open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھەژاری

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|نموونەی ھەژاری لە ناوچە ھەژارەکانی [جاکارتا|جاکارتای ئەندەنوسیا.]]
[وێنۆک|267x267پیکسڵ|فرۆشیارێکی سەر شەقام لە چوارڕێیانێکی شاری [نەیشابوور|نیشاپور لە ئێران.]]

**ھەژاری** بانکی نێونەتەوەیی وڵاتانی کەم داھات بەو وڵاتانە پێناسە دەکات کە داھاتی سەرتاسەرییان کەمترە لە ٦٠٠ دۆلار لە ساڵێکدا. ٤٥ وڵات ھەن، زۆربەیان لە ئەفریقان، لەنێویاندا ١٥ وڵات داھاتی سەرتاسەرییان کەمترە لە ٣٠٠ دۆلار لە ساڵێکدا. بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان پێوەرەکانی دیکە زیاد دەکات کە ڕاستەوخۆ ئاستی خۆشگوزەرانی و بژێوی مرۆڤەکان دەردەبڕن. ئەم ڕێنماییە بازنەی ھەژاری لە چەمکی کوالیتی ژیاندا فراوانتر کردووە بۆ ئەوەی ٧٠ وڵاتی جیھان بگرێتەوە، واتە نزیکەی ٤٥٪ی ھەژاران لە کۆمەڵگای نا داھات نزم دەژین، واتە لە وڵاتانی دەوڵەمەندەکاندا خەڵکی ھەژار ھەن. لێرەدا بەسە ئاماژە بەوە بکەین کە ٣٠ ملیۆن کەس لە ژێر ھێڵی ھەژاریدا دەژین لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٥٪ی دانیشتووان).  

لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا، لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا زۆر باس لە ھەژاری و ھەژاران دەکرا، لە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی لە یەک کۆمەڵگەدا بۆ دیاردەیەکی جیھانی، بە پۆلێنکردنی وڵاتان بۆ دەوڵەمەند و ھەژار، ھەروەھا بە دیاریکردنی پێوەر و نیشاندەری ھەژاری لەسەر ئاستی وڵاتان و ھەروەھا تاکەکان، بە لەبەرچاوگرتنی ڕێژەیی. ھەژارانی یەمەن بە ھەمان پێوەرەکانی ھەژارانی ئەمریکای باکوور ناپێورێت.

١٧-١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک ڕۆژی نێودەوڵەتی بۆ نەھێشتنی ھەژاری دەستنیشانکرا. بەڵام ژمارەی خەڵکی ھەژار لە ساڵانی ٢٠٠٥-٢٠٠٨ لە ھیندستان و چین کەمیکردووە، ئەمەش بەھۆی ئەو ڕێژەیە بەرزەی گەشەکردنە کە ئەم دوو وڵاتە لە ساڵانی ڕابردوودا بەدەستیان ھێناوە.

* پێوەرەکەی ھەژاری توانا ھاوتای پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆییە، چونکە تێکڕای قورسایی سێ پێوەرە کە ھەوڵدەدەن ئەو بەشەی دانیشتووان دەستنیشان بکەن کە دەستیان بەم خزمەتگوزارییە سەرەتاییانە ناگات: خۆراکی باش، تەندروستی و پەروەردە.

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڕێژەی سەدی دانیشتووان کە بەدەست برسێتیەوە دەناڵێنن، [بەرنامەی جیھانی خۆراک|بەرنامەی جیھانیی خۆراک، ٢٠٠٦]]
وێنۆک|300x300پیکسڵ|تەمەنی چاوەڕوانکراو .
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|[مؤشرات التنمية البشرية?action=edit&redlink=1|وە پێوەرەکانی گەشەسەندنی مرۆیی .]]
وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڕێژەی جینی، پێوەرێکە بۆ نایەکسانی داھات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەژاری
مانگرتن

**مانگرتن** بریتییە لە وەستاندنی کار بە مەبەست و بەکۆمەڵ کە ئامانج لێی فشارخستنە سەر خاوەنکار لەلایەن فەرمانبەرانەوە.  ھەروەھا مانگرتن بەو ڕووداوانە ناودەبرێن کە وەستانی کار بەبێ مووچە پێکدەھێنن، وەک مانگرتنی بازرگانان، مانگرتنی ئەندامانی پیشە لیبڕاڵەکان، مانگرتنی خوێندکاران و مانگرتنی ھاووڵاتیان کە ڕەتکردنەوەی باج دەدەن.

مانگرتنەکان لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا گرنگییەکی زیاتریان بەدەستھێنا، کاتێک گروپەکانی کرێکاران بە ئامادەبوونی کارگە و کانەکان گرنگییەکی زیاتریان بەدەستھێنا. لە زۆربەی وڵاتان مانگرتن بە نایاسایی دادەنرا، بەھۆی ئەو دەسەڵاتە سیاسییەی کە خاوەنکارەکان بەسەر کرێکاراندا ھەیانبوو. زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوایی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم یان سەرەتای سەدەی بیستەمدا مانگرتنەکەیان بە یاسایی کرد.

ھەندێک جار پەنا بۆ مانگرتن دەبەن بۆ ئەوەی فشار بخەنە سەر حکومەتەکان بۆ گۆڕینی سیاسەتەکانیان. ھەندێک جار مانگرتن بەشدارە لە ناسەقامگیری پارتێکی سیاسی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ناڕەزایەتی

**ناڕەزایەتی** ڕێگایەکە بۆ دەربڕینی بۆچوونی گرووپێک، لایەنێکی سیاسی، یان تاکێک، و بەزۆری لە ناوچەیەکی ناسراودا بەڕێوەدەچێت بۆ ئەوەی بگاتە زۆرینەی کۆمەڵگا.   زۆرجار دەگۆڕێت بۆ ململانێی نێوان خۆپیشاندەران و پۆلیس.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناڕەزایییەکان
ئاژاوە

وێنۆک|250x250پیکسڵ|ئاژاوەگێڕان
**ئاژاوەگێڕی** جۆرێکە لە نائارامی مەدەنی کە بە گرووپە ناڕێکخراوەکان ڕەخنە لە دەسەڵات دەگرن لە زنجیرەیەک کردەوەی کتوپڕ و چڕ و توندوتیژانە دژی کەسەکان یان موڵک و ماڵی خەڵک دەکەن.  زۆرجار ئاژاوە لە وەڵامی نادادپەروەریدا ڕوودەدات.بە درێژایی مێژوو، ئاژاوە لە ئەنجامی خراپی کار یان بارودۆخی ژیان، سەرکوتکردنی حکوومەت، باجدان، یان سەربازبوون بە زۆر، ململانێی نەتەوەیی یان ئایینی، پێویستی دابینکردنی خۆراک، بۆنە وەرزشییەکان، یان بێزاربوون لە کەناڵە یاساییەکان کە ھەندێک لە ھێزەکان لە ڕێگەیانەوە ھەوڵی پێشکەشکردن و گەیاندنی ناڕەزایەتییەکانیان دەدەن، ڕوویانداوە.ھەندێک لە ئاژاوەگێڕان شارەزایەکی بەرزیان ھەبووە لە تێگەیشتن و بەرگەگرتنی ئەو تاکتیکانەی کە پۆلیس لەم جۆرە بارودۆخانەدا بەکاریدەھێنێت. نامیلکە لەسەر ئاژاوەی سەرکەوتوو بڵاوکراوەتەوە و بە شێوەی ئۆنلاین بەردەستە. ھانی ئاژاوەگێڕانی دەدا کە بەشداری ڕۆژنامەگەری بکەن، و بە کامێرا ڕێگای سەلامەتتر بگرنەبەر. و بابەتی تریش کە جێگەی سەرنجی ھاوشێوەن. ئەو ھاووڵاتیانەی کە کامێرای ڤیدیۆیییان ھەیە، کاریگەرییەکی زیاتریان بەسەر دەسەڵاتداراندا ھەیە، ئەمەش وایکردووە کامێراکان ببێتە سەرمایەی زیادە بۆ ھەردوو ئاژاوەگێڕان و پۆلیس. لەوانەیە پۆلیس بۆ بڵاوەپێکردنی ئاژاوەگێڕییەکان بۆمبی بۆندار بەکاربھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناڕەزایییەکان
مەروان حەبەش

**مەروان حەبەش** (لەدایکبووی ١٩٣٨) سیاسەتمەدار و نووسەری سووریایە. ئەندامی فەرماندەیی ھەرێمیی حیزبی بەعس بووە لە سووریا و وەزیری پیشەسازی بووە لە حکوومەتی سەلاح جەدید. دوای کودەتایەکی سەرکەوتوو لەدژی سەرکردایەتی جەدید لە ساڵی ١٩٧٠، حەبەش لەگەڵ کەسانی دیکە کە پێیان وایە دڵسۆزی جەدید بن، زیندانی کرا. بە بەتەمەنترین زیندانی سیاسی جیھان دادەنرێت و لە ساڵی ١٩٩٣ ئازاد کراوە.  لەو کاتەوە بۆتە نووسەر و شرۆڤەکاری گشتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی سووری
دابەشبوونی چین–سۆڤیەت

**دابەشبوونی چین و سۆڤیەت** (١٩٥٦–١٩٦٦) پچڕانی پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان کۆماری گەلی چین و یەکێتی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت بوو، بەھۆی جیاوازییە ئایدیۆلۆژییەکان کە لە لێکدانەوە جیاوازەکانیان و بەکارھێنانی پراکتیکی مارکسیزم-لینینیزمەوە سەریان ھەڵدا، ھەروەھا کاریگەری جیۆپۆلیتیکی ھەریەکەیان لە کاتی جەنگی سارد (١٩٤٥–١٩٩١)دا بوو. لە کۆتایییەکانی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکاندا، مشتومڕەکانی چین و سۆڤیەت لەسەر لێکدانەوەی مارکسیزمی ئۆرتۆدۆکس بوونە ناکۆکی تایبەت لەسەر سیاسەتەکانی یەکێتیی سۆڤیەت بۆ داماڵینی ستالینیزاسیۆن و پێکەوەژیانی نێودنەتەوەییی ئاشتیانە لەگەڵ جیھانی ڕۆژاوا، کە ماو بە ڕیڤیزیۆنیزمی مارکسیستی ئیدانە کرد. چین لە بەرامبەر ئەم پێشینە ئایدیۆلۆژییەدا ھەڵوێستێکی دووژمنکارانەی بەرامبەر ڕۆژاوا گرتەبەر و بە ئاشکرا سیاسەتی پێکەوەژیانی ئاشتیانەی یەکێتیی سۆڤیەتی نێوان بلۆکی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ڕەتکردەوە. جگە لەوەش چین ناڕەزایی دەربڕی لە پەیوەندییە نزیکەکانی سۆڤیەت لەگەڵ ھیندستان و مۆسکۆش ترسی ئەوەی ھەبوو کە ماو زۆر بێباک بێت لە ترسناکییەکانی شەڕی ئەتۆمی.

لە ساڵی ١٩٥٦دا نیکیتا خرۆشۆف لە وتارەکەیدا *لەبارەی پەرستنی کەسایەتی و دەرئەنجامەکانی* (٢٥ی شوباتی ١٩٥٦) ستالین و ستالینیزمی ئیدانە کرد و دەستیکرد بە داماڵینی ستالینکردنی یەکێتیی سۆڤیەت. ماو و سەرکردایەتی چین تووشی ترس و تۆقاندن بوون کاتێک کۆماری گەلی چین و یەکێتیی سۆڤیەت وردە وردە لە لێکدانەوە و بەکارھێنانیان بۆ مارکسیزم جیاواز بوون. تا ساڵی ١٩٦١ جیاوازییە ئایدیۆلۆژییە چارەسەرنەکراوەکانیان بووە ھۆی ئەوەی کۆماری گەلی چین بە فەرمی کۆمۆنیزمی سۆڤیەت بە کاری «دەستکاریکردنی خیانەتکاران» لە یەکێتیی سۆڤیەتدا ئیدانە بکات. بۆ وڵاتانی کوتلەی ڕۆژھەڵات، دابەشبوونی چین و سۆڤیەت پرسیارێک بوو کە کێ سەرکردایەتی شۆڕشەکە دەکات بۆ کۆمۆنیزمی جیھانی و لایەنەکانی جیھان ڕوو لە کێ دەکەن بۆ ئامۆژگاری سیاسی و ھاوکاری دارایی و یارمەتی سەربازی: چین یان ڕووسیا؟ لەم چوارچێوەیەدا یەکێتیی سۆڤیەت و لیژنەی بەرخۆدانی جەماوەری لە ڕێگەی پارتە پێشەنگە ڕەسەنەکان لە وڵاتەکانی ناو کایەی کاریگەری خۆیاندا کێبڕکێیان لەسەر سەرکردایەتیکردنی کۆمۆنیزمی جیھانی کرد.

لە نێوان جیھانی ڕۆژاوادا، دابەشبوونی چین و سۆڤیەت شەڕی ساردی دوو جەمسەری گۆڕی بۆ جەنگی ساردی سێ جەمسەری، ڕووداوێکی جیۆپۆلەتیکی بەرچاوی وەک دروستکردنی دیواری بەرلین (١٩٦١)، کەمبوونەوەی توندبوونەوەی قەیرانی مووشەکی کوبا (١٩٦٢) و کۆتایی ھاتنی جەنگی ڤێتنام (١٩٥٥–١٩٧٥)، چونکە ڕکابەرییەکە ئاسانکاریی کرد بۆ دەستکەوتی ماو لە نزیکبوونەوەی چین و ئەمریکا لەگەڵ سەردانی نیکسۆن بۆ چین لە ساڵی ١٩٧٢. جگە لەوەش، ڕوودانی دابەشبوونی چین و سۆڤیەت چەمکی کۆمۆنیزمی یەکپارچەیی پووچەڵکردەوە، ئەو تێڕوانینەی ڕۆژاوایی کە دەوڵەتە کۆمۆنیستەکان لە جیۆپۆلیتیکی دوای جەنگی جیھانی دووەمدا یەکگرتوو بوون و چەسپێنراون، بە تایبەت لە کاتی جەنگی ڤێتنام لە ساڵانی ١٩٤٧–١٩٥٠، کاتێک ئەمریکا دەستوەردانی لە جەنگی یەکەمی ھیندۆچین (١٩٤٦–١٩٥٤)دا کرد. لە ڕووی مێژووییەوە چینییەکان جیابوونەوەمارکسیستی لینینیستی سۆڤیەت *ڕیاڵپۆلیتیک* کە لە ڕێگەیەوە ماو جیۆپۆلەتیکی سێ جەمسەری (کۆماری گەلی چین ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێتیی سۆڤیەت)ی لە کۆتاییەکانی قۆناغی جەنگی سارد (١٩٥٦–١٩٩١) دامەزراند، ھەروەھا جیۆپۆلەتیکی چوارگۆشەیی (کۆماری گەلی چین ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێتیی سۆڤیەت و شانشینی یەکگرتوو) تا قەیرانی سوێسی ساڵی 1956.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە دەیەی ١٩٦٠
تایپ ١٠

**تایپ ١٠** (؛ ) تانکی جەنگی سەرەکی پێشکەوتووی نەوەی چوارەمی ژاپۆنییە. تانکییەکە لە ساڵی ٢٠١٢ کەوتە خزمەتەوە و بەھۆی کێشی سووک و بزوێنەرە بەھێزەکەی و گێڕی ئۆتۆماتیکی و سیستەمی ھەڵپەساردنی ھایدرۆلیکی مۆدێرن جیا دەکرێتەوە. تانکەکە بە تۆپھاوێژی عەیار ١٢٠ ملم چەکدار کراوە. ھەروەھا سیستەمێکی زۆر پێشکەوتووی کۆنترۆڵکردنی ئاگری تێدایە. ئەم تانکە بۆ ھەناردەکردن نییە چونکە یاسای ژاپۆن ھەناردەکردنی چەک قەدەغە دەکات، ئەمەش کارێکە کە لە کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەمەوە بەردەوامە. بڕیارە بە تێپەڕبوونی کات جێگەی تایپ ٧٤ی کۆن بگرێتەوە و تەواوکەری تانکیگەلی تایپ ٩٠ بێت.

## سەرچاوەکان
نافەرمانی مەدەنی

[چەپ|وێنۆک|[مەھاتما گاندی|گاندی ئایکۆنی نافەرمانی مەدەنی ناتوندوتیژە و لە سەرانسەری جیھاندا بە بانگەوازەکەی بۆ ڕەتکردنەوەی توندوتیژی ناسراوە.]]
**نافەرمانی مەدەنی** یەکێکە لەو ڕێگایانەی کە خەڵک لە یاسا ناڕەواکان یاخی بوون و لە زۆرێک لە بزووتنەوەکانی بەرخۆدانی ئاشتیانەی بەڵگەداردا بەکارھێنراوە؛ لە ھیندستان (وەک ھەڵمەتەکانی گاندی بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی و ھەڵمەتەکانی بۆ سەربەخۆیی ھیندستان لە ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا)، لە باشووری ئەفریقا لە بەرەنگاربوونەوەی ئاپارتاید و لە بزووتنەوەی مافە مەدەنییەکانی ئەمریکا. ھەرچەندە نافەرمانی مەدەنی ھاوبەشە لەگەڵ مانگرتنەکان (بەتایبەت مانگرتنی گشتی) ئەو ڕاستییەی کە ھەردووکیان ئامرازن کە جەماوەر بەکاردەھێنن بۆ داوای لابردنی ئەو نادادپەروەرییەی کە بەسەریاندا ھاتووە، بەڵام مانگرتنەکە پەیوەندی بە مافی کرێکارانەوە ھەیە بەرامبەر بە خاوەنکار (کە دەکرێت حکوومەت بێت).

یەکێک لە گەورەترین و بەربڵاوترین بەکارھێنانەکانی نافەرمانی مەدەنی میسرییەکان بوون لە دژی داگیرکاری بەریتانیا لە شۆڕشی ئاشتیانەی ساڵی ١٩١٩دا.

نافەرمانی مەدەنی بریتییە لە ڕەتکردنەوەی ملکەچبوون بۆ یاسایەک، ڕێسایەک، ڕێکخراوێک، یان دەسەڵاتێک کە لەلایەن ئەو کەسانەی ڕەخنەی لێدەگرن وەک ناڕەوا ھەست پێدەکرێت. ئەم زاراوەیە دەگەڕێتەوە بۆ ھێنری دەیڤید تۆرۆی ئەمریکی، کە لە توێژینەوەیەکدا بەکاریھێناوە کە لە ساڵی ١٨٤٩دا بڵاویکردووەتەوە، دوای ڕەتکردنەوەی باجێک کە مەبەست لێی دابینکردنی دارایی شەڕی دژی مەکسیک بووە، بە ناوی «بەرخۆدان بەرامبەر حکوومەتی مەدەنی».لە ئەورووپا تەنانەت ئەگەر چەمکی نافەرمانی مەدەنی درەنگ داڕێژرابێت، بیرۆکەی بەرەنگاربوونەوەی یاسایەکی نادادپەروەرانە پێش سەدەی نۆزدەھەم ھەبووە. ئەمڕۆ ئەم چەمکە فراوانتر بووە و زۆرێک لەو تاکانە دەگرێتەوە کە خەریکی کردارێکن کە ھەوڵدەدەن «بزووتنەوە دژە پڕوپاگەندەییەکان» بە میدیا بگۆڕن.ھەندێک کەس ئەم کردەوانە لە جۆرێک لە زیانگەیاندن بە موڵک و ماڵی زیاتر ھیچی تر نازانن. ھەندێکی تر وەک کارێکی بەسوود دەیانبینن کە ئامانجیان گۆڕینی سیاسەتی دەسەڵاتدارانە.

## سەرچاوەکان
دانیشتن

[وێنۆک|لافیتەیەک کە داوای دانیشتن دەکات نووسراوە: «ھەرکەسێک ئەمڕۆ گۆڕەپانەکان بەجێبھێڵێت، [بەندیخانە| سبەی زیندانەکان چاوەڕێی دەکەن.»]]
**دانیشتن** جۆرێکە لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سیاسەتێک بە داگیرکردنی ئاشتییانە شوێنێک یان بارەگایەک کە ھێمای ئەو لایەنەیە کە ئەو سیاسەتە جێی نازەڕایەتییە.  زۆرجار گرووپە ناڕەزایەتییەکان پەنا دەبەنە بەر پێشکەشکردنی داواکاری و درووشمەکانیان بۆ میدیاکان و ئاگادارکردنەوەی ڕای گشتی لە ئامانجەکانیان لە ڕێگەی ڕۆژنامەگەری و میدیاوە. ئەم جۆرە ناڕەزایەتییە لە ئەمریکادا بەربڵاو بوو، بەتایبەتی دژی جیاکاری ڕەگەزی لە شوێنە گشتییەکانی وەک چێشتخانەکان، کە زیانی ماددی بە دامەزراوەکانی پەیوەندیدار دەگەیەنێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تی-٩٠

**تی-٩٠** تانکی جەنگی سەرەکی نەوەی سێیەمی ڕووسییە کە لە ساڵی ١٩٩٣ کەوتە خزمەتەوە، دیزاینی تانکەکە لە تانکی تی-٧٢ی سۆڤیەت وەرگیراوە. کێشی تانکییەکە ٤٦.٥ تەنە و تۆپھاوێژێکی عەیار ١٢٥ ملم و بزوێنەری دیزڵی ١٢ سلندەری ١١٠٠ ئەسپی تێدایە (بزوێنەری ڤی-٩٦ ئیختیارییە).

## سەرچاوەکان
کۆماری سۆڤیەتی چین

**کۆماری سۆڤیەتی چین** و لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بە **سۆڤیەتی جیانگشی** (دوای گەورەترین پارێزگای پێکھێنەرەکەی، جیانگشی-فوجیانی سۆڤیەتی) ناسراوە. کۆمارەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣١ لەلایەن سەرۆکی داھاتووی پارتی کۆمۆنیستی چینی ماو تسی تۆنگ و ژەنەڕاڵ ژو دی و کەسانی دیکە دامەزراوە و تا ساڵی ١٩٣٧ بەردەوام بوو. پارێزگا پەرش و بڵاوەکانی بریتی بوون لە سۆڤیەتی باکووری ڕۆژھەڵاتی جیانگشی، سۆڤیەتی ھونان جیانگشی، سۆڤیەتی ھونان ھوبێی جیانگشی، سۆڤیەتی ھونان ھوبی ڕۆژاوا، سۆڤیەتی ھونان و ھوبی سیچوان گویژۆ، سۆڤیەتی شانشی گانسو، سۆڤیەتی سیچوان شێنسی، سۆڤیەتی ھوبی ھێنان ئەنھوی، سۆڤیەتی ھۆنگھو و سۆڤیەتی ھێفێنگ لوفێنگ. ماو تسی تۆنگ ھەم سەرۆکی دەوڵەت و ھەم سەرۆک وەزیران بوو؛ کە سەرکردایەتی دەوڵەت و حکوومەتەکەی کرد. ماوەی ماو وەک سەرۆکی «دەوڵەتێکی بچووک لەناو دەوڵەتێکدا» ئەزموونی لە شەڕی گواستبووەوە و کشتوکاڵی دا پێبەخشی؛ ئەم ئەزموونە یارمەتی کۆمۆنیستەکانی دا لە کۆتاییەکانی چلەکاندا چین یەکبخەنەوە. لە کۆتاییدا کۆمارەکە لەلایەن سوپای شۆڕشی نیشتمانی کوومیتانگەوە لە زنجیرەیەک ھەڵمەتی گەمارۆدان لە ساڵی ١٩٣٤دا لەناوبرا. دوای ڕووداوی شیان لە کانوونی یەکەمی ١٩٣٦، کۆمۆنیستەکان و کوۆمینتانگ «بەرەی یەکگرتوو»یان پێکھێنا بۆ بەرەنگاربوونەوەی فشارەکانی ژاپۆن، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کۆمۆنیستەکان لایەنی کەم بۆ ئەو کاتە چیانگ کای شێک وەک سەرۆکی چین بناسن. ھەڵوەشاندنەوەی فەرمی کۆمارە سۆڤیەتەکە لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٣٧ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژھەڵاتی چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
تی-٦٢

وێنۆک|تانکی تی-٦٢ دروستکراوی ساڵی ١٩٧٢
[وێنۆک|نەخشەی وڵاتە بەکارھێنەرەکانی تی-٦٢، ئەوانەی ئێستاش بەکاریدەھێنن بە ڕەنگی [سوورە، ئەوانەی کە پێشتر بەکاریان ھێناوە ڕەنگی سووری تۆخە]]

**تی-٦٢** تانکێکی سەرەکی شەڕی سۆڤیەتییە کە مۆدێرنکردنی فڕۆکەی تی-٥٥ سۆڤیەت بووە. تانکەکە لە ساڵی ١٩٦١ لەگەڵ سوپای سۆڤیەت دەستی بە خزمەت کردووە، تیمی تانکەکە لە فەرماندەیەک و شۆفێرێک و تۆپچییەک و لایەنگرێک پێکھاتوون. بە تۆپھاوێژی سەرەکی ١١٥ ملم و دۆشکەیەکی ٧٫٦٢ ملم چەکدارە. کێشی تانکییەکە ٤٠ تەنە و خێراییەکەی ٥٠ کم/کاتژمێرە لەسەر ڕێگا قیرتاوکراوەکان. بزوێنەری دیزڵی ٥٨١ ئەسپی تێدایە.

لە یەکێتی سۆڤیەت (١٩٦١–١٩٧٩)، چیکۆسلۆڤاکیا (١٩٧٥–١٩٧٨) و کۆریای باکوور لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەرھەم ھێنراوە. بەرھەمھێنەری سەرەکی تانکەکان کارگەی ئۆرالڤگۆنارۆڤۆد بوو لە یەکێتی سۆڤیەت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تی-٥٥

**تی-٥٥** تانکی سەرەکی شەڕی سۆڤیەت و لە تانکی تی-٥٤ی سۆڤیەتی پێشوو پەرەی پێدراوە. تانکەکە لە چین لەژێر ناوێکی تردا بەرھەم ھێنرا کە تانکی تایپ ٥٩ بوو. ھەروەھا لە چیکۆسلۆڤاکیا و پۆڵەندا دروست کرا.

بەپێی خەمڵاندنەکان نزیکەی ٢٧٥٠٠ تانکی تی-٥٥ لە یەکێتیی سۆڤیەت و ٥٠٠٠ لە پۆڵەندا و ٥ ھەزار لە چیکۆسلۆڤاکیا بەرھەم ھێنراون. تانکەکە لە شەڕی ساڵی ١٩٧٣ بەکارھێنرا، لە ھەردوو بەرەی میسر و سووریا، ھەروەھا لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە بەکارھێنرا. ھەروەھا لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە چەندین ناوچەی جیھان بەکارھێنرا، لەوانە: ئەنگۆلا، چین، ڤێتنام، باکووری ئەفریقا، جەزائیر. لە شەڕی ھیندستان و پاکستاندا ھیندستان تانکی ڕووسی بەکارھێنا، لەکاتێکدا پاکستان تانکی چینی بەکارھێنا.

ئەم تانکە تانکی شەڕی سەرەکی جێی متمانەیە؛ لێخوڕینی ئاسانە؛ بەڵام ئەوەی کە سوودەکانی کەم دەکاتەوە ئەوەیە کە تۆپھاوێژەکەی لە چوار پلە کەمتر دانابەزێت، ئەمەش وای لێدەکات کە توانای تەقەکردنی لە لووتکەی گردەکانەوە نەبێت بۆ ئامانجە نزمەکان کە گۆشەی نزمییەکەی لە چوار پلە زیاترە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئێم-٨٤

**ئێم-٨٤** (بە سڕبۆ-کرواتی: M-84) تانکی جەنگی سەرەکییە کە لەلایەن کۆماری سۆسیالیستی یوگۆسلاڤیاوە وەک وەشانێکی یوگۆسلاڤی لە تانکی تی-٧٢ی سۆڤیەت بەرھەم ھێنراوە.  تانکەکە لە ساڵی ١٩٨٤ لەگەڵ ھێزە چەکدارەکانی یوگۆسلاڤیا کەوتە خزمەت و ١٥٠ لەو تانکانە ھەناردەی کووەیت کران. جگە لە کووەیت، تانکەکە لە ئێستادا لەگەڵ ھێزە چەکدارەکانی سڕبیا، کرواتیا، بۆسنە و سلۆڤینیا لە خزمەتدایە.

## سەرچاوەکان
تی-٧٢

**تی-٧٢** () تانکی جەنگی سەرەکی سۆڤیەت کە دیزاینەکەی لە تانکی سەرەکی شەڕی سۆڤیەت تی-٦٢ وەرگیراوە. وەک پەرەسەندنی تانکی تی-٦٢، تانکەکە لە ساڵی ١٩٧١ ھاتە ناو بەرھەمھێنانەوە و لە ساڵی ١٩٧٣ ھاتە خزمەت.

تی-٧٢ بە شێوەیەک دیزاین کرابوو کە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک تەواوکەری تی-٦٤ بەرھەم بھێنرێت نەک وەک جێگرەوە یان پەرەپێدانی. ئەمەش لەوەدا دیارە کە تی-٦٤ تەنھا بۆ یەکەکانی سۆڤیەت جێگیرکراوی پێشەوە جێگیرکرابوو، لەکاتێکدا تی-٧٢ لە سەرانسەری یەکێتی سۆڤیەت جێگیرکرابوو و ھەناردەی سوپای پەیمانی وارشۆ و سووریا و وڵاتانی دیکە دەکرا.

ڕووسیا لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا وەشانێکی مۆدێرنکراوی تی-٧٢ی پەرەپێدا، کە ناوی تی-٩٠ بوو کە لە ساڵی ١٩٩٥ بەرھەم ھێنرا.

## سەرچاوەکان
تی-٥٤

**تی-٥٤** تانکی سەرەکی شەڕی سۆڤیەت بووە، دیزاینەکەی لە دوای جەنگی جیھانیی دووەم دەستی پێکردووە. نموونەی سەرەتاییەکەی لە ساڵی ١٩٤٦ بەرھەم ھێنرا؛ لە ساڵی ١٩٤٧ تەواو بووە. ئەمەش بە پەرەسەندنێکی تانکی تی-٤٤ دادەنرا کە لە جەنگی جیھانیی دووەمدا بەکارھێنرا؛ بە بۆچوونی زۆربەی شارەزایانی سەربازی باشترین تانکی شەڕی مامناوەندی ئەو شەڕە بوو و لە ساڵی ١٩٥٠ لەگەڵ سوپای سۆڤیەت ھاتە خزمەت.

## سەرچاوەکان
ئافرەتی حکوومەت

**ئافرەتی حکوومەت** یان **ئافرەتی حوکمڕان** (بە تورکی: Hükümet Kadın) فیلمێکی کۆمیدیی تورکییە، بەرھەمی ساڵی ٢٠١٣ەیە. دەرھێنەرەکەی، سەرمیان میدیات، ھەم سیناریۆکەی نووسیوە و ھەم ڕۆڵی سەرەکیشی تێدا گێڕاوە.

## چیرۆک
خاتێ، ژنێکی خەڵکی میدیاتە، دایکی ھەشت منداڵە، نەخوێندەوارە و گرنگی بە سیاسەت نادات. ھاوسەرەکەی، عەزیز فەیسەل نورئۆغڵو، سەرۆکی شارەوانیی میدیاتە. ڕۆژێک ھاوسەرەکەی خاتێ لە ڕووداوێکی ھاتووچۆدا گیان لەدەست دەدات، بەم ھۆیەوە خاتێ جێگەی سەرۆکایەتیی شارەوانی دەگرێتەوە.

دوای مردنی لەناکاوی عەزیز فەیسەل، خاتێ کە پۆستی سەرۆکایەتیی شارەوانی وەردەگرێت، ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ڕووداوی کۆمیدی و سۆزداریش دەبێتەوە. خاتێ کە دەبێتە سەرۆکی شارەوانی، سوێند دەخوات ئەو پڕۆژە گەورەیە جێبەجێ بکات کە وەک یادگاری لە ھاوسەرەکەیەوە بۆی ماوەتەوە: بە ھەر نرخێک بێت ئاو بگەیەنێتە ناوچەکە.

ئاو و کارەبا بۆ ناوچەکە دابین دەکات، بەڵام کودەتای ٢٧ی ئایار (گوڵان) ڕوودەدات و ئاوی ناوچەکە دەبڕدرێت. ڕۆژێک کچەکەی بە شوو دەدات، بەڵام ھەر لە کاتی بەڕێوەچوونی ئاھەنگی کچەکەیدا تووشی جەڵتەی دڵ دەبێت و گیان لەدەست دەدات.

فیلمەکە لە چیڕۆکی ڕاستەقینەی زەکییە میدیات، داپیرەی سەرمیان میدیات (خاوەنی فیلمەکە)، وەرگیراوە کە یەکێک بووە لە یەکەمین ژنە سەرۆک شارەوانییەکان لە تورکیا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمە تورکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣
کەرار (تانک)

**تانکی کەرار** () تانکی پێشکەوتووی ئێرانە کە لە لایەن پسپۆڕانی وەزارەتی بەرگری ئێرانەوە دروست دەکرێت. لەسەر بنەمای ھەیکەلی تی-٧٢ بە تۆپھاوێژێکی دروستکراوی ناوخۆیی. ئەم تانکە ھاوشێوەی تانکی زوولفەقارە کە ئێستا لە سوپای کۆماری ئیسلامی ئێران بەکاردەھێنرێت. سەرتیپ حوسێن دێھقان وەزیری بەرگری ئێران پشتڕاستی کردەوە کە تانکی کەرار لە پێشکەوتووترین تانکەکانی جیھانە و ئاماژەی بە گرنگی دروستکردنی ئەم تانکە و پەردەلادان لەسەری لە داھاتوودا و ئەگەری گۆڕینی ناوەکەی کرد.

## ڕاگەیاندن
یەکشەممە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧، تانکی کەراری ئێرانی پەردەی لەسەر لادرا، کەرار یەکەم تانکی ناوخۆی ئێرانە کە لەلایەن ڕێکخراوی پیشەسازیی بەرگرییەوە دیزاین و دروستکراوە. ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەکان لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٦ەوە سەبارەت بە ھێنانەکایەی تانکێکی نوێ بە ناوی کەرار دەرکەوتبوون.

## بەرھەمھێنان
ھێڵی بەرھەمھێنان بە ئامادەبوون و بەسەرپەرشتی سەرتیپ حوسێن دەھقان وەزیری بەرگریی ئێران لە کۆمپانیای بەنی ھاشم بۆ بەرھەمھێنانی تانکی و زرێپۆش لە شاری دۆروود لە باشووری ڕۆژئاوای ئێران کرایەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)

**وەزارەتی بەرگریی و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان** () یەکێک لە وەزارەتەکانی ئێرانە کە کە بەرپرسیارە لە ڕێکخستن، بەڕێوەبردن، پەرەپێدان و پاراستنی ھێزە چەکدارەکانی ئێران. ئەو وەزارەتە لە ساڵی ١٩٨٩دا دامەزراوە.

## مێژوو
مێژووی پێکھێنانی ئەم وەزارەتە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی قاجار، کە لەژێر ناونیشانی وەزارەتی جەنگ دەستی بە چالاکییەکانی کردووە. لە سەردەمی حکوومەتی محەممەد مووسەدەقدا بۆ ماوەیەکی کورت ناوەکەی گۆڕدرا بۆ وەزارەتی بەرگریی نیشتمانیی، بەڵام دواتر جارێکی دیکە گۆڕدرا بۆ وەزارەتی جەنگ. دوای شۆڕشی ١٩٧٩ تا مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٨٤ لەژێر ناوی وەزارەتی بەرگریی نیشتمانی کارەکانی ئەنجامدا و لە نێوان ساڵانی ١٩٨٤ بۆ ١٩٨٩ ناوی وەزارەتی بەرگریی بوو، شێوەی ئێستای ئەم وەزارەتە لە ساڵی ١٩٨٩وە بە یەکگرتنی وەزارەتی بەرگری و وەزارەتی سوپای پاسداران پێکھێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازیی ئێران
تایپ ٥٩

**تایپ ٥٩** (؛ ناوی پیشەسازی: **WZ-120**) تانکی سەرەکی شەڕ وەشانێکی بەرھەمھێنراوی چینییە لە تانکی سۆڤیەت تی-٥٤ئەی، مۆدێلێکی سەرەتایی زنجیرەی تی-٥٥ کە لە ھەموو شوێنێکدا بەربڵاوە. یەکەم دانە لە ساڵی ١٩٥٨ بەرھەم ھێنرا و لە ساڵی ١٩٥٩ وەرگیرا بۆ خزمەتگوزاری، لەگەڵ بەرھەمھێنانی زنجیرەیی لە ساڵی ١٩٦٣ دەستی پێکرد. زیاتر لە ٩٥٠٠ تانکەکان تا ئەو کاتەی بەرھەمھێنانیان لە ساڵی ١٩٨٥ وەستا بەرھەم ھێنران و نزیکەی ٥٥٠٠ تانکیان لەگەڵ ھێزە چەکدارەکانی چین خزمەتیان کردووە. ئەم تانکە بڕبڕەی پشتی یەکە زرێپۆشەکانی سوپای ئازادی گەلی چینی پێکھێنا تا سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠، بە مەزەندەکردن ٥ ھەزار لە جۆرەکانی دواتر جۆری l-٥٩ و جۆری ٥٩-II لە ساڵی ٢٠٠٢دا لە خزمەتدا بوون.

تایپ ٥٩ لە ماوەی خزمەتیدا چەند جارێک دەستکاری کراوە. ھەروەھا بنەمای چەندین دیزاینی تانکی چینی دواتر بوو لەوانە تانکی جۆری ٦٩ و جۆری ٧٩.

## سەرچاوەکان
تی-٦٤

چەپ|وێنۆک|290x290پیکسڵ|تانکی '''تی-٦٤'''
**تی-٦٤** (بە ڕووسی: Т-64) تانکێکی سەرەکی شەڕی سۆڤیەتیە، کە لە ساڵی ١٩٦٦ لەگەڵ سوپای سۆڤیەت کەوتە خزمەت و لە تی-٦٢ مۆدێرنترە.  
تانکی تی-٦٤ نزیکەی ٣٨ تۆنە و بە تۆپھاوێژێکی ١٢٥ ملم چەکدارە. بزوێنەرێکی دیزڵی شەش سلندری تێدایە کە ھێزی ٧٠٠ ئەسپ بەرھەم دەھێنێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تی-٣٥

**تی-٣٥** تانکێکی قورس و فرە تاوەری سۆڤیەت بوو لە سەردەمی نێوان جەنگەکان و سەرەتای جەنگی جیھانی دووەمدا کە خزمەتێکی سنوورداری لەگەڵ سوپای سووردا بەخۆیەوە بینی. زۆرجار پێی دەوترێت **کەشتی جەنگی وشکانی**، تاکە تانکی قورس بوو کە پێنج تاوەری ھەبوو لە جیھاندا کە گەیشتە بەرھەمھێنان، بەڵام سەلماندی کە خاو و میکانیکی جێی متمانە نییە. زۆربەی تانکەکانی تی٣٥ کە ھێشتا لە کاتی ئۆپەراسیۆنی باربارۆسادا کاریان دەکرد، بەھۆی شکستی میکانیکی لەدەستچوون نەک کردەوەی دووژمن. دیزاین کراوە بۆ ئەوەی تەواوکەری تانکی مامناوەندی ھاوچەرخی تی-٢٨ بێت؛ بەڵام زۆر کەم دروستکراون.

بەڕواڵەت گەورە بوو؛ بەڵام ناوی تانکەکە تەنگ بوون و شوێنەکانی شەڕکردن لە یەکتر جیاکرابوونەوە. ھەندێک لە تاوەرەکان دەرچەی چوونە ژوورەوەیان دادەپۆشی.

## سەرچاوەکان
زولفەقار (تانک)

وێنۆک|240x240پیکسڵ|دیمەنی پێشەوەی تانکی زولفەقار
وێنۆک|240x240پیکسڵ|دیمەنی دواوەی تانکی زولفەقار
**تانکی زولفەقار** تانکێکی تەواو ئێرانییە یەکەم نموونەی جۆری «لی» لە ساڵی ١٩٩٢ دیزاین کراوە و ھێڵی بەرھەمھێنانی لە ھاوینی ساڵی ١٩٩٧ لە کۆمەڵگەی پیشەسازی شەھید کۆلاھدووز کراوەتەوە و لە ١٩٩ەوە لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی ئێرانەوە بەکاردەھێنرێت. زولفەقار تۆپھاوێژێکی ١٢٥ ملم بەکاردەھێنێت، سیستەمێکی ھەڵپەساردنی ھاوشێوەی مۆدێلەکانی سەرەتایی ئێم٦٠، سیستەمێکی کۆنترۆڵکردنی ئاگری ئەی ئێف سی ئێس-٣ی سلۆڤینی کە لەکاتی جووڵەکردن، و دەرکەوتنی ھاوشێوەی زنجیرە تانکی ئێم٤٨ و ئێم٦٠ و ئێم١ ئابرامس ی سوپای ئەمریکایە. ھەروەھا ھەندێک لە پێکھاتەکانی ئەم تانکە ھاوشێوەی تانکی سەفیرن کە مۆدێلێکی باشکراوی ئێرانە لە تانکی تی-٥٥ ی سۆڤیەت و تانکی تایپ ٥٩ی چینی.

ماڵپەڕی فەرمیی وەزارەتی بەرگریی ئێران ئەم تانکەی وەک وەشانێکی باشی تانکی تی-٧٢ی ڕووسی ناساندووە، کە بە سیستەمی کۆنتڕۆڵی ئاگری مۆدێرن کراوە و تەقەمەنی ١٢٥ ملم تەقێنراوە.

ئامارەکان لەسەر ژمارەی تانکی زولفەقار کە بەرھەم ھێنراون، ڕانەگەیەندراوە، بەڵام بەپێی خەمڵاندنەکان لە ساڵی ٢٠١٠دا نزیکەی ١٠ تانکی زولفەقار لە دەستی ھێزە چەکدارەکانی ئێراندا بووە. زولفەقار ٣ کە مۆدێلی کۆتایی ئەم تانکەیە، بزوێنەرێکی دیزڵی ١٢ سلندر بەکاردەھێنێت کە ھێزی ١٠٠٠ ئەسپ و بە کێشی تانکی نزیکەی ٤٠ تۆن، ڕێگەی پێدەدات بە زۆرترین خێرایی ٧٠ کیلۆمەتر لەسەر ڕێگا بڕوات. تانکی زولفەقار ئەو تانکەیە کە بە ئاسانی بە ھەر بەربەستێکی ڕێگادا تێدەپەڕێت و بەربەست شکێنە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئان بۆنی

**ئان بۆنی** (لە دوای ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٧٢٠ دیارنەما)، ژنێکی چەتەی دەریایی بوو کە لە کاریبی کاردەکرد، و یەکێک بوو لەو چەن چەتەی دەریایانەی کە بە رەگەز ژنن و ژمارەیان زۆر کەمە لە تەواوی مێژووی تۆمارکراودا.

سەرەڕای ئەوەی تەنها دوو مانگ کاری چەتەیی کردووە، بەڵام ئان بۆنی لە بەناوبانگترین چەتە دەریاییەکانە لە مێژوودا، بە پلەی یەکەم بەهۆی ڕەگەزەکەیەوە. بە شێوەیەک کە لە ماوەی دە ساڵدا، لە شانۆگەریدا چەندین کارەکتەری شانۆیی بەھۆی ئەوەوە ھاتبونە کایەوە و ئیلھامیان لە بۆنی وەرگرتبوو. نموونەیەکی سەرەکی جێنی دایڤەرە کە لە فیلمی پۆلی جۆن گەیی دەردەکەوێت. سەرەڕای ئەوەی جێنی دایڤەر کەسێکی مێژوویی ڕاستەقینە و هەروەها پێشتر لە شانۆنامەیەکی پێشووتردا (ئۆپرای سواڵکەر) دەرکەوتووە، ئیلھامی دەرکەوتنەکەی لەوەوە وەرگرتووە.

## تێبینی


## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان
حوسێن دێھقان

**حوسێن دێھقان** () ئەفسەرێکی سەربازیی ئێرانییە. ئەو پێشتر وەزیری بەرگریی و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان بووە. ناوبراو سەرۆکی پێشووی دامەزراوەی کاروباری شەھیدان و جەنگاوەران لە سەردەمی سەرۆکایەتیی محەممەد خاتەمی و مەحموود ئەحمەدینژاد، بریکاری وەزیری بەرگری لە سەردەمی سەرۆکایەتی ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی و محەممەد خاتەمی، سکرتێر و سەرۆکی لیژنەی سیاسی و بەرگری و ئاسایشی ئەنجومەنی تێگەیشتنی ئیسپادینسی و فەرماندە لە فەیلەقی سوپای پاسدارانی ئیسلامی لەکاتی شەڕی ئێران و عێراقدا. خاوەنی دکتۆرایە لە کارگێڕی گشتی لە زانکۆی تاران.بۆ ماوەیەک لە خزمەتی خۆیدا فەرماندەی ھێزی ئاسمانی سوپای پاسدارانی ئیسلامی بووە لە ٢٤ی نیسانی ١٩٩٠ لەلایەن فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکانی ئێران سەید عەلی خامنەیی.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
تانکی قورس

**تانکی قورس** بریتیە لە پۆلێک لە تانکی کە بەگشتی پاراستنی زرێپۆشی باشتر و ھێزی ئاگری یەکسان یان زیاتر پێشکەش دەکات لە چاو تانکی سووکتر وەک تانکی مامناوەند، زۆرجار لەسەر حیسابی جووڵە و مانۆڕکردن. 

سەرچاوەی ئەم پۆلە کە قورسە، دەگەڕێتەوە بۆ جەنگی جیھانیی یەکەم و یەکەم تانکەکان، واتە نموونە سەرەتاییەکانی ئەم تانکانە؛ تانکە سەرەتاییەکان بە شێوەیەک دیزاین کرابوون کە لە نزیکەوە لەگەڵ ھێزی پیادە کاربکەن و ڕووبەڕووی ھەردوو تۆپھاوێژ و دژە تانک ببنەوە، ھەروەھا زرێپۆشێکی تەواویان ھەبوو کە ڕێگەیان پێبدات لە خاکی بێ کەسدا بژین. کاتێک دیزاینی تانکی سووکتر ھاتە ئاراوە، دیزاینە قورسەکان بە قورس ناسران. ڕۆڵی ئەم تانکانە (لە جەنگی جیھانی دووەمدا) لە «دزەکردن» بۆ قاییمکارییەکانی دووژمن لە جەنگی جیھانیی دووەمدا وەک خۆی مابووەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تانکی سووک

[وێنۆک|تانکی [تی-٢٦]]
**تانکی سووک** بریتییە لە پۆلێک لە تانکی کە گەورەترە لە تانکی و بچووکترە لە تانکی مامناوەند. بە شێوەیەک دروست کراوە کە خێرا بێت و زرێپۆشێکی سووک بێت و زۆرجار کێشی لە ١٠ تەن کەمترە. 

## سەرچاوەکان
تی-٢٦

**تی-٢٦** تانکێکی پیادەی سووکە کە لەلایەن سۆڤیەت دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٣٢ لەگەڵ سوپای سوور لە یەکێتیی سۆڤیەت دەستی بە خزمەت کرد و لە ساڵی ١٩٤٥ لەکارخرا. لە ساڵانی خزمەتکردنی لە یەکێتی سۆڤیەت بەشداری لە چەندین ململانێ و شەڕدا کردووە وەک جەنگی زستانە و جەنگی جیھانیی دووەم. ھەروەھا یەکێتی سۆڤیەت ٢٨١ تانکی تی-٢٦ی نارد بۆ ئیسپانیا بۆ بەشداریکردن لە شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا شانبەشانی ھێزەکانی کۆمارییەکان. ھەروەھا کۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٣٥ گرێبەستی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت کرد بۆ کڕینی ٦٠ تانکی جۆری تی-٢٦، لەکاتێکدا چین لە کاتی شەڕی لەگەڵ ژاپۆن ٨٢ تانکی بەدەستھێنا.

پڕۆژەی تانکەکە لە یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٣١ وەک وەشانێکی سۆڤیەتی تانکی ڤیکەرزی بەریتانی کە ٦ تۆن بوو دەستی پێکرد دوای ئەوەی یەکێتیی سۆڤیەت مۆڵەتی دروستکردنی لە ناوخۆدا بەدەستھێنا. بەرھەمھێنان تا ساڵی ١٩٤١ بەردەوام بوو، نزیکەی ١١ ھەزار تانکی تی-٢٦ بە پەنجا و سێ جۆری جیاواز بەرھەم ھێنران. کێشی تانکەکە نزیکەی دە تەن بوو، تیمی سێ کەسی ھەبوو، تۆپھاوێژێکی سەرەکی ٤٥ ملم و دۆشکەیەکی ٧٫٦٢ ملم چەکدار بوو.

## سەرچاوەکان
تایپ ٩٧ چی-ھا

**تایپ ٩٧ چی-ھا** (بە ژاپۆنی: 九七式中戦車 チハ ) تانکێکی مامناوەندە لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم و جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن بەکارھاتووە، و بە شێوەیەکی بەرفراوان بەرھەم ھێنراوە. تۆپھاوێژەکەی ٥٧ ملم بۆ پشتگیریکردنی ھێزی پیادە دروستکرابوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:تانکەکان
پۆل:کەرەستە سەربازییەکانی ژاپۆن
پۆل:کەرەستەی سەربازی
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٩٤٠
پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم
پانزەر-٤

**پانزەر-٤** (بە ئەڵمانی: Panzer IV) تانکێکی مامناوەندی ئەڵمانییە کە لەلایەن کۆمپانیای کرووپ بەرھەم ھێنراوە، لە کۆتایییەکانی ساڵانی ١٩٣٠ پەرەی پێدراوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە بەکاردەھێنرێت تا کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەم.

وەک تانکێکی پشتیوانی پیادە دیزاین کرابوو و لە سەرەتادا مەبەست لێی ئەوە نەبووە کە زرێپۆشی دووژمن بخاتە ڕوو، کارێک کە لەلایەن پانزەر-٣ ئەنجام دەدرا کە تۆپھاوێژێکی دژە زرێی لەسەر بوو. سەرەڕای کەموکوڕییەکانی دوکتۆرینی پێش جەنگ، بە حەتمی پازدەر چوار ڕۆڵی تانکی شەڕکەری لە دژی تانکی سەرەکی تی-٣٤ی ڕووسیا گرتە ئەستۆ.

تانکەکە لە ساڵی ١٩٣٦ ھاتە ناو بەرھەمھێنان و تا ساڵی ١٩٤٥ بەردەوام بوو، بەرھەمھێنانی بە جۆرە جیاوازەکانی گەیشتە نزیکەی ٨٬٨٠٠ دانە. بەرھەمھێنانی لە ساڵی ١٩٤٤دا گەیشتە لووتکە و ٣٠٠ تانکی مانگانە بوو پێش ئەوەی لە مانگەکانی یەکەمی ساڵی ١٩٤٥دا بۆ ٥٥ تانکی مانگانە دابەزی، پازدەر چوار زۆرترین تانکی ئەڵمانی بوو کە لە جەنگی جیھانیی دووەمدا ھەناردەکرابوو، ٢٩٧ دانەی ھەناردەی ھاوپەیمانەکانی ئەڵمانیا وەک ڕۆمانیا و ھەنگاریا و فینلاند کرا.

## سەرچاوەکان
سەفیر ٧٤

**سەفیر-٧٤** یان **تایپ-٧٢زی** باشکردنی تانکی تایپ ٥٩ و تی-٥٥یە لە ئێران کە تانکی ساڵانی ١٩٥٠ی وڵاتانی پەیمانی وارشۆ بوو. تایپ ٥٩ مۆدێلێکی چینی دروستکراوی تانکی تی-٥٤ ی سۆڤیەت و تانکی سەفیر لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ زیادکردنی توانا و تەمەن درێژی تانکی تایپ-٥٩ و تی-٥٤ و تی-٥٥ی ئێران دیزاین کراوە. 

تی-٥٥ تانکی بەناوبانگی سۆڤیەت بوو و بەربڵاوترین تانکی بەرھەم ھێنراو بوو لە مێژوودا. یەکەم نموونەی لە ساڵی ١٩٤٧ دروستکراوە و تا ئێستا نزیکەی سەد ھەزار دانە دروستکراون، ھەندێکیان بە باشترکردنی بەرفراوان، ھێشتا لە کاردان. سەفیر-٧٤ یەکێکە لەو باشترکردنانەی کە لەسەر تانکی تی-٥٤ و تی-٥٥ و تایپ-٥٩ ئەنجامدراوە کە لە کاتی جەنگی ئێران و عێراق لە چین و سوریا و لیبیا کڕدراون.

تا ئێستا ژمارەی تانکەکانی سەفیر ڕانەگەیەندراوە، بەڵام مەزەندە دەکرێت لە ساڵی ٢٠١٠دا کۆی گشتی تانکی خێزانی تی-٥٤ کە لە ھێزە چەکدارەکانی ئێراندا چالاک بوون، نزیکەی ٥٤٠ دانە بووە، کە لە ھەموو تانکەکانی دیکە زیاترە. 

ژمارە ٧٢ لە ناوی ئەم تانکەدا ئاماژەیە بۆ ساڵی خۆر، بە پێچەوانەی تانکی وڵاتانی ترەوە، کە ئەم ژمارەیە ئاماژەیە بۆ ساڵی زایینی تەواوبوونی کۆتایی دیزاینەکە. بۆیە ئەم تانکە ھیچ پەیوەندییەکی بە تانکی بەناوبانگی سۆڤیەت تی-٧٢ نییە. تانکی سەفیر ٧٤ بە یەکێک لە باشترینەکان دادەنرێت بۆ گواستنەوە و جووڵە و گەشتکردن بۆ مەودای دوور.

## سەرچاوەکان
تانکی مامناوەند

[وێنۆک|تانکی ئەمریکی [ئێم٤٨ پاتۆن]]
**تانکی مامناوەند** پۆلێنکردنی تانکە بە تایبەتی لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا باو بووە کە نوێنەرایەتی چارەیەک دەکات لە نێوان تانکە سووکەکان کە تایبەتمەندن بە نەرمی و مانۆڕکردنی زیاتر، و تانکە قورسەکان، کە تایبەتمەندن بە زرێپۆشی بەھێز و تۆپھاوێژە بەھێزەکانیان.  بەرھەمدارترین و کاریگەرترین تانک لەڕووی تێچوون و سەرکەوتووترین تانکی جەنگی جیھانی دووەم (تی-٣٤ی سۆڤیەت، شێرمانی ئەمریکی، تایپ ٩٧ی ژاپۆنی، و پانزەر-٤ی ئەڵمانی) ھەموویان دیزاینی تانکی مامناوەند بوون و سەرکەوتنی چەمکەکە دواتر بووە ھۆی پەرەپێدانی نەوەکانی دواتری تانکی مامناوەند وەکو تانکی شیفتنی بەریتانی. زۆرێک لە تانکە مامناوەندەکان بوونەتە تانکی سەرەکی شەڕ لە زۆربەی وڵاتان، کەمێک زرێپۆشیان زیاد کردووە و توانای مانۆڕکردنی باشیان ھەیە و چەکی بەھێزیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تی-٣٤

**تی-٣٤** تانکی مامناوەندی سۆڤیەتییە و لە ساڵانی ١٩٤٠ تا ١٩٥٨ بەرھەم ھێنراوە. ئەم تانکە بە باشترین وەسف کرا کاتێک یەکێتیی سۆڤیەت ھاتە ناو جەنگی جیھانیی دووەمەوە ھەرچەندە دواتر تانکەکانی تر لە زرێپۆش و چەکدا لەو باشتر بوون، بەڵام لە ڕووی کاریگەرییەوە بە کارامەترین و کاریگەرترین دادەنرێت. تانکەکە ھەناردەی چەند وڵاتێکی ھاوپەیمانی کراوە.

## سەرچاوەکان
ئێم٤ شێرمان

**ئێم٤ شێرمان** () تانکێکی مامناوەندی ئەمریکی  لە ساڵی ١٩٤٢ لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لەگەڵ سوپای ئەمریکا ھاتە خزمەت.   کێشی تانکەکە ٣٥ تەنە و بە تۆپھاوێژێکی ٧٥ ملم و عەیار ٤٠ چەکدار کراوە. ئەم تۆپھاوێژە توانای دزەکردنی زرێپۆشی ٣.٧ ئینج بوو لە ٥٠٠ یاردەدا. تانکی شێرمان زرێپۆشی ھەبوو کە تیرەکەی ٢.٨ ئینج بوو لە پێشەوە و ١.٦ ئینج لە لایەکان و ١.٤ ئینج لە دواوە. تیمی ٥ کەسی ھەبوو و ٣ تۆپھاوێژی ئۆتۆماتیکی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئێم٤٨ پاتۆن

**ئێم-٤٨ پاتۆن** تانکی سەرەکی شەڕە کە لە ئەمریکا دیزاین کراوە.سێیەم تانک بوو کە بە فەرمی ناوی ژەنەڕاڵ جۆرج پاتۆن بوو، فەرماندەی سوپای سێیەمی ئەمریکا لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا و یەکێک بوو لە داکۆکیکارە سەرەتاییەکانی ئەمریکا لە بەکارھینانی تانک لە شەڕدا. ئەم تانکە پەرەپێدانی تانکی ئێم-٤٧ پاتۆن بوو. ئێم-٤٨ پاتۆن لە خزمەتدا مایەوە تاوەکو تانکی ئێم٦٠ جێگەی گرتەوە  و وەک تانکی ھەمیشەیی لە سوپای ئەمریکا و ھێزی دەریایی لە ڤێتنامی باشوور لە کاتی جەنگی ڤێتنامدا کاری کردووە.لە کاتی جەنگی سارددا لەلایەن ھاوپەیمانەکانی ئەمریکاوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھێنرا، بەتایبەتی وڵاتانی دیکەی ناتۆ.

## سەرچاوەکان
بازدانی گەورە بۆ پێشەوە

**بازدانی گەورە بۆ پێشەوە** (بە چینی: 大跃进) لە کۆماری گەلی چین، ھەڵمەتێکی ئابووری و کۆمەڵایەتی بوو لەلایەن حیزبی شیووعیی چینییەوە، کە ڕەنگدانەوەی دەرکردنی فەرمانی پلاندانان بوو لە ساڵی ١٩٥٨ تا ١٩٦١، کە ئامانجی بەکارھێنانی دانیشتووانی زۆری وڵات بوو بۆ گەشەپێدانی خێرای وڵات لە ئابوورییەکی کشتوکاڵییەوە بۆ کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی مۆدێرن لە ڕێگەی پیشەسازی و بەکۆمەڵکردنی خێرا. ماو تسی تۆنگ سەرکردایەتی ھەڵمەتەکەی کرد لەسەر بنەمای تیۆری ھێزە بەرھەمھێنەرەکان، و چڕتر کردەوە دوای ئەوەی ئاگادارکرایەوە لە کارەساتێکی نزیک کە پەیوەندی بە کەمیی دانەوێڵە ھەبوو، کە نوێنەرایەتی بەربەستێکی گەورەی دەکرد.

گۆڕانکارییە سەرەکییەکانی ژیانی چینی گوندنشینەکان بریتی بوون لە ھێنانەکایەی پرۆسەی بەکۆمەڵکردنی کشتوکاڵی ناچاری، کە تادێت پەسەندکرا. کشتوکاڵی تایبەت قەدەغە کرا و ئەوانەی بەشداربوون بە دژە شۆڕشگێڕ ناوزەد کران و دادگایی کران. لە ڕێگەی خولگە خەبات و فشارە کۆمەڵایەتییەکانەوە سنووردارکردن بەسەر دانیشتووانی گوندەکاندا سەپێندرا، ھەرچەندە مرۆڤەکان بەدەست کاری زۆرەملێشەوە دەیانناڵاند. پیشەسازیی گوندنشین کە پێشتر ئەولەوییەتێکی فەرمی ھەڵمەتەکە بووە، گەشەسەندنی خۆی «بەھۆی ھەڵەکانی بازدانی گەورە بۆ پێشەوە» وەستا.

بازدانی گەورە بە کارەسات کۆتایی ھات و لە ئەنجامدا دەیان ملیۆن کەس گیانیان لەدەستدا. خەمڵاندنەکانی ژمارەی مردووان لە نێوان ١٨ ملیۆن بۆ ٤٥ ملیۆن دایە، لەکاتێکدا ئامارەکانی دیمۆگرافیناسان لە نێوان ١٨ ملیۆن بۆ ٣٢٫٥ ملیۆن کەسە. مێژوونووس فرانک دیکووەتەر جەخت لەوە دەکاتەوە کە «زۆر و تیرۆر و توندوتیژیی ڕێکخراو بنەمای سەرەکی بازدانی گەورە بوون بۆ پێشەوە» و بووە ھۆی «دراماتیکترین کوشتنی بەکۆمەڵ لە مێژووی مرۆڤایەتیدا».

لە ڕاستیدا ساڵانی بازدانی گەورە بۆ پێشەوە شایەتی داڕمانی ئابووری بوو، ساڵانی ١٩٥٨ تا ١٩٦١ تاکە ساڵ بوون لە نێوان ساڵانی ١٩٥٣ بۆ ١٩٨٣ کە گەشەی نەرێنی بۆ ئابووری چین بەخۆیەوە بینی. دووایت پێرکنز زانای ئابوری سیاسی دەڵێت، «بڕێکی زۆر وەبەرھێنان زیادبوونی کەمی بەرھەمھێناوە یان ھیچ زیادبوونێکی بەرھەمھێنانیان نەبووە و بەکورتی بازدانی گەورە بۆ پێشەوە کارەساتێکی زۆر تێچوو بوو».

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ناڕەزایەتییەکانی عێراق ٢٠١٩–٢٠٢١

وێنۆک|توک توک و ڕۆڵی گرنگی لە دابینکردنی فریاگوزاری سەرەتایی بۆ بریندارەکان و گواستنەوەیان بێ بەرامبەر بۆ شوێنەکانی خۆپیشاندان و گەڕانەوەیان.
چەپ|وێنۆک|260x260پیکسڵ|پۆستەرێکی دروشمێک کە لە سۆشیال میدیا بڵاوبووەوە، گوزارشت لە ناڕەزایەتییەکانی عێراق دەکات لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩.
**ناڕەزایەتییەکانی عێراق ٢٠١٩–٢٠٢١** یان بە **شۆڕشی تشرین** ناسراوە، ئەو خۆپیشاندانانە بوون کە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە بەغدا و پارێزگاکانی دیکەی باشووری عێراق لە ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە تێکچوونی بارودۆخی ئابووری وڵات و بەربڵاوی گەندەڵی دارایی و ئیداری و بێکاری سەریھەڵدا. داواکاری خۆپیشاندەران بریتی بوون لە ڕووخانی ڕژێمی دەسەڵاتدار، دەستلەکارکێشانەوەی حکوومەتەکەی عادل عەبدولمەھدی، پێکھێنانی حکوومەتی کاتی، و ئەنجامدانی ھتبژاردنی پێشوەختە. ھەروەھا خۆپیشاندەران دەستوەردانی ئێرانیان لە عێراق شەرمەزار کرد و بەشێکی زۆریان ئاڵای ئێرانیان سووتاند و دروشمی «نا ئەمریکا، نا ئیسرائیل، نا سعوودیە، نا ئێران»یان بەرزکردەوە.   ھێزە ئەمنییەکان بە توندوتیژییەکی ئەوتۆ ڕووبەڕووی ئەو خۆپیشاندانانە بوونەتەوە، بە بەکارھێنانی قەناس بەدەست و بە گوللەی زیندوو خۆپیشاندەرانیان کردە ئامانج. ژمارەی ئەو خۆپیشاندەران کە لە سەرەتای خۆپیشاندانەکانەوە کوژراون، نزیکەی ٧٤٠ کەس بووە    و زیاتر لە ١٧ ھەزار کەس لەکاتی خۆپیشاندانەکاندا بریندار بوون، لەنێویاندا ٣٠٠٠ کەس تووشی «کەمئەندامی» جەستەیی بوون جگە لە دەستگیرکردنی زۆرێک لە خۆپیشاندەران و بڕینی ئینتەرنێت. ئەم نائارامیانە بە کوشندەترین نائارامی لە عێراق دادەنرێت لە دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ناوخۆی داعش لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧. خۆپیشاندانەکان بۆ ماوەیەک دواخران بەھۆی سەفەری ئەربەعین بۆ ئیمام حسێن، پاشان لە ڕۆژی ھەینی ٢٥ی تشرینی یەکەم  نوێکرایەوە و دوای سووتاندنی کونسوڵخانەی ئێران لە نەجەف لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، دەیان کەس کوژران و بریندار بوون، و خوێناویترین ڕۆژی ناڕەزایەتییەکان بوو، بە تایبەت لە پارێزگای زیقار، کە کۆمەڵکوژیی ناسریە تێیدا ڕوویدا، کە بووە ھۆی ئەوەی سەرۆک وەزیرانی عێراق نیازی خۆی بۆ پێشکەشکردنی دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند. لە ٣٠ی تشرینی دووەمدا عادل عەبدولمەھدی دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی سەرۆکوەزیران پێشکەش کرد لە وەڵامی داواکارییەکی گەورەی ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ ھەڵبژاردنی نوێ بۆ کەمکردنەوەی دۆخی وڵات. کۆمسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤی عێراق ڕایگەیاند، ژمارەی کوژراوانی ناڕەزایەتی لە ماوەی دوو مانگی ڕابردوودا بۆ ٤٩٥ کوژراو و زیاتر لە ٢١ ھەزار بریندار بەرزبووەتەوە. ھەروەھا کۆمسیۆن ڕفاندنی ١٧٠ خۆپیشاندەر و خۆپیشاندەرانی ڕاگەیاند، بەڵام تا ئێستا شوێنیان نادیارە. 
[وێنۆک|خۆپیشاندەرێک [ئاڵای عێراق ھەڵدەدات، لەکاتێکدا بینای چێشتخانەی تورکی لە پشتەوە دەردەکەوێت.]]
وێنۆک|خۆپیشاندەران تەرمی شەھیدێکیان ھەڵگرتووە، دوای ئەوەی لە نزیک پردی ئەلجومھورییە بە گازی فرمێسکڕێژەوە بەر سەری شەھیدەکە کەوت.
وێنۆک|وێنەیەک کە تەقەمەنی زیندوو نیشان دەدات کە بۆ بڵاوەپێکردنی ناڕەزایەتییەکان بەکارھاتووە لە دووەم ڕۆژی ناڕەزایەتییەکان.
## سەرچاوەکان

پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە بەغداد
پۆل:٢٠١٩ لە عێراق
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٠
پۆل:دەیەی ٢٠٢٠ لە بەغداد
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢١
پۆل:ململانێی عێراق
پۆل:خۆپیشاندانەکان لە عێراق
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٨–١٩ی عەرەب
ئاڵای فەلەستین

[وێنۆک|299x299پیکسڵ|ئاڵای فەلەستین لەسەر بینای سینەمای ئەلحەمرا لە [یافا لە ساڵی ١٩٣٧ی زایینی ھەڵکرا]]
**ئاڵای دەوڵەتی فەلەستین** ئاڵایەکە کە لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمەوە فەلەستینییەکان بۆ دەربڕینی خواستی نەتەوەیی خۆیان بەکاریان ھێناوە.

ئاڵاکە لە سێ ھێڵی ئاسۆیی ھاوسەنگ پێکدێت (لە سەرەوە بۆ خوارەوە: ڕەش، سپی، سەوز) کە لە سەرەوەیدا سێگۆشەیەکی سووری ھاوشێوەیە کە بنکەکەی لە سەرەتای ئاڵاکەدایە (بنکەکەی بە شێوەیەکی ڕاست درێژ دەبێتەوە) و نووکەکەی دەکەوێتە یەک لەسەر سێی درێژی ئاسۆیی ئاڵاکە.

فەلەستینییەکان لە ساڵی ١٩١٧دا ئاڵاکەیان بەکارھێنا بۆ ئاماژەدان بە بزووتنەوەی نەتەوەیی فەلەستین. حیزبی بەعسی ساڵی ١٩٤٧ ئاڵای بە ھێمای ئازادی و یەکگرتوویی عەرەب لێکدایەوە. فەلەستینییەکان لە ساڵی ١٩٤٨ لە کۆنگرەی فەلەستین لە غەززە ئاڵاکەیان گرتەخۆ. ئاڵاکە لەلایەن کۆمکاری عەرەبییەوە وەک ئاڵای گەلی فەلەستین ناسێندرا، و لەلایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە کۆنفرانسی فەلەستین لە قودس لە ساڵی ١٩٦٤ پشتڕاستکرایەوە. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨، ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاڵاکەی وەک ئاڵای دەوڵەتی فەلەستین پەسەند کرد، کە لە ساڵی ١٩٨٨ بە شێوەیەکی تاکلایەنە ڕاگەیەندرا.

لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١، سەرۆکی دەسەڵاتی فەلەستینمەحمود عەباس، ٢ی تشرینی دووەمی وەک ڕۆژی نیشتمانی ماتەمینی بۆ فەلەستینییەکان ناساند، لەو ماوەیەدا ئاڵاکە بە نیوە ھەڵدەکرا بۆ یادکردنەوەی جاڕنامەی بالفور، کە پشتگیری لە دامەزراندنی «نیشتمانێکی نەتەوەیی بۆ گەلی جوولەکەکان» لە فەلەستین دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڵای وڵاتانی ئاسیا
پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
تێرێنس ماکسوینی

**تێرێنس جەیمس ماکسوینی** (بە ئیرلەندی: Toirdhealbhach Mac Suibhne؛ ٢٨ی ئازاری ١٨٧٩ – ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠) شانۆنامەنووس و نووسەر و سیاسەتمەداری ئێرلەندی بوو. لەکاتی جەنگی سەربەخۆیی ئێرلەندا لە ساڵی ١٩٢٠ بە سەرۆکی شارەوانی شاری کۆرک لەژێر کۆنترۆڵی سین فاین کاندید کرا. ئینگلیزەکان دەستگیریان کرد و تۆمەتی ھاندانی یاخیبوونیان خستە پاڵ. لە زیندانی بریکستن زیندانی کرا و لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠ دوای مانگرتن لە خواردن کە ٧٤ ڕۆژی خایاند، لەوێ کۆچی دوایی کرد. مردنی سەرنجی جیھانیی بۆ خەباتی ئێرلەندا بۆ سەربەخۆیی ڕاکێشا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩
پۆل:مردووانی ١٩٢٠
سوپای کۆماریی ئێرلەندا

**سوپای کۆماریی ئێرلەندا** (IRA) ناوێکە کە ڕێکخراوە نیمچە سەربازییە جیاوازەکان لە ئێرلەندا بە درێژایی سەدەی بیستەم و بیست و یەکەم بەکاریان ھێناوە.   ڕێکخراوەکانی ھەڵگری ئەم ناوە لە ڕێگەی کۆماریخوازی ئێرلەندییەوە تایبەت بوون بە یەکێتیگەرایی، ئەو باوەڕە کە ھەموو ئێرلەندا دەبێ کۆمارێکی سەربەخۆ بێت و دوور بێت لە دەسەڵاتی بەریتانیا.

سوپای کۆماری ڕەسەن لە (١٩١٩–١٩٢٢) دامەزرا کە ئێستا زۆرجار بە "سوپای کۆماری ئێرلەندی کۆن" ناودەبرێت، لە ساڵی ١٩١٧ لە ئەندامانی خۆبەخشانی ئێرلەندی و سوپای ھاووڵاتی ئێرلەندییەوە سەریھەڵدا، دواتر لەلایەن ئێرلەندی، ئەندامانی پێشووی سوپای بەریتانیا لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا بەھێزکران، کە گەڕانەوە بۆ ئێرلەندا بۆ شەڕکردن لەدژی بەریتانیا لە جەنگی سەربەخۆیی ئێرلەندا. لە یاسای ئێرلەندا، ئەم سوپایە سوپای کۆماری شۆڕشگێڕی ئێرلەندا بوو وەک لەلایەن پەرلەمان، دێل ئیرێن، لە ساڵی ١٩١٩ ڕاگەیەندرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
کۆرک

**کۆرک** (بە ئیرلەندی: Corcaigh) دووەم گەورەترین شاری کۆماری ئێرلەندایە و دووەم شاری پڕ دانیشتووانی ئێرلەندایە لە دوای دبلن. کۆرک شارێکی سەرەکی و ناوەندی کارگێڕی کاونتی کۆرکە و گەورەترین شاری پارێزگای مونستەرە دوای ئەوەی سنووری شارەکە لە ساڵی ٢٠١٩ درێژکرایەوە، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە گەیشتە ٢١٠ ھەزار کەس.

ناوی شارەکە لە وشەی ئێرلەندی «corcach-کۆرکاچ» وەرگیراوە کە بە واتای «شوێنی زەلکاو» دێت، ئاماژەیە بۆ شوێنی شارەکە لە کەنارەکانی ڕووباری لی. کۆرکی لە ساڵی ١٤٩١ ئارەزووی سەربەخۆیی ھەبوو، کاتێک ھەندێک لە دانیشتووانی شارەکە ھەوڵیان دا پاشای ئینگلتەرا بڕووخێنن. ھەروەھا شارەکە بەشداربووە لە جەنگی سەربەخۆیی ئێرلەندا و شەڕی ناوخۆی ئێرلەندا ،  ھەموو ئەمانە نازناوی «ھەرێمی یاخیبووان»یان بە کۆرک بەخشی. زۆر نامۆ نییە کە خەڵکی کۆرک ئاماژە بە کۆرک بکەن وەک پایتەختی ڕاستەقینەی ئێرلەندا،  یان ھەست بە ھەستێکی ناسنامە بکەن کە جیاوازە لە باقی ئێرلەندا.

شاری کۆرکی ئێرلەندا شارێکی لیبڕاڵ و گەنج و پێشکەوتنخوازە. بەھۆی قەیرانی ئابوورییەوە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر بوو، بەڵام توانیوویەتی بە ھێزەوە ئێستای خۆی لە قاڵب بداتەوە، کە شەقامە ڕێک و پێکەکان و کەنارەکانی ئاوی زیندوو کراوەتەوە و کافێی ئاست بەرز لە ھەموو گۆشەیەکدا ھەیە. کۆرک دیمەنێکی مۆدێرن و سەرنجڕاکێشی ھەیە، بەڵام جوانترین لایەنی لایەنی تەقلیدییە. زۆر شوێنی کات بەسەربردن پڕن لە مۆسیقای نەریتی زیندوو، چێشتخانە قەرەباڵغەکان کە ژەمە گەرمەکان بە خێرایی پێشکەش دەکەن، پێشوازییەکی گەرم و پڕ لە دڵسۆزی لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی کۆماری ئیرلەند
پۆل:مونستەر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٦ەم
پەیماننامەی ئەسینا

[وێنۆک|نەخشەی [نیمچەدوورگەی بالکان لە ساڵی ١٩١٤]]
**پەیماننامەی ئەسینا** پەیماننامەیەک بوو کە لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و شانشینی یۆنان لە ١٤ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٣ واژوو کرابوو و بە فەرمی کۆتایی بە شەڕەکانی نێوانیان ھێنا دوای شەڕەکانی بەڵکان. بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، مەقدۆنیا - بە شاری سەرەکی تەسالۆنیکیشەوە - زۆربەی ناوچەی ئیپیروس و چەندین دوورگەی ئیجە درا بە یۆنان.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی جەلیانوالا باغ

**کۆمەڵکوژیی جالیانوالا باغ** (کە بە کۆمەڵکوژیی ئەمریتسار ناسراوە) لە پارکێکی گشتی لە شاری ئەمریتسار لە باکووری ھیندستان لە ١٣ی نیسانی ١٩١٩ ڕوویدا، کاتێک عەمید ڕیجیناڵد دایر فەرمانی تەقەکردن لە خەڵکەکە دا.   

## ڕووداوەکان
لە ١٣ی نیسان (ڕۆژێک پێش فێستیڤاڵی بایسکێ)، دەیان ھەزار کەس لە گوندەکانی دەوروبەرەوە ھاتبوونە ئەمریتسار بۆ بەشداریکردن لە پێشانگە نەریتییەکانی شارەکە. زۆرێک ئاگاداری قەدەغەکردنی کۆبوونەوەی شارەکە نەبوون. لەگەڵ گۆڕانی گردبوونەوەکە بۆ خۆپیشاندانێکی نەتەوەیی، سەربازانی بەریتانیا گەمارۆی پارکەکەیان دا و بەبێ ئاگادارکردنەوە تەقەیان کرد و بەھۆیەوە سەدان کەس کوژران و زیاتر لە ھەزار کەسیش برینداربوون.

## سەرچاوەکان
کۆلێراین

**کۆلێراین** () شارێکی ئێرلەندییە، شارۆچکە و پەرستگایەکی مەدەنییە لە نزیک دەمی ڕووباری بان لە ناوچەی لەندەندێری لە ئیرلەندی باکوور، کە شارۆچکەیەکی ھەرێمییە. ٥٥ میل (٨٩ کم) لە باکووری ڕۆژاوای بێلفاست و ٣٠ میل (٤٨ کم) لە ڕۆژھەڵاتی دێری دوورە، ھەردووکیان بە ڕێگا سەرەکییەکان و پەیوەندییەکانی ھێڵی ئاسن بەیەکەوە بەستراونەتەوە. بەشێکە لە ناوچەی کۆز وەی کۆست و گلێنس. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١دا ٢٤ ھەزار و ٤٨٣ کەس بووە.

داھاتی بەردەستی کۆلێراین بە شێوەیەکی بەرچاو زیاترە لە تێکڕای داھاتی ئێرلەندای باکوور. نرخی خانووبەرە لە کەناری باکوور (کۆلێراین و ویماڤادی) بە بەرزترین دادەنرێت لە ئێرلەندای باکوور، تەنانەت زۆر بەرزترە لە باشووری بێلفاستی دەوڵەمەند. چەندین خزمەتگوزاری و شوێنی سەرنجڕاکێشی ھەیە ڕاست لەبەردەم دەرگاکەتدا، لەوانە پاڵەوانێتی یاریگای گۆڵف و لادێی دیمەنجوان. ھەروەھا ناوەندی زیندوو و مارینا و شانۆی بەناوبانگی ڕیڤەرسایید لەخۆدەگرێت. کۆلێراین شارۆچکەیەکی قەرەباڵغە لە ڕۆژدا بەڵام لە شەودا تاڕادەیەک بێدەنگ دەبێت، لەگەڵ ژیانی شەوانەی زۆر لە ناوچەکەدا کە دەکەوێتە شارۆچکە کەنارییەکانی نزیک لە پۆرتروش و پۆرتستیوارت. ھەروەھا کۆلێراین شوێنی یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵگا پۆڵەندییەکانە لە ئێرلەندای باکوور. گۆڕەپانی شارۆچکەکە ناوی ئەڵماسە، و شوێنی ھۆڵی تاونە. ھەروەھا دەکەوێتە نزیک کڵێسای سانت پاتریک لە ئیرلەندا. لە ساڵی ١٩٦٠ زانکۆی ئولزەر دروست کرا. ھەروەھا ناوەندێکی شانۆیی کوالیتی بەرزی ھێنایە شارۆچکەکە لە شێوەی شانۆی ڕیڤەرساید، کە زۆرجار کوالیتی بەرھەمەکان قەبارەی بچووکی شارۆچکەکە بە درۆ دەخەنەوە. کۆلێراین وەک بوارێکی سەرەکی گەشەکردن لە ستراتیژی گەشەپێدانی ئێرلەندای باکووردا دەستنیشان کراوە. ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووانی کۆلێراین ٢٥ ھەزار کەس نابێت، بەڵام ناوچەیەکی گەورەی کۆکردنەوەی ئاوی باراناوی ھەیە. یەکێک لە گەورەترین سوودەکانی کۆلێراین نزیکییەتی لە ھەندێک لە ناوازەترین دیمەنە سروشتییەکانی ھەموو ئەورووپا. لە ساڵی ٢٠٠٢ کۆلێراین خەڵاتی بلومی بۆ باشترین شاری پارێزراو بەدەستھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٣ کۆلێراین ھەڵبژێردرا بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئێرلەندای باکوور لە پێشبڕکێی بەناوبانگی «بەریتانیا لە گوڵکردندایە». لە ساڵی ٢٠١٠ کۆلێراین خەڵاتی باشترین شارۆچکەی گەورەی پارێزراو لە ئێرلەندای باکووری پێبەخشرا. ئەم خەڵاتە بەناوبانگە دەستخۆشی لە شارۆچکەکانی سەرانسەری ئێرلەندای باکوور دەکات بۆ کارەکانیان لە باشترکردنی ژینگەی ناوخۆیی. ھەروەھا وێستگەی ڕادیۆیی ناوخۆیی خۆی ھەیە Q97.2FM.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
چۆرتکە

وێنۆک|وێنەی چۆرتکە
**چۆرتکە** یاخود **چورتکە** ()، کە پێی دەوترێت **چوارچێوەی ژماردن**، ئامرازێکی ژماردنی دەستییە کە لە سەردەمی کۆن لە ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، ئەورووپا، چین و ڕووسیا بەکارئەھێنرا، تا پەسەندکردنی سیستەمی ژمارەیی ھیندۆسی-عەرەبی. چۆرتکە لە ڕیزبەندییەکی دوو ڕەھەندی مووروی خلیسکێنە (یان شتێکی ھاوچەشن) پێکدێت. لە دیزاینە سەرەتاییەکانیاندا، دەکرا مووروەکان لەسەر ڕووکەشێکی تەخت ڕێک بن یان بە تەلەکانیوە بخلیسکێن. دواتر وایان لێکرا کە مووروەکان بخلیسکێنە سەر دارەکان و لە چوارچێوەکەیدا دروست کرا، بەمەش ڕێگەی پێئەدرا خێراتر مامەڵەیان لەگەڵدا بکات.

## مێژووی دروست بوونی
### میزۆپۆتامیا
چۆرتکەی سۆمەری لە نێوان ساڵانی ٢٧٠٠ بۆ ٢٣٠٠ پ. ز دەرکەوتووە. خشتەی ستوونی یەک لە دوای یەکەکانی لەخۆگرتبوو و ڕێزبەندییە یەک لە دوای یەکەکانی گەورەیی سیستەمی ژمارە شەشتییەکانی سنووردار دەکرد.

### میسر
مێژوونووسی یۆنانی ھێرۆدۆت لە میسری کۆن باسی چۆرتکەی کردووە. نووسیویەتی کە میسرییەکان لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەستکاری بەردەکانیان کردووە، بەپێچەوانەی یۆنانی بەشێوازی چەپ بۆ ڕاست کردوویانە. شوێنەوارناسان دیسکی کۆنیان بە قەبارەی جیاواز دۆزیوەتەوە کە پێیان وایە وەک ژمێرەکان بەکارییان ھێناوە؛ بەڵام ھێشتا وێناکردنی دیواری ئەم ئامێرە نەدۆزراوەتەوە.

### ئێران
لە نزیکەی ٦٠٠پ. ز، فارسەکان بۆ یەکەمجار لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنشییەکاندا دەستیان بە بەکارھێنانی چۆرتکە کرد، لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی ئەشکانی و ساسانی و ئێراندا. زانایان سەرنجیان لەسەر ئاڵوگۆڕی زانست و داھێناندا بوو لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەریان. ھیندستان، چین و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کە ڕەنگە بەم شێوەیە چۆرتکەیان ھەناردەکردبێت بۆ وڵاتانی دیکە.

### یۆنان
وێنۆک|وێنەیەکی سەرەتایی خشتەی سەلامی، ساڵی ١٨٩٩. ئۆرجیناڵەکەی مەڕمەڕە و لەلایەن مۆزەخانەی نیشتمانی ئیپیگرافی، لە ئەسینای پایتەختەوە ھەڵگیراوە.|293x293پیکسڵ
سەرەتاییترین بەڵگەی شوێنەواریی بۆ بەکارھێنانی چۆرتکەی یۆنانی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێنجەمی پێش زایین. چۆرتکەی یۆنانی لە ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنشییەکان، شارستانیەتی ئێترۆسکان، ڕۆمای کۆن و جیھانی مەسیحییەکانی ڕۆژاوا تا شۆڕشی فەڕەنسا بەکار دەھێنرا.

### ڕۆما
وێنۆک|لەبەرگیراوەیەکی چۆرتکەی ڕۆمانی|ناوەڕاست
شێوازی ئاسایی بژمێرکردن لە ڕۆمای کۆن، وەکو یۆنان، بە جووڵاندنی ژمێرەکان لەسەر مێزێکی نەرم بوو. لە بنەڕەتدا بەردەکان () بەکارئەھێنران. ھێڵە نیشانەکراوەکان ئاماژەیان بە یەکە، پێنج، دە و ھتد دەکرد وەک لە سیستەمی ژمارەییی ڕۆمانیدا.

### ئەورووپای سەدەی ناوەڕاست
سیستەمی ڕۆمانی *کاونتەر کاستینگ* لە ئەورووپای سەدەی ناوەڕاستدا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارئەھێنرا، و تا سەدەی نۆزدەھەم لە بەکارھێنانی سنوورداردا بەردەوام بوو.

### چین
وێنۆک|چۆرتکەیەکی چینی (''suanpan'') ناسراوە.|ناوەڕاست
سەرەتاییترین بەڵگەنامەی نووسراوی ناسراوی چۆرتکەی چینی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دووەمی پێش زایین کە بە سوانپان ناسراوە.

### ژاپۆن
وێنۆک|چۆرتکەی ژاپۆنی کە بە سۆرۆبان ناسراوە.|ناوەڕاست
لە ژاپۆن بە چۆرتکە ئەوترێت *سۆرۆبان* لە سەدەی چواردەیەمەوە لە چینەوە ھاوردە کراوە.

### کۆریای باشوور
چۆرتکەی چینی لە دەوروبەری ساڵی ١٤٠٠ی زایینی لە چینەوە کۆچی کردووە بۆ کۆریا. کۆریەکان پێی دەڵێن جوپان، *سوپان* یان *جوسان*.

## سەرچاوەکان
* https://en.wikipedia.org/wiki/Abacus

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئامرازە ماتماتیکییەکان
کاونتی داون

**کاونتی داون** (بە ئیری: Contae an Dúin) یەکێکە لە شەش پارێزگای ئێرلەندای باکوور و یەکێکە لە نۆ پارێزگای ئۆلستەر و یەکێکە لە سی و دوو کاونتییە تەقلیدییەکانی ئێرلەندا. ڕووبەرەکەی ٢٬٤٩٠ کیلۆمەتر دووجا و ژمارەی دانیشتووانی ٥٥٢،٢٦١ کەسە. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کاونتی ئەنتریم، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریای ئێرلەندا، لە ڕۆژاوا لەگەڵ کاونتی ئارماگ و لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ کاونتی لۆس بەسەر دەریاچەی کارلینگفۆرد لۆف.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئۆلستەر

**ئۆلستەر** (بە ئیری: Ulaidh یان *Cúige Uladh*، زاراوەی سکۆتلەندی: *Ulstèr* یان *Ulster*) لە چوار کاونتی نەریتیی ئێرلەندا دووەم گەورەترین (دوای مونستر) و دووەم زۆرترین ژمارەی دانیشتووانە (دوای لینستەر) و بێلفاست گەورەترین شارەکانییەتی. بە پێچەوانەی کاونتییەکانی دیکە، ئۆڵستەر ڕێژەیەکی بەرزی پرۆتستانتەکانی تێدایە و نزیکەی نیوەی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. زمانی ئینگلیزی زمانی سەرەکییە و زمانی ئەلستەر زاراوەی سەرەکییە. ھەروەھا کەمینەیەک بە زمانی ئێرلەندی قسە دەکەن، و لە ناوچەی دۆنیگال کە چارەکێک لە کۆی دانیشتووانی گەیڵتاختی کۆماری ئێرلەندا پێکدەھێنن بە ئێرلەندی قسە دەکەن ھەروەھا تۆڕی گەورەی قسەکەری زمانی ئێرلەندی لە باشووری کاونتی لەندەندێری و لە گەڕەکی گەیڵتاخت لە بێلفاست ھەیە.  ھەروەھا زمانی ئۆلستەر-سکۆتس لە ناوچەکانی ئەنتریم، داون، لەندەندێری، تایرۆن و دۆنیگال بە شێوەیەکی بەرفراوان قسە دەکرێت. دەریاچەی نیاگ، لە ڕۆژھەڵات، گەورەترین دەریاچەی دوورگەکانی بەریتانیایە، لە کاتێکدا دەریاچەی ئێرن لە ڕۆژئاوا یەکێکە لە گەورەترین تۆڕەکانی دەریاچە. زنجیرە شاخەکانی سەرەکی بریتین لە چیای مۆرن، سپێرین، کرۆگگۆرم و دێریڤیگ.

## سەرچاوەکان
کاونتی لەندەندێری

**کاونتی لەندەندێری** ()، (بە ئیری: Contae Dhoire) کە بە **کاونتی دێری** ناسراوە یەکێکە لە شەش کاونتی ئێرلەندای باکوور. لە ساڵی ١٦١٣ەوە یەکێک بووە لە کاونتییەکانی شانشینی ئێرلەندا و دواتر لە دوای یاسای یەکێتیی لە ساڵی ١٨٠٠ لە شانشینی یەکگرتوو بووە. ھاوسنوورە لەگەڵ کەناری باکووری ڕۆژاوای دەریاچەی لۆک نای ڕووبەرەکەی ٢٠٧٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی ئێستا نزیکەی ٢٤٧،١٣٢ کەسە.

## سەرچاوەکان