open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھاوڕێیەتی

**ھاوڕێیەتی**، **ھاوەڵی**، **برادەرایەتی**، **ھاوتەکی** یان **ھەڤاڵتی** پەیوەندییەکی خۆشەویستی و پێکەوەبوونی نێوان دوو مرۆڤ یان چەند مرۆڤێکە لەگەڵ یەکتریدا، کە لە چەندین ڕووداوی ژیانیان پێکەوە ھاوبەشییان ھەیە. شێوەندێکی بەھێزترە لە پەیوەندی نێوان کەسی «ناسیاو» یان «خێزان»؛ ھاوڕێیەتی دەکرێت لە نێوان ھاوپۆلێک، دراوسێیەک، ھاوکارێک، یان ھاوسەفەرێک بێت. بەشێوەیەکی گشتی، ھاوڕێیەتی پەیوەندییەکی قووڵە لە نێوان تاکەکاندا کە بە ڕێزگرتن، متمانە، پشتیوانی و ھاوڕێگەبوون تایبەتمەندە؛ ھاوسۆزی، تێگەیشتن و ئەزموونی ھاوبەشی بەرھەم دەھێنێت، کە ژیانی یەکتری پێ دەوڵەمەندتر دەکات.

لە ھەندێک کولتووردا، چەمکی ھاوڕێیەتی سنووردارە و تاکەکان ھاوڕێیەک یان چەند ھاوڕێیەکی کەمیان ھەیە.

ھاوڕێیەتی لە بوارە ئەکادیمییەکانی پەیوەندییەکان، کۆمەڵناسی، دەروونناسی کۆمەڵایەتی، مرۆڤناسی و فەلسەفە لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. بیردۆزی ئەکادیمی جۆراوجۆری ھاوڕێیەتی پێشنیار کراون، لەوانە بیردۆزی ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی، بیردۆزی یەکسانی، شێوەزاری پەیوەندیدار و شێوازەکانی وابەستەبوون.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژی ھاوڕێیەتی

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
پۆل:مرۆڤ
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:جۆشی گرووپ
پۆل:چالاکییەکانی مرۆڤ
پۆل:فەلسەفەی ئەوین
عاسم حەیدەری

وێنۆک|'''عاسم حەیدەری'''
**عاسم حەیدەری** (١٩٢١–١٩٧١) چالاکی سیاسی و نووسەرێکی کورد بوو.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
عاسم کوڕی حەیدەر کوڕی عاسم حەیدەرییە، ڕۆژی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٢١ لە ھەولێر ھاتووەتە دنیاوە. قۆناغی سەرەتایی و ناوەندیی ھەر لەوێ خوێندووە و لە (دار العلوم)ی بەغدا وەرگیراوە، بەڵام لەبەر نەخۆشیی تەنگەنەفەسی پێی تەواونەکراوە. گەڕاوەتەوە بۆ ھەولێر و ماوەیەک بێکار بووە.

## حیزبی (ڕزگاریی کورد)
١٩٤٤–١٩٤٦ لە دائیرەی تەموینی ھەولێر دامەزرێنراوە. بووەتە ئەندامی حیزبی (شۆڕش) و پاشان چووەتە ناو حیزبی (ڕزگاریی کورد). لە یەکەم ئاھەنگی ئاشکرای نەورۆزی ١٩٤٦دا، وتاری حیزبی شۆڕشی خوێندووەتەوە. خوتبەخوێن و خۆپیشاندەرێکی کارای ڕاپەڕینی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ بووە. بەو ھۆیەوە لەگەڵ کۆمەڵێک چالاکی دیکە گیراوە و دراوەتە دادگای عورفیی بەغدا، ٧ ساڵ حوکمی زیندان و ٣ ساڵ دوورخستنەوە و چاودێریی پۆلیسی بۆ بڕدراوەتەوە.

## پارتی دیموکراتی کوردستان
ماوەیەکی کورتی پێش ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ بەردراوە و چووەتە ناو پارتی دیموکراتی کوردستان، بووە بە ئەندامی لیژنەی ناوچەی ھەولێر؛ کە باڵی ھەمزە عەبدوڵڵای ناو پارتی لێی دراوە، کشاوەتەوە و وازی ھێناوە.

## حیزبی جمھووریی عیراقی
١٩٦٠ واژووکەرێکی دامەزراندنی (حیزبی جمھووریی عیراقی) بووە. ساڵانی ١٩٦٣–١٩٧٠ فەرمانبەر بووە لە بەغدا. پاش ١١ی ئازاری ١٩٧٠ گواستراوەتەوە بۆ عەمباری نەوتی ھەولێر.

## کۆچی دوایی
ڕۆژی ٢٠ی تەممووزی ١٩٧١ کۆچی دواییی کردووە.

## نووسینەکانی
عاسم، نووسینی لە «گەلاوێژ» و «ھەتاو» دا ھەیە.

## سەرچاوەکان
ئێران خانم

**ئێران خانم** (١ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ لە ئیچکەسۆ، ناوچەی برادۆست، ڕۆژھەڵاتی کوردستان - ١٠ی ئابی ٢٠٠١ لە ورمێ) یەکەمین دەنگبێژی ژنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. ناوی خۆی ئێران موجەرەد بوو بەڵام نازناوە ھونەرەییەکەی ئێران خانم بوو و بە زاراوەی کورمانجی دەنگبێژی دەکرد.

## ژیان
ئێران خانم لە گوندی ئیچکەسۆ سەر بە ناوچەی برادۆست لەدایک بووە. ناوی باوکی عەبدوڵڕەحمان و ناوی دایکیشی پەریبشان بووە. بنەماڵەکەی فەقیر و جووتیار بوون و لە منداڵییەوە کاری کردووە و لە بواری ئابوورییەوە یارمەتی بنەماڵەکەی داوە؛ ھەر بۆیەش لە سەختی و ناخۆشیدا گەورە بووە. ھاوسەرگیری لەگەڵ سەعید ناوێک کردووە و لە گوندی سۆماناوا ژیانی بەسەر بردووە. بە پشتیوانیی مێردەکەی درێژە بە کاری دەنگبێژی داوە. لە سەعید کچێک و دوو کوڕی ھەبووە، کاتێک سەعید ویستوویەتی ھەوێی بەسەر بھێنێت ماڵ و منداڵی بەجێ ھێشتووە و گەڕاوەتەوە ماڵە بابی. ساڵی ١٩٧١ بە یارمەتیی مستەفا عەلیزادە، حەمید یوسفی و ئیبراھیم نەورووزی بە شێوەی فەرمی لە بەشی کوردیی ڕادیۆی ورمێ دەستی بە دەنگبێژی کردووە. لەوێڕا ناسراوە و خەڵک خۆشی ویستووە و ھەموو کوردستان گوێی لێ گرتووە. شۆڕشی ئیسلامی ئێران ڕەوشی ڕادیۆ و ھونەرمەندانی گۆڕاند و ھەر کوردێک بیویستبا بە ئازادی زمان و کلتووری خۆی بەکارھێنابا بەرەوڕووی گوشار و زەخت دەبۆوە، لەو کاتەدا ئێران خانم ناچار بووە بە شێوەی نھێنی درێژە بە کاری ھونەریی خۆی بدات، چەند بەرھەمی خۆی بۆ بڵاوکردنەوە بە شێوەی قاچاغ بردووەتە باکووری کوردستان و لەو ڕێگەوە خەڵکی باکووریش بە دەنگی ئاشنا بوونە و گوێیان لێ گرتووە.

ئێران خانم مێردی بە پیاوێک بە ناوی داداش ناسری کردووەتەوە و چوونەتە تاران و لەوێ ماونەتەوە. پاش سێ ساڵان چوونەتە شاری سەڵماس و بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەوێ ماونەتەوە و پاشی وێ بڕیاریان داوە بگەڕێنەوە ورمێ و لەوێ دووکانێکیان داناوە و پێکەوە کاریان لێ کردووە و بژێوی ژیانیان دابین کردووە.

ھەرچەند کەس باوەڕی نەکرددوە بەڵام بەپێی ڕاپۆڕتی نەخۆشخانەی ورمێ ئێران خانم لە ١٠ی ئابی ٢٠٠١دا خۆی ھەڵاوەسیوە و کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێناوە.

## بەرھەمەکان
بەشێک لە بەرھەمەکانی ئێران خانم بریتین لە: عارفۆ لاوۆ، کولا دلێ من، دەلال، باژۆ، ئەمیرێ من، دۆتمام و پسمام، گەورێ و لۆ شڤانۆ. بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوە لە ماوەی ٣١ ساڵ ژیانی ھونەریی خۆیدا زیاتر لە ١٠٠ بەرھەمی پێشکەش کرددوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پازار

***پاراز*** فەرھەنگۆکێکی ئینسایکلۆپێدیاییی ڕەنگەکان لە زمانی کوردییە کە لەلایەن سەحەر موعێزی لە ٩ بەرگ بەرھەم ھاتووە. فەرھەنگی پازار لە چاپخانەی زانکۆی سەلاحەددین چاپ کراوە و حەفتا و سێ ھەزار وشەی پەیوەندیدار بە ڕەنگەکان لە زمانی کوردیدا لە خۆ گرتووەتەوە.

## ڕوانگەکان
بەختیار سەجادی، مامۆستای زمانی کوردی لە زانکۆی کوردستان سەبارەت بەم فەرھەنگۆکە دەڵێت کارێکی بێ‌وێنە و ناوازەیە و نموونەی ھاوشێوەی ئەم فەرھەنگە لە زمانەکانی تر و لەو ئاستەدا نادۆزرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٢٢
بەهائەدین نەورۆزی

**بەهائەدین نەورۆزی** یەکێک لە هونەرمەند و گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرەی کورد بوو، لە ساڵی ١٩٣٣ لە شاری سنە لە دایکبووە و گۆرانیبێژی گۆرانییەکانی شێوازی ناوچەی ئەردەڵان بووە. 
## ژیان
بەهائەدین نەورۆزی لە ڕۆژی هەینی ساڵی ١٩٣٣ لە بنەماڵەیکی ئایینی لە کۆڵانی یانەی ئەفسەرانی شاری سنە لەدایکبووە. کاتێک بەهائەدین گەیشتە تەمەنی ١٠ ساڵ، باوکی هانی دەدا بە وتنی بانگەواز بۆ نوێژ، ئەم خاڵە سەرەتایەک بوو کە بەهائەدینی گەیاندە گۆرانی وتن. خوەی دەڵێت: سنە لەو ساڵانەدا کە من لە دە ساڵ زیاتر نەبووم، ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی نەبوو؛ تەنیا سەنتەرێک بوو کە گواستنەوەی بێ وایەری کورت مەودای ئەرتەش هەبوو کە هەفتانە کاتژمێرێک بەرنامەی ڕادیۆیی پەخش دەکرد و نیو کاتژمێری بۆ مۆسیقا تەرخان دەکرا و ئەو ڕۆژە یەکەم گۆرانیم بە ناوی باران بارانە سەقزی گوت و دوای ئەوە من وەک گۆرانیبێژێکی تەمەن دە ساڵان ناسرام. نەوڕوزی چەند جارێکی تر ئەم گۆرانییە وتەوە، کە لەلایەن ڕادیۆکانی سنە زۆر بەناوبانگ بوو. بەهائەدین نەوروزی یەکەمین گۆرانیبێژی کوردی ڕادیۆی سنە بوو.

فەرمانبەری خانەنشینکراوی زانستە پزیشکییەکان بووە و ساڵانی دواتری ژیانی لە شاری تاران بەسەر بردووە و لە ماوەیەکدا لەگەڵ حەسەن کامکار خەریکی چالاکیی هونەری بووە و لە کۆتاییدا ئێوارەی ڕۆژی هەینی ١٥ی شوباتی ساڵی ٢٠١٤ بەهائەدین نەورۆزی، هونەرمەندی شاری سنە، دوای چەندین ساڵ خزمەتکردن بە فەرهەنگ و هونەری کوردی بەهۆی پیری لە تەمەنی ٨٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی سنە
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:گۆرانیبێژانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
ڕیالیزم

* ڕیالیزمی فەلسەفی
* ڕیالیزمی ئەدەبی
* ڕیالیزم (ھونەر)
پۆل:ڕیالیزم
ڕیالیزمی فەلسەفی

**ڕیالیزم** یا **واقیعباوەڕی** بۆچوونێکی فەلسەفییە کە پێی وایە جۆرێکی دیاریکراو لە شتەکان (لە شتگەلی دەرھەست وەک ژمارەوە بگرە، تا فەرمانەکان و ڕێچکە و ڕێبازەکانی ئەخلاق، تا خودی جیھانی فیزیکی) ھەبوونیان سەربەخۆ و ئازاد لە زەینە. یانی تەنانەت ئەگەر ھیچ زەینێکیش نەبێ کە ھەستیان پێ بکا و پێیان بزانێ، ئەوان ھەر ھەن و، بوونیان ھەر تەنیا دەرکەوتنێک نییە لە چاوی بینەردا و بەس.  ئەمە ڕێک پێچەوانەی بڕێ بۆچوون و ڕوانگەی فەلسەفیی دیکەیە. ڕوانگە ناڕیالیستییەکان باوەڕیان ئەوەیە کە مرۆڤ ناتوانێ بەدڵنیایییەوە قسەی ئەو واقیعە بکا کە لە ئەوپەڕی زەینیەوە ھەڵکەوتووە. تەنانەت ھەندێکیان ھیچ باوەڕیان بە واقیعی دەرەوەی زەین نییە.

ڕیالیزم کەمتر بۆ خۆی بە ھەڵوێست حیساب دەکرێ و، زۆرتر بە شێوەیەک دادەنرێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵە لەگەڵ بابەتەکانی تردا. ئەمەش ژمارەیەک لە بابەتەکانی ماریفەتناسی و میتافیزیک لە خۆ دەگرێ، کە ھەموویان وای بۆ دەچن کە «شتێ» لە دەرەوەی زەیندا ھەیە، ڕەھا و سەربەخۆ و ئازاد لە ناسیاری و فکر و تێگەیشتن. ئەم شتە دەتوانێ جیھانی فیزیکی بێ، دەتوانێ ڕابردوو یا داھاتوو بێ، دەتوانێ زەینگەلی تر بێ، یا دەتوانێ «خۆ» بێ. تەنانەت دەشتوانێ تێکڕایییەکان یا ڕاستییە ماتماتیکییەکان یا ڕاستییە ئەخلاقییەکان یا خودی فکر بێ.

## شێوەکان
### ڕیالیزمی ئۆنتۆلۆژیک
تیۆرییەکە لەبارەی ئەوەوە کە ھەیە. دەڵێ ئێمە لە جیھانێکا دەژین کە بوونی ھەڵنەواسراوە بە ئێمە و فکرەکانمانەوە و، بەم بۆنەوە ھەندێ فاکتگەل ھەن کە قەت ناتوانین چنگیان لێ گیر بخەین، بەو مانایە کە بە ھیچ شێوەیەک ناتوانین بەدەستھاتنیان بسەلمێنین.

### ڕیالیزمی تێگەیشتەیی
بۆچوونێکە کە دەڵێ تێگەیشتە تێکڕایییەکان (universal concepts) ھەن، ئەویش بە شێوەی ئۆبژەکتیڤ و سەربەخۆ؛ یانی ھەبوونیان نە منەتباری ئەو تاکانەیە کە ئەمان تایبەتمەندیی ئەوانن و، نەش بەستراوە بە زەینێکەوە کە پێیان بزانێ و ھەستیان پێ بکا. ئەم ڕوانگەیە لە تیۆریی فۆرمەکانی ئەفلاتوونەوە سەرچاوەی گرتووە و دژی نۆمیناڵیزمە کە پێی وایە تێگەیشتە تێکڕایییەکان لە ناوێ زیاتر نین.

### ڕیالیزمی زانستی
باوەڕێ کە زۆربەی ھەبووەکانی تیۆرییە زانستییە سەلماوەکان، وەک ئەلیکترۆنەکان و کوارکەکان، کە بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردەگەلی جێی ڕوانین بە کار دەبرێن، بە واقیعی دەزانێ.

### ڕیالیزمی ئەخلاقی
ئەو شێوە ڕوانینە کە پێی وایە فاکتە ئەخلاقییەکان سەربەخۆ و ئازادن لە باوەڕەکان و ھەڵوێستەکانی مرۆڤ، یا لە خواستی خوا و قانوونەکانی کۆمەڵگا.

### ڕیالیزمی ماریفەتناسانە
دەڵێ جیھانێکی سەربەخۆ و ئازاد لە زەین ھەیە و ئێمەش بە ھۆی ھەستەکانمانەوە لە ئۆبژەکان و چۆنایەتییەکانی ناو ئەم جیھانە تێ دەگەین. پێچەوانەی ئەم بۆچوونە، ئیدیالیزمە، کە دەڵێ لە کۆتاییدا واقیع ھەر زەینە و جیھانی فیزیکیی دەرەکی پێکەوەنراوییەکە ھەڵواسراو بە زەینەوە. 

## ئەمانەش ببینە

* ڕیالیزمی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ 
* ئیدیالیزم

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕیالیزمی فەلسەفی
ڕیالیزمی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ

لە بوارەکانی فەلسەفەی پێزانینی ھەستەکی و فەلسەفەی زەیندا، **ڕیالیزمی ڕاستەوخۆ** یا **ساویلکە** و، پێچەوانەکەی، یانی **ڕیالیزمی ناڕاستەوخۆ** یا **باوەڕمەند بە نوێنەرایەتی**، دوو مۆدێلی لێکجیاوازن بۆ وەسفکردنی سروشتی ئەزموونە وشیارانەکان. ئەو پرسیارە میتافیزیکییە کە ئەم دوو مۆدێلە ھەوڵی وەڵامدانەوەی دەدەن ئەمەیە کە: ئایا ئەو جیھانەی لە دەوروبەری خۆماندا دەیبینین، بۆ خۆی جیھانە واقیعییەکەیە؟ یا ھەر تەنیا کۆپییەکە لە جیھانە واقیعییەکە و، ئەزموونکردنمان دروستی کردووە؟ 

ڕیالیزمی ناڕاستەوخۆ بە شێوەیەکی تێکڕایی ھاوسەنگیی ھەیە لەگەڵ ئەو ڕوانگەیە کە زانست لەبارەی پێزانینی ھەستەکییەوە ھەیەتی. واتە ئەو ڕوانگە زانستییە کە دەڵێ سووژە جیھانی دەرەکی بەو چەشنەی کە بە واقیع ھەیە ئەزموون ناکات، بەڵکوو لە کڵاوڕۆچنەی چوارچێوەیەکی تێگەیشتەیییەوە سەیری جیھان دەکا و پێی دەزانێ. جیا لەوە، ڕیالیزمی ناڕاستەوخۆ کاکڵەی پارادایمی کۆگنیتیڤیزمە لە سایکۆلۆژی و زانستی کۆگنیتیڤدا. ئەگەرچیش بە شێوەیەکی سەرسەری و لە ڕواڵەتدا بەسەریەکداکەوتنێک لە نێوان مۆدێلی ناڕاستەوخۆ و ئیدیالیزمدا دەبینرێ، بەڵام، لەبەر ئەوە کە ئیدیالیزم ھەر تەنیا ئیدیاکان بە «واقیعی» دەزانێ و باوەڕی نییە بە ھەبوونی ئۆبژەکان بە شێوەی سەربەخۆ و ئازاد لە زەین، ڕێگای ڕیالیزمی ناڕاستەوخۆ جیا دەبێتەوە لە ئیدیالیزم.

بە پێچەوانەوە، ڕیالیزمی ڕاستەخۆ وای دادەنێ کە سووژەی وشیار ڕاستەوخۆ جیھان دەبێنێ و تێگەیشتەکان «ھاودەقیی یەک بە یەک» -یان ھەیە لەگەڵ ئۆبژەکاندا. ئەوەش ڕەت دەکاتەوە کە ماریفەت بە ھۆی نوێنەرایەتییەوە بە سووژە دەگا. ھەروەھا، ئەوەش [ڕەت دەکاتەوە] کە تێگەیشتەکان بەرھەمی ڕاڤەکردنی دراوەگەلی ھەستەکیی وەرگیراو لە جیھانێکی واقیعیی دەرەکی بن. 

## مێژوو

ئەرەستوو یەکەم کەسێ بوو کە شەرحێکی ڕانا بۆ ڕیالیزمی ڕاستەوخۆ. لە سەدەکانی ناویندا، تۆماس ئاکویناس -یش لەسەری کردەوە. بەڵام، بۆ ھەندێ لە فەیلەسووفانی مۆدێڕن، وەکوو ڕێنێ دێکارت و جۆن لۆک و لایبنیتس و ھیووم، ڕیالیزمی ناڕاستەوخۆ پەسەندتر بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:تیۆریی زەین
سوهەیل پارسا

**سوهەیل پارسا** لە ساڵی ١٩٥٤ لە شاری سنە لە دایکبووە. دەرهێنەر، نووسەر، شانۆنامەنووس، دراماتۆرژ، مامۆستا و دیزاینەری بزووتنەوەی شانۆ، ئەکتەری ئێرانی- کەنەداییە. دووجار پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی سیمۆنۆڤیچ بۆ داهێنان و داهێنانی پیشەیی و چەندین خەڵاتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیی وەرگرتووە بەهۆی کارە هەمەچەشنەکانییەوە. سۆهەیل پارسا لە ماوەی نزیکەی سی ساڵ چالاکیی بەردەوام لە شانۆدا زیاتر لە ٤٠ نمایشی بۆ "کاتی مۆدێرن" دەرهێنەر و نمایشی کردووە. ڕیپرتوارەکەی بریتییە لە نمایشی شانۆگەرییەکانی شێکسپیر، ئانتۆن چێخۆف، ساموێل بێکیت، ئۆژێنیۆن ێسکۆ، بێرتۆلت برێشت، ژان ژێنێ، فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا، بارام بەیزایی، غوڵامحوسێن سەعیدی، عەباس نەعلبەندیان و محەممەد ڕەحمانیان.

## ژیان
سوهەیل پارسا خەریکی تەواوکردنی خوێندنی هونەرە نمایشییەکان بوو لە زانکۆی تاران کە لەگەڵ "شۆڕشی فەرهەنگی" وەک زۆرێک لە ناڕازیانی سیاسی و ئایینی لە زانکۆ دەرکرا و بە نھێنی وڵاتی بەجێھێشت. لە ساڵی ١٩٨٤ کۆچی کردووە بۆ کەنەدا و لە زانکۆی یۆرک لە تۆرۆنتۆ درێژە بە خوێندنی شانۆ دەدات. دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی لەگەڵ هاوخوێندکاری زانکۆی پیتەر فابریج "کۆمپانیای قۆناغی مۆدێرن تایمز"یان دامەزراند بۆ بەرهەمھێنانی بەرهەمی هونەری و دراماتیک لەو کاتەوە سەرقاڵی نووسینی شانۆنامە و نمایشکردنی شانۆگەری و فێرکردنیان بووە. شانۆنامەکەی ئارش وەرگێڕدراوە بۆ زمانەکانی ئینگلیزی، ئیسپانی و سربی و لە کووبا، کۆلۆمبیا، بۆسنیا و کەنەدا لەگەڵ ئەکتەرە ڕەسەنەکانی ئەو وڵاتانە لە ژێر دەرهێنانی سوهەیل پارسا نمایش کراوە.

## بەرهەمەکانی
۱۹۸۹- سەلەندر

۱۹۹۰– باڵکونی 

۱۹۹۱- چوار سەندووق 

۱۹۹۱- گەشتی هەشتەمی سەندباد 

۱۹۹۳- ئای با کڵاو، ئەی بێ کڵاو 

۱۹۹۴- مردنی یەزدگرد 

۱۹۹۵- شێکسپیر

۱۹۹۷-شێکسپیر

۱۹۹۷- ٢٢ی ئاب 

۱۹۹۸- ئارش 

۱۹۹۹- هەملێت 

۱۹۹۹-ئارش 

۲۰۰۰- کچەکانی شەهرزاد 

۲۰۰۱- کورسییەکان

۲۰۰۲- ئارش 

۲۰۰۳- شێکسپیر

۲۰۰۵- شێکسپیر 

۲۰۰۶- شکۆفاندن 

۲۰۰۷- مەڕ و نەهەنگ 

۲۰۰۸- چاوەڕوانی گۆدۆ

۲۰۰۹- ئارش 

۲۰۰۹- حەلاج 

۲۰۱۰- ئارش 

۲۰۱۱- حەلاج

۲۰۱۲- وانە

۲۰۱۴- لێخۆشبوون

۲۰۱۵- چاودێری 

۲۰۱۵- ئاهەنگی هاوسەرگیری خوێناوی 

۲۰۱۶- مردنی یەزگرد 

۲۰۱۶-تۆرۆنتۆ

## خەڵاتەکان
ئەو نمایشانەی کە لەلایەن "شانۆی مۆدێرن تایمز"ەوە نمایشکراون تا ئێستا پاڵێوراون و زیاتر لە ٦٠ خەڵاتی گرنگی کەنەدا و نێودەوڵەتییان لە بوارە جیاوازەکانی هونەری پەیوەست بە شانۆدا بەدەستھێناوە. سوهەیل پارسا دووجار پاڵێوراو بووە بۆ وەرگرتنی خەڵاتی سیمۆنۆڤیچ بۆ داھێنانی پیشەیی و داهێنان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کورد
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی بەشی ھونەرەجوانەکانی زانکۆی تاران
پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئێرانی
کتێبی ھەستێک لەپێناو مانەوەدا

کتێبی: هەستێک لەپێناو مانەوەدا

نوسینی: احمد زیاد

نوسەر لەم کورتەڕۆمانەدا ، تێڕوانین و دیدگای خۆی بۆژیان دەنوسێتەوە ، باوەڕی وایە هەمووتاکێک لەجیهانی بیرکردنەوە کە بەجیهانی دووەم ناوی بردووە دەژێت...

هەرکاتێ مرۆڤ جیهانی دووەمی تەسک و بچوک بوو

لەبری ڕووناکی تاریکی و شومی دێنێتە دنیای یەکەم و ژیانەوە...

بەپێچەوانەوە لەئەگەری فروانی جیهانی بیرکردنەوەدا

مرۆڤ دەبێتە مایەی ئاسودەیی و تەنانەت ڕوناک کردنەوەی ژیانی خۆی و دەورووبەرەکەی

تێروانینی هەرتاکێک ، هەر باڵندەو ، گیاندارێک دەکرێ بۆژیان بەجۆرێکی جیاوازبێ

دەکرێ باڵندەیەک وابزانێ دایکی ، تەنها بۆخزمەتی ئەو دروستبووە ، یائەوەی وابیربکاتەوە باران بۆ نەهێشتنی تینوێتی و ڕزگاربوونی ئەو لەمردن هەیە ...

ئەمانەو چەندانی تریش دەکرێ بیرکردنەوەی باڵندەیەکبن

کەوایە هەموومان تێڕوانینمان جیاوازە

لەئەەری جیاوازیشمان ، مانای بوونمان دەسەلمێنین...

هەمووشمان خاوەنی هەست گەلێکین

کەهانی مانەوەمان دەداو

وامان لێدەکات لەپێناو ژیاندا بجەنگێین
میرنشینی برادۆست

**میرنشینی برادۆست** (بە کوردیی باکووری: Mîrektiya Biradost؛ ١٥١٠‒١٦٠٩) میرنشینێکی بۆماوەی کوردی بوو، بە نزیکەیی حوکمڕانی ناوچەی ڕەواندز تا تەرگەوەڕ و مەرگەوەڕی باشووری ورمێی دەکرد. ئەم میرنشینە لە ساڵی ١٥١٠ دامەزراوە و بە درێژایی سەدەی ١٦ وەک ناوچەیەکی پارێزراو لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئێرانی سەفەویدا بوونی ھەبووە. میرنشینەکە لە کۆتاییدا ملکەچی فراوانخوازییەکانی عوسمانییەکان و سەفەوییەکان بوو لە کوردستان.

ڕەچەڵەکی میرنشینی برادۆست بۆ حەسنەوییەکان دەگەڕێندرێتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی خانەدان و وڵاتە کوردییەکان
* شەڕی دمدم

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:کوردستان
زەڕین ناڵ

**زەڕین ناڵ** یان **زاریناڵ** ناوی خانەدانێکی کوردییە کە سەر بە ھۆزی زەڕڕین کەوشن و لە شاری سنە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان سەرچاوەیان گرتووە. بۆ ماوەی نزیکەی چوار سەدە حوکمڕانییان کرد.

## ڕەچەڵەک و مانای ناو
سەرچاوەی ناوی "زەڕین ناڵ" بە چەندین چیرۆک و گێڕانەوەی جۆراوجۆر باس کراوە، یەکێک لە گێڕانەوەکان دەڵێت: باوباپیرانی خێزانەکە لە شەڕێکدا سواری ئەسپێکی ناڵ ئاڵتوونی بوون، و لەبەر ئەوە ئەو ناوەیان لە خۆیان ناوە.

یەکێکی تر لە گێڕانەوەکان دەڵێت: باوباپیرانی میرنشینەکە وەک نێردراوی فارس نێردراون بۆ ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند بۆ دانوستان لەسەر سنوور لەگەڵ ھیندییەکان. بۆ نیشاندانی ھێز و سامان و ڕازیکردنی نوێنەری ئیمپراتۆرییەتییەکە، لە ئاھەنگێکدا، ناڵێکی زێڕین بۆ ئەسپێک دەبەستن. کاتێک سواری ئەسپەکە، ئەسپەکە بەرەو لێخوڕین ڕادەکێشێت، ئەسپەکە ناڵەکانی لێ دەبێتەوە، خەڵکەکەی ئەوێش ناڵە زێڕینینەکە ھەڵدەگرنەوە و ناوی لێدەنێن *زەڕین ناڵ*.

چیرۆکی سێیەم دەڵێت: کە باوباپیرانی زەڕین ناڵەکان دەیانویست کچی شا مارە بکەن و خزمایەتی لەگەڵ شای ئەوکاتی فارسدا دروست بکەن، بەڵام شا ڕەتیدەکاتەوە. بەو شێوەیە، یەکێک لەوان سواری ئەسپێک دەبێت کە ناڵی زێڕینی ئەسپی پێوەیە بۆ ئەوەی شا سەرسام بکات، و لە کۆتایشدا توانی شا ڕازی بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:کوردستان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
میرنشینی پازۆکی

**میرنشینی پازۆکی**، **پازۆکا**، **پازووکی** یان **پازووکا** (بە کوردیی باکووری: Mîrîtiya Pazokî) میرنشینێکی کوردی بوو کە لە دەوروبەری خنووس و ئەرچیش و مەلازگەرت، بازید و نەخچیڤان حوکمڕانی دەکرد، پایتەختەکەی لە زێدکان بوو لە نێوان ساڵانی ١٤٩٩ بۆ ١٥٨٧.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای مووش
پۆل:مێژووی پارێزگای وان
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:کوردستان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
عوسمان مستەفا خۆشناو

**عوسمان مستەفا خۆشناو :**(١٩٢٦) چالاكی سیاسی و نووسەر و شاعیر 

## سەرەتای ژیان وخوێندنی
وێنۆک|'''عوسمان مستەفا خۆشناو'''
١٨/٣/١٩٢٦ لە گەڕەکی (بایزاغا)ی شاری کۆیە لەدایک بووە. سەرەتای ١٩٣٢ براوەتە سوختەخانەی مەلا حەبیب بۆ فێربوونی قورئان. پایزی ١٩٣٣ خراوەتە قوتابخانەی سەرەتاییی کۆیە.

## چالاكی سیاسی
لە ١٩٤١ بەدواوە ھۆشی نیشتمانیی لا پەیدا بووە. ١٩٤٢ لەگەڵ چەند ھاوتەمەنێکی (کۆمەڵەی دەنگ)ی پێک ھێناوە. ئەو ساڵە یەکەم شیعری بە ناوی (خۆناسین)ەوە کەوتووەتە دەست پۆلیس. زنجیرە وتارێکیشی بۆ بڵاوکراوەی "پێشکەش"ی کۆمەڵەکە نووسیوە سەبارەت بە چالاکیی لقەکانی کۆیە، پشدەر، ڕانیە، تەقتەق و دۆڵی خۆشناوەتی. ١٩٤٣ بە ھۆی کۆچی ناوادەی باوکیەوە، خوێندنی پۆلی یەکەمی ناوەندیی بۆ تەواونەکراوە و بە گەواھینامەی سەرەتایی لە دائیرەی تەموینی کۆیە دامەزراوە بە فەرمانبەر.

## بەندكردنی
لەسەر بڵاوکردنەوەی بەیاننامەی (ھاوارە، ھاوارە، کوردستان دەسووتێنرێ!)ی کۆمەڵەکە لەسەر بۆردومانی بلە و بارزان و سووتاندنی دێھاتەکان لە ١٩٤٤-١٩٤٥دا، لەتەک چەند ھاوبیرێکی گیراوە و بە کەلەپچەکراوی براوە بۆ بەندیخانەی ھەولێر. پاش چوار مانگ بەندکردن، بە یارمەتیی عەونی یووسفی پارێزەر و حاکم مەلا سدیقی نازەنینی، لەبەر کەمتەمەنیی بەردراوە. کۆتاییی ١٩٤٥ کۆمەڵەکە خۆی ھەڵوەشاندووەتەوە و چووەتە ناو حیزبی شیوعیی عیراق، بووە بە بەرپرسی کۆیە و ڕانیە و پشدەری حیزب.

## بەرھەمی  شانۆگەریی
یەکەم بەرھەمی کە شانۆگەریی (شوان و قوتابی) بووە، ١٩٤٦ لە مەھاباد لە چاپ دراوە.

## وەزیفەی لە دەوڵەت
١٩٤٧ لەبەر ڕاوەدوونان و گرتن، بە ماڵەوە چووەتە کەرکووک. ھەمان ساڵ، بە ھاوکاریی کاکەحوسێنی خانەقا و مەلا سدیقی نازەنینی، سەرەتا لە دائیرەی پۆستە و تەلگراف و پاشان دائیرەی کشتوکاڵی کەرکووک دامەزراوە.

## بەندیخانەی نوگرەسەلمان و بەعقووبە
١٩٤٩ لەگەڵ کەریم ئەحمەد لە گەڕەکی گاورباغی گیراوە و پێنج ساڵ بەندی و سێ ساڵ چاودێریی پۆلیسی بۆ بڕدراوەتەوە. ماوەی بەندیی لە نوگرەسەلمان و بەعقووبە تەواوکردووە. ١٩٥٧ کە دوورخراوەی قەزای (بەدرە)ی کووت بووە بۆ چاودێری، بڵاوکراوەی "ڕێگای کورد"ی لەتەک چەند برادەرێکی بە نھێنی دەرکردووە و بڵاوکردووەتەوە. پاش ١٤/٧/١٩٥٨ ئازادکراوە و گەڕاوەتەوە بۆ کەرکووک. 

## یەکێتیی نووسەرانی کورد
١٩٥٨-١٩٥٩ بە سەرۆکی لقی کەرکووکی (یەکێتیی ئەدیبانی عیراق) ھەڵبژێردراوە. ١٩٦٠-١٩٦٣ ئەندامی لیژنەی نووسینی گۆڤاری "شەفەق" بووە لە کەرکووک. ١٩٧٠-١٩٧١ بە سەرۆکی لقی کەرکووکی (یەکێتیی نووسەرانی کورد) ھەڵبژێردراوە. 

## بەرهەمەكانی
**لەچاپدراوەکانی:** 

# بەستەی باوەڕ (شیعر)، چاپخانەی اللواء- بەغداد، ١٩٥٨
# ئاوازی ژیان (شیعر)، چاپخانەی شیمال- کەرکووک، ١٩٥٩
# دیوانی مەرگ و لەدایکبوونەوەیەکی نوێ (شیعر)، چ١، ١٩٥٩؛ چ٢، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین- ھەولێر، ١٩٩٩، 
# لەگەڵ ڕۆژگاردا (بیرەوەرییەکانی عوسمان مستەفا خۆشناو ١٩٢٦-٢٠٠٦)، چاپەمەنیی شەھاب- ھەولێر، ٢٠٠٧، 
# کەرکوک لە ئامێزی مێژوودا (نووسین و لێکۆڵینەوە و بەدواداچوون- ھاوبەش)، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری- ھەولێر، ٢٠٠٩، ٦. کۆیە لە ڕەوتی شارستانییەتدا، ھەولێر، ٢٠٠٩ .

## سەرچاوەکان
عوسمان میران قادر بەگ خۆشناو

وێنۆک|عوسمان میران قادر بەگ خۆشناو
**عوسمان میران قادر بەگ خۆشناو** (١٩٢٢–٢٠٠٢) چالاکی سیاسی و سەرۆک خێڵێکی کورد بوو.

## ژیان و خوێندنی
ساڵی ١٩٢٢ لە شەقڵاوە ھاتووەتە دنیاوە. ١٩٢٨ نێردراوە بۆ ھەولێر بۆ خوێندن. ساڵی ١٩٣٧ لە دوا قۆناغی خوێندنی ئامادەییدا بووە کە باوکی کۆچیدواییی کردووە؛ بۆیە دەستی لە خوێندن ھەڵگرتووە و لێ بڕاوە بۆ سەرپەرشتیی تیرە و خێڵەکەی لە شەقڵاوە و دەوروبەری. لە لاویدا پێوەندیی بە حیزبی (ھیوا) و ھەبووە. پاشان بە حوکمی جێ و ڕێی خێڵەکەی، پێوەندیی بەردەوامی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی حکوومەتیدا بووە. عوسمان بەگ، لە ژیانیدا خاوەندی قۆناغ و دیوەخان بووە.

## کۆچی دوایی
ڕۆژی ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢ کۆچی دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان
عومەر حەسەن

وێنۆک|'''عومەر حەسەن'''
**عومەر حەسەن** (١٩٢٢–١٩٩٨) مامۆستا و نووسەری کوردە.

## سەرەتای ژیان
عومەر کوڕی حەسەن‌ئاغا کوڕی مەحموودئاغای بچکۆلە کوڕی حەمەئاغای کوڕی مستەفائاغای زەنگەنە و دایکی لە تیرەی سێتەبەسەری ھەمەوەند و بنەماڵەکەی ناسناوی دەوڵەتی ھەیە، ساڵی ١٩٢٢ لە گەڕەکی شێخانی شاری سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. بە شەش ساڵی خراوەتە حوجرەی شێخ حسێنی شێخ مارفی بەرزنجی و فێری قورئان و خوێندنەوە و نووسین بووە. ١٩٣٠ چووەتە قوتابخانەی سەرەتاییی دووەم (پاشتر ئەیووبییە) و ١٩٣٨ تەواوی‌کردووە.

## ئەرکی لە دەوڵەت
١٩٤٢–١٩٤٣ کارمەندی دائیرەی پۆستە و تەلەفۆنی سلێمانی بووە. ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣یش کراوە بە کاتبی تەحریر لە قایمقامییەتی قەزای شارباژێڕ و لەپاڵ وەزیفەکەی‌دا درێژەی بە خوێندن داوە، ١٩٤٦ گەواھینامەی ناوەندیی لە ئامادەییی سلێمانیی ئێواران بەدەست‌ھێناوە. ١٩٤٩ بە پلەی کاتب کارمەندی موتەسەڕیفێتیی لیوای سلێمانی بووە. ئەمجا بووەتە کاتبی تەحریری دووەم لە قایمقامێتیی مەرکەزی سلێمانی. ساڵانی ١٩٥٠–١٩٥٤ کاتب بووە لە بەڕێوەبەرێتیی گشتیی تووتن. ١٩٤٣ خوێندنی ئامادەییشی تەواوکردووە. ١٩٥٤–١٩٥٦ کاتبی مودەقیق بووە لە بەڕێوەبەرێتیی تووتنی کەرکووک.

## ژیانی ھاوسەرگیری
١٩٥٥ ڕەسمییەی مستەفای ئەحمەد ئاغای زازاکیی لە مووسڵ ھێناوە و ژیانی خێزانیی پێکەوەناوە.

## بەڕێوبەری سەرتێبین
ساڵانی ١٩٦٦–١٩٦٧ لە مووسڵ ژیاوە. لە ١٩٦٨یشەوە ھاتووەتەوە بۆ سلێمانی و پلەی وەزیفەکەی بووەتە سەرتێبینەر و تا ١٩٧٢ پشکنینی تووتنی لە ماوەت، قەڵادزێ و ڕانیە لە ئەستۆ بووە. ١٩٧٣ خۆی خانەنشین‌کردووە.

## کتێبخانەی زانستی
١ی تەمووزی ١٩٧٣ (کتێبخانەی زانستی)ی لەسەر شەقامی پیرەمێرد داناوە و پاشان گواستوویەتییەوە بۆ بەرامبەری ئامادەییی پیشەسازیی سلێمانی لە گەڕەکی عەقاری؛ بەڵام لەبەرئەوەی بەخێوکردنی خێزانێکی گەورەی لەسەر شان بووە، ١٠ی تەمووزی ١٩٨٠ جارێکی‌تر چووەتەوە سەر وەزیفە و بووە بە مولاحیزی بەشی تەکنیکی لە بەڕێوەبەرێتیی بانکەکان

## مامۆستایەتی
١٠ی شوباتی ١٩٨١ گواستراوەتەوە بۆ سەرنووسەریی بەشی ئەوراقی شارەوانیی سلێمانی. ١٩٨٢ بۆ یەکەمین جار بووە بە مامۆستای قوتابخانەی سەرەتاییی زانا، پاشتر قوتابخانەی یادگار و قوتابخانەی نەخشینی تێکەڵ و ١٠ی ئازاری ١٩٨٦ لە تەمەنی ٦٤ ساڵی‌دا خانەنشین‌بووەتەوە

## کۆچی دوایی
پێ‌بەپێ درێژەی بە کتێبفرۆشی داوە، تا لە ڕۆژی ١٥ی ئابی ١٩٩٨دا کۆچی‌دواییی کردووە.

## نووسینەکانی
عومەر حەسەن، نووسینی لە گۆڤار و ڕۆژنامەی دیکەی وەک (ھیوا، ڕۆژی نوێ، ھاوکاری، کوردستانی نوێ، وڵات ..)دا بڵاوبووەتەوە.

## سەرچاوەکان
زەکەریاکان

**خانەدانی زەکەریاکان** (؛ )، ھەروەھا **زەکەریان**، **زەکەرییەکان**، **زەخەریان** یان **زاکارییەکان** () بەپێی گێڕانەوەکان خانەدان و میرنشینێکی ئەرمەنی‒گورجی‒کوردی بووە لە زمانی جۆرجی ناویان Mkhargrdzeli (مخارگدزێلی) بووە.

## مێژوو
ئەم خانەدانە بە ڕەچەڵەک ئەرمەنی یان کوردی بووە. یەکەم زەکەریایی کە لە ڕووی مێژوویییەوە پێی بزانرێت، خوسرۆڤ (یان خەسرۆڤ) بووە. کاتێک دەیڤدی چوارەمی جۆرجیا شاری لۆری لە سەلجووقەکان ڕزگار کرد، زەکەریاکان بوونە ژێردەستەی خانەدانی ئۆربێل. لە سەردەمی جۆرجی سێیەمی جۆرجیا، سەرگیس زەکەریایی لە ساڵی ١١٦١ وەک داوەری شاری ئانی ئەرمەنستان دەستنیشان کرا، بەڵام زۆری نەخایاند لەلایەن شەدادییەکانەوە کۆنترۆڵ کرایەوە. لە ساڵی ١١٧٧ زەکەریاکان لە کاتی یاخیبوونی شازادە دێمنا و بنەماڵەی ئۆربێل پشتگیریان لە دەسەڵاتی پاشایەتی کرد لە دژی یاخیبووان. ڕاپەڕین سەرکوت کرا و جۆرجی سێیەم گەمارۆی نەیارەکانی دا و پشتگیری لە پلەی زەکەریاکانی بەرز کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ئازەربایجان
پۆل:ئەرمەنستان
پۆل:جۆرجیا
پۆل:گورجستان
زیندانی قزلحیسار

**زیندانی قزلحیسار** () گەورەترین زیندانی دەوڵەتیی ئێرانە. تا ساڵی ٢٠١١ نزیکەی ٢٠ ھەزار زیندانی لەخۆگرتبوو، لەو ژمارەیە ١٣ ھەزاریان بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە ھۆشبەرەکانەوە ڕاگیرابوون. دەکەوێتە قزلحیسار لە شاری کەرەج، بە دووریی ٢٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژاوای تارانی پایتەختی ئێران. (دوو زیندانی دیکە لە دەوروبەری کەرەج ھەن: زیندانی ڕەجایی شەھر و زیندانی ناوەندیی کەرەج).

زیندانی قزلحیسار بەھۆی بارودۆخە جۆراوجۆرەکانی ناوییەوە بەناوبانگە. لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١١دا، بووە مانشێتی ڕۆژنامەکان، ئەمەش بەپێی ڕاپۆرتە فەرمییەکان، کاتێک لە کاتی ڕاپەڕینێکی زیندانەکاندا ١٤ کەس کوژراون و ٣٣ کەسیش برینداربوون. ھەروەھا ڕاپۆرتی زیندانیانی پێشوو ھەیە کە ئەشکەنجەدان و دەستدرێژی جەستەیی زیندانیانی تێدایە لەلایەن کارمەندانی زیندانییەکەوە، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بە بارودۆخی خراپیی پاکوخاوێنی و کەمی چاودێری پزیشکی دەدەن. مانگی ئایاری ٢٠١٥ لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی زیندانییەکان بەڕێوەچوو: لە نێوان ٦ی ئایار تا ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥، لانیکەم ٧٧ زیندانی کە ھەموویان بە تاوانی ماددەی ھۆشبەر تۆمەتبار کرابوون، لە زیندانی قزلحیسار لەسێدارە دراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێران
پۆل:بەندیخانەکان
تەقینەوەکانی ٢٠١٣ی ھەولێر

**تەقینەوەکانی ٢٠١٣ی ھەولێر** دوو ھێرشی خۆکوژی لە ھەولێر، پایتەختی ھەرێمی کوردستان بوو کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ڕوویاندا. لە ئەنجامی ھێرشەکەدا ٦ کەس گیانیان لەدەستدا و زیاتر لە ٤٠ کەسیش بریندار بوون. ھێرشە خۆکوژییەکان لە دەروازەی چوونە ژوورەوەی بارەگایەکی ئاسایش و ھەروەھا لە نزیک بینای وەزارەتی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان ڕوویاندا.

## ئەمانەش ببینە
* تەقینەوەکانی ٢٠٠٤ی ھەولێر
* تەقینەوەی ٢٠٠٥ی ھەولێر
* ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢١)
* ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)
* ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٤)

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠١٣ لە باشووری کوردستان
پۆل:مێژووی ھەولێر
پۆل:دژەکوردبوون
میرنشینی سلێمان

**میرنشینی سلێمان** یان **میرنشینی قولب** میرنشینێکی کوردی بوو کە لە سەدەی ١٥ تا ساڵی ١٨٣٨ حوکمی ناوچەی پاسوور و سلڤانی کرد، لە باکووری کوردستان. سولەیمان بەگ (سلڤانی) لە ناوی بنەماڵەیەکی ئاغای کوردەوە ھاتووە و پێکھاتووە لە ناوی کوردی «سولەیمان» کە ناوی یەکەیەکی ئیدارییە لە ناوچەکە.

## مێژوو
دوای شەڕی چاڵدێران، قەرە بەھلول بوو بە فەرمانڕەوای میرنشینەکە، کە لە ساڵی ١٥١٤دا جیاکرایەوە بۆ سلڤان و قولب. میرنشینی سلێمان پەیوەندی دۆستانەیان لەگەڵ سەفەوییەکان ھەبوو و لەو پەیوەندییەدا میر دیادن بووە کەسایەتییەکی دیار. کاریگەرترین سەردەمی میرنشینی سلێمان لە کۆتایی سەدەی ١٥دا بووە. میرنشینەکە لە ساڵی ١٨٣٨ وەک میرنشینەکانی تری کوردستان کۆتایی ھات. ناوچەکە دوای یەکەم پەیمانی ئەرزرۆم کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی عوسمانییەکان، کە لە ساڵی ١٨٢٣ بۆ یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییەکانی سنووری نێوان ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و فارس واژوو کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:کوردستان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:باکووری کوردستان
عومەر ساڵح خەفاف

**عومەر ساڵح خەفاف** (١٩٢٥–١٩٩٨) ژمێریار، بەڕێوەبەر و دیپلۆماتێکی کورد بوو.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|عومەر ساڵح خەفاف
ساڵی ١٩٢٥ لە سلێمانی لەدایک بووە؛ کە تا قۆناغی ناوەندیی تێدا تەواو کردووە، لەگەڵ دایکی چووە بۆ بەغدا، لە ناوچەی سلێفیی سەر بە ئەعزەمییە نیشتەجێ بووە. ئامادەییی بە سەرکەوتوویی بڕیوە. پاشان لە کۆلیجی ئەندازەی زانکۆی بەغدا وەرگیراوە. ساڵێک لەوەبەدوا خوێندنەکەیی گۆڕیوە و چووەتە کۆلیجی قانوون و تەواوی کردووە.

## ئەرکی لە دەوڵەت
لە وەزارەتی دارایی دامەزراوە. ساڵێک نێردراوە بۆ ئەستەمووڵ و دیپلۆمی لە ژمێریاریدا وەرگرتووە. سەرەتای حوکمی کۆماری، ھەڵبژێردراوە بۆ ڕیزی دیپلۆماسیی عیراقی لە باڵوێزخانەی مۆسکۆ. ساڵی ١٩٦٤ گەڕاوەتەوە بۆ بەغدا و دوو ساڵ وەک بەڕێوەبەر لە وەزارەتی خوێندنی باڵا کاری کردووە.

## ژیانی ھاوسەرگیری
ھەمان ساڵ لەگەڵ ڕووخۆش میرزا کەریم خێزانی پێک ھێناوە و چوار منداڵی لێ بووە: (ڕاستی- ١٩٦٦، چرا- ١٩٦٨، ساڵح- ١٩٧٨، شێر- ١٩٨٠).

## کۆچی دوایی
دوو ساڵ لەوەبەدوا گەڕاوەتەوە بۆ کاری پاشکۆی ڕۆشنبیری لە ئەڵمانیا بۆ ماوەی دوو ساڵ، ئەمجا ساڵێک لە بەلچیکا و دوو ساڵ لە فەڕەنسە. تا لە ١٩٩٨دا کۆچیدواییی کردووە.

## سەرچاوەکان
سێڵدا باجان

**سێڵدا باجان** (، لەدایکبووی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٨) گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و مۆسیقاژەن و بەرھەمھێنەری مۆسیقایە و خەڵکی تورکیایە. لە ساڵی ١٩٧١ەوە چالاکە.
## ژیان
سێڵدا باجان لە ساڵی ١٩٤٨ لە یەکێک لە شارەکانی ڕۆژاوای تورکیا بە ناوی موگلە لەدایکبووە. باوکی دکتۆرێکی بەیتەری تورکی مەقدۆنی بووە و دایکی مامۆستای تاتارەکانی کریمە بوو. دوو برا گەورەکەی ھەبوو بە ناوەکانی سواس و سیزار و برایەکی بچووکی ھەبوو بە ناوی سێرتەر کاتێک سێلدا تەمەنی دوو ساڵ بووە لەدایکبووە. خێزانەکەی دوای ماوەیەکی کەم لە لەدایکبوونی سێرتەر ڕوویان لە ڤان کرد و سێلدا زۆربەی ژیانی منداڵی لەوێ بەسەر برد. سەلیمی باوکی حەزی لە مۆسیقا بوو و فلووت و ساکسۆفۆنی دەژەند، ھەموو منداڵەکانی ھان دەدا لە تەمەنێکی زۆر بچووکەوە دەست بکەن بە ژەنینی ئامێرەکانی مۆسیقا. سێلدا خۆی لە تەمەنی پێنج ساڵیدا دەستی بە ژەنینی مەندۆلین کردووە.  ئەم خێزانە لەژێر ڕێنوێنی و پەروەردەی باوکیان شەوانێکی زۆریان بە مووزیکەوە بەسەر دەبرد. دوای مردنی چاوەڕواننەکراوی باوکەکە بەھۆی نەخۆشی سوورێژە لە ساڵی ١٩٥٧، باقی خێزانەکە ڕوویان لە ئەنقەرە کرد بۆ ئەوەی نزیکتر بن لەو شوێنەی پووریان لێی دەژیا. سێلدا بەردەوام بوو لە ژەنینی گیتار.
## دیسکۆگرافی

**Katip Arzuhalim Yaz Yare Böyle - Mapusanede Mermerden Direk* (1971)
**Tatlı Dillim Güler Yüzlüm - Mapusanelere Güneş Doğmuyor* (1971)
**Çemberimde Gül Oya - Toprak Olunca* (1971)
**Adaletin Bu Mu Dünya - Dane Dane Benleri* (1971)
**Seher Vakti - Uzun İnce Bir Yoldayım* (1971)
**Yalan Dünya - Kalenin Dibinde* (1972)
**Eyvah Gönül Sana Eyvah - Zalim Sevgililer Bu Sözüm Size* (1972)
**Bölemedim Felek İle Kozumu - Bülbül* (1973)
**Gesi Bağları - Altın Kafes* (1973)
**Nem Kaldı - Rabbim Neydim Ne Oldum* (1974)
**Aşkın Bir Ateş - O Günler* (1974)
**Anayasso - Bad-ı Sabah* (1974)
**Dostum Dostum - Yuh Yuh* (1975)
**Kaldı Kaldı Dünya - İzin İze Benzemiyor* (1975)
**Görüş Günü - Şaka Maka* (1976)
**Almanya Acı Vatan - Kıymayın Efendiler* (1976)
**Aldırma Gönül Aldırma - Suç Bizim* (1976)

### ئەلبوومەکانی ستۆدیۆ
**Türkülerimiz 1* (1974) "Re-date posted: 1995"
**Türkülerimiz 2* (1975) "Re-date posted: 1996"
**Türkülerimiz 3* (1976) "Re-date posted: 1998"
**Türkülerimiz 4* (1977) "Re-date posted: 1999"
**Türkülerimiz 5* (1978) "Re-date posted: 2001"
**Türkülerimiz 6* (1979) "Re-date posted: 2006"
**Türkülerimiz 7* (1980)
**Türkülerimiz 8* (1982)
**Türkülerimiz 9* (1983)
**Türkülerimiz 10 *(1985)
**Dost Merhaba* (1986)
**Yürüyorum Dikenlerin Üstünde* (1987)
**Özgürlük ve Demokrasiyi Çizmek* (1988)
**Felek Beni Adım Adım Kovaladı* (1989)
**Anadolu Konserleri: Müzikteki 20 Yılım* (1 and 2) (1990)
**Ziller ve İpler - Akdeniz Şarkıları 1* (1992)
**Uğur'lar Olsun* (1993)
**Koçero* (With Ahmet Kaya) (1994)
**Çifte Çiftetelli - Akdeniz Şarkıları 2* (1997)
**Ben Geldim* (2002)
**Deniz'lerin Dalgasıyım* (2004)
**Güvercinleri de Vururlar* (2009)
**Halkım* (2011)
**40 Yılın 40 Şarkısı* (2014)
**Selda Bağcan Remix* (2017)
**40 Yılın 40 Şarkısı, Vol. 2* (2020)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:زیندووان
پۆل:سۆشیالیستە تورکیاییەکان
پۆل:ژنە گیتارژەنەکان
مرواری

وێنۆک|گەلێک مرواری
**مرواری** تەنێکی ڕەق و بەدرەوشەیە کە لە شانە نەرمەکانی لەشنەرمە توێکڵدارە زیندووەکان یان گیانلەبەرانی تردا بەرھەم دێت. بە بەردی بەنرخ دادەنرێت و لە جوانکاریدا بە کار دێت. مرواری لە کاربۆناتی کالسیۆم (زۆرتر ئاراگۆنیت یان تێکەڵەیەک لە ئاراگۆنیت و کالسیت) پێک ھاتووە. مرواریی نموونەیی بەتەواوی خڕ و لووسە، بەڵام چەندین شێوەی تریشی ھەیە. بەبایەخترین مروارییەکان خۆبەخۆ لە سروشتدا دەئافرێن، بەڵام لەڕادەبەدەر دەگمەنن. ئەم مروارییە کێوییانە بە مروارییە سروشتییەکان ناو دەبرێن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مروارییەکان
پۆل:بەردە بەنرخەکان
پۆل:سکپێیان و مرۆڤەکان
جەمشید پەژوویان

**جەمشید پەژوویان** لە ٥ی تەمووزی ١٩٤٥ لە شاری سنە لە دایکبووە - لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە تاران کۆچی دوایی کردووە، ئابووریناسێکی ئێرانی و سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی ڕەقابەت و مامۆستای ئابووری لە فاکەڵتی ئابووری زانکۆی عەلامە تەباتەبایی و زانکۆی ئازادی ئیسلامی بوو.

پەژوویان بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئابووری لە زانکۆی تاران (١٩٧٠) و بڕوانامەی ماستەر (١٩٧٥) و دکتۆرا (١٩٧٨)ی لە ئابووری لە زانکۆی ویلایەتی یووتا تەواو کردووە. یەکێک بووە لە لایەنگرانی پلانی ئامانجکردنی یارمەتییەکان لە ئێران. جەمشید پێژۆیان کە بە هۆی لەکارکەوتنی گورچیلە و نەخۆشی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە نەخۆشخانەی کیان لە تاران خەوێندرابوو، بەرەبەیانی ڕۆژی دووشەممە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ کۆچی دوایی کرد. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٣دا، لە کەناڵی یەکی ئێراندا لە دژی حسێن ڕاغفەر مشتومڕێکی هەبوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:ئابوورزانانی ئێرانی
ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت

**ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت** () وتەیەکی عەلی خامنەیییە کە لە وتارێکدا سەبارەت بە ئیسرائیل دوای ڕێککەوتن لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی ئێران باسی کرد. ئەو وتەیە لە ھەژماری تویتەری خامنەییدا بڵاوکرایەوە. بەپێی ڕاپۆرتی ماڵپەڕی فەرمیی خۆی، ئەم ڕستەیە لە ساڵی ٢٠١٥دا وەکوو «گرنگترین و بیرەوەریترین ڕستەی خامنەیی» ھەڵبژێردرا و ھەتا ئێستاش ئەم دروشمە لە بانگەشەکانی حکوومەت و ڕۆژی قودسدا بەکاردێت.

خامنەیی ڕوونی کردەوە کە لەناوبردنی ئیسرائیل بە ئامانجی دوژمنایەتی لەگەڵ حکوومەتی ئیسرائیلە. بەپێی ئەم دروشمە، بۆردی ڕۆژژمێر لە تاران داندرا. ھەروەھا وێبگەی تەسنیم، سەر بە سپای پاسداران، ئەم دروشمەی بۆ *ھۆشیاریی ئیسلامی* گەڕاندووەتەوە.

لە کاتی گرژییە ناوخۆیییەکانی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٣، عەلی خامنەیی و ئیبراھیم ڕەئیسی بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ڕووخانی ئیسرائیل زووتر لە ٢٥ ساڵ ڕوودەدات.

## ئەمانەش ببینە
* نەمان بۆ ئیسرائیل
* شەیتانی بچووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پرۆپاگەندە لە ئێران
پۆل:دژە زایۆنیزم
پۆل:عەلی خامنەیی
سامی عەبدولڕەحمان

**محه‌مه‌د مه‌حموود عه‌بدولڕه‌حمان** ناسراو بە **سامی عه‌بدولڕه‌حمان** (١٩٣٣ – ١ی شوباتی ٢٠٠٤) ئه‌ندازیار و سیاسەتوانێکی کورد بوو. ئەو ھەروەھا ئه‌ندامی كۆمه‌ڵه‌ی خوێندكارانی كورد له‌ ئه‌ورووپا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
ئیستیفان پانووسی

**ئیسیتفان پانووسی** لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٣٥ لە شاری سنە لە دایکبووە، وشەناس، فەیلەسوف، زمانزان و ڕۆژهەڵاتناس بە ڕەچەڵەک ئاشووری (ئارامی) خەڵکی ئێرانە. پرۆفیسۆری ئیمێریتسە لە زانکۆی یۆتۆبۆری لە سوێد و زمانی زگماکی زمانی سینایایە کە زمانێکی نیوئارامیکی باکووری ڕۆژهەڵاتە.
## ژیان
دوای خوێندنی فەلسەفە لە ڕۆما ماجستێری فەلسەفە (زانکۆی شارەکانی پاپا) لە ساڵی ١٩٥٨، پانووسی چووە بۆ خوێندنی فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتی و فەلسەفە لە زانکۆی کاسۆلیکی لوڤان و دەرچووی دکتۆرایە. بڕوانامەی لە فیلۆلۆژی و مێژووی ڕۆژهەڵاتی هەیە. دوابەدوای ئەوە کاری لێکۆڵینەوە لە فیلۆلۆژیای ئێرانی و توێژینەوەی سامی لە توبینگن ئەنجامدرا. هەروەها لە ساڵی ١٩٦٧ پانۆسی دووەم دکتۆرای بەدەستھێنا. لە فەلسەفە لە شاری لۆڤن. زانیاری لەسەر ١٠ زمانی ڕۆژهەڵاتی کۆن بەدەستھێناوە. بە تایبەتی بە شارەزا لە زاراوەی زمانی ئارامیی دادەنرێت، زمانی عیسا، وەک زمانە پەراوێزییەکانی زمانی سینایا. پانووسی شارەزایە لە زمانی عەرەبی سەدەی ناوەڕاست، یۆنانی کۆن، فارسی سەدەی ناوەڕاست و فەلسەفەی مەسیحی هەیە.
## مامۆستایی
لە ساڵانی ١٩٦٤-١٩٦٦ پانووسی ڕاهێنەری زمانناسی و فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتی بووە لە زانکۆی گیسن و زانکۆی ماربۆرگ و لە ساڵانی ١٩٦٧-١٩٧٣ مامۆستای یاریدەدەر بووە لە زانکۆی ئازادی بەرلین. پانووسی لە ساڵانی ١٩٧٢-١٩٨٩ وەک مامۆستا لە زانکۆی تاران، لە ساڵانی ١٩٧٨ تا ١٩٨٣ لە زانکۆی یووتا، لە ساڵانی ١٩٨٩-١٩٩٢ لە زانکۆی کاسۆلیکی ئایخشتات-ئینگۆڵشتات و لە ساڵانی ١٩٩٢-٢٠٠٠ لە زانکۆی یۆتۆبۆری وانەبێژ بووە. لە ساڵانی ١٩٩٧-١٩٩٨ و لە ساڵی ٢٠٠٠-٢٠٠٢ زانای سەردانکەر بووە لە زانکۆی هارڤارد، بەشی زمان و کولتوورەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک کە لەلایەن وڵفھارت هاینریکسەوە بانگھێشت کراوە فەلسەفە و زمانەوانی ڕۆژهەڵاتی لە کۆلێژی ئەنتیلۆپ ڤالی لە لانکاستەر لە کالیفۆڕنیا.
## لێکۆڵینەوە و کارکردن
جگە لە پڕۆژە توێژینەوەکان لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان فەلسەفەی ڕۆئاوایی و فارسی و هیندستان، زمانەوانی ئارامی (بەتایبەت زمانی سینایای نیوئارامیکی کە لە مردندایە) پانووسی لەگەڵ ڕودۆلف ماکوچ بواری توێژینەوەی نوێی زمانی سریانی نوێ دامەزراند، کە بە مۆنۆگرافیای نوێنەرایەتی دەکرێت: کریستۆماتی نوێی سریانی، ١٩٧٤ لەگەڵ ڕودۆڵف ماکووچ.  پانووسی یەکەم فەرهەنگی لاتینی-فارسی پەرەپێدا و لەگەڵ ڤۆڵفگانگ هاینریکس (زانکۆی هارڤارد) پڕۆژەی توێژینەوەی زاراوەی مەسیحی سینایا لە زمانی ئارامی نوێ: دەق، ڕێزمان و فەرهەنگیان ئەنجامدا.
## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:زیندووان
پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان
دیپلۆمات

[وێنۆک| دیپلۆماتکاری [فەڕەنسا|فەرەنسی چارڵز مۆریس، بە یەکێک لە لێھاتووترین دیپلۆماتکارەکانی ھەموو سەردەمەکان دادەنرێت.]]
**دیپلۆمات** یان **دیپلۆماتکار** (لە یۆنانی کۆن: δίπλωμα، *دیپلۆمای* سەرچاوەی گرتووە) کەسێکە کە لەلایەن دامەزراوەیەکی دەوڵەتی، لایەنێکی حکوومی، یان ناحکومییەوە دەست نیشان دەکرێت بۆ ئەنجامدانی ڕێکخستن و پەرەپێدانی پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ یەکێک یان چەند دەوڵەتێکی تر یان ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.

بە کارمەندانی پایەبەرزی وەزارەتی دەرەوە و ئەو کەسانەی کە سیاسەتی دەرەوەی وڵاتێک بەڕێوە دەبەن، دەگوترێت دیپلۆمات. دیپلۆماتکاران دەبێ جگە لە بوارە زانستییەکەی خۆی، لە بوارە جۆراوجۆرە زانستی و کۆمەڵایەتییەکانی دیکەش بەھرەی ھەبێ و لە دابونەریتی خەڵکی ئەو وڵاتەی کە تێیدا کار دەکات ئاگادار بێت.

## ئەمانەش ببینە
* دیپلۆماسی

## سەرچاوەکان

پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
پۆل:دیپلۆماتەکان
پۆل:دیپلۆماسی
جەمشید (گۆرانیبێژ)

**جەمشید خەیری موقەددەم** لەدایکبووی ۲۴ی ئەیلوولی ١۹۷۳ لە سنە ناسراو بە جەمشید؛  گۆرانیبێژی مۆسیقای پۆپ خەڵکی ئێرانە. ئێستا لەگەڵ هاوسەرەکەی و دیلان کوڕە سێ ساڵانەکەی لە شاری لۆس ئانجلەس دەژین.

## ژیان
وەک دوا منداڵ لە گەڕەکی چوار باخی شاری سنە لە دایک بووە. خاوەنی ٦ خوشک و دوو برای لەخۆی گەورەترە، هەروەها هەردوو دایک و باوکی دەنگێکی خۆشیان هەبووە، ئەم سیفەتانەش بۆ خۆی و خوشک و براکانی دیکەی گوازراوەتەوە. یەکێک لە براکانی کە تەمەنی ٦٠ ساڵە و لە منداڵییەوە تووشی نەخۆشی ئیفلیجی منداڵان بووە.

لە کۆری قوتابخانە دەستی پێکرد تا لە قۆناغی ئامادەیی لەگەڵ چەند کەسێک گروپێکی بچووکی مۆسیقای پێکھێنا و دەستی کرد بە گۆرانی وتن بە مۆسیقا بە زمانی کوردی. دواتر ئەم حەزە وای لێکرد کە فێری ڕیز و گۆشە ببێت تا بە فەرمی گۆرانی وتن وەک کاری سەرەکی خۆی بە چەند نمایشێک لە ڕادیۆی سنە هەڵبژارد. دوای ئەوەی لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێنا، دەچێتە تاران بۆ نیشتەجێبوون.

## کۆچکردن
جەمشید لە ساڵی ۲۰۰۰ کە تەمەنی ٢٧ ساڵ بوو بڕیاری کۆچکردنی دا دوای گواستنەوەی بۆ شاری لۆس ئانجلەس، یەکەم ئەلبوومی خۆی لە ساڵی ٢٠٠١ بە ناوی "نەشری زیبا" بە پاشخانی مۆسیقای پۆپ و نەریتییەوە بڵاوکردەوە. لە چەند ساڵی ڕابردوودا ئەو گۆرانیبێژە تەنها لە ئەمریکا نەبووە، ماوەیەک لە هەولێری هەرێمی کوردستان بووە، چەند ساڵێکیش لە دوبەی میرنشینی یەکگرتووەی عەرەبی ژیاوه.

## گۆرانیبێژی
لە کۆری قوتابخانە دەستی پێکرد تا لە قۆناغی ئامادەیی لەگەڵ چەند کەسێک گروپێکی بچووکی مۆسیقای پێکھێنا و دەستی کرد بە گۆرانی وتن بە مۆسیقای بە زمانی کوردی. دواتر ئەم حەزە وای لێکرد کە فێری ڕیز و گۆشە ببێت تا بە فەرمی گۆرانی وتن وەک کاری سەرەکی خۆی بە چەند نمایشێک لە ڕادیۆی سنە هەڵبژارد. جەمشید یەکێکە لەو گۆرانیبێژە کەمانەی کە بە زمانەکانی فارسی و کوردی و تورکی گۆرانی دەڵێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی سنە
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی تورکی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:مۆسیقای کوردی
پێکدادانەکانی ٢٠٢٣ی مەخموور

**پێکدادانەکانی مەخموور** لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، زنجیرەیەک پێکدادانی چەکداری بوو لە نێوان ھێزەکانی پێشمەرگە و سوپای عێراق، کە لە شاری کوردنشینی مەخموور و زنجیرە چیای باکووری ڕۆژاوای شارەکە ڕوویاندا.

## ھۆکارەکان
کەمپی مەخموور لە قەزای مەخموور پەنابەرانی کوردی باکووری کوردستان و تورکیا لەخۆ دەگرێت. ئەم ناوچەیە بەشێک لە ناوچە جێناکۆکەکانە کە بەغدا و ھەولێر کێشەیان لەسەرە و بەھۆیەوە کێشەی ئەمنیی ھەیە. زۆر جاران لەلایەن تورکیاوە کە بانگەشە دەکات ھێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستانی کردووەتە ئامانج بۆردوومان دەکرێت. لە ١٩ی تشرینی یەکەم، پەکەکە ڕایگەیاند کە تەواوی ھێزەکانی لە کەمپەکە بردووەتە دەرەوە و ھێزە عێراقییەکان لەم شوێنانەی ھێزی لێ نەماون جێگر بوون.

## پێکدادانەکان
سەرچاوە سەربازییەکان و ھێزەکانی پێشمەرگە ڕایانگەیاند کە ئەم پێکدادانانە دوای نیوەڕۆ ڕوویانداوە، و نزیکەی دوو سەعات درێژەی کێشا و دوای ئەوەی فەرماندەکانی ھەردوو لایەن لەدوای کەمکردنەوەی گرژییەکان بوون، پێکدادانەکان کەمتر بوونەوە.

## کاردانەوەکان
سەرۆک وەزیرانی عێراق، محەممەد شیاع سوودانی بەھۆی پێکدادانەکان لە نێوان سوپای عێراق و پێشمەرگە کوردەکان لە قەزای مەخموور لە پارێزگای ھەولێر، داوای ئارامبوونەوەی کرد و لیژنەیەکی باڵای بۆ پێداچوونەوەی ڕووداوەکە ڕاسپارد. ئەم ھەڵوێستەی سوودانی لەلایەن وەزارەتی پێشمەرگەوە پێشوازیی لێکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:شەرەکانی ٢٠٢٣
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
ویلایەتی بەسڕە

**ویلایەتی بەسڕە** (بە عەرەبی: *ولایة البصرة*، تورکیی عوسمانی: *ولایت بصرە* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Bears *) لە دابەشکردنی کارگێڕیدا، (ویلایەت) ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە سنجاقەکانی باشووری ویلایەتی بەغدا لە ساڵی ١٨٧٥ دروست کراوە. لە ڕووی مێژووییەوە ڕووبەرێکی گرتۆتەوە کە لە ناسریە و عەمارە لە باکوورەوە تا کوێت لە باشوور درێژ بووەتەوە. لە باشوور و ڕۆژئاوا لە ڕووی تیۆریەوە ھیچ سنوورێک بە ھیچ شێوەیەک نەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ ناوچەیەک لە دەرەوەی قەتەر لە باشوور و سنجاغی نەجد لە ڕۆژئاوا دواتر نەخرایە ناو سیستەمی کارگێڕییەوە.

بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ١٦٤٨٢ میل چوارگۆشە بووە (٤٢٦٩٠ کیلۆمەتر دووجا)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (کە لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکرایەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٠٠ ھەزار کەس بووە. وردی ژمارەکانی دانیشتووان لە "نزیکەیی"ەوە دەست پێدەکات تا "تەنھا گریمانەیی" بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە.

پایتەختی ویلایەتی بەسرە، ناوەندێکی سەربازی گرنگ بوو، سەربازێکی ھەمیشەیی ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ پیاوی تێدابوو، ھەروەھا شوێنی ھێزی دەریایی عوسمانی بوو لە کەنداوی فارس.

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٧٥ تا ١٨٨٠، ویلایەت بووە، و دیسانەوە لە دوای ساڵی ١٨٨٤، کاتێک لە سنجاغەکانی باشووری ویلایەتی بەغدا دروستکرایەوە.
300px|وێنۆک|چەپ|ویلایەتی بەسڕە لە ساڵی (١٨٨٤-١٨٩٩)دا
لە دوای ساڵی ١٨٨٤، ڤێلایەت بۆ ماوەیەکی کورت فراوانکرا بۆ خوارەوەی کەنارەکانی کەنداو بۆ ئەوەی نەجد و ئەلحەساء لەخۆبگرێت، لەوانەش ھوفوف و قەتەر و قەتیف، یەکخستنی نەجد تەنھا تا ساڵی ١٩١٣ پێش کۆتایی ھاتنی ویلایەتی بەسرە بەردەوام بوو.

لە ساڵی ١٨٩٩ شێخ موبارەک پەیمانێکی لەگەڵ بەریتانیا ئەنجامدا و بەو مەرجەی بەریتانیا کوێت لە بەرامبەر ھەر دەستدرێژییەکی دەرەکی دەپارێزێت، بە کردەوە کوێتەکەی کردە پارێزگایەکی بەریتانیا. سەرەڕای خواستی حکومەتی کوەیت کە یان سەربەخۆ بێت یان لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا بێت، ئینگلیزەکان ھاوڕا بوون لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە پێناسەکردنی کوێت وەک قەزایەکی ئۆتۆنۆمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. ئەمەش تا جەنگی جیھانیی یەکەم بەردەوام دەبێت.

بەسرە لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ کەوتە دەست ئینگلیزەکان و ھێزی گەشتیاری میزۆپۆتامیا تا تەمموزی ١٩١٥ نزیکەی تەواوی ویلایەتەکەی داگیرکردبوو.

## کارگێڕی
سنجاغەکانی ویلایەتی بەسڕە:
* سنجاغی بەسڕە: (قەزای بەسڕە، قەزای قوڕنە، قەزای فاو، قەزای کووەیت)
* سنجاغی مونتەفیک: (قەزای مونتەفیک، قەزای حەی)
* سنجاغی عەمارە: (قەزای عەمارە، قەزای تویرج)
* سنجاغی نەجد: (قەزای ھوفوف، قەزای قەتیف، قەزای قەتەر)
* سنجاغی قەسیم: (قەزای بەریدە، قەزای ڕیاز).
سنجاغی(نەجد و قەسیم) ھەتا ساڵی ١٨٧٥ سەر بە ویلایەتی بەسڕە بوون. لەلایەن سعودییەکانەوە لە ساڵی ١٩١٣ داگیرکران.

## نەخشە

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مووسڵ
مووسڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
پۆل:مێژووی کووەیت
پۆل:مێژووی بەسرە
من لە شوێنێکی وەھادام (گۆرانی سێڵدا باجان)

**من لە شوێنێکی وەھادام** بەشێکە لە ئەلبوومی *سڵاو دۆستەکەم* لەلایەن ھۆنەرمەندی مۆسیقای فۆلکلۆری تورکیا سێلدا باجان کە لە ساڵی ١٩٨٦ بڵاوکرایەوە. تێکستی گۆرانییەکە لەلایەن حەسەن حوسێن کۆرکمازگیلەوە نووسراوە و مۆسیقاکە لەلایەن ئەحمەد کایا ئاوازی بۆ دانراوە و لەگەڵیشیدا گۆرانییەکەی گوتووە. ئەحمەد کایا بۆ یەکەمجار لە ئەلبوومی خۆیدا بەناوی *دەستگرتن بە ئازارەوە* کە لە ساڵی ١٩٨٥ بڵاوکرایەوە گۆرانییەکەی گوتووە.
## سەرچاوەکان
جەمیل لوتفوڵڵا نەسەبی

**جەمیل لوتفوڵڵا نەسەبی** لە ۳۰ی حوزەیرانی ١۹٦٧ لە شاری سنە لە دایکبووە، سەرۆکی ڕاهێنەری هەڵبژاردەی نیشتمانیی تێنسی سەرمێزی ئێرانە لە بەشی پلە باڵاکان و هەروەها ئەزموونی ڕاهێنەری سەرەکی هەڵبژاردەی نیشتمانی لاوان و گەورەساڵانی هەبووە و بەشداری لە یارییە ئاسیاییەکانی ساڵی ٢٠١٨ جاکارتای پایتەختی ئیندۆنیزیا، سەرۆکی ڕاهێنەری هەڵبژاردەی نیشتمانی تێنسی سەرمێز ئێرانە، و لە ژێر سەرکردایەتی ئەودا، هەڵبژاردەی نیشتمانیی تێنسی سەر مێزی ئێران بە هەڵبژاردەی تایپەی چینی لە قۆناغی چارەکی کۆتایی لە بەشی تیمەکاندا، بەڵام لە بەشی تاکەکەسیدا، نەوشاد عاڵەمیان لە یاریزانە هۆنگ کۆنگەکەی بردەوە کە پلەی ١٠ی جیھانە، میدالیای برۆنزی لە ئاسیا بەدەستھێنا.  ئەم میدالیای مێژوویی تێنسی سەر مێزی ئێران دوای ٥٢ ساڵ چاوەڕوانی لە یارییەکانی ئاسیا و لە بەشی تاکەکەسی و لەگەڵ سەرۆکی ڕاهێنەرەکەی بەدەست هات.

## تۆمار و ڕێزلێنان
ناوبراو لە پاڵەوانێتی ئاسیا، پاڵەوانێتی جیھانی، و ئۆڵۆمپیادی باڵادا سەرۆکی هەڵبژاردەی نەتەوەیی باڵای تێنسی سەرمێزی ئێران بووە و لە یارییە ئۆڵۆمپیەکانی ٢٠١٦دا، نەوشاد و نیما عاڵەمیان نوێنەرایەتی وڵاتەکەمانیان کردووە لە ئۆڵۆمپیاد، کە لەم یارییانەدا ئامادە بوون پێشبڕکێکان لە ژێر ڕێنمایی ئەو وەک سەرۆکی ڕاهێنەر، ئەمە یەکەمجار بوو کە دوو یاریزانی پیاوی وڵاتەکەمان بەشداری ئۆڵۆمپیادیان کرد، و جەمیل لوتفوڵڵا نەسەبی سەرکردایەتییان دەکرد.

لە یارییە ئۆڵۆمپیەکانی ژاپۆن لە ساڵی ٢٠٢٠دا سەرۆکی هەڵبژاردەی باڵای ئێران بووە و دوای بەدەستھێنانی پشکی ئۆڵۆمپی لە ناوچەی ئاسیای ناوەڕاست، لەم یارییانەدا بەرپرسی نیما عاڵەمیان بووە.

ناوبراو لە چەندین پاڵەوانێتی جیھانیدا سەرۆکی هەڵبژاردەی نیشتمانیی تێنسی سەرمێزی ئێران بووە و لە خولی ٥٤ی جامی جیھانی تێنسی سەرمێزدا بۆ یەکەمین جار لە مێژووی تێنسی سەرمێزی ئێران لە پاڵەوانێتی جیھانی تیمەکانی ساڵی ٢٠١٨ لە شاری هاڵمیستادی سوێد، بە بەدەستھێنانی پلەی دووەم لە خولی پلە دووی هەڵبژاردەی جیھانی، سەرکەوتوو بوو لە سەرکەوتن بۆ خولی پلە یەکەکانی جیھان.  ئەم سەرکەوتنە مێژووییە یەکەم سەرکەوتنی ئێران بوو بۆ یەکەمین بەشی جیھانی کە دوای سەرکەوتن بەسەر ئوکرانیا و لەژێر سەرکردایەتی ئەودا بەدەست هات.  یەکەم و تاکە ڕاهێنەری ئێرانە کە توانیویەتی هەڵبژاردەی باڵای ئێران بباتە خولی پلە یەکەکانی مۆندیال و ببێتە یەکێک لە ٢٤ هەڵبژاردەی سەرەکی جیھان.  ئەم ئاستە باشترین ئەنجامی مێژووی تێنسی سەرمێز ئێران بوو لە کێبڕکێکانی تێنسی سەر مێز لە مۆندیالی باڵادا.

هەروەها ئەزموونی سەرۆکی ڕاهێنەرایەتی لە عێراقدا هەیە، جگە لە وەرگێڕانی کتێبی ڕاهێنەرایەتی ئاستی یەکەمی فیدراسیۆنی جیھانی کە یەکەم کتێبی فەرمی فیدراسیۆنی جیھانییە، ڕاهێنەرێکی نێودەوڵەتییە و بەرپرسی فیدراسیۆنی جیھانی تێنسی سەرمێز، و لە ئێستادا مامۆستایە لە وڵاتە جیاوازەکاندا، جیھان سەرقاڵی فێرکردنی تێنسی سەرمێزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان
عەبدولسەمەد محەمەد

**عەبدولسەمەد محەمەد :**(١٩١٣-١٩٦٨) چالاكی سیاسی 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''عەبدولسەمەد محەمەد'''
بە سەمەد حاجی محەمەد بەننا بەناوبانگە، ١٩١٣ لە کۆیە لەدایک بووە. تا پۆلی سێیەمی ناوەندیی بڕیوە و لەبەر نەداری نەیتوانیوە درێژە بە خوێندن بدا. ١٩٣٤ بووە بە فەرمانبەر لە وەزارەتی داد و ئەمجا گواستراوەتەوە بۆ وەزارەتی کشتوکاڵ و لە بەڕێوەبەرایەتیی کشتوکاڵی زەعفەرانییە دانراوە، دواجاریش کراوە بە موفەتیش لە وەزارەتی کاروباری ژووروو لە بەغدا.

## چالاكی سیاسی
عەبدولسەمەد ، لە پۆلی سێیەمی ناوەندییەوە تێکەڵی کاری سیاسی بووە. ئەندامی (کۆمەڵی لاوانی کورد) بووە لە بەغدا، کە قوتابیانی کورد پێکیان ھێناوە. پاش شکستی ڕاپەڕینی ١٩٤١ی ڕەشید عالی گەیلانی، لە وەزیفە لابراوە. ١٩٤٤ بە ئەندامێکی سەرکردایەتیی (حیزبی شۆڕش) ھەڵبژێردراوە. کە حیزبی ڕزگاری) لە ھاوینی ١٩٤٦دا ھەڵوەشاوەتەوە، چووەتە ناو (پارتی دیموکراتی کورد) و لە ١٦/٨/١٩٤٦دا بە ئەندامی یەدەکی یەکەم کۆمیتەیی ناوەندیی ھەڵبژێردراوە. چالاکێکی ھەڵسووڕاوی سیاسی بووە و نەخشی بەرچاوی لە مەیدانی سیاسیدا ھەبووە. 

## ژیانی هاوسەرگیریی
عەبدولسەمەد لەگەڵ زەھوەی فەقێ تەھای کۆیی خێزانی پێک ھێناوە و سێ کوڕ و سێ کچی لێ بووە.

## كۆچی دوایی
ڕۆژی ١١/٢/١٩٦٨ لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە و تەرمەکەی لە گۆڕستانی کۆیە نێژراوە.

## سەرچاوەکان
مەسعوود حاج ڕەسووڵی

**مەسعوود حاج ڕەسووڵی** لە ساڵی ١۹٥٠ لە شاری سنە لە دایکبووە - لە ۱۱ی نیسانی ٢٠٢٠ لە تاران کۆچی دوایی کردووە، مستانی ئێرانی و پاڵەوانی پێشووی مستانی بووە.

## ژیان
مەسعوود حاج ڕەسووڵی ساڵی ١٩٥٠ لە شاری سنە لە دایکبووە.  ساڵی ١٩٧١ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی سەربازیی لە زانکۆی ئەفسەری ئیمام عەلی وەرگرتووە.  لە ساڵی ١٩٩٨ لە زانکۆی ڕازی کرماشان بڕوانامەی ماستەری لە بواری پەروەردەی وەرزشی و زانستە وەرزشییەکان تەواو کردووە و لە ساڵی ٢٠٠٢ بڕوانامەی دکتۆرای لە فیزیۆلۆژیای وەرزشی لە زانکۆی ئازاد وەرگرتووە. ئەندامی تیپی نیشتمانی مستانی ئێران بووە لە ساڵی ١٩٧١ زێڕی پاڵەوانێتی ئاسیا بەدەستھێنا. سەرۆکی ناوەندی لێکۆڵینەوە لە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان و تێکچوونی ڕەفتار و ئەندامی فاکەڵتی زانکۆی ئازادی ئیسلامشار بووە.

## ڕێزلێنانی وەرزشی
پاڵەوانی مستانی هێزە چەکدارەکانی ئێران (١٩٦٩-١٩٧٣)

پاڵەوانی مستانی ئێران (١٩٧٠ مەشھەد-١٩٧١ ڕەشت)

پاڵەوانی بۆکسێنی ئاسیا (١٩٧١)

پلەی سێیەم لە سوپای جیھان (١٩٧٢-ئیتاڵیا).

## کۆچی دوایی
مەسعوود حاج ڕەسووڵی لە ۱۱ی نیسانی ٢٠۲۰ بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە تەمەنی ٧٠ ساڵیدا لە نەخۆشخانە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
کۆمەڵەی لاوان

**کۆمەڵەی لاوان** ساڵی ١٩٣٠ لە بەغدا دامەزرا. ساڵی ١٩٣٤ بەشداری حیزبی شیووعیی عێراقی کرد. ئیبراھیم ئەحمەد ئەندامی ئەم ڕێکخراوەیە بوو.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان