open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پارێزگای قوم

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای قوم
پارێزگای قوم (بە فارسی:استان قم) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری قومە.

پارێزگای قوم لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی تاران و مەرکەزی، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای سمنان ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای ئەسفەھان ، لە ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگای مەرکەزی ھاوسنوورە.

## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای قوم
قوم
پارێزگای کرمان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای کرمان
پارێزگای کرمان (بە فارسی:استان کرمان) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێران و گەورەترین پارێزگای ئیرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کرمانە.

پارێزگای کرمان لە باکووردا لەگەڵ پارێزگاکانی خۆراسانی باشوور و یەزد، لە ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای سیستان و بەلۆچستان ، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای ھورمزگان و لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای فارس ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کرمان
کرمان
پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد

وێنۆک|200px|پارێزگای کوھگیلوویە و بوێەر ئەحمەد
**پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد** (بە فارسی: استان کھگیلویە و بویراحمد) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئێران. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری یاسووجە.

پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد لە باکووردا لەگەڵ پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگاکانی ئەسفەھان و فارس، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای بووشەھر، لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای خووزستان ھاوسنوورە.
## گەشتیاری
١٨ ڕووباری بچووک و گەورە، ٤٠ کانی گەورە، ١٧ ئاودێر، پێنج تاڤگە، سێ دەریاچە، ٦٠ دۆڵ و دەربەند، باخ و دەشتایی سەوز، مەزارگە، قەڵا، کاروانسەرا، مزگەوت، ئەمباری ئاو، پەرستگای ئاگر، پرد و تاوەری مێژوویی، شوێنی گەشتیاری ناوچەکەن.

## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پارێزگای گوڵستان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای گوڵستان
پارێزگای گوڵستان (بە فارسی:استان گلستان) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری گورگانە.

پارێزگای گوڵستان لە باکووردا لە گەڵ وڵاتی تورکمانستان ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای خۆراسانی باکوور ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای سمنان ، لە ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگای مازەندەران ھاوسنوورە.

## دانیشتووان
{{bar box
| title=گرووپە ڕەگەزییەکان لە پارێزگای گوڵستان (٢٠١٦) 
| titlebar=#ddd
| left1=**گرووپە ڕەگەزییەکان**
| right1=**ڕێژە**
| float=left
| bars=

## ئەمانەش ببینە
* باکووری ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای گوڵستان
گوڵستان
پارێزگای گێڵان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای گێڵان
**پارێزگای گێڵان** یان **پارێزگای گیلان** (، )  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ڕەشتە.

پارێزگای گێڵان لە باکووردا لەگەڵ دەریای خەزەر، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای مازەندەران، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگاکانی زەنگان و قەزوین و لە ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای ئەردەوێڵ ھاوسنوورە.

## دانیشتووان

## ئەمانەش ببینە
* باکووری ئێران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


گێڵان
پارێزگای مازەندەران

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای مازەندەران
**پارێزگای مازەندەران** (، بە مازەنی: مازِرون اوستان) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئێران، کە لە باکووری ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سارییە.

پارێزگای مازەندەران کە لە باشووری دەریای خەزەر ھەڵکەوتووە لە گەڵ پارێزگاکانی گوڵستان، سمنان ، تاران ، قەزوین و گیلان ھاوسنوورە.

کێوی دەماوەند کە بەرزترین کێوی ئێرانە لەو پارێزگایە و لە شارستانی ئامۆلە.

## دانیشتووان

## ئەمانەش ببینە
* باکووری ئێران

## سەرچاوەکان

*
مازەندەران
پۆل:تەبەرستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٧
کێوی دەماوەند

چەپ|وێنۆک|200px|کێوی دەماوەند، بەرزترین کێوی ئێران
**کێوی دەماوەند** کە لە باکووری وڵاتی ئێران و پارێزگای مازەندەران ھەڵکەوتووە بەرزترین کێوی ئێرانە.

## جوگرافیا
کێوی دەماوەند لە شارستانی ئامۆل و لە باشووری دەریای خەزەرە. ئەم کێوە کە لە ٦٩ کیلۆمیتری باکووری ڕۆژھەڵاتی تارانە لە نێوان ڕیزه‌ چیاکانی ئەلبورز ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێوەکانی ئێران
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران
پۆل:پارێزگای مازەندەران
پۆل:گڕکانە چینییەکان
پۆل:گڕکانەکانی ئێران
پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
ئەلبورز

[چەپ|وێنۆک|200px|[کێوی دەماوەند، بەرزترین کێوی ڕیزە چیاکانی ئەلبورز]]
**ئەلبورز** ڕیزە چیایەکە لە باکووری وڵاتی ئێران ھەڵکەوتووە.

ئەم ڕیزە چیایە لە لای ڕۆژاوای ئێران لە ناوچەی تاڵشی کۆماری ئازەربایجان دەست پێدەکات و تا نێو تورکمانستان و ئەفغانستان درێژەی دەبێت.

بەرزترین کێوی ئەم ڕیزە چیایە، کێوی دەماوەندە کە لە باکووری ئێران و لە پارێزگای مازەندەرانی ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. هەروەها پارێزگای ئەلبورز بەم ناوە کراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی ئێران
پۆل:دەریای کاسپیەن
پۆل:بەرزاییە ئیرانییەکان
پۆل:کێوەکانی ئێران
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
پۆل:بانووی ئێرانی
پارێزگای مەرکەزی

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای مەرکەزی
**پارێزگای مەرکەزی** (بە فارسی:استان مرکزی)  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەراکە.

پارێزگای مەرکەزی لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی تاران ، ئەلبورز و قەزوین ، لە ڕۆژاوادا لە گەڵ پارێزگای ھەمەدان ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگاکانی لوڕستان و ئەسفەھان و لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی تاران ، قوم  و ئەسفەھان ھاوسنوورە.
## دانیشتووان
### زمان
خەڵکی گوندەکانی ئەلڤیر، ڤیدەر (شارستانی زەرەندیە)، کەھەک (شارستانی تەفرێش) و چێھرەقان، ڤەوس، فەرەک و گوورچان (شارستانی کۆمیجان) بە زمانی تاتی قسە دەکەن.

## شارستانەکان
پارێزگای مەرکەزی دوازدە شارستانی ھەن کە لەخوارەوە نوسراون:

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگاکانی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای مەرکەزی
مەرکەزی
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پارێزگای ھورمزگان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای ھورمزگان
**پارێزگای ھورمزگان** (بە فارسی:استان ھرمزگان)  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بەندەر عەباسە.

پارێزگای ھورمزگان لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ  پارێزگای کرمان ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای سیستان و بەلۆچستان لە ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگاکانی فارس و بووشەھر و لە باکووردا بە درێژایی ٩٠٠ کیلۆمیتر لە گەڵ کەنداوی فارس و دەریای عومان ھاوسنوورە.

## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ھورمزگان
پۆل:کەنداوی فارس
ھورمزگان
پارێزگای ھەمەدان

**پارێزگای ھەوەدان** () یەکێک لە پارێزگاکای ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ھەمەدانە.

پارێزگای ھەمەدان لە باکوورەوە لە گەڵ پارێزگاکانی زەنگان و قەزوین ، لە باشوورەوە لە گەڵ پارێزگای لوڕستان ، لە ڕۆژھەڵاتدا لە گەڵ پارێزگای مەرکەزی و لە ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگاکانی سنە و کرماشان ھاوسنوورە.

## دانیشتووان

## شارستانەکان

ئەم پارێزگایە لەسەر 10شارستان دابشکراوە کەبریتین لە
ھەمەدان یان ھەمەئان

مەلایێر یان ملە ئایر

ناوەن یان نەھاوەن یان نیاوەن

تووسرکان

ئەسەداوا یان سەداوا

کەبوودەر ئاهەنگ یان کەوترئاھەنگ یان کەوڕەنگ

ڕەزەن

دەرگەزین

فامنین

بەھار یان وەهار

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ھەمەدان
ھەمەدان
پۆل:پارێزگاکانی کوردستان
پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پارێزگای یەزد

پارێزگای یەزد (بە فارسی:استان يزد)  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری یەزدە.

پارێزگای یەزد لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی سمنان و ئەسفەھان ، لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای کرمان، لە ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای خۆراسانی باشوور، لە باکووری ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی، لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای ئەسفەھان و لە باشووری ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای فارس ھاوسنوورە.
چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای یەزد
## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای یەزد
یەزد
کرمان

**کرمان** ( carmania )یەکێک لە شارەکانی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای کرمان و شارستانی کرمانە. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی شاری کرمان ٥٣٧٬٧١٨ کەس بوون. کرمان ئێستاکە ١٤یەمین شاری گەورەی ئێرانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کرمان
* شارستانی کرمان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:گەورەشارەکانی ئێران
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی کرمان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرمان
پۆل:کرمان
ئەراک

**ئەراک** یەکێک لە شارە گەورەکانی ئێران و ناوەندی پارێزگای مەرکەزی و شارستانی ئەراکە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای مەرکەزی
* شارستانی ئەراک
* فڕۆکەخانەی ئەراک

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای مەرکەزی
سمنان

**سمنان** (بە فارسی: سمنان) یەکێک لە شارەکانی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای سمنان و شارستانی سمنانە. ئەم شارە لە باشووری ڕیزە چیای ئەلبورز و باکووری دەشتی کەویر ھەڵکەوتووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای سمنان
* شارستانی سمنان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای سمنان
پۆل:سمنان
پیاوی ئازاد

پیاوی ئازاد ، (ناوی تەواوی : پیاوی ئازاد ؛ بدیع الزمان سەعید نوورسی) بە تورکی (Hür Adam : Bediüzzaman Said Nursi) فلیمێکی تورکیە لە ساڵی ٢٠١٠. دەرهێنەر و بەڕێوبەری ئەم فلیمە "محەمەد تانریسەڤەر"ە. فیلمی پیاوی ئازاد باس لە ٨٠ ساڵی ژیانی زانای گەورەی کورد سەعید نوورسی دەکات کە لە تورکیاوە ناوبانگی گەیشتە هەموو وڵاتانی جیهان. 

ئەم فیلمە بەزۆری تیشک دەخاتە سەر زانست و ئەدەبی سەعید نوورسی وە لە دراماشەوە کراوە بە شێوەی سینەما.
کاتێک کە سەعید نوورسی منداڵ دەبێت بەو زانستە زۆرەی کە دەیخوینێت ، لە سەدەمی لاواز بوونی دەوڵەتی عوسمانی و سەرهەڵدانی حکومەتی جەماوەری لەم نێوانەدا کە لە میللەتێکدایە کە ناخۆشی و شەڕی زۆری بینیوە ئەویش بە ئەرکی سەرشانی خۆی دەزانێت کە دەست بکا بە بڵاو کردنەوەی ئیسلام و ئیمان ، کە هەموو ژیانیشی بە ناخۆشی و بەندیخانە و دادگا و دوورخستنەوە لەلایەن حکومەتەوە بەسەر دەبات. وە تاکە هیوا کە بۆی مابوەوە تەلەبەکانی نوور و ئەو پەیامانە بوو کە بە پەیامەکانی نوور ناویان دەرکردووە ، وە هەوڵی زۆری دەدا تا ئەو پەیامانە بە هەموو جیهان بگەیەێنت.

## سەرچاوەکان
*www.huradam.com.tr

پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١١
پۆل:فیلمە تورکییەکان
پۆل:نوێخوازیی ئیسلامی
شارستانی ئەراک

**شارستانی ئەراک** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ئەراکە. شارستانی ئەراک لە باشووری ڕۆژئاوای پارێزگای تاران ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە ٥٩١٬٧٣٧ کەس بووە.

## جوگرافیا
ئەم شارستانە لە باکووردا لەگەڵ شارستانی تەفرێش، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ شارستانی مەلایێر و شارستانی ھەمەدان، لە ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ شارستانی مەحەلات و لە باشووردا لەگەڵ شارستانی خومەین و شارستانی شازەند ھاوسنوورە. شارستانی ئەراک لە ناوەندی پارێزگای مەرکەزی ھەڵکەوتووە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی شارستانی ئەراک لە ساڵی ٢٠١٦ زورتر لە ٥٩١٬٧٣٧ کەس بووە. زوربەی خەڵکی ئەم شارستانە بە زمانی فارسی قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلام و مەزھەبی شیعەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای مەرکەزی
* ئەراک

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ئەراک
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مەرکەزی
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پارێزگای ئایدین

**پارێزگای ئایدین** ناوی یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئایدینە.

بەرزایی لە ڕێکی دەریاوە ٦٤ میترە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئایدین
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پۆل:جوگرافیای یۆنانی کۆن
پارێزگای ئانتالیا

**پارێزگای ئانتالیا** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باشووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە لە ناوچەی مەدیتەرانە ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئانتالیایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئانتالیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئادانا

**پارێزگای ئادانا** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی مەدیتەرانە لە باشووری ئەو وڵاتە ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئادانایە .

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئادانا
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئاگری

**پارێزگای ئاگری** (بە تورکی: Ağrı ili، بە ئەرمەنی: Արարատ մարզ، بە کوردیی باکووری: Parêzgeha Agirîyê) دەکەوێتە باکووری کوردستان، لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئێران و لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای قەرس، لە باکووری ڕۆژاواوە ئەرزەڕۆم، لە باشووری ڕۆژاواوە مووش و بدلیس، لە باشوورەوە وان، و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە ئیدر. ڕووبەرەکەی ١١،٠٩٩ کیلۆمەتر دووجایە، و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥١١،٢٣٨ کەسە (٢٠٢٣). ناوەندی پارێزگاکە شاری ئاگرییە، کە دەکەوێتە سەر بان (پانی)یەکی بەرز بە بەرزایی ١،٦٥٠ مەتر. بازید تا ساڵی ١٩٤٦ پایتەختی پارێزگاکە بوو. پارێزگاری ئێستا مستەفا کۆچە.

پارێزگاکە بە بەشێک لە «ئەرمەنستانی ڕۆژاوا» دادەنرێت و بەشێک بووە لە پارێزگای کۆنی ئایرارات سەر بە شانشینی ئەرمەنستان. پێش جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، پارێزگای ئاگریی ئێستا بەشێک بوو لە شەش ویلایەتە ئەرمەنییەکە. پارێزگاکە بەشێکە لە تورکیا و خاوەنی زۆرینەیەکی کوردە.

## قەزاکان
پارێزگای ئاگری دابەش کراوە بەسەر ھەشت قەزادا:
### ئاگری
* دیادین
* بازید 
* ئەلەشکیرت (زێدکان)
* ھاموور
* پاتنۆس
* تاشلیچای
* تووتاک

## جوگرافیا
پارێزگای ئاگری لە باکوورەوە بە چیاکانی ئاراس دەورە دراوە. ئاگری ناوەکەی لە چیای ئاگریی نزیکەوە وەرگرتووە، کە گڕکانێکی چین چینی بەرزە بە بەرزایی ٥،١٣٧ مەتر (١٦،٨٥٤ پێ)، بەرزترین چیایە لە تورکیا و ھێمایەکی نەتەوەییە بۆ ئەرمەنییەکان. دەکرێت لێرەوە سەربکەویتە سەری و لە بەشەکانی ئازەربایجان، ئێران، گورجستان و ئەرمەنستانەوە دەبینرێت. نزیکترین شارۆچکە لە چیاکە بازیدە.

٤٦٪ی پارێزگاکە شاخاوییە، ٢٩٪ی دەشتە، ١٨٪ی بانە (پانتایی بەرز)، و ٧٪ی مێرگی بەرزە. وێڕای ئارارات چەندین لوتکەی دیکەی بەرزتر لە ٣،٠٠٠ مەتر ھەن، لەوانە چیای کۆسەداغ، ئالاداغلار و تەندورەک. دەشتەکان بەپیتن، بە نیشتووەی گڕکانەکان داپۆشراون، و بۆ چاندنی دانەوێڵە و ئاژەڵداری بەکاردێن. چەندین لقە ڕووباری مووراد (کە دواتر دەڕژێتە ڕووباری فورات) بە ناوچەکەدا تێدەپەڕن و ئاوی ئەم دەشتانە دابین دەکەن. مێرگە بەرزەکان بۆ لەوەڕاندن بەکاردێن.

کەشوھەوای ئێرە زۆر ساردە (تێکڕای پلەکانی گەرما لە زستانان نزیکەی -١٠ پلەی سەدییە و لای شاخەکان بەزۆری ڕووتن. ژمارەیەک دەروازە و ڕێگای گرنگ بەناو چیاکاندا ھەن.

## مێژوو
پانتایی ئاگری لەلایەن شانشینی ئورارتووە کۆنتڕۆڵ کرابوو ھەتا گواستنەوەی بۆ سەر شانشینی ئەرمەنستان. ناوچەکە لەلایەن زۆرێکەوە وەک دەروازەیەک لەنێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا تەماشا دەکرا. چەندین جار لەلایەن ئاشوورییەکان، فارسە ئەخامینییەکان، یۆنانییەکان، ڕۆمەکان، بیزەنتینییەکان، عەرەبەکان، گورجییەکان، مەغۆلەکان، ئیمپراتۆریەتە جیاوازەکانی فارس، و لە کۆتاییدا لەلایەن سەلجووقی و تورکە عوسمانییەکانەوە داگیر کراوە.

یەکەم موسڵمانەکان لە ناوچەکە عەباسییەکان بوون لە ساڵی ٨٧٢. ھۆزە تورکەکان لە دوای شکانی سوپای بیزەنتینی لە مەڵازگرد لە ساڵی ١٠٧١ بە ژمارەیەکی زۆر دەستیان کرد بە تێپەڕبوون، ھەندێک جار لەلایەن مەغۆلەکانەوە ڕادەنران. زەوییەکە لەلایەن سوڵتان سەلیمی یەکەمەوە دوای جەنگی چاڵدێران خرایە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ناوچەکە بەشێک بوو لە ویلایەتی ئەرزڕۆم لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا. لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠، پارێزگاکە گۆڕەپانی «ململانێکانی ئەرمەنی-کورد لە ئاگری» بوو، کە ڕەنگدانەوەی گرژییەکانی نێوان گرووپە ھۆزەکییە کوردییەکان، نەتەوەپەرستە ئەرمەنییەکان، و لاوازبوونی دەسەڵاتی عوسمانی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئاگری
ئاگری
ئاگری
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پارێزگای بارتین

**پارێزگای بارتین** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باکووری ئەو وڵاتە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگا بچوکە شاری بارتینە.
## شارەکانی پارێزگای بارتین
* ئەماسرە
* بارتین
* کوروکاشیلێ
* ئولوس 

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بارتین
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئارتڤین

**پارێزگای ئارتڤین** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئارتڤینە.
ئەم پارێزگا تورک، گۆرجی و  و لاز لەگڵ یک ئەژین

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئارتڤین
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای بیلەجیک

**پارێزگای بیلەجیک** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باکووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتە لە ناوچەی مەرمەرە ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بیلەجیکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بیلەجیک
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئەنقەرە

**پارێزگای ئەنقەرە** (بە تورکی:Ankara) یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەنقەرەیە کە پایتەختی وڵاتی تورکیاشە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئەنقەرە
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئاماسیا

**پارێزگای ئاماسیا** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باکووری ئەم وڵاتە لە ناوچەی دەریای ڕەش ھەڵکەوتووە. ناوەندەکەی شاری ئاماسیایە، ڕووبەری پارێزگاکە ٥،٧٣١ کم٢ دەبێت و ژمارەی دانیشتووانەکەشی نزیکەی ٣٦٥،٢٣١ کەس دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئاماسیا
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئادیەمان

**پارێزگای سەمسوور** (بە تورکی:Adıyaman، بە کوردی: سەمسوور Semsûr) یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە باکووری کوردستان لە ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سەمسوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئادیەمان
ئادیەمان
ئادیەمان
پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
ڤانیلا (پرۆگرامۆکە)

200px|thumb|left|هێمای فەرمی ڤانیلا

**ڤانیلا** (بە ئینگلیزی: Vanilla) پرۆگرامۆکەیەکی سەرچاوە کراوە و خۆڕاییە، ڕێگا دەدات بۆ دانان و درێژەپێدانی مەکۆیەکی گفتوگۆی تەواو - تایبەتمەندیکراو بۆ کۆمپانیاکان ,ڕێکخراوەکان، دەزگا و گروپی خزمەتگوزاری. ڤانیلا دەتوانرێت دابگیرێت و خانەخوێ بکرێت لەسەر ڕاژەی تایبەتی بەکارهێنەران، مەکۆکان، تا ڕادەیەک ئاسانن بۆ دامەزراندن، تیایدا بەکارهێنەر دەتوانێت فرە ڕووکاری و فرەزمان (multi-lingual) هەڵبژێرێت، یان لە ڕێگەی هەڵبژاردنەکانەوە ڕووکاری تایبەت بە خۆی هەرێنە (design) بکات، مەکۆکە دەتوانێت هاوپۆلی هەبێت بۆ ڕێکخستنی گفتوگۆکان، هەروەها مەکۆکە پاڵپشتی پەیامی تایبەت، پۆستی ئەلیکترۆنی، یاسا و ڕەسەنێتی بۆ بەکارهێنەران، فرە جۆرەی لە چۆنیەتی تۆماربوون، وە بەڕێوەبەرایەتییەک کە لە بەکارهێناندا ئاسانە و گشت کردارێک دەگۆڕدرێت و دەکرێت. ڤانیلا لە ساڵی ٢٠٠٥ داهێنراوە و پەرەی پیدراوە، بە گەشەیەکی بەردەوامدا ڕۆیشتووە تاوەکو دەرچوونی هەردوو وەشانی یەک و دوو. پرۆگرامۆکە سەرچاوە کراوەکەی ڤانیلا زیاتر لە ٤٠٠،٠٠٠ جار داگیراوە لە وێبگەی ( مەکۆی ڤانیلا) وە، ڤانیلا لە ژێر مۆڵەتنامەی (General Public License version 2) دایە.


## تایبەتمەندییەکان

*بەکارهێنەر دەتوانێت بەئاسانی مەکۆیەکی گفتوگۆی تەواو-تایبەتمەندیکراو دابمەزرێنێت و درێژەی پێبدات.

*هەموو بەکارهێنەرێک دەتوانێت گفتوگۆیەک دەستپێبکات و درێژەی پێبدات.

*خانەخوێکردنی مەکۆ بەخۆڕاییە لەگەڵ ڕیکلامکردن ،کە دەشتنوارێت لاببرێت بە کرێ.

*ڕووکاری هەمەجۆر دەتوانرێت بەکارببرێت ،لەگەڵ پێوەکراو و نەرمەواڵە لە بەش و بواری جیاجیا.

*بەکارهێنەر دەتوانێت هاوپۆلەکان زیادبکات بۆ ڕێکخستنی گفتوگۆکان.

*بەکارهێنەر دەتوانێت جۆر و چۆنیەتی تۆماربوون دیاریبکات .(بنچینەیی ،بانگهێشتکردن ،ڕازیبوون..هتد).

*ڤانیلا زۆر بەئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ وێبگەکەت/ماڵپەرەکەت تێکەڵ بکرێت.

*بەڕێوەبەرایەتییەکی ئاسان لە بەکارهێنان، کە دەتوانیت دەست بەسەر هەموو مەکۆکەدا بگریت و هەموو گۆڕانکارییەک بکەیت، لەگەڵ ڕێبەری بەڕێوەبەرایەتی.

## سەرچاوەکان
*ویکی چاوگ
*ویکیپیدیای ئینگلیزی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*پێگەی سەرەکی ڤانیلا
*بلاگی ڤانیلا

پۆل:نەرمامێرە خۆڕاییەکان کە بە پی ئێچ پی بەرنامەڕێژ کراون
پارێزگای ئافیۆن کاراھیسار

**پارێزگای ئافیۆن کاراھیسار**  یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئێژە‌ لە ڕۆژئاوای تورکیا ھەڵکەوتووە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئافیۆن کاراھیسارە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئافیۆن کاراھیسار
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
پارێزگای ئاکسارای

**پارێزگای ئاکسارای** یەکێک لە پارێزگاکانی تورکیایە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی ھەڵکەوتووە.

شاری ئاکسارای ناوەندی ئەم پارێزگایەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئاکسارای
پۆل:پارێزگاکانی تورکیا
ئۆپێک

وێنۆک|چەپ|ئاڕمی ڕێکخراوی ئۆپێک
**ڕێکخراوی وڵاتانی ھەناردەکاری نەوت** یان **ئۆپێک** (بە ئینگلیزی: Organization of the Petroleum Exporting Countries) کوتکراوەی (بەئینگلیزی: OPEC)، ڕێکخراوێکی نێونەتەوەییی نەوتییە کە لە ١٤-٩-١٩٦٠دا لەلایەن وڵاتانی ئێران، ڤێنێزوێلا، عێراق، عەرەبستان و کووەیت، بە ئامانجی سنووردارکردنی ئاستی بەرھەمھێنانی نەوت و یارمەتیدان بە گرانترکردنی، لە بەغدا دامەزرا.

یەکەم سکرتێری گشتیی ئۆپێک لە ساڵی ١٩٦١ەوە ھەتا ساڵی ١٩٦٤ ئێرانی بوو و تاکوو ئێستا ئێران نۆ جار سەرۆکایەتی ڕێکخراوی ئۆپێکی لە ئەستۆ بووە.

## وڵاتانی ئەندام
چەپ|وێنۆک|250px|وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک لەسەر نەخشەی جیھان

ئەندامانی ئۆپێک بریتین لە ١٢ وڵاتی سەربەخۆ لە سێ کیشوەری جیھانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دانوستانی نێونەتەوەیی
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
گەلەستێرە

[چەپ|250px|وێنۆک|یەکێک لە گەلەستێرەکانی [گەردوون]]
**گەلەستێرە** یان **گالاکسی** () بریتییە لەو کۆمەڵە گەورەیەی کە پێکھاتوون لە ملیۆنان ئەستێرە، تۆز و گازەکان. گەلەستێرەکان لە قەبارە و شێوەدا جیاوازن، گەورەترین گەلەستێرە پێکھاتووە لە تریلیۆنێک ئەستێرە. لە ڕاستیدا زانایانی گەردوون ناتوانن ئەستێرەکان ھەژمار بکەن، بەڵام دەیخەمڵێنن کە گەلەستێرەیەک چەند ئەستێرە بە ئەندازەی قەبارەی خۆر دەتوانێت لەخۆ بگرێت، پاش لێکۆڵینەوە لەسەر قەبارە و درەوشانەوەیان. تا ئێستا ١٧٠ ملیار گەلەستێرە ھەن لە گەردوونی ھەژمارکراودا. خۆر یەکێکە لە ئەستێرەکانی گەلەستێرەی ڕێگای شیری. قەبارەی ڕێگای شیری بە ١٠٠٬٠٠٠ ساڵی تیشکی مەزەندە کراوە.

## جۆرەکانی گەلەستێرە
چەند جۆرێکی جیاواز و زۆر لە گەلەستێرە ھەن. ئەدوێن ھابڵ، کە ئەستێرەناسێکە و بە ناوی ئەوەوە تەلیسکۆبی بۆشاییی ھابڵ ناونراوە، یەکەمین کەس بووە گەلەستێرەکان پۆلێن بکات لە ١٩٢٠ەکان. زۆربەی بەگوێرەی شێوەکانیان بووە. تاکوو ئێستاش زانایانی گەردوون ئەو پۆلێنەی گەلەستێرەکان بەکار دەھێنن کە ھابڵ گەشەی پێدابوو.

### لوولپێچەکان
چەپ|200px|وێنۆک|نموونەیەک لە گەلەستێرە لوولپێچەکان
گەلەستێرە لوولپێچەکان ھەڵاوسانێک لە ناوەڕاستیان ھەیە و پێکھاتوون لە گاز، تۆز و ئەستێرە نوێیەکان کە لەو ناوچانە دروست بوون کە گاز و تۆزەکەیان چڕیی زۆرترە. ساڵی ١٩٣٦ لەلایەن ئەدوێن ھابڵ گەشەی پێدراوە.

### گەلەستێرە ھێلکەیییەکان «ئەھلیجی»
نزیکەی یەک لەسەر سێی گەلەستێرەکان تەنھا ھەوری گازی قەبەن، لە ئەستێرەکان دروست بوون. زۆربەیان وەکوو تەنە گۆیییەکان دەردەکەون، ئەوانی تری زیاتر کشاون پێیان دەوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییەکان». گەلەستێرە ھێلکەیییەکان ھەندێ جار چەقەکانیان زۆر درەوشاوەن و زۆر بە کەمی تۆز و گازیان ھەیە. گەلەستێرە ھێلکەیییەکان زۆر جار لە ئەستێرە کۆنەکان پێکھاتوون. ھەندێک لە گەلەستێرە ھێلکەیییەکان وەکوو «M87» دەردەکەون. گەلەستێرەکان قەبەن و پێیان دەوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییە زەبەلاحەکان». بەڵام گەلەستێرەکانی تر زۆر بچووکن، پێیان دەوترێت «گەلەستێرە ھێلکەیییە کورتە بنەکان».

## ئەمانەش ببینە
* ڕێگای شیری
* ئەستێرە
* خۆر
* مانگ
* کۆمەڵەی خۆر

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:گەلەستێرەکان
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
سێو

چەپ|250px|وێنۆک|سێوی سوور
**سێو یا سێف** (ناوی زانستی: *Malus domestica*) لە شوێنە مامناوەندەکانی نیوەی باکووری گۆی زەوی، لە چیاکانی حەوزی زەریای سپی ناوەڕاست ھەیە. سێوی کێوی لە زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا و ناوچەی قەوقاز و نۆرویژ لە شوێنە نزمەکان ھەیە. سێوی کێوی (Pyrus malus) شوێنی سەرەکی بریتانیایە. جۆرەکانی سێو بەربڵاو و ناسراو بوو بەر لە داگیرکردنی بریتانیا لەلایەن ڕۆمانەکان، بۆیە ڕۆمانەکان بوون سێویان لەگەڵ خۆیان ھێنا بۆ بریتانیا.

## پێکھاتەکەی
* ئاو ٨٠–٨٥ ٪
* پرۆتین ٥ ٪
* شەکر و نیشاستە ١٠–١٥ ٪
* خوێ و ترشەکان ١–١٫٥ ٪
* شەکر ٦–١٠ ٪
* سێوی پێگەیشتوو دەوڵەمەندە بە ڤیتامینەکانی A , C, B1, B2، ھەروەھا ترشی ئەندامی Malic Acid , Gallic Acid ی تێدایە.
* خوێیەکانی سۆدیۆم و پۆتاسیۆم و فۆسفات و مەگنیسیۆم و ئاسنی تێدایە.
* توێکلی درەختی سێو کە تامێکی تاڵی ھەیە، ھەردوو ماددەی Phlorizdin , Querection ی تێدایە.
* ڕەگەکانی ھەمان ماددەی تیدایە.
* تۆوی سێو Amygdalin ی تێدایە کە جۆرێکە لە چەوری.
* بۆنی سێو پێکھاتووە لە ٢٦ ڕەگەزی کیمیایی ئەمەش وای لێ کردووە کە بۆنێکی خۆش و سەرنج ڕاکێشی ھەبێت.
* ڕۆنی سێو بریتییە لە Amyl Valevate.

چەپ|250px|وێنۆک|جۆرەکانی سێو

## بەکارھێنان و سوودەکان
# سێو باشترین و بەسوودترین میوەیە لە ناو میوەکاندا کە ڕیخۆڵە چالاک دەکات و قەبزی درێژ خایەن نایەلێت.
# سوودی ھەیە بۆ چارەسەری ڕشانەوەی منداڵ و بەردی گورچیلە و میزڵدان و ترشەڵۆکی میز لادەبات.
# نەخۆشی تا دادەبەزێنێ و تینوێتی دەشکێنی و جەرگ چالاک دەکات و کۆکە ھێمن دەکاتەوە.
# شەربەتی سێو ترشی ئەسیدی گەدە دەمژێت و جارەسەری گرفتەکانی برینی گەدە و برینی دوانزە گرێ دەکات.
# ڕێ لە نەخۆشییە دەروونییەکان دەگرێت و دەمارەکان ئارام دەکاتەوە.
# چارەسەری نەخۆشییەکانی خێرا لیدانی دڵ دەکات کە لە ھەڵئاوسانی دڵ و نەخۆشییەکانی ماسوولکە و کارەبایی دڵ پەیدا دەبێت.
# سرکەی سێو ئەگەر لەگەڵ ئاو بوخرێتەوە ئەوا قەڵەوی ناھێڵێت و لەش لە سەرما دەپارێزێت.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی خۆراک و چارەسەری

پۆل:سێوەکان
پۆل:میوەکان
شووتی

وێنۆک|300x300پیکسڵ|شووتی کوردی بە ڕەگ و گەڵاکەیەوە
شوتی ناوی تری 

شامی شمی، شووتی، شه‌به‌ش، شه‌به‌ز، شه‌به‌ژ، شمتی، شمتن، شمتو، جه‌به‌ژ، ژه‌به‌ش، شفتی، هه‌نی، ئه‌م گیایه‌ له‌ تیره‌ی “کوله‌که‌یه‌کان” Cucurbitacéesه‌.

میوه‌یه‌کی زلی تۆکڵ ئه‌ستووری هاوینی یه‌، له‌ دیوی نێوه‌وه‌ سووره‌ و تامی زۆر شیرین و خۆش و ئاوداره‌ و ناوکه‌که‌ی ڕه‌ش یان قاوه‌ییه‌ و وه‌کو ده‌نکی کوله‌که‌ و ڕۆزگارپه‌رست له‌ ئاو و خوىدا ده‌یبرژێنن بۆ شه‌وچه‌ره‌، ته‌رزه‌که‌شی له‌ سه‌ر زه‌وی خۆی راده‌کێشێى و گه‌لآکانی بڕاو بڕاون. شامی له‌ زۆر ئه‌ندازه‌ و شکڵی درێژ و خڕدا هه‌یه‌. ئاوی شووتی بۆ ده‌رمانی زگچوونی مندالآن باشه‌، به‌لآم زۆر خواردنی ده‌بێته‌ هۆی گازی نێو زگ. شکرۆک جۆرى شامی یه‌.

ئه‌مه‌ش شامی یه‌ به‌ لاتینی Cucurubita citrullus،

به‌ فه‌رانسه‌یی Pastéque, melon on d eau. پێئه‌ڵێن.  
## پێکهاته‌کەی
92% ئاو + 7% ڕیشاڵ + چه‌وری‌ + پرۆتین + کاربۆ هایدرەیت + پکتین + که‌مێ‌ خوێی‌ کانزایی‌ + ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ ڤیامین سی و که‌مێ‌ ڤیتامین ئی .

## سووده‌کانی‌
# ناوسک نه‌رم ده‌کات و پاکی‌ ده‌کاته‌وه‌.
# فێنک که‌ره‌وه‌ی‌ له‌شه‌.
# بۆ باداری‌ ڕوماتیزمه‌ به‌ سووده‌.
# میز هێنه‌ره‌ بۆ به‌رد و ڕمڵی‌ گورچیله‌ زۆر به‌ سووده‌.
# فشاری‌ خوێن داده‌به‌زێنێ‌.
# بۆ گه‌ده‌ و نه‌خۆشیه‌کانی‌ باشه‌.
# بۆ شه‌و کوێری‌ به‌سووده‌.
# تا داده‌به‌زێنێ‌.

## سەبارەت بە شووتی‌
# بۆ کەسێک گەدەی نەخۆش بێت با ئاوەکەی‌ بخوات .
# تا تازە و ئاوداربێت باشە .
# زۆر کاڵ یان تەپیو نەبێت .
# دەتوانی‌ توێکڵە سپیەکەی‌ بکەی‌ بە مرەبا. 
# وتراوە شوتی‌ بە برنجەوە زۆر خۆشە .
# شووتی‌ خۆماڵی‌ چاکترە لە هی‌ دەرەوه .بەڵام جوانتر نییە

## سەرچاوەکان

* کوردماکس 

پۆل:شووتییەکان
پەیمانی ئاشتی

**پەیمانی ئاشتی** ڕێککەوتنێکی ناوبەری دوو لایەنی تێکھەڵچووە (زۆربەی جاران دوو وڵات) کە بەشێوەی فەرمی شەڕ یان تێکھەڵچوونی چەکدارانە کۆتایی دێنێ. پەیمانی ئاشتی نە خۆبەدەستەوەدانە و نە ئاگربەست و چەکسەکناندن. لە ئاگربەستدا، ھەر دوو لا بۆ ماوەیەکی دیاریکراو یان لە دەڤەرێکی دیاریکراودا شەڕ ڕادەگرن. لە چەکسەکناندنیشدا، ھەر دوو لا شەڕ ڕادەگرن تا دانوستان بۆ ڕێککەوتن دەست پێ بکەن. بەڵام، لە خۆبەدەستەوەداندا، لەشکری لایەنێک یان حکوومەتی ئەو وڵاتە چەک دادەنێ و خۆی دەخاتە بەر بەزەییی لایەنی سەرکەوتوو.

پۆل:یاسای نێونەتەوەیی
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتی
کۆشکی ڤێرسای

وێنۆک|کۆشکی ڤێرسای
**کۆشکی ڤێرسای** (بە فەڕانسەیی: Château de Versailles) کۆمەڵەکۆشکێکە لە شاری ڤێرسای لە نزیکی پاریسدا کە وەکوو گەورەترین کۆشکی شاھانەی جیھان دەناسرێ. پەیمانی ڤێرسای کە یەکێک لە گرنگرین پەیمانەکانی مێژووی جیھانە لەم کۆشکەدا بەستراوە.

= سەرچاوەکان =

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٧٢
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان، تەواوبوونی ١٦٨٤
پۆل:کۆشکی ڤێرسای
پۆل:کۆشکەکانی فەڕەنسا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە فەڕەنسا
پەیمانی ڤێرسای

وێنۆک|200px|پەیمانی ڤێرسای
*[[پەڕگە:The signing of the peace treaty of Versailles.webm|thumb|thumbtime=5|The Signing of the Peace Treaty of Versailles]]*
**پەیمانی ڤێرسای** ئەو پەیمانی ئاشتییە بوو کە لە ٢٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ لە کۆشکی ڤێرسای لە پاریس لایەنەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم واژۆیان کرد و کۆتایییان بە شەڕ ھێنا، ئەگەرچی ئاگری شەڕ پێشتر لە کاتژمێر ١١ی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ کوژابووەوە. ئەم پەیمانە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی دووھەمی ١٩٢٠ خرایە قۆناغی جێبەجێبوونەوە. یەکێ لە پاشخانەکانی پەیماننامەکە چواردە خاڵەکەی ودرۆ ویڵسنی سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکا بوو.

پۆل:فەڕەنسا لە ١٩١٩
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئالمانیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩١٩
پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن
پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ئەڵمانیا
پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:ڕووداوەکانی تەممووزی ١٩١٩
پۆل:کۆشکی ڤێرسای
کاڵەک

چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی کاڵەک
**کاڵەک** یان **گندۆرە** لە لای ڕۆمەکان و میسرییەکان لە کۆنەوە ناسراو بووە لە سەدەی حەڤدەهەمەوە گەیشتۆتە ئەورووپا و ئێستا لە زۆربەی وڵاتاندا دەچێنرێت بە تایبەتی وڵاتە گەرمەکان لە شام و میسر .

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پارێزگای نەجەف

وێنۆک|چەپ|پارێزگای نەجەف

پارێزگای نەجەف () یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتووەتە باشووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری نەجەفە.

بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٣، ژمارەی دانیشتووانی بەرامبەر لەگەڵ ١،٤٧٧،١٣٤ کەس بووە.

## قەزاکان
* قەزای نەجەف
* قەزای کووفە
* قەزای مەنازرە
* قەزای مێشخاب

## سەرچاوەکان


نەجەف
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پارێزگای بەغدا

**پارێزگای بەغدا** (بە عەرەبی:محافظة بغداد)یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە و کەوتووەتە ناوەندی ئەم وڵاتە. ناوەندی پارێزگاکە شاری بەغدایە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٢٦ ژمارەی دانیشتووانی ٨٬٣٧٠٬٤١٠ کەس بووە.

## وەسف
پارێزگای بەغدا یەکێکە لە گەشەسەندوترین ناوچەکانی عێراق، کە خاوەنی ژێرخانێکی باشترە لە زۆربەی ناوچەکانی تری عێراق، ھەرچەندە بەھۆی داگیرکارییەکەی ساڵی ٢٠٠٣بە سەرۆکایەتی ئەمریکا و بەردەوامی توندوتیژییەکان لەکاتی شەڕی عێراقدا زیانێکی زۆری بەرکەوتووە. پێشتر یەکێک بوو لەو شوێنانەی کە بەرزترین ڕێژەی تیرۆری ھەبوو لە جیھاندا بەھۆی ھێرشە خۆکوژییەکانەوە، بەڵام ھێرشە تیرۆریستییەکان لەوەتەی تێکشکاندنی سەربازیی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠١٧دا دەگمەن بوون.

بەغدا لایەنی کەم ١٢ پردی ھەیە کە بەسەر ڕووباری دیجلەدا دەپەڕنەوە و ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای شارەکە بەیەکەوە دەبەستنەوە. باکووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکە چەندین زۆنگاوی مێزۆپۆتامیا لەخۆدەگرێت.

قەزای سەدر چڕترین ناوچەی نیشتەجێبوونە لە سەرانسەری عێراقدا.

## کارگێڕیی پارێزگا
بەغدا لەلایەن ئەنجومەنی پارێزگای بەغداوە بەڕێوەدەبرێت. نوێنەرانی ئەنجومەنی پارێزگای بەغدا لەلایەن ھاوتاکانیانەوە لە ئەنجومەنە نزمترەکانی قەزا کارگێڕییەکانی ناو بەغدا ھەڵبژێردران، بە ژمارەیەک کە ھاوڕێژە بێت لەگەڵ ژمارەی دانیشتووانی ئەو قەزایانەی کە نوێنەرایەتییان دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای بەغدا
بەغدا
پارێزگای بەسرە

وێنۆک|چەپ|پارێزگای بەسرە

پارێزگای بەسرە  (بە عەرەبی:محافظة البصرة) یەکێک لە  پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتۆتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بەسرەیە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١،٧٦١،٠٠٠ کەس بووە.

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای بەسرە
بەسرە
ھەنار

چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی هەنار
**ھەنار** (ناوی زانستی: Punica granatum) میوەیەکە، ئاسایی ڕەنگی سوورە.

## مێژوو
ھەنار لە قورئانی پیرۆزدا ناوی ھاتووە. تا ئێستاش جوولەکەکان ھەنار لە ھەندێ تقوسی ئایینی بەکار دەھێنن. ڕۆمان و گریک و فیرعەونەکان ھەناریان ناسیوە ئەمەش لە نەخش و نیگاری سەر دیواری پەرستگاکانیان دەرکەوتووە. بنەچەی ھەنار ئاسیایە بە تایبەتیش ئێران و ھیندستان، ھەنار لە شامەوە (سووریا، ئوردن، فەلەستین، لوبنان)
گواستراوەتەوە بۆ باکووری ئەفریقا و میسر و حەوزی سپی ناوەڕاست. سێ جۆر ھەنار ھەیە، ھەناری شیرین و ھەناری ترش و ھەناری مزر کە تامەکەی لە نێوان ترشی و شیرینی دایە.

## چارەسەر بە ھەنار
* گیراوەکەی خاوکەر (مسکن) ە بۆ ئازار و باشە بۆ چارەسەرکردنی تا.
* گیراوەی ھاڕراوی گوڵەکەی باشە بۆ چارەسەرکردنی سکچوون و لەناودانی جۆرەکانی کرمی مشەخۆر.
* کوڵاوی توێکڵەی ھەنار باشە بۆ:
* لەگەڵ ھەنگوین وەکو نەرمکەر (بۆ نەرم کردن).
* پاککەرە بۆ ناو دەم و سێنگ و کۆکە ڕەشە.
* دڵ و گەدە بەھێز دەکات و خوێن پاک دەکات و باشە بۆ کەمکردنی ھەوکردنی جگەر و دژ بە ڕشانەوەیە، ھەروەھا ڕێژەی میزکردن زیاد دەکات.
* بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ھەرسکردن و دەبێتە ھۆی ھەرسکردنی خواردنی قورس و چەور.
* کرمی مشەخۆر دەردەکاتە دەرەوەی لەش و باشە بۆ چارەسەرکردنی سکچوون.
* کوڵاوی توێکڵەکەی باشە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی پێست.
* ھەنار یەکێکە لەو میوانەی لەوەرزی پایزدا پێ دەگات، خواردنی ئەم میوەیەش بەشێوەیەکی رێکخراو دەبێتە ھۆی پاراستنی مرۆڤ لە زۆرێک لەنەخۆشیە مەترسیدارەکان، بەھۆی بوونی ماددە دژەئۆکسیدەکان و ڤیتامینەکانەوە ھەنار دەبێتە ھۆی پاراستنی پێست و مانەوەی بەجوانی، بەپێی توێژینەوەیەکی نوێش رۆژانە خواردنی سێ ھەنار ھۆکارێکی باشە کە پارێزگاری لەگەنجێتیت بکەیت و نیشانەکانی پیربوون لەخۆت دووربخەیتەوە.
* سودەکانی ھەنار بۆ پاراستن لە پیربوون: ھەنار زۆرێک لە ڤیتامینە گرنگەکان کە لاشە پێویستی پێیەتی تێیدایە، کە ڕۆڵیان ھەیە لە مانەوەی پێست بەجوانی، بوونی ڤیتامین A و C وا دەکات کە ڕووخسار بەجوانی بمێنێتەوە نیشانەکانی پیربوون دوابخات، ھەروەھا ھۆکارێکە بۆ دروست نەبوونی لۆجبوونی پێست.
* سودەکانی ھەنار وەک دژە ئۆکسید: بەھۆی بوونی بڕێکی باش لە ماددە دژە ئۆکسیدەکان دەبێتە ھۆی ئۆکساندنی لەخانەکانی لاشەدا، کە ئەمەش باشترین ھۆکارە بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەرکەوتنی نیشانەکانی پیری کە بەھۆی تێپەڕبوونی تەمەنەوە دروست دەبن، ھەروەھا بەھۆی دژە ئۆکسیدەکانەوە دەبێتە ھۆی لەناوبردنی وەرەمە شێرپەنجەیەکان. 

## بەستەری دەرەکی و سەرچاوەکان
* زانیاری لە بارەی ھەنار و پێکھاتەکانی 
* ماڵپەری ئێن ئارتی 
* مااڵپەڕی بەھەشت

پۆل:گژوگیاکانی ئاسیای ناوەندی
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:ھێماکانی ھادیس
پۆل:میوەکان
پۆل:گژوگیاکانی ئێران
پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە بۆنسای
پارێزگای بابل

وێنۆک|چەپ|پارێزگای بابل
پارێزگای بابل (بە عەرەبی:محافظة بابل) یەکێکە لەو پارێزگارانەی دەکەوێتە ناوەڕاستی عێراق و باشووری بەغدای پایتەخت، و پێنجەم گەورەترین پارێزگایە لەڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە عێراقدا، ژمارەی دانیشتووانی بە دوو میلیۆن و ٦٥ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت، بەپێی خەمڵاندنەکانی وەزارەتی پلاندانانی عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٨.

## مێژوو و ناونان
وشەی بابل بە واتای دەروازەی خودا دێت و لەدوای ڕووخانی سۆمەرییەکان بابل بووە بنکەی ئیمپراتۆریەتیی بابل، کە لەلایەن حامورابییەوە دامەزرا، لە دەوروبەری ساڵی ٢١٠٠ پێش زایین، لە کەنداوی فارسەوە لە باشوورەوە تا ڕووباری دیجلە لە باکوورەوە درێژ بووەتەوە، دەسەڵاتداری حامورابی ٤٣ ساڵی خایاند کە لەو ماوەیەدا شارستانیەتەکانی بابل گەشەیان کرد، بەو پێیەی سەردەمی ئەو بە سەردەمی زێڕینی وڵاتی عێراق دادەنرێت، ھەروەھا باخچە ھەڵواسراوەکانی بابلی تێدایە کە بە یەکێک لە حەوت سەرسوڕھێنەرەکانی جیھان دادەنرێت و لەوێشدا ھەشت دەروازەی تێدا بوو،
ناوازەترین دەروازە دەروازەی زەبەلاحی عەشتار بوو کە پەرستگای مەردۆخی تێدابوو کە لەناو دیوارەکانی گۆڕەپانی فیستیڤاڵە ئاینییە گەورەکەدا ھەڵکەوتبوو، دەکەوێتە دەرەوەی شارەکە، کە کۆنەکان چەندین ناویان لێ ناوە، لەوانە (بابل)، واتە خاکی بابل لەنێوان دوو ڕووبارەکە و مێزۆپۆتامیادا، ھەروەھا بەپێی پەرتووکی پیرۆز ناوی بابل بووە:

ناوەکە لە وشەی بەلبەل وەرگیراوە، و بەپێی ئەوەی لە پەرتووکی پیرۆزدا ئاماژەی پێکراوە ئەم ناوەی پێدراوە بەھۆی ڕووداوێکی بەناوبانگەوە، کاتێک خەڵک ھەوڵیاندا تاوەرێکی بەرز بە پێچەوانەی ویستی خودا دروستبکەن، بەڵام خودا زمانی ئەوانی شێواو کرد، بۆیە ئەم ناوچەیە ناونرا بابل.
## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بابل
بابل
پارێزگای سەلاحەددین

**پارێزگای سەلاحەددین** (بە عەرەبی:محافظة صلاح الدین)یەکێکە لە ١٩ پارێزگاکەی عێراق، دەکەوێتە باکووری بەغدا. ڕووبەرەکەی ٢٤٬٣٦٣ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە ١٬٠٤٢٬٢٠٠ کەس مەزەندە کراوە. لە ٨ قەزا پێکدێت و ناوەندەکەی شاری تکریتە. پێش ساڵی ١٩٧٦ ئەم پارێزگایە بەشێک بوو لە پارێزگای بەغدا.

پارێزگاکە بە ناوی سەرکردەی موسڵمانی کورد سەلاحەددینی ئەییووبییەوە ناونراوە، کە خەڵکی ئەم پارێزگایە بووە. ئەم پارێزگایە زۆرینەی سوننەن و ھەروەھا شوێنی لەدایکبوونی سەددام حوسێن، سەرۆکی پێشووی عێراقە، لە گوندی عەوجە. پارێزگای سەلاحەددین، کە قەڵایەکی نەریتی سەددام و ھۆزی ئەلبووناسرە و دەکەوێتە دڵی سێگۆشەی سوننەوە، لە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ھاوپەیمانان بە سەرکردایەتی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، بووەتە ناوەندێکی یاخیبوون، ڕکابەریی ھۆزەکی و توندوتیژیی سیاسی و تائیفی.

## مێژوو
پارێزگای سەلاحەددین ژمارەیەک شوێنی گرنگی ئایینی و کولتووری لەخۆدەگرێت. سامەڕا، گەورەترین شاری پارێزگاکە، شوێنی مەرقەدی عەسکەرییە (شوێنێکی ئایینی گرنگ لە ئیسلامی شیعەدا کە ئیمامی دەیەم و یازدەیەمی شیعەکانی لێ نێژراوە)، ھەروەھا مزگەوتی گەورەی سامەڕا بە منارە بەناوبانگەکەیەوە (مەلویە). ھەروەھا مزگەوتێکی کۆنی زەنگییەکانیشی تێدایە.

سامەڕا لە سەدەی نۆیەمی زایینیدا پایتەختی خەلافەتی عەباسی بووە، و ئەمڕۆ سامەڕای عەباسی یەکێکە لە شوێنەوارە جیھانییەکانی یوونێسکۆ.

شاری ئاشووری کۆنی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری نوێ، ئاشوور، دەکەوێتە قەزای شەرگات لەسەر کەناری ڕووباری دیجلە. شوێنەوارەکانی تری پارێزگاکە بریتین لە قوبەی خاچپەرستان لە باکووری سامەڕا و کۆشکی عاشق. ئەمڕۆ، پارێزگای سەلاحەددین دانیشتووانێکی ھەمەجۆری لە عەرەب، کورد، تورکمان و ئاشووری ھەیە.

لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤، پلانی لەلایەن سەرۆک وەزیران نووری مالیکییەوە ڕاگەیەندرا بۆ بەپارێزگاکردنی قەزای دووزخورماتوو بەھۆی زۆرینەی تورکمانییەوە؛ بەڵام، ئەم پلانانە جێبەجێ نەکراون.

### ئۆتۆنۆمی
لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١، ئیدارەی پارێزگاکە خۆی وەک ھەرێمێکی نیمچە-سەربەخۆ ڕاگەیاند، و ڕوونیکردەوە کە ئەم ڕاگەیاندنە لە وەڵامی "زاڵبوونی حکوومەتی ناوەندی بەسەر دەسەڵاتەکانی ئەنجومەنی پارێزگاکەدا" بووە. سەلاحەددین، کە پارێزگایەکی زۆرینە سوننەیە، ھیوای ئەوەشی دەخواست کە بە ڕاگەیاندنی خۆی وەک ھەرێمێکی سەربەخۆ لەناو عێراقدا، بەشێکی گەورەتری لە بوودجەی حکوومەت بەدەستبھێنێت. ئەنجومەنەکە ئاماژەی بە "ماددەی ١١٩ی دەستووری عێراق" کرد لە بانگەوازەکەیدا بۆ ئۆتۆنۆمی، کە دەڵێت "یەک یان زیاتر لە پارێزگاکان مافی ئەوەیان ھەیە خۆیان لە ھەرێمێکدا ڕێکبخەن" ئەگەر یەک لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگا یان یەک لەسەر دەی دەنگدەران داوای پێکھێنانی ھەرێمێک بکەن".

## قەزاکانی پارێزگای سەلاحەددین
# قەزای شەرقات
# قەزای دۆر
# قەزای بێجی
# قەزای بەلەد
# قەزای سامەڕا
# قەزای تکریت
# قەزای دووزخورماتوو
# قەزای دوجەیل

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:قاعیدە لە عێراق
پۆل:پارێزگای سەلاحەددین
سەلاحەددین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پارێزگای کەربەلا

وێنۆک|چەپ|پارێزگای کەربەلا

پارێزگای کەربەلا (بە عەرەبی:محافظة کربلاء) یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کەربەلایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ٧٢٤،٠٠٠ کەس بووە.

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای کەربەلا
کەربەلا
پۆل:شیعە
پارێزگای قادسیە

وێنۆک|چەپ|پارێزگای قادسیە

پارێزگای قادسیە (بە عەرەبی:محافظة القادسية) یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری دیوانیەیە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ٩٩٠،٤٨٣ کەس بووە.

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای دیوانیە
قادسیە
پارێزگای زیقار

وێنۆک|پارێزگای زیقار
**پارێزگای زیقار** () یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتووەتە باشووری ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ناسریەیە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١٬٤٧٢٬٠٠٠ کەس بووە.

## شارەکانی پارێزگای زیقار
* ناسریە
* ئەلچیبەیش
* ئەلڕیفای
* شاترە
* بازاڕی ئەلشویوخ

زیقار
پۆل:پارێزگای زیقار
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٦
پارێزگای دیالە

**پارێزگای دیالە** (بە عەرەبی:محافظة دیالی)یەکێکە لە پارێزگاکانی عێراق. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بەعقوبەیە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١٬٢٢٤٬٠٠٠ کەس بووە.

## جوگرافیا
پارێزگای دیالە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بەغداوە درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە سنووری ئێران. پایتەختەکەی شاری بەعقووبەیە. ڕووبەرەکەی ١٧٬٦٨٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.

بەشێکی زۆری پارێزگاکە لەلایەن ڕووباری دیالەوە ئاودار دەکرێت، کە لقێکی سەرەکیی ڕووباری دیجلەیە. بەھۆی نزیکی لە دوو سەرچاوەی سەرەکیی ئاو، پیشەسازیی سەرەکیی دیالە کشتوکاڵە، بەتایبەتی خورما کە لە باخە گەورەکاندا بەرھەم دێت. پارێزگاکە ھەروەھا یەکێک لە گەورەترین باخەکانی زەیتوون لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لەخۆدەگرێت. ھەروەھا وەک پایتەختی پرتەقاڵی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەناسرێت. چیاکانی حەمرین بە ناو پارێزگاکەدا تێدەپەڕن.

## دانیشتووان
پارێزگاکە نیشتمانی دانیشتووانێکی ھەمەچەشن لە عەرەب، کورد و تورکمانە، ھەرچەندە زۆرینەی ڕەھا عەرەبی سوننەن و نزیکەی ٦٠٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن. بەپێی دوایین ئامارەکان، ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١٫٦ ملیۆن کەسە.

## ئاڵۆزییە ناوخۆیییەکان/شەڕی عێراق
بەڵگە ھەیە کە ڕێکخراوی قاعیدە لە عێراق بنکەی کارەکانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە پارێزگای ئەنبارەوە بۆ دیالە گواستووەتەوە، و لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە بەعقووبە و زۆربەی پارێزگای دیالە کەوتوونەتە ژێر دەسەڵاتی چەکدارە سوننەکانەوە. دەوترێت ئەم کۆنتڕۆڵەی چەکدارەکان تا ساڵی ٢٠٠٧ و سەرەتای ٢٠٠٨ بەردەوام بووە.

لە ١١ی ئایاری ٢٠٠٧، لیوا بێنجامین میکسۆن، فەرماندەی ھێزە فرە نەتەوەییەکان لە باکوور، ڕای گەیاند کە پێویستی بە ھێزی زیاترە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئاستی توندوتیژییەکانی ئێستای پارێزگای دیالە، ئەمەش دوای زیادکردنی ھێزەکان «سۆرج»، و بانگھێشتکردنەوەی ناچاریی سەربازان لەلایەن سوپای ئەمریکاوە، و مشتومڕە گشتییەکان سەبارەت بە ئاستی پابەندبوونی حکوومەتی ئەمریکا ھات. تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٧، دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق، کە پێشتر بەعقووبە و زۆربەی پارێزگاکەی لەژێر دەستدابوو، بەعقووبەی وەک پایتەختی خۆی ڕاگەیاند. گرووپی چەکداری سوننەی جەماعەتی ئەنسارولسوننەش لەو کاتەدا لە ناوچەکەدا چالاک بوو.

لە حوزەیرانی ٢٠٠٧، ھێزەکانی ئەمریکا ئۆپەراسیۆنی «Arrowhead Ripper»یان بە ھێرشی ئاسمانیی شەوانە لە بەعقووبە دەستپێکرد. تا ١٩ی ئاب، بەعقووبە تا ڕادەیەکی زۆر کۆنتڕۆڵکرایەوە، ھەرچەندە ھەندێک چەکدار لە شارەکە و ناوچەکانی دەوروبەری مابوونەوە. شەڕ لە دۆڵی ڕووباری دیالە بەردەوام بوو بەڵام تا سەرەتای تشرینی یەکەم، ھێزەکانی ئەمریکا و عێراق زۆربەی پارێزگاکەیان بەدەستەوە بوو لەکاتێکدا چەکدارەکان بەرەو باکوور و ڕۆژاوا پاشەکشەیان دەکرد. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمدا، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق ھێرشی کردە سەر بنکەیەکی پۆلیس لە بەعقووبە و ٢٨ پۆلیس و خۆبەخشی پۆلیسی کوشت، ئەمەش دەری خست کە ھێشتا شانە چەکدارییەکان لە پارێزگاکەدا ماون.

لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٨، ئۆپەراسیۆنی «فانتۆم فۆنیکس» بە مەبەستی لەناوبردنی چەکدارە ماوەکان دوای ھەڵمەتەکەی دیالە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ دەستیپێکرد.

ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٨ گۆڕانکاری زۆری لە پارێزگای دیالەدا بەخۆیەوە بینی بەھۆی زیادبوونی ھەوڵەکانی ھێزەکانی ئەمریکا و ئامادەیی بەرچاوی سوپای عێراق، و لە ناوچەی بەعقووبە، چالاکییەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو پەکخرا، و بەرنامەی «ڕۆڵەکانی عێراق» بووە ھۆی لاوازکردنی زیاتری دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای دیالە
دیالا
پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پارێزگای میسان

وێنۆک|چەپ|پارێزگای میسان

پارێزگای میسان (بە عەرەبی:محافظة ميسان) یەکێک لە  پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتۆتە ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە.

ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری عەمارەیە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ٨٠٣،٠٠٠ کەس بووە.

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای میسان
میسان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پارێزگای واسیت

**پارێزگای واسیت** (بە عەرەبی: محافظة واسط) دەکەوێتە ناوەڕاستی عێراق. ناونراوە وایستی لێنراوە چونکە لەلایەن ئەلحەجاج کوڕی یووسف ئەلسەقەفی لە ساڵی ٧٨ی کۆچی بنیادنراوە و لە ساڵی ٨٦ ی کۆچیدا تەواو بووە بۆ ئەوەی ببێتە بارەگایەکی نوێ بۆ سەربازەکانی. پایتەختی ئێستای پارێزگای وایست شاری کووتە کە تایبەتمەندییەکی جیاوازی ھەیە کە لە شێوەی نیمچە دوورگەیەکە چونکە لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا و باشوورەوە بە ئاو دەورە دراوە و ١٨٠ کیلۆمەتر لە بەغداوە دوورە کە دەکەوێتە باکووری خۆیەوە و بە باشووری عێراقەوە دەیبەستێتەوە. توێژینەوەیەکی ئەکادیمی ھەیە پێشنیاری ئەوە دەکات شاری بەلەدروز کە ئێستا لە پارێزگای دیالەیە، بخرێتە ناو پارێزگای وایستەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای واسیت
واسیت
پارێزگای موسەنا

وێنۆک|چەپ|پارێزگای موسەنا

پارێزگای موسەنا () یەکێک لە پارێزگاکانی عێراقە کە کەوتووەتە باشووری ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سەماوەیە. 

بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ٥٣٨٬٠٠٠ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

 
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای موسەنا
موسەنا
زمانی بنەڕەتی-ھیندوئەورووپی

**زمانی بنەڕەتی ھیندوئەورووپی** (**PIE**) زمانی بنەڕەتی دووبارە-دروستکراوەی زمانە ھیندوئەورووپەیەکانە، کە خەڵکانی باوانی ھیندوئەورووپی قسەیان پێ کردووە. زۆرتر لە یەک سەدەیە کە زمانەوانان ھەبوونی ئەم زمانەیان پەسەند کردووە، و دروستکردنەوەی ئەم زمانە زۆر پێش کەوتووە و بە وردەکاریی تەواوەوە ئەنجام دراوە.

توێژەرانی زانستی بەراورد دەکەن کە نزیک بە ٣٧٠٠ ساڵ بەر لە زایین (واتە بەر لە بڵاوبوونەوە) خەڵکانێک PIEیان وەک یەک زمان بە کارھێناوە، ھەرچەند بەراوردەکان ھەندێجار زۆرتر لە ١٠٠٠ ساڵ ئەملا و ئەولا دەکەن. باوترین گریمانە سەبارەت بە بنەڕەت و چۆنییەتی بڵاوبوونەوەی زمان بریتییە لە گریمانەی کورگان، کە پێی وایە بنەڕەتی ئەم زمانە شوێنێکە لە ستێپی پۆنتیک-کاسپیەن لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا و ڕۆژئاوای ئاسیا. لە سەردەمی مۆدێرندا یەکەم جار لە سەدەی ١٨ ویڵیام جۆنز گریمانەی ھەبوونی ئەم زمانەی ھێنایە ئاراوە. ئەو سەرنجی خستە سەر لێکچوونەکانی نێوان سانسکریت، یۆنانیی کۆن، و لاتینی. ھەتا ساڵانی سەرەتای دەیەی ١٩٠٠ ھەندێ شرۆڤەی ڕوون لەبارەی PIE خرانە بەردەست کە ھێشتاش (بە تۆزێ گۆڕانکارییەوە) ھەر جێیباوەڕن.

پۆل:سەردەمی برۆنز
پۆل:ھیندی و ئەورووپی
پۆل:زمانی بنەڕەتی-ھیندوئەورووپی
پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان
بالووکە

وێنۆک|بالوکە لەسەر پەنجە گەورەی پێ

**بالوکە** گەشەیەکی بچوک و ڕەقە لەسەر پێستی دەست و قاچەکان و ھەندێ شوێنی تری جەستە کە وەک شێوەی قەڕنابیت یان بڵقێکی ڕەق وایە. بەھۆی ڤایرۆسەوە تووش دەبن، بەتایبەت human papillomavirusی جۆری ٢ و ٢٧. ١٠ جۆر بالوکە ھەیە، باوترینیان وا ناسراوە کە بێزیانە. دەشێ بالوکە لە کەسێکی ترەوە بگوازرێتەوە. بەگشتی بالوکە پاش چەند مانگێک چاک دەبێتەوە بەڵام دەشێ چەند ساڵێک بخایەنێت و لەدوای چاکبوونەوەش دووبارە دروست ببێتەوە.

پۆل:نەخۆشییە پێستییەکان
پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان
بالکان

thumb|320px|باڵکان
**بالکان** یان **بەڵقان** نیمچەدوورگەیەکە ئەکەوێتە بەشی باشوری ڕۆژھەڵاتی قاڕەی ئەورووپا، ڕووبەرەکەی ئەگاتە نزیکەی ٤٦٦,۸۷۷ کیلۆمەتری چوارگۆشە و ژمارەی دانیشتوانی ئەگاتە زیاتر لە ٥٣ میلیۆن کەس. ناوی ناوچەکە وەرگیراوە لە زنجیرە شاخی بالکان کە درێژدەبێتەوە لە ناوەندی بولگاریاوە تا ڕۆژھەڵاتی کۆماری سربیا و یەکێکە لە ناوچە مێژوویی و جوگرافیە گرنگەکان لە قاڕەی ئەورووپادا.

## پێناسە و سنور
### نیمچەدوورگەی باڵکان
زۆرجار بە باڵکان دەوترێت نیمچەدوورگەی باڵکان بەو سیفەتەی کە سێ لای بە ئاو دەورە دراوە، کە دەریای ڕەش لە ڕۆژھەڵاتی و بەشێکی دەریای ناوەڕاست لە باشوری ولە ڕۆژئاواییدا دەریای ئیدریاتیک و دەریای مەڕمەڕە و دەریای ئەیونی و دەریای ئیجە ھەیە. تەنھا پەردێک ئەیبەستێتەوە بە کیشوەری ئورووپاوە.

### بالکان
لە ماوەی سەردەمەکاندا بەلقان کەوتۆتە سەر سنوری ئیمپراتۆریەتەگەورەکان، لەبەر ئەوە مێژووەکەی لێوانلێوە لە شەڕ و شۆڕش و جەنگ و ململانێی لە نێوان نەتەوەکان لە سەردەمی ئیمپراتۆری ڕۆمانیەوە پاشان دەوڵەتی عوسمانی و تا کاتی شەڕی یۆگسلافیا, لەبەر ئەو ھۆیە ناوی بەلقان بەستراوە بە توندوتیژی و ململانێی ئاینی ونەژادی.
thumb|320px|وڵات‏‏‏ە‏‏‏كانی باڵکان

### سنور
ڕووباری زانوب و ساڤا سنووری باکووری بالکان پێک دەھێنن و لە باشووریەوە دەریای مەڕمەڕە و دەریای ئیجە و دەریای دەردنیلە, و لە ڕۆژھەڵاتیەوە دەریای ڕەش وگەروی بسفۆرە, ودەریای ئەدریاتیک و دەریای ئەیونی ئەکەونە ڕۆژئاوایەوە.

### وڵاتەکانی بالکان
ناوچەی نیمچە دوورکەی بالکان ئەم وڵاتانە ئەگرێتەوە:

* ئەلبانیا
* کۆسۆڤۆ
* بولگاریا
* بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
* سربیا
* شاخی ڕەش
* کرۆواتیا
* مەقدوونیا
* یۆنان

ھەروەھا ھەندێک لە لێکۆڵەرەوان ڕۆمانیا و سلۆڤێنیا و مۆلداڤیا لە کۆمەڵی وڵاتەکانی بەلقان دائەنێن لەگەڵ ئەوەی ناکونە ناو نیمچە دوورگەکەوە بەلام بە ھۆی پەیوەندیە مێژوویی و سیاسیەکانیان لەگەڵ ھەرێمەکەدا.

## سەرچاوەکان
وێکپیدیای عەرەبی

پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا
پۆل:بالکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
ترێ

وێنۆک|267x267پیکسڵ|ترێی ڕەش بە مێوەوە
**ترێ** یان **ھەنگوور** بەری دارمێوە شوێنی بنەڕەتی ئەم میوەیە کشوەری ئاسیایە یەکەم جاریش فینقیەکان گواستیانەوە بۆ دوورگەکانی یۆنان و سەقلییە و ئیتاڵیا و مەرسلیا و میسر و شام و شوێنی دیکەش ، وەکو خواردن و شەربەت بەکاریان ھێناوە.
ترێ مادە بەسوودەکانی وەک "ساکارۆز" و "گلوکز" و "دیکسترۆز" و سەرچاوەیەکی گرنگی مادەکانی وەک مەنیزیۆم و ئاسن و مەنگنێزە. 
ترێ و ئاوی ترێ دەرمانێکی شیاو و بەسوودە بۆ نەخۆشی کەم خوێنی و دەبێتەھۆی بەھێزکردنی دڵ و رێکوپێکردنی لێدانی دڵ و بەرگری لەش بەھێز دەکات.

## چارەسەر بە ترێ
پێکھاتووە لە ڕێژەیەکی بەرز لە شەکری 
ترێ و کالسیۆم و فۆسفۆر و ئاسن و ڕێژەیەکی کەم لە ڤیتامینی A و C. ھەروەھا باشە بۆ:

# پاککردن و نەرم کردنی **[[خوێن]]** وھاندانی چالاکیی کۆئەندامی ھەرسەوە.
# دەمار و ماسولکەکان بەھێزتر وچالاکتر دەکات و دەبێتە ھۆی تازەکردنەوەی خانەکانی ناو لەش و چارەسەرکردنی کەم خوێنی و کەمی خۆراک و ھیلاکی و لاوازی و پەستانی سەر ئێسقان.
# باشە بۆ زەردوویی و دەبێتە ھۆی دەرکردنی ژەھراوی ناو لەش بۆ دەرەوەی لەش و باشە بۆ نەخۆشییەکانی گورچیلە.
# کوڵاوی گەڵای ووشکی  ترێ باشە بۆ چارەسەرکردنی بەستنی میزەوە (کێشەی میزنەکردن) و سکچوون بە خواردنەوەی یەک کوپی کوڵاوی گەڵای ووشک پێشی نان خواردن. 
# ترێی ووشک کراو (مێوژ) خواردنێکی بەھێزە و باشە بۆ جگەر و ھاندەرە بۆ چالاکیی گشتی لەش، ھەروەھا کوڵاوەکەی لەگەڵ ئاو و شەکر بۆ چارەسەرکردن و نەرم کردنی کۆکە و رێکخستنی ھەناسەدان. 
تێبینی/ نابێت مێوژ و خورما بە پێکەوە بھەنجێنرێن چونکە زوو گەنییو دەبن. ھەروەھا نابێت مێوژ لە (٣) ڕۆژ زیاتر بمێنێتەوە چونکە تێک دەچێت و پێکھاتەکەی دەگۆڕێت بە تایبەتی لە ژینگەیەکی گەرم.

## جۆرەکانی ترێ
* ترێ ڕەشە
* ترێ کشمیشی
* ترێ سوورکە
* ترێ سەرقووڵە
* ترێ سپیکە
* ترێ پیشۆڵکە
* ترێ دۆشاوی
* ترێ ڕەشمیری

## بابەتی پەیوەست
* پەسیرە
* ئاوی پەسیرە

## سەرچاوەکان

* ماڵپەری بەھەشت
* مێگەپان ووتاری ترێ (جۆرەکانی ترێ)

*
پۆل:میوەکان
پۆل:خۆراک
مۆز

چەپ|250px|وێنۆک|چەند مۆزێک
**مۆز** ناوی باوی جۆرێک میوەیە.

## ناو
وشەی مۆز لە زاراوەی مۆزاوە وەرگیراوە کە زاراوەیەکی ھندییە، ھەروەھا پێشی دەوترێت سێوی بەھەشت یاخود سێوی ئادەم یاخود درەختی ئادەم چونکە ھەندێک لە خێڵەکان بڕوایان وایە ئەمە ئەو میوەیەیە کە لە ئادەم و حەوا قەدەغە کراوە، ھەروەھا پێشی دەوترێت میوەی زانایان، چونکە فەیلەسوفە ھندییەکان لە سێبەرەکەیدا دادەنیشتن و بەرەکەیان دەخوارد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکە ڕیشاڵییەکان
پۆل:مۆز
پۆل:مۆزەکان
لیمۆ

چەپ|220px|وێنۆک|وێنەی لیمۆ
لیمۆ شوێنی سەرەکیی باکووری ھیندستانە لە ئاسیا. لە سەدەی ١ی زایینیدا گەیشتۆتە باشووری ئیتالیا لە ئەورووپا.

## مێژووی لیمۆ
لیمۆ یەکێک لە میوە ئاودارەکانە، کە لە بنەماڵی ڕوەکی جۆرییە (Citrus)، سەرچاوەی پەیابوونی ئەم میوەیە بەتەواوەتی ڕوون و ئاشکرا نییە، لەبەر ئەوەش زانایان ڕای جیاوازیان ھەیە لەسەر نیشتیمانی دایک بۆ لیمۆ، ھەندێک دەڵین وڵاتی ھیندە یان چین و ھەندێکی تریش پێیان وایە لە باشوور و باشووری ڕۆژئاوای کیشوەری ئاسیا بۆ یەکەم جار بڵاو بووتەوە و دوای ئەوە بەرەو ڕۆژھەڵاتی ناوین و ئافریقا بڵاو بووتەوە لە نزیکەی ساڵی ٧٠٠ی زایینی، دوای ئەوە بڵاو بوویەوە بەرەو ئەورووپا و دواییش لە دوای ساڵانی ١٤٩٣ز کە کریستۆف کۆلۆمبۆ ئامریکای دۆزییەوە لیمۆ گەیشتە ئامریکا و لەوێش تۆی لیمویان چاند و بەکارھێنرا وەکوو ڕوەکی جوانکاری و بۆ کاری پزیشکیش سوودی لێ وەردەگیرا.

## [[ڤیتامین]] و [[کانزا]]کانی ناو لیمۆ لە ھەر ١٠٠ گرەمدا
*ڤیتامین B1: ٠/٠٤ ملگم
*ڤیتامین C: ٥٠ ملگم
*کالسیۆم: ٤٠ ملگم
*فسفۆرات: ٢٢ ملگم 
*کاربۆھایدرەیت :٨/٧ گرەم
*پڕۆتین: ٩ گرەم
*وزە: ٣٢ کیلوکالێری

## سوودەکانی لیمۆ
* سوودی بۆ گەدە: ئاوی لیمۆ بەتایبەت ئەگەر لەگەڵ ئاوی گەرم تێکەڵ بکرێت کێشەی دڵەسۆزە (Heartburn) کەم دەکاتەوە و ئارامی دەبەخشێت بە گەدە و ھەروەھا یارمەتی ھەرسکردنی خواردن دەدات.
* لیمۆ پێست جوانتر و گەنجتر دەکات بەھۆی رێژەیەکی بەر چاو لە ڤیتامین C  کە دژە ئوکسانە و خواردنی ڕوژانە لێوانێک لە ئاوی لیمۆ رێگری دەکات لە زوو دروستبوونی لوچ لە سەرچاوی مرۆڤ.
* ئاوی لیمۆ بۆ دەم و ددان باشە و ژانی ددان و پودوی کەم دەکاتەوە و ھەروەھا وەکو پاککەرەوە وایە بۆ دەم و ددان.
* لیمۆ یارمەتی دەرە بۆ چاکبوونەوەی ھەوکردنی گەرو (tonsillitis) ئەمەش بە تێوەردانی ئاو لەدەم (خڕخڕە) و باشتر وایە نێو لەت لیمۆ لەگەڵ نیو لێوان ئاوبێت.
* بۆ کەم کردنەوەی کێش زۆر باشە زۆربەی سەرچاوەکان ئاماژە بەمە دەکەن کە تێکەڵکردنی ئاوی لیمۆ لەگەڵ ئاوی شلەتێن و خواردنەوەی روژانە لێوانێک لەم شەربەتە دەبێتە ھۆی کەم کردنەوەی کێش لە دوای ماوەیەک لە بەکارھێنانی.
* خواردنی لیمۆ پەستانی خوین نزم دەکاتەوە (High blood pressure) و بۆ ئەم کەسانەی کێشەی پەستان بەرزی خوێنیان ھەیە زۆرباشە بەڵام بە ڕێژەیەکی گونجاو.
* لیمۆ بۆ کەمکردنەوەی کێشەکانی تەنگەنەفەس (Asthma) باشە و ھەناسەدان فراوانتر دەکات.
* بۆ باداری (Rheumatism)  باشە و ھەروەھا یارمەتی چاکبوونەوەی ھەوکردنی جومگەکان (arthritis) دەدات.
* خواردنی لیمۆ بۆ ئەو کەسانەی سەرئێشە یان ھەڵامەتیان ھەیە تا ڕادەیەک ئارامیان دەکاتەوە.
* ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشی (Atherosclerosis) ڕەقبوونی دەمارەکانی دڵ کەم دەکاتەوە.

## چۆنیەتی خواردنی لیمۆ بۆ ئەوەی زیاترین سوودی لێ ببینن
باشتر وایە کە نیولەت لیمۆ بکەیتە ناو لێوانێک ئاوی شلەتین و ڕۆژانە لێوانێک لەم شەربەتە بخورێتەوە، بۆ ئەو کەسانەی کە کێشیان زۆرە و قەڵەون وا باشە ڕۆژانە دوو لێوان لەم شەربەتە بخۆنەوە. لەگەڵ ئەوەش نالێین لیمۆ وەکو میوە نەخورێت، بەڵام زۆرینەی سەرچاوەکان ئەم ڕێگایەی کە باس کرا بە باشتر دەزانن بۆ زیاتر سوود وەرگرتن.

پۆل:میوەکان