پان ئێرانیزم

وێنۆک|300px|نەخشەی داواکراو لەلایەن پان ئێرانییەکان <sup>(نەتەوە ئێرانییەکان)</sup>
وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئالای نیشانی پان ئێرانیزم

**پان ئێرانیزم** (، ) بزاڤێکی ڕامیاریی و نیشتمانییە کە داوا دەکات ھەموو نەتەوەکانێک کە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ڕۆژاوادا لە ڕەگەزی سامی و ئالتایی نین، دەبێت بە ئێرانی بزانرێن و لە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتێکی ناسیۆنالیستی ئێرانیدا بن. پان ئێرانیستەکان داوا دەکەن کە ئامانجیان یەکگرتنی ھەموو ئەو نەتەوانەیە کە بە ئێرانییان دەزانن. لە بیر و بۆچوونی ئەوانە ئەو نەتەوانە لەناوی ناوچەی ڕەفەی ئێران و ناوچەکانی تر دەژێن و فەرھەنگێکیان ھەیە کە پێ دەڵێن فەرھەنگی ئێرانی. ئەم نەتەوانە لەلای پان ئێرانیستەکان بریتین لە فارسەکان، ئازەرییەکان، لوڕەکان، گیلەکەکان، تەبەرییەکان، کوردەکان، تاڵشەکان، تاجیکەکان، ئەرمەنییەکان، پەشتوونەکان، ئۆسیتییەکان، پامیرییەکان و بەلۆچەکان. لە باوەڕی پان ئێرانیستەکان ھیچ کام لەم نەتەوانە نابێت لەژێری وڵاتێکی سەربەخۆ بن و دەبێت دەسەڵاتێکی ناسیۆنالیزمی ئێرانی لەسەر ھەموو ئەم نەتەوانە حکوومەت بکات. یەکەم کەسێک کە بەدوای ئەم بیردۆزە کەوت، مەحموود ئەفشاری بوو.

## مێژوو
لەگەڵ ڕووخانی خانەوادەی قاجاڕ، کە تووشی گەندەڵی ببوو، و سەرکەوتنی ڕەزا شا پەھلەوی لە ساڵی ١٩٢٥دا، کە دەستی کرد بە ناساندنی چاکسازییە عەلمانییەکان بۆ سنووردارکردنی دەسەڵاتی پیاوانی ئایینی شیعە، بیرمەندە نەتەوەیی و سۆسیالیستەکانی ئێران ھیوایان دەخواست کە ئەم سەردەمە نوێیە گەواھیدەری ناساندنی چاکسازییە دیموکراتییەکانیش بێت. بەڵام ئەو جۆرە چاکسازییانە ئەنجام نەدران. ئەمەش بووە ھۆی سەرھەڵدانی وردەوردەی بزووتنەوەیەکی پان-ئێرانیستی جەماوەریی ناڕێکخراو کە لە نووسەرانی نەتەوەیی، مامۆستایان، خوێندکاران و چالاکوانانی ھاوپەیمان لەگەڵ بزووتنەوە دیموکراسیخوازەکانی تر پێکھاتبوو.

لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا، لە دوای داگیرکردنی ئێران لەلایەن ئەنگلۆ-سۆڤیەتەوە، بزووتنەوەی پان-ئێرانیست بەھۆی ھەستی بەربڵاوی ناسەقامگیری لە نێوان ئێرانییەکاندا گەشە و ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا، کە پاشایان (ڕەزا شا) بە بێدەسەڵات دەبینی لە بەرامبەر ئەو بوونە بیانییە لە وڵاتەکەدا. سەربازانی ڕووسیا، ئینگلتەرا، ھیندستان، نیوزلەندا، ئوسترالیا و دواتریش ئەمریکا لە وڵاتەکەدا ئامادە بوون، بەتایبەتی لە تاران پایتەخت. داگیرکاریی ھاوپەیمانان کاریگەریی ھەبوو لەسەر زنجیرەیەک بزووتنەوەی خوێندکاری لە ساڵی ١٩٤١دا. یەکێک لەم گرووپە نوێیانە گرووپێکی گەریلای نەتەوەیی ژێرزەمینی بوو بە ناوی «گرووپی تۆڵە»، کە بە «ئەنجومەن»یش دەناسرا.

دواتر پارتی پان-ئێرانیست لە ناوەڕاست و کۆتایی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا لە زانکۆی تاران لەلایەن دوو لە ئەندامانی گرووپی تۆڵە و دوو خوێندکاری ترەوە دامەزرا. ھەرچەندە بزووتنەوەی پان-ئێرانیست بە درێژایی سییەکانی سەدەی ڕابردوو چالاک بوو، بەڵام تەنھا ھاوپەیمانییەکی جەماوەریی ناڕێکخراوی نووسەران، مامۆستایان و خوێندکاران بوو. ئەم پارتە یەکەم ڕێکخراو بوو کە بە فەرمی ھەڵوێستی پان-ئێرانیستی وەرگرت، کە باوەڕی بە ھاوپەیمانی و یەکگرتنەوەی گەلانی ئێرانی ھەبوو کە لە بەرزاییەکانی ئێراندا نیشتەجێن. لە ساڵی ١٩٥١دا، سەرکردەکانی پارتەکە، موحسین پزیشکپوور و داریوش فورووھەر، لەسەر چۆنییەتی کارکردنی پارتەکە تووشی ناکۆکی بوون و جیابوونەوە ڕوویدا. ئەم دوو باڵە لە پێکھاتەی ڕێکخراوەیی و شێوازی کارکردنیاندا جیاوازییەکی زۆریان ھەبوو. باڵەکەی پزیشکپوور، کە ناوی پارتەکەی پاراست، باوەڕی بە کارکردن لە ناو سیستمەکەی محەممەدڕەزا پەھلەویدا ھەبوو. بەڵام باڵەکەی فورووھەر، کە ناوێکی نوێی بۆ خۆی ھەڵبژارد بە ناوی «پارتی نەتەوەی ئێران»، باوەڕی بە کارکردن دژی سیستمەکە ھەبوو.

## ئەمانەش ببینە
* حیزبی پان ئێرانیست
* ناسیۆنالیزمی ئێرانی

## سەرچاوەکان

پۆل:پان ئێرانیزم
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:چاندی ئێرانی
پۆل:سیاسەتی ئێران