open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پاێلا (خواردن)

وێنۆک|خواردنی برنج (پێلا)لە کۆمەڵگەی ڤالێنسیا لە ئیسپانیا
وێنۆک|ئەو جۆرە برنجەی بەکار دەهێنرێ بۆ خواردنەکە لە وڵاتە ئیسلامیەکان.
**پاێلا:** خواردنێکی برنجە کە لە بنەڕەتدا لە کۆمەڵگەی ڤالێنسیایە. پاێلا وەک یەکێک لە هێماکانی ناسینەوەی کۆمەڵگاکە سەیر دەکرێت. یەکێکە لە خواردنە ناسراوەکانی خواردنی ئیسپانیا. سەرەرای ئەوەی لە لیستی بەناوبانگترین جۆرەکانی خواردنە لە جیهاندا.ئەم خواردنە ناوەکەی لە تاوە تەقلیدییە فراوان و قووڵەکەوە وەرگرتووە کە بۆ کوڵاندنی خواردنەکە لەسەر ئاگرێکی کراوە بەکاردێت، paella وشەی تاوەیە بە زمانی ڤالێنسیا/کەتەلۆنی. وەک خواردنێک، ڕەنگە ڕەگ و ڕیشەی کۆن و کۆنی هەبێت، بەڵام لە فۆڕمی مۆدێرنەکەیدا دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەم، لە ناوچە گوندنشینەکانی دەوروبەری تاڤگەی ئەلبوفێرا کە تەنیشت شاری ڤالێنسیایە، لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستی ئیسپانیا.پاێلا ڤالێنسیانا پاێلایەکی نەریتی ناوچەی ڤالێنسیایە، پێدەچێت ڕێچکەی ڕەسەن بێت، و پێکهاتووە لە برنجی دانەوێڵەیی دەوری، باجۆکێتا و تاڤێلا (جۆرەکانی فاسۆلیا سەوز)، دوپشک، مریشک، هەندێکجار کۆتر و گارۆفۆ (جۆرێک لە لیما یان فاسۆلیا کەرە)، لەناو زەیتی زەیتون و شۆربای مریشکدا دەکوڵێنرێت. هەندێک جار خواردنەکە بە لقەکانی ڕۆزماری تەواو بەهارات دەکرێت. بە شێوەیەکی نەریتی ڕەنگی زەرد لە زەعفەرانەوە هاتووە، بەڵام زەردەچەوە و کالێندولا دەتوانرێت وەک جێگرەوە بەکاربهێنرێت. ڕەنگە دڵ و لقەکانی ئارتیشۆک وەک پێکهاتەی وەرزی بەکاربهێنرێت. زۆربەی چێشتلێنەرانی پاێلا برنجی بۆمبا بەکاردەهێنن، بەڵام خەڵکی ڤالێنسیا مەیلیان هەیە جۆرێک لە جۆرەکان بەکاربهێنن کە بە سێنیا ناسراوە.پاێلا دی ماریسکۆ (پایلا خواردنە دەریاییەکان) گۆشت بە خواردنە دەریاییەکان دەگۆڕێت و فاسۆلیا و سەوزە سەوزەکان لادەبات، لە کاتێکدا پاێلا میکستا (پایلا تێکەڵاو) گۆشتی ئاژەڵ و خواردنە دەریاییەکان و سەوزە و هەندێکجاریش فاسۆلیا تێکەڵ دەکات، لەگەڵ برنجی تەقلیدی.جۆرە ناوخۆییە بەناوبانگەکانی تری پاێلا لە سەرانسەری ناوچەی دەریای ناوەڕاست و باقی ئیسپانیا و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەکوڵێنرێن.

## سەرچاوەکان
دیلن سپرۆوز

**دیلان تۆماس سپرۆوز** (بە ئینگلیزیDylan Thomas Sprouse)، ئەکتەرێکی ئەمریکییە، لە ٤ی ئابی ١٩٩٢ لەدایک بووە. ئەو بە ڕۆڵی زاک مارتن لە زنجیرەی ژیانی سویتی زاک و کۆدی کەناڵی دیزنی و فیلمی The Suite Life on Deck ناسراوە کە شانبەشانی برا دووانەکەی کۆلی سپرۆز ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕاوە. خاوەنی کۆمپانیای All-Wise Meadery ە لە شاری بروکلینی ویلایەتی نیویۆرک.

## سەرەتای ژیان
سپرۆز لە ٤ی ئابی ١٩٩٢ لە شاری ئارێزۆ لە ئیتاڵیا لەدایکبووە، لە دایک و باوکی ئەمریکی بە ناوەکانی ماتیۆ سپرۆز و میلانیا ڕایت. دیلان ١٥ خولەک پێش کۆل سپرۆزی برا دووانەکەی لەدایک بووە و بە ناوی شاعیر و نووسەری وێڵزی دیلان تۆماسەوە ناونراوە. کاتێک دووانەکان تەمەنیان چوار مانگ بوو، ڕوویان لە شاری لۆنگ بیچ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کرد کە زێدی دایک و باوکیان بوو.

## پیشە
سپرۆز لە ساڵی ١٩٩٣ لە تەلەفزیۆن دەستی بە کاری هونەری کردووە، شانبەشانی برا دووانەکەی کۆل سپرۆز، ڕۆڵی پاتریک کێلی لە فیلمی گرەیس ئەندەر فایەردا هاوبەش کردووە تا ساڵی ١٩٩٨، بۆ چەند ساڵی دواتر بەردەوام بوو لە دەرکەوتنی لە چەندین فیلم و زنجیرە تەلەفزیۆنی لەگەڵ براکەی. سپرۆز لە ساڵانی ٢٠٠٥ تا ٢٠٠٨ شانبەشانی براکەی ڕۆڵی سەرەکی لە زنجیرەی کەناڵی دیزنی The Suite Life of Zack & Cody بینیوە.لە ساڵی ٢٠١٧ ڕۆڵی سەرەکی لوکاس وارد بۆ فیلمی تریلەری Dismissed ڕۆڵی سەرەکی گێڕا. لە هەمان ساڵدا لە کورتە فیلمێکدا بە ناوی کارتێ بلانچ بەشداری کرد و لە فیلمی کۆمیدی Banana Split وەک نیک ڕۆڵی بینی. لە ساڵی ٢٠١٨دا سپرۆز لە شاری ویلیامزبێرگ لە بروکلینی ویلایەتی بروکلینی ویلایەتی ئۆڵ وایز میدەری کردەوە، ناوەکەی ئاماژەیە بۆ ئایینی کافرەکانی.لە ساڵی ٢٠١٩ پەیوەندی بە کورتە فیلمی دادیەوە کردووە وەک پاوڵ.لە ساڵی ٢٠٢٠، سپرۆز ڕۆڵی ترێڤەری لە فیلمی After We Collided کە درێژەی فیلمی After 2019 بوو، ڕۆڵی ترێڤەری بینی. لە مانگی ئایاری ٢٠٢٠ ڕاگەیەندرا کە کۆمپانیای هێڤی میتال و ستۆدیۆکانی دیگا یەکەم ژمارەی کتێبی کۆمیکی سپرۆز بەناوی Sun Eater بڵاودەکەنەوە.لە ساڵی ٢٠٢١ لە فیلمی تایگەر تایگەر ڕۆڵی لۆک هارت و لە فیلمی چینی نەفرەتی توراندۆت ڕۆڵی کالاف ڕۆڵی بینیوە.

## ژیانی تایبەت
دوای کۆتایی هاتنی فیلمی The Suite Life on Deck لە ساڵی ٢٠١١، سپرۆز لە قوتابخانەی گالاتینی زانکۆی نیویۆرک بۆ خوێندنی تاکەکەسی خوێندوویەتی و بڕوانامەی چوار ساڵەی لە دیزاینی یارییە ڤیدیۆییەکان بەدەستهێناوە. لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە خۆی وەک کافر ناساندووە.لە ساڵی ٢٠١٨ەوە سپرۆز پەیوەندی لەگەڵ مۆدێل باربارا پاڵڤین هەیە. زیاتر لە دوو ساڵ لە شاری برۆکلن نیشتەجێ بوون، پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢١ بچنە لۆس ئەنجلۆس، لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ڕایانگەیاند کە لە مانگی ئەیلولی ٢٠٢٢ەوە دەستگیرانداریان کردووە، لە ١٥ی تەمموزی ٢٠٢٣ هاوسەرگیریان کردووە.سپرۆز هاوبەشی دامەزرێنەر و باڵیۆزی براندەکانی کۆمپانیای Thor's Skyr ە کە بەرهەمێکی شیرەمەنی کشتوکاڵی و پرۆتینی بەرزی دروستکراوی ئەمریکایە.

## فیلمۆگرافی
جگە لە فیلمی Piggy Banks و Snow Buddies، هەموو دەرکەوتنەکانی پێش ساڵی ٢٠١٧ یان ڕۆڵی هاوبەش بوون لەگەڵ کۆل سپرۆز- واتە کە تێیدا ئەو دووانە یەک کارەکتەری تاکیان وێنا کردووە- یان پڕۆژەیەک کە هەردووکیان کاریان لەسەر کردووە بەڵام کارەکتەری جیاوازیان وێنا کردووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
ئالان تودیک

**ئالان ڕەی تودیک** (؛ لەدایکبووی ١٦ی ئازاری ١٩٧١) ئەکتەری ئەمریکییە. کارە سینەماییەکانی بریتین لە ڕۆڵەکانی لە فیلمەکانی *٢٨ ڕۆژ* (٢٠٠٠)، *چیرۆکی شوڕشگێڕێک* (٢٠٠١)، *دۆجبۆڵ: چیرۆکێکی ڕاستەقینەی ژێردەستە* (٢٠٠٤).

## سەرەتای ژیانی
تودیک لە شاری ئێل پاسۆی ویلایەتی تەکساس لەدایکبووە، کوڕی بێتی لۆیس و تیمۆسی نیکۆڵاس تودیکە. بە ڕەچەڵەک پۆڵەندییە. تودیک لە شاری پلانۆ لە ویلایەتی تەکساس گەورە بووە کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی شاری دالاس، و لەوێ لە قوتابخانەی ئامادەیی پلانۆ خوێندوویەتی.

## ژیانی تایبەتی
تودیک و کۆریۆگرافەر کریسا بارتۆن لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ دەستگیراندار بوون، لە ٢٤ی ئەیلولی ٢٠١٦ ھاوسەرگیریان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:خۆدزینەوە لە گیانلەبەران
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی
پۆل:خەڵکی دیزنی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن
کارۆلینا گایتان

**کارۆلینا گایتان** (؛ لەدایکبووی ٤ی نیسانی ١٩٨٤) ئەکتەر و گۆرانیبێژی کۆڵۆمبییە. لە پەیمانگای شانۆ و فیلمی لی ستراسبێرگ لە نیویۆرک خوێندوویەتی و دوو خەڵاتی پریمیۆس تو مۆندۆی لە کۆمپانیای تێلێمۆندۆ وەرگرتووە.

لە زۆر زنجیرەدا ڕۆڵی سەرەکی بینیوە و ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمەکانی بە ڕۆڵ سێلیا *لە فیلمی سین سێنۆس سی ھای پارایسۆ*، و *نارکۆس،* و چەندین زنجیرەی دیکەدا بینیوە. ھەروەھا لە شانۆی نیشتمانی کۆڵۆمبیا کاری لەسەر چەندین فیلمی میوزیکی کردووە. وەک گۆرانیبێژێک دەنگی خۆی بۆ زۆرێک لە گۆرانییە تەلەفزیۆنییەکان و ئەلبوومەکەی لەلایەن ئەوەوە ئاوازی بۆ دانراوە.

بەشداری لە تەوەری بانگەشەی نایابترین شێرە بەفرینە کردووە بە ناوی "ئەوە منم" و دەنگی پیپا مادریگالی بینیوە لە فیلمی ئەنیمەیشنی دیزنی *[[جادوو (فیلم)|جادوو]]* لە ساڵی ٢٠٢١.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
دامەزراوەی شەھیدان

**دامەزراوەی شەھیدان** یان **دەزگای شەھیدان** دامەزراوەیەکی حکوومییە و سەر بە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراقە، لە ساڵی ٢٠٠٥ دامەزراوە، ئەرکەکەی بریتییە لە چارەسەرکردنی دۆخی گشتی کەسوکاری شەھیدان و بریندارەکان و قەرەبووکردنەوەیان لەڕووی دارایی و ئەخلاقییەوە بەڕێژەی بڕی قوربانیدانیان. لە ئێستادا عەبدولئیلا ئەلنائیلی سەرۆکایەتی دەکات.
## سەرچاوەکان

پۆل:حکومەتی عێراق
پۆل:سیاسەتی عێراق
دایان گێرێرۆ

**دایان گێرێرۆ** (؛ لەدایکبووی ٢١ی تەمموزی ١٩٨٦) ئەکتەری ئەمریکی-کۆلۆمبییە.

## سەرەتای ژیانی
گێرێرۆ لە شاری پاسایک لە ویلایەتی نیوجرسی لەدایکبووە، لە دایک و باوکی کۆڵۆمبیا و لە شاری بۆستن لە ویلایەتی ماساشوستس گەورە بووە. لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا لە ئەمریکادا مانەوەی ھەڵبژارد کاتێک دایک و باوکی و برا گەورەکەی دیپۆرت کرانەوە بۆ کۆڵۆمبیا دوای ئەوەی سەرکەوتوو نەبوون لە ڕەگەزنامەی یاسایی. لەو کاتەوە گێرێرۆ بووەتە داکۆکیکارێکی بەھێز بۆ چاکسازی کۆچبەری.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان
ڕینزی فێلیز

**ڕینزی فێلیز** (؛ لەدایکبووی ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧) ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە، کە بە ڕۆڵی ئەلێکس وایڵدەر لە زنجیرە ڕەسەنەکانی ھولو/مارڤڵ و دەنگی کامیلۆ مادریگاڵ لە فیلمی دیزنی جادوو دیزنی ناسراوە.

## ژیان و پیشەی
لە ساڵی ٢٠١٧دا، فێلیز ڕۆڵی ئەلێکس وایڵدەری لە فیلمی مارڤڵ *ڕەنەوەی* بەرجەستە کرد.

لە ساڵی ٢٠١٨دا فیلیز لەگەڵ ئەکتەری بەناوبانگی ئەمریکی ئیزابێلا گۆمێز کاریان بەیەکەوە کردووە.

لە ساڵی ٢٠٢١دا، فێلیز لە فیلمی دیزنیدا جادوو، کارەکتەری بە دەنگی کامیلۆ مادریگاڵ بەژداری کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پیێرینۆ پراتی

**پیێرینۆ پراتی** ( ; ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ – ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠) یاریزانێکی تۆپی پێی ئیتاڵییە و بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ھێرشبەر یاری کردووە. سەرەتای یاریکردنی لەگەڵ یانەی سالێرنیتانا دەستیپێکرد، دواتر بۆ چەندین یانەی دیکەی ئیتاڵیا یاریکرد، لەنێویاندا لەگەڵ یانەی میلان، کە چەندین نازناوی لەگەڵدا بەدەستھێنا. دوا کەسە کە ھاتریکی لە یاری کۆتایی جامی ئەورووپا تۆمارکردووە ئەویش لە ساڵی ١٩٦٩ بەرامبەر یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پراتی لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ١٩٧٤ لە ١٤ بۆنەدا نوێنەرایەتی ئیتاڵیا دەکات و حەوت گۆڵی تۆمارکردووە؛ ئەندامی ئەو تیپانە بوو کە جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦یان لەسەر خاکی خۆیان بەدەستھێنا، و لە ساڵی ١٩٧٠ لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئیتالیا گەیشتنە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠.بە بەڕازیل دۆڕا.پراتی لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی ماوەیەک نەخۆش بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٦٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
ئوریک برادنستۆپ

**ئوریک برادنستۆپ** (؛ لەدایکبووی ١٣ی تەمموزی ١٩٩٥)، گۆرانیبێژ و ئەکتەری میوزیکی و دۆبلەر و پێشکەشکاری تەلەفزیۆنی نەرویجییە.

## ژیانی تایبەتی
براندستۆرپ لە نیسانی ٢٠٢٠ەوە پەیوەندی لەگەڵ ئۆسکار نۆردبێرگ ھەیە، براندستێرپ گۆرانی "خۆشمدەوێت بۆ ئەوەی خۆشتبویم"ی نوسی وەک ڕاگەیاندنی خۆشەویستییەکەی بۆ نۆردبێرگ.

ئەو دوو ھاوسەرە لە مانگی ئایاری ٢٠٢٢ بوون بە دەزگیراندار.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
ئەنیمەیشن ساز

**ئەنیمەیشن ساز** ھونەرمەندێکە کە چەندین وێنە دروست دەکات، کە بە پێکھێنەرەکان (Frames) ناسراوە، و دیمەنێکی جووڵە بەخش پێک دەھێنێت کە پێی دەوترێت ئەنیمەیشن. ئەنیمەیشن سازەکان دەتوانن لە چەندین بواردا کار بکەن لەوانە فیلم و تەلەڤیزیۆن و یارییە ڤیدیۆیییەکان. ئەنیمەیشن پەیوەندییەکی نزیکی بە فیلمسازییەوە ھەیە و ھاوشێوەی فیلمەکانی تر، لەڕادەبەدەر کارێکی زۆر و تێچووی زۆری دەوێت، ئەمەش بەو مانایەیە کە زۆربەی کارە بەرچاوەکان پێویستیان بە ھاوکاری چەند ئەنیمەیشنێک ھەیە. شێوازەکانی دروستکردنی وێنەی پێکھێنەر بۆ پارچە ئەنیمەیشنێک پەیوەستە بە شێوازی ھونەری ئەنیمەیشن سازەکان و بوارەکەیانەوە.

ئەو ھونەرمەندانەی دیکە کە بەشداری لە کارتۆنە ئەنیمەیشنەکاندا دەکەن، بەڵام ئەنیمەیشن ساز نین، بریتین لە «ھونەرمەندانی نەخشە» (کە دیزاینی باگراوند و ڕووناکی و گۆشەی کامێرا دەکەن)، ھونەرمەندەکانی «ستۆری بۆرد» (کە پانێڵی ڕووداوەکان لە سیناریۆی فیلمەکە یان زنجیرەکە دەکێشن)، و «ھونەرمەندانی باگراوند» (کە وێنەکێشی دیمەنەکانن). فیلمە ئەنیمەیشنەکان ھەندێک لە دەستەی فیلمەکانیان لەگەڵ فیلمە ئاسایییە ئەکشنە ڕاستەوخۆداکاندا ھاوبەشن، وەک دەرھێنەر، بەرھەمھێنەر، ئەندازیاری دەنگ و مۆنتاژ، بەڵام جیاوازییەکی ڕیشەیییان ھەیە، لەوەی کە بۆ زۆربەی مێژووی ئەنیمەیشن، زۆر پێویستیان بە سەرجەم ئەوانەی سەرەوە نەبووە بۆ دروستکردنی فیلمێکی ئەنیمەیشن.

لە بەرھەمە ئەنیمەیشنییە ژاپۆنییە بەدەست کێشراوەکاندا، وەک بەرھەمەکانیی ھایاوۆ میازاکی، ئەنیمەیشن سازی سەرەکی مامەڵە لەگەڵ داڕشتن و ئەنیمەیشنی کلیلدا دەکات. ھەندێک لە ئەنیمەیشن سازەکان لە ژاپۆن وەک میتسۆ ئیسۆ بەرپرسیارێتی تەواو لە دیمەنەکانیان دەگرنە ئەستۆ، ئەمەش وایان لێدەکات زیاتر وەک ئەنیمەیشن سازێکی سەرەکی و تاک دیمەنێک لە ئەنیمەیشنەکە دروست بکات.

## تایبەتمەندییەکان
زۆرجار ئەنیمەیشن سازان تایبەتمەندن، جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان ئەنیمەیشنی کارەکتەرەکان (ئەو کارەکتەرانەی کە دروست دەکرێن لەسەر شێوەی ئەنیمەیشن و ھەڵگری جووڵەی فیزیکی، دیالۆگ و قسەکردنن) و ئەنیمەیشنە کاریگەرییە تایبەتییەکان (کە ئەمانە وەک کارەکتەرە ئەنیمەیشنەکان نین؛ زۆربەی کات ئۆتۆمبێلەکان، ئامێرەکان، و دیاردە سروشتییەکانی وەک باران، بەفر، ئاگر و ئاو دەگرێتەوە).
وێنۆک| کارەکتەرێکی ئەنیمەیشنی جووڵە وەستاو (Stop-Motion) ساڵی ١٩٥٧

## ئەمانەش ببینە
* ئەنیمەیشن
* کۆمپیوتەری وێنەیی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فەرھەنگی ئامرازەکانی ئەنیمەیشن
* چۆن کارتۆنی ئەنیمەیشنی دروست دەکرێت؟

## سەرچاوەکان

پۆل:پیشەکانی کۆمپیوتەر
پۆل:پیشەکانی فیلمسازی
پۆل:ئەنیمەیشن
ھێشووی ئەستێرەیی

وێنۆک| پۆلی پلیادس، کە حەوت ئەستێرەی درەوشاوە لە وێنەکەدا نیشان دەدات، کە پێیان دەوترێت حەوت خوشک.

**کۆی ئەستێرەکان** یان ‌**هێشووی ئەستێرەکان** بریتین لە کۆمەڵێک ئەستێرە کە وەک کۆکراوە بەیەکەوە کۆبوونەتەوە، وەک بۆڵی پێروو کە دەکەوێتە سەرووی شانی ڕاستی ئۆریۆن لە ئەستێرەبۆشایی تاورسدا. کۆی ئەستێرەکان بەسەر دوو جۆردا دابەش دەبن: پۆلی کراوە و پۆلی داخراو.

لە ڕاستیدا ئەستێرەکانی ئەو پۆلە ئەگەر وا دەرکەون، نزیک نین و گرووپێکی دیکەی کراوە هەیە کە پێی دەوترێت فیلترۆم یان گروپی ناهلی. لە نێو کۆکراوەکاندا ئەو شتانە هەن کە پێیان دەوترێت کۆکراوەی گۆشەیی یان (کۆمەڵە گۆشەییەکان) چونکە وەک تۆپێک کۆکراونەتەوە، بەڵام مەودای جیاکردنەوەیان لە واقیعدا دەگاتە ملیۆنان کیلۆمەتر، یەکەم کەس کە ئەم کۆکراوەی دۆزیەوە ویلیام ھێرشل بوو، ئەو فەلەکناسەی کە دۆزییەوە، هەسارەی یورانۆس، و دوای ئەوە جۆن هێرشێلی کوڕی توانی کۆمەڵە ئەستێرەکان ببینێت، گەشتێکی کرد بۆ باشووری ھێڵی کەمەرەیی و لە ناوچەی باشووری ئەفریقا، ماوەیەک بەسەر برد بۆ دۆزینەوەی کۆمەڵە ئەستێرەکان لە بۆشایی ئاسمانی باشوور، و بۆی دەرکەوت کە ئەوان ئەو ژمارانەی کە لە باشووری ئیستواییدا دیارن زیاترن لەوەی لە نیوەگۆی باکووردا دەردەکەون.
## هێشووی کراوە
پۆلە کراوەکان ئەستێرەکانیان لەیەکترەوە دوورن و بەزۆری چەند سەدێک تا چەند دەیان هەزار ئەستێرەیەک لەخۆدەگرن، نموونەی ڕوونی ئەمەش ئەوەیە کە لە ئاسماندا دەیبینین لە ئەستێرەبۆشایی پلیادسدا کە دەکەوێتە ناوچەی تاورس، کۆمەڵە ئەستێرەیەکە پێکهاتووە لە سەدان ئەستێرە، کە تەنها حەوت ئەستێرەیان بە چاوی ڕووت دیارە. ئەم پۆلە نزیکەی ١٢٠ پارسێک لە دوورییەوەیە (نزیکەی ٣٩١ ساڵی ڕووناکی). زۆربەی ئەستێرەکانی پۆلی کراوە تازە دروست بوون، بۆیە گەرم و سپین.

### هێشووە داخراوەکان (گۆشەیی)
کۆمەڵە ئەستێرە داخراوەکان شێوەیان گۆشەیە و لە سەرەوە و خوارەوەی گەلەئەستێرەکە دابەش دەبن و بەدوایدا دەڕۆن و خولگەیان بە دەوری ناوەکی گەلەئەستێرەکەدا هەیە. پۆلە داخراوەکان ئەستێرەیەکی زۆر نزیک و ژمارەیەکی زۆریان هەیە و شێوەیان زیاتر گۆشەییە، هەربۆیە ناوی لێنراوە، بەڵام لە ڕاستیدا مەودای نێوانیان زۆر گەورەیە. ئەستێرەی پۆلە داخراوەکان لە پێکهاتندا کۆنن و بە هەمان تەمەن وەسف دەکرێن. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ لێکۆڵینەوەی. پۆلە داخراوەکان سەدان هەزار و ملیۆنان ئەستێرە لەخۆدەگرن و ئاماژە بەوە دەکرێت کە هەموو ئەو ئەستێرە چالاکانەی لە پۆلە داخراوەکاندا ناسراون ئێستا بارستەیان کەمترە لە ٠.٨ بارستەی خۆر، ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە ئەو ئەستێرەانەی زۆرترین بارستەیان هەیە قۆناغی زیندوویییان تێپەڕاندووە و چالاکییەکان بۆ قۆناغەکانی پیربوون و بوونەتە زەبەلاحی سوور یان زەبەلاحی سوور.کوێرە سپییەکان یان بە شێوەیەکی تر.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* کۆمەڵە ئەستێرەکان، لاپەڕەکانی SEDS Messier
* کۆمەڵە ئەستێرەکان - بابەتێکی تەواو Encyclopædia Britannica,
* پۆلی سوپەر ستار لە ڕێڕەوی شیری خۆمان دۆزرایەوە

پۆل:گەردوون
ئاڵای کۆماری چیک

**ئاڵای کۆماری چیک** () ھەمان ئاڵای چێکۆسلۆڤاکیای پێشووە، لەگەڵ ھەڵوەشانەوەی چێکۆسلۆڤاکیا لە کانوونی دووەمی ١٩٩٢، کۆماری چیک ئاڵای چیکۆسلۆڤاکیای ھێشتەوە، و سلۆڤاکیا ئاڵای تایبەتی خۆی دروست کردەوە. یەکەم ئاڵای چێکۆسلۆڤاکیا لەسەر بنەمای ئاڵای بۆھیمیا بوو، و سپی لەسەرووی سوور بوو. ئەمەش تا ڕادەیەک نزیک بوو لە ئاڵای پۆڵەندا، بۆیە سێگۆشەیەکی شین لە ساڵی ١٩٢٠ لە لای چەپی ئاڵاکە زیاد کرا. ئاڵاکە لەلایەن نازییەکانەوە لە ساڵی ١٩٣٩ قەدەغە کرا، چونکە حکوومەتێکیان لەو ناوچەیە پێکھێنا بوو، و سێ ڕەنگی ئاسۆیی سپی و سوور و شین بۆ ماوەی جەنگەکە بەکارھێنرا لەبری ئاڵای چێکۆسلۆڤاکیا. ئاڵای ساڵانی ١٩٢٠–١٩٣٩ی وڵاتەکە، لە ساڵی ١٩٤٥ دووبارە دروست کرایەوە.

## مێژوو
ڕەنگە باوەکانی خاکەکانی چیک لە ئاڵای ساڵی ١١٩٢ سەرچاوەی وەرگرتووە.

دوای دامەزراندنی چێکۆسلۆڤاکیایەکی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩١٨، وڵاتەکە ئاڵای سوور و سپی بۆھیمیایی بەکار دەھێنا، کە ھاوشێوەی ئاڵای پۆڵەندا بوو. دوای ئەوەی داوای پەسەندکردنی ئاڵایەکی نوێ لەلایەن دەوڵەتەکە نوێیەکەوە کرا، لیژنەیەکی دەوڵەت، یارۆسلاڤ کورسایان وەک دیزاینەری ئاڵاکە ھەڵبژارد. دیزاینەکەی بریتی بوو لە ھێڵێکی ئاسۆیی سوور و سپی کە لە ئاڵای بۆھیمیاوە وەرگیرا بوو و سێگۆشەیەکی شێوە خێمەیی شینیی بۆ زیاد کرد کە لەلای چەپی ئاڵەکە بەرەو لای ڕاست درێژ دەبووەوە.

ئاڵاکە بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی چێکۆسلۆڤاکیا لە ٣٠ی ئازاری ١٩٢٠ پەسەند کرا و لەو کاتەوە، بەردەوام بەکار دەھێنرێت، بێجگە لەو ساڵانەی کە چێکۆسلۆڤاکیا لەلایەن ئەڵمانیاوە لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا داگیر کرا.

لە کاتی دانوستانەکانی ساڵی ١٩٩٢ سەبارەت بە دابەشبوونی چێکۆسلۆڤاکیا، بڕگەیەک ھەبوو کە بەکارھێنانی ھێماکانی دەوڵەتی چێکۆسلۆڤاکیای پێشوو لەلایەن ھەریەک لە دەوڵەتانی جێنشینەوە قەدەغە دەکات، بەڵام کۆماری چیک بەکارھێنانی ئاڵاکەی دووپات کردەوە، کە ئێستاش بەکاری دەھێنێت.

## ڕەنگەکانی ئاڵا

## ستانداردی سەرۆکایەتی

ھێمایەکی دیکەی فەرمی چیک، ستانداردی سەرۆکایەتی کۆماری چیکە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩١٨ بۆ سەرۆکی چێکۆسلۆڤاکیا داندرا. وەشانی ئێستا کە لەلایەن جیریی لۆدا دیزاین کراوە، لەگەڵ دروستبوونی کۆماری چیکی سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٩٢ بەفەرمی داندرا.

### وەشانەکان

پەڕگە:Flag_of_the_President_of_Czechoslovakia_(1918-1939,_1945-1960).svg|alt=Presidential standard of First Czechoslovak Republic (1918–1939), and Czechoslovak Republic (1945–1960)|ستانداردی سەرۆکایەتیکۆماری یەکەمی چێکۆسلۆڤاکیا (١٩١٨-١٩٣٩) و کۆماری چێکۆسلۆڤاکیا(١٩٤٥-١٩٦٠)
پەڕگە:Flag_of_the_President_of_Bohemia_and_Moravia_(1939–1945).svg|alt=Presidential standard of Protectorate of Bohemia and Moravia (1939–1945)|ستانداردی سەرۆکایەتیپارێزگاری بۆھیمیا و مۆراڤیا (١٩٣٩-١٩٤٥)
پەڕگە:Flag_of_the_President_of_Czechoslovakia_(1960-1990).svg|alt=Presidential standard of Czechoslovak Socialist Republic (1960–1990)|ستانداردی سەرۆکایەتیکۆماری سۆسیالیستی چێکۆسلۆڤاکیا (١٩٦٠-١٩٩٠)
پەڕگە:Flag_of_the_President_of_Czechoslovakia_(1990-1992).svg|alt=Presidential standard of Czech and Slovak Federative Republic (1990–1992)|ستانداردی سەرۆکایەتیکۆماری فیدراڵی چیک و سلۆڤاکیا (١٩٩٠-١٩٩٢)


## بەستەرە دەرەکییەکان
* مێژووی ئاڵای چیک و چیکۆسلۆڤاکیا 
* ئاڵای چیک - ڕاستییەکان، مێژوو، ڕەنگەکان 
* "شارەزایی لە ئاڵاکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
پۆل:ئاڵاکان
پۆل:چێکۆسلۆڤاکیا
پۆل:سلۆڤاکیا
ھەوری ماگێلانیی بچووک

وێنۆک| قووڵترین و فراوانترین دیمەنی هەوری بچووکی ماگێلانیک لە SMASH بەشێک لە کۆمەڵە داتاکانی SMASH کە نیشان دەدات کە بەبێ گومان باشترین دیمەنی گۆشە فراوانی هەوری بچووکی ماگێلانیکە تا ئێستا.

**هەوری بچووکی ماگلانیک** (بە ئینگلیزی: Small Magellanic Cloud) گەلەئەستێرەیەکی قەزەمە و نزیکە لە ڕێڕەوی شیری، تیرەکەی نزیکەی ٧ هەزار ساڵی ڕووناکی و نزیکەی ٢٠٠ هەزار ساڵی ڕووناکی لە گەلەئەستێرەکەمانەوە دوورە و یەکێکە لەو گەلەئەستێرانەی کە بە چاوی ڕووت دەبینرێت.

مەیلەکەی -٧٣ پلە و لە نیوەگۆی باشوورەوە یان لە بەرزایییەکی کەم لە هێڵی ئیستواییەوە لە نیوەگۆی باکووردا دەبینرێت، دەکەوێتە ناو ئەستێرەبۆشایی توکان، و بە گەورەیی ٣ خولەکی کەوانەیی دەردەکەوێت.
وێنۆک| وێنە دوو ڕەنگییەکە تێڕوانینێکی گشتی لە هەوری بچووکی ماگێلانیکی تەواو (SMC) نیشان دەدات و لە دوو وێنەی ڕووپێوی ئاسمانی دیجیتاڵی ٢ پێکهاتووە. مەیدانی بینین کەمێک گەورەترە لە ٣.٥ × ٣.٦ پلە. N66 لەگەڵ پۆلی ئەستێرەی کراوە NGC 346 گەورەترین ناوچەی دروستکردنی ئەستێرەیە کە لە خوارەوەی ناوەندی SMC دەبینرێت.
لەگەڵ هەوری گەورەی ماجێلانی کە ٢٠ پلە لە ڕۆژهەڵاتەوە هەڵکەوتووە، جووتێک هەوری ماگێلانی نزیک لە گەلەئەستێرەکەمان ڕێڕەوی شیری پێکدەهێنێت و ئەوان ئەندامی گروپی ناوخۆیی گەلەئەستێرەکانن.
## نزیکترین دراوسێکانی ڕێڕەوی شیری
نزیکترین گەلەستێرە قەزەمەکان لە ئێمەوە لە ماوەی ٥٠٠ هەزار ساڵی ڕووناکی گەلەئەستێرەی ڕێڕەوی شیرین، وەک لە وێنەی تەنیشتدا دەردەکەوێت، کە تێیدا هەوری گەورە و بچووکی ماجێلانی لە نزیک گەلەئەستێرەکەمانەوە دەردەکەون. لە ساڵی ١٩٨٧دا لە هەوری گەورەی ماجێلانیکدا سوپەرنۆڤایەک بینرا، کە ناوی “سوپەرنۆڤا ١٩٨٧a” بوو.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* هاتنە ژوورەوەی بنکەدراوەی دەرەوەی گەلەئەستێرەیی ناسا لەسەر SMC
* هاتنە ژوورەوەی SEDS لەسەر SMC
* چڕییەکی زۆری ئەستێرەیی کە پەیوەندی بە هەوری بچووکی ماگلانیکەوە هەیە

پۆل:گەردوون
پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
جۆن ھێرشێل

**سێر جۆن فرێدریک ویلیام هێرشێل** بارۆنێتی یەکەم (٧ی ئازاری ١٧٩٢ – ١١ی ئایاری ١٨٧١، ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگایی شاھانە، ڕێکخراوی شاهانەی گوێلف) بیرکار، فەلەکناسی، کیمیازان، داهێنەر و فۆتۆگرافەری ئەزموونی ئینگلیزی بووە، چاپی شینی داهێناوە و بەرهەمی بەرهەم هێناوە کە پەیوەندییان بە ڕووەکەکانەوە هەیە.

هێرشێل یەکەم کەس بوو کە سیستەمی مێژوویی جولیانی لە فەلەکناسیدا بەکارهێنا. ئەو کەسە بوو کە ناوی حەوت لە مانگەکانی کەیوان و چوار لەمانگەکانی ئورانوسی (هەسارەی حەوتەمی کۆمەڵەی خۆر، کە لەلایەن باوکیەوە، سێر ویلیام هێرشڵ) دۆزرایەوە. بەشداری زۆری لە زانستی فۆتۆگرافیدا کردووە، و دەستیکردووە بە لێکۆڵینەوە لە ڕەنگ کوێری و هێزی کیمیایی تیشکی سەروو وەنەوشەیی. لە ساڵی ١٨٣١ گوتاری سەرەتایی خۆی بڵاوکردەوە، کتێبێک کە تیایدا بانگەشە بۆ ڕێبازێکی ئیندێکتیڤ دەکات بۆ ئەزموونکردنی زانستی و بنیاتنانی تیۆری و بەشدارییەکی گرنگ بووە لە بواری فەلسەفەی زانستدا.

## ژیانی سەرەتایی و کارکردنی لە بواری فەلەکناسیدا
جۆن هێرشێل لە شاری سلۆ لە باکینگهامشایر لەدایکبووە، کوڕی ماری باڵدوین و فەلەکناسی سێر ویلیام هێرشلە. کوڕەزای زانای فەلەکناسی کارۆلین هێرشێل بووە. لە کۆلێژی ئیتۆن و کۆلێژی سانت جۆن لە کامبریج خوێندوویەتی و بۆ ماوەیەکی کورت لەوێ خوێندوویەتی، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٨١٣ بە پلەی ڕانگلەری باڵا دەربچێت (ڕانگلەری باڵا نازناوێکە کە دەدرێت بە کەسێک کە لە ساڵی سێیەمی زانکۆی کامبریج بە بەرزترین پلە دەرچووە لە بیرکاریدا). لە کاتێکدا کە خوێندکاری زانکۆ بووە، لەگەڵ بیرکاران چارڵز بابیج و جۆرج پیکۆک ئاشنا بووە و هاوڕێیەتی دەکات. لە ساڵی ١٨١٦ کامبریج بەجێدەهێڵێت و لەگەڵ باوکیدا دەستی بە کارکردن کردووە. لە ساڵی ١٨١٦دا حەزی لە فەلەکناسی بوو، و تەلەسکۆپێکی ڕەنگدانەوەی دروستکرد کە ئاوێنەیەکی تیرەکەی ١٨ ئینج (٤٦٠ ملم) بوو و دووری فۆکەسی ٢٠ پێ (٦.١ م) بوو. لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ جۆن هێرشێل لەگەڵ جەیمس ساوس دووبارە لێکۆڵینەوەیان لەو ئەستێرە دووانە کرد کە باوکی پۆلێنیان کردبوو. جۆن یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی لە ساڵی ١٨٢٠. بەهۆی کارەکانی لەگەڵ باوکیدا لە ساڵی ١٨٢٦دا مەدالیای زێڕینی کۆمەڵەی فەلەکی شاهانەی پێبەخشرا (کە لە ساڵی ١٨٣٦ دووبارە وەریگرتەوە)، هەروەها مەدالیای لالاندەی لە... لە ساڵی ١٨٢٥، پاشان لە ساڵی ١٨٢١ کۆمەڵەی شاهانە مەدالیای کۆپلی پێبەخشی بەهۆی بەشدارییە بیرکارییەکانی لە گۆڤاری مامەڵە فەلسەفییەکانیدا. لە ساڵی ١٨٣١ لە ڕێبازی شاهانەی گوێلفدا پلەی شوڕشگێڕی بەدەستهێنا.

هێرشێل سێ جار وەک سەرۆکی کۆمەڵەی فەلەکناسی شاهانە کاری کردووە: ١٨٢٧-١٨٢٩، ١٨٣٩-١٨٤١، و ١٨٤٧-١٨٤٩.

جۆن هێرشێل کتێبی گوتارێکی پێشەکی لەسەر لێکۆڵینەوە لە فەلسەفەی سروشت نووسیوە و لە سەرەتای ساڵی ١٨٣١دا بڵاوکراوەتەوە، وەک بەشێک لە ئینسایکلۆپیدیای کابینەی سایکلۆپیدیای دیۆنیسیۆس لاردنەر، پێشنیاری شێوازەکانی لێکۆڵینەوەی زانستی کردووە کە تایبەتمەندن بە پەیوەندییەکی سیستماتیکی نێوان چاودێریکردن و تیۆریزەکردن.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* جۆن هێرشل لە ماڵپەری  Encyclopædia Britannica Online 
* جۆن هێرشل لە ماڵپەری  NNDB people 

پۆل:گەردوون
پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٢
پۆل:مردووانی ١٨٧١
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:ئینگلیزە بەڕەگەز ئەڵمانیەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی لالاند
جۆرج بارکلی

[وێنۆک|بارکلی نیشانی دا کە ھەبووی وشیار ناتوانێ ھیچ شتێ [ئەزموون بکا، ناوەرۆکی وشیاریی خۆی نەبێ. ئاگاداری لە بوونی ھەر شتێکی تر مەحاڵە.]]

**جۆرج بارکلی** (**بێرکلی** -ش دەڵێن) (۱۶۸۵-۱۷۵۳) قەشە و فەیلەسووفێکی ئیرلەندی-ئینگلیزی بوو کە دەسکەوتە سەرەکییەکەی، پێشخستنی تیۆرییەک بوو کە خۆی بە *ماددەناباوەڕی* (immaterialism) ناوی دەبرد و، دواتر لە لایەن کەسانی ترەوە بە ئایدیالیزمی سوبژەکتیڤ (واتە ئایدیاباوەڕیی سەر بە سووژە، یا باوەڕمەندی بە ئایدیاگەلی سەر بە سووژە، نەوەک ئایدیاگەلی سەر بە جیھانی ئایدیاکانی ئەفلاتوون) ناسرا. ئەم تیۆرییە حاشا لە بوونی جەوھەرە ماددییەکان دەکا و، لە باتیی، بانگەشەی ئەوەیە کە ئۆبژە ئاشناکان، وەک مێز و کورسی، ئایدیاگەلێکی ھەستپێکراو و پێزانراو بە ھۆی زەینەوەن و، بەم بۆنەوە، ھەبوونیان بەبێ ھەستپێکران مەحاڵە. وتە بەناوبانگەکەی ئەمەیە: esse est percipi، یانی بوون پێزانرانە.

بارکلی ھەموو کارە فەلسەفییەکانی خۆی لە نێوان تەمەنی بیست تا سی ساڵیدا بڵاو کردەوە: *وتارێک لەسەر تیۆرییەکی نوێ لەبارەی بینایییەوە* لە ۱۷۰۹، *نامیلکەیەک لەبارەی پرەنسیپەکانی ناسیاری لە مرۆڤدا* لە ۱۷۱۰ و، *سێ وتووێژ لە نێوان ھیلاس و فیلۆنووسدا* لە ۱۷۱۳ بڵاو بوونەوە. ماوەیەک چوو بۆ ئەمریکا و پێش ئەوەی بێتەوە، کتێبخانەکەی و ماڵ و مەزراکەی لە ڕۆد ئایلەند بەخشی بە زانستگای یەیل. ئێستاش یەکێ لە کۆلیژەکانی ئەو زانستگایە و شاری بارکلی لە کالیفۆرنیا بە ناوی ئەوەوە ناو نراوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٨٥
پۆل:مردووانی ١٧٥٣
پۆل:مێژووی ھەژماری جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
ئەوینی کورد (زنجیرەدراما)

***ئەوینی کورد*** (بە کرمانجی: Evîna Kurd) زنجیرە درامایەکی کوردییە کە لەلایەن کۆمینی فیلمی ڕۆژاوا بەرھەم ھێنراوە و لە ڕۆناھی تیڤی نیشان دراوەتەوە. زنجیرە دراماکە ١٥ ئەڵقەیە کە یەکەمین ئەڵقەی زنجیرە دراماکە لە ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ و ئەڵقەی پانزەمین و پاشینی لە ٦ی ئابی ٢٠٢٣ ئەکران کرا. ئەوینی کورد سەبارەت بە شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان و باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا و ڕۆڵی کوردان و ژنان لە خەبات بۆ ئازادییە و باس لە گۆڕانکارییەکانی دوای شۆڕش دەکات. دەرھێنەرەکەی نوومان ییگیت و ھاشم ئایدەمیرە و سیناریۆکەی ئەکین ڕۆنی و عەدنان ئیبراھیم نووسیویەتی.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* کەناڵی یووتیووبی کۆمینی فیلمی ڕۆژاوا.

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە کوردییەکان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣
پیرۆگی (خواردن)

وێنۆک|مەعکەرۆنی پڕکراوی قیمە بێ خەمیرە کە بە ڕەچەڵەک ئەوروپی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتەییە.
وێنۆک
**پیێرۆگی (بە ئینگلیزی Pierogi)**بریتییە لە هەویری پڕکراو، بە پێچانی هەویرێکی بێ خەمیرە بە دەوری پڕکردنەوەیەکدا دروست دەکرێت و ناوبەناو بە ڕازاندنەوەی تامدار یان شیرین تام دەکرێت و لە ئاوی کوڵاودا دەکوڵێنرێت.پیرۆگی یان جۆرەکانی پەیوەستن بە چێشتخانەکانی ئەوروپای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتەوە. بە ئەگەرێکی زۆرەوە دۆمبڵ لە ئاسیا سەرچاوەی گرتووە و لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ڕێگەی بازرگانییەوە هاتۆتە ئەوروپا. ناوی ئینگلیزی pierogi کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەهێنرێت لە زمانی پۆڵەندییەوە وەرگیراوە. لە ئەوروپای ڕۆژهەڵات و بەشێک لە کەنەدا بە ڤارێنیکی ناسراون، یان لە هەندێک زاراوەدا، پیرۆهی. هەروەها پیرۆگی لە خواردنە مۆدێرنەکانی ئەمریکادا بەناوبانگە کە هەندێکجار بە ناوی جیاوازی ناوخۆیی ناسراون.پڕکردنەوە ئاساییەکان بریتین لە پەتاتە، پەنیر، کوارک، ساوەر، گۆشتی وردکراو، قارچک، میوە و/یان توو. زۆرجار پیرۆجی تامدار لەگەڵ سەرەوەی کرێمی ترش، پیازی سورکراوە، یان هەردووکی پێشکەش دەکرێت.

## سەرچاوەکان
تەپسی (مۆوساکا)

وێنۆک
وێنۆک
**موساکا:** خواردنێکە کە لەسەر بنەمای باینجان یان پەتاتە دروستکراوە، زۆرجار گۆشتی وردکراو لەخۆدەگرێت، کە لە باڵکان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا باو بووە، لەگەڵ چەندین جۆری ناوخۆیی و ناوچەیی .جۆری یۆنانی مۆدێرن لە ساڵانی ١٩٢٠ لەلایەن نیکۆلاۆس تسێلێمەنتێسەوە دروستکراوە.[پێویستە ئاماژە بکرێت] زۆرێک لە وەشانەکان چینێکی سەرەوەیان هەیە کە لە سۆسی بنەمای شیر دروستکراوە کە بە هێلکە (کاستارد) یان ئاردی (سۆسی بێشامێل) ئەستوور کراوە. لە یۆنان خواردنەکە چین چینە و بە شێوەیەکی گشتی بە گەرمی پێشکەش دەکرێت. هەروەها تسێلێمێنتیس جۆرێکی ڤیگنی بۆ ڕۆژانی ڕۆژووی ئۆرتۆدۆکس پێشنیار کرد. هەروەها ڕۆمانیا وەشانی ڤیگنی هەیە کە گۆشت بە قارچک یان تێکەڵەیەک لە پیاز و برنجی سووتاو دەگۆڕێت. وەشانەکانی میسر و تورکیا و باقی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەواو جیاوازن. لە میسردا دەتوانرێت مەساعە ڤیگن یان ڕووەکی و هەروەها لەگەڵ گۆشتدا بکرێت؛ لە هەموو حاڵەتەکاندا پێکهاتەی سەرەکی باینجانی سورکراوە. لە تورکیا موساکا پێکدێت لە باینجانێکی تەنک و سورکراوە کە لەناو سۆسی گۆشتی بنەمای تەماتەدا پێشکەش دەکرێت، بە گەرمی یان لە پلەی گەرمی ژووردا. لە سعودیە موشاگا بە گەرمی دەخورێت، بەڵام لە وڵاتانی دیکەی عەرەبیدا زۆرجار بە ساردی دەخورێت، بەڵام ناوبەناو بە گەرمیش دەخورێت.

## ناو و ئیتیمۆلۆژی
ناوی ئینگلیزی بۆ moussaka لە mousakás ی یۆنانی (μουσακάς) و لە زمانەکانی تری بەڵکانەوە وەرگیراوە، هەموویان لە تورکی عوسمانی وەرگیراون، کە لە بەرامبەردا لە muṣaqqa‘a (مصقعة، بە واتای 'pounded' یان 'cold')ی عەرەبی وەرگیراوە. وشەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٦٢ بە زمانی ئینگلیزی پشتڕاستکراوەتەوە و نووسراوە mùzàkkà.

## سەرچاوەکان


پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:چێشتی شامی
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی یۆنانی
مایترێیی ڕاماکریشنان

**مایترێیی ڕاماکریشنان** (؛ لەدایکبووی ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١) ئەکتەری کەنەدییە.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
ڕاماکریشنان لە شاری میسیساوگا لە ئۆنتاریۆ لەدایکبووە و گەورە بووە. لە دایک و باوکێکی تامیل ھیندۆسی سریلانکا لەدایک بووە کە بەھۆی شەڕی ناوخۆی سریلانکا وەک پەنابەر کۆچیان کردووە بۆ کەنەدا. ئەو خۆی بە تامیل کەنەدی دەناسێنێت نەک سریلانکی. بۆ قۆناغی سەرەتایی چووە قوتابخانەی ناوەندی لیسگار و لە قوتابخانەی ناوەندی میدۆڤێڵ دەرچووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١
پۆل:ئەکتەرانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
ئەمریکا فێرێرا

**ئەمریکا جۆرجینا فێرێرا** (؛ لەدایکبووی ١٨ی نیسانی ١٩٨٤) ئەکتەری ئەمریکییە.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
فێرێرا بچووکترینی شەش منداڵە و لە شاری لۆس ئەنجلۆسی ویلایەتی کالیفۆرنیا لەدایک بووە. دایک و باوکی بە ناوەکانی ئەمریکا گریسێلدا ئایس و کارلۆس گریگۆریۆ فێرێرا بەڕەچەڵەک خەڵکی شاری تێگوسیگالپای ھندۆراس بوون و لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا. فێرێرا ڕایگەیاندووە کە ڕەچەڵەکی لێنکایە. دایکی وەک بەڕێوەبەری ستافی ماڵەوە لە یەکێک لە ھۆتێلەکانی ھیڵتۆن کاری کردووە، ھەروەھا جەختی لەسەر گرنگی خوێندنی باڵا کردەوە. کاتێک فێرێرا تەمەنی حەوت ساڵ بوو، دایک و باوکی جیابوونەوە و باوکی گەڕایەوە بۆ ھندۆراس. فێرێرا لە ساڵی ٢٠١٠ کاتێک باوکی لەوێ کۆچی دوایی کرد، لە باوکی دوورکەوتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە کالیفۆڕنیا
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:باشترین مۆسیقاژەن یان خانمەکتەری کۆمیدیاکار لە بردنەوەی گۆلدن گلۆب (تەلەڤیزیۆن)
پۆل:براوەکانی خەڵاتی فێستیڤاڵی فیلمی سەندانس
پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم
کەیت مەکینۆن

**کەیت مەکینۆن بێرتھۆڵد** (؛ لەدایکبووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٤) ئەکتەری ئەمریکی و نووسەرە.

## سەرەتای ژیان
مەکینۆن لە شاری لۆنگ ئایلەند لە شارۆچکەی سی کلیف لە نیویۆرک لەدایکبووە، و گەورە بووە، لە دایک و باوکی ناویان لۆرا کامپبێل، پەروەردەکاری دایک و باوک و مایکل تۆماس بێرتھۆڵد، تەلارساز. خوشکێکی بچووکی ھەیە بە ناوی کۆمیدی ئێمیلی لین، کە ھاوکاری لەگەڵدا کردووە، ھەروەھا زنجیرە دیجیتاڵییەکانی نوتەری پبلیکس. باوکیان کاتێک مرد کە مەکینۆن تەمەنی ١٨ ساڵ بوو.

مەکینۆن لە منداڵیدا چەند ئامێرێکی گێڕاوە. لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە دەستی بە ژەنینی پیانۆ کردووە، لە تەمەنی ١٢ ساڵیدا چەلۆیەکە و لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا فێری گیتار بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنە کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی پشتگیریکەر بۆ براوەی خەڵاتی ئێمی لە پێشکەشکردنی ناوازە لە زنجیرەی کۆمیدی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
ھاری نێف

**ھاری نێف** (؛ لەدایکبووی ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢) ئەکتەر و مۆدێل و نووسەری ئەمریکییە. ڕۆڵی گیتێل بوو لە زنجیرە ڕەسەنەکەی ئەمازۆن شەفاف، کە بۆی پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەنسەمبڵێکەوە لە زنجیرەیەکی کۆمیدی لە ساڵی ٢٠١٦.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
ھێری نێف لە شاری فیلادلفیا لە خێزانێکی جولەکە لەدایکبووە. دایک و باوکی بریتین لە دەیڤید نیف کە بەڕێوەبەری ریکلامە و ڕۆبن کلیبنیک. دایک و باوکی لە تەمەنی دوو ساڵیدا جیابوونەتەوە و لەلایەن دایکیەوە لە شاری نیوتن لە ویلایەتی ماساشوستس پەروەردە کراوە.

لە مانگی ئایاری ٢٠١٥ لە زانکۆی کۆڵۆمبیا بە بڕوانامەی شانۆ دەرچووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان
پۆل:خەڵکە ئێڵ جی بی تییەکانی کالیفۆڕنیا
پۆل:نووسەرانی شاری فیلادلفیا
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
وای چینگ ھۆ

**وای چینگ ھۆ** (؛ لەدایکبووی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣) ئەکتەری ھۆنگ کۆنگە.

ئەو بە ڕۆڵی مادام گاو لە جیھانی سینەمای مارڤڵ ناسراوە، لە فیلمی *دیرەدڤێڵ* (٢٠١٥–٢٠١٦)، *مشتێکی ئاسن* و *بەرگریکارەکان* (ھەردووکیان ٢٠١٧) دەرکەوتووە. ئەو دەنگی داپیرە وو بوو لە فیلمی *گۆڕان بۆ سوور* پیکسار و دەرکەوتنی لە *ئاوکوافینادا نۆرا لە کوینز* ھەبووە، لەسەر شانۆش، ھەروەھا ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی *ئیندلینگ*ی سیلین سۆنگدا بینیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ھۆنگ کۆنگ
پۆل:خانمەکتەرانی ھۆنگ کۆنگ لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرانی ھۆنگ کۆنگ لە سەدەی ٢١ەم
مێژووی کورد بەپێی ھێڵی کاتی

ئەمەی خوارەوە **مێژووی [[کوردستان|کورد]] بەپێی ھێڵی کاتیی ڕووداوەکان** نیشان دەدات، کە پێکھاتووە لە گۆڕانکارییە بنچینەیی و خاکییە گرنگەکان و ڕووداوە سیاسییەکانی کوردستان و دەوڵەت و قەوارەکانی ناوچەکە. بۆ خوێندنەوەی وردتری ئەم ڕووداوانە، بڕوانە مێژووی کورد.

## سەدەی ٢٠

## سەدەی ٢١

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردستان
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:کورد
کارۆلین ھێرشێل

کارۆلین هێرشێل (بە ئەڵمانی:  Caroline Herschel)  (١٦ی ئازاری ١٧٥٠ - ٩ی کانوونی دووەمی ١٨٤٨) ، فەلەکناسی ئەڵمانی بووە، خوشکی زانا ویلیام ھێرشلە و بە درێژایی ژیانی پیشەیی خۆیان پێکەوە کاریان کردووە. ئەو بەشداری لە دۆزینەوەکانی فەلەکناسیدا کردووە، گرنگترینیان دۆزینەوەی دوورەپەرێزی ٣٥بی هێرشێل ڕیگۆلێت بوو.
## ژیانی
هێرشێل لە شاری هانۆڤەر لەدایکبووە. باوکی ئیسحاق هێرشێل مۆسیقاژەن بووە و هەموو منداڵەکانیش لە بواری مۆسیقا خوێندویانە،  باوکی لە بنەماڵەیەکی جولەکە بووە، بەڵام دیارە دایکی جولەکە نەبووە،  هێرشێل بە تایبەتی لە براکەی ویلیام نزیک بوو کە زیاتر لە ١٢ ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو. ویلیام لە ساڵی ١٧٦٦ ڕووی لە ئینگلتەرا کرد، دوای مردنی باوکیان ویلیام و دایکی و خوشک و براکانی ڕازی کرد کە ڕێگە بە کارۆلین بدەن لە ئینگلتەرا پەیوەندی بەوەوە بکات. لەو کاتەدا ویلیام ئۆرگانیست و مامۆستای مۆسیقا بووە لە شاری باث و باشووری ئینگلتەرا. کارۆلین شیعری خوێندووە، وەک گۆرانیبێژێک نمایشی کردووە و  بانگهێشتی بەشداریکردنی وەک سۆڵۆیست لە بێرمینگام وەرگرت، بەڵام ئەم بانگهێشتەی ڕەتکردەوە و بەم شێوەیە پیشەیەکی سەربەخۆی بە مۆسیقا بەخشی، لەو کاتەدا ویلیام سەرقاڵی خولیاکەی بوو کە فەلەکناسی بوو، دواتر بوو بە پیشەیی سەرەکی، ئەو زانیاریانەی بەدەستی هێناوە لەگەڵ کارۆلین هاوبەش دەکرد و حەماسەتەکەی بە خێرایی دەچوە پێشەوە. یارمەتی دا هەم لە دروستکردنی تەلەسکۆپ بوارێک کە تێیدا سەرکەوتوو بوو، هەم لە چاودێریکردن لە ڕێگەیەوە بە تێپەڕبوونی کات تەلەسکۆپی خۆی دروست کرد و کاتێک پێویستی بە یارمەتی بوو، تێبینییەکانی خۆی کرد. دۆزینەوەکان، لە نێوان ساڵانی ١٧٨٣ بۆ ١٧٩٧، بریتی بوون لە گەلەئەستێرەیەک سەر بە گەلەئەستێرەی ئەندرۆمێدا (هەرچەندە دواتر دەرکەوت کە ئەم گەلەئەستێرە لەلایەن فەلەکناسی فەرەنسی چارل مێسەرەوە دۆزرایەوە)، هەروەها ٨ کلکدار کە بێ گومان ٥یان یەکەمجار بوو بدۆزرێنەوە، دۆزییەوە، هەروەها لە ساڵی ١٧٨٧ەوە هێرشێل خانەنشینی تایبەتی لە کۆشکی شاهانە هەبوو، تۆمەتبار کرا بە یارمەتیدانی براکەی، ئەو دەرماڵەیە کە کۆی گشتی ٥٠ پاوەندە و بە فەرمی لەلایەن شاژن شارلۆتەوە دراوە.

دوای مردنی براکەی، لە ساڵی ١٨٢٢، کارۆلین لە هانۆڤەر گەڕایەوە بۆ زێدی خۆی. لەوێدا درێژە بە کارە زانستییەکانی دا و باوەڕ بە تێبینییەکانی براکەی کرد و کەتەلۆگێکی سحراوی (سحر)ی بەڕێوەبرد، بە بەکارهێنانی جۆن، لە ساڵی ١٨٤٨ لە تەمەنی ٩٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە شاری هانۆڤەر بە خاک سپێردرا.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری فەرمی 
* کارەکانی کارۆلین هێرشێل لە LibriVox (کتێبی دەنگی گشتی)
* کارەکانی کارۆلین هێرشێل لە فەیدد پەیج (کەنەدا)
* دەربارەی مۆزەخانەی فەلەکناسی هەرشێل

پۆل:گەردوون
پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٠
پۆل:مردووانی ١٨٤٨
پۆل:ئەستێرەناسانی بەریتانیی سەدەی ھەژدەیەم
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
٣٥بی ھێرشێل ڕیگۆلێت

**٣٥بی ھێرشێل ڕیگۆلێت** کلکدارێکی خولییە کە لەلایەن فەلەکناسی کارۆلین هێرشێلەوە لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٧٨٨ دۆزرایەوە.

## دەرکەوتن
* کارۆلین هێرشێل لە ٢١ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٧٨٨ سەرنجی ئەو دوورەپەرێزەی داوە و ویلیام ھێرشلی برای بە تانایەکی گەشاوە وەسفی کردووە دەرکەوتنی لە ئسۆدا بۆ ماوەی ٥-٦ خولەک دەخایەنێت.
* فەلەکناسی فەرەنسی چارڵز مێسیەر لە ڕوانگەی پاریسەوە بینیویەتی و لە ٥ی شوباتی ساڵی ١٧٨٩دا نێڤیل ماسکلن کە دوا کەس بوو کە بینیویەتی لە ڕوانگەی گرینویچەوە بینیویەتی.
* لە ساڵی ١٧٨٩ پیێر مێچین خولگەی ئەگەری هاوشێوەی بۆ کلکدارەکە حیساب کرد و لە ساڵی ١٩٢٢ باشترینیان لەلایەن مارگریتا پاڵمەرەوە حیسابی بۆ کرا، کە نیشانیدا خولگەی ئەو کلکدارە هێلکەییە.
* لە ٢٨ی تەمموزی ساڵی ١٩٣٩، ڕۆجەر ڕیگۆلێتی فەرەنسی دووبارە ئەو کلکدارەی دۆزیەوە و دۆزینەوەی ئەو کلکدارە بۆ ڕۆژی دواتر لەلایەن ئەلفۆنسۆ فرێسا لە ڕوانگەی تۆرین لە ئیتاڵیا پشتڕاستکرایەوە.
* دوایین حیسابکردنی خولگەی کلکدارەکە لەلایەن برایان ج. مارسدن لە ساڵی ١٩ ٧٤ بوو.
## نزیکترین نزیکبوونەوە لە زەوی
* ٤ی تشرینی دووەمی ١٧٨٨ – دووری ٠.٨٠ یەکەی ئەستێرەناسانە لە زەویەوە.
* ٣٠ی تەمموزی ١٩٣٩ – دووری ٠.٨٢ لە زەویەوە.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ھاوشێوەکردنی خولگەیی لە Horizons Ephemeris
* 35P/هێرشێل-ریگۆلێت

پۆل:کلکدارەکانی نزیک زەوی
پۆل:کلکدارە ژمارەدارەکان
پۆل:کلکدارە خولییەکان
فریدریش جۆرج ویلھێلم ڤۆن سترۆڤ

**فریدریش جۆرج ویلهێلم ڤۆن سترۆڤ** (بە ئەڵمانی: Friedrich Georg Wilhelm Struve) (١٥ی نیسانی ١٧٩٣ - ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٨٦٤)، فەلەکناسی ئەڵمانییە کە سەر بە خێزانی ستروڤە. ساڵی ١٨٠٨ چووە زانکۆی تارتو، سەرەتا فیلۆلۆژی خوێندووە بەڵام زۆری نەخایاند حەزەکەی ڕووی لە فەلەکناسی کردووە. ناویھەسارەی بچووککەی کە ٧٦٨ سترۆفینا بوو بۆ ڕێزلێنان لێنرا.

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* فریدریش جۆرج ویلهێلم ڤۆن سترۆڤ لە ماڵپەری  Encyclopædia Britannica Online 
* فریدریش جۆرج ویلهێلم ڤۆن سترۆڤ لە ماڵپەری   NNDB people   ئینگلیزی

پۆل:ژیاننامە
پۆل:گەردوون
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٣
پۆل:مردووانی ١٨٦٤
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
فرانسیس بەیلی

**فرانسیس بەیلی** (بە ]]ئینگلیزی[: Fransis Baily )، زانای فەلەکناسی خەڵکی بەریتانیا لە ساڵانی ١٧٧٤ – ١٨٤٤ زاینی لەدایک بووە. ئەندامی [ئەنجومەنی پادشایی و پەیمانگای ئەمریکیی ھونەر و زانست و ئەکادیمیای زانستی پرۆس بووە. لە لەندەن کۆچی دوایی کردووە، لە تەمەنی ]]٧٠[ساڵیدا.
==بەرهەمە دیارەکان==
لە گرنگترین بەرهەمەکانی:
* [دەنکۆڵەکانی بەیلی
## خەڵاتەکان
خەڵاتی وەرگرتووە لەوانە:

* مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی (١٨٤٣)
* هاوڕێی کۆمەڵەی شاهانە.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* فرانسیس بەیلی لە ماڵپەری  Encyclopædia Britannica Online 
* فرانسیس بەیلی لە ماڵپەری  NNDB peoplee 

پۆل:گەردوون
پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٤
پۆل:مردووانی ١٨٤٤
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای لێنیانی لەندەن
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
تۆماس بریسبان

**تۆماس بریسبان** لە ساڵانی ١٧٧٣ – ١٨٦٠ زاینی لەدایک بووە، فەلەکناس و پیاوی سەربازی خەڵکی بەریتانیا بووە، ئەندامی ئەنجومەنی پادشایی بووە. لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
## پۆستەکان
پۆستی حاکمی نیو ساوس وێڵزی وەرگرت.
## خویندن
تۆماس خوێندنی لە زانکۆی ئەدینبۆرگ تەواو کردووە.
## خزمەتی سەربازی
تۆماس خزمەتی سەربازی کردووە لە سوپای بەریتانیا.
## خەلاتەکان
وەرگرتنی چەندین خەڵات لەوانە:

* مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی (١٨٢٨)
* شوڕشگێڕی خاچی گەورە
* ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگایی شاھانە.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* تۆماس بریسبان لە ماڵپەری  Encyclopædia Britannica Online 

پۆل:گەردوون
پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٣
پۆل:مردووانی ١٨٦٠
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:فەرماندارانی نیو ساوت وێلز
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
جەیمس دانلۆپ

جەیمس دانلۆپ (بە ئینگلیزی : James Dunlop)، زانای فەلەکناسی ئوسترالی لە ساڵی ١٧٩٣ – ١٨٤٨ زاینی لەدایک بووە، لە سکۆتلەندا لەدایکبووە. ئەندامی ئەنجومەنی پادشایی بووە، لە ئوسترالیا کۆچی دوایی کردووە، لە تەمەنی ٥٥ ساڵیدا.
## خەڵاتەکان
خەڵاتی وەرگرتووە لەوانە:

* خەڵاتی لالاندێ (١٨٣٥)
* مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی (١٨٢٨)
* ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگایی شاھانە.
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٣
پۆل:مردووانی ١٨٤٨
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی لالاند
نووری دێرسیمی

وێنۆک| نووری دێرسیمی، ساڵانی ١٩٣٠
**محەممەد نووری دێرسیمی** (١٨٩٣ لە ئاکزونک لە *[[مامەکی|دەرسیم]]* – ٢٢ی ئابی ١٩٧٣ لە حەلەب) ناسراو بە **بەیتار نووری** یان تەنیا **نووری دێرسیمی**، نووسەر، شۆڕشگێڕ و ڕۆشنبیری کورد بوو.

دێرسیمی لە مانگی ئازاری ساڵی ١٨٩٣ لە گوندی ئاکپنار لە نزیک خۆزات، لە سەنجەقی دەرسیم لەدایکبووە. لە ساڵی ١٨٩٩ چووە قوتابخانەی سەرەتایی لە خۆزات. دوای ئەوەش ڕەوانەی ئەکادیمیای سەربازی کرا لە خارپێت، بەڵام لەوێ دڵخۆش نەبوو و داوای کرد بگەڕێتەوە بۆ لای خێزانەکەی؛ بۆیە باوکی بڕیاریدا لەگەڵ خێزانەکەیدا لە ساڵی ١٩٠٥دا بچێتە ھەرپوت، دێرسیمی لەوێ لە قۆناغی ناوەندی خوێند. لە ساڵی ١٩٠٧ بنەماڵەکە جارێکی تر ڕوویان لە خۆزات کردەوە. ١٩١١ لەڕێگەی کەشتییەک بەسەر ترابزۆندا گەشت دەکات بۆ ئەستەمبوڵ و دەستی بە خوێندنی پزیشکی ئاژەڵان کرد. لەوێ بووەتە ئەندامی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد *ھێڤی‒کورد* و ساڵی ١٩١٢ بووەتە سکرتێری *کۆمەڵەی خوازراوانی کوردستان (Kürdistan Muhibban Cemiyeti).*

لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا وەک پزیشکی سەربازی لە شاری ئەرزنگان کاری کردووە. لە ئەرزنگان شایەتحاڵی ئەو کۆمەڵکوژییانە بوو کە بەسەر ئەرمەنەکاندا ئەنجامدرا. بەھۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە، لە ساڵی ١٩١٦ ڕەوانەی کەنگال کرا، لە سێواس، لەوێ ھاوسەرگیری لەگەڵ سێلڤی ھاوسەریدا کردوە. ١٩١٧ گەڕایەوە بۆ ئەستەمبوڵ بۆ تەواوکردنی خوێندن.

لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٢١ ڕاپەڕینی کۆچگری ڕوویدا، کە ئەو پشتگیری لێ دەکرد. دژی بیروڕاکانی عەبدولقادر عوبەیدوڵڵا و سەربەخۆیی لە ئۆتۆنۆمی بۆ کورد پێ باشتر بوو. لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٢٠ ئەستەنبوڵی بەجێ ھێشت و گەشتێکی کرد بۆ ناوچەی ھۆزی کۆچگری لە پارێزگای ئەرزنگان و لەوێ چەندین نووسینگەی بۆ کۆمەڵەی سەرھەڵدانی کوردستان دامەزراند. بەڵام ھەر لە ساڵی ١٩١٩دا، مستەفا کەمال ئاتاتورک ئاگاداری چالاکییەکانی دێرسیمی بوو و پێشنیاری کرد کە ئەو و ئەندامێکی دیکەی دیار لە ھۆزی کۆچگری ببنە کاندیدی ئەنجومەنی نیشتمانی گەورەی تورکیا، پێشنیارێک کە ھەردووکیان ڕەتیان کردەوە و قبوڵیان نەکرد. دوای سەرکوت کردنی ڕاپەڕینی کۆچگری، مستەفا کەمال نووری دێرسیمی بە بەرپرسی ڕاپەڕین تۆمەتبار کرد و لێبوردنی گشتی لێ دوورخستەوە. دواتر دێرسیمی لەگەڵ سەید ڕەزا خۆی شاردەوە و خەڵکی فێری نووسینی کوردی بە پیتی لاتینی دەکرد و لە نێو کۆمەڵگەی کوردیدا کەسێکی دیار بوو. لە ساڵی ١٩٣١ حکوومەتی تورکیا لە دێرسیمی خۆش بوو و کێڵگەیەکی لە ھۆلڤەنک پێدرا.** بەڵام دەسەڵاتدارانی تورکیا ھەر بەردەوام بوون لە پشکنینی ماڵەکەی و ھاوڕێکانی. دوای سەردانێکی بۆ ئەنقەرە، کە لەو ماوەیەدا داوای کرد ماڵێکی نوێی لە ڕۆژاوای وڵاتەکە بۆ دابین بکرێت، داواکارییەکەی ڕەتکرایەوە.

لە ھاوینی ساڵی ١٩٣٧ بڕیاریدا سەرەتا بەرەو یۆنان ھەڵبێت و دواتر بەرەو سووریا کە لەو کاتەدا لەژێر فەرمانی فەرەنسادا بوو. لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٣٧ بەرەو سووریا ڕۆیشت.

لە سووریا ژیانی نوێی دەست پێکرد، و منداڵەکانی لەوێ پەروەردە کرد؛ منداڵێکیشی بە ناوی سەید ڕەزا ناوناوە.

## بڵاوکراوەکان
* *مێژووی کوردستان لە دەرسیم* (بە تورکی) کۆڵن 
* *یادەوەرییەکانم* (بە تورکی) 

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:سەربزێوانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٨١

**یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٨١** کۆتا یاریی جامی ئەورووپای ١٩٨٠-١٩٨١ بوو کە ئێستا بە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ناسراوە،کە بیست و شەشەمین وەرزی پاڵەوانێتی تۆپی پێی پاڵەوانەکانی ئەوروپا بوو کە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا ڕێکخرابوو.لەڕۆژی ٢٧ی ئایاری ١٩٨١ لەیاریگای پارک دی پرێنسی شاری پاریسی فەڕەنسا، لەنێوان  لیڤەرپوولی ئینگلتەرا و ڕیاڵ مەدریدی ئیسپانی ئەنجامدرا.  لیڤەرپوول لە سێیەم یاری کۆتاییدا بەشداری دەکرد، دوای دوو یاری لە ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٧٨ . ڕیال مەدرید لە نۆیەمین یاری کۆتاییدا دەرکەوت، پێشتر شەش جار سەرکەوتنی بەدەستهێنابوو و دووجاریش دۆڕابوو.بە ئامادەبوونی 48 هەزار و 360 کەس، گێمی یەکەم بێ گۆڵ بوو. لە گێمی دووەمدا لیڤەرپوول پێشکەوتنی بەدەستهێنا کاتێک ئالان کێنێدی گۆڵێکی تۆمارکرد. ئەم پێشکەوتنەیان بەدەستەوە گرت و  بە ئەنجامی 1-0 بەسەر ڕیال مەدریدی ڕکابەری سەربکەتن و بوونە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.سێهەمین جامی ئەورووپای لیڤەرپوڵیان مسۆگەر کرد و پێنجەم سەرکەوتنی لەسەریەک لەلایەن تیپێکی ئینگلیزییەوە بەدەستهێنا. بۆب پایزلی ڕاهێنەری لیڤەرپوول بووە یەکەم ڕاهێنەر کە سێ جار براوەی پاڵەوانێتییەکە بێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* وەرزی ١٩٨٠-١٩٨١ لە ماڵپەڕی یوفا
یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٨٠

**یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٨٠** کۆتا یاریی وەرزی ١٩٧٩-١٩٨٠ جامی ئەورووپا بوو کە ئێستا بە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ناسراوە،کە بیست و پێنجەمین وەرزی پاڵەوانێتی تۆپی پێی پاڵەوانەکانی ئەوروپا بوو کە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا ڕێکخرابوو. لەڕۆژی ٢٨ی ئایاری ١٩٨٠ لەیاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆی شاری مەدریدی ئیسپانیا، لە نێوان یانەی نۆتینگهام فۆڕێستی ئینگلتەرا و هامبۆرگی هامبۆرگیئەڵمانیای ڕۆژئاوا ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا تۆتنگھام فۆرست توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر ھامبورگی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.لە خولەکی ٢١دا جۆن ڕۆبەرتسۆن تاکە گۆڵی یارییەکە تۆمارکرد،  و پاشان فۆڕێست بەرگرییەکی تۆکمەی کرد،  بۆ جاری دووەم بوو بە پاڵەوانی ئەم پێشبڕکێیە. 

## ڕێگا بۆ یاری کۆتایی

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* وەرزی ١٩٧٩-١٩٨٠ لە ماڵپەڕی یوفا
یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٨٢

**یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٨٢** کۆتا یاریی وەرزی  ١٩٨١-١٩٨٢ جامی ئەورووپا  بوو کە ئێستا بە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ناسراوە،کە بیست و حەوتەمین  وەرزی پاڵەوانێتی تۆپی پێی پاڵەوانەکانی ئەوروپا بوو کە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا ڕێکخرابوو.لەڕۆژی ٢٦ی ئایاری ١٩٨٢ لەیاریگای دی کویپی شاری ڕۆتێردامی ھۆڵەندا، لەنێوان یانەی ئاستۆن ڤیڵا و یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا ئاستۆن ڤیڵا توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر بایەرن میونشنی ڕکابەری سەربکەوێت بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەستهێنا و تا ئێستاش تاکە نازناوی یانەکەیە لە پاڵەوانێتیەکەدا.هەروەها بۆ شەشەم وەرز لەسەر یەک یانەیەکی ئینگلیزی بووە پاڵەوان و نازناوەکەیان بەدەستهێنا.دوای ١٠ خولەک جیمی ڕیمەر گۆڵپارێزی یانەی ئەستۆن ڤیلا دووبارە توشی پێکانی لە شانیدا بووەوە. دواتر نایجێڵ سپینک کە جێگرەوەی بوو،هاتە شوێنی و  دووەم یاری خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا. بەهۆی ئاستە بەرزەکەی لە ڕێگری کردن لە یاریزانی بایەرن بۆ گۆڵ تۆمارکردن بە درێژایی یارییەکە زۆر ستایش کرا، ودواتر دەبێتە گۆڵپارێزی یانەی ئەستۆن ڤێلا بۆ ١٠ وەرزی دواتر.ڤیلا وەک پاڵەوانی ئەوروپا بۆ وەرزی دواتر بانگهێشتی  جامی سوپەری ئەوروپا و جامی ئینتەرکۆنتیننتال کرا.  جامی سووپەری ئەرووپییان بەدەستهێنا دوای بردنەوەیان لە یانەی بەرسێلۆنا بە ئەنجامی ٣-١ بەڵام لە جامی ئینتەرکۆنتیننتال یارییەکەیان بەرامبەر یانەی پێنارۆلی دۆڕاند ئۆرۆگوایی کە لە تۆکیۆی ژاپۆن ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* وەرزی ١٩٨١-١٩٨٢ لە ماڵپەڕی یوفا
یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٧٩

**یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٧٩** کۆتا یاریی وەرزی ١٩٧٨-١٩٧٩ جامی ئەورووپا بوو کە ئێستا بە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ناسراوە،کە بیست و چوارەمین وەرزی پاڵەوانێتی تۆپی پێی پاڵەوانەکانی ئەوروپا بوو کە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا ڕێکخرابوو.لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٧٩ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری میونشنی ئەڵمانیا، لەنێوان یانەی تۆتنگھام فۆرستی ئینگلتەرا و یانەی ماڵمۆی سویدی ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا تۆتنگھام فۆرست توانی بە ئەنجامی ١-٠ بەسەر ماڵمۆی ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە. بۆ یەکەمجار لە مێژووی یانەکەدا بووە پاڵەوانی ئەورووپا. ئەم بردنەوەیە سێیەم سەرکەوتنی لەسەریەک بوو بۆ یانەیەکی ئینگلیزی لە جامی ئەورووپا، دوای سەرکەوتنەکانی لیڤەرپوول لە ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٧٨ .بەهۆی ئەوەی هیچ کام لەک دوو یانەیە یەکێک نەبوون لە یانە گەورەکانی ئەوروپا، یاریگای ئۆڵۆمپیادیۆنی میونشن هەندەرێکی زۆری تێدا کۆنەبووەوە  ، یارییەکەش یەکێک نەبوو لە یارییە لوتکەکانی نێوان یانە گەورەکانی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* وەرزی ١٩٧٨-١٩٧٩ لە UEFA.com

پۆل:پێشبڕکێیە وەرزشییەکان لە میونشن
پۆل:میونشن لە دەیەی ١٩٧٠
یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٧٨

**یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٧٨** کۆتا یاریی وەرزی ١٩٧٧-١٩٧٨ جامی ئەورووپا بوو کە ئێستا بە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا ناسراوە،کەبیست و سێیەمین وەرزی پاڵەوانێتی تۆپی پێی پاڵەوانەکانی ئەوروپا بوو کە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا ڕێکخرابوو.لەڕۆژی ١٠ی ئایاری ١٩٧٨ لە یاریگای وێمبلی شاری لەندەنی ئینگلتەرا،(شوێنەکە لە بێرن لەلایەن لیژنەی بەڕێوەبەری یەکێتی ئەوروپا لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٧٧ بڕیاری لەسەردرا).   لەنێوان یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول و یانەی بروگی بەلجیکی ئەنجامدرا. لیڤەرپوول ئەمە دووەم جار بوو بگاتە یاریی کۆتایی لە کاتێکدا یانەی بروگی یەکەم جاری بوو بگاتە ئەم قۆناغە. پێشتر هەردوو یانە جارێک لە ڕکابەرییەکانی ئەوروپادا یەکتریان بینیبوو، کاتێک لە یاریی کۆتاییی خوولی ئەورووپا لە ساڵی ١٩٧٦ کە لیڤەرپوول بە کۆی گشتی بە ئەنجامی ٤-٣ سەرکەوتنی بەدەستهێنا.گێمی یەکەم بێ گۆڵ بوو. لە گێمی دووەمدا لیڤەرپوول پێشکەوتنی بەدەستهێنا کاتێک کێنی دالگلیش بە پاسێکی گرایم سۆنێس گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد. ئەم پێشکەوتنەیان بەدەستەوە گرت و یارییەکەیان بە ئەنجامی 1-0 بردەوە و دووەم جامی ئەوروپا و سێیەم نازناوی ئەوروپای لەسەریەک بۆ لیڤەرپوول مسۆگەر کرد، هەروەها بوونە یەکەم هەڵبژاردەی ئینگلیزی کە جامی ئەوروپای پاراست.
## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* وەرزی ١٩٧٧-١٩٧٨ لە ماڵپەڕی یوفا