عەبدولکەریم قاسم

وێنۆک|تەرمی عەبدولکەریم قاسم دوایی گولەباران کردنی لەلایەن بەعسییەکانەوە
**عەبدولکەریم قاسم** (لەدایکبوونی ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ – مردووی ٩ی شوباتی ١٩٦٣) ئەفسەرێکی ناسیۆنالیزمی سەردەمی پاشایەتی و یەکەم سەرۆکوەزیران و فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی عێراق دوای دەسەڵاتی پاشایەتی، و یەکێک لە سەرکردەکانی شۆڕشی ١٤ی تەممووزە.

عەبدولکەریم قاسم لە ٢١ ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٤ لە خێزانێکی پێنج کەسی لەدایکبووە، لە باوکێکی موسڵمانی سوننە، و دایکێک لە خێزانێکی شیعە و دوو برای ھەیە بە ناوەکانی حەمید قاسم، لەتیف قاسم، ھەروەھا خاوەنی دوو خوشک بووە، دوای تەواوکردنی قۆناغەکانی خوێندن لە قەزای شەمییە سەر بە پارێزگای قادسیە وەک مامۆستا کاری کردووە، و دواتر چووەتە خزمەتی سەربازییەوە.

لە ساڵی ١٩٣٢ پاش ئەوەی ڕاگەیەندرا کە سوپای عێراق پێویستی بە ئەفسەری نوێ ھەیە، بۆیە عەبدولکەریم قاسم چووە ناو کۆلێژی سەربازی و لە ١٥ ی نیسانی ١٩٣٤ بە پلەی لیوای دووەم دەرچووە پلە سەربازییەکانی بڕیوە و تا بووەتە فەرماندەی لیوای نۆزدە کە دوایین پلەی سەربازی قاسم بووە لە دامەزراوە سەربازییەکان. لە زۆرێک لە شەڕ و بزووتنەوەکاندا بەشداری کردووە، وەک شەڕی فەلەستین و یەکەم بزووتنەوەی فورات، ھەروەھا لە شۆڕشی ڕەشید عالی گەیلانی بەشداری کردووە. و ھەروەھا بەشداری زۆر خولی سەربازی کردووە، چەندین خەڵات و مەدالیای وەرگرتووە، لەو ڕاپۆرتانەی کە لەبارەیەوە نوسراون، ئەفسەرێکی باشە، زۆر ڕەوشت بەرزە، ھەروەھا دەبێتە یەکێک لە ئەفسەرە بەتواناکانی سوپا.پاش ئەوەی لە سەرەتای پەنجاکان کۆمەڵەی ئەفسەرە ئازادیخوازەکان دامەزرا قاسم بووە ئەندامێکی کارا و ئامانجی سەرەکیان ڕووخاندنی سیستمی پاشایەتی بوو.

لەگەڵ عەبدولسەلام عارف سەرکردایەتی شۆڕشی ١٤ی تەممووزیان کرد و توانیان دەسەڵاتی پاشایەتی بڕوخێنێت و کۆماری عێراق ڕابگەیەنێت و ئەمەش بووە ھۆی دەستگیرکردن و کوشتنی زۆرێک لە ئەندامانی بنەماڵەی شاھانە و کەسانی نزیک لێیەوە، ھەروەھا سەرەتای سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، ئەم شۆڕشە کاردانەوەی ناوخۆیی و نێونەتەوەیی و عەرەبی لێکەوتەوە، عەبدولکەریم قاسم خۆی بوو بە سەرۆک وەزیران تاوەکوو ٨ی شوباتی ساڵی ١٩٦٣ کاتێک لە کوودەتایەکی بەعسییەکان گولەباران کرا لە ھەمان ڕۆژ.

قاسم لە سەردەمی دەسەڵاتداریدا، لەنێو خەڵکیدا بە زەعیم (سەرکردە) ناسرابوو.

## سەرەتای ژیان و پیشە
باوکی عەبدولکەریم، قاسم محەممەد بەکر فەزلی ئەلزوبەیدی جووتیارێکی باشووری بەغدا بووە و موسڵمانێکی سوننەی عێراق بوو. باوکی لەماوەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا کۆچی دوایی کردووە، ئەمەش بە ماوەیەکی کەم لە دوای لە دایکبوونی عەبدولکەریم بوو. دایکی قاسم، کەیفییە حەسەن یەعقووب ئەلسەکینی موسڵمانێکی شیعە فەیلی کورد بووە و خەڵکی بەغدا بووە.

عەبدولکەریم قاسم لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ لە ناوچەی مەھدییە لەدایکبووە کە ناوچەیەکی ھەژارنشینی بەغدایە لەلای چەپی ڕووبار، کە ئێستا بە کەرخ ناسراوە، ئەو بچووکترین کوڕی نێوان سێ کوڕی ماڵەکەیان بوو.

## شۆڕشی ١٤ی تەممووز
قاسم لە ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨، جووڵەی سەربازانی حکوومەتی بەرھێنا، وەک دەرفەتێک بۆ دەستبەسەرداگرتن و کۆنتڕۆڵکردنێکی بەغدا و ڕووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی. پاشا و چەند ئەندامێکی بنەماڵەی شاھانە و ھاوکارە نزیکەکانیان، لەنێویاندا سەرۆکوەزیران نوری ئەس-سەعید، کوژران.

کودەتاکە لەلایەن بزووتنەوەی ئەفسەر و مەدەنییە ئازادەکانەوە پلانی بۆ داڕێژرا، کە ھەرچەندە ئیلھامیان لە بزووتنەوەیەکی ھاوشێوە و ھاوناو لە میسر وەرگرتبوو، بەڵام بەو شێوەیە پێشکەوتوو و یەکگرتوو نەبوو. ھەر لە ١٩٥٢ەوە شانەی سەرەتایی بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازاد و مەدەنییەکانی عێراق لەلایەن قاسم و عەقید ئیسماعیل عارفەوە سەرکردایەتی دەکرا، پێش ئەوەی دواتر ئەفسەرێکی پیادە کە لەژێر دەستی قاسمدا خزمەت دەکات پەیوەندی پێوە بکات کە دواتر دەبێتە نزیکترین ھاوکارەکەی، عەقید عەبدولسەلام عارف. تا کاتی کودەتاکەی تەممووزی ١٩٥٨، کۆی ژمارەی ئەو بریکارانەی کە بەناوی ئەفسەرە ئازادەکانەوە کاریان دەکرد، بەرزبووەوە بۆ نزیکەی ١٥٠ کەس کە ھەموویان وەک زانیاریدەر یان نێوانیان لە زۆربەی یەکەکان و ناوەندەکانی سوپادا چێندرابوون.

کودەتاکە کاتێک دەستی پێکرد کە شا حوسێنی ئوردن لە ترسی ئەوەی ڕاپەڕینێکی دژە ڕۆژاوا لە لوبنان بەرەو ئوردن بڵاوبێتەوە، داوای ھاوکاری عێراقی کرد؛ بەڵام عەقید عارف لەبری ئەوەی بەرەو ئوردن ھەنگاو بنێت، سەرکردایەتی کەتیبەیەکی کرد بۆ ناو بەغدا و دەستبەجێ کۆماری نوێ و کۆتایی ڕژێمە کۆنەکەی ڕاگەیاند.

شا فەیسەلی دووەم فەرمانی بە پاسەوانی شاھانە کرد کە ھیچ بەرخۆدانێک پێشکەش نەکەن، و خۆی ڕادەستی ھێزەکانی کودەتاکە کرد. نزیکەی کاتژمێر ٨ی بەیانی، کاپتن عەبدولسەتار سەباعە ئەلئیبوسی، کە سەرکردایەتی گرووپی ھێرشبەرە شۆڕشگێڕییەکەی لە کۆشکی ڕیھاب دەکرد، کە ھێشتا شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکی شاھانە بوو لە ناوەڕاستی بەغدا، فەرمانی بە پاشا، شازادەی جێنشین عەبد ئەلئیلا، شازادەی جێنشین ھیام ('ھاوسەرەکەی عەبد ئەلئیلا)، شازادە نەفیسە ('عەبد ئەلئیلا)، دایکی شازادە، و شازادە عابدییە عەلی (پووری فەیسەڵ) کرد لەگەڵ چەند خزمەتکارێک بۆ ئەوەی لە حەوشەی کۆشکەکەدا کۆببنەوە (پاشا گەنجەکە ھێشتا نەچوو بوو بۆ ناو کۆشکی شاھانەی تازە تەواوکراو). کاتێک ھەموویان گەیشتنە حەوشەکە پێیان گوترا کە ڕوویان لە دیواری کۆشکەکە بکەن. پاشان ھەموویان لەلایەن کاپتن عەبدولسەتار، ئەندامی کودەتاکە بە سەرۆکایەتی قاسم تەقەیان لێکرا و کوژران.

لە دوای ئەو کودەتایە دڕندانەیە، کۆماری نوێی عێراق ڕاگەیەندرا و ئەنجومەنێکی شۆڕشگێڕانە سەرۆکایەتیی دەکرد. لە سەرۆکایەتیدا ئەنجومەنی سەروەری سێ کەسی بوو، کە لە ئەندامانی سێ گرووپی سەرەکی کۆمەڵایەتی/نەتەوەیی عێراق پێکھاتبوو. محەممەد مەھدی کوبە نوێنەرایەتییشیعەی عەرەبی دەکرد؛ خالید نەقشەبەندی وەک کورد؛ و نەجیب ئەلروبەیعی وەک نوێنەری عەرەبی سوننە. ئەم ئەنجومەنە سێ قۆڵییە بڕیار بوو ڕۆڵی سەرۆکایەتی بگرێتە ئەستۆ. کابینەیەک دروست کرا، کە لە کۆمەڵەیەکی بنکەفراوانی بزووتنەوە سیاسییەکانی عێراق پێکھاتبوو، کە دوو نوێنەری پارتی دیموکراتی نیشتمانی و ئەندامێکی ئەلئیستقلال و نوێنەرێکی بەعس و یەکێکیان مارکسی تێدابوو.

قاسم دوای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات، پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری وەرگرت، ھاوکات عەقید عارف وەک جێگری سەرۆک وەزیران و وەزیری ناوخۆ ھەڵبژێردرا. ئەوان بوونە باڵاترین دەسەڵاتی عێراق بە ھەردوو دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانان. محمد نەجیب ئەل ڕەبیعی بوو بە سەرۆکی ئەنجومەنی سەروەری (سەرۆکی دەوڵەت)، بەڵام دەسەڵاتەکەی زۆر سنووردار بوو.

لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٥٨، دەستووری کاتی پەسەندکرا، بە چاوەڕوانی یاسایەکی ھەمیشەیی کە دوای ڕیفراندۆمێکی ئازاد ڕابگەیەنرێت. بەپێی بەڵگەنامەکە، عێراق بڕیار بوو کۆمارێک بێت و بەشێک بێت لە نەتەوەی عەرەبی لەکاتێکدا ئایینی فەرمی دەوڵەت وەک ئیسلام ناوی ھات. دەسەڵاتەکانی یاسادانان بە ئەنجومەنی وەزیران دەدرا، بە ڕەزامەندی ئەنجومەنی سەروەری، لەکاتێکدا ئەرکی جێبەجێکردن بە ئەنجومەنی وەزیرانیش دەدرا.

## سەرۆکوەزیران
قاسم دوای دیاریکرانی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران، دوای ماوەیەکی کەم لە کودەتاکە لە تەممووزی ١٩٥٨ دەستبەکاربوو. ئەم پۆستەی بەدەستەوە بوو تا لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٦٣ لادرا.

سەرەڕای کارکردن بۆ پەسەندکردنی دەستوورە کاتییەکە، حکوومەتی نوێی عێراق بە سەرۆکایەتی قاسم بووە دەسەڵاتێکی خۆسەپێن. سەرەتای سەرھەڵدانی ئەوەش بۆ بوون بە "تاکە سەرکردە" بە جیابوونەوە لە نێوان قاسم و ھاوپیلانگێڕەکەی عارف دەستی پێکرد. سەرەڕای ئەوەی یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی شۆڕش پەیوەندیکردن بوو بە بزووتنەوەی پان عەرەبیزم و پراکتیزەکردنی سیاسەتەکانی *قەومیە* (ناسیۆنالیزمی عەرەبی)، بەڵام کاتێک قاسم لە دەسەڵاتدا بوو، زۆری نەخایاند بۆچوونەکانی گۆڕا بۆ ئەوەی ئەمڕۆ بە قاسمیزم ناسراوە. قاسم کە ئامادە نەبوو زۆر لە نزیکەوە خۆی بە ناسری میسر ببەستێتەوە، لایەنگری گرووپە جیاوازەکانی ناو عێراق بوو (بە تایبەتی سۆسیال دیموکراتەکان) کە پێیان دەگوت کارێکی لەو شێوەیە مەترسیدار دەبێت. لەبری ئەوە خۆی بینی کە دەنگدانەوەی بۆچوونەکانی نوری سەعید خۆی دەبینییەوە بە گرتنەبەری سیاسەتی *نیشتمانیی عێراق*" لە پێش شتەکانی دیکەوە. ئەمەش بووە ھۆی دابەشبوون لە حکوومەتی عێراق لە نێوان قاسمی ناسیۆنالیستی عێراقی کە دەیویست ناسنامەی عێراق بریتی بێت لە سێکولاریزم و ناسیۆنالیستی مەدەنی و لە دەوری ناسنامەی میزۆپۆتامیادا دەسوڕێتەوە. لە بەرامبەردا، ناسیۆنالیستە عەرەبەکان کە بەدوای ناسنامەیەکی عەرەبیدا دەگەڕان بۆ عێراق و پەیوەندییەکی نزیکتر لەگەڵ باقی جیھانی عەرەبیدا خۆیان گرێ بدەن.

بە پێچەوانەی بەشێکی زۆری ئەفسەرە سەربازییەکانەوە، قاسم لە شارۆچکە عەرەبییەکانی باکووری ڕۆژاوای سوننە نەھاتبوو، ھەروەھا ھاوبەشی حەماسەتی ئەوان نەبوو بۆ پان عەرەبیزم: ئەو لە دایک و باوکێکی تێکەڵاوی سوننە-شیعە بوو و خەڵکی باشووری ڕۆژھەڵاتی عێراق بوو؛ بۆیە توانای مانەوەی لە دەسەڵاتدا وابەستەی ھاوسەنگییەکی لێھاتووانەی نێوان کۆمۆنیستەکان و پان عەرەبییەکان بوو. قاسم بۆ زۆربەی ماوەی سەرۆکایەتییەکەی ھەوڵیدا ھاوسەنگی لەگەڵ پەرەسەندنی ڕەوتی پان عەرەبی لە بواری سەربازیدا ھاوسەنگ بکات.

قاسم لە ڕێی دەرکردنی یاسای ٨٠، زەویوزارەکانی کۆمپانیا و نوخبەکانی دەسەڵاتی شاھانەی وەرگرتەوە، بەگوتەی لایەنگرانی ئەوا ئەو زەویانەی بە خەڵکی ئاسایی و ھەژارداوە. قاسم ھەوڵیدا ھاوسەنگی سیاسی بە کەڵک وەرگرتن لە نەیارانی تەقلیدیی پان-عەرەبیزم و ڕاستڕەو و ناسیۆنالیستەکان بپارێزێت. تا شەڕی لەگەڵ یاخیبووە کوردەکان لە باکوور، توانی دڵسۆزی سوپا بپارێزێت.

لە سەردەمی دەسەڵاتی قاسمدا، نەزھەت دولەیمی وەک وەزیر دەستنیشانکرا، کە بووە یەکەم وەزیری ژن لە مێژووی عێراق و جیھانی عەرەبیدا. ھەروەھا بەشداری لە داڕشتنی یاسای کاروباری مەدەنی ساڵی ١٩٥٩ کرد، کە تێیدا مافی ژنانی دەپاراست.

[alt=Photograph of Qasim with Mustafa Barzani|وێنۆک|قاسم لەگەڵ [مەلا مستەفا بارزانی|مستەفا بارزانی]]

### پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران
پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران و ڕۆژاوا لەژێر سەرکردایەتی قاسمدا بەشێوەیەکی بەرچاو تێکچوو. چالاکانە دژی بوونی ھێزی بیانی لە عێراق وەستایەوە و دژی ھاتە دەنگ. بەھۆی بانگەوازی ئەو بۆ لکاندنی خاکی عەرەبی لەناو ئێران بە عێراقەوە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران گرژ بوو، ئێرانیش بەردەوام بوو لە دابینکردنی بوودجە و کارئاسانی بۆ یاخیبووانی کورد لە باکووری عێراق.

### ڕاپەڕینەکانی کورد
حکوومەتی نوێ کوردستانی بە «یەکێک لە دوو نەتەوەی عێراق» ناساند. لەسەردەمی حوکمڕانیدا، گرووپە کوردییەکان مستەفا بارزانییان ھەڵبژارد بۆ دانوستان لەگەڵ حکوومەت، بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی.

دوای ماوەیەک لە ئارامییەکی ڕێژەیی، پرسی ئۆتۆنۆمی کورد (خۆبەڕێوەبەری یان سەربەخۆیی) نەھاتەدی و ناڕەزایی و دواجار یاخیبوونی کورد لە ساڵی ١٩٦١دا بەدوای خۆیدا ھێنا. جوداخوازانی کورد بە سەرکردایەتی مستەفا بارزانی شەڕیان لە دژی دامەزراوەی عێراق ھەڵبژارد. ھەرچەندە لە سەرەتادا پەیوەندییەکانی نێوان قاسم و کورد ئەرێنی بوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندییەکان تێکچوو و کورد بە ئاشکرا ڕەخنەی لە ڕژێمەکەی قاسم گرت. بارزانی لە ئابی ١٩٦١، ھۆشدارییەکی پێشکەش بە قاسم کردبوو و داوای کۆتاییھێنان بە دەسەڵاتی تاکڕەوانە و داننان بە ئۆتۆنۆمی کورد و گەڕاندنەوەی ئازادییە دیموکراسیەکانی کرد.

## میرات
شۆڕشی ١٩٥٨دەتوانرێت بە ئاودانێک لە سیاسەتی عێراقدا ھەژمار بکرێت، نەک تەنھا لەبەر کاریگەرییە سیاسییە ئاشکراکانی (بۆ نموونە ھەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی و کۆماریخوازی و زەمینە خۆشکردن بۆ دەسەڵاتی بەعس) بەڵکو بەھۆی چاکسازییە ناوخۆییەکانیشەوە. سەرەڕای کەموکوڕیەکانی، دەسەڵاتی قاسم یارمەتیدەر بوو بۆ جێبەجێکردنی کۆمەڵێک گۆڕانکاری ئەرێنی ناوخۆیی کە سوودی بۆ کۆمەڵگای عێراق ھەبوو و بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتگیریی جەماوەریان ھەبوو، بەتایبەتی دابینکردنی خانووبەرەی کەم تێچووی بۆ گەڕەک و ناوچە پڕ دانیشتووانەکانی بەغدا.

### چاکسازیی زەویوزار
شۆڕش گۆڕانکاری بەرفراوانی لە کەرتی کشتوکاڵی عێراقدا بەدوای خۆیدا ھێنا. ڕیفۆرمخوازان پێکھاتە کۆنەکەی دەربەگایەتیی گوندنشینەکانی عێراقیان ھەڵوەشاندەوە. بۆ نموونە یاسای ماف و ئەرکی چاندنکاران لە ساڵی ١٩٣٣ و یاسای ناکۆکی خێڵەکی گۆڕدرا، ئەمەش سوودی بۆ دانیشتووانە ھەژارنشینەکانی عێراق ھەبوو و پڕۆسەیەکی دادپەروەرتری یاسا مسۆگەر بوو. یاسای چاکسازی کشتوکاڵی (٣٠ی ئەیلوولی ١٩٥٨) ھەوڵیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەشکردنەوەی زەوی و زارەکان و سەقفی لەسەر کرێی زەوی دانا؛ زەوییەکە بە شێوەیەکی یەکسانتر بەسەر جووتیاراندا دابەشکرابوو کە بەھۆی یاسا نوێیەکانی کرێگرتن نزیکەی ٥٥٪ بۆ ٧٠٪ی بەرھەمەکانیان وەرگرتبوو.

### مافەکانی ژنان
قاسم ھەوڵیدا یەکسانی زیاتر بۆ ژنان لە عێراق بھێنێتە ئاراوە. لە کانوونی دووەمی ١٩٥٩دا پێداچوونەوەیەکی بەرچاوی بە یاسای باری کەسی ڕاگەیاند، بەتایبەتی ئەو یاسایەی کە پەیوەندییە خێزانییەکان ڕێکدەخات. فرەژنی قەدەغە بوو، ھەروەھا کەمترین تەمەن بۆ ھاوسەرگیریش بە ١٨ ساڵ دیاریکرا (جگە لە ھەندێک باری تایبەت کە دەتوانرا لەلایەن دادگاوە بۆ ١٦ ساڵ کەمبکرێتەوە). ژنان لە جیابوونەوەی ئارەزوومەندانە پارێزراو بوون. دیارترین چاکسازی بریتی بوو لە بڕگەیەک لە مادەی ٧٤ کە مافی یەکسانی بە ژنان لە بابەتی میراتدا بەخشی. ئەم ھەنگاوەی کۆتایی، لەلایەن سوننە و شیعەکانەوە دژایەتی کرا.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:مردووانی ١٩٦٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤
پۆل:سیاسییەکانی عێراق
پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان
پۆل:موسڵمانانی عێراقی
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق
پۆل:لەسێدارەدراوانی عێراقی
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل