open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
موای

وێنۆک| شەش لە کۆی ١٥ مۆای ئاهو تۆنگاریکی
**مۆای** ناوێکی ناوچەییە لۆ کۆمەڵێک پەیکەری زەبەلاحی بازاڵت لە دوورگەی زیندووبوونەوە کە یەکێکە لە دوورگەکانی پۆلینیزیا و لە نێوان ساڵانی ١٢٥٠ بۆ ١٥٠٠ دروستکراوە، درێژییان لە نێوان ٢ م بۆ ٩ م و تێکڕای کێشیان ١٤ تەنە و ڕەنگە هەندێکیان بگاتە ٨٠ تەن، جێگای سەرنجە کە ئەم پەیکەرانە زیاتر ئاراستەی ڕووەکەیان لە ناوەوەی دوورگەکەیە. 

تەنها سەر و مل لە پەیکەرەکانی موایەوە دیارە، بەڵام ئاگاداری کراوە بە نزیکەی هەموو پەیکەرێک دوو دەست و جەستەیەکی هەیە، وە لە پشتیان نووسراوی تێدایە کە پێدەچێت هێمای زمانێکی کۆن بێت.
زۆرێک لە شوێنەوارناسان ئاماژە بەوە دەکەن کە پەیکەرەکان هێمای دەسەڵات و دەسەڵاتی ئایینی و سیاسی بوون، بەڵام ئەوان تەنها هێما نەبوون بۆ ئەو دانیشتووانەی کە دایانان و بەکاریان هێناون، بەڵکو کۆگای ڕۆحی پیرۆزن، باوەڕێک هەبوو کە کردنی بە بەردی نەخشێنراو و کەرەستەی دار لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە ڕاست لە ئایینە کۆنەکانی پۆلینیزیادا دەبێتە هۆی بارگاویکردنەوەی بە جەوهەرێکی ڕۆحی ئەفسوناوی کە پێی دەوترێت (مانا)، شوێنەوارناسان پێیان وایە ئەو پەیکەرانە نوێنەرایەتی باوباپیرانی کۆنی پۆلینیزییەکان بوون، هۆکاری پێشوازیکردن لە پەیکەری موئای بەرەو گوندەکان و بەرامبەر زەریا بۆ چاودێریکردنی خەڵک و پاسەوانیکردن بووە، بەڵام بەدەر لەو حەوت پەیکەرەی (ئاکو ئەکیڤی) ڕوویان لە زەریاکە کردووە بەمەبەستی یارمەتیدانی گەشتیاران بۆ دۆزینەوەی دوورگەکە، ئەفسانەیەک هەیە دەڵێت حەوت پیاو هەبوون چاوەڕێی هاتنی پاشاکەیان بوون.
یازدە پەیکەری موای یان زیاتر لە دوورگەکە لابراون و گواستراونەتەوە بۆ شوێنەکانی جیهان، لەنێویاندا شەش لە سێزدە پەیکەری لە بەردی بازاڵت نەخشێنراون.

## پێشانگای وێنە

پەڕگە:Moai Rano raraku.jpg|وێنۆک|پەیکەری ڕانۆ ڕاراکو
پەڕگە:AhuAkivi.jpg|وێنۆک|کۆمەڵەی پەیکەری فیگەری موای
پەڕگە:Ahu Tahai.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی نۆژەنکراوە
پەڕگە:Kneeled moai Easter Island.jpg|وێنۆک|تاکە موای لەسەر ئەژنۆ لە دوورگەکە
 پەڕگە:EasterIsland 1772.JPG|وێنۆک|نەخشەی دوورگەی ئیستەر (ئیسلا دی سان کارلۆس) لە ساڵی ١٧٧٢ لە باکوورەوە بۆ خوارەوە کە لەلایەن گەشتە ئیسپانییەکەی ساڵی ١٧٧٢ بە فەرماندەیی فیلیپی گۆنزالێز دی هایدۆ کێشراوە. ئەسڵی لە مۆزەخانەی دەریایی شاری مەدرید


## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* پەیکەری مۆای لە ئیستەر ئایلەند تراڤڵ
* بنکەدراوەی مۆای لە تێرێڤاکا شوێنەوارناسی
* کۆمەڵگا و کولتوری دوورگەی ئیستەر لە کورلی

پۆل:موای
نێناد نێژیک

**نێناد نێژیک** (لەدایکبووی ٤ی تەممووزی ١٩٧٨) سیاسەتوانێکی بۆسنی-سڕبیە کە لە ئێستادا وەک وەزیری ئاسایشی نەتەوەیی خزمەت دەکات لەوەتەی ٢٠٢٣وە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:زیندووان
کوردانی ئەفغانستان

**کوردانی ئەفغانستان** گرووپێکی نەتەوەیی بە ڕەچەڵەک کوردە لە ئەفغانستان، چەندین جار چوونەتە ئەفغانستان.

## مێژوو
کورد لە ئەفغانستان ھەر لە سەرەتای لەشکرکێشی مەغۆلەکانەوە ھات، کاتێک کورد لە باکووری خۆراوای ئێرانەوە بردرانە ئەفغانستانی ئێستا بۆ بەرەنگاربوونەوەی مەغۆلەکان، ھەمان ھۆکاری کوردی خوراسانی کە بۆ دروستکردنی ھێڵی بەرگری لە دژی ڕەوانەی خوراسان کران کۆچەری تورکمان و ئۆزبەکستان. کورد لە سەردەمی جیاوازدا ھاتووەتە ئەفغانستان و لەوێ ژیاوە. شەپۆلێکی تری گەورەی کۆچی کورد بۆ ئەفغانستان، درێژەی کۆچکردنیان بوو لە کوردستانی ئێرانەوە بۆ خوراسانی گەورە لە سەردەمی شانشینی ئەفشاریدا. دوو گرووپی سەرەکی سوپای نادر شایان پێکھێنا. یەکەمیان کۆمەڵێک تورکی شەھسێڤان بوون کە بەرپرسی شەڕ و شەڕ بوون و دووەمیان کۆمەڵێک کورد بوون کە وەک یەدەگێک بۆ سوپای نادر خزمەتیان دەکرد. ھەرچەندە زۆرینەی کوردانی ئەفغانستان لە نەوەی ئەو کوردانەن کە بۆ شەڕی مەغۆلەکان ھێنراون، یان نەوەی ئەو کوردانەی کۆچیان کردووە بۆ ئەفغانستان، یان نەوەی کوردانی دڵسۆز بۆ نادر شا، بەڵام بڕێکی بەرچاو لە کوردەکانی ئیسلامییەکان ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ھات بۆ شەڕکردن لە سۆڤیەت –جەنگی ئەفغانستان بۆ شەڕکردن لەگەڵ سۆڤیەت. کوردانی ئەفغانستانی ئەمڕۆ زۆرتر ئاسمیلەکراون، لەگەڵ ئەوەشدا دان بەوەدا دەنێن کە کوردن، زۆربەیان بە زمانی داری وەک زمانی یەکەمی خۆیان قسە دەکەن و تەنیا چەند زمانێکی کورد لە نێویاندا بوونیان ھەیە. پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ پەشتوونەکانی ئەفغانستان هەیە. لەکاتێکدا بەشێکی زۆر لە کوردانی ئەفغانستان لە شارەکاندا نیشتەجێ بوون، بەڵام زۆرێکیان ھێشتا شێوازی ژیانی کۆچەری خۆیان پراکتیزە دەکەن، لە چیاکانی ئەفغانستان لەگەڵ بزن و مەڕدا دەژین. ئەوان پەیڕەوی لە ئیسلامی سوننە دەکەن و بە شێوەیەکی سەرەکی لە شارەکانی ھەرات و غەزنی و مەزار شەریف و کابول دەژین. ژمارەی دانیشتووانیان نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:کورد
پۆل:خۆراسان
پۆل:ئەفغانستان
دوایینی ئێمە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

250px|وێنۆک|چەپ
**دوایینی ئێمە** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە کە لەسەر بنەمای یاری ڤیدیۆیی بە ھەمان ناو دروست کراوە، کە پێدرۆ پاسکال و بێلا ڕامسی و گابرێل لونا ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. یەکەم ئەڵقە لە HBO Max لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ نمایشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی ئێچ بی ئۆ
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی پۆست-ئەپۆکالیپتیک
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی لەلایەن کۆمپانیای سۆنی پیکچەر تیڤی
پۆل:دوایینی ئێمە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٣
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی پاش کۆتاییی جیھانی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنیانەی کە خەڵاتی ھوگۆیان بردۆتەوە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە
پۆل:بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان لە شاری ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان
پارکە ویلایەتییەکەی کانتاو

**پارکە ویلایەتییەکەی کانتاو** (بە پورتوگالی: Parque Estadual do Cantão) پارکێکی دەوڵەتییە لە ویلایەتی تۆکانتینس لە بەڕازیل. تاڵاوەکانی کانتاو دەپارێزێت، کە ناوچەیەکی دارستانی لافاواوی ئیگاپۆیە لە ئیکۆتۆن کە دارستانە باراناوییەکانی ئەمازۆن تێکەڵ بە سێرادۆ دەبن.

پارکە ویلایەتییەکەی کانتاو دەکەوێتە شارەوانی پیوم لە ویلایەتی تۆکانتینس. ڕووبەری ٩٠ ھەزار و ١٨ ھێکتار (٢٢٢ ھەزار و ٤٤٠ دۆنم)

## دامەزراوەکان
پارکەکە دابینکردنی وزە، پاسەوان، سەنتەری سەردانکەران، ئاڵا، شوێنی نیشتەجێبوون، وەستانی ئۆتۆمبێل، شوێنی نیشتەجێبوونی کارمەندان، بەندەر، ئۆتۆمبێل و بەلەمی تێدایە. پارکەکە پشتگیری لە کەمپکردن و کات بەسەربردن و ھەروەھا توێژینەوەی زانستی دەکات. چالاکییە پەروەردەیییە جۆراوجۆرەکان وەک وانە، وۆرک شۆپ، خولی ڕاھێنان، نمایشی ڤیدیۆیی و ڕێڕەوی چاودێرکراو بەڕێوەدەبات.

## ئەمانەش ببینە
* یەدەگی بایۆلۆجی سێرا نێگرا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارکە ویلایەتییەکانی بەڕازیل
پۆل:ساڵی ١٩٩٨ دامەزراوەکان لە بەڕازیل
سۆبە

وێنۆک
**سۆبە** یان **زۆپا** ئامڕازێکی گەرمکەرەوەی نێو ماڵانە. بێجگە لە گەرمکردنەوەی نێو ماڵان، دەکرێت بۆ گەرمکردنی ئاو و ئامادەکردنی خۆراکیش بەکاربێت. سۆبە بە سەرچاوەیەکی وزەی وەک نەوت، دار کارەبا یان گازی شل ئیش دەکات. بەھۆی نیگەرانییەکان لە پیسبوونی ھەوا، ھەوڵەکان بۆ باشترکردنی دیزاینی سۆبەکان دراوە. لە جیھاندا توێژینەوە و پەرەپێدان لەسەر سۆبەی سەلامەتتر و کەمتر دەردانی گازی ژەھراوی بەردەوام لە پەرەسەندندایە. سەرەتاییترین سۆبەی تۆمارکراو لە ساڵی ١٤٩٠ لە شاری ئەلزاس لە فەرەنسا بووە، کە بە تەواوی لە خشت و کاشی دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
یەدەگی بایۆلۆجی سێرا نێگرا

**یەدەگی بایۆلۆجی سێرا نیگرا** (بە پورتوگالی: Reserva Biológica de Serra Negra)یەدەگێکی بایۆلۆجییە لە ویلایەتی پێرنامبوکۆ لە بەڕازیل.

## مێژوو
زمانە ڕەسەنەکانی وەک ھوامۆی لە سێرا نێگرا قسەیان پێدەکرا.

یەدەگی ٦٢٤ ھێکتار (١٥٤٠ دۆنم) لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٢ دروست بووە. ڕووبەری لە کاتی دروستکردنیدا ١١٠٠ ھێکتار بووە (٢٧٠٠ دۆنم). بوو بە بەشێک لە ڕێڕەوی ئیکۆلۆژی کاتینگا کە لە مانگی ئایاری ٢٠٠٦ دروست کرا.

یەدەگەکە لە بەشێک لە شارەوانییەکانی فلۆرێستا، ئیناخا و تاکاراتو لە پێرنامبوکۆیە. لەلایەن پەیمانگای چیکۆ مێندێس بۆ پاراستنی جۆراوجۆری زیندوو بەڕێوەدەبرێت. ئەمڕۆ مەبەست لە یەدەگ پاراستنی بایۆتا بە تەواوی بەبێ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی مرۆڤ جگە لە کردارەکانی گەڕاندنەوە و پاراستنی ھاوسەنگی سروشتی و فرەچەشنی بایۆلۆجی و پرۆسەی ئیکۆلۆژی سروشتی.

## سەرچاوەکان

١٩٨٢
محەممەد عەلی پاشا

**محەممەد عەلی پاشا ئەلمەسعوود کوڕی ئیبراھیم ئاغا ئەلقوللی** نازناوی ئەزیز یان **ئەزیزی میسر** دامەزرێنەری بنەماڵەی عەلەوییەکان و فەرمانڕەوای میسرە لە نێوان ساڵانی ١٨٠٥ تا ١٨٤٨ ، و بە شێوەیەکی باو بە "دامەزرێنەری میسری مۆدێرن" وەسف دەکرێت، گوتەیەکە کە خۆی یەکەم کەس بووە کە پەرەی پێداوە، و پاش ئەویش ھەر بەردەوام بوو.  توانی لە ساڵی ١٨٠٥ دا بچێتە سەر تەختی میسر پاش ئەوەی کەسایەتییە دیارەکانی وڵاتەکە بەیعەتیان پێدا بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی میسر، دوای ئەوەی خەڵک لە دژی خورشید پاشای پێش خۆی ڕاپەڕین، و زیرەکییەکەی و بەکارھێنانی بارودۆخی دەوروبەری توانی ئەو ھەموو ئەو ماوەیە بەردەوام بێت لە حوکمڕانی میسر، بەو شێوەیە خووی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی شکاند کە زیادتر لە دوو ساڵ فەرمانڕەوایەکی بەسەر میسردا نەدەھێشتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٩
پۆل:مردووانی ١٨٤٩
ڕووباری ھاڤێل

وێنۆک|نەخشەی ڕووبارەکانی ھاڤێل (شینێکی تۆخ) لەگەڵ کەناڵ و ڕووبارەکانی تەنیشتی
**ھاڤێل** ڕووبارێکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا، لە چوار ویلایەتی ئەڵمانیادا دەڕژێت لە مێکلنبورگ دەست پێدەکات، پاشان براندنبورگ، پاشان بەرلین و دواجار لە ویلایەتی ساکسۆنیا-ئەنھالت ھەروەھا لقێکی ڕاستی ڕووباری ئێلبە، درێژی ڕووبارەکە ٣٢٥ کم (٢٠٢ میلە) و مەودای نێوان سەرچاوە و دەمی ڕووباری ھاڤێڵ ٩٤ کم (٥٨ میل)ە، لەبەر درێژی ڕووبارەکە دەتوانرێت کەشتیوانی تێدا بکرێت، ھەروەھا پەیوەندییەکی گرنگ لە گواستنەوەدا لە ڕێڕەوی ئاوی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئەڵمانیا دابین دەکات.

## سەرچاوەی ڕووبار
ڕووباری ھاڤڵ لە دەریاچەی مێکلنبۆرگەوە سەرچاوە دەگرێت کە دەکەوێتە نێوان دەریاچەی مۆریتز و شاری نیوبراندێنبێرگ. لەوێشەوە سەرەتا ڕووبارەکە بەرەو باشوور دەڕژێت و دواجار دەچێتە پاڵ ئێلبێ کە لە بەرامبەردا دەڕژێتە دەریای باکوور. ئەم ڕووبارە دەچێتە ناو براندنبێرگ لە نزیک شاری فورستنبێرگ. لە ڕێڕەوی سەرەوەی نێوان بەرلین و براندنبێرگ لەژێر ھاڤڵ، ھەروەھا ڕووبارەکە چەند دەریاچەیەک پێکدەھێنێت.
شارەکانی سەر ڕووبارەکە بریتین لە: فورستنبێرگ، زایدنیک، ئۆرانینبێرگ، بەرلین، پۆتسدام، وێردەر، کیتزن، براندنبێرگ، برێمنیتز، ڕاتیناو و ھاڤێلبێرگ.

## مێژوو
ناوی ڕووبارەکە پێشتر لە سەرچاوە یۆنانی و لاتینییەکاندا ھاتووە، وەک تاسیتۆسی ئەڵمانی. ھەروەھا بە ناوەکانی تری وەک ھابولا و ھاڤن ئاماژەی پێکراوە و لە دوای سەدەی یازدەھەمی زایینی ناوی لێنراوە ھاڤن بە واتای «بەندەر».
گەلانی سلاڤی ڕوویان لە ناوچەی ڕووباری ھاڤێل کرد کە لە سەرچاوە ئەڵمانییەکاندا بە «ھافلەر» ناودەبرێت.

## جووڵەی گواستنەوە
ھاڤێل لە ناوچەی دەریاچەی مێکلنبۆرگەوە تا یەکگرتنی ڕووباری ئێلب دەتوانرێت بە کەشتیدا ھاتوچۆی تێدا بکرێت، لەکاتێکدا کە بەشەکانی سەرەوە ھاتوچۆیەکی کەمی کات بەسەربردنیان ھەیە، بەڵام پەیوەندییەکی گرنگ لە تۆڕی ڕێڕەوی ئاوی بازرگانی ئەڵمانیادا دابین دەکەن، کە ھاتوچۆ لە ڕووباری ڕاین و دەریای باکوورەوە دەگوازنەوە بۆ بەرلین و پۆڵەندا، لە ڕوانگەی گەشتیارییەوە دەتوانرێت ھاڤێل دابەش بکرێت بەسەر چوار بەشدا کە تایبەتمەندی تا ڕادەیەک جیاواز و ڕێکخستنی کارگێڕی جیاوازیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیا
پۆل:ڕووبار
پۆل:ئەڵمانیا
پۆل:ڕووبارەکانی ئەڵمانیا
تیرۆر لە دەنگدانەوەدا

**تیرۆر لە دەنگدانەوەدا** () لە ژاپۆنیش بە تیرۆر لە تۆکیۆ ناسراوە. زنجیرە ئەنیمێیەکی ژاپۆنییە کە لەلایەن ستۆدیۆی ماپا بەرھەم ھێنراوە. چیرۆکەکە لەلایەن شینیچیرۆ واتانابێ نووسراوە، لەگەڵ دیزاینەری کارەکتەرەکان کازوتۆ ناکازاوا و بە موزیکییۆکۆ کانۆ. ئەنیمێکە لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٤ لە کەناڵی فوجی تیڤی لە بەشی ئۆیتامینا دەستیپێکرد و بەرنامە ھەفتانەکە لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤ کۆتایی ھات، بە کۆی گشتی ١١ ئەڵقەیە، ھەر ئەڵقەیەک نزیکەی ٢٥ خولەکە.

## چیرۆک
تۆکیۆ لە ھێرشە تیرۆریستییەکەدا کە شارەکەی وێران بوو، تاکە ئاماژەیەک لە ئەنجامدەرانەوە، شریتێکی ڤیدیۆیی نھێنییە کە پێش ھەر کردەوەیەکی تیرۆریستی کە ترس و دڵەڕاوکێی لە سەرانسەری ژاپۆن دروستکردبێت لە یووتیووب بڵاوکراوەتەوە. بەبێ ئەوەی دەسەڵات بزانێت کە ئەو داڕێژە تیرۆریستیانەی کە ناویان لێناوە "سپینکس" (ス ピ ン ク ス Supinkusu) تەنھا دوو کەسن بەناوی نۆ و دوازدە کە وای دادەنێن بوونیان نەبێت لە بنەچەدا، بەڵام ھەوڵی بەئاگاھێنانەوەی جیھان دەدەن بە پلانە وێرانکەرە قێزەونەکان بە پەنجە لەسەر پەلەپیتکە.

## پێشوازی
### خەڵاتەکان
ئەنیمێی تیرۆ لە دەنگدانەوەدا خەڵاتی ئەنیمێی ساڵ و باشترین ئەنیمێی ڕەسەنی ساڵ و باشترین ئەنیمێی نھێنی یان دەروونی لە یەکەمین خەڵاتی ئەنیمێ ترێندینگ لە ساڵی ٢٠١٤ بەدەستھێنا، زنجیرەکە خەڵاتی "Daruma d'or anime"ی فەڕەنسی لە ژاپۆن بەدەستھێنا. لە خەڵاتی پێشانگای ژاپۆن ٢٠١٦. بەشێک بووە لە ھەڵبژاردنی لیژنەی دادوەری بۆ ١٨ھەمین فێستیڤاڵی ھونەری میدیایی ژاپۆن لە بەشی ئەنیمەیشن لە ساڵی ٢٠١٤دا.

### وەڵامی ڕەخنەگران
نیک کرێمەر لە تۆڕی ھەواڵی ئەنیمێ خەڵاتی "A"ی بە ئەنیمێکە بەخشی، و زنجیرەکە بەم شێوەیە وەسف دەکات "دەرھێنانەکە لە بنەڕەتدا بێ کەموکوڕییە، و دیزاینی ھونەری نیمچە ڕاستی نمایشەکە بە زیندووی دەھێڵێتەوە لەگەڵ پێشکەشکردندا، لە ھەمان کاتدا ساتەکانی بەردەوام لە جوانی گەورەتر لە ژین پێشکەش دەکات. بە شێوەیەکی گشتی، کاتێک باس لە بیرۆکە و جێبەجێکردن دەکرێت، ئەوا تیرۆر لە دەنگدانەوەدا تەنھا کورتەیە لە شاکارێک، تەنھا بەھۆی لاوازییەکانی دراما و ورووژاندنی ئاشکرا پاشەکشێ دەکات، نمایشەکە بە تەواوی گوللە نەبڕە، بیرکردنەوەیەکی نایاب و بڕاو لەسەر ئاڵۆزییە دژبەیەکەکانی کۆمەڵگەی مۆدێرن، کارەکتەرەکان توڕە دەبن لە سیستەمێک کە کەس بەڕاستی نایەوێت، گیرۆدەی خولگەلێکن کە نمایشەکە بە شێوەیەکی کارەساتبار مسۆگەری دەکات و بەکارھێنانێکی نایابی مووزیک. بە دڵنیایییەوە نمایشەکە چەند ساتێک بێ ھیوایی خۆی ھەیە، بەڵام کەم ئەنیمێ ھەیە لەمە باشتر بێت. بیرکردنەوەیەکی دەوڵەمەند و پڕ لە سۆز لەسەر کۆمەڵگەی مۆدێرن کە بە ھەندێک لە باشترین مووزیک و دیمەنەکانی ئەنیمێ دانراون."

### قەدەغەکردنی لە چین
لە ساڵی ٢٠١٥ وەزارەتی ڕۆشنبیری چین ئەنیمێی «تیرۆر لە دەنگدانەوەدا» لە ڕیزبەندی ٣٨ ناونیشانی ئەنیمێ و مانگا کە لە چین قەدەغەکراون. بەرپرسان ڕایان گەیاندووە کە زنجیرەکە «دیمەنەکانی توندووتیژی، پۆڕن، تیرۆر و تاوانەکانی دژی ڕەوشتی گشتی لەخۆدەگرێت» کە منداڵانی خوار تەمەنی یاسایی ھاندەدات بۆ ئەنجامدانی ئەو جۆرە کارانە وەک ھۆکارێک بۆ قەدەغەکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٤ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی سیناریۆی ڕەسەنیان ھەیە
پۆل:فەنیمەیشن
پۆل:نۆیتامینا
پۆل:تێرۆریست لە تەلەڤیزیۆندا
پۆل:فیلمەکان دەربارەی حکوومەت
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە حکوومەت
پۆل:پڕوپاگەندە لە خەیاڵدا
شەریف ئیسماعیل

**شەریف ئیسماعیل** ( ;لەدایکبووی ٦ی تەممووزی ١٩٥٥ –مردن ٤ی شوباتی ٢٠٢٣) ئەندازیار و سیاسەتوانی میسری بووە و لە ساڵی ٢٠١٥ تا ٢٠١٨ وەک سەرۆکوەزیرانی میسر کاری کردووە. ھاوکات لە ساڵی ٢٠١٣ تا ٢٠١٥ وەزیری نەوت و سامانە کانزایییەکان بووە.

## ژیانی کەسی و مردن
ئیسماعیل خێزاندار بوو و دوو منداڵی ھەبوو. کێشەی تەندروستی پەیوەست بە کۆئەندامی ھەرس ھەبوو و لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ لە ئەڵمانیا نەشتەرگەری بۆ کرا لەکاتێکدا سەرۆکوەزیران بوو. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٣ لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا لە قاھیرە کۆچی دوایی کردووە. کۆچی دوایی ناوبراو بۆ یەکەمجار لەلایەن عەبدولفەتاح ئەلسیسی سەرۆک کۆماری میسرەوە لە ڕێگەی پۆستێکەوە لە سۆشیال میدیا ڕاگەیەندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
ناحیەی سیتەک

**ناحیەی سیتەک** یەکێکە لە پێنج ناحیەی قەزای شارباژێڕ لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی سیتەکە. ژمارەی دانیشتوانی ناحیەی سیتەک لە ساڵی ٢٠١٩دا (٤،٥٣٢)کەسە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، ناوەندەکەی شارەدێی سیتەکە.
* سیتەک لە زمانی کوردیدا واتای بەردەڵان.

## جوگرافیا
ناحیەی سیتەک ھاوسنوورە لەگەڵ، لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ، لە باشوورەوە ناحیەی تانجەرۆ، لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی زەلان و ناحیەی سرۆچک، لە ڕۆژاواوە ناحیەی بەکرەجۆ و ناحیەی گاپیڵۆن.
* ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٢٧٣کم٢)ە لە (٢٢٫٥٪) قەزای شارباژێڕ پێکدەھێنێت، وە لە (١٫٩٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.

* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەمە) لە پێنج ناحیەی قەزای شارباژێڕدا.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەمە) لە پێنج ناحیەی قەزای شارباژێڕ.

## مێژوو
مێژووی ناحیەی سیتەک کۆن نییە، ئەم ناحیەیە لە ساڵی (٢٠٠٥)دا بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە پێشنیاری وەزارەتی ناوخۆ و پارێزگای سلێمانی بۆ ئاسانکردنی پڕۆسەی کارگێڕی لە سنووری قەزای شارباژێڕدا، (٣) ناحیە درووستکران بە ناوەکانی ناحیەی سیتەک(سیتەک)، ناحیەی زەلان(زەلان) و ناحیەی گاپیڵۆن(گاپیڵۆن). بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ژمارە(٥٥٤٦) لە (٢٩ - ١٢ - ٢٠٠٤). بە دابڕانی گوندەکان لە ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ ئەم ناحیە پێکھێنرا.

## کارگێڕی
ناحیەی سیتەک لە ٣٥ گوند پێکھاتووە:

* سیتەک(ناوەند)
* ئاڵەسیاوی خواروو
* ئاڵەسیاوی سەروو
* ئەحمەدئاوا، چوارتا
* بابەکراوا
* بازەگیر
* بزەینیان
* بناویلەی گۆیژە
* تەگەران
* چنگیان
* خەمزە
* دڕەڵەکۆن
* دووچۆمان
* دۆڵەتوو
* زەردەبی
* سیرەمێرگی شارباژێڕ
* شارستێنە
* شیراوێژە
* عازەبانی شارباژێڕ
* قەیوانی بچوک
* قولەڕەش
* کانی سارد، شارباژێڕ
* کانی شێخان
* کانی وەیسە
* گەڕەدێ
* گەنکاوا
* گورگەدەر
* مارەڕەش
* مۆکەبە
* ھەباسەچەقەڵ
* ھەراسان
* ھەرمن
* ھۆمراخ
* وەڵانە
* وێڵەی شارباژێڕ
* نۆدێ

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* قەزای شارباژێڕ
* شارباژێڕ
* سیتەک

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
موڵک و ماڵی تاکیل-ئانا-ئیلیشوو کودورو

وێنۆک|کودورو لەکاتی تۆمارکردنی مشتومڕەکانی یاسایی لەسەر زەوی تەکیل-ئانا-ئیلیشو کە بەبێ وەسیەت مرد، لە مۆزەخانەی بەریتانیا.

**موڵک و ماڵی تاکیل-ئانا-ئیلیشوو کودورو** نارویەکی کۆن و کۆنی بەردی لیمۆی سپی میزۆپۆتامیایە، یان ستێلای مافەکان، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بەشی کۆتایی سەردەمی کاسی کە مێژوویەکی دادگاییکردنەکان دەدات سەبارەت بە میراتێکی کێبڕکێکراو لە ماوەی سێ نەوە یان زیاتر لە چل ساڵدا. باس لە ڕزگارکردنی میرات، یان "ئیدیعای ڕەچەڵەک" دەکات و زانیارییەکی زۆر دەدا تسەبارەت بە میرات لە کۆتاییەکانی سەردەمی برۆنزیدا. بە کۆلۆفۆنەکەی دەناسرێتەوە، ئەم ستێلایە کۆپییەکی سێ بەڵگەنامەی مۆرکراوە کە فەرمانی (شاهانەی)یان لەسەرە و ئەو بڕیارە یاساییانە تۆمار دەکات کە لە سێ سەردەمی یەک لە دوای یەکدا لە پاشاکاندا دراون،وەک پاشا -ئیدینا (نزیکەی ١٢٢٢-١٢١٧ پێش زایین)، ئاداد-شوما-ئوشور (نزیکەی ١٢١٦-١١٨٧ پێش زایین) و مێلی-شیپاک (نزیکەی ١١٨٦-١١٧٢ پێش زایین). دەقێکی هاوچەرخە کە ڕێزبەندی ئەم پاشا کاسییانە پشتڕاست دەکاتەوە کە لە لیستی پاشاکانی بابلدا هاتووە و باشترین بەڵگە دەخاتە ڕوو کە یەکەمیان پێناچێت تەنها کەسێکی ئاشووری دەستنیشانکراو بووبێت لە کاتی هەژموونی ئەم دواییانەدا بەسەر بابلدا لەلایەن توکوڵتی-نینورتای یەکەمەوە، وەک چۆن بڕیارەکانی لەلایەن پاشاکانی دواترەوە ڕێزیان لێگیرا.
## لەوحەکە
کودورو لە وێرانەکانی پەرستگای مەردوک لە بابل لەلایەن هورمزد ڕەسام و داود تۆما سەرۆکی سەرپەرشتیاری کارەکەیەوە لە ساڵی ١٨٨٠ هەڵکەندراوە و ئێستا لە مۆزەخانەی بەریتانیادایە کە ئاماژەی مۆزەخانەی (BM 90827ی) پێدراو،. دەقەکە لەسەر شەش ستوون لەسەر بەردێکی دوو پێ بەرز نووسراوە بلۆکێک کە لە سەرەوەی لوتکەیەکی سێگۆشەیە کە پانزە هێمای خودایی لەسەرە، کەیسەکە دەست پێدەکات “کاتێک ماڵی تەکیل-ئەنا-ئیلیشوو بەهۆی نەبوونی میراتگرەوە لە سەردەمی پاشا عەداد-شوما-ئیدینادا کۆتایی هات، پاشا ئاداد-شوما-ئیدینا خانووی (واتە موڵک و ماڵی) تەکیل-ئەنا-ئیلیشوی بەخشی بۆ ئور-نینتینۆگا، برای تەکیل-ئانا-ئیلیشو.”
## سەرچاوە

پۆل:مێژوو
پۆل:کاسییەکان
ناحیەی گاپیڵۆن

**ناحیەی گاپیڵۆن** یەکێکە لە پێنج ناحیەی قەزای شارباژێڕ لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی سیتەکە. ژمارەی دانیشتوانی ناحیەی گاپیڵۆن لە ساڵی ٢٠١٩دا (٤،٣١٠)کەسە.

## ناو
ناوی ناحیەی گاپیڵۆن لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ناوەندەکەی شارەدێی گاپیڵۆنە.
* سەبارەت بەناوی گاپیڵۆن چەن بۆچوونێکی لەسەرە، لە ھەموویان درووستر ئەوەیە ئەم ناوە ناوێکی تورکییە و لەسەردەمی عوسمانییەکاندا ئەو ناوەیان لێناوە، ئیتر نازانرێ پێشتر نای چی بووە یان بە کوردیش ھەمان ناو بووە و کردویانەتە تورکی یان دەسەڵاتدارانی ئەوکاتە خۆیان ئەم ناوەیان بۆ داناوە. ناوەکە لە وشەی (قاپی+لۆن)ی تورکی وەرگیراوە کە واتای (دەرگا یان دەرگاکە یان دەروازە) دەگەیەنێت، واتای دەروازە دەگەیەنێت بۆ دۆڵی جافایەتی و لەملاشەوە بۆ ناوچەی شارباژێڕ.

## جوگرافیا
ناحیەی گاپیڵۆن ھاوسنوورە لەگەڵ، لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت، لە باشوورەوە ناحیەی بەکرەجۆ، لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی سیتەک و ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت، لە ڕۆژاواوە ناحیەی سورداش.

* ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٨٥کم٢)ە لە (١٥٫٣٪) قەزای شارباژێڕ پێکدەھێنێت، وە لە (١٫٣٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.

* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (چوارەمە) لە پێنج ناحیەی قەزای شارباژێڕدا.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەمە) لە پێنج ناحیەی قەزای شارباژێڕ.

## مێژوو
مێژووی ناحیەی گاپیڵۆن کۆن نییە، ئەم ناحیەیە لە بەرواری (١٩-٩-٢٠٠٥)دا بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە پێشنیاری وەزارەتی ناوخۆ و پارێزگای سلێمانی بۆ ئاسانکردنی پڕۆسەی کارگێڕی لە سنووری قەزای شارباژێڕدا، (٣) ناحیە درووستکران بە ناوەکانی ناحیەی سیتەک(سیتەک)، ناحیەی زەلان(زەلان) و ناحیەی گاپیڵۆن(گاپیڵۆن). بە بڕیاری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ژمارە(٥٥٤٦) لە (٢٩ - ١٢ - ٢٠٠٤). بە دابڕانی گوندەکان لە ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ ئەم ناحیە پێکھێنرا.

## کارگێڕی
ناحیەی گاپیڵۆن لە ٢٠ گوند پێکھاتووە:

* گاپیڵۆن(ناوەند)
* باڵخ
* بایزاوا، گاپیڵۆن
* چۆخماخ
* دۆڵبێشکی مام خۆشی
* دۆڵبێشکی مام عەباس
* دۆڵبێشکی شێخ حسێن
* دۆڵبێشکی شێخان
* سینگر
* کارێزە، گاپیڵۆن
* کانی مێو
* کونەماسی		
* کۆڵەرد		
* گەڕەدێ، گاپیڵۆن
* گەورەدێ، گاپیڵۆن
* گۆمەسارد
* قەیوانی گەورە
* قوڵەچاخ		
* مالومە		
* مێوڵاکە		
* ووڵاغلو

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* قەزای شارباژێڕ
* شارباژێڕ
* گاپیڵۆن

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پەروێز موشەڕەف

**پەروێز موشەڕەف** ((بە ئینگلیزی: Pervez Musharraf) (بە ئوردو: Pervez Musharraf)(لە دایکبووی ١١ی ئابی ١٩٤٣ –مردن ٥ی شوباتی ٢٠٢٣) سیاسەتوان و فەرماندەی سەربازی پاکستانی بووە، لە ساڵی ٢٠٠١ تا دەست لەکارکێشانەوەی دەیەمین سەرۆکی پاکستان بوو، بەھۆی ناڕازایەتیەکانەوە لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی لە کارکێشایەوە. لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ دادگا سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپاند دوای ئەوەی بە تۆمەتی خیانەتی گەورە تۆمەتبارکرا بەڵام پەروێز تۆمەتەکانی ڕەتکردەوە.

موشەڕەف لە سەردەمی ڕاجی بەریتانیا لە دەھلی لەدایکبووە و لە کەراچی و ئەستەنبوڵ گەورە بووە. لە کۆلێژی خوێندنی بەرگری شاھانە لە بەریتانیا خوێندوویەتی. موشەڕەف لە ساڵی ١٩٦١ چووەتە ناو ئەکادیمیای سەربازی پاکستان و لە ساڵی ١٩٦٤ پەیوەندی بە ڕیزەکانی سوپای پاکستانەوە کردووە و ڕۆڵێکی کارای لە شەڕی ناوخۆی ئەفغانستاندا گێڕاوە. وەک نەقیبی دووەم، موشەڕەف لە ساڵی ١٩٦٥ بەشداری شەڕی ھیندستان و پاکستان دەکات. تا ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو بووەتە فەرماندەی لیوای تۆپخانە. مشەڕەف لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا پلەی بەرزکرایەوە بۆ مەیجر جەنەراڵ و فەرماندەیی فیرقەیەکی پیادەی پێدرا، ھەروەھا فەرماندەیی گرووپی خزمەتگوزارییە تایبەتەکانی کرد. ھەر زوو دوای ئەوە کرا بە جێگری سکرتێری سەربازی و بەڕێوەبەری گشتی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان.

## سزای لەسێدارەدان
لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، دادگای تایبەت لە ئیسلام ئاباد سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپاند دوای ئەوەی بە تۆمەتی خیانەتی گەورە سزای دا، دۆسیەکە دەگەڕێتەوە بۆ تشرینی دووەمی ٢٠٠٧، کاتێک موشەڕەف دەستووری ھەڵپەسارد و باری نائاسایی لە وڵاتدا سەپاند، بۆ ئەوەی ھەنگاو بنێت بۆ درێژکردنەوەی دەسەڵاتەکەی و ڕووبەڕووبوونەوەی نەیارەکانی، ئەمەش مشتومڕ و ناڕەزایەتی لە دژی لێکەوتەوە، و لە ساڵی ٢٠٠٨دا ناچار بوو دەست لەکار بکێشێتەوە.

## مردن
پەروێز موشەڕەف لە پێنجەمین ڕۆژی شوباتی ٢٠٢٣ لە تەمەنی حەفتا و نۆ ساڵیدا لە نەخۆشخانەی دوبەی ئەمریکی لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان کۆچی دوایی کرد، دوای ململانێیەکی درێژخایەن لەگەڵ نەخۆشی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی پاکستان
پۆل:خەڵکی دەلھی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوردوو
یانەی نیشتەجێبوونی یەختھاوس

**یانەی نیشتەجێبوونی یەختھاوس** کۆمەڵگەیەکە لە ئاسمان ڕوتگەی دووانە لە شاری کەنار دەریای بالنێاریۆ کامبۆریو لە ویلایەتی سانتا کاتارینا لە باشووری بەڕازیل. ئەم دوو بینایە بە بەرزی ٢٨١ مەتر (٩٢٢ پێ) و ٨١ نھۆمی، بەرزترین بینای بەرازیل و دووەم بەرزترین بینای ئەمریکای باشوور (دووەم لە دوای گران تۆری سانتیاگۆ لە شیلی) لە دوای تەواوبوونیان لە ساڵی ٢٠٢٠، کاتێک گەیشتنە زۆرترین بەرزی، ٢٠٢٠. تێپەڕاندنی کەناری ئینفینیتی، کە دەکەوێتە ھەمان شار. بەڵام تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢٢ بیناسازی بەردەوام بوو.

## وەرزشە توندەکان
بەھۆی بەرزییەکەیەوە، یەختھاوس بووەتە شوێنێکی پەسەندکراو بۆ وەرزشە توندەکان. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧، بازدەرانی بەیس لە سەرانسەری بەرازیل یەکگرتەوە بۆ ئەوەی لە بەرزی ١٨٠ مەتر (٥٩٠ پێ)ەوە باز بدەن. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢١، ئارەزومەندانی جل و بەرگی باڵ بیناکەیان بۆ مەشقەکانیان بەکارھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ویلایەتی سانتا کاتارینا
سەنتەری ڕیۆ سول

**تاوەری ناوەندی ڕیۆ سول** ناسراو بە تاوەری ڕیۆ سول، چواردەھەمین بەرزترین بینایە لە بەڕازیل و بەرزترین بینایە لە ڕیۆ دی جانیرۆ بە بەرزی ١٦٤ مەتر (٥٣٨ پێ) و ٥٠ نھۆم، ٤٨ لە سەرووی زەوییەوە و ٢ خوارەوە. پێکھاتەکە ٢٨ بەرزکەرەوەی تێدایە لە ساڵی ١٩٨٢ تەواو بووە.

بیناکە لەلایەن تەلارسازەکان یولیسس بورلاماکی و ئەلێکساندەر چان بە شێوازی تەلارسازی برۆتالیستی دیزاین کراوە. تاوەرەکە لەگەڵ مۆڵێکی بازرگانی ٤٠٠ فرۆشگا بە ناوی سەنتەری بازرگانی ڕیۆسوڵ، کۆمەڵگەیەکی بازرگانی پێکدەھێنن کە بە سەنتەری ڕیۆ سول ناسراوە.

## ئەمانەش ببینە
* گران تۆرێ سانتیاگۆ
* تاوەری ئینفینیتی کۆست

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە بەڕازیل
پۆل:ساڵی ١٩٨٢ دامەزراوەکان لە بەڕازیل
مەنسوور سەتاری

**مەنسوور سەتاری** (١٩ی ئایاری ١٩٤٨ – ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥) لیوای ھێزی ئاسمانیی کۆماری ئیسلامیی ئێران و فەرماندەی ئەو ھێزە بووە لە ١٩٨٧ تا ١٩٩٤. لە ساڵی ١٩٩٥ لە نزیک فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئەسفەھان لە ڕووداوێکی فڕۆکەدا گیانی لەدەستدا، لەگەڵ ئەفسەرانی پلە باڵای ھێزی ئاسمانی. 

## ژیاننامە
لە ساڵی ١٩٤٨ لە گوندی وەلی ئاباد قەرچاک لەدایک بووە. باوکی ناوی حەسەن سەتاری و شاعیر بووە. باوکی لە تەمەنی نۆ ساڵیدا کۆچی دواییی کردووە. سەتاری قوتابخانەیەک و حوسێنییەی دامەزراند. بڵاوکەرەوەکانی سەخەنی دیوان شیعری *ماتمکدە عشاق* و شیعری باوکی بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
وەبەرھێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە ئێران

وێنۆک|300x300پیکسڵ| کەڵەکەبوونی وەبەرھێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە ئێران لە ساڵی ١٩٨٠ تا ٢٠١٠.
**وەبەرھێنانی ڕاستەوخۆی بیانی لە [[ئێران]]** (FDI) () بەزۆری لە ئاستێکی نزمدایە بەھۆی بارودۆخی نالەبار یان پێداویستییە ئاڵۆزەکانی ئۆپەراسیۆن و سزا نێودەوڵەتییەکان و بەربەستی زۆر لە ڕێڕەویدا ھەیە. ھەرچەندە حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا ڕێساکانی وەبەرھێنانی ئازاد کرد، بەڵام ئێران لە شیکارییەکانی کۆڕبەندی ئابووری جیھانی لە ساڵی ٢٠١١دا بۆ توانای ڕکابەری ئابووری جیھانی لە پلەی ٦٢دا لە کۆی ١٤٢ وڵاتدایە. لە ساڵی ٢٠١٠ ئێران لە ڕووی ڕاکێشانی وەبەرھێنانی دەرەکییەوە پلەی شەشەمی جیھان بوو.وەبەرھێنەرانی بیانی چالاکییەکانیان لە پیشەسازییەکانی نەوت و گاز، بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل، کانگاکانی مس، پترۆکیمیایی، پیشەسازییەکانی خۆراک و دەرماندا چڕکردووەتەوە. ئێران لە ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠٠٧ نزیکەی ٢٤٫٣ ملیار دۆلار وەبەرھێنانی بیانی بۆ خۆی ڕاکێشاوە، ھەوەھا ٣٤٫٦ ملیار دۆلار بۆ ٤٨٥ پرۆژە لە ساڵی ١٩٩٢ تا ٢٠٠٩ ڕاکێشاوە.ڕێگەدان بە وەبەرھێنەرانی بیانی بۆ چوونە ناو بازاڕی ئێران لە دەیەکانی داھاتوودا دەتوانێت ببێتە سوودێک بۆ کۆمپانیا فرەنەتەوەیییە کێبڕکێکارەکان کە لە کەرتە جۆراوجۆرەکانی بەرھەمھێنان و خزمەتگوزاریدا چالاکن. بەھای ئەم دەرفەتانە لە نێوان ٦٠٠ بۆ ٨٠٠ ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

## سەرچاوەکان
تەکسی (زنجیرەفیلم)

***فیلمی تەکسی*** زنجیرەیەک فیلمی کۆمیدییە کە لەلایەن سیناریۆنووس و بەرھەمھێنەری فەرەنسی لوک بێسۆن دروست کراوە و لە پێنج فیلم پێکھاتووە و زۆربەیان لە شاری مارسیلیا ڕوودەدەن. سەرەڕای ئەوەش، دووبارە دروستکردنەوەی ئەمریکی-فەرەنسی لە ساڵی ١٩٩٨ی ئەسڵی لە ساڵی ٢٠٠٤ دروست کرا.. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٤دا زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی-فەرەنسی بە ناوی *بروکلینی تاکسی* پەخشکرا.

## کۆمەڵەی سەرەکی
### تەکسی (١٩٩٨)
*فیلمی تەکسی* لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن جیرارد پیێرەوە گیراوە بە پشتبەستن بە سیناریۆی لوک بێسۆن. چیرۆکی دانیال دەگێڕێتەوە کە شۆفێرێکی گەنجی تاکسییە و زۆر حەزی لە مەترسی و خێرایی بەرزە، کە لەگەڵ پۆلیسێکی چەقەڵ بە ناوی ئیمیلیان یەکدەگرن بۆ دەستگیرکردنی باندێکی دزی بانکی ئەڵمانی. دواجار بەھۆی فێڵبازی دانیالەوە لە ئامانجەکەیان سەرکەوتوو دەبن. فیلمەکە داھاتی ٤٤٫٤ ملیۆن دۆلاری لە بۆکس ئۆفیسدا بەدەستھێناوە و بوودجەی ٨٫١ ملیۆن دۆلار بووە.

### تاکسی ٢ (٢٠٠٠)
لە ساڵی ٢٠٠٠ دەرھێنەر جیرارد کراوسیک درێژەی فیلمی یەکەمی گرتەئەستۆ. سیناریۆنووس و بەرھەمھێنەری ئەم فیلمە لوک بێسۆن بوو. لە ناوەندی چیرۆکەکەدا، ڕووبەڕووبوونەوەی دانیال و ئیملین سەبارەت بە ڕفاندنی وەزیری بەرگری ژاپۆنە، کە بۆ ئاگاداربوون لە دەستکەوتەکانی فەڕەنسا لە شەڕی دژی تیرۆریستان گەیشتە مارسیلیا. فرۆشی ئەم فیلمە ٦٤٫٤ ملیۆن دۆلار بووە لە بۆکس ئۆفیس بە بوودجەی ١٠٬٧ ملیۆن یۆرۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمێدییە فەڕەنسییەکان
مانیساروس

**پاشا مانیسارۆس** (لە نزیکەی ساڵی ١١٥ی زایینی کۆچی دوایی کردووە) پاشایەکی سەدەی دووەمی کاردۆخ بووە، کە دەوڵەتێکی بچووکی ژێردەستە بووە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا .   لە ماوەی حوکمڕانیدا کۆنترۆڵی بەشێک لە ئەرمینیا و میزۆپۆتامیا دەکات و ئۆسرۆی یەکەمی پارتیا شەڕی دژی ڕاگەیاند. مانیساروس داوای یارمەتی لە ئیمپراتۆری ڕۆمانی تراجان کرد و بەڵێنی پێشکەش کردنی ھەر خاکێکی دا کە کە لە لایەنگرانی ئۆسرۆس بسەندرێت لە بەرامبەر پشتگیرییەکەیدا، پێشنیارێک کە باوەڕ وایە پەسەند کرابێت.  ھەروەھا تراجان لەم کاتەدا شانشینی کۆردۆنی بەدەستھێنا بەڵام تەنھا بۆ ماوەیەکی کاتی. 
[چەپ|وێنۆک| نەخشەیەک کە [کاردۆخ وەک خۆی لە ساڵی ٦٣ پێش زایین نیشان دەدات]]

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* Corduene or Gordyene, فەرھەنگی کلاسیکی ژیاننامە و ئەفسانە و جوگرافیا.
* جوگرافیا, سترابۆ, کتێبی شانزەھەم، بەشی یەکەم، بەشی ٢٤.
* مێژووی ڕۆما، دامەزراندنی دەسەڵاتی پاشایەتی سەربازی ، لە نووسینی تیۆدۆر مۆمسن، لاپەڕە ٢٤.
ڤلادی سکھەڵدڕ

**ڤلادی سێیەم** ، بە شێوەیەکی گشتی بە **ڤلاد سکھەڵدڕ** یان **ڤلادی دراکولا** (١٤٢٨/٣١ – ١٤٧٦/٧٧)، سێ جار شازادەی والاچیا بووە لە نێوان ساڵی ١٤٤٨ و مردنی لە ساڵی ١٤٧٦/٧٧. زۆرجار بە یەکێک لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی مێژووی ولاچیا دادەنرێت و پاڵەوانێکی نەتەوەیی ڕۆمانیایە .

لە جیھانی ئینگلیزی زماندا، ڤلاد بە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی کارە دڕندەییەکانی ناسراوە. ئەم چیرۆکانە ئیلھامبەخش بوون بۆ درووستبوونی کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانی بەناوبانگی *[[دراکولا]]* کە لە نووسینی برام ستۆکەرە.  

## زەمينەى مێژوويى
والاچیا لە نێوان شانشینی ھەنگاریا و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ھەڵمەت بوو . تورکەکان دژی شانشینی ھەنگاریا کە سەرۆکایەتی دەکرا لەلایەن جۆن ھونیادی شەڕیان دەکرد و ئەمەش وایکرد کە والاچیا ببێتە گۆڕەپانی شەڕی نێوان تورک و ھەنگارییەکان. فەرمانڕەواکانی والاچیا لەلایەن ئەرستۆکراتی ڕۆمانیا ھەڵبژێردران کە پێیان دەگوترا بۆیارەکان . زۆرجار فەرمانڕەوا خەڵکی ماڵێکی ئاغا بووە، ھەندێکجار شازادەیەکی ناشەرعی بووە کە لە دەرەوەی ھاوسەرگیری لەدایک بووە. دەسەڵاتدارانی وڵات لەگەڵ یەکتردا خەباتیان دەکرد و ئەمەش ناسەقامگیری و ناکۆکی بنەماڵەیی و کوشتنی لێکەوتەوە.

## ژیاننامە

### باكگراوندی خێزان
وێنۆک| ڕێزبەندی ھێمای ئەژدیھا
ڤلادی سکھەڵدڕ لە ساڵی ١٤٣١ لەدایکبووە. باوکی ناوی ڤلادی دووەم دراکول بوو .  دایکی نادیارە. ڤلادی دووەم ھاوسەرگیری لەگەڵ شازادە کنێجنا لە مۆڵداڤیا کردووە . چەند خێزانێکی ھەبوو. ڤلادی سێیەم لەلایەن کنێجنا بە یارمەتی دایک و باوکی پەروەردە کراوە.  دوو برای ھەبوو، میرسیا لەدایکبووی نزیکەی ١٤٣٠ بوو و ڕادو لەدایکبووی ١٤٣٥ بوو. ھەروەھا زڕ برایەکی ھەبوو بە ناوی ڤلادی ڕەبەن کە لە دەوروبەری ساڵانی ١٤٢٥-١٤٣٠ لەدایکبووە.

ڤلادی دووەم لە گەنجیدا چووە دەرباری ئیمپراتۆری ڕۆمانی پیرۆز، سیگیسموندی لۆکسمبۆرگ . سیگیسموند پشتگیری لە ڤلادی دووەم دەکرد بۆ تەختی والاچیا.

برا گەورەکەیان کە ڕەنگە ناوی میرسیا بێت، لەلایەن ڤلادی دووەمەوە نێردراوە بۆ ئەوەی لە ساڵی ١٤٤٤ شەڕی دژی تورکەکان بکات. ئەم شەڕە کە پێی دەوترێت شەڕی ڤارنا بە سەرکەوتنی تورکەکان کۆتایی ھات. میرسیا و باوکی لە ساڵی ١٤٤٧ کۆچی دواییان کرد.

برای نیوە برای ڤلاد. ڤلادی دەروێش لە ترانسیلڤانیا چاوەڕێی چانسی حوکمڕانی والاچیا بوو. ڤلادی دەروێش دەروێش بووە تا لە ساڵی ١٤٨٢ بووە شازادەی والاچیا.

ڕادو کە بە ڕادوی سێیەمی دادپەروەر یان ڕادوی قۆز ناسراوە، برا بچووک بوو، و ھەروەھا گرنگترین ڕکابەری ڤلاد بوو، چونکە بەردەوام ھەوڵی دەدا جێگەی ڤلاد بگرێتەوە لەسەر تەخت.

#### ھاوسەرگیری
لە یەکەم ھاوسەرگیرییەوە، ڤلادی سکھەڵدڕ (یان ڤلادی سێیەم) کوڕێکی بوو، کە دواتر شازادەی والاچیا بوو، بە ناوی میھنیای خراپەکار. ھاوسەری یەکەمی کە ناوی نەزانراوە، لە کاتی شەڕی ساڵی ١٤٦٢دا کۆچی دوایی کردووە. ڤلاد دژی تورکەکان شەڕی دەکرد. بەپێی ئەفسانەکان سوپای تورکیا قەڵای ڤلادیان گەمارۆداوە، کە قەڵای پۆینارییە ، بە سەرۆکایەتی براکەی ڕادو قۆز. ژنەکەی ڤلاد خۆی لە تاوەرەکە فڕێدایە ناو ڕووباری ئارگێش لە خوار قەڵاکە. بەپێی ئەفسانە ئەو ئاماژەی بەوە کردووە کە "پێی باشترە جەستەی لەلایەن ماسییەکانی ئارگێشەوە بخورێت نەک لەلایەن تورکەکانەوە بگیرێت". ڤلاد دوو کوڕی دیکەی لەگەڵ ھاوسەری دووەمی ئیلۆنا سیلاگی بوو کە ئامۆزای شا ماتیاس کۆرڤینۆسی ھەنگاریا بوو. ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە ڕەنگە کچێکیشیان ھەبووبێت بە ناوی ماریا زالێسکا (شازادە زالێسکا).

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٤٧٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٣١
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٤٢٠
ھادریان

220x440px|وێنۆک|ھادریان (١١٧–١٣٨)
**ھادریان** (بە لاتینی: *PVBLIVS ÆLIVS HADRIANVS AVGVSTVS* ; ٢٤ی کانوونی دووەمی ٧٦ز - ١٠ی تەممووزی ١٣٨ز) ئیمپراتۆرێکی ڕۆمانی بووە کە لە ساڵی ١١٧ تا ١٣٨ فەرمانڕەوایی کردووە. لە خێزانێکی ڕۆمانی-ئیتاڵی بە ڕەچەڵەک ئیسپانی لەدایکبووە و لە شاری ئاتری ئیتاڵی لە بیسینۆمەوە لە ئیسپانیا نیشتەجێ بووە. باوکی ئەندامی ئەنجومەنی پیران و ئامۆزای یەکەمی ئیمپراتۆر تراجان بووە. لە سەرەتای ژیانی پیشەیی خۆیدا لەگەڵ ڤیبیا سابینا خوشکە گەورەکەی تراجان ھاوسەرگیری کردووە، پێش ئەوەی ئەوەی دیکە ببێتە ئیمپراتۆر و لەوانەیە لەسەر داوای پۆمپیۆ پلۆتینا (ھاوسەرەکەی تراجان) بێت. ھاوڕێ نزیکەکەی پلۆتینا و تراجان، ڕاوێژکار لوسیۆس لیسینیوس سوورا لەگەڵ ھادریان پەیوەندییەکی باشیان ھەبوو.

## سەرەتای ژیان
ھادریان لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٧٦ز لەدایکبووە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە ئیتاڵیا (نزیک سیڤیلیای نوێ) لە پارێزگای ھیسپانیای بایتیکا ڕۆمانی، ژیاننامەنووسێکی ڕۆمانی بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە ڕۆما لەدایکبووە. ناوی تەواوی پوبلیۆس ئەلیوس ھادریانۆس بووە. باوکی بەناوی پبلیۆس ئایلیۆس ھادریانۆس ئافێر، کە ئەندامی ئەنجومەنی پیران بووە بە پلەی سەرباز لە پاسەوانی ئیمڕاتۆرییەتی ڕۆمانی، لە ئیتاڵیا لەدایکبووە و گەورە بووە بەڵام لە ڕووی باوکییەوە پەیوەندی بە خێزانێکی ھادریا (ئەتری نوێ)و ھەبووە لە ڕێگەی چەند نەوەیەک و لە ماوەی چەند سەدەیەکدا، کە شارۆچکەیەکی کۆنە لە شاری پێسینۆم.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٣٨
پۆل:رۆمانی سەدەی یەکەم
پۆل:لەدایکبووانی ٧٦
پۆل:فیرعەونە ڕۆمانییەکان
گۆلک

وێنۆک
**گۆلک**؛ بەچکەی مانگا (چێڵ)ە. پاش ماوەیەک دەبێتە مانگا یان گاجووت. کێشی گۆلک لە مانگی یەکەمی تەمەنی بریتییە لە (٣٢–٣٦ کگم)ە، لە مانگی نۆیەمی تەمەنی کێشی دەگاتە ٢٥٠–٢٧٠ کگم.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
تراجان

**تراجان** (مارکۆس ئولپیۆس نێرڤا تریانۆس، ١٨ی ئەیلول ٥٣ – ٩ی ئابی ١١٧) لە ساڵانی ٩٨ تا ١١٧ ئیمپراتۆری ڕۆم بووە. تراجان لە خێزانێکی غەیرە پیاوسالاری لە پارێزگای ھیسپانیا  لەدایکبووە، لە سەردەمی ئیمپراتۆر دۆمیتیاندا ناوبانگی بەدەستھێناوە

تراجان کە وەک ژەنەڕاڵێک لە سوپای ڕۆمدا بەدرێژایی سنووری ئەڵمانیا خزمەت دەکات، بە سەرکەوتوویی ڕاپەڕینی ئەنتۆنیۆس ساتورنینۆسی لە ساڵی ٨٩دا کۆتایی پێھێنا.

لە ئەیلوولی ٩٦دا، دۆمیتیان جێنشینی نێرڤا بوو کە سیناتۆرێکی پیر و بێ منداڵ بوو و و بەدڵی سەربازان نەبوو. دوای ساڵێکی کورت و پڕ لە گێژاو لە دەسەڵاتدا، ڕاپەڕینێکی ئەندامانی پاسەوانی پریتۆریان ناچاری کرد کە تراجان کە بەناوبانگتر بوو وەک میراتگر و جێنشینی خۆی دیاری بکات. نێرڤا لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٩٨ کۆچی دوایی کرد، و تراجان شوێنی گرتەوە.

## تراجان وەک ئیمپراتۆر
وەک کارگێڕێکی مەدەنی، تراجان بە بەرنامەی بەرفراوانی بیناسازی گشتی ناسراوە کە شاری ڕۆمای گۆڕی و چەندین شوێنی لە دوای خۆی جێھێشت وەک کۆڕبەندی تراجان، بازاڕی تراجان و ستوونی تراجان کە تا ئێستاش ماون.

لە سەرەتای دەسەڵاتی خۆیدا نەباتایا (لە نێوان نیمچە دوورگەی عەرەبی و سینا )ی داگیرکرد، پارێزگای عەرەبی پێترایای دروست کرد. داگیرکردنی داسیا ئیمپراتۆریەتەکەی زۆر دەوڵەمەند کرد - پارێزگا نوێیەکە خاوەنی چەندین کانگای زێڕی بەنرخ بوو.  شەڕەکەی دژی ئیمپراتۆریەتی ئەشکانی بە دەرکردنی پایتەختەکەی کتسیفۆن و لکاندنی ئەرمینیا و میزۆپۆتامیا کۆتایی ھات . ھەڵمەتەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی تا گەورەترین ئاستی خاکی خۆی فراوانتر کرد.

لە کۆتایی ساڵی ١١٧دا، لەکاتی گەڕانەوەیدا بۆ ڕۆما، تراجان نەخۆش کەوت و بەھۆی جەڵتەی مێشکەوە لە شاری سێلینۆس گیانی لەدەستدا. لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە وەک خوداوەند دیاری کرا، و ھادریان کە کوری ھەڵگیراوەی بوو شوێنی گرتەوە.

وەک ئیمپراتۆرێک ناوبانگی تراجان بەردەوام بووە&nbsp;— ئەو یەکێکە لەو کەمترین فەرمانڕەوایانەی کە ناوبانگەکەی بۆ ماوەی نۆزدە سەدە ماوەتەوە. ھەر ئیمپراتۆرێکی نوێ دوای ئەو لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە بە دوعای *felicior Augusto, melior Traiano ڕێزی لێدەگیرا* ، کە بە واتای "لە ئۆگستۆس بەختەوەرتر بێت و لە تراجان باشتر بێت". لە نێو زانایانی ئایینی مەسیحی سەدەی ناوەڕاستدا ، تراجان بە "بتپەرستێکی لەخواترس" دادەنرا، لە کاتێکدا مێژوونووسی سەدەی ١٨ ئێدوارد گیبۆن چەمکی پێنج ئیمپراتۆری باشی بەناوبانگ کرد، کە تراجان دووەمیان بوو. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمییەکان
پۆل:مردووانی ١١٧
پۆل:لەدایکبووانی ٥٣
پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی یەکەم
پۆل:فیرعەونە ڕۆمانییەکان
ناڕەزایەتییەکانی ٢٠١٨ لە بەنگلادیش سەبارەت بە سەلامەتی ڕێگاوبانەکان

زنجیرەیەک ناڕەزایەتی گشتی لە بەنگلادیش کە داوای باشترکردنی سەلامەتی ڕێگاوبانەکانیان دەکرد. نارەزاییەتییەکان لە ٢٩ی تەمموز تا ٨ی ئابی ٢٠١٨ بەڕێوەچوون  نارەزاییەتییەکان بەھۆی مردنی دوو خوێندکاری ئامادەیی لە داکا بوون دوای ئەوەی کە پاسێک کە لەلایەن شۆفێرێکی بێ مۆڵەتەوە بوو بەھۆی کوشتنیان لەکاتێکدا لە پێشبڕکێیدا بوو ھەڵگرتنی سەرنشینان. ئەم ڕووداوە خوێندکارانی ھاندا بۆ ئەوەی داوای ڕێگاوبانی سەلامەتتر و یاسای توندتری ھاتوچۆ بکەن و خۆپیشاندانەکان بە خێرایی لە سەرانسەری بەنگلادیشدا بڵاوبوونەوە.  

ناڕەزایەتییەکان تا ٢ی ئاب ھێمنانە بوون، بەڵام ئاڵۆزییان تێکەوت کاتێک پۆلیس ھەوڵیدا بە گازی فرمێسکڕێژ بڵاوە بە خۆپیشاندەران بکات، ھاوشان لەگەڵ کەسانێک کە پێدەچێت لایەنگری حکومەت بن، بە ھێرش کردنە سەر خۆپیشاندەران و ڕۆژنامەنووسان.   حکومەت چەند خۆپیشاندەران و فۆتۆگرافەرێکی دەستگیرکرد بەھۆی ئەوەی چاوپێکەوتنێکیان سەبارەت بە ناڕەزایەتییەکان لەگەڵ میدیا جیھانیەکان ئەنجامدا.   ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە جیاوازەکان و کەسایەتییە باڵاکان ھاوسۆزی خۆیان لەگەڵ خۆپیشاندەران دەربڕی.    سەرکوتکردنی خۆپیشاندەرانی خوێندکاران ڕەخنەی زۆری لێ گیرا، چ لە ئاستی ناوخۆ و چ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.   

حکومەت لە ٦ی ئابدا ڕەشنووسی یاسای ھاتووچۆی پەسەند کرد کە سزای لەسێدارەدان بۆ کوشتنی بە ئەنقەست و زۆرترین سزای پێنج ساڵ زیندانی بۆ کوشتنی بەڕێکەوت بە ماتۆڕ دیاری کرد.  خۆپیشاندەران ھەستیان بەوە کرد کە زۆرترین سزای پێنج ساڵ زۆر سووکە بۆ مردنی بەڕێکەوت بەھۆی لێخوڕینی بێباکانە.  لە ٨ی ئابدا دۆخی شارەکە ئاسایی بووەوە، زۆربەی خوێندکاران گەڕانەوە بۆ پۆلەکانیان و ھاتوچۆ وەک ئاسایی دەستیپێکردەوە، زۆرێک لە سەرچاوەکان ڕایانگەیاند کە ناڕەزایەتییەکان کۆتاییان ھاتووە.   

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٨
زووتۆپیا

**زووترۆپۆلیس** ( بە ئینگلیزی: Zootropolis، ھەروەھا لەژێر ناوی «زووتۆپیا» لە ئەمریکا ناسراوە) فیلمێکی کۆمیدی وێنەی جووڵاوی سێ ڕەھەندی ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرھەم ھێنراوە و لەلایەن ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی واڵت دیزنی بەرھەم ھێنراوە و لە دەرھێنانی بایرۆن ھاوارد بووە و لەگەڵ گۆرانیبێژی بەناوبانگ شاکیرا ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن و یەکێک بووە لە فیلمە ئەنیمەیشنە چاوەڕوانکراوەکانی ساڵی ٢٠١٦.

## چیرۆک
جودی ھۆپس کەروێشکێکە کە خەونی کارکردنە وەک ژنە پۆلیسێک لە شاری زوتۆپیا و دوای گواستنەوەی بۆ ئەوێ و بەدیھێنانی خەونەکەی، لەلایەن سەرۆکەکەیەوە فەرماندە پۆگۆ لە شوێنی کارەکەی پەراوێز دەخرێت و وەک پۆلیسێکی ھاتوچۆ دادەمەزرێت، ئەوەی بێزاری زیاتر دەکات ئەوەیە کە یارمەتی ڕێوییەکی داوە ئایسکرێمی فیلە زەبەلاحەکان بکڕێت و دواتر بۆی دەردەکەوێت کە ئەم ئایسکرێمە زەبەلاحانە دەتوێنێتەوە بۆ ئەوەی بچووکیان بکاتەوە و بیانفرۆشێت، ڕێوییەکە بێ ھیوای دەکات، بەڵام دواتر سوور بوو لەسەر خەونەکەی، جودی بەڕێوەبەرەکەی ئەرکی دۆزینەوەی سەگێکی دەریایی ونبووی پێ سپارد لە شارەکە لە ماوەی دوو ڕۆژدا، ئەگەرنا دەردەکرێت، و جودی ئەو ڕێوییە نیک وایڵد ناچار دەکات یارمەتی بدات لە چارەسەرکردنی کەیسەکەدا، ئەگەرنا تووشی تاوانێک دەبێت کە پێویستە بۆ ماوەی پێنج ساڵ زیندانی بکرێت، نیک وایڵد لەم سەرکەشییەدا باش بوو و جودی هۆپس تێگەشت کە کەسێکی باش بوو لە منداڵییەوە بەڵام بیروباوەڕی کۆمەڵگە ناچاری کرد ببێت بە ڕێوییەکی فێڵباز وەک ئەوەی خەڵکی پێیان دەگوت، دواتر ھەدووکیان دەبن بە ھاوڕێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی هاوڕێیەتی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی
پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی
پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ھاوڕێیەتییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی ھاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە گوانداران
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن مایکل جیاکینۆوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ڕێوییەکان
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشن دەربارەی دوپشک و ھار
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە کۆمپیوتەریییەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆکانی جێرد بۆش
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن ستۆدیۆز
کۆماری ڕۆمانی

220x440px|وێنۆک|چەپ|کونسوڵی ڕۆمانی بە یاوەری دوو لیکتۆر
220x440px|وێنۆک|چەپ|بەرفراوانی کۆماری ڕۆمانی لە سەردەمی قەیسەر جولیۆس لەساڵی ٤٤ پێش زایین
**کۆماری ڕۆمانی** (بە لاتینی: Res publica Romana) سەردەمێکە لە مێژووی ڕۆمی کۆندا کە بە ڕووخانی شانشینی ڕۆم دەستی پێکردووە (کە پێدەچێت لە ساڵی ٥٠٩ پێش زایین ڕوویدابێت) و تا دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بەردەوام بووە لە ساڵی ٢٧پ.ز.  یەکێک لەو گۆڕانکارییە دیارانەی کە لە سەردەمی کۆماردا ڕوویدا، فراوانبوونی دەسەڵاتی دەوڵەتی ڕۆمانی بوو لە شاری ڕۆماوە بۆ زلھێزێکی گەورە کە فەرمانڕەوایی تەواوی حەوزی دەریای ناوەڕاستی دەکرد.  لە ماوەی ٢٠٠ ساڵی یەکەمی مێژووی خۆیدا، کۆماری ڕۆمانی توانی کاریگەری خۆی - لە ڕێگەی ھاوپەیمانی و شەڕەکانەوە لە ھەمان کاتدا - لە ناوەڕاستی ئیتاڵیاوە فراوان بکات، تا ئەو کاتەی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر تەواوی نیمچە دوورگەی ئیتاڵیادا درێژکردەوە.  دوای سەدەیەک ڕۆما بە شەڕی دووبارەبووەوە دەستی بەسەر باکووری ئەفریقا و ھیسپانیا و ئەو شوێنەی ئێستادا گرت کە ئێستا لە باشووری فەڕەنسایە، تا کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین کۆماری ڕۆما باقی فەڕەنسای مۆدێرن و یۆنان و زۆربەی وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستی لەخۆ گرتبوو.  بەڵام لەھەمانکاتدا زنجیرەیەکی درێژخایەنی گرژیی ناوخۆیی لە دەوڵەتدا ھەبوو کە نوقمی شەڕی ناوخۆیی گەورەی کرد، کە بە تیرۆرکردنی قەیسەر جولیۆس گەیشتە لوتکە و بە ڕووخانی کۆمار و دامەزراندنی ئیمپراتۆریەت.  ناتوانرێت وادەی گواستنەوە لە کۆمارەوە بۆ ئیمپراتۆریەت بە وردی دیاری بکرێت، مێژوونووسان چەندین بەرواریان پێشنیار کردووە، لەوانە بەزاندنی ڕووباری ڕوبیکۆن لەلایەن سوپای قەیسەرەوە لە ساڵی ٤٩پ.ز، دانانی قەیسەر وەک دیکتاتۆرێک تا ھەتایە لە ساڵی ٤٤پ.ز، و شکستی مارکۆس ئەنتۆنیۆس و کلیۆپاترای حەوتەمی ھاوسەری لە شەڕی ئەکتیۆم لە ساڵی ٣١پ.ز، بەڵام زۆربەی مێژوونووسان پەنا بۆ ئەو بەروارە دەبەن کە ڕۆمانە کۆنەکان خۆیان وەک بەرواری کۆتایی کۆماریان دانا، ئەمەش ئەو کاتەیە کە ئەنجومەنی پیرانی ڕۆمانی دەسەڵاتی بێسنووری بە یەکەم ئیمپراتۆر ئۆکتاڤیان بەخشی و لە ساڵی ٢٧ی پ.ز نازناوی ئۆگستۆسی پێبەخشی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ١ەمی پ.ز
بابل (فیلمی ٢٠٢٢)

وێنۆک
**بابل** () فیلمێکی ئەمریکییە لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٢ بڵاوکراوەتەوە. لەسەر چەشنی کۆمیدی-درامای و مێژوویی، لە نووسین و دەرھێنانی دامیان شازێل. کاستەکە بریتیین لە براد پیت و مارگۆت ڕۆبی و دیێگۆ کالڤا و جین سمارت و جوان ئادێپۆ و لی جون لی. فیلمەکە باس لە سەرھەڵدان و دابەزینی چەند کارەکتەرێک دەکات لە کاتی گواستنەوەی ھۆڵیوود لە فیلمی بێدەنگەوە بۆ فیلمی دەنگی لە کۆتایییەکانی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا. شازێل لە مانگی تەممووزی ٢٠١٩ دەستی بە بەرھەمھێنانی فیلمەکە کردووە و کۆمپانیای لاینزگەیت پێشەنگی کڕینی مافی پڕۆژەکە بووە. پاشان ڕاگەیەندرا کە کۆمپانیای پارامۆنت پیکچەرز لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ مافی جیھانی بەدەستھێناوە. زۆربەی کاستی سەرەکی لە نێوان مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٠ تا مانگی ئابی ٢٠٢١ پەیوەندییان بە پڕۆژەکەوە کردووە و وێنەگرتنیش لە مانگی تەممووز تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە شاری لۆس ئەنجلۆس ئەنجامدراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە فیلمسازی
پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھۆلیوود، لۆس ئانجلەس
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ئەکتەران
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی دامیان شازێل
پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی مارک ئی پلات
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جەستن ھورویتزەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی دامیان شازێل
پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ بەرھەمھێنانیان ڕاگیرابوو
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:فیلمە دراماییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان
سەرۆک کۆماری پاکستان

**سەرۆکی پاکستان** (      )، بە فەرمی **سەرۆک کۆماری ئیسلامی پاکستان**، سەرۆکی دەوڵەتی پاکستان و فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانی پاکستانە .  بەپێی دەستووری پاکستان سەرۆک دەسەڵاتەکانی سنووردارە، و ئەرکی شەرەفمەندانە ئەنجام دەدات. لە کاتێکدا سەرۆک وەزیران دەسەڵاتی دەرکردنی بڕیار و بەڕێوەبردنی وڵاتی هەیە.لە ئێستادا عارف عەلەوی لەو پۆستەدایە.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* سەرۆکی پاکستان: ماڵپەڕی فەرمی 

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی پاکستان
سەرۆک کۆماری ئەلبانیا

**سەرۆکی ئەلبانیا** ، بە فەرمی **سەرۆک کۆماری ئەلبانیا** ، سەرۆکی دەوڵەت و فەرماندەی گشتی سەربازی و نوێنەری یەکێتی گەلی ئەلبانیایە .   دەسەڵاتەکانی سنووردارە.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* سەرۆکماڵپەڕی فەرمی 
* کورتەیەک لە مێژووی دامەزراوەکە

پۆل:سیاسەتی ئالبانیا
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەلبانیا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئالبانی
پارتی کۆمۆنیستی چێکۆسلۆڤاکیا

**پارتی کۆمۆنیستی چێکۆسلۆڤاکیا** (بە زمانی چیک و سلۆڤاکی: Komunistická strana Československa, KSČ) پارتێکی سیاسی کۆمۆنیستی و مارکسیستی-لینینی بوو لە چێکۆسلۆڤاکیا کە لە نێوان ساڵانی ١٩٢١ بۆ ١٩٩٢ بوونی ھەبووە. ئەم پارتە ئەندامی کۆمینتەرن بوو.

پۆل:حیزبەکانی سیستەمە تاک حیزبییەکان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٢١
سەرۆک کۆماری جەزائیر

بەفەرمی سەرۆک کۆماری دیموکراتیی گەلانی جەزائیر سەرۆکی دەوڵەت و هەروەها فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانی جەزائیرە .

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ماڵپەڕی فەرمی 

پۆل:سەرۆک کۆمارەکان بەپێی وڵات
پۆل:سیاسەتی جەزائیر
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی جەزائیر
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
بەھمەن سەڵاح

وێنۆک||394x394پیکسڵ
**بەھمەن سەڵاح** (لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٤ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان) فیلمساز و شێوەکارێکی کوردە. خاوەنی چەندین کورتە فیلم و کاری ھونەرییە لە بواری شێوەکاری دا، کورتە فیلمەکانی بەشداری چەندین فیستیڤاڵیان کردوە و براوەی چەندین خەڵاتە.

## ژیان
بەھۆی بارودۆخی جەنگ ەوە لە نێوان عێراق و ئێران دا، ساڵی ١٩٨٧خێزانی بەھمەن لە باشوری کوردستان بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئاوارە دەبن و ساڵانێکی زۆر لەوێ دەمێننەوە و بەھمەن لە شاری مەریوان لە ساڵی ١٩٩٤ چاوی بە دونیا ھەڵدێنێت، لەوێ ژیانی منداڵی بە سەر دەبات لە نێو نەھامەتی و باورودۆخی خراپی ژیان ساڵانی منداڵی خۆی تێدەپەڕێنێت، لە ساڵی ٢٠٠٥ دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس خۆی و خێزانەکەی دەگەڕێنەوە باشووری کوردستان  لەو کاتەوە تا ئێستا لە شاری سلێمانی دەژین.

## خوێندن
دەستپێکی خوێندنی بەھمەن لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەستی پێکرد و قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی بە زمانی فارسی خوێند، و پاش گەڕانەوەیان بۆ باشوری کوردستان قۆناغی ناوەندی تەواو کرد، پاشان حەز و خولیایی بۆ ھونەر پەیدا دەبێت بۆیە دەڕواتە پەیمانگای ھونەرە جوانەکانی سلێمانی و پاشان زانکۆی سلێمانی و لە بواری ھونەری شێوەکارییدا خوێندن تەواو دەکات.

## ژیانی ھونەری
بەدەر لە کاری شێوەکاری بەھمەن وەک فیلمسازێک لە ساڵانی سەرەتای پەیمانگایەوە دەست بە ئەزموون کردن دەکات و تا ئێستە بەردەوامە

سەرەتا بە کاری وێنەگری سینەمایی دەست پێدەکات و کاری وێنەگری بۆ چەند کورتە فیلمێک دەکات پاشان وەک دەرھێنەر و سیناریۆنووس و وێنەگری سینەمایی دەست دەکات بە دروستکردنی کورتە فیلمەکانی خۆی و توانیوێتی چەند کورتە فیلمێک بەرھەم بھێنێت و بەشداری چەندین فیستیڤاڵە نێوخۆیی و جیھانییەکان بکات و براوەی چەندین خەڵات ببێت.

## ئەزموونی کاری میدییای
دەستپێکی کارکردنی بەھمەن لە بواری میدیا دا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠١٧ وەک دەرھێنەر و کامیرامان لە کەناڵی فاڵکۆن دەست بە کار دەبێت تا ساڵی ٢٠١٩ دواتر دەڕواتە کەناڵی ئێن ئاڕ تی دوو و لەوێ بەردەوامی بە کاری میدیایی خۆی دەدات تا ساڵی ٢٠٢١ و دواتر لە ناوەندی چاودێر دەستی بە کارکردن کردوە بۆ ماوەی ساڵێک وە لە ئێستادا لە کەناڵ ٨ بەردەوامی بە کاری هونەری و کلتوری خۆی دەدات.

## فیلمۆگرافی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
 لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

بەھمەن سەڵاح لە لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتی سینەماکارەکانی جیھان

## سینەمای کورد
* سینەمای کوردی
* یەڵماز گونەی
* بەھمەن قوبادی
ترانسیلڤانیا

**ترانسیلڤانیا** یان **ئەرادیل** ناوچەیەکی مێژوویی و کولتوورییە لە ناوەڕاستی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، بەشێکی مێژوویی ڕۆمانیایە کەوتوتە باشوور و ڕۆژھەڵاتی زنجیرە چیاکانی کارپاتیان. ترانسیلڤانیا ناوەندی شانشینی داکییەکان بووە لە سەدەیەک پێش زاین تا ساڵی ١٠٦ز. تا جەنگی جیھانی یەکەم بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان، بەڵام دوای ڕووخانی ئەم ئیمپراتۆریەتە بووە بەشێک لە ڕۆمانیا.
ترانسیلڤانیا بە شوێنی خوێنمژەکان و ترس و دڵەراوکێ ناسراوە، ئەمەش بەھۆی کاریگەری ڕۆمانی دراکولا کە لە ساڵی ١٨٩٧ لە لایەن بڕام ستۆکەرەوە نوسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:ڕۆمانیا
کۆمەڵەی ئەرقەداش

**کۆمەڵەی ئەرقەداش** ڕێکخراوێکی دۆستایەتییە بۆ ئیسرائیل و تورکیا لە شاری یەهود-مۆنۆسۆنی، ئیسرائیل. ئەرقەداش بە زمانی تورکی بە واتای "هاوڕێ" دێت. 

## مێژوو

کۆمەڵەی ئەرقەداش لە ساڵی ١٩٩٧ لەلایەن بازرگانێکی ئیسرائیلی ئەیال پێرێتز دامەزراوە. ئامانجە سەرەکییەکانی پاراستنی میراتی جوولەکەکانی تورکیا و پەرەپێدانی دۆستایەتی و لێبوردەیی نێوان ئیسرائیل و تورکیایە. کۆمەڵەکە لە ساڵی ٢٠٠٥ ناوەندێکی ڕۆشنبیری جوولەکەکانی تورکی لە شاری یەهود دامەزراند. پەیکەری مستەفا کەمال ئاتاتورک لە باخچەی کۆمەڵەی ئەرقەداش لە ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ لە مەراسیمێکدا بە ئامادەبوونی باڵیۆزی تورکیا لە ئیسرائیل دروستکرا. ڕێکخراوەکە لە سەرەتای دامەزراندنیەوە زیاتر لە ٤ هەزار ئەندامی هەیە، نزیکەی ٤٠ خۆبەخش بۆ بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنە بەرفراوانەکانی و دوانزە لقەکەی لە سەرتاسەری وڵاتدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکیا
پۆل:ئیسرائیل
پۆل:ڕێکخراوه‌ ناحکومیه‌کان
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:ڕێکخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌کان
پۆل:دیپلۆماسی
پۆل:سیاسەت