open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
یۆندەرتاون

**یۆندەرتاون** (بە ئینگلیزی: Yondertown) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووک و لادێییە کە دەکەوێتە ناوچەی باشووری ھامس لە شارستانی دێڤن، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە لە نزیک گوندۆچکەی لوتن (Lutton) و لە لێواری باشووری پارکی نیشتمانیی دارتمۆر (Dartmoor) ھەڵکەوتووە.

یۆندەرتاون لە مێژوودا نیشتنگەیەکی کانزایی بووە، کە بۆ کرێکارانی کانزاکانی دەوروبەری دروست کرابوو.

## مێژوو
مێژووی یۆندەرتاون بە شێوەیەکی سەرەکی بەستراوەتەوە بە پیشەسازیی دەر‌ھێنانی کانزاوە کە لە ڕابردوودا لە ناوچەی دارتمۆر باو بووە. گوندۆچکەکە وەک شوێنێکی نیشتەجێبوون بۆ کانەوانەکان و خێزانەکانیان دروست بووە کە لە کانزاکانی نزیک، بەتایبەتی کانزاکانی قەڵایی (tin)، کاریان کردووە.

ئەمڕۆ، گوندۆچکەکە شوێنێکی ئارامە و بەشێکە لە دیمەنی سروشتیی جوانی لادێکانی دێڤن، ھەرچەندە میراتی پیشەسازییەکەی ھێشتا بەشێکە لە ناسنامەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
سەلامەتی

[وێنۆک|362x362پیکسڵ|ھێما ئاگادارکەرەوەکان، وەک ئەمەیان، دەتوانن [ئاگایی سەلامەتی بەرز بکەنەوە.]]
**سەلامەتی** بریتییە لە دۆخی پارێزراوبوون لە زیان یان مەترسیی تر. سەلامەتی ھەروەھا دەکرێت ئاماژە بێت بە کۆنترۆڵکردنی مەترسییە ناسراوەکان بە مەبەستی گەیشتن بە ئاستێکی قبوڵکراوی مەترسی.

## ماناکان
وێنۆک|دەرگای شاشەی سەکۆکان بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ سەلامەتیی سەرنشینان بەکاردەھێنرێن بۆ ڕێگریکردن لە کەوتنەخوارەوەی بەکارھێنەران بۆ سەر ھێڵی ئاسن.
وشەی 'safety' لە سەدەی ١٤دا چووەتە ناو زمانی ئینگلیزییەوە. لە وشەی لاتینی  وەرگیراوە، بە واتای بێ-بریندار، لە تەندروستییەکی باشدایە، سەلامەت.

دوو مانای کەمێک جیاواز بۆ "سەلامەتی" ھەن. بۆ نموونە، "سەلامەتیی ماڵ" لەوانەیە ئاماژە بێت بە توانای باڵەخانەیەک بۆ پاراستن لەبەرامبەر ڕووداوە زیانبەخشە دەرەکییەکان (وەک کەشوھەوا، ھەڵکوتانە سەر ماڵ، ھتد)، یان لەوانەیە ئاماژە بێت بەوەی کە دامەزراوە ناوخۆیییەکانی (وەک ئامێرەکان، قادرمەکان، ھتد) بۆ دانیشتووانەکەی سەلامەتن (مەترسیدار یان زیانبەخش نین).

## سەرچاوەکان
ئەمیرلەر، نورداغی

**میران** (بە تورکی: ئەمیرلەر Emirler) گوندێکی کوردنشینی سەر بە قەزای نورداغ لە پارێزگای دیلۆک (عەنتاب) لە باکووری کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی ١٤١ کەسە (٢٠٢٢).

ئیبراھیم پارلاک سیاسەتمەدار و چالاکوانی کورد کە ئێستا لە ئەمریکا دەژی لەم گوندە لەدایک بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:دیلۆک
گواستنەوەی خێرا

**گواستنەوەی خێرا**، **گواستنەوەی خێرای بەکۆمەڵ** (ئێم ئاڕ تی)یان **گواستنەوەی خێرای ھێڵی ئاسن** (ئاڕ ئاڕ تی) و بە گشتی وەک **مترۆ** ناودەبرێت، جۆرێکە لە گواستنەوەی گشتیی توانای-بەرز کە بە گشتی لە ناوچە شارییەکاندا دروست دەکرێت. ھێڵێکی گواستنەوەی خێرای جیاکراوە لەژێر ڕووی زەوییەوە لە ڕێگەی تونێلێکەوە دەکرێت بە شێوەی ھەرێمی بە **سابوەی**، **تیووب**، **مترۆ** یان **ئەندەرگراوند** ناوببرێت. ھەندێک جار لەسەر ھێڵی ئاسنی بەرزکراوە جیاکراونەتەوە، کە لەم حاڵەتەدا ھەندێکیان بە **ئێڵ ترەین** – کورتکراوەی "elevated" – یان **سکایترەین** ناودەبرێن. زاراوەیەکی باوی جێگرەوە بۆ گواستنەوەی خێرا لە ئەمریکای باکووردا **ھێڵی ئاسنی قورس**ە. سیستەمەکانی گواستنەوەی خێرا بە شێوەیەکی گشتی ھێڵی ئاسنی کارەبایین کە، بەپێچەوانەی پاسەکان یان تڕامەکانەوە، لەسەر ڕێڕەوێکی تایبەت کاردەکەن، کە پیادە یان پێڕاگوێزەکانی تر ناتوانن بچنە ناویەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
مافی ڕێڕەو

وێنۆک|وێنەکێشانی ئەندازیاریی مافی ڕێڕەو بۆ ڕێگای ٢٥ئی ئەمریکا بۆ پڕۆژەی فراوانکردن، ١٩٨١
[وێنۆک|نیشانەی مافی ڕێڕەوی شاڕێگە لە [دەتینا، جۆرجیا|ئەتینای جۆرجیا]]
وێنۆک|مافی ڕێڕەوی ھێڵی کارەبای نیمچەدوورگەی جولینگتۆن-دوربین
**مافی ڕێڕەو** ڕێڕەوێکی دیاریکراوە کە خەڵک، ئاژەڵان، پێڕاگوێزەکان، ئامێرە ئاوییەکان، یان ھێڵە خزمەتگوزارییەکان پێی دا تێدەپەڕن، یان ئەو دۆخە یاسایییەیە کە مافی ئەنجامدانی ئەو کارەیان پێدەدات. مافی ڕێڕەو لە ڕووی فیزیکییەوە شاڕێگە کۆنترۆڵکراوەکان، ھێڵی ئاسن، نۆکەند، ڕێڕەوی پیاسە، ڕێڕەوی ئەسپ، ڕێڕەوی پاسکیل، ئەو ڕێڕەوانەی کە ھێڵەکانی ڤۆڵتییە بەرز دەیگرنەوە (کە ھەروەھا بە وەیلیڤ ناسراوە)، تونێلی خزمەتگوزاری، یان تەنھا ڕێگا خۆجێیییە قیرتاو یان ناقیرتاوەکان دەگرێتەوە کە لەلایەن جۆرە جیاوازەکانی ھاتوچۆوە بەکاردەھێنرێن. زاراوەی *[[شاڕێگە]]* زۆرجار لە چوارچێوە یاسایییەکاندا بە مانای «ڕێگای سەرەکی» بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە ھەر ڕێگایەکی بەکارھێنانی گشتی یان ھەر ڕێڕەوێکی بەکارھێنانی گشتی. ھەندێکیان لە ڕووی شێوازی بەکارھێنانەوە سنووردارکراون (بۆ نموونە، تەنھا بۆ پیادەکان، پیادەکان، ئەسپ سوارەکان و پاسکیلسواران، ئەو پێڕاگوێزانەی کە توانای کەمترین خێرایییان ھەیە).

مافی ڕێڕەو لە ڕووی یاسایییەوە (مافی تێپەڕبوون یان بەڕێوەبردنی دامەزراوەیەکی گواستنەوە) دەکرێت بە چەندین شێوازی جیاواز دروست بکرێت. لە ھەندێک حاڵەتدا، حکوومەتێک، کۆمپانیایەکی گواستنەوە، یان قازانج-نەویستێکی پاراستن، خاوەندارێتیی تەواوی موڵکی نەگۆڕ دەکڕێت، بە ھەموو شتێکی سەر و ژێر زەوییەوە. زۆرێک لە مافەکانی ڕێڕەو لەبری ئەوە بە ئاسانکاری (easement) دروست دەکرێن، کە مافی تێپەڕبوونێکە و خاوەندارێتیی تەواوی زەوییەکە لەخۆناگرێت. بۆ نموونە، خاوەنی ڕەسەن لەوانەیە ھێشتا مافی کانزایی لەژێر ئاسانکاریی مافی ڕێڕەوەکەدا بھێڵێتەوە، بەڵام مافی ڕێگریکردن لە خەڵکی نابێت بۆ تێپەڕبوون بە بەشێکی دیاریکراوی ئەوەی کە ئەگینا زەویی تایبەت دەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواستنەوەی ڕێگاوبان
پۆل:گواستنەوەی رێگاوبان
ڕێچکە

[alt=وێنەیەکی ڕێڕەوێکی لادێ یان کێڵگە|وێنۆک|ڕێڕەوێکی لادێ، یان کێڵگە، لە [سلۆڤێنیا]]
**ڕێڕەو**، کە ھەروەھا بە **ڕێچکە** یان **تراک**یش ناسراوە، ڕێگایەکی ناقیرتاو یان شەقامێکی بچووکی قیرتاوە (ھەرچەندە دەکرێت ڕێڕەوێک بێت بە درێژاییی ڕێڕەوە ئاوییە شیاوی کەشتیوانییەکان) کە بە گشتی بۆ بەکارھێنان لەلایەن پێڕاگوێزە مۆتۆردارەکانەوە دانەنراوە، و بە شێوەیەکی گشتی بەناوچەیەکی سروشتیدا تێدەپەڕێت؛ بەڵام، ھەندێک جار لە ئەمریکای باکووردا بۆ شاڕێگەکان بەکاردەھێنرێت.

لە شانشینی یەکگرتوو و کۆماری ئیرلەنددا، 'path' (ڕێچکە)یان 'footpath' (ڕێچکەی پیادە) زاراوەی پەسەندکراوە بۆ ڕێڕەوی پیادە یان شاخڕەوی. لە ئەمریکادا، زاراوەکە لە مێژوودا بۆ ڕێڕەوێک بەکارھاتووە کە دەچووە ناو یان بەناو خاکی کێویدا تێدەپەڕی و لەلایەن گەڕیدە و کۆچبەرانەوە بەکاردەھێنرا (بۆ نموونە ڕێڕەوی ئۆریگۆن). لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، 'trace' (شوێنپێ) ھاومانایە بۆ 'trail' (ڕێڕەو)، وەک لە ناچێز ترەیسدا.

## سەرچاوەکان
پارکی سروشتی

[وێنۆک|400x400پیکسڵ|زۆنگاوی پارێزراوی ھوتۆڤۆ بلاتۆ و پارێزگەی باڵندە لە [بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]]
**پارکی سروشتی** دیاریکردنێکە بۆ ناوچەیەکی پارێزراو لە ڕێگەی پلانداڕێژیی درێژخایەنی زەوی، بەڕێوەبردنی بەردەوامی سەرچاوەکان و سنووردارکردنی گەشەپێدانە کشتوکاڵی و خانووبەرەیییەکان. ئەم دیمەنە بەنرخانە لە دۆخی ژینگەیی ئێستایاندا پارێزراون و بۆ مەبەستی گەشتیاریی ژینگەیی پەرەیان پێ دەدرێت.

لە زۆربەی وڵاتاندا، پارکە سروشتییەکان دەکەونە ژێر پاراستنی یاسایی ڕێکخراوەوە، کە بەشێکە لە یاساکانی پاراستنیان.

لە ڕووی ئاستی پاراستنەوە، پۆلی «پارکی سروشتی» ھەمان شت نییە لەگەڵ «پارکی نیشتمانی»، کە لەلایەن ئای یوو سی ئێن و کۆمیسیۆنی جیھانیی ناوچە پارێزراوەکانییەوە وەک ناوچەیەکی پارێزراوی پۆلی دووەم پێناسە کراوە.
دیاریکردنی «پارکی سروشتی»، بەپێی تایبەتمەندییە ناوخۆیییەکان، دەکەوێتە نێوان پۆلی سێیەم و پۆلی شەشەمەوە بەپێی پۆلێنکردنی ئای یوو سی ئێن، و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا نزیکترە لە پۆلی شەشەم؛ بەڵام ھەندێک پارکی سروشتی دواتر کراون بە پارکی نیشتمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچە پارێزراوەکان
پۆل:پارکەکان
بەڕێوەبردنی سەرچاوە سروشتییەکان

[وێنۆک|دارستانی نیشتمانیی تۆنگاس لە [ئالاسکا لەلایەن خزمەتگوزاریی دارستانی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بەڕێوەدەبرێت.]]
**بەڕێوەبردنی سەرچاوە سروشتییەکان** (**ئێن ئاڕ ئێم**) بریتییە لە بەڕێوەبردنی سەرچاوە سروشتییەکان وەک زەوی، ئاو، خاک، ڕووەک و ئاژەڵ، بە تیشک خستنە سەرێکی تایبەت لەسەر چۆنییەتیی کاریگەریی بەڕێوەبردن لەسەر کوالێتیی ژیان بۆ ھەردوو نەوەی ئێستا و داھاتوو (سەرپەرشتیاری).

بەڕێوەبردنی سەرچاوە سروشتییەکان مامەڵە لەگەڵ بەڕێوەبردنی ئەو شێوازە دەکات کە خەڵک و دیمەنە سروشتییەکان تێیدا کارلێک دەکەن. ئەم بوارە بەڕێوەبردنی میراتی سروشتی، پلانداڕێژیی بەکارھێنانی زەوی، بەڕێوەبردنی ئاو، پاراستنی ھەمەجۆریی زیندەیی، و بەردەوامیی داھاتووی پیشەسازییەکانی وەک کشتوکاڵ، کانزاکاری، گەشتیاری، ماسیگری و دارستانناسی کۆدەکاتەوە. دان بەوەدا دەنێت کە خەڵک و بژێویی ژیانیان پشت بە تەندروستی و بەرھەمداریی دیمەنەکانمان دەبەستن، و کردارەکانیان وەک سەرپەرشتیاری زەوی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پاراستنی ئەم تەندروستی و بەرھەمدارییەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرەسەندنی بەردەوام
شوێنی ماسیگری

وێنۆک|300x300پیکسڵ|ماسیی سەلەمون لە ڕاوگەیەکی ماسیی سەلەموندا لەناو بیابانی بێچارۆف لە باشووری ڕۆژاوای ئەلاسکا گەرادەکەن.
وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڕێژەی سەدیی ئەو ڕاوگە ماسییانەی کە بەدرێژاییی کات بەکارھێنراون
**ڕاوگەی ماسی** دەکرێت یان بە مانای کاری بەخێوکردن یان کۆکردنەوەی ماسی و ژیانی ئاویی تر بێت، یان، بە شێوەیەکی باوتر، ئەو شوێنەی کە ئەم کارەی تێدا ئەنجام دەدرێت (کە بە **مەیدانی ماسیگری**ش ناسراوە). ڕاوگە بازرگانییەکان ڕاوگە کێوییەکان و کێڵگە ماسییەکان لەخۆدەگرن، چ لە کۆمەڵەئاوە شیرینەکاندا (نزیکەی ١٠٪ی کۆی گشتیی ڕاو) و چ لە زەریاکاندا (نزیکەی ٩٠٪). نزیکەی ٥٠٠ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھاندا لە ڕووی ئابوورییەوە پشت بە ڕاوگەکانی ماسی دەبەستن. لە ساڵی ٢٠١٦دا ١٧١ ملیۆن تەن ماسی بەرھەم ھێنرا، بەڵام زیادەڕاویی لە ڕاوکردن کێشەیەکی ڕوو لە زیادبوونە، و دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی ھەندێک لە دانیشتووانەکان.

## سەرچاوەکان
پیسبوونی دەریایی

وێنۆک|لەکاتێکدا پیسبوونی دەریایی دەکرێت ئاشکرا بێت، وەک لەو پاشماوە دەریایییەی لە سەرەوە نیشان دراوە، زۆرجار ئەو پیسکەرانەن کە نابینرێن و زۆرترین زیان دەگەیەنن.
**پیسبوونی دەریایی** کاتێک ڕوودەدات کە ئەو ماددانەی لەلایەن مرۆڤەوە بەکاردەھێنرێن یان بڵاودەکرێنەوە، وەک پاشماوەی پیشەسازی، کشتوکاڵی، و نیشتەجێبوون؛ تەنۆلکە؛ ژاوەژاو؛ دوانەئۆکسیدی کاربۆنی زیادە؛ یان زیندەوەری داگیرکەر دەچنە ناو ئۆقیانووسەوە و کاریگەریی زیانبەخشی لێ دروست دەکەن. زۆرینەی ئەم پاشماوەیە (٨٠٪) لە چالاکیی بنچینە-وشکانییەوە دێت، ھەرچەندە گواستنەوەی دەریاییش بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداری دەکات. ئەمە تێکەڵەیەکە لە ماددەی کیمیایی و زبڵ، کە زۆربەی لە سەرچاوەکانی وشکانییەوە دێت و بەھۆی ئاوەوە دەشۆردرێتەوە یان بەھۆی باوە دەبردرێتە ناو ئۆقیانووسەوە. ئەم پیسبوونە دەبێتە ھۆی زیان گەیاندن بە ژینگە، بە تەندروستیی ھەموو زیندەوەران، و بە پێکھاتە ئابوورییەکان لە سەرانسەری جیھاندا.

بەوەی زۆربەی تێچووەکان لە وشکانییەوە دێن، لە ڕێگەی ڕووبارەکان، ئاوەڕۆ، یان بەرگەھەواوە، واتای ئەوەیە کە ڕەفە کیشوەرییەکان زیاتر بەرکەوتەی پیسبوونن. پیسبوونی ھەواش ھۆکارێکی بەشدارە، چونکە ئاسن، ترشی کاربۆنیک، نایترۆجین، سیلیکۆن، گۆگرد، قڕکەرەکان، و تەنۆلکەکانی تۆز دەگوازێتەوە بۆ ناو ئۆقیانووس. پیسبوونەکە زۆرجار لە سەرچاوە نا-خاڵییەکانەوە دێت وەک ئاوەڕۆی کشتوکاڵی، پاشماوەی با-بردە، و تۆز. ئەم سەرچاوە نا-خاڵییانە بە شێوەیەکی گەورە بەھۆی ئەو ئاوەڕۆوەیە کە لە ڕێگەی ڕووبارەکانەوە دەچێتە ناو ئۆقیانووسەوە، بەڵام پاشماوەی با-بردە و تۆزیش دەتوانن ڕۆڵیان ھەبێت، چونکە ئەم پیسکەرانە دەتوانن لەناو ڕێڕەوە ئاوییەکان و ئۆقیانووسەکاندا بنیشن. ڕێڕەوەکانی پیسبوون بریتین لە فڕێدانی ڕاستەوخۆ، ئاوەڕۆی وشکانی، پیسبوونی کەشتی، پیسبوونی بیلج، قوڕکەنە (کە دەتوانێت پەڵەی قوڕکەنە دروست بکات)، پیسبوونی بەرگەھەوا و، بە ئەگەری زۆرەوە، کانزاکاریی قووڵاییی دەریا.

## سەرچاوەکان
دەنگی دەوری

وێنۆک|دەنگی دەوری 12.2 کەناڵ (7 پێشەوە، 4 لا، 1 پشت، 2 باس)
**دەنگی دەوری** یان **دەنگی سێ-دووری** تەکنیکێکە بۆ دەوڵەمەندکردنی قووڵیی بەرهەمهێنانەوەی دەنگ بە بەکارهێنانی چەندین کەناڵی دەنگی لە کۆمەڵە بڵندگۆیەکەوە کە دەوری گوێگرەکە دەدەن. یەکەم بەکارهێنانی ئەم جۆرە دەنگە لە سینەماکان بوو. پێش دەنگی دەوری، سیستەمی دەنگی شانۆ بە شێوەیەکی باو سێ کەناڵی دەنگی هەبوو کە لە سێ بڵندگۆ (چەپ، ناوەڕاست و ڕاست)ەوە دەژەنرا کە لە بەردەم بینەردا بوون. دەنگی دەوری یەک یان چەند کەناڵێک لە بڵندگۆکانەوە بۆ لای یان پشتەوەی گوێگرەکە زیاد دەکات کە توانای دروستکردنی هەستی دەنگیان هەیە کە لە هەر ئاراستەیەکی ئاسۆییەوە دێت (لە ئاستی زەویدا) لە دەوری گوێگرەکە. 

## سەرچاوەکان
*ویکیی ئینگلیزی

پۆل:بەرھەمھێنانی فیلمی دەنگی
پۆل:ئەلکترۆنی بەکاربەر
دۆڵبی ئاتمۆس

**دۆڵبی ئاتمۆس** تەکنەلۆژیای دەنگی دەورییە کە لەلایەن تاقیگەی دۆڵبی پەرەی پێدراوە. فراوانخوازی لەسەر سیستمی دەنگی دەوری دەکات بە زیادکردنی کەناڵەکانی بەرزی و ھەروەھا شتە دەنگییە ئازادەکان، کە وەک شتگەلێکی سێ ڕەھەندی لێکدەدرێتەوە کە نە سنووردارکردنی ئاسۆیی و نە ڕاستیان ھەیە. دوای بڵاوبوونەوەی فیلمی ئاتمۆس بۆ بازاڕی سینەما، چەندین جۆری تەکنەلۆژیای بەکاربەر لەژێر مارکەی ئاتمۆس بڵاوکرانەوە. سیستەمی سەرەتایی سینەما ئاتمۆس بڵندگۆی ناو سەقفی بەکاردەھێنا، پاشان بڵندگۆی بەرەو سەرەوە (بۆ نموونە بۆ ساوندبارەکان) وەک بەدیلێک بۆ بەرھەمە بەکاربەرەکان ناسێنران. ھەروەھا ئاتمۆس لە ھەندێک ئامێردا بەکاردەھێنرێت کە کەناڵی بەرزییان نییە، وەکو ھێدفۆن و تەلەڤیزیۆن و مۆبایل و تابلێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرھەمھێنانی فیلمی دەنگی
پۆل:دەنگ
پۆل:بەرھەمھێنانی دەنگی فیلم
ناوچەی پارێزراو

وێنۆک|نەخشەی جیھان بە ڕێژەی سەدیی ھەر وڵاتێک لەژێر پاراستندا (داتای ٢٠٠٥)
وێنۆک|220x220پیکسڵ|بەشی ناوچە گرنگەکانی ھەمەجۆریی بایۆلۆجیی وشکانی لەژێر پاراستندا، تا ساڵی ٢٠١٨
**ناوچە پارێزراوەکان** یان **ناوچەکانی پاراستن** ئەو شوێنانەن کە بەھۆی بەھا سروشتی یان کولتوورییە دانپێدانراوەکانیانەوە پاراستن وەردەگرن. ناوچە پارێزراوەکان ئەو ناوچانەن کە تێیان دا بوونی مرۆڤ یان بەکارھێنانی سەرچاوە سروشتییەکان (بۆ نموونە، داری سووتان، بەرھەمە دارستانییە نا-دارییەکان، ئاو، ...) سنووردار کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچە پارێزراوەکان
پارێزگەی سروشتی

وێنۆک|جۆگەی بی لیک لە دارستانی یادەوەریی جێفرسن، کە پەناگەیەکی ژیانی کێویی کۆمەڵەی نیشتمانیی ئۆدۆبۆنە
**پارێزگەی سروشتی** (ھەروەھا ناسراوە بە **پەناگەی ژیانی کێوی**، **پارێزگەی بایۆسفێری** یان **بایۆپارێزگە**، **پارێزگەی سروشتی**، یان **ناوچەی پاراستنی سروشت**) ناوچەیەکی پارێزراوە کە گرنگیی ھەیە بۆ فلۆرا، فاونا، فونگا، یان تایبەتمەندیی جیۆلۆجی یان گرنگییەکی تایبەتیی تر، و بۆ مەبەستی پاراستن و دابینکردنی دەرفەتی تایبەت بۆ لێکۆڵینەوە یان توێژینەوە تەرخان کراوە و بەڕێوەدەبرێت. لەوانەیە لەلایەن دامەزراوە حکوومییەکانەوە لە ھەندێک وڵاتدا، یان لەلایەن خاوەن زەوییە تایبەتەکانەوە، وەک ڕێکخراوە خێرخوازییەکان و دامەزراوەکانی توێژینەوە، دیاری بکرێن. پارێزگە سروشتییەکان دەکەونە ناو پۆلە جیاوازەکانی ئای یوو سی ئێنەوە بەپێی ئاستی ئەو پاراستنەی کە لەلایەن یاسا ناوخۆییەکانەوە دابین کراوە. بە شێوەیەکی ئاسایی، بە توندی زیاتر لە پارکێکی سروشتی پارێزراوە. دەسەڵاتە دادوەرییە جیاوازەکان لەوانەیە زاراوەی تر بەکاربھێنن، وەک **ناوچەی پاراستنی ژینگەیی** یان ناوچەی پارێزراوی تایبەت لە یاسادانان و لە ناونیشانە فەرمییەکانی پارێزگەکاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچە پارێزراوەکان
ئاوەڕۆ

**ئاوەڕۆ** (یان **ئاوی پیسی ماڵان**، **ئاوی پیسی شارەوانی**) جۆرێکە لە ئاوی پیس کە لەلایەن کۆمەڵگەیەکی خەڵکەوە بەرھەم دەھێنرێت. بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی سیستەمێکی ئاوەڕۆوە دەگوازرێتەوە. ئاوەڕۆ پێکدێت لە ئاوی پیسی دەرچوو لە شوێنەکانی نیشتەجێبوون و لە دامەزراوە بازرگانی، دامەزراوەیی و گشتییەکان کە لە ناوچەکەدا بوونیان ھەیە. جۆرە لاوەکییەکانی ئاوەڕۆ بریتین لە ئاوی خۆڵەمێشی (لە سینک، بانیۆ، دووش، قاپشۆر، و جلشۆرەکانەوە) و ئاوی ڕەش (ئەو ئاوەی کە بۆ فڵشکردنی تەوالێتەکان بەکاردێت، لەگەڵ ئەو پاشەڕۆ مرۆیییەی کە فڵشی دەکات). ئاوەڕۆ ھەروەھا سابوون و پاککەرەوەکانی تێدایە. پاشماوەی خۆراک لەوانەیە لە قاپشتنەوە ھەبێت، و بڕی خۆراک لەوانەیە زیاد بکات لەو شوێنانەی کە یەکەی فڕێدانی زبڵ بەکاردەھێنرێن. لەو ناوچانەی کە لەبری بیدێ کاغەزی تەوالێت بەکاردەھێنرێت، ئەو کاغەزەش زیاد دەکرێتە سەر ئاوەڕۆکە. ئاوەڕۆ پیسکەرە گەورەکان و پیسکەرە وردەکانی تێدایە، و لەوانەشە ھەندێک پاشەڕۆی ڕەقی شارەوانی و پیسکەر لە ئاوی پیسی پیشەسازییەوە لەخۆبگرێت.

## سەرچاوەکان
ئاوی پیس

**ئاوی پیس** ئاوێکە کە دوای بەکارھێنانی ئاوی خواردنەوە، ئاوی شیرین، ئاوی خاو، یان ئاوی سوێر لە چەندین بەکارھێنان یان پرۆسەی ئەنقەستدا دروست دەبێت. پێناسەیەکی تری ئاوی پیس بریتییە لە "ئاوی بەکارھاتوو لە ھەر تێکەڵەیەک لە چالاکییەکانی ماڵان، پیشەسازی، بازرگانی یان کشتوکاڵی، ئاوەڕۆی سەرزەوی / ئاوی لافاو، و ھەر دزەکردنێکی ئاوەڕۆ یان ھاتنەژوورەوەی ئاوەڕۆ". لە بەکارھێنانی ڕۆژانەدا، ئاوی پیس بە گشتی ھاومانایە بۆ ئاوەڕۆ (کە پێی دەوترێت ئاوی پیسی ماڵان یان ئاوی پیسی شارەوانی)، کە ئاوێکی پیسە و لەلایەن کۆمەڵگەیەکی خەڵکەوە بەرھەم دەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

```

پۆل:دابینکەری ئاو
ئاوی خواردنەوە

وێنۆک|ئاوی خواردنەوە کە لە ڕێگەی بەلوعەوە دابین دەکرێت (ئاوی بەلوعە)
**ئاوی خواردنەوە** ئاوێکە کە بۆ خواردنەوە سەلامەتە، جا چ کاتێک ڕاستەوخۆ بە شێوەی شل دەخورێتەوە یان بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ئامادەکردنی خۆراکەوە بەکاردەھێنرێت. زۆرجار (بەڵام نەک ھەمیشە) لە ڕێگەی بەلوعەوە دابین دەکرێت، کە لەم حاڵەتەدا پێی دەوترێت ئاوی بەلوعە.

بڕی ئەو ئاوەی خواردنەوەیەی کە بۆ پاراستنی تەندروستییەکی باش پێویستە، دەگۆڕێت و پشت بە ئاستی چالاکیی جەستەیی، تەمەن، کێشە پەیوەندیدارەکان بە تەندروستی، و بارودۆخە ژینگەیییەکان دەبەستێت. بۆ ئەوانەی کە لە کەشوھەوایەکی گەرمدا کاردەکەن، لەوانەیە ڕۆژانە تا  پێویست بێت.

نزیکەی ١ بۆ ٢ ملیار (یان زیاتر) کەس ئاوی خواردنەوەی سەلامەتیان نییە. ئاو دەتوانێت ھەڵگری نەخۆشی بێت و ھۆکارێکی سەرەکیی مردن و نەخۆشییە لە سەرانسەری جیھاندا. وڵاتانی گەشەسەندوو زۆرترین کاریگەریی ئاوی خواردنەوەی ناسەلامەتیان لەسەرە.
[وێنۆک|ئامێری فرۆشتنی ئاوی خواردنەوە لە [تایلەند. یەک لیتر ئاوی خواردنەوە بە ١ بات (بۆ ناو بوتڵی تایبەتیی کڕیار) دەفرۆشرێت.]]
وێنۆک|دیاگرامی جۆرەکانی بیری ئاو
وێنۆک|دیاگرامی سادەکراوی تۆڕێکی دابینکردنی ئاو
ئاوی خواردنەوە لە نزیکەی ھەموو ناوچە ئاوەدانەکانی جیھاندا بەردەستە، ھەرچەندە لەوانەیە گران بێت، و دابینکردنەکە لەوانەیە ھەمیشە بەردەوام نەبێت. ئەو سەرچاوانەی کە ئاوی خواردنەوە بە گشتی لێیانەوە بەدەست دێت بریتین لە کانییەکان، ناوچە ھایپۆرێیکەکان و ئاوھەڵگرەکان (ئاوی ژێرزەوی)، لە کۆکردنەوەی ئاوی باران، ئاوی سەرزەوی (لە ڕووبار، جۆگە، سەھۆڵبەندەکانەوە)، یان ئاوی سوێری لابراوی دەریا.

بۆ ئەوەی ئەم سەرچاوە ئاوانە بە سەلامەتی بەکاربھێنرێن، دەبێت چارەسەری ئاوی گونجاو وەربگرن و ستانداردەکانی کوالێتیی ئاوی خواردنەوە بەدی بھێنن.

سەرچاوەیەکی تاقیکاری بریتییە لە مۆلیدەی ئاوی بەرگەھەوای کارپێکراو بە وزەی خۆر.

کانییەکان زۆرجار وەک سەرچاوە بۆ ئاوی دەبەکراو بەکاردەھێنرێن.

## سەرچاوەکان

```

پۆل:ئاوی خواردنەوە
خواردنەوە (کردار)

[alt=پەیکەری پیاوێک کە خەریکی خواردنەوەیە|وێنۆک|پەیکەرێک کە لە [کوندە|مەشکەیەکی تەقلیدییەوە ئاو دەخواتەوە]]
**خواردنەوە (کردار)** بریتییە لە کرداری خواردنەوەی ئاو یان شلەکانی تر بۆ ناو لەش لە ڕێگەی دەم، خرطوم، یان شوێنێکی ترەوە. مرۆڤەکان بە قووتدان دەخۆنەوە، کە بە جووڵەی کرمئاسا لە سوورێنچکدا تەواو دەبێت. پرۆسە فیزیۆلۆژییەکانی خواردنەوە لە نێوان ئاژەڵەکانی تردا زۆر جیاوازە.

زۆربەی ئاژەڵەکان ئاو دەخۆنەوە بۆ پاراستنی شێی لەشیان، ھەرچەندە زۆرێکیان دەتوانن لەسەر ئەو ئاوەی کە لە خواردنەکەیانەوە بەدەستی دەھێنن، بژین. ئاو بۆ زۆرێک لە پرۆسە فیزیۆلۆژییەکان پێویستە. ھەردوو وەرگرتنی ناتەواو و (کەمتر باو) زیادەڕۆیی لە وەرگرتنی ئاو پەیوەستن بە کێشەی تەندروستییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چالاکییەکانی مرۆڤ
پۆل:خواردن و خواردنەوەکان
پۆل:خۆراک
پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:ئاکارناسیی گیانلەبەری
قووتدان

**قووتدان**، کە لە چوارچێوەی زانستی و پزیشکیدا پێی دەوترێت *دیگلوتیشن* یان *ئین گلوتیشن*، پرۆسەیەکی فیزیکیی کۆئەندامی ھەرسکردنی گیانلەبەرێکە (بۆ نموونە، ھی جەستەی مرۆڤ) کە ڕێگە بە ماددەیەکی خورا و (بە شێوەیەکی گشتی خۆراک) دەدات لە دەمەوە بۆ قوڕگ و پاشان بۆ ناو سوورێنچک تێپەڕێت. لە زمانی ئاخاوتندا، زاراوەی «قووتدان» ھەروەھا بۆ وەسفکردنی کرداری *ھەڵلووشین* بەکاردێت، واتە وەرگرتنی پاروویەکی گەورەی خۆراک بەبێ ھیچ جوینێک.

قووتدان بە پاڵنانێکی سەرەتایی لە بەشی دواوەی زمانەوە (لەگەڵ بەرکەوتنی نووکی زمان بە مەڵاشووی ڕەقدا بۆ جێگیربوونی میکانیکی) و گرژبوونە ھاوئاھەنگەکانی دواتری ماسولکەکانی قوڕگ ئەنجام دەدرێت. ئەو بەشەی خۆراک، خواردنەوە و/یان کەرەستەی تر (بۆ نموونە، لینج، دەردراوەکان و دەرمانەکان) کە لە یەک قووتداندا دەچێتە ناو گەرووەوە، پێی دەوترێت **بۆڵەس**، کە پاشان بەرەو گەدە پاڵ دەنرێت بۆ ھەرسکردنی زیاتر لە ڕێگەی جووڵەی کرمئاسای خۆکارانەی سوورێنچکەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:فیزیۆلۆژیا
خواردن (کردار)

**خواردن** بریتییە لە خواردنی خۆراک. لە بایۆلۆجیدا، ئەمە بە شێوەیەکی گشتی بۆ دابینکردنی وزە و ماددە خۆراکییەکان بە زیندەوەرێکی ھێترۆترۆفیک و ڕێگەدان بە گەشەکردن ئەنجام دەدرێت. ئاژەڵان و ھێترۆترۆفەکانی تر دەبێت بخۆن بۆ ئەوەی بژین – گۆشتخۆران ئاژەڵی تر دەخۆن، گیاخۆران ڕوەک دەخۆن، ھەمووشتخۆران تێکەڵەیەک لە ماددەی ڕوەکی و ئاژەڵی دەخۆن، و پاشماوەخۆران پاشماوە دەخۆن. قارچکەکان ماددەی ئۆرگانی لە دەرەوەی جەستەیان ھەرس دەکەن، بە پێچەوانەی ئاژەڵانەوە کە خواردنەکەیان لەناو جەستەیاندا ھەرس دەکەن.

بۆ مرۆڤ، خواردن ئاڵۆزترە، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی چالاکییەکی ژیانی ڕۆژانەیە. پزیشکان و پسپۆڕانی خۆراک خۆراکێکی تەندروست بە بنەڕەتی دادەنێن بۆ پاراستنی باشترین دۆخی جەستەیی. ھەندێک تاک لەوانەیە بڕی وەرگرتنی خۆراکییان سنووردار بکەن. ئەمە لەوانەیە ئەنجامی ھەڵبژاردنی شێوازی ژیان بێت: وەک بەشێک لە پارێزێکی خۆراکی یان وەک ڕۆژووی ئایینی. خواردنی سنووردار لەوانەیە بەھۆی برسییەتی یان قاتوقڕییەوە بێت. زیادەڕۆیی لە خواردنی کالۆری لەوانەیە ببێتە ھۆی قەڵەوی و ھۆکارەکانی پشتی زۆرن، بەڵام، بڵاوبوونەوەی وای کردووە ھەندێک کەس وەک «پەتای قەڵەوی» ڕای بگەیەنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:خۆراک
پۆل:خواردن و خواردنەوەکان
پۆل:ڕتووەکانی خواردن
چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانە

**چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانە** (**ئەی دی ئێڵ**) زاراوەیەکە کە لە بواری چاودێریی تەندروستیدا بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە چالاکییەکانی خۆ-خزمەتگوزاریی ڕۆژانەی تاکێک. پیشەگەرانی تەندروستی زۆرجار توانای یان نەتوانینی کەسێک بۆ ئەنجامدانی ئەی دی ئێڵەکان وەک پێوەرێک بۆ دۆخی کارایییان بەکاردەھێنن. چەمکی ئەی دی ئێڵەکان لە بنەڕەتدا لە دەیەی ١٩٥٠دا لەلایەن سیدنی کاتز و تیمەکەیەوە لە نەخۆشخانەی بێنجامین ڕۆز لە کلیڤلاند، ئۆھایۆ پێشنیار کرا. لەو کاتەوە، زۆرێک لە توێژەران چەمکی ئەی دی ئێڵەکانیان فراوانتر کردووە. بۆ نموونە، زۆرێک لەو پێوەرانەی کە ئەی دی ئێڵەکان ھەڵدەسەنگێنن، ئێستا پێوەری جووڵەیان تێدایە.

## سەرچاوەکان

```

پۆل:پەرستاری
فێستیڤاڵی خواردن

**فێستیڤاڵی خواردن** فێستیڤاڵێکە، کە خۆراک، زۆرجار بەرھەمی کشتوکاڵی، وەک تیمی سەرەکیی خۆی نیشان دەدات. ئەم فێستیڤاڵانە ھۆکارێک بوون بۆ یەکخستنی کۆمەڵگەکان لە ڕێگەی ئاھەنگگێڕانی دروێنە و سوپاسگوزاری بۆ وەرزێکی گەشەی بەپیت و بەرەکەت.

## مێژوو
فێستیڤاڵەکانی خواردن لە سەرانسەری جیھاندا زۆرجار لەسەر بنەمای تەکنیکە کشتوکاڵییە تەقلیدییەکان و وەرزەکانی ساڵن. فێستیڤاڵەکانی خواردن پەیوەستن بە کولتووری خواردنی ناوچەیەکەوە، جا چ لە ڕێگەی ئامادەکردنی ئەو خواردنەی کە پێشکەش دەکرێت یان ئەو ماوەیەی کە فێستیڤاڵەکەی تێدا ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت. فێستیڤاڵەکانی خواردن وەک ھۆکاری بەھێزکردنی کەلەپووری کولتووریی ناوخۆیی دادەنرێن، و لە ھەمان کاتدا ئاھەنگ بۆ ئەم کەلەپوورە کولتوورییە دەگێڕن و لەگەڵ ئەوەشدا دەیکەن بە کاڵایەک بۆ بینەری نیشتمانی یان نێودەوڵەتی. لەکاتێکدا کە لە مێژوودا لەگەڵ ماوە گرنگە کولتوورییەکانی دروێنەی خۆراکدا ھاوتەریب بوون، فێستیڤاڵە خواردنە ھاوچەرخەکان بە شێوەیەکی گشتی پەیوەستن بە دامەزراوە بازرگانییەکان یان ڕێکخراوە قازانج-نەویستەکانەوە و بازاڕکردنێکی زۆر بۆ فێستیڤاڵەکانیان دەکەن، چونکە سەرکەوتنەکەیان بەپێی ئەو داھاتە دەپێورێت کە بۆ کۆمەڵگەی ناوخۆیی، ھەرێم، یان ئەو لایەنەی کە بۆنەکە ڕێکدەخات، بەدەستی دەھێنن. فێستیڤاڵە خواردنە مۆدێرنەکان ھەروەھا بەشێکی گەورەی پیشەسازیی گەشتیاریی خواردنن، کە فێستیڤاڵەکانی خواردن و چێشتی ھەرێمی بەکاردەھێنێت بۆ پاڵپشتیکردنی پیشەسازیی گەشتیاریی فراوانتری ناوچەیەکی دیاریکراو.

## سەرچاوەکان
ئارۆنز ھیڵ

**ئارۆنز ھیڵ** (بە ئینگلیزی: Aaron's Hill) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە شارستانی ڕۆژاوای یۆرکشێر، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە دەکەوێتە سەر گردێک لە نێوان گوندی کراگ ڤێڵ (Cragg Vale) و شارۆچکەی میسۆلمرۆید (Mytholmroyd).

ئارۆنز ھیڵ کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵیی بچووکە و لە چەند کێڵگە و خانوو پێکھاتووە.

## شوێنە دیارەکان
**گرەیت ھاوس فارمھاوس (Great House Farmhouse):** کێڵگەیەکی مێژووییە لە گوندۆچکەکەدا کە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە دوو (Grade II listed) پۆلێن کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
کووپ

وێنۆک|270x270پیکسڵ|کووپێکی ڕۆکۆکۆ لەگەڵ ژێرەکەی، نزیکەی ١٧٥٣، پۆرسەلینی نەرم-پەیکەر لەگەڵ میناکاریی سەروو-گڵەیز، پۆرسەلینی ڤینسێن
**کووپ** دەفرێکی بچووکە کە بۆ ھەڵگرتنی شلەمەنی بۆ خواردنەوە بەکاردێت، بە شێوەیەکی گشتی شێوەیەکی نیوەگۆیی تەختی ھەیە، و زۆرجار توانای لەخۆگرتنی نزیکەی ی ھەیە. کووپەکان لەوانەیە لە گۆزەکەری (بە پۆرسەلینیشەوە)، شووشە، کانزا، دار، بەرد، پۆلیستایرین، پلاستیک، کەرەستەی لاککراو، یان کەرەستەی تر دروست بکرێن. بە شێوەیەکی ئاسایی، کووپ بۆ خواردنەوە دەھێنرێتە بەر دەم، کە ئەمەش لە شێوەکانی تری قاپوقاچاغ و خواردنەوە وەک جەگ جیای دەکاتەوە؛ بەڵام، پووش و/یان سەرقاپیش لەوانەیە بەکاربھێنرێن. ھەروەھا زۆرجار دەسکیان ھەیە، ھەرچەندە زۆرێکیان نیانە، لەوانەش **کووپە بێ دەسکەکان** کە ھیچ دەسک یان قنچکێکیان نییە، یان شێوە قاپۆچکە بچووکەکان کە لە ئاسیادا زۆر باون.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەفرەکان
ئێزیدییەکان لە سووریا

**ئێزیدییەکان لە سووریا** ئاماژە بەو کەسانەی لە سووریا لەدایکبوون یان نیشتەجێی سووریان و بە تەواوی یان بەشێکیان ئێزیدین.

ئایینی ئێزیدی بۆ سەردەمی پێش ئیسلام دەگەڕێتەوە. لە ماوەی سەدەی ١٥ و ١٦ دا ئێزیدییەکان لە باشووری تورکیاوە کۆچیان کردووە و لە قەڵا شاخاوییەکەی ئێستایان کە چیای شەنگال بوو لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا و عێراق نیشتەجێ بوون. ھەرچەندە ھەندێکیان لە تورکیا و ئەرمینیا پەرش و بڵاون، بەڵام عێراق ناوەندی ژیانی ئایینییانە و ماڵی میرەکەیانە و گۆڕی ڕێزدارترین پیرۆزەکەیانە، شێخ ئادی. زۆربەی ئێزیدییەکان لە ناوچە نیمچە کۆچەرییەکان دەژین، ھیچ سەرۆکێکی گەورەیان نییە و بە زمانی کرمانجی قسە دەکەن.

ئێزیدییەکان لە سووریا بە شێوەیەکی سەرەکی لە دوو پێکھاتەدا دەژین، یەکێکیان لە ناوچەی جزیرە و ئەوی دیکەیان لە چیای کوردان. ژمارەی پێکھاتەی ئێزیدی سووریا ڕوون نییە. لە ساڵی ١٩٦٣ دا، بەپێی سەرژمێری نیشتمانیی کۆمەڵگاکە بە نزیکەی ١٠ ھەزار کەس مەزەندە کرابوو، بەڵام ئاماری دانیشتووانی ئێزیدی بۆ ساڵی ١٩٨٧ لەبەردەستدا نییە. ڕەنگە ئەمڕۆ لە نێوان ١٢ بۆ ١٥ ھەزار ئێزیدی لە سووریا ھەبن، ھەرچەندە زیاتر لە نیوەی پێکھاتەکە لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە لە سووریاوە کۆچیان کردووە. خەمڵاندنەکان زیاتر ئاڵۆزتر دەبن بەھۆی ھاتنی نزیکەی ٥٠ ھەزار پەنابەری ئێزیدی لە عێراقەوە لەکاتی جەنگی عێراقدا. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە بەشێک لە ئێزیدییەکان لە عێراقەوە چوونەتە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کورد لە سووریا و لە چەوساندنەوەی ئێزیدییەکان لەلایەن داعشەوە ھەڵھاتن.

لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی ٤٠ ھەزار ئێزیدی لە سووریا و بەتایبەتی لە ناوچەی جزیرە ھەبوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
ئابێرتۆن، ئێسێکس

**ئابێرتۆن** (بە ئینگلیزی: Abberton) گوند و شارەدێیەکی شارستانییە لە شارەوانیی کۆڵچێستەر، لە شارستانی ئێسێکس، ئینگلتەرا. گوندەکە نزیکەی ٤ میل (٦.٤ کم) لە باشووری شاری کۆڵچێستەر ھەڵکەوتووە و لەگەڵ گوندی دراوسێی، لانگنھۆ (Langenhoe)، بە "گوندی دووانە" ناسراون.

بەڵام گوندەکە بە پلەی یەکەم بەھۆی **خەزانی ئاوی ئابێرتۆن**ەوە ناسراوە، کە یەکێکە لە گرنگترین ناوچە پارێزراوەکانی ژینگەیی لە ئەورووپا بۆ باڵندە ئاوییەکان.

## مێژوو
ناوی "ئابێرتۆن" لە زمانی ئینگلیزیی کۆنەوە وەرگیراوە و بە واتای "موڵک یان کێڵگەی ئیدبۆرگ" (Eadburg's estate) دێت. یەکەم جار ناوی گوندەکە لە کتێبی ڕۆژی دوایی (Domesday Book)ی ساڵی ١٠٨٦دا بە شێوەی Edburghetuna تۆمار کراوە.

لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، لە ٤ی ئایاری ١٩٤٢، فڕۆکەیەکی بۆمبھاوێژی بەریتانی جۆری ستێرلینگ لە کێڵگەیەکی نزیک گوندەکە کەوتە خوارەوە و ھەموو تاقمەکەی گیانیان لەدەست دا.

## شوێنە دیارەکان

### گۆماوی ئاوی ئابێرتۆن
گەورەترین و ناسراوترین شوێنی ناوچەکەیە. ئەم گۆماوە دەستکردە لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا دروست کراوە و لەنێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٣دا بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کراوە. خەزانەکە وەک ناوچەیەکی گرنگیی زانستیی تایبət (SSSI)، شوێنێکی ڕامسار و ناوچەیەکی پاراستنی تایبət (SPA) پۆلێن کراوە.

ئەم شوێنە یەکێکە لە گرنگترین شوێنەکانی ئەورووپا بۆ ئەو باڵندە ئاوییە کێوییانەی وەک مراوی و قاز کە زستانان لەوێ بەسەر دەبەن.

### کڵێسای سانت ئەندرو
وێنۆک|کڵێسای سانت ئەندرو لە ئابێرتۆن.
کڵێسای شارەدێیەکە تایبەتە بە سانت ئەندرو (St Andrew).

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
ئابێرتۆن، وۆرسێستەرشێر

**ئابێرتۆن** (بە ئینگلیزی: Abberton) گوندێکی بچووک و شارەدێیەکی شارستانییە کە دەکەوێتە ناوچەی ویچاڤۆن (Wychavon) لە شارستانی وۆرسێستەرشێر، ئینگلتەرا. گوندەکە نزیکەی ٤.٥ میل (٧ کم) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی پێرشۆر (Pershore) ھەڵکەوتووە.

بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە تەنھا ٧٥ کەس بووە.

## ناو
ناوی "ئابێرتۆن" لە زمانی ئینگلیزیی کۆنەوە وەرگیراوە و لە بنەڕەتدا Ēadbeorht-tūn بووە، کە بە واتای "کێڵگە یان موڵکەکەی ئیدبێرت" دێت. ناوچەکە لە کتێبی ڕۆژی دواییی ساڵی ١٠٨٦دا بە ناوی Eadbertintune تۆمار کراوە، کە لەو کاتەدا لەلایەن کڵێسای سانت ماری لە پێرشۆرەوە خاوەندارێتی دەکرا.

## مێژوو و شوێنە دیارەکان

### کڵێسای سانت ئێدبێرگا
دیارترین باڵەخانەی گوندەکە کڵێسای شارەدێی سانت ئێدبێرگایە (St Edburga's parish church).

مێژوو و تەلارسازی: کڵێساکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە دووی ئەستێرەدار (Grade II* listed) پۆلێن کراوە. بەشی پەرستگاکەی (chancel) دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣، تاوەرە بەھێزەکەی ڕۆژاوای لەسەر شێوازی گۆتیکی ڕاستەھێڵی سەدەی ١٥ دروست کراوە، و بەشی سەرەکیی کڵێساکە (nave) لە ساڵانی ١٨٨١-١٨٨٢دا دووبارە بنیات نراوەتەوە.

### جەنگی جیھانیی دووەم
لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، شوێنێکی پاشکۆی فڕۆکەخانەی RAF Defford لە نزیک گوندەکە بووە، کە بۆ ھەڵگرتنی تەقەمەنی بەکار دەھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
خۆراکی منداڵ

**خۆراکی ساوایان** ھەر خۆراکێکی نەرم و ئاسان-خواردنە جگە لە شیری دایک یان شیری قوتووی منداڵان کە بە تایبەتی بۆ ساوای مرۆڤ لە نێوان تەمەنی شەش مانگ بۆ دوو ساڵیدا دروست کراوە. خۆراکەکە بە چەندین جۆر و تامی جیاواز دێت کە بە ئامادەکراوی لە بەرھەمھێنەران دەکڕدرێت، یان لەوانەیە خواردنی سەر سفرەی خێزان بێت کە ھاڕدراوە یان بە شێوەیەکی تر ورد کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:خۆراکەکان بەپێی جۆر
ئابیکومھیر

**ئابیکومھیر** (بە وێڵزی: Abaty Cwm Hir، بە واتای "دێری دۆڵە درێژەکە") گوند و کۆمەڵگەیەکی (community) بچووکە لە شارستانی پاویس، وێڵز. گوندەکە بە پلەی یەکەم بەھۆی پاشماوەی دێرێکی گەورەی سیسێرکییەوە ناسراوە کە ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی وێڵزدا گێڕاوە.

## ناو
ناوی گوندەکە بە ڕوونی ئاماژە بە شوێنە دیارەکەی دەکات:

**Abaty**: وشەی وێڵزییە بۆ "دێر" (Abbey).

**Cwm**: وشەی وێڵزییە بۆ "دۆڵ" (Valley).

**Hir**: وشەی وێڵزییە بۆ "درێژ" (Long).

بەم شێوەیە، ناوەکە بە واتای "دێری ناو دۆڵە درێژەکە" دێت.

## مێژوو و شوێنە دیارەکان
وێنۆک|دێری کومھیر

### دێری کومھیر (Abbey Cwm Hir)
گرنگترین شوێنی مێژوویی گوندەکە پاشماوەی دێرێکی سیسێرکییە کە مێژوویەکی پڕ ڕووداوی ھەیە:

* **دامەزراندن**: دێرەکە لە ساڵی ١١٧٦ لەلایەن شازادەیەکی وێڵزی بە ناوی کادواڵۆن ئاپ مادۆگەوە دامەزرا.
* **نەخشی گەورە**: نەخشەی سەرەتایی دێرەکە بۆ دروستکردنی کڵێسایەکی زۆر گەورە بوو، کە ئەگەر تەواو بکرایە، لە کاتیدراڵی سانت دەیڤدس گەورەتر دەبوو. بەڵام کارەکانی بیناسازییەکە ھەرگیز تەواو نەکران و تەنھا بەشی سەرەکیی کڵێساکە (nave) دروست کرا.
* **گۆڕی لێوێلینی کۆتایی**: دوای کوژرانی لێوێلینی کۆتایی (Llywelyn ap Gruffudd)، دواین شازادەی سەربەخۆی وێڵز، لە ساڵی ١٢٨٢، باوەڕ وایە کە جەستە بێ سەرەکەی ھێنرابێتە ئەم دێرە بۆ ناشتن. ڕاھیبەکانی دێرەکە شوێنی گۆڕەکەیان بە پاشا ئێدواردی یەکەمی ئینگلتەرا ئاشکرا نەکرد. ئەمڕۆ، پەیکەرێکی یادەوەریی نوێ لەناو گۆڕستانی کڵێسا نوێیەکەدا وەک ڕێزێک بۆ لێوێلین دانراوە.
* **وێرانکاری و ھەڵوەشاندنەوە**: دێرەکە لە کاتی شۆڕشەکەی ئۆواین گلیندۆر لە دەوروبەری ساڵی ١٤٠١دا زیانی بەرکەوت. دواجار لە ساڵی ١٥٣٦ لە چوارچێوەی بڕیاری ھێنریی ھەشتەم بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان، بە فەرمی داخرا. دوای ئەوە، بەرد و کەرەستەکانی دێرەکە لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە بۆ دروستکردنی خانوو و باڵەخانەی تر بەکارھێنرانەوە.
* **پاراستن**: ئەمڕۆ پاشماوەکانی دێرەکە وەک شوێنەوارێکی مێژوویی پارێزراو (Scheduled Ancient Monument) لەلایەن کەدو (Cadw)، دەزگای پاراستنی شوێنەوارەکانی وێڵز، چاودێری دەکرێن.

وێنۆک|ھۆڵی ئابیکومھیر

### ھۆڵی ئابیکومھیر (The Hall at Abbey-Cwm-Hir)
باڵەخانەیەکی دیکەی دیاری گوندەکە کۆشکێکی گەورەی ڤیکتۆریاییە کە بە شێوازی گۆتیکی نوێ (Gothic Revival) دروست کراوە.

**مێژوو**: باڵەخانەکە لە ساڵی ١٨٣٤ لەلایەن تۆماس ویڵسنەوە دروست کراوە و لە شوێنی خانووێکی کۆنتردا بنیات نراوە.

**ئەمڕۆ**: کۆشکەکە و باخچە ١٢ ئاکرییەکەی وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە دووی ئەستێرەدار (Grade II* listed) پۆلێن کراون و بە ڕێککەوتنی پێشوەختە بەڕووی گەشتیاراندا کراوەن.

## گوندەکە ئەمڕۆ
ئابیکومھیر گوندێکی ئارامە و دەکەوێتە دۆڵێکی جوانەوە.
وێنۆک|ڕێڕەوی گلیندۆر
**ڕێڕەوی گلیندۆر (Glyndŵr's Way)**: ئەم ڕێڕەوە بەناوبانگەی پیادەڕەوی، کە بە ناوی ئۆواین گلیندۆرەوە ناونراوە، بەناو گوندەکەدا تێدەپەڕێت.

**میوانخانە**: گوندەکە میوانخانەیەکی گشتیی ھەیە بە ناوی "ھەپی یونیەن" (The Happy Union).

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وێڵز
ئابی دۆر

**ئابی دۆر** (بە ئینگلیزی: Abbey Dore) گوند و شارەدێیەکی شارستانییە لە شارستانی ھێرفۆردشێر، ئینگلتەرا. گوندەکە دەکەوێتە ناو "دۆڵی زێڕین" (Golden Valley) و بە پلەی یەکەم بەھۆی بوونی دێری دۆر (Dore Abbey)ەوە ناسراوە، کە دێرێکی مێژوویی سیسێرکییە و بەشێکی تا ئەمڕۆ وەک کڵێسای شارەدێیەکە بەکاردەھێنرێت.

## ناو
ناوی گوندەکە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ڕووباری دۆرەوە ھەیە کە بەناوچەکەدا تێدەپەڕێت.

**Dore**: وشەکە لە وشەی وێڵزی *dŵr*ەوە ھاتووە، کە بە واتای "ئاو" دێت.

**Golden Valley (دۆڵی زێڕین**): کاتێک ڕاھیبە سیسێرکییە فەرەنسی زمانەکان لە سەدەی ١٢دا لە ناوچەکە نیشتەجێ بوون، بە ھەڵە وشەی *dŵr*یان بە وشەی فەرەنسی *d'or* لێکدایەوە، کە بە واتای "لە زێڕ" دێت. ئەم لێکدانەوە ھەڵەیە بووە ھۆی ئەوەی کە ناوچەکە بە "دۆڵی زێڕین" ناوبانگ دەربکات.

## مێژوو و دێری دۆر
گرنگترین بەشی مێژوو و ناسنامەی گوندەکە، دێری دۆرە.

***دامەزراندن**: دێرەکە لە ساڵی ١١٤٧ لەلایەن ڕۆبێرت دی ئێویاسەوە وەک خانەقایەکی سیسێرکی دامەزرا. دێرەکە بە خێرایی گەشەی کرد و بووە خاوەنی زەوییەکی بەرفراوان و ناوەندێکی گرنگی بەرھەمھێنانی خوری بوو.

***ھەڵوەشاندنەوە**: لە ساڵی ١٥٣٦، لە چوارچێوەی بڕیاری ھێنریی ھەشتەم بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان، دێری دۆر داخرا و باڵەخانەکانی وردە وردە ڕووخێنران و چۆڵ کران.

***دووبارە بنیاتنانەوە**: بە شێوەیەکی ناوازە، لە ساڵانی ١٦٣٠دا، ڤیسکاونت سکودامۆری یەکەم، کە خاوەنی نوێی موڵکەکە بوو، بڕیاریدا بەشێک لە دێرە ڕووخاوەکە نۆژەن بکاتەوە. بەشی پەرستگا و شوێنی تێکبڕینی دێرە کۆنەکە (presbytery and crossing) دووبارە دروست کرانەوە و کران بە کڵێسای شارەدێیەکە کە تا ئەمڕۆش بەکاردێت. ئەم کارە لەلایەن تەلارسازی بەناوبانگ جۆن ئەیبڵەوە ئەنجام درا.

***ئەمڕۆ**: دێری دۆر وەک کڵێسایەکی چالاک خزمەت دەکات و یەکێکە لە گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی ھێرفۆردشێر. کڵێساکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە یەک (Grade I listed) پۆلێن کراوە.

## شوێنە دیارەکانی تر
**وێستگەی شەمەندەفەری ئابی دۆر:** لە ڕابردوودا، گوندەکە وێستگەیەکی شەمەندەفەری ھەبووە لەسەر ھێڵی ئاسنینی دۆڵی زێڕین (Golden Valley Railway) کە لە ساڵی ١٨٨١ کرایەوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٤١ بۆ گەشتیاران داخرا.

## سەرچاوەکان
پێڕستی پادشاکانی ئورارتوو

ئەم بابەتە لیستێکە (پێڕستێکە) کە پادشاکانی **[[ئورارتوو]]** (**ئارارات** یان **شانشینی وان**) دەخاتە ڕوو، کە شانشینێکی سەردەمی ئاسنییە و ناوەندەکەی لەسەر دەریاچەی وان بووە لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ.

## پادشاکان

## سەرچاوەکان

**کتێبنامە**

* Boris Piotrovskii, *The Ancient Civilization of Urartu*, London, 1969.
* Igor Diakonoff, *The Pre-History of the Armenian People*, Caravan Books, New York, 1988.
* M. Chahin, *The Kingdom of Armenia*, Curzon, London, 2001.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Urartu

پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
پۆل:ئورارتوو
ساردووری سێیەم

**ساردووری سێیەم** لە نێوان ساڵانی ٦٣٩ پێش زایین تا ٦٣٥ پێش زایین پادشای ئورارتوو بووە.

پادشای ئورارتی ئارگیشتیی دووەم تۆمارێکی چواردە ساڵەی حوکمڕانیی خۆی لەسەر دیواری ژوورەکان بەجێھێشتووە کە لە بەردی وان داڕێژراون، لە کاتێکدا سەرکەوتنەکانی ساردووری سێیەم لەسەر شوێنەوارێک نووسراوە کە لەسەر شوێنێک بە ناوی «دەروازەی گەنجینەیی» لە قەڵای وان دانراوە. ئورارتییەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە وەک دراوسێی میننییەکان یان مانناکان بوون، لە بەشی باشووری ورمێ. ھەروەھا تۆمارەکانی سەرکەوتنەکان دەدۆزرێتەوە کە لە باکوور نووسراون، لە کەنارەکانی دەریاچەی سێڤان، لە گیومری و ئەرزڕووم.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
ئابی دۆر کۆرت

**ئابی دۆر کۆرت** (بە ئینگلیزی: Abbey Dore Court) خانوویەکی لادێیی مێژووییە کە دەکەوێتە گوندی ئابی دۆر لە شارستانی ھێرفۆردشێر، ئینگلتەرا. باڵەخانەکە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە دوو (Grade II listed) پۆلێن کراوە و بۆ ماوەیەکی درێژ بەھۆی باخچە ناوازەکەیەوە ناسرابوو، کە کراوە بوو بەڕووی گشتیدا.

## مێژوو
وێنۆک|ڕیکلامی فرۆشتنی ئابی دۆر کۆرت لە ساڵی ١٨٧٥.
باڵەخانەکە لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا دروست کراوە. لە دەوروبەری ساڵی ١٨٥٣دا، لەلایەن خاوەنی نوێیەوە، تۆماس تودۆر، بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کرا و دووبارە دیزاین کرایەوە. ڕیکلامێکی فرۆشتنی ساڵی ١٨٧٥ شێوەی باڵەخانەکەی لەو سەردەمەدا نیشان دەدات.

لە ساڵی ١٩٠١، باڵەخانەکە لەلایەن خێزانی ترافۆردەوە کڕدرا. لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، وەک نەخۆشخانەیەکی سەربازیی کاتی بەکارھێنرا.

لە ساڵی ١٩٦٧، ماڵەکە لەلایەن خاتوو کاریس واردڵەوە کڕدرا، کە دەستی کرد بە گەشەپێدانی باخچەکان. دوای مردنی، کچەکەی، خاتوو ئالیسن، بەردەوام بوو لە چاودێری و پەرەپێدانی باخچەکان.

## باخچەکان
باخچەکانی ئابی دۆر کۆرت بە درێژایی چەندین دەیە یەکێک بوون لە گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی ناوچەکە.

***پێکھاتە**: باخچەکە ڕووبەرەکەی ٦ ئاکر بوو و بە شێوازێکی نافەرمی نەخشە کرابوو، کە ڕووباری دۆر بەناویدا تێدەپەڕی.

***ڕووەکەکان**: باخچەکە بە تایبەتی بە کۆمەڵە ڕووەکی ھێلیبۆر (hellebores)، یوفۆربیا (euphorbias)، فێرن (ferns) و گوڵی بەفرینە (snowdrops) بەناوبانگ بوو.

***کردنەوە بۆ گشتی**: باخچەکە بۆ ماوەی زیاتر لە ٤٠ ساڵ لە چوارچێوەی "پێڕەوی باخچە نیشتمانییەکان" (National Garden Scheme)دا کراوە بوو بەڕووی گەشتیاراندا.

***داخران**: دوای خانەنشینبوونی خاتوو ئالیسن لە ساڵی ٢٠١٨، بڕیاردرا باخچەکە چیتر بەڕووی گشتیدا کراوە نەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل: گوندەکانی ئینگلتەرا
کێڵگەی ئابی

**کێڵگەی ئابی** (بە ئینگلیزی: Abbey Field) گۆڕەپانێکی گەورەی کراوەیە لە شاری کۆڵچێستەر، ئێسێکس، ئینگلتەرا. کێڵگەکە دەکەوێتە تەنیشت گاریسۆنی کۆڵچێستەر (Colchester Garrison) و بەھۆی مێژووە دەوڵەمەندەکەیەوە ناسراوە، کە شوێنی دێری مێژوویی سانت جۆن بووە و بۆ ماوەیەکی درێژ بۆ مەبەستی سەربازی و گشتی بەکارھاتووە.

## ناو
ناوی کێڵگەکە لە دێری بێندیکتیی سانت جۆنی باپتیست (Benedictine Abbey of St John the Baptist)ەوە وەرگیراوە، کە لە ڕابردوودا لەسەر ئەم زەوییە ھەڵکەوتبوو.

## مێژوو

### دێری سانت جۆن
مێژووی کێڵگەکە بە شێوەیەکی جیانەکراوە بەسترواەتەوە بە دێری سانت جۆنەوە:

***دامەزراندن**: دێرەکە لە ساڵی ١٠٩٦ لەلایەن ئودۆ دابینییەوە، کە سەرکردەیەکی نۆرمانی بوو، دامەزرا.

***ھەڵوەشاندنەوە**: لە ساڵی ١٥٣٩، لە چوارچێوەی بڕیاری ھێنریی ھەشتەم بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان، دواین سەرۆکی دێرەکە، جۆن بێچ، ڕەتیکردەوە ملکەچی پاشا بێت. لە ئەنجامدا، لەسێدارە درا و دێرەکە ھەڵوەشێنرایەوە و زۆربەی باڵەخانەکانی ڕووخێنران.

***پاشماوەکان**: ئەمڕۆ، تەنھا دەروازە سەرنجڕاکێشەکەی دێرەکە (St John's Abbey Gate) ماوەتەوە، کە وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە یەک (Grade I listed) پۆلێن کراوە و شاھیدی شکۆمەندیی ڕابردووی دێرەکەیە.

### بەکارھێنانی سەربازی و گشتی
دوای ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکە، زەوییەکە بووە بەشێک لە موڵکی تاج و دواتر بۆ مەبەستی سەربازی بەکارھێنرا.

***گاریسۆنی کۆڵچێستەر**: کێڵگەکە بۆ سەدان ساڵ وەک شوێنی مەشقی سەربازی، نمایشی سەربازی و چالاکییەکانی تری گاریسۆنی کۆڵچێستەر بەکارھاتووە.

***شوێنی گشتی**: لە ھەمان کاتدا، کێڵگەی ئابی وەک گۆڕەپانێکی کراوە خزمەتی دانیشتووانی کۆڵچێستەر دەکات. شوێنەکە بۆ چالاکیی وەرزشی (وەک یاریی کریکێت)، پیاسەکردن و فێستیڤاڵ و بۆنە گشتییەکان بەکاردەھێنرێت. فێستیڤاڵی بەناوبانگی سەربازیی کۆڵچێستەر بە شێوەیەکی نەریتی لەم کێڵگەیەدا بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان
دەروازەی ئابی، دێڤن

**ئابی گەیت** (بە ئینگلیزی: Abbey Gate) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە شارستانی دێڤۆن، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە دەکەوێتە نزیک شارۆچکەی ئاکسمینستەر (Axminster) و مێژووەکەی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەسترواەتەوە بە دێری مێژوویی نیوێنھامەوە.

## ناو و مێژوو
ناوی "ئابی گەیت" بە واتای "دەروازەی دێرەکە" دێت. ئەم ناوە لەوەوە ھاتووە کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، ئەم شوێنە دەروازەی باشووری دێری سیسێرکیی نیوێنھام (Newenham Abbey) بووە.

لە دەرەوەی دیواری دێرەکە، نیشتنگەیەکی بچووک بۆ خەڵکی ئاسایی (lay settlement) دروست بوو، کە خزمەتکار و کرێکارەکانی دێرەکەی لەخۆدەگرت. ئەم نیشتنگەیە پەرستگایەکی بچووکی تایبەت بە خۆی ھەبوو کە بە ناوی سانت جایلزەوە (St. Giles) تەرخان کرابوو.

دوای بڕیاری ھێنریی ھەشتەم بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان لە ساڵی ١٥٣٩، دێری نیوێنھام داخرا و باڵەخانەکانی وردە وردە ڕووخێنران. پەرستگاکەی ئابی گەیت بۆ ماوەیەک مایەوە، بەڵام دواجار ئەویش نەما.

ئەمڕۆ، ئابی گەیت بریتییە لە کۆمەڵێک کوخ و کێڵگەی بچووک. پێدەچێت بەشێک لە بەرد و کەرەستەی دێرە ڕووخاوەکە بۆ دروستکردنی باڵەخانەکانی ئێستای گوندۆچکەکە بەکارھێنرابێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
ڕووسای دووەم

وێنۆک|381x381پیکسڵ|نووسراوێکی مێخیی پادشای ئورارتی ڕووسای دووەم کە یادی دروستکردنی کەناڵێک دەکاتەوە.
**ڕووسای دووەم** پادشای ئورارتوو بووە لە نێوان دەوروبەری ساڵانی ٦٨٠ پێش زایین تا ٦٣٩ پێش زایین. لە سەردەمی ئەودا بوو کە کۆمەڵگە قەڵا گەورەکە، کەرمیر-بلور، دروستکرا.

ڕووسای دووەم لەلایەن ئەسەرحەدۆنی پادشای ئاشوورەوە بە یایا یان ئایا ناسرابوو.

نووسراوێکی مێخی دۆزراوەتەوە کە یادی پادشا دەکات کە کەناڵێک دروست دەکات بۆ ئەوەی ئاو لە ئیلداروونی (ڕووباری ھرازدان)ەوە بەرەو شاری کوارلینی بگوازێتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:پادشاکانی ئورارتوو
ئابیدەیڵ، شەفیڵد

**ئابیدەیڵ** (بە ئینگلیزی: Abbeydale) ناوچەیەکی شار (suburb) و دۆڵێکە لە بەشی باشووری شاری شەفیڵد، ئینگلتەرا. ناوچەکە بە درێژایی ڕووباری شیف (River Sheaf) درێژ دەبێتەوە و بە دیمەنە سەوزایی و دارستاناوییەکەی ناسراوە. ئابیدەیڵ بە پلەی یەکەم بەھۆی "گوندۆچکەی پیشەسازیی ئابیدەیڵ"ەوە ناوبانگی دەرکردووە، کە مۆزەخانەیەکی گرنگی میراتی پیشەسازییە.

## شوێنە دیارەکان

### گوندۆچکەی پیشەسازیی ئابیدەیڵ
دیارترین و گرنگترین شوێنی ناوچەکە، گوندۆچکەی پیشەسازیی ئابیدەیڵ (Abbeydale Industrial Hamlet)ە.

***مێژوو و گرنگی**: ئەم شوێنە لە بنەڕەتدا کارگەیەکی بەرھەمھێنانی پۆڵا و کەرەستەی کشتوکاڵی، بەتایبەتی داس، بووە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٨ و نموونەیەکی نایابی کارگەیەکی پیشەسازیی سەرەتاییە کە بە وزەی ئاو کاری کردووە.

***ئەمڕۆ**: ئێستا وەک مۆزەخانەیەکی کراوە کار دەکات و بەڕێوەدەبرێت لەلایەن مۆزەخانەکانی شێفیڵدەوە (Sheffield Industrial Museums Trust).

***پاراستن**: شوێنەکە وەک شوێنەوارێکی مێژوویی پارێزراو (Scheduled Ancient Monument) و باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە یەک (Grade I listed) پۆلێن کراوە، کە نیشانەی گرنگییەکی نیشتمانیی زۆریەتی.

### سینەمای ئابیدەیڵ پیکچەر پاڵاس
ئابیدەیڵ پیکچەر پاڵاس (Abbeydale Picture Palace) سینەمایەکی مێژووییە کە لە ساڵی ١٩٢٠ کراوەتەوە.

***تەلارسازی**: باڵەخانەکە خاوەنی نەخشەیەکی جوان و مێژووییە و وەک باڵەخانەیەکی پارێزراوی پلە دوو (Grade II listed) پۆلێن کراوە.

***ئەمڕۆ**: ھەرچەندە چیتر وەک سینەمایەکی ئاسایی کار ناکات، بەڵام وەک شوێنێکی بۆنە و ئاھەنگەکان، لەوانە نمایشی فیلم، کۆنسێرت و فێستیڤاڵ، بەکاردەھێنرێت.

### شوێنە دیارەکانی تر
***وێستگەی شەمەندەفەری دۆر و تۆتلی:** ئەم وێستگەیە لە بنەڕەتدا بە ناوی "دۆر و تۆتلی بۆ ئابیدەیڵ" (Dore and Totley for Abbey Dale) ناسرابوو، کە نیشانەی پەیوەندیی مێژوویی نێوان وێستگەکە و ناوچەکەیە.

***قوتابخانەی ئابیدەیڵ گرەینج:** قوتابخانەیەکی ناوەندیی پێشوو بوو کە لە ساڵی ٢٠١١ داخرا.

***پارکی ئابیدەیڵ:** پارکێکی گەورەی گشتییە کە چەندین یاریگای وەرزشی لەخۆدەگرێت، لەوانە یاریگاکانی کریکێت، ھۆکی، ڕەگبی و سکواش.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
ئابی گرین، شرۆپشێر

**ئابی گرین** (بە ئینگلیزی: Abbey Green) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە شارەدێی کلیبێری مۆرتیمەر (Cleobury Mortimer) لە شارستانی شرۆپشێر، ئینگلتەرا. ناوچەکە ناوی خۆی لە دێرێکی مێژوویی ئۆگەستینییەوە وەرگرتووە کە لە نزیکییەوە ھەڵکەوتبوو.

## ناو و مێژوو
ناوی "ئابی گرین" بە واتای "سەوزایی دێرەکە" دێت و ئاماژەیە بۆ:

**Abbey (دێر):** شوێنی دێری مێژوویی سانت ماری (Abbey of St Mary)، کە خانەقایەکی لاوەکیی ئۆگەستینی بوو و سەر بە دێری ویگمۆر (Wigmore Abbey) بوو. ئەم دێرە لە ساڵی ١٥٣٦ لە چوارچێوەی بڕیاری ھێنریی ھەشتەم بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان، داخرا. گوندۆچکەکە لەسەر زەوییەکانی دەوروبەری دێرە کۆنەکە گەشەی کرد.

**Green (سەوزایی**): ئاماژەیە بۆ گۆڕەپانێکی کراوە و سەوزایی کە لە ناوەندی نیشتنگەکەدا بووە، کە شێوازێکی باوی گوندە ئینگلیزییەکانە.

ھەرچەندە ئەمڕۆ پاشماوەیەکی کەمی دێرە کۆنەکە لەسەر زەوی ماوەتەوە، بەڵام شوێنەوارەکەی ھێشتا گرنگییەکی مێژوویی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
ئابی گرین، ستافۆردشێر

**ئابی گرین** (بە ئینگلیزی: Abbey Green) گوندۆچکەیەکی (hamlet) بچووکە لە ناوچەی ستافۆردشێر مۆرڵاندز، لە شارستانی ستافۆردشێر، ئینگلتەرا. گوندۆچکەکە دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی لیک (Leek) و لە نزیک گۆماوی ئاوی تیتسۆرس (Tittesworth Reservoir) ھەڵکەوتووە.

ناسنامە و ناوی ناوچەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە شوێنەواری دێری مێژوویی دیولاکرێسەوە.

## ناو و مێژوو
ناوی "ئابی گرین" بە واتای "سەوزایی دێرەکە" دێت و ئاماژەیە بۆ:

**Abbey (دێر)**: شوێنی دێری سیسێرکیی دیولاکرێس (Dieulacres Abbey) کە لە ساڵی ١٢١٤ لەلایەن ڕانوڵف دی بلۆندڤیل، شەشەم ئێرلی چێستەرەوە دامەزرا. ئەم دێرە بۆ ماوەی زیاتر لە ٣٠٠ ساڵ ناوەندێکی گرنگی ئایینی و کشتوکاڵی بوو لە ناوچەکەدا.

**Green (سەوزایی):** ئاماژەیە بۆ زەوییە کراوە و سەوزاییەکانی دەوروبەری دێرەکە.

لە ساڵی ١٥٣٨، لە چوارچێوەی بڕیاری ھێنریی ھەشتەم بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دێرەکان، دێری دیولاکرێس داخرا و باڵەخانەکانی وردە وردە ڕووخێنران. ئەمڕۆ، تەنھا شوێنەواری بناغە و کاری زەوی لەژێر زەویدا ماونەتەوە و بەشێک لە بەردەکانی دێرەکە بۆ دروستکردنی کێڵگە و باڵەخانەکانی دەوروبەر، لەوانە کێڵگەی ئابی گرین، بەکارھێنراونەتەوە. شوێنەوارەکە وەک شوێنەوارێکی پارێزراو (Scheduled Monument) پۆلێن کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
ھەرقل (فیلمی ١٩٩٧)

**ھەرقل** () فیلمێکی کۆمیدیی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە. لە ساڵی ١٩٩٧ بەرھەمھێنراوە لەلایەن ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی واڵت دیزنی و لەلایەن دریم وۆرکس واڵت دیزنی ستۆدیۆز مۆشن پیکچەرز بڵاوکراوەتەوە. فیلمەکە لەلایەن جۆن ماسکەر و ڕۆن کڵێمێنتس دەرھێنراوە و لەلایەن کڵێمێنتس، ماسکەر، دۆناڵد مەکێنێری، بۆب شاو و ئیرێن مێچی نووسراوە.

## ڕۆڵە دەنگییەکان
* تایت دۆنۆڤان لە دەنگی ھەرقل
* دانی دێڤیتۆ لە دەنگی فیلۆکتێتس/فیل
* جەیمز وۆدز لە دەنگی ھادێس
* سوزان ئیگان لە دەنگی مێگارا «مێگ»
* ڕیپ تۆرن لە دەنگی زیووس
* سامانتا ئێگار لە دەنگی ھیرا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمە ئەنیمێیەکانی تایبەت بە مناڵان لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە فانتازییە سەرکێشییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە مۆسیقییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فەنتازییە مۆسیقایییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە شەیتانەکان
پۆل:فیلمەکانی براوەی خەڵاتی ئانی
پۆل:دیزنی ڕێنێسانس
پۆل:بکوژ لە چیرۆکە خەیاڵییەکاندا
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھیراکلیس
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی جۆن مەسکەر
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی ڕۆن کلێمێنتس
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆکانی جۆن مەسکەر
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆکانی ڕۆن کلێمێنتس
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن ستۆدیۆز
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە پەیوەندیی باوک و کوڕ
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئاکشنە ئینگلیزییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئینگلیزییەکان
کورد لە ھۆڵەندا

**کورد لە ھۆڵەندا** () ئاماژە بەو کەسانە دەکات کە لە ھۆڵەندا لەدایکبوون یان نیشتەجێن و بە ڕەچەڵەک کوردن.

حساباتی جیاواز ھەیە بۆ دانیشتووانی ڕاستەقینەی کورد لەناو ھۆڵەندا. «ژمارەی کورد لە ھۆڵەندا ڕوون نییە، بەو پێیەی کورد خاوەنی ڕەگەزنامەی جیاوازە (تورکی، ئێرانی، عێراقی و سووری) و لەسەر بنەمای نەتەوەکانی لە ئامارە حکوومییەکاندا پۆلێن کراون؛ بەپێی ئامارەکان لە ١٥ ھەزارەوە تا نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەسن". سەرچاوەکانی تر بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ژمارەی کوردان نزیکەی ٧٠ ھەزار کەسە.

پێکھاتەی کورد لە ھۆڵەندا کە لە نێویاندا کوردی تورکیا و کوردی عێراق گەورەترین گرووپی کورد لە ھۆڵەندا پێکدەھێنن و ژمارەی کوردی ئێران و کوردی سووریا تێدەپەڕێنن.

## سەرچاوەکان
ھێرشی باکووری حەلەب (شوبات – تەممووزی ٢٠١٤)

**ھێرشی باکووری حەلەب** ھێرشێکی سەربازییە کە لەلایەن چەکدارانی ئۆپۆزسیۆنی سووریاوە بە سەرۆکایەتی سوپای ئازادی سووریا دژی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە باکووری پارێزگای حەلەب ڕاگەیەندراوە. ھێرشەکە بووە ھۆی کشانەوەی داعش لە شاری ئەعزاز و بنکەی ئاسمانی مێناغ و چەندین شارۆچکە و گوندی ناوچەکە بەجێھێشتووە.

## ھێرش
### قۆناغی یەکەم
لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٤دا، ھەریەکە لە لیوای بەرەی کورد، لیوای گەردەلوولی باکوور و لیواکانی فەجری ئازادی، دەستپێکردنی شەڕێکیان ڕاگەیاند بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ئەعزاز و باقی باکووری حەلەب لە دەستی چەکدارانی داعش، و ئەو شەڕە لەو کاتەدا ناونرا شەڕی کەرامەت. ئەو سێ لیوایە ڕایان گەیاند کە بەرەیەکی سەربازی پێکدەھێنن بۆ یەکخستنی ڕیزەکان و کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکە لە ماوەیەکی کورتدا و لە ھەمان کاتدا ھۆشدارییان دا لە دەرئەنجامەکانی کردەوەی تیرۆرکردنی ھاووڵاتییان و داوایان لێکردن بە شێوەیەکی کاتی ناوچەکە چۆڵ بکەن بۆ ھەر ئەگەرێکی نەخوازراو. پێکدادانەکان لە سەرەتادا لە گوندی مریەمین دەستیپێکرد، کە بووە ھۆی ئەوەی بەرەی کورد کۆنترۆڵی گوندەکە بکات. ڕووبەڕووبوونەوەکان فراوانتر بوون و گوندەکانی دێر جەمال و چەند گوندێکی تریشی گرتەوە. شایەنی باسە کە فەرماندەی بەرەی کورد، عەلا ئەجە بوو، لەو شەڕەدا کوژرا.

تا ٢٨ی شوبات؛ چەکدارانی داعش لە عەزاز و لە بنکەی ئاسمانی سەربازیی مێناغ و دێر جەمال و چەند گوندێکی تر کشایەوە. ھەروەھا پاشەکشەیان کرد و بنکەکانیان بەجێھێشت لە باب و جەرابلووس و دواتر لە مەنبج لە ڕۆژھەڵاتی حەلەب.

### قۆناغی دووەم
لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٤دا، ٩ لە گرووپە شۆڕشگێڕەکان ئەوەیان پێکھێنا کە بە «ژووری ئۆپەراسیۆنەکانی سووریای ئازاد» ناسرا و ژوورەکە لە سەرەتادا «شەڕی باکووری بوومەلەرزە»ی ڕاگەیاند بە ئامانجی پاککردنەوەی ناوچەکانی باکوور و ڕۆژھەڵات و لادێیەکانی دەوروبەری حەلەب لە چەکدارانی ڕێکخراوە توندڕەوەکان. لە ڕاستیدا، پێکدادانەکان لە نزیک شارۆچکەی ڕاعی ڕوویان دا و ھێزی داگرتن بۆ داعش لە وەرگێڕانێکی کەمدا گەیشتن لە جەرابلووسەوە بۆ شەڕکردن دژی شۆڕشگێڕان.

لە تەممووزی ٢٠١٤دا داعش ھێرشێکی بەرفراوانی دژی کردەوە و لە ڕێگەیەوە کۆنترۆڵی گوندی بەحوورتەی باکووری ئەخترین و ھەروەھا ٥ گوندی تریشی گرتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەرەی نوسرە و لیوای تەوحید بە خێرایی ٣ لەو گوندانەیان کۆنترۆڵکردەوە. وەک وەڵامێک بۆ ھێرشی داعش؛ ١١ لە گرووپە شۆڕشگێڕەکان ھەڕەشەی کشانەوەیان لە بەرەکانی شەڕ لە ناوچەکەدا کرد بەھۆی نەبوونی پشتگیری یان پارەدان.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئامێرە میوزیکییە کوردییەکان

**ئامێرە میوزیکییە کوردییەکان** ئامێرە نەریتییەکانن کە لە مۆسیقای گەلی کورددا بەکاردەھێنرێن، لە کوردستان کە بەشێک لە تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا و ئەرمینیای سەردەمی مۆدێرن دەگرێتەوە. ئەم ئامێرانە بەشێکی دانەبڕاون لە دەربڕینی کولتووری کوردیدا و بە شێوەیەکی باو لە مۆسیقای فۆلکلۆر و نمایشی ڕێوڕەسمەکاندا بەکاردەهێنرێن.  نەریتی مۆسیقاکە چەندین ئامێری ھەوایی و تار و کێشدار لەخۆدەگرێت کە زۆربەیان تایبەتن بە ناوچەکە یان لە کولتوورە دراوسێکانەوە وەرگیراون. زۆرجار ئامێرە کوردییەکان یاوەری سەما، شیعر، و چیرۆکگێڕانن، کە ڕەنگدانەوەی میراتی زارەکی و مۆسیقی گەلی کوردە.  

لە دیارترین ئامێرە موزیکییەکانی کوردی تەمبوور و کەمەنچە و دەف  کە بە شێوەیەکی باو لەکاتی ئاهەنگەکانی کولتووری وەک نەورۆز و ئاهەنگی هاوسەرگیری و کۆڕ و کۆبوونەوە نەریتییەکانی دیکەدا دەژەنرێن.  

جوگرافیای کوردستان کاریگەری لەسەر جۆراوجۆری ئامێر و شێوازی مۆسیقا هەیە، لەگەڵ ناوچە و پێکهاتە جیاوازەکان کە نەریتی جیاواز دەپارێزن کە ڕەنگدانەوەی ژینگە ناوخۆییەکانیانن. بۆ نموونە زۆرجار مۆسیقای *[[کێو|ناوچە شاخاوییەکان]]* ڕیتم و توخمەکانی چیرۆکگێڕانی تایبەت لەخۆدەگرێت، لەکاتێکدا ئاوازی *[[دەشت|دەشتەکان]]* زیاتر نەرمترن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
کووپی قاوە

وێنۆک|شۆتێکی ئێسپرێسۆ کە دەکرێتە ناو ''کووپێکی بەیانیان''ەوە
**کووپی قاوە** کووپێکە بۆ پێشکەشکردنی قاوە و خواردنەوەکانی بنچینە-قاوە. سێ جۆری سەرەکی ھەن: کووپە تەقلیدییەکان کە لەگەڵ ژێردا بەکاردەھێنرێن، مەگەکان کە بەبێ ژێر بەکاردەھێنرێن، و کووپە یەکجار-بەکارھێنراوەکان. کووپ و مەگەکان بە گشتی دەسکیان ھەیە. کووپە کاغەزە یەکجار-بەکارھێنراوەکان کە بۆ دەرەوەبردن بەکاردەھێنرێن، ھەندێک جار دەسکی قەدکراویان ھەیە، بەڵام زۆرجار لەگەڵ بەرگێکی گەرمی پارێزی کووپی قاوەدا بەکاردەھێنرێن.

کووپ و مەگی قاوە لەوانەیە لە سیرامیکی گڵەیزکراو، پۆرسەلین، پلاستیک، شووشە، کانزای گەرمی پارێز یان نا-گەرمیپارێز، و کەرەستەی تر دروست بکرێن. لە ڕابردوودا، کووپی قاوە لە ئێسک، قوڕ، و داریش دروست کراون. کووپە قاوە یەکجار-بەکارھێنراوەکان لەوانەیە لە کاغەز یان کەفی پۆلیستایرین (کە زۆرجار بە ھەڵە پێی دەوترێت ستایرۆفۆم) دروست بکرێن.

## سەرچاوەکان