کۆنگرەی بەرلین

**کۆنگرەی بەرلین** (بە زمانی ئەڵمانی: Kongokonferenz یان "کۆنگرەی کۆنگۆ") کە لە ١٨٨٤-١٨٨٥ بەڕێوەچوو، ھەروەھا ناسراوە بە **کۆنگرەی ڕۆژئاوای ئەفریقا**، کۆبوونەوەیەک بوو کە تێیدا چۆنیەتیی داگیرکردن و بازرگانیکردن لە ئەفریقا لەلایەن زلھێزە ئەوروپییەکانەوە ڕێکخرا. ئەم کۆنگرەیە لەسەر داوای پورتوگال لەلایەن ئۆتۆ فۆن بیسمارک، یەکەم ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، ڕێکخرا و لەنێوان ١٤ وڵاتی ئەوروپی و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوەچوو. ھیچ کام لە وڵاتانی ئەفریقا بانگھێشتی کۆنگرەکە نەکران.

ئامانجی سەرەکیی کۆنگرەکە ڕێکخستنی پڕۆسەی کۆلۆنیالیزم بوو لە ئەفریقا. گرنگترین دەرەنجامی کۆنگرەکە "یاسای گشتیی کۆنگرەی بەرلین" بوو، کە بووە ھۆی ڕەسمی ناسینی "پەلەپەلی داگیرکردنی ئەفریقا" (Scramble for Africa). ئەم کۆنگرەیە سەرەتای سەردەمی "ئیمپریالیزمی نوێ" بوو.

## مێژووی سەرەتایی
پێش بەستنی کۆنگرەکە، دیپلۆماسیی ئەوروپی مامەڵەی لەگەڵ داگیرکارییەکانی ئەمریکا دەکرد وەک ئەوەی لە خاکی وڵاتانی "شارستانی"دا بکرێت. لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەھەمدا، ئەوروپا کیشوەری ئەفریقای وەک بازاڕێکی گەورە و سەرچاوەیەکی گرنگ دەبینی. جگە لە ناوچەکانی بازرگانی لە کەنارەکاندا، زلھێزە ئەوروپییەکان کەمترین دەسەڵاتیان لە ناوخۆی کیشوەرەکەدا ھەبوو.

لە ساڵی ١٨٧٦، شا لیۆپۆڵدی دووەمی بەلجیکا، کە "کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی ئەفریقی" دامەزراندبوو، بانگھێشتی ھێنری مۆرتۆن ستانلی کرد بۆ لێکۆڵینەوە و "شارستانی"کردنی کیشوەرەکە. لە ساڵی ١٨٧٨، "کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی کۆنگۆ" دامەزرا کە ئامانجی ئابووریی زیاتری ھەبوو. لیۆپۆڵد بە نھێنی زەوییەکانی ناوچەی کۆنگۆی کڕی و بەناوی کۆمەڵەکەوە کردی بە موڵکی خۆی.

چالاکییەکانی لیۆپۆڵد بووە ھۆی وروژاندنی کێبڕکێ لەنێوان وڵاتانی ئەوروپیدا، بەتایبەت فەڕەنسا کە دەستی کرد بە داگیرکردنی خاکی خۆی لە کۆنگۆ. پورتوگالیش، کە لە ڕێگەی "پەیماننامەی ئەنگلۆ-پورتوگالی" لە ساڵی ١٨٨٤، ھاوپەیمانی شانشینی یەکگرتوو بوو، ترسی لەوە ھەبوو کە دەستی بەسەر بازرگانیی کۆنگۆدا نەگیرێت. ئەم کێبڕکێیە وای لە ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک کرد کە داوای بەستنی کۆنگرەیەک بکات بۆ ڕێکخستنی دۆخەکە.

## یاسای گشتی
یاسای گشتیی کۆنگرەکە بنەماکانی داگیرکاریی لە ئەفریقا دیاری کرد، کە بریتی بوون لە:
* بۆ ئەوەی ھەر زلھێزێک بتوانێت بە فەرمی بەشێک لە کەنارەکانی ئەفریقا داگیر بکات، دەبێت وڵاتانی تری واژۆکەر ئاگادار بکاتەوە.
* داواکارییەکان بۆ خاوەندارێتیی کەنارەکان تەنھا کاتێک بە فەرمی دەناسرێن کە ئەو زلھێزە بتوانێت بە کردەوە دەسەڵاتی خۆی لەو ناوچەیەدا بسەپێنێت (بنەمای کاریگەری).
* ئازادیی بازرگانی لە تەواوی حەوزی کۆنگۆدا مسۆگەر کرا، ھەروەھا لەسەر ڕووباری نەیجەر و ڕووبارەکانی تر.
* پەیماننامەیەک واژۆ کرا بۆ قەدەغەکردنی بازرگانیی کۆیلە لەسەر وشکانی و دەریا.
* دەوڵەتی ئازادی کۆنگۆ وەک موڵکی تایبەتی "کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی کۆنگۆ" ناسێنرا، کە لە بنەڕەتدا موڵکی شا لیۆپۆڵدی دووەم بوو.

## کارنامە
* **پورتوگال – بەریتانیا:** پورتوگال پێشنیاری کۆنگرەکەی کرد، بەڵام بەریتانیا پاڵپشتیی کرد بۆ ئەوەی ڕێگری لە داخستنی بازرگانیی کۆنگۆ لەلایەن فەڕەنسا و بەلجیکاوە بکات.
* **فەڕەنسا – ئەڵمانیا:** فەڕەنسا و ئەڵمانیا ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە پێویستە سنوورەکان دیاری بکرێن و کێبڕکێکە کۆنترۆڵ بکرێت. بیسمارک، ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، دەیویست لە ڕێگەی ئەم کۆنگرەیەوە پێگەی ئەڵمانیا وەک زلھێزێکی ئەوروپی بەھێز بکات.

## بەشداربووان
کۆنگرەکە لە ٢٦ی شوباتی ١٨٨٥ بە واژۆکردنی یاسای گشتی کۆتایی ھات. نوێنەری ١٤ وڵات بەشدارییان تێدا کرد:

## ئەنجامەکان
کۆنگرەکە یارمەتیدەر بوو لە کەمکردنەوەی ناکۆکییەکانی نێوان زلھێزە ئەوروپییەکان، بەڵام دەرەنجامە درێژخایەنەکانی بۆ ئەفریقا کارەساتبار بوون. "پەلەپەلی داگیرکردنی ئەفریقا" خێراتر بوو و تا ساڵی ١٩٠٢، نزیکەی ٩٠٪ی خاکی ئەفریقا لەژێر دەسەڵاتی ئەوروپادا بوو. سنوورە دەستکردەکان کە لەلایەن ئەوروپاوە کێشران، بەبێ ڕەچاوکردنی دابەشبوونی نەتەوەیی، زمانی، و ئایینیی خەڵکی ناوچەکە، بوونە ھۆی دروستبوونی کێشەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی درێژخایەن کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییان ماوە.

یەکێک لە دڕندانەترین دەرەنجامەکانی کۆنگرەکە، ڕادەستکردنی دەوڵەتی ئازادی کۆنگۆ بوو بە شا لیۆپۆڵدی دووەم. لەژێر دەسەڵاتی ئەودا، ملیۆنان کەسی کۆنگۆیی بەھۆی کارکردنی زۆرەملێ، برسێتی و نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستدا، کە بە یەکێک لە گەورەترین تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی لە مێژووی نوێدا دادەنرێت.

## وتارە پەیوەندیدارەکان
* کۆلۆنیالیزم
* ئیمپریالیزم

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* یاسای گشتیی کۆنگرەی بەرلین

پۆل:کۆنگرەی بەرلین
پۆل:١٨٨٤ لە ئەڵمانیا
پۆل:١٨٨٥ لە ئەڵمانیا
پۆل:١٨٨٤ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:١٨٨٥ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:کۆلۆنیالیزمی ئەوروپی لە ئەفریقا
پۆل:ڕووداوەکانی تشرینی دووەمی ١٨٨٤
پۆل:پەیوەندییەکانی ئەفریقا و ئەڵمانیا
پۆل:مێژووی دیپلۆماسی