پێڕستی سووڕەتەکانی قورئان

قورئان دابەش کراوە بە ١١٤ پۆل کە درێژیان جیاوازە، ناسراون بە "سووڕەتەکان" () تاکەکەشی "سووڕەت" (). ئەم سووڕەتانەش دەکرێن بە دوو بەش: سووڕەتی مەککەیی و سووڕەتی مەدینەیی، سووڕەتی مەککەی ئەو سووڕەتەیە کە لە شاری مەککە دابەزیوە، زۆرینەشی پێکدێت لە باسی بیروباوەڕ و پێویست بوون پێی و لێدانی نموونە بۆ ڕوونکردنەوە و جێگیرکردنی و ژمارەیان ٨٦ سووڕەتە، سووڕەتی مەدینەییش، ئەو سووڕەتەیە کە لە شاری مەدینە دابەزیوە، تیایاندا زۆر باسی یاسادانان و تەشریع و ڕوونکردنەوەی ئەحکام لە حەڕام و حەڵال کراوە. ھەروەھا زانایانی ئیسلام سوورەتەکانی قورئانییان دابەش کردووە بۆ سێ بەش بەپێی درێژیی، ئەمانیش: حەوت درێژەکان (السبع الطوال)؛ کە بریتین لە سوورەتی بەقەڕە و ئالی عیمڕان و نیسا و مائیدە و ئەنعام و ئەعڕاف و تەوبە. ناونراوە بە درێژەکان لەبەر درێژییەکەی. ھەروەھا "سەتەکان" (المئون)؛ ئەمانیش دوای حەوت درێژەکان دێن، بەمە ناونراوە چونکە ھەر سووڕەتێک لەمانە زیاتر یان نزیکەی سەت ئایەتە. وە (المثاني) ئەمەش ئەوەیە کە نزیکەی دووسەتە. موسڵمانانی سەردەمانی یەکەم ناویان لە سووڕەتەکان ناوە بەپێی دووبارە بوونەوەی بەکارھێنان، ھەروەک زانراوە کە عەرەب زۆرجاران بۆ ناونان لە شتێک شتێکی نامۆی یان سیفەتێکی تایبەتی بەکاردێنێت، یان چەند حوکمێک. ھەر بەمەش ناوەکانی سووڕەتەکانی قورئان ناونراوە، وەک ناونانی سووڕەتی بەقەڕە بەم ناوە لەبەر باسکردنی بەسەرھاتی مانگاکەی بەنی ئیسڕائیل، وە سووڕەتی نیسا چونکە ئەحکام و یاساکانی ژنی زۆر تیایدا باسکراوە، وە سووڕەتی ئیخلاس کە یەکتاپەرستیی دڵسۆزیی تیایە، وە بەم شێوەیە. یەکەم سووڕەت لە موسحەف سووڕەتی فاتیحەیە، وە سووڕەتە درێژەکانیش لە سەرەتای موسحەف و کورتەکانیش لە کۆتاییەکەی دانراوە، بۆیە ڕیزکردنی سووڕەتەکان بە ڕیزبەندی دابەزینییان نییە. ھەموو ئەو سووڕەتانەش بە بەسمەلە (بسم الله الرحمن الرحیم) دەست پێ دەکات، تەنھا سووڕەتی تەوبە نەبێت، زانایانیش بەم شێوەیە ئەمە شیدەکەنەوە کە لەبەرەوەی سوورەتی تەوبە تیایدا باسی جەنگ و دووڕووان دەکات و بەسمەلەش بەرەکەت و دڵنیاییە بۆیە شیاو نییە کە مونافیق و جەنگ و شەڕ بە بەسەمەلەوە باسی بکرێت، وە گووتراویشە کە عەرەب نەریتی وابوو ئەگەر ئەگەر لەنێوان دوو ھۆز پەیمان ھەبوو جا ویستییان ھەڵی وەشێننەوە ئەوا نامەیان بۆ دەنووسی بەبێ بەسمەلە، جا کاتێک سوورەتی تەوبە دابەزی و ئەو پەیمانەی نێوان محەممەد و موشریکانی ھەڵوەشاندەوە، عەلی کوڕی ئەبووتالیبی نارد، ئەویش لەسەری خوێندنەوە و بەسمەلەی نەکرد لەسەر نەریتی عەرەب. بەڵام سەرەڕای ئەمەش ژمارەی بەسمەلەکان دەگاتە ١١٤ تا لەگەڵ ژمارەی سووڕەتەکان بگونجێت، ئەمەش چونکە یەکێک لە بەسمەلەکان لە ناوەڕۆکی سووڕەتی نەمل ھاتووە، ئەوکاتەی کە پاشا سولەیمان نامەی نارد بۆ شاژنە بەڵقیس بە بەسمەلە دەستی پێکرد: .

ھەر سووڕەتێک دابەش دەکرێت بۆ چەند ئایەێکی ژمارە جیاواز، درێژیشییان جیاوازە، کە ھەندێکیان پێکدێت لە چەند پیتێک و ھەندێکیشییان لە چەند ڕستەیەک. ئایەتە قورئانییەکان بەشێوەیەک دابەزیوە جیاواز لە شیعری عەرەبیی جاھلی لە کێش و سەروا، وە بەشێوەیەک ھاتووە نزیک لەو زاراوانەی دراوەتە پاڵ پێغەمبەرانی پەیمانی کۆن لە کتێبی پیرۆز، لەمانەش دا زانایانی ئیسلام وتویانە کە بۆ جەختکردنەوە لە پێغەمبەرایەتی موحەممەد و بۆ ئەوەی بەرەنگاری عەرەبە بتپەرستەکان ببێتەوە لەو شتەی کە خۆیان لێی شارەزان، ئەویش زمان و شیعرە، وە بۆ ئەوەی بیر بکەنەوە لە چۆنییەتی کەسێکی نەخوێندەوار کە نە شیعر دەخوێنێتەوە و لێی شارەزایە، شتێک بێنێت کە لە پاراوی و فەساحەتدا بەسەریدا زاڵە. سەبارەت بە ژمارەی ئایەتەکانیش زانراوە بە ئجتھاد و تێکۆشانی گەورە ھاوەڵان و تابعینەکان و ئەوانەی لێیان گێڕاونەوتەوە، دەقی قوڕئان پارێزراوە لای ئەوان بەڵام پێغەمبەر موحەممەد ژمارەی ئایەتەکانیانی بۆ دیاری نەکردوون تەنھا دوو سوورەت نەبێ، سووڕەتی مولک لە فەرموودەکەی کە تیایدا ئاماژە بە سوورەتی مولک دەکات و دەڵێت ٣٠ ئایەتە و لە سزای گۆڕ دەپارێزێت، وە سووڕەتی فاتیحە، بێجگە لەم دووە زانایانی ئیسلام ئجتھادییان کردووە بۆ زانینی سەرەتا و کۆتایی ئایەتەکان بۆیە ڕاجیاوازی درووسبوو لە نێوان ھەڵسەنگێنەران و بەمشێوەیەش ڕاجیایی لە ژمارەی ئایەتەکانیش درووست بوو، وە ھەندێک سووڕەتیش ھەڵسەنگێنەران لەسەر ژمارەی ئایەتەکانی پێکھاتوون بەڵام لە سەری ئایەتەکان ڕاجیاییان ھەیە، وە ھەندێک سووڕەتیش لەسەر ژمارەی ئایەتەکان و سەری ئایەتەکانیش پێکھاتوون. سەرەڕای ئەوەی کە زانایان لەسەر ئەوە یەکدەنگن کە ژمارەی ئایەتەکان لە ٦٬‎٠٠٠ کەمتر نییە، ئەوانەشی کە لەمە زیاتر دەڵێن وتویانە: ١٠٤ ئایەت، وتراویشە: ١٤ ئایەت، گوتراویشە: ٢١٩ ئایەت، وتراوە ٢٢٥ یان ٢٢٦ وتراویشە ٢٣٠ ئایەت. شایەنی ئاماژەپێکردنە کە ئختلاف و ڕاجیایی لە ژمارەی ئایەتەکان بە مانای بوونی دەقی جیاواز نایەت، تەنھا جیاوازییە لە سەرەتا و کۆتاکانی ئایەت.

## پێڕستی سووڕەتەکان
پێڕستی سووڕەتەکانی قورئان:

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* إحصائيات القرآن الكريم - موقع أرقام
* سور القرآن الكريم، دراسة إحصائية - موقع المشكاة 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
*