open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زانکۆی شاھانەی بەریتانی

زانکۆی شاھانەی بەریتانی  زانکۆیەکی کەسییە (ئەھلی) لە ڕۆژی ٢ی ئاداری ساڵی ٢٠٠٩ لە شەقامی گوڵان لە شاری ھەولێر کراوەتەوە ، لە زانکۆیەکەدا تەنیا بەشی یاسا بەزمانی عەرەبی دەخێندرێت ئەوەی تر بەزمانی ئینگلیزی دێتە خوێندن ، مۆمل علاالدین ڕاگری کۆلێژەکەیە.

## بەشەکانی زانکۆ
#ئەندازیاری(نەوت،شارستانی،بیناسازی،کۆمپیوتەر) 
#کۆلێژی تەکنۆلۆژیای زانیاری (زانیاری کارگێڕی ، زانستی ژمێریاری ، زانیاری ژمێریاری ، پڕۆگرامی ئەندازەیی)
#کۆلێژی کارگێڕی و کار 
#کۆلێژی زمان (ئینگلیزی و وەرگێڕان)
#کۆلێژی یاسا (یاسای گشتی ، یاسای نێودەولەتی ، یاسای بازرگانی)
#کۆلێژی پزیشکی (دەرمانسازی و ددان)

## کۆلێژی ئێواران
#کۆلێژی یاسای ئێواران
#کۆلێژی زمانی ئێواران
#کۆلێژی زمانی ئێواران
#کۆلێژی کارگێڕی ئێواران 
#کۆلێژی تەکنۆلۆژیای ئێواران

## سەرچاوە
*هێلکاری زانکۆکانی شاهانە 
*ماڵپەڕی سکە یەک

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی فەرمی زانکۆی شاهانە

پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:زانکۆکانی کوردستان
یاسای یەکەمی تێرمۆداینامیک

**یاسای یەکەمی تێرمۆداینامیک :-** بریتیە لە یاسای پاراستنی وزە کە دەڵێت " وزە نە دروست دەکرێت نە لەناو دەبرێت، بەڵام دەتوانرێت لە شێوەیەکەوە بگۆردرێت بۆ شێوەیەکی تر" ، بە شێوەی ماتماتیکی بەم شێوەیە دەردەبڕێت.
\qquad \Delta U =\mathbf{Q}-\mathbf{W} یاخود \qquad \Delta U =\mathbf{Q}+\mathbf{W} کە لە هەر سەرچاوەیەو بە جۆرێک نووسراوە بەڵام، راستیەکەی ئەوەیە ئەگەر ئیشەکە کشان یان پەستاوتن بوو ئەوا یاساکە ئەوەی یەکەمیانە بەڵام، ئەگەر ئیشەکە بە هەر هۆکارێکی تر بوو ئەوا ئەوەی دووەمیان بەکاردەهێنرێت.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:ھاوکێشەکانی فیزیک
خۆشەویستی

**خۆشەویستی** یان **ئەڤین** یان **ئەوین** بریتییە لە ھەستکردن بە کێشکردن و سەرنج ڕاکێشان بەرامبەر بە کەسێک یان شتێک، ئەو دوو کەسەی یەکتریان خۆش ئەوێت یان ئەو دوو کەسە ئاشقەی کە چاویان بەیەک دەکەوێت لەشیان ھەڵدەستێت بە دەردانی ھۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسین ناسراو بە ھۆرمۆنی ئاشقان.
وێنۆک|200px|دڵی سوور ھێمای خۆشەویستی

## خۆشەویستی لە ئایینی [[ئیسلام]]دا

لە ئاینی ئیسلام خۆشەویستی دەکرێت بە دوو بەشەوە:

* خۆشەویستی خودایی : کە پێویستە پڕ بە **دڵ** خۆشەویستی و پاکی بەندە ھەبێت بەرانبەر بە پەروەردگار، پێویستیشە لە سەرووی ھەموو خۆشەویستیەکانی تر بێت:-
«وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن یَتَّخِذُ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَندَادࣰا یُحِبُّونَهُمۡ كَحُبِّ ٱللَّهِۖ وَٱلَّذِینَ ءَامَنُوۤا۟ أَشَدُّ حُبࣰّا لِّلَّهِۗ» سوورەتی بەقەرە: ١٦٥

ھەروەھا دەفەرمووێت: «قُلۡ إِن كَانَ ءَابَاۤؤُكُمۡ وَأَبۡنَاۤؤُكُمۡ وَإِخۡوَ ٰ⁠نُكُمۡ وَأَزۡوَ ٰ⁠جُكُمۡ وَعَشِیرَتُكُمۡ وَأَمۡوَ ٰ⁠لٌ ٱقۡتَرَفۡتُمُوهَا وَتِجَـٰرَةࣱ تَخۡشَوۡنَ كَسَادَهَا وَمَسَـٰكِنُ تَرۡضَوۡنَهَاۤ أَحَبَّ إِلَیۡكُم مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَجِهَادࣲ فِی سَبِیلِهِۦ فَتَرَبَّصُوا۟ حَتَّىٰ یَأۡتِیَ ٱللَّهُ بِأَمۡرِهِۦۗ وَٱللَّهُ لَا یَهۡدِی ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَـٰسِقِینَ» سوورەتی تەوبە: ٢٤

* خۆشەویستی مرۆڤ بۆ مرۆڤ:

ئەمەشیان خۆشەویستی دایک و باوک بۆ منداڵەکانیان و بە پێچەوانە، خۆشەویستی نێر بۆ مێ لەم چوارچێوەدا
پێغەمبەری ئیسلام دەڵێت: 
«والَّذي نَفْسي بيدِهِ، لا تَدخُلوا الجَنَّةَ حتَّى تُؤمِنوا، ولا تُؤمِنوا حتَّى تَحابُّوا، أفلا أدُلُّكم على أمْرٍ إذا فعَلْتُموه تحابَبْتُم؛ أفشُوا السَّلامَ بينكم»

خوداش باسی لە خۆشەویستی نێوان ژن و مێرد کردووە: وعاشروھن بالمعروف واتە: بە باو و نەریتێکى پەسەند و جوان ھاوکارییان بکەن و مامەڵەتان چاک بێت لەگەڵیاندا، وەکو ئێوە چاوەڕووانى چاکە لەوانە دەکەن.

## لە ڕووی زانستییەوە
زانایان ئەوەیان دۆزییەوە کە ھۆڕمۆنی تیستۆستیرۆن لە رێژەی خۆی کەم دەکات لەلایەن پیاوەکان کاتێک دەکەونە ناو ئەوینداریەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە لە لایەن ئافرەتی دڵدارەوە لە رێژەی خۆی زیاتر دەبێت. کۆمەڵێک لێکۆڵەر لە زانکۆی "لەندەن کۆلێج" ئەوەیان دۆزیەوە کە خۆشەویستی کار لە سووری زۆر سەرەکی ئەکات لە مێشکی مرۆڤ. کە کاردانەوەی زۆری دەبێت لەسەر گۆرینی ھەڵسوکەوتی کۆمەڵایەتی ئەو کەسە، ئەم تاقیکردنەوانە لەسەر کۆمەڵێک کەس ئەنجام درابوون کە لەم بوارەدا شکستیان ھێنابوو، ئەوەیان بۆ روون بووەوە کە کار لە سوورەکانی مپخ دەکات و وای لێ دەکات پەیوەندی کۆمەڵایەتی بەرەو تێکچوون بچێت.

## جۆرەکانی خۆشەویستی

*خۆشەویستی خودایی
*خۆشەویستی بارایەتی
*خۆشەویستی خۆیی
*خۆشەویستی ئەفلاتوونی
*خۆشەویستی ڕۆمانسی
*خۆشەویستی سێکسی
*خۆشەویستی ماددی

## بۆ خۆشەویستی

ھۆنەر ئەحمەد ھەردی دەڵێت:

گەرچی دڵداری لە خاکی ئێمەدا ئەفسانەیە
ھەر بە تەنیا بۆ کوڕی خاوەن تەلار و عانەیە

گیانەکەم ئەمما دڵی من لەو دڵە شێتانەیە
بێ ئەوەی ھیچ شک بەرێ کوژراوی ئەو چاوانەیە

## ڕەگی وشەکە
[وێنۆک|تابلۆی ئەویندارانی دێرین، [ڕۆمیۆ و جولیەت، نیگارکێشانی فرانک دیکسی]]
**عەشق** لە عەشقەوە وەرگیراوە کە ڕووەکێکی بێ ڕەگ و ڕیشەیە بە ناوی لابلاب، ئەگەر بپێچی لە ھەر درەختێک وشکی دەکات. عەشقی ڕووکەشی درەختی جەستەی خاوەنەکەی وشک و زەرد دەکات، بەڵام عەشقی قووڵ بنجی درەختی عاشق وشک دەکاتەوە و وا دەکات لە خۆیەوە بمرێت. عەشق بە خۆشەویستییەکی توند و سۆزێکی تەواو پێناسە کراوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:بنەمای ئەخلاقی
پۆل:سۆزەکان
پۆل:ئەوین
ئوستوورە

**ئوستوورە** ئەو چیرۆکەیە کە دانەرەکەی یان ڕەگەزەکەی شاراوەیە و ھەوڵ دەدا ڕەوتەکانی سروشت، بەدیھاتنی جیھان و مرۆڤ، نەریتەکان و ئاھەنگە ئایینییەکان دەرببڕێ. ئوستوورە لە بنەڕەتدا وەکوو سیستەمێک بۆ ڕاڤەی جیھان یان بەرپەرچدانەوەی مرۆڤی سەرەتایی لە بەرامبەر ھێزە سروشتییە نەناسراوەکاندا داڕێژراوە. سەرەکیترین کەسایەتییەکانی ناو ئوستوورەکان خواکان یان پاڵەوانە لەئاسابەدەرەکانن.

زاراوەی ئوستوورە ھەندێ جار لەگەڵ زاراوەی ئەفسانەدا وەک یەک بەکار دەبردرێن، بەڵام ئەفسانە زۆرتر لەسەر کەسایەتی و ڕاستەقینەگەلی مێژوویی دامەزراوە و وەکوو ئوستوورە خاوەنی یەکێتیی گەڵاڵە نییە.

ئەمڕۆکە پێناسە و واتای ئوستوورە لەژێر کاریگەریی دوو بیرمەندی ھاوچەرچ، واتە کلۆد لێڤی-شترۆس و ڕۆلان بارت‌دایە.

لەم ساڵانەی دواییدا دوو چەمکی ئوستوورە و ئایدیۆلۆژیا زۆر پێکەوە گرێدراون. بە واتایەکی دی ئوستوورەکان دەتوانن کارکردێکی ئایدیۆلۆژیک ئاراستە بکەن، لە کاتێکدا ئایدیۆلۆژیاکانیش بەھۆی ئوستوورەوە دەکەونە کار.

## ڕیشەی وشەی ئوستوورە
ئوستوورە وشەیەکی عەرەبییە () کە بە دوو شێوە ڕیشەدۆزیی بۆ کراوە: یەکێک ئەوەی کە وشەی  لە وشەی  بە مانای *نووسین‌*ەوە ھاتووە کە کۆی دەبێتە  یان  یان  یان ؛ دووھەم ئەوەی کە  لە وشەی یۆنانیی *ئیستۆریا*وە گیراوە کە لە زمانی ئینگلیزیشدا بووە بە History بە مانای مێژوو و Story بە مانای چیرۆک و ھەواڵ. کە ئەڵبەت ئەمرۆکە زۆرێک لە زمانناسانی عەرەب بۆچوونی دووھەمیان بە لاوە پەسەندە.

## ئەمانەش ببینە
* ئوستوورەناسی
* ئوستوورۆچکە
* ئوستوورە ئێرانییەکان
* ئوستوورە یۆنانییەکان
* ئوستوورە چینییەکان

## سەرچاوەکان
* بەختیار سەجادی و محەمەد مەحموودی، فەرھەنگی شیکارانەی زاراوەی ئەدەبی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ٢٠٠٤، لاپەڕەی ١٨


پۆل:ئوستوورەکان
پۆل:میتۆلۆژیا
پۆل:فۆلکلۆر
ئەفسانەزانی

**میتۆلۆژیا** یان **ئەفسانەزانی** (لە یۆنانییەوە: *μυθολογία*) زانستی کۆڵینەوە لە ئوستوورەکانە. ھەندێ جاریش بە کۆی ئوستوورەکانی خەڵکانێک کە خاوەنی چاندێکی تایبەتن دەوترێ *میتۆلۆژیای ئەو خەڵکە*، وەکوو نموونە: *میتۆلۆژیای قەومی یەھوود*. ئوستوورەکان ئەو چیرۆکانەن کە دانەرەکەیان یان ڕەگەزەکەیان شاراوەیە و ھەوڵ دەدەن پرۆسەکانی سروشت، بەدیھاتنی جیھان و مرۆڤ، نەریتەکان و ئاھەنگە ئایینییەکان دەرببڕن. لەوانەیە پێوەندیگەلێک ھەبن لەنێوان ئوستوورەکانی دوو چاند و کولتووری جیاوازدا؛ ئوستوورەناسان بەدوای دۆزینەوەی ئەو لێکچوویی و پێوەندییانەن. 
## سەرچاوەکان
ئەفسانۆچکە

**ئوستوورە** وەکوو کۆیەک لە ھەندێ پاژ پێک ھاتووە و **ئوستوورۆچکە** بچووکترین یەکە و پاژی ماناداری ھەر ئوستوورەیەکە. بۆ نموونە لە ئوستوورەکانی ئێرانی کۆندا چاوی ئەسفەندیار، و لە ئوستوورەکانی یۆنانی کۆندا پاژنەی ئاشیل، لەبەر ئەوەی کە ئاوی پیرۆز و ڕۆحانییان بەر نەکەوتووە، لە وەزەند بەدوور نین و تیری ڕۆستەم و ھێکتۆر دەیانبڕێ. ئەم دوو بەشە بچووکەی ئوستوورەکانی ئێران و یۆنانی کۆن دەکرێ وەکوو ئوستوورۆچکە دابنرێن.

## سەرچاوە
* فەرھەنگی شیکارانەی زاراوەی ئەدەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئوستوورۆچکەکان
ئەفسانە

**ئەفسانە** ئەو چیرۆکەیە کە لە بەستێنێکی مێژووییدا دانراوە بەڵام داگری پێکھێنەگەلی خەیاڵی و نامێژوویییە. ئەفسانەکان ئەو چیرۆکە زۆر کۆنانەن کە بەڵگە بۆ سەلماندیان نییە. ئەفسانە و ئوستوورە زۆر لە یەک نزیکن.

## پێڕستی ئەفسانە کوردییەکان
* ئەفسانەی کوڕ سەیاێ
* ئەفسانەی زرێوار

پۆل:فۆلکلۆر
پۆل:چیرۆکگێڕی
پۆل:ئەفسانەکان
کلۆد لێڤی-شترۆس

thumb
**کلۆد لێڤی-شترۆس** (Claude Lévi-Strauss؛ ١٩٠٨ - ٢٠٠٩) مرۆڤناسی فەڕەنسەیی بوو کە بە "باوکی مرۆڤناسیی مۆدێڕن" بەناوبانگە.

پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زمانی فەڕەنسی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:بێدینەکان
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:کۆمەڵناسانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زمان
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:نووسەرانی پاریسی
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی ھاوچەرخ
پۆل:وتارنووسانی فەڕەنسی
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:زمانەوانانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
پۆل:نووسەران دەربارەی دین و زانست
فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی

**فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی** بریتییە لە قوتابخانە فەلسەفییە جۆراوجۆرەکانی ئاسیا، وەک فەلسەفەی ھیندی، فەلسەفەی چینی، فەلسەفەی ئێرانی، فەلسەفەی ژاپۆنی و فەلسەفەی کۆریایی. ھەندێ جار فەلسەفەی بابیلی و فەلسەفەی ئیسلامی ژی بە فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی دەژمێردرێن.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مێژووی ئاسیا
پۆل:چاندی ئاسیایی
فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی
مێتافیزیک

**مێتافیزیک** ئەو لقە لە فەلسەفەیە کە گرنگی بە سروشتی بوون و جیھان دەدا. بە کەسێک کە لە تایبەتمەنییە بنەڕەتییەکانی پێکھاتەی جیھان دەکۆڵێتەوە دەوترێ *مێتافیزیکزان* یان *زانای مێتافیزیک*.

وشەی مێتافیزیک لە دوو وشەی یۆنانی پێک ھاتووە کە لکێنراون بە یەکەوە: مێتا (μετά- بە واتای "چی ھەیە لەپشتەوەی یان دواوەی) و فیسیکا (بە مانای سروشت). لێرەدا، "فیزیکی" ئاماژەیە بە کارەکانی ئەرەستوو لەسەر ماددە. پێشگری مێتا پاش مردنی ئەرەستوو و لە کاتی کۆکردنەوە و پێداچوونەوە و ڕێکوپێککردنی بەرھەمەکانی لەلایەن کەسانی ترەوە خرایە سەرەتای ناوی ئەو بابەتانەی کە لەدوای بابەتەکانی سەبارەت بە سروشت و فیزیکەوە دانرابوون. ئەرەستوو بۆخۆی بەو بابەتانە نەیوتبوو مێتافیزیک، بەڵام ھەندێ جار وەکوو "فەلسەفەی یەکەم" ناویانی بردبوو.

مێتافیزیک خۆی چەند لقێکی تری لێ دەبێتەوە کە لە ھوموویان ئاشناتر ئۆنتۆلۆجییە. ئۆنتۆلۆجی لێکۆڵینەوە لەسەر ئەوە دەکا کە شتەکان لە جیھاندا چەند جۆرن و چ پێوەندییەک ھەیە لە نێوان جۆرەکاندا. ھەروەھا مێتافیزیکزانان ھەوڵ بۆ ڕوونکردنەوەی ئەو بیروڕایانە دەدەن کە بەھۆیانەوە مرۆڤەکان لە جیھان و ئەوەی تێدایە (وەکوو بوون، جێ، کات، ھۆیەتی و ھتد) تێ دەگەن.

پێش پەرەگرتنی زانستی مۆدێڕن، بەشێک لە مێتافیزیک بە ناوی فەلسەفەی سروشتی ڕاسپێردرابوو بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە زانستییەکان. وشەی (زانست بە ئینگلیزی science) ھەتا یەک یان دوو سەدە لەمەوبەر بەکار نەدەھێنرا. میتۆدی زانستی وای لە فەلسفەی سروشتی کرد کە بەپێچەوانەی فەلسەفەکانی تر ببێ بە چالاکییەکی لەسەر تاقیکردنەوە و ئەزموون بنەڕەتنراو و لە کۆتاییی سەدەی ھەژدەھەم بەم لاوە ناوی ببێ بە زانست. ھۆی ئەم ناوگۆڕینە ئەوە بوو کە فەلسەفەی سروشتی بەتەواوی لە ئەوتر بوارەکانی فەلسەفە جیا بکرێتەوە. دوای ئەوە، واتای مێتافیزیک بوو بە تاوتوێکردنی سروشتی بوون بە شێوەی نائەزموونی.

## ناساندن
یەکێ لە پێناسەگەلێ کە بۆ میتافیزیک کراوە ئەوەیە کە دەڵێ: میتافیزیک بریتییە لە ناسینی کۆڵەکەکانی واقیع، وەکوو تایبەتمەندی، ڕووداو، ھۆداربوون، کات و، گۆڕان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* مێتافیزیک، ئینسایکلۆپیدیای فەلسەفەی ستەنفۆرد
* وتارگەلی لێکۆڵینەوەیی لەسەر مێتافیزیک - philpapers.org
* مێتافیزیکی ئەرەستوو

پۆل:لقەکانی فەلسەفە
پۆل:مێتافیزیک
جیھانی ڕۆژاوایی

thumb|350px|ئەو وڵاتانەی بەگشتی وەکوو جیھانی ڕۆژاوایی دەناسرێن

**جیھانی ڕۆژاوایی** یان **جیھانی ڕۆژاوا** (ھەندێ جار تەنیا پێ دەوترێ **ڕۆژاوا**) زاراوەیەکە کە گرێدراوی بەستێن دەتوانێ خاوەنی چەندین واتای جیاواز بێ. بەم پێیە، پێناسەی ئەو شتەی کە **ڕۆژاوا** پێک دێنێ ژی دەگۆڕێ. بەریناییی جیھانی ڕۆژاوایی لەگەڵ تێپەڕینی سەردەمان و لە پێوەند لەگەڵ ھەلومەرجە مێژوویییە جۆراوجۆرەکاندا، ھەندێ جار پەرەی سەندووە و گەورەتر بووە، ھەندێ جاریش ھاتۆتە یەک و بچووکتر بووە.

قووڵترین ڕیشەکانی چەمکی جیھانی ڕۆژاوایی لە ژیاری یۆنانی-ڕۆمی لە ئەورووپادا چەقیون؛ لەگەڵ ئەوە دوو ئاخێزگەی تریشی ھەیە کە بریتین لە: سەرھەڵدانی مەسیحییەت و پاشان لێکترازانی گەورە لە سەدەی ١١ھەمدا کە مەسیحییەتی کردە دوو نیوەی ڕۆژاوایی (یا لاتینی) و ڕۆژھەڵاتی (یان یۆنانی) -یەوە. لە سەردەمی نوێدا، ڕێنێسانس و ڕۆشنگەری بەگرانی کاریگەرییان دانا لەسەر چاندی ڕۆژاوایی و ھەروەھا وڵاتگری لە سەدەکانی ١٨ھەم و ١٩ھەمدا شێوەیەکی نوێی پێ بەخشی. لە درێژەی شەڕی سارد (لە نیوە ھەتا کۆتاییی سەدەی بیستەم) و دوژمنایەتیی دوولایەنە لەگەڵ سۆڤیێتدا، بەکاربەریی سیاسیی زاراوەکە بەشێوەیەکی کاتی گۆڕا.

لە بەستێنی چاندی و سیاسیی ھاوچەرخدا، جیھانی ڕۆژاوایی بەگشتی ئاماژە دەکا بە گەلانی یەکێتیی ئەورووپا، ویلایەتە یەکگرتووەکان، کەنەدا، ئوسترالیا، نیوزیلاند، ئەورووپای ناوەندی، ئەمریکای لاتینی، ئیسرائیل و ئەفریقای باشوور.
## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
پۆل:جوگرافیای سیاسی
لێکترازانی گەورە

**لێکترازانی گەورە** دەستەوشەیەکە بۆ گێڕانەوەی ئەوەی کە چۆن مەسیحییەت لە سەدەکانی ناوەڕاست‌دا بوو بە دوو لەتەوە: ڕۆژھەڵاتی (یۆنانی) و ڕۆژاوایی (لاتین). دواتر، ناوی لەتی ڕۆژھەڵاتی بوو بە کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی، وە ناوی لەتی ڕۆژاوایی بوو بە کڵێسای کاسۆلیکی ڕۆمانی. بۆ ماوەیەکی درێژ، دژایەتیی ئایینی بوو بە ھۆی بەرەو خراپە ڕۆیشتنی پێوەندییەکانی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئەورووپا.

پۆل:١٠٥٤
پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
ئەندازەی شیکارانە

وێنۆک|250px|پۆوتانە دیکارتییەکان
**ئەندازەی شیکارانە**، کە ھەروەھا ناسراوە بە **ئەندازەی پۆوتان** یان **ئەندازەی دیکارتی**، بریتییە لە کۆڵینەوەی ئەندازە بە بەکارگرتنی دەزگای پۆوتان و بنەواشەکانی جەبر و شیکاری.
ڕێنێ دێکارت و فێرما لە سەدەی ۱۷ زایینی بە دامەزرێنەرانی لقی ئەندازەی شیکارانە دەناسرێن.
ئەندازەی شیکارانە بنچینەی زۆرێک لە گۆڕەپانە تازەکانی ئەندازەیە و بەبەربڵاوی لە بوارە جۆربەجۆرەکانی فیزیک و ئەندازیاری‌دا دەچێتە کار.

## مێژوو
### یۆنانی کۆن
زانای بیرکاری یۆنانی، مینایخموس، کێشەکانی شیکار دەکرد و تیۆرمەکانی دەسەلماند بە بەکارھێنانی ڕێگاگەلێک کە لێکچوونێکی زۆریان لەگەڵ سیستمی پۆتانەکاندا ھەبوو. ھەندێک جار دەگوترێت کە ئەو داھێنەری ئەندازەی شیکاری بووە.
### فارس
لە سەدەی یازدەیەمی زاینیدا، زانای بیرکاری فارس، عومەری خەییام، پەیوەندییەکی بەھێزی لەنێوان جەبر و ئەندازەدا بینی. ئەو ھەنگاوێکی دروستی نا کاتێک یارمەتی دا بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی کە لەنێوان جەبری ژمارەیی و جەبری ئەندازەییدا ھەبوو، ئەمەش لە ڕێگەی شیکارییە ئەندازەییەکانی بۆ ھاوکێشە سێجا گشتییەکان. بەڵام ھەنگاوی کۆتایی دواتر لەلایەن دیکارتەوە ھاتە ئاراوە.
### ئەورووپای ڕۆژاوا
بە شێوەیەکی گشتی، دا‌ھێنانی ئەندازەی شیکاری دەدرێتە پاڵ ڕێنێ دیکارت، کە پێشکەوتنێکی بەرچاوی لەم بوارەدا بەدەستھێنا و لە کارێکیدا بە ناونیشانی «ئەندازە» (La Géométrie) بڵاوی کردەوە. ئەم کتێبە بە زمانی فەڕەنسی نووسرابوو و لە ساڵی ١٦٣٧ بڵاوکرایەوە. بەڵام، پیێر دێ فێرمایش یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی پەرەپێدانی ئەندازەی شیکاری.

ئەندازەی دیکارتی ناوێکی دیکەی ئەگەرییە بۆ ئەندازەی شیکاری. ئەمەش بەھۆی ناوی دیکارتەوەیە.

## سەرچاوەکان
* دانشنامه رشد 

پۆل:ئەندازەی شیکارانە
ڕۆلان بارت

**ڕۆلان بارت** (؛ ١٩١٥ - ١٩٨٠) بیرداڕێژی ئەدەبی، فەیلەسووف، ڕەخنەگر و نیشانەناسی فەڕەنسەیی بوو.

پۆل:فەیلەسووفانی فەڕەنسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕخنەگرە فەڕەنسیەکانی ئەدەبیات
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:زمانەوانانی فەڕەنسی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
خۆشەویستی لە سەردەمی کۆلێرادا (فیلم)

**خۆشەویستی لەسەردەمی کولێرەدا**، (بە ئینگلیزی: Love in the Time of Cholera؛ بە ئیسپانی: El amor en los tiempos del streptococci) رۆمانێکی بەناوبانگی گابریێل گارسیا مارکێز خاوەن خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩٨٢، کە لەساڵی ١٩٨٥ وەک کتێب بڵاوکراوەتەوە، بەھەمان ناو لە ھالیڤوود کراوە بە فیلمێکی درامی ڕۆمانسی. ئەم بەرھەمە یەکەم ڕۆمانی مارکێزە کە کرابێت بە فیلم.

## چیرۆکی فیلم
سەردەمی ڕووداوەکە بۆ کۆتایی سەدەی نۆزدە و سەرەتای بیست دەگەڕێتەوە، باس لە عەشق و دڵداری کوڕ و کچێکی گەنج دەکات کە لەژێر فشاری خانەوادە و ھەڵومەرجی نالەبار کچەکە شوو دەکات بە دکتورێک، مێردەکەی لە قۆناغێک لە قۆناغەکان خەیانەتی پێ دەکات، کورەکەیش ھەردەم دڵی لەلای کچەکەیە، بەڵام لەگەڵ سەدەھا کچ و ژن دەخەوێت و دەوڵەمەندیش دەبێت. لەدوای پەنجا ساڵ بەمردنی مێردی کچەکە، بەیەک دەگەنەوە و دەبنە ژن و مێرد و خۆشەویستی سەردەکەوێت.
فلیمەکە لەلایەن رەخنەگرانەوە باش نەوتراوە، بۆ نموونە گۆڤاری تایم، بەیەکێک لە خراپترین ئەو فلیمانەی داناوە کە لە ڕۆمانەوە وەرگیراوە.

## بەشداربووان
*بێنجامین برات
*جیۆڤانا مێزۆگیۆرنۆ
*مارسێلا مار
*جاڤیێر باردیم

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی imdb

پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٨٨٠
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٨٩٠
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٠٠
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩١٠
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە ڕۆمانسییەکان
قاھیرە

thumb|200px|ناوەندی شاری قاھیرە
وێنۆک|200x200پیکسڵ|نەخشەی وڵاتی میسر، ئەو گوڵەیە کە ڕەنگی سەوزی ڕۆشنە قاھیرەیە
**قاھیرە** گەورەترین شار و ھەروەھا پایتەختی وڵاتی میسرە کە لە لێوارەی چەمی نیلدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتوانی قاھیرە زیاتر لە ١٥ میلیۆنە و ئەمە قاھیرە دەکاتە گەورەترین شاری کیشوەری ئافریقا و گەورەترین شاری جیھانی عەرەبی.

قاهیرە حەوت هەزار و ٩٤٧ هەزار و ١٢١ کەسی تێدایە.  نزیکەی ١٧٢٩٠۰۰۰۰۰  کەس لە ناوچە شارییەکانیدا دەژین. شارەکە لەسەر ڕووباری نیلە.
## ناوی سەرەکی
سەرەتا المنسورییە لەسەر ناوی المنسور ئەبو المعز لادین الله ڕێگەپێدراوە.و ئەستێرەناس و دەرکەوتنی هەسارەی المریخ لە ئاسماندا لە کاتی دامەزراندنی شارەکەدا لە قاهیرە (هەسارەی ئەلمەریخ کە عەرەبەکان بە النجم القاهیر ناسراوە) چیرۆکێکی خەیاڵییە.  تیایدا ناوی ئەلکاهیرە بە زمانی میسری کۆن ڕوون کراوەتەوە و بنەچەی کاهی-رایە کە بە واتای خاکی خودای ڕا و خاکی خۆر دێت.

## جوگرافیا

### ئاوهەوا
شاری قاهرە کەشوهەوای بیابانیگەرمی هەیە (BWh) واتە کەشوهەوای گەرم و خۆرگیر و وشکی هەیە بەدرێژایی ساڵێک.  بەڵام شارەکە شێداری زیاترە لە شارەکانی دیکە کە کەشوهەوای بیابانی گەرمیان هەیە (BWh).



## مێژوو
ناوچەی دەوروبەری شارەکە خاڵێکی گرنگی میسری کۆن بوو.

لە ساڵی ٩٦٨ فاتمییەکان چوونە ناو میسر و قاهرەیان کردە پایتەختی خەلافەتەکەیان.

مزگەوت و زانکۆی ئەلئەزهەر لە ساڵی ٩٧٢ دروستکراوە، ئەمە بووە کۆنترین زانکۆ لە جیهاندا.  ناسراوترین مەدرەسە لە جیهانی ئیسلامیدا.

لە ساڵی 1992 قاهیرە بەهۆی بوومەلەرزەیەکی 5.8 پلە وێران بوو کە بووە هۆی گیانلەدەستدانی 545 کەس و برینداربوونی 6512 کەس و برینداربوونی 50 هەزار کەسی بێ ماڵ و حاڵ، ئەمەش وێرانکەرترین بوومەلەرزە لە دوای ساڵی 1847ەوە.

هەروەها ئەم شارە تاکە شار بوو کە دژی مەغۆلەکان وەستایەوە و بووە هۆی ئەوەی ئیسلام بە تەواوی لەناو نەچێت.

## گەشتیاری

هەرەمە گەورەکانی جیزە و هەرەمی هەنگاو شارەکانی سەکارە تەنها لە دەرەوەی شارەکەن.

مۆزەخانەی میسر گەورەترین کۆمەڵەی کەلوپەلی کۆن لە جیهاندا لە سەردەمی فیرعەونە کۆنەکاندا هەڵگیراوە.  چەندین گەنجینەی گۆڕی شا توتانخامون لەم مۆزەخانەیەدا هەیە.
## گواستنەوە
قاهیرە تۆڕێکی گەورەی گواستنەوەی وشکانی و دەریایی و ئاسمانی هەیە: 
# فڕۆکەخانەی قاهیرە الداولی
# میترۆی قاهیرە ئینفاق
# وێستگەی باب الحدید لە رامسیس (القتەر)
# پاسی النحری
# دەسەڵاتی گشتی گواستنەوە
## کێشەکان
شاری قاهیرە گەشەی کردووە و هەموو گەڕەکەکانی دەوروبەری لکێناوە، هەروەها کاریگەری لەسەر ژێرخانی هەبووە کە ناتوانێت هەموو گەشەکردنەکە لەخۆبگرێت و گەورەترین کێشە لە قاهیرە کێشەی پیسبوون و قەرەباڵغییە.

## سه‌ر‌چاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:قاھیرە
پۆل:ناوچە شارییەکانی میسر
پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٠یەم لە میسر
پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
جیھانی عەرەب

وێنۆک|310px|چەپ|ئەو وڵاتانەی کە زمانی عەرەبی تاکە زمانی ڕەسمییە بە سەوز نیشان دەدرێت و ئەو وڵاتانەی کە عەرەبی یەکێکە لە زمانە فەرمییەکان بە شین نیشان دەدرێت بە کۆی گشتی بە (جیھانی عەرەب) ناودەبرێن.
**جیھانی عەرەب** (عەرەبی: ) ئاماژەیە بە وڵاتگەلی عەرەبی-ئاخێو، کە لە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک لە ڕۆژاوا ھەتا دەریای عەرەبی لە ڕۆژھەڵات، وە لە دەریای ناوین لە باکوور ھەتا قۆچی ئەفریقا و ئۆقیانووسی ھیند لە باشوور، دەگرێتەوە. ئەمە بریتییە لە ٢٢ وڵات و ٤٢٣ میلیۆن جەماوەر کە لە باکووری ئافریقا و ڕۆژاوای ئاسیادا بڵاو بوونەتەوە.

گەورەترین وڵات جەزائیر

بچوکترین دورگەکانی قەمەر

## وڵاتانی ئەندام
* نیمچەدوورگەی عەرەبی: ، ، ، ، ، ، .
* هەیڤی بەپیت: ، ، ، ، .
* باکووری ئەفریقا: ، ، ، ، ، ، .
* ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا: ، ، . 

## مێژوو
بنەچەی عەرەبەکان دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵەیەکی سامی لە نیمچەدوورگەی عەرەبی بە سنوورە سروشتییەکانی ئێستاییەوە لە کاتی کۆچ و کۆچبەرانی یەک لەدوای یەک لە نیمچە دوورگەی عەرەبەوە کە لە سەردەمانی کۆنەوە دەستی پێکرد و بە ھاتنی ئیسلامەوە گەیشتە لوتکەی خۆیان. میسر لە ساڵی ٦٣٩ی زایینیدا کرایەوە و بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە مەغریب بە دەستی عقبە کوڕی نافی و پاشان سەرکردەی موسڵمان موسا کوڕی ناسر دەستی پێکرد و لە ساڵی ٩٢ی کۆچیدا موسڵمانانی ژێر دەسەڵاتی تاریق کوڕی زیاد دوای کردنەوەی مەغریب دەستیان بە کردنەوەی ئەندەلوس کرد، ئیسلام لە سەدەی ٨ بۆ ١١دا لە میسرەوە چووە ناو سوودانەوە. سەرکەوتن دەرگای بۆ عوسمانییەکان کردەوە لە شەڕی مەرجی دابیق بۆ چوونە ناو دیمەشق و سەلیمی یەکەم بە ئاسانی چوومە ژوورەوە. دەستی کرد بە ئامادەکاری بۆ کردنەوەی میسر و نەھێشتنی دەوڵەتی مەملووک دوای ئەوەی دەستی بەسەر دیمەشقدا گرت بە لاوازی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و جەنگی جیھانی یەکەم و شۆڕشی گەورەی عەرەبی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووخا و موڵک و سامان لە خاکی عەرەبدا لە نێوان فەڕەنسا و بەریتانیادا بەشکرا، کە عەرەبەکانی بەسەر دەوڵەتاندا دابەشکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:عەرەب
پۆل:کۆمکاری عەرەبی
پۆل:باکووری ئەفریقا
پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:جیھانی عەرەب
پۆل:زمانی عەرەبی
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:شاخی ئەفریقا
دەریای ناوین

وێنۆک|300px|دەریای ناوین
**دەریای ناوین** یان **دەریای سپی** ناوی دەریایەکە کەوتووەتە ناوبەری ئاسیا، ئەورووپا و ئەفریقاوە. دەریایەکی گەورەیە کە ڕووبەری دەگاتە نزیکەی ٢، ٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (تۆزێک لە وڵاتی عەرەبستانی سەعوودی مەزنترە).

دەریای ناوەڕاست یەکێکە لە دەریا گرنگەکانی جیھان لە ڕووی گواستنەوەی دەریایی. ڕووبەری ئەم دەریای ٢٬٥٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەترە. مامناوەندی قووڵایی دەریای ناوەڕاست ١٥٠٠ مەترە و قووڵترین خاڵەکەی ٥٢٦٧ مەترە لە شوێنێکدا بە ناوی قووڵایی کالیپسۆ لە دەریای ئایۆن.
دەریای ناوین ٠٫٧٪ ی ئاستی ئۆقیانووسەکانی جیھان پێکدەھێنێت بەڵام پەیوەن بە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک لە ڕێگەی تەنگەی گیبرالتارە--ئەو تەنگە تەسکەی کە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک بە دەریای ناوینەوە دەبەستێتەوە و نیمچەدوورگەی ئیبریای ئەورووپا لە مەغریب لە ئەفریقا جیا دەکاتەوە - کە تەنیا ١٤ کیلۆمەتر (٩ مایل) پانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەریای ناوین
پۆل:مێژووی سروشتیی ئەورووپا
ناوین
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
پۆل:دەریاکانی فەڕانسە
پۆل:دەریاکانی یۆنان
پۆل:دەریاکانی ئیتالیا
ڕۆبێرت ڕید (نیگارکێشی ئەمریکی)

وێنۆک|250px|کچ و گوڵ، لە بەرھەمەکانی ڕید
**ڕۆبێرت لویس ڕید** (Robert Lewis Reid؛ ١٨٦٢ - ١٩٢٩) نیگارکێشی ئەمپرێسیۆنیستی ئامریکایی بوو.

پۆل:مردووانی ١٩٢٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
پۆل:ئەمریکییە وێنەکێشەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وێنەکێشە کوڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان
پۆل:کوڕە وێنەکێشە ئەمریکییەکان
پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
تێگەیشتە

**تێگەیشتە** یا **تێگەھ** یا **چەمک** یا **فامیا**، بە پێی کۆنترین و بەبرەوترین پێناسە، ئیدیایەکی دەرھەستە کە دەبێ بە بەردی بناغەی فکر و باوەڕگەلی بەرھەستتر. کە دەوترێ [تێگەیشتە] «ئیدیایەکە»، یانی وێنەیەکە کە لە ناو زەیندا گووراوە، کە دەشوترێ «دەرھەستە»، یانی وردەکارییەکانی دنیای ڕاستەقینەی لێ داڕووتێنراوە. تێگەیشتەکان لە گشت لایەنەکانی ناسیاریدا ڕۆڵی زۆر گرنگ دەبینن. بۆیە، بوارگەلێک وەکوو زمانناسی و ڕەوانناسی و فەلسەفە لێیان دەکۆڵنەوە و، داڕشتەی لۆژیکی و سایکۆلۆژیکییان و، چۆنیەتیی پێکەوەنرانیان بۆ شێوەبەخشین بە فکرەکان و ڕستەکان، تاوتوێ دەکەن.

ھەر زانایی و ماریفەتێ کە ھەمانە، لە تێگەیشتەکان دروست بووە. زانایی و ماریفەتمان دەرھەق بە ھەر شتێ، کۆمەڵێ تەسەوور و تێگەیشتەیە کە دەیسەپێنین بە سەر ئەو شتەدا. ھەر وشەیەک لە زماندا نوێنەری تێگەیشتەیەکە و فکرەوکردن بەبێ تێگەیشتەکان دەست نادا.

لە فەلسەفەی ھاوسەردەمدا، سێ بۆچوونی زاڵ ھەیە لە بابەت تێگەیشتەوە:

* **تێگەیشتە وەکوو ئۆبژەی زەینی**: یەکەم، ئەو بۆچوونەیە کە لە حاند بۆچوونەکانی ترا برەوی زۆرترە و دەڵێ تێگەیشتە نوێنەرە. واتە ھەبوو یا ئۆبژەیەکە لە ناو زەیندا کە نوێنەرایەتیی ئۆبژە یا ھەبوویەکی دەرەوەی زەین دەکا. پێناسەکەی سەرەوە بە پێی ئەم بۆچوونەیە.

* **تێگەیشتە وەکوو [[دۆخی زەینی]]**: دووەم، ئەو بۆچوونەیە کە دەڵێ تێگەیشتە لێھاتوویییە. تێگەیشتەی پشیلە، بۆ نموونە، لێھاتووییی ئێمەیە بۆ جیاکردنەوەی پشیلەکان لە ناپشیلەکان.

* **تێگەیشتە وەکوو مانا**: سێیەم، بۆچوونێکە کە دەڵێ تێگەیشتە نە ئۆبژەی زەینییە و نە دۆخی زەینی، بەڵکوو مانایە، مانای وشەکان و دەستەوشەکان.

## پەیوەندیی نێوان تێگەیشتە و وشە (زاراوە)
بۆ ئاماژەکردن بە تێگەیشتەکان و بۆ نیشاندانیان، وشە و زاراوەی سادە یا لێکدراو بە کار دەھێنرێ. پەیوەندیی نێوان تێگەیشتە و زاراوە وەکوو پەیوەندیی نێوان قەزیە و ڕستە وایە. لە ھەردووکیاندا، ئەوەڵەکە ھەبوویەکی دەرھەستە و، دووەمەکە بەشێ لە زمانە. لە کاتی وەرگێڕاندا، ھەمان تێگەیشتە دەتوانرێ بە زاراوەگەلی جیاجیا نیشان بدرێ (*باران، rain*). ھاوشێوەی ئەمە، ھەمان قەزیە دەتوانرێ بە ڕستەگەلی جیاجیا ئاماژەی پێ بکرێ (*باران دەبارێ، It is raining*). گرنگە بەوە سەرنج بدرێ کە ھەق و ناھەق (یا دروست و زڕ، یا ڕاست و درۆ) بۆ تێگەیشتە و زاراوە بە کار نایەت. ئەوە ڕستە و وتە و قەزیە و باوەڕ و تیۆری و ئامۆژگارییە کە دەکرێ ھەق یا ناھەق بێ.

## ئەمانەش ببینە
* دەرھەستکاری
* کۆنسێپتوالیزم

## سەرچاوەکان

پۆل:لۆژیک
پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:تێگەیشتەکان
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:ھزر
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
ساردکەرەوە

[وێنۆک|298x298پیکسڵ|[وێنە|'''وێنەی''' **ساردکەرەوەیەکی [[ئێڵ جی]] مۆدیل پێشکەوتوو.**]]**ساردکەرەوە** (بە ئینگلیزی؛Refrigeraror) (بە عەرەبی؛ثلاجة)  چ مەبەست لێی فێنک کەرەوەکان بێت یان فرێزەرەکان، ئامێرێکە بۆ ساردکردنەوەو سارد راگرتنی خواردن و خواردنەوە و ئەو شتانەی پێویستیان بەوەیە بە ساردی بمێننەوە، بنچینەی کارکردنیشیان بریتیە لە دەرکردنی گەرمی لەو شوێنەی کە لێی بەکاردێن بۆ شوێنێکی تر ساردکردنی ناوەوەی خۆیان و دروستکردنی قاڵبی سەهۆڵی و ئاوی سارد.

## بنچینەی فیزیایی

لە یاسای دوھەمی «داینامیکی گەرمی» (Thermodynamic) باس لە کرداری خۆکارانە دەکرێت، دیاری دەکات کامە کردار بە ئاسایی خۆی خۆکارانە روو دەدات، بۆ نموونە گواستنەوەی گەرمی ھەردەم لە تەنی گەرمەوە بۆ تەنی سارد خۆکارانە روو دەدات، ھەرگیز بە پێجەوانە خۆکارانە روو نادات، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێ کە ئەم کردارە ھەرگیز روو نادات، بەڵکوو لە کاتێک روو دەدات ئەگەر ئێمە ووزەمان بە کارھێنا بۆ پێچەوانە کردنەوەی بارە سرووشتیەکەی خۆی.

## پێکھاتنی ساردکەرەوە
چەپ|وێنۆک|200px|بەشەکانی ساردکەرەوە
چەپ|وێنۆک|200px|بەشەکانی ساردکەرەوە

ساردکەرەوەکان بە گشتی پێکھاتوون لەم بەشانەوە
* کۆمپرێسەر (پەستێنەر):- کە گازەکەمان تا رادەیەکی یەکجار زۆر بۆ دەپەستیوێ.. ئەمەیان بریتیە لەو ووزەیەی کە ئەنجامی ئەدەین بۆ پێچەوانە کردنەوەی کردارە سروشتیەکە واتا بۆ گواستنەوەی گەرمی لە شوێنێکی سارد بۆ شوێنێکی گەرم.
* تەلێکی ئەسورو تەلێکی زۆر باریک.
* کۆندێنسەر (خەست کەرەوە) بۆ خەست کردنەوە بەکاردێت دوای ئەوەی گازەکە دەبێت بە ھەڵم
* ئیڤاپۆرێتەر (ھەڵمێنەر) کە تێیدا کازەکە لە شلەوە دەبێتە ھەڵم.
* بەلوعەیەک، کە تەلە باریک و ئەستوورەکە بە یەکەوە دەبەستێتەوە

## چۆنیەتی کارکردن
کارکرنی ساردکەرەوە بە شێوەی سوری بەردەوام دووبارە دەبێتەوە.
سەرەتا گازەکە بە ھۆی پەستێنەرەکە تا رادەیەکی زۆر دەپەستێورێتە ناو تەلە باریکەکە، کە ئەمەش وادەکات ئەو گەرمیەی گازەکە ھەڵی گرتبوو بیداتە دەرەوەبە گوێرەی یاسای یەکەمی «داینامیکی گەرمی» (Thermodynamic) (بەستاوتنەکە بریتیە لە ئیش کە ئەنجام دەدرێت لەسەر گازەکە، بۆیە ناچار گازەکە بە گەرمی دەیداتەوە) دواتر گازەکە دەچێتە ناو خەستکەرەوەکە لەوێ ھەموو وزەکەی دەداتە دەرەوە بۆیە خەست دەبێتەوە بۆ شلە، دواتر دەچێتە ناو بەلوعەکە، کە ئەم بەلوعەیە زۆر لەناکاو دەیکاتە ناو تەلە ئەستوورەکە، (ئەمەش وەکوو ئەوەیە کە گازەکە ئیش ئەنجام بدات، چونکە قەبارەکەی زۆر زیاد دەکات) بۆیە لە بەرامبەر دا دەست دەکات بە ھەڵمژینەوەی گەرمی بۆ قەرەبوو کردنەوەی ئەو ئیشەی کە کردوویەتی، دواتر دەچێتە ناو ھەڵمێنەرەکە، کە ئەویش یارمەتی دەدات زۆرترین گەرمی ھەڵمژێت تا دەبێتەوە بە گاز، بەم شێوەیە ساردکەرەوەکان کاردەکەن بە تەلە ئەستوورەکە گەرمی ھەڵدەمژن (بە ھەڵمێنەرەکە) و بە تەلە باریکەکە گەرمی دەردەکەن (بە خەستکەرەوەکە).

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:ناساندنەکانی ١٩١٥
پۆل:داھێنانە ئۆسترالییەکان
پۆل:تەکنۆلۆژییەکانی ساردکردنەوە
پۆل:ئامێری ناوماڵ
پۆل:چێشتخانە
تونێلی پێشڕەو

چەپ|وێنۆک|250px|تونێلی پێشڕەو
تونێلی پێشڕەو لە سلێمانی دەکەوێتە نێو چیای ئەزمڕەوە، سلێمانی بە ناوچەی شارباژێڕ دەبەستێتەوە. تونێلی پێشڕەو درێژترین تونێلە لە ئێراقدا لە دوای تونێلی زاخۆ و درێژییەکەی دەگاتە ٢،٣٨٩ مەتر. ٨،٥ مەتر پانە و ٧،٦٥ مەتر بەرزە.
تونێلی پێشڕەو لەلایەن کۆمپانیای ICGی ئێرانییەوە جێبەجێ کراوە. پڕۆژەکە لەسەر پێشنیاری بەرھەم ساڵح ئەنجام دراوە و لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٠٥ەوە دەست بە کارەکانی کراوە و لە ٢ی تەمموزی ٢٠٠٩ لە مەراسیمێکدا کرایەوە.

ناونانی تونێلەکە بە پێشڕەو، لەدوای مردنی ئەندازیاری سەرپەرشتیاری پڕۆژەکە دێت کە بەر لە کۆتاییھاتنی پڕۆژەکە گیانی سپارد.

## سوود و گرنگی پڕۆژەکە
تونێلی پێشڕەو ڕێگایەکی دووری لۆفاولۆف و خەتەرناکی سەر چیای ئەزمڕ کورت دەکاتەوە. بەو ھۆیەشەوە ناوچەی سیتەک بووەتە ناوچەیەکی گەشت و گوزاری و چەندین خێزانیش تیایدا نیشتەجێبوون.

## ڕەخنە لەسەر تونێلەکە
تونێلی پێشڕەو زۆر بەر لە کۆتاییھاتن بە کارەکانی کرایەوە بە ٢٣ ڕۆژ بەر لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ھەرێمی ساڵی ٢٠٠٩ و پەرلەمان. بۆیە کردنەوەی پڕۆژەکە وەک بانگەشەیەکی ھەڵبژاردن لەقەڵەم درا. ھەتا ئێستا تونێلی پێشڕەو ھیچ دوکەڵکێشێکی تیادا نییە و دوکەڵێکی زۆر لەنێو تونێلەکەدا کۆدەبێتەوە. نەبوونی دەروازەیەکی چوونەدەرەوەی پیادە و ڕووناکی پێویست دوو کێشەی تری تونێلەکەن.

## سەرچاوەکان
# دکتۆر بەرھەم تونێلی پێشڕەو لە چیای ئەزمڕ دەکاتەوە، ماڵپەڕی بەرھەم ساڵح.
پۆل:تونێلەکانی کورستان
پۆل:تونێلەکانی سلێمانی
ھاوشێوەسازی

thumb|300px|ئەسپێکی چێویی ھاوشێوەساز کە لە شەڕی جیھانیی یەکەمدا بۆ فێرکردنی سوارکاری بەکار ھێنراوە
**ھاوشێوەسازی** بریتییە لە لاساییکردنەوە و دووپاتکردنەوەی شت، بارودۆخ، یان پێواژۆیەکی ڕاستەقینە. کاری ھاوشێوەسازی، بەگشتی، نواندنی ھەندێک لە ڕەفتارەکان و تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سیستەمێکی ھەڵبژێردراوی بەرھەست یان دەرھەست تێوە دەگلێنێ.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھاوشێوەسازی
ژیریی دەستکرد

**ژیریی دەستکرد**، **زیرەکیی دەستکرد** یان **ھۆشی دەستکرد** (Artificial intelligence) ژیریی ئامێرەکانە؛ ھەروەھا ئەو لقەی زانستی کۆمپیوتەریشە کە مەبەستی دروستکردنی ئامێرە ژیرەکانە. پەڕتووکەکانی وانەبێژیی تایبەت بە ژیریی دەستکرد بوارەکەیان بەم شێوەیە پێناسە کردووە: "شیکردنەوەی بریکارە کۆمپیوتەریە ژیرەکان و دیزاینکردنیان". بریکاری ژیر (Intelligent agent) بە سیستەمێک دەوترێ کە بە دەوروبەری خۆی بزانێ و جۆرێک دەسبەکاری ئەرکەکانی بێ کە بەختی سەرکەوتنی خۆی زۆرینە بکا. جۆن مەککارتی کە خۆی زاراوەی ژیریی دەستکردی داھێناوە لە ١٩٥٦دا، بەم جۆرە پێناسەی دەکا: "زانست و ئەندازیاریی دروستکردنی ئامێرگەلی ژیر ژیریی دەستکرد لەسەر ئەو بانگەشەیە دامەزرا کە دەیگوت ژیری ئەو سامانەی مرۆڤە کە بۆی ھەیە ئەوەندە بەوردی بگێڕدرێتەوە کە بتوانرێ بەھۆی ئامێرەکەوە میناکسازی و ھاوشێوەسازی بکرێ. ئەم بانگەشەیە بوو بە ھۆی سەرھەڵدانی بابەتگەلی فەلسەفی سەبارەت بە سروشتی ھزر و سنوورەکانی بەرزەفڕیی زانستی، بابەتگەلێک کە ھەر لە ڕۆژگارانی کۆنەوە چیرۆکەکان و ئوستوورەکان و 
فەلسەفە گرنگییان پێ دابوو. ئەوڕۆکە، ژیریی دەستکرد بووە بە پاژێکی بنچینەیی لە پیشەسازی و تەکنۆلۆژیادا و بووە بە ڕێگەچارەیەک بۆ زۆرێک لە کێشە ھەرە قورسەکان لە زانستی کۆمپیوتەردا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژیریی دەستکرد
پۆل:تەکنۆلۆژیا لە کۆمەڵگا
پۆل:زانستی شێوەیی
پۆل:تەکنەلۆژیا
پۆل: ژنان لە بوارەکانی STEM
پۆل:کۆمپیوتەر
پۆل:جێفری ھینتۆن
پۆل:فەی - فەی لی
پۆل:ڕۆبۆت
پۆل:سایبۆرگ
پۆل:پڕۆگرامینگ
پۆل:سۆفتوێر
پۆل:هاردوێر
پۆل:زیرەکی دەستکرد
پۆل:گریمانەی یەکانگیری
تاگوور

رابندرانات **تاگوور** (بەئینگلیزی: Rabindranath Tagore) شاعیر و فەیلەسووف ی ھندی، لە ساڵی ١٨٦١ لە بەشی بەنگالی لە شاری کالکتا، پاشان خوێندنی لەنێو ماڵی بنەماڵەدا وەرگرتووە و خوێندووە لەسەر دەستی دیبندراناتی باوکی و برایان و خوشکانی و ھەروەھا مامۆستایەک بەناوی دفیجندرانات کە زانا و نووسەری شانۆی و شاعیر
ڕۆژھات سەعید

**ڕوژھات سەعید** وەرگێر، نووسەر و ڕوژنامەنووسی کورد، (لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٧، لە گوندێکی سەر سنووری تورکیا-عێراق)، یەکەم نووسینی لە مالپەری ڕاستیا کوردستانێ پەخش کراوە، و نووسین و لێکولینەوە لە ڕوژنامەی وار، گوڤاری چاڤدێر، گوڤاری ھەناس، گوڤاری ڤەژەن، گوڤاری کورد زووم، گوڤاری مەحفەل، گوڤاری ھیزل، مالپەری یەکێتی نووسەرانی کورد - لقی دھوک بەلاو دەکات.

## بەرھەمەکانی
* ئولیڤەر توسیت - چارڵز دیکنز / لە ئنگلیزییەوە بوو کوردی
* یاھودییەکان - لێسسینگ / لە ئنگلیزییەوە وەرگێران بوو کوردی.
* بیردوزا یاریا و دەستنیشانکرنا کەسان. (نامیلکە)
* زانستێ ئابوریێ و ئابوریا ئەورووپا. (نامیلکە)

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەرتوکێکی وەرگێرای لەلایەن ڕوژھات سەعید
* گوتارەکانی ڕوژھات سەعید لە ڕوژنامە و گوڤارە کوردیەکاندا

پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
کۆمای ئاوی

**کۆمای ئاوی** زاراوەیەکە بۆ ئاماژەدان بە ھەر پەچنراوییەکی جێی سەرنج لە ئاو کە ڕووی زەوی یا ھەسارەکانی تری داپۆشیبێ. زۆرجار تەنھا بە تەنە ئاوییە گەورەکان وەک ئوقیانووس، زەریا، یا زەریاچە دەوترێت تەنی ئاوی؛ بەڵام دەکرێت ئاوگرە بچووکترەکانیش وەکوو ڕووبارەکان و گۆلاوەکان بە کۆمای ئاوی بژمێردرێن.

## جۆرەکان
* ئوقیانووس
* زەریا
* زەریاچە
* ڕووبار
* چەم
* جۆبار
* گۆلاو
* گۆم
* ھەسێڵ
* کەنداو
* زەلکاو
* تەنگاو
* ئاودڕە
* جۆگەلە
* ئاوەڕۆ
* تەنگەڵان
* گەڕاو
* مێرگاو
* قامیشەڵان
* پەنگاو، ئاوپەنگ

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆما ئاوییەکان
جۆن لۆک

**جۆن لۆک** (٢٩ی ئابی ١٦٣٢ - ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٧٠٤) کە بەگشتی بە *باوکی [[لیبرالیزم]]* ناسراوە، فەیلەسووف و فیزیکزانی ناوداری ئینگلیزی و یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکان لەسەر بیرۆکەکانی سەردەمی ڕووناکبیری بوو. وەک یەکێک لە یەکەمین بڕوادارانی ئەزموونباوەڕی لە بەڕیتانیا دەناسرێت بە ڕێڕەوی لە فڕانسیس بەیکن؛ و ھەرووھا کەسایەتییەکی گرینگ بووە بۆ تیۆری بەڵێنە کۆمەڵایەتییەکان. کاریگەریی ھەبوو لەسەر تیۆری ماریفەتناسی و فەلسەفەی ڕامیاری. نووسراوەکانی کاریگەری ھەبوو لەسەر واڵتەر و ڕۆسۆ و کۆمەڵێک لە ڕووناکبیرانی سکۆتلەندی و ھەروا شۆڕشگێڕانی ئەمریکی. کاریگەرییەکەی لەسەر کۆمارخوازی و لیبرالیزم لە بەڵگەنامەی سەربەخۆیی ئەمەریکادا دەبینرێت. یەکێ لە کارە گرنگەکانی جۆن لۆک گرنگی دان بە وێژەی مناڵانە.

## دەربارەی ھزر
لۆک لە کتێبی 'وتارێک دەربارەی تێگەشتنی مرۆڤ'دا، بەشی دوو خاڵی دوودا ئەڵێ: "بیرۆکە لە دوو سەرچاوەوە دێ، ھەستکردن و تێڕامان"، ھەستکردن واتە sensation و تێڕامانیش مەبەست reflectionی ئینگلیزییە. دواتر لە خاڵی چواری ھەمان بەشدا زیاتر لەسەر تێڕامان ئەڕوات، چونکە ھەستەکان تا ڕادەیک ڕوونن، و ئەڵێ "سەرچاوەیەکی تریان کردارەکانی ناو مێشکمانن"، مەبەستی لە کردارەکانی مێشک ئەو تێڕامانەیە کە لە دوای دروستبوونی "بیر"ێکەوە تێگەشتنی زیاتری بۆ ئەکرێ لەلایەن مێشکەوە.

ھەروا لە کتێبی دوو، بەشی چواردەھەم خاڵی ٢٨دا ئەڵێ: «پیاوان جیاوازیان کەمە لە بیرۆکەی سادە و ڕووندا». لۆک باوەڕی وایە کە مرۆڤەکان کەم جیاوازی بیر و باوەڕیان ھەیە ئەگەر بێت و بیر و ڕاکان بە ڕوونی و سادەیی بۆ یەکتر باس بکەن یان لەوەیە مەبەستی ئەو بیرۆکە سادانەبێ کە پێشتر باسی ئەکات و ئەڵێ سەرچاوەی بیرۆکە ئاڵۆزەکانن. بۆیە لە خاڵێکی دیکەدا ئەڵێ «گەر دووکەس بەڕاستی دوو فیکری جیاوازیان پێ بێ نابێ بتوانن نە قسە بکەن بەیەکەوە نە دەمەقاڵەش» مەبەستی لۆک ئەوەیە کە ئەگەر دوو مرۆڤ بەڕاستی باسی دوو شتی جیاواز بکەن کە شارەزانەبن لە بیرۆکەکانی یەکتر، ئەوا ناکرێ نە پێکەوە لەسەری بدوێن، نە دەمەقاڵەش دروست بێ لە نێوانیاندا؛ و ھۆکاری دروستبوونی مشتومڕ لەنێوان خەڵکاندا بۆ ئەوە ئەگەڕێنێتەوە کە کەسەکان لە وشەکانی خۆیان حاڵی نەبوون یاخود بیر و ڕای کەسی تریان پێیە و دووبارەی ئەکەنەوە.

## نوسراوەکان
* نامەیەک دەربارەی لێبوردەیی - ١٦٨٩
** نامەی دوەم دەربارەی لێبوردەیی - ١٦٩٠
** نامەی سێیەم دەربارەی لێبوردەیی - ١٦٩٢
* دوو توێژینەوە لەسەر دەوڵەت - ١٦٨٩
* وتارێک دەربارەی تێگەشتنی مرۆڤ - ١٦٩٠
* ھەندێ بیرۆکە دەربارەی پەروەردە - ١٦٩٣

## ئەمانەش ببینە
* تەتەڵەی سپی

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:جۆن لۆک
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٢
پۆل:مردووانی ١٧٠٤
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:فەیلەسووفانی زمان
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:نووسەری پیاوی ئینگلیزی سەدەی ١٧
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
دەریای مردوو

thumb|250px|وێنەیەک لە دەریای مردوو کە لە کەنارەوە گیراوە
**دەریای مردوو** (، بە زمانی عیبری: *יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח*)، کە ھەروەھا بە **دەریای خوێ** -ش ناسرواە، دەریاچەیەکە لەنێوان ئوردن و ئیسرائیلدا ھەڵکەوتووە. ڕووی ئەم دەریاچەیە و کەنارەکانی ٤٢٢ مەتر لە ئاستی دەریا نزمترن و بەم بۆنەوە وەکوو نەویترین وشکانییەکانی ڕووی زەوی دێنە ئەژمار. دەریای مردوو ٣٧٨ مەتر قووڵە و بە ٣٣،٧% سوێرییەوە سوێرترین کۆمای ئاوییە لە جیھاندا. ئاوەکەی ئەوەندە سوێرە کە ژیان تێیدا بۆ زۆربەی گیانداران ئەستەم و دەستنەداوە، ھەر بۆیە بە "مردوو" ناو نراوە. ئەڵبەت بەتەواوی مردوو نییە، جۆرە باکتریاگەلێک ھەن کە دەتوانن لەو ئاوەدا بژین. ھەروەھا سوێریی ئاوەکە وای لێ دەکا لە ئاوی تازە قورستر بێ و مرۆڤ بەئاسانی و بەبێ ھەوڵی زۆر بتوانێ بەسەر ئاوەکەدا پاڵ کەوێ. ئەم تایبەتمەندییەی ھەر ساڵە گەشتیاران لە سەرانسەری جیھانەوە بۆ سەیرانی دەریای مردوو ڕادەکێشێ.
thumb|250px|وێنەیەک لە دەریای مردوو کە لە ئاسمانەوە گیراوە و شوێنی ھەڵکەوتنی نیشان دەدا
## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:کۆما ئاوییەکانی ئوردن
پۆل:جوگرافیای فەلەستین
پۆل:دەریاچەکانی ئیسرائیل
پۆل:دەریای مردوو
پۆل:شوێنەکانی حەجی کاتۆلیک
تراڤیان

**تراڤیان** (بە ئینگلیزی: Travian) یارییەکە لەسەر تۆڕی جیھانی ئینتەرنێت، ئەم یاریە لەلایەن دوو برای ئەڵمانی دروست کرا لە ساڵی ٢٠٠٤، و لە ساڵی ٢٠٠٦ بەباشترین یاری ئینتەرنێتی بێ دابەزاندن داندرا، یاریەکە لە چەند سێرڤەرێک پێک دێت کە ھەر یەکێکیان بە ھەزاران یاریزانی تیایە و و سێرڤەرەکان دوو جۆرن، سێرڤەری ئاسایی کە بە ٣٠٠ ڕۆژ تەواو دەبێت و سێرڤەری خێرا کە بە ١٠٠ ڕۆژ تەواو دەبێت، یاریزانەکان لە گوندێکی بچووکەوە دەست پێ دەکەن و تا وای لێ دێت شارێکی گەورە دروست دەکەن و سەربازی خۆیان دەبێت، داواکراو لە یاریەکە ئەوەیە کە یاریزانێک موعجیزەی جیھان بەدەست بێنێت و یاریەکە دەباتەوە، دووبارە سێرڤەرەکان دەست دەکەنەوە بە کار و یاریزانی تر ھەژمار تۆمار دەکەن و سەرلەنوێ یاری دەکەنەوە.

پۆل:یارییە ڤیدیۆیییەکانی ٢٠٠٤
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠٤
خێڵی حەمە

**خێڵی حەمە** گوندێکە، کەوتووەتە  ناحیەی خورماڵ، قەزای ھەڵەبجە، پارێزگای هەڵەبجە، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا
خێڵی حەمە لە باکورەوە هاوسنورە لەگەڵ گوندی گۆمەلار و لە باشورەوە لەگەڵ گوندی تەپەکوڕە و لەڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ گوندی خارگێڵان لەڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی شەشکی خواروو .

## ئەمانەش ببینە
* شەڕی خێڵی حەمە

## سەرچاوەکان
* خێڵی حەمە، لوتکەی دڕندەیی تیرۆرستان

پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ھێرشی خێڵی حەمە

**ھێرشی خێڵی حەمە**، بریتیبوو لە ھێرشێکی گرووپی ئەنسارولئیسلام بۆ سەر گوندی خێڵی حەمە لە ٢٣ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠١ کە دەکاتە ١٢ ڕۆژ پاش ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول.

لەو ھێرشەدا چەکدارانی ئەنسارولئیسلام ھێرشێکی لەناکاویان کردە سەر گوندەکە کە ئەوکاتە لەژێر دەسەڵاتی ھێزی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا بوو و ٤٢ پێشمەرگە کوژرا و تەرمی ھەندێکیان شێواندن ئەویش بە سەربڕین و دەرھێنانی چاو و بڕینی قوڕگ، زمان، لووت و گوێچکەیان.

## ڕووداوەکە
ڕووداوەکە لە کاتژمێر سێی پاش نیوەڕ ڕوویدا. چەکدارانی ئەنسارولئیسلام لە سێ لاوە ھێرشیان کردە سەر ئەو ھێزانەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کە لەو گوندە جێگیرکرابوون. لەبەرئەوەی پێشمەرگەکانی یەکێتی پێشبینیی ھێڕشێکی لەناکاوی ئەنسارولئیسلامیان نەکردبوو چەکدارانی ئەنسار گورزێکی کوشندەیان وەشاند. لەپاش ٣ کاتژمێر شەڕ، ١٥ چەکداری ئەنسارولئیسلام کوژران و لە ٤٢ پێشمەرگەی یەکێتیش پاش کوژرانی ھەندێکیان، ئەوانی تر بەدیل گیران و ھەندێکیان بە چەقۆ و تەوراس و گوللە کوژران و دواتر دەستگیرا بەسەر گوندەکەدا.

لەدوای ٢٤ کاتژمێر مانەوەی ئەنسارولئیسلام لە خێڵی حەمە و زیندانبوونی دانیشتووانی گوندەکە لە ماڵەکانی خۆیاندا، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ھێرشی کردە سەر گوندی خێڵی حەمە و چەکدارەکانی ئەنسارولئیسلام ھەڵھاتن.
ساڵی ٢٠١٨ بەردی بناغەی مۆنیۆمێنتی شەھیدانی خێڵی حەمە لە قەزای شارەزوور دانرا. لە شوباتی ٢٠٢١ ئاسایشی شارەزوور تۆمەتبارێکی دەستگیرکرد کە لەسەر دیواربەندی شەھیدانی خێڵی حەمە دروشمی گرووپی ئەنسارولئیسلامی نوسیبوو. لە لێکۆڵینەوەدا تۆمەتبارەکە دانی بە تاوانەکەیدا نابوو «لەژێر کاری ھەندێک وتاری توند ڕەویدا فکرەی توندڕەوی وەرگرتووە».

## سەرچاوەکان

# خێڵی حەمە، لووتکەی دڕندەیی تیرۆریستان، کوردستانی نوێ.

پۆل:پەلامارە تیرۆریستییەکانی کوردستان
پۆل:شەڕی ناوخۆی کوردستان
پۆل:عێراق لە ٢٠٠١
پۆل:ململانێکانی ٢٠٠١
پۆل:٢٠٠١ لە باشووری کوردستان
پۆل:شەرەکانی ٢٠٠١
پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە
پۆل:مێژووی سەربازی ھەرێمی کوردستان
کەنداوی کالیفۆرنیا

thumb|250px|کەنداوی کالیفۆرنیا
**کەنداوی کالیفۆرنیا** کە وەکوو **دەریای کۆرتێز** ژی دەناسرێ ئەو کۆما ئاوییەی ناوبەری نیمچەدوورگەی باخا کالیفۆرنیا و بەژی سەرەکیی وڵاتی مێکسیکە. ئەیالەتەکانی باخا کالیفۆرنیا، باخا کالیفۆرنیا سور، سۆنۆرا و سینۆلوا ئەو کەنداوەیان گەمارۆ داوە. ئەمڕۆژە ناوی "کەنداوی کالیفۆرنیا" لەسەر زۆربەی نەخشەکاندا دەبینرێ، بەڵام خەڵکی دەڤەریی ئەو ناوچەیە زۆرتر حەز بە ناوی "دەریای کۆرتێز" دەکەن و بەکاری دێنن. ڕووبەری ئەو کەنداوە نزیکەی ١٦٠٠،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.

پۆل:کۆما ئاوییەکانی مەکسیک
پۆل:کەنداوی کالیفۆرنیا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە مەکسیک
پۆل:کەنداوەکانی ئۆقیانووسی ئارام
گورگی ڕووتەڵان

وێنۆک|200px|ڕووبەرگی چاپی یەکەم
**گورگی ڕووتەڵان** (بە ئاڵمانیایی: Der Steppenwolf) ناوی دەیەمین ڕۆمانی نووسەری ئاڵمانیایی-سویسی ھێرمان ھێسەیە. سەرەتا، ساڵی ١٩٢٧ لە ئاڵمانیا بڵاو بووەوە، دوو ساڵ دواتر بۆ جاری یەکەم وەرگێڕدرایە سەر زمانی ئینگلیزی. لە ڕاستیدا گورگی ڕووتەڵان خۆژیاننامەیەکی تێکەڵکراو بە ھێمانگەلی خەیاڵییە. ئەو تەنگژە قووڵەی جیھانی دەروونیی ھێسە لە ساڵەکانی ١٩٢٠دا لە بەشی گەورەی چیرۆکەکەدا ڕەنگی داوەتەوە و لە زۆر جێگادا ئەو جیایی و درزەی نێوان ئادەمیزادبوونی ئەو، لە لایەکەوە، و شەڕلایی و ئاوارەیییە گورگ-ئاساکەی، لە لایەکی ترەوە، نیشان دەدرێ.

گورگی ڕووتەڵان سەرکەوتنێکی یەکجار زۆری لە ئاستی نێونەتەوەییدا بەدەست ھێنا، ھەرچەند دواتر ھێسە بانگەشەی کرد کە زۆر کەس لە مەبەستی ڕۆمانەکە بەباشی تێنەگەیشتوون.

## وەرگێڕان بە کوردی
لەم کتێبە تا بە ئێستاکە دوو وەرگێڕان بە زمانی کوردی لەبەر دەستدایە. حەکیم کاکەوەیس لە سوێدییەوە کردوویەتی بە کوردیی سۆرانی و لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە چاپی کردووە. ھەروەھا ئەمجەد عوسمانی وەریگێڕاندووەتە سەر کوردیی سۆرانی.
* *گورگی ڕووتەڵان*، وەرگێڕانی حەکیم کاکەوەیس، ھەولێر: دەزگای وەرگێڕان، چاپی یەکەم: ٢٠٠٧.
* *گورگی بیابان*، وەرگێڕانی ئەمجەد عوسمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٢٧
پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانە فەلسەفییەکان
حکوومەت

alt=Official forms of government|وێنۆک|320x320پیکسڵ|حکومەتەکان لە جیهان
**حکوومەت** یان **میری** (لە عەرەبییەوە: **؛ بە واتای *فەرمانڕەوایی* دێتەوە) بە ڕێکخراوە یان بنکەیەک دەوترێت کە بەھۆیەوە یەکەی ڕامیاری بتوانێت دەسەڵاتی خۆی بخاتە کار و دەست بگرێت بەسەر ڕامیاری ڕێژیی گشتیدا و زاڵ بێت بەسەر کردەوەی ئەندامان یان گوێڕایەڵان و بەرفەرمانانی خۆیدا. وشەکانی حکوومەت و دەوڵەت زۆر بە یەکترین نزیکن، بەڵام چەمکی حکوومەت لە حاند دەوڵەتدا بەرھەستتر و بەرچاوترە. لە کۆمەڵگە سەرەتایییەکاندا ڕێکخراوە حکوومەتییەکان بەدی ناکرێن، بەڵام دەبینرێت کە لە جیھانی ئەمڕۆدا حکوومەت جیاوازە و ڕۆژبەڕۆژ بەرەو ئاڵۆزبوونی زیاتر دەچێت.

## ئەرکەکانی حکوومەت
بەگشتی، لە حکوومەتەکان چاوەڕوان دەکرێ ئەم ئەرکانە بەجێ بھێنن:
* دانانی یاسا و پیادەکردنی
* پاراستنی سامان کۆمەڵگە
* دابینکردنی ئاسوودەیی و خۆشکردنی باری ژیان بۆ ئەندامانی کۆمەڵگە.
* بەڕێوەبردنی کارەکانی وڵات
* پارێزگاریکردن لە وڵات و کۆمەڵگە

## جۆرەکانی حکوومەت

وێنۆک|300px|شێوەی حکوومەتەکان لە سەرانسەری جیھاندا کە بە ڕەنگ نیشاندار کراون. بۆ ئەوەی بزانی مەبەست لە ھەر ڕەنگێک چ شێوازێکی فەرمانڕەوایییە، لەسەر ئەم وێنەیە کلیک بکە.
* بشێوەخوازی یان ئانارکیزم - فەلسەفەیەکی سیاسی کە دەوڵەت بە ناپێویست، پڕزیان، یان لانی کەم بە نەخوازراو دەزانێ و ھۆگری کۆمەڵگەیەکی بێدەوڵەوتە.
* دەسەڵاتخوازی - حکوومەتگەلی دەسەڵاتخواز جەخت لەسەر دەسەڵاتی دەوڵەت لە کۆمار یان کۆمەڵگە دەکەن. دەسەڵاتخوازی سیستەمێکی سیاسییە کە تێیدا فەرمانڕەواکان بەبێ ھەڵبژاردن دەسەڵاتیان گرتووەتە دەست، بەڵام زیاتر وایە کە ئەو فەرمانڕەوایانە ڕێگە بە ھەندێک لە ئازادییەکانی تاکەکەس دەدەن.
* کۆمۆنیزم - پێکھاتەیەکی سیاسی-کۆمەڵایەتییە کە ھەوڵ بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی بێدەوڵەت و بێچین دەدا کە ھەموو ئەندامانی ھاوبەش بن لە خاوەنایەتیی ساماندا.
* پادشایی - تەنیا یەک کەس بەپێی میکانیسمی میراتبەری فەرمانڕەوایی دەکا کە ئەوەشی بە میرات پێ گەیشتووە و چاوەڕوان دەکرێ ئەویش بە میرات بیدا بە میراتبەرانی.
* دیموکراسی - حکوومەت بە ھەڵبژاردن دەستنیشان دەکرێ، ھەڵبژاردنێک کە زۆرینەی خەڵک بۆیان ھەبێ بەشداریی تێدا بکەن.
* کۆماری دەستووری - حکوومەتێک کە بە دەنگی لانی کەم چەند بەشێک لە ئاپۆرەوە ھەڵبژێردرابێ و ھێز و تواناشی بەھۆی قانوون یان دەستوورەوە سنوودار کرابێتەوە.
* دیکتاتۆری - حکوومەتی تاکەکەسێک کە زۆری بەسەر ھەموو وڵاتدا دەشکێ. دیکتاتۆر کە فەرمانی گرت بە دەستەوە، ئیتر بەری نادا و بە زەبر و زۆر لە دەستی خۆیدا ڕای دەگرێ.
* ئۆلیگارشی - گرۆ یان تاقمێکی بچووک ھەوساری حکوومەتیان بە دەستەوەیە.
* دینسالاری - پێشەوا ئایینییەکان حکوومەت دەکەن.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* شێوەکانی فەرماندەکردنی وڵات
* ڕامیاری
* ڕامیاری ڕێژی گشتی
* وڵاتی سەروەر
* حکوومەتی ھەرێم
* وڵات

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوە حکوومییەکان
پۆل:حکوومەت
پۆل:شێوەکانی حکوومەت
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ڕووباری خاسە

وێنۆک|ڕووباری خاسەی وشکبوو.
**خاسە** ڕووبارێکی زستانەیە کە بەناو شاری کەرکووکدا دەڕوات. یەکێکە لەو لقانەی دەکەوێتە ڕووباری دیجلەوە. خاسە لە هاویندا بە تەواوەتی وشک دەکات و ئاوی تیادا نامێنێت.

پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:کەرکووک
پۆل:ڕووبار
دەوڵەت

::*ئەم وتارە سەبارەت بە واتای گشتیی دەوڵەت نووسراوە. بۆ دەوڵەت وەکوو کەسایەتیی نێونەتەوەیی [[دەوڵەتی حاکم]] ببینە.*

**دەوڵەت** (لە عەرەبییەوە: **'، "دارایی، سامان، ماڵ"؛ وشەی ھاوسەنگی کوردی ''دووگەل''-ە) بریتییە لە دارایی و سامانی سیاسیی خەڵکێکی ڕێکخراو لە ھەرێمێکی دەورگیراودا. 
دەوڵەت پلە و پایەی سیاسیی خەڵکە، جڤاتێکی سیاسیی ڕێکخراوە کە لەژێر سێبەری [[حکوومەت|حکوومەتێکدا]] دەژی.
لێرەدا، دەوڵەت ھەمان **کۆمەڵگەی سیاسی*'‌ییە کە لەپاڵ [[کۆمەڵگەی مەدەنی]]دا ڕادەوەستێت.

دەوڵەتان بۆیان ھەیە [[دەوڵەتی سەروەر|سەروەر]] بن، واتە بتوانن بەکارگرتنی ھێز بە جۆرێک بۆ خۆیان پاوان بکەن و پشت بە خۆیان ببەستن و بوونیان گرێدراوی ھێز یان دەوڵەتێکی تر نەبێ. زۆرێک لە دەوڵەتان [[دەوڵەتی یەکگرتوو|دەوڵەتی یەکگرتوون]] (*ئەیالەت* و *ویلایەت''-یشیان پێ دەوترێ) و بەشداریی یەکەیەکی یەکگرتوو دەکەن، وەکوو ئەیالەتەکانی ئەمریکا. ھەندێک لە دەوڵەتانیش پاڵبەستوو بە دەوڵەتانی دەرەکین.

## جۆرەکانی دەوڵەت

### دەوڵەتگەلی سەروەر

دەوڵەتی سەروەر (Sovereign state) ئەو دەوڵەتەیە کە خاوەنی سەروەری بێ لە ناوەوە و لە دەرەوەی مەڵبەندی خۆیدا و بۆ مانەوەی تەنیا پشت بە خۆی ببەستێ، نە بە ھێز یان دەوڵەتێکی دەرەکی.

### دەوڵەتگەلی یەکگرتوو

دەوڵەتی یەکگرتوو (Federated state) کۆمەڵەیەکی ھەرێمی و دەستوورییە کە پارچەیەک لە یەکەی فێدراڵ پێک دێنێ. جیاوازیی ئەم جۆرە دەوڵەتانە لەگەڵ دەوڵەتانی دەسڕۆ لەودایە کە ئەمان بەشێک لە دەسڕۆییی خۆیانیان بەخشیوە بە حکوومەتی فێدراڵ.

### دەوڵەتگەلی نەتەوەیی

دەوڵەتی نەتەوەیی (Nation state) ئەو دەوڵەتەیە کە بۆ دەستەبەرکردنی سەروەریی نەتەوەیەک پێک ھاتووە.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* دەوڵەت شار
* دەوڵەتی لاسار
* دەوڵەتی ئازاد
* دەوڵەتی پۆلیسی
* دەوڵەتی جەنگی
* دەوڵەتی کاتی
* دەوڵەتی خۆشبژیوی

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:جۆرەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتەکان
سی کلینەر

left|thumb|140px|هێمای Ccleaner
**Ccleaner** (پێشتر **زبڵ خاوێنکەر**)، بەرھەم ھێنراوە لەلایەن کۆمپانیای Piriform کە بریتییە لە نەرمەکاڵای خۆڕا و سەرچاوە کراوە ،لەبواری خزمەتگوزاری و چاککاری ،بەکاردەھێنرێت بۆ خاوێنکردنەوەی کۆمپیوتەر لە پەڕگەی نەویستراو و تۆمارگەی ویندۆزی نابەجێ ،Ccleaner پاڵپشتی زۆربەی زمانەکان دەکات ، لەناویاندا زمانی کوردی زاراوەی سۆرانیش.

## تایبەتمەندییەکان

Ccleaner پاڵپشتی خاوێنکردنەوەی ئەو پەڕگە کاتییانە دەکات لە نەرمەکاڵاکان بەجێ دەمێنن ،وەکو Opera ، EMule ،Windows Media Player ،Google Chrome ،Safari ،Internet Explorer ،Google Toolbar ،Firefox ،Firefox، WinZip ،Adobe Acrobat، WinRAR ،WinAce ،[Nero](https://web.archive.org/web/20170102093825/https://en.wikipedia.org/wiki/Nero_(software_suite))، Microsoft Office، [Netscape](https://web.archive.org/web/20170724110007/https://en.wikipedia.org/wiki/Netscape_(web_browser)) وە نەرمەکاڵای تریش ،بەدرێژایی مێژووی وێبگەڕ ،شەکرۆکەکان ،تەنەکەی زبڵ ،زیادەکانی بیرگە ،پەڕگە لەتبەندیکراوەکان ،پەڕگەکانی ڕووداوتۆمارگەری ،ئەرشیفەکانی سیستەم ،داتای نەرمەواڵە ،تەواوبوونی خۆکاری لەمێژوو ،لەگەڵ جۆرە جیاوازەکانی تری داتا. ھەروەھا نەرمەکاڵاکە خاوێنکەرەوەی تۆمارگەش(ڕیجستەری) لەخۆی دەگرێت بۆ دەستنیشان کردن و ڕاستکردنەوەی کێشەکانی تۆمارگەی ویندۆز ،وەک وون بوونی سەرچاوەی DLLی بەشداریکراو ،دەروازە ناپێویستەکانی تۆماربوون بۆ پەڕگە درێژکراوەکان ،لەگەڵ وون بوونی سەرچاوە ڕێچکەی نەرمەواڵەکان.
Ccleaner دەتوانرێت بەکاربھێنرێت بۆ ھەڵوەشاندنەوەی نەرمەکاڵاکان ،لەگەڵ ئەوەش Ccleaner ڕێگات دەدات بۆ گۆڕینی نەرمەکاڵا دانراوەکان بۆ کاتی ھەڵبوون ،بەکارھێنەر دەتوانێت نەرمەکاڵا ناچالاک بکات لەکاتی ھەڵبوون بۆ خێراکردنی کاتی خستنەڕێ .ھەروەک لە وەشانی ٢.١٣.٨ Ccleaner ڕێگا بە بەکارھێنەرانی دەدات بۆ سرینەوەی خاڵی گەڕانەوەی سیستەم.

## ئەمانەش ببینە
* پڕۆژەی Ccleaner  لە SourceForge
* ماڵپەری سەرەکی Piriform
* داگرتنی نەرمەکاڵای Ccleaner

پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٣
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
ڕێکخراوە

**ڕێکخراوە** (بە کوردیی باکووری: *سازی*، "teşkîlat" بەئینگلیزی: Organization) دەزگایەکی کۆمەڵایەتییە کە ئامانجگەلی ھاوبەشی ئەندامانی گرتووەتە بەر و زاڵە بەسەر بەجێھێنانی ئەرکەکانی خۆیدا و سنوورێکی ھەیە کە لە دەوروبەری جیای دەکاتەوە. ھەر ڕێکخراوەیەک پێکھاتەی تایبەتی خۆی ھەیە و لەوانەیە لە چەندین بەشی جیاواز پێک ھاتبێ. بەشێک کە لە زۆربەی ڕێکخراوەکاندا بەدی دەکرێ *کۆڕی بڕیاردەری ڕێکخراوە*-یە کە لەلایەن ئەندامانەوە ئەرکی بەڕێوەبردنی کاروباری ڕێکخراوەکەیان پێ سپێردراوە.

جۆرەکانی ڕێکخراوە گەلێکن، بۆ نموونە: ڕێکخراوە حکوومییەکان، ڕێکخراوە ناحکوومییەکان، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، ھێزە چەکدارەکان، دامەزراوەکان، بەشدارگەکان (کۆمپانیاکان)، ھەرەوەزییەکان، زانکۆکان، و ھتد.

پۆل:ڕێکخراوەکان
پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان
گەمەی موورووی شووشەیی

**گەمەی موورووی شووشەیی** (بە ئاڵمانیایی: Das Glasperlenspiel) شاکار و دوایین بەرھەمی نووسەری ئاڵمانیایی ھێرمان ھێسەیە. ساڵی ١٩٣١ ھێسە دەستی بە نووسینی ئەم شاکارە کرد و ساڵی ١٩٤٣ لە زوریخ لە چاپی دا و بڵاوی کردەوە. ساڵێک پێش ئەوە، ھێسە دەستنووسەکەی ناردبوو بۆ بەرلین تا لەوێ چاپ و بڵاوی بکاتەوە، بەڵام نازییەکان کارەکەیان بەداوە دابوو.
ساڵی ١٩٤٦، سێ ساڵ دوای بڵاوبوونەوەی گەمەی گلێرەی شووشەیی، ھێرمان ھێسە بوو بە خەڵاتوەرگری خەڵاتی نۆبێل لە وێژەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێژەی فەلسەفیی ھاوچەرخ
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٤٣
پۆل:ڕۆمانە فەلسەفییەکان
شاکار

[thumb|''مۆنا لیزا''، بەدیھێنراوی [لێوناردۆ دا ڤینچی، ١٥٠٣–١٥٠٦]]

**شاکار** بە بەرھەمێک دەوترێ (زیاتر ھونەری یان وێژەیی) کە زۆرترین پەسن و ھەڵگوتنی ڕەخنەگرانی بەرکەوتبێ، بەتایبەت ئەو بەرھەمەی کە بە گەورەترین کاری بەدیھێنەرەکەی دەژمێردرێ یان ئەو کارەی وا داھێنان، شارەزایی، و لێھاتووییی زۆری ئافرێنەرەکەی دەردەخا.

دەکرێ چەند نموونەیەک بھێنینەوە: شاری مۆسیقارە سپییەکانی بەختیار عەلی، گوڵستانی سەعدی، مۆنا لیزاکەی لێوناردۆ دا ڤینچی، داوودەکەی میکێلانجێلۆ، سەمفۆنیای نۆھەمی بیتھۆڤن، ھاملێتی شەیکسپیێر، فائوستی گۆتە، و شەڕ و ئاشتییەکەی تۆلستۆی.

پۆل:جوانیناسی
پۆل:ھونەرە سۆماییەکان
پۆل:کارە ھونەرییەکان
شێوەی حکوومەت

**شێوەی حکوومەت** یان **شێوەی فەرماندەرکردنی دەوڵەت** ئاماژە دەکا بەو کۆمەڵەیە لە دامەزراوە سیاسییەکان کە بە ھۆیەوە دەوڵەتی فەرمانڕەوا فەرمانڕەواییی خۆی ڕێک دەخا بە مەبەستی بەکاربردنی ھێزی لەسەر پەیکەرەی سیاسی. زاراوەکانی **جۆری ڕژێم** و **سیستەمی حکوومەت** ژی ھەر ئەم چەمکە دەستنیشان دەکەن.

## شێوە سەرەکییەکان
* دێمۆکراسی
* ئۆتۆکراسی
* کۆماری
* کۆنفێدراسیۆن
* فێدراسیۆن
* ...
دێمیان

**دێمیان: چیرۆکی لاویی ئێمیل سینکلێر** ناوی یەکێک لە ڕۆمانەکانی ھێرمان ھێسەیە، یەکەم جار ساڵی ١٩١٩ بڵاو بووەوە؛ لە ١٩٦٠دا پێشەکییەکی پێ زیاد کرا. دەڵێن نووسینی تەنیا سێ حەفتەی خایاندووە.

## پەراوێزەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* سەبارەت بە دێمیان
* دەقی تەواوی دێمیان بە زمانی ئاڵمانیایی 
* Sparknotes

پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩١٩
پۆل:ڕۆمانەکان