open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ناوچەکانی ئیسرائیل

وێنۆک|ناوچەکان، ژێرناوچەکان و ھەرێمە سروشتییەکانی دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠١٨
وێنۆک|ڕاست|چڕیی دانیشتووان بەپێی ھەرێمە سروشتییەکان، ژێرناوچەکان و ناوچەکان لە ساڵی ٢٠١٨ (سنووری ئەستوورتر ئاماژەیە بۆ پۆلێکی بەرزتر)

**ناوچەکانی ئیسرائیل** لە شەش ناوچەی کارگێڕیی سەرەکی پێکدێن، کە بە عیبری وەک **مێخۆزۆت** (מְחוֹזוֹת؛ خوێندنەوە. מָחוֹז، مەخۆز) و بە عەرەبی وەک **[[مەنتیقە]]** ناسراون. ھەروەھا ١٥ ژێرناوچە لە ئیسرائیل بوونیان ھەیە کە لە عیبریدا بە نەفۆت (נָפוֹת؛ خوێندنەوە. נָפָה، نەفا) و لە عەرەبیدا بە قەزا ناسراون. ھەر ژێرناوچەیەک زیاتر دابەش دەکرێت بەسەر ھەرێمە سروشتییەکاندا، کە بەسەر بەشەکانی ئاستی ئەنجومەندا دابەش دەکرێن: لەوانە شارەکان، شارەوانییەکان یان ئەنجومەنە ھەرێمییەکان.

دابەشکردنی ئێستا بەسەر ناوچەکان لە ساڵی ١٩٥٣دا دانراوە، بۆ جێگرتنەوەی ئەم دابەشکردنانەی کە لە دەسەڵاتی بەریتانیاوە مابوونەوە. لەو کاتەوە ھەتا ئێستا وەک خۆی ماوەتەوە؛ دووەم ڕاگەیاندنی سنووری ناوچەکان کە لە ساڵی ١٩٥٧دا دەرچووە ھەتا ساڵی ٢٠٢٣ وەک خۆی مایەوە، تەنیا سنوورەکانی ئێستای کە لە شوێنی خۆیانن دووپات کردەوە.

ئامارەکانی ئەم بابەتە لەسەر بنەمای ژمارەکانی نووسینگەی ناوەندیی سەرژمێرییەکانی ئیسرائیلە و بەمجۆرە ھەموو ئەم شوێنانەی لەژێر دەسەڵاتی مەدەنیی ئیسرائیلدان بە ناوچە داگیرکراوەکان لەلایەن ئیسرائیلیشەوە دەگرێتەوە. بۆیە ژێرناوچەی جۆلان و چوار ناوچە سروشتییەکەی ھەرچەندە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و کۆمەڵگای نێونەتەوەیییەوە وەک بەشێک لە ئاخی ئیسرائیل دانی پێنەنراوە، بەڵام لە ژمارەی ژێرناوچەکان و ناوچە سروشتییەکاندا جێیان گرتووە. بە ھەمان شێوە، ژمارەی دانیشتووان لە خوارەوە بۆ ناوچەی ئورشەلیم بە قودسی ڕۆژھەڵاتەوە ھەژمار کراوە کە لکاندنی بە ئیسرائیل لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان و کۆمەڵگای نێونەتەوەیییەوە بەفەرمی نەناسراوە. بەڵام ناوچەی یەھوودا و سامەرە لە ژمارەی ناوچەکان و ژێرناوچەکاندا دانەنراوە چونکە ئیسرائیل دەسەڵاتی مەدەنیی خۆی لەم بەشەی کەناری ڕۆژاوادا بەکار نەھێناوە.

## کارگێڕی
ناوچەکان ھیچ جۆرە دامەزراوەیەکی ھەڵبژێردراویان نییە، ھەرچەندە خاوەنی چەندین ئەنجومەنن کە لە نوێنەرانی وەزارەتەکانی حکوومەتی ناوەندی و دەسەڵاتە خۆجێیییەکان بۆ مەبەستی پلاندانان و بیناسازی پێکھاتوون. بەڕێوەبردنیان لەلایەن کۆمیساری ناوچە کە لەلایەن وەزیری ناوخۆوە دەستنیشان دەکرێت ئەنجام دەدرێت.  هەروەها هەر ناوچەیەک خاوەن دادگایەکی ناوچەیە.

بەو پێیەی کۆمیساریای ناوچەکان بە بەشێک لە بیرۆکراسیی وەزارەتی ناوخۆ دادەنرێت، تەنیا کاتێک دەتوانن ئەم ئەرکانە کە لە چوارچێوەی ئەرکەکانی وەزارەتەکانی ترەوە جێیان گرتووە ئەمجام بدەن، کە وەزیری پەیوەندیدار دەسەڵاتیان پێبدات. ئەم مۆڵەتە بە دەگمەن دەدرێت، چونکە وەزارەت و دامەزراوەکانی تری حکوومەت (بۆ نموونە وەزارەتی تەندروستی و پۆلیس) سیستەمی جیاوازیی خۆیان لە ناوچەکاندا دادەمەزرێنن.

## پێڕستی ناوچەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان
پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان
پۆل:دابەشکارییەکانی ئیسرائیل
لەشکرکێشییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر توولکەرم

**لەشکرکێشی شاری توولکەرم** زنجیرەیەک لەشکرکێشی و لەشکرکێشی سەربازی بەرفراوانی ئیسرائیلە کە لە ساڵی ٢٠٢٣ ەوە تا ئەمڕۆ بەردەوامی ھەیە، لەو ماوەیەدا شاری توولکەرم و دوو کەمپی شارەکە (کەمپی توولکەرم و کەمپی نوور شەمس) داگیرکران، وەک سوپای ئیسرائیل دەڵێت شارەکە مۆڵگەیەکی تیرۆریستانی کەتیبەی توولکەرمە. لەشکرکێشییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر توولکەرم پێش شەڕی تۆفانی ئەقسا بووە کە لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ سەریھەڵدا و لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێرشەکان بە توندوتیژتر بەردەوام بوون.      

ئەم لەشکرکێشییە بووە ھۆی کوژرانی ژمارەیەکی زۆر لە فەلەستینییەکان و وێرانکارییەکی بەرفراوان لە گەڕەکەکانی توولکەرم و دوو ئۆردووگاکەیدا لێکەوتەوە. ئەو وێرانکارییە لە کەرتی ڕۆژاوا لە مێژووی ململانێی فەلەستین و ئیسرائیلدا بێ وێنەی بوو.  بولدۆزەری سەربازی ئیسرائیل، بەشدارییان لە ڕووخاندنی شەقامەکان، ژێرخانی ئابووری، بینا و ئۆتۆمبێلەکان کرد. کەتیبەی توولکەرم بە تەقاندنەوەی دەیان تەقەمەنی سوپای ئیسرائیلی کردە ئامانج. لەکاتی لەشکرکێشیەکەدا چەندین سەرباز و ئەفسەری ئیسرائیل کوژران و ژمارەیەک چەکداری دیکەی سوپای ئیسرائیل بریندار بوون کە دیارترینیان فەرماندەی فیرقەی کەناری ڕۆژاوا و فەرماندەی لیوای کەناری ڕۆژاوای باکوور بوو کە لیوای مێناشە بوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئۆپەراسیۆنی دەرەوەی سندووق

**ئۆپەراسیۆنی بووستان**  () ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بوو بۆ سەر ڕیاکتۆرێکی ئەتۆمیی گومانلێکراو  لە پارێزگای دێرەزۆر لە سووریا دوای نیوەی شەو (بە کاتی ناوخۆیی) لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٧.

لە ٢٦ی ئەیلولی ٢٠١٧، ھێزەکانی سوریای دیموکرات (ھەسەدە)- ھاوپەیمانییەک لە شەڕڤانانی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و شەڕڤانانی عەرەبی سوننە دژە ئەسەد و میلیشیا ھۆزەکانی سوننە کە لەلایەن پێداویستییە سەربازییەکانی ئەمریکا و ھێزی ئاسمانی پشتیوانی دەکرێن- شوێنی ئەتۆمی کەبیریان گرت، کە دەکەوێتە بەری باکووری ڕووباری فورات لە نێوان ڕەققە و دێرەزۆر، دوای پاشەکشەی دەوڵەتی ئیسلامیی لە باکووری پارێزگای دێرەزۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
کەمەرە

**کەمەرە** یان **کەمبەرە** جۆرێکە لە خشڵی ژنانی کوردە. کەمەرە پشتێنێکی زێڕ یان زیوی گۆدارە کە ژنان بە پشتیان دەیبەستن. کەمەرە لە ھەندێک ئەڵقەی زێڕ پێکھاتووە کە بە تەنیشت یەکەوە لکاون.

## لە فۆلکلۆردا
لە فۆلکلۆری کوردیدا زۆر بە کەمەرە ئاماژە کراوە.

* *کەمەرە و لوولە ھاڕەی دێت، سک لە برسا قۆڕەی دێت*
ئەمە بەو کەسانە دەوترێت کە خشڵ و شتی جوان ئەکەن بەخۆیاندا بەڵام وەکی تریش ھەژارەو برسین.

## ئەمانەش ببینە
* شیتەک
* ناوچاویلە
* حێلومێخەک
* مێخەکبەند
* سەردەست و سەرقۆڵ
* بازیبەند و قوڵبەند
* بازنە
* شامڕەخت
* شۆڕابە
* پڵپڵە
* کرمەک
* ملە لیرە
* لاگیرە
* گۆبەرۆک
* بەرباخەڵ
* لوولە
* پاشەسەر
* جلی کوردی

## سەرچاوەکان

پۆل:خشڵ
پۆل:جلی کوردی
کرمەک

**کرمەک**، **کرمک** یان **کرمەکە** جۆرێک خشڵی باو لەنێو ژنانی کوردە. کرمەک لە شێوەی کرمە، بۆیە پێی دەڵێن کرمەک. 

کرمەک زۆرتر بۆ ملوانکە، پشتوێن و بەرچەنە بە کار دێت. ھەروەھا ھەندێک جار بە بەرچەنەش -کە خشڵێکە بە بەر چەنەگەدا دێ و لە دوو لا لەسەر دەدرێ- کرمەک دەڵێن.

## لە وێژەی کوردیدا
لە وێژەی کوردیدا زۆر بە کرمەک ئاماژە کراوە.

* ھێمن:

## ئەمانەش ببینە
* شیتەک
* ناوچاویلە
* حێلومێخەک
* مێخەکبەند
* سەردەست و سەرقۆڵ
* بازیبەند و قوڵبەند
* بازنە
* شامڕەخت
* شۆڕابە
* پڵپڵە
* کەمەرە
* ملە لیرە
* لاگیرە
* گۆبەرۆک
* بەرباخەڵ
* لوولە
* پاشەسەر
* جلی کوردی

## سەرچاوەکان

پۆل:خشڵ
پۆل:جلی کوردی
گەڕەک

[وێنۆک|270x270پیکسڵ|گەڕەکی چێڵسی لە شاری [مانھاتن لە شاری نیویۆرک]]
**گەڕەک** یان **تاخ** کۆمەڵگەیەکی ناوچەییە لە ڕووی جوگرافییەوە لەناو شارۆچکە، شار، گەڕەک یان ناوچەیەکی گوندنشین گەورەتر، ھەندێکجار لە یەک شەقام و بیناکانی یەک ڕیز پێکدێت. زۆرجار گەڕەکەکان کۆمەڵگەی کۆمەڵایەتین کە کارلێکی ڕووبەڕووی بەرچاویان لە نێوان ئەندامەکاندا ھەیە. توێژەران لەسەر پێناسەیەکی ورد کۆک نەبوون، بەڵام ئەمانەی خوارەوە ڕەنگە وەک خاڵی دەستپێک بێت: "گەڕەک بەگشتی لە ڕووی فەزایییەوە وەک ناوچەیەکی جوگرافیای دیاریکراو و لە ڕووی کارایییەوە وەک کۆمەڵێک تۆڕی کۆمەڵایەتی پێناسە دەکرێت. کەواتە گەڕەکەکان ئەو یەکانەن کە تێیدا کارلێکی کۆمەڵایەتی ڕووبەڕوو ڕوودەدەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:گەڕەکەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیتالی
ئوسەید کوڕی حوزەیر

**ئوسەید کوڕی حوزەیر ئەوسی** ()یەکێک لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد و سەرۆکی ھۆزی ئەوس بووە لە شاری مەدینە پێش موسڵمانبوونی. سەرکردایەتی ھۆزی ئەوسی لە بابیەوە بۆ ماوەتەوە کە شەڕکەرێکی بەتوانا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:مردووانی ٦٤٠
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:نێژراوانی بەقیع
محەممەد عابید سیراجەددینی

**محەممەد عابید سیراجەددینی** (١٩٢٧ لە بیارە - ) لە کەسایەتی ئایینییەکانی ڕێبازی نەقشبەندی، شاعیر و سیاسەتوانی کوردە. ئەو نوێنەری سنە لە خولی بیست و سێھەمی ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانیی ئێران بووە.

## ژیان
محەممەد عابید سیراجەددینی لە ساڵی ١٩٢٧ لە بیارە لە باشووری کوردستان لەدایک بوو. بنەماڵەی لە کەسایەتییە ئایینییەکانی ڕێبازی نەقشبەندی بوون و محەممەد عوسمان سیراجەدینی دووەم مامی بوو. ئەو پەیوەندییەکی ھەرە نزیکی لەگەڵ مامی ھەبوو و لە زۆربەی دانیشتەکاندا وتاری دەگوت. سیراجەددینی لە بواری یاسای دادوەری و دەروونناسیی پەروەردەیی وانەی خوێند و بڕانامەی دکتۆرای وەرگرت. ئەو لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا زەواجی کرد و چوار منداڵی ھەبوو.

بە دوای سەرکوتکردنی کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ حکوومەتی پاشایەتیی پەھلەوی بۆ کاریگەریدانان لە سەر بیری گشتیی کوردەکان ڕادیۆی کوردیی تارانی دامەزراند و محەممەد عابید سیراجەددینی بوو بە سەرپەرشتی ڕادیۆ. لەو سەردەمەدا بوو کە سیراجەددینی مۆلەتی کارکردن لە ڕادیۆی بە حەسەن زیرەک نەدا و ئەو بەناچار چوو بۆ بەغدا و لە ڕادیۆی کوردیی بەغدا گۆرانیی وت.

ھەروەھا دواتر لەنێوان ساڵانی ١٩٥٩-١٩٦٣ حکوومەتی پەھلەوی لە تاران ڕۆژنامەیەکی کوردی بە ناوی *[[کوردستان (ڕۆژنامە ١٩٥٩)|کوردستان]]*ی بڵاو کرد کە عەبدولحەمید بەدیعوززەمانی کوردستانی بەڕێوەبەر و بەرپرس و محەممەد عابیدی سیراجەددینی سەرنووسەری بوون.

محەممەد عابید سیراجەددینی ھەروەھا نوێنەری سنە لە خولی بیست و سێھەمی ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانیی ئێران (١ی ئەیلوولی ١٩٧١ ھەتا ٧ی ئەیلوولی ١٩٧٥) بوو.

## شیعر
سیراجەددینی شیعریش نووسیوە و شیعرەکانی بە زمانەکانی سۆرانی، گۆرانی و فارسی لێ بەجێ ماوەتەوە. ئەو ھەروەھا ھەندێک لە شیعرەکانی سەعدی و حافزی لە فارسی وەرگێڕاندووەتە سەر زمانی کوردی. ھەندێک لە شیعرەکانی سیراجەددینی لەلایەن گۆرانیبێژانی کورد وەکوو مەزھەر خالقی، حەسەن زیرەک و ... خوێندرانەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:خەڵکی بیارە
پۆل:نەقشبەندی
پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ھەورامی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
کوردستان (ڕۆژنامە ١٩٥٩)

**کوردستان** ڕۆژنامەیەک بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٩ (١٣٣٨ی ک.خ) ھەتا ١٩٦٣ (١٣٤٢ی ک.خ) لەلایەن حکوومەتی پەھلەوی لە تاران بە شێوەی ھەفتەیی چاپ و بڵاو دەکرا. بەڕێوەبەر و بەرپرسی ڕۆژنامەکە عەبدولحەمید بەدیعوززەمانی کوردستانی و سەرنووسەری محەممەد عابید سیراجەددینی بوون.

لە ڕۆژنامەی کوردستان جگە لە کوردیی سۆرانی بابەتەکانێک بە شێوەزارەکانی کوردیی باشووری (کرماشانی)، گۆرانی (ھەورامی) و کرمانجیش بڵاو دەکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بڵاڤۆکەکان، دامەزرانی ١٩٥٩
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەکان بە زمانی کوردی
لوولە (خشڵ)

**لوولە** یان **لوولەی حرز** لوولەیەکی کانزایی زۆرتر لە زیوە کە نووشتە و دوعای چاوەزاری تێدەخەن. لوولە لە زۆربەی وڵاتە ئیسلامییەکان لەنێوان خەڵک باو بووە و تایبەت بە کورد نییە، بەڵام ھەندێک لە لوولە ڕازاوەکان وەکوو خشڵ بە کار دێن و لە سەر جلی کوردی دەبەسترێن.

## لوولەی چاوەزار
لوولەوزنجیر لە کۆندا بۆ تێخستنی دوعای چاوەزاری زۆر باو بووە. بۆ نموونە کەسێک کە منداڵی بۆ نەماوە یان ژنێک کە منداڵی لە بار بچوایە، دوعاکەی دەکردە لوولەکەوە.

## لوولەی خشڵ و زیوەر
لوولە لە زەرد، زیو یا زێڕ ساز دەکرێ، ھەندی ٦ تا ٨ سانتیمیتر درێژە و مەودای زارکی تا دوو سانتیمیترە. سەرێکی لوولەکە بەستراوە و سەرێکی زارکی ھەیە و دەرپۆشی لە سەرە. دوو قڵفەی لە تەنیشتەوە بۆ کراوە و بە قەیتانی ئاوریشم یان زنجیری زیڕ دەخرێتە ملەوە و وەکی ملوانک تا نزیکی پشتوێن شۆڕ دەبێتەوە.

## لە وێژەی کوردیدا
لە وێژە و فۆلکلۆری کوردیدا بە لوولەی حزر وەکوو خشڵێک ئاماژە کراوە.

* *[[کەمەرە]] و لوولە ھاڕەی دێت، سک لە برسا قۆڕەی دێت*
ئەمە بەو کەسانە دەوترێت کە خشڵ و شتی جوان ئەکەن بەخۆیاندا بەڵام وەکی تریش ھەژارەو برسین.

* قانع:

## ئەمانەش ببینە
* شیتەک
* ناوچاویلە
* حێلومێخەک
* مێخەکبەند
* سەردەست و سەرقۆڵ
* بازیبەند و قوڵبەند
* بازنە
* شامڕەخت
* شۆڕابە
* پڵپڵە
* کرمەک
* ملە لیرە
* لاگیرە
* گۆبەرۆک
* بەرباخەڵ
* کەمەرە
* پاشەسەر
* جلی کوردی
* چاوەزار

## سەرچاوەکان

پۆل:خشڵ
پۆل:جلی کوردی
کلکەوانە

[upright=1.35|thumb|کلکەوانە بە نقیمی [یاقووت]]
**کلکەوانە** ئاڵقەیەکی خڕە کە بۆ لەبەر کردن لە قامکەکان وەک خشڵ بۆ ڕازاندن، بەزۆری لە کانزا دروست دەکرێت. کلکەوانە ڕەنگە لە ھەر ماددەیەکی ڕەق دروست بکرێت: دار، ئێسک، بەرد، کانزاکان بەتایبەت زەرد، زیو و زێڕ، شووشە، یەشت، بەردە بەنرخەکان یان پلاستیک. ھەروەھا ڕەنگە بە بەردە بەنرخەکان وەکوو ئەڵماس، یاقووت، یاقووتی شین یان زمڕوت) یان لەگەڵ جۆرەکانی تری بەرد یان شووشە برازێنرێت.

ھەرچەندە ھەندێک کەس کلکەوانە وەک ڕازاندنەوەیەکی سادە یان وەک نمایشێکی بەرچاوی سامان و سەروەت لەبەر دەکەن، بەڵام کلکەوانە ئەرکی ھێماداری ھەیە و بۆ پێشاندانی ھاوسەرگیری، پێگە یان دەسەڵاتی بەرز لە کەڵتوورە جیاجیاکان، ئەندامێتی لە ڕێکخراوێکدا و ھەندێک کارکردێکی ھاوشێوەش بە کار دەچێت.

## ناو
زاراوەی *کلکەوانە* بۆ خۆی ھەر بە تەنیا بۆ ئەو زێڕینگەرییانەی ئاماژە دەکرێت کە لەسەر پەنجە یان خۆ کلک لەبەر دەکرێن؛ ھەروەھا ئەگەر ئاڵقە وەک زینەتێک لە شوێنێکی تر لەبەر بکرێت، بەشی جەستە لە چوارچێوەی ئەو زاراوەیەدا دیاری دەکرێت، بۆ نموونە، گوارە، لووتەوانە، ئەڵقەی مل، بازووبەند و کلکەوانەی پەنجەی پێ.

لە شێوەزار و زمانە کوردییەکاندا جگە لە وشەی *کلکەوانە*، ئەم وشانەش بۆ ئەم مەبەستە بە کار دەچێت:

ئەموستەویلە، ئەموستیلە، ئەنگوستەویلە، ئەنگوسەوێڵە، ئەنگوستیلە، ئەنگوشتەری، ئەنگوشتەویڵە، ئەنگشتانە، ئەنگولیسک، ژیگیر، قامکەوانە، کلکاز، کلکانە، کلکاونە، کلکوانە، کلکەوانە، کولکانە، کۆلکانە، گشتانە، گشتر، گوستیل، گوستیلک، گوستیلە، گێشتۆنە، ھنگلیسک، ھنگوستیل، ھنگوستیلک، ھنگولیسک، ھونگوستیل، ھونگوستیلک، ھونگولیر، ھونگولیسک، ھەنگوستیل، ھەنگوستیلک، ھەنگوستیلە، ھەنگولیسک.

ھەروەھا بە پارچەبەرد یان ھەر شتێک کە بۆ ڕازاندنی کلکەوانە لەسەری دابنرێت *نقیم* دەڵێن و ھەروەھا لە شێوەزار و زمانە کوردییەکان وشەکانی خوارەوەش بۆی باوە:

بەردە‏ئەموستیلە، خاش، قاژ، قاش، مۆرخانە، مۆرخوانە، نقیم، نقیمی ئەنگوستیلە، نگین، نەقیم، نەقیمە، خاتم.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەنجەکان
پۆل:خشڵ
تیریگان

**تیریگان** (کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، *ti-ri₂-ga-a-an تی-ری<sub>٢</sub>-گا-ا-ان*) نۆزدەھەمین و دوا فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە سۆمەر کە لە "*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوەکراوە. بەپێی *SKL*: تیریگان جێنشینی سیوم بووە. تیریگان بۆ ماوەی ٤٠ ڕۆژ حکومڕانیی کرد پێش ئەوەی شکستی پێبھێنرێت لەلایەن ئۆتۆحیکالەوە لە ئورووک، نزیکەی ٢٠٥٠ پێش زایین.

## پێڕستی پادشاکانی سۆمەری
بەپێی پێڕستی *پادشاکانی سۆمەری*:تیریگان بۆ ماوەی ٤٠ ڕۆژ حوکمڕانیی کرد. ٢١ پادشا؛ ١٢٤ ساڵ و ٤٠ ڕۆژ حوکمڕانییان کرد. پاشان لەشکری گوتیۆم شکستی ھێنا و پاشایەتی بردرایە ئورووک.

## لەوحەی سەرکەوتنی ئۆتۆحیکال
چەپ|وێنۆک|258x258پیکسڵ|لەوحەی سەرکەوتنەکەی ئۆتۆ-حیکال (ئوتو-ھنگال) AO 6018 (وێنە و نووسینەوەی پێشەوە).
تیریگان لە لەوحەی سەرکەوتنی نەمێسیس و جێنشینەکەیدا، ئوتو-ھنگال (کە بە ئوتو-خێگال و ئوتو-ھێگال ناسراوە) بە شێوەیەکی بەرفراوان باسکراوە. چیڕۆکی لەوحەی سەرکەوتنی ئۆتۆ-حیکال:باسی نووسینەکە بریتییە لەوەی ئۆتۆحیکال لە نووسینەکەدا پڕۆپاگەندەی کۆن و تاوان دەخاتە پاڵ گۆتییەکان (کە بە باو و باپیری کورد دادەنرێن)، ھەروەک لە یەکەمدا تاوانباریان دەکات بە:

* ھێرشکردنە سەر خوداوەندەکان
* بردنی پاشایەتیی سۆمەر بۆ شاخ (دەسەڵات دزین)
* پڕکردنی سۆمەر لە خراپەکاری
* دزینی ژن لە مێردەکانیان
* دزینی منداڵ لە دایک و باوکیان
* بڵاوکردنەوەی توندوتیژی لە ھەموو شوێنێک

**ئینلێلی خوداوەندی سۆمەر فەرمانی پێدەکات مامەڵە بکات و ھەڵوێست بنوێنێت:**

ئێنلیل فەرمان بە ئوتو-ھنگال دەکات کە گۆتییەکان بسڕێتەوە و پاشایەتی بگەڕێنێتەوە بۆ سومەر.

دەچێتە لای ئینانا (خودای شەڕ و خۆشەویستی): داوای لێدەکات ھاوپەیمانیی خۆی بێت، بە "شێری شەڕ" ناوی دەبات کە خاکە بیانییەکان دەشکێنێت.

**گۆتییەکان لە سەردەمی شا تیریگان**: تیریگان ڕووبار و ڕێگا و زەوییە کشتوکاڵییەکان دەگرێت — لە بنەڕەتدا سۆمەر دەشکێنێت. بەڵام کاتێک ئوتو-ھنگال نێردراوێک دەنێرێت، تریگان بەبێ شەڕێکی زۆر خۆی ڕادەستی دەکات.

**دەستگیرکردنەکەی تریگان:**

تیریگان و ھاوسەرەکەی و منداڵەکانی لە دابروم دەگیرێن. زنجیریان لەسەر دادەنێن و چاویان بەستن. ئوتو-ھنگال دەیخاتە بەردەم خوداوەندی خۆر 'ئوتو'، ناچاری دەکات پاڵ بکەوێت و بە شێوەیەکی ڕستەیی پێی دەخاتە سەر ملی تیریگان — ئاماژەیەکی کلاسیکیی سەرکەوتنی کۆن.

**کۆتایی ھێنان بە گەشەکردن:**

شانازی بەوە دەکات کە وایکردووە "مارە دداندارەکانی شاخەکان" (گۆتییەکان؛ لەسەر لەوحەکە گۆتییەکان وەک مارە دداندارەکانی شاخ ناوبراون) لە درزەکانی زەوی بخواتەوە - واتە زەلیلکردن و لەناوچوون. لە بنەڕەتدا وتارێکی پڕوپاگەندەییی کۆنە: واتە: خوداوەندەکان پێیان وتم گۆتییەکان لەناو ببەم، بۆیە منیش ئەوەم کرد، پاشاکەیانم گرت و زەلیلم کرد و شکۆمەندیی سۆمەرم گەڕاندەوە.

— لەوحەی سەرکەوتنەکەی ئۆتۆحیکال

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
مۆنۆمێنتی شەھیدان

وێنۆک|مۆنۆمێنتی شەھیدانی کورد
**مۆنۆمێنتی شەھیدانی کورد** کە بە زمانی کوردی بە **مۆنۆمێنت** ناسراوە، شوێنەوارێکە دەکەوێتە سەر لوتکەی شاخێک لە دەروازەی ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستان لە ئاراستەی کۆیەوە. لە ساڵی ٢٠١٠ دەستی بە دروستکردنی دەستی پێکردووە و لە ساڵی ٢٠١٢ تەواو بووە، لەلایەن ھونەرمەند و تەلارسازێکی کورد خەسرەو جاف پەیکەرسازی کراوە، کە ئەم شاکارە تەلارسازی و ھونەرییەی دروستکردووە کە ھێمای شەھیدانی شۆڕشی کوردە. دەکەوێتە سەر ڕووبەری ٢٥ دۆنم و تێچووی نزیکەی ١٩ ملیۆن دۆلار بوو.
## پێناسەی ھونەری و تەلارسازی
لەم مۆنۆمێنتەدا، کاری پەیکەرسازی و تەلارسازی تێکەڵ بەیەکدی دەبن، بەڵام بە گشتی و بە تێکەڵبوونی تەلارسازی و پەیکەرسازی، کارێکی ھونەری پەیکەرسازی پێکدەهێنێت. لە کاری پەیکەرتاشەکەوە دەردەکەوێت کە تەلارسازی لە بنەڕەتدا پەیکەرێکە لە هەوای کراوەدا، و ناسنامەی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی هەر گەل و کۆمەڵگایەک نیشان دەدات. ئەوەی لە شارستانییەتە مەزنەکانی مرۆڤایەتییەوە بە درێژایی مێژوو پێمان گەیشتووە، کارە تەلارسازی و پەیکەرسازییەکانن کە ڕۆشنبیری و ئاستی پێشکەوتنی شارستانییەتەکانی گەلانیان بۆ ئاشکرا کردووین، هەر لە سۆمەر و بابل و ئاشوور و مادە کوردەکانەوە، تا دەگاتە شارستانییەتە یۆنانییەکان، و پاشان ئیسلامیی و ڕۆژهەڵاتی.

نامۆیی و جیاوازی و خەسڵەتی هونەری-ڕۆشنبیری، مۆری پەیکەرتاشن لەسەر هەموو کارە تەلارسازییەکانی کە لە دەست لێدانی هونەری، بەتایبەتی پەیکەرسازی، دەرناچن. هیچ ماڵێک یان باڵەخانەیەک نییە کە جاف دیزاینی کردبێت و جێبەجێی کردبێت، چ لە بەغدا یان لە شارەکانی ھەرێمی کوردستان، ئیللا سەرنجی بینەر ڕادەکێشێت وەک تەلارسازییەکی نامۆ، تەنانەت وتراوە هەر باڵەخانەیەکی نامۆ لە هەر شوێنێکی عێراقدا بیبینیت، بە دڵنیاییەوە مۆری جافی لەسەرە.
## پێکھاتەکان
وێنۆک|گۆڕی ڕەمزیی بۆ شەھیدان
لەنێو مۆنۆمێنتەکەدا هۆڵ و پەیکەر و مۆزەخانە و دوو هۆڵی شانۆی زستانە و هاوینە و هۆڵی شەرەف هەن. هەروەها ڕووبەری دیواری بۆ تابلۆی گەورە دابەشکراوە کە ڕووبەری هەر یەکێکیان ٤٠ مەترە. مۆنۆمێنتەکە چەندین هۆڵ و شوێنی تێدایە بۆ نمایشکردن و دانانی تاجە گوڵینە و نووسینی یاداشت و بەستنی سیمینار و کۆنفرانس. گۆڕەپانی مۆنۆمێنتەکە لە پێشەوە لە لای ڕاست و چەپ ٣٦٠ گۆڕی هێمایی شەهیدان لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان
* ڕۆژنامەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست (مۆنۆمێنتی شەھیدانی کورد)
* قۆناغەکانی کۆتایی پڕۆژەی یادی شەھیدان (حکوومەتی ھەرێمی کوردستان))
* ئەو کۆمپانیایە پڕۆژەکەی جێبەجێ کردووە
ڕووباری تانجەرۆ

**ڕووباری تانجەرۆ** ڕووبارێکی بچووکە لە پارێزگای سلێمانی، لە باشووری کوردستان، ٧ کم لە باشووری ڕۆژاوای شاری سلێمانییەوە دوورە، لە ھەرێمی کوردستان. درێژییەکەی ٥٨ کیلۆمەترە. ئەم ڕووبارە لەگەڵ ڕووباری کیلیاسان و کانی بان تێکەڵ دەبێت و دەڕژێتە ناو بەنداوی دەربەندیخان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
بانکی ئەلڕاجحی

**بانکی ئەلڕاجحی** بانکێکی ئیسلامی سعوودییە، لە ساڵی ١٩٥٧ دامەزراوە. یەکێکە لە گەورەترین کۆمپانیاکانی بانکی پشکدار.  و مامەڵە بانکی و وەبەرھێنانی بانکییەکە بەپێی بڕگە و شەریعەتی ئیسلامی بەڕێوەدەچێت.لەلایەن برایانی ساڵح و عەبدوڵڵا و سلێمان و محەممەد کوڕانی عەبدولعەزیز ڕاجحی دامەزراوە.
بانکەکە گەورەترین تۆڕی لقەکانی لە شانشینی سعوودیە ھەیە، کە ٥١٠ لقی ھەیە و زیاتر لە ٤،٦٠٣ ئامێری ئەی تی ئێم ھەیە. 

ئەم بانکە وەبەرھێنەرێکی سەرەکییە لە کاروباری سعوودیە و یەکێکە لە گەورەترین کۆمپانیا پشکدارەکانی عەرەبستانی سعوودییە، بە زیاتر لە ٣٣٠.٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی لە ئوسترالیا (٨٨ ملیار دۆلار). ئۆفیسی سەرەکییەکەی دەکەوێتە شاری ڕیاز و شەش نووسینگەی ناوچەیی ھەیە. ھەروەھا بانکی ڕاجحی لقەکانی لە کووەیت و ئوردن ھەیە، ھەروەھا لقێکی لە مالیزیا و سووریا.

بانکەکە سەرمایەی بازاڕی ٣٠٢.٨٠ ملیار ڕیاڵە.

## سەرچاوەکان
ماری ئەسکڵێپیۆس

**ماری ئەسکڵێپیۆس** (بە ئینگلیزی: Aesculapian snake، ناوی زانستی: Zamenis longissimus) جۆرێکە لە مارە بێژەھرەکانی ئەورووپا، کە بەھۆی پەیوەندییە مێژوویی و کولتوورییەکەی بە پزیشکییەوە ناوبانگێکی زۆری ھەیە. ئەم مارە درێژ و ڕێکە، یەکێکە لە گەورەترین مارەکانی کیشوەری ئەورووپا و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەکانی باشوور و ناوەڕاستی کیشوەرەکەدا دەژی.

گرنگیی سەرەکیی ئەم مارە لەوەدایە کە ھەمان ئەو مارەیە کە لە گۆچانی ئەسکڵێپیۆس (Rod of Asclepius)ـدا نیشان دراوە، کە ھێمایەکی کۆنی یۆنانییە و تا ئەمڕۆش وەک لۆگۆی پزیشکی و دەرمانسازی لە سەرانسەری جیھاندا بەکاردێت.

## ناو و گرنگیی کولتووری
ناوی ئەم مارە لە ئەسکڵێپیۆس (Asclepius)ـەوە وەرگیراوە، کە خوداوەندی پزیشکی و چارەسەری بوو لە میتۆلۆژیای یۆنانیدا. بەپێی ئەفسانەکان، ئەسکڵێپیۆس گۆچانێکی ھەبووە کە مارێک بە دەوریدا ئاڵا بووە. ئەم مارە ھێمای نوێبوونەوە، گەنجبوونەوە، و چارەسەری بوو، چونکە مارەکان بە شێوەیەکی وەرزی پێستیان فڕێ دەدەن، کە وەک "ژیانەوە" یان "نوێبوونەوە" تەماشا دەکرا.

ڕۆمانییەکانیش ڕێزێکی زۆریان لەم مارە دەگرت و زۆرجار لە پەرستگاکانی ئەسکڵێپیۆسدا بەخێویان دەکردن. بڕوایان وابوو کە ئامادەبوونی ئەم مارانە خێر و بەرەکەت و شیفای لەگەڵ خۆیدا دەھێنا.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
ماری ئەسکڵێپیۆس بە جەستە درێژ و باریکەکەی ناسراوە و بە گشتی درێژییەکەی دەگاتە نێوان ١٤٠ بۆ ١٦٠ سانتیمەتر، بەڵام ھەندێک جار دەتوانێت لە ٢ مەتر زیاتریش درێژ بێت. ڕەنگی پشتیان بە گشتی زەیتوونی، قاوەیی-زەرد، یان خۆڵەمێشییە و پوولەکەکانی لووس و بریقەدارن.

مارە گەنجەکان (بێچووەکان) بە ئاسانی لە پێگەیشتووەکان جیا دەکرێنەوە، چونکە ملوانکەیەکی زەردی دیاریان لە پشت سەریانەوە ھەیە کە لەگەڵ گەورەبوونیاندا وردە وردە نامێنێت.

## ژینگە و بڵاوبوونەوە
ئەم مارە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە باشوور و ناوەڕاستی ئەورووپادا بڵاوبووەتەوە، لە فەڕەنسا و ئیسپانیاوە تا دەگاتە ڕۆمانیا و باڵکان و ڕۆژاوای ئاسیا. ئەوان حەزیان لە ژینگەی گەرم و تا ڕادەیەک شێدارە، وەک لێواری دارستانەکان، ناوچە گژوگیاییەکان، و باخچەکان.

یەکێک لە توانایە دیارەکانیان، سەرکەوتنە. ئەوان دەتوانن بە ئاسانی بەسەر دار و دیوار و گژوگیادا سەر بکەون بۆ گەڕان بەدوای خۆراک یان خۆدانەبەر خۆر.

## ڕەفتار و خۆراک
ماری ئەسکڵێپیۆس بە ڕۆژ چالاکە (diurnal) و بە شێوەیەکی سەرەکی قرتێنەرە بچووکەکان دەخوات، وەک مشک، جرج، و سمۆرە. ھەروەھا باڵندە، ھێلکەی باڵندە، و مارمێلکەی بچووکیش دەخوات. ئەم مارە بە شێوازی گوشین (constriction) نێچیرەکەی دەکوژێت؛ واتە خۆی بە دەوری نێچیرەکەیدا دەپێچێت و آنقدر دەیگوشێت تا دەمرێت، پاشان بە یەک پارچە قووتی دەدات.

ئەم مارە بە سروشت زۆر شەرمنە و لە مرۆڤ ھەڵدێت. ئەگەر ھەڕەشەی لێبکرێت و نەتوانێت ڕابکات، لەوانەیە گاز بگرێت، بەڵام ژەھری نییە و گازەکەی زیانبەخش نییە.

## زاوزێ
لە سەرەتای ھاویندا، مێینەکان لە نێوان ٥ بۆ ١١ ھێلکە لە شوێنێکی گەرم و شێداردا دادەنێن، وەک چاڵێک کە پڕ بێت لە گەڵای ڕزیو یان پاشماوەی ڕووەکی. ئەم ژینگە گەرمە وەک ئینکوباتۆرێکی سروشتی کار دەکات. دوای نزیکەی ٨ بۆ ١٠ ھەفتە، ھێلکەکان دەتەقن و بێچووەکان دێنە دەرەوە.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:مارەکان
پۆل:خشۆکەکانی ئەورووپا
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٧٦٨
سیوم

**سیوم**، ھەروەھا **سییوم**، یان **سی'ئوم** (*،* کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) ١٨ھەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە " *[[لیستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پاشای سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. بەپێی زانیارییەکانی *SKL* سیوم جێنشینی یارلاگاندا بووە و دوا پاشای گۆتییەکان بووە پێش تیریگان.

لەوحەیێک ناسراوە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٢١٣٠پ.ز، باسی بەیعەتی لوگالاناتومی شازادەی ئوما بۆ سیوم، پاشای گۆتییەکان دەکات.
پەڕگە:Si-u-um_(name).jpg|alt=Name "Si-u-um" on the tablet, and corresponding standard Sumero-Akkadian cuneiform| ناوی "Si-u-um سی-و-وم" لەسەر لەوحەکە، و ستانداردی مێخی سومێرۆ- ئەکادی ھاوتا
پەڕگە:Gutium_(name).jpg|alt=Mention of the Gutian dynasty of Sumer in the tablet (last column: 𒄖𒋾𒌝𒆠, gu-ti-umKI)| باسکردنی شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر لە لەوحەکەدا (کۆتا ستوونی: ، gu-ti-um KI).


|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
میرنشینی ڕەئسولخەیمە

**میرنشینی ڕەئسولخەیمە** () باکووریترین میرنشین لە حەوت میرنشینەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان پێکدێنێت. ڕەئسولخەیمە وەک پایتەخت و گەورەترین شاری میرنشینەکەیە. ئەم شارە بە بەندەری بازرگانیی ئیسلامیی جولفار، کە شوێنی نیشتەجێبوونی پێشتری خۆی بووە پەیوەستە. مانای ناوەکەی بە کوردی دەبێتە «سەری خێوەت». میرنشینەکە ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای موسەندەمی عومان و بەشێک لە ھەمان نیمچەدوورگەی گرتووەتەوە. ڕووبەرەکەی ٢٬٤٨٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە و ٦٤ کیلۆمەتری سنوور لەگەڵ کەنار ئاوەکانی دەریا ھەیە. ھەتا ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی ئەم میرنشینە نزیکەی ٤٠٠ ھەزار کەس بووە.

شاری ڕەئسولخەیمە دوو ناوچەی سەرەکیی ھەیە بە ناوەکانی شارۆچکەی کۆن و نەخیل، کە لە دوو لای ڕووبارێک ھەڵکەوتوون و لەلایەن چیای ئەلحەجەر لە باکووری ڕۆژاواوە بەستراونەتەوە.

## کەشوھەوا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پاشایەتییە ئیسلامییەکان
پۆل:شوێنە کەناراوییەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
لەکەمیر

**کەیوومەرس ئەمیری کوڵەجوویی** ناسراو بە **لەکەمیر** (١٩٥٩ لە کوڵەجوو، فیرووزاوا، کرماشان - ) ھەڵبەستوان و ڕۆژنامەوانی کوردە کە بە زمانی کوردی و زاراوەی کوردیی لەکی ھەڵبەست دەڵێت.

## بەرھەمەکان
### شیعر
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *م‍رث‍ی‍ەای‌ ب‍رای‌ ت‍و* (پرسەنامەیەک بۆ تۆ)، نووسەر، ‫۱۳٧٢[=١٩٩٣].
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *خ‍ریوە*، کرماشان: م‍اھیدەش‍ت‌‏‫، ‫۱۳٧٩[=٢٠٠٠].
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *دیوان شێعرەل لەکەمیر*، کرماشان: ماھتاب غەرب‏‫، ‏‫۱۳۹٦[=٢٠١٧].

### چیرۆکی فۆلکلۆر
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *افسانەھای لکی* (ئەفسانەل لەکی)، ت‍اران‌: سوورەی مێھر‏‫، ‫۱۳٨٧[=٢٠٠٨].
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *پاچاڵ ئایلەکانە لەکی*، کرماشان: م‍اھیدەش‍ت‌‏‫، ‫۱۳٩٣[=٢٠١٤].
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *افسانەھای لکی ٢* (ئەفسانەل لەکی ٢)، کرماشان: ماھتاب غەرب‏‫، ‏‫۱۳۹٦[=٢٠١٧].
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *دیو و پسرخالە* (دیڤ و میمکەزا)، کرماشان: ماھتاب غەرب‏‫، ‏‫۱۳۹٦[=٢٠١٧].
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *عەباسە عەباسە*، کرماشان: ماھتاب غەرب‏‫، ‏‫۱۳۹٦[=٢٠١٧].
* ئەمیری کوڵەجوویی، کەیوومەرس، *مھمانی کلاغ و روباە* (مێوانیی قەلەڕەش و ڕێوی)، کرماشان: ماھتاب غەرب‏‫، ‏‫۱۳۹٦[=٢٠١٧].

### وەرگێڕان
* خەییام، عومەر، رەفشلە فەڵەک، وەرگێران لە فارسی کەیوومەرس ئەمیری کوڵەجوویی (لەکەمیر)، کرماشان: ماھتاب غەرب‏‫، ‏‫۱۳۹٥[=٢٠١٦]؛ م‍اھیدەش‍ت‌‏‫، ۱۳٩٧[=٢٠١٨].‮‬

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:یارسانییەکان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی لەکی
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
یارلاگاندا

**یارلاگاندا** (𒅀𒊏𒂵𒁕 (دڵنیا نییە)، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) ١٧ھەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گوتیانی سۆمەر کە لە " *[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشای سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. بەپێی *SKL*: یارلاگاندا جێنشینی پوزور-سین بووە. پاشان سیوم شوێنی یارلاگاندای گرتەوە (بە ھەمان شێوە بەپێی *SKL*).

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
پوزور-سین

**پوزور-سوێن** یان **پوزور-سوین** یان **پوزور-سین** (𒅤𒌒𒊒𒂗 (دڵنیا نییە) کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) ١٦ھەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتی لە سۆمەر کە لە "*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. بەپێی زانیارییەکانی *SKL*: پوزور-سوێن جێنشینی ھابلوم بووە. پاشان یارلاگاندا شوێنی پوزور-سوێنی گرتەوە (بە ھەمان شێوە بەپێی *SKL*).

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
ھابلوم

**ھابلوم** یان **حابلوم** (𒄩𒁍𒇻𒈬 (دڵنیا نییە)،کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) ١٥ھەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکان لە سۆمەر کە لە " *[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی سۆمەری]]*" (*SKL*) باسی لێوە کراوە. بەپێی زانیارییەکانی *SKL*: ھابلوم جێنشینی ئیبرانوم بووە. پاشان پوزور-سین شوێنی ھابلومی گرتەوە (بە ھەمان شێوە بەپێی *SKL*).

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
سەگی مەیموونی

**سەگی مەیموونی** (بە ئەڵمانی و ئینگلیزی: Affenpinscher، ناوی زانستی: Canis lupus familiaris) یەکێکە لە نەژادە کۆن و بچووکەکانی سەگ کە بنەچەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەڵمانیا. ناوە ئەڵمانییەکەی بە واتای "تێریەری مەیموون" دێت، کە بەھۆی دەموچاوە مەیموونئاسا و کۆمیدییەکەیەوە ئەم ناوەی لێنراوە.

ئەم نەژادە بە کەسایەتییەکی ئازا، دڵسۆز، و پڕ لە وزە ناسراوە، کە زۆرجار بە "شەیتانۆچکەی سمێڵدار" (diablotin moustachu) لە فەڕەنسادا ناوی دەھێنرێت. سەرەڕای قەبارە بچووکەکەی، خاوەنی کەسایەتییەکی گەورە و خۆبەزلزانە.

## مێژوو
سەگی مەیموونیی یەکێکە لە کۆنترین نەژادە بچووکەکان (toy breeds) و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٧ لە ئەڵمانیا. لە سەرەتادا بۆ مەبەستی ڕاوکردنی مشک و جورج لە چێشتخانە، ئەستێرەخانە، و دوکانەکاندا بەکارھاتووە. قەبارە بچووک و ئازایەتییەکەی وای کردبوو کە ببێتە ڕاوکەرێکی کارامە.

ئەم نەژادە بە باوباپیرانی نەژادەکانی تری وەک برۆکسل گریڤن (Brussels Griffon) و شناوزەری بچووک (Miniature Schnauzer) دادەنرێت. لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠، بەخێوکردنی ئەم سەگە لە ئەڵمانیا زۆر باو بوو و یانەی تایبەت بە خۆی بۆ دامەزرا.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان

شێوەی گشتی: سەگی مەیموونیی جەستەیەکی پتەو و چوارگۆشەیی ھەیە. سەرەڕای بچووکیی قەبارەکەی، شێوەیەکی پتەو و وەرزشی ھەیە.

**دەموچاو**: دیارترین تایبەتمەندیی ئەم نەژادەیە. خاوەنی دەموچاوێکی پان، چاوی گەورە و تاریک، سمێڵێکی چڕ، و برۆی درێژە کە شێوەیەکی کۆمیدی و مەیموونئاسای پێدەبەخشێت.

**قژ (فەروو)**: قژیان زبر، چڕ، و کەمێک شلۆقە کە درێژییەکەی نزیکەی یەک ئینجە. ئەم جۆرە قژە یارمەتیی داوە کە لە کەشوھەوای سەختدا بەرگە بگرێت.

**ڕەنگ**: ھەرچەندە ڕەنگی ڕەش باوترین و پەسەندکراوترین ڕەنگە لە پێشانگاکاندا، بەڵام بە ڕەنگی خۆڵەمێشی، زیوی، سوور، و تێکەڵاوی ڕەش و قاوەییش بوونی ھەیە.

## ڕەفتار و کەسایەتی
سەگی مەیموونیی بە کەسایەتییەکی ئازا، زیرەک، و سەرکێش ناسراوە. زۆر دڵسۆزە بۆ خێزانەکەی بەڵام دەتوانێت بەرامبەر کەسانی نامۆ وریا و گومانلێکار بێت. یاریزان و پڕ وزەیە، بەڵام لە ھەمان کاتدا دەتوانێت زۆر کەللەڕەق بێت، کە ئەمەش سروشتی تێریەرەکانە.

ئەوان ئاگاداری قەبارە بچووکەکەیان نین و بێترسانە ڕووبەڕووی سەگی گەورەتر لە خۆیان دەبنەوە. ھەرچەندە لەگەڵ منداڵاندا دەگونجێن، بەڵام بەھۆی بچووکیی قەبارەیانەوە، بۆ ئەو ماڵانە گونجاو نین کە منداڵی زۆر بچووکیان ھەیە، چونکە لەوانەیە بە ھەڵە ئازاری پێبگات.

## بەخێوکردن و تەندروستی

**ڕاھێنان**: ڕۆژانە پێویستیان بە پیاسە و چالاکیی مامناوەند ھەیە. یارییە زیرەکییەکان یارمەتیدەرن بۆ ئەوەی لە ڕووی دەروونییەوە چالاک بمێننەوە. ڕاھێنانیان دەتوانێت کەمێک قورس بێت بەھۆی سروشتە کەللەڕەقەکەیانەوە، بۆیە پێویستیان بە خاوەنێکی ئارامگر و جێگیر ھەیە.

**پاکوخاوێنی**: قژیان پێویستی بە داھێنانی ھەفتانە ھەیە (دوو بۆ سێ جار) بۆ ئەوەی گرێ نەگرێت.

**تەندروستی**: بە گشتی نەژادێکی تەندروستن و تەمەنیان لە نێوان ١٢ بۆ ١٥ ساڵدایە. بەڵام وەک زۆربەی نەژادە بچووکەکان، склоنن بۆ تووشبوون بە ھەندێک کێشەی تەندروستی وەک:

خلیسکانی کشکۆڵەی ئەژنۆ (Patellar luxation)

کێشەی کزیی چاو

نەخۆشییەکانی دڵ

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئەڵمانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:نەژادەکانی سەگ
پۆل:نەژادەکانی سەگ کە لە ئەڵمانیاوە ھاتوون
پۆل:سەگە بچووکەکان
ئیراروم

**ئیراروم**، **ئیراروم** (𒄿𒊏𒊒𒌝 ، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) ١٣یەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە «*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پاشای سۆمەری]]*» (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. بەپێی *SKL*: ئیراروم جێنشینی لا ئیرابوم بووە. پاشان ئیبرانوم شوێنی ئیرارومی گرتەوە (بە ھەمان شێوە بەپێی *SKL*).

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
جیھانی نوێی ئازا

**جیھانی نوێی ئازا** () ڕۆمانێکی ئەلدۆس ھاکسلییە.   لە ساڵی ١٩٣١ نووسراوە و لە ساڵی ١٩٣٢ چاپکراوە، سەر بە پۆلی زانستی خەیاڵییە و بە یەکێک لە یەکەمین ڕۆمانەکانی ئەم جۆرە دادەنرێت. ڕۆمانەکە باس لە چیرۆکی ژیان دەکات لە داھاتوودا کە زانست مرۆڤەکان کۆنتڕۆڵ دەکات، ھەستەکان نامێنن، سیستمەکەش لە ڕێگەی ماددە ھۆشبەرەکانەوە مرۆڤەکان کۆنتڕۆڵ دەکات و زاوزێکردن بە بەرھەمھێنانی منداڵ بە ئەرک و ئارەزووی تایبەتەوە کۆنتڕۆڵ دەکات، لە کۆمەڵگایەکدا کە ھەمووان دڵخۆشن بەڵام ئازادییان نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئالدۆس ھەکسلی
پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە جڵەوکردنی عەقڵ
کازم سدیقی

**کازم سدیقی** (، لەدایکبووی ٤ی ئازاری ١٩٥١) موجتەھید و زانایەکی شیعە ئێرانییە. ئەو پێشتر وەک ئیمامی پێشنوێژی ھەینیی کاتیی تاران لەسەر کار بوو، کە لە ١ی ئابی ٢٠٠٩ لەلایەن عەلی خامنەیییەوە بۆ ئەو پۆستە دەستنیشان کرا و ھەتا کاتی کشانەوەی لە ٣ی ئابی ٢٠٢٥ پۆستەکەی پێبوو.

لەم دوایانەدا دەرکەوت کە کازم سدیقی و کوڕەکانی لە ڕێگەی کۆمپانیایەکی خێزانییەوە و بە شێوەیەکی نایاسایی دەستیان بەسەر باخچەیەکی ٤٬٢٠٠ مەتری چوارگۆشە لە شوێنێکی بەنرخی باکووری تاراندا گرتووە بە بەھای ٢٠ ملیۆن دۆلار. ئەم بەڵگەنامانە لەلایەن یاشار سۆڵتانی، فیشەکژەنی ناسراوەوە دزەپێکران و چەندین بەرپرسی باڵای حکوومەتی ئێرانی ئاشکرا کردووە. سدیقی دەڵێت کەسێک واژووی ئەوی ساختە کردووە و زەوییەکانی بە ناوی ئەو "ئیمزا" کردووە. 

لە ئامانجەکانی ڕەخنە لە خوتبەکانی سدیقیدا "ھەندێک وڵاتی ناوچەیی بەھۆی `پشتیوانیکردن' لە سەرۆکی گروپی تیرۆریستی جوندوڵڵا، عەبدولمەلەک ڕیگی "، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا باراک ئۆباما بەھۆی ئامادەکردنی تەختەیەکی نوێی سزاکانی سەر ئێران «ڕووخساری ناشرین»ی خۆی، و ئەو ژنانەی کە جلوبەرگی ناشایستە لەبەر دەکەن و ڕەفتارێکی ناڕەوا دەکەن، کە سدیقی دەڵێت دەبێتە ھۆی ڕوودانی بوومەلەرزە. لە وەڵامی ئەم لێدوانەی دواییدا، سەدان ھەزار ژن لە سەرانسەری جیھان، کە لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی وەک فەیسبووک و تویتەرەوە ڕێکخرابوون، ٢٦ی نیسانی ٢٠١٠یان وەک " ڕۆژی بووبکوەیک " ڕاگەیاند، کە تێیدا ھەموویان ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی لە یەک ڕۆژدا جل و بەرگی ناشایستە لەبەر بکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
لا-ئیرابوم

**لا-ئیرابوم** یان **لاسیراب** یا **لائیرابوم** (، لا-ئێ-را-اب وە لا-ا٣-را-اب ھەروەھا پێشتر خوێندراوەتەوە وەک لا-سی-را-اب نزیکەی ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین) دوانزەھەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکان لە سۆمەر.

## لیستی پاشاکانی سۆمەری

لە " *[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پاشاکانی سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لا-ئێرابوم کراوە. بەپێی *SKL*: لا-ئێرابوم جێنشینی ئەپیلکین بووە. پاشان ئیراروم شوێنی لا-ئیرابوومی گرتەوە (بەھەمان شێوە بەپێی *SKL*)

## تەرخانکراوەکەی پەرستگا
دۆزراوەکە بە ناوی ئەوەوە کە لە مۆزەخانەی بەریتانیایە (BM 90852). لە سیپاری کۆن ھەڵکەندراوە. کە لەسەری نووسراوە:
ناوەڕاست|600x600پیکسڵ|Laerabum mace inscription (complete transcription)
𒆷𒂍𒊏𒀊 / 𒁕𒈝 / 𒈗 / 𒄖𒋾𒅎 / [...] / 𒅁𒉌𒈠 / 𒀀𒈬𒊒 / 𒊭𒁾 / 𒋜𒀀 / 𒌋𒊓𒍝𒆪𒉌 / 𒅇𒋳𒋢 / 𒄿𒊓𒋫𒊒 / 𒀭𒄖𒋾𒅎 / 𒀭𒈹 / 𒅇 / 𒀭𒂗𒍪 / 𒁼𒋢 / 𒇷𒍪𒄩 / 𒅇 / 𒊺𒆰𒍪 / 𒇷𒅋𒄖𒁕 / 𒅇 / 𒆜𒆠[x]𒋢 / 𒀀𒄿𒋛𒅕

*la-'a3-ra-ab / da-[num2] / lugal / gu-ti-im / (n lines broken) [...] / ib-[ni]-ma / a mu-ru / sha dub / su4-a / u-sa-sa3-ku-ni / u3 shum-su / i-sa-ta-ru / {d}gu-ti-im / {d}inanna / u3 / {d}suen / suhush-su / li-su2-ha / u3 / she-numun-su2 / li-il-qu3-ta2 / u3 / kaskal{ki}-x-su2 / a i-si-ir*

"لاسیراب، پاشای بەھێز و مەزنی گۆتی، ...[٦ ستوونی دواتر زیانی بەرکەوتووە و تێکچووە]... ئەمەی دروستکردووە و پێشکەشی کردووە. ھەرکەسێک نووسراوی سەر ئەم بەردە لاببات و تێکیبدات، ناوی خۆی لەسەر بنووسێت، خوابیکات(ڕوونتر: انشاءﷲ) خوداوەندەکانی گۆتی، نینا و سین بنەماڵەکەی و ھەموو خێزانەکەی بە تەواوەتی لەناوببەن، وە لە ھەرچییەکیش کە ئەنجامی بدات، سەرکەوتوو نەبێت و شکست بھێنێت و کارەکانی بێ بەرھەم بن".

— نووسراوی پێشکەشکراوەکەی لا-ئێرابوم بۆ پەرستگاکە، مۆزەخانەی بەڕیتانیا، BM 90852
پەڕگە:Laerabum_mace_inscription_(name).jpg|alt="La-eraab, great King of Gutiim" (𒆷𒂍𒊏𒀊 𒁕𒈝 𒈗 𒄖𒋾𒅎 la-e-ra-ab da-num lugal gutiim). The name is quite damaged, and was initially read "Lasiraab".| "لا-ئیراب، پاشای مەزنی گۆتی" ( *لا-ئی-را-اب-دا-نوم لوگال گوتیم*). ناوەکە تێکچووبوو، و سەرەتا بە "لااسیراب" خوێندرایەوە.
پەڕگە:Gods_of_Gutium.jpg|alt=Portion of the inscription of the mace of La-erabum: "The Gods of Gutium, Innina and Sin" (𒀭𒄖𒋾𒅎 / 𒀭𒈹 / 𒅆𒂍 / 𒀭𒂗𒍪).| بەشێک لە نووسراوی دۆزراوەکەی لا-ئیرابوم: "خوداکانی گوتیۆم و ئینانا و سین" (  ).


|-

## سەرچاوەکان


پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
فەرەیدوون فەڕوخزاد

**فەرەیدون فەڕوخزاد** (بە فارسی : فريدون فرخزاد)(بە ئینگلیزی : Fereyduun Farokhzad ) ( ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٦  تاران – ٦ی ئابی ١٩٩٢  شاری بۆن ) هەڵبەستڤان، بەرنامەسازى ڕادیۆ و تەلەفزیۆن، پێشکەشکاری تەلەفزیۆن و ڕادیۆ، گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر، ئەکتەر، چالاکی سیاسی و کەسایەتی ئۆپۆزسیۆنی دژ بە کۆماری ئیسلامی ئێرانی بووە. فەرەيدون فەروخزاد بە "بەناوبانگترین یادگاری ئێران" ناودەبرێت. لە رۆژگارى پێش شۆڕشی ئیسلامى ١٩٧٩، لە رێگەى بەرنامەکەیە چەندین بەهرەى نوێى لە بوارى گۆرانیدا دۆزیەوە لەوانەى: سەتتار، لەیلا فروهەر، شوهرە، روحى ساوەجى، مورتەزا و شەهرام صەولەتى و سەعید محەمەدى و چەندانى تر. دواى ١٩٧٩ و هاتنى خومەینى بۆ سەر تەختى دەسەڵات، فەڕوخزاد ئێرانى جێهێشت و لە ئەڵمانیا گیرسایەوە. لەوێدا لە رووی سیاسی و هونەرى چالاک بوو.   لە ٦ی ئابی ١٩٩٢ لە شاری بۆن لە ئەڵمانیا تیرۆرکرا. تا ئێستا بکوژانى دیار نەکراون بەڵام تۆمىنىکان هەموویان ئاماژە بە رۆڵى پلانسازى دەزگا نهێنیەکانى دەوڵەتى ئیسلامى ئێران دەکەن لە کوشتنى فەڕوخزاد و چەندان کەسایەتى ترى بەرهەڵستکارى دەوڵەتى ئێران.
وێنۆک|فەرەیدون فەرروخزاد

## سەرچاوەکان و یەستەر

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکان
پۆل:ئەکتەرانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:پەنابەرە ئێرانییەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:مردووانی ١٩٩٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز
کورووم

**کوروم**، **کورووم**، **کووروم** (𒆪𒊒𒌝 (دڵنیا نییە)، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) دەیەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر، لە "*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. بە پێی زانیاریی *SKL:* کورووم جێنشینی یارلا بوو. پاشان ئەپیلکین شوێنی کوروومی گرتەوە (بە ھەمان شێوە بەپێی *SKL*).

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
یارلا

**یارلا** یان **یارلانگاب** (𒅀𒊏𒆷 (دڵنیا نییە)، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) نۆیەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە "*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پاشای سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. یارلا جێنشینی ئیباتی بوو. پاشان کورووم شوێنی یارلای گرتەوە.

|-

## سەرچاوەکان
پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
ئیباتی

**ئیباتی** یان **ئیباتێ** (𒅀𒁀𒋾 (دڵنیا نییە)،کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) ھەشتەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە *[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی سۆمەری]]* (*SKL*)دا باسکراوە.

بەپێی *SKL،* ئیباتێ جێنشینی یارلاگاب (لارلاگاب) بووە. یارلاگاب بۆ ماوەی ١٥ ساڵ حوکمڕانیی کرد لە کاتێکدا ئیباتی بۆ ماوەی سێ ساڵ حوکمڕانی کرد (٢١٥٤-٢١٥١ پێش زایین). جێنشینەکەشی یارلا (یارلانگاب)ە، کە ھەروەھا ئەویش بۆ ماوەی سێ ساڵ حوکمڕانیی کرد.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
ئەپیلکین

**ئەپیلکین** یان **ئاپیلکین** (𒀀𒉾𒆪(دڵنیا نییە)، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) یازدەھەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە *[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پاشاکانی سۆمەری]]* (*SKL*)دا باسکراوە. بەپێی زانیارییەکانی *SKL:* ئەپیلکین جێنشینی کورووم بووە و لا-ێرابوم جێگەی گرتەوە. (بەھەمان شێوە بە پێی *SKL*).

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
ئۆپەراسیۆنی لێپرسینەوە

**ئۆپەراسیۆنی لێپرسینەوە** یان **جەنگی حەوت ڕۆژە** شەڕێکی بەرفراوانە کە ئیسرائیل دژی لوبنان ئەنجامیدا و لە تەممووزی ١٩٩٣ ڕوویدا. ئامانج لێی نەھێشتنی بەرخۆدانی لوبنان بوو کە حیزبوڵڵا نوێنەرایەتی دەکرد، کە ئیسرائیل زیاتر پشتی بە ھێزی ئاسمانی خۆی بەستبوو، کە لە ژمارە و ئامێر و تەکنەلۆژیادا سەرووتر بوو.

لەم شەڕەدا ئیسرائیل کاری کرد بۆ جیاکردنەوەی جوگرافیای لوبنان لە یەکتر، باشووری لە بەیرووتی پایتەخت جیاکردەوە و دۆڵی بیقاعی لە ڕۆژاوا و باکوور جیاکردەوە لە ڕێگەی پشتێنەیەکی چڕ و پڕی ئاگرەوە. ئەم ئۆپەراسیۆنە بووە ھۆی ئاوارەبوونی دەیان ھەزار لوبنانی و زیانێکی زۆری ماڵ و موڵک خەڵک لێکەوتەوە کە بە نزیکەی ٣٠٠ ھەزار کەس دەخەمڵێنرێت، و لە ئەنجامدا دەیان کەسی مەدەنی گیانیان لەدەستدا و برینداربوون. ئەم ئۆپەراسیۆنە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژی لەسەریەک بەردەوام بوو.

## ھۆکاری جەنگ
یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی جەنگ، گەشەسەندنی ھێز و توانای سەربازیی حیزبوڵڵا بەتایبەتی و بەرگریی لوبنانی بەگشتی بوو. لە کۆتایییەکانی مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٣، حیزبوڵڵا ژمارەیەک مووشەکی ئاراستەی یەکێک لە گوندەکانی باکووری ئیسرائیل کرد. دوای چەند ھێرشێک کە لەلایەن ھەریەک لە حیزبوڵڵا و بەرەی گەلی بۆ ئازادی فەلەستین ئەنجامدران و بوونە ھۆی کوژرانی پێنج سەربازی ئیسرائیلی، حکوومەتی ئیسرائیل لەو کاتەدا بڕیاریدا کە ڕەگ و ڕیشەی بەرگری لە لوبنان و بەتایبەتی حیزبوڵڵا لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی بەرفراوانەوە ھەڵبکەنێت.

## ئامانجەکان
ئیسرائیل چەند ئامانجێکی بۆ ئەم جەنگە ڕاگەیاندبوو، لەوانە: لەناوبردنی بەرگریی لوبنانی کە لە حیزبوڵڵادا خۆی دەبینییەوە، وێرانکردنی کۆمەڵە مووشەکیی حیزبوڵڵا، و ڕێگریکردن لێی لە بەکارھێنانی باشووری لوبنان وەک بنکەیەک بۆ ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل. ھەروەھا ئیسرائیل ھیوای ئەوەی دەخواست کە فشار بخاتە سەر حکوومەتی لوبنان بۆ ئەوەی دژی حیزبوڵڵا دەستێوەردان بکات.

## ئەنجامەکان
ئیسرائیل نەیتوانی ھیچ کام لەو ئامانجانەی کە ڕای گەیاندبوو بەدەستی بھێنێت، ئەمەش بەھۆی خۆڕاگریی بەرگریی لوبنانییەوە بوو کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە حیزبوڵڵا پێک ھاتبوو. ھەروەھا بەردەوامبوونی حیزبوڵڵا لە بۆردوومانکردنی گوند و شھرۆکەکانی باکووری ئیسرائیل و نەتوانینی سوپای ئیسرائیل بۆ ڕێگریکردن لەم کارە، ھۆکارێکی دیکەی شکستی ئیسرائیل بوو. دوای ھەفتەیەک لە دەستپێکردنی جەنگ، ئاگربەستێک ڕاگەیەندرا کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نێوەندگیریی تێدا کردبوو. ئاگربەستەکە لە شێوەی ڕێککەوتنێکی زارەکیدا بوو کە تێیدا ھاتبوو: «ڕێککەوتنێکی زارەکی لە نێوان ئیسرائیل و حیزبوڵڵادا کراوە، کە تێیدا ئیسرائیل ڕازی بووە لە ھێرشکردنە سەر ئامانجە مەدەنییەکان لە لوبنان خۆی بەدوور بگرێت، لە بەرامبەردا حیزبوڵڵا بەڵێنیداوە کە مووشەکبارانکردنی باکووری ئیسرائیل ڕابگرێت.»

لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٠٠، ئیسرائیل لە ھەموو خاکە داگیرکراوەکانی لوبنان کشایەوە، بەپێی بڕیارنامەی ژمارە ٤٢٥ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەمەش دوای بیست و دوو ساڵ لە دەرچوونی ئەم بڕیارە بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٩٣
پۆل:لوبنان لە ١٩٩٣
یارلاگاب

**یارلاگاب** (𒅀𒊏𒆷𒂵𒁀 (دڵنیا نییە)، کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) حەوتەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە "*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پاشای سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. بەپێی *زانیارییەکانی SKL*: یارلاگاب جێنشینی ئیگیشووش بووە. پاشان ئیباتی شوێنی یارلاگابی گرتەوە (بە ھەمان شێوە بەپێی *SKL*).

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
گەڵاڕۆی ئەفریقی (جاکنا)

**گەڵاڕۆی ئەفریقی (جاکنا)** ( (بە ئینگلیزی: African jacana، ناوی زانستی: Actophilornis africanus)، کە بە "باڵندەی عیسا" یان **"پەڕەپێ"**ـش ناسراوە، جۆرێکە لە باڵندەی ئاویی قەبارە مامناوەند کە بەھۆی پێ و پەنجە یەکجار درێژەکانییەوە دەناسرێتەوە. ئەم تایبەتمەندییە سەرسوڕھێنەرە ڕێگەی پێدەدات کە بە ئاسانی بەسەر گەڵا و ڕووەکە سەرئاوکەوتووەکاندا بڕوات، وەک ئەوەی بەسەر ئاودا بڕوات.

ئەم باڵندەیە نەک تەنھا بەھۆی شێوەی ڕۆیشتنەکەیەوە ناوازەیە، بەڵکو خاوەنی سیستەمێکی زاوزێی پێچەوانەیە کە تێیدا مێینەکان فرە-مێردین و نێرینەکان ئەرکی سەرەکیی بەخێوکردنی بێچووەکان لە ئەستۆ دەگرن.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
گەڵاڕۆی ئەفریقی باڵندەیەکی قەشەنگ و ڕەنگاوڕەنگە. پشتی و زگی ڕەنگێکی قاوەیی-دارچینیی گەشی ھەیە، لە کاتێکدا سەری ڕەشە و گەروو و بەشی پێشەوەی ملی سپییەکی درەوشاوەیە. دەنووکێکی شینی کاڵی ھەیە کە درێژ دەبێتەوە و قەڵغانێکی بچووک لەسەر نێوچەوانی دروست دەکات.

دیارترین تایبەتمەندیی بێگومان پێ و پەنجە یەکجار درێژەکانییەتی. ئەم پەنجانە یارمەتی دەدەن کێشی جەستەی بەسەر پانتاییەکی فراواندا دابەش بکات، ئەمەش ڕێگەی پێدەدات بەبێ نوقمبوون بەسەر گەڵای نیلوفەری ئاوی و ڕووەکی تردا بڕوات.

لەم جۆرەدا مێینەکان بە شێوەیەکی بەرچاو لە نێرینەکان گەورەترن، کە ئەمەش پەیوەندیی بە سیستەمی زاوزێی ناوازەکەیانەوە ھەیە.

## ژینگە و بڵاوبوونەوە
ئەم باڵندەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ناوچەکانی باشووری سەحرای ئەفریقادا بڵاوبووەتەوە. ژینگەی سەرەکیی بریتییە لە زۆنگاو، گۆم، دەریاچە، و ڕووبارە ھێمنەکان؛ واتە ھەر شوێنێک کە ڕووەکی سەرئاوکەوتووی چڕی لێ بێت.

## ڕێڕەوی زاوزێی ناوازە (فرەمێردی)
گەڵاڕۆی ئەفریقی یەکێکە لە باشترین نموونەکانی فرەمێردی (Polyandry) لە جیھانی باڵندەکاندا. لەم سیستەمەدا، ڕۆڵەکان بە تەواوی پێچەوانە بوونەتەوە:

ڕۆڵی مێینە: مێینەکان گەورەتر و شەڕانگێزترن. ئەوان خاوەنی خاکێکی بەرفراوانن کە لەوانەیە چەندین نێرینەی تێدا بێت. دوای جووتبوون لەگەڵ نێرینەیەک و دانانی ھێلکەکان (کە بە گشتی ٤ ھێلکەیە)، دەچێتە لای نێرینەیەکی تر لەناو خاکەکەیدا و ھەمان کار دووبارە دەکاتەوە. ئەرکی سەرەکیی مێینە بریتییە لە پاراستنی خاکەکەی لە مێینەکانی تر.

ڕۆڵی نێرینە: نێرینە بە تەنھا ئەرکی کلککەوتن لەسەر ھێلکەکان (بۆ ماوەی نزیکەی ٢٤ ڕۆژ) و بەخێوکردنی بێچووەکان لە ئەستۆ دەگرێت. نێرینە زۆر بە باشی بێچووەکانی دەپارێزێت و فێری دۆزینەوەی خۆراکیان دەکات.

یەکێک لە ڕەفتارە سەیرەکانی ئەم باڵندەیە ئەوەیە کە ئەگەر مێینەیەکی نوێ توانیی خاکێک داگیر بکات، لەوانەیە ھێلکە و بێچووی مێینەی پێشوو لەناو ببات بۆ ئەوەی نێرینەکان ناچار بکات کە ھێلکەی ئەو بەخێو بکەن.
وێنۆک|ھێلانەی گەڵاڕۆی ئەفریقی (*Actophilornis africanus*) لەگەڵ دوو ھێلکە.

## خۆراک
خۆراکی سەرەکیی گەڵاڕۆی ئەفریقی بریتییە لە مێروو و بێبڕبڕە ئاوییەکانی تر وەک کرم، جاڵجاڵۆکە، و لیکاوەماسӣ، کە لەسەر ڕووەکە سەرئاوکەوتووەکان یان لەناو ئاوەکەدا دەیاندۆزێتەوە. ھەروەھا تۆوی ڕووەکە ئاوییەکانیش دەخوات.

## دۆخی پاراستن
بەپێی لیستی سووری IUCN، گەڵاڕۆی ئەفریقی وەک کەمترین نیگەرانی (Least Concern) پۆلێن کراوە. ھۆکاری ئەمەش بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی و ژمارە جێگیرەکەیەتی لە سەرانسەری ئەفریقادا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:باڵندەکانی ئەفریقا
پۆل:باڵندە ئاوییەکان
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٧٨٩
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
ئێلولمێش

**ئێلولمێش** (𒂊𒇻𒇻𒈠𒈾 (دڵنیا نییە)، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) چوارەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە لیستی پادشاکانی سۆمەریدا باسی لێوە کراوە. لە کاتێکدا کە بە کردەوە ھیچ بەڵگەیەک نەماوەتەوە کە مێژووەکەی بۆ ئەم ماوەیە کورتە بێت (پێدەچێت ھاوتا بێت لەگەڵ کاتی یەکەم ھێرشەکانی گۆتییەکان بۆ ناو خاکی ئەکەد)، پێشنیار کراوە کە ئەم ئێلولمێشە وەک ھەمان پادشای ئەکەدی ئیلولو بناسرێتەوە، کە لە لیستی پادشاکانیشەوە ناسراوە، بەڵام لە چوارچێوەیەکی جیاوز یان خانەدانێکی جیاواز، بەڵام ئەم تیۆرییە پشتڕاست نەکراوەتە لەسەر بنەمای لێکچوونی ناو و کاتی ئەوان. ئێلولمێش جێنشینی شولمێ بوو. پاشان ئینیماباکیش جێگەی ئێلولمێشی گرتەوە.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
شولمێ

**شولمێ** یان **شولمە** یان **شولم** (𒋗𒈨 (دڵنیا نییە)، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) سێیەم فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە پێڕستی پادشاکانی سۆمەریدا ئاماژەی پێکراوە. بەپێی پێڕستەکە، ئەو جێنشینی سارلاگاب بووە. پاشان ئێلولمێش جێگەی شولمێی گرتەوە.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
ئینیماباکیش

**ئینیماباکیش** (𒅀𒉌𒈠𒁀𒆪𒍝 (دڵنیا نییە)،کۆتاییی ھەزارەی سێیەم پێش زایین) پێنجەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە لیستی پادشاکانی سۆمەریدا باسی لێوە کراوە. ئینیماباکیش جێنشینی ئێلولمێش بوو. پاشان ئیگیشووش جێگەی ئینیماباکیشی گرتەوە.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر
بۆقی داریی ئەفریقی

**بۆقی داریی ئەفریقی** (بە ئینگلیزی: African tree toad، ناوی زانستی: Nectophryne afra) جۆرێکە لە بۆقی بچووکی ڕاستەقینە کە لە دارستانە باراناوییەکانی ڕۆژاوا و ناوەڕاستی ئەفریقادا دەژی. ئەم دووژینە بە شێوەی ژیانی دارستانی (arboreal) و گرنگیپێدانە ناوازەکەی لەلایەن مێینەکەوە ناسراوە.

سەرەڕای ئەوەی کە لە لیستی مەترسیی کەمترین نیگەرانیدایە، بەڵام وەک زۆرێک لە ئاژەڵەکانی تر، بەھۆی لەناوچوونی ژینگەکەیەوە ڕووبەڕووی ھەڕەشە بووەتەوە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
بۆقی داریی ئەفریقی قەبارەیەکی زۆر بچووکی ھەیە. درێژیی مێینەکان دەگاتە نزیکەی ٣.٨ سانتیمەتر، لە کاتێکدا نێرەکان بچووکترن. جەستەیان تەختە و قاچەکانیان درێژە، کە یارمەتیی خۆشاردنەوەیان دەدات لەناو کەلێن و قڵیشی درەختەکاندا.

دیارترین تایبەتمەندییان، پێیەکانی دواوەیانە کە بە تەواوی پەردەیان ھەیە. ئەم پەردانە نەک تەنھا بۆ مەلەکردنن، بەڵکو وەک پەرەشوتێک کار دەکەن و یارمەتییان دەدەن کە بە ھێواشی لە نێوان لقەکاندا بنیشنەوە یان خۆیان خاو بکەنەوە کاتێک باز دەدەن.

ڕەنگیان زۆر گۆڕاوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ژینگەکەیاندا بگونجێت و خۆیان بشارنەوە. ڕەنگیان دەتوانێت لە قاوەیی، سەوز، یان خۆڵەمێشییەوە بگۆڕێت، کە زۆرجار بە خاڵی تۆختر داپۆشراوە.

## ژینگە و بڵاوبوونەوە
ئەم بۆقە بە شێوەیەکی سەرەکی لە دارستانە باراناوییە گەرم و شێدارەکانی نزیک ھێڵی کەمەرەیی ئەفریقادا دەژی. بڵاوبوونەوەی جوگرافییەکەی وڵاتانی وەک کامیروون، کۆماری کۆنگۆ، کۆتدیڤوار، گینێی ئیستوایی، گابۆن، گانا، نایجیریا، و سیارا لیۆن دەگرێتەوە.

ئەوان ئاژەڵێکی دارستانیین (arboreal) و زۆربەی ژیانیان لەسەر دارەکان بەسەر دەبەن، بەتایبەتی لەو دارانەی کە کون و کەلێنیان تێدایە و نزیکن لە سەرچاوەی ئاوەوە.

## ڕەفتار و خۆراک
بۆقی داریی ئەفریقی بە شێوەیەکی سەرەکی شەوگەڕە (nocturnal) و شەوانە بۆ گەڕان بەدوای خۆراکدا چالاک دەبێت. خۆراکی پێکدێت لە کۆمەڵێک مێرووی بچووک و بێبڕبڕەی تر، وەک:

مێروولە

مێرووە بچووکەکانی تر

## زاوزێ و گرنگیپێدانی باوانی
یەکێک لە ناوازەترین لایەنەکانی ژیانی ئەم بۆقە، شێوازی زاوزێ و گرنگیپێدانیەتی. زاوزێکردن لەناو گۆم و ئاوە وەستاوە بچووکەکاندایە کە زۆرجار لەناو کون و کەلێنی دارەکاندا کۆدەبنەوە.

دوای گەرادان، مێینەکە ھێلکە گەراپێکراوەکان لەسەر پشتی خۆی ھەڵدەگرێت. کاتێک بێچووەبۆقەکان (tadpoles) لە ھێلکەکان ھەڵدێن، بە پشتی دایکیانەوە دەنووسێن و دایکیان دەیانگوازێتەوە. ئەم ڕەفتارە ناوازەیە پارێزگارییەکی زۆر باش لە بێچووەکان دەکات و ئەگەری مانەوەیان زیاد دەکات، چونکە لە مەترسیی ڕاوکەرەکانی ناو گۆمە گەورەکان بەدووریان دەخات.

## دۆخی پاراستن
بەپێی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، بۆقی داریی ئەفریقی وەک "کەمترین نیگەرانی" (Least Concern) پۆلێن کراوە. ئەمەش بەھۆی بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی و ئەو گریمانەیەی کە ژمارەیان جێگیرە.

سەرەڕای ئەمەش، گەورەترین ھەڕەشە بۆ سەر ئەم جۆرە بریتییە لە لەناوچوونی ژینگەکەی بەھۆی بڕینەوەی دارستانەکان بۆ مەبەستی کشتوکاڵ، پیشەسازیی دار، و فراوانبوونی نیشتەجێبوونی مرۆڤ.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
پۆلیسی سنووریی ئیسرائیل

**پاسەوانی سنووری ئیسرائیل** (بە عیبری: משמר הגבול) لقی جەندرمە و ئاسایشی سنووری پۆلیسی نیشتمانیی ئیسرائیل. ھەروەھا بە شێوەیەکی باو بە کورتکراوە عیبرییەکەی ناسراوە «ماگاڤ» (מג"ב)، کە بە واتای پاسەوانی سنوور دێت؛ ئەندامەکانی بە شێوەیەکی ئاخاوتنی پێیان دەوترێت «ماگاڤنیکیم» (מג"בניקים؛ تاک ماگاڤنیک). «پاسەوانی سنوور». لە کاتێکدا ئەرکی سەرەکی پاراستنی سنوورەکانی ئیسرائیلە، ھەروەھا بۆ یارمەتیدانی ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل و بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی دژە تیرۆر و جێبەجێکردنی یاسا لە کەرتی ڕۆژاوا و ئورشەلیم کە لە ژێر داگیرکاری ئیسرائیلدان، جێگیر کراوە.
پۆلیسی سنووری ئیسرائیل بەوە ناسراوە کە زۆرێک سەربازی لە کەمینەکان لەخۆدەگرێت، کە ھەڵبژاردەیەکی تایبەت و بەناوبانگە بۆ سەربازە درووزەکان، و ھەروەھا زۆرێک سەربازی لە بنەچەی چەرکەسی و عەرەبی مەسیحی و بەدەوییەکان لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
جووە ئاشوورییەکان

چەپ|وێنۆک|314x314پیکسڵ|جووە ئاشوورییەکان
**جووە ئاشوورییەکان** () زاراوەیەکە کە بۆ یەکەمجار لە خاکەکانی ئاشووردا دەرکەوتووە لە دوای دیلبوونی ئاشوورییەکان لە نزیکەی ساڵی ٧٤٠ پێش زایین.

## مێژوو
چەپ|وێنۆک|240x240پیکسڵ|دابەشبوونی زمان و زاراوەی ئارامیی جوولەکە مۆدێرنەکان پێش ساڵی ١٩٤٨
جوولەکەکانی ئاشووری کۆمەڵگەی جوولەکە میزراحی زمانە ئارامەکانن کە لە ناوچەی جوگرافیای مێزۆپۆتامیا لە چیای زاگرۆس دەژیان کە کوردستان دەگرێتەوە. وەک پێکھاتەی نەتەوەیی داخراو ژیاون تا لە ساڵانی چل و پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا لە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیەوە کۆچیان کرد. کۆمەڵگاکە تا ڕادەیەکی زۆر بە زمانی جوولەکە-ئارامی قسە دەکات. زۆرێک لە جوولەکەکانی ئاشووری بە تایبەت ئەوانەی لە شارە گەورەکانی عێراقەوە ھاتبوون، لە ماوەی سەدەی ھەژدەھەمدا لەگەڵ ژمارەیەک جوولەکەکانی سەفاردی تێکەڵ بوون.
## سەرچاوەکان
ئیگیشووش

**ئیگیشووش** یان **ئیگیشۆش** (𒅀𒄑𒋗𒌑 (دڵنیا نییە)، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) شەشەمین فەرمانڕەوای گۆتییەکان بوو لە شانشینی گۆتییەکانی سۆمەر کە لە "*[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پاشای سۆمەری]]*" (*SKL*)دا باسی لێوە کراوە. ئیگیشووش جێنشینی ئینیماباکیش بوو. پاشان یارلاگاب جێگەی ئیگیشووشی گرتەوە.

|-

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:سوومەر