شارستانی ماکۆ

**شارستانی ماکۆ** یان **شارستانی مادکۆ**، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ورمێ ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ماکۆیە. ئەم شارستانە ھاوسنورە لە باکورەوە لەگەڵ کۆماری تورکیا و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی چاڵدێران و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی پۆلدەشت و شارستانی شەوت و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ کۆماری تورکیا.
لە ساڵی (٢٠٠٨) بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی کۆماری ئیسلامی ئێران ئەم شارستانە لەرووی کارگێڕییەوە دابەشکراوە بۆ (٢) ناوچە (ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ و ناوچەی بازەرگان) و (٤) گوندەوار و (١٣٠) گوند و شارستانی پۆلدەشت و شارستانی شەوتی لێ جیاکرایەوە.

## مێژوو
* مێژووی ئەم شارستانە ھەروەک مێژووی گشت شارستانەکانی کەی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا کە ببوون بە مەیدانی ململانێی نێوان دەسەڵات دارانی ئێرانی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی، ئەمەش وەھای لە دەسەڵاتدارانی یەک بە دوایەکی ئێران کرد کەوا لەپاڵ داواکاری جوداخوازی کوردان بیر لە ھێنانی تورک زمانەکان بکەن وەک (ئازەری و ئەفشار و قەرەپاپاغ و ...) بۆ ئەم ناوچانە تاوەکو وەک ھێزێک لەدژی جوڵانەوەی کورد و بەرگری ھێزە عوسمانی و ڕووسەکان بەکاریان بھێنن و ئەمەش وەھای کرد کەوا دیمۆگرافیای ناوچەکە بگۆڕێت و نەتەوەیەک دروست بێت لە پەنای نەتەوەی کورددا.
* ئەم ڕووبەرەی لە ئێستادا پێی دەووترێت ماکۆ لە کۆندا بەشێک بووە لە ئورارتوو کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ (٣٥٠٠) بەر لەئێستا.

## جوگرافیا
* بەھۆی ئەوەی ئەم شارستانە دەکەوێتە ناوچەیەکی شارستانی کۆنەوە لەبەرئەوە ئاسەوارێکی زۆری سەرنج ڕاکێشی تیادایە، ھەروەھا ھەبوونی سروشتێکی جوانی ئەم شارستانە لە چەم و کانی و ئەشکەوت و تاڤگە و ئاو و ھەوایەکی گونجاو ئەم ناوچەیەی کردوەتە شوێنێکی گەشتیاری خۆش لەسەر ئاستی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا.
* پێکھاتەی زەوی ئەم شارستانە زۆرینەی چیایە و کەمێک دەشتی بە پیتی ھەیە، ھەردوو چەمی **زەنگەمار** و **قەرەسو** سەرچاوەی ئاوەدانی و کشتوکاڵی ئەم شارستانەن، بوونی **بەنداوی بارون** لەسەر چەمی زەنگەمار لە نزیک گوندی بارون کە سەرچاوەیەکی باشە بۆ گلدانەوەی ئاو وە نزیکەی (١٥ ھێکتار) زەوی کشتوکاڵی ئاودێر دەکات لە دەشتەکانی شارستانی شەوت و شارستانی پۆلدەشت.

## شوێنەوار

* بورج و نوسینی ساری قەیە لە ماکۆ.
* چەند کڵێسایەکی وێرانی ئەرمەنی لە گوندەکاندا.
* شوێنەواری مێژوویی شاری دامبات.
* کەلاوەکانی گەزلۆ لە دۆڵی مەخەند.
* ڕێڕەوەکانی ژێر زەوی و ئەشکەوتەکانی دەوری چیای ئارارات.
* پردی پێشگۆز لە نزیک ماکۆ.
* کەلاوەکانی سێگۆشە لە دۆڵی قزڵداغی کورد.
* ژووری بەردین لە دەلیک داش.
* کڵێسای زورزور لە گوندی بارون.
* پەرستگای گروپە شەیتانیەکان لە دامێنی چیای قەیە.
* ژووری بەردین (دەخمە) لە گوندی سەنگەر.
* کڵێسای دایکە مریەم لە باکوری ماکۆ.
* بینای کەپری گەورە لە نەخۆشخانەی ماکۆ.
* کۆشکی باخچە جوق (٦کم) لە ڕۆژاوای ماکۆ.
* جوانی گوندەکانی باخچەچوغ و یەعقوبەلی کەندی.
* گردە کۆن لە گوندی کشمیش تەپە.

## پێکھاتەی دانیشتوان

### شارستانی ماکۆ
[وێنۆک|پێکھاتەی شارستانی [ماکۆ]]
* دانیشتوانی شارستانی ماکۆ (٨٥٤٨٦)کەسن، پێکھاتەی ئەم شارستانە ئاڵۆزەو لە دوو نەتەوەی سەرەکی پێکدێت کە ئەوانیش کورد و ئازەرین:.
** کوردەکان لەم شارستانەدا ژمارەیان (٥٦٣٧٦) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٦٦٪ی دانیشتوانی شارستانی ماکۆ.
** ئازەریەکان لەم شارستانەدا لە ئازەریە بەیاتیەکانن و ژمارەیان (٢٩٠٩٢) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٣٤٪ی دانیشتوانی شارستانی ماکۆ.

### پێکھاتەی ئاینی
* ئایینی ئەم شارستانە زۆرینەی ئیسلامن و لە مەزھەبی سوننە و شیعەن، ھەرچەندە لەم شارستانەدا پێکھاتەی ئاینی و مەزھەبی جیا ھەیە بەڵام شارستانێکی ھێمن و ئاسایشە و ئەم جیاوازیانە نەبووەتە ھۆی جودایی و دووبەرەکی.

### شارۆچکەی ماکۆ
* ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی ماکۆ دەکاتە (٤١٨٦٥)کەس:
** پێکھاتەی کورد لە شارۆچکەی ماکۆ دەکاتە (٢٢١٨٩)کەس واتە ڕێژەی (٥٣٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
** پێکھاتەی ئازەری لە شارۆچکەی ماکۆ دەکاتە (١٩٦٧٦)کەس واتە ڕێژەی (٤٧٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.

### شارەدێی بازەرگان
* ژمارەی دانیشتوانی شارەدێی بازەرگان دەکاتە (٩٠٤٧) کەس:
** پێکھاتەی کورد لە شارۆچکەی بازەرگان دەکاتە (٦٦٠٤)کەس واتە ڕێژەی (٧٣٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
** پێکھاتەی ئازەری لە شارۆچکەی بازەرگان دەکاتە (٢٤٤٣)کەس واتە ڕێژەی (٢٧٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.

### پێکھاتەی گوندەکان
* ژمارەی گوندەکانی ئەم شارستانە (١٣٠) گوندە بەم پێیە دابەش دەبێت:
** گوندە کوردەکان (١٠٢) گوندە.
** گوندە ئازەریەکان (١٩) گوندە.
** گوندە تێکەڵەکان کە ژمارەیان (٩) گوندە.

### ئاماری گوندەکان
* ژمارەی دانیشتوانی گوندەکانی ئەم شارستانە دەکاتە (٣٤٥٥٤)کەس.
** دانیشتوانی کورد:
*** ژمارەی دانیشتوانی کورد لە گوندەکاندا دەکاتە (٢٧٥٨٣) کەس بەڕێژەی (٨٠٪)ی دانیشتوانی گوندەکانی شارستانەکە.
** دانیشتوانی ئازەری:
*** ژمارەی دانیشتوانی ئازەری لە گوندەکاندا دەکاتە (٦٩٧١) کەس بەڕێژەی (٢٠٪)ی دانیشتوانی گوندەکانی شارستانەکە.

## دابەشی کارگێڕی
شارستانی ماکۆ دەکەوێتە باکووریی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا.
* لە ڕووی کارگێڕیەوە شارستانی ماکۆ (مادکۆ) لە ناوچەی ناوەند و ناوچەی بازەرگان و گوندستانەکانی چایپاساری باشوور و قەڵاشیو و قەرەسو و چایپاساری باکوور و ساری سو پێکھاتووە.

### ناوچەی ناوەند (ناحیەی ناوەند)
ماکۆ(ناوەند):
* گوندستانی چایپاساری باشوور
* گوندستانی قەڵاشیو
* شارۆچکەی ماکۆ

#### گوندستانی چایپاساری باشوور
لە ٤٤ گوند پێکھاتووە:

* قەرەتەپە، ماکۆ (ناوەند)
* ئادەخان
* ئۆلەننەر
* ئیلان قەرەی خواروو
* ئیلان قەرەی سەروو
* ئینجەی حاجی محەمەد
* ئینجەی نورەڵا
* بێلەجەک
* تاتار
* تازەکەندئادەخان
* تەرەکمە
* تیکمەکورد
* تیلمەخانی خواروو
* تیلمەخانی سەروو
* جەگەنلوی عەجەم
* جەگەنلوی کورد
* جۆل
* حاسونی بچوک
* حاسونی گەورە
* حەسار، ماکۆ
* حەسوشکی
* حەسولەزگی
* دەوەباتان
* ڕند
* شکەفتێ خەلێ
* شێخەلی جان
* عەبدوڵا کەندی
* عەلیاوای ڕند
* عەلی قەندۆ
* عیساخان
* قزڵداغی عەجەم
* قزڵداغی کورد
* کاروانقڕان
* کارێزی مایل کەندی
* گامیز
* مایل کەندی
* مەحمودئاغول
* مەخەند
* مولیک
* میرزاخەلیل
* میرزادۆڵمەز
* ھەندەوەر
* ھۆرۆ
* یەعقوبەلی کەندی

#### گوندستانی قەڵاشیو
لە ٣١ گوند پێکھاتووە:

* کشمیش تەپە (ناوەند)
* ئاغبوڵاغی چەمەنلو
* بارون
* باشکەند
* باخچەچوغ
* بەراخۆدیک
* بیجان
* تورکان
* تیکمەی عەجەم
* جانەزیز
* چەمەنلو
* دانالوی بچوک
* دانالوی گەورە
* دەرگاقولو
* دەروێش کەندی
* دیبەک
* سەعیداوا
* سەنگەر، ماکۆ
* شاتر
* قەرەبوڵاغ، ماکۆ
* قەرەغاج
* قەڵاجوق، ماکۆ
* قۆری بوڵاغ
* کۆسە، ماکۆ
* گەجوت
* گوڵ مورس
* گۆمێ مارۆ
* محەمەداوا
* محەمەدکەندی
* مستەفاقەڵاسی
* مەھدی بوڵاغ

#### گوندستانی قەرەسو
لە ١٩ گوند پێکھاتووە:

* دیم قشڵاق (ناوەند)
* ئاق گوڵ
* خزرقشڵاق
* خولخولە
* زەلکەی خواروو
* زەلکەی سەروو
* زورئاوا
* سارنج
* شوراق گوڵ
* عیساکەندی
* قادرقومو
* قزڵ ھەرقی خواروو
* قزڵ ھەرقی سەروو
* قشڵاق بەھلول
* قەرەبڵاغ، ماکۆ
* قەرەقویون
* قوچالی
* قوم قشڵاق
* مەلاحەسەن

### ناوچەی بازەرگان
بازەرگان (ناوەند):
* گوندستانی چایپاساری باکوور
* گوندستانی ساری سو

#### گوندستانی چایپاساری باکوور
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:

* قوش (ناوەند)
* ئیخلخان
* بیری
* پەنچەرلی
* تاژدو
* حاجو
* حاجی حەسەن، ماکۆ
* دارک
* سورک
* شورک
* عەجەمی
* عەلوحاجی
* عەلی فەراش
* قشڵاقی نەعمو
* قشڵاقی دوومان
* قەڵاچوغ، ماکۆ
* کولیکی تازە
* کولیکی کۆن
* گرک، ماکۆ
* گەدالی
* گوڵالی
* مەڵحەم
* موس
* وەلی کەندی

#### گوندستانی ساری سو
لە ١٢ گوند پێکھاتووە:

* میلان، ماکۆ (ناوەند)
* تازەکەند، ماکۆ
* تەختەدوز
* حەسۆشیری
* خەرمان، ماکۆ
* شائاوا
* قوری شکاک
* کارێزی خواروو
* کارێزی سەروو
* یارم قەیەی خواروو
* یارم قەیەی سەروو
* یارم قەیەی ناوەڕاست

## پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان
ژمارەی گوندکانی دەکاتە ١٣٠ گوند:

کوردنشینەکان ١٠٢ گوند.

ئازەرینشینەکان ١٩ گوند.

تێکەڵەی کورد و ئازەری ٩ گوند.

### گوندە [[کورد]]ەکانن
پێکھاتووە لە ١٠٢ گوند.

* ئادەخان
* ئاق گوڵ
* ئیخلخان
* ئیلان قەرەی خواروو
* ئیلان قەرەی سەروو
* ئینجەی حاجی محەمەد
* ئینجەی نورەڵا
* بەراخۆدیک
* بیری
* بێلەجەک
* پەنچەرلی
* تاتار
* تازەکەند، ماکۆ
* تازەکەندئادەخان
* تاژدو
* تەختەدوز
* تەرەکمە
* تیکمەکورد
* تیلمەخانی خواروو
* تیلمەخانی سەروو
* جەگەنلوی کورد
* جۆل
* حاجو
* حاجی حەسەن، ماکۆ
* حاسونی بچوک
* حەسار، ماکۆ
* حەسوشکی
* حەسولەزگی
* حەسۆشیری
* خزرقشڵاق
* خەرمان، ماکۆ
* خولخولە
* دارک
* دەروێش کەندی
* دەوەباتان
* دیم قشڵاق
* زەلکەی خواروو
* زەلکەی سەروو
* زورئاوا
* سارنج
* سەعیداوا
* سورک
* شائاوا
* شاتر
* شکەفتێ خەلێ
* شوراق گوڵ
* شورک
* شێخەلی جان
* عەبدوڵا کەندی
* عەجەمی
* عەلوحاجی
* عەلی فەراش
* عەلی قەندۆ
* عەلیاوای ڕند
* عیساخان
* عیساکەندی
* قادرقومو
* قزڵ ھەرقی خواروو
* قزڵ ھەرقی سەروو
* قزڵداغی کورد
* قشڵاق بەھلول
* قشڵاقی دوومان
* قشڵاقی نەعمو
* قەرەبڵاغ، ماکۆ
* قەرەقویون
* قەڵاچوغ، ماکۆ
* قوچالی
* قوری شکاک
* قوش
* قوم قشڵاق
* قۆری بوڵاغ
* کاروانقڕان
* کارێزی خواروو
* کارێزی سەروو
* کارێزی مایل کەندی
* کولیکی تازە
* کولیکی کۆن
* گامیز
* گرک، ماکۆ
* گەدالی
* گوڵ مورس
* گوڵالی
* گۆمێ مارۆ
* مایل کەندی
* محەمەداوا
* مستەفاقەڵاسی
* مەحمودئاغول
* مەخەند
* مەلاحەسەن
* مەڵحەم
* مەھدی بوڵاغ
* موس
* مولیک
* میرزاخەلیل
* میرزادۆڵمەز
* میلان، ماکۆ
* ھۆرۆ
* وەلی کەندی
* یارم قەیەی خواروو
* یارم قەیەی سەروو
* یارم قەیەی ناوەڕاست
* یەعقوبەلی کەندی

### گوندە [[ئازەربایجانی|ئازەری]] نشینەکان
پێکھاتووە لە ١٩ گوند.

* ئاغبوڵاغی چەمەنلو
* بارون
* بیجان
* تورکان
* تیکمەی عەجەم
* جانەزیز
* جەگەنلوی عەجەم
* چەمەنلو
* حاسونی گەورە
* دانالوی بچوک
* دانالوی گەورە
* دەرگاقولو
* دیبەک
* قزڵداغی عەجەم
* قەرەبوڵاغ، ماکۆ
* قەرەغاج
* قەڵاجوق، ماکۆ
* محەمەدکەندی
* ھەندەوەر

### گوندە تێکەڵەی [[کورد]] و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٩ گوند.

* ئۆلەننەر
* باخچەچوغ
* باشکەند
* ڕند
* سەنگەر، ماکۆ
* قەرەتەپە، ماکۆ
* کشمیش تەپە
* کۆسە، ماکۆ
* گەجوت

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی ماکۆ
* ماکۆ
* پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ماکۆ
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان