حەزۆ

**حەزۆ** یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای باتمان ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٦٢٫١١٤ کەس بووە، کە نزیکەی ٢١٫٣٨٠ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## مێژوو
شاری حەزۆ لە ساڵانی ڕابردوودا کەوتووەتە ژێر دەستی عوسمانییەکان. کاتێک کۆماری تورکیا دامەزرا، حەزۆ شارۆچکەیەک بوو لەسەر شاری قوبین. بەڵام دواتر بوو بە شارێکی ھاوشێوەی قوبین. لەو ساڵانەوە تا ساڵانی دوایی، حەزۆ قەزایەکی سەر بە شاری سێرت بوو. بۆ ئەوەی سوپای تورک سەربازەکانی لە ناوچەکەدا زیاد بکات، زۆرێک لە قەزاکانی کردە شار، وەک ئێلح. بەڵام دوای ئەوەی ئێلح (باتمان) بوو بە پارێزگا، قەزای حەزۆ بە پارێزگای باتمانەوە بەستراوەتەوە.

حەزۆ شارێکە لە ناو چیاکاندایە. ھەر بۆیەش بە دانیشتووانەکەی دەوترێت «چیا نشین». ھەرچەندە چیا نشینەکانی حەزۆ ئەوانەن کە لە چیاکانی سەرەوەن، بەڵام بەو کەسانەش کە لەوێ نیشتەجێن دەوترێت «چیا نشین». جگە لەوەش، بە خەڵکی حەزۆ دەوترێت «خەرزانی»، چونکە حەزۆ لە ناو جەرگەی ناوچەی خەرزاندایە، ھەر بۆیە بە ناوچەکەش دەوترێت «خەرزان» و لە ناو چیاکاندایە.

بنەماڵە ئەریستۆکراتەکانی جوگرافیای کۆنی خەرزان لێرەش ھەن، یەکێک لەوانەی کە زۆر بەناوبانگن وەک: خالید ئەفەندی (خالید ئەفەندیی خەرزانی) کە لەلایەن کۆماری عوسمانییەوە پاشناوی پێدرابوو، بەڵام لە ڕاستیدا خالید ئەفەندیی خەرزانی یان کوڕە بەناوبانگەکەی، کە پێی دەوترێت: عەبدولڕەحمان ئەفەندی، بە نووسینی دروست «ئەڤدیرەحمان ئەفەندیی خەرزانی» وەک سەرکردە و سەرۆک و ئەریستۆکراتی حەزۆ و دەوروبەری خەرزان بووە، ھەروەھا کەسێکی پێشکەوتنخوازی ئەم ناوچەیە بوو کە لەسەر دۆزی کورد ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو، سەرکردەیەکی بنەماڵەکە بوو و بە ناوی «ماڵی عیسا» دەناسرێت. ئەو خۆی دژی ھۆزایەتی بوو. عەبدولڕەحمان ئەفەندی خۆی لەلایەن سوپای تورکی ئەو سەردەمەوە دەستگیرکرا و خرایە زیندانەوە. بە تۆمەتی نیشتیمانپەروەری و دۆزی کورد تۆمەتبار دەکرا؛ بەڵام عەبدولڕەحمان ئەفەندی وەک دۆستێکی مەلا عەبدوڵای تیمۆقی زۆر بە باشی دەناسرایەوە. مەلا عەبدوڵای تیمۆقی زۆر جار دەھاتە لای عەڤدیرەحمان ئەفەندیی خەرزانی و گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی بیروڕایان دەکرد، مەلا عەبدوڵا ھەمیشە پشتیوانی لە دید و بۆچوونەکانی عەڤدیرەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندی دەکرد و ڕێزی لێ دەگرت، زۆر جاریش پێکەوە لەسەر دۆخی کورد دادەنیشتن و باس و خواسی جۆراوجۆریان دەکرد. عەڤدیرەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندی، وەک ئەریستۆکراتێک، وەک کەسێکی پێشکەوتنخواز، زانا و ئازا، سەرکردە و سەرۆکی زۆرێک لە ماڵەکانی بنەماڵەی عیسا بوو، کوردێکی نیشتیمانپەروەر و دانا بوو کە لە ھەموو بوارێکدا بەرگری لە دۆزی کورد دەکرد. یەکێک لە کوڕە بەناوبانگەکانی خالید ئەفەندیی خەرزانی لە بنەماڵەی عیسا، وەک عەبدولڕەحمان ئەفەندی خەرزانی ئایدین، شوێنی ناوبانگی باوکی گرتەوە و (ماڵی عیسا لەم لایەنەوە زۆر گرینگ بووە) وەک پێشکەوتنخوازی دەسەڵات و ئەریستۆکراتی ھەمان ناوچە بوون و کاریگەر بوون. کاریگەرییەکانی عەبدولڕەحمان ئەفەندی ئایدین (خەرزانی) کوڕی خالید ئەفەندی وەک بنەماڵەیەکی ڕەسەن و خاوەن دەسەڵات دەبینرێن کە بە ناوی «مەلایەکانی عیسا» دەناسرێن، لقێکی گەورەیان لە بدلیسە. ھەروەھا بنەماڵەی باڵووتاش یان مەعروف (ماڵی شێخوباڵی) پێشکەوتنخوازیش لێرە زۆرن. بەپێی تێبینییەکانی من، لە وڵاتانی دەرەوەش چەندین بنەماڵەی خەرزانی ھەن و بڵاو بوونەتەوە. ھەموویان لە ناوچەکانی حەزۆوە دوور خراونەتەوە. ھەروەھا بنەماڵە خەرزانییەکان لە دەرەوەی کوردستان زۆرن. بەپێی ئەو لێکۆڵینەوانەی لەبەردەستماندایە، بە «ماڵی خەرزانییەکان» (ئایدین) ئەژمار دەکرێن. کەسایەتی ناودار وەک عەبدولڕەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندی (ئایدین)ی خەرزانی لە ماڵی عیسا ناسراوە. لایەکی تریان لە بەدلیس بە ناوی بنەماڵەیەکی جیاواز دەناسرێن، بەڵام ھەموویان لە یەک ڕەگ و ڕیشەن.

گەشتێک و تێگەیشتنێک لە دەوروبەر و بنەماڵەکانی ناوچەکە و کەسانی بەتەمەن و پیرەکان تۆمارکراوە. بۆچوونەکان زۆرن و لەم بارەیەوە گەیشتوونەتە ڕووبەڕووبوونەوە. دەستەی ماڵی عیسا و ئەریستۆکراتی بنەماڵەی عەڤدیرەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندیی خەرزانی، لە ناوچەی خەرزان، بەتایبەت لە ناوەندی حەزۆ وەک پایتەخت، قوبین (سائسۆن)، بدلیس و لە دەوروبەری ناوچەی خەرزان، بنەماڵەیەک بوون بە چەندین لق و ناوی جیاوازەوە بەم بنەماڵەیەوە بەسترابوونەوە. بەتایبەتی ناوچەکە خۆی ناوەندی حەزۆ بوو. عەبدولڕەحمان ئەفەندیی خەرزانی، یان عەڤدیرەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندی، کاریگەرییەکی زۆری نیشتیمانپەروەریی کوردی لە ناوچەکەدا ھەبوو، لەو کاتەدا پێگەی خۆی بەھێز کردبوو. زۆر کۆبوونەوەی لەگەڵ مەلا عەبدوڵای تیمۆقی لەسەر داھاتووی کوردستان و ناوچەی خەرزان دەکرد، لەگەڵ مەلا سەبری و ھتد زۆر جار لەسەر دۆخی باشووری کوردستان گفتوگۆیان دەکرد، ھەروەھا باس لە ھاتوچۆی مەلا مستەفای بارزانی دەکرا. لەسەر بژێوی ناوچەکە، ئاژەڵداری، کشتوکاڵ و ھەروەھا لەسەر میکانیزمی شارەکەش زۆر جار گفتوگۆ دەکرا. عەڤدیرەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندی بەرژەوەندییەکانی حەزۆ، خەڵکی حەزۆ و بەتایبەت بەرژەوەندییەکانی کورد و کوردستانی لە سەرووی ھەموو شتێکەوە دادەنا. عەبدولڕەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندی، خۆی لەلایەن دەوڵەتی تورکەوە دەستگیرکرا و لە زیندان ھێڵدرایەوە، لەو ماوەیەدا عەڤدیرەحمان ئەفەندیی خالید ئەفەندی ھیچ کات سەر بۆ دەوڵەتی تورک دانەنەواند. ھەمیشە بەرگری لە گەلی کورد و بەتایبەت بەرژەوەندیی حەزۆ دەکرد. ئەو خۆی زانا و ئازا بوو، زۆر شارەزا و کاریگەر بوو. بەداخەوە، لە کۆتایییەکانی سەدەی ڕابردوودا و لە تەمەنێکی درێژدا کۆچی دوایی کرد.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای باتمان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای باتمان