پەنگوینی ئیمپراتۆر

**پەنگوینی ئیمپراتۆر** () (ناوی زانستی: Aptenodytes forsteri) بەرزترین و قورسترین جۆری زیندوو لە پەنگوین کە لە جەمسەری باشوور دەژی. ئەم باڵندەیە لەگەڵ پەنگوینی شا دوو ئەندامی ڕەگەزی پەنگوینی بێ باڵن. نێر و مێی ئەم باڵندەیە شێوەیان یەکە و نێرەکانی کەمێک قورسترن لە مێینەکان. بە تێکڕای کێشی زیاتر لە ٤٠ کیلۆگرام، پەنگوینی ئیمپراتۆر لە قورسترین باڵندەکانی جیھانە. ڕەنگی جەستەیان لە پێشەوەی جەستە و لەسەر سنگیان سپییە، لە پشتەوە و لەسەر کلک و سەریان ڕەشە، لە سەرەوەی سنگ و بنی سەریان زەردی کاڵ دەبێت بۆ زەردێکی تۆختر لە نزیک و دەوروبەری گوێیەکان. ئەم ڕەنگکردنە نەک تەنھا یارمەتیان دەدات خۆیان لە دژی نێچیرەکانی دەریایی وەک نەھەنگ قاتڵ داپۆشن، بەڵکو یارمەتیان دەدات لە وەرزی جووتبووندا ڕەگەزی بەرامبەریان بۆ خۆیان ڕابکێشن. ئەم باڵندانە توانای فڕینیان نییە و باڵەکانیان بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی خۆیان بخزێننە ناو ئاوەکە و بە خێرایی ماسی بگرن. پەڕەکانی ئەم پەنگوینە ڕێگەی پێدەدات لە بارودۆخی جەمسەری زۆر سارددا بژی.

پەنگوینەکانی ئیمپراتۆر ژیانێکی کۆمەڵایەتیان ھەیە و بە کۆمەڵ دەژین و ئەندامێکی زۆریان ھەیە، ئەمەش ئاسایشی جوجکەکانیان زیاد دەکات و یارمەتیان دەدات لە زستانی سەختدا بە شێوازی تایبەتی گرووپی ڕزگاریان بێت. بۆ ئەوەی زاوزێ بکەنەوە و ھاوسەرەکەیان لە نێوان ئەندامانی کۆمەڵەکە بدۆزنەوە، دەنگ بەرھەم دەھێنن و شوێن وەڵامەکەی دەکەون. لە وەرزی ھێلکەداندا، یەکێک لە ھاوسەرەکان ھەمیشە لەگەڵ ئەو جوجکەی تاقانە دەمێنێتەوە کە لەدایک بووە و ژن و مێردەکەی تریش دەچنە دەریا بۆ ئەوەی خۆراکیان پێ بخۆن. زۆرجار لە ماسی و قڕکەرەکانی وەک کریل و نەرمەلۆکە وەکو کالم دەخۆن.

ئەم گیاندارانە توانای سەرسووڕھێنەریان ھەیە بۆ نوقمبوون لە ئاوەکەدا و بۆ ماوەیەکی زۆر تێیدا مانەوە و بە خێرایییەکی زۆر مەلە دەکەن. پەنگوینێکی ئیمپراتۆر دەتوانێت بچێتە قووڵایی ٢٦٥ مەتر و بە کەمکردنەوەی مێتابۆلیزم لەش و ناچالاککردنی ئەرکی ئەندامە ناپێویستەکان، دەتوانێت ماوەی مانەوەی لە ئاودا زیاد بکات و بەرگەی فشاری گەورەی قووڵایییەکان بگرێت. ھەروەھا توانای بەرگەگرتنی ماوەی درێژخایەنی برسێتییان ھەیە، ئەمەش یارمەتی ئەم باڵندانە دەدات لە ژیاندا بمێننەوە لەکاتێکدا چاوەڕێی گەڕانەوەی ھاوسەرەکەیان دەکەن لە خۆراکدان.

لە زستانی جەمسەری باشوور ھێلکە دەکەن و ھەردوو جووتە نێر و مێ یارمەتی یەکتر دەدەن لە ڕاگرتنی ھێلکە و جوجکە. پەنگوینی ئیمپراتۆر لە وەرزیدا تاک ھاوسەرن و زۆربەیان لە ساڵانی دواتردا دەچنە سەر ھاوسەری نوێ. تێکڕای تەمەنی ئەم پەنگوینانە ٢٠ ساڵە؛ ھەرچەندە تێبینییەکان دەریان خستووە کە ڕەنگە ھەندێکیان تا ٥٠ ساڵ بژین. لەم دواییانەدا مانەوەی ئەم ئاژەڵانە لە سروشتدا بەھۆی گەرمبوونی زەویەوە کەوتووەتە مەترسییەوە و مەزەندە دەکرێت تا کۆتایی سەدەی بیست و یەکەم ژمارەیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم ببێتەوە.

## پۆلێنکردن و پەرەسەندن
یەکەم پەنگوینی بەردبوو بە ناوی Palaeeudyptes antarcticus لەلایەن تۆماس ھاکسلی لە ساڵی ١٨٥٩ وەسف کراوە و ناوی لێنراوە. ئەم بەردبووە کە لە نیووزیلاند دۆزرایەوە، تەمەنی بەقەد سەردەمی ئۆلیگۆسین (٣٠–٢٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر) بووە. لەو کاتەوە زیاتر لە ٤٠ بەردبووی جۆرە جیاوازەکانی پەنگوین لە شوێنەکانی وەک ئەنتارکتیکا، ئوسترالیا، باشووری ئەفریقا و ئەمریکای باشوور دۆزراونەتەوە، کە دەری دەخەن کە ھەموو پەنگوینەکانی ئێستا بە پەنگوینی ئیمپراتۆرەوە لە دانیشتووانێکی زۆر زۆرن کە ژیاون لە نزیکەی ١٠–٤٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر، سەریان ھەڵداوە؛ بەڵام بە پێچەوانەی ژمارەی زۆری ئەم بەردبووانە، سەرچاوەی پەرەسەندنی وردی ئەم باڵندانە نازانرێت.

پێدەچێت بنەماڵەی گاوگان لە سەردەمی کریتاسیۆسەوە سەرچاوەی گرتووە، واتە ١٤٠ بۆ ٦٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر. ئەم خێزانە لە ناوچەکانی دەوروبەری ئەنتارکتیکا پەرەی سەندووە. خێزانێکی دیکەی باڵندەی گەورە و بێ فڕین و باڵدار کە شێوەی چەقۆی مەلەیان ھەیە لە باکووری زەریای ھێمن لە ھەمان کاتدا پەرەیان سەند، پەیوەندییان بە پەنگوینەکانەوە نەبوو، و لە سەردەمی مایۆسیندا لەناوچوون جۆرە گەورە و مامناوەند و بچووکەکانی دیکە کە پەیوەندییان بەیەکەوە ھەیە ئەوان بوون نزیکە لە پەنگوینەکانی ئەمڕۆ، و لە سەردەمی مایۆسیندا لەناوچوون بەھۆی پەرەسەندنی خێرای پۆرپۆیز و پەلەوەرە بچووکەکان، دواتر کەمبوونەوەی ماسی و کریل. دەنکی درێژ و تەسکی ئەم پەنگوینانە کە ھاوشێوەی دەنکی پەنگوینە بێ باڵەکانی ئەمڕۆیە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ماسیخۆرن.

ڕەگەزی پەنگوینی بێ باڵ بریتییە لە پەنگوینی ئیمپراتۆر و پەنگوینی شا و بەردبووەکانی کۆتایی سەردەمی پلۆسین، نزیکەی ٣ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر، لە نیووزلەندا دۆزراونەتەوە. ئەم ڕەگەزە لەگەڵ ھەموو ڕەگەزەکانی تری پەنگوین جیابوونەوە لە باپیرەیەکی ھاوبەش کە ھاوکات باپیرەی ئەلباترۆس بوو. توێژینەوەکانی میتۆکۆندریال و دی ئێن ئەی ناوکی ئەگەری ئەوە پیشان دەدەن کە جیابوونەوەی ھێڵە پەرەسەندنەکان نزیکەی ٤٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕوویدابێت.

لە کاتی پەرەسەندنیدا، ئەم ڕەگەزە تووشی کەمبوونەوەی قەبارە بوو، بەجۆرێک زۆربەی ئەو بەردبووانەی کە لە پەنگوینە کۆنەکاندا دۆزراونەتەوە، یان زۆر گەورەترن لە ئەندامانی ئەم ڕەگەزە یان ھەمان قەبارەیان ھەیە. بۆ نموونە دوو جۆری کۆن بە ناوەکانی Anthropornis grandis و Pachydyptes ponderosus کە کێشیان بە ڕێککەوت ٥٤ و ٨١ کیلۆگرام و بەرزییان ١٤٣–١٦٢ سم بوو، ھەردووکیان لە پەنگوینی ئیمپراتۆر گەورەتر بوون.

ناوی Aptenodytes لە ساڵی ١٨٤٤ لەلایەن زانای ئاژەڵناسی ئینگلیزی جۆرج ڕۆبەرت گرایەوە دراوە. ناوی ئەم ئاژەڵە لە تێکەڵەیەک لە وشەی یۆنانی کۆن وەرگیراوە وەک ἀ-πτηνο-δύτης، بە واتای "غەواسێکی بێ باڵ". جۆری A. forsteri بە ناوی سروشتناسێکی ئەڵمانی جۆھان ڕینھۆڵد فۆرستەر ناونراوە کە لە دووەم گەشتی دا لەگەڵ کاپتن جەیمز کوکدا بووە بۆ ئۆقیانووس. ھەروەھا فۆرستەر ناوی پێنج جۆری تری پەنگوینی ناوە.

## وەسفکردنی دەرکەوتن
پەنگوینی ئیمپراتۆر لە ڕووی سێکسییەوە دوولایەنەن و ھەردوو جووتەکە یەکسانن. پەنگوینی گەنجتر دەتوانرێت بە ڕەنگی پەڕەکانیان بناسرێتەوە.

پەنگوینی ئیمپراتۆری گەورەساڵ لە نێوان ١١٠–١٣٠ سم بەرزە. مەودای کێشیان لە نێوان ٢٢٫٧ بۆ ٤٥٫٤ کیلۆگرامە و نێرەکان ھەمیشە قورسترن لە مێینەکان. کێشی ئەم پەنگوینانە بەندە بە وەرزەکانەوە، بەجۆرێک دوای ئەوەی مێینەکان ھێلکە دەکەن، ھەردوو ڕەگەز ڕووبەڕووی دابەزینی کێش دەبنەوە. نێرە پەنگوینی ئیمپراتۆر دەبێت بۆ ماوەی ٢ مانگ لە سەرمای زۆری جەمسەری باشووردا ھێلکەکەی بپارێزێت و لەم ماوەیەشدا ھیچ ناخۆن و نزیکەی ١٢ کیلۆ کێشیان دادەبەزێت. تێکڕای کێشی نێرەکان لە سەرەتای وەرزی زاوزێدا ٣٨٫٢ کیلۆگرامە و کێشی مێینەکان ٢٩٫٥ کیلۆگرامە. دوای وەرزی زاوزێ کێشی ھەردوو ڕەگەز دەگاتە ٢٣ کیلۆ.

گەورەترین باڵندەی غەواس لە جیھاندا، ئەم باڵندەیە نزیکەی ھەمان قەبارەی بچووکترین شیردەرەکانی غەواسە کە شاگی گالاپاگۆسە. لە ڕووی کێشەوە، ئەم باڵندەیە کێشی نزیکەی ٣٨٤ ھێندەی بچووکترین باڵندەی دەریایی غەواسە لە ڕووی قەبارەوە، ئەم ئاژەڵانە پێنجەم قورسترین جۆری باڵندەن لە دوای پەلیکانە قەبارە گەورەکان و لە گەورەترین باڵندەکانی سەر زەوین. پەنگوینی ئیمپراتۆر وەک ھەموو پەنگوینەکان جەستەیەکی کارامەیان ھەیە بۆ مەلەکردن و بالە ڕەق و نەرمەکانیان ھەیە. سەر و ڕوومەت و قوڕگ ڕەشن، بە پێچەوانەی سەرەوەی سنگی زەرد-سپی. باڵ و سکی سپی گەشاوە و بەشی سەرەوەی سنگ و گوێچکە وردە وردە دەگۆڕێت بۆ زەردێکی گەش. بەشی سەرەوەی لەش لە پشتی ملەوە تا پێیەکان بە ڕەنگی خۆڵەمێشی-شین دەبینرێت کە لە کاتی لەدایکبووندا قاوەیی دەبێت. ڕەنگی سپی سکی پەنگوینەکان وا دەکات کە ھێرشبەرە ئەگەرییەکان (وەک نەھەنگی بکوژ و پلنگە دەریایییەکان) جیاوازی بکەن لە نێوان ڕەنگدانەوەی ڕووناکی لەسەر ڕووی ئاوەکە و جەستەی ئاژەڵەکە لە ئاوەکەدا. ھەروەھا ڕەنگی ڕەشی پشتی لە دیمەنی سەرەوە پەنگوینەکە دەشارێتەوە.

چەناگەی سەرەوەی ئەم باڵندانە ٨ سم و ڕەشە و چەناگەی خوارەوە دەتوانێت پەمەیی یان پرتەقاڵی بێت. لە نەوجەوانەکاندا گوێ و چەناگە و قوڕگیان سپییەکی خۆڵەمێشییە. ھەروەھا جوجکەی پەنگوین ڕەنگی خۆڵەمێشی زیوین و پەڕێکی سپی بەرچاو لە دەوری چاو و ڕوومەت و قوڕگیان ھەیە. ھەروەھا سەریان ڕەشە. باڵەکانی پەنگوینی ئیمپراتۆر لە خۆڵەمێشی کاڵەوە دەگۆڕێت بۆ قاوەیی لە مانگی تشرینی دووەمەوە تا شوبات، پێش ئەوەی ساڵانە لە نێوان مانگەکانی یەک و دوودا بگۆڕدرێن. شلبوونەوە لەم پەنگوینانەدا لە نێوان ٣٠–٤٠ ڕۆژدا دەخایەنێت و خێراترە لە باڵندەکانی تر.

یەکەم گرووپی پەنگوینی پێگەیشتوو کە ڕیشاڵییان کردووە لە یەکەم و ١١ی کانوونی دووەمدا بینراوە. گەورەساڵ و نەوجەوان ھەردووکیان لە دووری لە مەڕەکانی زاوزێکردن لەسەر سەھۆڵی ئاوی نەشکاو یان دوورگە بەردینەکان لە کەنارەکانی زەریاکان زاوزێ دەکەن. پەڕە نوێیەکان لەژێر پەڕە کۆنەکانەوە گەشە دەکەن و پەڕە کۆنەکان دەڕوخێن. پەڕەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ڕێگریکردن لە دەرچوونی گەرمی لەش و وەک عەزلییەکی بەھێز بەرپرسن لە ٩٠٪ی پاراستنی گەرمی ئاژەڵەکە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پەنگوینەکان