سیاسەتی ئاشووری لە عێراق

[وێنۆک|[ئاشوورییەکان لە قەرەقوش ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە بڕیارنامەی دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥.]]
**سیاسەتی ئاشووری لە عێراق** لە دوای داگیرکاری ئەمریکا بۆ سەر ئەو وڵاتە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە چەندین نۆرەی جیاوازی بەخۆیەوە بینیوە، ئەمڕۆ چەندین لایەنی سیاسی ئاشووری جیاواز لە عێراقدا ھەن. حیزبی سەرەکی ئاشووری کە لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٥ ھاتە دەرەوە بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوور بوو؛ بەڵام سەرکیس ئاغاجان لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە بە کردنەوەی تەلەڤیزیۆنی ئیشتار و ئەنجومەنی جەماوەری ئاشووری کلدانی سوریانی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان دەستی بە ئاڵنگاری دەسەڵاتەکەی کرد.
لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە، بەھۆی بەردەوامی توندوتیژی و پەراوێزخستنی سیاسی، ئاشوورییەکان نوێنەرایەتی سیاسی دروستیان لە عێراقدا نەماوە. زۆرێک لەو کورسییانەی کە بۆ کۆمەڵگاکە تەرخانکراون، لەو کاتەوە لەلایەن بزووتنەوەی بابلەوە بە سەرکردایەتی ڕەیان ئەلکیلدانی بردراوە.

## ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان ١٩٩٢
لە ١٩ی ئایاری ١٩٩٢، ھەڵبژاردن بۆ پەرلەمانی کوردستان بەڕێوەچوو. لەو کاتەدا پەرلەمان ١٠٥ کورسی ھەبوو. لایەنەکانی نوێنەرایەتی کۆمەڵگەی ئاشوورییەکان لە لیستێکی داخراودا کێبڕکێیان کرد و گەرەنتی ئەوەیان دەکرد کە پێنج کورسی ئاشوورییەکان لە ھەڵبژاردنەکاندا ھەبێت. لە ھەڵبژاردنەکاندا چوار لیستی ئاشووری ھەبوون:
* بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری
* یەکگرتوویی مەسیحییەکانی کوردستانی سەرکیس ئاغاجان
* مەسیحییە دیموکراتەکان
* حیزبی شیووعیی چالدۆ ئاشوور

بۆ بەدەستھێنانی کورسییەک، لایەنی کەم ٢ ھەزار و ٤٠٠ دەنگ پێویست بوو. بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری چوار کورسی و یەک کورسی یەکگرتوویی مەسیحییەکانی کوردستان بەدەستی ھێنا. ناوی ئەوانەی ھەڵبژێردراون بۆ پەرلەمان:
* یۆنادام کانا (ADM)
* شامیل بێنیامین (ADM)
* فرانسیس یووسف شابا † (ADM)
* ئەکرەم ئاشوور ئۆدیشۆ (ADM)
* سەرکیس ئاغاجان (KCU)

فرانسیس یووسف لە یەکەمی حوزەیرانی ١٩٩٣ لە شاری دھۆک تیرۆرکرا. شارەزایان وایان زانیوە کە چەند لایەنێک کە بەشدارییان لە ھەڵبژاردنەکەدا کردووە، واتە حیزبی یەکگرتوویی مەسیحییەکانی کوردستانی ئاغاجان، بریکاری پارتە گەورەکانی کوردستان بوون، کە ھەر لایەنێک لەلایەن ڕێکخراوێکی جیاوازەوە کۆنترۆڵکراوە.

## ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان، ٢٠٠٥
ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان، لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو، ھاوکات لەگەڵ ھەڵبژاردنی یاسادانانی عێراق و ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان. سەرجەم حیزبە ئاشوورییەکان چوونە پاڵ ھاوپەیمانی دیموکراتی نیشتمانیی کوردستان. ھاوپەیمانێتییەکە ١٠٤ کورسی لە کۆی ١١١ کورسی پەرلەمانی بەدەستھێنا، کە ٥ کورسییان بۆ ئاشوورییەکان بوو:

(بەپێی ڕیزبەندییان لە لیستی ھاوپەیمانێتییەکەدا)
* جەمال شامۆن یالیا (CCS) - ٦٩
* ڕۆمیۆ ھەکاری (BNDP) - ٧١
* بەیزار میلکۆ ڕۆھان (CDUP) - ٧٢
* ئەندریاوس یۆخەنا جۆرجیس (ADM) - ٧٣
* گەلاوێژ شابا ھۆجی (ADM) - ٧٦

## ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان، ٢٠٠٩
ھەرێمی کوردستان لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھەڵبژاردنی بۆ ھەڵبژاردنی ١١١ ئەندامی پەرلەمان ئەنجامدا. پێنج کورسی بۆ ئاشوورییەکان تەرخانکرابوو. لە سەرەتادا ٨ پارتی ئاشووری ناوی خۆیان بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکاندا تۆمارکرد. پێش ھەڵبژاردنەکان، پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین (BNDP) بڕیاریدا بکشێتەوە. پارتی نیشتمانیی ئاشووری (APP) و پارتی کۆمۆنیستی ئاشووری کوردستان (KACP) بڕیاریاندا بە لیستێکی ھاوبەش بەشداری بکەن. ھەروەھا پارتی یەکێتیی دیموکراتی کلدانی (CDUP) و ئەنجومەنی نیشتمانیی کلدانی (CNC) لە لیستێکی ھاوبەشدا یەکیانگرت بە ناوی «لیستی یەکگرتووی کلدان».

زۆربەی ئاشوورییەکانی دانیشتووی عەنکاوە بە گشتی دوودڵ بوون لە باسکردنی سیاسەت پێش ھەڵبژاردن و متمانەیان بە توانای سیاسییەکان نەبوو بۆ بەدەستھێنانی مافەکانیان. لیستەکانی بەشداربووی ھەڵبژاردنیش پاڵنەری سیاسی جیاوازیان ھەبوو؛ لە کاتێکدا لیستی ئەنجومەنی گەلی کلدانی سریانی ئاشووری (CSAPC) بۆ ناساندنی سێ ناوەکە وەک یەک گەل کاری دەکرد، لیستی یەکگرتووی کلدان دەیانویست وەک گرووپێکی جیاواز ھەژمار بکرێن و ھەڕەشەی تۆمارکردنی سکاڵایان لە دادگای باڵای فیدراڵی عێراق دەکرد.
* لیستی ئەنجومەنی گەلی کلدانی سریانی ئاشووری (٦٨)
* ئەنجومەنی گەلی کلدانی سریانی ئاشووری
* لیستی ڕافیدەینی نیشتمانی (٦٧)
* بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری
* لیستی خۆبەڕێوەبەری (٦٥)
* پارتی نیشتمانیی ئاشووری
* پارتی کۆمۆنیستی کلدۆ-ئاشوور
* لیستی یەکگرتووی کلدان (٦٤)
* پارتی یەکێتیی دیموکراتی کلدانی
* کۆڕبەندی دیموکراتی کلدانی

## ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان، ٢٠١٣
ھەرێمی کوردستان لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھەڵبژاردنی بۆ ھەڵبژاردنی ١١١ ئەندامی پەرلەمان ئەنجامدا. ھەر پارتێکی کوردی ١٠٠ کاندیدی لیست کردبوو لە کاتێکدا ھەر پارتێکی ئاشووری و تورکمانی ٥ کاندیدیان لیست کردبوو. سێ لیستی ئاشووری کێبڕکێیان لەسەر پێنج کورسییە تەرخانکراوەکە دەکرد. پێش ھەڵبژاردن، ھەندێک لە ئەندامانی بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری (ADM) بڕیاریاندا لە پارتەکە جیاببنەوە و لەسەر لیستێکی تایبەت بە خۆیان بە ناوی «کوڕانی مێزۆپۆتامیا» بەشداری بکەن.
* ١٢٥ لیستی کوڕانی مێزۆپۆتامیا (لیستەکە کەسانی پێشووی بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری لەخۆگرتبوو)
* ١٢٦ لیستی ڕافیدەینی نیشتمانی
* بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری
* ١٢٧ لیستی یەکگرتووی کلدانی سووریانی ئاشووری
* پارتی نیشتمانیی ئاشووری
* پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین
* ئەنجومەنی نیشتمانیی کلدانی
* ئەنجومەنی گەلی کلدانی سووریانی ئاشووری

### ئەنجامەکان
ھەڵبژاردنەکان بووە ھۆی لەدەستدانی یەک کورسی لەلایەن ئەنجومەنی گەلەوە، لە کاتێکدا بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری دوو کورسییەکەی خۆی پاراست و لیستە نوێیەکەی مێزۆپۆتامیا یەک کورسی پێدرا. یەعقوب گۆرگیس و لینا عەز ڕیا بەھرام لە بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری ھەڵبژێردران لەگەڵ سروود مەقدەسی لە لیستی مێزۆپۆتامیا. لەناو لیستی یەکگرتووی کلدانی سووریانی ئاشووریدا، ئەنجومەنی گەل توانی دوو کورسییەکەی خۆی بپارێزێت.

## ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق، ٢٠٢١
پاتریاک لویس ڕافائێلی یەکەم ساکۆ و سیاسەتوانە مەسیحییەکانی دیکە، بزووتنەوەی بابلیۆنیان (کە ٤ کورسی لە کۆی ٥ کورسی لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقی ساڵی ٢٠٢١دا بەدەستھێنا) تۆمەتبار کرد بەوەی کە بنکەی دەنگدەرانیان موسڵمانی شیعەن. بە ھەمان شێوە، دەوترێت کە کاندیدی سەربەخۆی مەسیحی، فارووق حەننا عەتۆ، سەرکەوتنەکەی قەرزاری پارتی دیموکراتی کوردستانە. پێش ھەڵبژاردنەکە، پاتریاک داوای بایکۆتکردنی ھەڵبژاردنەکەی کرد.

## ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق، ٢٠٢٣
ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ بەڕێوەچوو، دوای نزیکەی ١٠ ساڵ لە دوایین ھەڵبژاردن. دواکەوتنەکە زیاتر بەھۆی داگیرکاری و داگیرکارییەکانی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ بوو. پارێزگاکانی ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بەشدارییان نەکرد. بۆ ئاشوورییەکان، کورسی تەرخانکراو لەم پارێزگایانەدا دابینکرابوو: بەسرە، بەغدا، کەرکووک و نەینەوا.

## ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق، ٢٠٢٥
پێش ھەڵبژاردنەکە دوو ھاوپەیمانێتی دامەزران، ھاوپەیمانی مەسیحی و ھاوپەیمانی ئاسرا، بە مەبەستی بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکەدا.

بڕیارە ١٩ کاندید بەشداری لە ھەڵبژاردنەکەدا بکەن و زۆربەیان وەک کاندیدی سەربەخۆ ناویان ھاتووە. زۆرێک لە پارتە مەسیحییەکان بایکۆتی خۆیان ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق