open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جلی بووکێنیی شازادە دایانا

**جلی بوکێنی شازادە دایانا** ئەو جلە بوو شازادە دایانا پۆشی لە ڕۆژی ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ شازادە چارڵزی جێنشینی شاژن ئیلیزابێس لە ڕۆژی ٢٩ی تەممووزی ١٩٨١ لە کڵێسای ساینت پاوڵ. دایانا قوماشێکی ئاوریشمی نەرمی پۆشی لەگەڵ پارچەیەکی درێژی دانسقە کە ٧٬٦٢ مەتر لە بەشی دواوەی کە بە زەوییەکەدا دەخشا ھاوکات لەگەڵ لەچکێکی ١٤سم. جلەکە بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین جلەکانی جیھان و یەکێک لەو جلانەی زۆر بەنھێنی ھێڵدرایەوە لەژێر چاودێری تا ڕۆژی ھاوسەرگیرییەکە لەپێناو ھێشتنەوەی دیزاینەکە بە نھێنی. ئەم جلە ساڵی ٢٠١٤ درا بە شازادە ھاری، کوڕی دووەمی دایانا. ساڵی ٢٠١٨ گۆڤاری گۆڤاری تایم جلەکەی دانا بە کاریگەرترین جلی بوکێنی خێزانی شاھانەی بەریتانیا لە مێژوودا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شازادە دایانا
پۆل:پاشایەتی بەریتانیا
شۆن لێڤی

**شۆن ئادەم لێڤی** (لەدایکبووی ٢٣ی تەممووزی ١٩٦٨) دەرھێنەر، بەرھەمھێنەر، و ئەکتەرێکی کەنەدییە. کاری دەرھێنانەکانی پێکدێن لە *Big Fat Liar*، *Cheaper by the Dozen*،
، زنجیرەی *Night at the Museum*، و *[[شتە نامۆکان]]*.

لێڤی بەرھەمھێنەری فیلمی ٢٠١٦ی خەیاڵی زانستیی *[[گەیشتوو (فیلم)|گەیشتوو]]* بووە، کە بەھۆیەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراوە بۆ باشترین فیلم. لە ٢٠١٦ وە، لێڤی یەکێک بووە لە بەرھەمھێنەرانی زنجیرەی ڕەسەنی نێتفلیکسی *شتە نامۆکان.* دوو ئەڵقەی دەرھێناوە لە ھەریەک لە سێ وەرزی زنجیرەکە.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە

لێڤی بۆ خێزانێکی جولەکە لەدایکبووە لە مۆنتریال، کیوبێک. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا، دوا ناوەندی سەینت جۆرج و ناوەندی ڕاھێنانی ھونەری ستەیجدۆر مانەر لە نیویۆرکی خوێندووە. لێڤی زانکۆی یەیڵی تەواوکرد لە ١٩٨٩ کە لە بەشی ھونەر ئەیخوێند. خەڵاتێکی ئێم ئێف ئەی وەرگرت لە قوتابخانەی ھونەری سینەمایی یو ئێس سی لە ١٩٩٤.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*
*

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیستەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی مۆنتریال
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی زانستی خەیاڵی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمە ئەکشنییەکان
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ڕێژەی مردن بە پەتای کۆڤید–١٩ بەپێی وڵاتان

ئەم پەڕە ڕێژەی حاڵەتی مردن، و ڕێژەی مردنەکان بۆ ھەر ١٠٠٬٠٠٠ کەسێک بەپێی وڵات لەخۆ دەگرێت کە پەتای نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩ (کۆڤید-١٩) ھۆکاری مردنەکان بووە، کە ئەمە بەپێی ڕاپۆرتی ناوەندی سەرچاوەی ڤایرۆسی کۆرۆنای جانز ھاپکنزە.

لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠، یەمەن بەرزترین ڕێژەی حاڵەتی مردنی ھەبوو کە ٢٨٫٩٪ بوو، لەکاتێکدا سینگاپوور نزمترینی ھەبوو کە ٠٫٠٥٪ بوو.

ئەم خشتەیە بۆ تەواوی دانیشتووانە، و جیاوازیی ڕێژەی مردنەکان پەیوەندیی بە جیاوازیی گرووپە تەمەنەکانەوە نییە. بۆ نموونە، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێژەی حاڵەتی مردن بەپێی ڕیز، ٠٫٠٠٣٪، ٠٫٠٢٪؛ ٠٫٥٪ و ٥٫٤٪یە بۆ گرووپە تەمەنەکانی ٠–١٩، ٢٠–٤٩، ٥٠–٦٩، و ٧٠ یان سەرتر.

__TOC__

## خشتەی ڕێژەی مردنەکان

## نەخشەی ڕێژەی مردنەکان بەپێی وڵات
نەخشەی ڕێژەی مردنەکان بۆ ھەر ملیۆن دانیشتوویەک بەپێی دراوەی بڵاوکراوەیە لەلایەن فەرمانگە تەندروستییە نەتەوەیییەکانەوە.

وێنۆک|none|سەرجەم مردنە پشتڕاستکراوەکان بۆ ھەر ملیۆنێک بەپێی وڵات و ناوچەیە:






|600px|alt=

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

## خوێندنەوەی زیاتر
* ھۆکارە مەترسیدارەکانی کۆڤید–١٩

مردنەکان
*
باکووری ئێران

وێنۆک|نەخشەی پارێزگاکانی باکووری ئێران
**باکووری ئێران** شوێنێک لە باشووری دەریای قەزوین و باکووری ڕیزە چیاکانی ئەلبورزە کە لە پارێزگاکانی گوڵستان، مازەندەران و گیلان پێک ھاتووە.

## گەورەترین شارەکان

## ئەمانەش ببینە
* باشووری ئێران
* ناوەندی ئێران
* ڕۆژھەڵاتی ئێران
* ڕۆژاوای ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگاکانی ئێران
پۆل:پارێزگای گوڵستان
پۆل:پارێزگای گیلان
پۆل:پارێزگای مازەندەران
پۆل:تەبەرستان
مەراسیمی ناشتنی شازادە دایانا

**مەراسیمی ناشتنی [[شازادە دایانا]]** دەستی پێکرد لە ڕۆژی ٦ی ئەیلوولی ١٩٩٧ لە کاتژمێر ٩:٠٨ خولەکی بەیانی بە کاتی لەندەن لە دوای ئەوەی زەنگی وێستمینستەر ئابێ لێیدا. دوای مانەوەی بۆ ٥ ڕۆژ لە کۆشکی سانت جەیمس تەرمی دایانا بردرا بۆ کۆشکی کینزیگتن بۆ ئامادەکارییەکان. دوای دەستپێکردنی مەراسیمەکە تەرمی دایانا لە کۆشکی کینزیگتنەوە و دوای تەقاندنی تۆپی سەربازی دووبارە بردرایەوە بۆ کۆشکی سانت جەیمس و دواتر بۆ وێستمینستەر ئابێ کە لەوێ مەراسیمەکە کاتژمێر ١١ بە فەرمی دەستیپێکرد. بۆ یەکەمجار لە مێژووی بەریتانیا ئاڵای بەریتانیا لەسەر کۆشکی خێزانی شاھانە بۆ نیوە داگیردرا لەسەر داوای شاژن و ھەر بۆ یەکەم جاریش لە مێژوودا شاژن لە پەخشی ڕاستەوخۆ و پێچەوانەی یاساکانی خێزانی شاھانە وتارێکی پێشکەشکرد. مەراسیمی فەرمی، کە لە کاتژمێر ١١ی پێش نیوەڕۆ لە وێستمینستەر ئابێ دەستی پێکرد، کۆتایی ھات بە ناشتنی دایانا لە ماڵی خێزانەکەیان لە ئالسۆرپ. دوو ھەزار کەس بەژداری ئاھەنگەکە بوون لە وێستمینستەر ئابێ لەکاتێکدا ملیۆنان بەریتانی لەسەر شەقامەکانی لەندەن و ٣٢ ملیۆن بەریتانی دیکە لە ڕێگەی تەلەڤزیۆنەوە بینەری مەراسیمەکە بوون لەگەڵ زیاتر لە ٢ ملیارد و ٥٠٠ ملیۆن کەس لە جیھاندا کە بەنزیکەیی نیوەی دانیشتووانی ئەوکاتەی جیھان بوو کە نزیک لە ٦ ملیارد بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شازادە دایانا
پۆل:پاشایەتی بەریتانیا
گۆڕستانی شێخ ئەحمەد

**گۆڕستانی شێخ ئەحمەد** یەکێکە لە گۆڕستانەکانی شاری ھەولێر. گۆڕستانەکە دەکەوێتە شەقامی پێشەوا (١٠٠ مەتری).

## کەسایەتییەکان
پۆلێک لە کەسایەتییەکان بەتایبەت لە خەڵکی ھەولێر لە گۆڕستانی شێخ ئەحمەد نێژراون.
* ئەردەلان بەکر
* کاکەمەم بۆتانی
* فرسەت سۆفی

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
گوندەواری چەمێ بەراندێزا ئەڤراز

**گوندەواری چەمێ بەراندێزا ئەڤراز** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **نۆ** گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قەرەئاغاجە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٧٬٤٣٢) کەس و (٣٬٨٢٥)نێر و (٣٬٦٢٥)مێ و (١٬٩٩٦)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە ئازەری و کەمینەی لە کورد و کورەسوننی پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەری و کورەسوننی و ئەرمەنییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٢٬٩٢١) کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٣٩٬٣٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەری: (٤٬٢٢٨) کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٥٦٬٨٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی کورەسوننی: (٢٧) کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٠٬٤٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئەرمەنییەکان: (٢٥٦) کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٣٬٥٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری چەمێ بەراندێزا ئەڤراز** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری بەکشلوچای و شاری ورمێ.
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری تورکەمان. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری بەراندێز.

## دابەشی کارگێڕی
لە (١٣) گوند پێکھاتووە:

* **[[قەرەئاغاج]]** (ناوەند)
* بورھانلوو
* دزێ تەکێ
* سارالان
* ساری بێگلویا موعین
* ساعەتلوو
* شەمس حاجیان
* فەقیەبەگلوو
* قتلوو
* قەرەلەراکوو
* قورشالوو
* گۆک تەپە
* وەندایی

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* ئازەریەکان (٢)گوند.
* کوردەکان و ئازەرییەکان (٩)گوند.
* کوردەکان و کورەسوننییەکان و ئازەرییەکان (١)گوند.
* ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان]] (١)گوند.

#### گوندە [[ئازەربایجانی|ئازەری]]ەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* قورشالوو
* گۆک تەپە

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٩ گوند.

* قەرەئاغاج
* بورھانلوو
* دزێ تەکێ
* سارالان
* ساری بێگلویا موعین
* فەقیەبەگلوو
* قتلوو
* قەرەلەراکوو
* وەندایی

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[کورەسوننی]]یەکان و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* ساعەتلوو

#### گوندە [[ئاشوورییەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]] و [[ئازەربایجانی|ئازەرییەکان]]
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* شەمس حاجیان

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری بەراندێز
* گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو
* گوندەواری تورکەمان
* گوندەواری بەکشلوچای
* گوندەواری دۆڵ
* گوندەواری نازیا نشیو
* گوندەواری باشقەڵا
* گوندەواری چەمێ ڕەوزە

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «باراندوزچای شمالی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
شیر ساریم

**شیر ساریم** سەرکردەیەکی کوردی ئێزیدی بوو کە سەرکردایەتی ڕاپەڕینێکی کرد دژ بە دەوڵەتی سەفەوی لە سەردەمی شا ئیسماعیلی یەکەم.

کتێبی مێژووی شا ئیسماعیل کە ساڵی ١٩٣٩ لەلایەن غولام سەروەر نووسراوە ئاماژە دەکات بەوەی «لە زستانی ١٥٠٥–١٥٠٦ شا ئیسماعیل چوو بۆ بەرەکانی پێشەوە لە ئازەربایجان بۆ دامرکاندنەوەی شیر ساریم کە سەرکردەیەکی دزی کوردستان بوو. دوای کۆمەڵکوژکردنی شوێنکەوتوانی و تاڵانکردنی کەمپەکەی بەھۆی ئەوەی شیر ساریم ھەڵھات شا ئیسماعیل پێشڕەوی کرد بۆسەر ڕووباری قزڵ ئوزفلن.»

ڕاپەڕینەکەی شیر ساریم بۆ چوار ساڵی دواتر بەردەوام بوو لە ماوەی نێوان ١٥٠٦–١٥١٠. ساڵی ١٥١٠ شیر ساریم تێکشکێندرا لەلایەن سوپای فارسەکانەوە و بۆ خۆی دەستگیرکرا و کوژرا و ئەو کوردانەشی بە دیلی گیردران کوژران «بە ئازارێک کە وێنای دووبارە نەبێتەوە.»

## سەرچاوەکان

پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
جەواھرپۆش

**جەواھرپۆش** یان **جەواھرپووش** چیرۆکێکی پاڵەوانانەیە کە وەکوو یەکێک لە بەزمەکانی شانامەی کوردی لەو کتێبەدا نووسراوەتەوە. ھەڵبەستبێژی جەواھرپۆش مستەفا بن مەحموود گوورانییە. ڕێکەوتی ھۆندنی ئەم چیرۆک-ھەڵبەستە و شوێنی ژیانی بێژەرەکەی ئاشکرا نییە و تەنیا وازانراوە لە ناوچەی جافنشینی کرماشاندا بووە.

## ناو
کەسایەتیی سەرەکیی چیرۆکی جەواھرپۆش بارام شای تەبەردارە کە بە نازناوی *جەواھرپۆش* ناسراوە، و ناوی چیرۆکەکەش لەم نازناوە گێڕاوە.

## کەسایەتییەکان
بارام شای تەبەردار لە نەوەکانی ڕووسەمی زابولییە، و زۆر و ھێزی لە ئاستی ڕووسەمە.
کەسایەتییەکانی دیکەی چیرۆکی جەواھرپۆش بریتین لە: کەیخەسرەو، ئەفراسیاو، زالی زەڕ، ڕووسەم، گۆدەرز، تووس، پیرانی وەیسە، گەرسیوەز.

## بابەت
چیرۆکی جەواھرپۆش سەبارەت بە شەڕەکانی ئێران و تۆران لە سەردەمی پاشایەتیی کەیخەسرەوە.

## بێژەر
بێژەری چیرۆکی جەواھرپۆش مستەفا بن مەحموود گوورانییە. ئەو لەناو چیرۆکەکە ناوی خۆی ھێناوەتە و گۆتووە کە ناوی باوکی مەحموودە و ھەر دوو چاوی کوێرە.

## ھاوسازی لەگەڵ شانامەی فیردەوسی
کەسایەتییەکانی چیرۆکی جەواھرپۆش وەکوو شانامەی فیردەوسین. بەڵام ڕووداوەکان بە تەواوی جیاوازن و ھیچ ھاوکۆکییەکیان لەگەڵ شانامەی فیردەوسی نییە. سەرەڕای ئەمە بێژەری چیرۆکەکە نووسیوە کە لە کتێبی *شانامە* و *فەتحنامەی ڕووسەم* وەکوو سەرچاوە کەڵکی وەرگرتووە. وازانراوە کە *فەتحنامەی ڕوسەم* کتێبێکی جیا لە *شانامە*ی فیردەوسی بووە و یەکێک لە سەرچاوەکانی تایبەتی بێژەری جەواھرپۆش بۆ ھۆندنی ئەم چیرۆکە بووە.

دەوران وەرین نەدینم وە چەم

نە ڕووی شانامە و فەتحنامەی ڕووسەم

مەواچم پێتان ھەم ڕەزم شاھان

ڕەزم دلێران و زەڕین کولاھان

## زمان
چیرۆک-ھەڵبەستی جەواھرپۆش بە زمانی کوردیی گۆرانی ھۆندراوەتەوە.

## دەستنووس
دەستنووسی سەرەکیی چیرۆکی جەواھرپۆش لە کتێبخانە و مۆزەخانەی مەلەک لە تاران دەپارێزرێت و بە ژمارەی ٤٦١٦ پارێزراوە. ئەم دەستنووسە بە خۆشنووسیی نەستەعەلیق و لە ئەندازەی نامەیی نووسراوە و بەرگی کتێبەکە لە پۆستی ڕەشە. دەستنووسەکە ٣٩٣ پەڕەی ھەیە و لە ھەر پەڕە ١١ ھەتا ١٣ بەیت نووسراوە و سەرجەمی ٥٠٨٠ بەیتە. لەم بەیتانە ١٩ بەیت بەھۆی ساغکردنی بەرگی کتێبەکە بڕاوە و ھەندێکی دیکەش دوپاتکراوەیە. لە کۆتایی دەستنووسەکە، نووسەر ناوی خۆی *بەھرام میرزای لیک* و ڕێکەوتی نووسینەکەی ١٢ی ڕەجەبی ١٣٠٧ی کۆچی نووسیوە، کە دیار نییە ئەمە چەندمین نووسینی دەقی چیرۆکەکە بووە.

## ساغکردن
چیرۆکی جەواھرپۆش لەلایەن ئێرج بەھرامی گووران ساغ کراوە و وێڕای چیرۆکی کوردیی بێژەن و مەنیجە لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن بنکەی بڵاوکردنەوەی ھیرمەند لە تاران چاپ و بڵاو بووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٩یش بنکەی بڵاوکردنەوەی ئانا لە تاران بڵاوی کردووەتەوە.

### ناونیشانی چاپ
* گورانی، مصطفی بن محمود، ١٣٨٣، *شاھنامە کردی*، پیشگفتار، تصحیح، توضیح و واژەنامە از ایرج بھرامی، تھران: ھیرمند، مرکز بین المللی گفتگوی تمدن ھا، چاپ یکم.
* گورانی، مصطفی بن محمود، ١٣٨٨، *شاھنامە کردی*، پیشگفتار، تصحیح، توضیح و واژەنامە از ایرج بھرامی، تھران: آنا، چاپ یکم.

## سەرچاوەکان

## کتێبناسی
* گورانی، مصطفی بن محمود، ١٣٨٨، *شاھنامە کردی*، پیشگفتار، تصحیح، توضیح و واژەنامە از ایرج بھرامی، تھران: آنا، چاپ یکم.

پۆل:شانامەی کوردی
پۆل:وێژەی کوردی
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە ئەدەبییەکان
پێڕستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان لە عەرەبستانی سعوودی

**پێڕستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان لە عەرەبستانی سعوودی** لیستی ئەو ڕێکخراوو گرووپ و حزبانەی کە بەپێی حکومەتی سعودیە بەتیرۆریست پۆلێنکراون و ناوی ڕێکخراوەکانیان لەو لیستەدا دانا ، ئەو لیژنەیەیە کە پێکدێت لە : وەزارەتی ناوخۆ ، وەزارەتی دەرەوە ، وەزارەتی کاروباری ئیسلامی ، ئەوقاف ،وەزارەتی داد ، دەسەڵاتی لێکۆڵینەوە و جێبەجێکردن.

## پێڕستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان بەپێی حکوومەتی عەرەبستانی سعوودی
*ئەلقاعیدە
*ئیخوان موسلمین
*دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام
*حیزبوڵڵای لوبنان
*حووسییەکان

## سەرچاوەکان
محەممەد سەدیق مەحموودی

**محەممەد سەدیق مەحموودی** (لەدایکبووی ١٩٣٧ لە بۆکان) ھۆنراوەبێژی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.

## ژیان
محەممەد سەدیق مەحموودی لە ساڵی ١٩٣٧ لە دێیەکی پاشبوڵاغ لە نێوانی بۆکان و مەھاباد لە بنەماڵەیەکی ئایینیدا لە دایک بوو. ناوی بابی مەلا برایم و کوڕی مەلا ساڵحی سەرا و لە بنەماڵەی مەلایانی شەمۆڵەی ناوچەی سەردەشت بوو. لە کۆلێژی یاسای زانکۆی تاران بڕوانامەی بەکەلۆریای حقووقی قەزای وەرگرتووە و لە شاری مەھاباد مامۆستای قوتابخانە بووە.

## کتێبەکان
کۆی شێعرەکانی محەممەد سەدیق مەحموودی بە ناونیشانی خوارەوە لە چاپ دەرھاتووە.
* مەحموودی، محەممەد سەدیق. ١٣٦٧. *وەنەوشە*، ئوورمی: ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبی کوردی (پەخشانگەی سەلاحەدیینی ئەیووبی)، چاپی یەکەم.

## سەرچاوەکان

* مەحموودی، محەممەد سەدیق. ١٣٦٧. *وەنەوشە*، ئوورمی: ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبی کوردی (پەخشانگەی سەلاحەدیینی ئەیووبی)، چاپی یەکەم.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی بۆکان
پۆل:شاعیرانی ئێرانی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
شارستانی تاران

[وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی تاران لە [پارێزگای تاراندا بە ڕەنگی نارنجی نیشان دراوە]]
**شارستانی تاران** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای تارانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری تارانە. ئەم شارستانە یەکەمین شارستانی ئێرانە بە پێی دانیشتووان.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای تاران
* تاران

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای تاران
پۆل:شارستانی تاران
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:جوگرافیای تاران
شارستانی مەشھەد

[وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی مەشھەد لە [پارێزگای خۆراسانی ڕەزەویدا بە ڕەنگی وەنەوشەیی نیشان دراوە]]
**شارستانی مەشھەد** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەویی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری مەشھەدە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
* مەشھەد

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
پۆل:شارستانی مەشھەد
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی شیراز

[وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی شیراز لە [پارێزگای فارسدا بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە]]
**شارستانی شیراز** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای فارسی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری شیرازە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای فارس
* شیراز

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای فارس
پۆل:شارستانی شیراز
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی ئەردەوێڵ

**شارستانی ئەردەوێڵ** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئەردەوێڵە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەردەوێڵ
* ئەردەوێڵ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئەردەوێڵ
پۆل:شارستانی ئەردەوێڵ
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی قەزوین

**شارستانی قەزوین** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای قەزوینی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری قەزوینە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای قەزوین
* قەزوین

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای قەزوین
پۆل:شارستانی قەزوین
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی قوم

**شارستانی قوم** () تەنیا شارستانی پارێزگای قومی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری قومە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای قوم
* قوم

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای قوم
پۆل:شارستانی قوم
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی کەرەج

[وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی کەرەج لە [پارێزگای ئەلبورزدا بە ڕەنگی شین نیشان دراوە]]
**شارستانی کەرەج** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئەلبورزی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری کەرەجە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەلبورز
* کەرەج

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئەلبورز
پۆل:شارستانی کەرەج
پۆل:شارستانەکانی ئێران
سەدیق ھەنجیری

**سەدیق ھەنجیری** لەدایک بووی ساڵی ١٩٢٤ی شاری مەھابادە و کوڕی کاک حەمە ڕەسوڵ و ئایشە خاتونە. خوێندنی سەرەتایی لەشاری مەھاباد تەواو کردووە و قۆناغی ناوەندیشی لەدانیشەرای مقدماتی تەواو کردووە. ناوبراو لە ساڵی ١٩٤٥دا بووەتە مامۆستای قوتابخانە و لەئیدارەی فەرھەنگی مەھاباد دامەزراوە و خەریکی وانەگوتنەوە بووە. لەسەردەمی دامەزراندنی حیزبی دیموکراتی کوردستان و کۆماری کوردستان، سەدیقی ھەنجیری بووەتە ئەندامی حیزب و بووە لێپرسراوی تەبلیغاتی خوێندکاران و لە چاپکردن و دەرچوونی گۆڤاری (کوردستان) دا ڕۆڵی ھەبووە و جاروبار وتاریشی تێدا نووسیوە. سەدیقی ھەنجیری لە و سەردەمەشدا چەپ و مارکسیست بووە و پێش ئەوەی ھانی کرێکارەکانی چاپخانەی کوردستان بۆ مانگرتن دەدات، لەلایەن حەمە حسێن خانی سەیفی قازییەوە لەسەر کار لادەبرێت.
شەوانی وەحشی لەگەڵ ئێمیلی

**شەوانی وەحشی لەگەڵ ئێمیلی** () فیلمێکی کۆمێدیی ڕۆمانتیکە دەربارەی ژیانی شاعیری ئەمریکی ئێمیلی دیکینسۆن. نووسەر و دەرھێنەری فیلمەکە مەدلین ئۆلنیک دەرھێنەری سەربەخۆی ئەمریکییە و مۆڵی شانن تێیدا ڕۆڵی ئێمیلی دیکینسۆن دەگێڕێت. فیلمەکە وێنەیەکی خەیاڵیی ئێمیلی دیکینسۆن پیشان دەدات و تیشک دەخاتە سەر ژیانی تاکەکەسی و بنەماڵەیی ئەو شاعیرە. ھەروەھا باس لە ھەوڵەکانی بۆ ناساندنی شێعرەکانی دەکات و ئەو ئاستەنگانەی وەک ژنێک لە کۆمەڵگەی ئەمریکای سەدەی نۆزدەدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئێمیلی دیکینسۆن
پۆل:ئێمیلی دیکینسۆن
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٨
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمی کۆمیدی لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ماساشوستس دانراون
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:ئەو فیلمانەی لە سەدەی ١٩ داندراون
پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان
پۆل:فیلمە فێمینیستییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە نووسەران
ھەڵدڕین

[وێنۆک|چەپ|وێناکردنی ھەڵدڕینی ستوونی لەلایەن [جەستس لیپسیوس]]
**ھەڵدڕین** ڕێگایەکی ئەشکەنجەدان و کوشتنە بە تێچەقاندنی دارێک یان ڕمێک یان پارچە ئاسنێک بە لەشی تاوەنبارەکەدا کە زۆر جار بە تەواوی یان بە نیوە بەناو سکی تاوەنبارەکەدا تێدەپەڕێت. سزاکە زۆرجار بەکاردەھات بۆ سزای تاوانی دژ بە دەوڵەت و لە زۆر کەلتووردا بە سزایەکی زۆر توندی کووشتن دادەنرێت و لە ئەفسانە و ھونەری نەتەوەکاندا وێناکراوە. ھەڵدڕین لە جەنگیشدا بەکارھاتووە بۆ دامرکاندنەوەی شۆڕشەکان و سزادانی خیانەتکاران و ھاودەستانی دووژمن و ئەوانەی یاسای سەربازی دەشکێنن.

ئەو تاوانانەی ھەڵدڕین دەبوو بە سزا بۆیان پێکھاتبوون لە پیشاندانی کەمتەرخەمی بەرامبەر بەوەی گەشتیاران دەبێ ھەست بە سەلامەتی بکەن بە دزیکردن لێیان ھەروەھا ھەڵدانەوەی گۆڕ و دزینی خشڵ و شتە گرانبەھاکانی ناوی و لادان لە سیاسەتی دەوڵەت و بە کەمگرتنی یاساکانی بازرگانی. تاوەنباران ھەروەھا بەھۆکاری کەلتووری و ئایینی و پەیوەندیدار بە سێکسەوە سزادراون. بەڵگەی بەکارھێنانی ئەم سزایە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٨ی پێش زایین بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری.

## پێشانگا

Torture of captain rosinsky by soldies of red army.jpg|سزادانی کاپتن ڕۆسینسکی کە زیندانییەکی پۆڵەندی بوو لەلایەن ڕووسییە بۆلشێڤیکیەکانەوە لە ساڵی ١٩١٨
The Gaunche, Turkish capital punishment.jpg|شێوازێکی ھەڵدڕین پەیڕەوکراوە لەناو تورکەکان
Blake after John Gabriel Stedman Narrative of a Five Years copy 2 object 2-detail.jpg|ڕەشپێستێک بە پەراسووی ھەڵواسراوە
Impaled.gif|ھەڵدڕینی بەکۆمەڵ


## سەرچاوەکان
ئەحمەد شا مەسعوود

222px|وێنۆک|چەپ|گۆڕی ئەحمەد شا مەسعوود
**ئەحمەد شا مەسعوود** (؛ ٢ی ئەیلوولی ١٩٥٣ – ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠١) یەکێک لە فەرماندە سەربازییەکانی شەڕی یەکێتیی سۆڤیەت و وەزیری پێشووی بەرگری ئەفغانستان بوو،
ئەحمەد شا مەسعوود لە شەڕی یەکێتیی سۆڤیەت و شەڕە ناوخۆییەکانی ئەفغانستان ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو، شا مەسعوود ڕۆژی یەکشەممە ١٨ی خەرمانانی  ٢٧٠١ی کوردی (٩ی ئەیلوولی ٢٠٠١) بە خۆتەقاندنەوەی کەسی گوومان لێکراو بە پەیوەندی لەگەڵ ئەلقاعیدە کە خۆیان بە ھەواڵنێر ناساندبوو، لە پارێزگای تەخاری ئەفغانستان کوژرا.دواتر دەوڵەتی ئەفغانستان نازناوی قارەمانی نەتەوەیی بە ئەحمەد شا مەسعوود بەخشی. ساڵیادی کوژرانی ئەحمەد شا مەسعوود ناوی ڕۆژی شەھیدی لە نراوە و لە ئەفغانستان پشووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠١
پۆل:ئەفغانستان
سلێمان حەلەبی

**سلێمان حەلەبی** (؛ ١٧٧٧ – ١٨٠٠) کوردێکی دانیشتووی شاری حەلەب بوو کە لە ساڵی ١٨٠٠ کوژرا بەھۆی کووشتنی ژەنەراڵی باڵای ھێزەکانی فەڕەنسا ژان باپتیست کلیبەر لە میسر کە ئەرکەکەی گرتبووە دەست دوای گەڕانەوەی ناپۆلیۆن بۆ فەڕەنسا. سلێمان سزادرا بە سووتاندنی دەستەکانی تا ئێسکەکانی و دواتر کووشتنی بە ھەڵدڕین.

## ژیانی سەرەتایی
سلێمان حەلەبی ساڵی ١٧٧٧ لە حەلەبی سووریا لەدایکبوو لە خێزانێکی کوردی بەناوی قوس قۆپار. باوکی بەناوی محەممەد ئەمین بازرگانی کەرە و زەیتوون بوو. ساڵی ١٧٩٧ باوکی سلێمانی نارد بۆ میسر بۆ خوێندنی زانستی ئیسلامی لە زانکۆی ئەزھەر. مێژوونووس خەیرەدین ئەسەدی لە پەرتووکی *موسوعە حلب المقارنە* دەڵێت «سلێمان حەلەبی لەدایکبووی خێزانی وانسە بوو کە ئەوە لەلایەن چەندین شارەزاوە پشتڕاستکراوەتەوە ئەم خێزانە لە حەلەب ژیاون بەڵام ھەندێک شارەزاش پێیان وایە سلێمان لە خێزانی ئۆسی شاری عەفرین بووە.» ساڵی ١٨٠٠ و لە تەمەنی ٢٣ ساڵی سلێمان ژەنەڕاڵی فەڕەنسی ژان باپتیست کلیبەری تیرۆرکرد کە تازە شوێنی ناپۆلیۆن بۆناپارتی گرتبووەوە وەک ژەنەڕاڵی باڵای ھێزەکانی فەڕەنسا لە میسر. لەپێناو نزیک بوونەوە لە ژەنەڕاڵە فەڕەنسییەکە سلێمان خۆی وەک سواڵکەرێک پیشان دا و دوای نزیک بوونەوە لێی بە چەقۆیەک ھێرشی کردە سەری.

## تیرۆرکردن و دادگایی و کووشتن
وێنۆک|کووشتنی ژەنەراڵ کلیبەر لەلایەن سلێمان حەلەبی
وێنۆک|دۆکیومێنتی سزادانی سلێمان حەلەبی بە عەرەبی

ڕۆژی ١٤ی حوزەیرانی ١٨٠٠ سلێمانی حەلەبی لە ماڵی ژەنەڕاڵ کلیبەر نزیک بوویەوە لەشێوەی سواڵکەرێکدا و داوای بینینی ژەنەڕاڵەکەی کرد. کاتێک لێک نزیک بوونەوە کلیبەر دەستی درێژ کرد بۆ سلێمان تاوەکو ماچی بکات لەبەرامبەر ھەندێک پارە بەڵام لە جیاتی دا سلێمان ژەنەڕاڵەکەی بۆ خۆی ڕاکێشا بەتوندی و چوار جار بە چەقۆیەکی تیژ لێی دا. یەکێک لە ھاوەڵەکانی کلیبەر ھەوڵی دا بەرگری بکات بەڵام سلێمان ئەویشی بریندار کرد گەرچی برینەکەی سەخت نەبوو.

سلێمان خۆی شاردەوە لە پارکێکی نزیک بەڵام دۆزرایەوە لەلایەن سەربازانی فەڕەنسا لەگەڵ چەقۆکەی. سلێمان دەستگیرکرا و ئەشکەنجە درا بەڵام ڕەتی کردەوە ھیچ پەیوەندییەکی ھەبێت بە شێخ عەبدوڵڵا شەرقاوی یان ھەر ڕێکخراوێکی دژ بە داگیرکاری فەڕەنسی لە میسر. سلێمان دادگایی کرا و سزادرا بە ھەڵدڕین لە ڕۆژی ناشتنی ژەنەڕاڵ کلیبەر. پێش کووشتنی سلێمان سەرجەم ئەو کەسانەی دیکە کە تاوەنبار کرابوون بە ھاودەستی لەگەڵ سلێمان بەبەرچاویەوە سوتێنران و دواتر سەریان لە لاشەیان کرایەوە. دوای ئەوەی نۆرەی سلێمان خۆی ھات دەستەکانی سوتێندران تا ئێسکەکانی دەستی بەدەرکەوتن و دواتر بە ھەڵدڕین کوژرا بەڵام بۆ ماوەی ٤ کاتژمێر گیانی دەرنەچوو و بە ئازارەوە دەیناڵاند. دوای مردنی سەری سلێمان لە لاشەی جیاکرایەوە و لەئێستادا کەلەسەری سلێمان لەگەڵ چەقۆیەکەی لە پاریس نمایش دەکرێن و بە فەڕەنسی لەسەریان نووسراوە «تاوانبار».

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی حەلەب
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٧
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:مردووانی ١٨٠٠
پۆل:موسڵمانانی کورد
کۆھێ ھۆریکۆشی

وێنەکێشێکی مانگای ژاپۆنییە کە بە دروستکردنی زنجیرە شۆنن مانگاکانی *باخچەی ئاژەڵانی ئۆماگادۆکی*، *باروجی* و *[[ئەکادیمییەکەم بۆ پاڵەوانان]]* ناسراوە، کە ھەموویان لە *[[ھەفتانەی شۆنن جەمپ]]*دا زنجیرەدار کراون. ھۆریکۆشی لە دواناوەندی تۆھۆ و زانکۆی ھونەری ناگۆیا خوێندوویەتی و خەڵکی پارێزگای ئایچییە. یاریدەدەری پێشووی یاسوکی تاناکا بوو، کە نووسەی زنجیرە مانگاکانی *ھیتۆمی نۆ کاتۆبلێپاس* و *کاگیجین* بوو.

مانگا دڵخوازەکانی ھۆریکۆشی بریتین لە *[[ناروتۆ]]*، *کاتیکیۆ ھیتمان ڕیبۆرن!*، *[[وەن پیس]]*، *ئاکیرا*، *تێکۆنکینکریت*، و *بۆیس ئۆن دە ڕەن*. ھۆریکۆشی ھەروەھا ھەواداری کۆمیکە سووپەرھیرۆ ئەمریکییەکانە، بە تایبەتی کۆمیکەکانی ماڕڤڵ.

## بەرھەمەکان

## خەڵات و پاڵاوتنەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
*  (بە ژاپۆنی)

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:وێنەکێشانی مانگا
شارستانی تەورێز

[وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی تەورێز لە [پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵاتدا بە ڕەنگی نارنجی نیشان دراوە]]
**شارستانی تەورێز** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵاتی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری تەورێزە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات
* تەورێز

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات
پۆل:شارستانی تەورێز
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی ئەھواز

**شارستانی ئەھواز** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئەھوازە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* ئەھواز

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانی ئەھواز
پۆل:شارستانەکانی ئێران
مەقامەکانی تەموورە

**مەقامەکانی تەموورە** یان **تەرزەکانی تەموورە** کۆمەڵێک مەقامی مۆسیقایییە کە بە درێژایی مێژوودا بە ئامێری تەموورە ژەنراون. مەقامەکانی تەموورە دەکرێن بەپێی شوێن و بۆنەی ژەنینیانەوە دەکرێن بە سێ بەشەوە: حەقانی، مەجلیسی و مەجازی. بڕێک جار وشەی تەرز لەجێی مەقام بەکار دێت و ناوی بڕێک لە مەقامەکان وەک تەرزی ڕووسەم وشەی تەرزیان تێدایە.

## مەقاماتی حەقانی

* تەرز یاری
* ھەی لاوە
* چیو وەشن یار
* حەق حەق و ھوو ھوو
* سوڵتانی دینە
* دەسی وێت وەلە
* بەیان ئەو یاری
* حەق داوو
* عەلی عەلی ھوو ھوو
* ئەی دووس
* شێخ ئەمیری
* لامی و لامی
* عەلی عەلی
* یار داوو
* ھەی گیان
* شا خۆشینی
* ئەی دیار دیار
* ئیمانم یار
* جەم نیان دوسان ئەو یانە
* ئەی سەید محەممەد
* تاڵە سوارن
* بەڵێ ھا
* ڕژیان داڵاھوو
* یاران جەم نیان
* شا مەیۆ
* یار دیدەکانی بنیامین پیرە
* تەنە میری
* بابە ناوسی (قەرە چۆپی)
* بابە ناوسی جۆری ١
* بابە ناوسی جۆری
* بابە جەلیلی
* سەر خێوی
* پێشڕەوی پردیووری
* خاسە بژەنە
* خەیاڵە مەسە
* ھەی ئیمان یار
* ھاھا
* خواجە غوڵامان
* چل تەن چلانان
* سەید خامۆشی
* داوو نە کوێرە
* حەقەن حەقەن
* عابدینە
* یار دیدەکانی ھاوشن ھاوش

## مەقاماتی مەجلیسی

* سەرتەرز
* غەریبی
* سارۆخانی
* سەحەری
* قەتار
* ھیجرانی
* تەرز ڕووسەم
* مەجنونی لا و ئەی لاو
* مەجنونی دواڵە * بارییە
* پاوەمووری
* گڵ وەدەرە * گڵ و خاک
* ئەڵوەن
* باڵادەستان
* خان ئەحمەد خانی

## مەقاماتی مەجازی
* جڵەوشاھی
* جڵەوشاھی سەحەری
* بایە بایە
* سوار سوار
* خان ئەمیری
* جەنگە ڕا
* سەما

## ئەمانەش ببینە
* مۆسیقای یارسان

## سەرچاوەکان

پۆل:تەموورە
پۆل:مۆسیقای یارسان
پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی
باھۆز ئەرداڵ

**باھۆز ئەرداڵ**، ھەروەھا ناسراو بە **فەھمان حوسێن** (لەدایکبووی ١٩٦٩) فەرماندارێکی پارتی کرێکارانی کوردستانە و لە ڕێچکەدا خەڵکی شاری دێرکە لە ڕۆژاوای کوردستان.

## ژیان
باھۆز ئەرداڵ لەدایکبووی ساڵی ١٩٦٩ی شاری دێرکی ڕۆژاوای کوردستانە و بەشی دەرمانی لە زانکۆی دیمەشق خوێندووە ھەربۆیە بە نازناوی *دکتۆر* بانگ دەکرێت. دوای دەستگیرکردنی سەرۆکی پەکەکە عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە ساڵی ١٩٩٩ باھۆز سەرکردایەتی پەکەکەی گرتە دەست بە ھاوئاھەنگی لەگەڵ موراد قەرەیلان و جەمیل بایک، ئەرکی باھۆز زیاتر سەرکردایەتی ھەپەگە بوو کە باڵی سەربازی پەکەکەیە.

لە ماوەی نێوان حوزەیرانی ٢٠٠٤ بۆ تەممووزی ٢٠٠٩ باھۆز ئەرداڵ سەرۆکی ھێزەکانی ھەپەگە بوو بەڵام دواتر سۆفی نورەددین جێگای گرتەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە باھۆز ئەرداڵ یەکێکە لەو ٣ ئەندامەی کۆمیتەی بەڕێوەبردنی پەکەکە ھاوکات لەگەڵ سەرۆکی پەکەکە موراد قەرەیلان و جەمیل بایکی ھاودامەزرێنەر.

ھەندێک سەرچاوەی تورکی دەڵێن باھۆز ئەرداڵ سەرۆکی ھەڵۆکانی ئازادی کوردستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاپۆییستەکان
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
مەریام-وێبستەر

**مەریام-وێبستەر** کۆمپانیایەکی ئەمریکییە کە کتێبی زانیاری بڵاودەکاتەوە و بەتایبەتی بە فەرھەنگەکانی ناسراوە. ساڵی ١٨٣١ جۆرج و چارڵز مەریام کۆمپانیاکەیان بەناوی G & C مەریام لە سپرینگفیڵد لە ماساچووسیتس دامەزراند. دوای ئەوەی نوح وێبستەر لە ساڵی ١٨٤٣ گیانی لەدەستدا، کۆمپانیاکە مافی خاوەندارێتی فەرھەنگە بەناوبانگەکەیی کڕی بەناوی *[[:en:An American Dictionary of the English Language|فەرھەنگی ئەمریکی زمانی ئینگلیزی]]*. ئێستا ھەموو فەرھەنگەکانی مەریام-وێبستەر بنەچەی خۆیان بۆ ئەم فەرھەنگە دەگەڕێننەوە. ساڵی ١٩٦٤ ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا مەریام-وێبستەری کڕی و کردی بە بەشێک لە خۆی. مەریام-وێبستەر ساڵی ١٩٨٢ ئەم ناوەی ھەڵگرتەوە بۆ خۆی.

## سەرچاوەکان

پۆل:براوەکانی خەڵاتی وێبی
سینترینگ

**سینترینگ** () بریتییە لە تۆپەڵە کردن و پێدانی شێوەیەکی دیاری کراو بە ماددەیەک بە سود وەرگرتن لە گەرما یا فیشار خستنەسەری. لەم پڕۆسەیەدا ماددەکە ناتوێنرێتەوە.
وێنۆک|دروست کردنی ئامێر و پارچەی کانزایی بە سود وەرگرتن لە سینترینگ

سینترینگ بۆ زۆر ماددەی وەک کانزاکان و سێرامیک و پلاستیک سودی لێ دەبینرێت. ئەم پڕۆسە بەکاردێت بۆ ئەو ماددانەی کە پلەی گەرمی توانەوەیان زۆر بەرزە، وەک تەنگستن و مۆڵیبدینیۆم.

بۆ نموونە چەند پارچە سەھۆڵێک کە لە ناو ئاوێک دەھاوێژرێن، کاتێ بر یەک دەکەون، دەتوانن بەیەکەوە بلکێن و ببنە یەک پارچە. لەم حاڵەتەدا ئاوەکە پلەی گەرمی بەرزترە و ھەندێ گەرمی دەدات بە پارچە سەھۆڵەکان و دەبێتە ھۆی بەیەکەوە لکاندنیان. لە نموونەیەکی تر دا، کاتێک دوو تۆپە بەفر بەیەکەوە فیشار دەدەیت، دەبێتە ھۆی پێکەوە لکاندنیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەردە نیشتەنییەکان
پۆل:زانستی ماددە
وەلید ئیبراھیم

وەلید کوڕی ئیبراھیم فەلووجی () ناسراو بە شێخ وەلید دلێمی، خوێنەری قورئانە.

## سەرەتای ژیان
لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بینایی لەدەستداوە، پاشان لەتەمەنی پازدە ساڵییەوە دەستی بە خوێندن و زانستی تەجویدی قورئان کردووە.

## گەڕان بەدوای زانستدا لەدەرەوەی وڵات
لە ساڵی ١٩٦٧ زاینی سەردانی وڵاتی کووەیتی کردووە و بۆ ماوەی چوار ساڵ لە مزگەوتی ئەلوەزان بانگدەر بووە. دواتر وتاربێژ لە مزگەوتی ئەلمەتیڕ، دواتر لە پەیمانگای ئیمام وتاربێژان لە وڵاتی کووەیت و ١٣ ساڵ لەوێ مامۆستا بووە. ھەروەھا چووەتە میسر و بۆ ماوەی شەش ساڵ لە ناوەندی ئەزھەر وانەی تەفسیر و قورئانی وتووەتەوە، و ھەروەھا لە ئەنجامی گەڕانیدا لە وڵاتی میسڕ ھەریەک لە لای عەبدولباست عەبدوسسەمەد و محەممەد سدیق مەنشاوی قورئانی خوێندووە.

## مەرگ
لە ڕێکەوتی ٢ی شوباتی ٢٠١٩  بەھۆی نەخۆشی گورچیلەوە لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی شاری ھەولێر کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:خەڵکی عێراق
ئادریان برۆدی

**ئادریان برۆدی** (لەدایکبووی ١٤ی نیسانی ١٩٧٣) ئەکتەر و بەرھەمھێنەری ئەمریکییە و خەڵاتی باشترین ئەکتەری ئەکادیمی لە تەمەنی بیست و نۆ ساڵیدا بەدەست ھێناوە، ئەمەش بووە گەنجترین ئەکتەر کە لەو پۆلێنە دا بیباتەوە برۆدی دووەم ئەکتەری پیاوی ئەمریکییە (دوای کریستۆفەر لامبێرت) بۆ وەرگرتنی خەڵاتی سیزار بۆ باشترین ئەکتەر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی فیریلو ھ. لاگواردیا
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک چیک-جوولەکە
پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری سیزەر
پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما
ئەنتۆنی بلینکن

**ئانتنی جۆن بلینکن** (لەدایکبووی ١٦ی نیسانی ١٩٦٢) بەرپرسێکی حکوومەتی ئەمریکایە کە وەک جێگری وەزیری دەرەوە بەکاربوو لە ماوەی نێوان ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٧ و وەک جێگری ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی لە ماوەی نێوان ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٥ لە کابینەی سەرۆک باراک ئۆباما. تۆنی کە لە ئێستادا شیکەرەوەی پەیوەندییە جیھانییەکانە بۆ کەناڵی سی ئێن ئێن لەلایەن جۆو بایدنەوە کاندیدکراوە بۆ پۆستی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە کابینەی نوێی دوای دۆناڵد ترامپ بۆ شوێنگرتنەوەی مایک پۆمپیۆ.
لە کابینەی بیڵ کڵینتن بلینکن لە وەزارەتی دەرەوە کاری کرد ھاوکات لەگەڵ ھەبوونی پۆست لە ستافی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی. تۆنی ھەروەھا ئەندامێکی باڵا بووە لە سەنتەری واشنتۆن بۆ توێژینەوە ستراتیژی و نێودەوڵەتییەکان لە ماوەی نێوان ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٢ و بەرپرسی ستافی دیموکراتەکان بوو لە کۆمسیۆنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا لە ماوەی نێوان ٢٠٠٢ بۆ ٢٠٠٨ و ئەندامی تیمی ئۆباما/بایدن بوو لەماوەی گواستنەوەی دەسەڵات لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ بۆ کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ و ژمارەیەک پۆستی دیکە. لە ساڵی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٣ تۆنی وەک جێگری یاریدەدەر خزمەتی ئۆبامای کرد لەگەڵ خزمەتی وەک ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی بۆ جێگری سەرۆک جۆو بایدن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جووە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ھەنگاری-جولەکە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئۆکراینی-جوولەکە
گابریێڵا پیزۆلۆ

**گابریێڵا گرەیس پیزۆلۆ** (لەدایکبووی ١٠ی ئازاری ٢٠٠٣) خانمەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە. یەکەم ناوبانگی دەرکرد لە بڕۆدوەی بۆ بەرجەستەکردنی ڕۆڵی ماتیلدا لە *Fun Home* (٢٠١٥). لە ٢٠١٩ دا، لە سەرتاسەری جیھاندا ناسرا بەڕۆڵی سوزی لە *[[شتە نامۆکان]]*.

## پیشە
پیزۆلۆ لە چەندەھا بەرھەمی ھەرێمیدا دەرکەوتووە پێش یەکەم کاری لە بڕۆدوەی بەڕۆڵی کارەکتەری سەرەکی لە *Matilda the Musical*. ئەو تاقیکردنەوەی بۆ کاستی ڕەسەنی *Matilda* کردووە و جەندەھا جار پەیوەندی پێوەکراوەتەوە بەڵام ھەڵنەبژێردراوە. ئەو دووبارە تاقیکردنەوەی کردەوە و سەرکەوتووبووە، کە یەکەم نواندنی وەرگرت لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣. ئەو چەندەھا دەرکەوتنی گشتی ھەبووە وەک ماتیلدا، وەک بڕۆدوەی لە پارکی برایەنت و پەخشی جل و بەرگی ڕاڵف لۆرن. کۆتا نواندنی لە ڕۆڵەکەدا لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤ دا بوو. لە ئازاری ٢٠١٥ دا، پیزۆلۆ ھەڵبژێردرا بۆ جێگری ڕۆڵەکانی سمۆڵ ئالیسن، کریستیان، و جۆن لە موزیکاڵی *Fun Home*. دوای جێھێشتنی سیدنی لوکەس لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ دا، پیزۆلۆ ڕۆڵی سمۆڵ ئالیسنی گرتە ئەستۆ. لەکاتی خاوەندارێتی ڕۆڵەکە، نواندنی کرد لە "Ring of Keys" لە چەندەھا بۆنەدا، وەک ٢٠ەم خەڵاتەکانی SAGE, و کۆشکی سپی. پیزۆلۆ ڕۆڵەکەی گێڕا تا کۆتایی بەرھەمھێنانەکە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦.

لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ دا، پیزۆلۆ نواندنی کرد لە وەشانی کۆنسیرتی *Sunday in the Park with George* لە سەنتەری نیویۆرک سیتی. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٧ دا، ڕۆڵی ئۆپاڵی گێڕا لە موزیکاڵی تازەی *Because of Winn Dixie* لە ڤیستیڤاڵی ئالاباما شێکسپیر. پیزۆلۆ دەنگی کریکێتی کردووە لە زنجیرەی ٢٠١٨ی *Butterbean's Café*. ئەو ڕۆڵی سوزی ئەگێڕێت لە وەرزی سێیەمی *[[شتە نامۆکان]]* (٢٠١٩).

## ژیانی تایبەتی
پیزۆلۆ لە سنووری سەرەوەی نیویۆرک لەگەڵ دایک و باوکی و خوشکە بچووکەکەی. Her دایک، ناتالی، مامۆستایەک کە پەروردەی کردووە کە لە *Matilda* دا بووە.

## فیلمۆگرافی
### تەلەڤیزیۆن

## شانۆ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
*چاوپێکەوتنی پیزۆلۆ، بڕۆدوەی دۆت کۆم (٢٠١٨)
*پیزۆلۆ گۆرانی ئەڵێت لە "Ring of Keys" لە ٥:٣٠ (٢٠١٥)
*پیزۆلۆ سروودی نیشتیمانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئەڵێت لە یارییەکی ئێن ئێف ئێڵ (٢٠١٥)

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرانی ویلایەتی نیویۆرک (ویلایەت)
عەلی كوڕی حەسەنی حەلەبی

**عەلی حەسەن حەلەبی** یەکێک بووە لە زانایانی ئایینی ئیسلامی لە ئوردن، بەتایبەتی لە زانستی فەرموودەناسیدا.

## ژیان
عەلی کوڕی حەسەن کوڕی عەلی حەلەبی لەڕێکەوتی ٢٩ی جەمادی دووەمی ساڵی ١٣٨٠ کۆچی، بەرامبەر بە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٠ زایینی لەشاری زەرقای وڵاتی ئوردن لەدایک بووە و بەڕەچەڵەک خەڵکی شاری یافا لە فەلەستینە کە بەھۆی زوڵم و شەڕی جوولەکەکانەوە باوکی لە ساڵی ١٩٤٨ زایینی بڕیاریداوە بۆ وڵاتی ئوردن کۆچ بکات.

### مامۆستاکان
# محەممەد ناسرەددین ئەلبانی
# بەکر ئەبو زەید
# ئیبن باز
# عەبدوڕەحمان حەبەنەکەی مەیدانی

### کاریگەر بووە بە
* محەممەد ناسرەددین ئەلبانی
* محەممەد ساڵح عوسەیمین.
* ئیبن باز.
* موقبیل وادیعی.
* بەکر ئەبوو زەید.

### دەربارەی گوتراوە
ئەلبانی دەربارەی دەڵێت (وبسط القول في بيان عوار كلامه في تضعيفه إياها كلها يحتاج إلى تأليف كتاب خاص، وذلك مما لا يتسع له وقتي فعسى أن يقوم بذلك بعض إخواننا الأقوياء في هذا العلم كالأخ علي الحلبي) واتا "ڕونکردنەوەی لاوازی قسەکانی نوسینێکی تایبەتی دەوێت، کە کاتی من بەشی ناکات، خۆزگە یەکێک لەوانەی لە زانستەدا بە توانان بەو کارە ھەڵبستێت وەک برامان عەلی حەلەبی ئیبن باز دەربارەی دەڵێت «ئەو کەسێکی سەلەفییە لەعەقیدەو مەنھەجدا.»

عەبدولموحسین عەباد دەڵێت «داوا لەخوێندکارانی علمی شەرعی دەکەم لە وڵاتی ئوردن کە سوود لە ناوەندە علمییە وەربگرن کە لە دوای شێخ ئەلبانی دروستکراوە.»

و ھەروەھا ھەر یەک لە بەکر ئەبو زەید و موقبیل وادیعی بە باشە باسیان کردووە.

## کتێبەکان
* علم أصول البدع
* دراسات علمية في صحيح مسلم
* رؤية واقعية في المناهج الدعوية
* النكت على نزهة النظر
* أحكام الشتاء في السنة المطهرة
* أحكام العيدين في السنة المطهرة
* التعليقات الأثرية على المنظومة البيقونية
* الدعوة إلى الله بين التجمع الحزبي والتعاون الشرعي

## لێکۆڵینەوەکان
* مفتاح دار السعادة لابن القيم، لە سێ بەرگدا
* التعليقات الرضية على الروضة الندية للألباني، لە سێ بەرگدا
* الباعث الحثيث لابن كثير، دوو بەرگە
* الحطة في ذكر الصحاح الستة لصديق حسن خان، یەك بەرگ
* الداء والدواء لابن القيم، یەك بەرگ
* المتواري على أبواب البخاري لابن المنير، یەك بەرگ، كە وەرگێڕاوە بۆ چەندین زمان وەكو ئینگلیزی و فرنسی و اوردی و ئازەری

## مردن
ڕۆژی یەکشەمە لە ڕێکەوتی ٢٩ ڕبیع الاول ١٤٤٢ کۆچی بەرامبەر بە ١٥ تشرین الثانی ٢٠٢٠ زاینی بەھۆی نەخۆشی کۆرۆناوە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی ئیسلام
شارستانی زاھیدان

[وێنۆک|چەپ|275px|جێگەی شارستانی زاهیدان لە [پارێزگای سیستان و بەلۆچستاندا بە ڕەنگی زەرد نیشان دراوە]]
**شارستانی زاهیدان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری زاھیدانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لەساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٢٦٩،٩٦٦ کەس بوون کە زۆربەیان بەلۆچ، سیستانی و فارسن و لە ئیسلامی شیعە و سوننە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
* زاھیدان

## سەرچاوەکان
* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
پۆل:شارستانی زاھیدان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی کرمان

**شارستانی کرمان** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کرمانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری کرمانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرمان
* کرمان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرمان
پۆل:شارستانی کرمان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پارێزگای ڕیاز

**پارێزگای ڕیاز** یەکێک لە پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودییە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ڕیازه.

## ئەمانەش ببینە
* عەرەبستانی سعوودی
* ڕیاز

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:پارێزگای ڕیاز
پۆل:نەجد
عەبدولمەنناف کوڕی قوسەی

**عەبدولمەنناف کوڕی قوسەی** ()
باوکی ھاشم و باپیری عەبدولموتەڵیب باپیرە گەورە گەورەی پێغەمبەری ئیسلام محەممەدە. عەبدولمەنناف جێگەی باوکی گرتبوەوە کارەکانی باوکی ڕادەپەڕاند، کە بە کاری بازرگانیییەوە سەرقاڵ بوون.

## نەژاد
عەبدولمەنناف کوڕی قوسەیی کوڕی کیلابی کوڕی مڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەیی کوڕی غالیبی کوڕی فەھری کوڕی مالیکی کوڕی نەزڕی کوڕی کینانەی کوڕی خەزیمەی کوڕی مدرکەی کوڕی ئلیاسی کوڕی مزڕی کوڕی نزاری کوڕی موعدی کوڕی عەدنان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:قوڕەیش
پۆل:لەدایکبووانی ٤٣٠
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٥ەم
شەڕی ورمێ (١٦٠٤)

**شەڕی ورمێ** ڕوویدا لە نزیک دەریاچەی ورمێ لەنێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان و لە ئەنجامدا سەفەوییەکان سەرکەوتنێکی کاریگەریان بەدەست ھێنا. عوسمانییەکان خەڵەتێنران بە چوونە ناو تەڵەیەکەوە و کە تێیدا ژمارەیەکی زۆریان کوژران یان بەدیل گیران لە پلانێکی دەورگرتندا. لە ماوەی سێ ساڵی دواتردا ھەموو ڕۆژاوا و باکووری ناوچەی فارس لەلایەن دووبارە لەلایەن سەفەوییەکانەوە گیردرانەوە و تەنانەت ھەژموونی خۆیان سەپاند بەسەر ئەو ناوچانەی پێشتر لە ناوچەی قەوقاز لەژێر دەستیان بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
ماتی کاردارۆپڵ

**ماتیو ڕیچارد کاردارۆپڵ** (لەدایکبووی ٩ی شوباتی ١٩٨٣) ئەکتەر و کۆمیدیانێکی ئەمریکییە. 

کاردارۆپڵ دەرکەوتووە لە *Selfie*، *Jurassic World*،* [[شتە نامۆکان]]* و بەڕۆڵی "ئەو دڵسۆزە بەردەستەی لە ڕەگەزی نادیار" لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی * A Series of Unfortunate Events* ی لێمۆنی سنیکێت. ئەو کارەکتەرێکی بچووکتر بوو لە *The Big Sick*، کۆمیدییەکی ڕۆمانسی دەرھێنراو لەلایەن مایکڵ شۆواڵتەرەوە. ئەو دانراوە کە لە فیلمی داھاتووی American Cherry دا دەربکەوێت. کاردارۆپڵ ناسراوانە لە سکێچی یوتیووبی کریس فلێمینگ بەناوی دێ پیگلۆ دەرکەتووە.

## ژیانی سەرەتایی
کاردارۆپڵ لە ئێکسێتەر، نیو ھامپشیەر لەدایکبووە. دایک و باوکی لێک جیابوونەوە کاتێک ئەو منداڵ بوو. ئەو ئەکادیمی فیلمی نیویۆرکی تەواوکردووە، کە دواتر کاری کردووە وەک یاریدەدەری تایبەتی لوک ویڵسن.

ئەو لە زۆرەھا ئەڵقەی *Gayle* دا دەرکەوتووە بەڕۆڵی مارتی مارتی تایلۆر فێرکەری تاقیکردنەوەی لێھاتووی خوێندن. ئەو بە کەمی لە دروستکراوەی نێتفلیکسی *A Series of Unfortunate Events* دا دەرکەوتووە، کە لە ٢٠١٧ دا بڵاوکرایەوە.

## فیلمۆگرافی

### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
باڵا بەرزە

**باڵا بەرزە**، **دۆرە درێژە** یان **بەرزەلووتە** (، ) پەنجەی سێیەمی دەستە. دەکەوێتە نێوان پەنجەکانی برای توتە و دۆشاو مژە.
وێنۆک

## ئەمانەش ببینە
* توتە
* برای توتە
* دۆشاو مژە
* ئەسپێ کوژە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:پەنجەکان
پۆل:توێکاریی پەلی سەرەوە
پۆل:توێکاریی مرۆڤ
پۆل:دەست
پۆل:لەشی مرۆڤ
ئالێک ئوتگۆف

**ئالێک ئوتگۆف** (؛ لەدایکبووی ١ی ئازاری ١٩٨٦) ئەکتەرێکی بەڕیتانی لەدایکبوو-سۆڤیەتە. لەدایکبوو لە کیێڤ، ئوکراینای ھاوچەرخ. ئالێک ڕۆیشت بۆ شانشینە یەکگرتووەکان لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا و لە کۆلێژی دۆڤەر ئەیخوێند پێش چوون بۆ پۆرتسماوث و دواتر لەندەن. ئەو دوای نواندن کەوت و سەنتەری درامای لەندەنی شکۆداری تەواوکرد. ئەو ناسراوە بۆ بەرجەستەکردنی ڕۆڵی ئەلێکساندەر بۆرۆڤسکی لە *Jack Ryan: Shadow Recruit* و ئەلێکسی لە وەرزی سێیەمی *[[شتە نامۆکان]]*. ڕۆڵە ناسراوەکانی دیکەی بریتین لە ئەلێکسی لە *San Andreas* (٢٠١٥)، دمیتری لە *Mortdecai* (٢٠١٥) و یوری/دیمیتری لە *The Wrong Mans* (٢٠١٥).

## ژیانی سەرەتایی
ئوتگۆف لە کیێڤ، کۆماری کۆمەڵناسی سۆڤیەتی ئۆکڕانی، یەکێتی سۆڤیەت (ئێستا کیێڤ، ئوکراینا) لەدایکبووە بۆ ڕۆزا، مامۆستایەکی مۆسیقا، و ڤڵادمیر، پزیشکێکی نەشتەرگەری دڵ کە ناسراوە لە ئوکراینای ھاوچەرخ. لە ١٩٩٦ دا، لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا، ڕۆیشت بۆ لەندەن، ئینگلتەرا. براکەی ئالان، ئابووریزانێکە، کە لە مۆسکۆ ئەژیت و دایک و باوکی ھێشتا لە کیێڤ دەژین. بە ڕەگەز نیوە ڕووسییە، نیوە ئۆسێتییە لەگەڵ چەند نەژادی ئەڵمانی لەلای باوکییەوە. ئەو بەباشی زمانی ڕووسی، ئۆکڕانی و ئینگلیزی دەزانێت.

## فیلمۆگرافی
### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:ئەکتەرانی سۆڤیەت
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
بێت ڕیسگراف

**بێث جین ڕیسگراف** (لەدایکبووی ٢٤ی ئابی ١٩٧٨) خانمەئەکتەرێکی ئەمریکییە. ناسراو بە بەرجەستەکردنی پاڕکەر لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی تی ئێن تیی *Leverage* (٢٠٠٨–٢٠١٢).

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
بە ڕەسەن خەڵکی بێڵ پلەین، مینێسۆتا، ڕیسگراف دوا ناوەندی سیمارۆن-میمۆریاڵی تەواوکرد لە لاس ڤێگەس، نێڤادا لە ١٩٩٦ دا.

## پیشە
ڕیسگراف وەک کارەکتەری ناتالی دەکوۆرث دەرکەوتووە لەگەڵ دەستگیرانی ئەوکاتەی جەیسن لی لە پەخشی *My Name Is Earl* لە ٢٠٠٥ و ٢٠٠٧ دا، و لە *Alvin and The Chipmunks* بەڕۆڵی دایکێک لە فرۆشگاکە لە ٢٠٠٧. لە ٢٠٠٨ دا، ڕۆڵی بووکێکی بێناوی گێڕا لە موزیک ڤیدیۆی فەرمی "Cath..." لەلایەن Death Cab for Cutie.

لە ٢٠٠٨ەوە تا ٢٠١٢، ڕۆڵی سەرەکی پاڕکەری گێڕاوە لە زنجیرەی تی ئێن تیی *Leverage*. لە ٢٠١٥ دا، ڕیسگراف ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە زنجیرەی تۆڕی ئەمریکی *Complications*، کەباسی ژیانی دکتۆری ڕەوشت ناکۆک دەکات؛ زنجیرەکە یەک وەرزی لێ بڵاوکرایەوە. لە ئەیلوولی ٢٠١٩ دا ھەڵبژێردرا بۆ ڕۆڵی سەرەکی زنجیرەی درامی ھێشتا بڵاونەبووەوەی تۆڕی پاراماونتی *68 Whiskey*.

## ژیانی تایبەتی
ڕیسگراف پەیوەندی خۆشەویستی ھەبووە لەگەڵ ئەکتەر جەیسن لی لە ٢٠٠١ ەوە بۆ ٢٠٠٧ و دووانەکە مارەکرابوون بۆ ھاوسەرگیری. لەگەڵ لی، ئەو یەکەم منداڵی بوو لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا، کوڕێک لەدایکبووی ئەیلوولی ٢٠٠٣.

## فیلمۆگرافی
### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

## خەڵاتەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
برای توتە

وێنۆک
**برای توتە** یان **مامە لینچک** (، ) پەنجەی چوارەمی دەستە. دەکەوێتە نێوان پەنجەکانی توتە و باڵا بەرزە.

## ئەمانەش ببینە
* توتە
* باڵا بەرزە
* دۆشاو مژە
* ئەسپێ کوژە
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:پەنجەکان
پۆل:توێکاریی پەلی سەرەوە
پۆل:توێکاریی مرۆڤ
پۆل:دەست
پۆل:لەشی مرۆڤ
ویکیپیدیای چینی

**ویکیپیدیای چینی** (پێشگر: zh) (中文維基百科) وەشانێکی ویکیپیدیایە کە بە زمانی چینی ئەنووسرێت، ویکیپیدیای چیینیی لە ڕێکەوتی ١١ی ئایاری ٢٠٠١ درۆست بووە، لە حوزەیرانی ٢٠٠٩ دا زیاتر لە ٢٥٠ ھەزار وتاری ھەبوو و لە ئێستادا ژمارەی وتارەکانی نزیکەی **١٬٠٣٩٬٠٠٠** وتارە.

## سانسۆرکردن
چین سەرەتا لە حوزەیرانی ٢٠٠٤ بۆ ماوەی ١٩ ڕۆژ ئەو سایتەی بلۆک کرد و دواتر لە مانگی ئەیلوولی ھەمان ساڵدا دووبارە بلۆکی کردەوە و دواتر لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ دا ئەو سایتەی لە وڵاتی سەرەکی چین قەدەغە کرد و لە ئەنجامدا ئینسلۆپیدیاکە بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی نەسەند.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ویکیپیدیای چینی (بە چینی)
* 
* 
* 
* Liao, Tan-Heng. "Wikipedia in mainland China: the critical years of 2005-2008." *’Oxford Internet Suite'’'. [[Oxford University]].
* Woo, Eva. "[http://www.businessweek.com/stories/2007-10-20/china-wikipedia-and-censorships-perilsbusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice China, Wikipedia, and Censorship's Perils]." *BusinessWeek''. 20 October

پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان
پۆل:زمانی چینی
پەنجە

**پەنجە** یان **قامک** بەشێکە لە ئەندامەکانی لاشە. زۆربەی گیانلەبەرەکان دە پەنجەیان ھەیە. مرۆڤ دە پەنجەی ھەیە. ھەر دەستەو پێنچ پەنجەیە، و ناوی پەنجەکانی دەستی مرۆڤ بریتییە لە: توتە و برای توتە و باڵا بەرزە و دۆشاو مژە و ئەسپێ کوژە.
وێنۆک

## ناو
لە شێوەزار و زمانە کوردییەکاندا جگە لە وشەی *پەنجە*، ئەم وشانەش بۆ ئەم مەبەستە بە کار دەچێت:

قامک، ھەنگوست، پەنجە، تلی، تیلک، تپڵ، پل، تلھد، تلیک، گوست، تل، بەتک، پتوی، ئەنگوست، بیسیلک، تبل، تپلک، گلک، ئەموست، ئەنگشت، کلک، کلگ، تلم، گوت.

## ئەمانەش ببینە
* کلکەوانە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
موتەڵیب کوڕی عەبدولمەنناف

**موتەڵیب** کوڕی عەبدولمەنناف کوڕی قوسەیی کوڕی کیلابی کوڕی مڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەیی کوڕی غالیبی کوڕی فەھری کوڕی مالیکی کوڕی نەزڕی کوڕی کینانەی کوڕی خەزیمەی کوڕی مدرکەی کوڕی ئلیاسی کوڕی مزڕی کوڕی نزاری کوڕی موعدی کوڕی عەدنان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:قوڕەیش
پۆل:مردووانی دەیەی  ٥١٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٥ەم
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
ویکیپیدیای فەڕەنسی

**ویکیپیدیای فەڕەنسی** () وەشانێکی ویکیپیدیایە بە فەڕەنسی. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٠١ درست بووە، و لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ژمارەی وتارەکانی گەیشتە ٢٬٢٧٢٬١٧٤ وتار.

وێنۆک|ئەو وڵاتەنەی بە ڕەنگی شین دەرکەووتوون بەکارھێنەری زۆری ویکیپیدیای فەڕەنسین

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ویکیپیدیای فەڕەنسی (بە فەڕەنسی)

پۆل:زمانی فەڕەنسی
پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان
جینین ھێنس پلاسخارت

**جینین ئەنتوانێت ھێنس-پلاسخارت** (لە دایکبووی ٧ی نیسانی ١٩٧٣) سیاسەتمەدار و دیپلۆمتکارێکی ھۆڵەندییە. لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ و نوێنەری تایبەتی سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ کاروباری عێراق. ئەندامی پارتی گەل بۆ ئازادی و دیمۆکراسی ھۆڵەندییە.

لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٤ی پەرلەمانی یەکێتی ئەورووپا وەک ئەندام ھەڵبژێردرا لە ڕێی گروپی ھاوپەیمانی لیبراڵ و دیموکراسی، لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠٠٩دا دووبارە ھەڵبژێردرایەوە بە ندامی پەرلەمانی یەکێتی ئەورووپا، لە ٢٠١٠ دەستی لە ئەندامێتی لە پەرلەمانی یەکێتی ئەورووپا کێشایەوە، دوای ئەوەی وەک ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ھۆڵەندا ھەڵبژێردرا، لە ٢٠١٢ وەک وەزیری بەرگری ھۆڵەندا دەستنیشانکرا دوای ھەڵبژاردنەکان، بەردەوامی بە خزمەتەکی دا تا ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ دەستی لە کار کێشایەوە، دوای ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٧ گەڕایەوە وەک ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ھۆڵەندا تا ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨.

لە ئابی ٢٠١٨ سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە ئەنتۆنیۆ گوتیرێس وەک نوێنەری تایبەتی خۆی لە عێراق دەستنیشانکرد ھاوکات وەک سەرۆکی نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یارمەتیدانی عێراق دوای کوتایی ھاتنی ماوەی پێشینەکە جان کۆبیش.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
ویکیپیدیای ڕووسی

**ویکیپیدیای ڕووسی** () وەشانێکی ویکیپیدیایە. لە ڕووی ژمارەی وتارەکانی ناو ویکیپیدیاوە ویکیپیدیای ڕووسی لە پلەی ١٠یەمە بەپێی ئاماری ئەلێکسا ئینتەرنێت مانگی ئازاری ٢٠٠٩، و ویکیپیدیای ڕووسی لە پلەی پێنجەمە لە ڕووی سەردانییەکان لە دوای ویکیپیدیای ئینگلیزی و ویکیپیدیای ژاپۆنی و ویکیپیدیای ئەڵمانی و ویکیپیدیای ئیسپانی. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ وتارەکانی گەیشتە ١٬٦٧٩٬٤٦٩ وتار.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ویکیپیدیای ڕووسی

پۆل:ویکیپیدیا
پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان
مشێڵ فلۆرنۆی

**مشێڵ ئەنجلیک فلۆرنۆی** (لەدایکبووی ١٩٦٠) بەرپرسێکی پێشووی حکوومەتی ئەمریکایە کە وەک جێگری یاریدەدەر بۆ ستراتیژی کاری بۆ وەزیری بەرگری ئەمریکا کرد لە ماوەی سەرۆکایەتی بیڵ کڵینتن و ھەروەھا وەک وەزیری دووەمی بەرگری ئەمریکا لە سەردەمی باراک ئۆباما. لە دەمی خزمەتی لە سەردەمی ئۆباما فلۆرنۆی ئەندازیاری سیاسەتی دژ بە تیرۆر بوو لە ئەفغانستان و ئۆبامای قایل کرد بۆ دەستێوەردانی سەربازی ساڵی ٢٠١١ی لیبیا. کاتێک کۆنگرێس لە ٢ی شوباتی ٢٠٠٩ فلۆرنۆی وەک وەزیری دووەمی بەرگری ئەمریکا پەسەند کرد فلۆرنۆی بوو بە پلەبەرزترین ژن لە مێژووی پنتاگۆندا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی بێڤرڵی ھیڵس
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانە زانستخوازەکان
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیست و یەکەم
بەیت

لە ئەدەبی فۆلکلۆری کوردیدا، **بەیت** چیرۆکێکی زارەکییە کە شێوەی ھۆنراوە یا ئاوێتەیەک لە ھۆنراوە و پەخشانی ھەیە و، لەسەر «ھەوا»ی تایبەتی خۆی، بەیتبێژ یا *خۆشخوان* لە مەکۆ و کۆڕەکاندا دەیخوێنێ. بەیت دانەرەکەی نادیارە و پشاوپشت ھاتووە. بەڵام بڕێ چیرۆک ھەن کە لەسەر ھەوای بەیت دانراون و ھەمان مەبەستیشیان بە دواوەیە و دانەرەکەیان دیارە کێیە؛ ئەم چیرۆکانەش ھەر بە بەیت دەژمێردرێن، وەک بەیتەکانی عەلی بەردەشانی. ناواخنی بەیت دەتوانێ ئوستوورە، بەسەرھاتی پاڵەوانان یا دڵداران، ڕووداوەکانی مێژوو، دەرسی ئەخلاقی یا عیرفانی، یا وێکخراوییەک لە دوو یا چەند دانە لەمانە بێت. گێڕانەوەی چیرۆک لە بەیتدا ھێمانێکی بەرچاوە و دەکرێ بوترێ بەیت چیرۆکە شیعرە (narrative verse). پتر وایە کە لە ھەر بەیتێک چەن گێڕانەوەی جیاواز لە ناوچەکانی کوردستاندا بە سەر زارانەوەیە، بەڵام ناوەرۆکیان زۆر جاران ھەر یەکێکە.

ژمارەیەک لە بەیتە بەناوبانگەکان ئەمانەن: دمدم، مەم و زین، زەمبیلفرۆش، خەج و سیامەند، لاس و خەزاڵ، سەیدەوان، ناسر و ماڵماڵ، برایمۆک، کاکە میر و کاکە شێخ، شێخ مەند و شێخ ڕەش، شۆڕ مەحموود و مەرزینگان، شێخ فەرخ و خاتوون ئەستێ، شێخی سەنعان.

## وشەکە
وشەی بەیت قسەی زۆر لەسەرە. ھەندێک بردوویانەتەوە سەر بەیتی عەرەبی، ھەندێکیش پێیان وایە لە وشەی بەیات، کە جۆرە ئاوازێکە، کەوتووە. ھەندێکیش دەڵێن لەوانەیە لە وشەی pad -ی ئەوێستایی بە مانای شیعر کەوتبێ. بڕێ کەسی تریش دەڵێن کە بەیت ھەمان وشەی بەندە، بە مانای پارچە شیعر یا گۆرانی، کە شێوەی گۆڕاوە.

## پەراوێزەکان

پۆل:فۆلکلۆری کوردی
پۆل:مۆسیقای فۆلکلۆری کوردی