کۆمەڵکوژیی سەیفۆ

**کۆمەڵکوژیی سەیفۆ** یان **جینۆسایدی ئاشووری/سوریانەکان** زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی جەنگیی بوون کە لەلایەن ھێزە سەربازی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە ئەنجامدراون، بە یارمەتی گرووپی چەکداری نانیزامی کوردی ژێر فەرمانی ئەفسەرە تورکەکان، کە خەڵکی مەدەنی مەسیحی ئاشووری/سوریانی/کلدانییان کردبووە ئامانج. ئەم ئۆپەراسیۆنانە کە لە گەرمە و دوای جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ناوچە ھاوسنوورەکانی لەگەڵ وڵاتی فارس (دەوڵەتی قاجار) جێبەجێکران. بوونە ھۆی کوژرانی سەدان ھەزار ئاشووری/سوریانی/کلدانی و دەرپەڕاندنیان لە زێدی ڕەسەنی خۆیان لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا باکووری ڕۆژاوای ئێرانی ئێستا. زۆرێک لە زانا و توێژەران ئەم کوشتارە بە جینۆساید دەزانن،  کە ھاوشێوەی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و یۆنانییەکان ڕوویداوە. 

خەڵکی مەدەنی ئاشووری/سوریان/کلدان دانیشتووی باکووری میزۆپۆتامیا (شارۆچکەکانی ئورفا، ماردین، و میدیات، ھەروەھا ناوچە گوندنشینەکانی ناوچەکانی توور عەبدین، ھەکاری، وان و بدلیس، و لە ناوچەی سەڵماس و ورمێ لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە کوژران و ڕاگوێزران، لە نێوان ساڵانی ١٩١٤ بۆ ١٩٢٠، ئەوانەی ھەڵاتن لە کوشتارەکان قورتار بوون، لەلایەن بەشێک لە ھۆزە عەرەبییەکانی بیابان ھێرشیان کرایە سەر. جێێ سەرنجە کە دیانەکانی مووسڵ و باشووری کوردستان دووچاری کوشتنی بەکۆمەڵ نەبوون، ھەرچەندە لەو سەردەمەدا بەشێک بوون لە دەسەڵاتی عوسمانی.

ھیچ ئامارێکی ورد بۆ کۆی ژمارەی قوربانییەکان نییە، بەڵام توێژەران ژمارەی قوربانیانی سوریانی/ئاشووری لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکەن. جگە لەم ژمارەیە، نزیکەی دوو ملیۆن ئەرمەنی و یۆنانی لە جینۆسایدی ھاوشێوەدا کوژراون کە بە جینۆسایدی ئەرمەن و جینۆسایدی یۆنان ناسراوە. تورکیا بە فەرمی نکۆڵی لەم کوشتارە دەکات و ھەوڵدەدات تاوانەکان بخاتە ئەستۆی سەرۆک ھۆزە کوردەکانی ئەوسا وەک ئەوەی لەگەڵ سمکۆ لە سەڵماس ڕوویاندا بەڵام ھەوڵەکان بۆ بە فەرمی ناساندنی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لەلایەن ڕەوەندی ئاشووریی لە ساڵانی نەوەدەکانەوە دەستی پێکردووە. چەند وڵاتێک، لەنێویاندا ئەمریکا، دانیان بەوەدا ناوە کە ئاشوورییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا قوربانیی جینۆساید بوون، بەڵام تورکیا ڕەتیدەکاتەوە.

کۆمەڵکوژیی دەشتی ورمێ لە ئێران پاش ئەوە ڕوویدا کە لەشکری ڕووسەکان کشانەوەو سوپای عوسمانییەکان لە مانگی یەکی ساڵی ١٩١٥ ورمێیان کۆنترۆڵ کرد. ھەندێک لە ھۆزی کوردی ورمێ ھێرشیان کردە سەر شار و ئاوایییەکانی دەوروبەری و ئاشوورییەکان کە یارمەتیدەری ڕووسەکان بوون، لە ترسی تۆڵەی کوردەکان، بە پەنایان برد بۆ قەشە ئەمریکایییەکانی ناەندی شار و لە ماڵەکان و کڵێساکانی خۆیان داڵدەیان دان، لە ھاوینی ساڵی ١٩١٥ ئاشوورییەکانی ھەکاری پەنایان ھێنایە ورمێ و سەڵماس کە ھێزی سوپای ڕووسیای قەیسەری لێبوو، بەڵام ئاشووری/سوریان/ کلدانەکانی وان، ئامەد، و خەربووت دووچاری کوشتاری گەورە بوون. و ھاوکات بوو لەگەڵ کوشتاری ئەرمەن و یۆنانییەکان.

## ناوی سەیفۆ
ئەم کۆمەڵکوژییانە بە چەندین ناوی ناوخۆیی ناسرابوون کە ڕەنگە گرنگترینیان «سەیفۆ/سیفو/ܣܝܦܐ» بێت کە بە واتای (شمشێر) دێت و لە ساڵی ١٩١٥، کاتێک لە ناوچەی تور عابدین/ ھەڤێرکان دەستی پێکرد و پێی گوترا «شاتۆ دسێڤۆ–ܫܢܬܐ ܕܣܝܦܐ»، بە واتای «ساڵی شمشێرەکە». ھەروەھا لە وێژەی سوریانیدا کۆمەڵکوژییەکان ناویان لێنراوە «ܩܛܠܐ ܕܥܡܐ ܣܘܪܝܐ–قَەطلا دەعَمّا سُورایا» / «قَطلو دعَمّو سُریویو» بە زمانی سوریانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە واتای «کۆمەڵکوژی گەلی ئاشووری/ سوریانی». ھەروەھا ناسراوە بە کورتکراوەی «gtala’ama/qat’al-ammo» بە واتای «پاکتاوکردنی نەتەوەیی».

لە تورکیا، ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی گشتی بە «قەتلعامی سوریانی یان Süryani Katliamı یان Süryani Soykırımı بە واتای «کۆمەڵکوژی ئاشووری/سوریان» ناسراون سەرچاوە ڕۆژئاوایییەکان ئەم کۆمەڵکوژیانە بە ناوی «سەیفۆ» و «جینۆسایدی ئاشوورییەکان» ناودەنێن.

## ھۆکارەکان
توێژەران چەند ھۆکارێکیان بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنی قڕکردنە خستەڕوو کە عوسمانییەکان دژی کەمینە مەسیحییەکان ئەنجامیاندا و لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە دەستیپێکرد؛ و ترسی سەرکردە سەربازییەکانی تورک لەوەی ھەر شۆڕشێک یان شەڕێک لەو ناوچانە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی بەشێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتەکە، وەک ئەوەی لە وڵاتانی بەڵکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا، کاتێک زۆربەی ئەو ناوچانە لە دەوڵەتی عوسمانی ھەڵگەڕانەوەو سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا. ھەروەھا ھەوڵدان بۆ بە تورکیکردنی ئەو گەلانەی کە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا دەژین وتاواندنەوەیان لە بۆتەی نەتەوەی تورکدا، کاردانەوەی لێکەوتەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی بیری نەتەوەگەری دژ ئەم سیاسەتە لە نێو گەلانی کورد و عەرەب و ئەرمەنی و ئاشووری لە ئەنجامدا بووە ھۆی بەکارھێنانی توندوتیژی لەلایەن عوسمانییەکانەوە یەکەمین جینۆسایدی بەرفراوان لە ساڵی ١٨٩٥ لە کاتی کۆمەڵکوژیی حەمیدییە دەستیپێکرد، کاتێک سەدان ھەزار ئەرمەنی و ئاشووری لە شارەکانی باشووری تورکیا، بەتایبەتی ئەدەنە و ئامەد کوژران، دوای ئەوەی چالاکوانە ئەرمەنیەکان تۆمەتباران کران بە ھەوڵی تیرۆرکردنی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم. بەڵام ھۆکاری سەرەکی لە پشت ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەسەر ئاشوورییەکان/سوریاکاندا ھات، ترسی عوسمانییەکان بوو لە پەیوەستبوون بە ڕووسەکان و شۆڕشگێڕانی ئەرمەنستانەوە، بە تایبەت دوای شکستی یەکەم لەشکرکێشی قەفقاز لە زستانی ساڵی ١٩١٤.

تێوەگلانی کورد لە کۆمەڵکوژییەکاندا، پاش بڵاوبوونەوەی دەنگۆی ئەوەی کە ئەرمەن و ئاشوورییەکان لەم ناوچانەدا لە ھەوڵدان بە پشتیوانی ڕووسیا دوو دەوڵەتی سەربەخۆ، لەسەر حسابی کوردان، لە وان و ئامەد و ورمێ و ھەکاری دروست بکەن و ئەفسەرانی و لایەنگرانی پارتی لاوانی تورک ئەم دەنگۆیانەیان وەک ھەڕەشە دەگەیاندنە سەرۆک ھۆزە کوردەکان و ھانیان دەدان بۆ ئەوەی لە دژی ئەم ھەوڵانەی ڕووسیا بوەستنەوە. تەنانەت ئەو کوردانەی دژ بە سیاسەتی دەوڵەت بوون بە دڕندەترین شیواز قەتلوعام کران وەک قەتلوعامی بازید و ئەڵشگرد دژ بە کوردان.

## پاشخانی مێژوویی
ژمارەی ئاشوورییەکان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە نزیکەی یەک ملیۆن مەزەندە دەکرا و ناوچەکانیان لە ناوجەرگەی کوردستان کە ئێستا بەسەر ئێران و عێراق و تورکیا دابەش دەبێت. مێژوونووسانی وەک دەیڤید گاونت ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئاشوورییەکان پێش دەستپێکردنی جەنگی جیھانی یەکەم نزیکەی ٦٠٠ ھەزار کەس بوون.

ئاشوورییەکان لە ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێ و باشووری دەریاچەی وان (بەتایبەت ناوچەی ھەکاری) و میزۆپۆتامیا و لە ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی وەک ئامەد، ئەرزرۆم و بیتلیس دەژیان. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی وەک ھاووڵاتی پلە دوو مامەڵەی لەگەڵ ئاشوورییەکان دەکرد، وەک ئەو مەسیحیانەی کە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دەژیان، و ڕێگرییان لێدەکرد کە پۆستی پلەبەرز لە دەوڵەتەکەدا بەدەستبھێنن.

توندوتیژی بەرامبەر بەم کەمینانە پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی گەورە ھەر ھەبوو بەڵأم زیاتر مۆرکێکی ناوخۆیی و تەسکی ھەبوو وەک کوشتاری بەدرخانییەکان لە ساڵانی دوای ١٨٤٠ز کوشتاری سوارەی حەمیدییەی سەر بە دەوڵەت لە ساڵانی ١٨٩٥ و ١٨٩٦. کاتێک سەرکردەکانی سوارەی حەمیدی فەرمانیان لە سوڵتانی عوسمانی وەرگرت، و دژ بە چالاکوانە ئەرمەنەکان لە ئورفا و ئامەد.

### ھەڵگیرسانی شەڕ
ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٩٠ دەستی کرد بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژ بە ئاشوورییەکان ئەوسا عوسمانییەکان پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ ئینگلیز و ئەڵمانەکان ھەبوو و بەڵێنیان دابوو بەرگری لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بکەن لە بەرامبەر ھێرش و ھەڕەشەکانی ڕووسیادا، لەکاتێکدا ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا لە ھەوڵدا بوو بەرگری لە کەمینەی مەسیحس ئەرتۆدۆکسی ئەرمەن و ئاشووریی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بکات و بۆ مەرامی سیاسی و گوشار دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بەکاریان بێنێت

دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی جەنگی دژ بە ڕووسیا و ئینگلیز و فەرەنسا ڕاگەیاند و چووە پاڵ ئەڵمانەکان لە جەنگی گەورەدا، ھێرشی کردە سەر سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و جیھادی دژبە مەسیحییەکان ڕاگەیاند. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٤ دەستی کرد بە دەرکردن و قەتلوعامی ئاشووری و ئەرمەنەکان لە شاری وان. د ئەڵمانەکانیش دۆخەکەیان قۆستەوە پشتگیری دارایی تەواویان پێشکەش بە عوسمانییەکان کرد لە شەڕەکەیان دژی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا.

### بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی
لە بارەی بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی و ئایا جینۆسایدەکە بە شێوازێکی سیستماتیک بووە یان نا، بۆچوونی جیاواز ھەن. سەبارەت بە بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی، ھیلمار کایزەر دەنووسێت، تەڵعەت پاشا لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩١٤ فەرمانی دەرکردنی ئاشوورییەکانی لە ناوچەکە دەرکرد، لە ترسی ھاوکاریکردنیان لەگەڵ ھێزە پێشڕەوەکانی ڕووسیا، بەڵام فەرمانەکە دواخرا و دوای سێ ڕۆژ وازی لێھێنرا بەھۆی نەبوونی سەرباز.

## دۆخی پێش جەنگی گەورە
ئاشووری/سوریان/کلدان لە کەمینە ئایینی و نەتەوەیییە گرنگەکانی ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانین، جگە لەوەی لە شارە گەورەکانی دەوڵەت وەک مووسڵ، حەلەب و ئامەد دەژیان، بەڵام زۆربەیان لە گوندەکاندا دەژیان لە ناوچەیەکانی ورمێ و تا ماردین ھاوسێ لەگەڵ کورد و ئەرمەنەکان دەژیان. توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەی پەیڕەوانی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی (ئاشووری و کلدان) لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەسدا بووە. ھەروەھا سوریانی (ئۆرتۆدۆکس و کاسۆلیکی سووریا) ژمارەیەکی ھاوشێوەیان پێکدەھێنا؛ کە دەکاتە کۆی ژمارەیان ٧٠٠٬٠٠٠–١٠٠٠٬٠٠٠. گرنگترین ناوچە مێژوویییەکانیان بریتی بوون لە:

### ورمێ
ورمێ دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ئێرانی ئێستا. ھەرچەندە بە ناو لەژێر دەسەڵاتی شانشینی قاجاردا بووە، بەڵام لە ڕاستیدا لەژێر کاریگەری ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیادا بووە. ورمێ بووە یەکێک لە ناوچە پێشکەوتووەکان، کە ڕۆژنامەی «زەھریرا دەبھرا» (ܙܗܪܝܪܐ ܕܒܗܪܐ) لە ساڵی ١٨٤٩ دامەزرا کە بە یەکەم ڕۆژنامەی زمانی سوریانی دادەنرێت. چەندین مژدەدەر - کەسێکە فێرکارییەکانی ئینجیل لە ڕێگەی بانگەواز، فێرکردن، خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی بڵاودەکاتەوە تاکو خەڵک باوەڕ بە مەسیحییەت بھێنن. - مەسیحی لە ساڵانی ١٨٢٠ەوە لە ناوچەکەدا چالاک بوون، چاپخانەیان دامەزراند و ڕۆژنامەیان بڵاوکردەوە بە ئامانجی گۆڕینی دانیشتووانی مەسیحی، کە شوێن کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات و کڵێسای کاسۆلیکی کلدان کەوتبوون، بۆ ئایینی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات و پرۆتستانتی. ھەرچەندە تەنھا ژمارەیەکی زۆر کەم گۆڕابوون بۆ ئەم مەزھەبانە، بەڵام کاریگەریی ئەم مژدەدەرانە لە ناوچەکەدا زۆر قووڵ بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ڕۆژنامەگەری و پەروەردە لەنێو دانیشتووانە مەسیحییەکەیدا، ھەستانەوەیەکی کولتووریی ڕووبدات.

### ھەکاری
[وێنۆک|200x200پیکسڵ| شوێنی نیشتەجێبوونی پاتریارکەکانی کڵێسای ڕۆژھەڵات دەکەوێتە قەدشانس لە [ھەکاری.]]

ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە ناوچە ناڕێکەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دادەنرا، کە لە دھۆکەوە لە باشوورەوە تا وان لە باکوور درێژدەبێتەوە. بەھۆی سەختی داگیرکردنی لەلایەن سوپا نیزامییەکانەوە بۆیە دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەرییان ھەبوو. زۆربەی دانیشتووانەکەی شوێنکەوتووی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات بوون و دانیشتووانەکەی بە مەیلی خێڵەکی تایبەتمەند بوون. ھەر خێڵێک لەلایەن کەسێکەوە بە ناوی «مالک» “ܡܠܟ” سەرکردایەتی دەکرا. ئەمانەش لە بەرامبەردا بەیعەتیان بە سەرکردەی ڕۆحی خۆیان کە پاتریارکی کڵێسای ڕۆژھەڵات بوو، کە لە بنەماڵەی شەمعوونە و «کڵێسای مار شالیتا» “ܡܪܝ ܫܠܝܛܐ” لە شارۆچکەی قەدشانس لە باشووری تورکیا وەک ناوەندی خۆی وەرگرتووە. ئاشوورییەکانی ھەکاری سەربەخۆ بوون و دابەشبوون بەسەر عەشیرەتەکاندا کە پێیان دەگوترا ئاشەرات: تیاری سەرەوە، تیاری خوارەوە، تەخومی، تەل، باز، جیلو، زاران، زیر و دێسین. ئاشوورییەکانی ھۆزەکانی ھەکاری لە ڕووی سیاسی و مەزھەبییەوە یەکگرتوو بوون لەژێر ئیدارەی مار شەمعوون کە ملکەچی دەسەڵاتی حکوومەتی عوسمانی بوو. ئەم کۆمەڵگایە لەژێر دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریدا یەکگرتوو بوو، ئاشوورییەکانی ھەکاریش دابەش بوون بەسەر ھۆزێکدا کە سەرکردە ھۆزەکان کە پێیان دەگوترا مەلیک فەرمانڕەوایییان دەکرد. ھەروەھا ھۆزەکان دابەش بوون بەسەر خێڵەکاندا کە لە ھەندێک بنەماڵە پێکھاتبوون. خێڵەکە سەرکردەیەکی ھەبوو کە بەزۆری خوێندەوارترین یان بەتەمەنترین بوو. ناوەندی ئیداری ھەموو ھۆزەکانی ئاشووری لە شارۆچکەی قوچانیس بوو.

تا سەدەی نۆزدەھەم، میرنشینە کوردییەکان دەستیان کرد بە ھەوڵدان بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەدا. شازادەی کورد محەممەد ڕەواندزی لە ناوچەکانی ڕێکەوتی و شنگال چەند کۆمەڵکوژییەکی ئەنجامدا کە مەسیحییەکان و ئێزیدییەکانی کردە ئامانج. ھەروەھا ھەوڵیدا ئایینی ئیسلام بەسەریاندا بسەپێنێت. ھەروەھا لە ناوچەکانی ڕێکەوتی و ھەکاری و بۆتان کۆمەڵکوژیی بە ئامانجی مەسیحییە نا موسڵمانەکان و ئێزیدییەکان ئەنجامداوە. دەسەڵاتی گەشەی کرد و دەستی بەسەر ناوچەکانی ناوچەی فوراتدا گرت لەکاتێکدا عوسمانییەکان سەرقاڵی ھەڵمەتی محەممەد عەلی پاشا بوون لە سووریا؛ بەڵام سوڵتانی عوسمانی بەخێرایی سوپای خۆی نارد و میرنشینی سۆرانی ڕووخاند و کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا سەپاند.

چالاکیی مژدەدەرە پرۆتێستانتەکان لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠دا گومانی خێڵە کوردەکانی ورووژاند و دەشتی نەینەوا و ناوچەی ڕێکەوتیش شاھیدی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی بوون بە سەرکردایەتی میری میرنشینی بۆتانی کورد بەدرخان کە بووە ھۆی کوشتنی دەیان ھەزار مەسیحی و وێرانکردنی زۆرێک لە گوندەکانی ناوچە خێڵەکییەکانی ئاشووری. فشاری زلھێزەکانی ڕۆژاوا بۆ ڕاگرتنی کۆمەڵکوژییەکان بووە ھۆی دەستوەردانی دوودڵانەی پۆرتەی سوبلیم (باب ئەلعالی) و دوا میرنشینی کوردیش ڕووخا.

### توور عەبدین/ ھەڤێرکان

ئەم ناوچەیە گرنگترین ناوەند بوو بۆ کۆمەڵگەی ئۆرتۆدۆکسی سوریانییەکان، و شایەتحاڵی گۆڕینی ھەندێکیان بوو بۆ ئایینی کاسۆلیکی، و بڵاوبوونەوەی کاسۆلیکی سوریانیش بە ھەمان شێوە، بە تایبەت لە ماردین. بە پێچەوانەی ئاشوورییەکانی ھەکاری، سوریانییەکان لە توور عەبدین مەیلی سەربەخۆیییان نەبووە؛ بەڵام ئەوەی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی نیگەران کرد، جیاوازییەکی زۆری ئاستی خوێندن بوو لە نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانانی ئەو ناوچانەدا، ئەمەش وای کرد عوسمانییەکان بڕیار دەربکەن و فەرمانی داخستنی قوتابخانە مەسیحییەکانیان دەرکرد، مەگەر بە فەرمانی فەرمی کراوە نەبن. لە ساڵی ١٨٨٤ دەسەڵاتدارانی عوسمانی یاسایەکیان دەرکرد و تێدا ھاتبوو کە پۆرتی سوبلیم ئەو کەسەیە کە بڕیار دەدات قوتابخانە لە ناوچەکاندا بکرێتەوە یان نا.

تەواوی پارێزگای دیاربەکر لە ساڵی ١٨٩٥دا تووشی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی کرا کە ژمارەی مەسیحییەکانی کەمکردەوە. ژمارەی دانیشتووانی سەنجەقی ماردین پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس بوو، مەسیحییەکان نزیکەی دوو لەسەر پێنجی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. ئێستا کورد نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتووانی توور عەبدین پێکدەھێنن کە نزیکەی ٤٥ ھەزار کەسن.

## کۆمەڵکوژییەکان
[وێنۆک| [بنیامین مارشەمعوون، سەرکردەی ڕۆحی ئاشوورییەکان لە سەردەمی کۆمەڵکوژییەکان.]]

مار شەمعوون بیست و یەکەم بنیامین، سەرۆکی ڕووحانی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری و پاتریارکی، پێش ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی بچێتە جەنگی جیھانیی یەکەم، بەڵێنی پێدرا کە قوتابخانەکان بکرێنەوە و ناوچەکانی ئاشوورییەکان لە ھەکاری پەرە پێبدرێن، بە مەرجێک کە لە ھەر جەنگێکی داھاتوودا بەرامبەر ڕووسیا بێلایەن بمێنێتەوە. لە ڕاستیدا، ئاشوورییەکان لە سەرەتای کارە سەربازییەکانی پاییزی ١٩١٤دا نەچوونە پاڵ ڕووسەوە یان شۆڕشگێڕە ئەرمەنییەکانەوە. تەنانەت پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات نامەی بۆ گەلی خۆی نارد کە داوای لێکردن لە فەرمانڕەوایەتی ناوخۆیی عوسمانییەکان بکەون و بەرامبەر میللیشیاکانیان ڕێگری نەکەن. بە شکستی ھەڵمەتی یەکەمی عوسمانییەکان لە بەرەی قەوقاز بەرەو باتومی، عوسمانییەکان بڕیاریاندا کە تەھا ڕێگا بۆ سەرکەوتن لەو بەرەیە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکانی ئەرمەنییە بەرزەکانییەتی، بە کوشتن و ئاوارەکردنی دانیشتووانی ئەرمەنی؛ بەڵام کردەوەکانی پاکتاویکردن تەنھا ئەرمەنییەکان نەبوو.

لە ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤، سوڵتان محەممەدی پێنجەمی عوسمانی جیھادی دژ بە «دووژمنانی ئیسلام» ڕاگەیاند، و شێخی ئیسلامی عوسمانی بە فەتوای جیھاد لە ١٤ی تشرینی دووەم ئەم بانگەوازەی پشتڕاست کردەوە. سەرەڕای شکستی یەکەمی عوسمانییەکان، بەڵام لە ڕۆژی سەری ساڵی ١٩١٥ توانیان بە بێ بەرگرییەکی بەرچاو بچنە ناو بەرگرییەکانی ڕووسیا لە ئێران و تەورێز و ورمێ کۆنتڕۆڵ بکەن.

لە ھەمان کاتدا لە ھەکاری، میلیشیاکانی کورد کە لەژێر فەرمانی عوسمانییەکان کاردەکەن، کردەوەکانی لەناوبردنی گوندەکانی ئەرمەنی و ئاشوورییان دەستپێکرد. لەم کردەوانەدا، گوندنشینە ئاشووری/کلدانییەکانی ناوچەکانی ئالباق و غاوار (باشووری دەریاچەی وان) تاڵان و کوژران. ھەروەھا عوسمانییەکان سەرکردە سووریانییەکانی ناوچەی «بەشکالی» (باکووری ھەکاری)یان دەستبەسەر کرد بۆ ئەوەی وەک بارھەڵگر بۆ سوپای عوسمانی کاربکەن، و دوای تەواوبوونی کارەکانیان کوژران. لە ١٥ی نیسانی ١٩١٥، باڵیۆزی ئەڵمانی «فانگنھایم» بە تەلەگرامێک بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەڵمانیای ڕاگەیاند کە مەسیحییەکانی وان تووشی «قڕکردنێکی گشتگیری» بوون لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە.

بەڵام ئەو ھۆکارەی کە ئاشوورییەکانی ناچار کرد بچنە ناو جەنگەوە، دەستبەسەرکردنی براکەی پاتریارک، ھوورمز شەمموون بوو کاتێک لە ئەستەمبوڵ خوێندنی دەکرد. ئەو گواسترایەوە بۆ مووسڵ و وەک گیراو بەکارھێنرا. عوسمانییەکان داوایان لە پاتریارک کرد کە بەرامبەر داواکاری سەرکردە ھۆزە ئاشوورییەکان بۆ یەکگرتنی لەگەڵ ڕووسیا بانگھێشتنامەکانیان وەڵام نەداتەوە. پاتریارک وەڵامی دایەوە کە ژیانی گەلەکەی گرنگترە لە ژیانی براکەی؛ بۆیە ھوورمز شمعوون لە مووسڵ لە سێدارەدرا. پاتریارک بە دان بە فشارەکانی سەرکردە ھۆزەکان، لە ١٠ی ئایاری ١٩١٥ جەنگی دژ بە دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند.

### ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری)
سەرەڕای بەڵێنەکانی ڕووسیا بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییەکانی ھەکاری، تەنیا ٤٠٠ سوارەی قەزاکیان نارد، کە پێش ئەوەی بگەنە چیای ھەکاری لەلایەن میلیشیا کوردەکانەوە لەناوچوون. ئاشوورییەکان بە سەرۆکایەتی شەمعوون بنیامین پەنایان بردە بەر شاخە بەرزەکان کە بەرزییەکەی زیاتر لە ٣٠٠٠ مەتر بوو، کە ئەستەمە بۆ سوپای ئاسایی بتوانن بچنە ناوییەوە؛ بەڵام تورکەکان ھێزەکانیان لە ناوچەکانی دەوروبەری ھێشتەوە، دەیانزانی بەفری تشرین ئاشوورییەکان ناچار دەکات دابەزین. پاتریارک لە نامەیەکدا کە ئاراستەی سەرکردایەتی ڕووسیا کراوە، دۆخی چیای ھەکاری دەگێڕێتەوە:

#### ڕاکردن بەرەو ورمێ
شەمعوون بنیامین دەیزانی ھاتنی زستان بە مانای لەناوچوونی تەواوەتی گەلەکەی دەبێت. سەفەری بۆ ئێران کرد و لەوێ ھەوڵیدا ڕووسەکان ڕازی بکات کە ھێزی دووەم بنێرن بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان؛ بەڵام لە مەحاڵبوونی ئەمەیان ئاگادار کردەوە و ئامۆژگارییان کرد کە نەگەڕێتەوە بۆ ھەکاری، چونکە ئەمە مانای مردنی دەبێت؛ بەڵام زۆری نەخایاند گەڕایەوە و توانی زۆرینەی گەمارۆدراوەکان لە ڕێگایەکی دڕ و سەختدا کە عوسمانییەکان پێشبینییان نەکردبوو بەرەو ورمێ ڕابەرایەتی بکات. نزیکەی ٥٠ ھەزار کەسیان گەیشتنە دەشتی ورمێ و لە شارۆچکەکانی سەڵماس و ورمێ نیشتەجێ بوون. ھەزاران کەس لەکاتی پەڕینەوە لە شاخەکانی درێژبوونەوەی نێوان ھەکاری و ورمێ بەھۆی برسێتی و ماندووێتی گیانیان لەدەستدا.
دوای ئەوەی عوسمانییەکان زانیان کە خەڵکی شاخ توانیوویانە ھەڵبێن، ھێرشیان کردە سەر گوندە مەسیحییەکان کە دەکەونە دەشتی نێوان بەرزایییەکانی ھەکاری و دەریاچەی وان، بەڵام دوای ئەوەی ڕووسەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩١٥دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر شاری واندا سەپاند بەرەو ڕۆژاوا کشانەوە.

### کۆمەڵکوژیی سێرت
وێنۆک|300x300پیکسڵ| سکێچێکی نیگارکێشی ئیتاڵی لیۆناردۆ دی مانگۆ کە لەناوبردنی ژنان و منداڵان نیشان دەدات.
ھەرچەندە زۆرێک لە دانیشتووانی گوندە شاخاوییەکانی ھەکاری ھەڵھاتن، بەڵام دانیشتووانی شار و دەشتەکانی بەرزایییەکانی ئەرمەن، چارەنووسێکی جیاوازیان بەرەوڕوو بووەوە. دوای شکستیان لەلایەن ڕووسەکان لە وان لە نیسانی ١٩١٥، سوارەی حەمیدییە کە لە نیمچە سەربازی کورد پێکھاتبوو، پاشەکشەیان کرد بۆ سێرت، لەوێ لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥ ھەموو پیاوە کلدانییەکانی شارۆچکەکەیان دەستگیر کرد و بە فەرمانی حاکمەکەی حیلمی پاشا ماڵەکانیان تاڵان کرد. شایەتحاڵەکان باسیان لەوە کردووە کە چۆن ھێرشبەرەکان جلوبەرگیان لە دەستگیرکراوەکان بردووە و ڕووتیان کردوون و بە چەکی سپی - چەقۆ یان تەور یان قەمە - کوشتوویانن. دوای چەند ڕۆژێک فەرمانی دەرکردنی ئەو ژن و منداڵانەی کە ماونەتەوە لە سێرت و حەفتا گوندی مەسیحی لەو ناوچەیە دەرکران. بە یاوەری سوارەکانی کورد بۆ مێردین ١٠٠ کیلۆمەتر ڕێپێوانیان کرد. پێش ئەوەی بگەن، بەدری پاشا، پارێزگارەکەی، تەلەگرامێکی نارد و داوای لە سوارەکان کرد ھەموو ئەو ژن و منداڵانەی ھەڵیان گرتبوو پاکتاوی بکەن. ئەوان ھێنرانە دۆڵێک کە بە واویلە ناسراوە، لەوێ سوارە بە سەدان ژن و پیاوی کورد لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بەھێزکرابوون، زۆربەیان بە شمشێر و خەنجەر و بەرد کوشتیانن و تەنھا ئەو کەسانە ژیان کە وا خۆیان نیشان دا کە مردوون.

لە ھەمان کاتدا ھێزەکانی جەودەت پاشا و خەلیل پاشا کە لە ھەکاری جێگیر بوون، بەرەو گوندەکانی سەنجەقی سێرت بەڕێکەوتن کە نزیکەی ٦٠ ھەزار مەسیحی لێ بوون کە زۆربەیان کلدان و ئۆرتۆدۆکسی سووریانی بوون و ھەموو دانیشتووانی گوندە مەسیحییەکانیان کوشت. ڕافایێل دی نۆگالێس مێندێز، ئەفسەرێکی ڤێنێزوێلا کە لە سەردەمی عوسمانییەکاندا لەگەڵیان شەڕی کردووە، باس لەوە دەکات کە چۆن کۆمەڵکوژییەکان پێشوەختە لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە پلانیان بۆ دانرابوو. لەگەڵ گەیشتنی بە سێرت، دی نۆگالێس ئەوەی بینیوویەتی دەگێڕێتەوە:

ھەروەھا دی نۆگالێس دەگێڕێتەوە کە کاتێک لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، پارێزگاری دیاربەکر قسەی کردووە، دووەمیان ئاگاداری کردووەتەوە کە فەرمانی قڕکردن لە ڕێگەی تەلعەت پاشا وەزیری جەنگەوە وەرگرتووە، کە سێ وشەی تێدایە: سووتاندن - لەناوبردن - کوشتن (Yak-Vur-Öldür).

### کۆمەڵکوژییەکانی ویلایەتی ئامەد
[ڕاست|وێنۆک|334x334پیکسڵ| ڕافایل دی نۆگالێس مێندێز بە جلوبەرگی سەربازی عوسمانی، چەتەیەکی ڤەنزوێلی بوو کە لە [جەنگی جیھانیی یەکەمدا وەک ئەفسەر لە سوپای عوسمانیدا کاری کردووە. ئەو کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەن و ئاشوورییەکانی بە جینۆسایدێکی پلان بۆ داڕێژراو وەسف کرد.]]
جۆزێف نەعیم، کە قەشەیەکی کلدانی بوو و لە کۆمەڵکوژییەکانی ڕوھا ڕزگاری ببوو، لە کتێبەکەیدا بە ناوی «ئایا ئەم نەتەوەیە لەناو دەچێت؟» ئاماژەی بەوە کردووە کە پرۆسەی ڕاوەدوونانی زۆرەملێ لە ئازاری ١٩١٥دا دەستی پێکرد، کاتێک کاروانەکانی ئاوارە ئەرمەنییەکان لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بە بارودۆخێکی خراپ گەیشتنە ناو شارەکە. لە کاتێکدا پرۆسەی کۆمەڵکوژی لە مانگی دواتردا دەستی پێکرد و ھەموو مەسیحییەکانی بێ جیاوازی گرتەوە. کۆمەڵێک لە پیاوانی ئاشووری/سوریانییان لە تەمەنی شانزە ساڵییەوە کۆکردەوە و لە گۆڕەپانەکانی شاردا ئەشکەنجەیان دان و کوشتیانن. دواتر وێنەیان گرتن و وا نیشانیان دان کە گوایە ئەوانە تورکن و لەلایەن مەسیحییەکانەوە کوژراون.

بەڵام لە ناوەندی ویلایەتی ئامەد (دیاربەکر)، سەرەتا دەسەڵاتداران ھەزاران کەس لە ناودارانی ئەرمەن و سوریانییان لەسەر دەستی والییەکەی، محەممەد ڕەشید پاشا، دەستگیرکرد و لەسێدارە دان پێش ئەوەی ئەوانی دیکە لەناو ببەن و ڕاوەدوویان بنێن. ژمارەی کوژراوانی سوریانی لەوێ لە نێوان ٧٠،٠٠٠ بۆ ١٠٠،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.

دی نۆگالسیش دەگێڕێتەوە کە لەکاتی قسەکردنی لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، ناوبراو پێی ڕاگەیاندووە کە فەرمانی کۆمەڵکوژییەکەی لە ڕێگەی تەلەگرافێکەوە لە تەلعەت پاشای وەزیری جەنگەوە پێگەیشتووە کە تەنھا سێ وشەی تێدا بووە: بسوتێنە - تێکبدە - بکوژە (Yak-Vur-Öldür).
#### کۆمەڵکوژییەکانی توور عەبدین
[وێنۆک|215x215پیکسڵ| [تەلعەت پاشا وەزیری جەنگی عوسمانی. تەلەگرامێکی کورتی بۆ پارێزگاری ئامەد نارد، کە تێدا نووسیبووی: «بسووتێنە-لەناوببە-بکوژە».]]
لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥دا ھێزەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر گوندە سوریانییەکان لە ناوچەی جەزیرەی فوراتی. لە ١٠ی حوزەیراندا کۆمەڵکوژیی مێردین و دەوروبەری ڕوویدا، و لە ١٤ی حوزەیرانیشدا ھێرش کرایە سەر نسێبین. بەڵام لە نسێبین، نووری پاشای حاکمی تورک ڕێگەی نەدا سوپا بچێتە ناو شارەکە، چونکە دەیزانی ئەمە دەبێتە ھۆی کۆمەڵکوژی. لەو کاتەدا محەممەد ڕەشید پاشای والی دیاربەکر فەرمانی تیرۆرکردنی دا، و دوای ئەوە لە بیست و یەکی ھەمان مانگدا کۆمەڵکوژییەک لە مدیاد ڕوویدا.

خەلیل پاشا دوای گەڕانەوەی لە سێرت، چاوی بە نێردەیەک کەوت بە سەرۆکایەتی ناجی پاشا و بە پاڵپشتی ڕاوێژکارە سەربازییە ئەڵمانییەکان کە گرنگترینیان شۆبنەر-ریختەر بوو، کە دواتر بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی نازی لە ئەڵمانیا؛ ئەرکی ئەم نێردەیە ھەماھەنگی پرۆسەکان بوو لە توور عەبدین. سەرەڕای بیرۆکە ڕەگەزپەرستییەکانی، بەڵام شۆبنەر-ریختەر زۆرجار ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی دەربڕیوە کە سەرکردە تورکەکان گرتبوویانە بەر، وەک چۆن لە نامەکانیدا بۆ فەرماندەیی باڵا لە بەرلین دەردەکەوێت. ئەم نێردەیە ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توند بووەوە کاتێک ویستی بچێتە ناو شارۆچکە سوریانییەکانی ھەزەخ، ئێوەرت و باسبرین، ئەمەش وای لە فەرماندە عوسمانییەکان کرد ناوی بنێن «ڕاپەڕینی مدیاد». سەرەڕای کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە عوسمانییەکان بۆ ھەوڵی چوونە ناو ئەو شارۆچکانە، بەڵام شکستی بەردەوامیان سەرنجی گەورە فەرماندە سەربازییەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، لەوانە ژەنەڕاڵە ئەڵمانییەکە فۆن دەر گۆڵتز کە یەکێک بوو لە گرنگترین فەرماندە ئەڵمانییە چالاکەکان لە دەوڵەتی عوسمانیدا. ئەنوەر پاشا ناوبراوی لەسەر ئەسپی فەیلەقێکی سوپای سێیەمی عوسمانی ناردی بۆ تەسلیمکردنی ناوچەکە، بەڵام دوای چەندین شەڕ عوسمانییەکان و ئەڵمانییەکان نەیانتوانی بچنە ناو ھەزەخ و ئێوەرت. بۆیە ڕێککەوتن لەسەر ئاگربەست لە نێوان ھەردوولا کرا.

لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا، ناجی پاشا تەلەگرافێکی نارد و تێدا ھاتبوو کە سوریانییەکان لە جەزیرە، دیاربەکر و مدیاد ڕاپەڕیون و دەستیان بە کۆمەڵکوژی دژی موسڵمانان کردووە. ھەروەھا داوای فەیلەقێکی زیادە و تۆپخانەی قورسی کرد. لە ھەفتەکانی دواتردا چاوی بە ناودارانی ھەزەخ کەوت و داوای لێکردن چەکەکانیان ڕادەست بکەن و موڵک و ماڵیان بەجێبھێڵن بۆ ئەوەی ڕاوەدوو بنرێن. ھەروەھا داوای لە شۆبنەر-ریختەر کرد فشار بخاتە سەر ئەڵمانەکان بۆ ناردنی ھێزی زیاتر بۆ گەمارۆدانی شارۆچکە سوریانییەکان. بەڵام ناوبراو بەو پاساوانەی ناجی پاشا قایل نەبوو، بەڵکو دۆخەکەی وەک یاخیبوون نەدەبینی، بەڵکو وەک «ھەوڵێکی ڕەوا» لەلایەن سوریانییەکانەوە بۆ پاراستنی خۆیان لەو چارەنووسەی کە بەسەر ئەرمەنییەکاندا ھاتبوو. بۆ ئەوەی ئەڵمانەکان بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژی مەسیحییەکانی عوسمانی تۆمەتبار نەکرێن، داوای لە ھەموو فەرماندە ئەڵمانییەکان کرد لە توور عەبدین بکشێنەوە و پیاوەکانیان بخەنە ژێر فەرمانی فەرماندە تورکەکانەوە.
#### [[بەرگری لە ھەزەخ|شەڕی ھەزەخ]]
لە ٧ی تشرینی دووەمدا، ناجی پاشا ڕەتیکردەوە چاوی بە شاندی ناودارانی ھەزەخ بکەوێت و فەرمانی بە ھێزەکانی دا کە بە سوارچاک و تۆپخانەی قورسەوە ھێرش بکەنە سەر شارۆچکەکە. لەکاتی ھێرشی سەرەتاییدا، تورکەکان نەیانتوانی بچنە ناو گوندەکە و ئەفسەرێکی تورک و ژمارەیەکی زۆر سەرباز لەکاتی ھەوڵدان بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوارەکانیدا کوژران. ھەروەھا تۆپبارانکردنی شارۆچکەکەش سوودی نەبوو لە تەسلیمکردنیدا، و ھەوڵەکانی ھەڵکەندنی تونێل لە ژێر دیوارەکانیدا شکستی ھێنا.

باڵیۆزی ئەڵمانیا لە ئەستەنبوڵ لە نامەیەکدا بۆ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا بێتمان ھۆڵویگ، دۆخی ناوچەی توور عەبدینی ڕوونکردەوە و باسی لە قەناعەتی فەرماندەی ھێزە ئەڵمانییەکان لە دەوڵەتی عوسمانی کرد کە ئەوەی ڕوودەدات ڕاپەڕین نییە، بەڵکو ھەوڵێکی سوریانییەکانە کە لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی نێوان مێردین و مدیاد خۆیان حەشارداوە بۆ ئەوەی لە چارەنووسی ئەرمەنییەکان دوور بکەونەوە. ھەروەھا لە باڵیۆزی ئەڵمانیا لە مووسڵەوە خواستی والییەکەی بۆ ڕاگرتنی پرۆسە سەربازییەکانی دژی ئەوانی گواستەوە.

گەمارۆدانی ھەزەخ بەردەوام بوو و تورکەکان ھەزاران کەس لە ھێزەکانیان کە لە مووسڵ و سووریا جێگیر بوون بانگھێشت کرد بۆ بەدەستەوەدانی شارۆچکەکە. بەڵام خاڵی وەرچەرخان لە شەڕەکەدا لە شەوی ١٣-١٤ی تشرینی دووەم بوو، کاتێک گروپێکی «فیدایانی یەسووع»، کە گروپێکی شەڕکەر بوون و لەلایەن سوریانییەکانی ھەزەخەوە پێکھێنرابوون، دزەیان کردە ناو سەربازگەی تورکەکان و دەستیان کرد بە کوشتنی سەربازەکان لەکاتی خەوتندا، ئەمەش بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوانیاندا و لەناو پشێوییەکەدا دەستیان کرد بە تەقەکردن لە یەکتر. ژمارەیەکی زۆریان ھەڵھاتن و چەکە قورسەکانیان وەک دەستکەوت بۆ خەڵکی شارۆچکەکە بەجێھێشت، بۆیە ناجی پاشا پەلەی کرد لە بەستنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵیاندا.
### کۆمەڵکوژیی و خۆڕاگری لە ورمێ
[وێنۆک|213x213پیکسڵ| وێرانەی گوندی گوڵباشان، یەکێک لە ئاوایییە گرنگەکانی ئاشووری لە [دەشتی ورمێ.]]
[ڕاست|وێنۆک| کوشتاری [سمکۆی شکاک دژ بە ئاشوورییەکان لە ورمێ.]]

#### تیرۆرکردنی مارشەمعوون
### کۆچکردن بەرەو عێراق

## ئاوارەبوون و نیشتەجێکردنی دواتر
[وێنۆک|279x279پیکسڵ| بوترۆس ئاغا، یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی ئاشووری لە [ورمێ، لە کۆنفرانسی لۆزان سەرۆکایەتی شاندی کلدان-ئاشووری کرد.]]
دوای سەرکەوتنی تورکەکان لە شەڕی سەربەخۆییی تورکیا بە سەرۆکایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک، پاشماوەی سوریانی و ئەرمەنییەکانیان لە ناوچەکانی جەزیرەی سەروو و کیلیکیا ڕاوەدوو نا، و زۆربەی ئەمانە کۆچیان کرد بۆ شارەکانی باکووری سووریا و بەتایبەتی حەلەب، بەوەش ژمارەی دانیشتووانی حەلەب زیادی کرد. شێخ کامل غەزی لە کتێبەکەیدا «نھر الذھب في تاريخ حلب» دەگێڕێتەوە کە ڕێژەی ئەرمەنەکان لەوێ لە چەند خێزانێکەوە بۆ نزیکەی چارەکی دانیشتووانی حەلەب بەرزبووەوە، ھەروەھا سوریانییەکان ڕێژەیەکی زۆریان پێکھێنا و ڕێژەی مەسیحییەکان گەیشتە زیاتر لە ٤٠٪. ھەروەھا ئاوارە سوریانی/ئاشوورییەکانی مێردین و نسێبین لە شاری قامیشلۆ لە بەری سووریا بەرامبەر نسێبین نیشتەجێ بوون. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی سوریانییە کاتۆلیکەکان بەرەو بەیرووت کۆچیان کرد و لە سەرەتادا لە کەمپەکانی نزیک ئەو شوێنەی کە دواتر بوو بە گەڕەکی سوریانییەکان ژیان، و تا ساڵی ١٩٧١ ڕەگەزنامەی لوبنانییان وەرنەگرت.

زۆربەی ئەو ئاشوورییانەی کە لە ساڵی ١٩١٨ لە ورمێ ھەڵاتبوون، گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان دوای ئەوەی دۆخەکە لەوێ جێگیر بوو بەھۆی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە و ڕەزامەندی ناچارییان بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان. ھەروەھا زۆربەی ئەو ئاشوورییانەی کە لە ناوچەکانی بەرواری لە نێو سنوورەکانی پادشایەتی عێراق دەرکرابوون گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان لەوێ، بەڵام ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە کوردەکان ناچاری کردن بڕۆن و بۆ ھەمیشە لە شارە گەورەکانی وەک بەغدا، مووسڵ و بەسرە نیشتەجێ بوون. بەڵام زۆربەی ئاوارەکان لە ئاشوورییەکانی حەکاری پێکھاتبوون کە تورکیا داواکارییەکانی ئاغا پترۆسی بۆ پێشوازیکردن لێیان لەکاتی ڕێککەوتنی پەیماننامەی لۆزان ڕەتکردەوە. ھەروەھا ھەوڵەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە ناوچەی «برادۆست» لە باشووری کوردستان شکستی ھێنا و پێشنیازەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە کەنەدا ڕەتکرانەوە. بۆیە ڕێککەوتن کرا لەسەر نیشتەجێکردنی ھەندێکیان لە ناوچەکانی باشووری پارێزگای دھۆکی ئێستا. بەڵام سوپای عێراق زۆری نەخایاند زۆربەی ئەو گوندانەی وێران کرد و نزیکەی ٣،٠٠٠ ئاشووری کوشت لەوەی کە بە کۆمەڵکوژیی سێمێل لە ساڵی ١٩٣٣ ناسراوە، دوای بڵاوبوونەوەی دەنگۆ دەربارەی ئارەزووی ئەوان بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆ. بەھۆی ئەوەوە نزیکەی ١٥,٠٠٠ کەس چوونە سووریا و لە چەند گوندێک لەسەر کەنارەکانی ڕووباری خابوور لە پارێزگای حەسیچە نیشتەجێ بوون.

## پێشانگە
[وێنۆک|183x183پیکسڵ| یادی کۆمەڵکوژی لە [پاریسی فەرەنسا]]
[وێنۆک| مۆنۆمێنتی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە شاری [تارزانا لە ئەمریکا]]

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:مێژووی تورکیا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی ئایینی مەسیحییەت
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم
پۆل:کۆمەڵکوژیی ١٩١٥
پۆل:ئاشووریەکان
پۆل:سمکۆ شکاک
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی