open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ولیەم یوحەننا

**ولیەم یوحەننا** (١٩٣٤ - ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٥) مۆسیقار و ھونەرمەندی بەناوبانگی سریانی بوو.

## ژیان

### سەرەتای ژیان
**ولیەم یوحەننا** لە ساڵی ١٩٣٤ لە گەڕەکی گۆیژەی شاری سلێمانی ھاتۆتە ژیانەوە. باوکی (یوخناخنانیشۆ) لە دایکبووی پارێزگای وان بووە لە باکووری کوردستان. ئەوان بنەماڵەیەکی ئاشووریی بوون، لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بەهۆی مەترسی لەسەر ژیانیان ئەوا ماڵباتیان جێهێشت. دواجار یوخناخنانیشۆ لە ساڵی ١٩٣٢ هاتۆتە سلێمانی و لەگەڵ نەنجیبە هاوسەرگیری کردووە. دایکی ولیەم لە بنەماڵەیەکی مەسیحیی مووسڵ بوون، دایکی مامۆستا بوو.

### ژیانی مۆسیقا
ساڵی ١٩٥٢ چووەتە پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی بەغدا، لە ساڵی ١٩٥٥ بڕواننامەی دبلۆمی لە مۆسیقا بەدەستهێنا، لە ساڵەکانی پەنجاکانەوە بۆتە مامۆستا و زۆر ھونەرمەندی ناسراوی ھونەری کوردیی، بەسەرپەرشتی ئەو فێری مۆسیقا بوون. دیارترینیان مامۆستایان ئەنوەر قەرەداغی، خالید سەرکار، محەممەد ئەمین حوسێن و فڕەنسیس داودن.

ھەر لەپەنجاکاندا، لەگەڵ ھونەرمەندان قادر دیلان، نەجاتی عەبدە، حاتەم سەعید و چەندینی دیکە تیپی مۆسیقای مەولەوییان دامەزراندووە و بوونەتە دیارترین گروپی ئەو کاتەی مۆسیقای کوردی، ساڵی ١٩٥٦ یەکێک بووە لە ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەری کۆمەڵەی ھونەرە جوانەکانی کورد لە شاری سلێمانی.

لەکۆتایی شەستەکانیشدا، یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی تیپی مۆسیقای سلێمانی و بەدرێژایی تەمەنی پڕ لە بە‌خشیشی ئەو تیپە، مامۆستا و ئاوازدانەر بووە و گەلێ لەگوڵە ئاوازەکانی وان بەبەرۆکی گۆرانیبێژە ھونەرمەندەکانی کوردەوە.

دەیان ساڵ ڕاھێنەری ھونەریی بووە لە مەڵبەندی چالاکیی قوتابخانەکانی سلێمانی و ھەزاران ساتی بەرخی تەمە‌نی بەفێرکردنی قوتابیان بەسەربردووە، ھەروەھا ئاوازی بۆ دەیان کاری شانۆیی داناوە.

ماوەی چەند ساڵێک بوو دەست و پەنجەی ئەو پیاوە بەھرەدارە بەھۆی نەخۆشییەوە لەژەنینی موزیک کەوتبوون، تەنانەت چاوە پڕ لەمیھرەکانی بەقورسی بۆ دەبردرانە دۆست و قوتابی و خۆشەویستانی، لەم دوو سێ ساڵەدا بەڕۆح بەرزەفڕ و جەستە ماندووە، شادو سەرفراز کرا، ئەویش بەڕێزلێنان لەم کەڵە ھونەرمەندە بەدروستکردنی پەیکەرێک لەلایەن ھونەرمەند «بەیان مانی» یەوە بۆی دروستکرا، ئەوەی بەردەم گەلەریی مۆزەخانەی سلێمانی ڕازاندۆتەوە.

سەرلەبەیانی ڕۆژی ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ لە شاری سلێمانی **ولیەم یوحەننا** کۆچی دواییکرد

## ئەمانەش ببینە
* مۆسیقار
* مۆسیقا
* سلێمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان

**کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان** (؛ IHEC) کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی عێراقە. کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان لە لایەن دەستەیەکی نۆ کەسییەوە سەرۆکایەتی دەکرێت. حەوت لەو ئەندامانە دەنگ دەدەن و دەبێت ھاووڵاتی عێراقی بن. لە ئێستادا دادوەر جەلیل عەدنان خەڵەف سەرۆکایەتی دادگای کۆمیسیۆنەکە دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ئەرژەنگ کامکار

**ئەرژەنگ کامکار** مووسیقاری کورد ە و یەکێکە لە ئەندامانی گرووپی کامکاران. ساڵی ١٩٥٤ لە شاری سنە لە دایک بووە و ژەنیاری تومبەک ە. لە سەردەمی منداڵی دا حەزی لە نیگارکێشی بووە بەڵام زیندگی کردن لە بنەماڵەیەکی شەیدای مووسیقا دا، ئەویشی بۆ دنیای ەونەری مووسیقا ڕاکێشاوە و ساڵەا بۆ ئۆرکێستری فەرەەنگ و ەونەری سنە تومبەکی لێداوە و ئێستاش بۆ کامکاران تومبەک لێدەدا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:کامکاران
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:خەڵکی سنە
بەردەڕەش (ڕوونکردنەوە)

* بەردەڕەش، شارۆچکەیەکی باشووری کوردستان
* بەردەڕەش (قەزا)، یەکێک لە قەزاکانی پارێزگای دھۆک
* بەردەڕەش (قەڵاڕێحانە)، گوندێکی دەوروبەری شاری دیواندەرە
* بەردەڕەش (ھەیئەتاوا)، گوندێکی دەوروبەری شاری دیواندەرە
* بەردەڕەش (ھەوەتوو)، گوندێکی دەوروبەری شاری دیواندەرە
* بەردەڕەش، بڵەسەنی بانە، گوندی بڵەسەنی بانە
* بەردەڕەش، نەمەشیری بانە، گوندی نەمەشیری بانە
بێکەس (ڕوونکردنەوە)

* فایەق بێکەس، شاعیری کورد
* شێرکۆ بێکەس، شاعیری کورد
* بێکەس (فیلم)، فیلمی کوردیی ٢٠١٢
نایلۆن

وێنۆک|چەپ|235px|Nylon

**نایلۆن** (Nylon) لە مادە‌ دەستکردەکانە، کە ڕۆڵێکی زۆر دیاری ھەیە لە ژیانی مرۆڤدا، لە خێزانی synthetic polymer کە بە پۆلیمەرەکان polymers ناسراوە.

وشەی نایلۆن لە دوو ناوی نیوۆرک – لەندەن پێکھێنراوە، زۆربەی مادە دەستکردەکان ناوەکانیان لەوشەی پێکھاتوو دروستکراوە.

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:پلاستیکەکان
شەریف حوسێن پەناھی

**شەریف حوسێن پەناھی** ناسراو بە **شەریف سنەیی** (١٩٦٥ لە دێولان - )، شاعیر و مامۆستای زمانی کوردییە. دیوانی شیعرێکی ھەیە بە ناوی *[[ملوانکەی شین]]* کە زۆرتر لە ٣٠ شیعری تێدایە. جیا لەم کتێبە، فێرکاریی ڕێنووسی کوردیی بە نامیلکە پەپکەی سی دی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* *[[ملوانکەی شین]]*

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:خەڵکی دێولان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:شاعیرانی کورد
حوسێن شەریفی

**حوسێن شەریفی** گۆرانیبێژ و مەقامبێژی لە دایک بووی شاری سنەیە.

## بەرھەمەکان
* شلێرە لەگەڵ گرووپی کامکاران
* رۆژ
* سۆزی دڵ
* ڕووناکی
* مەلە جوانەکەی
* شوانی کەژ و کێو
* دەوران
* بەهاری عومرم
* مەنیجە
* ئەگەر نەناڵم

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
لڤین

لڤین دامەزراوەیەکی سەربەخۆی ڕۆژنامەوانییە و بارەگای سەرەکی لە شاری سلێمانییە. لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە. دامەزراوەی لڤین لە سێ بەشی سەرەکی پێک دێت. گۆڤاری لڤین، گۆڤارێکی سەربەخۆی سیاسییە و ١٠ ڕۆژ جارێک بە زمانی کوردی دەردەچێت. گۆڤاری لڤینی نوێ، گۆڤارێکی کۆمەڵایەتیی ھونەرییە، مانگانە دەردەچێت. ماڵپەڕی لڤینپرێس، ماڵپەڕێکی ھەواڵییە.

لڤین وەکو دامەزراوەیەکی ڕۆژنامەوانی سەربەخۆ لە ھەرێمی کوردستان، یەکەمین دەزگایە کە خاوەنی پەیمانی شەرەفکاری ڕۆژنامەوانی ھەیە و لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ئەو پەیمانەی بڵاوکردۆتەوە و پێکھاتووە لە کۆمەڵێک بنەمای ئیتیکی و ھەموو ڕۆژنامەنووسەکانی دەزگاکە پێیەوە پابەندن وەکو وردی لە ھەواڵ و زانیاری، پاراستنی سەرچاوەی زانیاری و بڵاونەکردنەوەی بابەتێک کە لە ڕاستی و دروستی زانیارییەکانی دڵنیا نەبن.

## گۆڤاری لڤین

گۆڤاری لڤین گۆڤارێکی سەربەخۆ و ئازاد و ئەھلییە، پشت بە داھاتی خۆی دەبەستێت لە ڕێگەی بەشداریکردن لە پڕۆسەی بەرھەمھێنان و قازانجەوە. جەختیش لەسەر بەدواداچوونی ڕووداو و گۆڕانکارییەکان دەکاتەوە و گەیاندنی زانیاریی ورد و دروست بە شێوەیەکی بێلایەن و بە پەیڕەوکردن لە بنەماکانی ئیتیکی ڕۆژنامەوانی، بە ئامانجی بەشداریکردن لە پڕۆسەی کامڵکردنی چەمکی (ھاوڵاتیبوون) و چەسپاندنی سیستەمێکی دیموکراسی و شەفافییەت لە بەڕێوەبردنی دامەزراوە دەوڵەتی و حکومی و تایبەتییەکاندا. لە ساڵی ٢٠٠٢ ستافی گۆڤاری لڤین ھەڵسان بە دامەزراندنی دامەزراوەیەکی ڕۆژنامەوانی بە ناوی لڤین و گۆڤاری لڤین بووە بەشێک لە دامەزراوەکە.

لڤین خاوەنی ھیچ ئایدۆلۆژیایەکی تایبەت نییە و بەشێکیش نابێت لە گومانەکانی ھیچ ئایدۆلۆژیایەکی تایبەت. کارەکەی ئەوەیە بە خەڵک بڵێت چی ھەیە، ھەرگیز بە خەڵک ناڵێت چی بکەن.

## لڤینی نوێ

لڤینی نوێ، گۆڤارێکی کۆمەڵایەتیی ھونەرییە، مانگی جارێک دەردەچێت.

## ماڵپەڕی لڤین

ماڵپەڕێکی گشتیی ھەواڵییە، ھەواڵی ڕۆژانە و ئەو بابەت و دیمانانەی کە لە گۆڤاری لڤین و لڤینی نوێدا ئەنجام دەدرێت، تیایدا بڵاودەکرێتەوە.

## بەستەری دەرەکی
* لڤینپرێس

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
سەکاکان

349px|farme|وێنۆک|چەپ| نەخشی چەند سەربازێکی سەکایی کە لەسەر پیاڵەیەک کێشراوە
**سەکاکان** (کۆی سەکا) کۆمەڵە خەڵکێکی کۆچەریی ئاریایی و ئێرانی بوون کە پایتەختیان لە سەقز بو. کە شوێنی نیشتەجێبوونیان لە باکوورەوە بە دەشتەکانی خوارووی سیبیریا، لە باشورەوە بە دەریای خەزەر و دەریای ئاراڵ، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە تورکستانی چین و لە ڕۆژاواوە بە ڕووباری دانووب دەگەیشت. سەکاکان خەڵکێکی شەڕانی بوون و جارجار ھێرشیان دەکردە سەر دراوسێکانیان. سەکاکان لقێک بوون لە ھیندوئەوروپایییەکان کە ھەمیشە لە مێژووی کۆنی ئێراندا دیار بوون. لە نووسینەکانی ھێرۆدۆت، ئەپیکور، ئەرەستۆ و بەتڵیمۆس زانیاری لەربارەی سەکاکان ھاتووە. سەکاکان دواتر بە پێچەوانەی ماد و پارس ئایینی زەردەشتییان پەسەند نەکرد.

## ناو
[200px|farme|وێنۆک|چەپ|سکونخا پاشای سەکاکان لەکاتێکدا دەستی بەستراوە لەسەر بەردی داتاشراوی [بێستوون (لە تایبەتمەندیییەکانی، کڵاوەکەیەتی کە بۆ سەکاکان دەگەڕێنرێتەوە)]]
سەکاکان لە زمانی ئاسوورییەکاندا شکوزیان پێدەوترا و پارسی و ئێرانیییەکانیش سەکایان پێ دەوتن. بەو جۆرەی لەسەر بەر‌دەنووسراوەکانی ھەخامنشییەکان ھەڵکۆڵراوە؛ سەکە یان سەکا ناوێکە کە لە زمانی پارسیی کۆندا بۆ ئەو سەکایانە بەکاردەھات کە لە دەروبەری ئاسیای ناوەڕاستدا لەگەڵ ئێرانیییەکاندا ھەڵسوکەوتیان ھەبوو.

ئەمانە لە نووسینەکانی ھێرۆدۆتدا ناویان بە سکیث ھاتووە. بۆیە ئەم ناوەیان لێ نرا بوو چونکە سکیث لە زمانی یۆنانیدا بە مانای پیاڵە دێت و ئەمانەش ھەمیشە پیاڵەیەکیان لەگەڵ خۆیاندا ھەڵ دەگرت. ھەروەھا ھیرۆدۆت دەڵێت کە سەکاکان خۆیان بە سکۆلۆتز (Secolotes) ناو دەبرد. ھەر ئەم وشەیە لە زمانە ئەورووپییەکاندا گۆڕاوە بە سیت (Scythe). لە زمانی عەرەبیشدا مێژووناس و جوگرافیناسەکانی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی پێیان دەوتن ساک یان ساس.

بە تەواوی ڕوون نییە کە سەکاکان چ ناوێکیان لە خۆیان ناوە، بەڵام گومانی زۆر بەھێز ئەوەیە کە ناویان ھەر سەکە یان سەکا یان شتێکی نزیک لەوە بووە، چونکە ئەو ناوانەی لە لایەن نەتەوە جیاوازەکان لە شوێنە جیاجیاکانی جیھانەوە لەبارەی ئەوان بەکارھاتووە، ھەموویان لەیەک دەچن. لە فەرھەنگی شانامە دا لە ژێر وشەی سەگسار (سگسار)دا ھاتووە: «از مرز و بوم‌ھایی کە داھیان در آن جای گرفتند».

## سەکاکان و ماد
لە نووسراوەکانی ھێرودوتدا ھاتووە سەکاکان چەندین جار ھێرشیان کردە سەر وڵاتی ماد. ھەڤەخشترە پاشای گەورەی ماد پەیوەندیێکی باشی لە سەردەمی خۆی‌دا لەگەل پاشای سەکاکان دروست کرد دوای ئەوە بوو کە توانی شکست بە ئاشووریەکان بھێنێت. سەکاکان وردەوردە بوون بە بەشێک لە ماد ھەر بۆیە بوونە خاوەن شوێنی تایبەت لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی مادەکان، ئەو شوێنە وا بڕوا وایە ناوی شاری سەقز دیاری ئەوانە کە بە سەکز یان سەکاکز ناویان لێ بردووە.

## سەرچاوەکان
* بریتانیکا

پۆل:مێژووی ڕووسیا
پۆل:مێژووی ئوکراینا
پۆل:سەکاکان
پۆل:ھەزارەی ١ەمی پ.ز
ڕۆژ (ئەلبوم)

*رۆژ* ئەلبۆمی ساڵی ٢٠٠٤ی گۆرانیبێژ حسەین شەریفییە.

## بەرھەمەکانی ئەم ئەلبۆمی
* ئەستێرە باران
* عازیزم
* دەوران
* مەنیجە
* مەقام شوور
* رۆژ
* خەم و رەنج
* زرێبار

## ئەمانەش ببینە
* حسەین شەریفی

پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٤
پۆل: ئەلبومەکانی حسەین شەریفی
چاندن

**چاندن** پێوەندی سەرەکی بە ڕووەک و دانەوێڵەوە ھەیە، لە ھێندێک شوێندا بە شێوەیەکی دیکە دەیڵێن بۆ وێنە: **ناشتن**، **ناژتن**، **نیان**، **وەشاندن**، **چان**، **چاندن**، **چاندنی تۆو**، **تۆ وەشان**، لە عەر چەقاندنی قەڵەمەی دار یان ژێر خاک کردن و بلآو کردنەوەی تۆو لە عەرزدا بە مەبەستی سەوزبوون و بەرھەم ھێنان.
شارستانی زەنگان

**شارستانی زەنگان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای زەنگانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری زەنگانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای زەنگان
* زەنگان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای زەنگان
پۆل:شارستانی زەنگان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
مەلای جزیری

**شێخ ئەحمەدی جزیری** ناسراو بە **مەلای جزیری** (١٥٧٠ – ١٦٤٠) شاعیرێکی کلاسیکی کوردە کە بە دامەزرێنەری شێوەزاری کلاسیزمی کورمانجی ژووروو سەر بە شێوەزاری بۆتانی دادەنرێت. جزیری لە گرنگترین شاعیرانی کلاسیکی کوردە و لەگەڵ ئەحمەدی خانی، فەقێ تەیران، مەلای باتە بە گرنگترین شاعیرە کۆنەکانی کورمانجی دادەنرێن. ئەو دیوانە شیعرێکی بە شێوەزاری کورمانجی لێ بەجێ ماوە.

## ژیان
ناوی شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ محەممەد جزیرییە. وشەی جزیری لە ناویدا ئاماژە بە جزیرەی بۆتان دەکات.
ساڵی ١٥٧٠ لە جزیرەی بۆتان ھاتووەتە دنیاوە کە سەردەمی ئەمیر شەرەف خانی کوڕی میر ئەبدال بووە. لە تەمەنی (10)دە ساڵییەوە لەلای باوکی دەستی بە خوێندن کردووە و پاشان چووەتە لای زانا بەناوبانگەکانی جزیرە و فێری زانست بووە. بە فەقێیەتی ھەموو ناوچەکانی جزیرە و ھەکاری و ئامێدی و دیاربەکر و عەمادیە گەڕاوە و لە تەمەنی ٣٢ ساڵیدا ئیجازەی مەلایەتی پێدراوە، پاشان بووەتە مەلا و زۆربەی کاتی بۆ وانەوتنەوە تەرخان کردووە.

شێخ محەمەدی باوکی لە بنەماڵەیەکی شێخی بەرماڵی بووە و زۆر حەزی بە خوێندەواری کردووە. لە پەرتووکی مێژوی کورد و کوردستانی ئەمین زەکی بەگدا ھاتووە: مەلای جزیری ناوی شێخ ئەحمەدە و لە جزیرەی ئیبن عمر لە نیوەی دوایی سەدەی شەشەمی ھیجری لە دەوری عیمادەدین حاکمی موسڵدا ژیاوە.

مەلای جزیری سۆفی و لەسەر ڕێبازی نەقشبەندی بووە. وەک زانایانی سەردەمی خۆی دەربارەی لێکدانەوەی قورئان و فەلسەفە و ئەستێرەناسی و کیمیا و فیزیک و پزیشکی خوێندەواریی ھەبووە. ھەروەھا زمانەکانی فارسی و عەرەبی و تورکی بەباشی زانیوە.

مەلای جزیری ساڵی ١٦٤٠ لە جزیرەی بۆتان کۆچی دوایی کردووە.

## نازناوی شیعری
لەبەر ئەوەی لە شاری جەزیرەی بۆتان لەدایک بووە نازناوی جەزیریان خستووەتە پاڵی، بەڵام خۆی لە ھەڵبەستەکانیدا نازناوی مەلا و مەلێ بەکار دەھێنێت. لە بڕێک شوێندا نازناوی نیشان بووە. لە ھێندێک لە شیعرەکانیشیدا لە ئەحمەد، واتە ناوە ڕاستییەکەی خۆی، کەڵکی وەرگرتووە.

## ناوەرۆکی شیعر
زۆربەی زۆری شیعرەکانی ڕەوانن. دەربارەی دڵداری و تەسەوف و ڕاستی و خواپەرستی و ستایشی سروشتن. جگە لەمە مەلا وتووێژی شیعریی لەگەڵ میرعیمادەدینی جزیری و فەقێ تەیراندا ھەیە. مەلای جزیری خۆی بە شاعیری بۆتان و ھەموو کوردستان زانیوە و لە بەیتێکدا وتوویەتی:

**دیوانی مەلای جزیری** شیعرەکانی مەلای جزیری تێدایە کە بە زاراوەی کورمانجییە. ڕۆژھەڵاتناسی ئەڵمانی مارتین ھارتمان (Martin Hartmann) لە ساڵی ١٩٠٤ دیوانەکەی مەلای جزیری لە بەرلین و ھەولێر و بەغدا و تاران و قامشلۆ چاپ کراون و خۆی پێشەکی بۆ نووسیوە و لە چاپەکەی قامیشلۆ دا دیوانەکەی بە زمانی عەرەبی لێکدراوەتەوە. ھەژار ئەم دیوانە شیعرەی بە سۆرانی شەرح کردوە.

## قاڵب و وەزن
قاڵبی شیعرەکانی جزیری بە زۆری غەزەلن. ئەو ھەروەھا تەرجیعبەند و چوارینە و موەششەحی ئەندەلوسیشی ھەیە. کێشی شیعرەکانی بە زۆری عەرووزین.

## مەبەستی شیعری
* دڵداری و خۆشەویستی. 
* خواناسی و عیرفان. 
* وەسفکرنی کوردستان. 
* ستایشی میری بۆتان. 
* باسکردن لە ھێرشەکانی مەغۆل و تەتەر. 

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:نەقشبەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٠
پۆل:مردووانی ١٦٤٠
پۆل:سۆفییە کوردەکان
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:فەیلەسووفانی کورد
زانکۆی کوردستان (سنە)

**زانکۆی کوردستان** (بە ئینگلیزی: University Of Kurdistan) گەورەترین زانکۆی پارێزگای کوردستانی ئێرانە کە لە باشووری شاری سنە ھەڵکەوتووە. ساڵی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ ی ئاکادێمیک، زانکۆی کوردستان پلەی ھەشتەمی لە نێوان زانکۆکانی ئێران دا بە دەست ھێنا کە لە ڕووی چەندێتی و چۆنێتی چالاکییە تۆژینەوەیییەکانیان دا ڕیزبەندی کرابوون. ھەروەھا لە ساڵی ئاکادێمیکی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دا، وەکوو یەکەمین زانکۆی ئێران کە زۆرترین گەشەی بووە ڕیزبەندی کراوە.

## مێژوو
زانکۆی کوردستان، بۆ جاری یەکەم، لە نیوساڵی یەکەمی ساڵی ئاکادێمیکی ١٣٥٣–١٣٥٤ ک. ە (١٩٧٤ ز) بە ناوی *یانەی زانستی باڵای سنە گرێدراو بە زانکۆی پەروەردەی [[مامۆستا]]ی تاران* (بە فارسی: دانشسرای عالی سنندج وابستە بە دانشگاە تربیت معلم تھران)، لە ڕشتەی مامۆستایی بیرکاری، خوێندکاری وەرگرت.
لە نیوساڵی یەکەمی ساڵی ئاکادێمیکی ١٣٥٦–١٣٥٥ ک. ە (١٩٧٥٤ ز)، دوای کەوتنەیەکی لەگەڵ زانکۆی ڕازیی کرماشان، وەکوو یەکێک لە بەشەکانی ئەو زانکۆیە، بە ناوی زانستگەی پەروەردەی مامۆستای سنە، جگە لە ڕشتەی مامۆستایی بیرکاری، لە ڕشتەگەلی شیمی و زمانی ئینگلیزیشدا خوێندکاری وەرگرت و بەم جۆرە چالاکییە فێرکارییەکانی درێژەپێدا.
لە ساڵی ١٣٧٠ ک. ە وەزارەتی فەرھەنگ و خوێندنی باڵای ئەو کاتە، سەربەخۆ کارکردنی ئەو زانستگەیەی لەژێر ناوی زانکۆی کوردستان دا پەسەند کرد. لەو کاتە بە دوا، گەلێک ڕشتەی جۆربەجۆر بە کۆی ڕشتەکانی زانکۆی کوردستان ئیزافە بووە.
زانکۆی کوردستان ئێستاکە زیاتر لە ١٠٠٠٠خوێندکاری ھەیە کە لە زۆرتر لە ٨٠ ڕشتە، لە ٧ زانکۆ، بە ٣ شێوەی ڕۆژانە، شەوانە و نیوە حوزووری خەریکی خوێندنن.
لە ساڵی٢٠١٥ (١٣٩٤ ی ھەتاوی) لەم زانکۆ دا بۆ یەکەم جار لە ئێران ڕشتەی ئەدەبیاتی کوردی بە وەرگرتنی ٣٠ خوێندکار دەستی بە کار کرد

## فاکەڵتییەکانی زانکۆی کوردستان
زانکۆی کوردستان ئەم حەوت زانکۆیەی خوارەوەی ھەیە:
* فاکەڵتیی زانستەکان
* فاکەڵتیی زانستە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکان
* فاکەڵتیی کشتوکاڵ
* فاکەڵتیی سەرچاوە سروشتییەکان
* فاکەڵتیی ئەندازیاری
* فاکەڵتیی وێژە و زمانە بیانییەکان
* فاکەڵتیی ھونەر و تەلارسازی (معماری)

## زانکۆگەلی دیکەی شاری سنە
* زانستگای ئازادی ئیسلامی (لقی سنە)
* زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی کوردستان
* زانستگای پەیامی نووری کوردستان
* زانکۆی مامۆستایانی سنە
* زانکۆی تەکنیکیی سنە
* زانکۆی زانست و بەکارھێنانی سنە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی زانکۆی کوردستان

پەڕتووکی زانکۆی کوردستان- سنە

زانکۆی کوردستان لە سنە ڕیزبەندی باشترین زانکۆی ئێرانی گرتووە 

پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٧٤
پۆل:زانکۆکانی ئێران
پۆل:پارێزگای کوردستان
پۆل:زانکۆکانی سنە
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
چوارینەکانی خەییام

**چوارینەکانی خەییام** کۆمەڵە شیعرێکە لە عومەر خەیام کە بە شێوەی چوار خشتەکی لە سەدەی ٤ و ٥ دا بە زمانی فارسی ھۆنڕاوەتەوە. ئەم کۆمەڵە شیعرە زۆرتر سەبارەت بە فەلسەفەیە. بە بۆنی نەبوونی دیوانێک کە لەیان خەییام یان کەسێکی دیکەوە کە لە ساڵانی کزیکی ژیانی خەییام نووسرابێت، ئاگادارییێکی زۆر سەبارەت بە ژمار و راسیەتی ئەم شیعرانە نیە.
ئەم کۆمەڵە شیعرە بە زمانەکانی کوردی، لاتین، ئینگلیزی، فەڕانسەوی، ئاڵمانی، ئیتالیایی، دانمارکی، ڕووسی، چینی، ھیندی، عەرەبی، ئەرمەنی، و ... وەرگێڕاوە. ھەژار، گۆران، و چەند کەسی دیکە ئەم کۆمەڵە شیعرەیان کردوە بە کوردی.

## چەند پارچە لە چوارینەکانی خەیام
چەند پارچە لە چوارینەکانی خەیام بە کوردی، وەرگێڕانی ھەژار


تیرێژ کە بە ڕۆژ و پێل بە دەریا دریا
لەو ڕۆژەوە گوڵ پێکەنی، بولبول گریا
خوا نووسی لە چارەی ڕەشی ئێمەش بەشمان
ژینێکی ھەژاری پڕ لە خۆزیا و بریا

بێھوودەیە بیر و خەم، دڵت خۆش کە برا
پرسیار نەکرا، بەشت درا ھەرچی درا
تۆ ھێشتە نەھاتوویە جیھان ڕۆژی بەرێ
ئەو ڕۆژە دەبوو بچیتە دەر، دیاری کرا

بیستوومە بەھەشتێ ھەیە حۆری تێدا
ڕووباری شەڕابی پاکی دەڕوا پێدا
من لێرە مەی و یارێ پەیاکەم چ دەبێ؟
دەسکەوتەکە ھەر یەکن بە ھەر دووک ڕێدا

گۆیا لە جەھەندەمن ئەڤیدار و مەست
بەم واتەیە پێکەنیم و گۆستی خۆم گەست
جێی چەند کەری کوڵکنە ئەگەر وابێ بەھەشت
یان چۆل و بیابان و کپە وەک لەپی دەست

مەیگێڕ دەوەرە بەخێری چاوی کاڵت
دڵ تینووە جەرگم ڕەشە چەشنی خاڵت
وا تۆبە بەسەر یەکا شکا وەک پرچت
بۆم تێکە مەیەک لە ڕەنگی کوڵمی ئاڵت

ئەی شووشە بنازم بە دڵی خاوێنت
تاوم بدەرێ بە ئاوی خەم تاوێنت
دەستم بەر ئەدەم لە ئارەزووی دوور و درێژ
مەیگێڕ لەوەلا دەستی من و داوێنت

لەش ناسک و لاوچاکی وەھا ھەن کچ و کوڕ 
گوڵ دڕکە بەرانبەری بکەی، بێکەسە دوڕ
گەردوون کە بە دانستە دەیانکا وەک شێت
تێکیان ھەڵ دەشێلێت و دەیان کاتەوە قوڕ

ئەم گۆزە وەکوو من بووە، دڵدار و ھەژار
جارێکی دڵی خۆش بووە، سەدجار خەمبار
ئەو ھەنگڵ و دەسگرەی لە ملیا دیوتە
دەستێ بووە زۆر خراوەتە سەر ملی یار

لەم بێخەبەری خۆمە کەساس و ماتم
بێھوودە دەبوورێ، دەم و سات و کاتم
من ببم و نەبم جیھان وەکوو خۆی وایە
مەیگێڕ دەوەرەلێکی دەوە من بۆ ھاتم


## ئەمانەش ببینە
* عومەر خەیام
* ھەژار
* شیعر

## سەرچاوە
* ماڵپەڕی گاگەش

پۆل:کتێبە فارسییەکان
پۆل:وێژەی فارسی
پۆل:وەرگێڕانەکانی هەژار
پۆل:کتێبەکانی ١٨٥٩
پۆل:عومەر خەییام
پۆل:ڕۆژھەڵاتناسی
باڵخ

**باڵخ** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی گاپیڵۆن، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.
**باڵخ** دێیەکە لە ناوچەی گاپیڵۆن لە شاری سلێمانی کە شوێنی لەدایکبوون و ژیانی مەحوی شاعیر بووە. گوندەکە تا ئێستاش گوندێکی ئاوەدانە و زۆربەی شوێنەکانی لەسەر شێوە کۆنەکەی ماوە.

## جوگرافیا
باڵخ لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی ووڵاغلو و لە باشوور لەگەڵ گوندی کارێزە، گاپیڵۆن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کونەماسی و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گاپیڵۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گوندەکانی سلێمانی
زانستگای ئازادی ئیسلامی (لقی سنە)

**زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سنە** یە‌کێکە‌ لە‌ کۆمە‌ڵە‌ی زانستگاگەلی ئازادی ئیسلامیی ئێران کە‌ لە‌ شاری سنە‌ دا ھە‌ڵکە‌وتووە‌. ئەو زانستگایە ساڵی ١٣٦٢ ک.ە بە رشتەی کارزانی ی کەشاوەرزی یەوە دە‌ستی بە کار کردووە‌.
## زانکۆکانی زانستگای ئازادی سنە
زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سنە خاوەنی ٥ زانکۆیە:
* زانکۆی زانستە بنەڕەتییەکان
* زانکۆی ئەندازیاری
* زانکۆی کەشاوەرزی
* زانکۆی زانستە مرۆییەکان
* زانکۆی پەرستاری و مامایی
## دیکەی زانستگا ئازادەکانی پارێزگای کوردستانی ئێران
جگە لە سنە، زانستگای ئازادی ئیسلامی لە چەند شاری دیکەی پارێزگای کوردستان دا لقی تایبەتی ھەیە:
* زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەقز
* زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی مەریوان

## سە‌رچاوە‌
* ماڵپە‌ڕی زانستگای ئازادی سنە‌

پۆل:زانکۆکانی سنە
پۆل:زانکۆکانی کوردستان
ناری

**مەلا کاکە حەمەی بێلوو** کوڕی مەلا ئەحمەد ناسراو بە **ناری** (١٨٧٤-١٩٤٤) شاعرێکی کورد خەڵکی ناوچەی مەریوان بووە. ھۆنراوەکانی نالی و مەحوی کارییان تێکردووە و وشەی «ناری»ی کردووە بە نازناوی ھۆنراوەی خۆی. ناری یەکێکە لە شاعیرەکانی ڕێبازی کلاسیزمی کوردی و پەیڕەوانی تەریقەتی قادری. زۆربەی ژیانی لە دێی بێلوو مەلا بووە، بۆیە بە مەلا کاکە حەمەی بێلووش بەناوبانگە.

## ژیان
ناوی کاکە حەمەیە و کوڕی مەلا ئەحمەدی کوڕی مەلا محەممەدی کوڕی مەلا عەربدولڕەحمانە. لە ساڵی ١٨٧٤ دا لە گوندی کیکن لە ناوچەی مەریواندا ھاتۆتە دنیاوە.
لە تەمەنی شەش ساڵیدا لای باوکی دەستی بەخوێندن کردووە، قورئان و پەڕتووکە وردەڵەکانی تەواوکردووە، ئینجا بەفەقێتی بەدوای خوێندن لە مەریوان، سنە، پێنجوێن، سلێمانی، بانە، سابڵاغ، وان، باشقەڵا، ھەولێر و ڕەواندز گەڕاوە. لە ڕەواندز لای مامۆستا ئەسعەدە فەندی خەیلانی ئیجازەی مەلایەتی لە ساڵی ١٨٨٩ وەرگرتووە و گەڕاوەتەوە بۆ کیکن. پاشان بە داوای حسێن بەگ مالکی بێلوو چووە گوندی بێلووی نزیک بە مەریوان و بە دەرس وتنەوەوە خەریک بوە تا ساڵی ١٩٤٤ کۆچی دوایی کردووە و ھەر لە بێلوو بەخاک سپێردراوە.

ناری لە ئەو کەسانەیە لەگەڵ ئەوەدا کە ھۆنراوەی ئایینی و غەرامیی ھەیە، گەلێک ھۆنراوەی نیشتمانیشی ھەیە. لە دۆستانی بە ناوبانگی ناری دەتوانین ئاماژە بکەینە سەر تاھیر بەگی جاف و شێخ مەحموودی حەفید کە گەلێک ھۆنراوە و پەخشانی زۆر جوانی بۆ داناون.

## ڕوخساری ھۆنراوەکانی
* کێشی عەرووزی عەرەبی بەکارھێناوە.
* یەکێتی قافیەی پاراستووە.
* وشەی عەرەبی و فارسی لە ھۆنراوەکانیدا دیارە.
* گرنگی بەوشەکاری و ڕازاندنەوە داوە، لە وشە دەربڕین و بەھرەی وشە ئاراییدا شارەزایییەکی بەتوانا بووە.
* ئارەزووی لە جیناس لە شێعردایە. بۆ نموونە ئەم شێعرە:

## ناوەڕۆکی ھۆنراوەکانی
لەڕووی ناوەڕۆکەوە ئەم مەبەست و بابەتانە بەئاشکرا لە ھۆنراوەکانیدا دەدرەوشێتەوە:
* دڵداریی و خۆشەویستیی
* ستایشی ئایینی
* نیشتمانپەروەریی و نەتەوایەتی

نموونەی شیعرێکی دڵداری لای ناری:

نموونەی شێعری ئایینی ناری:

## سەرچاوەکان

* سەججادی، عەلائەددین، مێژووی ئەدەبی کوردی، چاپخانەی مەعارف، بەغدا، ١٩٥١.
* ناری، مەلا کاکە حەمە، دیوانی ناری، کۆکردنەوە و پێشەکیی کاکەی فەلاح.
* سدیق بۆرەکەیی-سەفی زداە، مێژووی وێژەی کوردی، دەزگای ئاراس، ھەولێر، ٢٠٠٨.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەریوان
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
کارزانی

**کارزانی** یان **سەرو دیپلۆم** (بە فارسی: کاردانی، فوق دیپلم) ناوی یەکێکە لە ئاستەکانی خوێندنی باڵا لە ئێران دا کە پلەیێک (ئاستێک) لە کارناسی (لیسانس) خوارترە. زۆرتر، خوێندەواران لە ماوەی **دوو ساڵ** دا خولی کارزانی تەواو دەکەن‌ و بەم بۆنەوە دەکرێ لەگەڵ ئەو پلە زانستگاییە کە پێی دەڵێن **associate degree** ھاوسەنگ دابنرێت.
دوو جۆر کارزانیمان ھەیە:
# کارزانیی بەردەوام (بە فارسی: کاردانی پیوستھ)
# کارزانیی پچڕاو (بە فارسی: کاردانی ناپیوستھ)

## ئەم وتارانەش ببینە
* کارناسی
* کارناسیی باڵا
* دوکتورا
* پلەگەلی شارەزایی

پۆل:فێرکاری لە ئینگلستان
پۆل:فێرکاری لە وێڵز
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان لە شانشینی یەکگرتوو
پۆل:پلەی ئەکادیمی
ئاستەکانی خوێندنی باڵا لە ئێران

ئاستەکانی خوێندنی باڵا لە ئێران دا، بە ریز، لە خوارەوە بۆ سەرەوە، ئەمانەن:
* کارزانی، یان فەوق دیپلۆم
* کارناسی، یان لیسانس
* کارناسیی باڵا، یان فەوق لیسانس
* دوکتورا
* پلەگەلی شارەزایی

پۆل:ئابووری ئێران
پۆل:فێرکاری لە ئێران
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئێران
ئەردەڵانی

**ئەردەڵانی** یەکێک لە شێوەزارەکانی کوردیی ناوەندییە کە لە سنە و شارەکانی دەوروبەری وەک کامێران، دیواندەرە، دێولان ، ڕوانسەر ، بیجاڕ و بەشێک لە سەقز، مەریوان و تکاب و قوروە  قسەی پێ دەکرێ. شێوەزاری ئەردەڵانی بە بۆنەی نزیکبوونی سنە بە ناوچەی ھەورامانەوە، ھەروەھا بەو بۆنەیەوە کە حاکمانی ئەردەڵان بەر لەوەی سنە بکەنە پایتەختی خۆیان، ناوەندی حکوومەتییان ھەورامان بووە، کاریگەریی تا ڕادەیەک زۆری زاری ھەورامی بە سەرییەوە دەبینرێت.

## فۆنۆلۆژیکی و فۆنێتیکی کوردی ئەردەڵانی

فۆنتە تایبەتییەکانی کوردی ئەردەڵانی ڕاستیەکە نمونەیەکی زۆر گرنگن لە پاراستنی جیاوازییەکانی زمانە کوردیەکان. ئەم نووسینە بە شێوەیەکی زانستی و ڕوون ڕووناکی دەداتەوە لەسەر:

**گرنگی فۆنتە تایبەتییەکانی ئەردەڵانی **
- **ڴ، ݩ، ۊ **نیشانەیەکەن لە ڕەنگی تایبەتیی زمانی ئەردەڵانی، کە زۆرجار لە سۆرانی یان گۆڕاوەتەوە یان ونبوون.
- ئەم فۆنتانە بە شێوەیەکی فۆنۆلۆژیکی و فۆنێتیکی جیاوازن و نیشانەیەکەن لە دوله مندی زمانی کوردیه

لە هەردوو زمانی (پەهلەوی و ئەردەڵانی)دا، گول/گوڵ (گوڵ) بە بزوێن /ü/ دەخوێندرێتەوە و ئەم دەنگە بزوێنێکی تاکە و تێکەڵنەکراوە. ئەمەش بەردەوامی فۆنێتیک لە زمانەکانی ئەردەڵانیدا نیشان دەدات. 

 لە زاراوەی ئەردەڵانی کوردیدا وشەی "ڕەنگ" بە ڕێنگ دەبێژرێت و بزوێن /ن/ پارێزراوە. ئەم وشەیە لە ڕووی فۆنێتیکییەوە زۆر لە دەنگی بزوێن لە پەهلەویدا دەچێت و /ŋ/ وەک بزوێنێک لە کۆتایی وشەکەدا دەردەکەوێت. بۆ نموونە: reng (رنگ) لە زمانی ئەردەڵانیدا بە واتای "ڕەنگ" دێت، و /ŋ/ بە ڕوونی دەبیسترێت.
/ŋ/ فۆنێمێکی سەربەخۆ بووە لە زمانی پەهلەویدا و لە وشەکانی وەک ڕەنگ (ڕەنگ)، زەنگ، زنگ (ئەڵقە)دا دەدۆزرێتەوە. ئەمەش هاوشێوەی ئینگلیزی و ئەڵمانییە کە /ŋ/ وەک فۆنێمێکی سەربەخۆیان هەیە.
نموونەی باو: rang بە زمانی پەهلەوی (ڕەنگ) لە ڕووی دەنگییەوە هاوشێوەی ring (ئینگلیزی) و Ring (ئەڵمانی)ە (هەرچەندە لە ڕووی ماناییەوە ڕەنگە جیاواز بن).

لە زمانی کوردی ئەردەڵانیدا /ŋ/ لە وشەکانی وەک reng (ڕەنگ) و zangیشدا دەبینرێت و کۆی فۆنێتیکی ng هاوشێوەی پەهلەوییە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ بەردەوامی فۆنێتیک لە زمانی ساسانی و ئەردەڵانی دا. 
لە شێوەزاری ئەردەڵانیدا، وەک پەهلەوی /ŋ/ فۆنێمێکی سەربەخۆیە نەک تەنیا ئالۆفۆن.

## کاریگەریی زمانی ھەورامی لە سەر شێوەزاری ئەردەڵانی


## سەرچاوەکان
ماستەر

**ماستەر** یان **کارناسیی باڵا** یەکێکە لە ئاستەکانی خوێندنی باڵا. ئاستی ماستەر، لە بەکالۆریۆس سەرترە و لە دکتۆرا نزمترە.ماستەر، ھەر ئەوەیە کە لە وڵاتانی ئەورووپا و ئەمەریکا دا پێی دەڵێن: Master. خوێندکاران پاش وەرگرتنی بڕوانامەی بەکالۆریۆس دەکەونە شوێنی وەرگرتنی پلەی ماستەر کە دوو تا سێ ساڵ دەخایەنێت.

## ئەمانەش ببینە
* دکتۆرا
دکتۆرا

**دکتۆرا** () بەرزترین ئاستی خوێندنە لەناو ئاستەکانی خوێندنی باڵا. 

وەرگرتنی پلەی دکتۆرا پێویستیی بەوە ھەیە کە خوێندکار، شتێک، کە بە تەواوەتی نوێ و تازە بێت، بە جەستەی زانستی مرۆڤ زیاد بکات.

## ئەمانەش ببینە
* کارزانی
* ماستەر

## سەرچاوەکان
زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەقز

زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەقز یە‌کێک‌ لە‌ زانستگاگەلی ئازادی ئیسلامیی ئێرانە‌ کە‌ لە‌ شاری سەقز دا ھە‌ڵکە‌وتووە‌.

ساڵی ١٣٧٨ ک.ە پڕۆژەی ئاوادانیی کردنەوەی خانووبەرەی ئەم زانستگایە کۆتایی ھات و ئامادەی کەڵک لێ وەرگرتن بوو. سەرەتای پاییزی ساڵی ١٣٧٩ ک.ە، ١٣٢ خوێندکاری بۆ سێ رشتە لە ئاستی کارزانی وەرگرت و بەم جۆرە چالاکییەکانی خۆی لە ژێر سەرپەرشتیی لقی سنە دا دەست پێ کرد و دوای شەش ساڵ، لە ١٣٨٥ ک.ە دا سەربەخۆ بوو.

ئێستا ژمارەی رشتەکانی لە ٢٠یش زیاترە.

## پەیوەند بە دەرەوە
ماڵپەڕی زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی سەقز

پۆل:زانکۆکانی سەقز
پۆل:زانستگا ئیسلامییەکان
پۆل:خوێندن لەشاری سەقز
پۆل:زانکۆکانی کوردستان
بەکالۆریۆس

**بەکالۆریۆس** یان **کارناسی** یەکێکە لە ئاستەکانی خوێندنی باڵا کە خوێندکار دوای چوار ساڵ لە خوێندن بەدەستی دەھێنێت لە بوارێکی دیاریکراودا.

## لە کوردستانی ئێران
**بەکالۆریۆس** یان **لیسانس**، ناوی یەکێک لە ئاستەکانی خوێندنی باڵا لە ئێران دایە. ئاستی بەکالۆریۆس، لە کارزانی سەرتر و لە ماستەر خوارترە. دەکرێت ئەم ئاستی خوێندنە لەگەڵ ئەوەی کە لە زانستگاگەلی ئورووپا و ئامریکا دا پێی دەلێن Bachelor، ھاوسەنگ دابنرێت.
لە ئێران دا، دوو جۆر خولی بەکالۆریۆسمان ھەیە:
# بەکالۆریۆسی بەردەوام (بە فارسی: کارشناسی پیوسته): ماوەکەی زۆرتر *چوار ساڵە* و خوێندکاران لە دوای پێش زانستگایی یەوە تێیدەکەون.
# بەکالۆریۆسی پچڕاو (بە فارسی: کارشناسی ناپیوسته): ماوەکەی زۆرتر *دوو ساڵە* و خوێندکاران لە دوای کارزانی یەوە تێیدەکەون.

## لە کوردستانی عێراق
ناوی یەکێک لە ئاستەکانی خوێندنی باڵا لە کوردستانی عێراق دایە. ئاستی بەکالۆریۆس، لە دیبلۆم سەرتر و لە ماستەر (ماستەر) خوارترە. دەکرێت ئەم ئاستی خوێندنە لەگەڵ ئەوەی کە لە زانستگاگەلی ئورووپا و ئامریکا دا پێی دەلێن Bachelor، ھاوسەنگ دابنرێت.

لە کوردستانی عێراقدا ماوەکەی زۆرتر چوار ساڵە بەڵام ئەندازیاری بیناسازی پێنج ساڵە و پزیشکی شەش ساڵە.

## ئەم وتارانەش ببینە
* کارزانی
* ماستەر
* دکتۆرا
* پلەگەلی شارەزایی
سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران

**سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران** () گەورەترین سەرژمێرییە کە ھەر ١٠ ساڵ جارێک لە ئێراندا ئەنجام دەدرێت. ئەم سەرژمێرییە، سەرەتا ھەر دە ساڵ جارێک دەکرا، دواتر پاش سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦ بڕیار درا ببێتە ٥ ساڵ جارێک، بەڵام لەدوای سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ەوە دیسان کرایەوە بە ١٠ ساڵ جارێک. مەبەستی سەرژمێرییەکە دیاریکردنی تایبەتمەندییە ئاپۆرەیییەکانی ئێرانە و لەلایەن ناوەندی ئاماری ئێرانەوە بەڕێوە دەچێت.

دوایین سەرژمێریی گشتی، سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ (١٣٩٥ی ھەتاوی) بوو کە بەپێی ئامارە بڵاوکراوەکانی ژمارەی دانیشتووانی ئێران نزیکەی ٨٠ ملیۆن کەس دیاری کرا.

## سەرچاوەکان
شارستانی سنە

**شارستانی سنە** لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێران دا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە. ئەم شارستانە کەوتۆتە سەر ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ناوەندی ئەم شارستانە شاری سنەیە.

## ناوچەکان
شارستانی سنە لە دوو ناوچە پێک ھاتووە:
* ناوچەی ناوەندی
* ناوچەی کەڵاتەرزان

بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە، ٤٠٩،٦٢٨ کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کوردستان
* سنە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی سنە
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شارستان

وێنۆک|400 px|شارستانەکانی ئێران
**شارستان** () لە یەکەکانی دابەشکاریی وڵاتیی ئێرانە.
شارستان، یەکەیێکە بچووکتر لە پارێزگا و گەورەتر لە ناوچە. ھەر پارێزگا دابەش بووە بە چەند شارستان و ھەر شارستانیش بە چەند ناوچە.
## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
پارێزگا

**پارێزگە** (بە ئینگلیزی: Province) بەش یا پارچەیەک لە وڵاتە کە پارێزگار بە سەری ڕادەگا. ھەر وڵات لە چەند پارێزگا پێکدێت.

## پارێزگە لە ئێراندا
لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێران دا، پارێزگە یەکەمین و گەورەترین یەکەیە. ھەر پارێزگە پێکھاتووە لە چەند شارستان. زۆربەی جاران گەورەترین شاری  پارێزگەیەک ناوەندی ئەو پارێزگەیەیە. وڵاتی ئێران لە سی و یەک پارێزگە پێک دێت کە نۆ ژمارە لە پارێزگەکانی ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەگرێتە بەر.

## پارێزگەکانی کوردستان
### پارێزگەکانی باکور کوردستان
* پارێزگای دیاربەکر
* پارێزگای وان
* پارێزگای بینگۆل
* پارێزگای ئادیامان
* پارێزگای خارپێت
* پارێزگای باتمان
* پارێزگای دێرسم
* پارێزگای مێردین
* پارێزگای ھەکاری
* پارێزگای ئاگری
* پارێزگای سێرت
* پارێزگای بدلیس
* پارێزگای ئەرزنگان
* پارێزگای ئەرزڕوم
* پارێزگای قەرس
* پارێزگای ماڵاتیا
* پارێزگای ئورفا
* پارێزگای شرنەخ
* پارێزگای ئیدر

### پارێزگەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* پارێزگای کرماشان
* پارێزگای کوردستان
* پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
* پارێزگای لوڕستان
* پارێزگای ئیلام
* پارێزگای خووزستان
* پارێزگای هەمەدان
* پارێزگای کەهگوویلە و بۆیر ئەحمەد
* پارێزگای چاهار مەحال بەختیاری

### پارێزگاکانی باشور کوردستان
* پارێزگای ھەولێر
* پارێزگای سلێمانی
* پارێزگای دھۆک
* پارێزگای ھەڵەبجە
* پارێزگای کەرکووک

### پارێزگاکانی ڕۆژاوا کوردستان
* پارێزگای حەسیچە
* پارێزگای ڕەققە
* پارێزگای حەلەب
* پارێزگای دەیرەلزۆر

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگاکانی کوردستان

پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:پارێزگاکان
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
سەرپێڵی زەھاو

**سەرپێڵ** یان **سەرپێڵی زەھاو** (بە جافی: *سەرپێڵ*، بە کەڵھوڕی: *سەرپیەڵ*)  لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی سەرپێڵی زەھاو

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
سونقوڕ

**سونقوڕ** یا **سۆنقۆر** لە شارەکانی پارێزگای کرماشانە کە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان هەڵکەوتوە.

## جوگرافیا
ئەمشاره له باکووری رۆژهەلاتی پارێزگای کرماشانه که مەودای تا شاری کرماشان ٨٠ کیلۆمەترە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی سونقوڕ لە ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە ٤٠،٠٠٠ کەس بووە کە زوربەیان بە زمانی کوردی قسه دەکەن. هەروەها لەم شارە ژمارەیەکی کەمیش بە زمانی ئازەری قسە دەکەن کە تێکەڵاوێکی زۆری لەگەڵ زمانەکانی کوردی و فارسی پێیدا کردووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی سونقوڕ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانی سونقوڕ
پۆل:پەرتبوونی کورد
قەسری شیرین

**قەسر** یان **قەسر شیرین** لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## شوێنە کۆنەکان
* بان قەڵا
* چوارقاپی
* کۆشکی خەسرەو
* حووشکوڕی
* کارەوانسەرای عەبباسیی قەسری شیرین
* چەمی شاویار
* قەڵای جوامیر
* حاجی قەڵاسی

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی قەسری شیرین

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی قەسری شیرین
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کەنگەوەر

**کەنگەوەر** یان **کەنگا‌وەر**  یەکێک لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. کەنگ بۆ مانای چیێ، ئاوەر بۆ مانای ئاگری گڕ. خەڵکی شاری کەنگەوەر بە زمان کوردیی مایانی قسە‌ دەکەن. شاری کەنگاوەر یەکێکە لە شارەکانی پارێزگای کرماشان کە پەرەستێشگاھی ئاناھیتا لە ناو ئەم شارە بوونی ھەیە. خێڵەکانی کەڵھوڕ، تورکاشەوەن، جەموور و خزڵ لە ئەم شارە دەژین.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی کەنگاوەر

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانی کەنگاوەر
سەحنە

**سەحنە**، **سەنە** یان **سانە** لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## زمان
خەڵکی شاری سەحنە بە زمانی کوردیی لەکی دەئاخێوێنن. ھەروەھا جەماوەرێک لە خەڵکەکەیش بە کوردیی کولیایی دەئاخێوێنێت.

## ئایین
زۆربەی جەماوەری شاری سەحنە سەر بە ئایینی یارسانە. سەحنە تەنیا شارێک لە ناوچە یارسان نشینەکانە کە لە ھەموو خانەدانەکانی یارسان لەتێدا دەژێن. جگە لە ئەم ئایینە، کوردانی سەر بە ئایینی شێعەش لە شاری سەحنەدا دەژێن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی سەحنە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارستانی سەحنە
ھەرسین

**ھەرسین** لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی کوردستانی ڕۆژھەڵاتە. خەڵکی ئەم شارە لەکن و بە شێوەزاریی لەکیی زمانی کوردی قسە دەکەن.

## خەڵک
خەڵکی ھەرسین بە تەمامی کوردی لەکن و زۆربەی دانیشتووانی ئەم قەزایە لە عەشیرەتی کاکاوەندن کە گەورەترین ھۆزی لەکی پاڕیزگای کرماشان و دووەم ھۆزی لەکە پاش بەیرانوەند.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی ھەرسین

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارستانی ھەرسین
گیەڵان

**گیەڵان** یان **گیەڵانی رۆژاوا** لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## شوێنە کۆنەکان
* قەسری سەراو
* قەڵای گیەڵان
* حەسەن زووردار
* ئەملەقیوت
* چیای ئاسنگەرانە

## شوێنە سرۆشتییەکان
* سەراوی موورت
* دەروەنی گولێن
* باخی ناودار
* مڵیەنەی
* پاچە
* تەنگی گوڵەم
* ناوچەی چلە
* قەڵاجە

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرماشان
* شارستانی گیەڵان

## سەرچاوەکان

پۆل:گیەڵان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارستانی گیەڵان
زانکۆی کوردستان (ھەولێر)

**زانکۆی کوردستان** لە ھەولێر، پێنجەمین زانکۆی ھەڵکەوتووە لە ھەرێمی کوردستاندا کە لە ساڵی ٢٠٠٦ دا دامەزراوە.

## بەشەکان
**پڕۆگرامی بەکالۆریۆس**
# پزیشکی گشتی
#کۆلێژی ئەندازیاری؛ نەوت، تەلارسازی، شارستانی، سەرچاوەی ئاو، کۆمپیوتەر، پرۆگرامسازی
# زانستی کۆمپیوتەر
# کۆلێژی کۆمەڵایەتی (سۆشیال)؛ کار و بەڕێوبردن، ئابووری و دارایی، سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
**پڕۆگرامی ماستەر**
# پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
# کار و بەڕێوەبردن
# ئەندازیاری سیستەمی کۆمپیوتەر، بەڕێوەبردنی تەکنەلۆژیا، زانستی کۆمپیوتەر، ئەندازیاری کۆمپیوتەر
#زمانی ئینگلیزی
#یاسا و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
**پڕۆگرامی دکتۆرا**

# زانستە سیاسییەکان

## گالێری

File:University of Kurdistan Hawler.jpg|تەلاری زانکۆ
File:A debate in UKH.jpg|وێنەیەک لە دیبەیتی حەفتانەی زانکۆی کوردستان هەولێر
File:University of Kurdistan Hawler Library.jpg|کتێبخانەی زانکۆ


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*وێبگەی فەرمی

پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:زانکۆکانی عێراق
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
کڵێسای ڕاستەقینەی یەسوع

**کڵێسای ڕاستەقینەی یەسوع** (بە چینی: 真耶穌教會، بە ئینگلیزی: True Jesus Church) کڵێسایەکی سەربەخۆیە لە ساڵی ١٩١٧ دا لە پەکین، پایتەختی چین دامەزراوە.

سەرۆکی ئەنجومەنی ناونەتەوەیی **کلیسای ڕاستینی یەسوع** یوونگ ژی لین ـە و لە دنیا دا نزیکی ١.٥ تا ٢.٥ ملیۆن باوەڕمەندی ھەیە.

## ١٠ باوەڕی سەرەکی
### ڕۆحی پیرۆز
وەرگرتنی بەڵێنی ڕۆحی پیرۆز، به ئاخاوتنی زمانان سەلمێنراوە و میراتی شانشینی بەھشتی ئێمە مسۆگەر دەکا.
### غوسڵی تەعمید
غوسڵی تەعمید بە ئاو رێوڕەسمێکی ئایینی بۆ لێبوردنی گوناحان و بووژانەوەیە. غوسڵی تەعمید دەبێ لە ئاوی ڕەوانی سروشتیدا بگیرێ، وەکوو ڕووبارەکان، زەریا یان کانی. تەعمیدکەر کە خۆی پێشتر غوسڵی تەعمید کراوە، کاری غوسڵی تەعمید لەسەر ناوی عیسی مەسیح بە جێ دەھێنێ.  ئەو کەسەی غوسڵی تەعمید دەکرێ، دەبێ تەواو  لە ئاودا بێ و سەری دابێتەوە و دەموچاوی بۆ لای ژێرەوە بێ.
### پاشۆری
رێوڕەسمی ئایینیی پاشۆری وا دەکا کەس و عیسا ببنە یەک. ھەروەھا وا دەکا ھەتا ھەبوونی ئەوین، پیرۆزبوون، لێبوردن وخزمەتکردن لەو کەسەدا بۆ ھەمیشە لە بیری بمێنێ. ھەر کەس بە ئاو غوسڵی تەعمید کراوە دەبێ پێیەکانی بە ناوی عیسا مەسیح بشوا. شۆردنی دوولایەنی پێ دەتوانێ لە کاتی گونجاودا بکرێ.
### ئائینی پیرۆز
ئایینی پیرۆز، ئایینێک بۆ بیرکردنی مردنی عیسا مەسیحە. ئەم کارە وا دەکا ئێمە ببینە بەشێک لە گۆشت و خوێنی عیسا لە ئایینی پیرۆزدا و بەم جۆرە دەتوانین بە ژیانی ھەمیشەیی بگەین و لە ڕۆژی پەسڵاندا ھەستینەوە. ئەم ئایینە ھەتا لە دەست ھات دەبێ بکرێ. تەنیا نانێکی بێھەوێن و ئاوی ترێ دەبێ بەکاربگیرێ.
### ڕۆژی پشوودان (یەکشەممە)
ڕۆژی پشوودان، ڕۆژی حەوتەمی حەفتە (شەممە)، ڕۆژێکی پیرۆزە و لە لایەن خوا پیرۆز کراوە. لەو ڕۆژەدا رەحمەتی خوا دیارە بۆ بیرکردنی ئافراوەکانی خوا و ڕزگاری بە ھیوای حەسانەوەی ھەمیشەیی لەو ژیانەی وا دێ.
### یەسوعی پیرۆز
"Peyamber Îsa yê ku gotinên xwedê digihand mirovan, bû kurê bi ruh û can, ji bona gunehkaran rizgar bike hate çarmîxkirin. Roja sêyemîn dîsa ew anîn jiyanê û çû bihuştê. Ew rizgarvanê yekane yê mirovahiyê, afirênerê bihuşt û cîhanê ye û tenê ew xwedayê rastî ye."
### کتێبی پیرۆز (ئینجیل)
"Incîla ku ji aliyê xwedê ve hat afirandin bi beşên xwe yên kevn û nû ve, rastiya pîroz a yekane û standarda jiyana Xristiyanan e."
### ڕزگاری
"Rizgarî alîkariya (diyariya) xwe ya ji bona baweriyê ye. Divê yên bibawerî; ji bona berdewamiya pîrozbûnê, firazwerkirina xwedê û hezkirina mirovan, ji Ruh el Qudûs bawer bikin."

### کڵێسا
"Dêra Îsa'yê Rastîn, di dema baranên duyemîn, gava Ruh-el kuds (Ruhê pîroz) bû ji aliyê Îsa Mesîh ve hate avakirin. Dêra Îsa'yê Rastîn, ji dera rast a dema Papa hatiye restorekirin."

### ھاتنی دووبارە
"Hatina duyemîn a Mesîh dê bibe "Roja Dawî". Ewê ji bihuştê ji bona damezirandina cîhanê were; yên dilpak dê wê bibin xwedî jiyanek bê dawî û yên di giyana wan de xerabî hene dê ji bona jiyanek bêdawî werin lanetkirin."

پۆل:ئایین لە چین
بەرەی بیت

**بەرەی بیت** (بە ئینگلیسی: Beat Generation) بە بزووتنەوەی ھەندێک لە نووسەران، شاعیران و ھونەرمەندانی ئامریکایی دەوترێت لە دەیەکانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ دا. ھەروەھا، بەو دیاردە فەرھەنگییەش ئاماژە دەکات کە ئەوان دەربارەیان دەنووسی (دواتر ھەندێک جار پێی دەوترا "beatniks"). 
ناودارترین نووسەرانی ئەم بزووتنەوەیە کە ڕێبەرایەتیشیان دەکرد ئالەن گینسبێرگ و جەک کێرواک بوون. دەستەواژەی *بەری بیت* لە جەک کێرواک ەوە ھاتوە کە ھەندێجار وەکوو "پاشای بیتەکان" ناوی لێ دەبرێت. 
ھێما سەرەکییەکانی فەرھەنگی "beat" ئەمانەن: ڕەدکردنی بایەخگەلی کۆمەڵگای ئامریکایی، تاقی کردنی دەوا ھۆشبەرەکان و فۆرمگەلی دیکەی سێکس، ھۆگر بوون بە ڕۆحانییەتی ڕۆژھەڵاتی.

پۆل:وێژەی ئەمریکی
ئەلن گینزبێرگ

وێنۆک|150px
**ئیروین ئەلن گینزبێرگ** (٣ی حوزەیرانی ١٩٢٦ – ٥ی نیسانی ١٩٩٧) شاعیری ئامریکایی و یەکێ لە ناودارانی بزووتنەوەی بەرەی بیت بوو. لەلە سەرەتای پەنجاکان سەری ھەڵدا و بۆ یەکەمجار "جاک کرواک" بزووتنەوەکەی ناونا "بیت". چەندان شاعیر و نووسەری گرنگی لە دەوری خۆی کۆکردەوە و پەیڕەوییان لە بزووتنەوەکە کرد. شاعیر و نووسەرانی ئەو بەرەیە، شێوەژیانی ھیپیانەیان دەخواست و ئارەزوویانبوو ئەدەب و شیعر لە ھەرچ کۆت و بەندێکی پێشخۆیان ڕزگاربکەن.

ئەلن گینزبێرگ، یەکێک بوو لە شاعیرە دیارەکانی ئەو بەرەیە و بە پێشڕەوی ئەو بەرەیەش ناوزەد دەکرێت، بەتایبەت لەدوای نووسینی قەسیدە ھەرە بەناوبانگەکەی بە ناوی "لوورە" کە ساڵی ١٩٥٦ لەگەڵ کۆمەڵێک شیعریتردا بڵاوی کردەوە..

ئەلن گینزبێرگ لە ساڵی ١٩٩٧ لە تەمەنی ٧٠ ساڵییدا کۆچی دوایی کرد.

پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی ئەمریکی
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک
پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:کەسایەتی ئەمریکی
پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی دژە جەنگی ڤێتنام
پۆل:شاعیرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:شاعیرانی نیوجرسی
پۆل:نووسەرانی مانھاتن
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:جووە ئەمریکییەکان لە سەربازی
پارکی گۆڵدن گەیت

وێنۆک|300px|وێنەیەکی ھەوایی لە گۆڵدێن گەیت پارک
**گۆڵدێن گەیت پارک** (بە ئینگلیسی: Golden Gate Park) یان **پارکی دەروازەی تەڵایی**، سەیرانگایەکی شاریە لە سانفرانسیسکۆی کالیفۆرنیا دا کە ٤.١٢ کیلۆمیتری چوارگۆشە لە زەوینگەلی شاریی داگیر کردووە (٥ کیلۆمەتر درێژی و ٨٠٠ مەتر پانییەکەیەتی). ساڵانە ١٣ ملیۆن کەس سەردانی ئەم پارکە دەکەن و بەم بۆنەوە سێھەمین پارکی ئەیالەتە یەکگرتووەکان ە کە زۆرترین سەردانی لێ دەکرێت.

## لەسەر وێب
نەخشەی باخەکە

پۆل:پارکی گۆڵدن گەیت
سەیرانگای شاری

[وێنۆک|سەیرانگای [ئاویەر لە شاری سنە]]
[وێنۆک|سەوزەڵانیی یەکێک لە پارکەکانی شاری [ئاتلانتا]]

**سەیرانگای شاری**، بە سەیرانگایەک دەڵێن کە لە ناو شار دا ھەڵکەوتبێت. گشت پارکەکان و فەزاگەلی سەوزی ناو شارێک کە بۆ سەردانی دانیشتوانی ئەو شارە دروست کراون، سەیرانگایەکی شارین. 

زۆرتر، ئەرکی دروست کردن و پاراستنی سەیرانگا شارییەکان، بە ئەستۆی شارەدارییەوەیە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* چاودێری پارک
بلوتووس

[وێنۆک|لۆگۆی بلوتووس لەسەر [لەپتاپ ]]
[وێنۆک|لۆگۆ لەسەر ئامێری [ماوس|ماوسی کۆمپیوتەر]]

**بلوتووس** (بە ئینگلیزی: Bluetooth ) پێوانەییەکی (standard) ڕاگواسنتی داتا یە. بوارێکی ڕەخساو‌ بۆ ھەمە چەشن دەزگای ئەلکترۆنی ساز دەکات، کە داتا و زانیاریی(بە ھەموو جۆرەکانی دەق، ڕەنگ، دەنگ..ھتد) تاوتوێ پێ بکەن، وەک تەختەکلیل، تەلفۆنێکی مۆبایل، کامێرایەکی دیجیتاڵ، چاپکەرێک..و ھەروەھا، ھەموو ئەوانە بە ئاسانی لەنێوەندێکی بێتەلدا پەیوەندی دەگرن و کار لەگەڵ یەکتر دەکەن.

## کارکردنی بلوتووس

بە بێتەل (وایەر) لە مەودایەکی ١٠ تاکو ١٠٠ مەتریدا کاردەکات، بە توانای ئاڵوگۆڕکردنی یەک مێگابیت لە چرکە‌یەکدا(١ Mbits) – بەگوێرەی تەکنیکی نوێ ئەم خێراییە دەگات ٢ مێگابیت لە چرکەیەکدا، بە لەرەلەری ٢.٤٥ مێگاھێرتز داتاکان ئاڵوگۆڕ پێدەکات. 

تاکو بتوانرێت دەزگایەک تایبەتمەندێتی Bluetooth وەربگرێت، پێویستی بەبوونی پارچەیەکی بچووکی بڕاو (تەڵاشە Chip )ـێک دەبێت تێیدا. ئەم Chip ـەش وەرگر و ھێنەرە، کە بە transceiver ناودەبرێت. ‌ ھەردوو واتای(transmit، receive) دەگەیەنێت، ئەمڕۆکە لەناواخنی زۆربەی ئامێر و دەزگا ئەلکترۆنییەکاندا بەدی دەکرێت. شێوازی کارکرنی Bluetooth بەگوێرەی خاڵ – بۆ – خاڵ وەیان کۆمەڵە خاڵێک پێکەوە سازدەدرێت.

## داھێنەری بلوتووس

کۆمپانیای ئێریکسۆنی (Ericsson) سویدی بیرۆکەی بلوتووسی ھێنایە کایەوە و پەرەی پێدا.

پاشان کۆمەڵێک کۆمپانیانی ھاوکار، پێکەوە کۆمەڵەیەکیان پێکھێنا بۆ کارکردن تیایدا بەناوی (Special Internet Group SIG). کە برێتیی بوون لە : Ericsson، IBM، نۆکیا، کۆمپانیای تۆشیبا، ٣Com، Lucent، مایکرۆسۆفت، مۆتۆرۆلا

## ناوی بلوتووس لە چییەوە ھاتووە

بلوتووس گەر بیکەین بە کوردی واتە *ددان شین*، بەڵام لەڕاستیدا بلوتووس ناوی پاشای دانیمارک Harald Blåtand (کە بە ئینگلیزی دەبێت بە Bluetooth) بووە لە ناوەڕاستی سەدەی دەھەمدا، بەناوبانگی ئەوەوە ئەم تەکنیکە ناونراوە وەک ڕێزلێنانێک لە قارەمانێتی ئەو پاشایە کە فەرمانڕەوایەتیی و دەسەڵاتی خۆی فراوان کردووە و گەیشتۆتە نەرویج. وەک باس دەکرێت **ھارالد** حەزی بەخواردنی شاتوو زۆر کردووە، و لەپاش خواردنی ددانەکانی ڕەنگی شینیان وەرگرتووە و بۆیە بە ددان شین ناوبراوە.

## سەرچاوە
* Bluetooth چییە؟

## بەستەری دەرەکی
* لاپەڕەی بلووتووس لە ئینتەرنێتدا

پۆل:ناساندنەکانی ١٩٩٤
پۆل:بلوتووس
پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:داھێنانە سویدییەکان
ھیومن بی-ئین

**ھیومن بی-ئین** () ناوی کۆبوونەوەیەک بوو کە لە گۆڵدێن گەیت پارکی شاری سانفرانسیسکۆ دا، لە پاشنیوەڕۆ و ئێوارەی ١٤ی ژانویەی ساڵی ١٩٦٧ دا بەڕێوەچوو.
ئەم کۆبوونەوەیە پێشەکییەک بوو بۆ کۆبوونەوەیەکی دیکە بە ناوی ھاوینی ئەوینی سانفرانسیسکۆ کە ژیانی ھیپی و ھەروەھا وشەی سایکێدێلیکی بە ھەموو ئامریکاییان ناساند و ناوچەی ھایت ئاشبێریی سانفرانسیسکۆی وەکوو ناوەندی دژەفەرھەنگی ئامریکایی، مەشھوور کرد.

بزووتنەوەی ھیپی دوو چاوگەی ھەبوو. یەک چاوگە خوێندکارانی زانکۆکان بوون کە لەو ڕێگایەی وڵات سەری تێکردبوو ناڕازی بوون. ئەوان دژ بوون بەو ھەڵسوکەتەی کە لەگەڵ ئامریکاییانی بە ڕەگەز ئافریقایی، لە ئەیالەتەکانی باشوور دا دەکرا و دژ بوون بەو شیوەیە کە لاوەکان ھەڵدەبژێردران بۆ جەنگی ڤیێتنام. چاوگەکەیتری بزووتنەوەی ھیپی بەرەی بیت بوو.

لە ساڵەکانی دەیەی ١٩٦٠ دا، خوێندکارانی زانکۆ، کە بەرامبەر بە سیاسەتگەلی دووچاوەکیی ڕەگەزی لە باشووری ئەیالەتە یەکگرتووەکان دا وەستابوون، بەرەو باشوور کەوتنە ڕێ تا لە مانگرتنەکان و خۆپیشاندانەکانی ئامریکاییانی بە ڕەگەز ئافریقایی دا بەشداری بکەن. لەو سەردەمە دا، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ، خەڵک زۆرتر و زۆرتر ناڕەزایەتییان لە جەنگی ڤیێتنام دەردەبڕی.

سانفرانسیسکۆ خەریک بوو ببێت بە ناوەندێک بۆ ئەو لاوانەی کە حەزیان دەکرد دەوا ھۆشبەرەکان تەجروبە بکەن و ھەروەھا ناوەندێک بۆ شانۆی مۆسیقایی. بەھۆی بەشداریکردن لە مانگرتنەکان دا، ئەوان ئەم فکرە دای لە مێشکیان کە لە مانگی ژانویە دا کۆبوونەوەیەک بە ناوی Human Be-In (لە جێی Sit-in کە لە ئینگلیسی دا واتە: مانگرتن) بەڕێوە ببەن بەڵکوو تا ڕادەیەک بیری خەڵک لە سیاسەت و شەڕ دوور بخەنەوە.

ھەواڵی بەڕێوەچوونی Human Be-In لەسەر بەرگی ڕۆژنامەی سانفرانسیسکۆ ئۆراکێل لەژێر سەردێڕی "A Gathering of the Tribes for a Human Be-In" ڕاگەیێندرا. وتاربێژانی کۆبوونەوەکە ئەمانە بوون:
* تیمووتی لێری
* ڕیچارد ئالپێرت (دواتر بە ناوی «ڕەم دەس»ەوە ناوبانگی دەرکرد)
* ئالەن گینسبێرگ
* و گەری سنیدێر

لە درێژەی ساڵی ١٩٦٧، لاوەکانی سەرانسەری ئەیالەتە یەکگرتووەکان، زۆرتر و زۆرتر بەرەو سانفرانسیسکۆ بەڕێدەکەوتن. لە ھاوین دا ژمارەیان گەیشتە ١٠٠٬٠٠٠ تا ٢٠٠٬٠٠٠ کەس و لە ھاوینی ئەوین دا بەشدارییان کرد.

پۆل:مێژووی سان فرانسیسکۆ
پۆل:پارکی گۆڵدن گەیت
وەرگێڕانناسی

**وەرگێرانناسی** یان **زانستەکانی وەرگێڕان** (بە ئینگلیسی: Translation Studies یان Tanslatology) بوارێکی زانستی نێوان-دیسیپلینیە کە ھەندێک لە بنەماکانی کۆمەڵەناسی و زانستە مرۆڤیەکان لە خۆ دگرێت، وە بە شێوەیەکی سیستەماتیک توێژینەوە و لێکۆڵینەوە دەکات لە سەر تیۆری، شرۆڤە و چۆنیەتی بەکارھێنانی وەرگێڕان (نووسراو)، وەرگێڕانی زارەکی یان ھەردووی ئەم چالاکیانە.
## پێناسە
زانستەکانی وەرگێڕان دەتوانێت پێوەریی (normative) بێت (واتە ھەندێک یاسا و ڕێسا بۆ چۆنیەتی وەرگێڕان و وەرگێڕانی زارەکی دیاریی دەکات) یان شرۆڤەیی (descriptive) بێت (واتە تەنھا شرۆڤە و ڕاڤە بکات لە سەر چۆنیەتی کاری وەڕگێڕان).

وەرگێڕانناسی، وەکوو بوارێکی زانستیی نێوان-دیسیپلینی لە زۆرێک لە بوارەکانی زانست کە پاڵپشت و یاریدەرن بۆ کاری وەرگێڕان کەڵک وەردەگرێت. ئەم بوارە زانستییانە بریتین لە ئەدەبیاتی بەراوردیی، زانستی کامپیۆتر، مێژوو، زمانەوانی، فیلولۆژیی، فەلسەفە، ھێماناسیی، زاراوەناسیی، و ھتد.

## وەگێڕانی فەرھەنگی(کولتوری)
ئەمە بوارێکی نوێی توێژینەوەیە لە نێو زانستەکانی وەرگێران دا. وەرگێرانی فەرھەنگی یان کولتوری چەمکێکە کە لە زانستە کلتوریەکان دا بە کار دەھێنرێت و بە واتا یانێ پرۆسەی گۆڕانی زمانیی یان بە ھەر بیچمێکی دیکە لە نێو فەرھەنگ دا. ئەم چەمکە وەرگێڕانی زمانیی وەکوو ئامێرێک یان مێتافۆرێک بەکار دەھێنێت لە شیکردنەوەی سروشتی گۆڕان لە فەرھەنگەکان دا. بۆ نموونە ھۆزنیگاریی وەکوو گێڕانەوەیەکی وەرگێڕدراو لە فەرھەنگێکی زیندووی ھزریی دادەنرێت.

## ھاوبابەت
* وەرگێڕان

## کتێب
* زنجیرە کتێبەکانی زێتا لە بواری وەرگێڕانناسی دا

## بەستەری دەرەکی
* ھەوڵانامەی ھێرمنیۆتیک و وەرگێڕان

*

پۆل:زانایانی بواری وەرگێڕان
پۆل:وەرگێڕان
سوور

وێنۆک|سوور

**سوور** یان **سۆر** یەکێکە لە سێ ڕەنگە سەرەتاییەکانی رووناکیی بینراو (سوور، سەوز، شین RGB). درێژایی شەپۆلەکانی ڕەنگی سوور دەکاتە ٧٦٠-٦٢٥ نانۆمەتر.

## سایکۆلۆژیای ڕەنگی سوور
سور: نیشانەی هەڵچوونی سۆزو عاتیفەیە، ڕەنگی سور بەبزوێنەرو جوڵێنەری ترپەی دڵ‌و نەفەس‌و، هەروەها عیشق هەژمار دەكرێت، كەسێك كە پۆشاكی سور دەپۆشێت، دەیەوێت خۆی وەك كەسێكی بەئیرادەو باوەڕبەخۆ نیشان بدات‌و سەرنجی چواردەور بەلای خۆیدا ڕابكێشێت، هەرچەندە ڕەنگی سور هاریكاری هیچ كەس ناكات بۆهاتنەوە یادی بیەوەریەكانی. ئامارەكان دەریانخستووە لەزۆر جێگەو، وڵاتدا گرۆپە دزەكان ئۆتۆمبیلی سوریان پێیە.

## سەرچاوە
*سایکۆلۆژیای ڕه‌نگ، کاریگه‌ری ڕه‌نگه‌کان له‌سه‌ر مێشک – په‌رچڤه‌ی: سمیه‌ ساعی – وه‌رگێڕانی: عومه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌یی

پۆل:ڕەنگ
پۆل:ڕەنگەکانی وێب
تەقتەقان (سنە)

**گەڕەکی تەقتەقانی سنە** لە باکووری شاری سنە ھەڵکەوتووە. لە ڕۆژھەڵاتەوە پاڵی داوەتە گەڕەکی فەیزئاوا. گەڕەکی فەرەح لە باشوری ئەم گەڕەکەیە. زۆربەی دانیشتووانی ئەم گەڕەکە خەڵکی کۆچکردووی لادێ نزیکەکانی سنەن و زۆربەیان ھەژار و چەوساوەن. ماڵەکانیشی بچووک و نزیک بە یەکن.

پۆل:گەڕەکەکانی سنە
پۆل:سنە
فەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان

وێنۆک|
**فەرھەنگی زانستگای کوردستان** (بە فارسی: *فرهنگ دانشگاه کردستان*) فەرھەنگێکی فارسی بە کوردییە کە بە سەرپەرشتیی ماجد مەردۆخ ڕۆحانی و لەلایەن زانستگای کوردستانی سنە، لە ساڵی ٢٠٠٦دا بڵاو کراوەتەوە. تا ئێستا لە دوو وەشانی سێ بەرگی و یەک بەرگیدا چاپ کراوە و بڕیار وایە وەشانێکی کورتکراوی گیرفانیشی ھەبێت.

لە پێشەکیی ئەم فەرھەنگەدا ئامانجە سەرەکییەکانی ئەمانە دەستنیشان کروان:
* بەرگری لە فەوتانی وشەی ڕەسەنی کوردی
* یارمەتی نووسەرانی کوردی فارسیزان، بۆ باشتر و پاراوتر بوونی قەڵەمیان
* هێنانەوە سەریەکی زمانی کوردی و زمانی خوێندن(فارسی) بۆ دانیشتووانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
* یارمەتی لێکۆڵەرانی زمانی فارسی لە کوردستاندا
* داڕشتنی شێوازی زانستی لە فەرهەنگ نووسی کوردی

## نووسەران
وێنۆک|دەستەی نڤیسیاران، لە ڕاستەوە بۆ چەپ: مەحیەدین کەریمی- موحەمەدژیان ئەمینی - مادی سەنەندەجی- ماجد مەردۆخ ڕۆحانی
دەستەی نڤیسیاران:
* ماجد مەردۆخ ڕۆحانی : سەرنڤیس
* مەھدی سەنەندەجی
* یەدوڵڵا پەشابادی 
*موحەمەدژیان - ئەمینی
* مەحیەدین کەریمیان

پشتیوانی نەرمامێری:
* هادی ئەسغەری
* هیوا رۆستەمی زادە
* وریا دیوانی

## سەرچاوەکان
* پێشەکیی فرهنگ فارسی-کردی دانشگاه کردستان، دانشگاه کردستان، چاپ اول، زمستان ١٣٨٥، سنندج. ISBN 964-96239-7-3

## گرێدان بۆ دەرەوە
* uok.ac.ir/Dictionary، پەڕەی تایبەتی فەرھەنگ لە سایتی زانستگای کوردستان

ف
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٦
کێبڵی تیشکی

وێنۆک|upright|گورزەیەک لە کێبڵی تیشکی

کێبڵی تیشکی (بە ئینگلیزی: Fiber Optic) سەرەتای داھێنانی دەگەرێتەوە بۆ ساڵانی ١٩٧٠. بەڵام دوای ساڵانی ١٩٩٠ . بە شێوەیەکی بەرفراوان ‌ لە زۆربەی وڵاتان بە کار ھێندراوە، ئەمەش بۆتە ھۆی دابەزینی نرخی قسەکردن بە تەلەفۆن‌. گرنگی ئەم تەکنۆلۆژیایە لەوەدایە کە ‌توانای گواستنەوەی زانیارییەکی زۆری ھەیە تا دەگاتە نزیکەی ‌ ١٠GB/S تا ٤٠GB/S کە پێکھاتبێت لە تەلەفۆن، تەلەفزیۆن، ئینتەرنێت،..ھتد کە ھیچ تەکنۆلۆژیایەک لە بواری گەیاندن توانای ھەڵگرتنی ئەم ھەموو زانیارییەی نیە.

## تایبەتمەندییەکان

ئەو تایبەتمەندیانەی ئەم تەکنۆلۆژیایە ‌ لە وانی تر جیا دەکاتەوە ‌ئەمانەن:
* تێکەل نەبوونی تۆڕەکانی خۆی (Inter ference ) لەگەڵ کارەبا و جۆرەکانی دیکەی گەیاندن.
* کایەی موگناتیسی کار ناکاتە سەری ( Magnetic field ).
* توانای راکێشانی بۆ دووری زۆر ھەیە تاکو ١٠٠Km بە بێ ئەوەی ریپێتەری بۆ بەکار بھێنرێت.
* کێشی کەمە و نەرم و شلە، توانای گونجانی ھەیە ‌(Flexible).
* لە دەستدانی پاوەری زۆر کەمە.

## کێبڵی تیشکی لە کوردستان

لە ھەرێمی کوردستان چەندین پرۆژەی کێبڵی تیشکی ئەنجامدراوە و گەورەترینییان پرۆژەی بەستنەوەی کوردستان بوو بە وڵاتانی ئەوروپا لە رێگای تورکیاوە بە ھۆی کێبڵی تیشکییەوە. ئەوەی شایانی باسە ئێستا لە ھەرێمی کوردستان، وەزارەتی گەیاندن زۆر بایەخ بەم تەکنۆلۆژیایە دەدات ئەمەش بە ناردنی تەکنیککارانی وەزارەت بۆ دەرەوەی ولات بۆ مەشق کردن و کردنەوەی خولی مەشق لە ناوەوەی ھەرێمی کوردستان بۆ ئامادە کردنی پسپۆری تایبەت بەم بوارە لە ھەرێمی کوردستان.

## سەرچاوە

* پرۆژەی کێبڵی تیشکی (Fiber Optic) لە کوردستان - وەزارەتی گەیاندنی حکومەتی ھەرێمی کوردستان

پۆل:تەکنۆلۆژیا
پۆل:ئامێرەکانی پەیوەندی کردن
وردەفەرھەنگ

**وردەفەرھەنگ** یان ژێرفەرھەنگ (بە ئینگلیسی: subculture)، بە کۆمەڵیک لە خەڵک دەوترێت کە خاوەنی فەرھەنگێک بن کە ئەوان لە فەرھەنگی گەورەتر کە سەر بە ئەون جیا بکاتەوە. بەو فەرھەنگە گەورەترە دەڵین: فەرھەنگی زاڵ. ئەگەر وردەفەرھەنگێک، لە بەرامبەر فەرھەنگی زاڵ دا بوەستێتەوە، ئەو کات پێی دەوترێت: دژەفەرھەنگ.

## ھاوبابەت
* فەرھەنگی زاڵ
* فەرھەنگ

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵگا