open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جەیمس گلیشەر

**جەیمس گلیشەر** (؛ ٧ی نیسانی ١٨٠٩ – ٧ی شوباتی ١٩٠٣) گەشتیار و کەشناسێکی بەریتانی بوو

## ژیاننامە
گلێشەر لە رۆتەرتیت لەدایک بوو، باوکی کاژێرچی بوو لە لەندەن، بچوکترین یاریدەدەربوو لەکاتی دروستکردنی ڕوانگەی کامبریج لە ١٨٣٣پێش ئەوەی ببێت بە ڕوانگەیەکی شاھانە، بۆ ماوەی ٣٤ ساڵ بەرێوەبەری ڕوانینە ئاسمانیەکان کێشکردنە موگناتیسیەکان بووە لە گرین ویچ.

لە ١٨٤٥ خشتەی خاڵبەندی پێوانی شێی داناوە، لە یۆنیۆی ١٨٤٩ دەبێتە ئەندام لەکۆمەڵەی ھاوەڵانی شاھانە.

ئەندام بووە لە دەستەی دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی روانینە ئاسمانیەکان (١٨٥٠)و کۆمەڵەی فرۆکەوانان لە بەریتانیان مەزن (١٨٦٦). سەرۆکی کۆمەڵەی شاھانە بووە بۆ ڕوانگەی ئاسمانی لە ١٨٦٧بۆ١٨٦٨. ئەندام بووە لە کۆمەڵەی وێنەگرانی فۆتۆگرافی، دواتر دەبێت بەسەرۆکی کۆمەلەکە تا کۆچی دوایی. ھەروەھا سەرۆکی کۆمەڵەی ووردینی شاھانە بووە، ناوبانگیەکەی بۆ گەشتەکەی دەگەرێتەوە بە بالوون. لەنێوان ساڵانی ١٨٦٢ و ١٨٦٦لەگەڵ ھاوکارەکەی ھێنری تریسی کۆکسوێل بەھۆی بالوونەوە بۆ بەرزترین خاڵ دەفڕن بەمەبەستی تۆمارکردنی پلەی گەرمی و رادەی شێ لە چینە بەرزەکان. لە ٥ی ئەیلوولی ١٨٦٢ بەرزترین خاڵ تۆماردەکەن لەمێژوودا، کە پێشتر ھیچ مرۆڤێک نەیتوانیبوو ھێندە بەرزبێتەوە، لەبەرزی ٨٨٠٠ (٢٨٩٠٠پێ)ھاوکارەکەی دەمرێت لەگەڵ یەکێک لەوکۆترانەی لەگەڵ خۆی بردبوونی. گلیشەر تاوەکو ٩٥٠٠تا ١٠٩٠٠ بەرزدەفرێت (٣١٢٠٠پێ تا ٣١٢٠٠پێ)لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە.

گلیشەر دانیشتوی ٢٢ی دارتمۆت بلاک ھیت بوو لە لەندەن کە ئێستا تابلۆیەکی شینیان لەم ناونیشانە داناوە وەک بیرەوەریەک، بەڵام لە کرۆیدۆن کۆچی دوایی کردلە ١٩٠٣ لەتەمەنی ٩٣ ساڵی.

## خێزانەکەی
## لەناوباس و خواسی خەڵک
گەشتەکەی ٥ی ئەیلوولی ١٨٦٢ بەشتێکی ئەفسانەیی و خەیاڵی لێکدرانەوەی بۆکرا لەنێو خەڵکی، ھەروەھا لە ٢٠١٩ فیلمێکی سەرکێشی دەرھێنرا لەبارەی گەشتەکەی بە بالوون بۆ بەرزترین خاڵ بەناوی گەشتیاری بالوونەکە کەلە فیلمەکە بالوونەوانێک بەناوی ئەمیلیا کە بەھرەمەندێکی بواری فڕینە بە بالوون لەگەڵ گلیشەر گەشت دەکەن لەگەشتەکەیان توشی زۆرکێشە دەبن بەڵام ئەمیلیا خۆی دەخاتە مەترسیەوە بۆ رزگارکردنی گیانی زانایەکە، فیلمەکە بەشێوەیەکی سەرسورھێنەر بەرھەم ھاتووە.

## سەرچاوەکان
*

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:مردووانی ١٩٠٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩
٤ ڤێستا

وێنۆک|ھەسارۆکەی ڤێستا

ھەسارۆکەی **ڤێستا** (ھێما: 16px|⚶, ) دووەم ھەسارۆکەیە لە ڕیزبەندی بارستییەوە ئاشکراکراوە لە پشتێنی ھەسارەکان کە کاردەکات لە نێوان خولگەی بارام و کەیوان، و تیرەکەی ٥٣٠ کیلۆمەترە و بارستایییەکەی ٩٪ی کۆی تیرەی ھەسارۆکەکانی ئەو کەمەربەندەیە.

ئەو ھەسارۆکەیە لەلایەن زانای ئەڵمانی ھاینرێک وێلیام ئۆلبێرس ئاشکراکرا لە ڕێکەوتی ٢٩ی مارسی ١٨٠٧ دۆزییەوە، ناوەکەی وەرگیراوە لە خوای خانوو لە میتۆلۆژی ڕۆمانی **ڤێستا**
وێنۆک| زانیاری ڤیدیۆیی دۆکیۆمێنتەری لەسەر ھەسارۆکەی ڤێستا

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ڤێستا لە کۆمەڵەی خۆر
* ڤیدیۆی ڤێستا لەلایەن ناسا

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:سیستمی خۆری
ھاینرێک وێلیام ئۆلبێرس

وێنۆک|دروستکرای ھاینرێک

**ھاینرێک وێلیام ئۆلبێرس** () دکتۆر و فەلەکناسەکی ئەڵمانیە، ئەو زانایە رێگەیەکی نوێی ئاشکراکرد بۆ ژماردنی خوولگەی کلکدارەکان لە ساڵی ١٧٧٩، ئۆڵبرێس لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٧٥٨ لە ئاربرجن لە دایک بووە و لە ٢ی مارسی ١٨٤٠ کۆچی دوایی کردووە ئۆڵبرێس ٦ کلکداری دۆزیەوە و ھەستا بە ژماردنی خوولگەی زۆرەک لە کلکدارەکان، وە ھەروەھا توانیتی ٢ لە ھەسارۆکە بدۆزێتەوە بە ناوەکانی پالاس و ڤێستا.

## سەرچاوەکان
* https://www.nndb.com/people/047/000102738/
* https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/Fellows1660-2007.pdf

پۆل:گەردوون
پۆل:پزیشکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٨
پۆل:مردووانی ١٨٤٠
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی لالاند
ھێڵی تەلەڤیزیۆنی فۆکس

**تۆڕی تەلەڤیزیۆنی فۆکس** () یان **فۆکس** (FOX) تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکانی چێژبەخشی کە لە شاری نیویۆرکن
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:تۆڕی تەلەڤیزیۆنی فۆکس
پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی سەر بە کۆمپانیای فۆکس کۆرپۆرەیشنن
ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی کار

237px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی کار
**ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی کار** (، کورت دەکرێتەوە بۆ ILO) ئاژانسی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە داواکاری ئەوەیە تا دادوەریی کۆمەڵایەتی پێش بکەوێت و کاری شیاو بەرەو پێش ببات بە دانانی ستاندارد نێونەتەوەیی بۆ کار.
ئەم ڕێکخراوە یەکەم ئاژانسی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان. ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی کار ١٨٧ دەوڵەتی ئەندامی ھەیە لە ١٩٣ ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئایلەوەکە نزیکەی ٢٬٧٠٠ بەرپرس لە بەسەر ١٥٠ نەتەوە لە بنگەی سەرەکیی لە جنێڤ، و دەوروبەر ٤٠ نووسینگەی بوار لەدەوری جیھان بەکار دەھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩١٩
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
مەسیحی دیموکرات

**مەسیحی دیموکرات** ڕێبازێکی سیاسیە کە لە سەدەی ١٩ ئەورووپا لەژێر کاریگەریەکەی فێرکردنی کۆمەڵایەتیی کاسۆلیکی دەرکەوت.

دیموکراسیی مەسیحی بە شێوەیەکی سەرەکی لە فێرکارییە کۆمەڵایەتییەکانی کاتۆلیک و سکۆلاستیی نوێ و ھەروەھا نەریتی نیۆ-کالڤینیستی لەناو مەسیحییەتدا سەرچاوەی گرتووە؛ دواتر لەگەڵ لۆتەران و پێنتی کۆستالەکاندا، لەنێو نەریتە مەزھەبییەکانی تری مەسیحییەت لە بەشە جیاجیاکانی جیھاندا، پێگەی بەھێزتر بوو. لە سەدەی نۆزدەھەمدا، خەمە سەرەکییەکانی بریتی بوون لە ئاشتکردنەوەی کاتۆلیکییەت لەگەڵ دیموکراسی، وەڵامدانەوەی «پرسی کۆمەڵایەتی» دەربارەی سەرمایەداری و چینی کرێکار، و چارەسەرکردنی گرژییەکانی نێوان کەنیسە و دەوڵەت. لە سەدەی بیستەمدا، دیموکراتە مەسیحییەکان پێشەنگایەتیی ڕۆژاوا و باشووری ئەورووپایان کرد لە دوای جەنگ بۆ بنیاتنانی دەوڵەتانی خۆشگوزەرانی مۆدێرن و دامەزراندنی یەکێتیی ئەورووپا. سەرەڕای ئەوەش؛ لە کۆتایییەکانی سەدەی بیست و سەرەتاکانی سەدەی بیست و یەکدا، دیموکراسیی مەسیحی لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات لەنێو وڵاتانی کۆمۆنیستیی پێشوودا کە بەدەست گەندەڵی و وەستانەوە دەناڵێنن، پشتیوانی بەدەستھێنا.

لەسەر سپێکترەمی سیاسیی چەپ-ڕاستی ئەورووپا، دیاریکردنی شوێنی دیموکراسیی مەسیحی کارێکی دژوار بووە، چونکە دیموکراتە مەسیحییەکان زۆرجار ئابووریی لیبراڵ و تاکگەراییان ڕەتکردووەتەوە و پشتگیرییان لە دەستێوەردانی دەوڵەت کردووە، لە ھەمان کاتدا بەرگرییان لە مافی خاوەندارێتیی تایبەت کردووە لە بەرامبەر دەستێوەردانی زیاد لە حەدی دەوڵەتدا. ئەمەش وای کردووە کە دیموکراسیی مەسیحی لە ڕووی مێژوویییەوە لەسەر ئابووری بە چەپی ناوەند و لەسەر زۆرێک لە پرسە کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییەکان بە ڕاستی ناوەند دابنرێت. لەم دواییانەدا، دیموکراتە مەسیحییەکان خۆیان وەک ڕاستی ناوەند جێگیر کردووە؛ ھەروەک لە ھەردوو پارتی گەلی ئەورووپا و پارتی سیاسیی مەسیحیی ئەورووپادا دەبینرێت، کە زۆرێک لە پارتە دیموکراتە مەسیحییەکانی ئەورووپا سەر بە ئەوانن. دیموکراتە مەسیحییەکان پشتگیری لە «ئابووریی بازاڕی کەمێک ڕێکخراو» دەکەن، کە سیستمێکی ئاسایشی کۆمەڵایەتیی کاریگەری ھەبێت، بەمەش ئابووریی بازاڕی کۆمەڵایەتی پێکدێت.

لەسەر ئاستی جیھان، زۆرێک لە پارتە دیموکراتە مەسیحییەکان ئەندامی ناوەندی دیموکراتیی نێودەوڵەتین. نموونەی پارتە دیارەکانی دیموکراتی مەسیحی بریتین لە یەکێتیی دیموکراتی مەسیحیی ئەڵمانیا، بانگەوازی دیموکراتی مەسیحیی ھۆڵەندا، پارتی ناوەند لە سویسرا، پارتی گەلی ئیسپانیا، پارتی کردەوەی نیشتمانیی مەکسیک، پارتی گەلی نەمسا، و پارتی دیموکراتی مەسیحیی چیلی. زۆرێک لە پارتە دیموکراتە مەسیحییەکانی ئەمریکا سەر بە ڕێکخراوی دیموکراتی مەسیحیی ئەمریکان.

دیموکراسیی مەسیحی بەردەوامە لە بوونی کاریگەریی لە ئەورووپا و ئەمریکای لاتین، ھەرچەندە لە بەشەکانی تری جیھانیشدا بوونی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:شۆپپارێزی
پۆل:یەکسانیی کۆمەڵایەتی
گۆڤاری پەیست

***پەیست*** گۆڤارێکی ئەلیکترۆنیی مانگانەی مۆسیقا و کات بەسەربردنە، بنکەکەی دەکەوێتە ئەتڵانتا، جۆرجیا، و ستۆدیۆکانی لە ئەتڵانتا و مانھاتنە و لە لایەن کۆمەڵەی پەیست میدیا خاوەندارێتی دەکرێت. گۆڤارەکە لە ساڵی ١٩٩٨ وەک ماڵپەڕ دەستی پێکرد. پێش ئەوەی بە تەواوەتی بۆ سەر ئینتەرنێت بیگۆڕن لە ساڵەکانی ۲۰۰۲ بۆ ۲۰۱۰ بە بڵاوکراوەی چاپکراوی بڵاودەکرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:گۆڤارەکانی کات بەسەربردن
ویکیپیدیا (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

**[[ویکیپیدیا]]** ئینسایکڵۆپیدیایەکی ئازاد و فرەزمانی سەر ئینتەرنێتە.

## ئەمانەش ببینە
* سیاسەتی ویکیپیدیا، کورتەیەکی سیاسەتە فەرمییەکان لەسەر ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی
* ویکیپیدیا:مێزی زانیاری، مێزی زانیاریی کتێبخانەیەک کە لەوێدا پرسیارەکان دەربارەی ویکیپیدیا لەلایەن خۆبەخشەکان وەڵام دراونەتەوە.
* پێڕستی ویکیپیدیاکان، چاپی زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیا
* دامەزراوەی ویکیمیدیا، دامەزراوەیەکی خێرخوازی و قازانج نەویستی ئەمەریکی کە پشتگیریی ویکیپیدیا دەکات.
*
ئابووری تێکەڵ

**ئابووری تێکەڵ** () بە جۆراوجۆری پێناسە دەکرێت ھەروەک سیستەمێکی ئابووری پێکھاتەی ئابووریی بازاڕ لەگەڵ پێکھاتەی ئابووریی پلانکراو، بازاڕی ئازاد لەگەڵ دەستێوەردان دەوڵەتی، یان کۆمپانیای تایبەت لەگەڵ کۆمپانیای گشتی تێکەڵ دەکات. پێناسەی تەنیا نییە ئابووریێکی تێکەڵ جیا بکاتەوە.
یەک پێناسە دەربارەی تێکەڵی بازاڕە لەگەڵ دەستێوەردانی دەوڵەت، ئاماژە بۆ ئابووریی بازاڕی سەرمایە لەگەڵ چاودێری بەھێز، سیاسەتی دەستێوەردان و دابینکردنی حوکمەتی خزمەتگوزاریی گشتی دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستەمە ئابوورییەکان
پۆل:ئابووری سیاسی
پۆل:سەرمایەداری
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:دەوڵەتی خۆشبژیوی
گرێنچ

**گرێنچ** () ناوچەیەکە دەکەوێتە باشووری رۆژھەڵاتی لەندەن بە دووری ٥٫٥ کم، دەکەوێتە چوارچێوەی ناوچەی (Royal Borough of Greenwich) کە پاشگرەکەشی لەناوی ناوچەکەوە وەرگرتووە.

لە ڕووی مێژووییەوە بۆ سەدان ساڵ سەربە ویلایەتی کێنت بووە، دواتر لە ساڵی ١٨٨٩ تا ١٩٦٥ گوازراوەتەوە بۆ سەر ویلایەتی لەندەن.

گرێنچ ناوبانگە بە مێژوو دەریاییەکەی و ناو ھێنانێ (٠° ھێڵی درێژی) بە ناوی ناچەکەوە، لە سەدەی ١٥ەوە بووەتە شوێنی کۆشکی پلاسێنچای پاشایەتی

## بەکاتی گرێنچ
alt=|وێنۆک|بنکەی چاودێریکردنی شاھانە

بە کاتی گرێنچ (بە ئینگلیزی کۆرتکراوە GMT) دەستەواژەیەکە بە کاردێت بۆ شوێنی رۆژ لە ئاسمانی گرێنچدا بۆ دەرخستنی کات، ھەوروەھا بۆ کاتی جیھانی یەکخراویش بە بەکاردێت کە کۆرتکراوەکەی بریتیە لە (UTC) بە تایبەت لە لایەن ئەو دەزگایانەی گرێدراون بە شانشینی یەکگرتووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
ڕووناکبیری

[210px|وێنۆک|چەپ| فیلەسۆفی پێشەنگ، [سوقرات (کالیسیۆم. ٤٦٩–٣٩٩ پ. ز]]
**ڕووناکبیری** یان **ڕۆشنبیری**() بەکارھێنان، پەرەسەندن، و ڕاھێنان بۆ گە یشتن بە ڕووناکبیری و ھەروەھا ژیانی بیرمەندی دەکات.
لە بواری فەلسەفە، «ڕووناکبیری» ھەندێک جار ھاوواتایە لەگەڵ «ئەقڵانیەت»، کە زۆربەی زانیاری بە ھۆکار و ڕێک وپێک بیر کردنەوە بەدەست دەھێندرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:دەرھەستکاری
پۆل:ئەکادیمیا
پۆل:فەلسەفەی شیکارانە
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:فەلسەفەی کیشوەری
پۆل:ژیری
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان
پۆل:فەلسەفەی ژیان
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:ئاوەزان
پۆل:سوقرات
پۆل:ھزر
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:گومانکردن
پۆل:زاراوەناسیی ئەکادیمی
پۆل:ڕاسیۆنالیزم
ڕۆژی جیھانیی پشیلە

**ڕۆژی جیھانیی پشیلە** () ڕۆژێکە لە ساڵی ٢٠٠٢ لە لایەن سندوقی نێونەتەوەییی خۆشبژیویی گیانلەبەران دیاری کراوە و ساڵانە لە ٨ی ئابدا ئاھەنگ بۆ ئەم ڕۆژە دەگێڕدرێت.
لە حاڵیکدا کە لە زۆربەی وڵاتان ئەم پشووە نافەرمییە لە ٨ی ئاب بەڕێوە دەچێت، لە ڕووسیا ڕۆژی جیھانیی پشیلە لە یەکی ئازار ئاھەنگ دەگێڕدرێت و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆژی ٢٩ی تشرینی یەکەم بە ناوی ڕۆژی جیھانیی پشیلە ناونراوە.

ڕۆژی جیھانیی پشیلە ڕۆژێکە بۆ بڵاوکردنەوەی وریاکردنەوە و بەرزکردنەوەی ئاستی زانیاریی خەڵک سەبارەت بە پشیلەکان و بەدەستخستنی زانیاری سەبارەت بە ڕێگاکانی یارمەتیدان و پاراستنی ئەوان.
ڕۆژی پشیلە ڕۆژێکی پشووی نافەرمیی تری پشیلەیە کە دەستپێکەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢ی شوبات لە ژاپۆن. ئەم ڕۆژە وردەوردە لە ھەموو جیھاندا گەشەی سەند و خەڵک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا لە سەرانسەری جیھان وێنە و فیلمی پشیلەکانی خۆیان ھاوبەش دەکرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پشیلەکان
پۆل:ڕۆژە جیھانییەکان
ویلیام گریگۆر

**ویلیام گریگۆر** (؛ ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٦١ – ١١ی حوزەیرانی ١٨١٧) زانایەکی بەریتانی بوو. ئەم زانایە لە بواری بلورناسی دا ئیشی کردووە. یەکێک لە گرنگترینی ئەو توخمانەی ئەم زانایە دۆزیەوە بریتی بوو لە توخمی تیتانیۆم کە لە ساڵی ١٧٩١ ناساندی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦١
پۆل:مەرگەکان بە دەردەباریکە
پۆل:مردووانی ١٨١٧
پۆل:تیتانیۆم
دەریاچەی تەبەریە

**دەریاچەی تەبەریە** یان **جەلیل** دەکەوێتە ڕۆژاوای وڵاتی ئوردن. ئاوی دەریاچەکە شیرینە و نزیک ٥٣ کیلۆمەترە و درێژیەکەی نزیک ٢١ کیلۆمەتر و پانتایی ١٣ کیلۆمەترە.

ڕوبەری ئەم دەریاچەیە نزیک ١٦٦ کیلۆمەتری دووجایە و نزیک ٢١٤ مەتر لە ژێر ئاستی دەریایە. کەمتری ئاستی ھەیە بەراورد لەگەڵ گشت دەریاچەکانی ئاوی شیرینی دونیا و دوای دەریای مردوو، دووەم دەریاچەی دونیایە کە نزمترین ئاستی ھەیە بە نسبەت ئاوی دەریاکانەوە. ھەر یەک لە ڕوباری ئوردن و چەند کانیەکی ژێر زەوی سەرچاوەی دابین کردنی ئاوی ئەم دەریاچەیەیە. ھەروەھا ڕوباری چاوی زەیتوون (عین‌الزیتون یا وادی‌السلامه) و وادی‌السمک دوو ڕوباری ترن کە دەچنەوە سەر ئەم دەریاچەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەریاچەکانی ئیسرائیل
پۆل:جوگرافیاناسان
پۆل:شوێنەکانی حەجی کاتۆلیک
سپرینگەر ساینس+بزنس مدیا

**سپرینگەر ساینس+بزنس مدیا** () بڵاوکراوەیەکی نێودەوڵەتیە کە پەرتوکی ئەکادیمی و گۆڤاری تایبەتیە زانستیەکان بڵاو دەکاتەوە. بڵاو کراوەکانی ئەم بڵاوکراوەیە ھەم لە شێوەی پەرتۆکی چاپ کراون و ھەم لە شێوەی ئەلێکتڕۆنیین و لە ڕێی ئینتێرنێتەوە دەخرێتە بەردەستی خوێنەران و توێژەران. پێگەی سەرەکی لە شارت بەرلینە (ئەڵمانیا). ئەم بڵاوکراوەیە دوای ئێلزڤییر دووەم گەورەترین بڵاوکراوەکانی دونیایە کە ساڵانە چەندین میلیۆن دۆلار لە فرۆشی بڵاوکراوەکانی بەدەست دەھێنێت. بۆ نمونە لە ساڵی ٢٠١٣ نزیک ٩٤٣ میلیۆن یۆرۆی لە ڕێی فرۆشتنی بڵاوکراوەکانیەوە بەدەست ھێناو.

زیاد لە ٢٢٠٠ گۆڤار بە زمانی ئینگلیزی و زیادتر لە ٨٤٠٠ پەرتوکی لە ساڵی ٢٠١٣ بڵاو کردۆتەوە.

لە ساڵی ٢٠١٥ بڵاو کراوەی ھالتسپرینگ و نەیچەر و سپرینگەر ساینس+بزنس مدیا، بەیەکەوە گرێبەستێکیان کرد کۆمپانیایەکی ھاوبەشیان دامەزراند بە ناونیشانی سپرینگەر نەیچەر.

## مێژوو
ژۆلیۆس سپرینگەر، سپرینگەر ورلاگی لە ساڵی ١٨٤٢ لە بەرلین دامەزراند. بە کەمتر لە ٣٠ ساڵ، کوڕەکەی لە کۆمپانیایەکی بچوک کە تەنھا ٤ کارمەندی ھەبوو بەرفراوانی کرد و گەیاندیە دووەم گەورەترین بڵاوکراوەی زانکۆیی ئەوکاتی ووڵاتی ئەڵمانیا کە ٦٥ کارمەندی لە خۆ گرتبوو. لە ساڵی ١٩٦٤ نوسینگەیەکیان لە نیۆیۆڕک و دواتریش لە تۆکیۆ، پاریس، میلان، ھۆنگ کۆنگ و دێھلی کردەوە.

## بەرھەمە ئەلێکتڕۆنیەکان
لە ساڵی ١٩٩٦ بەدواوە، سپرینگەر پەرتوک و گۆڤارە ئەلێکتڕۆنیەکانی خستە ناو سایتی springerLink.

سپرینگەر وێنە (springerImages) لە ساڵی ٢٠٠٨ وە دامەزراوە و زیاد لە ١٬٨ میلیۆن وێنەی زانستی فەراھەم کردوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:Pages using deprecated image syntax
یەکێتیی نەتەوەییی ئێزیدی

**یەکێتیی نەتەوەییی ئێزیدی** لە ساڵی ١٩٨٩ لە ئەرمەنستان دامەزراوە. ڕێکخراوێکە کە لەبوارەکانی ڕۆشەنبیری و فێرکاری لە ئەرمینیا ھاوکاری ڕێنمایی بە ئێزیدییەکان دەبەخشێت. سەرۆکی یەکێتییەکە عەزیز تامۆیانە ھەروەھا خدر حاجیان جێگرێتی.

## ئامانجەکان
ئامانجی یەکێتیی نەتەوەییی یەزیدی، پەرەپێدان و لێکتێگەیشتنی نێوان ئێزیدییەکان و ئەرمەنییەکان، ھاوکاریەکانی جۆربەجۆر لە ھەریەک لە بوارەکانی فێرکاری و پاڵپشتی و بژێوی ئێزیدییەکان لە سەرانسەری ئەرمینیا، ئاشنایەتیی پتر لەبارەی زێدی ڕەسەنی ئێزیدییەکان و ڕەسەنایەتیی ئێزیدییەکانی ئەرمینیا و ئێزیدییانی ھەموو جیھان، پەرەپێدانی کەلتور و نیشتمانی مێژوویی ئێزیدییەکان، نەھێشتنی نەخوێندەواری لەنێوان ئێزیدییەکان. بەشداریان لە چالاکییە مرۆییەکان، کردنەوە و سەرپەرشتیکردنی کۆنگرە و دانیشتن و کۆبونەوە سەربەخۆ و گشتگیرەکانی پەیوەندیدار بە ئێزیدیەکان، بەرێوەبردنی ئاھەنگ و بۆنە ئایینییەکان و یادکردنەوەی ڕووداوەکان و ھاوکاریکردنی ڕێکخراوە نێودەولەتیەکان.

## ئەمانەش ببینە
* ئێزیدی
* ئێزیدی (ئایین)
* ئێزیدخان
*ئێزیدیەکان لە ئەرمەنستان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئێزیدی
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:کورد
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکانی ئێزیدییەکان
ئەکادیمیای ئێزیدی

**ئەکادیمیای یەزیدی** () ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی فێرکاریە بارەگای سەرەکیان لە ھانۆڤەرە لە ئەڵمانیا

ڕێکخراوەکە لە ساڵی ٢٠٠٩دامەزراوە، گرنگی بەبواری مێژوویی و گوزەرانی یەزیدیەکان دەدات. ھەروەھا گۆڤارێکیش بەزمانی ئەڵمانی بڵاودەکەنەوە لەژێرناوی (Zeitschrift der Ezidischen Akademie Forum für Diskussionsbeiträge zum Ezidentum). ھەروەھا سەرپەرشتی پەرتوکخانەیەکیش دەکەن لەکاتی ئێستادا کە پەرتووکخانەکە خۆی لە ٢٠٠٧دامەزراوە

ئەکادیمیایەکە نوێنەرایەتیان ھەیە لە تۆڕی پەنابەرانی ئەلمانیا MiSO. ڕاھێنان و خولی جۆربەجۆردەکەنەوە بۆ نەھێشتنی نەخێندەواری و فێربوونی زمانی ئەڵمانی لەگاڵ ڕێنمایی یاسایی لەبارەی مافی پەنابەری بۆ پانابەرە یەزیدیەکانی ئەڵمانیا.

## ئەمانەش ببینە
* یەکێتی نیشتیمانی یەزیدیەکان
* یەزیدیەکانی ئەڵمانیا
* یەزیدیەکانی نەینەوا

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئێزیدی
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:کورد
پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کوردستان
پۆل:ڕێکخراوەکانی ئێزیدییەکان
ئەسوان

**ئەسوان** () ناوی شارە و مەڵبەندی پارێزگایە بە ھەمان ناو لە باشووری وڵاتی میسر و گرینگترین باژێڕەکانی شارستانیەتی گەلی (نۆبە) ەیە. کەوتۆتە لێواری رۆژھەڵاتی رووباری مەزنی نیل نزیک یەکەم تاڤگە. دانیشتووانی ژمارەیان دەگاتە نۆسەد ھەزار کەس. ناوی ئەسوان لە لیستی یۆنسکۆ تۆمارکراوە وەک یەک لە (شارە بەھرەمەندەکان).

*ئەسوان* لە زەمانی میسری کۆندا بە «سونو» دەناسرا واتە (باژێر) چونکە ئەوسا کەوتبووە سەر دوڕیانی کاروانی بازرگانان رووەو وڵاتی «نۆبە». لە رۆژگاری رۆمیەکان پێی گوتراوە «سین»، نووبیەکانیش کردوویانە بە «یەباسوان». ھەروەھا بە وڵاتی زێر ناسراو بوو بە ھۆی ئەو ھەموو گۆڕە دیتراوەی پاشا فیرعەونیەکان.

ئەسوان زێدی نووسەری میسر (عەباس مەحموود عەقاد)ە، کە بە رەچەڵەک کوردە و دایکی لە بنەڕەتدا خەڵکی ئامەدە لە باکووری کوردستان. لە کتێبی «من» لە باسی دایکیدا دەڵێت: «بنەماڵەی باوانی دایکم ھەموویان کوردن، دەمانێکی نزیکە لە دیاربەکرەوە ھاتوون، یەکم بەرچاو کەوت شێوەی ڕەنگ و بەژنی وەک نەتەوەکانی باکوور بوو».

## پێشانگا

پەڕگە:Archangel Michael's Coptic Orthodox Cathedral, built in the Coptic style 2006-10-EGYPT-ASWAN.jpg
پەڕگە:El-Tabia Mosque in Aswan.jpg
پەڕگە:Lotus-tower near Aswan.jpg
پەڕگە:Aswan Nubian Museum entrance.jpg
پەڕگە:Fatimid Cemetery at Aswan.jpg|Fatimid Cemetery
پەڕگە:Assuan Unvollendeter Obelisk 11.JPG
پەڕگە:Old Monastery of St. Simeon west Aswan.jpg
پەڕگە:Aswan street parallel to Corniche, Egypt, October 2004.jpg|شەقامی ئەسوان، ئۆکتۆبەری ٢٠٠٤
پەڕگە:Al Khattarah Aswan Bridge.jpg|بورجی ئەسوان
پەڕگە:Kitchener-Insel Aswan Botanical Garden.jpg
پەڕگە:Aswan Courthouse R01.jpg
پەڕگە:Aswan souq.jpg|فرۆشگای ئەسوان
پەڕگە:Market, Shopping street, Aswan, Egypt.jpg|بازاری ئەسوان
پەڕگە:Aswan station.jpg|وێستگەی ئەسوان
پەڕگە:Gharb Seheil by Hatem Moushir 1.JPG
پەڕگە:Assuao.jpg
پەڕگە:Cimetières des nobles Qubbet el-Hawa.jpg
پەڕگە:Nile River, Boats and feluccas, Aswan, Egypt.jpg|ڕووباری نیل لە ئەسوان
پەڕگە:Nile Feluccas in Aswan.jpg|Feluccas in Aswan
پەڕگە:Railway Station Street, Aswan, Egypt, Oct 2004 A.jpg


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی میسر
حەکیم ئۆغڵو (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**حەکیم ئۆغڵو** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامی تورکییە لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لەسەر کەناڵ دی دەستی بە پەخشکردن کرد و زنجیرەکە لە زنجیرەی بەناوبانگی ئەمریکی ھاوس وەرگیراوە.

## تۆمارکردن
زنجیرەکە لە زانکۆی ئۆکانی ئەستەمبوڵ لە توزڵا، ئەستەمبوڵ تۆمارکراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* حەکیم ئۆغڵو لەسەر کەناڵ دی
* 

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان
دەشتی نەینەوا

**دەشتی نەینەوا** ناوچەیەکی جوگرافییە لە کوردستانی باشوور، و لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە پارێزگای نەینەوایە لە عێراق کە کەوتۆتە باکوور و ڕۆژاوای شاری موسڵ. ناوچەکە بۆ سێ قەزا دابەش بووە (حەمدانیە، شێخان، تەلکێف) لە ناوچەکە ھەریەکە لە کورد (یەزیدی و شەبەک) و سریانی (کریستیانی) و تورکمان و عەرەب (موسڵمان)دەژین.

زۆرینەی سریانەکانی عێراق لەم ناوچەیە نیشتەجێن، ھەر بۆیە چەندین کڵێسای بەناوبانگی لێ ھەڵکەوتووە وەک: کڵێسای کلدانی کاسۆلیکی، کڵێسای سریانیی ئەرسەدۆکس، کلێسای سریانیی کاسۆلیک، کلێسای ڕۆژھەڵاتی کۆن و کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری. لەناوچەکە زمانی سریانی نیمچەفەرمییە و لە قوتابخانەکان دەخوێندرێت. ھەروەھا لە پاڵ سریانەکان، کوردە یەزیدییەکان، کوردە شەبەک، و کوردە موسڵمانەکانی لێیە لەگەڵ ڕێژەیەک لە کەمینەی تورکمان و عەرەب.

ناوچەکە دەکەوێتە سنووری ناوچە کێشە لەسەرەکان (ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم) بەپێی ماددەی ١٤٠ دەستوری عێراقیی ٢٠٠٥، لەم ساڵانەی دوایی ھەوڵێکی زۆر دراوە لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە بۆ ئەوەی بکرێتە ناوچە یان پارێزگایەکی سەربەخۆ (یەزیدخان)، بەڵام ئەم داواکارییە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە ڕێگریی لێکراوە، بەتایبەتی لەلایەن ئەسیل نوجەیفی پارێزگاری پێشووی نەینەوا؛ بە بیانووی پاراستنی پێکھاتەی سریانی چونکە حکومەتی ناوەندی پێی وایە بەپارێزگاریبوونی ناوچەکە زیان لە پێکھاتەی سریانی دەدات، و ئەمەش بەھۆی ئەوەی یەزیدییەکان ڕێژەی زۆرینە پێک دێنن.

## دانیشتووان
کوردە بەئایین یەزیدییەکان ڕێژەی زۆرینەی ناوچەکە پێک دێنن، بەتایبەت لەناوەندی قەزای شێخان، قەسرۆک، عەین سوفنی، باعەدرێ و باشیک جگە لە دەیان گوند و دێھاتی نێوان دھۆک و موسڵ. دواتر پێکھاتەی کوردە شەبەکەکان دێت کە زۆرینەیان لە قەزای حەمدانیە نیشتەجێن، پاشان کلدانییەکان دێن بەتایبەت لە قەزای تلکێف و ئەلقۆش و دەیان گوند و دێھاتی تری ناوچەکە. ھەروەھا گرنگترین کڵێسای سریانی لە ناوچەکە ھەڵکەوتووە کە بۆتە ناوەندێکی گرنگی کریستیانی، و وای کردوە کریستیانەکانی سەرجەم عێراق ڕوو لە ناوچەکە بکەن؛ ھەروەھا لە ناوچەکە چەندین گوند و دێھاتی تورکمان و عەرەبەکان ھەن.

## جوگرافیا
ھەڵکەوتەی جوگرافیای دەشتەکە کەوتووەتە نێوان زێی دیجلە لە ڕۆژاوا و زێی گەورە لە بەری ڕۆژھەڵاتی. زەوییەکی پڕ ئاو و شێداری ھەیە؛ بۆیە بەکشتوکاڵی گەنم و جۆ بەناوبانگە. ھەروەھا چەندین تەپۆلکەی لێ ھەڵکەوتووە وەک: گرێ کەپەک (جبل الفاف) و گردی ماردانیال. لە ئێستادا ٥٧٪ی ڕووبەری دەشتی نەینەوا لەژێر دەسەڵاتی ھەرێمی کوردستانە.

لەگرنگترین ناوچە شارەوانییەکانی بریتین لە:

* شێخان (ھەرێمی کوردستان)
* تلکێف 
* ئەلقۆش (ھەرێمی کوردستان)
* شێخان (ھەرێمی کوردستان)
* بەرتڵە
* باشیک
* کەرەملیس
* تەلسقۆف (ھەرێمی کوردستان)
* شەرەفیە (ھەرێمی کوردستان)

## ئەمانەش ببینە
* دەشتی نەھلێ
* سەرکیس ئاغاجان مامەندۆ

## سەرچاوەکان

* 
* دەشتی نەینەوا توێژینەوەیەکی کارگێری و مێژوویی

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئێزیدی
پۆل:شەبەک
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:کوردانی باشووری کوردستان
دەشتی نەھلێ

**دەشتی نەھلێ** ناوچەیەکە کەوتووەتە نێوان پارێزگای دھۆک و پارێزگای نەینەوا لە کوردستانی باشوور. ناوچەکە دەیان و سەدان گوندی لەخۆگرتووە.

ناوچەکە زێدی ڕەسەنی کوردەکانە بەڵام خەڵکانێکی زۆری ئاشووری ڕوویان تێکرد دوای کۆچکردنیان لەناوچەکانی ھەکاری لەباکوری کوردستان لەبیستەکانی سەدەی ڕابردوو لەترسی جینۆسایدیان بەدەستی تورکەکان. دواتر لەوێوە بەشێکیان کۆچیان کرد بۆ بەغدا و موسڵ ئەمیش بەھۆی جەنگی پێشمەرگەکانی شۆرشی کوردستان دژ بە بەغدا لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو. دواتر لەلایەن ڕژێمی ئەوسای بەغداوە زۆرینەی ناوچەکە بەر لاشاوی ئەنفال کەوت لە ھەشتاکاندا.

لەسەر ئەم ڕووداوانە ناکۆکی دروست بوو لەنێوان ڕێکخراوی بەیس نەھرەین و پارتی دیموکراتی کوردستان بەھۆی خستنەپاڵی تاوانی کوشتنی ژنێکی ئاشووری بەدەست ئەندامێکی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە، لەئەنجامدا پەلاماری ھێزەکانی پێشمەرگە دەدەنەوە و زیانی گیانی و مادی لەیەک دەدەن.

دوای شەری ئازادی عێراق ٢٠٠٣بەھۆی مەترسی ژیانیان خەڵکانێکی زۆر لە بەغدا و موسڵ گەڕانەوە ئەم ناوچەیە.

## ئەمانەش ببینە
* بەرواری
* دەشتی نەینەوا

## سەرچاوەکان
* 
* Iraq Report 6 August 1999, Volume 2, Number 29, GlobalSecurity.org
* Dahuk Governorage, Iraqi American Chamber of Commerce
* KDP Blockades, Attacks Assyrian Village, AINA.org

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئێزیدی
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:کورد
پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کوردستان
پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:پارێزگای دھۆک
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
بەرواری

**بەرواری** یان **بەرواری باڵا** ناوچەیەکە کەوتۆتە باکوری پاڕێزگای دھۆک لە باشووری کوردستان و پاێزگای ھەکاری لە باکووری کوردستان (بەرواری باڵا). خۆی پێشتر ھەمووی سەر بە پاڕێزگای ھەکاری بوو دوای کێشانی سنوری تورکیا و عێراق بوو بە دووبەش بەرواری باڵا و بەرواری خواڕوو لەپاڵ کورد ئاشووریەکانیش لەم ناوچەیە نیشتەجێن.

## مێژوو
ناوچەیەکی شاخاویە لەپاڕێزگای دھۆک پێشتر بەشێک بوو لە میزۆپۆتامیا، لە ١٢٥٨شاڵاوێکی کۆچکردنی ئاشووریەکانی بەخۆوە بینی دوای کەوتنی بەغدا و داگیرکردنی لەلایەن مەغۆلەکانەوە.

دوای ھاتنی عوسمانیەکان کریستیانەکانی ناوچەکە تووشی ڕاوەدوونان و ئاوارەیی بوونەوە بەرەو دەشتی نەینەوا و زەوی و زارەکانیان بۆ میرە کوردەکان گەڕاندەوە. لەسەدەی نۆزدەھەم میر محەممەد پاشا (پاشای کۆرە) میری سۆران، توانی ناوچەکە بخاتە ژێڕ ڕکێفی خۆیەوە و زەوی و زارەکان بدات بە یەزیدیەکان، بەڵام دواتر عوسمانیەکان بۆ ناشیرکردنی شکۆی پاشای کۆرە دەستیان بە ڕاوە دوونانی یەزیدیەکان کرد و ھەزارانیان لێ کوشتن، پاشان ھانی یەزیدیەکانیان دا کە دژی پاشای کۆرە بوەستنەوە بەمەبەستی تۆڵەکردنەوەیان دواتر ھەمان سیاسەتیان لەگەڵ خێلە کوردیەکانی تردا کرد تاوەکو بووە ھۆی لاوازی و لەناوبردنی میرنشینی سۆران.

لەکاتی جەنگی جیھانی یەکەم ھەردوو پاشماوەی دەولەتی عوسمانی و سەفەوی ڕێککەوتن بە ڕاگواستنی دانیشتوانی ناوچە سنووریەکان بەرەو سنوورە دوورەکانی ئێران ھەربۆیە کوردەکانی چیای کورمانجانیان گواستەوە بۆ باکووری خۆڕھەڵاتی ئێران و ئاشووریەکانیشیان گواستەوە بۆ ورمێ بەسەرۆکایەتی پەتریک مار شیمۆنی نۆزدەھەمی بنیامیین. بەڵام ھەوڵەکانی دواتر سەرکەوتوو بوون بۆ دووبارە گەڕاندنەوەیان بەرەو ناوچەی بەرواری کە تاوەکوو ئێستا لەوێ دەژیین.

لەپاڵ ئاشووریەکان جولەکەکانیش لەناوچەکە دەژییان بەڵام لە ساڵی ١٩٤٧ دوای درووستبوونەوەی دەوڵەتی ئیسرائیل ھەموویان گەڕانەوە ئیسرائیل. بەھۆی بەشداری دانیشتوانەکەی لە شۆرشە یەک لەدوای یەکەکانی کوردستان ناوچەکە ڕووبەڕووی کارەساتی ئەنفال بویەوە لە ھەشتاکان کە بەشێکی زۆریان ڕاگوێزران و ھەندێکیشیان گەڕانەوە.

## گوندەکانی ناوچەکە
### ڕێزبەندی ناوی گوندەکان
#### بەرواری خواڕوو (ژێری)
ناوچەی بەرواری خواڕوو لەناو سنووری کوردستانی باشوور ھەڵکەوتووە کە ئەمانەن:
* راڤینا
* ھیرۆر
* بەدھێ
* کانی سارکێ
* ئادینیێ
* ئاتۆش
* قومری
* شارەوانیا بریفکا
* چەلکێ
* کانی ماسی
* بێبادێ
* بێرکیات
* شکەفتێ
* کانیکا
* تروانشێ
* بشمی یایێ
* دۆرە
* درێشکە
* داودێ مەزن
* ئەییت
* تاشیش
* مایە
* ژەقلە
* سەردەشت
* حەلوا
* مەرکەژایێ
* باز
* مشکە
* ئەنیشکێ
* خوارە
* مالختێ
* ژێدیدێ
* بەقۆلکا
* چەلەک
* ئەگری
* ھاییس
* تیلەر
* بناڤی
* بەشیل
* چەم سەیدە
* باسە نوورە
* ملبرکێ

#### بەرواری باڵا
بەرواری باڵا کەوتۆتە ناوسنووری کوردستانی باکوور کە ئەمانەن:
* ئەللامیان
* چاڕۆس
* ئەرک
* ئەسپان
* ھەردەلانی
* قورانی
* قەدشانس
* خاردەڵان
* کگار
* نێروێ
* شئلازا
* قۆترانی
* ساڵان
* شمونێ
* شواووتە
* تەرمێل
* تیرقۆنیس

## ئەمانەش ببینە
* باڵەکایەتی
* بارزان
* خۆشناوەتی
*فازڵ بەرواری

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئێزیدی
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:کورد
پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کوردستان
پۆل:کوردستان
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکانی تورکیا
ئەل مەھجار

**ئەل مەھاجر** گوندێکە لە ناوچەی مەککە، لە ڕۆژئاوای عەرەبستانی سعوودی.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی شارەکانی سەعوودیە
* ناوچە کارگێڕییەکانی سعودیە

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*
ھێزی ئێستا

**ھێزی ئێستا: ڕێنیشاندەرێک بۆ ڕۆشنبوونەوەی ڕۆحی** کتێبێکی ئێکھارت تۆڵێیە. مەبەست لێی فێرکردنی ژیانە لە ساتی ئێستادا، لەگەڵ کەمکردنەوەی خەم و نیگەرانی و دڵەڕاوکێ.

لە ساڵی ١٩٩٧ بڵاو کراوەتەوە. ئۆپرا وینفری پێشنیاری کردووە و بۆ ٣٣ زمان وەرگێڕدراوە. بەپێی خەمڵاندنێکی ساڵی ٢٠٠٩، لە ئەمریکای باکوور سێ میلیۆن دانەی لێ فرۆشراوە. لە ساڵی ٢٠١٩ لە لایەن دەزگای فام وەرگێڕدراوە بۆ زمانی کوردی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی ١٩٩٧
پارێزگای مەککە

**پارێزگای مەککە** () قەڵەباڵغترین پارێزگایە لە عەرەبستانی سعوودی. دەکەوێتە ڕۆژاوای سعودیە کە کەنار دەریایەکی درێژی ھەیە ڕووبەرەکەی ١٥٣٬١٢٨کم٢ (٥٩٬١٢٣ میل) و دانیشتوانەکەی ٨٬٥٥٧٬٧٦٦ (سەرژمێری ٢٠١٧). مەککەی پایتەخت پیرۆزترین شاری ئیسلامە. ھەروەھا بەندەری سەرەکی سعودیەیە.

## دانیشتووان
گەشەسەندنی دانیشتوان لە ١٩٩٢وە:

## پارێزگارەکان
پارێزگارەکانی پارێزگای مەککە لەکاتی درووستبوونی شانشینی عەرەبستانەوە:
* خالید بن مەنسوور بن لوئەی (١٩٢٤)
* مووحەمەد بن عەبدولڕەحمان بن فەیسەڵ ئەل سعود (١٩٢٤–١٩٢٥)
* فەیسەڵ بن عەبدولعەزیز ئەل سعود (١٩٢٥–١٩٥٨)
* عەبدوڵا بن سعود (١٩٦٠)
* عەبدوڵا بن فەیسەڵ ئەل سعود (وەزیری ناوخۆ و بریکاری جێگیری پاشا) (١٩٦٣–١٩٦٨)
* مشعل بن عەبدولعەزیز (١٩٦٣–١٩٧١)
* فەواز بن عەبدولعەزیز (١٩٧١–١٩٨٠)
* مەجید بن عەبدولعەزیز (١٩٨٠–١٩٩٩)
* عەبدولمەجید بن عەبدولعەزیز (١٩٩٩–٢٠٠٧)
* خالید ئەل فەیسەڵ (٢٠٠٧–٢٠١٣)
* مشعل بن عەبدوڵا ئەل سعود (٢٠١٣–٢٠١٥)
* خالید ئەل فەیسەڵ (٢٠١٥-) دووبارە بووەوە پارێزگار لەلایەن پادشا سەلمان.

## ناوچەکان
پارێزگاکە بۆ ١٧ ناوچە دابەشکراوە (لەگەڵ سەرژمێری دانیشتووان تا ساڵی ٢٠١٠):
* ئەل جموم (٩٢٬٢٢٢)
* ئەل کامیل (٢١٬٤١٩)
* ئەل خورما (٤٢٬٢٢٣)
* ئەل لیث (١٢٨٬٥٢٩)
* ئەل قونفیدە (٢٧٢٬٤٢٤)
* تایف (١٬٢٨١٬٦١٣)
* جدە (٣٬٤٥٦٬٩١٤)
* خولەیس (٥٦٬٦٨٧)
* مەککە (١٬٦٧٥٬٣٦٨)
* ڕابیگ (٩٢٬٠٧٢)
* توربە (٤٣٬٩٤٧)
* ڕەنیە (٤٥٬٩٤٧)
* ئادەم
* مۆیە
* میسان
* بەھرە

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
ئەل جموم

**ئەل جموم** یەکێک لە پارێزگارەکانی میرنشینی ناوچەی مەککە لە ڕۆژاوای عەرەبستانی سعوودی، دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای مەککەی موکەرەمە و ٢٥ کیلۆمەتر لە مەککەوە دوورە لەسەر ڕێگایەکی خێرای قیر و ٧٢ کیلۆمەتر لە جدەوە دوورە لەسەر ڕێگایەکی خێرای قیر. پارێزگاکە لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ چیای ئەلزیق و بە زنجیرە چیای سار کۆتایی دێت. ھەروەھا لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی ئەبی عورووە و ئەلبەراقە ھاوسنوورە تا سنوورەکانی گوندی ئەبوو شوعەیب لە ڕۆژاوا. ژمارەی دانیشتووانی بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٢ی سعوودیە (٨٩ ھەزار و ٥٧٥) کەسە. ڕووبەرەکەی ١٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، ھەروەھا شوێنەواری مێژوویی و کێڵگە و بیر و کانیاوی ئاوی تێدایە. و ھەموو توانا حکومییەکانی تێدایە. پارێزگاکە دەکەوێتە سەر ڕێگای سەرەکی دوو مزگەوتی پیرۆز و لەسەر ڕێگای بازرگانی کە تایف و ڕیاز و پارێزگای شەرقییە بە بەندەری ئیسلامیی جیددە دەبەستێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی شارەکانی سعوودیە
* ناوچە کارگێڕییەکانی سعوودیە

## سەرچاوەکان

*
فازڵ بەرواری

**فازڵ جەمیل بەرواری** ئەفسەر لە سوپای عێراق بە پلەی لیوا، لە ١٩٦٦ لە دھۆک لەدایکبووە، سەرۆکی تیپی زێڕین بوو لە سوپای عێراق
بەرواری نازناوی خێڵەکەی، بەرواری ھەڵگرتووە. پێشتر پێشمەرگە بووە لە وەزارەتی پێشمەرگەی کوردستان (١٩٨٠–١٩٩١) دوای ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن لە چالاکیە تایبەتەکانی سوپای عێراق کاری کردووە و دەستەی نەھێشتنی تیرۆری دامەزراندووە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٦٦ لە دھۆک لەدایک بووە، لەسەرەتای گەنجیەوە چۆتە ڕێز ھێزەکانی پێشمەرگەوە، دواتر لە ٢٠٠٤دوای جەنگی ئازادی عێراق چۆتە ناو سووپای عێراق.

لەناو سووپای عێراق پلەبەندی بۆکرا تابووە سەرۆکی یەکەی ھێزی پرۆسەتایبەتیەکانی عێراق، کە پوختەی ھێزێکی ھەڵبژێردراوی تایبەت بوون کەلەلایەن ھێزەتایبەتیەکانی عێراقەوە ڕاھێنانیان پێکرابوو، وە چەکدارکرابوون بە چەکی ئەمریکی، سەرپەرشتیکاری جەنگی ئەنبار بوو لە ٢٠١٤.

## تۆمارە سەربازییەکان
* لە ساڵی ٢٠٠٤ وەک فەرماندار بەشداری شەرەکانی فەلوجەی کردوە
* لە ساڵی ٢٠٠٤ وەک سەرفەرماندەی لەشکر بەشدای شەرەکانی نەجەفی کردووە
* لە ساڵی ٢٠٠٤بەشداری لەشەری ئازادکردنی سامەرا کردووە
* لە ساڵی ٢٠٠٤ بەشداری لە خاوێنکردنەوەی شارەکان کردووە لە چەکدارانی قاعیدە
* لە ساڵی ٢٠٠٥ وەک فەرماندە بەشداری لەشەری دووەمی فەلوجەدا کردووە
* لە ساڵی ٢٠٠٧ بۆتە سەرۆکی پرۆسە تایبەتیەکان لەعێراقدا
* لە ساڵی ٢٠٠٨ بەشداری خاوێنکردنەوەی دیالە و موسڵی کردووە
* لە ساڵی ٢٠٠٨ بەشداری شەڕی فەلوجە و نەجەف کردووە
* لە ساڵی ٢٠٠٨ بەشداری جەنگەکانی بەسرە و موسڵ کردووە

ھەروەھا بەشداری دیاری شەرەکانی دژ بەبەرھەڵستکاریەکانی عەرەبی جبور و ناوچەی عەززە ە سەلمان پاک و شاری سەدر و عەتیفیە و مەحمودیە و بەغدای نوێ و نەعیریە و کارگەکانی کەربەلا و حیللە و ڕومادی و تکریت و بێجی و جەزیرەی عەرەبی لە موسڵ کردوە.

## کۆچی دوایی
لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ بەھۆی نەخۆشی جەڵدەی دڵەوە لەناو ماڵەکەی خۆی لە دھۆک کۆچی دوایی کرد.

### بەخاک سپاردن
لەشاری دھۆک بەخاک سپێردرا، بۆنەکە لەلایەن وەزارەتی بەرگری عێراق و وەزارەتی پێشمەرگەی کوردستان بەڕێوەچوو. ھەزاران خەڵک لە دانیشتوانی دھۆک بەشداری بۆنەکەیان کرد و جەستەکەیان لە گۆڕستانی شاخکێ بەخاک سپارد.

## ئەمانەش ببینە
* بەرواری

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*

پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:خەڵکی دھۆک
ڕێگای کوبێک و ویندسەر

وێنۆک|ڕێگایەک کە پێکیان دەبەستێتەوە
وێنۆک|نەخشەی ناوچەکە
**کۆریدەر کوبێک سیتی -ویندسەر کۆریدۆر** چڕترین ناوچەی دانیشتوانە لە کەنەدا کە زۆرترین بڕی پیشەسازی کەنەدا لەم ناوچەیەیە، بۆیە وەھا بانگی دەکەن چونکە لەشاری کوبێک دەست پێدەکات تاوەکو شاری ویندسەر کە زیاتر لە ھەژدەملیۆن کەس لەم نێوەندەدا دەژیین کەدەکاتە ٪‏٥١ھەموو دانیشتوانی کەنەدا بەپێی سەرژمێری ٢٠٠١.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شارەکانی کەنەدا
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
زانکۆی زاخۆ

**زانکۆی زاخۆ** زانکۆیەکی حکومیە، لەلایەن حکومەتی ھەرێمی کوردستانەوە بەڕێوە دەچێت، دەکەوێتە شارۆچکەی زاخۆ لە پاڕێزگای دھۆک لە کوردستانی باشوور.

## مێژوو
لە ساڵی ٢٠١٠ وەک زانکۆیەکی سەربەخۆ ڕاگەیێنرا بەڵام خۆی لەبنەڕەتدا لە ساڵی ٢٠٠٥ دوو کۆلێژی لێکرایەوە وەک پاشکۆیەک سەربە زانکۆی دھۆک لە لایان بەڕێز مەسعود بارزانی سەرۆکی ئەوکاتی ھەرێمی کوردستان، دوو کۆلێژەکەش کۆلێژی پەروەردە و بازرگانی بوون کە دواتر بوون بە بندەک بۆ زانکۆی زاخۆ، زانکۆیەکە بەشێوەی سەربەخۆ لەگەڵ سێ زانکۆی تر دامەزران بە بریارێکی پەرلەمانی کوردستانەوە وەک چارەسەریەک بۆ پتربوونی خواستی خوێندن لەھەرێمدا.

## کۆلێژەکان
### کۆلێژی زانست
دوای ڕێکخستن و دامەزراندنی پەیکەربەندی زانکۆکە ھەردوو کۆلێژی پەروەردە و بازرگانی کە وەک پاشکۆی زانکۆی دھۆک بوون گوازرانەوە بۆ زانکۆی زاخۆ لە چوارچێوەی کۆلێژی زانست گونجاندنیان لەژێر ناوی کۆلێژی زانست و زانستە مرۆییەکان، کە بۆ خوێندنی ٢٠٠٥–٢٠٠٦خوێندکاریان وەرگرت، دوای ڕاگەیاندنی زانکۆی زاخۆ وەک زانکۆیەکی سەربەخۆ بەپێی بریاری وزاری ژماڕە ١٦٧٠ لە یۆلیۆی ٢٠١٠ و بریاری ٦٤٤ی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە ١٢یۆلیۆی ٢٠١٠. [١]

کۆلێژی زانست پێنج بەش لەخۆ دەگرێت:
* بەشی زیندەزانی
* بەشی کیمیا
* بەشی فیزیا
* بەشی زانستە ژمێرەییەکان (کۆمپیوتەر)
* بەشی بیرکاری
* بەشی ژینگەزانی (٢٠١١)

ماوەی خوێندن لەکۆلێژەکان چواڕساڵە کە دواتر بڕوانامەی بەکالۆریۆس دەبەخشن بە دەرچوانیان. ئەم کۆلێژە کورسی خوێندنی باڵای بۆ بروانامەکانی ماجستێر و دکتۆرا دابین کردووە.

دەستەی فێرکردن و مامۆستایان خاوەنی بڕوانامەی بەرزن و کەسانی بەھرەمەندن کە بەشێوەیەکی نوێ و ھاوچەرخ فێرخوازان پێدەگەیێنن بە پشت بەستن بە پەیرەوی نوێ و گونجاو لەگەڵ سەردەم. کۆلێژەکە سەدان خول و ڕاھێنانی کردارەکی بۆ کارمەند و مامۆستایان و خوێندکاران کردۆتەوە.

### کۆلێژی ئەندازیاری
کۆلێژی ئەندازیاری لە ٢٠١٣ کرایەوە. زانکۆی زاخۆ کۆلێژی ئەندازیاری نەوتی وەک یەکەم بەشی کۆلێژەکە ڕاگەیاند لە ٢٠١٣، ئەمەش بەھۆی داواکاری گۆرەپانی کوردستان بوو لەم بوارەدا بەھۆی دۆزینەوە و دەرھێنانی نەوت لەکوردستاندا، ماوەی خوێندن لە کۆلێژەکە چوارساڵە، خوێندکارانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس وەردەگرن لەبواری ئەندازیاری نەوتدا، کۆلێژەکە لەلایەن دەستەیەکی پسپۆر و لێھاتوو بەڕێوە دەچێت کە پەیرەوی بەرنامەی نوێ و ھاوچەرخ دەکەن. کۆلێژەکە پەیوەندیەکی پتەوی دروستکردوە لەبوارەکانی پیشەسازی و ھاریکاری ئەکادیمی لەگەڵ کۆلێژەکانی تری کوردستان و جیھان، وەک زانکۆی سەلاحەددین و زانکۆی کۆیە و زانکۆی سلێمانی و زانکۆی لیدز و زانکۆی دێربی و زانکۆی نۆتنگھام و زانکۆی کۆلۆرادۆ.

کۆلێژەکە دوو بەش لەخۆدەگرێت کە بریتین لە:
* بەشی ئەندازیاری نەوت
* بەشی ئەندازیاری تەکنیکی

### کۆلێژی زانستە مرۆییەکان
کۆلێژەکە شەش بەش لەخۆ دەگرێت
* بەشی زمانی کوردی
* بەشی زمانی ئینگلیزی
* بەشی زمانی عەرەبی
* بەشی زمانی تورکی
* بەشی مێژوو
* بەشی خوێندنی ئیسلامی

### کۆلێژی پەروەردە
کۆلێژەکە سێ بەش لەخۆ دەگرێت کە بریتین لە:
* کۆلێژی پەروەردەی وەرزشی
* کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەتی
* کۆلێژی پەروەردەی دەرونزانی و دەرونناسی گشتی

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
*

پۆل:زاخۆ
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:زانکۆکانی کوردستان
پۆل:زانکۆکانی عێراق
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٠ لە باشووری کوردستان
کارڵ ڤایەرشتراس

**کارڵ تیۆدۆر ویلھام ڤایەرشتراس** (؛ ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٨١٥ – ١٩ی شوباتی ١٨٩٧) ماتماتیکزانێکی ئاڵمانی سەدەی نۆزدەھەم بوو، زۆر جار بە باوکی شیکاریی مۆدێرن ناوی لێ دەبەن. ڤایەرشتراس زانکۆی بەجێ ھێشت و بە بێ ھیچ پلەیێک فێری ماتماتیک بوو سەرەڕای ئەوە وەکوو مامۆستایەک پەروەردە بوو و وانەی ماتماتیک، فیزیک و ڕووەکناسی و ھەروەھا، ژیمناستیکی دەوت.

ڤایەرشتراس پێناسەی فانکشنی بەردەوامی بە شێوەیەکی ڕەسمی خستەڕوو و فورمولیزەی کرد، تیۆرمی بولزانۆ ڤایەرشتراسی سەلماند و ئەم تیۆرمەی بۆ توێژینەوە لەسەر تایبەتمەندییەکانی فانکشنی بەردەوام لەسەر ماوەیەکی سنوورداری داخراو بەکارھێنا.

## ژیاننامە
بە پێچەوانەی زۆربەی ماتماتیکزانانی سەردەمی خۆی کە پرۆتێستانی بوون ڤایەرشتراس لە بنەماڵەیەکی کاتۆلیکی لە شاری ئۆستنفێلدێ لەدایک بوو. باوکی لە خەزێنەی کلێسای کاتۆلیکدا کاری دەکرد.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٥
پۆل:مردووانی ١٨٩٧
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
یەکێتیی جوگرافیناسانی نێونەتەوەیی

**یەکێتیی جوگرافیگەرانی نێودەولەتی یان یەکێتیی جوگرافیناسانی جیھان** (، ) کۆمەڵەیەک کە گرنگی بە ڕەھەندەکانی جوگرافیا دەدەن لەسەرانسەری جیھان لە ساڵی ١٩٢٢لە برۆکسل لە بەلژیکا دامەزراوە، بەڵام یەکەم کۆنگرەی جوگرافی لە ١٨٧١ ئەنتوێرپ بەسترا لە بەلژیکا، کە دواتر کۆنگرەی تری بەدواداھات تاگەیشتە ئەوئاستەی کەلە ١٩٢٢وەک سەندیکایەکی جیھانی بیناسێنن. یەکێتییەکە لە ٣٤لێژنە پێکدێت کەبۆ چوار پۆلی کارکەر دابەشکراون، لیژنەکان گرنگی بە جێبەجێکارە جوگرافیەکان و جوگرافیای مرۆیی و جوگرافیای دەریایی و بیردۆز و بۆچوونە جوگرافیەکان دەدەن جگە لەتوێژینەوەکانیان لەبارەی سەرچاوە ئاوی و ھۆکارە ژینگەییەکان.
یەکێتیی جوگرافی گەرانی نێودەولەتی یەکێکە لەئەندامەکانی ئەنجومەنی نێودەولەتی بۆزانست و زانستە مرۆییەکان

## ئامانجەکان
یەکێتییەکە حەوت ئامانجی سەرەکی ھەیە کەبریتین لە:
* گرنگی دان بە کێشە و توێژینەوە جوگرافیەکان.
* دەستپێک و ڕێکخستنی لێکۆلینەوە جوگرافیەکان کە پێویستی بە ھاریکاری نێودەولەتی ھەیە لەگەڵ بلاوکردنەوەی ھزری زانست و تاوتوێی ھاوکاریەکان چۆنیەتیان.
* ڕەخساندنی ھەل بۆ جوگرافیناسان لەکارکردنیان لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەولەتیەکان.
* ئاسانکاری لە کۆکردنەوە و بڵاوکردنەوەی زانیاریە جوگرافیەکان و بەڵگەنامە پێویستیەکان لەنێوان وڵاتان.
* ھاندان بۆ بەستنی کۆنگرە جوگرافیە نێودەولەتیەکان و کۆنگرە ھەرێمی و کۆبونەوە تایبەتمەندیەکانی پەیوەست بە یەکێتییەکە.
* بەشداریکردن لەھەر ھاریکاریەکی جیھانی کەپەیوەست بێت بە توێژینەوە و لێکۆلینەوەی جوگرافی.
* گرنگی دان بە ھۆکار ئامرازە جۆربەجۆرەکانی تایبەت بە دروشم و ھێما و ناولێنانە جوگرافیەکان

## سەرکردایەتیکردن
### سەرۆکەکان

### پاڕێزگارە گشتی و ئابووریەکانی

## کۆنگرەکان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی زانستی نێودەوڵەتی
ناوەندی نێونەتەوەییی بازرگانی

**ناوەندی نێونەتەوەییی بازرگانی** (بە ئینگلیزی: International Trade Centre (**ITC**)) () ئاژانسی چەند تەنیشتیە کە لەگەڵ ڕێکخراوەی بازرگانیی جیھانی و نەتەوە یەکگرتووەکان لەڕێگای کۆنگرەی بازرگانی و پەرەسەندن فەرمانێکی ھاوبەشی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی
پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی
پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٦٤
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان

[thumb|250px|[بنکەی ژنێڤ نەتەوە یەکگرتووەکان لە ژنێڤ(سویسرا) کە گەورەترین بنکەیە، لەدوای بنکەی سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان (شاری نیویۆرک).]]

**دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان** بریتییە لە نەتەوە یەکگرتووەکان و شەش ئەندامی سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان: کۆڕی گشتیی، ئەنجومەنی ئاسایش، ئەنجومەنی ئابوۆری و کۆمەڵایەتی، نووسینگە، دادگای نێونەتەوەییی داد و ئەنجومەنی سەرپەرشتی ھەروەھاڕێکخراوە تەنیشتیەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پتری دیش

وێنۆک|وێنەیەک لە پتری دیش
**پتری دیش**() بریتییە لە دەفرێکی شوشەیی یا پلاستیکی کە قوڵیەکی کەمی ھەیە. زیندەوەرزانەکان سودی لێدەبینن بۆ چاندنی خانە یا قەوزەی ورد. ئەم ناوە لە ناوی داھێنەرە ئاڵمانیەکەوە وەرگیراوە.

پتری دیش دەشێ بە خاوێنکردنەوەیەکی گونجاو دوبارە سودی لێببینرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:ئاڵمانیا لە ١٨٨٧
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ئەڵمانیا لە ١٨٨٧
ئینکیوبیتەر

[چەپ|وێنۆک|وێنەی ئینکیوبیتەرێک بۆ بەخێوکردنی [بەکتریا|باکتریا]]
چەپ|وێنۆک|ناو ئینکیوبیتەرێک کە تێیدا گەشە بە خانەی زیندوی دەدرێت.
**ئینکیوبیتەر** () ئامێرێکە کە لە تاقیگەدا بەکاردێت بۆ دروست کردنی ژینگەیەکی سازگار بۆ مایکڕۆئۆرگانیزمەکان، خانە زیندوەکان، باکتریا، ڤایرۆس، و ئەو ماددانەی لە زیندەوەران دا بە کار دێن. لەم ئامێرەدا دەشێ ھەر یەک لە شێ، پلەی گەرمی، بڕی ئۆکسجین و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن دەست کاری بکرێ بۆ ئەوەی ژینگەیەکی سازگار بەرھەم بھێنرێت. ئەم ئامێرە بۆ یەکەم جار لە لایەن پزیشکێکی بواری مناڵان بەناوی فیدێڵ مۆندۆ بەرھەمھێنرا.

## چەند خاڵێکی گرینگ
* ئینکیوبیتەر لە نزیک دەرگای ھاتنەژوورەوە و ھەواکێش و ئەو شوێنانەی جوڵەی ھەوای تێدایە نابێ دابنرێت.
* پێویستە بە شێوەی ڕێک دابنرێت.
* نابێ مەوادێک کە دەشێ ئاگر بگرێ لە ناوی دا دابنرێت.
* پێویستە دەفری ئاوی ناو ئامێرەکە زوو زوو بگۆڕدرێت، بەتایبەت لە بواری بەخێو کردنی خانەی زیندوو.
* بۆ پارێزگاری لە پیس بوونی ئامێرەکە پێویستە ناوەوەی بەتەواوی ویشک ڕابگیرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانە
پۆل:کەرەستە پزیشکییەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ژینناسیی خانەیی
نێولەشی

**نێولەشی** () بریتیە لەو تاقی کردنەوانەی کە لە ژینگەیەکی ڕاستەقینە دا جێبەجێ دەکرێن. لەم شێوە لێکۆڵینەوەیەدا گشت فاکتەرەکان بە شێوەیەکی ڕاستەقینە دەخرێنە سەر نمونەی لێکۆڵینەوەکە.

بە پێچەوانەوە تاقیکردنەوەکە دەشێ دەرو لەشی بێت کە تێیدا ژینگەکە لە تاقیگەدا فراھەم دەکرێ و ھەوڵ دەدرێ ژینگەکە ھاوشێوەی ژینگە ڕاستەقینەییەکەی دروست بکرێتەوە.

## سەرچاوەکان
دەرو جەستەیی

وێنۆک|گەشە پێکردنی گیا لە دەرو جەستەیی
**دەروجەستەیی** () بریتیە لە لێکۆڵینەوە لە سیستەم، کارلێک، یا ھەر پڕۆسەیەک پەیوەندیدار بە زیندەوەرانەوە لە دەرەوەی جەستەی زیندەوەرەکە. بۆ نمونە دەشێ مادەیەک کە سودی لێدەبینرێ لە جەستەی مرۆڤ دا (وەک تەلی ددان) بجرێتە ناو گیراوەیەک کە پێکھاتەکەی لە شلەی جەستەی مرۆڤەوە نزیک بێت و ھەمان pH ی ھەبێت، پاشان بخرێتە ناو ئینکیوبیتەرێک و پلەی گەرمیەکەی لە ٣٧ پلەی سەدی (پلەی گەرمی جەستەی مرۆڤ) جێگیر بکرێت و لێکۆڵینەوە بکرێت لە چۆنیەتی کارلێکی ماددەکە لەگەڵ گیراوەکە.

نمونەیەکی تر باکتریا و ڤایرۆسەکانن کە خواردنێکی ئامادەکراویان دەدرێتێ و ژینگەیەکی ھاوشێوەی گیانداری بۆ دەڕەخسێنرێت بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوەیان لە سەر بکرێت.

لەم تەکنیکە دا چەند سود و کەم وکوڕیەکی تێدایە. بۆ نمونە یەکێک لە سودەکانی بریتیە لە ئەنجامێکی خێرا، نویستنی مۆڵەتی ئەخلاقی بۆ تاقیکرنەوە لەسەر گیاندارێکی زیندوو، ئاسودە بوون لە دوبارە کردنەوەی تاقی کردنەوەکە، و لە ھەندێ حاڵەتیش دا ھەرزانی تێچوی تاقیکردنەوەکەیە. یەکێک لە کەم و کوڕیەکانی ئەم تاقیکردنەوەیە لەوەدایە کە ئەنجامەکانی ھەمان ئیعتیباری تاقیکردنەوە لە سەر گیانداری زیندووی نیە.

## پێناسە
لێکۆڵینەوەی دەروجەستەیی بەو کردنەوانە دەگوترێ کە لە سەر مایکڕۆ ئۆرگانیزمەکان، خانەی زیندوو، گەردی زیندە و ئەو ماددانەی کە لە جەستەدا جێگیر دەکرێن. لەم تاقیکردنەوانە دا چەند کەلوپەلێک پێویستن وەک تیوبی تاقیگە، پتری دیش، ئینکوبیتەر، و … ھتد.

لەبەرامبەر لێکۆڵینەوەی دەروجەستەیی (ئین ڤیتڕۆ)، لێکۆڵینەوەی ناوجەستەیی (ئین ڤیڤۆ in vivo) ھەیە کە لێکۆڵینەوەکە لە ناو جەستەی زیندەوەرێک دا ئەنجام دەدرێت. لەم ڕۆژگارەدا بەشێوەیەکی بەرفراوان ئەم تەکنیکە بەکار دەھێنرێت لە لایەن زانایانی زیندەوەرزانی، پزیشکی و پسپۆڕیە پەیوەندیدارەکانی تر. یەکێک لە نونەکانی بریتیە لە بەرھەم ھێنانی دژەزیندەییەکان (ئانتیبیوتیکەکان) و زۆرێک لە دەرمانەکانی تر.

### کەم و کورتیەکان
پێویستە وریا کە ئەنجامە بەدەست ھاتووکان لە تاقیکرنەوە دەروجەستەییەکان گشتاندنی پێنەکەین بۆ گشت ژیندەوەران. چونکە لە جەستەی ڕاستەقینەدا زۆر فاکتەری تر ھەن کە پێویستە ڕەچاو بکرێن. بۆ نمونە گەر دەرمانێک لە تاقیکردنەوەیەکی دەروجەستەیی سەرکەوتنی بەدەست ھێنابێت لەوەیە لە بەکارھێنانی ناوجەستەیی بۆ بەشێک لە ئۆرگانەکان زیانی ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسی
تیوبی تاقیگە

وێنۆک|نمونەیەک لە تیوبی تاقیگە
**تیوبی تاقیگە** () بریتییە لە توبێکی شوشە یا پلاستیکی کە بۆ مەبەستی ھەڵگرتنی پارچەیەکی بچوک لە نمونەی بە کار دێت. بۆ نموونە بۆ فەحسی خوێن سود لە تیوبی تاقیگە وەردەگیرێت.

## سەرچاوەکان
جۆن سنۆو

**جۆن سنۆو** () کەسایەتییەکی خەیاڵی زنجیرە ڕۆمانە داستانە فەنتازیاکانی گۆرانی سەھۆڵ و ئاگری نووسەری ئەمریکییجۆرج ئاڕ. ئاڕ. ماڕتن و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی یاری تەختەکانە. جۆن بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارە سەرەکییەکان دادەنرێت کاتێک ژمارەی تایبەت بە خۆی لە زنجیرە ڕۆمانەکەدا ھەیە، و بە بەناوبانگترینی نووسەر داەنرێت ھەر وەک ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز وتی.

## سەرچاوەکان
دەستەی نێوحکوومەتیی گۆڕانی ئاووھەوا

**دەستەی نێوحکوومەتیی گۆڕانی ئاووھەوا** یان **ئای پی سی سی** (بە ئینگلیزی: Intergovernmental Panel on Climate Change) کورت کراوە (**IPCC**) ڕێکخراوەی حوکمەتی نێونەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانە.لەلایەن بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوەی جێھانی کەشوھەوا لە ساڵی ١٩٨٨ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
یادەورییەکانی ئیندیانا جۆنزی گەنج

**یادەورییەکانی ئیندیانا جۆنزی گەنج** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە، لەسەر کەناڵی «ئە بی سی» لە نێوان ساڵی ١٩٩٢ بۆ ساڵی ١٩٩٦ پەخشکراوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
*  (باسکردنێکی چڕ)
*  - ماڵپەڕێکی سەرسامبووانە تایبەتمەندە بە قسەکردن لەسەر لایەنە ڕۆشنبیر و فێرکارییەکانی زنجیرەکە.
*  - ماڵپەڕێکی سەرسامبووانە بۆ قسەکردن لەسەر شوێنەکانی تۆمارکردنی زنجیرەکە.

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە سەرکێشییەکانی تەلەڤیزیۆنی
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆییەکان گونجاندووە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییەکان
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆیییەکان گونجاندووە
پیرۆکارەبایی

وێنۆک|ھەستیارێکی (سێنسەر) دروست کراو لە پیرۆکارەبایی
**پیرۆکارەبایی** () بە دیاردەیەکی فیزیایی دەگوترێ کە بە ھۆی پێدانی گەرما بە تەنێک، کارەبا بەرھەم دێت. ئەم دیاردەیە جیاوازی ھەیە لەگەڵ تێرمۆکارەبایی.

پێدانی گەرما دەتوانێ شێوازی ڕیزبەندی گەردیلەکانی ماددە لە ناو پێکھاتەی بەلوری بگۆڕێت بە جۆرێک کە دووجەمسەریەکی کارەبایی دروست بێت کە بە ھۆشیەوە جیاوازی ڤۆڵتیە لە بەلورەکان بەرھەم دێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:گۆڕانی وزە
پۆل:کارەبا
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:بلوورەکان
کاریگەری تێرموکارەبایی

وێنۆک
**کاریگەری تێرموکارەبایی** () بریتییە لە گۆڕینی ڕاستەوخۆی جیاوازی پلەی گەرمی بۆ جیاوازی کارەباییە. ماددەیەکی تێرمۆکارەبایی دەتوانێ تەنھا بە جیوازی پلەی گەرمی لە دوو شوێنی جیاواز، ڤۆڵتیە بەرھەم بێنێت. وە بەپێچەوانەشەوە، گەر ڤۆڵتیە بخرێتە دوو جەمسەری ماددەکە، جیاوازی پلەی گەرمی دروست دەبێت. لە ڕاستی دا کاتێک یەکێک لە جەمسەرەکانی ماددەی تێرمۆگەرمایی گەرم دەکرێت، بەشێک لە ئەلێکتڕۆنەکان لە بەشە گەرمەکەوە دەچنە بەشە ساردەکە. بەمشێوەیە با زیاد بوونی جیاوازی پلەی گەرمی ئەلێکتڕۆنی زیادتر شوێنەکەیان دەگۆڕن و لە کۆتایی دا چڕی بارگری کارەبایی لە دوو جەمسەرەکە گۆڕانکاری بەسەر دێت.

ئامێرێک کە ئەم ماددەیەی تێدا بەکار دێت زۆر ھەستیارە بە گۆڕانکاریەکان و دەشێ لەچەندین بواری پێوانەیی دا سودی لێ ببینرێت. ھەروەھا چونکە ئەم ماددانە بەشێکن لە ماددە زیرەکەکان، توانایان ھەیە ئەرکەکەیان بە خێرایی و بەبێ کۆنتڕۆڵی دەرەکی ئەنجام بدەن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:گۆڕانی وزە
پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
پۆل:کارەبا
پۆل:زانستی ماددە
عاشوورا

[وێنۆک|وێنەیەک لە [شەڕی کەربەلا]]
**عاشوورا** بە دەیەمین ڕۆژی مانگی موحەڕەم دەگوترێ. ئەم ڕۆژە لە لایەن جولەکە و موسوڵمانانەوە بە گرنگ ئەژمار دەکرێ. لای جولەکە و موسوڵمانانی سونی گرنگی ئەم ڕۆژە لە ساڵیادی ڕزگاربوونی موسای پێغەمبەر بووە لە دەستی فیرعەون. لە لایەن شیعەکانەوە بە ڕۆژی ماتەمینی دادەنرێت و ڕێوشوێنی تایبەتی بۆ دابین دەکرێ. لەم ڕۆژەدا ئیمامی حوسێن کوڕی ئیمامی عەلی (خەلیفەی چوارەم) بە فەرمانی یەزیدی کوڕی معاویەی کوڕی ئەبوسۆفیان لە دوای شەڕێکی خوێناوی لە کەربەلا کوژراوە (شەھید کراوە).

## سەرچاوەکان

پۆل:کەربەلا
پۆل:چاندی ئیسلامی
پۆل:شەھیدانی موسڵمان
پۆل:حوسێن کوڕی عەلی
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:شەڕی کەربەلا
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:مووسا
ڕێکخراوەی گەشەپێدانی پیشەسازیی نەتەوە یەکگرتووەکان

**ڕێکخراوەی گەشەپێدانی پیشەسازیی نەتەوە یەکگرتووەکان** () کورت کراوە (**UNIDO**) ئاژانسی تایبەتمەند لە دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان بنکەی سەرەکی لە شاری ڤیێنا دایە. ئەرکی ئەم رێکخراوە کە لە ڕاگەیاندنی لایما لە پانزەمین دانیشتنی ڕێکخراوەی گەشەپێدانی پیشەسازی لە کۆنفڕانس گشتی لە ٢٠١٣ باس کراوە، بەرز کردن و خێرا کردنی پەرەسەندنی پیشەسازییی بەردەوام و گشتگر  لە دەوڵەتانی ئەندام، ئەم ڕێکخراوە ھەروەھا ئەندامێکی گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکانە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٦٦
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
دارگوێز (فیلم)

**داری گوێز** (بە فارسی: درخت گردو) فیلمی ئیرانی لە دەرھێنانی محەممەد حسێن مەھدەویان سالی ٢٠١٩ گێڕانەوەیەک لە بوردۆمانی کیمیابارانی سەردەشت لە زنجیرە نمایشی فیلمەکانی سی و ھەشتەمین فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی فەجر نمایش کرا.
ئەم فیلمە کە بەپێی ڕووداوێکی ڕاستەقینە داڕێژراوە، بەسەرھاتی کەسێک بە ناوی قادر (بە دەورگێڕانی پەیمان مەعادی) دەگێڕێتەوە کە لە کاتی ھێرش فرۆکە عێراقییەکان لە دەرەوەی شاری سەردەشت بووە و ژن و منداڵەکەی لە گوندا کەوتوونەتە بەر شاڵاوی بۆردومانی کیمیایی.
داری گوێز لە شاری بانەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان وێنەگرەتنی دیمەنەکانی کراوە.

## ئەکتەرەکان
* پەیمان مەعادی – قادر
* میھران مودیری – ئەحمەد
* مینا ساداتی – ھووما
* مینو شەریفی – مریەم

## خەڵاتەکان
### خەڵاتە براوەکان لە سی و ھەشتەمین فستیڤاڵی نەتەوەیی فیلمی فەجری تاران

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە فرە زمانە ئێرانییەکان
ئەلیاس کوڕی جامی ھەولێری

**ئەلیاس کوڕی جامی ھەولێری** () (١١٥٦، ھەولێر – ١٢٠٤) زانای مەزھەبی شافعی و شاعیر و ڕاڤەکار. لە کوتتابەکانی ھەولێر خوێندوویەتی دواتر، لە ساڵی ١١٧٦ز، دەچێتە بەغدا و لە (مەدرەسەی نیزامییە) وانەکانی فیقھی مەزھەبی شافعی و فەرموودە و میژوو وەردەگرێت. دەمانێک لە بەغدا دەمێنیتەوەو دواتر دەگەڕێتەوە ھەولێر. شیعری بە عەرەبی ھۆنیوەتەوەو قورئانی ڕاڤەکردووە و ڕووداوە مێژوویییەکانی پۆلینکردووە.

ئیبن شەعار لە باسی ئەلیاسی ھەولێری دا دەڵێ: (پیاوێکی تا بڵێی پڕ ھیمەت و بلیمەت بوو، زۆری دەنووسی و زۆری دەخوێندەوە). ھاودەم و ھاوچەرخی زانا و فەرموودەناسی شاری بەغدا (شەھدە کچی ئەحمەدی دینەوەری) و زۆر لە زانای تری ئەھلی سونەت وجەماعەت بووە. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ١٢٠٤ لە ھەولێر وەفاتی کردووە و لە گۆڕستانی (پیرئەحمەدی زەرزاری) نێژراوە کە دەکەوتە ڕۆژھەولاتی شارەکە.

### نووسراوەکان
* کتێبی: 
* 
* 

### ھۆنراوەکان
.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٦
پۆل:مردووانی ١٢٠٤
مەحموود مەلیجی

**مەحموود مەلیجی** () ئەکتەرێکی ناوداری میسرە لە ساڵی ١٩١٠ لە شاری قاھیرە لە دایک بووە و ساڵی ١٩٨٣ لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٩ لەگەڵ ژنە شانۆکاری میسری (عەلەویە جەمیل) ھاوسەرگیریان کردووە. زۆر ناسراوە بە رۆڵی کەسایەتی بەدکار و پیاوخراپ لە سینەمای میسریدا.

بنەماڵەی ھونەرمەند لە ئەسڵدا ھی گوندی (مەلیج) ن لە پارێزگای منوفیە. بە گوێرەی ژنە نووسەری میسری (دورریە محەممەد عەونی) مەحموود ملیجی لە بنەڕەتدا کوردە.

سەرەتاکانی مەحموود مەلیجی لە ھونەردا بە رۆڵی بچووک بووە لە سەر شانۆکانی ئەوسادا، یەکەم فیلمی سینەمایی کە رۆڵی تێدا بینی ساڵی ١٩٢٧ بوو بە ناوی (ماچێک لە بیابان). لە تەمەنی کارییدا مەلیجی لە نزیکەی ٣١٨ فیلمدا بەشدار بووە بە رۆڵی جیاجیا. ھەروەھا لە دەیان سیریالی تەلەفزیۆنی و شانۆگەرییدا نمایشی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ١٩٨٣
پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
بۆب مۆرلی

**رۆبێرت ئەلفرێد مۆرلی** (لەدایکبووی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٤) ئەکتەرێکی ئوسترالیە، بەشداری چەندین فیلم و زنجیرەی کردیە وەک: ماڵەوە و دووری، ھەروەھا بەناوبانگترینیان زنجیرەی ١٠٠ کەسەکە بوو لە ساڵی ٢٠١٤ەوە ھەتا ٢٠٢٠.

## سەرچاوەکان
* زانیاری دەربارەی بۆب
* بۆب مۆرلی
* زەماوەندی ئیلیزا و بۆب ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩

## بەستەرە دەرەکییەکان
* [بۆب مۆرلی لە [بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان]]

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئوسترالی
پۆل:ئوسترالییەکانی بەڕەگەز ئیری
پۆل:زیندووان