open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بیابانی ڕێگستان

وێنۆک|نەخشەیەکی تۆپۆگرافی ئەفغانستان
**بیابانی ڕێگستان** () ھەژدەھەمین گەورەترین بیابانەکانی جیھانە. ناوچەیەکی زۆر بێسەروبەر و چۆڵەوانییە لە نێوان پارێزگاکانی ھێلمھند و قەندەھار لە باشووری ڕۆژئاوای ئەفغانستان ھەڵکەوتووە بیابانێکی لمییە و لە گردە لمی بچووک و سوور پێکھاتووە و نزیکەی ٥٠–١٠٠ پێ (١٥–٣٠ م) بەرزایی ھەیە لەگەڵ ناوچەی دەشتایی بە لم داپۆشراو، ھەروەھا ناوچەی بەردین و گڵی کراوەشی ھەیە. بناغە و بنەچەی گردەکان لە گواستنەوەی لم و وردە بەردی بیابانەکە دروست بوون، ئەمەش بەھۆی بایە بەھێزەکانی خۆڕئاوا و ڕۆژھەڵاتە کە توانای ھەڵگرتنی بڕێکی زۆر لە لمیان ھەیە. دیاردەی بە بیابان بوون پەرەی سەندووە و بیابان وردە وردە زیادەڕەوی دەکات بۆسەر ناوچە کشتوکاڵییەکانی دەوروبەری.
وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی ڕێگستان
وشکەساڵییەکی سەخت لە ساڵی ١٩٩٨ بووە ھۆی ئاوارەبوونی نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسی ناوچەی بیابانی ڕێگستان. زۆربەیان ئێستا لە شوێنی نیشتەجێبوونی کاتی لە نێوان ڕووباری ئەرغەندب و ھێلماند و ڕیگستان دا دەژین. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە کەمپەکانی UN بۆ ئاوارە ناوخۆیییەکان (IDPs) لە پارێزگای کەندەر، لەلایەن یوئێنەوە پشتگیری دەکرێن لە ئێستادا یوئێن بەدوای ستراتیژییەتی گەڕاندنەوە بۆ ئەو ناوچانە دەگەڕێت تاوەکو بگەڕێنەوە بۆ ژیان و نەریتی خۆیان لە بەخێو کردنی مەڕوماڵات لە ڕیگستان. بیابانی ڕیگستان بەزۆری بەرەو ڕۆژاوا زیاد دەکات، زیادەڕەوی دەکات لە ناوچە کشتوکاڵییەکان. تیمی بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایدەگەیەنێت کە «ڕەنگە تا نزیکەی ١٠٠ گوند بەھۆی خۆڵ و لمی باوەوە ژێر لم بکەون» لە باکووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە، لمی بیابانەکە بەرەو زەویە کشتوکاڵییەکان دەچن، ڕێڕەوی ئاوەڕۆکان وشک دەبن و بەھۆی ھاتنی لمیشەوە لەپێش چاوان ون دەبن. تیمی (یو ئێن ئی پی) چاودێری دەنکە لمییەکانی کرد نزیکەی تا ٥٠ پێ (١٥ مەتر) ڕێگا سەرەکییەکان دەبەستن، دانیشتووانیان بە زۆر ڕێگا ھەوڵ دەدەن بۆ کردنەوە یان دروستکردنی ڕێگای نوێ.

## ئەمانەش ببینە
* بلۆچستان، ئەفغانستان
* جوگرافیای ئەفغانستان
* پێڕستی بیابانەکان بەپێی ڕووبەر

## سەرچاوەکان

پۆل:بیابانەکان
بیابانی دەشتی مارگۆ

**دەشتی مارگۆ** ھەروەھا **دەشت مەراغو** یان **دەشت مەڕگۆشی** پێ دەوترێت (فارسی: دشت مارگو) ناوچەیەکی بیابانییە لە پارێزگاکانی ھەلماند و نیمروز لە ئەفغانستان. بیابانەکە ھاوسنوورە لەگەڵ دەشتی خاش و بیابانی ڕێگستان ئەمە ھەژدەھەمین گەورەترین بیابانی جیھانە بە نزیکەی ١٥٠٬٠٠٠ کم ٢. بەرزی ناوچەکە بەرزدەبێتەوە تا بەرزی ٥٠٠–٧٠٠ م، بیابانەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە کۆمەڵی لمی و دەشتی قوڕی بەردی پێک ھاتووە.
وێنۆک|بیابانی دەشتی مارگۆ، لەلای چەپی نەخشە ھەڵکەوتووە

ناوی بیابانەکە بە واتای «بیابانی مەرگ» دێت، (دەشتی مارگۆ) یەک ناوی لێکدراوە. دەتوانێ بە مانای دەشت مارانیش بێت کە گۆ لە زمانی گۆرانی دا یانی دەشت 

## ئەمانەش ببینە
* سیستان، ئەفغانستان
* جوگرافیای ئەفغانستان
* پێڕستی بیابانەکان بەپێی ڕووبەر

## سەرچاوەکان

پۆل:بیابانەکان
بەنداوی چراغ وەیس

وێنۆک|270px|چەپ|بەنداوی چراغ وەیس
**بەنداوی چراغ وەیس** کەوتووەتە ١٧ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژئاوای سەقز و لە ساڵانی ٢٠١٠ تا ٢٠١٤ دروست کراوە. ئەم بەنداوە یەکێک لە بەنداوکانی پاریزگای سنە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و ئاوی شاری سەقز و پتر لە ٦٠ گوند و ئاوایی دەور و بەر لەسەر ڕێگەی سەقز بە بانە تامین دەکا. ئاوی پشت ئەو بەنداوە لە چەم و ڕووبارەکانی ڕووباری جەغەتوو و چەمی سەقزە کە لە کویستانەکانی چلچەمە و کێلەشین نێوان ناوچەی سەقز و بانە سەرچاوە دەگرێ و ئاوی پشت بەنداوەکە ئەگاتە ٨٥ ملوێن مەتری چوارپاڵو.
ئەم بەنداوە لە گوندستانی میرەدە نزیک بە گوندی چراغ وەیس ھەلکەوتووە.

## ئەمانەش ببینە
* بەنداوەکانی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:بەنداو
پۆل:شارستانی سەقز
دەفتەر

250px|وێنۆک|چەند دەفتەرێک
**دەفتەر** یان **پەڕاو** یان **تێنووس** بریتییە لە چەند پەڕەیەکی بەیەکەوە بەستراو کە بۆ نووسین کەڵکی لێ وەردەگیرێت. دەفتەرەکان بەزۆری خەت خەت کراون و بۆ چەند مەبەستی جۆراوجۆر کەڵکیان لێ وەردەگیرێت، لەوانە نووسینی تێبینییەکان، نووسینی یاداشتەکان، یان وێنەکێشان.

## ئەمانەش ببینە
* کتێب
* دەفتەری ڕاھێنان

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئۆسترالییەکان
پۆل:دەفتەرەکان
مۆر

250px|وێنۆک|گوڵێکی ڕەنگ مۆر
**مۆر** یان **ئەرخەوانی** بەو ڕەنگانە دەوترێت کە لەنێوان سوور و شینن. ئەم ڕەنگە نزیکە لە وەنەوشەیی.

## ئەمانەش ببینە
* وەنەوشەیی
* پێڕستی ڕەنگەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەنگ
پەڕاو

**پەڕاو** زنجێرەکێوێک لە ناوچەی کرماشان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، کە لە باکووری ڕۆژاوا ھەتا باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری کرماشان بە درێژاییی نزیکەی ٨٠ کیلۆمەتر و پانتاییی نزیکەی ٩٨٠ کیلۆمەتر کێشراوە و بەشێک لە زنجێرەچیای زاگرۆس بە ئەژمار دێت. زنجێرەکێوی پەڕاو لە باکووری ڕۆژاوا دەلکێتەوە بە زنجێرەکێوی شاھۆ، و لە باشووری ڕۆژھەڵاتیش ڕۆباری گاماسیاو لە زنجێرەکێوی گەڕین جیای دەکاتەوە. گوندستانەکانی پایرەوەن و ناودەروەن لە باشووری ڕۆژاوا و گوندستانەکانی دینەوەر و بێڵەوەر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم کوێستانەدا داکەوتنەوە. لووتکەی پەڕاو بە بەرزاییی ٣٤١٥ مەتر لە ئاستی زەریا بەرزترین لووتکەی ئەو زنجێرەکێوەیە و ھەروەھا بەرزترین لووتکەی پارێزگای کرماشان و یەکێک لە ١٥١٥ لووتکەی زۆر بەرجەستەی جیھان بە ئەژمار دێت. لووتکەی قوتەچەرمی لە زنجێرەکێوی پەڕاو وەکوو یەکێک لە ھێماکانی شار و پارێزگای کرماشان بە کار ھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێوە سێ ھەزار مەترییەکان
پۆل:کێوەکانی ئێران
پۆل:کێوەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:کێوەکانی زاگرۆس
پۆل:کێوەکانی کرماشان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:ھێماکانی کرماشان
تیپی مۆسیقای ھونەری ھەولێر

**تیپی مۆسیقای ھونەری ھەولێر** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٧٠–١٩٧١ بە فەرمی لە ھەولێر دەستی بەکار کرد. ئەم تیپە لە پەرە پێدانی تیپی مۆسیقای دەرسیم دروست کرابوو کە بە بێ مۆڵەت چالاک بوو. گرووپەکە زۆر بەرھەمی کۆنی زیندوو کردەوە و گەلێک بەرھەمی تازەشی پێشکەش کرد. تیپی ھونەری ھەولێر بەشەکانی شانۆ و شێوەکاریشی لەخۆ دەگرت و بە یەکەمین تیپ پێناسە دەکرێ کە ھەموو ھونەرمەندانی ناوچەی لە دەور یەک کۆ کربۆوە. تا ساڵی ٨٧ ھەموو بەرھەمەکانی تیپ تەنیا دەنگ بوون و لەوساوە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگی داندار و ٢١ بەرھەمیان بە شێوەی دەنگ و ڕەنگ تۆمار کرد. تیپ دوای چەن ساڵێک بەھۆی ناکۆکی ئەندامان و شەڕی ئێران و عێراق و جیا بوونەوەی ھەندێک لە ئەندامان بەھۆی پێوەست بوون بە شۆڕش، ئەسیر بوون یان چوون بۆ ھەندەران لێک ھەڵوەشاوە.

## ئەندامان
دەستەی دامەزرێنەرانی تیپی مۆسیقای ھونەری کوردی:
# جەمال ھدایت
# تەحسین تەھا
# واحید مەرجان
# مستەفا ڕەئووف
# سەباح عەبدولڕەحمان
# سوڵتان عەبدووڵڵا

ئەندامانی تیپ:
# قادر عەزیز
# فازڵ مکائیل
# جەماڵ عوسمان
# جەودەت شاکر
# نەشئەت حەمید
# عەدنان مەلا
# عەدنان ئەحمەد مەحموود
# موحسین حەسەن
# موحسین عەباس
# شەمسەدین عومەر
# زیا قەساب
# جەودەت ھاشم
# یووسف باکووری
# سەردار ئەحمەد
# تەڵعەت عاڕف
# نەزار گیتار
# جەرجیس عیزەدین
# کەماڵ حەمەدەمین
# نورەدین تاقی
# یەحیا مەرجان
# جان تۆماس
# ڕزگار خۆشناو
# جۆرج
# سیروان سەید ئەحمەد
# وریا ئەحمەد
# حەمید مەجید
# فوئاد محەممەد فەقێ
# ڕەنجبەر خۆشناو
# شەریف جەرجیس
# شێرزاد عوزەیری
# سەید ئەحمەد بەرزنجی
# جەلیل خەلیل
# مونعیم مەزھەر
# دوکتور ڕەوەند

بەشێک لە گۆرانیبێژەکان:
# حەمە جەزا
# قادر کابان
# تایەر تۆفیق
# قادر زیرەک
# ئیبراھیم سابیر
# سەلاح محەممەد کۆیی
# جەعفەر سەلیم
# تەنیا عارەب عوسمان
# نیزام شوکر
# جەبار ئەحمەد
# سابیر عەبدوڵڕەحمان
# کاوە ژاژڵەیی
# ڕەسووڵ گەردی
# جەلال سەعید
# سامان کەرکووکی

## بەرھەمەکان
بەشێک لە بەرھەمەکانی تیپ:
# بلوێری شوان
# کەژاڵ
# پەرێشانم
# حەزم لێکردووی
# بۆ دەڕۆی ئەی نازەنینم

## سەرچاوەکان

*وەرن ئەو مرۆڤە گەورانە بناسن کە شۆڕشی موزیک و شانۆیان لە ھەولێر بەرپا کرد سایتی ھەولێر

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
بیابانی نامیب

**بیابانی نامیب** کۆنترین بیابانی جیھانە و بە درێژایی کەناری ڕۆژئاوای ئەفریقای باشوور و بە زۆری لە ناو نامیبیادا ھەڵکەوتووە. ڕووبەرەکەی پتر لە ٨١ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، بیابانەکە دووەم گەورەترین بیابانی ئەفریقایە لەدوای بیابانی مەزن، لە ڕووباری پرتەقاڵی لە باشوورەوە تا ئەنگۆلا لە باکوورەوە درێژدەبێتەوە، لە باکووری خۆرئاواشییەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئۆقیانووسی ئەتڵەسییەوە.

## ناو
ناوی نامیب لە زمانی نامادا بەواتای فراوان دێت، کە ناوی وڵاتەکەشە نامیبیا.

## جوگرافیا و زەویناسی
بیابانەکە بەرزترین تەپۆلکەی دەنکە لمی ھەیە لە جیھاندا، ھەندێکی بۆ پتر لە ٤٠٠ م بەرز بوونەتەوە، بەشی باکووری ناونراوە سکێلتۆن (تێکشکاو) ئەمەش لەبەر ھەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە پێکھاتەی کەشتی تێکشکاو. توێژەرانی زانستی زەوی ئەم بیابانە بە کۆنترین بیابانی مێژوو دادەنێن و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە تەمەنی ٨٠ ملیۆن ساڵە و دەیخەنە سەر خاکی ئەفریقای باشوور. ئەڵماسەکان لە ساڵی ١٩٠٤ دۆزراونەتەوە و ھێشتا لە کەناراوەکانیان کاری ھەڵکۆلین دەکەن بۆ دەرھێنانیان، ئێستا خاوەنی چەندین کانی ئەڵماسن وەک کانی ئەڵماسی کۆلمان کۆنکئچ ئیلیزابێس بەی بەڵام لەکاتی ئێستادا زۆرینەیان بە لمی بیابانەکە داپۆشراون و بوونەتە جێگای مەترسی چونکە شارەزا نەبیت دەکەویتە ناو چاڵی ئەم کانانە کە بە لم داپۆشراون.

## کەشوھەوا
ئاووھەوای بیابانی نامیب سەخت و دژوارە و ھەورێکی تەماوی بۆری ھەمیشەیی بەسەریدا زاڵە، لەگەڵ ھەبوونی ئەم ھەورە چڕانە ھێشتا بارانی کەمە. لە شۆستەی کەناراوەکانی ساڵانە کەمتر لە دوو سانتیمەتر باران دەبارێت.

## شوێنە دیارەکانی
* سواکۆب مۆند
* والڤس بەی
* لۆدرێتز
* ئۆرانج مۆند.
* کەناراوی سکتۆن
* دۆڵی مانگ
* یۆجینڤیلەر
* سیسریم
* سۆلیتێر
* سۆسۆسڤلی
** چاڵی ٤٥
** دێدڤلی
** ھێدنڤلی
* سپیتزکۆب
* دەشتی ویلیوچا

## پێشانگا

Namib Desert surface.jpg|دیمەنی دەریای لمی نامیب کە بەھۆی مانگی دەستکردی ناساوە گیراوە.
ConceptionBay Namibia ISS011-E-9756.jpg|دەریای لمین ،بیابانی نامیب.
Namib Desert SPOT 1325.jpg|دیمەنی بیابانی نامیب لەڕێگای مانگی دەستکردی سپۆت.
Namib Desert SPOT 1347.jpg| دیمەنی بیابانی نامیب لەڕێگای مانگی دەستکردی سپۆت.
Sossusvlei.jpg|سوسوسفلی، یەکێک لە سەرنجراکێشترین شوێنە گەشتیارییەکانی نامیب، کە پێک ھاتووە لە تێکەڵەی خوێ و خۆڵ و بەھۆی ڕەشەبای تاسوشاب و بارانی ھاوینە ئەم شێوەیەی وەرگرتووە.
Mondlandschaft Namibia 01.JPG|ناوچەی خاکی مانگ.
Thorn Tree Sossusvlei Namib Desert Namibia Luca Galuzzi 2004a.JPG|
NamibDesert01.jpg|
Namibie Sossusvlei 10.JPG|


## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی بیابانەکان بەپێی ڕووبەر
* کۆڵمانسکۆپ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بیابانەکان
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
تاتار (ڕوونکردنەوە)

* خەڵکی تاتار، نەتەوەیەک لە تورکەکانی نیشتەجێ لە ڕووسیان.
* زمانی تاتاری، زمانێک لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان.
* تاتارستان، کۆمارێک لە ژێردەستەی وڵاتی ڕووسیا.
* تاتار (ماکۆ)، گوندێک لە شارستانی ماکۆ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
تیپی مۆسیقای دەرسیم

**تیپی مۆسیقای دەرسیم** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٥٨ لە شاری ھەولێر بە سەرپەرەشتی جەمال ھدایت دامەزرا. ئەم تیپە بێ مۆڵەت کاری دەکرد و بۆ ماوەی یەک ساڵ بەردەوام چالاک بوو و دواترش بوو بە ھەوێنی دامەزراندنی تیپی مۆسیقای ھونەری ھەولێر

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپی مۆسیقای دەرسیم:
# زیا قەساب
# عەدنان مەلا
# مستەفا ڕەئووف
# مونعیم مەزھەر
# شەمسەدین عومەر
# واحید مەرجان
# یەحیا مەرجان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
بازاڕی سەرمایە

چەپ|وێنۆک|بازاڕی کاغەزە دارایییەکانی نیویۆرک
**بازاڕی سەرمایە** () بریتییە لەو بازاڕەی کە ورد دەبێتەوە لە کاری کڕین و فڕۆشتن و کۆکردنەوەی ھەردووکیان لە مامەلەیەک بۆ ماوەیەکی درێژخایەن (مامەلەی دڕێژخایەن) جیاوازی ئەم بازاڕە لەگەڵ بۆرسە ئەوەیە کە بۆرسە تەنھا مامەلەی دراوەکان دەکات بۆ ماوەیەکی کورت خایەن (ھەندێک جار بۆ کەمتر لە نیو کاتژمێر). کەچی ئەم بازاڕە پڕۆژەکانی وەبەرھێنانی داھاتوو مسۆگەر دەکات.

ئەم بازاڕە لەگەڵ بازاری دارایش جیاوازە ئەو بازاڕەی کە تەنھا مامەلەی دراوی حکومی و ناحکومی دەکات، بازاڕی سەرمایە تەنھا مامەلەی چەک و بەھا بازرگانییەکان دەکات، ئەم جۆرە بازاڕە تەنھا لەم وڵاتانە ھەیە کە خاوەنی سیستەمێکی بەنکی تۆکمە و تەواون وەک بەنکەکانی بواری بازرگانی و بیناسازی و خانووبەرە و بۆرسە و بیمە.

## ئەمانەش ببینە
* بازاڕی کاغەزە دارایییەکان
* بانک
* بۆرسە
* سەرمایەداری ئازاد
* سەرمایەداری دەوڵەتی

## سەرچاوەکان

* فەرھەنگی ئابووری

پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
پۆل:سەردەمی زێڕینی ھۆلەند
پۆل:خزمەتگوزارییە دارایییەکان
ئەرمەنی (ڕوونکردنەوە)

* خەڵکی ئەرمەنی، نەتەوەیەکی نیشتەجێ لە ڕۆژاوای ئاسیا.
* زمانی ئەرمەنی، زمانێک لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان کە زمانی فەرمیی وڵاتی ئەرمەنستانە.
تیپی مۆسیقای دھۆک

**تیپی مۆسیقای دھۆک** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٧٩ بە سەرپەرەشتی دڵشاد محەممەد سەعید لە دھۆک دامەزرا. یەکەم ئاھەنگی تیپەکە ھەمان ساڵ لە شاری سەماوە بەڕێوە چوو و ساڵی ١٩٨٩ لە ڤێستیواڵی سەرتاسەری عێراق پلەی یەکەمی وەدەست ھێنا. ئەم گرووپە میوزیکی فۆلکلۆری کوردی تێکەڵ بە مۆسیقای ڕۆژاوایی دەکرد. گۆرانیی (ھۆی نێرگز) کە لایەن نەجات عەبدولمەسیحەوە وتراوە بەرھەمی تیپی مۆسیقای دھۆکە.

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپی مۆسیقای دھۆک:
# ھۆی نێرگز
# ھۆی زەری
# ھۆی نازێ
# لۆرکێ
# نارین
# لێ لێ وەسۆ

## سەرچاوەکان
*لە دھۆک میوزیک بەجێماوە ڕووداو
*خەڵاتی ھونەری ماملێ بۆ ساڵی ٢٠٢١ پێشکەش بە ھونەرمەند دڵشاد سەعید دەکرێ کوردستان تیڤی
*دڵشاد سەعید کوردیپێدیا
*جەمال ئامێدی سەرۆکی تیپی مۆسیقای دھۆک: ئاوازم بۆ کەس دانەناوە، چونکە دانانی ئاواز زانستە، گوڵان مێدیا

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای کاوە

**تیپی مۆسیقای کاوە** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٨٣ بە سەرۆکایەتی سەید ئەحمەد بەرزنجی لە شاری ھەولێر دامەزرا. ئەم تیپە زۆر بەرھەمی ناوازەی بۆ تلەفیزیۆنی کەرکووک و موسڵ تۆمار کرد و لە زۆرێک لە بۆنە نەتەوەیییەکاندا ئاھەنگی گێڕا.

## کەسایەتییەکان
بەشێک لە ئەندامانی تیپ:
# نەجمەدین بابەکر
# جەلال شاکر
# سامان بریفکانی

بەشێک لە گۆرانیبێژەکان:
# میران ھەرکی
# بورھان خۆشناو
# تەنیا عارەب عوسمان
# شێرزاد عەبدولڕەحمان
# جەلال پەرێشان

## سەرچاوەکان
* سەید ئەحمەد بەرزنجی، کوردیپێدیا

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
دەروازەی دۆزەخ

**دەروازەی دۆزەخ** یان **چاڵی دۆزەخ** (بە تورکمانی: Garagum ýalkymy) چاڵێکی گڕگرتووی نەوەستاوە. لەوەتەی ساڵی ١٩٧١ لە گوندی دێرویز لە تورکمانستان کە بە دووری ٢٥٠ کم لە شاری عەشق ئابادی پایتەختی تورکمانستان لەناو جەرگەی بیابانی قەرەقووم ھەڵکەوتووە. دەتوانی لە دووری چەند کیلۆمەترێکەوە ڕووناکییەکەی ببینرێت، و بە ھیچ شێوەیەک ناکوژێتەوە.
وێنۆک|دیمەنێکی چاڵەکە
چاڵێکە تیرەکەی ٧٠ مەترە (٢٣٠پێ)و پانییەکەی ٦٠ مەترە (٢٠٠پێ) و قوڵییەکەشی ٢٠ مەترە (٦٦پێ). پێشتر ناوچەیەکی ژەھراوی بوو بەھۆی دەرچوونی گازی سرووشتییەوە دواتر یەکێتی سۆڤیەت لە ١٩٧١ وەکو چاڵێک ھەڵی کۆڵی و ئاگری تێ بەردا تاوەکو گازەکە بسوتێت و ناوچەکە لە ژەھراوی بوون بپاڕێزرێت. لەچاڵەکە بڕێکی زۆر گازی میسان دەردەچێت زانایانی سۆڤیەت گڕیان تێ بەردا تاوەکو گازەکە بسوتێت و تەواو بێت بەڵام مەشخەڵی ئاگرەکە بەردەوام بوو تاوەکو ڕۆژگاری ئەمڕۆمان.

چاڵێکە دەکەوێتە نزیک گوندی دێرویز لە تورکمانستان بەڵام ژێڕەکەی دەریایەکی فراوانی گازی میسانە و دڕێژ دەبێتەوە تاوەکو ژێڕ دەریای قەزوین، قەبارەی خەملێنراوی گازەکەی بە ٨بلیۆن مەتری چواڕگۆشە ھەژمار کراوە، چوارەم گەورەترین کێڵگەی گازی سرووشتییە لە جیھاندا.

## کاریگەری داھاتووی گازەکە
لە ئەپریڵی ٢٠١٠ سەرۆکی تورکمانستان قوربانقلی بەردی محەممەدۆڤ سەردانی شوێنەکەی کرد و فەرمانی کرد کە ئاگری چاڵەکە بکوژێندرێتەوە و دابخرێت و لە شوێنێکی نزیکی دەست بکرێت بە دەرھێنانی گازەکە بە شێوەیەکی زانستی.

## ئەمانەش ببینە
* بابە گوڕ گوڕ
* بیری دۆزەخ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
ئاڵای پارێزگای باکوور، سریلانکا

**ئاڵای پارێزگای باکوور** لە ٢٢ی ئایاری ١٩٠٧ بە پارێزگای باکووری سریلانکا دامەزرا.

ئەم ئاڵایە زۆر وەکوو ئاڵای کوردستان دەچێت. تەنانەت بەم جیاوازیەی کە ئاڵای پارێزگای باکوور لەباری ڕاوەستاوە و ھەردووکیان خۆرێکیان لە ناوەڕاستدا ھەیە.

## مێژوو
بە حوکمی دیوانی باڵای وڵاتی سریلانکا بەوەیکە ھەتا ساڵی ٢٠٠٧ فەرمانی تێکەڵ بوونەوەی دوو پارێزگا لە ساڵی ١٩٨٦ لەڕووی یەککەوتنی ھیند و سریلانکا، باکوور و ڕۆژاوا نایاسایی بوو و لەبەروەی ئەم دوو پارێزگایە دەبێت جیا لەیەک بەڕێوە بچن. ئەمە بەمانای دوو ئاڵای جیا بە پارێزگاکانی باکوور و ڕۆژاوا بوو.

## ئەمانەش ببینە
* سریلانکا
* پارێزگای باکووری سریلانکا
*  ئاڵای کوردستان

## سەرچاوەکان
ڕووباری جەغەتوو

**ڕووباری جەغەتوو** () لە کوێستانەکانی زاگرۆس نێوان سەقز و بانە و دیواندەرە سەرچاوە دەگرێ و درێژای ئەگاتە ٣٠٢ کیلۆمەتر. ئەم ڕووبارە خاوەن چوار سەر چاوەی گەورەیە بە ناوەکانی چەمی جەغەتوو، چەمی خوڕخوڕە، چەمی سارۆقامیش و چەمی سەقز. چەمی سەقز یەکێک لە سەرچاوە ھەرە گرینگەکانییەتی کە لە کویستانەکانی کێلەشین و گەردەنەی خان خۆڕ دەبێتە خوارە. چەمی جەغەتوو لە زنجیرە کوێستانەکانی چلچەمە، چەمی خوڕخوڕە لە کوێستانەکانی خوڕخوڕە و تیلەکۆ و چەمی سارۆقامیش لە کوێستانەکانی نیوان سەقز و تیکاب سەرچاوە دەگرن. ئەم چوار چەمە لە دەشتی لەگزی و عەبدولڕەزاق یەک دەگرن و ڕووباری جەغەتوو دروست دەکەن. جەغەتوو لەسەر ڕێگەی خۆی لە میاندواو ئەگوزەرێ و دەرژێتە ناو گۆلی ورمێ.

## ئەمانەش ببینە
* شارستانی سەقز

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی سەقز
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
مۆزەخانەی فریدا کالۆ

**مۆزەخانەی فریدا کالۆ** () ھەروەھا ناسراوە بە **ماڵە شینەکە** *(La Casa Azul)*** مۆزەخانەیەکی ھونەریی و مۆزەخانەیەکی ماڵیی مێژوویییە کە وەک ڕێزلێنانێک تایبەت کراوە بە ژیان و کارەکانی وێنەکێشی مەکسیکی فریدا کالۆ. ئەم مۆزەخانەیە دەکەوێتە ناوچەی کۆیۆئاکان لە مەکسیکۆ سیتی. شوێنی مۆزەخانەکە، ھەر ئەو ماڵەیە کە کالۆ لێی لەدایک بوو و لێشی گەورە بوو، ھەر لەو ماڵە بۆ چەند ساڵێک لەگەڵ دیێگۆ ڕیڤێرای ھاوسەری بەیەکەوە ژیان، فریدا ھەر لەو ماڵەدا کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٩٥٧، دیێگۆ خانووەکەی بەخشی بۆئەوەی بکرێتە مۆزەخانەیەک بۆ ڕێزلێنان لە کارەکانی فریدا.

لە مۆزەخانەکە چەند کار و تابلۆیەکی فریدا کالۆ و دیێگۆ ڕیڤێرای لێیە، ھەروەھا لەگەڵ چەند بەرھەمێکی ھونەرمەندانی دیکە و فۆلکلۆری مەکسیکی، وێنە و یادەوەرییەکانی فریدا لەگەڵ چەند کەل و پەلێکی کەسیی. شێوەی ماڵەکە بەگشتی وەک ساڵانی پەنجاکان ماوەتەوە. لە ئێستادا یەکێکە لە دیارترین مۆزەخانەکانی مەکسیکۆ سیتی و سەردانیکەری ھەیە.

مۆزەخانەکە بۆیەکەمینجار لە ساڵی ١٩٥٨ کرایەوە، تا ئەمڕۆش لە چالاکی و خستنەڕووی بەرھەمەکان کراوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریدا کالۆ
پۆل:مۆزەخانەکانی مەکسیکۆ سیتی
پۆل:ماڵەکانی مەکسیکۆ سیتی
بیابانی کەلاھاری

**بیابانی کەلاھاری** ناوچەیەکی فراوانی لمییە لە باشووری ئەفریقیا ھەڵکەوتووە ھەریەکە لە وڵاتانی بۆتسوانا و نامیبیا و بەشێکی ئەفریقیای باشوور دەگرێتەوە ڕووبەرەکەی پترە لە ٩٠٠ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە.
وێنۆک|250x250پیکسڵ|بیابانی کەلاھاری لە نامیبیا.

## ھەڵکەوتە
بیابانی کەلاھاری بە فراوانی ٩٠٠٠٠٠ کم دووجا زۆرینەی خاکی بۆتسوانا پێک دێنێت ھەروەھا بەشێک لە خاکی نامیبیا و ئەفریقیای باشووری داگیر کردووە، کەوتووەتە ناو نزمایییەکانی کەلاھاری کە ڕووبەرەکەی ٢٫٥ملیۆن کم ٢, تەواوی خاکی بۆتسوانا لە نزمایییەکانی کەلاھارین، نزمایییەکانی کەلاھاری ئەفریقیای باشوور و نامیبیا و ئەنگۆڵا و زامبیا و زیمبابۆی دەگرێتەوە، ڕووباری ئۆکڤانگۆ بەناو جەرگەی ئەم نزماییانە ڕەت دەبێت تا دەگاتە دەلتاکانی باکووری خۆڕئاوای بیابانەکەی کەلاھارین، ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە ژیانی ژینگەیی ئاژەڵان.
وێنۆک|دیمەنێکی ئاسمانیی بیابانەکە

## کەشوھەوا
ناوی «کەلاھاری» لە زمانی تسوانی خوازرایە کە زمانێکی میللی بۆتسوانیایە، بە واتای “تێنوێتی زۆر ” دێت، ئەم بیابانە فراوانە بە لمێکی سوور یان نارنجی داپۆشراوە و ھیچ سەرچاوەیەکی ئاوی تێدا نییە، زۆرێک لە زانایان بە بیابانی دانانێن چونکە ساڵانە پتر لە ٢٥٠ مم بارانی لێ دەبارێت، لەکاتێکدا بەشی خۆڕئاوای باشووری زۆر وشکترە و ساڵانە کەمتر لە ١٧٥ مم بارانی لێ دەبارێت.

لە ھاوینان جیاوازی پلەی گەرمای لەنێوان ٢٠ بۆ ٤٠ پلەی سلیلیزییە ھەرچی زستانیشە کەشێکی زۆر سارد و وشکی ھەیە زۆرجاران پلەی گەرما دەگاتە سفری سلیلیزی.

## دانیشتووان
لە بیابانەکە کۆمەڵێک خەڵک لە ھۆزی بۆشمن دەژین کە خێڵێکی زۆر سەرەتایی و دواکەوتوون، ھیچ ناوێکی دیاری کراو و جێگیریان نییە، ھەندێک جار خۆیان بە ناوی «سان» یان «باساروا» دەناسێنن ھەندێک جاریش ئەم دوو ناوە وەک جنێو لێکی دەدەنەوە، چونکە ناوی «سان» بە واتای نامۆ دێت یان «باساروا» بە واتای بێ نڕخ دێت، بە گشتی بە ھۆزی بۆشمن دەناسرێن ، ناوی زمانەکەیان «خوسیان»ە کە قسەکردنیان گنانەیە و بە لووت قسان دەکەن.
وێنۆک|250x250پیکسڵ|بیابانی کەلاھاری.
ئەم ھۆزە خۆیان بە کۆیلەی مردووەکان دادەنێن و باوەریان بە خوایەکە کە سەرتا خۆی دروست کردووە و دواتر زەوی وئاو و بیابان، پێیان وایە خوایەکەیان زۆر میھرەبانە بەڵام لەکاتی توڕەبوون ناوەکەی دەبێتە”ھارا” زۆر کوشندەیە و زۆر سزا دەرە.
وێنۆک|250x250پیکسڵ|بیابانی کەلاھاری.

## سامانە سرووشتییەکان
لە ناوچەکە کێڵگە و کانگای زۆری لێیە وەک کانگای خەڵووز و مس و نیکل و یۆرانیۆم ھەروەھا بڕێکی زۆر ئەڵماسی ھەیە بەتایبەت ناوچەی ئەورابا لە خۆڕھەڵاتی باککوری بیابانەکە.

## ناوچەکان
* دەڤەری کەجەلاجادی؛ بۆتسوانا
* دەڤەری گانزی؛ بۆتسوانا
* دەڤەری کوینینگ؛ بۆتسوانا
* دەڤەری باشوور؛ بۆتسوانا
* دەڤەری ناوەندی؛ بۆتسوانا
* دەڤەری باکووری خۆڕئاوا؛ بۆتسوانا
* نامیبیا

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی بیابانەکان بەپێی ڕووبەر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بیابانەکان
سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا

**سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا** ئاماژە دەکات بۆ سەربزێوییەکانی نەتەوەپەرستی کورد لە تورکیا، لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیا و تێپەڕین لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ دەوڵەتی تورکیای نوێ دەست پێ دەکات و ھەتا ئێستا ناکۆکی کورد-تورکیا بەردەوامە.

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی ڕاپەڕینی کوردان
* ناکۆکیی تورکیا و کورد (١٩٧٨ - ئێستا)

## سەرچاوەکان

پۆل:ناڕەزایییەکان و سەربزێوییەکانی کورد
پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان
پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
تیپی مۆسیقای ئامادەییی کچانی سلێمانی

**تیپی مۆسیقای ئامادەییی کچانی سلێمانی** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٧٥ بە یارمەتی گوزیدە قەفتان بەڕێوبەری قوتابخانەی ئامادەییی کچان لە سلێمانی دامەزرا. تیپەکە زۆر ئاھەنگی گێڕا بەڵام بەھۆی سیاسی بوونی سروود و گۆرانییەکانیان ئیزنی تۆمار کردنیان لە تلەڤیزیۆنی کەرکووک پێ نەدار. زۆربەی ئەندامانی گرووپەکە دواتر لە تیپی مۆسیقای سلێمانی بەردەوام بوونەوە.

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپ:
# ناز بابان
# بەناز عەبدوڵڕەحمان
# ڤیان حەمە ساڵح
# پەروا ئیسماعیل حەداد
# کەژاڵ عەبدولواھاب سراج
# شەھێن عەبدولوەفا
# ئاشتی زاھیر
# دڵسۆز حەمە ڕەشید
# درەخشان عومەر عەلی
# شیرن عەلی شووشە

## سەرچاوەکان
* بەربژێری خەڵاتی ماملێ ٢٠١٦ دەستنیشان کرا
* تیپی مۆسیقای زانکۆی سلێمانی، ڕووداو

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
بەندیخانەی ئامەد

**بەندیخانەی ئامەد** یان **زیندانی ئامەد** دەکەوێتەلە ئامەد، باکووری کوردستان (باشووری ڕۆژئاوای تورکیا). لە ساڵی ١٩٨٠ ھەروەک بەندیخانەی تیپێ E لەلایەن وەزارەتی دادوەری تورکیا دا مەزرێنرا.
لەدوای کۆدەتای دیئێتات لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ تورکیا، شوێنەکە گوازرایەوە بۆ بەڕێوبەرایەتی سەربازی وی بوو بەندیخانە جەنگی یاسای سەربازی. لە ٨ی ئایاری ١٩٨٨ کۆنترۆڵی بەندیخانە ھێنرایەوە بۆ وەزارەتی دادوەری.
دێرایشی بەندیخانەی ئامەد ٧٤٤ کەسە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەندیخانەکە ھەندێ جار زۆر قەرەباڵغ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مافی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:بەندیخانەکانی تورکیا
پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ئامەد
بە بیابان بوون

وێنۆک|نەخشەیەکی جیھان کە ناوچەکانی فراوان بوونی بیابانەکان نیشان دەدات
وێنۆک|لەم کورتە ڤیدیۆیە بروانە چۆن دەریاچەی ورمێ لە خۆڕھەڵاتی کوردستان وشک دەبێت و شوێنەکەی دەبێت بە بیابانێکی خوێیی
**بە بیابان بوون** () جۆرێک لە داتەپین و مردنی زەوییە وشکەکانە کە بنچینە بایۆلۆجییەکانی ژیانی بەھۆی پرۆسە سروشتییەکانەوە لەدەست دەچێت یان بەھۆی چالاکییە مرۆیییەکانەوە ئەم زەویە وشکانە بە یەکجاری دەپوکێتەوە کە بەو ھۆیانەوە ناوچە بەپیتەکان بەشێوەیەکی زیاد وشک دەبن. بڵاوبوونەوە و زیادبوونی ناوچە بیابانییەکان بەھۆی چەندین ھۆکاری جۆراوجۆرەوە دروست دەبێت، وەک گۆڕانی کەشوھەوا (بەتایبەت گەرمبوونی ئێستای جیھان) و بەزۆر بەکارھێنانی خاک لە ئەنجامی چالاکی مرۆڤ

بە درێژایی مێژووی جیۆلۆجی، فراوان بوونی بیابانەکان بە شێوەیەکی سروشتی ڕوویداوە؛ بەڵام کاتێک بیابانەکان بەھۆی سڕینەوەی خۆراکی ناو خاکەوە دەردەکەون، ئەو کات دەکرێت باسی مردنێکی «خاک»ی بە ئەنقەست بکرێت، کە ھۆکاری دەگەڕێتەوە بۆ زیادەرۆیی مرۆڤ. بەبیابانبوون کێشەیەکی گرنگی ژینگەیی جیھانییە بەھۆی کێشە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسییەکانەوە ڕوودەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:زۆربوونی مرۆڤ
عەتاخانی سەعید مەنسوور

**عەتاخانی سەعید مەنسوور** ناسراو بە **عەتاخانی باشماخ** (١٩١٧ لە سەقز، ئێران) گۆرانیبێژی فۆلکلۆر و ئاوازدانەری ناوداری خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## ژیان
عەتاخانی باشماخ لە ساڵی ١٢٩٦ ھەتاوی لە گوندی باشماخ سەر بە ناوچەی تیلەکۆی سەقز لەدایک بوو. ھەتا پۆلی شەشی سەرەتایی ئەوکات لە قوتابخانەی گوندەکایان دەرسی خوێند و لە حوجرەی مامۆستایانی ئایینی خوێندنی درێژە دا.

لەگەل خەلکدا ھەلسوو کەوتی زۆر بوو و لە یەکێک لە ھاتووچووەکانی بۆ شارەکانی دیکەی کوردستان، لەگەڵ شوکروڵڵا بابان لە شاری سنە ئاشنا بوو. شوکروڵڵا بابان ئەوکات بەرپرسی ناوەندی ھونەرە جوانەکان سەر بە وەزارەتی فەرھەنگ و ھونەر بوو و ئەمە بووە ھۆی ئەوەی کە عەتاخان ساڵی ١٣٣٧ ھەتاوی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەشی کوردی ڕادیۆ تاران دەستی بەکار و چالاکی ھونەری کرد و بە یارمەتی گرووپی مۆسیقای رادیۆ تاران کە لە بەڕێزانی وەک مەرحووم موجتەبا میرزادە وھاوڕێیانی پێک ھاتبوو توانی سەرجەم شانزدە گۆرانی فولکلۆر تۆمار بکات کە لە مێژووی موسیقای کوردستان بوونە یەکێک لە سەرچاوەکانی ھونەری ڕەسەنی مۆسیقای کوردی.
شێعر و ھەڵبەستی گۆرانییەکانی عەتاخان سەعید مەنسوور زۆربەیان فولکلۆر و شێعری کلاسیکی شاعیرانی کورد بوون و ھەر وەھا لە شیعر و ھەڵبەستەکانی خۆیشی کەلکی وەر دەگرت.
ئەم ھونەرمەندەی بواری موسیقای کوردی لە ساڵی ١٩٨١ زایینی کۆچی دوایی کرد و لە گوندی باشماخ بە خاک سپێردرا.

## بیر و بڕوای ھونەرمەندانی دیکە
لە ڕوانگەی ھونەرمەندانی دیکە عەتاخان ھونەرمەندێکی بە توانا بووە. عەلی ئەشرەف دەرویشیان نووسەری کورد لەکتێبی «بێستوون» دا کە لە ساڵی ١٣٥٦ ھەتاویدا بڵاو بوەتەوە لە زوانی خەڵکی ناوچەکانی کرماشانەوە باسی دەنگخۆشی و سۆزی دڵنشینی عەتاخان دەکات. نووسەرێکی دیکەی وەک مامۆستا حەمەی حەمەباقی دەڵێ: عەتاخان ڕەسەنترین گۆرانییەکانی کوردی تۆمار کردووە و لە فەوتان ڕزگاریانی کردووە.
بە بڕوای ڕەشید فەیزنژاد دەنگی عەتاخان لە باری تەکنیکیدا «ئاڵتو» بووە و لە «تینو» نزیک بووە و دەنگێکی مەحزون و پڕسۆز بووە و لە دوای سەید عەلی ئەسغەر کوردستانی دوھەمین گۆرانیبێژی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بووە کە لە شیعری شاعیرانی کلاسیکی کورد بۆ کارەکانی کەڵکی وەر گرتووە.

## بەرھەمە ھونەرییەکان
بەشێک لە گۆرانییەکانی عەتاخان:
* "شیرین دامەچۆ"
* "باوانم باوانم"
* "سویبە باڵا بەرز"
* "عەمرم سەیزادە"
* "توخوا فاتم تۆ واز بێنە"
* "خاڵۆی ڕێبوار"
* "ئای لەدوور لەدوور"
* "غەریب مەڕۆ"
* "دوو دەستم ببڕن بە لیمۆتەوە"
* "ئەو کچە ڕەشتاڵە"
* "کەومل باوانم"
* "کانییەکەی بەرماڵ"
* "گەردن زەرد"
* "گیان گیان"
* "باوانم"
* "سەوزە سەوزە"

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* [کەوڵی بادینان عەتاخان و ناسر رەزازی](https://www.aparat.com/v/Ei9Gx/که_ولی_بادینان_(عه_تا_خان)_(ناسر_رزازی)_kawli_badinan)
* گۆرانی غه‌ریب لە عەتاخان سەعید مەنسوور 
* گۆرانی واز بێنە لە عەتاخان سەعید مەنسوور

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:ئاوازدانەرانی کورد
تیپی مۆسیقای سروود

**تیپی مۆسیقای سروود** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە لە شاری سلێمانی دامەزرا و ساڵی ١٩٨٦ لە ئاوازەکانی سالار سەلمان کاسێتێکی تومار کرد و دوای ئەوە لە چالاکی وەستا.

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپی مۆسیقای سروود:
# کڵپە مستەفا
# سەرمەند سەلمان
# بڵێسە عومەر
# ئومید شێخ ڕەئووف
# جوتیار وەستا حەسەن
# زاھیر جەلال
# کەماڵ محەممد
# ھۆگری درامس
# ڕێبوار عومری
# شوانە عومری
# کاوان عومری

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپ:
# سارە
# پاییز
# ساقی
# ھەوار
# وێنەی تۆ
# سارا
# شیرینەکەم
# یار
# یار بەو چاوانەی
# لە داخی تۆ شیرینێ
# فێری فرمێسکە
# ھیلاکم بە دەستی تۆ
# برادەر گیان
# شەوقی چرای کوڵمەت
# گەرچی وێڵی دەشت و دەرم

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
خەڵکی بولگار

**خەڵکی بولگار** () نەتەوەیەک لە سلاڤییەکانی باشوور و گرووپێکی ڕەگەزین کە زۆربەیان لە بولگاریا و ئەورووپای باشووری ڕۆژھەڵات دەژین.

## زمانی بولگاری

وێنۆک|خوێندوارەکانی زمانی بولگاری لە جیھاندا:
**زمانی بولگاری** () زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان کە ئێستا لە وڵاتی بولگاریادا زمانێکی فەرمییە. ھەروەھا زمانی بولگاری لەلای پەنابەران و کەمایەتییەکانی ھەندێک لە وڵاتانی تر بەکاردەھێنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* بولگاریا
* زمانی بولگاری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی بولگاریا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئوکراینا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئیسپانیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەلبانیا
پۆل:بولگارییەکان
چابەھار

**چابەھار** (، ) یەکێک لە شارەکانی باشووری ڕۆژاوای بەلۆچستانە، کە لە باکووری دەریای عومان و ئۆقیانووسی ھیند ھەڵکەوتووە. بەندەری چابەھار ناوەندی شارستانی چابەھار لە پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێرانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
* شارستانی چابەھار

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
پۆل:ئابووری ئێران
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئێران
شارستانی چابەھار

[وێنۆک|چەپ|275px|جێگەی شارستانی چابەھار لە [پارێزگای سیستان و بەلۆچستاندا بە ڕەنگی سوورەتی نیشان دراوە]]
**شارستانی چابەھار** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری چابەھارە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٢٠٣٬٢٩٣ کەس بوون کە زۆربەیان بەلۆچن و لە ئیسلامی سوننە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
* چابەھار

## سەرچاوەکان
* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
پۆل:شارستانی چابەھار
پۆل:شارستانەکانی ئێران
زابۆل

**زابۆل** () ناوەندی شارستانی زابۆل لە پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێرانە. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بەرامبەر لەگەڵ ١٣٤،٩٥٠ کەس بووە.

## مرۆڤناسی
زۆرینەی خەڵکی شاری زابۆل لە سیستانییەکان و ھەندێکی تریش لە بەلۆچەکان پێکدێن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
* شارستانی زابۆل

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
پۆل:شارستانی زابول
ھومایوون ئەردەڵان

[thumb|گۆڕی شەڕەفکەندی و عەبدوولی و ئەردەلان لە [گۆڕستانی پێر لاشێزی پاریس|300px|چەپ]]

**ھۆمایون ئەردەڵان** (٢ی شوباتی ١٩٥٠ لە سەقز – ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢ لە بەرلین) نوێنەر و بەرپرسی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ئەڵمانیا و یەکێک لە ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی ئەو حیزبە بوو. ئەو لەگەل سادق شەرەفکەندی، فەتاح عەبدولی و نوری دێھکوردی لە میکۆنۆس لە ١٧ ئەیلوولی ١٩٩٢ لە بەڕڵین شەھید کرا.

## ژیان و خەبات سیاسی
ھومایوون لە بنە ماڵەی ئەڕدەڵانەکانی سەقز و کوڕی سەیفوڵڵا خان ئەردەڵان بوو.
لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی لە زانستگای کوردستان لە سنە بە جێ ھێشت و بوو بە ئەندامی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران. لە ساڵی ١٩٨٣ بە ئەندامی کومیتەی ناوەندی ئەو حیزبە ھەڵبژێردرا. دواجار بوو بە بەرپرسی لقی سەقزی حیزبی دیموکرات. لە دوای کۆنگرەی ھەشتم ئەو حیزبە لە ساڵی ١٩٨٧ چوو بۆ ئەڵمانیا و بوو بە نوێنەری ئەو حیزبە لەو وڵاتە. ئەو لە شاری فرانکفۆرت ژیانی بە سەر دەبرد.

## تیرۆر
ھومایوون ئەردەڵان لە چێشتخانەی میکۆنوس لە شاری بەرلین لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢ دا کاتێ بەشداری کۆبوونەوەیەکی سەرانی گرووپەکانی دژ بە ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێران کردبوو، تێرۆر کرا. دادگایێک لە شاری بەرلین دوای شیکردنەوەی ڕووداوەکانی کارەساتی میکۆنوس، نێردراوەکانی کۆماری ئیسلامی بۆ ئەنجامیدانی ئەو تیرۆرە بە تاوانبار ناسی. عەلی خامنەیی (ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران)، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی (سەرۆک کۆماری کات) و عەلی فەلاحیان (وەزیری ئیتلاعاتی کات)ی بۆ دادگا بانگێشت کران. بە پاڵپشتیی پۆلیسی ئەڵمانیا کەسێک وێرای بێتە دادگاکە و شەھادەت بدات لەسەر ئەو ڕووداوە. لە دادگاکەدا گوتی کە ئەندامی وەزارەتی ئیتلاعات بووە و سیستەمی پلان دانانی تیرۆرەکان بە باشی دەناسێ. بەو بەڵگانە دادگاکە کاربەدەستانی کاتی کۆماری ئیسلامی بە تاوانبار زانی لە ئەنجامی ئەو کردەوە تیرۆریستییەدا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## پەیوەندییە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:مردووانی ١٩٩٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:تیرۆرکراوانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
پۆل:تێکۆشەرانی گەڵی کورد
پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:سیاسەتمەدارە کوردە تیرۆرکراوەکان لە ئێران
بۆتین

**چیای بۆتین** یان **بۆتین** یان **بوتین** چیایەکە کەوتووەتە سنووری پارێزگای ھەولێر، عێراق. گوندی پێندرۆ کەوتووەتە بناری ئەم چیایە. بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریاوە ٢٥٣٤ مەترە. لە وەرزی بەھاردا بە گژوگیای وەک ڕێواس، کەنگر، سلێرک، کاردی، سۆرازە و قارچک و گەلێک لە گیای تر کە بە کەڵکی خواردنی مرۆڤ و گیانلەبەر دێن دەوڵەمەندە. لە زستان و بەھاردا لووتکەکەی بە بەفر دادەپۆشرێ، و بە گیانلەبەری کێوی و دار و درەخت و دارمیوە بەناوبانگە. ئەم چیایە لەگەڵ چیاکانی گوڤەند، موسەک، شرین، پیران و چارچەل لەگەڵ پێشمەرگە لەکاتی شۆڕشەکاندا وەک پەناگەیەک بوون لە بەرامبەر دوژمندا. چیای بۆتین لە ٢٠١٧ لەلایەن سوپای تورکیاوە داگیر کراوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Butinpendroo.jpg| چیای بۆتین لە نیسانی ٢٠١٦
پەڕگە:Chema&butinpendro.jpg|بۆتین لە ٨ی نیسانی ٢٠١٦
پەڕگە:Wildgoat.jpg|بزنی کێوی لە چیای بۆتین
پەڕگە:Butin winter.jpg|بۆتین لە زستاندا
پەڕگە:Pendroo-jalalmajid1968.jpg|گوندی پێندرو و چیای بۆتین لە سالی ١٩٦٨
پەڕگە:Chema winter.jpg|بۆتین لە زستاندا
پەڕگە:KurdistanMountainClimbing1.jpg|فیدراسونی شاخەوانی کوردستان لە ٢٠١٥
پەڕگە:KurdistanMountainClimbing2.jpg|فیدراسونی شاخەوانی کوردستان لە ٢٠١٥


## سەرچاوەکان

پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:قەزای مێرگەسۆر
پۆل:کێوەکانی کوردستان
گیلگیت

**گیلگیت** () پایتەختی گیلگیت-بەلتیستانە. ئەو مەڵبەندە ناوچەی باکووری کشمیرە کەلەلایەن پاکستانەوە بەڕێوەدەچێت. ئەم شارە دەکەوێتە دۆڵێکی فراوانەوە لە نزیک گۆمی گلگیت و ڕووباری ھونزا. گیلگیت لە پاکستان شوێنی گەشتیاریی سەرەکییە و وەک ھۆبەیەک بۆ گەشتوگەڕان و شاخەوانیی لە زنجیرەچیاکانی کەرەکۆرەم خزمەت دەکات.
وێنۆک|دیمەنێکی کراوەی شاری گیلگیت
گیلگیت پێشتر ناوەندێکی سەرەکی ئاینی بوودیزمی بوو ھەروەھا یەکێک بوو لە وێستگە سەرەکییەکانی ڕێگای ئاوریشم. ئەمڕۆ وەک شوێنێکی سەرەکی دادەنرێت لەسەر ڕێگای گشتی کەرەکۆرەم و ڕێگاکانی نێوان چین و شارەکانی پاکستان. کەوتووەتە سەر ڕێگای سکاردو چیترال و پیشاوەر و ئیسلام ئاباد. لەئێستادا وەک گومرگێکی خاڵی سنووریی لە بواری چالاکی ئابووری بەکاردێت. دانیشتووانەکەی بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە ئاژەڵداری و کشتوکاڵ کردن دەبەستن گەنم و جۆ وەک بەروبوومی سەرەکی ناوچەکە ھەژمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
شانگری-لا

**شانگری لا** شوێنێکی خەیاڵییە، کە لە ڕۆمانی ونبووی ١٩٣٣ دا لەلایەن نووسەری بەریتانی جەیمس ھیلتۆن ەوە باس کراوە. ھیلتۆن شانگری لا بە دۆڵێکی دڵپیس و نەرمی دڵ فریودەری سەرنج ڕاکێش دەچوێنێت ، کە لە کۆتایی ڕۆژئاوای چیای کونلۆن دا ھەڵکەوتبوو، شانگری لا لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا بووەتە ھاوواتا لەگەڵ ھەر بەھەشتێکی تری سەر زەوی، بە تایبەتی یوتۆپیای ئەفسانەیی ھیمالایا - کە خاکێکی چاڵی دڕێژکۆڵەی خۆشە، ناوچەیەکی دوورە دەست و دابڕاوە لە جیھان. لە ڕۆمانەکەدا ئەو کەسانەی لە شانگری لا دەژین، کەسانێکی بە تەمەنن، سەدان ساڵ لەودیو تەمەنی ئاسایییەوە دەژین و تەنھا بە ھێواشی لە ڕواڵەتدا پیر بوون ناوەکە ھەروەھا گوزارشت لە تێڕوانینێکی ڕۆژھەڵاتنالیستی بیانی دەکات.
وێنۆک|ژۆنگدیان لە یوونان
لە نووسراوە کۆنەکانی تبتدا بوونی حەوت شوێنی لەو جۆرە بە ناوی (نجێ-بیول کەمبالانگ) ھاتووە خمابلانگ یەکێکە لە چەند بیول (خاکی شاراوەی ھاوشێوەی شانگری لا) کە لەو بڕوایەدا بوو لە سەدەی نۆدا لەلایەن پادماسامباڤاوە دروست کراوە وەک شوێنی ئایدیڵ، کە شوێنێکی پیرۆزی پەناگەیە بۆ بوودییەکان لە کاتی تەنگانەدا.
وێنۆک|سەربازێکی بەریتانی پاسەوانی کەمپی شانگری لا دەکات

## بەکارھێنان
شانگری لا زۆرجار لە چوارچێوەی ھاوشێوەی «باخچەی عەدەن»دا بەکار دەھێنرێت، بۆ ئەوەی گوزارشت لە بەھەشتێک بکات کە لە مرۆڤی ھاوچەرخ شاراوەبێت. ھەندێک جار وەک نموونەیەک بۆ گەڕانێکی درێژ یان شتێکی ھەڵھاتوو بەکاردێت؛ بۆ پیاوێک کە بە خولیایییەوە ژیانی خۆی بەسەر دەبات و بەدوای چارەسەری نەخۆشیدا بگەڕێت، جا بەوکەسە دەوترێت یان وا دەکرێت بلێین ئەو پیاوە «شانگری لا»یە ھەروەھا لەوانەیە بەکاربێت بۆ نواندنی خەواندنی موگناتیسی کە لە شێوەی خۆشەویستی، بەختەوەری، یان ئایدیای یوتۆپیدا بێت. ڕەنگە لەم چوارچێوەیەدا شان بەشانی نموونە ئەفسانەیی و بەناوبانگەکانی تری ھاوشێوەی میتافۆرمەکانی وەک (ئەلدۆرادۆ) و کانیای لاوان و (Grail)ی پیرۆز.

## سەرچاوەکان
بیابانی حەوزی مەزن

**بیابانی حەوزی مەزن** () گەورەترین بیابانە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ڕووبەری ١٩٠٬٠٠٠ میل چوارگۆشەیە. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ چیای سیرا نیڤادا و لە ڕۆژئاواشەوە لەگەڵ چیای ڕۆکی، پانیای کۆڵۆمبیا لە باکوورەوە، بیابانی مۆجاڤی و سنۆوران لە باشوورییەوە ھەڵکەوتووە. لەگەڵ ھەریەکە لە بیابانەکانی مۆجاڤی و سنۆرێن جیاوازە، بیابانی حەوزی گەورە بە «کەمی دەوەنی کریۆسۆتی» خۆی دیاری دەکات و بۆ ئەم مەبەستەش ڕاپۆرتی ساڵی ١٩٨٦ ی J. Robert Messi دەستنیشان کراوە، کە «بیابانی حەوزی گەورە»ی لە «بیابانی کیرزۆت» جیاکردەوە. بارانبارین لە ناوچەی بیابانی حەوزی گەورە لە ٧ بۆ ١٢ ئینج ساڵانە جیاوازی ھەیە، ھەروەھا گۆمی وشکی تێدایە کە ھیچ جۆرە ڕوەکێکی لێ ناڕوێ تەنانەت ڕوەکە بیابانییەکانی وەک چالڤینت، ھامێڵ، بێنتۆن و شاژنیش، ھەروەھا بەشێک لە دۆڵی ئۆونز جگە لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵات بە پێچەوانەوە، بەنەمێنت و سالینا و یوریکا بەراورد بە دۆڵی دیپ سپرینگ کە دەوەنی کریۆسۆتی تێدایە.
وێنۆک|دیمەنێکی گشتی بیابانەکە
بیابانی حەوزی گەورە بیابانێکی ساردە و بەھۆی سێبەری بارانەوە دروست بووە کە زنجیرە چیای سیرا نیڤادا بۆ خۆراوا دروستبووە.

ناوچەی ژینگەیییە گوێزەرەوەکەی کە ھاوسنووری باکووری بیابانی مۆجاڤییە، لێوارەکانی ئەو کەشە کڕۆبە کڕۆلەکەیە و ھەروەھا لێواری باشووری دەوەنی ستیپی ی ناوچەی حەوزی مەزن و ناوچە ئیکۆلۆجییەکانی ناوەندی و ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست-ە. ناوچەی گواستنەوەی ژینگەیی بەھۆی بەرزبوونەوەی بەرزی و نزمی پلەی گەرما لە بەرزبوونەوە و بارانبارینی بەرزدا (وەک نزمتر مانەوەی باران لە بازنەکانی بینینی سەرەوە) دروست بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
بیابانی سووریا

**بیابانی سووریا** یان **بیابانی سەماوە** ()، ناوچەیەکی بیابانی و نیمچە بیابانییە و بە درێژایی ٥٠٠ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە (٢٠٠ ھەزار میلی چوارگۆشە) ی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەگرێتەوە، کە بەشێکی باشووری ڕۆژھەڵاتی سووریا و باکووری ڕۆژھەڵاتی ئوردون و باکووری سعودیە و ڕۆژئاوای عێراق دەگرێتەوە. ٨٥ ٪ ی ڕووبەری وشکانی ئوردن و ٥٥ ٪ ی سووریاش ھەژمار دەکات. لە باشووری تێکەڵ دەبێت بە بیابانی عەرەبی. زەوی کراوە و بەردینن یان ناوچەی شۆستەی بیابانین.

## ھەڵکەوتە و ناونان
چۆڵەوانییەکە بە دۆڵی ئۆرۆنت و کێڵگەی گرکانییەکانی حەراتی شەماحەوە بەستراون، لەبەری خۆڕئاوای ڕووباری فوراتە و لەبەری خۆڕئاواشی بەرزایییەکانی جۆلانە بیابانی عەرەبیش کەوتووەتە باشووری ھەرچی باکوورییەتی دەشت و زەویە بە پیتەکانی باشووری کوردستانە تا دەگاتە دامێنی زاگڕۆس.

ھەندێک سەرچاوە بیابانی سووریا بە «بیابانی حەمەد» ناوی دەھێنن لەکاتێکدا ھەندێکی تر ناوی حەمەد سنووردار دەکەن بۆ تەپۆڵکەکانی ناوەڕاستی باشوور. ھەندێکیش حەمەد بە ھەموو ناوچەکە و بیابانی سووریا دەڵین تەنھا بەشی باکووری نەبێت.

بیابانی سووریا بۆ چەند ناوچەیەک دابەش دەبێت ھەربەشە و بە جیا ئاماژەی بۆ دەکەن وەک بیابانی تەدمور لە دەوروبەری تەدمور و بیابانی حوومیس لە نزیک حومس. بەشی ڕۆژھەڵاتی بیابانەکەش، کە لە سنووری عێراقدایە پێی دەڵێن بیابانی ڕۆژاوا بەڵام بەکۆی گشتی بیابانەکە لە ساڵی ١٩٨٠ سەددام حوسێن ناوی نا (بیابانی سەماوە) بەڵام فەرمی نییە ئێستا.

ناوی شامییەش بۆ بیابانی سووریا بە کارھاتووە ناوەکە لە ڕابردوودا وەک بەدیعەت ئەلشام یان بادیەت-ئەلشام بەکارھاتووە.

## جوگرافیا
بەرزایییەکانی ٧٠٠–٩٠٠ م لە ناوەڕاستی بیاباندا، ناوچەی حەمەد فلاتە، نیمچە بیابانێکی تاڕادەیەک تەخت و بەردینە بە گڵەبەردی چەو داپۆشراوە. ھەر بارانێکی بچووک ببارێت یەکسەر دەڕژێتە ناو تەختی خوێی ناوخۆیییەوە. بەرزترین لوتکەکانی دەشتە بەرزەکان خوری ئال سعوودە کە لە١٠٠٠ م بەرزە دواتر بەرزایییەکانی ئێل ئەنیزە دێت کە ٩٦٠ مەتر بەرزە ئەم دوو بەرزایییە کەوتونەتە سێخاڵی سنووری نێوان ئوردن و عێراق و سعودیە.

لەگەڵ بیابانەکانی تری نیمچە دوورگەی عەرەبیدا بیابانی سووریا بە یەکێک لە بیابانە ھەرە بێسەروبەرەکانی جیھان وەسف کراوە.

## ژیانی زیندەیی
ھەندێک لە ڕوەکە زۆر بڵاوەکانی بیابانی سووریا بریتین لە، شاللا ڤێرمیکولاتا، ستیپا بەرباتا، ئەرتەمیسییە ھێربا ئەلبا و ئەتریپلکس لیوکۆکلادا. ئەم ژینگەیەی بیابان لەژێر ھەڕەشەی وشکەساڵی و زۆر لەوەڕاندن و ڕاوکردن و چالاکی دیکەی مرۆییدایە ھەندێک ئاژەڵی ڕەسەن چیتر ئەم ناوچەیە نیشتەجێ نین، ھەروەھا چەندین جۆری ڕوەکی لە دەرەوە گیانیان لەدەستداوە لەکاتێکدا گیاکان بە بەھای خۆراکی نزمتر بۆ ئاژەڵداری جێگەیان بۆ دیاری کردووە.

ئەم بیابانە نیشتمانی ڕەسەنی مشکی زێڕینییە.

لەقلەق، ھیرۆ، قاز، وادی بچووک، ئاوئاو، ھەروەھا ڕاپتۆرەکان سەردانی دەریاچە وەرزییەکان دەکەن. قرتکەبچووکەکان وەک ڕاوکەرانی خۆیان وەک مار و دووپشک و جاڵجاڵۆکەی وشتر، پێشتر باوی ھەبوو، گەزی، گورگ، چەکەل، ڕێوی، پشیلە و کاراکۆل، ھەروەھا نەوچەخ، چیتەح، ھەرێبێست و ئۆناگەر. بەڵام شێر تا ئێستا نەدۆزراونەتەوە، وا بیرلەوە دەکرێت کە بەھۆی ڕاوکردنەوە بێت لەلایەن مرۆڤەوە

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە
* بیابان
* پێڕستی بیابانەکان بەپێی ڕووبەر
* پامپا

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پاکتاوکردن لە تورکیا (٢٠١٦-ئێستا)

**پاکتاوکردن لە تورکیا (٢٠١٦-ئێستا)** زنجیرە پاکتاوکردنە لە کاردانەوەی ھەوڵی کودەتای ١٥ تەممووزی ٢٠١٦ پشت بەست بە یاسای باری نائاسایی لەلایەن حکوومەتی تورکیا ئەنجام درا.

## پێشەکی
حکوومەتی تورکیا پێنج ڕۆژ دوای کودەتای تەممووزی ٢٠١٦، پشت بەست بە مادەی ١٢٠ی دەستوری تورکیا باری نائاسایی ڕاگەیاند کە ھەتا ئێستا بەردەوامە، کۆتاجار لە ساڵیادی کودەتا شکستخواردووەکە، پەرلەمانی تورکیا بۆ جاری چوارەم باری نائاسایی بۆ سێ مانگی تر درێژکردەوە. نائارامی و توندوتیژی، ھەڕەشەی تیرۆر، مەترسی بۆ سەر دیموکراسییەت بیانووی ڕاگەیاندن و درێژکردنەوەی باری نائاسایین.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
فێستیڤاڵی چراکان

**فێستیڤاڵی چراکان** یان **فێستیڤاڵی چرای بەھار** فێستیڤاڵێکی چینییە کە لە پازدەیەمین ڕۆژی مانگی یەکەمی ساڵنامەی چینی لونیولۆوردا پیرۆز کرا. زۆر جار لە مانگی شوبات یان سەرەتای مانگی سێدا لە ساڵنامەی گریگۆریدا یادی دەکرێتەوە، ئەمە کۆتا ڕۆژی ئاھەنگە نەریتییەکانی ساڵی نوێی چینییە. ھەر لە سەرەتای بنەماڵەی ھانی ڕۆژاوا (٢٠٦ زایینی -٢٥ پێش زاینی) بوو بە فێستیڤاڵێکی زۆر پیڕۆز بووە. لە کاتی فیستیڤاڵی چراکان، منداڵان لە شەودا دەچنە دەرەوە و چرای کاغەزیان ھەڵگرتوە و مەتەڵی جۆر بەجۆریان خستووەتە سەر چراکان (چینی نەریتی: 猜謎; چینی سادە: 猜灯谜; pinyin: cāidngngmí; Jyutping: caai1 dang1 mai4).
وێنۆک| ھەندێک لە چرا ھاوچەرخەکان کە بە کارەبا ئیش دەکەن
لە کۆندا چراکان بە شێوەیەکی گشتی سادە بوون و تەنیا چرای ئیمپراتۆر و پیاوماجی گەورەکان چرای تایبەت و شازیان ھەبوو. بەڵام لە سەردەمی مۆدێرندا، چراکان بە چەندین دیزاینی ھەمەچەشنەوە نەخشێنراون بۆ نموونە، لەکاتی ئێستادا زۆر جار چراکان لە شێوەی ئاژەڵدا دروست کراون چراکان دەتوانن ھێما بۆ ئەوە بکەن کە خەڵک واز لە ڕابردووی خۆیان بھێنن و ڕوو لە داھاتووی نوێی خۆیان بکەن. چراکان بە نزیکەیی ھەمیشە سوورن بۆ ھێماکردنی بەختێکی باش

فیستیڤاڵەکە و ک ڕۆژی ئە وپە ساتا (سەری ساڵ)لە ساڵنامەی چینیدا ھەژمار دەکرێت کە تەنھا دەبێت لەسەرەتای وەرزی بەھار بێت و نابێت لە وەرزی تردا بکرێت، چونکە ھەندێک جار «فیستیڤاڵی چرا» لە وەرزە جیاوازەکان دەکرێت لە ھەندێک شوێنی وەک ئەندەنوسیا، مالیزیا و سەنگافورە ھەروەھا ڤیستیڤاڵەکانی چراکان لە وڵاتانی ڕۆژاوا بەناوبانگ بوون، وەک فیستیڤاڵی چرای ئاو کە لە چەند شوێنێکی ئەمریکا دا ئەنجام دەدرێت و لە لەندەن ساڵانە فیستیڤاڵی چرای جادوویی ساز دەکرێت.

## سەرچاوەکان
شارستانی فەرەیدوونشەھر

**شارستانی فەرەیدوونشەھر** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری فەرەیدوونشەھرە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٣٥٬٦٥٤ کەس بوون کە زۆربەیان گورجین.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەسفەھان
* فەرەیدوونشەھر

## سەرچاوەکان
* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:شارستانی فەرەیدوونشەھر
پۆل:شارستانەکانی ئێران
فەرموودەی زەعیف

**فەرموودەی زەعیف** بەو فەرمودەیە دەگوترێ کە یەکێک یان زیاتر لە مەرجەکانی فەرموودەی حەسەنی تێدا نەبێپلەی فەرموودەی زەعیف دەگۆڕێ بەپێی لاوازی گێڕەرەوەکانی، ھەیانە زەعیفە، ھەیانە زەعیف جدەن، لەگەڵ فەرموودەی واھی و فەرموودەی مونکەڕ. خراپترین جۆریشی بریتییە لە فەرموودەی مەوزوع.

## دابەشکردنی فەرموودەی زەعیف دووجۆرە
١_فەرموودەی زەعیف بەھۆی پچڕان لە ڕشتەکەیدا وەک: فەرموودەی موعەلەق، فەرموودەی مورسەل، فەرموودەی موعزەڵ، فەرموودەی مونقەتیع.

٢_فەرموودەی زەعیف بەھۆی تانەدان لە گێڕەرەوە وەک: فەرموودەی مەوزوع، فەرموودەی مونکەڕ، فەرموودەی مەتڕوک، فەرموودەی شاز.

### حوکمی ئیشکردن بە فەرموودەی زەعیف
زانایان جیاوازن لە ئیشکردن بە فەرموودەی زەعیف بەڵام ئەوەی زۆرینەی زانایانی لەسەرە ئەوەیە کە دەکرێ ئیش بە فەرموودەی زەعیف بکرێ بە سێ مەرج:
# فەرموودەکە زۆر لاواز نەبێ.
# لەژێر بنچینەیەکی ئیش پێکراو جێی ببێتەوە.
# لە کاتی ئیش پێکردن وانەزاندرێ کە ئەو فەرموودەیە سەحیحە.

### ناسراوترین ئەو کتێبانەی فەرموودەی زەعیفیان تێدایە
کتاب الضعفاء. ابن حبان

میزان الإعتدال. الذھبی

الکامل فی ضعفاء الرجال. ابن عدی

الضعفاء. العقیلی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زاراوەکانی فەرموودە
پۆل:فەرموودە
پۆل:زانستە ئیسلامییەکان
پۆل:فەرموودەزانی
تیپی مۆسیقای بێکەس

**تیپی مۆسیقای بێکەس** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٥٨ لە شاری کەرکووک دامەزرا. ئەم تیپە سروودی کوردی پێشکەش دەکرد و لە بۆنە و زەماوەندەکاندا ئاھەنگی دەگێڕا. گرووپ لە ئاستی کوردستاندا ناوبانگێکی زۆری دەرکرد و تا ساڵی ١٩٦٩ چالاک بوو و لە کۆتاییدا بوو بە ھەوێنی دروست بوونی تیپی مۆسیقای سۆلاڤ.

## کەسایەتییەکان
دەستەی دامەزرێنەرانی تیپی مۆسیقای بێکەس:
# ڕەمەزان زامدار
# عەبدولئیلا محێدین
# سەڵاح عەباس

بەشێک لە ئەندامان:
# سەردار فەتاح
# قادر مەردان
# شەوکەت ڕەشید
# تایەر نەجم
# سەڵاح سراج

## سەرچاوەکان

*گرووپە مۆسیقییەکانی کەرکووک

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
تیپی مۆسیقای سۆلاڤ

**تیپی مۆسیقای سۆلاڤ** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو لە ساڵی ١٩٦٩ لە شاری کەرکووک دامەزرا. ئەو ساڵە یانەی وەرزشی سۆلاڤ مۆڵەتی فەرمی وەرگرت و داوای لە تیپی مۆسیقای بێکەس کرد لەژێر چاوەدێری یانەکە و بە ناوی تیپی مۆسیقای سۆلاڤەوە درێژە بە کارە ھونەرییەکەی بدا. یەکەم چالاکیی گرووپەکە بەرنامەی نەورۆزی ھەمان ساڵ لە تەلەڤیزیۆنی کەرکووک بوو کە سروودەکانی (ئەی ڕەقیب) و (کوردستان نیشتمانی جوان) و (نەورۆز) ی پێشکەش کرد، گەورەترین ئاھەنگیشی لە ١١ی ئازاری ١٩٧٠ لە ناوچەی حەسار بەڕێوە برد. تیپ خزمەتێکی گەورەی بە گۆرانیی ڕەسەنی کوردی کرد و لە ھەموو بۆنە نەتەوەیییەکاندا بەشدار دەبوو، ھەروەھا لە پێگەیاندنی ھونەرمەندانی شاری کەرکووک ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو. ساڵی ١٩٧٥ بەھۆی نسکۆی شۆرش و گوشاری ڕژیمی بەعس گرووپ لێک ھەڵوەشاوە.

## ئەندامان
بەشێک لە ئەندامانی تیپی مۆسیقای سۆلاڤ:
# ڕەمەزان زامدار
# شەوکەت ڕەشید
# قاسم حەمەد
# عەبدولئیلا محێدین
# ئەنوەر تاھیر
# قادر مەردان
# کەمال زەنون
# فایق سەعدوون
# قابیل عەبدوڵڵا
# حیسامەدین
# جەلال وەندین
# عەلی عەیز
# محەممەد ڕەزا
# نەجمەدین محەممەد عەلی
# بەیان عەزیز

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپ:
# بەخێر بێنەوە
# ئەژین

## سەرچاوەکان

*گرووپە موزیکییەکانی کەرکووک

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
کەریمە بەلۆچ

**کەریمە بەلووچ** (؛ ١٩٨٣ و ٢٠٢٠) ژنە چالاکوانی بەلۆچ بوو. ئەو لە پاکستان لەدایکبووە. چالاکوانی بواری ژنان و خەڵکی بەلۆچ بوو. ناچار بوو لە پاکستان ھەڵبێت و لە کەنەدا بگیرسێتەوە. لە کانونی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٠دا لە کەنەدا گیانی لەدەست دا. تەرمەکەی لە دەریاچەی ئەنتاریۆی لەلای شاری تۆرنتۆدا دۆزرایەوە. بڕێک مردنەکەیان بە کوژران دانا و دایانە پاڵ پاکستان، بەڵام پۆلیسی کەنەدا گوتی بەڵگەیان نییە کە مردنەکەی کوژران بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٦دا بە یەکێک لە ١٠٠ ژنی کاریگەری جیھان دانراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:بەلۆچ
زمانی تاتی (ئێران)

**زمانی تاتی** (بە تاتی: تاتی زبون، Tâti Zobun) یەکێک لە زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوایە، کە نزیکایەکی زۆری لەگەڵ زمانەکانی تاڵشی، تەبەری و گیلەکی ھەیە. ئەم زمانە لەلایەن خەڵکی تاتی ئێران قسەی پێدەکرێت. زمانی تاتی ھەندێک نزیکایی لەگەڵ زمانی فارسی ھەیە بەڵام لە زیاتری کاتدا جیاوازیەکی زۆری لەگەڵ فارسی ھەبووە.

## دەڤەری ئاخافتن
### پارێزگای مەرکەزی
* **شارستانی زەرەندیە:** ئەلڤیر، ڤیدەر
* **شارستانی تەفرێش:** کەھەک
* **شارستانی کۆمیجان:** چێھرەقان، ڤەوس، فەرەک و گوورچان

## نموونەکانی ھێڵی زمانی تاتی

Tani Language ect. زبان تاتی 2.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی
زبان باستانی تاتی 4.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی
زبان باستانی تاتی 5.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی
زبان باستانی تاتی 1.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی


## ئەمانەش ببینە
* خەڵکی تاتی ئێران
* خەڵکی تاتی قەوقاز
* زمانی تاتیی قەوقاز
* زمانی تاڵشی
* تاڵش

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان
شارستانی خەڵخاڵ

**شارستانی خەڵخاڵ** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری خەڵخاڵە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٨٦٬٧٣١ کەس بوون کە زۆربەیان ئازەربایجانی و ھەندێکی تریشیان تات و کوردن، ھەروەھا زۆربەی خەڵک لە ئیسلامی شیعە و ھەندێکی تریش لە مەزھەبی سوننە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەردەوێڵ
* خەڵخاڵ

## سەرچاوەکان
* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ
پۆل:شارستانی خەڵخاڵ
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی شۆش

**شارستانی شۆش** یان **شارستانی شووش** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری شۆشە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ١٣٦٬٣٨٩ کەس بوون کە زۆربەیان کورد، عەرەب و فارسن  و ھەروەھا لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.



## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* شۆش

## سەرچاوەکان
* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانی شۆش
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارۆچکەی شووش
حەمادە

**حەمادە** () جۆرە دیمەنێکی تایبەتی بیابانییە کە لە دەشتی بەردین و تاشە چەوی ڕەقی گەورە پێکھاتووە، کە زۆربەی لمەکەی دوای پەستانەوەی لابراوە.

## دروستبوون
حەمادە بە بایەک دروست دەبێت کە بەرھەمە باشەکانی خاک لادەبات: لە ڕێگەی پرۆسەی ئیئۆلیپرۆسەوە کە بە (ھەڵوەشکان) ناسراوە. بەرھەمە وردو کانزایییە بەسوودەکان بە شێوەیەکی تەواو دەبردرێت، لەکاتێکدا لمیش لە ڕێگەی سالینە و خشەخشکردنی ڕووکەشەوە لادەبرێت، لە ئەنجامی ئەمەشدا دیمەنێکی سروشتیمان دەست دەکەوێت کە پێک ھاتووە لەبەردی ڕووت.

## پەیوەندی بە شۆستەی بیابانەوە
حەمادە پەیوەندی ھەیە بە شۆستەی بیابانەوە چونکە ڕاستەوخۆ لەسەر کەمەری شۆستەکە دەبینرێت بۆیە ھەردووکیان ھەر یەکن (حەمادە دیمەنێکە لەناو شۆستەی بیاباندا).

## ئەمانەش ببینە
* بیابان
* بە بیابان بوون

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
ساگوارۆ

**ساگوارۆ** (ناوی زانستی: *Carnegiea gigantea*) جۆرە ڕوەکێکە ھاوشێوەی درەختێکە کە دەتوانێت تا ٢٥٠ ساڵ بەردەوام بێت، شێوەکەی تەنھا یەک گەڵای بەرمیلییە کە بە درک و دەزوو داپۆشراوە. کاتێک جەستەی ئەم ڕوەکە پڕ دەبێت لە ئاو و گەورە دەبێت و تاوەکان بە لاکان بڵاو دەبنەوە، لە بەھاردا نەمامی سەگڤارۆ گوڵی سپی دروست دەکات، ئەم گوڵانە بە چەندین ئاژەڵ و باڵندە ھەڵاڵەکانیان بڵاو دەکەنەوە، درەختێکی پڕ ئاوی بیابانە بە شەو و ڕۆژ بووەتە لانکەی جۆرەھا باڵندە و ئاژەڵ.

دار ساگوارۆب بە ڕەچەڵەک خەڵکی بیابانی سۆنۆرایە لە باشووری ڕۆژئاوای ئەمریکا و باکووری مەکسیک.

## پێشانگا

پەڕگە:Saguaro Sunset.jpg|
پەڕگە:Saguaro Cactus AZ.jpg|
پەڕگە:Saguaro5763.jpg|
پەڕگە:Carnegiea gigantea-3.jpg|
پەڕگە:saguaro1a.jpg|
پەڕگە:Saguaroflowers.jpg|
پەڕگە:Saguaro Forest - Tucson Arizona - Relic38.JPG|
پەڕگە:Dead saguaro1.jpg|
پەڕگە:Saguaro1.JPG|
پەڕگە:Jefftimscactus.jpg|
پەڕگە:saguaro3.jpg|
پەڕگە:Sunset in Saguaro National Park.JPG|
پەڕگە:Saguaro Unusual.JPG|
پەڕگە:Dead Saguaro.jpg|
پەڕگە:Saguaroinbloom.jpg|
پەڕگە:Sahuaros.jpg|


## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:ڕوەکە خۆڕاگرەکان لە وشکەساڵی
پۆل:گژوگیاکانی خوڕۆکیی
پۆل:ڕوەکە خۆرەنییەکان
فریا ستارک

**فریا مادڵن ستارک (خاتوو ستیوارت پرۆون)** (؛ ٣١ کانوونی یەکەمی ١٨٩٣ لە پاریس – ٩ی ئایاری ١٩٩٣ لە ئیتالیا) گەڕیدە و گەشتنووسێکی بەریتانی بوو.

چەندین گەشتی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوین کرد لە ساڵەکانی ١٩٢٧ و ١٩٣١ ھەموو ئەوانەی بینیبووی لە کتێبێکدا بە ناوی *گەشتێک بۆ ماڵی حەشاشییەکان* بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دۆزەرەوە بریتانییەکان
پۆل:دۆزەرەوەکانی ئاسیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:مردووانی ١٩٩٣
پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی