عەشیرەتی چۆڵمەکی

سەر زەمینی هۆزی ( چۆڵمەکی ) و پەیدابونی

هۆزی چۆڵمەکی ئەگەڕێتەوە بۆ تفەنگچی(قەڵخانی) لە هۆزی (سنجاوی) لە (ئالی گۆران) لە شاری {کرماشان} لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە سەر مەزهەبی {سوڵتان سەهاک} یان {سوڵتان ئیسحاق بەرزنجی} واتە مەزهەبی کاکەیی.

ئەم هۆزە لە چوار تیرە پێکهاتووە ( دەڕۆستەمان و دەفرەشەینان و دەمرەهان و دەوەیسان ) واتە ( ڕۆستەم و شریف و مراد و وەیس )

لە دەوروبەری سەرەتای (ساڵی ۱٥٦۷) زایینی هۆزی چۆڵمەکی لەناوچەی کرماشانەوە کۆچیان کردوە بۆ ڕۆژهەڵاتی شاری چەمچەماڵ لە {پاریزگای کەرکوک}.
 لە ناوچەکەدا دوو گوندیان دروست کرد بەناوی چۆڵمەک چونکە گەرمیان و کوێستانیان ئەکرد یەکەمیان لە ڕۆژهەڵاتی چەمچەماڵ دووەمیان لە ناوچەی بازیان لە ڕۆژ ئاوای شاری سلێمانی. 
ئەم کەسایەتی و ناودارانە بوونە سەرۆک و کوێخاو دەم سپی هۆزی چۆڵمەکی یەک لەدوای یەک

یەکەم-- جانەوەیس بەگ

دووەم-- کوێخا ڕەمەزان

سێیەم --کوێخا مەلاک

چوارەم -- فقێ وەیس

پێنجەم -- کوێخا نادر

شەشەم--کوێخا سڵێمان

حەوتەم-- مامە حەمەعلی شاناز

هەشتەم --کاکە ڕەمەزان عزیز سڵێمان

نۆیەم -- مامە حمەعزیز مارفەگێتە

دەیەم-- کوێخا حمەشریف خلیفە

یەزدەیەم--ملا محمد هەڕاوە

دوازدەهەم -- کوێخا ڕەحیم چۆڵمەکی.

لەوکاتەدا ژمارەی ماڵەکان دەگەیشتە ۲٥۰ دوو سەد و پەنجا ماڵ.له دەوروبەری ساڵی ۱٨۲۰ زایینی میری بابان ئەفسەرێک و حەوت سەربازی نارد بۆ کۆ کردنەوەی باج لە گوندی چۆڵمەک  دانیشتوی گوندەکەش نەیان توانی باجەکە دابین بکەن لە بەر ئەوە لەگەڵ میرنشینی بابان پەیوەندیان تێک چوو لەسەر باج.

چونکە ئەو باجەی ئەوان داوایان ئەکرد دانیشتوی چۆڵمەک نەیانتوانی دابینی بکەن بۆ ئەفسەرەکەی میرنشینی بابان کە داوای کرد لە کۆتایدا کوێخا رەمەزان بە ئەفسەرەکە ئەڵێت ناتوانین ئەو باجەبدەین گەلێ زۆرە پێمان هەڵناسوڕێ.
 لە کۆتایدا ئەفسەرەکەی بابان بە کوێخا ڕەمەزان ئەڵێ ئەگەر باجەکە نەدەن ئەوا ئەوا تەعدای ناموستان لێ ئەکەم ئینجا کوێخا ڕەمەزان ئەڵێ بۆستە ئێستا بۆتان دابین ئەکەین.

 ئینجا کوێخا ڕەمەزان مشاوەرە لە گەڵ خزم و کەسەکانی ئەکات ڕێک ئەکەون لە سەر کوشتنی ئەفسەرەکە،

 ئەڵێن حەوت سەر بازەکە ناکوژین چونکە سەربازەکان تاوانیان نیە.
ئینجا لە ناکاو پەلاماری ئەفسەرەکەو سەربازەکان ئەدەن لە ناو دوێخانەکەی کوێخا ڕەمەزان،
 ئینجا دەست بەسەریان ئەکەن و یەکسەر ئەفسەرەکە ئەکوژن و حەوت سەربازەکەش دەست و پێیان ئەبەستن بەڵام نایان کوژن،

 ئینجا تەرمەکەی ئەشۆن و کفنی ئەکەنو ئەیخەنەگۆڕ لە گۆڕستانی چۆڵمەک.

 ئینجا هەر لەو شەوەدا ئەگەڕێنەوە بۆ کرماشان بۆ زێدی ڕەسەنیان.
لەدوای ڕوخانی میرنشینی بابان لەساڵی ۱٨٥۰ زایینی بەشێک لە هۆزی چۆڵمەکی ئەگڕێنەوە بۆ گوندەکەیان  گوندی چۆڵمەک.

کاتێک ئەبینن گوندەکەیان داگیر کراوە لە لایەن حەمەی هەیەر لە تیرەی سەفەرەوەن لە هۆزی هەمەوەند کە ئێستا لەناو نەوەکانیدا بە حەمە ئاغا ناوی دەبەن.

حەمەی هەیەر لەگەڵ هۆزی هەمەوەند نەچووە بۆ لیبیا بۆیە لەلایەن میرنشینی بابانەوە زەوی و ئاوی چۆڵمەکی پێبەخشراوە وا دیارە زۆر نزیکی میرنشینەکەبوە.

کاتێک حەمەی سڵێمان باوکی موشیر ئاغای هەمەوەند کە له لیبیا گەڕایەوە بیستی حەمەی هەیەر بۆتە خاوەندێ چوو بۆ گوندی چۆڵمەک چوە ماڵ حەمەی هەیەر چووە دوێخانەکەیەوە بە پێڵاوەکانێوە چوەسەر ڕایەخەکانی دانیشت یەکسەر پێی وت حەمە ئەم ئاغایتە لە کۆرەوە هاوردیە حەمەی هەیەریش دەمانچەیەک بە قەدێوە بوو وتی بەزەی ئەم دەمانچە بوومە ئاغا گەورەم.

ئینجا دەوڵەتی عوسمانی بڕیاری گەڕانەوەی هۆزی چۆڵمەکی دا لەلایەن سوڵتانی عوسمانی بۆ عێراق لەدوای ڕوخانی میرنشینی بابانەوە بۆ گوندی چۆڵمەک دوای ئەوە چەند ساڵێک دانیشتن لە گوندەکە لە گەڵ تیرەی سەفەرەوەن لە هۆزی هەمەوەند بەڵام پەیوەندیان تێکچو لەڕووی کۆمەڵایەتیەوە.

حەمەی هەیەرکاتێک گوندی چۆڵمەکی داگیرکرد لە ڕۆژهەڵاتی شاری چەمچەماڵ.
 لەساڵی ۱۹۰٦ زایینی لەگەڵ هۆزی هەمەوەند چوون بۆ ئێران بۆ ئیش وکاری خۆیان کاتێک کە کەڕانەوە بۆ کوردستانی باشور لە نزیک هەڵەبجەی شەهید لەگەڵ پیاوێک لەهۆزی نەورۆڵی بوە دەمەقاڵیان، لەئەنجامدا حەمەی هەیەرو و کریم کوڕی ئەکوژێت تەرمەکانیان فڕێ ئەدەن و بێکەس ئەکەون هۆزی نەورۆڵی بەخاکیان نەسپارد،
کاتێک کاکەیی یەکانی هاوار بەم کارەساتەیان زانی چوون تەرمەکانیان هەڵگرد و شۆریان و کفنیان کردوو لە گۆڕستانی هاوار بە خاکیان سپارد
 ئەمە سیفەتی هۆزی کاکەیی یە بەرامبەر ئەوکەسەی کە خاکەی داگیر ئەکات دوژمنداری لە گەڵ ئەکات، کاکەیی لە ڕۆژی تەنگانە یارمەتی ودووژمنەکەی ئەدات ڕابردوو لە بیرەکات.مێژوو بە بەڵگە ئەمەی سەلماندووە.
حەمەی هەیەر کاتێک گوندی چۆڵمەکی داگیر کرد لە هۆزی کاکەیی ئەو خاکە نەبووە قسمەتی کە گۆڕی ئەوی تێدا بێت کەدەستی بەسەردا گرد بەڵکو حەمەی هەیەر قسمەتی بوو لە بەشێکی تری خاکی کاکەیی دوور لە داگیر کاری لە گوندی هاوار بە ئازادی بنوێت و ببێتە دوا مەنزڵگای لە پارێزگای هەڵەبجەی شەهید،دوور لە زێدی خۆی کە چەمچەماڵە.دوور لە هۆزەکەی دوور لە نەوەکانی.

لەدەروبەری ساڵی ۱٨٦۱ زایینی کۆچ ئەکەن بۆ گوندەکانی کوڵەکانی و شۆراو نزیک بە ڕۆژهەڵاتی شاری داقوق
 لە ناوچەی کوڵەکانی و شۆراو تێکەڵ بە هۆزی زەنگەنە و قەرەسەنی و گۆمەیی و زەند و جاف ئەبن و ئەبنە خزم و دۆستی یەکتر.
سەید محمد بەرزنجی قایەچی یەکێکە لە نەوە ناودارەکانی شا ئیبراهیم بەغدادی یە. ناوچەی کاکەیی لە ڕۆژ ئاوایی داقوق بە سەروەت و سامانی خۆی ئەکڕێت بۆ نەوەکانی و عەشیرەتەکەی بۆ نمونە تەنها عەرەبکۆی بە ۱٤۰۰۰ چواردە هەزار لیرەی ڕەشادی عوسمانی کڕیووە داوای لە هۆزی کاکەیی کردووە کۆچ بکەن بۆ ناوچەی داقوق و زەوی بەسەردا دابەش کردون و جێگیری کردن دوور لە کۆچەری سەید محمد بەرزنجی قایەچی زەوی و ئاوی کەسی داگیر نەکردووە هەمووی بە سەروەت و سامانی خۆی کڕێتی لە کەرکوکەوە کۆچی کردووە بۆ ڕۆژئاوای قەزای داقوق.

سەید ئیبراهیمی بەرزنجی لە هۆزی کاکەیی زۆر ڕێزیان لە هۆزی چۆڵمەکی گرتووە مێژوو ئەمەی سەلماندووە لەو ڕۆژەوەی بون بە براو کەسی یەکتری بچوکترین کێشە ڕوی نەداوە من بۆ مێژوو ئەڵێم ڕۆژێک میر سەید عدنان ئاغای کاکەیی ڕێبەری گشتی هۆزی کاکەیی خوا لێی خۆشبێت وتی مامۆستا محمد ئێمە بۆیە عەشرەت چۆڵمەکیمان خۆشەوێت قەد ڕۆژێک زیانی بە ئێمە نەگەیانووە و دڵمانی نەیەشاندووە کاتێکیش ئێوە بوون سونی مەزهەب  لە ئاینی ئیسلام بچوکترین کێشە ڕووی نەداوە لەنێوان سەید خلیل ئاغای باپیرم و بگرە باوکی ڕەحمەتیشم سید فتاح ئاغای کاکەیی زۆر زیاتر ڕێزی لە چۆڵمەکی ئەگرد لەوەی کە ئەو کاتەی کە لەسەر مەزهەبی کاکەیی بوون

ئەمەش لەبەر ئەوە بوو کە عەشرەت چۆڵمەکی جێگەی باوەڕو متمانەی باوکی خۆشەویستم بوون.

بەڵگەش بۆ ئەمە ئەوەیە کاتێک باوکم سەید فتاح ئاغای کاکەیی کاتێک کێشە ڕویدا لە نێوان عەشرەت چۆڵمەکی و هەمەوەند لە ساڵی ۱۹٥۳زایینی لە چەمچەماڵ هات سەردانی قائیمقام و ماڵی محمد ئەمین ئاغای سەرۆکی عەشیرەتی هەمەوەندی کردوو کێشەکەی چارەسەرکردو لە کۆتیدا محمدامین ئاغای هەمەوەند وتی ئاغا سەید فتاح ئێمە وەک بنەماڵەی هەمەوەند قەرزاری ئێوەین چونکە من لە کاتی دەوڵەتی عوسمانی نەفیکرام بۆ باشوری عێراق لەدوای ئازاد کردنم کە گەڕامەوە بۆ بەرە و کوردستان و چەمچەماڵ بەر لەوەی بگەمە شوێنی مەبەست لام دا لە ماڵ مامەت سەید وەڵەد ئەفەندی ئاغا یەکێک لە گوندەکانی کاکەیی و زۆر خزمەتی کردم و زۆر ڕێزی لێگردم تا ئەمرم لە بیرم ناچێت .

ئینجا باوکم سەید فتاح ئاغای کاکەیی گەڕایەوە بۆ گوندی تۆپزاوە لە داقوق باوکم قەد جیاوازی لە نێوان چۆڵمەکی و کاکەیی نەکردووە هەر عەەشرەت چۆڵمەکی بەکەس خۆی زانیوە قەد سەید فتاح ئاغای کاکەیی جیاوازی لە نێوان مەزهەبی سونی و مەزهەبی کاکەیی نەکردووە.

ئەوکات چۆڵمەکی سونی بون خۆ ئێوە لەسەر مەزهەبی کاکەییش نەمابون باوکم ئاغا فتاح هاتە جواب لە سەر هۆزی چۆڵمەکی.

سەید فتاح ئاغای کاکەیی لە گوندی تۆبزاوە مزگەوتی درووست کردووە زۆر دڵسۆزی مەزهەبی سونی لە ئایینی ئیسلام بووە.ملا محمد هەڕاوەی لە هۆزی چۆڵمەکی زۆر خۆر خۆش ویستوە هەمیشە بە کاکە مەلا بانگی کردووە.

سەید خلیل و سەید وەڵەد و سەرۆک عەشیرەت کاکەیی سەید فتاح ئاغای کاکەیی و ڕۆستەم ئاغا و سڵێمان ئاغا و نامیق ئاغا و  تۆفیق ئاغاو ڕەفیق ئاغاو مستەفا ئاغا و نجم الدین ئاغاو ئیسماعیل ئاغاو جلال ئاغا و عەلی ئاغا ئەم سەیدە بەڕێزانە هەموویان سەردانی باپیرم عزیز سڵێمان نیان کردووە لە گوندی عەرەبکۆی چونکە عزیز کوڕی کوێخا سڵێمان فەقێ وەیس سەرۆکی عەشیرەت چۆڵمەکی ئەوکاتەبووە و بەشداری جەنگی جیهانی یەکەمی کردبوو لە گەڵ سەید خلیل ئاغای کاکەیی لە شاری بەسرە لە شەڕی سەفەربەلک و شەڕی ئاوباریک لە ساڵی ۱۹۳۱ زایینی بۆ هەموو شەڕێک ئەمادەبووە لە گەڵ سەید خلیل ئاغای کاکەیی و تفەنگ نیشانێکی زۆر چاک و بە ناوبانگ بووە.

هەروەها لە دوای کۆچی عزیز سڵێمان و محمود سڵێمان ئەم ئاغا و سەیدە بەڕێزانە سەردانی نەوەکانی عزیز سڵێمان و محمود سڵێمانیان ئەکرد لە گورگەیی چاوسور بەناوی(ڕەمەزان و محی الدین و کریم و حمید و سەعید و سابیر و جوامێر ) و (حمە ساڵح و واحێد و ئەحمەد و سدیق و حمەغریب و حمەشریف)  لە گوندی هەڕاوەش سەردانی ماڵی مەلا محمد و کوێخا حمەشریف یان کردووە کەسایەتی یە ناودارەکانی ئەو سەردەمەی کاکەیی ئەمانەبوون سەید فتاح ئاغای کاکەیی و  سەید جماڵ ئاغای کاکەیی و سەید کریم ئاغای کاکەیی و سەید ئیبراهیم ئاغای کاکەیی و سەید جلال ئاغای کاکەیی و سەید فائیق ئاغای کاکەیی و سەید حسام الدین ئاغا و سید عەدنان ئاغای کاکەیی و کەماڵ ئاغای کاکەیی و سەید نازم ئاغای کاکەیی و سەید نەجات ئاغای کاکەیی ئەمانە هەر بەردەوام بوون لەسەردانی کردنی هۆزی چۆڵمەکی بەڵام زۆر ئێستا زۆر کەمبۆتەوە هاموو شۆو سەردانی ئاغاکان کاکەیی جاران هەموو ئافرەتەکانیشیان تێکەڵ بە چۆڵمەکی بوون.

هۆزی چۆڵمەکی لەسەر داوای سەید خلیل ئاغای کاکەیی و سەید وەڵەد ئەفەندی ئاغای کاکەیی و سەید ڕۆستەم ئاغای کاکەیی هەر سێ کوڕی سەید محمد بەرزنجی قایەچی لە نەوەکانی شاه ابراهیم بەغدادی ئەمانە سەرۆکی گشتی عەشیرەت کاکەیی بوون هۆزی چۆڵمەکی داواکەیان قبوڵ کردوو لە ناوچەی کوڵەکانی و شۆراوەوە کۆچیان کرد بۆ نێوان ناوچەی کاکەیی و تاڵەبانی

ئینجا لە ساڵی ۱٨۹٥ زایینی لە گوندی کوڵەکانی و شۆراوەوە کۆچ ئەکەن بۆ ناوچەی تاڵەبانی و کاکەیی لە ڕۆژئاوای داقوق لەوێ نیشتەجێ ئەبن،لە کۆدەرە و مەینەتاوە گوندێک دروست ئەکەن لە نێوان کاکەیی و تاڵەبانی نزیکەی دوو ساڵ لەوێ ئەبن.

ئینجا دوای ئەوە دابەش ئەبنە سەر ئەم گوندانەی کاکەیی  تۆپزاوە و زەنقڕ و علی سەرا و ئەلبو محمد و عەرەبکۆ ،ئینجا لە سەرەتای ساڵی ۱۹۲۰ زایینی لە ناوچەی کاکەیی یەوە کۆچیان کرد بۆ ناوچەی تاڵەبانی لەم گوندانە نیشتەجێ بون عبداللە غانم و یەینجە و عەنانە و سنور.

شێخ فەیزوڵا عبدالقادر تاڵەبانی سەرۆکی عەشیرەت تاڵەبانی لە ناوچەی تاڵەبانی لە ڕۆژئاوایی قەزای داقوق زۆر دڵسۆزی هۆزی چۆڵمەکی بوو زۆرحەزی ئەکرد کۆچ بکەن بۆ ناوچەی تاڵەبانی هەمیشە چۆڵمەکی بەکەس و ئەولادی خۆی ئەزانی بەڵگەش بۆئەمە ئەوەیە کاتێک مامی گەورەی باوکم دەروێش علی چۆڵمەکی تیرۆر کرا بەدەستی سەید حسێن لە عەشیرەتێکی ناسراوخزم زۆر بەناحەق کوشتیان کاتێک شێخ فەیزوڵای تاڵەبانی هەواڵی کوشتنی دەروێش عەلی بیست زۆر نیگەران بوو سوێندی خوارد تا حەقی دەروێش علی نەسێنم ناگەڕێمەوە بۆ خاکی تاڵەبانی کاتێک خۆی ئامادەکردوو عەگالێکی سێ قوبەی سورمەداری حیجازی لەسەر بوو دای گردوو کردیەملی و سواری ئەسپێکی عوبەیەی ڕەش بوو یەکسەر هێرشی بردە سەر عەشیرەتەکەو چوار کەسی لێیان کوشت و لە تۆڵەی دەروێش عەلی چۆڵمەکی ئینجا گەڕایەوە بۆ عبداللە غانم لە ناوچەی تاڵەبانی.

ئینجا لە ساڵی ۱۹۲۷ زایینی بەهۆی وشکە ساڵی یەوە کە بە گرانی بچوک ناوی ئەبەن لە ناوچەی تاڵەبانی یەوە کۆچ ئەکەن بۆ شارۆچەکەی چەمچەماڵ و دەوروبەری،لەم گوندانە نیشتەجێ ئەبن بنگرد و برایم ئاغا و سەیدان و کانی سارد و گورگەیی چاوسور و گورگەیی ئەحمەد کاکەوڵاو گورگەیی سەر خاسە و یاروەلی.
   دوای دوو ساڵ بەشێک لە هۆزی چۆڵمەکی گەڕانەوە بۆ ناوچەی تاڵەبانی و کاکەیی و داوێ بەشەکەیی تریشی مایەوەو نیشتە جێ بوون لەم گوندانە گورگەیی چاوسور و گورگەیی ئەحمەد کاکەوڵا و گورگەیی سەرخاسە و یاروەلی.

   ئێستا هۆزی چۆڵمەکی لەم شارو قەزاو نەحیەو ئەم گوندانە نیشتە جێ یە شاری کەرکوک و هەولێر و سلێمانی و دهۆک و بەغداد و موسڵ و داقوق و دوبز و کەلار و خانەقین و حەویجەو چەمچەماڵ و دووز و شۆڕش و تەکیە و لەیلان.
لە ناوچەی تاڵەبانی و کاکەیی و داوێ و هەمەوەند و شوان چۆڵمەکی لەم گوندانە نیشتەجێن ئێستا وەک
 گوندەکانی  هەڕاوە و چۆڵمەک و  لەکاوە و گورگەیی چاوسور و گورگەیی ئەحمەد کاکەوڵا و گەزەڵان و گورگەیی سەرخاسەو عبدوڵاغانم و عەرەبکۆی و علی سەراو تۆبزاوە و ئەلبومحمد و تەپەی دووسەر و ئاوایی علی ئاغا و ساڵەح ئاغا و حسین ئیسلام و قەرەدەرە و سیامەنسور.

## سەرچاوە
نوسین و ئامادەکردن: سەیدا محمد چۆڵمەکی  

بلاوکردنەوە و دواداچوون: ئاسو فاخر جلال ئەمین جادر نادر فقێ وەیس، نەوەی کوێخا نادر و سەرۆکی عەشیرەتی چۆڵمەکی فقێ وەیس لە هۆزی چۆڵمەکی.