open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ڤیڤاڵدی لە ساڵی ١٧٢٥
**ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی** هونەرمەندی ناودار و ناوبەرزی ئیتالیاییە کە بە نازناوی **کشیشی سور**یش ناسراوە بە هۆی ئەوە کە خاونی قژێکی سوور بوو، ئەو نووسەری مۆسیقا و کشیش و ژەنیاری ڤیۆڵۆن بوو، ئەو لە شاری ڤێنیز لە دایک بوو و دواتر بە یەکێک لە گەورەترین نووسەرانی شێوازی مۆسیقایی *بارک* ناسرا. یەکێک لە بەناوبانگ ترین بەرهەمەکانی ئەو ناوی **چوار وەرز**ە کە بە یەکێک لەو کارە گەورانەی سەردەمی کلاسیک دەناسرێت.

## ژیان
لە ٤ی ئازاری ١٦٧٨ لەشاری ڤێنیز لە ئیتاڵیا لەدایک بووە، باوکی کەمان ژەن بووە و بنەماکانی مۆسیقا لەباوکێوە فێربووە، لەتەمەنی ١٥ ساڵیدا سەری خۆی تاشیوە و چۆتە ڕیزی قەشەکانەوە، ساڵی ١٧٠٣ بەڕەسمی وەکو قەشە دامەزرێنراوە، دواتر کەمترەخەمی کردووە لە وانە ئاینیەکانی و بەبیانووی تەنگەنەفەسیەوە وازی لە تیلاوەتی نوێژەکان ھێناوە.

ھەر لەھەمان ساڵ واتا لە ساڵی ١٧٠٣  ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی لە نەخۆشخانەی ڕەحمە بۆتە مامۆستای کەمان ژەنین، لەساڵی ١٧٠٥ ڕایان سپاردووە بنەمای داھێنان و ئەدا کردنی کونشرتۆ فێری کچەکان بکات، پاشان بۆتە داھێنەر و لەساڵی ١٧١٦ وەکو مامۆستا و چاودێری مۆسیا لە نەخۆشخانەی رەحمە دامەزراوە، دوای ئەوەی لە ئیتاڵیا و ئەڵمانیا و نەمسا و ھۆڵەندا ئەدای ئەو مۆسیقایانەی کردووە کە دای ھێناوون ناوبانگی دەرکردووە، ساڵی ١٧١٨ بۆتە مامۆستای مۆسیقا ژەنەکانی شا فیلیپ، ساڵی ١٧٣٥ گەڕاوەتەوە سەر کارەکەی خۆی لە نەخۆشخانەی رەحمە، دواتر سەرپەرشتی ئەو نمایشە مۆسیقیانەی کردووە کە لە ئەمستردام نمایش دەکران.

ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی یەکەم داھێنەری مۆسیقا بووە کە شێوازی ڕیتۆرنیلۆی بەکارھێناوە و دواتر ئەم شێوازە لە جموجۆڵە بەپەلەکانی کۆنشرتۆ بۆتە باوو، زۆر گرنگی بە کاری تەکنیکی ئامێرەکان داوە و بەدوای ئامێری نێدا گەڕاوە، یەکەم کەس بووە چەند پارچە مۆسیقایەکی لەسەر ئامێری کلارێن داھێناوە و یەکەم کەسیش بووە کە بنەمای سێگۆشەیی کۆنشرتۆی داناوە، لە ٢٨ یۆلیۆی ساڵی ١٧٤١ لە نەمسا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی نەمسایی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتالی
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧٨
پۆل:مردووانی ١٧٤١
سونەتە

**سونەتە** یان **سوننەتە** (Sunete، ) شارێکە لە ناوچەی ئیمامی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٨٦٠ کەس لە ١٩٩ بنەماڵەدا بووە.

## پێشانگا


پەڕگە:Sunnete- Iran5.jpg|سوننەتەی کۆن
پەڕگە:Sunnete- Iran3.jpg|سوننەتەی کۆن
پەڕگە:Sunnete- Iran2.jpg|سوننەتەی کۆن
پەڕگە:Sunnete- Iran1.jpg|سوننەتەی کۆن
پەڕگە:Sunnete - mosque - Iran 2.jpg|مزگەوتی سوننەتە
پەڕگە:Sunnete -mosque - Iran 1.jpg|مزگەوتی سوننەتە


## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ئیمام
* ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
چاڵگە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **چاڵگە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** چاڵگە، تەکیە، ناوی گوندێکی شارەدێی تەکیەی کاکەمەندیە لە قەزای چەمچەماڵ.
** چاڵگە، دۆڵەڕووت، ناوی گوندێکی شارەدێی بەکرەجۆە لە قەزای سلێمانی.
** چاڵگە، قەرەداغ، ناوی گوندێکی شارەدێی قەرەداغە لە قەزای قەرەداغ.
** چاڵگە، سەقز، ناوی گوندێکی ناوچەی زێویەی شارستانی سەقزە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
جافرخان

**جافرخان** (Cafirxan، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٩٤ کەس لە ٦٩ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی خوڕخوڕە
ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ماسیەرشێخ

**ماسیەرشێخ** (Masiyer şêx، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٠٣ کەس لە ١١٨ بنەماڵەدا بووە. ماسیەرشێخ کەوتووتە بناری زنجیرە چیای چلچەمە.  خەڵکی ماسیەرشێخ بە زمانی کوردی (سۆرانی) قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلامن. زۆربەی بنەماڵەکانی ماسیەرشێخ خاوەنی چەندین منداڵن، هەر بە هۆی ئەم زۆربوونی ژمارەی منداڵان لە بنەماڵەکاندا زۆەربەی لاوانی(جەوانان) ماسیەرشێخ ناچار بوون لە کۆچ بۆ شارە گەورەکانی ئێران وەک تاران. پێشەی زۆرینەی خەڵکی ماسیەرشێخ وەرزێڕییە. ماسیەرشێخ خاوەنی قوتابخانەیەکی سەرەتاییە کە تێیدا منداڵان لە قۆناغی یەکەم تا شەشەمی قوتابخانەکانی ئێرانی تێدا دەخوێنن. ماسیەرشێخ هەروەها خاوەنی کۆمپانییەکی بڵاوکردنەوەی نەوتە کە ئەرکی بڵاوکردنەوەی نەوتی بە سەر دێکانی دەوروبەردا لە سەر شانیەتی.

## پێشانگا

ماسیەر شێخ (2).jpg|باشووری ماسیەرشێخ
ماسیەر شێخ (3).jpg|باشووری ماسیەرشێخ
ماسیەر شێخ (11).jpg|ڕۆژهەڵاتی ماسیەرشێخ
ماسیەر شێخ (16).jpg|ڕۆژهەڵاتی ماسیەرشێخ
Masyer shêx- Kurdistan - Iran2.jpg|ماسیەر شێخ
Masyer shêx- Kurdistan - Iran1.jpg|ماسیەر شێخ
Masyer shêx- Kurdistan - Iran.jpg|ماسیەر شێخ


## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی خوڕخوڕە
* ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دالوو (ڕوونکردنەوە)

* دالوو(دڵ) : گوێچکەلە
*دالوو(گوند) :ناوی گوندێکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز
کاکەسیاو

**کاکەسیاو** (Kakesiyaw، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٦٧ کەس لە ٧٥ بیلاته‌ژبی بنەماڵەدا بووە. خەڵکی کاکەسیاو بە زمانی کوردی قسە دەکەن. خەڵکی ناودێ موسوڵمانن کە پەیڕەوی دوو مەزهەبی شافعی و سەلەفین. خەڵکی ناودێ بە وەرزێڕی و ئاژەڵداری خەریکن. لە ئێستادا هەندێک مریشکداری و ماسیداریش لە کاکەسیاو دەستیان بە کار کردووە. بە هۆی نزیکی کاکەسیاو لە بەنداوی شەهید کازمی کە لە سەر چەمی ئایێنان بەسراوە زۆربەی مووچەکان بوون بە باخ و خەڵکی ناودێ بە باخداریش خەریکن. ڕێگایی کاکەسیاو ئاسفاڵت کراوە. یەکێک لە سیمبۆلەکانی کاکەسیاو، کێوی حاجیەتاوایە کە بە گوێرەی وتەی دانیشتوانی ناودێ شوێنی بە خاک سپاردنی حاجیەکە هەر بەم ناوە.

## گالێری

پەڕگە:نەورۆزی ١٣٩١-٢٠١٢ کوردەواری (25)Kakesîyaw- Saqqez - Kurdistan - Iran.jpg|ڕێگای ساحێو
پەڕگە:Kakesîyaw- Saqqez - Kurdistan - Iran.jpg|ماڵی محەمەو نیلووفەری
پەڕگە:نەورۆزی ١٣٩١-٢٠١٢ کوردەواری (23)Kakesîyaw- Saqqez - Kurdistan - Iran.jpg|حاجیەتاوا
پەڕگە:نەورۆزی ١٣٩١-٢٠١٢ کوردەواری (18)Kakesîyaw- Saqqez - Kurdistan - Iran.jpg|کاکەسیاو لە نەورۆزی ٢٠١٢دا
پەڕگە:Kakesîyaw- Saqqez - Kurdistan - Iran2.jpg|باخی وەسا خالید لە ساڵی ٢٠١٢دا
پەڕگە:Kurdistan - Saqqez - Hajyatawa - Kakasyaw 2014 - Nowruz.JPG|حاجیەتاوا، نەورۆزی ٢٠١٤
پەڕگە:Kakasyaw,saqqez, kordestan, iran.JPG|ماڵی مامۆسا لە ناوەندی کاکەسیاو
پەڕگە:Hajyatawa, Kakasyaw,saqqez, kordestan, iran.JPG|حاجیەتاوا و گۆڕستانی کاکەسیاو


## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ساحێو
ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

## پەڕاوێز


پۆل:کوردستان
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
دایەسڵێمان

**دایەسڵێمان** (Dayesillêman، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣٧ کەس لە ٧٢ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ساحێو
ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئینچکە، تورجانی سەقز

**ئینچکە** (Înçke، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢١ کەس لە ٤ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی تورجان
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ئایچی

**ئایچی** (Ayçî، ) دێیەکە لە ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧٦٩ کەس لە ١٥١ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی تەمۆغە
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز
* شارستانی سەقز

پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
مۆکە

**مۆکە** (بە فەرمی: موکه، بە لاتینی: *Moke*) دەیەکەیە لە ناوچەی ناوەندی (شارستانی سەقز)ی شارستانی سەقز، کە لە پارێزگای کوردستان ـەوە جودا دەبێت. ئەم دەیە خەڵکی خۆی ڕەگەز کوردن و مەعیشەتیان زۆربەیەتی سەر کشتوکاڵ و چەرەوانی وەستاوە.  
بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦، دانیشتووانی دەیەکە ٧١ کەس بوون کە بە ١٦ خێزان پەیوەندیدا بوون.  
مۆکە لە ناوچەیەکی نیشتەجێی خۆشەویست و نزیكە بە ژینگەیەکی سروشتیدار، لە جێگاکەیدا هەموو ساڵ خەڵکی ناوچەکە خۆیان بە چالاکیەکانی نووروزی بەربەست دەکەن.

## پەیوەندیدار
* شارستانی سەقز
* پارێزگای کوردستان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کانی جەژنی

**کانی جەژنی** (Kanîcejnî، ) دێیەکه له ی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٩ کەس لە ٣٤ بنەماڵەدا بووە.
## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی سەرا
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
کارێزە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **کارێزە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** کارێزە، دیواندەرە، ناوی گوندێکی شارستانی دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** کارێزە، گاپیڵۆن، ناوی گوندێکی شارەدێی گاپیڵۆنە لە قەزای شارباژێڕ.
** کارێزە، سەقز، ناوی گوندێکی شارستانی سەقزە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** کارێزە، دەربەندیخان، ناوی گوندێکی شارەدێی دەربەندیخانە لە قەزای دەربەندیخان.
** کارێزە (مەریوان)، ناوی گوندێکی شارستانی مەریوانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** کارێزەی دەلۆ، ناوی گوندێکی شارەدێی سەنگاوە لە قەزای چەمچەماڵ.
** کارێزەی ڕەبات، ناوی گوندێکی شارەدێی سەنگاوە لە قەزای چەمچەماڵ.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
بسام

**بسام** (Bisam، ) دێیەکە لە ناوچەی سرشیوی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥١٩ کەس لە ١٠٤ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی چل چەشمەی ڕۆژاوا
* ناوچەی سرشیو
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
تووکە

وێنۆک|250px|وێنەی ھەورەکانی ستراتوس. ھەورەکانی ستراتوس زۆر جار دەبنە ھۆی بارینی تووکە.
**تووکە** (ھەروەھا: **تووکەتووک، خناف** یان **خناو**) بارینی نرم و ھێدیی بارانە کە لە دڵۆپی تراوی ئاو پێکھاتووە و لە باران وردەترە و بەگشتی تیرەیان لە ٠/٥ مم بچووکترە. تووکە بە شێوەی ئاسایی  لە ڕێگای ھەورەکانی ستراتۆکومولوس و ھەورەکانی ستراتوسەوە دروست دەبێت. ڕێژەی بارین بە ھۆی تووکەوە لە سەر زەوی، لە ڕۆژێدا میلیمەترێک یان کەمتر لە میلیمەترێکە. لەبەر قەبارەی بچووکی دڵۆپەکانی تووکە، زۆر جاران بەشی زۆری تووکە بەر لە گەییشتن سەر ڕووی زەوی دەبێتە ھەڵم، ھەر بۆیە دوور نییە لە لایەن ڕوانەرەکانی سەر زەوی بەدی نەکرێ. کۆدی مێتاری تووکە DZە.

## ئەمانەش ببینە
* باران
* مژ

## سەرچاوەکان
* "drizzle." *Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2011.

## بەستەر بۆ دەرەوە

پۆل:بارین
مازوو

وێنۆک|160x160پیکسڵ|میش مازى
مازی (مازوو)...؟

داری مازی(Q.infectoria) یەکیکە لە دارە خۆڕسک وبەربڵاوەکانی کوردستان،بەری ئەم دارە بریتیە لە (بەڕوو)..کەواتە مازی جیە..؟

جۆریک میشە زەرگەتە بەناوی (Andricus sp)هەلدەستیت بە دانانی هیلکە (گەرا)لەسەر قەدو گەلای ئەم دارە دوای تروکانیان دەبنە کرمۆکە ،لەم کاتەدا دارەکە راستەوخۆ کاردانەوەی بەرامبەر ئەم کرمە دەبیت ولە شوینی کرمەکە زیادەیەک لەشیوەی مازی ،یان گلوان ،یان هەر شیوەیەکی تر دروست دەکات وکرمەکە دادەپۆشیت،ئەم میشە قۆناغی کرۆکەیی لەناو مازیەکەدا بەسەر دەبات ودواتر لەریگەی کونیکی بچوک لە مازیەکە دا دیتە دەرەوە...dl sh ad

**مازوو** شیرەی ڕەق بووی دار بەڕوارە (داری بەڕوو) کە جۆرە مۆریانەیەک دروستی دەکات. مازوو لە پزیشکی و دروست کردنی ڕەنگ و چەسپدا کەڵکی ھەیە.

## [[سەرچاوەکان]]
گوڵنامەی کوردی 

ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٨٤٣
سەیفاوا

**سەیفاوا** (Seyfawa، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٢ کەس لە ٣٧ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ئیمام
* ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
بەلەجەڕ

**بەلەجەڕ** (Belecerr، ) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٩٢ کەس لە ٨٦ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی میرەدێ
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
جوبران خەلیل جوبران

**جەبران خەلیل جەبران** (بە عەرەبی: جبران خلیل جبران) لەدایکبووی ١٨٨٣ زایینی لە لوبنانە. لە سەردەمی لاوێتیدا لەگەڵ بنەماڵەکەی بەرەو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆیشتن و  لەوێ نیشتەجێ بوون. ھەر بەم ھۆیە ئەو بە نووسەر و شاعیری ئەمریکایی-لوبنانی ناو دەبرێت. جوبران لەوێ دەستی کرد بە خوێندنی ھونەر و ھەروەھا ژیانی ئەدەبی خۆیشی دەست پێ کرد. لە جیھانی عەرەب دا خەلیل جبران وەکوو شۆڕشگێرێکی سیاسی و ئەدەبی دەناسرێت، بەیاوەری میخائیل نەعیمە و عەبدولمەسیح حەداد و نەسیب عەریزە ڕابیتەی قەڵەمی عەرەبی کە بە کۆمەڵەی نوێخوازانی شیعر و ئەدەبی عەرەبی دادەنرێن.
thumb|وێنەی جەبران خەلیل جەبران کە خۆی کێشاویەتەوە, c. 1911
## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Khalil_Gibran ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی عەرەب
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:جبران خەلیل جبران
پۆل:شاعیرانی لوبنانی
پۆل:مردووانی ١٩٣١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان
پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
کارڵ فریدریش گاوس

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی گاوس لە پیریدا.
**کارڵ فریدریش گاوس** () بیرکار و فیزیکزانی گەورەی سەدەی ھەژدە و نۆزدەی وڵاتی ئاڵمانیایە. لە وتەیەکی خۆیدا بیرکاری بە شاژنی ھەموو زانستەکان ناو دەبات.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:گەردوونناسانی ئاڵمانی
پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی
پۆل:زانایانی ئاڵمانی
پۆل:مردووانی ١٨٥٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٧
پۆل:کارڵ فریدریش گاوس
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی لالاند
پۆل:داھێنەرانی ئاڵمانی
ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق

230px|وێنۆک|چەپ|لۆگۆی ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق
**ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق** (، ) ناوی کۆمپانیایێکی ھاتووچووتی ئاسمانی کە لە عێراق کار دەکات. شارە تایبەیەکانی ئەم کۆمپانیە کە گرینگ دەژمێریێن ئەمانەن: بەغدا، ھەولێر، بەسرە و نەجەف.

## بەستەر بۆ دەرەوە
230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی یەکێک لە فڕۆکەکانی «ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق»
*ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق
*ھێڵە ئاسمانیەکانی عێراق
مێحنەتاباد (باختەر)

**مێحنەتاباد** شارۆچکەیەکی شارستانی باختەرە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٢٥،٩٥٥ کەسە.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارۆچکەکانی تاجیکستان

## سەرچاوەکان


پۆل:جەماعەتەکانی تاجیکستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان
پۆل:پارێزگای خەتلان
ئۆکتیەبر

**ئاکتیەبر** شارۆچکەیەکی شارستانی جامیە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٢١٤٢ کەسە.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارۆچکەکانی تاجیکستان

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پارێزگای خەتلان
فیروزە، تاجیکستان

**فیروزە** شارۆچکەیەکی شارستانی ناسری خوسرەوە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. 

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارۆچکەکانی تاجیکستان

## سەرچاوەکان


پۆل:پارێزگای خەتلان
کیرۆڤ، تاجیکستان

**کیرۆڤ** شارۆچکەیەکی شارستانی وەخشە، لە پارێزگای خەتلان لە باشووری ڕۆژاوای وڵاتی تاجیکستان. ژمارەی دانیشتووانی ٣٦١٥ کەسە.

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی شارۆچکەکانی تاجیکستان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای خەتلان
نیوکاسڵ

**نیوکاسڵ ئەپۆن تاین** (بە ئینگلیزی: Newcastle upon Tyne) بە کورتکراوەی نیوکاسڵ، کە شارێکی گەورە و بەناوبانگی ئینگلتەرایە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لە ناوچەیەکی دەریای وڵاتدایە، کە لە پێشدا بە ناوچەی ڕۆمەکان بەناوبانگ بوو کە ئەوکات دەسەڵاتدارانی ئەو ناوچە ناویان لێنا نیوکاسڵ ئەم ناو لێنانەش لەلایەن کەسایەتی دیاریی ڕۆمەکانەووە بوو.

500px|وێنۆک|چەپ|وێنەی بەشی ناوەندی شاری نیوکاسڵ

پۆل:مێژووی نیوکاسڵ
پۆل:نیوکاسڵ
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئینگلستان
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی دەریای باکوور
پۆل:بەندەرەکان و لەنگەرگاکانی تاین و وێر
پۆل:شارۆچکەکانی تاین و وێر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٢یەم
کۆد

وێنۆک|290px|کۆدی مۆرس، جۆرێکی بەناوبانگی کۆدە.
**کۆد** ڕێسایەکە کە شێواز یان چۆنیەتی نمایشتی زانیاری دەگۆڕێت. بۆ ئەو مەبەستە، کۆد نیشانەکان یەکە-بە-یەکە دەگۆڕێت و دەیانکات بە نیشانەی تر.

لە ڕاگەیێنی و پێواژۆگەریی زانیاریدا، **کۆدکاری** (encoding) بریتییە لەو پرۆسەیە کە بەھۆیەوە فۆرمی زانیارییەک دەگۆڕدرێت و دەکرێت بە ھێما و پاشان دەگوازرێتەوە. **کۆدھەڵوەشێنی**-ش (decoding) بریتییە لە پرۆسە پێچەوانەکەی: سەرلەنوێ گۆڕینی ھێماکان و کردنیان بە زانیارییەک کە بۆ وەرگر تێگەیشتەنی بێت،

و ئەم کۆدە تەنها بۆ مەودای دوراودوور دەبێت واتا ئەم کۆدانە تایبەتن بە سیخوڕەکان و بریکارەکان کە کاریان لێکۆڵینەوەیە، کە بەکاریدەهێنن بۆ کۆد شکاندن و تیگەیستن لە سیخوڕی ولاتانی تر بە دزییەوە.

پۆل:کۆدکاری
توانا ئەمین

**توانا ئەمین** لەدایکبووی ساڵی (١٩٨١ لە شاری سلێمانی) نووسەر، وەرگێڕ و ڕۆژنامەنووسی کوردە. ئەمین خاوەنی چەندین ڕۆمانی کوردییە و بڕێک لە نووسینەکانی خەڵاتیان بردووەتەوە. ئەو ھەروەھا لەگەڵ ڕادیۆ نەوا و ڕۆژنامەی ئاوێنە کاری کردووە.

## سەرچاوە

*

پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
ھەمەدان

**ھەمەدان** یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی ئێران و ناوندی پارێزگای ھەمەدانە. ئەم ناوچە لە ڕۆژاوای ئێراندایە و لە ناوچەیێکی شاخاویدایە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ھەمەدان
* شارستانی ھەمەدان
* فڕۆکەخانەی ھەمەدان

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ھەمەدان
عەبدولڕەزا ڕەزمجوو

**عەبدولڕەزا ڕەزمجوو** گۆرانیبێژی  کوردی ئێرانە، لە ساڵی ١٩٧٥ لە شاری کرماشان لەدایکبووە، تا ئێستاش ژیانی لە وڵاتی ئێران بەسەر دەبات.

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
ھاوبەشیی فایل

**ھاوبەشیی فایل** بە کاری بڵاوکردنەوە یا دابینی دەستپێگەیشتوویی بە زانیاریی دیجیتاڵی-کۆگەکراو دەڵێن، وەکوو بەرنامەی کۆمپیوتەر، موڵتیمیدیا (ئاودیۆ، وێنە و ڤیدیۆ)، بەڵگەنامە، یا کتێبی ئەلەکترۆنیک. چەند ڕێگای جیاجیا  ھەیە بۆ پیادەکردنی ئەمە. باوترین میتۆدەکانی کۆگەکردن، ناردن و بڵاوکردنەوە بریتین لە *ھاوبەشیی دەستی* (manual sharing) بە بەکارھێنانی میدیای لێکردنەوەیی (removable media)، ڕاژەکارگەلی ناوەندیکراو لە تۆڕەکانی کۆمپیوتەردا، بەڵگەنامە پێکبەستەردراوەکانی سەر وێب و، سوودوەرگرتن لە تۆڕەکانی ھاوتا-بە-ھاوتا.

پۆل:زاراوەکانی ئینتەرنێت
پۆل:ھاوبەشیی فایل
پۆل:ھاوبەشیی فایلی ھاوتا بە ھاوتا
پۆل:یاسای خاوەندارێتی فکری
میدیای لابردەنی

وێنۆک|299x299پیکسڵ|چەند نموونەیەکی زۆر لە میدیا لابردەنییەکان لە ٤٠ ساڵی ڕابردوو تا ئێستا
**میدیای لێکردنەوەیی** یا **میدیای لابردەنی** () بەو بیرگەیە ئەوترێ کە وەھا دیزاین کراوە کە بەبێ ئەوەی کۆمپیوتەرەکە بکوژێنیتەوە ئەتوانی لێ جیای کەیتەوە. وەک:
* دیسکگەلی ئۆپتیکاڵ (پەپکی بلو ڕای، دی ڤی دی، سی دی)
* کارتەکانی بیرگە
* فلۆپی دیسک

## سەرچاوەکان
پۆل:بیرگەی کۆمپیوتەر
سکاندیۆم

**سکاندیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Sc» و گەردیلە ژمارەی ٢١.

## سەرچاوەکان
سکاندیۆم

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:سکاندیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
تیتانیۆم

وێنۆک|بلوری تیتانیۆم کە بڕی بێگەردی نزیک ٩٩٫٩٩٥٪. لە لایەن سۆفیەتەوە دروست کراوە کە بارستاییەکەی دەگاتە ٢٨٣ گڕام و درێژی و تیرەکەی بریتین لە ٥٫٥ و ١ ئینچ.
**تیتانیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Ti» و گەردیلە ژمارەی ٢٢.
کانزایەکی تێپەرە، کێشی سووکە، بەھێزە، دژە ژەنگە.
وێنۆک|مارتین ھێنریش، ئەو زانایەی ناوی لەم توخمەناوە.

تیتانیۆم زۆرجار بەکاردێت وەک داڕشتە و کێشی سووکە (بۆ نمونە لەگەڵ ئاسن، ئەلەمنیۆم، و نیکڵ)
بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٧٩١ لە لایەن **[[ویلیام گریگۆر]]** (William Gregor)ەوە لە ووڵاتی بریتانیا دۆزرایەوە. ناوەکەی لە یۆنانیەوە وەرگیراوە. ئەم توخمە لە توێکڵی زەوی دا فراوانە و ئاوێتەیە بەشێوەی **ڕۆتیل**(TiO2) و ئیلیمینیت (FeTiO3). ھەروەھا لە بەردەکان و ئاوی جەستەی مرۆڤیش مەوجودە. ئەم توخمە دەشێ بەکار بێت وەک داڕشتە لەگەڵ ئاسن، ڤانادۆم، مۆلیبدێنۆم و ئالمینۆم بۆ ئەوەی ماددەیەکی سوکتر و قایم تر بەرھەم بێت کە بەکار دێت لە ماتۆڕی جێت و موشەک و کەشتیە ئاسمانیەکان و کۆپتەر. سەرەڕای ئەمانە دەشێ لە بورەکانی تەکنەلۆژیا وەک موبایل بەکار بێت. داڕشتەی نیتینۆڵ (کە پێک ھاتوە لە نیکڵ و تیتانۆم) داڕشتەی شێوە بیرمەندە کە توانای چەمانەوەی زۆرتری ھەیە لە ماددەیەکی ئاسایی و بە ھۆیە ناوازابوونی بەکار دێت وەک تەلی ددان بۆ ڕێک خستنەوەی ددانەکان. ھەروەھا بۆ بەستنەوەی ئێسکە شکاوەکان و زۆر بواری تری پزشکیتر.
گرنگ ترین تایبەتمەندیەکانی ئەم توخمە بریتیە لە بەرگری لە بەرامبەر داخوران، ھەروەھا بەرزترین ڕێژەی چڕی لەسەر قایمی ھەیە. ئەم توخمە بە بێگەردی و بە بێ ئەوەی لە داڕشتە دا بەکاربێتەوە، بەقەد پۆڵا بەھێزە لەکاتێکدا کە چڕیەکەی لەو کەمترە. پێنج ئازۆتۆپی ئەم توخمە ناسراون کە Ti48 بەرفراوانترینیانە بەڕێژەی ٧٣٫٨.
تیتانۆم بە ھەردوو شێوەی کانزایی و ئاوێتەی TiO2 بەکار دێت، بەڵام بەھۆی زەحمەت بوونی جیاکردنەوەی تیتانۆم لە ماددەی خاو، ئەم ماددەیە زیادتر لە شێوەی TiO2 بە کار دێت (٩٠٪).

## بەکارھێنان
لە زۆر بواری جیاوازدا بەکاردێت. لە بواری پزشکی دا وەک چارەسەری نەخۆشی لە ھەندێ دەرمان دا سودی لێ دەبینرێت. ھەروەھا لە چاندنی لە جەستەی مرۆڤدا بەکاردێت چونکە ھیچ زیانێک بە جەستە ناگێنێت. لە بواری فڕۆکەوانی دا بە ھۆی سوکی و قایمی و بەرزی پلەی گەرمی توانەوەی سودی لێ دەبینرێت.

## لە جەستەی مرۆڤ دا
ئەم ماددەیە ھیچ زیانێک بە جەستەی مرۆڤ ناگێنێت، تەنانەت بە بڕێکی زۆریش. تیتانۆم ڕۆژانە بە بڕۆ ٨ میلی گڕام دەچێتە جەستەمانەوە و بەبێ ھیچ کارلێکێک لە جەستەمان دەردەچێت.

## سەرچاوەکان

* تیتانیۆم

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:تیتانیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
کۆباڵت

**کۆبالت** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Co» و گەردیلە ژمارەی ٢٧.

## سەرچاوەکان
کۆبالت

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:کۆبالت
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ئارگۆن

**ئارگۆن** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Ar» و گەردیلە ژمارەی ١٨.

## سەرچاوەکان
ئارگۆن

پۆل:ئارگۆن
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
زینک

وێنۆک|240x240پیکسڵ|چەند پارچەیەک لە زینک.
**ڕۆح** یان **زینک** توخمێکی کیمیاییە. توخمێکی گواستراوەی کیمییاییە، کە بریتییە لە کۆمەڵێک کانزا. ھەندێکجار بە توخمی سەرو گواستراوەکان دادەنرێت. لە خشتەی خولی بە "Zn" دەناسرێت. زینک ٣٠ھەمین توخمە لە خشتەی خولیدا، و ژمارەی گەردیلەی ٣٠ە. کێشێ گەردی زینک دەکاتە ٦٥٫٣٨. ڕۆح پێکھاتووە لە ٣٠ پڕۆتۆن و ٣٠ ئیلیکترۆن. بە گشتی، ٢٩ ئایزۆتۆپی زینک ناسراون و پێنج لەمانە لە سرووشت دا ھەن. ھەندێک لەو ئایزۆتۆپانە تیشکەچالاکن. نیوە تەمەنی ٤٠ میلیچرکەیە. ڕۆح بۆ درووستکردنی پاتری و ڕووکەشی کانزاکان بەکاردەھێنرێت.

## تایبەتمەندییەکان
### تایبەتمەندییە فیزیکییەکان
ڕۆح کانزایێکی خوڵەمێشی شینکاری بە بریقەیە. کاتێک دەبردڕێ، ڕۆح ڕەنگێکی خۆڵەمێشی سپیکاری ھەیە. ڕۆح بریقەی نامێنێت ئەگەر ھەوای زۆر لێی بدات.

پلەی توانەوەی ڕۆح لە (٤١٩٫٥٨ °C (787.24 °F)) دایە، پلەی کوڵاندنی (٩٠٧٫٠ °C (1,664 °F))ە، پلەی ساردبوونەوەی لە −٤١٩٫٥٨ °C (−٧٢٣٫٢٤ °F) دایە، و پلەی بەستنی لە −٩٠٧٫٠ °C (−١٬٦٠٠٫٦ °F) دایە. پلەی گەرمی نزمترە لە زۆرینەی توخمە گواستراوەکان بەڵام بەرزترە لە قەڵای و قوڕقوشم. ڕۆح دەکوڵی لە پلەی گەرمیێکی نزم بۆ کانزایێک. ڕۆح موگناتیسی نییە. کاتێک گەورمدەکرێتەوە بۆ ماوەیێکی کەم، نەرم دەبێتەوە. ئەگەر بۆ زیاتر گەرمبکرێتەوە، زینک زووشکاو دەبێت. زینک داڕشتە بە ئاسانی درووستدەکات لەگەڵ کانزای دیکە.

### تایبەتمەندییە کیمیاییەکان
زینک کانزایێکی بەرپەچدەرەوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:زینک
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:ماددە کیمیاییەکان
گالیۆم

**گالیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Ga» و گەردیلە ژمارەی ٣١.

## سەرچاوەکان
گالیۆم

پۆل:گالیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
سترۆنشیۆم

**سترۆنیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Sr» و گەردیلە ژمارەی ٣٨.

**دۆزینەوە**

بۆیەکەمجار لە سالی ۱۷۹۰ لەلایەن پزیشکی ئیرلەندی ئەدیر کرۆفورد Adair Crawford دۆزراوەتەوە، 

## سەرچاوەکان
سترۆنشیۆم

پۆل:سترۆنشیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
تێکنیشیۆم

**تێکنیشیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Tc» و گەردیلە ژمارەی ٤٣.

## سەرچاوەکان
تێکنیشیۆم

پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:تێکنیشیۆم
پۆل:توخمە کیمیاییەکان
پرۆمیتیۆم

**پرۆمیتیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Pm» و گەردیلە ژمارەی ٦١.

## سەرچاوەکان
پرۆمیتیۆم

پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:پرۆمیتیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
لووتیشیۆم

**لووتیشیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Lu» و گەردیلە ژمارەی ٧١.

## سەرچاوەکان
لووتیشیۆم

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:لووتیشیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
تەنگستن

**تەنگەستێن** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «W» و گەردیلە ژمارەی ٧٤.

## سەرچاوەکان
تەنگەستێن

پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسپانیا
پۆل:تەنگستن
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
بیزموت

**بیزمۆت** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Bi» و گەردیلە ژمارەی ٨٣.

## سەرچاوەکان
بیزمۆت

پۆل:بیزموت
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:ماددە کیمیاییەکان
پۆلۆنیۆم

**پۆلۆنیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Po» و گەردیلە ژمارەی ٨٤.

## سەرچاوەکان
پۆلۆنیۆم

پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە پۆڵەندا
پۆل:پۆلۆنیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ئەستاتین

**ئەستاتین** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «At» و گەردیلە ژمارەی ٨٥.لە کۆمەڵەی ھالۆجینەکانە و لە خولی شەشەمە ، ئەستاتین توخمێکی تیشکدەرە و زیاتر لە ٢٤ زڕتوخمی ھەیە کە نیوەتەمەنیان زۆر کورتە ،  سەرەتا کیمیاناسان ئەم توخمەیان ناو لێنابوو ئەلەباماین Alabamine لەساڵی ١٩٤٠دا زانایانی ئەمریکایی ئیمێلیۆ سیگری و کۆرسۆن و ماکنزی لە زانکۆی کۆڵۆمبیا چەندین تاقیکردنەوەیان ئەنجام دا ، بۆ ئەم مەبەستە ئایۆنی ھیلیۆمیان دایە بەر توخمی بزمۆپ ئەنجامەکەی بووە ھۆی پەیدابوونی توخمێکی نوێ کە تیشکی زۆر بەتین بوو و خۆنەگر بوو و لە ماوەیەکی زۆر زۆر کەمدا لەخۆیەوە ھەڵدەوەشا ، دەستبەجێ لەم رەوشتەوە ناویان نا ئەستاتین ، ناوی ئەستاتین لە لە وشەی ئەستالۆس ی یۆنانیەوە ھاتووە کە بەمانای خۆنەگر دێت. تا ئێستا ئەو بڕەی کە ئامادەکرابێت دەگاتە نزیکەی ٠,٠٥ مایکرۆگرام. لەبەر ئەوەی زۆر تەمەن کورتە تاکوو ئێستا کارێکی وەھای بۆ دەستنیشان نەکراوە لە کارەکانی رۆژانەدا.

## سەرچاوەکان
ئەستاتین

پۆل:ئەستاتین
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:توخمە دەستکردەکان
ئەکتینیۆم

**ئەکتینیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Ac» و گەردیلە ژمارەی ٨٩.

## سەرچاوەکان
ئەکتینیۆم

پۆل:ئەکتینیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
نێپتۆنیۆم

**نێپتۆنیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Np» و گەردیلە ژمارەی ٩٣.

## سەرچاوەکان
نێپتۆنیۆم


پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:توخمە دەستکردەکان
فرانسیۆم

وێنۆک
**فرانسیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Fr» و گەردیلە ژمارەی ٨٧.

## سەرچاوەکان
فرانسیۆم

زانستی ماددە
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە فەڕەنسا
ڕادۆن

**ڕادۆن** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Rn» و گەردیلە ژمارەی ٨٦.
قورسترین گازی ناسراوە کە ناوکێکی ناجێگیری هەیە، واتا تیشک دەرە. بە هۆی ئەوەی بەرگی ئەلێکتڕۆنی پڕە، حەز بە کارلێک و دروست کردنی بەند ناکات بۆیەس بە تەنهایی دەسوڕێتەوە. ئەم گازە بۆ تەندروستی باش نیە و هۆکارێکی شێرپەنجەیە. لە شی بوونەوەی ڕادیۆم دروست دەبێت و پاشان لە توێکڵی زەوی دەردەچێت. یەکێک لەو شوێنانەی کە چڕیەکی مەترسیداری هەیە، بریتیە لە ژێرزەمینی ماڵەکان، بەتایبەت کە هەوایەکی قەتیسی هەبێت. لە زۆرێک لە ووڵاتە پێش کەوتوەکان چەندین شوێنی دیاری کراو هەیە بۆ پێوانە کردنی ڕێژەی ئەم گازە. وە بە مەبەستی پێش بینی بومەلەرزەش توێژینەوەی لەسەر ئەنجام دەدرێت.

## سەرچاوەکان
ڕادۆن

پۆل:ڕادۆن
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:گازە خانەدانەکان
ئەمەریسیۆم

**ئەمەریسیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Am» و گەردیلە ژمارەی ٩٥.

## سەرچاوەکان
ئەمەریسیۆم

پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:ئەمەریسیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
کالیفۆرنیۆم

**کالیفۆرنیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Cf» و گەردیلە ژمارەی ٩٨. کالیفۆرنیۆم مادەەیەکی تیشکدەری بەھێزە، ساڵی ١٩٥٠ لە لایەن چەند زانایەکی کیمیایی لە زانکۆیەکی کالیفۆرنیا دروست کراوە.

ئەم مادەیە بە سەرچاوەیەکی تەواوی نیۆترۆن دادەنرێت، بۆیە لە ئامێرەکانی گەڕان بە دوای نەوت و گاز و ئاو بەکاردەھێنرێت، ئەمە بێجگە لە بەکارھێنانەکانی لە مانگە دەستکردەکاندا بۆ مەبەستی جۆراوجۆر، ھەر لە زانینی کەشوھەواوە ھەتا مانگە دەستکردە سیخوڕییەکان.

## سەرچاوەکان
کالیفۆرنیۆم

پۆل:توخمە دەستکردەکان

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
سیبۆرگیۆم

**سیبۆرگیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Sg» و گەردیلە ژمارەی ١٠٦.

## سەرچاوەکان
سیبۆرگیۆم

پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:سیبۆرگیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ڕۆنتگێنیۆم

**رۆنتگێنیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Rg» و گەردیلە ژمارەی ١١١.

## سەرچاوەکان
رۆنتگێنیۆم 

پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:زانست لە ١٩٩٤

پۆل:توخمە کیمیایییەکان
ڕەدەرفۆردیۆم

**ڕەدەرفۆرتیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Rf» و گەردیلە ژمارەی ١٠٤.

## سەرچاوەکان
ڕەدەرفۆرتیۆم

پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:ڕەدەرفۆردیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
کۆپەرنیسیۆم

**کۆپەرنیسیۆم** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Cn» و گەردیلە ژمارەی ١١٢.

## سەرچاوەکان
کۆپەرنیسیۆم

پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:کانزا گوازراوەکان
پۆل:نیکۆلاس کۆپەرنیکس
پۆل:کۆپەرنیسیۆم
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
پۆل:زانستی ماددە
تێنێسین

**تێنێسین** () یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «Ts» و گەردیلە ژمارەی ١١٧.

## سەرچاوەکان
تێنێسین

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:توخمە دەستکردەکان
پۆل:تێنێسین
پۆل:توخمە کیمیایییەکان
جۆن دۆن

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی جۆن دۆن
**جۆن دۆن** (١٥٧٣–١٦٣١) () شاعیر و قەشەی ئینگلیزە کە بە بۆنەی شێعرە عاشقانە و عیرفانییەکانییەوە بەناوبانگە. جۆن دۆن لە ساڵانی دوایی ژیانی خۆیدا بوو بە سەرپەرستی کڵێسای سەنت پاوڵی شاری لەندەن.

## سەرچاوە
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 185- 190

پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
پۆل:گۆرانینووسانی ئینگلیز
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:شاعیرانی ئینگلیز
پۆل:وەرگێڕە ئینگلیزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٢
پۆل:مردووانی ١٦٣١
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک
پۆل:شاعیرە مەسیحییەکان
ھانس کریستیان ئەندەرسن

[230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ''ھانس کریستیەن ئەندرسن'' لە ساڵی [١٨٣٦دا.]]
**ھانس کریستیەن ئەندرسن** (؛ ١٨٠٥–١٨٧٥) نووسەر و شاعیری بەناوبانگی دانمارک و لە دایکبووی شاری ئۆدێنسە. ئەندرسن بە ھۆی چیرۆکەکانیەوە ناسراوە، ئەم چیرۆکانە کە بۆ مناڵان نووسراون، لە ڕێژەی بەناوبانگترین چیرۆکەکانی مناڵانی جیھاندان. 

## چیرۆکەکان
ھەندێک لە چیرۆکەکانی ئەندرسن لە گشت جیھاندا ناسراون و کۆمەڵەی منداڵانی جیھان ئەوانیان بە درێژایی تەمەنی خۆیان بیستووە، ئەمانەی کە دواتر دێن، ھەندێک لە بەناوبانگترین چیرۆکەکانی ئەون:
* مراوی ناشرین
* لیباسی نوێی پاوشا

## سەرچاوەکان
*Hans Christian Andersen Information Odense 
*Hans Christian Andersen biography 
* ماڵپەڕی ناساندنی وڵاتی دانمارک بەشی کەسایەتیەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی دانمارکی
پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە دانمارک
پۆل:ھانس کریستیان ئەندەرسن
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٥
پۆل:مردووانی ١٨٧٥
پۆل:نووسەرانی مەسیحی
مانگی دەستکرد

**مانگی دەستکرد** یان **سەتەلایت** (بەئینگلیزی:Satellite) ئامێرێکی دەستکردی مرۆڤە کە دەچێتە بۆشاییەوە و لەوێوە دەست دەکات بە سووڕان بە دەوری زەویدا.
یەکەمین مانگی دەستکردی مرۆڤ ناوی سپوتنیک-١ بوو کە لە لایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە نێردرا بۆ بۆشایی 
سەتەلایتەکان دوجۆرن:-
سەتەلایتی جێگیر
سەتەلایتی جولاو.

**سەتەلایت** **جۆری** 
## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* physic university
* سایتی(teacher.get)

پۆل:مانگە دەستکردەکان
پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
جوگرافیای کووەیت

250px|وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی کووەیت کە لە ڕێگای مانگی دەستکردەوە گیراوە لە تشرینی دووەمی ٢٠٠١
وڵاتی کووەیت دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای نیمچەدوورگەی عەرەبی و لە باکووری کەنداوی عەرەبی، لە باکوورەوە لەگەڵ عێراق ھاوسنوورە و لە باشووریشەوە لەگەڵ عەرەبستانی سعوودی ھاوسنوورە. کووەیت نۆ دوورگەی ھەیە کە گەورەترینیان دوورگەی بووبیانە.

پۆل:جوگرافیای کووەیت
ھۆنشوو

٢٥٠px|چوارچێوە|چەپ|دورگەی ھۆنشوو

**ھۆنشوو** « بە ژاپۆنی: **本州**؛ کە بە مانای *ھەرێمی سەرەکی* یاخود *زەوی سەرەکی* دێت».

دوورگەیەکی ژاپۆنییە کە کۆمەڵێک لە پارێزگا گرنگرکانی ئەو وڵاتە لەخۆ دەگرێت لەوانە تۆکیۆی پایتەخت. ھۆنشوو گەورەترین دوورگەی خاکی ژاپۆنە و بە زەوی سەرەکی وڵاتەکە دادەنرێت. دوورگەکە لە باشووری دوورگەی ھۆکایدۆیە کە گەرووی تسوگارو لێکیان جیا دەکاتەوە و لە باکووری دوورگەی شیکۆکوە کە دەریای ناوەخۆی سێتۆ لێکیان جیا دەکاتەوە و لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دوورگەی کیووشوە کە گەرووی کانمۆن لە یەکتریان جیا دەکاتەوە. ھەروەھا ئەم دوورگەیە حەوتەم گەورەترین دوورگەیە لە جیھاندا لە ڕووی ڕووبەرەوە و دووەم گەورەترین دوورگەیە لە ڕووی چڕی دانیشتووانەوە لە دوای دوورگەی جاوای ئەندەنوسی.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٠٥ نزیکەی ١٠٣ ملیۆن کەس بووە (ئەمە لەکاتێکدا کە ژمارەیان ٩٨٬٣٥٢٬٠٠٠ کەس بووە لە ساڵی ١٩٩٠دا و لە ساڵی ١٩٧٥یشدا ٨٩٬١٠١٬٧٠٢ کەس بووە)، کە زۆربەیان لە دەشتایی و نزمایییەکاندا نیشتەجێ بوونە و ھەندێکی تریشیان لە بەرزایییەکانی کانتوو دەژین کە ڕێژەیان دەگاتە ٢٥٪ ھەموو ئەوانە لە ناوچەی تۆکیۆی مەزن دەژین کە ئەم شارانە لەخۆ دەگرێت (تۆکیۆ، یۆکۆھاما، کاواساکی، سایتاما، چیبا) و شارۆچکەکانی سەر بە چیبا.

## ئابووری
زۆربەی کارگەکان و پیشەسازییەکانی وڵات دەکەونە سەر پشتێنەیەک کە لە تۆکیۆوە درێژ دەبێتەوە بەرەو ھەموو شارە کەناراوییەکانی باشووری ھۆنشوو کە لەمانە پێک دێت (کیۆتۆ، ئۆساکا، ناگۆیا، کۆبە، ھێرۆشیما).

ئابووری لە بەشی باکووری ڕۆژاوای دەریای ژاپۆن بە شێوەیەکی گشتی پشت بە ڕاوەماسی و کشتوکاڵ دەبەستێت، ھەروەھا نیگاتا بە دیارترین بەرھەمھێنەری برنج دادەنرێت. بەرزایییەکانی کانتوو و نووبی بەناوبانگن بە بەرھەمھێنانی برنج و سەوزەوات.

و چەند شوێنەوارێکی کۆنی مێژوویی وەک کیۆتۆ و نارا و کاماکورای لێیە.

پۆل:دوورگەکانی ژاپۆن
ھۆنشوو
بیابانی مەزن

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی یەکێک لە مێرگەبانەکانی بیابانی مەزن
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|کەوانەی بەردین لە بیابانی مەزن ئەو بەشەی دەکەوێتە لیبیاوە
٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەیەکی جوگرافی بیابانی مەزن کە لە ڕێی مانگی دەستکردەوە گیراوە

**بیابانی مەزن** یان **سەحارا** (بە عەرەبی: ) کە بە مانای (*بیابانی زۆر گەورە* یاخود *بیابانی مەزن*) دێت. ئەو بیابانەیە کە بەشێکی زۆری خاکی باکووری ئەفریقا پێک دەھێنێت و بە گەورەترین بیابان دادەنرێت لە جیھاندا کە ڕووبەرەکەی زیاتر لە ٩ میلیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، وە بوونی مێرگەبانێکی یەکجار زۆری تێدا بەدی دەکرێت نمونە لەسەر ئەو مێرگەبانانە وەک مێرگربانەکانی (دەرەوە و ناوەوە و فرافرە و سێوە و ھەروەھا ئەو مێرگەبانانەی دەکەونە کەناراوەکانی میسرەوە و مێرگربانی کوفرە لە لیبیا و مێرگەبانی عەین سالح و توتجەرت لە جەزائیر)، ھەروەھا بیری نەوتی زۆری لێیە وەک (علمین و ڕەزاق و مەلیحە و ئوم بەڕەکە و ئەبوو غرادیق لە میسر) و (مەبڕوک و زڵیتن و جالو و حوفڕە لە لیبیا) و (عەھانە و عەقڕەب قاسی و حاسی مەسعوود و تونجەرتین و زرازتین لە جەزائیر).

ھەروەھا لەم بیابانەدا زنجیرە چیای ئەتڵەس ھەڵکەوتووە کە بریتییە لە دوو زنجیرە چیای بەرز کە گەمارۆی ناوچەیەکی زورگاوی (گردۆڵکەیی) دەدەن کە دەکەوێتە نێوان ھەردووکیانەوە و بەناوبانگترین بەرزایی لەو ناوچەیە زورگی شەتوتەیە لە جەزائیر. ئەم زنجیرە چیایە لە دوو بەشی باکوور و باشوور پێکدێت کە بریتییە لە زنجیرە چیای ئەتڵەس تەللی لە باکوور و زنجیرە چیای ئەتڵەس سەحراوی لە باشوور. زنجیرە چیای ئەتڵەس دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای بیابانی مەزن کە جگە لەم زنجیرە چیایەش چەندین چیای ھەمەجۆری تێدایە وەک (جەبەل ئەخزەر لە لیبیا) و (چیاکانی کۆردۆفان و دارفۆر لە ڕۆژئاوای سودان).
ئەم بیابانە یانزە دەوڵەت دەگرێتە خۆ کە ئەمانەن: میسر و سودان و لیبیا و تونس و جەزائیر و مۆریتانیا و چاد و مالی و نەیجەر و ئەریتریا. ھەروەھا ئەم بیابانە درێژترین ڕووباری جیھانی پێدا تێپەڕ دەبێت کە ڕووباری نیلە و جگە لەوێش ڕووباری سێنیگالیشی پێدا تێپەڕ دەبێت.

## ئەو دەوڵەتانەی دەکەونە بیابانی مەزنەوە
بیابانی مەزن ڕووبەرێکی زۆر بەرفراوانی ئەم دەوڵەتانە دادەپۆشێت:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## سەرچاوەکان

پۆل:بیابانەکان
پۆل:جوگرافیای ئەفریقا
پۆل:جوگرافیای کۆمکاری عەرەبی
پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
دەیسەم کوڕی ئیبراھیمی کورد

**دەیسەم کوڕی ئیبراھیمی کورد**، ناسراو بە ئەبووسالم، ڕاژۆری ئازەربایجان لە سەدەی ٤ی کۆچی مانگیدا بوو کە لە لایەن مسافرییەکانەوە تێکشکا.

دایکی دەیسەم کچی یەکێک لە سەرۆکەکانی ھۆزەکانی کوردی ئازەربایجان بوو و باوکیشی لە نزیکان بە ھاروونەلشاری ڕاژۆری ئازەربایجان بوو. پاش کوژرانی ھاروونەلشاری، ئازەربایجان کەوتە دەست «یۆسف کوڕی ئەبوولساج» ەوە و دەیسەمیش ڕەگەڵ ئەو کەوت و بوو بە خاونی پلەوپایە و لە دوای ئەبوولساج، بەسەر ئازەربایجانەدا زاڵ بوو. ئایینی دەیسەم خەوارج بوو و زۆربەی شەڕکەرەکانی کورد بوون و ھەندێکیشیان دەیلەمی وشمگیری بوون. وەزیرەکەی ئەبوولقاسم عەلی کوری جەعفەر خەڵکی ئازەربایجان و لە گەورەپیاوانی باتنیە بوو.

مەرزبان کوڕی محەممەد کوڕی مسافر بۆ گرتنی ئازەربایجان لەگەڵ دەیسەم بە شەڕ ھات؛ لە ئاکامی ئەم شەڕەدا، دەیسەم ڕایکردە ئەرمەنیە. دەیسەم دیسان بە سپایەکەوە لە دەرەوەی شاری تەورێز لەگەڵ مەرزبان کوڕی محەممەد بە شەڕ ھات بەڵام دیسان بەزا و ڕایکردە ئەردەوێڵ و دوای گەمارۆیەکی دوورودرێژ، ملی دا بە ئاشتی. پاشان لە ساڵی ٣٤٢ی ک.م. دەیسەم چوو بۆ بەغدا لای موعزەددەولەی دەیلەمی و داوای یارمەتی کرد بۆ بە بەرەنگاری لەگەڵ مەرزبان بەڵام ھیچی دەست نەکەوت بۆیە چوو بۆ مووسڵ لای ناسرەددین کوڕی حەمدان و ئەویش دەستکەوتێکی نەبوو. پاشان چوو بۆ شام لای سەیفەددەولە و ھەتا ساڵی ٣٤٤ی ک.م. لەوێ مایەوە. دەیسەم بە بانگێشتنی کوردان دیسان گەڕایەوە بۆ ئازەربایجان بەڵام لە لایەن مەرزبانەوە تێکشکا و ڕایکردە ئەرمەنییە و پەنای بۆ ڕاژۆری ئەرمەنییەوە برد. بەڵام ڕاژۆری ئەرمەنییە لە ترس مەرزبان، دەیسەمی بە دەستەوە دا. مەرزبانیش کردییە ناو بەندیخانەوە و چاوەکانی کوێر کرد و پاش مردنی مەرزبان، لە لایەن لایەنگرانی مەرزبانەوە کوژرا.

## سەرچاوەکان
* وشەنامەی دێھخودا - دەیسەم

پۆل:کورد
پۆل:مێژووی ئازەربایجان
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٠یەم
زنجیرەچیاکانی ڕۆکی

**زنجیرەچیای ڕۆکی** یان **چیاکانی ڕۆکی** (کە بە **ڕۆکییەکانیش** ناسراوە) زنجیرەچیایەکی سەرەکی و گەورەیە لە باکووری ئەمریکا. بەدرێژایی ٤٨٠٠ کم وەک ھێڵێکی ڕاست لە باکووری ڕۆژاوای کەنەدا بۆ نیو مەکسیکۆ لە باشووری ڕۆژاوای ئەمریکا درێژ دەبێتەوە. بە پشت بەستن بە پێناسە جیاوازەکانی نێوان کەنەدا و ئەمریکا، تێرمینۆسی باکووری دەکەوێتە ناو بریتیش کۆلۆمبیا لە باشووری ڕووباری لیارد و ڕۆژھەڵاتی ترانچ. باشووریترین خاڵەکەی نزیک ناوچەی ئەلبوکورکی نزیکە لە ناوچەی ڕیۆ گراند و باکووری زنجیرەچیای ساندیا–مانزانۆ لە ڕۆژھەڵاتیترین بەشی کۆردیلێرای ئەمریکای باکوور، چیاکانی ئەم زنجیرەچیایە لێک جیان لە بواری زنجیرەی کاسکیدی بچووکی تەکتۆنیک و سیرا نیڤادا، کە ھەردووکیان دوورترن لە ڕۆژاواکەیەوە.
چیاکانی ڕۆکی ٨٠ ملیۆن بۆ ٥٥ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا لە کاتی ئۆروجینی لارامید ، کە تێیدا ژمارەیەک لە پلێتەکان دەستیان کرد بە پێچانەوە لەژێر بشقابەکەی ئەمریکای باکووردا. گۆشەی دابەزاندنەکە زۆر نزم بوو، لە ئەنجامدا پشتێنێکی فراوان لە شاخەکان لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکووردا سەریان ھەڵدا لەو کاتەوە، زیاتر چالاکی تەکتۆنی و فرێدانی لەلایەن گلسییەرەکان ڕۆکییەکانیان بۆ ناو لووتکە دراماتیکییەکان و دۆڵەکان پەیکەر کردووە. لە کۆتایی دوایین سەردەمی سەھۆڵدا، مرۆڤەکان دەستیان کرد بە نیشتەجێکردنی مەودای چیا. دوای گەڕانی مەوداکە لەلایەن ئەورووپییەکانەوە، وەک سەر ئەلێکساندەر ماکنزی و ئەنگلۆ ئەمریکییەکان، وەک گەشتی لویس و کلارک، سەرچاوە سروشتییەکانی وەک کانزایی و فیڤ ئیستغلالکردنی سەرەتایی ئابووری شاخەکانیان لێخوڕی، ھەرچەندە خودی مەوداکە ھیچ کات دانیشتووانێکی چڕی نە
زنجیرە چیای ڕۆکی دابەش دەبێت بەسەر ٣ کۆمەڵەدا:
# چیای ڕۆکی کەنەدی (Canadian Rockies) و چیای ڕۆکی باکوور (Northern Rockies) لە مۆنتانا و باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەیداھۆ.
# چیای ڕۆکی ناوەڕاست (Middle Rockies) لە یوتا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەیداھۆ.
# چیای ڕۆکی باشووری (Southern Rockies) لە کۆلۆڕادۆ و نیومەکسیکۆ.
# زورگی کۆلۆڕادۆ (Colorado Plateau) لە ئەریزۆنا و نیومەکسیکۆ و کۆلۆڕادۆ و یوتا.

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئەلبێرتا
پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆلومبیای بریتانی
پۆل:زنجیرەچیاکانی کۆلۆرادۆ
پۆل:زنجیرەچیاکانی ئایداھۆ
پۆل:زنجیرەچیاکانی مۆنتانا
پۆل:زنجیرەچیاکانی نیومەکسیکۆ
پۆل:زنجیرەچیاکانی یووتا
پۆل:زنجیرەچیاکانی وایۆمینگ
پۆل:چیاکان
ڕووباری زەرد

[٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|ڕووباری زەرد، [تاڤگەی ھوکۆو.]]
** ڕووباری زەرد** یاخود **ھوانگ ھی** و بە فەرمی حونجە (حینجە) کردنی **ھوانگ ھۆ** دووەم درێژترین ڕووبارە لە چین دوای ڕووباری یانگتسی و شەشەم درێژترین ڕووبارە لە جیھاندا کە درێژییەکەی نزیکەی ٥،٤٦٤ کیلۆمەترە و سەرچاوەکەی لە چیاکانی بایان ھارەوە ھەڵدەقوڵێت لە ڕۆژئاوای چین و دەڕژێتە ناو دەریای بۆھای.

ناوی ڕووبارەکە لە ڕەنگەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت کە بەھۆی بوونی گیای (ھیلس)ەوەیە کە لە بەشی ژێرەوەی ڕووبارەکەدا دەڕوێت و ڕەنگەکەی بەرەو زەردی دەبات، ھەروەھا بە ھۆی لافاوە وێرانکەرەکانی ئەم ڕووبارەوە نازناوی یوگونای چینیشی وەرگرتووە لەلایەن خەڵکی چینەوە.

لە ساڵی ١٩٣١ لافاوێک ڕوویدا لەم ڕووبارەوە کە بە ترسناکترین کارەسات دادەنرێت لە مێژووی مرۆڤایەتیدا و بووە ھۆی کوشتنی ٤،١٠٠،٠٠٠ کەس، کە پێش ئەویش لە ساڵی ١٨٨٧ لافاوێکی تر ڕوویدا لە ھەمان ڕووباردا و بووە ھۆی گیان لەدەست دانی ٢،٩٠٠،٠٠٠ کەس، کە ھۆکاری زۆری ڕوودانی لافاوەکانیش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە زەوی دەوروبەری ڕووبارەکە ھەمووی تەختاییە و نزمە.

وە پردی بەناوبانگی کەرتی نینگخیا بەسەریدا دەڕوات کە بە (پردی ڕووباری زەرد)یش ناسراوە.

پۆل:ڕووبارەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:ڕووباری زەرد
پۆل:ڕووبارەکانی ھێنان
پۆل:ڕووبار
ڕووباری یانگتسی

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی خۆر ئاوابوون لەسەر ڕووباری یانگتسی
**ڕووباری یانگتسی** (بە چینی: 扬子江 ) ھەروەھا **چانگ جیانگ**یشی پێ دەگوترێت. ڕووباری یانگتسی درێژییەکەی ٦،٣٠٠ کیلۆمەترە و درێژترین ڕووبارە لە چین و ھەموو ئاسیادا و سێیەم درێژترین ڕووباریشە لە جیھاندا دوای ڕووباری نیل لە ئەفریقا و ڕووباری ئەمازۆن لە ئەمریکای باشووردا.

سەرچاوەی ڕووبارەکە لە چیاکانی *تنگولا* لە تیبت ھەڵدەقوڵێت و دواتریش دەڕژێتە دەریای چینی باشوور، ڕووباری یانگتسی شادەماری سەرەکی گواستنەوەی ئاوییە، کە بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوای وڵاتەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، بۆیە ناویان لێناوە *جۆگەی ئاویی زێڕین*. ئەم ڕووبارە نزیکەی ٧٠٠ لقی لێ دەبێتەوە.

پۆل:ڕووبارەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:ڕووبارەکانی جیانگسو
پۆل:ڕووبارەکانی شانگھای
پۆل:ڕووباری یانگتسی
پۆل:ڕووبارەکانی تبت
پۆل:ڕووبارەکانی یونان
پۆل:ڕووبار
کریستۆفەر کۆڵومبس

٢٥٠px|وێنۆک|وێنەی کۆڵۆمبس بە فڵچەی سپاستیانۆ دیل
**کریستۆفەر کۆڵۆمبس** (بە لاتینی: Christophorus Columbus؛ بە ئیتاڵی: Cristoforo Colombo؛ بە ئیسپانی: Cristóbal Colón؛ بە فەڕەنسی: Christophe Colomb)، (٣١ی تشرینی یەکەمی ١٤٥١ - ٢٠ی ئایاری ١٥٠٦). گەڕیدە و دۆزەرەوە و داگیرکەرێکی ئیتاڵی بەناوبانگ بوو، کە دۆزینەوەی جیھانە نوێیەکەی (ئەمریکا) دەدرێتە پاڵ. لە شاری جێنوای ئیتاڵی لە دایکبووە و لە زانکۆی پاڤیا وانەکانی (بیرکاری و زانستی سروشتی و گەردوونناسی) خوێندووە. زەریای ئەتڵەسی بڕی و گەیشتە دوورگەکانی کاری بی لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٤٩٢دا، بەڵام دۆزینەوەی کیشوەری ئەمریکای باکوور لە گەشتی دووەمیدا بوو لە ساڵی ١٤٩٨ زایینیدا. ھەرچەندە ھەندێک شوێنەوار بەڵگەی بوونی پەیوەندی لە نێوان ھەردوو کیشوەری ئەورووپا و ئەمریکا دەردەخەن بەر لە دۆزینەوەی ئەو خاکە لەلایەن کۆڵۆمبسەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کاریبی
پۆل:کریستۆفەر کۆڵومبس
پۆل:دۆزەرەوە ئیتالییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٥١
پۆل:مردووانی ١٥٠٦
چیای کیلیمانجارۆ

٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|لووتکەی کیبۆ، چیای کیلیمانجارۆ
**چیای کیلیمانجارۆ** بەرزترین شاخە لە ئەفریقادا. چیای کیلیمانجارۆ دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا و پێکدێت لە سێ قوچەکی گڕکانی کە بریتیین لە **کیبۆ** و **ماوێنزی** و **شیرا**. بەرزترین لووتکەی ئەم چیایە ٥،٨٩٥ مەترە لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە. چیای کیلیمانجارۆ بە یەکێک لە ھەرە گرینگترین شوێنە گەشتوگوزارییەکانی وڵاتی تەنزانیا دادەنرێت. چیایەکە چەندین باخچە و پارکی نیشتیمانی لە خۆ دەگرێت کە گرینگترینیان پارکی نیشتیمانی کیلیمانجارۆیە کە تۆمار کراوە لە لیستی میراتی جیھانی یوونێسکۆدا.

پۆل:گڕکانە چینییەکان
پۆل:گڕکانەکانی تانزانیا
پۆل:چیاکان
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:حەوت لووتکە
ئەندیز

[٢٥٠px|وێنۆک|چەپ|چیای ئەندیز  لە نێوان [چیلی و ئەرجەنتیندا]]
**چیای ئەندیز** بریتییە لە زنجیرە چیایەکی بەرفراوان کە درێژ دەبێتەوە بە درێژایی کەنارەکانی ڕۆژئاوای ئەمریکای باشوور. کە درێژییەکەی نزیکەی ٧،١٠٠ کیلۆمەتر دەبێت و پانییەکەشی ٥٠٠ کیلۆمەتر و تێکڕای بەرزییەکەشی ٤،٠٠٠ مەترە. ئەم زنجیرە چیایە درێژ دەبێتەوە بەناو حەوت دەوڵەتتدا کە بریتیین لە ئارجەنتین و ئێکوادۆر و بۆلیڤیا و پێروو و چیلی و کۆلۆمبیا و ڤێنیزوێلا.

وە دەگوترێت ھۆی ناونانی چیای ئەندێز دەگەڕێتەوە بۆ چالاکی یەکێک لە جۆرەکانی گڕکانی ھاوێژەرەی  ماددەی (ئەندێزیت) کە بەشداری لە پێکھاتنی چیاکەدا دەکات. بەرزترین لووتکەی زنجیرە چیای ئەندێز لووتکەی ئاکۆنکاگوایە کە بەرزییەکەی ٦،٩٥٩ مەترە لەسەر ئاستی ڕووی دەریاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندیز
١٤٣٤ی کۆچی

**١٤٣٤ی [[ڕۆژژمێری کۆچی|کۆچی مانگی]]** لە ڕۆژژمێری کۆچیی مانگیدا، ساڵێکی ئاسایییەی.

سەرەتای ئەم ساڵە ڕۆژی یەکشەممە ٢٥ی خەزەڵوەری ساڵی ٢٧١٢ی کوردییە بەرامبەر بە ١٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٢ی زایینی.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبوونەکان
## مردنەکان
فرانسیس بەیکن

230px|وێنۆک|وێنەی فرانسیس بەیکۆن زانا و فەیلەسۆفی ئینگلیزی
وێنۆک
**فرانسیس بەیکۆن** () فەیلەسووف و سیاسیوانی بەناوبانگی ئینگلستانە کە لە ساڵی ١٥٦١دا لە دایک بوە و لە ١٦٢٤دا کۆچی دوایی کردووە. بەیکۆن وەکوو یەکێک لە گرنگترین و بەناوبانگترین فەیلەسووفەکانی ڕۆژاوا ناوی دەرکردووە.

## ژیان
بەیکۆن لە باوک و دایکێکی دەوڵەمەند لە دایک بوو و لە کۆلێژی ترینتیدا دەرسی خوێند. لە تەمەنی شانزدە ساڵییەوە ڕۆییشتە ناو سیاسەتەوە و لە سەردەمی ئیلیزابێتی یەکەمی ئینگلستاندا لە مەقامی خوارەوە سەرکەوت تا لە سەردەمی جەیمزی یەکەمی ئینگلستاندا چەند پۆستی زۆر بەرزی بە دەست ھێنا و ژیانێکی زۆر دەوڵەمەنانەی بردە سەر. سەرقاڵیی ئەو بە زانست و دەستەڵاتدارییەوە سەرنجی لەسەر ژنان لابردبوو، بەڵام لە ساڵی ١٦٠٦دا لە تەمەنی چل و پێنج ساڵیدا لەگەڵ ئالیس بارنھامدا زەماوەندی کرد.

## بەرھەمەکان
* ئۆرگانۆنی نوێ

## سەرچاوەکان
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 206-208

پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینیی سەدەی ١٧یەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:نووسەرانی مەسیحی
پۆل:فەیلەسووفانی ئینگلیز
پۆل:مێژووی پێڕەوی زانستی
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦١
پۆل:مردووانی ١٦٢٦
پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٧یەم
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەری پیاوی ئینگلیزی سەدەی ١٧
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
ئالیس بارنھام

230px|وێنۆک|چەپ|وینەی ئالیس بارنھام
**ئالیس بارنھام** (، ١٥٩٢–١٦٥٠) ژنی فرانسیس بەیکۆن، زانا و سیاسەتوانی گەورەی ئینگلیزە. ئالیس ژنێکی دەوڵەمەند بووە و لە ساڵی ١٦٠٦دا لەگەڵ بەیکۆن زەماوەندی کردووە.

## سەرچاوە
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 206-208

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٢
پۆل:مردووانی ١٦٥٠
کەیھان کەڵھوڕ

کەیھان کەڵھوڕ لە تاران لە خێزانێکی کوردی کرماشانی لەدایکبووە. دەستی بە خوێندنی مۆسیقا لە تەمەنی حەوت ساڵیدا کردووە، لە ئۆرکێسترای نێودەوڵەتیی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا ژەنیار بووە. لەگەڵ ئەوەشدا، خۆی فێری ڕەدیف کردووە و گەشتی کردووەتە خۆراسان، تا مۆسیقای ئەوێ فێرببێت، کە تێکەڵەیەکن لە مۆسیقای کوردی و تورکی و فارسی. کە تەمەنی لە نێوان ٢٠ ساڵیدا بوو، لە فێرگەیەکی مۆسیقی لەژێر ڕێنمایی محەممەدڕەزا لوتفیدا دەیخوێند. کەڵھوڕ بە ڕۆژئاوای باکووری ئێرانیشدا گەڕاوە. دواتر ڕۆیشتووەتە شارەکانی ڕۆما لە ئیتالیا و ئۆتاوا لە کەنەدا، بۆ فێربوونی مۆسیقای کلاسیکیی ئەوروپی. دەرچووی بەشی مۆسیقای زانکۆی کارلتۆنە لە ئۆتاوا.

ئامێرە تایبەتەکەی کەڵھوڕ کەمانچەیە، جیا لەوانەش تەنبوور و سێتار و شاکەمانیش دەژەنێت. کەڵھوڕ لەگەڵ گۆرانیبێژە بەناوبانگە ئێرانییەکانی وەک محەممەدڕەزا شەجەریان، شەھرام نازری، حوسێن عەلیزادە، عەلی ئەکبەر مورادی، عەلیڕەزا ئیفتیخاریدا کاری کردووە. ھەروەھا ساوندتراکی فیلمیشی داناوە.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
کەیھان کەڵھوڕ لە تاران لە خێزانێکی کوردی کرماشانی لەدایکبووە. دەستی بە خوێندنی مۆسیقا لە تەمەنی حەوت ساڵیدا کردووە، لە ئۆرکێسترای نێودەوڵەتیی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا ژەنیار بووە. لەگەڵ ئەوەشدا، خۆی فێری ڕەدیف کردووە و گەشتی کردووەتە خۆراسان، تا مۆسیقای ئەوێ فێرببێت، کە تێکەڵەیەکن لە مۆسیقای کوردی و تورکی و فارسی. کە تەمەنی لە نێوان ٢٠ ساڵیدا بوو، لە فێرگەیەکی مۆسیقی لەژێر ڕێنمایی محەممەدڕەزا لوتفیدا دەیخوێند. کەڵھوڕ بە ڕۆژئاوای باکووری ئێرانیشدا گەڕاوە. دواتر ڕۆیشتووەتە شارەکانی ڕۆما لە ئیتالیا و ئۆتاوا لە کەنەدا، بۆ فێربوونی مۆسیقای کلاسیکیی ئەوروپی. دەرچووی بەشی مۆسیقای زانکۆی کارلتۆنە لە ئۆتاوا.

## مۆسیقا
کارەکانی کەڵھوڕ لە ئاستی جیھانیدا ناسراوە، بەتایبەت کارەکانی لەگەڵ گروپی رێگای ئاوریشم و یۆیۆ مادا. بەرھەمەکانی ئەو تا ئیستە پێنج جار بوون بە کاندیدای وەرگرتنی خەڵاتی گرامی و لە ساڵی ٢٠١٧دا ئەلبۆمی **گۆرانیی ماڵەوەم بۆ بڵێ**ی لەگەڵ یۆیۆما و جادەی ئاوریشمدا خەڵاتی گرامیی بردەوە.

## کارەکان
* لە ئاوێنەی ئاسماندا
* ھاونیاز (٢٠١٦)
* ئێستاش ھەر پایزە - ٢٠١٩ (It's Still Autumn) - کەیھان کەڵھور و Rembrandt Frerichs Trio

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئەدۆبی ئافتەر ئیفێکتس

وێنۆک|لۆگۆی ئەدۆبی ئافتەر ئیفێکتس
**ئەدۆبی ئافتەر ئیفێکتس** بەرنامەیەکی کۆمپانیای ئەدۆبی ئەمریکییە چەندان وەشانی ھەیە و میژووی دامەزراندنی دەگەڕیتەوە بۆ کانوونی دووەمی ١٩٩٣. ئافتەر ئیفێکتس بەناوبانگە بۆ کاری دەستکاری کردنی ڤیدۆ، ڤیژوال ئیفێکت، دەستکاریکردنی دەنگ و کاری مۆشن گرافیک بەکار دێت. بەرنامەکە بەکاردێت لەبواری فیلمسازی، گەیمسازی و بەرھەمەکانی تەلەڤیزیۆن لە قۆناغی پۆست پرۆدەکشن (دوای بەرھەمھێنان).

لە ساڵی ٢٠١٩، بەرنامەکە خەڵاتێکی تایبەتی پێدرا لە خەڵاتەکانی ئۆسکار، ئەمەش بەھۆی بەرەوپێشچوونانەی ھێنایە کایەوە لەبواری زانست و تەکنیک.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٣
پۆل:نەرمامێرەکانی دەستکاریکردنی ڤیدیۆ
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەدۆبی
پۆل:ئەدۆبی کرییەیتیڤ سویت
پۆل:نەرمامێری دەستکاریکردنی ڤیدیۆ
گردی سەیوان

**گردی سەیوان**، گردێکە لە شاری سلێمانیدا کە ژمارەیەکی زۆر لە زانایان و شاعیرانی کورد لەوێدا نێژراون.

## نێژراوەکان
* شێخ مارفی نۆدێ
* سالم
* کوردی (ھۆنراوەنووس)
* زێوەر
* حەمدی
* ئاھی
* مستەفا پاشای یاموڵکی
* عێزەدین حوسەینی
* حەپسەخانی نەقیب
* بێخود
* مەلا ئەحمەدی نۆدشی
* حەمە جەزا
*
* شەماڵ موفتی
* حەمەی نێرگز
* اسماعیل سابووری
* طە خلیل
* عوسمان عەلی
* کەریم کابان 

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی گردەکانی سلێمانی

## سەرچاوە
* مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی نووسراوه‌ی عەلائەدین سەججادی، چاپخانەی مەعارفی بەغداد، 1951
ئێن ئێف سی

**ئێن ئێف سی** ، (کورتکراوەی:Near Field Comunication)ـە و جۆرێکی تەکنەلۆژیای بێ تەلە کە تەنها لە مەودایەکی کەمی چەند ئینجی کاردەکات و بەکاردێت بۆ گواستنەوەی زانیاری لەم مەودایەدا. بنچینەکراوە لەسەر (Magnetic Field Induction) لە نێوان Readers و Tags لە سیستەمی RFID (Radion Frequency Identification), بە شوێنکەوتنی ستاندەردی نێودەوڵەتی ISO 14443 تەکنەلۆژیای NFC لەگەڵ ژمارەیەکی بێ سنوری وێستگەی کارتە ئەلیکترۆنییەکان کاردەکات لەسەرتاسەری جیهاندا. ئەم تەکنەلۆژیایە لەگەشە سەندندایە و لە کارتە ئەلیکترۆنییەکانەوە بازی داوەتە مۆبایلە هۆشمەندەکان و بەم زووانەش لە دیسکتۆپ و لاپتۆپەکانیش سودی لێدەبینرێت بۆ گواستنەوەی پەڕگە و زانیارییەکان لە نێوان ئامێرەکاندا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پێوەرەکانی ئایزۆ
پۆل:بێتەل
ڕۆژژمێری کوردیی گەرمێنیی سوڵتانی

**ڕۆژژمێری کوردیی گەرمێنیی سولتانی**: زۆربەی بەکارھێنەرانی ئەم ڕۆژژمێرە خەڵکی یارسانن. ناوە کوردییەکان و کاتی ڕۆژوو لەم ئایینە تایبەتی بە خۆیە. ڕۆژژمێری کوردیی گەرمێنیی سولتانی بە خەباتی کاک سەید خەلیل عالینەژاد دروست کراوە.ساڵی ١ی ڕۆژژمێری کوردیی گەرمێنیی سولتانی ئەو ساڵەیە کە سولتان ئسحاق (دامەزرێنەری ئایینی کوردیی یارسان) لەدایک‌‌‌‌ بوو.

:ئەمساڵ ساڵی: `ی کوردیی سوڵتانی`
:مێژوو کوردیی سوڵتانی: `ی ی کوردیی سوڵتانی`

## مانگەکان
مانگەکان نێوان کوردانی یارسان:

# ڕەشە مە = ٢٥ی ڕێبەندان ھەتا ٢٤ ڕەشەمێپەنجە = ٢٥ ڕەشەمێ ھەتا ئاخری ڕەشەمێ
# گولەداران = یەکەم ھەتا ٣٠ خاکەلێوە
# گولەجاران = ٣١ خاکەلێوە ھەتا ٢٩ گوڵان
# گەرماخیز = ٣٠ گوڵان ھەتا ٢٨ جۆزەردان
# پۊشپەڕ = ٢٩ جۆزەردان ھەتا ٢٧ پووشپەڕ
# گەلاویژ = ٢٨ پووشپەڕ ھەتا ٢٦ گەلاوێژ
# خەرمانان = ٢٧ گەلاوێژ ھەتا ٢٥ خەرمانان
# ڕەزبەر = ٢٦ خەرمانان ھەتا ٢٤ ڕەزبەر
# گەڵاریز = ٢٥ ڕەزبەر ھەتا ٢٤ خەزەڵوەر
# سەرماخیز = ٢٥ خەزەڵوەر ھەتا ٢٤ سەرماوەز
# بەفراوەر  = ٢٥ سەرماوەز ھەتا ٢٤ بەفرانبار
# ڕێبەندان = ٢٥ بەفرانبار ھەتا ٢٤ ڕێبەندان

## ئەم بابەتانەش ببینە
*ڕۆژژمێری کوردی
*ڕۆژژمێری کۆچی ھەتاوی

## سەرچاوە
* تقویم کردی گرمسیری سلطانی 
* وب‌گاه تقویم کردی گرمسیری سلطانی 

پۆل:ڕۆژژمێری کوردی
پۆل:ڕۆژژمێرەکان