خومەینیزم

**خومەینیزم** () ئاماژەیە بۆ بیرۆکە سیاسی و ئایینییەکانی ڕووحوڵڵا خومەینی، ڕێبەری ئێران و سەرکردەی شۆڕشی ١٩٧٩. خومەینیزم دەتوانێت ئاماژە بە ئایدیۆلۆژیای ئەو چینە لە ڕۆحانییانە بێت کە حوکمڕانی کۆماری ئیسلامیی ئێران و حکوومەتیان کردووە و دامەزرێنەرەکەی خومەینییە. ھەروەھا دەتوانرێت بۆ ئاماژەکردن بێت بە توندڕەوبوونی شیعەکانی دوانزە ئیمام لە ئێران، عێراق، لوبنان، ئەفغانستان، پاکستان، عەرەبستانی سعوودی و ئەفریقا. وشەی *خومەینیست* و *خومەینیستەکان* کە لە خومەینیزمەوە وەرگیراون، بۆ پێناسەکردنی دەسەڵاتداران و کاربەدەستانی ئێران و جیاکردنەوەیان لە پیاوانی ئایینیی ئاساییی شیعە بەکاردێت.

## پێشینەی مێژوویی
ئایەتوڵڵا خومەینی فەقیھێکی ئیسلامی گەورەی شیعە دوازدە ئیمامییەکان بوو. تیۆلۆژیای شیعە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ویلایەتی ئیسلامی بۆ ئەو ئیمامە شیعەکانەیە کە لەلایەن خوداوە دیاری کراون و لە نەوەی پێغەمبەر محەممەدن، کە کۆتاھەمینیان ئیمامی دوازدەیەم، محەممەد مەھدییە. زانیاریی ئیلاھی (عیسمەت/دووربوون لە ھەڵە) و ھەستی دادپەروەری، ئیمامەکان دەکاتە مەرجەعی بێگومانی موسڵمانانی (شیعە) لە ھەموو لایەنەکانی ژیاندا، جا ئایینی بێت یان جگە لەوە، بە حوکمڕانیشەوە. بەڵام ئیمامی دوازدەیەم لە ساڵی ٩٣٩دا لەوەی کە شیعەکان پێی دەڵێن «غەیبەت» ون بوو و لەو کاتەوە بۆ ماوەی زیاتر لە ھەزار ساڵ بۆ حوکمڕانیی کۆمەڵگەی ئیسلامی ئامادە نەبووە.

لە غیابی ئیمامدا، زانایانی شیعە/سەرکردە ئایینییەکانیان بیرۆکەی سەرکردە نا ئایینییەکانیان (بە دیاریکراوی سوڵتان، مەلیک یان شا) قبووڵ کرد بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری سیاسی و بەرگری لە موسڵمانانی شیعە و ناوچەکانیان، بەڵام کۆدەنگییەک لە نێوان زانایاندا دروست نەبوو لەسەر ئەوەی موسڵمانان چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم سەرکردانەدا بکەن. فەقیھەکانی شیعە پەنایان بۆ سێ ڕێگە برد سەبارەت بە دەوڵەت: ھاوکاریکردن لەگەڵی، چالاکی لە سیاسەتدا بۆ کاریگەری لەسەر سیاسەتەکانی، یان ئەوەی کە زۆرترین باو بووە، دوورەپەرێزی لێی.

بۆ چەندین ساڵ، خومەینی ڕێگەی دووەمی گرتەبەر، بەو بڕوایەی کە ئیسلام دەبێت ڕێپیشاندەری ھەموو لایەنەکانی ژیان بێت، بەتایبەتی دەوڵەت، و ناکۆک بوو لەگەڵ خانەوادەی قاجاری لاواز لە ئێران، و ئەو چەمک و زمانەی لە ڕۆژاواوە وەرگیرابوون لە دەستووری ساڵی ١٩٠٦دا، و بەتایبەت عەلمانییەتی ئۆتۆکرات و مۆدێرنیتەی شاھانی پەھلەوی. پێشینەکانی ئەم ڕێگەیە بیردۆزی ھاوکاریکردن تەنھا لەگەڵ سوڵتان بوو کە سەید مورتەزا لە سەردەمی بوەیھییەکاندا لە بەرھەمەکەی «الرسالة، الأمل مع السلطان» نزیکەی ھەزار ساڵ لەمەوبەر داینابوو، کە دواتر بیرۆکەکەی لەلایەن نەسیرەددینی تووسییەوە تا ڕادەیەکی زۆر گەشەی پێدرا. کاریگەریی پیاوانی ئایینی سیاسی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی سەفەویدا نزیکەی ٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر دامەزرا. لە سەردەمی ئێستاشدا، ئایەتوڵڵای مەزن میرزا شیرازی دەستوەردانی کرد دژی نەسیرەدینی تووسی، کاتێک شای قاجاڕ قۆرخکارییەکی پەنجا ساڵەی بۆ دابەشکردن و ھەناردەکردنی تووتن بە ڕۆژاوای نا موسڵمان بەخشی. شیرازی فەتوا بەناوبانگەکەی دژی بەکارھێنانی تووتن وەک بەشێک لە ناڕەزایەتیی تووتن دەرکرد.

لە ساڵی ١٩٧٠دا، خومەینی لەم نەریتە جیابووەوە و ڕێگەی چوارەمی بۆ دەوڵەت پەرەپێدا، کە گۆڕانکارییەکی شۆڕشگێڕانە بوو لە ئیسلامی شیعەدا بەو بانگەشەیەی کە پاشایەتی بە میرات بە شێوەیەکی بنەڕەتی نادادپەروەرانەیە و زانایانی ئایینی ڕاستەقینە نەک تەنھا دەبێت بەشداری سیاسەت بکەن، بەڵکو دەبێت حوکمیش بکەن.

## کەلەپوور
لایەنی کەم یەکێک لە زانایان وا گەواھی دەدات کە مەرسوومەکان، وتارەکان، چاوپێکەوتنەکان و لێدوانە سیاسییەکانی خومەینی کارە تیۆلۆژییەکانی ئەویان بەردەوام کرد، چونکە ئەوانە یەکەمین بوون نەک کۆتاھەمین کە کۆماری ئیسلامی ئێران دووبارە چاپی کردنەوە. بەبێ مەرسووم و وتار و چاوپێکەوتن و لێدوانە سیاسییەکان، «خومەینیزم» بوونی نەدەبوو. بەبێ خومەینیزم شۆڕش نەدەبوو. و بەبێ شۆڕشی ئیسلامی، خومەینی تەنھا پەراوێزێک دەبوو لە مێژووی ئێراندا.

## حوکمڕانی
### حوکمڕانان
سەرکردایەتی ئایەتوڵڵا خومەینی چەندین جار ئاراستەی گۆڕی، سەبارەت بەوەی فەقیھەکان چۆن کاریگەرییان لەسەر حوکمڕانی ھەبێت، بەگوێرەی دیدگاکانی بۆ گەشەپێدانی حوکمڕانی. سەبارەت بەوەی کێ دەبێت حوکم بکات و دەسەڵاتی کۆتایی لە حوکمڕانیی چۆن بێت:

خومەینی لە سەرەتادا تیۆری سیاسی شیعەی نەریتی قبووڵ کرد، و لە کتێبەکەیدا «کشف الأسرار» نووسیویەتی: «ناڵێین حکوومەت دەبێت لە دەستی فەقیھە ئیسلامییەکاندا بێت، بەڵکو دەڵێین دەبێت حکوومەت بەپێی یاسای خودا بەڕێوەبچێت»، و پێشنیازی کرد کە پەرلەمانێک لە فەقیھەکانی شیعە دەتوانن پاشایەکی دادپەروەر ھەڵبژێرن.

دواتر بە شوێنکەوتووانی ڕاگەیاند کە ئیسلام ڕای گەیاندووە پاشایەتی و خەلافەت بە میرات کارێکی ھەڵە و نادروستە. حوکمڕانی لەلایەن سەرکردەیەکی ئیسلامی فەقیھەوە (ویلایەتی فەقیھ) ڕێگری لە داھێنان لە شەریعەتدا دەکات و پەیڕەوکردنی شەریعەت بە شێوەیەکی گونجاو دەپارێزێت. پێویستیی حوکمڕانیی فەقیھ بۆ موسڵمانانی چاک، کارێکی پێویست و ڕوون بوو.

کاتێک گەیشتە دەسەڵات و پێویستیی بە نەرمی نواندنی زیاتر بینی، لە کۆتاییدا جەختی لەوە کردەوە کە فەقیھی حوکمڕان مەرج نییە بلیمەتترین بێت لە خوێندندا، و حوکمی شەریعەت پاشکۆی بەرژەوەندیی ئیسلامە، و حکوومەتی ئیلاھی ھەروەک فەقیھە حوکمڕانەکان تەفسیری دەکەن دەتوانن شەریعەت پێشێل بکەن ئەگەر پێویست بکات بۆ خزمەتکردنی ئەو بەرژەوەندییانە. حکوومەتی ئیسلامی، کە لقێکە لە حوکمڕانیی ڕەھای پێغەمبەری خودا، لە ئوسووڵی ئایین ئەژمار دەکرێت، کە لەپێشترە لە لقەکانی ئایین وەک نوێژ و ڕۆژوو و حەج.

### میکانیزمی حوکمڕانی
لە کاتێکدا خومەینی بە وردی سەرنجی لەسەر مافی زانایان بوو بۆ حوکمڕانی و بنەمای ئەخلاقی و ئایدیۆلۆژیی دەوڵەت، بەڵام قووڵ نەبووەوە لە کاری ڕاستەقینەی دەوڵەت یان وردەکارییەکانی بەڕێوەبردنی. بەپێی وتەی ھەندێک لە زانایان، خومەینی ھەرگیز پێناسەیەکی سیستماتیکی بۆ دەوڵەتی ئیسلامی و ئابووریی ئیسلامی دانەنا، و وەسفی میکانیزمی حوکمڕانی، ئامرازەکانی کۆنتڕۆڵ، ئەرکی کۆمەڵایەتی، پرۆسە ئابوورییەکان یان بەھا و بنەما ڕێپیشاندەرەکانی تێدا نەکرد. لە پلانی خۆیدا بۆ حکوومەتی ئیسلامی لەلایەن فەقیھە ئیسلامییەکانەوە، خومەینی نووسیویەتی: «تەواوی سیستەمی حوکمڕانی و بەڕێوەبردن، لەگەڵ یاسا پێویستەکان، لە ژێر دەستی ئێوەدایە. ئەگەر بەڕێوەبردنی دەوڵەت پێویستی بە باج بوو، ئیسلام دیدگای پێویستی داناوە؛ و ئەگەر یاسا پێویست بوون، ئیسلام بۆ ھەموویان بناغەی داناوە. ھەموو شتێک ئامادەیە و چاوەڕێیە. ئەوەی ماوە تەنھا خستنەڕووی بەرنامەی وەزارەتییە».

## ئەمانەش ببینە
* حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران
* زانایانی ئیسلامی
* ئیسلامیزم
* پۆپۆلیزم
* حوسێنعەلی مونتەزیری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ھەندێک پەڕتووکی ئایەتوڵڵا خومەینی و نووسراو لەربارەی ئایەتوڵڵا خومەینی:
* سەید ڕووحوڵڵا موسەوی خومەینی — حکومەتی ئیسلامی
* سەید ڕووحوڵڵا موسەوی خومەینی — دوا ڕاسپاردە
* وەرگیراوە لە وتارەکانی ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا موسەوی خومەینی
* پەڕتووکەکانی ڕووحوڵڵا خومەینی و دەربارەی ڕووحوڵڵا خومەینی
* نامەیەکی ئایەتووڵڵا خومەینی بۆ میخائیل گۆرباجۆڤ، لە بەرواری ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩

پۆل:ئایدۆلۆژیاکانی دەوڵەت
پۆل:دەسەڵاتخوازی
پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
پۆل:ئێران
پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران
پۆل:ئیسلام و دیموکراسی
پۆل:ڕەگەزپەرستی