open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کوردانی ڕووسیا

**کوردانی ڕووسیا** () مەبەست لە ئەو کۆمەڵەیە کە دانیشتوو یان لەدایکبووی ڕووسیان و لە بنەچەدا کوردن. 

ڕووسیا بۆ ماوەیەکی درێژ پەیوەندیەکی گەرمەگوڕی لەگەڵ کوردەکاندا هێشتەوە لە سەروبەری سەرەتای سەدەی ١٩دا. مەرامی سەرەکی ئیمپڕاتۆریەتی ڕووسی لەمەدا بۆ دڵنیابوون لە بێلایەن مانەوەی کوردەکان بوو لە شەڕەکانی دژی وڵاتی فارس و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە سەرەتای سەدەی ١٩دا، کوردەکان نیشتەجێبوون لە باشووری قەوقاز لە کاتێکدا باشووری قەوقاز بەشێبوو لە ئیمپڕاتۆرییەتی ڕووسی. لە سەدەی ٢٠دا، کوردەکان دەچەوسێنرانەوە و لەناودەبران لەلایان تورک و فارسەکانەوە، بەرودۆخێک کە وای لە کوردەکان کرد بچن بۆ ڕووسیا. لە ١٤٠٨-١٤١٣ و سەرلەنوێ لە ١٨٢٦-١٨٢٨، کە ئیمپڕاتۆریەتی ڕووسی و ئیمپڕاتۆریەتی فارس لە جەنگدابوون، دەسەڵاتدارانی ڕووسی ڕێگەیان بە کوردەکان دا لە ڕووسیا و ئەرمەنستان نیشتەجێبن. لە سەروبەری جەنگی کریمیا و جەنگی ڕووسی-تورکی (١٨٧٧-١٨٧٨)دا. کوردان کۆچیانکرد بۆ ڕووسیا و ئەرمەنستان. بەپێی سەرژمێری ڕووسی ١٨٩٧، ٩٩.٩٠٠ کورد لە ئیمپڕتۆریەتی ڕووسیدا دەژیان. لە ٢٠٠٢دا، ١٩.٦٠٠ کوردی موسوڵمان و ٣١.٣٠٠ کوردی ئێزیدی لە ڕووسیا ژیاون. 

عەبدوڵڵا ئۆجەلان هەوڵی بەدەستهێنانی مۆڵەتی پاراستن وەک پەنابەرێکی سیاسی لە ڕووسیا دا لە ١٩٩٨دا.

## دانیشتوانی کورد لە ڕووسیا

## کەسانی ناسراو
*زارا (گۆرانیبێژی ڕووسی)

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:کورد
پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕووسیا
مۆنالیزا

**مۆنا لیزا** (یان  ؛  ) تابلۆیەکی پۆرترێتی نیوە درێژە لەلایەن ھونەرمەی ئیتالی لیۆناردۆ دا ڤینچی. بە شاکاری مێژوویی ڕێنیسانسی ئیتالی دادەنرێت، وەسفکراوە بە «بەناوبانگترین، زۆرترین سەردانکراو، زۆرترین نووسراو دەربارە، زۆرترین گۆرانی وتراو دەربارە، زۆرترین لاساییکراوەی ھونەر لە جیھان».

تابلۆکە گریمانە دەکرێت وێنەی ژنەبەگزادەی ئیتالی لیزا گێراردینی بێت، ھاوسەری فرانسێسکۆ دێل جۆکۆندۆ، و بە بۆیەی زەیتی لەسەر لەوحەی سنەوبەر کێشراوە. بڕوا وایە کە لە نێوان ١٥٠٣ و ١٥٠٦دا کێشرابێت؛ دواتریش، لیۆناردۆ لەوانەیە دەستی پێکردبێتەوە لە ١٥١٧. لەلایەن پاشای فرانسسی یەکەمی فەرەنساوە کڕدراوە و ئێستا موڵکی کۆماری فرەنسایە، و لە مۆزەخانەی لووڤر لە ١٧٩٧ەوە ھەڵگیراوە.

*مۆنالیزا* یەکێکە لە بەھادارترین تابلۆکان لە جیھان.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* مۆزەخانەی لووڤر

پۆل:مۆنالیزا
قادر عەزیز

**قادر عەزیز مەحەممەد ئەمین** لەدایک بووی ساڵی ۱۹٥٤ لە گوندی سێ بیرانی سەر بەشاری ھەولێر. کەسایەتی سیاسەتمەداری کوردستانی باشوورە ، سکرتێری پێشووی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان و سکرتێر و دامەزرێنەری حیزبی ئایندەی کوردستانبووە. لەئێستادا کارەکانی حزبەکەی تێکەڵی یەکێتیی نیشتمانی کوردستان کردووە و ناوبراو بۆتە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتی.

## قادر عەزیز بەستەر بۆ دەرەوە
* قادر عەزیز لە ڕایەڵەی کۆمەڵایەتی فەیسبووک

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
ڕۆبێرت ئۆین

thumb|ڕۆبێرت ئۆین
**ڕۆبێرت ئۆین** (ماوەی ژیان:١٤ی ئایاری ١٧٧١ تاکوو ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٥٨) چاکسازیخواز (ڕیفۆرمخواز)یێکی وێڵزی سۆسیالیزمە ، یەکێکە لە دامەزرێنەرانی سۆسیالیزمی خەیاڵی وە بزووتنەوەی هەرەوەزی.

کارەکانی **رۆبیت ئۆین** .

١- کەمکردنەوەی کاتژمیرەکانی کارکردن لە ١٧ سەعات بۆ ١٠ سەعات .

٢- هەلوەشاندنەوەی یاسای غرامەکردن 

٣- کارنەکردن بە مندالان 

٤- پەروەردە 

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٨٥٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧١
ئایدیۆلۆجی

**ئایدیۆلۆجی**، **بیروڕا**، **بیرۆکە** یان **ئایدیۆلۆژیا** (یۆنانی: Ιδεολογία؛ واتە: "بڕواناسی"، Ιδεο "ڕا، بڕوا" + λογία "ناسین، زانست") لە زمانی فەڕەنسیدا بریتییە لە Idee بە مانای تێڕوانین و بیروبۆچوون، *Logie* بە مانای ناسین دێت.

*ئایدیۆلۆجی چەمکێکی زۆر گران و ئاڵۆزە، بەڵام دەتوانین بە کۆمەڵێک [[بیر و ڕا]] پێناسەی بکەین کە دەبنە سەرچاوە بۆ ڕوونکردنەوەی کار، ئاکار، چالاکی و چاوەڕوانییەکانی تاک و کۆمەڵگای مرۆڤ.*

لە زاراوەی سیاسیدا بریتییە لە فەلسەفەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە تێیدا کردە و بیر بە یەک ئەندازە گرنگییان ھەیە. ئایدیۆلۆجی سیستەمێکی ھزرییە کە ھەم دەخوازێ جیھان شەرح بکات، ھەم ئاڵوگۆڕی تێدا بەدی بھێنێت. بە واتایەکی تر ھەر ئایدیۆلۆجیایەک شێوازێکی خەیاڵی لە کۆمەڵگا بە دەستەوە ئەدا و لە لایەنگرانی دەوێ ئەو شێوازە بچەسپێنن.

ئەم زاراوەیە یەکەم جار لە شۆڕشی فەڕەنسە و لە لایەن دێستۆت دۆتراسی (١٨٣٦-١٧٥٤) بیرمەندی فەڕەنسی، لە ساڵەکانی ١٧٩٦ و٩٨ بەکار برا.

بۆ ئەم زاراوە چوار لێکدانەوەی ھەیە:
***مەبەستی تراسی**: واتە «ھزر ناسی» یان «زانستی ھزرەکان»
* **شێوازی کۆمارخوازی لیبڕاڵ**
***واتای ئیفلیجی فیکری و ئاکاری** و ھەروەھا جۆرێک لە ڕادیکاڵیزمی ترسناک
*«**دوکتۆرینی سیاسی**»
ھەندێ مێژوونووسی فەلسەفە، سەدەی نۆزدەیان بە «سەردەمی ئایدیۆلۆجی» ناو بردووە. ھۆی ئەم ناولێنانەش بۆ پەرێشانی ھزر وبیرگەلێک دەگەڕێتەوە کە دەکرێ بە ئایدیۆلۆجیک پێناسە بکرێن.

*ئایدیۆلۆجی جاری وایە مانای پوختە دەبەخشێ و ھەندێ جاریش مانای ناپوخت ؛ واتا ناپوختەکەی بریتییە لە: ھەر جۆرە بیرۆکەیێک کە لە سەر (کردە) چەق دەبەستێ یان ھەر تەقالایەک بۆ نزیک بوونەوە لە کێشە سیاسییەکان لە ژێر تیشکی دەزگایەکی ئایدیۆلۆجیدا. بەڵام مانا پوختەکەی ھەمان شرۆڤەی تراسییە کە پێنج تایبەتمەندی لە خۆ دەگرێ:*
*١. ئایدیۆلۆجی ، تیۆرییەکی تۆکمەیە لە بارەی مرۆڤ، کۆمەڵگا و جیھانەوە.
*٢. بۆ سیستەمی سیاسی-کۆمەڵایەتی، پرۆگرامێکی گشتی ئاراستە دەکات.
*٣. گەیشتن بەم پرۆگرامە، ھەڵگری خەباتێکی تایبەتە.
*٤. بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، بێجگە لە ھاندانی خەڵک، لایەنگری ڕاستەقینە و سەرسپاردەی دەوێت.
*٥. زیاتر لە ھەوڵی ڕەشایی جەماوەرە، ھەرچەن لە بەڕێوەبردنی ڕۆشنبیرانیشدا دەورێکی تایبەت دەگێڕێ.

بەم پێودانگە دەکرێت زۆر سیستەمی فیکری بە ئایدیۆلۆجی بدەینە قەڵەم. مارکس لە ھەندێ لە وتارەکانی تافی لاوییدا، بە تایبەت لە کتێبی «ئایدیۆلۆجی ئەڵمانی»، ئایدیۆلۆجی بە واتایەکی دزێو و جنێواوی ناو دەبات. ئەو لەم کتێبەدا بە «زڕە وشیاری یا وشیاری درۆ» لێکی دەداتەوە؛ واتە ئایدیۆلۆجی کۆپلە مەرامێکە کە خەڵک خۆیانی پێ فریو دەدەن و وێنایەکی ناڕاست لە جیھان دەئاخنێتە مێشکیانەوە.
مارکسییەکانی سەدەی بیستەم کە مانا دزێوەکەی ئایدیۆلۆجییان پشت گوێ خستووە، بۆ مارکسیزم وەک ئایدیۆلۆجی ئەڕوانن و بە «ئایدیۆلۆجی چینی کرێکار» ناوی دەبەن؛ کە بە بڕوای ئەوان ھەڵگر و لەخۆگری راستییە ھەمیشەییەکانی مرۆڤ، جیھان و مێژوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:ھزر
پۆل:فەلسەفەی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مەعریفەتناسی

پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:تیۆرییە فەلسەفییەکان
پۆل:تیۆریی ڕەخنەیی
ھێرشەکانی ئاداری ٢٠١٣ عێراق

لە ١٥ هەتا ٢٠ی ئاداری ٢٠١٣ زنجیرەیەک تەقینەوە و هێرشی چەکداری لە باکوور و بەشی ناوەندی عێراق ڕووی دا، کە هاوکات بوو لەگەڵ چەندین هێرشی بە پێوانەی بچووکتر لە ڕۆژاوا و باشووری عێراق. لە ئاکامی ئەم هێرشانەدا ٣٨٩ کەس کوژران ٦٠٠ کەسیش بریندار بوون، ئەمە بە یەکێک لە بە خوێنترین هێرشەکان لە ساڵانی نزیکی خۆیدا دەژمێر درێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:سەدەی ٢١ەم لە کەرکووک
بەنداوی سەردەشت

**بەنداوی سەردەشت** یان **بەنداوی کۆڵەسە** بەنداوێکی خاکییە بە بەرزایی زیاتر لە ١٠٠ مەتر لەسەر چۆمی زێی بچووک و لە نزیکی گوندی کۆڵەسەی خوارێ لە شارستانی سەردەشتە. ئەم پرۆژەیە لە ساڵی ٢٠٠٩ دەستی پێ کراوە. بەڵام دەست پێکردنی ئەسڵیی لە ساڵی ٢٠١١ ئەنجام دراوە. ئاوی پشتی بەنداوی سەردەشت بۆ دروستکردنی کارەبا بەکاردێت.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان
* زێی بچووک

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:سەردەشت
پۆل:زێی بچووک
پۆل:بەنداوەکانی ئێران
پۆل:شارستانی سەردەشت
بەنداو

**بەنداو** () پێکھاتەیەکە کە لەبەر چەمێکدا دەبێتە ھۆی پاشەکەوتکردنی ئاو و بە مەبەستی بەرگریکردن لە لافاو، کۆکردنەوەی ئاو (بۆ کشتوکاڵ یان خواردنەوە)یان دروستکردنی وزە بنیات دەنرێ. داڕشتن و بنیاتنانی بەنداوەکان کاری ئەندازیاریی شارستانییە.

بەنداوە کۆنەکان لە مێزۆپۆتامیا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و چین بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاو دروست کراون. ڕەنگە کۆنترین بەنداوی ناسراو بەنداوی «جاوا» بێت لە ئوردن، کە مێژووەکەی بۆ ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. ھەروەھا بەنداوگەلێک بە ھەمان تەمەنەوە بۆ چاندی «لیانگژو» لە دێڵتای یانگتسی دەگەڕێندرێنەوە. میسرییەکانیش بەنداویان دروست کردووە، وەک بەنداوی «سەد ئەلکەفەرە» بۆ کۆنترۆڵکردنی لافاو. لە ھیندستانی ئەمڕۆدا، دۆلاڤیرا خاوەنی سیستمێکی ئاڵۆزی بەڕێوەبردنی ئاو بوو کە ١٦ کۆگای ئاو و بەنداوی لەخۆ دەگرت. بەنداوی گەورەی ماریب لە یەمەن، کە لە نێوان ساڵانی ١٧٥٠ بۆ ١٧٠٠ی پێش زایین دروست کراوە، شاکارێکی ئەندازیاری بوو؛ ھەروەھا «ئەفڵاتوون پنار» کە بەنداو و پەرستگایەکی کانیی ھیتییەکانە لە تورکیا، مێژووەکەی بۆ سەدەکانی ١٥ و ١٣ی پێش زایین دەگەڕێتەوە. بەنداوی «کالانای» لە باشووری ھیندستان، کە لە سەدەی دووەمی زایینیدا دروست کراوە، یەکێکە لە کۆنترین پێکھاتەکانی ڕێکخستنی ئاو کە تا ئێستاش بەکاردێت.

ئەندازیارانی ڕۆمانی بەنداوەکانیان بە تەکنیک و کەرەستەی پێشکەوتوو دروست دەکرد، وەک مۆڕتاری ھایدرۆلیکی و کۆنکریتی ڕۆمانی، کە ڕێگەی دەدا پێکھاتەی گەورەتر دروست بکەن. ئەوان جۆرەکانی بەنداوی کۆگایی، بەنداوی کەوانیی کێشکردن، بەنداوی کەوانی، بەنداوی پاڵپشتدار و بەنداوی چەند کەوانیی پاڵپشتداریان داھێنا. لە ئێران، بەنداوە پردییەکان بۆ بەرھەمھێنانی وزەی کارەبا-ئاوی و میکانیزمەکانی بەرزکردنەوەی ئاو بەکاردەھاتن.

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، لە ھۆڵەندا بەنداو بۆ ڕێکخستنی ئاستی ئاو و ڕێگریکردن لە چوونەناووەوەی ئاوی دەریا دروست کران. لە سەدەی نۆزدەیەمدا، بەنداوی کەوانیی گەورە لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا دروست کران، کە نیشانەی پێشکەوتن بوون لە تەکنیکەکانی ئەندازیاریی بەنداودا. سەردەمی بەنداوە گەورەکان بە دروستکردنی بەنداوی نزمی ئەسوان لە میسر لە ساڵی ١٩٠٢ دەستی پێکرد. بەنداوی ھووڤەر، کە بەنداوێکی کۆنکریتیی کەوانی-کێشکردنی زەبەلاحە، لە نێوان ساڵانی ١٩٣١ بۆ ١٩٣٦ لەسەر ڕووباری کۆلۆرادۆ دروست کرا. تا ساڵی ١٩٩٧، بە مەزەندەکردن ٨٠٠٬٠٠٠ بەنداو لە سەرانسەری جیھاندا ھەبوون، کە نزیکەی ٤٠٬٠٠٠یان بەرزییان لە ١٥ مەتر زیاتر بوو.

## جۆرەکانی بەنداو
* بەنداوی وەزنی
* بەنداوی یەک کەوانە
* بەنداوی دوو کەوانە
* بەنداوی خاکی

## سەرچاوەکان

* P. Novak, A.I.B. Moffat, C. Nalluri, (2007), Hydraulic Structures, 4th Edition.

بەنداوەکان
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی
تۆڕی میدیاییی ڕووداو

**تۆڕی میدیاییی ڕووداو** تۆڕێکی میدیاییی کوردییە کە لە بوارەکانی میدیای بینراو و بیستراو (ڕۆژنامە، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی، ڕادیۆ، وێبگە و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان) بەرھەمەکانی خۆی لە باشووری کوردستان بڵاو دەکاتەوە.

دیارترین کارمەندەکانی ڕووداو ؛ هەوراز گوڵپی ، هێمن شانەدەری ، ئەنجام شەوالی ، هەردی محمد ، جەیلان رەزا ، دلبخوێن فاتیح

## بەرھەمە چاپکراوەکان
* ھەفتەنامەی ڕووداو: ڕۆژنامەیەکی ھەفتانەیییە کە ڕۆژانی دووشەممە چاپ دەکرێت تایبەتە بە ھەرێمی کوردستان، بە ئەلفوبێی ئارامی و کوردیی ناوەندی وەشان دەکرێت، ئێستا وەشانی ڕاگیراوە.
* ھەفتەنامەی ڕووداو (ئەوڕوپا): ڕۆژانی پێنچ شەممە لە وڵاتانی ئەورووپا چاپدەکرێت و دەست دەکەوێت، بەئەلفوبێی لاتینی و زاراوەی کورمانجی، ئێستا وەشانی ڕاگیراوە.
* ھەفتەنامەی ڕووداوی وەرزشی: ڕۆژانامەیەکی وەرزشی چوار پەڕەیییە ھەموو سێشەممەیەک چاپ دەکرێت لە ھەرێمی کوردستان، بە ئەلفوبێی ئارامی و کوردیی ناوەندی وەشان دەکرێت، ئێستا وەشانی ڕاگیراوە
* گۆڤاری ڕووداوی منداڵان: گۆڤارێکە تایبەتە بە منداڵان، ئێستا وەشانی ڕاگیراوە.

## ڕووداو (ماڵپەڕ)

پۆرتاڵی ڕووداو تایبەتە بە ھەواڵ و چالاکییەکانی کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ناوین و جیھان و ئابووری لەپاڵ ئەمەشدا چاوپێکەوتن (ھەڤپەیڤین) و وتار و بیروڕا و بابەتە کۆمەڵایەتیی و وەرزشی لەماڵپەڕەکە بڵاو دەبێتەوە، جگە لەوانە پۆرتاڵەکەی ڕووداو ھەل بە سەردانیکەران دراوە لە بەشی **رووداوی تۆ**، ئەمەو وێڕای ئەوەی ماڵپەڕەکە بە زاراوەی کورمانجی و سۆرانی بەردەستە و ھاوکاتیش بە زمانی ئینگلیزی و عەرەبی و تورکیش ڕووماڵی ھەواڵەکانی دەکات.

## کەناڵ و ڕادیۆ
کەناڵی ئاسمانی ڕووداو کە بە تایبەتمەندی (HD) پەخشدەکرێت لە سێ مانگی دەستکرد کە ئەوانیش ھۆتبێرد، نایلسات، گالاکسی ١٩. و ڕۆژی ٢٩ی ئایاری ٢٠١٣ یەکەم ڕۆژی کردنەوە کەناڵەکەبوو وەھەروەھا ھاوکاتیش ڕادیۆیەکە کرایەوە، ھاوکات کەناڵەکە لەریگای ڕسیڤەری دیجیتاڵی ناوخۆییش پەخشی ڕاستەوخۆ دەکات.

## ڕەخنەکان
وێڕای ئەوەی وەک میدیایەکی سەربەخۆ خۆیان ناساندووە، بەڵام چەندین میدیای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی ڕەخنەیان لە ڕووداو گرتووە، بە سەرچاوەیەکی بڵاوکردنەوەی پڕووپاگەندە بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان و بەتایبەت سەرۆکی ھەرێم نێچیرڤان بارزانی دەزانن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 

پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کۆمپانیاکانی میدیای بەکۆمەڵ لە عێراق
بەنداوی ئازاد

**بەنداوی ئازاد** بەنداوێکی خاکییە لە شارستانی سنە و لە نزیکی گوندەکانی میانە و نگڵ دروست کراوە. لە پاشەکەوتی ئاوی ئەم بەنداوە بۆ کشتوکاڵی دەشتی قوروە و دێولان کەڵک وەردەگیرێت.

بڕیارە وێستگەی کارەبای پەمپکراو لە ڕێگەی تونێلێکەوە بە درێژایی ١٦٠٠ مەتر (٥٢٠٠ پێ) بە بەنداوەکەوە ببەسترێتەوە، کە تا مانگی حوزەیرانی ٢٠١٠، ١١٠ مەتر (٣٦٠ پێ)ی لێ دروست کرابوو. بەنداوەکە درێژییەکەی ٥٩٥ مەتر (١٩٥٢ پێ) و بەرزییەکەی ١١٥ مەتر (٣٧٧ پێ)یە، و توانای گلدانەوەی ٢٦٠،٠٠٠،٠٠٠ مەتر سێجا (٢١٠،٠٠٠ ئیکر-پێ) ئاوی ھەیە. کەناڵێک بە درێژایی ١٧٥ کیلۆمەتر (١٠٩ میل) بەنداوەکە بە شارەکانی قوروە و دێولان دەبەستێتەوە و ساڵانە زیاتر لە ٠.٢٥ کیلۆمەتر سێجا (٢٠٠،٠٠٠ ئیکر-پێ) ئاو بۆ مەبەستی کشتوکاڵی بۆ ئەم شارانە دابین دەکات. بەھۆی بەکارھێنانی زیاد لە پێویستی ئاوی ژێرزەوی بۆ چاندنی بەروبووم، ئاستی ئاوی ژێرزەوی لەم شارانەدا زیاتر لە ١٨ مەتر (٥٩ پێ) دابەزیوە، بۆیە دروستکردنی ئەم بەنداوە یارمەتیدەر دەبێت لە پاراستنی سەرچاوەکانی ئاوی ژێرزەوی ناوچەکە. بەھۆی دروستکردنی بەنداوەکەوە، گوندێک گواستراوەتەوە و گوندێکی نوێ لە نزیک بەنداوەکە دروستکراوە. بەپێی خەمڵاندنەکان، بەنداوی ئازاد ساڵانە نزیکەی ٩٥ گێگاوات/کاتژمێر کارەبا بەرھەم دەھێنێت. بەنداوەکە لە ساڵی ٢٠١٤ کەوتە کار.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

ئازاد
پۆل:بەنداو
پۆل:بەنداوەکانی ئێران
ئۆرھان کۆتان

**ئۆرهان کۆتان** لەساڵی ١٩٤٤ لە  ملازگرا ی مووش لەدایکبووە و  ، ئۆرهان ڕۆژنامەنووس و تێکۆشەر و شاعیر و سیاسەتمەدار و نووسەری کوردە، لە سەرەتای لاوێتی چەپێکی شۆڕشگێڕ لە بزووتنەوەی کوردیدا لە باکووری کوردستان ، لەساڵی ١٩٩٨ دەکوژرێت کە واگومان کراوە دەستی دەزگای میت ی تورکی تیا بێت.

## ئەمەش ببینە
* پارتی ڕزگاریی کوردستان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
ئەمین مەعلووف

**ئەمین مەعلووف** (لەدایکبووی ٢٥ی شوباتی ١٩٤٩ لە بەیروت) نووسەرێکی ناوداری لوبنانییە-فەڕەنسییە، مەعلووف خوێندکاری بەشی کۆمەڵناسی بووە لە زانکۆی فەڕەنسی لە بەیروت، لە دەستپێکی شەڕی ناوخۆیی لوبنان وڵاتەکەی بەجێھێشت بەرەو پاریسی پایتەختی فەڕەنسا ئەمەش لە ساڵی ١٩٧٦ بوو، لەو کاتەوە تاکوو ئێستا مەعلووف لە پاریس دەژی، بابەتەکانی ئەمین بە زمانی فەڕەنسی دەنووسرێن و بۆ ٤٠ زمان وەرگێڕانیان بۆ کراوە.

لە ساڵی ١٩٩٣ خەڵاتی (Prix Goncourt) پێدرا، ئەمەش بەهۆی نووسینی ڕۆمانی گاشەبەردی تانیۆنس (*The Rock of Tanios)* بوو. دواتر لە ساڵی ٢٠١٠، لە ئیسپانیا خەڵاتی (*Princess of Asturias Awards*) پێدرا لە پۆلینی وێژە. ئەمین ئەندامە لە ئەکادیمیای فەڕەنسی.

## بەرھەمەکان
* باغەکانی ڕووناکی
* سەمەرقەند - Samarcande - ١٩٨٨
* باخەکانی نوور  - Les Jardins de lumière - ١٩٩١
* ئادریانای دایک  - Adriana Mater - ٢٠٠٤

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*ماڵپەڕی فەرمی ئەمین مەعلووف

پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی
پۆل:ھونەرمەندانی لوبنانی
پۆل:نووسەرانی لوبنانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:ڕۆماننووسانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆنکور
نانسی عەجرەم

**نانسی نەبیل عەجرەم** لە ١٦ی ئایاری ١٩٨٣ لە یەکێک لە خێزانە (کریستیان)ـەکان لە ناوچەی ئەجرەفـی لە بەیرووتـی پایتەختی لوبنان لە دایکبووە، نانسی گۆرانیبێژێکی بەناوبانگی عەرەبـی لوبنانـییە، لەدەستپێکی کارەکانی نانسی بەگۆرانییەکانی (أخاصمک آە) و (یا سلام) وە (آە ونص) بەجیھان ناسێنرا، نانسی دوو جار خەڵاتی مۆسیقاـی جیھانیی (World Music Award)ـی بەدەستھێناوە، نانسی جگە لەکاری گۆرانی چڕین کاری تەلەفزیۆنی کردووە وەک لیژنەی ھەڵسەنگاندن ئەویش لەبەرنامەی عەرەب ئایدل

## بەستەری دەرەکی
* پەڕەی فەرمی نانسی عەجرەم لەڕایەڵەی کۆمەڵایەتی فەیسبووک

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی لوبنانی
پۆل:گۆرانیبێژانی عەرەب
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
ویلیام جەیمز

thumb|ویلیام جەیمز
**ویلیام جەیمز** (ماوەی ژیان:١١ی کانوونی دووەم ١٨٤٢ تاکوو ٢٦ی ئابی ١٩١٠) کەسایەتی  فەیلەسووف و دەروونزانی ئەمریکی ، ناوبراو برای ڕۆماننووسی بەناوبانگهێنری جەیمزە.

پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئەمریکی
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٢
پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە
پۆل:خەڵکی دوورگەی ستەیتن
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی پزیشکیی ھارڤارد
پۆل:دەروونناسانی سەدەی ١٩ەم
کارڵ سەیگن

thumb|سەیگن
**کارل ئیدوارد سەیگن** (ماوەی ژیان: ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٣٤ تاکوو ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٦) کەسایەتی فەلەکناس و نووسەر و زانای ئەمریکیە، و لە برۆکلین، ئەمریکا لەدایکبووە.

لە زانکۆی ھارڤارد مامۆستا بووە و بەژداری کردووە لە دامەزراندنی ئاژانسی ناسا و چەندان پرۆژەی تر.
ھەوادارانی ئەم زانایە ناتوانن ھەرگیز ئەو زنجیرە دیۆکۆمێنتاریەی لە بیر بکەن کە لە کەناڵەکانی تەلەڤیزیۆن دەیکرد بە ناوی **کۆسمۆس** (Cosmos) و دواتر ئەم دیۆکۆمێنتاریە کرا بە کتێب بە ھەمان ناوەوە.

پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گەردوونناسانی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی خەیاڵی زانستیی ئەمریکی
پۆل:ستێرفیزیک
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:گەردوون
پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:چالاکوانە جووەکان
پۆل:پارێزەرانی بۆشایی ئاسمان
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی دژە جەنگی ڤێتنام
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئۆکراینی-جوولەکە
پۆل:گومانباوەڕە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
ڕۆمان پۆلانسکی

thumb|پۆلانسکی لە تشرینی دووەمی ٢٠١١
**ڕۆمان پۆلانسکی** لەدایکبووی ١٨ی ئابی ١٩٣٣ کەسایەتی دەرھێنەری سینەمایی و بەرھەمھێنەر و نووسەر و ئەکتەری پۆلەندی و فەڕەنسییە، فیلمەکانی پۆلانسکی لەووڵاتانی پۆڵەندا و فەڕەنسا و ئەمریکا و بریتانیای مەزن، پۆلانسکی ھەڵگری خەڵاتی ئۆسکار لەو بوارانەی کاری کردووە.

## فیلمەکان
* *Knife in the Water* (1962)
* *Repulsion* (1965)
* *Cul-de-Sac* (1966).
* *The Fearless Vampire Killers* (1967).
* *Rosemary's Baby* (1968).
* ''Macbeth'' (1971).
* *What?* (1973).
* *Pirates* (1986).
* *[[Frantic (film)|Frantic]]* (1988)
* *Bitter Moon* (1992).
* *Death and the Maiden* (1994)
* *[[The Ninth Gate]]* (1999).
* *The Pianist* (2002)
* *Oliver Twist* (2005).
* *The Ghost Writer* (2010)
* *Carnage* (2011).

## خەڵاتەکان
### [[خەڵاتی ئۆسکار]]
* خەڵاتی ئۆسکار لەساڵی ١٩٦٩ لە باشترین دروستکردن بەھۆی فیلمی Rosemary's Baby
* خەڵاتی ئۆسکار لەساڵی ١٩٧٥ لە باشترین دەرھێنەر بەھۆی فیلمی Chinatown
* خەڵاتی ئۆسکار لەساڵی ١٩٨١ لە باشترین دەرھێنەر بەھۆی فیلمی Tess
* خەڵاتی ئۆسکار لەساڵی ٢٠٠٣ لە باشترین فیلم وە خەڵاتی باشترین دەرھێنان بەھۆی فیلمی The Pianist

### گۆڵدن گلۆب
* خەڵاتی گۆڵدن گلۆب لە خەڵاتی باشترین دەق لەساڵی ١٩٦٩ بەھۆی فیلمی Rosemary's Baby
* خەڵاتی گۆڵدن گلۆب لە خەڵاتی باشترین دەرھێنان لەساڵی ١٩٧٥ بەھۆی فیلمی Chinatown
* خەڵاتی گۆڵدن گلۆب لە خەڵاتی باشترین فیلم لەساڵی ١٩٨١ بەھۆی فیلمی Tess

## سەرچاوە

پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:جووە پۆڵەندییەکان
پۆل:نووسەرانی پۆڵەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:نووسەرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی فەڕەنسی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی
پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی پۆڵەندی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر
پۆل:دەرھێنەران لە بردنەوەی خەڵاتی گۆڵدن بێر
پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆچبەرە پۆڵەندییەکان بۆ فەڕەنسا
پۆل:براوەی باشترین دەرهێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:جووە پۆڵەندییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمە فەڕەنسییەکان
ئەژنۆ

چەپ|٢٠٠px|وێنۆک|'''ئەژنۆ'''
چەپ|250px|وێنۆک|دیاگرامی جومگ‏‏‏ە‏‏‏ی ئەژنۆ
**ئەژنۆ** جومگەیەکە، ئێسکەکانی سەرەوە و خوارەوەی قاچی بەیەکەوە بەستووەتەوە. لە جومگەی ئەژنۆدا سێ ئێسکی ڕان، کەشکەژنۆ و بەلەک بەشداری دەکەن،  ئەم جومگەیە بە کەپسوولی جومگە، پەردەی سینوڤیاڵ ( لەخۆگری شلەی سینوڤیاڵ) و بەندۆکەکانەوە دەورگیراوە؛ شلەی سینوڤیاڵ دەبێتە ھۆی کەمتر کردنەوەی لێکخشانەکان و ژیواندنی کرۆژنەکانی ناو جومگە. 
لە جومگەی ئەژنۆدا کۆتایی ئێسکی ڕان و سەری بەلەک جووت دەبن. دوو قوتی لە کۆتایی ئێسکی راندا ھەیە بە ناوی کۆندیل، کە دەنیشنە سەر تەختایی سەری بەلەک.

ئێسکی باریکی لابەلەک لە پێکھاتەی جومگەی ئەژنۆدا بەشداری ناکات. لابەلەک لە ژێر جومگەی ئەژنۆدا سەر بە بەلەکەوە دەنێت و جومگەی بەلەک پێک دێنێت، کە جووڵەیەکی وای نیە.

## ناوەکانی تر
چۆک، وژنگ، زرانی، ژنۆ، ھەنگۆڵ، کورک، زانوو، وژینگ، و ورزنگ

## بەندۆکەکانی ئەژنۆ
ھەروا کە لە ناوەکەیەوە دیارە بریتییە لە کۆمەڵێک تیسماڵک کە سەری ئێسکەکان پێکەوە دەبەستێ و ناھێڵێ لێک بترازن.دوو بەندۆکی سەرەکی لە دوو لای ئەژنۆدا بریتین لە:
***بەندۆکی لای دەر(LCL)**
***بەندۆکی لای ناو (MCL)**
لە نێو جومگەی ئەژنۆشدا دوو بەندۆکی سەرەکی ھەن کە ئێسکی ڕان بە بەلەکەوە دەبەستنەوە، بریتین لە:
***بەندۆکی یەکبڕی پێشەوە (ACL)**
***بەندۆکی یەکبڕی پاشەوە (PCL )**
بەندۆکە لاییەکان، بەر بە ترازانی ئەژنۆ  بەرەو ڕاست و چەپ دەگرن. 
بەندۆکە یەکبڕەکان کە بە خاچیش دەناسرێن بەر بە ترازانی ئەژنۆ بۆ بەر و دوا(پاش) دەگرن.

## منیسکەکانی ئەژنۆ
لە جومگەی ئەژنۆدا دوو جۆر شانەی تایبەت، بە ناوی منیسک ھەن کە  دەکەونە نێوان ڕان و بەلەک و بڕێجار بە کرۆژنەی جومگەش ناویان دەبەن ، بەڵام لە ڕاستیدا لە گەڵ کرۆژنەی سەر ئێسکەکان جیاوازن. منیسکەکان لە بەر دوو ھۆ زۆر گرنگن:
*١. وەک زەربە گرێک کار دەکەن لە ھەمبەر کێشی لەش و دەبنە ھۆی بڵاو بوونەوەی تەوژمەکەی.
*٢. یارمەتی بەندۆکەکانی ئەژنۆ دەدەن لە خۆڕاگری ئەژنۆ.

تۆپێکی خڕ وێنا بکەن کە لە سەر ڕووبەرێکی تەخت دانراوە، تۆپەکە وێنەی کۆتایی ئێسکی ڕانە و تەختاییەکە، سەری ئێسکی بەلەکە؛ منیسکەکان بۆشایی بەتاڵی دەوری ئێسکی ڕان پڕ دەکەنەوە و دەبنە ھۆی بڵاوبوونەوەی کێشی لەش لە سەر ئێسکی بەلەک، ئەگەر منیسکەکان نەبوایێن، ئەم تەوژمە لە دوو خاڵدا دەکەوتە سەر بەلەک و دەبووە ھۆی سوان و لەناوچوونی کرۆژنەی سەر ئێسکەکان و ئازاری ئەستەم. 
 
## تاندۆن (ڕەفیسکە) و ماسوولکەکانی ئەژنۆ
تاندۆنەکان لە بەندۆکەکان دەچن بەو جیاوازییەوە کە ئەمان سەری ماسوولکەکان بە ئێسکەکانەوە دەبەستن. گەورەترین تاندۆنی لەشی مرۆڤ، تاندۆنی کەشکەژنۆیە

ڕیگاچوون و جوڵەکانی ئەژنۆی ئێمە بە پێکھاتەیەکی جموجووڵەوە بەستراوە، کە بە پێکھاتەی ڕاست کردنەوەی ئەژنۆ دەناسرێت.ئەم پێکھاتە کە لە بەشی پێشەوەی ئەژنۆدایە پێکھاتووە لە: کەشکەژنۆ، تاندۆنی کەشکەژنۆ، تاندۆنی چوارسەر و ماسوولکەکانی چوارسەر. ماسوولکە چوارسەرەکان ئەو ماسوولکانەن کە لە بەشی پێشەوەی ئەژنۆدا بە تاندۆنی جوارسەرەوە دەلکێن و لە کرژ بوونەوەدا دەبنە ھۆی ڕاست بوونەوەی ئەژنۆ.

ماسوولکەکانی ھامسترینگ لە پشتەوەی ڕان و بەلەکەوە دەبنە ھۆی نووشتانەوەی ئەژنۆ.

## وتاری پێوەندیدار
*ئارترۆزی ئەژنۆ
*ھۆکانی ئێشی ئەژنۆ
## سەرچاوە
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D٨%B٢%D٨%A٧%D٩%٨٦%D٩%٨٨

پۆل:جومگەکان
پۆل:ئەژنۆ
کۆشکی تۆپقاپی

وێنۆک|ڕوانگەی کۆشکی تۆپکاپی

**کۆشکی تۆپکاپی** (عوسمانلی: طوپقپو سرایی، بە تورکی: Topkapı Sarayı) کۆشکێکی گەورەیە لە شاری ئەستەمبوڵ، تورکیا کە لە سەرەتادا (لە ساڵی ١٤٦٥ - ١٨٥٦) نیشتنگەی سوڵتانە عوسمانییەکان بوو. لە ساڵانی ١٨٥٣ ھەتا ١٩٢٤ دەفتەرێک بووە بۆ کاروبارە حکوومەتییەکان، و لە ١٩٢٤ەوە بووە بە مۆزەخانە.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆشکی تۆپقاپی
پۆل:گەشتیاری لە ئەستەمبوڵ
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
پۆل:حکوومەتی ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی
مزگەوتی سولەیمانیە

وێنۆک|مزگەوتی سولەیمانییە

**مزگەوتی سولەیمانییە** لە ئەستەمبوڵ، یەکێکە لە مزگەوتە جامێعاکانی ئەم شارە کە لە نێوان ساڵانی ١٥٥٠ ھەتا ١٥٥٧ دروست کراوە. معماری ئەم بینایە، بیناسازی بەناوبانگی سەردەمی عوسمانی، خواجە میعمار سینان ئاغە ناسراو بە معمار سینان بووە. ئەم مزگەوتە بە فەرمانی سوڵتان سولەیمانی قانوونی دروست کراوە.

مزگەوتی سولەیمانییە شوێنی قەبری چەندین کەسایەتی بەناوبانگی ئیمپراتۆری عوسمانییە، کە لەوانە، سوڵتان سولەیمان قانونی، خوڕەم سوڵتان، سەلیمی دووەم، سولەیمانی دووەم و ئەحمەدی دووەم.

## گالێری

Image:Detail of woodwork in a door at Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 07.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 05.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 03.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 15a.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 14b.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 14.jpg
Image:Interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Stained glass window at Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Oculi of the dome of Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Detail of the interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Süleymaniye Camii İstanbul IKalligraphie.jpg
Image:Calighraphic detail at Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:İstanbul 5622.jpg
Image:Istanbul - Mesquita de Solimà - Porta de Muvakkithane.JPG
Image:Süleymaniye Kuppelsystem 1.jpg
Image:Istanbul - Süleymaniye camii dal Corno d'oro - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg
File:Süleymaniye-moskee wza.jpg
File:Courtyard of the Süleymaniye Mosque in Istanbul, Turkey 001.jpg


پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ
پۆل:نژیاروانیی ئیسلامی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٥٥٨
پۆل:نژیاروانیی لە تورکیا
پۆل:قوستەنتینە
ژیواندن

**ژیواندن** ، ژیاندن،  (لە عەرەبی: تغذیە) ، ( لە ئینگلیزیدا Nutrition) و (لە فارسی: تغذیە) ژیواندن چاوگێکی دەسکردە لە وشەی (بژیو)، واتە: گەیاندنی پێداویستییەکانی ژیان بە ئەندام یان تاکێکی گیاندار بۆ درێژە پێدانی ژیان. (بژیو: پێداویستی ژیان)

بژیوی باش دەبێتە ھۆی گەشە، تەندروستی، تەمەن درێژی و شکۆفانەوەی مێشک و دەروونی مرۆڤ.

بژیوی مرۆڤ دەبێ لەخۆگری پرۆتین ، چەوری ، کەربۆھیدرات ، ماکی کانی ، ڤیتامین ، ئاو بێت تا گەشە و تەندروستی خانەکانی لەشی مرۆڤ دابین بکات.
## بژیوی پیران
لە پیراندا بە ھۆی دابەزینی ڕێژەی چالاکی و سەرھەڵدانی نەخۆشی وبارودۆخی تایبەت، پێویستە سەرنجێکی زۆرتر بەژیانیان بدرێت. ڕاگرتنی باری تەندروستی و ساخلەمی، باری دەروونی و دابین کردنی بژیوی گونجاو لە گرنگترین تەوەرەکانی پێڕاگەیشتن به‌ پیرانه‌.

لەگەڵ بەرز بوونەوەی تەمەن، ڕێژەی پێداویستی وزە دادەبەزێت؛ ئەمە واتا کەم کردنەوەی خۆراکی وزەدەر، بەڵام ڕێژەی پێویستی مرۆڤ بە پرۆتەیین ناگۆڕیت، کە وابوو دەبێ ڕێژەیەکی بەرچاو لە پرۆتین، بە تایبەت پرۆتینی جۆرباش، بخرێتە ناو سەلەی خۆراکییانەوە.
## بژیوی منداڵ و تازەلاوان
ئەم خۆراکانە لە بەرچاو بگرن: شیرەمەنی ، نان ، خورما ، پسکیت ، میوە ، ئاومیوە ، وشکەبار
## [[بەدبژیوی]]
بەدبژیوی جۆرێک نەخۆشییە کە لە کەموکووڕی خۆراک یان عاداتی خۆراکی خراپەوە سەرھەڵدەدات. قەڵەوی ، کەمخۆری ، گەنەخۆری لە زەقترین دیاردەکانی بەدبژیوین.بە گوێرەی ئاماری ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی بەدبژیوی گەورەترین ھۆکاری مەرگ و مری منداڵان لە جیھاندایە.

گرنگترین ھۆکارەکانی بەدبژیوی لە دنیای ئەمڕۆدا، کەمی و خراپی خۆراکە؛ ھەڵبەت قاتی ، کەم ئاوی ، وشکی، شەڕ و ئافاتی کشتوکاڵ ئەوندەی تر کێشه‌که‌ی قورس کردووه‌. تەقینەوەی جەماوەر ، ھەژاری، رووتانەوەی شینکایی و ڕژیمی نالەبار و نه‌زانانه‌ی خۆراکیش ، دەورێکی گرنگ لە تەشەنە کردنی بەدبژیوی لە جیھاندا دەگێڕێ.

بەدبژیوی لە وڵاتانی بەرەو پێشکەوتدا بواری بۆ نەخۆشییەکانی ڕاشیتیسم ، کواشیۆرکۆر ، کەمخوێنی و کوێری ( بە ھۆی کەمایەسی ڤیتامینC ) خۆش کردووە.بە گوێرەی ئاماری ساڵی ٢٠٠٤یونیسێف، کەمایەسی ئاسن لە ساوایانی ٦ تا ٢٤مانگە، ٤٠%تا٦٠% و کەمایەسی یۆد ١٠% تا١٥% لە سەر مێشک و ھۆشی منداڵان کاریگەرە. باشە بزانین کەمایەسی ئاسن و یۆد ساڵانە ١٨ ملیۆن منداڵی دواکەوتووی مێشکی له‌ سەر دەستی کۆمەڵگاکانی جیھان به‌رهه‌م ده‌هێنێت.

## وتار
*بەدھەرسی
*گیاخۆری 
*کۆئەندامی ھەرس
*خوارھدەمەنی تابۆ
## سەرچاوە

پۆل:زانستی بەکاربراو
پۆل:تەندروستی
پۆل:زانستی تەندروستی
پۆل:خۆراک
مریەم ئوزەرلی

**مریەم زەھرا ئوزەرلی** (بە تورکی: Meryem Sahra Uzerli) ئەکتەرێکی تورک-ئاڵمانییە، مریەم لە دایکبووی ساڵی ۱۹۸۳ی زایینیە لە شاری "کاسێل"ی ئاڵمانیا.  باوکی ناوی حوسەینە و لەدایکبووی تورکیایە، دایکی ناوی ئورسولایە و لەدایکبووی ئاڵمانیایە. مریەم بە ھۆی ڕۆڵی خوڕەم سوڵتان لە زنجیرە درامایەکی تورکیایی بە ناوی "Muhteşem Yüzyıl" (بە واتای سەدەی بەشکۆ، کە لە ئێران بە ناوی حەریمی سوڵتان ناسراوە)، زۆر بەناو بانگ بوو. باڵای مریەم ١٧٢ سانتیمەترە.

## ئەمانەش ببینە
* خوڕەم سوڵتان
* ئیمپراتۆری عوسمانی
* سوڵتان سولەیمانی قانوونی

## سەرچاوەکان
* [پەڕەی تایبەت بە مریەم ئوزەرلی لە ماڵپەڕی Imdb

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:خانمەکتەرانی ئەڵمانی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمە ئەکتەرە تورکەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی پەپوولەی زێڕین
پۆل:خانمەکتەرە تورکەکانی فیلم
پۆل:خانمەکتەرە تورکەکانی تەلەڤیزیۆن
کریمیا

[وێنۆک|شوێنی کریمیا بە سەوزی تاریک لە ناو [ئوکراینا (بە سەوزی ڕۆشن) لە سەر نەخشەی ئەورووپا.]]
**کریمیا**  نیمچەدوورگەیەکە لە باشووری وڵاتی ئوکراینا و لە سەر قەراغی دەریای ڕەش کە بۆ خۆی خاوەنی حکوومەتێکی فێدراڵە و پەرلەمانی خۆیەتی. کریمیا لە مێژوودا بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و دواتر بە کەوتووەتە دەستی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی، دواتریش بەشێک بووە لە یەکێتیی سۆڤیەت و خاکی وڵاتی ڕووسیا بەڵام لە ساڵی ١٩٥٤ بە فەرمی بە بەشێک لە خاکی وڵاتی ئوکراینا بوو. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتوانی کریمیا ١٬٩٧٣٬١٨٥ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:جوگرافیای ئوکراینا
پۆل:جوگرافیای ڕووسیا
عایشە حەفسە سوڵتان

[وێنۆک|پەیکەری حەفسە سوڵتان لە [تورکیا]]

**ئایشێ حەفسە والیدە سوڵتان** یان بە کورتکراوی **حەفسە سوڵتان** (بە عوسمانلی: عایشە حفصە سلطان) ھاوسەری سوڵتان سەلیمی یەکەم و دایکی سوڵتان سولەیمان قانونی بوو. ئەو لە ساڵی ١٥٣٤ ی زاینی کۆچی دوایی کرد، یەکێک بوو لە دەسەڵاتدارترین ژنانی دەرباری عوسمانی. ئەو یەکەمین کەس بوو کە نازناوی والیدە سوڵتانی (بە واتای دایکی سوڵتان) پێ بەخشرا. ئایشێ سوڵتان دوای کۆچی دوایی لە شاری ئەستەمبوڵ لە خاک نێژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٤٧٩
پۆل:مردووانی ١٥٣٤
پۆل:والیدە سوڵتان
ڕۆھاتین

[230px|وێنۆک|[ڕۆکسێنێلا کە لە دایک بووی ڕۆھاتینە]]

**ڕۆھاتین** یەکێکە لە شارستانەکانی ڕۆژاوای وڵاتی ئوکراینا کە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١، ژمارەی دانیشتوانی ٨٨٠٠ کەسە. ئەم شارە لە سەدەی ١٢ی زایینیدا بناغە دانراوە و ساڵانێکی زۆر لە ژێر حوکمی دەوڵەتە پۆڵەنداییەکاندا بووە. بەناوبانگترین کەسێک کە لەم شارەدا لە دایک بووە، خێزانی سوڵتان سولەیمانی قانوونی و دایکی سەلیمی دووەم، خوڕەم سوڵتانە کە بە ھۆی پێوەندی ھاوسەری و دایک و منداڵیەوە ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بوو لە ئیمپراتۆری عوسمانیدا.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕۆھاتین
خاسەگی سوڵتان

[وێنۆک|[خوڕەم سوڵتان، خاسەگی سوڵتانی دەرباری سوڵتان سولەیمانی قانوونی]]

**خاسەگی سوڵتان** (بە عوسمانلی: خاصگی سلطان) لەقەبێک بوو کە لە دەرباری عوسمانی بە ئەو ژنەی دەدرا کە دایکی جێگری سوڵتانی عوسمانی بوو. خاسەگی سوڵتان لە دەرباردا زۆر بەھێز بوو و دوای دایکی سوڵتان (کە پێی دەوترا "والیدە سوڵتان")، دووەمین ژنی دەسەڵاتداری دەرباری عوسمانی بوو. ھەرچەند کە بە ھۆی ئەوە کە پێوەندییەکی سێکسی زۆر بە تەوژم لە نێوان سوڵتان و خاسەگی سوڵتاندا ھەبوو، بەڵام خاسەگی ھیچکات لەو مەترسییەی کە مەقامی خۆی لە دەست بدات بێ بەری نەبوو، وەک ئەو شتەی کە لە سەردەمی سوڵتان سولەیمانی قانوونیدا بۆ ماھیدەوران سوڵتان ڕووی دا.

پۆل:ژنانی سوڵتان
ماھیدەوران

**ماهیدەوران گوڵبەهار سوڵتان** (بە عوسمانلی: ماه دوران سلطان) (١٥٠٠ - ١٥٨٠ یان ١٥٨١) خاسەگی سوڵتانی سولەیمانی قانوونی بوو. ئەو کچی بازرگانێکی دەوڵەمەند بوو. ماهیدەوران بە ڕەگەز ئاڵبانی بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٠٠
پۆل:مردووانی ١٥٨١
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٠٠
ڕۆستەم پاشا

وێنۆک|مزگەوتی ڕوستەم پاشا(لە ناوەڕاستی وێنە)

**ڕوستەم پاشا ئۆپووکۆڤیچ** (١٥١٥ - ١٥٦١) سەرۆکوەزیرانی دەرباری عوسمانی بوو کە لە سکرادین لە دایک ببوە و بە ڕەگەز کڕۆوات بوو. ئەو لە سەردەمی سوڵتان سولەیمانی قانوونیدا سەرۆک وەزیران بوو ، هەڵگیری لەقەبی دامات پاشا (بە واتای زاوای دەرباری عوسمانی) بوو.

## ئەمانەش ببینە
* ئیمپراتۆری عوسمانی
* لیستی سوڵتانە عوسمانییەکان
* سوڵتان سولەیمان قانونی
* تورکیا

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٥٠٠
پۆل:مردووانی ١٥٦١
پۆل:مێژووی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پۆل:حکوومەتی ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی
نادێژدا کرۆپسکایا

**نادیژدا کرۆپسکایا** (ماوەی ژیان:٢٦ی شوباتی ١٨٦٩ تاکوو ٢٧ی شوباتی ١٩٣٩)، کرۆپسکایا ژنە سیاسەتمەدار و شۆڕشگێڕێکی ڕووسە و یەکێک بوو لە شۆڕشگێڕەکانی بەلشەڤیکی شۆڕشی تشرینی یەکەمی ڕووسیا، نادیژدا لەماوەی ١٩٨٩ تاکوو ١٩٢٤ ژنی سەرکردەی شۆڕشی تشرینی یەکەم ڤلادیمیر لێنین بووە.

پۆل:نووسەرانی مارکسیست
پۆل:کۆمۆنیستە ڕووسەکان
پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان
پۆل:ڤلادیمیر لێنین
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩
پۆل:مردووانی ١٩٣٩
پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ژنانی ڕووسی
پۆل:نووسەرانی سۆڤیەت
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
پۆل:وەرگرانی نیشانی دروشمی سووری کۆشش
ڕەفیسکە

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|تاندۆنی ئاشیل کە ماسوولکەی گاسترۆکنێمیووس، بە پاژنەوە دەلکێنێت
**ڕەفیسکە** یان **تاندۆن** () کۆمەڵێک شانەی ڕیشاڵی فیبرۆزییە، ماسوولکەکان بە ئێسکەوە دەلکێنێ و لە ھەمبەر کێشان و وەزەندا خۆڕاگرە.

پێکھاتەی تاندۆن و بەندۆک ھەردوو لە کۆڵاژنە، بەو جیاوازییەی کە بەندۆک ئێسک بە ئێسکەوە، دەبەستێتەوە و تاندۆن، ماسوولکە بە ئێسکەوە.

## سەرچاوەکان
ئیمێدیسین 

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:ڕەفیسکەکان
نۆریچ

**نۆریچ** (بە ئینگلیزی:Norwich) یەکێکە لە شارەکانی ئینگلستان و دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەو وڵاتەو سەر ڕووباری  وێنزەم. ئەم شارە ناوەندی بەڕێوەبردنی هەرێمی نۆرفۆک. ژمارەی ئاسایی دانیشتوانی شار ١٣٢ هەزار کەسە و لەگەڵ ژمارەی ئەوانەی لەم شارەدا کاردەکەن و لە ناوچەکانی دەوروبەرەوە بۆی دێن ساڵی ١٩٩٩ گەیشتۆتە ٢٨٠ هەزار کەس. ڕووبەری کارگێڕیی ئەم شارە (٣٩.٠٢) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. 
شاری نۆریچ لە ساڵی ٤٩٠ی زاینییەوە ئاوەدانە. زانکۆی ئیست ئەنگلیا (University of East Anglia) کە یەکێکە لە زانکۆ ئاست بەرزەکانی بریتانیا دەکەوێتە خۆرئاوای ئەم شارە.
## ئەمانەش ببینە
* کاتنامەی نۆریچ

پۆل:نۆریچ
پۆل:شارەکانی شانشینی یەکگرتوو
ڕێویی سووری کوردستانی

**ڕێویی سوور** یاخود **ڕێویی کوردستانی**، کە ناوە زانستیەکەی (Vulpes vulpes kurdistanica)کە ساڵی ١٩٠٦ جێگیر کراوە ئەم جۆرە رێویە لە باکووری کوردستان لە دیوی ئامەد و قەرس و سنوورەکانی نزیک لە بەرزاییەکانی قەفقاسیا دەژیت. رەنگی سوورو بۆری ھەیە و درێژیەکەی ٥٨ تا ٩٠ سم و درێژی کلک ٣٢ تا ٤٩ سم، کێشی ٣ تا ١١ کگم و تەمەنی ئاسایی ٧ تا ١٥ ساڵە. ناوی رێوی کوردستانیکا لەلایەن دەوڵەتی تورکیا قەدەغە کراوەو و تەنھا بە شێوەی کورتی لاتینی: Vulpes vulpes  ئەویش بۆ سڕینەوەی ناوی کوردستان. ھەندێک سەرچاوە ئەم کارەی حکومەتی تورکیای وەک (کردەوەیەکی ھۆلۆکۆستانە) ناوبرد دژ بە زانست.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:شیردەرەکانی ئاسیا
پۆل:ئاژەڵەکانی کوردستان
ڕۆژی مناڵان

thumb|چەند منداڵێک ئاھەنگ دەگێڕن بەبۆنەی ڕۆژی جیھانیی منداڵان

**ڕۆژی منداڵان** ڕۆژێکی جیھانییە کە دەکەوێتە یەکی حوزەیرانی هەموو ساڵێك و تایبەتە بە توێژی منداڵ لە زۆربەی وڵاتانی جیھان یادی دەکرێتەوە بەشێوەی جیاواز و ڕۆژی جیاوازیش، لە ساڵی ١٩٢٥ لە کۆنفڕاسێکی جیھانیی بۆ پاراستنی مافی منداڵان کرا و ڕۆژی ١ی حوزەیران ی کردە ڕۆژی منداڵان، بەفەرمیش لەساڵی ١٩٥٠ ەوە لە زۆربەی وڵاتانی جیھان ڕۆژی ١ی حوزەیران کرا بە ڕۆژی جیھانیی منداڵان جگە لەچەند وڵاتێک کە لەمانگەکانی ئازار و نیسان و ئایار یادەکە دەگێڕن، جگە لە ڕۆژی جیھانیی منداڵان، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانیش لە ساڵی ١٩٥٤ ڕۆژی ٣٠ی نیسان وەک ڕۆژی دیاریکراوە لەپێناو ھاندانی وڵاتان بۆ لێکتێگەیشتنی زیاتر دەربارەی منداڵان‌و خۆشگوزەرانییان بەر لەنەتەوە یەکگرتووەکانیش لە کۆنفڕانسی ٢٢ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٩ فیدڕاسیۆنی دیموکراتی نێودەوڵەتی ژنانی یەکێتیی سۆڤیەت ڕۆژی ٢٠ی تشرینی دووەمی وەک ڕۆژی جەژنی منداڵانی دیاری کردبوو.

پۆل:مناڵی
پۆل:ڕۆژەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
سەرمایەداری

thumb|پۆستەری دژە سەرمایەداری لەساڵی ١٩١١
**سەرمایەداری** یان **کاپیتالیزم** (بە ئینگلیزی: Capitalism) سیستەمێکی ئابوورییە کە لەسەر بنەمای خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و کارکردنیان بۆ قازانج دامەزراوە. سیستەمێکی ئابوورییە ڕێگە بە خاوەندارییەتی تاک و کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکان دەدات بە ئازادانە کار بکەن واتا بۆ دیاریکردنی نرخی بەرھەمەکانیان ئازادانە بێت کە بەم شێوازە دەڵێن بازاڕی ئازاد، بەرچاوکەوتنی سەرمایەداری بۆ شۆڕشی پیشەسازی دەگەڕێتەوە، ھزر و چەمکی سەرمایەداری لەگەڵ لیبرالیزم دەگونجێت بەڵام بەپێچەوانە ناگونجێت لەگەڵ کۆمۆنیزم و ئەنارکیزم وە بەشێک لە سۆسیالیزمەکان چونکە ئەوان بەتەواوی سەرمایەداری ڕەت دەکەنەوە بەو بیانووەی سەرمایەداری دەبێتە ھۆی درووستبوونی چینایەتی و خراپبوونی باری ژیانی کرێکاران و ڕەنجدەران.

ئابووری بازاڕ لە ژێر چەندین شێوەی حکومەت و لە چەندین کات و شوێن و کولتووری جیاوازدا بوونیان هەبووە. کۆمەڵگا سەرمایەدارییە مۆدێرنەکان لە ئەوروپای ڕۆژئاوا لە پرۆسەیەکدا گەشەیان کرد کە شۆڕشی پیشەسازیی لێکەوتەوە. سیستەمی سەرمایەداری بە پلەی جیاواز لە دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی حکومەت، لەو کاتەوە بووەتە باڵادەست لە جیهانی ڕۆژئاوادا و بەردەوام لە بڵاوبوونەوە. گەشەی ئابووری مەیلێکی تایبەتمەندی ئابوورییە سەرمایەدارییەکانە.

## ڕەخنەگرانی سەرمایەداری
زۆرێکن لەوانەی ڕەخنەدەگرن لە سەرمایەداری ئەوانیش زۆرتر  کۆمۆنیزم و ئەنارکیزم وە بەشێک لە سۆسیالیزمەکانن لەنێو سەدەی ھەژدەم و  نۆزدەم کارڵ مارکس و فرێدریش ئەنگەڵس بوون وە لەسەدەی بیستەم کاریگەری ڕۆزا لوکسەمبورگ دەردەکەوێت وە لەسەدەی بیست و یەکەمیش میخایل خازین و لیندۆن لاروش.

## ئەمانەش ببینە
* مێژووی سەرمایەداری
* ئادەم سمیت
* دەیڤد ھیووم
* لیبرالیزم

## پێڕست


پۆل:سیستەمە ئابوورییەکان
پۆل:ئابووری سیاسی
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:سەرمایەداری
پۆل:دارایی
پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
پۆل:ئابووریی بەرهەمهێنان
پۆل:ئایدیۆلۆژیاکان
پۆل:جیھانگیری
پۆل:تاکەکەسێتی
پۆل:ژمێریاری
پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
پۆل:تیۆریی مارکسیستی
پێرستی زمانە فەرمییەکان

ئەمە لیستێکی زمانە فەرمییەکانە.

## پێرستی زمانە فەرمییەکانی وڵاتە سەربەخۆکان

پۆل:سیاسەتی زمان
ئاڵا

[وێنۆک|upright=1.25|ئاڵای ھەندێک وڵات لە [نەتەوە یەکگرتووەکان]]
**ئاڵا** نیشانی پارت، دەزگا یان وڵاتە، کە زۆرتر لەسەر پەڕۆ یان کاغەز بە شێوازێکی ڕەنگاوڕەنگ دروست دەکرێ. لە کۆندا، ئاڵا نیشانەی یەک ڕیزی و جیا کردنەوە لە شەڕدا ھەژمار دەکرا. ھەروەھا نیشانەی سەربەخۆیی نەتەوەیە، و ھەر دەوڵەتێک و نەتەوەیەک چەند ڕەنگێکی تایبەتی خۆی ھەیە، ھەر ڕەنگێکیش باس لە شتێک دەکات و مانای خۆی ھەیە.

## مێژوو
پێشوونەی کەڵک وەرگرتن لە **ئاڵا** لەناو گەل و ئێلەکاندا، چ لە کاتی شەڕ و چ لە کاتی خۆشی و ئاگر بەسدا، بۆ سەردەمێکی کۆن دەگەڕێتەوە. بەو شێوەیە کە لە بەڵگە مێژوویییەکان دەردەکەوێ، شارستانێتی جۆراوجۆر لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای زەوی بە کاریان ھێناوە، ھەرچەندە بە شێوەیەکی ڕێک دیار نییە یەکەم جار کێ و لە چ کاتێکدا بە کاری ھێناوە.

جوان دیارە لەبەرئەوەی ئاڵا نیشانی یەک ڕیزی لەشکرەکان بووە، یەکێک لە ئامانجەکانی دوژمن لەناو بردنی بەیداخدار و خستنە زەوی ئاڵا بۆ شکاندنی ھەستی شەڕکەری لەشکری بەرامبەر بووە. لە زۆرێک لە شەڕەکاندا بەیداخداری (ئاڵا ھەڵگری) یەکێ لە پۆستە ھەرە گرنگەکان ھەژمار کراوە، چما کە ئاڵا نیشانێ بۆ یەکبوون لە کردەوە و یەکێتی لە دروشمدا بووە؛ بەو شێوەیە کە کاتێ بەیداخدار نەماوە و **ئاڵا** بە زەویدا کەوتووە جۆرێ لە شکان و شڵەژان بۆ لەشکەرەکە ھەژمارکراوە.

## ئاڵای کاویانی
thumb|ئاڵای کاویانی
لەناو کورد ئاڵا بە ناوی ئاڵای کاوەش ناسراو، ئەوەش بەھۆی ئەوەیە کە کاوەی ئاسنگەر لە کاتی شۆرشی خۆی دژ بە زوحاک پێش بەندەکەی خۆی کە لە چەرمێکی سوور دروست کرابوو بەسەر گۆپالێک و کرد و شۆرشەکەی ھەڵگیرساند، لەو کاتەوە ئاڵا بە ناوی ئاڵای کاویانیش ناسراوە،
ناوی ئاڵای کاوەیی لە نوسراوە مێژوویییەکان و لە ئاست شەری عەرەب و ئێرانییەکاندا ئاماژەی پێ کراوە.

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی ئاڵاکان
* ئاڵا خێزانییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکان
پۆل:ئاڵاکان
پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
ڕۆناھی (کۆوار)

وێنۆک|ڕووپەری پێشەوە و ژمارە یەکی کۆواری ڕۆناهی، نیسانی ١٩٤٢
**ڕۆناهی** گۆڤارێکی کوردی بوو لەلایەن جەلادەت عالی بەدرخانەوە دەردەچوو و یەکەم ژمارەشی لەساڵی ١٩٤٢ بوو کە تاکوو ١٩٤٤ بەردەوام بووە کە تیایدا ٢٨ ژمارەی تێدا دەرچوو ، گۆڤارەکە بە زاراوەی کورمانجیی کوردی و ئەلفوبێی لاتینی وەشانی خۆی کردووە.

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
فریدریش ھایێک

thumb|فرێدیش هایک
**فرێدریش ئوگێست ھایک** (٨ی ئایاری ١٨٩٩ تاکوو ٢٣ی ئازاری ١٩٩٢) کەسایەتی ئابووریزانی نەمساوی و بەریتانییە و ئەو ناسراوە بە یەکێ لە دامەزرێنەرانی نیۆلیبراڵیزم و سەرمایەداری لەسەر بنەمای بازاڕی ئازاد وە ڕەخنەشی لە سۆسیالیزم گرتووە، لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم ھایک یەکێک بووە لە ئابووریزانەکانی جیھان وە ئەو لە ساڵی ١٩٧٤ براوەی خەڵاتی نۆبێل بووە لە بوارەکەی خۆی واتا لە بواری ئابووری. فرێدریش چەندین پەرتووکی ئابووری نووسیوە وەک پەرتووکی ڕێگای کۆیلایەتی، یان **بیرۆدۆزی ڕەخنە و بازرگانی** لە ساڵی ١٩٣٣ کە بە زمانی ئینگلیزی نووسراوە کە وەرگێڕدراوە بۆ زمانەکانی ژاپۆنی و ئیسپانی وە پەرتووکی **نرخەکان و بەرھەمەکان** کە بۆ چەندین زمانی دیکە وەرگێڕدراوە.

## خەڵاتی نۆبڵ
لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ ڕاگەیەندرا کە هایک خەڵاتی یادەوەری نۆبڵی ئابووری پێدەبەخشرێت لەگەڵ ئابووریناسێکی سویدی بەناوی گونار میرداڵ، هۆکارەکانی هەڵبژاردنیش لە بەیاننامەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ئاماژەیان پێکراوە. هایک سەری سوڕمابوو کە خەڵاتەکە پێدرا،  و باوەڕی وابوو کە خەڵاتەکەی لەگەڵ میردال پێدراوە بۆ ئەوەی هاوسەنگی خەڵاتەکە لەگەڵ کەسێک لە دیوی بەرامبەری بواری سیاسیدا هاوسەنگ بکرێت. خەڵاتی نۆبڵی ئابووری سڤێریجس-ریکسبانک لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزرا و هایک یەکەم ئابوریناسێکی غەیرە کینیزی بوو کە خەڵاتی نۆبڵی بەدەستهێنابێت.

لەنێو ئەو هۆکارانەی کە خراوەتەڕوو، لیژنەکە ڕایگەیاندووە، هایک "یەکێک بووە لەو کەمترین ئابووریناسانەی کە هۆشدارییان داوە لە ئەگەری قەیرانێکی ئابووری گەورە پێش ئەوەی داڕمانی گەورە لە پاییزی ساڵی ١٩٢٩دا بێتە ئاراوە." ساڵی دواتر، هایک زیاتر پشتڕاستی کردەوە کە پێشبینیەکی وای کردوە. لە چاوپێکەوتنێکدا پرسیاری لێکرا، "ئێمە تێدەگەین کە تۆ یەکێک بوویت لە تاکە ئابووریناسەکان کە پێشبینیت کردبوو ئەمریکا بەرەو داڕمانە گەورەکە دەڕوات، ئایا ئەوە ڕاستە؟" هایک وەڵامی دایەوە و وتی: "بەڵێ". بەڵام هیچ بەڵگەیەکی دەقیی لەسەر "پێشبینییەک" دەرنەکەوتووە. لەڕاستیدا، هایک لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٩، سێ ڕۆژ پێش داڕمانەکە نووسیویەتی، "لە ئێستادا هیچ هۆکارێک نییە بۆ چاوەڕوانی داڕمانی لەناکاوی بۆرسەی نیویۆرک. ... ئەگەرەکان/مەرجەکانی قەرزکردن، بە هەر بڕێک، لە ئێستادا زۆر گەورەیە، و بۆیە وا دیارە دڵنیایی هەبێت کە نابێت لە لەناوچوونێکی ئاشکرای قەیراناوی ئاستی بەرزی ئێستای [نرخ] بترسێت."

لە کاتی ڕێوڕەسمی نۆبڵ لە کانوونی دووەمی ١٩٧٤، هایک چاوی بە ئەلێکساندەر سۆلژنیتسینی ناڕازی ڕووسی کەوت. دواتر هایک وەرگێڕانێکی ڕووسی لە کتێبی ڕێگای کۆیلایەتی بۆ نارد. ئەو لە وتاری خەڵاتەکەیدا بە ترسەوە باسی لەو مەترسییە کرد کە دەسەڵاتی خەڵاتەکە دەیدات بە ئابووریناسێک، بەڵام خەڵاتەکە هۆشیارییەکی زۆر زیاتری گشتیی بۆ بیرۆکە مشتومڕاوییەکانی ئەوکاتەی هایک دابین کرد و لەلایەن ژیاننامەنووسەکەیەوە بە "ڕووداوێکی بووژانەوە لە ژیانیدا" وەسف کرا.

## پەراوێزەکان

پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی نەمسایی
پۆل:نووسەرانی نەمسایی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:ئابوورزانانی ئینگلیز
پۆل:مێژووناسانی بریتانی
پۆل:فەیلەسووفانی بریتانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩
پۆل:مردووانی ١٩٩٢
پۆل:فریدریش ھایێک
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا
پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم
پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ
ڕووباری وێنزەم

**ڕووباری وێنزەم** یەکێکە لە ڕووبارەکانی ھەرێمی نۆرفۆکی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئینگلستان. ئەم ڕووبارە لە یەکگرتنی سێ لق پێک دێ و دەرژێتە ڕووباری یێرەوە. لە درێژایی ڕووبارەکە تا ئێستا ٢٢ پرد بنیادنراون و لە ڕابردوویشدا ١٥ ئاشی ئاوی لەسەر دروست کراون.

پۆل:نۆریچ
پۆل:ڕووبار
کیمێری

کیمری یاخود گیمری،   ( بەیۆنانی:Κιμμέριοι، بە نووسراوەی دێرینی ئاشووری:Gimirri)گەلە ‌ھۆزێکی دێرینی بە رەچەلەک ھیندۆ ئەوروپایی بوون زێدی یەکەمیان لێوارەکانی رۆژھەڵاتی دەریای رەش و ئاسیای بچووک بوو. لە سەدەی ھەشتەم- حەفتەمی بەر لە زایین لە بەر ھۆی تێکچوونی تەرازووی ھێزەکان لە ئاسیای بچووک، کۆچێکی زەبەلاحی ھۆزە رەوەندەکانی سکیت و کیمری و تیریانی بەخوە دیت و بە لێشاو لە لێوارەکانی دەریای رەش رژانە دەشتاییەکانی رۆژھەڵاتی ئاسیا. لە نووسینەکانی ھیرۆدۆتی یۆنانی چیاکانی قەفقاس و رووسیاو ئوکراینای ئەمڕۆ دەکاتە زیدگەی ئەم ھۆزانەو کە زمانی ئاخاوتنیان ھیندۆ ئەوروپی ئێرانی بووەو ھاوسای زێدی ھۆزەکانی ھۆرارتۆ (ئۆرارتۆ)و ماننای.
thumb|نەخشەی ئۆرارتۆ و زێدگەی کیمریەکان ٧١٣ پێش زایین
thumb|وێنەی سوارەی کیمری لە نیگاری کۆندا

## ناودارانی کیمری
* تووشپا
* توگدامی
* ساناک شاترو
## ناوی کیمری لە نووسراوە کۆنەکاندا
مێژوونووس ھیرۆدۆت ناوی کیمری بە واتای خەڵکی غەوارە و رەشو رووتی بێ پادشا وەسف دەکات. لە شێوەی کوردوخی و کاپدۆکی. ئەمانە لەگەڵ سکیتەکان لە سەدەی حەفتەم بۆ چیاکانی قەفقاس (گورجستانی ئەمڕۆ)و باکووری کوردستان لە ھەرێمی ساسۆن بە تایبەت و لە ئەناتۆلیای ناوەڕاستی تورکیای ئەمڕۆ کۆچیان کرد.
 شارەکانی مەگنسیا و ساردیس پێتەختی ولاتی لیدیا و فریجیا و باڤلاگونیا کە دەکەوتنە رۆژئاوای ئاسیای بچووک بەدەست سوارانی کیمری خاپوور کران. سترابۆنی میژوونووسی سەدەی ھەشتەم ترریان و کیمری بە یەک گەل دەناسێت.
## رەگ و زمانی کیمریەکان
وا دەزانرێت کە کیمریەکان بە رەچەڵەک ھندو ئەوروپی بن و زمانی ئاخاوتنیان لقێکی تراکیا یاخود ئێرانی بێت.لە گەڵ سکیتەکان ھاوزمان بوون.یەکەم جار لە نووسراوێکی ئاشووری ساڵی ٧١٤پ ز باسکراون. لە نووسراوێکی تردا کە بۆ ساڵی ٧٣٥ پ ز دەگەڕێتەوە لە باسی شا رووسای یەکەمی ئۆرارتو باس لە وڵاتی گامریان دەکات.کە ئەمڕۆ دەکەوێتە نزیک شاری لینینکان لە ئەرمینیا. بە گوێرەی نووسراوێکی تری ئاشووریەکان (سەرگۆنی دووەمی) شای ئاشوور لە ساڵانی ٧٠٥ پ ز لە ھەرێمی گیمری کوژراوە. دیاریکردنی زێدی راستەقینەی کیمریەکان پاش کۆچکردنیان بۆ باشوور دیار نیە بەڵام بە لێکدانەوەی نووسراوەکان دەبێتە ھاوسای ئۆرارتۆ و کوردۆخەکان بن لە باکوورەوە. چونکە لە نووسراوێکی تری ئاشووریەکان کە بۆ ساڵی ٦٧٣ پ ز دەگەڕیتەوە باس لە شەڕی ئاشوور و  ئۆرارتییەکان بە سەرکردایەتی شا (روسای دووەم) دەکات لە ھەرێمی شوباریو (سوبار) لە کێوەکانی ساسۆن (نزیک شاری بدلیس لە باکووری کوردستان). لە ساڵی ٦٦٠ پ ز  لیدیەکان داوای یارمەتی لە ئاشوور دەکەن بۆ بەرەنگار بوونی ھێرشی کیمریەکان. لە ٦٥٤ پ ز پاشای لیدیا بە دەستی سوارەی کیمری کوژراوە. 
بێگومان کیمریەکان بۆ چەند سەدە تا روخانی دەوڵەتی ئاشوور ساڵی ٦١٢ پ ز  بە دەست ھاوپەیمانی بابل- میدیا رۆلێکی گرنگیان گێڕاوە لە ھەرێمێکی بەرفراوان کە ئێستا باکووری کوردستانی ناو خاکی تورکیا و ئازەربێجان و ئەرمینیا دەگرێتەوە. 
thumb|نەخشەی ئاشوور و ئۆرارتۆ و کیمری
## ناوی کیمری
ناوەکانی کیمیری و گومری خومری و خومار و سیمێری و گۆمێر .. وەسفی ئەم گەلەھۆزەن.
لە مێژووی کورد ناوی کیمری تەنھا بە شێوەی (قێمری) ھەیە. کە ئەویش ناوی ناوچەو ھۆزێکی ناوچەی ئەخلاتی (وان)بوو  یاقووت الحموی خاوەنی معجم البلدان باس لێوە دەکات و دەلێت قەلاتێکی کوردانە لە نێوان مووسڵ و ئەخلات . شاری ئەخلات (خەلات) لە لێواری دەریای (وان)ە لە نزیک بدلیس و ساسۆن 
، میرەکانی قیمری لە رۆژگاری صلاح الدین ئەیوبی رۆڵی بەرچاویان ھەبوو لە شەری حطین دژ بە خاچدارەکان و لە چەند شوێنێکی دێرینی ناو شاری قودس و دیمەشق تا ئێستا بە ناوی القیمریە ئاسەواریان ماون...

## سەرچاوەکان

پۆل:کیمێرییەکان
پۆل:مێژووی باکووری قەوقاز
باینچۆ

**باینچۆ** (Bayinço، ) گوندێکە لە پاژی ناوەندی لە شارستانی سنە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٠٣٤ کەس لە ٢٢٩ بنەماڵەدا بووە.

## شوێنی گەشتیاری
* گڵکۆی پیرۆزی باوە شێخ ئەحمەدی باینچۆ
* کوێستانی شێخ مەعرووف: پێنجەمین کێوی بەرزی ئۆستانی کوردستان
* کوێستانی سەخناخ
* دەشتی شاجۆ
* کانیی کوچکیکین و چەرخەڵان
* مزگەوتی باوە شێخ ئەحمەدی باینچۆ و کتێبخانەی مزگەوت

## ئەمانەش ببینە
* شاری سنە

## سەرچاوەکان
* بانک اطلاعات روستاھای کشور 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
شارل فووریێ

thumb| شارل فووریێ
**فڕانکۆس ماری شارل فووریێ** ناسراو بە **شارل فووریێ** (٧ی نیسانی ١٧٧٢–١٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٣٧) فەیلەسووف و ئابووریزانێکی سۆسیالیستی فەڕەنسی بوو. شارل لە ڕووناکبیرە سەرەتایییەکانی ڕێبازی سۆسیالیزم بوو، کە بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی سۆسیالیزمی خەیاڵی دادەنرێت.

وشەی فێمینیزم بەیەکێک لە دانراوەکانی شارل دادەنرێت، ئەمەش کاتێک لە ساڵی ١٨٣٧ وشەی "féminisme" بەکارھێنا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسی
پۆل:مردووانی ١٨٣٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٢
پۆل:مردووانی ١٨٣٢
پۆل:پیاوە فێمینیستەکان
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٨یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٨یەم
پۆل:سۆسیالیستە فەڕەنسییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
وێنتوۆرت میلەر

وێنۆک|وێنتوۆرت میلەر
**وێنتوۆرت ئارال میلەر** لەدایکبووی ٢ی حوزەیرانی ١٩٧٢، باڵای ١٫٨٥سم، ئەکتەرێکی ئەمریکی - بەریتانی ییە وێڕای ئەکتەری سیناریۆنووس و مۆدێل و بەرھەمھێنەری فیلمیشە، ناسراوی میلەر بۆ فیلمی *ھەڵھاتنی گەورە* (Prison Break) دێت بەڕۆڵی مایکل سکۆڤێڵد (Michael Scofield) کە ئەوکات لە تۆڕی فۆکس پەخشکرا ماوەی دەرھێنانی ئەو زنجیرە درامایەش لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١٧ بوو، یەکەم بەرھەمی سیناریۆنووسیشی بۆ ساڵی ٢٠١٣ دەگەڕێتەوە بۆ فیلیمی ستۆکەر (Stoker).
دواتر بە وەرزێکی نوێوە لە دراماکە دەرکەوتەوە کە لە ساڵی ٢٠١٧ پەخشکرا.

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە کەنەدا
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئێڵ جی بی تی و خۆکوژی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو ئەکتەرانەی کە تووشی ئۆتیزم بوونە
پۆل:ئەکتەرە خاوەن پێداویستییە تایبەتەکانی بەریتانیا
پۆل:کۆچەرانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئینگلیزە بەڕەگەز ئەڵمانیەکان
عەلی قەرەداغی

**عەلی محیەدین قەرەداغی** لەدایکبووی ساڵی ١٩٤٩ لە ناوچەی قەرەداغ سەر بەپارێزگای سلێمانی، عەلی قەرەداغی سەرۆکی گشتی یەکێتیی زانایانیی موسڵمانانە ھاوکاتیش سەرۆکی دەزگای ڕابیتەی ئیسلامیی کوردە لە باشووری کوردستان، عەلی قەردەاغی خاوەنی ڕەگەزنامەی وڵاتی قەتەریشە، لە ساڵی ٢٠٠٨ زانکۆی گەشەپێدانی مرۆیی (سلێمانی) لە لایەن ئەوەوە کرایەوە ، عەلی قەرەداغی جگە لە شارەزایی خۆی لەبابەتی ئاینی شارەزای ھزری سیاسیی و ئابووریشە. 

## بڕوانامەکانی عەلی قەرەداغی

*بەکالۆریۆس لە شەریعەتی ئیسلامیی لە شاری بەغدا لەساڵی ١٩٧٥
*ماستەر لە فیقھی بەراود کە بەشێکە لە فیقھی ئیسلامیی لە زانکۆی ئەزھەر ی میسر ساڵی ١٩٨٠
*دوکتۆرا لە شەریعەت و یاسا لە  لە زانکۆی ئەزھەر ی میسر لەساڵی ١٩٨٥
*یاریدەردەی مامۆستا ساڵی ١٩٩٠
*پڕۆفیسۆر لەساڵی ١٩٩٥

## بەرھەمەکان
عەلی قەرداغی چەندین کتێبی نووسیوە لەوانە:
# دیدێکی ئیسلامی نوێ بۆ جیھادو توندوتیژی‌و وەلاء و بەرا
# کۆ بەرھەمەکانی د. عەلی قەەرداغی
# (چۆن زەکاتی ماڵەکەت دەدەیت؟)
# ململانێ لەسەر شوناس
# گەشەپێدان و گەندەڵی
# کۆمەڵگە و گەشەپێدان
# ئیسلام و ئیرھاب
# خۆپیشاندانی ئاشتیانە و ڕاپەڕینی جەماوەری لە ڕوانگەی ئیسلامەوە
# لێکۆڵینەوەی ھۆکارەکانی ئاوەدانکردنەوە و زیندوو کردنەوەی ماڵە وەقف کراوەکان

=سەرچاوەکان=

پۆل:خەڵکی قەرەداغ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:ئابووری ئیسلامی
پۆل:زیندووان
پۆل:سوننە
پۆل:سیاسەتمەدارە قەتەرییەکان
مەھجووری کوردستانی

**سەید عەبدولحەکیمی «گەونتوو»**، نازناو **«مەھجووری»**، لە ساداتی گەورەی باینچۆیە کە بە چەند پشت دەگاتەوە عارفی گەورە، بابە شێخ ئەحمەدی باینچۆ .

مەھجووری ساڵی (١٢١٠ ک. م = ١٨٢٣ ز.) ھاتۆتە دنیا و کە پێگەیشتووە، لە قوتابخانەکانی ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان خوێندوویە و لاوەیەک لە خزمەتی مەولانا خالید بەھرەی بردووە و ھەر لەو سەردەمانە، لەگەڵ شێخ عوسمان سیراجەدین یەکیان ناسیوە و بوونەتە ھەواڵ.

سەید لە گەرانەوەیدا چۆتە گوندی کۆڵەسارە و خزمەتی مەولانا ئەحمەدی کەمانگەر گەیشتووە و پاش سەرەتێک خوێندن، ئیجازەی لێ وەرگرتووە و ئەوجار گەڕاوەتەوە زێدی خۆی ولە ناوچەی حسێن ئاوا ی سەر بە شاری سنە، تا ماوە بە خزمەتی ئایینی و عیرفانی و ھەروەھا ڕێنوێنی خەڵکەوە خەریک بووە.

مەھجووری ھاوکاتی مەولەویی تاوەگۆزی یە و پێکەوە نامە و شیعر گۆڕینەوەیان ھەبووە. زۆربەی شیعرەکانی مەھجووھری ناسک و جوان و ھەموو سۆفییانە و بە زاراوەی گۆرانین.

سەید عەبدولحەکیمی مەھجووری لە کۆتایی چەرخی سێزدەدا لە دنیا چووە.
## چەند نموونەیەک لە ھۆنراوەکانی

## بەرھەمەکان
دیوانی مەھجووری کوردستانی
## سەرچاوە
مێژووی ناودارانی کورد ، بابە شێخ مەردۆخ ڕۆحانی ، وەرگێڕان: ماجد مەردۆخ رۆحانی

Aminijian (لێدوان) ٢٠:٢٦, ٢ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠
پۆل:شاعیرانی کورد