open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کریس ھیپکینز

**کریستوفر جۆن ھیپکینز** (لەدایکبووی ٥ی ئەیلوولی ١٩٧٨) سیاسەتوانێکی نیووزلەندییە و لە ساڵی ٢٠٢٣ەوە وەک ٤١ەمین سەرۆکوەزیرانی نیووزلەندا و سەرۆکی پارتی کرێکارانی نیووزلەندا کاری کردووە. لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ەوە ئەندامی پەرلەمان بووە لە ڕێموتاکا.

ھیپکینز وەک وتەبێژی پەروەردەی پارتی کرێکاران لە ئۆپۆزسیۆندا کاری کردووە. لە حکوومەتی شەشەمی کرێکاران پێشتر وەک وەزیری پەروەردە و پۆلیس و خزمەتگوزاری گشتی و سەرۆکی ئەنجومەن کاری کردووە. لە ئەنجامی پەتای کۆڤید-١٩ لە نیووزلەندا بووە کەسایەتییەکی دیار، لە مانگی تەممووز تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ڕۆڵی وەزیری تەندروستی و وەزیری بەرەنگاربوونەوەی کۆڤید-١٩ لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ تا حوزەیرانی ٢٠٢٢ وەرگرتووە.

لە ٢١ی کانوونی دووەم٢٠٢٣، ھیپکینز بووە تاکە کاندید بۆ جێگرتنەوەی جاسیندا ئاردرن وەک سەرۆکی پارتی کرێکاران دوای ئەوەی دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند. دوای ئەوەی لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ بەبێ بوونی ھیچ ڕکابەرێک ھەڵبژێردرا، بووە سەرۆکی پارتەکە، لە ئەنجامدا لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ لەلایەن پارێزگاری گشتییەوە وەک سەرۆکوەزیران دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پڕۆفایلی لە ماڵپەڕی پەرلەمانی نیووزلەندا
* پڕۆفایلی  لە پارتی کرێکارانی نیووزلەندا
* وێبپەڕی پەرلەمانتاران
*  

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
تەڵعەت سامان

وێنۆک|پەیکەری تەڵعەت سامان لە هەولێر.
**تەڵعەت سامان** (١٩٤٥ - ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩) هونەرمەند و دەرهێنەری شانۆی کورد بوو. ئەو جگە لە کاری دەرهێنانی شانۆ ئەوا کاری نووسین و دەرهێنانی بۆ زنجیرە دراماییە تەلەفزیۆنییەکانیش کرد بوو. تەڵعەت دەرچووی بەشی شانۆ بوو لە بەغدا.

تەڵعەت سامان لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٩، بە ڕووداوێکی هاتووچۆ کۆچی دوایی کرد. دوای مردنی لە ساڵی ٢٠٢١، کتێبێک لەسەر کۆبەرهەمی شانۆیی تەڵعەت سامان لە ئامادەکردنی فەرەیدوون سامان بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ٢٠٢٢، لە نزیک هۆڵی میدیا لە شاری هەولێر ئەوا پەیکەری ڕێزلێنان لە تەڵعەت سامان هەڵدرا.

## بەرهەمەکان

### وەک دەرهێنەری شانۆ

* شاری ئەوین
* مەم و زین
* حەمەدۆک
* قەڵای دم دم
* خانزادێكی تر
* ئەفسانەی چیای ئاگری
* نەفرەتلێكراو

### زنجیرە دراما

* كەوەكانی قەرەچووغ
* فەقێ ئەحمەدی دارە شمان
* پێشەنگا
* خەج و سیامەند
* تەلاری مەزن

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:شانۆکارانی کورد
پۆل:شانۆکارانی خەڵکی ھەولێر
پۆل:دەرهێنەرانی کورد
مێژووی کۆماری ئازەربایجان

وێنۆک|130px
**ئازەربایجان** وڵاتێکە لە ناوچەی قەفقاز و لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. ئەم وڵاتە لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ دەریای خەزەر و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی داغستانی ڕووسیا، لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ جۆرجیا، لە باشووری ڕۆژاواوە تورکیا و ئەرمینیا و لە باشوورەوە ئێران ھاوسنوورە. ئەم وڵاتە زێدی زۆرێک لە نەتەوەکانە کە زۆربەیان ئازەرین. ئەوان نەتەوەیەکی تورک زمانن کە ٩ ملیۆن کەس لە ئازەربایجان لەخۆدەگرن. لە سەردەمی مادەکان و پاشان فارسەکاندا، زۆرێک لە قەوقازییەکان بوونە ئایینی زەردەشتی و دواتر پەیوەندییان بە ئایینی مەسیحییەوە کرد، کە پێش ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان و لەوەش گرنگتر ھێرشی تورکە موسڵمانەکان بوو. بۆ ئەوەی بتوانن بچنە ناو ئەو خاکانەوە، ھۆزە تورکە موسڵمانەکان بوونە زاڵبوون بەسەر گرووپە جیھادییەکان کە بە غازییەکان ناسراون، کە بۆ ماوەی سەدان ساڵ لە شەڕی دژی مەسیحییەکان و بیزەنتین داگیریان کرد و لە کۆتاییدا بوونە ھۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی تورک. دوابەدوای شەڕەکانی نێوان ئێران و ڕووسیا لە نێوان ساڵانی ١٨١٣ بۆ ١٨٢٨، شانشینی قاجار ناچار بوو ھەموو ناوچەکانی قەفقاز بداتە دەست ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و پەیماننامەکانی گۆلستان لە ساڵی ١٨١٣ و تورکمانچای لە ساڵی ١٨٢٨ سنوورەکانی نێوان ئێران و ڕووسیا دیاری کرد. ئەم ناوچەیە لە باکووری ڕووباری ئاراس، لە کۆماری ئازەربایجانی ئەمڕۆدا، بەشێک لە ئێران بووە تا داگیرکردنی لەلایەن ڕووسیا لە سەدەی نۆزدەھەمدا. ئێران لە پەیمانی تورکمانچایدا دانی بە سەروەری ڕووسیادا نا بەسەر خانەاتی یەریڤان و خانەیەتی نەخچیڤان و باقی خانەنشینی لانکەران کە ناوچەکانی باشووری ئازەربایجانی لەخۆگرتبوو و پێش تورکمانچای لەدەستی ئێراندا بوو.

ئازەربایجان بۆ ماوەی زیاتر لە ٨٠ ساڵ لەژێر دەسەڵاتی ڕووسەکاندا بوو تا ساڵی ١٩١٨، ئەوکاتە دوای شۆڕشی ڕووسیا ئازەربایجان سەربەخۆ بوو و کۆماری ئازەربایجانی دیموکراتی دامەزرا. ناوی ئازەربایجان کە لەلایەن ڕێبەری پارتی یەکسانی، محەممەد ئەمین ڕەسوڵزادە ناسرابوو، بە ھۆکاری سیاسی پێش دامەزراندنی کۆمار بۆ دانپێدانانی ناوچە دراوسێکانی باکووری ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئێران بەکارھێنرا. ئەم وڵاتە لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن ھێزەکانی سۆڤیەت داگیرکرا و لەژێر ھەژموونی کۆمۆنیزمدا بوو تا ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ و دواجار کۆماری ئازەربایجانی مۆدێرن دروست بوو.

## سەردەمی پێش مێژوو
مێژووی بوونی مرۆڤ لە کۆماری ئازەربایجان دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا. ھەڵکۆڵینەکانی دەشکەوتی ئازیخەکان لە بەشی فۆزولی بوونی شوێنەواری ژیانی مرۆڤەکان دەردەخەن کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٥٠ بۆ ٤٠٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا. ھەروەھا پترۆگلیفەکانی قوبوستان مێژوویەکی ١٢ ھەزار ساڵەیان ھەیە. لە سەدەی نۆی پێش زایین، سکیتییەکان لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون کە ئێستا بە کۆماری ئازەربایجان ناودەبرێت. دوای ئەوان مادەکان و پاشان ھەخامەنییەکان بە سەرکردایەتی کوروش حوکمڕانی ناوچەکەیان کرد. لەگەڵ ھێرشی ئەسکەندەر، قۆناغی حوکمڕانی فەرمانڕەوا وابەستەکانی لە ناوچەکەدا دەستی پێکرد، بەڵام لە ھەندێک قۆناغدا فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکان بە باجدان حکوومەتی ناوخۆیی خۆیان دامەزراند.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئازەربایجان
پۆل:مێژووی ئازەربایجان
مێژووی سەربازی ئەرمینیا

وێنۆک|130px
**مێژووی سەربازی ئەرمینیا** () مێژوویەکی زۆر دوور و درێژی ھەیە و ھەمیشە سەرکەوتنی بەنرخی ھەبووە و خاوەنی کولتوور و شارستانییەتێکی سەربازی سەربەخۆ بووە. مێژووی سەربازی ئەرمینیا شەڕ و ململانێی درێژخایەن لە سەردەمی ئەرمینیای کۆنەوە تا ئەمڕۆ، زەوییە داگیرکراوەکان (ئەرمینیای ڕۆژاوا) لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە، کە بووە ھۆی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، و شەڕی قەرەباخ پەیوەستن بە چەندین ڕووداوی مێژوویی و سەربازییەوە ململانێکان. خاکی شاخاوی ئەرمینیا دەکەوێتە نێوان دوو ئیمپراتۆرییەت، ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی (بیزەنتین) لە ڕۆژاوا و ئیمپراتۆرییەتی فارس و عەرەب لە ڕۆژھەڵات. لە کۆندا ئەرمینیا ھەمیشە لە ململانێدا بوو لەگەڵ دوو ئیمپراتۆرییەتی ڕۆما و ئێران بۆ سەربەخۆیی و ھەر ئیمپراتۆرییەتێک ھەوڵی بەدەستھێنانی فەتحی نوێ لە ڕکابەرەکەی دەدا. ھەروەھا لە سەردەمی مۆدێرن دا ئەرمینیا دیسانەوە لە نێوان دوو ئیمپراتۆرییەتدا دانرا، ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیای تزار. فەلاتی ئەرمەنستان، واتە ناوچەی جوگرافیای ئەرمەنستانی کۆن، ناوێکی ئاشنایە لە مێژوودا و بەھۆی پێگەی تایبەتی خۆیەوە، لە ماوەی سی سەدەدا چەندین جار بووەتە ئامانجی ھێرشی گەورە و مامناوەند، و لانیکەم ھەمان ژمارەی لەشکرکێشی و فەتحکردنی بچووکتر و ڕاگوزەری بەخۆیەوە بینیوە و زیاتریش لەوە. ھەروەھا بەشداری شەڕی ناوخۆی دەرەکیشی کردووە و بەم مانایەش یەکێکە لە ناوازەترین وڵاتەکانی جیھان.

## سەرچاوەکان
نمایشی ئاسایی

***نمایشی ئاسایی*** (؛ لە وەرزی ھەشتەمیدا بە ***نمایشی ئاسایی لە بۆشایی*** ناسراوە) سیتکەمێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە لەلایەن جەی. جی. کوینتێڵ بۆ کارتوون نێتوۆرک دروست کراوە. لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٠ تا ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ بەردەوام بوو، لە ھەشت وەرز و ٢٦١ ئەڵقە پێک ھاتووە. ھەریەکە لە مۆردێکای (قژاوکەشینەیەک)، ڕیگبی (ڕاکوونێک)، ھاوکارەکانیان – سکیپس (یێتییەک)، پۆپس (پیاوێکی شێوە مەساسە)، مەسڵ مان و ھای-فایڤ گۆست – و سەرۆکەکەیان، بێنسن (ئامێرێکی بنێشت) ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن، کە ھەموویان لە پارکێکی ناوخۆیی وەک زەویپارێز کار دەکەن. مۆردێکای و ڕیگبی ڕۆژەکانیان بە ھەوڵدان بۆ خۆدوورخستنەوە لە کار و دڵی خۆیان بە ھەر ڕێگەیەک بێت خۆش بکەن بەسەر دەبەن، کە لە ئاکامدا ڕووداوی خەیاڵی، سەیر، زێدەڕۆ و سەرووسروشتی لێ دەکەوێتەوە.

## چیرۆک
وێنۆک|لە ڕاستەوە بۆ چەپ: ھای-فایڤ گۆست، مەسڵ مان، مۆردێکای، ڕیگبی، سکیپس، بێنسن و پۆپس.
ڕووداوەکانی زنجیرەکە بە دەوری ژیانی ڕۆژانەی دوو ھاوڕێی تەمەن ٢٣ ساڵ – مۆردێکای (قژاوکەشینەیەک) و ڕیگبی (ڕاکوونێک) – دەسووڕێتەوە. کە لە پارکێک وەک زەویپارێز کار دەکەن، و ڕۆژەکانیان بە ھەوڵدان بۆ خۆدوورخستنەوە لە کار و دڵی خۆیان بە ھەر ڕێگەیەک بێت خۆش بکەن بەسەر دەبەن. ئەمە لەپێناو بێزارکردنی سەرۆکەکەیان، بێنسن (ئامێرێکی بنێشت) و ھاوکارەکەیان، سکیپسە (یێتییەک) بەڵام بۆ دڵخۆشیی سەرۆکەکەی تریان، پۆپسە (پیاوێک کە سەری لە شێوەی مەساسەیەکە). ھاوکارەکانی تر نێرێکی ڕەنگ سەوزی قەڵەو بە ناوی مەسڵ مان، و تارمایییەک بە ناوی ھای-فایڤ گۆست دەگرێتەوە.

## ئەمانەش ببینە

* *[[کاتی سەرکێشی]]*
* *[[جیھانە سەرنجڕاکێشەکەی گەمبۆڵ]]*

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:نمایشی ئاسایی
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆیییەکان گونجاندووە
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەزانستییە خەیاڵییە کۆمیکییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەکشنییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
دەروێشەکانی گۆنابادی

**گۆنابادی دەروێش** () (فەرمانی نیعمەتوڵڵا سوڵتان عەلی شاهی) یەکێکە لە فەرمانە سۆفیەکان، دەروێش موسڵمانێکی سۆفییە کە لەسەر ڕێگای تەریقەت دەڕوات. لە ئێران ڕۆژی ٣ی ئەسفەند بە ڕۆژی دەروێش ناوزەد کراوە

## مێژوو
ڕەچەڵەکی نعمەتوڵڵاھی یەکێکە لە سۆفیگەری کە لە سەردەمی ئیمامەکانەوە گەیشتووەتە ئەم ئاستە. شانشینی نێماتوڵڵاھی سوڵتان عەلیشاھی گۆنابادی یەکێکە لە بەناوبانگترین بنەماڵەی سۆفیگەری لە سەردەمی ئێستادا. وشەی *نەماتوڵڵاھی* لە ناوی شا نەماتوڵڵا وەلی وەرگیراوە و لەبەر ئەوەی لە سەردەمی ئەودا شوێنکەوتوانی پێیان دەگوت «نێمەتوڵڵاھی»، ئەم نازناوە دراوە بەو کەسانەی کە لە دوای ئەوەوە پەیڕەوی لە بیروباوەڕ و شێوازە سۆفیگەرییەکانی بوون. پێش شا نەماتوڵڵا ناوی تەریقەتەکە ھەمان ناوی قوتبی وەقت بووە، وەک چۆن لە سەردەمی *کەرخیدا* بە مەروفییە و لە سەردەمی جونەید بەغدادیدا بە **جونادییە ناسرابوو**.

### ڕێژەی پۆشاکەکەی شا نەماتوڵڵا وەلی
ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ جونەیدی بەغدادی کە عیرفانێکی بەناوبانگی ئیسلامییە و لە سەدەی سێیەمدا ژیاوە. لە سەدەی سێیەمەوە دەروێشەکانی گۆنابادی ناویان ناوە کە زۆرتر لەژێر کاریگەری ناوی سەرکردەکانی سەردەمی خۆیان بوون. ئەم شانشینە لە سەدەی نۆیەمدا خاڵی وەرچەرخانێکی ھەبوو کە لە تەریقە عیرفانییەکانی دیکە جیای کردەوە. لە سەدەی ٨ و ٩ی کۆچی (١٥ی زایینی) دەروێشەکانی گۆنابادی بە توندی کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی کارەکتەر و کارەکتەر و زانستی «شا نعمەتوڵڵا وەلی» و زۆرێکیان لەو کاتەوە بە خۆیان ناویان دەبرد «نێماتوڵڵاھی». بۆیە دەستەواژەی دەروێش گۆنابادی نەماتوڵڵاھی زاراوەیەکە بۆ ڕێزگرتن لە شا نێمەتوڵڵا وەلی بەکارھاتووە، ھەرچەندە مێژووی ئەم خانەدانە دەگەڕێتەوە بۆ پێش ئەو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام
پۆل:سۆفیگەری
پۆل:شیعە
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:دەروێش
تاوەری ئاوی لاندسکرۆنا

**تاوەری ئاوی لاندسکرۆنا** (بە ناوی ناوچەکەش بە تاوەری ئاوی نوێ ناودەبرێت، بۆ ئەوەی لە تاوەری ئاوی کۆن لە شارەکەدا جیا بکرێتەوە) تاوەرێکی ئاوییە و دەکەوێتە شاری لاندسکرۆنا لە سوید.

دەوری تاوەرەکە ٤٩ م (١٦١ پێ)ە، بەرزییەکەی ٦٥٫٩ م (٢١٦ پێ)ە و لە ساڵی ١٩٧٠ تەواو بووە، جێگەی تاوەرە ئاوییە کۆنەکەی گرتەوە کە لە ساڵی ١٩٧٥ لە بەکارھێنان خراوەتە دەرەوە.

تاوەرەکە تایبەتمەندی ئاسمانی شارەکەیە بە بەرزی و شوێنی خۆی لە تەنیشت دەریاوە و بە ئاسانی دەتوانرێت لە لای دانیمارکی ئۆریسوندەوە سەیر بکرێت. پێشتر کراوە بووە بۆ سەردانی گشتی تا لووتکەی تاوەرەکە، بەڵام ئەمە لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا بەھۆی کێشەی سەلامەتییەوە ھەڵوەشایەوە.

لە ساڵی ٢٠١٥ کێشەیەک ھەبوو کە پارچە کۆنکرێتەکان لە سەرەوەی تاوەرەکەوە کەوتنە خوارەوە. ئەمەش لە ساڵی ٢٠١٦دا چارەسەر کرا چونکە تاوەرەکە بە تۆڕێکی پۆڵا پۆشرابوو.

## ئەمانەش ببینە
* تاوەری تەلەڤیزیۆنی مومبای

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە ساڵی ١٩٧٠ تەواو بوون
تاوەری تەلەڤیزیۆنی مومبای

**تاوەری تەلەڤیزیۆنی مومبای** کە بە تاوەری وۆرلی دووردارشان ناسراوە، ئەو تاوەرە تەلەڤیزیۆنییەیە کە خاوەنەکەی دوردارشانە، کە پەخشی گشتییە و دەکەوێتە شاری مومبای لە ھیندستان. بەرزییەکەی ٣٠٠ مەتر (٩٨٤ پێ) و چوارەم بەرزترین پێکھاتەی دروستکراوی مرۆڤە لە کیشوەری ھیندستان. تاوەری سوور و سپی پێکھاتەیەکی کراوەی تۆڕە. تاوەرەکە دەکەوێتە شاری وۆرلی و لە زۆربەی ناوچەکانی باشووری مومبایەوە دەبینرێت.

فیلمێکی دیکۆمێنتاریی ٣٢ خولەکی بە ناوی چیرۆکی تاوەرێک لەلایەن بەشی فیلمەکانی ھیندستانەوە بەرھەم ھێنرا کە گرتە ڤیدیۆیییەکانی تاوەرەکە لە ساڵی ١٩٧٢دا لە لووتکەدا نمایشکرا.

## ئەمانەش ببینە
* کتێبخانەی دەیڤید ساسۆن

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە ساڵی ١٩٧٢ تەواو بوون
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە مومبای
سۆرینا ساتاری

وێنۆک|150px
**سۆرینا سەتاری** (لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٢ لە تاران)، مامۆستای یاریدەدەر بوو لە زانکۆی سەنعەتیی شەریف، جێگری سەرۆکی زانست و تەکنەلۆژیا، و سەرۆکی دامەزراوەی نیشتیمانی نوخبەش بوو لە ساڵانی ٢٠١٣ تا ٢٠٢٢. کوڕی مەنسوور سەتارییە. لە ساڵی ٢٠٠٤ وەک بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی باشکردنی بەکارھێنانی سووتەمەنی ھەڵبژێردرا، بەڵام دوای ساڵێک دەستی لە پۆستەکەی کێشایەوە. ڕۆژی ١٣ی خەزەڵوەری ساڵی ٢٠١٣، سەتاری بە فەرمانی حەسەن ڕۆحانی وەک جێگری زانست و تەکنەلۆجیای سەرۆک کۆمار دەستنیشانکرا. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ بە فەرمانی بیژەن نامدار زەنگنە وەزیری نەوت وەک سەرۆکی دامەزراوەی توێژینەوەی پیشەسازی نەوت دەستنیشانکرا و دوای دەستنیشانکردنی بۆ پۆستی جێگری زانستی سەرۆکی ھەرێم، حەمیدرەزا کاتوزیان لە شوێنی ئەو لە ڕۆژی ٢٠١٩دا دانرا ٢٩ی ھەمان مانگ. حەسەن ڕۆحانی سەرۆکی حکوومەتی ١١ و ١٢ لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٧ لە کاتی گفتوگۆکانی ئەنجومەنی ئیسلامی بۆ متمانەدان بە وەزیرەکان، سەتاری وەک جێگری خۆی بۆ زانست و تەکنەلۆژیا دەستنیشانکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
سەتارخان

وێنۆک|سەتار خان لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا**سەتارخان قەرەچەداغی** (٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٦٦ – ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩١٤) یەکێکە لە سەرکردەکانی شۆڕشی دەستووری ئێران کە نازناوی **ڕێبەری نەتەوەیی** لێنراوە، لە تەورێز دژی ھێزەکانی حکوومەتی دژە پاشایەتیی دەستووریی وەستا.

## ژیاننامە
سەتارخان، کوڕی سێیەمی حاج حەسەن قەرەداغی، لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٦٦ لە گوندی سەردارکەندی سەر بە شاری وەرزغان لەدایکبووە. دوای داخستنی ئەنجومەنی نیشتمانی کە بۆ ڕەتکردنەوە و دەستگیرکردنی دەستووریخوازانی تەورێز ڕەوانەی ئازەربایجان کرا، لەبەردەم سوپای محەممەد عەلی شا وەستا و بناغەکانی بەرخۆدانی دانا. سەتارخان خەڵکی دژی سوپای حکوومەت بانگێشت و سەرکردایەتییەکەی گرتە ئەستۆ و لەگەڵ موجاھیدەکان تر و باقرخان – سەرکردەی نیشتیمانی – بۆ ماوەی ساڵێک دژی ھێزەکانی حکوومەت وەستانەوە و نەیانھێشت تەورێز بکەوێتە دەستی لایەنگرانی محەممەد عەلی شا. ناکۆکییەکەی لەگەڵ پاشاکانی قاجاڕ و ناڕەزایەتییەکەی بەرامبەر بە ستەمەکانیان، بۆ سەردەمی منداڵی دەگەڕێتەوە.

## گەنجی
سەتارخان، سەردار مێلی (١٢٨٤–١٩٥٣ کۆچی) کوڕی حاج حەسەن قەرەجا داغی، لە دەڤەری ئەرسباران لەدایک بووە. کوڕی سێیەمی حاج حەسەن بێزاز بوو کە وەک بازرگانێکی قوماش کاری دەکرد. تۆمارەکانی ژیانی لە تەمەنی منداڵی و ھەرزەکاریدا تا ململانێکانی بزووتنەوەی دەستووری بە باشی نازانرێت. لەو زانیارییە پەرشوبڵاوانەی لێیەوە دەستمان کەوتووە، بۆمان دەردەکەوێت کە لە گوندەکانی دەوروبەری ئارسباران لەگەڵ باوکیدا سەرقاڵ بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شیعە ئێرانییەکان
پۆل:سیاسەتوانانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٦
پۆل:مردووانی ١٩١٤
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
بارەگای جێبەجێکاریی فەرمانی ئیمام

وێنۆک
**بارەگای جێبەجێکاری فەرمان ئیمام** () ڕێکخراوێکی حکومی و نیمچە حکومی ئێرانە کە لەژێر کۆنترۆڵی سەید عەلی خامنەیی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیدا کاردەکات. بارەگای جێبەجێکردن لە ساڵی ١٩٨٩ بە فەرمانی ڕوحوڵڵا خومەینی دامەزراوە. ئەم بارەگایە لە ھەزاران زەوی و موڵکی دەستبەسەرداگیراو لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران دروست کراوە. توێژینەوەکانی ڕۆیتەرز دەریان خستووە کە ڕێکخراوەکە بناغەی خۆی لەسەر «دەستبەسەرداگرتنی سیستماتیکی و ڕێکخراو لە ھەزاران زەوی و موڵکی سەر بە ئێرانییە ئاسایییەکان» بنیات ناوە، ھەروەھا دەستی بەسەر موڵک و ماڵی ئەندامانی کەمینە ئایینییەکان و بازرگانان و ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵاتدا گرتووە. ئەمڕۆش ئەم دامەزراوەیە بەردەوامە لە دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی زیندانیانی سیاسی و ئایدیۆلۆژی و گەندەڵکاران و ھەروەھا لە بواری بەڕێوەبردنی ئەو سەروەت و سامانانەشدا کاردەکات. لە ساڵی ٢٠١٣ ئاژانسی ڕۆیتەرز بڵاوی کردەوە، سەروەت و سامانی بارەگای جێبەجێکردن ٩٥ ملیار دۆلار بووە.خومەینی سەرەتا فەرمانی بە سێ لە یاریدەدەرەکانی کرد کە ئاگاداری ئەو موڵکە دەستبەسەرداگیراوانە بن و بەسەر خێرخوازیدا دابەشی بکەن؛ بەڵام لە سەردەمی خامنەیی ئەم ڕێکخراوە موڵک و ماڵی بۆ خۆی دەستکەوتووە. ئەم ڕێکخراوە بووەتە ناوەندی سەرەکی دەسەڵاتی ئابووری لە ئێراندا. سەروەت و سامانەکانی بریتین لە بڕێکی زۆر لە خانووبەرە و ٣٧ کۆمپانیا کە نزیکەی ھەموو کەرتەکانی پیشەسازی ئێران دەگرێتەوە، لەوانەش دارایی، نەوت و پەیوەندییەکان. لەکاتێکدا حسابەکانی (پەیوەندیدار بە سپیکردنەوەی پارە) تەنانەت بۆ پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی ئێرانیش نھێنین. خەمڵاندنێکی ڕۆیتەرز لە ساڵی ٢٠١٣دا کۆی سەروەت و سامانی بارەگا سەرەکییەکە بە ٩٥ ملیار دۆلار (کە نزیکەی ٥٢ ملیار دۆلار لە خانووبەرە و ٤٣ ملیار دۆلار لە سامانی کۆمپانیاکان دەگرێتەوە).

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٨٩
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ئابووری ئێران
پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی
ماک

وێنۆک|240x240پیکسڵ
**ماک** کۆمپانیایەکی پیشەسازی ئۆتۆمۆبیلی قورسە لە ئەمریکا، کە ئێستا لقێکی کۆمپانیای ڤۆڵڤۆ مۆتۆرە. لە ڕابردوودا ئەم کۆمپانیایە ھەموو جۆرە بارھەڵگرێک و پاس و پاسی کارەبایی بەرھەم دەھێنا، بەڵام ئەمڕۆ تەنھا لە بواری بەرھەمھێنانی بارھەڵگردا چالاکە. کۆمپانیای ماک لە ساڵی ١٩٠٠ لەلایەن جاک و ئابۆس و ویلیام ماکەوە بە ناوی کۆمپانیای براکانی ماک لە بروکلینی نیویۆرک دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٩٠ کۆمپانیای فەرەنسی ڕێنۆ ماکی کڕی و بە یەکخستنی لە بەشی پیشەسازی قورسەکەیدا، کۆمپانیای ڕێنۆ تراکی دامەزراند. لە ساڵی ٢٠٠١، دوای کڕینی سەرجەم پشکەکانی کۆمپانیای ڕێنۆ تراک لەلایەن کۆمپانیای سویدی ڤۆڵڤۆ, خاوەندارێتی مارکەی ماک گواسترایەوە بۆ ڤۆڵڤۆ, و ئێستا ماک بەردەوامە لە کارکردن لەژێر خاوەندارێتی ئەم کۆمپانیایە سویدییە. بارەگای سەرەکی ماک لە شاری گرینسبۆرۆ لە ویلایەتی کارۆلینای باکووری ئەمریکایە.

## مێژوو
کۆمپانیای ماک لە ساڵی ١٩٠٠ لەلایەن جاک و ئابۆس و ویلیام ماکەوە بە ناوی کۆمپانیای براکانی ماک لە بروکلینی نیویۆرک دامەزراوە. ئەم کۆمپانیایە یەکەم بارھەڵگری خۆی لە ساڵی ١٩٠٧ بەرھەم ھێنا و لە ساڵی ١٩٢٢ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ شێوەی ئێستای (Mac).

## سەرچاوەکان

پۆل:براندە ئەمریکییەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٠٠ لە شاری نیویۆڕک
پۆل:کۆمپانیا ئەمریکییەکان کە لە ساڵی ١٩٠٠ دامەزراون
پۆل:دروستکەرانی گواستنەوەی ئۆتۆمبێل
پۆل:بەرهەمهێنەرانی پاسی ئەمریکا
پۆل:کۆمپانیاکان کە بنکەکەیان لە شاری گرینسبۆرۆ، کارۆلاینای باکوورە
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرگری ئەمریکا
پۆل:بەرهەمهێنەرانی بزوێنەری دیزڵ
پۆل:بەرهەمهێنەرانی ئۆتۆمبێلی کارەبایی ئەمریکا
پۆل:دروستکەرانی ئامێری خزمەتگوزاری فریاگوزاری
پۆل:ئۆتۆمبێلی فریاگوزاری
پۆل:بەرهەمهێنەرانی بزوێنەری ئەمریکا
پۆل:پێکهاتەکانی پێشووی تێکڕای پیشەسازی داو جۆنز
پۆل:مێژووی شاری ئەلینتاون، پێنسیلڤانیا
پۆل:بەرهەمهێنەرانی ئۆتۆمبێلی ماتۆڕ کە بنکەکەیان لە ویلایەتی پێنسیلڤانیایە
پۆل:بەرهەمهێنەرانی ترۆلی پاس
پۆل:بەرهەمهێنەرانی بارهەڵگری ئەمریکا
پۆل:کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئۆتۆمبێل کە لە ساڵی ١٩٠٠ دامەزراون
پۆل:گرووپی ڤۆڵڤۆ
پۆل:بەرھەمھێنەرانی پاسی ئەمریکا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی بزوێنەری دیزڵ
پۆل:بەرھەمھێنەرانی ئۆتۆمبێلی کارەبایی ئەمریکا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی بزوێنەری ئەمریکا
پۆل:پێکھاتەکانی پێشووی تێکڕای پیشەسازی داو جۆنز
پۆل:بەرھەمھێنەرانی ئۆتۆمبێلی ماتۆڕ کە بنکەکەیان لە ویلایەتی پێنسیلڤانیایە
پۆل:بەرھەمھێنەرانی ترۆلی پاس
پۆل:بەرھەمھێنەرانی بارھەڵگری ئەمریکا
نیشانەی گورگ

وێنۆک|نیشانەی گورگ
**نیشانەی گورگ** یان **سڵاوی گورگ** ھێمایەکی ناسیۆنالیستی تورک و دەستی پان تورکییە، لەلایەن ناسیۆنالیستە تورکەکان و گرووپ و لایەنە ناسیۆنالیستەکانی تورکەوە بەبێ گوێدانە بۆچوونی سیاسی بەکاردێت.

## ڕەسەن
ئاماژەی گورگ خۆڵەمێشی ڕەگ و ڕیشەی پێش ئیسلامی ھەیە، لە ئایینی بوودا و تەنگریزمەوە بۆ گەلانی تورک گەڕێنراوەتەوە. لێکۆڵینەوە مێژوویییەکان دەریانخستووە کە لەلایەن گەلانی جۆراوجۆری تورکەوە وەک ھون و کیپچاک و پێچنەگ بەکارھێنراوە کە بە بەکارھێنانی ئەم نیشانەیە بۆ نوێنەرایەتیکردنی ڕەچەڵەکی خۆیان بەرەو ڕۆژاوا کۆچیان کردووە. ھەروەھا ئەم ھێمایە لە شاھنامەی شاعیری سەدەی دەیەمی ئێرانی فێردۆسیدا دەبینرێت کە مینیاتورەکانی ژنانی تورک لەخۆدەگرێت کە نیشانەی گورگ خۆڵەمێشی دروست دەکەن. لە چین پەیکەرێکی سەدەی شەشەمی خانێکی تورکی کە تابلۆی گورگ خۆڵەمێشی دروست دەکات ئامادەیە. لە ئەشکەوتێکدا دۆزراوەتەوە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی گۆکتورکەکانی پێش ئیسلام. ئەم نیشانە بەپێی یاسای ئیسلامی بە کوفر و ناپاکی دادەنرێت.

## لە بیروباوەڕی تورکیادا
گورگێکی بە ناوی ئاسێنا بەشێکە لە چیرۆکی بنەچەی ھاوبەشی ھەموو ھۆزەکانی تورک و مەنگۆلی، ھەندێک لە ھۆزەکانی تورک و مەنگۆلی پێیان وایە ڕەچەڵەکیان خەڵکی ئاسێنایە، گۆکتورکەکان گورگێکیان لەسەر ئاڵای ئازۆرەکەیان ھەیە، نوێنەرایەتی شەڕ دەکات، ڕۆحی شەڕ، ئازادی، خێرایی، سروشت. بەپێی باوەڕی ئەوان کاتێک شتێک بەسەر نەتەوەی تورکدا دێت، کاتێک ھەڕەشەیەک دروست دەبێت، گورگ دەردەکەوێت و ڕێنمایییان دەکات. لە بەردەم چادرەکاندا دارستانی سەر گورگی زێڕین دانرابوون. ڕۆحە جەنگاوەرەکان ڕواڵەتی گورگیان وەرگرت. مۆنۆمێنتێکی بەردینی سەدەی شەشەم، کوڕێک نیشان دەدات کە شیری گورگێک دەمژێت. لە کولتوری فۆلکلۆری تورکدا پێیان وایە ھەڵگرتنی ددانی گورگ لە گیرفانی خۆتدا لە چاوی خراپ دەتپارێزێت. لە بەڵگەنامەکانی یاکوتدا گورگەکانیان بە بۆسکۆ ناودەبرێن. بۆ خەڵکی قرغیزستان بینینی گورگ لەکاتی ڕۆیشتن لە چەمی زەویدا شتێکی خۆشە. ھەروەھا بینینی گورگ لە خەودا نیشانەیەکی بەختەوەرییە. پێشتر ددانی گورگ یان پێستیان دەخستە ژێر بالیفەوە بۆ پاراستنی ژنە دووگیانەکە لە چاوی خراپ. خۆخولاندنەوە بۆ ناو مەڕێک یان چوونە ناو ئەشکەوتێک بە نیعمەتێک بۆ گورگ دادەنرا. بەگوێرەی دەنگۆی باشکر، گورگەکە کەوتووەتە بەردەم باوباپیرانی و ڕێگەی نیشانداوە؛ بۆیە پێیان دەگوترا باشکیر، واتە «گورگ لەسەر سەری». زۆرێک لە خوداوەندە کۆنەکانی تورکەکان لە گورگ دەچوو.

## بەکارھێنان
ھەرچەندە زۆرتر وا گریمانە دەکرێت کە مەھەپە و گورگە بۆرەکان بەکاری بھێنن، بەڵام لە ڕاستیدا ناسیۆنالیست و گرووپەکانی تورک لە ھەموو ڕوانگەیەکی سیاسییەوە بەکاری دەھێنن. کەمال کلچدارئۆغلو، سەرۆکی جەھەپە جارێک لە ١٦ی نیساندا لەکاتی چوون بۆ گردبوونەوەیەک لە قەیسەری، بە تابلۆیەکی گورگی خۆڵەمێشی سڵاوی لە لایەنگرانی کرد، ڕەجەب تەییب ئەردۆغان کاردانەوەی بەرامبەری دەربڕی و گوتی "ئەو تابلۆ گورگە خۆڵەمێشییەی سەرۆکی جەھەپە دروستی کردووە، ناتوانرێت لە یادەوەریمدا بسڕدرێتەوە". "، و کلیچدارئۆغڵو وەڵامی دایەوە و وتی "ئێمەش ناسیۆنالیستین، ئێمەش ناسیۆنالیستین".

ھەروەھا مەرال ئاکشەنەر، سەرۆکی پارتی ئییێ، لە زۆر بۆنەدا زۆرجار ئەو ھێمایە دروست دەکات.

ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لە گردبوونەوەیەکدا لە شاری مێرسین ئەو ئاماژەیەی کردووە پێش ئەوەی بە خێرایی بە تابلۆی ڕەبیعە بیگۆڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
پۆل:پان تورکیزم
پۆل:توورانیزم
پۆل:دژەکوردبوون
فاوستینۆ ئاسپێریا

**فاوستینۆ ئاسپێریا** (لەدایکبووی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٦٩) یاریزانێکی پێشووی تۆپی پێی پیشەگەری کۆڵۆمبییە و وەک ھێرشبەر یاری کردووە.

## ژیانی پیشەیی
ئاسپێریا لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٩٦ لە یانەی پارما گواسترایەوە بۆ یانەی نیوکاسڵ یونایتد بە بڕی ٦٬٧ ملیۆن پاوەند.

## یانەیەک
ئەو یانانەی یاریی کردووە بریتین لە ئەتلەتیکۆ ناسیۆناڵ و پارما و نیوکاسڵ یونایتد و پاڵمێراس و فلۆمینێنسێ و زانکۆی شیلی و ئیستۆدیانتێس.

## تیمی نیشتیمانی
ھەروەھا ئاسپریلا لە مۆندیالی ١٩٩٤ لە ئەمریکا و ساڵی ١٩٩٨ لە فەرەنسا لەگەڵ ھەڵبژاردەی کۆڵۆمبیا لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆڵۆمبیا بوو. لە ساڵانی ١٩٩٣ و ١٩٩٥ فاوستینۆ پلەی سێیییەمی لە جامی نەتەوەکانی ئەمریکای باشوور (کۆپا ئەمریکا) لەگەڵ کۆڵۆمبیا بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٧
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٥
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٣
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٩٢
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی نیوکاسڵ یوونایتد
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا
ڕەقیب ستەبی

وێنۆک
**ڕەقیب ستەبی** (لەدایکبووی ١٩١٦ تا ١٦ی ئازاری ١٩٢٦) سەگێکی بەھرەمەندیی تایبەت بە فەوجی پیادەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو، و بەشدارییەکی گرنگی لە جەنگی جیھانی یەکەمدا ھەبوو،  کە بۆ ماوەی ١٨ مانگ لە بەشی سەربازی بەناوی "یانکی" خزمەتی کرد و بەشداری لە ١٧ جەنگ کرد لە بەرەکانی پێشەوەی ڕۆژاوایی، لەو کارانەی کردوویەتی و پێی بەناوبانگە ڕزگارکردنی سەربازەکان لە مردن و ئاگادارکردنەوەی بنکەی سەربازی لە ھێرشی لەناکاوی گازی کوشندە، و دۆزینەوەی سەربازە برینداربووەکان و جارێکیش ھێرشی کردووەتە سەر سەربازێکی ئەڵمانی و بە توندی گرتوویەتی تا سەربازە ئەمریکییەکان گەیشتوون و دەستگیریان کردووە. کردارەکانی لە جەنگ بە باشی بەڵگەنامەکراون و لە ڕۆژنامەیەکی ئەمریکی بڵاوکراونەتەوە.

ستەبی تەنھا سەگە کە بەرزکرابێتەوە بۆ پلەی رەقیب لە بەرامبەر ئەو بەشدارییانەی لە جەنگ کردوویەتی. و کەلوپەلەکانی ستەبی لە پەیمانگای سمیتسۆنیان ھەڵگیراون

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئەلجەزیرە.نێت

**ئەلجەزیرە.نێت** ئەلجەزیرە نێت ماڵپەڕێکی هەواڵی سەر بە کەناڵی هەواڵی ئەلجەزیرە و لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠١ کرایەوە بۆ ئەوەی یەکەم ماڵپەڕی گەورەی هەواڵی زمانی عەرەبی بێت لەسەر ئینتەرنێت، لە ئەیلوولی ٢٠٠٤ بە شێوەیەکی نوێ دەستیپێکردەوە.
لە ساڵی ٢٠٠٥ کەناڵی جەزیرە هەوڵیدا ناوی دۆمەینی aljazeera.com بەدەستبهێنێت بەڵام شکستی هێنا. 

## ئامانج
تەواوکردنی ڕۆڵی پێشەنگی کەناڵی ئەلجەزیرە لە پەرەپێدانی پەیامی میدیایی بینراو و چاپکراوی عەرەبی، بەهێزکردنی جەماوەری عەرەب لۆ بەدواداچوونی بەردەوامی هەواڵ و بەرنامەکان و شیکردنەوەکانیان لە ئینتەرنێت و زیادکردنی ژمارەی شوێنکەوتوانی کەناڵی ئەلجەزیرە چالاکییەکان لە ڕێگەی ماڵپەڕەکەیەوە جگە لە بینەرانی شاشە.  
## دیدگا
میدیا و مامەڵەی زانیاری هاوسەنگ کە پابەند بێت بە وردبینی و بابەتیی و بێلایەنی و ڕەچاوکردن بۆ بەدەستهێنانی هاوئاهەنگی لەگەڵ خەڵکی عەرەب و پێکهاتە شارستانی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی.
## شێواز و سیاسەتەکانی سەرنوسەری
* دروشمی هەمیشەیی کەناڵەکە بریتییە لە "بۆچوون و بۆچوونی زیاتر"
* بابتیەت و بێلایەنی
* پێشوەختە و پشتڕاستکردنەوە
* وردبینی و بەڵگەنامەسازی
* گشتاندنی گوتار. 
## سەرچاوەی ماڵپەرەکە
١: ڕاپۆرت و زانیاری پەیامنێری ماڵپەرەکە و کەناڵی ئەلجەزیرە
٢: ئاژانسە هەواڵییە جیهانییەکان و عەرەبییەکان.
## خەڵاتەکان
* خەڵاتی یەکەم لە بەشی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای تەکنەلۆژیای جیهانی لە ئەکادیمیای عەرەبی بۆ خەڵاتەکانی ئینتەرنێت لە ساڵی ٢٠١١ 
## هەوڵی هاککردن
ماڵپەڕی ئەلجەزیرە نێت لە ساڵانی ڕابردوودا بە تایبەتی دوای دەستپێکردنی شۆڕشەکانی عەرەبی بەرکەوتەی چەندین هەوڵی هاککردن بووە، کە تیمە تەکنیکییەکان بەرپەرچیان داوەتەوە، تا ئەیلوولی ٢٠١٢، یەکێک لەو هەوڵانە سەرکەوتوو بوو، کاتێک گروپێک کە خۆیان بە (ڕەشیدون) ناودەبرد، گروپێکە پشتگیری لە ڕژێمی سوریا دەکەن، ماڵپەڕی سەرەکی "ئەلجەزیرە نێت" و ماڵپەڕی (کەناڵی وەرزشی ئەلجەزیرەیان) هاککرد، و گروپەکە ڕایگەیاند کە هاککردنەکەیان “وەڵامێکە بۆ هەڵوێستەکانی کەناڵەکە لەسەر سوریا” ئەو وێنەیەی کە هاککەرەکان لەسەر ماڵپەڕەکە دایاننابوو بۆ ماوەی دوو ڕۆژ مایەوە و ماڵپەڕەکەش چەند ڕۆژێک بە هاککراوی مایەوە، بەڵام وەشانی ئینگلیزیی ماڵپەڕەکە هێشتا کاری دەکرد.
## سەرچاوە

پۆل:تەکنۆلۆژیا
پۆل:ماڵپەرەکان
پۆل:ماڵپەرە عەرەبییەکان
پۆل:ئەلجەزیرە
لەشکرکێشی جەنین (٢٠٢٣)

[220x440px|وێنۆک|چالاکیی ھاوبەشی نێوان "شاباک" و "یام"، "مەقاب" و ھێزەکانی پاراستنی [ئیسرائیل لە دڵی کەمپی جەنین دژی ڕێکخراوێکی سەربازیی لە چالاکی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین.]]
**لەشکرکێشی جەنین ٢٠٢٣** ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی سوپای داگیرکەری ئیسرائیلە کە بەرەبەیانی ڕۆژی پێنجشەممە ٢٦ی کانوونی دووەم ٢٠٢٣ لەدژی شاری (جەنین) و کەمپەکەی لە کەرتی ڕۆژئاوای داگیرکراوی فەلەستین ئەنجامدرا و لە کاتی لەشکرکێشیدا ١٠ فەلەستینی کوژران - لەنێویاندا ژنێکی بەساڵاچوو - و کەسانی دیکەش بریندار بوون.

## ماڵین
ماڵپەڕی ئەلجەزیرە.نێت ڕایگەیاندووە کە لەشکرکێشییەکە لە بەیانی پێنجشەممە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ دەستیپێکردووە و خانوویەکی سەر بە بنەماڵەی ئەلسەباغی لە کەمپی جەنین کردووەتە ئامانج.کەمپی جێنین لە ئەنجامدا ٩ کەس گیانیان لەدەستدا و ٢٠ کەسی دیکەش بریندار بوون. 

سەربازانی داگیرکەر بە گوللەی سووتێنەرەوە ماڵەکە دەکەنە ئامانج، ئەمەش بووە هۆی ئاگرکەوتنەوە لە ماڵەکە و گیانلەدەستدانی سێ کەسی ناو ماڵەکە کە سووتاون، هەروەها هەڵیانکوتایە سەر نەخۆشخانەی حکومی ناو کەمپەکە.
## بە ئامانجگرتنی کارمەندانی پزیشکی و ڕۆژنامەنووسان
شایەتحاڵەکان ڕایانگەیاندووە کە هێزەکانی داگیرکەری ئیسرائیل کارمەندانی پزیشکییان کردووەتە ئامانج. ئەمەش ڕێگری لە هەوڵەکانی کرد بۆ ڕزگارکردنی بریندارەکان. وە وەزیری تەندروستی فەلەستین، مای ئەلکایلا، لە میانی کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە کۆمەڵگەی پزیشکی فەلەستین لە ڕامەڵڵا (ناوەندی کەناری ڕۆژئاوا) ڕایگەیاند: “هێرشکردنە سەر کارمەندانی پزیشکی و ئەمبولانس پێشێلکردنی هەموو یاسا و ڕێسا و یاسا مرۆیی و نێودەوڵەتییەکانە، و… ڕێککەوتننامە و پەیماننامەکانی جنێڤ سەبارەت بە بریندارەکان و کارمەندانی پزیشکی، کە گەرەنتی ئازادی جووڵە و دابینکردنی چاودێرییان بۆ دەکات.” دامەزراوە تەندروستی و پزیشکییەکان بۆ بریندارەکانن، هەر کاتەک دەکەن دامەزراوەکان هێرشئیان بکرێتە سەر بە تاوانی جەنگ دەناسرێ.
هەروەها ڕۆژنامەنووسان کرانە ئامانج و ڕێگرییان لێکرا لە ڕووماڵکردنی ڕووداوەکانی لەشکرکێشیەکەدا، وەک یەکێک لە ڕۆژنامەنووسەکان وتی: “ئامانجکردنەکە تەنها بە فیشەکی زیندوو بووە، هەر جوڵەیەکیش لەلایەن ئێمەوە مانای مەترسییەکی ڕاستەقینە بۆ سەر ژیانە، بەبێ جیاوازی بۆ ڕۆژنامەنووسان”.
## سەرچاوە

پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
مێژووی کووەیت

وێنۆک|دراوی کۆن کە لە دوورگەی فەیلاکا دۆزرایەوە.
مێژووی کووەیت () کووەیت وڵاتێکە لە نیمچەدوورگەی عەرەبی و دەکەوێتە کەنداوی کووەیت لەسەر کەنداوی فارس، لە سەدەی ١٨ و ١٩دا کووەیت بەندەرێکی بازرگانی ئاوەدان بوو.

## کۆن
لە سەردەمی عوبەید (٦٥٠٠ ساڵ پێش زایین)، کووەیت شوێنی سەرەکی کارلێکی نێوان میزۆپۆتامیا و گەلانی بەحرەینی سەردەمی بەردینی نوێ بووە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە باکووری کووەیت بنکەیان ھەبووە. یەکەم بەڵگەی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە کووەیت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٨٠٠٠ پێش زایین کاتێک کەرەستەی مێزۆلیتیک لە بورقان دۆزرایەوە. سوبیا لە باکووری کوێت یەکەم بەڵگەی شارنشینی لە تەواوی ناوچەی کەنداوی فارسە.

### ساسانییەکان
لە ساڵی ٢٢٤ی زایینی کووەیت بووە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی ساسانییەکان، لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ساسانیدا، کووەیت بە ماشان ناسرا، ناوێکی شانشینی بەدیل بۆ قەرەکین. ئاکاز شوێنێک بوو کە سەر بە شانشینی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی بوو؛ کە وەکو کریپتەکەی مەزدیسنا ئایینی زەردەشتی لە باکووری ئاکاز دۆزرایەوە.

## دامەزراندنی
ڕێکەوتی دامەزراندنی کووەیت دەچێتە سەر باراک بن غەریر ئەلحەمید، ھۆزی بەنی خالید و فەرمانڕەوای میرنشینی ئەحسا، کە لە کۆتایی ساڵی ١١١٠ی کۆچی، قەڵایەکی بە ناوی کوت دروست کرد بۆ ھەڵگرتنی پێداویستی و ھەروەھا چەکی کۆگا، دوای ئەوە ناوی کووەیتی لێ وەرگیرا، و پاشان ئەم لە سەردەمی سەعدون بن محەممەد ئەلحەمید، شارەکە درا بە بنەماڵەی ئەلسەباح. لە ماوەی ڕابردوودا بازرگانی کووەیت زیاتر لەلایەن ئێرانییەکان و بە تایبەت خەڵکی پارێزگای بەھبەھان و بوشێھرەوە ئەنجام دەدرا. لە سەرەتای گەشەی شاردا، چەند سەد بنەماڵەی بەھبەھانی لە ھەموو چین و توێژەکان لەم بەندەرەدا نیشتەجێ بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەنداوی فارس
پۆل:کووەیت
پۆل:مێژووی کووەیت
مارک داکاسیۆس

thumb
**مارک ئالان داکاسیۆس** (لەدایکبووی ٢٦ی شوباتی ١٩٦٤) ئەکتەر و ھونەرمەندی جەنگی و کەسایەتی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە. لە نێوان تەمەنی ٧ بۆ ١٨ ساڵیدا چەندین پێشبڕکێی کاراتێ و کۆنگ فۆی بەدەستھێناوە. ڕەنگە زۆرترین جار بەھۆی ڕۆڵی لویس ستیڤنز لە فیلمەکانی Just Be Strong, Manny لە فیلمی Brother of the Wolf و تۆبی وانگ لە فیلمی Drive, Yao Ling لە فیلمی Born to Die ناوبانگی دەرکردبێت. ھەروەھا فیلمەکانی " ئەژدەی کەھرامان" (١٩٩٥)، "سابۆتاژ" (١٩٩٦) و " جۆن ویک ٣ " (٢٠١٩) لە بەرھەمە ناوازەکانی دیکەی ئەم ئەکتەرەدان.

## ژیانی تایبەتی
داکاسکۆس ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری ناوداری ئەمریکی جوولی کوندێرا کردووە، کە لەگەڵیدا ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی The Crying Freeman (فیلمی ١٩٩٥)دا بینیووە. سێ منداڵیان ھەیە: دوو کوڕ و کچێک. مارک پێنج خوشک و برای ھەیە: دوو برا و سێ خوشک. داکاسکۆس لە ٢٦ی شوباتی ١٩٦٤ لە شاری ئۆاھۆ لە ھاوای لەدایک بووە. باوکی بەناوی ئەل داکاسکۆس خەڵکی ھاوارییە و ڕاھێنەری ھونەری جەنگییە و دایک و باوکی لە فلیپین سەرچاوەیان گرتووە و بە ڕەچەڵەک چینی و فلیپینی و ئیسپانی بوون. دایکی بایۆلۆژیکی بەناوی مۆریکۆ مەکڤی مۆرای بە ڕەچەڵەک ئێرلەندی و ژاپۆنییە. داکاسکۆس لە پێشکەشکردنی سامورای لە کەناڵی مێژوو، ئاشکرای کرد کە بەشێکی زۆر لە ئەندامانی خێزانی دایکی لە بۆردومانی شاری ھێرۆشیما کوژراون. دایکی ھاوسەرەکەی مالیا بێرناڵ ھونەرمەندی جەنگییە و خاوەنی خەڵاتە. لە کۆلێژی لۆس ئانجلەس ڤالی خوێندوویەتی، لەوێ لە تیپی لەشجوانی بووە. ھەروەھا لە زانکۆی ویلایەتی پۆرتلاند لە شاری پۆرتلاند لە ویلایەتی ئۆریگۆن خوێندوویەتی. شارەزایە لە شێوازی ھونەری جەنگی باوکی، وۆن ھۆپ کۆن دۆ. لە لای ئەمین سانتۆ و وشو، موای تای و کاپۆیرای خوێندووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە ڕووسیا
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
سێیەم جەنگیی کۆیلەکان

[وێنۆک|خاکی [ئیتالیا|ئیتاڵیا و دەوروبەری ٢١٨ ساڵ پێش زایین]]
**سێیەم جەنگیی کۆیلەکان** () (نێوان ساڵانی ٧١ بۆ ٧٣ی پێش زایین) دوا زنجیرەی شەڕی سەرکەوتوو نەبووە کە پەیوەندی بە ڕابردووی کۆیلە یاخیبووەکانەوە نەبووە دژی کۆماری ڕۆم کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە شەڕەکانی کۆیلەی ڕۆمانی ناسراوە. ھەروەھا مێژووناسی ڕۆمانی پلوتارک ئەم شەڕانەی بە شەڕی گلادیاتۆرەکان و شەڕی سپارتاکۆس ناوبرد. جەنگی سێیەمی کۆیلە تاکە شەڕ بوو کە ڕاستەوخۆ ھەڕەشەی لەسەر دڵی ئیتالیا کرد، ڕۆما. دووبارەبوونەوەی سەرکەوتنەکان و گەشەکردنی خێرای گرووپە کۆیلەکان کە لە نێوان ساڵانی ٧٣ بۆ ٧١ پێش زایین لە ڕۆما یاخی بوون، زەنگی ئاگادارکردنەوە بۆ ڕۆمەکان دوو ھێندە دەکات. لە کۆتاییدا کراسۆس توانی بە تەنیا بە دروستکردنی ھێرشی سەربازی چڕ یاخیبووەکان بخاتە خوارەوە، بەڵام یاخیبووان توانیان بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ڕۆمانەکان ھەبێت لە ساڵانی دوای جەنگدا.

## مێژوو
لە نێوان ساڵانی ٧١ لۆ ٧٣ پێش زایین؛ دەستەیەک لە کۆیلە ھەڵاتووەکان- لە بنەڕەتدا ٧٨ گلادیاتۆری ھەڵات و کە بوونە گرووپێک لە ١٢٠ ھەزار پیاو و ژن و منداڵ- بەبێ سزای ئیتاڵیا لەژێر سەرکردایەتی چەند پیاوێکدا ھێرشیان کردە سەر ئیتاڵیا کە بەناوبانگترینیان سپارتاکۆس بوو. جەستەی بەھێزی ئەم گلادیاتۆرانە ھەمیشە بە شێوەیەکی سەرسووڕھێنەر چەکێکی بەھێز بووە لە نێویاندا و چەندین جار نیشانیان داوە کە توانای مامەڵەکردنیان لەگەڵ ھێزی جۆراوجۆر ھەیە، ھەر لە ھێزی کۆمپانیا و میلیشیا ڕۆمانییەکانەوە تا سەربازە ڕاھێنراوەکانی ژێر فەرماندەیی کونسوڵی سیاسیی… ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی. «پلۆتارک» پێی وایە ھەموو ھەوڵەکانی کۆیلەکان ئەوە بووە کە خۆیان لە ئاغاکانیان ڕزگار بکەن لەگەڵ کۆیلە ڕۆمییەکان و ڕاکردن بەرەو «ئامانج» (بەلجیکا و فەرەنسا ئەمڕۆ)؛ لەکاتێکدا «ئەپیان و فلۆرۆس» (مێژوونووس) پێیان وایە مەبەستی سەرەکی کۆیلەکان دروستکردنی شەڕێکی ناوخۆیی بووە لە ڕۆما بۆ ئەوەی بە تەواوی لەلایەن کۆیلەکانەوە داگیری بکەن. نیگەرانی ئەنجومەنی پیرانی ڕۆم لە سەرکەوتنە سەربازییەکانی کۆیلەکان و تاڵانکردنی شارەکانی ڕۆم و دەوروبەری، دواجار بووە ھۆی ئەوەی ڕۆما ھەشت لەشکرەکەی بنێرێتە ژێر فەرماندەیی بێبەزەیی بەڵام کاریگەرانەی کراسۆس، شەڕەکە لە ساڵی ٧١ پێش زایین کۆتایی ھات. کاتێک سپارتاکۆس دوای شەڕێکی درێژخایەن و تاڵ و پاشەکشەکردن لەبەردەم سەربازەکانی کراسۆس، زانی کە سەربازەکانی ماگنوس و ڤارۆسیش دەچنە ناو شەڕەکەوە بۆ ئەوەی بیانخەنە تەڵەوە، دواجار ھەموو ھێزەکانی نارد بۆ سەر سەربازەکانی کراسۆس. ڕووبەڕووی شکستێکی سەخت بووەوە. جەنگی سێیەمی کۆیلایەتی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر مێژووی ڕۆمای کۆن و ژیانی پیشەیی کراسۆس و پۆمپیۆ ھەبوو. ھەردوو ئەم کەسانە سەرکەوتنی خۆیان لە دژی یاخیبووان لە ئامانجە سیاسییەکانیاندا بەکارھێنا. بە پشت بەستن بە جەماوەری خۆیان لە نێو خەڵک و ھێزی خۆیان لە سوپادا، لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پیرانی ڕۆما لە ساڵی ٧٠ پێش زایین سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. کردەوەکانی ئەم دووانە وەک ئەندامانی ئەنجومەنی پیران بەشدارییەکی زۆری کرد لە لەناوبردنی دامەزراوە سیاسییەکانی ڕۆمان و لە کۆتاییدا بووە ھۆی گۆڕینی کۆماری ڕۆمانی بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەیەی ٧٠ی پێش زایین
کاکاتۆ (باڵندە)

وێنۆک|120px
**کاکاتۆ** جۆرێکی باڵندەن کە لە ھەموو جیھاندا بڵاوبوونەتەوە، و جۆرەکانیان لە نیوەگۆی باکووردا زیاترە لە ناوچەکانی دیکەی جیھان. کاکاتۆکان بە گشتی باڵندەی مامناوەند تا گەورەن و بەزۆری ڕەنگیان سپی یان خۆڵەمێشییە. ئەم باڵندانە زۆرجار نیشانەی ڕەشیان لەسەر باڵ یان سەریان ھەیە. قاچەکانیان پەڕدارە و نووکەکانیان ئەستوور و درێژن. ھەردوو باڵندەی نێر و مێ لەیەک دەچن و لەسەر زەوی یان لە ئاوەکاندا ھێلانە دەکەن. کاکاتۆ لە ماسی و قڕکەر و نەرمەلۆکە و مێروو و لاشەی ئاژەڵ و ھەروەھا میوە و کەرەستەی ڕوەکی دەخوات. ئەم باڵندەیە لە بەندەر ئەنزالی زۆر باوە و دیمەنێکی جوان بە دەریا دەبەخشێت. *مریشکی نەورۆزی* *مارمێلکە، مریشکی* ماسیخۆر یان یاو (لە بنەماڵەی تیرەن لە ڕیزبەندی سالیمسانان ١٠٠ جۆر لەخۆدەگرێت لە ٢٢ ڕەگەزدا، کە جۆری جۆراوجۆری ھەیە لەوانە پرێستۆدرای و بۆشایی ئاو.

## جۆرەکان
«کاکاتۆی بچووک» کە ناوی زانستی *Larus minutus*، لە باکووری ئەورووپا و ئاسیا دەژی. ھەروەھا مەلە بچووکەکانی ئەم باڵندەیە لە بەشێک لە باکووری کەنەدا ھەن. ئەم باڵندەیە کۆچبەرە، لە زستاندا کۆچ دەکەن بۆ کەناراوەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا و دەریای ناوەڕاست و - ژمارەیەکی کەم - بەرەو باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. کاکاتۆی بچووک بچووکترین جۆری خێزانەکەیە. درێژی ئەم باڵندەیە لە نێوان ٢٥ بۆ ٢٧ سم و درێژی باڵەکانی ٧٥ بۆ ٨٠ سم و کێشی نزیکەی ٦٨ بۆ ١٣٣ گرامە. ڕەنگی پەڕەکانی ئەم باڵندەیە خۆڵەمێشی کاڵە. نووکەکەی تەسک و ڕەشە و قاچەکانی سووری تۆخن. کاکاتۆیەکی بچووک دوای سێ ساڵ پێدەگات. ئەم باڵندانە لە ڕووی ئاوەوە خۆراکەکانیان دەدۆزنەوە و دەیخۆن - بەزۆری بە غەواس - ھەروەھا مێرووی بچووک لە ھەوادا ڕاو دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەلەکان
پۆل:مەلە ئاوییەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
شانشینی عادلشاھی

**شانشینی عادل شاھی** یان **سوڵتانییەتی بیجاپور** لە ساڵانی ١٤٩٠ تا ١٦٨٦ی زایینی/٨٧٦–١٠٩٦ کۆچی، فەرمانڕەوایی بیجاپوریان کردووە لە ڕۆژاوای ناوچەی دەکان لە باشووری ھیندستان. دامەزرێنەری بنەماڵەی عادل شاھی کەسێک بوو بە ناوی یوسف عادل شا، کە لە شاری ساوە گەورە بووە لە تەمەنی گەنجیدا لە ئێرانەوە چووەتە ھیندستان و دوای چوونە ناو ھیندستان خزمەتی فەرمانڕەوا و سوڵتانەکانی بیجاپور دەکات. ئەو لەگەڵ ئیسماعیلی کوڕی بیجاپوریان لە سوڵتانییەتی بەھمەن جیاکردەوە و لەبری شا نازناوی خانیان بەکارھێنا. خان کە بە واتای سەرۆک دێت، بە مەبەستی ڕێزگرتن لە ڕێزبەندی نازناوی شاھانە و ڕێزگرتن لە سوڵتانی بەھمەن، ناوی شای دانراوە. ئیبراھیم عادل شا نەوەی یوسف عەلی شا بوو کە نازناوی شای وەرگرت و سنووری سوڵتانییەتی بیجاپور دیاری کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە
گۆرانی منداڵان

گۆرانی منداڵان دەبێت ڕیتمی منداڵان گونجاو بێت لەگەڵ ئەو مۆسیقایەی بۆی دانراوە، گۆرانییەک کە بۆ منداڵان دروستبکرێت دەبێت لە نێوان خۆیاندا ھاوبەشی بکەن یان بەشێوەی کۆرس یان دروستکردنێکی مۆدێرن بێت کە مەبەست لێی کات بەسەربردن بێت، بەکارھێنانی بابەتێک لە ماڵەوە یان پەروەردەدایە. ھەرچەندە گۆرانی منداڵان لە ھەندێک کولتووردا زیاتر لە ھەندێکی دیکە تۆمارکراون و لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، بەڵام پێدەچێت لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا گشتگیر بێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* BBC Page with lyrics of British Playground Songs
* http://www.preschoolrainbow.org/preschool-rhymes.htm 
* Miss Lucy's Playground Songs

پۆل:شێوەکانی مۆسیقا
باشووری ڕۆژاوای ئێران

**باشووری ڕۆژاوای ئێران** فیلمێکی دۆکۆمێنتارییە لە دەرھێنانی محەممەد ڕەزا فارتوسییە، فیلمێکی دیکۆمێنتارییە دەربارەی ژیانی بنەماڵەی فەرحانساواری و گێڕانەوەی دوا دانیشتووانی عەرەبی تاڤگەی ھۆرۆل عەزیم لە باشووری ڕۆژاوای ئێران کە زۆربەیان لەناوچوون.

ئەم فیلمە دیکۆمێنتارییە بە ماوەی ٥٢ خولەک لەلایەن بەرھەمی ھاوبەشی محەممەد ڕەزا جەمیی و محەممەد ڕەزا فارتوسی و فۆتۆگرافی ڕەزا ئەبیات ئامادەکراوە و بەرھەم ھێنراوە.

## دەربارەی فیلمەکە
دوای دۆزینەوە و کونکردنی کێڵگەی نەوتی ئازادیگان و دروستکردنی بەنداوی کارخێ، زۆربەی تاڵاوەکانی ھۆرال عەزیم لە باشووری ڕۆژاوای ئێران وێران بوون. وشکبوونەوەی ئەم تاڵاوە کە بە تاکە سەرچاوەی ئابووریی خەڵک دادەنرا، بووە ھۆی کۆچی زۆربەی خەڵکی ھۆرن بۆ شارەکانی نزیک. ئەم دۆکیۆمێنتارییە باس لە ژیانی دوا دانیشتووانی ھۆرول عەزیم دەکات. لە ساڵی ٢٠٠١ بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNEP) بە فەرمی ئێرانی ئاگادار کردەوە کە کارەساتێک بە قەبارەی گەورەترین کارەساتی ژینگەیی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا لە باشووری ڕۆژاوای ئێران ڕوودەدات.

## خەڵاتەکان
* خەڵاتی تایبەتی «دی لاھۆرا»ی فێستیڤاڵی فیلمی ژینگەیی بەرشەلۆنە (FIKMA)، باشووری ڕۆژاوای ئێران وەک تاکە نوێنەری سینەمای ئێران لەگەڵ ٢٤ فیلمی دیکەی ئەمریکا، ئیسپانیا، فەرەنسا، کەنەدا، ئینگلتەرا، ئوسترالیا، سویسرا، سوید و چەند وڵاتێکی دیکە ئامادە بووە
* پێزانینی تایبەتی دەستەی سوێندخواردنی فێستیڤاڵی تۆرستراڤا لە کۆماری چیک بۆ فیلمی دیکۆمێنتاریی ئێران، باشووری ڕۆژاوا.
* بڕوانامەی شەرەفی فێستیڤاڵی ئیستۆنیا
* بەشداریکردن لە بەشی فەرمی خولی چوارەمی فێستیڤاڵی فیلمی ئیمارات
* بەشداریکردن لە بەشی فەرمی چوارەمین فێستیڤاڵی ئیکۆزین لە شاری زاراگۆزا - ئیسپانیا
* بەشداری لە بەشی پێشبڕکێی فێستیڤاڵی فیلمی دۆکیۆمێنتاری، سینەما حەقیرات - تاران
* لە بەشی فیلمی فێستیڤاڵی وێنەی ساڵی ٢٠١٠دا نیشان دراوە
* بوونی فیلمی دیکۆمێنتاریی «ئێران، باشووری ڕۆژئاوا» لە بازاڕی فیلمی فێستیڤاڵی ھۆت دۆگی کەنەدا
* بەشداریکردن لە دوو بەشی خەڵاتی «ڕای» و خەڵاتی «باسیل ڕایت» لەلایەن پەیمانگای شاھانەی ئەنترۆپۆلۆژی لەندەن وەرگیرا.
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی فیلمی داکۆتا لە ئەمریکا
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی فیلمی ژان ڕۆش پاریس
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی دوو ساڵەی فیلمی لەندەن
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی فیلمی ئیکۆزین لە ئیسپانیا
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی فیلم لە شاری ئەدیس لە ئەسیوپیا
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی فیلمی دوبەی
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی فیلمی عەرەبی ڕووەتەردام
* بەشداریکردن لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی بەغدا
* پێشکەشکردن لە سیمپۆزیۆمی نێودەوڵەتی "ئێران، کەنداوی فارس و وڵاتانی دراوسێ" لە زانکۆی سانت ئەندرۆس، سکۆتلەندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای خووزستان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
کودۆ

وێنۆک|150px
**کودۆ** یان **دای دۆ جۆکۆ** () ھونەرێکی جەنگی تێکەڵاوی ژاپۆنییە. ئەم ھونەرە جەنگییە تێکەڵەیەک لە بۆکسێن و کاراتێی کیۆکوشین و جودۆیە. ھەروەھا دەتوانرێت ئەم ھونەرە بە *بەھێزترین شێوازی کۆنتڕۆڵنەکراو لە جیھاندا* ناوببرێت. تەکنیک و لێدانەکانی ئەم بوارە زۆر تەواون و دەتوانرێت ئەم بوارە بخرێتە ڕیزی *باشترین مەیدانەکانی جەنگی جیھان*. کورتە مێژووی ئەم بوارە یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە مرۆڤەکان ئاشنا نین پێی؛ بەڵام ئەمە بەھاکانی تەواوی ڕیزەکەی دایس کەم ناکاتەوە. فەلسەفەی دای دۆ ھەوڵ دەدات پراکتیزەکردنی کاراتێ بەھێز بکات و بەڕێز *پرۆفیسۆر تاکاشی ئازوما* ئەم فەلسەفەیەی لە میتۆدەکەیدا لە ھەموو جیھاندا بەکارھێناوە. ئێمە پەیڕەوی فەلسەفەی خۆمان دەکەین، واتە بە پەیڕەوکردنی مەعریفەی کاراتێ لەگەڵ میتۆدی *فیکری و فیزیکی* بەردەوام دەبین و زۆر کەسیش بە جۆش و خرۆشەوە ئارەزووی پەیڕەوکردنی ئەم شێوازە دەکەن بۆ ئەوەی ببنە مرۆڤێک کە بە زانست ڕۆشنبیرن، بەسوود بۆ کۆمەڵگاکەیان. بە فێربوونی ئەم بوارە دەتوانیت بەشداری لە شەڕ و پێشبڕکێکان بکەیت لە بوارەکانی وەک وشو ساندا، کیک بۆکسینگ، موای تای، بۆکسێن و ئێم ئێم ئەی.

## مێژوو
کودۆ لە *ساڵی ١٩٨١* لە ژاپۆن لەلایەن *تاکاشی ئازوما* دامەزراوە.

## شەڕێک
کودۆ ھونەرێکی تەواو بێکۆنتڕۆڵ و ئازادە کە ئیلھامەکەی لە تێکەڵکردنی *[[مستانی|بۆکسێن]] و [[جودۆ]] و [[کیۆکۆشین]] کاراتێ* وەرگرتووە. لەم ھونەرەدا لێدان بە *ئەژنۆ* و تەنانەت *لێدان بە سەریش* *ئازادە*.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرزشە شەڕانگێزەکان
واکیزاشی

وێنۆک
**واکیزاشی** () جۆرێکە لە شمشێری نەریتی ژاپۆنی کە سامورایییەکان لە ژاپۆنی فیۆداڵی بەکاریان دەھێنا. واکیزاشی شمشێرێکی کورت بوو و تیغێکی کێشراو بوو کە بە «چەکی شەرەف»ی سامورایییەکان دادەنرا و ھەمیشە لەگەڵ خۆیان ھەڵیان دەگرت.

## مێژوو و بەکارھێنان
بەرھەمھێنانی شمشێر لە ژاپۆن بەسەر ماوەی دیاریکراودا دابەشکراوە:
*جۆکۆتۆ (شمشێری کۆن، تا دەوروبەری ساڵی ٩٠٠ی زایینی)
*کۆتۆ (شمشێرە کۆنەکان لە دەوروبەری ساڵانی ١٥٩٦–٩٠٠)
*شینتۆ (شمشێری نوێ ١٥٩٦–١٧٨٠)
*شینشینتۆ (شمشێری نوێتر ١٧٨١–١٨٧٦)
* جێندایتۆ (شمشێری مۆدێرن یان ھاوچەرخ ١٨٧٦–ئێستا).
واکیزاشی تیغێکی لە نێوان ٣٠ بۆ ٦٠ سم (١٢ بۆ ٢٤ ئینچ) درێژی ھەیە. واکیزاشی ھەر لە سەدەی ١٥ یان ١٦ بەکارھێنراون. واکیزاشی وەک شمشێرێکی یەدەگ یان یارمەتیدەر بەکاردەھێنرا، ھەروەھا بۆ شەڕی نزیک، بۆ سەربڕینی بەرامبەرێکی دۆڕاو و ھەندێکجاریش بۆ ئەنجامدانی سێپوکو(ڕێوڕەسمێکی ژاپۆنییە) بەکاردەھێنرا.

## سەرچاوەکان
بیجاپور

**بیجاپور** (Bijapur) () بارەگای قەزای بیجاپورە لە ویلایەتی کارناتاکا. شاری بیجاپور ناوەندی قەزاکەیە و دەکەوێتە ٥٣٠ کم لە باکووری ڕۆژاوای شاری بەنگالۆر. بیجاپور یەکێکە لە شارە گرنگەکانی مێژووی دەکان و بەناوبانگە بەو بینا مێژوویییە گەورەیانەی کە لە سەردەمی دەسەڵاتی شانشینی عادلشادا دروستکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ھیندستان
کتێبخانەی دەیڤید ساسۆن

**کتێبخانە و ژووری خوێندنەوە دەیڤید ساسۆن** کتێبخانە و پێکھاتەیەکی میراتی بەناوبانگە لە شاری مومبای لە ھیندستان. بیرۆکەی دانانی کتێبخانەیەک لە ناوەڕاستی شارەکەدا لە ئەلبێرت ساسۆن کوڕی خێرخوازی بەناوبانگی جوولەکە بەغدادی دەیڤید ساسۆنەوە ھاتووە. کتێبخانەکە دەکەوێتە سەر ڕیزی ڕامپارت، سەیری ئەودیوی کالا غودا دەکات. بیناکە لە ساڵی ١٨٧٠ تەواو بووە و بە بەکارھێنانی بەردی زەردی مەلاد دروست کراوە، زۆر ھاوشێوەی کۆلێژی ئێلفینستۆن و بیناکانی سوپا و دەریایی و ھۆتێلی واتسۆن کە ھاوتەریبەن. لە سەرووی پۆرتیکۆی دەروازەکەوە جەستەیەکی بەردی سپی دەیڤید ساسۆن ھەیە. ئەم جەستەی مەڕمەڕییە مۆدێلی کارکردنی تۆماس وۆڵنەر بوو بۆ پەیکەری ساسۆن کە لە پێشەوەی پلیکانەکانی کتێبخانەی دەیڤید ساسۆن وەستابوو. ئەم پەیکەرە مەڕمەڕییە وەستاوە کە لە ساڵی ١٨٦٥ تەواو بووە، لەلایەن سێر بارتل فرێر، حاکمی بۆمبای و ھاوڕێی تایبەتی پەیکەرتاشەکە، وۆڵنەرەوە، ڕاسپێردراوە. بەشداریکردن لە کۆمەڵگەی جوولەکەکان و ژمارەیەکی بێشوماری بازرگان و ھاوڕێیان لە ئینگلتەرا ھات.

ھەروەھا بیناکە چاویلکەسازەکانی لوند و بلۆکلی تێدایە. بیناکە ناوی کتێبخانەی دەیڤید ساسۆن و ژووری خوێندنەوە بوو.

## ئەمانەش ببینە
* کتێبخانەی ماراتی گرانت سانگراھالایا

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە مومبای
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ساڵی ١٨٧٠ تەواو بوون
کۆمپانیای نیشتیمانی نەوتی باشووری ئێران

وێنۆک
**کۆمپانیای نیشتیمانی نەوتی باشووری ئێران**، گەورەترین کۆمپانیای نەوت و گاز لە ئێران، سەر بە کۆمپانیای نیشتمانی نەوتی ئێرانە و لە بواری گەڕان و پەرەپێدان و بەرھەمھێنان، پرۆسێسکردن و گواستنەوەی نەوتی خاو و سرووشتی کاردەکات غاز، ھەروەھا بەرھەمھێنانی غازی چڕ. ڕەگی دامەزراندنی ئەم کۆمپانیایە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٧١ و دامەزراندنی ئۆسکۆ لە شاری مەسجد سلێمان. فۆڕمی ئێستای ئەم کۆمپانیایە لە دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٧٨ پێکھاتووە، بە تێکەڵکردنی سەروەت و سامانی کۆمپانیای ئۆسکۆ و کۆمپانیای ئۆپەراسیۆنە ناپیشەسازییەکان، لەژێر ناوی بەڕێوەبردنی ناوچە نەوت ھەڵگرەکان. دوای شەڕی ئێران و عێراق ناوی گۆڕدرا بۆ بەڕێوەبردنی بەرھەمھێنانی سەرزەوی و لە ساڵی ١٩٩٨دا، دوای داڕشتنەوەی دووبارە و ڕێکخستنەوە، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ کۆمپانیای نیشتمانی ناوچە نەوتھەڵگرەکانی باشوور. ئێستا بارەگای ئەم کۆمپانیایە دەکەوێتە شاری ئەھواز. کۆمپانیای ناوچە نەوتییەکانی باشوور لە ئێستادا نزیکەی ٨٠٪ی نەوتی ئێران و ١٦٪ی غازی ئێران بەرھەم دەھێنێت، کە ٣ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و ٢٫٥ ملیار پێ سێجا (ھاوتا بە ٧٠ ملیۆن مەتر سێجا) غازی سروشتی و ١٣٠ ھەزار بەرمیل غازی چڕ بەرھەم دەھێنێت ڕۆژانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای خووزستان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
تووس

[وێنۆک|قوبەیەکی فراوانی [ھاروون ڕەشید|ھارونییە لە توس. ھەندێک دەڵێن گۆڕی غەزالییە، بەڵام ئەمە جێی مشتومڕە.]]
**تووس** () شارێکی دێرینە لە پارێزگای خوراسانی ڕەزەوی لە ئێران لە نزیک مەشھەد. بۆ یۆنانییە کۆنەکان بە سوسیس ناسرابوو. ھەروەھا بە توسا ناسرابوو.تووس بەسەر چوار شاردا دابەش بوو، تابران، ڕاداکان، نوان و تێرۆید. تەواوی ناوچەکە کە ئەمڕۆ تەنھا پێی دەوترێت توس گەورەترین شاری ھەموو ناوچەکە بووە لە سەدەی پێنجەمدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
بەنگال

[وێنۆک|280x280پیکسڵ|نەخشەی ناوچەی بەنگال:[بەنگلادێش|بەنگلادیش و بەنگالی ڕۆژاوا، ھیندستان]]
**بەنگال** () ھەرێمێکی دابەشکراوە لە ئاسیای باشوور کە لە نێوان دوو وڵاتدا دابەشکراوە، ئەوانیش بەنگلادش و ھیندستانە. پێشتر ھەردوو بەشەکە یەکگرتوو بوون، ھەرچەندە لە ڕووی مێژوویییەوە بەشێک بوون لە بەریتانی ڕاج، ئەمڕۆ بەنگالی ڕۆژاوا بەشێکە لە ھیندستان و *بەنگالی ڕۆژھەڵات* بەنگلادیش. دەلتای گەنجس لەخۆدەگرێت، کە گەورەترینە لە جیھاندا.
[وێنۆک|200px|[پڵنگی بەنگالی|پڵنگی بەنگاڵی]]

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:جوگرافیای بەنگلادێش
پۆل:جوگرافیای ھیندستان
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:مێژووی بەنگال
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
بەوری بەنگالی

150px|وێنۆک
**پڵنگی بەنگالی** یەکێکە لەژێر جۆرەکانی پڵنگ کە زیاتر لە ھیندستان و بەنگلادیش دەبینرێت. ھەروەھا دەتوانرێت لە نیپاڵ، پاکستان، بوتان، میانمار و باشووری تبت بدۆزرێتەوە. بە شێوەیەکی نەریتی، ئەوان بە دووەم گەورەترین ژێر جۆری (لە ڕووی قەبارەوە) لە دوای پڵنگی سیبیریا دادەنرێت، ھەرچەندە پڵنگی باکووری بەنگال زۆرجار لە پڵنگی سیبیریا گەورەترە. تا ئێستا قورسترین پڵنگەکانی بەنگال کە بۆ لێکۆڵینەوە لە نیپاڵ گیراون، قورستر بوون لەو پڵنگانەی کە بەم دوایییە لە سیبیریا گیراون. پڵنگی بەنگال سەردەمانێک لە مەترسی لەناوچوون بوون بەڵام غەرامەی ڕاوکردنیان زیاد بوو و ژمارەیان زیاد بوو و لە مەترسی ڕزگاریان بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینگەی بەنگلادێشی ڕۆژاوا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:بەورەکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
بەریتانی ڕاج

**ڕاجی بەریتانی** تا ساڵی ١٩٤٧ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان فەرمانڕەوایی بوو. ڕاج وشەیەکە بە زمانی ھیندی کە بە واتای حوکمڕانی دێت؛ بۆیە ڕاجی بەریتانی بە واتای حوکمڕانی لەلایەن ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا لە باشووری ئاسیا دێت. ئێستا ناوچەکە لە ھیندستان، پاکستان، بەنگلادیش، سریلانکا، میانمارنیپاڵ و بوتانە بە ڕاجی بەریتانی ھەروەھا پێی دەوترێت *ھیندی بەریتانی ئیمپراتۆرییەت* یان *ئیمپراتۆرییەتی ھیندستان*.

زاراوەی ڕاجی بەریتانی بۆ حوکمڕانی ڕاستەوخۆی بەریتانیا بەکاردێت بەسەر ئەو ناوچانەی کە لەلایەن بەریتانییەکانەوە داگیرکرابوون، کە بە *[[ھیندستانی بەریتانی]]* ناسراون؛ کە کاریگەری بەریتانیا لەسەر زۆرێک لە دەوڵەتە سەربەخۆکانی میرنشینی لەخۆگرتبوو. ئەو ناوچانە لەلایەن فەرمانڕەوا نەریتییەکانی خۆیانەوە لەژێر دەسەڵاتی گشتی تاجی بەریتانیادا بەڕێوەدەبرا.

**ھیندستانی دابەشنەکراو** زاراوەیەکی دیکەیە بۆ مانای تەواوی ناوچەی دەسەڵاتی بەریتانیا، بەڵام لە بۆرمادا وەرناگرێت، کە لە ساڵی ١٩٣٧ بوو بە کۆلۆنییەکی تایبەتی بەریتانیا. کۆلۆنی دەدەن لە ساڵی ١٨٥٨ تا ١٩٣٧ لە ھیندستان کەوتە ژێر ھەمان حکوومەت و ھەمان شت بۆ سۆمالیلەندی بەریتانی (ئێستا بەشێکە لە سۆماڵ) لە ساڵی ١٨٨٤ تا ١٨٩٨ و سەنگافورە لە ساڵی ١٨٥٨ تا ساڵی ١٨٦٧.

دەسەڵاتی بەریتانیا لە ١٥ی ئابی ١٩٤٧ کۆتایی ھات، سنوورەکانی نێوان ھیندستان و پاکستان لە ١٨ی ئاب کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. زۆر کەس لە کاتی دابەشکردنی ھیندستان گیانیان لەدەستدا.

جامو و کشمیر، وەک دەوڵەتە شازادەکانی دیکە، لەژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی بەریتانیادا نەبووە. ھیندستان و پاکستان چوونە شەڕەوە لەسەر ئەم ناوچەیە کە ئێستا لە نێوانیاندا دابەش بووە.

١٨٦١ سەرژمێری دەری خست کە ژمارەی دانیشتووانی بەریتانیا لە کیشوەری لاوەکیدا ١٢٥٬٩٤٥ کەسە. تەنھا ٤١ ھەزار و ٨٦٢ کەسیان مەدەنی بوون لەکاتێکدا ٨٤ ھەزار و ٨٣ ئەفسەر و پیاوی ئەورووپی لە سوپای ئەمریکادا بوون لە ساڵی ١٨٨٠ سوپای وەستاوی ھیندستان پێکھاتبوو لە ٦٦ ھەزار سەربازی بەریتانیا و ١٣٠ ھەزار کەسی خەڵکی ڕەسەن و ٣٥٠ ھەزار سەرباز لە سوپای میرنشینەکاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٨
فەرمانڕەوایی کۆمپانیا لە ھیندستان

وێنۆک|130px
**فەرمانڕەوایی کۆمپانیا لە ھیندستان** ئاماژەیە بۆ حوکمڕانی و زیادبوونی ڕۆڵی ئەم کۆمپانیایە بەریتانییە لە بەشێک لە کیشوەری ھیندستان کە بە نزیکەیی لە ساڵی ١٧٥٧ و دوای شەڕی پلاسی دەستی پێکردووە. نەوابی بەنگال و مورشیداباد بە قبوڵکردنی شکست لەم شەڕەدا، خاکەکەی تەسلیمی کۆمپانیای بەریتانیا کرد؛ بەڵام ئەم پرسە تاکە ھۆکاری سەرەکی نەبووە و ھۆکارەکانی دیکە کاریگەری بەرچاویان لەم لێشاوەدا ھەبووە. لە ساڵی ١٧٦٥ کۆمپانیاکە دڵنیایی بە ئەنجومەن دا کە دەتوانێت داھاتی بەنگال و بیھار وەربگرێت.

## سەرچاوەکان