open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پاولۆ کۆیلۆ

**پاولۆ کۆیلۆ دێ سووزا** ( ؛  [ˈpaw.lu kuˈeʎu]  ؛ لەدایکبووی ٢٤ی ئابی ١٩٤٧) ھۆنراوەنووس و ڕۆماننوسی بەڕازیلییە، کە بە ڕۆمانی *[[کیمیاگەر (ڕۆمان)|کیمیاگەر]]* ناسراوە. لە ٢٠١٤دا، لاپەڕە کەسییەکانی لە ئینتەرنێتدا بڵاوکردەوە بۆ دروستکردنی دامەزراوەی پاولۆ کۆیلۆی ئینتەرنێتی.

## بەرهەمەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* پاولۆ کۆیلۆ لە گوودڕیدز

پۆل:ڕۆماننووسانی بەڕازیلی
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی بەڕازیلی
پۆل:نووسەرانی مەسیحی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
سلاڤۆی ژیژێک

thumb|سلاڤۆ ژیژەک
**سلاڤۆ ژیژەک** لەدایکبووی ٢١ی ئازاری ١٩٤٩ فەیلەسووف و ئابووریزان و  ڕەخنەگری سلۆڤینییە و کاریگەربووە بە فرێدریش ھێگێل و کارڵ مارکس ، ئەندامی پارتی کۆمۆنیستی سلۆڤینی بوو هەتاوەکو تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ .
یه‌كێكه‌ له‌ توێژ هەر گه‌وره‌كان له‌ په‌یمانگای زانستی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ زانكۆی لوبلانا.

 **كورته‌یه‌كی گشتی له‌ ژیانی**
له‌ لوبلانا له‌ دایك بووه‌ له‌ پایته‌ختی سلۆڤینیا له‌ خێزانێكی چینی مام ناوه‌ند.باوكی شاره‌زایه‌كی ئابووری و فه‌رمانبه‌رێكی شاری بوو،وه‌ دایكی ژمێریار بوو له‌ ده‌زگایه‌ك كه‌ سه‌ر به‌ده‌وڵه‌ت بوو.

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:سلاڤۆی ژیژێک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
پۆل:ڕەخنە لە سەرمایەداری
پۆل:ڕەخنەگرانی دینەکان
پۆل:نووسەران دەربارەی دین و زانست
جولیا گیلارد

**جولیا گیلارد** (لەدایکبووی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٦١) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی ئوسترالییە، جولیا لەڕۆژی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ەوە تاکوو ٢٦ی ئایاری ٢٠١٢ بووەتە ٢٥ەمین سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا و یەکەم ژنە ئەو پۆستەی پێسپێردابێت لەھەمان ڕۆژی بوونە سەرۆک وەزیران واتا ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ بووەرە سکرتێری حیزبی کرێکارانی ئوسترالیا لەھەمان ڕۆژی تەواوبوونی ماوەی سەرۆکوەزیرانی ئوسترالیا ھەردوو پۆستی بۆ کیڤن رود جێھێشت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئۆسترالیا
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئۆسترالیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:ژنان لە سیاسەت
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:ژنە پارێزەرە ئوسترالییەکان
پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر
پۆل:ژنە ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئوستڕالی
پۆل:ژنە وەزیرەکان لە حکوومەتی ئوسترالیا
پۆل:پارێزەرانی ئوسترالیا
پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز
پۆل:ئوسترالییەکانی بەڕەگەز ئیری
پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک سکۆتلاندی
پۆل:کۆماریخوازەکانی ئوسترالیا
ویلیەم ئەلێکساندەر

thumb|ویلیام ئەلێکساندەر
**ویلیەم ئەلێکساندەر** لەدایکبووی ٢٧ی نیسانی ١٩٦٧ ، پاشای ئێستای شانشینی هۆڵەندا یە وە ئەو بەتەمەنترین کوڕی بیاتریکس ھۆڵەندا ، ویلیام لە ڕۆژی ٣٠ی نیسانی ٢٠١٣ لەلایەن دایکییەوە  بیاتریکس ھۆڵەندا کرا بە پاشای نوێی هۆڵاندا.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
دار

thumb|یەکێ لە دارە بەرزەکانی جیهان

**دار** گیایەکی چەنساڵەیە بە ناوقەدێکی درێژ و ھەڵکێشراو بۆ ھەڵگرتنی لقەکان و گەڵاکانی. ڕێژەی درێژیی دارەکان بە ١٠ مەتر خەمڵێنراون و تەمەنی دار بە پێی ژمارەی ئەڵقەکانی ناوی دەزانرێت. دار توانای گڕگرتنی ھەیە کە یەکێکە لە ھۆکارەکانی نەمانی، لەبەر ئەوەی کە مرۆڤەکان وەک سووتەمەنی بەکاری دێنن.

## نەمام
نەمام درەختێکە کە تازە دەڕوێنرێ یان ڕوێنراوە، بەڵام لە بەر کەمی تەمەنی ھێشتا بەری نەگرتووە.
## چیلکە
بە لقی باریک و درێژی دار دەوترێت چیلکە، کە مرۆڤ بۆ دروستکردنی کەپر و بۆ سووتاندن، و مەلی گەورە بۆ دروستکردنی ھێلانە بە کاری دەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکەکان
پۆل:دارەکان
ئەحمەد شەوقی

**ئەحمەد شەوقی** (٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٨ لە قاھیرە – ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٢ لە قاھیرە) شاعیر و شانۆنووسێکی عەرەبی میسری بوو.

## ژیان
لە ساڵی ١٨٦٨ لە قاھیرە لە خێزانێکی دەوڵەمەنددا گەورە بووە کە ڕەگ و ڕیشەکەی تێکەڵاوی میسری، چەرکەسی، تورکی، کورد و یۆنانی بووە، لە تەمەنی چوار ساڵیدا بەشێک لە قورئانی پیرۆزی لەبەر کردووە و فێری بنەماکانی نووسین و خوێندنەوە بووە، پاشان چووەتە قوتابخانەی سەرەتایی و نیشانەکانی زیرەکی تێدا دەرکەوتووە و بەھۆیەوە لە خەرجییەکانی قوتابخانە چاوپۆشیلێکراوە، لە تەمەنی پانزدە ساڵیشدا دەستی کردووە بە خوێندن لە قوتابخانەی ماف، لەو ماوەیەدا بەھرەی شیعری تێدا دەرکەوت و بووە ھۆی سەرسامبوونی مامۆستاکەی شێخ محەممەد بسیونی.

## گەشتکردن بۆ فەڕەنسا
گەشتی کرد بۆ فەڕەنسا کە خەرجی مانەوەی لەلایەن خدێوی تۆفیق بۆ دابینکرابوو. لە ساڵی ١٩٢٧ لەلایەن شاعیرانی عەرەب نازناوی (امیر الشعراء)ی پێبەخشرا، دوای ماوەیەک شەوقی خۆی یەکلاکردەوە بۆ شیعری شانۆگەری و تا ئیستاش بە پێشەوا دادەنرێت لەم بوارەدا لە ناو ھەموو عەرەبدا، شەوقی پێشەوایەتی سەرھەڵدانی ئەدەبی و ھونەری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و شانۆگەری کردووە کە میسڕ پێی دا ڕۆیشتووە، لە بواری شیعردا خزمەتێکی زۆری کردووە و یەکێکە لە پڕبەرھەمترین شاعیرانی عەرەب، بە جۆرێک کە بەرھەمە شیعرییەکانی زیاترە لە بیست و سێ ھەزار و پێنج سەد دێرە شیعر. لە ساڵی ١٩٣٢ لە قاھیرە مردووە.

## بەرھەمەکان
گرنگترین بەرھەمەکانی بریتیین لەمانە:
* دیوانی شەوقیات لە سێ بەرگدا
* وڵاتانی عەرەب
* دیوانی لەیلێ و مەجنوون
* عەلی بەگی گەورە
* قەمبیز
* مەرگی کلیۆپاترا

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرانی میسری
پۆل:وەرگێڕە میسرییەکان
پۆل:نووسەرانی میسری
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨
پۆل:میسرییەکانی بە ڕەگەز یۆنانی
پۆل:میسرییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:شاعیرانی میسریی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
زانستکار

**زانستکار** ئەو کەسەیە کە پسۆرە لە بوارێکی دیاریکراوی زانستدا و لەسەر بنەمای توێژینەوەی زانستی و بەکارهێنانی میتۆدی زانستی لە دیاردە سروشتییەکان دەکوڵێتەوە زانینی نوێ بەرهەدەهێنێت. زانستکار پێویستە پسپۆڕیی لەبوارێکی دیاریکراودا هەبێت و هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا (PhD)بێت لە بوارێکدا و توێژینەوەی زانستی بکات لە دامەزراوەیەکی زانستیدا. کەسی زانستکار ئەنجامی دۆزینەوەی توێژینەوەکانی دەخاتە بەردەم دەستەیەک زانستکاری دیکە کە ئەوان بەکارەکانیدا دەچنەوە و بەو پرۆسەیەش دەوترێت '''peer review'''. پاشان ئەو توێژینەوە نوێیە بڵاودەکرێتەوە. پاش ئەوەی توێژینەوە نوێیەکەی ئەو زانستکارە لە هەڵسەنگاندنی peer review دەردەچێت، ئەوکات دەبێتە بابەتێکی زانستی تاقیکراوەی سەلمێندراوە و دەبێتە بەشێک لە کۆی زانینی زانستی لە سەرتاسەری دنیادا و کاریپێدەکرێت.
لە زمانی کوردیدا وشەی "زانا" بەکارهێنراوە بۆ وەسفکردنی کەسی زانستکار، بەڵام وشەی "زانا" زۆر ورد نیە لەبەر ئەوەی بە شارەزای ئاینییش دەوترێت زانای ئاینی. بۆ خوێندنەوەی وتارێکی زمانەوانی لەبارەی ئەم جووتماناییەوە، بڕوانە **[http://www.zanstekan.com/science-and-scientist/?fb_source=pubv1 زانست و زانستکار]**
میزڵدان

thumb|300px|بەشەکانی سیستەمی زاوزێی پیاوانە
**میزڵدان** ئەندامێکە ئەرکی کۆکردنەوەی ئەو میزەی ھەیە کە لە گورچیلەکانەوە دێتە دەر، میزڵدان ئەم میزە ھەتا کاتی میزکردن لە خۆیدا ڕادەگرێت. دیوارەکانی میزڵدان لە ماسوولکەی ساف درووست بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆئەندامی میز
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:لەگەنە
پۆل:میزەڵدان
پۆل:میزڵدان
پزیشکی کۆن

چەپ|250px|وێنۆک|'''ئیسماعیل حەکیمی کورد'''

**پزیشکی کۆن**، پزیشکی سونەتی، بە زمانێکی تر پزیشکی خۆماڵی یان(Traditional medicine)، بوارێکی کۆنی زانستی پزیشکییە، کە پێش سەرھەڵدانی سەردەمی پزیشکی نۆباو، لە کۆمەڵگاکانی مرۆڤدا ڕسکاوە و خۆی گرتووە.

پزیشکی کۆن بە دوو بەشی ھزری و کاری دابەش دەبێت. پزیشکی ھزری دەپەرژێتە سەر:
* بابەتی سروشت
** ھۆ و ھۆکارەکان
*** ھۆ و نیشانەکان

و پزیشکی کاریش لەسەر:
* چارەکان
** داودەرمان
*** کاری دەستی

پزیشکی کۆن لەسەر بنەمای سروشت ناسی دامەزراوە. گۆڕانی سروشتەکان (گەرمی، ساردی، تەڕی و وشکی) و زاڵ بوونی یەک یان چەن خڵت لە خڵتە چوارەکان، لەژێر کاریگەری بژیو، ژیوار و شێوازی ژیان، مەڵبەند، کەش وھەوا، تەمەن، ئیش، ئاکار و…، دەبێتە ھۆی ترازانی مگێز و سروشتی مرۆڤ و سەرھەڵدانی نیشانەکانی.

خڵتەکان ئاوێنەی چوار شلەی نێو لەشی مرۆڤن(خوێن، زەرداو، سەودا و بەڵغەم و سروشتەکانیش ئاوێنەی جیھانی دەر، وەرزەکان و ھێماکانی سروشتن(ئاو، ئاگر، خاک و با). Aminijian (لێدوان) ٢٠:١١, ٥ ئایار ٢٠١٣ (UTC)

## سەرچاوھ
https://web.archive.org/web/20170626134803/https://fa.wikipedia.org/wiki/طب_سنتی

پۆل:مێژووی پزیشکی
پۆل:پزیشکی
پۆل:ڕەگەزناسی
پۆل:فۆلکلۆر
سوورێنە

وێنۆک|سوورێنە ژمارەی "١"
**سوورێنچک** () ئەنادامێکە لە لەشی بڕبڕەدارەکان کە خۆراک و ئاو لە گەرووەوە ئەبات بۆ گەدە. درێژایی سوورێنە نزیکی ٢٥ سەنتیمەترە.

## سەرچاوەکان


پۆل:زگ
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
پۆل:ئەندامەکان
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پۆل:سینگ
لەیدی ئەنتیبێلوم

وێنۆک|ئەندامانی گرووپی لەیدی ئانتێبێڵووم
**لەیدی ئانتێبێڵووم** (بە ئینگلیزی: گرووپێکی مووسیقای ئەمریکییە. لە ساڵی ٢٠٠٦ی زایینیەوە لە شاری نەشویڵی ویلایeتی تێنێسی دەستی بە کار کردووە. لە درێژایی ساڵانی چالاکی خۆیاندا ھەتا مانگی مەیی ساڵی ٢٠١٣، پێنج ئاڵبۆمیان ڕەوانەی بازاڕ کردووە. بەناوبانگترین گۆرانی ئەم گرووپە گۆرانی "Need You Now"ە کە لە ئاڵبۆمێک ھەر بەم ناوە بوو. ئەم گۆرانییە و توانی لە ساڵی ٢٠١١ خەڵاتی گرامی لە سەر باشترین تاکە گۆرانی مسۆگر بکات.

## سەرچاوەکان


پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٦
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
بەندۆک

چەپ|250px|وێنۆک|دیاگرامی جومگ‏‏‏ە‏‏‏
**بەندۆک**، () ، () کۆمەڵێک شانەی فیبراسای دەور جومگەکانن، کە ئێسکەکان پێکەوە شەتەک دەدەن و ناھێڵن لێک بترازن.

بەستەر لە ھەمبەر کێشاندا خۆڕاگرە و بە ئاسانی ناپچڕێ؛ لە کێشانی زۆر قورسدا، وەک بەلاداکەوتنی مەچەکی پێ، ئەگەری کۆڵەوار بوون و پچڕانی ھەیە.

ھەوکردنی بەستەرەکان، ماسینی بەستەرەکان و پچڕانی بەستەرەکان لە باوترین ئازارەکانی جومگەن.

پۆل:توێکاری
پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:بەندۆکەکان
کشکشێ

**کشکشێ**، **نیسک** یا ( به‌ ئینگلیزی Larynx )، ئه‌ندامی به‌رهه‌م هێنانی ده‌نگه‌و به‌شێکه‌ له‌ بۆری هه‌ناسه‌، که‌ له‌ نێوان به‌شی خوارووی قوڕگ ( ئه‌وک ) و نایدا جێگیر بووه‌.

کشکشێ له‌ ده‌نگه‌ژێکان و 9 دانه‌ کڕکڕاگە‌ پێکهاتووه‌:

* کڕکڕاگەی ثایرۆید
*کرایکۆید (cricoid)
*زمانەی زوڕنایی (epiglottis)
*جووت کڕکڕاگەی ئارتینۆیید
*جووت کڕکڕاگەی کورتیکوولیت
*جووت کڕکڕاگەی کونیفۆرم

## وێنه‌ خانه‌


 Image:Illu bronchi lungs.jpg|برۆنشه‌کان، دره‌ختی برۆنشی، و سییه‌کان
 Image:Illu larynx.jpg|دیمه‌نێک له‌ کشکشێ
 Image:Gray951.png|دیمه‌نێکی ئانترۆله‌تراڵی له‌ به‌ندۆکه‌کانی کشکشێ.
 Image:Gray953.png|دیمه‌نێکی ساجیتاڵ له‌ کشکشێ.
 Image:Gray954.png|دیمه‌نێکی کڕۆناڵ له‌ کشکشێ.
 Image:Gray955.png|زارکی کشکشێ له‌ دواوه‌.
 Image:Gray956.png|دیمه‌نێکی لارینگۆسکۆپیک له‌ کشکشێ.
 Image:Gray994.png|دیمه‌نێکی ساجیتاڵ له‌ ده‌م، کشکشێ.



## پێوه‌ند به‌ ده‌ره‌وه‌
* ماڵپه‌ڕێک له‌ وێنه‌

پۆل:گەرووی مرۆڤ
پۆل:دەنگی مرۆڤ
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
پۆل:کۆئەندامی ھەناسە
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پرۆستات

[230px|وێنۆک|شوێنی پرۆستات لە [مرۆڤدا]]
**پرۆستات** (لە یۆنانییەوە: προστάτης- پرۆستاتێس بە واتای پارێزەر) ئاڵگێکی کۆئەندامی میزە لە نێرینەدا.  پرۆستات مایعێک درووست دەکات بۆ خۆراکی سپێرمەکان ئەم مایعە پڕ‌ھێزە دەبێتە ھۆی دەوامی ژینی ئەوان لە ئەندامی زاوزێ ژنانەدا ھەتا ئەو کاتەی لقاح ئەنجام دەدرێت. لەگەڵ زۆربوونی تەمەن پرۆستات گەورەتر دەبێت  و ڕەنگە بەرەو ناو بۆری میزدەر دا گەشە بکات و ببێتە ھۆی میزگیران

## شێرپەنجەی پرۆستات
یەکێکە لە باوترین شێرپەنجەکان لەناو پیاواندا، کاتێک لەپاش پشکنین ئەم نەخۆشیە دەردەکەوێت نەخۆشەکە تووشی دڵەڕاوکێ و ترس دەکات، شێرپەنجەی پرۆستات بە ھێمنی وردە وردە گەشە دەکات و لە سەرەتادا تەنھا لەناو پرۆستات دەمێنێتەوە، بەڵام مەرج نیە مەترسیدار بێت، چونکە ھەندێک جۆری شێرپەنجەی پرۆستات بە ھێواشی گەشە دەکەن کە ڕەنگە چارەسەرێکی کەمی پێویست بێت، بەڵام جۆرەکانی تری زۆر چالاکن زوو بڵاودەبنەوە. چارەسەری پڕۆستات لەھەمانکاتدا زیانی ھەیە و کاریگەری نەرێنی لەسەر ئەو پیاوە ھەیە لەڕووی ئەوەی لایەنی سێکسی لاواز دەبێت، ئەگەر لە قۆناغێکی درەنگدا ھەستی پێ بکرێت ئەوا مەترسیدارە و چارەسەری قورس دەبێت و بەپێچەوانەوە ھەلی چارەسەر باشترە.

## نیشانەکانی شێرپەنجەی پرۆستات
* 	▪	شێرپەنجەی پرۆستات پاش گەشەکردنی ئەم نیشانانەی تێدا دروستدەبێت
* بوونی گرفت لە میزکردندا بەتایبەت کەمبوونەوەی ھێز لەسەر تەوژمی میز
* دروستبوونی خوێن لەگەڵ ئاوی تۆودا.
* بوونی ئازار و نائارامی لەبەشی حەوزدا یان ڕان و قاچەکان یان ئازاری ئێسک.
* ھەستکردن بە پەستانێکی زۆر لەسەر بڕبڕەی پشت.

## ھۆکارەکانی
ھەرچەندە ھۆکارەکانی ئەم نەخۆشیە بە تەواوەتی ڕوون نین تا ئێستا، بەڵام پزیشکەکان ئاماژە بەوەدەکەن کە شێرپەنجەی پرۆستات دروست دەبێت کاتێک ھەندێک خانە لە پرۆستات دەبنە خانەی نائاسایی، بازدان و گۆڕان لە DNA خانە نائاساییەکان ڕوودەدات دەبێتە ھۆی ئەوەی خانەکان زۆر خێراتر گەشە بکەن و دابەش ببن لەچاو خانە ئاساییەکاندا، کۆبوونەوەی ئەم خانانەش، دەبێتە ھۆی دروستبوونی لوو، کە گەشە دەکات و دەچێت بۆ شانەکانی نزیکی، ھەندێک خانە نائاساییەکان دەپچڕێن و بڵاودەبنەوە بۆ بەشەکانی تری لەش

## سەرچاوەکان
* کتێبی پۆلی دوانزەی زانستی
* خەندان لایف
* یەک میلیۆن پرسیار دەربارەی سێکس
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:لووەکان
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
گون

230px|وێنۆک|گونی پاککراوی پشیلە
**گون**  یان **خا** بەشێکی نێرە کۆئەندامی زاوزێیە لە تۆوەلان درووست دەکەن درێژی گوون دەگاتە نزیکی ٤ سم تیرەکەی ٢٠٥سم لە ھەر گونێکدا نزیکەی ٢٥٠ ژووری بچووک ھەیە لەم ژوورانەدا زۆر لە تۆوە بۆریچکەی بە توند پێچخواردوویان تێدایە پێیان دەڵێن تۆوە بۆریچکەکان ھەردوو گوون لەناو سکەکەلێنندا درووست دەبن پێشلەدایک بوونی نێرە پاشان لەم کەلێنەوە دادەبەزن بۆ تورەکەیەک پێی دەڵێن توورەکەی گوون کە ئەو توورەکەیەش کە پلەی گەرمی لەناو تورەکەکەدا کەمترە وەک لەناو سک بەنزیکەی (2-3)پلەی سیلیزی ئەمیش بۆئەوەی درووست بوونی تۆوەکان سرووشتی بن و رێگە بدات بە تۆوەکان درووست بوونیان تەواو بکات 

[230px|وێنۆک|دروستبوونی [سپێرم و دەرهاتنی ئەو لە گون]]

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
پۆل:لووەکان
پۆل:گون
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
گوندێن

230px|وێنۆک|گوندێن بە شلی و سفتی
**گوندێن**، **توورەگەی گون** یان **کیسەی گون** توورەگەیەکە دوو گۆلی تێدایە، ئەم توورەگەیە لە ماسوولکە و پێست پێک هاتووە و ئەرکی ڕاگرتنی گونەکانی لە ئەستۆیە. ئەم لە دەرەبوونی گونانە دەبێتە هۆی ساردتر بوونی ئەوان لە بەشەکانی تری لەش، ئەم سەرمایە بۆ دروستکردنی سپێرمەکان گرینگە. 

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:گون
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
تۆودان

thumb|300px|بەشەکانی سیستەمی زاوزێی پیاوانە
**تۆودان** یان **تۆماودان** ئاڵگێکە(غوددە) لە ئەندامی زاوزێی نێرینە. ئەم ئاڵگە لە دوو بەش دروست بووە کە لە پشت و دوو لایەنی میزەڵداندان. تۆودان ماددەیەک دروست دەکات کە تا ٦٠ لە سەدی تۆو  پێک دێنێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
میزبۆری

[230px|وێنۆک|میزبۆری بە ژمارەی ٤ (بە [ئینگلیزی: 4) پیشان دراوە]]
**میزبۆری** یان **حاڵب** ئەو لوولەیە(بۆری) کە میز لە گورچیلە دەگۆزێتەوە بۆ میزەڵدان. درێژایی ئەم بۆریە ٢٥-٣٠ سانتیمترە، ئەم بۆریە لە ماسوولکەی ساف درووست بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:زگ
پۆل:کۆئەندامی میز
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:گورچیلە
خانەی بنەڕەتی

چ‏‏‏ە‏‏‏پ|وێنۆک|بنخانه‌
چ‏‏‏ە‏‏‏پ|وێنۆک|بنخانه‌کانی مشک

**خانەی بنەڕەتی**،  **بنخانە** (بە ئینگلیزی:Stem cell)، ئەو خانە سەرەتاییانەن کە دەتوانن بگۆڕن و داگەڕێن بۆ خانەگەلی جۆراوجۆری تر.

بە یارمەتی بنخانەکان، ئەمڕۆکە خانە و شانەی جۆراوجۆری زۆر، بە مەبەستی چاک کردنەوەی شانە کۆڵەوارەکان، بەرھەم دێت.

سەرچاوەی سەرەکی خانە بنەڕەتییەکان بریتین لە: مێژووک، بەندی ناوک و ئاواڵ مناڵ.

بنخانەکانی بەندی ناوک بەھۆی سەرەتاییتر بوونیان، باشتر دەتوانن بۆ خانەگەلی تر بگۆڕن و داگەڕێن.

## کەڵکەکانی بنخانە

*نەخۆشی دڵ: ئەو کەسانەی لە بارودۆخی خراپی دڵیدان، باشتر وایە کە وێڕای بەکارھێنانی داودەرمان، لە بنخانەدەرمانیش کەڵک وەربگرن

*نەخۆشی جەرگ: لە نەخۆشی شێرپەنجەی جەرگدا، بە مەبەستی رەگاژۆ نەکردنی، بەشی تووشیاری جەرگ لادەبەن و بە یارمەتی بنخانەدەرمانی چاکی دەکەنەوە.

*چارەسەری مووڕزە
*دەرمانی قەرنییە

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسی
پۆل:خانە
پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
پۆل:ژینناسیی خانەیی
ئازادیخوازی

**ئازادیخوازی** (، ) فەلسەفەیەکی سیاسییە کە جەختێکی بەھێز لەسەر بەھای ئازادی دەکاتەوە. ئازادیخوازان بانگەشە بۆ فراوانکردنی ئۆتۆنۆمی تاک و ئازادی سیاسی دەکەن و جەخت لەسەر بنەماکانی یەکسانی لەبەردەم یاسا و پاراستنی مافە مەدەنییەکان دەکەنەوە، لەوانە مافەکانی ئازادیی ئەنجومەن، ئازادی دەربڕین، ئازادی بیرکردنەوە و ئازادی ھەڵبژاردن. زۆرجار ئازادیخوازان دژایەتی دەسەڵات و دەسەڵاتی دەوڵەت، شەڕ، سەربازیخوازی و ناسیۆنالیزم دەکەن، بەڵام ھەندێک لە ئازادیخوازان مەودای دژایەتیکردنیان لەگەڵ سیستەمی ئابووری و سیاسیی فەرقیان ھەیە. قوتابخانە جۆراوجۆرەکانی بیری ئازادیخوازانە کۆمەڵێک بۆچوون سەبارەت بە ئەرکە ڕەواکانی دەسەڵاتی دەوڵەت و تایبەت پێشکەش دەکەن. پۆلێنکردنی جیاواز بۆ جیاکردنەوەی فۆرمەکانی جۆراوجۆری ئازادیخوازی بەکارھێنراون. زانایان دیدگای ئازادیخوازانەی جیاوازیان لەسەر سروشتی خاوەندارێتی و سەرمایە دەستنیشان کردووە، بە شێوەیەکی گشتی بە درێژایی میحوەرەکانی چەپ-ڕاست یان سۆسیالیستی- سەرمایەداری ھێڵکارییان کردووە. ھەروەھا قوتابخانە جۆراوجۆرەکانی بیری ئازادیخوازانە بە بیرۆکەی لیبڕاڵەکان لە قاڵب دراون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* "ئازادیخوازی". *[[زانیارینامەی بریتانیکا|ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا]]*

پۆل:بزاڤە سیاسییەکان
پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
ھیپۆفیز

250px|وێنۆک|چەپ|شوێنی هیپۆفیز لە لەشی مرۆڤدا
[230px|وێنۆک|شوێنی ئاڵگی هیپۆفیز لە کەللە سەری مرۆڤ(بە ڕەنگی [سوور)]]
**هیپۆفیز** ئاڵگێکە بە قەد نۆکێک دەبێت(٥ گرەم لە مرۆڤدا) لە لەشی بڕبڕەدارەکاندا کە تەرەشوحەکانی خۆی دەکاتە ناو خوێنەوە. هیپۆفیز لە سرمیچی دەم و کەفی ئێسکی کەللەسەردایە. زۆر جار وەک (ڕژێنی سەرەکی) ئاماژەی بۆ دەکرێت، چونکە کۆنتڕۆڵی زۆرێک لە چالاکییەکانی ڕژێنەکانی تر دەکات. قەبارەی ئەم ڕژێنە تەنھا ھێندەی قەبارەی دەنکە نۆکێک دەبێت و کێشی تەنھا (٠،٥) گرامە و دەکەوێتە بەشی بنەوەی مێشکەوە. لە سەروو ئەم ڕژێنەوە ڕژێنی (ژێر سالامۆس) ھەیە، کە ئیشوکاری ڕژێنی هیپۆفیز لە ڕێگەی پەیامی ھۆڕمۆنی و کارەباییەوە ڕێک دەخات. 

لە وەڵامی پەیامە ھۆڕمۆنییەکاندا، بەشی پێشەوەی ڕژێنی هیپۆفیز ئەم ھۆڕمۆنانە دەردەدات:

# ھۆرمۆنی گەشە: دەبێتە ھۆی گەشەی ئێسک و ماسولکە (کە ئەمەش دەبێتە ھۆی زیادکردنی باڵای مرۆڤ-ھەتا تەمەنێکی دیاریکراو-).
# ھۆڕمۆنی ھاندەری پەریزادە: ھانی ڕژێنی پەریزادە دەدات بۆ ڕشتنی ھۆڕمۆنی (ت٣) و (ت٤) کە ھانی ڕمانەکردارەکان دەدەن لە خانەکانی تری لەش دا.
# ھۆڕمۆنی ھاندەری ھێلکۆکە: ھانی دروستکردنی ھێلکۆکە دەدات لە مێیینەدا، بەڵام لە نێرینەدا ھانی دروستکردنی تۆو دەدات. 
# ھۆڕمۆنی دروستکەری زەردەتەن: ھانی ھێلکەدانەکان دەدات بۆ دروستکردنی ھۆڕمۆنی ئیسترۆجین لە مێیینەدا، بەڵام لە نێرینەدا ھانی دروستکردنی تۆو دەدات.
# ھۆڕمۆنی پڕۆلاکتین: لە مێیینەدا ھانی خانەکانی مەمک دەدات بۆ بەرھەمھێنانی شیر، بەڵام ئیشی ئەم ھۆڕمۆنە لە نێرینەدا نەزانراوە.
# ھۆڕمۆنی ھاندەری سەر گورچیلەڕژێن: ھانی ڕژێنی سەر گورچیلەکان دەدات کە ھەندێک ھۆڕمۆنی (ستیرۆید)ی دەربدەن کە گرنگییەکی زۆریان ھایە بۆ ژیانی مرۆڤ.

بەڵام لە وەڵامی پەیامە کارەباییەکاندا، بەشی دواوەی ڕژێنی (پیتویتەری) ئەم ھۆڕمۆنانە دەردەدات:

# ھۆڕمۆنی دژەمیز: ھانی گورچیلەکان دەدات کە ماددە شلەکان ھەڵبمژێتەوەو میزێکی کەمتر دروست بکات.
# ھۆڕمۆنی (ئۆکسیتۆسین): ھانی دەستپێکردنی کرداری منداڵبوون و کرژبوونی منداڵدان و دەرپەڕینی شیر دەدات لە ژنان دا.

## ئەمانەش ببینە
*هۆرمۆن
*گورچیلە

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*زانستەکان
*کتێبخانەی نیشتیمانی پزیشکی ئەمریکا

پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
کۆئەندامی زاوزێی مێینە

[وێنۆک|سیستمی زاوزێی ژنانە:<br />
* [ھێلکەدان(Ovaries)

* منداڵدان(Uterus)

* کوز(Vagina)

* ملی منداڵدان(Cervix)

* بۆری هێلکەدان(Fallopian tubes)]]

**سیستمی زاوزێی ژنانە** بەشێکە لە تەنی ژناندا کە ئەرکی سەرەتایی تۆرەمخستنەوەی لە ئەستۆیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:کۆئەندامی زاوزێی ژنان
ھێلکەدان

230px|وێنۆک|هێلکەدان (Ovaries)
**ھێلکەدان** ئەندامێکی سیستەمی زاوزێی ژنانەیە. هێلکەدان دوو دانە ئاڵگی وەک هێلکەیە لە دوو لای منداڵدان کە بە هۆی بۆری هێلکەدانەوە دەلکێت بە منداڵدان. ئەرکی هێلکەدان دروست کردنی گەرایە. هێلکەدان ئەم گەراگەلە بۆ کاتی بەبەربوون (لقاح) پەروەردە دەکات. هەر چی مانگە (٢٨ ڕۆژ)، هێلکەدان یەک دانە گەرا بەر دەداتە ناو بۆری هێلکەدان و ئەگەر هاوکات لەگەڵ گەراکە، سپێرمیش لە ناو منداڵداندا هەبێت ئەوە بەبەربوون ئەنجام دەدرێت و نوتفە دروست دەبێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆئەندامی کوێرەڕژێنە
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:پزیشکیی ژنان
پۆل:لەگەنە
پۆل:کۆئەندامی زاوزێی ژنان
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
مناڵدان

**منداڵدان** یان **ڕەحم** ئەندامێکی سیستمی زاوزێی  ڕەگەزی مێوینەی گواندارانە کە تۆلی تێدا دەگوورێ.
مناڵدان لە هەرمێیەکی سەرەوخوار دەچێ کە لە ناوەڕاستی ناوچەی لەگەن لە نێوان میزەڵدان و ڕێکتۆمدا جێی گرتووە. مناڵدان لە تەنە و ملێک پێک دێ کە
زێ لە ناوەوە دەچێتەوە سەری. دیوارەکانی مناڵدان ئەستوور و ماسوولکەییە، لەڕاستیدا ئەم ماسوولکانە، بەهێزترین ماسوولکەی لەشی ژنە، کرژ بوونەوەی ئەم ماسوولکانە لە کاتی زاندا دەبێتە هۆی ژان گرتن و لەدایک بوونی مناڵ(تۆل). 
کاتێ ژنێ سکی پڕ نییە، مناڵدانی نزیک 5.7سم درێژ و 5سم پانە و کێشی نزیک 35 گرەمە. بەڵام لە دووگیانیدا ئەم قەبارە و کێشە تا ڕادەیەکی  زۆر زیاد دەکا.

## ناوەکانی تر
لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان ئەم وشانەش  بەکار دێن:

پزدان ، تۆلدان ، زێدان ، زایەدان، هەلپەز، ڤاگینا، پڕزانک، پزڵی، پزو، کاردانک، گللک، چارۆکە، هەماز، زامار، هاوباز، بز، پاور
## کارەندامناسی
*ڕاگرتن، پاراستن و ژیواندنی تۆل (مناڵی ناو سک)
*بەستێنی مەلە کردنی سپێرم تا گەیشتن بە هێلکۆکە
## دابەش کردنی بۆشایی مناڵدان
# بنک (Fundus): ئەو بەشە لە بۆشایی مناڵدان کە دەکەوێتە سەر ڕێژگەی لوولەکانی مناڵدان.
#تەنە (Body): ئەم بەشە لە نێوان بنک و ئیسمووسدایە.
#ملی مناڵدان (Cervix): بەشێکی تەشی ئاسا.

## پۆشەنی ناو مناڵدان
ناو مناڵدان بە پۆشەنێکی زیندوو و چالاک بە ناوی ئاندۆمێتر داپۆشراوە. شانەی ئاندۆمێتر  لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی هۆرمۆندا هەستیارە و پاش پێگەیشتن تا پێش ئاوەسۆیی ئەم شانە دادەڕژێ و خوێنی سووڕی مانگانە پێک دێنێ. دوای ئەم داڕژانە، دیسانەوە هەڵدەداتەوە. مناڵدان بە هۆی گۆڕانکارییەکانی ئەم شانەوە خۆی بۆ جێ کردنەوە و دامەرزانی تۆل لە دووگیانیدا ساز دەکات.
## وێنەخانە

 Image:Scheme_female_reproductive_system-en.svg|
 Image:Illu cervix.svg|
Image:Illu icd o codes.jpg|
 Image:Gray34.png|
 Image:Gray38 – Illustration of a fetus in utero between the fifth and sixth months.png|
 Image:Gray1161.png|
 Image:Gray1165.png|
 Image:Gray1166.png|
 Image:Gray1167.svg|
 Image:Gray1170.png|
 Image:Gray1230.png|
 Image:Illu female pelvis.jpg|

## بڕوانە
*سیستمی زاوزێی ژنانە
*سیستمی زاوزێی پیاوانە

## سەرچاوەکان

* ویکی فارسی

پۆل:ئەندامەکان
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:لەگەنە
پۆل:کۆئەندامی زاوزێی ژنان
پۆل:مناڵدان
پۆل:تەندروستیی ژنان
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
کۆم

وێنۆک|کۆم لە ژن و پیاودا
** تریزه** یان ** کۆم** بەشی کۆتایی کۆئەندامی ھەرسە، ئەو شوێنی دەرچوونی خۆراکەکان و مەوادە میتابۆلیکەکانی پێکھاتە لە لەش دایە. بەشێک لە کۆم لە ناو پێستدا دیارە کە پێی دەڵێن "کونی قنگ". نەخۆشینێکی تایبەت بە کۆم کە تووشبووی زۆری ھەیە لە جیھاندا نەخۆشی ھێمۆڕۆییدە.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆئەندامی ھەرس
کەشکەژنۆ

230px|وێنۆک|کەشکەژنۆ بە پاککراوی
**کەشکەژنۆ** یان **کڵاوەی ئەژنۆی یان ئێسکی پێدارە** ئێسکێکە لە سەر جومگەی ئەژنۆ. کەشکەژنۆ بەرگری لە نووشتاندنەوەی چۆک بۆ بەرۆ دەکات.

## پراوێزەکان


پۆل:ئەژنۆ
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:ئێسکەکانی ئەندامی خوارەوە
کوند

250px|چه‌پ|وێنۆک|'''کوند'''
250px|چه‌پ|وێنۆک|

***کوند*** : *کوندەبوو، کونه بوو، کوندەبەبوو، بایەقۆش، بادەقۆش، بوو، بو، بوم، کوندەبەبی، کەپوو، کەڵکەڵەوانی، بایەقوش، باوەقوش *

( بەفارسی: *جغد* )، ( بە لاتین:*Strigiformes*)، ( بە عەرەبی: *بومیات* )

تۆرەمە باڵندەیەکی ڕاوکەرن، ھێزی بیسایی و بینایی زۆر بەھێزیان ھەیە، لە ھەموو شوێنێکی جیھاندا بێجگە جەمسەری باشوور دەژین.

ئەم باڵندانە زۆرتر شەوگەڕن و ڕاوەمشک دەکەن. لە قەڵشتی دار و کەلاواندا ھێلانە دەکەن. ھێلکەی کوند لە چەن ڕۆژدا پێ دەگا و جوچکەی سەرھەڵدێنێ.

ئەم باڵندانە بە ڕۆژ خۆیان ھاوڕەنگی دەوروبەریان دەکەن تا بە ئاسوودەیی وچان بدەن.

لە وڵاتی ئێمەدا پتر لە ١١ جۆر کوند بەدی دەکرێ، کە بریتین لە:
* کوندە پشیلە
* کوندە ڕۆماڵ
* کوندە زێڕە
* کوندە زێوە
* کوندە سپی
* کوندە شەخسە
* کوندە شەخسەی خاڵخاڵ
* کوندە گایە
* کوندە قوتە
* تاق تاق
* تاق تاقی بۆر

## بینایی و بیسایی

چاوەکانی کوند گەورە و بەرەوپێشە، بەم ھۆیەوە دەتوانێ روانینی دووچاوی ھەبێ و دووری و نزیکی مەوداکان ببینێ. چاوی کوند زۆر ھەستیارە و لەبەر گەورەیی دەتوانێ تەنانەت لە تاریکیشدا ببینێت.

چاوەکانی کوند بە کاسولکەەو چەسپاون و ناتونێ بیانگێڕێ، ھەر بۆیە سەروملی دەگێڕێ.

ھێزی بیسایی لە کوندا بەھێز و ھەستیارە.

## سەرچاوەکان
*فەرھەنگی باڵندە، ئەحمەد بەحری
*ویکیپێدیای فارسی

پۆل:کوندەکان
نوقاڤۆک

چه‌پ|300px|وێنۆک|'''نوقاڤۆکی سه‌ر به‌کڵاوه‌'''
چه‌پ|300px|وێنۆک|'''نوقاڤۆک'''
چه‌پ|300px|وێنۆک|'''لووربوونه‌وه‌ی نوقاڤۆک'''
**نوقاڤۆک**، *پێ به‌قوونه‌*، (به‌ فارسی: کشیم )، (به‌ لاتین Grebe)، (به‌ عه‌ره‌بی: غطاسيات) باڵنده‌ی تایبه‌تی ئاون، له‌ قوڵاواندا ورده‌ماسی، شه‌یتانۆکه‌، کرم و دانه‌وێڵه‌ی ناو ئاو ده‌خۆن. پێ به‌په‌رده‌ نین، کلکیان زۆر کورته‌، نێر و مێیان یه‌ک ڕه‌نگه‌، که‌متر هه‌ڵده‌فڕن. بۆ خۆراک یان له‌ کاتی مه‌ترسیدا خۆ له‌ ئاودا نوقم ده‌که‌ن. «بینه‌»یان زۆر درێژه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی باڵنده‌کانی تر لاقیان زۆر بۆ لای پاشه‌وه‌ جووه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌م ناوه‌یان به‌سه‌ردا بڕاوه‌«پێ به‌ قوونه‌».له‌ ناو گیا و گوڵی ئاوان هێلانه‌ سازده‌که‌ن.

## جۆره‌کان
نوقاڤۆک ٢٠ جۆری هه‌یه‌، ٥ جۆری باویان بریتییه‌ له‌:

*نوقاڤۆک
*نوقاڤۆکی سه‌ر به‌کڵاوه‌
* نوقاڤۆکی شاخدار
* نوقاڤۆکی گه‌ردن ڕه‌ش
*نوقاڤۆکی گه‌ردن سوور

## سه‌رچاوە
فه‌رهه‌نگی باڵنده‌ - ئه‌حمه‌د به‌حری

پۆل:مەلەکانی کوردستان
چوڕە

چ‏‏‏ە‏‏‏پ|200px|وێنۆک|'''چوڕ‏‏‏ە‏‏‏'''
**چوڕە** (بە فارسی: چکاوک)، (بە لاتین: Lark)، (بە عەرەبی: قبرة) ئەم باڵندانە خۆش ئاوازن. پەڕوباڵیان قاوەیی ڕێ-ڕێیە. زیاتر لە سەر ئەرزن و پێڕۆن. قامکی پشتەوەی لاقیان درێژ و ڕاست و نینۆک تیژە. زیاتر بە گەل دەژین. کەم وا ھەیە نێر و مێیان وێک نەچن. لە سەر ئەرز ھێلانە ساز دەکەن. دانەوێڵە، جڕو جانەوەر، کرم و... دەخۆن.

## ناوەکانی تر
*جڕە*، *جککە*، *جککە بۆرە*، چوڕڕە*، *قازلاخ*، *قازەڵاخ ، 

## جۆرەکان
جۆرەکانی ئەم باڵندانە بریتین لە:
* چوڕە پۆپنەکی
* چوڕە دندووک درێژ
* چوڕە سەیرەیی
* چوڕە گەڵوازە
* چوڕە مل ڕەشە
* چوڕە ھیندی
* چوڕەی ئاسمانی بچووک
* چوڕەی ئاسمانی گەوھرە
* چوڕەی باڵ سپی
* چوڕەی بیابانی
* چوڕەی بیابانی کلک ڕەش
* چوڕەی پەنجە کورت
* چوڕەی پەنجە کورتی بچووک
* چوڕەی پەنجە کورتی ھیوم
* چوڕەی داران
* چوڕەی ڕەش
* سریلە

## بڵاوە
ئەم باڵندانە زۆرتر لە نیمەگۆی ڕۆژھەڵاتدا دەژین. بەناوبانگ ترین جۆری چوڕە، چوڕەی ئاسمانییە، کە لە سەرتاسەری ئەورووپا و بەشێک لە ئاسیا، بۆ وێنە کوردستان دەبینرێت.

## ھێلانە و ھێلکە کردن
چوڕە ھێلانەکەی بە موو، پڕوپووش و شیتاڵ دروست دەکا. پاش جووت بوون چوڕەی مێ ٤-٥ ھێلکە دەکا، ھیلکەی بۆری نیشانە قاوەیی. پێدەچێ لە وەرزێکدا بتوانێ دوو جوجک بەخێو بکا.

## سەرچاوەکان
* فەرھەنگی باڵندەی ئەحمەد بەحری
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:چوڕھ
پۆل:چوڕە
پەڕەسێلکە

چ‏‏‏ە‏‏‏پ|200px|وێنۆک|'''پ‏‏‏ە‏‏‏ڕ‏‏‏ە‏‏‏سێلک‏‏‏ە‏‏‏'''
چ‏‏‏ە‏‏‏پ|200px|وێنۆک|''پ‏‏‏ە‏‏‏ڕ‏‏‏ە‏‏‏سێلکه ل‏‏‏ە‏‏‏ کاتی سازکردنی هێلان‏‏‏ە‏‏‏''
چ‏‏‏ە‏‏‏پ|200px|وێنۆک|''دوو جوچکه پ‏‏‏ە‏‏‏ڕ‏‏‏ە‏‏‏سێلک‏‏‏ە‏‏‏ چاو‏‏‏ە‏‏‏ڕوانی خۆراک''
**پەڕەسێلکە**، **پلیزرگ** یان **تەیر**، باڵندەیەکی مێرووخۆرە، زیاتر لە ٧٤ جۆری ناسراوە و لە زۆربەی ناوچەکاندا بەدی دەکرێت. ئەم باڵندانە باریک و بچووکن، ملیان قوڵە و باڵیان درێژ و نووک تیژە، کلکیان دوو لکە و دەنووکیان کورت و سەختە. لاقیان بچووک و بێ ھێزە، لە فڕیندا تیژباڵن. بە گەل دەژین و نێر و مێیان یەک ڕەنگە.، لە ژێر ڕەوەز و کەلێنی خانوو بەراندا بە قوڕ ھێلانە چێ دەکەن. لە ھەوادا مێش و مەگەز دەگرن.

## ناوەکانی تر

پلیسرک،  پلیسرگ،  پڵۆزگرد،  پلیسری،  پولیسور،  پلیسکر، پەڕەسللێرکە،  پەڕەسلێنکە،  پەڕەسوێلکە،  پەڕەسیسە،  حاجی حاجک،  حاجی ڕەش،  حاجی ڕەشک،  حاجی ڕەنگ،  دوومقەس،  دوومقەسک،  سیاپورسینگ،  سیاپوسینگ، سیپریسک، ھەجەجک و....

## جۆرەکان
جۆرە باوەکانی پەڕەسێلکە بریتین لە:
* پەڕەسێلکە
* پەڕەسێلکەی پاشەڵ سپی
* پەرەسێلکەی پاشەڵ سوور
* پەرەسێلکەی خیزەڵان
* پەرەسێلکەی ڕەوەزان
* پەرەسێلکەی کاڵی ڕەوەزان

## وەرزی ھێلکەکردن
پەڕەسێلکەکان ماوەی ١٥ ڕۆژ لە سەرھێلکە کڕ دەکەون، ١٥ ڕۆژی دوای سەرھەڵێنانیش، خۆراکیان بۆ پەیدا دەکەن. لەگەڵ جوچکەکانیان ھێلانە بەجێ دەھێڵن.

## ھێلانە
نێر و مێ  پێکەوە ھێلانە ساز دەکەن. بۆ دروستکردنی ھێلانە لە قوڕ، پەڕ و پووش کەڵک وەردەگرن.

## کۆچ
لەمێژەوە مرۆڤ لە کۆچی پەڕەسێلکەکان ڕاماوە و پێی خۆش بووە بزانێت چۆن ڕێ بەدی دەکەن. ھەرساڵە کۆمەڵێکی زۆر لەم باڵندانە باکوور بەرەو باشوور  و باشوور بەرەو باکوور دەبڕن و لە شار و دێ و وڵاتی بێھەژمار تێدەپەڕن. دیارە ھۆکارە سروشتییەکان وەک پلەی گەرمی، کەشوھەوا، سەرما و گەرما دەوری سەرەکی دەگێڕن. پەرەسێلکەکان ساڵانە ١٧ ھەزار کیلۆمەتر ڕێگا دەبڕن و لە بەژەکێکەوە بۆ بەژەکێکی تر دەڕۆن و لەم بوارەدا ریکۆردیان شکاندووە، بە جۆرێک کە پێوانی ٤ھەزار کیلۆمەتر لە ٢٤ کاتژمێریان بە ناوی خۆیانەوە تۆمارکردووە؛ واتە ١٧٠ کم لە کاتژمێردا.

سەبارەت بە کۆچی باڵندەکان قسەی زۆر کراوە، لە ساڵی ١٩٠٦ زایینی زانای ئەڵمانی «شنایدەر» بەم ڕاستییەی زانی کە باڵندەکان لەڕووی ھەتاوەوە ڕێ پەیدا دەکەن.

## سەرچاوەکان
* فەرھەنگی باڵندەی ئەحمەد بەحری
* ویکیپیدیای فارسی
قەڵای کوردان

**قە‌ڵای کوردان** ()  كه‌ ئێستا به‌ ره‌سمي ناسراوه‌ به‌ قه‌ڵا دژه () دژێکی سە‌خت و قایمە‌ کە‌وتۆتە‌ ریزە‌ چیای کە‌نارە‌کانی سووریا لە‌ ناو تخووبی پارێزگای حومس، ٦٠ کیلۆمە‌تر لە‌ باژێری (حومس)ە‌وە‌ دوورە‌ و لە‌لایە‌ن رێکخراوی (یونسکۆ)وە‌ وە‌ک کە‌لە‌پوورێکی مرۆڤایە‌تی دە‌سنیشانکراوە‌. 
## مێژووی قە‌ڵا
مێژووی درووستکردنی ئە‌م قە‌ڵایە‌ کە‌ونارایە‌، وا دە‌زانرێت سە‌رە‌تا   میر (شبل الدولە‌ نە‌صر کوڕی صالحی مە‌رداسی) میری وڵاتی حەلەب و حومس لە‌ ساڵی ١٠٣١ زایینی دژێکی بچووکی لە‌م شوێنە‌دا درووستکردبێت بۆ پاراستنی رێچکە‌ی کاروانە‌ بازرگانیە‌کانی نێوان شارە‌کانی کە‌نار دە‌ریاو وڵاتی شام. ئە‌رکی پاراستنیش درا بە‌ ھە‌ندێک لە‌ کوردانی ھاوپە‌یمان لە‌ گە‌ڵ مە‌رداسیە‌کان، قە‌ڵاکە‌ش ھە‌ر بە‌ناوی (دژی کوردان) ناسرا. ناوی تریشی لێنرا وە‌ک قە‌ڵای (السفح) و (کە‌رک). دواتریش کە‌ خاچدارە‌ دیانە‌کان قودس و بە‌شێکی وڵاتی شامیان داگیر کرد لە‌ ھە‌ڵمە‌تی یە‌کە‌می خاچداران ساڵی ١٠٩٩ز ئم قە‌ڵایە‌ش کە‌وتە‌ بە‌ دە‌ستی میرێکی خاچدار بە‌ ناوی ریموند سانجیل .  شوورە و‌ ژوورە‌کانی گە‌ورە‌ترو پتە‌و تر کران وبوو بە‌ مۆڵگە‌یە‌کی بە‌ھێز بۆ شاسوارانی ناسراو بە‌ ئۆ‌سپیتالی (Knights Hospitaller) و لە‌وساوە‌  لە‌  ئە‌وروپا بە‌ قە‌ڵای شاسواران (قلعە‌ الفرسان: Krak des Chevaliers)ناسرا. کە‌ سەلاحەدینی ئەییووبی قودسی گرتە‌وە‌ ئە‌م قە‌ڵایە‌ش کە‌وتە‌ بە‌ر ھێرشی موسڵمانانە‌وە و لە‌ ٨ نیسانی ساڵی ١٢٧٠ز بە‌ دە‌ستی میری میسر الظاھر بیبرس گیرایە‌وە‌. ساڵی ١٩٢٦ فە‌رە‌نسیە‌کان کاتێک سوریایان داگیرکرد ئە‌م قە‌لایە‌یان دووبارە‌  نوژە‌ن کردە‌وە‌.

## سە‌رچاوە‌کان

* Krak des Chevaliers photos and information 
* UNESCO Crac des Chevaliers

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی پارێزگای حومس
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی پارێزگای حومس
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە سووریا
بەڕێوەبردنی قەیران

**به‌ڕێوه‌به‌ری قه‌یران**، کۆمه‌ڵێک ته‌گبیر و بڕیاری پێشوه‌خته‌ بۆ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی قەیران، به‌ مه‌به‌ستی هێواش کردنه‌وه‌ی ڕه‌وتی قه‌یران، کۆنتڕۆڵی قه‌یران و که‌م کردنه‌وه‌ و هه‌ڵگرتنی قه‌یران.

یه‌کێک له‌ بیرۆکه‌ به‌ناوبانگه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌ری قه‌یران، بیرۆکه‌ی هاوسه‌نگییه‌.

**بیرۆکه‌ی هاوسه‌نگی له‌ به‌ڕێوه‌به‌ری قه‌یران:** *هه‌ر کات هاوسه‌نگی نێوان *'پێداویستی** و **لێهاته‌کانی*' سیسته‌مێکی زیندوو که‌ له‌ سه‌ر بنه‌ما و یاساگه‌لی دیاریکراو دانراوه‌، به‌ هه‌ر هۆیه‌ک بشێوێت، قه‌یران به‌دی دێت.*

پۆل:بەڕێوەبەری
پۆل:حکوومەت
پۆل:قەیران
کوردپرێس

**کوردپرێس** وێبگەیەکی تایبەتە بە لێکۆڵینەوە سیاسییەکان سەبارەت بە کوردستان، کە لەلایەن کۆماری ئیسلامیی ئێران دامەزراوەتەوە.

## ئەمەش ببینە
* ئاژانسی ھەواڵی مێھر

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێگەی ئەلکترۆنی

پۆل:وێبگەکان
پۆل:وێبگە کوردییەکان
پۆل:وێبگە فارسییەکان
پۆل:ھەواڵنێرییە کوردییەکان
پۆل:پرۆپاگەندەی کۆماری ئیسلامیی ئێران
سیستم ڕێخەر

**سیستم ڕێخەر** ، **سیستم پێکەر** ، **سیستمی بەکارخەری**
، (بە ئینگلیزی: Operating System) کۆمەڵێک بەرنامەی بنەڕەتییە کە کۆمپیوتەر بەڕێ دەخا.
واتە زاڵ ئەبێ بەسەرسەختامێرەکانی کۆمپیوتەر و ڕاژەگەلێکی ھاوبەش دابین ئەکا بۆ ئەپلیکەیشنەکان. سیستم ڕێخەر، گرنگترین جۆری نەرمامێری سیستمە لە کۆمپیوتەردا. کارپێکەر ناتوانێ بەبێ سیستمێکی ڕێخەر، ھیچ ئەپلیکەیشەنێک لەسەر کۆمپیوتەرەکەی دامەرزێنێ، مەگەر ئەوەی کە ئەپلیکەیشەنەکە خۆبووت بێ.

بەناوبانگترین سیستم ڕێخەرە ڕۆژەڤەکان بریتین لە ئەندرۆید، ئای ئۆ ئێس، ئۆئێس ئێکس، BSD کە ھەموویان ڕیشەیان لە یونیکسدا داکوتراوە و، ویندۆزەکانی مایکرۆسۆفت.

## پەراوێزەکان و سەرچاوەکان

# مێژووی سیستم ڕێخەرەکانی کۆمپیوتەر، https://web.archive.org/web/20190202192615/https://www.operating-system.org/
# سیستمی بەکارخەریی کۆمپیوتەر چییە؟، webopedia.com

~~

پۆل:سیستمی کارگێڕی
نەرمامێر

230px|وێنۆک|چۆنیەتی کارکردنی کۆمپیوتەر لەژێر دەستی بەکارھێنەر (USER)
**نەرمامێر** یان **سۆفتوێر** (بە ئینگلیزی: Sotfware) بریتییە لە کۆمەڵێک ڕێنمایی و دراوە کە بە کۆمپیوتەر دەڵێن چۆن کار بکات.

## دوو دەستەی سەرەکیی نەرمامێرەکان
* نەرمامێری سیستم (بە ئینگلیزی: System Sotfware)
* نەرمامێری ئەپلیکەیشن (بە ئینگلیزی: Application Software)
نەرمامێری ئەپلیکەیشن، ئەو پرۆگرامانەن کە بۆ بەکارھێنەر بەسوودن و نەرمامێری سیستمیش ئەو بەرنامانەن کە کەمپیوتەر بەڕێوە دەبەن. گرنگترین نەرمامێری سیستم، سیستم ڕێخەرە (Operating system).

## سیستم ڕێخەر

ئەرکی سەرەکیی سیستمی ڕێخەر پێوەندیدانی نەرمامێر و ڕەقامێرەکانی کۆمپیوتەرە.

## سێ دەستەی سەرەکیی نەرمامێر
لە ڕوانگەی پێکھاتەوە، نەرمامێرەکان بە سێ بەشی سەرەکی دابەش دەبن:
* client Base
* Server Base
* Client-Server Base

## کۆدکردن و جێبەجێکردن
### زمانەکانی بەرنامەسازی

.  

## سەرچاوەکان

%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1

پۆل:نەرمامێر
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:کۆمپیوتەرەکان
قوتابخانەی ھزری

**قوتابخانەی ھزری** یان **کەلەپووری ھزری**، بریتییە لە کۆمەڵێک کەس کە یەک بیری ھاوبەش یان ھەندێک تایبەتمەندی ھاوبەشیان ھەیە کە پەیوەندییان بە بیرێکی دیاریکراوی فەلسەفی، کولتووری، ئابووری، ڕامیاری یان ھونەرییەوە ھەیە. قوتابخانەکانی بیرکردنەوە بەزۆری بەپێی تەمەنیان و چەند ساڵەی خۆیان بە «کۆن» یان «نوێ» پۆلێن دەکرێن. جگە لەوەش نەریتە قوتابخانە فەلسەفی و ڕامیارییەکان بە قوتابخانەی «مۆدێرن» یان «کلاسیک» پۆلێن بکرێن، بۆ نموونە لیبرالیزمی مۆدێرن و کلاسیک. زۆرجار قوتابخانە ھزرییەکان بە ناوی دامەزرێنەرەکانیانەوە ناونراون، وەک قوتابخانەی ڕینزای فەلسەفەی زەن و قوتابخانەی ئەشعەریزم کە لەلایەن ئەبوو حەسەنی ئەشعەرییەوە دامەزراوە.
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانی ئینگلیزی
شانشینی میسر

٢٣٠px|وێنۆک|ئاڵای شانشینی میسر
230px|وێنۆک|ناوچەی بندەستی شانشینی میسر
230px|وێنۆک|ھێمای شانشینی میسر و سوودان
**شانشینی میسر** (بە عەرەبی: المملكة المصرية) شانشینێکی سەربەخۆ بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٢٢ ھەتا ١٩٥٣ لە وڵاتانی سەردەمی میسر و سوودان لە سەر کار بوو. لە سەردەمی ئەم شانشینەدا دەسەڵات بە تەواوی لە ئەستۆی دەوڵەتی میسر نەبوو، ئەمەش بە ھۆی داگیر بوونی وڵات بوو لە لایەن ھێزە چەکدارەکانی شانشینی یەکگرتوو. ئەم لاواز بوونی دەسەڵاتە بە تایبەت لە بەشی سووداندا زۆر بەرچاو بوو کە ڕەنگە شانشینی میسر، ھیچ دەسەڵاتێکی ئیداری و فەرمت لەوێ نەبوو.

سەردەمی شانشینی میسر بە ھۆی ڕۆڵی زۆری بریتانیا لە وڵات (بۆ وێنە دەسەڵاتی تەواوی بریتانیا بە سەر نۆکەندی سوێسدا) بوو بە سەردەمێک بۆ بووژاندنەوەی ھێزە عەرەبییەکان، ئیسلامییەکان و کۆمۆنیستەکان. ھەر لەم سەردەمەدا بوو کە یەکەم جار کۆمەڵەی برایانی موسوڵمان و پارتە کۆمۆنیستەکان سەریان ھەڵدا. کە دواتر بوون بە کۆڵەکەی ژیانی سیاسی میسر.

## سەرچاوەکان
* وتاری ویکیپیدیای عەرەبی لە سەر شانشینی میسر

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٥٣
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
فارسەکان

**فارسەکان** نەتەوەیەکی ئێرانین کە زیاتر لە نیوەی دانیشتووانی ئێران پێکدێنن. ئەوان چاندێکی ھاوبەشیان ھەیە و بە زمانی فارسی و ھەروەھا زمانانەی پەیوەندیدارەکان بە فارسییەوە دەدوێن.

فارسەکان سەر بە گرووپی ئارین، بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، زۆر نەتەوەیان ھەڵگرتووە کە لە ناوچەکە نیشتەجێ دەبوو یان نیشتەجێ بوون و لە ماوەی زۆردا لەگەڵیان تێکەڵبوون، ئەم نەتەوانە بریتین لە عەرەب، یۆنانی، تورک، مەغۆل و ئەوانی تر، بۆ نموونە، *ھەزارە* لە ئەفغانستان کە نەژادی مەغۆلەکانن لە پاشماوەکانیانەوە، کە ھەزارە لە ڕووی شێوەی چاو و ڕوخسارەوە لە پێکھاتەوە لەگەڵ ڕەگەزی زەرد لێک دەچن، لە کاتێکدا فارسەکان لە ڕۆژئاوای ئێران پەیوەندییەکی و وابەستەییان لەگەڵ کورد و عەرەبدا ھەیە، فارسەکان بە درێژایی مێژوو چەندین دەوڵەت و ئیمپراتۆرییان دامەزراند، وەک ئەخمینییەکان و ساسانییەکان لە سەردەمی پێش ئیسلامدا و ھەروەھا ئەو بنەماڵانەی کە لە سەردەمی پاش ئیسلامی وەک سامانییەکان و ئەوانی تر فەرمانڕەواییان دەکرد. زۆربەی فارسەکان بە موسڵمان دادەنرێن لەسەر بنەمای شیعەی دوازدە ئیمام، لەکاتێکدا فارسەکان لە ناوچە ڕۆژھەڵاتییەکان سوننەن و ھێشتا ڕێژەیەکی کەم لە فارسەکان پەیڕەوی ئایینەکانی پێش ئیسلامن وەک زەردەشتی.  ژمارەی فارسەکان نزیکی ٧٨ ملیۆن کەس دەبێت.

## نموونەی ھۆنراوەی فارسی
ھۆنراوەیەک لەلایەن حافزی شیرازی

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەفغانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تاجیکستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا
پۆل:خەڵکی دێرین
پۆل:خەڵکی فارس
پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک
ڤۆڵگۆگراد

**ڤۆلڤۆگراد** (بە ڕووسی: Волгогра́д) شارێکە لە قەراغی ڕووباری ڤۆڵگا. ئەم شارە بە ناوی *ستالینگراد*یش ناسراوە. ھۆی بەناوبانگی ئەم شارە، ڕوودانی شەڕی ستالینگرادە (لە زنجیرە شەڕەکانی شەڕی جیھانیی دووەم) لە ناوچەی ئەم شارە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ نزیکی یەک ملیۆن کەسە.

## ئەمانەش ببینە
* ئۆبلاستی ڤۆڵگۆگراد
## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٨٩
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڤۆڵگا
پۆل:ڤۆڵگۆگراد
پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم لە ڕووسیا
ترابزۆن

**ترابزۆن** ناوەندی پارێزگای ترابزۆنە لە تورکیا، ترابزۆن ھا لە سەر قەراغی دەریای ڕەش. ترابزۆن لە مێژوودا بە ھۆی کەوتنە سەر ڕێگای ئاوریشمەوە شوێنی پێک گەیشتنی ئایین و زمان و کەلتووری وڵاتانی سەر ئەم ڕێگایە بووە. ئەم شارە سوێنی ژیان ومەرگی چەندین کەس لە سوڵتانەکانی ئیمپراتۆری عوسمانی وەکوو سوڵتان سولەیمان قانونی بووە.

**خەڵک**

زۆرینەی خەڵک ترابزۆن تورکن. بەڵام دەستەیێک چەرکەس‌ کۆچەریش لێرەدان. هەروەها دەستەیێک بچووک لە لازەکان، یۆنانیە موسڵمانەکان و ئەرمەنیەکانی همشین لەم شارەدا ئەژین. تورکە ناوچەییەکان زۆرتر لە تورکمەنە چپنیەکانن. زمانیی سەرەکی ئەم گرووپانە تورکییە. ئەو کۆچەرە تازانەی کە لە دوای پارچەپارچە بوونی شەورەوی بۆ ئەم شارە هاتن زۆربەیاب ڕووس و ئوکراینی و قەوقازین (زۆرتر گورجستانی). لەم شارەدا دووکان و شوێن بە ناوی ڕووسیەوە ئەدۆزرێتەوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Ahi Evran.jpg|
پەڕگە:Hagia Sophia, Trabzon.JPG|
پەڕگە:Uzungöl lake.jpg|


## ئەمانەش ببینە
پێرستی شارەکانی تورکیا

## سەرچاوەکان


پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەمی پ.ز
سامانییەکان

230px|وێنۆک|ڕووبەری ئیمپراتۆری سامانی
**سامانییەکان** بنەماڵەیەکی سوننی ئێرانی بوون کە لە نێوان ساڵانی ٨١٩ - ٩٩٩ی زایینی لە بەشێک لە خاکی ئێستای ئێران، ئەفغانستان، پاکستان، تاجیکستان و تورکمانستان دەسەڵاتدار بوون. دەوڵەتی سامانی، ناتوانرێت وەکوو دەوڵەتێکی سەربەخۆ بێتە ئەژمار، بە ھۆی ئەوە کە ئەم دەوڵەتە لە ژێر چاودێری دەوڵەتی عەبباسی دا بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:مێژووی ئەفغانستان
پۆل:مێژووی ئاسیای ناوەندی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ١٠یەم
پۆل:دامەزرانەکانی ٨٧٥
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی کازاخستان
پۆل:مێژووی قرغیزستان
پۆل:مێژووی پاکستان
پۆل:مێژووی تاجیکستان
پۆل:مێژووی تورکمانستان
پۆل:مێژووی ئۆزبەکستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٨١٩
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:تەبەرستان
ئووڤە تیم

230px|وێنۆک|ئووڤە تیم لە ساڵی ٢٠٠٩دا
**ئووڤە تیم** (٣٠ی ئاداری ١٩٤٠) نووسەری ئاڵمانی، لەدایک بووی شاری هامبورگ. ئووڤە لە ساڵانی شەڕی جیھانیی دووەم لە دایک بوو، ئەو بچکۆلەترین منداڵی بنەماڵەی خۆیان بوو. لە ساڵی ١٩٤٣دا برا گەورەکەی کە ١٦ ساڵی بوو لە ئوکراینا لە جەنگەی شەڕی ئاڵمانیای نازی و یەکێتیی سۆڤیەت تیا چوو کە ئەمە کاریگەرییێکی زۆری کردە سەر ڕۆح و ڕەوانی ئەو و بنەماڵەکەی. ئەو دواتر و لە سەردەمی لاوی دا چووە ناو ڕێزی ئەنجومەنە سۆسیالیستەکان.

## پەرتووکەکان
ئووڤە تیم پەرتووکەکانی لە سەر بەسەرهاتەکانی ژیانی خۆی دەنووسێ، بۆ وێنە لە کتێبی "Am Beispiel meines Bruders" (لە ژێر سێبەری براکەمدا) باس لە چۆنیەتی کاریگەری کۆچی دوایی براکەی دەکا لە سەر بنەماڵەکەی.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی و فارسی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی ئاڵمانی
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
ئیلوومیڕوم

ئيلوميروم (به‌ ئینگلیزی : IllumiRoom ) یه‌كێكه‌ له‌ پڕۆژه‌كانی (توێژینه‌وه‌ی مایكرۆسۆفت), وه‌ ئه‌م ئامێره‌ وه‌ك پێشبینی كراوه‌ ئه‌وا ڵه‌گه‌ڵ ئامێره‌ نوێیه‌كه‌ی ئێكس بۆكسدا بڵاو ده‌كرێته‌وه‌، له‌سه‌ر شێوه‌ داتاشۆی سینه‌مای دروستكراوه‌ كه‌ توانای دانه‌ی تیشكی هه‌یه‌ ڕو به‌ ڕوی به‌كارهێنه‌ر واتا به‌رانبه‌ر تەلەڤیزیۆنه‌كه‌ دا ده‌نرێته‌ ، ئه‌وه‌ به‌ مه‌ستی زیاتر چێژوه‌رگرتن له‌ یاریه‌كان.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئێکس بۆکس
ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم

230px|وێنۆک|پۆستەرێکی ڕاگەیاندراوی حکوومەتی ئەمریکا
**ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم** بە چەندین وڵاتی ھاوپەیمان دەوترێت کە لە شەڕی جیھانیی دووەمدا لە دژی وڵاتەکانی تەوەر شەڕیان کرد و توانیان بە سەر ئەواندا سەر بکەون.

## ئەندامان
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم
ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن

thumb|ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن
**ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن**لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٨٥٠ لە شاری ئیندیبێرگی ھەرێمی سکۆتلەندای باکووری ئینگلتەرا لە دایک بووە، وە لە ساڵی ١٨٨٠ ژیانی ھاوسەری پێک ھێناوە وە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٤ لە تەمەنی (٤٤) ساڵیدا کۆچی دوای کردوە لە گوندی *ڤایڵما* نزیکەی چوار کیلۆمەتر دورە لە باشوری شاری*ئاپیا*ی پایتەختی وڵاتی *ساموا*. ڕۆماننووسێکی سکۆتلەندی بوو، وە شاعیر و وتارنووس و مۆسیقاژەن بوو، زۆربەی کارەکانی لەلاین ناودارانی سکۆتلەنداوە بەرز نرخێنراوە، بەرھەمە دیارەکانی {دورگەی گەنجینە، ڕفێندرا، کەیسە نامۆکەی دکتۆر جیکڵ و بەڕێز ھاید، منداڵەکانی باخچەی بەیت (بەیتی شیعری)، ناودارێکی ئەدەبی بوو لەماوەی تەمەنیدا، و ئێستا لە پلەی (٢٦)ە مینە لە جیھاندا، نووسینەکانی بوبونە مایەی سەرسامی بۆ زۆربەی نووسەرانی وەک (جۆرج لویس بۆھێز، بۆرتۆڵت برێکت، مارسێڵ پرۆس، ھێنری جەیمس، کۆنۆن دۆیێڵ، چێساری پاڤێسی، ئیمیلۆ سالگاری، ئینست ئیمینوەی، ڕۆجێرت کیپلن، جاک لەندەن، ڤلادمێر نابۆکۆڤ، جەی. ئێم. باری، چی. کەی. چێستۆتۆن)، وە زۆربەی نوسینەکانی وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانە جیھانییەکان.

پۆل:ڕۆماننووسانی سکۆتلاندی
پۆل:مردووانی ١٨٩٤
پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٠
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:ڕۆبێرت لویس ستیڤنسۆن
ھۆ چی مین

وێنۆک
**ھۆ چی مین** (ماوەی ژیان:١٩ی ئایاری ١٨٩٠ تاکوو ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٩) شۆڕشگێڕ و دەوڵەتمەدارێکی ڤێتنامیی بوو. لە ساڵی ١٩٤٥ تا ١٩٥٥ وەک سەرۆکوەزیرانی ڤێتنام کاری کردووە، لە ساڵی ١٩٤٥ تا ساڵی ١٩٦٩ وەک سەرۆکی ڤێتنام کاری کردووە. لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە مارکسیست-لینینیست بوو، وەک سەرۆک و سکرتێری یەکەمی پارتی کرێکارانی ڤێتنام کاری کردووە.

ھۆ چی مین لە پارێزگای نی ئان کە ئەوکاتە لە ژێر دەسەڵاتی کۆلۆنی فەڕەنسادا بوو. لە ساڵی ١٩٤١ بەدواوە، سەرکردایەتی بزووتنەوەی سەربەخۆیی ڤینت مینی کردووە. سەرەتا گروپێکی چەتر بوو بۆ کۆکردننەوەی هەموو ئەو لایەنانەی کە خەباتیان بۆ سەربەخۆیی ڤێتنام دەکرد، بەڵام لە دوای ساڵی ١٩٤٥،  پارتی کۆمۆنیستی ڤێتنام  پشتیوانی زۆرینەی بەدەستهێنا، هۆ چی مین لە ساڵی ١٩٤٥دا سەرکردایەتی کۆماری دیموکراتیی ڤێتنامی کرد کە کۆمارێکی کۆمۆنیستی بوو. لە ساڵی ١٩٥٤، لە شەڕی دیان بیان فو کۆتایی بە جەنگی یەکەمی هیندۆچین هێنا، لە ئەنجامدا دابەشبوونی ڤێتنام ڕوویدا، کە کۆمۆنیستەکان کۆنترۆڵی ڤێتنام باکووریان کرد. ھۆ چی مین کەسایەتیەکی سەرەکی سوپای گەلی ڤێتنام و ڤێت کۆنگ بوو لە کاتی شەڕی ڤێتنام کە لە ساڵی ١٩٥٥ تا ١٩٧٥ ڕوویدا، مین لە ساڵی ١٩٦٥ بە فەرمی دەستی لە دەسەڵات کێشایەوە، ئەمەش بەهۆی کێشەی تەندروستی بوو، دواتر لە ساڵی ١٩٦٩ کۆچی دوایی کرد. دواجار، بەرەی ڤێتنامی باکوور بەسەر ڤێتنامی باشوور سەرکەوتن، لە ساڵی ١٩٧٥ هەردوو بەش یەکیان گرتەوە، سایگۆن کە پایتەختی پێشووی ڤێتنامی باشوور بوو، ناوی گۆڕدرا بۆ شاری هۆشی مین وەک ڕێزلێنانێک.

وردەکارییەکانی ژیانی ھۆ چی مین پێش هاتنە سەر دەسەڵات لە ڤێتنام نادیارە.  زانیاری لەسەر لەدایکبوونی و ژیانی سەرەتایی ناڕوون و جێگەی مشتومڕی ئەکادیمییەکانە. بەلایەنی کەمەوە چوار ژیاننامەی فەرمی هەیە کە زانیاری جۆراوجۆر لە ناو، ڕۆژی لەدایکبوون باسدەکەن، وە سەرچاوە نافەرمییەکانیش جیاوازی گەورەتر نیشان دەدەن.

جگە لەوەی سیاسەتمەدار بووە، نووسەر و شاعیر و ڕۆژنامەنووسیش بووە. چەندین کتێب و بابەت و شیعری بە زمانەکانی چینی و ڤێتنامی و فەرەنسی نووسیوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:ھۆ چی مین
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ڤیێتنام
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ڤیێتنام
پۆل:دوور لە وڵاتانی ڤیێتنامی لە فەڕەنسا
پۆل:دوور لە وڵاتانی ڤیێتنامی لە ھۆنگ کۆنگ
پۆل:دوور لە وڵاتانی ڤیێتنامی لە یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:شاعیرانی ڤیێتنامی
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:فەرمانڕەوا کۆمۆنیستەکان
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
ئیمامەت (شیعە)

**ئیمامەت** بۆ شیعە یەکێکە لە بنەماکانی ئیمان. ئیمام بۆ ئەوان بە واتای کەسێکە لە بنەماڵەی عەلی کوڕی ئەبووتالیب کە زاوای پیغەمبەری ئیسلام بوو ، ئەم کەسانە بە گوێرەی حەدیسەکان لە لایەن خوداوە بۆ جێگری پێغەمبەر و ڕێنوێنی خەڵک ھەڵبژێردراون. شیعەکان لەمبارەوە حەدیسێک لە پێغەمبەر محمدﷺ دەگێڕنەوە: "ھەرکەس بمرێت و ئیمامی سەردەمی خۆی نەناسێت، وەکوو ئەوە وایە کە لە جاھیلییەتدا مردبێت." لە ناو شیعەکاندا چەندین بڕوای جیاواز ھەیە سەبارەت بەو کەسانەی کە بە ئیمام بوون و ھەر ئەمەش بووەتە ھۆی ھەبوونی چەندین ڕێباز لە ناو شیعەکاندا. شیعەکان، ئیمام بە "مەعسووم" (واتە پاک لە گوناح) دەزانن.

## ئیمامەکان
شیعە دوازدە ئیمامییەکان ئەم دوازدە کەسە بە ئیمامی ڕاستەقینەی دوای پێغەمبەر دەزانن:
* عەلی کوڕی ئەبووتالیب
* حەسەن کوڕی عەلی (موجتەبا)
* حسەین کوڕی عەلی (سەیدولشوھەدا)
* عەلی کوڕی حسەین (زەینولعابدین)
* محەممەد کوڕی عەلی (باقر)
* جەعفەر کوڕی محەممەد (سادق)
* مووسا کوڕی جەعفەر (کازم)
* عەلی کوڕی مووسا (ڕەزا)
* محەممەد کوڕی عەلی (جەواد)
* عەلی کوڕی محەممەد (ھادی)
* حەسەن کوڕی عەلی (عەسکەری)
* حوججەت کوڕی حەسەن (مەھدی)

پێڕستی ناوی ئەم ئیمامانە لە ناو ڕێبازەکانی دیکەی شیعە جیاوازە.

پۆل:شیعە
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤

**جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤** پاڵەوانییەتی ژمارە دووی جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیتالیا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٢٧ی ئایاری تاکوو ١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا (ئەوکات وڵاتی چیک و سلۆڤاکیا یەک بوون)، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٧ یاری ٧٠ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.

## ئەنجامی یارییەکان
### گەڕی یەکەم

### چارەکی کۆتایی

**دووبارە**

### نیوەی کۆتایی

### دیاریکردنی پلەی سێیەم

### یاری کۆتایی

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤
پۆل:تۆپی پێ لە ١٩٣٤
پۆل:جامی جیھانیی فیفا
خوارەزمشاھییەکان

[230px|وێنۆک|پانایی [ئیمپراتۆریەتیی خەوارزمی لە ساڵانی ١١٩٠-١٢٢٠]]
**خواڕەزمشاھییەکان** بنەماڵەیەکی تورک بوون کە لە ساڵانی ١٠٧٧ ھەتا ١٢٣١ لە بەشێک لە خاکی ئێستای ئێران، ئەفغانستان، تاجیکستان، ئازەربایجان و تورکمانستان حکوومیان کردووە. ئایینی فەرمیی ئەوان ئیسلامی سووننە بوو. خەوارزمشاھییەکان ھەتا ھاتنی مەغۆلەکان و ھێرشی ئەوان بۆ سەر ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین لە سەر کار بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:خوارەزمشاھییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٠٧٧
پۆل:مێژووی ئیسلام
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤

**جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤** پاڵەوانیەتی ژمارە پێنجەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی سویس بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە ١٥ی حوزەیران تاکوو ٤ی تەممووزی ١٩٥٤ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢-١ بە  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھەنگاریا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٦ یاری ١٤٠ جار گۆڵ ھەژێنراوە بەڕێژەی بۆ ھەریاریەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کراوە وە یاریکەری ھانگاری ساندڕۆ کۆشیتش بووە گۆڵکاری خوولەکە  بە تۆمارکردنی یازدە گۆڵ.

## پلەکان
* پلەی یەکەم: 
* پلەی دووەم: 
* پلەی سێیەم: 
* پلەی چوارەم:

### بەشداربوان
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤
پۆل:جامی جیھانیی فیفا
جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨

thumb|گرتەیەک لەپاڵەوانییەتییەکە
**جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨** پاڵەوانیەتی ژمارە شەشەم لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی سوید بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە٨ تا ٢٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٨ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بۆیەکەمینجار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٥-٢ بە  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٥ یاری ١٢٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە بەڕێژەی بۆ ھەریاریەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کراوە وە یاریکەری ھانگاری جەست فۆنتین بووە گۆڵکاری خوولەکە  بە تۆمارکردنی سێزدە گۆڵ.

## پلەکان
* پلەی یەکەم: ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل
* پلەی دووەم: ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید
* پلەی سێیەم: ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
* پلەی چوارەم:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژاوا

### بەشداربوان

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
*  
* 

پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨
پۆل:جامی جیھانیی فیفا
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢

**جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢** پاڵەوانیەتی ژمارە حەوتەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی چیلی بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو لەنێو سێ کیشوەری جیاواز، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣-١ بە  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنراوەوە ھەریەکە لە درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ، فلۆران بوونە گۆڵکاری خوولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان.

## پلەکان
* پلەی یەکەم: 
* پلەی دووەم: 
* پلەی سێیەم: 
* پلەی چوارەم:

* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢
پۆل:چیلی لە ١٩٦٢
پۆل:جامی جیھانیی فیفا
جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦

**جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦** پاڵەوانیەتی ژمارە هەشتەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئینگلستان بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەمموزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلستان بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤-٢ بە  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئاڵمانیای ڕۆژئاوا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنراوە وە یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری خوولەکە  بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ.

## پلەکان
* پلەی یەکەم: 
* پلەی دووەم:
* پلەی سێیەم: 
* پلەی چوارەم:

### بەشداربوان
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* (وڵاتی میواندار)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

وڵاتی میواندار 

پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦
پۆل:جامی جیھانیی فیفا
جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠

**جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠** پاڵەوانیەتی ژمارە نۆیەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی مەکسیک بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانیەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢١ی حوزەیرانی ی ١٩٧٠ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤-١ بە  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا، لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاریدا ٩٥ جار گۆڵ ھەژێنراوە وە یاریکەری ئاڵمانی (ئاڵمانیای ڕۆژئاوا) گێرد مۆلەر بووە گۆڵکاری خوولەکە  بە تۆمارکردنی دە گۆڵ.

## پلەکان
* پلەی یەکەم: 
* پلەی دووەم:
* پلەی سێیەم: 
* پلەی چوارەم:

### بەشداربوان

* 
* 
* 
* (وڵاتی میواندار) 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا
پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠
پۆل:جامی جیھانیی فیفا