open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٨٢

**جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٨٢** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ١٣ی تشرینی یەکەم و ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٢، لەنێوان ڕیال سۆسیدادی پاڵەوانی لالیگای ١٩٨١-١٩٨٢ و ڕیال مەدریدی پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ١٩٨١-١٩٨٢ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا ڕیال سۆسیداد توانی بەئەنجامی ١-٤ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری دووەم بۆ جاری یەکەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٨٥

**جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٨٥** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ٩ و ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٥، لەنێوان یانەی بەرشەلۆنای پاڵەوانی لالیگای ١٩٨٤-١٩٨٥ و ئەتلەتیکۆ مەدریدی پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ١٩٨٤-١٩٨٥ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا ئەتلەتیکۆ مەدرید توانی بەئەنجامی ٣-٢ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری یەکەم بۆ جاری یەکەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٩٤

**جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٩٤** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ٢٧ و ٣٠ی ئابی ١٩٩٤، لەنێوان یانەی بەرشەلۆنای پاڵەوانی لالیگای ١٩٩٣-١٩٩٤ و ڕیال سەرەگۆسای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ١٩٩٣-١٩٩٤ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا بەرشەلۆنا توانی بەئەنجامی ٦-٢ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی ھەردوو یارییەکە بۆ جاری چوارەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
جلبڕ

**جلبڕ** یان **جربل** یەکێکە لە خۆراکە کوردەوارییەکان، کە لە دەشتی ھەولێر زۆر باو بووە. زیاتر لە زستان دەخورا.

پێکھاتەی خواردنەکە ئەو ماددانە بوون کە لە ناوچەکە بەرھەم دەھێنران، وەک:
* ھەڕشتە
* پیرخەنی (ساواری ورد)
* پیاز
* کەرە یان ڕوون
* تەماتە
* بیبەری تیژ (بەپێی ئارەزوو)

## ئامادەکردن
پێکھاتە و ڕێگای دروستکردنی جلبڕ لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی تر  جیاوازە، بەڵام لە بنەڕەتدا بەم شێوەیە دروست دەکرێت:
# قرچاندنەوەی ڕوون یان کەرە لەسەر ئاگر
# پیاز ورد دەکرێ و لەناو ڕوونی قرچاو دەکرێ
# پاش سووربوونەوەی پیاز ئاوی تێدەکرێ
# تەماتەکە دەگوشرێت لە ناوی دەکرێ
# ھەندێک خوێی تێدەکرێ
# پیرخەنی دەشورێت و لە ناوی دەکرێ
# پاش ئەوەی بڵقێک وەردەگری ئینجا ھەڕشتەکەی لەناو دەکڕێ
# بەپێی ئارەزوو دەتوانرێت بیبەری تیژی تێ بکرێ
جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٩٥

**جامی سووپەری ئیسپانیای ١٩٩٥** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ٢٤ و ٢٧ی ئابی ١٩٩٥، لەنێوان ڕیال مەدریدی پاڵەوانی لالیگای ١٩٩٤-١٩٩٥ و دیپۆرتیڤۆ لاکۆرونیای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ١٩٩٤-١٩٩٥ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا دیپۆرتیڤۆ لاکۆرونیا توانی بەئەنجامی ٥-١ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی ھەردوو یارییەکە بۆ جاری یەکەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
مەی

وێنۆک|شەرابی سوور

**مەی**، **بادە** یان **شەراب** خواردنەوەیەکی کھوولییە، کە لە گوشراوەی ترێ بەدەست دێت. مرۆڤ مەست دەکات. مەی لە تەواوی میوەکان بە دەست دێت بەڵام ھەرکات ناوی مەی بە تەنھایی و بە بێ ناوی میوە بێت، مەبەست لێی مەی ترێیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:شەراب
پۆل:لێنان
پۆل:ترێ
پۆل:خواردنەوە کحولییەکان
پۆل:خواردن و خواردنەوەکان
ڕژێنە

وێنۆک|لووی لیکی شەویلکەیی|چەپ

**لوو** یان **ڕژێن** یان **گلاند** () کۆیەکە لە چەندین خانە کە بۆ دەرکردنی مادەیەک کە بۆ ژیانی خۆیان پێویست نییە لە دەوری یەکدا دروست دەبێ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لووەکان
سینگ

وێنۆک|ئیکس ڕەیێک لە سینگ

**سینگ** یان **تۆراکس** بەشێکە لە لەشی بڕبڕەدارەکان کە کەوتووتە نێوان مل(گەردن) و زگ. سینگ چەندین بەشی ھەیە وەکوو دەفەی سینگ کە ئەرکی پاراستنی دڵ و سی لە ئەستۆیە و بەشی تر وەکوو پێست، ماسوولکە و ھتد.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:توێکاریی گیانلەبەر
پۆل:سینگ
ناوچەی ھەناسەدانی سەروو

وێنۆک|ناوچەکانی ھەناسە

**ناوچەی ھەناسەدانی سەروو** ئەو بەشە لە کۆئەندامی ھەناسەیە کە کەوتووەتە دەرۆی سینگ. چڵک کردنی بەشی سەرووی کۆئەندامی ھەناسە لە بڵاوترین چڵکەکانی جیھانە.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
ناوچەی ھەناسەدانی خواروو

وێنۆک|ناوچەکانی ھەناسە

**ناوچەی ھەناسەدانی خواروو** ئەو بەشە لە کۆئەندامی ھەناسەیە کە کەوتووەتە نێوی سینگ. ئەم بەشە چەندین نەخۆشی مەترسیداری ھەیە وەکوو سیەسۆ.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٠

**جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٠** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ٢٠ و ٢٧ی ئابی ٢٠٠٠، لەنێوان دیپۆرتیڤۆ لاکۆرونیای پاڵەوانی لالیگای ١٩٩٩-٢٠٠٠ و ئیسپانیۆلی پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ١٩٩٩-٢٠٠٠ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا دیپۆرتیڤۆ لاکۆرونیا توانی بەئەنجامی ٢-٠ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری دووەم بۆ جاری دووەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠١

**جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠١** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ١٩ و ٢١ی ئابی ٢٠٠١، لەنێوان ڕیال مەدریدی پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠٠-٢٠٠١ و ڕیال سەرەگۆسای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠٠-٢٠٠١ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا ڕیال مەدرید توانی بەئەنجامی ٤-١ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری دووەم بۆ جاری شەشەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
فیبولا

وێنۆک|شوێنی فیبولا لە لاقی مرۆڤ

**فیبولا** یان **تەڵەزم ** ئێسکێکە لە درێژایی لوولاقدا. فیبولا لە سەرەوەدا لەگەڵ لوولاق و لە خوارەوەدا لەگەڵ مەچەکی لاق جەمگە دروست دەکات.

## پەراوێزەکان


پۆل:فیبولا
پۆل:ئێسکە درێژەکان
پۆل:ئێسکەکانی ئەندامی خوارەوە
گۆڕان (ڕوونکردنەوە)

* بزووتنەوەی گۆڕان، حیزبێکی سیاسیی باشووری کوردستان
* شێوە گۆڕان، کورتەچیرۆکێکی نووسراوەی فرانتس کافکا
* گۆڕان (بۆماوەزانی)
* گۆڕان (فەلسەفە)
* گۆڕان (ماتماتیک)
* گۆڕانکە گوندێکە دەکەوێتە پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
* گۆڕانی خراپ زنجیرە درامایەکی دراما و تاوانکارییە.
* گۆڕانی ناوکی گۆڕانێکە لە ناسنامەی ناوکدا.
* گێڕ گۆڕانی بەردەوام جۆرێکە لە گێری ئۆتۆماتیک.
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٥

**جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٥** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ١٣ و ٢٠ی ئابی ٢٠٠٥، لەنێوان یانەی بەرشەلۆنای پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠٤-٢٠٠٥ و ڕیال بێتیسی پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠٤-٢٠٠٥ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا بەرشەلۆنا توانی بەئەنجامی ٤-٢ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری یەکەم بۆ جاری شەشەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٧

**جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠٠٧** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ١١ و ١٩ی ئابی ٢٠٠٧، لەنێوان ڕیال مەدریدی پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠٦-٢٠٠٧ و یانەی سێڤیلیای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠٦-٢٠٠٧ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا سێلڤیلیا توانی بەئەنجامی ٦-٣ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی ھەردوو یارییەکە بۆ جاری یەکەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
ئارچیباڵد ھامیڵتن

**ئارچیباڵد میڵنەر ھامیڵتن** (١٨٩٨ – ١٩٧٢) ئەندازیارێکی نیوزلەندی بوو کە ڕێگای ھامیڵتنی دروستکرد.

## ڕێگای ھامیڵتن
ڕێگای ھامیڵتن بەو ڕێگایە دەوترێت کە لە نێوان ساڵەکانی ١٩٢٨ ھەتا ١٩٣٢ بە فەرمانی بریتانییەکان و بە سەرپەرستی ھامیڵتن لە ھەولێرەوە تا حاجی ئۆمەران دروستکرا. بە ھامیڵتن کە ڕێگاکە بە ناوی ئەوەوە ناو نراوە لە کتێبەکەیدا بە ناوی «ڕێگایەک بە ناو کوردستاندا» لە ساڵی ١٩٣٧دا باسی کردووە.

## سەرچاوەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/A._M._Hamilton ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:ئەندازیارانی شارستانی
سیبووترامین

وێنۆک|سیبووترامین

**سیبووترامین** () دەوایەکە بۆ دەرمانی قەڵەوی کە ھەتا ساڵی ٢٠١٠ بەکار دەھات، بەڵام دواتر بە ھۆی چەندین حاڵەتی مەترسیدار(وەکوو جەڵدەی دڵ و چەندین نەخۆشی تری دڵ) کە لە لەشی مرۆڤدا درووستی دەکرد لە بازاڕە جیھانییەکان کۆ کرایەوە

## سەرچاوەکان
جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠١٠

**جامی سووپەری ئیسپانیای ٢٠١٠** پاڵەوانیەتییەکی تۆپی پێی ئیسانیایە، لە دوو یاری پێکدێت. لەڕۆژانی ١٤ و ٢١ی ئابی ٢٠١٠، لەنێوان یانەی بەرشەلۆنای پاڵەوانی لالیگای ٢٠٠٩-٢٠١٠ و یانەی سێڤیلیای پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیای ٢٠٠٩-٢٠١٠ بەڕێوەچوو.

لەئەنجامدا بەرشەلۆنە توانی بەئەنجامی ٥-٣ و بەسوود وەرگرتن لەئەنجامی یاری دووەم بۆ جاری نۆیەم ببێتە پاڵەوانی جامی سووپەری ئیسپانیا.

## یاری

### گەڕی یەکەم

### گەڕی دووەم

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:جامی سووپەری ئیسپانیا
نەخۆشیی گورگەسوورە

وێنۆک|وێنەی ژنێکی تووش بوو بە لووپوس

**سیستەمیک لووپوس ئەریتێماتێس** یان بە کورتی (**SLE**) یان **لووپوس**. لووپوس بە لاتینی واتە گورگ و ئەریتێما بە یۆنانی واتە سوور. لە لەشی کەسی تووش بوو بە لووپوس کۆئەندامی بەرگری دەست دەکا بە دروست کردنی ھەندێک مادە دژ بە شانەکانی لەش و دەبێتە ھۆی ناکۆکی ئەوان. لووپوس لە ژناندا ١٠جار زۆرتر لە پیاوان ڕوو دەدات.

لووپوس زۆرتر ھێرش دەباتە سەر دڵ، جومگەکان، پێست، سی، ڕەگەکان، جەرگ، گورچیلەەکان و کۆئەندامی دەمار. پڕۆسەی لووپوس چاوەڕوان نەکراوە واتە جاری وا ھەیە نەخۆشییەکە دەگاتە ئاستێکی بەرز و ھێرش دەکاتە سەر ئەندام و کۆئەندامەکانی لەش و جاری وایە بە تەواوی دا ئەمرکێت و ھیچ ھەواڵی نییە.

لووپوس شفای نییە، واتە ھیچ دەرمانێک نییە کە بە تەواوی نەخۆشییەکە بنبڕ بکات. چەندین دەوا ھەن کە بۆ دامرکاندنی کۆئەندامی بەرگری بەکار دەبرێن و نایەڵن کە ھێرش بکاتە سەر شانە خۆییەکان. ئەم دەواگەلە بریتین لە سایکلۆفۆسفاماید، کۆرتیکۆسترۆیید و چەندین دەوای سەرکوتکەری کۆئەندامی بەرگری تر. لووپوس دەتوانێت ببێتە ھۆکاری لەدەستدانی گیان، ئەو دەوا گەلەی بۆ دەرمانی لووپوس بە کار دەھێنرێن، بە تایبەت کۆرتیکۆسترۆیید، دەبنە ھۆی زەرەرمەندی کۆئەندامی سووڕان و لە ئاکامدا جەڵدەی دڵ و شتی وا دەبنە ھۆی گیان لەدەستدانی مرۆڤ.

ھەندێ جار لووپوس لە تەمەنی منداڵیدا دەردەکەوێت، لە نێوان ٣ ھەتا ١٥ ساڵیدا کە کچان ٤جار زۆرتر لە کوڕان تووشی دەبن. لە منداڵاندا نیشانەکانی لووپوس زۆرتر سووربوونی گۆنا و فۆتۆسێنسیڤیتیە.

## سەرچاوەکان
دەروونپزیشکی

[وێنۆک|دیوی نەخۆشێکی دەروونپزیشکی لە [ئەمریکا]]

**دەروونپزیشکی** بەشیکی پسپۆڕانەیە لە پزیشکی کە خەریکی چاودێری، دەرمان، خوێندن، تاووتوێ، بەرگری و باس لە سەر پەشێویی دەروونیەکانی مرۆڤ دەکات. لە ڕووی وشەناسیەوە وشەکە پێک هاتوە لە psyche واتە ڕۆح + -iatry واتە "چارەسەری پزیشکی"، کە ئەویش لە iātrikos وەرگیراوە کە یانی "پزیشکی".

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستی دەماری
پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:ڕژێمە ئەکادیمیەکان
پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:لقەکانی دەروونناسی
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
ھالۆپێریدۆل

وێنۆک|گەردی ھالۆپێریدۆل

**ھالۆپێریدۆل** دەوایەکی دژ بە پەشێویی دەروونیە کە بۆ ئارام کردنەوەیش بەکار دێت. ھالۆپێریدۆل بە شکڵی قورس و ئامپوول لەبەردەست دایە. ھەنێک جار بەکارھێنانی ھالۆپێریدۆل دەبێتە ھۆی خەوی ناخۆش، زۆرخەوی، میزگیران، وشکی دەم، لێڵی بەرچاو و ماندوو بوونی لە ڕادە بە دەر.

## سەرچاوەکان


پۆل:لقەکانی جۆنسۆن & جۆنسۆن
پۆل:دەرمانە گرنگەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی
حەمە جەزا

وێنۆک|بەشێک لە گۆرانیی «ھۆ کاکی پێشمەرگە» بە دەنگی حەمە جەزاوە
**حەمە جەزا** (١٩٤٩ لە سلێمانی – ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ لە سلێمانی) گۆرانیبێژێکی کورد بوو.

## ژیان
حەمە جەزا لە ساڵی ١٩٤٩ لە شاری سلێمانی لەدایک بوو. لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێکەوە ناوە و خاوەنی ٦ منداڵ (٢ کوڕ و ٤ کچ) بووە. حەمە جەزا لە ساڵی ١٩٦٩ دا پەیوەندی کردوە بە شۆڕشی ڕزگاری خوازی کوردەوە. چەندین ساڵی تەمەنی ژیانی لە پێشمەرگایەتیدا بەسەر بردوە. پاشان لەگەڵ خێزانەکەیدا ڕوویان کردووەتە ئەورووپا و لە وڵاتی دانمارک نیشتەجێبوون. پاش ڕاپەڕینی بەھاری باشووری کوردستان ڕووی کردووەتەوە کوردستان و لە سلێمانی درێژەی بە ژیانی داوە.

حەمە جەزا خاوەنی چەندین سروودی نیشتمانی و ئاوازی کوردییە. لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا و لە کاتژمێر ١:٥٠ خولەکی ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ بەھۆی نەخۆشییەوە کۆچی دوایی کردوە. ھەمان ڕۆژ تەرمەکەی لە گردی سەیوان لە سلێمانی بە خاک سپێردرا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
سایکۆسز

**سایکۆسز** (لە یۆنانیەوە "ψυχή" -> سایک واتە "دەروون" +  "-ωσις" -> ۆسیس واتە "شێواوی، بەسەریەکەوە "شیواوی دەروون") یان **ڕەوانپەرێشی** یان **ده‌روناڵۆزی** حاڵەتێکی دەروونی (ڕەوانیە) کە زۆرجار وەکوو "لەدەستدانی توانایی بۆ فامی واقعیەت" دێتە ئەژمار. کەسی تووشبوو بە سایکۆسز وڕیمە دەکات و باوڕەکانی لەگەڵ ڕاستیدا ناگونجێت. ھەروەھا کەسی تووشبوو بە سایکۆسز خەیاڵیشی ھەیە واتە شتێت دەبیسێت و دەیبینێت کە خەڵکی نایبینن و نایبیسن.

## سەرچاوەکان


پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:نەخۆشییە دەروونییەکان
گۆل، نەغەدە

**گۆل** گوندێکە، کەوتووەتە گوندستانی مەھدی، ناوچەی ناوەندی شارستانی نەغەدە، شارستانی نەغەدە، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بەدووری (٩کم) دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی نەغەدەوە.

## ناو

## جوگرافیا

**گۆل** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ یادگاریان و لە باشوور لەگەڵ شارەدێی محەممەدیار و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ 
گوندی گردەقیت لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی شونقاڕ.

## پێکھاتەی دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٨٢٧) کەس و (١٤٦)خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە تەواوی کوردی موکرین.
* بە زمانی کوردی شێوەزاری موکریانی دەدوێن.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی نەغەدە

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی نەغەدە
نەغەدە
نەغەدە
پۆل:گوندەکانی شارستانی نەغەدە
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گۆل (ڕوونکردنەوە)

## شوێنەکان
* گۆل، بۆکان، ناوی گوندێک لە شارستانی بۆکان
* گۆل، نەغەدە، ناوی گوندێک لە شارستانی نەغەدە
سالڤادۆر ئالێندێ

وێنۆک|سالڤادۆر ئالێندێ

**سالڤادۆرئالێندێ** (٢٦ی جوونی ١٩٠٨ - ١١ سێپتەمبری ١٩٧٣) پزیشک، پەرلەمانتار، وەزیری تەندروستی و سەرۆک کۆماری چیلی بوو. ئالێندێ مارکسیست بوو، ئەو یەکەمین مارکسیست بوو کە لە وڵاتێکی ئامریکای باشوور بگاتە سەرۆک کۆماری. ئالێندێ لە دوای چوونە سەر کار دەستی کرد بە گۆڕانکاری لە ڕێکخراوە سیاسی و حکوومیەکانی چیلی. لە دوای سێ ساڵ بەڕێوە بردنی حکوومەت، ئالێندێ تووشی کوودەتایەک بوو لە لایەن ھێزە چەکدارەکانی وڵاتەوە و حکوومەتەکەی ڕووخا. ئالێندێ لە ھەمان ڕۆژی کوودەتادا خۆی کوشت.

## سەرچاوەکان


پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی چیلی
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
ڕەگی خوێن

وێنۆک|دابەشبوونی ڕەگەکان لە لەشی مرۆڤدا

**ڕەگ** بەشێکە لە کۆئەندامی سووڕان کە کاری ھاوردن و بردنی  خوێنە لە لەشدا. سەرجەمی درێژایی ھەموو ڕەگەکانی لەشی مرۆڤ یەکسانە بە ١٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر (٦٠٬٠٠٠ میل) کە ئەمەش دەکاتە دوو و نیو ئەوەندەی دەوری زەوی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کۆئەندامی سووڕان
شانەی گرێدەر

**شانەی گرێدەر** یان **بەستەرەشانە** جۆرێک لە شانەی ژیناسییە، کە شانەکانی تر پشتیوانی دەکات یان پێکەوە دەیان لکێنێت یان لە یەکتر جیایان دەکات. شانەی گرێدەر یەکێکە لە چوار شانەی سەرەکیی لەش (شانەی پۆشەر، شانەی ماسوولکەیی و شانەی دەماری). وا بڕوا کراوە کە ١٠٪ خەڵک تووشی جۆرێک لە گرفتی شانەی گرێدەرن. بەستەرە شانە زۆرترین و ھەمە جۆرترین شانەن، کە ئێسک، کرکراگە، ژێ، چەوریە شانەکان و خوێن دەگرێتەوە. وە بەوەش جیا دەکرێنەوە کە خانەکانیان لە بڕێکی گەورەی ماددەی نێوان خانەکاندا نقووم بوون کە بە نێوانە ماددە ناودەبردرێت.

## سەرچاوەکان
* کتێبی زیندەزانیی پۆلی دوانزەیەمی ئامادەیی

پۆل:شانەی گرێدەر
شانەی پۆشەر

وێنۆک|خانەی پیستی ناو گۆنای مرۆڤ بە ڕەنگکراوی

**شانەی پۆشەر** یان **ئێپیتیلتۆم** یەکێکە لە شانە سەرەکییەکانی لەشی ژیانداران. شانەی پۆشەر چاڵاییەکان و سەتحەکانی لەش دادەپۆشینێت ھەروەھا ئاڵگگەلێکی (غوددە) زۆریشی تێدایە. شانەی پۆشەر بەر بە لەدەستچوونی ئاوی لەش دەگرێت، بەر بە ئازاری شانەکانی ژێری خۆی دەگرێت و چەندین کاری گرینگی تریش لە لەش دا دەکات.

## سەرچاوەکان


پۆل:شانەی پۆشەر
شانەی ماسوولکەیی

وێنۆک|ماسوولکەشانە

**شانەی ماسوولکەیی** یان **ماسوولکەشانە** (ئینگلیزی: Muscle tissue) یەکێکە لە شانە سەرەکییەکانی لەشی ژیانداران.  لەو خانانە پێکدێت کە توانای گرژ و خاوبوونەوەیان ھەیە، بۆ ئەنجامدانی جووڵە.  شانەی ماسوولکەیی لە دڵ درێژاییی بۆڕی کۆئەندامی ھەرس و ماسوولکەکانی دەست و پێدا، بوونی ھەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی ماسوولکە
پۆل:ماسوولکەشانە
شانەی پەیی

وێنۆک|شانەی پەیی

**شانەی پەیی** یەکیکە لە چوار شانە سەرەکی لەشی ژیانداران. شانەی پەیی بەشی سەرەکی مێشک و درکەپەتک پێک دێنێت.

پۆل:کۆئەندامی دەمار
پۆل:شانەی دەماری
پووکیی ئێسک

وێنۆک|کووڕی پشت کە زۆرجار بە ھۆی پووکی ئێسکەوەیە

**پووکیی ئێسک** یان **ئوستیۆپرۆزیز** حاڵەتی کەم بوونەوەی پتەوی ئێسکەکانە. پووکی ئێسک دەتوانێت بە ھۆی چوونە سەری تەمەن یان حاڵەتی نەخۆشییەوە ڕوو بدات. تووش بوون بە پووکی ئێسک، مەترسی شکیانی ئێسک زۆر دەکات.

ھەروەھا پووکانەوەی ئێسک (**osteoporosis**) دەبێتە ھۆی کورتبوونی باڵا و شکانی ئێسکەکان، حاڵەتەکە پلەی ناوەند و بەرزی ھەیە، لە حاڵەتی بەرزی نەخۆشییەکە لە دەست دانی باڵا بەشێوەیەکی بەرچاو تێبینی دەکرێت ھەرچۆنێک بێت لەوانەیە ئاگاداری کورتبوونەوە و شکانی دواوەت نەبیت چونکە %٦٦ی لە دەستدانی ئێسکەکانی دواوە بێ ئازارن و ھەستیان پێناکرێت.

لە کەسانی بەتەمەندا ھۆکارێکی سەرەکییە بۆ شکانی ئێسک. ئەو ئێسکانەی کە بە زۆری تووشی شکانەکە بوون و تێبینی کراون بریتین ئێسکی بڕبڕەی پشت، ئێسکی قۆڵ (باسک)، و پشتێنەی حەوز تا شکانی ئێسکەکان ڕوودەدات لەوانەیە ھیچ نیشانەیەک بەدی نەکرێت، لەم حاڵەتەدا ئێسکەکان لەوانەیە بە شێوەیەک لاواز بن کە لە سترێس و فشارێکی ئاسایی تووشی شکان بن. لەدوای چاکبوونەوەی مرۆڤەکە لە ئێسکە شکاوەکان، لەوانەیە تووشی ئازاری درێژخایەن بێت و نەتوانێت چالاکییە ئاساییەکان وەک پێشووتر ئەنجام بدات

پووکانەوەی ئێسک لەوانەیە لەبەر کەمبوونەوەی ئێسکۆڵەکانی ناو ئێسکەکان بێت، پووکانەوەی ئێسک لەدوای وەستانی سووڕی مانگانە لە ژنان (Menopause) و وەستان و کەمبوونەوەی بەرھەمھاتنی ھۆرمۆن لە پیاوان (Andropause) ڕووبدات ھەروەھا نەکردنی وەرزش یان ئەنجامدانی وەرزش بە شێوەیەکی زۆر کەم یەکێکە لە ھۆکارەکان

## سەرچاوەکان
نەرمیی ئێسک

**نەرمیی ئێسک** یان **ئۆستیۆماڵاسی** نەرمبوونی ئێسکەکانە بەھۆی لاوازیی دۆخی مینرالیزاسیۆن یان نەبوونی پێویستی ڤیتامینەکان و ماددەکان (فۆسفۆر و کەلسیۆم) یان ھەڵمژرانی مینرالەکانی بەھۆی چەندین حاڵەتی نەخۆشییەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڤیتامین
پۆل:ڤیتامین دی
پۆلیمیۆزیتیس

وێنۆک|پۆلیمیۆزیتیس

**پۆلیمیۆزیتیس** حاڵەتی ھەوکردنی درێژەخایەنی شانەی ماسوولکەییە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ھەوکردنەکان
نەخۆشیی بەھجەت

وێنۆک|برینی زار (دەم) لە کەسێکی تووش بوو بە نەخۆشیی بەھجەت

**نەخۆشیی بەھجەت** حاڵەتی ھێرشکردنی کۆئەندامی بەرگریی لەشی مرۆڤە بۆ سەر ڕەگەکان کە دەبێتە ھۆی ڤەسکولیتیس.

## سەرچاوەکان


پۆل:ھەوکردنەکان
پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان
پۆل:کۆنیشانەکان
ڕۆماتۆلۆجی

**ڕۆماتۆلۆجی** () بەشێکی پسپۆڕانەیە لە پزیشکی کە باسی ناساندن و دەرمانی نەخۆشییە ڕۆماتیسمیەکان دەکات. کەسێک کە پسپۆڕی ڕۆماتۆلۆجی بێت، پێی دەوترێت *ڕۆماتۆلۆجیست*. 
ڕۆماتۆلۆژی لقێکە لە دەرمان کە تەرخان کراوە بۆ چارەسەری نەخۆشییەکانی نەخۆشییە ڕۆماتیسمیەکان و ئەو پزیشکانەی کە لە بواری ڕۆماتۆلۆژیا ڕاهێنانی فەرمییان کردووە پێیان دەڵێن ڕۆماتۆلۆجیست. ڕۆماتۆلۆژیستەکان بە شێوەیەکی سەرەکی مامەڵە لەگەڵ نەخۆشیەکانی سیستەمی بەرگری دەکەن لە ماسولکەکانی مرۆڤ وەک کۆئەندامی ماسێسک، ماسولکەی نەرم، نەخۆشییەکانی سیستەمی خۆ-بەرگری لەش، ھەوکردنی ڕەگ و نەخۆشییەکانی دیکە. 

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕشتەکانی پزیشکی
ھەوکردنی ڕەگ

وێنۆک|ھەوکردنی ڕەگەکان

**ھەوکردنی ڕەگ** یان **ڤەسکولیتیس** () بە کۆمەڵیک گرفت دەوترێت کە دەبێتە ھۆی ھەوکردنی ڕەگەکان. لەم حاڵەتەدا ھەم خوێنھێنەکان و ھەم خوێنبەرەکان زەرەرمەند دەبن.

## سەرچاوەکان


پۆل:ھەوکردنەکان
ڕەوڕەوە

چه‌پ|200px|وێنۆک|'''ڕەوڕەوەی بچووک'''

**ڕەوڕەوە** یا **ڕاوڕاوێلکە**، (بە لاتین Charadriidae، بە عەرەبی زقزاقیە ، به‌فارسی سلیم) تۆرەمەیەک باڵندەن کە لە تەنکاوان دەژین، دندووکیان تیژە، توند دەفڕن، پێڕۆن، کاتی چینە سەروکلکیان زوو- زوو دەجووڵێنن، زۆربەیان کۆچەرین و بە پۆل دەفڕن، لە سەر ھەردی ڕووتەن ھێلانە ساز دەکەن. دانەوێڵەو گیانەوەری ورد دەخۆن، ٦٤-٦٢ جۆریان ھەیە کە ناسراوترینیان بریتییە لە:
*بەردگێڕە
*دەیدومەک
*ڕەوڕەوە بۆرە
*ڕەوڕەوە زێڕە
*ڕەوڕەوەی بچووک
*زیقاوە 

## سه‌رچاوه‌
فه‌رهه‌نگی باڵنده‌ - ئه‌حمه‌د به‌حری
تۆرەمەی ڕەشیشەکان

چ‏‏‏ە‏‏‏پ|300px|وێنۆک|'''ڕەشیشە'''

**ڕەشیشەکان**، (بە لاتین Thrushes، بە عەرەبی سمنە، بە فارسی توکایان) تۆرەمە باڵندەیەکن  ڕەنگاوڕەنگ و دەنگخۆش، دندووکیان باریک و لاقیان بەھێزە، بە چەند خێزان دابەش دەبن:
* بولبولەکان
* ڕەشیشەکان
* بووکە سووەرەکان
* بۆقژەکان
* کلک سوورەکان
* گابەڵەکەکان
* کەڵەکەترەکان
* گەروو شینەکان

## سەرچاوەکان
* فەرھەنگی باڵندە - ئەحمەد بەحری
ڕەشیشە

چەپ|٣٠٠px|وێنۆک|'''ڕەشیشە'''
چەپ|٣٠٠px|وێنۆک|'''ڕەشیشە - نێر'''

**ڕەشیشە** یان شالوور (دهۆک:شالیل) (بە ئینگلیزی Common Blackbird) باڵندەیەکە لە خێزان و تۆرەمەی ڕەشیشەکان .

٢٥سمە، نێر لە مێ گەورەترە و تەواو ڕەشە. مێکان دندووک و بازنەی دەوری چاویان نارنجییە و ملیان خاڵخاڵە. نێرەکان بە باڕی قاوەیی ئاماڵ ڕەشن و دندووکیان تۆخە. ئەم باڵندەیە لە سەر زەوی چینە دەکا، کلکی وەک چەتر لێدەکا و قیت ڕایدەگرێ و باڵان شۆڕ دەکا. لە لێڕەوار و باخاندا دەژی. لە نێو پەرژین و میچی تەویلە و ھۆڵان ھێلانە ساز دەکا. زستانان زۆر دەبینرێت.

## سەرچاوە
فەرھەنگی باڵندە - ئەحمەد بەحری

پۆل:مەلەکانی ئوکراینا
پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:مەلەکانی ئاسیا
پۆل:مەلەکانی ئوسترالیا
پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:مەلەکانی نیوزیلاند
پۆل:مەلەکانی سەحرای ڕۆژاوا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
فەرھەنگی باڵندە

کتێبی **فەرھەنگی باڵندە** بەرھەمێکی تۆکمەیە لە بواری پێناسەکردنی باڵندەکان، لە نووسینی ئەحمەد بەحرییە بە شێوازێکی ستاندارد لە توێی یەک بەرگ فەرھەنگدا.

## سەرچاوەکان

ب
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠١
ڕەشبەش

چەپ|٣٠٠px|وێنۆک|'''ڕەشبەش '''
**ڕەشبەش** باڵندەیەکی مامناوەندی ئاوژییە، لە تۆرەمەی مریشکاویلە ، ڕەش و بەشە
## ناوەکان
*بە کوردی : ڕەشبەشە ، کوڕەبەشە ، گامارۆ ، گامارولە ، مریشکە ڕەشە ، مریشکی حەبەشە ، گامارۆلە 
*بە ئینگلیزی : Coot 
*بە عەرەبی : غرە
## لێکدانەوە
باڵندەیەکە لە تۆرەمەی مریشکاویلە ، ڕەش و بەشە، لاقی شینە، قامکەکانیان ھەرکام بە جیا پەردەیان ھەیە، بە باڕی بۆرە و بەرسینگ و ملی مەیلەو سپییە. زیاتر لە ئاودایە، بینە دەکێشێ، زستانان بە گەل دەژی، بە دژواری ھەڵدەفڕێ و دەبێ ماوەیەکی زۆر بە سەر ئاودا ڕابکا تا باڵ دەگرێ، لە ئاوی تفت و شیریندا دەژی، لە ناو قامیش و گیا و گوڵی قەراخ ئاو ھێلانە دەکا.
## سەرچاوە
بەحری، ئەحمەد، فەرھەنگی باڵندە، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر.

پۆل:مەلەکانی کوردستان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
کرن

**کرن** یەکێکە لە شارەکانی پارێزگای کرماشان. خەڵکەکەی بە زمانی کوردیی باشووری دەئاخاوێنن و سەر بە ئایینی یارسانن.

کرن لەناوی چاندی کوردان بە ھۆی ئایینی یارسان و بارگە پیرۆزەکانی پیر بنیامین و پیر مووسی، پێشەی چەقۆسازی، تەموورە، نژیاروانیی بەردینە، کەشوھەوای خۆش و پێکەوەژیانی ئایینەکانی جیاواز لە ئاشتیدا ناسراوەتەوە.

## زمان
زمانی زۆرینەی خەڵکی شاری کرن و دەوروبەری، کوردیی کرنی یان *کرنیانە*یە، کە یەکێکە لە بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشووری کە تایبەتە بۆ کوردەکانی ئەم شارە. کوردیی کرنی تەنیا بنزاراوەی کوردیی باشوورییە ک ئرگاتیڤە و بەم ھۆیە ھەندێک پێیان وایە کە ئەم تایبەتمەندی لە کوردیی باشووریش بووە و لەناوچووە و ئێستاکە تەنیا لە بنزاراوەی کرنی ماوەتەوە. جگە لە ئەم بنزاراوە، کوردیی گۆرانییش لە کرن ھێشتا دەئاخێڤدریت.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی داڵاھۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارستانی داڵاھۆ
ڕانی لاکشمیبای

**مانیکارنیکا** (ھەروەھا بە **مانو** ناسراوە) لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٢٨ لە شارۆچکە‌ی ڤاراناسی لە خێزانی بەراھیمە لە دایک بووە، باوکی ناوی مۆرپانس تامبی بووە و دایکی ناوی بەھادیراتی بای بووە. تە‌مە‌نی ٤ ساڵ بووە کە دایکی کۆچی دوای کردووە، لە ناو خێزانی حاکمی بیسۆر (باجی ڕاھۆ) گە‌ورە بووە نازناوی (چابیلی) پێداوە لەلایەن حاکمی بیسۆر و فێری ئە‌سپسواری و تیرھاوێژی و شمشێربازی کراوە لەلایەن (تاتیا گورو) ی مامۆستای.

ئە‌و ژنە ھە‌ستێکی بە‌رزی نە‌تە‌وایە‌تی ھە‌بووە و بە‌ردە‌وام دژی بە‌ریتانییە‌کان بووە و چە‌ند جارێک ھە‌وڵی کوشتنی دراوە. لە ساڵی ١٨٤٢ شووی بە پاشای جانسی گانگادار ڕاھۆ کردووە و نازناوی لاکشمیبای پێدە‌بە‌خشێت. سە‌رکردایە‌تی شۆرشی ھیندی ساڵی ١٨٥٧ی کردووە. لە ١٧ی حوزەیرانی ١٨٥٨ لە لایە‌ن بریتانییە‌‌کان لە شە‌رێکدا دە‌کوژرێت. لە ئێستا لە ھیندستان و پاکستان پە‌یکە‌ری بۆ دروست کراوە و چە‌ند شوێنێکی وە‌ک شوێنە‌واری مێژوو سە‌ردانی دە‌کرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨
پۆل:مردووانی ١٨٥٨
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٩یەم
کەندەسمە (تۆرەمە)

چەپ|٣٠٠px|وێنۆک|تۆرەمەی کەندەسمە
**تۆرەمەی کەندەسمە** یا **کەندەسمان** ئەو مەلانە دەگرێتەوە کە باریکەڵەن، باڵیان درێژ و نووک تیژە و کلکیان درێژە. دندووکیان باریک و تا ڕادەیەک خوارە، نێر و مێیان یەک جۆرە و لە کوناندا ھێلانە ساز دەکەن، زۆرتر زەرگەتە و ھەنگ دەخۆن، ھەر بەم بۆنەوە بە ھەنگ چنەش دەناسرێن. بریتین لە:
* کەندەسمە
* کەندەسمەی بچووک
* کەندەسمەی بەرچێڵەسوور

## ناوەکان
* بە کوردی: ڕەنگاڵە، ڕەنگڕژە، ڕەنگڕێژە، قاژقاژ، کەنەسمە، کەناوەسمە، مێش خۆرە، مێش خۆرکە، واوەخورە، ھەنگ چنە، ھەنگە چینە، ھەنگە خۆرکە، ھەنگەخۆرە
* بە ئینگلیزی: Bee-eater
* بە عەرەبی: وروارییە

## سەرچاوەکان
فەرھەنگی باڵندە - ئەحمەد بەحری

پۆل:کەندەسمە (تۆرەمە)
کەندەسمە

چەپ|٣٠٠px|وێنۆک|کەندەسمە
چەپ|٣٠٠px|وێنۆک|ھێلانەی کەندەسمە

**کەندەسمە**، مەلێکە لە تۆرەمەی  کەندەسمان، بە لەشی بچووک و باریکەڵەوە.

## ناوەکان
* بە زمانی کوردی: ڕەنگاڵە، ڕەنگڕژە، ڕەنگڕێژە، قاژقاژ، کەنەسمە، کەناوەسمە، مێش خۆرە، مێش خۆرکە، واوەخورە، ھەنگ چنە، ھەنگە چینە، ھەنگە خۆرکە، ھەنگەخۆرە
* بە ئینگلیزی: Bee-eater
* بە عەرەبی: ورواریە

## لێکدانەوە
ئەم مەلە ٢٧ سمە، ڕەنگاوڕەنگە، دندووکی درێژ و خوارە، دوو شاپەڕی کلکی لەوانی تر درێژترن، پشتی شێی ئاماڵ زەردە، کلک و بەرزک و شاباڵی کەسکی ئاماڵ شینە و گەرووی زەردە، بە باڕی دوو شاپەڕی کلکی درێژ نییە، بە پۆل دەگەڕێن، لە شوێنی بەرز ھەڵدەنیشن، لە کوندا ھیلانە دەکەن، جاری وایە لە سەر ئەرز بە گەل ھێلانە دەکەن.

## سەرچاوە
فەرھەنگی باڵندە - ئەحمەد بەحری

پۆل:کەندەسمە (تۆرەمە)
پۆل:مەلەکانی ئاسیا
پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:مەلەکانی ئازەربایجان
پۆل:مەلەکانی سەحرای ڕۆژاوا
پۆل:مەلەکانی کامیروون
پۆل:مەلەکانی ئوکراینا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
دوورگەی شاھی

**دوورگەی شاھی** گەورەترین دوورگەی گۆلی ورمێیە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات لە ئێران. دوورگەی شاھی ٢٣ ھەزار ھێکتارە و لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەم گۆلەوە ھەڵکەوتووە. ئەم دوورگەیە تەنیا دوورگەی ئاوەدانی گۆلە ورمێیە و حەوت گوندی تێدایە. لە ناوچە زەلکاوییەکانیدا باڵندەکانی قورینگەسوور و کەڵک لەبەر چاون. وا دەزانرێ ھولاکوو خان شای مەنگۆلان لەگەڵ ھەموو داراییەکانی لەم دوورگەیەدا نێژراوە بەڵام تا ھێشتا گۆڕەکەی نەدۆزراوەتەوە.

## پەراوێز

پۆل:شارستانی ئۆسکوو
پۆل:دوورگەکانی ئێران
محەممەدجەواد زەریف

**محەممەدجەواد زەریف خانساری** (؛ لەدایکبووی ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠) سیاسەتوانێکی ئێرانی و وەزیری پێشووی دەرەوەی ئێرانە. ئەو لە زانکۆی ئەمریکیی *دێنڤێر* دەرسی خوێندووە و دواتر چەندین ساڵان ئەندامی بزووتنەوەی مانگی سوور بووە. زەریف خۆی بە ئەندامی ھیچ حیزب و ڕێکخراوێک نازانێت. ئەو بە ڕەوانی بە ئینگلیزی قسان دەکات و خاوەنی کچێک و کوڕێکە کە ھەردووکیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەدایک بوون. ئەوکات کە زەریف لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان دانیشت، بووە یەکەمین وەزیری دەرەوەی ئێران کە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، بە فەرمی لەگەڵ کاربەدەستێکی باڵای ئەمریکا دیمانەی کردبێت.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
گۆڕەپانی ترۆکادێرۆ

وێنۆک

**گۆڕەپانی ترۆکادێرۆ** یەکێکە لە گۆڕەپانە بەناوبانگەکانی شاری پاریس. ئەم گۆڕەپانە بە *گۆڕەبانی مافەکانی مرۆڤ* بەناوبانگە و زۆربەی دەستەکانی ئۆپۆزیسیۆن، خۆپیشانداناکانیان لەم گۆڕەپانەدا بەڕێوە دەبەن.

پۆل:نژیاروانیی ئارت دێکو لە فەڕەنسا
پۆل:ھەرێمەکانی پاریس
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی پاریس
ھەوێردە

300px|وێنۆک|ھەوێردەی ئاسایی

**ھەوێردە**، **کەڕەواڵە**، **کوڵەفڕە** یان **کەرەک** (، ناوی زانستی: *Coturnix coturnix*) باڵندەیەکی بچووک و خرپنە لە تۆرەمەی قەرقاوڵان و کەمتر دەفڕێت و زۆرتر بە سەر زەویدا دەگەڕێت، پەڕوباڵی بۆر یان قاوەیییە.

ھەوێردە ١٧سم دەبێ، بە خواردنی تۆی گژوگیا و مێرووی ورد دەژی، لەسەر بژوێن و ناو گژوگیادا ھێلانە دروست دەکات و لە فڕینی کورت و تونددا شارەزایە. چەن جۆریان وەک ھەوێردەی ئاسایی و ھەوێردەی ژاپۆنی کۆچەرن و مەودای زۆر دوور دەپێون. لە بڕێ وڵاتاندا بۆ گۆشت و ھێلکە ڕایدەگرن. بەداخەوە ئەم باڵندە لە ژینگەی سروشتی خۆیشیدا دەدرێتە بەر پەلاماری ڕاوچییانی بەدفەڕ.

## ناوەکان
بڵاوەی فراوانی ھەوێردە لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان، بووەتە ھۆی لێکەوتنەوەی ناوی جۆراوجۆر، کە گرنگترینیان بریتییە لە:

کەرەواڵە، سەمانەک، بەتەک، فیلە گێژە، قارووتک، قورقرۆک، کوڵەفڕ، کەراک، بدبەدە، کیراسو، وەتەک، ھەیال

## ھێما
وێنەی ھەوێردەw لە خەتی ھیرۆگلیفی میسریدا لە جیاتی پیتی **و** دادەنرا.

## ھەوێردە لە پزیشکی کۆندا
لە پزیشکی کۆن و خۆماڵیدا خواردنی گۆشتی ھەوێردە بۆ دەرمانی بەردی گورچیلە و میزەڵدان بەسوودە. ھەروەھا لەسەر ئەو باوڕە بوون کە خواردنی ھێلکەی ھەوێردە بۆ زمان گرتن و زمان کردنەوە باشە.

## جۆرەکانی ھەوێردە
* ھەوێردەی ئاسایی
* ھەوێردەی ژاپۆنی
* ھەوێردەی بارانی
* ھەوێردەی پنچکان

## سەرچاوەکان

* فەرھەنگی باڵندە
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:قەرقاوڵان
پۆل:مەلەکان بەپێی ناوی باو
پۆل:مەلەکانی کوردستان
بەڵەکی

وێنۆک|بەڵەکی لە دەستی کەسێکی ڕەشپێستدا

**بەڵەکی** حاڵەتی ڕەنگچوویی (لە دەست دانی ڕەنگە). ئەم حاڵەتە کاتێک ڕوو دەدات کە خانە ڕەنگییەکانی پێست، کە ئەرکی ڕەنگکردنی پێستیان لە ئەستۆیە، دەمرن یان توانایی کارکردن لە دەست دەدەن. ھۆی بەڵەکی نەناسراوە. بەڵام شیکارییە نوێکان پیشانی داوە کە ڕەنگە بنەمای ئەم حاڵەتە "ئووتۆئیمیوون" بێت واتە کۆئەندامی بەرگری لەش دەست دەکات بە دروستکردنی دژەتەن دژ بە خانەکانی پێست. ڕادەی تووشبووان بەم حاڵەتە کەمتر لە ١% خەڵکی جیھانە.

## پەڕواێز


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
لیکێن پلانوس

وێنۆک|لاقی کەسێکی تووشبوو بە لیکێن پلانوس

**لیکێن پلانوس** نەخۆشیێکی پێستە کە لە سەر پێست ھەندێک برین دروست دەبن کە حاڵەتی "لیکێن"یان ھەیە(وەکوو ئەو گیا سەوز و ڕەشانە کە لە سەر بەرد سەوز دەبن).
قوشمە

**قوشمە** ئامێرێکی باژەنی ناوچەی کوردنشینی باکووری خۆراسانە، ئەم ئامێرە لە دوو زەلی ٢٠سمی کە پێکەوە جووت بوون، پێکھاتووە.

لە باری مووسیقایی ئەم سازە یەک ئۆکتاڤی تەواوە و دەتوانێ حەفت نۆتی سەرەکی بژەنێت. خەڵکی کورد لە بەزم و شایی و ھەڵپەڕکێدا ڕوو لەم سازە دەکەن.

ئەم ئامێرە جۆرێک دووزەلەی تایبەتی ناوچەکانی باکووری خۆراسانە.

## ژەنیارانی قوشمە

عەلیخان یەزدانی ناسراو بە «ئابچۆڕی»، دیارترین قوشمەژەنی ئێران بوو کە لە ساڵی ١٣٨٩ ک.ە کۆچی دوایی کرد. یەکێک لە گرنگترین بەرھەمەکانی ئابچۆڕی، قوشمەژەنی لە ئەلبۆمی «شب، سکوت، کویر»ی مامۆستا کەیھان کەڵھوڕە.

کەسایەتی دووھەمی قوشمەژەنی ئێران >ە. 
## سەرچاوە
ویکیی فارسی

پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
عوود

**عوود**() ئامێرێکی ژێدارە کە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین و وڵاتانی عەرەبیدا زۆر باوە و بە کۆنترین سازی ڕۆژھەڵاتی دەناسرێت.

لە سەر ئاخێزگە و شوێنی ھەڵدانی ئەم سازە بیر و بۆچوونی جیاواز لە ئارادایە. بڕێک بە ھی ھیندی دەزانن و بڕێکیش پێیان وایە لە بەڵخەوە سەری ھەڵداوە، بڵاو بوونەوەی ئەم سازە لە ئێراندا، ناسنامەیەکی ئێرانیشی پێ بەخشیوە.

## مێژووی عوود
لە ڕاستیدا شوێن پێی ئەم سازە ھەتا سەردەمی سوومێرییەکانی کەونارا دیارە.

## پێکھاتەی عوود
ئەم سازە سکێکی زل و دەسکێکی کورتی ھەیە؛ بە جۆرێ کە زۆرترین بەشی تاڵە ژێکان لە سەر سکیدایە. ڕووکاری سک لە چێو چێکراوە و دەلاقەی تۆڕینەی تێ کراوە. عوود دە تاڵ یا پێنج جووتەتاڵ ژێی ھەیە، ھەڵبەت بڕێجار مامۆستایانی ئەم بوارە ڕچەیان شکاندووە و یەک - دوو تاڵیان لە ژێر ژێی «دۆ» زیاد کردووە کە ئەم ژێیانە «فا» ژێرکۆک دەبن. ژێ جووتەکان پێکەوە ھاودەنگ (کۆک) دەبن.

عوود بۆڵترین ئامێری ژێدارە، بە کلیلی «سۆل» نۆتەکانی دەنووسرێت. سەرجەم دوو ئۆکتاڤە، ئۆکتاڤی بۆڵتر لە نۆتی نووسراو بەرھەم دێت. لە بنەڕەتدا عوود دەبێ بە کلیلی «فا» بژەنرێت، واتە دەنگی سەرەکی عوود یەک ئۆکتاڤ خوارتر لەوەیە کە ئەمڕۆکە باوە.

پێژەنی عوود لە پەڕی مریشک (یا پەڕی تاووس و شاپەڕی ھەڵۆ) دروست دەکرێت. ژەنیارانی ئەمڕۆکە لە پێژەنی پلاستیکیش کەڵک وەردەگرن.

دەنگی عوود بۆڵ، نەرم، گەرم و دڵنشینە. ئەم سازە دەتوانێ دەوری تاکژەن و ھاوژەن بگێڕێت. پەردە بەندی مووسیقای کوردی و ئێرانی بە باشی لە سەر ئەم سازە بەڕێوە دەچێت.

## جۆرەکان

### عوودی عەرەبی، عوودی تورکی، بەربەتی ئیرانی
عوود لە ڕۆژگاری نوێ دادەبەزێت بۆ سێ جۆر عەرەبی، تورکی و ئیرانی، کە ھەروەھا لە ئیران خۆماڵیانە بە بەربەت دەناسرێت.

## ژەنیارانی عوود
ئامێری عوود لە سەد ساڵی ڕابردوودا مڵکی عەرەبەکان، بە تایبەت میسرییەکان بووە. لە ژەنیارانی بەناوبانگی ئەم سازە مونیر بەشیر ی عیراقییە. ھەر وەھا دەتوانین ئاماژە بکەین بۆ: فەریدەل ئوتروش، ناسر شەمەو ئەنوەر براھێم.

### عوودژەنانی بەناوبانگی کورد
* ئەرسەلان کامکار
* جەمال ھیدایەت

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی عەرەبی
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:داھێنانە میسرییەکان
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
پۆل:داھێنانەکانی عەرەبەکان
پۆل:ئامێرە ژێدارەکان
پۆل:ژەنیارانی عوود
نارین فەقێ

**نارین فەقێ** (١٩٨٠- ) گۆرانیبێژێکی کوردە. لە پارێزگای پارێزگای حەسیچە لەدایکبووە و لە ١٠ ساڵیەوە دانیشتووی سویدە. خاوەنی بڕوانامەی ماستەری مافناسیی ئەورووپییە.

## ئەلبۆمەکان
تا ئێستا دوو ئەلبۆمی بڵاو کردووەتەوە.
* نالینەک (٢٠٠٥)
* ھێڤی (٢٠٠٩)

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان


پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
ڕۆژدا

**ڕۆژدا ئایکۆچ** (بە لاتینی: *Rojda Aykoç*) ناسراو بە **ڕۆژدا** (١٩٧٨- ) گۆرانیبێژێکی کوردە. 
لە پارێزگای سێرت لەدایکبووە. لە ١٩٩١ چووە بۆ ئەستەمبوڵ و لەوێ لە ١٩٩٣ەوە ھاوکاریی خۆی لەگەڵ ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا و کۆما گولێن خەرزان دەست پێ کردووە. لە سآڵی ١٩٩٧ەوە لەگەڵ کۆما ئاسمین ھاوکاریی کرد. ساڵی ٢٠١٠ بە ھۆی خوێندنی گۆرانیی «ھەڤال کاموران» لە ئامەددا لە شوێنێکی گشتیدا دەستبەسەر کرا و لە دادگایەکی تورکیادا حوکمی یەک ساڵ زیندانی پێ درا.

## ئەلبۆمەکان
لەگەڵ کۆما گولێن خەرزان:
* ژ بیر نابن (١٩٩٤)
* سۆندا مە (١٩٩٧)
* رووکەنا من (٢٠٠٥)

ئالبۆمە تاکەکەسییەکان:
* سەبرا من (٢٠٠٦) 
* ھات (٢٠١١)
* کەزی (٢٠١٤)

بەرھەمەکانی تری:
* مەم و زین
* شاھیا سترانان
* شەڤبوھێرکا دەنگبێژان

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
کۆما گولێن خەرزان

**کۆما گولێن خەرزان** گرووپێکی مۆسیقای کوردییە. لە ساڵی ١٩٨٩ دا لە ئەستەمبوڵ دروستکرا. دوای چەند ساڵ کاری مۆسیقا لە دەرەوە، ساڵی ١٩٩٢ بەشداری ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیای کرد.

## بەرھەمەکان
* ژ بیر نابن (١٩٩٤)
* سۆندا مە (١٩٩٧)
* رووکەنا من (٢٠٠٥)

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا

**ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا** یان بە کورتی **نەچەمە** (بە کورمانجی: *ناڤەندا چاندا مەزۆپۆتامیا Navenda Çanda Mezopotamya*) بە سەرکردایەتی چەند ڕۆشنبیرێکی کورد لە ساڵی ١٩٩١دا لە ئەستەمبوڵ دامەزراوە. ئامانجی ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا پارێزاندنی چاند و ھونەری کوردی و ناساندنی بە گەلانی جیھانە. لە ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا چەندین گرووپی ھونەری پێکھاتووە.

لقی ئامەدی ناوەندی چاندی مەزۆپۆتامیا لە ساڵی ١٩٩٣ دامەزرا.

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩١
پۆل:ھەڵوەشینەوەکانی ٢٠١٦
پۆل:ناوەندە چاندییەکان لە ئەستەنبوڵ
زاگرۆس جێت

**زاگڕۆس جێت** هێلیکی ئاسمانی بوو کە بارەگای سەرەکی لە شاری هەولێری ھەرێمی کوردستان بوو. کۆمپانیاکە کە گواستنەوەی سەرنشین و کارگۆی دەکرد لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات.

زاگرۆس جێت لە کۆتایەکانی ٢٠١٧ تووشی مایەپووچبوون بوو.

وێنۆک|250px|فڕۆکەی جۆری Airbus A321-200 تایبەتی هێڵی زاگرۆس جێت

## مێژوو
ناوی کۆمپانیاکە لە **[[زنجیرە چیای زاگرۆس]]**ەوە هاتووە، هێڵەکە لە (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥)ەوە لەلایەن گرووپی **گرووپی زاگرۆس**ەوە دامەزرێنرا. کە هاووکات بووە هێڵێکی باوەڕپێکراوو (وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندنی-عێراق).

## جێی مەبەست
### ئاسیا
عێراق
*بەغداد - فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی بەغدا
*هەولێر - فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ھەولێر

تورکیا
*ئادانا - فڕۆکەخانەی شاکیرپاشا ئادانا
*ئەنقەرە - فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی ئەسەنبۆگای 
*ئەستەمبوڵ - فڕۆکەخانەی ئیستەمبۆڵ ئاتاتورک

### ئەورووپا
سوێد
*ستۆکھۆڵم - فڕۆکەخانەی ستۆکھۆڵم ئەرلاندا

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەولێر
پۆل:کۆمپانیا ئاسمانییە ھەڵوەشاوەکانی عێراق
ڤۆ نگوین جیاپ

وێنۆک|ڤۆ نگۆین جیاپ لە ساڵی ٢٠٠٨

**ڤۆ نگۆین جیاپ** (٢٥ی ئاگستی ١٩١١ - ٤ی ئاکتۆبری ٢٠١٣) جێنێڕاڵی ڤیێتنامی بوو کە سەرکردایەتی شەڕەکانی گەلی ڤیێتنامی دەکرد دژ بە ھێزە چەکدارەکانی فەڕانسە و دواتر لە شەڕی ڤیێتنام دژ بە ئامریکا.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ڤیێتنام
ئالیس مونرۆ

**ئالیس ئان مۆنڕۆو** (لەدایکبووی ٣١ی جووڵای ١٩٣١) نووسەری ئینگلیزیزمانی خەڵکی وڵاتی کانادایە کە لە ساڵی ٢٠١٣زایینی دا بوو بە خاوەنی خەڵاتی نۆبێل لە وێژەدا. مۆنڕۆو زۆرتر کورتە چیرۆکی نووسیوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کەنەدی
پۆل:نووسەرانی ژنی کەنەدی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢٠م
پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م
پۆل:براوەکانی خەڵاتی نێونەتەوەیی مەن بووکەر
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
دڕی (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **دڕی** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** دڕی، ماوەت، ناوی گوندێکی شارەدێی ماوەتە لە قەزای ماوەت.

## ڕێزمان
* **دڕی** ئاوەڵفرمانێکە.
** دڕی، ئاوەڵفرمان، ئاوەڵفرمانێکی زمانی کوردییە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
جۆشی گرووپ

**جۆشی گرووپ** ()

## زۆرانبازیی دەروونناسانە
«جۆشی گرووپ» وەک چەمک دربڕینە لە زۆرانبازیی دەروونناسانەی نێو گرووپ، بۆ نموونە سەرھەڵدان و گەشەی پەیوەندیی ھەمەجۆر لە نێو ئەندامانی گرووپدا، لە نێو ئەندامانی گرووپ و ڕێبەردا و ھەروەھا لە نێوان دەستەی جۆراوجۆری نێو گرووپدا. لەوەش بترازێت ئەم چەمکە دەشێ زۆرانبازیی نێوان گرووپی جیاوازیش بگرێتەوە.

## تیۆریی کایەی دەروونناسانە
«جۆشی گرووپ» سەرچاوە لە «تیۆریی کایەی دەروونناسانە» وە دەگرێت کە زانای دەروونناس کورت لەڤین (Kurt Zadek Lewin (1890-1947 دایڕشتووە. Lewin جەمکی «جۆشی گرووپ» لە ئاستێکی ئەبستراکتدا پێناسە دەکات و دەڵێت: «تایبەتمەندییەکی گرووپ بریتییە لەوەی گشتەیەکی پڕجۆشە، واتا ھەر گۆڕانکارییەک لە گشتەکەدا ڕوو بدات، دەبێتە مایەی گۆڕانکاریی لە ھەموو یەکینەکانی ئەم گرووپەدا». پاشان شاگردەکانی Lewin گوتیان: ڕادەی پەیوەندیی نێوخۆی نێوان یەکینەکانی نێو گرووپ پەیوەستە بە ڕادەی «گیرۆدەبوونی گرووپ» واتە گیرۆدەبوونی پێکھاتەکانی نێو گرووپەکە بەیەکەوە.

## بواری پیادەکاری
چەمکی «جۆشی گرووپ» بەگشتی بە دوو جۆر بەکار دێت، جۆرێک بۆ دەربڕین لە جۆشی نێو گرووپی بچووک، بەتایبەتی گەر باس لە «کایەی دەروونناسانە» بێت. جۆرێکی دیکەیان بۆ دەربڕینە لە ئەزموون و ڕاھێنانی وەھا کە بۆ گەشەدانە بە ھۆشیاریی بەشداربوان دەربارەی ئەو ھێزانەی لە ئافراندنی گرووپدا فەرماندەن، بۆ نموونە: ڕکابەری، دانوستان، پێوەر و پرۆسەی ھەڵبژاردنی ڕێبەر، ھاریکاری و … ھتد.

## سەرچاوەکان
تەرجەمە لە Natur och Kulturs Psykologilexikon. Henry Egidius. 1994

پۆل:جۆشی گرووپ
پۆل:سازمانناسی
پۆل:دەروونناسی
تاکسۆنۆمیی بلووم

**تاکسۆنۆمیی بلووم** یان **پۆلێنی بلووم** یان **ھەرەمی بلوم** ، مۆدێلێکە بۆ تێگەشتن لە ئامانجەکانی فێربوون. بنیامین بلووم Benjamin Bloom (1913-1999) پرۆفیسۆری پێداگۆگی (فێرکاری) بوو لە زانکۆی شیکاگۆ، سەرەتای ساڵەکانی 1950 کان کرایە دەمڕاستی کۆمیتەیەک بە مەبەستی داڕشتنی سیستەمێک بۆ وەدەست ھێنانی بڕوانامەی زانکۆ.

## بیرۆکە
بەپێی ئەم پۆلێنکردنە: جۆری جیاوازی زانیاری، لەگەڵ هەڵوێست و بزاوتندا بە شێوازێکی هیرارکی (هەڕەمی) توێژ لەسەر توێژ هەڵچنراون، توێژی هەڵکشاوتر لەسەر توێژی ساکار بەپێی هەڵچنینێکی لۆژیکانە، جێ دەگرن.

مەبەست لە "پۆلێنی ئامانجەکانی فێرکاری" بە ئینگلیزی(Taxonomy of educational objectives) ئەوەیە لە خوێندندا پتر جەخت بکرێتە سەر ئامانجە گرنگەکان. بلووم ئامانجەکانی فێربوون بۆ سێ بەش یان چینی جیاواز دابەش ئەکات ئەوانیش چینەکانی زانین، هەستپێکردن وە جوڵەی دەروونی (psychomotr)ی.

## خشتەی پۆلێنەکە

ئاستەکانی فێربوون لە خشتەی بلوومدا بۆ شەش ئاست جیا کراونەتەوە کە بە کورتی ئەمانەی خوارەوەن:

* هەڵسەنگاندن - Evaluation

* ڕێکخستن: تێکبەستن و دەرکی پەیوەندی Synthesis،

* شیکارکردن: پەی بردن بە یەکینەکانی گشتەی سەرلەبەر و بینینی هاریکاریی نێوانیان Analysis،

* ئەنجامدان: توانای پیادەکاری Application،

* تێگەشتن: توانای تێگەیشتن و دۆزینەوی دەرئەنجام Comprehension

* زانین: دەرک کردنی ڕاستیەکان، چەمک و تیۆری Knowing. 

ئەم ئامانجانە دەچنە "بواری زانین" (Cognitive domain)ی مرۆڤەوە. هەر بەو جۆرە "بواری هەستی" (Affective domain) و ئەنجا ئەگاتە کۆتا بەش یاخود بوار کە "بواری جوڵەی دروونی" (Psychomotor domain)، کە هەرسێ چینەکەی فێربوونن. 

پۆلێنی بلووم لە بواری ئامانجی فێرکاریدا بۆتە بنەما بۆ سیستەمی بڕوانامەی تایبەت بە پلەی خوێندن.

وێنەکە بەپێی سەرچاوەیەکی تر دروستکراوە کە تیایدا هەڵسەنگاندن جێگای ڕێکخستن ئەگرێتەوە و داهێنان یاخود (دروستکردن) جێگای هەڵسەنگاندن ئەگرێتەوە.  

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
* وەرگێڕان لە Natur och Kulturs Psykologilexikon. Henry Egidius. 1994
* وتاری ویکی ئینگلیزی
* ئاندەرسن و کراتاول (۲٠٠۱). پۆلێنی فێربوون، فێرکردن و هەڵسەنگاندن: پیاچوونەوەیەک بۆ پۆلێنی بلوومی ئامانجەکانی پەروەردە. نیو یۆرک. ئەدیسن-وێزلی لۆنگمان

## به‌سته‌ری ده‌ره‌کی‌
https://web.archive.org/web/20170830224053/https://en.wikipedia.org/wiki/File%3ABlooms_rose.svg

پۆل:دەروونناسی
گیانلەبەر

**گیانلەبەر**، **گیانەوەر** یان **گیاندار** بەشێکی گەورەیە لە زیندەوەران پێک دەھێنن، کە خۆیان بە دوو لقی سەرەکی مازەداران و بێمازەکان دابەش دەبن.

## تایبەتمەندییەکان
سەرجەم گیانەوەران دەجووڵێن و لە ناویاندا مرۆڤ دەتوانێت بیر بکاتەوە.

### تایبەتمەندیی خانە گیانەوەرییەکان
خانە گیانەوەرییەکان:
* لە خانە ڕوەکییەکان بچووکترن
* ڤاکیوئۆلەکانی بچووکترە
* لایسۆسۆمیان ھەیە کە لە ڕوەکدا نییە
* کۆلۆرۆپلاستیان نییە
* خانەی گیانەوەری دیواری نییە
* خانە ڕوەکییەکان بە گشتی سانتریۆلیان نییە

## بەشێک لە گیانلەبەران
* ڕاوکەر
** شێر
** بەبر
** پڵنگ
** گورگ
** ڕێوی
** چەقەڵ
* ئاژەڵ
** مانگا
** بزن
** مەڕ
** کەر
** ئەسپ
** وشتر
** فیل
** ورچ
** تیمساح
** کەرگەدەن

## تەمەنی ھەندێک لە گیانەوەران
* مەڕ ١٠ ساڵ
* کەروێشک ٦ تا ١٠ ساڵ
* ھەنگ ٢ ساڵ
* مێروولە یەک ساڵ
* پشیلە ١٥ ساڵ
* گورگ ١٠ تا ١٥ ساڵ
* بولبول ١٢ ساڵ
* مار ١٠ ساڵ
* ئەسپ ٢٥–٣٠ ساڵ
* مانگا ٢٥ ساڵ
* پەڕەسێلکە ١٨ ساڵ
* سەگ ١٥–٢٥ ساڵ
* قڕژاڵ ٢٠ ساڵ
* مەیموون٤ ٠ساڵ
* وشتر ٣٥–٤٠ ساڵ
* لەق لەق ٣٥–٤٠ ساڵ
* کەڵ ٢٥–٤٠ ساڵ
* قەل ٥٠ ساڵ
* ھەڵۆ ٣٠ ساڵ
* ورچ ٥ ٠ساڵ
* شێر ٥٠ ساڵ
* کیسەڵ١٠٠ ساڵ
* تووتی١٠٠ ساڵ
* فیل ١٠٠ ساڵ
* ماسی ١٠٠ ساڵ
* مێشوولە ٦ مانگ
* مێش ٣–٤ مانگ
* پەپوولە ٢ مانگ
* کەرەکێوی ٤٠ ساڵ

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەرناسی
پۆل:گیانلەبەران
پۆل:یەکەم دەرکەوتنی کریۆجینیەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:زاراوەناسیی ژینناسی
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
تابلۆید

**تابلۆید** جۆرێکە لە ڕۆژنامە کە لە هەندێ وڵاتانی وەک بریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەگان نیوەی قەبارەی ڕۆژنامە پەڕەپانەکانە. ڕۆژنامەنووسی تابلۆید جۆرێکی ڕۆژنامەنووسیە کە پەیڕەوکەرانی ئەم جۆرە ڕۆژنامەنووسیە ئەو جۆرە ڕۆژنامانەن کە گرنگی ئەدەن بە هەواڵی وروژێنەر، وەک هەواڵی تاوانکاری، ئەستێرەناسی، ستوونی ووتی ووتی و ژیانی تایبەتی کەسانی بە ناوبانگ یان کەسانی وەرزشکار وە هەواڵی خواردن و خواردنەوە.

ڕۆژنامە پەڕەپانەکان ئەوانەن کە زیاتر گرنگی بە هەواڵ و شرۆڤەی جددی ئەدەن نەک وروژێنەر بۆ نموونە ڕۆژنامەی گاردیەنی بریتانی و نیویۆرک تایمز.

بۆخۆی وشەکە هەم بۆ قەبارەی ڕۆژنامەکان بەکاردێ (کە لە بریتانیا ٤۳٠ملم بە ۲۸٠ملم) وە هەم بە مانای جۆری ڕۆژنامەکەش دێت. وە هەروەها لە بنەمادا لە ووشەی tablet+oid ەوە هاتوە کە تابلێت بە مانای حەب و پاشگرەکەش ئەیکات بە ئاوەڵناو. 

## پەراوێز


## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شێوازەکانی ڕۆژنامە
پۆل:ڕۆژنامەوانیی تابلۆید
کۆمیدیای یەزدانی

***کۆمێدیای یەزدانی*** () سەرگوزشتە شیعرێکی درێژە لە نووسینی دانتێ ئەلیگیێری، لەنێوان ١٣٠٨دا دەست بە نووسینی کراوە و ١٣٢٠ تەواوبووە، کە دەکاتە ساڵێک بەر لە مردنی کە ١٣٢١ بووە. بە بەربڵاوی بە کارێکی بەر لە شکۆمەندیی دانراوە لە ئەدەبیاتی ئیتاڵیدا و بە مەزنترین کاری ئەدەبیاتی جیھان دادەنرێت. بینینی خەیاڵیی شیعرەکە بۆ ژیانی دوای مەرگ گەشەپێدەری دونیابینی سەدەی ناوەڕاست بووە لە کڵێسای خۆرئاوایی لە سەدەی ١٤ھەمدا. یارمەتیدەر بوو بۆ دامەزراندنی زمانی توسکانی (ئیتاڵیی پەتی)، کە پێی نووسراوە (ھەروەھا ھەر واشە لە چاپەکانی ئێستادا)، وەک زمانی ئیتالیی ستاندارد. کتێبەکە بەشکراوە بۆ سێ بەش: *ئینفێرنۆ*، *پورگاتۆریۆ*، و *پارادیسۆ*.

## وەرگێڕان
### زمانی کوردی
لە ساڵی ٢٠١٥ کۆمێدیای یەزدانی لەلایەن وەرگێڕ عەزیز گەردییەوە وەرگێڕدرا بۆ زمانی کوردی لەژێر ناوی «کۆمێدیا».

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:١٣٠٠
پۆل:ڤێرجیل
پۆل:کارەکانی دانتێ ئەلیگیێری
پۆل:کتێبەکانی ١٣٢١
پۆل:وێژەی سەدەکانی ناوین
پۆل:ژیانی دوای مردن
پۆل:شیعری مەسیحی
پۆل:دۆزەخ لە کلتووری باودا
تیۆریی X و تیۆریی Y

**تیۆریی X و Y** ڕشتەیەکی سازمانناسییە و بەرھەمی دەروونناس و مامۆستای کارگێڕی دۆگلاسمورەی مەکگريگورە (١٩٠٦–١٩٦٤). مەکگريگور لە کتێبی The Human Side of Enterprise (١٩٦٠) دا تیۆری XوY ڕوون دەکاتەوە و دەڵێ زۆربەی سازمان و ڕێساگەلی سازمانگەری پەیوەستە بە «مرۆڤنۆڕی»ی ڕێبەرایەتیی ئەو سازمانەوە.
مرۆڤنۆڕیی ڕێبەرە دەبێتە مایەی داڕشتنی کاروباری سازمانەکە. مەکگريگور دەڵێ «مرۆڤنۆڕی»ی ڕێبەر بە گشتی دوو ڕووکاری تەواو جودایان ھەیە. کتێبی Den lärande organisationen (1998) لە شرۆڤەی ئەم باسەدا دەڵێ:

## ڕووکاری XوY

### ڕووکاری  X - خۆسەپێن و ڕەشبینە، دەڵێ
- مرۆڤی ئاسایی ھەر خۆڕسک تەمبەڵە، نە دەتوانێ و نە دەیھەوێ گۆڕانکاری بکات. مرۆڤ مەگەر ناچار بێت، دەنا ھەوڵ و کۆشەشی پێی خۆش نییە

- مرۆڤی ئاسایی ھەر خۆڕسک خامۆشە نایھەوێت بەرپرسایتی بگرێتە ئەستۆ، خواستی بەگشتی کەمە و ھەتا بۆی بلوێ پێی خۆشە ئاسوودە بێ. مرۆڤ پێی خۆشە جڵەوی بکێشیت

- کەواتە گەر بتەوێ مرۆڤ کارێک ئەنجام بدات و بەرھەمێکی ھەبێت، دەبێ جڵەوی بگریت، بەزۆر ناچاری بکەیت، ھانی بدەیت، بە سوودی ماددی سەرنجی ڕاکێشیت

### ڕووکاری Y - مرۆڤنۆڕییەکی گەشبینە، بڕوای بە ئایەندەی مرۆڤ و سازمان ھەیە. ئەمیان دەڵێ
- مرۆڤ چالاکە، چۆن پشووی پێخۆشە وەھایش پەرۆشی کار و کۆشەشە

- نە تەنھا بەرپرسایەتی دەگرێتە ئەستۆ، بگرە بەدواشیدا دەگەڕێت و ھەوڵی بۆ دەدات. مرۆڤ پێی خۆشە جڵەوی کاری خۆی بگرێتە دەست و ھەتا پێکانی ئامانج کاری بۆ بکات. سزا و ھاندان تاویان ھەیە بەڵام سنووردارە

- مرۆڤ بوونەوەرێکی ئافراندە (ئافرێنەر، داھێنەر) و خەیاڵبازە. خاوەن ویست و خولیایە. مرۆڤ ڕێچکەشکێنە و پەرۆشی گەشە و پێشکەوتنە. لەبەر ئەوەش دەکرێ ڕاوێژی پێ بکەیت

## ڕووکار و بوار
McGregor پێی وایە ھەر یەک لەم دوو ڕووکارە بواری تایبەتی خۆی ھەیە. لەوانەیە ڕوانگەی Y بۆ کارگێڕیی کارگەی فرەبەرھەم ئاسان نەبێت بەڵام بۆ بەڕێوەبردنی کەسانی پیشەوەر باشتر بێت. بەگشتی McGregor بڕوای بە دیدی دووەم ھەیە و دەڵێ  ھەموو مرۆڤێک توانای فێربوون و گەشە کردنی ھەیە، لەبەر ئەوە ئەرکی ڕێبەرایەتی بریتییە لە ڕەخساندنی دەرفەتی گەشە کردن و ھەڵکشانی کارمەندانی سازمانەکە. ڕێبەرایەتی دەبێ زەمینە بۆ ھاوکاران خۆش بکات بۆ ئەوەی بتوانن ئامانجی کەسەکیی خۆیان لەگەڵ ئامانجی سازماندا بگونجێنن و کار بکەن بۆ پێکانی ئامانجی ھاوکۆ. کەواتە تیۆری X & Y - ی McGregor یش ھەلومەرجی جڤاکی بە ھاندەری یەکەم دەزانن نەک ھۆکاری ئابووری.

ڕێبەری سەربە ڕووکاری X تەنھا خۆسەپاندن دەزانێت، ڕێبەری سەربە ڕووکاری Y جگە لە فەرمانداری، ھونەری دیکەشی ھەیە، بۆ نموونە: ڕێنوێنی، ئامۆژگاری، ڕاوێژ و بەشداری. لە بواری سازمانگەریدا، بە ھەموو جۆرەکانییەوە، چ ئابووری بێ چ فەرھەنگی، چ سیاسی بێ چ ئەرتەشی، ئەم دوو دیدەی X & Y - تێدا بەرچاوە. سەرنج بدە شێوازی فەرمانڕەوایی وەڵاتێک بۆت دەردەکەوێت دەسەڵات دیدی بۆ جڤاتی بەرتاوی خۆی چۆنە. لە سیستەمی دێمۆکراتدا دەسەڵات لە ڕوانگەیەکی گەشەوە دەڕوانێتە میللەتی خۆی و بە ڕێزەوە ھەڵسوکەتی بەرانبەر دەکات. دەسەڵاتی خۆسەپێنی نادێمۆکرات پێی وایە میللەت شایستەی زەبر و زەنگن، بە چاوێکی نزم لێیان دەڕوانێت و ھۆکاری سەرشۆڕیی خۆی دەباتەوە بۆ «نالەباریی میللەت».

## پەراوێز


## سەرچاوە
* سازمانگەری، ئاسۆس شەفیق - کوردستان ٢٠١١

## بەستەری دەرەکی

A diagram of Theory X and Theory Y.

پۆل:سازمانناسی
پۆل:بەڕێوەبردنی سەرچاوە مرۆیییەکان
خێزان (ژینناسی)

**تیرە** یا **خێزان** ناوی پۆلێکە لە پۆلێنی زانستی گیانداراندا کە دەکەوێتە پاش ڕێزە و پێش جنس .

زاراوەی تیرە پتر بۆ ڕوەک و باڵندە بەکار دێت.
## تیرەکانی باڵندە
*نوقاڤۆکان
*لەگ لەگان
*کەندەسمان
*بەرگاویلە
*کۆتران
*قەلان
*ھەڵۆیان
*کوند
*پەپووسێمانە
*قازەکان
*گۆرەوی چنەەکان
*چۆلەکە پەرچان
*چۆلەکەکان
*شەھێنەکان
*قوڵە جووقە
*ڕەشیشەکان
## سه‌رچاوه‌
فەرھەنگی باڵندە
https://web.archive.org/web/20170518015826/https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87_%28%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%29

پۆل:ژینناسی
چۆلەکە

چەپ|200px|وێنۆک|'''چۆلەکە'''
چەپ|200px|وێنۆک|'''جوچکی چۆلەکەی ئیتاڵی'''

**چۆلەکە**، **مەلیچک**، ئەم باڵندانە بچووکن، دندووکی ئەستوور و خڕیان ھەیە. لاقیان تا ڕادەیەک کوڵە. پەڕوبالیان ڕەنگامە نییە. بەگەل دەژین و لە فڕیندا بەھێزن.
چەپ|200px|وێنۆک|'''چۆلەکەی نێر'''

## ناوەکانی تر
*بەیتاک، پاساری، پاسارو، تیڤۆک، جووجک، جووک، چڤینگ، چوول، چیچک، چێژیلە، چێشکە، ساندیلکە، سیڤاندۆک، شڤاندیلکە، کوێشکە، کیژۆڵە، کێشکە، کێشوەلە، مرچک، مریچلە، مەلووچک، مەلووج، مەلیچە و …*

## جۆرەکان
* چۆلەکەی بلووچی
* چۆلەکەی بۆر
* چۆلەکەی بەفری
* چۆلەکەی بیانی
* چۆلەکەی چۆماوان
* چۆلەکەی داران
* چۆلەکەی سەررەش
* چۆلەکەی سینگ ڕەس
* چۆلەکەی کێوی
* چۆلەکەی مل زەرد

## ژینگھ
لە شوێنی نزیک بە مرۆڤ و کێڵگەکان دەژین. لە کون، سەر دار و ناورەوەزان ھیلانە ساز دەکەن. ئەمڕۆکە لە ھەموو شوێنیکی دنیا دەبینڕین. زۆرتر دانەوێڵە دەخۆن و دەنگیان خۆش و دڵنشینە.

## ھێلکە کردن
خۆیان سووک دەکەن

## سەرچاوەکان
فەرھەنگی باڵندە - ئەحمەد بەحری

ویکیپیدیای فارسی

پۆل:مەلەکانی کوردستان
بەرگاویلە

چ‏‏‏ە‏‏‏پ|400px|وێنۆک|'''به‌رگاویل‏‏‏ە‏‏‏'''

**بەرگاویلە**، *بەرزەردیلە*، *گاچەڕینگ*، *گاچێڕین*، (بە فارسی: دم‌جنبانک )، ( بە ئینگلیسی: wagtails)

دەستە باڵندەیەکی لەش باریک و کلک درێژە، دندووک و لاقیان لە باریکە ناسکترە، بێجگە لە کورک بوون ھەر بە گەل دەگەڕێن، لە سەر ئەرز یان قەڵشتە بەردان ھێلانە دەکەن. لە ھاویندا زۆر دەبن، نێر و مێیان لە یەک دەچێ، دان و مێروو دەخۆن. بریتین لە:

*بەرگاویلەی بۆر
*بەرگاویلەی زەرد
*بەرگاویلەی سەرزەرد

## سەرچاوە

بەحری، ئەحمەد، فەرھەنگی باڵندە، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر.

پۆل:پەلەوەرەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
دەڤەر

لە پۆلێنی ژیاندا، **دەڤەر** یا *کۆمار*     سەرترین پۆلی گیاندارانە، کە دەکەوێتە سەر میران 

لە سیستەمی پۆلێنی کارڵ ویز ، داری ژیان لە سێ دەڤەر پێکھاتووە: کۆنینەکان ، بەکتریاکان و یووکاریاتەکان .

بێجگە لەم پۆلێنە، پۆلێنی جیاوازی تریشمان بۆ ژیان ھەیە:

*سیستەمی دوودەڤەری: یووکاریاتەکان و پرۆکاریاتەکان
*سیستەمی شەش دەڤەری: یووبەکتریاکان ، ئارکی بەکتریاکان ، پێشەنگییەکان ، کارگەکان 
## ئەمانەش ببینن
*پۆلێنی زانستی گیانداران
*تیرە (ژینناسی)
*زیندەوەرە سەرەتاییەکان
## سه‌رچاوه‌
https://web.archive.org/web/20170406232347/https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87_%28%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%29

پۆل:دەڤەر (زیندەزانی)
پۆل:پۆلێن
پۆل:پۆلێنزانی
عەلائەدین باباشەھابی

**عەلائەدین باباشەھابی** (١٩٣٩-٢٠١٤) گۆرانیبێژێکی کورد بوو.

## ژیان
عەلائەدین باباشەھابی ساڵی ١٩٣٩ لە سنە لە دایک بووە. باپیری ئەو سەید عەلی ئەسغەر کوردستانیە. ساڵی ١٩٥٦ لە ڕادیۆی سنە یەکەم کاری خۆی پێشکەش کردووە و لە ١٩٦٧ ەوە دانیشتووی تارانە و ھەموو کاتێک لەگەڵ ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی ئێراندا ھاوکاری ھەبووە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤ بە ھۆی نەخۆشی دڵەوە لە شاری تاران ماڵاوایی لە ژیان کرد و لە گۆرستانی سنە بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی سنە
پۆل:مۆسیقاژەنانی خەڵکی سنە
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:مۆسیقای کوردی