ئەلێکساندرا ئیلباکیان

**ئەلێکساندرا ئیلباکیان** (لە دایکبووی ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٨٨) ژنە پرۆگرامسازی کازاخییە، هەروەها ئەو دامەزرێنەری وێبسایتی سای-هەبە، لە ڕێی ئەم وێبسایتەوە بەکارهێنەر دەتوانێت دەستی بگات بە توێژینەوە زانستییەکان بەبێ ئەوەی پارە بدات و ڕەچاوی مافی لەبەرگرتنەوە بکات. بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨، ئەوا ماڵپەڕی سای-هەب بەنزیکیی زۆرینەی توێژینەوە جیهانییەکانی لە خۆ گرتووە.

ئەلێکساندرا بە "شاژنی چەتەی زانست" ناو دەهێندرێت. لە ساڵی ٢٠١٦، گۆڤاری زانستیی ناچرال ناوی ئەوی وەک یەکێک لە بایەخدارترین کەسایەتییەکانی ناو زانست هێنا.

لەوەتەی ساڵی ٢٠١١، ئەو لە ڕووسیا دەژی.

## ژیان
ئیلباکیان لە ساڵی ١٩٨٨ لە شاری ئەلماتی، کازاخستان (ئەوکاتە سەر بە یەکێتیی سۆڤیەت بوو و بە ئەلما-ئەتا دەناسرا) لە دایکبووە. ئەو کە لە بنەماڵەیەکی فرەنەتەوەیی لەدایکبووە، بەجۆرێک تێکەڵەیەکە لە ئەرمەنی، سلاڤی و ئاسیایی. ئەلێکساندرا تەنیا لەلای دایکییەوە بەخێوکراوە کە وەک خۆی ئەویش پڕۆگرامسازێکی کۆمپیوتەر بوو.

ئەلێکساندرا ئیلباکیان هەر لە منداڵییەوە تێکەڵبووە لەگەڵ کۆمپیوتەر و ئایتی، ئەوکاتەی تەمەنی دوانزدە ساڵان بووە سەرەتا بە دەستکاریکردنی کۆدی ئەیچ تی ئێم ئێڵ دەستی پێ کردووە، دواتریش ڕووی لە فێربووی پی ئێچ پی، پڕۆگرامسازیی ئەسێمبلی و بەکارهێنانی نەرمەکاڵای دێلفی کردووە. دوای ئەوەش دەستی کردووە بە هاککردن، سەرەتا لە هاککردنی ئەندامانی ماڵەوە پاشان هاککردنی هاوبەشەکانی ئەو تۆڕەی کە ئینتەرنێتی لێی وەردەگرت ئەمەشی بۆ ئەوە کرد کە ئەو کۆمپانیایە کارێکی پێبدەن، بەڵام لەبڕی ئەوەی ئەوان هێڵەکەیان لەسەر بڕی. دواتر دەستیکرد بە هاککردنی دەزگاکانی وەشان و بڵاوکردنەوە، لەبەر ئەوەی نەیدەتوانی بڕی پارەی پێویست بەدەست بهێنێت ئەوا وێب سایتی دەزگای (MIT Press) هاککرد لەڕێی نووسینی پڕۆگرامێکەوە کە لەم ڕێگەیەوە توانی بەبێ ئەوەی پارە بدات ئەوا بەرهەمەکانیان دابەزێنێت.

لە ساڵی ٢٠٠٩، توانی بڕواننامەی بەکالۆریۆس بەدەست بخات لەڕێی زانکۆی تەکنیکی نەتەوەیی کازاخستان، ئەلێکساندرا پسپۆڕی لە ئاسایشی زانیاری بەدەستهێنا. دواتریش هەلی وەرگرتنی خوولی هاوینە (ئینێرنشیپ)ی لە زانکۆکانی ئەمریکا وەرگرت.

لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٢-٢٠١٤، لە مۆسکۆ دەستیکرد بە خوێندنی ماستەر لە بواری ئابووری، بەڵام دواتر وازی لێ هێنا. دواتر لە ساڵی ٢٠١٩، خوێندنی ماستەری لە زانکۆی ستەیت سەنت پیتەرزبورگ لە ڕووسیا تەواوکرد. ئەو ئێستا لە مۆسکۆ دەژی، خەریکی خوێندنی فەلسەفەیە لە ئەکادیمیای ڕووسیا بۆ زانست. 

## پڕۆژەی سای-هەب
وێنۆک|ئەلێکساندرا لە کۆنفرانسێکی زانکۆی هارڤارد، ساڵی ٢٠١٠.
کاتێک ئەلێکساندرا هێشتا لە کازاخستان بوو، هەڵسا بە درووستکردنی وێبسایتی سای-هەب. سای-هەب پڕۆژەیەکە کە زۆربەی توێژینەوە زانستییەکان کە بە پارەن ئەوا بە خۆڕایی بەردەستی دەخات. ئەلێکساندرا ئاماژەی بەوەداوە کە سەرەتا لە پلانی ئەودا نەبووە کە سکریپتەکەی بۆ ئەوەبێت کە توێژینەوەکان بۆ گشت جیهان بەخۆڕایی بکات، بەڵکوو پلانی ئەو ئەوە بووە کە خەڵکی خێراتر دەستیان بگات بە توێژینەوەکان.

لە ساڵی ٢٠١٥، دەزگای ئێلزڤییر سکاڵای لەدژی ئەلێکساندرا لە ئەمریکا بەرزکردەوە. لە پەیامی خۆیدا بۆ دادگا، ئەلێکساندرا نووسی کە ئەوەی هانی دا بۆ ئەنجامدانی ئەو پڕۆژەیە ئەوەیە کە ئەو نەیدەتوانی پارە بدات بە هەریەکێک لەو سەدان توێژینەوانەی کە ئەو دەیویست بۆ ئەنجامدانی توێژینەوەکەی خۆی، هەر بۆیە ئەو لە ڕێی هاککردنەوە توێژینەوەکانی دزیوە. دواتر لە پەیامێکی دیکەیدا لە وێب سایتەکەیدا، ئەلێکساندرا پاڵپشتی لە دۆزەکەی خۆی کرد و ئاماژەی بەوە دا کە دەزگای ئێلزڤییر پارە بە توێژەرەوەکان نادات، هەروەها توێژینەوەکان دەبێت بە خۆڕایی بڵاوبکرێنەوە نەوەک بە پارە بفرۆشرێن.

دواتر دەزگاکە سکاڵاکەی بردەوە، بڕیاری سزادانی ئەلێکساندرا درا بە ١٥ ملیۆن دۆلار لەبەرامبەر زیانەکانی دەزگای ئێلزڤییر. هەربۆیە بۆ ماوەیەک ناوبراو خۆ حەشاردا لە ترسی ڕادەستکردنەوەی. ئەمەش بەتایبەت بەوەی کە ماڵپەڕەکەی سکاڵای دەزگای دیکەشی لەسەر بوو.

## تێڕوانین
بە تێڕوانینی ئەلێکساندرا ئەوا زانست دەبێت بکرێتە خۆڕایی. هەر بۆیە ئەو خۆی بەیەکێک لە پاڵپشتییەکانی ئۆپن ئەکسێس دەبینێت. ئەو خۆی بە چەتەیەکی بڕوادار دەبینێت، چونکە لەو بڕوایە دایە کە یاساکانی مافی لەبەرگرتنەوە وایان کردووە لە سەر ئینتەرنێت نەتواندرێت زانیاری پێویست بە خۆڕایی بڵاوبکرێتەوە. ئەو داوای لە لایەنگرانیشی کردووە کە بێنە پاڵ حیزبی چەتە بۆ جەنگان لە دژی مافی لەبەرگرتنەوە.

ئەلێکساندرا ئەوەشی درکاندووە کە ئەو لە ژێر هزر و بیرۆکەی کۆمۆنیزم ئەو ماڵپەڕەی دامەزراندووە، ئەمەش بەوەی کە دەبێت خاوەندارییەتی هاوبەش زانست و زانیاریش بگرێتەوە. لە ساڵی ٢٠١٦، لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ڤۆکس وتی «من حەزم بە بیرۆکەی کۆمۆنیزمە، بیرۆکەی ئەوەی کە زانیاری دەبێت هاوبەشی پێبکرێت زۆر گونجاوترە لەوەی کە بکرێتە موڵکداری.» بە قسەی ئەو، ئەوا سای-هەب شەڕی کۆمۆنیزم دەکات لەبەرامبەر ئەو سیستمەی ئێستا هەیە، ئەمەش بۆ ئەوەی زانست بگاتە هەمووان.

ئەلێکساندرا پێی وایە کە ئەو سیستمەی ئێستا هەیە دژی بنەمای بەندی ٢٧ی بانگنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە دەڵێت «هەمووان مافیان هەیە ئازادانە... زانست و سوودەکانی بڵاوبکەنەوە».

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢١