open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محەممەد بەھرەوەر

**محەممەد بەھرەوەر** (لەدایکبووی ١٩٤٥ لە مەھاباد، ڕۆژھەڵاتی کوردستان) نووسەر، لێکۆڵەر و وەرگێڕێکی کوردە.

## ژیان
محەممەد بەھرەوەر ٣ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٤٥ی زایینی (بەرامبەر لەگەڵ ١٢ی خەرمامانی ١٣٢٤ی ھەتاوی) لە بنەماڵەیەکی ھەژار و نەخوێندەوار لە گوندی حاجی حەسەنی سەر بە شاری مەھاباد لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی لە مزگەوتی گوندی باغکەندی لەلای فەقێیان دەست پێ کردووە، ساڵی ١٩٦٤ بۆ درێژەدان بە خوێندن چووەتە شاری مەھاباد و لە مزگەوتی بازاڕ لە حوجرەی مەلا حوسێن مەجدی دەستی کردووە بە خوێندنی عەرەبی. پاشی چوار ساڵ مانەوە لەوێ چووەتە مەدرەسەی علوومی دینی لە مزگەوتی سوور؛ لەوێ جگە لە خوێندنی عەرەبی پلەکانی ناوەندیشی خوێندووە. ساڵی ١٩٧٣ قۆناغی ناوەندی تەواو کردووە و دیپلۆمی ئەدەبی وەرگرتووە و وەک وەرگێڕ لە بەشی ھەواڵەکانی دەنگ و ڕەنگی ناوەندی مەھاباد دامەزراوە؛ پاشی ٢٢ مانگ کارکردن (ساڵی ١٩٧٥) لەوێ ڕۆیشتووە و لە ئیدارەی پەروەردە و بارھێنانی شاری مەھاباد دامەزراوە؛ بۆ ماوەیەکی کەم لە قوتابخانەی فەرەح دەفتەردار بووە، دواتر بۆ ماوەی ھەشت ساڵ بە نێوی حیسابدار لە خودی ئیدارە کاری کردووە و لە پاشان لە ساڵی ١٩٨٣دا وەک کتێبدار چووەتە قوتابخانەی ناوەندیی ئیبنی سینا؛ ھەر ئەوەش بووەتە ھۆی ئەوەیکە زیاتر لەگەڵ کتێب و خوێندنەوە ئاشنا بێت و بۆی ببێت بە سەرەتایەک. بۆ ماوەی ھەشت مانگ چووەتە شاری تەورێز و پاشان گەڕاوەتەوە. بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لە ئیدارەی پەروەردە و بارھێنان و ھەشت ساڵیش لە دانشسەرا حیسابداری کردووە. سەرەنجام لە ساڵی ٢٠٠٣دا خانەنەشین بووە.

لە ساڵی ٢٠٠١ەوە بۆ ماوەی چوار ساڵ بەرپرسی ماڵیی گۆڤاری مەھاباد بووە، ھەر لەم ماوەیەدا ٢٩ وتاری لە گۆڤار و ڕۆژنامە جیاجیاکانی ڕۆژھەڵات و باشووردا بڵاو بووەتەوە کە بریتین لە نووسینی ١٨ وتار و وەرگێڕانی ١١ وتار. لە ژمارەکانی ١١ تا ٢١ی گۆڤاری مەھاباددا زنجیرەوتارێکی لەژێر ناوی «ناوی جوان بۆ منداڵانی جوان» دا بڵاو کردووەتەوە کە ناوەرۆکەکەی ناوە کوردییەکان بووە کە سەرجەم ٣٥٣ ناوی لەخۆ گرتووە.

وێنۆک|ڕووبەرگی کتێبی کۆیلەی ڕاپەڕێو|180px

وێنۆک|ڕووبەرگی کتێبی زەویی چاک|180px

## بەرھەمەکان
* یەکەم وەرگێڕانی کتێبی **حەزرەتی ئیبراھیم**ی دوکتور خوراسانی بووە کە پاییزی ساڵی ١٩٨٤ لە تاران چاپ و بڵاو بووەتەوە. (لە فارسییەوە)
* **کۆیلەی ڕاپەڕیو** (دووەمین بەرھەم) ساڵی ١٩٩٠ لەلایەن ناوەندی فەرھەنگ و ئەدەبی کوردی (چاپەمەنیی سەلاحەدینی ئەییووبی) چاپ بووە.
* **زەویی چاک** (چاپی دووەم لە باشووری کوردستان، چاپەمەنیی ئاراس)
* **گوندی ئێمە** (چاپی دووەم لە باشووری کوردستان، چاپەمەنیی ئاراس)
* **تەنەکاوا** لە نووسینی ڕەزا ھەمڕاە (چاپی دووەم لە باشووری کوردستان، چاپەمەنیی ئاراس)
* **شیعر و پەخشانی سوارە ئیلخانیزادە**
* **شیکردنەوەی چوار بەرگ لە کتێبی ڕۆژگاری من** نووسراوەی مارف خەزنەدار
* **شیکردنەوەی کتێبی لە کەناری دانووبەوە بۆ خڕی ناوزەنگ** لە نووسینی نەوشیروان مستەفا
* **زارا** لە نووسینی محەممەد قازی
* **بیرەوەرییەکانی وەرگێڕێک** محەممەد قازی
* **نامە بۆ مناڵێک کە ھەرگیز لە دایک نەبوو**
* **ئایینی ئەوین**
* **کۆمەڵەوتار** ١٣٧٤–١٣٩٥ بەرگی یەکەم (ئامادەی چاپ)

## کتێبە دەنگییەکان
* کتێبەکانی زارا، تەنەکاوا و زەویی چاک لەلایەن مەناف ئیرانپەناوە لە ڕادیۆ مەھاباد خوێندراونەتەوە.
* سامان وەتمانی کتێبەکانی زارا و بیرەوەرییەکانی وەرگێڕێکی بە دەنگ تۆمار کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
بەنداوی باوەنوور

**بەنداوی باوەنوور** یەکێکە لەو بەنداوانەی کە لە سەر ڕووباری سیروان درووست دەکرێت، لە ئاستی. شارەدێی باوەنوور لە قەزای کەلار لە ئیدارەی گەرمیان لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق. بەنداوەکە کە بەرزییەکەی ٢٣ م (٧٥ پێ)ە، پشتگیری لە وێستگەیەکی کارەبای ئاوی ٣٢ مێگاوات دەکات. ھەروەھا خزمەت بە کۆنترۆڵکردنی لافاو و دابینکردنی ئاو بۆ ئاودێری دەکات. 

لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٣ حکوومەتی ھەرێمی کوردستان گرێبەستێکی بە بڕی ٢٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لەگەڵ کۆمپانیای ھایدرۆکۆنستروکتیای ڕۆمانی بۆ دروستکردنی بەنداو و وێستگەی کارەبا واژۆکرد. بڕیارە لە ساڵی ٢٠١٨ پڕۆژەکە تەواو بێت. بەڵام لە ئێستادا کار لەو پڕۆژەیەدا وەستاوە و تەواو نەکراوە.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای سلێمانی
مەرجی لواوی

**مەرجی لواوی** یا **شەرتی ئیمکان** (بە ئەڵمانی: *Bedingungen der Möglichkeit*) تێگەیشتەیەکی فەلسەفییە کە بە ھۆی کارەکانی ئیمانوێل کانت -ەوە برەوی پەیدا کردووە و، بە بەشێکی گرنگی فەلسەفەکەی دەژمێردرێ.

مەبەستی کانت لە مەرجی لواوی چوارچێوەیەکە کە بۆ ئیمکانی دەرکەوتنی ھەبووەکان پێویستە؛ بە واتایەکی تر، پێکھاتەیەک کە بەبێ ئەو، ھەبووەکان لواوی یا ئیمکانی دەرکەوتن و ئاشکرابوونیان نییە. 

دەبێ بەوە سەرنج بدرێ کە مەرجی لواوی، ھۆکار نییە. بۆ نموونە، شەشپاڵوویەک لە بەرچاو بگرن کە پیشەسازێک دروستی کردووە. شەشپاڵووەکان ھەموو «سێ-ڕەھەندی»ن. شتێکیش کە سێ-ڕەھەندی بێ، بە بارەکانی درێژی و پانی و بەرزیدا کێشی ھاتووە. بەڵام کێشھاتن بەبێ بۆشایی نالوێت. کەوایە، بۆشایی یەکێک لە مەرجەکانی لواویی شەشپاڵووە. چونکە بۆ ئیمکانی ھەبوونی، مەرجێکی پێویست و زەروورە. بەڵام سەرنج بدەن کە بۆشایی نەبووەتە ھۆکاری دروستبوونی شەشپاڵووەکە، بەڵکوو پیشەسازەکە بووە.

## سەرچاوەکان

* Condition of possibility (enwiki)
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
زەکی ئەحمەد ھەناری

**زەكي ئەحمەد هەنارى :** (١٩٠٩-١٩٦٧) نووسەر، وەرگێڕ و شاعیرێکی کوردی سەدەی بیستەمە. خەڵکی کۆیە بووە و لەوێش ژیاوە. چەند ئیشێکی وەرگێڕانی لێ بەجێ ماوە. 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''زەكي ئەحمەد هەنارى'''
زەکی کوڕی ئەحمەد کوڕی عوسمان و ناسناوی ھەناری‌یە، ١٩٠٩ لە کۆیە لەدایک‌بووە. لای مەلا حەبیبی ئەحمەد شەمامێ دەستی بە خوێندن کردووە. ١٩٢١ چووەتە قوتابخانەی سەرەتایی و لە پۆلی دووەم وەرگیراوە. ١٩٢٥ پاش بڕینی قۆناغی سەرەتایی، چووەتە بەغدا و لە خانەی مامۆستایان وەرگیراوە، بە پلەی یەکەم دەرچووە و تەواوی‌کردووە.

## وەزیفەكانی

# ١٠/١١/١٩٢٨ بە مامۆستای قوتابخانەی سەرەتایی لە کۆیە دامەزراوە. 
# ١٩٣٨ بووە بە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتاییی دووەمی کۆیە.
# ١/٥/١٩٣٩ بووەتە بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتاییی شەقڵاوە. 
# وەزیفەکەی گۆڕدراوە بۆ کارگێڕی و ٤/٣/١٩٤٤ بووە بە بەڕێوەبەری ناحیەی ھۆرێن شێخان. 
# ٢٨/١٠/١٩٥٤ بووەتەوە بە مامۆستا لە قوتابخانەی خالیدییەی ھەولێر، ئەمجا بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتاییی قادرییە لە کۆیە،
# پایزی ١٩٥٨ قوتابخانەی سەرەتاییی ناحیەی تەقتەق، دیسان کۆیە، 
# بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتاییی قەندیلی ئێواران. ٢٤/٤/١٩٥٦ گواستراوەتەوە بۆ قوتابخانەی گوندی (ماجیداوا) لە دەشتی دزەیییان.

## كۆچی دوایی
١٩٦٣ بەر ھەڵمەتی گرتن کەوتووە و لە بەندیخانە دوچاری نەخۆشیی شەکرە و دڵ بووە. ١٩٥٨-١٩٦٧ لە کۆیە دانیشتووە و بەڕێوەبەری قوتابخانەی سەرەتاییی باواجی و پاشان ئەمینی کتێبخانەی گشتیی کۆیە بووە. ڕۆژی ٩/٧/١٩٦٧ کۆچی دواییی کردووە. 

## ژیانی هاوسەرگیریی
خێزاندار بووە، شەش کوڕ و سێ کچی لە پاش بەجێماوە.

## بەرهەمەكانی
زەکی ھەناری، جگە لەوە کە زمانەکانی عەرەبی، ئینگلیزی و فارسیی زانیون. شیعریشی نووسیوە و لە "گەلاوێژ" و "ھەتاو"دا لێی بڵاوکردووەتەوە.

**ئەم بەرھەمانەیشی لە چاپ دراون:**

# دواڕۆژەکانی دەئاکی زۆردار، چاپخانەی المعارف- بةغدا، ١٩٦٠ (دکتۆر فەخری دەبباغی خەڵکی مووسڵ کردوویە بە عەرەبی)،
# گوڵستانی سەعدی، چاپخانەی سلمان الأعظمي- بةغدا، ١٩٦٨ (لە فارسییەوە وەریگێڕاوە)، 
# لە پێناوی ئەویندا (شانۆنامە)، چاپخانەی ڕاپەڕین- سلێمانی، ١٩٧٤،
# چەند چیرۆک و شیعرێک بۆ منداڵان،
# بووکی نەورۆزی خۆشناو، 
# فەرھەنگێکی ئینگلیزی- کوردیی بە دەستنووسی ماوەتەوە .
## سەرچاوەکان

پۆل:وەرگێڕەکان بۆ کوردی
بەنداوی گۆمەسپان

**بەنداوی گۆمەسپان** بەنداوێکی خاکییە کە ئێستا لەسەر ڕووباری بەستۆرە لە دەربەندی گۆمەسپان لە نزیک گۆمەسپان لە پارێزگای ھەولێر لە عێراق دروست دەکرێت. دەکەوێتە نزیکەی ٣٠ کم (١٩ میل) باکووری ڕۆژھەڵاتی ھەولێر.

ئامانجی سەرەکی بەنداوەکە دابینکردنی ئاوە بۆ ئاودێری بەڵام پشتگیری لە وێستگەیەکی بچووکی کارەبای ئاوی 2.4 مێگاوات دەکات. پێشبینی دەکرێت ٤ ھەزار ھێکتار (٩٩٠٠ دۆنم) ئاودێری بکات. دروستکردنی بەنداوی کۆنکرێتی بە بەرزی ٨٥ م (٢٧٩ پێ) لە ساڵی ٢٠١٣ دەستیپێکردووە و پێشبینی دەکرێت لە ساڵی ٢٠٢٣ تەواو بێت.

## سوودەکانی
سوودە گرنگەکانی بەنداوەکە، جگە لە پاراستنی سامانی ئاو، بەھێزکردنی ژێرخانی ئابووریی ھەرێمی کوردستان و ناوچەکە دەبێت، کە بە ھۆیەوە سامانی ماسی بەرەوپێشتر دەبات؛ ئەمەش وا دەکات بەرھەمی ماسیی ناوخۆیی زیاتر بێت و زیادەکەشی بنێردرێتە دەرەوە.

لە ڕوویەکی دیکەوە، کەرتی گەشتیاری لەو ناوچانەی بەنداوەکەی لێ دروست دەکرێت دەبووژێتەوە، ئەمەش سوودی زۆری بۆ جوانترکردنی ناوچەکە دەبێت و دەبێتە ھۆی سەرنجڕاکێشانی گەشتیاران و قازانج بۆ دانیشتووانی ناوچەکە.

ڕەھەندێکی دیکەی پرۆژەکە، پاراستنی خەڵکە لە کاریگەرییەکانی لافاو، لەبەرئەوەی لە دوورخستنەوەی مەترسیی ڕوودانی لافاو و زیانگەیاندن بە گوند و شارەدێ و شارۆچکەکانی دەوروبەری کاریگەریی دەبێت.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای ھەولێر
بەنداوی عوزێم

**بەنداوی عوزێم** بەنداوێکی فرە مەبەستە لەسەر ڕووباری ڕۆخانە(عوزێم) بە دووری ١٣٣کم لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بەغدا درووستکراوە. مەبەست لە دروستکردنی بەنداوەکە بۆ کۆنترۆڵکردنی لافاو و کارەبا و ئاودێریکردنە.

بەنداوەکە لە ساڵی ٢٠٠٠ تەواو بووە. وێستگەی کارەبا و دەرچەی ئاودێری تەواو نەبووە. کاتێک تەواو دەبێت، وێستگەی کارەبا توانای دانراوی ٢٧ مێگاوات دەبێت و دەرچەی ئاودێری دەتوانێت ٧٣ م٣ لە چرکەیەکدا (٢٬٥٧٨ پێ لە چرکەیەکدا) ئاو بداتەوە.

لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٩، بەنداوەکە بۆ یەکەمجار لە دوای دروستکردنی لە ساڵی ١٩٩٩ پڕبوو و ئاو لە ڕێڕەوی ڕژانی بەنداوەکەوە سەرڕێژی کرد دوای ئەوەی کۆگاکانی بەنداوەکە گەیشتە ١٫٦ ملیار مەتر سێجا.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای سەلاحەددن
پۆل:پارێزگای سەلاحەددین
بەنداوی ئەڵوەن

**بەنداوی ئەڵوەن** بەنداوێکە دەکەوێتە سەر ڕووباری ئەڵوەن لە باشووری ڕۆژھەڵاتی خانەقین و ٦ کم (٣٫٧ میل) لە سنووری عێراق و ئێرانەوە دوورە. بەنداوێکی ھایدرۆپۆنیکە و ناوەکی قوڕ و درێژییەکەی ١٣٤٢ م (٤٤٠٣ پێ) و بەرزییەکەی ٢٤ م (٧٩ پێ)ە. بڕی عەمبارکردن لە دەریاچەی بەنداوەکەدا ٣٨٬٠٠٠٬٠٠٠ م٣ و ڕووبەری دەریاچەکە ٦٬٢٠٠٬٠٠٠م٢.

## مێژوو
لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٣ بەنداوەکە دەستی بە کارکردن کرد. گرنگی بەنداوەکە لە پاراستنی خانەقیندایە لە لافاو و بارانبارینی بەخوڕ کە لە سەرەوەی ڕووبارەکەوە دێت. ئاوی بەنداوەکە لە پرۆژە کشتوکاڵییەکان و ئاوی خواردنەوە و ئاودێری بە تایبەت لە وەرزی ھاویندا بەکاردەھێنرێت و زیادەکەی بۆ بەنداوی حەمرین دەڕژێت. بەردی بناغەی بەنداوەکە لە ساڵی ٢٠١٠ دانرا، کۆمپانیای جەنەڕاڵ ڕافیدەین بەنداوەکەی دروست کرد. بەنداوەکە لە ساڵی ٢٠١٣ کرایەوە، تێچووی بەنداوەکەی ٢٨ ملیار دیناری تێپەڕاند.

## داڕمانی بەنداو
لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٤دا دەنگۆی زۆر دەرکەوتن دوای ئەوەی بوومەلەرزەیەک لەو ناوچەیە ڕوویدا، دیارترینیان ڕووخانی بەنداوەکە بوو، ئەمەش وایکرد خەڵک بەرەو ناوچە بەرزەکان بڕۆن بۆ ئەوەی لە خنکان ڕزگاریان بێت، بەڵام دواتر ڕوون بووەوە کە ئەمە ھیچ نییە بەڵام دەنگۆیەک.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای دیالە
بەنداوی حەمرین

**بەنداوی حەمرین** بەنداوێکە لەسەر ڕووباری سیروان بە دووری ١٠٠کم لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بەغدای پایتەختی عێراق. ئامانجی سەرەکی بەنداوەکە کۆنترۆڵکردنی لافاو و ئاودێری و بەرھەمھێنانی کارەبای ئاوییە. وێستگەی کارەباکەی توانای ٥٠ مێگاوات ھەیە. بەنداوەکە و خانووی کارەبای ھاوپێچ لە ساڵانی ١٩٧٦-١٩٨١ لەلایەن کۆمپانیای یوگۆسلاڤیای ئەوکات (GIK Hidrogradnja) (لە سەرایڤۆ، ئێستا بۆسنە-ھێرزێگۆڤینا) دروستکراوە. ھەروەھا ھەموو ئامێرەکان (دەروازە، تۆرباین، مۆلیدە) لەلایەن کۆمپانیاکانی ئەوکاتی یۆگۆسلاڤیاوە دابین دەکران.

ئۆپەراسیۆنێکی گەورەی ڕزگارکردنی شوێنەواریی ئەنجامدرا بۆ ھەڵکەندنی شوێنەوارەکان کە مەترسی لافاویان لەسەر بوو کاتێک کۆگاکە(ئێستا دەریاچەی حەمرین) دەستی بە پڕبوونەوە کرد. ئەو شوێنانەی کە لە چوارچێوەی ئەم ئۆپەراسیۆنەدا ھەڵکەندراون بریتی بوون لە تەل مەدور، تەل ڕەشید، تەل سەعدیە و تەل عەبادە.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای دیالە
بەنداوی دووبز

**بەنداوی دووبز(دبس)** یان **ڕێکخەری دووبز** بەنداوێکی پڕکردنەوەی ئاوە کە دەکەوێتە سەر ڕووباری زێی بچووک نزیکەی ١٣٠کم لە سەرەوەی ڕووبارەکە لە یەکگرتنی لەگەڵ ڕووباری دیجلە. بەنداوەکە ڕاستەوخۆ دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی دووبز لە پارێزگای کەرکووک لە عێراق. ئامانجی سەرەکی بەنداوی دووبز، لادانی ئاوی ڕووباری زێی بچووکە بۆ ناو پرۆژەی ئاودێری کەرکووک.

بەنداوی دووبز لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ تا ١٩٦٥ لە چوارچێوەی پڕۆژەی گەورەتری ئاودێری کەرکووک بۆ ئاودێری ٣٠٠ ھەزار ھێکتار زەوی دروست کراوە. بەنداوەکە توانای ٤٠٠٠م٣ لە ڕێگەی ڕێڕەوی ڕژاوەوە و ٢٧٨م٣ لە ڕێگەی ڕێکخەری سەر(لایەنی لادان بۆ پرۆژەی ئاودێری کەرکوک) ھەیە. تێڕژانی لە بەنداوی دووکانەوەیە کە نزیکەی ١٤٠کم بەرەو سەرەوەیە. لە ساڵی ١٩٨٤ بەنداوەکە بەھۆی تێڕژانی زۆری ئاوەوە لە بەنداوی دووکانەوە لەکارکەوت. ئەو فیوز پڵاگەی کە ڕێگە بە ڕێڕەوی ڕژانی فریاگوزاری دەدات لە کار کەوت، لەبەرئەوەی لە پشتیەوە نیشتووێکی قورس کۆبووبووەوە. چاککردنەوەکان لەلایەن ھاوکاری نێودەوڵەتی ئاو و کارەبای چین لە نێوان ئۆکتۆبەری ١٩٨٥ و ئازاری ١٩٨٧ ئەنجامدرا.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:جوگرافیای عێراق
جوگرافیای گیانلەبەران

**جوگرافیای گیانلەبەران** ئەو لقەی ژینجوگرافیایە کە گرنگی بە دابەشبوونی جوگرافیی (ئێستا و ڕابردوو)ی جۆرەکانی گیانلەبەران دەدات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ژینجوگرافیا
پۆل:بایۆجوگرافیا
کۆنفیدراسیۆنی کۆمەڵە کوردستانییەکان لە ئەڵمانیا

**کۆنفیدراسیۆنی کۆمەڵە کوردستانییەکان لە ئەڵمانیا** یان بە کورتی **کۆن-مەد** (بە کرمانجی: Konfederasyona Civakên Kurdistaniyên li Almanya، بە ئەڵمانی: Konföderation der Gemeinschaften Kurdistans in Deutschland E.V.) ڕێکخراوێکی چەترەکی بۆ کوردەکانی دانیشتووی وڵاتی ئەڵمانیایە. کۆن-مەد ئامانجی خۆی نەک ھەر بە تەنیا پاڵپشتی کردن لە کۆمەڵە کوردییەکان، بەڵکوو خۆڕێکخستنەوەی کورد لە بوارەکانی سیاسی، ئایینی، ئابووری و ڕۆشنبیری ڕایگەیاندووە. کۆن-مەد لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٩ دامەزراوەتەوە. پاشگری e.v. لە کۆتاییی ناوی کۆنفیدراسیۆنەکە بە واتای ئەوەیە کە بە شێوەیەکی یاسایی تۆمارکراوەتەوە.

## مێژوو
نەریتی خۆڕێکخستن لە نێو کوردەکانی ئەڵمانیا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو کە بە ھۆی شەڕێکی بەردەوام لە کوردستان، لەو کاتەدا کوردەکان لە چەند شەپۆلێکدا کۆچیان کرد بەڕەو ئەڵمانیا و ئەورووپا، تا ڕادەیەک کە جەماوەری کوردەکانی ئەڵمانیا ھەتا ١ ملیۆن کەسیش ھەزیر دەکرێت. ئەو کوردانە لە ئەڵمانیادا گرنگییەکی زۆرییان دەدا بۆ ئەوەی کە لە پێناوی ئاشتی و دیموکراسی و کۆتاییھێنانی ئاشتیانەی ململانێ لە زێدی خۆیاندا چالاکی بکەن. کۆن-مەد لەسەر ئەو نەریتە لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٩ دامەزراوە و گەیشتن بەو ئامانجانە و ھەروەھا پێشخستنی بەشداریی کۆمەڵایەتیی کوردەکان لە کۆمەڵگای ئەڵمانیای وەکوو ئامانجی خۆی ڕایگەیاندووەتەوە.

نزیکەی ٢٥٠ دامەزراوە و ئەنجومەن و کۆمەڵەی کوردی بە ھەزاران ئەندام لە ژێر چەتری کۆن-مەد ڕێکخراون. لە چوارچێوەی نامەرکەزیەتی خۆڕێکخستنی دانیشتوانی کورد لە ئەڵمانیا، پێنج فیدراسیۆن دامەزران:
# فیدراسیۆنی کۆمەڵگەی ئازادی میزۆپۆتامیا لە ڕاینی باکوور-وێستفالیا (FED-MED NRW)
# فیدراسیۆنی دیموکراتی کۆمەڵگاکانی کوردستان (کاوە)
# فیدراسیۆنی کۆمەڵگە کوردستانییەکانی بادن-ڤورتەمبێرگ و باڤاریا (FCK)
# ناوەندی کۆمەڵایەتیی دیموکراتی کورد لە باکووری ئەڵمانیا (FED-DEM)
# فیدراسیۆنی ئازادی کوردستان لە  ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا (FED-KURD)

کۆنفیدراسیۆنی کۆمەڵە کوردستانییەکان لە ئەڵمانیا ھەر بە تەنیا ڕێکخراوێکی چەترەکیی سەرتاسەری نییە، بەڵکو لە دەیان شاری ئەڵمانیاشدا نوێنەرایەتیی ھەیە کە “ناوەندە کۆمەڵایەتییە دیموکراتییەکانی کورد”یان پێ دەوترێت. ئەم ناوەندانە بۆ ھەموو دامودەزگا، یانەکان، پێکھاتە ئایینییەکان، دەستپێشخەری و گروپە کۆمەڵایەتییە کوردییەکان سەقفێکی ھەرێمی دابین دەکەن. ھەر گروپێک دەتوانێت لەژێر ئەو سەقفەدا تایبەتمەندییەکانی خۆی بپارێزێت و لە ھەمان کاتدا بە ھەماھەنگیی ھاوبەش لەگەڵ ئەوانی تردا کاردەکات.

## ئامانجەکان
کۆن-مەد بەرزڕاگرتنی مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ، یەکسانیی ڕەگەزی، بەشداریکردنی دیموکراتی و بڵاوکردنەوەی ھۆشیاریی ئیکۆلۆژی لەنێو ئەندامەکانی خۆی و لەنێو کۆمەڵگەدا وەکوو بنەماکانی خۆی ڕاگەیاندووە.

## ئەمەش ببینە
* کۆنگرەی کۆمەڵگا دیموکراتەکانی کوردستانیەکانی ئەورووپا
* کوردانی ئەڵمانیا

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی کۆن-مەد  

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:دیاسپۆرای کورد لە ئەورووپا
سانیحە ئەمین زەکی

**سانيحە ئەمين زەكى :**(١٩٢٠-٢٠٠٩) نووسەر و وەرگێڕ

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|سانيحە ئەمين زەكى
سانیحە کچی محەمەدئەمین زەکی بەگی مێژوونووسە، ساڵی ١٩٢٠ لە شاری ئەستەمووڵ ھاتووەتە دنیاوە و تاقە کچی باوکیەتی. چوار ساڵان بووە کە لە ١٩٢٤دا بە ماڵەوە ھاتوونە بەغدا و لێی نیشتەجێ‌بوون. ھەر لە منداڵییەوە، بە حوکمی پشتیوانیی باوکی، بواری ھەبووە فێری ئەسپ‌سواری ببێ و لەچک و عەبا بەکارنەھێنێ. ئەمە نەخشی بەرچاوی لە پێکھێنانی کەسێتییەکەی‌دا ھەبووە و وای لێ‌کردووە لە زووەوە باوەڕی بە ھاوشانیی نێر و مێ ھەبێ و ئەوە بە بناغەی کۆمەڵێکی دروستی شارستانی دابنێ. قوناغەکانی خوێندنی سەرەتایی تا ئامادەییی مەرکەزیی لە بەغدا تەواوکردووە و لە شیعر و ئەدەبی عەرەبی‌دا باڵادەست‌بووە. لەبەرئەوەی ماڵێکیان لە شەقڵاوە ھەبووە و ھاوینانیان لەوێ بەسەربردووە، فێری زمانی کوردیش بووە.

## مشاهير الكرد وكردستان
لێرەوە شانازیی بە ناسنامەی نەتەوەییی خۆی لا پەیدابووە و ھۆشیاریی نیشتمانیی کوردیی گەشەی‌کردووە. بەوپێیە، كتێبی کوردی بەناوبانگی باوکیی بە ناوی (مشاھیر الکرد وکردستان)ەوە کردووە بە عەرەبی، کە یەکەم بەرگی ١٩٤٥ و دووەم بەرگیشی بە دەستکاریی محەمەدعەلی عەونییەوە ١٩٤٧ بڵاوبووەتەوە. تەمای بووە بچێتە زانکۆی ئەمریکایی لە بەیرووت، بەڵام لەبەر تەندروستیی باوکی، کە لە دوادواکانی ژیانی‌دا بەدەست نەخۆشیی بەتایبەت ڕۆماتیزمەوە ناڵاندوویە، نەیتوانیوە بخوێنێ و خەریکی خزمەتی بووە. 

## ژیانی هاوسەرگیریی
ساڵی ١٩٤٨ لەگەڵ محەمەد حەسەن مەخزوومیی دراوسێ‌ماڵیان، پاش چیرۆکێکی درێژی خۆشەویستی، خێزانی پێک‌ھێناوە و بەرھەمی ژیانی ھاوبەشیان کچێکی "ژاڵە" ناو (پڕۆفیسۆرە لە زانکۆی ئەمریکایی لە بەیرووت) و کوڕێکی "حەسەن" ناو (دکتۆرای پزیشکیی ھەیە لە ئەمریکا)ە.

## كۆچی دوایی
لە ساڵانی کۆتاییی ژیانی‌دا چووەتە شاری بەیرووت و لەوێ جێگیربووە، چونکە مێردەکەی لە بنەڕەت‌دا خەڵکی وڵاتی لوبنان بووە. تا ڕۆژی ١٦/٧/٢٠٠٩ لەوێ کۆچی‌دواییی کردووە.

## نووسینەكانی
سانیحە، نووسینێکی‌تری لە ڕۆژنامەی "ژین"دا بڵاوبووەتەوە.

## سەرچاوەکان
بەشی زمانی کوردی

یەکەم بەشی ئەکادیمی بۆ خوێندنی زمانی کوردی بەناوی (بەشی زمانی کوردی) لە جیھاندا لە ساڵی ١٩٥٩ لە زانکۆی بەغداد دامەزرا، لەو کاتەدا لە کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی بەغداد بوو، لە ساڵی ١٩٧٤ بەشێکی تر بۆ زمانی کوردی لە کۆلێژی پەروەردەی ئیبن ڕوشد لە زانکۆی بەغداد کرایەوە.

## ستافی ئەکادیمی
alt=ستافی بەشی زمانی کوردیی کۆلێژی پەروەردەی ئیبن ڕوشد 2023 |وێنۆک|ستافی بەشی زمانی کوردیی کۆلێژی پەروەردەی ئیبن ڕوشد 2023
ستافی ئەکادیمیی ساڵی خوێندنی (٢٠٢٣-٢٠٢٤)ی بەشی زمانی کوردیی کۆلێژی پەروەردەی ئیبن ڕوشد لە زانکۆی بەغداد بریتییە لە: 

١- پ.ی. سروود وەلی ئیسماعیل جاف/ سەرۆکی بەش

٢- م. فەیسەڵ غازی محەمەد مەندەلاوی/ بڕیاردەری بەش

٣- پ.د. یوسرا محەمەد عەبدوڵڵا

٤- پ.د. مەهاباد عەبدولکەریم ئەحمەد

٥- پ. عەلی داوود جوامێر

٦- پ.د. حەمید قاسم غەزبان

٧- پ. ژیان عەبدولکەریم عەلی

٨- پ.د. کەوسەر جاسم عوبێد

٩- پ.د. محەمەد سائیب خوزەیر

١٠- پ.ی.د. سەباح جەلیل خەلیل

١١- پ.ی.د. شەجەن ڕەعەد نیهاد

١٢-پ.ی.د. فەرەح سابیر محەمەد

١٣- پ.ی. فیردۆس عەلی ئەمین

١٤-م.ی. ڕووناک غازی محەمەد مەندەلاوی

١٥- م.ی. ئەسعەد موهەنەد تورکی

١٦- م.ی. ڕەبیع ئیسماعیل خالید زێباریوێنۆک|وێنەی مامۆستایان و فێرخوازانی بەشی زمانی کوردی بە بۆنەی نەورۆز لە ساڵی (٢٠١٢)دا

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی کوردی
ئاولەمەناسی

**ئاولەمەناسی** ئەو لقەی ژینناسییە کە لە گەشەی بەر لە زانی گامێتەکان (خانە زایەندییەکان)، پیتاندن و گەشەی ئاولەمەکان و تۆلەکان دەکۆڵێتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئاولەمەناسی
ئەمیدیا

**ئامیدیا:** هاوسەری پاشای بابلی-کلدانی نەبوخودنەسری دووەمە کە بە یەکێک لە پاشا بەناوبانگەکان دادەنرێت، کچی پاشای ماد سیاکریسە و خوشکی ئەستیاگسی جێنشینی خۆیەتی، نەبوخودنەسر ئەوەندە خۆشی ویستووە کە( هەڵواسینی) دروستکردووە باخچە بۆ ئەو، کە وەک یەکێک لە حەوت سەرسوڕهێنەرەکانی جیهان پۆلێنکرابوون، وەک چۆن ئامێدیا خەڵکی خاکی مەدای بوو، خاکێکی شاخاوی، لە کاتێکدا بابل خاکێکی دەشت بوو، و کاتێک ئامێدیا لە بابل بوو، تامەزرۆی خاکەکەی بوو، وڵاتی مەدای کە لە ئێستادا دەکەوێتە باکووری ئێران یان فارس لەو کاتەدا، بۆیە نەبوخودنەسر باخچە هەڵواسراوەکانی دروستکردووە، لەوێ زەوییە بەرزەکانی دروستکردووە و باخچەی تێدا چاندووە، هەروەها ئاوی بۆ دابینکردووە.   

## سەرچاوەکان
خان یوونس

**خان یونس** شارێکە لە باشووری کەرتی غەززە کە ناوەندی پارێزگای خان یوونسە. بەپێی ئاماری نووسینگەی ناوەندی ئاماری فەلەستین، خان یونس لە ساڵی ٢٠١٧دا ٢٠٥ ھەزار و ١٢٥ کەسی ھەبووە. خان یونس کە تەنھا ٤ کیلۆمەتر (نزیکەی ٢٫٥ میل) لە ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوینەوە دوورە، کەشوھەوایەکی نیمچە وشکی ھەیە و پلەی گەرمی بەرزترین پلەی گەرمی لە ھاویندا ٣٠ پلەی سەدییە و لە زستاندا نزمترین پلەی گەرمی ١٠ پلەی سەدییە، لەگەڵ بارانبارینی ساڵانە نزیکەی ٢٦٠ میلیمەتر.

## ئەمانەش ببینە
* غەززە
* حەماس
## سەرچاوەکان

پۆل:غەززە
بەرلین (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**بەرلین** یان **ماڵی پارە: بەرلین** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئیسپانییە کە لەلایەن ئالێکس پینا و ئستەر مارتینێزەوە بۆ نێتفلیکس ساز کراوە. زنجیرەکە پێشەکیی ماڵی پارەیە و تیشک دەخاتە سەر ژیانی ئەندرێس دی فۆنۆلۆسا (بەرلین) پێش ڕووداوەکانی وەرزی یەکەم و دووەمی زنجیرە سەرەکییەکە. زنجیرەکە لە ھەشت ئەڵقە پێک ھاتووە و لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ بۆ یەکەم جار لە نێتفلێکس نمایش کرا. بەرلێن ڕەخنەی جۆراوجۆری لێ گیرا و زۆریەک لە ڕەخنەگران پێیان وایە کە بەقەد تاڵانی پارە ھەرای نەناوەتەوە.

## ناوەرۆک
لە ڕابردوویەکی دیارینەکراو، بەڵام پێش ڕووداوەکانی ماڵی پارەدا، بەرلین خۆی بۆ یەکێک لە سەرسووڕھێنەرترین دزییەکانی ژیانی پیشەیی خۆی -وەک دزێک- ئامادە دەکات کە ئەویش بریتییە لە دزییەکی ٤٤ ملیۆن یۆرۆیی. ئەم کارە بە یارمەتیی یەک لەو سێ دەستەیە دەکات کە لە تەواوی ژیاندا کاری لەگەڵ کردوون، کە ئەوانیش: کیڵا، دەمیان، کامرۆن، ڕۆی و بروسن.

## بەرھەمھێنان
چەند ڕۆژێک بەر لە بڵاوبوونەوەی بەشی دووەمی وەرزی پێنجی تاڵانی پارە واتا لە کۆتاییەکانی تشرینی دووەمی ٢٠٢١دا، نێتفلێکس ڕایگەیاند دەیھەوێت بۆ ساڵی ٢٠٢٣ سپین ئافێک لە بەرلێن یەک لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی زنجیرەکە ساز دەکات کە پێدەچێت پێدرۆ ئەلۆنسۆ بۆخۆی ڕۆڵەکە دووبارە کاتەوە. وێنەگرتن لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٢ لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا دەستی پێ کرد و لە شاری مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا بەردەوام بوو. بەرھەمھێنەران لە پاشی دوایین بەرھەمەکانی خۆیان دەیانھەوست کارێکی سووک و ئاسانتر بکەن؛ بە بەراورد لەگەڵ ماڵی پارەی سەرەکی بەرلین کۆمیدیای زیاترە و ئەکتەر و شوێنی زیاتری بەکار ھێناوە. زنجیرەکە بە ڕێژەیەکی فراوانتری شاشەی ٢:١ وێنەی گیراوە بۆ ئەوەی کارەکتەرەکان ئەزموونێکی زیاتری دیمەنی دەوروبەریان بکەن.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بەرلین لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
کەناڵی ئەلغەد

وێنۆک|کەناڵی ئەلغەد
**کەناڵی ئەلغەد** کەناڵێکی ھەواڵیی تەلەڤیزیۆنی مانگی دەستکردی عەرەبییە بە زمانی عەرەبی لە قاھیرە و لەندەن پەخش دەکات.  یەکەم کەناڵی ھەواڵیی عەرەبییە کە لە قاھیرەوە دەستی پێکردووە.

## سەرچاوەکان
سامی عەلی دەلۆیی

وێنۆک|'''سامی عەلی دەلۆیی'''
**سامی عەلی دەلۆیی** شاعیر و نووسەرێکی کوردە.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
سامی کوڕی عەلی‌بەگی وەیس‌بەگی دەلۆ و لە بەگزادەکانی جامڕێزە، ١٩٢٤ لە دێی (عەین فارس)ی ناحیەی (قەرەتەپە)ی شاری (کفری) لەدایک‌بووە. لە دە ساڵی‌دا قۆناغی سەرەتاییی لە کفری تەواوکردووە و وازی لە خوێندن ھێناوە، گەڕاوەتەوە بۆ دێیەکەی خۆی و کەوتووەتە کشتوکاڵ. پاشان لە دائیرەی ئاودێری دامەزراوە لە باشووری عیراق. ١٩٦٩ گەڕاوەتەوە بۆ دێیەکی خۆی. ساڵی ١٩٨٠ لەبەر زوڵم و زۆری ڕژێمی بەعس، چووەتە کفری و بە یەکجاری لێی جێگیربووە.

## بەرھەمەکانی
شیعری لە «دەنگی گێتیی تازە» و «گەلاوێژ» دا بڵاوکردووەتەوە و سەرجەمی شیعرەکانی ساڵی ٢٠٠٤ بە ناوی (باخچەی ھەژاران)ەوە لەلایەن ڕەفعەت محەمەد ڕەشیدەوە ئامادەکراوە و لەچاپ‌دراوە. سامی دەلۆیی، شیعری ئایینی و کۆمەڵایەتی و نیشتمانی و ئامۆژگاریی نووسیون.

## سەرچاوەکان
زوکۆ بەتەنیا

**زوکۆ بەتەنیا** ئەڵقەی حەوتەمی وەرزی دووەمی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمەیشنی ئەمریکیی نیکلۆدیۆنە بە ناوی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا. لە نووسینی ئێلیزابێت وێلچ و دەرھێنانی لاورین ماکولانە، لە ١٢ی ئایاری ٢٠٠٦ لە ئەمریکا پەخش کرا. چیرۆکەکەی باس لە زوکۆ دەکات، کاتێک ڕێی دەکەوێتە گوندێکی شانشینی زەوی و خێزانێک دەناسێت کە کوڕە گەورەکەیان لە شەڕدایە؛ ھەروەھا ئەڵقەکە فلاشباکی پێنج ساڵ پێش دەستپێکردنی زنجیرەکە لەخۆ دەگرێت، کە نیشانی دەدات چۆن باوکی زوکۆ، ئۆزای، بووەتە پاشای نەتەوەی ئاگر.

## دەربارەی ئەڵقەکە
لە ساڵی ٢٠٢٠، *ڕۆژنامەی ھارڤارد کریسۆن* ئەڵقەی «زوکۆ بەتەنیا»ی وەک ٤٠ لە باشترینەکان لە کۆی ٦١ ئەڵقەی زنجیرەکەدا ڕیزبەندی کرد، و *ئینتەرتەینمنت ویکلی* ڕیزبەندی کرد وەک دووەم باشترینی زنجیرەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەیاڵ دەربارەی ڕژێمکوژی
پۆل:ئاڤاتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا
پۆل:کارەکتەرەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە پیاوکوژی
چیرۆکەکانی با سینگ سێ

«**چیرۆکەکانی با سینگ سێ**» ئەڵقەی ١٥ی وەرزی دووەمی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمەیشنی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوایە، شەش کورتەچیرۆکە دەربارەی چەند کارەکتەرێکی سەرەکی زنجیرەکەیە، کاتێک کارەکتەرەکان لە پایتەختی شانشینی زەوی، با سینگ سێ بە یەک دەگەن. وەک ئەڵقەیەکی تەواوکەری چیرۆکی ڕابردووی زنجیرەکە دەبیندرێت و سەرنجی لەسەر ڕووداوەکانی ئەو وەرزەی زنجیرەکە نییە. بە کورتی چیرۆکەکانی «با سینگ سێ» سەرنجی لەسەر پەرەپێدانی کارەکتەرەکانە.

چیرۆکی یەکەم لەسەر کاتارا و تۆفە، چیرۆکێکیش تایبەتە بە ئایرۆ، کە یارمەتیدانیشتووانی با سینگ سێ دەدات، و سەردانی گۆڕی کوڕەکەی دەکات، کە لە شەڕی گرتنی شاری با سینگ سێدا گیانی لەدەستدا. چیرۆکی ئانگ باس لە یارمەتیدانی پاسەوانی باخچەی ئاژەڵان دەکات؛ و لە چیرۆکەکەی سۆکادا، سۆکا دەچێتە نێو پێشبڕکێیەکی ھایکوو. ھەروەھا ئەوەی زوکۆ، باس لە ململانێی نێوان زوکۆ و نەخۆشییەکەی دەکات. دوا چیرۆک دەربارەی مۆمۆیە کە بە دوای ئاژەڵە ونبووەکەی ئانگدا دەگەڕێت، بە ناوی ئاپا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڤاتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا
یۆرگن کلینسمان

**یۆرگن کلینسمان** (، لەدایکبووی ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٤) ڕاھێنەری تۆپی پێی پیشەگەری ئەڵمانییە و یاریزانی پێشووە و ئێستا ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باشوورە. کلینسمان لە چەندین یانەی دیار لە ئەورووپا یاری کردووە لەوانە شتوتگارت و ئینتەرمیلان و مۆناکۆ و تۆتنھام و بایەرن میونشن. بەشێک بووە لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا کە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ی بەدەستھێنا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانی یەکگرتوو بوو کە جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٩٦ی بەدەستھێنا. وەک ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا پلەی سێیەمی لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ بەدەستھێنا و دواتر ڕاھێنەری ژمارەیەک تیپی دیکە بوو لەوانە یانەی بایرن میونشنی ئەڵمانی و ھەڵبژاردەی ئەمریکا.

لە ساڵانی نەوەدەکاندا، ئەو بە یەکێک لە ھێرشبەرە سەرەکییەکانی ئەڵمانیا دادەنرا. کلینسمان لە ھەر شەش پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییە گەورەکەدا گۆڵی تۆمارکرد کە بەشدارییان تێدا کردبوو، لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٨٨ تا جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨. لە ساڵی ١٩٩٥ لە خەڵاتی باشترین یاریزانی جیھانی فیفا پلەی سێیەمی بەدەستھێنا؛ لە مانگی ئازاری ٢٠٠٤ ناوی لە لیستی ١٠٠ی فیفا «١٢٥ گەورەترین یاریزانی تۆپی پێی زیندوو» دا ھات. لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بووە پێنجەم یاریزان کە وەک کاپتنی فەخری ئەڵمانیا دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٨
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:وەرگرانی فەرمانی شایستەیی بادن-ڤۆرتمبێرگ
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:فیفا ١٠٠
پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
ماریۆ سەعید

**ماریۆ سەعید** (لەدایکبووی ١ی ئەیلوولی ١٩٩٠)، ھونەرمەندی جەنگی تێکەڵاوی خانەنشینکراوی کوردی باشووری کوردستانە و شەڕکەری بی جی جییە. بە یەکەم پشتێنی ڕەشی کورد لە جیو جیتسۆی بەڕازیلی ناسراوە. بە شێوازی وروژێنەر و شەڕانگێزی لە شەڕکردندا ناسراوە، بەتایبەتی توانای ملکەچکردنی. ھەروەھا نازناوی «ڕودبۆی»ی ھەیە بەھۆی کەسایەتییە ڕاشکاوانە.

## ژیاننامە
ماریۆ لە ١ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٩٠ لە شاری سلێمانی لەدایک بووە، لە باوکێکی کورد و دایکێکی ئیتاڵییە و بە ڕەچەڵەک بەڕازیلییە. دایکی لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا تەقەی لێکرا.

دواتر سەعید لەگەڵ باوکیدا ڕووی لە بەریتانیا کرد بە ھیوای دەستپێکردنی ژیانێکی نوێ و باشتر بەڵام تا ئەمڕۆش سەلامەتی گەرەنتی نییە. ئەو ڕای گەیاندووە کە خەڵک ھێشتا بەدوای باوکیدان و بە ھەموو ئەگەرێکیشەوە بەدوای باوکیدان.

سەعید لە تەمەنی ۱۸ بۆ ۲۱ ساڵیدا بەشێک بوو لە سوپای بەریتانیا و لە جەنگی عێراق شەڕی کرد. دواتر دەستی بە پیشەی شەڕکردن کرد دوای ئەوەی سوپاکەی جێهێشت.

پێش ئەوەی دەست بە بۆکسینگ بکات، ئەو یاریزانێکی تۆپی پێ بوو کە بۆ ئەکادیمیای لاوانی بریستۆل سیتی یاری دەکرد تا تەمەنی ۱۷ ساڵی بەهۆی برینداربوونیەوە.

## پیشەی
وەک بۆکسێنەر و زۆرانباز دەستی پێکرد پێش ئەوەی بچێتە سەر کیک بۆکسێن و دواتر بی جی جەی پێش ئەوەی ببێتە پڕۆ. لە ساڵی ٢٠١١ دەستی بە یاری MMA کردووە، لە بازنەی ناوچەییدا شەڕی کردووە. سەرەتای سەرکەوتنی بۆ ژیانی وەرزشی خۆی ئەنجامدا، لە قۆناغی یەکەمدا بە ملکەچبوون لە مارک باکستەری بردەوە.

لە ساڵی ٢٠٢١ لە یاری پیشەکەی وازی ھێنا دوای ئەوەی دوو شەڕی بە تۆماس پاوڵ و بینۆیت سانت دێنیس دۆڕاند. ئاماژەی بەوەشکردووە، دەیەوێت سەرنجی لەسەر ڕاھێنەرایەتی و بەسەربردنی کات لەگەڵ خێزانەکەی بێت. ڕاھێنەری یانەی ترۆجان فری فایتەرز بریستۆڵە کە ئەکادیمیای کۆمپانیای بی جی جییە و لە ساڵی ٢٠٢٠ دروستی کردووە. پشتێنە ڕەشەکەی لە BJJ بەدەستھێنا دوای ١٣ ساڵ ڕاھێنان لەژێر دەستی گراسی بارا سالڤاتۆر پێس. ھەروەھا ڕاھێنەرایەتی لە تیپی تۆپی فوکت لە تایلەند کردووە.

پشتێنەیەکی ڕەشی لە جیو جیتسۆی بەڕازیلی (BJJ) لە گراسی بارا بەدەستەوەیە و چەندین پاڵەوانێتی لە پێشبڕکێکانی BJJ بردووەتەوە.

## ژیانی تایبەت
پێش و لە ماوەی کارکردنی ڕاھێنەری شۆفێری بووە پێش ئەوەی ڕاھێنەری ئەکادیمیای ھونەری جەنگی تێکەڵاو بێت لە بریستۆڵ.

سەعید خاوەنی دوو کچە، یەکێکیان لە ساڵی ٢٠١٤ و لە ساڵی ٢٠١٨ لەدایک بووە. ھاوسەرەکەی جۆرجیا بارتلێت ماکیاژکارە لە تیک تۆک و لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە پێکەوەن. بارتلێت پەرستار بوو. ئەو بە ڕەچەڵەک ڕۆمانی و ئیرلەندی تراڤلەرە. ئەو دەتوانێت بە کوردی و ئینگلیزی و هەندێک فارسی قسە بکات.

## بەستەرە دەرەکییەکان
# ماڵپەڕی ترۆجان فری فایتەرز بریستۆڵ

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بەبێ بەندی ویکیدراوە
بەنداوی بادووش

**بەنداوی بادووش** بەنداوێکی فرە مەبەستە کە تەواونەکراوە لەسەر ڕووباری دیجلە، دەکەوێتە نزیک بادووش بە دووری ١٦ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژئاوای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق.

ئەگەر تەواو بوو، ئامانجی سەرەکی دیزاینکراوی بەنداوەکە دابینکردنی پاراستنە لە شکستی بەنداوی مووسڵ کە ناسەقامگیرە لە سەرەوە. جگە لەوەش وێستگەی کارەبای ئاوی توانای دانراوی (١٧٠مێگاوات) دەبێت و بەنداوەکە زیاتر ئاوی دواوەی بەنداوی مووسڵ ڕێکدەخات.

## مێژوو
لەبەرامبەر نیگەرانییەکان لەسەر بناغەی کارستی بەنداوی مووسڵ، وەزارەتی ئاودێری عێراق لە ساڵی ١٩٨٨ دەستی بە دروستکردنی کرد، لە ساڵی ١٩٩١ کارەکانی بەنداوەکە بەھۆی سزا ئابوورییەکانی سەر عێراق کۆتایی ھات. کێشەکانی دیکەش کێشەی بیناسازییان دروستکرد، بەتایبەتی ھەناسەدانی گازی کوشندە. بیناسازییەکی بەرچاو لەسەر بەنداوەکە لەگەڵ خانووبەرەی یەکەی کارەبای ئاو ڕوویدابوو. بەنداوەکە بە نزیکەیی لەسەدا ٤٠ی تەواو بووە.

## پڕۆژەی ئێستا
نیگەرانییەکان لە سەقامگیری بەنداوی مووسڵ بەشدارییەکی بەرچاوی ھەبووە لە ھەوڵەکانی ئەم دوایییە بۆ دەستپێکردنەوەی دروستکردنی بەنداوی بادووش، و لەوانە فراوانکردنی بەنداوی بادووش.

ھەر لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ وەزارەتی سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق خەریکی پەرەپێدانی پڕۆژەیەک بوو بۆ دەستپێکردنەوەی دروستکردنی بەنداوەکە. لە ئێستادا نزیکەی ٣٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی تێدەچێت بۆ تەواوکردنی دیزاینی سەرەتایی بەڵام حکومەتی عێراق ئاگادارە لە خەرجکردنی ١٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی زیادە بۆ فراوانکردنی قەبارەی بەنداوەکە بە مەبەستی یارمەتیدانی کەمکردنەوەی شکستی ئەگەری بەنداوی مووسڵ.

پڕۆژەی ئێستا بەنداوێکی سەرەکی پڕکردنەوەی زەوی لەخۆدەگرێت کە ناوەکی گڵی مەیل و پڕکردنەوەی ھەڕەمەکی دیکەی تێدایە، دوو بەنداوی زین (بەنداوی پڕکردنەوەی زەوی) لە کەناری چەپ و بەنداوێکی کۆنکرێتی ٢٤٠ مەتر (٧٩٠ پێ) (جۆری پشتگیری کون) لە... بەری ڕاست. بەنداوە کۆنکرێتییەکە ھەشت دەرچەی خوارەوە و ڕێڕەوی ڕژاو و چوار وەرگرتنی کارەبا و بۆری و حەوزێکی ھێمنکردنەوە و کەناڵی ھێدڕاس و tailrace لەخۆدەگرێت. پاوەر ھاوس ھەیە، نزیکە لە بەنداوی کۆنکرێتی. ڕێڕەوی ڕژانی بەنداوی بادوش زۆرترین بەرھەمی ٤٠٠٠ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا دەبێت (١٤٠٬٠٠٠ پێ لە چرکەیەکدا)؛ ھەر یەکەیەکی کارەبای ئاو توانای ٢٧٥ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا دەبێت (٩٬٧٠٠ پێ لە چرکەیەکدا) بۆ کۆی گشتی ١٬١٠٠ مەتر سێجا لە چرکەیەکدا (٣٩٬٠٠٠ پێ لە چرکەیەکدا). دەرچەی خوارەوە و وێستگەی کارەبا و ڕێڕەوی ڕژان بەیەکەوە توانای دەردانی ١٣١٠٠م٣/چرکەیان ھەیە.

ئاستی ئاسایی خەزنەکە ٢٤٥٫٥ م (٨٠٥ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە و بەرزترین ئاستی ٣٠٧ م (١٠٠٧ پێ)ە. دەرماڵەی ٦١٫٥ م (٢٠٢ پێ) لە نێوان ئاسایی و زۆرترین بۆ پاراستنی لافاو لە داڕمانی بەنداوی مووسڵ. لە بەرزترین ئاستیدا خەزنەی بادووش دەتوانێت ١٠٬٠٠٠٬٠٠٠٬٠٠٠ م٣ (٨٬١٠٠٬٠٠٠ دۆنم⋅پێ) لەخۆبگرێت، کە بەسە بۆ ھەڵمژینی و تێپەڕاندنی شەپۆلێکی بەنداوی مووسڵ، بەپێی لێکۆڵینەوەکانی شەپۆل.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداوەکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای نەینەوا
پۆل:پارێزگای موسڵ
ڕۆخانە

**ڕۆخانە** یان **عوزێم** ڕووبارێکە لە عێراق کە لە چیاکانی زاگرۆسەوە سەرچاوە دەگرێت لە پارێزگای سلێمانی و دوای ٢٣٠کیلۆمەتر(١٤٠ میل) لە (٣٤٫٠٠٢°N 44.293°E)، نزیکەی ٣٠کیلۆمەتر(١٩ میل) لە خوارووی سامەڕا دەڕژێتە ڕووباری دیجلەوە. چیاکانی قەرەداغ و شوان بە سەرچاوە سەرەکی ئاوی لقەکانی ئەم ڕووبارە وەرزییە دادەنرێت.

ئەم ڕووبارە لە سێ لقی وەرزی پێک دێت، ئەوانیش: (خاسە) کە بە ناو شاری (کەرکووک)دا تێپەڕ دەبێت سەرچاوەی ئەم لقە لە قەزای چەمچەماڵ و ناحیەی شوانەوە سەرچاوە دەگرێت. چەمی (تاوغ) کە بە شاری (داقووق)دا تێپەڕ دەبێت، سەرچاوەی ئەم چۆمە لە قەزای بازیان، قەزای قەرەداغ، ناحیەی سەنگاو و ناحیەی شۆڕشە تاوەکو سنووری ناحیەی قادرکەرەم ناوی چەمی باسەڕەیە. چەمی (ئاوەسپی) کە بە شاری (دووزخورماتوو)دا تێپەڕ دەبێت، سەرچاوەی ئەم لقە لە ناحیەی سەنگاو و ناحیەی ئاوەسپییە. دواتر عوزێم(ڕۆخانە) لە باشووری سامەڕاوە دەڕژێتە ڕووباری دیجلەوە. لە ناوچە کوردنشینەکان ناوی ڕۆخانەیە و لە ناوچە عەرەبنشینەکان ناوی عوزێمە. درێژەی ئەم زێیە (٢٣٠کم)ە، تێکڕای داھاتی ئاوی ساڵانە دەگاتە (٠٬٧ملیار/ مەتر سێجا)، بە ڕێژەی (٢٪)بەشداری لەپێک ھێنانی ئاوی دیجلە دەکات.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوی عوزێم
* ڕووباری خاسە

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:پارێزگای سلێمانی
ژیری جوولەکە ئەشکەنازییەکان

**ژیری جوولەکە ئەشکەنازییەکان** بابەتێکە کە لێکۆڵینەوە لەو باوەڕە دەکات کە جوولەکە ئەشکەنازییەکان زیرەکییەکی بەرزتریان هەیە لە هەموو نەتەوەکانی تر بۆیە زۆرجار لە زۆر بواردا سەرکەوتوو دەبن. هەرچەندە بەگشتی قبوڵکراوە کە جیاوازییەکی بەرچاوی ئاماری لە ئاستی زیرەکیدا لە نێوان جوولەکە و نەتەوەکانی دیکەدا هەیە، بەڵام ھێشتا پرسیارەکە دەمێنێتەوە کە ئایا ئەم جیاوازییە بەھۆی ھۆکارە بۆماوەییەکانەوەیە یان نا چونکە پەیوەندی نێوان ڕەگەزی مرۆڤ و زیرەکی و هەروەها پەیوەندی نێوان جینات و ڕەچەڵەکی جوولەکە، مشتومڕێکی زۆری لەسەرە، ئەو پرسە بابەتی مشتومڕی زانستییە.

## شیکاری

زۆرجار سەرکەوتنی جووەکان لە زۆر بواری فیکریدا دەبێتە هۆی چەشنە کۆنەپەرستەکان.  زۆرێک لەو کەسانەی کە پشتگیری لەم بیرۆکەیە دەکەن ئاماژە بە لیستی خاوەن خەڵاتی نۆبڵی جووەکان دەکەن، کە ٢٢%ی براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە هەموو بەشە زانستییەکان پێکدەهێنن، هەرچەندە جولەکەکان تەنها نزیکەی ٠.٢%ی دانیشتوانی جیھان پێکدەهێنن نزیکەی ١٤ ملیۆن کەسن.  تەنانەت زیادبوونی  ئاستی زیرەکی مامناوەنددا دەتوانێت ببێتە هۆی ژمارەیەکی بەرچاو لە کەسانی زیرەکی بەرز.

یەکێک لە دەروونناسەکان دەڵێت "دادپەروەرانە دەتوانین بڵێین زۆربەی توێژینەوەکان، هەرچەندە هەموویان نەبن، دەریدەخەن جوولەکە ئەشکەنازییەکان ئاستی زیرەکی بەرزتریان هەیە لە چاو کەسانی سپی پێستی غەیرە جوو"، بەڵام هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە قەبارەی وردی جیاوازییەکە هێشتا ڕوون نییە و مشتومڕی لەسەرە.  زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکان لەسەر ئەم بابەتە لەلایەن توێژەرانەوە وەرگیراون کە ناوبانگێکی جێی پرسیاریان هەیە، ئەمەش وا دەکات زانینی قەبارەی ڕاستەقینەی جیاوازی ئاستی زیرەکی قورس بێت.

## سەرچاوەکان
سەعید فەرەج

وێنۆک|'''سەعید فەرەج'''
**سەعید فەرەج** (١٩٢٧‒١٩٦٣) چالاکێکی سیاسیی کورد

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
سەعید کوڕی فەرەج کوڕی ساڵحە، باوکی بە وەستا فەرەجەسووری دارتاش ناسراو بووە. ساڵی ١٩٢٧ لە بەشی پیرمەسووری گەڕەکی مەڵکەندیی شاری سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. خوێندنی سەرەتاییی لە قوتابخانەی فەیسەڵییە دەست پێ‌کردووە و قۆناغی ناوەندیشی خوێندووە. ھەر لە ھەرزەکاری و پاشان لاوییەوە، بە حوکمی ئەوەی ژنبرای شەھید مستەفا خۆشناو بووە، تێکەڵ بە جووڵانەوەی سیاسیی کوردی بووە.

## خەباتی سیاسی
ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ مستەفا خۆشناو چووە بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان، بەشداری جموجۆڵە سەربازییەکانی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان بووە. پاش ڕووخانی حکوومەتی میللیی کوردستان لە مەھاباد، ھەر زوو لەگەڵ مستەفا خۆشناو و جەمال بەختیار ڕووی کردووەتە باکوور بەرەو ئاوی ئاراس، تا بپەڕێتەوە بۆ یەکێتیی سۆڤیەت، بەڵام نەیانتوانیوە؛ بۆیە گەڕاونەتەوە بۆ سنووری عێراق.

کە لە ڕێیان‌دا شەوێک لای شێخ ڕەشید لۆلان ماونەتەوە بۆ پشوو وەرگرتن، گیراون و براونەتە شەقڵاوە و دواتر بەغدا. لەبەرئەوەی بە تەمەن منداڵ بووە، حوکمی چوار ساڵ بەندیی بۆ بڕدراوەتەوە و سەرەتای ساڵانی پەنجا (١٩٥٢ یان ١٩٥٣) ئازادکراوە.

## حیزبی شیوعی
سەعید، لە زیندان بووەتە ھاوڕێی سەرکردە گیراوەکانی حیزبی شیوعیی عێراق، لەوانە «فەھد» و «زەکی بەسیم». لەوێ بووە بە شیوعی و پاش بەربوون، «زەکییە»ی خوشکیشیی کردووە بە شیوعی. لە شارەوانیی سلێمانی بە کارمەند دامەزراوە، بەڵام ماوەیەکی کورتی تێدا ماوەتەوە، چونکە بەردەوام دوچاری ڕاوەدوونان و خۆشاردنەوە بووە لەبەر جموجووڵی سیاسیی دەسەڵاتداران سەغڵەتیان‌کردووە. پاش ساڵی ١٩٥٦ کە لیژنەی ناوچەی حیزبی شیوعی لە سلێمانی، لەسەر جیاوازیی بیر و بۆچوون، لە حیزب جیابووەتەوە و زۆری ئەندام و کادیرانی چوونەتە ناو (پارتی دیموکراتی کوردستان)، ئەمیش بووەتە ئەندامی پارتی، بەڵام پاش چەند مانگێک لێی‌کشاوەتەوە.

## ئەرکی لە دەوڵەت
پاش ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ ژیانی ئاسایی بووەتەوە، و چووەتەوە سەر ئەرکەکەی خۆی. دوو ساڵ لەوەبەدوا بە ماڵەوە چووەتە شاری بەغدا و لەوێ لە وەزارەتی ڕاپەڕاندن و شارەوانییەکان کاری‌کردووە.

## کۆچی دوایی
پاش کودەتای بەعسییەکان لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣دا، لە بەغداوە ھەڵھات بۆ سلێمانی، و چووە نێو شۆڕشی ئەیلوول و بووە بە پێشمەرگە، تا لە شەڕە بەناوبانگەکەی *چەمی ڕێزان*دا ڕۆژی ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣ شەھیدکراوە.

## ژیانی ھاوسەری
سەعید، ھاوسەرگیری لەگەڵ خاتوو «نەجیبە» کردوە، کە خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و خاوەنی چوار منداڵە لێی، بە ناوەکانی: سیروان (لە تەمەنی ٢٥ ساڵی لە مۆسکۆ کۆچی دوایی کردوە)، شوان، مەریوان، کاروان؛ ئەوانە لە ساڵی ١٩٨٥ بەدواوە لەگەڵ دایکیان لە لەندەن دەژین.

## سەرچاوەکان
پارکی نێونەتەوەییی کارپاتیان

**پارکی نێونەتەوەییی کارپاتیان** () دەکەوێتە بەشی ڕۆژاوای ئوکراینا و یەکێکە لە گەورەترین ناوچە پارێزراوەکانی ئەو وڵاتە. لە ساڵی ١٩٨٠ بۆ پاراستنی میراتی سروشتی و کولتووری ناوازەی چیای کارپاتیان دامەزراوە. ڕووبەری ئەم پارکە زیاتر لە ٥٠ ھەزار ھێکتارە و شوێنی چەندین جۆری گیا و گیاندارە، لەوانە جۆرە دەگمەن و مەترسیدارەکانی وەک ورچی قاوەیی، لینکس و گورگ. دیمەنی پارکەکە بە دارستانی چڕ و چۆڵەوانی شاخاوی و ڕووبار و چەمی پاک و خاوێنی تایبەتمەندە.

## سەرچاوەکان

*
دەردەشا

**دەردەشا** یان **میری** جۆرێکە لە ھەوکردنی جومگە کە دەناسرێتەوە بە ڕوودانی چەندبارەی سووربوونەوە، ناسکی، گەرمداھاتن، و ھەڵئاوسانی جومگە (کان). بە گشتی ئازارەکە خێرا پەرە دەستێنێت، بە کەمتر لە ١٢ کاتژمێر دەگاتە ئەوپەڕی توندییەکەی. نزیکەی نیوەی حاڵەتەکان لە جومگەی بنکەی پەنجە گەورەوە ڕوودەدات. ھەروەھا دەکرێت ببێتە ھۆی نیشتنی کریستاڵ، بەردی گورچیلە، یان زیانگەیاندن بە گورچیلە.

ئەم نەخۆشییە بەھۆی بەرزبوونەوەی بەردەوامی ڕێژەی ترشی یوریک لە خوێندا ڕوودەدات. ئەمیش بەھۆی کۆمەڵێک ھۆکار لەوانە جۆری خۆراک، کێشەی تەندروستی، و ھۆکارە بۆماوەیییەکان.

دەردەشا زیاتر لەو کەسانە ڕوو دەدات کە بە بەردەوامی گۆشت یان خواردنە دەریایییەکان دەخۆن، بیرە دەخۆنەوە، یان کێش زیادن ھەر لەبەر ئەمەشە بە نەخۆشی پاشاکان (یان دەوڵەمەندەکان) ناوبراوە. مێژووەکەی کۆنە و بەلایەنی کەمەوە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسڕییە کۆنەکان.
alt=قاچی نەخۆشێک پێشاندەدات کە جومگەی بنکی پەنجەگەورەی سوورھەڵگەڕاوە|وێنۆک|دەردەشا دەردەکەوێت لە شێوەی سوورھەڵگەڕانێکی کەم  لە بنکی پەنجەگەورەی نەخۆشێکدا

## نیشانەکان
دەردەشا دەکرێت بە چەند شێوەیەک دەربکەوێت، ھەرچەندە کە باوترینیان سەرھەڵدانەوەی ھێرشی توندی ھەوکردنی جومگەیە (جومگەیەکی سووربووی، ناسک، گەرم، و ئاوساو). جومگەی بنکی پەنجەگەورەی پێ (جومگەی مێتاتارسۆفەلەنجی) زۆربەی جار تووشدەبێت؛ کە دەکاتە نیوەی حاڵەتەکان. جومگەکانی تریش، وەکو پاژنەکان، چۆکەکان، مەچەک، و پەنجەکان لەوانەیە بەھەمان شێوە تووشببن. ئازاری جومگە بەزۆری لە شەودا دەستپێدەکات و دەگاتە لوتکە لە ٢٤ کاتژمێری سەرەتادا ئەمەش بەشێوەی سەرەکی بەھۆی نزمبوونی پلەی گەرمی لەشەوەیە. نیشانەی تر کە بەدەگمەن دەکرێت ڕووبدەن ھاوشان لەگەڵ ئازاری جومگە، لەوانەش ماندوویەتی و تای بەرز.

بەرزبوونەوەی ڕێژەی ترشی یوریک (بەرزەیوریکی خوێن) بۆ ماوەیەکی درێژ دەکرێت ببێتە ھۆی دەرکەوتنی نیشانەی تر، لەوانەش؛ نیشتووی ڕەقی بێئازاری کریستاڵی ترشی یوریک پێی دەوترێت تۆفای. تۆفای زۆر لەوەیە ببێتە ھەوکردنی جومگەی درێژخایەن بەھۆی داخورانی ئێسکەوە. ھەروەھا بەرزی ڕێژەی ترشی یوریک دەکرێت ببێتە ھۆی نیشتنی کریستاڵەکان لە گورچیلەشدا، کە دەبێتە دروستبوونی بەردی گورچیلە و  پاشان نەخۆشیی گورچیلە.

## ھۆکار
بە کریستاڵبوونی ترشی یوریک، بەزۆری بەھۆی بەرزی ڕێژەیەکەیەوە لە خوێن، ھۆکاری بنەڕەتی دەردەشایە. ئەمەش دەکرێت ڕووبدات بەھۆی ڕژێمی خۆراک، پێشینەی بۆماوەیی، یان کەم دەردانی یوڕات، واتا خوێی ترشی یوریک. کەم دەردانی ترشی یوریک لەلایەن گورچیلەکانەوە ھۆکاری سەرەکی بەرزەیوریکی خوێنە لە نزیکەی ٩٠٪ی کەیسەکاندا، لە کاتێکدا زیاد بەرھەمھێنان ھۆکارە بۆ کەمتر لە ١٠٪ ی کەیسەکان. نزیکەی ١٠٪ی ئەو کەسانەی بەرزەیوریکی خوێنیان ھەیە تووشی دەردەشا دەبن لە چەند وێستگەیەکی تەمەنیاندا. بەھەرحاڵ، مەترسییەکە دەگۆڕێت پەیوەست بە پلەی بەرزی یوریک لە خوێندا. کاتێک ڕێژەکەی لەنێوان ٤١٥ بۆ ٥٣٠ مایکڕۆ مۆڵ\لیتر (٧ بۆ ٨.٩ مگ\دسی لیتر)، ئەوا مەترسییەکەی ٠.٥٪ لە ساڵێکدا، بەڵام لەو کەسانەی ڕێژەکە دەگاتە بەرزتر لە ٥٣٥ مایکڕۆ مۆڵ\لیتر (٩ مگ\دل)، ئەوا مەترسییەکەشی دەبێتە ٤.٥٪ لە ساڵێکدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکی
پۆل:تەندروستی
بەرزین حەمزەزادە

**بەرزین حەمزەزادە** (١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ لە سەردەشت – ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە ورمێ) مێرمنداڵێکی کورد و یەکێک لە خۆپیشاندەرانی ڕاپەڕینی ٢٠٢٢ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران لە سەردەشت بوو، کە لەلایەن ھێزەکانی سەرکوتگەری کۆماری ئیسلامی ئێران لە سەردەشت دەستبەسەر کرا و ئەشکەنجە درا. ئەو بەھۆی ئاستی زیانپێگەیشتنی ناوخۆی لەشی و لێدانەکانی بۆ ماوەیەکی زۆر ناچار بوو لەژێر چاودێریی پزیشکی و نەشتەرگەری دابێت، کە ئاخرین جار لەژێر نەشتەرگەرییەکدا لە نەخۆشخانەی *خومەینی*ی ورمێ گیانی لەدەستدا. ئەو لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ دەستەبەر کرا و تەمەنی کەمتر لە ١٥ ساڵ بوو، کە دوای ئازادکردنی تووشی تێکچوونی کارکردنی گورچیلەکانی بوو و بۆ ماوەی ١٣ مانگ چەندین جار چووە ناو بێھۆشی. بەرزین پێش ئەوەی دەستبەسەر بکرێت لە تەندروستیی تەواودا بوو، ئەشکەنجەکانی کاتی دەستەبەرکردنی بووە ھۆی ئەوەی دوای ئازادکردنی تووشی نەخۆشی ببێت. لە ڕۆژی دەستبەسەرکردنییەوە خێزانەکەی لەژێر گوشار و ھەڕەشەی ھێزە ئەمینییەکاندا بوون ھەتا ئەو بابەتەی بڵاو نەکەنەوە و دەنگی لێنەھێنن. بەرزین وەکوو ژمارەیەکی تر لە منداڵان و مێرمنداڵان بووە قوربانی توندوتیژیی کۆماری ئیسلامی لە سەردەمی خۆپیشاندانەکان.

## ژیاننامە
بەرزین حەمزەزادە لە ڕێکەوتی ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨، لە سەردەشت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بوو. ئەو لە بنەماڵەی دایک و باوکیدا خاوەن خۆشەویستییەکی زۆر بوو و تاقە منداڵ بوو و ھیچ خوشک و برایەکی نەبوو. بەرزین قوتابی بوو و ھەتا ئەو کاتەی گیانی لەدەست بدات خەریکی خوێندن بوو و ھەتا نیوەی پۆلی ١٠ی خوێند.

## ڕفاندن
ھەژماری تویتەری ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ ڤیدیۆیەکی بڵاو کردەوە کە کاتی ڕفاندنی بەرزین حەمزەزادەی نیشان دەدا. لەو ڤیدیۆیەدا چوار ھێزی حکوومەت بە ئۆتۆمۆبیلەکانی پێژۆ و پراید، کە سەر بە ڕێکخراوە ئەمینییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانن، بەرزینی بەزۆری و گوشارێکی زۆر دەفڕێنن و بە شوێنێکی نادیاری دەگوازنەوە.

## کۆچی دوایی
لە کاتی دەستەبەرکردنی، بەرزین ئەشکەنجە دەردێت و بەھۆیەوە ژیانی تێکدەچێت. ئەو زۆر جاران بۆ دەرمانی گورچیلەکانی کە بەھۆی ئەشکەنجەی ھێزەکانی حکوومەتەوە لەکار کەوتبوون، لەژێر چاودێریی پزیشکیدا دەبێت. لە کۆتاییدا، ڕۆژی سێشەممە بەرامبەر بە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، لە ئاخرین نەشتەرگەریدا لە نەخۆشخانەی خومەینیی ورمێ، دوای ١٣ مانگان لە ڕفاندنی گیانی لەدەستدا. لەکاتی گیان لەدەستدانی، بەرزین تەمەنی ١٥ بۆ ١٦ ساڵ بوو. تەرمی بەرزین بە بەشداریی ژمارەیەکی زۆر بردرایەوە بۆ سەردەشت و لەوێش بە بەشداریی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بەخاک سپێردرا و پرسە و سەرخۆشی بۆ داندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:خەڵکی سەردەشت
پۆل:چەوساندنەوە لە ئێران
پۆل:چەوساوەکان بە دەستی موسڵمانەکان
پۆل:قوربانیانی ئەشکەنجە لە ئێران
پۆل:کوژراوەکان بەھۆی لێدان لە ئێران
پۆل:کوژراوەکانی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:دەستبەسەرکراوانی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:کوژراوەکانی منداڵ
پۆل:مردن بەھۆی توندوتیژی لە ئێران
عەلی ئەنساریان

**عەلی ئەنساریان** یەکێکە لە یاریزان، ئەکتەر و پێشکاشکارە بەناوبانگەکانی وڵاتی ئێران، برازای دادوەری شیعە شێخ حوسێن ئەنساریانە. لە ڕێکەوتی ٥ی تەممووزی ١٩٧٧ لە تارانی پایتەختی ئێران لە دایکبووە. لە ساڵی ١٩٩١ پەیوەندی کردووە بە تیپی تۆپی پێی فەجر سایپا شیرازییە و وەک یاریزانێکی لێھاتوو ڕۆڵی ھەبووە. لە ساڵی ٢٠١٠ ماڵاوایی لە تۆپی پێ کردووە و ڕووی کردووەتە کاری نواندن و بێژەری. وەک ھونەرمەند لە چەند زنجیرە دراما و فیلمێکدا بەشداری کردووە. ناوبراو ھاوسەرگیری نەکردووە، لە پاش مردنی باوکی لەگەڵ دایکیدا ژیاوە. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ تووشی ڤایرۆسی کۆرۆنا دەبێت، پاش ماوەیەک لە نەخۆشخانە، لە ڕێکەوتی ٣ ی شوباتی ٢٠٢١ لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات.

## فیلمەکانی

## زنجیرەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
چیاکانی کارپاتیان

**چیاکانی کارپاتیان** () زنجیرە شاخێکن کە کەوانەیەک لە سەرانسەری ئەورووپای ناوەندی پێکدەھێنن. درێژییەکەی نزیکەی ١٥٠٠ کم (٩٣٠ میل)ە، سێیەم درێژترین زنجیرە چیای ئەورووپییە لە دوای چیاکانی ئۆڕاڵ کە ٢٥٠٠ کم (١٦٠٠ میل) و چیای سکاندیناڤیا بە ١٧٠٠ کم (١١٠٠ میل).

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
چیاکانی سکاندیناڤیا

**زنجیرە شاخەکانی سکاندیناڤیا** () زنجیرە شاخێکە بە درێژی ١٧٠٠ کم و لە نیمچە دوورگەی سکاندیناڤیا درێژ بووەتەوە. بەرزترین لووتکەی ٢٤٦٩ مەتر دەبێت. ئەم شاخە لە وڵاتانی نەرویج و سوید و فینلانددایە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا
پۆل:سکاندیناڤیا
پارکی نەتەوەییی ڕۆندانە

**پارکی نێونەتەوەییی ڕۆندانە** () کۆنترین پارکە نەتەوەیییە لە نەرویج، لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢ دامەزراوە. پارکەکە دە لووتکەی لەخۆگرتووە کە بەرزییەکەی زیاترە لە ، بەرزترین لووتکەی پارکەکە . پارکەکە شوێنێکی گرنگی نیشتەجێبوونە بۆ ڕەوە ئاژەڵە کێوییەکان.

## سەرچاوەکان

*
پلەیدەیت (کارپێکەر)

**پلەیدەیت** () کارپێکەرێکی کایەی ڤیدیۆیی دەستییە کە لەلایەن کۆمپانیای پانیک پەرەی پێدراوە. ئامێرەکە تایبەتمەندی میکانیکی و شاشەیەکی ڕەش و سپی ھەیە. کارپێکەرەکە لە مانگی ئایاری ٢٠١٩ ڕاگەیەندرا و لە مانگی نیسانی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە

## سەرچاوەکان

*
کریستن لیندکویست

**کریستن ئەی لیندکویست** دەروونناسێکی ئەمریکییە کە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر زمان و هەست و کولتوورە .   لیندکویست بە کارەکانی لەسەر ئە وشانەی بۆ دەربڕینی کوڵوکۆ بەکاردێن، ناسراوە، ئەو ئەو باس لەوە دەکات کە کاتێک قسەکەرانی زمانە جیاوازەکان باس لە هەستە باوەکانی خۆیان وەک *خۆشەویستی* دەکەن، لەوانەیە مەبەستیان هەمان شت نەبێت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
لەیلان

**لەیلان** شارەدێیەکە و دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری کەرکووک بە دووری (١٣کم)، ژمارەی دانیشتووانی ٢٠ ھەزار و ٨٥٨ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی لەیلانە.

## ناو
واتای وشەی لەیلان لە زمانی کوردیدا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).

## جوگرافیا
شارەدێی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی قازان بوڵاغ.
* لە باشوورەوە گوندی بەیانلوو.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی فەرقان.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی یارمچە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی لەیلان
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
جینارۆ چیەرچیا

**جینارۆ چییەرچیا** () (لەدایکبووی ١٠ی سێپتامبەری ١٩٥٣ لە ڕۆما) زمانناس و مامۆستای زانکۆی ئیتالییە. ئەو ئێستا مامۆستای زمانناسیی دامەزراوەی ھاس (بە ئینگلیزی: Hass) و مامۆستای فەلسەفەیە لە زانکۆی ھارڤارد. زۆرینەی توێژینەوەکانی چییەرچیا لە بوارەکانی وەک ماناناسیی فۆرمال (بە ئینگلیزی: formal semantics)، پراگماتیکس، فەلسەفەی زمان و خەسارناسیی زمان ئەنجام دراون.

## پیشە
چییەرچیا، کە لە ڕۆمای ئیتالیا چاوی بە دنیا ھەڵھێنا، لە ساڵی ١٩٧٧دا بۆ خوێندنی فەلسەفە چووە زانکۆی ساپینزا ھەر لەو شارەدا. ئەو قۆناخی بەکالۆریۆسی لەژێر چاوەدێریی تۆلیۆ دۆ ماورۆدا تەواو کرد و ساڵی ١٩٨٤ بە مەبەستی وەرگرتنی پلەی دکتۆریی زمانناسی چوو بۆ زانکۆی ماساچوسێت ئەمھێرست. چییەرچیا توانی کۆتانامەی دکتۆراکەی، بە ناوی «چەند بابەتێک لەسەر سینتاکس و ماناناسیی چاوگەکان و جەرەندەکان»، لەژێر چاودێری باربارا پارتیدا بە سەرکەوتوویی بنووسێت.

چییەرچیا لە ساڵی ١٩٨٣وە چالاکییەکانی خۆی وەک مامۆستای زانکۆ دەست پێ کرددووە و لە ساڵی ٢٠٠٦وە تا ئێستا وەک مامۆستای زمانناسیی دامەزراوەی ھاس و مامۆستای فەلسەفە لە زانکۆی ھارڤاردی ئەمریکا کار دەکات.

ئەو لە ساڵی ٢٠١٤دا وەک ئەندامی ئەنجومەنی زمانناسیی ئەمریکا ھەڵبژێردرا و توانی لە ساڵی ٢٠١٩دا خەڵاتی فیلۆشیپی گۆگنھایم بۆ خۆی دەستەبەر بکات.

## بەرھەمەکان
* مانا و ڕێزمان: سەرەتایەک لەسەر زمانناسی، ١٩٩٠. ISBN 978-0-262-53164-1
* دینامیکی مانا: ئانافۆرا، پری سپۆزیشن و تیۆریی ڕێزمان، ١٩٩٥. ISBN 0-226-10435-4
* لۆژیک لە ڕێزماندا: قوتبییەت، بژاردەی ئازادانە و دەستوەردان، ٢٠١٣. ISBN 978-0-19-969798-4

## سەرچاوەکان

1. "Gennaro Chierchia". Harvard University. Retrieved ١٧ شوبات ٢٠٢٣

پۆل:زمانەوانی
پۆل:زمان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:زیندووان
ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا (ڕوونکردنەوە)

***[[ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا]]*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمەیشنیی ئەمریکییە کە لەلایەن کۆمپانیای نیکلۆدیۆنەوە بەرھەم ھێنراوە.

* کۆکراوەی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا، کۆکراوەی سەرجەم کۆمیک، وێنە، بەستەر، یاریی ڤیدیۆیی و ئەنیمەیشنەکانن لەژێر ناونیشانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا.
* کۆمیکەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا، زنجیرە پەڕتووکی کۆمیکن کە پەیوەندی ڕاستەوخۆیان
ھەیە بە زنجیرە ئەنیمەیشنییەکە.
*کارەکتەرەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا، سەرجەم کارەکتەر و کەسایەتییەکانی جیھانیی ئەڤەتار لەخۆ دەگرێت.
* کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا، فیلمێکی لایڤ–ئاکشنی ساڵی ٢٠١٠یە و لەسەر وەرزی یەکەمی زنجیرەی ئەنیمەیشنی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا بەرھەم ھێنراوە.
* ئەڤەتار: کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ٢٠٢٤)، زنجیرەیەکی لایڤ ئاکشنە و لەسەر زنجیرە ئەنیمەیشنە ڕەسەنەکەی ئەڤەتار دروستکراوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* ئەڤەتار (ڕوونکردنەوە)