قەزای سلێمانی

**قەزای سلێمانی** یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شاری سلێمانییە. ژمارەی دانیشتووانی ٨٥٠ ھەزار کەسە (٢٠٢٥).

قەزای سلێمانی لە دوو ناحیە پێکھاتووە:
* ناحیەی بەکرەجۆ(بەکرەجۆ)
* ناحیەی تانجەرۆ(عەربەت)

## جوگرافیا
سنووری قەزای سلێمانی، لەباکوورەوە قەزای شارباژێڕ، لە باکووری ڕۆژاواوە قەزای دووکان، لە ڕۆژاواوە قەزای بازیان، لە باشوورەوە قەزای قەرەداغ، لە باشووری ڕۆژاواوە قەزای چەمچەماڵ لەڕۆژھەڵاتەوە قەزای سەید سادق، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە قەزای شارەزوور.

## مێژوو
یەکەی کارگێڕی قەزا لەدوای یەکەی کارگێڕی پارێزگا (لیوا) دێت. قەزای سلێمانی ھەر لە ساڵی (١٨٥١)دا کە لیوای سلێمانی دروست بوو ئەم قەزایە وەک پاشکۆ لە لیوای سلێمانیدا ھاتە کایەوە.

### سەردەمی عوسمانی
ئەم پارێزگایە تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خودی میرنشینی بابان بوو لە سنووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە قەڵاچوالان بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز) دا ئیبراھیم پاشای بابان فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا سلێمانی، ئەم میرنشینە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە ئەیالەتی شارەزوورەوە.

#### لە نێوان ساڵانی ١٨٥١–١٨٦٩
سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو میرنشینی بابان و میرنشینی سۆران بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری کۆیە و ڕانیە و دەربازی دەستە چەپی زێی بچووکیش بوو. چەندین ناحیەی ئەیالەتی شارەزووری خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحییەکانی(عەسکەر، ئاغجەلەر، کێوەچەرمەڵە، چیاسەوز، گڵناغاج، قەسرۆک، گردخەبەر، جبق قلعە و شوان) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا.

ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، میر محەممەد بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر میرنشینی بابان، وەزیر (عەلی پاشا-والی بەغدا) لەگەڵ حکوومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی میرنشینی سۆران بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لەکاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە سوورداش سوپای ھەردوولا لە قەمچوغە گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ کۆیە و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر شەڕ ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی ڕانیە، بتوێن، خەلەکان، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە (سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)قەزای لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت.
وێنۆک|300px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٥١–١٨٦٩)دا

#### لە نێوان ساڵانی ١٨٦٩–١٨٧٢
قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە:
# ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی قەزاکان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی ھۆزەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا.
# ھەڵوەشاندنەوەی قەزای(سلێمانی، سەرچنار، عەشرەتی مندمی).
# ھێنانەکایەی قەزای زڕگوێز بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە قەزای سلێمانی.
وێنۆک|300px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩–١٨٧٢)

#### لەنێوان ساڵانی ١٨٧٣–١٨٧٥
# لەم سەردەمەدا یەکەی ناحیە ھاتە ناو یەکەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی.
# لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە.
# قەزای زڕگوێز بچووکرایەوە و کرا بە ناحیە و خرایە سەر قەزای سلێمانی.

وێنۆک|300px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی (پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا

#### لەنێوان ساڵانی ١٨٧٥–١٨٩٤
# قەزای قەرەداغ ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیەی قەرەداغ و لکێندرا بە قەزای سلێمانییەوە.
# ناوی ناحیەی زڕگوێز گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بە ھەمان سنووری خۆی، ھەروەھا ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا.
وێنۆک|ناوەڕاست|300px|نەخشەی سنجاغی (پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا

#### لەنێوان ساڵانی ١٨٩٤–١٩١٢
* ناحیەی سوورداش لە قەزای مەرگە دابڕێنرا و خرایە سەر قەزای سلێمانی.

وێنۆک|300px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی (پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا

### سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا: ١٩١٨–١٩٥٨
لەدوای نەمانی دەسەڵاتی عوسمانیەکان و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لەژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژووکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان بەریتانیا و عێراقدا، ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی سلێمانی بە عێراقەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجومەنی دامەزراندنی عێراقدا (المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان عێراق - تورکیا لەسەر دواڕۆژی ویلایەتی مووسڵ، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر سلێمانی بووە بەشێک لە دەوڵەتی عێراق،

#### لە نێوان ساڵانی ١٩١٨–١٩٣٦
# ڕێکخستنەوەی سنووری نێوان ھەردوو پارێزگای کەرکووک و پارێزگای سلێمانی بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش قەزای بازیان کە ناوەندەکەی چەمچەماڵ بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم قەزای چەمچەماڵ بە ھەردوو (ناحیەی قەڵاسێوکە و ناحیەی سەنگاو) و بەشی دووەم ناحیەی بازیان، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە.
# ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بوو بە ناحیەی تانجەرۆ و ناوەندەکەی لە گوندی زڕگوێزەوە گواسترایەوە بۆ شارەدێی عەربەت.
# ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا بوو بە ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی.

وێنۆک|ناوەڕاست|300px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا

#### لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦–١٩٤٧
* لەم سەردەمەدا قەزای سلێمانی گۆڕانکاری بە سەردا نەھات.
وێنۆک|ناوەڕاست|300px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا

#### لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧–١٩٥٨
لەدوای سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧ و کۆتایی ئەم سەردەمە چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنووری ئەم لیوایە ئەنجامدرا.
* دابڕاندنی ناحیەی شارەزوور لە قەزای ھەڵەبجە و لکاندنی بە قەزای سلێمانییەوە.
وێنۆک|ناوەڕاست|300px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا

### سەردەمی کۆماریدا: ١٩٥٨–١٩٩٠
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨–١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩–٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزووتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، و گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.

#### لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨–١٩٦٥
* ھێنانە کایەی ناحیەی سەرچنار لە سنووری قەزای سلێمانی بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٥) لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٥٩دا.
وێنۆک|ناوەڕاست|300px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا

#### لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥–١٩٧٧
# دابڕاندنی ناحیەی شارەزوور لە قەزای سلێمانی و لکاندنی بە قەزای ھەڵەبجەوە.
# ھێنانە کایەی قەزای دووکان لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی بەنداوی دووکان، لە کەرتی (٤٧/تۆپزاوا) و ھەردوو ناحیەی سوورداش لە قەزای سلێمانی و ناحیەی چناران لە قەزای ڕانیە، بەستران بەم قەزایەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٧) لە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٧١دا.
وێنۆک|ناوەڕاست|300px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا

#### لە نێوان ساڵانی ١٩٧٧–١٩٨٦
# دابڕانی (١١) کەرتی ناحیەی تانجەرۆی قەزای سلێمانی و لکاندنیان بە ناحیەی زەڕایەنی سەر بە قەزای دەربەندیخانەوە، بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٥٨) لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩دا.
# گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی سەرچنار لە سەرچنارەوە بۆ بەکرەجۆ بەپێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(١٢٩٢٥) لە ساڵی ١٩٨٤دا.
300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٦دا

#### لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨–١٩٩٠
# ھەڵوەشاندنەوەی قەزای شارباژێڕ و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە قەزای سلێمانییەوە.
# ھێنانەکایەی (قەزای الاخوة) ناوەندەکەی لە موجەمەعی (الاخوة - برایەتی - باریکە) بوو و ناحیەی تانجەرۆی لەسەر بوو.
# گۆڕینی ناوی ناحیەی تانجەرۆ بۆ (ناحیەی الاخوة) و ناوەندەکەشی لە موجەمەعی (الاخوة - برایەتی - باریکە) بوو.
# دابڕانی (ناحیەی الاخوة) لە (قەزای صدامیة حلبجة) و لکاندنی بە قەزای سلێمانییەوە.

300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا

### لە دوای ڕاپەڕین
#### قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١–١٩٩٢
* لەم قۆناغەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لەلایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لە ساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.

#### قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢–٢٠٠٣
* لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی بەپێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە شەڕی براکوژی کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و ھەرێمی کوردستان بووە دوو حکوومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە.

#### قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣–٢٠١٤
# ھێنانە کایەی قەزای قەرەداغ لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی ناحیەی قەرەداغ سەر بە قەزای سلێمانی و دابڕاندنی لە قەزای سلێمانی و دروستکردنی ناحیەی سێوسێنان و خستنە پاڵ قەزای قەرەداغ.
# لە ڕۆژی ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ بۆ بە قەزابوونی ھەردوو ناحیەی عەنکاوە و ناحیەی پیرمام لە پارێزگای ھەولێر و ناحیەی بازیان لە پارێزگای سلێمانی، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بڕیاری بە قەزابوونیدان. لە ڕێکەوتی ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەو فەرمانە بەشێوەیەکی فەرمی چووە بواری جێبەجێ کردنەوە.

### مێژووی قەزاکە لە چەند نەخشەیەکدا

پەڕگە:نەخشەی قەزای سلێمانی لە ساڵی 1947دا.jpg|قەزای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا
پەڕگە:نەخشەی قەزای سلێمانی لە ساڵی 1960دا.jpg|قەزای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٠دا
پەڕگە:نەخشەی قەزای سلێمانی لە ساڵی 1971دا.jpg|قەزای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧١دا
پەڕگە:نەخشەی قەزای سلێمانی لە ساڵی 1984دا.jpg|قەزای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٤دا
پەڕگە:نەخشەی قەزای سلێمانی لە ساڵی 1989دا.jpg|قەزای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا


## ئەمانە ببینە
* پارێزگای سلێمانی
* سلێمانی
* قەزاکانی ھەرێمی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
سلێمانی
پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان
پۆل:قەزاکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:قەزاکانی عێراق
پۆل:قەزاکانی کوردستان