open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ترۆجان (تەنی ئاسمانی)

وێنۆک| خاڵەکانی ترۆجان لەسەر خاڵەکانی L4 و L5 لاگرانج، لەسەر ڕێڕەوی خولگەی تەنی لاوەکی (شین)، لە دەوری تەنی سەرەتایی (زەرد) جێگیرن. هەموو خاڵەکانی لاگرانج بە ڕەنگی سوور هێما کراون.

**ترۆجانی ئاسمانی** لە فەلەکناسیدا، ترۆجان تەنێکی بچووکی ئاسمانییە (زۆربەی گەڕەستێرۆچکەکان) کە هاوبەشی خولگەی تەنێکی گەورەترە، لە خولگەیەکی جێگیردا دەمێنێتەوە کە نزیکەی ٦٠ پلە لە پێش یان لە پشتی تەنی سەرەکییەوەیە لە نزیک یەکێک لە خاڵە لاگرانجییەکانی L4 و L5ن، ترۆجانەکان دەتوانن لەگەڵ خولگەی هەسارەکان یان مانگە گەورەکان هاوبەشی بکەن و تێکەڵ ببن.

لە کۆمەڵەی خۆردا شەش هەسارە هەن کە گەڕەستێرۆچکەی ترۆجانیان هەیە کە بریتین لە موشتەری، نەپتون، مەریخ، زوحەل، ئۆرانۆس و زەوی، حیساباتی جوڵەی خولگەیی ئاماژە بەوە دەکات کە ڕەنگە زوحەل و ئۆرانۆس گەڕەستێرۆچکەی سەرەتایی ترۆجانیان نەبێت.

## ناو
[وێنۆک| ترۆجانی موشتەری لە پێش و لە پشتی موشتەرییە بە درێژایی ڕێڕەوی خولگەییەکەی، [کەمەربەندی ئەستێرەیی|کەمەربەندی گەرەستێرۆچکەکانی نێوان مەریخ و موشتەری، و گەرەستێرۆچکەکانی هیلدان.

]]

زاراوەی "ترۆجان" لە سەرەتادا ئاماژەیە بۆ "ئەستێرەی ترۆجان" (ترۆجانی موشتەری)، ئەو گەرەستێرۆچکانەی کە لە نزیک خاڵەکانی لاگرانجی موشتەریدا دەسوڕێنەوە. ئەم ناوە زۆر لەمەوبەر بە ناوی کارەکتەرەکانی جەنگی ترۆجان لە ئەفسانەی یۆنانیدا ناونراوە. بەپێی ڕێکەوتننامە، ئەو گەڕەستێرۆچکانەی کە بە دەوری L4ی موشتەریدا دەسوڕێنەوە، ناوی ئەو کەسایەتیانەیان لێنراوە کە لە لایەنی یۆنانیەکان و جەنگەکانیانەوە هاتوون، لەکاتێکدا ئەوانەی لە نزیک L5 دەسوڕێنەوە لە لایەنی ترۆجانەوەن. جگە لە دوو تەن نەبێت کە پێش ڕێککەوتن لەسەریان ناویان لێنراوە، ئەوانیش ٦١٧ پاترۆکلۆس کە بە ناوێکی یۆنانی و ٦٢٤ هیکتۆر لە ژێر ناوێکی ترۆجانی، هەردووکیشیان لە لایەنی هەڵەدان.
## سەرچاوە

پۆل:سیستمی خۆری
2013 ND15

وێنۆک|ئەنیمەیشنی ٢٠١٣ ND15 بە بەراورد بە خۆر و هەسارەی زوحەل.

**2013 ND15**  گەڕەستێرۆچکەیەکی گچکەیە و ترۆجانێکی کاتی هەسارەی ڤینۆسە، بە یەکەم ترۆجانی ڤینۆس ناسراوە.
## دۆزینەوە و خولگە و تایبەتمەندییە فیزیاییەکانی
ئێن دی لە ١٣ی تەمموزی ٢٠١٣ لەلایەن ن.پریماک، ئە.شولتز، ت.گۆگیا و ک.چامبەرز دۆزرایەوە، کە چاودێرییان دەکرد بۆ پڕۆژەی (Pan-STARRS). تا مانگی ئەیلولی ٢٠١٤ نزیکەی ٢١ جار بینراوە و ماوەی داتا-ئارک ٢٦ ڕۆژە. گەرەستێرۆچکەیەکی گەورەی ئاتنە و میحوەرەکەی نیمچە سەرەکییەکەی (0.7235 AU) زۆر لە میحوەرەکەی ڤینۆس دەچێت بەڵام ئیکسەنتریسیتی بەرزی هەیە (0.6115) و مەیلی خولگەیی بچووکی هەیە (4.794°). بە گەورەیی ڕەهای ٢٤.١، تیرەکەی لە مەودای ٤٠١٠٠ م (بۆ مەودای گریمانەکراوی ئەلبیدۆ 0.04-0.20).
## دۆخی داینامیکی ترۆجان و پەرەسەندنی خولگەیی
2013 ND15 وەک ترۆجانی ڤینۆس دەستنیشان کراوە کە دوای خولگەیەکی تادپۆل بە دەوری خاڵی لاگرانجی L4ی ڤینۆسدا دەگەڕێت.
## ئەگەری هەیە گەڕەستێرۆچکەیەکی مەترسیدار بێت
ئێن دی١٥ لە لیستی هەسارۆکەمەترسیدارەکان (PHAs)دا نەخراوەتە نێو لیستی ناوەندی ھەسارە بچووکەکانەوە چونکە گەورەیی ڕەهای زیاترە لە ٢٢.٠، هەرچەندە جارجارە دێتە ناو ٠٠،٥ **ی.ف** لە زەویەوە.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* دیسکۆڤەری MPEC
* لیستی ئەستێرە بچووکە مەترسیدارەکان (PHAs)
بلوور

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|بلوورەکانی کوارتزی [ئامێتیست]]
**بلوور** یان **کریستاڵ** ماکەیەکی ڕەقە کە پێکھێنەکانی (وەکوو گەردیلەکان، گەردەکان، یان ئایۆنەکان) لە پێکھاتەیەکی میکرۆسکۆپیکی زۆر ڕێکوپێکدا ڕێک خراون و پێکھاتەیەکی بلووری پێک دەھێنن کە بە ھەموو لایەکدا بڵاو دەبێتەوە. بلوورە تاکە ماکرۆسکۆپیکەکان بەزۆری بە شێوەی ئەندازەییی خۆیان دەناسرێنەوە. ئەو زانستەی کە لە بلوور و پێکھێنانی بلوور دەکۆڵێتەوە، کریستاڵۆگرافیی ناوە. پێواژۆی پێکھێنانی بلوور لە ڕێی میکانیزمەکانی گەشەی بلوورەوە، بلووراندن یان ڕەقاندنی پێ دەوترێت.

کڵۆی بەفر، ئەڵماس، و خوێی خوان بلووری گەورەن. زۆربەی ڕەقەیە نائەندامییەکان بلوور نین، فرەبلوورن. سەرەڕای ناوەکەی، بلووری قوڕقوشمی و بەرھەمە پەیوەندیدارەکانی بلوور نین، بەڵکوو جۆرێک شووشەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بلوورەکان
قاسمیزم

وێنۆک| وێنەیەکی عەبدولکەریم قاسم
**قاسمیزم** () بیرۆکەیەکی ناسیۆنالیستی عێراقییە کە لەسەر بنەمای بیرکردنەوە و سیاسەتەکانی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە، کە لە ساڵی ١٩٥٨ تا ساڵی ١٩٦٣ حوکمڕانی عێراقی کرد.

## بیرۆکە
قاسمیزم دژایەتی پان عەرەبیزم، پان ئێرانیزم، پان تورکیزم، توورانیزم، ناسیۆنالیزمی کوردی و ھەر ئایدۆلۆژیایەکی تر دەکات کە کاریگەری لەسەر یەکێتی گەلی عێراق ھەبێت و زەوی عێراق بە ئامانج بگرێت. سیاسەتی سەرەکی قاسمیزم ناسیۆنالیزمی عێراقییە، کە بریتییە لە یەکگرتوویی و یەکسانی ھەموو نەتەوەکانی عێراق، بە عەرەب، کورد، تورکمان، ئاشووری، ئەرمەنی و ئێزیدییەکان. عەبدولکەریم قاسم ململانێی زۆری ھەبوو لە دژی بەعسییەکان، پان عەرەبییەکان و جوداخوازە کوردەکان. لە بیرۆکەی قاسمیزمدا عێراق و عێراقییەکان لە پێش ھەموو شتێکەوە دانراون. ھەروەھا قاسمیزم ناسنامە کۆنەکانی عێراقی مێزۆپۆتامیا (سۆمەری، ئەکەدی، بابلی، ئاشووری کۆن) وەک ڕەچەڵەکی عێراق و گەلەکەی سەیر دەکات و ھەوڵدەدات بیانپارێزێت. قاسمیزم ئایدۆلۆژیایەکی دنیاگەرایە و عێراقی بوون دەخاتە پێش ھەر ئایینێکەوە.

## ئەمانەش ببینە
* کەمالیزم

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایدۆلۆژیاکانی دەوڵەت
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:ناسیۆنالیزمەکان
پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان
پێکدادانەکانی شرناخ (٢٠١٥‒٢٠١٦)

**پێکدادانەکانی شرناخ لە ٢٠١٥‒٢٠١٦** زنجیرەیەک پێکدادانی چەکداری بوو لە باشووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگای شرنەخ، لە نێوان ھێزەکانی حکوومەتی تورکیا و گرووپە چەکدارە کوردییەکان، وەک بەشێک لە ململانێی کورد و تورکیا.

## ڕووداوەکان
دوا بەدوای تەقینەوەی سیرووچ لە ٢٠١٥، ئاگربەستی نێوان حکوومەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) کۆتایی ھات، دوای ئەوەی پەکەکە لە ٢٢ی تەممووزدا دوو ئەفسەری پۆلیسی لە سێدارەدا. لە تۆڵەسەندنەوەی ئەو ڕووداوەدا، ھێزی ئاسمانی تورکیا دەستیکرد بە ھێرشکردنە سەر ناوچەکانی پەکەکە لە باشووری کوردستان لێرەوەقۆناغێکی نوێی ململانێی نێوان تورکیا و پەکەکە دەستپێکرد. دووبارە پەرەسەندنی ململانێی نێوان پەکەکە و حکوومەتی تورکیا بووە ھۆی بەرزبوونەوەی ناڕەزایی لە باکووری کوردستان.

## چالاکییە سەربازییەکان
### ٢٠١٥
یەکەم ڕووداوی چەکداری لە پارێزگای شرناخ لە ٢٨ی تەممووز ڕوویدا کاتێک ھێزی ئاسمانی تورکیا چەکدارانی پەکەکەی لە گوندەکان دەکردە ئامانج. شەڕ و پێکدادانەکان لە شرناخ زیاتر بوون، دوای تەقینەوەی بۆمبێک کە لە ٢٩ی تەممووزدا زیانی بە بەشێک لە ھێڵی بۆری کەرکوک‒جەیھان لە سنووری پارێزگای شرناخ، و بۆسەیەکی پەکەکە لە ٣٠ی تەممووزدا، کە بووە ھۆی کوژرانی ٣ سەربازی تورکیا. لە ٤ی ئاب، ھێزەکانی پەکەکە بە چەکی ئاڕ پی جی ھێرشیان کردە سەر بنکەیەکی پاسەوانی لە پارێزگای شرناخ و سەربازێکیان کوشت و سەربازێکی دیکەش بریندار کرا. لە ڕووداوێکی تردا لە پارێزگاکە، مینێک بووە ھۆی کوژرانی دوو سەربازی تورک. فڕۆکەکانی ئێف ١٦ی تورکیا لە تۆڵەی کوژرانی سەربازەکانیدا، بارەگاکانی پەکەکەیان لە پارێزگای ھەکاری کردە ئامانج.

لە ١٠ی ئاب لە پارێزگای شرناخ ٤ ئەفسەری پۆلیس و سەربازێکی سوپای تورکیا بەھۆی ھێرشە جیاجیاکانی پەکەکە کوژران. دوای شەڕ و پێکدادان لە بەیتوشەباب لە ١٣ی ئاب، ھێزەکانی تورکیا دوو چەکداری پەکەکەیان کوشت. لە نێوان ٤ بۆ ١٢ی ئەیلوول، تورکیا یەکەم قەدەغەی ھاتوچۆی لەسەر جزیر دانا کە لەو ماوەیەدا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی دژی چەکدارەکانی ناوچەکە دەستپێکرد. لەو شەڕەدا ٣٠ کەس کوژران، سەلاحەدین دەمیرتاش سەرۆکی ھەدەپە، بانگەشەی ئەوەی کرد کە ٢٠ کەسیان خەڵکی سیڤیل بوون، بەڵام حکوومەتی تورکیا ڕەتیکردەوە. شەڕ و پێکدادانی سەخت لە پارێزگای شرناخ لە ٢٥ بۆ ٢٦ی ئەیلوول ڕوویدا و پەکەکە بانگەشەی کوشتنی ٧٥ سەرباز و گیان لەدەستدانی ١٤ چەکداری خۆی کرد، و حکوومەتی تورکیا ڕایگەیاند، ٣٦ سەربازی تورکیا کوژراوە.

لە ١٤ی کانوونی دووەمدا حکوومەتی تورکیا قەدەغەی ھاتوچۆی بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر بۆ شارەکانی سیلۆپی و جزیر ڕاگەیاند. کە دواتر ئۆپەراسیۆنی سەربازی بەرفراوان لەلایەن ھێزەکانی تورکیاوە ئەنجامدراوە. سەلاحەدین دەمیرتاش داوای لە خەڵکی ناوچەکە کرد بەرەنگاری ئۆپەراسیۆنەکان ببنەوە، بەکارھێنانی ھێزی لەلایەن حکوومەتەوە ئیدانە کرد. لە ٣١ی کانوونی یەکەم، بەھۆی ھێرشیی مووشەکی پەکەکە سەربازێک کوژرا و ٥ی دیکەش برینداربوون.

## ئەمانەش ببینە
* کاتھێڵی ناکۆکیی تورکیا‒کورد
* ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە

## سەرچاوەکان

پۆل:ناڕەزایەتییەکانی کورد لە تورکیا
پۆل:شەڕ
پۆل:شەڕەکان
پۆل:ململانێ
پۆل:ململانێکان لە تورکیا
پۆل:ململانێی کورد-تورکیا (٢٠١٥–ئێستا)
پۆل:تورکیا
ناحیەی قەسرێ

**ناحیەی قەسرێ** (بە عەرەبی: *ناحیة مرکز قضاء قسری*، بە ئینگلیزی: *Qasre Subdistrict*) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای چۆمان لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی قەسرێە.

## ناو
* ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی قەسرێە.

## مێژوو

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی قەسرێ:
* لە باکوورەوە ناحیەی گەڵاڵە و ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان.
* لە باشوورەوە ناحیەی ناودەشت. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناوچەی ناوەندی شارستانی پیرانشار.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی وەرتێ.

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتووانی (٨٩١٣) ھەزار کەسە.

## کشتووکاڵ

## شوێنەوار

## کارگێڕی
گوندەکانی قەسرێ ژمارەیان ٣٥ گوندە، ئەمانەی خوارەوەن:

* کانی بەست
* ئیسکاو
* بەردەڕەشان
* بنەڵە
* بوران
* خەزێنە
* داڵکان
* دیلمان
* ڕەشدوور
* ڕەزوێکە
* زەنگەڵین
* زێوکان
* سایە

* سەرکان
* سەرنێڵ
* سۆرەبان
* شیناوە
* شیوێ گوڵان
* چۆمساک
* قەڵات قەسرێ
* کۆیلە
* ماکۆسان
* ماونان
* مێرگە
* نێوخانان

* وەسان
* وەڵزە
* وەڵاش
* پردی زەرد
* چۆمە
* بەستێ
* مێرگەی خواروو
* کاولان قەسرێ
* ڕەزمیر
* سمۆرە

## ئەمانەش ببینە
* قەزای چۆمان
* ناحیەی گەڵاڵە
* ناحیەی سمێلان
* ناحیەی حاجی ئۆمەران
* ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
باڵەیان

دۆڵی باڵەییان ئەکەوێتە ناحیەی قەسرێ لە باڵەکایەتی لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران لە پارێزگای ھەولێر.

پۆل:گوندەکانی قەسرێ

## سەرچاوەکان
ئومێد قەسرێ

Omid Qasre
ئیسکاوە

گوندی ئیسکاو لە دۆڵی باڵەیان و یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی قەسرێ لە باڵەکایەتی لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران لە پارێزگای ھەولێر.

پۆل:گوندەکانی قەسرێ
عەبدولقادر ئەحمەد

**عەبدولقادر ئەحمەد :**(١٩١١-١٩٨٦) مامۆستا و نووسەر و چالاكی سیاسی  

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''عەبدولقادر ئەحمەد'''
عەبدولقادر کوڕی سەیید ئەحمەدی حەڵواچی کوڕی شێخ عەبدولقادری ئەحمەدبەگە، ١٩١١ لە سلێمانی لەدایک‌بووە. تا پۆلی شەشەمی سەرەتاییی خوێندووە.

## چالاكی سیاسی
١٩٣٤ لە ھەڵەبجە لەگەڵ محەمەدسەعیدبەگی سەلیم‌بەگی جاف و نەجمەدینی مەلا ڕەسووڵی دێلێژە (حیزبی ئیسلامیی کورد)یان پێک‌ھێناوە. پاشتر ئەندامی حیزبی (ھیوا) و (برایەتی) بووە. ١٩٤١ لەتەک چەند ئەندامێکی بەرزی (برایەتی) گیراوە و بە بەندی دوورخراوەتەوە بۆ (حەویجە) لە کەرکووک. ١٩٤٤یش گیراوە و خراوەتە بەندیخانەی سلێمانی. ١٩٣٩-١٩٤٦ تەحسیلداری شارەوانیی سلێمانی بووە.

## مامۆستایەت
١٩٤٦ چووەتە مەھاباد و تا کۆتاییی حکوومەتی میللیی کوردستان ماوەتەوە. لەوێ مامۆستای قوتابخانەی بووە و لە ڕۆژنامەی "کوردستان"ی ئۆرگانی حیزبی دیموکرانی کوردستان‌دا نووسیویە. ھەر ئەو ساڵە پاش گەڕانەوە گیراوە. کە بەردراوە، لە وەزیفە دەرکراوە، ئەرزوحاڵنووسیی کردووە. سەردەمی کۆماری گەڕێندراوەتەوە سەر وەزیفە، بووە بە (ملاحظ). دواجار بە پلەی (رئيس ملاحظين) گەیشتووە، لە ١٩٧١دا خانەنشین‌بووە.

## نووسینەكانی
نووسینی بڵاوکراوەی لە (دەنگی گێتیی تازە، کوردستان- مەھاباد، ژین، گەلاوێژ)دا ھەیە. 

## ژیانی هاوسەرگیریی
**دوو ژنی ھێناوە:**

* "مەعسوومی وەستا سەعیدی وەستا حەسەنی فاتمەغەزایی"، (گوڵشەن، گوڵزار و سامان)؛ 
* "فەوزییەی شێخ سمایلی شێخ ئەوڕەحمانی داراغا"، (بەھار، بەھرە، فەرەیدوون، ئاڵا، شاناز و بەناز)ی ھەن. 

## كۆچی دوایی
دواڕۆژەکانی ژیانی، بە ھۆی جگەرەکێشانەوە، توورەکەی ئاو لە سنگیدا دروست بووە، تا لە ٢٠/٣/١٩٨٦دا بەو دەردە کۆچی دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان
مەحبووبە بارزانی

**مەحبووبە شێروانی**  (لەدایکبووی بێرسیاڤ دەڤەری شێروان ) ھاوسەری یەکەم و کچەخاڵی مەلا مستەفا بارزانی بوو. ئەو کچی سەرۆکی ھۆی شێروانییەکان، ئەحمەد ئاغای بێرسیاڤیە بوو. مەحبووبە بارزانی لەگەڵ مەلا مستەفا شەش  منداڵی بەناوەکانی عوبێدوڵڵا، صابر ، لوقمان ، ئیقلیمە ، جوهەیدە ، فەوزیە  ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:بنەماڵەی بارزانی
پۆل:خەڵکی بارزان
عەبدولقادر قەزاز

**عەبدولقادر قەزاز :**(١٩١٢-١٩٩٢) مامۆستا و نووسەر و پێشكەشكار

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|عەبدولقادر قەزاز
عەبدولقادر کوڕی حاجی فەتاح کوڕی حاجی حەسەن قەزازە، ١٩١٢ لە سلێمانی لەدایک‌بووە. خوێندنی سەرەتاییی لە سلێمانی و ناوەندیی لە بەغدا تەواوکردووە. پاشان چووەتە بەغدا، ١٢/١٠/١٩٢٩ بە وەرگێڕ لە دیوانی وەزارەتی ناوخۆ دامەزراوە.

## وەزیفەكانی
چەند وەزیفەیەکی‌تری دیوە، وەک:

* بەڕێوەبەری نووسین (تەحريرات) لە کەرکووک، بەغدا و کووت
* ١٩٤٥ تێبینەر (ملاحظ) لە وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن
* مومەییزی کاروباری عەشایەر لە وەزارەتی ناوخۆ
* ١٩٥١ سکرتێری ئەنجومەنی ئاوەدانکردنەوە (إعمار)
* ١٩٥٤ دوا وەزیفەی یاریدەدەری بەڕێوەبەری گشتیی فڕۆکەوانیی مەدەنی بووە. ٩/١٠/١٩٦٧یش خانەنشین‌کراوە. 

ساڵانی سی لەگەڵ لاوانی کورد چالاکیی نوواندووە لە بەغدا. 

## ڕادیۆی بەغدا
نەخشێکی بەرچاوی بە سەرپەرشتی و ھەڵەبڕییەوە لە دەرھێنانی "گەلاوێژ"دا، بەتایبەت لە سێ‌چوار ساڵی ھەووەڵی‌دا، ھەبووە. لە ١٩٤١یشەوە لە ڕادیۆی بەغدا دامەزراوە و شان‌بەشانی کامیل کاکەمین کاری لە بەشی کوردیی‌دا کردووە و بەرنامەی ھەمەجۆری، لەوانە (بەختیاریی خێزان)ی نووسیوە و پێشکەشی‌کردووە و ٣٠ ساڵی تێدا بەردەوام‌بووە. 

## یانەی سەرکەوتنی کوردان
نەخشێکی لە (یانەی سەرکەوتنی کوردان)یش‌دا بووە. بیست ساڵ پتر دەرسی سەبارەت بە ڕێزمان و ئەدەبی کوردی لە کۆلێجی پۆلیس وتووەتەوە. 

## كۆچی دوایی
ڕۆژی ١٥/٤/١٩٩٢ لە بەغدا کۆچی‌دواییی کردووە و تەرمەکەی ھێنراوەتەوە و لە (گردی سەیوان)ی سلێمانی بە خاک سپێردراوە. 

## ژیانی هاوسەرگیریی
عەبدولقادر قەزاز لە خاتوو مونیرە قەزاز دوو کوڕ (ئومێد و جوانڕۆ) و کچێک (ئاڤان)ی بووە.

## بەرهەمەكانی
ھاوکاری ڕەفیق حیلمی بووە لە بەرھەم‌ھێنانی زنجیرەکتێبی (یادداشت)دا. (گەشتنامەی ڕیچ)ی لەگەڵ بەھادین نووری کردووەتە عەرەبی. 

## زانکۆی میشیگان
١٩٥١ ھاوکاری لیژنەی زانکۆی میشیگان بووە بۆ لێکۆڵینەوەی پاشماوەی ئاشوورییەکان لە کوردستان و ئێرنست ماکارۆسی فێری کوردی کردووە.

## نووسینەكانی
جگە لە "گەلاوێژ"، لە "بەیان"یش‌دا نووسینی ھەیە. جەمال بابان ھەموو نووسینەکانیی لەچاپ‌داوە.

## ئەلبوومی وێنەكانی

پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 11.jpg|عەبدولقادر قەزاز (یەکەم) لەگەڵ شاندێکی شاری میشیگان- ئەمریکا
پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 5.jpg|عەبدولقادر قەزاز و کامیل کاکەمین ١٩٤٦
پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 1.jpg|٥. عەبدولقادر قەزاز
پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 4.jpg|١. شیروان عەبدولڕەحمان موفتی، ٢. عەبدولقادر قەزاز، ٣. عەبدوڵڵا سەیید ئەحمەد بەرزنجی
پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 2.jpg|دانیشتوو: ٣. عەبدولقادر قەزاز
پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 3.jpg|عەبدولقادر قەزاز و خێزانەکەی
پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 7.jpg|١. خاتوو مونیرە محەمەدعەلی قەزاز، ٢. عەبدولقادر قەزاز
پەڕگە:عەبدولقادر قەزاز 6.jpg|١. شیروام عەبدولڕەحمان موفتی، ٢. عەبدولقادر قەزاز، ٥. عەبدوڵڵا سەیید ئەحمەد بەرزنجی
پەڕگە:محەمەد عەلی قەزاز ٢.jpg|١. محەمەدعەلی قەزاز، ٢. تۆفیق قەزاز، ٣. ڕەفیق حیلمی، ٤. عەبدولقادر قەزاز، ٥. مەهدی محەمەد، ٦. نەزهەت قەزاز 
پەڕگە:ئامنەخانی دایکی عەلی کەمال‌بەگ 1.jpg|ئامنەخانی دایکی عەلی کەمال‌بەگ و کوڕێکی عەبدولقادر قەزاز
پەڕگە:خوێندکارانی کورد لە شاری بەغدا 1.jpg|خوێندکارانی کورد لە شاری بەغدا ، ڕیزی سێیەم: ١٧. شاکر فەتاح؛ ڕیزی چوارەم: ٩. ئیسماعیل عەلیی مامەشێخە، ١٤. عەبدولقادر قەزاز 
پەڕگە:شاکر فەتاح 1.jpg|عەبدولقادر قەزاز، شاکر فەتاح، ئیسماعیل عەلیی مامەشێخە


## سەرچاوەکان
دین لە ئاسیا

ئاسیا گەورەترین و پڕ دانیشتووترین کیشوەرە و شوێنی لەدایکبوونی زۆرێک لەئایینەکانە لەوانە ئایینی بودا و مەسیحی و کۆنفۆشیۆس و هیندۆسی و ئیسلام و جاینیزم و جوولەکە و شینتۆ و سیخ و تاویزم و زەردەشتی.ھەموو نەریتە ئایینییە گەورەکان لە ناوچەکەدا پەیڕەو دەکرێن و بەردەوام فۆڕمی نوێ سەرهەڵدەدەن. ئاسیا بە هەمەچەشنی کولتووری ناوبانگی دەرکردووە.

بەم شێوەیە دیمۆگرافیای ئایین لە ئاسیا هەمەچەشنە، هیچ ئایینێک نوێنەرایەتی زۆرینەی ڕەهای دانیشتووان ناکات.  سەرەڕای ئەوەش، ئیسلام گەورەترین ئایینە لە ئاسیادا، تا ساڵی ٢٠٢٢ نزیکەی یەک ملیار و ٣٠٠ ملیۆن کەس لە ئاسیا شوێنکەوتووی ئیسلام ھەبوو، دووەم گەورەترین ئایین ئایینی هیندۆسییە و نزیکەی یەک ملیار و ٢٠٠ ملیۆن شوێنکەوتووی لە کیشوەرەکەدا هەیە.  لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە پشکی موسڵمان و مەسیحی لە دانیشتوانی ئاسیادا بە درێژایی مێژوو گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایینەکانی ئاسیا
پۆل:دینەکانی ئاسیا
مێتافیزیک (ئەرەستوو)

وێنۆک| ئەرستۆ، مێتافیزیک لە ms. کتێبخانەی نێردراوی ڤاتیکان، ڤاتیکانۆسی یۆنانی ٢٥٦.
**مێتافیزیک** (بە یۆنانی: τὰ μετὰ τὰ φυσικά, «ئەوانەی دوای فیزیک») یەکێ لە کارە سەرەکییەکانی ئەرەستووە کە تێیدا پەرە بەو ئامۆژگارییە دەدا کە پێی دەڵێ فەلسەفەی یەکەم. کارەکە کەڵەکەیەکە لە چەندین تێکستی جۆربەجۆر لەمەڕ بابەتە دەرھەستەکانەوە؛ بابەتانێ وەکوو جەوھەر و ھۆ و ماکە و شێوە و ھەبوونی شتە ماتماتیکییەکان و کۆسمۆس، کە سەرجەم ئەو لقەی فەلسەفە دروست دەکەن کە لەوەودوا مێتافیزیک -ی پێ وترا. 

مێتافیزیک بە یەکێک لە گەورەترین بەرھەمە فەلسەفییەکانی مێژوو دەژمێردرێ کە شوێنەواری قورسی بە سەر یۆنانییەکان و فەیلەسووفە موسڵمانەکان و فەیلەسووفە فێرگەیییەکانەوە بە جوانی دەبینرێ.

زۆرێ لە کارەکانی ئەرەستوو لەڕادەبەدەر تۆکمە و تێکھەڵگوشراون و، بەم بۆنەوە، بۆ کەسێ کە تازە دەستی پێ کردبێ سەرلێشێوێن دەنوێنن. زۆرێ لە زانایانیش لەو باوەڕەدان کە شێوازی ئێستای نووسراوەکان زۆرتر لە تێبینیگەلێک دەکا کە مامۆستایەک بۆ وانەوتنەوە لە لای خۆی ھەڵی دەگرێ. کارەکانی ئەرەستوو لە سەدەی یەکەمی پاش زایین لە لایەن ئاندرۆنیکۆسی ڕۆدیۆسی -یەوە  سەرلەنوێ داڕێژرایەوە و دیسان  ڕێکوپێک کرایەوە. لە دوای ئەو داچنینەوەیە، ژمارەیەک لە نامیلکەکانی کەوتنە دوای بەشی *فیزیک* و بەرەبەرە بە *مێتافیزیک* (یانی دوای فیزیک) ناسران. ھەندێ دەڵێن مەبەس لە «مێتا» ئەوەیە کە بابەتەکەی لەوپەڕی فیزیکەوەیە، یانی ئەگەر بەشی فیزیک تیۆرییەک لەبارەی سروشتەوەیە، ئەوا بەشی مێتافیزیک تیۆرییەکە لەبارەی تیۆرییەوە. بەڵام ھەندێ تر دەڵێن زۆر سادە مێتافیزیک یانی ئەو بەشە کەوتووەتە دوای بەشی فیزیک. خودی ئەرەستوو لە کارەکانی تریا بە نامیلکە مێتافیزیکییەکانی دەڵێ «ئەو نووسراوانەی کەوا لەبارەی فەلسەفەی یەکەمەوەن».

## سەرچاوەکان
حاوی (شاعیر)

**حسێن قولی** کوڕی ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان والی بووە بە نازناوی حاوی لە شاری سنە لە دایکبووە.خاڵۆی ئەو "میرزا عەبدوڵڵا ڕەونەق"، نووسەری "حەدێقەی ئەمانوڵڵاهی"، نووسەر و شاعیر بووە.

شیعرەکانی بە فارسی بووە، یەکیک لە شیعرەکای: 


حاوی آن نکته‌سنج کردستان رخت روزی کزین جهان بربست فاضلی گفت بهر تاریخش آه حاوی به رفتگان پیوست


واتھ: حاوی ئەو وردبینەی کوردستان، ڕۆژێ تێ کە دەمرێ، زانایک ئاماژەی پێکرد، ئاھ حاوی چوو بۆ لای مردووەکان.

## مەرگ
ساڵی ١٨٤٦ بەھۆی پشێوی و نائارامی بارودۆخەکەوە شاری سنە بەجێدەھێڵێت و لە میرنشینی بابان نیشتەجێ دەبێت. دوای ساڵێک لە خاکی دەربەدەریدا، لە گەنجیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردووانی ١٨٤٧
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
ترۆجانی زەوی

**ترۆجانی زەوی** گەڕەستێرۆچکەیەکی بچووکە کە بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە لە نزیک خاڵەکانی لاگرانج (خاڵی L4) و (خاڵ L5). تا ئێستا تەنها یەک زەوی ترۆی دۆزراوەتەوە، ناوی ترۆجان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠٦ بۆ ترۆجانەکانی موشتەری بەکارهاتووە، کە ئەو هەسارۆکە و گەرەستێرۆچکە بچووکانەن کە لە نزیک خاڵەکانی لاگرانج لە خولگەی موشتەریدا بینراون.
## گرنگی
خولگەی هەر ترۆجانییەکی زەمینی دەتوانێت تێچووی کەمتر بکاتەوە لە گەیشتن بە مانگ، هەرچەندە سەدان هێندە دوورتر دەبن. ئەم گەڕەستێرۆچکە بچووکانە دەتوانن ڕۆژێک وەک سەرچاوەی توخمە دەگمەنەکان لە نزیک ڕووی زەوی بەسوود بن.

لەسەر زەوی، دۆزینەوەی سیدرۆفیلەکانی وەک ئیریدیۆم ئەستەمە، چونکە تاڕادەیەکی زۆر لە ناوەکی هەسارەکەدا نوقم بوون دوای ماوەیەکی کەم لە دروستبوونیان. ئەستێرەیەکی بچووک دەتوانێت سەرچاوەیەکی دەوڵەمەند بێت بۆ ئەم توخمانە تەنانەت ئەگەر پێکهاتەی گشتی هاوشێوەی زەوی بێت؛ بەهۆی بچووکی قەبارەیانەوە، ئەم تەنانە زۆر خێراتر لە زەوی گەرمی لەدەست دەدەن کاتێک دروست دەبوون، و نەدەتوانەوە، ئەمەش مەرجێکی پێشوەختەیە بۆ جیاکردنەوە (تەنانەت ئەگەر جیاوازیش بکرایە، هێشتا جەوهەرەکەیان لە دەستیاندا دەبوو). هەروەها، کێڵگە کێشکردنە لاوازەکان ڕێگرییان لە جیابوونەوەی بەرچاو لە نێوان ماددە چڕتر و سووکەکاندا دەکرد
## دۆزینەوە
2010 TK7 بە بەکارهێنانی ئامێری دۆزەرەوەی ژێر سووری مەیدانی فراوان دۆزرایەوە.

لە شوباتی ٢٠١٧ کەشتی ئاسمانی OSIRIS-REx گەڕانێکی بەدوای ترۆجانی زەمینی لە ناوچەی L4 ئەنجامدا.
## گەڕەستێرۆچکە بچووکەکانی نزیک زەوی
* گەرەستێرۆچکەی ٣٧٥٣ کرویتن گەرەستێرۆچکەیەکی نزیک لە زەوییە و تیرەکەی نزیکەی ٥ کیلۆمەتر دەبێت. خولگەکەی هەندێک جار خولگەی زەوی دەبڕێت، جۆرێکی سەیر و سەمەرەی دەنگدانەوەی خولگەیی هەیە کە پێی دەوترێت خولگەی نەعلە ئەسپ و ڕەنگە تەنها پەیوەندییەکی کاتی بێت.
* گەڕەستێرۆچکەی Ho3 گەڕەستێرۆچکەیەکی بچووکە کە لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٦ دۆزرایەوە و ڕەنگە جێگیرترینی کواسارەکانی زەوی بێت.
## سەرچاوە

پۆل:سیستمی خۆری
شاباک

**دەزگای پاراستنی ئیسرائیل** (؛ )، زیاتر بە **شاباک** یان **شەباک** ناسراوە (؛ ) یان **شین بەت** (لە زمانی عیبری بۆ *خزمەتگوزاری پاراستن* یان *ئاسایش* بەکاردێت)، دەزگایەکی ئاسایشی ناوخۆیی وڵاتی ئیسرائیلە. بارەگای سەرەکی دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای تێل ئەڤیڤ، لە باکووری پارکی یارکۆن.

یەکێکە لە سێ ڕێکخراوە سەرەکییەکانی کۆمەڵگەی ھەواڵگریی ئیسرائیل، لەگەڵ ئامان (ھەواڵگری سەربازی) و مۆساد (دەزگای ھەواڵگری گشتی).

## ئەرک و خزمەت
ئەرکەکانی شاباک بریتییە لە پاراستنی ئاسایشی دەوڵەت، ئاشکراکردنی شانە تیرۆریستییەکان، لێکۆڵینەوە لە گومانلێکراوانی تیرۆر، دابینکردنی زانیاری ھەواڵگری بۆ ئۆپەراسیۆنی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە، دژە سیخوڕی دەرەکی، پاراستنی بەرپرسانی باڵا، پاراستنی ھێڵە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل و باڵیۆزخانەی وڵاتان.

## مێژوو
لەگەڵ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، شاباک وەک لقێک لە ھێزی بەرگری ئیسرائیل دامەزرا و سەرەتا لەلایەن ئایسێر ھارێل (باوکی ھەواڵگری ئیسرائیل کە دواتر سەرۆکایەتی مۆسادی کرد) سەرۆکایەتی دەکرا. دواتر بەرپرسیارییەتی چالاکییەکانی شاباک لە وەزارەتی بەرگری گواسترایەوە بۆ نووسینگەی سەرۆک وەزیران. لە کاتی شەڕی عەرەب و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، بەرپرسیارییەتی شاباک تەنھا لە کاروباری ئاسایشی ناوخۆ بوو. لە شوباتی ساڵی ١٩٤٩ (ماوەیەکی کەم پێش کۆتایی ھاتنی شەڕ) بەرپرسیارییەتییەکانی درێژکرایەوە بۆ دژە سیخوڕی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل
پۆل:ڕێکخراوە ھەواڵگرییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
پۆل:دەزگای ھەواڵگری بەپێی وڵات
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٩ لە ئیسرائیل
برۆ عومەری

**برۆ عومەری** (١٩٤٢ لە نسێبین - ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ لە نسێبین) نووسەر و شاعیرێکی کورد بوو.

## ژیان
عومەری ساڵی ١٩٥٧ لە شاری نسێبین قۆناغی ناوەندی تەواو کردووە، دواتر لە مێردین قۆناغی دواناوەندی و دواتر لە ئەستەمبوڵ زانکۆی تەواو کردووە و ساڵی ١٩٦٩ بووە بە دوکتور. برۆ عومەری ساڵی ١٩٧٨ بووەتە پسپۆری نەشتەرگەریی گشتی و بەڕێوەبەری تەندروستی لە مەراش و مێردین. لە نەخۆشخانەی مێردین کاری کردووە، ساڵی ١٩٨٠ بە کودەتایەکی سەربازی دەستبەسەر و پاشان ئاوارە و شاربەدەر کراوە؛ دواتر لە نەخۆشخانەی شاری سینۆپ کاری کردووە. دوای ماوەیەک وازی لە کارەکەی ھێناوە و لە قۆسەر و ماردین ماوەتەوە، ماوەیەک لە نەخۆشخانەی مێرسین کاری کردووە و لە ساڵی ٢٠٠٢ خانەنشین بووە.

لە زۆر گۆڤار و ڕۆژنامەدا نووسین و ھەڵبەستەکانی لەژێر ناوی برۆ عومەری بڵاو بوونەتەوە. برۆ عومەری لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٦دا بووە بە ئەندامی کۆمەڵەی نووسەرانی کوردی ئامەد. لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ بەھۆی نەخۆشیی دڵەوە لە شاری نسێبین کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:شاعیرانی کورد
ڕیش لە ئیسلامدا

وێنۆک|ھێشتنەوەی ڕیش لە ئیسلامدا
**ڕیش لە ئیسلامدا** ئاماژەیە بۆ ئەو بڕگانەی پەیوەستن بە ڕیشەوە بەپێی فیقھی ئیسلامی.

## بڕگەکان
ھێشتنەوەی ڕیش سێ بۆچوونی زانایانی ھەیە:

بۆچوونی یەکەم: واجبە لای زۆرینەی موسڵمانان، وەک پێغەمبەر (د.خ) دەفەرمووێت: «ناکۆک بن لەگەڵ موشریکەکان و ڕیش بھێڵنەوە و سمێڵتان کەم بکەنەوە». زۆرینەی زانایانی ئیسلام ئەم فەرموودەیە بە واجبی پیاوی موسڵمان بۆ ھێشتنەوەی ڕیش لێکدەدەنەوە، وەک ئەوەی لە فەرموودەی ئیبن عومەرەوە سەلمێنراوە لە دوو سەحیحەکە و شوێنەکانی تردا، کە دەڵێت: «سمێڵ ببڕن و ڕیش بھێڵنەوە» و بە لەفزێکی تر: «سمێڵ ببڕن و ڕیش بھێڵنەوە و جیاواز بن لە موشریکەکان» و لە ڕیوایەتی موسلیم لەبارەی ئەبوو ھورەیرە، لەبارەی پێغەمبەر (د.خ) دەفەرمووێت: «سمێڵەکان ببڕن و ڕیشەکان درێژ بکەنەوە و پێچەوانەی مەجووسەکان بن».

بۆچوونی دووەم: زانایانی تر پێیان وایە کە ڕیش واجب نییە، بەڵکو تەھا خوازراو (مستحب)ە و ئەم بۆچوونەش ئەو بۆچوونەیە کە شافیعییەکان پەسەندی دەکەن. و گوتیان ئەوانەی دەڵێن واجبە، فەرموودەی ئەبوو ھورەیرەیان وەک بەڵگە ھێناوەتەوە: «فیترەت پێنج شتن: خەتەنەکردن، بڕینی تووکەبەر، بڕینی سمێڵ، بڕینی نینۆکەکان، و بڕینی مووی بن ھەنگڵ»، لەسەری ڕێککەوتوون.

بۆچوونی سێیەم: ھێشتنەوەی ڕیش نە خوازراوە و نە واجبە، بەڵکو بەشێکە لە داب و نەریت وەک خواردن و خواردنەوە و ڕواڵەت و جل و بەرگ و ھتد. ئەمەش ئەوەیە کە کۆمەڵێک زانای ھاوچەرخ وەک مەحموود شەلتووت و محەممەد ئەبوو زەھرە باسیان کردووە، و ماڵی فەتوای میسری ئەم باسەی خستووەتەڕوو کە سەبارەت بە ڕیش دەریانکردووە. (فەتوای ژمارە ٢٦١ لە بەرواری ١٥∕١١∕٢٠٠٥).
## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام
عەبدوڵڵا دەروێش

**عەبدوڵڵا دەروێش :**(١٩١٢- ١٩٩١) كارمەندی دەوڵەت 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''عەبدوڵڵا دەروێش'''
عەبدوڵڵا کوڕی ئەحمەد کوڕی تەھا و برای ئەخۆلی شاعیرە، ١٩١٢ لە سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. ھەر قۆناغی سەرەتاییی خوێندنی تەواوکردووە.

## ئەركی لە دەوڵەت
لە ناوەڕاستی ساڵانی سی‌دا بە کارمەندی دەوڵەت دامەزراوە. وەزیفەی حکوومەتیی لە شارەوانیی سلێمانی، ئینحیساری تووتنی پێنجوێن، لە قەڵادزێ، دووزخورماتوو، پێنجوێن، ھەڵەبجە و چوارتا دیوە. ساڵی ١٩٧٠ خانەنشین‌کراوە.

## كۆچی دوایی
ساڵی ١٩٩١یش کۆچی‌دواییی کردووە.

## ژیانی هاوسەرگیریی
لە خاتوو سەبرییە فەرەج محەمەد ئەمانەی بووە: نیشتمان، سروە، شێرکۆ، گۆڵاڵە، کەژاڵ، ناسک، ڕزگار، یادگار.

## سەرچاوەکان
مزگەوتی عومەر کوڕی خەتتاب (کووراساو)

**مزگەوتی عومەر کوڕی خەتتاب** مزگەوتێکە دەکەوێتە شاری ویلمستادی، کووراساوی وڵاتی هۆلەندا.
وێنۆک|چەپ|200px
لە ساڵی ١٩٦٣، بیناسازی دەستی پێکرد بۆ گۆڕینی ئیستێتەکەی پێشووی پلانتەرسڕست بۆ مزگەوتێک. بەبێ پشتیوانی حکوومەت دروستکراوە، بەڵام بە هاوکاری موسڵمانانی عەرەبستانی سعوودی و لیبیا و ترینیداد و تۆباگۆ دروستکراوە. زۆرێک لە موسڵمانانی کووراساو بە ڕەچەڵەک لوبنانین. لە ساڵی ١٩٦٥ بیناسازی تەواو بوو،و مزگەوتەکە بە فەرمی لە ١ی ئایاری ١٩٦٦ لەلایەن پارێزگار کۆلا دیبرۆتەوە کرایەوە.مزگەوتەکە توانای وەرگرتنی ٢٠٠ نوێژخوێنی هەیە. منارەکە ١٨ مەتر بەرزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:چاندی ئیسلامی
پۆل:مزگەوتەکان
پۆل:ئیسلام
مێش

**مێشەکان** مێرووەکانی پلەی **دووباڵان** -ن. مێرووەکانی ئەم پلەیە بە جووتێک باڵ ھەڵدەفڕن. پاشەباڵەکانیان بۆ ئەندامی ھۆشەییی میکانیکیی پێشکەوتوو، کە بە ھاوسەنگکەرەکان ناسراون، پەرەیان سەندووە. دووباڵان پلەیەکی گەورەیە کە نزیکەی ١٬٠٠٠٬٠٠٠ جۆر دەگرێتەوە لەوانە مێشەکەرانە، مێشی میوە، مێشی تسێتسێ، مێشوولە، و ئەوانی تر، ھەرچەندە تەنیا نزیکەی ١٢٥٬٠٠٠ جۆر وەسف کراوە.

مێش سەرێکی بزۆک و جووتێک چاوی ئاوێتەی گەورەی ھەیە. مێشی پێگەیشتوو تەمەنی کورتە. مێشوولە ڕاگوێزی مالاریا، تای دێنگی، تای نیلی ڕۆژاوایی، تای زەرد، مێشکەسۆ و نەخۆشیی ترە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێشەکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
بەرەی ئازادیخوازانی بەلۆچ

**بەرەی ئازادیخوازانی بەلۆچ** (، ، کورتکراوە: BLF) گرووپێکی چەکدارییە و لە ناوچەکانی بەلۆچستان لە باشووری ڕۆژاوای ئاسیا چالاکی دەکات. ئەم گرووپە لەلایەن جومعە خان، لە ساڵی ١٩٦٤ لە دیمەشق دامەزراوە، و ڕۆڵێکی گرنگی ھەبووە لە یاخیبوونی ساڵانی ١٩٦٨‒١٩٧٣ لە پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێران و یاخیبوونەکانی ١٩٧٣‒١٩٧٧ لە پارێزگای بەلۆچستانی پاکستان. بەڵام یاخیبوونی ئەم گرووپە لە ھەردوو وڵاتی پاکستان و ئێران شکستی ھێنا و تا ساڵی ٢٠٠٤ دۆخی ئەو گرووپە نادیار مایەوە، لە ساڵی ٢٠٠٤ دووبارە کەوتەوە چالاکی، دوای ئەوەی ئەڵڵا نەزەر بەلۆچ لە ساڵی ٢٠٠٣ فەرماندەیی گرووپەکەی گرتە ئەستۆ؛ لەو کاتەوە گرووپەکە بەرپرسیارە لە ھێرشکردنە سەر کەسایەتی، ڕۆژنامەنووسان، بەرپرسانی حکوومەت و کارمەندانی سەربازی.

بەرەی ئازادیخوازانی بەلۆچ زیاتر لە بەلۆچستان کە گەورەترین پارێزگای پاکستانە کاردەکات، و لەوێوە ھێرش دەکاتە سەر ھێزە چەکدارەکانی پاکستان و سوپای پاکستان.

## دارایی
بێجگە لە پاکستان، ھەندێک لە چاودێرانی ڕۆژئاوایی بانگەشەی ئەوەیان کردووە، کە ھیندستان پارەی BLF تەرخان دەکات و پشتگیری داراییان دەکات. بەڵام لە مانگی ئابی ٢٠١٣، جەیمس دۆبینز، دیپلۆمات و نوێنەری تایبەتی ئەمریکا وتی: «دزەکردنی یارمەتی چەکداری لە ئەفغانستانەوە بۆ پاکستان ھەیە، بەڵام ئێمە دان بەوەدا دەنێین کە یارمەتی چەکدارە یاخیبووەکان لە ئاراستەیەکی دیکەشەوە ھەیە».

## دەست تێوەردانی بیانی
### ھیندستان
*ڕۆژنامەی ھیندوو* لە ڕاپۆرتێکدا بڵاوی کردوەتەوە، کە فەرماندەکانی BLF بە بەکارھێنانی جلوبەرگ و ناسنامەی ساختە داوای چارەسەری پزیشکییان لە نەخۆشخانەکانی ھیندستان کردووە. فەرماندەیەکی چەکداری گرووپەکە شەش مانگ لە شاری دەلھیی پایتەختی ھیندستان ماوەتەوە، و چارەسەری نەخۆشییەکانی گورچیلەی بۆ کراوە. بێجگە لەوەش، چەندین فەرماندەی دیکەی گرووپەکە سەردانی ئەو وڵاتەیان کردوە.

### ئەفغانستان
ئەفغانستان دانی بە پشتیوانی نھێنی خۆیدا ناوە بۆ BLF. دوای مردنی ئەسلەم بەلۆچ، لە قەندەھار، بەرپرسانی ئەفغانستان ڕایانگەیاند کە عەبدولڕازق ئاچکزای، بەرپرسی پۆلیسی ئەفغانستان، ساڵانێکە ئەسلەم بەلۆچ و یاخیبووانی دیکەی بەلۆچی لە قەندەھار داڵدە داوە. لە بڵاوکراوەیەکدا ھاتووە، کە ئەسلەم بەلۆچ لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە لە ئەفغانستان نیشتەجێ بووە.

### چین
دوای ھێرشەکانی سوپای ڕزگاریخوازیی بەلۆچستان بۆ سەر ھاووڵاتیانی چین، بەرپرسانی چین داوایان لە حکوومەتی پاکستان کرد کە چالاکییەکانیان لە دژی گرووپە بەلۆچییەکانی ناوچەکە، چڕتر بکاتەوە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەلۆچستان
پۆل:بەلۆچ
پۆل:ئێران
پۆل:پاکستان
پۆل:ئەفغانستان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
عەلی عیرفان

**عەلى عيرفان:**(١٨٨٢-١٩٦٨) نووسەر و مامۆستا و چالاكی سیاسی  

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''عەلى عيرفان'''
کوڕی مەلا عەبدوڵڵای عیرفان کوڕی مەلا ڕەسووڵ کوڕی مەلا مەمەندە، ١٨٨٢ لە گەڕەکی (کانێسکان)ی سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. خوێندنی حوجرەی لای بابی و قوتابخانەی ڕوشدییەی عەسکەریی لە سلێمانی تەواوکردووە. 

## ئەركی لە دەوڵەت
**ئەم وەزیفانەی ھەبوون:**  

* مامۆستا لە ھەڵەبجە
* کاتب لە دادگای سلێمانی
* کاتب عەدلی دادگای کۆیە. ساڵی ١٩٤٢ خانەنشین بووە.

## جەمعییەتی مودافەعەی وەطەن
١٩٢٥ بووە بە ئەندامێکی دامەزرێنی (جەمعییەتی مودافەعەی وەطەن)، کە بۆ پشتیوانیی لکاندنی کوردستانی جنووبی بە عیراقەوە دامەزرێندراوە. 

## جەمعییەتی زەردەشتی
ئەندامێکی دامەزرێنی (جەمعییەتی زەردەشتی- ١٩٢٦) و دواتر ئەندامی لقی سلێمانیی (جەمعییەتی خۆیبوون) بووە. 

## ڕۆژنامەی "ژیان"
لە ئەیلوولی ١٩٢٧ەوە کراوە بە بەڕێوەبەری چاپخانەی شارەوانیی سلێمانی و بەرپرسی ژمارەکانی (٨٢-٢٥٩)ی ڕۆژنامەی "ژیان".  

## پێوەندیی كردن بە ڕووسەوە بۆ مەسەلەی کورد
بە ھۆی شەڕی بەردەرکی سەرای سلێمانییەوە لە ٦/٩/١٩٣٠دا گیراوە و چەند مانگێک لە زیندانێکی کەرکووک توندکراوە. ١٩٤٢ چەند مانگێک بە ڕاسپێریی شێخ لەتیفی حەفید چووەتە ئێران و گەیشتووەتە شاری باکۆی یەکێتیی سۆڤێت، پێوەندیی بە ڕووسەوە کردووە بۆ مەسەلەی کورد. پاشتر ماوەیەک لە پێنجوێن وەکیلی شێخ لەتیف بووە. 

## ژیانی هاوسەرگیریی
لە خاتوو "خەیرییە حەسەن ڕەفعەت"ی ئامۆزای خۆی؛ ھۆشیار، سەڵاح، زێبا و سەبیحەی ھەن. 

## كۆچی دوایی
ساڵی ١٩٦٨ کۆچیدواییی کردووە. 

## نووسینەكانی
یەکەم نووسینی لەپاڵ دوو بابەتی دیکەدا لە ڕۆژنامەی "ژیانەوە"دا بڵاوبووەتەوە. 

جگە لە وتاری بڵاوکراوەی ناو (ژیانەوە، ژیان، گەلاوێژ)، ھەر نامیلکەیەکی لە تورکییەوە وەرگێڕدراوی ھەیە: 

- ڕۆبن پاشا، کورد لە کەیەوە خەریکە، چاپخانەی فورات - بغداد، ١٩٢٧. 

## ئەلبوومی وێنەكانی

پەڕگە:عەلی عیرفان 3.jpg|عەلی عیرفان و منداڵەکانی
پەڕگە:عەلی عەبدوڵڵا عیرفان 1.jpg|١. عادل جەمال عیرفان، ٢. عەلی عەبدوڵڵا عیرفان، ٣. فوئاد ڕەشید بەکر، ٤. عەبدولمەجید ڕەشید بەکر
پەڕگە:عەلی عیرفان 1.jpg|عەلی عیرفان، سلێمانی، ١٩٥٠


## سەرچاوەکان
میرنشینی سەراب

وێنۆک| نەخشەی خانەدانی سەراب
**میرنشینی سەراب** یان **خانەدانی سەراب** خانەدانێکی کوردی بوو لە دوای ساڵی ١٧٤٧ەوە لەلایەن عەشیرەتی شەقاقی حوکمڕانی کراوە، و سەراب ناوەندەکەی بووە.

## مێژوو
### سەرھەڵدان
لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی لە ساڵی ١٧٢٢، پارێزگاکانی قەوقاز کەوتنە ئاژاوەوە. عوسمانییەکان و ڕووسەکان ئەم دەرفەتەیان قۆستەوە بۆ داگیرکردنیی ناوچەکە، پیتەری مەزن لە ھاوینی ساڵی ١٧٢٢دا داگیرکارییەکەی دەست پێکرد. عوسمانییەکان لە ھاوینی ساڵی ١٧٢٣ دەستیان پێکرد، و تا ساڵی ١٧٢٥ ھەموو پارێزگا قەوقازەکانی فارسیان خستە ژێر کۆنترۆڵی خۆیانەوە؛ بەڵام گرووپە خێڵەکییەکانی ناوچەی ئازەربایجان بەرھەڵستکار بوون و لە دژی ئەو ھێزانە ڕاپەڕین.

لە بەھاری ساڵی ١٧٢٦ شاحسێڤانی موغان و شکاکییەکانی مشکێن بەھۆی توڕەییانەوە لە داگیرکردنی ئەردەبیل، بە سەرکردایەتی عەبدولڕەزاق خان، لە دژی عوسمانییەکان ڕاپەڕین. لە مانگی ئایاردا ھێزێکی عوسمانی بە فەرماندەیی عەبدڕەحمان پاشا ئەردەبیلی بەجێھێشت و لە ناوچەی ئەرشەق شکستیان بە خێڵەکان ھێنا. لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٧٢٨دا پارێزگاری دیاربەکر لە مشکێن شکستی بە شکاکییەکان ھێنا و ژن و منداڵەکانیانی بە دیل گرت. لە کۆتاییدا عوسمانییەکان تا مانگی یەکی ساڵی ١٧٢٩ یاخیبووەکانیان سەرکوت کرد؛ بەڵام دووبارە سەرھەڵدانەوەی سەفەوییەکان و نادر شا ھیچ بوارێکی بۆ سوپای بێگانە لە ئازەربایجاندا نەھێشتەوە. تا ساڵی ١٧٣٢ مۆغان گەڕایەوە ژێر کۆنترۆڵی سەفەوییەکان.

لە سەردەمی ئەفشارییەکاندا، نادر شا زۆرێک لە شکاکییەکانی ڕاگوێستی خۆراسان کرد؛ بەڵام لەگەڵ تیرۆرکردنی لە حوزەیرانی ساڵی ١٧٤٧، شکاکییەکان ھاتنەوە بۆ ناوچەی ئازەربایجان. لەبری ئەوەی لە مشکێن نیشتەجێ ببن، لە سەراب و میانە نیشتەجێبوون.

### سەردەمی عەلی خانی شکاک
خانەدانەکە لەلایەن عەلی خان سەرۆکی عەشیرەتی شکاکی کوردەوە لە دوای ساڵی ١٧٤٧ دامەزراوە. لە ساڵی ١٧٥٠دا عەلی خان لە بەرامبەر ئازادخانی ئەفغانییەوە شکستی ھێنا و ناچار بوو ملکەچی بێت. کەریم خانی زەند لە بەھاری ساڵی ١٧٦٢ ھێرشی کردە سەر ئازەربایجان بۆ ئەوەی فاتیح عەلی خانی ئەفشار و خانەدانی ورمێ ناچار بکات ملکەچی بکەن. عەلی خانی شکاکی لەشکری زەندی پەسەند کرد و ملکەچی زەندییەکان بوو. کەریم خان دوای گەمارۆدانی حەوت مانگ، لە ٢٠ی شوباتی ساڵی ١٧٦٣ تەورێز و ورمێ دەگرێت. لە سەردەمی دەسەڵاتی عەلی خاندا، خانەدانەکە ھاوپەیمانییەتی لەگەڵ خانەدانی ئەردەبیلی دراوسێی و خانەدانی قەرەباخ ھەبوو.

### سەردەمی سادق خانی شکاک
کاتێک عەلی خانی شکاک لە ساڵی ١٧٨٦ کۆچی دوایی کرد، سادق خانی شکاک شوێنی گرتەوە. لە ساڵی ١٧٨٧ سادق تەورێزی گرت و پارێزگارەکەی، خوداداد خانی دونبەلی کوشت. ھەروەھا شوێنکەوتووانی ھەڵیانکوتایە سەر گێڵان. کاتێک ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ لە سەرەتای ساڵی ١٧٩١دا ئازەربایجانی داگیرکرد، سادق بۆ بەرگریکردن لە سەراب، لە تەورێز پاشەکشەی کرد، بەڵام شکستی ھێنا و سوپای ئێران سەراب و لادێکانی دەوروبەری وێران کرد. پاشان سادق بە بارمتە گیرا، لەگەڵ ھەندێک لە سەرۆکەکانی شاسەوان لە ئەردەبیل.

## خانەکانی سەراب
* *عەلی خانی شکاک* ١٧٤٧‒١٧٨٦
* *سادق خانی شکاک* ١٧٨٦‒١٨٠٠
* *سان خان* ١٨٠٠‒؟

## سەرچاوەکان

پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ترزێبیزۆڤیچ

**ترزێبیزۆڤیچ** گوندێکە لە ناوچەی ئیداری گمینا لادێک-زدرۆج.

## سەرچاوەکان

*
بابایێ کەلەش

**بابایێ کەلەش** (١٩٤٧ - ٢٠١٤) نووسەر و چیرۆکنووسی کورد بوو.

## ژیان
بابایێ کەلەش ساڵی ١٩٤٧ لە گوندێکی ناوچەی ئێچمیازین لە ئەرمەنستان لە دایک بووە. باپیری لە سەردەمی خۆیدا ھەڵکەوتە بووە و بە داستان و بەیت و چیرۆکی کوردی، بابای نەوەی پەروەردە کردووە. کەلەش لە زانکۆی یەریڤان کوردناسی خوێندووە. پاشان بۆ ماوەی ١٨ ساڵ لە ڕۆژنامەی ڕیا تازەدا کاری کردووە. کتێبێکی بەناوی «نیشانی» ھەیە کە ١٤ بەسەرھاتی دڵخوازی لەخۆ گرتووە. جگە لەم کتێبە، زۆریەک لە بەرھەمەکانی لە «بەھاری تازە» دا چاپ و بڵاو کراونەتەوە، کە ھەموو ساڵێک لە یەریڤان چاپ دەکرا. ھەروەھا بەشێک لە بەرھەمەکانی بە زمانی ئەرمەنی و ڕووسی چاپ و بڵاو کراونەتەوە. کەلەشیش وەکوو زۆربەی ڕۆشنبیرانی کوردی یەکێتی سۆڤیەت بەھۆی بارودۆخی ئابوورییەوە ئەرمەنستانی بەجێ ھێشتووە و چووەتە دەرەوەی وڵات و لەگەڵ خێزانەکەی لە ڕووسیا ژیاوە.

بابایێ کەلەش لە تەمەنی ٦٦ ساڵیدا لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ لە نەخۆشخانەی ئێرێبونیی شاری یەریڤان، بەھۆی نەخۆشیی دڵ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:کورد
پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان
عەلی ناجی عەتار

**عەلی ناجی عەتار :**(١٩١٠-١٩٩٨) نووسەر و شاعیر ، شارەزای بواری توتن  

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''عەلی ناجی عەتار'''
عەلی ناجی کوڕی کاکەحەمە کوڕی ئەمین عەتار و لە نەوەی مەحموود ئاغای شیوەکەڵە، ساڵی ١٩١٠ لە شاری سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیی لە سلێمانی و ئامادەییی لە (ئامادەییی مەرکەزی)ی بەغدا تەواوکردووە. کە ساڵی ١٩٣٠ لە ھاتنی بریکاری کۆمیسێری بەرزی ئینگلیزدا بۆ سلێمانی، وتاری بە ئینگلیزی لە بەردەمیدا خوێندووەتەوە.  

## وەزیفەكانی
پاشان لە کۆمپانیای نەوتی کەرکووک کەوتووەتە کار. کە ژنی ھێناوە، گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و لە دائیرەی تەسوییەی سلێمانی دامەزراوە. پاشان گواستوویەتیەوە بۆ دائیرەی ئینحیساری تووتنی سلێمانی. ساڵی ١٩٦٧ لەم وەزیفەیەدا خانەنشین بووە. 

## كۆچی دوایی
ساڵی ١٩٩٨یش لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە و لە گۆڕستانی (ئەبووغرێب) بە خاک سپێردراوە. 

## نووسین و بەرهەمەكانی
عەلی ناجی، عەرەبی و ئینگلیزی وکەمێک فارسیی زانیون و نووسینی لە (گەلاوێژ، ژین، ھاوکاری)دا بڵاوکردووەتەوە. بە حوکمی کارکردنی لە بواری تووتندا، شارەزایییەکی زۆری ھەبووە و بە کوردی و عەرەبی لەسەری نووسیوە. 

**بەرھەمەکانی:**  

# گیروگرفتی تووتن، چاپخانەی کامەران- سلێمانی، ١٩٥٩، 
# دیوانی شیعری (ھۆنراوەکانم)، ١٩٨٦، 
# فەرھەنگی گشتگری دەریا (گفتوگۆ- زمان)، ٣ بەرگ، چاپخانەی ڕۆشنبیری- ھەولێر، ٢٠١٠، 
# کتێبێکی عەرەبی بە ناوی (التبغ)ەوە (دەستنووسە) .

## سەرچاوەکان
کاوە

**کاوە** لە زمانە ئێرانییەکاندا ناوێکی کوڕانەیە. کاوە دەتوانێت مەبەست لەمانەی خوارەوە بێت:

## کەسایەتییەکان
* کاوەی ئاسنگەر، کەسایەتیی بەناوبانگی لە ئەفسانە ئێرانییەکاندا کە لە شانامەی فارسی و کوردی وەکوو قارەمانێکی کورد ناوی ھاتووە
* کاوە گەرمیانی، ڕۆژنامەنووسی کورد
* کاوە عەلی ساڵح، سیاسەتوانی کورد
* کاوە فەتحی، گۆڕانیبێژ، ژەنیار و ئاوازدانەری کورد
* کاوە ڕەزایی، یاریزانی تۆپی پێی کورد
* مەحموود کاوە، کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی

## ئەوانەی تر
* کاوە (کۆوار)، کۆوارێکی فارسی
* کاوە و خەجێ، گەمەیەکی ئارکەیدی کوردی
* کاوەی ئاسنگەر: داستانێکی ھۆنراوەیی سەر شانۆیە لە نۆ تابلۆدا، کتێبێکی شیعری شێرکۆ بێکەس
عەونی یووسف

**عەونی یووسف :**(١٩٠٨-١٩٨٨) چالاكی سیاسی و دادوەر  

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|عەونی یووسف
عەونی کوڕی یووسف ئەفەندیی قازیی ھەولێرە، ساڵی ١٩٠٨ لە ھەولێر ھاتووەتە دنیاوە. بە حەوت ساڵی خوێندنی دینیی دەست پێ کردووە. ١٩٢١ چووەتە قوتابخانە و تا ناوەندیی لە ھەولێر و ئامادەییی ١٩٣٤ لە سانەویی مەرکەزی و کۆلیجی حقووقی ١٩٣٩ لە بەغدا تەواوکردووە و بووەتە پارێزەر. ١٩٤٠ بووە بە ئەندامی سەندیکای پارێزەران و بە فەرمانی موتەسەڕیفی بەغدا لە سلێمانی کەوتووەتە پارێزەری و پاشان چووەتە ھەولێر.

## چالاكی سیاسی
عەونی لە ١٩٤٠ بەدواوە تێکەڵ بە جووڵانەوەی کوردایەتی بووە و چووەتە ناو حیزبی ھیوا. مستەفا یەعقووبیی موتەسەڕیفی ھەولێر، سەرەتای ١٩٤٢ لەسەر ھەڵوێستی سیاسی گرتوویە و ناردوویە بۆ بەغدا و خراوەتە بەندیخانەی مەرکەزی. 

## زیندانی كردنی
ھێشتا لە زینداندا بووە کە بە دادوەر لە شاری زاخۆ دامەزراوە. پاش شەش مانگ، لەبەر جموجووڵی سیاسی، گواستراوەتەوە بۆ مووسڵ و پاش شەش مانگ بۆ بەسرە. کاتی بەڕێکرانی بۆ بەسرە، مستەفا یەعقووبی گرتوویەتیەوە و سێ ساڵ لە بەندیخانەی ناوە، تا لە سەرەتای ١٩٤٦دا بەردراوە. کە گەڕاوەتەوە بۆ ھەولێر، خەریکی پارێزەری بووە و لە چالاکی نەکەوتووە. لە بەندیخانەدا بووە کە داوایەکی قەزاییی لەسەر وەزیری داد تۆمارکردووە و پابەندی کردووە مووچەی تەواوی درێژاییی ماوەی بەندییەکەی وەربگرێ.

## پارتی دیموکراتی کورد
عەونی ئەندامی یەکەم کۆنگرەی دامەزراندنی (پارتی دیموکراتی کورد) بووە لە ١٦/٨/١٩٤٦دا و بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی ھەڵبژێردراوە.

## سەرۆکی دادگای کەرکووک
پاش ١٤/٧/١٩٥٨ کراوە بە سەرۆکی دادگای کەرکووک. لە ١٣/٧/١٩٥٩دا بووە بە وەزیری ئەشغال تا ١٩٦٠، کە دەستی لە کار کێشاوەتەوە و چووەتەوە سەر پیشەی پارێزەریی خۆی لە شاری ھەولێر.

## ژیانی هاوسەرگیریی
ساڵی ١٩٦٠ ژنی ھێناوە و دوو کوڕ (بارزان-١٩٥٩، بۆتان-١٩٦١) و دوو کچ (بەیان- ١٩٦٢، ھێرۆ-١٩٦٤)ی لێ بووە.

## دادوەری شۆڕش
پاش کودەتای ٨/٢/١٩٦٣ی بەعسییەکان، چووەتە پاڵ شۆڕشی ئەیلوول و کراوە بە دادوەری شۆڕش. ١٩٦٤ گەڕاوەتەوە بۆ ھەولێر و دەستی داوەتەوە پارێزەری لە ھەولێر و بەغدا و شارەکانی دیکە.

## كۆچی دوایی
ڕۆژی ١٥/٧/١٩٨٨ لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە و تەرمەکەی ھێنراوەتەوە بۆ ھەولێر و لەوێ نێژراوە.

## ئەلبومی وێنەكانی

پەڕگە:خوێندکارانی کورد لە کۆلیجەکانی بەغدا 1.jpg|خوێندکارانی کورد لە کۆلیجەکانی بەغدا، لە سەردانی عەونی یووسف‌دا، کاتێک لە گرتووخانەی گشتی‌دا ڕاگیرکرابوو، ١٩٤٤/٢/٣
پەڕگە:گرتووخانەی شاری کووت 1.jpg|ڕێکەوتی ١٩٤٥/٩/٢٩ ، گرتووخانەی شاری کووت ، ٤. پارێزەر عەونی یووسف
پەڕگە:گرتووخانەی شاری کووت 2.jpg|ڕێکەوتی ١٩٤٥/٩/٢٩ ، گرتووخانەی شاری کووت، ٤. پارێزەر عەونی یووسف


## سەرچاوەکان
بەڕێوەبەری ناسا

**بەڕێوەبەران و یاریدەدەرانی ناسا**، بەرزترین بەرپرسی ناسا، دەزگای نیشتمانیی فڕینی بۆشاییی ئەمریکایە. بەڕێوەبەر و سەرۆکی بڕیاردەری ناسایە، بەرپرسیارە لە دابینکردنی ڕوونکردنەوە بۆ دیدگای دەزگاکە و خزمەتکردن وەک سەرچاوەیەکی سەرکردایەتیی نێوخۆیی لەناو ناسادا. ھەروەھا خاوەن نووسینگە شوێنێکی گرنگی ھەیە لە چوارچێوەی سیاسەتی فڕینی بۆشاییی ئەمریکادا، و لەلایەن جێگری بەڕێوەبەرێکەوە یارمەتی دەدرێت. بەڕێوەبەر لەلایەن سەرۆکی ئەمریکاوە، بە ئامۆژگاری و ڕەزامەندی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا، دەستنیشان دەکرێت و دواتر بە ئارەزووی سەرۆک خزمەت دەکات. بێڵ نێڵسن، ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا و ئاسمانی لە ٣ی ئایاری ٢٠٢١ەوە وەک بەڕێوەبەر دەستی بەکار کردووە.

بەڕێوەبەرەکە وەک بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ناسا کاردەکات، لێپرسینەوە لەگەڵ سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکات سەبارەت بەو سەرکردایەتییەی کە پێویستە بۆ گەیشتن بە ئەرکی دەزگاکە. ئەم سەرکردایەتییە پێویستی بە خستنەڕووی دیدگای دەزگاکە، دانانی ئەولەوییەت و سیاسەتە نێوخۆیییە بەرنامەیی و بوودجەیییەکانی و ھەڵسەنگاندنی دەدای دەزگاکە ھەیە.

یەکەم بەڕێوەبەری ناسا دکتۆر تی کیت گلێنان بوو، لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا پڕۆژە جیاوازەکانی لە توێژینەوەکانی پەرەپێدانی فڕینی بۆشایی لە ئەمریکا کۆکردەوە. دانیاڵ گۆڵدین بۆ درێژترین ماوەی (نزیکەی ١٠ ساڵ) ئەو پۆستەی بەدەستھێناوە، و زیاتر بە پێشەنگایەتیکردنی ڕێبازی «خێراتر، باشتر، ھەرزانتر» بۆ بەرنامەکانی فڕینی بۆشایی ناسراوە. تاکە کەسێک کە دووجار ئەو پۆستەی وەرگرتووە، بریتییە لە جەیمز سی فلێچەر کە دوای کارەساتی چاڵنجەر گەڕایەوە بۆ ناسا.

بەڕێوەبەری ئێستای ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی پیران و ئاسمانی بێڵ نێڵسن، کە لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢١ لەلایەن جۆ بایدنی سەرۆککۆمارەوە کاندیدکرا.

## پێڕستی بەڕێوەبەرەکان

## ئەمانەش ببینە
* لیژنەی ڕاوێژکاری نیشتمانی بۆ فڕۆکەوانی
* سەرۆکی زانای ناسا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٥٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
حەمید ڕەزا ئەردەڵان

**حەمید ڕەزا ئەردەڵان** ساڵی ١٩٥٩ لە شاری سنە لەدایکبووە، ئاوازدانەر، توێژەری مۆسیقا، شانۆ، هونەری بوکەڵە و مامۆستای زانکۆیە.

## ژیان
چالاکی هونەری بە فێربوونی مۆسیقا و شانۆ لە ساڵی ١٩٦٦ دەستی پێکردووە و لە ساڵی ١٩٨٣ چالاکیی پیشەیی خۆی لە بواری شانۆی بوکەڵە و مۆسیقا دەستپێکردووە.  درێژە بە خوێندنی ئەکادیمی دەدات تا ئاستی دکتۆرا بە پسپۆڕی لە فەلسەفە و وشە ڕەتناسی، مۆسیقا و شانۆ.  حەمید ڕەزا ئەردەڵان، سەرۆکی پێشووی یونیما ئێران (یەکێتی نێودەوڵەتی نمایشی بوکەڵە)، هەڵگری سەرۆکی بەڕێوەبردنی جیهانی یونیما و سەرۆکی لیژنەی پاراستنی میراتی ئەم یەکێتییە، زیاتر لە ٦٠ نمایشی ئەنجامداوە شانۆ و شانۆی بوکەڵەیی لە هەموو جیھاندا نمایش دەکات.جەهان نمایشی کردووە و یەکێکە لە شانۆکارە کاریگەرەکان بەتایبەت نمایشی بوکەڵە. ئەو دامەزرێنەری شانۆی ئەلفوبێ و بوکەڵەیە.  لە بواری مۆسیقادا ئاوازدانەرێکی ترانس مۆدێرنە و دامەزرێنەری ئۆرکێسترای ئەزموونی تارانە.  ترانسمۆدێرنیزم بزووتنەوەیەکی کولتوورییە کە لەلایەن ئێنریکی دوسێلەوە دامەزراوە. یەکێک لەگرنگترین پرۆژەکانی هونەرمەند حەمید ڕەزا ئەردەڵان کۆمەڵەبەرهەمی ١٠٠ فیلمی مامۆستایانی موزیکی مەقاماتی ناوچەکانی ئێرانەکەلەسەر مامۆستایانی ناوداری موزیکی ناوچەیی وڵاتی ئێران سازی کردووە. ئەو فیلمە دیکۆمێنتیانەسیما و چۆنییەتی ژیانی هونەری و ڕۆژانەی ١٠٠ مامۆستای موزیکی ناوچەجیاجیاکانی ئێرانیان لەخۆگرتووە.

## بەرهەمەکان
بەڵگەنامەکانی چوارەمین سیمیناری نێودەوڵەتی سەبارەت بە نمایشە ڕێوڕەسمی و نەریتییەکان.

نووسینگەی توێژینەوە (کۆکردنەوەی بابەتەکان).

گوروەکانی پەردەخوێندنەوەی ئێران (٣٠ بەرگی کتێب).
## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:ئاوازدانەرانی کورد
پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی کورد
فاڵکۆن ھێڤی

**فاڵکۆن ھێڤی** () پێڕاگوێزێکی ھەڵدانی قورسە و لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکسەوە پەرەی پێدراوە و دروست کراوە، کە کۆمپانیایەکی کەشتیوانیی بۆشاییی ئاسمانە و لەلایەن ئیلۆن مەسکەوە دامەزراوە. لە ئێستادا بەھێزترین موشەکی ئۆپەراسیۆنە لە جیھاندا. فاڵکۆن ھێڤی پێکھاتووە لە سێ ناوەکی موشەکی فاڵکۆن ٩ کە بەیەکەوە بەستراوەتەوە، بەمەش کۆی گشتی ٢٧ بزوێنەری مێرلین و توانای بەرزکردنەوەی باری سوودبەخشی تا ٦٤ تۆن بۆ خولگەی زەوی نزم پێدەبەخشێت. یەکەم گەشتی تاقیکردنەوەی فڕۆکەی فاڵکۆن ھێڤی لە ٦ی شوباتی ٢٠١٨ ئەنجامدرا، بە ھەڵدانی سەرکەوتووانە لە سەنتەری بۆشایی ئاسمانی کێنێدی ناسا لە فلۆریدا. باری سوودبەخش بۆ ئەم ئەرکە ئۆتۆمبێلی تایبەتی ماسک «تێسلا ڕۆدستەر» بوو کە ڕەوانەی خولگەی خۆر کرا. خستنەخوارەوەی ئۆتۆمبێلەکە بڕگەیەکی سەرەکی بوو بۆ کۆمپانیای سپەیس ئێکس و توانای کۆمپانیاکە بۆ گەیاندنی باری سوودبەخشی قورس بۆ بۆشایی ئاسمان نیشان دا.

لەو کاتەوە فالکۆن ھێڤی بۆ چەندین ئەرکی جۆراوجۆر بەکارھێنراوە، لەوانە ناردنی مانگە دەستکردەکان بۆ خولگە، بڵاوکردنەوەی کەشتییە ئاسمانییەکان بۆ بۆشایی ئاسمانی قووڵ و گەیاندنی پێداویستییەکان بۆ وێستگەی ئاسمانی نێودەوڵەتی. توانای بەرزی باری سوودبەخشی و تێچووی تاڕادەیەک کەمی وای کردووە ببێتە ھەڵبژاردەیەکی بەناوبانگ بۆ کڕیارە بازرگانی و حکومییەکان کە دەیانەوێت باری سوودبەخشی گەورە بنێرن بۆ بۆشایی ئاسمان؛ بۆیە کۆمپانیای فاڵکۆن ھێڤی پێگەی سپەیس ئێکسی وەک پێشەنگێک لە پیشەسازی فڕینی بۆشایی چەسپاندووە و ئەگەری نوێی بۆ گەڕان و بەکارھێنانی بۆشایی ئاسمان کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

*
خشتەی جێبەجێکردن

سیستەمی مووچەیە کە دەدرێت بە بەرپرسە دامەزراوەکانی پلە باڵا لە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی حکوومەتی ئەمریکا. سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تاکەکان بۆ ئەو پۆستانە دیاری دەکات، کە زۆربەیان بە ڕاوێژ و ڕەزامەندی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکان.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ناونیشانی ٥١ی کۆدی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**ناونیشانی ٥١ی یاسای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** کە بە **کۆدی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** - **بەرنامەی نیشتمانی و بازرگانی بۆشایی ئاسمان** ناسراوە، یاسایەکی فیدراڵییە کە لایەنە جیاوازەکانی بەرنامە نیشتمانی و بازرگانییەکانی بۆشایی ئاسمانی ئەمریکا بەڕێوەدەبات. لە ساڵی ٢٠١٠ وەک بەشێک لە یاسای تەرخانکردنی یەکگرتوو و بەردەوامی زیاتری ساڵی ٢٠١٢ بووە یاسا.

ناونیشانی ٥١ کۆمەڵێک بابەت و بابەتی بەرفراوان دەگرێتەوە کە پەیوەندییان بە چالاکییەکانی بۆشایی ئاسمانەوە ھەیە، لەوانە دامەزراندنی و ڕێکخستنی دەزگا سەرەکییەکانی وەک ناسا (ئیدارەی فڕۆکەوانی و بۆشایی ئاسمانی نیشتمانی) و ئەنجومەنی نیشتمانی بۆشایی ئاسمان. ھەروەھا باس لە پرسەکانی پەیوەست بە گواستنەوەی بازرگانی بۆشایی ئاسمان، چالاکییەکانی ھەڵدانی بۆشایی ئاسمان، بازرگانی بۆشایی ئاسمان و ھاوکاری نێودەوڵەتی لە گەڕان بەدوای بۆشایی ئاسماندا دەکات.

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی ناونیشانی ٥١ بریتییە لە پێشخستنی گەشەپێدان و فراوانکردنی پیشەسازی بۆشایی ئاسمانی ئەمریکا، ھاندانی داھێنان لە تەکنەلۆژیای بۆشایی ئاسمان، و دڵنیابوون لەوەی ئەمریکا وەک پێشەنگ دەمێنێتەوە لە گەڕان و بەکارھێنانی بۆشایی ئاسمان. یاساکە چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ ڕێکخستن و سەرپەرشتیکردنی لایەنە جیاوازەکانی چالاکییەکانی بۆشایی ئاسمان دابین دەکات بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی و ئاسایش و پابەندبوون بە ڕێنمایییە نێودەوڵەتییەکان.

## سەرچاوەکان

*
بێڵ نێڵسن

**بێڵ نێڵسن** () سیاسەتمەداری ئەمریکی، ئەندامی ویلایەتی فلۆریدا بوو لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ تا ٢٠١٩. ئەو لە ئەندامەکانی گرووپی یەکەم بوو کە تەنھا دوو ساڵە لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکادان و دەتوانن لە ھەڵبژاردنەکانی داھاتوودا جارێکی تر بەشداری بکەن. تا ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لەم پەرلەمانە بوو.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:خەڵکی ئەمریکایی بە ڕەچەڵەک دانیمارکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:زیندووان
پۆل:بەڕێوەبەرانی ناسا
تی کیت گلێنان

**تۆماس کیت گلێنان** (٨ی ئەیلوولی ١٩٠٥ – ١١ی نیسانی ١٩٩٥)یەکەم کارگێڕی بەڕێوەبەرایەتی فڕۆکەوانی و فڕینی بۆشایی نیشتمانی بووە، لە ١٩ی ئابی ١٩٥٨ تا ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦١ خزمەتی کردووە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:بەڕێوەبەرانی ناسا
ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا

**هێزی دەریایی بۆلیڤیا** () لقێکی ھێزە چەکدارەکانی بۆلیڤیایە. ھەتا ساڵی ٢٠٠٨، ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا نزیکەی ٥ ھەزار فەرمانبەری ھەبووە. ھەرچەندە بۆلیڤیا لە دوای شەڕی ئۆقیانووسی ئارام و پەیمانی ئاشتی و ھاوڕێیەتی (١٩٠٤)، بووەتە وڵاتێکی دەورەدراو و ڕێگای بە دەریاوە نەماوە، بەڵام ھێزی ڕووبار و دەریاچەی لە کانوونی دووەمی ١٩٦٣ دامەزراند کە لەژێر چاودێریی وەزارەتی بەرگریی نیشتمانیدا بوو. ھێزی ڕووبار و دەریاچە لە چوار بەلەمی ئەمریکی و ١،٨٠٠ فەرمانبەر پێکھاتبوو کە زۆربەی فەرمانبەران لە سوپای بۆلیڤیاوە وەرگیرابوون. ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا لە ساڵی ١٩٦٣دا بووە لقێکی جیای ھێزە چەکدارەکان. بۆلیڤیا ژمارەیەکی زۆر ڕووباری گەورەی ھەیە کە لقەکانی ئەمازۆنن و چاودێرییان لەسەرە بۆ ڕێگریکردن لە قاچاخچێتی و بازرگانیکردن بە ماددە ھۆشبەرەکان. ھەروەھا بۆلیڤیا بوونی هێزی دەریایی لە دەریاچەی تیتیکاکادا دەپارێزێت کە بەرزترین دەریاچەی جیھانە کە کەشتییەکان تێیدا ھاتوچۆیان ھەیە و لەگەڵ پێروو ھاوبەشە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا - ماڵپەڕی فەرمی 
* ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا لە ئینسایکلۆپیدیای نەتەوەکانەوە
* ئەنساینگی ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا
سیپکی

**سیپکی** یان **سیپکان** عەشیرەتێکی گەورەی کوردستانێیە. سیپکییەکان پێیان وایە پێشتر ئێزیدی بوون و لە سەدەی هەژدەهەمدا بەهۆی کۆمەڵکوژییەوە، لە ناوچەی شنگالەوە بڵاو بوونەوە و بۆ ئەو شوێنانەی ئێستا لێیین، پەرتەوازە بوون.
ئیبراھیم میکە عەلی

**ئیبراھیم میکە عەلی** (١ی تەممووزی ١٩٦٧ لە گوڵپ - ) نووسەر و توێژەری کوردی گۆرانی خەڵکی باشووری کوردستانە. ئەو زۆرتر لە ٢٠ کتێبی نووسین و وەرگێڕانی چاپ کردووە، بەڵام زۆرتر بە ھۆی نووسینی ڕۆمانەکان بە کوردیی ھەورامی ناسراوەتەوە.

## ژیان
ئیبراھیم میکە عەلی لە ١ی تەممووزی ١٩٦٧ لە گوندی گوڵپی ھەورامان سەربە پارێزگای ھەڵەبجە لەدایک بووە. لە ساڵی ١٩٨٦ لە سلێمانی بڕوانامەی ئامادەییی پەرستاری وەرگرتووە. دواتر لە بواری زانستە ئیسلامییەکاندا درێژەی بە خوێندن داوە و لە زانکۆی تەرابلوسی لوبنان بەکالۆریۆسی گرتووە و پاش لەوە چووە بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان و بووەتە خوێندکاری ماستەری کۆمەڵناسی لە زانکۆی کوردستانی سنە. ھەروەھا لە ساڵانی ئاوارەیی لە ئێران لە کۆتاییی دەھەی ١٩٨٠دا وانەی زانستە شەرعییەکانی خوێندووە.

لە ساڵی ١٩٩٣ لە وەزارەتی ئەوقافی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان تاقیکاریی کردووە و ٤ ساڵ خۆبەخشانە وەکوو مامۆستای ئایینی چالاک بووە. ھەروەھا ئێستاکە لە شاری سلێمانی نیشتەجێیە و لە کەرتی تەندرووستیی ئەو شارەدا فەرمانبەرە.

## کارەکان
* *مەولە*، ٢٠٢٢.
* *گیٛجاوەو ژیواو*، ٢٠٢٣.
* *ئەلەپەشە*، ٢٠٢٥.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕۆماننووسانی عێراقی
پۆل:ڕۆماننووسانی کورد
پۆل:موسڵمانانی عێراقی
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:ڕۆماننووسانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کوردیی گۆرانی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سلێمانی
جۆبار

**جۆبار** کۆمایەکی نەبڕاوەیە لە ئاوی ڕووی زەوی کە بە تەختی ئاوەڕێیەکدا و، لە نێوان ڕۆخەکانی ئەمبەر و ئەوبەریدا، دەڕوا. بە جۆبارێکی گەورە کە لە ئاکامی پێکگەیشتنی چەند جۆباری بچووکتر دروست دەبێ دەڵێن ڕووبار.

## سەرچاوە

پۆل:کۆما ئاوییەکان
پۆل:جیۆمۆرفۆلۆژیا
پۆل:ئاوناسی
پۆل:ڕووبارەکان
ئان وو-یۆن

چەپ|بێچوارچێوە
**ئان بیۆنگ ھۆ** (بە کۆری: 안병호؛ لە دایکبووی ٧ ی کانوونی دووەمی ١٩٩١)  ناسراو بە **ئان وو-یۆن** (بە کۆری: 안우연) کوڕە ئەکتەرێکی کۆرییە ساڵی ٢٠١٤ دەستی بە کاری ئەکتەری کردوە و لە چەند فیلم و زنجیرە بەشداری کردوە و لە چەند زنجیرە دراما و فیلم ڕۆڵی سەرەکیی گێراوە لەوانە زنجیرەی کچە بەھێزەکە بۆنگ-سوون و پێنج بەسە (Five Enough) و هی تر. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی پەیمانگای ھونەرەکانی سێئول
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن