open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سادق خان زەند

**سادق خان زەند** (بە فارسی :صادقخان زند‎) ھەروەھا وەک محەممەد سادق ناسراوە، چوارەم پاشای زەند بوو، فەرمانڕەوایییەکەی لە ٢٢ی ئابی ١٧٧٩ دەست پێدەکات تاوەکوو ١٤ی ئازاری ١٧٨١

سادق خان دەگەڕێتەوە بۆ ھۆزێکی بچووک بەناوی زەندییەکان کە ھۆزێک بوون لە لەک و لقێکیان لە لوڕەکان لێدەبوویەوە، لە سەرچاوەکان وا باسدەکرێت کە لە بنەڕەتەوە کورد بن.

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە
* 
* 
* 
* Perry, John R. , *Karīm Khān Zand: a history of Iran, 1747–1779* University of Chicago Press, 1979,  and One World Publications, 2006 .
* Malcolm, John, Sir, *The history of Persia, from the most early period to the present time containing an account of the religion, government, usages, and character of the inhabitants of that kingdom* in 2 volumes; London: Murray, 1815. ; re-published by Adamant Media Corporation 2004 vol 1. ; vol. 2 .
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:مردووانی ١٧٨٢
پۆل:فەرمانڕەواکانی زەند
پۆل:ژەنەڕالەکانی زەند
پۆل:مردووانی ١٧٨١
ئەبوولفەتح خان زەند

**ئەبوولفەتح خان زەند** (لەدایکبووی: ١٧٥٥|٥٦ بۆ ١٧٨٧) سێیەم پاشای ئیمپراتۆریەتی زەند بوو، کە فەرمانرەوایەتییەکەی لە ٦ی ئازاری ١٧٧٩ بۆ ٢٢ی ئابی ١٧٧٩ بوو.

## سەرچاوەکان

* 


### ئاماژە بە سەرچاوە

* 
* 
* Encyclopedia Iranica, "Abu’l-Fath Khan Zand"
* Rulers of Iran
* *Iranology* - History of Iran, Part XIII: Afshar and Zand Dynasties https://web.archive.org/web/20060221110309/http://www.iranologie.com/history/history13.html

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٧٥٠
پۆل:مردووانی ١٧٨٧
پۆل:فەرمانڕەواکانی زەند
چیاکانی خەیبینی

**زنجیرەچیای خەیبینی**، یان **چیاکانی خەیبینسکی** یان **خیبینس**، یەکێکە لە دوو زنجیرە چیایی سەرەکی نیمچە دوورگەی کۆلا، ڕووسیا.

## جوگرافیا
خەیبینی ماسیف بەرزترین چیاکانی نیمچە دوورگەی کۆلان، نیمچە دوورگەی گەورە کە لە باکووری ڕووسیاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناو بارنتس و دەریای سپی کۆی ڕووبەری زەوی نیمچە دوورگەکە نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. دەوڵەمەندە بە کانزاکان بەھۆی لابردنی چینێک لە خاک لە ماوەی دوایین تەمەنی سەھۆڵدا.

خەیبینی ماسیف لە شێوەی ھێلکەیی دایە نزیکەی ١٬٣٠٠ کیلۆمەتر دووجایە؛ و بەشی ناوەندی نیمچە دوورگەی داگیر دەکات لە بەرزبوونەوەیەکی ڕێژەیی ٩٠٠–١٠٠٠ م لە سەرووی دەشتی دەوروبەری. کێوەکان بە تایبەتی بەرز نین. دوو بەرزترین لووتکە بریتین لە یودیچۆمچۆر، کە ١٢٠١ مەتر، ھەروەھا چاسنەچۆر کە ١١٩١ مەتر وەستاوە تێکڕای بەرزبوونەوەکە ١٬١١٦ مەترە. چیاکان شێوەی ئەسپسوارێک پێکدەھێنن کە لەلایەن تەختەیەکی بەرزەوە ھەڵیدەقوڵێت، کە بە زنجیرەیەک لە کانیاوەکانی قووڵی لێ ھەڵقوڵاوە. لووتکەکان لە جۆری پڵێتن، لەگەڵ لێوارە توندەکان، لەگەڵ زەرفیڵ، ناوچەی بەفر و بەفر لە ھەندێک شوێندا. ھەموو زەوییەکە لەشێوەی ئەلپین یان تەندران.

## سەرچاوەکان


پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی
چیاکانی کۆڵیما

**زنجیرەچیاکانی کۆڵیما** یان **کۆڵیما ئۆپلاند** (ڕووسی:) زنجیرەیەکی شاخە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سیبری بەرزترین خاڵی زنجیرەکە چیای نیوسکایا لە زنجیرەی ئومسووکچان بە ١٨٢٨ مەترە.

## جوگرافیا
چیاکانی کۆڵیما ١٣٠٠ کیلۆمەتر (٨١٠ مەتر) درێژ دەکاتەوە لەسەر لاچەنێکی NW-SW و پێکھاتووە لە زنجیرەیەک لە تەختە و تەختە خاڵبەندییەکان لەلایەن لووتکەی گرانیت کە بە شێوەیەکی ئاسایی لەنێوان ١٬٥٠٠ بۆ ١٨٠٠ مەتر کوێستانەکانی یوکاگیر، بەرزترین خاڵی چیای قوبووکڵەخ، بەرەو باکووری ڕۆژاوا و کوێستانەکانی ئەنادیر بۆ باکوور و باکووری ڕۆژھەڵات بەرز دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان



## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* بەرزاییەکانی کۆڵیما  

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چیاکانی کۆڵیما
زنجیرەچیای کیتانگلاد

**زنجیرە چیای کیتانگلاد** زنجیرە چیایەکە کە زاڵە بەسەر بەشی ناوەندی باکووری پارێزگای بووکیدنۆن بەشێک لە ھەشت شارەوانی و شارەکانی ئەو پارێزگایە وەک تەلەکەگ، باونگۆن، لیبۆنا، مانۆلۆ فۆرێتیچ، ئیمپاسۆگۆنگ، لانتاپان و مەلایبەلای داگیردەکات مەوداکە یەکێکە لە چەند دارستانێکی باراناوی ماوە لە فلیپین، میوانداری یەکێک لە گرنگترین جۆرەکانی ئاژەڵی کێوی دەگمەن و ئەندێمیک وەک ھەڵۆی فلیپین دەکات. پێنج لە لووتکەکانی بەرزایییەکی زۆر بەرزیان ھەیە: چیای دولەنگ- دولەنگ، کە بەرزترینیان ٢٩٤١ مەترە؛ ماونت کیتانگلاد لە ٢٨٩٩ مەتر کێوی ماگناو لە ٢٧٤٢ مەتر ماونت لومولویاو لە ٢٦١٢ مەتر و چیای تومینونگان بە ٢٤٠٠ مەتر.

## ناونانی
ناوی "کیتانگلاد" لە ئەفسانەیەک وەرگیراوە کە جارێک لافاوێکی گەورە بووە کە زەوییە ڕەسەنەکانی بووکیدنۆن و تەنیا ترۆپکی شاخەکە، بە قەبارەی "تانگلاد" (گەڵای لیمۆ) بە دیار مابووەوە ("kita") لە سەبوانۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی فلیپین
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
زنجیرەچیای کانۆکلێس

**زنجیرەچیایی کانۆکلێس** لە ناوەڕاستی سریلانکا، لە ناوچەی ماتالی و کاندی دەکەوێتە سەر زنجیرە ناوی خۆی لە زنجیرەیەک لە تاوەکان و لووتکەکانی لە ڕۆژاوای ماسیف وەردەگرێت کە لە کڵێشەی قۆڵەکانی قەڵسەکە دەچێت کاتێک لە ھەندێک شوێنەوە لە ناوچەی کەندی سەیر دەکرێت. لەکاتێکدا ئەم ناوە لەلایەن ڕووپێوی زووی بەریتانییەوە دیاری کراوە، دانیشتووانی سنەلس بە نەریتی ناوچەکەیان ناوبردووە بە دوومبارا کەندۆڤێتیا واتە زنجیرە چیای میست-لادن.
ناوچەی مۆنتانی بەرزتر زۆر جار بە چینە ئەستوورەکانی ھەور داپۆشراوە. جگە لە بەھا جوانکارییەکەی، زنجیرەکە زۆر بەرژەوەندێکی زانستییە مایکرۆکۆزمێکی کەشوھەوای تری سریلانکایە وەک بارودۆخی ھەموو ناوچە کەشوھەوایییەکانی ئەو وڵاتە لە ناو شاری مەسیف نمایش دەکرێت لە بەرزاییەکانی بەرزتردا زنجیرەیەک دارستانی ھەوری دابڕاو ھەیە، کە جۆرەھا گوڵ و فاونایان بەستەوە. ھەرچەندە مەوداکە نزیکەی ٠٫٠٣٪ ی کۆی ڕووبەری دوورگەکە پێکدێنێت، بەڵام ئەو شوێنە بۆ ڕێژەیەکی زۆر بەرزترە لە جیاوازی ژیانەوەی وڵات. کانوکلسی جیاکراوەی مەودای چەندین بەستراو، فلۆری ئەندێمیک و فاونا کە جیان لە ناوەندی مەسیف. زیاتر لە ٣٤ لە سەدی داری ئەندیمی سریلانکا، چڵەو و گیا تەنیا لەم دارستانانەدا دەدۆزرێنەوە. دارستانی پاراستنی کانۆکلس لە ساڵی ٢٠١٠ لە لیستی کەلەپووری جیھانی سروشتی یۆنسکۆ وەک بەشێک لە کوێستانی ناوەڕاستی سریلانکا دانرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی سریلانکا
تایبەتمەندی (فەلسەفە)

لە میتافیزیکدا، **تایبەتمەندی** شتێکە کە بۆ دانراو (مەوزووع) شیاوی ھەڵگرتن بێ، یا بە زمانێکی تر، ئەوەی کە بۆی ھەیە بلکێ یا پاڵ بدا بە دانراوەوە؛ بۆیە *دانستە* و *سیفەت* و *وەسف* و *چۆنیەتی* و گەلێ ناوی تریشی پێوە دەنرێت. تایبەتمەندی ئەو ھەبووەیە کە نموونەی لە شتەکاندا دەردەکەوێ. بۆ وێنە، ئەگەر بڵێین ئەمە گەڵایەکە و ڕەنگیشی سەوزە، ئەوە خەریکین تایبەتمەندییەکانی *گەڵا* و *سەوز* دەلکێنین بەو شتەوە و، ئەگەر قسەکەمان ڕاست بێ، ئەو شتە نموونەی ئەو دوو تایبەتمەندییەیە، واتە گەر بمانەوێ نموونە و میناک بۆ گەڵا و بۆ سەوز بێنینەوە، دەتوانین ئاماژە بەو شتە کە قسەی لێوە دەکەین بدەین. لەوانەیە تایبەتمەندی خۆی وەکوو ئۆبژەیەک کە دەتوانێ خاوەنداری لە تایبەتمەندیگەلی تر بکات ڕەچاو بکرێ. ئەگەرچی لەبەر ئەوەی کە ئەغڵەب نموونە و وێنەکانی لە زیاتر لە یەک شتدا بەدی دەکرێن، لەگەڵ ئۆبژە تاکەکاندا جیاوازیی ھەیە. تێگەیشتن لەوە کە چۆن بوونەوەرە تاکە جیاجیاکان دەتوانن خاوەن ھەمان تایبەتمەندی بن بنەڕەتی پرسی تێکڕایییەکان پێک دێنێ.

لە لۆژیکدا بەمە دەڵێن **عەرەزی تایبەت** و بریتییە لەو تێکڕایییە عەرەزییە کە تەنیا تەرخانە بۆ میسداقەکانی یەک تێکڕایی. وەک «دەم بە کەنین» و «نووسەر» و «ئەندازیار» کە ھەر سێکیان تەنیا بۆ میسداقەکانی ئینسان بەکار دێن. یا وەک «یەکسانیی کۆی گۆشەکانی شێوە لەگەڵ ١٨٠ پلە» کە عەرەزی تایبەتی سێگۆشەیە. یا وەک بەعزە نەخۆشییەک کە تەرخانە بۆ جۆرە گیا یا ئاژەڵێک.

## تایبەتمەندیی سەرەکی و تایبەتمەندیی لاوەکی

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:دەرھەستکاری
پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
مستەفا دادار

**مستەفا حسێن لاسوور دادار** (لەدایکبووی ١ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠) ناسراو بە **مستەفا دادار** و **مستۆ دادار** گۆرانیبێژێکی کوردە کە زیاتر لە بواری ھونەری بەرگرییەوە کار دەکات و بە گۆرانی و سروودە نیشتمانییەکانییەوە ناسراوە. شێواز و ستایلی دادار ئۆپێراییە.

## ژیان
مستۆ لە بنەماڵەیەکی نیشتمانپەروەر لە گەڕەکی تەپەی قازی شاری مەھاباد لەدایک بووە، دواتر ماڵیان چووەتە باغی سیسە؛ حسێن لاسووری باوکی پیاوێکی ئازا و نەترسی لە سوێندخۆرەکانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان بووە. کاتێک باوکی شەھید دەبێت زۆر منداڵ بووە. دیبلۆمی ئابووری-کۆمەڵایەتی وەرگرتووە. بە ھەژاری و چەرمەسەری گەورە بووە و بەھۆی ئەوەی کە لەژێر چاودێری و فشاردا بووە تاوەکوو سروود و گۆرانی بۆ کۆماری ئیسلامیی ئێران بڵێت، ناچار کوردستانی جێھێشتووە. ھەرچەند ھێمن موکریانی نەیدەویست بڕوات و پێی خۆش بوو لە سروەدا، کە ئەوکات تازە دامەزرابوو، ھاوکاریی بکات.

## ژیانی ھونەریی
دادار ھەر لە منداڵییەوە بە گۆرانی گۆش کراوە. لە قوتابخانە بۆ خۆشیی و دڵی خۆی سۆیبە باڵابەرزی وتووە؛ بەڵام دەستپێکی کارەھ ونەرییەکانی بە گۆرانی و سروودی سیاسی بووە. ساڵی ١٩٧٨ بۆ یەکەم جار لە خانەی جەوانانی مەھاباد لەگەڵ ھونەرمەندانی وەکوو جەمال موفتی گۆرانیی پێشکەش کردووە. یەکێک لە سەرەتاترین بەرھەمەکانی لەوێ، «ھەستە پێش کەوە ئەی لاوی کوردی» بووە. بەرھەم و گۆرانییەکانی مستۆ بە زمانەکانی کوردی، فارسی، ئازەری، ئەرمەنی و ئیتالییە کە بەھۆی بارودۆخی ڕامیاریی کورد و پشت نەگرتن، کۆ نەکراونەتەوە و پەرتەوازەن.

## کاریگەرییەکان
ئەو ھونەرمەندانەی زۆرترین کاریگەرییان لەسەر مستەفا دادار ھەبووە بریتین لە: ڕەفیق چالاک، قادر دیلان، ھۆمەر دزەیی، سێوە، عەلی مەردان، تاھیر تۆفیق، محەممەد ماملێ، شەماڵ سائیب. دوابەدوای ئەوانیش لە سەردەمی کارکردن و کرێکاریدا حەسەن زیرەک.

## بەرھەمەکان
### ژن
لە ساڵی ٢٠٠٥دا، دادار ھەوڵی بەزانستکردنی مۆسیقای دا، کە ئاکامەکەی بوو بە سی دییەکی چوار تراکی بە ناوی *ژن*، و لە ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە. ھەمان ئەلبوم لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ بڵاوکرایەوە لەگەڵ کۆنسێرتێکیدا، و لە ٢٥ی ھەمان مانگیشدا لەگەڵ بەڵگەفیلمی *ڕووبارە خەمبارەکە*دا.

### پێڕستی تراکەکان

### بەرھەمەکانی تر
بەشێک لە بەرھەمەکان:

* ئامینێ (ھەی ڕۆڵە)
* ئەی دایە گیان
* ئەی ڕووبارە خەمبارەکە
* ئەی کوردینە
* بانە وێرانە
* بریا دەرزی بام (خۆزگە نەمدیبای)
* بەرھەڵبێنە
* پەپوولە
* پەری
* تەیرەکەی گەرمێنێ
* جانێ جانێ
* چاوان مەڕێژە
* چاوت ئاوری بن کایە
* خۆم بە غوڵامی
* سوارۆ
* سیلەی قەبران
* شاخی ڕەنگاوڕەنگی کوردان
* فاتمۆکێ
* کاڤۆکێ
* کچە جیران
* کەرکووک
* کوردستان جێگامی
* کوردستان نیشتمانی جوان
* کوردستان
* کۆڵانێ ئاوپڕژێن دەکەم
* کۆمەڵە شاخێک
* کیژووڵەی نازدار
* گەلۆ
* گەوھەرێ
* گوڵا من گوڵا زەرە
* گوڵی خوێناوی
* لادە لادە (یارە ژیکەڵانەکەم)
* لەو دەمەیدا
* لۆرکێ
* مناڵەکان
* نازێ
* نەورۆز
* ھەی وایە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
زنجیرەچیای ستانۆڤۆی

**زنجیرەچیای ستانۆڤۆی** (ڕووسی: Станово́й؛ چینی سادە: 外兴安岭؛ چینی نەریتی: 外興安嶺)، زنجیرە چیایەکە دەکەوێتە باشووری کۆماری ساخا و ئۆبلاست ئامور، ناوچەی فیدراڵی ڕۆژھەڵاتی دوور. ھەروەھا بە (سکیبایاتور) و (سوخبەتار) لە مەنگۆلیا، چیاکانی ستانڤۆی، یان زنجیرەی دەرەوەی خینگان ناسراوە. زنجیرەکە یەکەم جار لەلایەن توێژەری ڕووسی ئەلێکساندەر ڤۆن میدندۆرف خوێندرا و بە زانستی وەسف کرا.

## جوگرافیا
زنجیرەکە بە نزیکەیی ٨٠٠ کیلۆمەتر لە ڕووباری ئۆلیۆکما لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕووباری ئۆچور لە ڕۆژھەڵات درێژبووەتەوە بە نزیکەیی بەرەو دەریای ئۆخوتسک ئاوەڕۆی ئۆقیانووسی جەمسەری (لە ڕێگەی لینا) جیادەکاتەوە لە ئاوی زەریای ھێمن (لە ڕێگەی ئەموورەوە). بەم ھۆیەوە سنووری نێوان ڕووسیا و چین بوو لە ساڵی ١٦٨٩ەوە (پەیماننامەی نێرچینسک) بۆ ساڵی ١٨٥٨ (پەیماننامەی ئایگون). کوێستانەکانی ئەلدان دەکەونە باکووری زنجیرەکە و گرووپی یانکان – توکورینگرا – سۆکتاخان – دژاغدی لە زنجیرە چیاکان بۆ باشوور.

بەرزترین خاڵی زنجیرەکە ٢٤١٢ مەترە. زنجیرەکە زۆر گلیچی ھەیە، کە سەرچاوەی سەرەکی ڕووباری لێنان. ڕووبار تیمپتۆن سەرچاوەی خۆی ھەیە لە زنجیرەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆماری ساخا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
سپین غار

**زنجیرەچیاکانی سپین غار** یان **چیاکانی سپی** (**سپیلک**) (بە پشتو:) زنجیرەیەکی چیایە لە باشووری ئاسیا تا باشووری چیاکانی ھیندۆکوش. لە ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستانەوە بەرەو خەیبەری پاکستان دەڕوا، بەرزترین لووتکەکەی چیای سیکارامە لەسەر سنووری ئەفغانستان و پاکستان کە لە سەرووی ھەموو ترۆپکەکانی دەوروبەرییەوە تا ٤٧٥٥ م بەرزە لە ئاستی ڕووی دەریاوە. چیا نزمەکانی خوارەوەی بە زۆری بێدار و وشکن، بەڵام چیای کەنج دارستانەکانی مۆنتانی ڕۆژھەڵاتی ئەفغانی پێکدێنێت.

## جوگرافیا
زنجیرەکە لە دۆڵی پێشەواوە لە ڕۆژھەڵاتەوە دەست پێدەکات بە نزیکەی ١٦٠ کیلۆمەتر تا دۆڵی لۆگر لە ئەفغانستان درێژ دەبێتەوە، ڕووباری کابول لە چیاکانی سپین غار ھەڵدەقولێت.

بەرزترین لووتکە چیای سیکارام (سیکارام سەر) لە نزیک شارۆچکەی پاراچینار-ی پاکستان لە دۆڵی کورەم لێرەوە تێدەپەڕێت بۆ تاری مەنگال و پاوەر و عەلیزەیی و خەواس و شیلەوزان و لوقمان خێل و میکای و چاپپری ڕیست ھاوس و زێران و ئاژانسی خبیری سەروو. سپیان غار ئاوەڕۆی نێوان سیستەمی ڕووباری کابۆل و کورەم پێکدێنێت
نزیکترین شار بۆ سپیان غار، جەلال ئابادن بۆ باکوور. گردێز بۆ ڕۆژاوا و خۆست و پاراچینار لە پاکستان بۆ باشوور.

## سەرچاوەکان


پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەفغانستان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پەشتۆ
پۆل:خەیبەر پەختوونخوا
گردەکانی سیڤالیک

**گردەکانی سیڤالیک** (ھەروەھا بە گردەکانی شیڤالیک و گردەکانی چۆریا ناسراوە) زنجیرەیەکی شاخی ھیمالایەی دەرەکییە کە لە ڕووباری ئیندۆسەوە درێژ دەبێتەوە نزیکەی ٢٤٠٠ کم بەرەو ڕۆژھەڵات نزیک لە ڕووباری براھماپۆترا، کە لە ھەموو بەشەکانی باکووری ناوچەی ھند ١٠–٥٠ کم فراوانە بە تێکڕای بەرزبوونەوەی ١٬٥٠٠–٢٬٠٠٠ م. لە نێوان ڕووبارەکانی تێستا و ڕیداک لە ئەسام کەلێنێکە لە نزیکەی ٩٠ کم سیڤالیک بە مانای 'تەڵەکانی شیڤا'ە. ھەرێمی سیڤالیک ماڵی کەلتووری شوێنەواری سۆنییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی پاکستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی نیپال
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیندستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی بووتان
پۆل:زنجیرەچیاکانی ھیمالایا
پۆل:زنجیرەچیاکانی هیمالایا
ژەنەڕاڵ شێرمان (دار)

**ژەنەراڵ شێرمان** (ئینگلیزی:) دارێکی زەبەلاحی (Sequoiadendron giganteum)ە کە دەکەوێتە دارستانی مەزنی پارکی نەتەوەیی سێکویا لە ناوچەی تولار، لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا. بە گوێرەی قەبارەکەی ئەوە گەورەترین درەختی زیندووی تاک بنەرەتییە لەسەر زەوی. تەمەنی بە نزیکەیی ٢٣٠٠ تا ٢٧٠٠ ساڵ دەخەمڵێنرێت.

لەکاتێکدا ژەنەراڵ شێرمان گەورەترین داری زیندووە، ئەوە گەورەترین داری تۆمارکراوی مێژوویی نییە داری لیندسی کریک، کە زیاتر لە ٩٠٬٠٠٠ پێ سێجا (٢٬٥٠٠مەتر سێجا) نزیکەی دوو جار قەبارەی جەنەراڵ شێرمان، لە ساڵی ١٩٠٥ بە گەردەلوولێک کەوت. ڕیدوودی کەناری گەورەتری تر، کرینێڵ کریک جاینت، کەناری سووروود (Sequoia sempervirens) لە ناوەڕاستی ١٩٤٠کان لە نزیک ترینیداد، کالیفۆرنیا، مەزەندە دەکرێت کە ١٥–٢٥٪ گەورەتر بێت لە داری ژەنەراڵ شێرمان.

## مێژوو
وێنۆک|چەپ

ژەنەراڵ شێرمان بە ناوی ژەنەڕاڵی جەنگی ناوخۆی ئەمریکا ویلیام تێکومێ شێرمان ناونراوە. چیرۆکە فەرمییەکە، کە لەوانەیە ئەپۆکریفەل بێت، بانگەشەی ئەوە دەکات کە دارەکە لە ساڵی ١٨٧٩ لەلایەن سروشتناس جەیمس وۆلڤێرتۆنەوە ناونراوە، کە وەک ملازمێک لە ٩ ی ئیندیانا کاڤالری ژێر دەسەڵاتی ١٨٧٩ خزمەتی کردووە.

حەوت ساڵ دواتر لە ساڵی ١٨٨٦دا خاکەکە ھاتە ژێر دەستی کۆلۆنی کاوەیا کە کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی یۆتۆپییە کە ئابوورییەکەی لەسەر بنەمای چوونەژوورەوە بووە تێبینی ئەو ڕۆڵە تەوەرەی کە شێرمان لە شەڕی ھیندی و ڕاگواستنی بەزۆری لە ھۆزە ڕەسەنەکانی ئەمریکادا گێڕایەوە، بە شانازیی کارل مارکسەوە ناوی دارەکەیان ھێنایەوە. ھەرچۆنێک بێت کۆمەڵگەکە لە ساڵی ١٨٩٢ دا ھەڵوەشایەوە، بە پلەی سەرەکی لە ئەنجامی دامەزراندنی پارکی نەتەوەیی سێکویا و دارەکە گەڕایەوە ناوەکەی پێشووی.

لە ساڵی ١٩٣١، دوای بەراوردکردن لەگەڵ دار ژەنەراڵ گرەنتی نزیک، جەنەراڵ شێرمان وەک گەورەترین دار لە جیھاندا دەستنیشان کرا یەکێک لە ئەنجامەکانی ئەم پرۆسەیە ئەوە بوو کە قەبارەی دار بە شێوەیەکی فراوان وەک ستانداردی دامەزراندن و بەراوردکردنی قەبارەی دارە جیاوازەکان پەسەند کرا.

لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ گەورەترین لق لەسەر دارەکە (بە گشتی دەبینرێت، لە وێنە کۆنەکاندا، وەک "L" یان شێوەی گۆڵف، دەرھێنراوە لە نزیکەی چارەکێک لە ڕێگا بۆ خوارەوەی سندوقەکە) تێکشکا. ھیچ شایەتحاڵێک نەبوو بۆ ڕووداوەکە، لق و لقەکەش لە زۆربەی درەختەکان گەورەترە. ئەندازەی زیاتر لە ٢ م و درێژی زیاتر لە ٣٠ م – بەشێک لە پەرژینی دەوروبەری تێکشکا و شۆستەی ڕێڕەوی دەورووبەری تێکدا. وا بڕواناچێت کە تێکچوونەکە نیشاندەری ھیچ نائاسایییەک بێت لە تەندروستی درەختەکە، و تەنانەت لەوانەیە میکانیزمێکی بەرگری سروشتی بێت لە دژی دۆخی نالەباری کەشوھەوا.

لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١، دارەکە لە فۆری ئەلۆمینیۆمدا پێچرابوو بۆ پاراستنی لە ئاگرە ئاڵۆزەکانی KNP.

## ڕەھەندەکان
لەکاتێکدا بە گەورەترین دار ناسراوە، ژەنەراڵ شێرمان نە بەرزترین درەختی زیندووی ناسراوی سەر زەوییە (ئەو جیاکارییە ھی داری ھایپەریۆنە، ڕەدوودی کەناری)، و نە فراوانترینە (ھەردووک گەورەترین قوبر و گەورەترین باوباب قەراغێکی گەورەتریان ھەیە)، و نە کۆنترین دارە زیندووە ناسراوەکانی سەر زەوی (ئەو جیاکارییە سەر بە کەنجێکی گەورەی کەنار دەریایە). بە بەرزی ٨٣٫٨ مەتر، بە ئەندازەی ٧٧ مەتر، قەبارەی مەزەندەکراوی بۆڵی ٣م و تەمەنی خەمڵێنراوی ٢٬٣٠٠–٢٬٧٠٠ ساڵ، باھیچ درمیان بلندترین، درشت ترینن:

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کۆنترین درەختەکان
زنجیرەچیای سایان

**چیاکانی سایان** (ڕووسی؛ Соёны: Соёны، تورکی کۆن: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤) زنجیرە چیایەکن لە باشووری سیبریا، ڕووسیا (کۆماری توڤا بە تایبەتی) و باکووری مەنگۆلیا (تورکستان). لە ڕابردوودا وەک سنووری نێوان مۆنگۆلیا و ڕووسیا خزمەتی دەکرد.

لووتکەی تاوەری چیاکانی سایان و دەریاچە ساردەکانی باشووری ڕۆژاوای توڤا بەرز دەبێتەوە بۆ ئەو سێبەرانەی کە تێکەڵ دەبن بە یەکێک لە ڕووبارە گەورەکانی سیبریا، ڕووباری یەنیسێی، کە بە درێژایی ٣٤٠٠ کیلۆمەتر لە باکوور دەڕژێت بۆ ئۆقیانووسی باکوور ئەمە ناوچەیەکی پارێزراو و دابڕاوە، کە لە ساڵی ١٩٤٤ەوە لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە داخراوە.

## جوگرافیا
لە ٩٢°E سیستەمی سایانی ڕۆژاوا بە Ulug-Khem (ڕووسی: ١٩٠٠)یان ڕووباری یەنیسێی سەروو، و لە ١٠٦ پلەدا، لە ناوەوەی ڕۆژھەڵاتیدا، لە سەروو خەمۆکی دۆڵی سێلێنگا-ئۆرخۆن کۆتایی پێ دێت. لە تەختەی مەغۆلەوە ڕووکەشی لەسەر ھەموو نەرمییەکە، بەڵام لە دەشتای سیبریاوە زۆر تیژترە، سەرەڕای ئەوەی کە مەوداکە بە پشتێنەیەکی فراوان لە مەودای لاوەکی کارەکتەرێکی ئەلپاین داپۆشراوە، بۆ نموونە مەوداکانی یوسینسک، ئۆیا، تونکا و کیتۆی.

لە نێوان شکاندنی یەنیسێی و دەریاچەی خوڤسگۆل لە ١٠٠°٣٠'ە. سیستەمەکە ناوی یەرگیک-تایگاش ھەڵگرتووە گوڵەکە لەسەر ھەموو ھەژارەکانە، ھەرچەندە ناوچە باڵاکان دارستانی باش لە لارچ، کەنج، جونیپەر، بێرچ و ئاڵدەر، لەگەڵ ڕۆدۆندرۆنس و جۆرەکانی بێبەریس و ڕیبز ھەڵدەگرن. لیخێنەکان و پڵۆسەکان زۆرێک لە بۆلدەرەکان دەپۆشن کە پەرتەوازە بوون بەسەر سەرەوەی لێوەکان.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێنەی زنجیرەچیاکانی سایان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:چیاکانی سایان
پۆل:زنجیرەچیاکانی مەنگۆلیا
دەستپێکردنەوەی چارەسەرکەر

, هەروەها لە ژاپۆن بە ***کەییاری*** ناسراوە،  زنجیرەیەک ڕۆمانی سووکی فەنتازیای ژاپۆنییە لە لایەن روی تسوکییۆ نووسراوە و لەلایەن شیۆکۆنبو کێشراوە. زنجیرەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ بە زنجیرەیی لەسەر ئینتەرنێت لەسەر ماڵپەڕی تازە دروستکراوی بڵاوکردنەوەی شۆسێتسوکا نی نارۆ بڵاوکرایەوە. دواتر کادۆکاوا شۆتین هەڵیگرتەوە، کە لە تەممووزی ٢٠١٧ەوە نۆ بەرگیان لەژێر پەنجەی کادۆکاوا سنیکەر بونکۆیاندا بڵاوکردۆتەوە.

مانگایەک لەلایەن سۆکن هاگا کێشرا بە زنجیرەیی لەسەر ئینتەرنێت لە ماڵپەڕی یۆنگ ئەیس ئەپی کادۆکاوا شۆتێن لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ەوە بڵاودەکرێتەوە و تا ئێستا لە هەشت بەرگی تانکۆبۆن کۆکراوەتەوە. زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمێ لەلایەن تی ئێن کەی وەرگیرا و کانوونی دووەمەوە بۆ ئازاری ٢٠٢١ پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  at Shōsetsuka ni Narō 
*  
*  
* Anime official Twitter 
* 

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای فەنتازیای تاریک
پۆل:وێب کۆمیکسی ژاپۆنی
پۆل:ڕۆمانە سووکەکان
پۆل:سێینن مانگا
پۆل:سێنتای فیلمۆرکز
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٧
پۆل:مانگاکانی ٢٠٢١
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە
پۆل:مشتومڕەکانی ئەنیمێ و مانگا
پۆل:خەیاڵ دەربارەی شێوەگۆڕین
پۆل:ئەنیمێ و مانگای حەریم
سووپەرگێرڵ (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

***سووپەرگێرڵ*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی سووپەرهیرۆی ئەمریکییە لە لایەن ئالیسۆن ئەدڵەر و گرێگ بێرلانتی و ماڕک گاگنهایم پێشخراوە کە لەسەرەتادا لەسەر سی بی ئێس لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ پەخشکرا.

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس
پۆل:کۆشکی سپی لە خەیاڵدا
پۆل:بەرنامەکانی سی بی ئێس
پۆل:تەلەفزیۆنی فێمینیست
پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە سووپەرھیرۆییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی سی بی ئێس
چیاکانی تیتیوانگسا

**زنجیرەچیاکانی تیتیوانگسا** (مەلایی:)، ھەروەھا بە "**بانجاران بێسار**" (**زنجیرەچیای گەورە**) لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە ناسراوە، زنجیرە چیایەکە کە بڕبڕەی پشت بەشی باکووری زنجیرەکە لە باشووری تایلەندە، کە پێی دەناسرێت بە زنجیرەی سانکالاخیری.

زنجیرەکە وەک دابەشکەرێکی سروشتی کاردەکات، بەشی نیمچە دوورگەی مالیزیا، ھەروەھا باشووریترینی تایلەند، بۆ ناوچەی کەناری ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. درێژی زنجیرەچیایەکە نزیکەی ٤٨٠ کیلۆمەترە لە باکوورەوە بۆ باشوور.

## جوگرافیا
ئەم زنجیرە شاخە بەشێکە لە سیستەمی فراوانتری تیناسەریم ھیلز. ئەوە لە باشووریترین بەشی کۆردیلێرای ھیندو مالەیان پێکدێنێت کە لە تبتەوە ڕادەکات لە ڕێگەی کرا ئیسمۆسەوە بۆ ناو نیمچە دوورگەی مالایا.

مەودای چیای تیتیوانگسا لە باکوور وەک مەودای سنکالەخری دەست پێدەکات، درێژکردنەوەی مەودای نەخن سی ثاممارات کە مەودای بچووکتری پاتانی و تالوبان و سۆنگخلا لەخۆدەگرێت مەودای سەرەکی نزیکەی لە باکووری ڕۆژاواوە بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتی سنوورەکە بەڕێوەدەبرێت بۆ مالیزیا و لە باشوور لە نزیک جێلبو، نێگێری سمبیلان، مالیزیا کۆتایی دێت لێوارەکان بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتی زیاتر درێژ دەبێتەوە بۆ میلاکا و جۆھۆر لەگەڵ تێرمێنۆسەکەی لە ماونت پولەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی مالیزیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:زنجیرەچیاکانی تایلاند
ئیندۆنیزیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[ئیندۆنیزیا]]** یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]**ی تۆکیۆ. ٢٨وەرزشوان (١٦پیاو، ١٢خاتوون) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە شانزەیەمین  بەشداربووی ئیندۆنیزیا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٥٢. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئیندۆنیزیا پێنج مەدالیایان (١زێر ، ١ زیو ، ٣ بڕۆنز) بۆ ولاتەکەیان بەدەست هێنا . 

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:ئیندۆنیزیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
سیرا مادرێ (فلیپین)

**سیرا مادرێ** (فلیپینی:) درێژترین زنجیرەی چیایە لە فلیپین بە درێژایی زیاتر لە ٥٤٠ کیلۆمەتر ھەڵکەوتووە، لە پارێزگای کاگایانەوە بەرەو خوارووی پارێزگای قوێزۆن دەڕوات و ئاڕاستەکەی لە باکوور–باشوور لە بەشی ڕۆژھەڵاتی لوزۆن پێکدەھێنرێت، کە گەورەترین دوورگەی ئەرشیپلاگۆیە، لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ زەریای ھێمن، لە باکووری ڕۆژاواوە دۆڵی کاگایان، لوزۆنی ناوەڕاست لە ناوەڕاست و قەڵابارزۆن لە باشووری ڕۆژاوادا سنووردار کراوە، ھەندێک لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژھەڵاتی زنجیرەی شاخ، بەدرێژایی کەنارەکان، کەمتر پەرەیان پێ سەندووە و ئەوەندە دوورن کە تەنیا بە بردنی فڕۆکە یان بەلەمێک دەستیان پێ دەگات.

گەورەترین ناوچەی پارێزراوی ئەو وڵاتەیە، کە پارکی سروشتی سیرا مادرێی باکوورییە، لە بەشی باکووری زنجیرەچیایەکە لە پارێزگای ئیسابێلادایە پارکەکە لە پێڕستی یەنسکۆیە بۆ نووسینی پێڕستی کەلەپووری جیھانی. ژینگەپارێزان و زانایان و زانایان داوایان لە حکوومەت کردووە کە پارکەکانی دیکەی ناو چیاکانی سیرا مادرێ بگرێتەوە بۆ شوێنێکی یوونسکۆ کە ھەموو زنجیرە چیاکان لە قەجایانەوە تا کوێزۆن دەگرێتەوە.

## جوگرافیا
لە باکوور زنجیرەچیایەکە لە پارێزگای قەجایان دەست پێ دەکات و لە باشوور لە پارێزگای کوێزۆن کۆتایی دێت لە پارێزگای نوێڤا ڤیزکایا، چیاکانی کارابلۆ لە نێوان سیرا مادرێ و کۆردیلێرا سێنتراڵدایە.
زنجیرە شاخەکە وەک بەربەستێکی تەوژمە دەریایییەکان ھەڵکەوتووە، کە ڕێگری لەو تەوژمە دەریاییانە دەکات لە زەریای ھێمنەوە سەرچاوەدرگرن بۆ ناوچەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی فلیپین
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شێوەزەوییەکانی ئێزابێلا (پارێزگا)
پۆل:شێوەزەوییەکانی بولاکان
پۆل:شێوەزەوییەکانی ریزال
پۆل:شێوەزەوییەکانی کاگایان
پۆل:شێوەزەوییەکانی چویزۆن
پۆل:شێوەزەوییەکانی لاگونا (پارێزگا)
پۆل:سیرا مادرێ (فلیپین)
سیخۆت ئەلین

**سیخۆت-ئەلین** (ڕووسی:)یانیش بە خاباروفسک کرایس دەناسرێت لە ڕووسیا کە بە درێژایی ٩٠٠ کم ھەڵکەوتووە. بەرزترین لووتکەکانی بریتین لە تۆردۆکی یانی بە بەرزی ٢٠٧٧ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە، و چیای کۆ بە بەرزی (٢٠٠٣ مەتر) لە خابارۆڤسک کرای و چیای ئانیک (١٩٣٣ م) لە پریمۆرسکی کرای.

## جوگرافیا
ھەرچەندە سیخۆت-ئالین ناوچەیەکی بەرزەفڕە، بەڵام بووەتە ژینگۆی جۆرە نموونەیییەکانی ھەریەکە لە ئاژەڵەکانی تایگای باکوور (وەک ڕینایەر و ورچی قاوەیی یوسوری) پێکەوە ژیان لەگەڵ پلۆپاردی ئامور، پڵنگی سیبری و ورچی ڕەشی ئاسیای ھەرێمەکە گورگی زۆر کەم دەبینرێت، بەھۆی پێشبڕکێ لەگەڵ پڵنگ کۆنترین دار لە ھەرێمەکە میوەیەکی ژاپۆنی ھەزارە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ڕووسیا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ڕووسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شێوەزەوییەکانی پریمۆرسکی کرای
پۆل:شێوەزەوییەکانی ڕۆژھەڵاتی دووریی ڕووسیا
پۆل:سیخۆت ئەلین
پێڕستی لوتکەچیاکانی جیھان بەپێی بەرزییان

ئەمە پێڕستێکە لە لوتکە شاخەکانی جیهان کە بە پێی بەرزی تۆپۆگرافیان ڕیزکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئاسیا
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەورووپا
پۆل:زنجیرەچیاکانی جیهان
تایبەتمەندیی فیزیکی

**تایبەتمەندیی فیزیکی** بە تایبەتمەندییەک دەوترێ کە ھێژای پێوان بێ و بەھاکەی بۆ وەسفکردنی حاڵەتی سیستمێکی فیزیکی بەکار بێت. گۆڕانکاری لە تایبەتمەندییە فیزیکییەکاندا نیشانەی گۆڕانی حاڵەتی سیستمە. نموونەکانی بریتین لە: ڕووبەر، ڕەنگ، خێرایی و ھتد.
## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیک
پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
زیندانی کۆمپانیای ڕەش

زنجیرەیەک مانگای ژاپۆنیی یۆهێ یاسومورویە. زنجیرەکە بە زنجیرەیی لە ماڵپەڕی ماگ کۆمیی ماگ گاردێن لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ەوە بڵاودەکرێتەوە و تا ئێستا لە پێنج بەرگی تانکۆبۆن کۆکراوەتەوە. مانگاکە لە ئەمریکای باکوور لە لایەن سێڤن سییس ئینتەرتەینمەنت مۆڵەتنامەی پێدراوە. ئەوە ڕاگەیەندرا کە مانگاکە لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا دەگاتە لوتکە، بەبێ کۆتایی. زنجیرەیەک ئەنیمێی وەرگیراو لە لایەن سیلڤەر لینک لە تەممووز بۆ ئەیلوولی ٢٠٢١ پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
*''The Dungeon of Black Company'' لەسەر Mag Comi 
*''The Dungeon of Black Company'' English website لەسەر Seven Seas Entertainment
*

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:فەنیمەیشن
پۆل:وێب کۆمیکسی ژاپۆنی
پۆل:شۆنن مانگا
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٦
پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە
پۆل:سیلڤەر لینک
ئایەتی حیجاب

**ئایەتی حیجاب** () ئایەتی پەنجاو سێی سوورەتی ئەحزابە، کە تێیدا فەرمان بە خێزانەکانی پێغەمبەر کرا پەردە لەنێوان خۆیان و خەڵکی دابنێن، 

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:زاراوە قورئانییەکان
پۆل:ئایەتەکانی قورئان
پۆل:قورئان
پۆل:ئایەت
پۆل:خێزانەکانی محەممەد
ڕۆبێرت لوێنس

**ڕۆبێرت لوێنس** (لەدایکبووی ٢٨ی ئابی ١٨١٧ -٢٢ی تەمموزی ١٨٩٥) ئەفسەرێکی بەریتانی و فەیلەسووف بوو، بەھۆی کارەکانی لەگەڵ کۆنستنس_نەیدنەوە ناسراوە لەسەر تیۆری فەلسەفە. لە گەڕانەوەی بۆ ئینگلتەڕا لە ١٨٦٨، لوێنس سەرەنجی خستە سەر فەلسەفە، لە ١٨٧٧.

## ھاوڕیەتی لەگەڵ کۆنستنس نەیدن
لە یەکەم بینیان لە ١٨٧٦ تا مردنی نەیدن لە ١٨٨٩، لوێنس و نەیدن ھاوڕێیەتی فێرخوازی نزیک بوون، لە ساڵەکانی سەرەتادا لوێنس ھانی کۆنستنس نەیدنی دا کە زمانی ئەڵمانی و زانستی سروشت بخوێنێت، کارکردنی لوێنس لەگەڵ نەیدن بە لەسەر کاری فەلسەفە و بڵاوکردنەوەی بابەتە فەلسەفییەکان بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٧
پۆل:مردووانی ١٨٩٥
پۆل:فەیلەسووفە بەریتانییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:پزیشکە بەریتانییەکانی سەدەی ١٩یەم
سێنترۆپۆلیس ئینتەرتەیمێنت

**سێنترۆپۆلیس ئەنتەرتینت** کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانی فیلمە کە لە ساڵی ١٩٨٥ بە **بەرھەمھێنانی فیلمی سێنترۆپۆلیس** لەلایەن دەرھێنەری فیلمی ئەڵمانی ڕۆلاند ئیمریچ و بەرھەمھێنەری فیلمی ئەمریکی دین دیڤلین دامەزراوە. لە ساڵی ٢٠٠١، کۆمپانیاکە کۆمپانیایەکی لاوەکی داس وێرک ئەی جی بوو.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٩٦ ئیمریچ ستۆدیۆی کاریگەری تایبەتی سێنترۆپۆلیس دەستپێکرد بۆ دابینکردنی کاریگەری ڤی ئێف ئێکس بۆ وێنە جووڵاوەکەی. لە ساڵی ٢٠٠١ داخرا.

لە ساڵی ١٩٩٧، ستۆدیۆ بەشی تەلەڤیزیۆنی خۆی دەستپێکرد **سەنترۆپۆلیس تیڤی** یەکەم بەرھەمی *[[سەردانیکەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆن)|سەردانکەر]]*، نمایشێک کە لە فۆکس.

لە ساڵی ١٩٩٨، سێنترۆپۆلیس ڕێکەوتنێکی لەگەڵ سۆنی پیکێنس ئینتەرتینمنت بۆ بەرھەمھێنانی وێنە جووڵاوەکان بۆ ستۆدیۆکەی.

دین دیڤلین، ھەرچۆنێک بێت لە کۆتایدا لە ساڵی ٢٠٠١ بەجێی ھێشت بۆ پێکھێنانی ئەلکتریک ئینتەرتەینمنت. کارەبا بۆی ماوەتەوە و گەشەی تەواو کردووە لەسەر ئەو فیلمانەی کە گەشە دەکات، لەوانە *[[ھەشت قیچی قاچی]]*.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا
پۆل:لۆس ئانجلەس
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٨٥
پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٨٥ لە کالیفۆرنیا
ئاریفورێتا: لە ئاسایییەوە بۆ بەھێزترینی جیھان

زنجیرەیەک ڕۆمانی سووکی ژاپۆنییە لە لایەن ریۆ شیراکۆمی نووسراوە و لەلایەن تاکایاکی کێشراوە. لە سەرەتادا ڕۆمانێکی سەر ئینتەرنێت بوو، زنجیرەکە لە ٢٠١٥ەوە بە چاپکراوی بڵاودەکرێتەوە. زنجیرەکە دوای هاجیمێ ناگومۆ دەکەوێت، کە بۆ جیهانێکی تر لەگەڵ هاوپۆلەکانی گوازراوەتەوە بەڵام تەنها ئاستی مامناوەندی لە توانا جادووییەکان وەردەگرێت، کە وای لێ دەکات شەڕ بکات بۆ خۆباشترکردن. ڕۆمانەکان لە لایەن جەی نۆڤڵ کڵەب مۆڵەتنامەیان پێدرا، و سێڤن سییس ئینتەرتەینمەنت بە چاپ بڵاویان کردەوە. ڕۆمانێکی سووکی دەستپێک لە ٢٠١٧دا بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  at Shōsetsuka ni Narō 
*  
*  
*  
*  
*  لەسەر J-Novel Club
* 

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی
پۆل:فەنیمەیشن
پۆل:ئەنیمێ و مانگای حەریم
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای
پۆل:ڕۆمانە سووکەکان
پۆل:شۆنن مانگا
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٦
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٧
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٩ دەستیان پێکردووە
زەبیحی ڕووناکبیرێکی گۆڕغەریب

**زەبیحی ڕووناکبیرێکی گۆڕغەریب** کتێبێکی کوردییە لە کۆکردنەوە و نووسینەوەی فەرەیدوون حەکیمزادەیە؛ ئەم کتێبە لە ئەیلوولی ٢٠٢١، لە ٤٦٠ لاپەڕەدا لەلایەن بڵاڤۆکی ڕاژە، لە مەھاباد بڵاو کرایەوە.

## ناوەرۆک
عەبدولڕەحمان زەبیحی کەسایەتییەکی تێکۆشەری کوردە کە پەراوێز خراوە و تاوەکوو ئێستا زۆر بە کەمی ئاوڕی لێ دراوەتەوە، کتێبی زەبیحی ڕووناکبیرێکی گۆڕغەریب ئاکامی ھەوڵێکی چەندین ساڵەی لێکۆڵەرە بۆ وردبوونەوە لەسەر ڕەھەندەکانی ژیانی زەبیحی و بەرھەمەکانی، ھەروەھا ھەندێک بەڵگەنامە و بۆچوونیشی سەبارەت بەو کەسایەتییە لەخۆ گرتووە.

## بەشەکان
ئەم کتێبە لە ھەشت بەش پێک ھاتووە، کە شەش لەوان بریتین لە:
* وتارە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی زەبیحی
* وتارە ئەدەبی، فەرھەنگی و زانستییەکانی زەبیحی
* چەند وتاری زمانناسی و پەیوەندیدار بە قامووسی زمانی کوردی
* چەند بابەتی پەرتەوازە سەبارەت بە زەبیحی
* وتووێژەکان
* بەڵگە، ڕاپۆرت و نامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە کوردییەکان
ئیمپراتۆر مێیجی

١٢٢مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایییەتییەکەی لە ١٨٦٧ بەردەوام بوو تا دوای مردنی

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٢
پۆل:مردووانی ١٩١٢
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٨٦٠
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٨٧٠
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٨٩٠
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٩١٠
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:چاکسازی مێیجی
پۆل:ماوەی مێیجی
چیاکانی میولەر

**چیاکانی میولەر** (ئەندەنوسی:) زنجیرەیەکی شاخن لە بورنۆی ناوەڕاست. چیاکان درێژ دەبێتەوە بەدرێژایی سنووری باکووری کالیمانتان، بەشەکانی ئیندۆنیزیا لە بورنۆ بەڕێوەدەبرێن. چیاکان سەرچاوەی ڕووباری کاپۆسن زنجیرەچیاکە بە ناوی جۆرج مولەر، ئەندازیارێکی ئەڵمانی ناونراوە کە لە ساڵی ١٨٢٠دا شاخەکانی تێپەڕاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەندەنووسیا
پۆل:شێوەزەوییەکانی ڕۆژھەڵاتی دووریی ڕووسیا
پۆل:سیخۆت ئەلین ‏
پۆل:شێوەزەوییەکانی پریمۆرسکی کرای ‏
پۆل:شێوەزەوییەکانی خابارۆڤسک ‏
زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا

**شۆگنی تۆکوگاوا** یان **زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا** (ژاپۆنی:徳川幕府، تۆکوگاوا باکفو، ھەروەھا وەک شۆگنی ئێدۆ ناسراو (江戸幕府 ئێدۆ باکفو) فەرمانڕەوایەتییەکی دەرەبەگایەتی بوو لە ژاپۆن لە سەردەمی ئێدۆ لە ١٦٠٣ بۆ ١٨٦٨

زنجیرە فەرمانڕەواییەتییەکە دامەزرا کاتێک لە جەنگی سێکیگاھەرا کۆتایی بە سەردەمی سێنگۆکو ھێنرا و زنجیرە شۆگنی ئەشیکاگا کۆتایی پێھات لەدوای کۆتایی ھاتنی جەنگەکە سەرکردەی ئەوکاتی تۆکوگاوا لێیاسو بووبە شۆگن و ھۆزی تۆکوگاوا فەرمانڕەوایی ژاپۆنی کرد لە قەڵای ئێدۆ لە ڕۆژھەڵاتی شاری ئێدۆ و بە ھاوبەشی لەگەڵ لۆرد و دایمیۆ کانی ئەوسات.
## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سەردەمی ئێدۆ
پۆل:ژاپۆن لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:سەدەی ١٧یەم لە ژاپۆن
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن
پۆل:سەدەی ١٨یەم لە ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی کە لە ١٨٦٨ ھەڵوەشێنراون
سەردەمی ئێدۆ

وێنۆک
**سەردەمی ئێدۆ** (江戸時代- ئێدۆ جیدای) یان  **سەردەمی تۆکوگاوا** (徳川時代, تۆکوگاوا جیدای) سەردەمێکی دەرەبەگایەتی بوو لە ژاپۆن لە ١٦٠٣ بۆ ١٨٦٧ کە لەو سەردەمە ژاپۆن لەژێر فەرمانڕەوایەتی تۆکوگاوا بوو کە ماوەکەی دەکاتە سێ سەد ساڵ، سەردەمی ئێدۆ دوای شکستی سەردەمی سێگۆکو دروست بوو کە سەردەمێکی شکست خواردوو بوو، لە سەردەمی ئێدۆدا باری ئابووری وڵات لە گەشەسەندن دابوو، وە دووبارە داڕشتنەوەی سیاسەتی کۆمەڵایەتی و دووربوون لە ھەر سیاسەتێکی دەرەکی، جێگیربوونی باری دانیشتووان، گەشەسەندنی ئاشتی و ھوونەر و چاندی وڵات، وە زنجیرە فەرمانڕەواییەکە بە فەرمی لە ئێدۆ دامەزرابوو (ئێدۆ لە ئەمڕۆدا تۆکیۆیە) لە ٢٤ی ئازاری ١٦٠٣ لەلایەن شۆگن تۆکوگاوا لێیاسو. 

ھەرچۆنێک بێت سەردەمەکە کۆتایی پێھات کاتێک ئیمپڕاتۆر مێیجی دەستی بە چاکسازییەکانی کرد و لە ٣ی ئایاری ١٨٦٨ وڵاتی گەڕاندەوە  بۆ بارودۆخی پێشووتر و سەردەمی ئیمپڕاتۆری، ئەمەش بووە کۆتایی و کەوتنی سەردەمی ئێدۆ.

## سەرچاوەکان

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەشی سەردەم
پۆل:ژاپۆن لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی کە لە ١٨٦٨ ھەڵوەشێنراون
پۆل:دەرەبەگایەتی ژاپۆن
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن
پۆل:دامەزراوەکانی ١٦٠٣ لە ژاپۆن
پۆل:سەدەی ١٧یەم لە ژاپۆن
پۆل:سەدەی ١٨یەم لە ژاپۆن
پۆل:سەردەمەکانی ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی لە ١٦٠٣ دامەزراون
دایمیۆ

**دای-میۆ** (大名، دای-میۆ) دای-میۆ ناونیشانێک خانەدانییە، کە لەپێشوودا کەسانی خانەدان ئەو ناونیشانەیان پێدراوە وەک لۆرد و دەرەبەگەکانی پێشووی ژاپۆن کە مێژووەکەی بە زۆری لە سەدەی ١٠ تا سەرەتای سەردەمی مێیجی دەبێت لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەم. دای-میۆ دەسەڵاتیان بەسەر زۆربەی ژاپۆن ھەبووە بە تایبەتی ئەو خاکانەی لەژێر دەستیان بووە، ھەرچۆنێک بێت دایمیۆ کان لەژێر دەسەڵاتی شۆگن دەبن و فەرمانیان لێ وەردەگرت.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دایمیۆ
پۆل:بەشی پێداچوونەوە
شۆگن

**شۆگن** () ناونیشانێکی ڕەھای دیکتاتۆرییەت بوو لە مێژووی ژاپۆن بە شێوەیەکی گشتی لە ١١٨٥ تا ١٨٦٨ کۆتا سەردەمی ئێدۆ، کە بەشێوەی ناو لەلایەن ئیمپراتؤرەوە دەپاڵێوران خەڵکانی خاوەن پلەی شۆگن بە شێوەیەکی گشتی تەنھا بەناو دەسەڵاتداری ولاتن و دەسەڵاتی ڕەسەن لەلای ئیمپڕاتۆرە ھەرچۆنێک بێت لە ژاپۆن لە چەن سەردەمێک پێچەوانەوە بوونەوە ڕوویداوە بۆ نموونە لە سەردەمی کاماکورا شۆگنەکان توانیان دەسەڵات بەدەست بێنن خۆیان ببنە فەرمانڕەوا.

## سەرچاوەکان
* 

## پەراوێز
* Beasley, William G. (1955). *Select Documents on Japanese Foreign Policy, 1853–1868*. London: Oxford University Press. [reprinted by RoutledgeCurzon, London, 2001.  (cloth)]
* 
* 
* 
* Department of Asian Art. "Shoguns and Art". In *Heilbrunn Timeline of Art History*. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–.
* 

## چاوگنامە
* Adolphson, Mikael; Edward Kamens, Stacie Matsumoto (2007). *Heian Japan: Centers and Peripheries.* University of Hawaii Press. .
* Friday, Karl (2007). *The First Samurai: The Life and Legend of the Warrior Rebel, Taira Masakado.* John Wiley and Sons. .
* Hall, John Whitney; James L. McClain, Marius B. Jansen (1991). *The Cambridge History of Japan.* Cambridge University Press. .
* Iwao, Seiichi; Teizō Iyanaga, Maison franco-japonaise Tōkyō, Susumu Ishii, Shōichirō Yoshida (2002). Maisonneuve & Larose. .

پۆل:شۆگن
پۆل:دەرەبەکاییەتی لە ژاپۆن
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
پۆل:بەشی پێداچوونەوە
پۆل:ھەزارەی دووەم لە ژاپۆن
سەردەمی کاماکورا

**سەردەمی کاماکورا** (بە ژاپۆنی:鎌倉時代، ١١٨٥ - ١٣٣٣) سەردەمێکی مێژوویی بوو لە ژاپۆن کە تیایدا بە سەردەمی کاماکورا ناسراوە بە فەرمی لە ١١٩٢ لە کاماکورا دامەزراوە.لەلایەن شۆگن مینامۆتۆ نۆ یریتۆمۆ

## خوێندنەوەی زیاتر

* Varley, P., *Warriors of Japan*, University of Hawaii Press, 1994, .
* McCullough, Helen Craig (1959). *The [[:en:Taiheiki|Taiheiki]]. A Chronicle of Medieval Japan*. 1959. Charles E. Tuttle Company, Tokyo, .
* Sansom, George (1963). *A history of Japan 1334–1615*. Eight Printing (1993). Charles E. Tuttle Company, Tokyo, 
* 

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سەردەمی کاماکورا
پۆل:دەرەبەگایەتی ژاپۆن
پۆل:بەشی پێداچوونەوە
کاماکورا

**کاماکورا کاناگاوا** شارێکە لە پارێزگای کاناگاوا لە ژاپۆن، ڕێژەی دانیشتوانی ١٧٢،٩٢٩ (سەرژمێری ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠)، لە مێژوودا تەنھا بەناو کاماکورا پایتەختی ژاپۆن بووە لە ساڵانی ١١٨٥ بۆ ١٣٣٣ وەکوو شوێنی مانەوەی شۆگن کاماکورا وە لەو سەردەمەدا ببوە یەکێک لە چڕترین شوێنەکانی ژاپۆن لە نێوان ساڵانی ١٢٠٠ بۆ ١٣٠٠ لە سەردەمی کاماکورا.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی 
* وێبگەی گەشتیاری (فەرمی) 
* 

پۆل:کاماکورا، کاناگاوا
پۆل:بەشی پێداچوونەوە
پۆل:شارەکان لە پارێزگای کاناگاوا
ئیمپراتۆر کۆمێی

١٢١مین ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانرەوایەتییەکەی لە ١٨٤٦ تا ١٨٦٧ بوو، کۆتا سەردەمی ئێدۆ بوو لە ژاپۆن، لەدوای ئەوە ژاپۆن سەردەمی چاکسازی مێیجی بەدوای خۆی دەبینێت کە لە ناوی ئیمپڕاتۆر مێیجی ھاتووە.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١
پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٨٦٠
پۆل:دەیەی ١٨٤٠ لە ژاپۆن
پۆل:دەیەی ١٨٥٠ لە ژاپۆن
پۆل:مردووانی ١٨٦٧
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٩یەم
مینامۆتۆ نۆ یۆریتۆمۆ

**شۆگن مینامۆتۆ نۆ یۆریتۆمۆ** (بە ژاپۆنی:源 頼朝,لەدایکبووی ٩ی ئایاری ١١٤٧ - ٩ی شووباتی ١١٩٩) دامەزرێنەر و یەکەم شۆگنە کە فەرمانڕەوایی ژاپۆنی کرد لە ١١٩٢ بۆ ١١٩٩ شۆگن مینامۆتۆ ھاوسەری ھۆجۆ مەساکۆ بوو کە وەک ڕاسپێردراو ڕۆلی گێرا. شۆگن مینامۆتۆ کوڕی مینامۆتۆ یۆشیتۆمۆیە.

## سەرچاوەکان

* 


* Mass, Jeffrey P. (1999). *Yoritomo and the Founding of the First Bakufu: the Origins of Dual Government in Japan*. Stanford: Stanford University Press. ; OCLC 41712279
* Nagahara Keiji 永原慶二. *Minamoto no Yoritomo* 源頼朝. Tokyo: Iwanami-shoten, 1995.
* Naramoto Tatsuya 奈良本辰也, et al. *Minamoto no Yoritomo* 源頼朝. Tokyo: Shisakusha, 1972.
* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). ''Japan Encyclopedia''. Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 58053128
* Titsingh, Isaac. (1834). *[[:en:Nihon_Ōdai_Ichiran|Nihon Ōdai Ichiran]]*; ou, ''Annales des empereurs du Japon''.  Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. OCLC 5850691.
* Yamaji Aizan 山路愛山. *Minamoto no Yoritomo: jidai daihyō Nihon eiyūden* 源頼朝: 時代代表日本英雄伝. Tokyo: Heibonsha, 1987.
* Yoshikawa, Eiji. (1989)  *Yoshikawa Eiji Rekishi Jidai Bunko* (*Eiji Yoshikawa's Historical Fiction*), Vols. 41–42: *Minamoto Yoritomo* (源頼朝). Tokyo: Kodansha. 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٤٧
پۆل:مردووانی ١١٩٩
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:شۆگنەکانی کاماکورا
پۆل:بەشی پێداچوونەوە
پۆل:خەڵکی ژاپۆن لە سەدەی ١٢یەم
پۆل:شۆگنەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:ھۆزی مینامۆتۆ
پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
پۆل:سامورای
پۆل:کیۆتۆ
ھۆجۆ یۆشیتۆکی

**ھۆجۆ یۆشیتۆکی** (بە ژاپۆنی:北条 義時، لەدایکبووی ١١٦٣، ١ی تەمموزی ١٢٢٤) دووەم ڕاسپێردراوی زنجیرە شۆگنی کاماکورا بوو لەدوای ھۆجۆ تۆکیمەسا لەدوای دەستبەرداربوونی باوکی ھۆجۆ تۆکیمەسا ئەو بوو بە ڕاسپێدراو لە ١٢٠٥ تا مردنی لە ١٢٢٤.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٦٣
پۆل:مردووانی ١٢٢٤
پۆل:ڕاسپێردراوەکانی ژاپۆن
پۆل:ھۆزی ھۆجۆ
پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
زنجیرە شۆگنی کاماکورا

وێنۆک|ئاڵا
**زنجیرە شۆگنی کاماکورا** (بە ژاپۆنی:鎌倉幕府,) سیستمێکی سەربازی دەرەبەگایەتی بوو لە ژاپۆن لە سەردەمی کاماکورا لە نێوان ساڵانی ١١٨٥ بۆ ١٣٣٣.

زنجیرە فەرمانڕەوایییەتییەکە لەلایەن شۆگن مینامۆتۆ نۆ یۆریمۆتۆ دامەزراوە دوای سەرکەوتنی لە جەنگی گێنپێی خۆی وەک شۆگن ناساند. بە گویرەی سەرچاوەکان یۆریمۆتۆ فەرمانڕەوایەتی ژاپۆنی کردووە بە شێوەیەکی دیکتاتۆریانە لە ڕۆژھەڵاتی شاری کاماکورا لەگەڵ ئیمپراتۆری ژاپۆن و لە پایتەختی فەرمی ھێیان-کیۆ (ئەمڕۆ:کیۆتۆ).

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سەردەمی کاماکورا
پۆل:بەشی سەردەم
دیکتاتۆریەتی سەربازی

**دیکتاتۆر** یان **دیکتاتۆرییەتی سەربازی** بریتییە لە گرووپێک یان کەسێک لەڕێگەی بەکارھێنانی پڕۆسەی جێبەجێکاریی سەربازییەوە دەست بەسەر جومگە و پێگەکانی وڵات یان جوگرافیایەکی دیاریکراو بگرێت بەبێ کەوتنە ژێر ھیچ سنوورداربوونێک، زۆرجار پێناسەی دیکاتۆرییەت لە بێسنوورییەتەوە ھاتووە کە جگە لەو کەسە یان گرووپە کەسی تر ناتوانێت لە ھەمان ژینگە و مافدا بژیت.

دیکتاتۆریەت کاتێک پێناسە دەکرێت کە لایەنی بەرامبەر ناکەوێتە ژێر لێپرسینەوە و پرسیارلێکردنێک لەبەرامبەر کردارەکانی، و ئازادە لە جێبەجێکردنی ئەو کردارەی کە لایەنی بەرامبەر بەڕاستی دەزانێت و بانگەشەی بۆ دەکات لە دیکتاتۆریەتە سەربازییە دیارەکانی مێژوو وەک پڕۆسە سەربازییەکانی ئەدۆڵف ھیتلەری سەرکردەی حیزبی نازی لە ئەڵمانیا بۆ سەر تەواوی خاکی ئەورووپا. لە ئەمڕۆشدا کودەتای سەربازیی ٢٠٢١ی میانمار نموونەیەکە لە پڕۆسە دیکتاتۆرییە سەربازییەکان.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دیکتاتۆرییەتی سەربازی
خێزانی شاھانەی ژاپۆن

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Emperor_Akihito_and_Empress_Michiko_with_the_Imperial_Family_(November_2013).jpg|وێنۆک|400x400پیکسڵ|ئیمپڕاتۆری پێشوو [ئەکیھیتۆ|ئەکیتۆ لەگەڵ ئیمپراتۆرەی پێشوو میچیکۆ وێنەیەکی خێزانی لە ٢٠١٣.]]
خێزانی ئیمپراتۆری(شاهانە)ی ژاپۆن (皇室، کۆشیتسو) پێکھاتووە لە ئەندامی خێزانەی کە ئێستا سەرکردایەتی ژاپۆن دەکەن بەبەکارھێنانی ناوی ئیمپڕاتۆرییەتی ژاپۆن لەژێر کاریگەری پاشایەتی دەستووری لە ژاپۆن. کە تەواوی وڵاتەکە لەژێر یاسا دەڕوات. لەکاتێکدا ئیمپڕاتۆر ھێمای «یەکخستنەوەی خەڵکە» ئەندامەکانی تری خێزانەکە ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانی تر دەگرنە ئەستۆ، بەڵام ھەرچۆنێک بێت دەسەڵاتی یاسایان نییە، ناونیشان و پێگەی ئیمپڕاتۆر تەنھا بۆ ڕەگەزی نێر دەمێنێتەوە، و فەرمانڕەوایەتی ژاپۆن کۆنترین سیستمی فەرمانڕەوایییەتییە کە تا ئێستاش مابێتەوە لە جیھاندا.

خێزانەکە ١٢٦ فەرمانڕەوای بەڕێکردووە کە لە ئیمپڕاتۆر جینمو دەست پێدەکات (بەشێوەیەکی دێرێن ١١ی شوباتی ٦٦٠ی پێش زایین) تا ئیمپراتۆڕی ئەمڕۆ ناروھیتۆ

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەشی پێداچوونەوە
پۆل:بۆماوەناسی شاھانە
پۆل:خێزانی شاھانەی ژاپۆن
پۆل:بنەماڵە ژاپۆنییەکان
دەستووری ژاپۆن

وێنۆک
**دەستووری ژاپۆن** (بە ژاپۆنی:日本国憲法) دەستوور و یاسای ڕەھای ژاپۆنە، بەڵگەنامەیەکە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن وڵاتی ژاپۆن بەڕێوە دەچێت، ڕێکەوتی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٤٦، و لە ٣ی ئایاری ١٩٤٧ دەست بە چالاکبوونی کرا کە شوێنی دەستووری پێشووتری گرتەوە: چاکسازییەکانی مێیجی بەڵگەنامەکە بە گشتی باس لە مافەکانی خەڵکی ژاپۆن دەکات:: پێویستە خەڵکی ژاپۆن بتوانن تەواوی مافەکانی مرۆڤ بەدەست بێنن و لە ئاسوودەیی و ئارامی بژین، و دووربن لە ھەر ترس و ناسەلامەتییەک.

## سەرچاوەکان

* بینینی بەڵگەنامەکە

پۆل:بەشی سەردەم
پۆل:یاسا لە ١٩٤٧
پۆل:سیاسەت لە ١٩٤٧
پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی سارد
پۆل:حکوومەتی ژاپۆن
سیستمی پەرلەمانی

[وێنۆک|وڵاتانی ڕەنگ سوور لەژێر کاریگەری سیستمی پەرلەمانیدان، وڵاتانی ڕەنگ پرتەقالی لەژێر کاریگەری [پەرلەمانی کۆماری|پەرلەمانی کۆماریدان، وڵاتانی ڕەنگ سەوز لەژێر کاریگەری ھەبوونی سەرۆکی وڵات و سەرۆکی حکوومەت لەیەک ئۆفیس، کە ھەڵبژاردنەکان لەلایەن پەرلەمانەوە بەرێوەدەچێت]]
**سیستمی پەرلەمانی** بەمانای ئەوە دێت کەوا وڵات لەلایەن کابینەیەکی نوێنەری بەڕێوەدەچێت کە تیایدا لە ڕێگەی کۆبوونەوە و دەنگدانەوە بڕیار دەدرێت یاسا دروست بکرێت یان ھەڵبوەشێنرێتەوە. نوێنەرانی کابینەکە لەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراون بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی وڵات بکەن، پەرلەمان لە ئەندام و سەرۆک پێکھاتووە، ھەر کاندیدێکی پاڵێوراوی سەرکەوتوو کە دەبێتە ئەندامی پەرلەمان دەچێتە پاڵ گروپێک، پەرلەمان لە چەن گروپێک پێکھاتووە، کە ھەر گرووپێک دروشم و ئامانج و بیرۆکە و بیروباوەری تایبەت بەخۆی ھەیە لەسەر چۆنییەتی بەڕێوەچوونی وڵات، ھەرچۆنێک بێت بەپێی زۆری ژمارەی دەنگەکان کاریگەری لەسەر بڕیارێک دروست دەبێت و سەرۆکی پەرلەمان یەکلایی دەکاتەوە، وە ھەر گروپێک ئەندامی زیاتر بێت زیاتر دەتوانێت دەنگ و بیرۆکەکانی لە پەرلەمان گەشەپێدات و بڵاوی بکاتەوە بۆ جێبەجێبوون

## سەرچاوەکان


پۆل:شێوەکانی حکوومەت
پۆل:سیستەمەکان
پۆل:دیموکراسی
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:پرۆسەی پەرلەمان
ھۆجۆ تۆکیمەسا

**ھۆجۆ تۆکیمەسا** (بە ژاپۆنی:北条 時政 لەدایکبووی ١١٣٨ -٦ی شووباتی ١٢١٥) یەکەم ھۆجۆ شیکێن (ڕاسپێردراو)ی زنجیرە شۆگنی کاماکورا بوو. ڕاسپێردراو بوو لە ١٢٠٣ تاوەکوو وازھێنانی لە ١٢٠٥.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٣٨
پۆل:مردووانی ١٢١٥
پۆل:ھۆزی ھۆجۆ
پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
ھۆجۆ مەساکۆ

**ھۆجۆ مەساکۆ** (بە ژاپۆنی 北条 政子,، لەدایکبووی ١١٥٦ بۆ ١٦ی ئابی ١٢٢٥) سەرکردەیەکی سیاسی بوو لە سەردەمی کەماکورا کە ڕۆلێکی بەرچاوی ھەبوو لە وڵات، وە ھاوسەری شۆگن کاماکورا بوو. کچی گەورەی ھۆجۆ تۆکی-مەسا، و خوشکی ھۆجۆ یۆشیتۆکی بوو.

## سەرچاوەکان

* 


#### ئاماژە بەسەرچاوە

* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٢٢٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٥٠
پۆل:بەشی پێداچوونەوە
پۆل:خەڵکی ژاپۆن لە سەدەی ١٢یەم
پۆل:ژنە ژاپۆنییەکان لە سەدەی ١٢یەم
پۆل:ژنە فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:خەڵکی ژاپۆن لە سەدەی ١٣یەم
پۆل:ژنە ژاپۆنییەکان لە سەدەی ١٣یەم
پۆل:ژنە فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:ھۆزی ھۆجۆ
پۆل:ھۆزی مینامۆتۆ
پۆل:خەڵکی سەردەمی ھێیان (ژاپۆن)
پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)
پۆل:ژنانی سەدەی ناوەڕاستی ژاپۆن
پارێزگای موساشی

پارێزگای موساشی (بە ژاپۆنی:武蔵国، موساشی نۆ کنی) پارێزگایەکی ژاپۆن بوو، کە ئەمڕۆ لەگەڵ شاری تۆکیۆ یەکخراوە.زۆربەی پارێزگای سایتاما و بەشێکی کاناگاواش.پێشووتر موساشی پارێزگایەکی گەورەی ناوچەی کانتۆ بوو.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پارێزگای موساشی
پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە دەیەی ١٨٧٠ ھەڵوەشێنراون
پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە سەدەی ٧ەم دامەزراون
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی دەیەی ١٨٧٠ لە ژاپۆن
پۆل:مێژووی پارێزگای کاناگاوا
پۆل:مێژووی پارێزگای سایتاما
پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ٧ەم لە ژاپۆن
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
پارێزگای ساگامی

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Provinces_of_Japan-Sagami.svg|وێنۆک|پارێزگاکانی ژاپۆن، کە تێیدا پارێزگای ساگامی دەستنیشان کراوە.
پارێزگای ساگامی (بە ژاپۆنی:相模国، ساگامی نۆ کنی) پارێزگایەکی ژاپۆن بوو کە لە ئەمڕۆدا دەکەوێتە پارێزگای کاناگاوا

## سەرچاوەکان
* 

### ئاماژە بەسرچاوە
* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 58053128
* Papinot, Edmond. (1910). *Historical and Geographic Dictionary of Japan.* Tokyo: Librarie Sansaisha. OCLC 77691250

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* نەخشەی ناوچەکە لە ١٩٠٣

پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن
پۆل:پارێزگای ساگامی
پارێزگای ئاوا (چیبا)

پارێزگای ئاوا (安房国، ئاوا نۆ کنی) پارێزگاییەکی پێشووی ژاپۆن بوو لە ئەمرۆدا دەکەوێتە چیبا.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 58053128
* Papinot, Edmond. (1910). *Historical and Geographic Dictionary of Japan.* Tokyo: Librarie Sansaisha. OCLC 77691250

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٧١٠
پۆل:دامەزراوەکانی ٧١٨
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت و مەڵبەندانەی کە لە دەیەی ١٨٧٠ ھەڵوەشێنراون
پۆل:مێژووی پارێزگای چیبا
پۆل:پارێزگای ئاوا (چیبا)
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ٧١٨
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی کە لە ١٨٦٨ ھەڵوەشێنراون
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە
ھیرۆشیگێ

**ئوتاگاوا ھیرۆشیگێ** (歌川 広重) لەدایکبووی ١٧٩٧ - ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٨٥٨، ھوونەرمەندێکی ژاپۆنییە، بە یەکێک مەزنترین مامۆستای سەردەمی خۆی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەشی ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٧
پۆل:مردووانی ١٨٥٨
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکان
پۆل:ھونەرمەندەکانی سروشت
پۆل:بوزییە ھونەرمەندەکان
پۆل:وێنەکێشە ژاپۆنییەکان لە کێشانی وێنەی سرووشت
پارێزگای ئۆوواری

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Provinces_of_Japan-Owari.svg|وێنۆک|313x313پیکسڵ|نەخشەی پارێزگاکانی ژاپۆن لە ١٨٦٨
**پارێزگای ئۆواری** (بەژاپۆنی: 尾張国,، ئۆواری نۆ کنی) پارێزگایییەکی ژاپۆن بوو کە ئەمڕۆ بەشی ڕۆژاوای ناوچەکە لەگەڵ پارێزگای ئایچی یەکدەگرێتەوە لەناویدا شاری ناگۆیا.

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tsushima_Tennō-matsuri.jpg|ڕاست|وێنۆک|وێنەیەکی ئاھەنگ گێڕان لە پارێزگای ئۆواری لەلایەن وێنەکێش ھیرۆشیگێ

## سەرچاوەکان
* 
* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 58053128
* Papinot, Edmond. (1910). *Historical and Geographic Dictionary of Japan.* Tokyo: Librarie Sansaisha. OCLC 77691250

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:پارێزگای ئۆواری
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی کە لە ١٨٦٨ ھەڵوەشێنراون
پۆل:مێژووی پارێزگای ئایچی
سەرۆکی حکوومەت

**سەرۆکی حکوومەت** سەرکردە و پێشڕەوی وڵاتەکەیە وە لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی تر سیستمەکەی جیاوازە بە گشتی کەسێکە بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی کارووبارەکانی حکوومەت و پێشڕەوی کردنی وەزیرەکان، وەزیرەکان چەن دەسەڵاتێکی تایبەت لەچەن بەشێکی وڵات ھەڵدەگرن. سەرۆک لە سیستمی دیموکراسیەت وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ڕووسیا

## سەرچاوەکان

* 


پۆل:سەرۆکەکانی حکومەت
پۆل:دامەزراوە حکوومییەکان
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
ئیرلەندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[ئیرلەند]]** یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی **[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]** یتۆکیۆ. ١١٦وەرزشوان (٦١پیاو، ٥٥خاتوون) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.ئەمە بیست و دووھەمین بەشداربووی ئیرلەندا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٢٤. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئیرلەندا چوارمەدالیایان (٢زێڕ، ٢ بڕۆنز) بۆ وڵاتەکەیان بەدەست ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:ئیرلەندا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ
تۆکایدۆ

**تۆکایدۆ** (بە ژاپۆنی:東海道) بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی ژاپۆنە کە تیایدا کۆمەڵێک پارێزگای بەیەکەوە بەستۆتەوە وەک

* پارێزگای شیما
* پارێزگای ئۆوواری
* پارێزگای ساگامی
* پارێزگای موساشی
* پارێزگای شیمۆسا
* پارێزگای ئاوا

## سەرچاوەکان



پۆل:بەشی شوێنەکان
پۆل:ناوچەکانی ژاپۆن
ڕێگای تۆکایدۆ

**ڕێگای تۆکایدۆ** (بە ژاپۆنی:東海道) بەمانای "ڕێگای دەریای ڕۆژھەڵات" دێت، یەکێک بوو لە گرنگترین پێنج ڕێگاکە لە سەردەمی ئێدۆ لە ژاپۆن، کە کیۆتۆ و ئێدۆی بەیەکەوە دەبەستەوە (لە ئەمرۆدا: تۆکیۆ) 

## سەرچاوەکان


پۆل:بەشی شوێنەکان
پۆل:سەردەمی ئێدۆ
پۆل:ڕێگاکانی گواستنەوە لە ژاپۆن
پۆل:وێستگەکانی تۆکایدۆ
شیکێن

**شیکێن** (بە ژاپۆنی:執権) ناونیشانێکی فەرمی بوو لەلایەن ھۆزی ھۆجۆوە خاوەندارییەتی دەکرا، بەشێوەیەکی فەرمی بە مانای ڕاسپێردراوی شۆگن دێت، بەکاردەھات لە نێوان ساڵانی ١١٩٩ بۆ ١٣٣٣، لە سەردەمی کاماکورا.

## سەرچاوەکان

* 


#### ئاماژە بەسەرچاوە (ژاپۆنی)

* 橋本義彦「執権 (一)」（『国史大辞典 6』（吉川弘文館、1985年） ISBN 978-4-642-00506-7）
* 上横手雅敬「執権 (二)」/「執権政治」（『国史大辞典 6』（吉川弘文館、1985年） ISBN 978-4-642-00506-7）
* 五味文彦「執権」/「執権政治」（『日本歴史大事典 2』（小学館、2000年） ISBN 978-4-09-523002-3）

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دەرەبەکاییەتی لە ژاپۆن
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی