open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شەڕی تەلەعفەر (٢٠١٤)

**شەڕی تەلەعفەر (٢٠١٤)**، شەڕێکی سەختە کە بەرەبەیانی ڕۆژی یەکشەممە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٤ لە نێوان ھێزەکانی داعش و ھێزەکانی حکوومەتی عێراق ڕوویدا.

## ڕەوتی شەڕ
ھێزەکانی داعش چوونە ناو شاری تەلەعفەر، سەرەتا لە گەڕەکی ئەلسەلام، دواتر بەخێرایی لە ڕێگەی ئۆتۆمبێلی پڕ لە چەکدار و چەکەوە ڕژانە نێو باقی گەڕەکەکانەوە، بە وتەی لیوا محەممەد قرش، فەرماندەی ھێزە سەربازییەکانی عێراق لە تەلەعفەر، فڕۆکە سەربازییەکانی عێراق بەشدارییان لە بۆردوومانەکەدا کردووە، سەرچاوەیەکی داعش ڕای گەیاندووە کە ھێرشبەرەکان نزیکەی ٢٠٠ چەکدار بوون، لەکاتێکدا ٤٠٠٠ چەکداری ھێزە عێراقییەکان لە شارەکەدا بوون، بە سەرۆکایەتی فەرماندەی پێشووی لیوای عەقرەب، بەناوی ئەبوو وەلید.

## کۆتایی شەڕ
شەڕەکە بە کەوتنە شارەکە دەست داعشەوە کۆتایی ھات و ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی بەرەو ئەو ناوچانە ھەڵھاتن کە لەلایەن پێشمەرگەوە کۆنترۆڵکرابوون.

## ئەنجامی شەڕ
لە ئەنجامی ئەو شەڕەدا ھێزەکانی داعش دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت و بە دەیان کەس لە ھەردوولا کوژران، بەپێی دەزگاکانی ھەواڵ.

## سەرچاوەکان
کەوتنی فەلووجە

**کەوتنی فەلووجە**، شەڕێکە کە لە شاری فەلووجە لە پارێزگای ئەنبار ڕوویدا لە نێوان ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی و سوپای عێراق و بە کۆنتڕۆڵکردنی شارەکە لەلایەن ڕێکخراوەکە کۆتایی ھات، بەو پێیەی فەلووجە یەکێک بوو لە یەکەم شارەکان کە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی عێراقدا دەرچوو.

## شەڕ
لە ٣٠ی کانونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٣، ھێزە عێراقییەکان ھەڵیانکوتایە سەر گۆڕەپانەکانی دانیشتن لە پارێزگای ئەنبار و زۆرێک لە سوننەکانی توڕە کرد. کە چەکدارەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر دەورییەکانی سوپا کە لەسەر ڕێگای خێرا لە فەلووجە بڵاوکرابوونەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ٢٠١٣
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
پۆل:شەرەکانی ٢٠١٣
پۆل:شەرەکانی ٢٠١٤
فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی کەلکەتە

**فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی کەلکەتە** (بە ئینگلیزی: Kolkata International Film Festival, KIFF) فیستیڤاڵێکی تایبەت بە فیلمە کە ساڵانە لە شاری کەلکەتەی ھیندستان بەڕێوەدەچێت. ئەم فێستیڤاڵە لە ساڵی ١٩٩٥ دامەزرا و سێوەمین فێستیڤاڵی فیلمی کۆن لە ھیندستان بە ئەژمار دێت. فێستیڤاڵەکە لەلایەن «سەنتەری فیلمی بەنگالی ڕۆژاوا» لە لایەن حکوومەتی بەنگالی ڕۆژاوا بەڕێوەدەبرێت.

یەکەمجار لە دەھەی ٢٠٠٠ فیلمێکی کوردی لە یەڵماز گونەی لە فێستیڤاڵی نێنەتەوەییی فیلمی کەلکەتە ئیکران کرا. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٢یش فیلمی *دراوسێیەکان* لە مانۆ خەلیل ئیکرا کرا و ئەو لەو ساڵە لە بەشی «کێبڕکێی نێودەوڵەتی لەسەر داھێنان لە وێنەی جوڵاودا» لە فێستیڤاڵەکەش یەکێک لە داوەرەکان بوو. لە بیست و نۆیەمین فێستیڤاڵی نێنەتەوەییی فیلمی کەلکەتە لە ساڵی ٢٠٢٣ بەشێکی تایبەت بۆ سینەمای کورد لەژێر ناوی «سینەمای کوردی: لە گەڕان بەدوای شۆناسدا» ڕێکخرا کە لەتێدا حەوت فیلمی دەھێنەرانی کورد ئیکران دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ھیندی
پۆل:فێستیڤاڵەکان
پۆل:فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی کەلکەتە
پۆل:فێستیڤاڵەکانی فیلم لە ھیندستان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٩٥ لە بەنگالی ڕۆژاوا
پۆل:چاندی کەلکەتە
پۆل:فێستیڤاڵە سینەماییەکانی دامەزراوی ١٩٩٥
پۆل:فێستیڤاڵەکانی فیلمە ھیندییەکان
پۆل:ڕووداوەکان لە کەلکەتە
عەگید جمۆ

**عەگید جمۆ** (بە کرمانجی: Egîdê Cimo)، (١٩٣٢، ئەردەشێر، ئەرمەنستان - ٢٠١٩، ئێریڤان) ھونەرمەندێکی بلوورژەنێکی کوردی خەڵکی ئەرمەنستان بوو. عەگید جمۆ بە نازناوی *میری بلوور* دەناسرێتەوە.

## ژیان
عەگید جمۆ لە ساڵی ١٩٣٢ لە گوندی ئەردەشێر لە پارێزگای ئارماڤیری ئەرمەنستان لە دایک بوو. لە تەمەنی ٨ ساڵی دەستیکرد بە ژەنینی ئامێری بلوور. لە ساڵی ١٩٥٥ کە ڕادیۆی دەوڵەتیی ئەرمەنستان دامەزرا، یەکەم مۆسیقاژەن بوو کە لە ئۆرکێسترای ئەو ڕادیۆیە چالاک ببوو.

بەپێی خواستی جاسمێ جەلیل کە بەرپرسی بەشی کوردیی ڕادیۆی ئێریڤان بوو، گوند بە گوند بەشوێنی مۆسیقاژەن و دەنگبێژ گەڕا. عەگید جمۆ ھەتا ساڵی ١٩٩١ نزیکەی ٣٧ ساڵ لەو ڕادیۆیە چالاکیی کرد و ئۆرکیسترایەکی کوردی پێکھێنا. ئەو لەگەڵ ھونەرمەندانی وەکوو شەرۆ برۆ، کاراپەت خاچۆ، ئەفرۆ ئەسەد، ئاسلیکا قادر، سووسک سمۆ و ئارام تیگران ھاوکاری کرد. لە ساڵی ١٩٦٧دا لە ئێریڤان چوو بۆ کۆلێژی مۆسیقای ڕۆمانۆس مەلیکیان کە باشترین کۆلێژی مۆسیقای ئەرمەنستان بوو و بەشێوەی زانستی فیری مۆسیقا بوو. دەنگی ئامێرەکەی لە ڕادیۆی ئێریڤان زۆر بە دڵی خەڵکی کورد بوو و نازناوی *میری بلوور* لەلایەن گەل پێدرا. کەرەم سەیاد پێشکەشوانی ئەو ڕادیۆیە بۆ ناساندنی ھونەرمەندانی بەرنامەکە دەگۆت: *دسترە [[سووسک سمۆ|سووسکا سمۆ]]، لێدخە عەگیدێ جمۆ!*

عەگید جمۆ لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە شاری ئێریڤانی پێتەختی ئەرمەنستان کۆچی دواییی کرد.

## سەربارەت بە عەگید جمۆ
* بەڵگەفیلمی «وڵاتی مە کوردستانە: میری بلوور» لەلایەن ئیبراھیم یەڵدیریم سەبارەت بە ژیانی عەگید جمۆ ساز کراوە.
* لە فیلمی *[[کوردستان-کوردستان]]* کە سەبارەت بە ژیانی ھونەرمەندی کورد دەلیل دلانارە، کاتێک دلانار بەدوای بیست ساڵ دەگەڕێتەوە بۆ گوندی باوانی خۆی، لەگەڵ عەگید جمۆ دیدار دەکات کە یەکەمین وانەکانی مۆسیقای خۆی لەلای ئەو فێر بووە.

## ڕێزگرتن
بۆ ڕێزگرتن لە عەگید جمۆ فێرگەیەکی مۆسیقا لە ناوەندی چاندیی کۆزیاتاغ لە گەڕەکی کادی کۆی لە ئەستەمبوڵ لە ڕۆژی ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ بە ئامادەبوونی ھونەرمەندانی کورد و سیاسەتوانانی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان دامەزرا، ناوی «*فێرگەی مۆسیقای عەگید جمۆ*» لەسەری دانرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:ژەنیارانی بلوور
خاچی سووری لوبنانی

**خاچی سووری لوبنانی** یەکێکە لە پێکھاتەکانی بزووتنەوەی جیھانی کە پێکھاتووە لە: لیژنەی نێونەتەوەیی خاچی سوور (ژنێڤ)، یەکێتیی نێونەتەوەیی کۆمەڵگاکانی خاچی سوور و مانگی سوور و ١٧٦ کۆمەڵگەی نیشتمانی. ئەم بزووتنەوەیە زیاتر لە ١٥ ملیۆن خۆبەخش لە سەرانسەری جیھان لەخۆدەگرێت. ئەندامی دامەزرێنەری کۆمەڵەی مانگی سوور و خاچی سووری عەرەبییە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥
خاچی سووری نەرویژی

**خاچی سووری نەرویژی** لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٨٦٥ لەلایەن فرێدریک ستانج سەرۆک وەزیرانی نەرویژەوە دامەزراوە. ئەم بەرنامەیە لە ساڵی ١٨٩٥ دەستی بە پەروەردەکردنی پەرستاران کرد و لە ساڵی ١٩٠٧ وەزارەتی بەرگریی نەرویژ ڕێگەی بە ڕێکخراوەکە دا بۆ دەستێوەردانی پزیشکی خۆبەخشانە بۆ چارەسەرکردنی سەربازانی جەنگ. خاچی سووری نەرویژی بە یەکێک لە یەکەمین ڕێکخراوە نیشتمانییەکانی بزووتنەوەی خاچی سووری نێونەتەوەیی دانراوە و لە ئێستادا ئەم ڕێکخراوە نزیکەی ١٥٠ ھەزار خۆبەخش لەخۆدەگرێت و چەندین خزمەتگوزاری مرۆیی پێشکەش دەکات، لەوانە چاودێریکردنی بەساڵاچووان، سەردانیکردنی زیندانیان، ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردن و کاری خۆبەخشی جیھانیی.
## سەرچاوەکان
خاچی سووری سویسری

**خاچی سووری سویسری** کۆمەڵەیەکی نیشتمانیی خاچی سوورە لە سویسرا کە لە ساڵی ١٨٦٦ لە شاری بێرن دامەزراوە، بە پێی پەیماننامەی ژنێڤی خاچی سوور و دانپێدانانی لەلایەن لیژنەی نێونەتەوەیی خاچی سوورەوە، ئەندامی یەکێتیی نێونەتەوەیی خاچی سوور و مانگی سوور و بەو ھۆیەوە بەشێکن لە بزووتنەوەی نێونەتەوەیی خاچی سوور و مانگی سوور. خاچی سووری سویسرا کۆنترین و گەورەترین ڕێکخراوی یارمەتیدانە لە وڵاتەکەدا.  پێکھاتووە لە ٢٤ کۆمەڵەی کانتۆنی و چوار ڕێکخراوی فریاگوزاری و دوو دامەزراوە و دوو کۆمەڵە. 
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان کە لە ساڵی ١٨٦٦ دامەزراوە
خاچی سووری فەڕەنسی

**خاچی سووری فەڕەنسی** (بە فەڕەنسی: Croix-Rouge française)، یان **CRF**، کۆمەڵەی نیشتمانیی خاچی سوورە لە فەڕەنسا کە لە ساڵی ١٨٦٤ دامەزراوە و لە سەرەتادا بە (SSBM) ناسراوە. خاچی سووری فەڕەنسی لە ساڵی ١٩٤٥ەوە وەک دامەزراوەیەکی گشتی ناسرا، یەکێکە لە ١٩١ کۆمەڵگەی نیشتمانی بزووتنەوەی خاچی سوور و مانگی سووری نێونەتەوەیی. زیاتر لە ٦٢ ھەزار خۆبەخش و ١٧ ھەزار کارمەندی ھەیە. تۆڕەکەی لە ١٠٦٢ فەرمانگەی ناوخۆیی و ١٠٨ شاندی لەسەر ئاستی ناوچە و ھەرێمەکان و ٦٣٤ دامەزراوەی کۆمەڵایەتی، پزیشکی-کۆمەڵایەتی و تەندروستی لە سەرانسەری فەڕەنسا پێکدێت، لەنێویاندا ناوچە و ھەرێمەکانی دەرەوە.
## سەرچاوەکان
فیلیپی چوارەم، پاشای فەرەنسا

**فیلیپی چوارەم** یان **فیلیپی جوان** (به فه‌ره‌نسی:Philippe IV le Bel) (١٢٦٨ی زایینی - ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٣١٤ی زایینی) لە ساڵی ١٢٨٥ی زایینی تا کۆچی دوایی پاشای فەرەنسا بووە. هەروەها دوای هاوسەرگیری لەگەڵ جوانا یەکەم شاژنی ناڤار توانی وەک **فیلیپی یەکەم** لە ساڵی ١٢٨٤ تا ١٣٠٥ی زایینی بگاتە شانشینی ناڤار. بەهۆی جوانی و ڕەوشتی باشەوە بە نازناوی *جوان* ناسراوە و بەهۆی دەسەڵاتەکەیەوە بە نازناوی **پاشای ئاسن** ناسراوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٦٨
پۆل:مردووانی ١٣١٤
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
کۆمەڵکوژیی شەنگال

**کۆمەڵکوژیی شەنگال** کۆمەڵکوژییەکە لە مانگی ئابدا لەلایەن داعش دژی کەمینەی ئێزیدی لە عێراق لە پارێزگای نەینەوا لە شاری شەنگال و دەوروبەری ئەنجامدرا، ھەندێک خەمڵاندن بۆ قوربانیانی کۆمەڵکوژییەکە گەیشتە نزیکەی ٢٠٠٠–٥٠٠٠ کەس، ڕێکخراوەکە بەم کۆمەڵکوژییە ڕازی نەبوو، بۆیە کچانی ئێزیدی وەک کۆیلە لە بازاڕەکانی مووسڵ و ڕەققە و ناوچەکانی دیکە کە لەلایەن ڕێکخراوەکەوە کۆنتڕۆڵکرابوون فرۆشران. ئەم کۆمەڵکوژییە لەدوای کشانەوەی ھێزەکانی پێشمەرگە بوو لە شارەکانی شەنگال و دەوروبەری لەگەڵ فراوانبوونی ڕێکخراوەکە بۆ ناو ھەرێمی کوردستان، دواتر دانیشتووانی شارەکە ھەڵھاتن بۆ چیای شەنگال بۆ ئەوەی خۆیان بپارێزن، چەند ھەفتەیەک لەوێ مانەوە، و زۆرێکیان بەھۆی برسێتی و نەخۆشییەوە گیانی لەدەستدا تا ھێزەکانی یەپەگە و پەکەکە و پێشمەرگە بە پاڵپشتی نێونەتەوەیی ھاوپەیمانی نێونەتەوەیی باقی ئێزیدییەکانیان لەسەر چیای شەنگال ڕزگار کرد و گواستیانەوە بۆ ناوچە ئارامەکان. بە وتەی نووری عەبدولڕەحمان، بەرپرسی بەشی ھەماھەنگی و بەدواداچوون لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، ڕێکخراوەکە ویستوویەتی گۆڕانکاری لە دیمۆگرافیای ناوچەکەدا بکات و زۆربەی کوردەکان لە ناوچە ستراتیژییەکان دوور بخاتەوە و عەرەبە گوێڕایەڵەکانی داعش بھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:٢٠١٤ لە باشووری کوردستان
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە سووریا
ھەوری پایە

**ھەوری پایە** یان **ھەوری دیوار** () جۆرێکە لە ھەوری نزم و تاریک کە لەژێر ھەوری ڕەشەبا بەھێزەکاندا دروست دەبێت. ھەوری پایە نیشانەی زریانێکی بەھێزە کە ڕەنگە گەشە بکات و ببێتە زریان. ھەوری پایە بە شێوەی ئاسۆیی درێژ و تایبەتیان تایبەتمەندە کە بەرەو ئاسۆ درێژ دەبێتەوە، و ڕەنگە ڕەنگی سەوز یان خۆڵەمێشی تۆخ بێت. ھەوری پایەکان ھەم سەرنجڕاکێشن و ھەم ترسناکن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ھێزی ڕەشەبا و ئەو بایە بەرزانەی کە ڕەنگە لەگەڵیاندا بێت. ئەگەر ھەوری پایە بینرا، باشتر وایە پەنا ببرێت بۆ شوێنێکی ئارام و دوور بکەویتەوە لە شوێنە کراوەکان و دارە گەورەکان و ئەو پێکھاتانەی کە زیانیان بەرکەوتووە. ھەرچەندە ھەوری پایە دەتوانێت مەترسیدار بێت، بەڵام دیمەنێکی زۆر باشە بۆ وێنەگری. دەتوانێت کاریگەرییەکی دراماتیک و جوان لە وێنەکاندا دروست بکات، کە ڕەنگدانەوەی ھێز و جوانی سروشت بێت.

ھەوری پایە کاتێک دروست دەبێت کە ھەوای گەرم و شێدار دەڕژێتە ناو ھەوری ڕەشەبا بەھێزەکانەوە و چڕ دەبێتەوە. ھەوری پایە زیاتر لە بنی ھەوری ڕەشەبادا دروست دەبن، و بە شێوەیەکی گشتی پێش یان لە کاتی گەشەکردنی ڕەشەبادا دەردەکەون. ھەوری پایە دەتوانێت لەگەڵ دیاردەیەکدا بێت کە پێی دەوترێت میسۆسایکلۆن، کە ناوچەیەکی سووڕاوە لە ھەورەکەدا کە ڕەوتی ھەوای سووڕاوەی بەھێزی تێدایە. ھەوری پایە دیاردەیەکی سروشتی سەرسووڕھێنەر و سەرنجڕاکێشە بۆ زۆر کەس.

## سەرچاوەکان
پارتی دیموکرات (تورکیا، ١٩٧٠)

**پارتی دیموکرات** یان بە کورتی **دەپە** (بە تورکی: Demokratik Parti, DP) حیزبێکی سیاسی لە تورکیا بوو کە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠ دامەزرا. ئەم حیزبە نابێت لەگەڵ پارتی دیموکراتی مێژوویی یان پارتی دیموکراتی ئێستاکە تێک بچێت. پارتی دیموکرات پشتیوانیی لە لیبرالیزمی ئابووری و مافە تاکەکەسییەکان دەکرد و جەختێکی زۆر لەسەر حکوومەتی یاسا ھەبوو. حیزبەکە و بە تایبەت فەڕۆخ بۆزبەیلی سەرەڕای لیبرال بوون لەسەر مژارە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان، بە توندی جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە مرۆڤ دەبێت بۆ بەرزڕاگرتنی ناسنامەی نەتەوەیی و کولتووری خۆی ھەوڵ بدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارتی دیموکرات (تورکیا، ١٩٧٠)
پۆل:پارتە شۆپپارێزە لەکارکەوتووەکان لە تورکیا
پۆل:پارتە سیاسییەکاندامەزراوی ١٩٧٠
پۆل:ھەڵوەشاندنەوەکانی ١٩٨٠ لە تورکیا
پۆل:دامەزراندنەکانی ١٩٧٠ لە تورکیا
پۆل:پارتە سیاسییەکانی ھەڵوەشێندراوی ١٩٨٠
پۆل:کورتەکانی پارتی سیاسی تورکیا
مانگیلەی سوور

**مانگیلەی سوور** ڕێکخراوێکی مرۆیی ناحکومییە. لۆگۆکەی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دروست کراوە. کە ھاوتایە لەگەڵ خاچی سووری نێونەتەوەیی بۆ وڵاتانی ئیسلامی.

لە ساڵی ١٩٨٠ حکوومەتی ئیسلامیی ئێران لەبری لۆگۆی شێر و خۆری سوور ئەم لۆگۆیەی بەکارھێنا.

خۆبەخشەکان زیاتر لە ٩٥٪ی کۆی ھێزی کار لە ڕێکخراوە مرۆییەکان لە جیھاندا پێکدەھێنن، ھەروەھا مانگیلەی سوور پشت بە خۆبەخشەکان دەبەستێت بۆ گەیشتن بە ئامانجەکەی و پێشکەشکردنی پاڵپشتی بۆ ئەو کەسانەی کە پێویستیان پێیەتی، و ڕاھێنانی پێویست پێشکەش بە خۆبەخشەکانی دەکات کە شایستەیان دەکات بۆ ئەوەی ڕۆڵی خۆیان بە باشترین شێوە ئەنجام بدەن، ھەریەکەیان بەپێی پسپۆڕییەکەی.
## سەرچاوەکان

پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
خەڵکی عێراق

**خەڵکی عێراق** یان **عێراقییەکان** ئەو کەسانەن کە ھەڵگری ڕەگەزنامەی عێراقین و لە عێراق دەژین، ژمارەیان نزیکەی ٤٥ ملیۆن کەسە زۆرینەیان موسڵمانن و کەمینەیەکی مەسیحییان ھەیە، زمانی عەرەبی و کوردی بە پێی دەستووری عێراق دوو زمانی فەرمین، شێوەزاری عەرەبی عێراقی لە لایەن نزیکەی ٨٥-٨٨٪ی عێراقییەوە قسەی پێدەکرێت، زمانی کوردیش بە شێوەزارە سۆرانی و بادینی و لورییەکانییەوە نزیکەی ١٣–١٧٪. زمانی ئینگلیزی بەربڵاوترین زمانی بیانییە. لە کاتێکدا زمانی تورکمانی، کە شێوەزارێکی ئازەرییە، زمانی سێیەمە و نزیکەی ٥٪ی عێراقییەکان و سریانی و کلدانی و ئاشوورییش نزیکەی ٣٪ی عێراقییەکان قسەی پێدەکەن، زمانی دیکەش ھەن کە بە قەبارەیەکی کەمتر قسەیان پێدەکرێت، وەک فارسی و ئەرمەنی و شەبەک.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی عەرەب
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:خەڵکی عێراق
پۆل:کۆمەڵگای عێراقی
ڕۆنی ڕوەکی

[وێنۆک|[ڕۆنی گوڵەبەڕۆژە]]
**ڕۆنە ڕوەکییەکان** ئەو ڕۆنانەن کە لە تۆو یان لە بەشەکانی تری میوەوە دەردەکێشرێن. ڕۆنە ڕوەکییەکان، وەک چەورییە گیانلەبەرییەکان، تێکەڵەی تریگلیسێردن. ڕۆنە ڕوەکییەکان عادەتەن خواردەنین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆنە ڕوەکییەکان
پۆل:بەرھەمە ڕوەکییەکان
سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا

**سەرۆک وەزیرانی ئیسپانیا ** کە بە فەرمی وەکوو **سەرۆکی حکوومەت** ناسراوە، سەرۆکی حکوومەتی ئیسپانیایە. ئەم پۆستە وەکوو شێوەی ئێستای خۆی لەلایەن یاسای بنەڕەتیی ئیسپانیاوە لە ١٩٧٨ داندراوە و بۆ یەکەمین جار وەکوو سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی وەزیران لە ساڵی ١٨٢٣ دامەزرا. ئەگەرچی ڕێکەوتی دامەزراندنی ڕاستەقینەی دیار نییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:سیاسەتی ئیسپانیا
کۆمەڵگای ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا

**کۆمەڵگای ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا** ڕێکخراوەیەکی نێونەتەوەیییە کە لە ھەشت وڵاتی ھەڵکەوتوو لە ناوچەکانی دەریاچە گەورەکان و قۆچی ئەفریقا لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا پێکھاتووە. وڵاتانی ئەندام بریتین لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، سۆماڵیا، بوروندی، کینیا، ڕواندا، سوودانی باشوور، ئووگاندا و تانزانیا. سالڤا کیر مایاردیت سەرۆک کۆماری باشووری سوودان، سەرۆکی ئێستای کۆمەڵگای ڕۆژھەڵاتی ئەفرقایە. ئەم ڕێکخراوە لە ساڵی ١٩٦٧دا دامەزرا و لە ساڵی ١٩٧٧دا ڕووخا و لە ٧ی تەممووزی ٢٠٠٠دا زیندوو کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی ئەفریقا
پۆل:یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:ڕۆژھەلاتی ئەفریقا
سەرۆک وەزیرانی ئێران

**سەرۆک وەزیرانی ئێران** () پۆستێکی سیاسی بوو کە لە زۆربەی سەدەی بیستەمدا لە ئێران بوونی ھەبووە. ئەم پۆستە لە سەردەمی شانشینی قاجاڕ لە ساڵی ١٩٠٦دا دامەزرا و دواتر لە سەردەمی شانشینی پەھلەوی مایەوە، بەڵام دوای ١٠ ساڵ لە پێکھاتنی کۆماری ئیسلامی پۆستەکە ھەڵوەشایەوە.

## مێژووی پۆستەکە
### سەردەمی قاجاڕ
لە سەردەمی قاجاڕدا، سەرۆک وەزیران بە ناونیشانی جیاواز دەناسران. خودی پۆستەکە بە پلەی یەکەم بە «ئەتابەک» یان «ئەتابەکی ئەعزەم»، یان ھەندێک جار لە سەرەتادا بە «سەدری ئەعزەم» (سەرۆک وەزیران) دەناسرا، بەڵام لە کۆتاییدا بوو بە «ڕەئیسولوەزەرا» (سەرۆکی وەزیران). ناونیشانی «نەخۆست وەزیر» (سەرۆک وەزیران) بە دەگمەن بەکاردەھات. زۆرجار سەرۆک وەزیران بە ناونیشانی ڕێزلێنانی «حەزرەتی ئەشرەف» بانگ دەکرا. ڕەزا خان سەردار سپە لە ساڵی ١٩٢٣دا بوو بە دوا سەرۆک وەزیرانی خانەوادەی قاجاڕ.

### سەردەمی پەھلەوی
لە ساڵی ١٩٢٥دا، ڕەزا شا بوو بە شای ئێران. ئەو محەممەد عەلی فورووھی وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشان کرد. لە ساڵی ١٩٤١دا کوڕەکەی، محەممەدڕەزا پەھلەوی بوو بە شا. ئەویش محەممەد عەلی فورووھی وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشان کردەوە. لە ساڵی ١٩٥١دا، محەممەد موسەدیق بوو بە سەرۆک وەزیران، بەڵام لە کودەتایەکی پێچەوانەدا لە ساڵی ١٩٥٣دا لادرا. ئەمیر عەباس ھووەیدا لە ساڵی ١٩٦٥دا بوو بە سەرۆک وەزیرانی ئێران و تا ساڵی ١٩٧٧ لە پۆستەکەیدا مایەوە. شاپوور بەختیار دوا سەرۆک وەزیرانی سەردەمی پەھلەوی بوو.

### کۆماری ئیسلامیی ئێران
دوای شۆڕشی ئێرانی ساڵی ١٩٧٩، ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی، مەھدی بازرگانی وەک سەرۆک وەزیرانی حکوومەتێکی کاتی دەستنیشان کرد، کە تا تشرینی دووەمی ١٩٧٩ خزمەتی کرد. حکومەتەکە لەکاتی قەیرانی بارمتەگرتنی ئێراندا دەستی لەکار کێشایەوە، بەڵام ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەوە تەنھا ھۆکار نەبووە و بڕیاری دەستلەکارکێشانەوەی بەکۆمەڵ ڕۆژێک پێش ھێرشکردنە سەر باڵیۆزخانەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەلایەن خوێندکارانی ئێرانییەوە درابوو.

ئەو پۆستە بە بەتاڵی مایەوە تا ئەو کاتەی ئەبوولحەسەن بەنی سەدر لە کانوونی دووەمی ١٩٨٠دا بوو بە سەرۆک کۆمار و محەممەد عەلی ڕەجایی وەک سەرۆک وەزیرانی خۆی ھەڵبژارد، ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی ئەو فشارانەی کە نوێنەرانی مەجلیس، بەتایبەتی ئەوانەی نزیک بوون لە «پارتی کۆماری ئیسلامیی»، دروستیان کردبوو. ڕەجایی لەو پۆستەدا مایەوە تا ئەو کاتەی لە حوزەیرانی ١٩٨١دا متمانە لە بەنی سەدر وەرگیرایەوە و لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٤ی تەممووزی ١٩٨١دا وەک سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا. ڕەجایی، محەممەد جەواد باھونەری وەک سەرۆک وەزیرانی خۆی ھەڵبژارد، بەڵام تەنھا چەند ھەفتەیەک دواتر لە ٣٠ی ئابی ١٩٨١دا لە نووسینگەی سەرۆک وەزیران بەیەکەوە تیرۆر کران.

کاتێک عەلی خامنەیی لە ھەڵبژاردنەکانی تشرینی یەکەمی ١٩٨١دا بوو بە سەرۆک کۆمار، لە سەرەتادا عەلی ئەکبەر ویلایەتیی ڕاستڕەوی بە مەجلیس ناساند وەک سەرۆک وەزیرانی خۆی، بەڵام لەلایەن زۆرینەی چەپڕەوی ئەو کاتەی پەرلەمانەوە دەنگی پێنەدرا، کە دواتر سەرۆک وەزیرانی دڵخوازی خۆیان بەسەر خامنەییدا سەپاند، کە ئەویش میرحوسێن مووسەوی بوو. ناکۆکییەکە لە کۆتاییدا دوای دەستوەردانی ڕێبەری باڵا، ئایەتوڵڵا خومەینی کۆتایی ھات، کە ئامۆژگاری سەرۆک کۆماری کرد مووسەوی قبووڵ بکات.

مووسەوی لە ژێر ئەو ناونیشانەدا خزمەتی کرد تا ساڵی ١٩٨٩، کاتێک دەستوور ھەموار کرایەوە بۆ ھەڵوەشاندنەوەی پۆستی سەرۆک وەزیران و دابەشکردنی بەرپرسیارێتییەکانی لە نێوان سەرۆک کۆمار و پۆستێکی نوێ بە ناوی «جێگری یەکەمی سەرۆک کۆمار».

## سەرچاوەکان


پۆل:حکوومەتی ئێران
پۆل:سیاسەتی ئێران
ئەبوو جەندەل کووەیتی

**ئەبوو جەندەل کووەیتی**، ناوی ڕاستەقینەی **عەبدولموحسین زەغیلان تاریش**ە، سەرکردەیەکی دیاری کووەیتییە لە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، و وەک یەکێک لە دڕترین فەرماندە سەربازییەکانی ڕێکخراوەکە ناسرابوو.

## کوشتنی
ڕۆژی دووشەممە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە ھەڵمەتێکی ھاوپەیمانی نێونەتەوەییدا لە نزیک قەڵای جەعبەر لە لادێی تەبقە لە ڕەققە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا کوژرا، کە سەرکردایەتی شەڕی دەکرد لە دژی ھێزەکانی سووریای دیموکرات، تا کوژرا دوای ئەوەی ئۆتۆمبێلەکەی لە نزیک قەڵای جەعبەر کرایە ئامانج بە چەندین ھێرشی فڕۆکەکانی ھاوپەیمانی نێونەتەوەیی.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٨٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
ئەبوو لوقمان

**عەلی مووسا شەواخ** (١٩٧٣ – ١٧ی نیسانی ٢٠١٨)، ناسراو بە **ئەبوو لوقمان**، **ئەبوو ئەییووب ئەنساری**، یان **عەلی حەمموود**، پیاوێکی سوورییە و والی داعشە لەسەر شاری ڕەققە لە سووریا تا مانگی تەممووزی ٢٠١٥. پێشتر والی ویلایەتی حەلەب بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
مەلا عەبدولڕەئووف

**مەلا عەبدولڕەئووف عەلیزا** ناسراو بە **مەلا عەبدولڕەئووف کازم**، فەرماندەیەکی ئەفغانییە و بەبێ دادگاییکردن لە گوانتانامۆ لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە کووبا تا ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ دەستبەسەرکراوە، ژمارەی زنجیرەییەکەی ١٠٨ بووە. 

دوای ئازادبوونی لە گوانتانامۆ، گەڕایەوە ئەفغانستان بۆ ئەوەی شانبەشانی تاڵیبان شەڕ بکات و بووە فەرماندەیەکی سەربازی لەسەر ئاستی ناوچەکە. دواتر لەگەڵ تاڵیبان کەوتە ناکۆکی و بەیعەتی خۆی بۆ دەوڵەتی ئیسلامی ڕاگەیاند و بوو بە جێگری ئەمیری ویلایەتی خۆراسان. لە ٩ی شوباتی ٢٠١٥ بەھۆی ھێرشی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی ئەمریکا لە پارێزگای ھێلمەند کوژرا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
بزووتنەوەی ئیحسان

**بزووتنەوەی ئیحسان** بزووتنەوەیەکە لە ساڵی ٢٠١٣ لە عێراق دامەزراوە.
وێنۆک|لۆگۆ
## سەرچاوەکان
ئەبوو محەممەد شیمالی

**ئەبوو محەممەد شیمالی**، ناوی ڕاستەقینەی **تەراد محەممەد ئالجەربای**ە (٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ – ٨ی ئەیلولی ٢٠١٧)، چەکدارێکی دەوڵەتی ئیسلامییە، ڕەگەزنامەی سعوودییەی ھەیە و لە عێراق لەدایکبووە و لە ھۆزی شیمرە. بە سەرکردەیەکی دیاری دەوڵەتی ئیسلامی دادەنرێت. ئەمریکا پاداشتی دارایی بە بڕی پێنج ملیۆن دۆلار بۆ ھەر کەسێک داناوە کە ھەر زانیارییەک بدات کە ببێتە ھۆی دەستگیرکردنی، پێش ئەوەی لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لەگەڵ گوڵمورات حەلیمۆڤ بکوژرێت. 
## مێژوو
ئەبوو محەممەد شیمالی لە ساڵی ٢٠٠٥ پەیوەندی بە ڕێکخراوی قاعیدە لە عێراق کرد و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەم گرووپە بەردەوام بوو تا بوو بە ئەندامی دەوڵەتی ئیسلامی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون
تاریق حەرزی

**تاریق بن تاھیر بن فالح عەونی حەرزی** ناسراو بە **ئەبوو عومەر توونسی** (٣ی ئایاری ١٩٨٢ – ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥)، ئەندام و سەرکردەی دەوڵەتی ئیسلامی بوو، لەدایکبووی توونسە و یەکێکە لە یەکەمین چەکدارە بیانییەکان لە دەوڵەتی ئیسلامیدا.

* ناوبراو بە «ئەمیری شەھیدان یان خۆکوژەکان» ناسرابوو، چونکە داڕێژەری سەدان ھێرشی خۆکوژی بوو کە دەیان جیھادی لە ناوچە جیاجیاکانی جیھان ئەنجامیاندا.
* بەپێی ڕاپۆرتێکی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا، ئەو بەرپرسی دامەزراندنی چەکدارانی بیانی و پێدانی مەشق و ڕاھێنانی چەکی سووک بووە، پێش ئەوەی بیاننێرێت بۆ سووریا.
* ھەروەھا دەوترێت بەشداری لە کۆکردنەوەی پارەدا کردووە بۆ ئەم گرووپە لە قەتەر بە بەھای دوو ملیۆن دۆلار کە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٣ ڕەوانەی داعش کراوە.
* لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤ وەزارەتی گەنجینەی ئەمەریکا وەک تیرۆریستێکی جیھانی زیادی کرد لەگەڵ لیستێکی درێژی ناو و بەرواری لەدایکبوونی جێگرەوەدا.
* لە ٥ی ئایاری ٢٠١٥ وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا خەڵاتی ٣ ملیۆن دۆلاری بۆ ھەر کەسێک دانا کە زانیاری بدات بۆ دەستگیرکردنی.
* تاریق حەرزی لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە ھێرشێکی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئەمریکا لە شاری شەدادی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا کوژرا، براکەی بەناوی عەلی عەونی حەرزی لە ڕۆژی پێشوودا لە ھێرشێکی ئاسمانی ئەمریکا لە مووسڵ کوژرابوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٨٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
عەبدولحەمید ئەباعوود

**عەبدولحەمید ئەباعوود** (٨ی نیسانی ١٩٨٧ – ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥) چەکدارێکی بەلجیکییە و بەڕەچەڵەک مەغریبییە، گومانی ئەوەی لێدەکرێت پلانی چەندین ھێرشی چەکداری لە بەلجیکا و فەڕەنسا داڕێژرابێت و یەکێک لەوانە لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ بەناوی ھێرشەکانی پاریس.

## کوشتنی
عەبدولحەمید ڕۆژی چوارشەممە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە ئۆپەراسیۆنی تایبەتی سانت دێنیسدا کوژرا. ئەمەش دوای ئەوە بوو کە گومانی ئەوەی لێکرا کە داڕێژەری ھێرشەکانی پاریس بێت. دەسەڵاتدارانی فەڕەنسا پشتڕاستیان کردەوە کە بە شیکردنەوەی نموونەی پێستی ئەباعوود تەرمەکەیان ناسییەوە، دوای ئەوەی تەرمەکەیان لە شوقەی سانت دێنیس دۆزیەوە کە ھێزە نوخبەکانی فەڕەنسا لە ئۆپەراسیۆنێکدا کە حەوت کاتژمێری خایاند، ھەڵیانکوتایە سەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
شێخ ئەحمەد شاکەلی

**شێخ ئەحمەد شاكەلی :** ( ١٩٠٢ - ١٩٨٢ ) شاعیر و لە بواری سیاسیدا ئەندامی حیزبی (ھیوا) بووە. وەکیلی ھەموو ئاوایییەکانی کەریم بەگی جافیش بوو . 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
وێنۆک|'''شێخ ئەحمەد شاكەلی'''
شێخ ئەحمەد کوڕی شێخ محەمەد کوڕی شێخ سەعیدە، ١٩٠٢ لە دێی (شاکەل)ی ناوچەی گەرمیان لەدایک بووە. لە حوجرەوە دەستی داوەتە خوێندن لای مەلا ئەحمەدی کەلار و مەلا قادری سۆفی. پاشان چووەتە سلێمانی و لای مەلا محێدین درێژەی بە خوێندن داوە. بەو پێیە، فێری عەرەبی و فارسی بووە. تەریقەتی نەقشبەندیی وەرگرتووە و تاسەر سەوداسەری شێخ عوسمانی دووەمی بیارە بووە. 

## چالاكی سیاسی
لە بواری سیاسیدا ئەندامی حیزبی (ھیوا) بووە. وەکیلی ھەموو ئاوایییەکانی کەریم بەگی جافیش بووە.

## شیعر و ئەدەب
بەھرەی شیعر نووسینی ھەبووە، لە (گەلاوێژ، دەنگی گێتیی تازە، ھەتاو)دا لێی بڵاوکردووەتەوە ، دیوانی شیعر و بیرەوەرییەکانی پێنج جار لە چاپ دروان .

## كۆچی دوای
لە ڕۆژی ١٤/٢/١٩٨٢ کۆچی دواییی کردووە. 

## بەرهەمەكانی

# دیوانی شاکەلی، بەغداد- چاپخانەی الامة، ١٩٧٩ 
# دیوانی عارفی ڕەبانی شێخ ئەحمەدی شاکەلی، چ٢، تەورێز، ١٩٩١ 
# دیوان و یادداشتی شێخ ئەحمەدی شاکەلی، چ٣، ھەولێر، ٢٠٠٩
# دیوانی شاکەلی، چ٤، ئەستەنبووڵ
# دیوان و یاداشتی شێخ ئەحمەدی شاکەلی شاعیر و خواناسی دەشتی گەرمیان، چ٥، ساخکردنەوە و پێشەکی بۆ نووسین ھاشم عاسی کاکەیی، چاپخانەی شڤان - سلێمانی، ٢٠١٣

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*
سێوی گەورە (ڤایتۆمۆ)

***سێوی گەورە*** پەیکەرێکی گەورەی سێوێکە لە شاری وایتۆمۆ لە ویلایەتی نیوزلەندا. بەرزییەکەی  ، و دەکەوێتە نێوان ئاتوروهانگا و تێ کویتی لەسەر ڕێگای ٣ی ویلایەتی. 
وێنۆک|ڕاست|سێوی گەورە

ئەم شوێنە چێشتخانە, کافێ, و سەنتەری کۆنفڕانس لەخۆدەگرێت. نزیکەی  باخچەی میوە،  و چوار کانتینی هەیە کە توانای ٥٠٠ کەسی تێدایە.   ، هەفتانە هەزاران گەشتیار بۆ خۆی ڕادەکێشا.  ئەمە بەشێکە لە شتە گەورەکانی نیوزلەندا. 

## مێژوو
پیتەر و بێتسی ڤان سترالین لە ساڵی ١٩٦٣ باخچەکەیان کڕی و لە ساڵی ١٩٩٥ چێشتخانەی سێوی گەورەیان کردەوە. ئەم بزنسە لەلایەن کوڕە گەورەکەیان ئارنۆڵد و هاوسەرەکەیەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ کڕدرا، کە دوکانێکی دیارییان کردەوە و ڤێلایەکی ساڵانی ١٩٢٠یان کردە شوێنی بۆنەیەک کە ٦٠ کەس لەخۆبگرێت.   لە ساڵی ٢٠٠٩دا ئەو کارەیان خستە لیستی فرۆشتنەوە بە بڕی ٣.٩ ملیۆن دۆلار،  و گوتیان دەیانەوێت وەک گەشتیار ئەزموونی گەشتیاری بکەن نەک وەک خاوەن کار.  لە ساڵی ٢٠٠١ ئارنۆڵد بووە سەرۆکی ئەو دەزگایەی کە گەشتیاری بەرەوپێش دەبات لە ئەشکەوتەکانی مەبەست لە وایتۆمۆ. 

در سال ۲۰۱۳، مردم در صف اپل بزرگ ایستادند تا در مورد تغییرات پیشنهادی آژانس حمل و نقل نیوزلند در تقاطعی که محل مرگ دو گردشگر آمریکای شمالی در دو تصادف در سال ۲۰۱۲ بود، صدای خود را مطرح کنند

لە ساڵی ٢٠١٥ کۆمپانیای گەشتیاری هۆڵدینگ سێوی گەورەی کڕی بۆ ئەوەی پەرەی پێبدات و ببێتە شوێنێکی سەرنجڕاکێشی گەشتیاری "پلە". کۆمپانیای گەشتیاری هۆڵدینگز ڕایگەیاندووە، شوێنی فرۆشتنی تاکەکەسی و ناوەوەی شوێنی کۆنفڕانسەکە نۆژەن دەکەنەوە، لەنێویاندا باڕێکی نوێ و شوێنی دانیشتنی نوێ و زەوییەکی نوێ. پێشبینی دەکرا لە ٣٠ی ئەیلولدا بۆ نۆژەنکردنەوەکان دابخرێت و لە مانگی کانوونی دووەمدا بکرێتەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی
چانیگ ڕ.گال

چانیگ ڕ.گال (لەدایکبووی ژان ماری گیلۆم؛ ٥ی ئایاری ١٩٢٢ - نیسانی ٢٠١٢) پەخشکەر و کات بەسەربردن و نووسەری فەرەنسی بووە کە پسپۆڕی کولتوری بریتۆن بووە و پێشەنگ بووە لە پەخشی زمانی بریتۆن لەگەڵ هاوسەرەکەی چارڵز ئاڕ گال.
## ژیاننامە
چانیگ ڕ.گال لە ٥ی ئایاری ١٩٢٢ لە ناوچەی (Sainte-Caud)ی سیزۆن لەدایکبووە، کە کۆمۆنێکە لە شاری فینیستێر ، لە خێزانێکی جووتیار لە نیمچە دوورگەی کرۆزۆن.   لە ساڵی ١٩٤٢ لەگەڵ چارڵز ئاڕ گال هاوسەرگیری کرد، پاشان وەک مامۆستای قوتابخانە لە ئارگۆلی نزیک کاردەکرد و دوو منداڵیان بوو. 

دوای ئەوەی خۆی فێری زمانەکە بوو، پەیوەندی بە هاوسەرەکەیەوە کرد لە بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری بێرتۆن.  لە ساڵی ١٩٦٤ بووە بەشێک لە بەرنامەکانی ڕادیۆیی بێرتۆنی ڕادیۆ برێست، کە یەکەم بەرنامە بوو لە جۆری خۆیدا.  لە ساڵی ١٩٧١، ئەو دووانە بوونە بەشێک لە یەکەم بەرنامەی گۆڤاری بێرتۆن، نووسینگەی تەلەفزیۆنی فەرەنسی Telebrantim (ئێستا France Top 3) *Au Viva*, کە چانیگ وەک بێژەر.   دواتر ئەو و هاوسەرەکەی وەک پێشەنگەکانی بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان بە زمانی بێرتۆن ناسراون.  

هەروەها ئەکتەر بووە لە گروپی شانۆی بریتۆن،   و بەشداری لە خوێندنەوەی شیعردا کردووە بە هەردوو زمانی بریتۆنی و فەرەنسی و شانبەشانی یان فانش کەمنەر نمایشی کردووە.   لە ساڵی ١٩٩٢ کتێبێکی ژیاننامەیی بە ناوی *لاگرید* نووسی. بەم کارە، ڤانش-بێردۆگ دواتر وتی کە "شایەتحاڵی کوالیتی باشی نووسینەکەی داوە".  بەرهەمەکانی دیکە بریتین لە *لاگادسۆن* (کۆمەڵێک شیعری دوو زمانەی پیێر جاک هێلیاس) و بەشداریکردن لە گۆڤارێکی ئەدەبی بێرتۆن.  *لی تێلێگرام* بە "یەکێک لە گەورەترین گەورەکانی کولتوری بێرتۆن لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا" وەسفی کردووە. 

ئەو و هاوسەرەکەی لە ساڵی ١٩٩٠ خەڵاتی ئارمینیان وەرگرتووە   هەروەها فەرمانی هونەر و نامەکانی وەرگرتووە. 

لە ماوەی کارکردنیدا تووشی شێرپەنجە بووە و دوای نەشتەرگەری بۆ چارەسەرکردنی لە ساڵی ١٩٦٩ چاک بووەتەوە.  دواتر لە چەند کۆبوونەوەیەکدا دەرکەوت بۆ گفتوگۆکردن لەسەر چارەسەری شێرپەنجەی مەمک. 

چانیگ ڕ.گال لە ٩ی نیسانی ٢٠١٢ لە شاری برێستی فەرەنسا کۆچی دوایی کرد، دوای زیاتر لە ساڵێک لە مردنی هاوسەرەکەی.  فانچ برۆدیگ بە بیری دێنێتەوە، ئەو "ژنێکی خاوەن دڵ بوو، ژنێکی بریتانی و سەردەمی خۆی بوو". پرسەکەی لە 13ی نیسان لە شاری برێست بە ئامادەبوونی سەدان کەس بەڕێوەچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
نیکۆ پاز

**نیکۆلاس پاز مارتینێز** (بە ئینگلیزی: Nicolas Paz؛ لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٤) لە وەرزشدا بە نیکۆ پاز ناسراوە، یاریزانێکی تۆپی پێی ئەرژەنتینییە و وەک یاریزانی ناوەڕاست بۆ یانەی ڕیاڵ مەدریدا یاری دەکات. هەروەها کوڕی پابلۆ پاز یاریزانی پێشووی تۆپی پێی ئەرجەنتینییە.

## ژیانی وەرزشی یانەکان

### ڕیال مەدرید

#### پیشەی گەنجان

#### ٢٠٢٣-٢٤: پێشکەوتنی تیپی یەکەم

## پیشەی نێودەوڵەتی

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی پریمێرا فێدێراسیۆن
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
نانسی کیسینجێر

نانسی شارۆن کیسینگەر، لە ١٣ی نیسانی ١٩٣٤ لەدایک بووە، خێرخواز و کۆمەڵایەتییەکی ئەمریکییە و بێوەژنەکەی هێنری کیسینجەری وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکایە.  ئەو دوو هاوسەرە لە ٣٠ی ئازاری ١٩٧٤ لە شاری ئارلینگتۆن لە ویلایەتی ڤێرجینیا هاوسەرگیریان کردووە.

## ژیان و کار
[وێنۆک| نانسی و هاوسەرەکەی ( [ھێنری کیسینجەر|هێنری کیسینجەر ) لە شوقەکەیان لە نیویۆرک لەگەڵ سەگەکەیان تایلەر، ساڵی ١٩٧٨]]
نانسی مێگینز لە شاری مانهاتن لەدایکبووە و لە شاری وایت پلاینز لە ویلایەتی نیویۆرک گەورە بووە. لە قوتابخانەی دەرچوون لە شاری دۆبس فێری لە ویلایەتی نیویۆرک خوێندوویەتی. دایک و باوکی بریتی بوون لە ئەگنێس (لەدایکبووی مەکینلی) و ئەلبێرت بریستۆڵ مێگینز، پارێزەرێکی دەوڵەمەند و یاریزانی تۆپی پێ.  لە ساڵی ١٩٥٥ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە مێژوو لە کۆلێژی ماونت هۆلیۆک وەرگرتووە.

پێش هاوسەرگیری، یاریدەدەرێکی ماوە درێژی پارێزگاری نیویۆرک نیلسۆن ڕۆکفێلەر بووە، کە لە ساڵی ١٩٦٤ لەلایەن کیسینگەر، مامۆستای زانکۆی هارڤارد، کە خوێندکار بووە، پێشنیاری بۆ کراوە. یەکەم کاری وەک توێژەری کیسینجەر بوو لە هێزی ئەرکی ڕۆکفێلەر. دوای ئەوەی دەستەی ئەرک کۆتایی هات، بەردەوام بوو لە کارکردن بۆ ڕۆکفێلەر لە سندوقی براکانی ڕۆکفێلەر .  دواتر بووە بە بەڕێوەبەری توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان لە کۆمیسیۆنی ڕۆکفێلەر بۆ هەڵبژاردنە ڕەخنەگرانەکان بۆ ئەمریکییەکان. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
پۆل:زیندووان
سارلی

**سارلی**، **سارەڵی** یان **سارۆڵی** (بە عەرەبی: صارلی) کۆمەڵگایەکی ئایینی لە باشووری کوردستان و عێراقە کە لەنێوان کەرکووک، مووسڵ و ھەولێردا دەژێن. سارلییەکان خۆیان لە کاکەییەکان دەزانن کە نیشتەجێی سەرەکییەکەیان کەرکووکە. 

## وشەڕەت
سەبارەت بە وشەڕەتی سارلی ڕوانگەیەکی یەکڵە لە دەستدا نییە:

ڕەشید یاسمی نووسیوە کە ناوی سارلی بەو ھۆکارە لەسەر ئەم خەڵکە دانراوە  کە کەسایەتییە ئایینییەکانی ئەوانە بەھەشتیان بە خەڵکی ھۆزەکە فرۆشتووە و چۆن کەسێک لەم ھۆزە شیاوی بەھەشت بوو، پێدەڵێن: **صار الی الجنە**؛ واتە چوو لە بەھەشتدا. تەیب تاھێری ئەم قسەیە بە قسەیەکی لایەنگرانە زانیوە.

تەیب تاھێری نووسیوە سارلییەکان کۆمەڵێک لە یارسانییەکانی دانیشتووی مووسڵن، لە شارەزوورەوە ھاتوونەتە بۆ مووسڵ و چۆنکە میری مووسڵ پەنای داون و ڕادەستی نەکردین، بە ئەوانە «صارلی» واتە «ھی خۆیەوە» گۆتووە.

ھەروەھا ئەم ڕوانگەش ھەیە کە وشەی «صارلی»، کورتکراوی «صارملی»یە، کە وشەی «صارم» لە تورکیدا بە واتای شمشێرە و لەلایەن تورکەکان ئەم ناوەیان پێدراوەتەوە. ئەگەر ئەم قسە ساغ بێت، ئەو ئەگەرە دێتە ئاراوە کە سارلییەکان پاشماوەکانی سەربزێویی سارم خانی کوردی ئێزیدی بوونە کە لە ساڵی ۹۱۲ی کۆچیی مانگی (١٥٠٦ی زایینی) دژ بە شا ئیسماعیل سەفەوی بە ھزرێکی ئایینی یاخی بوو. سارم خان کوردێکی ئێزیدی بوو و چل ھەزار ماڵ لە کوردە ئێزیدییەکان پشتیوانیان لێ دەکرد.

## کتێب و ئایینی سارلییەکان
ئایینی سارلییەکان شاراوەیە و سەبارەت بە بیر و باوەڕەکانیان زانیارییەکی لە بەر دەستدا نییە.

## ئەمانەش ببینە
* یارسان
* شەبەک (ئایین)
* ئێزیدی (ئایین)
* کاکەیی
* بەجۆران

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:یارسان لە باشووری کوردستان
ئەبوو سلێمان ناسر

**ئەبوو سلێمان ناسر** یان **نیمان سەلمان مەنسوور زەیدی** وەزیری جەنگی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق بووە.

ناوبراو شوێنی ئەبوو ئەییووبی میسری وەزیری جەنگی قاعیدە لە عێراق گرتەوە کە لەگەڵ سەرۆکی ڕێکخراوەکە ئەبووعومەر بەغدادی لە ئۆپەراسیۆنێکی ھاوبەشی ھێزە ئەمریکی و عێراقییەکان لە تکریت لە نیسانی ٢٠١٠ کوژران.

حکوومەتی عێراق دووپاتی کردەوە کە لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١١ ئەبوو سلێمانی کوشتووە، ناسیر لەوەتەی وەک وەزیری جەنگ ڕاگەیەندراوە ھیچ لێدوانێکی ئاشکرای نەداوە و نازانرێت لەو ڕێکخراوەدا چ ڕۆڵێکی ھەبووە، ئەگەر ھەبێت، لەو ڕێکخراوە پەرەی سەندووە بۆ دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام و یاخیبوونی خۆی لە دژی حکوومەتی عێراق بەھێزتر کردووە. ھەندێک لە ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە ئەو نەمردووە و لە ساڵی ٢٠١٤دا پۆستی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی سەربازی ڕێکخراوەکەی وەرگرتووە، لە شوێنی ئەبوو ئەیمەن عێراقی کە لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ لە ھێرشێکی ئاسمانی ئەمریکادا کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
ئەبوو فاتیمەی جەحیشی

**ئەبوو فاتیمەی جەحیشی** کە ناوی ڕاستەقینەی **نیعمەت عەبد نایف جبووری**یە، سەرەتا بەرپرسی ئۆپەراسیۆنەکانی داعش بووە لە باشووری عێراق پێش ئەوەی ڕوو لە باکووری شاری کەرکووک بکات. فەرماندەیەکی سەربازی بوو لە ناوچەی باشوور و ناوەڕاستی فورات لە دەوڵەتی ئیسلامی و ئەندامێکی دیاری پلەبەندییە.

زانیارییە بەردەستەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی ٢٠١٦ ئەبو فاتیمە لە ژیاندا بووە و بەشێک بووە لە بازنەی ناوەوەی ئەبووبەکر بەغدادی سەرۆکی ئەوکاتەی دەوڵەتی ئیسلامی، وەک جێگرەکەی لە پۆستی سەرکردەی گشتی بۆ عێراق کاری دەکرد. ناوبراو شوێنی ئەبوو موسلیم تورکمانی گرتەوە کە لە ١٨ی ئابی ٢٠١٥ بەھۆی ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئەمریکا لە نزیک مووسڵ کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
بەجۆران

**بەجۆران** کۆمەڵێکی ئایینییە کە وتراوە لەنێوان کوردەکان، لە باشووری کوردستان و لە سنوورەکانی لەگەڵ ڕۆژھەڵات و باکووری کوردستاندا دەژێن. ئەگەرچە تا ئێستاکە ھیچ لێکۆڵێنەوەیەک لە سەر ئەو کۆمەڵگا ئایینییە نەکراوە و ھیچ زانیارییەکی متمانەپێکراوێکیش لە بابەتیان لە بەر دەستدا نییە،‌ بەڵام ھەندێک سەرچاوە ئاماژەیان بەوانە کردووە و تەنانەت ناوەڕۆکی ئایینەکەشیان نزیک بە باوەڕەکانی یارسان و ھەروەھا شیعە زانیوە. سەرەڕای ئەو قسانە ھێشتا ھیچ سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوە سەبارەت بە بەجۆران لە بەر دەستدا نییە.

## کتێب و ئایین
ھەندێک سەرچاوە ئیدیعایان کردووە کە کتێبی پیرۆزی بەجۆران وەکوو کتێبی سارلی‌یەکان و شەبەکەکان بە زمانی فارسییە. ئەمە لە حەڵێکدایە کە کتێبی پیرۆزی ئایینی شەبەک بە ناوی *[[بوویرووق (شەبەک)|بوویرووق]]* یان کتێبی *مەناقیب* بە زمانی تورکیی تورکمانە عێراقییەکان نووسراوە، و سەبارەت بە ھەبوونی دەقە پێرۆزەکان لە نێوان سارلییەکان ھیچ زانیارییەک لە دەستدا نییە.

## ئەمانەش ببینە
* یارسان
* شەبەک (ئایین)
* ئێزیدی (ئایین)
* کاکەیی
* سارلی

## سەرچاوەکان

پۆل:ئایینەکانی کوردستان
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:یارسان لە باشووری کوردستان
ئەبوو عومەر ئەڵمانی

**ئەبوو عومەر ئەڵمانی** (بە ئەڵمانی: Abu Umar al-Almani) (١٩٨٦ – ٢٥ی ئازاری ٢٠١٧)، یەکێکە لە چەکدارانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، لە شاری شتوتگارت لەدایکبووە، لەژێر ناوی یامین ئەبوو زەید، لە شاری کۆنیگسوینتەر نیشتەجێ بووە و لە دامەزراوەی پەیوەندییەکانی ئەڵمانیا لە شاری بۆن کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠١٤ ئەڵمانیای بەجێھێشت بۆ ئەوەی شانبەشانی داعش شەڕ بکات، لە ڕێگەی تورکیاوە گەیشتە لایان و لە ساڵی ٢٠١٥ لەگەڵ ئەندامێکی دیکەی داعش دەرکەوت کە خەڵکی نەمساییە کە تێیدا دوو کەسی سووری دەکوژن. دواتر لە شەڕی تەبقە (٢٠١٧) کوژرا و یەکێک بوو لە سەرکردە دیارەکانی داعش لەو شەڕەدا لە دژی ھێزەکانی سووریای دیموکرات.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
شەبەک (دین)

**شەبەک** بە کۆمەڵێک لە باوەڕەکان و دابونەریتێک دەوترێت کە خەڵکی شەبەک لە باشووری کوردستان و لە دەوروبەری مووسڵ لە عێراق باوەڕیان پێ ھەیە. دەوترێت کە ھەندێک لە خەڵکی شەبەک خۆی بە شیعە و ھەندێک لەوانە خۆی بە سوننە پێناسە دەکات. بەڵام ئەمە لە حەڵێکدایە کە باوەڕ و نەریتە ڕاستەقینەکەیان لەگەڵ ئیسلام جیاوازە و تایبەتمەندییەکانێکی ھەیە کە لە کۆمەڵە ئایینییەکانی دراوسێیان جیایان دەکاتەوە. لە نێو ئەم نەریتە جیاوازانەدا دەتوانین ئاماژە بە نەریتی دانپێدانان ھاوشێوەی مەسیحییەت یان ڕێگەپێدراوبوون خواردنی مادە سەرخۆشکەرەکان لە ئایینی شەبەکدا بکەین. خەڵکی شەبەک ھەروەھا سەردانی مەزارگە ئێزیدییەکان دەکەن، بەڵام لە لایەکی ترەوە سەردانی شارە پیرۆزەکانی شیعەکان وەکوو کەربەلا و نەجەفیش دەکەن و فێرکارییەکانی شیعەکانیش پەیڕەوی دەکەن.

## مەزارگە
مەزارگەی سەرەکیی شەبەکەکان بارەگای شێخ شەھابەدین لە نێوان ھەردوو گوندی دزاوەر و تەوێڵەیە، کە بە شێخ شەھابەدینی دزاوەری یان شێخ شەھابەدینی بەغداییش ناوی ھاتووە.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* یارسان
* بەجۆران
* ئێزیدی (ئایین)
* کاکەیی
* سارلی
* بەعشیقە
* شەبەکی
* شەھابەدینی دزاوەری

پۆل:شەبەک
پۆل:یارسان لە باشووری کوردستان
مایکرۆسۆفت سەرفەیس

**مایکرۆسۆفت سەرفەیس** () بریتییە لە زنجیرەیەک کۆمپیوتەری کەسی و پۆرتەیبڵ(ھەڵگر) کە شاشەیەکی لەمسیان ھەیە کە لەلایەن کۆمپانیای مایکرۆسۆفتەوە دیزاین کراوە و ناسێنراوە و پەرەی پێدراوە و سیستەمی کارپێکردنی مایکرۆسۆفت ویندۆز بەڕێوەدەبات.

ئەم ئامێرە سەرەتا بە دوو مۆدێل بڵاوکرایەوە. ناوی مۆدێلی یەکەم بریتی بوو لە سەڕفەیس و مۆدێلی دووەم بریتی بوو لە سەرفەیس پڕۆفیشناڵ (پڕۆ) کە لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ پێشکەش بە بازاڕی ئەمریکا کرا. ئەمڕۆ زۆربەی سەرفەیشەکان خاوەنی پڕۆسێسەری ئینتێڵ و لەگەڵ سیستەمی کارپێکردنی ویندۆز ١٠ و ویندۆز ١١ ی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت دەگونجێت.

ئەم سیستەمە کارپێکردنانە ھەمیشە نوێن و ھێزێکی زۆر بەرزیان ھەیە بەھۆی ئەوەی ھەمان کۆمپانیایە کە ڕەقەکاڵا و نەرمەکاڵا دروست دەکات و وەشانی نوێی لاپتۆپی سەرفەیس ٩ پڕۆ.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٢
پۆل:مایکرۆسۆفت ویندۆز
پۆل:تابلێتەکان
تەھا یاسین ڕەمەزان

**تەھا یاسین ڕەمەزانی جزراوی** (٢٠ی شوباتی ١٩٣٨ لە مووسڵ، شانشینی عێراق - ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٧ لە کەمپی داد، کازمیە، بەغدا) سیاسەتمەدار و ئەفسەرێکی سەربازیی بە ڕەچەڵەک کوردی عێراقی بوو، کە لە مانگی ئازاری ١٩٩١ ھەتا ڕووخانی سەدام حوسێن لە نیسانی ٢٠٠٣ وەکوو یەکێک لە سێ جێگرەکەی ئەو لە دەسەڵاتدا بوو.

بە دوای ڕووخانی حکوومەتی سەدام، تەھا یاسین ڕەمەزان خرایە نێو لیستی عێراقییە داواکراوەکانی ئەمریکا و لە نێو کارتە یاریکردنەکانی عێراقییەکانی زۆر داواکراو وەکوو خشتێکی دە وێنا کرا. لە ١٩ی ئابی ٢٠٠٣ لە مووسڵ، لەلایەن شەڕوانانی یەکێتی نیشتمانیی کوردستانەوە دەستگیر و ڕادەستی ھێزە ئەمریکییەکان کرا.

تەھا یاسین ڕەمەزان یەکێک لە تۆمەتبارانی دادگایی ئەلدوجەیل لە دادگای تایبەتی عێراق بوو. لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦دا سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ دادگای تێھەڵچوونەوە، دۆسیەکەی گەڕاندەوە بۆ دادگا و وتی سزاکە زۆر نەرمە و داوای سزای لەسێدارەدانی بۆ کرد. لە ١٢ی شوباتی ٢٠٠٧دا سزای لەسێدارەدان بە ھەڵواسینی بەسەردا سەپێندرا. حوکمەکەی لە چوارەمین ساڵڕۆژی ھەڵمەتی ئەمریکا لەسەر عێراق، پێش بەرەبەیانی ڕۆژی ٢٠ی ئازاری ٢٠٠٧ جێبەجێکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:ئیعدامەکانی سەدەی ٢١ لەلایەن عێراقەوە
پۆل:لەسێدارەدراوانی عێراقی
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:بکوژە بەکۆمەڵەکانی لەسێدارەدراو
پۆل:سیاسەتمەدارە لەسێدارەدراوەکان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سەرۆکە حکومەتەکان کە دواتر زیندانی کران
پۆل:دیلەکانی جەنگی عێراق
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شەبەک
پۆل:بکوژە بەکۆمەڵەکانی خەڵکی عێراق
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان کە بۆ تاوان سزا دران
پۆل:بۆ تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی سزا دراوەکان
پۆل:بۆ تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی سزا دراوەکانی خەڵکی عێراق
پۆل:دیلەکانی جەنگی خەڵکی عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:ئەندامانی فەرماندەییی ھەرێمیی پارتی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی – ھەرێمی عێراق
پۆل:کارتی یاریی عێراقییەکان زۆر داواکراو
پۆل:بە ھەڵواسین لەسێدارەدراوەکان لەلایەن عێراق
پۆل:کەسایەتییەکانی پەیوەندیدار بە ڕاپەڕینی ١٩٩١
پۆل:تاوانبارانی پۆلیتیساید
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
شاشەلەمس

**شاشەلەمس** () بریتییە لە شاشەیەک کە دەتوانێت بەرکەوتنی تەنێک بە تایبەت پەنجەیەک دەستنیشان بکات، بە بەکارھێنانی تایبەتمەندییەکانی تەنەکە وەک ھێز، گەرمی، گواستنەوەی کارەبایی، ڕووناکی، ھتد. شاشەی لەمس لە پیشەسازییە جیاوازەکان و تەنانەت بەکارھێنانە گشتییەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرێت. تێکەڵکردنی شاشەیەکی لەمس شەفاف لەگەڵ شاشەیەک دەتوانێت ئامرازێکی گونجاومان پێبدات بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ ئامێرە جیاوازەکان. شاشەی لەمس تەکنەلۆژیای جیاواز بەکاردەھێنێت بەپێی ئەو تایبەتمەندییەی کە بۆ دیاریکردنی بەرکەوتن بەکاردێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سێرن
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە ئەورووپییەکان
سیلڤۆ، ئۆکلاھۆما

**سیلڤۆ**

شارێکە لە ویلایەتی ئۆکلاهۆما لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ، ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠دا ٣٣١ کەس بووە
. 

## پرسیارە وابەستەکراوەکان

* لیستی شارەکانی ئۆکلاهۆما

## سەرچاوەکان



پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ئەبوو ئەحمەد عەلوانی

**ئەبوو ئەحمەد عەلوانی**، ناوی ڕاستەقینەی **وەلید جاسم عەلوانی**یە، سەرکردەیەکی ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامییە و نەقیبی پێشووی دەزگای ھەواڵگری عێراق بووە لە سەردەمی سەددام حوسێن، سەرکردایەتی ئەنجومەنی سەربازیی لە ڕێکخرەوی دەوڵەتی ئیسلامیدا گرتە ئەستۆ. ھەواڵی پشتڕاستنەکراوەی کوشتنی لە پارێزگای سەلاحەدین لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١٤ بوو

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)
یەکەمین ئیمپراتۆریەتیی بابلی

**یەکەمین شانشینی بابلی** یان **ئیمپراتۆریەتی بابلی کۆن** یان **دەوڵەتی بابلی [[ئەمووری]]**، ١٨٩٤–١٥٣٠ پێش زایین، دوای ڕووخانی سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور و پاشەکشەکردنی ئیلامییەکان لەو وڵاتە، چەند دەوڵەتێک لە شارە جیاوازەکاندا دروستبوون یەکێک لەوان ئیسین بوو، ئەویتریان لارسا و سێیەمینیشان لە بابل بوو، ھەریەک لە ئورووک و ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور و ئێشنوننا ئارام و خۆراگڕ بوون، ھەروەھا خانەدانێکی سەربەخۆی خۆراگڕ فەرمانڕەوایی شانشینی ماری دەکرد، ململانێ لەسەر قۆرخکاری دەسەڵات لە نێوان ئەم دەوڵەتانەدا توند بوو و بۆ ماوەی نزیکەی سەدەیەک بەردەوام بوو تا بە سەرکەوتنی شاری بابل لە سەردەمی حامۆڕابی پاشای شەشەمدا کۆتایی ھات کە ھەموو شازادەکانی لەناوبرد و شارەکانیان لکاند بە شانشینی یەکگرتوو کە فەرمانڕەوایی تەواوی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی دەکرد و بە شانشینی بابلی کۆن ناسرابوو.

## شانشینی یەکەمی بابل
شانشینی بابلی ھەروەھا بە شانشینی ئەمۆرییەکانیش ناسراوە، پاشاکانی یازدە پاشا بوون کە زیاتر لە سێ سەدە (١٨٩٤–١٥٣١ پێش زایین) فەرمانڕەوایییان کردووە، لەم قۆناغەدا شارستانیەتی گەیشتە یەکێک لە لووتکە و خۆشگوزەرانییەکی تەواو، زمانی ئەکەدی بە شێوەزارە بابلییەکەیەوە بە تەواوی ڕۆژھەڵاتی نزیکدا بڵاوبووەوە و لەو سەردەمەدا قسەی پێدەکرا و دەنووسرا، زانست و مەعریفە و ھونەر پێشکەوت، بازرگانیش فراوانتر بوو بە ڕادەیەک کە لە مێژووی ئەم ناوچەیەدا ھاوتای نەبوو، ئیدارەی ناوەندی دەسەڵات بە یاسایەکی یەکگرتوو وڵاتی بەڕێوەدەبرد کە لەلایەن حەمورابییەوە بۆ ھەموو گەلانی ئەم ناوچەیە دەرچوو بوو.

## سومۆ ئاپوم
(١٨٩٤–١٨٨١ پێش زایین) ئەم شانشینەی لە بابل دامەزراند لە سەردەمێکدا کە شانشینی ئیسین و لارسا شەڕیان دەکرد بۆ دەسەڵاتی باڵا و وڵات، ئەم پاشایە شاری بابلی کردە پایتەختی خۆی کە نزیکەی نەوەد کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای بەغداوە دوورە، لەو سەردەمەدا شارێکی بچووک بوو، سنووری ناوچەی بابل و دیواری شارەکەی چاک کرد، ھەندێک بینای گشتی و پەرستگای لەوێ دروست کرد، کیش و سپار و شارەکانی تری ئەکەدی تەنیشت بابلی بۆ حوکمڕانی خۆی زیاد کرد.

## حامۆرابی
حامۆڕابی یەکێک بوو لە پاشاکانی بابل کە لە نێوان ساڵانی ١٧٩٢ ھەتا ١٧٥٠ پێش لەدایکبوونی یەسووع حوکمی دەکرد، حامۆڕابی پاشایەک بوو کە لە سەردەمی شەڕی دراوسێکاندا دەستی کرد بە نووسین و جێبەجێکردنی کردنی قانوون لە وڵاتەکەیدا، ئەم یاسایانەی حامۆڕابی بە یەکێ لە کۆنترین یاساکانی مرۆڤایەتی دا دەنرێت.

## سمسو ئیلۆنا
(١٧٤٩–١٧١٢ پێش زایین) بەناوبانگ بووە بە ھەڵکەندنی کەناڵ و بەرپەرچدانەوەی یەکێک لە لەشکرکێشییەکانی کاسییەکان.

## ئابی ئێشوو
(١٧١١–١٦٨٤ پێش زایین) شەڕی یەکێک لە شۆڕشەکانی کردییە لە ئەوپەری باشووری وڵات و شەڕی شارە دەریایییەکانی کردووە.

## ئامی دیتانا
(١٦٨٣–١٦٤٧ پێش زایین) چەندین فیتنەی سەرکوت کرد بە سەرکردایەتی شازادەکانی ھەندێک شاری باشوور.

## ئامی سادۆقا
(١٦٤٦–١٦٢٦ پێش زایین) دیوارێک لە باشوور دروست کرد بۆ پاراستنی بابل لە داگیرکاری باشوور.

## سامسۆ دیتانا
(١٦٢٥–١٥٩٤ پێش زایین)یازدەھەمین پاشای شانشینی یەکەمی بابل بووە، دوایین پاشاکانی بووە. لە سەردەمی ئەودا ھیتییەکان بە سەرۆکایەتی پاشایان (مارشاڵی یەکەم) ھێرشیان کردە سەر بابل و پایتەختەکەیان داگیرکرد و لەناویان برد و گەڕانەوە بۆ چیای تاورس کە بارکرابوون بە غەنیمەت و گەنجینەی بێشومار، ئەمەش لە ساڵی (١٥٣١ پێش زایین) بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژوو
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:بابل
پۆل:پێڕستەکانی پاشاکان
ویندۆز ١١

**ویندۆز ١١** () وەشانێکی سیستەمی کارپێکردنی ویندۆزی مایکرۆسۆفتە کە لەلایەن ئەم کۆمپانیایە پەرەی پێدراوە. ئەم وەشانەی لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ بە فەرمی پەردەی لەسەر لادرا.

## پەرەپێدان
دوای بڵاوبوونەوەی ویندۆز ١٠ لە ساڵی ٢٠١٥، مایکرۆسۆفت بە فەرمی ڕای گەیاند کە ئەم وەشانەی ویندۆز دەبێتە «کۆتا وەشانی ویندۆز». لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھەواڵێک بڵاوکرایەوە سەبارەت بە ئەگەری دیزاینکردنی ویندۆز ١١. لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ویندۆز ١١ بە فەرمی نمایشکرا.

ئێستا ویندۆز ١١ بە سیستەمی کارپێکردنی ویندۆز ١٠ دەگۆڕدرێت. ئەمەش وردە وردە دەکرێت، بەو پێیەی ڕاپۆرتەکانی مایکرۆسۆفت دەری دەخەن کە پشکی بەکارھێنانی ویندۆز ١٠ بۆ یەکەمجار لە ساڵانی ڕابردوودا گەیشتووەتە خوار ٧٠٪. لە ئێستادا ویندۆز ١١ پشکی ١٦ ی ھەیە.

سیستەمی کارپێکردنی بەناوبانگی خێزانی مایکرۆسۆفت بریتییە لە ویندۆز.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مایکرۆسۆفت ویندۆز
پۆل:سیستمی کارپێکردنی ئێکس٦٦-٦٤
پۆل:سیستمی کارپێکردنی ARM
پۆل:ئەندرۆید
تاسکبار

**تاسکبار** () بریتییە لەو بارە ئاسۆیییە کە بەزۆری لە خوارەوەی شاشەی کۆمپیوتەرەکەت لە ویندۆزدا دایە. تاسکبار چەندین ئەرکی گرنگ پێشکەش دەکات بۆ ئاسانکاری گەشتکردن و بەڕێوەبردنی ویندۆز و بەرنامەکان. ھەندێک لە ئەرکە سەرەکییە بریتیین لە: دەستپێکردنی بەرنامەکان: تاسکبار دەتوانێت ئایکۆنی بەرنامە دامەزراوەکان پیشان بدات بۆ دەستگەیشتنێکی خێرا بۆیان بە یەک کلیک؛ و بەڕێوەبردنی ویندۆز: لە تاسکبارەکەدا ویندۆزی کارپێکراو پیشان دەدات، ئەمەش ڕێگە بە بەکارھێنەر دەدات لە نێوانیاندا بگۆڕێت و بە ئاسانی بەڕێوەی ببات. سێرچ بار: تاسکبارەکە میوانداری سندوقی گەڕان دەکات کە ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدات بە خێرایی بەدوای فایل و بەرنامە و ڕێکخستنەکاندا بگەڕێن. ئاگادارکردنەوەی سیستەم: تاسکبار شوێنێک بۆ پیشاندانی ئاگادارکردنەوەکانی سیستەم و بەرنامەکان دابین دەکات. ئایکۆنی ناوچەی لاوەکی: تاسکبار دەتوانێت ئایکۆنی بچووک بۆ ئەو بەرنامانە پیشان بدات کە لە پاشبنەمادا کاردەکەن و بەردەوامن لە کارکردن بەبێ ئەوەی پێویست بکات بیانکەنەوە.

## سەرچاوەکان
*
پێڕستی دەستپێک

**پێڕستی دەستپێکردن** () بەشێکە لە ویندۆز کە نەخشەکی دەکەوێتە سەر تاسکباری سیستمی کارپێکردن. بە کردنەوەی پێڕستی دەستپێکردن دەتوانیت ئەو بەرنامە و نەرمەکاڵایانە ببینیت کە لە ویندۆزدا بەردەستن. لەگەڵ دامەزراندنی ھەر بەرنامەیەکی نوێ ئایکۆنەکەی لە پێڕستی دەستپێکردندا دادەنرێت. ھەروەھا دەتوانیت لە ڕێگەی پێڕستی دەستپێکردنەوە کۆمپیوتەرەکە بکوژێنیتەوە و بیخەوێنیت و دووبارە دابمەزرێنیتەوە.

پێڕستی دەستپێکردن بۆ یەکەمجار لە ویندۆز ٩٥ ناسێندرا.

## سەرچاوەکان
*
نۆمینۆن

**نۆمینۆن** وشەیەکی یۆنانییە بە مانای شتێ کە بابەتی ئاوەزین و فکرلێکردنەوە بێ. وشەکە تاکە و «کۆ»کەی دەبێ بە «نۆمینە».

ئیمانوێل کانت، لە پرۆژە فەلسەفییەکەی خۆیدا، نۆمینۆن -ی لە بەرامبەر فینۆمینۆن -ەوە داناوە. فینۆمینۆن یانی شتێ کە خۆی دەرخستووە و لە ڕێگەی ئەزموونی ھەستەکییەوە دەناسرێ و پێویست ناکا بیر لە بوونی بکرێتەوە. بە پێچەوانەوە، نۆمینۆن یانی شتێ کە ھەستەکان دەستیان پێ ناگا و تەنیا بە بیرکردنەوە و بەکارخستنی ئەقڵ بوونی خۆی ڕادەگەیەنێ.

ھەرچەند جیھانی شیاوی لێتێگەیشتن بە نۆمینۆن ئاخنراوە، بەڵام بە وتەی کانت مەعریفەی مرۆڤ قەت دەستی ناگاتێ و مرۆڤ ھەر تەنیا دەتوانێ فینۆمینۆن بناسێ.

## پێناسە
کانت خۆی نۆمینۆن -ی بە شێوەیەکی نەرێنی ناساندووە: نۆمینۆن بابەت و ئۆبژەیەکی ئاگایییە کە ئەزموونی ھەستەکی بەرھەمی نەھێناوە. بە پێوانەی بیروڕای کانت ئینسان جگە لە ھەستی ئەندامەکانی لەشی، ھیچ توانایی و لێھاتوویییەکی نییە بۆ بەدیکردن و دەرککردنی شتەکان. تەنانەت، ئینسان ناتوانێ پێش چاوی خۆی بھێنێ کە وەھا توانایی و لێھاتوویییەک دەبێ چۆن بێ. کەوایە، مرۆڤ زانایی و مەعریفەی نۆمیناڵی نییە. ھەموو مەعریفەی لە ئۆبژەکان دەبێ بنەڕەتی لە ئەزموونی ھەستەکیدا دانرابێ و بەم بۆنەوە ھەر دەگەڕێتەوە بۆ مەڵبەندی دیاردەکان یا فینۆمینە.

چەمکێکی دیکەش کە کانت بە کاری دێنێ و دژ بە فینۆمینۆن دایدەنێ چەمکی شت لە خۆیدا یا شت وەکوو خۆی -ە. کانت لە زۆر جێگادا ئاماژەیەکی وێڕایی بەوە دەکا کە نۆمینۆن و شت لە خۆیدا ھەرھەمانن. یانی ئەوەی کە لەوانەیە بە ھۆی ئەقڵەوە و بەبێ یارمەتیی ھەست ببینرێ ھەر ھەمان ئۆبژەیە کە لە پشتەوەی دیاردەیە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
ئەندازەیی لێکدانەوەیی

ئەندازەیی لێکدانەوەیی (بە ئینگلیزی: Computational geometry) دەتوانرێت وەک لێکۆڵینەوەی سیستماتیکی ئەلگۆریتم و پێکهاتەی داتا (بە ئینگلیزی: Data structure) بۆ تەنه (بە ئینگلیزی: Object) ئەندازەییەکان پێناسە بکرێت، بە گرنگیدان بە ئەلگۆریتمەکانی ئێکزەکت (بە ئینگلیزی: exact) کە بە شێوەیەکی ئەسمپتۆتیک (بە ئینگلیزی: Asymptotic) خێران. ئەندازەیی لێکدانەوەیی لە بواری دیزاین و شیکاری ئەلگۆریتمەکانەوە لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩٧٠ زایینی سەریهەڵداوە. گەشەی کردووە و بووەتە دیسیپلینێکی ناودار بە ژۆرناڵ و کۆنفرانسی تایبەت بە خۆی و کۆمەڵگەیەکی گەورەی توێژەری چالاک. سەرکەوتنی بوارەکە وەک دیسیپلینێکی توێژینەوە دەتوانرێت لە لایەکەوە لە جوانی ئەو کێشانەی کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە و چارەسەرەکانی کە بەدەست هێنراوەوە و لە لایەکی دیکەشەوە بەهۆی دۆمەینە زۆرەکانی کە بەکارهێنانەوە ڕوون بکرێتەوە-گرافیکی کۆمپیوتەر، سیستەمی زانیاری جوگرافی (GIS) ، ڕۆبۆتیک و ئەوانی تر-کە تێیدا ئەلگۆریتمەکانی ئەندازەیی ڕۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕن.

بۆ زۆرێک لە کێشە ئەندازەییەکان چارەسەرە ئەلگۆریتمییەکانی سەرەتایی یان خاو بوون یان سەخت بوون بۆ تێگەیشتن و بەجێهێنان.لە ساڵانی كۆتاییدا کۆمەڵێک تەکنیکى ئەلگۆریتمى نوێ پەرەیان پێدراوە کە زۆرێک لە ڕێگاکانی پێشوویان باشتر و ئاسانتر کردووە.

## سەرچاوەکان
M. de Berg, O. Cheong, M. van Kreveld, and M. Overmars, *Computational geometry*, 3rd ed. Berlin, Germany: Springer, 2008