میرنشینی بولگاریا

**میرنشینی بولگاریا** (بە بولگاری: Княжество България، ڕۆمانی: Княжество България)، دەوڵەتێکی ژێردەستەیی بوو لە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. بە پەیمانی بەرلین لە ساڵی ١٨٧٨ دامەزراوە. 

دوای ئەوەی شەڕی ڕووسیا و تورکیا بە سەرکەوتنی ڕووسیا کۆتایی ھات، پەیمانی سان ستیفانۆ لەلایەن ڕووسیا و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ٣ی ئازاری ١٨٧٨ واژۆ کرا. لە ژێر ئەمەشدا ڕێککەوتن لەسەر دەوڵەتێکی گەورەی ژێردەستەی بولگاری کرا، کە بە شێوەیەکی بەرچاو گەورەتر بوو: زەویەکانی نزیکەی ھەموو بولگارییە نەتەوەییەکانی بالکانیان لەخۆگرتبوو، و زۆربەی ناوچەکانی مۆیسیا و تراکیا و مەقدۆنیای لەخۆگرتبوو، کە لە دەریای ڕەشەوە تا ئیجە درێژبووەوە. بەڵام شانشینی یەکگرتوو و نەمسا-مەجارستان دژی دامەزراندنی دەوڵەتێکی موکلیفی گەورەی ڕووسیا بوون لە بالکان، ترسیان لەوە ھەبوو کە ھاوسەنگی ھێز لە دەریای ناویندا بگۆڕێت. بەھۆی ئەمەوە زلھێزەکان کۆبوونەوە و پەیمانی بەرلینیان واژۆ کرد، ئەمەش جێگەی پەیمانی سان ستیفانۆی گرتەوە کە ھەرگیز نەچووە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەمەش میرنشینێکی زۆر بچووکتری دروستکرد، شانبەشانی ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات سەربەخۆ لە ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا.

لە پراکتیکدا، پێگەی بولگاریا وەک ژێردەستەیەکی عوسمانی خەیاڵییەکی یاسایی بوو و بولگاریا تەنیا بە شێوەیەکی فەرمی دان بە دەسەڵاتی باب ئەلعالی دەنا. دەستوور و ئاڵا و سروودی تایبەتی خۆی ھەبوو، سیاسەتی دەرەوەی خۆی بەڕێوە دەبرد. لە ساڵی ١٨٨٠ەوە دراوی تایبەتی خۆیشی ھەبوو. لە ساڵی ١٨٨٥ شۆڕشێکی بێ خوێن بووە ھۆی ئەوەی کە ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات بە دی فاکتۆ لەلایەن بولگاریایەوە لکێنرا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە ڕێککەوتنی تۆفان قبوڵیان کرد. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٠٨، بولگاریا بە فەرمی سەربەخۆیی خۆی وەک شانشینی بولگاریا ڕاگەیاند.

## پاشخان
لە ساڵی ١٣٩٦ شەڕەکانی بولگاریا و عوسمانی بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی بولگاریا کۆتایی ھات، ئەمەش بەھۆی لەشکرکێشی عوسمانییەکان بۆ سەر بالکان و دابەشبوونی ناوخۆیی خۆی. لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا، ئاغای بولگاریا لەناوچوون و ھۆشیاری نەتەوەیی سەرکوت کرا. بوژانەوەی نیشتمانی بولگاریا کە لە کۆتایی سەدەی ١٨دا سەریھەڵدا، ناسنامەی بولگاری زیندوو کردەوە و بیرۆکەی دروستکردنی دەوڵەتێکی نوێی بولگاری وروژاند. ژمارەیەکی زۆر لە بزووتنەوە و ڕاپەڕینەکانی شۆڕشگێڕانە دژی عوسمانییەکان شانبەشانی بزووتنەوە ھاوشێوەکان لە باقی باڵکان ڕوویان دا و لە شەڕی ڕووسیا و تورکیا لە ساڵی ١٨٧٧ تا ١٨٧٨ گەیشتە لوتکە.

## پەیمانی بەرلین
پەیماننامەی سان ستیفانۆ لە ٣ی ئازاری ١٨٧٨دا پێشنیاری دەوڵەتی بولگاریای کرد، کە ناوچە جوگرافییەکانی مۆیسیا و تراکیا و مەقدۆنیای لەخۆگرتبوو. لەسەر بنەمای ئەو بەروارە بولگارییەکان ساڵانە ڕۆژی نیشتمانی بولگاریا دەگێڕن.

بەڵام زلھێزەکانی دیکە لە ترسی دامەزراندنی دەوڵەتێکی گەورەی موکلیفی ڕووسیا لەسەر باڵکان، ئامادە نەبوون بەو پەیماننامەیە ڕازی بن. لە ئەنجامدا پەیماننامەی بەرلین (١٨٧٨) بە سەرپەرشتی ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکی ئەڵمانیا و بێنجامین دیزرائیلی لە بەریتانیا پێداچوونەوەی بە پەیماننامەی پێشووتردا کرد و دەوڵەتی پێشنیارکراوی بولگاری کەمکردەوە.

میرنشینێکی سەربەخۆی بەرفراوانی بولگاریا دروستکرا، لە نێوان دانوب و زنجیرە چیای ستارا پلانینا، کە شوێنی نیشتەجێبوونی لە پایتەختی کۆن و کۆنی بولگاریا ڤێلیکۆ تۆرنۆڤۆ بوو، و سۆفیاش لەخۆدەگرێت. ئەم دەوڵەتە دەبوو لە ژێر سەروەری ناوەکی عوسمانیدا بێت بەڵام دەبوو لەلایەن شازادەیەکەوە بەڕێوەبچێت کە لەلایەن کۆنگرەی کەسایەتییە دیارەکانی بولگاریا ھەڵبژێردرا و لەلایەن زلھێزەکانەوە پەسەندکرابوو. ئەوان پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد کە شازادە ناتوانێت ڕووسی بێت، بەڵام لە سازشێکدا شازادە ئەسکەندەری باتنبێرگ کە کوڕەزای تزار ئەلێکساندەری دووەمی ڕووسیا بوو ھەڵبژێردرا. ویلایەتێکی ئۆتۆنۆمی عوسمانی لە ژێر ناوی ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات لە باشووری زنجیرە چیای ستارا پلانینا دروستکرا، لە کاتێکدا مەقدۆنیا لە ژێر سەروەری سوڵتاندا گەڕێنرایەوە.

## سەدەی نۆزدەھەم
بولگارییەکان دەستوورێکی پێشکەوتووی دیموکراسییان پەسەند کرد و ھەر زوو دەسەڵات بۆ پارتی لیبراڵ بە سەرۆکایەتی ستیفان ستامبۆلۆڤ تێپەڕی. شازادە ئەلێکساندەر مەیلی کۆنەپەرستانەی ھەبوو، سەرەتا دژی سیاسەتەکانی ستامبۆلۆڤ بوو، بەڵام تا ساڵی ١٨٨٥ ئەوەندە ھاوسۆزی وڵاتە نوێیەکەی بوو کە بیرۆکەکەی بگۆڕێت، و پشتگیری لیبراڵەکانی کرد. ھەروەھا پشتگیری لە یەکگرتنی بولگاریا و ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات کرد کە بە کودەتایەک لە پلۆڤدیڤ لە ئەیلوولی ١٨٨٥ ھاتە ئاراوە. زلھێزەکان بەھۆی ململانێی دەسەڵات لە نێوانیاندا دەستوەردانیان نەکرد. دوای ماوەیەکی کەم، سڕبیا شەڕی لەگەڵ بولگاریا ڕاگەیاند بە ھیوای دەستبەسەرداگرتنی خاکەکەی لە کاتێکدا بولگارییەکان سەرقاڵ بوون. بولگارییەکان لە سلیڤنیتسا شکستیان پێھێنا و سوپای سربیایان پاڵنا بۆ ناو سربیا و سەرکەوتوو بوون لە داگیرکردنەوەی ئەو خاکەی کە لەلایەن پەیمانی بەرلینەوە دەستی بەسەردا گیرا، شارۆچکەکانی پیرۆت و ڤرانیا کە دانیشتوانیان بولگاری بوو، بەڵام لە ساڵی ١٨٨٦دا بە پەیمانی بوخارێست درایەوە بە سربیا.

ئەم ڕووداوانە وایکرد ئەسکەندەر زۆر بەناوبانگ بێت لە بولگاریا، بەڵام ڕووسیا تادێت ناڕازی بوو لە مەیلی لیبڕاڵ لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا. لە مانگی ئابی ساڵی ١٨٨٦دا کودەتایەکیان وروژاند، لە درێژەی کودەتاکەدا ئەسکەندەر ناچار بوو دەستبەرداری بێت و دوورخرایەوە بۆ ڕووسیا. بەڵام ستامبۆلۆڤ بە خێرایی ھەنگاوی ناوە و بەشداربووانی کودەتاکە ناچار بوون لە وڵات ھەڵبێن. ستامبۆلۆڤ ھەوڵیدا ئەسکەندەر بگەڕێنێتەوە سەر کارەکەی، بەڵام دژایەتییەکی بەھێزی ڕووسیا، شازادەی ناچارکرد جارێکی دیکە دەستلەکاربکێشێتەوە. لە تەمموزی ساڵی ١٨٨٧ بولگارییەکان فێردیناندی ساکس-کۆبۆرگ-گۆتایان وەک شازادەی نوێی خۆیان ھەڵبژارد. فێردیناند "کاندیدی نەمسایی" بوو و ڕووسەکان ئامادە نەبوون دانیان پێدا بنێن. فێردیناند سەرەتا لەگەڵ ستامبۆلۆڤ کاردەکات، بەڵام تا ساڵی ١٨٩٤ پەیوەندی نێوانیان خراپتر بوو. ستامبۆلۆڤ دەستی لەکارکێشایەوە و لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٨٩٥ تیرۆرکرا. پاشان فێردیناند بڕیاریدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕووسیا بگەڕێنێتەوە، ئەمەش بە واتای گەڕانەوە بۆ سیاسەتێکی کۆنەپەرستانە. لە کۆتایی سەدەدا گۆڕانکاری لە سیاسەتی باجدان بووە ھۆی نائارامییەکی بەرفراوانی جووتیاران، کە بە پلەی یەکەم لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بولگاریا سەنتەری بوو. ناڕەزایەتییەکان وردە وردە لە ساڵی ١٩٠٠دا پەرەی سەند و بوو بە یاخیبوونی ئاشکرا، بەڵام لەلایەن حکومەتەوە سەرکوتکرا کە بە بەکارھێنانی سوپا.

## سەدەی بیستەم
دانیشتووانێکی بەرچاوی بولگاریا ھەبوون کە ھێشتا لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا دەژیا، بەتایبەتی لە مەقدۆنیا. بۆ ئاڵۆزکردنی شتەکان، سڕبیا و یۆنانیش ئیدیعایان لەسەر بەشێک لە مەقدۆنیا کرد، لە کاتێکدا سربیا وەک نەتەوەیەکی سلاڤی مەقدۆنیەکانیش بە سەر بە نەتەوەی سربیا دەزانی. بەم شێوەیە خەباتێکی پێنجلایەنە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەم ناوچانە دەستی پێکرد کە تا جەنگی جیھانیی یەکەم بەردەوام بوو. لە ساڵی ١٩٠٣دا یاخیبوونێکی بولگاریا لە مەقدۆنیای عوسمانی ڕوویدا و پێدەچوو شەڕ ڕووبدات. لە ساڵی ١٩٠٨ فێردیناند ململانێکانی نێوان زلھێزەکانی بەکارھێنا بۆ ئەوەی بولگاریا بە شانشینییەکی تەواو سەربەخۆ بناسێنێت، لەگەڵ خۆیدا وەک تزار، کە لە ٥ی تشرینی یەکەمدا (ھەرچەندە لە ٢٢ی ئەیلولدا ئاھەنگی بۆ گێڕا، بەو پێیەی بولگاریا بە فەرمی لەسەر ساڵنامەی جولیان مایەوە تا ساڵی ١٩١٦) لە کڵێسای چل شەھیدی پیرۆز، ڤێلیکۆ تارنۆڤۆ.

### ڕاپەڕینی ئیلیندن-پریۆبراژنی

کێشەی سەرەکی سیاسی دەرەکی کە ڕووبەڕووی بولگاریا بووەوە بە درێژایی ماوەی جەنگی جیھانیی یەکەم، چارەنووسی مەقدۆنیا و ڕۆژھەڵاتی تراکیا بوو. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕێکخراوی شۆڕشگێڕی ناوخۆیی مەقدۆنیا-ئەدریانۆپڵ دامەزرا و دەستی کرد بە ئامادەکاری بۆ ڕاپەڕینێکی چەکداری لەو ناوچانەی کە تا ئێستاش لەلایەن تورکە عوسمانییەکانەوە داگیرکراون. ڕێکخراوی شۆڕشگێڕی ناوخۆیی مەقدۆنیا(IMARO) بە پشتبەستن بە بەشێکی پشت بە پشتیوانی سەرتاسەری لەلایەن میرنشینی بولگاریا، دەستی کرد بە ڕێکخستنی تۆڕێک لە لیژنەکان لە مەقدۆنیا و تراکیا. لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٠٣ ڕاپەڕینێکی چەکداری جەماوەری کە لە مێژوودا بە ئیلیندن-پرێوبراجینی ناسراوە، لە مەقدۆنیا و تراکیا سەریھەڵدا. ئامانجی ڕزگارکردنی ئەو ناوچانە بوو، یان لانیکەم سەرنجی زلھێزەکان ڕاکێشا و وایان لێبکات لە ڕێگەی چاکسازی یاسایی و ئابوورییەوە بانگەشە بۆ باشترکردنی بارودۆخی ژیان بۆ دانیشتوان بکەن. دوای سێ مانگ لە شەڕی توند سوپای عوسمانی بە بەکارھێنانی دڕندەیی زۆر دژی خەڵکی مەدەنی ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرد.

## لیستی شازادەکانی بولگاریا

## گەلەری

File:Bulgaria Eyalet — Memalik-i Mahruse-i Shahane-ye Mahsus Mukemmel ve Mufassal Atlas (1907).jpg|دابەشکردنی لاوەکی کارگێڕی بولگاریا لە ساڵی ١٩٠٧
File:Eastern Rumelia Vilayet — Memalik-i Mahruse-i Shahane-ye Mahsus Mukemmel ve Mufassal Atlas (1907).jpg|بەشە لاوەکییە کارگێڕییەکانی ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٩٠٧
File:Syedinena Bylgaria - Litografia na N.Pavlovich.JPG|یەکگرتنی بولگاریا لە ساڵی ١٨٨٥
File:Palace of prince Alexander of Bulgaria (engraving).jpg|کودەتای ساڵی ١٨٨٦ی بولگاریا
File:Portrait of Alexander I von Battenberg.png|وێنەی شازادە ئەلێکساندەر
File:Bulgarian-Exarchate-1870-1913.jpg|خاکی ئێکسارکاتی بولگاری لە ساڵی ١٨٧٠ تا ١٩١٣


## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨