open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھێرشی ھەکاری ٢٠١٥

**ھێرشی باشووری ڕۆژاوای ھەکاری ساڵی ٢٠١٥**، ئاماژەیە بۆ ئۆپەراسیۆنێکی بەرفراوانی سوپای تورکیا دژی یاخیبووانی کورد لە چیاکانی باکووری کوردستان لە چوارچێوەی ململانێی کوردەکانی تورکیا، کە بووە ھۆی نەھێشتنی تۆڕی ھێزە شاخاوییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان و کوژرانی ١١٩ چەکدار و پاشەکشەی ھەزاران کەسی چەکدار بۆ عێراق. ھێرشەکە سەرەتای مانگی ئەیلوولی ٢٠١٥ لەلایەن لیواکانی کۆماندۆی سوپای تورکیاوە ئەنجامدرا و سەرەتای مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ کۆتایی ھات.  

## خشتەی کاتی
بەگوێرەی سەرچاوە تورکییەکان لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥، لە ماوەی ٢٤ کاتژمێری ڕابردوودا سوپای تورکیا لە ئۆپەراسیۆنە ئەمنییەکانیدا لە ویلایەتی ھەکاری باکووری کوردستان لایەنی کەم ٣١ کەسیان لە پارتی کرێکارانی کوردستان کوشتووە. بەگوێرەی ئەو داتایانەی لەئەرکانی گشتیی تورکیا بڵاوکراونەتەوە، سوپای تورکیا ڕۆژی چوارشەممە ١٥ ئەندام و ڕۆژی پێنجشەممە ١٦ ئەندامی ڕێکخراوەکەیان لە ئۆپەراسیۆنە ئەمنییە بەردەوامەکانی ناوچەی یۆکسیکۆڤا لە ویلایەتی ھەکاری کوشتووە.

دەزگای ئەنادۆڵ لەزاری سەرچاوەکانی سوپای تورکیاوە بڵاویکردەوە، ئۆپەراسیۆنی ھەکاری لە ٢٧ی ئەیلوول تا ٥ی تشرینی دووەم بەردەوام بووە و پەناگە شاخاوییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستانیان کردووەتە ئامانج و دەستیان بەسەر چەکی دژە فڕۆکە و چەکی قورسی تردا گرتووە یان لەناویان بردووە. لە ڕاگەیەندراوێکی سوپادا ھاتووە، ھێزەکان ١٨ کۆگای شاراوەی دەستی و ئازووقەیان لەناوبردووە.
 
## زیانەکان
تورکیا کوژرانی ٦ سەرباز خۆی و ١١٩ پارتی کرێکارانی کوردستانی لە میانەی ئۆپەراسیۆن و دەستبەسەرداگرتنی تفەنگی دژە فڕۆکەی ڕاگەیاند.
## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری
بەھاری دیمەشق

**بەھاری دیمەشق** () ماوەیەکە کە سووریا شایەتحاڵی کرانەوەی سیاسی و فیکری و کۆمەڵایەتی بوو کە بۆ ماوەیەکی کورت بەردەوام بوو، بەو پێیەی بەرواری ١٧ی تەممووزی ٢٠٠٠ وادەی یەکەم وتاری بەشار ئەسەد سەرۆکی سووریایە دوای ئەوەی ھاتە سەر حووکم ھەروەھا بەرواری ١٧ی شوباتی ٢٠٠١ بەرواری کۆتایی بەھاری دیمەشقە کە ئاسایش و ھەواڵگری بڕیاری بەستنی چالاکییەکانی کۆڕبەندە فیکری و کولتووری و سیاسییەکانی دا. ھەرچەندە ئەو ماوەیە کورت بوو (نزیکەی ٧ مانگ بوو)، بەڵام لەلایەک شاھیدی گفتوگۆی سیاسی و کۆمەڵایەتی گەرم بوو، لەلایەکی دیکەشەوە دەنگدانەوەیەکی ھەبوو کە تا ئەمڕۆش لە باسە سیاسی و کولتووری و فیکرییەکانی سووریادا دەنگ دەداتەوە.

بەھاری دیمەشق فرسەتێک بوو کە زۆر کەس بە ڕێگایەکیان بینی بەرەو گۆڕانکاری دیموکراسی لە سووریا لە ڕێگەی ھاوئاھەنگی نێوان دەسەڵات و کۆمەڵگا، کە دەتوانێت وڵات لە چەندین کێشە ڕزگار بکات. بەتایبەتی لەگەڵ بوونی بەرھەڵستکارێکی نیشتمانیی سووری کە باوەڕی بە گۆڕانکاری ئاشتیانە و یەک لەدوای یەک ھەیە و دەرکەوتنی مەوقیفێک لەلایەن ئیسلامییەکانەوە کە لەگەڵ مەوقیفەکانی بەرھەڵتسکاری دیکەدا یەکدەگرێتەوە.

## ھاتنی بەھار
پێدەچێت ھاتنی بەھاری دیمەشق ھاوکات بووبێت لەگەڵ ئەو وتاری سوێندخواردنەی کە بەشار ئەسەد سەرۆکی سووریا لە بەردەم مەجلیسی گەلی سووریا لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٠٠ پێشکەشی کرد و تیایدا وتی: «فکری دیموکراسی لەسەر بنەمای قبووڵکردنی بۆچوونەکانە، و ئەوە شەقامێکی دوولایەنەیە»، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە «نا دروستە دیموکراسی ئەوانی دیکە بۆ خۆمان بەکاربھێنین» بەڵکو دەبێت «ئەزموونی دیموکراسی خۆمان ھەبێت کە لە مێژوو و کولتوور و کەسایەتی شارستانیمانەوە سەرچاوەی گرتووە».
## سەرچاوەکان

* وتاری «ئایە بەھاری دیمەشق کۆتایی ھاتووە؟».
ئەلجەزیرە.نێت.
* ئەلجەزیرە.نێت، سووریا ڕێگە بە مەکۆی ئیسلامی و دامەزراندنی کۆمەڵەی مافی مرۆڤ دەدات.
* ئەلجەزیرە.نێت، زانیاری، ڕێبازە سیاسییە ھاوچەرخەکانی سووریا، وێستگەکانی سووریا.

پۆل:سووریا لە ٢٠٠٠
پۆل:سووریا لە ٢٠٠١
نیشانەشکێن

[وێنۆک|350x350پیکسڵ|سەربازێکی قەناس بەدەست و چاودێرێک لە [ئەفغانستان]]
**نیشانەشکێن** یان **قەناس بەدەست** کەسێکە کە ڕاھێنراوە بە وردی تەقە لە ئامانجە زۆر بچووکەکان یان دوورەکان بکات و زۆرتر ئامانجی قەناس بەدەستەکە دووژمنێکی مرۆڤە. لە ناوچە سەربازییەکاندا خولی ڕاھێنانی سەربازی ھەیە بۆ قەناسێتی، بە تایبەتی بەکارھێنانی تفەنگی قەناس، کە جۆرێکی تایبەتە لە تفەنگ. سکۆپێکی ڕاوکردن دۆزراوەتەوە کە پێی دەوترێت سکۆپی ڕاوکردن، کە یارمەتیدەرە لە ڕاوکردندا. قەناس بەدەستەکە لەسەر توانای خۆشاردنەوە ڕاھێنان دەکات، بۆ ئەوەی دووژمن بە قورسی بتوانێت بیبینێت.
## سەرچاوەکان
دوا وەسێتی ھیتلەر

**دوا وەسێتی ھیتلەر** ئەو وەسێتنامە بوو کە ھیتلەر لە ٢٩ی نیساندا لە ناو ژێرزەمینەکەیدا لە بەرلین، ئەو ڕۆژەی ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیڤا براون کرد، بە سکرتێری خۆی تراودل یۆنگەی گەیاند. ڕۆژی دواتر، ٣٠ی نیسان، سێ ڕۆژ پێش ئەوەی بەرلین بکەوێتە دەستی سۆڤیەت لە ٢ی ئایاردا، و پێش ھەفتەیەک لە کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم لە ئەورووپا لە ٨ی ئایار، ھیتلەر لەگەڵ ھاوسەرەکەی خۆی کوشت. لە دوو بەڵگەنامەی جیاواز پێکدێت، وەسێتێکی شەخسی و وەسێتێکی سیاسی.

## وەسێتی شەخسی
دوا وەسیێتنامەی شەخسی ھیتلەر بەڵگەنامەیەکی بچووکە کە لە ٢٩ی نیسانی ١٩٤٥ لە سەعات ٤ی بەیانی نووسراوە و تێیدا ھاتووە:

* دانپێدانان بە ھاوسەرگیرییەکەم - بەڵام ناوی ئیڤا براونی ھاوسەری نابات - و ھەردووکیان مردنیان ھەڵبژارد لەبری شکستی شەرمەزاری یان تەسلیمبوون و دوای خۆکوشتنیان با جەستەیان بسوتێنرێت.
* کارە ھونەرییەکانی لە «پێشانگەی نیگارکێشان لە شارەکەی خۆی لە لینز لەسەر ڕووباری دانوب» بەجێبھێڵدرێت.
* ئەو شتانەی کە بەھای تایبەتیان ھەیە یان دەکرێت سوودیان ھەبێت، دەچنە ژێر دەستی کەسوکار و ھاوکارە دڵسۆزەکانی وەک سکرتێر فراو وینتەر.
* ھەر شتێکی تری بەقیمەت دەچێتە ژێر دەستی حیزبی کرێکاری نیشتمانیی سۆسیالیست.
* ئەم وەسێتنامەیە لەلایەن مارتن بۆرمانەوە ئەنجام دەدرێت.

ئەم وەسێتنامەیە جۆزێف گۆبڵز و مارتن بۆرمان و عەقید نیکۆلاس ڤۆن بێلۆف شاھیدین.

## نووسەری وەسێتنامە
دوای بەراوردکردنی دوا وەسێتی ھیتلەر بە نووسین و وتارەکانی کە گۆبڵز بۆی دەنووسی. یۆنگە ئیدیعای دەکرد کە ھیتلەر نامیلکەی تێبینییەکانی دەخوێندەوە کاتێک وەسێتەکەی خۆی دەنووسییەوە. لەبەر ئەوەی ھیتلەر لەم ماوەیەدا بە دەگمەن دەینووسی (قۆناغی مانەوەی لە ژێرزەمینەکەدا سەرەتای کۆتایی ئەڵمانیای نازی بوو)، ئەگەری ھەیە گۆبڵز ئەو تێبینییانەی نووسیبێت کە ھیتلەر لە کاتی خوێندنەوەی وەسێتنامەکەدا دەیخوێندەوە.

## مردنی شایەتحاڵان
شایەتحاڵەکانی وەسێتی سیاسی ھیتلەر دوای ماوەیەکی کەم گیانیان لەدەستدا. گۆبێڵز و ھاوسەرەکەی لە یەکەمی ئایاردا کۆتاییان بە ژیانی خۆیان ھێنا (شەش منداڵە بچووکەکەیان لەگەڵ خۆیان کوشت). بێرگدۆرف و کرێبس شەوی ٢ی ئایار لە حەشارگەکەدا پێکەوە خۆیان کوشت، لەکاتێکدا شوێن و کاتی خۆکوشتنی بۆرمان دیار نییە، بەڵام پاشماوەکانی لە شوێنی حەشارگەکەدا لە ساڵی ١٩٧٢ دۆزرایەوە و لە ساڵی ١٩٩٨ بە پشکنینی دی ئێن ئەی پشتڕاستکرایەوە، لەوانەیە کوژرابێت کاتێک ھەوڵی ھەڵھاتنی دا لە ژێرزەمینی فووھر.
## سەرچاوەکان

پۆل:مردنی ئەدۆڵف ھیتلەر
بروونۆ گانتز

**بروونۆ گانتز** (بە ئەڵمانی: Bruno Ganz) (٢٢ی ئازاری ١٩٤١، زیوریخ – ١٥ی شوباتی ٢٠١٩).  ئەکتەرێکی سویسرییە، یەکێک لە بەناوبانگترین ڕۆڵەکانی ڕۆڵی دامیل بوو لە فیلمی «Wings of Desire» و ڕۆڵی ئەدۆڵف ھیتلەر لە فیلمی کەوتن (٢٠٠٤).

کۆمەڵێک خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە: خەڵاتی دۆیچەر فیلم لە ساڵی ١٩٧٦، خەڵاتی فیلمی سویسری لە ساڵی ٢٠٠٠، خەڵاتی فیلمی باڤاریا لە ساڵی ٢٠٠٤ بۆ باشترین ئەکتەر.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:ئادۆڵف ھیتلەر
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە سویس
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن
تراودل یۆنگە

**تراودل یۆنگە** (بە ئەڵمانی: Traudl Junge) (١٦ی ئازاری ١٩٢٠ - ١٠ی شوباتی ٢٠٠٢) - ناوی ڕەسەن: گیرتراود ھوومپس - بچووکترین سکرتێری شەخسی ھیتلەر بوو لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٢ تا نیسانی ١٩٤٥.

## سەرەتای ژیان
گیرتراود لە شاری میونشن (باڤاریا) لەدایکبووە، لە دایک و باوکێکی شەراب ساز و مولازمێک لە سوپای یەدەگ، ماکس ھوومپس و ھەوسەرەکەی بەناوی ھێلدیگارد (لەدایکبووی زووتمان). خوشکێکی ھەیە بە ناوی ئینگە کە لە ساڵی ١٩٢٣ لەدایکبووە.

چیرۆکی ژیانی لە کتێبی تا دوا سەعاتدا بڵاوکراوەتەوە، کە گیرتراود لەگەڵ میلیسا مۆلەر نووسیوویەتی، تێیدا چیرۆکی منداڵی تا سەرەتای کارەکانی لەگەڵ ھیتلەر لە بەشی یەکەمی کتێبەکەدا نووسراوە.

لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٢، یۆنگە ئەرکی کارکردنی وەک سکرتێری شەخسی ئەدۆلف ھیتلەر پێسپێردرا.

## کارکردن لەگەڵ ھیتلەر

تراودل پاش دەیان ساڵ ئەمەی گوت، ھەروەھا وتی کە زۆر ھەست بە تاوانباری دەکات «چونکە حەزی لە گەورەترین تاوانبار بووە کە تا ئێستا ھەبووبێت».

یۆنگە وتی: «دان بەوەدا دەنێم کە سەرسام بووم بە ھیتلەر، کارکردن لەگەڵیدا خۆش بوو و وا مامەڵەی لەگەڵدا دەکردم وەک ئەوەی کچی بم. ھەموو ھۆشدارییەکانی ناخم پشتگوێ خست و تا کۆتاییە خەمناکەکە چێژم وەرگرت لەگەڵیدا. ئەوەی من پێم خۆش بوو قسەکانی نەبوو، بەڵکو شێوازی قسەکردن و کارکردنی بوو».

بە ھاندانی ھیتلەر، یۆنگە لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٤٣ لەگەڵ ئەفسەری یەکەی نوخبەی نازی ھانس ھێرمان (١٩١٤–١٩٤٤) ھاوسەرگیری کرد، کە لە شەڕدا کۆچی دوایی کرد. یۆنگە لەلای ھیتلەر لە بەرلین، لە بێرگۆف لە برێختسگادن، لە لانەی گورگ لە پرووسیای ڕۆژھەڵات کاری دەکرد و دواجار لەگەڵیدا گەڕایەوە بەرلین.

ئاماژەی بەوەشکرد کە ھیتلەر حەزی لە لێکردنەوەی گووڵەکان نەبوو، چونکە نایەوێت «بە تەرمی مرۆڤ دەور بدرێت». ھەروەھا ئاماژەی بەوەشکردووە، ھیتلەر لە ڕۆژانی کۆتایی خۆیدا کاتەکانی بە مەژغووڵی بەسەر بردووە و کەم قسەی کردووە.

## بەرلین ١٩٤٥
لە ساڵی ١٩٤٥ یۆنگە لەگەڵ ھیتلەر لە بەرلین بوو. دوا وەسێتنامەی ڕۆژ و نیوێک پێش خۆکوشتنی لە فووھر نووسراوە. یۆنگە نووسیوویەتی کە کاتێک لە ٣٠ی نیساندا لەگەڵ منداڵەکانی گۆبێلز یاری دەکرد، «لەناکاو گوێمان لە تەقەیەک بوو، بە دەنگی بەرز و زۆر نزیک. بێدەنگی زاڵ بوو بەسەرماندا. دەنگدانەوەکەی لە ھەموو ژوورەکاندا دەنگی دەدایەوە. ھیلمۆتی کوڕی گۆبلز ھاواری کرد» پێکانێکی ڕاستەوخۆ! «بێ ئەوەی بزانێت کە قسەکەی ڕاستە، فووھر مرد».

لە یەکەمی ئایاردا، یۆنگە لەگەڵ گرووپێک بە سەرۆکایەتی لیوای یەکەکانی نوخبەی نازی ویلھێلم موونکە لەگەڵ فڕۆکەوانی تایبەتی ھیتلەر ھانس باوەر، و فەرماندەی پاسەوانی شەخسی ھیتلەر ھانس ڕاتینھوبەر، و سکرتێرەکەی گێردا کریستیان، سکرتێر ئیلسە کرووگەر، چێشتلێنەری ھیتلەر کۆنشتانزە مەنزیارلی و دکتۆر ئێرنست-کۆنتەر شینک ژێرزەمینی فووھریان جێھێشت. بەیانی ٢ی ئایار سەربازانی سۆڤیەت پاشماوەی گرووپەکەمانیان دۆزیەوە کە لە ژێرزەمینی شۆنھاوسێردا خۆیان حەشاردابوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
عومەر نورماگۆمێدۆڤ

**عومەر نورماگۆمێدۆڤ** (لەدایکبووی ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦) ھونەرمەندێکی جەنگی تێکەڵاوی پیشەگەری ڕووسییە و لە ئێستادا لە بەشی کێشی بانتام لە پاڵەوانێتی کۆتایی شەڕکردن (UFC) بەشداری دەکات. پێشتر لە پاڵەوانێتی شەڕی ھەڵۆ (EFC) و خولی شەڕکەرانی پیشەگەر (PFL) بەشداری کردووە. برا گەورەکەی پاڵەوانی بێلاتۆر عوسمان نورماگۆمێدۆڤە و ئامۆزای خەبیب نورماگۆمێدۆڤی پاڵەوانی پێشووی کێشی سووکی UFC کە نەدۆڕاوە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، لە پلەی ١٢ لە ڕیزبەندی کێشی بانتامی UFC.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:زیندووان
عوسمان نورماگۆمێدۆڤ

**عوسمان نورماگۆمێدۆڤ** (لەدایکبووی ١٧ی نیسانی ١٩٩٨)، هونەرمەندێکی جەنگی تێکەڵاوی پیشەگەری ڕووسییە و لە ئێستادا لە بەشی کێشی سوکی Bellator MMA بەشداری دەکات، کە ئێستا پاڵەوانی کێشی سوکی Bellator ە. پێشتر لە پاڵەوانێتی جەنگاوەرانی ئیمارات و پاڵەوانێتی هەڵۆ (ئەوکات پاڵەوانێتی شەڕی گۆریلا) بەشداری کردووە. برا بچووکەکەی عومەر نورماگۆمێدۆڤی جەنگاوەری UFC و ئامۆزای خەبیب نورماگۆمێدۆڤی پاڵەوانی پێشووی کێشی سوکی UFC ە .  لە 10ی تشرینی یەکەمی 2023، پلەی سێیەمی ڕیزبەندی پاوند بۆ پاوند پیاوانی بێلاتۆری بەدەستهێناوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨
پۆل:ھونەرمەندانی جەنگی تێکەڵ بە کێشی سووک
پۆل:زیندووان
ئاگربەستی پارتی کرێکارانی کوردستان ١٩٩٣

**ئاگربەستی پارتی کرێکارانی کوردستان ١٩٩٣** ئاگربەستێکی کورتخایەن بوو کە عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لەگەڵ جەلال تاڵەبانی پێش جەژنی نەورۆز لە ١٧ی ئازاری ١٩٩٣ ڕاگەیەنرا.

## پاشخان
پەکەکە لە ساڵی ١٩٨٤ەوە شەڕی گەریلا لە دژی تورکیا ئەنجامداوە، سەرەتا داواکارییەکانیان سەربەخۆیی لەخۆگرتبوو بەمەبەستی دروستکردنی کوردستانێک لە ناوچە کوردنشینەکانی تورکیا، بەڵام دواتر گۆڕا بۆ داواکاری ئازادیی سیاسی و کولتووری زیاتر. لە ساڵی ١٩٩١ حکوومەتی تورگوت ئۆزال کۆتایی بە نکۆڵیکردنی ناسنامەی کوردی حکوومەتی تورکیا ھێنا، سیاسەتێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە لە یەکەم دەستوورەوە لە ساڵی ١٩٢٤ەوە جێبەجێ دەکرا، دواتر ئۆجەلان چاوپێکەوتنی لەگەڵ چەند ڕۆژنامەیەکی تورکیا کرد و باسی ئامادەیی خۆی کرد بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی سیاسی لە ململانێ لەگەڵ تورکیادا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاگربەستەکان
پۆل:پارتی کرێکارانی کوردستان
ژینگەکوژی

**ژینگەکوژی** یان **ئیکۆساید** (بە ئینگلیزی: Ecocide، پێکھاتوو لە وشەی یوونانیی oikos- بە واتای ماڵ و ژینگە و  وشەی لاتینی cadere بە واتای کوشتن) بە واتای لەناوبردنی بەکۆمەڵی سرووشت لەلایەن مرۆڤەوەیە. ژینگەکوژی ھەموو جەماوەرە مرۆڤییەکان کە بۆ پاراستنی ژینگەکان و دڵنیابوون لە توانای ئەوانە بۆ ئابوورکردن بۆ نەوەکانی داھاتوو پشت بە سەرچاوە سرۆشتییەکان دەبەستن لە مەترسی دەخات. «پانێڵی سەربەخۆی پسپۆڕان» بۆ پێناسەی یاساییی ژینگەکوشی وەکوو: "کردەوەی نایاسایی یان نەخوازراوی کە بە زانستنی ئەوە ئەنجام دەدرێت کە ئەگەرێکی زۆری ھەیە کە  بەھۆی ئەو کردەوانەوە زیانێکی توند، یان بەربڵاو، یان درێژخایەن بە ژینگە بگەیەنێت" وەسفی دەکاتەوە.''

ئەم زاراوەیە کاتێک بەناوبانگ بوو کە ئولۆف پاڵمەوە لە کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ژینگەی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٧٢دا ئەمریکای بە ژینگەکوژی تۆمەتبار کرد. نموونەکانی ئاشکرای ژینگەکوژی کە ئاماژەیان پێدەکرێت بریتین لە؛ بڕینی دارستانەکان لە کاتی شەڕی ڤیێتنام، لەناوبردنی ژینگە لە کاتی داگیرکردنی ئۆکرانیا لەلایەن ڕووسیا، دارستانبڕین لە ئیندۆنیزیا و دارستانە باراناوییەکانی ئەمازۆن، پیسبوونی نەوت لە دەلتای نیجێر و کارەساتی چێرنۆبڵ. ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە لە بەڕێوەبردنی پێڵانەکانێک بۆ ژینگەکوژی لە کوردستان لەلایەن حکوومەتەکانی تورکیا و ئێران باس دەکەن.

لە ئێستادا ھیچ تاوانێکی نێودەوڵەتی بۆ جێبەجێ کردنی ژینگەکوژی لە کاتی ئاشتیدا نییە، تەنیا لە کاتی جەنگدایە کە پەیماننامەی ڕۆما دەیگرێتەوە.

## وتارە پەیوەندیدارەکان
* ژینگەخواری
* کۆلۆنیالیزمی ژەھراوی
* قەیرانی ئاو

## سەرچاوەکان

پۆل:دادپەروەری ژینگەیی
پۆل:یاسای ژینگە
پۆل:بیردۆزییەکانی یاسا
پۆل:پرسە ژینگەییەکانی جیھانی
پۆل:یاسا پێشنیارکراوەکان
پۆل:یاسای تاوانی نێودەوڵەتی
پۆل:دادپەروەریی ژینگەیی
پۆل:یاسای ژینگەیی
پۆل:تیۆرییەکانی یاسا
بۆسەی پارتی کرێکارانی کورستان لە ٢٤ی ئایاری ١٩٩٣

**بۆسەی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ٢٤ی ئایاری ١٩٩٣** ئەنجامدرا و سەربازە بێچەکەکانی سوپای تورکیای کردە ئامانج لە ڕێگای خێرای خارپێت-چەولیگ کە بووە ھۆی مردنی ٣٣ سەربازی تورکیا کە لە دەرەوەی ئەرکدا بوون و ٥ مەدەنی دیکە کوژران کە یەکەم پێشێلکاری پارتی کرێکارانی کوردستان بوو بەرامبەر ڕێککەوتنی ئاگربەست لەگەڵ حکوومەتی تورکیا. ھێرشەکە بە فەرمانی شەمدین ساکێک بووە سەرۆکی ناوچەیی پارتی کرێکارانی کوردستان، بەپێی ئیفادەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان کە لە ساڵی ١٩٩٩دا باسی کردووە.

## پاشخانی مێژوویی
تورگوت ئۆزال سەرۆک کۆماری تورکیا لە کۆتایی ساڵی ١٩٩١ ھەوڵیدا بناغەکانی گفتوگۆ لەگەڵ پەکەکە دابمەزرێنێت. ناوبراو ئاماژەی بە ئەگەری گفتوگۆکردن لەسەر بیرۆکەی دروستکردنی یەکێتی کرد، ئەمە جگە لە کردنەوەی کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی کە بە زمانی کوردی پەخش دەکات. ھەروەھا پڕۆژە یاسایەکی دەرکرد، کە قەدەغەکردنی بەکارھێنانی زمانی کوردیی بە شێوەیەکی بەشەکی لابرد. لە بەرامبەر ئەم ھەوڵەدا، پەکەکە لە ٢٠ی ئازاری ١٩٩٣ ئاگربەستی ڕاگەیاند، بەڵام دوای مردنی تورگوت ئۆزال لە ١٧ی نیسانی ١٩٩٣، لە ١٩ی ئایاردا حکوومەت بە شێوەیەکی بەرچاو لە بەجێگەیاندنی داواکارییە سیاسییەکانی پەکەکە وەستا، کاتێک نزیکەی دەیان گەریلای لایەنگری شەمدین ساکێک کوژران، لە ھێرشێکدا کە لەلایەن سوپاوە بۆ سەر شارۆچکەی کولب دەستیپێکرد.

## ھێرش
ساکێک بڕیاریدا بە نیشاندانی ھێز وەڵام بداتەوە، بەمەش فەرمانی بە یەکەکانی حیزبەکە دا لە ئامەد کە لە ٢٤ی ئایاردا سەرجەم ڕێگا سەرەکییەکانی پارێزگاکە و ڕێگاکانی نزیکی دابخەن. لە نێو ئەم ڕێگایانەدا ڕێگای خێرای خارپێت-چەولیگ کە زیاتر لە ١٥٠ چەکداری پارتی کرێکارانی کوردستان بوونیان ھەبوو، کە لە شاخەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتەوە ھاتبوون. شەڕڤانان فەرمانی کوشتنی ھەر فەرمانبەرێکی دەوڵەتیان پێدرا، لە چوارچێوەی ئەمەشدا پەکەکە چەند پاسێکی ڕاگرت کە سەربازانی بێ چەکیان بە جلوبەرگی مەدەنییەوە دەگواستەوە، دواتر ٣٣ سەرباز و ٥ ھاووڵاتی مەدەنی (لە نێویاندا چوار پرۆفیسۆر) لە ئۆتۆمبێلەکانیان دەرکران و کوژران. دوای ماوەیەکی کەم، پەکەکە ٢٢ سەربازی دەستگیرکرد، پێش ئەوەی ئۆپەراسیۆنەکانی فریاگوزاری تورکیا بتوانن ئازادیان بکەن. سوپا ڕەخنەی زۆری لێگیرا کە سەربازەکان بێ چەک بوون و ھیچ یەکەیەکیان نەبووە بیانپارێزێت.

## ئاسەوارەکانی دوای کارەسات
ئەم ھێرشە پێشێلکردنی ڕێککەوتنی ئاگربەست بوو لەلایەن پەکەکەوە کە لەگەڵ حکوومەتی تورکیا ئەنجامدرابوو، لە بەرامبەردا سوپای تورکیا ئۆپەراسیۆنەکانی دژە گەریلا لە چەند مانگی دواتردا لە دژی پەکەکە چڕترکردەوە. لە ئەنجامدا لە مانگەکانی ئایار و حوزەیران لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژە گەریلادا بە گشتی ٩٢ ھێزی ئەمنی تورکیا و ٢٠٣ گەریلا و ٢٩ مەدەنی کوژران و ١٢٠ کوردی دیکەش لەم ئۆپەراسیۆنانەدا دەستگیرکران.

کوچوک زێکی، سەرۆکی پەکەکە لە مووش لەو کاتەدا، ھێرشەکەی بە خاڵی وەرچەرخان لە ململانێ بەردەوامەکاندا وەسف کرد، چونکە دەوڵەت ئۆپەراسیۆنەکانی دژی پەکەکەی چڕتر کردەوە و شەڕەکە وەرچەرخانێکی زۆر خراپتری بەخۆیەوە بینی.
## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردستان
پۆل:کۆمەڵکوژییەکان لە تورکیا
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣

**جامی ئاسیای ٢٠٢٣** ١٨ەمین خولی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بوو کە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیاوە ڕێکخرا. پاڵەوانێتییەکە ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتمانیی لەخۆگرت، ئەمەش دوای فراوانکردنی لە ساڵی ٢٠١٩، لەگەڵ قەتەر کە بووە پاڵەوانی بەرگریکار. ھەڵبژاردەی قەتەر بۆ دووەمین جار لەسەر یەک بووە براوەی پاڵەوانێتییەکە.

بڕیار بوو پاڵەوانێتییەکە لە چین بەڕێوەبچێت؛ بەڵام لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢٢، یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا ڕای گەیاند کە چین میوانداریی جامی ئاسیای ٢٠٢٣ ناکات بەھۆی ئەو بارودۆخەی کە بەھۆی پەتای کۆرۆنا لە چینەوە دروست بووە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا ڕای گەیاند کە پاڵەوانێتییەکە لە قەتەر بەڕێوەدەچێت.

## ھەڵبژاردنی میواندار
چین لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩، کەمێک پێش ٦٩ەمین کۆنگرەی فیفا لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا وەک میواندار ڕاگەیەندرا. لە سەرەتادا بڕیار بوو پاڵەوانێتییەکە لە ١٦ی حوزەیران تا ١٦ی تەممووزی ٢٠٢٣ بەڕێوەبچێت.لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢٢، یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا ڕای گەیاند کە چین میوانداری پاڵەوانێتییەکە ناکات بەھۆی ئەو بارودۆخەی کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ و سیاسەتی سفر-کۆڤید دروست بووە. بەھۆی دەستبەرداربوونی چین لە مافی میوانداریکردن، یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا خولی دووەمی بۆ ھەڵبژاردنی ولاتی میوانداری جامەکە ئەنجامدا. چوار وڵات ئامادەی خۆیان نیشاندا: ئوسترالیا، ئیندۆنیزیا، قەتەر و کۆریای باشوور. بەڵام دواتر ئوسترالیا لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ کشایەوەو ئیندۆنیزیا لە ١٥ی تشرینی یەکەمدا کشایەوە.لە ١٧ی تشرینی یەکەمدا، یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا ڕای گەیاند کە قەتەر سەرکەوتنی بەدەستھێنا و میوانداری پاڵەوانێتییەکە دەکات.

## شوێنەکان
پێنج شار بۆ میوانداریکردنی یارییەکان دەستنیشانکران، لەنێویاندا حەوت یاریگای جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢. لە ٥ی نیسانی ٢٠٢٣، یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا ھەشت یاریگای لە چوار شاری میوانداری پاڵەوانێتییەکە ڕاگەیاند. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٣ یاریگای لوسایل وەک شوێنی نۆیەم زیادکرا. جگە لە یەک یاریگا (یاریگای ٩٧٤) ھەموویان لە یاریگا میواندارەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ بۆ پاڵەوانێتییەکە ھەڵبژێردران، لەگەڵ یاریگای جاسم بن حەمەد کە میوانداری یارییەکانی خولی ٢٠١١ دەکرد، و یاریگای عەبدوڵڵا بن خەلیفە کە میوانداری ھیچ پاڵەوانێتییەکی نەکردووە پێشتر. یاریگای لوسایل، لوسێل لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ میوانداری یاریکردنەوەی پاڵەوانێتییەکە دەکات. یاریگای ئەحمەد بن عەلی لە ئەڕڕەیان و یاریگای ئەلسەمامە لە دەوحە میوانداری یارییەکانی قۆناغی پێش کۆتایی دەکەن؛ و یاریگای لوسێل میوانداری یاری کۆتایی دەکات کە لە ١٠ی شوبات بەڕێوەدەچێت.

## ھەڵبژاردەکان
## قۆناغی کۆمەڵەکان


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* , the-AFC.com

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەو وتارانەی بەئاشکرا دەقی ئینگلیزییان تێدایە
ژان کالمێنت

**ژان کالمێنت** (بە فەڕەنسی: Jeanne Calment) ( ٢١ی شوباتی ١٨٧٥ – ٤ی ئابی ١٩٩٧) بەتەمەنێکی فەڕەنسی بووە، بەپێی تۆمارە فەرمییەکان بە بەتەمەندرێژترین بەتەمەنەکان دادەنرێت.  ١٢٢ ساڵ و ١٦٤ ڕۆژ ژیاوە، و بە تایبەتی لە تەمەنی ١١٣ ساڵیدا ناوبانگی دەرکردووە. تەمەن درێژییەکەی بووەتە ھۆی سەرنجی میدیاکان و توێژینەوە پزیشکییەکان سەبارەت بە تەندروستی و شێوازی ژیانی.

بەپێی تۆمارەکانی سەرژمێری دانیشتووان، کالمێنت تەمەنی لە کچ و نەوەکەی زیاتر بووە. لە ساڵی ١٩٩٨ لە تەمەنی ١١٢ ساڵیدا پێدەچێت تەمەنی درێژترین کەس بێت لەسەر زەوی و لە ساڵی ١٩٩٥ لە تەمەنی ١٢٠ ساڵیدا بە تەمەن درێژترین کەس ناسێندرا.

ھەندێک لە توێژەران بەھۆی نەبوونی ئەگەری ئامارییەوە تەمەنی کالمێنت دەخەنە ژێر پرسیارەوە، ھەروەھا ئەگەری ئەوەیان لەبەرچاو گرتووە کە ناسنامەی کالمێنت لەلایەن کچەکەیەوە لە ساڵی ١٩٣٤دا گریمانە کراوە. توێژەرانی دیکە بە پشتبەستن بە لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان لەسەر ژیانی کالمێنت ئەم گریمانەیەیان ڕەتکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥
پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
شەمدین ساکێک

**شەمدین ساکێک** (١٩٥٩، گوندی زینگۆکا لە مووش، تورکیا) نازناوی سیمۆ یان پارماکسیز زەکی (زەکی بێ پەنجە)ی لێنراوە بەھۆی لەدەستدانی پەنجەیەکی لە کاتی ھەڵدانی مووشەکدا، فەرماندەی پێشووی ھێزە سەربازییەکانی پەکەکە بوو. زیاتر بە بۆسەی پەکەکە لە ٢٤ی ئایاری ١٩٩٣ ناسراوە کە خۆی ڕێکخستبوو، لە دوای دەستگیرکردنی لەلایەن ھێزەکانی تورکیاوە لە ساڵی ١٩٩٨ زیندانی کراوە، شایەتحاڵی سەرەکییە لە دادگاییکردنی ئەرگینکۆن.

## پاشخان
لە لێدوانەکانیدا لە دادگاییکردنی ئەرگینکۆن لە ساڵی ٢٠١٢دا، ئاماژەی بەوە کردووە کە لە ساڵی ١٩٧٩ بووەتە ھاوسۆزی پەکەکە و لە دوای کودەتاکەی ساڵی ١٩٨٠ لە تورکیا پەیوەندی بەوانەوە کردووە، وەک ڕێگەیەک بۆ جێھێشتنی وڵات دوای ناکۆکی لەگەڵ باوکی کە تەقەی لێکرد و برینداری کرد.

## بۆسەی ساڵی ١٩٩٣
دواتر ساکێک بانگەشەی ئەوەی کرد کە فەرماندە سەربازییەکان ئاگاداری بۆسەی پەکەکە بوون لە ٢٤ی ئایاری ١٩٩٣ و بە ئەنقەست سەربازەکانیان بێ چەک و پاسەوانی بەجێھێشت. و گرووپێکی ناو سوپای بە ناوی گرووپی لێکۆڵینەوەی ڕۆژھەڵات دەستنیشان کرد (Doğu Çalışma Grubu) و ڕای گەیاند کە بۆسەکەیان وەک بەشێک لە پلانەکانی کودەتاکە بەکارھێناوە. عەبدوڵڵا ئۆجەلان بانگەشەی ئەوە دەکات کە ساکێک لە ساڵی ١٩٩٣ لە چوارچێوەی ھەوڵێکی ئەرگینکۆن بۆ تێکدانی پڕۆسەی ئاشتی ئەوکاتەی لە نێوان پەکەکە و حکوومەتی تورکیادا فەرمانی بە دانانی بۆسە داوە و دەشڵێت ساکێک لەلایەن ئەرگینکۆنەوە بەکارھێنراوە.

## دەستگیرکردن
لە ساڵی ١٩٩٨ لە لایەن ھێزەکانی تورکیا لە ھەرێمی کوردستان گیرا، دوای ئەوەی لە پارتی کرێکارانی کوردستان جیابووەوە. ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە ئۆپەراسیۆنی موراد لە ساڵی ١٩٩٨ کە دوای ماوەیەکی کەم لە گرتنی ساکێک دەستی پێکردبوو، بەشێکی لەسەر بنەمای ئەو زانیاریانە بوو کە لە ساکێکەوە دەستیان کەوتووە. ساڵی ١٩٩٩ سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا، بەڵام دوای ئەوەی تورکیا سزای لەسێدارەدانی ھەڵوەشاندەوە، سزاکە گۆڕدرا بۆ زیندانی ھەتاھەتایی.
## کتێبەکان
* Apo, Şark Yayınları, 2005.
* Şemdin Sakık anlatıyor : Kobralar üzerimize gelince aklımızı kaçırıyorduk / Tuncer Günay, Doğan Kitap 2007.
* Eski Bir Militanın Kaleminden Şiddetin Sefaleti, Lagin Yayınları / Araştırma-İnceleme Dizisi 2010
* İhanetin Tarihi, Yakın Plan Yayınları / Türkiye Siyaseti Dizisi 2010
* İmralı'da Bir Tiran: Abdullah Öcalan, Togan Yayıncılık 2012
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:ئاپۆییستەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
دابان شەدەڵە

**دابان شادەڵە**، لە دایکبووی 16ی ئایاری 1975، سیاسەتمەدارێکی کوردی عێراقە و لە 9ی ئابی 2020ەوە پۆستی جێگری بەرپرسی وەزارەتی پەیوەندییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستانی عيراق وەرگرتووە، پێشتر وەك نوێنەری کوردستان کاری کردووە بۆ ئیسپانیا. 

## ژیان
دابان شادەڵە، نوێنەری پێشووی کوردستان لە ئیسپانیا ، لە کاتی کابینەی شەشەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بە سەرکردایەتی بەرهەم ساڵح، سەرۆک وەزیرانی پێشووی هەرێمی کوردستان، پۆستەکەی وەرگرت. دابان شەدەڵە پێش ڕۆڵی دیپلۆماسی لە مەدرید، وەک نوێنەری یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە ڤیێنا پایتەختی نەمسا  کاری کردووە، لەوێ ڕۆڵێکی سەرەکی لە ڕێکخستن و سەرپەرشتیکردنی دەستپێشخەرییە پەروەردەییەکاندا گێڕاوە.

جگە لە ڕۆڵەکانی پێشووی، لە ٩ی ئابی ٢٠٢٠ەوە، دابان شەدەڵە ئەرکی نوێی جێگری بەرپرسی فەرمانگەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستانی لە ئەستۆ گرتووه. لەو پێگەیەدا سەرپەرشتی هەوڵە دیپلۆماسییەکان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەکات بەناوی هەرێمی کوردستانەوە. ئەم ڕۆڵە زۆر گرنگە لە پاراستن و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ گەلانی دیکە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، دڵنیابوون لەوەی کە بەرژەوەندی و نیگەرانییەکانی بە شێوەیەکی کاریگەر لەسەر شانۆی جیهانی نوێنەرایەتی دەکرێن.

## سەرچاوەکان


پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
ئارمیتا گەراوەند

**ئارمیتا گەڕاوەن** (؛ ٢ی نیسانی ٢٠٠٦ لە کرماشان - ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە تاران) کچەمێرمنداڵێکی کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە کوردانی لەک بوو کە لە ڕۆژی ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ بەدوای ڕووداوێک لە میترۆی تاران بێھۆش بوو و بەدوای خەوتن لە نەخۆشخانەی فەجر کە ھی زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی ئەرتەشی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە چووە کۆما و بەدوای ٢٨ ڕۆژ گیانی خۆی لە دەست دا.
 ئارمیتا قوتابیی پۆلی یانزەھەمی ھونەرستانێک بوو لە تاران.

تا ئێستا ڕوون نییە کە بەڕاستی لەناو میترۆکەدا چیی بەسەر ھاتووە، بەڵام بارودۆخەکە بووەتە ھۆی ئەوەی کە «حیجابپارێزەکان» کە لە لایەن کۆماری ئیسلامی بۆ داسەپاندنی حیجابی زۆرەملی لە میترۆ و شەقامەکاندا ئەرکدار کراون، زیانیان پێگەیاندووە. سەرەڕای ئەوەی کە میدیا و کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ئیدیعا دەکەن کە ھیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی جەستەیی لەگەڵ گەڕاوەندا نەکراوە، بەڵام ھەندێک لە میدیاکان لەوانە ڕادیۆ فەردا، گاردیان و ئێرانوایر، بە گێڕانەوەی ئامادەبووان و شایەتحاڵەکان، ڕاپۆرتیان کردووە کە بەدوای ماوەیەکی کەم لەپشتی سواربوونەوەی ئەو کچە بە واگۆنی میترۆ، یەکێک لە ژنەحیجابپارێزانی کۆماری ئیسلامی لەگەڵیدا تووشی مشتومڕ بووە و بەدوای ئەوەی کە گەڕاوەن بەرگریی لەخۆی کردووە، حیجابپارێزەکە پاڵی پێوە ناوە و گەڕاوەن بەھۆی لێدانی سەری بە ستوونێکی کانزایی لە ھۆش چووەتەوە.

لە رۆژی ھەینی ٢ی نیسانی ٢٠٢٤ ھێزە ئەمنییەکان و سەرکوتگەرەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕژیم ھێرشیان کردە سەر ڕێوڕەسمی تایبەت بە ساڵڕۆژی لەدایکبوونی ئارمیتا گەڕاوەن و بە بێڕێزییەوە وێڕای پشکنینی تەلەفۆن و کارتی پێناسەکەیان لە گۆڕستانی بەھەشتی زارای تاران دەریانیان کردووە.

## ئەمانەش ببینە
* گەڕاوەن
* ژینا ئەمینی
* کوژرانی ژینا ئەمینی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ژنانی کورد
گەڕاوەن

**گەڕاوەن** عەشیرەتێک لە کوردە لەکەکانە کە لە ناوچەی تەرھان لە شارستانی کوویەشت لە پارێزگای لوڕستاندا دەژێن. وشای گەڕاوەن لە گەڕاو بە واتای «چاوەی ئاوی گەرم و سوێر»ە و «وەن» یان «وەند»یش پاشگرێک بۆ ناوی عەشیرەتەکان و ھۆزەکانە کە زۆرتر لە نێوی ھۆزەکانی ناوچەکانی لەکستان، لوڕستان، ئیلام و کرماشان بە کار دەچێت.

گەڕاوەنەکان بە زمانی کوردیی لەکی دەئاخیڤێنن و سەر بە ئایینی ئیسلامی شیعەی دوازدە ئیمامیین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:عەشیرەتەکانی کوردی لەک
پێڕستی سەرۆک وەزیرانەکانی ئیسرائیل

[وێنۆک|212x212پیکسڵ|[بێنیامین نێتانیاھو، نۆیەمین سەرۆک وەزیرانی  ئیسرائیل کە لە ئێستادا پۆستەکەی پێیە.]]
ئەم وتارە پێڕستی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە دوای سەربەخۆییی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ەوە لەخۆ دەگرێت. بێنیامین نێتانیاھو لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ەوە ھەتا ئێستا ئەو پۆستەی پێیە.

## پێڕست

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل
تەڤگەری کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕ

**تەڤگەری کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕ** (بە کرمانجی: *Tevgera Komûnîst a Şoreşger*) یان بەکورتی **تەکەشە** حیزبێکی سیاسی لە ڕۆژاوای کوردستانە کە بە ڕێبازی کۆمۆنیستی چالاکی دەکات.

## ئەمەنەش ببینە
* حیزبی کۆمۆنیستی مارکسیست-لێنینیست (تورکیا و کوردستان)
* شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٩٤
پۆل:حیزبەکانی سووریا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٤ لە سووریا
پۆل:حیزبە کۆمۆنیستییەکانی کوردستان
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا
گووگڵ پلەی گەیمز

**گووگڵ پلەی گەیمز** () خزمەتگوزارییەکی یاری ڤیدیۆیی ئۆنلاینە لەلایەن گووگڵەوە بۆ ئامێرەکانی مایکرۆسۆفت ویندۆز و کرۆمبۆک و ئەندرۆید.

یارییەکانی گووگڵ پلەی لەسەر ئەندرۆید کە لە ساڵی ٢٠١٣ دەستیپێکردووە، تایبەتمەندی یارییەکانی «یاریکردنی خێرا» و پرۆفایلی یاریزانان و یارییە پاشەکەوتکراوەکان و دەستکەوتەکانی تێدایە. یارییەکانی گووگڵ پلەی بۆ کۆمپیوتەر بێتا لە ساڵی ٢٠٢٢ بە کۆمەڵێک یاری ئەندرۆید کە بۆ ویندۆز و کرۆمبۆک باشترکراون، دەستیپێکرد. پرۆفایلی یاریزانی بەکارھێنەر لە سەرانسەری یارییەکانی گووگڵ پلەی لەسەر کۆمپیوتەر و ئامێرە مۆبایلەکاندا ھاوکات دەبێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٣
پۆل:نەرمامێرەکانی گووگڵ
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٣
ئالان وەیک ٢

**ئالان وەیک ٢** () یارییەکی ترسناکی مانەوەیە لە ژیان کە درێژەی بەشی یەکەمی یاری ئالان وەیکە و لەلایەن کۆمپانیای ڕیمێدی ئینتەرتەیمەنتەوە پەرەی پێدراوە و لەلایەن ئیپیک گەیمزەوە بۆ پلەیستەیشن ٥ و ویندۆز و ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس بڵاوکراوەتەوە.

## کورتەیەک
دوای ١٣ ساڵ لە بێسەروشوێنبوونی نووسەری پڕفرۆش ئالان وەیک، زنجیرەیەک کوشتن لە ڕێوڕەسمێک لە شارۆچکەی برایت فۆڵس لە واشنتۆن ڕوودەدات. ساگا ئەندەرسۆن، بریکاری FBI، دەنێردرێتە برایت فۆڵس بۆ لێکۆڵینەوە لە کوشتنەکان، لەوێ خۆی لە چیرۆکێکی ترسناک و سەروو سروشتیدا دەبینێتەوە، کە لەلایەن ئالان وەیکەوە نووسراوە.

## پێشوازی

ئالان وەیک دوو ستایشی گشتگیری بۆ وەشانی کۆمپیوتەر لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢٣
پۆل:یارییەکانی پلەیستەیشن ٥
پۆل:پاشکۆکانی یارییە ڤیدیۆییەکان
پۆل:ئەو یاریە ڤیدیۆییانەی لە فینلاند پەرەیان پێدراوە
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکان کە پاڵەوانە ڕەشپێستەکان تێیدا بەشدارن
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ
پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان
پۆل:تەقەکەرانی کەسی سێیەم
پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس
پرۆسەی ئاشتی پارتی کرێکارانی کوردستان-تورکیا ٢٠١٣–٢٠١٥

**پرۆسەی ئاشتی پارتی کرێکارانی کوردستان-تورکیا** ھەروەھا لە میدیای تورکی و کوردیدا بە **ھەوڵی ئاشتی** ناسراوە. ھەوڵێکی بەردەوامی ئاشتییە بە ئامانجی چارەسەرکردنی ململانێی کورد و تورکیا کە لە ساڵی ١٩٨٤ەوە بەردەوامە و نزیکەی ١٠٠ ھەزار کوژراو و زیانی ئابووری لە تورکیادا لێکەوتووەتەوە. ھەرچەندە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٩ بۆ ٢٠٠٤ ململانێکان وەستان، بەڵام ھەردوو لایەن نەگەیشتنە ڕێککەوتنێکی لێکتێگەیشتن کە ململانێکان بوەستێنێت. ئاگربەستی ساڵی ٢٠١٣ بەردەوام بوو تا داڕما لە ساڵی ٢٠١٥، ئەمەش دوای ڕووداوەکانی جەیلان پینار بوو، کە تیایدا پەکەکە دوو پۆلیسی تورکیای کوشت، و تورکیای تۆمەتبار کرد بەوەی کە ھاوکاری دەوڵەتی ئیسلامیی کردووە لە تەقینەوەی سیرووچدا.
## سەرچاوەکان

پۆل:عەبدوڵڵا ئۆجەلان
بەھرا (ڕۆژنامە)

**بەھرا** () ڕۆژنامەیەک ھەفتانەی سیاسییە کە لەلایەن بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوورییەوە بڵاودەکرێتەوە. لە بەغدا چاپ دەکرێت و بە زمانەکانی عەرەبی و سوریانی چاپ دەکرێت. بۆ یەکەمجار لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٨٢ دەستی بە چاپکردن کرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:ھەفتەنامەکان
بزووتنەوەی ئێزیدی بۆ چاکسازی و پێشکەوتن

**بزووتنەوەی ئێزیدی بۆ چاکسازی و پێشکەوتن** حیزبێکی سیاسی ئێزیدییە لە عێراق. نوێنەرایەتی ئێزیدییەکان دەکات لە پارێزگای نەینەوا. لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە یەک کورسی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی پاراستووە.   

## ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزیدی
پۆل:ڕێکخراوەکانی ئێزیدییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤ لە عێراق
گۆردۆن ڕایان

**گۆردۆن ڕایان** (لەدایکبووی ٨ی تەمموزی ١٩٩٥) یاریزانێکی ئەمریکییە و پشتێنەی ڕەشی جیوجیتسۆی بەڕازیلی پلەی یەکەمە،  لەلایەن زۆر کەسەوە بە گەورەترین گراپلەری نۆ-جی لە هەموو کاتێکدا دادەنرێت بەهۆی دەستکەوتەکانی و... باڵادەستی.    ڕایان پێنج جار پاڵەوانی جیهانی ADCC, دوو جار پاڵەوانی جیهانی IBJJF No-Gi و چوار جار پاڵەوانی بانگهێشتنامەی ئێدی براڤۆ .      

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:زیندووان
بەرەی ڕزگاریخوازی عەرەبی

**بەرەی ڕزگاریخوازی عەرەبی** حیزبێکی بچووکی سیاسی فەلەستینە کە پێشتر لەلایەن حیزبی بەعسەوە بە سەرۆکایەتی عێراق کۆنترۆڵکرابوو کە لەلایەن ئەحمەد حەسەن بەکرەوە لە ساڵی ١٩٦٩ پێکھێنرا و دواتر سەددام حوسێن سەرۆکایەتی کرد. و حیزبەکە ئەندامی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی لوبنان
پارتی سۆسیالیستی ئاشووری

**پارتی سۆسیالیستی ئاشووری** یەکەم حیزبی سیاسی ئاشوورییە، لە ساڵی ١٩١٧ دوای شۆڕشی ڕووسیا، لەلایەن دکتۆر فریدوون ئاتورایا و حاخام بنیامین بەیت ئەرسانیس و دکتۆر بابا بەیت پەرھاد دامەزراوە.

لە ساڵی ٢٠٠٢دا لەلایەن کۆمەڵێک کرێکاری ئاشوورییەوە لە باشووری کوردستان دامەزرایەوە، بۆیە لە ماڵپەڕەکەیدا ئامانجەکانی خۆی بەم شێوەیە دەخاتە ڕوو: «حیزبەکە سۆسیالیستی و دیموکراسییە بە ئامانجی بوژاندنەوەی نەتەوەی ئاشوور بۆ گەلی ئاشوور لە کۆمارێکی سەربەخۆ و جەماوەریدا».

## سەرچاوەکان

پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری

**بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری** (بە سوریانی: ܙܘܥܐ ܕܝܡܘܩܪܛܝܐ ܐܬܘܪܝܐ؛ بە کورتی ܙܘܥܐ)، حیزبێکی ئاشووری عێراقییە و لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق چالاکی دەکات.

بزووتنەوەکە لە ١٢ی نیسانی ١٩٧٩ دامەزرا، دوای کۆبوونەوەی خوێندکارانی ئاشووری لە بەغدا و کەرکوک و دھۆک. ئامانجەکانی ئەو حیزبە ھەر لە سەرەتادا داننان بە بوونی نەتەوەیی ئاشوورییەکان و داکۆکیکردن لە مافەکانیان لە عێراقدا بوو. ڕژێمی سەددام حوسێن ژمارەیەک لە سەرکردە دامەزرێنەرەکانی لە سێدارە دا، ئەوانیش یووسف تووما، جۆبێرت بنیامین و یووخنا جاجۆ بوون. ئەم حیزبە لە ماوەی ھەشتاکان لە یاخیبوونی چەکداری لە باشووری کوردستان پەیوەندی بە کوتلە ئۆپۆزسیۆنەکانەوە کرد. ئەم حیزبە لەدوای شەڕی کەنداو، لەدوای کشانەوەی ھێزەکانی عێراق لەو ناوچانە، بەشداری ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانیان کرد، بەو پێیەی ئەم حیزبە نوێنەرایەتی ئاشوورییەکانی دانیشتووی ئەو ناوچانە دەکرد.

ئەم بزووتنەوەیە لە ناوچەکانی دەشتی نەینەوا دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس فراوان بوو، جگە لە بوونی لە بەغدا و مووسڵ و کەرکوک و بەسرە. لەدوای داگیرکردنی عێراق بەشداری ھەڵبژاردنی پەرلەمانی و خۆجێیی کرد و لە ئێستادا حیزبەکە سێ نوێنەری لە پەرلەمانی عێراقدا ھەیە. ئەمینداری گشتی ئێستای بزووتنەوەکە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە یۆنادام کانایە، پێش ئەویش نینۆس پیتیۆ سەرپەرشتی دەکرد، کە لە ماوەی ھەشتاکاندا سەرکردایەتی دەکرد، بەتایبەتی لەو قۆناغانەی کە ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری لەگەڵ ڕژێمدا ھەبوو.

بارەگاکانی ئەو حیزبە لە مووسڵ لە ماوەی ئاژاوەی ئەمنی شارەکەدا کەوتە بەر ھێرشی زۆر. ھەروەھا ھەوڵی تیرۆرکردن ھەبوو بە ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو کە یۆنادام کانا، ئەمینداری گشتیی کردە ئامانج.

ڕۆژنامەی بەھرا بە زمانی بزووتنەوەکە دادەنرێت، لە ساڵی ١٩٨٢ دامەزراوە و بە زمانەکانی عەرەبی و سوریانی چاپ دەکرێت. ھەروەھا کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی و ڕادیۆی ھەیە کە لە شارۆچکە قەرەقووشەوە پەخش دەکات. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
ئەنجومەنی جەماوەری ئاشووری کلدانی سوریانی

**ئەنجومەنی جەماوەری ئاشووری کلدانی سوریانی** (بە سوریانی: ܡܘܬܒܐ ܥܡܡܝܐ ܟܠܕܝܐ ܣܘܪܝܝܐ ܐܬܘܪܝܐ) کوتلەیەکی سیاسی کۆمەڵێک حیزبی ئاشووری کلدانی سریانییە لە عێراق. ئەنجومەنی جەماوەری لە ساڵی ٢٠٠٧ لەژێر ناوی لیستی عەشتار پێکھاتووە و لە ساڵی ٢٠٠٩ بەشداری لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکان کردووە، ئەم کوتلەیە خاوەنی دوو کورسی پەرلەمانییە لە عێراق و چەندین کورسی لە ئەنجومەنی پارێزگاکانی بەغدا و نەینەوا و ھەولێر ھەیە و بە دووەم گرنگترین حیزبە کە نوێنەرایەتی مەسیحییەکان دەکات لە عێراق دوای بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری. حیزبەکە کەناڵی مانگی دەستکردی عەشتار بەڕێوەدەبات و چەندین گۆڤاری مانگانەیی جیاواز بڵاودەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەنکاوە
پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
بزووتنەوەی ئیرادە

**بزووتنەوەی ئیرادە** حیزبێکی سیاسی عێراقییە و سەر بە حەنان فەتلاوی پەرلەمانتاری عێراقە.

یەکەمین ڕووخسەتی ڕەسمی بۆ دامەزراندنی حیزب لەلایەن «بزووتنەوەی ئیرادە»ی سەر بە حەنان فەتلاوی وەرگیراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبسایتی ڕەسمی

پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبە سیاسییە ئیسلامییەکان
پارتی کرێکارانی شۆڕشگێڕی عەرەبی

**پارتی کرێکارانی شۆڕشگێڕی عەرەبی** () حیزبێکی سیاسی چالاکە لە عێراق و سووریا. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە سکرتێری گشتی حیزبەکە عەبدولحافز حافزە. لە ساڵی ٢٠١١ەوە سەرۆکی ئەو حیزبە تاریق ئەبوو حەسەنە.

ئەم حیزبە لە ساڵی ١٩٦٦ لەلایەن یاسین حافیزەوە وەک گرووپێکی مارکسی جیابوو لە حیزبی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی دامەزراوە. ئایدۆلۆژیای بەعسی میشێل عەفلەقی بە کۆنەپەرستانە و دواکەوتووانە دەزانێت و ڕەتیدەکاتەوە. لەبری ئەوە حیزبی سۆسیالیزمی زانستی ھەڵبژارد. دوایین سەرۆکی پێشووی دیاری حیزبەکە عەلی سەلاح سەعدی بوو. ئەم دابەشبوونە لە حیزبی بەعس ھاوتەریب لەگەڵ گەشەی ئۆپۆزسیۆنی چەپ لە بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی عەرەبیدا سەریھەڵدا.

حیزبەکە لە ماوەی حەفتاکاندا لە لوبنان چالاک بوو. لە ساڵانی سەرەتای شەڕی ناوخۆیی لوبنان (١٩٧٥–١٩٧٦) حافز لە بەیرووت ژیاوە و لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٨ لە بەیروت کۆچی دوایی کردووە.

لە سەردەمی بەھاری دیمەشق لە قۆناغی یەکەمی دەسەڵاتی بەشار ئەسەددا، حیزبەکە دەیتوانی کەم تا زۆر بێ بەربەست لە ژێر پەردەی کۆڕبەندی چەپ کۆببێتەوە. ئەم حیزبە ھاوشانی گرووپە چەپەکانی دیکە لە سووریا بڕیاریان دا کە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ٢٠٠٣ بایکۆت بکەن، حیزبەکە یەکێک بوو لە ھێزەکانی پشت گردبوونەوەی دیموکراسی نیشتمانیی و جاڕنامەی دیمەشق بۆ گۆڕانی دیموکراتی نەتەوەیی.

حیزبەکە بەشێکە لە ئۆپۆزسیۆنی سووریا و لە قۆناغی ڕاپەڕینی مەدەنی شەڕی ناوخۆیی سووریادا چالاک بوو. لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١١دا بەشداری لە پێکھێنانی دەستەی ھەماھەنگی نیشتمانیی کرد بۆ ھێزەکانی گۆڕانی دیموکراتی. ئەندامی مەکتەبی سیاسی ئەم حیزبە، حازم نەھار، بۆ سەرۆکایەتی ئەم ھەیئەیە جێگیرکرا. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا، حزب بڕیاریدا لە ھەماھەنگییەکە بکشێتەوە، بەڵام پابەندبوونی خۆی بە کارکردن لەگەڵ گردبوونەوەی دیموکراتی نیشتمانی پاراست.
## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:حیزبەکانی سووریا
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی سووریا
پۆل پۆت

**پۆل پۆت** (لەدایکبووی **سالۆت سار**؛ ١٩ی ئایاری ١٩٢٥–١٥ی نیسانی ١٩٩٨) شۆڕشگێڕ، دیکتاتۆر و سیاسەتمەدارێکی کەمبۆدی بوو، ئەو لە نێوان ساڵانی ١٩٧٦ و ١٩٧٩ وەک سەرۆکوەزیرانی کامبۆدیای دیموکرات حوکمڕانی کەمبۆدیای کردووە. لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە کۆمۆنیست و ئیتنۆناسیونالیستێکی خمێر بوو، لە ساڵی ١٩٦٣ تا ١٩٩٧ ئەندامێکی سەرەکی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی کەمبۆدیا بوو، خمێری سوور لە ساڵانی ١٩٦٣ تا ١٩٨١ وەک سکرتێری گشتی حزبی کۆمۆنیستی کامپوچیا کاری کردووە. ئیدارەکەی کەمبۆدیای گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی کۆمۆنیستی تاک حزبی و کۆمەڵکوژی کەمبۆدیای ئەنجامدا.

پۆل پۆت کەمبۆدیای گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی یەک حزبی کە ناوی لێنا کامپوچیا دیموکراتیک. حکوومەتی پۆل پۆت بە ھەوڵی دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی سۆسیالیستی کشتوکاڵی کە پێیوابوو پەرەدەستێنێت بۆ ئەوەی ببێتە کۆمەڵگەیەکی کۆمۆنیست، بە زۆر دانیشتووانی شارەکانی گواستەوە بۆ لادێکان و ناچاریان کرد لە کێڵگە بەکۆمەڵەکاندا کاربکەن. بەدواداچوون بۆ یەکسانیخوازی تەواو، پارە ھەڵوەشایەوە و ھەموو ھاووڵاتیان ناچار بوون ھەمان جل و بەرگی ڕەش لەبەر بکەن. کوشتنی بەکۆمەڵ لە نەیارانی حکوومەت کە ھەستیان پێدەکرا، لەگەڵ بەدخۆراکی و خراپی چاودێری پزیشکی، لە نێوان ١٫٥ بۆ ٢ ملیۆن کەسی کوشت، کە نزیکەی چارەکێکی دانیشتووانی کەمبۆدیا بوون؛ پرۆسەیەک کە دواتر ناوی لێنرا جینۆسایدی کەمبۆدیا. دووبارە پاککردنەوەی CPK ناڕەزایی گەشەسەندووی لێکەوتەوە؛ تا ساڵی ١٩٧٨ سەربازانی کەمبۆدیا خەریکی یاخیبوون بوون لە ڕۆژھەڵات. دوای چەند ساڵێک لە پێکدادانی سنوورەکان، ڤێتنام تازە یەکگرتوو لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٨دا ھێرشی کردە سەر کەمبۆدیا و پۆل پۆتی ڕووخاند و لە ساڵی ١٩٧٩ حکوومەتێکی ڕکابەری دامەزراند. خمیرە سوورەکان پاشەکشەیان کرد بۆ جەنگەڵەکانی نزیک سنووری تایلەند، لەوێشەوە بەردەوام بوون لە شەڕکردن. لەگەڵ تێکچوونی باری تەندروستی، پۆل پۆت لە زۆرێک لە ڕۆڵەکانی لە بزووتنەوەکەیدا وازی ھێنا. لە ساڵی ١٩٩٨ فەرماندەی خمیری سوور تا مۆک پۆل پۆتی خستە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە و دوای ماوەیەکی کەم پۆل پۆت کۆچی دوایی کرد.

پۆل پۆت بە وەرگرتنی دەسەڵات لە لووتکەی کاریگەرییەکانی کۆمۆنیزمی جیھانیدا، سەلماندی کە دابەشکەرێکە بۆ بزووتنەوەی کۆمۆنیستی نێودەوڵەتی. زۆرێک بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە ئەو لە مارکسیزم-لینینیزمی ئۆرتۆدۆکس لای داوە، بەڵام چین و دواتر ئەمریکا پشتگیریان لە حکوومەتەکەی کرد وەک قەڵایەک لە دژی کاریگەریی سۆڤیەت لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ئیدانە کرا بەھۆی ڕۆڵی لە کۆمەڵکوژی کەمبۆدیا و ھەروەھا وەک دیکتاتۆرێکی تۆتالیتار سەیر دەکرا کە تاوانبار بوو بە تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:تەواوخوازی
پۆل:دژە ڕۆشنبیری
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ١٩٩٨
حیزبی بەعس (فراکسیۆنی عێراق)

**حیزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی** کە بە **بزووتنەوەی بەعسی لایەنگری عێراقی**ش ناودەبرێت، حیزبێک بوو کە ئایدۆلۆژیایەکی نوێی بەعسی ھەبوو و بنکەکەی لە بەغدا بوو. یەکێکە لەو دوو حیزبەی (ھەردووکیان ناویان وەک یەکە) کە لە کاتی جیابوونەوەی حیزبی بەعسی ڕەسەن لە ساڵی ١٩٦٦ سەریان ھەڵداوە.

لە ساڵی ١٩٦٦ حیزبی بەعسی ڕەسەن بوو بە دوو بەش؛ یەکێکیان سەرکردایەتیی دیمەشقی حیزبی بەعس بوو کە لە سووریا دامەزرا و ئەوی دیکەیان لە بەغدا بوو. ھەردوو حیزبی بەعس ھەمان ناویان ھێشتەوە و پێکھاتەی ھاوتەریبیان لە جیھانی عەرەبیدا پاراست،

بەڵام زۆر دژی یەک بوون، چونکە سووریا - بە سەرۆکایەتی حیزبەکەی - بوو بە یەکێک لەو وڵاتە عەرەبیانەی لە شەڕی ئێران و عێراقدا پشتیووانی ئێرانیان دەکرد. بەعسییەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٣ دەسەڵاتیان بەسەر عێراقدا گرت، بەڵام دوای چەند مانگێک ڕووخێنران. ڕێکخراوی ئیقلیمی حیزبەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨–٢٠٠٣ بە سەرکردایەتی سەددام حوسێن حووکمی عێراقی کرد. دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی لە ساڵی ٢٠٠٣ پاش لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق، حیزبی بەعسی قەدەغە کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:حیزبەکانی سیستەمە تاک حیزبییەکان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی بەحرەین
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی لوبنان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی سوودان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی سووریا
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی یەمەن
سەیید ئیبراھیم سەیید حەسەن

وێنۆک|'''سەیید ئیبراھیم سەیید حەسەن'''
**سەیید ئیبراھیم سەیید حەسەن** (لەدایکبووی ١٩١٠، دێی ھۆرییە ناوچەی سنە) سیاسەتمەدار و کەسایەتی ئایینی کورد بووە،

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
لە ساڵی ١٩١٠ لە دێی (ھۆرییە)ی ناوچەی (سنە) لەدایک بووە سەیید ئیبراھیم کوڕی سەیید حەسەن کوڕی سەیید محەممەد کوڕی سەیید عەبدوڕڕەحمانی حوسێنییە. لای باوکی دەستی بە خوێندن کردووە. ئەمجا ھاتووەتە شاری کرماشان و کرێکاریی کردووە بۆ درێژەدان بە خوێندن. ساڵانی سی گواستوویەتییەوە بۆ خانەقین و ماوەیەک لە (قزڕەبات) دانیشتووە، لای مەلا سەیید حەکیم خوێندوویە و کاریگەریی لەسەر ھەبووە.

## پارتی سیاسی
چووەتە ناو (حیزبی ھیوا) و (پارتی دیموکراتی کورد).

## مردن
لە ساڵی ١٩٨٤ لە خانەقین کۆچی دواییی کردووە.

## سەرچاوەکان
* گۆڤاری گەلاوێژ (بەرگی یازدەھەم / بەشی یەکەم) ژیاننامە و پێڕست، ئامادەکردنی (سدیق ساڵح، ڕەفیق ساڵح، عبدوڵڵا زەنگەنە) لە بڵاوکراوەکانی بنکەی ژین بۆ بووژاندنەوەی کەلەپووری و بەڵگەنامەیی و ڕۆژنامەوانیی کوردی .

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
کیرتییەکان

**کیرتییەکان** (بە یۆنانی کۆن: Κύρτιοι Kýrtioi، بە لاتینی: Cyrtii) ھۆزێکی کۆن بوون لە ئێران نزیک چیاکانی زاگرۆس. بە پشتبەستن بە ناوەکەیان، لەوانەیە باپیرانی کورد بن.

بەپێی ڕۆدیگەر شمیت، ئەوان ھۆزێک بوون کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە شاخەکانی باکووری زاگرۆس و نەتەوەکانی وەک کادوسی، و ئاماردی (یان «ماردی»)، و تاپیری و ئەوانی دیکە تێیدا نیشتەجێ بوون (سترابۆ ١١.١٣.٣). سترابۆ وەسفی ئەو سیرتییانەی کردووە کە لە ناوچەی فارسدا دەژیان وەک کۆچبەر و تاڵانچی و دڕندە.

لە سەردەمی ھێلینیستیدا، پێدەچێت وەک بەردھاوێژ خواستیان لەسەر بووبێت، چونکە ئەوان بەو شێوەیە شەڕیان کردووە لەگەڵ ساتراپی میدیایی مۆلۆن لە ڕاپەڕینەکەیدا دژی پاشا ئەنتیۆکۆسی سێیەم لە ساڵی ٢٢٠ پێش زایین.   

## سەرچاوەکان
وەزیری بەرگری

چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ

**وەزیری بەرگری** یەکێکە لە ئەندامانی ئەنجومەنی وەزیران, وە وەزارەتەکەی ناوی "وەزارەتی بەرگری"ە. لە ڕووی تیۆریەوە بەرپرسیارە لە هەموو بابەتەکانی بەرگری و سوپا، لە زۆرێک لە حکومەتەکاندا، سەرۆک وەزیران ئەم پۆستەی بەدەستەوەیە  جگە لە پێگەی خۆی. هەندێک وڵات دەستەواژەی (وەزیری جەنگ) وەک جێگرەوەیەک بۆ (وەزیری بەرگری) دەگرنەبەر. لەهەمانکاتدا دەتوانێت پۆستی فەرماندەیی گشتی هێزە چەکدارەکان وەربگرێت وەک لە وڵاتانی میسڕ و ئەڵمانیادا هەیە. لە هەندێک وڵاتدا سەرۆک وەزیران وەزیری بەرگرییە، وەک ئوردن

وەزیری بەرگری وەک پۆستێک لە حکومەت دادەنرێت، وەزارەتی بەرگریش بە وەزارەتێکی بەرز دادەنرێت، واتە وەزارەتێکی گرنگە لە دەوڵەتدا و گوزارشت لە سەروەری دەوڵەتی سەربەخۆ دەکات، کە سەروەرییەکی تەواو بەسەر خاکەکەیدا هەیە .

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
وەزیری بەرگریی ئەمریکا

[وێنۆک|لۆگۆی وەزارەتی بەرگری [ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]

**وەزیری بەرگری ئەمریکا** سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری وەزارەتی بەرگری ئەمریکایە ھەر وەک چۆن ئەم پۆستە لە زۆرێک لە وڵاتاندا ھەیە. وەزیری بەرگری لەلایەن سەرۆکی ئەمریکاوە بە ڕاوێژ و ڕەزامەندی ئەنجومەنی پیران دیاری دەکرێت و ھەڵگری ئەم پۆستە بەپێی یاسا بە ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا دادەنرێت. وەزیری بەرگری ئەمریکا نووسینگەیەکی یاسایییە، وەزیری بەرگریش ماف و دەسەڵاتی ئەوەی ھەیە کە وەزارەتی بەرگری ئەمریکا ئاراستە بکات و دەبێت یاریدەدەر بۆ ڕاوێژکاری خۆی دانێت.

وەزیری بەرگری و وەزیری دەرەوە و وەزیری گەنجینە و ئابووری و وەزیر ناوخۆ بە گشتی بە چوار وەزیری گرنگ دادەنرێن بەھۆی گرنگی وەزارەتەکانیانەوە. بۆیە وەزیری بەرگری مووچەیەکی ئاستی یەک وەردەگرێت، بەمەش ساڵانە ١٩٩ ھەزار و ٧٠٠ دۆلاری ئەمریکی مووچە وەردەگرێت. وەزیری بەرگری ئێستا لۆید ئۆستینە و لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١وە ئەو پۆستەی وەرگرتووە.
[وێنۆک| مۆری [وەزارەتی بەرگری ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی بەرگری ئەمریکا (١٩٤٧–١٩٤٩)]]
سوپای ئەمریکا و ھێزی دەریایی و مارینزی ئەمریکا لە ساڵی ١٧٧٥ دامەزرا، کە ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ شۆڕشی ئەمریکا، وەزارەتی بەرگری لەژێر ئیدارەی وەزیری جەنگ و بە فەرمانی کۆنگرێسی ئەمریکا لە ساڵی ١٧٨٩ بۆ بەڕێوەبردنی سوپای ئەمریکا ە ھێزی دەریایی دامەزراوە تا ئەو کاتەی بەشی تایبەتی ھێزی دەریایی لە ساڵی ١٧٩٨ کرایەوە.

## دەسەڵات
[وێنۆک|300x300پیکسڵ| پێکھاتەی ڕێکخراوەیی [وەزارەتی بەرگری ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی بەرگری ئەمریکا]]
وەزارەتی بەرگری، جگە لە سەرۆکی ئەمریکا دەسەڵاتی باڵای نیشتمانی پێکدەھێنێت، بەو پێیەی ھێزەکانی ئەمریکا ناتوانن ھیچ ھەنگاوێک بنێن بەبێ وەرگرتنی فەرمانی ڕوون کە لەلایەن ھەردوو لایەنەوە پەسەندکراون. وەزارەت و نووسینگەی سەرۆکایەتی ئەرکی پەسەندکردن و ڕێکخستنی ھێرشە ئەتۆمییەکان و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانیان لە ھەیە.

وەزیری بەرگری مافی ئەوەی ھەیە بەپێی مادەی ٢٣ و مادەی ٢٤ی دەستووری ئەمریکا دادگای سەربازی بانگھێشت بکات.

## وەزیرانی پێشووی بەرگری کە ھێشتا زیندوون
* **[[دیک چەینی|دیک چێنی]]**: حەڤدەھەمین وەزیری بەرگری
* **ویلیام پێری**: نۆزدەھەمین وەزیری بەرگری
* **ویلیام کۆھین**: بیستەمین وەزیری بەرگری
* **ڕۆبێرت گەیتس**: بیست و دووەم وەزیری بەرگری
* **لیۆن پانێتا**: بیست و سێھەمین وەزیری بەرگری
* **چاک ھێگڵ**: بیست و چوارەمین وەزیری بەرگری
* **جەیمس ماتیس**: بیست و شەشەمین وەزیری بەرگری

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٧ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی
زووفیلیا

**زووفیلیا** یاخوود ئاژەڵبازی بریتیە لە تێکچوونێکی سێکسی کە مرۆڤ سێکس لەگەڵ گیاندارەکان دەکات بۆ تێرکردنی حەزەکانی و ئەم حاڵەتە لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا قەدغەیە.  

**ئاژەڵبازی** لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ چالاکیەکی سێکسی لە نێوان مرۆڤ و گیاندارە نامرۆڤەکاندا.  بەهۆی کەمی لێکۆڵینەوە لەسەر ئەم بابەتە، ئەستەمە بتوانین بگەینە ئەو ئەنجامەی کە ئاژەڵداری چەندە بەرەبڵآوە لە کۆمەڵگەدا.  لە بەرامبەر ئەمەدا مەزەندە دەکرێت کە لە ساڵی 2021دا لە %2ی دانیشتوانی زەوی زووفیلیایان هەبێت کە دەکاتە زیاتر لە 140 ملیۆن کەس. 

## مێژوو
دیدگای مێژوویی سەبارەت بە زۆفیلیا (ئاژەلبازی) زۆر جیاوازە، لە سەرەتادا لە سەردەمی پێش مێژوودا، کە وێنەکردنی وێنەی ئاژەڵبازی لە هونەری بەردی ئەوروپیەکاندا دەردەکەوێت، هەتا سەدەکانی ناوەڕاست، کە بە ئاژەڵبازیکردن سزای لەسێدارەدانت تووشەبوو. لە زۆر شوێنی جیهاندا، بەپێی یاساکانی دەستدرێژیکردنە سەر ئاژەڵان یان یاساکانی مامەڵەکردن لەگەڵ لووتی بوون یان تاوانەکانی دژی سروشت سێکس کردن لەگەڵ ئاژەڵدا نایاساییە.
وێنۆک|275x275پیکسڵ| کیلیکس وێنەی سیلینۆسیکردووە کە سێکس لەگەڵ ئاسکێک دەکات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ 500 ساڵی پێش زایین.
وێنۆک| چرای ڕۆنی ڕۆمانی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 1-3 ی زایینی، کە کردەوەیەکی زۆفیلیکی نیشان دەدات

## زاراوەسازی

### گشتی
سێ زاراوەی سەرەکی کە بە شێوەیەکی باو سەبارەت بە بابەتەکە بەکاردەهێنرێن- ***zoophilia'', ''bestiality'', and ''zoosexuality****---* بە شێوەیەکی گۆڕاو بەکاردەهێنرێن. هەندێک لە توێژەران جیاوازی دەکەن لە نێوان زۆفیلیا (وەک حەزێکی سێکسی بەردەوام بۆ ئاژەڵان) و ئاژەڵبازی (وەک کردەوەی سێکسی لەگەڵ ئاژەڵەکاندا)،  هەندێک لە توێژینەوەکان دەریانخستووە کە خۆشویستن بۆ ئاژەڵەکان دەگمەنە لەنێو ئەو کەسانەی کە پەیوەندی سێکسی لەگەڵ ئاژەڵەکاندا دەکەن.  جگە لەوەش هەندێک لە ئاژەڵدۆستەکانیش باس لەوە دەکەن کە هەرگیز پەیوەندی سێکسیان لەگەڵ هیچ ئاژەڵێکدا نەبووە.  ئەو کەسانەی کە تووشی زۆفیلیا بوون بە "زۆفیل" ناسراون، هەرچەندە هەندێکجار بە "زۆسێکسول"یش، یان تەنانەت زۆر بە سادەیی  *Zooerasty*, *sodomy*, و *zooerastia*  کە زاراوەی دیکەن و پەیوەندییەکی نزیکیان بە بابەتەکەوە هەیە بەڵام کەمتر هاوواتای زاراوەی پێشوون و بە دەگمەن بەکاردەهێنرێن. "بێستیۆسێکسوالیتی" بە کورتی لەلایەن **Allen (1979)** باسکراوە، بەڵام هەرگیز بە شێوەیەکی بەرفراوان جێگیر نەبووە. 

### زووفیلیا
[ڕاست|وێنۆک|220x220پیکسڵ| [ھۆکوسای|Hokusai 's (1760–1849) *خەونی هاوسەری ماسیگرەکە*]]
زاراوەی *زووفیلیا* لە تێکەڵکردنی دوو ناو لە زمانی یۆنانیدا وەرگیراوە : ***ζῷον*** ( *zṓion* ، بە واتای "ئاژەڵ") و ***φιλία*** ( ** ، بە واتای "خۆشەویستی (پاک)"). دێن، زووفیلیا لە ئەنجامی پارافیلیای تایبەت ( وروژاندنی نائاسایی) کە ئاماژەیە بۆ حەزکردنێکی دیاریکراو بۆ ئاژەڵەکان لەلایەن مرۆڤەکان دێت وەک هاوبەشی سێکسییان. هەرچەندە کرافت-ئیبینگ زاراوەی *زۆێراستیشی* بۆ پارافیلیای سەرنجڕاکێشانی سێکسی تایبەت بۆ ئاژەڵەکان داهێناوە، 

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ئینسایکلۆپیدیای سێکسییەتی مرۆڤ بۆ "ئاژەڵایەتی" لە بەشی سێکسۆلۆژی زانکۆی هومبۆڵت، بەرلین.
* سەرچاوەکانی زۆفیلیا بنکەدراوە لە سێدارەدانی تاوانکاری ئاژەڵداری و زۆوسایدیزم.
* بنکەدراوەی تاوانەکانی دەستدرێژیکردنە سەر ئاژەڵان  Archived   فۆڕمی گەڕان بۆ ئەمریکا و بەریتانیا.

پۆل:ئاژەڵان و مرۆڤەکان
یانەی وەرزشیی ھەندرێن

**یانەی وەرزشیی هەندرێن**  تیپێکی تۆپی پێی کوردییە کە بنکەی سەرەکی لە شاری هەولێرە و لە خولی پلە دووی عێراق و خولی نایابی کوردستان یاری دەکات. یانەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە، حاکم جەمال سەرۆکی یانەکە و دڵشاد مەعرووف ڕاهێنەری یانەکەیە.

## دەستکەوتەکان
### ناوخۆیی
* **[[خولی نایابی کوردستان]]**
** ١ نازناوی ٢٠١٠–١١
* ** [[جامی کوردستان]]**
** ١ نازناوی ٢٠٢٣–٢٤

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی کوردستان
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە ھەولێر
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق
پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین

**پارتی دیموکراتی بەیت نەھرین** (بە سوریانی: ܓܒܐ ܕܝܡܘܩܪܛܝܐ ܕܒܝܬ ܢܗܪܝܢ) پارتێکی سیاسی ئاشوورییە لە عێراق بە سەرۆکایەتی ڕۆمیۆ نیسان ھەکاری. یەکێک لە ئامانجەکانی ئەو حیزبە دروستکردنی ناوچەیەکی سەربەخۆی کارگێڕی ئاشوورییە لە چوارچێوەی زێدی ئاشوورییەکاندا.

## مێژوو
ئەم پارتە لە ٢١ی ئازاری ١٩٧٤ وەک یەکێتییەک لە نێوان ڕێکخراوی بەیت نەھرین، لە کالیفۆرنیا، بە سەرۆکایەتی سەرجۆن دادیشۆ، و بزووتنەوەی کوێست، لە شیکاگۆ، کە کەسایەتییە دیارەکانی وەک جیلیانا یوونان سەرۆکایەتی دەکات، دامەزراوە.

لە ساڵی ١٩٦٨ لەگەڵ ھاوپەیمانی جیھانی ئاشووری و یەکێتیی نیشتمانیی ئاشووری کاریگەری ھەبوو لە پەرەپێدانی ئاڵای ئاشووری.

ئەم پارتە لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٥ وەک بەشێک لە ھاوپەیمانی نیشتمانیی دیموکراتی دەسەڵاتدار لە کوردستان خۆی کاندید کرد و کورسییەک بۆ ڕۆمیۆ ھەکاری تەرخانکرا. ھەروەھا بەشداری لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی عێراقی کرد لە مانگی ١ی ساڵی ٢٠٠٥ لە چوارچێوەی ھاوپەیمانی کوردی، کە جوریێل مینیسۆ خەمیس کورسییەکی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقی بەدەستھێنا.

پارتەکە بەشداری لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی عێراقی لە کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٥ نەکرد.

لە ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٩ پارتی دیموکراتی نیشتمانیی ھاوپەیمانی لەگەڵ ئەنجومەنی جەماوەری ئاشووری کلدانی سریانی کرد لە لیستی عەشتاری نیشتمانیدا.  ئەم لیستە دوو کورسی لە بەغدا و نەینەوا بەدەستھێنا، لەنێویاندا ئەندامی حیزبەکەی بەناوی جیوارجیس ئیشۆ سادا لە بەغدا.

لە ٦ی ١ی ٢٠١٥، حیزبەکە و یەکێتیی نیشتمانیی بەیت نەھرین پێکھێنانی ھێزەکانی دەشتی نەینەوایان ڕاگەیاند بۆ پاراستنی دانیشتووانی دەشتی نەینەوا و پاراستنی ناوچەکە بۆ ئەو کەسانەی ئارەزووی گەڕانەوە دەکەن.

## ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ئەم پارتە لەنێو ئەمریکییە ئاشوورییەکان لە کالیفۆرنیا چالاکە، کە تیایدا کەناڵی تەلەڤیزیۆنی KBSV (دیدگای ئاشووری) و ڕادیۆی KBES بەڕێوەدەبات.

لە ساڵی ١٩٨٣ لەگەڵ ئەنجومەنی سەرکردایەتی ئاشووری ئەمریکی کۆنگرەی نەتەوەیی ئاشووری دامەزراند. لە ساڵی ٢٠٠٢ لەگەڵ بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازاد لە ئەفسەرە سەربازییە دەربەدەرەکان بە سەرۆکایەتی نەجیب ساڵحی ھاوپەیمانییەکییان کرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٧٤
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان