open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مێلاتۆنین

وێنۆک|ساختمانی مێلاتۆنین

**مێلاتۆنین** (بە ئینگلیزی: Melatonin) ھۆڕمۆنێکە لەلایەن ڕژێنی کاژی بەرھەمدەھێنرێت، لە شەواندا. بەشداری دەکات لە ڕێکخستنی سووڕە زیندەیییە دیاریکراوەکانی وەکو شێوازەکانی نووستن (خەوتن).

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:مێلاتۆنین
مێشکۆڵە

وێنۆک|مێشکۆڵە (ڕەنگی سوور)

**مێشکۆڵە** (بە ئینگلیزی: Cerebellum) بەشی دواوەی دەماخە، دەستبەسەر جووڵەی ماسوولکەکان و چالاکی بێ ئاگایی و ھەندێک فرمانی ھاوسەنگی دەگرێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
بەرھەمدەری

**بەرھەمدەری** ڕێژەی دەرخستەیە لەچاو تێخستە لە پرۆسەی بەرھەمھێنیدا؛ ھەندی پێوانەکراوی لێھاتی بەرھەمھێنییە. لێرەدا، مەبەست لە لێھات تواناییی درووسکردنی داھاتە کە یەکسانە لەگەڵ دەرکردنی ھەندی تێخستەی ڕاستەقینە لە ھەندی دەرخستەی ڕاستەقینە.

بەرھەمدەری فاکتەری مسۆگەرکەری پێرفۆرمانسی بەرھەمھێنیی کاسبییەکان و نەتەوەکانە. پەرە و زیاتربوونی بەرھەمدەریی نەتەوایەتی ئەتوانێ ئاستی ستانداردەکانی ژیانیش بەرزتر کاتەوە، چونکە داھاتی زۆرتر ھێزی جەماوەر بۆ کڕینی کاڵا و خزمەت زیاتر ئەکا و، دۆخی پەروەردەیان و نیشتەجێبوونیان و بەشدارییان لە بەرنامە ژینگەیی و کۆمەڵایەتییەکاندا باشتر ئەبێ.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێناسەی productivity، وێبگەی investopedia.com
* بەرھەمدەری چییە؟ businessdictionary.com
* Productivity Statistics – Organisation for Economic Co-operation and Development

پۆل:گەشەی ئابووری
پۆل:پیشەسازی
پۆل:ئابووریی بەرهەمهێنان
پۆل:ئابووریی بەرھەمھێنان
جەھەنەم

thumb|کێشراوەی دەستی '''فرا ئانجێلیکۆ''' لەسەر '''جەھەنەم'''|350px|چەپ

**جەھەنەم** شێوەی تەعریب کراوی وشەی **گێھینۆم**ە کە لە زمانی عیبری دا ھەیە و بە مانای **دۆڵی کووری ھێنۆم**ە. ئەو دۆڵە لە شاری ئۆرشەلیم و لە باشووری **چیای زایۆن** ھەڵکەوتووە، لە کۆن دا ئەو شوێنە جێگای سووتاندنی پاشماوەکانی زبڵی شارەکە بوو و دواتر خەڵکانی ناوچەکە، بە پێی باوەرەکانی خۆیان، تەرمی ئەو کەسانەی کە لە بەخشینیان لە لایەن خواوە نائومێد دەبوون، لەو شوێنەیان دەسووتاند. بۆ نموونە ئەو کەسانەی خۆیان دەکوشت.

ئەو شوێنە ھەروەھا، جێگای ئەو کەسانەی قەومی بەنی ئیسرائیل بوو کە ئایینی کەنعانی و فنیقییان ھەبوو و پەیکەری خواکانیان، وەکوو: مۆلۆخ و بەعلیان لەوێ درووست کردبوو و پەرستشیان دەکرد.

بەڵام بەرە بەرە نەزانی پەرەی سەند و بوو ھۆی دەرەنجامی قیزەوەن. ئەوان دەستیان کرد بە قووربانی کردن لەو شوێنە و ڕۆژێ کابرایەک بە ناوی **ھینۆم**، مناڵەکەی خۆی لەو شوێنە قووربانی کرد، و لەو کاتەوە ناوی ئەو شوێنەیان کردە «دۆڵی کووری ھینۆم»

وێنۆک|دۆڵی ھینۆم لە ١٩٠٠دا

## ئەمانەش ببینە
* بەھەشت

## سەرچاوەکان
*

پۆل:میتۆلۆژیای ئیبراھیمی
بەرزەخ

**بەرزەخ** وشەیەکی عەرەبییە، بە مانای شتێکە کە لەنێوان دوو شتی تر بێت و لە تێڕوانینی زانایانی ئیسلام بە جیھانێک دەگوترێت کە لەنێوان ئەم جیھانە و جیھانی دوایییە (قیامەت). ھەروەھا بە جیھانی بەرزەخ، جیھانی خەیاڵیش دەگوترێت.

## چۆنیەتی جیھانی بەرزەخ
چۆنیەتی بەرزەخ، وەکوو جیھانی نەفسی موجەڕەد (بەتاڵ)ی تەوات لە ماددەیە، یانی (ماددە) یان (شت) نییە بەڵام تایبەتمەندییەکانی ماددەی ھەیە وەکوو چۆن و چەند ئەوەی ھەیە، واتا قەبارە، سنوور، ڕەنگ، شێواز و دەنگ وەکوو جیھانی خەوە.

## بەرزەخ لە قورئان دا
وشەی بەرزەخ ٣ جار لە قورئاندا ھاتوە: لە سوورەتی المؤمنون ئایەتی ١٠٠ و سوورەتی الفرقان ئایەتی ٥٣ و سوورەتی الرحمن ئایەتی ٢٠. لە ئایەتەکانی قورئان بە ڕوونی دەردەکەوێ کە وا جگە لە دونیای قیامەت کە حیسابی ھەموو کەس تێیدا جیا دەکرێتەوە، جیھانێکی تر ھەیە کەوا نێوان ئەم جیھانەو جیھانی دوایییە کە بەرزەخی پێی دەترێ.

## بەھەشت و جەھەنەمی بەرزەخی
جگە لە بەھەشت و جەھەنەمی قیامەت، بەھەشت و جەھەنەم لە بەرزەخیش ھەیە، کە (خلود) یان ھەتایی بوونی تێدا نییە، بەڵکوو تەواو دەبێت و تەنیا تا ڕۆژی دوایی درێژەی ھەیە.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژیانی دوای مردن
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
بەرخۆر

:*بۆ بەرخۆر بە مانای ئازووقەی پێش ھاتنی زستان خوراو، وتاری [[تفاق]] ببینە.*

لە ئابووردا، **بەرخۆر** (بەر "بەرھەم، داھاتی زەوی" + خۆر "ڕەگی ئێستای چاوگی خواردن، ئەوەی کە ئەخوا") دوایین بەکاربەری بەرھەمە. دوایین بەو مانایە کە بەرخۆر بەرھەمی بۆ ئەوە ناوێ کە شتی تری لێ ساز کا و بیفرۆشێتەوە، بەڵکوو بۆ کاری تایبەتیی خۆی کەڵکی لێ وەرئەگرێ.

بەرخۆر ئەو کەسەیە وا کاڵا و ڕاژەی بەرھەمھێنراو ئەکڕێ و بە کاری ئەبا. ئەو کەسەیە کە پارە خەرج ئەکا. کەوابوو، بەرخۆران ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان ھەیە لە سیستەمی ئابووریی وڵاتاندا. ئەگەر داواکارییەکانی بەرخۆران نەبێ، بەرھەمھێنەرانیش واز لە بەرھەمھێنان دێنن، چونکە یەکێ لەو شتە سەرەکییانەی کە ھانیان ئەدا بۆ بەرھەمھێنان ئەوەیە کە بەرخۆران بەرھەمەکەیان لێ بکڕن. ھەروەھا بەرخۆر یەکێ لە ئەڵقەکانی زنجیرەی دابەشییە.

پۆل:بیردۆزی بەرخۆر
پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
باخی عەدەن

** باخی عەدەن** یان **بەهەشتی زەمینی** ( به عیبری:גַּן עֵדֶן) به پێی ئەو شی کردنەوەی سێفری وەدی هاتن( سێفر له عەرەبی دا مانای کتێبی گەوره دەدات) له 
ئینجیلی پیرۆز دا کردوویەتی، بەو شوێنه دەوترێ کە یەکەم مرۆڤ یانی ئادەم و هاوسەرەکەی حەوا دوای خووڵقان به دەستی خودا لەوێ دەژیان.

ئەو باخه بەشێکه له **چیرۆکی وەدی هاتن** له ناو ئایینە ئیبراھیمییەکان.

به پێی چیرۆکی وەدی هاتن له کتێبی پەیمانی کۆن، شوێنه جوگرافیەکەی 

## سەرجاوه
*ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%BA_%D8%B9%D8%AF%D9%86 باغ عدن]
## پەراوێزەکان

پۆل:میتۆلۆژیای ئیبراھیمی
پۆل:ئادەم و حەوا
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:کەنداوی فارس
پۆل:زمانی ئەکەدی
پۆل:بەهەشت لە ئیسلامدا
پۆل:بەھەشت لە ئیسلامدا
بەھەشت

thumb|وێنەیەکی کێشراوە لە سەدەی ١٢ کە ئاماژە بە پردی سیڕات دەکات کە پردی پەڕینەوەیە بەرەو بەھەشت

**بەھەشت** واتایەکە کە لە زۆربەی ئایینە باوەڕدارەکان بۆ ئاماژە بە خۆشییەکانی ژیانی دوای مردن بە کار دێت. بەھەشت شوێنێکە کە چاکە کاران دوای مەرگ، تێیدا ھەتا ھەتایە دەمێننەوە. بەپێی فێرکارییە ئایینیەکانی ئیسلام و ئایینە یەکتا پەرەستیەکان، بەھەشت شوێنی ھەتایی ھەر مرۆڤێکە و لەوێ بەپێی کارە خێر و باشەکانی کەڵک وەردەگرێ.

## کۆنترین پێشینە لە مێژووی ئایینەکان

لە ١٨٠٠ ساڵ پێش زایین، ئایینی زەردەشتی باسی ڕۆژی دوایی کردوە و شی کردنەوی بۆ (ئاورکەدە جەھەنەم) و (پەردیس بەھەشت) کردوە..

## بەھەشت لە تێڕوانینی مەسیحیەت
لە ڕوانینی ئایینی مەسیحییەت ولاتی ئیسرائیل و قودس سەرزەوی و شاری پاکی خودایە و خودا لە ئینجیل دا بەھەشتی وەکوو قودسی ئاسمانی وەسف کردوە کە بە زێڕ و زێو و جۆرەھا جوانی و خۆشی رازاوەتەوە و خوا کۆنتڕۆلی ھەموو شتێکی لەبەردەست دایە، لەوێ دا بەو کەسانەی دەچنە بەھەشت کە ئەواب ئیماندارە مەسیحیەکانن، جەستەی نوێ دەدرێ کێ تێیاندا شەھوەت و برسێتی و نەخۆشی و ئازار بوونی نییە. ئەو کەسانەی ئەو جەستانەیان پی دەدرێ لە ناوەندی قودسی ئاسمانی ھەموو کاتێ بە سروود و ئاواز و ساز و مۆسیقا و ھەڵپەڕین لەگەڵ فریشتەکان خەریکی پەرەستینی خوان.

ھەروەھا کەسانێ کە ئەو جەستانەیان ھەیە (یانی لە بەھەشت دان) بە ھیچ شێوەیەک و ھەرگیز لە پەرستنی خوا ماندوو نابن و ھەموو کات لە خۆشحاڵی و ئاسایشی ئەو دا دەبن (موکاشێفەی یووحەننا، بابی ٢١، ئایاتی ١ تا ٦| بابی ٢١، ئایاتی ١٥ تا ٢٧)

## بەھەشت لە تێڕوانینی ئیسلام
بەپێی قورئان، ئیمانداران و خۆپارێزان، لە کۆتایی دا دەچنە شوێنێکی ھەتایی بە ناوی جەننەت و ژیانێکی پڕ خۆشیو جاکە دەگرنە بەر، بەپێی ئایاتی قورئان ئەو بەڵێنە خوداییە سەت لە سەتە.

قورئان باسی دوو بەھەشتی کردوە: یەکێک لە بەرزەخ کە کاتیە و ئەوەی تر لە جیھانی ھەتاییە.

بەھەشت پلە و پایەی ھەیە و ھەندێک لەوان لە ھەندێکیان باشترن. بەخشیشە بەھەشتیەکانیش، بەپێی پلەکان و خێرەکان، جیاوازیان ھەیە.

## بەھەشت لە تێڕوانینی بەھاییەت

بەھاییەکان بەھەشت وەک حاڵەتێکی ڕۆحانی دەزانن و دەڵێن کە بەخشیشی جەستەیی تێدا نابێ.

بەھاییەکان باوڕیان وایە کە ڕۆحی ئینسان دوای وەی بۆ جیھانی سەروو، سەر کەوت، جیا لە کات، گەشە کردنی کەمالی خۆی درێژە دەدا نەوەک جەستەیی و شوێنی، بەھەشت لەو دنیا رازی بوونی خوایە لە ئینسان. کاتێک کە گوێ ڕایەڵی قسەی نێردراوەکان بێت و لایەنی ئایینی خۆی بە ھێز بکات ئەوە توانیویەتی خوا لە خۆی رازی بکات، ئەو ڕازی بوونەی حەق لە مرۆڤ، بەھەشتە.

## وتارە پەیوەندی دارەکان
* باخی عەدەن
* جەھەنەم

## سەرچاوەکان

* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/بهشت بهشت]

پۆل:میتۆلۆژیا
پۆل:بەهەشت
پۆل:بەھەشت
یەکەی نەخشە

**یەکەی نەخشە** یان **سانتی مۆرگان** (بە ئینگلیزی: Map unit یان Centimorgan) ئەو ماوەیە کە دوو بۆھێل لەیەکتری جیادەکاتەوە. ڕێژەی پەڕینەوە لە نێوانیاندا ١٪ ـە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:یەکەکانی پێوان
پۆل:بۆماوەزانی
ئاواڵ مناڵ

وێنۆک|ئاواڵ مناڵ لە مرۆڤدا

**ئاواڵ مناڵ** یان **وێڵاش** یان **یاوەرە** () ئەو پێکھاتەیەیە کە کۆرپەلە بە منداڵدان دەبستێتەوە، ڕێگە بە ئاڵوگۆڕی خۆراکە ماددە و گازەکان و پاشەڕۆ لە نێوان دایک و کۆرپەلەدا دەدات.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەزائیر

**ھەلبژاردەی تۆپی پیێی جەزائیر** کە بە رێوی بیابان ناسراون لە ١٣ی نیسانی سالی ١٩٥٨ دامەزراوە لە سالی ١٩٦٢ بووەتە ئەندامی رێکخراوی فیفا و لە سالی ١٩٦٤ بووەتە ئەندامی یەکێتی تۆپی پێی ئەفریقا ھەڵبژاردەی جەزائیر چوار جار بەشداری جامی جیھانی تۆپی پێکردووە لە ساڵاکانی ١٩٨٢ و ١٩٨٦ و ٢٠١٠ و ٢٠١٤ ھەروەھا ١٥جار بەشداری جامی نەتەوەکانی ئەفریقای کردووە و لە سالی ١٩٩٠ جامەکەی بردۆتەوە. گەورەترین سەرکەوتن بۆ ھەڵبژاردەی جەزائیر لە بەرامبەر ھەڵبژاردەی یەمەن بوو کە یاریەکەی ١٥ بە ١ بردەوە لە سالی ١٩٧٣ گەورەترین شکستی بەرامبەر ھەڵبژاردەی ھەنگاریا بوو کە یارییەکەی بە ٩ بە ٢ دۆراند. لە مۆندیالی ٢٠١٤ بە ئاستێکی زۆرباش دەرکەوتوو و لە قۆناغی ١٦ رووبەرووی ئەڵمانیا بووەوە و بە ئەنجامی ٢-١ یاریەکەی دۆراند.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەزائیر
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
یەکڕەگ

**یەکڕەگ** (بە ئینگلیزی: Homozygous یان Zygosity) سیفەتی تاکێکێە کە دوو ئەلیلی لێکچووی ھەیە بۆ ڕوخسارێک لەسەر دوو کڕۆمۆسۆمی لەیەکچوودا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
وریاکەرەوە (دەرمان)

**وریاکەرەوە** (بە ئینگلیزی: Stimulant) دەرمانێکە چالاکی ناوەندە کۆئەندامی دەمار زیاد دەکات.

## کاریگەرییە دەروونییەکانی دەرمانی وریاکەرەوە
* ھەستکردنی کاتی بە بووژانەوە.
* توندی ھەڵسووکەوت.
* دوودڵی
* بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن.
* زیادبوونی تێکڕای لێدانی دڵ.

## مەترسییەکانی بەکارھێنانی دەرمانی وریاکەرەوە
* خەوزڕان
* فرەکەسێتی
* بێئاگایی
* نەەمانی کۆنتڕۆڵ
* تێکچوونی دەماخ
* ئیفلیجی ھەناسەدان
* ناڕێکی لێدانی دڵ
* وەستانی دڵ

## نموونەی دەرمانی وریاکەرەوە
* نیکۆتین
* کۆکایین
* ئەمفیتامین

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
وەستێنەر (دەرمان)

**وەستێنەر** (بە ئینگلیزی: Depressant) دەرمانێکە چالاکی ناوەندە کۆئەندامی دەمار کەمدەکاتەوە.

## کاریگەرییە دەروونییەکانی دەرمانی وەستێنەر
* تێکچوون لە بڕیاردان لەسەر کارەکان.
* لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ بەسەر جووڵەدا.
* ناتەواوی لە تێگەیشتن.
* دامرکاندنەوەی ئازار.

## مەترسییەکانی بەکارھێنانی دەرمانی وەستێنەر
* سەرەسووڕکێ
* بێئومێدی
* تێکچوونی جگەر
* تێکچوونی دەماخ یان دەمار
* کەموکوڕی لە ھەناسەدان
* لەھۆشچوون

## نموونەی دەرمانی وەستێنەر
* کھوول
* ئازارلابەر
* ھێمنکەرەوە

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
خەو

وێنۆک|کیژێکی خەوتوو
**خەو**، **خەوتن** یان **نووستن** شێوازێکی پشوو وەرگرتنی ھەموو ئەندامەکانی لەشە بەتایبەتی مێشک، خەوتن پێویستە بۆ ھەموو زیندەوەران، بەپێی تووێژینەوەکان خەوێکی ئاسایی مرۆڤ پێویستە لەنێوان ١٠–١٣ کاتژمێر بێت.
خەوتن نەک تەنھا مێشک بەڵکو کاریگەری لەسەر زیندەچالاکییەکان ھەیە بەتەواوەتی،
ئەوە سەلمێندراوە کە ئەوکەسانەی بەشێوەیەکی خراپ دەخەون مێشک و جەستەیان بە گشتی لاواز و بێ وزە دەبێت بەپێچەوانەوە ئەو کەسانەی کە شێوازێکی باشی خەوتن جێ بە جێ دەکەن بەزۆری پڕن لە وزە و مێشکیشیان زۆر بە باشی کار دەکات و چالاکە.
چەند شێوازێکی خەوتن ھەیە
# شێوازی خەوتنی ئاسایی (باو): ئەو شێوازە خەوتنەیە کە تەنھا لەشواندا ھەتا خۆر ھەڵاتنە کە باشترین مەودای ئەم جۆرە خەوە ٩ی شەو بۆ ٧–٨ی بەیانییە
# شێوازی دابەشکاری خەوتن: ئەو شێووازە خەوەیە کە دابەش دەکرێت بەسەر ڕۆژەکەدا واتە ٢٤ کاتژمێر، بۆ نموونە/ کاتژمێر ١٢ دەخەویت تا ٣، دیسانەوە ٦ دەخەویتەوە ھەتاوەک و ٩، ١٢ دەخەویت ھەتا وەکو ٣، ٦ دەخەویت ھاتا ٩، بەم شێوازە بەردەوام دەبیت
…
باشترین شێواز شێوازی یەکەمە

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی دەماری
پۆل:خەو
دەوڵەتی ئیسلامی

**دەوڵەتی ئیسلامی** یان **حکوومەتی ئیسلامی** جۆرێک حکوومەتە کە لەسەر بنەمای یاسای شەریعەت دامەزراوە و وەکوو زاراوەیەک بۆ وەسفکردنی سیاسەت و تیۆرییە مێژوویییە جۆراوجۆرەکانی حوکمڕانی لە جیھانی ئیسلامیدا بەکارھاتووە. وەرگێڕانی زاراوەی عەرەبی () ئاماژەیە بۆ چەمکێکی مۆدێرن کە پەیوەندیی بە ئیسلامی سیاسییەوە (ئیسلامەتی) ھەیە. نموونەی بەرچاوی دەوڵەتە ئیسلامییە مێژوویییەکان بریتین لە دەوڵەتی مەدینە کە لەلایەن محەممەد، پێغەمبەری ئیسلامەوە دامەزرا و خەلافەتی عەرەبی کە لە سەردەمی جێنشینەکانی و ھەروەھا ئومەوییەکان بەردەوام بوو.

چەمکی دەوڵەتی ئیسلامیی مۆدێرن لەلایەن ئایدۆلۆژیستەکانی وەکوو محەممەد ڕەشید ڕەزا، مەلا عومەر، ئەبوو ئەعلا مودودی، ڕووحوڵڵا خومەینی و ئیسرار ئەحمەد، سەید قوتب و حەسەن بەنناەوە داڕێژراوە و بەرەوپێش بردراوە. جێبەجێکردنی یاسای ئیسلامی لە تیۆرییە مۆدێرنەکانی دەوڵەتی ئیسلامیدا ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە، وەکوو چۆن لە تیۆرییە سیاسییە کلاسیکییە ئیسلامییەکاندا ھەبووە؛ بەڵام زۆربەی تیۆرییە مۆدێرنەکان سوود لەو چەمکانەش وەردەگرن کە پێش سەردەمی مۆدێرن بوونیان نەبووە.

ئەمڕۆکە زۆرێک لە وڵاتانی ئیسلامی یاسای ئیسلامییان بە تەواوی یان بەشێکی خستووەتە ناو سیستەمی یاساییی خۆیانەوە. ھەندێک دەوڵەتی ئیسلامی لە دەستوورەکەیاندا ئیسلامیان وەکوو ئایینی دەوڵەتی خۆیان ڕاگەیاندووە، بەڵام یاسای ئیسلامی لە دادگاکانیاندا جێبەجێ ناکەن. ئەو دەوڵەتە ئیسلامیانەی کە پاشایەتیی ئیسلامی نین زۆربەیان کۆماری ئیسلامین.

## ئەمانەش ببینە
* میرنشینی ئیسلامیی ئەفغانستان
* دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام و حکوومەت
پۆل:ئیسلامی سیاسی
پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان
سەربزێویی عێراق (٢٠١١–٢٠١٣)

وێنۆک|چۆنیەتی دابەشبوونی دەسەڵات لە عێراق

**سەربزێویی عێراق** چەندین سەرھەڵدان و سەربزێوییە کە لە دوای کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە ساڵی ٢٠١١ ڕووی دا. لەم پێکدادانانەدا چەندین ھەزار کەس کوژراون یان بریندار بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ٢٠١١
پۆل:ململانێکانی ٢٠١١
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٢
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٣
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:شەڕەکانی سووریا
بێت لەحم

**بێت لەحم** (بە عەرەبی: بیت لحم) شارێکە لە کەناری ڕۆژاوا لە فەلەستین، دەکەوێتە دووری نزیکەی دە کیلۆمەتر لە باشووری ئورشەلیمەوە دوورە، و پایتەختی پارێزگای بێت لەحمە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١٧دا ٢٨٬٥٩١ کەس بووە. ئابووریی شارەکە بەتوندی بە گەشتیارییەوە بەستراوەتەوە، بەتایبەتی لە ماوەی جەژنی کریسمسدا، کاتێک مەسیحییەکان گەشتی زیارەت بۆ کڵێسای لەدایکبوون دەکەن، کە وەک شوێنی لەدایکبوونی عیسا ڕێزی لێ دەگیرێت.

ئەگەری ھەیە یەکەمین باسکردنی بێت لەحم لە نامەکانی عەمارنەی میسری کۆندا بێت، کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٣٥٠–١٣٣٠ی پێش زایین، ھەرچەندە ئەو خوێندنەوەیە تەواو دڵنیاکەرەوە نییە. لە کتێبی پیرۆزی عیبریدا، قۆناغی ئیسرائیلییەکان وەسف کراوە؛ بێت لەحم وەک شوێنی لەدایکبوونی داوود دەستنیشان دەکات. لە پەیمانی نوێدا، شارەکە وەک شوێنی لەدایکبوونی عیسا دەستنیشان کراوە. لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانیدا، شاری بێت لەحم لەلایەن ھادریانەوە وێران کرا، بەڵام دواتر لەلایەن قوستەنتینی مەزنەوە دروستکرایەوە، کە لە ساڵی ٣٢٧ی زایینیدا فەرمانی دروستکردنی کڵێسای لەدایکبوونی دا. لە ساڵی ٥٢٩دا، کڵێسای لەدایکبوون بەھۆی سامرییەکانەوە کە بەشداربوون لە ڕاپەڕینەکانی سامرییەکان زیانێکی زۆری بەرکەوت؛ دوای سەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی، لەلایەن جوستینیانی یەکەمەوە دروستکرایەوە.

دواتر، لە سەردەمی دەسەڵاتی چەندین خەلافەتدا، بێت لەحم لە ساڵی ٦٣٧دا بوو بە بەشێک لە جووند فەلەستین. موسڵمانان بەردەوام بوون لە فەرمانڕەواییکردنی شارەکە تا ساڵی ١٠٩٩، کاتێک لەلایەن خاچھەڵگرانەوە داگیرکرا، کە پیاوانی ئایینیی مەسیحیی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانیی ناوخۆییان بە پیاوانی ئایینیی کاسۆلیک گۆڕی. لە ناوەڕاستی سەدەی سێزدەھەمدا، دیوارەکانی بێت لەحم لەلایەن سوڵتانییەتی مەمالیکەوە ڕووخێنران. بەڵام، لە سەدەی شازدەھەمدا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە دروستکرانەوە کاتێک کۆنتڕۆڵی ناوچەکەیان کرد. دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، بێت لەحم تا ساڵی ١٩٤٨ بەشێک بوو لە فەلەستینی ژێرفەرمانی، و دواتریش بەشێک بوو لە کەناری ڕۆژاوا کە دوای جەنگی عەرەب و ئیسرائیلیی ساڵی ١٩٤٨ لەلایەن ئوردنەوە لکێندرا. لەکاتی شەڕی شەش ڕۆژەی ساڵی ١٩٦٧دا، بێت لەحم لەگەڵ ناوچەکانی تری کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئیسرائیلەوە داگیرکرا. لە دوای ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ لە نێوان ئیسرائیل و دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین، بێت لەحم وەک بەشێک لە «ناوچەی ئەی» لە کەناری ڕۆژاوا دەستنیشان کراوە، کە بە ناو وای لێدەکات لەژێر کۆنتڕۆڵی فەلەستیندا بێت، بەڵام ھەر لەژێر داگیرکاریی ئیسرائیلدا دەمێنێتەوە. ھاتوچۆ لە دەوروبەری شارەکە بەھۆی دیواری جیاکەرەوەی ئیسرائیل لە کەناری ڕۆژاوا سنووردار کراوە.

لە ڕووی مێژووییەوە، بێت لەحم شارێکی مەسیحییە عەرەبەکان بوو، کە لە ساڵی ١٩٥٠دا نزیکەی ٨٦٪ی دانیشتووانیان پێکدەھێنا، بەڵام ئەم پێکھاتەیە بەشێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە بۆ ١٠٪ لە ساڵی ٢٠٢٢دا، و ئێستا زۆرینەی شارەکە عەرەبی موسڵمانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا
پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین
بەرخۆری

**بەرخۆری** (بەر "بەرھەم" + خۆری "خواردن") کاری بەرخۆرە، واتە کڕین و بەکاربردنی کاڵا و ڕاژە. ھەرچی لە کۆمەڵگەیەک بەرخۆری زۆرتر بێ، پاشەکەوتکردن و سەرمایەدانان کەمترە، گەرچی دژبەیەک ئەنوێنێ، بەڵام ئەوەش ڕاستە کە ئاستی بەرزی بەرخۆری ئەتوانێ سەرمایەدانەران ھان بدا بۆ وەگەڕخستنی سەرمایەکەیان. 

بەپێی *گریمانەی سووڕی ژیان*، کە ھەوڵ ئەدا ئەوە ڕوون کاتەوە کە چۆن مرۆڤ داھاتی دابەش ئەکا لە نێوان خەرجکردن و پاشەکەوتکردندا، مرۆڤ لە ھەندێ لە قۆناغەکانی ژیانیدا زیاتر حەز بە پاشەکەوت ئەکا تا بەرخۆری و مەسرەف، وە لە قۆناغەکانی تردا زیاتر بەرخۆری ئەکا تا پاشەکەوت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابوورناسیی زل
پۆل:بیردۆزی بەرخۆر
ئەبووبەکر بەغدادی

**ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی** ناسراو بە **ئەبووبەکر بەغدادی** (؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە سامەڕا – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە ئیدلیب) یەکەمین خەلیفەی داعش لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی کوژرانی ھەزاران کەس لە تەواوی جیھان. ئەمریکا بۆ کوشتن یان گرتنی بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.

## کوژران
لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە سووریا ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترامپ لە کۆشکی سپی ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:قاعیدە لە عێراق
پۆل:تیرۆریزم لە عێراق
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
زانکۆی ئیسلامیی مەدینە

**زانکۆی ئیسلامیی مەدینە**  زانکۆیەکی سعودیە لە مەدینەیە لە، شانشینی عەرەبیی سعودی لەژیرسەرپەرشتی وەزارەتی خویندنی باڵای سعودیەدایە بەڕێوەدەبرێت لەلایەن  دکتۆر حاتەم حەسەن مەرزوقی

## سەرەتای زانکۆ
دروستکراوە بە بڕیارێکی شاھانەی دەرجوولەلایەن پاشا سعود کوڕی عەبدولعەزیز ئال سعود لە ساڵی ١٣٨١ھـ بەدروستکردنی زانکۆیەکی تایبەت بە زانستە شەرعی و دینیەکان لە مەدینەوە.

## بەڕیوبەرەکانی زانکۆ
* شێخ موحەمەد بن ابراھیم ال ساڵح
* شیخ عەبدولعەزیز بن عەبدوڵا بن باز
* شیخ عەبدولموحسن البەدر
* شیخ دکتۆر عەبدوڵا الزاید
* شیخ دکتۆر عەبدوڵا بن ساڵح العبید
* شیخ دکتۆر ساڵح العبود
* شیخ دکتۆر موحەمەد العەقلا
* شێخ دکتۆر عەبدولڕەحمان عەبدوڵا موحەمەدئەلسەند
* دکتۆر ئیبراھیم عەلی ئەلعبید
* دکتۆر حاتەم حەسەن مەرزوقی

## ھەندێ لە کۆلێژ و پەیمانگاکان
* کۆلێژی شەریعە
* کۆلێژی بانگەوازوبنجینەی دیین
* کۆلێژی قورئان و خوێندنی ئیسلامی
* کۆلێژی زمانی عەرەبی
* کۆلێژی حەدیس و خوێندنی ئیسلامی
* پەیمانگای فێربونی زمانی عەرەبی
* پەیمانگای ئامادەیی
* پەیمانگای ناوەندی
* کۆلێژی پزیشکی
* کۆلێژی ئەندازیاری
* کۆلێژی دەرمانسازی

## ڕاگرەکان
* ڕاگری وەرگرتن و تۆمارکردن
* ڕاگری کاروباری خوێندکاران
* ڕاگری خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی
* ڕاگری خویندنی باڵا
* ڕاگری توێژینەوەی زانستی
* ڕاگری کاروباری کتێبخانەکان
* ڕاگری گەشەپێدانی اکادیمی و بەڕێوبەرایەتی
* ڕاگری کاروباری دەرجوان
* ڕاگری زانستی تەکنەلۆژیا (IT)

## سەرچاوەکان
* [//ar.wikipedia.org/wiki/الجامعة_الإسلامیة_(المدینة_المنورة) ویکی عەرەبی]
* سایتی زانکۆی ئیسلامیی لە مەدینەمنەوەرە 

پۆل:زانکۆ و کۆلێجە ئیسلامییەکان
پۆل:زانکۆکان و کۆلێجەکانی عەرەبستانی سعوودی
ئەلکھول

**ئەلکھول** () لە کیمیادا، ئاوێتەیەکی ئەندامییە، کۆمەڵەیەک یان زۆرتری هایدرۆکسیلی تێدایە، کە بەستراوە بە گەردیلەی کاربۆنەوە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
پۆل:کھوولەکان
ئارامییەکان

**ئارامییەکان**  لە خێڵە سەرەتایییەکانی سامی نەژاد و ئارامی زمانەکانن کە لە دەورووبەری بیابان لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ئەردەن و دەریای مردوو (بە عەرەبی: بحرالمیت) دەژیان. ئەو شوانە ڕەشماڵنشین و بیابانگەڕانە نزیکترین خزمی بەنی ئیسرائیلییەکان بوون. لە نێوان سەدەی ٨ بۆ ١١ی پێش زایین ناوچەیەکی گەورە لە باکووری سووریایان (ڕۆژاوای کوردستانی ئێستا) داگیر کرد. ھەر لەو کاتەدا بەشێکی تری ئەو خێڵانە  ناوچەیەکی گەورە نێوان دوو ڕووبار (مێسۆپۆتامیا)یان داگیر کردبوو.

## سەرچاوە
* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/آرامی‌ها آرامی ھا]

پۆل:بەحرەین
پۆل:شام
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی لە سەدەی ١٢یەمی پێش زایین دامەزراون
کەنعان

**کەنعان** ناوچەیەکی کەڤناری و عیبری زمانە کە ئەڕۆکە ھەریەکە لە وڵاتانی: ئیسڕائیل، لوبنان، ئەردەن، سوریا و ناوچەی فەلەستین بەشێکیان ھی کەنعان بووە. ئەو ناوچەیە لە **سەردەمی عەمارنە** لە کۆتایی سەردەمی برۆنز، گرینگیەکی تایبەتی ھەبووە لەبەروەی جێگای پەیوەندی نێوان ئیمپراتۆریە مەزنەکانی کۆن وەکوو میسری کۆن، ھیتییەکان و ئاشوور بووە. ناوی ئەو ناوچەیە لە نووسراوەکانی ھەزارەی چوارەمی پێش زایین ھاتوە و دواتر لە *نامەکانی عەمارنە* وەکوو *کیناحو* (*Kinaḫḫu*) ناودەبرێ.

## ڕیشە
مانای تەواوی کەنعان دیار نیە. لە نووسراوە میسریەکان دا ناوی کەنعان زۆرتر بارێکی نێگاتیڤی ھەیە و وشەی "دز" و ""کەنعانیەکان"یان لەگەڵ بە کار ھێناوە و ئاماژەی کردوە بە خەڵکی یاخی ناوچەکە. بەڵام ئەو ناوە لە وشەی عیبری *کێن* (*כנען*) سەرچاوەی گرتووە، دەشکرێ ئاماژەیەک بێت بۆ *سەرزەویەکانی خواروو* لە وشەی سامی *کێن* بە مانای *لە ژێر بوون، سەرکوت کراو* کە پێچەوانی وشە ئارامیەکەیە کە مانای *سەرزەویە بەرزەکان* دەدا.

## مێژوو

پێش کۆچی ئیسرائیلیەکان و تێکەڵ بوونیان لەگەڵ خەڵکی رەسەنی ناوچەکە، کەنعان شوێنی نیشتە جێ بوونی ئەمووریەکان. عیبریەکان و خێڵە ئارامی و حووریەکان، و کەنعانیەکان و ھەروەھا خێڵە بیاباننشینەکان بوو. لە باکوور و لە کەنارەکانی لوبنان، سووریا، شاری *فینیقیەکان*ی لێ بوون. زمانی کەنعانی ژێر لقێکە لە زمانەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی زمانی سامی.

لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین، زۆرتری کەنعان لە ژێر فەرمانڕەوایی میسریەکان دابوو و بە پێی نووسراوەکانیان لە سەدەی ١٢ی پێش زایین، دواتر کۆنترۆلی سووریا و فەلەستینیان لە دەست ھاتە دەر.

## سەرچاوە
* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/کنعان_(منطقه) کنعان]

## زیاتر بزانە

* زانیاری زیاتر لەبارەی کەنعان لە زانستنامەی کاسۆلیک
* canaanite.org ماڵپەڕێ لەبارەی مێژووی کەنعان و زمانەکەی

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:مێژووی لوبنان
پۆل:مێژووی فەلەستین
پۆل:شام
پەڕین

وێنۆک|هەنگێک لە کاتی پەڕینی گوڵێکدا

**پەڕین** (بە ئینگلیزی: Pollination) بریتییە لە کرداری گواستنەوەی دەنکەھەڵاڵە لە پۆرگەوە (پێکھاتەی زۆربوونی نێرە) بۆ کۆسپ (پێکھاتەی زۆربوونی مێیە) لە گوڵی ڕووەکە تۆو داپۆشراوەکان، یان بۆ ھێلکۆکە لە ڕووەکە تۆو ڕووتەکاندا. و دوو جۆریشی ھەیە پەڕینی خۆیی و تێکەڵە پەڕین.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:باخەوانی
پەڕینی خۆیی

**پەڕینی خۆیی** (بە ئینگلیزی: Self-pollination) جۆرێکە لە پەڕین، کە تیایدا دەنکەھەڵاڵە لە پۆرگی گوڵێکەوە بۆ کۆسپی ھەمان گوڵ یان بۆ کۆسپی گوڵێکی دیکەی سەر ھەمان ڕووەک دەگوازرێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
فەلووجە

**فەلووجە** شارێکە لە پارێزگای ئەنبار لە وڵاتی عێراق هەڵکەوتووە. فەلووجە بە شاری مزگەوتەکان ناسراوە لەبەر ئەوەی کە زیرتر لە ٢٠٠ مزگەوت لە ئەم شارە و گوندەکانی دەوروبەری هەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:قاعیدە لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڕووباری فورات
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنبار
یووشەع

**یووشەع کوڕی نوون** یەکێک لە کەسایەتیەکانی تەنخە. بە پێی ئینجیلی پیرۆز ئەو یەکێک لە پێخەمبەرەکانی بەنی ئیسرائیل بوو. تێپەڕینی قەومی بەنی ئیسرائیل لە ڕووباری ئەردەن بە سەرکردایەتی ئەو بوو. کتێبی یووشەعیش پەیوەندیدار بەوەیە. ئەو لە پشتی ئەفرایمی کوڕی یووسف بوو و لەو ١٢ کەسە بوو کە مووسا بۆ پشکنینی خاکی بەڵێندراوی نارد.

ھەروەھا دوای ھاتنەوە وێڕای کالب بن یووفەنا تەنیا کەسانێک بوون لە ناو بەنی ئیسرائیل کە ئامادەی جەنگ بوون بۆ بردنەوەی سەرزەوی بەڵێن دراو. بەڵام لەبەروەی خەڵکەکە لە شەڕ بۆ خوداترسان و فەرمانی خودایان جێبەجێ نەکرد و ویستیان ئەوان و مووساش بەردباران بکەن، خودا ئەوانی چل ساڵ لە بیاباندا سەرگەردان کرد. دوای ئەوەش  لە ناو ٦٠٠ ھەزار پیاوی سەروو ٢٠ ساڵی بەنی ئیسرائیل، کالیب و یووشەع، تەنیا کەسانێک بوون کە چوونە ناو کەنعان. وەکوو ئەو چیرۆکە بێ ناوزەدی کەسایەتی و تەنیا بە ئاماژە بە دوو کەس کە قەومی خۆیان داوەتی شەڕ دەکرد، ڕێک لە قورئاندا ھاتوە.

## ناو
ناوی یووشەع لە عیبریدا کورتکراوەی ناوی "یەھووشەع" بە مانای "یەھوە" (دەرباز بوون)ە، ناوی عیسا لە عیبریدا لە ڕێشەی ئەو ناوە وەرگیراوە. بۆیە زۆرتر لە مەسیحیەتی ڕۆژھەڵات و لە وڵاتە ئیسلامیەکان وەکوو **یووشەع بن نوون** ناوی دەبەن تا ناوەکەی لەگەڵ عیسا تێکەڵ نەبێ.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
* [//https://fa.wikipedia.org/wiki/یوشع_بن_نون ویکیپیدیای فارسی - یوشع بن نون]

پۆل:مووسا
ئەمووری

**ئەمووریەکان** ئەو سامی زمانانەن کەوا ڕۆژاوای فوراتیان لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە لەدەستدابووە، ئەوان "خودای ئامۆرۆ"یان دەپەرەستی. لە نووسراوە بابلیەکاندا، ھەموو سەرزەویە ڕۆژاواییەکان ھەتا دەریای ناوەڕاست، وەکوو: سووریا، کەنعان، فەلەستین ناسراو بوو بە *وڵاتی ئەمووریەکان*، ئەوان لە کۆتای ھەزارەکانی سێیەم (٢١٢٢)ی پێش زایین و سەرەتای ھەزارەکانی یەکەمی پاش زایین ولاتی *بابل*یان دوو جار داگیر کردوە.

## سەرچاوە
* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/اموری اموری ھا]

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:سامییەکان
پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون
پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک
تێکەڵە پەڕین

**تێکەڵە پەڕین** (بە ئینگلیزی: Cross-pollination) جۆرێکە لە پەڕین، و زۆربوونە کردارێکە، کە تیایدا دەنکەھەڵاڵە لە پۆرگی ڕووەکێکەوە بۆ کۆسپی ڕووەکێکی تر دەگوازرێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
پاور

**پاور** یان **پزدان** (بە ئینگلیزی: Afterbirth یان Placental expulsion) بریتییە لە پاشماوەی وێڵاش و ئەو پەردانەی کە لەشی دایک دوای کرداری منداڵبوون دەریاندەکاتە دەرەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:پیرکی
پۆل:پزیشکیی زان
پرۆژەی جینۆمی مرۆڤ

[وێنۆک|دروستکردنی [دی ئێن ئەی]]

**پڕۆژەی جینۆمی مرۆڤ** (بە ئینگلیزی: Human Genome Project) کە کورت دەکرێتەوە بە (HGP)، بریتییە لە لێکۆڵینەوەیەکی زانستیی نێودەوڵەتی، بە ئامانجی دانانی نەخشەیەک بۆ بۆماوەماددە و دیاریکردنی ڕیزبەندییەکەی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
پۆل:بۆماوەزانی
پلازمای خوێن

چەپ|282x282پیکسڵ
**پلازمای خوێن**(بە ئینگلیزی: Blood plasma) یەکێکە لە پێکھاتەکانی خوێن، کە پێکھاتەیەکی شلە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:خوێن
پۆل:خوێنناسی
پرۆستاگلاندین

وێنۆک|پرۆستاگلاندینی ئی-١

**پڕۆستاگلاندین** () نێردراوێکی کیمیایییە وەکوو ھۆڕمۆن کاردەکات. لە شانەکانی لەشدا دروستدەبێت و لە شوێنی دەردانیدا کاردەکات، لە ترشە چەوری گۆڕاوەوە دروست دەبن. پڕۆستاگلاندینەکان کاریگەرییان لە بوارە جیاجیاکاندا دەردەکەوێت، وەک فراوانکردنی لوولەکانی خوێن، و گرژ و خاوکردنەوەی لووسە ماسوولکەکان، و ڕێکخستنی فرمانی گورچیلەکان.

## نیشانەکان
زۆر دەردانی پڕۆستاگلاندین دەبێتە ھۆی تالێھاتن و بەرزبوونەوە و نزم بوونەوەی پەستانی خوێن.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
خاکی بەڵێندراو

** سەرزەویی بەڵێن دراو** (بە ئینگلیزی:Promised Land) و (بە عیبری: הארץ המובטחת) کە وەکوو کەنعان یان **سەرزەویی پیرۆز**یش ناوی ھاتووە. ناوچەیەکی مێژوویییە لە ڕۆژھەڵاتی دەریای مەدیتەرانە. ئەو سەرزەوییە بەپێی باوەڕی یەھوودیەکان و ئەوتۆی لە کتێبە پیرۆزەکانیاندا دیارە، ڕۆڵێکی بەرچاو و چارەنووسی لە ژیان و باوەڕی بەنی ئیسرائیل ھەبووە.

ئیبراھیم بە نیازی گەیشتن بەو سەرزەوییە کە خودا بە بەڵێنی خۆی دایناوە، شوێنی لەدایکبوونی خۆی بەجێ دێڵێ. سەرزەوی ئیسرائیل بەھەشتێکە بۆ ئەوانەی لە بەندایەتی میسرییەکان ڕزگاریان بووە و بە نیازی ئەو کۆچیان کردوە و ئومێدێک بۆ دوورخراوەکان لە بابێل.

وشەی "سەرزەویی پیرۆز" یان "سەرزەویی بەڵێن دراو" جگە لە پەیمانی کۆن و پەیمانی نوێ، لە قورئانیش زۆرجار بەکارھاتووە. مەسیحیەکان ئەو شوێنەیان پێ پیرۆزە و دەڵێن لەبەر ئەوەیە کە عیسا لەوێ ژیاوە.

## وتارە پەیوەندیدارەکان
* قورئان
* ئیبراھیم
* پەیمانی کۆن
* پەیمانی نوێ
* عیسا
* مەسیحییەت
* یەھوودییەت
* تەورات
* بەنی ئیسرائیل

### پەراوێزەکان

## سەرچاوە
* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/سرزمین_موعود سرزمین موعود]

پۆل:زایۆنیزم
پۆل:ئیبراھیم
شەڕی ٢٠١٤ی مووسڵ

شەڕی ٢٠١٤ی موسڵ لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ دا دەستی پێ کرد، کاتێک کە دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (بەکورتی: داعش) و هێزە هاوپەیمانەکانی هێرشێکی گەورەیان کردە سەر باکوری عێراق و دژ بە حکوومەتی عێراق جەنگان، ئەمە جگە لەوەی کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا لە پارێزگای ئەنبار شەڕ لەنێوان هەردوو لا درووست بووبوو.

داعش و هاوپەیمانانی چەند شار و ناوچەیەکیان گرت، بەدەستپێک لە هەرێرشکردنە سەر سامەڕا لە ٥ی حوزەیراندا، دوا بەدوای ئەویش لەشەوی ٩ی حوزەیراندا مووسڵ و دواتریش لە ١١ی حوزەیراندا تکریتیان گرت. پاش هەڵهاتنی سپای عێراق لەدەست چەکدارانی داعش و هەوپەیمانانی بەرەو باشوور و خوارووی بەرەی جەنگ، هێزی پێشمەرگەی کوردستان تەواوی شاری کەرکووکی کۆنترۆڵکرد، کە شارێکی جێناکۆکی نێوان جکوومەتی عێراق و حکوومەتی هەرێمی کوردستان بوو.

لە کۆتاییەکانی مانگی حوزەیراندا، عێراق سنوورەکانی لەگەڵ ئەردەن و سوریا  لەدەست دا. سەرۆک وەزیرانی عێراق، نووری مالیکی، لە ڕۆژی ١٠ی حوزەیراندا داوای کرد کە باری نائاسایی لە وڵاتدا ڕابگەیەنرێت، ئەمەش پاش هێرش بۆ سەر موسڵ، کە لەشەوی هەمان ڕێکەوتدا گیرا. سەرباری ئەو قەیرانی ئاسایشەی کە وڵاتی تێکەوتبوو، بەڵام پەرلەمانی عێراق ڕێگەی نەدا مالیکی باری نائاسایی ڕابگەیەنێت؛ زۆرێک لە نوێنەرانی عەرەبە سووننەکان و کوردەکان لە پەرلەمانی عێراق دانیشتنەکەیان بایکۆت کرد بەهۆی ئەوەی کە دژی فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی مالیکی بوون.

## سەرچاوەکان


پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
پۆل:مێژووی مووسڵ
پۆل:شەرەکانی ٢٠١٤
کتێبی یووشەع

**لاپەڕەی یووشەع** یان ** کتێبی یووشەع کوڕی نون** (بە عیبری:ספר יהושע)، شەشەمین کتێبی تەنخ و یەکێک لە بەشەکانی پەیمانی کۆنە لە ئینجیل دا. ئەو کتێبە دوای کتێبی دێڤاریم (کتێبی وتارەکان) و پێش کتێبی شووفتیم (کتێبی حاکمان) ھاتوە. ھەندێ لە زانایان و نووسەران، نووسرانی کتێبی یووشەعیان بۆ دوای سەردەمی پاشایەتیەکەی زانیوە. بە پێی تەلموود، یووشەع کووڕی نوون ئەو لاپەڕەی نووسیوە؛ بەڵام بەشی کۆتاییەکەی کە باسی ناشتنی یووشەع دەکات، ئەلعازری کووڕی ھاڕوون نوسیویەتی.

## سەرچاوە
* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/صحیفه_یوشع  صحیفە یوشع]

پۆل:دەقە ئایینییەکان
پۆل:پەیمانی کۆن
پۆل:کتێبە ئایینییەکان
تەناخ

**تەناخ** (بە عیبری:תנ"ך) ناوی عیبری کتێبی پیرۆزی یەھوودیەکانە کە لە لای مەسیحیەکان پێی دەوترێ **تەوراتی عیبری** و دوای ھەندێ گۆڕانکاری و زیادکردن بە ناوی پەیمانی کۆن خستراوەتە ناو ئینجیلی پیرۆز و سێ بەش لەخۆ دەگرێ:
* تەورات یان **توورا** (بە عیبری:תורה) = (فەرمان یان شەریعەت)
* نێڤیم (بە عیبری:נביאים) = (کتێبی پێخەمبەران)
* کێتووڤیم (بە عیبری:כתובים) = (نووسراوەکان)

**تەناخ** لەڕاستیدا لە تێکەڵ کردنی پیتی سەرەتای ئەو سێ وشەیە لە زمانی لاتینی دا درووست بووە. *ت*، *ن*، *خ*.

## ناوەکانی کتێبەکانی تەورات

ناوەکانی ناو بازنە ئەو ناوانەن کە لای مەسیحیەکان باون:

### تەورات
* بێرشیت בראשית (کتێبی خووڵقان)
* شەمووت שמות (کتێبی دەرچوون)
* ڤییقرا ויקרא (کتێبی لێڤیتێس = ئەو بانگ دەکات)
* بێمدیبار במדבר (بەمیدبار = لە بیابان)
* دێڤاریم דברים (وتارەکان)

### نێڤیم
* کتێبی نێڤیم کە خۆی لە چەند بەشێکی تر پێک ھاتووە.
* کتێبی یووشەع یان یەهووشەع יהושע
بە پێخەمبەرایەتی یووشەع یان چوونە ناو **سەرزەوی پیرۆز** لە لایەن قەومی بەنی ئیسرائیل دەست پێ دەکا و مێژووی قەومی بەنی ئیسرائیل دەڵێتەوە.
* شووفتیم یان کتێبی داوەران (حاکمەکان) שופטים
باسی بەسەرھاتەکانی ھەندێ حاکم دەکات کە دوای یووشەع رێبەری خەڵکیان لەستۆ بوو، وەکوو: *دوورا* و *گیدعوون* و *شیمشۆن*.
* شێمۆئیل שמואל، دوو کتێبی ھەبووە.
ئەو کتێبە باسی دوای *شووفتیم* دەکات. ھەروەھا باسی بوونە پاشای **شاوول** یەکەم پاشای بەنی ئیسرائیل و دواتریش باسی داوود دەکا.
* مەلاخیم یان کتێبی پێخەمبەران מלכים
بە باس کردنی سەردەمی پاشایانی بەنی ئیسرائیل لە دوای داوود و لە دەسەڵاتی شۆلۆمۆ(سولەیمان) دەست پێ دەکات و تا تێکدرانی **خانووی ھێمیقداش** بە دەستی پاسای بابێل درێژەی ھەیە.
* ئەشعیا ישעיהו
* ئەرمیا ירמיהו
* حەزقیال יחזקאל

#### دوازدە کتێبکان
* یووشەع הושע
* یووئیل יואל
* عامووس עובדיה
* عووبێدیا עובדיה
* یوونس יונה
* میخا מיכה
* ناحووم נחום
* حەب‌قووق חבקוק
* سێفنیا צפניה
* حەگای חגי
* زەکەریا זכריה
* مالاخی מלאכי

### کێتووڤیم

* تێھیلیم یان سروودەکانی داوود یان زەبوور یا مزامیر داوود תהילים
* میشلێ شلۆمۆ یان ئاماژەکانی سولەیمان משלי
* کووھێلێت جامعە קהלת یان جامعە لە بارەی سولەیمان کووڕی داوود دایە.
* شێرھاشێریم، گەرەترین غەزەڵەکان  یان بە کوردی *گەرەترین غەزەڵەکان* שיר השירים
* ئەیووب איוב
* ڕووس רות
* ئێرمیا איכה
* ئێستێر אסתר
* دانیال דניאל
* ئێزرا עזרא
* نێحیمیا נחמיה
* مێژووێ سەردەمەکان דברי הימים شامل کتێبی یەکەم سەردەمەکان و کتێبی دووھەمی سەردەمەکان

## وتارە پەیوەندیدارەکان
* یەھوودییەت
* تەورات
* بەنی ئیسرائیل
* یووشەع
* سولەیمان
* داوود
* ئایینە ئیبراھیمییەکان

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* ویکی فارسی تنخ

پۆل:یەھوودییەت
پۆل:بەشەکانی کتێبی پیرۆز
ئیبن کەسیر

**ئەبوو فیدا عیمادەدین ئیسماعیلی کوڕی عومەری کوڕی کەسیری کوڕی زۆئی کوڕی کەسیری کوری زەرعی قورەیشی** (بە عەرەبی: ) ناسراو بە ئیبن کەسیر زانایەکی موسوڵمانە باوکی  وتاربێژی مزگەوتی جامع بوو لە شاری بەسرە و بنچینەی دەگەڕێتەوە بۆ بەسرە دواتر بۆ شام کۆچیان کردوە.

## سەرەتای ژیانی
لە سووریا لە ساڵی ٧٠٠کۆچی لە گوندی «مەجدەل» لە شاری «بوسرا» لەناوچەی «سھل حوران» کە دەکاتە «درعا» ی ئێستا لە دایک بووە پاشان چوونە دیمەشق لە ساڵی ٧٠٦کۆچی کە تەمەنی پێنج ساڵ بوو.

## وەرگرتنی زانست
لە دیمەشق دەستی بە خوێندن کردوە لە سەردەستی زۆرێک لە زانایانی سەردەمی خۆی بە تایبەتی ئیبن تەیمیە کە ماوەیەکی زۆر لای خوێندی و زۆر خۆشی ویست و سودی لە زانستەکەی بینی.

## بیروباوەڕی
ناکۆکی ھەیە لە بارەی بیروباوەڕییەوە ھەندێک دەڵێن ئەشعەری بووە ھەندێک دەڵێن سەلەفی بووە بەڵام ڕای بەرچاو ئەوەیە کە ئەشعەری بووە.

## ھەندێک لە ماموستاکانی
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## خوێندکارەکانی
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ھەندێک لەبەرھەمەکانی
* تەفسیری قورئان ناسراو بە تەفسیری ئیبن کەسیر لەلایەن کۆمەڵگای ئیسلامەوە بە یەکێک لە باشترین تەفسیرەکانی قورئان ناسراوە.
*  کتێبێکی گەورەیە دەربارەی مێژوو.
* ژیاننامەی پێغەمبەر
* شەرحی بوخاری
* موسنەدی شەیخەین واتە ئەبسوبەکر و عومەر
* 

## کۆچی دوایی
لە ڕۆژی پێنج شەمە ٢٦ی شەعبانی ٧٧٤کۆچی لە تەمەنی حەفتاو چوار ساڵی کۆچی دوایی کرد؛ لە کۆتایی تەمەنی دا ھەر دوو چاووی لە دەست دا. لەکاتێکدا خەریکی نووسینی  بوو.

## ئەمانەش ببینە

* تەفسیری ئیبن کەسیر

## سەرچاوەکان
* ویکی عەرەبی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٣٠١
پۆل:مردووانی ١٣٧٣
پۆل:ئیسلام و زانست
زاناکان
زاناکان
پۆل:مردووانی ١٣٥٣
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان
پڕۆجێسترۆن

وێنۆک|مۆلیکیوولی پرۆجێستڕۆن

**پڕۆجێستڕۆن** () ھۆڕمۆنێکی ستیڕۆیدییە، تەنی زەرد لە ھێلکەداندا دەریدەدات، ھانی گۆڕانەکانی منداڵدان دەدات بۆ ئەوەی ھێلکەی پیتراو تێیدا بچەقێت، ھەروەھا پڕۆجێستڕۆن لەلایەن وێڵاشیشەوە بەرھەمدەھێنرێت لە کاتی سکپڕیدا.

ھاوکاری دووگیانی و شیردان دەکات ھەروەھا تەندروستی ھێلکەدان دەپارێزێت لەوانەیە یارمەتی ئافرەتان بدات لەکاتی خەوتن و بەھێزتر بوون و باشتربوونی گەشەی قژچونکە لەدوای نەمانی سووری مانگانە و کەمبوونەوەی ئێسترۆجین و پڕۆجێسترۆن قژ دەست بە کەمبوونەوە دەکات

## لەخۆراکدا
لەوانەیە ئەم خۆرکانەی خوارەوە ھەردوو ھۆرمۆنی ئێسترۆجین و پڕۆجێسترۆن لە ئافرەتاندا زیاتر و یارمەتی باڵانس کردنیان بدەن بکەن:

* سیر
* تۆی کەتان
* چای سەوز
* دوورکەوتنەوە لە کەمخۆری و زۆرخۆری
* دوورکەوتنەوە یان زاڵبوون بەسەر سترێس
* دوورکەوتنەوە لە شەکری سپی
* ڤیتامین بی، ڤیتامین سی
* کاڵەک، برۆکۆلی، فاسۆلیا
*فۆلیک ئەسید

### پەرەپێدان
چۆن باڵانس دروست بکەم لە نێوان ھەردوو ھۆرمۆنەکە؟

* ڕاگرتنی کێشێکی تەندروست لەبەر ئەوەی کێشی زۆر لە ئافرەتان وادەکات ھۆرمۆنێکی زیاتری ئێسترۆجین بەرھەم بێنێت لاشە
* کەمکردنەوە و کۆنتڕۆلی سترێس (لەبەر ئەوەی سترێس ئەتوانێت وا لە گروچیلە بکات ھۆرمۆنەکانی وەک پڕۆجێسترۆن بگۆڕیت بۆ ھۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ) چونکە سترێس کاریگەری نەرێنی لەسەر چەندین ھۆرمۆنی تری لاشە ھەیەزۆر بوونی کۆرتیزۆڵ کاریگەریەکی نەرێنی ھەیە لەسەر بەرزبوونەوەی کێشی لەش
*خواردنی تەندروست، خەوی باش، تەکنیکەکانی ئارامی بەخشین، پێکەنین و دڵخۆشی، وەرزش 
*ھۆرمۆنی دۆپامین کاریگەری ئەرێنی ھەیە لەسەر باڵانسکردنەوەی (ئێسترۆجین و پڕۆجێسترۆن) وە ھەروەھا ھۆرمۆنەکانی وەک (دۆپامین، ئۆکسیتۆسین، سیرۆتۆنن) بە ھۆرمۆنی خۆشی و خۆشەویستی ناسراون  ھەروەھا سترێس و چەوری زۆر و قەڵەوی و کێشەی خەوتن کێشە بۆ دۆپامین دروست دەکات
* 

## دەرمان
دەرمانەکانی پڕۆجێسترۆن:

* دوفاستۆن
* پڕۆڤێرا

وە لەوانەیە دکتۆرەکەت وا پێشنیار بکات بە شەوان دەرمانەکەت بخۆیت چونکە دەرمانەکە یارمەتی خەوێکی باشتر دەدات ھەروەھا دەرمانەکانی پڕۆجێسترۆن لەوانەیە کاریگەری لاوەکیان ھەبێت وەک ئازاری مەمک، گۆڕانی میزاج، سەرئێشە

## زیندەکیمایی
ڕۆژانە بە نزیکەیی ٢٥ ملیگرام لە پڕۆجێسترۆن لە لاشەی مێینە بەرھەم دێت لە ھێلکەدان، لەکاتێکیشدا ئاڵگی ئەدریناڵ بۆ ھەر ڕۆژێک بە نزیکەی دوو ملیگرام لە پڕۆجێسترۆن بەرھەم دێنن

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ
پۆل:وەستێنەرەکانی 5α-Reductase
پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی
پۆل:پڕێگنانێکان
پۆل:پڕۆجێستۆجینەکان
پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
پۆل:ھۆرمۆنەکان
پۆل:چەورییەکان
خەستیی ئەلکھول لە خوێندا

وێنۆک|ئەلکھول

**خەستیی ئەلکھول لە خوێندا** () پێوانەی بڕی ئەلکھولە لە خوێنی کەسێکی دیاریکراودا.

پێوانەی خەستیی ئەلکھول لە خوێندا بەکاردێت بۆ لایەنی یاسایی و تەندروستی. (BAC-خەستی ئەلکھول لە خوێندا) بەڕێژەی (گرام/١٠٠مل) خوێن دەپێورێت یاخود (میللی مۆل/لیتر خوێن)، بۆ نمووەن ٠٬١٠ گرام/١٠٠مل خوێن بەرامبەرە بە ٢١٬٧ ممۆڵ/لیتر خوێن. ڕێژەی ٠٬٠(خەستی ئەلکھول لە خوێندا) بە دۆخی بەئاگایی (ناسەرخۆشی) ھەژمار دەکرێت و لە سەروو ٠٬٤ـەوە بە ترسناک ھەژمار دەکرێت.

## کاریگەرییەکانی ئەلکھول بەپێی ڕیژەی لە لەشدا

294x294px|وێنۆک

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*مەزەندەی ئەلکھول

پۆل:مێتابۆلیزم
پەڕەی خوێن

وێنۆک|پەڕەی خوێن بە بەراوەردی ئەندازە لەگەڵ گەردیلەی سوور و سپی

**پەڕەی خوێن** (ئینگلیزی: Platelet) خانەی تەواو نین، بەڵکوو بەشێکن لە خانە زۆر گەورەکان کە لە مۆخی ئێسک دروستدەبن، و ناوکیان نییە. پەڕەکانی خوێن لە نێوان ٧-١٢ ڕۆژ دەژین و لەوانەیە لە یەک ملیمەتری سێجادا نزیکەی ٥٠٠٫٠٠٠ پەڕەی خوێن ھەبێت. پەڕەکانی خوێن پێویستن بۆ کرداری خوێن مەیاندن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:خانە
پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:ژینناسیی خانەیی
ماسوولکەی ئێسکبەندی

وێنۆک|پەیکەرە ماسوولکە

**ماسوولکەی ئێسکبەندی** یان **پەیکەرەماسوولکە** (بە ئینگلیزی: Skeletal muscle) ماسوولکەی خۆویستن بە ئێسکەوە دەبەسترێن و فرمانیان جووڵاندنی بەشەکانی لەشە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی ماسوولکە
پۆل:ماسوولکەی ئێسکبەندی
ئایکیدۆ

وێنۆک|دوو کەس لە کاتی ئەنجامی وەرزشی ئایکیدۆ

**ئایکیدۆ** (بە ژاپۆنی: 合氣道) ھونەرێکی جەنگی ژاپۆنیە کە دواتریش لە لایەن مۆریھی یووشیبا (بە ژاپۆنی:植芝 盛平) لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم پەرەی پێدراوە.

## ناو
* ئی (合): بەواتای یەکگرتن یان پێکھاتن دێت
* کی (気):بە واتای ڕۆح٬ وزە٬ "وزەی لە ناخ"ەوە دێت
* دۆ (道):بە واتای رێگا و رێچکە دێت

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20170730185023/http://www.aikido.com/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئایکیدۆ
پۆل:وەرزشی ژاپۆن
پنتە بازدان

**پنتە بازدان** (ئینگلیزی: Point mutation) بازدانێکە، بەھۆیەوە تفتێکی نایترۆجینی یان نیوکلیۆتایدێک لە بۆھێلێکدا دەگۆڕێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:بازدان
پۆل:ژینناسیی گەردی
ھەژمار

**ھەژمار** بریتییە لە تۆمارکردنی شتێک کە ڕوویداوە لە ڕابردوودا. وشەی ھەژمار بۆ چەند مەبەستێکی جیاواز بەکاردێت، لەوانە: ھەژماری بانک و ھەژماری ماڵپەڕ و ... .

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
بەرخۆرپەروەری

**بەرخۆرپەروەری** (Consumerism) پێکھاتە و ئایدیۆلۆژیایەکی کۆمەڵایەتی و ئابوورییە کە ھان ئەدا بۆ بەکاربردنی ھەرچی زۆرتری کاڵا و ڕاژە. لەم مانایەدا، بەرخۆرپەروەری زیاتر لە دیاردەیەکی نەرێنی ئەچێ. بەڵام وشەی بەرخۆرپەروەری ھەڵگری مانایەکی تریشە کە بریتییە لە کۆی ئەو ھەوڵە ڕێکخراوانەی لە لایەن کەسان، کۆمەڵان و، حکوومەتانەوە ئەدرێ بۆ پاراستنی مافی بەرخۆران و مەسرەفکەران. لێرەدا، بەرخۆرپەروەری ئەتوانێ شتێکی ئەرێنی بێ.

تۆرستەین ڤێبلەن (Thorstein Veblen)، ئابوورزانی ئەمریکایی، لە یەکەم ڕەخنەگرانی دیاردەی بەرخۆرپەروەری بوو.

پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:بەرخۆرپەروەری
سارکۆمێر

**سارکۆمێر** (بە ئینگلیزی: *Sarcomere*) بریتییە لە ناوچەی نێوان دوو ھێلی زێت (Z). و یەکەی بنچینەیییە بۆ گرژبوون لە ماسوولکەی ئێسکبەندی و دڵە ماسوولکە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:توێکاریی خانە
پۆل:کۆئەندامی ماسوولکە
تێکچوونی بۆماوەیی

**تێکچوونی بۆماوەیی** (ئینگلیزی: Genetic disorder) تێکچوونێکە یان نەخۆشیێکی بۆماوەیییە، ھۆیەکەی بازدانە لە بۆھێلێکدا یان کەموکوڕییە لە کڕۆمۆسۆمدا. ئەم جۆرە تێکچوونە زیاتر لە سەردەمی لەدایکبووندا دێنە ئاراوە ئەگەرچی ئەگەری ئەوەش هەیە کە سەرهەڵدانیان دواتر و لە تەمەنی زیاتریشدا بێت. 

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
ھەوا

وێنۆک|هەوای دەوروبەری زەوی لە بۆشاییەوە بە ڕەنگی ئاوی خۆی پیشان دەدات

**ھەوا** بریتییە لە گازێکی خاوێن، کە شتە زیندووەکانی لە ناودا دەژیێت و بە ھۆیەوە ھەناسە دەدەن. ھەوا شێوە و قەبارەیەکی پێناسەنەکراوی ھەیە، ھەروەھا ھیچ ڕەنگ و بۆنێکی نییە، بەڵام کێش و بارستایی ھەیە. ھەوا بووەتە ھۆی دروستبوونی پەستانی بەرگەھەوا. ھەوا لە بۆشاییی ئاسماندا بوونی نییە.

ھەوا تێکەڵێکە لە نایترۆجین (٧٨٫٠٣٪) و ئۆکسجین (٢٠٫٩٩٪) و ئارگۆن (٠٫٩٤٪) و دوانۆکسیدی کاربۆن (٠٫٠٣٪) و ھایدرۆجین (٠٫٠١٪) و نیۆن (٠٫٠٠١٢٣٪) و ھیلیۆم (٠٫٠٠٠٤٪) و کریپتۆن (٠٫٠٠٠٠٥٪) و زێنۆن (٠٫٠٠٠٠٠٦٪) و لەگەڵ بڕێکی کەمی چەند شتی تر.

مرۆڤ و گیانلەبەران پێویستییان بە ئۆکسجینە بۆ ژیان کە بەشێکە لە ھەوا، لە نێو لەشی مرۆڤدا، سییەکان ئۆکسجین بۆ خوێن دەگوازنەوە و دوانۆکسیدی کاربۆنیش دەکەنە ھەوای دەرەوە، ڕووەکەکان پێویستیان بە دوانۆکسیدی کاربۆنە بۆ ژیان و ئۆکسجینیش دەکەنە دەرەوە.

با دەتوانێت ھەوا بجوولێنێت. ھەوا دەتوانرێت پیس بکرێت بەھۆی چەند گازێکەوە وەکوو ئۆزۆن و یەکۆکسیدی کاربۆن و بەھۆی جگەرەکێشان و خۆڵەمێش. ھەندێک باوەڕ پێیان وایە ئەم پیسبوونە یەکێکە لە ھۆکارەکانی دیاردەی گەرمبوونی جیھانی.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

ھەوا
کوڕ

[وێنۆک|کۆرپەلەی تازە لەدایک بووی کوڕی [مرۆڤ]]

**کوڕ** یان **پس** بە مرۆڤی نێر دەوترێ، لە تەمەنی کەم دا. ھەروەھا بە مناڵی نێریش دەڵێن **کوڕ**، تەنانەت ئەگەر ھاوسەرگیرییشی کردبێ و خێزاندار بێت. وشەی کوڕ بە پێچەوانەی وشەی کچ بە کار دێت.
بانگکردنی کەسێک بە ناوی کوڕ، دەتوانێ ئاماژە بێت بە ڕەگەزی ڕاستەقینەی ئەو یان ئەو ڕۆڵەی لە کۆمەڵگادا ھەیەتی. لەوانەیە وشەی کوریال یان پیاو بۆ کەسانێک بە کار بێت کە بە شێوە و لە کۆمەڵگەدا وەکوو کەسانی نێرن بەلام وەکوو ژێنێتیک مێینەن..

## وشەی کور لە زمانی تردا
لە زمانی ئینگلیزی دا وشەی "Boy" بە واتای «مرۆڤی نێری گەنج» دێت و وشەی "Son" بە مانی «مناڵی کوڕ» (تەنانەت ئەگەر گەنجیش نەبێت). ئەوە لە حاڵێک دایە کە لە کوردیدا «مرۆڤی نێر» تا کاتێک ھاوسەرگیری نەکردنێ پێی دەوترێ *کوڕ* و دوای ھاوسەرگیری پێی دەڵێن پیاو.

## کوڕان لە کۆمەڵگەدا
لە درێژایی مێژوو دا ڕۆڵێک کە بۆ کوڕان (وەکوو پیاوانی داھاتوو) لە بەرچاو گیراوە، لەگەڵ ھی کچان جیاوازی زۆری ھەبووە. بۆ نموونە، کوڕان زۆرتر فێری زانستی سەربازی و بەرگری دەکران تا ئەوەی کە فێری کاری نێو ماڵ بکرێن.

## پێشانگا

پەڕگە:Antônio Rafael Pinto Bandeira - Retrato do aluno Conceição, c. 1891.jpg|کێشراوەی کوڕیک لە ساڵی ١٨٩١ بە دەستی ئەنتۆنیۆ ڕافائێل
پەڕگە:Fayum02.jpg|
پەڕگە:WalterRaleighandson.jpg|
پەڕگە:C L Vogel Die Söhne des Künstlers.jpg|
پەڕگە:Ernst Weise Geschwister an der Ostsee 1915.jpg|


## سەرچاوەکان

*  پسر لە ویکیی فارسی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پیاوان
پۆل:جێندەر
پۆل:مناڵی
نێر

[thumb|سیمبۆلی خودای ڕۆمانی [مارس (میتۆلۆژیا)|مارس کە نیشانی ڕەگەزی نێرە|150px|left]]

لە زۆربەی گیانلەبەران، بەتایبەتی گیانلەبەرە پێگەیشتووەکان، دوو زایەند دەبینرێن: نێر و مێ. ئەرکی زایەندی نێر زۆرتر باروەڕکردنە و زایەندی مێش ئەرکی دووگیانی لە ئەستۆیە.

## وتارە پەیوەندی دارەکان
* پیاو
* کوڕ
* مێ
* کچ

## سەرچاوەکان
* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/مذکر/نر]

پۆل:پیاوان
پۆل:زایەند
مێ

thumb|نیشانی ڕەگەزی مێ|150px|left
لە زۆربەی گیانلەبەران، بەتایبەتی گیانلەبەرە پێگەیشتووەکان، دوو زایەند دەبینرێن: نێر و مێ. زۆرتر ئەرکی زایەندی مێ دووگیانییە و زایەندی نێریش ئەرکی باروەر کردنی لە ئەستۆیە.

## ئەمانەش ببینە
* نێر
* ژن
* پیاو
* نێر
* کچ

## سەرچاوەکان
* ویکی فارسی [//https://fa.wikipedia.org/wiki/مادە_(جنس)/مادە]

پۆل:مێیینەکان
پۆل:زایەند
پۆل:ژنان
پۆل:کچان
پۆل:سەرناوەکانی ژنان
فرووغ فەڕوخزاد

**فرووغزەمانی فەڕوخزادی عێراقی** (، ؛ ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٤ – ١٣ی شوباتی ١٩٦٧) شاعیر و فیلمسازێکی ناوداری ئێرانی بوو. شاعیرێکی مۆدێرنیست و ئایکۆنۆکلاست بوو، کە لە دیدگای ژنەوە دەینووسی.

## ژیاننامە
فرووغ لە ڕۆژی ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٤ لە شەقامی «موعزوددەوڵە» لە کۆڵانی «خادم ئازاد» لەدایک بوو. دایکی لە بنەماڵەیەکی کاشانی بوو و باوکی تەفرشی بوو. فرووغ منداڵی چوارەمی بنەماڵەکەی بوو. فەرەیدوون فەڕوخزادی برای پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی و گۆرانیبێژ بوو.

فرووغ لە ساڵانی ١٩٥٠ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا لەگەڵ پەرویز شاپوور ھاوسەرگیریی کرد. ئەم پێوەندە لە ١٩٥٥ بە تەڵاق کۆتایی ھات. ئەوان لەم ھاوسەرگیرییەدا منداڵێکیان بە ناوی کامیار بوو. فرووغ لە دوای تەڵاق، لەگەڵ شووە پێشووەکەی نامەنووسی عاشقانەیان دەکرد و ئەم نامانە دواتر بە دەستی کامیاری کوڕی فرووغ لە پەرتووکێکدا لە چاپ دران.

دوای تەڵاق فرووغ دەستی بە گەشتێک کرد بۆ وڵاتانی ئەورووپی و لەم گەشتەدا لەگەڵ چاند و ھونەری ئەورووپیدا ئاشنا بوو و کاریگەرییەکی زۆریان کردە سەر ڕوانگەی فرووغ بۆ سەر ژیان. ھەر لە ھەمان کاتدا فرووغ لەگەڵ ئیبراھیم گوڵستان ئاشنا بوو و ئەمەش گۆڕانی فرووغی بەتەوژمتر کرد. فرووغ لە ١٩٦٢ فیلمێکی بە ناوی *خانە سیاە* () دروست کرد و لە چەندین فێستیڤاڵی جیھانیدا بەشداریی کرد و چەندین خەڵاتی گرینگی مسۆگەر کرد کە ھۆی بەناوبانگتربوونی فرووغ بوو.

## مردن
وێنۆک|گۆڕی فرووغ فەڕوخزاد لە گۆڕستانی زاھیر دەولە
فرووغ لە ١٩٦٣، جارێک ویستی خۆی بکوژێت، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. لە ١٩٦٧ لە کاتی شۆفێریکردن بە ئۆتۆمبێلی جیپی ئیبراھیم گوڵستان، تووشی ڕووداوی ھاتوچۆ بوو و گیانی لە دەست دا.

## کتێبەکان
* ١٩٥٢ - *اسیر*، کۆی ٤٣ شیعر
* ١٩٥٦ - *دیوار*، کۆی ٢٥ شیعر
* ١٩٥٧ - *عصیان*، کۆی ١٧ شیعر
* ١٩٦٢ - *تولدی دیگر*، کۆی ٣٥ شیعر
* ١٩٦٣ - *ایمان بیاوریم بە آغاز فصل سرد*، کۆی ٧ شیعر

## سەرچاوەکان

* خضری، حیدر: تەنیا دەنگە کە دەمێنێتەوە: ژیان و ھونەری فروغ فەڕوخزاد لەگەڵ وەرگێڕانی کۆمەڵە ھۆنراوەکانی «لە دایکبوونێکی تر» و «باوەڕ بێنین بە سەرەتای وەرزی سارد» - چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین ٢٠١٦
* قەرەداخی، ناصح (ئارام قەرەداخی). ژنێکی تەنیا، ژیان و ھەڵبژاردەی ھۆنراوەکانی فروغ فەڕڕوخزاد. (چاپی یەکەم، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین، ھەولێر ٢٠٠١)، (چاپی دووەمی ئەلەکترۆنی ٢٠٠٨).
* بەرزەنجی، ئازاد (ھەڵبژاردن و وەرگێڕانی). فروغ فەڕوخزاد، ژنێ لە بەردەم وەرزێکی سارددا –ژیان و شیعر-، سلێمانی ٢٠٠٢.
* فەڕوخزاد، فروغ. یەکەمین ترپە عاشقانەیییەکانی دڵم، نامەکانی فروغ فەڕوخزاد بۆ پەرویز شاپووری ھاوسەری، بە ھەوڵ و کۆششی کامیار شاپوور و عومرانی سەلاحی، وەرگێڕانی لە فارسییەوە: ئەبوبەکر قەرەداغی، وەزارەتی ڕۆشنبیری، بەرێوەبەرایەتی خانەی وەرگێڕان، ژمارەی ٧٢٠، سلێمانی، ٢٠٠٦.
* Ferroxzad, Furûx. Em Baweriyê Bi Destpêka Demsala Sar Bînin, Werger: Cewad Pale & Muhsîn Ozdemîr, Çapa Yekemîn, Ronahî, Amed 2013. 48 L

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ١٩٦٧
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:شاعیرانی ژن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی ئێرانی
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:فێمینیستانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی فارس
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ژن
ئیبراھیم گوڵستان

**سەید ئیبراھیم تەقەویی شیرازی** ناسراو بە **ئیبراھیم گوڵستان** (لەدایکبووی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٢، شیراز - ٢٢ی ئابی ٢٠٢٣ لە ساسێکسی ڕۆژئاوا) نووسەر و دەرھێنەرێکی ئێرانی بوو. ئەو لە ساڵی ١٩٦١دا بۆ فیلمی *[[ئاگرێک]]* میدالیای برۆنزی فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیزی وەرگرت کە لەو سەردەمە یەکەمین خەڵاتی ناونەتەوەیی بۆ کە بە دەرھێنەرێکی ئێرانی دەدرا. گوڵستان وەکوو یەکێک لە پێشڕەوانی شەپۆلی نوێی سینەمای ئێران بە ئەژمار دێت. ھەروەھا سەبارەت بە چیرۆکەکانی گوڵستان وتراوە کە شێوازی نووسینی ئەو لەنێوی چیرۆکەکانیدا لە پێشکەوتنی چیرۆکی ھاوچەرخی فارسی باندۆرێکی گرینگ و بەرچاوی ھەبووە. ئیبراھیم گوڵستان لەنێوان ساڵانی ١٣٢٠ ھەتا ١٣٢٦دا ئەندامی حیزبی توودەی ئێران بووە.

گوڵستان ھەروەھا بە ھۆی پێوەندییەکەی لەگەڵ فرووغ فەڕوخزاد شاعیری بەناوبانگئ ئێرانی ناسراوە.

## کۆچی دوایی
ئیبراھیم گوڵستان لە ڕۆژی ٢٢ی ئابی ٢٠٢٣ لە ماڵی خۆی لە ساسێکسی ڕۆژئاوا لە باشووری ئینگلتەرا کۆچی دوایی کرد.

## کارەکان
### کتێبەکان
#### چیرۆکەکان
* *ئازەر، مانگە دواییەکەی پایز*، ١٩٤٨.
* *ڕاوکردنی سێبەر*، ١٩٥٥.
* *جویگە و دیوار و تینۆ*، ١٩٦٧.
* *خێزاو و مژ*، ١٩٦٩.
* *ڕازەکانی گەنجێنەکەی دۆڵی جننی*، ١٩٧٤.
* *کەڵەشێر*، ١٩٩٥.
* *قسەکان*، ١٩٩٨.
* *حیکایەتەک لە ڕۆژگاری ڕابردوو*، ٢٠٠٤.
* *لە تێپەربوونی ڕۆژگاردا*، ٢٠١٦.
* *نامەیەک بۆ سیمین*، ٢٠١٦.
* *لێکەوتنەکان لە سەردەمی لێکەوتندا*، ٢٠٢١.
* *موختار لە ڕۆژگاردا*، ٢٠٢٢.

#### وەرگێرانەکان
* *مارکس و کورتەیەک سەبارەت بە مارکسیزم*، ڤلادیمیر لێنین، بەشکۆی چاپی شوعلەوەر.
* *تایبەتمەندیی ناونەتەوەیی شۆڕشی ئۆکتۆبەر*، جۆزێف ستالین، تاران: نامەی مەردۆم، ١٩٤٦.
* *ژیانە خۆشە کورتەکەی فرەنسیس مەکۆمبیر*، ئێرنست ھێمینگوەی، تاران: ئەمیرکەبیر، ١٩٤٩.
* *[[سەرپێھاتییەکانی ھاکەلبریفین (کتێب)|ھاکەلبریفین]]*، مارک توین، تاران: ڕەوزەن، ١٩٥٤.
* *کەشتی شکاوەکان: پێنج چیرۆک لە پێنج نووسەر*، ئەستیفن کرەین، ویلیام فاکنێر، ئەستیفن ڤینسەنت بنێ، ئانتۆن چێخۆڤ و ئێرنست ھێمینگوەی، تاران: کانوونی دونیا و ھونەر، ١٩٥٥.
* *مەرگ*، مەکسوێل بۆدەنھایم، تاران: جونگی ھونەرو ئەدەب، ١٩٥٦.
* *لە نامەکانی لۆبێر*، گۆستاڤ فلۆبێر، تاران: سەدەف، ١٩٥٨.
* *ئەو باڵندەکانە کە دەزانم*، خوان ڕامۆن خیمەنێس، تاران: ڕەوزەن، ١٩٦٨.
* *مردن لە دوورەوە*، خۆرگە گوویلەن، تاران: ڕەوزەن، ١٩٦٨.
* *دۆن ژوان لە جەھەنەمدا*، جۆرج بێرنارد شۆ، تاران: ئاگاھ، ١٩٧٥.

#### ھاڤپەیڤینەکان
* *نووسین بە کامێراوە*، ٢٠٠٥.
* *سەبارەت بە ڕۆژگاری ڕابردوو*، ٢٠١٦.

### فیلمەکان
#### دەرھێنەر
* *لە دڵۆپێک ھەتا زەریا*، ١٩٥٧.
* *دیمەنەکان*، ١٩٥٧-١٩٦٢.
* *کەلاوەستان* (*ئێمە مرۆڤین*)، ١٩٦١.
* *زەریا* (نێوەتەواو)، ١٩٦٢.
* *خوازبێنی*، ١٩٦٢.
* *گردەکانی مارلیک*، ١٩٦٣.
* *خەرمان و تۆم*، ١٩٦٥.
* *گەنجێنەکانی گەوھەر*، ١٩٦٥.
* *کەرپۆچ و ئاوێنە*، ١٩٦٥.
* *ڕازەکانی گەنجێنەکەی دۆڵی جننی*، ١٩٧٣.

#### سیناریۆنووس
* *ماڵی خوا*، دەرھێنەر ئەبوولقاسم ڕەزایی، ١٩٦٦.

#### بەرھەمھێنەر
* *ماڵەکە ڕەشە*، دەرھێنەر فرووغ فەڕوخزاد، ١٩٦٣.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:سیاسییەکانی حیزبی توودەی ئێران
پۆل:کۆچبەرە ئێرانییەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:خەڵکی شیراز
پەرویز شاپوور

وێنۆک|پەرویز شاپوور لەگەڵ فرووغ فەڕوخزاد

**پەرویز شاپوور** (١٩٢٤–٢٠٠٠) نووسەری ئێرانییە. شاپوور بە ھۆی ئەوە کە بۆ ماوەیێک شووی فرووغ فەڕوخزاد بووە بە ناوبانگە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
توورەگەی سەراو

وێنۆک|تورەگەی سەراو

**تورەگەی سەراو** یان **کیسی سەراو** (ئینگلیزی: Amniotic sac) بریتییە لەو تورەگەیەی کە پەردەی سەراو پێکدێنێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:توێکاریی مرۆڤ
پۆل:پیرکی
پۆل:پزیشکیی زان