پان ئەڵمانیزم

**پان ئەڵمانیزم** ( یان **') کە ھەندێکجاریش بە **پان جێرمانیسیزم** ناو دەھێندرێت، [[ئایدیۆلۆجی|بیرۆکەیەکی سیاسی]] [[پان ناسیۆنالیزم|پان ناسیۆنالیستە]]. پان ئەڵمانییەکان لە سەرەتادا ھەوڵیان دەدا ھەموو گەلانی ئەڵمانی زمان یەکبخەن، و لەوانە [[زمانە جێرمەنییەکان|گەلانی نا جێرمانییش]]، لە یەک [[دەوڵەتی نەتەوەیی]] کە بە **ڕیچی ئەڵمانیی گەورە** ناسراوە ().
[[پەڕگە:Karte_der_deutschen_Mundarten_(Brockhaus).jpg|وێنۆک|500x500پیکسڵ| نەخشەی کیشوەری ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ساڵی ١٩٠٨ی کە زاراوەکانی ئەڵمانیای ڕۆژاوایی نیشان دەدات]]
پان ئەڵمانیزم لە سەدەی نۆزدەھەمدا لە کاتی یەکگرتنی ئەڵمانیادا کاریگەرییەکی زۆری ھەبوو لە سیاسەتی ئەڵمانیادا کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی ئاڵمانی|ئیمپراتۆرییەتی ئەڵمانیا]] وەک دەوڵەتێکی نەتەوەیی لە ساڵی ١٨٧١ ڕاگەیەندرا، بەڵام بەبێ [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|ھابسبورگ، نەمسا]] (ئەڵمانیای بچووک)، ئەمە لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم لە [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان]] و ئیمپراتۆرییەتی ئەڵمانیا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە زۆرێک لە بیرمەندانی پان ئەڵمانی، لە ساڵی ١٨٩١ لە کۆمەڵەی پان ئەڵمانیدا یەکیان گرتبوو، ئایدۆلۆژیای سەنتەری ڕەگەزناسی و [[ڕەگەزپەرستی|ڕەگەزپەرستانەیان]] بە ئاشکرا ھەڵگرتبوو، و لە کۆتاییدا سیاسەتی دەرەوەی ''ھێیم ئینس ڕیشیان'' لێ بەرھەم ھات، و [[ئەڵمانیای نازی]] لە سەردەمی [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] لە ساڵی ١٩٣٨ەوە، بووە یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی سەرھەڵدانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ئەنجامی کارەساتی جەنگی جیھانی دووەمدا، پان ئەڵمانیزم زیاتر وەک ئایدۆلۆژیایەکی [[تابۆ]] لە قۆناغی دوای جەنگ لە ھەردوو [[ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات]] و [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]دا سەیر دەکرا. ئەمڕۆ پان ئەڵمانیزم بە شێوەیەکی سەرەکی لە ھەندێک گرووپی ناسیۆنالیستی ئەڵمانیا و نەمسادا سنووردارە یان ھەر قەدەغە کراوە.

== وشەناسی ==
وشەی ''پان'' توخمێکی وشەی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانییە]] بە واتای "ھەموو، زۆرینە، تەواو، یان بارودۆخێک کە ھەموو شتێک لەخۆدەگرێت". وشەی پاشگری "ئەڵمانیزم" یان "ئەڵمانی" لەم چوارچێوەیەدا لە [[زمانی لاتینی|لاتینی]] "Germani" وەرگیراوە، کە لە بنەڕەتدا لەلایەن [[جولیوس سێزار]] بەکارھاتووە و ئاماژەیە بۆ ھۆزەکان یان تاکە ھۆزێک لە باکووری ڕۆژھەڵاتی گال (ناوچەکانی ڕۆژاوای ئەورووپا). لە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاستدا، مانایەکی ھەڵگەڕاوی تری بەدەستھێنا، وەک ئاماژەدان بۆ قسەکەرانی [[زمانە جێرمەنییەکان]] (بە ئەڵمانی و تیتۆینەکانیشەوە) کە زۆربەیان بە زاراوەی باوباپیرانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی مۆدێرن]] قسە دەکەن. بۆ یەکەمجار لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی "پان ئەڵمانی" لە ساڵی ١٨٩٢دا کەوتە بەر زاری خەڵکی.

لە زمانی ئەڵمانیدا، بە وەرگێڕانێکی ئەڵمانی بەندە بە مانای: ''alldeutsch'' یان''gesamtdeutsch'' ''Alldeutsch'' وەک لە بزووتنەوەی شۆڤێنی "''Alldeutsche Bewegung''"دا، ئاماژەیە بۆ بەرنامەیەکی سیاسی، کە ھەموو خەڵکی ئەڵمانی زمان لە یەک وڵاتدا یەکدەخات (تەنانەت بە خەڵکی [[ھۆڵەندا|ھۆڵەند]] زمانیشەوە).

== ڕەچەڵەک (پێش ساڵی ١٨٦٠) ==
[[پەڕگە:Map-GermanConfederation.svg|وێنۆک|360x360پیکسڵ| کۆنفیدراسیۆنی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٨٢٠. خاکەکانی [[شانشینی پرووسیا]] بە ڕەنگی شین و خاکەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا]] بە ڕەنگی زەرد و دەوڵەتە سەربەخۆکانی کۆنفیدڕاڵی ئەڵمانیاش بە ڕەنگی خۆڵەمێشی. سنوورە سوورەکان سنووری کۆنفیدراسیۆنەکە نیشان دەدات.]]
سەرچاوەی پان ئەڵمانیزم لە لەدایکبوونی [[ناسیۆنالیزمی ڕۆمانسی]] لە کاتی [[شەڕەکانی ناپلیۆن|جەنگەکانی ناپلیۆن]] دەستی پێکرد، کە فریدریش لودڤیگ یان و ئێرنست مۆریتز ئارنت لایەنگری سەرەتایی بیرۆکەکە بوون. [[ئەڵمانییەکان]] لە زۆربەی کاتەکاندا لە سەردەمی [[چاکسازیی پرۆتیستانتی|چاکسازییەوە]] گەلێکی پەرش و بڵاو و نایەکگرتوو بوون، بەتایبەت کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] لە دوای کۆتایی ھاتنی [[شەڕی سی ساڵە]] لەت لەت بوو و کەوتە ناو چەند دەوڵەتێکەوە.

== پان ئەڵمانیزم لە نەمسا ==
[[پەڕگە:Rudolf Krziwanek - Georg Ritter von Schönerer, um 1893.jpg|وێنۆک|جۆرج ڕیتەر ڤۆن شۆنرەر کاریگەرترین کەسایەتی پان ئەڵمانیزم بوو لە نەمسا لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا.]]
دوای شۆڕشەکانی ساڵی ١٨٤٨ لە ناوچەکانی ھابسبورگ، کە تێیدا شۆڕشگێڕانی ناسیۆنالیستی لیبڕاڵ بانگەشەیان بۆ چارەسەری کێشەی ئەڵمانیای گەورە دەکرد، شکستی نەمسا لە جەنگی نەمسا و پڕووسیا (١٨٦٦) کاریگەری خستە سەر دوورخستنەوەی نەمسا لە ئەڵمانیا، و بووە ھۆی زیادبوونی ململانێ نەتەوەیییەکان لە پاشایەتی ھابسبورگ، لێرە بزووتنەوەیەکی نیشتمانی ئەڵمانی لە نەمسا فراوان بوو؛ ڕێکخراوەکانی وەک ''کۆمەڵگەی پان ئەڵمانی'' بە سەرۆکایەتی ناسیۆنالیستی توندڕەوی ئەڵمانی و دژە جوولەکە نەمسایییەکان، [[جۆرج ڕیتەر ڤۆن شۆنرەر]]، داوای لکاندنی ھەموو خاکە ئەڵمانییەکانیان دەکرد، کە لەژێر دەسەڵاتی پاشایەتی ھابسبورگدا بوون بە ئیمپراتۆرییەتی ئەڵمانیاوە، و ناسیۆنالیزمی نەمساییان ڕەتکردەوە و دژی ھەر بیر و بۆچوونێکی پان نەمسایی بوون. جووڵانەوەی ڤۆلکیش (''Völkisch'') و [[ڕەگەزپەرستی|ناسیۆنالیزمی]] ڕەگەزپەرستانەی ئەڵمانی شۆنرەر، کاریگەری خستە سەر [[نازیزم|بیرۆکەی نازیزمی]] [[ئەدۆڵف ھیتلەر]].

== پان ئەڵمانیزم لە وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا ==
بیرۆکەی خستنە ناوی ئەسکەندەناڤییە [[زمانە ئەڵمانییە باکوورییەکان|باکوورییەکانی]] زمانی جێرمانی لە دەوڵەتێکی پان ئەڵمانیدا، کە ھەندێکجاریش بە **پان ئەڵمانیزم*' ناودەبرێت، شانبەشانی بیرۆکە سەرەکییەکانی پان ئەڵمانی پەرەی پێدرا. جەیکۆب گریم، پان ئەڵمانیزمی دژە دانیمارکی، ئاماژەی بەوە داوە کە تەواوی نیمچە دوورگەی [[یوتلاند]] پێش ھاتنی دانیمارکییەکان، دانیشتووی ئەڵمانییان ھەبووە و بەم شێوەیە دەتوانرێت لەلایەن ئەڵمانیاوە ئەو خاکانە وەربگیرێنەوە، لەکاتێکدا سەرجەم خاکی [[دانمارک]] پێویستە بخرێتە سەر [[سوێد]]. مەیلی پان ئەڵمانی بە تایبەتی لە نێو بزووتنەوەی سەربەخۆیی نەرویجدا بەربڵاو بوو. لایەنگرانی دیار بریتی بوون لە پیتەر ئەندرێس مۆنچ، کریستۆڤەر بروون، [[کنوت ھەمسون]]، [[ھێنریک ئیبسن]] و بیۆرنستێرن بیۆرنسۆن. بیۆرنسۆن کە تێکستی سروودی نیشتمانی نەرویجی نووسیوە، لە ساڵی ١٩٠١دا ڕای گەیاند:

لە سەدەی بیستەمدا [[پارتی نازی]] ئەڵمانی ھەوڵیدا ڕێچی ئەڵمانی گەورە دروست بکات کە زۆربەی گەلانی جێرمانی ئەورووپا لەژێر سەرکردایەتی ئەڵمانیادا لەخۆبگرێت، لەنێویاندا گەلانی دانیمارکییەکان، ھۆڵەندییەکان، سویدییەکان، نەرویژییەکان و ھەتا دوایی.

دژە ئەڵمانی سکاندیناڤیزم لە ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ لە دانیمارکدا سەریھەڵدا، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ خواستە پان ئەڵمانییەکانی ئەڵمانیای نازی.
[[پەڕگە:NS_administrative_Gliederung_1944.png|ڕاست|وێنۆک| دابەشبوونی کارگێڕی ئەڵمانیای نازی، دوای لکاندنی نەمسا و سودتەنلاند و ناوچەکانی دیکە، بۆ پێکھێنانی ڕیچی ئەڵمانیای گەورە لە ساڵی ١٩٤٤]]
[[پەڕگە:German_Map_Sudeten.PNG|ڕاست|وێنۆک| نەخشەیەک کە پلانەکانی ئەڵمانی نازی پیشان دەدات]]
[[پەڕگە:Greater_Germanic_Reich.png|وێنۆک|300x300پیکسڵ| سنوورە پلان بۆ داڕێژراوەکانی «ڕیچی ئەڵمانیی گەورە» لەسەر بنەمای پێشبینییەکان]]

== ١٩١٨ تا ١٩٤٥ ==
جەنگی جیھانی یەکەم بووە یەکەم ھەوڵ بۆ جێبەجێکردنی ئایدۆلۆژیای پان ئەڵمانی بە کردەوە و بانگەشە، لەلایەن بزووتنەوەی پان ئەڵمانییەکان، ئەمەش بۆ یەکگرتن و سوودی فراوانخوازی ئەڵمانیا بوو.

دوای شکستی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاریگەری گەورەی خستە سەر ئەڵمانی زمانەکان، و لە [[ئەورووپای ناوەند و ڕۆژھەڵات]]دا ئەڵمانییەکان زیاتر سنووردار کران. لە [[پەیمانی ڤێرسای]]دا، ئەڵمانیا قەبارەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە، [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|نەمسا و ھەنگاریا]] بە ھەمان شێوە دابەش بوون، نەمسا وەک وڵاتێکی سەربەخۆ دروست بوو، کە سەر بە [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|ناوچە ئەڵمانی زمانەکانی نەمسا-مەجارستان]] بوو، ناوی «نەمسای ئەڵمانی» ()یەکێتی *لەگەڵ ئەڵمانیا* یان ناوی *«نەمسای ئەڵمانی»'' بەپێی پەیمانەکان قەدەغە کران، و بۆیە دەسەڵاتداران ناچار بوون بیگۆڕن بۆ نەمسا یاخود ئوستریش.

## لە ساڵی ١٩٤٥
شکستی ئەڵمانیا لە جەنگی جیھانیی دووەمدا بووە ھۆی دابەزینی لایەنگرانی پان ئەڵمانیزم، ھەروەک چۆن جەنگی جیھانیی یەکەم بووە ھۆی لەناوچوونی زۆربەی لایەنگرانی پان سلاڤیزم. بەشێکی تەواو لە ئەڵمانیا وێران بوو و وڵاتەکە دابەش بوو، سەرەتا بەسەر ناوچەکانی سۆڤیەت، فەرەنسی، ئەمریکی و بەریتانیا و دواتر بەسەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات. نەمسا لە ئەڵمانیا جیا بووەوە و شوناسی ئەڵمانییەکانیش لە نەمسا لاواز بوو. کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم لە ئەورووپا زیانێکی گەورەی لە خاکی ئەڵمانیا دا لەچاو جەنگی جیھانی یەکەم. بەشێکی زۆری ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا ڕاستەوخۆ لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و پۆڵەندا خرایە سەر ئیدارەی فەرمیی دەوڵەتەکانی خۆیان. قەبارەی شکستی ئەڵمانییەکان بێ وێنە بوو؛ پان ئەڵمانیزم بوو بە تابۆچونکە لەلایەن پارتی نازییەوە بەسترابووەوە بە چەمکە ڕەگەزپەرستەکان؛ بەڵام یەکگرتنەوەی ھەردوو ئەڵمانیاکە لە ساڵی ١٩٩٠ مشتومڕە کۆنەکانی دەربارەی پان ئەڵمانیزم و ڕێچی ئەڵمانی گەورە، زیندوو کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بزاڤە سیاسییەکان
پۆل:CS1: Julian–Gregorian uncertainty
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەڵمانی
پۆل:ئەڵمانیا
پۆل:نازیزم
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:ناسیۆنالیزمەکان