کودەتای ئەرژەنتین ١٩٤٣

وێنۆک|ژەنەڕاڵ ئارتۆرۆ ڕۆسۆن، سەرۆکی کودەتاکەی ئەرژەنتین لە ساڵی ١٩٤٣
**کودەتای ئەرژەنتین ١٩٤٣** کە بە **شۆڕشی ٤٣** ناسراوە. کودەتایەک بوو لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٣ کە کۆتایی بە حکوومەتی ڕامۆن کاستیلۆ ھێنا پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٤٢دا پۆستی سەرۆکایەتی دەستبەکاربێت، بە شێوەیەکی ساختە بە جێگری سەرۆک ھەڵبژێردرابوو، وەک بەشێک لەو ماوەیەی کە بە دەیەی شەرمەزاری ناسراوە. سوپا دژی پارێزگار ڕۆبوستیانۆ پاترۆن کۆستاس بوو، کە جێنشینی کاستیلۆ بوو کە بە دەستی ھەڵبژێردرابوو، خاوەن زەوییەکی گەورە بوو لە پارێزگای سالتا و خاوەن پشکێکی سەرەکی بوو لە پیشەسازی شەکردا. تاکە بەرخۆدانی جددی بەرامبەر بە کودەتا سەربازییەکە لەلایەن ھێزی دەریایی ئەرژەنتینەوە بوو، کە لە قوتابخانەی میکانیکا بۆ ئەفسەرانی نادەستپێکراوی دەریایی ڕووبەڕووی ستوونەکانی پێشڕەوی سوپا بووەوە.

## پێشینەکان
### دەیەی شەرمەزارکەر (١٩٣٠–١٩٤٣)
بەناو دەیەی شەرمەزاری لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٣٠ بە کودەتایەکی سەربازی بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ ناسیۆنالیستی کاسۆلیکی خۆسێ فێلیکس ئوریبور دەستی پێکرد. کودەتاکە ھیپۆلیتۆ یریگۆین سەرۆککۆمار لە پۆستەکەی دوورخستەوە، کە ئەندامی پارتی یەکێتی مەدەنی ڕادیکاڵ بوو و لە ساڵی ١٩٢٨ بە شێوەیەکی دیموکراسی ھەڵبژێردرابوو بۆ ئەوەی خولی دووەمی خۆی بەڕێوەببات. لە ١٠ی ئەیلوولی ١٩٣٠ دادگای باڵا ئۆریبۆرۆی وەک سەرۆکی دەوڵەتی دیفاکتۆی وڵات ناساند.

ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی بوینس ئایرێس لە ٥ی نیسانی ١٩٣١ ئەنجامێکی پێچەوانەی چاوەڕوانییەکانی حکوومەت بەرھەمھێنا. کاندیدی ڕادیکاڵ، ھۆنۆریۆ پویریدۆن، سەرەڕای متمانەی پارتی نیشتمانی بە سەرکەوتنەکەیان و نەبوونی سەرکردەیەکی توندڕەوی پارتەکە، سەرکەوتنی بەدەستھێنا. بەھۆی کەمی دەنگی ھەڵبژاردنی پارتی ڕادیکاڵ و پارتی نیشتمانی، توانی لەگەڵ سۆسیالیستەکان دانوستان بکات بۆ ئەوەی ڕادیکاڵەکان نەتوانن پۆستی پارێزگار بەدەست بھێنن و ترس و دڵەڕاوکێ تووشی حکوومەت بوو. ئۆریبۆرۆ حکوومەتی ڕێکخستەوە و وەزیرەکانی لە کەرتی "لیبراڵ" دەستنیشانکرد. ھەڵبژاردنی حکوومەتی خۆجێیی بۆ پارێزگاکانی کۆردۆبا و سانتافی ھەڵوەشاندەوە. لە ٨ی ئایاری ١٩٣١ پێداچوونەوەی پێشکەوتووی لە مەجمەعی ھەڵبژاردنەکانی ھەرێمی ھەڵوەشاندەوە و لە ١٢ی ئایاریشدا مانوێل ڕامۆن ئەلڤارادۆی وەک پارێزگاری دیفاکتۆی بوینس ئایرێس دەستنیشانکرد.

چەند ھەفتەیەک دواتر لە پارێزگای کۆریێنتس ڕاپەڕینێک بە سەرۆکایەتی موقەدەم گریگۆریۆ پۆمار سەریھەڵدا. ھەرچەندە ڕاپەڕینەکە بە خێرایی کۆنتڕۆڵکرا، بەڵام ئەو ئارگیومێنتەی بۆ ئۆریبۆرۆ دابینکرد کە چاوەڕێی دەکرد. ھەموو بیناکانی یەکێتیی مەدەنی ڕادیکاڵ داخست و دەیان سەرکردەی دەستبەسەر کرد و کۆلێژەکانی ھەڵبژاردنی قەدەغە کرد بۆ ھەڵبژاردنی ئەو سیاسەتمەدارانەی کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە پێرێگۆینەوە ھەیە. لەبەر ئەوەی پویرێدۆن یەکێک بوو لە وەزیرەکانی پێرێگۆین، ئەمەش بەو مانایە بوو کە نەتوانرا ھەڵبژێردرێت. ئۆریبۆرۆ پویرێدۆن لەگەڵ ئەلڤێر، سەرکردەیەکی دیاری پارتی ڕادیکاڵ، لە وڵاتەکە دوورخرایەوە. لە مانگی ئەیلوولدا ئۆریبۆرۆ لە مانگی تشرینی دووەمدا داوای ھەڵبژاردنی کرد و دوای ماوەیەکی کەم، ھەڵبژاردنەکانی بوینس ئایرێسی ھەڵوەشاندەوە.

دوای شکستی ھەوڵەکانی یەکێتییەکان، ئەرژەنتین لەلایەن کۆنکۆرداتەوە حوکمڕانی کرا، کە ھاوپەیمانییەکی سیاسی لە نێوان پارتی کۆنەپەرستی نیشتمانی دیموکرات، دژە کەسایەتییەکان، یەکێتیی مەدەنی ڕادیکاڵ و پارتی سۆسیالیستی سەربەخۆ پێکھێنرا. کۆنکۆردیاکان لە ماوەی دەیەی ئیگنۆمینیدا لە سەردەمی سەرۆکایەتی ئاگوستین پێدرۆ یۆستۆ (١٩٣٢–١٩٣٨)، ڕۆبێرتۆ ماریا ئۆرتیز (١٩٣٨–١٩٤٠) و ڕامۆن کاستیلۆ (١٩٤٠–١٩٤٣) فەرمانڕەوایی ئەرژەنتینیان کرد. ئەم قۆناغە بە دەستپێکردنی مۆدێلێکی ئابووری نوێ بوو کە بە پیشەسازی جێگرەوەی ھاوردەکردن ناسراوە.

لە ساڵی ١٩٤٣دا ناچار بوو ھەڵبژاردن بۆ سەرۆکێکی نوێ ئەنجام بدرێت و ھەوڵێک بۆ پێدانی پۆستی سەرۆکایەتی بە ساختە بە ڕۆبوستیانۆ پاترۆن کۆستاس، خاوەنکاری شەکر کە لە ماوەی چوار دەیەی پێشوودا کەسایەتییەکی بەھێز بوو لە پارێزگای سالتا، ڕەتکرایەوە. وەرگرتنی پۆستی سەرۆکایەتی پاترۆن کۆستاس دەبێتە ھۆی مسۆگەرکردنی بەردەوامبوون و قووڵبوونەوەی سیستەمی ساختەکاری.

### جەنگی جیھانیی دووەم
جەنگی جیھانی دووەم (١٩٣٩–١٩٤٥) کاریگەرییەکی یەکلاکەرەوە و ئاڵۆزی لەسەر ڕووداوە سیاسییەکانی ئەرژەنتین ھەبوو، بەتایبەتی لەسەر کودەتاکەی ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٣.

تا ئەو کاتەی جەنگی جیھانی دووەم دەستی پێکرد، کاریگەری ئابووری بەریتانیا لە ئەرجەنتیندا بڵاوبووەوە. لە لایەکی دیکەوە ئەمریکا بوونی باڵادەستی خۆی لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا مسۆگەر کردبوو و خۆی ئامادە دەکرد بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ھەمیشەیی جێگەی بەریتانیای گەورە وەک ھێزی باڵادەست لە ئەرجەنتین بگرێتەوە. شەڕەکە دەرفەتێکی ناوازەی بۆ ئەمریکا ڕەخساند، بە تایبەت کە بەھۆی ھێرشی ژاپۆن بۆ سەر پیرل ھاربەر لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١ وازی لە بێلایەنی ھێنا.

ئەرجەنتین مێژوویەکی دوور و درێژی بێلایەنی لە شەڕەکانی ئەورووپادا ھەبووە و ھەموو لایەنە سیاسییەکان لە سەدەی نۆزدەھەمەوە پشتیوانی ئەم ڕێبازەیان کردووە. ھۆکارەکانی بێلایەنی ئەرجەنتین ئاڵۆزن، دیارترینیان ڕۆڵی وەک دابینکەری خۆراک بۆ بەریتانیا و ئەورووپا بە گشتی. لە ھەردوو جەنگی جیھانیدا، بەریتانیا پێویستی بە دڵنیابوون لە دابینکردنی خۆراک (دانەوێڵە و گۆشت) بۆ دانیشتووان و سەربازەکانی ھەبوو، ئەمەش مەحاڵ دەبوو ئەگەر ئەرجەنتین بێلایەنی نەپاراست، چونکە کەشتییە بارھەڵگرەکان یەکەم کەس بوون کە ھێرشیان دەکرایە سەر، بەمەش دابینکردنەکان پەک دەکەوتن. لە ھەمان کاتدا ئەرجەنتین بە شێوەیەکی نەریتی ھەڵوێستێکی گوماناویی بەرامبەر بە دیدگای ھەژموونگەرانەی بزووتنەوەی کۆمەڵگەی ئەمریکی پاراستووە کە ھێزی بزوێنەری ئەمریکایە لە سەدەی نۆزدەھەمەوە.

لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٩ حکوومەتی ئەرجەنتین ڕاوێژی لەگەڵ بەریتانیا کرد سەبارەت بە ئەگەری وازھێنان لە ھەڵوێستی بێلایەنی و پەیوەستبوون بە ھاوپەیمانان. حکوومەتی بەریتانیا بە توندی ئەو پێشنیازەی ڕەتکردەوە و ئەو بنەمایەی دووپاتکردەوە کە بەشداری سەرەکی ئەرجەنتین پێداویستییەکانی ئەو وڵاتەیە و بۆ دڵنیابوون لەمەش پێویست بوو بێلایەنی بپارێزرێت. ھەروەھا ئەمریکا لەو کاتەدا ھەڵوێستێکی بێلایەنی ھەبوو، کە بەھۆی یاساکانی بێلایەنی و سیاسەتی گۆشەگیریی ئاسایی خۆیەوە بەھێزتر بوو، ھەرچەندە ئەمەش دوای ھێرشی ژاپۆن بۆ سەر بنکە سەربازییەکانی لە زەریای ھێمن بە شێوەیەکی ڕیشەیی دەگۆڕێت.

دوابەدوای ھێرشی پیرل ھاربەر، ئەمریکا داوای لە ھەموو وڵاتانی ئەمریکای لاتین کرد لە کۆنفرانسی ڕیۆ لە ساڵی ١٩٤٢ کە وەک یەک بلۆک بچنە ناو شەڕەکەوە. بۆ ئەمریکا کە کاریگەری پەکخستنی بازرگانی نێوان ئەرجەنتین و ئەورووپا نەبوو، جەنگی جیھانی دووەم دەرفەتێکی نایابی پێشکەش کرد بۆ کۆتاییھێنان بە ھەژموونی کیشوەریی بەریتانیا، چ لە ڕووی سیاسی و چ لە ڕووی ئابوورییەوە، و بۆ ھەمیشەیی لە قەڵای خۆی لە ئەمریکای لاتین دووری بخاتەوە؛ بەڵام ئەرجەنتین دژی چوونە ناو شەڕەکە بوو لە ڕێگەی ڕاوێژکارەکەیەوە، ئینریکی ڕوویز گیۆنازۆ، ئەمەش بووە ھۆی کەمکردنەوەی پێشنیازی ئەمریکا. لەم خاڵەوە فشارەکانی ئەمریکا بەردەوام بوون لە زیادبوون تا گەیشتە لووتکە.

لەگەڵ پەرەسەندنی شەڕەکەدا، دانیشتووانی ئەرجەنتین بەسەر دوو گرووپی گەورەدا دابەشبوون: «لایەنگرانی ھاوپەیمانان» و «لایەنگرانی بێلایەن». گرووپی یەکەم لەلایەن ھاوپەیمانانەوە پشتیوانیان لە ھاتنە ناوەوەی ئەرجەنتین کرد بۆ شەڕەکە، گرووپی دووەمیش دەیانگوت پێویستە ئەو وڵاتە بێلایەن بمێنێتەوە. کۆمەڵەی سێیەمی «لایەنگرانی ئەڵمانی» وەک کەمینەیەک مانەوە؛ لەبەر ئەوەی ئەگەری زۆر کەم بوو کە ئەرجەنتین لە لایەنی میحوەرەوە بچێتە ناو شەڕەکەوە، مەیلی بەرەو بێلایەنی ھەبوو.

دوو سەرۆکی پێشووتر، ڕۆبێرتۆ ماریا ئۆرتیز ڕادیکالی دژە کەسایەتی (١٩٣٨–١٩٤٢) و ڕامۆن کاستیلۆی دیموکراتی نیشتمانی (١٩٤٢–١٩٤٣)، ھەڵوێستی بێلایەنییان پاراستبوو، بەڵام ڕوون بوو کە پاترۆن کۆستاس کە کاندیدی فەرمی سەرۆکایەتی بوو، شەڕ دژی میحوەر ڕادەگەیەنێت. ئەم دۆخە کاریگەری گەورەی لەسەر ھێزە چەکدارەکان و بەتایبەت سوپا ھەبوو، لەکاتێکدا زۆرینەیان پێیان باشتر بوو بێلایەن بمێننەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣