ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق ٢٠٠٩

**ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٩** لە ٣١ی ١ بەڕێوەچوو، بۆ جێگرتنەوەی ئەنجومەنە ناوخۆییەکان لە چواردە لە ھەژدە پارێزگای عێراق کە لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی عێراق ساڵی ٢٠٠٥ ھەڵبژێردران. ١٤ ھەزار و ٤٣١ کاندید کە سێ ھەزار و ٩١٢یان ژن بوون، کێبڕکێیان بۆ بەدەستھێنانی ٤٤٠ کورسی کردووە. کاندیدەکان لە زیاتر لە ٤٠٠ حیزبەوە ھاتبوون کە ٧٥٪ یان تازە پێکھاتبوون.

## چوارچێوەی یاسایی
لە شوباتی ٢٠٠٨، پەرلەمانی عێراق بە زۆرینەی یەک دەنگ یاسای دەسەڵاتەکانی پارێزگاکانی پەسەند کرد، لەکاتێکدا زۆرێک لە ئەندامانی پەرلەمان لە دانیشتنەکان ئامادە نەبوون. یاساکە دەسەڵاتی لابردنی ھەر پارێزگارێکی بە سەرۆک وەزیران دەدا، کە ڕێکارێک بوو دەسەڵاتێکی گەورەی لە دەستی حکوومەتی ناوەندیی زۆرینە شیعە لە بەغدا دەھێشتەوە. یاساکە داوای دەکرد کە یاسای ھەڵبژاردنی پارێزگاکان لە ماوەی ٩٠ ڕۆژی داھاتوودا پەسەند بکرێت و ھەڵبژاردنەکانیش تا سەرەتای تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ ئەنجام بدرێن.

ئەنجومەنی سەرۆکایەتی لە سەرەتادا یاساکەی ڕەتکردەوە و ئاماژەی بەوەدا کە لەگەڵ مافە دەستوورییەکانی پارێزگاکان ناگونجێت. باس لەوە کرا کە جێگری سەرۆککۆمار، عادل عەبدولمەھدی، کە پارتەکەی، ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراقی، کاریگەرییەکی بەھێزی لە زۆرێک لە ئەنجومەنەکانی پارێزگاکانی باشوور ھەیە، بە تایبەتی دژی بووە؛ بەڵام، ئەنجومەنەکە ھەڵوێستی خۆی پێچەوانە کردەوە دوای ناڕەزایەتییەکانی ڕەوتی سەدر، و ئاماژەیان بەوەدا کە لەبری ئەوە ھەوڵی گۆڕانکاری لە یاساکەدا دەدەن پێش ئەوەی بکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە.

لە تەممووزی ٢٠٠٨، کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق پێشنیازی دواخستنی ھەڵبژاردنەکانی کرد بۆ مانگی کانوونی یەکەم بەھۆی دواکەوتن لە پەسەندکردنی یاسای ھەڵبژاردن، کە کاتێکی زۆر کەمی بۆ ئامادەکاری ھێشتبووەوە.

پڕۆژەیاسای ھەڵبژاردنی پارێزگاکان لە کۆتاییدا لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٨ پەسەند کرا، سەرەڕای کشانەوەی ئەندامانی ھاوپەیمانیی کوردستان بەھۆی بڕگەیەکەوە کە ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکی دەکردە ڕێککەوتنێکی دابەشکردنی دەسەڵات. ڕۆژی دواتر، ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی عێراق، کە پێکھاتبوو لە سەرۆککۆمار جەلال تاڵەبانی (کورد)، جێگری سەرۆککۆمار عادل عەبدولمەھدی (عەرەبێکی شیعە)، و جێگری سەرۆککۆمار تاریق ھاشمی (عەرەبێکی سوننە)، بە کۆی دەنگ ڕێککەوتن لەسەر ڕەتکردنەوەی یاساکە بەھۆی بڕگەی کەرکووکەوە و گەڕاندییانەوە بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بۆ پێداچوونەوە.

ڕەشنووسی دووەم لەلایەن ئەنجومەنی سەرۆکایەتییەوە لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ پەسەند کرا، کە ڕای گەیاند دەتوانرێت بڕگەیەکی کەمینەکان دواتر زیاد بکرێت. بڕگەی کەمینەکان لە ٣ی تشرینی دووەم زیاد کرا.

## پارێزگای کەرکووک
ڕەشنووسی سەرەکی پێشنیازی دواخستنی ھەڵبژاردنەکانی لە پارێزگای کەرکووک دەکرد تا دوای ئەنجامدانی ڕاپرسی بۆ دیاریکردنی دۆخی وردی؛ بەڵام، کۆمەڵێک لە نوێنەرانی تورکمان و عەرەب پێشنیازی بڕگەیەکی دابەشکردنی دەسەڵاتیان کرد، کە بریتی بوو لە دامەزراندنی ئەنجومەنێکی پارێزگا کە لە دە کورد، دە عەرەب، دە تورکمان، و دوو ئاشووری پێکبێت. ئەم بڕگەیە لە ڕەشنووسی یاسای ھەڵبژاردندا کە لە تەممووزی ٢٠٠٨ خرایە بەردەم ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، جێگیر کرا. ئەمەش بووە ھۆی کشانەوەی پارتە کوردییەکان وەک ناڕەزایەتییەک، و دەیانوت "ئەگەر ئێوە کورسییەکانتان پێش ھەڵبژاردن دیاری کردووە، ئیتر بۆچی دەنگدان؟" لەگەڵ ئەوەشدا، یاساکە لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٨ پەسەند کرا؛ بەڵام، سەرۆککۆمار جەلال تاڵەبانی و جێگری سەرۆککۆمار عادل عەبدولمەھدی ڕێککەوتن لەسەر ڕەتکردنەوەی یاساکە، واتە دەگەڕێندرایەوە بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بۆ پێداچوونەوە.

پشووی ھاوینەی پەرلەمان لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ دەستیپێکرد، بەڵام دانیشتنێکی تایبەت لە ٣ی ئابی ٢٠٠٨ بانگھێشت کرا بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ کێشەی کەرکووک. لەو کۆبوونەوەیەدا، ھیچ چارەسەرێک نەدۆزرایەوە؛ و لە کۆبوونەوەیەکی تردا لە ٤ی ئاب، نوێنەران دانیشتنەکەیان بۆ ٥ی ئاب دواخست، و لەو ڕێکەوتەشدا بۆ ٦ی ئاب. پاشان بۆ ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ دواخرا و لیژنەیەک پێکھێنرا بۆ کارکردن لەسەر سازانێک تا ئەو کاتە. لەو دانیشتنەدا، ھیچ بڕیارێک نەدرا و دانوستانەکان لە ١٠ی ئەیلوول بە شێوەی لیژنەیەکی تایبەتی شەش ئەندامی بەردەوام بوون. یاساکە لە کۆتاییدا لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ تێپەڕێنرا و چاوەڕوان دەکرا ھەڵبژاردنەکان تا ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ئەنجام بدرێن. چارەسەری سازانەکە ئەوە بوو کە مامەڵە لەگەڵ کەرکووک بە شێوەیەکی جیاواز بکرێت، و ھەڵبژاردنەکان لە کەرکووک و سێ پارێزگا خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکە لە کاتێکی دواتردا ئەنجام بدرێن. بڕیار بوو لیژنەیەکی تایبەت کار لەسەر چارەسەرێک بۆ کێشەی کەرکووک بکات و ڕاپۆرتی خۆی تا ٣١ی ئازاری ٢٠٠٩ پێشکەش بکات.

نوێنەری تایبەتی نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق، ستێفان دی میستۆرا، پێشنیازی ئەنجامدانی ھەڵبژاردنەکانی لە ھەموو پارێزگاکان کرد جگە لە کەرکووک، و دواخستنی ھەڵبژاردنی کەرکووک بۆ ماوەی شەش مانگ بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی قبوڵکراو. پڕۆژەیاسایەک کە لەسەر بنەمای ئەم پێشنیازە بوو لە ٦ی ئاب گفتوگۆی لەسەر کرا و لەلایەن ھاوپەیمانیی کوردستانەوە قبووڵکرا، بەڵام لەلایەن بەرەی تورکمانی عێراق، بەرەی تەوافوقی عێراق، و ڕەوتی سەدرەوە ڕووبەڕووی دژایەتی بووەوە، کە ناڕازی بوون لە ئاماژەی پڕۆژەیاساکە بە ڕاپرسیی دۆخی کەرکووک و پێداگرییان لەسەر دواخستنی تەواوی ھەڵبژاردنەکان کرد تا چارەسەرێک دەدۆزرێتەوە.

## کەمینەکان
بەپێی ماددەی ٥٠ی پڕۆژەیاسای ھەڵبژاردن، بڕیار بوو ژمارەیەک کورسی بۆ کەمینە ئایینییەکانی وەک مەسیحی و ئێزیدی لە ئەنجومەنە ناوخۆیییەکان تەرخان بکرێت؛ بەڵام ئەم بڕگەیە لە ڕەشنووسی کۆتاییدا سڕایەوە و یاسادانەران ئاماژەیان بە نەبوونی داتای سەرژمێری کرد بۆ دیاریکردنی ژمارەی گونجاوی کورسییەکان. پێنج ھەزار مەسیحی لە مووسڵ دژی ئەم گۆڕانکارییە خۆپیشاندانیان کرد و بە «پەراوێزخستنی مافەکانیان»یان دانا، و سەرۆکی کەنیسەی ئاشووریی ڕۆژھەڵات نامەیەکی بۆ ئەنجومەنی سەرۆکایەتی نووسی و داوای لێکردن ڤیتۆ لەسەر یاساکە بەکاربھێنن.

سەرۆک وەزیران مالیکی نیگەرانیی خۆی دەربڕی و داوای لە پەرلەمان و کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان کرد کە «ھەموو نیگەرانی و نادادپەروەری و ھەستی پەراوێزخستن کە ھەندێک لە توێژەکانی کۆمەڵگای عێراقی ھەستی پێدەکەن، لاببەن». ھەروەھا نوێنەری کورد مەحموود عوسمان داوای لە ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی عێراق کرد کە پرۆسەی پێداچوونەوە بەکاربھێنن بۆ زیادکردنی ھەموارێک کە پشکی کەمینەکان لەخۆبگرێت و وتی «حوکمی زۆرینە واتە دەبێت کەمینەکان بپارێزرێن». یەکێک لە سەرکردەکانی ڕەوتی سەدر جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت ڕێگە بە مەسیحییەکان بدرێت «بەشداری لە بنیاتنانی دەوڵەتی عێراقدا بکەن»، و لابردنی ئەم بڕگەیە «ھەڕەشەیە بۆ سەر یەکێتیی عێراق». ھەروەھا نێردەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکانیش ڕەخنەی لە لابردنی بڕگەی کەمینەکان گرت.

بڕگەی کەمینەکان لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ زیاد کرا، ھەرچەندە تەنھا شەش کورسیی تایبەتی تەرخان کرد (سێ بۆ مەسیحییەکان، و یەک کورسی بۆ ھەر یەک لە ئێزیدی و سابیئەی مەندایی و شەبەک) لەبری دوازدە کورسی کە نەتەوە یەکگرتووەکان پێشنیازی کردبوو. مەسیحییەکان کورسییەکیان لە ھەر یەک لە بەغدا، نەینەوا و بەسرە بەدەستھێنا، لەکاتێکدا ئێزیدی و شەبەک دوو کورسییان لە نەینەوا و سابیئەی مەنداییش کورسییەکیان لە بەغدا بەدەستھێنا.

### پشکی ژنان
ڕەشنووسە سەرەتایییەکانی یاسای ھەڵبژاردن گەرەنتییەکیان لەخۆگرتبوو کە ئەنجومەنە ھەڵبژێردراوەکان لانی کەم لەسەدا بیست و پێنجی ئەندامەکانیان ژن بن؛ بەڵام، ئەو یاسایەی کە تێپەڕێنرا، داڕشتنەکەی بەم شێوەیە بوو کە «لە کۆتایی ھەر سێ براوەیەکدا، دەبێت یەکێکیان ژن بێت». کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردن ئەمەی بەوە لێکدایەوە کە کاتێک لیستێک زیاتر لە دوو کورسی لە پارێزگایەکی دیاریکراودا دەباتەوە، کورسیی سێیەم دەدرێت بە ژنێک لە لیستی پارتەکە. بەھۆی ژمارەی زۆری ئەو پارتانەی کە لە ھەڵبژاردنەکاندا ڕکابەری دەکەن و چاوەڕوان دەکرا زۆربەیان یەک یان دوو کورسی ببەنەوە، نوێنەرە ژنەکان نیگەرانیی خۆیان دەربڕی لەوەی کە گۆڕینی داڕشتنەکە ئەم بڕگەیەی لاواز کردووە.

### سیستمی ھەڵبژاردن
ھەڵبژاردنەکانی پێشووی پارێزگاکان و ھەڵبژاردنە نیشتمانییەکان لە عێراق بەپێی سیستمی «پێڕستی داخراو» بەڕێوەچوون، کە تێیدا دەنگدەران پارتێک یان ھاوپەیمانییەک ھەڵدەبژێرن و پارتەکە یان ھاوپەیمانییەکە نوێنەری تاک دیاری دەکات.

ھەڵبژاردنە نوێیەکان بەپێی سیستمی «لیستی کراوە» بەڕێوەدەچن، کە تێیدا دەنگدەران دەتوانن یان پارتێک یان پاڵێوراوێکی تاک ھەڵبژێرن؛ و ئەو پاڵێوراوانەی کە لە لیستێکەوە ھەڵدەبژێردرێن، ئەوانە دەبن کە زۆرترین دەنگی تاکیان لەناو ئەو لیستەدا بەدەستھێناوە.

ھەروەھا سیستمەکە نوێنەرایەتیی ژنان بەھێز دەکات، ئەگەر دوو کەسی یەکەمی ھەڵبژێردراو لە لیستێکدا پیاو بن، کەسی سێیەم کە ھەڵدەبژێردرێت، ئەو ژنە دەبێت کە زۆرترین دەنگی بەدەستھێناوە.

### میلیشیاکان
لە مانگی ئازاردا، حکوومەتی نووری مالیکی دژی میلیشیاکانی سەر بە ڕەوتی سەدر لە پارێزگای بەسرە ھەنگاوی نا. سەدرییەکان مالیکییان بەوە تۆمەتبار کرد کە ھەوڵی لاوازکردنیان دەدات پێش ھەڵبژاردنەکان، بەڵام مالیکی ئیدیعای کرد کە تەنھا «گرووپە تاوانکارییەکان» دەکاتە ئامانج.

دواتر، مالیکی ڕای گەیاند کە ھەر پارتێک میلیشیاکانی ھەڵنەوەشێنێتەوە، لە ھەڵبژاردنەکان دووریدەخاتەوە. لە مانگی نیساندا، ئەنجومەنی وەزیران پڕۆژەیاسای ھەڵبژاردنەکانی پەسەند کرد، کە بڕگەیەکی لەخۆگرتبوو کە ڕێگری لەو پارتانە دەکرد کە خاوەنی میلیشیان. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەوتی سەدر بەشداریی لە ھەڵبژاردنەکاندا کرد.

## بانگەشەی ھەڵبژاردن
دۆخی ئەمنی لەم ھەڵبژاردنانەدا زۆر باشتر بوو لە ھەڵبژاردنەکانی پێشوو. ھەڵبژاردنەکان لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە پارێزرابوون و بۆ یەکەمجار ھێزە فرەڕەگەزەکان لە عێراق ھیچ ڕۆڵێکیان نەگێڕا. پاڵێوراوەکان ھەستیان بە سەلامەتیی پێویست دەکرد بۆ بانگەشەکردن، لەکاتێکدا ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٠٥ بانگەشەی گشتیی کەمی بەخۆیەوە بینی. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەشت پاڵێوراو لە ماوەی بانگەشەدا کوژران، سنوورەکان بۆ دەنگدان داخران و قەدەغەی ھاتوچۆ سەپێنرا. سەرەڕای ئەوە، دەتوانرێت بە شێوەیەکی ئەرێنی بەراورد بکرێت بە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٠٥ کە تێیدا زیاتر لە ٢٠٠ پاڵێوراو کوژران.

پرۆسەی دەنگدانی پێشوەختە لە ڕۆژی چوارشەممە ٢٨ی کانوونی دووەم بۆ ٦١٤٬٠٠٠ سەرباز، پۆلیس، زیندانی، نەخۆش و ئاوارەی ناوخۆیی بەڕێوەچوو.

### ناوچە سوننە عەرەبییەکان
ئەنجومەنەکانی ئێستای پارێزگاکان لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٠٥دا ھەڵبژێردران، کە لەلایەن عەرەبە سوننەکانەوە بایکۆت کرا. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە چەندین پارێزگای زۆرینە عەرەبی سوننە وەک نەینەوا و سەڵاحەدین، یان لەلایەن پارتە کوردییەکانەوە یان پارتە فرە نەتەوەیییەکانی زۆرینە شیعەوە بەڕێوەببرێن. بە بڕیاری پارتە عەرەبییە سوننەکان بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکان لەو کاتەوە، چاوەڕوان دەکرێت ئەم ھەڵبژاردنانە نوێنەرایەتییەکی زیاتریان بۆ دابین بکەن.

ھەروەھا چاوەڕوان دەکرێت ھەڵبژاردنەکان ڕکابەریی ھەڵبژاردن لەناو دانیشتووانی عەرەبی سوننەدا لە نێوان بەرەی تەوافوقی عێراقیی لایەنگری حکوومەت و گرووپە سیاسییە نوێیەکان کە لە میلیشیاکانی بزووتنەوەی سەحوەی دژە قاعیدە پێکھاتوون، بەھێز بکات. ئەندامێکی دیاری بزووتنەوەی سەحوە لە بەغدا، ئەبو عەزام تەمیمی، بەرەی کەرامەی عێراقی دامەزراند بۆ ڕکابەریکردن لە ھەڵبژاردنەکاندا. ھەروەھا بزووتنەوەی سەحوە لە ئەنبار بەرەی نیشتمانیی بۆ ڕزگارکردنی عێراقی پێکھێنا. چاوەڕوان دەکرێت ئەم پارتانە سەرکەوتنێکی گەورە لە دەنگدانی عەرەبە سوننەکان لە ئەنبار، سەڵاحەدین، دیالە و بەغدا بەدەستبھێنن.

لە نەینەوا، پارتی «حەدبا»ی زۆرینە عەرەبی سوننە —کە ھەروەھا پشتیوانیی سەرۆک وەزیران نووری مالیکیی ھەیە— سکاڵای ئەوەی دەکرد کە لەلایەن ھێزە ئەمنییە کوردییەکانەوە دەکرێتە ئامانج. پاڵێوراوێک لە ھاوپەیمانیی «عێراق ھی ئێمەیە»ی سوننەی عەرەب لە نەینەوا لەلایەن چەکدارێکەوە کوژرا کە چووبووە ناو قاوەخانەیەک و تەقەی لێکردبوو.

### ناوچە شیعە عەرەبییەکان
بەرپرسێکی باڵای حکوومی گوتی کە ھەڵبژاردنەکان «نەخشەی سیاسیی عێراق سەرلەنوێ دەکێشنەوە»، لەکاتێکدا جێگری سەرۆککۆمار عادل عەبدولمەھدی ھەڵبژاردنەکانی بە «تاقیکردنەوەیەکی گەورە بۆ ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکان» کە بڕیارە لە ٢٠٠٩–٢٠١٠ ئەنجام بدرێن، وەسف کرد. شارەزایەک لە گرووپی قەیرانە نێونەتەوەیییەکان پێشبینی «گۆڕانێکی گەورە»ی کرد، کە تێیدا پارتە ئێستاکان کە لەلایەن ئەوانەی لە دەرەوەی وڵات بوون دامەزراون، پێگەی خۆیان لەدەست دەدەن لە بەرژەوەندیی پارتە نوێیەکان کە لەو کەسانە پێکھاتوون کە لە سەردەمی سەددام حوسێندا لە عێراقدا ماونەتەوە.

ھەروەھا چاوەڕوان دەکرێت ھەڵبژاردنەکان ڕکابەرییەکی گەورە لە نێوان دوو پارتە ئیسلامییە شیعە سەرەکییەکەی ناو حکوومەتدا ببینن —حیزبی دەعوەی ئیسلامی بە سەرۆکایەتیی نووری مالیکی و ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراقی بە سەرۆکایەتیی عادل عەبدولمەھدی. دوای ئۆپەراسیۆنی صولة الفرسان (٢٠٠٨)، سەرۆک وەزیران «ئەنجومەنەکانی پشتیوانی» دامەزراند بۆ یارمەتیدانی ئاسایش لە پارێزگا باشوورییەکان، و مالیکی ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەوە بە تۆمەتی بەکارھێنانی ئەم ئەنجومەنانە بۆ بنیاتنانی بنکەیەکی سیاسی. ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی عێراق لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٨دا بە ئاشکرا ڕەخنەی لە سەرۆک وەزیران گرت و وتی کە ئەم ئەنجومەنانە نایاسایین و دەبێت ھەڵپەسێردرێن، و دەبێت پارەکان بۆ پشتیوانیی سوپا و پۆلیسی ئاسایی بەکاربھێنرێن.

ھەروەھا چاوەڕوانی ڕکابەری لە نێوان پارتە ئیسلامییەکانی حکوومەت و بزووتنەوەی سەدری ئۆپۆزسیۆندا دەکرێت و ھەندێک لە شرۆڤەکاران دەیانوت کە چاوەڕوان دەکرێت سەدرییەکان زۆرینەی کورسییەکان لە باشووری عێراق و بەشێک لە بەغدا بەدەستبھێنن. بزووتنەوەی سەدر پشتیوانیی لە لیستی «بێتاوانی و ئاوەدانکردنەوە» و لیستی «سەربەخۆ بەڕێزەکان» کرد.

ھەندێک لە شرۆڤەکاران پێشبینیی کاردانەوەیەکیان دژی پارتە ئایینییەکانی ئێستا دەکرد لە بەرژەوەندیی پارتە عەلمانیترەکان.

ماوەیەکی کەم پێش ھەڵبژاردنەکان، دەستپێشخەرییەک لە پارێزگای بەسرە دەستیپێکرد بۆ گۆڕینی پارێزگاکە بۆ ھەرێمێک؛ بەڵام دەستپێشخەرییەکە شکستی ھێنا لە بەدەستھێنانی ١٠٪ی دەنگی دەنگدەرە شایستەکان لە ماوەی دیاریکراودا و بەو ھۆیەشەوە ھەڵوەشایەوە.

## سەرچاوەکان