ڕەوەندی موسڵمانان

وێنۆک|288x288پیکسڵ| نەخشەیەکی جیھانی کە ڕێژەی موسڵمانان لە ھەر وڵاتێکدا نیشان دەدات. ڕەوەند (لە ناوچە سەوزە تۆخەکاندا) بە دیارترین شێوە لە ڕۆژاوا دیارە.
**ڕەوەندی موسڵمان** ئەو گرووپە ڕەوەندە موسڵمانانەیە کە باوباپیرانیان لە ناوچە درێژخایەنەکانی جیھانی موسڵمانان و ماڵە نەتەوەیییەکانی گەلانی موسڵمانەوە کۆچیان کردووە، لەوانەش ئاسیا و ناوچەی فەلەستین و ئەوانی دیکە، ھەرچەندە بە شێوەیەکی سەرەکی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لەگەڵ بەشێک لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پێکدەھێنن.

## مێژوو
کۆیلە موسڵمانە ئەفریقییەکان لە کاتی بازرگانیکردن بە کۆیلە لە زەریای ئەتڵەسیدا ھێنرانە ئەمریکا. لە سەدەی نۆزدەھەمەوە موسڵمانان خۆبەخشانە دەستیان بە کۆچکردن کرد بۆ ئەمریکا، یاسای کۆچبەری و نەتەوەیی ساڵی ١٩٦٥ کۆچبەری زۆر بەڕووی کۆمەڵگا غەیرە سپیپێستەکاندا کردەوە بە گشتی.

لە ساڵانی شەستەکانەوە زۆرێک لە موسڵمانان کۆچیان کردووە بۆ ئەورووپای ڕۆژاوا. ئەوان وەک کۆچبەر، کرێکاری میوان، پەناخواز یان وەک بەشێک لە یەکگرتنەوەی خێزانەکان گەیشتوونەتە ئەوێ. لە ئەنجامدا ژمارەی موسڵمانان لە ئەورووپا بە شێوەیەکی بەردەوام بەرزبووەتەوە.

## دیمۆگرافیای ئێستا
توێژینەوەیەکی کۆمپانیای Pew Research لە ساڵی ٢٠٢٠دا مەزەندە دەکات کە نزیکەی ٨٠ ملیۆن موسڵمان ٢٩٪ی سەرجەم کۆچبەرە نێودەوڵەتییەکان پێکدەھێنن، کە کەمێک زیاترە لە ٢٥٪ی پشکی دانیشتووانی جیھان. زۆربەی ئەم کۆچبەرانە لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست - باکووری ئەفریقا (٤٠٪) چڕبوونەتەوە، دواتر ناوچەی ئاسیا و زەریای ھێمن (٢٤٪)، ئەورووپا (٢٠٪) و ئەفریقای ژێر سەحرا (١٠٪)، کە تەنھا ٦٪ لە ئەمریکای باکوورن. نزیکەی نیوەی دانیشتووانی کۆچبەرە موسڵمانەکان لە ئاسیا و زەریای ھێمن سەرچاوەیان گرتووە، یەک لەسەر سێی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا و ١٣٪ لە ئەفریقای ژێر سەحرا. سوریا زۆرترین ژمارەی کۆچبەرانی موسڵمانی تێدایە کە نزیکەی ٨٫١ ملیۆن کۆچبەرە، ئەمەش بەھۆی شەڕی ناوخۆی سووریاوە لە ساڵی ٢٠١١ەوە، ژمارەیەکی زۆریان کۆچیان کردووە بۆ تورکیا و لوبنان. ھیندستان دووەم گەورەترین سەرچاوەی کۆچبەرانی موسڵمانە کە نزیکەی ٦ ملیۆن کۆچبەران بەشداری دەکات، کۆچبەرانی ئەفغانستانیش نزیکەی ٥٫٥ ملیۆن کەسە، بە پلەی یەکەم لە ئێران و پاکستان، کە لە دەیان ساڵ لە ململانێ و ناسەقامگیری ھەڵھاتوون.

### وڵاتانی ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو
توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٠ی Pew Research تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە سعودیە، پێشەنگی کۆچبەرانی موسڵمانە، میوانداری نزیکەی ١٠٫٨ ملیۆن کۆچبەر دەکات، کە ١٣٪ی سەرجەم کۆچبەرە موسڵمانەکان لە جیھاندا پێکدەھێنێت. ھەروەھا شانشینییەکە لە پلەی سێیەمدایە لە کۆچی گشتیدا، نزیکەی ٤٠٪ی دانیشتووانەکەی لەدایکبووی دەرەوەی وڵاتن، کە زۆرینەی ڕەھایان (٨٠٪) موسڵمانن. لە نزیکەوە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی بەدوای خۆیدا دەھێنێت کە زیاتر لە ٦ ملیۆن موسڵمانی لەدایکبووی بیانی تێدایە، ئەمەش وای کردووە دووەم شوێنی بەناوبانگ بێت. ئیمارات ھاوشێوەی سعودیە، نەتەوەیەکی دەوڵەمەندی موسڵمانە و خواستێکی بەرچاوی لەسەر کاری بیانی ھەیە، کۆچبەرانی نێودەوڵەتی ٩٤٪ی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. زۆربەی کۆچبەرە موسڵمانەکان لە ھەردوو وڵات بە پلەی یەکەم لە ھیندستانەوە ھاتوون.

### لە ڕۆژاوا
#### کەنەدا
وەکوو کۆچبەران بە گشتی، کۆچبەرانی موسڵمان بە ھۆکاری جۆراوجۆر ھاتوونەتە کەنەدا. لەوانە خوێندنی باڵا، ئاسایش، دامەزراندن و یەکگرتنەوەی خێزان. ھەندێکی تر بۆ ئازادی ئایینی و سیاسی و سەلامەتی و ئاسایش ھاتوون و شەڕی ناوخۆ و گۆشەگیری و جۆرەکانی تری ململانێی مەدەنی و نەتەوەیی بەجێھێشتووە. لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کەنەدا بووە شوێنێکی گرنگی پەناگە بۆ ئەو کەسانەی کە لە شەڕی ناوخۆی لوبنان ھەڵھاتن. ساڵانی نەوەدەکان موسڵمانانی سۆماڵ لە دوای شەڕی ناوخۆی سۆماڵ گەیشتن و ھەروەھا بۆسنەیییەکان لە جیابوونەوەی یوگۆسلاڤیای پێشوو ھەڵھاتن. ھەرچەندە کەنەدا ھێشتا ژمارەیەکی بەرچاوی لە عێراقییەکان وەرنەگرتووە کە لە شەڕی عێراق ھەڵھاتوون؛ بەڵام بەگشتی نزیکەی ھەموو وڵاتێکی موسڵمان لە جیھاندا کۆچبەریان ناردووە بۆ کەنەدا – لە پاکستان و بۆسنە و ھەرزەگۆڤین و ئەلبانیا تا یەمەن و بەنگلادیش.

#### ئەورووپا
وێنۆک|مزگەوتی گەورەی پاریس، دوای جەنگی جیھانی یەکەم دروست کراوە.
ئیسلام دووەم گەورەترین ئایینە لە ئەورووپا لە دوای ئایینی مەسیحی. ھەرچەندە زۆربەی کۆمەڵگە موسڵمانەکان لە ئەورووپای ڕۆژاوا لە ئەنجامی کۆچبەری پێکھاتوون، بەڵام کۆمەڵگەی موسڵمانی ڕەسەنی ئەورووپی سەدان ساڵە لە باڵکان، قەوقاز، کریمیا و ناوچەی ڤۆڵگا ھەن.

لە ساڵی ١٩٩٠ تا ٢٠٢٠ ڕێژەی موسڵمانان لەنێو سەرجەم ئەو کۆچبەرانەی لە ئەورووپا نیشتەجێن لە ١٦٪ بۆ ١٨٪ بەرزبووەتەوە، بەمەش سێیەم گەورەترین گرووپی کۆچبەرانی ئایینی لە ئەورووپا. ئەم زیادبوونە بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ بەرزبوونەوەی ڕێژەی کۆچکردن لە جەزائیر و مەغریب و سوریا و تورکیا و پاکستانەوە. لە بەرامبەردا ڕێژەی ئەو کۆچبەرانەی کە لە ڕووی ئایینییەوە پەیوەندییان بە ئایین نەبووە کەمی کردووە، لەکاتێکدا پشکی مەسیحییەکان بە بەردەوامی ماوەتەوە. ئەم سەقامگیرییە لە نێوان مەسیحییەکان دەتوانرێت بەسترێتەوە بە شەپۆلەکانی پێشووی کۆچکردن لە ڕووسیا، کە زۆرێک لە تاکەکان دەگوازرێنەوە یان کۆچی دواییان کردووە.

ژمارەی وردی موسڵمانان لە ئەورووپا نادیارە بەڵام بەپێی خەمڵاندنەکانی Pew Forum, کۆی ژمارەی موسڵمانان لە ئەورووپا (بەبێ تورکیا) لە ساڵی ٢٠١٠ نزیکەی ٤٤ ملیۆن (٦٪ی کۆی دانیشتووان) بووە، لەنێویاندا ١٩ ملیۆن (٣٫٨٪ی دانیشتووان) لە یەکێتی ئەورووپا. توێژینەوەیەکی سەنتەری توێژینەوەی پیو لە ساڵی ٢٠١٠دا ئاماژەی بەوە کردووە کە ٢٫٧٪ی دانیشتووانی موسڵمانی جیھان لە ئەورووپا دەژین.

#### ئەمریکای لاتین
ڕاپرسییەک کە لەلایەن سەنتەری توێژینەوەی پیو لە  ئەنجامدراوە بۆیان دەرکەوتووە کە موسڵمانان ٠٫١٪ی سەرجەم دانیشتووانی ئەمریکای لاتین پێکدەھێنن. بە پشتبەستن بە خەمڵاندنەکانی تر، ١٠٠ ھەزار موسڵمان لە ئەمریکای لاتین ھەن، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەرازیل، مەکسیک، جامایکا و ئەرجەنتین چڕبوونەتەوە، لەگەڵ چڕبوونەوەی کەمتر لە ڤەنزوێلا، ھایتی، کۆڵۆمبیا و پاراگوای. زۆربەی ئەم موسڵمانانەی ئەمریکای لاتین لە یان لوبنانی، بە ڕەچەڵەک سوریان.

سوورینام زۆرترین ڕێژەی موسڵمانانی ھەیە لە ژمارەی دانیشتووانی بۆ ناوچەکە، بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢، ١٣٫٩٪ یان ٧٥٬٠٥٣ تاک. ئیسلام لەگەڵ کۆچبەرانی ئەندەنوسیا (جاڤا) و باشووری ئاسیا (ئەمڕۆ ھیندستان و پاکستان و بەنگلادیش) ھاتە سوورینام.

#### ئەمریکا
ئیسلام سێیەم گەورەترین ئایینە لە ئەمریکا (١٫١٪)، لە دوای ئایینی مەسیحی و جوولەکە. کۆمەڵەی ئامارناسانی ئۆرگانەکانی ئایینی ئەمریکا لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٧ی ئەمریکادا مەزەندەی کردووە کە ١٫١٪ (یان ٣٬٤٥٠٬٠٠٠) دانیشتووانی ئەمریکا موسڵمانن. لە ساڵی ٢٠١٧دا بیست ویلایەت کە زۆربەیان لە باشوور و ڕۆژاوای ناوەڕاستدان، ڕاپۆرتیان دا کە ئیسلام گەورەترین ئایینی غەیرە مەسیحییە.
وێنۆک| مزگەوتی دیربۆرن .
لە ساڵانی ١٨٨٠ تا ١٩١٤ چەند ھەزار موسڵمان لە ناوچەکانی پێشووی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و ھیندستانی بەریتانیاوە کۆچیان کرد بۆ ئەمریکا. ژمارەی دانیشتووانی موسڵمانانی ئەمریکا لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش زیادی کرد بەھۆی پەسەندکردنی یاسای کۆچبەری و نەتەوەیی ساڵی ١٩٦٥ کە کۆتایییەکانی پێشووی کۆچبەری ھەڵوەشاندەوە. نزیکەی لەسەدا ٧٢ی موسڵمانانی ئەمریکا کۆچبەرن یان «نەوەی دووەم». بەپێی ڕەگەز، لە ساڵی ٢٠١٤، ٣٨٪ سپی پێستی غەیرە ئیسپانی بوون (بە عەرەب و ئێرانییشەوە، لە ٣٢٪ لە ساڵی ٢٠٠٧)، ٢٨٪ ئاسیایی بوون (زۆربەی ھیندی، پاکستانی، و بەنگلادیشی، بەرزبوونەوەی لە ٢٠٪ لە ساڵی ٢٠٠٧)، ٢٨٪ ڕەشپێست بوون (کەمبوونەوەی لە ٣٢٪)، ٤٪ ھیسپانی بوون (کەمبوونەوەی لە ٧٪)، و ٣٪ لە ڕەگەزی تێکەڵ یان ڕەگەزی تر (لە ٧٪ دابەزیوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە ڕێژەی ڕەشپێستەکان بچووک بووبووەوە، لەکاتێکدا ڕێژەی سپیپێست و ئاسیایییەکان گەشەیان کردبوو، ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی کۆچبەرییەوە بوو چونکە زۆربەی موسڵمانە ڕەشپێستەکان ڕەشپێستی ڕەسەنی ئەمریکا بوون.

## پەیوەندی کۆمەڵایەتی
### ڕەوەندی موسڵمان و وڵاتانی دایک
یەکتربڕینی پەیوەندی نێوان ڕەوەندی موسڵمان لەگەڵ زێدی باوباپیرانی و پەیوەندی ڕەوەندی موسڵمان لەگەڵ پێکھاتە ئیسلامییە بیانییەکان وەک بەشێک لە ئومەتی جیھانی لەلایەن ھەندێک لە وڵاتانی میوانداری ڕەوەندەوە خرایە ژێر پرسیارەوە و زانایان ڕێگەی جیاواز پێشکەش دەکەن بۆ نزیکبوونەوە لە پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو پەیوەندییە.

### ڕەوەندی موسڵمان و وڵاتانی میواندار
#### لە ڕۆژاوا
موسڵمانان بوونەتە بەشێکی دانەبڕاو لە نزیکەی ھەموو وڵاتێکی ڕۆژاوایی. ھەندێک جار گەشتێک ھەیە بۆ گەڕان بەدوای لێکتێگەیشتن لە نێوان بەھاکانی کاریگەری ئیسلامی ڕەوەند و بەھا ڕۆژاوایییەکانی وڵاتانی میوانداریان؛ کۆچبەرانی موسڵمان لە ئایینەکانی کەمینەکان (وەک ئەحمەدییەکان) دەرکەوتووە کە خێراتر لە ئاسمیلەکردن لەگەڵ نۆرمەکانی کولتووری ڕۆژاوادا لە چاو کۆچبەرانی ئایینەکانی زۆرینە (وەک ئیسلامی سوننە).

ھەندێک لە وڵاتانی ئەورووپی بزووتنەوەی پۆپۆلیستی ڕاستڕەوی توندڕەویان لە دژی موسڵمانان گەشەسەندووە، وەک لەگەڵ گێرت ویلدەرز لە ھۆڵەندا. لە ڕاپرسییەکی مانگی شوباتی ٢٠١٧دا کە لە ١٠ وڵاتی ئەورووپی ١٠ ھەزار کەسی تێدا ئەنجامدرا لەلایەن چاتام ھاوسەوە دەرکەوت کە بە تێکڕا زۆرینە (٥٥٪) دژی کۆچی زیاتری موسڵمانان بوون، بە تایبەتی دژایەتی لە ژمارەیەک وڵاتدا بەرچاو بوو: پۆڵەندا (٧١٪)، نەمسا (٦٥٪)، ھەنگاریا (٦٤٪)، بەلجیکا (٦٤٪)، و فەرەنسا (٦١٪). جگە لە پۆڵەندا، ھەموو ئەوانە بەم دوایییە تووشی ھێرشی تیرۆریستی جیھادی بوون یان لە ناوەندی قەیرانی پەنابەران بوون. لە نێو ئەوانەی دژی کۆچی زیاتری موسڵمانانن، ٣/٤ خۆیان وەک لای ڕاستی سپێکتری سیاسی پۆلێن دەکەن. لەوانەی کە خۆیان وەک لای چەپی سپێکتری سیاسی پۆلێن دەکرد، ١/٣ پشتگیریان لە وەستان دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام بەپێی وڵات
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە