسفۆر کڕی بەو پارەیەی کە لە مردووە ئەرمەنییەکان بەدەستی ھێنابوو. کاتێک تەلعەت ئەمەی زانی، ڕەشید لە پۆستەکەی دوورخستەوە. سلێمان نەزیف لە لێدوانێکدا دەڵێت «تەلعەت پاشا ڕەشیدی بە دز ڕەتکردەوە، لەکاتێکدا وەک بکوژێک دەیپەرست».

پاشان گەڕایەوە بۆ ئەستەنبوڵ و دەستی بە کارێکی ھاوردەکردنی بۆن کرد.  لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩١٨، کەمێک کەمتر لە ھەفتەیەک دوای خۆبەدەستەوەدانی عوسمانییەکان بە ھاوپەیمانان، ڕەشید دەستگیرکرا و ڕەوانەی زیندانی باکیراغا لە قوستەنتینیە کرا. ڕۆڵی لە کۆمەڵکوژییەکان لە ڕۆژنامەکانی قوستەنتینیە ئاشکرا بوو، ھەرچەندە بەردەوام بوو لە ڕەتکردنەوەی کارەکانی بەوەی کە تاوانێکی ئەنجامداوە. ڕەشید لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩١٩ توانی لە زیندان ھەڵبێت، بەڵام کاتێک لەلایەن دەسەڵاتدارانی حکوومەتەوە گیرا، بە تەقەکردن لە سەری خۆی کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
پۆل:مردووانی ١٩١٩
٢٢ی جومادولئوولا

**٢٢ی جومادولئوولا** یان **٢٢/٥ (بیست و دووھەمین ڕۆژی مانگی پێنج)** سەد و چل و یەکەم ڕۆژی (١٤٠)ی ساڵە (یان سەد و چل و یەکەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژی  بێت یان سەد و چل و دووەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. ٢١٤ یان ٢١٥ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٥٨٦ی کۆچی - عەبدولعەزیز بن محەممەد ئەنساری، وەزیر و شاعیر و نووسەری خەڵکی سووریا.
* ١٣٢٤ی کۆچی - فردەوس محەممەد، ئەکتەری میسری.
* ١٣٣٤ی کۆچی - سەبری عەیاد، ئەکتەر و دەرھێنەری لیبی.
* ساڵی ١٣٣٧ی کۆچی -
** تەحییە کاروکا، سەماکاری سک و ئەکتەری میسری.
** مەھدی بەنونە، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکارێکی مەغریبی.
* ١٣٣٨ی کۆچی - فارووقی یەکەم پاشای میسر.
* ١٣٤٥ی کۆچی - سەعید سەبع، ئەفسەری پێشوو و سیاسەتمەداری فەلەستینی.
* ١٣٦٨ی کۆچی - یاسین ئیسماعیل یاسین، دەرھێنەری میسری.
* ١٣٧٤ی کۆچی - فارس بویز، سیاسەتمەداری لوبنانی.
* ساڵی ١٣٨٠ی کۆچی -
** فەھد سەعد عەبدوڵڵا ئەلسەباح کوڕی چواردەھەمین میری کوێت شێخ سەعد عەبدوڵڵا ئەلسالم ئەلسەباح.
** لوسی ئەکتەری میسری و سەماکاری سک.
* ١٣٨٤ی کۆچی - خالید یووسف، دەرھێنەری میسری.
* ساڵی ١٤٠٠ی کۆچی -
** ھیشام عەبدولڕەحمان، گۆرانیبێژ و کەسایەتی میدیایی سعودی.
** ئیمان سەید، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٣ی کۆچی - ئەندرانیک تەیمووریان، یاریزانی تۆپی پێی ئێران.

## مردووان
* ٥٧٨ی کۆچی - ئەحمەد بن عەلی ڕیفاعی شێخێکی سۆفی و دامەزرێنەری ڕێبازی ڕیفایی.
* ١١٠٩ی کۆچی - عەبدولکەریم بن سەعدی غەزی، شەرعزانی شافیعی و زانای ئیسلام.
* ١٣٣٩ی کۆچی - عەبدوللەتیف بن عەبدولڕەحمان ئەلمەلا، زانای حەنەفی و دادوەری سعودیە.
* ١٣٧٣ی کۆچی - محەممەد عەلی قەسام، بانگخواز و شاعیری ئایینی عێراقی.
* ١٣٩٠ی کۆچی - عەبدولڕەحمان وەکیل ئەندامی گرووپی ئەنسارولسوننە محەممەدییە لە میسر.
* ١٤١٨ی کۆچی - محەممەد سەلمان، ئەکتەر و دەرھێنەری لوبنانی.
* ١٤٢٧ی کۆچی - ئەحمەد نەبیل ھیلالی، پارێزەری میسری.
* ١٤٣١ی کۆچی - عومەر یارادوا، سەرۆکی نەیجیریا.
* ساڵی ١٤٣٥ی کۆچی -
** سوعاد عەبدوڵڵا، گۆرانیبێژی عێراقی.
** ھیلال ئەسەد، فەرماندەیەکی سەربازی سوریا.
* ١٤٣٦ی کۆچی - حارس زاری ئەمینداری گشتی پێشووی کۆمەڵەی زانایانی موسڵمانی عێراق.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ڕۆژنامەی ئەمڕۆ: لەم ڕۆژەدا ڕوویدا.
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئوولا
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
محەممەد ڕەشید ڕەزا

**محەممەد ڕەشید کوڕی عەلی ڕەزا** لە ٢٧ی جومعەی ١٢٨٢ ی کۆچی / ٢٣ی ئەیلوولی ١٨٦٥ لە گوندی “ قەلەموون (لوبنان) ” لەدایکبووە، کە گوندێکە دەکەوێتە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست لە چیای لوبنان و نزیکەی سێ میل لە تەرابلوسەوە دوورە لە سووریا، لە میسر لە ٢٣ی جومادولئوولا ١٣٥٤ی کۆچی / ٢٢ی ئابی ١٩٣ی زایینی کۆچی دوایی کردووە.

عەلی ڕەزای باوکی شێخی قەلەمون و ئیمامی مزگەوتەکەی بووە، بۆیە ئاگاداری پەروەردە و فێربوونی کوڕەکەی بووە. قورئانی لەبەر کردووە و فێری بنەماکانی خوێندنەوە و نووسین و ژمێریاری بووە پاشان ڕووی لە قوتابخانەی ڕەشیدییەی سەرەتایی کردووە، پاشان قوتابخانەی ئیسلامی نیشتمانی لە تەرابلوس، گرینگی بە فێربوونی زمانی عەرەبی و زانستە شەرعییەکان و لۆژیک و بیرکاری و فەلسەفەی سروشتی داوە، دامەزرێنەر و بەڕیوبەری ئەو قوتابخانەیە شێخ حەسەن جسر بووە کە وای دەبینی کە بۆ پێشکەوتنی ئوممەتی ئیسلامی پێویستە زانستە ئایینی و زانستە دنیایییەکان لەسەر شێوازی ئەورووپی مۆدێرن لەگەڵ پەروەردەی ئیسلامی نیشتمانی کۆبکرێنەوە ئەو لە ڕەچەڵەکی حوسێنی و نیشتەجێبوونی میسری و بە ڕەچەڵەک عێراقی و لەدایکبووی سووریا بوو.

کاتێک قوتابخانەکە داخرا، پەیوەندی ڕەشید ڕەزا لەگەڵ شێخ حەسەن بەھێزتر بوو، و ئەویش پەیوەندی بە وانەکانییەوە کرد، و دواتر لە ساڵی ١٨٩٧ دا ئیجازەی پێدا خەڵکی فێری زانستە ئایینی و عەقڵانی و عەرەبییەکان بکات، لە ھەمان کاتدا ڕەشید ڕەزا لەسەر دەستی مەحموود نەشابە حەدیسی خوێند، کە ئیجازەی گێڕانەوەی فەرموودەی پێداوە ھەروەھا بەردەوام بەشداری وانەکانی ژمارەیەک لە زانایانی تەرابلوس دەکات، وەک شێخ عەبدولغەنی ڕافیعی، محەممەد قاوجی، محەممەد حوسێنی و ئەوانی تر.

محەممەد ڕەشید ڕەزا بە بیرمەندێکی ئیسلامی و یەکێک لە پێشەنگەکانی چاکسازی ئیسلامی دادەنرێت کە لە سەرەتای سەدەی چواردەی کۆچی دا سەریھەڵداوە. جگە لەوەش ڕۆژنامەنووس و نووسەر و زمانناس بووە. یەکێکە لە خوێندکارەکانی شێخ محەممەد عەبدە. گۆڤاری مەنار لەسەر شێوەی گۆڤاری () دامەزراندووە کە لەلایەن ئیمام محەممەد عەبدەوە دامەزراوە، حەسەن بەننا بە دیارترین کەس دادەندرێ کە زۆرترین کاریگەری ڕەشید ڕەزای لەسەر بووە.

## بەرھەمەکان
* مجلة المنار
* تفسیر المنار
* تاریخ الأستاذ الإمام، الشیخ محمد عبدە
* الوحی المحمدی
* یسر الإسلام وأصول التشریع العام
* الخلافة
* الوھّابیون والحجاز
* محاورات المصلح والمقلد
* ذکری المولد النبوی
* شبھات النصاری وحجج الإسلام
* نداء للجنس اللطیف
* السنة والشیعة
* حقیقة الربا
* مناسک الحج.
* حقوق النساء فی الإسلام وحظھن من الإصلاح المحمدی العام

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ڕشید رضا: الإصلاح یبدأ بالصحافة والتعلیم
* المنار: من رضا إلی البنا
* محمد عبدە ڕائد الإصلاح فی العصر الحدیث
* أنور الجندی – أعلام وأصحاب أقلام – دار نھضة مصر للطبع والنشر – القاھرة – بدون تاریخ.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* محمد ڕشید رضا علی موقع أرشیف الشارخ.
* ڕشید رضا ڕائد مدرسة التفسیر والإصلاح
* موقع بلدة القلمون فی لبنان
* ترجمتە فی مدونة نور الإسلام

پۆل:مردووانی قاھیرە
پۆل:مردووانی ١٩٣٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:چاکسازە مسوڵمانەکان
پۆل:نوێکەرەوەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:ھاشمیەکان
پۆل:زانا سەلەفییەکان
پۆل:شافعییەکان
محەممەد عورەیفی

**محەممەد بن عەبدولڕەحمان عورەیفی جەبری خالیدی** (لەدایکبووی ١٦ی تەممووزی ١٩٧٠)، بانگخوازی ئیسلامی سعودیە، یاریدەدەری مامۆستایە لە کۆلێژی پەروەردە لە زانکۆی شا سعود، خاوەنی دکتۆرایە لە عەقیدەی ئیسلامی و مەزھەبە ھاوچەرخەکان.

## پەروەردە
لە شاری دەمام گەورە بووە و خوێندنی سەرەتایی لەوێ تەواو کردووە پاشان لە ئامادەیی سەمھودی خوێندوویەتی، بەڵام بیرۆکەکەی گۆڕیوە و ناوی خۆی لە کۆلێژی شەریعەت تۆمار کردووە پاشان لە زانکۆی ئیمام محەممەدی کوڕی سعود داوای خوێندنی باڵای کردووە.

### پەروەردەی فەرمی
* بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە بنەماکانی ئایین لە ساڵی ١٤١١ی کۆچی (١٩٩١ی زایینی) لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەدی کوڕی سعود لە ڕیاز.
* بڕوانامەی ماستەر لە بنەماکانی ئایین، لە عەقیدەی ھاوچەرخ و قوتابخانەکانی بیرکردنەوە، و ناونیشانی تێزەکە بریتییە لە ()، ئەوە نونییەی ئیبن قەیمە” بە ڕیزبەندییەکی نایاب لەگەڵ ڕێزلێنانی پۆلە یەکەمەکان لە ساڵی ١٤٦ کۆچی دوایی (١٩٩٦ز) لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەد کوڕی سعو لە ڕیاز.
* دکتۆرا لە بناغەکانی ئایین و عەقیدەی ھاوچەرخ و مەکتەبەکانی ھزر، بە ناونیشانی «بۆچوونەکانی شێخی ئیسلام ئیبن تەیمییە لەسەر سۆفیگەری و کۆکردنەوە و دیراسەکردن»() بە ڕیزبەندیی نایاب و ڕێزلێنانی پلە یەک لە ساڵی ١٤٢١ی کۆچی (٢٠٠١ی زایینی) لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەد کوڕی سعود لە ڕیاز.

## بەرھەمەکان
**زیاتر لە بیست ناونیشانی ھەیە، و دوو جۆرن:**

### کتێب

### نامیلکە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی 
* پەیجی محەممەد عورەیفی لە ماڵپەڕی ڕێگای ئیسلام

پۆل:بیرمەندە ئیسلامییەکان
پۆل:توێژەرانی دینی ئیسلام
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:سەلەفییەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:زیندووان
خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٥ی تورکیا

**خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٥ی تورکیا** زنجیرەیەک خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی گەورە لە تورکیا دەگرێتەوە، کە لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥ سەری ھەڵدا، دوای دەستبەسەرکردن و دەستگیرکردنی ئەکرەم ئیمامئۆغلوو، سەرۆکی شارەوانی ئەستەمبوڵ و سەدان ئەندامی دیکەی ئۆپۆزیسیۆن و خۆپیشاندەر لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە. گردبوونەوەکان دژایەتییەکی بەرچاوی ڕای گشتی نیشاندا بە دەستگیرکردنی ئەکرەم ئیمامئۆغلوو، کە کاندیدی سەرەکیی ئۆپۆزیسیۆن بوو بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی تورکیا لە ساڵی ٢٠٢٨ و ڕکابەری سەرەکیی سیاسی ڕەجەب تەییب ئەردۆغانی سەرۆک کۆماری تورکیایە.

خۆپیشاندانەکان لەلایەن جەھەپە و زۆرێک لە پارت و ڕێکخراوە و کۆمەڵە ڕامیارییەکانی دیکە پاڵپشتی کراوە. سەدان ھەزار کەس بە نزیکەیی لە ھەموو شارەکانی تورکیا (بەتایبەت لە ئەستەمبوڵ، ئەنقەرە و ئیزمیر) ناڕەزایەتیان دەربڕیوە، و زۆرترین جەنجاڵی لەبەردەم بارەگای شارەوانی ئەستەمبوڵدایە. خوێندکارانی زانکۆ ڕۆڵی سەرەکی لەم ناڕەزایەتیانەدا دەبینن.

ناڕەزایەتییەکان لە چوارچێوەی قەیرانی ئابووری تورکیادا ڕوودەدەن. بەھای لیرەی تورکی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی لە سێ ڕۆژی دوای دەستگیرکردنی ئیمامئۆغلوو بە ڕێژەی ٪١٦.٣ دابەزی.

## پێشینە
ئەکرەم ئیمامئۆغلوو، سیاسەتوانێکی ٥٤ ساڵەی پارتی کۆماریی گەل (جەھەپە)، لە ساڵی ٢٠١٩ەوە وەکوو سەرۆک شارەوانیی ئەستەمبوڵ دەست بەکاربووە. ئیمامئۆغلوو لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٩ و ھەڵبژاردنی شارەوانییەکانی ٢٠٢٤ سەرکەوتنی گەورەی لە دژی ھاوپەیمانەکانی ئەردۆغان بەدەست ھێناوە، کە تێیدا کۆنترۆڵی شارە گەورەکانی تورکیا کەوتووەتە دەست جەھەپە.

لە چەند مانگی پێش دەستبەسەرکردنیدا، ئیمامئۆغلوو ڕەخنەکانی لە حکوومەتەکەی ئەردۆغان چڕتر کردبووەوە و لە ئەنجامدا چەندین ڕێکاری یاسایی بەرامبەری گرتەبەر. لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥، دەسەڵاتدارانی تورکیا ئیمامئۆغلوویان بە چەند تۆمەتێک، کە بریتی بوون لە گەندەڵی و یارمەتیدانی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، دەستبەسەر کرد. ھەروەھا نزیکەی ١٠٠ کەس بە ڕۆژنامەنووس و کەسایەتییە بازرگانییەکان تۆمەتبار کران بە چالاکیی تاوانکاریانە کە گوایە پەیوەست بوون بە گرێبەستی شارەوانییەکان. زانکۆی ئیستەمبوڵ بڕوانامەی ئەکادیمی ئیمامئۆغلووی ھەڵوەشاندەوە، کە ئەگەر پەسەند بکرێت، ئەوا لە بەشداریکردنی لە ھەڵبژاردنەکانی داھاتووی سەرۆکایەتیدا بێبەش دەبێت. ئەو ھۆکارەی کە خراوەتەڕوو، ناڕێکی بووە لە دوای گواستنەوەی لە زانکۆیەکی ناحکوومی.

## ئەمانەش ببینە
* ئەردۆغانیزم
* دژە ئەردۆغانیزم
* ناڕەزایییەکانی ٢٠١٣ی تورکیا
* ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی تورکیا (٢٠٢٨)

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:ناڕەزایییەکان لە تورکیا
پۆل:تورکیا
کۆمەڵکوژیی عەدرا

**کۆمەڵکوژیی عەدرا** کوژرانی لایەنی کەم ٣٢ مەدەنی مەزھەبی عەلەوی و مەسیحی و درووز و ئیسماعیلی بوو لە شاری پیشەسازی عەدرا لە سووریا لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا. بە گوتەی حکوومەت و چالاکوانان لەلایەن بەرەی نوسرە ئەنجامدراوە.  وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کۆمەڵکوژییەکانی سووریای سەرکۆنە کرد و لە دوایین ڕاپۆرتیشدا ئەو کۆمەڵکوژییەی سەرکۆنە کرد کە لە عەدرا دژی خەڵکی مەدەنی ڕوویداوە.

لە ١١ی کانوونی یەکەمدا گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی بەرەی ئیسلامی و بەرەی نوسرە  دزەیان کردە ناو ناوچەی پیشەسازی لە شاری عەدرا لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دیمەشق و ھێرشیان کردە سەر ئەو باڵەخانانەی کە کرێکاران و خێزانەکانیان تێدا نیشتەجێیە. گوایە شەڕڤانان عەلەوی و دروز و مەسیحی و شیعەیان کردووەتە ئامانج و بە ھۆکاری تائیفی کوشتوویانن. ھەندێک کەس بە گوللە کوژراون و ھەندێکی تریش سەریان بڕیون. کوشتنەکان تا ڕۆژی دواتر بەردەوام بوون.  ڕوانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ مردنی ١٥-١٩ ئەندامی گرووپە کەمینەکانی بەڵگە کردووە، لە کاتێکدا ئەو بانگەشانە دەکرێت کە نزیکەی ٤٠ کەس کوژراون.   ھەروەھا ١٨ ئەندامی میلیشیای لایەنگری حکوومەت کوژران،  کە پێنج ئەندامی سوپای ڕزگاریخوازی فەلەستین بوون. چەند کەسایەتییەکی ئۆپۆزسیۆن کوژران، کاتێک پیاوێکی شیعە نارنجۆکێکی دەستی تەقاندەوە، دوای ئەوەی ئۆپۆزسیۆن ھەوڵی کوشتنیان دا، خۆی و خێزانەکەی و ئۆپۆزسیۆنی کوشت. 

لە ١٣ی کانوونی یەکەمدا سوپا گەمارۆی عەدرای دا  و دەستیان بە ئۆپەراسیۆنێک کرد بۆ دەرکردنی یاخیبووان لە ناوچەکە،  بە ڕۆژ پێشڕەوییان کرد بۆ ناو شارەکە.  تا ڕۆژی دواتر ئۆپەراسیۆنەکە ھێشتا بەردەوام بوو. 

تا ١٥ی کانوونی یەکەم، ژمارەی ئەو مەدەنییانەی کەمینەکان کە لە ھێرشی ئۆپۆزسیۆندا پشتڕاستکراونەتەوە، بۆ ٣٢ کەس بەرزبووەتەوە. دەیان کەسی دیکەش بێسەروشوێن بوون.  سوپای سووریا بانگەشەی کرد کە زیاتر لە ٨٠ کەس بە دەستی یاخیبووانی ئیسلامی کوژراون لە کاتێکدا وەزارەتی دەرەوەی سووریا مەزەندەی کرد کە زیاتر لە ١٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە .

لە ٣٠ی کانوونی یەکەمدا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کرد کە سوپای سووریا نزیکەی ٥ ھەزار کەسی لە عەدرا چۆڵکردووە، لە کاتێکدا لە ٣١ی کانوونی یەکەمدا، ئاژانسی ھەواڵی حکوومی ڕای گەیاند کە خەڵکی زیاتر چۆڵکراون، بەمەش کۆی ژمارەی ئەو کەسانەی چۆڵکراون بۆ زیاتر لە شەش ھەزار کەسە.

بەپێی زانیارییەکان تا ناوەڕاستی مانگی کانوونی دووەم، حکوومەتی سووریا ناوچەی پیشەسازی عەدرای کۆنترۆڵکردووەتەوە. لە کۆتایی مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠١٤، سوپا کۆنترۆڵی شارۆچکەکەی کردەوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەرمەنستان ٢٠٢١

ھەڵبژاردنی پێشوەختەی پەرلەمانی ئەرمینیا لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ بەڕێوەچوو. سەرەتا بڕیار بوو ھەڵبژاردنەکان لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت، بەڵام بەھۆی بەردەوامی قەیرانی سیاسی دوای شەڕی قەرەباغی ٢٠٢٠ و ھەوڵی کودەتاکەی شوباتی ٢٠٢١ بۆ کاتێکی تر بانگھیشت کرابوو.

نیکۆڵ پاشینیان لە ساڵی ٢٠١٨ەوە سەرۆکوەزیرانی ئەرمینیا بوو، لە نیسانی ٢٠٢١ دەستی لە پۆستەکەی کێشایەوە و دواتر لە ١٠ی ئایاردا حەوتەمین ئەنجومەنی نیشتمانی ئەرمینیا ھەڵوەشایەوە  پاشینیان تا ئەنجامدانی ھەڵژاردن بەوەکالەت وەک سەرۆک وەزیران بەردەوام بوو. پارتی گرێبەستی مەدەنی دەسەڵاتداری پاشینیان ٥٣.٩٧٪ دەنگەکان و ٧٢ کورسی بەدەستھێناوە، کە زۆرینەی پەرلەمانە. گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ھاوپەیمانی ئەرمینیا بە ٢٧ کورسی پلەی دووەمی بەدەستھێنا، ھاوپەیمانی «من شەرەفم ھەیە» شەش کورسی بەدەستھێنا. ھیچ پارت و ھاوپەیمانییەکی دیکە نەگەیشتە بەربەستی دەنگەکانی پێویست بۆ بەدەستھێنانی کورسییەک. ئۆپۆزسیۆن لە کاتی ھەڵبژاردنەکاندا ساختەکاری ھەڵبژاردنەکانی ڕاگەیاند،  لە کاتێکدا ڕێکخراوی ئاسایش و ھاوکاری لە ئەورووپا ھەڵبژاردنەکانی بە "بەھۆی قسە و باسی ورووژاندنی زیاترەوە تێکچووە" بەڵام "بەگشتی ئەرێنییە".

## سەرچاوەکان
ئەردۆغانیزم

[وێنۆک|260x260پیکسڵ| فەرشێکی دیواری [ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ئەردۆغان کە ئایدیاڵ و ئەجێندای سیاسیی بە 'ئەردۆغانیزم' ناوزەند دەکرێت، لە گردبوونەوەیەکی پارتی داد و گەشەپێدانی تورکیا]]
**ئەردۆغانیزم** () ئاماژەیە بۆ بیرۆکە و کارنامەی سیاسی سەرۆککۆمار و سەرۆکوەزیرانی پێشووی تورکیا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان،  کە لە ساڵی ٢٠٠٣ بووە سەرۆک وەزیران و تا ھەڵبژاردنی بۆ سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا لە ساڵی ٢٠١٤دا کاری کردووە. بە پشتیوانییەکی بەرچاو لە دەسەڵاتی کاریزمییەوە وەرگیراوە، ئەردۆغانیزم وەک "بەھێزترین دیاردە لە تورکیا لە دوای کەمالیزمەوە" وەسف کراوە و تا قەیرانی ئابووری تورکیا لە ساڵی ٢٠١٨ کە بووە ھۆی دابەزینی بەرچاوی جەماوەری ئەردۆغان. ڕەگ و ڕیشەی ئایدۆلۆژییەکەی لە کۆنەپەرستی تورکییەوە سەرچاوەی گرتووە و باڵادەستترین لایەنگری سیاسی پارتی داد و گەشەپێدانی حوکمڕانە (ئاک پارتی) کە پارتێکە کە ئەردۆغان خۆی لە ساڵی ٢٠٠١ دایمەزراندووە..

## سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتی تورکیا
پۆل:ئیسلام و دیموکراسی
دژە ئەردۆغانیزم

وێنۆک|دژە ئەردۆغانێک لە خۆپیشاندان
**دژە ئەردۆغانیزم** بزووتنەوەیەکی سیاسییە کە دژایەتی ئەردۆغانیزم و ڕەجەب تەیب ئەردۆغان و ئەردۆغانیستەکان دەکات. دژە ئەردۆغانیزم لە ھەموو کوتلە و فڕاکسیۆنە سیاسییەکانی تورکیادا بوونی ھەیە، لە چەپی دوورەوە تا ڕاستی توند ، ھەروەھا لە لیبڕاڵ و سۆسیالیستەکانەوە تا کۆنەپەرستان و ناسیۆنالیستەکان و ئیسلامییەکان.

## سەرچاوەکان
پۆل:سیاسەتی تورکیا
بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ئاسایش (تورکیا)

**بەڕێوەبەرایەتی گشتیی ئاسایش** () یان **پۆلیسی نیشتمانیی تورکیا**، پۆلیسی مەدەنیی نیشتمانیی تورکیایە کە سەرەکیترین دەزگای بەرپرسیارە لە جێبەجێکردنی یاسا لە ناوچە شارییەکان، لە کاتێکدا پۆلیسی ناوچە گوندییەکان دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی سەرکردایەتیی گشتیی ژەندرمە.

## مێژوو
مێژووی دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەیەم. ھەتا ساڵی ١٨٢٦، خزمەتگوزارییەکانی پۆلیس لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا لەلایەن بنکە ناوچەیییەکان و کارگێڕە گشتییەکانەوە ئەنجام دەدرا.

پاشان پۆلیسی ئێستا وەک بەشێک لە تەنزیمات لە ساڵی ١٨٤٥دا دامەزرا، بە یاسایەکی ئیلھام وەرگیراو لە پۆلیسی پاریسەوە. 

ھەرچەندە بەدرێژاییی ساڵان ڕووبەڕووی چەندین گۆڕانکاریی گەورە بووەتەوە لە کارایی و پێکھاتەدا، بەڵام خوودی دامەزراوەکە وەک خۆی ماوەتەوە و لە کاتی شۆڕشی تورکیادا ھیچ جێنشینێک جێگای نەگرتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ئاسایش (بە تورکی)
موتەسەڕیف

[وێنۆک|[موتەسەڕیفی جەبەل لوبنان]]
**موتەسەڕیف** دابەشکردنێکی کارگێڕی عوسمانی لە ئاستی دووەمدایە. ھەر ویلایەتێکی عوسمانی بەسەر ژمارەیەک موتەسەڕیفاتدا دابەشکراوە  . ھەروەھا بە موتەسەڕیفاتەکان دەوترێت سەنجەق یان لیوا . موتەسەڕیفەت لەلایەن بەرپرسێکی کارگێڕییەوە بە ناوی **موتەسەڕیف** سەرۆکایەتی دەکرێت کە بە فەرمانی سوڵتان دادەنرێت  لە بەرامبەردا موتەسەڕیفەت بەسەر ژمارەیەک قەزادا دابەشکراوە (جیاکاری بۆ ئاستی سێیەم). قەزاکان بەسەر ناحیەی لاوەکیدا دابەشکراون. موتەسەریفاتەکان ژێردەستەی ویلایەتەکەن و لە ھەندێک حاڵەتدا سەربەخۆن. نموونەی موتەسەڕیفە سەربەخۆکان بریتین لە موتەسەڕیفاتی قودس و موتەسەریفاتی چیای لوبنان.

## سەرچاوەکان
قایمقام

چەپ|وێنۆک|قایمقامییەت لە عێراق کاری قایمقامەکانە ھەروەھا ئەو بینایەی کە کارەکانی تێدا ئەنجام دەدات
لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا **قایم مەقام** یان **قایمقام** (). ئەو کەسەیە کە جێگەی کەسێکی تر دەگرێتەوە لە پۆستەکەیدا، وەک قایمقامی ئەستەنبوڵ کە بەرزترین پۆستی کارگێڕییە لە قەزاکاندا.

ھەروەھا یەکێکە لە پلە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دوای ھەڵوەشاندنەوەی یێنیچێرییەکان, ھاوتایە لەگەڵ پلەی عەقید لە زاراوەی ھاوچەرخی ئێمەدا.  قایمقام وشەیەکی عەرەبییە کە لەلایەن تورکەکانەوە داڕێژراوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ڕاپۆرتی تاگوبا

**ڕاپۆرتی تاگوبا** بە ناوی **ڕاپۆرتی خراپ بەکارھێنانی زیندانییەکان لە عێراق** ڕاپۆرتێکە لە مانگی ئایاری ٢٠٠٤ بڵاوکراوەتەوە و دەرئەنجامەکانی لێکۆڵینەوەیەکی سەربازی فەرمی لەبارەی دەستدرێژیکردنە سەر زیندانییەکان لە ئەبوغرێب لەخۆدەگرێت. ناوی لێنراوە بە ناوی لیوا ئەنتۆنیۆ تاگوبا، نووسەری سەرەکی ڕاپۆرتەکە. 

## سەرچاوەکان
بەرەی پێشکەوتنخوازی نیشتمانیی (عێراق)

**بەرەی پێشکەوتنخوازی نیشتمانیی** بەرەیەکی جەماوەری عێراقی بوو، لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٣ ڕاگەیەندرا و لە ساڵی ١٩٧٤ پێکھێنرا، بەڕواڵەت لە چوارچێوەی "بەرنامەی کاری ھاوبەش" بۆ دامەزراندنی ھاوپەیمانییەک لە نێوان پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی، حزبی شیوعی عێراقی، پارتی شۆڕشگێڕی کوردستان، بەشێکی لایەنگری حکوومەت لە پارتی دیموکراتی کوردستان، و کەسانی سەربەخۆی جۆراوجۆر پێکھێنرا. حیزبی شیووعیی عێراق لە ساڵی ١٩٧٩ لە حیزبی دیموکراتی نیشتمانی دوورخرایەوە، لە کاتێکدا سەددام حوسێن لە دوای ساڵی ١٩٧٩ دەسەڵاتی گرتە دەست پارتی دیموکراتی کوردستانی تووشی کۆت و بەند کرا. دامەزراندنی بەرە گەرەنتی ڕۆڵی پێشەنگی بەعس لە دەوڵەت و کۆمەڵگادا لە ھەمان کاتدا ڕێگەی بە ئۆتۆنۆمی سنووردار بۆ لایەنە بەشداربووەکانی دیکەی لایەنگری حکوومەت دا. سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری عێراق جارێک باسی لەوە کرد کە "یەکێکە لە شێوەکانی بنەڕەتی دەربڕینی ویستی خۆمان و قووڵکردنەوەی دیموکراسی و بەشداری سیاسی گەل و ھێزە نیشتمانییەکان لە بنیاتنانی ئەزمونێکی نوێ لە ھەموو بوارەکاندا".  لەلایەن بەعسەوە کۆنترۆڵکرابوو و لەگەڵ ھەموو ھێزە سیاسییە یاساییەکانی دیکە کە لەژێر کۆنترۆڵی ئەودا کاریان دەکرد. 

سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٧٠ کاتێک حکوومەتی سەردەمی ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر لە نێوان شەڕی لەگەڵ حیزبی شیووعیی عێراق (فەرماندەیی ناوەندی) و مامەڵەکردن لەگەڵ جوداخوازانی کورد، پێکھێنانی بەرە بۆ توێژە میانڕەوە کۆمۆنیستە عێراقییەکان کرد لەژێر ھەلومەرجێکدا کە ھەژموونی بەعسییەکان لەسەر دەوڵەت و تایبەتمەندی سیاسی لەناو ھێزە چەکدارەکاندا مسۆگەر بکات.  بۆ نەھێشتنی ھەستی جوداخوازی کورد، لە ساڵی ١٩٧٠ ڕێککەوتنی ئۆتۆنۆمی کرا بۆ دروستکردنی کوردستانی عێراق، ھاوکات ھەوڵدرا پارتی دیموکراتی کوردستان لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٣ تا ١٩٧٤ بچێتە ناو بەرەکەوە.  ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی فراکسیۆنی زۆرینە بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی بەردەوام بێت لە یاخیبوون لە دەوڵەت لە کاتێکدا فراکسیۆنێکی بچووکتر بە سەرۆکایەتی ھاشم عەقراوی و ئەحمەد محەمەد سەعید ئەلئەترووشی پەیوەندی بە بەرەکەوە کرد. 

کۆمۆنیستەکانی عێراق سەرەڕای چوونە ناو بەرەکەوە، دەستگیرکردنی ئەندامانی کارگەکان و لەسێدارەدانی ئەندامانی ناو ھێزە چەکدارەکان و سانسۆرکردنی توندی ڕۆژنامەی ڕۆژانەی حیزبی شیووعیی عێراقی بەردەوام بوو.  تا ساڵی ١٩٧٩ سەرکردایەتی ڕۆژنامەی ڕۆژانەی حیزبی شیووعیی عێراق دەستگیرکرا یان دوورخرابووەوە، حیزبەکە خۆی تا ساڵی ١٩٨٠ بە فەرمی لە بەرەکە کشایەوە بەھۆی ئەوەی بە ئاشکرا دژایەتی حکوومەتی کرد.  لە ساڵی ١٩٩٥ تا ٢٠٠٠ حیزبێکی شیووعیی عێراقی لایەنگری حکوومەت بە سەرۆکایەتی یووسف حەمدان ڕاگەیەنرا و چاوپۆشی لێکرا، ھەرچەندە ئەو ئەندامی فەرمی بەرەکە نەبوو. 

دوای پێکھێنانی ئەنجوومەنی نیشتمانیی عێراق لە ساڵی ١٩٨٠، بەرەیەکە ئەرکی ئەوەی پێ سپێردرا کاندید بۆ ھەڵبژاردنەکان دیاری بکات.  ئەمینداری گشتی بەرە بە درێژایی بوونی بەرەکە نەعیم حەداد بوو. لە ساڵی ٢٠٠٣ دوای ڕووخانی حکوومەتی بەعس لە شەڕی عێراقدا ھەڵوەشایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی سیستەمە تاک حیزبییەکان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٧٤
ئەحمەدی کوڕی عەلی ڕیفاعی

**ئیمام ئەحمەدی کوڕی عەلی ڕیفاعی حوسەینی ھاشمی** ( ٥١٢–٥٧٨ کۆچی/١١١٨–١١٨٢ زایینی)، نازناوی **ئەبو العباس** و **سەید ئەحمەد ڕیفاعی** ھەیە، شەرعزانێکی شافیعی ئەشعەری و سۆفی عێراقی بووە لە سەدەی شەشەمی کۆچی بەرامبەر بە سەدەی دوانزدەی زایینی.

شێخ ئەحمەد ڕیفاعی بە یەکێک لە دیارترین سۆفییەکان دادەنرێت و ڕێچکەی ڕیفاعیش بۆ ئەو دەگەڕێتەوە. بە «ئەبو العالمین»، و «شێخ التەرائق»، و بە «شێخی گەورە» و «مامۆستای کۆمەڵگە» ناسراوە.

لە بەرھەمەکانی: تەفسیری *سوورەتی قەدر،* *ڕێگای بەرەو خودا،* *ڕوونکردنەوەی ئەلتەنبیھ لە فیقھ*. ھەموو قسەکانی لە نامەیەکدا بە ناوی *ڕەحیق الکەوسەر* کۆکردۆتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی دەیەی ١١٨٠
پۆل:مردووانی ١١٨٢
پۆل:مردووانی ١١٨١
پۆل:لەدایکبووانی ١١١٩
پۆل:لەدایکبووانی ١١١٨
پۆل:نوێکەرەوەکان
پۆل:شەرعزانە عێراقییەکان
پۆل:شەرعزانە شافعییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:سۆفییە سوننەکان
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
ناوچەی پەخشی ئەورووپی

وێنۆک|300x300پیکسڵ|نەخشەیەک کە ناوچەی پەخشی ئەورووپی بە ڕەنگی سوور نیشان دەدات
**ناوچەی پەخشی ئەورووپا (EBA)** لەلایەن یەکێتیی نێونەتەوەییی پەیوەندییەکان (ITU) بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت:

: *ناوچەی پەخشی ئەورووپی لە ڕۆژاوا بە سنووری ڕۆژاوای ناوچەی ١ و لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ٤٠° خەتی درێژی ڕۆژھەڵاتی گرینویچ و لە باشوورەوە بە ٣٠° خەتی پانی باکوور سنووردارە، بەجۆرێک کە بەشی باکووری [[عەرەبستانی سعوودی|شانشینی سعوودیە]] و ئەو بەشەی ئەو وڵاتانەی کە ھاوسنوورن لەگەڵ [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]] لە چوارچێوەی ئەم سنوورانەدا.* *جگە لەوەش ناوچەی پەخشی ئەورووپا [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]] [[ئازەربایجان|و ئازەربایجان]] [[گورجستان|و جۆرجیا]] و ئەو بەشانەی خاکەکانی [[عێراق]] و [[ئوردن|ئوردن]] و [[سووریا| کۆماری عەرەبی سووریا]] و [[تورکیا| تورکیا]] و [[ئوکراینا| ئۆکرانیا]] لەخۆدەگرێت کە لە دەرەوەی سنوورەکانی سەرەوە باسکراون.* 

ناوچەی پەخشی ئەورووپی خاکەکانی دەرەوەی ئەورووپا لەخۆدەگرێت، و ھەندێک خاکی ناگرێتەوە کە بەشێکن لە کیشوەری ئەورووپا. بۆ نموونە، ئەرمینیا و ئازەربایجان و جۆرجیا تا ساڵی ٢٠٠٧ بە دەرەوەی ناوچەی پەخشی ئەورووپی دوای ئەوەی ناوچەکە لەلایەن کۆنفرانسی جیھانی پەیوەندییە ڕادیۆییەکانەوە لە ساڵی ٢٠٠٧ (WRC-07) فراوانتر کرا بۆ ئەوەی ئەم سێ وڵاتە بگرێتەوە،  تاکە وڵاتی ئەندامی ڕێکخراوی نێونەتەوەیی کە خاکی لە ناو ئەورووپادا ھەیە بەڵام لە دەرەوەی ناوچەی پەخشی ئەورووپایە کازاخستانە.

سەرچاوەی سنووری ناوچەی پەخشی ئەورووپی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ناوچانەی کە لە سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە کێبڵی تەلەگراف خزمەتیان پێدەکرا و بەیەکەوە دەبەسترانەوە. ھەرێمی پەخشی ئەورووپا ڕۆڵی ھەیە لە دیاریکردنی شایستەیی بۆ ئەندامێتی چالاک لە یەکێتیی پەخشی ئەورووپا (EBU) و بەمجۆرە بەشداریکردن لە پێشبڕکێی گۆرانی یۆرۆڤیژن. تا مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٧، یەکێتیی پەخشی ئەورووپی ٧٣ ئەندامی لە ٥٦ وڵات و ٣٣ ھاوبەشی لە ٢١ وڵات و ٧ ھاوبەشی باوەڕپێکراو ھەیە.

## سەرچاوەکان