open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
٢٩ی ئازار

## رووداوەکان
* ١٩٣٦ - ئادۆڵف هیتلەر ، ٩٩% دەنگەکانی بەدەست هێنا بۆ دووبارە داگیرکردنەوەی رەینلاند ، لە کۆی  ٤٥.٥  ملیۆن دەنگدەر ٤٤.٥ دەنگی بە دەست هێنا .
* ١٩٧٣ - شەڕی ڤێتنام ، کۆتا سەربازەکانی وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا وڵاتی ڤێتنامیان بە جێ هێشت.
* ۲۰۰٤ - کۆماری ئایرلەندا بووە  یەکەمین وڵات لە جیهاندا کە رێگری لە جگەرە کێشان لە هەموو شوێنە گشتیەکاندا کرد .
*١٤٣٠ - سووپای عوسمانی بە سەرکردایەتی مورادی دووم توانیان شاری سالۆنیکا لە یۆنان ئازاد بکەن
*١٩٧٤ - ناسا یەکەم کەشتی ئاسمانی (مارێنر١٠)ی نارد لۆ هەسارەی عەتارد
## مردنەکان
*١٩٧٢ - پاشا گوستاڤی سێیەم، پاشای سوید.
*١٩٩٨ - مردنی محی الدین شریف، سەرۆک و ئەندازیاری فەلەستین.
*١٦٢٩ - یەعقووب غەیینی دووەم، شێوەکار و وێنەکێشی هۆڵەندی.
## لەدایکبوون
* ۱۹۷۲ - رۆی کۆستا ، یاریزانی تۆپی پێی پۆرتوگال .
*۱۹۷٦ - جینیفێر کابریاتی ، یاریزنای تێنسی سەر زەوی ئەمریکی .
*١٨٩٨ - شێخ محمد باوکی زەهرا، زانای ئاینی میسر ی
## بۆنەکان
* ڕۆژی گەنجی - وڵاتی تایوان .
* ڕۆژی جەژن ،(مەسیحیەکان ).
* ڕۆژی بۆگەندا ، (کۆماری ئەفریقای ناوەڕاست).

----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣٠ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٨٢٢ – ھەرێمی فلۆریدا دروست کرا لە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا.
* ١٩٨١ – رۆناڵد ریگان، تەقەی لێکرا لە دەرەوەی ئوتێلێک لە واشنتۆن لەلایەن جۆن ھینکلی کوڕییەوە.
* ٢٠٠٦ – تیرۆر لە بەڕیتانیا بوو بە یاسا.

## لە دایک بوون
* ٨٩٢ - شی جینگتانگ، دامەزرێنەری شانشینی جین (مردن: ٩٤٢)
* ١٤٣٢ – محەمەدی دووەم، سوڵتانی عوسمانی (مردن: ١٤٨١).
* ١٧٤٦ - فرانسیسکۆ گۆیا، وێنەکێش و پەیکەرتاشی ئیسپانی-فەڕەنسی (مردن: ١٨٢٨)
* ١٨٥٣- ڤینسێنت ڤان گۆخ، وێنەکێشی ئەڵمانی-فەڕەنسی.
* ١٨٩٥ - ژان ژیونۆ، نووسەر و شاعیری فەڕەنسی
* ١٩٣٤ - ھانس ھۆڵاین، تەلارسازی نەمسایی، دیزاینی خانووی ھاسی کردووە
* ١٩٥٧- پۆڵ ڕەیزەر، ئەکتەری کۆمیدی ئەمریکی
* ١٩٦٨ – سێلین دیۆن، گۆرانیبێژ و دانانەری گۆرانی کەنەدی.
* ١٩٧٣ – یان کۆلەر، یاریزانی تۆپی پێی کۆماری چیک.
* ١٩٨٣ – جێریمی ئەڵیادێر، یاریزانی تۆپی پیێ فەڕەنسی.
* ١٩٨٦ – سێرجیۆ ڕامۆس، یاریزانی تۆپی پێی ئیسپانی

## مردنەکان
* ١٦٦٢ – فرانسوا لو مێتێل دوو بوارۆبێر، شاعیر و شانۆگەری فەڕەنسی
* ١٨٧٩ – تامس کوچیو، مامۆستا و وێنەکێشی فەڕەنسی
* ١٩٤٩ – فرێدریک بیرگوس، کیمیازان و ئەکادیمی ئەڵمانی، براوەی خەڵاتی نۆبێل لە کیمیا
* ١٩٦٥ - فیلیپ شۆوڵتەر ھینچ، فیزیکزان و ئەکادیمی ئەمریکی، براوەی خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی
* ١٩٧٩ – عەبدول حەلیم حافز، گۆرانیبیژی میسڕی .(لەدایکبووی ١٩٢٩)
* ١٩٨٦ – جەیمز کاگنی، سەماکەر و ئەکتەری ئەمریکی

## بۆنەکان
* رۆژی جیھانی دکتۆر، (وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا).
* رۆژی زەوی، وڵاتی فەڵەستین.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* BBC: لەم ڕۆژەدا
* 

----

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
کۆڕەوی کوردانی باشووری کوردستان (١٩٩١)

alt=پەنابەرانی کورد لە کەمپەکانی سەر سنووری تورکیا و عێراق خەبات دەکەن بۆ مانەوە، ساڵی ١٩٩١.|وێنۆک|288x288پیکسڵ|پەنابەرانی کورد لە کەمپەکانی سەر سنووری تورکیا و عێراق خەبات دەکەن بۆ مانەوە، ساڵی ١٩٩١.
کۆڕەوی کوردەکان لە ساڵی ١٩٩١ دوای ڕاپەڕینی کوردەکان ٣١ ئازاری ساڵی ١٩٩١ ڕوویدا. دوای ئەوەی شاری کەرکووک ئازادکرا لە دەستی ڕژێمی بەعس ھەڵمەتێکی بەرفراوانی دەستپێکرد بۆ سەر کوردەکانی باشووری کوردستان.

لەگەرمەی کۆڕەوە ملیۆنییەکەدا گەڵانی ئازادی خوازی جیھان لە مەینەتی کورد ھاوسۆزبوون ھەروەھا فشار بۆ دەوڵەتەکاندا دروست بوو کە دەبێت پشتیوانییەکی نێونەتەوەیی بۆ کورد بکرێت.

سەددام حوسێن ھەستی بە مەترسی کۆڕەوەکە کردبوو ھەربۆیە بە مەبەستی دامرکاندنەوەی ڕاپەڕین و بۆ کەمکردنەوەی فشارە نێونەتەوەیییەکانی سەر عێراق ھەوڵیدا بە چەند بەڵێنی ساختەوە ھەوڵیدا بەرەی کوردستانی بەلای خۆیدا ڕابکێشێت تا ببێت پەیامێک بۆ جیھان کە کۆرەوە کارەسات نییە.

کۆڕەوی ملیۆنی کە پشتگیری نێونەتەوەیی بە دوای خۆیدا ھێنا نەیھێشت دەستکەوی ڕاپەرین بە فیڕۆ بچێت لە ڕێگەی جووڵاندنی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییەوە بوو کە ناچاری کرد پشتگیری لە کورد بکەن کۆرەو پەیامێک بوو بۆ جیھان کە کورد برسێتی و ئاوارە بوونی لە مانەوە لەژێر ڕژێمی سەددامدا بەلاوە پیرۆزترە.

(ناوچەی دژە فڕین ئەو سنوورەیە، کە ئێستا لەژێر دەستەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە، ئەوکاتیش «دانیاڵ میتران» ھاوسەری فرانسۆ میترانی سەرۆکی ئەو کاتەی فەڕەنسا، یەکێکە لەوانەی کە ڕۆڵی سەرەکی بینی بۆ ئەوەی فەڕەنسا پرسی کورد بباتە ئەنجومەنی ئاسایشی نێونەتەوەیی و وای کرد بڕیاری ٦٨٨ی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی «ناوچەی ئارام» دەربکرێت).

بەھۆی کۆڕەوەوە ئەنجومەنی ئاسایشی نێونەتەوەیی سەر بە نەتەوەیەکگرتووەکان بڕیاری دا کە ڕژێمی عێراق نابێ ھێرشی چەکداری بکاتە سەر گەلی کورد و لە ٥ی نیسانی ١٩٩١ بڕیاری ٦٨٨درا و ھەروەھا بڕیاریش درا ناوچەیەکی ئارام لە سەرووی ھێڵی ٣٦ بۆ کورد دابنرێت، ھەروەھا بڕیاردرا بە دانانی ھێزی ھاوپەیمانان لەبنکەی سەربازی (ئەنجەرلیک) لە تورکیا بۆ پاراستنی خەڵکی کوردستان کە ناسرابوون بە (ھێزی چەکوشی ئامادە). ناردنی ھێزی چەکداری بۆ پاراستنی خەڵکی لەکاتی گەڕانەوەیاندا ئەم بڕیارە بووە ھۆی دامەزرانی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان لە ١٩ی ئایاری ١٩٩٢ و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ٤ی تەممووزی ١٩٩٢.

## سەرچاوەکان
پێڕستی دەوڵەتانی جیھان

وێنۆک|ئاڵای ئەندامانی نەتەوەیەکگرتووەکان لەبەردەم کۆشکی نەتەوەکان، لە شاری ژنێف، سوویسرا.
ئەمە لیستی دەوڵەتەکانی جیھانە کە ٢٠٣ دەوڵەتی لەبەرگرتووە و لە دوو بەش پێکھاتووە: بەشێکیان ناوی ئەو ١٩٣ دەوڵەتەیە کە ئەندامی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانن لەگەڵ ڤاتیکان و بەشی دووەم ئەو وڵاتانەن کە تەنھا بڕێک لە وڵاتانی دیکە وەک وڵاتی سەربەخۆ دەیانناسن.

## ئەو دەوڵەتانە کە بە شێوەی نێونەتەوەییی بە فەرمی ناسراون

## دەوڵەتەکانی دیکە

پۆل:پێرستەکانی وڵاتەکان
پۆل:ئەفریقا
پۆل:ئەمریکاکان
پۆل:وڵاتان
پۆل:ئەوراسیا
٣١ی ئازار

## ڕووداوەکان
* ١٨٨٩ - کردنەوەی بورجی ئیڤڵ.
* ٢٠٠٤ - ٤ سەربازی ئەمریکی کوژران لە فەلوجە کە کاریان بۆ کۆمپانیای بلاک وۆتەر دەکرد، دووای ئەوەی کەوتنە بۆسەی تیرۆریستانەوە و لاشەکانیان شێواند.

## لە دایکبوون
* ١٩٨٢ – فلیپ مێکسێس، یاریزانی تۆپی پێی فەڕەنسی.
* ١٥٩٦ – ڕێنێ دێکارت، بیرکاریزان و فەیلەسوف
* ١٨٩٠ – نیکۆڵای گۆگۆڵ، چیرۆکنووس و ڕۆماننوس، شانۆگەر
* ١٨٩٠ – ویلیام لۆرنس براگ، فیزیکزان و براوەی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* ١٩١٤ – ئۆکتاڤیۆ پاس، سیاسەتمەدار و شاعیر
* ١٩٣٤ – کارلۆ ڕوبیا، فیزیکزان و براوەی خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* ١٩٥٩ – مارکوس ھێدیگێر، شاعیر و وەرگێری سویسری

## مردنەکان
* ١٧٢٧ - ئیسحاق نیوتن، زانای فیزیایی و ماتماتیکی ئینگلیزی .(لە دایک بوون ١٦٤٣)
* ١٦٢١ - فیلیپی سێیەمی ئیسپانیا، پاشای ئیسپانیا
* ١٦٣١ - جۆن دۆن، پارێزەر و شاعیری ئینگلیزی.
* ١٩١٧ - ئێمیل فۆن بێرینگ، پزیشک لە بواری سایکۆلۆژیا و ئیمیۆنۆلۆجیست، براوەی خەڵاتی نۆبێل
* ١٩٧٨، چارڵز ھاربێرت بێست، پزیشک لە بواری سایکۆلۆژیا و زیندە کیمیایی، دۆزەرەوەی ئەنسۆلین
* ٢٠٠١، کلیفۆرد شول، فیزیکزان، وەرگری خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* ٢٠١١، ماری گرەییەس، یەکەم ئافرەتە نەتەوە یەکەمینەکان کە بچێتە سەربازی لە کەنەدا.
* ٢٠١٦، زەھا حەدید، تەلارسازی عێراقی-ئینگلیزی کە دیزاینی پردی پاڤیلیۆنی کردووە

## بۆنەکان
* رۆژی سەربەخۆی، لە وڵاتی ماڵتا.
* رۆژی تۆمان ماوندی پیتەرسۆن، (نیوجێرسی).
* ڕۆژی سیزار چاڤیز، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* BBC: لەم ڕۆژەدا
* 

پۆل:ئازار
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سێکس

**جووتبوون** یان **سێکس**() بریتییە لەو کردارە کە لە نێوان مرۆڤەکان یان گیانلەبەران ڕوو دەدات و ئەم کردارە دەبێتە ھۆی زیادبوونی ئەو ڕەگەزە و پاریزگاری دەکات لەسەر جۆری ئەو ڕەگەزە و بەردەوامبوونی لەسەر زەوی.

بەشێوەیەکی گشتی ئەنجام دەدرێت لە ڕێی بردنە ناوەوەی چووکی پیاو بۆ ناو ئەندامی مێینەی ئافرەت.

جگە لە مەبەستی وەچە خستنەوە ئەو کردارە ئەنجامدەدرێت بەمەستی چێژ بینین لە لایەن ھەردوو ڕەگەز. ئەمیش لەڕێگای گەشتن بە ئۆرگازمە، بە گشتی پیاوان پێویستیان بە نزیکەی ٥ بۆ ٧ خولەکە بۆ گەیشتن بە ئۆرگازم، ھەروەھا خانمان پێویستیان بە نزیکەی ١٤ خولەکە بۆ گەیشتن بە ئۆرگازم. بێگومان ئەمەش لە کەسێک بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێت و ھەروەھا بۆ گانی دووەم کاتەکان جیاوازیان دەبێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:سێکسناسی
پۆل:بەبەری
پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان
پۆل:کرداری جنسی
پۆل:زایەند
پۆل:دەروونناسی
٢ی نیسان

## رووداوەکان
* ١٨١٠ - ناپلیۆن پۆناپەرت ئارچیدۆکس ماری لویزی نەمسایی ھێنا.

## لە دایکبوونەکان
* ١٧٤٣ - تۆماس جیفرسۆن، سێیەم سەرۆکی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانیئەمریکا لە ماوەی نێوان ساڵەکانی (١٨٠١ - ١٨٠٩) دا. 
* ١٩٦٦ - تێدی شیرینگھام، یاریزانی تۆپی پێی ئینگلیزی(١٩٨٢ - ٢٠١٨) و پێشووی یانەکانی مانچستەر یونایتدی ئینگلیزی(١٩٩٧ - ٢٠٠١) و یانەی تۆتنھام ھۆتسپێری ئینگلیزی(٢٠٠١ - ٢٠٠٣) و ڕاهێنەری پێشووی یانەی ستڤێنج ی ئینگلیزی(٢٠١٥ - ٢٠١٦)دا.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Teddy_Sheringham
* ١٩٩٠ - میڕاڵیم پیانیچ - یاریزانی تۆپی پێی بەڕەگەز بۆسنی(١٩٩٧ - ئێستا) و یانەی بێشکتاشی توورکی و پێشووی یانەی ڕۆمای ئیتاڵی(٢٠١١ - ٢٠١٦) دا.https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85_%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%AA%D8%B4
*
*

## مردنەکان

## بۆنەکان
* رۆژی جیھانی کتێبی مناڵان
* رۆژی سروشت.(ئێران)
* ڕۆژی شەھیدی فەیلی
* ڕۆژی جیهانی ئۆتیزم

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ٦٨٦ - پاشای مایا یوکووم ییچاک کاک، تاجی کەلەکمولی خرایە سەر.
* ٨٠١ - پاشا لویس بارسێلۆنا داگیردەکات لە مۆرۆکان دوای گەمارۆ خستنەسەر بۆ ماوەی چەنەھا مانگ.
* ١٠٤٣ - ئیدوارد دەبێتە پاشای ئینگلتەرا
* ١٠٧٧ - یەکەم پەرلەمان لە فرویلی دروستکرا
* ١٨٦٥ - شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا: ھێزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕیچمەند، ڤیرجینیا داگیر دەکەن: پایتەخەتی کۆنفیدرالی ویلایەتەکانی ئەمریکا.
* ١٩٢٢ – جۆزێف ستالین دەبێتە یەکەم سکرتێری گشتی پارتی کۆمیونێستی یەکێتی سۆڤیەت.
* ١٩٣٣ - یەکەم فڕین بەسەر چیای ئێڤەرست لەلایەن ھەڵمەتی بەریتانی ھوستۆن فڕین بۆ سەر ئێڤەرست
* ١٩٤٢ – جەنگی جیھانیی دووەم: ھێزەکانی ژاپۆن دەستیان بە ھێرشکردن کرد بۆ سەر ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھێزەکانی فلیپین، لە ناوچەی باتان
* ١٩٤٨ – شەڕی سارد: سەرۆکی ئەمریکا ھەری تروومەن پلانێکی مارشال واژوو دەکات، کە ڕێگە بە پێنج بلیۆن $ دەدات بۆ ھاوکاری ١٦ وڵات
* ١٩٤٨ - لە پارێزگای جیجو (وڵاتی کۆریای باشوور) شتێکی وەک جەنگی ناوخۆیی ڕوودەدات، پێشێلی مافەکانی مرۆڤ دەکرێت.
* ٢٠٠٤ - کۆمەڵێک تیرۆریست کە تاوانبار بوون بە  ھێرشەکەی شاری مەدریدی ئیسپانیا گەمارۆ دران لەلایەن پۆلیسەوە لە یەکێک لە شوقەکانیاندا، لە ئەنجامدا خۆیان کوشت.
* ٢٠١٠ - کۆمپانیای ئەپڵ یەکەم جێنەرەیشنی ئایپادی ی لە وڵاتی ئەمریکا بڵاو کردەوە.

## لە دایکبوون
* ١٧١٥ – ولیام واتسۆن، زانای فیزیایی ئینگلیزی.
* ١٩٢٤ – مارلۆن براندۆ، ئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکی
* ١٩٢٦ – گووس گریسوم، کۆلۆنێل و فڕۆکەوان و ئەستێرەناس
* ١٩٤٩ – ئانتنی گرەیلینگ، فەیلەسوف و ئەکادیمی ئینگلیز.
* ١٩٦١ – ئیدی مۆرفی، ئەکتەری کۆمیدی ئەمریکی.
* ١٩٧٨ - تۆمی هاس - یاریزانی پێشووی تێنسی سەر زەوی بەڕەگەز ئەڵمانی(١٩٩٦ - ٢٠١٧) و براوەی خەڵاتی پلەی سێیەمی پاڵەوانیەتی ویمبڵدۆن ئەمریکای کراوە لە ساڵی ٢٠٠٩دا و براوەی نزیکەی ١٥ پاڵەوانیەتی جیاجیا.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Tommy_Haas

## مردنەکان
* ١٨٨٢ – جێسی جەیمز، تاوانبار و لەیاسا دەرچووی ئەمریکی
* ١٨٩٧ – یۆھانس برامز، وێنەکێش و ئاوازدانەری ئەڵمانی

## بۆنەکان
## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٤ی نیسان

## رووداوەکان
* ۱۸۱٤ - بۆ یەکەم جار ناپلیۆن پۆناپەرت وازی هێنا.
* ۱۸٤۱ - ولیام هێنری هاریسۆن، یەکەم سەرۆکی ئەمریکا بوو کە بە هۆی نەخۆشییەوە لە ئۆفیسەکەی خۆی گیانی سپارد و کەمترین ماوەش سەرۆک بوو.
* ۱۹۳۹ - فەیسەڵی دووەم بوو بە پاشای عێراق.
* ١٩٤٩ - دامەزراندنی ڕێکخراوی ھاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی یان ناتۆ لە شاری واشینگتۆن دی سی.
* ٢٠٠٤ - دامەزراندنی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان لە چیای قەندیل
* ٢٠٢١ - ڤیۆسا عوسمانی بە شێوەیەکی ڕەسمی بووە پێنجەم سەرۆکی  کۆسۆڤۆ

## لەدایکبوونەکان
* ۱۹٤۸ - عەبدوڵڵا ئۆجەلان، سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان
* ۱۹۸٥ - رودی فێرناندێز، یاریزانی تۆپی سەبەتەی ئیسپانی

## مردنەکان

## بۆنەکان
*  ڕۆژی جیهانی مین و هۆشیارکردنەوە و یارمەتیدان (جیهان)
* ڕۆژی مناڵان (تایوان، هۆنگ کۆنگ)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٥ی نیسان

## رووداوەکان
*۱۷۹۲ - سەرۆکی ئەمریکا جۆرج واشنتۆن ، بۆ یەکەم جار مافی ڤیتۆی بەکارهێنا لە دژی پرۆژە یاسا .
*۱۹٥٥ - وینستۆن چەرچڵ ، لە سەرۆک وەزیرانی بەڕیتانیا دەستی لە کارکێشایەوە ، بەهۆی ئەوەی کە باری تەندروستی باش نیە.
*۱۹٥٦ - فیدڵ کاسترۆ ، حاڵەتی جەنگی خۆی لەگەڵ سەرۆکی کوبای ئەو کاتە ڕاگەیاند .
## لە دایکبوون
*۱۹۷٦ - سیمۆنی ئینزاگی ، یاریزانی تۆپی پێی ئیتاڵی .
*۱۹۷٦ - فێرناندۆ مۆریانتێس ، یاریزانی تۆپی پێی ئیسپانی .
*۱۹۷۹ - تیمۆ هێڵدبراند ، یاریزانی تۆپی پێی ئەڵمانی .
 
## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڤیستیڤاڵی جیهانی خواردنی سارد ، (چین ، کۆریای باشور).
* رۆژی جەژنی مەسیحی .

----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سیگما

**سیگما** (گەورە: **Σ**، چکۆلە: **σ**، چکۆلە لە کۆتایی وشەدا: **ς**؛ بە یۆنانی: *Σίγμα*) ھەژدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٢٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
لامدا

**لامدا** (گەورە: **Λ**، چکۆلە:**λ**؛ بە یۆنانی: *Λάμδα* یا *Λάμβδα*) یازدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٣٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
تاو

**تاو** (گەورە: **Τ**، چکۆلە:**τ**؛ بە یۆنانی: *Ταυ*) نۆزدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٣٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
٢١ی تەممووز

## ڕووداوەکان
* ٣٦٥ – سونامییەک لە شاری ئەسکەندرییەی میسر، بووە ھۆی کوشتنی ٥٠٠٠ ھاووڵاتی لەناو شارەکە و ٤٥٠٠٠ لە دەرەوەی شار.
* ١٩٨٣ - نزمترین پلەی گەرما لەسەر زەوی،٨٩٫٢ پلەی سەدی لە ڤۆستۆک تۆمارکرا.
* ١٧٩٨ – قاھیرە لەلایەن ھێزەکانی فەڕەنسا، بە سەرکردایەتی ناپۆلیۆن بۆناپارت داگیرکرا.
* ١٩٢٢ - بە سەرۆکایەتی مستەفا پاشای یاموڵکی کۆمەڵەی کوردستان دامەزرا.
* ١٩٧٩ - خەڵکی مەریوان لە کردەوەیەکی مەدەنی دژ بە شەڕ بە تەواوی شاریان چۆل کرد، کە بە کۆڕەویەکەی مەریوان دەناسرێت.
* ٢٠٠٨ – سۆران مامە حەمە ڕۆژنامەنووسێکی سەربەخۆی گۆڤاری لڤین لەبەردەم ماڵی خۆیدا کوژرا.

## لەدایکبوونەکان
## مردنەکان
* ٢٠٠٨ – سۆران مامە حەمە، ڕۆژنامەنووسی کورد (لەدایکبوون ١٩٨٥)
* ٢٠١٠ – شێخ جەلال حوسێنی، دامەزرێنەری سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران (لەدایکبوون ١٩٢٧)

## بۆنەکان
* ڕۆژی ئازادی لە ١٩٤٤ (گوام)
* ڕۆژی نەتەوەیی سەربەخۆیی بەلجیکا لە ھۆڵاندا (بەلجیکا)
----

پۆل:تەممووز
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
سۆران مامە حەمە

**سۆران مامە حەمە** (١٩٨٧ لە کەرکووک–٢١ی تەممووزی ٢٠٠٨) ڕۆژنامەنووسێکی سەربەخۆی گۆڤاری لڤین بوو و ماوەی سێ ساڵ لەو گۆڤارە کاری کرد کە لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٨ لەبەردەم ماڵی خۆیدا کوژرا.
کەیسی سۆرانی مامە حەمە ئێستا بەکراوەیی ماوەتەوە و سەرەڕای پێکھێنانی لیژنەی لێکۆڵینەوە، تاوانباران و ھۆکاری کوشتنی ھێشتا تەواو ڕوون نییە و ساڵانەش لەلایەن گۆڤاری لڤین و ڕۆژنامەنووس بە ئامادەبوونی خێزانەکەی یادی تیرۆرکرندنی دەکرێتەوە

بەر لە دوو مانگ لە کوشتنی، سۆران ھەڕەشەی کوشتنی لێکرابوو. کوشتنەکەشی بەدوای چەند وتارێکدا دێن کە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاوی کردبوونەوە، وەک وتاری پرسی دەرکەوتنی خانمی یەکەمی کوردستان لە ڕۆژنامەی ھاوڵاتی کە تێیدا داوای دەرکەوتنی خێزانی مەسعوود بارزانی کردبوو لەگەڵ ڕاپۆرتێک لەسەر تێوەگلانی بەرپرسانی حکوومی شاری کەرکووک لەگەڵ لەشفرۆشانی ئەو شارە ھەندێ کەسیش گۆڤارەکە بەھۆکاری تیرۆرکردنی ناوبراو لێکدەدەنەوە ئەوەش لەبەر بڵاوکردنەوەی وتارەکەی سۆرانی مامە حەمە.

## نوسینەکان
سۆرانی مامە حەمە نوسینەکانی زیاتر دژی خیانەت و گەندەڵی دەسەڵاتی کوردی بوون. لە یەکێ لە نوسینەکانیدا باس لەوە ئەکات کە خیانەت لە ناو دەسەڵاتی کوردیدا بۆتە فەلسەفە و فاکتەرێکە بۆ مانەوەیان لە دەسەڵات. بۆ نمونە ئەڵێ «ئەوانەی ئەمڕۆ خۆیان بە سیاسی و خاوەن خەباتی کوردایەتی ئەو ھەرێمە دەزانن، لە خۆیان وردبوونەتەوە کە ئایا، تەنھا ڕۆژێک خەبات و سەروەرییان ھەیە بۆ بزاڤی ڕزگاریخوازی دۆزی کوردان لە مێژوودا، جگە لە کوردکوشتن و خیانەتی نەتەوەیی و بوون بە کۆیلە و جاسوسی وڵاتانی دراوسێ و جیھان»

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەڕەی سۆران مامە حەمە لە ماڵپەڕی لڤن پرێس

پۆل:نووسەرانی عێراقی
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:ڕۆژنامەنووسە کوردە تیرۆرکراوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:مردووانی ٢٠٠٨
پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
ژانی گەل (فیلم)

**ژانی گەل** فیلمێکی کوردی ساڵی ٢٠٠٧ە کە لەلایەن جەمیل ڕۆستەمییەوە دەرھێنراوە. نزار سەلامی، بە کەسایەتی جوامێر کەسایەتی سەرەکی فیلمەکە دەگێڕێت. چیرۆکی فیلمەکە لەسەر بنەمای ڕۆمانی ژانی گەلی ئیبراھیم ئەحمەدە. فیلمەکە نێردرا بۆ ٨٠یەم خەڵاتی ئەکادیمی بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئەکادیمی باشترین فیلمی زمانی بیانی، بەڵام وەک پاڵێوراوێک وەنەگیرا.

ژانی گەل لەلایەن ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەدەوە پشتگیری مادی لێکراوە و تێچوونی فیلمەکەش نەزانراوە.

## چیرۆک
فیلمەکە باس لە کوڕێک دەکات بە ناوی جوامێر کاتێک خێزانەکەی، کاڵێ دووگیانە و ژانی ھەیە، جوامێر دەچێت مامانێک بھێنێت تا مناڵەکەیان ببێت، بەڵام لەناکاو بەڕێکەوت دەکەوێتە نێو خۆپیشاندانێکی کوردەکانەوە کە داوای ئاشتی و برایەتی لە نێوان کورد و عەرەب دەکەن. جوامێر ئەیەوێت لە خۆپیشاندانەکە بێتە دەرەوە و بڕوات بەدوای مامانەکەدا، بەڵام حکوومەت چواردەوری خۆپیشاندانەکە دەگرێت و گوللەبارانیان دەکات. جوامێر بریندار دەکرێت لەگەڵ چەندین بریندار و کوژراوی تردا دەگوازرێتەوە بۆ ئەمنەسوورەکە، لەوێ لەلایەن ناپاکێکەوە بە ڕێکخەری خۆپیشاندانەکە دەناسرێنرێت.
جوامێر.

جوامێر ماوەی ١٠ ساڵ لە زینداندا دەمێنێتەوە و بە توندی سزا دەدرێت. لەدوای ئازادبوونی دەچێتەوە ماڵەوە، کاتێک دەبینێت ماڵەکەی ڕووخاوە و ھیچ جێشوێنی مرۆڤێکی پێوە نییە. جوامێر سەردانی ماڵی ئامۆزایەکی دەکات و بۆ ماوەیەک لەوێ دەمێنێتەوە. ئامۆزاکەی پێی ئەڵێت کە خێزانەکەی و کوڕەکەی لەترسی حکوومەت کۆچیان کردووە بۆ گوندێک لەژێر دەسەڵاتی پێشمەرگەدا.

کاتێک جوامێر بەڕێ دەکەوێت بۆ گوندەکە، لەلایەن پێشمەرگەوە بۆ چەند ڕۆژێک دەستبەسەر دەکرێت تا لە کۆتاییدا لێی دڵنیا دەبن کە جوامێر ناپاک نییە و کەسێکی نیشتمانپەروەرە. یەکێک لە سەرکردەکان کە جوامێر دەناسێت ئەیباتە سەر دوو گۆڕ و پێی ئەڵێت کە گوندەکە لەلایەن حکوومەتەوە بۆمبباران کراوە و ھەموو دەنیشتووانی گوندەکە شەھیدبوون.

کاتێک جوامێر دەبێتە پێشمەرگە، ئامۆزاکەی لە نامەیەکیدا بۆی، پێی ئەڵێت کە خێزانەکەی بە ئازاری کوڕەکەیەوە گیانی لەدەست داوە مناڵەکەشی نەژیاوە. حکوومەتیش خانووەکەی ڕووخانووە.

## کەسایەتییەکان
* نزار سەلامی بەڕۆڵی جوامێر
* ڕێناس وریا بەڕۆڵی کاڵێ
* ژیان ئیبراھیم بەڕۆڵی دایکی جوامێر
* ئاسۆ عومەر بەڕۆڵی ئامۆزای جوامێر
* عەبدول حەمە جوان بەڕۆڵی فەرمانبەرێکی حکوومەت
* نەوزاد مجید
* بەھادین ھەڵەبجەیی
* ئەحمەد مەحموود مام ھەژار
* سۆلاڤ محەممەد غەریب
* زاموا زاھیر سدیق بە ڕۆڵی ڕێبوار

## خەڵات و پاڵاوتنەکان
# خەڵاتی باشترین دروستکەری فیلمی نێودەوڵەتی، ڤیستیڤاڵی فیلمی بۆستن، ٢٠٠٨.
# خەڵاتی کۆڵومباین، ڤیستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتی مووندانس، ٢٠٠٨.

## بەستەرە دەرەکییەکان
# ژانی گەل لە Internet Movie Database.

پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧
پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە کوردستان داندراون
پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان
خی (پیت)

**خی** (گەورە: **Χ**، چکۆلە: **χ**؛ بە یۆنانی: *Χι*) بیست و دوویەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٦٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
٩ی نیسان

## رووداوەکان
* ۱۹۸۰ - سەددام حوسێن، فەیلەسوفی عێراقی، محەممەد باقڕ سەدڕ و خوشکەکەی ئامینە سەدر کوشت دووای سێ ڕۆژ لە ئەشکەنجەدان.
* ۲۰۰۳ - پڕۆسەی ئازادیی ئێراق، شاری بەغداد کەوتە ژێر دەسەڵاتی هێزی ئەمریکاوە.
* 1994 - یادی دامه‌زراندنی رێکخراوی گەشەپێدانی قوتابیانی کوردستان ه‌ ، Ksdo

## لەدایکبوونەکان
* ۱۸٦۷ - کریس واتسۆن، سێهەم سەرۆکی وەزیرانی ئوسترالیا (مردن ۱۹٤۱)
* ۱۸۷۲ - لیۆن بڵەم، سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا (مردن ۱۹٥۰)
* ١٩٩٠ - کریستن ستیوارت، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان
* ۱۹۸۰ - محەمەد باقڕ سەدڕ، فەیلەسوف ئیسلامی و ئابووری (لەدایکبووی ۱۹۳٥)
* ۱۹۸۰ - بنت هودا نووسەری ئیسلامی .(لەدایکبووی ۱۹۳۸)
* ٢٠٢١ – شازادە فیلیپ ، هاوسەری شاژن ئێلیزابێتی دووەم لە  بەریتانیا ، لە تەمەنی ٩٩ ساڵی کۆچی دوای کرد.

## بۆنەکان
* ڕۆژی زمانی فنلەندی (فنلەندا)
* ڕۆژی ئازایەتی (فلیپین)
----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:نیسان
فی

**فی** (گەورە: **Φ**، چکۆلە: **φ**، لە بیرکاریدا: **ϕ**؛ بە یۆنانی: *Φι*) بیست و یەکەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٥٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
کەپا

**کەپا** (گەورە: **Κ**، چکۆلە: **κ** یا **ϰ**؛ بە یۆنانی: *Κάππα*) دەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٢٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
ئۆمیکرۆن

**ئۆمیکرۆن** (گەورە: **Ο**، چکۆلە: **ο**؛ بە یۆنانی: *Όμικρον*) پازدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٧٠ بەرابەرە.

## پێڕستەکان

پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
بیتا

**بیتا** (گەورە: **Β**، چکۆلە: **β**؛ بە یۆنانی: *Βήτα*) دوویەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٢ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
ئیتا

**ئیتا** (گەورە: **Η**، چکۆلە: **η**؛ بە یۆنانی: *Ήτα*) ھەشتەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٨ بەرابەرە.

پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
تیتا

**تیتا** (گەورە: **Θ**، چکۆلە: **θ** یا **ϑ**؛ بە یۆنانی: *Θήτα*) ھەشتەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٩ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
ئیۆتا

**ئیۆتا** (گەورە: **Ι**، چکۆلە: **ι**؛ بە یۆنانی: *Ιώτα*) نۆیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ١٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
ئووپسیلۆن

**ئووپسیلۆن** (گەورە: **Υ**، چکۆلە: **υ**؛ بە یۆنانی: *Ύψιλον*) بیستەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٤٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
ئۆمێگا

**ئۆمێگا** (گەورە: **Ω**، چکۆلە: **ω**؛ بە یۆنانی: *Ωμέγα*) بیست و چوارەمین و دوایین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٨٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
ئێپسیلۆن

**ئێپسیلۆن** (گەورە: **Ε**، چکۆلە: **ε**؛ بە یۆنانی: *Έψιλον*) پێنجەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٥ بەرابەرە.

پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
زیتا

**زیتا** (گەورە: **Ζ**، چکۆلە: **ζ**؛ بە یۆنانی: *Ζήτα*) شەشەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٧ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
پی (پیت)

**پی** (گەورە: **Π**، چکۆلە: **π**؛ بە یۆنانی: *Πι*) شازدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٨٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
کسی (پیت)

**کسی** (گەورە: **Ξ**، چکۆلە: **ξ**؛ بە یۆنانی: *Ξι*) سێزدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٦٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
نوو (پیت)

**نوو** (گەورە: **Ν**، چکۆلە: **ν**؛ بە یۆنانی: *Νι*) چواردەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٥٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
موو (پیت)

**موو** (گەورە: **Μ**، چکۆلە: **μ**؛ بە یۆنانی: *Μι*) دوازدەیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە  و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٤٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
پسی (پیت)

**پسی** (گەورە: **Ψ**، چکۆلە: **ψ**؛ بە یۆنانی: *Ψι*) بیست و سێیەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٧٠٠ بەرابەرە.

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
یانی

**یانی** لەدایکبووی ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٥٤، پیانۆژەن و  ئاھەنگساز و ئاوازدانەری یۆنانی - ئەمریکییە. یانی زۆربەی ژیانی لە ئەمریکا بەسەربردووە. یەکەم ئەلبوومی میوزیکی لەساڵی ١٩٨٤ دەرکرد بەناوی "Optimystique"

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژەنیارانی یۆنانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:پیانۆژەنەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ٢١ەم
١٣ی نیسان

## ڕووداوەکان
## لەدایکبوون
* ۱۹۷۸ - کارلێس پویۆڵ ، یاریزانی تۆپی پێی ئیسپانی .

## مردنەکان
* ۱۹٦٦ - عەبدول سەلام عارف ، سیاسەتمەداری عێراقی .(لە دایک بووی ۱۹۲۱)

## بۆنەکان

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:نیسان
١١ی نیسان

## رووداوەکان
* ١٩٧٠ – ناردنی ئەپۆڵۆ ١١ کە بریتی بوو لە سێیەم ھەوڵ بۆ گەڕان لەسەر ڕووی مانگ.
* ١٩٧٦ – دروستکردنی ئەپڵی یەکەم . 
* ١٩٧٩ – لابردنی دیکتاتۆری ئۆگەندی عیدی ئەمین لە دەسەڵات.
* ٢٠٠٦ – سەرۆکی ئێران ئەحمەدی نەژاد بڵاوی کردەوە کە ئێران لە پیتاندنی یۆرانیۆم سەرکەوتوو بوو.
* ٢٠١٢ – کیم جۆنگ ئون بوو بە سکرتێری گشتی حیزبی کرێکارانی کۆریا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٦٠ – جێرمی کلارکسۆن نووسەر، ڕۆژنامەنووس و پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆنی

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی خوان سانتاماریا، یادی شەھید کردنی لە شەری دووەمی ڕیڤاسدا، (کۆستاریکا).
----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:نیسان
١٠ی نیسان

## رووداوەکان
* ۱۷۱۰ - بۆ یەکەم جار یاسای پاراستنی ماف و بڵوکردنەوە دەرکرا لە بەڕیتانیای گەورە .
* ۱۹۱۲ - کەشتی تایتانیک بەنداوی ساوسهامپتۆن بەجێدێڵێت، بۆ یەکەم یەکەم گەشت و تاکە گەشت .
* ۱۹۷۲ - شەڕی ڤێتنام: بۆ یەکەم جار لە ساڵی ۱۹٦۷ ئەمریکا باکووری ڤێتنامیان بۆمباران کرد بە فڕۆکەی جۆری بی ٥۲ .

## لە دایکبوون
* ۱۹۳۲ - عومەر شەریف ، ئەکتەری ناوداری هۆڵیود و مسری .
* ۱۹۷۳ - ڕۆبێرتۆ کارلۆس، یاریزانی تۆپی پێی بەڕازیلی .

## مردنەکان

## بۆنەکان

----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:نیسان
حەپسەخانی نەقیب

**حەپسەخانی نەقیب** (١٨٩١ – ١٢ی نیسانی ١٩٥٣) سیاسەتوان، چالاکوان، مامۆستا و فێمینیستی کورد بوو. یەکەمین قوتابخانەی ئافرەتانی لە کوردستان لە خانووەکەی خۆیدا کردەوە.

## ژیان
حەپسەخان کچی مەعرووفی بەرزنجی و نەوەی کاک ئەحمەدی شێخ و لە ساڵی ١٨٩١دا لە سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. مەعرووف بەرزنجی باوکی «نەقیب» بووە. ئەم پلەی نەقیبیەشی لەلایەن حکوومەتی عوسمانییەوە پێبەخشراوە بەو ھۆیەوە کە نوێنەری سادات و شێخان بووە.

ساڵی ١٩٢٣دا، کە سمکۆی شکاک ھاتە سلێمانی و پێشوازیی لێ کرا، ژنانی سلێمانی بە کاریگەریی حەپسەخان ڕۆڵی بەرچاویان ھەبووە و ڕژاونەتە سەر شەقامەکان.

لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٣٠دا، یەکەمین کۆمەڵەی ژنان بە ناوی کۆمەڵەی ئافرەتانی کورد بە سەرۆکایەتیی حەپسەخانی نەقیب دامەزراوە. حەپسەخانی عیرفانەفەنی - خێزانی جەمیل سائیب - سکرتێری بووە و بارەگای تایبەتیشیان ھەبووە. بێگومان دروستکردنی کۆمەڵەیەک لەلایەن ژنێکەوە بۆ داکۆکیکردن لە ماف و داواکانی ژنان لە ناوەڕاستی نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردوودا، نموونەیەکی کەم وێنەیە، تەنانەت لەو ڕۆژگارەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیشدا.

ساڵی ١٩٣٠، نامەیەکی سیاسیی مێژوویی بۆ ڕێکخراوی کۆمەڵەی نەتەوەکان لە جنێڤ نووسی و ڕاشکاوانە داوای مافی کوردی کرد لەسەر خاکی کوردستان، کە دەنگێکی باشی دایەوە.

کاتێک کە کۆماری مەھاباد دامەزرا، حەپسەخان بە ھەموو توانایەکی دارایی پشتگریی ئەو کۆمارەی کرد. قازی محەممەد سپاسنامەیەکی تایبەتی بۆ نارد و ڕێزێکی زۆری لێنا.

لە تەمەنی ٦٢ ساڵیدا، لە ڕۆژی ١٢ی نیسانی ١٩٥٣، بە شێرەپەنجە کۆچی دواییی کرد و لە گردی سەیوانی شاری سلێمانی بە خاک سپێردرا.

## منداڵ
حەپسەخان تەنیا کوڕێکی هەبوو، ئەویش لە تەمەنی یەک ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی کوردسات
* حەپسەخانی نەقیب، بەشی ناودارانی سایتی خۆزگە

پۆل:ژنانی کورد
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩١
پۆل:مردووانی ١٩٥٣
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:چالاکانی کورد
مێخەک

**مێخەک** (*Syzygium aromaticum*، *Eugenia aromaticum* یان *Eugenia caryophyllata*) خونچەی وشککراوی دارێکە کە خۆماڵیی ناوچەی ئیندۆنیزیایە کە لە زۆربەی وڵاتانی جیھاندا وەک چێشتەخۆشکە بەکاردەبردرێت. لە کوردستاندا زۆرتر بۆ بۆنخۆشکردن بەکاری دەبەن. مێخەک و چەپکەمێخەک لە گۆرانییە فولکلۆرەکانی کوردیدا زۆر دەبیسرێت.

وێنۆک|ڕاست|چەپکەمێخەکێک لە کوردستاندا

پۆل:گژوگیاکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە ئایورڤێدا
پۆل:بەھارات
فەرھەنگی ھەنبانەبۆرینە

**فەرھەنگی ھەنبانەبۆرینە** فەرھەنگێکی کوردی بۆ کوردیی ناوەندی و فارسییە. ھۆنەر و نووسەری بەناوبانگی کورد ھەژار موکریانی ئامادەی کردووە و چەند کەسێکی تریش بەشدارییان تێدا کردووە. ڕزوان متەوەسل و ھادی موڕادی و ماجد ڕۆحانی و مەحموود موفتی و سەید ئەحمەد سەعادەتی ھاوکاریی نووسەریان کردووە. فەرھەنگەکە واتای ٥٧٨٨٨ وشەی گشت شێوەزارە کوردییەکانی لەخۆ گرتووە. فەرھەنگەکە ساڵی ١٩٩٠ لە تاران یەکەمین چاپی بە دوو بەرگ بڵاو کراوەتەوە. دواتر بە وەشانێکی یەک بەرگی و لە ١٠٣٥ لاپەڕە چەندین چاپی دیکەی لێ بڵاو کراوەتەوە. ڕێنووسی فەرھەنگەکە بە ئەلفبێی عەرەبیی کوردییە و ھەندێک لە ڕێنووسی یەکگرتووی ئێستای کوردی جیاوازە و لە پێشەکییەکەیدا ڕوون کراوەتەوە.

## ناو
نووسەر لە پێشەکییەکەیدا لە بارەی ناونانی فەرھەنگەکەوە نووسیویەتی:ناوی وشەدانەکەی خۆم ناوە «ھەنبانەبۆرینە»، کە لە چیرۆکاندا دەڵێن: ھەر چیت بوێ دەستی تێ خە دێتە چنگت.

## ناوەڕۆک
وشەکانی فەرھەنگەکە بە گوێرەی ڕیزبەندیی پیتە ئەبجەدییەکان دانراون. لەگەڵ ھەر وشەیەکدا ھاوواتایەکی دیکەی کوردی یان چەند دانەیەک نووسراون و جارجارەش بە پێناسەیەکی کورت واتای وشە ناڕوونەکان لێک دراوەتەوە و بەشێکی کەمیش لە وشەکان نموونەیان بۆ ھێنراوەتەوە. دواتر لەپاڵ واتا کوردییەکان واتای فارسییان نووسراوە.

## بەشداران
وەک لە پێشەکیی فەرھەنگەکەدا ھاتووە ئەم چەند کەسەش ھاوکاریی نووسەریان کردووە:
* ڕزوان متەوەسل بە نووسینەوەی وشەکان بە ڕێنووسی لاتینی بەڵام دواتر لا دراون، لەگەڵ کۆمەڵێک وشەی شاری سنە.
* ھادی موڕادی بە کۆمەڵێک وشەی ھەورامی.
* ماجد ڕۆحانی و مەحموود موفتی بە کۆمەڵێک وشەی شاری سنە و واتای فارسیی ھەندێک لە وشەکان.
* سەید ئەحمەد سەعادەتی بە پاکنووسی و کۆمەڵێک وشەی ناوچەی لاجان و مامەش و ھۆزی پیران و ھۆزەکانی موکریان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

ھ
پۆل:کتێبەکانی ١٩٩٠
پۆل:کتێبەکانی ھەژار
١٢ی نیسان

## رووداوەکان
* ۱٦۰٦ - کارکردن بە ئاڵای یەکێتی بۆ هەموو بەڕیتانیای گەورە .
* ۱۹٦۱ - یوری گاگارین بوو بە یەکەم مرۆڤ کە سەردانی بۆشایی دەرەوەی زەوی کرد .
## لە دایکبوونەکان
* ۱۸۸٤ - ئۆتۆ فرێتز مایەرهۆف ، وەرگری خەڵاتی نۆبێل لە بوواری پزیشکی .(مردن. ۱۹٥۱ )
* ۱۹۸۱ - نیکۆلاس بۆردیسۆ ، یاریزانی تۆپی پێی ئەرجەنتینی . 
## مردنەکان
* ١٩٤٥ - فرانکلین ڕۆزڤێڵت  ٣٢ هەمین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا بە نەخۆشی نەزیفی دەماخ.
* ١٩٥٣ - حەپسەخانی نەقیب ژنە ناوداری کورد.

## بۆنەکان
* ئاهانگی سەردانی یەکەم مرۆڤ بۆ دەرەوەی بۆشایی .
** بۆشایی ئاسمان ، (روسیا) 
** شەوی یوری ، (جیهان)
* رۆژی هالیفاکس ،(باکوری کارۆلاینا)
* یەکەم ڕۆژی ڤیستیڤاڵی کێریالا .(ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی)
----

پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
پۆل:نیسان
ئێدوارد بەرنشتاین

**ئێدوارد بەرنشتاین** (١٨٥٠-١٩٣٢) بەرچاوترین کەسایەتی نێو سۆسیالدیموکراسی مۆدێرنە کە خۆی سیاسەتوان، ئەندامی پاڕڵمان و کارمەندێکی بانک بوو لە ئاڵمان. دە پەیوەندی کێشەی نێوان مارکسیستە ئۆرتۆدۆکسەکان و لێنینیستەکاندا لەمەڕ بزووتنەوەی نێونەتەوەیی کرێکاران لە دەستپێکی سەدەی ١٩دا، ئێدوارد ئاماژە بە ھێزێک دەکا بزوێنەر دەڕەوتی سۆسیالیستی کە دەبێ لەسەر بنەمایەک بە بایخی سەلماو دە پەیوەندی دەگەڵ عەداڵەتی کۆمەڵایەتیدا کە بتوانێ ئەژمارێکی لە ڕادە بەدەر لە خەڵک ھان بدا بە مەبەستی ڕێفۆڕمێکی ھێمنانە دە کۆمەڵگادا. ئەوەش تەنیا لە ڕێگای ئاشتەوایی و دوور لە توندوتیژی و دیموکراتانەوە‌ دەکرێ مسۆگر بێ.

بەرنشتاین‌ ھەر چەشنە شۆڕشێکی بە پێی توندوتیژی و دیکتاتۆری کە ڕەخسێنەری دامەزراندنی کۆمەڵگایەک لەسەر بنەمای بایخەکانی سوسیالیزم بێ ڕەتدەکاتەوە. ئەو لەمەڕ پێداگری شەخسی خۆی لەمەڕ ئاڵوگۆڕ دە کۆمەلگادا دەڵێ: «گەشە دە کۆمەلگادا بە پێی ھەڵسوکەو‌تی دڵخوازانەی مرۆڤەکانە» ئەوەش شتێکە نامۆ دەگەڵ مێژووی فەلسەفەی توونەدەتەبیاتی مارکسیسمی ئۆرتۆدۆکس، سەرکەوتوویی سوسیالیزم دە «دابینکردنی پێداویستییەکانی مێژووییدا» دەزانێ.

## ژیان
ئێدوارد بەرنشتاین لە دایکبووی ٦ ژانوییەی ١٨٥٠ لە بەڕلین و ١٨ دێسامبری ساڵی ١٩٣٢ ش دەمرێ و ‌فەیلەسووفێکی سۆسیالیست و ئەندامی پاڕڵمانی ئاڵمان بووە.

بەرنشتاین خۆی لە پێشدا مارکسیست بووە بەڵام دوایە لەو ئیدۆئۆلۆژییە شۆڕشگێڕییە دوور دەکەوێتەوە و دەبتە ‌بناخەدانەری شتێک کە دوایە دوو کەرت بوونی جەبھەی سۆسیالیستی بە سۆسیالدیموکراسی و کۆمۆنیستی لێدەکەوێتەوە. بەرنشتاین و زۆربەی ئەوانی دیکەش دە ئینترناسیونالی دووھەمدا لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە دەکرێ بە ڕێفۆرم کۆمەڵگای ھەنووکە(مەوجوود) بەرەو سۆسیالیزم ببردرێ. ھەندێک وتاری ڕۆژنامەی نێئوزیت مارکسیست بوونی بەرنشتاین دەباتە ژێر پرسیار و بۆچوونەکەی بە ھی رێفۆرمیستێک دادەنێ کەمەبەستی خۆگونجاندن‌ دەگەڵ بۆرژوازی پێوە دیارە کە ئەوەش بەرەو ڕووی ھەڵوێستی توندی ڕۆزا لوکزامبۆرگ و کارڵ لیبکنێخت دەبێتەوە. دە کتێبی «ھەلومەرجی سۆسیالیستی و ئەرکی سۆسیالدیموکراسی»دا وەک ئەندامێکی پاڕڵمان ڕەخنە لە ماتریالیزمی مێژوویی کارڵ مارکس دەگرێ و ماتریالیزمی مێژوویییەکی نوێ کە بە «ماتریالیزمی مێژوویی دووانە» ناسراوە پێشنیار دەکا.

ڕۆزا لوکزامبۆرگ وتارێکی ڕەخنەگرانە لە سەر ناوەرۆکی کتێبەکەی بەرنشتاین دەنووسێ بە ناوی «ڕیفۆرمی کۆمەڵگا یان شۆڕش؟» کە ڕووی قسەکانی بەر لە ھەموو شت دە بۆچوونی بەرنشتاین لەمەڕ دیموکراسییە .ئەوڕۆ ئەو شێوە ڕێفۆڕمە دە سوسیالیزمدا بە رویزیونیسم ناسراوە چونکوو بە ئاڵوگۆر دە بۆچوونە بنەمایییەکانی ئیدئۆلۆژی مارکسیسم دادەنرێ.

ئەوەی کە زۆرتر بەرنشتاین بەو‌ ھۆیەوە کەوتۆتە ژێر ڕەخنە کە ھەڵوێستی لەمەڕ مارکسیسم کە ئیدئۆلۆژی خۆیشی نەبووە، نییە بەڵکوو ھەڵوێستی ئەو وەک ئەندامێکی پاڕڵمان لەمەڕ بەشداریکردنی ئاڵمان دە شەڕی ھەووەلی جیھانیدایە . ئەغڵەب ئەو بە دەستی پشت پیلانگێڕی کوشتنی ئێبێرت و شەیدمان دەزانن.

بەرنشتاین دە دواییدا لە ھەڵوێستی خۆی لە مەڕ شەڕ پاشگەز دەبێتەوە و تێوەگلانی دە گیران و کوژرانی کارڵ لیەبکنیخت و ڕۆزا لوکزامبۆرگ ڕێبەری بزووتنەوەی کۆماریخوازی وێینمار بە فەرمی ڕەتدەکاتەوە. ئێدوارد بەرنشتاین ئەوڕۆ بە بناخەدانەریێکی گەورەی سۆسیالدیموکراسی ئورووپایە دەناسرێ .

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جووە ئاڵمانییەکان
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٠
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
١٦ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ١٩٨٧ - کیمیابارانی شێخ وەسانان لە دۆڵی بالیسان لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە سەدان کوژراو و برینداری لێکەوتەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٨٩ - چارلی چاپلن، ئەکتەر، نووسەر، ئاوازدانەر و بەرھەمھێنەری فیلمی ئینگلیز (مردن ١٩٧٧)
* ١٩٧٣ - ئەیکۆن، گۆرانیبێژی ئەمریکی

## مردنەکان
* ١٩٨٦ - شاعیری کورد هێمن (موکریانی)

## بۆنەکان
* ڕۆژی ئازادکردنی کۆیلەکان (واشنتن)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٧ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ۱۹٤٦ - سوریا سەربەخۆی بە دەست هێنا لە دەست فەڕەنسا.
* ۱۹٦٤ - جێری موک بوو بە یەکەم ژن کە هەموو جیهان گەڕا بە گەشتی ئاسمانی .
* ۱۹۷۱ - سیرالیۆن بوو بە کۆماری .

## لە دایکبوونەکان
* ۱۹۷٤ - ڤیکتۆریا بێکهام ، گۆرانیبێژی ئینگلیزی .

## مردنەکان
* ۱۹۹۳ - تورگوت ئۆزاڵ، هەشتەم سەرۆکی تورکیا .(لە دایکبووی ۱۹۲۷)

## بۆنەکان
* ڕۆژی چۆلکردن، ئاهەنگی سەربەخۆی وەرگرتن لە فەڕەنسا لە ساڵی ۱۹٤٦ (سوریا)
* ڕۆژی ئاڵا ، ساموای ئەمریکی.  
* ڕۆژی ژن ، گابۆن.
* ڕۆژی جیهانی هیمۆفیلیا ، (جیهان)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
١٩ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ٢٠٠٩ - ئەیاد سامەرائی بە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ھەڵبژێردرا لەدوای چوار مانگ لە دەست لە کار کێشانەوەی مەحموود مەشھەدانیی سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەران.
## لەدایکبوونەکان
* ١٩٧٢ - ڕیڤاڵدۆ، یاریزانی تۆپی پێی بەڕازیلی
* ١٩٨٧ - ماریا شاراپۆڤا، یاریزانی تێنسی ڕووسی
* ١٩٧٨ - گابرێل ھاینزە ، یاریزانی تۆپی پێی ئەرجەنتینی
## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی دووچەرخە
* ڕۆژی دۆستایەتی ئەڵمان-ئەمریکی (ویلایەتە یەکگرتووەکان)
* نیشتنەوەی ٣٣یەم  (ئۆرۆگوای)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
مەیدانی چوارچرا

thumb|200px|مەیدانی چوارچرا لە شەودا 
**مەیدانی چوارچرا** ناوی مەیدانێکی بەناوبانگ لە ناوەندی شاری مەھابادە. لەم شوێنەدا، پێشەوا قازی موحەمەد سەرۆکی کۆماری کوردستان و ڕێبەرەکانی تری ئەم کۆمارە لە سێدارە دران.

ئەم مەیدانە یەکێک لە کۆنترین شوێنەکانی شاری مەھابادە و ئێستا بە ناوی «مەیدانی شارەداری» دەناسرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی مەھاباد
پۆل:مەھاباد
٢٢ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ١٥٠٠ – ڕێدۆزێکی پورتوگالی یەکەم وڵاتی بەڕازیلی دۆزییەوە.
* ١٨٩٨ – یەکەم ڕۆژنامەی کوردی بە ناوی کوردستان لە قاھیرەی پایتەختی میسر دەرچوو.
* ١٩٧٠ – یەکەم جەژنی ڕۆژی زەوی گیرا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٨٩٩ – ڤلادیمیر نابۆکۆڤ، ڕۆماننوس و شاعیر و نووسەری کورتەچیرۆکی ڕوسی.
* ١٩٨٢ – کاکا، یاریزانی تۆپی پێی بەڕازیلی
* ١٩٢٦ – جەیمز ستیرلینگ، تەلارسازی ناوداری بریتانی و ھەڵگری خەڵاتی تەلارسازیی پریتزکێر.

## مردنەکان
* ١٩٩٤ – ڕیچارد نیکسۆن، ٣٧ھەممین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان (لەدایکبووی ١٩١٣)

## بۆنەکان
* ڕۆژی دۆزینەوە (بەڕازیل)
* ڕۆژی زەوی (ویلایەتە یەکگرتووەکان)
* یادی ڕۆژنامەگەری کوردی (کوردستان)

## سەرچاوەکان

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئەیرفۆرس وان

thumb

**ئەیرفۆرس وان** () فڕۆکەی فەرمیی سەروک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان.ئەم تەیاره بۆ ھەر ولاتەک که سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەڕوات ھاوڕێیی دەکات. ھەروەھا نیشانەی گەورەیی و پێشکەوتوویی ئەو وڵاتەیە.

## ئەمەش ببینە
ئەیرفۆرس توو

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:گواستنەوەی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٣ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئەیرفۆرس توو

thumb

**ئەیرفۆرس توو** (بە ئینگلیزی: *Air Force Two*) ئەو فڕۆکەیەیە کە جێگری سەرۆک کۆماری وڵاتە یەکگرتووکان ھەڵدەگرێت. یەکی ھێزی ئاسمانی تایبەتی سەرۆک کۆمارە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:فڕۆکەکان
نەجمەدین مەلا

**نەجمەدین مەلا** (ناوی تەواوی: نەجمەدین غەفوری عەلی ئیبراھیم) ڕۆژنامەنووس و مامۆستای خوێندنگا و نووسەری کوردبووە کە لە ساڵی ١٨٩٨ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە، و لە خێزانیکی ئاینی و ڕۆشنبیر و زانستپەروەر گەورەبووە و لەڵایەن باوکی فێری خوێندنەوە و نووسین بووە کەدواتر لەسەردەستی زانایی ناودار شێخ مستەفای قازی بروانامە لە بواری زانستە ئاینییەکانی بەدەستھیناوە، لە ٢١ نیسانی ساڵی ١٩٦٢ لە شاری سلێمانی کۆچی دواییکردووە

## ژیان
نەجمەدین مەلا کوڕی مەلا غەفوری کوڕی مەلا عەلییە، خوێندنی ئەو سەردەمەی لە حوجرە تەواو کردووە و پاشان دواناوەندی مەلەکی تەواو کردووە، بەڵام حەزی لە مەلایەتی نەکردووە بۆیە زۆربەی ژیانی بە وانەوتنەوە لە قوتابخانەکەدا بەسەربردووە، ھەرچەند ژیانێکی زەحمەت و پڕئەشکەنجەی بردووەتە سەر، ماوەیەک لە ڕانیە بە مووچە خۆری دەمێنێتەوە و پاشان لەپێناوی پەیداکردنی بژێویدا لە شاری حەڵەب ماوەیەک ماوەتەوە دواتر گەڕاوەتەوە سلێمانی، نەجمەدین ڕۆشنبیرێکی بە توانای سەردەمی خۆی بوەو لە زۆربەی ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەو سەردەمەدا چیرۆک و شیعر و وتار و گەلێک بابەتی ئەدەبی و کۆمەڵایەتی و سیاسی بڵاوکردوەتەوە، مامۆستا نەجمەدین، لە سلێمانی حوجرەیەکی لەشێوەی خوێندنگەیەکی تایبەتی بە ناوی کەشتی نوحی کردووەتەوە بۆ فێرکردنی خوێندەواری، ھەر لەم حوجرەیەشدا کتێبخانە‌یەکی دامەزراندبوو، کە کتێب و ڕۆژنامە بڵاوکراوەکانی ئەو سەردەمەی تیا ئەفرۆشت و لەم حوجرەیەوە نزیکەی حەوت ھەزار کەسی فێری خوێندەواری کردووە و ژمارەیەکی تریشی فێری زمانی فارسی کردووە مامۆستا نەجمەدین مەلا ھاوکارێکی ھەمیشەیی ڕۆژنامەی ژین بوو، لە ڕێی ئەو ڕۆژنامەیەوە ژیاننامەی زوربەی شاعیر و پیاوە گەورەکانی لە فەوتان ڕزگار کرد و نزیکەی ٩٠ چیرۆکیشی بڵاوکردەوە کە زوربەیان چیرۆکی فۆلکلۆرین، جگە لەمانە بەدەست و خەتی خۆی دیوان و بەرھەمەکانی گەلێ شاعیری پاراستووە لەوانە دیوانەکانی حەمدی و مەولەوی و سالم و نالی و کوردی نەجمەدین مەلا، گەلێ کەشکۆڵ و دەستنووسی دانسقە‌ی لەپاش بەجێماوە کە ئێستا بوونەتە سەرچاوەی لێکۆڵینەوە زانستییەکان لە بواری ئەدەب و مێژووی کورددا

## مەرگ
لە ٢١ نیسانی ساڵی ١٩٦٢ لە شاری سلێمانی ھەر لە حوجرەکەی خۆیدا و بە بێکەسی کۆچی دوایی کرد و لەسەر وەسیەتی خۆی و پاش تێپەڕ بوونی چەند ساڵێک تەرمەکەی لە چیای ئەزمڕ بە خاک سپێردرایەوە

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:مردووانی ١٩٦٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
عێراق لە ٢٠٠٩

## ڕووداوەکان
### کانوونی دووەم
١ی کانوونی دووەم
* ویلایەتە یەکگرتووەکان بە فەرمی بەرپرسیارێتی ناوچەی سەوزی دایە دەست هێزەکانی عێراق.
* ویلایەتە یەکگرتووەکان باڵیۆزخانەی خۆی لە عێراق کردەوە.

٢٦ی کانوونی دووەم
* چوار سەربازی ئەمریکی مردن لە ئەنجامی کەوتنەخوارەوەی دوو ئەلیکۆپتەر لە باکووری عێراق.

### شوبات

### ئازار

### نیسان

### ئایار

### حوزەیران

### تەمموز

### ئاب

### ئەیلوول

### تشرینی یەکەم

### تشرینی دووەم

### کانوونی یەکەم

## مردنەکان

### ئاب
٢٦ی ئاب
* عەبدولعەزیز حەکیم، سیاسیی عێراقی (لەدایکبووی ١٩٥٣)

پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٩
پۆل:٢٠٠٩
پۆل:٢٠٠٩ لە وڵاتان
٢٠ی نیسان

## رووداوەکان

## لەدایکبوون
* ۷۰۲ - جەعفەر سادق، ئیمامی شیعە و قوتابخانەی ئیسلامی (مردن ۷٦٥)
* ۱۸۸۹ - ئەدۆڵف هیتلەر ، دیکتاتۆری نازی ئەڵمانی (مردن ۱۹٤٥)

## مردنەکان
## بۆنەکان

----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٠

**ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق** لە ٧ی ئازاری ٢٠١٠ ئەنجام درا کە پێکھاتبوو لە ٣٢٥ کورسیی ئەنجومەنی نوێنەران. لیستی عێراقییە بە سەرۆکایەتیی ئەیاد عەلاوی براوەی ھەڵبژاردنەکە بوو بە بەدەستھێنانی ٩١ کورسی ئەنجومەنی نوێنەران، بەدوایدا لیستی ھاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسای نووری مالیکی بە ٨٩ کورسی پاشان ھاوپەیمانیی نیشتیمانیی شیعە بە ٧٠ کورسی و ھاوپەیمانیی کوردستانی بە ٤٣ کورسی سێیەم و چوارەمی ھەڵبژاردنەکە بوون. لیستی گۆڕانیش ٨ کورسی بەدەستھێنا.
## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ٢٠١٠
پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
مێھرداد ئیزەدی

**مێھرداد ئیزەدی** (لەدایکبووی ١٩٦٣) مێژووزان و نووسەر و کوردناسی به‌ناوبانگ و مامۆستای زانکۆی ھارڤارده. باوکی کورد و دایکی بەلجیکی بوونە و بە ھۆی دیپلۆمات بوونی ئەوان میھرداد زۆربەی لاوێتی خۆی لە عێراق، ئێران، ئەفغانستان و کۆریا تێپەڕکردووە. لە زانکۆی کانزاس، جوگرافیا و زانستی سیاسی و مێژووی خوێندووە. پاشان لە زانکۆی سیراکیوز دوو پلەی ماستەری لە Remote Sensing و کارتۆگرافی و لە پەیوەندییە نێونەتەوەییکاندا گرتووە. لە ساڵی ١٩٩٢دا دوکتۆراکەی لە زانکۆی کۆڵومبیا وەرگرتووە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## پەرتووکەکان
#*The Kurds: A Concise Handbook* (بە ئینگلیزی)، ٢٦٨ لاپەڕە، ١٩٩٢، ISBN 0844817279
# وەرگێڕانی شەرەفنامەی بەتلیسی بۆ ئینگلیزی (The Sharafnâma, Or, The History of the Kurdish Nation, 1597)، ٣٠٢ لاپەڕە، ٢٠٠٥ ،ISBN 1568590741

## سەرچاوەکان
* Mehrdad M.R. Izady ماڵپەڕی کوردستانیکا

پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
کوردستانیکا (ئینسایکڵۆپیدیا)

**کوردستانیکا** ئینسایکڵۆپیدیایەکی سەربەخۆ، بێلایەن، خۆڕایی و ناسیاسی بوو کە سەبارەت و بۆ کوردەکان، زانیاری و زانینی کۆ دەکردەوە. کوردستانیکا تەنیا بە شێوەی ئەلکترۆنی و لەسەر ئینتەرنێت وتارەکانی بڵاو دەکردەوە. سەرپەرشتیاری ئەم پرۆژەیە دیلان ڕۆشەنی بوو. لە ئێستادا پرۆژەکە پەکی کەوتووە.

## سەرچاوەکان
* About KURDISTANICA

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی کوردستانیکا

پۆل:وێبگەکان
پۆل:وێبگە کوردییەکان
٢٥ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ١٩٩٢ - بەشی کوردی لە ڕادیۆی دەنگی ئەمریکا کرایەوە.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٤٠ - ئەل پاچینۆ، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی ئازادبیری (ئیتاڵیا)
* ڕۆژی ئازادی (پورتوگال)
* ڕۆژی ئاڵا (دوورگەکانی فارۆ)
* ڕۆژی دی ئێن ئەی
* ڕۆژی ئازادبیریی سینا (میسر)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
شارستانی مەھاباد

**شارستانی مەھاباد** لە باشووری پارێزگای ورمێ ھەڵکەوتووە. لە باکوورەوە لەگەڵ شارەکانی میاندواو و نەغەدە، لە باشوورەوە لەگەڵ شاری سەردەشت و بەشێک لە شاری بۆکان، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شاری پیرانشار و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شاری بۆکان ھاوسنوورە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری مەھابادە و لە دوو ناوچە پێکھاتووە:
* ناوچەی ناوەندی
* ناوچەی خەلیفان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٢١٥٬٥٢٩ کەس بووە کە ١٠٨٦٥٤ کەسیان پیاو و ١٠٦٨٧٥ کەسیشیان ژن بووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
* مەھاباد
* پێرستی گوندەکانی مەھاباد
* ناوچەی ناوەندی
* ناوچەی خەلیفان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانی مەھاباد
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
فیزیکی کلاسیک

ئەوەی کە **فیزیکی کلاسیکی** ئاماژەی پێ دەکات، گرێدراوی بەستێنە. ئەگەر لەبارەی ڕێژەییی تایبەت‌ەوە قسە بکەین، ئاماژە بە فیزیکی نیوتنی دەکات کە پێش ڕێژەیی ھەبووە، بە واتایەکی تر، ئەو لقانەی فیزیک کە لەسەر بنەماگەلی پەرەپێدراو لە پێش سەرھەڵدانی ڕێژەیی و میکانیکی کوانتوم بنەڕەت نراون. کاتێک لەبارەی ڕێژەییی گشتی‌یەوە قسە دەکەین، ئاماژە دەکات بە ئاکامی ھەموارکردنی فیزیکی نیوتنی بۆ لەخۆگرتنی *ڕێژەیی تایبەت*. کاتێک قسە لە میکانیکی کوانتوم دەکەین، ئەو ئاماژە بە فیزیکی ناکوانتومی دەکات کە تەنانەت زۆرجار ڕێژەییی گشتی ژی لەخۆدەگرێت. بەگشتی، فیزیکی کلاسیکی ئەو فیزیکەیە کە پێش ئەو فیزیکەی کە خەریکین لەبارەیەوە قسە دەکەین ھەبووە.

## بوارەکانی فیزیکی کلاسیکی
* میکانیکی کلاسیکی
** یاساکانی جووڵەی نیوتن
** شێوەگەرییە کلاسیکییەکانی لاگرانژی و ھامیلتۆنی
* Classical electrodynamics (ھاوکێشەکانی ماکسوێل)
* Classical thermodynamics
* ڕێژەییی تایبەت و ڕێژەییی گشتی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی فیزیک
پۆل:فەلسەفەی فیزیک
کرواتیا

**کرواتیا** (بە کرواتی: Hrvatska) (دەوترێت بە سربی-کرواتی [xř̩ʋa:tska:]) بە فەرمی **کۆماری کرواتیا** (بە کرواتی: *Republika Hrvatska*) بریتییە لە کۆمارێکی پەڕلەمانی دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. پایتەختەکەی و گەورەترین شاری بریتییە لە زاگرێب. ڕووبەری کرواتیا ٥٦٬٥٩٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، وە ھەروەھا ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی کرواتیا ٤٬٢٧٢٬٠٤٤ کەسە. وە وڵات دابەش دەبێت بۆ ٢٠ پارچە ھەروەھا لەگەڵ پایتەختەکەی زاگرێب. وە کرواتیا سنووری ھاوبەشی ھەیە لەگەڵ سلۆڤینیا و مەجارستان و سربیا و بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا وە کۆماری مۆنتینیگرۆ. زمانی فەرمی کرواتیا بریتییە لە کرواتی کە یەکێکە لە زمانە سەلافییەکان وە دراوە فەرمییەکەی کونایە.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی کرواتیا ٤٬٢٧٢٬٠٤٤ کەس بووە، کە دەکاتە ٠٫٠٦ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. مام ناوەندە تەمەنی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٢٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٥٩ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کرواتیا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
پیریۆنس

**پیریۆنس** (بە زاراوەی خۆماڵی **پیروێنس**)کوڕی شێخ زەکەریا و لە سەییدە حەسەنیەکانە. پیریۆنس لە زانایانی ئایینی و خواناسانی سەدەی سیانزەی زاینیی مەریوانە کە شێعری فارسیی لێ بەجێ ماوە. مەلا عەبدولکەریم مودەریس پیریۆنسی بە برای شا نیعمەتوڵڵای وەلی زانیوە. جگە لە شەجەرەنامەکەی، ئەم بەیتە فارسییەی پیریۆنسیش ئەم خاڵە دەسەلمێنێت:


برادر کو بود شە نعمت اللە ولی بی شک
پدر باشد ذکریا جد اھدل شاە دورانم


واتە: براکەم کە شا نیعمەتوڵڵای وەلی بێت و بابم شێخ زەکەریا و باپیرم ئەھدەل، ئەمن بێگومان پاشای ئەم سەردەمەم.

## منداڵان
سوڵتان پیریونس سێ منداڵی هەبوو بە ناوەکانی شێخ ئیسماعیل و شێخ عیسا و شێخ مووسا.
شێخ ئیسماعیل دوو منداڵی هەبوو بە ناوەکانی شێخ ئیسحاق و شێخ ئیبراهیم.شێخ ئیسحاق لە تەمەنی لاوێتیدا کۆچی دوایی کرد و چووە ناو ڕەحمەتی خودا، لە کاتێکدا شێخ ئیبراهیم لە هەنجیران مایەوە. شێخەکانی هەنجیران نەوەی شێخ ئیبراهیمن. شێخ عیسا گوندی سوله(که ده که وێته 500 مه تر له باشووری گوندی هەنجیران) گەشەپێدا و کوڕەزاکەی شێخ ئەمین کوڕی شێخ خەلیل کوڕی شێخ خالید ناسراو بە شێخ کاکی خال سوله لە سوله مایەوە. پاش ئاگرکەوتنەوەی گوندەکە، 200 مه تر له ڕۆژهه ڵاتی گونده که دووره و ئەو گوندی هانێ شێخان ئاوەدانکردەوە کە حاجی شێخ سەعید کوڕی لەوێ نیشتەجێ بوو. شێخەکانی هانا شێخان و سوله نەوەی شێخ عیسان و هەروەها نەوەی سوڵتان پیریونس.

## پیریۆنس لە مێژوودا
پارچە شێعرێک لە شێخ شەھابەدین شازڵی(سەدەی شانزە و حەڤدەی زاینی) بە زاراوەی ھەورامی ماوەتەوە کە ناوی پیریۆنسی تێدا ھێناوە. دیارە ھۆنراوەکە وەکوو شکایەتنامەیەکە لە دەستدرێژیی لەشکری عەجەم واتە سەفەوییەکان لەو سەردەمەدا. شێعرەکە ئاوەھایە:

**پیریۆنس** ھانا، **پیریۆنس** ھانا

مەزڵوومان تەنیا لای تۆشەن ھانا

نەبیرەی ئەکرەم شاھ مەردانی

فەرزەند دڵبەند شێخ زەکەریانی

پەی وایەمەندان عەجەب دەریانی

چون شێر کەمین حازر مەیدانی

ئینتقام سکان بابای ئەکرەمت

بە شەپۆل کین قەلب قولزمت

بستان جە لەشکر عەجەم بێ ئەندێش

نمازی یەکێ بشۆ وە جای وێش

**شەھاب** ھەرچی ھەن نەوەی ڕەسووڵەن

زوڕڕیەی تاھیر عەلی و بەتووڵەن

## شوێنی کۆچی دوایی و گڵکۆکەی
پیریۆنس، ئاوایی ھەنجیران سەر بە شاری مەریوانی ئاوەدان کردوەتەوە وە ھەر لەوێ کۆچی دوایی کردوە. گڵکۆکەی ئێستا جێگای زیارەتی خەڵکی مەریوان و دەور و بەریەتی.

## سەرچاوەکان
١- بنەمالەی زانیاران، عەبدولکەریم مودەریس

٢-دەقەکانی ئەدبی کوردی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی کۆڕی زانیاریی کورد، بەغدا، ١٩٧٨

٣- «کاروانی پێنووس، شاعیران و نووسەرانی مەریوان و ھەورامان» - نووسراوەی فاتح مستەفایی - بڵاوکردنەوەی ئاراس - سنە - ٢٠١١

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:خواناسانی کورد
پۆل:ئەولیا
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەریوان
پۆل:سۆفییە کوردەکان
٢٩ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ١٩٤٥ - ئادۆڵف هیتلەر لەگەڵ هاوکارەکەی، ئیڤا براون هاوسەرگیرییان ئەنجامدا. بۆ ڕۆژی دوایی هەردووکیان خۆیان کوشت.

## لەدایکبوونەکان
* ١٩٥٨ - میشێڵ فایفەر، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٦٩ - پاوڵ ئەدێلستاین، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان

## بۆنەکان
* ڕۆژی جیهانیی سەما
* ڕۆژی نەتەوەیی کەنداوی فارس (ئێران)
* ڕۆژی شۆوە، سەرەتای پشووی هەفتەی ئاڵتوونی (ژاپۆن)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٢٨ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ١٩٣٢ - کوتانی زەردەتای مرۆڤ ئاشکرا کرا.
* ١٩٤٥ - بێنیتۆ موسۆلینی و خێزانەکەی گوللەباران کران لەدوای دۆڕانی لە جەنگی جیهانیی دووەم.
* ١٩٥٢ - کۆتاییهاتنی داگیرکاری ژاپۆن لەلایەن ئەمریکاوە.
* ١٩٨٧ -  ڕژێمی بەعس بە فڕۆکەی جەنگی گوندی سەرگەڵووی بۆردوومان کرد.
* ١٩٨٧ - هێزی پێشمەرگە لە چەمچەماڵ گورزێکی کوشندەی لە هێزەکانی حکوومەتی ئێراق دا.

## لەدایکبوونەکان
* ١٧٥٨ - جەمیز مۆنرۆ، ٥ەم سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (مردن ١٨٣١)
* ١٩٣٧ - سەددام حوسێن، سەرۆکی ئێراق (مردن ٢٠٠٦)
* ١٩٤٦ - نور شەریف، ئەکتەری میسری
* ١٩٧٣ - جۆرج گراشیا، ئەکتەری ئەمریکی
* ١٩٨١ - جێسیکا ئەلبا، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان
* ١٩٣٦ - شا فوئادی یەکەمی میسر (لەدایکبووی ١٨٦٨)
* ١٩٤٥ - بێنیتۆ موسۆلینی، سەرۆکی ئیتاڵیا (لەدایکبووی ١٨٨٣)
## بۆنەکان
* ڕۆژی پاڵەوانانی نیشتیمانی (باربادۆس)
* ڕۆژی یادەوەری کرێکاران (جیهانی)

----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
٣٠ی نیسان

## ڕووداوەکان
* ١٤٩٢ - ئیسپانیا لیژنەی دۆزینەوەی دا بە کریستۆفەر کۆڵەمبۆس.
* ١٧٨٩ - جۆرج واشنتن، بووە یەکەم سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان.
* ١٩٤٥ - ئادۆڵف ھیتلەر و ئیڤا براون خۆیان کوشت لەدوای یەک ڕۆژ لە ھاوسەرگیرییان.
## لەدایکبوونەکان
* ١٩٨٢ - کیرستن دەنست، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان
* ١٩٤٥ - ئیڤا براون، ھاوسەری ئادۆڵف ھیتلەر (لەدایکبووی ١٩١٢)
* ١٩٤٥ - ئادۆڵف ھیتلەر، دیکتاتۆری نەمسایی و ڕابەری نازی (لەدایکبووی ١٨٨٩)
* ١٩٩٨ - نزار قەبانی، ھۆنەری سووری

## بۆنەکان
* ڕۆژی مناڵ (مەکسیک)
* ڕۆژی شاژن (ھۆڵەندا)
* ڕۆژی یەکگرتنەوە (ڤێتنام)
----

پۆل:نیسان
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
ئەلفا

**ئەلفا** (گردەک: **Α**، ھوورەک: **α**؛ بە یۆنانی: *Άλφα*) یەکەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ١ بەرابەرە.

MM774

پۆل:پیتە بزوێنەکان
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
دێلتا (پیت)

**دێلتا** (گردەک: **Δ**، ھوورەک: **δ**؛ بە یۆنانی: *Δέλτα*) چوارەمین پیتی ئەلفوبێی یۆنانییە و لە دەستگای بژاردنی یۆنانیدا لەگەڵ ٤ بەرابەرە.

واتای دێلتا جیاوازی نێوان دوو شتە. بۆ نموونە واتای دێلتای کات (Δt)، جیاوازی کاتی نەهایی لەگەڵ کاتی یەکەمییە: Δt¹-Δt²

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
ھیتا

**حەتا** (ھەرفا مەزین Ͱ، ھەرفا بچووک ͱ) تیپا ھەفتەمئا الفابەیا یەونانی یە.

## گرێدان
* ھیتا (ئینگلیزی)

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
سەن (پیت)

**سان** (ب ھەرفێ مەزن Ϻ، ب ھەرفێ بچووک ϻ) ھەرفەکی الفابەیا یەونانی بوو. دەنگکرنێ سان [س] بوو. شۆنێ سان ھەرفێ سگما دھات بکارانین، ژ بەر کو وێ ژی جارێ داوی یێ بکارانینێ ھەرفێ سان د ٥. سەدسالا ب.ز. بوو.

## گرێدان
* سەن (ئینگلیزی)

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
شۆ (پیت)

**شۆ** (ب ھەرفێ مەزن Ϸ، ب ھەرفێ بچووک ϸ) ھەرفێ ھەفتدەھییەم یێ الفابەیا یەونانی یە.

## گرێدان
* شۆ (ئینگلیزی)

پۆل:زمانی باختەری
پۆل:پیتە یۆنانییەکان
قۆپا

thumb|160px|البديل

**قۆپپا** یا ژی کۆپپا (ب ھەرفێ مەزن Ϙ، ب ھەرفێ بچووک ϙ) ھەرفەک یێ الفابەیا یەونانی بوو. دەنگکرنێ خوە [ک] بوو. ژ ھەرفێ یەونانی قۆپپائی رۆ ھەرفێ لاتینی ق چێبوو.

## گرێدان
* قۆپا (ئینگلیزی)

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
سەمپی

thumb|160px|البديل

**سامپ** (ب ھەرفێ مەزن Ͳ، ب ھەرفێ چووچک ͳ) ھەرفەکی یەونانی بوو. سامپ د شۆنێ سس دھاتە نڤیساندن، ژ بەر کۆ وێ ژی ناڤی سامپ جارنا دسگما دھاتە گۆتن.

## گرێدان
* سەمپی (ئینگلیزی)

پۆل:پیتە یۆنانییەکان
واو

thumb|160px|البديل

**واو**، (ب یەونانی ϝαῦ; ب ھەرفا مەزن Ϝ، ب ھەرفا بچووک ϝ) بەرێ تیپا شەشەمئا الفابەیا یەونانی بوو، ژ بەر کۆ وێ ژی ناڤی واو جارنا دگامما (یەونانی δίγαμμα) دھاتە گۆتن. تامارێن ڤێ ھەرفێ، وەک جەم ھەرفا یپسلۆن (Υ; υ) ژی، ژ تیپا فینەکی واو نە.

## گرێدان
* واو (ئینگلیزی)

پۆل:پیتە یۆنانییەکان