مێژووی سەرمایەداری

وێنۆک
**مێژووی** **[[سەرمایەداری]]** جۆراوجۆرە و چەمکی سەرمایەداری چەندین ڕەگ مشتومڕی لەسەر ھەیە. مێژووی ٥٠٠ ساڵی ڕابردوو پەیوەستە بە پەرەپێدانی سەرمایەداری لە شێوەی جۆراوجۆر. سەرمایە کۆکراوەتەوە بە ڕێگای جۆراوجۆر، لە پێوانەی جۆراوجۆردا، پەیوەندی بە جیاوازییەکی زۆرەوە ھەبوو لە چڕبوونەوەی سامان و ھێزی ئابووری. سەرمایەداری بە ھێواشی بوو بە سیستەمی ئابووری سەرەکی لە سەرتاسەری جیھاندا.

## مێژوو
ئەو پرۆسەیەی کە سەرمایەداری لە ڕێگەیەوە سەریھەڵداوە، پەرەی سەندووە و بڵاوبووەتەوە، بابەتێکی توێژینەوەی فراوان و مشتومڕن لەنێوان مێژوونووساندا. ھەندێک جار مشتومڕەکان تیشک دەخەنە سەر چۆنییەتی گەیاندنی داتای مێژوویی بنچینەیی بۆ پرسیارە سەرەکییەکان. پێوەرە سەرەکییەکانی مشتومڕەکان بریتین لە: تا چ ئاستێک سەرمایەداری ڕەفتارێکی سروشتی مرۆڤە، بە بەراورد لەگەڵ ئەو ئاستەیەی کە لە بارودۆخێکی مێژوویی دیاریکراوەوە سەرھەڵدەدات؛ ئایا سەرچاوەکەی لە شارۆچکەکان و بازرگانی یان لە پەیوەندییەکانی موڵکەکانی لادێدایە؛ ڕۆڵی دەوڵەت؛ تا چ ئاستێک سەرماوەداریزم داھێنانێکی ئەوروپییە؛ پەیوەندییەکەی لەگەڵ ئیمپریالیزمدا (داگیرکاری)؛ ئایا گۆڕانکاری تەکنۆلۆژی پاڵنەرێکە یان تەنھا بەرھەمێکی لاوەکیی سەرمایەدارییە؛ و ئایا سوودبەخشە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگەزمی مرۆڤایەتی.مێژووی سەرمایەداری دەتوانرێت دابەشبکرێت بۆ دوو قوتابخانەی فراوان. یەکێکیان پەیوەستە بە لیبراڵیزمی ئابووری، لەگەڵ ئابوریناسێکی سەدەی ھەژدەھەم ئادەم سمیس وەک کەسایەتییەکی بنەڕەتی. ئەوی تر پەیوەستە بە مارکسیزمەوە، ئیلھامێکی تایبەتی لە ئابوریناسەکەی سەدەی نۆزدەھەم کارل مارکس وەرگرتووە. لیبراڵەکان سەرمایەداری وەک دەربڕینێک لە ڕەفتاری سروشتی مرۆڤ دەبینن کە ھەزاران ساڵە لە بەڵگەدان و سوودبەخشترین ڕێگا بۆ برەودان بە خۆشگوزەرانی مرۆڤ. سەرمایەداربوون دەبینن وەک سەرچاوەی بازرگانی و بازاڕکردن، و ئازادکردنی خەڵک بۆ جێبەجێکردنی سروشتی بازرگانیی خۆیان. مارکسیستەکان سەرمایەداری وەک شێوازێکی دەگمەنی بەرھەمھێنان دەبینن کە بۆرژوازی و پرۆلیتاریا دەگرێتەوە کە لە ئەنجامی کشانەوەی فیودالیزم (دەرەبەگایەتی) و سەرەتای شۆڕشی پیشەسازی دەردەکەوێت. ئەمە ئەو بیرۆکەیە ڕەت دەکاتەوە کە سەرمایەداری بۆ ھەزاران ساڵ بوونی ھەیە و بەشێک بێت لە سروشتی مرۆڤ.

### سەرەتاکانی
سەرچاوە سەرمایەدارییەکان مشتومڕێکی زۆریان لەسەر کراوە (و بەشێکی پشت دەبەستێت بەوەی چۆن سەرمایەداربوون پێناسە دەکرێت). گێڕانەوەی نەریتی، کە لە بیرکردنەوەی ئابووری لیبراڵی کلاسیکی سەدەی ھەژدەھەمەوە سەرچاوەی گرتووە و ھێشتا زۆر جار دەردەکەوێت، «مۆدێلی بازرگانیکردن»ە. ئەمە وای دەبینێت کە سەرمایەداری لە بازرگانییەوە سەرچاوەی گرتووە. لەم خوێندنەوەیەدا، سەرمایەداری لە بازرگانیی پێشووترەوە دەرکەوتوە کاتێک بازرگانەکان سامانێکی پێویستیان بەدەستھێنا (کە بە «سەرمایە سەرەتایی» ناودەبرێت) بۆ دەستپێکردنی وەبەرھێنان لە تەکنەلۆژیای بەرھەمدارتر. ئەم چیرۆکە سەرمایەداری وەک بەردەوامبوونی بازرگانی دەبینێت، کە لە کاتی سەرمایەدارانی سروشتی خەڵک ئازاد کرا لە بەربەستەکانی فیودالیزم، بەشێکی بەھۆی شارنشینییەوە بووبێت. بەم شێوەیە سەرمایەداری دەگەڕێتنەوە بۆ فۆڕمەکانی سەرەتای سەرمایەگوزاریی بازرگان کە لە ڕۆژاوای ئەورووپا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کاریان دەکرد.

#### بۆچوونەکانی تر
ڕکابەرێک بۆ «مۆدێلی بازرگانیکردن» بریتییە لە «مۆدێلێکی کشتوکاڵی» کە گەشەی سەرمایەداری ڕوون دەکاتەوە بەھۆی بارودۆخێکی دەگمەن لە کشتوکاڵی ئینگلیزیدا. ئەو بەڵگەیەی کە ئاماژەی پێکردووە ئەوەیە کە بازاڕکردنی نەریتی جەختی لەسەر گواستنەوەی کاڵا دەکردەوە لەو بازاڕانەوە کە ھەرزان بوون بۆ بازاڕێک لەو شوێنانەی کە شمەکەکان گران بوون تێیدا، لەجیاتی وەبەرھێنان لە بەرھەمھێناندا، و کە زۆرێک لە کەلتورەکان (لە نێویاندا کۆماری ھۆڵەندای مۆدێرنی سەرەتایی) شاردروستکردن و کۆکردنەوەی سامان لەلایەن بازرگانەوە بەبێ دەرکەوتنی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری دەبینن، واتە پێش سەرمایەداری سەرمایەداری خۆی دروست کراوە.

ئارگومێنتی کشتوکاڵی بە تایبەتی لە ڕێگەی ڕۆمانی گۆڕانکارییە گەورەکەی کارل پۆلانی (١٩٤٤)، لێکۆڵینەوەکانی مۆریس دۆب لە گەشەپێدانی سەرمایەداری (١٩٤٦) و لێکۆڵینەوەکانی ڕۆبەرت برێنەر لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا پەرەی سەند، کە باسکردنیان بە 'مشتومڕی برێنەر' ناسراوە. لە دوای ھاتنی نۆرمانەکانەوە بۆ ئینگلتەرا، دەوڵەتی ئینگلیز بە شێوەیەکی نائاسایی ناوەندی بوو. ئەمەش دەسەڵاتێکی تاڕادەیەک سنوورداری بە ئەرستۆکراتەکان دا بۆ دەرھێنانی سامان ڕاستەوخۆ لە ژێردەستەی فیۆداڵی خۆیان لە ڕێگەی ڕێگەی سیاسییەوە (کەمترینیان ھەڕەشەی توندوتیژی نەبوو). ھەروەھا ناوەندگەرایی ئینگلتەرا بەو مانایە بوو کە ژمارەیەکی نائاسایی جووتیارانی ئینگلیز کۆڵبەر نەبوون (خاکی خۆیان ھەبووە و بەم پێیەش دەستڕاگەیشتنێکی ڕاستەوخۆیان بە بژێوی ژیانیان ھەبووە) بەڵکو کرێچی بوون (زەوی خۆیان بەکرێ گرتووە). ئەم بارودۆخانە بازاڕێکی لە بەکرێدان بەرھەمھێنا. خاوەن موڵکەکان کە ڕێگەی دیکەیان بۆ دەرھێنانی سامان نەبوو، پاڵنەریان بۆ ئەوە بوو کە موڵکەکانیان بەکرێ بدەن بەو کرێچیانەی کە دەیان توانی زۆرترین پارە بدەن، لەکاتێکدا کرێچییەکان کە ئاسایشی خانووبەرەیان نەبوو، پاڵنەریان بۆ دروست بوو کە تا بتوانن بە شێوەیەکی بەرھەمدار کشتوکاڵ بکەن بۆ ئەوەی بەکرێدان لە بازاڕێکی کێبڕکێدا بەدەستبھێنن. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی کاریگەرییەکان کە جووتیارانی کرێچی سەرکەوتوو بوونە سەرمایەداری کشتوکاڵی؛ ئەوانەی سەرکەوتوو نەبوون بوون بە کرێکاری مووچەخۆر، بۆ ئەوەی بژین، پێویست بوو ماندووبوونەکانیان بفرۆشن؛ و خاوەن موڵکەکان پەرەیان بە تایبەتکردن و بەکرێدانی زەوییە ھاوبەشەکان دا، لانی کەم لە ڕێگەی پەرژینکردنەوە بوو. لەم خوێندنەوەدا، 'ئەوە بازرگانان یان بەرھەمھێنەران نەبوون کە ئەو پرۆسەیەی کە گەشەسەندنی سەرەتایی سەرمایەدارییان پاڵپشتووە، بردە پێشەوە.' گۆڕینی پەیوەندییەکانی خاوەندارێتی کۆمەڵایەتی ڕەگ و ڕیشەی پتەوی لە لادێکاندا داکوتاوە و گۆڕینی بازرگانی و پیشەسازی ئینگلتەرا زیاتر لە ھۆکاری گواستنەوەی ئینگلتەرا بۆ سەرمایەداری بووە'.

### زەمالەکانی سەدەی ٢١
سەدەی ٢١ بایەخی نوێی لە مێژووی سەرمایەداری بینیوە، و «مێژووی سەرمایەداری» بووە بە بوارێک بۆ خۆی، لەگەڵ کۆرسەکانی تری خوێندن لە بەشەکانی مێژووی زانکۆکاندا. لە ساڵانی ٢٠٠٠کاندا، زانکۆی ھارڤارد بەرنامەی لەسەر لێکۆڵینەوە لە سەرمایەداریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دامەزراند؛ زانکۆی کۆرنێل دەستپێشخەری مێژووی سەرمایەگوزاریی دامەزراند، و چاپخانەی زانکۆی کۆلۆمبیا زنجیرەیەکی مۆنۆگرافیان بڵاوکردەوە بە ناونیشانی «توێژینەوەکانی بواری سەرمایەداریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا». ئەم بوارە بابەتەکانی وەک بیمە (زەمان)، بانکی و ڕێکخستنی یاسایی، ڕەھەندی سیاسی، و کاریگەریی لەسەر چینی ناوەڕاست، ھەژاران و ژنان و کەمینەکان دەگرێتەوە. ئەم دەستپێشخەرییانە پرسیارەکانی پێشووی پشتگوێ خراون لە ڕەگەز، ڕەگەز و سێکس لە مێژووی سەرمایەدارییدا دەخەنە ناوەوە. ئەوان گەشەیان کرد لەدوای قەیرانی دارایی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ و قەیرانی گەورەی پەیوەندیدار.

ھەندێک لە دامەزراوە ئەکادیمییەکان کە بەشێکیان لەلایەن تیمی توێژینەوەی بازاڕی ئازادەوە بەڕێوەدەبرێن، وەک پەیمانگای کلێمسن بۆ لێکۆڵینەوە لە سەرمایەداری، ئەو بیرۆکەیەی ڕەتدەکەنەوە کە ڕەگەز، جێندەر یان سێکس ھیچ پەیوەندییەکی گرنگیان ھەبێت لەگەڵ سەرمایەداریدا و لەجیاتی ئەوە ھەوڵدەدەن نیشانی بدەن کە سەرمایەگوزاریی ئازاد، بەتایبەتی، بناغەی ئەخلاقی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرانەیە و زۆرترین دەرفەتی ئابووری بۆ ھەموو خەڵک دابین دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئابووری
پۆل:سەرمایەداری
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەڵمانی