میرنشینی سیسام

**میرنشینی سیسام** یان **میرنشینی ساموس** (بە یۆنانی: Ηγεμονία της Σάμου، Igemonía tis Sámou؛ تورکی عوسمانی: سیسام إماراتی؛ بە تورکی: Sisam Beyliği)، دەوڵەتێکی سەربەخۆی لق و پۆپی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو لە ساڵی ١٨٣٤ تا ١٩١٢. دورگەی ساموس لە ساڵی ١٨٢١ەوە بەشداری شەڕی سەربەخۆیی یۆنانی کردبوو و بە سەرکەوتوویی بەرەنگاری چەندین ھەوڵی تورکیا و میسر بووەوە بۆ داگیرکردنی، بەڵام لەگەڵ سنووری دەوڵەتی تازە سەربەخۆی یۆنانیدا نەخرایەوە. بەڵکو لە ساڵی ١٨٣٤ەوە دوورگەکە وەک دەوڵەتێکی نیمچە سەربەخۆ خۆبەڕێوەبەری پێدرا. 

باجی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو، ساڵانە بڕی ٢٧٠٠ پاوەندی دەدا، لەلایەن شازادەیەکەوە بەڕێوەدەبرا کە مەسیحی بوو بە ڕەچەڵەک یۆنانی، بەڵام لەلایەن باب ئەلعالی عوسمانیەوە کاندیدکرابوو. شازادە لە ئەرکەکەیدا وەک سەرۆکی جێبەجێکار لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ٤ ئەندامییەوە ھاوکاری کرا. ئەمانە لەلایەن ئەوەوە لە کۆی ھەشت کاندید کە لەلایەن چوار قەزای دوورگەکەوە کاندیدکراون: ڤاتی، چۆرا، ماراتۆکامپۆس و کارلۆڤاسی ھەڵبژێردران. دەسەڵاتی یاسادانانی ڕاستەقینە سەر بە ژوورێک بوو کە ٣٦ جێگر پێکھاتبوو، کە لەلایەن میترۆپۆلیتانی یۆنانی-ئۆرتۆدۆکسەوە سەرۆکایەتی دەکرا. کورسی حکومەت بەندەری ڤاتی بوو.

لەگەڵ سەرھەڵدانی جەنگی یەکەمی بالکان، تێمیستۆکلیس سۆفولیس لەگەڵ کۆمەڵێک سامیانی دەربەدەردا لە دوورگەکەدا نیشتنەوە و بە خێرایی کۆنترۆڵی خۆیان گرتە دەست: لەشکری عوسمانی کشایەوە بۆ ئەنادۆڵ و لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩١٢ پەرلەمانی دوورگەکە بە فەرمی ئینۆسیس (یەکێتی) لەگەڵ یۆنان ڕاگەیاند. یەکگرتنەکە لە ٢ی ئازاری ١٩١٣ بە فەرمی ڕوویدا.

## مێژوو
لە کاتی جەنگی سەربەخۆیی یۆناندا ساموس بەشێکی بەرچاوی ھەبوو، ئیدارەیەکی سەربەخۆی خۆی لە ژێر سەرکردایەتی لیکۆرگۆس لۆگۆتێتیس پێکھێنا. ھەر لە گەرووی نێوان دوورگەکە و چیای میکالێ بوو کە کۆنستنتینۆس کاناریس ئاگری لە فرێگاتێکی تورکی بەردا و تەقاندەوە، بە ئامادەبوونی ئەو سوپایەی کە بۆ داگیرکردنی دوورگەکە کۆکرابووەوە، سەرکەوتنێک کە بووە ھۆی وازھێنان لە کارگەکە و سامۆس تا کۆتایی شەڕەکە خۆی بەدەستەوە گرت. لە کۆتایی ھاتنی ئاشتیدا دوورگەکە دیسانەوە ڕادەستی تورکەکان کرا، بەڵام لە ساڵی ١٨٣٥ەوە پێگەیەکی ناوازەی بە قازانجی بەدەستھێناوە، لە ڕاستیدا خۆبەڕێوەبەری بووە، ھەرچەندە لقێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بووە، و لەلایەن حاکمێکی یۆنانیەوە بەڕێوەدەبرێت کە لەلایەن باب ئەلعالی کاندیدکرابوو، کە نازناوی "شازادەی سامۆس"ی ھەڵگرتبوو.

پایتەختە کۆنەکە کە ناوی دوورگەکەی ھەڵگرتبوو، لە کەنارەکانی باشوور لە تیگانی مۆدێرن ھەڵکەوتبوو، ڕاستەوخۆ بەرامبەر بە کەناری میکالێ، شارۆچکەکە خۆی ھاوتەریبە لەگەڵ دەریاکە و بەندەرێکی دەستکردی گەورەی ھەیە، کە تا ئێستاش پاشماوەکانی دیارە، ھەروەھا ئەو دیوارە کۆنانەی کە دەوری لوتکەی گردێکیان داوە کە ڕاستەوخۆ لە سەرووی ئەوەوە بەرز دەبێتەوە لە ئاستیپالیا. ئەمەش ئەکرۆپۆلیسی شارە کۆنەکەی پێکھێنا، کە لە سەردەمی گەشەسەندنیدا لێوارەکانی چیای ئەمپێلۆسی داپۆشیبوو تا دەگاتە کەنار. ڕەنگە ھێشتا ئەو کەناڵە ئاوییەی کە پۆلیکراتیس بە گردەکەدا بڕیوە، ببینرێت. لەم شارەوە ڕێگایەک ڕاستەوخۆ دەچووە پەرستگای بەناوبانگی دووری ھێرا کە لە نزیک کەنارەکەوە ھەڵکەوتبوو، کە شوێنەکەی تا ئێستاش بە یەک ستوون دیاری کراوە، بەڵام تەنانەت ئەو ستوونەش بێبەش بووە لە پایتەختەکەی. ئەم پارچەیە کە ناوی کاپۆ کۆڵۆنای بە سەردێڕی دراوسێی داوە، تەنھا شتێکە کە لە وەستانی ئەو پەرستگایە دەمێنێتەوە کە لەلایەن ھێرۆدۆتۆسەوە وەک گەورەترین پەرستگا کە تا ئێستا بینیبێتی ستایشی دەکرد و لە شکۆمەندیدا و ھەروەھا لە ناوبانگدا کێبڕکێی لەگەڵ پەرستگای دیانا لە ئەفسوسدا دەکرد. ھەرچەندە ئەوەندە کەم لە پەرستگاکە ماوەتەوە، بەڵام پلانەکەی دڵنیا بووەتەوە و ڕەھەندەکانی بە تەواوی دۆزراونەتەوە بۆ پشتڕاستکردنەوەی جەختکردنەوەکانی ھێرۆدۆت، بە بەراورد لەگەڵ ھەموو پەرستگا یۆنانییەکانی دیکە کە لە سەردەمی ئەودا ھەبوون، ھەرچەندە دواتر لەلایەن پەرستگای دواتر لە ئەفسوسەوە تێپەڕێندرا.

پایتەختی مۆدێرنی ئەو دوورگەیە، تا سەرەتای سەدەی بیستەم، لە شوێنێکدا بوو بە ناوی خۆرا، نزیکەی ٢ میل (٣.٢ کم) لە دەریاوە و لە شوێنی شارە کۆنەکەوە دوورە؛ بەڵام لە دوای گۆڕانی بارودۆخی سیاسی ساموسەوە پایتەختەکە گواستراوەتەوە بۆ ڤاتی، کە دەکەوێتە سەری کەنداوێکی قووڵ لە کەنارەکانی باکوور، کە بووەتە شوێنی نیشتەجێبوونی شازادە و کورسی حکومەت. لێرەدا شارۆچکەیەکی نوێ گەورە بووە، بە باشی دروستکراوە و قیرتاو کراوە، لەگەڵ بەندەرێکی گونجاو.

ساموس لە کۆندا وەک شوێنی لەدایکبوونی فیساگۆرس ئاھەنگ دەگێڕدرا. ناو و فیگەرەکەی لەسەر دراوەکانی شاری مێژووی ئیمپراتۆری دۆزراوەتەوە. ھەروەھا لە مێژووی ھونەردا بەرچاو بوو، لە سەردەمی سەرەتاییدا قوتابخانەیەکی پەیکەرتاشی بەرھەمھێنابوو، کە لە ڕۆیکۆس و تیۆدۆرۆسەوە دەستیپێکرد، کە دەوترێت ھونەری فڕێدانی پەیکەریان لە برۆنزدا داھێناوە. ھەروەھا ڕۆیکۆس تەلارسازێکی پەرستگای ھێرا بووە. گوڵدانەکانی سامۆس لە تایبەتمەندیترین بەرھەمەکانی کۆفەی ئایۆنین لە سەدەی شەشەمدا. ناوی کەلوپەلی سامیان کە زۆرجار بە جۆرێک لە کۆفەی سوور دەدرێت کە لە ھەر شوێنێک نیشتەجێبوونی ڕۆمانییەکان ھەبێت دەدۆزرێتەوە، ھیچ بەھایەکی زانستی نییە. لە بڕگەیەک لە پلینیا وەرگیراوە، پەیکەرتاشی بەناوبانگی دیکەی سامیا فیساگۆراس بووە، کە کۆچی کردووە بۆ ڕیجیۆم. 

نووسەرانی وتارەکەی "ساموس" لە ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا چاپی یازدەھەمدا پێیانوابوو خۆشگوزەرانی دوورگەکە لە ساڵی ١٩١١دا شایەتحاڵی حیکمەتی ڕێکخستنی نیمچە سەربەخۆیە. بابەتی سەرەکی ھەناردەکردنی شەرابەکەیەتی کە لە سەردەمی کۆندا ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرا و تا ئێستاش ناوبانگێکی بەرزی ھەیە لە لیڤانت. ھەروەھا ئاوریشم و ڕۆن و کشمشی و میوەی وشککراوەی دیکە ھەناردە دەکات. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٠٠ نزیکەی ٥٤ ھەزار و ٨٣٠ کەس بووە، ئەو ١٥ ھەزار سیسامییە کە لە نزیکەوە لە وشکانی سەرزەویدا دەژین، ناگرێتەوە. ئایینی باڵادەست ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی بوو. قەزای شارە گەورەکان سامۆس و ئیکاریای لەخۆگرتبوو. لە ساڵی ١٩٠٠ ٦٣٤ کەسی بیانی لە دوورگەکەدا ھەبوون (٥٢٣ ھاووڵاتی یۆنانی، ١٣ ئەڵمانی، ٢٩ فەرەنسی، ٢٨ نەمسا و ٢٤ کەس لە نەتەوەکانی تر).

ئاژاوەگێڕییەکانی لایەنگری یۆنان و کاردانەوەی فراکسیۆنی لایەنگری سەربەخۆیی بووە ھۆی زیادبوونی گرژی و لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٠٨ شازادە، ئەندریاس کۆپاسیس، داوای دەستوەردانی سوپای تورکیا دەکات. ئاژاوەگێڕییەکانی دواتر چەندین کوژراوی لێکەوتەوە. لەگەڵ سەرھەڵدانی جەنگی یەکەمی بالکان، تێمیستۆکلیس سۆفولیس لەگەڵ کۆمەڵێک سامیانی دەربەدەردا لە دوورگەکەدا گیرسانەوە و بە خێرایی کۆنترۆڵی خۆیان گرتە دەست: لەشکری عوسمانی کشایەوە بۆ ئەنادۆڵ و لە ١١/٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩١٢، پەرلەمانی دوورگەکە بە فەرمی یەکێتی لەگەڵ یۆنان ڕاگەیاند. یەکگرتنەکە لە ٢ی ئازاری ١٩١٣ بە فەرمی ڕوویدا. سۆفولیس بۆ ماوەیەک وەک سەرۆکی حکومەتی کاتی سامۆس مایەوە تا مانگی نیسانی ساڵی ١٩١٤ و دواتر وەک پارێزگاری گشتی مەقدۆنیا دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:یۆنان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٨