دابەشبوونی گریمانەیی عێراق

[وێنۆک|نەخشەسازییەکی نافەرمی پێکھاتەی ئێتنۆئایینی عێراق، کە [شیعە لە ناوەڕاست و باشوور، سوننە لە باکووری ڕۆژاوا و کورد لە باکووری ڕۆژھەڵات]]
**دابەشکردنی عێراق** ئاماژەیە بۆ کردەی دابەشکردنی وڵات بەسەر دابەشکردنی ئیداریدا بە سەروەری تەواو یان بەشەکییەوە.

## تێڕوانینێکی گشتی
دابەشبوونێکی گریمانەیی لە جۆری یەکەم (سەروەریی تەواو)، وڵاتەکە دەکاتە چەند دەوڵەتێکی سەربەخۆ، کە زۆرجار لەسەر بنەمای نەتەوەیی و ئایینی پێشنیار دەکرێت، وەک دابەشبوونێکی سێ لایەنە لەسەر بنەمای پێکھاتە سەرەکییەکانی وڵات؛ واتە شیعەکان، سوننەکان و کوردەکان. ئەم بیرۆکەیە ھەرگیز پاڵپشتییەکی بەرچاوی بەدەست نەھێنا و دەستووری نوێی عێراق کە لە ساڵی ٢٠٠٥ پەسەندکرا، عێراق وەک «دەوڵەتێکی یەکگرتوو، فیدراڵ، سەربەخۆ و خاوەن سەروەریی تەواو» پێناسە دەکات، و بە ڕوونی جیابوونەوە و دابەشکردنی سەروەری قەدەغە دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، جۆری دووەم (سەروەریی بەشەکی) دەکرێت بگوترێت دۆخی واقیعی بوو لە شێوەی کۆنفیدڕاڵییەتێکی شلدا، کە تێدا ھەرێمی کوردستان خاوەنی ئۆتۆنۆمییەکی (خۆبەڕێوەبەری) بەرچاو بوو تا کۆتایییەکانی ساڵانی ٢٠١٠، کاتێک حکوومەتی ناوەندیی عێراق –بە ھاوکاری دادگای باڵا– دەستی کرد بە سەپاندنی کۆنترۆڵ بەسەریدا و لێسەندنەوەی ئۆتۆنۆمییەکەی.

## کۆنگرەی سەلاحەددین
سیستمی سیاسیی ئێستای عێراق بۆ یەکەمجار لە دوای جەنگی کەنداو لەلایەن ھەندێک لە ئەندامانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراق دژی دەسەڵاتی سەددام حوسێن پێشنیار کرا. لە حوزەیرانی ١٩٩٢، کۆنگرەیەک لە ڤیێنای نەمسا بەسترا، کە تێیدا کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق (INC) بە سەرۆکایەتی ئەحمەد چەلەبی دامەزرا. کۆنگرەیەکی دیکە لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٢، بە ناوی کۆنگرەی سەلاحەددین، لە باشووری کوردستان دوای جێبەجێکردنی ناوچەی دژەفڕین لە باکووری عێراق بەسترا. لەم کۆنگرەیەدا، کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق فراوانتر کرا بۆ لەخۆگرتنی دوو حیزبە سیاسییە سەرەکییەکەی کورد؛ واتە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ھەروەھا چەندین حیزبی دیکەی ئۆپۆزیسیۆن. لە میانەی کۆنگرەی سەلاحەددیندا، فیدراڵیزم لەگەڵ لامەرکەزییەتدا وەک مۆدێل و دیدگای فەرمی بۆ عێراقی دوای سەددام لەلایەن کۆنگرەی نەتەوەیی عێراقەوە پەسەندکرا، وەک ڕێگەیەک بۆ خۆبەدوورگرتن لە دووبارەبوونەوەی ستەمکارییەکەی سەددام، کە بە توندی مەرکەزی بوو. لەبەر ئەوەی ئەمە دوای ئەوە ھات کە کوردەکان لە باکووری عێراق خۆبەڕێوەبەرییان بەدەستھێنابوو، ئەم مۆدێلە وەک دانپێدانانێک بەو ئۆتۆنۆمییە تازە بەدەستھاتووە دەبینرا، بەڵام لە ھەمان کاتدا وەک ڕێکارێک بوو کە لە بنەڕەتدا دژی سەربەخۆیی کورد بوو. حیزبە ئیسلامییە شیعەکان، وەک حیزبی دەعوەی ئیسلامیی، و حیزبە نەتەوەیییە عەرەبە سوننەکان، دژی ئەم سازانە بوون بەو پاساوەی کە تەنھا دەبێتە ھۆی پارچەپارچەکردنی وڵات.

## قۆناغی دوای ٢٠٠٣
دوای داگیرکردنی عێراق، بە پێچەوانەی ئەو دیدگایەی لە کۆنگرەی سەلاحەددیندا پەسەندکرابوو، پارتی دیموکراتی کوردستان سەرەتا ھەوڵیدا پشتیوانی نێونەتەوەیی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ بەدەستبھێنێت و بە تەواوی لە عێراق جیاببێتەوە، بەڵام کاتێک ھیچ پشتیوانییەکی لەو شێوەیە دەرنەکەوت، بە کردەیی ڕازی بوون بە یەکگرتنەوە لەگەڵ عێراق —ئەگەرچی لەژێر ڕێککەوتنێکی کۆنفیدڕاڵی شلدا کە تێیدا ھەرێمی کوردستان (لایەنی کەم بە کردەیی) خاوەنی ئاستێکی بەرزی ئۆتۆنۆمی بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، کەم و کوڕییەکان لە دەستووری نوێی عێراقدا کە بە پەلە لە ساڵی ٢٠٠٥ پەسەندکرا، ھەروەھا نەبوونی یاسای پێویست بۆ چەسپاندنی فیدراڵیزم، ڕێگەیان بە حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی بەغدا داوە کە بەرەنگاری فیدراڵیزەکردن ببنەوە و لە جیاتی ئەوە کۆنترۆڵی ناوەندی زیاد بکەن.

## سەرچاوەکان

* Leila Haccius, The Making and Breaking of Federalism in Iraq, IFF Working Paper Online No 26, Fribourg, کانوونی یەکەم ٢٠١٨
* Hugh Pope, National Agenda: Exiled Opponents of Hussein Start to Harmonize Their Voices: Salahuddin conference is a watershed for the splintered forces opposed to the Iraqi dictator, *Los Angeles Times*, تشرینی دووەم ١٩٩٢
* Raad Alkadiri, Federalism and Iraq’s Constitutional Stalemate, *Chatham House*, تشرینی دووەم ٢٠٢٠
* Eden Bossom, Whither the Iraqi Opposition? The Future of the Iraqi National Congress, *Washington Institute*, ئەیلوول ١٩٩٥

پۆل:جیاییخوازی لە عێراق