open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پردی کۆبدن

**پردی کۆبدن** (بە ئینگلیزی: Cobden Bridge) پردێکی سەرەکییە لە شاری ساوسھامپتن لە ئینگلتەرا، کە بەسەر ڕووباری ئیچن (River Itchen)دا درێژ دەبێتەوە و ناوچەکانی ست دێنیس (St Denys) و بیتێرن پارک (Bitterne Park) پێکەوە دەبەستێتەوە. پردی ئێستا، کە لە ساڵی ١٩٢٨ کراوەتەوە، دووەم پردە کە لەم شوێنەدا دروست کراوە و وەک یەکێک لە ھێما دیارەکانی شارەکە ماوەتەوە.

## پردی یەکەم (١٨٨٣–١٩٢٨)
لەگەڵ گەشەکردنی شارەکە لە سەدەی نۆزدەھەمدا، پێویستییەکی زۆر بۆ دروستکردنی پردێک لەنێوان گەڕەکە فراوانبووەکانی بیتێرن پارک و ست دێنیسدا ھەبوو. بۆ ئەم مەبەستە، "کۆمپانیای پردی کۆبدن" (The Cobden Bridge Company) لە ساڵی ١٨٨١ دامەزرا. پردەکە بە ناوی ڕیچارد کۆبدن (١٨٠٤–١٨٦٥)، پیاوی دەوڵەت و سیاسەتمەداری لیبراڵەوە ناونرا.

پردی یەکەمی کۆبدن لە ئاسنی داڕێژراو (cast iron) دروست کرابوو و لە ٢ی حوزەیرانی ١٨٨٣ بە ئاھەنگێکی گەورە کرایەوە. پردەکە بەشێکی جووڵاوی ھەبوو کە دەیتوانی بسووڕێتەوە بۆ ڕێگەدان بە کەشتییە بەرزەکان، ھەرچەندە ئەم تایبەتمەندییە ھەرگیز بەکارنەھێنرا. بۆ پەڕینەوە بە پردەکەدا پارە وەردەگیرا (toll)، کە ئەمەش لای دانیشتووانی ناوچەکە جێگەی ڕەزامەندی نەبوو.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێک لەسەر پردی کۆبدن کە بەرەو ڕۆژھەڵات دەڕوانێت.

## پردی دووەم (١٩٢٨–ئێستا)
پردی ئاسنینە کۆنەکە توانای ھەڵگرتنی باری قورسی ھاتوچۆی نوێی وەک ترامی نەبوو، بۆیە شارەوانیی ساوسھامپتن لە ساڵی ١٩٢٦ پردەکەی بە بڕی ٣١،٥٠٠ پاوەند کڕییەوە و بڕیاری ڕووخاندن و دروستکردنەوەی دا. پردی نوێ، کە لەلایەن ئەندازیاری شار جەی. ئەی. کرۆسەرەوە نەخشەسازیی بۆ کرا، لە کۆنکرێتی پتەو (reinforced concrete) بە ڕووکەشێکی گرانیتەوە دروست کرا و لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٨ بە فەرمی کرایەوە.

پردی نوێ لە پێنج کەوانە پێکدێت و زۆر پانتر و بەھێزترە لە پردە کۆنەکە. لە کاتی کردنەوەیەوە، پەڕینەوە بە پردەکەدا بەخۆڕایی بووە.

## تایبەتمەندییەکان
یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی پردی کۆبدن بریتییە لە گلۆپە ئاسنییە داڕێژراوەکانی. ئەم گلۆپانە لە پردە بنەڕەتییەکەی ساڵی ١٨٨٣ ماونەتەوە؛ لە بنەڕەتدا بە گاز کاریان دەکرد، بەڵام دواتر بۆ کارەبا گۆڕدران و لەسەر پردە نوێیەکە جێگیر کرانەوە. ئەم گلۆپانە وەک یادگارییەکی مێژوویی ماونەتەوە و جوانییەکی تایبەتیان بە پردەکە بەخشیوە.

وێنۆک|چەپ|ڕووباری ئیچن لەژێر پردی کۆبدندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کلەن

**پردی کلەن** (بە ئینگلیزی: Clun Bridge) پردێکی بەردینی سەدەکانی ناوەڕاستە کە دەکەوێتە شارۆچکەی کلەن لە ناوچەی شرۆپشێر، ئینگلتەرا. پردەکە بەسەر ڕووباری کلەندا درێژ دەبێتەوە و بە یەکێک لە باشترین نموونە پارێزراوەکانی پردی بارھەڵگری ئەسپی (packhorse bridge) لە وڵاتدا دادەنرێت. ئەم پردە خاوەنی پلەی پاراستنی پۆلی یەکەمە (Grade I listed) و وەک یادگارێکی مێژوویی نیشتمانی (Scheduled Monument) تۆمار کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
مێژووی دروستکردنی پردی کلەن دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەھەم. پردەکە لەسەر شوێنی پەڕینەوەیەکی کۆنتر دروست کراوە کە پێی دەوترا "wattle-way". پێکھاتەی پردەکە لە بەردی خۆماڵی دروست کراوە و لە پێنج کەوانەی ناھاوتا و نووکتیژ پێکھاتووە. ستوونەکانی نێوان کەوانەکان بنکەی V-شێوەیان ھەیە (cutwaters) کە یارمەتیدەرە بۆ شکاندنی ھێزی ئاو لە کاتی لافاودا.

یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی پردەکە پانییە کەمەکەیەتی (نزیکەی ٣.٧ مەتر یان ١٢ پێ) و نەبوونی پەرژینی بەرزە؛ لەبری ئەوە، تەنھا لێوارێکی بەردی نزمی ھەیە. ئەم نەخشەسازییە سادەیە تایبەت بووە بەو پردانەی کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بۆ پەڕینەوەی ئەسپی بارھەڵگر بەکارھاتوون.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی تری پردەکە کە پێنج کەوانە ناھاوتاکەی پیشان دەدات.

## گرنگی و بەکارھێنانی ئێستا
پردی کلەن وەک ھێمایەکی سەرەکیی شارۆچکەی کلەن و بەشێکی دانەبڕاو لە کەسایەتییە مێژووییەکەی دادەنرێت. سەرەڕای تەمەنە درێژەکەی، پردەکە ھێشتا لە کاردایە و بۆ ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلی سووک بەکاردێت، ھەرچەندە بە شێوەی یەکڕەو.

گرنگیی کولتووریی شارۆچکەکە و پردەکەی وای کردووە کە لە ھۆنراوەی بەناوبانگی "A Shropshire Lad"ـی ھۆنەری ئەی. ئی. ھاوسمەن-دا ئاماژەی پێ بدرێت، کە دەڵێت: "کلەنتن و کلەنبێری، کلەنگەنفۆرد و کلەن، ئارامترین شوێنن لەژێر خۆردا". ئەمەش زیاتر ناسنامەی ئارام و مێژوویی ناوچەکەی چەسپاندووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کوکھام

**پردی کوکھام** (بە ئینگلیزی: Cookham Bridge) پردێکی ڕێگای ئۆتۆمبێلە کە بەسەر ڕووباری تەمزدا درێژ دەبێتەوە و گوندی کوکھام لە بێرکشایەر بە شارۆچکەی بۆرن ئێند لە بەکینگھامشێر دەبەستێتەوە. پردەکە، کە لە ساڵی ١٨٦٧ کراوەتەوە، بەھۆی گرنگیی مێژوویی و ئەندازیارییەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی ئێستا جێگرەوەی پردێکی داریی کۆنترە کە لە ساڵی ١٨٤٠ دروست کرابوو و لە ساڵی ١٨٦٦ بەھۆی لافاوەوە ڕووخا. پردە نوێیەکە لەلایەن ئەندازیار ڕۆولاند مەیسن ئۆردیشەوە نەخشەی بۆ کێشرا و لەلایەن کۆمپانیای Skerne Iron Works (کە بە Pease, Hutchinson and Co. ناسراوە) دروست کرا. پێکھاتەی پردەکە لە ئاسنی تواوە (wrought iron) دروست کراوە و لە ھەشت مەودا (span) پێکدێت، کە پێنج مەودای سەرەکی بەسەر ڕووبارەکەدا بە شێوازی تیرچەیی تۆڕی دروست کراون و لەسەر ستوونی ئاسنی داڕێژراو ڕاگیراون.

وێنۆک|وێنەیەکی نەخشاندنی پردەکە لە ساڵی ١٨٧٩، کە لەلایەن کۆمپانیای Skerne Iron Works دروست کراوە.

## خانووی باج و مۆدێرنکردن
لەسەرەتای دروستکردنییەوە، پردی کوکھام پردێکی باج سەندن بوو. خانووی باجەکەی، کە لە ساڵی ١٨٦٧ دروست کراوە و دەکەوێتە کەناری بێرکشێر، باڵەخانەیەکی دوو نھۆمیی خشتی سوورە و تا ئێستاش ماوەتەوە. ئەم خانووە خۆی وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم تۆمار کراوە و ئێستا وەک ماڵێکی تایبەت بەکاردێت. وەرگرتنی باج لەسەر پردەکە لە ساڵی ١٩٤٧ کۆتاییی پێھات کاتێک ئەنجومەنی پارێزگاکانی بێرکشایەر و بەکینگھامشایەر پردەکەیان کڕییەوە.

بۆ پاراستنی پێکھاتە مێژووییەکەی، پردەکە بەدرێژاییی ساڵان چەندین کاری نۆژەنکردنەوەی بۆ کراوە. یەکێک لە پڕۆژە بەرفراوانەکان لە ساڵی ٢٠١٩ ئەنجام درا، کە کارەکانی وەک بەھێزکردنی پێکھاتەیی، چاککردنەوەی کۆنکریت، دژەئاوکردن، قیرتاوکردنەوە و بۆیاخکردنەوەی لەخۆگرتبوو.

وێنۆک|دیمەنێک لەسەر پردی کوکھام کە ڕێگای A4094ی بەسەردا دەڕوات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کۆنوەی

**پردی کۆنوەی** (بە ئینگلیزی: Conway's Bridge)، کە لە ناوچەکەدا بە **پۆنت-ی-ئالوێن** (Pont-y-Alwen) ناسراوە، پردێکی کەوانەیی ئاسنی داڕێژراوە کە دەکەوێتە پۆنت-ی-ئالوێن لە دێنبیشێر، وێڵز. پردەکە ڕێگای B4544 بەسەر ڕووباری ئالوێندا دەگوازێتەوە و وەک یەکێک لە کارە ئەندازیارییە مێژووییە گرنگەکانی تۆماس تێلفۆرد دادەنرێت.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی کۆنوەی لە ساڵی ١٨١١ لەلایەن ئەندازیاری بەناوبانگ، تۆماس تێلفۆرد، وەک بەشێک لە پڕۆژە ستراتیژییەکەی بۆ دروستکردنی ڕێگای نوێی گالیسکەی پۆستە لە لەندەنەوە بۆ ھۆلیھێد نەخشەی بۆ کێشرا و دروست کرا. ئەم پردە بە نموونەیەکی سەرەتایی و گرنگی پردی کەوانەیی ئاسنی داڕێژراو لەقەڵەم دەدرێت. پێکھاتەی پردەکە لە یەک کەوانەی سەرەکی پێکدێت کە درێژییەکەی ٣٢ مەتر (١٠٥ پێ)ە.

کەوانە سەرەکییەکە لە پێنج پەراسووی ئاسنی داڕێژراو پێکھاتووە کە بەھێزی و پتەویی بە پردەکە دەبەخشن. یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی نەخشەکەی، شێوازی تۆڕی 'X' شێوەیە لە سپاندرێڵەکاندا (بۆشاییی نێوان کەوانە و ڕێگاکە). پاڵپشتە بەردینەکانی کەنارەکانی پردەکە لە بەردی زبرتراشراو دروست کراون و لەسەر تابلۆیەکی پردەکە ناوی "Conway Bridge" ھەڵکەندراوە.

## گرنگی و پاراستن
پردی کۆنوەی بەھۆی گرنگیی مێژوویی و تەلارسازییەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم* (Grade II* listed building) پۆلێن کراوە. ئەم پۆلێنکردنە داننانە بە بایەخی پردەکە وەک یەکێک لە کارە دیارەکانی تۆماس تێلفۆرد و نموونەیەکی گرنگی ئەندازیاریی سەدەی نۆزدەھەم. پردەکە تا ئەمڕۆش لەژێر بەکارھێناندایە و شایەتحاڵی لێھاتوویی و دیدی ئەندازیاریی سەردەمی خۆیەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کۆنستانتیۆس

**پردی کۆنستانتیۆس** (بە ئینگلیزی: Constantius Bridge) پردێکە کە ڕێگای A69ی دوو-ئاڕاستە بەسەر ڕووباری تایندا دەگوازێتەوە، دەکەوێتە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ھێکسام لە نۆرسەمبەرلاند، ئینگلتەرا. پردەکە ناونراوە بەناوی ئیمپراتۆری ڕۆمانی، کۆنستانتیۆس کلۆروسەوە.

## مێژوو و دروستکردن
پردی کۆنستانتیۆس وەک بەشێک لە پڕۆژەی باییپاسی ھێکسام بۆ ڕێگای A69 دروست کرا. کاری دروستکردنی لە مانگی ئازاری ١٩٧٤ دەستی پێ کرد و لە مانگی تەممووزی ١٩٧٦ بە ڕووی ھاتوچۆدا کرایەوە. ناوی پردەکە بۆ ڕێزلێنان لە ئیمپراتۆر کۆنستانتیۆس کلۆروس ھەڵبژێردرا، کە پەیوەندیی بە قەڵای ڕۆمانی سێگێدۆنۆم لە واڵسێندەوە ھەبوو، کە خاڵی کۆتاییی ڕۆژھەڵاتی دیواری ھادریانە. شوێنی پردەکەش نزیکە لەم دیوارە مێژووییەوە.

## نەخشەسازیی و پێکھاتە
پردەکە لە جۆری پردی تیرچەیی سندووقییە (box girder) و لە کۆنکریتی پێش-پەستێنراو (pre-stressed concrete) دروست کراوە. درێژیی گشتییەکەی ٢٧٠ مەتر (٨٨٦ پێ)ە و لە پێنج مەودا (span) پێکدێت. ڕووی پردەکە لە یەک تیرچەی سندووقی بەردەوام پێکدێت. پردەکە بە بەکارھێنانی شێوازی "کانتیلیڤەری ھاوسەنگ" دروست کراوە، واتە لە ستوونەکانەوە بەرەو دەرەوە دروست کراوە بەبێ ئەوەی پێویستی بە ھیچ پاڵپشتێکی کاتی لەناو ڕووبارەکەدا ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کۆلن

**پردی کۆلن** (بە ئینگلیزی: Colne Bridge) پردێکی ڕێگایە کە دەکەوێتە نزیک شاری ھادەرسفیڵد لە یۆرکشێری ڕۆژئاوا، ئینگلتەرا. پردەکە ڕێگای A62 (Leeds Road) بەسەر ڕووباری کۆلندا دەگوازێتەوە و بەھۆی گرنگیی مێژوویی و تەلارسازییەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
پردی کۆلن لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٨دا دروست کراوە و وا دادەنرێت کە لەلایەن ئەندازیاری ناسراو جۆن سمیتۆن، یان یەکێک لە ھاوچەرخەکانییەوە نەخشەی بۆ کێشرابێت. پێکھاتەی پردەکە لە بەردی ئەشلار (ashlar stone) دروست کراوە و لە سێ کەوانەی نیمچە بازنەیی پێکدێت. یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی نەخشەکەی بریتییە لە بڕەرەئاوە (cutwaters) تیژەکانی کە لە نێوان کەوانەکاندا دروست کراون و تا سەرەوەی پردەکە وەک پایەی بچووک بەرز بوونەتەوە. ھەروەھا، پردەکە دارای پەرژینێکی بەردینی پتەو و کۆتاییی فراوانە کە بە ستوونی بازنەیی و کڵاوی گومبەزییەوە ڕازێنراوەتەوە.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی نزیکتری پردەکە و ڕووباری کۆلن.

## گرنگیی مێژوویی و ناوچەیی
پردی کۆلن نەک تەنھا وەک پێکھاتەیەکی ئەندازیاریی گرنگە، بەڵکو گەواھیدەری ڕووداوە مێژووییەکانی ناوچەکەیە. گوندۆچکەی کۆلن بریج، کە ناوی خۆی لە پردەکەوە وەرگرتووە، شوێنی یەکێک لە ڕووداوە ناسراوەکانی شۆڕشی پیشەسازی بووە. لە ساڵی ١٨١٢، کارگەکەی ویلیام کارتڕایت کە دەکەوتە نزیک پردەکە، ھێرشی کرایە سەر لەلایەن لودایتەکانەوە (Luddites)، کە کرێکارانێکی دژ بە ھاتنی ئامێری نوێی ڕستن و چنین بوون. ئەم ڕووداوە یەکێکە لە گرنگترین بەشەکانی مێژووی پیشەسازیی ناوچەی ھادەرسفیڵد.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کۆلینگھام

**پردی کۆلینگھام** (بە ئینگلیزی: Collingham Bridge) پردێکی ڕێگایە لە یۆرکشایری ڕۆژئاوا، ئینگلتەرا، کە ڕێگای A659 بەسەر ڕووباری وارفدا دەگوازێتەوە و گوندەکانی کۆلینگھام و لینتۆن پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەم پردە بەھۆی گرنگیی مێژووییەوە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم تۆمار کراوە.

## مێژوو و نەخشەسازیی
مێژووی ھەبوونی پرد لەم شوێنەدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەھەم، کە لە تۆمارێکی ساڵی ١٣٠٨دا ئاماژەی پێ کراوە. پردە کۆنەکان چەندین جار بەھۆی لافاوەوە زیانیان بەرکەوتووە، لەوانە لە ساڵانی ١٦٧٣ و ١٧٣٥. پردی ئێستا لە دەوروبەری ساڵی ١٧٩٠ دروست کراوە و وا دادەنرێت کە لەلایەن جۆن گۆت، ڕووپێوی پردەکانی وێست ڕایدینگی یۆرکشایەر لەو سەردەمەدا، نەخشەی بۆ کێشرابێت.

پێکھاتەی پردەکە لە بەردی گریستۆنی ئەشلار دروست کراوە و لە حەوت کەوانەی نیمچە بازنەیی پێکدێت. یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی بریتین لە بڕەرەئاوە (cutwaters) نووکتیژەکانی کە لە نێوان کەوانەکاندا دروست کراون و تا سەرەوەی پردەکە بەرز بوونەتەوە و شوێنی پەناگەیان بۆ پیادەکان دروست کردووە.

## وێستگەی شەمەندەفەری پردی کۆلینگھام
پێویستە ئەم پردە ڕێگایە لەگەڵ پردی ھێڵی ئاسن (ڤایادەکت) کە لە نزیکی بووە، تێکەڵ نەکرێت. وێستگەیەکی شەمەندەفەری نزیک بە ناوی "وێستگەی پردی کۆلینگھام" ھەبوو، کە ناوی خۆی لەم پردە ڕێگایەوە وەرگرتبوو. وێستگەکە خزمەتی ھێڵی ئاسنی نێوان کرۆسگەیتس و وێزەربی دەکرد. ھێڵە ئاسنینەکە و وێستگەکە لە ساڵی ١٩٦٤ داخران و پردە ڤایادەکتەکەش لە ساڵی ١٩٦٥ ڕووخێندرا، بەڵام پردە بەردینەکەی سەدەی ١٨ تا ئەمڕۆش لە کارکردندایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
پردی کۆربریج

**پردی کۆربریج** (بە ئینگلیزی: Corbridge Bridge) پردێکی بەردینی مێژووییە کە دەکەوێتە شارۆچکەی کۆربریج لە نۆرسەمبەرلاند، ئینگلتەرا و بەسەر ڕووباری تایندا تێدەپەڕێت. ئەم پردە بەھۆی پتەوی و مێژووەکەیەوە بەناوبانگە، بەتایبەتی چونکە تاکە پرد بوو لەسەر ڕووباری تاین کە لە لافاوە گەورەکەی ساڵی ١٧٧١دا ڕزگاری بوو. پردەکە وەک پێکھاتەیەکی پارێزراوی پۆلی یەکەم پۆلێن کراوە.

## مێژوو و بنیاتنان
پردی ئێستا لە نێوان ساڵانی ١٦٧٤ و ١٦٧٧ دروست کراوە و جێگەی پردێکی سەدەی ١٣ی گرتووەتەوە کە بەھۆی لافاوێکی ساڵی ١٦٧٤ەوە ڕووخا. پرۆسەی دروستکردنی پردە نوێیەکە لەلایەن ڕۆبێرت ترۆلۆپەوە سەرپەرشتی دەکرا. یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی پردەکە، لافاوە گەورەکەی ساڵی ١٧٧١ بوو کە بووە ھۆی ڕووخانی ھەموو پردەکانی سەر ڕووباری تاین، جگە لە پردی کۆربریج کە بەبێ ھیچ زیانێکی گەورە مایەوە. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی ئەوەی کە پردەکە نازناوی "تاکە ڕزگاربوو"ی پێ ببەخشرێت و ناوبانگی پتەوییەکەی بە ھەموو ناوچەکەدا بڵاوببێتەوە.

وێنۆک|چەپ|دیمەنێکی نزیکی یەکێک لە کەوانەکانی پردەکە.

## نەخشەسازیی و فراوانکردن
پردەکە لە حەوت کەوانەی بەردی پێکدێت کە قەبارەیان جیاوازە. نەخشەی کەوانەکان پەراسوو-دارە (ribbed)، کە شێوازێکی نەخشەسازیی کۆنە و لە پردە دێرینەکاندا بەدی دەکرێت. ھەروەھا، پردەکە خاوەنی ئاو-بڕی سێگۆشەییە (triangular cutwaters) کە وەک پەناگەیەک بۆ پیادەکان بەکاردەھێنران.

لە سەرەتادا پانیی پردەکە تەنھا نزیکەی ٣.٥ مەتر بوو، بەڵام لە ساڵی ١٨٨١دا لەلایەن ئەندازیار جی. بی. لافانەوە پرۆسەی فراوانکردنی بۆ ئەنجام درا. لەم پرۆسەیەدا، ڕووی پردەکە بەوریاییەوە لابرا، پانییەکەی زیاد کرا بۆ نزیکەی ٦.٢ مەتر، و پاشان ھەمان بەردە ڕەسەنەکانی بۆ داپۆشینەوەی بەکارھێنرانەوە. ئەم کارە بەشێوەیەک ئەنجام درا کە دیمەنی دەرەکی و مێژوویی پردەکە بە نەگۆڕی مایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکانی ئینگلتەرا
بۆردوومانەکانی ئێران بۆ سەر ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ھەرێمی کوردستان ٢٠١١

**بۆردوومانە سەر سنوورییەکانی ئێران و عێراق ٢٠١١** زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بوو لە دژی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک). ئۆپەراسیۆنەکان لە تەممووزی ٢٠١١ دەستیان پێکرد، و بریتی بوون لە ھێرشکردنە سەر بنکەکانی پژاک لە خاکی ئێران، دەستدرێژیکردنە سەر ھەرێمی کوردستان، بۆردومانکردنی بنکە و گوندەکانی پژاک لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کوردەکان، و بەئامانجگرتنی ڕاستەوخۆی سەرکردایەتی گەریلای کورد لە چیای قەندیل. ئەو تێکھەڵچوونە بووە ھۆی کوژران و برینداربوونی دەیان کەس لە ھەردوولا و ئاوارەبوونی سەدان گوندنشینی کورد. ژمارەی وردی قوربانییەکانی ھەردوولا تا ئێستا جێی مشتومڕن.

لە ٢٩ی ئەیلوول پژاک مەرجەکانی ئێرانی قبووڵ کرد و بەتەواوی لە خاکی ئێران کشایەوە، ئەوەش کە سەرکردەکانی ئێران بە خۆبەدەستەوەدان وەسفیان کرد. بەگوێرەی ئاماری سوپای پاسدارانی ئێران، لە میانی ئۆپەراسیۆنەکاندا زیاتر لە ١٨٠ چەکدار کوژراون و زیاتر لە ٣٠٠ چەکداریش برینداربوون. ئەم ئۆپەراسیۆنە ١٥٠ ملیۆن دۆلاری تێچووە بۆ ئێران. ھەردوولا ئاگربەستیان لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١١ لە شاری بانە پێشێل کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠١١ لە ئێران
پۆل:٢٠١١ لە باشووری کوردستان
پۆل:شەرەکانی ٢٠١١
پۆل:ململانێکانی ٢٠١١
پۆل:سنووری ئێران–عێراق
ئەنەس شەریف

**ئەنەس جەمال مەحموود شەریف** ( ; ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ – ١٠ی ئابی ٢٠٢٥) ڕۆژنامەنووس و ڤیدیۆگرافەرێکی فەلەستینی بوو بۆ کەناڵی ئەلجەزیرە کاری دەکرد، بە ڕاپۆرتکردنی ھێڵی پێشەوە لە باکووری غەززەوە لە کاتی شەڕی غەززەدا ناسراوە. لە ساڵی ٢٠٢٤ تیمی ڕۆیتەرزی سەر بە ئەنەس خەڵاتی پولیتزەریان پێبەخشرا بۆ وێنەگرتنی ھەواڵی بەپەلە بەھۆی وێنە «خام و بەپەلە»ەکانیانەوە کە شەڕی غەززەیان بەڵگە کردووە.

شەریف لەگەڵ چوار ڕۆژنامەنووس و دوو کەسی دیکە لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا کە خۆی و ڕۆژنامەنووسانی دیکەی کردە ئامانج لە خێمەیەکدا لە دەرەوەی نەخۆشخانەی شیفا لە شاری غەززە لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٥ کوژرا، لە کاتی مردنیدا ٢٣٤ ڕۆژنامەنووس لە کاتی شەڕی غەززەدا کوژراون. پێش کوشتنی، ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل (IDF) شەریفیان تۆمەتبار کرد بەوەی کە ئەندامی حەماسە. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و کەناڵی جەزیرە ڕایان گەیاند کە ئەمە بیانوویەکە بۆ پاساوھێنانەوە بۆ کوشتنی ڕۆژنامەنووسان. لیژنەی پاراستنی ڕۆژنامەنووسان (CPJ) داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد کە پارێزگاری لە ڕۆژنامەنووسان بکات.

بە گوتەی براکەی، ئیسرائیل چوار ڕۆژ پێش کوژرانی، ڕێگەی سەلامەتی بۆ شەریف بۆ چوونە دەرەوە لە غەززە پێشکەش کردووە ئەگەر واز لە ڕاپۆرتکردن بھێنێت، بەڵام ئەو ڕەتیکردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 

پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
تیرۆرکردنی ئەنەس شەریف

لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٥، ئەنەس شەریف، ڕۆژنامەنووسێکی فەلەستینی کە لە تۆڕی میدیاییی ئەلجەزیرە کاردەکات، لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر چادرێکی میدیایی لە دەرەوەی نەخۆشخانەی شیفا لە شاری غەززە تیرۆرکرا. ھەروەھا لە ھێرشەکەدا چوار ھاوکارەکەی کوژران محەممەد قرێقع و ئیبراھیم زاھر و محەممەد نەوفەل و موئمین عەلیوە لەگەڵ دوو کەسی دیکە، لەنێویاندا برازای شەریف. ئەم ھێرشە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن جەزیرە و ڕێکخراوەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری و دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین بە ھێرشکردنە سەر ڕۆژنامەنووسان بە ئەنقەست شەرمەزار کرا، ھاوکات  ئیدیعای ئەوەیان کرد کە شەریف ئەندامی حەماسە تۆمەتێک کە لەلایەن ئەلجەزیرە و لیژنەی پاراستنی ڕۆژنامەنووسان (CPJ) ڕەتکرایەوە. تیرۆرکردنەکە لە چوارچێوەی شەڕی غەززە ڕوویداوە و وەک بەشێک لە شێوازێکی فراوانتری توندوتیژی دژی ڕۆژنامەنووسان لە غەززە وەسف کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تیرۆرکردنەکان لە دەوڵەتی فەلەستین
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کەناڵی ئەلجەزیرە
٢١ی جومادولئاخیر

**٢١**ی جومادولئاخیر یان **٢١/٦ (بیست و یەکەم ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و شەست و نۆیەمین (١٦٩) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و یەکەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی بێت یان سەد و حەفتا و یەکەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. دوای ئەوە ١٨٥ یان ١٨٦ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٩٩ی کۆچی - محەممەد ڕەفعەت، شێخێکی میسری و قورئانخوێن.
* ١٣٢١ی کۆچی - ڕیاز ئەلقەسەبجی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٤ی کۆچی - زیزی مستەفا، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٧ی کۆچی - ئیقبال نەعیم، ئەکتەری عێراقی.
* ١٣٧٨ی کۆچی - عەبدولئەحەد مومەند، کەشتیوانی ئەفغانی.
* ١٣٨٠ی کۆچی - لوسی ئەکتەری میسری و سەماکاری سک.
* ١٣٨١ی کۆچی - حەمید ئەلشاعیری، گۆرانیبێژی لیبی.
* ١٣٩٥ی کۆچی - ڕامی شەعبان، یاریزانی تۆپی پێی سویدی.
* ١٤٠٧ی کۆچی - ڕیم عەبدوڵڵا، ئەکتەری سعودی.

## مردووان
* ٤٧٦ی کۆچی - ئەبوو ئیسحاق شیرازی، شێخی قوتابخانەی شافیعی و مامۆستای قوتابخانەی نیزامییە لە بەغدا.
* ١٤٠٢ی کۆچی - خالید ئیسلامبولی بکوژی سەرۆکی میسر ئەنوەر سادات.
* ١٤٢٢ی کۆچی - ئەحمەد شا مەسعوود، شەڕکەری ئەفغانی.
* ١٤٤٥ی کۆچی - ساڵح عارووری، فەرماندەیەکی سەربازی فەلەستینی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٢ی جومادولئاخیر

**٢٢**ی جومادولئاخیر یان **٢٢/٦ (بیست و دووەم ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و یەک (١٧٠) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و یەکەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێ یان سەد و حەفتا و دووەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٨٤ یان ١٨٥ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٥٠ی کۆچی - ئەنیس سایغ، مێژوونووس و بیرمەندی فەلەستینی.
* ١٣٥٨ی کۆچی - کەمال حلو، ئەکتەری لوبنانی.
* ١٣٦٠ی کۆچی - یووسف دەروێش، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٣٦١ی کۆچی - حەمەد ناسر، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٣٧١ی کۆچی - ھوەیدا، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٠ی کۆچی - توگای کەریمئۆغڵو، یاریزانی تۆپی پێی تورکیا.
* ١٣٩٢ی کۆچی - محەممەد ئەلدعیع، گۆڵپارێزی تۆپی پێی سعودیە.
* ١٤٠٠ی کۆچی - حەمەد حەربی، یاریزانی تۆپی پێی کوێت.

## مردووان
* ١٣ی کۆچی -
** ئەبووبەکر نزیکترین ھاوەڵی پێغەمبەر محەممەد و یەکەم خەلیفەی ڕاشید.
** ئەبوو کەبشە ئەنماری مەولای پێغەمبەر محەممەد.
* ٥٢٠ی کۆچی - ئاق سونقور ئەلبەرسوقی فەرمانڕەوای مووسڵ و ڕەحەبە.
* ٥٦٤ی کۆچی - ئەسەدەددین شێرکۆ، مامی سەڵاحەددینی ئەییووبی و یەکێک لە سەرکردەکانی زەنگییەکان.
* ١١٠٦ی کۆچی - ئەحمەدی دووەم بیست و یەکەم سوڵتان لە سوڵتانەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* ١٣٧٧ی کۆچی - عەبدوڵڵا عەبدوللەتیف ئەلعومەیر، شەرعزانی شافیعی و شاعیری سعودی.
* ١٣٩٨ی کۆچی - شاژنە نازلی ھاوسەری شا فوئادی یەکەم.
* ١٤٠٨ی کۆچی - عەبدولموحسین بن عەبدوڵڵا بن جەلاوی ئال سعود میری پارێزگای ڕۆژھەڵاتی عەرەبستانی سعوودی.
* ١٤٢٠ی کۆچی - محەممەد ناسرەددین ئەلبانی یەکێک لە گەورەترین فەرموودەزانەکانی سەدەی چواردەی کۆچی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - ڕەئوف عەباس حەمەد، مێژوونووسی میسری.
* ١٤٣٠ی کۆچی - نەبەوی ئیسماعیل وەزیری ناوخۆی میسر.
* ١٤٣٦ی کۆچی - ئەحمەد ئەلساڵح، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤٣٧ی کۆچی - زەھا حەدید، تەلارسازێکی عێراقی - بەریتانی.
* ١٤٤٢ی کۆچی - لوقمان سەلیم، نووسەر و چالاکوانی سیاسی لوبنانی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٣ی جومادولئاخیر

**٢٣ی جومادولئاخیر** یان **٢٣\٦ (بیست و سێھەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و یەک (١٧١) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و دووەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێت یان سەد و حەفتا و سێھەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٨٣ یان ١٨٤ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣١٤ی کۆچی - فەروخ خۆراسانی، شاعیری ئێرانی.
* ١٣٢١ی کۆچی - عەبدولڕەحمان مامی، پزیشک و سیاسەتمەداری تونسی.
* ١٣٢٥ی کۆچی - محەممەد حەلیوی، شاعیرێکی تونسی خەڵکی قەیروانە.
* ١٣٢٨ی کۆچی - مەحموود حەسەن ئیسماعیل یەکێک لە پێشەنگەکانی شیعری ڕۆمانسی.
* ساڵی ١٣٧٣ی کۆچی -
** ڕەجەب تەییب ئەردۆغان سەرۆکی کۆماری تورکیا.
** تەلعەت سادات، سیاسەتمەدار و پارێزەری میسری.
* ١٣٨٤ی کۆچی - سەلوە محەممەد عەلی، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٧ی کۆچی - تەلال عامر، یاریزانی تۆپی پێی کوێت.

## مردووان
* ١٣٠٧ی کۆچی - خەلیفە بن سەعید سێیەم سوڵتانی زەنجبار.
* ١٤٣٦ی کۆچی - عیسام بورێدی، ئەکتەر و گۆرانیبێژی لوبنانی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٤ی جومادولئاخیر

**٢٤ی جومادولئاخیر** یان **٢٤/٦ (بیست و چوارەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و دووەم (١٧٢) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و سێھەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێ یان سەد و حەفتا و چوارەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٨٢ یان ١٨٣ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٣٩٢ی کۆچی - خەتیبی بەغدادی، ئیمام و فەرموودەزان و حافز و مێژوونووسی موسڵمان.
* ١٣١٧ی کۆچی - ئەحمەد تۆفیق مەدەنی، زانا و مێژوونووس و وەزیری جەزائیری.
* ١٣٢٥ی کۆچی - محەممەد حلیوی، شاعیری تونسی.
* ١٣٤٠ی کۆچی - مەحموود سەعید سەرکردەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە فەلەستینییەکانی ئوردن.
* ١٣٤١ی کۆچی - نەعیمە وەسفی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٩ی کۆچی - ئیسعاد یونس، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧١ی کۆچی - شروق، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٢ی کۆچی - ئیناس ئەلدوغەیدی، دەرھێنەری میسری.
* ١٣٧٧ی کۆچی - خالید ئیسلامبولی بکوژی ئەنوەر سادات سەرۆکی میسر.
* ساڵی ١٣٨٤ی کۆچی -
** عەدنان ئەلتەلیانی یاریزانی تۆپی پێی ئیماراتی.
** عەبدوللەتیف موبارەک، شاعیری میسری.
* ١٣٩١ی کۆچی - باسم یاخور، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠٦ی کۆچی - شیکابالا، یاریزانی تۆپی پێی میسری.

## مردووان
* ١١٣٣ی کۆچی - گریگۆریۆسی پێنجەمی قوستەنتینییە، پەتریارکی قوستەنتینییە.
* ١٣٠٠ی کۆچی - بتروس بوستانی، نووسەر و مێژوونووسی لوبنانی.
* ١٤٠٠ی کۆچی - ئەحمەد محەممەد بەدەوی مێژوونووسی میسری و ئەندامی ئەکادیمیای زمانی عەرەبی لە قاھیرە.
* ١٤٠٤ی کۆچی - ئەحمەد سێکۆ تۆرێ سەرۆکی گینێ.
* ١٤١٤ی کۆچی - محەممەد ڕەزا کەلبیکانی، زانای موسڵمانی شیعە.
* ١٤٢٦ی کۆچی - جۆن قەرەنق سەرۆکی سوودانی باشوور.
* ١٤٣٣ کۆچی - زەکەریا محێدین، سەربازی و سیاسەتمەداری میسر.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٥ی جومادولئاخیر

**٢٥ی جومادولئاخیر** یان **٢٥/٦ (بیست و پێنجەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و سێھەمین (١٧٣) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و چوارەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێ یان سەد و حەفتا و پێنجەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٨١ یان ١٨٢ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٩٦ی کۆچی - مستەفا نەحاس، سەرکردەی میسر و سەرۆکوەزیرانی وڵات.
* ١٣٦٣ی کۆچی - ئەحمەد یەحیا، دەرھێنەری میسری.
* ١٣٦٥ی کۆچی - عەزیزە ڕاشد، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٣ی کۆچی - عائیشە کەیلانی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٧ی کۆچی - دەلال عەبدولعەزیز، ئەکتەری میسری.
* ١٣٩٢ی کۆچی - لیقا سویدان، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ٦٤ی کۆچی - موعاویە کوڕی یەزید، سێیەم خەلیفەی ئوومەوی.
* ٢٠٧ی کۆچی - تاھیر کوڕی حوسێن کاریگەرترین فەرماندەی خەلیفەی مەئموون.
* ٦٧٤ی کۆچی - ئەبوو زەکەریا حەفسی دامەزرێنەری دەوڵەتی حەفسی.
* ١٣٩٦ی کۆچی - ساڵح جەودەت، شاعیری میسری.
* ١٤٣١ی کۆچی - وەھبی بوری، سیاسەتمەدار و نووسەر و مێژوونووسی لیبیی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
کاتژمێری فەلەکی پراگ

**کاتژمێری فەلەکی پراگ** (بە ئینگلیزی Prajské Orlój) کاتژمێرێکی فەلەکی سەدەی ناوەڕاستە لە شاری پراگ پایتەختی کۆماری چیک.

سەرەتای باسکردنی ئەم کاتژمێرە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤١٠ بەمەش دەبێتە سێیەم کۆنترین کاتژمێری فەلەکناسی لە جیھانداو کۆنترین کاتژمێرە کە تا ئێستا کاردەکات.

## وەسفێک
کاتژمێرەکە دەکەوێتە سەر دیواری باشووری ھۆڵی شارە کۆنەکە لە گۆڕەپانی شارۆچکەی کۆن. میکانیزمی کاتژمێر لە سێ پێکھاتەی سەرەکی پێکدێت: دیسکی فەلەکی، کە نوێنەرایەتی شوێنی خۆر و مانگ دەکات لە ئاسماندا و وردەکاری جۆراوجۆری فەلەکی پیشان دەدات؛ پەیکەری پیرۆزە جیاوازەکانی کاسۆلیکی کە لە ھەردوو لای کاتژمێرەکەدا وەستاون؛ «رێپێوانی نێردراوان»، نمایشێکی کاتژمێری نێردراوانی ئەنیمەیشن و پەیکەری دیکە، بەتایبەتی ئێسکەپەیکەرێک کە نوێنەرایەتی مردن دەکات، کە زەمەنەکەی لێدەدات؛ و دیسکێکی ساڵنامەیی کە مەدالیای تێدایە کە نوێنەرایەتی مانگەکان دەکات. بەپێی باوەڕی خەڵکی شارەکە، ئەگەر کاتژمێرە گەورەکە لە کار بکەوێت یان خۆی بێچارە بکرێت، شارەکە دەچێتە مەترسی و بەختە باشەکانی دەبەنەرێن. دەڵێن لەسەر کاتژمێرەکە ھەستی نادیارێک ھەیە کە ھەرکات کێشەیەک ڕووبدات، سەری دەجووڵێنێت بۆ ڕاستکردنەوەی بارودۆخەکە. ھەروەھا، ئەفسانەکە دەخاتە ڕووی ئەوەی کە تاکە ھیوا بەپاراستنی شارەکە، کوڕێکەیە کە لە شەوی سەری ساڵ لەدایک بووە.

## ھەروەھا بخوێنەرەوە
* کاتژمێری فەلەکی

## ئاماژەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کاتژمێری فەلەکی لە پراگ 

پۆل:تاوەرەکانی کاتژمێر
پۆل:دەروازەی گەردوون/وتارە پەیوەندیدارەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چێکی
خالید ئیسلامبولی

**خالید ئەحمەد شەوقی ئیسلامبولی** (١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٥٥ – ١٥ی نیسانی ١٩٨٢)، ئەفسەرێکی سەربازی میسری، بەشداری لە کوشتنی ئەنوەر سادات سەرۆکی میسردا کرد، لە میانی نمایشی ساڵانەی ٦ی تشرینی یەکەمی تشرینی یەکەمی سەرکەوتنی سەربازی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١. ئیسلامبولی ڕای گەیاند کە پاڵنەری سەرەکی ئەو بۆ کوشتنەکە واژووکردنی ڕێککەوتنەکانی کەمپ دەیڤید بوو لەلایەن سادات لەگەڵ ئیسرائیل.

ئیسلامبولی لەبەردەم دادگای سەربازی میسردا دادگایی کرا و سزای بەسەردا سەپێندرا و سزای لەسێدارەدانی بە تەقەکردن بەسەردا سەپێندرا. دوای لە سێدارەدانی، لەلایەن زۆرێک لە جیھانی ئیسلامەوە بە شەھید ناسێندرا، ھەروەھا وەک یەکێک لە یەکەمین «شەھیدەکانی ئیسلامی ھاوچەرخ» بوو بە ھێمایەکی ئیلھامبەخش بۆ بزووتنەوە ئیسلامییەکان.

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە
* کتاب اغتیال رئیس - بالوثائق أسرار اغتیال الرئیس السادات، عادل حمودة
## بەستەرە دەرەکییەکان
* خالد ئیسلامبولی لە ماڵپەڕی ئەلعەرەبیەوە

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:لەسێدارەدراوان بە گوللە
پۆل:ئەنوەر سادات
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:لەدایکبووانی میسر
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
٢٦ی جومادولئاخیر

**٢٦ی جومادولئاخیر** یان **٢٦/٦ (بیست و شەشەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و چوارەمین (١٧٤) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و پێنجەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێ یان سەد و حەفتا و شەشەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٨٠ یان ١٨١ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٨٦ی کۆچی - مەھاتما گاندی، سەرکردەی ھیندستانی بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی ئاشتیخوازانە دژی بەریتانیا.
* ١٣١١ی کۆچی - محەممەد شەفیق قوربال مێژوونووسی میسری و دامەزرێنەری کۆمەڵەی میسری بۆ لێکۆڵینەوەی مێژوویی و مۆزەخانەی میسری.
* ١٣٣٣ی کۆچی - سەڵاح ئەبوو سەیف، بەڕێوەبەری میسری.
* ١٣٧٢ی کۆچی - سوئاد ناسر، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨١ی کۆچی - خالید سامی، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٨٢ی کۆچی - عارف تایل، ئەکتەر و دەرھێنەری سوری.
* ١٣٩٧ی کۆچی - تەمیم بەرغوسی، شاعیری فەلەستینی.
* ١٤٠٠ی کۆچی - محەممەد خالید وەزیر، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤٠٥ی کۆچی - ھیند بەلوشی، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤١٠ی کۆچی - ڕیم ئەحمەد، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ١٣٨٩ی کۆچی - عەبدولقادر خەتیب، زانا و شەرعزانی عێراقی.
* ١٤٠٩ی کۆچی - عەبدوللەتیف تەلبانی، گۆرانیبێژی میسری.
* ١٤٢٤ی کۆچی - ئامینە ڕزق، ئەکتەری میسری.
* ساڵی ١٤٢٦ی کۆچی -
** فەھد کوڕی عەبدولعەزیز ئال سعوود پاشای سعودیە.
** جۆن قەرەنق، سەرۆکی بزووتنەوەی ئازادیی گەلی سوودان و جێگری یەکەمی سەرۆکی کۆمار.
** ئەحمەد تۆفیق، دەرھێنەر و ئەکتەری میسری.
* ١٤٢٧ی کۆچی - محەممەد حەسەن ئەلیاسین، زانای شیعەی عێراقی.
* ١٤٣٣ کۆچی - وەردە جەزائیرییە، گۆرانیبێژی جەزائیری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
وەلید کوڕی یەزید

**وەلید کوڕی یەزید کوڕی عەبدولمەلیک** ( ; 709 ١٧ی نیسانی ٧٤٤)، کە بە شێوەیەکی گشتی بە **وەلیدی دووەم** ناسراوە، یازدەھەمین خەلیفەی ئومەوی بووە، لە ساڵی ٧٤٣ تا کوشتنی لە ساڵی ٧٤٤ فەرمانڕەوایەتی کردووە. خەلافەتی وەلید بە سەرەتای کۆتایی خەلافەتی ئەمەوی دادەندرێت بەھۆی کێشە ناوخۆیییەکان و بێئاگابووبن لە ئیسلام و دەوڵەت و سەرقاڵبوون بە خراپکاری.
وێنۆک|269x269پیکسڵ|دیناری زێڕینی وەلیدی کوڕی یەزید
## سەرچاوەکان
 

## کتێبنامە
* محەممەد کوڕی جەریر تەبەری History, v. 26 "The Waning of the Umayyad Caliphate," transl. Carole Hillenbrand, SUNY, Albany, 1989
* Glubb, Sir John, The Empire of the Arabs, Hodder and Stoughton, London, 1963
** 
* 
** 
* 
* Patricia Crone, God's Caliph 1986

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:مردووانی ٧٤٤
٢٩ی جومادولئاخیر

**٢٩ی جومادولئاخیر** یان **٢٩/٦ (بیست و نۆیەمی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و حەوتەمین (١٧٧) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و ھەشتەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێ یان سەد و حەفتا و نۆیەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٧٧ یان ١٧٨ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٣٥٤ی کۆچی - ئیبن ئەلھەیسەم ، بیرکار و چاویلکەناس و فەلەکناس و فیزیازانێکی عەرەب.
* ١٣٠٩ی کۆچی - ئەحمەد شاکر، زانای فەرموودەی میسری.
* ١٣١٩ی کۆچی - محەممەد حامید فەھمی، زانای یاسایی میسری.
* ١٣٤٧ی کۆچی - چەنگیز ئایتماتۆڤ, نووسەری قیرغیزستان.
* ١٣٦٠ی کۆچی - مەدیحە حەمدی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٢ی کۆچی - سەباح خالد ئەلحەمەد ئەلسەباح، جێگری سەرۆکوەزیران، وەزیری دەرەوە و وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری کابینەی کووەیت.
* ١٣٧٤ی کۆچی - تەڵعەت زین، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ڕۆژاوای میسری.
* ١٣٨٥ی کۆچی - یووسف بوھلول، ئەکتەری بەحرەینی.
* ١٣٩٠ی کۆچی - ڕانیا عەبدوڵڵا ھاوسەری شا عەبدوڵڵای دووەم لە ئوردن.
* ١٣٩١ی کۆچی - فەتحی عەبدولوەھاب، ئەکتەری میسری.
* ١٤١٠ی کۆچی - نەواف ئەلعابد، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.

## مردووان
* ١٤٢٨ی کۆچی - خالید نەسرە، شاعیر و ڕۆژنامەنووسی فەلەستینی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - عەبدولوەھاب مەسیری، بیرمەند و نووسەری میسری.
* ١٤٣٣ کۆچی - عەبدولباسست ئەلموقرحی، لیبییەک کە لە دۆسیەی لۆکەربیدا سزا دراوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٣٠ی جومادولئاخیر

**٣٠ی جومادولئاخیر** یان **٣٠/٦ (سییەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و ھەشتەم (١٧٨) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و نۆیەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژی تەواو بێت یان سەد و ھەشتا ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ درێژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. کۆتا ڕۆژی مانگی جومادولئاخیرە و ئەم ڕۆژە دووبارە نابێتەوە چونکە ڕەنگە بینینی مانگ لە ٢٩ی مانگدا پشتڕاست بکرێتەوە. دوای ئەوە ١٧٦ یان ١٧٧ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٠٩ی کۆچی - ئەحمەد شاکر و ئیمام و فەرموودەزان و جێگری سەرۆکی دادگای باڵای شەریعەت لە میسر.

## مردووان
* ٤٤١ی کۆچی - ئەلحافز ئەلسوری، فەرموودەناس.
* ١٤٠٠ی کۆچی - یەحیا مەشھد، زانای ئەتۆمی میسری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
زەرزاری

**زەرزاری**  ھۆزێکی کوردن ئێستا بە زەرزا ناسراون و لە شنۆو شەمزینان دەژین. لە  سەدەکانی ناوەڕاستدا. زەرزارییەکان بە ئەگەرێکی زۆرەوە هاوپەیمانى هۆزى  گەورەى هەدبانیى بوون لەو سوپاىەى  دەوڵەتی ئەییووبی کە شەڕى رزگار کردنى قودسی کرد بەشدار بوون..

## ناو
زەرزا یان  زەرزار ناوی عەشیرەتەکە تێکەڵەیەک لە **زێڕ** یان **زەڕ** () و **زار** یان **زارۆک** (؛ )، کە بە واتای «منداڵە زێڕینەکان»یان دێت.

## ناوچە
عەشیرەتی زەرزاری ھۆزێکی کوردن، زێدی ڕەسەنیان لە باکوورى هەولێر بوو. لە شنۆ و ڕەواندز. تا سەدەی ١٢، خاکەکەیان شەنگال و بەشێک لە دیاربەکریشی لەخۆگرتبوو. لە ماوەی سەدەی ١٤دا لەلایەن فەزڵوڵڵا عومەرییەوە تۆمارکرابوو کە ھۆزی زەڕزاری لە حەفتون (هەودیان) و ڕۆستاک (شەمزینان) و مازکردیش ھەبوون.

## مێژوو
### وەسف
فەیلەقی زەڕزاریی سوپای ئەییووبی لەلایەن عیمادەددین ئەسفەھانییەوە وەسف کراوە:ھۆزی زەڕزاری تەنانەت گاڵتەیان بە شێریش دەھات، داپۆشراو بوون بە ئازایەتی، و چاونەترسی جل و بەرگی ئەوان بوو و ڕووتیش بوون لە ھەموو لاوازی و کەموکوڕی و عەیبەیێک.

### مێژووی سەربازی
زەرزاریەکان لەلایەن ئارتوقیدەکانی دیار بەکر و دواتر لەلایەن دەوڵەتی زەنگییەوە وەرگیران و لە کۆتاییدا لەلایەن فەرمانڕەوا ئەییووبیەکانەوە وەرگیران. لە سەردەمی سەڵاحەددیندا زۆر میری زەرزاری ھەبوون کە لە سوپادا خزمەتیان دەکرد. لە ھەمووی گرنگتر شێرکۆی کوڕی بەخێل زەڕزاری بوو کە یەکێک بوو لە فەرماندەکانی سوپای ئەییووبی لە کاتی گەمارۆدانی عەکا. و نەشیروان زەڕزاری کە دوای مردنی سەڵاحەددین سوێندی بەیعەتی بۆ ئەفزەڵی کوڕی سەڵاحەددین خوارد.

## سەرچاوەکان

### سەرچاوەکان
* 
* 
* 

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ھۆزە کوردەکانی کۆن
پۆل:ھۆزەکانی کورد
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:خێڵەکان
٢٧ی جومادولئاخیر

**٢٧ی جومادولئاخیر** یان **٢٧/٦ (بیست و حەوتەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و پێنجەمین (١٧٥) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و شەشەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێت یان سەد و حەفتا و حەوتەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٧٩ یان ١٨٠ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٤٤٨ی کۆچی - ئوسامە کوڕی مونقیز، شوڕشگێڕ و شاعیر و نووسەری موسڵمان.
* ١٣٠٩ی کۆچی - ئەحمەد شاکر، زانای میسری و فەرموودەزان و شەرعزانی ئەزھەر.
* ١٣٣٨ی کۆچی - موجیب ڕەحمان دامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی کۆماری بەنگلادێش.
* ١٣٥٥ی کۆچی - مونا نورەدین، ئەکتەری تونسی.
* ١٣٧٥ی کۆچی - نەبیل فاروق، نووسەرێکی میسری، کە چەندین زنجیرە کورتەچیرۆکی پێشکەش کرد، بەناوبانگترینیان بریتین لە “ فایلە داھاتووەکە ”، “پیاوە مەحاڵەکە ”، و “کۆکتێل ٢٠٠٠. ”
* ١٣٩٢ی کۆچی - عەمر واکد، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٩ی کۆچی - عەبدولڕەحمان بن حەمەد ئەلعەتییە، سکرتێری گشتی ئەنجومەنی ھاریکاری وڵاتانی کەنداو.
* ١٣٩٣ی کۆچی - ھوەیدا دەبوو ھەیف، پەخشی میسری.
* ١٣٩٤ی کۆچی - سومەیە خەنە، ئەکتەر و پەخشکاری بەحرەینی.
* ١٣٩٨ی کۆچی - مایا دیاب، گۆرانیبێژی لوبنانی، کەسایەتی میدیایی و مۆدێل.
* ١٤٠٤ی کۆچی - محەممەد ئەلبووعەزیزی گەنجێکی تونسی بوو کە شۆڕشی دژی دەسەڵاتی سەرۆک زەینەلعابدین کوڕی عەلی دەستپێکرد و شۆڕشەکانی بەھاری عەرەبی دەستپێکرد.

## مردووان
* ١٧٣ی کۆچی - خەیزەران بنت عەتا، ھاوسەری خەلیفە ئەلمەھدی و دایکی خەلیفەکان ئەلھادی ھاروون ڕەشید، کە دەستی ھەبوو لە بەڕێوەبردنی حکوومەت.
* ٩١١ی کۆچی - ئیبن فەرفور دیمەشقی، دادوەری شافیعی.
* ساڵی ١٣٥٥ی کۆچی - محەممەدی کوڕی موتەھر ئەلغاشم، زانای موسڵمان و شەرعزانی زەیدی و دادوەری یەمەن.
* ١٣٧٦ی کۆچی - عەبدوڵڵا ئەلئەحمەد ئەلجابر ئەلسەباح سەرۆکی بەشی ئاسایشی گشتی لە کووەیت.
* ١٣٩٦ی کۆچی - مەنسوور بن ناسر ئەلفارسی، شەرعزان و دادوەر و شاعیر و نووسەری عومانی ئیبازی.
* ١٤٣٦ی کۆچی - سعود ئەلوەرەع، کەسایەتی میدیایی کوەیتی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٨ی جومادولئاخیر

**٢٨**ی جومادولئاخیر یان **٢٨/٦ (بیست و ھەشتەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و حەفتا و شەشەم (١٧٦) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و حەفتا و حەوتەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێ یان سەد و حەفتا و ھەشتەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی. دوای ئەوە ١٧٨ یان ١٧٩ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٦٩ی کۆچی - ئیسماعیل مەحەلاتی، شەرعزانی موسڵمانی ئێرانی.
* ١٣٢٩ی کۆچی - جەمالەدین ئەلشیال یەکێک لە مێژوونووسە دیارەکانی جیھانی عەرەبی و ڕاگری فاکەڵتی ئاداب لە زانکۆی ئەسکەندەریە.
* ١٢٣٧ی کۆچی - ئەحمەد جەودەت پاشا، وەزیری گەورەی عوسمانی و مێژوونووس.
* ساڵی ١٣٤٥ی کۆچی -
** خواجە بیجو، ئەکتەری میسری.
** عەبدولواحید خونەیزی، شاعیری سعودیە.
* ١٣٥٥ی کۆچی - فەرید موراد، پزیشک دەرمانناسی ئەلبانی- ئەمریکی کە خەڵاتی نۆبڵی پزیشکی بەدەستھێنا.
* ١٣٧٥ی کۆچی - سعوود بن سەقر قاسمی فەرمانڕەوای ڕەئسلخەیمە.
* ١٣٩٥ی کۆچی - ڕەنا ئەبییەز، ئەکتەری سووری.
* ١٣٩٦ی کۆچی - حەبیب ئەلحەبیب، ئەکتەری سعوودی.
* ١٤٠١ی کۆچی - دالی، گۆرانیبێژی عێراقی.

## مردووان
* ١٢٦ی کۆچی - وەلید کوڕی یەزید، یازدەھەمین خەلیفەی ئومەوی.
* ٥٠٢ی کۆچی - خەتیب تەبریزی یەکێکە لە کەسایەتییە دیارەکانی زمان و ئەدەبیات لە سەدەی پێنجەمی کۆچی دا.
* ٥٩٠ی کۆچی - ئەبوو محەممەد قاسم کوڕی فیرە شاتیبی، یەکێک لە بەناوبانگترین و درەوشاوەترین زانایانی قورئان خوێندن.
* ١٣٦٠ی کۆچی - ئەبوو عەبدوڵڵا ئەلزەنجانی، شەرعزانی شیعە و مامۆستای زانکۆی ئێرانی.
* ١٤١١ی کۆچی - سەڵاح خەلەف \ ئەبوو ئیاد ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی بزووتنەوەی فەتح.
* ١٤١٥ی کۆچی - سامییە جەمال، سەماکاری سکی میسری و ئەکتەر.
* ١٤١٦ی کۆچی - لەیلا موراد، ئەکتەر و گۆرانیبێژی میسری.
* ١٤٢٦ی کۆچی - زەینەب غەزالی، بانگخوازی ئیسلامی میسری.
* ١٤٣٨ی کۆچی - عەلی نایفە، زانای ئوردنی بە ڕەچەڵەک فەلەستینی، مامۆستای ئەندازیاریی میکانیکی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
مەحموودی (خێڵ)

**مەحموودییەکان**، **مەحموودی** ناسراو بە **پنیانشی**، ھۆزێکی کورد بوو لە ناوچەی دەریاچەی وان.

## مێژوو
بە گوێرەی ئەولیا چەلەبی (١٦١١–١٦٨٢) ٦٠ ھەزار جەنگاوەریان ھەبووە.

ھۆزی مەحموودیی ئێزیدی دڵسۆز بوون بۆ سەفەوییەکان تا سەرکردەکەیان، حەسەن بەگ، لە ئێزیدییەتەوە موسڵمان بوونی ھەڵبژارد و لایەنەکەی خۆی گۆڕی بۆ لای عوسمانییەکان دوای ھێرشەکانی عوسمانییەکان بۆ سەر ئازەربایجان (ئازەربایجانی ئێرانی ئێستا) لە ساڵی ١٥٥٤ لە کاتی ھەڵمەتی سەفەوییەکان (١٥٥٤–١٥٥٥).

سەرۆکەکەیان، ساری سولەیمان بەگ، قەڵای ھۆشاپی لە ناوچەی دەریاچەی وان، لە ساڵی ١٦٤٣ بەھێزتر کرد.

ئەوان ھاوسنوور بوون لەگەڵ سەفەوییەکان، و زۆرجار لەلایەن ئەوانەوە ھەڵیاندەکوترایە سەر.

## ئەمانەش ببینە
* ھۆزە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ھۆزەکانی کورد
پۆل:ھۆزە کوردەکانی کۆن
پۆل:ھۆز
پۆل:خێڵەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ئێزیدییەکان
ساری سولەیمان بەگ

**ساری سولەیمان بەگ** («سلێمان بەگی پرچ زەردە»، ١٦٤٣) حاکمێکی کوردی عوسمانی بوو، سەرۆکی مەحموودییەکان بوو (کە خێڵێکی کوردبوو) لە سەردەمی ڕژێمی عوسمانی، کە قەڵای ھۆشاپی لە ناوچەی دەریاچەی وان بەھێزتر کرد.

## سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٧یەم
گەمارۆدانی حەلەب (١٢٦٠)

**گەمارۆدانی حەلەب** یان **کەوتنی حەلەب** شەڕێک بوو کە لە ١٨ی کانوونی دووەم تا ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٢٦٠ بەردەوام بوو.

دوای وەرگرتنی ملکەچیی حەڕان و ئێدێسا، سەرۆکی مەغۆلەکان ھۆلاکۆ خان فوراتی بەزاند و مەنبجی لە بەتاڵانبرد و حەلەبی خستە ژێر گەمارۆوە. کە لەلایەن ھێزەکانی بۆھیمۆندی شەشەمی ئەنتاکیە و ھیتومی یەکەمی ئەرمەنستان پشتگیریی دەکرا. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شارەکە لەژێر گەمارۆدا بوو. ھێزەکانی مەغۆل و ئەرمەنستان و فرانکی بە یارمەتیی کاتاپوڵتەکان و مانگۆنێلەکان، تەواوی شارەکەیان گرتەوە، جگە لەو قەڵایەی کە تا ٢٥ی شوبات بەردەوام بوو لە شەڕکردن و دوای تەسلیمبوونی ڕووخێنرا. کۆمەڵکوژییەکەی دواتر کە شەش ڕۆژی خایاند، میتۆدی و ورد بوو، کە تێیدا نزیکەی ھەموو پیاوە پێگەیشتووەکانی موسڵمان و جوولەکەکان کوژران، ھەرچەندە زۆربەی ژن و منداڵەکان فرۆشران بە کۆیلایەتی. ھەروەھا وێرانکارییەکە سووتاندنی مزگەوتی گەورەی حەلەبیشی لەخۆگرت.

دوای گەمارۆدانەکە، ھۆلاکۆ ھەندێک لە سەربازەکانی ھیتومی بە تاوانی سووتاندنی مزگەوتەکە لە سێدارە دا، ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە بۆھیمۆندی شەشەمی ئەنتاکیە (سەرکردەی فرانکەکان) بە شێوەیەکی شەخسی چاودێریی لەناوچوونی مزگەوتەکەی کردووە. دواتر ھۆلاکۆ خان قەڵا و قەزاکانی گەڕاندەوە بۆ ھیتوم کە پێشتر ئەییووبییەکان لە ئەرمەنییەکانیان داگیریان کردبوو.

ئیبراھیمی برای ئیبن باتیش لە کاتی گەمارۆدانەکەدا کوژرا. 

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* 
* 

پۆل:شەڕەکان
پۆل:گەمارۆدانەکانی حەلەب
پۆل:گەمارۆدانەکان
پۆل:گەمارۆدانەکان بە بەشداریی دەوڵەتی ئەییووبی
پۆل:گەمارۆدانەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل
پۆل:گەمارۆدانەکان بە بەشداریی ئەرمەنستان
پۆل:ململانێکانی ١٢٦٠
پۆل:ئاسیا لە ١٢٦٠
موعەززەم تورانشای کوڕی سەڵاحەددین

**موعەززەم توورانشاھی کوڕی سەڵاحەددین** (&#x2009;–&#x2009;١٢٦٠) فەرماندەیەکی سەربازیی کورد و شازادەی ئەییووبی بووە، کوڕی سەڵاحەددین بووە. بۆ کارە درێژخایەنەکەی بەڵام جیاواز نەبوو، بە «سەربازێکی بوێر و ئازا، بەڵام زۆر بەھرەمەند و لێھاتوو نەبێت» وەسف کراوە. واتا ماوەیەکی زۆر خزمەتی کرد، ھەرچەندە ئازا بوو، بەڵام زۆر زیرەک نەبوو و سەرکەوتوو نەبوو لە شەڕدا.

موعەززەم لە دەوروبەری ساڵی ١١٨١ لەدایکبووە. ناوی لێنراوە وەک ڕێزێک بۆ مامی، ئەلموعەززەم تورانشاھ کە لە ساڵی ١١٨٠ کۆچی دواییی کردووە. ناوی تەواوی مەلیک موعەززەم تورانشاھ فەخرەددین دەبوو مەنصووری کوڕی سەڵاحەددین بوو. لە ساڵی ١١٨٦ لەگەڵ دایکی و برا تەواوەکەی، مەلیکشا، لە دیمەشق دەژیا، کاتێک سەڵاحەددین کە نەخۆشکەوتبوو ئەو سێ کەسەی بانگ کرد بۆ لای خۆی لە حەڕان. سەڵاحەددین خانوویەکی ھەبوو کە دروست کرابوو بۆ مانەوەیان لە حەڕان. بە گوێرەی ئیبن شەدداد، موعەززەم لە ساڵی ١١٩١ وەک دەستپێشخەرییەکەی بۆ ھونەری جەنگ ھێنرایە شایەتحاڵی گەمارۆدانی عەکا، ھەرچەندە لە ڕاستیدا بۆ چەند ساڵێک بەشداریی شەڕی نەدەکرد.

لە ساڵی ١٢٣٤دا موعەززەم سەرکردایەتیی سوپای ئەمیری حەلەبی کرد لە شەڕی سوڵتان کامیل دژی سەلجوقییەکان. کاتێک پاشماوەکانی سوپای خەوارزمی لە ساڵی ١٢٤٠دا ھێرشیان کردە سەر سووریا، سەرکردایەتیی ١٥٠٠ سوارەی بەردەستی حەلەبی کرد لە دژی ئەوان. ژمارەکەی ھەشت بە یەک زیاتر بوو، لە ٢ی تشرینی دووەمدا لە شەڕدا تێکشکێنرا.

لە ساڵی ١٢٥٠دا، موعەززەم و تاکە براکەی کە لە ژیاندا مابوو، نوسرەتەددین، سەرکردایەتیی ھێزەکانیان کرد لە حەلەبەوە لە کاتی داگیرکردنی میسری ناسر یووسف. ئەو و نوسرەتەددین گیران کاتێک لە ساڵی ١٢٥١ لە شەڕی کوورەدا لەلایەن ئەیبەکەوە سوپاکەی شکستی ھێنا. ئەوان لە دیلێتیی شەرەفمەندانە لە قاھیرە مانەوە تا پەیمانی ئاشتی لە ساڵی ١٢٥٣ واژوو کرا.

ھەرچەندە تەمەنی زیاتر لە ھەشتا ساڵ بوو، بەڵام موعەززەم بە ناوی ناسرەوە حوکمڕانیی حەلەبی دەکرد کاتێک مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٩دا ھێرشیان کردە سەر سووریا. ھێزێکی نارد بۆ ئەوەی بتوانن پەکیان بخەن پێش ئەوەی بگەنە حەلەب، بەڵام لە بەرامبەر ھێزە باڵاکانی فەرماندەی مەغۆلەکان ھۆلاکۆ پاشەکشەیان کرد، کە مەرجێکی بەخشندەی پێشکەشی موعەززەم کرد بۆ تەسلیمبوون. موعەززەم ڕەتی کردەوە و لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٢٦٠ گەمارۆدانی حەلەب دەستی پێکرد. لە ٢٥ی کانوونی دووەمدا دیوارەکان شکێنران و شارەکە تاڵان کرا و دانیشتووانەکەی کۆمەڵکوژ و بەکۆیلە کران. موعەززەم تا ٢٥ی شوبات لە قەڵاکەدا بەردەوام بوو لە شەڕکردن، کاتێک داوای مەرجی کرد. ھۆلاکۆ سەرسام بوو بە بوێریی موعەززەم، و بە لەبەرچاوگرتنی تەمەنی، ھۆلاکۆ بە شێوەیەکی نائاسایی بەخشندە بوو. پارێزگارەکە گەرەنتیی سەلامەتیی پێدرا، بەڵام موعەززەم تەنھا چەند ڕۆژێک دواتر کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە
* 
* 
* 
* 
* 
* 
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:مردووانی ١٢٦٠
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٨٠
پۆل:مردووان
زیلان (خێڵ)

**زیلان** کۆنفیدراسیۆنێکی شوانکاریی خێڵەکیی کۆچەریی کورد بوو، کە پێکھاتبوو لە ھۆز و خێڵی جۆراوجۆر کە لە بەشی باکووری میحوەری عوسمانی – قاجاڕییەوە ھاتبوون.

ئەندامانی کۆنفیدڕاڵییەکە، لە ڕووی ئابوورییەوە، شوانکاریی کۆچەری بوون، نزیکەی تەنیا خەریکی بەخێوکردنی ئاژەڵ بوون. بەشێکی زۆر کەمی کۆنفیدراسیۆنی زیلان خۆیان لەگەڵ ژیانێکی دانیشتووتردا گونجاند و لە دۆڵی ئاراس خەریکی کشتوکاڵ بوون. بە درێژاییی کۆتاییی سەدەی ١٨ و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم، شوێنی نیشتەجێبوونی شوانکاری کۆنفیدراسیۆنی زیلان لە بەشەکانی باکووری میحوەری عوسمانی و قاجاڕیدا ھەڵکەوتبوو. زیلان لە نێوان لەوەڕگەی زستانە و لەوەڕگەی ھاوینەدا دەسووڕایەوە. ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی زیلان زستانیان لە قەرس کە لەژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان و خانەتی ئەریوانی ئێرانی لە ھەردوو دیوی ڕووباری ئاراس بەسەر برد. تا ھاوین ڕوویان لە لەوەڕگە ھاوینییەکانیان کرد کە لە بناری چیای ئارارات و سنەکی لە باشوور و چیای ئەلاگۆز (ئاراگاتس).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:خێڵەکان
پۆل:ھۆزەکانی کورد
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ھۆزە کوردەکانی کۆن
بۆسەی ئەلعوتەیبە

**بۆسەی ئەلعوتەیبە** ئۆپەراسیۆنێک بوو کە لەلایەن سوپای ڕژێمی بەشار ئەسەدەوە بە ھاوکاری میلیشیاکانی حیزبوڵڵای لوبنان و میلیشیاکانی ئێران ئەنجامدرا و تێدا مینیان لە دژی نزیکەی ١٧٥ ھاووڵاتی مەدەنی تەقاندەوە کە ھەوڵیان دەدا ھەڵبێن بۆ ڕزگاربوون لەو گەمارۆی توندەی ڕژێمەکە بەسەر غوتەی ڕۆژھەڵاتدا لە ڕیفی دیمەشقدا سەپاندبوو.

## بۆسەکە
پێش دوو ھەفتە، ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای سووریا دەستی پێکرد کاتێک بەشی ھەواڵگری سەربازی سووریا پەیوەندییەکانی نێوان ئەفسەرانی بەرەی نوسرە لە ئوردن و چیاکانی قەلەموون وەرگرت. ئەبوو محەممەد جۆلانی، سەرکردەی بەرەی نوسرە، بڕیاری دا کە یەکەیەکی زیاتر لە ٢٥٠ پیاو لە چیاکانی قەلەموونەوە بچنە شاری مەفرق لە ئوردن. پلانەکە ئەوە بوو کە بە شەو گەشت بکەن بۆ ئەوەی لەلایەن شەڕکەرانی دووژمنەوە نەبینرێن و دوور بن لە قەرەباڵغی سەر رێگاکان. دوای وەرگرتنی ئەم پەیوەندییانە، سوپای سووریا دەستی کرد بە خۆپارێزی لە ناوچەکە و مینی چاند لەسەرانسەری شارۆچکە و دەریاچەی عوتەیبە.

نزیکەی کاتژمێر ١٢:٠٠ی شەو، شەڕکەرانی بەرەی نوسرە و بەرەی ئیسلامیی دەستیان کرد بە جووڵە بەرەو سنووری ئوردن. بێ ئاگا لە بۆسەکەیان، کاروانی ئۆتۆمبێلەکان پێش ئەوەی بچنە رۆژھەڵاتی غووتە وەستان. ئەمەش بەھۆی ئەو فەرمانانەوە بوو کە لەلایەن جۆلانییەوە دەرکرابوون و داوای لە پیاوەکان کردبوو کە بە پیادە بڕۆن.

نزیکەی کاتژمێر ٢:٤٥ی بەیانی، ھێزەکان گەیشتنە عوتەیبە. تەنھا ئەوە مابوو کە پارچە زەوییەکی وێران تێپەڕێنن و بە سەلامەتی بچنە ناو ئوردن. چەکدارەکان، بێ ئاگا لەوەی کە تەنھا چوونەتە ناو کێڵگەیەکی مینی سەد یاردەیی، خێرایی خۆیان بەرەو سنوور زیاد کرد. ئەمەش ئەو کاتە بوو کە مینەکان دەستیان کرد بە تەقینەوە و بۆشاییان لە نێوان چەکدارەکاندا دروست کرد. شەڕکەرە ماوەکان ھەوڵیان دا لە کێڵگەی مینەکان ھەڵبێن، بەڵام تاریکییەکە وای لێکردن قورس بێت لە مینەکان دوور بکەونەوە. تەنھا دوای ئەوەی ئارامی گەڕایەوە، سوپای سووریا دەستی کرد بە تەقاندنی گوللە ھاوەن بەسەریاندا، بۆ ئەوەی ئەوانەی ماونەتەوە لەناوبەرن. باس دەکرێت زۆربەیان ھاووڵاتی سعوودی، قەتەری و چیچانی بوون.

## راگەیاندن
ڤیدیۆیەک تەقینەوەی راستەقینەی بۆسەکە دەخاتە روو، کە بە دوو قۆناغ ئەنجام درا. یەکەمیان بووە ھۆی زۆری زیانەکان.

کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ئەلمەنار رای گەیاند کە شەڕکەرەکان ھەوڵیان دەدا لە رۆژھەڵاتی غووتە بچنە دەرەوە بۆ ئەوەی بەشداری لە شەڕەکانی شارۆچکەی دەرعا یان چیاکانی قەڵەموون بکەن. گرووپی چەکداری جەیش ئەلئیسلام بانگەشەی ئەوەی کرد کە کوژراوەکان ھاووڵاتی مەدەنی بوون کە ھەوڵیان دەدا لە گەمارۆکە ھەڵبێن، و رای گەیاند کە ھیچ شەڕکەرێکیان لەدەست نەداوە، بەڵام وێنەکانی بریندارەکان دواتر لە رێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە بڵاوکرانەوە کە ھەموو کوژراوەکانی وەک چەکدار پشتڕاست دەکەنەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بازی کوڕی دۆستەک

**ئەبوو عەبدوڵڵا حوسێن کوڕی دۆستەک حەربوختی**، **ئەبوو شوججاع**، یان بە سادەیی **باذ** یان **باز** (ساڵی ٩٩١ کۆچی دواییی کردووە) سەرکردەیەکی خێڵەکیی کورد و یەکێک بوو لە گرنگترین دامەزرێنەرانی میرنشینی مەڕوانی لە ڕێگەی ھێڵی دایکییەوە.

## ڕووخسار و دەرکەوتن
باز بەوە وەسف دەکرێت کە زەبەلاح و ناشرین بووە لە ڕووکەشدا.

## ژیانی سەرەتایی
باز بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە نزیک خیزان لەدایکبووە. زۆر شت لەبارەی ژیانی تایبەتیی ئەوەوە نازانرێت. باز لە تەمەنی گەورەییدا، لە بنەڕەتدا سەرۆکی کۆمەڵێک چەکدار بوو، ڕەنگە گرووپێکی جەنگی بووبێت. گوایە پاوانی باوکی بە میرات گرتووە، کە فیدراسیۆنێکی خێڵەکیی کوردی بووە کە لە دەوری شارۆچکەکانی سێرت و بەدلیس سەنتەری بووە و بە فەرمی وەک ژێردەستە یان پارێزگارێک بۆ حەمدانییەکان مامەڵەی کردووە. سەر بە حومەیدی (ھەڤیدی) بووە کە لقێکە لە عەشیرەتی چێھاربوختی (چار بۆتان). ھەرچەندە میراتەکەی لەلایەن ھۆزی ھەڤیدی و دۆستەکیشەوە ئیدیعای دەکرا، ناوی دۆستەکی ئاماژەیە بۆ دۆستەک لە ناوی ئەودا، کە ئەمڕۆ بە ھۆزی دۆسکی لە ناوچەی بادینان ناسراون. خوشکێکی ھەبوو بە ناوی فەھم و برایەکی بە ناوی ئەبو فەواریس حەسەن. براکەی لە شەڕێکدا دژی شانشینی بوەیھی لە ساڵانی ٩٨٧-٩٨٨ی زایینی کوژرا.

## یاخیبوونی بەردەس سکلێرۆس
سکلێرۆس لە کاتی یاخیبوونەکەیدا داوای ھاوکاریی لە باز کرد کە ھەڵیکوتایە سەر تارۆن و شارۆچکەی مووشی بەتاڵانبرد بە ژمارەیەکی زۆر سەربازەوە. لە ساڵی ٩٧٨ یان ٩٧٩دا، ڕۆیشت بۆ گرتنی مەلەزگر کە لەلایەن بێزەنتینییەکانەوە لە ساڵی ٩٦٨/٩٦٩ی زایینی وێران کرابوو. دواتر ئەردیش و خەلات و بێگری بە ھەمان شێوە گیران.

لە ساڵی ٩٨٤ فارقین و تەواوی ناوچەی ئامەدیان گرتبوو.

ڕەگی عەشیرەتی بادیکان دەگەڕێتەوە بۆ بازی کوڕی دۆستەک دامەزرێنەری مەڕوانییەکان. ئەم ھۆزە لە پارێزگاکانی مووش و فارقین و ئامەد لە تورکیا درێژەیان بە بوونی خۆیان دەدا. پردی مالابازی لە شاری فارقینی ئامەد ناوی خۆی لە بازی دامەزرێنەری مەڕوانییەکان وەرگرتووە. مەلەبازی بە کوردی بە واتای (ماڵی باز) دێت.

## مردن و میرات
باز لە شەڕی حەمدانییەکاندا کوژرا. دەوترێت گۆڕەکەی لە شاری سوور دایە. لە ڕۆژنامەی کوردستاندا وەک یەکێک لە سەرکردە سەرەکییەکانی کورد لە تەنیشت سەڵاحەددین و بەدرخان بەگەوە وێنا کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:میرەکانی سەدەی ١٠یەم لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی دەیەی ٩٩٠
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
پۆل:مەڕوانییەکان
ئەبوو هیجای ھەکاری

**ئەبوو ھیجای کوڕی عەبدوڵڵای کوڕی ئەبوو خەلیل کوڕی مەرزووبان ئەلھەکاری** ناسراوتر بە **ئەبوو ھیجای ھەکاری** (١١٤٣ کۆچی دواییی کردووە) فەرمانڕەوایەکی کورد و سەرۆک‌ھۆزی ھۆزی ھەکارییە بوو، ئەو سەرەتاییترین فەرمانڕەواکا تۆمارکراوەکانی ھەکاری بووە.

پاوانەکەی بریتی بوو لە ئامێدی یان ئەسپ (ئەشب)، تووشی یان تووسی، قەڵاکانی جودەیدەلە و جەبەل لوھەیجە لە باکووری مووسڵ (بە ئاراستەی نسێبین). لە ساڵی ١١٣٣دا چووە مووسڵ و بەیعەتی خۆی بە عیمادەدین زەنگی دا. بەگوێرەی ھەندێک سەرچاوە، ھەرگیز نەگەڕاوەتەوە بۆ فەرمانڕەوایی بەسەر خاکەکەیدا و ھەر لە مووسڵ ماوەتەوە، ئەحمەدی کوڕەکەی و کاربەدەستی بەناوی باوەی ھەرکی بەجێھێشتووە بۆ ئەوەی فەرمانڕەوایی پاوانەکەی بکەن. لە ساڵی ١١٤٣ لە مووسڵ کۆچی دواییی کردووە.

یەکێک لە دیارترین سوپا سالاری ئەییووبی، سەیفەددین مەشتووب، نەوەی ئەو بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی ١١٤٣
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
میر مەند

[وێنۆک|قوببا شێخ مەند، مەزارگەیەکی تایبەتە بە شێخ مەند لە [شنگال|شەنگال، باشووری کوردستان کە لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٤ لەلایەن داعشەوە وێرانکرا و دواتر لە ساڵی ٢٠٢١ ئاوەدانکرایەوە.]]
**[[شێخ]] مەند** یان **شێخ مەند پاشا** () کەسایەتییەکی پیرۆزی سەدەی ١٢ی ئێزیدی بوو، فەرمانڕەوای میرنشینی کلیس بوو، و فەرماندەی سوپای ئەییووبی بووە و کوڕی شێخ فەخرەددینە و بەم پێیەش سەر بە ڕەچەڵەکی شەمسانیی شێخەکانە. خوشکەکەی ناوی خاتوونە فەخر بوو، ئەمڕۆ وەک یەکێک لە گرنگترین ژنە پیرۆزە ئێزیدییەکان ڕێزی لێدەگیرێت.

## ئەمیری کوردان
شێخ مەند یەکێک بوو لە سەرکردەکانی عەشیرەتی ھەکاریی کورد و فەرماندەی فەوجی ھەکارییەی سوپای ئەییووبی بوو. بەھۆی خزمەتەکەیەوە، سەڵاحەددین نازناوی «ئەمیری کورد»ی پێبەخشی لەگەڵ حوکمڕانیی قەڵای قوسەیر کە دەکەوێتە ڕۆژاوای حەلەب، و ئیقتاعێک بەسەر کوردەکان لە شام.

## پەیوەندیی لەگەڵ مارەکاندا
شێخ مەند بە شێوەیەکی نەریتی بە پارێزەری مارەکان دادەنرێت. دەوترێت مەزارگەکەی لە لالش ئەشکەوتێکی تێدابووە کە پڕ بووە لە مار.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:دینی ئێزیدی
پۆل:مردووانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:کەسایەتییە پیرۆزەکانی ئێزیدی
پۆل:مێژووی ئێزیدی
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم