open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لێبوردەیی

**لێبوردەیی** زاراوەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕۆشەنبیری و ئایینیە بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەکردن بەو پیادەکردنە کۆمەڵیانە یان تاکەسیانەی کە لێپێچینەوە لەگەڵ ھەموو ئەو کەسانە ناکان کە باوەڕیان یان ھەڵسوکەتیان بەشێوەیەکی جیاوازە لەگەڵ ئەوەی کە ڕەنگە مرۆڤ پێی قایل نەبێت. پیادەکردنەکانی سیستەمە گشتگیرەکان بە پێچەوانەی لێبوردەییە کە بە توندڕۆیی ناودەبرێت. زاراوەی لێبوردەیی زیاتر باوترە لە زاراوەکانی تری وەک "قبوڵکردن" و "رێزگرتن" کە کۆمەڵە جۆراوجۆرەکانی پێ قەرزباردەکرێت. لێبوردەیی وەک چەمکێک سەپاندنی سزا ھاوشان لەگەڵ بڕیاردان بە ئاگایانە پاش بەکارھێنانی ئەم توانایە. زاراوەی لێبوردەیی زۆربەی جار بۆ ئاماژەکردن بە پیادەکردنە کۆمەڵە نا توندوتیژەکان بەکاردەھێنرێت جا ئەمە پیادەکردنی ئایینی یان ڕەگەزیانە یان ڕامیاری بێت و ئەمەش زۆر بە دەگمەن ڕێگە بە ڕەفتارە توندو تیژەکان دەدات.لێبووردەی تەنها وشەیەک نییە بەڵکو مانایەکی زۆر قوڵێ هەیە،گەر کەسێک لێبووردە بێت ئەوا لەلای خوادای گەورە پاداشت دەکرێت

واتای کۆمەڵایەتییە فراوانەکەی لێبوردەیی ئەو بیرۆکەیە لە خۆدەگرێت کە دەڵێت "توندڕۆیی" و نەگونجان بریتین لە سەرچاوەی توندوتیژی و ناجێگیری باری ڕامیاری. لەبەر ئەوە لێبوردەیی بووە بە پەسەنکراوترین زاراوەی کۆمەڵایەتی بۆ پێناسەکردنی ئەو پیادەکرنە کرداری و عەقڵانیانەی کە ڕێگە بە ھەمە ڕەنگی و پیادەکردنە کۆمەڵایەتییە نا باوەکان دەدات.

## ئایین و سیاسەت
لیبوردەیی ئایینی و سیاسی بە درێژایی کات و سەردەمەکان بە بەرچاوترین لایەنەکانی چەکی لێبوردەیی دادەنرێن. نەخاسمە جیاوازیەکان لە ئایدۆلۆژیا ئایینی و سیاسیەکاندا بووەتە ھۆی نانەوەی شەڕ و ھەڵمەتەکانی پاکتاوی ڕەگەزی و ئابڕووچونەکان کە لە ژمار نایەن. ھەریەک لە ڤۆڵتێر و لیسینک لەو فەیلەسوفانەی سەردەمی ڕۆشەنگەری بوون کە بانگەشەیان بۆ لێبوردەیی ئایینی دەکرد و کاریگەریەکی بەرچاویان ھەبوو لە کۆمەڵگا رۆژئاواییەکاندا. بەڵام بەداخەوە ئەم دوو فەیلەسوفە سەرکەوتوو نەبوون لە بەخشینی گرنگیدان بە لایەنێکی تر لە لێبوردەیی کە گرنگیەکەی کەمتر نیە لە لێبوردەیی ئایینی ئەویش لێبوردەیی سیاسیە. لە کاتێکدا نەبوونی لێبوردەیی ئایینی کێشەی لەزۆر ناوچەی جیھاندا دروستکردووە، ئەوا جیاوازیەکان لە ئایدۆلۆژیای سیاسیە بە تەنیا لە سەدەی بیستەمدا بۆتە ھۆی کوشتنی ملیۆنان مرۆڤ. لەبەرئەوە ئارەزووی ڕۆشنبیران و کەسانی ئەکادیمی ھاوچەرخ بریتیە لە پێشخستنی بیردۆزێکی بەرفراوانتری لێبوردەیی سیاسی. ئەمەش بە داوایەکی زۆر پێویست دادەنرێت لە ڕۆژاوا نەخاسمە کاریگەری ئایین لەسەر سیاسەت لە دژیەکیەکی بەردەوامدایە لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوور.

«لێبوردەیی وەک چاکەیەک»

لێبوردەیی وەک چاکە زەمینەیەکی ناوەند لە نێوان بەھەند ھەڵنەگرتنی زەنی (زیادەڕۆیی لە لێبوردەیی) و بەرتەسکی ئاسۆی بیرکردنەوە (زیادەڕۆیی لە نا لێبوردەیی).

سەیری ئەمانەش بکە:

١ بزووتنەوەی مافەکانی ھەڵاتووان لە واقیعدا بۆ خەیاڵ.
٢ بززووتنەوەی رازیبوون بە قەڵەوی.
٣ ئازادی ئایینی.
٤ ناوچە رەملیەکان.
٥ باوەڕ نەبوون بە ئایین.
٦ دادگاکانی پشکنین.
٧ نا لێبوردەیی لەبەرامبەر فرەجۆری.
یاسای ھەڵبژاردن

**یاسای ھەڵبژاردن** دیسپلنێکە دەکەوێتە سەر خاڵی بەیەک گەیشتنی یاسای دەستووری و زانستی سیاسی. یاساکە لە بواری «سیاسەتەکانی یاساو یاسای سیاسەت» دەکۆڵێتەوە. بەتایبەتیش لە دوای ھەڵبژاردنە بەناوبانگەکەی ٢٠٠٠ ی بوش – ئال گۆر گرنگی ئەم یاسایە پەرەی سەند و ئێستا لە زۆربەی قوتابخانە یاسایییەکان لەسەرتاسەری وڵاتە یەکگرتووەکان، وڵاتانی دەرەوە بە وانە دەگوترێتەوە.

ئەمانەی خوارەوە ھەندێ پرسن کە یاسای ھەڵبژاردن چارەسەریان دەکات:
* کێنە ئەوانەی مافی دەنگدانیان لە ھەڵبژاردن ھەیە (مەرجەکانی: تەمەن، شوێنی دانیشتن یان مەرجەکانی فێرکردن یان باجی دەرامەت) ھەروەھا ڕێورەسمی تۆمارکردنی ناوی ئەو کەسانە بۆ دەنگدان و بەڵگە و ناسنامانەی پێویست لە کاتی دەنگدان پێشکەش بکرێن.
* کێنە ئەو کەسانەی مافی خۆپاڵاوتنیان ھەیە (مەرجەکانی: تەمەن، شوێنی نیشتەجێبوون، لەدایکبوون یان مەرجەکانی ھاووڵاتیبوون)، ھەروەھا ڕێورەسمی پێویست کە بە ھۆیانەوە پاڵێوراوەکان لەسەر کارتی دەنگدان ناویان تۆمار دەکرێ (وەک دروستکردن و پڕکردنەوەی فۆرمەکانی خۆپاڵاوتن) ھەروەھا ڕێساکانی ناونوسکردنی پاڵێوراوان دیار دەکات.
* ڕێساکان لەبارەی دیاریکردنی ئەو بابەتانەی دەکرێ بخرێنە بەر دەنگدانی ڕاستەوخۆ بە ڕێگەی ڕیفراندۆم یان ڕاپرسیی گشتی، ھەروەھا ڕێساکانی پێویست بۆ فەرمانگە حکومییەکان و ھاووڵاتی پێڕەویان بکەن بۆ خستنە ڕووی ھەر پرسێک بۆ دەنگدانی جەماوەر.
* دیاریکردنی چوارچێوەی کارکردنی پارتە سیاسییەکان وشێوازی بەررێوەبردنی چاڵاکییەکانیان و، چۆن کاندیدەکانی خۆیان ھەڵدەبژێرن (بۆ نموونە ھەڵبژاردنە سەرەتایییەکان).
* دیاریکردنی بوودجەی تایبەت بە ھەڵبژارادنەکان (ھەروەھا دیاریکردنی: سنووری بەخششە دارایییەکان و، ڕێساکانی ڕێکخستنی بەخششە جەماوەرییەکان بۆ ھەڵبژاردنەکان و، ڕاگەیاندنی ناوی لایەنە پارەبەخشەکان و، ڕێساکانی ڕێکخستنی کاری گرووپەکانی داکۆکیکردن جگە لە ڕێکخستنی ھەڵمەتی پاڵێوراوەکان).
* دابینکردنی پێداویستییەکانی دیاریکردنی ناوچەکانی ھەڵبژاردن کە نوێنەرەکان لەوێوە ھەڵدەبژێردرێن بۆ ئەنجومەنی یاسادانان (بۆ نموونە وەک ناوچەکانی ھەڵبژاردنی: ئەندامانی کۆنگرس یاخود یان یەکە ئیدارییەکان لە سنووری شارەوانییەک).
* چ کۆت و بەندێک لەسەر ھەڵمەتەکانی داکۆکیکردندا دادەنرێن (وەک: ڕێساکانی سەبارەت بە ڕێکلامە ساختە یان بێناوەکان).
* دەنگدان لە ھەڵبژاردن بە چ شێوەیەک دەبێ (بۆ نموونە بەکارھێنانی کارتی دەنگدان وەک کاغەز یاخود شێوەی تری دەنگدان وەک ئامێری دەنگدانی میکانیکی یان ئامێری دەنگدانی ئەلکترۆنی، ھەروەھا چۆنییەتی خخستنە ڕووی زانیارییەکانی سەر کارتەکان یان ئامێرەکان بۆ دەنگدەران).
* چۆن دەنگەکان دەژمێردرێن لە ھەڵبژاردن و دووبارە ژماردنەوەیان و ھەروەھا بەرەنگارییەکانی ھەڵبژاردن.
* چۆن دەنگدەران و پاڵێوراوان داوا تۆمار بکەن لە دادگا یاخود فەرمانگەیەکی حکومی بۆ سەپاندنی مافەکانیبان یاخود تانەدان لە ئەنجامەکانی ھەڵبژاردندا.
* چ کردارێکی دژی پرۆسەی ھەڵبژاردن شایەنی سزادنە و بە تاوان دەژمێردرێت.
* سەرچاوەی یاسای ھەڵبژاردن (بۆ نموونە سەرچاوەکەی: دەستوورە، یاسا نیشتیمانییەکانە یاخود بڕیاری دادگاکانە) ھەروەھا کارلێکردنی نێوان ئەم سەرچاوانەی یاسا.
پۆل:یاسای ھەڵبژاردن

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:یاسای گشتی
خاکەلێوە

**خاکەلێوە** یان **نەورۆز** ناوی کوردیی یەکەم مانگی ساڵ و یەکەم مانگی بەھارە لە ڕۆژژمێری جەلالیدا کە لە ڕۆژژمێری فەرمیی ئێرانیدا **فروردینـ**ـی پێ ئەوترێ. ئەم مانگە ٣١ ڕۆژە.
هەروەها بە یەکەم ڕۆژی ئەم مانگە نەورۆز دەڵێن.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژژمێر
* ڕۆژژمێری کوردی
* ڕۆژژمێری کۆچیی ھەتاوی

پۆل:مانگەکانی ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
٠١
*
بزوێن

**بزوێن** بەو دەنگانە دەوترێن کە لە کاتی بێژەیاندا (تەلەفوز)، دەم و زار تۆزێ زیاتر دەکرێنەوە و زیاتر دەکێشرێن. بزوێنەکان جووڵە و بزواندن دەخەنە ناو وشەوە.

## بزوێن لە زمانی کوردیدا
زمانی کوردی ٨ دانە بزوێنی ھەیە بەڵام بە ئەلفوبێی سۆرانی (عەرەبی) تەنیا ٧ دانەیان پیتیان بۆ دانراوە و دەنووسرێن و بریتین لە:
* ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ە ـ ی ـ ێ - بزرۆکە

یاسا: ھەر وشەیەکی کوردی لانی کەم بزوێنێکی تێدا بەکار دەچێت:

(ناو naw) ـ (کورد Kurd) ـ (کۆمار komar) ـ (سوور sûr) ـ (بەرد berd) ـ (سێ sê). 

## سەرچاوە
* زانستپەروەرانی کورد

پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
پۆل:بزوێنەکان
پۆل:ڕێزمانی کوردی
چاوی مرۆڤ

وێنۆک|250px|وێنەی چاوی مرۆڤێک
**چاو** ئەندامێکی لەشە بۆ دیتن بە کار دێت. ئەاونە چاویان لاوازە لینز لە چاو دەنێن یان چاویلکە لە چاوان دەکەن بۆ ئەوەی باشتر ببینن. ئەوانەش ئەم ئەندامەی لەشیان لە کار کەوتبێ پێان دەڵین: کوێر.

## نەخۆشییەکانی چاو
مرۆڤ تووشی ھەندێ لە نەخۆشییەکانی چاو دەبێت لەوانە دوور بینی و نزیک بینی و ڕەنگ کوێری.

### دوور بینی
کەمووکڕییەکە یان نەخۆشییەکە تووشی چاوی مرۆڤ دەبێت کە تەنە دوورەکان بە باشی دەبینێت ، ھۆکاری تووشبوون بە دوور بینی ئەوەیە ماسوولکەی بڕۆژۆڵەکان (برژانگەکان) ناتوانن
بەشێوەیەکی تەواو دەست بەسەر ئەو وێنەیە دابگرن کە بەرەو ئاڕاستەی چاوەوەیە، دووربینی بە بەکارھێنانی ھاوێن کۆ چارەسەر دەکرێت

### نزیک بینی
کەم و کووڕی یان نەخۆشییەکە دووچاری چاوی مرۆڤ دێت بەوەی کە تەنە نزیکەکان بەباشی دەبینێت ، بە ھاوێن پەرت یش چارەسەر دەکرێت

### ڕەنگ کوێری
کەم و کووڕی یان نەخۆشییەکە دووچاری چاوی مرۆڤ دێت کە ناتوانێت ڕەنگەکان بەباشی ببینێت یاخوود بەشێ لەڕەنگەکان نابینێت یا بە ڕەنگی تر دەیانبینێت.

## چەندین شەبەنگی جۆراوجۆر لە ڕەنگی چاوی مرۆڤ

Image:Human Iris JD052007.jpg
Image:A blue eye.jpg
Image:Mybluishgrayeye.JPG
File:Eye Central Heterochromia crop and lighter.jpg
image:eye55.jpg
Image:Humaniris.jpg
Image:Iris.eye.225px.jpg
Image:Greeneye.jpg
Image:Green Eye.jpg
Image:Eye big.JPG
Image:Menschliches auge.jpg
Image:Indianeye.png
Image:Lens5.jpg


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:چاو
پۆل:خانەکانی مرۆڤ
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ
پۆل:توێکاریی چاوی مرۆڤ
دەستوور

وێنۆک| دەستووری ساڵی دوازدەھەم (یەکەم کۆماری فەڕەنسا)
**دەستوور** سیستەمێکە و زۆرجار بەڵگەیەکی نوسراوە کە ئەو یاسا و پرەنسیپە بنەڕەتییانە دەسەپێنێت کە ڕیکخراوێک بەڕێوە دەبەن. لە دۆخی دەوڵەتانیش ئەم دەستەواژەیە ئاماژە بۆ دەستووری نیشتیمانی دەکات، کە پرەنسیپە ڕامارییە بنەڕەتییەکانی وڵات دەستنیشان دەکات و ئەرک و دەسەڵاتەکانی میری دیار دەکات. زۆربەی دەستوورە نیشتیمانییەکان ھەروەھا ژمارەیەک ماف بۆ ھاوڵاتیان مسۆگەر دەکات. لە ڕووی مێژووەوە و پێش ھاتنەکایەوەی دەستوورە نیشتیمانییە مۆدێرنەکان، ئەوە دەکرا دەستەواژەی (دەستوور) بە ھەموو یاسایەکی گرنگ بگوترێت. دەستوور لە جۆرەھا ڕێکحراودا ھەیە. بەڵام بەشێوەیەکی چڕش لە حکوومەتدا و لەسەر ئاستی سوپەرنیشتیمانی (بۆ نموونە پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان) و نیشتیمانی (دەستووری فەڕەنسا) و ئاستی نیمچە نیشتیمانە / ھەرێمی (بۆ نموونە دەستووری ویلایەتی مێریلاند)ئەن. جۆرەھا گرووپی ڕامیاری دەستووریان ھەیە، وەک پارتە ڕامیارییەکان و گرووپەکانی فشار ھێنان و لەوانە سەندیکاکانە کرێکاران. ھەروەھا دەکرێ گرووپ قەوارەی ناڕامیاری وەک کۆمپانیا و ڕێکخراوە خۆبۆخشەکان دەستووریان ھەبێت.

دەەستوور ماف و ئازادی و ئەرکی ھاوڵاتیان و گرنتی دەستبەرکردنی ئەو ماف و ئازادیانەی تێدا دەچەسپێنرێت. 

## سەرچاوە

پۆل:سیاسەت
پۆل:یاسای سیاسی
پۆل:یاسا
پۆل:دەستوور
پۆل:بەڵگەنامە یاساییەکان
پۆل:دەستوورەکان
ئاژەڵ

[وێنۆک|350px|[مەڕ و گا لە ئەفریقای باشوور]]
**ئاژەڵ** (ھەروەھا **مەڕوماڵات**، **ماڵات**، **پاتاڵ**  و **وڵسات**) () بەو گیانلەبەرانەی لە ماڵدا ڕادەگیرێن و بەرھەمیان لێ وەردەگیرێ وەک مەڕ و مانگا، بزن و ھی تر دەڵێن.

**مەڕوماڵات** بەگشتی لە ژینگەیەکی کشتوکاڵیدا پەروەردە دەکرێن بۆ دابینکردنی ھێزی کار و بەرھەمھێنانی بەرھەمە ئاژەڵییە جۆراوجۆرەکان بۆ بەکارھێنان لەلایەن مرۆڤەوە، وەک گۆشت، ھێلکە، شیر، کەوڵ، پێستە و خوری. ئەم زاراوەیە ھەندێک جار تەنھا بۆ ئەو ئاژەڵانە بەکاردێت کە بۆ مەبەستی بەکارھێنان و خواردن پەروەردە دەکرێن، و ھەندێک جاریش تەنھا بۆ ئەو کاوێژکەرە کێڵگەیییانە بەکاردێت وەک ڕەشەوڵاخ، مەڕ و بزن. پەروەردەکردنی مەڕوماڵات بە شێوەیەکی سەرەکی سەرچاوەیەکە بۆ کاری کێڵگە و دابینکردنی پێداویستییەکانی مرۆڤ.

زاوزێپێکردن، بەخێوکردن، سەربڕین و کۆنترۆڵکردنی گشتیی مەڕوماڵات کە بە *[[ئاژەڵداری]]* دەناسرێت، بەشێکە لە کشتوکاڵی مۆدێرن و لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا پەیڕەو کراوە لەو کاتەوەی مرۆڤایەتی لە شێوازی ژیانی ڕاوکەر-کۆکەرەوەوە بۆ کشتوکاڵیکردن گواستوویەتییەوە. شێوازەکانی ئاژەڵداری لە نێوان کولتوور و سەردەمە جیاوازەکاندا گۆڕانکاریی زۆریان بەخۆوە بینیوە. ھەروەھا بەردەوامە لە گێڕانی ڕۆڵێکی گرنگی ئابووری و کولتووری لە چەندین کۆمەڵگەی جیاوازدا.

شێوازەکانی بەخێوکردنی مەڕوماڵات بە شێوەیەکی بەرفراوان گۆڕاون بۆ ئاژەڵداریی چڕ. ئاژەڵداریی چڕ بەرھەمی پێداویستییە بازرگانییە جۆراوجۆرەکان زیاد دەکات، بەڵام کاریگەریی نەرێنییشی لەسەر خۆشگوزەرانیی ئاژەڵ، ژینگە، و تەندروستیی گشتی دەبێت. بەتایبەتی، گۆشتی ڕەشەوڵاخ، بەرھەمە شیرەمەنییەکان و مەڕ، سەرچاوەیەکی گەورەی دەردانی گازی گەرمخانەیی لە کشتوکاڵدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:پیشەی گۆشت
ڕۆژژمێری ئێرانی

**ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی** یان **ڕۆژژمێری فارسی** (بە فارسی: ھجری خورشیدی یان ھجری شمسی)، ڕۆژژمێرێکی ھەتاوییە (یان بەستراوە بە خولی ھەتاو «خۆر»ەوە). لە ٣٦٥ ڕۆژ پێکدێت لە ساڵی سادەدا و لە ٣٦٦ ڕۆژ پێکدێت لە ساڵی پڕدا، و دابەش دەبێت بەسەر ١٢ مانگدا، شەش مانگەکانی سەرەتای لە ٣١ ڕۆژ پێکدێن و پێنج مانگەکەی دواتر لە ٣٠ ڕۆژ پێکدێن، بەڵام مانگی دوانزە لە ٢٩ ڕۆژ پێکدێت لە ساڵی سادەدا و لە ٣٠ ڕۆژ پێکدێت لە ساڵی پڕدا،

## سەرەتای ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
ساڵی ھەتاوی دەست پێدەکات لە سەرەتای بەھاردا لە ٢١ی ئازاردا بە پێی ڕۆژژمێری زایینی بە گشتی و ھەندێک ساڵ لە ٢٢ یان ٢٠ی مارس دەست پێدەکات بە پێی بەرەو پێشچوونی ساڵی پڕ. و یەکەم ڕۆژی ساڵەکە بە نەورۆز ناو دەبرێت، ھەروەھا ڕۆژژمێری ھەتاوی یان فارسی بە ڕۆژمێری جەلالی ناو دەبرێت بە گەڕاندنەوە بۆ جەلالەدین مالک سوڵتانی خۆراسان.

## دانانی

زانای موسڵمان عومەر خەیام ئەم ڕۆژژمێرەی دانا، بە یارمەتی حەوت زانای گەردوونناس، بە وردترین ڕۆژژمێر دادەنرێت لە سەر زەویدا لە ئێستادا، ڕێژەی ھەڵە تیایدا بۆ ھەر ڕۆژێک ٣.٨ ملیۆن ساڵە لە بەرامبەردا ڕێژەی ھەڵە لە ڕۆژمێری زایینیدا ئەگاتە ڕۆژێک لە ٣٣٠٠ ساڵ، و ئەم رۆژژمێرە بەکاردێت لەلایەن ھەردوو وڵاتی ئێران و ئەفغانستان، و لە بەشێکی ڕۆژژمێری ئوم لقوڕادا بەکار دێت بۆ دیاریکردنی وەرزەکانی ساڵ.

یەکەم رۆژی ڕۆژمێری کۆچی ھەتاوی ١ی **فروردین** (نەورۆز)ی ساڵی ١ی کۆچی ھەتاوییە، بەرامبەر ٢٩ی شەعبانی ساڵی ١ی پێش کۆچی و بەرامبەر ٢٢ی ئازاری ٦٢٢ی زایینی.

ساڵی یەکەمی ئەم ڕۆژمێرە ساڵی کۆچی پێغەمبەر محەمەد لە مەککەوە بۆ مەدینە.

ئێستا ساڵی ی کۆچی ھەتاوییە (=ی کوردی) بەرامبەر .

## مانگەکان

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژژمێری کوردی
* ڕۆژژمێری ئیسلامی
* ڕۆژژمێری زایینی

## سەرچاوەکان

* مێژووی کۆچی ھەتاوی
* سایتی فەڕمی ڕۆژژمێری ئوم لقوڕا

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران
پۆل:ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی
پۆل:چاندی ئێرانی
پۆل:ڕۆژژمێرەکان
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
پۆل:ڕۆژەکانی بەفرانبار
پۆل:چاندی ئەفغانی
وێبچن

ماڵپەڕ و مەکۆکانی **وێبچن** سەرەتای دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن ئاسۆ نادریەوە دۆمەینی **ھەموو بۆ کوردان** تۆمارکرا all4kurds.net لە سەرەتا  وەکو ھەموو وێبگەیەکی گشتی ئایتی کارەکانی خۆی ڕادەپەڕاند، بە بڵاوکردنەوەی بابەت بە جۆری پەرگەی وشە &  PDF پاش ئەوەی ئەمە ناوبانگیکی باشی بەدەست ھێنا وەکو سەرچاوەیەکی سەرەتایی لە فێربوونی چۆنیەتی و دامەزراندنی پڕۆگرامەکان.

## بەستەری دەرەکی

ماڵپەڕی وێبچن

پۆل:وێبگە کوردییەکان
ئەندریاس ڤێزالیوس

thumb|ئەندریاس ڤێسالیوس
**ئەندریاس ڤێسالیوس**، کەسایەتییەکی ناوداری سەردەمی خۆی بوو. ئەو ناودارە لە ساڵی ١٥٠٠ لە ولاتی بەلجیکا لە دایکبووە. ھەر لە ھەرزەکارییەوە ‌خولیایی خوێندنی ئەناتۆمی بووە. ئەندریاس ڤێسالیوس بە یەکێک لەو کەسانە دادەنرێ کە بۆ یەکەمین جار توانی بە شێوەیەکی زانستی لێکۆلینەوە لە سەر ئێسقانەکانی مرۆڤ و ئۆرگانەکانی بکا.

پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:مێژووی توێکاری
پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٤
پۆل:مردووانی ١٥٦٤
پۆل:مردووانی ١٥٦٣
ئەشکەوتی موکری قڕان

**ئەشکەوتی موکری قڕان** لە نزیک گوندی خۆراسانەی بۆکان کە لە سەردەمی شا عەباسی سەفەوی لەم ئەشکەوتەدا کارەساتێکی مرۆڤی ڕوویداوە و سەدان مرۆڤی کوردی ناوچەی موکریان لەو ئەشکەوتە خزاندووە و بە دووکەڵ ھەموویان قڕ کراون. ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی کە بیرەوەری ئەم کارەساتە مرۆڤییە لە زەینی مێژوویی خەڵکی ئەم ناوچەیە دا بمێنێتەوە.

پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
ڕێکخراوەی مافی مرۆڤی کوردستان

**ڕێکخراوەی مافی مرۆڤی کوردستان** یان **RMMK** یان **ر.م.م.ک** پێکھاتەیەکی ناسیاسی و نا ئایینیە کە لە ٩ی ئاپریلی ٢٠٠٥ (٢٠ی نەورۆزی ١٣٨٥ ھەتاوی) لە کوردستانی ئێراندا دامەزرا. ناوەندی ئیداری ئەم ڕێکخراوە لە شاری تارانە.
ئەم ڕێکخراوە تێدەکۆشێ بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ بەتایبەت لە کوردستاندا لە پێناوی ئیعلانی جیھانی مافی مرۆڤدا. 

ر.م.م.ک. پاش دامەزرانی، لە ماوەیەکی کورتدا توانی دەیان چالاکی مافی مرۆڤ لە خۆ کۆبکاتەوە و بۆ یەکەم جار، بە شێوەیەکی سیستماتیک، دەست بە تۆمارکردنی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە رۆژھەڵاتی کوردستان بکات. ڕێکخراوەکە، دامەزرێنەر و ئەندامانی، ھەر لە سەرەتاوە کەوتە ژێر ھەڕەشە و گووشاری ناوەندە ئیتلاعاتی و ئاسایشییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران تا ئەو کاتەی کە گووشارەکان بە گیرانی بەشێک لە ئەندامانی چالاکی ناو ڕێکخراوەکە و دواتر بە دەستبەسەرکرانی کەبوودوەند گەیشتە لوتکە.

ئەگەرچی چالاکییەکانی ر.م.م.ک. پاش گیرانی کەبوودوەند و کۆچی بەشیک لە ئەندامانی بەرەو تاراوگە، تا ماوەیەک لە سفر نزیک بۆوە بەڵام سەرەڕای ئەوەش لەم ساڵانەی دواییدا ڕێکخراوەکە ھەوڵی داوە کە درێژە بە چالاکییەکانی بدات.

موحەمەدسدێق کەبوودوەند دامەزرێنەری ئەم ڕێکخراوەیە کە لە ھاوینی ٢٠٠٦ەوە لە زیندانە و لە لایەن کۆماری ئیسلامیەوە بڕیاری ١٠ ساڵ زیندانی بۆ دەرچوە. کەبوودوەند، کە بە "باوکی مافی مرۆڤ" لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ناسراوە، لە زینداندا، تووشی کۆمەڵێک نەخۆشی وەک پڕۆستات، ھەوکردنی سییەکان، چڵکی ریخۆڵە و ھتد بووە.

## بەستەر بۆ دەرەوە
*ماڵپەڕی ڕێکخراوەی مافی مرۆڤی کوردستان (بە فارسی و ئینگلیزی)

## سەرچاوەکان
ڕەھەند (کۆوار)

**رەھەند** گۆڤارێکی فیکری سەربەخۆی تایبەتە بە تیۆر، چاند و راڤەکردن. لە لایەن ناوەندی رەھەند بۆ لێکۆلینەوەی کوردی بلاو دەکرێتەوە. گۆڤاری رەھەند لە سالی ١٩٩٦دا دامەزراوە و بواری چالاکیەکانیشی ناوەوە و دەرەوەی کوردستان بووە. لە مالپەری رەھەند دا ھاتووە: «ئامانجی رەھەند کارکردنە بۆ دامەزراندنی رۆشنبیریەکی نوێگەر»

ھەندێک لە نووسەرانی گۆڤاری رەھەند بریتین لە:
بەختیار عەلی، ئاراس فەتاح، مەریوان وریا قانع، رێبین ھەردی،...

## سەرچاوەکان
* مالپەری فەرمیی گۆڤاری رەھەند
* ماڵپەری کتێبخانەی کوردی

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان

**یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان** یان **YDK** ڕێکخراوێکی سیاسیە کە کە ئامانجە سەرەکییەکانی خۆی ھەوڵ دان بۆ تێپەڕبوون لە سیستەمی دین سالاری دەسەڵاتداری ئێران و چارەسەری کێشەی کورد و لە ناو بردنی کاریگەرییەکانی سیستەمی فیۆداڵی و پێشخستنی ژیانێکی ئازاد و دیمۆکراتیک لە رۆژھەڵاتی کوردستان و ھەوڵ بۆ دەستەبەر کردنی ماف و ئازادیەکانی ھەموو چینە کۆمەڵایەتیەکان و پێشخستنی پەیوەندی و یەکێتیی دیمۆکراتیک لە گەڵ گەلی کوردی نیشتەجێی پارچەکانی دیکەی کوردستان و ھەوڵ و تێکۆشان بۆ پەیوەندی ئازادانە لە نێوان گەلانی ئێران بە دەزانێت.

عوسمان جەعفەری سکرتێری گشتیی یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستانە.

نیشانەی ئەم رێکخراو ئاڵای شین بە ھەتاوێکی زەرد رەنگ لە نێوی دا و بە ٢١ تیشکی گەورە و ٢١ تیشکی بچووکە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان
دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی

**دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی** سەرەتا وەک دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب لە ٤/٧/٢٠٠٠ لە شاری ھەولێر دامەزراوە. لە ماوەی نزیکەی ٢٧ مانگدا ١٠٣ کتێبی جۆراوجۆر لە بواری مێژوو، سیاسەت، ھزر و کۆمەڵگا و کولتور و ئەدەبدا بڵاو کردۆتەوە. دوای لە کاروەستانی بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ساڵ، لە سەرەتاکانی ساڵی ٢٠٠٥ەوە دیسانەوە دەستی بەکار کردۆتەوە.

ئێستا دەزگای موکریانی لە سێ بەشی سەرەکی پێکھاتووە:

* بەشی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێب
ئەم بەشە ، بە پلەی یەکەم بایەخ بە وەرگێران و چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبی سەرچاوە و زانستی لە بواری سیاسەت، کۆمەڵناسی، مێژوو، ھزر و فەلسەفە، بەرھەمی ئەدەبیی جیھانی (ڕۆمان) و ... دەدات. ئەگەر چی خۆی وەک بەشێکی تایبەت بە کتێبی وەرگێڕدراو ناساندووە بەڵام بە مانای ئەوە نییە کتێبی نووسینیش چاپ و بڵاو ناکاتەوە. ئامانجی ئەم بەشە بەشداریکردنە لە دەوڵەمەندکردنی کتێبخانەی کوردی بە سەرچاوە ‌و ژێدەر لەو بوارانەی سەرەوەدا.

* گۆڤاری توێژینەوە
بایەخ بە بابەتە سیاسی و کۆمەڵایەتی و مەعریفییەکان دەدات.

* بنکەی توێژینەوە
گرنگی بە توێژینەوەی کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ھزرییەکانی گۆڕەپانی ھەرێمی کوردستان دەدات. لەم کارەشدا لایەنی عەمەلیبوونی توێژینەوەکانی جێی بایەخە.

دەزگای موکریانی داوا لە نووسەر و ڕۆشنبیرانی کورد دەکا لەو بوارانەدا بەشداریی بکەن. دەزگای موکریانی خۆی تایبەت بە ھەرێمی کوردستانی عێراق نازانێت و ھەموو نووسەر و ڕۆشنبیرانی کورد لە دەرەوە و ناوەوە لە بەر دەگرێتەوە.

## بەستەر بۆ دەرەوە
* ماڵپەڕی دەزگا

پۆل:چاپەمەنییە کوردییەکان
توێژینەوە (کۆوار)

**گۆڤاری توێژینەوە** لە چوار چێوەی کارەکانی دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی دەردەکرێت، بایەخ بە بابەتەکانی کۆمەڵگا، سیاسەت و مەعریفە دەدات.

ئەم گۆڤارە لە سەرەتادا دوو مانگ جارێ دەردەچێ ، بەشدارییەکە‌ لە پرۆسەی پێشکەوتن و گەشەی مەعریفە و رۆشنبیری کۆمەڵگای کوردستان لە رێی بڵاوکردنەوەی بابەتی نوسراو وەرگێڕدراو‌ کە سیما و خەسڵەتە سەرەکییەکانی توێژینەوەی زانستییان ھەبێ.

جگە لە‌ بایەخ دان بە ئەسڵە فەلسەفییە کلاسیک و نوێیەکان و بەرھەمە ھزرییەکانی مێژووی کۆن و ھاوچەرخی کۆمەڵایەتی لە کایە جۆراوجۆرەکاندا، ئەم گۆڤارە بایەخ دەدات بە لێکۆڵینەوە و کێوماڵی زانیاری لە بارەی کێشە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و یاسایی و رۆشنبیرییەکانی کۆمەڵگای کوردستان.

## بەستەر بۆ دەرەوە
* ماڵپەڕی گۆڤاری توێژینەوە

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
ئێوارەی پەروانە

**ئێوارەی پەروانە** ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی بەختیار عەلی. ڕۆمانەکە پێک ھاتووە لە ٢٢ بەش و بەشێکی کۆتایی. نووسینی دە مانگی پێچووە، لە کانوونی دووەمەوە تا تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٧. ڕۆمانەکە لەلایەن ناوەندی ڕھەندەوە لە ساڵی ١٩٩٨ لە سوید بڵاوبووەوە.

دوای بڵاوکردنەوەی ئەم ڕۆمانە، بەجتیار عەلی سەرنجی زۆری بۆلای خۆی ڕاکێشا. ھاوکات ئەم ڕۆمانە دووەم ڕۆمانی بەختیار عەلییە.

## کورتەی ڕۆمانەکە
چونکە ھیچ جێیەک نییە بۆئەوەی تێیدا بژین لە شاردا، ژنە گەنجەکان ھەڵدێن بۆ شوێنێک لەسەر بەرزایی شاخەکان، شوێنێک دوور لە دونیا ئەویش «سەرزەمینی عاشقان» ە.

بۆ پەروانە و ھاوڕێکانی، ژیانی ڕۆژانەیان چەند سنوورێکی نەشکێنەری ھەیە. باوکەکان، براکان، پارێزەرە زۆردارەکان نەریت و ئیمانێک لە پشت ملیانەوەیە. ھیچ ژوورێک نییە بۆ بەھرەکانیان و ھیچ ژوورێکیش نییە بۆ عەشق. یەک لەدوای یەک لە شاردا دیارنامێنن - لەگەڵ خۆشەویستەکانیاندا. بۆ کوێ دەڕۆن؟

کاتێک پەروانە دیارنامێنێت، دونیا دەڕوخێت بەسەر خوشکەکەیدا کە ناوی خەندانە. ئەو دەگەڕێت بۆ شوێنەوارەکانی پەروانە لەگەڵ ھاوڕێ و ھاودەمەکانیدا. شوێنە شاراواکەی سەر چیا بەرزەکان فێردەبێت کە «سەرزەمینی عاشقان» ە، کە خۆشەویستەکان ویستبوویان ھەموو ھیواکانیانی تێدا بێننە دی. چی ڕوودەدات بەسەر ئەوانەی ڕزگاریان دەبێت ناتوانن وشەیەک بدۆزنەوە؟

## وەرگێڕانەکان
### فارسی (غروب پروانه)، ٢٠١٧
وەرگێڕانی فارسیی ئەم ڕۆمانە لەلایەن مەریوان ھەڵەبجەییەوە کراوە کە لە ساڵی ٢٠١٧دا لەلایەن «نشر نیماژ» ەوە بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکە پێکدێت لە ١٣٦ لاپەڕە.

### ئەڵمانی (Perwanas Abend)، ٢٠١٩
لە ساڵی ٢٠١٩، کتێبەکە بە ئەڵمانی لەلایەن دەزگای «یۆنیۆنسفێرلاگ» ی ئەڵمانییەوە بڵاوکرایەوە. کاری وەرگێڕانی کتێبەکە لەلایەن «ڕاوێژ سەلیم» و «ئوتە کانتێرا لانگ» ەوە کراوە و پێکدێت لە ٢٨٨ لاپەڕە.

### عەرەبی (مَسَاءُ الفراشة)، ٢٠١٩
کتێبەکە لەلایەن «فەدوا دەروێش» ەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبی و لە ماوەیەکی نزیکدا کتێبەکە لەلایەن دەزگای «دار الخان» ی عەرەبییەوە بڵاودەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* Ehmed Zade, Haşim, *Nation and novel, a study of Persian and Kurdish narrative discourse*, Opsala، ٢٠٠٣.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی بەختیار عەلی
ئارتەر کۆنان دۆیڵ

وێنۆک|سێر ئارتەر کۆنان
**سێر ئارسەر کۆنان دوێڵ** (بە ئینگلیزی: Sir Arthur Ignatius Conan Doyle)(٢٢ی مایسی ١٨٥٩–٧ی تەممووزی ١٩٣٠)، نووسەر و پزیشکی سکۆتلەندی بوو. ناسراوە بە دروستکردنی کەسایەتیی شارلۆک ھۆڵمز و نووسینی کورتە چیرۆک لەسەری. ھەروەھا چیرۆکی خەیاڵی-زانستی و چیرۆکی مێژووییی نووسیوە. دوێڵ لە ٢٢ی مایسی ١٨٥٩ لە ئێدینبەرەی سکۆتلەندا لەخێزانێکی ھەژار لەدایک بوو. کۆلیجی پزیشکیی لە زانکۆی ئێدینبەرە تەواو کرد و مامۆستاکەی جۆزێف بێڵ زۆر کاری تێ کردووە کە خاوەنی توانایەکی نائاسایی بووە لە گەیشتنە دەرەنجام و بەرھەمھێناندا. پاشان شوێنی نیشتەجێبوونی گواستەوە بۆ لەندەن، لەوێ کلینکێکی تایبەت بەخۆی کردەوە، بەڵام لە کلینیکداریدا سەرکەوتوو نەبوو.لەپاش ھەشت ساڵ لە کارکردن لە بواری پزیشکیدا، ئارتەر بیری لە نووسینی چیرۆکێک کردەوە، بەکردەیی، ھەستا بەنووسینی یەکەمین چیرۆکی لەژێر ناوی «ژوورەوە ڕەنگ سوورە گەشەکە»، و پێشوازییەکی زۆر باشی لێ کرا لەلایەن خەڵکەوە کە ئەمەش بوو بە ھاندەرێک بۆ ئەو کە چەند چیرۆکێکی تریش بنووسێت.

## ژیان
دوێڵ ژیانێکی ھەمیشە گۆڕاو و پڕ سەرچڵی ژیا و مێژووناس، ڕاوچیی نەھەنگ، وەرزشەوان و پەیامنێری جەنگی بووە. دوو پیاوی لە مردن ڕزگار کردوە کاتێک بێتاوانییانی سەلماند بەھەمان شێوازانەی کە لە ڕۆمان و چیرۆکەکانیدا بەکاری دەبرد. شاژن ڤیکتۆریا پلەی سوارچاکیی (بەئینگلیزیی: Knight) پێ بەخشی، کە نازناوی (سێر، Sir) پێ دەبەخشێت لە ساڵی ١٩٠٢ بەھۆی کارە جوان و سەربەرزکەرەوەکانی لە دروستکردنی نەخۆشخانەی مەیدانی لە باشووری ئەفریقا لەماوەی جەنگی بۆیری دووھەمدا. سێر ئارتەر کۆنان دوێڵ، لە ساڵی ١٩٣٠ کۆچی دواییی کرد.

## پەیوەندیی دۆیڵ و ھۆڵمز
230px|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵی لە ھۆڵمز
دوێڵ بەدرێژاییی ژیانی لە ململانێدا بوو لەگەڵ کەسایەتییە دەستکردەکانی خۆی (شارلۆک ھۆڵمز). ئەو بڕوای وا بوو کە ھۆڵمز لە خۆی بەناوبانگتر بووە، بۆیە ھەوڵی کوشتنی کەسایەتییەکەی دا، بەکردەییش؛ لە چیرۆکە بەناوبانگەکەیدا «کەیسی شارلۆک ھۆڵمز» دەیکوژێت. گەرچی تووشی زۆرێک لە ڕەخنە و ھێرش دەبێت بەھۆی ئەمەوە، بەڵام دواتر ھۆڵمز دەھێنێتەوە بۆ ژیان، لە (گەڕانەوەی شارلۆک ھۆڵمز).

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:شانۆنامەنووسانی سکۆتلاندی
پۆل:ڕۆماننووسانی سکۆتلاندی
پۆل:ئارتەر کۆنان دۆیڵ
پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی
پۆل:مردووانی ١٩٣٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩
پۆل:شێرلۆک ھۆڵمز
پۆل:نووسەرە ئینگلیزەکان
پۆل:ڕۆماننووسانی بریتانیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
پۆل:پزیشکە سکۆتلاندییەکان
پۆل:نووسەرانی ئینگلیز
بەختیار سەجادی

**بەختیار سەدجادی(ئینگلیزی:Bakhtiar Sadjadi, فارسی:بختیار سجادی)** ئەکادیمیک و مامۆستای یاریدەدەری ئەدەبی ئینگلیزیە لە زانکۆی کوردستان لە شاری سنە،سەدجای یەکەم بەشی زمان و ئەدەبی کوردی لە سەر ئاستی زانکۆی کوردستان لە سنە دامەرزاند کە بە فەرمی لە لایەن وەزارەتی زانست،توێژینەوە  و تەکنەلۆجیای ئێرانەوە پەسەند کرا.کارە ئەکادیمییەکانی دکتور سەدجادی لە سەر ڕەخنەی ئەدەبی،ئەدەبی ئینگلیزی،ئەدەبی کوردی،تێۆری کەلتووری و فەلسەفەی کیشوەری جەخت دەکەنەوە.هەروەها د.سەدجادی تەنیا ئەندامی ئێرانی ئەکادیمیای زمان و ئەدەبی کوردیە. 
 
## پەروەردە و کاری ئەکادیمی

## پیشەی ئەکادیمی

## پیشەی ئەدەبی،بەرهەمی ئەدەبی و تیۆری

## کتێب

## کاری وەرگێڕان و سەرنووسەری

## خەڵات

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی کۆڕی زانستی زمانی کوردی
‌

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:نووسەرانی کورد
ڕشتەی مرواری

200px|وێنۆک|چەپ|روبەرگی کتێبی ''رشتەی مرواری''
**ڕشتەی مرواری** ناوی کتێبێکە لە نووسینی عەلائەدین سەججادی، یەکێکە لە گەنجینەکانی کوردەواری لە بواری قسەی نەستەق و پەند و گەپدا، ڕشتەی مرواری کۆمەڵە ئەدەبێکی ھەرە بە نرخە لە فەلسەفە و بیرو باوەڕی کوردی، لە قسەی خۆش، نەستەق، لەو دەماخ چاخ کەرانەی کە لە ئاسۆی خەیاڵێکی کوردییەوە گزنگیان داوە. و هەندێک باسی مێژووی تێداکراوە وەک مەراسیمی بەخاکسپاردنی شێخ مەحمودی حەفید و لافاوی خانەقین. و کۆمەڵێک لەو نەخۆشیە کوشندانەی ڕویان لەکوردستان کردووە باس کردووە. کتێبەکە لە ژیانی نوسەردا بە هەشت بەرگ چاپکراوە و لەسەرەتای بەرگی یەکەم هۆکاری نوسینی کتێبەکەی باس کردووە. لەسەرەتای بەرگەکانی کەدا باسی ئەو ئاستەنگانەی کردووە کە لەڕێی چاپکردنی کتێبەکە هاتونە ڕێی. بەهۆی ئەو کارە بەنرخەی مامۆستا عەلائەدین سەجادی بەشێکی باشی ئەدەبی کوردی لە لەناوچون پارێزرا. کتێبی ڕشتەی مرواری پڕفرۆشترین کتێبە کوردییەکانی نۆھەمین پیشانگای نێودەوڵەتی کتێبی کوردستان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی عەلائەدین سەجادی
ڕووبی

**ڕووبی** (بە ئینگلیزی: Ruby) زمانێکی پرۆگرام نووسی کۆمپیوتەری کە لەلایەن یوکیشیرۆ ماتسومۆتۆ داڕێژراوە.

ڕووبی زمانێکی نوێ نییە بەڵکو و لە ساڵی ١٩٩٥ یەکەم وەشانی بڵاوکراوەتەوە.
لەبەر زۆر بڵاوبوونەوەی ئەم زمانە لە ڕاژانی ئێستادا، بەتایبەتی کە گوایە دەتوانێت شوێنی PHP لەق بکات. بە تایبەتی کە "ڕووبی" تەنھا بۆ دروستکردنی ئینتەرنێت نا بەڵکو زۆر گشتی ترە. ئەم زمانە وەک زەڵاتە وایە و داڕێژەرە‌کەی دەیەوێت ئاسانکاری زمانەکانی تر بخاتە قاڵبی "ڕووبی":
وەک Smalltalk دینامیکە و بە تەوای زمانێکی Object Orientedـە و ھیچ زانیارییەکی نەگۆڕاو (Static) بەکارناھێنێت.
وەک پێرڵ (وێب داڕشتن) و Python کە زیاتر بە سکریپت-زمان ناسراون، بەڵام لە ڕاستیدا وانییە. تەنھا لە ڕواڵەت نەبێت: بۆ نموونە کە پێویستییان بە Compile کردن نییە. خێرا دەنووسرێن کە پێویستییان بە نووسینی کودێکی زۆر نییە. زۆر خەڵک لای وایە ئەم دوو زمانە بێھێزن لەبەر ڕواڵەتەکەیان. بۆیە بەھەمان شێوە ڕووبی سکریپت-زمان نییە. لەگەڵ دەرچوونی ڕووبی ئان ڕێیلز شوێنی "روبی" بەھێزتر بوو کە بریتییە لە Frameworkـێک بۆ دروستکردنی پەڕەی تۆڕ، سکریپتی سێرڤەر و بەستنەوەی بە داتابەیس.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* https://web.archive.org/web/20160513194921/http://poignantguide.net/ruby/
* https://web.archive.org/web/20060314180148/http://zamples.com/JspExplorer/content/rubyUG/
* http://www.onlamp.com/pub/a/onlamp/2005/01/20/rails.html 
* https://web.archive.org/web/20060213013318/http://www.math.umd.edu/~dcarrera/ruby/0.3/install.html
* https://web.archive.org/web/20060208023006/http://www.ruby-lang.org/en/20020102.html

پۆل:زمانە بەرنامەسازییە دروستکراوەکان لە ١٩٩٥
پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ
پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان
پۆل:زمانە نووسراوەکان
پۆل:نەرمەکاڵایەک کە مۆڵەتی بی ئێس دی بەکاردەھێنێت
پۆل:نەرمامێرەکانی یوونیکس
پۆل:زمانە فرمانییەکان
دۆخەوا

وێنۆک|دۆکڵیو

**دۆخوا** یان **دۆخەوا** ناوێکی جافییە بۆ دۆکڵیو، دۆکلیویش چێشتێکی بەلەزەتی بەھارییە لە کوردستان، لە ھێندێک ناوچەدا تەنیا پوونگە‌ی تێدەکەن و لە ھێندێک ناوچەی دیکەدا گیای کوێستانی وەک کوڕادە و ھیتری تێدەکەن. ئەم خواردنە یەکێک لە کۆنترین خوادنەکانی کۆمەڵگای کوردەوارییە. بەتایبەتی لە لادێ و ھەوارگەکاندا، لەو شوێنانە کە گیای بەھاری زۆرە ئەم چێشتە تا کۆتایی بەھار زۆرجار دروست دەکرێ. لە بەر ئەوە دۆی تێدەکەن ناوی دۆخوا و دۆکولیویان لێناوە.

**شێوازی دروستکردنی**

پێدویستیەکان:

برینج؛ 

گیای دۆکڵیو؛ ترشۆکه،که وه ر،جه حفه ری،شیوت،ڕیحانه،پیواز

دۆ یان ماست

نۆک،لەپه؛ 

ئارد؛ 

خوێ و بیباری شین؛ 

گیایه که پاک ده که ی و ده یشۆیه وه،وردی ده که ی،برینجه که ده شۆیه وه،له گه ڵ خوێ و چه ند که وچکێک ئارد و دۆیه که و نۆکه که ده یان خه یه نێو قابڵه مه یه کی گه وره وه٠-پێشه کی ده بێ نۆکه که یان له په که کوڵابێ-

ئێستا هه تا ئاخر سه ر- که برینجه که له گه ڵ دۆیه که ده کوڵی-ده بێ به رده وام و به بێ راوه ستانی ده ست،به که وچکێکی گه وره،دۆکڵیوه که مان لێک ده ین بۆ ئه وه ی هه ڵنه گه ڕێ٠

که برینجه که کوڵا و جوان نه رم بوو ئاوره که ی ده کوژێنینه وه٠ له کۆتایی دا به ئه ندازه ی دڵخواز بیباری تێ ده که ین و جوان لێکی ده ده ین٠

هه مو جارێ که بمان هه وێ دۆکڵیوه که بۆ جه مێکی دیکه گه رم که ینه وه،ده بێ په رداخێک دوانی ئاوی گه رم تێ که ین

## سەرچاوەکان
## بەستەرە دەرەکییەکان
ڕۆژھەڵات (ھەفتەنامە)

**ڕۆژھەڵات** ھەفتەنامەیەکی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و فەرھەنگیە کە بە شێوەیەکی فەرمی و یاسایی لە ناوچە کوردنشینەکانی ئێران بڵاو دەبێتەوە. بابەتەکانی رۆژھەڵات تایبەتە بە کێشەی کورد و کوردستان. رۆژھەڵات ئێستا ھەر دوو ھەفتە جارێک لە تاران لە چاپ ئەدرێت و لە چوار پارێزگای کوردی ئێران بڵاو ئەبێتەوە. یەکەم ژمارەی خولی نوێی رۆژھەڵات لە ١ی نۆڤامبری ٢٠٠٨ لە چاپ درا. رۆژھەڵات ٨ لاپەڕەیە کە ٦ لاپەڕەی فارسیە و ٢ لاپەڕەشی کوردی سۆرانیە.

* خاوەن و بەرپرسیار (لێپرسراو): عەبدوڵڵا سوھرابی
* سەرنووسەر: محەممەدعەلی تەوفیقی
* جەلال جەلالی‌زادە، ڕەحیم عەبدولڕەحیمزادە و سەلاحەددین خەدیو لە دەستەی نووسەرانن.

## گرێدەر بۆ دەرەوە
* ماڵپەڕی فەرمی ھەفتەنامەی رۆژھەڵات

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
دیواندەرە

**دیواندەرە** لە شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان شاری دیواندەرە لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ شاری بیجاڕ لە باکوورەوە بۆ شاری سەقز، لە باشوورەوە بۆ شاری سنە ڕێگایەکی هەیە

## ناو
ناوی دیواندەرە لە دوو وشەی *دیوان* + *دەرە* یا *دەڕە* پێک ھاتووە. دیوان یانێ جێگەی و پێگەی یاسا و دادوەری، وشەی دەرە یانێ شیو و دۆڵ.

## جێگە مێژوویییەکان
* ئەشکەوتی کەرەفتوو کە لە ٧٥ کیلۆمەتری دیواندەرە و لە نێوان ئەم شارە و شاری سەقز ھەڵکەوتووە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش. ئەم ئەشکەوتە لە چوار نھۆم پێک ھاتووە و ھەر کام لە نھۆمەکان ھەژمارێک ژوور و ڕێڕەوی ھەیە.
* حەمامی کۆنی پەنجەی خواروو.
* قەڵاکۆنی دێی ئاغەجەری کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوپێش.
* عەمارەتی سەلار سەعید لە دێی وەزیر کە مێژووەکەی بۆ ٣٠٠ ساڵ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە.

## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی فەرمانداریی شارستانی دیواندەرە (بە فارسی) 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
پۆل:شارستانی دیواندەرە
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
پۆل:نیشتنگە کوردییەکان
عوسمان جەعفەری

**عوسمان جەعفەری** (لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٠ لە شاری جوانرۆی پارێزگای کرماشانی رۆژھەڵاتی کوردستان)، ئەدەبیاتی عەرەبی لە زانکۆی سنە و ماستەری ئیلاھییاتی لە زانکۆی تاران وەرگرتووە. لە سالی ١٩٩٦ چووەتە ناو رێزەکانی پەکەکە و بۆ ماوەی سێ سال لە وڵاتانی سووریە و لوبنان کاری کردووە. ئەندامی گروپی دامەزرێنەری پژاک بووە و ئێستاش سکرتیری گشتی یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
سەید کامیل ئیمامی

**سەید کامیل ئیمامی** شاعیر و نیشتمانپەروەر ناسراو بە **ئاوات** ساڵی ١٩٠٣ لە گوندی زەنبیل سەر بە شاری سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە دایک بووە. ئەم شاعیرە کوڕی سەید عەبدولحەکیم کوڕی سەید عەبدولکەریمی زەنبیلە کە لە ڕێبەڕانی تەریقەتی نەقشبەندی و قادری بوون.
200px|وێنۆک|سەید کامیل ئیمامی لە گرتووخانەی ورمێ، ١٣٢٥ی ھەتاوی
## ژیان
ئەم شاعیرە لە نێو خوێندەوار و فەقێدا پەروەردە بووە. سەید کامیل لە لای زۆر مامۆستای ئایینی ناسراوی ناوچەکەی خوێندویەتی و بۆ ماوەیەکیش لە لای مامی واتە حاجی بابەشێخ وەزیری کۆماری کوردستان لە مەھاباد خوێندویەتی. ھەر لەو سەروبەندەدا وەک مرۆڤێکی نیشتمانپەروەر چالاکی ھەبووە، ساڵی ١٩٤٦ لەسەر ھەڵوێستی نیشتمانپەروەرانەی گیراوە و بۆ ماوەی دوو ساڵ لە بەندیخانەکانی بۆکان و سەقز و ورمێ و مەھاباد دەستبەسەر بووە. سەید کامیل ئیمامی شاعیر لەگەڵ زۆربەی شاعیر و ھونەرمەندی ئەو کاتە دۆستایەتی نزیکی بووە وەک سوارە ئیلخانیزادە، ھەژار، عەباس حەقیقی ھەر وەھا لەگەڵ ھونەرمەندی ناسراوی کورد حەسەن زیرەک وەک گۆرانیبێژ و شاعیر پەیوەندییەکی نزیکی بووە. ئەم شاعیرە نیشتمان پەروەرە لە ڕۆژی ٢٧ی تەممووزی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کردوە و دیوانێکی شیعری لە پاش بەجێماوە. لە نێو خانەقای زەنبیل، لە پاڵ گڵکۆی شێخانی زەنبیلەوە نێژراوە و گڵکۆکەی دەگەڵ مەزاری شێخان چاوەدێری دەکرێ و جێگەی زیارەتی موریدان و گەشتیارانە.

## نموونەیەک لە شیعرەکان

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* سید کامل امامی زنبیلی 
*

پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
موحسین باوەجانی

**موحسین باوەجانی** ناسراو بە **ئاسۆ** لە ساڵی ١٩٨٦ لە شاری جوانڕۆی سەر بە پارێزگای کرماشان لەدایکبووە. کاروباری سیاسی بە شێوەی چڕوپڕ لە ساڵی ٢٠٠١ دەستپێکردووە، و لە ساڵی ٢٠٠٥ ڕۆیشتووەتە ناو یەکێتیی دیمۆکراتیکی کوردستان. لەوێدا بەرپرسی گشتی ئۆرگانی ڕاگەیاندنی یەکێتیی دیمۆکراتی کوردستان و سەرنووسەری ڕۆژنامەی ھیوای نوێ بوو.کاک ئاسۆ دواتر ڕێگەی دەرەوەی هەڵبژارد و بەداخەوە بەهۆی نەخۆشییەوە لە وڵاتی ئەڵمانیا کۆچی دوایی کرد. 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
کراک

[وێنۆک|بڕێک کراکی [کۆکایین]]
**کراک**، **کراک کوکائین** یان **ڕۆک** جۆرێکی وشک لە کۆکایینە کە دەیکێشن و دووکەڵ دەکات. ئەم مادەیە جۆرێکی سەربەخۆ لە کۆکائینە کە دەکرێ بە یارمەتی جۆشی شیرین (سودیۆن بایکەربونات)یان کەربۆن ھایدرۆکسید دروستی بکەی، لە پرۆسەیەک دا کە ھایدرۆکلۆریدی کوکائین (گەردی کوکائین) دەگۆڕێت و دەیکاتە مادەیەک بە ناوەی methylbenzoylecgonine (واتە کوکائینی سەربەخۆ).

## سەرچاوەکان
* ویکیپێدیای ئینگلیسی

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
گڕکان

[وێنۆک|٣٥٠px|چەپ| گڕکانی [ئارێناڵ لە وڵاتی کۆستاریکا ]]
**گڕکان** یان **ئاگرپژێن** گڕکانەکان بۆشایییەک یان درزێکە لەسەر ڕووی زەویین گڕتاو گازەکان لێوەی دێنە دەرەوە ، کە بەردی تاویاوەی داخ (ماگما)، خۆڵەمێش و گازێک کە لە ژێر ڕووبەری زەمین دایە لێی دێتە دەرەوە. جموجوڵی گڕکانی کە بەرد فڕە ئەداتە دەرەوە، لە ھەندێک شوێن دا بە تێپەڕبوونی کات دەبێتە ھۆی دروستبونی کێو یاخود شاخ. 

ئاساییانە گڕکان لە شوێنگەلێک دروست دەبێت کە دوو یا چەند پەڕەی تێکتونیک لە یەک نزیک دەبنەوە یان لە یەک دوور دەبنەوە.

## وشەی گڕکان

گڕکان وشەیەکی کوردیە کە لە دوو بەشی گڕ (واتە بڵێسەی ئاگر) و کان (واتە کون و چاڵ) پێک ھاتووە.

= سەرچاوەکان =
ویکیپێدیای ئینگلیسی

پۆل:تێکتۆنیکە پەڕەیییەکان
پۆل:گڕکانەکان
پۆل:گڕکانناسی
پۆل:کارەساتە سروشتییەکان
تازاوا، سەقز

**تازاوا** (Tazawa، ) گەڕەکێکە لە تەنیشتی شاری سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٣ کەس لە ٤٢ بنەماڵەدا بووە. ئەگەرچی ئەم گەڕەکە بە تەواوی تێکەڵی شار بووەتەوە بەڵام ھێشتا بە فەرمی نکراوەتە بەشێک لە شار و وەکوو دێیەکی ناوچەی زێویە چاوی لێ دەکرێت. ئەمەیش بووەتە ھۆکاری لاوازبوونی خزمەتەکان لەم گەڕکە. دانیشتووانی ئەم گەڕەکە لە خزمەتەکانی ئاو، کارەبا، گاز، تەلەفۆن، ئەسفاڵت بێ بەشن.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ساحێو
ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز
## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
شەریفاوا (گەڕەک)

**شەریفاوا** یان **قەرەچیاوا** یەکێک لە گەڕەکە مەزنەکانی شاری سەقزە کە بە شێوازی بیناسازی کۆن و بێ یاسا دروست کراوە.
مزگەوتی دوومنارە

**مزگەوتی دوومنارە** لە بەشی کۆنی شاری سەقزدایە. مێژووی ئەم مزگەوتە نادیارە بەڵام دانیشتووانی ئەم بەشەی شار مێژووەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵانی کۆتایی ئەفشارییەکان و سەرەتای زەندییەکان. ئەم مزگەوتە دوو منارەی ھەیە بۆیە ھەر بەم ناوەش ناسراوە.

ئەم مزگەوتە لە ساڵی ٢٠٠١ زایینی لە لایەن رێکخراوەی میراتی کولتوریی ئێران بە ژمارەی ٢٦٠٠ بە ناوی یەکێک لە ئەسەوارە میللی و مێژووییەکانی وڵاتی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان تۆمار کرا.

## پێشانگا


|مزگەوتی دوومنارە
Do Menareh Mosque 2019-10-06 06.jpg|دیواری مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 24.jpg|ھەیوان و پەنجێرەی مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 11.jpg|سەر درگای مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 12.jpg|نمای مناره
Do Menareh Mosque 2020-01-12 06.jpg|بان مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 01.jpg|ھەیوان مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 23.jpg| مناره
Do Menareh Mosque 2020-01-12 05.jpg|ناوۆی مزگەوت
Do Menareh Mosque 2019-10-06 05.jpg|ناوۆی مزگەوت
Domenara4.jpg|دیواری مزگەوت


## سەرچاوەکان
ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری سەقز (بە فارسی) 

پۆل:مزگەوتەکانی کوردستان
پۆل:مزگەوتەکانی ئێران
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:خانووبەرە ئایینییەکان
پۆل:شارستانی سەقز
پۆل:شوێنە گەشتیاریییەکان لە سەقز
عەبدولحەلیم حافز

**عەبدولحەلیم حافز** ناوی ڕاستی **عەبدولحەلیم عەلی شەبانە**یە (٢١ی حوزەیرانی ١٩٢٩–٣٠ی ئازاری ١٩٧٧) گۆرانیبێژێکی میسریە، لە شاری حەلاوات لە دایک بووە لە پارێزگای شەرقیەی نزیک بە پارێزگای قەلیوبیە، و سەراکەشی ھەر لەو شارەیەو ئێستاش ھەندێک لە شتە تایبەتەکانی خۆی لە سەراکەدا ماوە.

عەبدولحەلیم حافز لەساڵی ١٩٤٣ پەیوەندی بە پەیمانگای مۆسیقای عەرەبی بەشی ئاوازدانانەوە کردووە و لەساڵی ١٩٤٨ تەخەڕوجی کردووە و بۆماوەی ٤ ساڵ لە تەنتا و زەقازیق و قاھیرە مامۆستای مۆسیقابووە و دواتر دەستی لەکارکێشاوەتەوە و لەساڵی ١٩٥٠ پەیوەندی کردووە بەتیپی مۆسیقای ئێزگەوە و لەساڵی ١٩٥١ نازناوی عەبدولحەلیم حافزی بۆخۆی ھەڵبژاردووە و لەساڵی ١٩٥٢ گۆرانی سافینی مرەی پێشکەشکردووە بەڵام لەسەرەتادا خەڵکی حەزی لێی نەبوو چونکە ڕانەھاتبوون بەو جۆرە گۆرانیانە، بەڵام لە ساڵی ١٩٥٣ لەکاتی ڕاگەیاندنی کۆماریدا دووبارە ئەو گۆرانییەی ووتەوە و سەرکەوتنێکی یەکجار گەورەی بەدەستھێنا و پاشان چەند گۆرانیەکی دیکەی پێشکەش کردووە و ناوی داوەتەوە و نازناوی عەندەلیبی ئەسمەریان لێناوە.

لەساڵی ١٩٥١ وە تاکو ساڵی ١٩٥٥ گۆرانیەکانی عەبدولحەلیم حافز گەشبینی تیا بەدی دەکرا بەڵام لەسەرەتای ساڵی ١٩٥٦ کە دووچاری نەخۆشی بەلھارسیا بۆیەوە ئیتر گۆرانیەکانی غەمگین بوون و لەدوای چەنگ و لەساڵی ١٩٦٧ لە ئاھەنگێگی مێژوویدا لە ھۆڵی ئەلبێرت ھۆل لەلەندەن گۆرانی پێشکەش بە ٨ ھەزار کەس کردوە و ١٦ فیلمیشدا بەشداری کردووە و زیاتر لە ٢٣٠ گۆرانی تۆمارکردووە و بە ڕاستگۆیی و بەھەست و سۆز ناسراون.

عەبدولحەلیم حافز تووشی نەخۆشیەک بوتەوە لە جگەردا و لە ساڵی ١٩٥٦ ھەست پێکرد کاتێک کە تووشی خوێنبەربوونی گەدە بووە و ھەر بەھۆی ئەم نەخۆشییەشەوە لە ڕۆژی چوارشەممە لە ٣٠ی ئازاری ساڵی ١٩٧٧ لە تەمەنی ٤٧ ساڵیدا لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە و خەم و ناخۆشی خەڵکی میسری داپۆشیوە بەجۆرێک ھەندێک لەکچەکان لەدوای بیستنی ھەواڵی مردنی عبدالحلیم خۆیان کوشتووە و زیاتر لە ٢ میلیۆن کەسیش لەبەخاک سپاردنی ئامادەبوونە.

## بەرھەمەکان
### فیلمەکان
جگە لەگۆرانی بەرھەمی فلمیشی ھەبووە لەوانە:
* ١٩٥٥: فیلمی ئاوازی خۆشەویستی لەگەڵ شادیە (یەکەم فیلمی بوو)
* ١٩٥٥: فیلمی ڕۆژەکانمان خۆشە لەگەڵ فاتن حەمامە و عومەر شەریف
* ١٩٥٥: فیلمی شەوانی خۆشەویستی لەگەڵ ئەمال فەرید و عەبدولسەلام نابلسی
* ١٩٥٥: فیلمی ڕۆژەکان و شەوەکان لەگەڵ ئیمان و ئەحمەد ڕەمزی
* ١٩٥٦: فیلمی کاتی خۆشەویستی لەگەڵ فاتن حەمامە و ڕوشدی ئەبازە
* ١٩٥٧: فیلمی دەلیلە لەگەڵ شادیە (کە یەکەم فیلمی ملەوەن بوو لە سینەمای مسری)
* ١٩٥٧: فیلمی کچانی ئەمڕۆ لەگەڵ ماجدە
* ١٩٥٧: فیلمی گەنجی خەونەکانم لەگەڵ مونە بەدر و عەبدولسەلام نابلسی
* ١٩٥٨: فیلمی شەقامی خۆشەویستی لەگەڵ سەباح و عەبدولسەلام نابلسی
* ١٩٥٩: فیلمی چیڕۆکی خۆشەویستی لەگەڵ مریەم فەخرەدین و عەبدولسەلام نابلسی
* ١٩٦٠: فیلمی کچان و ھاوین لەگەڵ سوعاد حوسنی
* ١٩٦١: فیلمی ڕۆژێک لە تەمەنم لەگەڵ زبێدە سەروەت و عەبدولسەلام نابلسی
* ١٩٦٢: فیلمی ھەڵەکان لەگەڵ نادیە لوتفی و عیماد حەمدی
* ١٩٦٧: فیلمی پەرستراوی ھاندەران لەگەڵ شادیە
* ١٩٦٩: فیلمی باوکم لەسەر دارە لەگەڵ نادیە لوتفی و عیماد حەمدی و مێرڤەت ئەمین (کە دوا فیلمی عەبدولحەلیم بوو)

### جۆری گۆرانیەکانی
* گۆرانی ئاینی
* گۆرانی نیشتیمانی
* گۆرانی خۆشەویستی

پۆل:مردووانی ١٩٧٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
پۆل:مردن بەھۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان
ھەڵاڵە (کۆوار)

وێنۆک|چەپ|200px|گۆڤاری ھەڵاڵە
یەکەم ژمارەی **گۆڤاری ھەڵاڵە** لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٤٦ لە لایەن دەستەی نووسەرانەو لە شاری بۆکان دەرچووە. بەرپرسی گۆڤارەکە چیرۆک نووسی ناسراو حەسەن قزڵجی بووە. ئەو کەسانی کە بابەتیان تێدا بڵاو کردۆتەوە بریتی بوون لە:حەسەن قزڵجی‌، ڕەحمان ئاغای ئیلخانیزادە، ھەژار، محەممەد سادقی قزڵجی‌، مامۆستا ئەمین زەکی بەگ، ھێمن، سەید کامیل ئیمامی (ئاوات)، عەباس حەقیقی، قانع.

گۆڤاری ھەڵاڵە ھاوکات لەگەڵ نەورۆز و مانگی خاکەلێوە بە دەستی خەڵک گەیشتووە. لە ساڵی ١٩٤٦ سەرتیپ ھوشمەند بەرپرسی کاروباری سوپای ئەرتەشی پاشایەتی لە ھەرێمی کوردستان ھاوکات لەگەڵ نزیک بوونەوەی نەورۆز ناوچەی ھەورامان بۆمباران دەکا. لەو پەیوەندییەدا ئاماژە بە نووسراوەیەکی مامۆستا حەسەنی قزڵجی کە لە باری ئەدەبییەوە وەک کورتە چیرۆک دەچێ بەڵام لە باری مێژووییەوە رەنگدانەوەی بەسەرھاتێکی راستییە لە ژێر سەردێڕی "دوو دەنگ ئێستاش گوێی سووک دەزرینگێننەوە، ئەم گۆڤارە ٤ ژمارەی لێدەر چووە.

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
ئاڵیجان

**ئاڵیجان** یەکێک لە دێکانی بەشی چلچەمەی شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٣٣ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٢١٨ کەسە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری دیواندەرە  

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
تازەدێ (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **تازەدێ** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** تازەدێ، مەیدان، ناوی گوندێکی شارەدێی مەیدانە لە قەزای خانەقین.
** تازەدێ، کەلار، ناوی گوندێکی شارۆچکەی کەلارە لە قەزای کەلار.
** تازەدێ، ناڵپارێز، ناوی گوندێکی شارەدێی ناڵپارێزە لە قەزای پێنجوێن.
** تازەدێ، قەرەداغ، ناوی گوندێکی شارەدێی قەرەداغە لە قەزای قەرەداغ.
** تازەدێ، خورماڵ، ناوی گوندێکی شارەدێی خورماڵە لە قەزای ھەڵەبجە.
** تازەدێی گۆڕەشەلە، ناوی گوندێکی شارەدێی قۆرەتووە لە قەزای خانەقین.
** تازەدێی ئیمام محەمەد، ناوی گوندێکی شارەدێی شێخ تەویلە لە قەزای کەلار.
** تازەدێی حاجی حەسەن، ناوی گوندێکی شارۆچکەی دەربەندیخانە لە قەزای دەربەندیخان.
** تازەدێ، چوارتا، ناوی گوندێکی شارۆچکەی چوارتایە لە قەزای شارباژێڕ.
** تازەدێ، دیواندەرە، یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
ئەمیناوا، دیواندەرە

**ئەمیناوا** یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێکھاتووە لە ٢٩ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتووانی ١٩٦ کەسە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری دیواندەرە (بە فارسی) 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
پۆل:گوندەکانی شارستانی دیواندەرە
نگڵ، سنە

**نگڵ** گوندێکی ناوچەی کەڵاتەرزان، سەر بە شارستانی سنەیە. خەڵکی نگڵ بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٩٧ کەس لە ٤١٤ بنەماڵەدا بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سنە
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کوردستان
ئەشکەوتی ئاوبارە

**ئەشکەوتی ئاوبارە** (یان کوولی ئاوبارە) یەکێک لە ئەشکەوتە قووڵەکانی کوردستانە کە لە تەنگی کانگاوی دێی ئاوبارە لە بەشی **چلچەمە** ی شاری دیواندەرە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان ھەڵکەوتووە. ھێشتا ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی زانستی ئەوتۆ لەسەر چۆنییەتی دروستبوون و مەودای ئەم ئەشکەوتە ئەنجام نەدراوە. بەڵام دانیشتووانی ناوچەکە مەودای ئەم کوولە بە ٤ تا ٧ کیلۆمتر مەزەندە دەکەن.

## بەستەرە دەرەکییەکان
https://web.archive.org/web/20131207090912/http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1

پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
ئەشکەوتی قوڕەقەڵا

250px|وێنۆک|وێنەیێک لە ئەشکەوتی قوڕەقەڵا
**ئەشکەوتی قوڕەقەڵا**، کە گەورەترین ئەشکەوتی ئاویی ئاسیایە و پێشینەی دەگاتە ٦٥ ملیۆن ساڵ، کەوتووەتە دووریی ٨٧ کیلۆمەتر لە باکووری رۆژاوای کرماشان (لەسەر ڕێی کرماشان-پاوە) و ٢٥ کیلۆمەتر دوورە لە شاری پاوەوە و ٢٣ کیلۆمەتر لە شاری جوانڕۆ و ٢٥ کیلۆمەتریش لە شاری ڕوانسەرەوە دوورە، ئەشکەوتی قوڕەقەڵا سەر بە لادێی قوڕەقەڵایە و بەشێکە لە قەزای (شارستانی) ڕوانسەر، ئەم ئەشکەوتە لە *دەرەی مەڕان* واتە دەرەی ئەشکەوتانە جێیەکی زۆر ڕازاوە و پڕ لە دار و درەختە. یەکێکە لە نایابترین ئەشکەوتانی کسڵ(ئاھەک).

ھەتا ئێستا نزیکەی ١٢ کیلۆمەتری ئەم ئەشکەوتە لە لایەن ئەشکەوتوانانەوە دەر کەوتووە و ھێشتا نەگەیشتوونە کۆتایی ئەشکەوتەکە. ئەم ئەشکەوتە خاوەنی چەندین تەلارە لەوانە: تەلاری بووک (عەرووس)، تەلاری زینەخ (بەرزەخ)، کە لە تەلاری بووک نزیکەی ٢٥ دانە لە ستالاکمیت و ستالاکتیتەکان بە شێوەی سەیوانی بەرەوخوار دەبینرێت کە شێوازێکی جوان دەنەخشێت. ھەروەھا ستالاکمیت و ستالاکتیتەکان بە شێوازی بابانوئێل، ئەمیر کەبیر، ماکێتی شاری پاوە، ماسی، بۆرجی پیزا، دڵ، کارگ، سەری شێر، فیل، تاڤ، کیسەڵ، ملی قاز، حەزرەتی مریەم و ھتد دەرھاتوون. تەلاری بووک لە ١٥٠٠ متری دەروازەی ئەشکەوتەکەیە. لە تەلاری بلوور بە بۆنەی لێدانی ئاو و ستالاکمیتەکان دەنگی سازێک وەک چەنگ و کەمانچە دەبیسترێت.

ھەندێک پێیان وایە کە درێژەی ئەم ئەشکەوتە ھەتا خاکی عێراق کێشراوە.

ھەر وەھا ئەم ئەشکەوتە پێشینەیێکی مێژویی زۆری ھەیە، ھەندێک شتی مێژویی لەم ئەشکەوتە دۆزراونەتەوە، لەوانە: کاسەی سەری ئینسان، سککە، ھەندێ شتی سواڵەتی کە بە وێنەی ڕاوی پەلەوەر ڕازاوەتەوە…

تەنیا گیاندرێک کە لەم ئەشکەوتە دەژیت جۆرێکی شەمشەمەکوێرەیە لە دەستە شەمشەمەکوێرەی گوێچکە مشکی.

## دۆزینەوە
ئەشکەوتی قوڕەقەڵا گەورەترین ئەشکەوتی ئاوییە لە ئاسیادا، ئەم ئەشکەوتە، وەکوو یەکێک لە جوانترین و بەنرخترین ئەشکەوتە ئاوییەکانی جیھان بە ٦٥ میلیۆن ساڵ مێژوو و کۆنێتییەوە لە ماوەی ساڵەکانی ١٩٧٦ تا ١٩٧٧ی زایینی لە لایەن گرووپێک لە ئەشکەوتناسان و زیندەوەرناسانی ئینگلیزی و فەڕنسی کە لە ھەوڵی دۆزینەوەی زیندەوەرە گواندارەکان وەک شەمشەمەکوێرەدا بوون، دۆزرایەوە. ئەم زیندەوەرناسانە ٦٢٠ مەتر لە قووڵایی ئەشکەوتەکەیان بڕی و پێوایان و گەیشتنە خاڵ و شوێنێک کە ئاوەکە ھاوئاست و رێکی بنمیچی ئەشکەوتەکە بوو و بە باوەڕی ئەمەی کە ئەم خاڵە، کۆتایی ئەشکەوتەکەیە، گەڕانەوە. بەڵام بە پێی دەربڕینی ھەندێک لە بەرپرسە خۆماڵییەکان، خەڵکی ئاوایی و گوندنشینان ساڵگەلێک لەمەوپێش ئەم ئەشکەوتەیان بینیبووە و دەیان ناسی.

## ئەمانەش ببینە
* لادێی قوڕەقەڵا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەشکەوتەکان
پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
پۆل:ئەشکەوتەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
ئەشکەوتی سەھۆڵان

thumb|وێنەی ئەشکەوتی سەھۆڵان
**ئەشکەوتی سەھۆڵان** یەکێک لە ئەشکەوتە ئاوییە بەناوبانگەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە لە دەڤەری مەھاباد ھەڵکەوتووە.
ئەم ئەشکەوتە لە ٤٣ کیلۆمیتری ڕۆژھەڵاتی شارستانی مەھاباد و لە نێوان ڕێگای مەھاباد و بۆکان ھەڵکەوتووە.

## پێگەی جوگرافیایی
* ڕووبەر: بیست ھەزارمیتری چوارگۆشە
* بڵیندایی لە سەرەوەی زەریا: ١٧٥١ میتر
* نێونجی قووڵایی ئاو: ٢٢ میتر
* زۆرترین قووڵایی: ٥٢ میتر

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
پۆل:ئەشکەوتەکانی ئێران
پۆل:گەشتیاری لە ئێران
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
گاوەکەچ (ڕوونکردنەوە)

*گاوەکەچ سەروو، گوندێکی شارستانی سەقز
* گاوەکەچ خواروو، گوندێکی شارستانی سەقز
تشرینی دووەم

**تشرینی دووەم** (بە عەرەبی: *تشرين الثاني*) ناوی سوریانیی مانگی یازدەھەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣٠ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «نێڤەمبەر » (November ) و بە فەڕانسەیی «نۆڤامبر» (Novembre) دەوترێ. novem لە زمانی لاتینی دا بە مانای «نۆ»یە.

## ھێما
گوڵی نیشانەی مانگی نێڤەمبەر زێڕەمیناە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تشرینی دووەم
پۆل:مانگەکان
کانوونی یەکەم

alt=Miniature depicting the month December, from the Grimani Breviary, illuminated by Gerard Horenbout with Alexander and Simon Bening|چەپ|266x266پیکسڵ
**کانوونی یەکەم** (بە عەرەبی: *كانون الأول*) ناوی سوریانیی مانگی دوازدەھەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «دێسەمبەر» (December ) و بە فەڕەنسی «دێسامبر» (Décembre) دەوترێ. decem لە زمانی لاتینی دا بە مانای «١٠»یە. دێسەمبەر لە ڕۆژژمێری ڕۆمیدا دەھەمین مانگ بووە.

## ھێما
گوڵی نێرگز نیشانەی مانگی دێسەمبەر

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:کانوونی یەکەم
پۆل:مانگەکان
کەیتی ھۆڵمز

وێنۆک|180px|کەیتی ھۆڵمز ساڵی ٢٠٠٩
**کەیتی ھوڵمز** (بە ئینگلیزی: Katie Holmes) ئەکتەرێکی بەناوبانگی ئەمریکییە لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ لە ھەرێمی ئۆھایۆی ئەمریکادا لەدایکبووە، و بچووکترین منداڵی خانەوادەکە.

کەیتی لە ١٨ی نێڤەمبەری ساڵی ٢٠٠٦ی زایینی دا لەگەڵ (تۆم کرووز) ھاوسەرگیرییان کرد و ئێستا خاوەنی منداڵێکن بە ناوی «سووری کرووز».

## لیستی فیلمەکان
* زریانی تەرزە (The Ice Storm)
* ئاکاری پڕکێشە (Disturbing Behavior)
* ڕووباری داوسۆن (Dawson's Creek)
* بڕۆ (Go)
* بووکە شووشەی ئاسمانی (Muppets from Space)
* فێرکردنی خاتوو تینگڵ (Teaching Mrs. Tingle)
* گەنجە بێوێنەکان (Wonder Boys)
* دیاری (The Gift)
* بەجێھێشتن (Abandon)
* کیوسکی تەلەفۆن (Phone Booth)
* لێکۆڵەری دەنگبێژ (The singing Detective)
* پارچەکانی ئاپریل (Pieces of April)
* یەکەم کچ (First Daughter)
* شەمشەمەپیاو دەست پیدەکات (Batman Begins)
* سپاس بۆ دووکەڵەکەت (Thanks for your Smoking)
* پارەی شێتکەر (Mad Money)
* ئێلی ستۆن (Eli Stone)

## سەرچاوەکان
* ویکیپێدیای ئنگلیسی

پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکیەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمریکییەکان لە کایە ڤیدیۆییەکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنە ئەمریکیە دەرھێنەرەکانی فیلم