عەبدوڵڵا کوڕی عەمر کوڕی عاس

**ئەبوو محەممەد، عەبدوڵڵا کوڕی عەمر کوڕی عاس قوڕەیشی سەھمی** (بە عەرەبی: أبو محمد عبد اللە بن عمرو بن العاص القرشی السھمی) یەکێک بوو لە ھاوەڵە زانا و خواپەرستەکانی پێغەمبەر محەممەد (د.خ). ئەو کوڕی سەرکردەی ناسراو، عەمر کوڕی عاس، بوو، بەڵام ماوەیەک پێش باوکی موسڵمان بوو. عەبدوڵڵا بە زانستە فراوانەکەی، پەرستشە زۆرەکەی، و بەتایبەتی بەوە ناسراوە کە یەکێک بوو لەو ھاوەڵە دەگمەنانەی کە بە مۆڵەتی ڕاستەوخۆی پێغەمبەر فەرموودەکانی دەنووسییەوە و کۆی دەکردەوە.

## ژیان و موسڵمانبوون
عەبدوڵڵا لە شاری مەککە لەدایک بوو و لە تەمەنێکی گەنجیدا موسڵمان بوو. ئەو یەکێک بوو لەو چوار کەسەی کە بە "عەبادیلە" (عەبدوڵڵاکان) ناسرابوون، کە بریتی بوون لە خۆی و عەبدوڵڵا کوڕی عومەر، عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس، و عەبدوڵڵا کوڕی زوبەیر، کە بە زانست و خواناسییان ناوبانگیان دەرکردبوو.

## پێگەی زانستی و نووسینەوەی فەرموودە
عەبدوڵڵا کوڕی عەمر بە یەکێک لە زاناترین ھاوەڵان و گێڕەوەی فەرموودە (موحەدیس) دادەنرێت. ئەو بەھۆی توانای خوێندنەوە و نووسینییەوە پێگەیەکی تایبەتی ھەبوو.

### الصحیفە الصادقە (پەڕە ڕاستگۆکە)
دیارترین شانازیی عەبدوڵڵا ئەوە بوو کە یەکەم ھاوەڵ بوو بە شێوەیەکی سیستماتیک و بە مۆڵەتی پێغەمبەر فەرموودەکانی بنووسێتەوە. لە کاتێکدا ھەندێک ھاوەڵ گومانیان ھەبوو لە نووسینەوەی فەرموودە لە ترسی تێکەڵبوونی لەگەڵ قورئان، عەبدوڵڵا ڕاستەوخۆ پرسیاری لە پێغەمبەر کرد. ئەو خۆی دەیگێڕێتەوە:"دەمگوت: ئەی پێغەمبەری خودا، من قسەت لێ دەبیستم، ئایا بینوسمەوە؟ فەرمووی: «بەڵێ». گوتم: لە کاتی ڕەزامەندی و تووڕەییشدا؟ فەرمووی: «بەڵێ، سوێند بەوەی گیانی منی بەدەستە، لەم دەمەوە جگە لە حەق ھیچی تر دەرناچێت»."

ئەو کۆکراوەیەی کە نووسییەوە، ناوی لێنا **"الصحیفە الصادقە"**، کە بە یەکێک لە یەکەمین دەستنووسەکانی فەرموودە لە مێژووی ئیسلامدا دادەنرێت. ئەم پەڕەیە دواتر لەلایەن ئیمام ئەحمەد کوڕی حەنبەلەوە بە تەواوی لەناو "موسنەد"ەکەیدا گێڕدراوەتەوە.

جگە لەوە، ئەو زمانی سوریانیی دەزانی و تەوراتی دەخوێندەوە، کە ئەمەش زانیارییەکانی دەربارەی ئایینەکانی تر فراوانتر کردبوو.

## خواپەرستی و زوھد
عەبدوڵڵا بە خواپەرستییەکی زۆر و زوھدێکی نائاسایی ناسرابوو. ئەو بەردەوام بەڕۆژوو دەبوو و زۆربەی شەوەکانی بە شەونوێژ بەسەر دەبرد. کاتێک ئەم ھەواڵە گەیشتە پێغەمبەر، بانگی کرد و ئامۆژگاریی کرد کە میانڕەو بێت، چونکە جەستەی و خێزانەکەی مافیان بەسەریەوە ھەیە. پێغەمبەر پێی فەرموو:
>"بەرۆژوو بە و بیشکێنە، شەونوێژ بکە و بخەوە، چونکە جەستەت مافی بەسەرتەوە ھەیە، چاوەکانت مافیان بەسەرتەوە ھەیە، و ھاوسەرەکەشت مافی بەسەرتەوە ھەیە."
ئەم ڕووداوە بووە بنەمایەکی گرنگ لە فیقھی ئیسلامیدا بۆ پاراستنی ھاوسەنگی لە ژیاندا.

## ڕۆڵی لە کاتی فیتنەدا
لە کاتی فیتنەی یەکەم و شەڕی سەفیندا، عەبدوڵڵا ھەڵوێستێکی ئاڵۆزی ھەبوو. ھەرچەندە لە ژێر فشاری باوکیدا لەگەڵ سوپای موعاویە ئامادە بوو، بەڵام بە ھیچ شێوەیەک شمشێری ھەڵنەگرت و بەشداریی شەڕی پراکتیکی نەکرد، چونکە پێغەمبەر پێشتر پێی گوتبوو "گوێڕایەڵی باوکت بە تا لە گوناھدا نەبێت." ئەو بەردەوام پەشیمانیی خۆی لە ئامادەبوون لەو شەڕەدا دەردەبڕی و دەیگوت: "خۆزگە دە ساڵ پێشتر مردبام."

## کۆچی دوایی
بۆچوونی جیاواز لەسەر کات و شوێنی کۆچی دوایی عەبدوڵڵا ھەیە. بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە لە ساڵی ٦٥ی کۆچی (٦٨٤-٦٨٥ی زایینی) لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا لە میسڕ کۆچی دوایی کردووە. ھەندێک سەرچاوەی تر ئاماژە بەوە دەکەن کە لە مەککە یان تائیف کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵان
پۆل:مردووانی ٦٥ی کۆچی
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:فەرموودەنووسان
پۆل:مردووانی ٦٨٤
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان