open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تەقینەوەکانی سەربازگەکانی بەیرووت ١٩٨٣

لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دوو بارھەڵگرێکی بۆمبڕێژکراو لە بیناکانی بەیرووت لە لوبنان تەقینەوە کە سەربازە ئەمریکی و فەڕەنسییەکانی ھێزی فرەنەتەوەیی لە لوبنان (MFIL)ی تێدابوو، کە ئەرکێکی سەربازی ئاشتیپارێزی بوو لەکاتی شەڕی ناوخۆی لوبنان. لە ھێرشەکەدا ٣٠٧ کەس کوژراون کە بریتین لە ٢٤١ سەربازی ئەمریکی و ٥٨ سەربازی فەڕەنسی، ھەروەھا شەش ھاووڵاتی مەدەنی و دوو کەس لە ھێرشبەرەکان.

لە بەیانیی ئەو ڕۆژی یەکشەممەیەدا، خۆکوژێک یەکەم بارھەڵگری بۆمبڕێژکراوی لەو باڵەخانەیەدا تەقاندەوە کە وەک سەربازگەیەک بۆ کەتیبەی یەکەمی فەوجی ھەشتەمی مارێنز سەر بە فیرقەی دووەمی مارێنز بەکاردەھێنرا، ئەمەش بووە ھۆی کوژرانی ٢٢٠ سەربازی مارێنز و ١٨ دەریاوان و سێ سەرباز، ئەمەش ئەو ڕۆژەی کردە خوێناویترین ڕۆژ بۆ ھێزە ئەمریکییەکان لە دوای جەنگی ئیو جیما لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، و سەختترین ڕۆژ بۆ ھێزە چەکدارەکانی ئەمریکا لە سەرەتای ھێرشی تێت لە جەنگی ڤیێتنامەوە. ھەروەھا ١٢٨ ئەمریکی دیکە لە تەقینەوەکەدا بریندار بوون، کە دواتر ١٣یان بەھۆی برینەکانیانەوە گیانیان لەدەستدا. پیاوێکی بەتەمەنی لوبنانیش کە وەک پاسەوان یان فرۆشیار لە کوخێکی تەنیشت باڵەخانەکەدا کاری دەکرد، لە تەقینەوەکەدا کوژرا. بڕی ئەو تەقەمەنییانەی بەکارھێنرابوون بە ھاوتای ١٢٬٠٠٠ پاوەند (٥٬٤٠٠ کگم) لە ماددەی تی ئێن تی خەمڵێندرا.

دوای چەند خولەکێک، خۆکوژێکی دیکە بارھەڵگرێکی بۆمبڕێژکراوی لە باڵەخانەی دراکاری نۆ نھۆمیدا تەقاندەوە کە چەند کیلۆمەترێک دوور بوو و ھێزە فەڕەنسییەکانی تێدا نیشتەجێ بوون. ٥٥ چەتری لە فەوجی یەکەمی نیشانەشکێنە چەترییەکان و سێ کەسی دیکە لە فەوجی نۆیەمی نیشانەشکێنە چەترییەکان کوژران، و ١٥ کەسی دیکەش بریندار بوون. ئەمە گەورەترین زیانی سەربازیی یەکلایەنەی فەڕەنسا بوو لە دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جەزائیرەوە. ھەروەھا ھاوسەر و چوار منداڵی کارگوزارێکی لوبنانی لە باڵەخانە فەڕەنسییەکەدا کوژران، و زیاتر لە بیست مەدەنی دیکەی لوبنانیش بریندار بوون.

گرووپێک بە ناوی «جیھادی ئیسلامی» بەرپرسیارێتی خۆی لە تەقینەوەکان ڕاگەیاند، و جەختی لەوە کردەوە کە ئامانجەکە ناچارکردنی ھێزە فرەنەتەوەیییەکان بووە بۆ چوونە دەرەوە لە لوبنان. بە وتەی کاسپەر واینبێرگەر وەزیری بەرگری ئەوکاتی ئەمریکا، ھیچ زانیارییەکی ورد نییە لەسەر ئەوەی کێ تەقینەوەکەی ئەنجامداوە. ھەندێک شیکاری ئاماژە بە دەور و نەخشی حیزبوڵا و ئێران دەکەن، بە جۆرێک کە پرۆسەکە بە «ئێرانی لە ئەلفەوە تا یێ» وەسف کراوە. ھیچ ڕێککەوتنێک نییە لەسەر ئەوەی ئایا لەکاتی ڕوودانی تەقینەوەکەدا حیزبوڵڵا بوونی ھەبووە یان نا. ھێرشەکان لە کۆتاییدا بوونە ھۆی کشانەوەی ھێزی ئاشتیپارێزی نێونەتەوەییی لە لوبنان دوای کشانەوەی ڕێکخراوی ڕزگاری خوازی فەلەستین لە دوای ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢دا.

ھەواڵەکان لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایان گەیاند کە گرووپێکی ئێرانی بە ناوی «لیژنەی زیندووکردنەوەی یادی شەھیدانی ھەڵمەتی ئیسلامیی جیھانی» مۆنۆمێنتێکیان لە گۆڕستانی بەھەشتی زەھرا لە تاران وەک ڕێزگرتن لە یادی تەقینەوەکانی ١٩٨٣ و «شەھیدەکانی» دروست کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٨٣
پۆل:حیزبوڵڵای لوبنان
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
خوێندنەوەی ڕێبەریکراو

**خوێندنەوەی ڕێبەریکراو** بریتییە لە «وانەگوتنەوەی خوێندنەوەی گرووپی بچووک کە بۆ دابینکردنی فێرکردنی جیاواز داڕێژراوە کە پاڵپشتی قوتابیان دەکات لە گەشەپێدانی شارەزایی خوێندنەوەدا». مۆدێلی گرووپی بچووک ڕێگە دەدات قوتابیان بە شێوەیەک فێر بکرێن کە مەبەست لێی جەختکردنەوەی زیاتر بێت لەسەر پێداویستییە تایبەتەکانیان، کە پێشکەوتنیان خێرا دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
خوێندنەوەی سەربەخۆ

**خوێندنەوەی سەربەخۆ** دەستەواژەیەکە لە ژینگە پەروەردەیییەکاندا بەکاردێت، کە تێیدا قوتابیان بەشدارن لە ھەڵبژاردن و خوێندنەوەی بابەت (کتێبی خەیاڵی، ناخەیاڵی، گۆڤار، میدیاکانی تر) بۆ بەکارھێنان و چێژوەرگرتنی سەربەخۆی خۆیان. ئەو قوتابیانەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ دەخوێننەوە خاوەنی ھەڵبژاردنێکی داھێنەرانەی جەختکراوەن لەوەی چی دەخوێننەوە و چی بۆ فێربوون ھەڵدەبژێرن. بەزۆری، خوێندنەوەی سەربەخۆ لە تەنیشت مەنھەجی بەردەوام لە پۆل یان قوتابخانەی ماڵەوەدا ڕوودەدات. خوێندنەوەی سەربەخۆ دەکرێت بە ھەڵسەنگاندن و نرخاندنەوە ببەسترێتەوە یان وەک چالاکییەک لە خۆیدا بمێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فێرکردن
پۆل:خوێندنەوە
بازنەی وێژەیی

**بازنەی ئەدەبی**، یان **یانەی ئەدەبی**، ھاوتایە بۆ لاوان بۆ یانەیەکی کتێبی گەورەساڵان، بەڵام بە داڕشتە، چاوەڕوانی و توندییەکی زیاترەوە. ئامانجەکە ھاندانی وتووێژی قووڵ و خۆشەویستیی خوێندنەوەیە لە ناو لاواندا. مەبەستی بازنە ئەدەبییەکان ئەوەیە «ڕێگە بە قوتابیان بدات کارامەیی و ستراتیژییەکانی خوێنەرە باشەکان مەشق بکەن و گەشەی پێ بدەن» (داڵای، ٢٠٠١).

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:فێرکردن
پۆل:پەرەپێدانی کتێب
فۆنیکس

**فۆنیکس** ڕێگەیەکە بۆ فێرکردنی خوێندنەوە و نووسین بە سەرەتایییەکان. بەکارھێنانی فۆنیکس بریتییە لە فێرکردنی پەیوەندی نێوان دەنگەکانی زمانی قسەکراو (فۆنیمەکان)، و پیتەکان (گرافیمەکان)یان گرووپی پیتەکان یان بڕگەکانی زمانی نووسراو. فۆنیکس ھەروەھا بە بنەمای ئەلفوبێیی یان 'کۆدی ئەلفوبێیی' دەناسرێت. دەکرێت لەگەڵ ھەر سیستمێکی نووسیندا بەکاربھێنرێت کە ئەلفوبێیی بێت، وەک ئینگلیزی، ڕووسی، و زۆربەی زمانەکانی تریش. فۆنیکس ھەروەھا ھەندێک جار وەک بەشێک لە پرۆسەی فێرکردنی خەڵکی چین (و قوتابیانی تری بیانی) بەکاردێت بۆ خوێندنەوە و نووسینی پیتە چینییەکان، کە ئەلفوبێیی نین، بە بەکارھێنانی پین-ین، کە ئەلفوبێیییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فێربوون
وانەگوتنەوەی دوولایەنە

**وانەگوتنەوەی دوولایەنە** ڕێگەیەکی فێرکارییە کە بۆ پەرەپێدانی تێگەیشتنی خوێندنەوە لە ڕێگەی دیالۆگی بەکۆمەڵ لە نێوان پەروەردەکاران و قوتابیاندا دیزاین کراوە. ئەم ڕێبازە کە ڕەگی لە کارەکانی ئەنیماری پالینکساردا ھەیە، ئامانجی باشترکردنی خوێندنەوەیە لە لای قوتابیان بە بەکارھێنانی ستراتیژییەکانی خوێندنەوەی دیاریکراو، وەک پرسیارکردن، ڕوونکردنەوە، کورتکردنەوە، و پێشبینیکردن، بۆ بونیادنانی واتای دەقەکە بە شێوەیەکی چالاک.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێداگۆجی
پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
لێکۆڵینەوەی وشەی داڕێژراو

**لێکۆڵینەوەی وشەی داڕێژراو** (ئێس دەبلیو ئای) تەکنیکێکی پێداگۆجییە کە لێکۆڵینەوەی زانستیی ڕێنووسی وشەکان لەخۆ دەگرێت. ئێس دەبلیو ئای جەخت لەسەر گەڕانی زانستیی پێکھاتەی وشە دەکاتەوە لە ڕێگەی مۆرفۆلۆجی، وشەڕەتناسی، وشە پەیوەندیدارەکان، و فۆنۆلۆجی. بنەما ڕێبەرەکانی ئێس دەبلیو ئای بریتین لە (١) «ئەرکی سەرەکیی ڕێنووسی ئینگلیزی نوێنەرایەتیکردنی واتایە» و (٢) «ئەو ڕێسایانەی ڕێنووسی ئینگلیزی پێ نوێنەرایەتی واتا دەکات ئەوەندە بە باشی ڕێکخراون و جێی متمانەن کە ڕێنووس دەتوانرێت لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی زانستییەوە بکۆڵرێتەوە و تێبگەرێت.»

## سەرچاوەکان

پۆل:فێربوون
پۆل:مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)
پۆل:نووسین
پۆل:ڕێنووس
پۆل:وشەڕەتناسی
فۆنیکسی تێکەڵکەر

**فۆنیکسی تێکەڵکەر**، ھەروەھا بە **فۆنیکسی ئاوێتەکراو** یان **فۆنیکسی ئیستقرائی** ناسراوە، ڕێگەیەکی فێرکردنی خوێندنەوەی ئینگلیزییە کە سەرەتا دەنگی پیتەکان (ھاونوساوییەکانی گرافیم/فۆنیم) فێر دەکات و پاشان چۆنییەتی تێکەڵکردنی (سێنتەسایزکردنی) ئەم دەنگانە بۆ بەدەستھێنانی گۆکردنی تەواوی ھەموو وشەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان
زمانی گشتی

**زمانی گشتی** فەلسەفەیەکی خوێندنەوەی بێبایەخکراو و ڕێگەیەکی پەروەردەیییە کە لە بنەڕەتدا بۆ فێرکردنی خوێندەواری بە زمانی ئینگلیزی بە منداڵانی بچووک پەرەی پێدراوە. ئەم ڕێگەیە لە ھەشتاکان و نەودەکانی سەدەی ڕابردوودا بوو بە مۆدێلێکی سەرەکی بۆ پەروەردە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کەنەدا، نیووزیلاند، و شانشینی یەکگرتوو، سەرەڕای ئەوەی ھیچ پاڵپشتییەکی زانستی بۆ کاریگەریی ڕێگەکە نەبوو. لەسەر ئەو بنەمایەیە کە فێربوونی خوێندنەوەی ئینگلیزی بە شێوەیەکی سروشتی بۆ مرۆڤەکان دێت، بە تایبەتی منداڵانی بچووک، بە ھەمان ئەو شێوەیەی کە فێربوونی قسەکردن بە شێوەیەکی سروشتی گەشە دەکات. بەڵام، توێژەران (وەک ڕێید لایۆن) دەڵێن «خوێندنەوە پرۆسەیەکی سروشتی نییە»، و زۆرێک لە قوتابیان، لە کاتی فێربوونی خوێندنەوەدا، پێویستیان بە وانەگوتنەوەی ڕاستەوخۆ ھەیە لە کۆدکردنی ئەلفوبێ، ھۆشیاریی فۆنیمیک، فۆنیکس، ڕێنووس، و تێگەیشتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێداگۆجی
پۆل:خوێندنەوە
ژێردەریایی بچووک

**ژێردەریایی** **بچووک** ھەر ژێردەریاییەکە کە کێشی کەمتر لە ١٥٠ تۆن بێت.  بەزۆری لەلایەن تیمێکی یەک یان دوو کەسییەوە بەڕێوەدەبرێت، بەڵام ھەندێکجار تا شەش *یان* نۆ کەسی تێدایە، شوێنی مانەوەی کەم یان ھیچی نییە.    بە شێوەیەکی گشتی لە کەشتییە دایکەکانەوە کاردەکەن، کە دەخرێنە خوارەوە و دەھێنرێنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
پاراوایی

**پاراوایی** (ھەروەھا بە **ڕەوانبێژی** ناودەبرێت) ئاماژەیە بۆ بەردەوامی، لووسی، خێرایی، و ماندووبوون لە بەرھەمھێنانی ئاخاوتندا. ھەروەھا بۆ وەسفکردنی بەرھەمھێنانی زمان، توانای زمانی یان شارەزایی زمان بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمان
خوێندنەوەی ھێواش

**خوێندنەوەی ھێواش** کەمکردنەوەیەکی بەمەبەستی خێراییی خوێندنەوەیە، کە بۆ زیادکردنی تێگەیشتن یان چێژوەرگرتن ئەنجام دەدرێت. پێدەچێت چەمکەکە لە خوێندنی فەلسەفە و وێژەدا وەک تەکنیکێک بۆ تێگەیشتنی تەواوتر و بەرزنرخاندنی دەقێکی ئاڵۆز سەری ھەڵدابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
وشە لە خولەکێکدا

**وشە لە خولەکێکدا** (بە زۆری بە **دەبلیو پی ئێم** کورت دەکرێتەوە و ھەندێک جار بە پیتی بچووک وەک **دەبلیو پی ئێم** دەنووسرێت) پێوەرێکە بۆ ئەو وشەیانەی لە خولەکێکدا پرۆسێس دەکرێن، زۆربەی جار وەک پێوانەیەک بۆ خێراییی تایپکردن، خوێندنەوە یان ناردن و وەرگرتنی کۆدی مۆرس بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسین
پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
خوێندنەوەی بێدەنگی بەردەوام

وێنۆک|منداڵان لە قوتابخانەیەکی سەرەتایی لاو لە یەکەم ڕۆژی بەرنامەیەکی خوێندنەوەی بێدەنگی بەردەوام. ئەم گوندە، لە ناوچەی کاسی لە لاوس، شوێنی یەکەم بەرنامەی ئێس ئێس ئاڕی نەتەوەکە بوو.

**خوێندنەوەی بێدەنگی بەردەوام** (**ئێس ئێس ئاڕ**)یان **خوێندنەوەی ئارەزوومەندانەی ئازاد** (**ئێف ڤی ئاڕ**) شێوازێکی خوێندنەوەی خۆشیبەخشی سەر-بە-قوتابخانەیە کە تێیدا قوتابیان ڕۆژانە لە ماوەیەکی دیاریکراودا بە بێدەنگی دەخوێننەوە، لەگەڵ ئەو گریمانە بنەڕەتییەی کە قوتابیان بە خوێندنەوەی بەردەوام فێری خوێندنەوە دەبن. لەکاتێکدا جێبەجێکردنی ئێس ئێس ئاڕ لە پۆلەکاندا تا ڕادەیەک بەربڵاوە، ھەندێک ڕەخنەگر ئاماژە بەوە دەدەن کە ئەو داتایانەی کاریگەریی ئێس ئێس ئاڕ نیشان دەدەن بەس نین و تەنھا ئێس ئێس ئاڕ خوێنەری شارەزا دروست ناکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:فێربوون
خوێندنەوەی خێرا

**خوێندنەوەی خێرا** ھەر یەکێکە لە زۆر تەکنیک کە بانگەشەی باشترکردنی توانای کەسێک دەکەن بۆ خوێندنەوە بە خێرایی. شێوازەکانی خوێندنەوەی خێرا پارچەکردن و کەمکردنەوەی ژێردەنگکردن دەگرێتەوە. زۆر بەرنامەی مەشقی خوێندنەوەی خێرای بەردەست دەکرێت کتێب، ڤیدیۆ، نەرمامێر، و سیمینارەکان بەکاربھێنن.

بەڵگەی زانستیی کەم ھەیە سەبارەت بە خوێندنەوەی خێرا، و وەک ئەنجامێک بەھاکەی نادیار دەردەکەوێت. زانای دەمار-ناسین ستانیسلاس دیھان دەڵێت کە بانگەشەکانی خوێندنەوەی تا ١٠٠٠ وشە لە خولەکێکدا «دەبێت بە گومانکارییەوە سەیر بکرێن».

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:CS1 German-language sources (de)
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
تێکشکێنەر (کەشتی)

**تێکشکێنەر** لە زاراوەی ھێزی دەریایی،  کەشتییەکی جەنگی خێرا و مانۆڕکراوە کە یاوەری کەشتییە گەورەکانی ناو کەشتیگەل دەکات بۆ ئەوەی پارێزگارییان لێ بکات لە ھێرشی کەشتییە بچووکەکانی دووژمن وەک بەلەمی تۆرپیدۆ و ژێردەریایی و فڕۆکە.    تێکشکێنەرە مۆدێرنەکان چەکدارن بۆ ئەنجامدانی ئەرک و ئەرکەکانیان بە مووشەکی دژە فڕۆکە و دژە کەشتی، و بۆری تۆرپیدۆ بۆ شەڕی دژە ژێردەریایی. لە جەنگی جیھانیی یەکەم و دووەم بەشدارییان کرد لە پەرەپێدانی کەشتییە جەنگییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەكانی كەشتی
کرووزەر

**کرووزەر**   () کەشتییەکی جەنگی گەورەیە کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە تا کۆتایی جەنگی سارد ڕۆڵی سەربازی خۆی ھەبوو. گەورەترە لە وێرانکەر بەڵام بچووکترە لە کەشتی جەنگی. لە ئێستادا کەشتییە کرووزەرەکان بە کرووزەری تێکدەر گۆڕدراون بۆ ئەوەی ھەمان ئەرکی جەنگی ئەنجام بدەن.   

## مێژووی سەرەتایی
زاراوەی «کرووزەر» بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٧دا بە شێوەیەکی باو بۆ ئاماژەکردن بە کەشتییەکی جەنگی سەربەخۆ بەکارھات. «کرووزەر» بە واتای ئامانج یان ئەرکی کەشتییەک دەھات، نەک پۆلێنێکی دیاریکراوی کەشتی. لەگەڵ ئەوەشدا، زاراوەکە ھەر بۆ ئاماژەکردن بە کەشتییەکی جەنگی بچووکتر و خێراتر بەکارھات کە بۆ ڕۆڵێکی لەو شێوەیە گونجاو بێت. لە سەدەی ١٧دا، «کەشتیی ھێڵ» بە گشتی زۆر گەورە، بێ نەرمی و گرانبەھا بوو بۆ ئەوەی بۆ ئەرکە دوورمەوداکان (بۆ نموونە بۆ کیشوەری ئەمریکا) بنێردرێت، ھەروەھا لە ڕووی ستراتیژییەوە زۆر گرنگ بوو بۆ ئەوەی بەھۆی ئەرکە بەردەوامەکانی دەورییەوە بخرێتە ژێر مەترسی تێکچوون و ژێرئاوکەوتنەوە.

ھێزی دەریایی ھۆڵەندی لە سەدەی ١٧دا بە کرووزەرەکانی ناسرابوو، لەکاتێکدا ھێزی دەریایی شاھانەی بەریتانیا — و دواتر ھێزە دەریایییەکانی فەڕەنسا و ئیسپانیا — دواتر لە ڕووی ژمارە و بڵاوەپێکردنەوە گەیشتنە ئاستی ئەوان. «یاساکانی کرووزەر و کاروانی بەریتانی» ھەوڵێکی لایەنە بازرگانییەکان بوو لە پەرلەمان بۆ ئەوەی سەرنجی ھێزی دەریایی بخەنە سەر بەرگریکردن لە بازرگانی و ھێرشکردن لە ڕێگەی کرووزەرەکانەوە، لەبری کەشتییە ھێڵییە دەگمەن و گرانبەھاکان. لە ماوەی سەدەی ١٨دا، «فریگیت» بوو بە جۆری سەرەکی کرووزەر. فریگیت کەشتییەکی بچووک، خێرا، دوورمەودا و کەم-چەکدار (تەنھا یەک نھۆمی تۆپ) بوو کە بۆ ھەواڵگری، گواستنەوەی پەیامەکان و پەکخستنی بازرگانی دووژمن بەکارھات. جۆرێکی تری سەرەکی کرووزەر «سلووپ» بوو، بەڵام چەندین جۆری تری جیاوازی کەشتیش بەکارھێنران.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەكانی كەشتی
ئاسانیی خوێندنەوە

**ئاسانیی خوێندنەوە** بریتییە لەو ئاسانییەی کە خوێنەر دەتوانێت تێبگات لە دەقێکی نووسراو. چەمکەکە لە ھەردوو زمانی سروشتی و زمانەکانی بەرنامەسازیدا بوونی ھەیە، ھەرچەندە بە شێوەی جیاوازن. لە زمانی سروشتیدا، ئاسانیی خوێندنەوەی دەقەکە بەندە بە ناوەڕۆکەکەی (ئاڵۆزیی وشەسازی و ڕستەناسییەکەی) و شێوازی نیشاندانی (وەک لایەنە تایپۆگرافییەکان کە کاریگەرییان لەسەر خوێنەرەوەیی ھەیە، وەک قەبارەی فۆنت، بەرزیی دێڕ، مەودای نێوان پیتەکان، و درێژیی دێڕ). لە بەرنامەسازیدا، شتەکانی وەک لێدوانەکانی بەرنامەداڕێژ، ھەڵبژاردنی پێکھاتەی لووپ، و ھەڵبژاردنی ناوەکان دەتوانن ئەو ئاسانییەی کە مرۆڤ دەتوانێت کۆدی بەرنامەی کۆمپیوتەری پێ بخوێنێتەوە دیاری بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:نووسین
ھایپەرلێکسیا

**ھایپەرلێکسیا** کۆنیشانێکە کە بە ی خوێندنەوەی منداڵ دەناسرێتەوە. سەرەتا لەلایەن نۆرمان ئێدیسن سیلبەربێرگ و مارگرێت سی سیلبەربێرگ (١٩٦٧) دەستنیشانکرا، کە بە توانای پێشوەختەی خوێندنەوەی وشەکان بەبێ مەشقی پێشوەختە لە فێربوونی خوێندنەوەدا پێناسیان کرد، کە بە شێوەیەکی ئاسایی پێش تەمەنی پێنج ساڵییە. ئەوان ئاماژەیان بەوە دا کە ئەو منداڵانەی ھایپەرلێکسیایان ھەیە، توانایەکی بەرچاوی باڵاتریان لە کۆدکردنەوەی وشەکاندا ھەیە بە بەراورد بە ئاستی تێگەیشتنی خوێندنەوەیان. منداڵانی تووشبوو بە ھایپەرلێکسیا ھەروەھا خولیایەکی زۆریان بۆ کەرەستە نووسراوەکان لە تەمەنێکی زۆر پێشوەختەدا نیشان دەدەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
کەمئەندامیی خوێندنەوە

**کەمئەندامیی خوێندنەوە** حاڵەتێکە کە تێیدا کەسێک زەحمەتیی خوێندنەوەی تێدا دەردەکەوێت. نموونەکانی کەمئەندامیی خوێندنەوە دیسلێکسیای پەرەسەندوو و ئەلێکسیا (دیسلێکسیای وەرگیراو) دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
خوێندنەوە بۆ پێداویستییە تایبەتەکان

**خوێندنەوە بۆ پێداویستییە تایبەتەکان** بووەتە بوارێکی جێی بایەخ لەگەڵ باشتربوونی تێگەیشتن لە خوێندنەوە. فێرکردنی خوێندنەوە بە منداڵانی خاوەن پێداویستی تایبەت لە مێژوودا لەژێر گریمانەی مۆدێلی ئامادەیی بۆ خوێندنەوەدا جێبەجێ نەدەکرا کە دەبێت خوێنەر بە شێوەیەکی ھەرەمی فێری خوێندنەوە بێت بە جۆرێک کە دەبێت کارامەییەک بە تەواوی فێر بێت پێش فێربوونی کارامەیی دواتر (بۆ نموونە پێشبینی دەکرا منداڵێک ناوی پیتەکانی ئەلفوبێ بە ڕیزبەندییەکی دروست فێر بێت پێش ئەوەی فێری خوێندنەوەی ناوەکەی خۆی بکرێت). ئەم ڕێبازە زۆربەی جار دەبووە ھۆی فێرکردنی ژێر-کارامەیییەکانی خوێندنەوە بە شێوەیەکی دابڕاو لە دەقئاوێز، کە ڕێگری لە قوتابیانی خاوەن پێداویستی تایبەت دەکرد لە پێشکەوتن بەرەو وانە پێشکەوتووەکانی خوێندەواری و دەیخستنە ژێر فێرکارییە دووبارەبووەوەکانی نەگونجاو لەگەڵ تەمەن (بۆ نموونە گوتنی گۆرانی ئەلفوبێ).

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
بنەمای ئەلفوبێیی

بەپێی بنەمای ئەلفوبێیی، پیتەکان و تێکەڵەی پیتەکان ئەو ھێمایانەن کە بۆ نوێنەرایەتیکردنی دەنگە قسەکراوەکانی زمانێک بەکاردێن لەسەر بنەمای پەیوەندییە سیستماتیک و پێشبینیکراوەکانی نێوان پیتە نووسراوەکان، ھێماکان، و وشە قسەکراوەکان. بنەمای ئەلفوبێیی بنەمای ھەر سیستمێکی نووسینی ئەلفوبێیییە (وەک جۆرە ئینگلیزییەکەی ئەلفوبێی لاتینی، کە یەکێکە لە باوترین جۆرەکانی سیستمەکانی نووسین کە ئەمڕۆ بەکاردێت). لە بواری پەروەردەدا، بە ''کۆدی ئەلفوبێیی'' دەناسرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:نووسین
پۆل:ھێماکان
پۆل:ڕێنووس
برایل

برایل سیستمێکی نووسینی بەرجەستەیە کە لەلایەن کەسانی نابینا یان ئەوانەی کێشەی بینینیان ھەیە بەکاردێت. دەتوانرێت یان لەسەر کاغەزی نەخشێنراو یان بە بەکارھێنانی شاشەی برایلی نوێبووەوە بخوێنرێتەوە کە بە کۆمپیوتەر و ئامێرە مۆبایلە زیرەکەکانەوە دەبەسترێنەوە. برایل دەکرێت بە بەکارھێنانی تەختە و قەڵەم، ئامێری نووسینی برایل، ئامێری ئەلیکترۆنیی تێبینی-نووسی برایل یان بە بەکارھێنانی کۆمپیوتەرێکی بەستراو بە چاپکەری برایل بنووسرێت. بۆ خوێنەرە نابیناکان، برایل سیستمێکی نووسینی سەربەخۆیە، نەک کۆدێکی ڕێنووسی چاپکراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە فەڕەنسییەکان
خوێنەرەوەیی

**خوێنەرەوەیی** بریتییە لەو ئاسانییەی کە خوێنەرێک دەتوانێت ھێماکانی پێ کۆدبکاتەوە. جگە لە زمانی نووسراو، بۆ نموونە دەکرێت ئاماژە بێت بۆ ڕەفتار یان تەلارسازی. لە ڕوانگەی توێژینەوەی پەیوەندییەکانەوە، دەکرێت وەک پێوەرێک بۆ تێپەڕبوونی کەناڵێکی پەیوەندی وەسف بکرێت. ژمارەیەکی زۆر لە ھۆکارە ناسراوەکان دەتوانن کار بکەنە سەر خوێنەرەوەیی.

## سەرچاوەکان

پۆل:تایپۆگرافی
پۆل:نووسین
پۆل:CS1 German-language sources (de)
پێڕستی وشەکانی دۆڵچ

**لیستی (پێڕستی) وشەکانی دۆڵچ** لیستێکی ئەو وشە ئینگلیزییانەیە کە زۆر بەکاردێن (ھەروەھا وەک وشە بەرچاوەکان ناسراوە)، کە لەلایەن ئێدوارد ویلیام دۆڵچەوە کۆکراوەتەوە، کە لایەنگرێکی سەرەکیی ڕێگەی «تەواو-وشە»ی خوێندنەوەی فێرکاریی سەرەتایی بوو. لیستەکە بۆ یەکەمجار لە وتارێکی ژوورناڵدا لە ١٩٣٦ بڵاوکرایەوە و پاشان لە کتێبەکەیدا 'کێشەکانی خوێندنەوە' لە ١٩٤٨ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
گرافیم

لە زمانەوانیدا، **گرافیم** بچووکترین یەکەی کارای سیستمێکی نووسینە. وشەی *گرافیم* لە گرافۆی یۆنانیی کۆن ('نووسین')، و پاشگری *-ئیم* (بە لێکچوواندن لەگەڵ *[[فۆنیم]]* و یەکە ئیمیکییەکانی تر) وەرگیراوە. لێکۆڵینەوە لە گرافیمەکان بە *گرافیمیکس* ناودەبرێت. چەمکی گرافیم تێگەیشتەیەکی ناھەستە؛ ھاوشێوەی چەمکی نووسەیە لە کۆمپیوتەرکاریدا. (شێوەیەکی ئەندازەیی دیاریکراو کە نوێنەرایەتی ھەر گرافیمێکی تایبەت دەکات لە جۆرە فۆنتێکی دیاریکراودا بە گلیف ناودەبرێت) لە نیشانەسازیی ڕێنووس و زمانەوانیدا، گلیفێکی (نووسەیەکی) دیاریکراو وەک گرافیمێک نوێنەرایەتی دەکرێت (لە واتای گرافیمیکیدا بەکاردێت) بە دانانی لەنێوان کەوانە گۆشەیییەکان: بۆ نموونە .

## سەرچاوەکان

پۆل:تایپۆگرافی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
مێژووی چاپکردن

چاپکردن ھەر لە ھەزارەی چوارەمی پێش زایینەوە دەرکەوت لە شێوەی مۆرە لوولەکییەکان کە لەلایەن شارستانییەتەکانی پرۆتۆ-ئیلامی و سۆمەری بەکاردەھێنران بۆ بڕوانامەکردنی بەڵگەنامە نووسراوەکان لەسەر تابلێتە قوڕینەکان. شێوە سەرەتایییەکانی تر مۆری بلۆک، سکەی کوتراو، شوێنەواری گۆزەکاری، و چاپکردنی قوماش دەگرێتەوە. لە سەرەتادا شێوازێک بوو بۆ چاپکردنی نەخشەکان لەسەر قوماش وەک ئاوریشم، چاپکردنی بلۆکە دار بۆ دەقەکان لەسەر کاغەز لە چینی تانگ لە سەدەی ٧ەمدا سەری ھەڵدا، بۆ بڵاوبوونەوەی بەرھەمھێنانی کتێب و چاپکردنی بلۆکە دار لە بەشەکانی تری ئاسیا وەک کۆریا و ژاپۆن.

'دیامۆند سوترا'ی بوودایی چینی، کە لە ١١ی ئایاری ٨٦٨ بە بلۆکە دار چاپکراوە، کۆنترین کتێبی چاپی ناسراوە کە ڕێکەوتێکی بڵاوکردنەوەی وردی ھەبێت. تیپی گوازراوە لە چین لە ماوەی سەدەی ١١ەمدا لەلایەن پیشەگەری خانەدانی سۆنگ بی شێنگ داھێنرا، بەڵام بەراورد بە چاپکردنی بلۆکە دار بەکارھێنانی سنووردار بوو؛ بەڵام، بەکارھێنانی تیپە گوازراوەکانی مس لە کتێبێکی سەردەمی سۆنگ لە ساڵی ١١٩٣دا بەڵگەنامەکراوە، و زووترین پارەی کاغەزی چاپکراو بە بەکارھێنانی تیپی کانزایی گوازراوە بۆ چاپکردنی کۆدە ناسێنەرەکان لە ساڵی ١١٦١دا دروست کراوە. تەکنەلۆژیاکە ھەروەھا بۆ دەرەوەی چین بڵاوبووەوە، کە کۆنترین کتێبی چاپی ماوە بە بەکارھێنانی تیپی کانزایی گوازراوە 'جیکجی'یە، کە لە کۆریا لە ساڵی ١٣٧٧دا لە سەردەمی گۆریۆ چاپکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی نووسین
پۆل:مێژوو بەپێی مژار
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
ڕێنووسی

**ڕێنووس** کۆمەڵێک ڕێککەوتنەکانە بۆ نووسینی زمانێک، لەوانە نەریتەکانی پیتاندن، خاڵبەندی، سنووری وشەکان، پیتی گەورە، بەکارھێنانی ھێڵە، و جەختکردنەوە. زۆربەی زمانە نەتەوەیی و نێودەوڵەتییەکان خاوەنی سیستمێکی نووسینی جێگیرن کە بە ستانداردکردنێکی بەرچاودا تێپەڕیوە، بۆیە جیاوازیی زاراوەی کەمتریان تێدا دەردەکەوێت وەک لە زمانی قسەکردن. ئەم پرۆسانە دەتوانن شێوازەکانی گۆکردن بەبەرد بکەن کە چیتر بە شێوەیەکی ڕۆتینی لە قسەکردندا نابینرێن (بۆ نموونە *would* و *should*)؛ ھەروەھا دەتوانن ڕەنگدانەوەی ھەوڵە بەمەبەستەکان بن بۆ ناساندنی جیاوازی لەپێناو ناسنامەی نەتەوەییدا، وەک لە ھەوڵەکانی نوح وێبستەردا دەبینرێت بۆ ناساندنی ئەو جیاوازییانەی بە ئاسانی ھەستیان پێ دەکرێت لە نێوان ڕێنووسی ئەمریکی و بەریتانیدا (بۆ نموونە *honor* و *honour*).

## سەرچاوەکان

پۆل:زمان
پۆل:زمانەوانیی سەپاندی
پۆل:ڕێنووس
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
وشەی بەرچاو

**وشە بەرچاوە پڕبەکارھێنراوەکان** (ھەروەھا بە سادەیی وەک **وشە بەرچاوەکان** ناسراون) ئەو وشە باوانەن کە منداڵانی بچووک ھان دەدرێن وەک گشتێک لە ڕێگەی بینینەوە لەبەریان بکەن، تاوەکو بتوانن بە شێوەیەکی خۆکار ئەم وشانە لە چاپدا بناسنەوە بەبێ ئەوەی ناچار بن ھیچ ستراتیژییەک بۆ کۆدکردنەوە بەکاربھێنن. وشە بەرچاوەکان دوای ئەوە ناسێندران کە زمانی گشتی (ڕێگەیەکی ھاوشێوە) لەلایەن ناوەندە پەروەردەیییەکانەوە پەسەند نەکرا.

زۆربەی جار دەستەواژەی وشە بەرچاوەکان لەگەڵ وشەسازیی بینین تێکەڵ دەکرێت، کە وەک وشەسازیی تایبەتی ھەر کەسێک پێناسە دەکرێت کە کەسەکە لە ڕێگەی یادەوەرییەوە دەیناسێتەوە بەبێ پێویستی بە کۆدکردنەوە بۆ تێگەیشتن.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە

**خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە** شێوازێکە لە شیکردنەوەی زمان کە دەقە دراوەکە وەک خۆی وەرناگرێت، بەڵکو پشکنینێکی قووڵتر بۆ ئەو بانگەشانەی خراونەتە ڕوو و ھەروەھا خاڵە پشتگیریکەرەکان و پەرچدانەوە ئەگەرییەکان لەخۆ دەگرێت. توانای دووبارە لێکدانەوە و بونیادنانەوە بۆ ڕوونی و ئاسانیی خوێندنەوەی باشترکراو ھەروەھا پێکھاتەیەکی خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەیە. دەستنیشانکردنی ناڕوونی و کەموکوڕییە ئەگەرییەکان لە بەڵگەھێنانەوەی نووسەردا، جگە لە توانای چارەسەرکردنیان بە شێوەیەکی گشتگیر، بۆ ئەم پرۆسەیە زۆر گرنگن. خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە، زۆر وەک نووسینی ئەکادیمی، پێویستی بە بەستنەوەی خاڵە بەڵگەیییەکان بە بەڵگەھێنانەوە ھاوتاکانەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێداگۆجی
خوێندنەوەی داخراو

لە ڕەخنەی ئەدەبیدا، **خوێندنەوەی ورد** بریتییە لە لێکدانەوەی ورد و بەردەوامی پارچەیەکی کورتی دەقێک. جەخت لەسەر تایبەت دەکاتەوە لەجیاتی گشتی، سەرنجی ورد دەداتە تاکە وشەکان، ڕستەناسی، و ئەو ڕیزبەندییەی کە ڕستەکان بیرۆکەکانی تێدا دەردەخەن، ھەروەھا پێکھاتە فەرمییەکانی دەقەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ڕەخنەی ئەدەبی
خوێندەواریی خێزانی

خوێندەواریی خێزانی تا ڕادەیەک نوێیە، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کەنەدا، و ئەفریقای باشوور دەخرێتە واری پراکتیکەوە.

## فەلسەفە
ڕەگەکانی خوێندەواریی خێزانی وەک ڕێگەیەکی پەروەردەیی لەو باوەڕەوە دێت کە «دایک و باوک یەکەم مامۆستای منداڵن.» توێژینەوەکان دەریان خستووە ئەو گەورەساڵانەی ئاستی پەروەردەییان بەرزترە، مەیلیان ھەیە نەک تەنھا ببنە ھاووڵاتی بەرھەمھێنەر بە توانای کۆمەڵایەتی و ئابووریی باشترەوە لە کۆمەڵگەدا، بەڵکو منداڵەکانیشیان ئەگەری زۆرترە لە قوتابخانەدا سەرکەوتوو بن. دایک و باوکی خوێندەوار باشتر دەتوانن پاڵپشتیی فێربوونی منداڵەکانیان بکەن. دامەزراندنی بەرنامەکانی خوێندەواریی خێزانی کاریگەرترین ستراتیژییە بۆ زیادکردنی بەشداریی دایک و باوک و گەشەپێدانی خوێندەواری. مەبەستی مەنھەجی خوێندەواریی دایک و باوک زیادکردنی دەستکەوتی ئەکادیمیی قوتابیانە. کاتێک بەرنامەکانی خوێندەواریی خێزانی دادەمەزرێن، دایک و باوک دەبنە داکۆکیکار بۆ خوێندەواریی منداڵەکانیان. ھاوکات خوێندەواریی قوتابیان سەر دەکەوێت کاتێک دایک و باوک بەھێز دەکرێن. کاتێک دایک و باوک بەھێز دەکرێن دەبنە بەشداربووی چالاکی بە درێژایی ژیان لە پەروەردەی منداڵەکانیاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خێزان
پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
نەخوێندەواریی کارایی

**نەخوێندەواریی کارایی** پێکدێت لە کارامەیییەکانی خوێندنەوە و نووسین کە نەگونجاون «بۆ بەڕێوەبردنی ئەرکەکانی ژیانی ڕۆژانە و دامەزراندن کە پێویستیان بە کارامەیییەکانی خوێندنەوە لە سەرووی ئاستێکی بنەڕەتییەوە ھەیە». ئەو کەسانەی تەنھا بە زمانێکی تر جگە لە زمانە باوەکەی ژینگەکەیان دەخوێننەوە و دەنووسن، ڕەنگە وەک نەخوێندەواری کارایی لە زمانە باوەکەدا ھەژمار بکرێن. نەخوێندەواریی کارایی بە بەراورد لەگەڵ نەخوێندەواری بە واتایەکی ورد دادەنرێت، کە بە واتای نەتوانینی خوێندنەوە یان نووسینی ڕستە تەواوەکان بە ڕێنووسی دروست لە ھەر زمانێکدا دێت. پێچەوانەی نەخوێندەواریی کارایی بریتییە لە **خوێندەواریی کارایی**، ئاستەکانی خوێندەواری کە بۆ مەبەستەکانی ڕۆژانە گونجاون، و تێگەیشتنی خوێندنەوەی گونجاو، توانای خوێندنەوەی کۆمەڵە وشەکان (وەک ڕستە و بەڵگەنامەکان) و تێگەیشتن لە زۆربەی یان ھەموو واتاکانیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەوانیی کۆمەڵایەتی
پۆل:خوێندنەوە
پۆل:زانین
کتێبی کلاسیک

[وێنۆک|''[مۆبی دیک* لەلایەن [[ھێرمێن مێلڤێل]] (١٨٥١)، نموونەیەک لە "کتێبێکی کلاسیک"]]

*'کتێبێکی کلاسیک''' بریتییە لە کتێبێک کە وەک نموونەیی یان بە شێوەیەکی تایبەت شایەنی سەرنج وەرگیراوە، بەزۆری تەمەنێکی مێژوویی ھەیە لە دوای بڵاوبوونەوە ڕەسەنەکانییەوە. ئەوەی کتێبێک دەکاتە "کلاسیک" خەمێکە کە لای نووسەرانی جیاواز دروست بووە لە ئیتالۆ کالڤینۆوە تا مارک توین، و پرسیارە پەیوەندیدارەکانی وەک "بۆچی کلاسیکەکان بخوێنینەوە؟" و "کلاسیک چییە؟" لەلایەن نووسەرانی چەشن و سەردەمە جیاوازەکانەوە (بە کالڤینۆ، تی. ئێس. ئێلیۆت، و شارلو ئۆگووستان سانت بێڤیشەوە) وەک وتار نووسراون.

توانای کتێبێکی کلاسیک بۆ دووبارە لێکدانەوە، دووبارە وەرگێڕانەوە، کورتکردنەوە و لاساییکردنەوەی تەنزئامێز، تاوەکو بە ڕواڵەت لە بەرژەوەندی نەوەکانی خوێنەرانی دوای دروستکردنی نوێ بێتەوە، تەوەرێکە کە لە نووسینەکانی ڕەخنەگرانی ئەدەبی لەوانە مایکل دێردا، ئێزرا پاوەند، و سانت-بێڤ دەبینرێت. ئەم کتێبانە دەکرێت وەک کۆمەڵەیەک بڵاوبکرێنەوە وەک کتێبە مەزنەکانی جیھانی ڕۆژاوا، مۆدێرن لایبرێری، یان پێنکوین کلاسیکس، مشتومڕیان لەسەر بکرێت وەک لە ڕۆمانی مەزنی ئەمریکی، یان وەک لیستێک پێشکەش بکرێن وەک لیستی ئەو کتێبانەی ھارۆڵد بلووم کە کانوونی ڕۆژاوایی پێکدەھێنن. ھەرچەندە دەستەواژەکە زۆربەی جار بە کانوونی ڕۆژاوایی دەبەسترێتەوە، بەڵام دەکرێت بۆ بەرھەمە ئەدەبییەکانی ھەموو نەریتەکان بەکاربھێنرێت، وەک کلاسیکە چینییەکان یان ڤێداکانی ھیندستان. کتێبێک کە لەلایەن ھەندێکەوە بە خاوەن ھەمان ناوبانگ و کاریگەری دادەنرێت بەڵام نوێترە، زۆربەی جار بە «کلاسیکی مۆدێرن»یان «کلاسیکی داھاتوو» ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیۆریی وێژەیی
پۆل:پێڕستی کتێبەکان
بارج

**بارج**   () بریتییە لە کەشتییەکی جەنگی گەورە و زرێپۆش کە پاتری سەرەکییەکەی تۆپھاوێژی گەورەی تێدایە. لە ماوەی کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، بارج بەھێزترین جۆری کەشتی جەنگی بوو، ھەروەھا کەشتیگەلی دەورووبەری بارج بۆ چەند دەیە توخمێکی سەرەکی باڵادەستی دەریایی بوو. لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا، کەشتییە جەنگییەکە بەسەرچووبوو، چونکە کەشتییەکانی دیکە لە شەڕی دەریاییدا بەسوودتر بوون، بە پلەی یەکەم کەشتییە بچووکتر و خێراترەکانی تێکشکێنەر، ژێردەریایی دزێو و فڕۆکەھەڵگری ھەمەلایەنەتر. لە کاتێکدا چەند کەشتییەکی جەنگی وەک پشتیوانی ئاگرین بەکارھێنرانەوە وەک سەکۆیەک بۆ مووشەکی ئاراستەکراو، چەند وڵاتێک بارجەکانیان لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە پاراست، لەگەڵ دوا بارج لە کۆتایی جەنگی سارددا لەکارخران.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەكانی كەشتی
Https://health-pharmacy.netlify.app/

= وێبسایتی دەرمانخانەی تەندروستی (Health-Pharmacy) =
**دەرمانخانەی تەندروستی** (بە ئینگلیزی: Health-Pharmacy) پڕۆژەیەکی دیجیتاڵییە لە بواری تەندروستی و دەرمانسازیدا، کە لەلایەن گەشەپێدەر **محمد علی محمد** لە شارۆچکەی **حاجیاوا** پەرەی پێدراوە و بڵاوکراوەتەوە. ئەم وێبسایتە وەک یەکەمین پڕۆژەی تەکنەلۆژیی وێب دادەنرێت کە لە ناوچەی حاجیاواوە دروست کرابێت و بخرێتە خزمەت بەکارهێنەرانەوە.

## ناساندن
وێبسایتەکە () پلاتفۆرمێکی زانیاری و خزمەتگوزارییە کە ئامانجی ئاسانکارییە بۆ بەکارهێنەران لە دەستڕاگەیشتن بە زانیارییە تەندروستییەکان. پڕۆژەکە لەسەر سێرڤەری Netlify میوانداری کراوە و بە شێوازێکی مۆدێرن دیزاین کراوە تا لەگەڵ هەموو جۆرە شاشە و ئامێرەکاندا بگونجێت.

## مێژوو و گرنگی
ئەم وێبسایتە لە ساڵی ٢٠٢٦ لەلایەن محمد علی محمد، کە گەشەپێدەرێکی دانیشتووی حاجیاوایە، پەرەی پێدراوە. ئەم هەنگاوە وەک دەستپێکێکی گرنگی کەرتی تەکنەلۆژیا لە ناوچەکەدا دەبینرێت، چونکە یەکەم وێبسایتە کە بە فەرمی لە حاجیاواوە بڵاوکرابێتەوە.

## تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان

* **گەشەپێدەر:** محمد علی محمد (Muhamad Ali Muhamad).
* **شوێنی دروستکردن:** حاجیاوا، هەرێمی کوردستان.
* **تەکنەلۆژیاکان:** لە دروستکردنیدا سوود لە زمانە مۆدێرنەکانی پڕۆگرامسازی و پەرەپێدانی وێب وەرگیراوە بۆ دابینکردنی خێرایی و پارێزگارییەکی بەرز.
* **ناونیشانی وێب:** health-pharmacy.netlify.app

ئامانجەکان

** ئامانجی سەرەکی ئەم پڕۆژەیە بریتییە لە:  ١. دابینکردنی سەرچاوەیەکی دیجیتاڵی بۆ زانیاری تەندروستی و دەرمانسازی.  ٢. سەلماندنی توانای گەنجانی ناوچەکە لە بواری تەکنەلۆژیا و پڕۆگرامسازی.  ٣. هاندانی پەرەپێدەرانی تر لە حاجیاوا بۆ دروستکردنی پڕۆژەی هاوشێوە.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی فەرمی دەرمانخانەی تەندروستی (Health-Pharmacy).
* داتا و زانیارییەکانی گەشەپێدەری پڕۆژەکە (محمد علی محمد).  https://web.facebook.com/muhamad1327/
شۆڕشی تووتن

**شۆڕشی تووتن** یان **شۆڕشی تەمباک** ()  لە دوای ساڵی ١٨٩٠ی زایینی ڕوویدا، کاتێک پاشای قاجاڕ، ناسرەددین شا مافی کڕین و فرۆشتنی تووتنی لە ئێران بە کۆمپانیایەکی بەریتانی بەخشی. نزیکەی ٢٠٪ی خەڵکی ئێران لە کەرتی تووتن کاریان دەکرد و ئەو ڕێککەوتنە بووە ھۆی قۆرخکاریی بەریتانیا بەسەر ئەم کەرتەدا.  قەیرانەکە گەیشتە لوتکە کاتێک فەتوایەک کە دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵاتی شیعە محەممەد حەسەن شیرازی لە ساڵی ١٨٩١ی زایینی دەرچوو، کە تووتنی قەدەغە کرد و تێدا ھاتبوو: «بەکارھێنانی تەمباک و تووتن بە ھەر جۆرێک بێت، لە حوکمی جەنگانە دژ بە ئیمامی زەمان خوای گەورە پەلە بکات لە دەرکەوتنی» 

## بەخشینی ئیمتیازی تووتن
لە ٢٠ی ئازاری ساڵی ١٨٩٠دا، ناسرەدین شا لەکاتی سێیەم گەشتیدا بۆ ئەورووپا و مانەوەی لە ئینگلتەرا، ڕێککەوتننامەیەکی واژوو کرد بۆ قۆرخکردنی بازرگانی تووتن و تەمباکی ئێران بۆ ماوەی ٥٠ ساڵ لەلایەن کۆمپانیایەکی ئینگلیزییەوە کە پێشڕەو «جیرالد تالبۆت» سەرۆکایەتی دەکرد، کە ناوبراو یەکێک بوو لە کەسە نزیکەکانی لۆرد سالزبێری، سەرۆکوەزیرانی ئەو کاتەی ئینگلتەرا. بەپێی ئەم ڕێککەوتنە، مافی کڕین و فرۆشتنی تووتن و تەمباک و بەرھەمە پەیوەندیدارەکان لە دەستی ئێرانییەکان دەرھێنرا و درا بە بەرژەوەندی ئینگلتەرا. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە نزیکەی ٢٠٪ی ئێرانییەکان لە کەرتی توتندا کاریان دەکرد.

زانایانی ئایینی و ھەندێک لە نیشتمانپەروەران دژی ئەم ڕێککەوتنە وەستانەوە، چونکە بە ھەڕەشەیەک بۆ سەر سەربەخۆیی وڵاتەکەیان لە داھاتوودا دایاننا. ئەم زانایانە ھەوڵێکی زۆریان دا بۆ قاییلکردنی شا تاوەکو ئەو ئیمتیازە ھەڵبوەشێنێتەوە کە بەو کۆمپانیا ئینگلیزییە درابوو، بەڵام بێسوود بوو. بۆیە زانایان و لە سەروویانەوە «جەمالەددین ئەفغانی»، ڕوویان کردە مەرجەعی گەورە «میرزا محەمەد حەسەن شیرازی» کە لە سامەڕا نیشتەجێ بوو، و بابەتەکەیان بۆ ڕوون کردەوە تاوەکو چارەسەرێک بدۆزێتەوە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ئێران
خوێندنەوەی دوور

**خوێندنەوەی دوور** ڕێبازێکە لە خوێندنە ئەدەبییەکان کە شێوازە ژمێریارییەکان بۆ داتا ئەدەبییەکان جێبەجێ دەکات، کە بەزۆری لە کتێبخانە دیجیتاڵییە گەورەکانەوە وەرگیراون، بۆ مەبەستەکانی مێژووی وێژە و تیۆری.

لەکاتێکدا دەستەواژەکە کۆکەرەوەیە، و بۆ ئاماژەدان بە کۆمەڵێک شێوازی ژمێریاریی جیاواز بۆ شیکردنەوەی داتا ئەدەبییەکان بەکاردێت، ڕێبازە ھاوشێوەکان ھەروەھا ماکرۆئەناڵیسیس، شیکاریی کولتووری، فۆرمالیزمی ژمێریاری، خوێندنە ئەدەبییە ژمێریارییەکان، خوێندنە ئەدەبییە چەندایەتییەکان، و ڕەخنەی ئەدەبیی ئەلگۆریتمی دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێندنەوە
پۆل:ڕەخنەی ئەدەبی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
میرزا شیرازی

ئایەتوڵڵای گەورە موجەدید میرزا **ئەبوو محەممەد موعیزددین محەممەد حەسەن حوسێنی شیرازی** (، ٢٥ی نیسانی ١٨١٥ – ٢٠ی شوباتی ١٨٩٥)، بە سادەیی بە **میرزا شیرازی** ناسراوە، مەرجەعێکی شیعەی ئێران بووە.     

دوای مردنی مورتەزا ئەنساری، بە سەرکردەی باڵای شیعەکانی سەردەمی خۆی ناسرا، و ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا بەھۆی فەتواکەی لە ساڵی ١٨٩١ دژی بەکارھێنانی تووتن لە شتێکدا کە بە ناڕەزایەتی تووتن ناسرا لە سەردەمی قاجاردا.

لە لایەن شیعەکانەوە بە *موجەدید* (نوێکەرەوەی ئایین) سەدەی ١٣ی سەردەمی ئیسلامی ناوزەد کراوە..

## شۆڕشی تەمباک
ڕاپەڕینی تەمباک (١٨٩١–١٨٩٢) دوای ڕێککەوتنی ناسرەدین شای قاجاڕ لەگەڵ بەریتانیا سەبارەت بە پێدانی مافی بڕیاردان لەسەر تووتنی ئێران لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات بە بەریتانیا، و ڕژانی بێگانەکان بۆ ناو ئێران دەستی پێکرد. شیرازی نامەیەکی بۆ شا نارد و تێدا ناڕەزایەتی بەرامبەر ئەو ڕێککەوتنە دەربڕی و ھۆشداری دا کە دەبێتە ھۆی لاوازکردنی دەوڵەت، نامەکان چەند بارە بوونەوە بەبێ ئەوەی شا گرنگییان پێ بدات. بۆیە شیرازی فەتوا بەناوبانگەکەی دەرکرد کە تێیدا ھاتبوو: «بەکارھێنانی تەمباک و تووتن بە ھەر جۆرێک بێت، وەک جەنگان دژ بە ئیمامی خاوەن عەسر و زەمان (ع) ھەژمار دەکرێت». پاشان فەتوایەکی تری بەدوایدا ھێنا بۆ ھۆشداریدان بە حکوومەت کە تێدا ھاتبوو: «ئەگەر ئیمتیازی تەمباک بە تەواوی ھەڵنەوەشێتەوە، لە ماوەی چل و ھەشت کاتژمێردا جیھاد ڕادەگەیەنم».

کارادانەوەی ئێرانییەکان بۆ فەتواکە لە ڕێگەی بایکۆتکردنی بەکارھێنانی تووتن و ھاتنە سەر شەقام لە خۆپیشاندانی گەورە و دروستبوونی ئاڵۆزی لە چەندین شوێن بوو، ئەمەش حکومەتی ناچار کرد ئیمتیازەکە ھەڵبوەشێنێتەوە.

## مردن
دوای تێپەڕاندنی سەردەمێکی پڕ لە ماندووبوون لە دوای ناڕەزایەتییەکانی تەمباک، شیرازی لە ڕۆژی چوارشەممە، ٢٠ی شوباتی ١٨٩٥ لە سامەڕا کۆچی دوایی کرد. پاشان تەرمەکەی گوازرایەوە بۆ نەجەف تاوەکو لە مەزارگەی ئیمام عەلی بنێژرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٨٩٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
تاسووعا

**تاسووعا** نۆیەمین ڕۆژی موحەڕەمە و ڕۆژی پێش عاشوورایە لە ڕۆژژمێری ئیسلامیدا بۆ موسڵمانان.

## تاسووعا لای شیعەکان
ڕۆژی نۆیەمی موحەڕەم بۆ شیعەکان گرنگییەکی زۆری ھەیە، بەھۆی ئەو ڕووداوانەی کە لە شۆڕشی حوسێن لە مانگی موحەڕەمی ساڵی ٦١ی کۆچی لەسەر خاکی کەربەلا ڕوویدا.

لە ڕۆژێکی وەک ئەمڕۆدا سوپای کووفە گەمارۆی ئۆردوگای حوسێن و لایەنگرانی دا و ئاویان پچڕاند. ھەموو ڕێگاکانیان کۆنترۆڵ کرد بۆ ئەوەی کەس نەتوانێت پەیوەندی بە ئۆردوگای حوسێنەوە بکات. ھەڕەشەکانی سوپای عومەر کوڕی سەعد شێوەیەکی ڕژدیتری وەرگرت و زیاتر خۆیان ئامادە کرد بۆ ھێرشکردنە سەر چادرەکان.

پاشنیوەڕۆی ڕۆژی نۆی موحەڕەم، شمر بە سەرۆکایەتی پێنج ھەزار پیاو گەیشتە کەربەلا، نامەیەکی ئیبن زیادی بۆ عومەری کوڕی سەعد پێبوو کە فەرمانی پێکرد شەڕ دژی حوسێن بکات. ھەروەھا شمر نامەی سەلامەتی بۆ عەباس ھێنا. لەبەردەم ھاوەڵانی حوسێن وەستا و بانگی کوڕەکانی ئوم ئەلبەنینی کرد. سەرەتا عەباس وەڵامی نەدایەوە، چونکە دەنگەکەی ناسییەوە و مەبەستەکەی دەزانی. حوسێن فەرمووی: وەڵامی بدەرەوە ئەگەر پیاوێکی خراپیش بێت؛ بۆیە عەباس و سێ براکەی لە چادرەکە ھاتنە دەرەوە و شمر ئەو سەلامەتییەی پێشکەش کرد کە ئیبن زیاد والی کووفە نووسیبووی. وتی: ئەی کوڕانی خوشکەکەم، ئێوە سەلامەتن، خۆتان لەگەڵ حوسێن مەکوژن. عەباس پێی گوت: خودا نەفرەت لە تۆ و ڕەفتاری سەلامەتت بکات! تۆ سەلامەتیمان پێشکەش دەکەیت لەکاتێکدا کوڕی پێغەمبەری خودا ھیچ سەلامەتییەکی نییە، و فەرمانمان پێدەدەیت ملکەچی نەفرەت لێکراوان و کوڕانی نەفرەت لێکراوان بین؟»

و کاتێک ئیبن سەعد فەرمانێکی لە ئیبن زیادەوە وەرگرت، خۆی ئامادە کرد بۆ شەڕ دژی حوسێن. گرووپێک لە سوپای کووفە ھێرشیان کردە سەر چادرەکان. حوسێن لەگەڵ کۆمەڵێک لایەنگریدا عەباسی برای خۆی نارد بۆ ئەوەی ئامانجی ھێرشبەرەکان بدۆزنەوە. کاتێک زانی کە دێن شەڕی لەگەڵ بکەن یان بەیعەتی لێ وەربگرن، داوای لێکردن ئەو شەوە چاوەڕێی عیبادەت و نوێژ بکەن و بابەتی شەڕەکەیان دواخست بۆ ڕۆژی دواتر.

ئیمام جەعفەر سادق دەفەرمووێت: «تاسووعا ئەو ڕۆژەیە کە حوسێن و ھاوەڵەکانی لە کەربەلا گەمارۆ دراون و سوارەی خەڵکی شام لە دەوری کۆبوونەتەوە و ئۆردوگایان لەسەر دانا، ئیبن مەرجانە و عومەری کوڕی سەعد بە زۆری و زەوەندیی سوارچاکەکان دڵخۆش بوون و لەو ڕۆژەدا حوسێن و ھاووەڵانیان بە بێھێز دانا، و دڵنیا بوون لەوەی کە ھیچ یاریدەدەرێک بۆ حوسێن نایەت و خەڵکی عێراقیش یارمەتی نادەن». ھەر لەبەر ئەم ھۆکارە شیعەکان ھەموو ساڵێک یادی ڕۆژی تاسووعا دەکەنەوە و بە ڕێوڕەسمی جۆراوجۆر ڕێزی لێدەگرن.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:کەربەلا
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:ڕۆژوو لە ئیسلام
پۆل:حوسێن کوڕی عەلی
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
عەبدولکەریم حائیری یەزدی

**عەبدولکەریم حائیری یەزدی** () یەکێک بوو لە زانایانی مەرجەعی شیعە لە ئێران. دامەزرێنەری حەوزەی ئایینییە لە شاری قوم.

## ژیان
لە ساڵی ١٨٥٩ لە گوندێکی نزیک شاری یەزد لە ئێران لەدایکبووە. لە یەزد دەستی بە خوێندنی ئایینی کردووە، پاشان کۆچی کردووە بۆ سامەرا لە عێراق، پاشان ڕووی لە نەجەف کردووە، پاشان بۆ ماوەیەک بۆ کەربەلا، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ ئێران ، بە تایبەتی بۆ شاری ئەراک. ساڵی ١٩٢١ ڕووی کردە قوم بۆ دامەزراندنی حەوزە لەوێ.

## قوتابییەکانی
* ڕووحوڵڵا خومەینی.
* سەید محەممەد تەقی خونساری.
* سەید سەدرەددین سەدر.
* ئەبوو حەسەن قەزوینی. 
* محەممەد حەجە کوھکەمەری.
* محەممەد داماد یەزدی.
* عەلی مەعسوومی حەمدانی.
* ئەحمەد خونساری.
* ئەحمەد زەنجانی.
* عەلی یەتریبی کاشانی.
* سەید کاڵبەیکانی.
* شێخ ڕەزا مەدانی کاشانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩
پۆل:موسڵمانانی ئێرانی
پۆل:شیعە ئێرانییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
چاگر بازار

[وێنۆک|شوێنی چاگر بازار لە حەوزی [ڕووباری خابوور]]**چاگر بازار** تەپۆڵکەیەکی نیشتەجێبوونە، لە باکووری پارێزگای حەسیچە لە ڕۆژاوای کوردستان. نزیکەی ٣٥ کم لە باکووری حەسیچەوە دوورە، لەسەر دۆڵی دارا، لقێکی ڕووباری خابوور. مەودایەکی کورت لە شاری گەورەی کۆن و کۆنی ناگارەوە دوورە. شوێنەکە لە سەردەمی حەلەفەوە (نزیکەی ٦١٠٠ تا ٥١٠٠ پێش زایین) تا ناوەڕاستی ھەزارەی دووەمی پێش زایین داگیرکراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
کەشتیی زرێپۆش

[وێنۆک|کەشتیی جەنگی [بەریتانی واریەر کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٥٩]]
**کەشتیی زرێپۆش** ئەوە کەشتییەکی جەنگییە کە بە پاڵنەری ھەڵم کار دەکات و بە پلێتی ئاسن یان پۆڵا پارێزراوە، ئەم جۆرە کەشتییانە بۆ یەکەم جار لە پەنجاکانی سەدەی نۆزدەیەمدا دەرکەوتن بەھۆی لاوازیی کەشتییە دارینەکان بەرامبەر گوللە تەقەمەنی و سووتێنەرەکان. یەکەم کەشتیی دەریایی زرێپۆش لە فەڕەنسا دروست کرا کە کەشتیی جەنگیی «Gloire-شکۆمەندی» بوو کە لە ساڵی ١٨٥٩دا دروست کرا، لە ھەمان ساڵدا ھێزی دەریایی بەریتانیا وەڵامی دایەوە بە دروستکردنی دوو کەشتیی زرێپۆشی خاوەن جەستەی ئاسنین لە جۆری «Warrior». لەکاتی شەڕی ناوخۆییی ئەمریکادا، یەکەم جەنگی دەریایی ڕوویدا کە تێدا کەشتییەکی جەنگیی زرێپۆشی کۆنفیدڕاڵییەکان بەشداری کرد و بەسەر کەشتییە دارینەکانی ھێزی دەریایی ئەمریکادا سەرکەوت، بەمەش کەشتییە جەنگییە زرێپۆشەکان بوونە جێگرەوەی کەشتییە ھێڵییە بێ زرێپۆشەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەكانی كەشتی
کەشتیی ھێڵ

**کەشتیی ھێڵ** جۆرێک بوو لە کەشتیی جەنگی دەریایی کە لە سەردەمی کەشتیوانیدا لە سەدەی ١٧ تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم دروستکرابوو.

لە کۆتایی چلەکانی سەدەی نۆزدەیەمەوە، ھێنانەکایەی ھێزی ھەڵم بووە ھۆی کەمبوونەوەی پشتبەستن بە با لە جەنگەکاندا و ڕێگەی خۆشکرد بۆ دروستکردنی کەشتییەکانی ھێڵی جەستە دارینی پەروانەدار؛ ژمارەیەک لەو کەشتییانەی تەنھا بە چارۆکە کاریان دەکرد، گۆڕدران بۆ ئەم جۆرە بزوێنەرە. بەڵام، سەربەرەوژووربوونی کەشتیی زرێپۆش لە ساڵی ١٨٥٩ەوە، کەشتییەکانی ھێڵی کە بە ھەڵم کاریان دەکرد لەکارخست و کۆنی کردن. کەشتیی جەنگیی زرێپۆش پێشینەی کەشتییە جەنگییەکانی سەدەی بیستەم بوو، کە ناوی ئەم جۆرە کەشتییانە بۆ خۆی کورتکراوەی دەستەواژەی «ship of the line of battle» یان بە شێوەیەکی باوتر «battleship of the line» بوو.

زاراوەی «کەشتیی ھێڵ» جگە لە چوارچێوە مێژووییەکاندا چیتر بەکارنەھێنرا، ئەمەش دوای ئەوەی کەشتییە جەنگییەکان و تاکتیکە دەریاییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەمەوە گۆڕان و پەرەیان سەند. بەڵام ھەندێک زمانی تر ناوەکەیان ھێشتەوە؛ بۆ نموونە ھێزی دەریایی ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا تا جەنگی جیھانیی یەکەم بە کەشتییە جەنگییەکانی دەگوت «Linienschiffe».

## سەرچاوەکان
شەماش شووما ئوکین

**شەماش شووما ئوکین** پاشایەکی ئاشووری بوو لە بابل و کوڕی دووەمی پاشای ئاشووری ئەسەرحەدۆن بوو، دوای سین-ئیدینا-ئاپلا کە لە ساڵی ٦٧٢ پێش زایین کۆچی دوایی کرد. دوای ئەوەی لە ساڵی ٦٦٨ پێش زایین لەلایەن باوکییەوە ئەسەرحەدۆن پێی سپێردرا، لە بابل تەختی پاشایەتی گرتە ئەستۆ. ھەروەھا برای پاشای ئاشووری ئاشووربانیپاڵ بووە کە کوڕی سێیەمی ئەسەرحەدۆنە. دوای مردنی لەناکاوی ئەسەرحەدۆن لەکاتێکدا لە ڕێگادا بوو بۆ شەڕکردن لەگەڵ فیرعەونەکان لە میسر، ئاشووربانیپاڵ دەستی بەسەر تەختی پاشایەتیدا گرت. توڕەیی بەرامبەر بە براکەی پەرەی سەند، لەلایەن داپیرەی ناقیا-زاقاتوو، بێوەژنەکەی پاشا سەنحاریب پشتیوانی کرا و لەلایەن ئیلامییەکانەوە لە باشوور پشتگیری دەکرا. شەماش شووما ئوکین وەک کوڕە گەورەکەی ئەسەرحەدۆن ئیدیعای تەختی شانشینی ئاشووری دەکرد. بەڵام ئاشووربانیپاڵ ئەمەی ڕەتکردەوە و سوپایەکی ئامادەکرد بۆ گەمارۆدانی بابل کە پایتەختی شانشینی شەماش شووما ئوکین بوو. ھەروەھا شکستی بە ئیلامییەکان ھێنا کە پشتگیریان لە شەماش دەکرد. ئاشووربانیپاڵ ڕێپێوانی کرد بۆ سەر بابل و نزیکەی دوو ساڵ گەمارۆی دا. پاشان توانی بە ھاوکاری عەرەبەکان لە باشوورەوە بچێتە ناو بابل، بۆیە سووتاندی و زۆرێک لە بابلییەکانی کوشت، ھەروەھا لە ساڵی ٦٤٨ پ.ز براکەی کوشت و کۆتایی بە دەسەڵاتەکەی ھێنا.  

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:ئاشوور
زمانی سۆمەری

**زمانی سۆمەری** ( ) زمانی سۆمەری کۆن بوو، زمانێکی گۆشەگیری نا سامی بوو کە لەلایەن سۆمەرییەکانەوە لە باشووری مێزۆپۆتامیا لایەنی کەم لە ھەزارەی چوارەمی پێش زایینەوە پێی دواون. لە ماوەی ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا، گەشەسەندنێکی ھاوژیانیی چاندی لە نێوان سۆمەرییەکان و ئەکەدییەکاندا ڕوویدا، ئەم گەشەسەندنەش بڵاوبوونەوەیەکی بەرفراوانی «دووزەبانیی» (نووسینی دوو زمان لە یەک کاتدا) لەخۆگرتبوو. کاریگەریی زمانی سۆمەری لەسەر زمانی ئەکەدی (و بەپێچەوانەشەوە) لە ھەموو بوارەکاندا دیار بوو، لە خواستنی وشەی بەرفراوانەوە بیگرە تا دەگاتە ڕێزمان، داڕشتن، و تەنانەت لێک نزیکبوونەوەی دەنگیش. ئەمەش وای کردووە کە لێکۆڵەران ئاماژە بەوە بکەن کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا ئاوێتەبوونێکی زمانی ڕوویداوە.

لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، زمانی سۆمەری بە شێوەیەکی پلەبەندی لە دەوروبەری ھەزارەی سێیەم یان دووەمی پێش زاییندا جێگەی خۆی بۆ زمانی ئەکەدی چۆڵ کرد، بەڵام سۆمەری وەک زمانێکی پیرۆز، ئایینی، وێژەیی و زانستی لە مێزۆپۆتامیا تا سەدەی یەکەمی زایینی بەردەوام بوو. لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، زمانی سۆمەری فەرامۆش کرا تا سەدەی ١٩ی زایینی، کاتێک زانایانی ئاشوورناسی توانییان ڕەمزەکانی نووسینی بزماری بکەنەوە و پشکنین بۆ ئەو شوێنەوارانە بکەن کە ئاخێوەرانی ئەم زمانە لە دوای خۆیان جێیان ھێشتووە. زمانی سۆمەری بە زمانێکی «دابڕاو» دادەنرێت کە لە ھیچ زمانێکی ناوچە جوگرافییەکانی دەوروبەری خۆی ناچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:سوومەر
پۆل:زمانی سۆمەری
پۆل:Pages using deprecated image syntax
گر بەراک

**گر بەراک** (**ناگار**، **نەوار**) شارێکی کۆن بووە لە ڕۆژاوای کوردستان، یەکێکە لە سەرەتاییترین شارە ناسراوەکانی جیھان. پاشماوەکانی گردێک پێکدەھێنن کە دەکەوێتە ناوچەی خابووری سەرەوە، نزیک گوندی مۆدێرن لە گر بەراک، ٥٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری حەسیچە، پارێزگای حەسیچە. ناوی ڕەسەنی شارەکە نادیارە. لە نیوەی دووەمی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، شارەکە بە ناگار و دواتر بە ناوار یان نەوار ناسرا.

لە ھەزارەی حەوتەمی پێش زایین وەک شارۆچکەیەکی بچووک دەستی پێکرد، شارنشینی گر بەراک لە کۆتایی ھەزارەی پێنجەمی پێش زایین دەستیپێکرد و لە ماوەی ھەزارەی چوارەمی پێش زایین پەرەی سەند و بوو بە یەکێک لە گەورەترین شارەکانی سەرەوەی مێزۆپۆتامیا، و کارلێکی لەگەڵ کولتوورەکانی باشووری مێزۆپۆتامیادا کرد. شارەکە لە سەرەتای ھەزارەی سێیەمی پێش زایین لەگەڵ کۆتایی سەردەمی ئورووک قەبارەکەی بچووک بووەوە، پێش ئەوەی دووبارە فراوانتر بێتەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٦٠٠ پێش زایین، کاتێک بە ناگار ناسرا، و پایتەختی شانشینییەکی ناوچەیی بوو کە دۆڵی ڕووباری خابووریان کۆنترۆڵ دەکرد. ناگار لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین لەناوچوو، و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی، دواتر قۆناغێکی سەربەخۆیی وەک شار-دەوڵەتێکی ھووری، پێش ئەوەی لە سەرەتای ھەزارەی دووەمی پێش زایین بپووکێتەوە. ناگار تا سەدەی نۆزدەھەمی پێش زایین جارێکی دیکە بووژایەوە، و کەوتە ژێر دەسەڵاتی زلھێزە ناوچەیییە جیاوازەکانەوە. لە ١٥٠٠ی پێش زایین، گر بەراک ناوەندێکی میتانی بووە پێش ئەوەی لەلایەن ئاشوورەوە لەناوببرێت لە دەوروبەری ساڵی ١٣٠٠ی پێش زایین. شارەکە ھەرگیز گرنگی پێشووی خۆی نەگەڕایەوە و وەک نیشتەجێبوونێکی بچووک ماوەتەوە و لە ھەندێک خاڵی مێژووی خۆیدا وازی لێ ھێنراوە، تا لە سەردەمی سەرەتای عەباسییەکان لە تۆمارەکاندا ون بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی سووریا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٤ی پ.ز
پۆل:Harv and Sfn no-target errors
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
شەلمەنەسەری پێنجەم

**شەلمەنەسەر پێنجەم** (مێخی ئاشووریی نوێ: )   بە واتای «سەلمانوو لە پێشەنگدایە»؛  عیبری تەوراتی: «שַׁלְמַנְאֶסֶר‎» پاشای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ بوو لە ساڵی ٧٢٧ی پێش زایینەوە تا کاتی لادان و مردنی لە ساڵی ٧٢٢ی پێش زایین. ھەرچەندە سەردەمی کورتخایەنی فەرمانڕەوایی شەلمەنەسەری پێنجەم لە سەرچاوە ھاوچەرخەکانەوە کەم ناسراوە، بەڵام بە داگیرکردنی سامیرە و ڕووخانی شانشینی ئیسرائیل ناسراوە، ھەرچەندە کۆتاییھێنان بەو ھەڵمەتە ھەندێک جار لەبری ئەو دەخرێتە پاڵ جێنشینەکەی، واتە سارگۆنی دووەم.

شەلمەنەسەری پێنجەم ناسراوە بەوەی ھەڵمەتی بەرفراوانی لە خاکەکانی ڕۆژاوای ناوەندی ئاشوور ئەنجامداوە، نەک تەنھا دژی ئیسرائیلییەکان جەنگاوە، بەڵکو دژی شارە-دەوڵەتە فینیقییەکان و شانشینەکانی ئەنادۆڵیش جەنگاوە. ھەرچەندە بە سەرکەوتوویی ھەندێک خاکی بە ئیمپراتۆریەتیی ئاشوورەوە لکاند، بەڵام ھەڵمەتەکانی بوونە ھۆی گەمارۆدانی درێژخایەن کە چەندین ساڵی خایاند، و ھەندێکیان تا کۆتایی سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو بە چارەسەرنەکراوی مانەوە. بارودۆخی لادان و مردنی ڕوون نین، ھەرچەندە پێدەچێت بە توندوتیژی بووبێت، و دوورە لەوەی کە سارگۆنی دووەم میراتگری یاسایی ئەو بووبێت. ئەگەری ئەوە ھەیە سارگۆنی دووەم بە تەواوی بێگانە بووبێت و پەیوەندیی خوێنی پێوە نەبووبێت، ئەمەش وا دەکات شەلمەنەسەری پێنجەم ببێتە دوا پاشای خانەوادەی ئەداسیدە، کە نزیکەی ھەزار ساڵ فەرمانڕەوایی ئاشووریان کردبوو.

شەلمەنەسەری پێنجەم ھەروەھا بە ناوی ئولوولایۆش ناسراوە (، بە واتای «ئەوەی لە مانگی ئولوولوودا [لەدایکبووە]»)، کە لەوانەیە ناوی کاتی لەدایکبوونی بووبێت، و لە ھەندێک سەرچاوەی ناھاوچەرخدا لەبری ناوی پاشایەتییەکەی، واتە شەلمەنەسەر، بەکارھاتووە. بەڵگەنامە فەرمییە ھاوچەرخەکانی سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەو، تەنھا ئاماژە بە پاشاکە دەکەن بە ناوی شەلمەنەسەر نەک ئولوولایۆ، ئەمەش بەو واتایەیە کە دوورە لەوەی ناوی دووەمیان ھەرگیز وەک ناوێکی فەرمیی پاشایەتی بەکارھێنرابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
عیبری تەوراتی

**زمانی عیبری تەوراتی** یان **عیبری نەریتی**، ئەو زمانە عیبرییە کۆنەیە کە تەورات پێی نووسراوە و لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە لە خاکی میسر و کەنعان (ئیسرائیل و خاکەکانی فەلەستین) بە تایبەتی قسەی پێدەکرا.  

## مێژوو
زمانی عیبری زمانێکی سامییە کە لە گرووپی کەنعانی زمانە سامییەکانی باکووری ڕۆژاواوە سەرچاوەی گرتووە. لە خاکی کەنعان وەک زاراوەیەک دەستی بە گەشەکردن کرد و وردە وردە پەرەی سەند و بوو بە زمانێکی فەرمی. دوای ئەوەی تەورات دابەزی بۆ مووسا پێغەمبەری ئیسرائیلییەکان لەسەر چیای سینا، بووە یەکێک لە سەرچاوە گرنگەکانی زمانی عیبری.

زمانی عیبری تووشی کاریگەری زۆر بوو لە ئەنجامی ئەو بارودۆخە سیاسییەی کە خاکی کەنعان بەھۆی داگیرکاری جۆراوجۆرەوە تووشی بووبوو. ھەندێک جار بەھێزی بوونی نەوەکانی ئیسرائیل ھەڵدەستا بۆ گەشەسەندن، بەتایبەتی لە سەردەمی پاشا سولەیمان ھەندێک جاریش بەھۆی شەڕ و وێرانکارییەکانی نەوەکانی ئیسرائیل دادەڕما. گەورەترین وێرانکاری کە بەسەر زمانی عیبریدا ھات دیلێتی بابل بوو، کە بووە ھۆی لەدەستدانی زمانی عیبری لەسەر زمانی جوولەکەکان کە ڕوویان لە زمانی ئارامیی کرد تا ئەوان لە خاکی کەنعان بە دیل گیران. زمانی عیبری تەنھا وەک زمانێکی نووسراو مایەوە تا بزووتنەوەی زایۆنیستی لەم دواییانەدا زیندووی کردەوە.

## جیاوازی نێوان عیبری مۆدێرن و عیبری کلاسیک

بەھۆی ڕەوەندی جوولەکەکان و دەرکردنیان لە خاکی کەنعان بۆ ناوچە جیاوازەکانی جیھان، زمانی عیبری زیانێکی بەرچاوی بەرکەوت و بۆشایییەکی مێژوویی فراوان بوو. بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بە پلەی یەکەم وەک زمانێکی ئایینی ماوەتەوە. جگە لەوەش بەھۆی تێکەڵبوونی جوولەکەکان لەگەڵ گەلانی دیکە، ئیتر نەیانتوانی بە دروستی عیبری کلاسیک بڵێنەوە، چونکە زۆربەی ئەو گەلانە ھەمان کێشەیان لەگەڵ ئەلفوبێی عیبریدا نەبوو. **تایبەتمەندییەکانی زمانی عیبری مۆدێرن بە بەراورد بە عیبری کلاسیک بریتین لە**:

### بێژەکردنی پیتەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
ھێزی ئاسمانی-بۆشاییی کۆڵۆمبیا

**ھێزی ئاسمانی-بۆشاییی کۆڵۆمبیا** (**ئێف ئەی سی**، ) ھێزی ئاسمانیی کۆڵۆمبیایە. ھێزی ئاسمانی-بۆشاییی کۆڵۆمبیا یەکێکە لە سێ دامەزراوەکەی ھێزە سەربازییەکانی کۆڵۆمبیا کە ئەرکدار کراوە، بەپێی دەستووری ١٩٩١، بە کارکردن بۆ پیادەکردن و پاراستنی کۆنترۆڵی ئاسمانی کۆڵۆمبیا و بەرگری لە سەروەری، یەکپارچەیی خاک، و سیستمی دەستوورییەکەی. یەکێکە لە گەورەترین ھێزە ئاسمانییەکان لە ئەمریکاکان (دوای ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەڕازیل) و چالاکییەکانی زیاد کردووە بەھۆی ڕۆڵە گرنگەکان لە شەڕی دژی نارکۆ-تێرۆریزم. ھێزە سەرەکییەکەی ٢١ ئای ئەی ئای کفیر وەک فڕۆکەی جەنگیی بەرگری و ١٢ سیسنا ئەی-٣٧ دراگۆنفڵای کۆ ٢٤ ئێمبرایەر ٣١٤ سووپەر توکانۆ بۆ دژە یاخیبوون لەخۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)
پۆل:وتارەکان بە وەسف
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
بوورسەڵی مەحمەد تاھیر بەگ

**بوورسەڵی مەحمەد تاھیر بەگ** (١٨٦١–١٩٢٥) نووسەر و لێکۆڵەر و سەربازێکی تورک بوو. بەناوبانگترین بەرھەمی کتێبی «عوسمانلی مۆلفلری» یان «نووسەرانی عوسمانی»یە، کە پێڕستێکە بۆ ژیاننامەی نووسەران لە سەردەمی عوسمانیدا.

دوای جەنگی تورک و یۆنانی ساڵی ١٨٩٧، بیری تورکچێتی گرتەبەر و بەرھەمێکی گرنگی بە ناوی «خزمەتەکانی تورک بۆ زانست و ھونەرەکان» بڵاوکردەوە. دوای مەشرووتییەتی دووەم، وەک نوێنەری بۆرسە لە لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن ھەڵبژێردرا؛ ئەم ئەرکە، دەرفەتی کارکردنی لە کتێبخانەکانی ئەستەمبوڵ بۆ ڕەخساند.

بەتایبەتی بە کتێبە سەرچاوە زانستنامەییەکەی بە ناوی «نووسەرانی عوسمانی» ناسراوە، کە ناوەڕۆکەکەی ژیاننامە و چاوگنامەیە و لە ساڵی ١٩١٥دا یەکەم بەرگی بڵاوکردەوە. ئەم بەرھەمە، تا ئێستاش لە بواری خۆیدا وەک سەرچاوەیەکی بنەڕەتی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:مردووانی ١٩٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
جۆ کارناھان

**جۆزێف ئارۆن کارناھان** (لەدایکبووی ٩ی ئایاری ١٩٦٩) دەرھێنەری فیلم، سیناریۆنووس، بەرھەمھێنەر و ئەکتەری ناوبەناوی ئەمریکییە کە فیلمەکانی بریتین لە بڵاد، گەتس، بولێتس ئەند ئۆکتەین؛ نارک؛ سمۆکین ئەی سیس؛ دە ئەی-تیم؛ خۆڵەمێشی؛ و بۆس لێڤڵ. ئەو ھەروەھا چەندین ئەڵقەی بۆ زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی ئێن بی سی بە ناوی پێڕستە ڕەشەکە نووسیوە و دەرھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە میشیگن
پۆل:زیندووان
پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
سین موبالیت

**سین موبالیت** پێنجەمین پاشای بنەماڵەی یەکەمی بابل بوو و باوکی پاشای گەورە حاموڕابی بوو. لە بنەماڵەی ئەمۆرییەکان بووە و لە ساڵانی ١٧٤٨–١٧٢٩ پێش زایین فەرمانڕەوایی کردووە. ئەو شوێنی باوکی ھابیل سین گرتەوە و لە ساڵی ١٣ی حوکمڕانیدا سوپایەکی بەرەو شاری ئوور ئاراستە کرد و توانی بیخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. ھەروەھا توانی شاری ئیسین بگرێت کە لەلایەن شانشینی لارسا داگیرکرابوو. ھەروەھا چەندین پڕۆژەی بیناسازی ئەنجام داوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٨یەمی پێش زاین
پۆل:مردووانی سەدەی ١٨یەمی پ.ز