open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھانس زیمەر

**ھانس فلۆریان زیمەر** (؛ لەدایکبووی ١١ی ئەیلوولی ١٩٥٧) مۆسیقاژەن، ئاوازدانەر و بەرھەمێنەرێکی تۆماری ئەڵمانییە. کارەکانی بۆ یەکگرتنی مۆسیقای ئەلیکترۆنیک و ئۆرکێستراڵی کولتووری بوو. زیمەر لە ساڵی ١٩٨٠وە، کە زیاتر لە سێ دەیەیە، ئاوازی بۆ زیاتر لە ١٥٠ فیلم داناوە. ھەندێک لەو فیلمانەی ئاوازی بۆ داناون: *پاشای دارستان (خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین فیلمی مۆسیقایی لە ١٩٩٥ وەرگرت)، تای کریسمۆن، [[جەنگاوەر (فیلم)|جەنگاوەر]]، [[چەتەکانی کاریبی (زنجیرە فیلم)|چەتەکانی کاریبی]]، دارک نایت تریلۆجی، [[دەستپێک (فیلم)|دەستپێک]]، [[نێوانی ئەستێرەکان (فیلم)|نێوانی ئەستێرەکان]]، [[دەنکیرک (فیلمی ٢٠١٧)|دەنکیرک]]، و بڵید ڕەنەر ٢٠٤٩*. چوار خەڵاتی گرامی، سێ خەڵاتی بریت کلاسیک، دوو خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب، و خەڵاتەکانی ئۆسکاری بەدەست ھێناوە. ھەروەھا ناوی لە لیستی ئەو ١٠٠ کەسە بلیمەتەیە کە ڕۆژنامەی دەیلی تەلەگراف بڵاوی کردووەتەوە.

## ژیانی تایبەتی
ژنی یەکەمی زیمەر ڤیکی کارۆلین بوو، کە کچێکی لێ ھەیە.لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٠، زیمەر داوای جیابوونەوەی لە ژنی دووەمی سوزان زیمەر کرد، کە سێ منداڵی لێ ھەیە.

زیمەر لە چاوپێکەوتنێکدا لە ئایاری ٢٠١٤ ئاماژەی بەوە کرد کە گەورەبوون لە ئەڵمانیا دوای شەڕی جوولەکە قورس بوو و گوتی «پێم وایە دایک و باوکم ھەمیشە ئاگاداریان دەکردمەوە کە بە دراوسێکان نەڵێم کە ئەوان جوولەکەن.»

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:جووە ئاڵمانییەکان
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە شانشینی یەکگرتوو
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:خەڵکی دیزنی
پۆل:خەڵکی ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی تۆماری فیلمی ئەنیمەیشن
پۆل:باشترین تۆماری مۆسیقای ڕەسەنی براوەی خەڵاتی ئۆسکار
پۆل:ھونەرمەندان لە کۆمپانیای دیکا ریکۆردز
لیانگ دێشێنگ

**لیانگ دێشێنگ** (بە چینی دێرین:梁德繩،سادەکراو:梁德绳;، لەدایکبووی ١٧٧١ بۆ ١٨٤٧) شاعیر**** و نووسەری چالاک بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی چینگ.

## سەرچاوەکان

* 


* Ying Zou, "Crossdressing and other Disguises in Zaishengyuan," *Late Imperial China* 33:3 (2012) 119–153.  Li Guo, *Women's Tanci Fiction in Late Imperial and Early Twentieth Century China,* West Lafayette, Indiana: Purdue University Press, 2015, chapter 1 "Envisioning a Nascent Feminist Agency in *Zaishengyuan*," pp.&nbsp;33–59.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی چینگ
پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان
پۆل:ژنە نووسەرە چینییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧١
پۆل:مردووانی ١٨٤٧
پۆل:نووسەرانی ھۆنگ ژۆو
پۆل:شاعیرانی ژێجیانگ
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ژنە نووسەرە چینییەکانی سەدەی ١٨ەم
لەشفرۆشی لە قەتەر

**لەشفرۆشی لە قەتەر** نایاسایییە و ئەنجامدەرانی چەندین ساڵ بۆ بەندیخانە مەحکووم دەبن. لەشفرۆشی زۆرتر لە بارەکان، یارییە شەوانەکان و ھۆتێلەکان ئەنجام دەدرێت. ھەندێک کات لە بوارەدا کەسانێک دەگیرێن و لەشفرۆشەکان دەستبەسەر و دەر دەکرێن. زۆر یەک 
ژنانی چینی بە ڤیزای گەشتیاری دەچنە قەتەر ھەتا لە پیشەی لەشفرۆشیدا ئیش بکەن.

## سەرچاوەکان

*
قەتەر
پۆل:کۆمەڵگای قەتەری
ئاھەنگی کردنەوەی یارییەکانی پارالمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠

ئاھەنگی کردنەوەی یارییەکانی پارالمپیکی ھاوینەی٢٠٢٠لە ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ لە یاریگای ئۆڵمپیکی تۆکیۆ لە ژاپۆن بە ئامادەبوونی وەرزشوانان و شاندی ولاتان و لیژنە پارالمپیکییەکان ئاهەنگی کردنەوەی بەڕیوەچوو.وێنۆک|یاریگای نەتەوەی ژاپۆن کە ناسراویشە بە یاریگای ئۆڵمپیک

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
لەشفرۆشی لە بەحرەین

**لەشفرۆشی لە بەحرەین ** نایاسایییە، بەڵام ئەم وڵاتە لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا وەکوو ناوەندیی سەرەکیی گەشتیاریی سێکسی ناوبانگی ھەیە.

ڕاگەیەندراوە کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا، لە بەحرەین زیاتر لە ١٣،٥٠٠ لەشفرۆش بوونیان ھەیە کە ئەم ژمارە بەرەو سەرەوە دەچێت.

قاچاخی سێکسی بووەتە کێشەیەکی ئەم وڵاتە.

## سەرچاوەکان

*
بەحرەین
بەرھەمەکانی ھەپی مادیسۆن

وێنۆک|لۆگۆی کۆمپانیاکەی ئێستا، لە ساڵی 2005ەوە بەکارهێنراوە
**دڵخۆشی مادیسۆن** بە تایبەتی بەڕێوەدەبرێت لۆس ئانجلەس بارەگای سەرەکی فیلم و کۆمپانیای بەرهەمهێنانی تەلەفزیۆن کە لە ساڵی 1999 لەلایەن ئەکتەر/کۆمێدی ئادەم ساندلەر دامەزراوە. ئەم کۆمپانیایە بە ناوی دوو فیلمی ساندلەر ناوی *[[شاد گیلمۆر]]* و *[[بیلی مادیسۆن]]* ە.

## سەرچاوەکان


پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمپانیاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئادەم ساندلەر
ئەشرەف غەنی

**محەممەد ئەشرەف غەنی ئەحمەدزائی** (؛ لەدایکبووی ١٩ی ئایاری ١٩٤٩) سیاسەتوان و چواردەھەمین سەرۆککۆماری ئەفغانستان بوو لە نێوان ساڵەکانی ٢٠١٤ ھەتا ٢٠٢١. ئەو بۆ یەکەم جاری لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤ دوای سەرکەوتنی لە ھەڵبژاردنەکان بوو بە سەرۆککۆماری ئەفغانستان، ساڵی ٢٠١٩ بۆ جارێکی دیکە بە سەرۆککۆمار دیارکرایەوە. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ساڵی ٢٠٠٩ بەشداری کرد بەڵام نەیتوانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت. ئەشڕەف غەنی پێشتر وەک وەزیری دارایی و سەرۆکی زانکۆی کابول کاری کردووە. ساڵی ٢٠٠٢ گەڕاوەتەوە ئەفغانستان دوای ئەوەی حکوومەتی تاڵیبان لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ڕووخێندرا. لە ١٥ی ئابی ٢٠٢١ بەھۆی ھێرشەکانی تاڵیبان، ئەفغانستانی بەرەو تاجیکستان و دواتریش ئیمارات بەجێھێشت.

## ساڵانی سەرەتایی
لە ساڵی ١٩٤٩ لە پارێزگای لۆگەر لە ئەفغانستان لەدایکبووە. ئەو سەر بە ھۆزی پشتوونی خاوەن دەسەڵاتی گەورەیە لە ئەفغانستان، باپیرەی یەکێک بووە لەو سەرکردە سەربازییانەی کە لە ساڵی ١٩٢٩دا حکوومەتی حەبیبوڵڵا کەلەکانییان ڕووخاند و یارمەتیدەر بوون لە ھێنانی نادر خان بۆ سەر دەسەڵات. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی لە کابول تەواو کردووە. پاشان گەشتی کردووە بۆ لوبنان و پەیوەندی بە زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت کردووە و لە ساڵی ١٩٧٣ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێناوە. لەوێ لەگەڵ ھاوسەری داھاتووی، ڕوولا سەعادە، ئاشنا بووە. لە ساڵی ١٩٧٧ گەڕاوەتەوە بۆ ئەفغانستان بۆ وانەوتنەوە لە بواری لێکۆڵینەوەی ئەفغانی و مرۆڤناسی لە زانکۆی کابول، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٧دا خوێندنی باڵا (ماستەر) لەسەر ئەرکی حکوومەت لە بواری مرۆڤناسی لە زانکۆی کۆلۆمبیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەدەستبھێنێت.

## کاری ئەکادیمی
کاتێک حیزبی کۆمۆنیست لە ساڵی ١٩٧٨دا ھاتە سەر دەسەڵات و زۆربەی پیاوانی خێزانەکەی زیندانی کران، ئەو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان گیری خواردبوو. لە زانکۆی کۆلۆمبیا مایەوە و بڕوانامەی دکتۆرای لە مرۆڤناسیی کولتووری بەدەستھێنا. پاشان بانگھێشت کرا بۆ وانەوتنەوە لە زانکۆی کالیفۆرنیا، بێرکلی لە ساڵی ١٩٨٣، و دواتر لە زانکۆی جۆنز ھۆپکینز لە نێوان ساڵانی ١٩٨٣ بۆ ١٩٩١. لەم ماوەیەدا بووە شرۆڤەکار لە بەشی فارسی و پشتۆی کەناڵی بی بی سی کە پەخشی بۆ ئەفغانستان دەکرد. ئەو لەم زانکۆیانەدا کاری کردووە: زانکۆی کابول (١٩٧٣–١٩٧٧)، زانکۆی ئارھوس لە دانمارک (١٩٧٧)، زانکۆی کالیفۆرنیا، بێرکلی (١٩٨٣)، و زانکۆی جۆنز ھۆپکینز (١٩٨٣–١٩٩١). توێژینەوە ئەکادیمییەکانی لەسەر بنیاتنانی دەوڵەت و گۆڕانی کۆمەڵایەتی بوون. لە ساڵی ١٩٨٥دا ساڵێک کاری مەیدانی و توێژینەوەی لە قوتابخانە ئایینییەکانی پاکستان تەواو کرد. ھەروەھا لێکۆڵینەوەی لەسەر بەراوردکاریی ئایینەکان کردووە.

## ڕاکردنی لە ئەفغانستان
ڕۆژی یەکشەممە، ١٥ی ئابی ٢٠٢١، ئەشرەف غەنی دوای چوونە ناوەوەی ھێزەکانی تاڵیبان بۆ کابولی پایتەخت، وڵاتی بەرەو تاجیکستان بەجێھێشت. غەنی دوای گەیشتنی بە تاجیکستان ڕای گەیاند کە بۆ ڕێگریکردن لە خوێنڕشتن وڵاتی جێھێشتووە. جێی باسە کە تاڵیبان دوای کشانەوەی ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرکردایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان، دەستیان بەسەر پایتەخت و گشت شارەکانی ئەفغانستاندا گرت. دوای ھەڵاتنی سەرۆک و حکوومەت، وێنەی سەرکردەکانی تاڵیبان بڵاوبووەوە کە لەنێو کۆشکی سەرۆکایەتی لە کابول دەسووڕانەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەفغانستان لە دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەفغانستان
پۆل:پەشتوون
پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
کۆماری چیک لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[کۆماری چیک]]** یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠''' لە تۆکیۆ. ١١٥ وەرزشوان (٧٤پیاو، ٤١ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان دەکەن لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە لەوانە گۆرەپان و مەیدان، مەلەوانی، جودۆ، گۆڵف، باسکە، تێنسی سەرزەوی، تێنسی سەرمێز لەگەڵ چەندین یاری دیکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە حەوتەم بەشداربووی کۆماری چیک بوو لە ئۆڵمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٩٦. وەرزشوانانی کۆماری چیک لەم ئۆڵمپیادە یازدە مەدالیایان (٤ زێر، ٤ زیو، ٣ بڕۆنز) بەدەست ھێنا.

## مەدالییەکان

## یارییەبەشداربووەکان

لیستی ئەو یارییە وەرزشیانەی کە یاریزانانی کۆماری چیک تێیدا بەشداریان کرد لە یارییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠ تۆکیۆ.

پلە ئەنجام وەرزشوان ھەڵسەنگاندن پیش کۆتایی کۆتایی

## گۆڕەپان و مەیدان
وەرزشوانانی چیک لە یارییەکانی گۆرەپان و مەیدان توانیان دوو مەدالیابەدەست بھێن بەلام لە ڕکابەرییەکانی ڕاکردنی خێرا سەرجەم بەشەکانی لە سەر ئاستی خانمان و پیاوان ئەنجامێکی وایان بەدەست نەھێنا بتوانن ببنە خاوەن مەدالیا. لە ھەڵدانی ڕم، دوو مەدالیا (زیو، بڕۆنز)ی بردەوە.

**پێشبڕکێکانی ڕاکردن**

**پیاوان**:

; 

; ڕووداوە مەیدانییەکان
; **پیاوان**

; 

; Combined events - Men's decathlon

## تەقەکردنی ھەوایی
لە یارییەکانی تەقەکردنی ھەواویی ھەشت وەرزشوانی چیک بەشداریان کرد لە سەر ئاستی خانمان و پیاوان تەنھا دوویاریزانیان مەدالیایان بەدەست ھێنا یەکیان زێر ئەوی دیکە زیو ئەویش لە سەر ئاستی پیاوان

; 

وەرزشوان کات ئەنجام خاڵ شوێن دووری ھەڵسەنگاندن پێش کۆتایی کۆتایی ڕووداو

; 

; تێکەڵ

## مەلەوانی
لە ڕکابەرییەکانی مەلەوانی وەرزشوانانی کۆماری چیک لە سەر ئاستی خانمان و پیاوان نەیانتوانی ھیچ مەدالیایک لە بەدەست بھێنن

; 

; 

## گۆڵف

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
نیوگراوندس

**نیوگراوندس** () ماڵپەڕ و کۆمپانیایەکی ڕابواردنە کە لە ساڵی ١٩٩٥ لەلایەن تۆمفۆڵپ دامەزراوە. ناوەڕۆکێکی بەرهەمهێنراوی بەکارهێنەری وەک یاریەکان، فیلمەکان، دەنگ و پێکهاتەی کاری هونەری لە چوار بابەتی وێبسایتی هاوبەشدا میوانداری دەکات. هەروەها دەنگدانی سەردانکەر و پلەبەندی ملکەچی بەکارهێنەر دابین دەکات. فۆڵپ ناوەرۆکی ناو ماڵ بەرهەم دەهێنێت لە بارەگا و ئۆفیسەکان لە گلێنساید, پێنسیلڤانیا.

## سەرچاوەکان


پۆل:وێبگە ئەمریکییەکان
یانگ وێیژێن

**یانگ وێیژێن** ((دێرین:楊維楨، سادەکراو:杨维桢، لەدایکبووی ١٢٩٦ بۆ ١٣٧٠) وێنەکێش و خۆشنووس بوو لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٩٦
پۆل:مردووانی ١٣٧٠
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپڕاتۆریەتی مینگ
پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپڕاتۆریەتیی مینگ
پۆل:نووسەرانی شاوۆسینگ
پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتی مینگ
پۆل:مێژووناسەکانی ژێجیانگ
پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
پۆل:سیاسەتوانەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:خۆشنووسە چینییەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:مێژووناسەکانی ئیمپراتۆریەتیی یوان
پۆل:مێژوونووسە چینییەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:سیاسەتوانەکانی شاوۆسینگ
ھیبەتوڵڵا ئاخوندزادە

**ھیبەتوڵڵا ئاخوندزادە** (؛ لەدایکبووی ١٩٦١) ڕێبەرێکی سیاسی و مەزھەبییە کە سێیەمین سەرکردەی تاڵیبانە. لەلایەن تاڵیبانەوە نازناوی ئەمیری ئیماندارانی پێدراوە.

## ژیان
ئاخوندزادە لە ساڵی ١٩٦١ لەدایکبووە. بەپێی ژیاننامەیەکی خۆی کە لە ماڵپەڕی فەرمیی تاڵیبان بڵاوکراوەتەوە، لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٧ لە گوندی سیپروان لە ناوچەی پەنجوایی لە ویلایەتی قەندەھار لە شانشینی ئەفغانستان لەدایکبووە. باوکی، محەممەد ئاخوند یان «حاجی دین محەممەد»، زانایەکی ئایینی و پێشنوێژی مزگەوتی مالوک بووە لە گوندی سەفد ڕەوان. خێزانەکەی ھیچ پارچە زەوییەکیان نەبووە و پشتیان بەو پارە و بەشە بەرھەمە کشتوکاڵییە بەستووە کە نوێژخوێنان بە باوکیان داوە. کوڕێکی خۆکوژی ھەبووە کە لە ساڵی ٢٠١٧ گیانی لەدەستداوە. لەکاتێکدا برا بچووکەکەی، «حافز ئەحمەدوڵڵا»، لە ١٦ی ئابی ٢٠١٩ لە تەقینەوەیەکدا لە مزگەوتێک لە نزیک کوێتە لە باشووری ڕۆژاوای پاکستان کوژرا و چەند کەسێکی تری خزمەکانی بریندار بوون. خێزانەکەی دوای داگیرکاریی سۆڤیەت بۆ ئەفغانستان لە ساڵی ١٩٧٩، کۆچیان کرد بۆ ھەرێمی بەلوچستان لە پاکستان. لە یەکێک لە قوتابخانە ئایینییەکان لە پاکستان خوێندوویەتی و نازناوی «شێخ ئەلحەدیس»ی بەدەستھێناوە. بەپێی وتەی تاڵیبان، لە حیزبی ئیسلامی (خاڵس) دژی سۆڤیەتەکان شەڕی کردووە.

## چالاکیی بزووتنەوە
کاتێک تاڵیبان لە ساڵی ١٩٩٦ دەستی بەسەر کابولی پایتەختدا گرت و میرنشینەکەیان دامەزراند، مەولەوی ئاخوندزادە سەرۆکایەتیی دادگا شەرعییەکانی لە میرنشینی ئیسلامیی ئەفغانستان دەکرد. بەوە ناسرابوو کە بەرپرسی زۆربەی فەتواکانی تاڵیبان و چارەسەرکردنی کێشە ئایینییەکانی نێوان ئەندامانی بزووتنەوەکە بووە. پێچەوانەی پێشینەکانی کە لە پاکستان خوێندبوویان، وا بڕوا دەکرێت کە ھیبەتوڵڵا لە نێوان ساڵانی ٢٠٠١–٢٠١٦ لە ئەفغانستان ژیاوە بەبێ ئەوەی ھیچ تۆمارێکی گەشتی ھەبێت.

## سەرکردایەتیی تاڵیبان
مەلا مەنسوور لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٥ وەک جێگری خۆی لەگەڵ سیراجەددین حەقانی دای نا. کاتێک مەلا مەنسوور لە مانگی ئایاری ٢٠١٦ تیرۆر کرا، لە ھەمان مانگدا لەلایەن ئەنجومەنی شوورای بزووتنەوەکە، کە لە زانا ئایینییە دیارەکان و گەورە دادوەرە شەرعییەکانی بزووتنەوەکە پێکھاتبوو، وەک میری نوێی میرنشینی ئیسلامی و بزووتنەوەی تاڵیبانی ئەفغانستان ھەڵبژێردرا.

لەژێر سەرکردایەتیی ئاخوندزادەدا، تاڵیبان لە ٢٩ی شوباتی ٢٠٢٠ لە قەتەر ڕێککەوتنێکی ئاشتیی مێژوویی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان واژوو کرد. ئاخوندزادە ڕێککەوتنەکەی وەک «سەرکەوتنێکی گەورە» بۆ گرووپەکە وەسف کرد.

## گرتنەدەستی دەسەڵاتی ئەفغانستان
دوای ئەوەی بزووتنەوەی تاڵیبان لە مانگی ئابی ٢٠٢١ کۆنترۆڵی کابولی پایتەختی کرد، ھێزەکانی تاڵیبان چوونە ناو کۆشکی سەرۆکایەتی دوای ھەڵھاتنی سەرۆکی پێشوو، ئەشرەف غەنی، لە ١٥ی ئاب. جیھان لە چاوەڕوانیی دەرکەوتنی ئاشکرای ھیبەتوڵڵا ئاخوندزادە، سەرکردەی تاڵیباندا بوو، کە بووە فەرمانڕەوای نوێی ئەفغانستان؛ بەڵام یەکەم دەرکەوتنی ئاشکرای ئاخوندزادە ئێوارەی ڕۆژی شەممە، ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ بوو، نەک لە کابولی پایتەخت، بەڵکو لە کۆبوونەوەیەکدا بوو لە قوتابخانەیەکی قورئانی لە قەندەھار لە باشووری وڵات، کە یەکەم دەرکەوتنی ئاشکرای بوو لەدوای دەستنیشانکردنی لە ساڵی ٢٠١٦.

نازناوی فەرمیی سەرکردەی تاڵیبان، ھیبەتوڵڵا ئاخوندزادە، بووە «أمیر المؤمنین» (ئەمیری باوەڕداران)، بەپێی ئەوەی کە یەکێک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی تاڵیبان ڕای گەیاندووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:زیندووان
پۆل:پەشتوون
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:تەواوخوازی
پۆل:قازیی شەرعی
عەبدولغەنی بەرادەر

**مەلا عەبدولغەنی بەرادەر** (؛ لەدایکبووی ١٩٦٨) پازدەھەمین سەرۆک کۆماری ئێستای ئەفغانستان و دامەزرێنەری تاڵیبان لە ئەفغانستانە. ئەو جێگری مەلا عومەر بوو.

## ژیانی سەرەتایی
ڕاپۆرتەکان سەبارەت بە ڕێکەوت و شوێنی لەدایکبوونی جیاوازن. بەگوێرەی پێڕستی یەکگرتووی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەو لە دەوروبەری ساڵی ١٩٦٨ لە گوندی یاتیماک لە قەزای دێ ڕاوود لە پارێزگای ئۆرۆزگان لە شانشینی ئەفغانستان لەدایکبووە. بەڵام بەڵگەنامەکانی ناسنامە ساڵی لەدایکبوونیان بە ١٩٦٣، یان ڕێکەوت و شوێنی لەدایکبوونیان بە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٦٣ لە ئۆرۆزگان دیاری کردووە.

ئەو پەشتوونێکی دوڕانیی زیرەکە لە ھۆزی سادۆزای، کە تیرەیەکە لە ھۆزی پۆپەلزای. بە وتەی بێتی دام، ڕۆژنامەنووسی ھۆڵەندی، ئەو و محەممەد عومەر لە سەردەمی مێردمنداڵییانەوە بوونەتە ھاوڕێ. بەپێی گۆڤاری نیووزویک، ڕەنگە عومەر و بەرادەر ئاواڵزاوا بن (ھاوژینەکانیان خوشکی یەکتر بن). محەممەد عومەر، یەکەم سەرکردەی تاڵیبان، نازناوی «بەرادەر»ی لێناوە کە بە واتای «برا» دێت، یان مەلا بەرادەر.

## کاروانی سیاسی
### سەردەمی داگیرکاریی سۆڤیەت (١٩٧٩–١٩٨٩)
بەھۆی داگیرکاریی سۆڤیەت بۆ سەر وڵاتەکەی لە ساڵی ١٩٧٩، عەبدولغەنی بڕیاری دا پەیوەندی بە شەڕکەرە ئەفغانییەکانەوە بکات. لەو ماوەیەدا لە قەزای پەنجوایی لە پارێزگای قەندەھار لە تەنیشت مەلا محەممەد عومەر جەنگاوە. دواتر، عەبدولغەنی خوشکی مەلا عومەری خواست و بوونە کەسی یەکتر.

### سەردەمی دوای داگیرکاریی سۆڤیەت
عەبدولغەنی یەکێک بوو لەو چوار پیاوەی کە لە ساڵی ١٩٩٤دا بزووتنەوەی تاڵیبانیان دامەزراند، کە لە ناو جەرگەی قوتابخانە ئایینییەکانی باشووری وڵات و کەمپی پەنابەرانی ئەفغانی لە پاکستان سەری ھەڵدا.

### سەردەمی حوکمڕانیی تاڵیبان (١٩٩٦–٢٠٠١)
تەنھا دوای دوو ساڵ، بزووتنەوەکە لە ساڵی ١٩٩٦دا دەسەڵاتی لە ئەفغانستان گرتە دەست، کە تێدا مەلا عەبدولغەنی بەرادەر چەندین پۆستی وەرگرت، گرنگترینیان حاکمی پارێزگاکانی نیمرۆز و ھیرات، و بەرپرسی سەربازی لە ڕۆژئاوای ئەفغانستان بوو. بەپێی بەڵگەنامەیەکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، بەرادەر پۆستی جێگری سوپاسالار و فەرماندەی فەیلەقی ناوەندیی سوپای لە کابولی پایتەخت وەرگرتووە. ھەروەھا وتراوە کاتێک ئەمریکییەکان دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ وڵاتەکەیان داگیرکرد، سەرکردایەتیی وەزارەتی بەرگریی گرتووەتە ئەستۆ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:زیندووان
پۆل:پەشتوون
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئەفغانستان
دەوڵەتی وەدەرنراو

**دەوڵەتی وەدەرنراو** بە دەوڵەتێک دەوترێت کە لەلایەن باقیی وڵاتانی جیهانەوە پشتگوێ خراوە و وەدەرنراوە. دەوڵەتانی وەدەرنراو ڕەنگە ڕووبەڕووی گەلێک گەمارۆ و تەنانەت هێرش و پەلامار ببنەوە لەلایەن وڵاتە دراوسێکانیان یاخود هەر نەتەوەیەک کە دژی سیاسەتەکان و کردەوەکانیان، یاخود تەنانەت هەبوونی ئەو دەوڵەتە، بن.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت
پۆل:وڵاتان
بنچینەگەریی ئیسلامی

**بنچینەگەریی ئیسلامی** یان **بناژۆخوازی ئیسلامی** بە بزووتنەوەیەکی پاککەرەوەی چاکسازی و بوژانەوە پێناسە کراوە کە موسڵمانان سەرکردایەتی دەکەن کە ئامانجیان گەڕانەوەیە بۆ کتێبە پیرۆزەکانی ئیسلام. بناژۆخوازە ئیسلامییەکان ئەو بۆچوونەیان ھەیە کە پێویستە وڵاتانی زۆرینە موسڵمان بگەڕێنەوە بۆ بنەماکانی ئایین، واتە دەوڵەتێکی ئیسلامی کە بەڕاستی جەوھەری سیستەمی ئیسلامی لە لایەنە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیدا ڕەنگ بداتەوە. بناژۆخوازە ئیسلامییەکان مەیلیان بەرەو لێکدانەوەی وشەیی و بناژۆخوازانە بۆ سەرچاوە سەرەتاییەکانی ئیسلام (قورئان، فەرموودە و سوننەت)، و ھەوڵدەدەن کاریگەرییە تێکدەرە نا ئیسلامییەکان لە ھەموو لایەنەکانی ژیانیانەوە نەھێڵن، و دەستەواژەی «ئووسووڵیی ئیسلامیی» وەک زاراوەیەکی سووکایەتیپێکردن دەبینن کە کەسانی دەرەوەی ئیسلام بۆ بوژانەوەی ئیسلامی و چالاکیی ئیسلامی بەکاریدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلامی سیاسی
پۆل:ئیسلام و سیاسەت
پۆل:ئوسوڵیەتی ئیسلامی
لەشفرۆشی لە عومان

**لەشفرۆشی لە عومان** نایاسایییە، بەڵام ژنانی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، باشووری ئاسیا، باکووری ئەفریقا و چین سەرقاڵی پیشەی لەشفرۆشی لە عومانن. لەشفرۆشی لە کافەکان، ھۆتێلەکان، یارییە شەوانەکان، قەحبەخانەکان، ساڵۆنە مشتوماڵەکان و وەرزشگاکان ئەنجام دەدرێت.

قاچاخی سێکسی بووەتە کێشەیەکی ئەم وڵاتە.

## سەرچاوەکان

*
عومان
لەشفرۆشی لە ئەفغانستان

**لەشفرۆشی لە ئەفغانستان** نایاسایییە، لەگەڵ سزا جۆراوجۆرەکان لە ٥ ھەتا ١٥ ساڵ بەندیخانە. ئەم وڵاتە شۆپپارێزە یەکێک لە وڵاتانی جیھانە کە لەشفرۆشی دژی یاسایە و دەتوانێت ببێتە ھۆی مەرگ. پێچەوانەی بەرتەسکییەکان، لەشفرۆشی لە ئەفغانستان لە دۆخی گەشەکردن دایە. تائێستا ئەنجامدانی لەشفرۆشی لە کابول، مەزار شەریف، ھێرات، جەلال ئاباد و پارێزگای جۆزجان ڕاگەیەندراوە.

## سەرچاوەکان

*
ئەفغانستان
کیمبێرلی ھیل

**کیمبێرلی ھیل** (؛ لە دایکبووی ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٩، پۆرتلاند، ئۆریگۆن)خانمە یاریزانی پیشەگەری تۆپی بالەی ئەمریکییە. یاریزانی پیشووی ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئەمریکایە. ھەڵگری مەدالیای زێرە لە پالاوانیتی تۆپی بالەی جیھانی ٢٠١٤، و بەباشترین یاریزانی پالاوانێتییەکە دەستنیشانکرا،ھەروەھا مەدالیای بڕۆنزی لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ی ڕیۆ، جامی جیھانی تۆپی بالە لە ٢٠١٥ بەدەست ھێناوە. لە دوایین بەشداری خۆی لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئەمریکا لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ لە یاری بالە، مەدالیای زێری بەدەست ھێنا دوای بردنەوەیان لە ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی بەڕازیل بە ٣ سێتی بێ بەرامبەر.دوای ماوەیەکی کورت لەم پالاوانێتییە وازھێنانی خۆی لە یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی تۆپی بالەی خانمانی ئەمریکا ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی مۆسکۆ

**فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی مۆسکۆ** () فێستیڤاڵێکە بۆ فیلمە کوردییەکان کە لە ساڵی ٢٠٢١ەوە دەستی پێ کردووە و لە شاری مۆسکۆی پێتەختی فیدراسیۆنی ڕووسیا بە ڕێوە دەچێت. خولی یەکەمی ئەم فێستیڤاڵە لە ڕۆژانی ٢١ تا ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١ لە ناوەندی سینەمایی تشرینی یەکەمی شاری مۆسکۆ بەڕێوەچوو.

دووەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردیی مۆسکۆ بڕیارە لە ڕۆژانی ٢٩ی حوزەیران تا ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ لە شارەکانی مۆسکۆ و سەنت پیتەرزبورگی ڕووسیا بەڕێوەبچێت.

## خولەکانی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی لە مۆسکۆ
* یەکەم (٢٠٢١): ٢١ تا ٢٥ی تەممووز
* دوویەم (٢٠٢٢): ٢٩ی حوزەیران تا ١٣ی تەممووز

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری ڕەسمیی فێستیڤاڵی ناونەتەوەیی فیلمی کوردیی مۆسکۆ 

پۆل:فێستیڤاڵەکان
دابەشکردنی فیلمی سیلڤەربێرد

**دابەشکردنی فیلمی سیلڤەربێرد** () دابەشکاری نیجیریا فرە نەتەوە میدیا-کۆمپانیای ڕابواردن گروپی سیلڤەربێرد ئەم دابەشکردنە بەرپرسیارە لە هەموو چالاکیەکانی بڵاوکردنەوەی فیلم.

## تێبینیەکان و سەرچاوەکان


پۆل:سینەما
پۆل:نێجیریا
کاتنامەی زاخۆ

ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری زاخۆن بەدرێژاییی مێژوو.

## پێش سەدەی ٢٠
* ٦٤١ – مزگەوتی گەورەی زاخۆ دروست کرا، دوای ھاتنەناوەوەی سوپای ئیسلام بۆ شارەکە
* ١٠٤١ – *[[حسێنیە خابوور]]* لەلایەن ھێزە تورکمانەکان لەناوبرا، کە بە تورکە ئۆگۆزەکان ناسرابوون.
* ١٥٠٧ – سەفەوییەکان زاخۆیان گرت
* ١٥١٥ – ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زاخۆی گرت.
* ١٥٤٤ – زاخۆ کرا بە سەنجەقێک سەر بە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی
* ١٨٤٤ – گەڕیدەی ئینگلیزی ویلیام فرانسیس ئینسۆر سەردانی زاخۆی کرد
* ١٨٦٤ – زاخۆ بوو بە ھەرێمێکی سەر بە ئیلایەتی مووسڵ

## سەدەی ٢٠
* ١٩١٨ – لەمانگی یازدە شاری زاخۆ لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیاوە داگیرکرا
* ١٩١٩ – پارێزگاری زاخۆ کاپتن پێرسن کە ئینگلیز بوو، لەلایەن ھەسەن دینۆوە کوژرا.
* ١٩٢٢ – یەکەم خوێندنگەی سەرەتایی کرایەوە.
* ١٩٢٣
** شا فەیسەڵ پادشای عێراق سەردانی زاخۆی کرد.
** یەکەم پردی ئاسنی دروست کرا
* ١٩٣٤ – پردی ئەل سەعدون کرایەوە
* ١٩٤٦ – ئوتێل خابوور وەک یەکەم ئوتێل لە شاری زاخۆ کرایەوە
* ١٩٧٠ – یەکەم تەلەفیزۆن ھێنرایە شارەکە
* ١٩٨٧
** قومری ئیسماعیل حاجی لەسێدارە درا
** یانەی وەرزشیی زاخۆ دامەزرا.
* ١٩٩١
** لە ١٣ی ئازار: خەڵکی زاخۆ ھێرشیان کردە سەر بنکە سەربازییەکانی عێراق و ڕایان ماڵین و دەستیان گرت بەسەر شارەکەدا، و زیانێکی زۆریان بە ھێزەکانی حکوومەت گەیاند
** لە ١ی نیسان: ھێزەکانی عێراق شارەکەیان
** لە ٢١ی نیسان: ھێزەکانی ھاوپەیمانان ھێزەکانی عێراقیان لە زاخۆ وەدەرنا
* ١٩٩٥– لە ٢٧ی شوبات سەیارەیەکی بۆمبڕێژکراو لە زاخۆ تەقییەوە

## سەدەی ٢١
* ٢٠١١ – زۆرێک لە دوکانەکانی فرۆشتنی مەی و شوێنەکانی مەساجکردن تێکشکێنران لەلایەن ھەندێک کوردەوە
* ٢٠١٣ – زانکۆی زاخۆ کرایەوە
* ٢٠١٥– لە ٣ی حوزەیران یاریگای نێودەوڵەتی زاخۆ کرایەوە
* ٢٠١٨– لە ٢٥ی ئەیلوول تونێلی زاخۆ کرایەوە
* ٢٠٢١ - شارەکە بوون بە ئیدارەی سەربەخۆ سەر بە پارێزگای دھۆکە.
* ٢٠٢٤
** ١٥ی شوبات: دامەزراندنی مۆزەخانەی زاخۆ.
** ١٩ی ئازار: لافاوێک چەند گەڕەکێکی شاری زاخۆی گرتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* کاتنامەی ھەولێر
* کاتنامەی دھۆک

## سەرچاوەکان

پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:زاخۆ
زاخۆ
پۆل:ساڵان لە عێراق
سەلام کۆیی

*سەلام کۆیی* لە ١٩٥٥ لە گەڕەکی سەعدوناوەی شاری ھەولێر لەدایکبووە. دەرچووی ئامادەییی بەشی ژمێریارییە. لە ٢٠ی شوباتی ١٩٦٩ بە شانۆگەریی *چارەڕەش* دێتە دونیای ھونەر، ھاتنە ناو دونیای ھونەری لەگەڵ ھونەرمەندان «فەیسەڵ محەممەد ساڵح، جەلال بەیار، عەلی ئەحمەد و سوبحی کۆیی» بووە. ماوەی شەش ساڵ لەگەڵ ھونەرمەند ئیبراھیم حەکیم بەرنامەی «ئاوێنە»یان پێشکەش کردووە. سەلام کۆیی لە ھەر کارێک بە شتێک ناسراوە بۆ نموونە، لە *ھەبوو نەبوو* بە «عەزە قۆڵبڕ»، لە *تاپۆ حەقی چییە* بە «حاجی یادگار» ناسرابوو.

## بەرھەمەکان
* *چارەڕەش* (١٩٦٩)
* *مەسەلەی شارێک* (١٩٧٣)
* *ئاگر و چڵی زەیتون* (١٩٧٦)
* *دوا فیشەک*
* *گەشتێک بەناو سێ ڕۆژگاردا* (١٩٧٩)
* *ئەو فریشتەیەی لە بابل ھاتە خوارێ*
* *تەرازوو* (١٩٧٩)
* *ھەبوو نەبوو* (١٩٨٠)
* *گوندەکەم جێناھێڵم*
* *مالەی سەرگردەکە* (١٩٨١)
* *[[تاپۆ حەقی چییە؟ (فیلمی ١٩٨٤)|تاپۆ حەقی چییە؟]]* (١٩٨٤)
* *ڕاوچی* (١٩٨٦)
* *نرخی ئازادی*
* *حەمەدۆک* (١٩٨٧)
* *بەرەو خۆر* (١٩٩٧)
* *پیلان* (١٩٩٧)
* *[[مەمی ئالان]]* (٢٠٠٢)
* *سەلیم بەگ*
* *تاریکستان* (٢٠٠٧)
* *قازی محەممەد* (بەڵگەفیلم، ٢٠٠٧)
* *شارەکەم* (٢٠٠٧)
* *تاوان* (٢٠٠٨)
* *کەواتە چاوەڕێ بە* (فیلمی سینەمایی، ٢٠٠٩)
* *دوا شەو* (دراما)

## مردن
*سەلام* لەم ساڵانەی دوایی تووشی چەند نەخۆشییەک بووبوو لەوانەش نەخۆشیی شەکرە، و لە ٢٠١٩، نەشتەرگەریی دڵی بۆ کرابوو. سەلام لە کاتژمێر ٩ی ١٦ی ئابی ٢٠٢١ تووشی جەڵتەی مێشک بوو و بەپەلە ڕەوانەی نەخۆشخانەی ڕۆژاوای ھەولێر کرا. لە بەرەبەیانی ١٧ی ئابی ٢٠٢١، سەلام لە ھەمان نەخۆشخانە کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
شێر و خەت

وێنۆک|شێر و خەت کردن
[وێنۆک|پارەی کانزای سەردەمی [قاجاڕەکان]]
**شێر و خەت** یان **خەت و شێر** بە کاری ھەڵخستنەوەی پارەیەکی کانزایە بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە کام بەری لە دوای کەوتنە خوارەوە بەر بە سەرەوە دەکەوێت. ئەم کارە دەتوانێت بۆ ھەڵبژاردن لە نێوان حاڵەت، کار، ڕێگە و ھتد کەڵکی لێبگیردرێت. بنچینەی ئەم وشە دەگەڕێتەوە بۆ زمانی فارسی بەھۆی ئەوە کە پارە کانزاکانی سەردەمی قاجاڕەکان و پەھلەوییەکان لە بەرێکیاندا وێنەی شێر و لە بەرەکەی دیکەدا خەتاتی (خەت) نەخشێندرا بوو.

## ئەمانەش ببینە
* بەرد-وەرەقە-مەقەست

## سەرچاوەکان
جۆردن لارسۆن

**جۆردن لارسۆن** (؛ لە دایکبووی ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦ فریمۆنت، نیبراسکا)خانمە یاریزانی پیشەگەری تۆپی بالەی ئەمریکییە. ھەڵگری سێ مەدالیای ئۆڵمپیادی ھاوینەیە. لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی خانمانی ئەمریکا لە پاڵاوانێتی تۆپی بالەی جیھان٢٠١٤، خولی تۆپی بالەی خانمانی ولاتەکان لە ساڵەکانی (٢٠١٨ ،٢٠١٩، ٢٠٢١)، و ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ بووە براوەی مەدالیای زێڕ. مەدالیای زیوی لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢، مەدالیای بڕۆنزی لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦ لەگەڵ ھەڵبژاردەی ولاتەکەی بەدەست ھێنا. بەمەش توانی ھەرسێ مەدالیای ئۆڵمپیاد زێر، زیو، بڕۆنز بباتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦
کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]]** یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠''' لە تۆکیۆ. ٧ وەرزشوان (٣ پیاو، ٤ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە یازدەمین بەشداربووی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ بوو لە ئۆڵمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٦٨. لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢–١٩٨٠ بەشداری نەکرد. وەرزشوانانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ لەم ئۆڵمپیادە نەیانتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنن لەو ڕکابەریانەی بەشداربوون تێیدا.

## یارییەبەشداربووەکان
لیستی ئەو یارییە وەرزشیانەی کە یاریزانانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ تێیدا بەشداریان کرد لە یارییەکانی ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ تۆکیۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
وێژەی ترسناک

[وێنۆک|alt=An Illustration of Poe's "The Raven" by Gustav Dore|کێشراوێکی «قەلەڕەش»ی [ئێدگار ئالن پۆ لەلایەن گوزتاڤ دۆر]]

**ترس** چەشنێکی وێژەیە کە تایبەتە بۆ تۆقاندن، ترساندن، و دڵ تێکەڵھاتن. مێژووناسی وێژەییی جەی. ئەی. کودۆن چیرۆکی ترسی بەم شێوەیە باسکردووە «بەشێکە لە وێژە لە پەخشانی درێژیی جۆربەجۆر… کە خوێنەر ڕادەچڵەکێنێت، یان دەیترسێنێت، یان لەوانەیە ھەستی بێزاربوون قین لێبوونەوەی پێ ببەخشێت.» ترس مەبەستی دروستکردنی کەشێکی سەیر و ترسێنەرە بۆ خوێنەر. ترس زۆرینەی کات دابەشکراوە بۆ ژێرچەشنی ترسی دەروونی و ترسی سەرووسروشتی. زۆرینەی کات مەترسیی سەرەکیی ڕاگوێستی بەرھەمی وێژەی ترسناک دەتوانرێت وەک ترسێکی گەورەتری کۆمەڵگایەیەک لێکبدرێتەوە. کەرەستە باوەکانی وێژەی ترس بریتین لە تارمایییەکان، جنۆکەکان، خوێنمژەکان، گورگینەکان، دێوەزمەکان، شەیتان، جادووگەرەکان، دێوەکان، دیستۆپیا و جیھانە وێرانبووبووەکان، ڕیزبکوژەکان، مرۆڤخۆری، شێتەکان، ڕێبازە توندڕەوەکان، جادووی تاریک، شەیتان پەرستی، تۆقێنەر، کوشتار، و ئەشکەنجەدان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* ئێچ. پی. ڵەڤکرافت «ترسی سەرووسروشتی لە وێژەدا»
* پێڕستی خوێندنەوەی کۆمەڵەی نووسەرانی ترس
* ''پێڕستێکی کتێبە ترسناکە سەرنجڕاکێشەکان''، ویەردپۆند 

پۆل:وێژە
گوان داوۆگاوۆ

**گوان داوۆگاوۆ** خۆشنووس، شاعیر، وێنەکێش بوو لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان، لە چیسیان ووسینگ (مۆدێرن ھوژۆو، پارێزگای ژێجیانگ) لەدایک بووە

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٦٢
پۆل:مردووانی ١٣١٩
پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان
پۆل:ژنە چینییە وێنەکێشەکان
پۆل:ژنە خۆشنووسەکان
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی یوان
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:شاعیرانی ژێجیانگ
پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
پۆل:نووسەرانی ھوژۆو
دەستە خۆکوژییەکە (فیلم)

***دەستە خۆکوژییەکە*** فیلمێکی سووپەرهیرۆی ٢٠٢١ە لەسەر تیمی دەستەی خۆکوژیی دی سی کۆمیکس دروستکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆ ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە کۆمیدیی ئەکشنی ئەمریکی
پۆل:فلیمی ئەهریمەنی ئەمریکی
پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەهێنن
پۆل:فیلمە ئەهریمەنییە زەبەلاحەکان
پۆل:فیلمەکانی ئایماکس
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە ئەھریمەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فلیمی ئەھریمەنی ئەمریکی
پۆل:فیلمە ھۆشیارە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی کودەتا
پۆل:فیلمەکان لەژێر کاریگەری پەتای کۆڤید-١٩
پۆل:فیلمەکان کە لە ستۆدیۆی پاینوود ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی جەیمز گەن
پۆل:فیلمە ئەھریمەنییە زەبەلاحەکان
پۆل:فیلمە گەورەخراپەکارەکان
پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
پۆل:فیلمە ئەھریمەنەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە ئەھریمەنە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە وڵاتێکی خەیاڵی ڕوودەدەن
لەشفرۆشی لە عەرەبستانی سعوودی

**لەشفرۆشی لە عەرەبستانی سعوودی** نایاسایییە. لەشفرۆشی سزای بەندیخانە و شەلاخی ھەیە. لە نیسانی ٢٠٢٠، سزای شەلاخ لێدان لەلایەن دادگای باڵای عەرەبستانی سعوودییەوە ھەڵوەشایەوە و ئێستا بەندیخانە و جەریمەی بۆ دیاریکراوە. ھاووڵاتییانی دەرەوەش دوای تەواوبوونی سزا، وەدەر دەکرێن. ئەگەر لایەنەکان ھەروەھا تۆمەتباری زینا و لەوات ببن، سزاکەیان دەتوانێت مەرگ بێت، کە تاوانەکە دەتوانرێت ھەم بۆ لەشفرۆش و ھەم بۆ موشتەری ئەنجام بدرێت، چۆن ھەر چالاکییەکی سێکسی لە دەرەوەی ھاوسەرگیری نایاسایییە.

زۆربەی ژنانی لەشفرۆش خەڵکی نێجیریا، ئیتیۆپیا، یەمەن، مەغریب، پاکستان و تاجیکستانن.

لە حوزەیرانی ٢٠٠٧، ٨٠ ژن بە تاوانی لەشفرۆشی و ٢٠ پیاو بە تاوانی قاچاخ یان گەوادی دادگایی کران.

## سەرچاوەکان

*
عەرەبستانی سعوودی
دانمارک لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠

**[[دانمارک]]** یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠''' لە تۆکیۆ. ١٠٨ وەرزشوان (٥٧ پیاو، ٥١ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە.لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا. ئەمە یازدەمین بەشداربووی دانمارک بوو لە ئۆڵمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٨٩٦. لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٠٤ بەشداری نەکرد. دانمارک بە ١٠٨ وەرزشوان لە ١٦ وەرزشدا توانی یازدە مەدالیا (٣زێر ،٤ زیو، ٤بڕۆنز) لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ بەدەست بھێنێت ئەمەش بەرزترین ڕێژەبوو لە دوای ئۆڵمپیادی ھاوینەی ١٩٩٦. سێ لە مەدالیاکانی لە ڕکابەرییەکانی پایسکیل سواری بەدەست ھێنا.

## مەدالیاکان
## یارییەبەشداربووەکان
[وێنۆک|ئاڵای [دانمارک|دانیمارک]]
لیستی ئەو یارییە وەرزشیانەی کە یاریزانانی دانمارک تێیدا بەشداریان کرد لە یارییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠ تۆکیۆ.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠
نەنە قەمەر

**نەنە قەمەر** () بە مانای «زن عامی» دێت و بە زاراوەی جیاواز لە فارسیدا بەکاردێت. نەنە قەمەر کەسایەتییەکی خەیاڵیی بووکەڵەی نێو زنجیرەی شەکرستانە. مەحموود ئەحمەدینەژاد ئەم دەستەواژەی بەکارھێنا بووە جێی گفتوگۆ.

## بەستەرە دەرەکییەکان
ھێدایا مەلەک

**ھێدایا مەلەک وەھاب** (بە عەرەبی :ھدایە ملاک وھبە؛ لەدایکبووی ٢١ی نیسانی ١٩٩٣، قاھیرە) پزیشک و خانمە وەرزشوانی تایکواندۆی میسریە. یەکەم وەرزشوانی تایکواندۆی عەرەبی و ئەفریقایە کە گەیشتە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦، مەدالیای بڕۆنز لە کێشی ٥٧ کگم بباتەوە. ھەروەھا بەھەمان شێوە لە ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠ی تۆکیۆ لە کێشی ٦٧کگم مەدالیای بڕۆنزی بردەوە. یەکەم مەدالیای زێر ساڵی ٢٠١١ لە پالاوانێتی یارییەکانی کیشوەری ئەفریقا بەدەستی ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠
پۆل:زیندووان
بلاک ویدۆو (فیلم)

**بڵاک ویدۆو** (بە ئینگلیزی: Black Widow) فیلمێکی سووپەرھیرۆی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٢١ لەسەر کەسایەتییەکی مارڤڵ کۆمیکس بەھەمان ناو بەرھەمھێنراوە. ئەم فیلمە ٢٤ەمین فیلمە لە گەردوونی سینەماییی مارڤڵ.

## کورتەی چیرۆک
دوای ڕووداوەکانی فیلمی کاپتن ئەمریکا: شەڕی نێوخۆیی، ناتاشا ڕۆمانۆف خۆی دەبینێتەوە کە بە تەنیا ماوەتەوە و ناچارە ڕووبەڕووی پیلانگێڕییەکی مەترسیدار ببێتەوە کە پەیوەندی بە ڕابردوویەوە ھەیە وەک سیخوڕێک. ئەو دەبێت پەیوەندییە کۆنەکانی لەگەڵ یێلینا بێلۆڤا و ئەلێکسی شۆستاکۆڤ نوێ بکاتەوە بۆ تێکشکاندنی دوژمنەکەی.

## ئەکتەران
* **[[سکارلێت جۆھانسن]]** لە ڕۆڵی ناتاشا ڕۆمانۆف / بڵاک ویدۆو.
* **[[فلۆرێنس پیو]]** لە ڕۆڵی یێلینا بێلۆڤا / بڵاک ویدۆو.
* **[[دەیڤد ھاربەر]]** لە ڕۆڵی ئەلێکسی شۆستاکۆڤ / ڕێد گاردیان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢١ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەکشنە سیخوڕییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی مارڤڵ ستۆدیۆ
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی فۆڕ دی ئێکس
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە خەیاڵییە زانستییە ئەمریکییەکان
پۆل:مشتومڕەکانی دیزنی
پۆل:فیلمە وروژێنەرە ئاکشنە ئینگلیزی-زمانەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کچ
پۆل:فیلمەکان دەربارەی کۆنترۆڵکردنی دەروون
پۆل:فیلمەکان دەربارەی پەیوەندییەکانی دایک و کچ
پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن لۆرن بالفەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمە دانراوەکان لە ساڵی ٢٠١٦
پۆل:فیلمەکان لە ساڵی ٢٠٢٤ دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری بوداپێست داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە نەرویژ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی پاینوود وێنەگیراون
پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بوداپێست وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ویلایەتی جۆرجیا وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە مەغریب وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە نەرویج وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە شاری سووری وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە ئینتەرکوێلەکان
پۆل:فیلمەکانی سکرین ئێکس
پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە گەورەپاڵەوانەکان
تێد لاسۆ

***تێد لاسۆ*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی سەر ئینتەرنێتی کۆمیدیی ئەمریکییە لەلایەن جەیسن سۆدێکس و بیڵ لۆرانس و برێندان هانت و جۆی کێڵی لەسەر کەسایەتییەک بەهەمان ناوەوە پێشخراوە یەکەم بەژداربوونی سۆدێکس لە پڕۆمۆی زنجیرەکە بۆ داپۆشینی وەرزشەکانی ئێن پی سی لە پرێمیەرلیگدا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٠
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە
قوتابخانەی پیکۆ

**قوتابخانەی پیکۆ** () یەکە لە ساڵی ١٩٩٩ یاری فلاش کە لەلایەن تۆم فۆلپ بۆ وێبسایتەکەی نیوگراوندس پەرەی سەندووە. لە کاتی دەرچوونی "یەکێک لە ئاڵۆزترین یاریە فلاشەکان" بوو، نمایشکردنی "ئاڵۆزیەکی دیزاین و پۆڵەندی لە پێشکەشکردن کە بە راستی نەبینراوە لە پەرەسەندنی یاریە گەمڕازەکانی فلاش"
 ئەوە بە شێوەیەکی فراوان متمانە پێکراوە لەگەڵ دەستپێکردنی دیمەنی یاریەکانی فلاش و یارمەتیدان لە دەستپێکردنی نیو گڵەند "وەک هێزێکی گشتی"

یاریەکە سەرکێشی خاڵ و کلیکە/تەقەکەرێک کە ئیلهامی لە کۆمەڵکوژکردنی قوتابخانەی ئامادەیی کۆلۆمبینە، دانانی یاریزانەکە لە پێڵاوەکانی تیتولار پیکۆ کە دەبێت شەڕ لەگەڵ کۆمەڵێک منداڵی ستریۆتیپی بکات .گۆت کە هاوپۆلەکانی کۆمەڵکوژ کردووە.

## پلان
لە میانەی وانەی قوتابخانە سەبارەت بە سێو و مۆز، کاساندرای هاوپۆلەکەی پیکۆ پۆلەکە دەبڕێت بۆ ئەوەی بڵێت سوپاس بۆ گوێگرتن لە مۆسیقای گۆت لە هەموو تەمەنیدا، ئەو وای دەرکردووە کە سیستەمی پەروەردەیی ئەمریکی "گێچەڵ" ە و یەکسەر دەست دەکات بە تەقەکردن لە مامۆستا و هاوپۆلەکانی پیکۆ لە کاتی ئاژاوەدا ڕەش دەکات و بە شێوەیەکی موعجیزانە ڕزگاری دەبێت بۆ ئەوەی بزانیت کە منداڵەکانی گۆت قوتابخانەیان داگیرکردووە و نزیکەی هەمووانیان کوشتووە. وەک یاریکەرەکە شەڕی منداڵەکانی گۆت دەکات، ئەوان فێر دەبن کە ئەوان لە ڕاستیدا نینجە و نامۆن ناوی  لە کۆتایدا پیکۆ شکست بە کاساندرای نامۆیی بە تەقینەوەی سواستیکا دەدات ناوی 

## یاری
یاریەکە ڕێگە بە یاریزانەکان دەدات چەند ڕێگایەکە هەڵبژێرن لە نێو هۆڵەکانی قوتابخانەکە، گفتوگۆ لەگەڵ خوێندکارە ڕزگارکراوەکان بکەن و شەڕی دوژمن بکەن، هەموویان بە کلیکی ماوسەوە لێخوڕین.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ١٩٩٩
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پەرەپێدراون
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان
مێی چینگ

**مێی چینگ** (بە چینی:梅清;، لەدایکبووی ١٦٢٣ بۆ ١٦٩٧) وێنەکێشی سروشت، شاعیر بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی چینگ.

## سەرچاوەکان

* 

#### ئاماژە بە سەرچاوە

* Barnhart, R. M. et al. (1997). Three thousand years of Chinese painting. New Haven, Yale University Press. 
* Ci hai bian ji wei yuan hui (). Ci hai  (). Shanghai: Shanghai ci shu chu ban she  (), 1979.


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٢٣
پۆل:مردووانی ١٦٩٧
پۆل:وێنەکێشانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی چینگ
پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی چینگ
پۆل:خۆشنووسەکانی ئیمپراتۆریەتیی چینگ
پۆل:شاعیرانی ئانھوی
پۆل:وێنەکێشەکانی ئانھوی
پۆل:خەڵکی سوانچێنگ
لان ینگ

**لان ینگ** (بە چینی سادەکراو:蓝瑛;، چینی دێرین:藍瑛; لەدایکبووی ١٥٨٥ بۆ ١٦٦٤) وێنەکێشی سروشت، مرۆڤ، گوڵ و باڵندە بوو، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٨٥
پۆل:مردووانی ١٦٦٤
پۆل:ھونەرمەندانی ھۆنگژۆو
پۆل:وێنەکێشەکانی سروشت لە ئیمپراتۆریەتی مینگ
پۆل:وێنەکێشەکانی ژێجیانگ
گاوۆ ژیبای

**گاوۆ ژیبای** (بە چینی:曹知白; لەدایکبووی ١٢٧١ بۆ ١٣٥٥) وێنەکێشێکی ناسراو بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی یوان.

## سەرچاوەکان

* 
*Barnhart, R. M. et al. (1997). Three thousand years of Chinese painting. New Haven, Yale University Press. 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٢٧٢
پۆل:مردووانی ١٣٥٥
پۆل:وێنەکێشەکانی ئیمپراتۆریەتی یوان
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:وێنەکێشە چینییەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٧١
کلۆستریدیەم

**کلۆستریدیەم** () بەکتریایەکی گرام پۆزەتیڤە و شێوەکەی چیلکەیییە، و زۆربەی جۆرەکانی لە خول و ئاودا ھەیە، ھەروەھا لە ڕیخۆڵەی مرۆڤ و ئاژەڵاندان ھەیە، زۆربەی جۆرەکانی  (anaerobic bacteria) لە شوێنێک کە ئۆکسجینی لێ نەبێت گەشە دەکەن. ھەندێک لە جۆرەکانی لە قەبارەدا دەگۆڕێن، بەتایبەتی جۆری *C.butyricum* کە قەبارەکەی لە ٠٬٦  بۆ ٧ مایکرۆمەتر. ئەو ژەھرەی کە دروست دەبێت لەلایەن جۆری *C.botulinum* دەبێتە ھۆی نەخۆشیی botulism، و باوترین جۆری ژەھرە کە *C.tetani* دروستی دەکات. دەبێتە ھۆی نەخۆشیی tetanus، و جۆری *C.perfringens* و *C.navyi* و *C.septicum*، ئەمانە دەبنە ھۆی نەخۆشیی gangrene لە مرۆڤدا، ئەوانی تر دەبنە ھۆی acute clostridium infection بە زۆری لە ئاژەڵ و ئەو باڵندانەی لە ئاودا دەژین ڕوودەدات. ئێمە زیاتر لە ١٠٠ جۆری بەکتریای clostridiumمان ھەیە، بۆ نموونە *Clostridium difficile, Clostridium perfringens(also called Clostridium welchii), and Clostridium botulinum .*

*Clostridium difficile* یەکێکە لەو بەکتریا باوانەی کە نەخۆشی لە ڕیخۆڵە و کۆڵۆندا دروست دەکات. نەخۆشەکە دژە بەکتریا وەردەگرێت لە کاتی مەترسیداریدا. ئەم دژە بەکتریایانە، بەکتریا زیان بەخشەکە تێکدەشکێنێت و ڕێگە نادات لەناو کۆڵۆندا جێگیر ببێت. لەوانەیە نەخۆشەکە ھیچ نیشانەیەکی نەبێت کاتێک تووشی ئەم بەکتریایە دەبێت، و لە ھەمان کاتدا دەتوانێت کەسانی تر تووش بکات، ئەو ژەھرەی کە ئەم بەکتریایە دروست دەکات دەبێتە ھۆی سکچوون، سک ئێشە، ھەوکردنی کۆڵۆن، تا، و بەرزبوونەوەی خڕۆکە سپییەکان، و ڕشانەوە، و وشکبوونەوە.
*Clostridium perfringens* ھەروەھا پێی دەوترێت *Clostridium welchii* کە ئەمەیان دەبێتە ھۆی نەخۆشیی گەنگرین gangrene disease، ھەروەھا دەبێتە ھۆی ژەھراوی بوونی خۆراک، و دەبێتە ھۆی نەخۆشییەک لە ڕیخۆلەدا پێی دەوترێت necrotizing colitis.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەکتریا
ئیستیعازە

**ئیستیعازە** () بریتییە لە گوتنی  کە پەناگرتنە بەخوای گەورە لەشەیتانی نەفرەتلێکراو، و لەپێش خوێندنەوەی قورئان دەگوترێت، .

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:قورئان
پۆل:ئایەت
پۆل:ویرد
گابۆڕ

**گابۆڕ** ڕۆمانێکی کوردییە لە نووسینی **[[سەید قادر ھیدایەتی]]**. ئەم ڕۆمانە یەک لە باشترین ڕۆمانە کوردییەکان و بەرھەمێکی گرینگی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و قسەی زۆری لەسەر کراوە. کتێبەکە ساڵی ٢٠١٥ نووسراوە و تا ئێستا 2024 **حەوت** جار چاپ و بڵاو کراوەتەوە و لە پڕفرۆشترین کتێبەکانی کوردییە. لە سی و یەکەمین پێشانگای نێونەتەوەیی کتێبی تاران یەکێک لە پڕفرۆشترین کتێبی کوردی بووە؛ لە پێشانگاکانی کتێبی باشووری کوردستانیش ھەر زوو تەواو دەبێت. دە بەشی لەخۆ گرتووە و دوو چیرۆک ھاوتەریبی یەک دەچنە پێشێ کە پێکەوە لە پەیوەندیدان و لە کۆتاییدا ئاکامێکی ھاوشێوەیان دەبێت.

## چیرۆک
گابۆڕ ژیانی چەند مێرمنداڵێک، بەتایبەت دوو پێرسۆناژی سەرەکیی عەبدولموتەلیب و کەریم لە سەردەمی دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران و گوشاری ھێزە ئەمنییەکان بۆ سەر خەڵکی شاری بۆکانە، کە بۆ کڕینی تۆپێک خەریکن پارە کۆ دەکەنەوە و ھاوکات خەمی ئەوەیانە کە ئەگەر تۆپیان کڕی شەوانە لای کێ بێت و کێ ببێتە کاپیتان. ئەو دوو مێرمنداڵە شاھیدی ئەوەن چۆن چەکدارانی ناو پاسگای سەری کووچە تەنانەت لە نێوەڕاستی ڕۆژدا دەستڕێژی دەکەنە سەر خەڵکی بێتاوان. بە ھەڵکەوت کەریم و عەبدولموتەلیب لە کوتە کاغەزێکدا، لاپەڕەیەکی گۆڤاری سروە کە چیرۆکی «پاڵەوان فس فس»ی تێدا گێڕدراوەتەوە، دەبینن و دەزانن کە دەتوانن بە زمانی خۆیان بیخوێننەوە، بەرە بە بەرە لەگەل ھونراوەکانی ھەژار و ھێمن و ھتدیش ئاشنا دەبن و بەم شێوەیە چەمکی شوناس لەبەر دەمیان قوت دەبێتەوە، ھەستی نەتەوایەتی لە مێشکیاندا بنج داکوتێت و پاشان سەربەخۆ دەست دەدەنە چەند چالاکی و پاش ماوەیەک بە دزی ڕێگای سەر سنوور دەگرنە بەر تاوەکوو بچنە نێو یەکێک لە حیزبە کوردییەکان.

## کەسایەتییەکان
* عەبدولموتەلیب (ھەژیر)
* کەریم (خەبات)
* میرزا ھادی
* کاک سولەیمان
* نەنە عەجەم
* مکایل
* کاکە جەماڵ
* بایزی مریشکفرۆش
* ئەسمەر
* نازدار
* ئاغای سەرچەشمە
* ئاغای محەممەدی
* سەیدە سوورە

## تایبەتمەندییەکان
گابۆڕ ئەدەبی بەرەنگاری و پرسی ناسنامەی پارچەیەکی کوردستانە کە تێیدا دوو کوڕ کە لە ڕاستید نوێنەری کۆمەڵگان، بە شوێن کلتوور و زمانی خۆیانن. کۆمەڵگایەک کە تا سەر ئێسقان لەژێر چاوەدێریی پۆلیسدان؛ تەنانەت یاریی تۆپێنیش لەسەر مۆڵەت و ئیجازەی بەرپرسانی پازگایە.
لە ڕۆمانەکەدا دیالۆگ زۆر گرینگە، لە ڕێگەی دیالۆگەکانەوە کەسایەتییەکان دەناسرێن و فەزاکان وەسف دەکرێن؛ بگێڕەوە و بکەری کار جێ دەگۆڕن و ئەوە بەرچاوترین تایبەتمەندییە؛ زمانی کتێبەکە کورت و پوختە و ڕستەی زیادی تێدا بەدی ناکرێت، ھەروەھا ڕووداوەکانیش زۆر خێرا ڕوو دەدەن. شیوازی نووسینی ڕۆمانەکە مۆدێرنە، واتە قارەمانی نییە و ھەموو کەسایەتییەکان قسان دەکەن و بەقەد یەک سەرنجیان خراوەتە سەر.

## ڕەخنەکان
* گۆشەنیگا و بگێڕەوەکان سەر لە خوێنەر دەشوێنن؛ «کوتم»، «کوتی» زۆری تێدایە.
* دەستپێکەکان باشن بەڵام لە درێژەدا زۆر کورت تەواو دەبن.
* ھەندێک لە لایەنەکانی چیرۆک بە شاراوەیی دەمێننەوە.
* ڕۆڵی لاوازی ژن و سووکایەتیکردن پێی، لە ڕۆمانەکەدا

## چاپەکان
* چاپی یەکەم و دووەم: ٢٠١٥ (چاپەمەنیی گوتار)
* چاپی سێھەم: ٢٠١٧ (چاپەمەنیی گوتار، خانی)
* چاپی چوارەم: ٢٠١٩ (چاپەمەنیی خانی)
* چاپی پێنجەم ٢٠٢١ (چاپەمەنیی خانی)
* چاپی شەشەم 2023 (چاپەمەنیی خانی)
* چاپی حەوتەم 2024 ( چاپەمەنیی خانی)

## کورتە

## ئەمانەش ببینە
* سێبەری زیندووی نووسین

## بەستەرە دەرەکییەکان
* گەمەی جێناوەکان لە ڕۆمانی گابۆڕی سەید قادر ھیدایەتیدا 
* ھەڵوەشاندنەوەی گابۆڕ

## سەرچاوەکان

پۆل:سەید قادر ھیدایەتی
پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان
گرەوی بەختی ھەڵاڵە

**گرەوی بەختی ھەڵاڵە** سێھەمین ڕۆمانی عەتا نەھاییە؛ ساڵی ٢٠٠٤ دەستی بە نووسینی کردووە و ساڵی ٢٠٠٦  چووەتەوە. گرەوی بەختی ھەڵاڵە یەک لە باشترین ڕۆمانە کوردییەکانە، ساڵی ٢٠٢٠ لە نۆزدەھەمین و بیستەمین خولی خەڵاتی مێھرەگان لە بەشی زمانی دایکیدا وەک باشترین ڕۆمانی تایبەت ھەڵبژێردرا و بوو بە براوەی خەڵاتی «مێھرەگانی ئەدەبی»؛ ھەروەھا یەکێک بوو لە پڕفرۆشترین کتێبە کوردییەکانی نۆھەمین پێشانگای نێونەتەوەیی کتێبی سنە.

## چیرۆک
ڕۆمانەکە باس لە ژنێکی پەنابەری کورد لە سوید دەکات کە ماوەیەک لەگەڵ بنەماڵەکەی لە شاخ بووە و دواتر لەگەڵ خزمەکانی ڕووی کردووەتە ھەندەران و لەوێ ژیانێکی نوێ دەست پێ کردووە؛ داوی ماوەیەک بە نابەدڵی لەگەڵ کوڕەکوردێک بەناوی شێرزاد، کە تازە و بە بۆنەی ھەڵاڵە خۆیەوە گەیشتووەتە ئەورووپا، ھاوسەرگیری کردووە و دواتریش ھەر لەلایەن مێردەکەیەوە دراوەتە بەر پەلامار.

## ناوەرۆک
گرەوی بەختی ھەڵاڵە گرفتی نێوان مۆدێڕنیتە و ژیانی مۆدێڕن لەگەڵ شێوەی بیرکردنەوە و ژیانی کۆن و نەریتییە. قارەمانی ڕۆمانەکە (ھەڵاڵە) دەیەوێت بە ڕۆیشتن لە کوردستان، کولتوورە نابەجێیییەکان جێ بھێڵێت، بەڵام لە جەرگەی ڕۆژاواش لە چنگی پیاوسالاری ڕزگاری نابێت؛ گرینگترین تایبەتمەندیی ڕۆمانەکە ئەوەیە کە لە نێوان ڕووداوەکاندا ھاوتەریبییەک دەبیندرێت.

## ڕەگەز و  لە ڕۆمانەکەدا
بەپێی تۆێژینەوەیەکی شێرزاد سەعید سەدیق کە ساڵی ٢٠١٩ لە ژمارە سێی گۆڤاری توێژەردا بڵاوی کردووەتەوە: بە پێجەوانەی ناوەڕۆک و پەیامی ڕۆمانەکە ھەردوو ڕەگەزی نێر و مێ بەقەد یەک قسە بە یەکتر دەبڕن؛ ھەروەھا ھەم دیسان بەپێی گوتاری زاڵی فێمینیزم بەسەر ڕۆمانەکەدا، ھەڵاڵە لە پەیوەندی لەگەڵ ژن و پیاواندا، بەشێوەیەک دەپەڕێتە نێو قسەکانیان کە گەرەکییەتی قسەی خۆی بەرێتە سەرێ و باڵادەستیی خۆی پیشان بدات؛ کە پێی دەوترێت:  کۆنترۆڵکارانە.

## کەسایەتییەکان
* ھەڵاڵە
* شێڕزاد
* برایمۆک
* میرخوناوک
* خاتوو کڵاوزێڕ
* حەمەڕەشید ئاغا
* ڕەعنا
* سەعید
* گوڵاڵە
* سەعادەت
* کاروان
* مامە فەتاح
* نەسرین
* مەجید
* میرزا حەسەن
* ئارەزوو
* فەرزانە
* مامۆستا کڵۆڵ
* کاک ناسر
* خاتوو ئامین
* ئیرەج
* سەلاح

## چاپەکان
* چاپەمەنیی مانگ
* ناوەندی ڕۆشنبیری و ھونەریی ئەندێشە
* ناوەندی ڕەنج، ساڵی ٢٠٠٨، سلێمانی

## وەرگێڕانەکان
وێنۆک
* گرەوی بەختی ھەڵاڵە بەناوی "Helale" لەلایەن بەسام مستەفاوە کراوەتە کورمانجی و وەشانخانەی ئاڤێستا لە ئەستەمبوڵ بڵاوی کردووەتەوە.
* ڕەزا کەریم موجاور ڕۆمانەکەی بە ناوی «آخرین روزھای زندگی ھلالە» وەرگێڕاوەتە سەر فارسی و چاپەمەنیی ئەفراز لە تاران بڵاوی کردووەتەوە.

## کورتە

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:کتێبەکانی عەتا نەھایی
سنووری کەنەدا–ویلایەتە یەکگرتووەکان

وێنۆک
**سنووری نێوان کەنەدا و ئەمریکا** گەورەترین سنووری نێودەوڵەتییە لە جیھاندا لەنێوان دوو وڵاتدا کە ٨٬٨٩١ کیلۆمەتر درێژە. سنووری خاکەکە دەبێتە دوو بەش، بەشی کەنەدا و لەگەڵ ئەمریکا بەرەو باشوور، و بەشەکەی تری ویلایەتی ئالاسکا بەرەو ڕۆژاوا.

## مێژوو
لە ١٧٨٣ پەیمانای پاریس جەنگی شۆرشگێری ئەمریکای لەنێوان بەریتانیا و ئەمریکا کۆتایی پێھێنا و لایەنەکان گفتوگۆیان لەسەر سنوورەکانی ئەمریکا کرد و ھێلی سنووریان کێشا.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سنوورەکانی کەنەدا
پۆل:سنوورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:سنووری نێوان کەنەدا-ئەمریکا
پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا
پۆل:سنوورە نێودەوڵەتییەکان
کۆپی سکەیپ

**کۆپی سکەیپ** وێبگەیەکە کە خزمەتگوزاری ئاشکرا کردنی لایسایکردنەوە دابین دەکات کۆپی سکەیپ کاردەکات لەسەر ئاشکراکردنی ئەو دەقانەی کۆپیکراون بەبێ مۆڵەتی خاوەنەکەی وێبگەکە لە ٢٠٠٤ لەلایەن کۆمپانیای تەکنۆلۆژی Indigo Stream دامەزراوە. 

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:دۆزەرەوەی لاسایکەرەوە
پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون
حەوت شەرعزانەکە

**حەوت [[شەرعزان]]ەکە** () حەوت کەسن لە گەورەشوێنکەوتووان لە مەدینە، کە کاروبارە زانستییەکان و فەتوادان لەژێر دەستی ئەواندا بووە. ئیبن قەییم باسی کردوون و بریتین لە ئیبن موسەیب، عوڕوە کوڕی زوبێر، قاسم کوڕی محەممەد، خارجە کوڕی زەید، ئەبووبەکر کوڕی عەبدولرەحمان کوڕی حارس کوڕی ھیشام و عوبەیدوڵڵا کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عوتبە کوڕی مەسعوود.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ئیسلام لەسەدەی ٨ەم
حەڵوا

200px|وێنۆک|حەڵوا
**حەڵوا**، **ھەڵوا**، **ھەلاو ،** **ھەلبا** جۆرێک خواردنێکی شیرینە کە لە ئارد، شەکر، ڕۆن، گەڵاو و زافەران چێ دەکرێت.

## حەڵوایی
بە کەسێک کە حەڵوا ساز دەکات، حەڵوایی یان حەڵواچی دەڵێن. بە دووکانێک کە حەڵوا دەفرۆشێت حەڵوافرۆشی دەڵێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیشەسازیی شیرینیپێژی
پۆل:چێشتی ئوردنی
پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:چێشتی باشووری ئاسیا
پۆل:چێشتی بالکان
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی تیرۆنەلڤێلی
پۆل:چێشتی ڕوەکی
پۆل:چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:چێشتی سووریا
پۆل:چێشتی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:چێشتی عوسمانی
پۆل:چێشتی عێراقی
پۆل:چێشتی فەلەستینی
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی لوبنانی
پۆل:چێشتی میسری
پۆل:چێشتی یەمەنی
پۆل:چێشتی یەھوودی
پۆل:چێشتی یەھوودیی ئەشکەنازی
پۆل:خواردەمەنی بۆ بۆنە تایبەتەکان
پۆل:دێسێرە ئوکراینییەکان
پۆل:دێسێرە ئیسرائیلییەکان
پۆل:دێسێرە ئێرانییەکان
پۆل:دێسێرە پاکستانییەکان
پۆل:دێسێرە تورکییەکان
پۆل:دێسێرە ڕووسییەکان
پۆل:دێسێرە عەرەبییەکان
پۆل:دێسێرە کوردییەکان
پۆل:دێسێرە ھیندییەکان
پۆل:تێشت
پۆل:چێشتی یۆنانی
شۆتینە

300px|وێنۆک|شۆتینە
**شۆتینە**، **فڕنی**، **فاڵۆزە** شلەخواردنێکە کە لە ئاردەبرنج یان نشاستە، شیر، شەکر و گوڵاو بەرھەم دەھێنرێت. بڕێ جاریش بۆ بۆنخۆش کردنی وانیل تێکەڵی دەکرێت.

شۆتینە لە نیمچەدوورگەی ھیند داھێنراوە و لەورەدا ھاتووە نێوی چاندی چێشتکەریی شوێنەکانی دیکەی جیھان و بەتایبەت ڕۆژھەڵاتی ناوین.

شۆتینە لە باری ماکە لەبەرگرەکانی وێکچۆنێکی زۆری ھەیە بە دێسێرێکی دیکە کە محەللەبی ناودەنرێت و سەرچاوکەی ڕۆژاوای ئاسیایە.

## ئەمانەش ببینە
* محەللەبی
* شیربرنج

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی بەنگالی
پۆل:چێشتی ھیندی
پۆل:چێشتی تلانگانا
پۆل:چێشتی سریلانکایی
پۆل:چێشتی نیپالی
پۆل:چێشتی بەنگلادێشی
پۆل:چێشتی پاکستانی
پۆل:چێشتی ئەفغانستانی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی گیلەکی
پۆل:چێشتی تەبەری
پۆل:خواردنە برنجییەکان
پۆل:خواردنە برنجییەکانی ھیند
پۆل:خواردنە برنجییەکانی پاکستان
پۆل:خواردنە برنجییەکانی بەنگلادێش
پۆل:خواردنە برنجییەکانی ئێران
پۆل:دێسێرە کوردییەکان
پۆل:دێسێرە ھیندییەکان
پۆل:دێسێرە پاکستانییەکان
پۆل:دێسێرە ئێرانییەکان
پۆل:دێسێرە بەنگلادێشییەکان
پۆل:داھێنانەکانی ھیندی
پۆل:خواردنەکانی سەر شەقام
محەللەبی

300px|وێنۆک|محەللەبی
**محەللەبی** جۆرێک شلەخواردنێکە کە لە ئاردەبرنج، شیر و شەکر بەرھەم دەھێنرێت. سەرچاوکەی محەللەبی لە ڕۆژاوای ئاسیایە و لە ھەموو وڵاتەکانی ناوچەکە بابە.

محەللەبی لە باری ماکە لەبەرگرەکانی وێکچۆنێکی زۆری ھەیە بە دێسێرێکی دیکە کە لە چێشتی کوردی شۆتینە ناودەنرێت و سەرچاوکەی نیمچەدوورگەی ھیندە.

## ئەمانەش ببینە
* شۆتینە
* شیربرنج

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی جەزائیری
پۆل:چێشتی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:چێشتی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:چێشتی قوبرسی
پۆل:چێشتی لوبنانی
پۆل:چێشتی یۆنانی
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی فەلەستینی
پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:چێشتی عێراقی
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:چێشتی سووریا
پۆل:چێشتی ئوردنی
پۆل:چێشتی یەھوودیی سفاردی
پۆل:دێسێرە کوردییەکان
پۆل:دێسێرە ئیسرائیلییەکان
پۆل:دێسێرە عەرەبییەکان
پۆل:خواردنەکان بەشیر
دیدار حامد

وێنۆک|دیدار حامد
**دیدار حامد** یاریزانێکی تۆپی پێی کوردە، کە وەک گۆڵپارێز یاریی کردووە. لە ئێستادا ڕاھێنەری گۆڵچییەکانی یانەی وەرزشیی ھەولێرە.

دیدار لە خولی نایابی عێراق، یاریی بۆ یانەکانی ھەولێر و زاخۆ کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:زیندووان
شیربرنج

300px|وێنۆک|شیربرنج
**شیربرنج**، **برنج بەشیر**، **شۆتین**، **شیرزمۆک**، **شۆربەشیرن**، **شۆربەشیر**، **گولۆل** شلەخواردنێکە کە لە تێکەڵکردن و کوڵاندنی برنج لەنێو شیر بەرھەم دەھێنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* شۆتینە
* محەللەبی

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی ئالبانی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:چێشتی مەکسیکی
پۆل:چێشتی دانمارکی
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی تەبەری
پۆل:چێشتی چینی
پۆل:چێشتی پورتوگالی
پۆل:چێشتی ئیسپانی
پۆل:چێشتی جیھانی
پۆل:دێسێرە ئەڵمانییەکان
پۆل:دێسێرە کوردییەکان
پۆل:دێسێرە ئیسپانییەکان
پۆل:دێسێرە پورتوگالییەکان
پۆل:دیسێرە چینییەکان
پۆل:خواردنە برنجییەکان
پۆل:خواردنە برنجییەکانی ئێران
پۆل:شۆرباوەکان