open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئاگنی

وێنۆک|ئاگنی خوداوەندی ئاگر
**ئاگنی** خوایەکی ئایینی ھیندوو و یەکێکە لە گرینگترین خوداکانی **سەردەمی ڤێدایی**. ئاگنی لە زمانی سانسکریتا واتە ئاگر.
لە ڤێداکان ئاگنی خودای ئاگرە. ئاگنی لە گرینگترین خواکانە لە ڤێدا و تەنیا **ئیندرا** لەوە باڵاترە. ئاگنی پەیامبەری نێوان مرۆڤ و خوداکانی دیکەیە. بۆیە خەڵک قوربیانیەکانیان ئەخستە ناو ئاگر تا ببردرێن بۆ جیھانی تر.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خوایانی ئایینی ھیندوو
جۆرە مەترسیلەسەرەکان

[وێنۆک|[بەور یەکێکە لەو جۆرە گیانلەبەرانە کە لە مەترسیی قڕاندایە.]]
**جۆرە مەترسیلەسەرەکان** ئەو جۆرە گیانلەبەرانەن کە مەترسیی قڕانیان لەسەرە، بە جۆرێک کە بە یەکجاری لە ڕووی زەوی بسڕێنەوە و و نەمێنن. زانایان مەزەندە دەکەن کە زیاتر لە ھەشت ھەزار و ٣٠٠ جۆری ڕوەک و حەوت ھەزار و ٢٠٠ جۆری گیانلەبەر لە ھەسارەکەدا مەترسیی قڕانیان لەسەرە و زۆرینەیان لە ناوچە گەرمەکان و وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا دەبینرێن. ساڵانە ھەزارانی دیکە قڕ دەبن پێش ئەوەی ژینناسان بیان دۆزنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرە مەترسیلەسەرەکان
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
کۆئەندامی ھەست

وێنۆک|چاو یەکێک لە بەشەکانی سەرەکی کۆئەندامی هەست

**کۆئەندامی هەست** بەشێکە لە کۆئەندامی دەمار کە ئەرکی فامکردنی هەستەکانی لە ئەستۆیە.

## پەڕاوێز

پۆل:کۆئەندامی دەمار
جۆر (ژینناسی)

**جۆرە** لە دابەشکاریی ژینناسیدا بە گرووپێک لە گیانەوەران دەگوترێت کە دەتوانن پێکەوە سێکس بکەن و منداڵ بھێنن و ئەم منداڵانەش بتوانن دیسان ھەمان کار بکەن.

## پەڕاوێزەکان

پۆل:زاراوەناسیی ژینناسی
ھۆرمۆنی ھاندەری چیکڵدانە

**ھۆرمۆنی ھاندەری چیکڵدانە** () (کورت دەکرێتەوە بۆ: (FSH)، بریتییە لە ھۆرمۆنی وریاکەرەوەی توخمەڕژێنەکان. بەرھەمھێنانی سپێرمە لە نێرەدا، وە گەشە و پێگەیەشتنی ھێلکەدانە چیکلدانە لە مێیەدا وریادەکاتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ژینناسی
پۆل:ھۆرمۆنەکان
پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ
پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
ھایدرۆنیۆم

**ھایدرۆنیۆم** (ئینگلیزی: Hydronium) (شێوگی کیمیایی: +H3O) ئایۆنێکە، لە پرۆتۆنێکی لەگەڵ گەردێک ئاو یەکگرتوو پێکدێت.
 وێنۆک

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ترشەکان
پۆل:کیمیای ئاو
ئایۆناندن

**ئایۆناندن** (ئینگلیزی: Ionization) کردەی خستنەسەر یان لێ لادانی ئەلیکترۆنە لە گەردیلە یان گەردێک، کە بارگەیەکی پەتی دەدات بە گەردیلە یان گەردەکە، بەڵام لە گیراوەکاندا، ئایۆنێن کردەی پەیدابوونی ئایۆنە، لە گەردەکانی تواوە لە ئەنجامی کاری توێنەر.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئایۆناندن
پۆل:ئایۆنەکان
پۆل:کیمیای فیزیکی
پۆل:فیزیکی گەردیلەیی
ئۆکسی ترش

**ئۆکسی ترش** یان **ترشی ئۆکسجینی** (ئینگلیزی: Oxyacid) ترشێکە، لە ھایدرۆجین و ئۆکسجین و توخمی سێیەمی بەزۆری ناکانزا پێکدێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ترشەکان
ئاڵۆزی چالاککراو

**ئاڵۆزی چالاککراو** (ئینگلیزی: Activated complex) ئاوێتەیەکە لە بارێکی ناجێگیردا و، بارێکی گواستراوەیە لە نێوان کارلێککردوو و بەرھەمھاتووەکانی کارلێکێکی کیمیایی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
ئەستەر

**ئەستەر** (ئینگلیزی: Ester) ئاوێتەیەکی ئەندامییە، کۆمەڵەیەکی کاربۆکسیلی تێدایە، کە کۆمەڵەیەکی ئەلکیل شوێنی ھایدرۆجینی ھایدرۆکسیلەکەی گرتبێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای ئەندامی
پۆل:ئەستەرەکان
پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
ئۆکسان

**ئۆکسان** (ئینگلیزی: Oxidation) کردەی ونکردنی ئەلکترۆنێک یان چەند ئەلکترۆنێکە، لە ماددەیەک کە باری ئۆکسانەکەی زیاد دەکات.

## لێکردنەوە
لێکردنەوە یان کەمکردنەوە *(Reduction)* کردەی وەرگرتنی ئەلکترۆن یان کەمبوونەوەی ئۆکسانەژمارەیە.

## کاردانەوەی ئۆکسان-لێکردنەوە
کاردانەوەی ئۆکسان-لێکردنەوە (*Oxidation-reduction reaction)* ھەر گۆڕانێکی کیمیایییە، کە تێیدا ماددەیەک دەئۆکسێت (ئەلکترۆن ون دەکات) و، ماددەیەکی تر لێ دەکرێتەوە (ئەلکترۆن وەردەگرێت).

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
ئایۆنی نابەشدار

**ئایۆنی نابەشدار** یان **ئایۆنی سەیرکەر** (ئینگلیزی: Spectator ion) بریتییە لەو ئایۆنەی کە لەو گیراوەیەدا ھەیە کە کارلێکی تێدا ڕوودەدات، بەڵام لە کارلێکەکەدا بەشداری ناکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پالمیرۆ تۆلیاتی

**پالمیرۆ تولییاتی** (٢٦ ئاداری ١٨٩٣ - ٢١ی ئابی ١٩٦٤) سیاسەتوانی ئیتالیایی و ڕێبەری پارتی کۆمۆنیستی ئیتالیا (لە ١٩٢٧ ھەتا کاتی مردنی) بوو. پشتگێرانی تولییاتی نازناوی Il Migliore (ئێل میلییۆرێ)یان پێ داوە کە بە مانای باشترینە.

براکەی بە ناوی ئۆگنیۆ جوزێپێ تولییاتی (١٨٩٠ - ١٩٧٧) بیرەکار و دۆزەرەوەی گۆڕاییەکانی تولییاتیە.

## پەڕاوێز

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:مردووانی ١٩٦٤
پۆل:کۆمۆنیستە ئیتالیاییەکان
پۆل:مارکسیستە ئیتالیاییەکان
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
ئەڵدیھاید

**ئەڵدیھاید** (ئینگلیزی: Aldehyde) ئاوێتەیەکی ئەندامییە، کۆمەڵەی کاربۆنیلی تێدایە، کە بەستراوە بە گەردیلە کاربۆنێکی سەر پەڕی زنجیرەی گەردیلە کاربۆنەکانەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای ئەندامی
پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
پۆل:ئەڵدیھایدەکان
ئەلکان

**ئەلکان** (ئینگلیزی: Alkane) ھایدرۆکاربۆنێکی تێرە، زنجیرەیەکی ڕاست یان لقداری گەردیلەی کاربۆنی ھەیە، وە تەنیا بەندی تاک ھەیە لە نێوانیاندا.
دوو ڕەگ بوونی بریتیە لە SP3

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ئاوێتە ئەندامییەکان
پۆل:ئەلکانەکان
پۆل:کۆمەڵە کاراکان
پۆل:ھایدرۆکاربۆنەکان
ئەلکین

**ئەلکین** (ئینگلیزی: Alkene) ھایدرۆکاربۆنێکی ناتێرە، بەندێکی دووانی یان زۆرتری تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ئەلکینەکان
پۆل:ئاوێتە ئەندامییەکان
پۆل:کۆمەڵە کاراکان
چیرۆکی پێرین

***چیرۆکی پێرین*** (، ) زنجیرە تەلەفیزیۆنییەکی ئەنیمێیە لەلایەن ستۆدیۆی نیپۆن ئەنیمەیشن دروست کراوە.

## کورتەی چیرۆکەکە
لە پاش مردنی باوکی، (پێرین) ناچار دەبێت لەگەڵ دایکیدا گوندەکەیان لە ھندستان بەجێ بھێڵن و بگەڕێنەوە بۆ ئەو شارەی کە باوکی تێیدا گەورە بووە (شاری مارەکۆت) لە وڵاتی فەرەنسا و بگەڕێن بەدوای باپیریدا. پێرین و دایکی وەک وێنەگری گەڕۆک کار دەکەن، بەوەش بژێوی ژیانیان بەدەست دەھێنن. لە گەشتەکەدا دایکی نەخۆش دەکەوێت و پێرینیش بۆ چارەسەری دایکی ناچاردەبێت زۆربەی پێداویستییەکانیان بفرۆشێت. پێرین نەیدەزانی کە باوکی لەگەڵ باپیریدا توشی دەمەقاڵێ بووە، لەسەر ئەو وەسییەتەی کە باپیری بۆی کردووە، چونکە باوکی بە گوێی نەکردووە و وەسییەتەکەی شکاندووە. ھەر لەبەر ئەوەش پێرین کە دەگاتە شارەکە، باپیری دەدۆزێتەوە کە کەسێکی دەوڵەمەندە، کارگەیەکی گەورەی ھەیە و یارمەتی ھەژاران دەدات. پێرین بە ناچار ناوی خۆی دەگۆڕێت بە (ئۆرالی) بۆ ئەوەی کەس نەیناسێتەوە و ئەو ناخۆشییەی لە نێوان باوک و باپیریدا ھەبووە بگەڕێنێتەوە بۆ خۆشەویستیی. پێرین کچێکی زیرەک و لێھاتوو دەبێت و ھەر زوو لای باپیری خۆشەویست دەبێت. لە کۆتاییدا خۆی ئاشکرا دەکات و سامانێکی زۆری بۆ دەمێنێتەوە.

### کەسایەتییەکان
* **پێرین**: تەمەنی ١٣ ساڵە. لە دایکێکی ھندی و باوکێکی فەرِەنسییە.
* **ماری**: دایکی پێرینە. بە نەخۆشی کۆچی دوایی دەکات.
* **بێلفرانک**: باپیری پێرینە. کەسێکی دەوڵەمەندو ناسراوە. نابینایە. لە کۆتایدا چاوی چاکدەبێتەوە.
* **رۆزالی**: یەکەمین کەسە لە مارەکۆت دەبێتە ھاورِێی پێرین.
* **پاوڵ** برای ڕۆزالییە.**' شامۆنی** باوکی ڕۆزالییە.** فرانکوێس** نەنکی ڕۆزالییە.
* **تاروێڵ**: لێپرسراوی کارگەکەی بێلفرانکە.
* **تیۆدۆر**: خوشکەزای بێلفرانکە، دەیەوێت جێگەی بگرێتەوە.
* **فابری**: نوسەرێکی لێھاتووەو باوەڕپێکراوی بێلفرانکە.
* **مارسێل**: ھاوڕێی پێرینە. لە یانەیەکی سیرک ئیشدەکات.
* **بارۆن**: سەگەکەی پێرینە.
* **پێریکال**: عەرەبانەکەی ماڵی پێرین ڕادەکێشێت.

## سەرچاوەکان
* گۆڤاری پەپوولە ژمارە ١٥٦

پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی
پۆل:زنجیرە ئەنیمێیەکانی ھیکتۆر مالۆت
پۆل:ئەنیمی و مانگای مێژوویی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٠
ئەمین (کیمیا)

**ئەمین** (ئینگلیزی: Amine) لە کیمیادا. ئاوێتەیەکی ئەندامییە، لە ئەمۆنیا وەردەگیرێت.  بە جێگۆڕکێی کۆمەڵە ئەلکیلێک یان زۆرتر، لەگەڵ ھایدرۆجینەکەیدا.

## جۆرەکانی ئەمینەکان

* **ئەمینی یەکەمی** یان **ئەمینی سەرەتایی** (*Primary amine*) - ئاوێتەیەکی ئەندامییە، شوێنی گەردیلەیەکی ھایدرۆجینی گەردی ئەمۆنیا گیراوەتەوە، بە کۆمەڵەیەکی ئەلکیل.

* **ئەمینی دووەمی** (*Secondary amine*) - ئاوێتەیەکی ئەندامییە، شوێنی دوو گەردیلە ھایدرۆجینی گەردی ئەمۆنیا گیراوەتەوە، بە دوو کۆمەڵەی ئەلکیل.

* **ئەمینی سێیەمی** (*Tertiary amine*) - ئاوێتەیەکی ئەندامییە، شوێنی سێ گەردیلە ھایدرۆجینی گەردی ئەمۆنیا گیراوەتەوە، بە سێ کۆمەڵەی ئەلکیل.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ئەمینەکان
ئامین

وێنۆک|وشەی ئامین بە زمانی عەرەبی
**ئامین** () زاراوەیەکە کە لەلایەن ئایینە ئیبراھیمییەکان بەکاردێت. موسڵمانان دوای خوێندنی فاتیحە و دوای دوعاکردن دەیڵێن، واتایەکەی بریتییە لە «خوایە وەڵامی داواکارییەکەمان بدەوە».هەروەها جوو و مەسیحیەکان لە نوێژ و پاڕانەوەکانیان بەکاریدێنن.

ئامین سەرەتا لە کتێبی پیرۆزی عیبری پاشان لە کتێبی پەیمانی نوێ هات.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا
پۆل:زاراوە دینییەکان
ئانۆد

**ئانۆد** (ئینگلیزی: Anode) ئەو جەمسەرەیە، کە کردەی ئۆکسانی تێدا ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جەمسەرەکان
ئەلکانی ئەڵقەیی

**ئەلکانی ئەڵقەیی** (ئینگلیزی: Cycloalkane) ئەلکانێکە، تێیدا گەردیلەکانی کاربۆن لە شێوەی ئەڵقەیەک ڕیزبوون.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ئەلکانە ئەڵقەیییەکان
ئایزۆمەری ئەندازەیی

**ئایزۆمەری ئەندازەیی** (ئینگلیزی: Geometric isomer) ئەو ئایزۆمەرانەن، کە ھەمان ڕیزبوونی گەردیلەیییان ھەیە، بەڵام لە ڕیزبوونی گەردیلەکان لە بۆشاییدا جیاوازن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئایزۆمەرەکان
پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
ئاوێن

**ئاوێن** (ئینگلیزی: Hydrolysis) کارلێکێکی کیمیایییە، لە نێوان گەردەکانی ئاو و ئایۆنەکانی خوێی تواوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
ئەرکی لێکردنەوە

**ئەرکی لێکردنەوە** (Reduction potential) ئارەزووی نیوەکارلێکە، بۆ ڕوودانی نیوەکارلێکی لێکردنەوە، لە خانەیەکی کارۆکیمیاییدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای کارەبایی
ئەرکی جەمسەر

**ئەرکی جەمسەر** (ئینگلیزی: Electrode potential) بریتییە لە جیاوازیی ئەرکی نێوان جەمسەر و گیراوەکەی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای کارەبایی
ئایزۆمەر

**ئایزۆمەر** (ئینگلیزی: Isomer) ئەو ئاوێتانەن کە ھەمان شێوگی گەردییان ھەیە، بەڵام شێوگی پێکھاتنیان جیاوازە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ئەندامی
پۆل:ئایزۆمەرەکان
ئەرکی جەمسەری پێوانەیی

**ئەرکی جەمسەری پێوانەیی** (ئینگلیزی: Standard electrode potential) ئەو ئەرکەیە، کە کانزایەک یان ماددەیەکی تر دەری دەخات، لە گیراوەیەکی ئەلیکترۆلیتی لە چاو ئەرکی جەمسەری ھایدرۆجیندا کە بەھای سفری دراوەتێ.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای کارەبایی
پۆتەنشڵی کارەبایی

**ئەرکی کارەبایی** (ئینگلیزی: Electric potential) لە کیمیادا، ھێزی ڕاکێشانی ئەلکترۆنە لە کاسۆد، یان ھێزی پاڵنەری ئەلکتڕۆنە لە ئانۆد، لە خانەی ڤۆڵتاییدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کارۆموگناتیسی
وێستگەی وزەی ناوکی

وێنۆک|وێستگەیەکی وزەی ناوکی

**وێستگەی وزەی ناوکی** (ئینگلیزی: Nuclear power plant) وێستگەیەکە، وزەی گەرمی لە کارتیاکەرە (کورە) ناوکییەکانەوە بەکاردێنێت، بۆ بەرھەمھێنانی وزەی ناوکی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وێستگەکانی وزەی ناوکی
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
ئاوێتەی ئەندامی

**ئاوێتەی ئەندامی** (ئینگلیزی: Organic compound) ئەو ئاوێتەیەیە، کە بە ھاوبەشەبەند دەبەسترێت لەگەڵ ئاوێتەکانی تر، کاربۆنی تێدایە، جگە لە کاربۆنات و ئۆکسیدەکان.
کاربۆنات وەک H2CO3
ئۆکسید وەک CO2

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای ئەندامی
پۆل:ئاوێتە ئەندامییەکان
ئەحمەد داودئۆغڵو

**ئەحمەد داودئۆغڵو** (تورکی: Ahmet Davutoğlu) (لەدایکبوون: ٢٦ شوبات ١٩٥٩؛ شاری قۆنیە) سیاسەتمەدارێکی تورکە، لە ئابی ٢٠١٤ تاکوو ئایاری ٢٠١٦ سەرۆک وەزیرانی تورکیابووە. پێشتریش وەزیری دەرەوەی تورکیا بوو لەماوەی ٢٠٠٩ تاکوو ٢٠١٤ ئەمەش لەپاڵ پارتی داد و گەشەپێدانی تورکیادابووە.

## ژیان

### ژیانی خوێندن

ئەحمەد داودئۆغڵو ئامادەییی ئیستەنبوڵی کوڕانی تەواوکردووە.  لە ساڵی خوێندنی ١٩٨٣-١٩٨٤ لە زانکۆی بۆغازیچی لە شاری ئیستەنبوڵ دەستی بە خوێندنی بەشی ئابووری و سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان کردووە.  لەبەشی سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی ھەمان زانکۆ بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای وەرگرتووە.  لەساڵی ١٩٩٠ لە زانکۆی مالیزیای نێودەوڵەتی ئیسلامی وەک پڕۆفیسۆری یاریدەدەر دەستبەکاردەبێت و، دواتریش بەشی سیاسەت لەو زانکۆیە دەکاتەوە، پاشان لە ساڵی ١٩٩٣ دەبێتە سەرۆکی ئەو بەشە.  لەنێوان ساڵانی ١٩٩٥-١٩٩٩ لە زانکۆی ماڕمەڕە لەبەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان کاری کردووە.  لە نێوان ساڵانی ١٩٩٨-٢٠٠٢ لەبەشی ئەکادیمیای سەربازی و ئەکادیمیای جەنگ وەک وانەبێژ کاری کردووە.

### ژیانی سیاسی

ئەحمەد داودئۆغڵو ئەندامی پارتی داد و گەشەپێدانی دەسەڵاتدارە لە تورکیا.  لەماوە سەرۆک کۆماری ئەحمەد نەجدەت سیزار و لەماوەی سەرۆک وەزیرانی عەبدوڵڵا گیول لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک ڕاوێژکاری حکوومەتی تورکیا بۆ کاروباری سیاسەتی دەرەوە دەستی بەکارکردووە.  بووەتە ڕاوێژکاری ڕەجەب تەییب ئەردۆغان بۆ کاروباری دەرەوە.  لە ساڵی ٢٠٠٩ کرا بە وەزیری دەرەوەی تورکیا.

### ژیانی کۆمەڵایەتی

ئەحمەد داودئۆغڵو خێزاندارە و خاوەنی ٤ منداڵە.  ھەریەکە لە زمانەکانی عەرەبی و ئینگلیزی و ئەڵمانی دەزانێت.  خاوەنی یەکێک لە پەرتووکە ناودارەکانی تورکیایە، دەربارەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، بە ناونیشانی "قوڵاییی ستراتیژی".

## سەرچاوە

* ژیاننامەی ئەحمەد داودئۆغڵو، ڕووداو، ٢١-٨-٢٠١٤. 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا
پۆل:وەزیرەکانی وەزارەتی دەرەوەی تورکیا
پۆل:خەڵکی تورکیا
کیلۆگرام

وێنۆک|وەزنەیەک بە کێشی یەک کیلۆگرام

**کیلۆگرام** یەکەی پێوانی بارستایییە. کیلۆگرامێک بریتیە لە بارستایی تۆپەڵێک کە ناسراوە بە "پرۆتۆتایپی نێونەتەوەیی کیلۆگرام" کە لە سەنت کلاود لە فەڕەنسا لە تاقیقەگەیەکی تایبەتیدا لە 'دامەزراوەی نێونەتەوەیی کێشانە و پێوانە'دا ھەڵگیراوە. لە ٢٠١٩دا زاناکان ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی کە چیتر ئەوە بەکار نەیەت بۆ دیاریکردنی بارستایی کیلۆگرامێک و شێوازێکی پێشکەوتووتر بەکاربھێنرێت. پێشگری کیلۆ، واتە ١٠٠٠ کە وا ئەکات ئەم بارستاییە دابەشکرێ بەسەر ١٠٠٠دا کە بڕی "گرام"ێک دیاری ئەکات. پێشتریش کیلۆگرامێک بە لیترێک ئاو ئەپێورا.

## سەرچاوەکان


پۆل:یەکەکانی بارستە
پۆل:١٠٠٠ (ژمارە)
لیتر

**لیتر** () قەبارەی شەشپاڵووێکە، کە درێژایی ھەر لایێکی ١٠ سانتیمەترە و یەکسانە بە ھەزار سانتیمەتری سێجا، یان یەک ھەزارەمی مەتری سێجا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکە مەترییە نا-ئێس-ئایییەکان
پۆل:یەکەکانی قەبارە
چرکە

وێنۆک|خاڵە ڕەشەکە ھەر چرکەیەک جارێک ھەڵ دەبێت

**چرکە** یان **سانییە** (ھێما: **s**، کورتکراوە: **sec**) یەکەی بنچینەی پێوانی کاتە لە سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکان (SI). چرکە یەکسانە بە ()ی ڕۆژێک.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکەکانی کات
بەرزبوونەوەی پلەی کوڵان

**بەرزبوونەوەی پلەی کوڵان** (ئینگلیزی: Boiling-point elevation) بریتییە لە جیاوازیی نێوان پلەی کوڵانی توێنەری خاوێن و پلەی کوڵانی شلەیەک لە گیراوەیەکدا و، بەرزییەکەی بەستراوە بە بڕی تەنۆکەکانی تواوەی ناو گیراوەکەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای فیزیکی
بەنزین (ئەڵقە)

**بەنزین** (ئینگلیزی: Benzene) لە کیمیادا، ئاوێتەیەکی ئەندامییە، بریتییە لە سادەترین ھایدرۆکاربۆنی ئاڕۆماتی. شێوگی پێکھاتنەکەی (C6H6)ـە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ھایدرۆکاربۆنە ئاڕۆماتییەکان
بیردۆزی بەیەکداکەوتن

**بیردۆزی بەیەکداکەوتن** (ئینگلیزی: Collision theory) کۆمەڵە گریمانەیەکی تایبەتە بە بەیەکداکەوتن و کارلێکەکان، کە دەڵێت: بۆ ئەوەی کارلێک لە نێوان ماددەکاندا ڕووبدات، پێویستە تەنۆکەکانیان بەیەکدابکەون، کە لەم بەیەکداکەوتنەشدا کارلێک پەیدادەبێت و، ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
بە کارەبا ڕووپۆشین

**بە کارەبا ڕووپۆشین** (ئینگلیزی: Electroplating) کردەیەکی ئەلیکترۆلیتییە، بریتییە لە ڕووپۆشینی تەنێک بە کانزایەک، کە ئایۆنێکی کانزایی تێدا لێدەکرێتەوە و، کانزایەکی ڕەق لەسەر ڕوویێکی دیاریکراو دەنیشێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
بارستەی شلۆق

**بارستەی شلۆق** (ئینگلیزی: Critical mass) لایەنی کەمی بڕی ئەو ناوکیدانەیە، کە ژمارەی پێویستی نیوترۆن دەستەبەر دەکات، بۆ بەردەوامبوونی کارلێکی زنجیرەیی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:تەکنۆلۆژیای ناوکی
پۆل:بارستە
پۆل:تیشکەچالاکی
پی ئێچ پێو

وێنۆک|پی ئێچ پێوێک

**پی ئێچ پێو** (ئینگلیزی: pH meter) ئامێرێکە، بۆ دیاریکردنی بەھای پی ئێچ (pH)ی گیراوەیەک سوودی لێ وەردەگیرێت.  لە ڕێی پێوانی جیاوازیی ئەرکی نێوان دوو جەمسەرەوە، کە لە گیراوەکەدا دانراون.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای کارەبایی
پۆل:کیمیای ترش-تفت
پۆل:ئامرازەکانی پێوان
پەستانی دەڵاندن

**پەستانی دەڵاندن** یان **پەستانی ئۆزمۆزی** (ئینگلیزی: Osmotic pressure) ئەو پەستانە دەرەکییەیە، کە بۆ وەستاندنی کردەی دەڵاندن پێویستە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:گیراوەکان
پۆل:خانە
پۆل:ژینناسیی خانەیی
سەنگاندن

**سەنگاندن** () ڕێگەیەکە بۆ دیاریکردنی خەستیی ماددەیەک لە گیراوەیەکدا، ئەویش بە تێکردنی گیراوەیەکی قەبارە و خەستی زانراو، تا کارلێکەکە تەواودەبێت. بە زۆری بە گۆڕانی ڕەنگ، تەواوبوونی کارلێک دەزانرێت.

کە کارلێکەکانی ھاوکێشبوون لە نێوان ترش و تفتەکاندا ڕوودەدەن ئایۆنی OH- پرۆتۆنێک لە ئایۆنی H3O وەردەگرێت، و دوو گەرد ئاو پێک دێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەنگاندن
شیکردنەوەی کارەبایی

**شیکردنەوەی کارەبایی** یان **بە کارەبا شیکردنەوە** (بە ئینگلیزی: Electrolysis) ئەو کردەیەیە کە تەزووی کارەبایی تێدا بەکاردێت، بۆ ڕوودانی کارلێکێک. وەک لێکھەڵوەشانی ئاو بە نموونە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای کارەبایی
پۆل:شیکردنەوەی کارەبایی
پۆل:بەرھەمھێنانی ھایدرۆجین
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
مێروولە

وێنۆک|مێروولە

**مێروولە یان به [[له‌کی]] مێرووژ** جۆرەیەکە لە گیانلەبەران، لە مێرووە کۆمەڵایەتییەکانە. کە دەتوانێت لەگەڵ مرۆڤدا بژیێت. سەر بە خێزانی (Formicidae). زیاتر لە ٢٢٫٠٠٠ جۆری مێروولە ھەیە. زیاتر لە ١٢٫٥٠٠ جۆریان پۆڵێنکراون.

## سەرچاوەکان


پۆل:مێرووەکان
مێشوولە

وێنۆک|مێشوولەیەکی مێو

**مێشوولە**، **تۆفانە** یان **پێشکە**، جۆرە مێروویەکە کە زۆر جار خوێن دەخوات. مێشوولە مشەخۆرە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:ژینناسی
جاڵجاڵۆکە

وێنۆک|چەندین جۆر جاڵجاڵووکە

**جاڵجاڵۆکە** یان **جاڵجاڵووکە** جۆرەیەک گیانلەبەر کە لە زۆر شوێن لە جیھاندا دەژیێت.
جاڵجاڵۆکە گیانلەبەرێکی بنەماڵەی بێبڕبڕەکانە و جەستەیەکی دووبەشیی هەیە و خاوەنی هەشت لاقە. تەواوی جۆرەکانی جاڵجاڵۆکە بێجگە لە جۆرێک، ڕاوچینە.

## سەرچاوەکان
وشکاوی

وێنۆک|وشکاویەکان

**وشکاوی** یان **وشکاوەکی** بنەماڵەیەک لە گیانلەبەرەکانن کە دوو قۆناغ لە ژیانیاندا ھەیە؛ یەکەم لە ژینیاندا لە ئاودا دەژین و دوای ئەوە ڕوو دەکەنە وشکایی و دوای ھەندێک گۆڕانکاری لە لەشیاندا لە وشکی دەژین.

## پەراوێز
بۆق

وێنۆک|چەندین جۆر بۆق

**بۆق** یان **قربۆق** جۆرەیەک لە وشکاویەکانە، واتە گیانلەبەرێکە ھەم لەناو ئاودا دەژی و ھەم لەناو ویشکایی.
بۆقە پێگەیشتووەکان قاچی بەھێزیان ھەیە بۆ بازدان و زمانێکی درێژیان ھەیە بۆ گرتنی نێچیر.
بۆقەکان لە ھەموو ناوچەکانی جیھاندا دەژین جگە لە شوێنە زۆر ساردەکان وەکوو جەمسەری باشوور یان ئانتارکتیکا.
## سوڕی ژیانی بۆق
ھەتا ھێلکەی بۆقەکان دەبێت بە بۆقێکی پێگەیشتوو، چەند قۆناغ تێپەر دەکات. پاش ئەوەی ھێلکەیەک دەتروکێ بۆقەکە پێنەگەیشتووە پێی دەوترێت سەرە مێکوتە و پێویستی بەوە ھەیە لە ئاودا بژی لەم قۆناغەدا بە کلکە درێژەکەیەوە مەلە دەکات دەست بە خواردن دەکات و قاچەکانی دەر دەکەون، پاشان سەرە مێکوتە کلک و ڕیشوەکانی ون دەبن و سیەکانی دەردەکەون و بواری ژیانی سەر وشکایی پێ دەبەخشن.
## پێشانگا

پەڕگە:Schrecklicherpfeilgiftfrosch-01.jpg
پەڕگە:Bufo_periglenes1.jpg
پەڕگە:Frog on bough.jpg
پەڕگە:Dendrobates_pumilio.jpg
پەڕگە:Frog in Water.jpg
پەڕگە:2009-03-29Dendrobates tinctorius azureus105.jpg


## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*زانست بۆ ھەمووان کتێبی قوتابی، پۆلی ھەشتەمی بنەڕەتی

پۆل:بۆقەکان
پۆل:ئاژەڵەکان
کۆتر

وێنۆک|کۆترە کێویلکە

**کۆتر** دەستەیەک لە گیانلەبەرانە کە بە ھەر دوو شێوازی ماڵی و کێویلکە پەیدا دەبێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆتر
وشتر

وێنۆک|وشتر

**وشتر** یان **حوشتر** گیانلەبەرێکە کە زۆرتر لە ناوچە وشکەکان دەژیێت وەک: بیابان
.

## سەرچاوکان

پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:گۆشتی حەلال
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پنتی ھاوھێزی

**پنتی ھاوھێزی** یان **خاڵی ھاوھێزی** (ئینگلیزی: Equivalence point) ئەو پنتەیە، کە دوو گیراوە بەکارھێنراوەکەی کردەی سەنگاندن، بە بڕی کیمیایییانە ھاوتای تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:سەنگاندن
ئایزۆمەری پێکھاتەیی

**ئایزۆمەری پێکھاتەیی** یان **ئایزۆمەری دروستکاری** (ئینگلیزی: Structural isomer) ئەو ئایزۆمەرەیە، کە گەردیلەکان تێیدا بە ڕیزبوونێکی جیاواز بەیەکەوە دەبەسترێن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئایزۆمەرەکان
پۆلیمەر

**پۆلیمەر** (کوردی: **کۆپاژ**،  فره‌پاژ ، ئینگلیزی: Polymer) بریتییه‌ له‌ گەردێکی زۆر گەورە که‌  لە پێک گه‌یشتنی  ژمارەیەک پاژی بچووکی دووپاته‌بوو، به‌ ناوی مۆنۆمه‌ر (یه‌کپاژ) پێک ھاتووە.

## جۆره‌کانی پۆلیمه‌ر
به‌ ژماره‌ی دووپات بوونه‌وه‌ی یه‌کپاژه‌کان له‌ فره‌پاژێکدا، پله‌ی فره‌پاژی یان پله‌ی پۆلیمه‌رزه‌یشن ده‌ڵێن.
بڕێک له‌ فره‌پاژه‌کان له‌ یه‌ک جۆر یه‌کپاژ پێک دێن. بڕێکیش له‌ پێک گه‌یشتنی چه‌ن جۆر یه‌کپاژ دروست ده‌بن.

زۆربه‌ی ماکه‌ سه‌ره‌کییه‌کان؛ وه‌ک: پرۆتین ، چێو ، کاوچۆ، ڕزینه‌کان، شووشه‌ ، چه‌سپ و کاشی و... ماکی پۆلیمه‌ری یا فره‌پاژن.

له‌م نووسراوه‌دا له‌جیاتی وشه‌ی "پۆلیمه‌ر" له‌ وشه‌ی "فره‌پاژ" ی کوردی که‌ڵک وه‌رده‌گیرێت.
## پۆلێنی فره‌پاژه‌کان
فره‌پاژه‌کان به‌ دوو ده‌سته‌ی سروشتی و ناسروشتی دابه‌ش ده‌بن. هه‌ڵبه‌ت به‌ جۆری تریش پۆلێن ده‌کرێن، ئه‌م پۆلێنه‌ی ژێره‌وه‌ به‌ پێی  پێکهاتی فره‌پاژه‌کان کراوه‌:

فره‌پاژه‌کان له‌ باری خۆڕاگری له‌ به‌رامبه‌ر گه‌رمادا به‌ دوو ده‌سته‌ی "گه‌رمانه‌رم" (تێرمۆپلاستیک؛ واته‌: له‌ به‌ر گه‌رمادا نه‌رم ده‌بنه‌وه‌ و ده‌توێنه‌وه‌) و "گه‌رما پته‌و" (تێرمۆسێت؛ واته‌: له‌ به‌ر گه‌رمادا پته‌ون و ناتوێنه‌وه‌، به‌ڵکوو له‌ گه‌رمای زۆر به‌رزدا به‌ یه‌کجار شی ده‌بنه‌وه‌) دابه‌ش ده‌بن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
*ویکی پێدیای فارسی

پۆل:پۆلیمەرەکان
پۆل:زانستی ماددە
ماسی

وێنۆک

زۆر جۆر لە ماسیەکان بڕبڕەدارن.
ماسیەکان چەند بەشێک لە لەشیاندا ھەیە کە یارمەتیان دەدات لە مەلەکردندا. ماسولکە بەھێزە بەستراوەکان بربڕەی پشت ببوار بە مەلەکردنی خێرا دەدات بۆ گرتنی نێچیرەکانیان!. ماسیەکان پەڕەکانیان بەکاردێنن  بۆ ئاڕاستەکردن و وەستانو لەنگەگرتن ئەمانەش پێکھاتووێکن کە یارمەتی ماسیەکان دەدات بۆ *'جوڵە *زۆربەی ماسیەکان ئەو تەنانەیان ھەیە کە پێکھاتووی ئێسکی دەورھدەدرێن کە بە پولەکەکان ناو دەبرێن پولەکھکان لەش دەپارێزن و لێکخشان  کەم دەکاتەوە کاتێک بەناو ئاودا مەلە دەکەن!.

## سوودەکانی
ماسی بۆ دوگیانی سوودی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
*ڕیشوو
*تەنیشتە ھێلی ماسی

## سەرچاوەکان
*کتێبی زانست پۆلی ١٢



پۆل:ماسییەکان
پۆل:ڕاوەماسی
پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
پۆلیمەری خەستبوونەوە

**پۆلیمەری خەستبوونەوە** (ئینگلیزی: Condensation polymer) ئەو پۆلیمەرەیە، کە بە ھۆی کارلێکەکانی خەستبوونەوەوە پەیدادەبێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای پۆلیمەر
بەیەکەوەبەسترانی زنجیرەیی

**بەیەکەوەبەسترانی زنجیرەیی** (ئینگلیزی: Catenation) لە کیمیادا، ھاوبەشە بەیەکەوەبەسترانی گەردیلەکانی ھەمان توخمە، بۆ پێکھێنانی زنجیرە یان ئەڵقە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای ئەندامی
پۆل:کیمیای نائەندامی
پەردەی نیمچەتێپەڕ

وێنۆک|شێوەی پەردەی نیمچەتێپەڕ

**پەردەی نیمچەتێپەڕ**  یاخوود "'هەڵبژێری پیاڕۆ"' (ئینگلیزی: Semipermeable membrane) پەردەیەکە، تەنیا بوار بە ھەندێک گەرد دەدات پێیدا تێبپەڕن و، بوار بە ھەندێک گەردی تر نادات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:پاڵێوەرەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیای پەردە
پۆل:فلتەر
کۆسە

وێنۆک|کۆسە

**کۆسە** یان **قرش** گیانلەبەرێکە کە لە ئاودا دەژیێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:قرش
پۆل:ماسیناسی
پۆلیمەری خستنەسەر

**پۆلیمەری خستنەسەر** (ئینگلیزی: Addition polymer) پۆلیمەرێکە، لە ئەنجامی کارلێکی خستنەسەری زنجیرەیی نێوان ئەو مۆنۆمەرانە پەیدادەبێت، کە بەندی دووانییان تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای پۆلیمەر
کورتترین ڕووبارەکانی جیھان

ژمارەیەک ڕووبار وەکوو کاندیدی کورتترین ڕووبارەکانی عالەم ناسراون. لەم ناوەدا چەمێک کە لە کانی بڵەوە سەرچاوە دەگرێ و درێژیی ١٥ مەترە کورتترینیانە. کانی بڵ یەکێک لە پڕئاوترین کانییەکانی کوردستانە. لێرەدا ژمارەیەک لەم کوڵەچەمانە دەنووسرێن:
## ئاسیا
* چەمی کانی بڵ لە ئێران.
## ئەمریکا
* ڕووباری ڕۆ لە ویلایەتە یەکگرتوەکاندا بە درێژیی ٦١ مەتر
## ئەورووپا
* چەمی ئۆمبلا لە کرواتیادا بە درێژیی ٣٠ مەتر

## سەرچاوە
* United States Geological Survey. "United States Geological Survey Topographic Map". TopoQuest. Retrieved April 4, 2011. The maps include river mile (RM) markers for the entire length of the Klamath and Link Rivers. The markers begin at the mouth of the Klamath on the Pacific Ocean, and the Link flows from between markers 255 and 254 to marker 253. The relevant map quadrangle is Klamath Falls.

پۆل:ڕووبارەکان
خورۆکەکان

وێنۆک|چەندین خورۆک

**خورۆکەکان** چەندین جۆرە لە گیانلەبەرانن کە دوو ددانی درێژیان ھەیە کە ھەموو کات لە حاڵی درێژبوون دان.

## پەڕاوێز

پۆل:گیانلەبەران
خووگ

وێنۆک|خووگێک و توڵەکەی

**خووگ** یان **بەرازی ماڵی** (ناوی زانستی: Sus scrofa domestica) گیانلەبەرێکە کە دەستمەۆ کراوە و لەگەڵ مرۆڤدا دەژیێت؛ مرۆڤ لە ئەم ئاژەڵە بۆ گۆشت کەڵک دەگرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
دایناسۆڕ

**دایناسۆڕەکان** () کۆمەڵێک گیانلەبەر بوون کە ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر لە سەردەمی مێزۆزۆیکدا ژیاون. بۆ یەکەمجار نزیکەی ٢٣٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر دەرکەوتن و نزیکەی ٦٦ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون.  چەندین جۆری جیاوازی دایناسۆر هەبوون، قەبارەیان لە بوونەوەری بچووک و قەبارەی مریشکەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە ڕووەکخۆرە گەورەکانی وەک ئارجێنتیناسۆر کە کێشیان زیاتر لە ١٠٠ تۆن بوو و درێژییەکەی دەگاتە ١٠٠ پێ. هەندێک دایناسۆر وەک Tyrannosaurus Rex و Velociraptor نێچیرێکی گۆشتخۆر بوون و ددان و چنگیان تیژ بوو، هەندێکی تریش وەک Triceratops و Stegosaurus تایبەتمەندی بەرگریان وەک قۆچ یان پلێت لەسەر پشتیان هەبوو. دایناسۆرەکان لە شوێنی نیشتەجێبوونی جیاوازدا دەژیان لەوانە دارستان و دەشت و تاڵاو و بیابان و تەنانەت ژێر ئاویش. هەندێک جۆر دوو پێ بوون (بە دوو قاچ دەڕۆیشتن) لە کاتێکدا هەندێکی تر چوار پێ بوون (بە چوار قاچ دەڕۆیشتن). 

زانایان لە ڕێگەی بەردبووەکانەوە زۆر شتیان دەربارەی دایناسۆرەکان زانیووە، کە پاشماوە یان کاریگەرییەکانی زیندەوەرانن کە لە بەرددا پارێزراون. توانیویانە لێکۆڵینەوە لە ئەناتۆمی و ڕەفتار و خۆراک و پەرەسەندنیان بکەن. زۆر بیردۆز هەن سەبارەت بەوەی بۆچی دایناسۆرەکان لەناوچوون بەڵام زۆرترین بیردۆزی پەسەندکراو ئەوەیە کە کاریگەری ئەستێرە بچووکەکان بووە هۆی گۆڕانی کارەساتبار لە کەشوهەوا کە بووە هۆی لەناوچوونیان. ئەمڕۆ دەتوانین بەڵگەی دایناسۆرەکان لە مۆزەخانەکانی سەرتاسەری جیهاندا ببینین کە بەردبووەکانی تێدا نمایش دەکرێن بۆ ئەوەی خەڵک بزانن دەربارەیان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:دایناسۆرەکان
سیتەیسیا

وێنۆک|واڵ، یەکێکە لە گواندارانی زەریایی

**سیتەیسیا** یان **گواندارانی زەریایی** دەستەیەک لە گیانلەبەرانن کە لەسەرەتادا لە وشکایی ژیاون بەڵام دواتر چوونەتە ناو ئاو و تووشی گۆڕانکاری لە لەشیاندا بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:سێتاسیەکان
کۆنەکان

وێنۆک|هاڵۆباکتریا یەکێکە لە کۆنەکان

**کۆنەکان** چەندین جۆرە لە گیانلەبەرانن کە تاکە خانەیین. کۆنەکان ناوکەخانەیان نییە.

## پەڕاوێز

پۆل:زاراوەناسیی ژینناسی
گوانداری ڕەسەن

وێنۆک|چەندین پریمات

**پرایمەیت** یان **گوانداری ڕەسەن** بە چەندین جۆرە لە گیانلەبەران دەوترێت کە مرۆڤ، مەیموون و چەندین ئاژەڵی دیکە لەوانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پریماتەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:گواندارە ڕەسەنەکان
دۆینە

وێنۆک|دۆێنەوڕۆن
thumb|دۆینە لەگەڵ پوونگە
**دۆینە**، **ترخێنە** یان **تەرخێنە** چێشتێکی تراوی کوردییە کە لە کوڵاندنی گەنمی دەستاڕکراو لە ناو دۆی خەستدا دروست دەکرێ. دۆینە لە وەرزی گەرمادا دروست دەکرێ و لە سەر بانان لە بەر ڕۆژدا وشک دەکرێتەوە و پاشەکەوت دەکرێ و دواتر لە وەرزی زستاندا دەکرێتە ناو ئاو و دەخورێ و زۆر جار نۆک و پوونگەشی پێ زیاد دەکەن. دۆینە دەستەخۆشکی شەلەمە و ئەم دوو چێشتە وەک دوو خواردن ھەمیشە پێکەوە دەوترێن و خواردنی زستانی کوردەوارین.

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی کوردی
ڕەزبار (گرووپی مۆسیقا)

**ڕەزبار** گرووپێکی مۆسیقای کوردییە کە لە ساڵی ١٩٩٧ی زایینی لە ئەڵمانیادا دامەزراوە. زۆربەی ئەندامانی ئەم گرووپە لە پەیڕەوانی ئایینی یارسانن و بەشێکیان لە شاری ھەشتگەردی نزیکی تارانەوە کۆچیان کردووە بۆ ئەڵمانیا. ڕەزبار تا ئێستا کۆنسێرتگەلێکی زۆری لە وڵاتە ئەورووپیەکان وەکوو ئەڵمانیا، فەڕەنسا و ھەروەھا لە ئەمریکا بەڕێوەبردووە. ڕەزبار پارێزاندنی نەریتی مۆسیقای یارسان و ڕێزگرتن لە مۆسیقای عیرفانی وەکوو ئامانجی سەرەکیی خۆی ڕاگەیاندووە.

## ناوی گرووپەکە
ڕەزبار ناوی دایکی سوڵتان سەھاک دامەزرێنەری ئایینی یارسان بووە کە یەکێک لە ژنە پیرۆزەکانی یارسان بە ئەژمار دێت. ھۆکاری ھەڵبژاردنی ناوی ڕەزبار ئەمە بووە کە لە گرووپی ڕەزبار بۆ یەکەم جار ژن و پیاو پێکەوە لە ڕێوڕرەسمی جەم بەشدار دەبێن. لە نەریتی یارسان بەشداریکردن لە ڕێوڕەسمی جەم تایبەت بە پیاوان بووە. گرووپی ڕەزبار ڕێزگرتن لە یەکسانیی ژن و پیاو وەکوو ھۆکاری ئەم کارەی خۆی ڕاگەیاندووە.

## ئەندامانی گرووپەکە
سەرپەرشتی گرووپی ڕەزبار شاھرۆخ زارعییە. ئەندامانی ئەم گرووپە، مۆسیقا وەکوو پێشەی خۆیان نازانن و مۆسیقا بۆ گرووپی ڕەزبار ھەر بە تەنیا دیاردەیەکی ئایینییە. ئەندامانی ڕەزبار لە ئامێرگەلێک تەمبوور، کەمانچە، نەی و دەف لە کارەکانیان کەڵک وەردەگرن.

## بەرھەمەکان
* *بەزمی حەقانی*، ٢٠٠٠
* *لەیلی*، ٢٠٠٢
* *عەتتار*، ٢٠٠٨
* *دۆست*، ٢٠٠٨

## سەرچاوەکان
* بەرنامەی بلووری بەنەوش؛ بی بی سیی فارسی

## بەستەرە دەرەکیەکان
* ماڵپەڕی فەرمیی گرووپی مۆسیقای ڕەزبار

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ترشی دوو پرۆتۆنی

**ترشی دوو پڕۆتۆنی** (ئینگلیزی: Diprotic acid) ترشێکە، لە ھەر گەردێکیدا، دوو گەردیلە ھایدرۆجینی ئایۆنیوی تێدایە، وەک ترشی گۆگردیک.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ترشەکان
ھەشتگەرد

**هەشتگەرد** شارێک لە پارێزگای ئەلبورزی وڵاتی ئێرانە. لە نێوان دانیشتوانی ئەم شارەدا کۆمەڵێک کورد هەن کە بە هۆی کار و مووچەی وەرزێڕی لەم شارە دەژین.

## پەڕاوێز
ترشی دووانی

**ترشی دووانی** (ئینگلیزی: Binary acid) ترشێکە، تەنیا دوو توخمی جیاوازی تێدایە، کە یەکێکیان ھایدرۆجینە و ئەوەی تریان توخمێکی کارۆسالبێتی زۆرترە و، ئۆکسجینی تێدانییە.

نموونەکان:
*ترشی ھایدرۆفلۆریک (HF)
*ترشی ھایدرۆکلۆریک (HCl)
*ترشی ھایدرۆبڕۆمیک (HBr)
*ترشی ھایدرۆیۆدیک (HI)

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ترشەکان
ترشی لاواز

**ترشی لاواز** یان **ترشی بێھێز** (بە ئینگلیزی: Weak acid) ترشێکە، کەمێک ئایۆنی ھایدرۆجین بەرھەم دەھێنێت، لە ئاوەگیراوەکەیدا. ترشی لاواز ماددەیەکی کیمیایی ترشە کە لە گیراوەی ئاودا بە تەواوی جیا نابێتەوە (دابەش نابێت بۆ ئایۆن). ئەمەش واتە ھەموو ئایۆنە ھایدرۆجینییەکانی ناداتە ناو ئاوەکە. ترشە لاوازەکان بە شێوەیەکی گشتی pH یان لە نێوان ٣ و ٦ دایە.

ترشی ئەسیک (CH3COOH) و ترشی ئۆکسالیک (H2C2O4) نموونەی ترشە لاوازەکانن. ئەگەر ترشێک بە HA نیشان بدرێت، ئەوا ھاوسەنگییەک ھەیە لە نێوان ئەو گەردانەی کە دابەش بوون (ئایۆن کراون)، و ئەو گەردانەی کە:
:\mathrm{ HA_{(aq)} \, \leftrightarrow \, H^+\,_{(aq)} +\, A^-\,_{(aq)} }

بەگشتی تا Ka گەورەتر بێت ترشەکە بەھێزتر دەبێت، لەکاتێکدا Kaی بچووکتر ئاماژەیە بۆ ترشێکی تاڕادەیەک لاوازتر. ترشە لاوازەکان بەھای Ka یان کەمتر دەبێت لە ١، لەکاتێکدا ترشە بەھێزەکان بەھای Ka یان زیاتر دەبێت لە ١.
## سەرچاوەکان
* 
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ترشەکان
تەنۆکەی بێتا

**تەنۆکەی بێتا** (ئینگلیزی: Beta particle) ئەلکترۆنێکی لە ناوک دەرپەڕیوە، لە کاتی ھەندێک جۆری تیشکەشیبوونەوەدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:تیشکەچالاکی
ترشی کاربۆکسیلی

**ترشی کاربۆکسیلی** (ئینگلیزی: Carboxylic acid) ترشێکی ئەندامییە، کۆمەڵەی کارای کاربۆکسیلی تێدایە، کە کەوتووەتە سەرپەڕی زنجیرەی گەردیلە کاربۆنەکانەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کۆمەڵە کاراکان
پۆل:ئاوێتە ئەندامییەکان
پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
ترشی بەھێز

**ترشی بەھێز** (ئینگلیزی: Strong acid) ترشێکە، بە تەواوی دەئایۆنرێت، لە ئاوەگیراوەکەیدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ترشەکان
تەنۆکەی ئەلفا

وێنۆک|شیبوونی ئەلفا
**تەنۆکەی ئەلفا** یاخوود **تیشکی ئەلفا** (ئینگلیزی: Alpha particle) تەنۆکەیەکە، بارگەیەکی موجەبی ھەیە، لە کاتی لێکھەڵوەشانی توخمە تیشکنەکاندا بەڕەڵادەکرێت، لە دوو پرۆتۆن و دوو نیوترۆن پێک دێت وە بە ناوکی هیلیۆمێش ناودێر دەکرێت، و بارستاییەکەی چوار ئەوەندەی بارستەی گەردیلەی هایدرۆجینە.
بەگشتی لە کرداری شیبوونەوەی ئەلفایی دروست دەبێت بەڵام هەندێک جار بە هەندێک ڕێگای تر دروست دەبن. ناوی تەنۆکەی (تەنۆلکەی) ئەلفا لە پیتی یەکەمی ئەلفوبێی لاتینیەوە (α) وەرگیراوە. هێمای تەنۆکەی ئەلفا α یان α+2. بۆیە ئەوان دەناسرێن بە ناوکی هیلیۆم، هەر لەبەرئەوەشە هەندێک جار بەمشێوەیەش دەنوسرێت He+2.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
* بابەتی تەنۆکەی ئەلفا بە ئینگلیزی لە ویکیپیدیا.

پۆل:ھیلیۆم
پۆل:تیشکەچالاکی
کیمیای نائەندامی

**کیمیای نائەندامی** بەشێکە لە زانستی کیمیا کە باسی کانزاکان دەکات.

## سەرچاوەکان


پۆل:کیمیای نائەندامی
خوێ (کیمیا)

وێنۆک|مس (II) سوولفات

**خوێ** لە زانستی کیمیادا بە ماددەیەک دەوترێت کە لە کارلێکی ترش و تفت بەرهەم دێت. خوێ لە کاتایۆن و ئانایۆن پێک دێت و لە باری ئێلیکتریکیەوە خونسایە.

## سەرچاوەکان


پۆل:خوێیەکان
پۆل:ماددە کیمیاییەکان
تفت (کیمیا)

**تفت** لە زانستی کیمیا بە ماددەیەک دەوترێت کە بتوانێت پرۆتۆن وەربگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تێکئاڵاوە کیمیایییەکان
ترش

**ترش** ماددەیەک کە دەتوانێت پرۆتۆن بدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ترشەکان
پۆل:کیمیای ترش-تفت
ژینکیمیا

**ژینکیمیا** یان **کیمیای ژینناسانە** بەشێک لە زانستی کیمیایە کە باس لە کارکردنی ساختمانە زیندووەکان لە ڕووی کیمیایییەوە دەکات. ژینکیمیا پەیوەندی بە چەند گەردێکی تایبەت، وەک پڕۆتین، کاربۆھایدرایت و چەوری (لیپید) ھەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژینکیمیا
پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
پۆل:ژینناسیی گەردی
کیمیای فیزیکی

**کیمیای فیزیکی** بەشێک لە زانستی کیمیایە کە بۆ چارەسەری کێشە کیمیاییەکان لە یاساکانی فیزیک کەڵک وەردەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کیمیای فیزیکی
ئاوێتەی کیمیایی

وێنۆک|ئاو یەکێکە لە بەناوبانگترین ئاوێتە کیمیاییەکان

**ئاوێتەی کیمیایی** لە زانستی کیمیادا بە گرووپێک لە ماددەی کیمیایی دەوترێت، کە لە تێکەڵکردنی دوو یان چەند توخمێک پێک دێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیا
پۆل:تێکئاڵاوە کیمیایییەکان
کیمیای شیکاری

**کیمیای شیکاری** بەشێک لە زانستی کیمیایە کە باسی جوداکردنەوە و لێکۆڵینەوە لە بەشە سروشتییەکانی ماددەیەک دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
کیمیای ئەندامی

**کیمیای ئەندامی** لقێکە لە لقەکانی زانستی کیمیا کە باس لە پێکھاتە و کارلێک و تایبەتمەندییەکانی ئاوێتە ئەندامییەکان دەکات. ئاوێتە ئەندامییەکان بە شێوەیەکی بنەڕەتی پێناس دەکرێت بەو ئاوێتانەی کە توخمی کاربۆن و ھایدرۆجینیان تێدایە، ھەروەھا دەگونجێتیش کە جگە لەو دوو توخمە، توخمی جۆراوجۆری تر وەک؛ ئۆکسجین، نایترۆجین، فۆسفۆڕ، گۆگرد و ھتد بەشداربن لە پێکھاتنە جیاوازەکانی ئاوێتە ئەندامییەکان.

ئەم جۆرەی کیمیا، بەپێی فرمانی چالاک یاخود کۆمەڵەی چالاکەوە (Functional Group) دەکرێتە چەند جۆرێک:

ئەڵقەیییەکان (Cyclics):

بریتییە لەو جۆرە ئاوێتە ئەندامییانەی کە بەشێوەی بازنەیی ڕیزبوون و بۆندیان دروست کردووە، ڕیزبوونەکەیان بەم جۆرەیە (CnHn2) کاتێک n= ژمارەی ھەریەک لە کاربۆن و ھایدرۆجینی بەشدار لە دروستکردنی ئاوێتە ئەندامییەکەدا.

نا ئەڵقەیییەکان (Non-cyclics):

ئەو ئاوێتانەن کە بەشێوەی زنجیرە پێکەوە بەستراون، چەندەھا جۆری ھەیە بەپێی کۆمەڵەکەی، ئەگەر تەنھا کاربۆن و ھایدرۆجین ھەبوو، ئەوا سێ جۆری جیاواز دروستدەکات بەپێی بۆندەکانی:
* ئەلکان کە بریتییە لەو جۆرەی ھەموو بۆندەکانی تاکن، ڕیزبوونیان(شێوگی گشتی) بریتییە لە (CnHn2+2)
* ئەلکین ئەم جۆرەیان دەکرێت یەک یا زیاتر لە بۆندەکانی بریتی بن لە بۆندی دووانی. (CnHn2)
* ئەلکاین ئەم جۆرەیان یەک یا زیاتر لە یەک بۆندی بریتییە لە بۆندی سیانی. (CnHn2-2)

ھەریەک لەم جۆرە، دەکرێت توخمی تری بۆ زیادبکرێت (لەگەڵ ھایدرۆجین و ئۆکسجین) و جۆرێکی جیاواز دروست بکات:
* ئەلکھول کە لەم جۆرە ئاوێتانەدا، ئۆکسجین بۆند دروست دەکات و یەکێک لە بۆندەکانی لەگەڵ کاربۆن و بۆندەکەی تری لەگەڵ ھایدرۆجیندایە. (R-OH) کاتێک R= کۆمەڵەی ئەلکیل(زنجیرە کاربۆن)
* ئیسەر ئەمەش جۆرێکی ترە، کە لێرەدا ئۆکسجین دەکەوێتە نێوان دوو کاربۆنەوە، کۆمەڵەکەشی بریتییە لە (R-O-R)
* هالیدی ئەلکیل کە لەم جۆرە ئاوێتانەدا، یەکێک لە ھاڵۆجینەکانی کۆمەڵەی ١٧ی خشتەی خولی، بۆند دروست دەکەن لەگەڵ هایدرۆکاربۆنەکەدا (R-X) کاتێک X= ھاڵۆجینەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:کیمیا
پۆل:کیمیای ئەندامی
ھەرەس

وێنۆک|کڵاڵە

**ھەرەس**، **ھەرەسە**، **ڕنی**، **ڕەنی**، **ڕنوو**، **شاپ**، **شاپە**، **شەپە**، **سلخە**، **ئاشویت**، **کەوی** یان **کڵاڵە** حاڵەتی جووڵانی بەفر لە کوێستانێکەوە بەرەو خوارەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەفر
پۆل:کارەساتە سروشتییەکان
پۆل:قەوماوەکان
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
پێشبڕکێی ئۆتۆمۆبیل

وێنۆک

**کێبەرکێی ماشین** (بە ئینگلیزی: Auto racing) کێبەرکێیەکە لە نێوان دوو یان چەندین ماشیندا بە ڕێوە دەچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشبرکێی ئۆتۆمۆبیل
لێنز

وێنۆک|جۆرێکی هاوێنە(هاوێنکۆ)
وێنۆک|چۆنیەتی کۆکردنەوەی تیشکەکان بەهۆی (هاوێنکۆ)وە

**لێنز** یان **هاوێنە** (ئینگلیزی: Lens) تەنێکی ڕوونە کەتیشکی ڕووناکی دەشێکنێتەوە کۆیان دەکاتەوە یان پەرتیان دەکات بۆ دروستکردنی وێنە.
کاتێک ڕووی ناوەندێکی دیاریکراو کووڕە ئاراستەی ستونی کێشراو لەسەر ڕووەکە لە خاڵێک بۆ خاڵێکی تر دەگۆردرێت، بۆیە کە تیشکێکی ڕوناکی دەچێتە ناوەندێک کەڕوویەکی کوڕ یان زیاتری تێدابێت، بڕی لادانەکەی دەگۆڕێت لەخاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر.

## سەرچاوەکان
*فیزیا ١٠ - *(کتێبی قوتابی - پۆلی دەیەمی ئامادەیی)*

پۆل:لێنز
پۆل:لێنزەکان
کارەساتی سروشتی

وێنۆک|بۆرانی کاترینا

**کارەساتی سروشتی** بە کۆمەڵێک کارەساتی سروشتی دەگوترێت کە خەڵک تووشی زیان دەکەن.

## سەرچاوەکان


پۆل:کارەساتە سروشتییەکان
ڕاکێشان (فیزیک)

وێنۆک|تۆپی نیۆتۆنی

**ڕاکێشان** یان **کێشکردن** (بە ئینگلیزی: Gravity) بارێکە تێیدا ئەو تەنانەی کە بارستەیان هەیە یەکدی دەکێشن بەرەو یەک.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* کۆڕەکانی فاینمان لەسەر فیزیا بەرگی یەکەم. I Ch. 7: تیۆری کێشکردن
* "کێشکردن"  ئینسایکلۆپیدیای بیرکاری، چاپخانەی EMS ٢٠٠١.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیک
پۆل:لەز
پۆل:ڕاکێشان
پۆل:یاسا ئەزموونییەکان
پۆل:كارلێكی كێشكردن
ئێل نینیۆ

وێنۆک|ئاکامەکانی ئێل نینۆ

**ئێل نینۆ** (بە ئینگلیزی: El Niño) خولێکی ئاووهەوایییە، کە هەر ٢ تا ٧ ساڵ یەکجار دەبێتە هۆی چەندین ناکۆکی ئاووهەوایی، لە ڕووی زەویدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
ئاووھەوا

[وێنۆک|ئاووھەواکانی [زەوی]]
**ئاووھەوا** () بریتییە لە دۆخی درێژخایەنی کەشوھەوای ناوچەیەک کە بەزۆری لە ماوەی ٣٠ ساڵدا دەپێورێت. بۆیە ئاووھەوا بە بارودۆخ یان هەلومەرجی درێژمەودا دەوترێ و جیاوازیی لەگەڵ کەشوھەوای کاتی ھەیە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئاووھەوا
پۆل:ئاووھەواناسی
کەشوھەوا

وێنۆک|ھەورەتریشقە

**کەشوھەوا** یان **کەش** () دۆخی سروشتیی ھەوای ناوچەیەکە لە کاتێکی دیاریکراودا. کەش بەپێچەوانەی ئاووھەوا زیاتر بۆ ماوەیەکی کورتەخایەن بەکار دێت؛ بۆیە کاتێک باسی **کەشوھەوا**ی شوێنێک دەکرێت باسی کاتژمێرێک یان چەند کاتژمێریک یان ڕۆژێک یان چەند ڕۆژێک دەکرێت، نە لەوە زیاتر.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەش
تۆرنادۆ

وێنۆک|تۆرنادۆ

**گەردەلوول** ستوونێکە لە ھەوا کە دەخولێت.  بنەکەی لە زەوی و سەرەکەی لە نێو ھەورەکان دایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارەساتە سرووشتییەکان
پۆل:کارەساتەکانی ئاووھەوا
پۆل:کارەساتە سروشتییەکان
پۆل:زریان
پۆل:جۆرەکانی زریان
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
زریانی خولگەیی

وێنۆک|زریانی خولگەیی

**زریانی خولگەیی** سیستەمێکی زریانییە کە لە ھەوا پێک ھاتووە و بە دەوری خۆی دەخولێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیاردە سروشتییەکان
پۆل:کارەساتەکانی ئاووھەوا
پۆل:گۆڕانی کەشوھەوا و زریانەکان
پۆل:دیاردە کەشناسانەکان
پۆل:زریان
پۆل:کەشناسی زریانە خولگەییەکان
پۆل:زریانی خولگەیی
پۆل:جۆرەکانی زریان
پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
کوردە مەسیحییەکان

**کوردە مەسیحییەکان** (بە کورمانجی: Kurdên Xirîstiyan) ئاماژەیە بۆ ئەو کوردانەی پەیڕەوی مەسیحییەت دەکەن.  هەندێک لە کوردەکان لە مێژوودا پەیڕەوی مەسیحییەتیان کردووە و بە مەسیحی ماونەتەوە کاتێک زۆربەی کوردەکان گۆڕدران بۆ ئیسلام، بەڵام زۆرینەی مەسیحییە کوردەکانی سەردەم کۆنڤێرتن.  لە ڕووی مێژووییەوە، ئەو کوردانەی بوونەتە مەسیحی لە پاشخانە جیاوازەکانەوە هاتبوون، لەوانە ئایینە ئێرانییە کۆنەکان، زەردەشتی، ئیسلام، و ئێزیدی.

## مێژوو
لە سەدەی ١٠ی زایینیدا، میرێکی کورد بە ناوی ئیبن دەحاک، کە خاوەنی قەڵای جەعفەری بوو، لە ئیسلامەوە گۆڕدرا بۆ مەسیحییەتی ئۆرسۆدۆکس و لە بەرامبەردا بیزەنتییەکان زەوی و قەڵایەکیان پێبەخشی.  لە ساڵی ٩٢٧ی زایینی، خۆی و خێزانەکەی لە کاتی هێرشێکی سامال ئەلدۆلەفی لەسێدارە دران. 

لە کۆتایی سەدەی ١١ و سەرەتای سەدەی ١٢ی زایینیدا، کوردە مەسیحییەکان کەمینەیەکی سوپای شاری قەڵای شەیزەریان لە نزیک حەما لە سووریا پێکدەهێنا. 

بنەماڵەی زەکاریان-مخارگێردزێلی، کە خانەدانێکی ئەرمەنی–گورجی بوون و ڕەچەڵەکیان کورد بوو، لە سەدەی ١٣ی زایینیدا فەرمانڕەوایی بەشەکانی باکووری بەرزاییەکانی ئەرمەنستانیان دەکرد.  مارکۆ پۆلۆ لە کتێبەکەیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە کەمینەیەک لە ئەو کوردانەی لە ناوچە شاخاوییەکانی مووسڵ نیشتەجێ بوون مەسیحی بوون. 

لە سەدەی ١٧دا، مژدەدەرانی کارمەلیت و یەسووعییەکان ڕوویان لە ناوچە ئێزیدییەکان کرد بۆ گۆڕینی ئایینیان بۆ مەسیحییەت.  لە سەدەی ١٩دا، حکومەتی عوسمانی دەستی کرد بە مژدەدەری ئیسلامی بۆ ئێزیدییەکان وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر مژدەدەرە مەسیحییەکان. 

## کوردە مەسیحییەکانی هاوچەرخ
کەنیسەی "کوردزمان"ی مەسیح لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٠ لە هەولێر دامەزرا، و لقەکانی لە پارێزگاکانی سلێمانی و دهۆک هەیە.  بەپێی وتەی گۆڕاوانی ئایینی، مەزندە دەکرێت لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە نزیکەی ٥٠٠ گەنجی کوردی موسڵمان لە سەرانسەری کوردستان بووبێتنە مەسیحی. 

دوای هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت، شەپۆلێکی گۆڕینی ئایینی کورد بۆ مەسیحییەت ڕوویدا، بەتایبەتی لە وڵاتی ئەرمینیا کە نزیکەی ٣،٦٠٠ ئێزیدی تا ساڵی ٢٠١٩ بوونەتە مەسیحی. 

لە ساڵی ٢٠١٩دا، دوای تێکشکانی داعش، نزیکەی ٨٠-١٠٠ کورد لە شاری کۆبانی بوونە مەسیحی و یەکەم کەنیسەیان لەو شارە کردەوە. 

## ئەمانەش ببینە
* کورد
* ئایین لە کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردە مەسیحییەکان
پۆل:مەسیحییەت لە کوردستان
پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:مەسیحییە کوردەکان
ھەفتا و دوو پیر

**ھەفتا و دوو پیر** چینێک لە پایەکانی ئایینی لە ئایینی یارسانە کە بریتیە لە ھەفتا و دوو پیاوی ئایینی کە لە ھەورامان لەگەڵ سوڵتان سەھاک بەێنوبەسیان کردووە. بە ھۆی باوەری یارسانیەکان بە دوونایدوون٬ ئەم ھەفتا و دوو پیاوە ئایینیە تەناسۆخی ھەفتا و دوو یاری حوسێن کوڕی عەلییش دەزانرێت کە ھاتنەوە بۆ یارمەتیدانەوە بە سوڵتان سەھاک.

## دوانزە چینی پیاو ئایینییەکانی یارسان
پەیڕەوانی سولتان سەھاک بریتین لە دوانزە چین:
# ھەفتەن
# ھەفتوانە
# ھەفت قەوەڵتاس
# ھەفتە ھەفتوان
# چل تەن
# چل چل تەنان
# ھەفتا و دوو پیر
# نەوەد و نۆ پیری شاھۆ
# شەست و شەش غوڵامی زێرین چەوگان
# ھەزار و یەک غوڵامی خاجەسیفەت
# ھەزار غوڵامان
# بێوەن غوڵامان

## ھەفتا و دوو پیر
لە کەڵامی گەواھی ٧٢ پیر٬ نوەکانی ھەفتا و دوو پیری ھەورامان بریتیە لە:
# پیر سولێمان سیستانی
# پیر قابیل سەمەرقەندی
# پیر روکنەدین
# پیر میکاییل دەودانی
# پیر نالی مۆردینی
# پیر تاھیر ئیسفەھانی
# پیر شەمس عەلەمدار
# پیر کەمال ماموڵانی
# پیر ڕاستگوی قەرەداغی
# پیر تەقی شاھۆیی
# پیر حەیدەر کوردستانی
# پیر نەرە بالامویی
# پیر ئەحمەد لوڕستانی
# پیر تاجەدین
# پیر حەسەن خوڕاسانی
# پیر مەحموود بەغدادی
# پیر عەبدولعەزیز بەسرەیی
# پیر ئیبراھیم جاف
# پیر سولێمان ئەردەلانی
# پیر خالق ئەردەبیلی
# پیر مەنسوور شوشتەری
# پیر عەلی شەقاقی
# پیر حەیدەر کەڵمەیدانی
# پیر مالک گۆران
# پیر مامل ماھیدەشتی
# پیر ناسر بەختیاری
# پیر عیسی بساکانی
# پیر خەلیل مووسڵی
# پیر جەعفەر کوردستانی
# پیر حەمزە
# پیر حوسەین ئستامبولی
# پیر ئەلیاسی مۆریاسی
# پیر فەیروز ھندی
# پیر ھەیاس مەغریبی
# پیر نگادار تانی
# پیر قەمبەر سەراوقوماشی
# پیر تەھماز کرمانی
# پیر تەیموور ئاورامی
# پیر رەحمان بەمبەیی
# پیر قوباد دیوانە
# پیر کازم کەنگاوەری
# پیر دانیال دالاھویی
# پیر سەفەر قلاجەیی
# پیر موسا میانەیی
# پیر سوورە ھەندەلە
# پیر سادق مازەندەرانی
# پیر نعمەت تەبەردار
# پیر دلاوەر دەرەشیشی
# پیر حەیات ماچینی
# پیر قانون شامی
# پیر حاتەم ھەمەدانی
# پیر موحەممەد شارەزووری
# پیر ئیبراھیم تەبریزی
# پیر ئیسماعیل کەوەلانی
# پیر نازدار شیرازی
# پیر نەریمان شاھۆیی
# پیر تەیار کاشانی
# پیر عنوان کەعبەیی
# پیر ئەحمەد گەنجەیی
# پیر ئەحمەد بەرەشاھی
# پیر نادر قەرەپاپاغی
# پیر شالیار ئاورامی
# پیر مەحموود لوڕستانی
# پیر نەجمەدین پارسی
# پیر نەقی بالامویی
# پیر ھاشم ریژاوی
# پیر مێرد ھەورینی
# پیر باباغەیب ھاواری
# پیر شەمسەدین شارەزووری
# پیر عەزیز ھودانەیی
# پیر فەتالی سەھنەیی
# پیر رۆستەم

## ژێدەر

## سەرچاوەکان

پۆل:یارسان
کارلێکی بەھێز

**پێکدادانی بەهێز** لە زانستی فیزیکدا بە میکانیزمێک دەوترێت کە عۆهدەداری هێزی ناڤۆکی بەهێزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیکی ناوکی
موگناتیس

وێنۆک|موگناتیسێکی ناڵی

**موگناتیس** بە ئەجسامێک دەوترێت کە بتوانن لە دەوروبەری خۆیاندا کادی موگناتیسی دروست بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی موگناتیسەکان
توانەوەیەتی

**توانەوەیێتی** (ئینگلیزی: Solubility) بریتییە لە توانای توانەوەی ماددەیەک لە ماددەیەکی تردا، لە پلەی گەرمی و پەستانێکی دیاریکراودا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:گیراوەکان
جەمسەری کارەبایی

**جەمسەر** (ئینگلیزی: Electrode) گەیەنێکە، بۆ پەیداکردنی پەیوەندیی کارەبایی لەگەڵ بەشێکی ناکانزایی (ئایۆنی) ئەڵقەکە، وەک ئەلکترۆلیت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:جەمسەرەکان
خەستی

**خەستی** (ئینگلیزی: Concentration) لە کیمیادا، بڕی ماددەیەکی دیاریکراوە، لە بڕێکی دراوی تێکەڵ یان گیراوە یان خاوێکدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
خانەی ئەلکترۆلیتی

**خانەی ئەلکترۆلیتی** (ئینگلیزی: Electrolytic cell) دەزگایەکی کارۆکیمیایییە، بە کارەبا شیبوونەوەی تێدا ڕوودەدات، کاتێک تەزووی کارەبایی پێدا تێپەڕبێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:خانە ئەلکترۆلیتییەکان
خانەی گەلڤانی

**خانەی گەلڤانی** یان **خانەی ڤۆڵتایی** (بە ئینگلیزی: Galvanic cell یان Voltaic cell) خانەیەکە لە دوو جەمسەری لە دوو کانزای جیاواز درووستکراو پێک دێت، کە لە ئەلکترۆلیت دانرابن، بۆ گۆڕینی وزەی کیمیایی بۆ وزەی کارەبایی.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:خانە گەلڤانییەکان
پۆل:داخوران
ھێورکەرەوەی نیوترۆن

**ھێورکەرەوەی نیوترۆن** یان **خاوکەرەوەی نیوترۆن** (ئینگلیزی: Neutron moderator) ماددەیەکە خێراییی نیوترۆنەکان کەمدەکاتەوە، تاکوو ناوکەکان بتوانن بیان مژن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ھێورکەرەوەکانی نیوترۆن
پۆل:تەکنۆلۆژیای ناوکی
دیلکردنی ئەلکترۆن

**دیلکردنی ئەلکترۆن** (ئینگلیزی: Electron capture) بریتییە لەو کردەیەی، کە تێیدا ناوکی گەردیلەیەک ئەلکترۆنێک لە خولگەی ناوەکیی ئەو گەردیلەیە دەگرێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای ناوکی
پۆل:فیزیای ناوکی
پۆل:تیشکەچالاکی
جێگیری ھاوسەنگی

**جێگیری ھاوسەنگی** (ئینگلیزی: Equilibrium constant) بریتییە لە ڕێژەی ئەنجامی لێکدانی خەستیی ماددە بەرھەمھاتووەکان بۆ ئەنجامی خەستیی ماددە کارلێککردووەکان، لە باری ھاوسەنگیدا، ھەریەکەیان بەرزکرابێتەوە بۆ توانێک کە یەکسانە بە کۆڵکەی ئەو ماددەیە لە ھاوکێشە کیمیایییەکەدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
جێگیری ئایۆنی ترش

**جێگیری ئایۆنی ترش** (بە ئینگلیزی: Acid-ionization constant) جێگیری ھاوسەنگیی کارلێکی ئایۆنێنی ترشە، بە (Ka) ھێما دەکرێت. ئەم دەستەواژەیە لە کیمیادا بۆ دیاریکردنی لێکھەڵوەشانی گەرد و ئایۆنەکان، وە زانینی ڕێژەی ئایۆنی دروستبوو لە گیراوەکاندا بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ترشەکان
پۆل:تفتەکان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:کیمیای فیزیکی
دەڵاندن

300px|وێنۆک

**دەڵاندن** یان **ئۆزمۆزی** (ئینگلیزی: Osmosis) بڵاوبوونەوەی ئاو یان توێنەرێکی ترە، لە گیراوە ڕوونترەکەوە (تواوە) بە ناو پەردەیەکی نیمچەتێپەڕدا، بە پێی توێنەر.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:تەکنۆلۆژیای ئاو
پۆل:تەکنۆلۆژیای پەردە
پۆل:تەکنەلۆژیای ئاو
ئەمفۆتێری

**ئەمفۆتێری** یان **دووکارلێک** (ئینگلیزی: Amphoteric) ڕەوشێکی ماددەیەکە، وەک ئاو، کە ڕەوشی ترش و تفتیشی ھەیە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کیمیای ترش-تفت
دۆخی ماددە

وێنۆک|چوار حاڵەتی ماددە

**دۆخی ماددە** حاڵەتێکی تایبەتیی فیزیکییە، کە ماددەیەکی تێدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیک
پۆل:ماددە
پۆل:دۆخەکانی ماددە
خێراییی کاردانەوە

**خێراییی کاردانەوە** (ئینگلیزی: Reaction rate) (ھەڵەی باو: خێراییی کارلێک) ئەو خێرایییەیە، کە کاردانەوەیەکی کیمیایی پێ ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
پۆل:ئەندازیاریی کاردانەوەی کیمیایی
ڕێبازی کاردانەوە

**ڕێبازی کاردانەوە** (ئینگلیزی: Reaction mechanism) (ھەڵەی باو: ڕێبازی کارلێک) ئەو ڕێگەیەیە کە کاردانەوەی کیمیایی پێدا ڕوودەدات، بە زنجیرەھەنگاو یان ھاوکێشەیەکی کیمیایی دەردەبڕدرێن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
پۆل:ئەندازیاریی کاردانەوەی کیمیایی
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:ڕێباوەکانی کاردانەوە
ڕەوشی کۆکاری

**ڕەوشی کۆکاری** (ئینگلیزی: Colligative properties) ئەو ڕەوشەیە، کە پشت دەبەستێت بە ژمارەی ئەو تەنۆکانەی کە لە سیستمێکدا ھەن و، پشت بە خودی ڕەوشەکانی تەنۆکەکان نابەستێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای فیزیکی
پۆل:گیراوەکان
پی ئێچ

200px|وێنۆک|بەھای پی ئێچی چەند ماددەیەکی باو

**پی ئێچ** یان **ڕەنووسی ھایدرۆجینی** (ئینگلیزی: pH) بەھایەکە بۆ دەربڕینی ترشێتی یان تفتێتیی سیستمێک بەکاردێت، کە لە ژمارە سفر بۆ چواردەیە. ئەگەر پی ئێچ حەفت بێت ئەوا ماددەکە ھاوسەنگە، لە حەفتیش زیاتر بێت تفتە، کەمتریش بێت لە حەفت ترشە.

## پی ئۆ ئێچ
**پی ئۆ ئێچ** یان **ڕەنووسی ھایدرۆکسیدی** (pOH) بەکاردێت بە پێوانی خەستیی ئایۆنەکانی ھایدرۆکسید.  دەکاتە سالیبی لۆگاریتمی بنچینەی ١٠ ی خەستیی ئایۆنەکانی ھایدرۆکسید.
320px|وێنۆک|ناوەڕاست|پەیوەندیی نێوان پی ئێچ و پی ئۆ ئێچ. (ڕەنگی سوور = ناوچەی ترش، ڕەنگی شین = ناوچەی تفت)

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:یەکەکانی پێوان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:کیمیای ترش-تفت