open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ویلایەتی قۆنیە

**ویلایەتی قۆنیە**،  بە تورکیی عوسمانی: *قونیە ولایتی* بە ڕۆمانی:*Konya Vilâyeti*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ئاسیای بچووک کە تەواوی، یان بەشێک لە ناوچە کۆنەکانی پامفیلیا، پیسیدیا، فەریگیا، لیکاونیا، کیلیسیا و کاپادۆکیای لەخۆگرتبوو. 

ساڵی ١٨٦٤ لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی قارامان بە پەیڕەوی ویلایەت دامەزراوە. لە نێوان ساڵانی ١٩١٩ بۆ ١٩٢١ پارێزگاکانی قۆنیە، ئانتالیا، ئیسپارتە و بوردور لەلایەن ئیتاڵیا کە زلھێزێکی ھاوپەیمانە داگیرکران. لە ساڵی ١٩٢٣ ویلایەتی قۆنیە دابەش بوو بەسەر ٥ پارێزگادا: نیغدە، قۆنیە، بوردور، ئانتالیا، ئیسپارتا و قەرەمان (دواتر).

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٦٤ بە زیادکردنی نیوەی ڕۆژئاوای ئەیالەتی ئادانا بۆ ئەیالەتی قارامان، و بەشێک لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەیالەتی ئانادۆڵ پێکھاتووە. ڕووبەرەکەی ٩١٦٢٠ کم٢ بووە. سەرژمێری ساڵی ١٨٨٥ کە لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکرایەوە، ژمارەی دانیشتووانی ١٬٠٨٨٬١٠٠ کەس بووە. لە سەرژمێری ساڵی ١٩١٤دا ٧٥٠ ھەزار و ٧١٢ موسڵمان و ٢٥ ھەزار و ١٥٠ یۆنانی خەڵکی کاپادۆسیا (کارامالیدی تورکی زمان) و ١٢ ھەزار و ٩٧١ ئەرمەنی بووە.

## دیمۆگرافیا
بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ویلایەتی قۆنیە ڕووبەرەکەی ٩١٦٢٠ کیلۆمەتر دووجا بووە، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨دا بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٠٨٨ ھەزار و ١٠٠ کەس بووە. وردی ژمارەکانی دانیشتووان لە "نزیکەیی"ەوە دەست پێدەکات تا "تەنھا گریمانەیی" بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە. تا ساڵی ١٩٢٠ کەمتر لە ١٠%ی دانیشتووانەکەی بە مەسیحی وەسف دەکران، زۆربەی دانیشتوانی مەسیحی لە کەناری دەریادا بوون.

## ئابووری
[300px|وێنۆک|چەپ|پێشوازیکردن لە باڵیۆزی [ئەڵمانیا لە وێستگەی شەمەندەفەری قۆنیە، ساڵی ١٩٠٤]]
دانیشتووانەکەی زۆربەیان کشتوکاڵی و شوانکاری بوون. تاکە پیشەسازییەکان فەرش و دروستکردنی شتومەکی پەتۆ و ئاوریشم بوون. کانەکانی کرۆم، جیوە، گۆگرد، دارچین، سرکە و خوێی بەرد ھەبوون. ھەناردەکردنی سەرەکی خوێ، کانزا، تریاک، لۆکە، دانەوێڵە، پشم و ئاژەڵ بوو؛ و ھاوردەکردنی کەلوپەلی قوماش و قاوە و برنج و نەوت. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، قۆنیە بە ھێڵی شەمەندەفەر بە ئەستەمبوڵبەسترابووەوە و بووە وێستگەیەکی گرنگ لەسەر ھێڵی ئاسنی بەرلین-بەغدا، کە لەلایەن کۆنسۆرتیۆمێکی سەرکردایەتی ئەڵمانیاوە دروستکرا.

## دابەشی کارگێڕی
سنجاقەکانی ویلایەت:
# سنجاقی قۆنیە (قۆنیە، ئاکشەھیر، سەیدیشەھیر، ئیلگین، بۆزکیر، کەرەمان، ئەرێگلی، کەرەپنار)
# سنجاقی نیکدە(نیغدە، نەڤشەھیر، ورگوپ، ئەکسەرای، بۆر، ئاراپسون)
# سنجاقی بوردور (ئیسپارتا، ئولوبورلو، ئەگیردیر، شارکیکاراغاچ، یالڤاچ)
# سنجاقی تەکێ (ئەنتالیا، ئێلمالی، ئالانیە، ئاکسێکی، کاش)
# سنجاقی ئیسپارتا

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٣
ویلایەتی تەڕابلوسی غەرب

**ویلایەتی تەڕابلوسی غەرب**،  بە تورکیی عوسمانی: *طرابلس غرب ولایتی* بە ڕۆمانی:*Trāblus-ı Ġarb Vilâyeti*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ویلایەتێکی عوسمانییە کە لە جیاتی ئەیالەتی تەڕابلوسی غەرب لە ئەنجامی ئەو چاکسازییە ئیدارییەی کە لە ساڵی ١٨٦٤دا ڕوویدا، دامەزراوە.

## مێژوو
ئەیالەتی تەڕابلوسی غەرب دوای ھەڵوەشاندنەوەی ویلایەتی تەڕابلوسی غەرب بە ڕێسای دامەزراندنی ویلایەتەکان کە لە ساڵی ١٨٦٤ پەسەندکرا، دامەزراوە. بە مەبەستی بەھێزکردنی ئیدارەی تەرابلوس، کارگێڕان بەردەوام لەلایەن ناوەندەوە دەگۆڕدرا. لە دوا قۆناغەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، تەرابلوس لەلایەن ئەو حاکمانەوە بەڕێوەدەبرا کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە دیاریکرابوون. لە ساڵی ١٩٠٨ مستەفا کەمال یاخیبوونێکی لەلایەن عەشیرەتەکانی ناوچەکە سەرکوت کرد. بە گشتی ٣٣ والی تەرابلوسیان بەڕێوەبرد تا ھاتە ژێر دەسەڵاتی ئیتاڵیا. ئیتالیا ھێرشی کردە سەر تەرابلوس کە وەک کۆلۆنییەک دەیبینی. ستاف مەیجر مستەفا کەمال، ستاف مەیجر ئێنڤەر و ستاف کۆلۆنێل نەشێت خزمەتیان کرد بۆ ڕێگریکردن لە داگیرکاری لێرە.

لە شەڕی تەرابلوسی ساڵی ١٩١١، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ھەوڵی پاراستنی تەرابلوسی دا بە سوپای ٢٥ ھەزار کەسی لە بەرامبەر سوپای ئیتاڵیا کە ١٠٠ ھەزار کەسی بوو. ھەروەھا تەریقەتی سانوسی کە مەزھەبێکی ناوخۆییە، ھاوکاری سوپای عوسمانییان دەکرد. لە کۆتایی شەڕەکەدا ئیتاڵییەکان ناوچەکەیان داگیرکرد. تەرابلوس لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٢ بە پەیمانی ئۆچی لە سویسرا درا بە ئیتالییەکان. شەڕی تەرابلوس یەکەمجار بوو کە فڕۆکە لە شەڕێکدا بەکارھات. تەرابلوس دوا پارچە زەوی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو لە ئەفریقا.

## دانیشتوان

## ئەمانە ببینە
* ئەیالەتی تەڕابلوسی غەرب
* لیبیا

## نەخشە

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
پۆل:لیبیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیتالی ئاخێو
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
ویلایەتی بەیروت

**ویلایەتی بەیروت**،  بە تورکیی عوسمانی: *بیروت ولایتی* بە ڕۆمانی:*Beyrut Vilâyeti*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە ناوچە کەنارییەکانی ویلایەتی سووریا لە ساڵی ١٨٨٨ دامەزراوە وەک داننانێک بە گرنگی تازە دۆزراوی پایتەختەکەی کە ئەوکاتەکە بەیرووت بوو، کە لە ساڵانی پێشوودا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیبوو تا ساڵی ١٩٠٧، بەیرووت لەسەدا ١١ی بازرگانی نێودەوڵەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی مامەڵەی لەگەڵدا دەکرد. لە باکووری یافاوە تا شاری بەندەری لازقیە درێژبووەوە. لە ڕۆژهەڵاتەوە بە ویلایەتی سووریا و لە باکوورەوە بە ویلایەتی حەلەب و لە باشوورەوە بە موتەسەڕیفی قودس و لە ڕۆژئاوا دەریای ناوەڕاست سنووردار بووە.

بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ١١٧٧٣ میل چوارگۆشە بووە (٣٠٤٩٠ کیلۆمەتر دووجا)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانی ٥٣٣ هەزار و ٥٠٠ کەس بووە. لە ٣٦ ویلایەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا چوارەم ناوچەی پڕ دانیشتوو بوو.

## دابەشی کارگێڕی
سنجاقەکانی ویلایەت:
# سنجاقی لازقیە
# سنجاقی تەرابلوسی شام
# سنجاقی بەیروت
# سنجاقی عەکا
# سنجاقی نابلوس

## نەخشە

File:CUINET(1896)_LA_SYRIE.jpg|نەخشەی (ڤیتال کوینێت) ساڵی ١٨٩٦ی ناوچەی سووریا، لەنێویاندا ویلایەتی بەیروت.
File:Ottoman Asia (partial, 1893).jpg|ساڵی ١٨٩٣ نەخشەی دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئاسیای عوسمانی
File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی بەیروت و سنجاقەکانی و ویلایەتی سووریا و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.


## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
بەیروت
پۆل:شام
پۆل:لوبنان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٨
گەمارۆدانی مووسڵ (١٧٤٣)

**گەمارۆدانی مووسڵ**، گەمارۆدانی شاری مووسڵ بوو لە باکووری عێراق لەلایەن سوپای نادر شا لە کاتی لەشکرکێشی فارسەکان بۆ سەر ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی ١٧٤٣.لەلایەن هێزەکانی پیرشانۆ کە پێکهاتبو لە کوردانی ئێزدی بەناوی پیرو پیرانی سەرکوتکرا.

## دەستپێکردنی گەمارۆدان
شەمەندەفەری گەمارۆدانی فارسەکان لە دوای ھەڵمەتەکانی پێشووی نادر شا وەک ژەنەراڵێکی سەفەوییەکان زۆر باشتر و زیادکرابوو و سەدان تۆپ و ھاوەنی قورس لەخۆدەگرت. پرد لە سەرەوە و خوارەوەی شار دروست دەکرا. کاتێک لە شوێنی خۆیان بوون، تۆپبارانە فارسەکان بۆ ماوەی ھەشت ڕۆژ موسڵیان بۆردومان کرد، ھاوەنەکان تەقەیان دەستپێکرد و زیانێکی ترسناکیان لە ناوەوەی شارەکە گەیاند. دانیشتووانی شارەکە کە لە خەڵکی ڕەسەن و پەنابەر پێکھاتبوون، موسڵمانان، مەسیحی و ئێزیدییەکان ھەموویان بە جۆش و خرۆشەوە بەشدارییان کرد لە بەرگریکردن لە شارەکە؛ کە بووە ھۆی مردنی ھەزاران ئێزیدی و گرتنی و کوشتنی سەرکردەکەیان لەلایەن نادر شا. لە کۆتاییدا تەقەی تۆپخانە سەرکەوتوو بوو لە زیانگەیاندن بە تاوەرێک و دروستکردنی پێشێلکاری؛ بەڵام بەرگریکارەکان بە ئیلھام وەرگرتن لە فەرماندەکەیان، بە پەرۆشەوە کاریان کرد و سەرکەوتوو بوون لە چاککردنەوەی زیانەکان. ھەروەھا فارسەکان دەستیان کرد بە ھەڵکەندنی مین لەژێر دیوارەکانی شارەکەدا بەڵام ئەو ئۆپەراسیۆنانە سەرکەوتنێکی کەمیان بەدەستھێنا. ھێرشێکی گەورەی دیکە ئەنجامدرا، لەلایەن ھەزاران سەربازەوە، کە ١٧٠٠ پلیکانەی پێوانەیان ھەڵگرتبوو. ھێرشەکە شکستی ھێنا و نادر زیاتر لە ٥ ھەزار پیاوی لەدەستدا. فارسەکان لەم قۆناغەدا ھەوڵیان دا دانوستان بکەنەوە، بەڵام فەرماندەی عوسمانی سەرپێچیکار بوو و بەرگریکاران ھەموو ھەوڵێکیان دا بۆ ئەوەی ناوەوەی شارەکە تا دەتوانرا بۆ نێردراوەکانی نادر ئاسایی دەربکەوێت، بەجۆرێک کە کاتێک داوای کاریگەرییەکانیان لەسەر دۆخی شارەکە و ئیرادەی گەلەکەی بۆ بەرەنگاربوونەوە لێکردن، وەڵامەکان نائومێدکەر بوون. نادر شا داوای لە لایەنی عوسمانی کرد پێشنیاری ئاشتی بخاتەڕوو، ئەوانیش ڕازی بوون. دواتر فارسەکان دەستخۆشییان لە بەرگریکارانی مووسڵ کرد لەسەر ئازایەتییان.

## ئەنجام
ئەیلوولی ساڵی ١٧٤٣ ھێزەلانی نادر شا دەستیان کرد بە تۆپباران کردنی شاری مووسڵ تا تشرینی یەکەم، بەڵام جەلالییکانی عێراق توشی شکست نەبوون. نادر شا بە بەھۆی بەربەرەکانێ لە نێوان فەرماندەکانی و ناکۆکی لە ئێران بە ناچاری پاشەکشەی کرد لە گەمارۆدایەکە، ھێزی مووسڵییەکان بە پاڵەوان لە نێو دانیشتوانی شارەکە دانران. بە سەرکردایەتیی حوسێن پاشا ئەلجەلیلی لەشکرکێشی سوپای نادر شایان تێکشکاندا. ئەم ڕووداوە بە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی سەدەی ١٨ی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ناوزەد کراوە، نەک ھەر بەھۆی پێگەی تاکە پاشەکشەی فەتحکەری گەورەی فارس لەسەر دەستی نەیارەکانی عوسمانی، بەڵکو وەک شکستێک کە نەک لەشکرێکی ئیمپراتۆری عوسمانی کە فەرماندەیی جەنەڕاڵێکی عوسمانی بوو، بەڵکو لەلایەن ھێزەکانی پارێزگاکانەوە تووشی بوو. سوپای فارس گەمارۆی مووسڵی ھەڵگرت، ھەرچەندە گەمارۆدانی بەسرە لە باشوور سەرەڕای ئەوەش بەردەوام بوو. سەرکەوتنی حسێن پاشا ئەلجەلیلی لە بەرپەرچدانەوەی ھێزەکانی نادر شا لە ساڵی ١٧٤٣ یارمەتیدەر بوو بۆ کۆتایی ھاتنی دەستپێشخەرییەکەی نادر شا بۆ داگیرکردنی عێراق. پەیمانی ئاشتی لەلایەن ھەردوولاوە بە دانوستان و واژوو کرا؛ بەڵام مەحموودی یەکەم، سوڵتانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، دواتر لە مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە پاشگەز بووەوە و دەستی بە شەڕکردن کردەوە. لە ئەنجامدا نادر گەمارۆی کارسی دا و دوای ماوەیەکی کەم سوپای عوسمانی لە شەڕی قەرس لە ساڵی ١٧٤٥دا لەناوبرد.

## سەرچاوەکان
مانی مەرگ

وێنۆک|مانی مەرگ لە ڕێپێوانی ئازادی کوییر, 2019, لە مەنهەتەن
[وێنۆک|ناڕەزایەتی مانی مەرگ دژی [داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لە شاری شێفیڵدی ئینگلیس لە بەریتانیا.]]
وێنۆک|مانی مەرگ لەلایەن I BIKE Dublin لە ئەنجومەنی شارۆچکەی دەبلین, 2019, لە دەبلین
**مانی مەرگ** (بە ئینگلیزی die-in یان lie-in)، شێوازێکە لە ناڕەزایەتی  دەربڕین کە تێیدا خەڵک ڕۆڵی مردوو دەگێڕن. ئەم شێوازە لەلایەن چەندین گرووپی ناڕەزاییەوە بەکارهاتووە بۆ کێشە گرنگەکان وەک مافی ئاژەڵان، دژایەتی جەنگ، کەمکردنەوەی ڕووداوەکانی هاتوچۆ، مافەکانی مرۆڤ  ئایدز ،  کۆنترۆڵکردنی چەک  ڕەگەزپەرستی ،  لەباربردن، و پرسی ژینگە . مەبەست لێی ئەوەیە خۆپیشاندەران بۆ کاتێکی کورت شوێنێک بگرن، پێش ئەوەی پۆلیس بتوانێت بە زۆر دەریان بکات.

لە سادەترین شێوەی مانی مەرگدا، خۆپیشاندەران بە سادەیی لەسەر زەوی پاڵ دەکەون و وا نیشان دەدەن کە مردوون، هەندێک جار خۆیان بە تابلۆ یان پۆستەر دادەپۆشن. مەبەست لە 'مانی مەرگ' تێکدانی جووڵەی خەڵکە لەسەر شەقام یان پیادەڕەو بۆ ڕاکێشانی سەرنجی ڕێبواران. 

لە شێوازە ئاڵۆزترەکاندا، هەندێک جار خوێنی ساختە یان کفنی بە خوێن پەڵەدار بە کار دەهێنرێت، هەروەها خۆپیشاندەران هەوڵ دەدەن لاسایی پەلەقاژەی مەرگ بکەنەوە بۆ ئەوەی مردنەکان ڕاستیتر دەربکەون. لە هەندێک حاڵەتی تردا، خۆپیشاندەران بە دەوری "تەرمەکان"دا هێڵکاری گەچ دەکێشن کە وەک هێڵکارییەکانی دەوری قوربانیانی کوشتن وایە. ئەمەش بۆ ئەوە دەکەن کە نیشان بدەن ئەو ڕێکخراوەی ناڕەزایەتی بەرامبەر دەردەبڕن خەڵکی "کوشتووە". هەندێک جار، بەشێک لە گرووپی خۆپیشاندەرەکە وتار دەدەن دەربارەی ئەو بابەتەی ناڕەزایەتی لەسەرە، لە کاتێکدا ئەوانی تر لەسەر زەوی پاڵکەوتوون.

## نموونە

دوای کوژرانی جۆرج فلۆید لە ئەمریکا لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٠، زۆرێک لە خۆپیشاندانەکان بریتی بوون لە مانی مەرگ کە بۆ ماوەی ٨ خولەک و ٤٦ چرکە بەردەوام بوو, واتە بە درێژایی ئەو ماوەیە کە بەپێی ڕاپۆرتە سەرەتاییەکان شۆڤین ئەژنۆی لەسەر ملی فلۆید دادا. 

لە 5ی حوزەیرانی 2020، مانی مەرگ لە دەرەوەی ماڵی سەرۆکی ڕاوێژکاری سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا بۆریس جۆنسۆن لە لەندەن بەڕێوە چوو بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە ڕیسوایی دۆمینیک کامینگز ، کە تێیدا ڕاوێژکاری پێشوو، دۆمینیک کامینگز، چەند گەشتێکی کرد و بەمە یاساکانی قەدەغەی هاتووچوو لە سەرانسەری بەریتانیای پێشێل کرد. 

## هەروەها سەیری بکە

* مانگرتن
* خۆ لە مردووی دان
* مەکۆی ناڕەزایەتی
* ناڕەزایەتی دەربڕین
* مانی خەو (بێدئین)

## سەرچاوەکان

پۆل:مەرگ
پۆل:فریودان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
محەممەد عەلی خان زەند

**محەممەد عەلی خان زەند** (بە فارسی: محمد علی خان زند، لەدایکبووی ١٧٦٠ بۆ ١٧٧٩) دووەم پاشای ئیمپراتۆریەتی زەند بوو، کە فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٦ی ئازاری ١٧٧٩ بۆ ٩ی حوزەیرانی ١٧٧٩ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٠
پۆل:مردووانی ١٧٧٩
پۆل:فەرمانڕەواکانی زەند
گەڕانی سەلامەتی گووگڵ

**گەڕانی سەلامەتی گووگڵ** خزمەتگوزارییەکە لە گووگڵەوە کە بەکارھێنەران ئاگادار دەکاتەوە کاتێک ھەوڵی سەردانی ماڵپەڕێکی مەترسیدار دەدەن یان فایلە مەترسیدارەکان (زیان بەخشەکان) دابەزێنن. وەک بەشێکی سەرەکی خزمەتگوزارییەکە، گووگڵ لیستەکانی ئەو URLانە لەلایە کە ناوەڕۆکی بەرنامەی زیانبەخش یان فیشینگیان تێدایە. ئەم پاراستنە لە سەرانسەری بەرھەمەکانی گووگڵدا کاردەکات و گووگڵ دەڵێت «ئەزموونی گەڕانی سەلامەتتر لە سەرانسەری ئینتەرنێتدا بەھێز دەکات». گووگڵ API گشتی بۆ خزمەتگوزارییەکە دابین دەکات. وێبگەڕەکان لەوانەش گووگڵ کرۆم، سەفاری، فایەرفۆکس، ڤیڤاڵدی و براڤ گەڕانی سەلامەتی گووگڵ بەکاردەھێنن بۆ پشکنینی لاپەڕەکان لە بەرامبەر ھەڕەشە ئەگەرییەکان.

گووگڵ داتاکانی گەڕانی سەلامەتی خۆی بەکاردەھێنێت بۆ ئاگادارکردنەوەی گەشەپێدەرانی وێب کاتێک ماڵپەڕەکانیان لەلایەن ئەکتەرە زیانبەخشەکانەوە تووشی مەترسی دەبن و یارمەتیان دەدات بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە. ھەروەھا گووگڵ زانیاری گەڕانی سەلامەت دەدات بە دابینکەرانی خزمەتگوزاری ئینتەرنێت لە ڕێگەی ناردنی ئاگادارکردنەوەی ئیمەیڵ بۆ بەڕێوەبەرانی سیستەمی سەربەخۆ سەبارەت بەو ھەڕەشانەی کە لە تۆڕەکانیاندا میوانداری دەکرێن.

تا مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧ زیاتر لە ٣ ملیار ئامێری ئینتەرنێت ئەم خزمەتگوزارییەیان بەکارھێناوە. جێگرەوەکان لەلایەن ھەردوو کۆمپانیای تێنسێنت و یاندێکسەوە پێشکەش دەکرێن.

## مێژوو
گووگڵ لە ساڵی ٢٠٠٥ وەک بەرنامەی دژە فیشینگ دەستی بە کارکردن کرد لەسەر گەڕانی سەلامەت.  وەشانی سەرەتایی ئێکستێنشنی بۆ فایەرفۆکس و ناوی ماڵپەڕە زیانبەخشەکانی لە ئەنجامی گەڕانی گووگڵدا لەخۆگرتبوو.  گووگڵ یەکەم APIی گەڕانی سەلامەتی خۆی بۆ بەرنامەکانی لایەنی سێیەم لە ساڵی ٢٠٠٧ بڵاوکردەوە.  گووگڵ گەڕانی سەلامەتی لە ساڵی ٢٠٠٨دا لە کرۆم و لە ساڵانی ٢٠١١-٢٠١٢ لە ئەندرۆید و گووگڵ پلەی یەکخست. 

## سەرچاوەکان

گەڕانی سەلامەت
ویلایەتی سووریا

**ویلایەتی سووریا** یا **ویلایەتی شام** یا **ویلایەتی دیمەشق** بە تورکیی عوسمانی: *سوریە ولایتی* بە ڕۆمانی:*Sûriye Vilâyeti*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٦٢١٨٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە (٢٤٠٠٩ میل چوارگۆشە)، لەکاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨دا بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی (١) ملێۆن کەس بووە. وردی ژمارەکانی دانیشتووان لە "نزیکەیی"ەوە دەست پێدەکات تا "تەنھا گریمانەیی" بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٦٤ یاسای ویلایەت ڕاگەیەندرا. یاسای نوێی ویلایەتەکان لە ساڵی ١٨٦٥ لە دیمەشق جێبەجێ کرا و ئەو ویلایەتە چاکسازی کراو ناوی سوریە/سووریا بوو، ئەمەش ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی ھۆشیاری مێژووییە لە نێو ڕۆشنبیرانی ناوچەکەدا. قودس لە باقی ویلایەتەکە جیاکرایەوە، و کرا بە سنجاقی سەربەخۆی قودس کە ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتی دەدا بە ئەستەمبوڵ، نەک دیمەشق. جەبەل لوبنان بە ھەمان شێوە لە ساڵی ١٨٦٤دا کرابوو بە موتەسەڕیفێکی خۆبەڕێوەبەر.

لە ساڵی ١٨٧٢ ھەرێمێکی نوێی ئیداری دروستکرا، کە ناوەندەکەی لە مەعان بوو، بەڵام تێچووی یەکە ئیدارییە نوێیەکە زۆر زیاتر بوو لە داھاتەکان و ساڵی دواتر داخرا. لە ساڵی ١٨٨٤ والی دیمەشق پێشنیارێکی کرد بۆ دامەزراندنی ویلایەتێکی نوێی باشووری سووریا، ھەرچەندە ھیچی لێ دەرنەچوو.

لە ساڵی ١٨٨٨دا ویلایەتی بەیروت لە ناوچە کەنارییەکانی ویلایەتی سووریا دروست بوو. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٩٢دا پێشنیارێکی دیکە بۆ حکومەتی ھەرێمێک کە سەنتەری مەعان بێت، خرایەڕوو، کە لە مانگی ئابدا پەسەندکرا. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٨٩٥ ناوەندی ئەم موتەسەڕیفیە گواسترایەوە بۆ کەرەک (موتەسەڕیفی کەرەک) کە باشووریترین ڕادەی دەسەڵاتی عوسمانی لە ویلایەتی سووریادا دیاری دەکات.  

تا ساڵی ١٨٩٧ ویلایەتی سووریا بەسەر چوار سنجاقدا دابەش بوو کە بریتین لە (دیمەشق، حەما، حوران و کەرەک). پایتەختی ویلایەت دیمەشق بوو.

## نەخشە

File:CUINET(1896)_LA_SYRIE.jpg|نەخشەی (ڤیتال کوینێت) ساڵی ١٨٩٦ی ناوچەی سووریا، لەنێویاندا ویلایەتی بەیروت.
File:Ottoman Asia (partial, 1893).jpg|ساڵی ١٨٩٣ نەخشەی دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئاسیای عوسمانی
File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی بەیروت و سنجاقەکانی و ویلایەتی سووریا و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.


## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
سووریا
پۆل:شام
پۆل:لوبنان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٨
دوورگەی مێژدوشارسکی

وێنۆک|352x352پیکسڵ|دوورگەی مێژدوشارسکی و نۆڤایا زێملیا
**دوورگەی مێژدوشارسکی** () سێیەم گەورەترین دوورگەی دوورگەکانی نۆڤایا زێملیایە کە دەکەوێتە باکووری ویشکانی ڕووسیا. لە دەریای بارێنتسدایە لە ڕۆژاوای دوورگەی زۆر گەورەتری یوژنی. ڕووبەری دوورگەی مێژدوشارسکی.

## سەرچاوەکان
ئۆروست

**ئۆروست** () دوورگەیەکە لە شاری بۆھوسلان لە ڕۆژاوای سوێد. لە ساڵی ٢٠١٤ ئاماری سوید وەک چوارەم گەورەترین دوورگەی سوێد ڕاگەیاند، بەپێی پێناسەیەک کە کەناڵی دەستکرد زیاد دەکات بۆ ئاوە ئەگەرییەکانی دەوروبەری دوورگەیەک. ئاماژە بەوە کراوە کە بەپێی ئەم پێناسەیە، ھەموو گۆتالاند دەبێتە گەورەترین دوورگەی وڵاتەکە، ئەمەش لەبری ئەوە ئۆروست دەکاتە پێنجەم گەورەترین دوورگەی. سێیەم گەورەترین دوورگەی سوێدە کە بە شێوەیەکی سروشتی دروست کراوە. گەورەترین شارۆچکە لەسەر ئۆروست ھێناو پایتەختی شارەوانییە و نزیکەی ١٨٠٠ کەسی تێدایە. کۆمەڵگاکانی دیکە کە زۆربەیان گوندی ماسیگرتنن، بریتین لە ئێلۆس، ئێدشولتشال، ھالێڤیکسستراند، مۆلۆسوند، مۆرلاندا، ستۆکن، سڤانێسوند، سڤانڤیک و ڤاریکیل. ئۆروست لە زستاندا نزیکەی ١٥١٦٠ کەسی تێدا دەژی و لە ھاویندا زۆر کەسی دیکە. پیشەسازی سەرەکییەکەی کارگەی کەشتییە، دوو گەورەترینیان بریتین لە ناجادڤارڤێت و ھالبێرگ-راسی.

## پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
### شارۆچکە دووانەکان – شارە خوشکەکان
ئۆروست لەگەڵ:
*  Aalborg، دانمارک

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
سانتیاگۆ بێرنابیۆ (یاریزان)

**سانتیاگۆ بێرنابیۆ دی یەستێ** (٨ی حوزەیرانی ١٨٩٥ – ٢ی حوزەیرانی ١٩٧٨) یاریزانێکی تۆپی پێی ئیسپانی بوو کە وەک ھێرشبەر یاریی بۆ یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید کردووە و، بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی مێژووی ڕیاڵ مەدرید دادەنرێت، کە لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٤٣ تا مردنی و بۆ ماوەی ٣٤ ساڵ و ٢٦٤ ڕۆژ وەک سەرۆکی ڕیاڵ مەدرید کاری کردووە.

لەژێر سەرکردایەتی بێرنابیۆ، یانەی ڕیاڵ مەدرید بوو بە تیپێکی باڵادەست لەسەر ئاستی ناوخۆیی و لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، کاریگەرییەکەی لە دەرەوەی یاریگای تۆپی پێ درێژبووەوە، یاریگای ئێستای یانەکە بە ناوی ئەو ناونراوە.

## ساڵانی سەرەتایی و پیشە
بێرنابیۆ لە شەقامی سان سێباستیان لە شاری ئەلمانسا لە پارێزگای ئەلباسیتێ لە ئیسپانیا لەدایکبووە؛ کە خێزانەکەی لەوێ دەژیا.

خێزانی سانتیاگۆ ھەر لە تەمەنی منداڵیەوە ڕوویان لە مەدرید کرد و لە ساڵی ١٩٠٩ لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا پەیوەندی بە لاوانی ڕیاڵ مەدریدەوە کرد، دوای ئەوەی ساڵانێک بینەری بەردەوامی یارییەکانیان بوو، بێرنابیۆ ماوەیەکی زۆریش قۆڵبەستی کاپتنی یانەکەی ھەڵگرتبوو، لە ساڵی ١٩٢٠ سانتیاگۆ بێرنابیۆ لە ڕیاڵ مەدرید کشایەوە و پەیوەندی بە ڕکابەرەکەی شارەکەیەوە کرد کە ئەتلەتیکۆ مەدریدە، لەوێ تەنھا یەک یاری ئەنجامدا و پاشان لە ساڵی ١٩٢١ گەڕایەوە بۆ یانەی ڕیاڵ مەدرید و وەک ھێرشبەر یاری دەکرد پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٦ واز لە یاریکردن بھێنێت، دواتریش تا ساڵی ١٩٣٥ بەردەوام بوو لە پەیوەندی لەگەڵ یانەکەدا، سەرەتا وەک ڕاھێنەری تیپی یەکەم، دواتر وەک بەڕێوەبەر و ئینجا بووە بە یاریدەدەری ڕاھێنەر.

## دەسکەوتەکان
### یاریزان
* **[[جامی شای ئیسپانیا]]:**
** ١٩١٧

### سەرۆک
* **تۆپی پێ:**
** **[[لا لیگا|لالیگا]]:**
*** ١٩٥٣–٥٤، ١٩٥٤–٥٥، ١٩٥٦–٥٧، ١٩٥٧–٥٨، ١٩٦٠–٦١، ١٩٦١–٦٢، ١٩٦٢–٦٣، ١٩٦٣–٦٤، ١٩٦٤–٦٥، ١٩٦٦–٦٧، ١٩٦٧–٦٨، ١٩٦٨–٦٩، ١٩٧١–٧٢، ١٩٧٤–٧٥، ١٩٧٥–٧٦، ١٩٧٧–٧٨
** **[[جامی شای ئیسپانیا|جامی ئیسپانیا]]:**
*** ١٩٤٦، ١٩٤٧، ١٩٦١–٦٢، ١٩٦٩–٧٠، ١٩٧٣–٧٤، ١٩٧٤–٧٥
** **ئیڤا دوارتی لە جامی ئیسپانیا:**
*** ١٩٤٧
** **[[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|جامی ئەورووپا]]:**
*** ١٩٥٥–٥٦، ١٩٥٦–٥٧، ١٩٥٧–٥٨، ١٩٥٨–٥٩، ١٩٥٩–٦٠، ١٩٦٥–٦٦
** **جامی لاتین:**
*** ١٩٥٥، ١٩٥٧
** **[[جامی ئینتەرکۆنتیننتال|جامی نێوان کیشوەرەکان]]:**
*** ١٩٦٠
* **تۆپی باسکە:**
** **لیگا ئیسپانیۆلا دی باڵۆنسێستۆ:**
*** ١٩٥٧، ١٩٥٨، ١٩٥٩–٦٠، ١٩٦٠–٦١، ١٩٦١–٦٢، ١٩٦٢–٦٣، ١٩٦٣–٦٤، ١٩٦٤–٦٥، ١٩٦٥–٦٦، ١٩٦٧–٦٨، ١٩٦٨–٦٩، ١٩٦٩–٧٠، ١٩٧٠–٧١، ١٩٧١–٧٢، ١٩٧٢–٧٣، ١٩٧٣–٧٤، ١٩٧٤–٧٥، ١٩٧٥–٧٦، ١٩٧٦–٧٧
** **جامی شای ئیسپانیا:**
*** ١٩٥١، ١٩٥٢، ١٩٥٤، ١٩٥٦، ١٩٥٧، ١٩٦٠، ١٩٦١، ١٩٦٢، ١٩٦٥، ١٩٦٦، ١٩٦٧، ١٩٧٠، ١٩٧١، ١٩٧٢، ١٩٧٣، ١٩٧٤، ١٩٧٥، ١٩٧٧
** **جامی پاڵەوانانی ئەورووپا فیبا:**
*** ١٩٦٣–٦٤، ١٩٦٤–٦٥، ١٩٦٦–٦٧، ١٩٦٧–٦٨، ١٩٧٣–٧٤، ١٩٧٧–٧٨
** **تۆپی باسکە جامی لاتین:**
*** ١٩٥٣
** **جامی نێوان کیشوەرەکانی فیبا:**
*** ١٩٧٦، ١٩٧٧

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پڕۆفایلی لە realmadrid.com

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەتلەتیکۆ مەدرید
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیسپانی
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:یاریزانی کاستیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانیا
ویلایەتی ئەدیرنە

**ویلایەتی ئەدیرنە**،  بە تورکیی عوسمانی: *ولایت ادرنە* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Edirne*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

پێش ساڵی ١٨٧٨ ڕووبەری ویلایەتەکە ٢٦١٦٠ میل چوارگۆشە بووە (٦٧٨٠٠ کم٢) و تا چیای بەڵکان درێژ بووەتەوە. بەڵام بە پێی پەیمانی بەرلین (١٨٧٨)، سنجاقەکانی ئیسلیمیە، زۆربەی سنجاقەکانی فیلیبە و بەشێکی کەم لە سنجاقەکانی ئەدیرنە (کزلاغاچ کازا و مۆناستێر ناھیا) لێی ھەڵکەندران بۆ دروستکردنی ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات کە ڕووبەری کۆی گشتی ٣٢٬٩٧٨ کم٢ بوو. ویلاتەکە لە ساڵی ١٨٨٥ بە شێوەیەکی ئاشتیانە لەگەڵ میرنشینی بولگاریا یەکیگرت.

باقی ویلایەتەکە لە ساڵی ١٩٢٣ لە نێوان تورکیا و یۆنان دابەش بوو و لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم لە چوارچێوەی پەیمانی لۆزاندا گەیشتە لوتکە. بەشێکی بچووکتر پێشتر بەھۆی پەیماننامەی بوخارێست (١٩١٣) دوای شەڕەکانی بەڵکان چووبووە بولگاریا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ھاوسنوور بووە لەگەڵ ویلایەتی ئەستەمبوڵ و دەریای ڕەش و دەریای مەڕمەڕە لە ڕۆژھەڵات و لە ڕۆژئاوا لەگەڵ ویلایەتی سەلانیک و لە باکوور لەگەڵ ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات (بە زمانی بولگاری لە ساڵی ١٨٨٥ەوە) و لە باشوورەوە لەگەڵ دەریای ئیجە. ھەندێک جار ناوچەکە بە تراسی باشوور، یان تراسی ئادریانۆپۆلیتانیش وەسف دەکرێت.

دوای شاری ئەدریانۆپڵ (بە تورکی ئێدیرنە؛ دانیشتوانی لە ساڵی ١٩٠٥ نزیکەی ٨٠ ھەزار)، شارۆچکە سەرەکییەکان بریتی بوون لە ڕۆدۆستۆ (ئێستا تەکیرداغ) (٣٥ ھەزار)، گێلیبۆڵ (٢٥ ھەزار)، کرکلارێلی (١٦ ھەزار)، ئێسکێچە (١٤ ھەزار)، چۆرلو (١١٬٥٠٠)، دیمێتۆکا (١٠ ھەزار)، ئینێز (٨٠٠٠)، گومولچین (٨٠٠٠) و دێدەئاغاچ (٣٠٠٠).

## سنجاقەکان
# سنجاقی ئێدیرنە
# سنجاقی کرکلەرەلی
# سنجاقی تەکیرداغ
# سنجاقی گەلیبۆلو
# سنجاقی دەدەغاچ (تا ساڵی ١٩١٢)
# سنجاقی گومولچین (تا ساڵی ١٩١٢)
# سنجاقی فیلیب (تا ساڵی ١٨٧٧)
# سنجاقی سلیمیا (تا ساڵی ١٨٧٧)

## نەخشە

پەڕگە:Ethnographic-map-Thrace-1912.jpg|300px|وێنۆک|نەخشەی نەتەوەیی ساڵی ١٩١٢ بەپێی ئێتنۆگرافەرانی بولگاری
 
File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی ئەدیرنە و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.


## ئەمانەش ببینە
* ئەیالەتی ئەدیرنە
* دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
کڤیتۆیا

**کڤیتۆیا** () دوورگەیەکە لە دوورگەکانی سڤالبارد لە زەریای جەمسەری باکوور کە  ڕووبەرەکەیەتی. ڕۆژھەڵاتترین بەشی شانشینی نەرویجە. نزیکترین ناوچەی جەمسەری باکووری ڕووسیا، دوورگەی ڤیکتۆریا،
تەنھا  دوورە لە ڕۆژھەڵاتی کڤیتۆیا.

دوورگەکە نزیکەی تەواو لەلایەن Kvitøyjøkulen داپۆشراوە، کە سەرپۆشێکی سەھۆڵییە و ڕووبەرەکەی  لەگەڵ قوبەیەکی کلاسیکی و شێوەی کاتژمێری شەمەندەفەر، کە ناوی خۆی پێبەخشیوە. ئەو چەند ناوچە زەمینییە بێ سەھۆڵە ھەریەکەیان تەنھا چەند کیلۆمەترێکی چوارگۆشە گەورەن و زۆر بێ بەرھەم و بەردینن، گەورەترینیان ئەندرێنێسێتە لە گۆشەی باشووری ڕۆژاوای دوورگەکە. کڤیتۆیا بەشێکە لە پارێزراوی سروشتی نۆرداوست-سڤالبارد.

## وشەڕەتناسی
ناوی ئێستا لەلایەن نەھەنگناس یۆھان کیلدسن لە شاری ترۆمسۆ لە ساڵی ١٨٧٦ دراوە. ڕێنووسی ڕەسظەنی ناوەکە لە ساڵی ١٨٧٦ەوە *Hvidøen* (دانیمارکی-نەرویجی) بووە. لە ساڵی ١٩٢٧ گۆڕدرا بۆ *کڤیتۆیا*. وەک ناوەکانی دیکەی دوورگە و ناوچەکانی جەمسەری باکوور و جەمسەری باشووری نەرویج فۆڕمی نینۆرسکی نەرویجی لە ناوەکەدا بەکاردەھێنرێت–فۆڕمی بۆکمال دەبوو *Hvitøyen* یان *Hvitøya*.

## مێژوو
کڤیتۆیا لەلایەن ھۆڵەندی کۆرنێلیس گایڵزەوە لە ساڵی ١٧٠٧ دۆزرایەوە، و لەژێر ناوی 'Giles Land' یان 'Gillis Land' لەسەر نەخشەکان بە شێوە و قەبارە و شوێنی جیاواز بە درێژایی سەدەکان بینرا.

### گەشتی ئاندرێ لە باڵۆنەکانی جەمسەری باکوور
وێنۆک|مۆنۆمێنتی گەشتی باڵۆنەکانی جەمسەری باکووری دەندرێ
دوورگەکە شوێنی پشوودانی گەشتی باڵۆنەکانی جەمسەری باکووری **ئاندرێ** بوو لە ساڵی ١٨٩٧، کە لەلایەن **سالو مون ئیسایا ئاندرێ** ڕێکخراوبوو. ئەو گەشتە ھەوڵیدا بە باڵۆنێکی ھایدرۆجین ڕووبەرەو جەمسەری باکووردا بفڕێت، بەڵام باڵۆنەکە لە نزیکەی ٣٠٠ کیلۆمەتر (١٩٠ میل) باکووری **کڤیتۆیا** لە ١٤ی تەممووز، کەمتر لە سێ ڕۆژ دوای دەستپێکردن دابەزی. تا ٦ی تشرینی یەکەم ئەوان بە پیا گەیشتنە دوورگەکە و لە تاکە بەشی بێ سەھۆڵی لێ وەستاون، کە ئێستا ناوی پێدراوە **ئەندرێنێسێت**.

چارەنووسی ئەو گەشتە یەکێک بوو لە نھێنییە گەورەکانی جەمسەری باکوور بۆ زیاتر لە سێ دەیە، تاوەکو پاشماوەکانی لەلایەن کەشتیی براتڤاگەوە لە ساڵی ١٩٣٠ دۆزرایەوە، و ڕۆژنامە، لۆگەکانی چاودێری زانستی و وێنەکان- پلێتی نەرێنی شووشەیی، کە بە قووڵی بەسترابوو و دەتوانرا پەرەی پێبدرێت-لە شوێنەکەدا دۆزرایەوە. توێژەرانی مۆدێرن پێیان وایە ئەو سێ ئەندامەی ئەو گەشتە لە ماوەی دوو ھەفتەدا دوای گەیشتنیان بە دوورگەکە گیانیان لەدەستداوە.

لە دوورگەکەدا مۆنۆمێنتی یادی ئەو سێ پیاوە بە ناوەکانی ئێس ئەی ئاندرێ، نیڵس سترینبێرگ و نوت فرێنکڵ دانراوە. مۆنۆمێنتێکی دیکە کە لەلایەن «گەشتی ستۆکھۆڵم»ەوە لە ساڵی ١٩٩٧ بۆ یادکردنەوەی ١٠٠ ساڵ بەسەر ئەو ڕووداوە دڵتەزێنەدا دانرابوو، دواتر بە ئەنقەست لەلایەن دەسەڵاتی سڤالباردەوە وێرانکرا، بە پاساوی ئەوەی کە بە شێوەیەکی نایاسایی دانراوە.

## ئاوھەوا
کڤیتۆیا کەشوھەوای توندرای ھەیە (Köppen: ET)، کە ھیچ مانگێک مامناوەندی پلەی گەرمی ڕۆژانەی لە سەرووی ١٠ پلەی سەدی (٥٠ پلەی فەھرەنگی) نییە. کەشوھەوا لە نزیکەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەشوھەوای سەھۆڵبەندان، لەگەڵ مانگی تەممووز و ئاب تاکە مانگ کە مامناوەندی پلەی گەرمی ڕۆژانە لە سەرووی بەستنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
دوورگەی ھیترا

**ھیترا**دوورگەیەکە لە شارەوانی ھیترا لە ناوچەی ترۆندێلاگ لە نەرویج. دوورگەی حەوتەمین گەورەترین دوورگەی نەرویجە (بەدەر لە سڤالبارد) و گەورەترین دوورگەیە لە باشووری دوورگەکانی لۆفۆتن. دوورگەکە لە نێوان گەرووی ترۆندھیمسلیا و فرۆیفیۆردندایە و تەنھا لە باشووری ڕۆژاوای دەروازەی چوونە ژوورەوەی ترۆندھیمسفیۆردن دایە.

ھیترا بە چەندین دوورگەی وەک سمۆلا لە باشووری ڕۆژاوا دەورە دراوە؛ بیسپۆیان و ھێلگبوستادۆیا و دۆلمۆیا و فرۆیا لە باکوور؛ Ulvøya, Fjellværsøya, و Leksa لە ڕۆژھەڵات؛ و ھێمنسکیلا و ویشکانی نەرویج لە باشوورەوە.  بەرز Mørkdalstuva بەرزترین خاڵە لە دوورگەکەدا.

زۆربەی دانیشتووانی دوورگەکە لە نزیک کەناراوەکان دەژین. گەورەترین گوندەکانی ئەم دوورگەیە بریتین لە فیلان و ساندستاد و ھێستڤیکا و کڤێنڤێر و ئانسنێس و مێلاندسجۆن.

## مێژوو
ئێستا تەواوی دوورگەکە بەشێکە لە شارەوانی ھیترا، بەڵام پێش ساڵی ١٩٦٥، دوورگەکە دابەشکرابوو بەسەر چوار شارەوانیدا: شارەوانی ھیترا، شارەوانی فیلان، شارەوانی ساندستاد، و شارەوانی کڤێنڤێر.

لە ساڵی ٢٠٠٤ کۆمپانیای ستاتکرافت کاری دروستکردنی کێڵگەی بای ھیترای لە دوورگەکەدا تەواو کرد. کێڵگەکە ٢٤ ئاسنگەری بای ھەیە و زۆرترین توانای بەرھەمھێنانی کارەبای .

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
دوورگەی زیگلێر

alt=Cape Brice, Ziegler Island, Franz Josef Land|وێنۆک|264x264پیکسڵ|کیپ بریس، دوورگەی زیگلێر، فرانز جۆزێف لاند
**دوورگەی زیگلێر** (بە ڕووسی: Остров Циглера؛ Ostrov Tsiglera) دوورگەیەک لە شاری فرانز جۆزێف لاند لە ڕووسیا.

## جوگرافیا
درێژی ئەم دوورگەیە  ە و لە باکووری باشوورەوە تا باشووری باشوور درێژ دەبێتەوە. ڕووبەرەکەی  و نزیکەی تەواو سەھۆڵبەندان نییە. بەرزترین خاڵ لە دوورگەی زیگلەر  یە. کیپ بریس (мыс Брайса) گۆشەی باکووری ڕۆژاوا دیاری دەکات. کیپ واشنتۆن (мыс Вашингтона) لە زۆر ڕۆژھەڵات دایە. باشوورترین خاڵەکەی پێی دەوترێت کیپ بیلۆسۆڤ (мыс Белоусова).

### دوورگەکانی تەنیشت یەکتر
دوورگەی زیگلێر بەشێکە لەژێر گرووپی زیچی لاند لە دوورگەکانی فرانز جۆزێف. کەناڵی بووت (пролив Бута) لە دوورگەی پایەر و دوورگەی گرێلی لە باکوور جیای دەکاتەوە. دوورگەی سالزبێری لە باشوورەوە لە بەرامبەر کەناڵی ڕۆدس (пролив Родса) دایە. لە ڕۆژھەڵاتەوە، لە دەرەوەی کەناڵی کۆلینسۆن (пролив Коллинсона)، دوورگەی ڤینەر نیوستاد ھەیە.

**ئۆسترۆڤ ئوگۆڵنۆی کۆپی** (остров Угольной Копи)یان دوورگەی کانگای خەڵوز دوورگەیەکی گۆڕاوە کە لە نێوان دوورگەی زیگلێر و دوورگەی گرێلی لە ٨٠٫٩٦٤٤°N 58.0461°E چەقاوە. تیرەکەی نزیکەی ٣٫٥ کیلۆمەتر (٢٫٢ میل)ە. بەرزترین خاڵی دوورگە سەھۆڵبەندانەکە ٣٩٣ م (١٢٨٩ پێ)یە. ئوگۆڵنۆی کۆپی نزیکەی ٦٠٠ مەتر لە دوورگەی زیگلێر جیاکراوەتەوە.

## مێژوو
باشووری ڕۆژھەڵاتی دوورگەی زیگلێر لەلایەن گەشتی جەمسەری باکووری نەمسا-مەجارستانەوە لە ساڵی ١٨٧٤ بینرا. سەرکردەی ھاوگەشتەکە جوولیۆس پایەر گریمانە دەکات کە پەیوەندی بە دوورگەکانی تری زیچی لاندەوە ھەیە.

ئەو گەڕانەی کە لەلایەن گەشتی جاکسۆن-ھارمسوۆرسەوە لە ساڵانی ١٨٩٤–١٨٩٧ ئەنجامدرا، ئەو بارستەی کە گوایە زیچی لاند لەسەر نەخشەکان دەرکەوتبوو، زۆر کەمکردەوە. جاکسۆن لە باکووری ڕۆژاواوە دوورگەی زیگلەری بینی و ناوی کیپ بریسی بە ناوی  ناوە، سکرتێری گەشتەکە.

گەشتی جەمسەری باڵدوین-زیگلێر لە ساڵانی ١٩٠١-زیگلێر لەسەر کەشتییەکانی *ئەمریکا* و *فریتجۆف* و *بەلجیکا* ناوی کیپ واشنتۆنیان ناوە و یەکەم کەس بوون کە پێیان لەسەر دوورگەکە دانا. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٠٢  دڵنیای کردەوە کە دوورگەی زیگلێر بوونێکی جیاوازە. ناوی دوورگەکەی ناوە بە ناوی سپۆنسەری ئەو گەشتە، بازرگانی نیویۆرک ویلیام زیگلێر. ھەروەھا زیگلێر سپۆنسەری گەشتی جەمسەری زیگلێر-فیالا بوو لە ساڵانی ١٩٠٣–١٩٠٥ کە نەخشەی باڵدوین باشتر بوو.

شوێنی چاودێری نەمسایی پایر-ڤایپرێخت (پێدەچێت ٨١°٠٦′N 56°١١′E) لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی بیستەمدا لەم دوورگەیەدا دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ناوی دوورگەکان بە زمانی ڕووسی
* گەشتەکانی جەمسەری باکوور:
* دوورگەی زیگلێر - فرانز-جۆزێف-لاند لە www.franz-josef-land.info

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی
زانکۆی لەیکھێد

**زانکۆی لەیکھێد** () زانکۆیەکی گشتییە لە شارەکانی تاندر بەی و ئۆریلیا لە پارێزگای ئۆنتاریۆی وڵاتی کەنەدا. زانکۆکە لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیاتر لە ٩٠٠٠ خوێندکاری ھەبووە. ئەم زانکۆیە ساڵی ١٩٥٦ دامەزرا. پێشتر لە ١٩٤٦ەوە بە پەیمانگای تەکنیکیی لەیکھێد ناسراوە و ساڵی ١٩٥٦ بووە بە زانکۆیەکی گشتی. زۆربەی خوێندکارانی زانکۆکە خەڵکی باکووری ڕۆژاوای ئۆنتاریۆن، بەڵام خوێندکاری نێونەتەوەییشی بە ڕادەیەکی بەرچاو ھەیە.
لەیکھێد یەکێکەو چەند زانکۆیەی کەنەدا کە ھەردوو پرۆگرامی بڕوانامەی بەکارۆلیۆس و دبلۆمای کۆلێج پێشکەش دەکات، جگە لە پرۆگرامەکانی خوێندنی باڵای ماستەر و دوکتۆرا. چەندین پرۆگرامی ڕێگە بە خوێندکارانی گواستنەوەی کۆلێژ دەدەن کە خوێندنی کۆلیجەکەیان بکەن بە ھی زانکۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆکان لە ئانتاریۆ
ڕائول ئەسێنسیۆ

**ڕائول ئەسێنسیۆ دێل ڕۆزاریۆ** (لە دایکبوی ١٣ی شوباتی ٢٠٠٣) یاریزانێکی پیشەگەری ئیسپانییە کە وەک بەرگریکاری ناوەڕاست بۆ یانەی ڕیاڵ مەدرید یاری دەکات.

## ژیانی سەرەتایی
ئەسێنسیۆ لە لاس پاڵماس لە دوورگەکانی کەناری لەدایکبووە، ھەر لەسەرەتای لاوێتی دەستی بە یاریکردن کردووە لە تیپی ناوخۆیی ڤێتێرانۆس دێل پیلار پێش ئەوەی پەیوەندی بە یانەی لاس پاڵماسەوە بکات، لە تەمەنی سێزدە ساڵیدا پەیوەندی بە ئەکادیمیای لاوانی یانەی ڕیاڵ مەدریدی ئیسپانی کردووە.

## پیشەی نێودەوڵەتی
لە مانگی ئازاری ٢٠٢٥، ئەسێنسیۆ بۆ یەکەمجار بانگھێشتی ھەڵبژاردەی ئیسپانیا کرا بۆ بەشداری لە یارییەکانی چارەکی کۆتایی خولی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤–٢٠٢٥ بەرامبەر ھۆڵەندا.

## شێوازی یاریکردن
ئەسێنسیۆ بە شێوەیەکی سەرەکی وەک بەرگریکاری ناوەڕاست یاری دەکات و بە «یەکلاکەرەوە لەگەڵ تۆپ و بە مەرجی جەستەیی گەورە» وەسف کراوە.

## ئاماری پیشەیی

## دەسکەوتەکان
### ڕیاڵ مەدرید
* جامی نێوان کیشوەرەکانی فیفا: ٢٠٢٤

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی پریمێرا فێدێراسیۆن
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣
ویلایەتی بۆسنە

**ویلایەتی بۆسنە**،  بە تورکیی عوسمانی: *بوسنە ولایتی* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Bosna*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.زۆربەی خاکی ویلایەتەکە ئێستای بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا پێکدەھێنن، لەگەڵ بەشە بچووکەکانی مۆنتینیگرۆی مۆدێرن. لە باشوورەوە ھاوسنوور بوو لەگەڵ ویلایەتی کۆسۆڤۆ. پێش چاکسازیی ئیداری لە ساڵی ١٨٦٧ ناوی ئەیالەتی بۆسنە بوو. بەپێی زانیارییەکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕووبەرەکەی ٤٦ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە بووە (١٧٩٠٠ میل چوارگۆشە).

بە شێوەیەکی کاریگەر وەک ویلایەتێکی عوسمانی بوونی نەما دوای ھەڵمەتی نەمسا-مەجارستان لە بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لە ساڵی ١٨٧٨، ھەرچەندە بە فەرمی بۆ ماوەی سی ساڵی دیکە تا ساڵی ١٩٠٨ بوونی ھەبوو، سەرەڕای ئەوەی لەلایەن ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستانەوە بەڕێوەدەبرا. ئەمەش ھەرزەگۆڤینا کۆنەکەی لەخۆ نەگرت کە لە ساڵی ١٨٧٨دا درایە میرنشینی مۆنتینیگرۆ. لە ساڵی ١٩٠٨ لە سەردەمی قەیرانی بۆسنەدا، ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان بە فەرمی خستیە ناو خاکی خۆیەوە.

زمانی بۆسنی وەک دووەم زمانی فەرمی ئەم ویلایەتە بەکارھێنرا.

## دانیشتوان

## دابەشی کارگێڕی
سنجاقەکانی ویلایەتی بۆسنە:
# سنجاقی بۆسنە (قەزاکانی ڤیسۆکا، فۆنیچا، چاینیچە، ڤیشەگراد، چەلێبیپازار و کلادین)
# سانجاکی ئیزڤۆرنیک (ناوەندەکەی توزلا بوو، قەزاکانی ماگلای، گرادچانیچا، گرادچاچ، . برێچکا، بێلین، ئیزڤۆرنیک و بیرچە)
# سنجاقی بانالوکا (قەزاکانی بەربیر، دێربێند و تێشێن)
# سانجاکی ھێرسێک (ناوەندەکەی مۆستار بوو، قەزاکانی فۆچا، کۆنیچا، دومنا، لیوبوشکا، ئیستۆلا، لەخۆگرتبوو، ترێبین، بیلێکێ، نیکشیک و گاچکا)
# سنجاقی تراڤنیک (قەزاکانی یایچە، ئەخیسار، بێلگرادچیک و ئیھلیڤنێ)
# سنجاقی بیھکێ (قەزاکانی کۆلویک، نۆڤۆسێل، سازین، کروپا، کۆستاینیچا و پریدۆر)

## نەخشە


 
File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی بۆسنە و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.


## ئەمانەش ببینە
* ئەیالەتی ئەدیرنە
* دابەشبوونە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
ویلایەتی پریزرەن

**ویلایەتی پرئزرەن** (بە سربی: Призренски вилајет/Prizrenski vilajet) ویلایەتێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بووە کە لە ساڵی ١٨٦٩ دامەزراوە، پایتەختی ویلایەتەکە پریزرەن بووە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٦٩ پریزرەن لە ویلایەتی مەناستیر جیا بووەوە و بوو بە ویلایەت. پایتەختی ویلایەتی پریزرەن، پریزرەنبوو. ڕۆژنامەیەکی سربی-تورکی بە ناوی "پریزرەن" لەو ویلایەتە دەرچوو. لە ساڵی ١٨٧٧ ناوەندی ویلایەتەکە گواسترایەوە بۆ پرشتینا و ناوی ویلایەتەکە گۆڕدرا بۆ "ویلایەتی کۆسۆڤۆ". بەم شێوەیە ویلایەتی پریزرەن کۆتایی ھات.

بەشێک لە قەزاکانی ویلایەتی مەناستیر (سنجاقی دێبرێ و سکۆپجە) و ویلایەتی دانووب (سنجاقی نیش) لە ویلایەتی پریزرەن بوون. ویلایەتی پریزرەن لە چوار سنجاق پێکھاتبوو: پریزرەن، سکۆپجە، دێبرێ و نیش.

ویلایەتەکە ڕووبەرێکی زۆر فراوانی گرتەوە. ئەم ویلایەتانەی خوارەوە ھاوسنوور بوون: ویلایەتی دانووب لە ڕۆژھەڵات، شانشینی سربیا و ویلایەتی بۆسنە لە باکوور، مۆنتینیگرۆ و شکۆدرا ڤیلایێت لە ڕۆژئاوا و ویلایەتی یانیە و ویلایەتی سەلانیک لە باشوور. ڕووبەری ١٩٩٠٠ کم٢ لە نێوان ٤١o ٢٥' درێژی ڕۆژھەڵات و ٤٧o ٥٤' درێژی ڕۆژئاوا دەگرێتەوە، بەرزییەکەی ١٢٠٠ م.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
سام ئاڵتمان

**ساموێل ھاریس ئاڵتمان** (لەدایکبووی ٢٢ی نیسانی ١٩٨٥) خاوەنکارێکی ئەمریکی و وەبەرھێنەر و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای ئۆپن ئەی ئای لە ساڵی ٢٠١٩ەوە بە یەکێک لە کەسایەتییە پێشەنگەکانی بوومەلەرزەی ئەی ئایدادەنرێت.

ئاڵتمان دوای دوو ساڵ وازی لە زانکۆی ستانفۆرد ھێنا و کۆمپانیای لووپت ی دامەزراند کە خزمەتگوزارییەکی تۆڕە کۆمەڵایەتییە مۆبایلەکانە و زیاتر لە ٣٠ ملیۆن دۆلاری کۆکردەوە لەسەرمایەی مەترسیدار. لە ساڵی ٢٠١١، ئاڵتمان پەیوەندی بە وای کۆبیناتۆر کرد کە خێراکەری دەستپێکردنە، و لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠١٩ سەرۆک بوو لە ساڵی ٢٠١٩ بووە بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای ئۆپن ئەی ئای و سەرپەرشتی دەستپێکردنی سەرکەوتووانەی چات جی پی تی ی کردووە لە ساڵی ٢٠٢٢. بەھۆی نەبوونی متمانە بە سەرکردایەتییەکەی لە ساڵی ٢٠٢٣ لەلایەن دەستەی کارگێڕی کۆمپانیاکە لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، بەڵام دوای پێنج ڕۆژ دوای کاردانەوەی بەرچاوی کارمەندان و وەبەرھێنەران گەڕێنرایەوە، دوای ئەوە دەستەیەکی نوێ پێکھێنرا. وەک سەرۆکی کۆمپانیاکانی وزەی پاک ھێلیۆن ئینێرجی و ئۆکلۆ (تا نیسانی ٢٠٢٥) کاری کردووە. تا مانگی تەممووزی ٢٠٢٥، سامانی پاکی ئاڵتمان بە  مەزەندە دەکرێت.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
ساموێل ھاریس ئاڵتمان لە ٢٢ی نیسانی ١٩٨٥ لە شاری شیکاگۆ لەدایکبووە، لە دایک و باوکێکی جوولەکە،  کۆنی گیبستین، پزیشکی پێست و جێری ئاڵتمان، دەڵاڵی خانووبەرە.  باپیرە گەورەی لە لای باوکیەوە لە شاری پلۆکی پۆڵەندا لەدایکبووە.  ئاڵتمان گەورەترینی چوار خوشک و برایە کە بریتین لە سام، ماکس، جاک و ئانی. لە ساڵی ١٩٨٩ خێزانی ئاڵتمان ڕوویان لە زێدی جێری کرد لە شاری کلیتۆن لە ویلایەتی میزۆری. 

لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا یەکەم کۆمپیوتەرەکەی وەرگرت کە ئەپڵ ماکینتۆش بوو و دەستی کرد بە فێربوونی چۆنیەتی کۆدکردن و جیاکردنەوەی ڕەقەکاڵای کۆمپیوتەر. لە قوتابخانەی جۆن بورۆس خوێندوویەتی کە قوتابخانەیەکی تایبەتە لە شاری لادو لە ویلایەتی میزۆری. لە ساڵی ٢٠٠٥ دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوو ساڵ لە زانکۆی ستانفۆرد زانستی کۆمپیوتەر خوێندوویەتی، وازی لە خوێندن ھێنا بەبێ ئەوەی بڕوانامەی بەکالۆریۆس بەدەستبھێنێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:پڕۆگرامەرەکانی کۆمپیوتەر لە ئەمریکا
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان
منارەی شنگال

**منارەی شنگال** منارەیەکی دێرینە و دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای شاری شنگال. شنگال لە سەردەمی ئیسلامیدا ناوبانگێکی زۆری ھەبووە و لە سەردەمی ئەتابەگەکانی مووسڵ بووەتە میرنشینێکی گرنگ لە ناوچەی جزیرە. لە پاشماوەکانی میراتەکەیان ئەم منارەیە لە شەنگال کە لە خشت و گەچ بە شێوازی منارەی ئەلحەدبا لە شاری مووسڵ دروستکراوە. بەڵام مزگەوتەکەی وێران بوو و بەشێکی زۆری پێکھاتەکەی داڕما. سەرەڕای ئەوەش زۆر گرنگە بەو پێیەی شایەتحاڵی مێژووی بنیاتنانی خۆیەتی.

## تایبەتمەندییەکان
منارەکە بە نەخشی دیکۆراتی ئاڵۆز ڕازاوەتەوە، لە خشت و گەچ دروستکراوە و ئەوانەی تری بۆ بەرزی نزیکەی ١٢ مەتر بەرز دەبێتەوە. شێوە ستوونییە ڕەنگینەکەی لەسەر بنەمایەکی ھەشتگۆشەیی وەستاوە، شەش ڕووی بە حەنای میحراب ڕازێنراونەتەوە کە کەوانە نووکدارەکانیان بە دوو ڕیز ڕێکخراوە. ئەم شوێنە تایبەتانە پڕن لە دیکۆراتی نایاب. شریتێک لە نووسراوی یادگاری، کە یەکەم نووسراوی لەم جۆرەیە لەسەر منارە عێراقییەکان. نووسراوەکە بە ڕێنووسی سوولوس (الثلث) نووسراوە.

## لەناوچوونی منارەکە
دوای ئەوەی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) دەستی بەسەر شنگالدا گرت، لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٥، ئەم ڕێکخراوە منارەی مێژوویی شنگالی تەقاندەوە، کە یەکێکە لە کۆمەڵێک شوێنەواری مێژوویی و شوێنەواریی کە ڕێکخراوەکە لە نەینەوا وێرانیان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازیاریی بینا
پۆل:بینا ئیسلامییەکان
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق
شەڕی سلێمانی (١٨٣٤)

**شەڕی سلێمانی** ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی بوو کە لە ساڵی ١٨٣٤ ڕوویدا، لە نێوان میرنشینی بابان و ئەیالەتی مووسڵی سەر بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە نزیک شاری سلێمانیی پایتەختی میرنشینی بابان، لە چوارچێوەی ھەوڵەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بۆ سەرکوتکردنی ئۆتۆنۆمیی کورد و لەناوبردنی یەک بە یەکی میرنشینە کوردییەکان کە لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا دەستی پێکرد.

## پێشینە
میرنشینی بابان لە مێژەوە نیمچە سەربەخۆییی لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا پاراستبوو؛ بەڵام زیادبوونی ھەوڵەکانی ئیمپراتۆرییەت بۆ ناوەندیکردنی کۆنترۆڵ لە پارێزگا پەراوێزییەکانیدا بووە ھۆی گرژی لەگەڵ سەرکردە کوردەکان. محەممەد پاشا ئیناڵ، پارێزگاری ئەیالەتی مووسڵ ئەرکی بەستنەوەی سلێمانیی بە دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی عوسمانی پێ سپێردرا.

## شەڕەکە
لە سەرەتای ساڵی ١٨٣٤ ھێزەکانی عوسمانی بە سەرۆکایەتیی پاشا ئیناڵ پێشڕەوییان کرد بۆ ناو خاکی بابان. سەرکردەی بابان لەوکاتەدا، ئەحمەد پاشای بابان، ھێزی عەشایەریی کۆدەکردەوە و ھەوڵی دا بەرگری لە سلێمانی و ناوچەکانی دەوروبەری بکات. شەڕ و پێکدادان لە سەرانسەری ناوچەکەدا ڕوویدا، بەڵام عوسمانییەکان بە ژمارەیەکی سەرووتر و تۆپ و چەکە قوڕسەکانی، لای باڵایان بەدەستھێنا.

## دەرئەنجام
شکستی ھێزەکانی بابان خاڵی وەرچەرخانی لە داڕمانی میرنشینەکەدا بوو. ھەرچەندە کۆنترۆڵی تەواوی عوسمانییەکان دەستبەجێ نەبوو، بەڵام شەڕەکە لە ڕووی سەربازی و سیاسییەوە بابانی لاواز کرد. تا ساڵی ١٨٥١ میرنشینی بابان بە فەرمی ھەڵوەشایەوە و سلێمانی تێکەڵ بە سیستەمی پارێزگاییی عوسمانی کرا.

## میرات و کاریگەری
شەڕەکە ھێمای ململانێ بەرفراوانترەکانی لە نێوان ئۆتۆنۆمی و قەوارە سەربەخۆکانی کورد و ھەوڵەکانی ناوەندگەراییکردنی عوسمانی نیشاندا. ھەروەھا بەشداریی لە داڕمانی دەسەڵاتی سەربەخۆی کوردی لە ناوچەکە و گۆڕانی بەرەو ئیدارەی ڕاستەوخۆی عوسمانیدا کرد.

## سەرچاوەکان
* McDowall, David. *A Modern History of the Kurds*. I.B. Tauris, 2004.
* van Bruinessen, Martin. *Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan*. Zed Books, 1992.
* ئەرشیڤەکانی عوسمانی (Başbakanlık Osmanlı Arşivi)، ئیستەنبوڵ.
https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Battle_of_Sulaymaniyah_(1834)#
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی بابان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:میرنشینی بابان
پۆل:سلێمانی
پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی
پۆل:پارێزگای سلێمانی
پۆل:شەڕەکان
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق ٢٠٢٣

**ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی** عێراق لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ بەڕێوەچوو، ئەم ھەڵبژاردنانە بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگاکان بوو عێراق. لە سەرەتادا بڕیاربوو ساڵی ٢٠١٨ ھەڵبژاردنەکان ئەنجامبدرێت بەڵام بەھۆی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانەوە چەند جارێک دواخرا. لە مانگی ئازاری ٢٠٢٣ پەرلەمانی عێراق بڕیاریدا ھەڵبژاردنەکان لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەنجام بدرێت، بانگەشەی ھەڵبژاردن لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ دەستی پێکرد بە گشتی ٥٨٩٨ کاندید بەشدارییان لە ھەڵبژاردنەکاندا کرد و کێبڕکێیان کرد بۆ بەدەستھێنانی ٢٨٥ کورسی لە پازدە پارێزگادا.

## یاسای ھەڵبژاردن
ھەر ئەنجومەنێکی پارێزگا لە ١٠ ئەندام پێکدێت، لەگەڵ ئەوەشدا کورسییەکی زیادە بۆ ھەر ٢٠٠ ھەزار کەسێک بۆ ژمارەی دانیشتووان کە لە ملیۆنێک زیاترە، بەپێی دوایین سەرژمێری دانیشتووان کە بۆ دامەزراندنی تۆماری دەنگدەران بەکارھاتووە، بەمەرجێک کۆی ژمارەی ئەندامان لە ٣٥ ئەندام زیاتر نەبێت.

## بایکۆت و کشانەوە
موقتەدا سەدر ڕای گەیاند، ڕەوتی سەدر بەنیازە بایکۆتی ھەڵبژاردنەکان بکات و بەشداری ناکات. ھەروەھا حیزبی دەعوە دوای تیرۆرکردنی سەرکردە و دامەزرێنەری حیزبەکەی بەناوی فازل مەرسوومی کشانەوەی خۆی لە کێبڕکێی ھەڵبژاردنەکان ڕاگەیاند.

## دەنگدانی تایبەت
ئەندامانی ھێزە ئەمنییەکان لە ١٦ی کانوونی یەکەمدا لە پرۆسەی دەنگدانی پێشوەختەدا پێش ڕۆژی ھەڵبژاردنی گشتی دەنگیان دا. لە ھەرێمی کوردستان ئەمە تایبەت بوو بۆ ئەو پێشمەرگانەی کە لە پارێزگاکانی دەرەوەی ھەرێم و بۆ ئاوارەکانی ناوخۆن. ڕێژەی بەشداریکردن لە دەنگدانی تایبەتدا ٦٧٪ بووە.

## دەنگدانی گشتی
دەنگدانی گشتی لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ لە سەرجەم پارێزگاکانی عێراق جگە لە ھەرێمی کوردستان ئەنجامدرا و ڕێژەی بەشداریکردن لە دەنگدانی گشتیدا ٣٩٪ بووە.

## سەرچاوەکان
عیزەت مستەفا ئەلعانی

**عیزەت مستەفا ئەحمەد ئەلعانی** وەزیری تەندروستی لەسەردەمی سەرۆک عەبدولسەلام عارف و سەرۆک ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر، لە عێراق، و بە سێیەم دادەنرێت لە پلەبەندی دەسەڵاتدا دوای سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر و جێگر سەددام حوسێن. ئەو بەستەر بوو لە وەرگرتنی ڕێنمایی حیزبی لە سووریاوە بۆ فواد ئەلریکابی ئەمینداری فەرماندەیی ھەرێمیی عێراق. کۆبوونەوەکان لە کافێی ئەلچەرداغ لە ناوچەی ئەلئەعزەمییە لە بەغدا ئەنجامدەدران.

چەندین وەزارەت و پۆستی ھەبووە، لەوانە وەزارەتی تەندروستی، وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی، وەزارەتی شارەوانی، سەرۆکی سەندیکای پزیشکان، سەرۆکی ئەنجومەنی یەکێتیی وەزیرانی تەندروستی عەرەبی. لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستی جیھانییەوە ڕێزی لێگیرا.

## لەدایکبوون و پەروەردە
عیزەت لە ناحیەی عانە لە پارێزگای ئەنبار لە ساڵی ١٩٢٥ی زایینی لەدایکبووە، لە خێزانێک کە حەزیان لە زانست و بازرگانی بووە، بەو پێیەی باوکی زانای ئایینی بووە و یەکێک بووە لە کەسایەتییە دیارەکانی قەزای عانە و ھەموو براکانی مامۆستا و بازرگان بوون. لە ماڵەکەیدا دیوان و مەجلیسێکیان ھەبوو کە میوان و نەناسراو پەنایان بۆ دەبرد.

خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە قەزای عانە تەواو کردووە، پاشان خوێندنی ناوەندی لە قوتابخانەی ناوەندی عادلی ئەھلی تەواو کردووە. دوای ئەوە چووە کۆلێژی ئەندازیاری، بەڵام قۆناغی یەکەمی تێدا تەواو نەکرد. بۆ خوێندنی پزیشکی لە شاری دیمەشق لە سووریا ڕووی لە خوێندن کردووە و لە ساڵی ١٩٤٨ زایینی لەگەڵ خوێندکاران لە کۆلێژی پزیشکی لە دیمەشق بەشداری شەڕ و جیھاد کردووە لەوانە شامیل ئەلسامەڕایی و دکتۆر فازل قودسی و عەبدولکەریم کەننا دژی ھێزەکانی داگیرکەری فەڕەنسا کاتێک دیمەشقیان بۆردوومان کرد. پەیوەندیان بە جەندرمەی سووریاوە کردووە و لەگەڵ گەنجانی حیزبی بەعس لە شەڕی فەلەستین لە ساڵی ١٩٤٨ زایینی بەشداریان کردووە، لە ناوچەی توباس لە نابلوس.

## سەرچاوەکان

پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:سەرکردەکانی حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پاڵاوگەی بێجی

وێنۆک|پاڵاوگەی بێجی لە ساڵی ٢٠٠٨
**پاڵاوگەی بێجی** گەورەترین کۆمپلێکسی پاڵاوتن و پرۆسێسکردنی نەوتە لە عێراق. لە تەممووزی ساڵی ١٩٧٨ دامەزراوە، و یەک لەسەر سێی کۆی بەرھەمی پاڵاوگەی عێراق بەرھەم دەھێنێت. پاڵاوگەکە دەکەوێتە پارێزگای سەلاحەددین، نزیکەی ١٣٠ کیلۆمەتر لە باکووری بەغدا و ناوەڕاستی ڕێگای نێوان بەغدا و مووسڵەوە دوورە.
توانای بەرھەمھێنانی ١٥ ملیۆن تۆنە لە ساڵێکدا لە بەرھەمە نەوتییەکان، توانای پاڵاوتنی ٣١٠ ھەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا (٤٩ ھەزار م٣/ڕۆژ)ە. لە ساڵی ٢٠٠٨دا ٥٠٠ بارھەڵگری تانکەری عێراقی ڕۆژانە نەوتیان لە پاڵاوگەی بێجی دەگواستەوە.

## کۆنترۆڵکردنەوەی پاڵاوگەکە لە دەستی داعش
داعش لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤ دەستی بەسەر پاڵاوگەی بێجیدا گرت بەڵام ھێزە چەکدارەکانی عێراق توانییان لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ پاڵاوگەکە لە دەستی داعش کۆنترۆڵ بکەنەوە، لە ئەنجامی ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییانەی لەوێ ڕوویانداوە زیانێکی زۆری بە پاڵاوگەکە گەیاند و ڕەنگە چاککردنەوەی زیاتر لە ساڵێک بخایەنێت.

## وەرگرتنەوەی پارچەی دزراوەکان و کارپێکردن
ھەندێک بەش لە کاتی کۆنترۆڵکردنی ڕێکخراوی تیرۆریستی داعشدا لەناوچوون و دزراون. محەممەد شیاع ئەلسودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، دۆزینەوەی پارچە دزراوەکانی ڕاگەیاند، دوای ئەوەی ھاووڵاتییەک دەستپێشخەریی کرد بۆ ھاوکاریکردن لە گەڕاندنەوەی ئەو پارچە دزراوانە کە لە ھەرێمی کوردستان بوون.

## سەرچاوەکان
سالح مەھدی عەمماش

**سالح مەھدی عەمماش ئەلنەداوی** (١٩٢٤–١٩٨٥) مێژوونووس و شاعیر و سەرکردەی سەربازی و وەزیر و سیاسەتمەداری عێراقی بووە. لە ساڵی ١٩٢٤ لە بەغدا لە خێزانێکی خاکی لەدایکبووە و تەمەنی منداڵی و گەنجی لە گەڕەکی ئەلحارەی ئەلئەعزەمییە بەسەر بردووە. ئەو کاتە وەرزشوان بوو، یاری تۆپی پێی دەکرد. دوای تەواوکردنی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە قوتابخانەکانی بەغدا، پەیوەندی بە کۆلێژی سەربازییەوە کردووە، لەوێ لە ساڵانی ١٩٤٥–١٩٤٨ خوێندوویەتی و وەک ئەفسەرێکی سەربازی دەرچووە. بەشداری شەڕی فەلەستین ساڵی ١٩٤٨ی کردووە و دواتر لە ساڵی ١٩٥٤ کۆلێژی ئەرکانی لە بەغدا تەواو کردووە، دواتر لە ساڵانی ١٩٥٠ پەیوەندی بە بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازادەوە کردووە، بەڵام دوای شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨، پۆستێکی گرنگی نەبووە.

## ژیانی پیشەیی
عەمماش دوای کودەتاکەی ١٤ی ڕەمەزان (بزووتنەوەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣) وەک وەزیری بەرگری ھەڵبژێردرا، و لە ساڵی ١٩٦٣ پۆستی وەزیری بەرگری وەرگرت، دواتر دوای چەند مانگێک لە پۆستەکەی دوورخرایەوە و دوورخرایەوە بۆ قاھیرە. پاشان لە دوای شۆڕشی ١٧ی تەممووزی ساڵی ١٩٦٨ وەک وەزیری ناوخۆ ھەڵبژێردرا، و لە ساڵی ١٩٦٨ پۆستی وەزیری ناوخۆی بەدەستھێنا. جگە لە پۆستەکەی وەک وەزیری ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٨ تا ساڵی ١٩٧٠ وەک جێگری سەرۆکوەزیران دەستنیشانکرا. پاشان لە ساڵی ١٩٧٠ تا ١٩٧٠ وەک جێگری سەرۆکی کۆمار دەستنیشانکرا عەمماش بە پیلانێک دوورخرایەوە و ھەموو پۆستەکانی پێشووی لێسەندرایەوە. لە ساڵی ١٩٧١ تا کۆتایی ساڵ وەک باڵیۆز لە بارەگای وەزارەتی دەرەوە دەستنیشانکرا، و لە کۆتایی مانگی ئابی ١٩٧٥ لە پاریسەوە گواسترایەوە بۆ فینلاند وەک باڵیۆز تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٨٥.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٨٥
پۆل:جێگرەکانی سەرۆککۆماری عێراق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:سەرکردەکانی حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
ئیبراھیم کوڕی شێرکۆ

**مەلیک مەنسوور ناسرەدین ئیبراھیم** کوڕی مەلیک موجاھید ئەسەدەددین شێرکۆ کوڕی مەلیک قاھیر ناسرەدین محەممەد کوڕی مەلیک مەنسوور ئەسەدەدین شێرکۆ، سێیەم ئەمیری ئەیوبییەکان لە حومس.

## ژیان
لە ساڵی (٦٢٤ کۆچی / ١٢٢٧ی زایینی) لەدایکبووە و دوای مردنی باوکی لە ساڵی (٦٣٧ کۆچی / ١٢٤٦ زایینی) دەسەڵاتی حومسی گرتە دەست و لە ساڵی (٦٤٤ کۆچی / ١٢٤٦ی زایینی) لە دیمەشق کۆچی دوایی کردووە و لە شاری حومس بە خاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە
* 
* 
* 

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
پۆل:دەوڵەتی ئەییووبی
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:مردووانی ١٢٤٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٢٧
نورەددین شاھەنشا

**ئەمیر نور ئەلدەولە شاھەنشا کوڕی نەجمەدین ئەیووبی کوڕی شادی کوڕی مەروان** یان بە سادەیی **شاھەنشا** کوڕە گەورەی نەجمەددین ئەییووب بوو کە دەکاتە برای سەڵاحەددینی ئەییووبی و فەرماندەی سەربازی دەوڵەتی زەنگی. باوکی فەروخ شا و موزەفەری یەکەم عومەر بووە.

شاھەنشا کە ئەمیری بەعلبەک بوو لە شەڕێکدا دژی خاچپەرستان لە کاتی گەمارۆدانی دیمەشق لە ساڵی ١١٤٨ کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتی ئەییووبی
پۆل:مردووانی ١١٤٨
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم