open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زمانی سەرائیکی

**سەرائیکی** یان **سەرایکی** (  **' ; ھەروەھا بەنووسین **Siraiki،** یان **Seraiki** ) زمانێکی ھیندۆ-ئارییە لە گروپی [[لاهندا|لاھندا]]، زمانی زگماکی ٢٦ ملیۆن کەسە، لە باشووری ڕۆژئاوای [[پەنجاب، پاکستان|پارێزگای پەنجاب]] لە پاکستان، پێشتر بە **موڵتانی''' ناسرابوو، بە ناوی زاراوە سەرەکییەکەیەوە.

## دابەشبوونی جوگرافی
وێنۆک| ئاشو لال، شاعیر و ڕۆشنبیرێکی سەرائیکی
thumb|سرائیکستان دا نقشہ

### پاکستان
سەرائیکی بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەشەکانی باشووری ڕۆژئاوای پارێزگای پەنجاب قسەی پێدەکرێت، لە ناوچەیەکدا کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ھاوسنورە لەگەڵ پارێزگای سارایکستان لە ڕۆژئاواوە، لەو ناوچانەی کە ھەردوو زمانی پەشتۆ و بەلۆچی قسەی پێدەکەن تا زنجیرە چیاکانی سلێمان درێژبۆتەوە، لە کاتێکدا لە باشووری ڕۆژھەڵات بیابانی تار جیای دەکاتەوە لە زمانی مارواری، سنوورەکانی دیکەی کەمترپێناسە کراون: زمانی پەنجابی لە ڕۆژھەڵاتەوە قسەی پێدەکرێت؛ زمانی سیندی لە باشوورەوە، دوای سنووری پارێزگای سند لە باکوورەوە، لە سنوری باشووری زنجیرەچیای خوێ، وە دابەشبوونی زیاتر لەگەڵ ناوچەکانی باکووری لاھندا، لەوانە پۆسواری.

### ھیندستان
دوای دابەشبوونی ھیندستان لە ساڵی ١٩٤٧ دا قسەکەرانی زمانی ھیندۆسی و سیخی سەرائیکی کۆچیان کرد بۆ ھیندستان کە لە ئێستادا بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبوونەتەوە، ھەرچەندە زیاتر لە ویلایەتەکانی پەنجاب، ھایانا، ڕاجستان، ئۆتار پرادێش، دەلھی و جاموو و کەشمیر بوونیان ھەیە ھەروەھا کۆمەڵەیەکی بچووکتر لە شوانکاری موسڵمان ھەن کە پێش دابەشبوون کۆچیان کردووە بۆ ھیندستان، بە تایبەتی لەئاندرە پرەدێش.

## سیستەمی نووسین
لە پارێزگای پەنجاب، سەرائیکی بە بەکارھێنانی ئەلفوبێی ئۆردوویی وەرگیراو لە ئەلفوبێی عەرەبی دەنووسرێت لەگەڵ زیادکردنی حەوت پیتی دەستکاریکراو بۆ دەربڕینی دەنگە جیاوازەکان،   لە سیند ئەلفوبێی سیندی بەکاردەھێنرێت وە ئەو شێوازە خۆشنووسیانەی کە بەکارھێنراون بۆ زمانەکە بریتین لە: نەسخ و نەستالیق.

### ھونەر و ئەدەب

[چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ| گۆڕی شاعیر [خواجە غولام فەرید]]
زمانەکە بەشێکی لە سەردەمی ڕاجی بەریتانیادا کۆدکراوە، سەرنجڕاکێشیی سۆزداری خۆی لە شیعری سۆفیگەر، خواجە غولام فەرید وەرگرتووە، کە بووەتە ھێمایەکی ناسنامەیی شیعرەکانی کە بە کافی ناسراون تا ئێستاش بەناوبانگن.

### ڕاگەیاندن

#### کەناڵە تەلەفزیۆنییەکان
یوسف ڕەزا گیلانی سەرۆکوەزیرانی پێشووی پاکستان ڕایگەیاندبوو، باشووری پەنجاب دەوڵەمەندە بە میراتی کولتووری کە پێویستە بۆ نەوەکانی داھاتوو بەرەوپێش ببرێت، لە پەیامێکدا لەسەر کردنەوەی کەناڵی سەرائیکی لەلایەن تەلەفزیۆنی پاکستان (PTV) لە موڵتان، دەوترێت کە ئەو ھەنگاوە یارمەتیدەر دەبێت بۆ بەرەوپێشبردنی میراتی دەوڵەمەندی 'زمان و کولتوری سەرائیکی'.

## تێبینی

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی سیند
پۆل:زمانەکانی خەیبەر پەختوونخوا
پۆل:زمانەکانی بەلۆچستان، پاکستان
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی پەنجاب
پۆل:زمانەکانی پاکستان
ھیو وێڵچمان

**ھیو ستیوارت جاسپەر وێڵچمان** (لەدایکبووی شووباتی ١٩٧٥) سینەماکار و سیناریۆنووس و بەرھەمھێنەرێکی بەریتانییە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پارتی دیموکراسی (تورکیا)

**پارتی دیموکراسی** یان بە کورتی **دەپ** (, DEP؛ Kurmanji: Partiya Demokrasiyê) پارتێکی سیاسی لایەنگری کورد بوو لە تورکیا کە لە ٧ی ئایاری ١٩٩٣ دامەزرا. دوای ساڵێک لە دامەزراندنی، چالاکییەکانی پارتەکە قەدەغەکرا. یاشار کایا، خەتیب دیجلە و لەیلا زانا لە سەرکردەکانی ئەو پارتە بوون.

## مێژوو
ئەحمەد تورک، سەرۆکی پێشووی پارتی کاری گەل (ھەپ) و زۆربەی پەرلەمانتارانی پێشووی ئەو پارتە دوای یەکەمین کۆنگرەی حیزبەکە لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٩٣ پەیوەندییان بەو پارتە کرد. یاشار کایا وەکوو یەکەم سەرۆکی حزب ھەڵبژێردرا. پارتەکە بڕیاریدا ھەڵمەتێکی ئاشتی دەستپێبکات کە تیشکی خستە سەر ململانێی کورد و تورکیا، کە لە ٢ی ئاب تا ١ی ئەیلولی ١٩٩٣ بەڕێوەچوو. ئەم ھەڵمەتە لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە قەدەغە کرا و ئەو بۆنانەی کە لە ئامەد و باتمان ڕێکخستنیان بۆ دانرابوو ھەڵوەشێنرانەوە. وە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٣ کایا بەھۆی بەشداریکردنی لە بۆنەی گشتی لە ئەڵمانیا و ھەروەھا کۆنگرەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە باشووری کوردستان دەستگیرکرا. لە ٨ی کانوونی دووەمی ھەمان ساڵدا ئازاد کرا و کایا بەرەو ئەڵمانیا کۆچی کرد. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣  خەتیب دیجلە وەک سەرۆکی نوێ ھەڵبژێردرا.  دیجلە لایەنگرێکی ناسراوی پارتی کرێکارانی کوردستان بوو و داوای دەکرد وەک پارتێکی سیاسی کێبڕکێی لەسەر بکرێت نەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی.  پارتەکە لەسەر پرسی پەکەکە دابەش بوو و دوو فراکسیۆن - میانڕەو و ڕادیکاڵ - دەرکەوتن. بەھۆی پاڵپشتی لە مافەکانی کورد ئەندامانی ھەپە و پارتی دیموکراتی کوردستان کەوتنە بەر ھێرشی بەرفراوان.

### ھەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ساڵی ١٩٩٤
لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ١٩٩٤ زیاتر لە ٥٠ ئەندامی ئەو ڕێکخراوە کوژراون.  لە ئەنجامدا پارتەکە بڕیاریدا لە ھەڵبژاردنی شارەوانییەکان بکشێتەوە کە بڕیار بوو لە ٢٧ی ئازاری ١٩٩٤ ئەنجام بدرێت حزبەکە بۆ ئەو بڕیارەی ئەوا پاساوی قوربانییەکانی ھێنایەوە.

### قەدەغەکردن
لە ٢ی ئازاری ١٩٩٤ پەرلەمانی تورکیا پارێزبەندی دوو جێگرەکەی لە پارتی دیموکراسی ھەڵگرت و ئۆرھان دۆغان و خەتیب دیجلە دەستبەسەر کران. لە ٢ی نیسانی ١٩٩٤ ھێرشێکی کوشندە بۆ سەر بازاڕ لە ئەستەنبوڵ ڕوویدا کە پەکەکە نەیگرتە ئەستۆی خۆی. بەڵام حکوومەتی تورکیا پەکەکەی وەک تاوانباری ئەو ڕووداوە لەقەڵمەدا.  لە کاردانەوەی ئەو ھێرشەدا، تانسو چیلەر سەرۆکوەزیرانی تورکیا پارتی دیموکراسی تەنیا بەرگێک بۆ پەکەکە زانی و داوای کۆتایی ھێنان بە ئامادەبوونی پەکەکە لە پەرلەمانی تورکیا کرد. تا ١٦ی حوزەیرانی ١٩٩٤ شەش ئەندامی حیزب زیندانی کران و حیزب قەدەغە کرا. 

لە ٨ی ئابی ١٩٩٤ جێگرەکان ئۆرھان دۆغان، لەیلا زانا، سەلیم سەداک و خەتیب دیجلە بە ١٥ ساڵ زیندانیکردن سزادران. ئەوان لە حوزەیرانی ٢٠٠٩ دوای بڕیارێکی دادگای تێھەڵچوونەوەی تورکیا ئازاد کران، ئەمەش دوای ئەوەی تورکیا ھەندێک فشاری لە پەرلەمانی ئەوروپا تووشی بوو، داوای ئازادکردنیان کرد و زیندانیکردنەکەیان ئیدانە کرد.

دوای پارتی دیموکراتی گەلان (HADEP) کە لە ئایاری ساڵی ١٩٩٤ دامەزرا.

لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢ دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا ھەڵوەشاندنەوەی DEPی بە پێچەوانەی مادەی ١١ی ڕێککەوتننامەی ئەوروپی بۆ مافەکانی مرۆڤ (ئازادی ڕێکخراوەکان) زانی و بڕیاریدا تورکیا ٢٠٠.٠٠٠ یۆرۆ سزا بدات و ئەو بڕەش دەدرێتە ئەندامانی پارتەکە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی کوردستان
جاسێک دێنێل

**جاسێک ماریا دێنێل** (بە ئینگلیزی: Jacek Maria Dehnel) لە دایکبووی ١ی ئایاری ١٩٨٠ لە شاری گدانسک، پۆڵەندا، ھۆنەر، نووسەر، وەرگێڕ و نیگارکێشێکی پۆڵەندییە.
## ژیانی تایبەتی
لە وارشۆ ژیاوە و کاریکردووە، لە مانگی ئازاری ٢٠٢٠ەوە لە بەرلین بە ئاشکرا خۆی وەک ھاوڕەگەزبازێک دەناسێنێت، ئەمەش لە بەرھەمە وێژەییەکانیدا ڕەنگ دەداتەوە. لە ساڵی ٢٠١٨ لە ھۆڵی شارۆچکەی واندسۆرس لە لەندەن ھاوسەرگیری لەگەڵ ھاوبەشە درێژخایەنەکەی و وەرگێڕ و مێژوونووس پیۆتر تارچینسکی کرد. دێنێل و ھاوبەشەکەی بەرھەمەکانیان لەژێر ناوی ساختەی مێینە ماریلا شیمیچکۆوا بڵاودەکەنەوە. لە ساڵی ٢٠١٩ لە ئایینی خۆی ھەڵگەڕایەوە. دێنێل و تارچینسکی لە ساڵی ٢٠٢١دا وارشۆیان بەجێھێشت و چوون بۆ بەرەو بەرلین.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:زیندووان
ڤەدات ئایدن

**ڤەدات ئایدن** (١٩٥٣ - ٧ی تەمموزی ١٩٩١) سیاسەتمەدار و داکۆکیکاری مافی مرۆڤی کورد بوو. ئەو سەرۆکی رێکخستنەکانی ئامەدی پارتی کاری گەل (ھەپ) بوو. ئایدن لە تەممووزی ١٩٩١ ڕفێندرا و دوای دوو ڕۆژ تەرمەکەی دۆزرایەوە. تا ئێستا بکووژی ئەو نادیارە. ئایدن ھاوسەرگیری لەگەڵ شووکران ئایدن کردبوو.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ڤەدات لە ساڵی ١٩٥٣ لە گوندی کازانجی سەر بە ناحیەی بسمیل سەر بە پارێزگای دیاربەکر لە دایکبووە.   لە ساڵی ١٩٧٩ بەشی ئەدەبی قوتابخانەی پیشەیی لە دیاربەکر دەرچووە  دەبێتە ئەندامی دامەزرێنەر و نوێنەری لقی ئامەد لە کۆمەڵەی مافی مرۆڤی تورکیا (IHD). 

## چالاکوانی مافەکانی کورد
لە کۆبوونەوەی ساڵانەی IHD لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٠، ڤەدات یەکەم وتاری بە زمانی کوردی لە بەردەم خەڵک لە تورکیا پێشکەش کرد، لەو کاتە قسەکردن بە زمانی کوردی قەدەغە بوو.  بڕیاری بە کوردی گوتنی وتارەکە لەلایەن نوێنەرانی کوردەوە درا، بەڵام کەسانی دیکەی تووشی سەرسوڕمان کرد.  زۆرێک لە نوێنەرانی دیکەی غەیرە کورد لە ناڕەزایەتییەکدا کۆنگرەیان بەجێھێشت و ئایدنیش بەردەوام بوو لە وتارەکەی کە ئەحمەد زەکی ئۆکچوئۆغڵو وەرگێڕدرایە سەر زمانی تورکی.  ئایدن لە زیندانی ئولوجانلار لە ئەنقەرە دەستبەسەر و دەستگیرکرا. دوای ئازادکردنی وەک سەرۆکی لقی پارتی کاری گەل لە ئامەد ھەڵبژێردرا. 

### تیرۆرکردن
لە ٥ی تەمموزدا، ئەو چەکدارانەی خۆیان وەک ئەفسەری پۆلیس ناساندبوو، لە ماڵەکەیدا خۆیان نیشان دا و بە زۆر سواری ئۆتۆمبێلێکیان کرد. لە ٧ی تەمموزدا تەرمی ناوبراو لە ژێر پردێکدا لە دەرەوەی پارێزگای دیاربەکر، لە قەزای مادەن لە پارێزگای ئێلازیگە دۆزرایەوە.  دەستبەجێ لە شارەوانی مادەن بەخاک سپێردرا، بەڵام دواتر پشکنینی جەستەی بۆ کرا و دوای ئەوەی پشتڕاستکرایەوە کە تەرمەکەی ھی ئایدنە، لە دیاربەکر بەخاک سپێردرا. کەللەسەر و قاچەکانی شکا بوون و نزیکەی ١٥ فیشەک بە جەستەیەوە کەوت بوو. ٨ فیشەک لەناو جەستەیدا دۆزرایەوە. کەس بە تاوانی کوشتنی ڤەدات ئایدین تۆمەتبار نەکرا. لە پرسەکەیدا لە دیاربەکر لە ١٠ی خاکەلێوە، پۆلیس تەقەیان ئاراستەی جەماوەرێکی ھەزاران کەسی ماتەمینی کرد. پۆلیس بانگەشەی ئەوە کرد کە بەرد لە ناو خەڵکەکەوە بۆیان فڕێدراوە، ھەرچەندە شایەتحاڵەکان ئەمەیان ڕەتکردەوە.   لە ئەنجامدا ٧  بۆ ١٣ کەس کوژراون  و تا ١٠٠ کەسیش بریندار بوون. ناڕەزایەتییەکان دژی ئەم ڕووداوانە لە ڕۆژانی دواتردا دیاربەکر، نسێبین ، لیجە ، ئولودەرێ و بسمیل درووست بوو.  ھیچ کەسێک بە کوشتنی ئامادەبووانی پرسەکە بە تاوانبار لە قەڵەم نەدرا. لە ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣ شاندێکی پەرلەمانتارانی پارتی دیموکرات کەوتنە بەر ھێرشێکی چەکداری کاتێک لە باتمان لە ئەرکێکدا بوون و ھەوڵیان دەدا بزانن کێ ئایدنی کوشتووە. لە ئەنجامدا پەرلەمانتاری ماردین مەحمەت سینکار و سەرۆکی پارتی خۆجێیی باتمان کوژران و پەرلەمانتاری باتمان نیزامەدین تۆغوچ لەگەڵ سێ کەسی دیکە بریندار بوون.  لێکۆڵینەوە لە کوشتنی ڤەدات ئایدن بەردەوام بوو، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢١ دۆسییەکەی بەتەواوی لەلایەن دادگا داخرا.

## ئەمەش ببینە
* پارتی کاری گەل

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی ئامەد
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:سیاسەتمەدارە کوردە تیرۆرکراوەکان
دۆرۆتا کۆبیێلا

**دی کەی وێڵچمان** (لە پێشوودا بە «**دۆرۆتا کۆبیێلا**» ناسراو بوو) (لەدایکبووی ١٩٧٨) دەرھێنەرێکی فیلمی پۆڵەندییە. ناسراوە بە ھاوبەشی دەرھێنانی یەکەم فیلمی وێنەی جووڵاوی تەواو نیگارکێشراو بەناوی *[[ڤینسێنتی ئەویندار (فیلم)|ڤینسێنتی ئەویندار]]* (٢٠١٧) لەگەڵ ھیو وێڵچمان. 
## ژیانی پیشەیی
دۆرۆتا کۆبیێلا وای دادەنا کە فیلمی ڤینسێنتی ئەویندار فیلمێکی کورتی ٧ خوولەکی دەبێت لە ساڵی ٢٠٠٨دا، و شێوازە ناوازەکەی لە لایەن کۆبیێلاوە دانرابوو، لەلایەن خودی نیگارکێشەوە، دوای لێکۆڵینەوە لە تەکنیکەکان و چیرۆکی ھونەرمەند لە ڕێگەی نامەکانییەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:زیندووان
پان ئیسلامیزم

[وێنۆک|400px|[ئیسلام بەپێی وڵات:  سوننە  شیعە  ئیبازی]]
**پان ئیسلامیزم** یان **یەکڕیزیی ئیسلامی** () بزووتنەوەیەکی سیاسییە کە داکۆکی لە یەکێتیی موسڵمانان لەژێر دەوڵەتێکی ئیسلامیدا دەکات، زۆر جاران وەکوو خەلافەتێک یان ڕێکخراوەیەکی نێونەتەوەیی. پان ئیسلامیزم لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەمدا لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەلایەن سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بەمەبەستی بەرەنگاربوونەوەی پرۆسەی بەڕۆژاوابوون و پەرەپێدانی یەکڕیزی ئیسلامی دەستیپێکرد.

پان ئیسلامیزم خۆی لە بیروڕایەکانی پان ناسیۆنالیزمی جیا دەکاتەوە، بۆ نموونە پان عەرەبیزم، بە بینینی ئوممەت (کۆمەڵگای موسڵمانان) وەکوو تەرکیزی بەیعەت و کۆکردنەوە، بەبێ سەرنجدان بە ئێتنیک و نیشتمان وەکوو بەرامبەری یەکڕیزیی سەرەتایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام و سیاسەت
پۆل:دژە ناسیۆنالیزم
پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان
تای خوێنبەربوون

**تای خوێنبەربوون** کە پێیشی دەگوترێ **تای خوێنبەربوونی کریمیا و کۆنگۆ** (**CCHF**) نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە. نیشانەکانی بریتین لە تا، ئازاری ماسولکە، ژانەسەر، ڕشانەوە، سکچوون و خوێنبەربوونی ژێر پێست، سەرەنجام شینبوونەوەی پێست. نیشانەکان لەماوەی کەمتر لە دوو ھەفتە لە بەرکەوتنی سەرچاوەی نەخۆشییەکەوە دەردەکەون. نەخۆشییەکە، لە بارە سەختەکەیدا، دەشێ ببێتە ھۆی سستیی جەرگ. ئەو نەخۆشانەی وا لە نەخۆشییەکە قوتاردەبن، بەگشتی پێویستیان بە دوو ھەفتە، لەسەرھەڵدانی نیشانەکانەوە، دەبێ بۆ چاکبوونەوە.

ڤایرۆسی تای خوێنبەربوون بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی «گەنە»یان بەرکەوتنی خوێن، دەردراوەکانی جەستە، ئەندام یان شلەکانی تری جەستەی کەس یا ئاژەڵە تووشبووەوە بڵاودەبێتەوە. ئاژەڵداران، کارمەندی کوشتارگەکان و ئەوانەیش کەوا لە نزیکەوە بەرکەوتنیان لەگەڵ ئاژەڵدا ھەیە ئەگەری تووشبوونیان بەم نەخۆشییە ڤایرۆسییە یەکجار زۆرە.

## سەرچاوەکان
دیمەنی سروشتی لەگەڵ بەفر

***دیمەنی سروشتی لەگەڵ بەفر*** نیگارێکی نیگارکێشی ھۆڵەندی ڤینسێنت ڤان گۆخە لە ساڵی ١٨٨٨ کێشراوە، پێدەچێت یەکێک بێت لە یەکەم نیگارەکان کە لە شاری ئارلێس دروستی کردووە. لانیکەم یەکێکە لە دە نیگاری ڕۆنی و ڕەنگی ئاوی ڤان گۆخ لە ساڵانی ١٨٨٢ تا ١٨٨٩ لە دیمەنێکی بەفراویدا. نیگارەکە ڕەنگدانەوەی دەشتەکانی لا کراویە کە لە بەرامبەر مۆنتماجۆر و گردەکان بەدرێژایی ئاسۆدا دانراون.

## ئارلێس
کاتێک ڤان گۆخ دیمەنی سرووشتی لەگەڵ بەفری کێشا تەمەنی ٣٥ ساڵ بوو. لە شاری ئارلێس لە باشووری فەڕەنسا دەژیا، و گەیشتە لوتکەی ژیانی پیشەیی خۆی، ھەندێک لە باشترین کارەکانی بەرھەمھێنا، وەک کێڵگەکان و خانووی کێڵگەکان و خەڵکی ناوچەی ئارلێس و نیمس و ئەڤینۆن.

ناوچەکە تەواو جیاواز بوو لەوەی کە لە ھۆڵەندا و پاریس ناسیبووی. خەڵک قژ و پێستیان ڕەش بوو و بە زمانێک دەدوان کە زیاتر لە ئیسپانی دەچوو نەک فەڕەنسی. ڕەنگەکان زیندوو بوون. زەوییەکە لە دەشتەکانەوە بۆ شاخەکان جیاواز بوو. لێرەدا ڤان گۆخ «درەوشاوەیی و ڕووناکییەکی دۆزیەوە کە وردەکارییەکان دەشواتەوە و شێوەکان سادەتر دەکاتەوە، جیھانی دەوروبەری بچووک دەکاتەوە بۆ ئەو جۆرە نەخشەیەی کە لە پارچە دارینەکانی ژاپۆنیدا سەرسامی بووە «و کاریگەری خۆر ھێڵکارییەکانی پێکھاتەکە بەھێز دەکات و جیاوازییە وردەکان لە ڕەنگدا کەم دەکاتەوە بۆ ژمارەیەکی کەم لە چەند دژایەتییەکی ڕوون».

## سەرچاوەکان
ڤان گۆخ و بەریتانیا

**ڤان گۆخ و بەریتانیا** پێشانگایەکە بۆ کارە ھونەرییەکانی ڤینسێنت ڤان گۆخ کە لەلایەن تەیت بەریتانیاوە لە نێوان ٢٧ی ئازار و ١١ی ئابی ٢٠١٩ میوانداری کرا.
## پێشانگا
پێشانگاکە لە نێوان ٢٧ی ئازار و ١١ی ئابی ٢٠١٩ لە تەیت بریتانیا بەڕێوەچوو، کاریگەرییەکانی ڤان گۆخ لەسەر نیگارکێشە بەریتانییەکان و پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەریتانیادا درووست بوو کاتێک وەک بازرگانێکی ھونەری ڕاھێنراو لە لەندەن لە نێوان ساڵانی ١٨٧٣ بۆ ١٨٧٦ کاری دەکرد، کاریگەرییەکەی لە ڕۆمانەکانی چارڵز دیکنز و جۆرج ئێلیۆت، ھەروەھا نیگارەکانی جۆن کۆنستابڵ و جۆن ئێڤێرت میلایس. ھەروەھا ھونەرمەندانی بەریتانی کە ئیلھامیان لە ڤان گۆخەوە وەرگرتبوو، لەوانە فرانسیس بیکۆن، دەیڤید بۆمبێرگ و کۆمەڵەی کامدن تاون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڤینسێنت ڤان گۆخ
تەیت بەریتانیا

وێنۆک|270x270پیکسڵ|تەیت بەریتانیا.
[وێنۆک|270x270پیکسڵ|'''ئەندامێکی تایبەتی کۆمەڵگەی مرۆیی'''، لەلایەن سێر ئێدوین ھێنری لاندسیر، [١٨٣١ **مۆزەخانەی تەیت**.]]
[وێنۆک|305x305پیکسڵ|'''مێخەک، شلێر، شلێر، گوڵ''' لەلایەن [١٨٨٦|جۆن سینگەر سارجێنت ١٨٨٥-١٨٨٦. لە ساڵی ١٨٩٧ەوە لە **مۆزەخانەی تایت** تا ئێستاش نمایش دەکرێت.]]
**تەیت بەریتانیا** () تایبەتە بە ھونەر لە شاری لەندەن، مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٨٩٧ دامەزراوە، کە بە مۆزەخانەی نیشتمانی بۆ ھونەری بەریتانی ناسرابوو، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٠ بوو بە تەیت بەریتانیا.  

## سەرچاوەکان
وەرگێڕ

[وێنۆک|جیرۆم [کتێبی پیرۆز|پەرتووکی پیرۆزی لە زمانی عیبرییەوە وەرگێڕاوە بۆ لاتینی]]
**وەرگەڕ** یان **وەرگێڕ** یان **موتەرجم**  کەسێکە کە شارەزایە لە هونەری وەرگێڕان و بەرپرسیارە لە تێگەیشتن و لێکدانەوەی ئەو بابەت و واتا و چەمکانەی کە لە زمانێکدا دەردەکەون (زمانی سەرچاوە)، و پاشان گواستنەوە و یەکسانکردن و بنیاتنانەوەی بە زمانێکی تر (زمانی ئامانج).

ڕەنگە وەرگێڕانی ناشارەزا پێیان وابێت کە لە زمان و وەرگێڕاندا وەک زانستی ورد دەتوانرێت پێناسە و تێگەیشتن لە ھەر وشە و چەمکێک بە شێوەیەکی ڕوون، بە پەیوەندیی دوولایەنە و تەواو جێگیرکراو ببەسترێتەوە، لە دوو بواری زمانەوانی جیاوازدا.
## سەرچاوەکان
خوولی بەندکراوان

***خوولی بەندکراوان*** یان ***وەرزشی بەندکراوان***، نیگارێکی ڕۆنی شووباتی ساڵی ١٨٩٠یە لەلایەن ڤینسێنت ڤان گۆخەوە. ئەم کارە درەنگە لە پەناگەی سانت پاوڵ لە سانت ڕێمی کێشراوە، ئیلھامەکە لە نەخشاندنێکی ساڵی ١٨٧٢ی گوستاڤ دۆرێ لە حەوشەی وەرزشکردن (*le bagne*) لە زیندانی نیوگەیت وەرگیراوە. نیگاری ڕۆنی ڕەسەن لەلایەن مۆزەخانەی پوشکین لە مۆسکۆ ھەڵگیراوە.

ڤان گۆخ لە ساڵی ١٨٨٨ تووشی ھێرشی نەخۆشی دەروونی بوو، لە مانگی ئایاری ١٨٨٩ تا مانگی ئایاری ١٨٩٠ لە نەخۆشخانەیەکی دەروونی گیرا، بەڕێوەبەری نەخۆشخانەکە پزیشک پیلۆن و تیۆ برای ڤان گۆخ ھانی ڤینسێنتیان دا کە وێنە بکێشێت بۆ ئەوەی یارمەتی چاکبوونەوەی بدات.  نەیتوانی لە ژیانی دەرەوەدا وێنە بکێشێت، ڕووی لە دووبارە وێنەکێشانی بەرھەمەکانی دیکە کرد، لەوانە وێنە و نەخشاندن. لەبری ئەوەی چاپی دۆرێ کۆپی بکات، کاری لەسەر چاپێکی جیاوازتر کرد لەبارەی پارچەی دارینەوە لەلایەن ھیلیۆدۆر پیسان، لە گۆڤارێکی ھۆڵەندی، دی کاتۆلیکێ ئیلستراتی (١٨٧٢–١٨٧٣)، ژمارە ٤٥، لاپەڕە ٣٥٧).
## سەرچاوەکان
ڕەش و سپی

[وێنۆک|وێنەیەکی ڕەش و سپی [دووچەرخە|پاسکیلێک]]
**ڕەش و سپی** جۆرە شێوازێکی زۆری تاکڕەنگە لە ھونەرە بینراوەکاندا.  
وێنەی ڕەش و سپی بە شێوەیەکی دەقاودەق و ڕێک لەگەڵ ڕەش و سپیدا بەراورد ناکرێت. کە ڕەش و سپی لە زنجیرەیەکی بەستراو تێکەڵ دەکەن کە کۆمەڵێک سێبەری خۆڵەمێشی بەرھەم دەھێنێت. جگە لەوەش زۆرێک لەو چاپە تاکڕەنگانەی کە ھێشتا وێنەیان گیراوە بەتایبەتی ئەوانەی لە سەرەتای گەشەکردندا بەرھەم ھێنراون سیپیا بوون (بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ سەقامگیری ئەرشیف)، کە وردبینییەکی باشتر و سێبەرکردنێکی ورد و دواتر بەرھەمھێنانەوەیەکی ڕەش و سپی درووست دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پرۆسەی وێنەگرتن
خەڵاتی فیلمی ئەورووپی بۆ باشترین فیلمی درێژی وێنەی جووڵاو

**خەڵاتی فیلمی ئەورووپی بۆ باشترین فیلمی درێژی وێنەی جووڵاو** لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە ساڵانە لەلایەن ئەکادیمیای فیلمی ئەورووپییەوە دەبەخشرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵاتەکانی باشترین فیلمی ئەنیمەیشنی درێژ
ئەکادیمیای فیلمی ئەورووپی

**ئەکادیمیای فیلمی ئەورووپی** دەستپێشخەریی کۆمەڵێک سینەماکاری ئەورووپییە بە بۆنەی یەکەمین پێشکەشکردنی خەڵاتی فیلمی ئەورووپی لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٨ لە بەرلین کۆبوونەوە.

ساڵانە ئەکادیمیای فیلمی ئەورووپی بە خەڵاتی فیلمی ئەورووپی ڕێز لە فیلم و سینەماکاران دەگرێت. ئاھەنگەکە ھەموو ساڵێک لە شارێکی جیاوازی ئەورووپیدا بەڕێوەدەچێت، ھەروەھا ھەموو ساڵێکی تاک لە بەرلین.
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٨
فلی (فیلم)

***فلی*** (بە دانمارکی: Flugt) فیلمێکی بەڵگەنامەیی وێنەی جووڵاوی گەورەساڵانە لە ساڵی ٢٠٢١ لە دەرھێنانی جۆناس پۆھێر ڕاسموسن. بەرھەمێکی ھاوبەشی نێونەتەوەییە لەگەڵ دانمارک، فەڕەنسا، نەرویژ و سوێد، چیرۆکی پیاوێکە لە ژێر ناوی ئەمین نەوابی، کە ڕابردووی شاراوەی خۆی باس دەکات کە بۆ یەکەمجار لە وڵاتەکەی خۆی لە ئەفغانستان ھەڵاتووە بۆ دانمارک. ڕیز ئەحمەد و نیکۆلاج کۆستەر-والداو وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار و گێڕەرەوە بۆ وەشانی دۆبلاژکراوی زمانی ئینگلیزی کاردەکەن.

یەکەم نمایشی جیھانیی فیلمەکە لە میھرەجانی فیلمی سەندەنس لە ساڵی ٢٠٢١ بوو لە بەرواری ٢٨ی ١ی ٢٠٢١، کە تێیدا خەڵاتی گەورەی دەستەی دادوەری لە بەشی بەڵگەنامەی سینەمای جیھانیی بەدەستھێنا. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە سینەماکانی ئەمریکا لەلایەن نیۆن و کۆمپانیای پارتیکیپانت نمایشکرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە فەرەنسییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢١
پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
ڕوانگەی مەراغە

وێنۆک|250x250پیکسڵ| ئەستێرەناسە ئاماتۆرەکان لەسەر گردی ڕوانگەی مەراغە لەبەردەم ئەو قوبەیەی کە بۆ پاراستنی شوێنەوارە مێژووییەکان دروستکراوە.
**ڕوانگەی مەراغە** ڕوانگەیەک بوو کە لە سەردەمی هۆلاکۆخان بە سەرپەرشتی خواجە نەسیرەددینی توسی لە شاری مەراغە دروست کرابوو. ئەم ڕوانگەیە لە سەر گردێک لە ڕۆژئاوای مەراغە، لە نزیک دوو گوند بە ناوەکانی *تالب* خان و *حاجیکورد*  ، کە لە دوورەوە دەریاچەی ورمێ دەبینرێت.  ئەمڕۆ تەنیا بناغەی بەشە جیاوازەکان و بەشێک لە دیوارە بەردینەکانی ماونەتەوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:دەیەی ١٢٦٠
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان
تاناباتا

چەپ|وێنۆک|338x338پیکسڵ| ڕازاندنەوەی شەقامەکان لە فێستیڤاڵی تاناباتا.
**تاناباتا** واتە **ئێوارەی ڕۆژی حەوتەم** یەکێکە لە ئاهەنگەکانی باو لە ژاپۆن. ئەم ئاهەنگە بە بۆنەی کۆبوونەوەی نێوان ئەستێرەی **ئۆریهیمێ** و ئەستێرەی **هیکوباشی** بەڕێوەدەچێت . بەپێی ئەفسانەکان، ڕێڕەوی شیری ڕووبارێکە لە ئاسماندا کە ئەم دوو خۆشەویستە لە یەکتر جیادەکاتەوە، و ڕێگەیان پێدراوە ساڵانە تەنها جارێک یەکتر ببینن، واتە لە ڕۆژی حەوتەمی مانگی حەوتەمدا. ئەم ئاهەنگە شەوانە بەڕێوەدەچێت. هاوشێوەی ئەم ئاهەنگە لە چین و کۆریا و ڤێتنامیش بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی
کۆپا ئەمریکا

**کۆپا ئەمریکا** کە تا ساڵی ١٩٧٥ بە **پاڵەوانێتی تۆپی پێی ئەمریکای باشوور** ناسرا بوو، پاڵەوانێتییەکی تۆپی پێیە لە نێوان ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باشووردا کێبڕکێی لەسەر دەکرێت و کۆنترین پاڵەوانێتییە کە تا ئێستا بەڕێوەدەچێت ھەروەھا سێیەم پێشبڕکێیە کە زۆرترین بینەری ھەیە لە جیھاندا. پێشبڕکێکە پاڵەوانەکانی ئەمریکای باشوور دیاری دەکات. ھەروەھا لە ساڵانی نەوەدەکانەوە ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باکوور و ئاسیا بانگھێشت کراون بۆ بەشداریکردن ، لە ئێستادا هەڵبژاردەی ئەرژەنتین پاڵەوانه دوای ئەوەی لە یاری کۆتایی لە پاڵەوانیەتی ساڵی ٢٠٢٤ لە هەڵبژاردەی کۆڵۆمبیا بباتەوە

لە ساڵی ١٩٩٣ـەوە پاڵەوانێتییەکە بەگشتی ١٢ ھەڵبژاردە بەشداری دەکەن ھەر ١٠ ھەڵبژاردەی کۆنفیدڕاڵی کۆنمێبۆڵ و دوو ھەڵبژاردەی نیشتمانی لە یەکێک لە کیشوەرەکانی دیکە بانگھێشت دەکرێن وڵاتانی دیکە کە لە دەرەوەی ئەمریکای باشوورەوە بانگھێشت کراون بریتین لە: کۆستاریکا (١٩٩٧، ٢٠٠١، ٢٠٠٤ و ٢٠١١)، ھندۆراس (٢٠٠١)، ژاپۆن (١٩٩٩ و ٢٠١٩)، ئەمریکا (١٩٩٣، ١٩٩٥، ٢٠٠٧)، و قەتەر (٢٠١٩). پێشبڕکێکە نزیکەی مانگێک دەخایەنێت

لە کۆی دە ھەڵبژاردەی کیشوەری ئەمریکای باشوور ھەشت ھەڵبژاردە لە دوای دەستپێکردنی پاڵەوانێتییەکە لە ساڵی ١٩١٦ەوە لانیکەم جارێک نازناوەکەیان بەدەستھێناوە تا ئێستا تەنھا ئێکوادۆر و ڤێنیزوێلا نازناوەکەیان بەدەستنەھێناوە. هەڵبژاردەی ئەرژەنتین زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەستھێناوە لە مێژووی پاڵەوانێتییەکەدا بەکۆی ١٦ جار ، ئەرژەنتین لە ساڵی ١٩١٦ تا ئێستا ٩ جار میوانداری پاڵەوانێتییەکەی کردووە ئەمریکا تاکە وڵاتی دەرەوەی کیشوەرەکە کە میوانداری ئەم چالاکییە دەکات، لە ساڵی ٢٠١٦دا بۆ یەکەمجار میوانداری کرد و لە ساڵی ٢٠٢٤دا بۆ جاری دووەم میوانداری ئەم چالاکییەی کرد
## سەرچاوەکان
پەیمانی تیلسیت

وێنۆک|275x275پیکسڵ| کۆبوونەوەی هەردوو ئیمپراتۆرەکە لەسەر کۆشکێک کە لەسەر بەلەمێک لە ناوەڕاستی ڕووباری نەمان دانرابوو .
**پەیمانی تیلسیت** ناوی دوو ڕێککەوتن بوو کە لەلایەن ناپۆلیۆن بۆناپارت ئیمپراتۆری فەرەنسا لە شارۆچکەیەک بە هەمان ناو (ئێستا پێی دەوترێت سۆڤێتسک ) لە ساڵی ١٨٠٧ دوای سەرکەوتن لە شەڕی فریدلاند واژۆ کرا .

یەکەم پەیماننامە لە ٧ی تەمموز لە نێوان ناپۆلیۆن و ئەلەکساندەری یەکەم، تزاری ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا، لەسەر ڕووباری نیمان لەسەر بەلەمێک واژۆ کرا. پەیمانی دووەم لە ٩ی تەمموز لەگەڵ شانشینی پرۆسیا ئەنجامدرا.

بە واژۆکردنی ئەم ڕێککەوتنانە، فەرەنسا ئێران و عوسمانییەکانی بەجێهێشت، کە پێشتر هیوایان بە یارمەتی فەرەنسا لە دژی دەستدرێژی ڕووسیا لە ڕێگەی ڕێککەوتن لەگەڵ فەرەنسا (لەوانەش فین کێنشتاین ) بوو، و بناغەی لەدەستدانی ناوچەکانی لە ئێرانەوە لە قەفقاز دانا، وەک وڵاتانی ئێستای کۆمار ئازەربایجان و جۆرجیا و ئەرمینیا .

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕەنسا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا
مارک شاگال

**مارک شاگال** بە ناوی ڕاستەقینەی **مارک زاخاراۆڤیچ شاگال** ( (٦ی تەمموزی ١٨٨٧–٢٨ی ئازاری ١٩٨٥) نیگارکێشێکی بەناوبانگی فەڕەنسی - ڕووسییە و یەکێکە لە پێشەنگەکانی شێوازی سوریالیزم. وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی ھونەری مۆدێرن، تاقیکردنەوەی لە شێوازە ھونەرییە جیاوازەکاندا کردووە و نزیکەی لە ھەموو بوارە بینراوەکانی وەک نیگارکێشان، وێنەکێشانی پەرتووک، سێرامیک، نیگارکێشان لەسەر شووشە، نیگارکێشان لەسەر دیوار، نەخشاندن لەسەر کانزاکان، وێنەکێشان، شانۆ و دیزاینی جلوبەرگ و بەرھەمی بەردەوامی دروست کردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
پۆل:جووە ڕووسەکان
پۆل:ھونەرمەندانی ڕووس
پۆل:ھونەرمەندانی سۆڤیەت
پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ
پۆل:وێنەکێشانی پیاوی ڕووسی
پۆل:وێنەکێشە فەڕەنسییەکان
پۆل:وێنەکێشە ڕووسەکان
پۆل:نیگارکێشانی سۆڤیەت
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٥
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
ڤیتۆریۆ دێسیکا

**ڤیتۆریۆ دێسیکا** (لەدایکبووی ٧ی تەمموزی ١٩٠١ - کۆچی دوایی ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧٤) دەرهێنەر و ئەکتەری ئیتاڵییە کە  یەکێکە لە پێشەنگەکانی نیوریالیزم لە سینەمای ئیتاڵیدا.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:کۆمۆنیستە ئیتالیاییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئیتالی
پۆل:دەرھێنەران لە بردنەوەی خەڵاتی گۆڵدن بێر
پۆل:دەرھێنەرانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
پۆل:مردووانی ١٩٧٤
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ناسترۆ دی ئەرجێنتۆ
پۆل:ئەکتەرە ئیتالییەکان
ڕینگۆ ستار

وێنۆک

**سێر ڕیچارد ستارکی** (لەدایکبووی ٧ی تەمموزی ١٩٤٠) ، زیاتر بە **ڕینگۆ ستار** ناسراوە، ئاوازدانەر، گۆرانیبێژ، هۆنراوەنووس، ئەکتەر و مۆسیقاژەنی ئینگلیزییە و خاوەنی خەڵاتی ئۆسکارە . دوا کەس بوو کە پەیوەندی بەو گروپەوە کرد. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەکتەرە ئینگلیزەکانی دەنگ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکار
پۆل:باشترین تۆماری مۆسیقای ڕەسەنی براوەی خەڵاتی ئۆسکار
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:ئەندامانی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی
پۆل:ئاوازدانەرانی بریتانی
پۆل:ئەکتەرەکان کە خەڵاتی شوڕشگێڕیان پێبەخشراوە
پۆل:ئەکتەرە پیاوە تاراوگەنشینە ئینگلیزەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرە دەنگییە پیاوە ئینگلیزەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی لۆس ئانجلەس
ئێدواردی یەکەمی ئینگلتەرا

**ئێدوارد یەکەم** نازناوی **ئێدواردی درێژ** یان لاق درێژ، پاشای ئینگلتەرا (١٦ی تشرینی دووەمی ١٢٧٢ - ٧ی تەمموزی ١٣٠٧) و لۆرد ئێرلەندا ، کوڕ و جێنشینی هێنری سێیەم . بەناوبانگە بە داگیرکردنی وێڵز و هێشتنەوەی سکۆتلەندا وەک بەشێک لە ئینگلتەرا. هەروەها ئەو لەبەر ڕێز گرتن لە ئازادییەکانی پەرلەمان جوولەکەکانی لە ئینگلتەرا دەرکرد، و بەم هۆکارە نازناوی جاستینیانی ئیگەلتەرای پێبەخشرا 

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:پاشا ئینگلیزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٣٩
پۆل:مردووانی ١٣٠٧
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
تەلال بن عەبدوڵڵا

وێنۆک

**تەلال بن عەبدوڵڵا** (لە ٢٦ی شوباتی ١٩٠٩ لە شاری مەککە لەدایک بووە - لە ٧ی تەمموزی ١٩٧٢ کۆچی دوایی کردووە) یەکێک بووە لە پاشاکانی ئوردن .

لە قوتابخانەی سەربازی شاهانەی ساندهێرست لە ئینگلتەرا خوێندوویەتی. دوای ئەوەی عەبدوڵڵای کوڕی حوسێن (عەبدوڵڵای یەکەم) باوکی لە قودس لەلایەن فەڵەستینییەکەوە کوژرا، لە ٢٠ی تەمموزی ١٩٥١ شوێنی گرتەوە. شا تەلال لە ساڵی ١٩٥٢ بەهۆی نەخۆشی دەروونی لە شانشینی دوورخرایەوە و لە ساڵی ١٩٧٢ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:مردووانی ١٩٧٢
پۆل:خەڵکی مەککە
ماکس ھۆرکھایمەر

وێنۆک

**ماکس هۆرکهایمەر** فەیلەسوفێکی ئەڵمانی و یەکێک لە تیۆریستەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرت بوو.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:نووسەرانی پیاوی ئەڵمانی
پۆل:قوتابخانەی فرانکفورت
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:مردووانی ١٩٧٣
پۆل:کۆمەڵناسانی ئاڵمانی
پۆل:ئەکادیمییە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
یۆھانا شپیری

وێنۆک

**یۆهانا شپیری** (١٢ی حوزەیرانی ١٨٢٧ – ٧ی تەمموزی ١٩٠١) نووسەری چیرۆکی منداڵان بوو، کە بە هۆی نووسینی ڕۆمانی هایدی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:نووسەرانی سویسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٧
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سویسی
پۆل:مردووانی ١٩٠١
پینک فلۆید

**پینک فلۆید** (    ) گرووپێکی ڕۆکی ئینگلیزییە کە لە ساڵی ١٩٦٥ لە لەندەن دامەزراوە. ئەم گرووپە یەکێکە لە گرووپە کاریگەرەکانی مۆسیقای ڕۆکی ئینگلیزی، کە توانی بە مۆسیقای پێشکەوتنخوازانە و سایکێدلیک و تێکستی مانادار و بەکارهێنانی ئەزموونی دەنگی و دروستکردنی نمایشی ڕاستەوخۆ، سەرکەوتنی نێودەوڵەتی بەدەستبهێنێت و بووە یەکێک لە گرووپە میوزیکییە بەناوبانگ و کاریگەرەکان لە ئاستی جیهانیدا.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٦٥
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
گنۆمی باخچە

وێنۆک| گنۆمێکی باخچەی ئەڵمانی
**گنۆمی باخچە** یان **گنۆمی باخچە** (، ) پەیکەری ڕازاوەیی لە باخچە یان لەسەر چیمەنی حەوشەی ماڵەکان بوونەوەری بچووکی مرۆڤدۆستن کە پێیان دەوترێت «گنۆم».

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی
تۆمتێ

چەپ|وێنۆک|351x351پیکسڵ| کارتی کریسمس بە وێنەی چەند ''تۆمتێ''
**تۆمتێ** بوونەوەرێکی ئەفسانەییە لە فۆلکلۆری خەڵکی باکووری ئەوروپادا, کە ئەمڕۆ بەزۆری پەیوەستە بە وەرزی زستان و کریسمسەوە .  تۆمتێکان خاوەنی سمێڵی سپی درێژ و کڵاوی سووری لە شێوەی تەشین و زۆرجار لە گنۆمی باخچە دەچێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی
ئوکیۆ-ئی

وێنۆک|335x335پیکسڵ|ئوکیۆ-ئی لە نووسینی کیتاگاوا ئوتامارۆ
**ئوکیۆ-ئی** (بە ژاپۆنی: 浮世絵 ) بزووتنەوەیەکی ھونەری نیگاریی ژاپۆنییە کە لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمی زایینی دەرکەوتووە.  

ئوکیۆ-ئی بە واتای وێنەی جیھانی سەرئاوکەوتوو، ئاماژەیە بۆ سرووشتی گۆڕاو و ڕواڵەتی و کاتی بۆ شتەکان لە جیھاندا، ئەم ھونەرە وەک سەردەمێکی زێڕینی لە «سەردەمی ئیدۆ» (١٦٠٣–١٨٦٨ زایینی) دەناسرا، پیشەوانەکان تەکنیکە ناسراوەکانی نیگارکێشانیان گونجاند بۆ بەرھەمھێنانی کۆمەڵەیەکی گەورەی وێنە بە تێچوویەکی کەم، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ فرۆشیار و بازرگانان.
## سەرچاوەی ھونەرەکە
پیشەوانە ژاپۆنییەکان لە کۆنەوە کارھێنانی ھونەری وێنەکێشان (چاپکردن بە وێنەکێشانی دیار)یان دەزانی، ئەم چالاکییە تەنیا لە خانەقاکانی بوداییەکاندا سنووردار بوو، ھەروەھا پێویست بوو چاوەڕێ بکرێت تا ناوەڕاستی سەدەی ١٧ی زایینی، تا یەکەم وێنەکان دەردەکەون (ئەو وێنانەی کە لە ڕێگەی وێنەکێشانەوە چاپ دەکرێن) کە سرووشتێکی دونیایی (نائایینی)یان ھەیە. نیگارکێش و وێنەگر ھیشیکاوا مۆرۆنۆبو کە یەکەم وێنەی ڕەنگاوڕەنگی دروستکرد، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە بەناوبانگکردنی ئەم ھونەرەدا. ھیشیکاوا شێوازە نەریتییەکانی نیگارکێشانی لەگەڵ ھونەری دارتاشیدا گونجاند، ھەروەھا توانی چەندین پەرتووکی وێنەیی و نامیلکە و وێنەکێشانی دیمەنی سرووشتی و زۆر شتی تر چاپ بکات. کارکردن بەم شێوەیە تا دەیەی یەکەمی سەدەی ھەژدەھەمی زایینی بەردەوام بوو.
## سەرچاوەکان
سید بێرت

**ڕۆجەر کیس "سید" بارێت** (    ; ٦ی ژانویەی ١٩٤٦ - ٧ی تەمموزی ٢٠٠٦) گۆرانیبێژ و هۆنراوەنووسی ئینگلیزی بوو و یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی تیپی ڕۆکی پینک فلۆید لە ساڵی ١٩٦٥. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئینگلیز
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:گیتارژەنانی ڕیتم
پیکسڵ

لە وێنەی دیجیتاڵیدا پێی دەوترێت **پیکسێڵ** بچووکترین پێکھاتەی وێنەیەکە. پێکسڵ ھەندێک جار لە بابەتەکانی گرافیک و وێنەدا پێی دەوترێت خاڵ، ھەروەھا پێی دەوترێت بچووکترین خاڵ کە وێنەیەک پێکدەھێنێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تەکنۆلۆژیای تەلەڤیزیۆن
وێنەی دیجیتاڵی

**وێنەی دیجیتاڵی** دروستکردنی نوێنەرایەتییەکی دیجیتاڵییە لە تایبەتمەندییە بینراوەکانی تەنێک، وەک دیمەنێکی فیزیکی یان پێکھاتەی ناوەوەی تەنێک.

## سەرچاوەکان
*
جین

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|جین ناوچەیەکی [دی ئێن ئەی|دی ئێن ئەیە کە فرمان بەکۆد دەکات.]]
لە ژینناسیدا، **جین** (لە یۆنانییەوە: γένος؛ یانی *نەوە* یان *زان* یان *زایەند*) یان **بۆھێڵ** چەندین مانای جیاوازی ھەیە. جینی مەندلی یەکەیەکی بنەڕەتیی بۆماوەیە و جینی گەردی زنجیرەیەکی نیوکلیۆتایدەکانە لە دی ئێن ئەی کە بۆ بەرھەمھێنانی ئار ئێن ئەیی فرمانی لەبەر دەگیرێتەوە. دوو جۆر جینی گەردی ھەیە: جینی کۆدکراو و جینی کۆدنەکراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:جینەکان
پۆل:ژینناسیی گەردی
شاھان گۆکباکار

**شاھان گۆکبەکر** ( ; لە  لەدایکبووە) خەڵکی تورکیایە. ئەکتەری سەرەکی زنجیرە کۆمیدییەکەی ڕەجەب ئیڤۆدیکە. شاھان لە شاری ئیزمیر لەدایکبووە و لە زانکۆی بیلکەنت لە بواری مۆسیقا و ھونەری بینراو خوێندوویەتی. گۆکبەکر، جگە لە زنجیرە فیلمی ڕەجەب ئەیودیک کە لەسەر بنەمای تەنز و حەوت ئەڵقەی تا ئێستا بڵاوکراونەتەوە، لە چەند فیلمێکی دیکەدا دەرکەوتووە بە ناوەکانی جەلال و جاران، مارکێتینگ عوسمان و کەیھان - کە ھەموویان لە ژانەری کۆمیدین. ڕۆڵی سەرەکی بینیوە. ھەموو کارەکتەرەکانی ڕەجەب و جەلال و عوسمان و کیھان کۆمیدی و جیاوازن لە یەکتر، ئەکتەرێکی باشە.

## سەرچاوەکان
* 

شاھان گۆکبەکر خێزاندارە و لە ساڵی ٢٠١٦ کوڕێکی بووە. لە ھەمان ساڵدا لە فیلمی ڕەجەب ئیڤۆدیک ٥ ڕۆڵی گێڕاوە.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:زیندووان
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئەکتەرانی ئیزمیر
ڕەجەب ئیڤیدیک

**ڕەجەب ئیڤیدیک **فیلمێکی کۆمیدی تورکییە لە ساڵی ٢٠٠٨ و شاھان گۆکبەکر ڕۆڵی **سەرەکی ڕەجەبی** تێدا دەگێڕێت. دوای بڵاوبوونەوەی سەرکەوتووانەی ئەم فیلمە، حەوت وەشانی لە زنجیرەی ئەم فیلمەدا دروست کراوە. لە ھەموویاندا ئەکتەری سەرەکی ئەم زنجیرە فیلمە گۆکبەکارە کە توانی بە نواندن لەم زنجیرە فیلمەدا بینەرێکی زۆر لە ھەموو جیھانەوە بۆ خۆی ڕابکێشێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠٠٨
پۆل:فیلمە تورکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨
ڕەجەب ئیڤیدیک ٦

**ڕەجەب ئیڤۆدیک ٦** فیلمێکی کۆمیدی تورکییە لە ساڵی ٢٠١٩ لە دەرھێنانی تۆگان گۆکبەکر و شاھان گۆکبەکر و نوروڵڵا چەلەبی ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. ئەمە شەشەمین فیلمی زنجیرە فیلمی **ڕەجەبە**.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
لەیز

**لیز** (بە ئینگلیزی: Lay's) ناوی مارکەیەکی چپسە کە بۆ یەکەمجار لە کەنەدا دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٦٥ەوە کۆمپانیای ئەمریکی پێپسیکۆ لە ڕێگەی فریتۆ-لایەوە خاوەنی ئەم کۆمپلێکسەیە. لیز مارکەی سەرەکی و بەناوبانگی بەرھەمەکانی ئەم کۆمپانیایە، ھەرچەندە لە ھەندێک وڵاتی دیکەی وەک ئینگلتەرا، ئێرلەندا، ئوسترالیا، میسر، باڵکانەکانی ڕۆژاوا یان ئیسرائیل، ناوی تر بۆ بەرھەمەکانیان بەکاردەھێنن.

## سەرچاوەکان
*
ئەمازۆن لونا

**ئەمازۆن لونا** (بە ئینگلیزی: Amazon Luna) سەکۆی یاریی هەورە کە لەلایەن کۆمپانیای ئەمازۆن پەرەیپێدراوە و بەرێوەدەبردرێت. ئەم سەکۆیە تەنها لە ئەمریکا، بەڕیتانیا، کەنەدا و ئەڵمانیا بەردەستە، لەلایەن خزمەتگوزاریەکانی

ئەمازۆن وێب بەکارخراوە، لەگەڵ تویچ یەکخراوە و لەسەر ویندۆز، ماک، ئەمازۆن فایەر تیڤی و ئای ئۆ ئێس (وەک ئەپێکی وێبی پێشکەوتوو) هەروەها ئەندرۆید بەردەستە. بۆ دەستگەیشت بە دەرخستەی یاریەکانی لونا پێویستە یاریزان بەشداری بکات لە لونا+ هەروەها خزمەتگوزاریەکانی یوبی سۆفت+ و یاریەکانی جاکبۆکس.

لە دۆخی *گەیشتنی پێشەوەختە*، ئەمازۆن لونا نزیکەی ١٠٠ یاری جیاوازی پێکەوە بەردەستخست. بە نرخی دەستپێکی 5.99$ بۆ مانگێک.

ئەمازۆن هاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای *[[یوبی سۆفت]]* و *[[ئیپیک گەیمز]]* کردووە بۆ دروستکردنی کەناڵێکی یاریکردنی تایبەت بە لونا، بۆ بەردەستخستنی بەشداربووانی لۆنە لە یاریەکانی یوبی سۆفت و ئیپیک گەیمز لە هەمان ڕۆژی بڵاوکردنەوەیدا. 

تاکو ئیستا پشتراست نەکراوەتەوە کە ئایا لە داهاتوودا لە چ وڵاتێکی تر بەردەستدەخرێت. لونا لە پێشبڕکێی ڕکابەریی دایە لەگەڵ سەکۆکانی تری یاریی هەور وەک ئێکس بۆکس کڵاود گەیمینگ، تۆڕی پلەیستەیشن کڵاود ستریمینگ و جی فۆرس ناو.

لونا گرافیک کاردی *Nvidia T4 (Tesla 4)* بەکاردەهێنێت لە ئەمازۆن  AWS بۆ ستریمکردنی یاریەکان.

## تایبەتمەندییەکان

### یاریەکان
لونا توانای یایکردن پیشکەش بە یاریزانان دەکات لەسەر ئامێرە گونجاوەکان بە latency (ms)ـی کەم و ئاستی گرافیکی بەرز. یاریکەرانی لونا دەتوانن بە کڕینی بەشداریکردن بچنە ناو کۆگایەک کە زیاتر لە ١٠٠ یاری تێدایە بەخۆرایی.

لونا لەلایەن خزمەتگوزاریەکانی وێبی ئەمازۆن بەکاردەخرێت، کە ئەش وادەکات کارامەبێت. بە باکارهێنانی AWS، لونا توانیویەتی latency (ms)ی کەم، ئەزموونی یاریکردنی هەور لەگەڵ کەمترن بارکردنی کاتی buffering بۆ یاریکەران دابین بکات. بەکارهێنەرانی تویچ دەتوانن ئەمازۆن لونای خۆیان بەکاربهێنن بۆ ئەوەی یاریکردنی خۆیان ستریم stream بکەن بە کرتە کردن لە دوگمەی *"Play on Luna"*.

### '''کۆنتڕۆڵکەرەکان'''
لونا پشگیری کۆنتڕۆڵکردن دەکات لەرێگای تەختەکلیل و ماوس، کۆنتڕۆڵکەری بێتەلی ئێکس بۆکسی، دواڵ شۆک ٤ و دواڵ سینس.
کۆنتڕۆڵکەری لونا پاشکۆیەکی ئارەزوومەندانەیە بە نرخی ٥٩.٩٩ دۆلار دەفرۆشرێت. بە تانها ڕەنگی ڕەش بەردەستە. بڵدگۆیەکی تێدا جێگیرکراوە، بۆ وەرگرتنی پشتگیری و قسەکردن لەگەڵ ئەمازۆن ئالێکسا. کۆنتڕۆڵکەرەکە دەتوانێرێت
لەرێگای وای-فای، بلوتووس و کەیبڵی یو ئیس بی جۆری سی پەیوەست بکرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ماڵپەڕی ئەمازۆن
پۆل:خزمەتگوزاری بەشداریکردنی یاری ڤیدیۆیی
پۆل:خزمەتگوزاری یاریکردنی هەور
پۆل:خزمەتگوزاری یاریکردنی سەرهێڵ
ڕەجەب ئیڤیدیک ٤

***ڕەجەب ئیڤیدیک ٤*** (بە تورکی: Recep İvedic 4) فیلمێکی کۆمیدی تورکییە لە ساڵی ٢٠١٤ لە دەرھێنانی تۆگان گۆکبەکر و شاھان گۆکبەکر ڕۆڵی سەرەکی **ڕەجەب**  تێدا دەگێڕێت.

ڕەجەب ڕاھێنەری تۆپی پێی منداڵانی گەڕەکەکە. ڕەجەب ھەر لە منداڵییەوە لەو گەڕەکەدا یاری تۆپی پێی دەکرد، بەو پێیەی گەڕەکەکەیان بە ناوچەیەکی بێبەش دادەنرا، ڕەجەب بڕیاریدا ھەوڵی باشترکردنی ئەم گەڕەکە بدات. دوا بڕیاری خۆی دا، چونکە دەیزانی منداڵان زۆر حەزیان لە تۆپی پێیە. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

بڕیاریدا یاریگاکانی تۆپی پێ بکڕێت لەم ناوچە بێبەشە، بەڵام کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە تێچووی کڕینی ئەو یاریگایانە زۆر زۆرە و ڕەجەب توانای کڕینی نییە. ڕەجەب دوای ھەوڵێکی بێئەنجام، داوای قەرز لە بانک دەکات، بەڵام شکست دەھێنێت.

دوابەدوای ئەم سەرگەرمیانە، ڕەجەب بە ھەڵە ڕیکلامێک بۆ پێشبڕکێیەک لە دوورگەیەکی نەناسراو بە بەھای ٥٠٠ ھەزار لیرەی تورکی لە تەلەڤیزیۆنەکاندا دەکەوێت. سەرەتا ڕازی نابێت بچێتە ئەو دوورگەیە، بەڵام لە کۆتاییدا ڕازی دەبێت و بەشداری پێشبڕکێکە دەکات، سەرەتا شتی باش بەسەر ڕەجەبدا نایەت و ڕووبەڕووی کێشەی زۆر دەبێتەوە، بەڵام لە کاتی پێشبڕکێدا دەگاتە باشێک پێگە بە شکستپێھێنانی بەرامبەرەکانی. لەگەڵ ئەم ڕووداوانەدا دیمەنی زۆر کۆمیدی و سەرنجڕاکێش لەم ئەڵقەیەدا دەبینین.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ئیستانبوڵ وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٤
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٤
جامی نەتەوەکانی ئەفریقا

**جامی نەتەوەکانی ئەفریقا** ( ناودەبرێت پاڵەوانێتییەکی تۆپی پێی تایبەت بە کیشوەری ئەفریقایە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا (CAF) سەرپەرشتی دەکرێت، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٧ بەڕێوەچوو. لە ساڵی ١٩٦٨ـەوە ھەر دوو ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، لە ساڵی ٢٠١٣دا گۆڕا بۆ ساڵانی ژمارە تاک و لە ساڵی ٢٠٢٢ گەڕاوەتەوە بۆ ساڵانی ژمارە جووت، **لە ئێستادا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆتدیڤوار|هەڵبژاردەی کۆتدیڤوار]] براوەی ئەم پاڵەوانێتییە کاتێ لە ١١ - ٢ - ٢٠٢٣ توانی ئەم نازناوە بباتەوە لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|هەڵبژاردەی نەیجیریا]]**

لە یەکەم پاڵەوانێتیدا لە ساڵی ١٩٥٧ تەنھا سێ وڵاتی بەشداربووبوون: میسر و سودان و ئیتیۆپیا. لە سەرەتادا بڕیار بوو ئەفریقای باشوور بەشداری بکات، بەڵام بەھۆی سیاسەتی ئاپارتایدی پاڵەوانێتییەکە دوورخرایەوە. ژمارەی بەشداربووانی لە ساڵی ١٩٩٨ گەیشتە ١٦ ھەڵبژاردە (بڕیاربوو لە ساڵی ١٩٩٦دا ١٦ تیپ بەشداری پێشبڕکێکان بکەن، بەڵام نێجیریا کشایەوە، و ھەمان شت ڕوویدا لەگەڵ کشانەوەی تۆگۆ لە ساڵی ٢٠١٠)، تا ساڵی ٢٠١٧ تەنھا ١٦ ھەڵبژاردە بەشداریان دەکرد، دابەشی چوار کۆمەڵەکران و یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان سەردەکەوتن بۆ قۆناغی دواتر. لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧ جامی نەتەوەکانی ئەفریقا لە مانگی یەکەوە گواسترایەوە بۆ مانگی حوزەیران و لە ١٦ ھەڵبژاردەوە بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە فراوانترکرا.

میسر زۆرترین جار بووەتە پاڵەوان بە کۆی ٧ جار و لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٨ و ٢٠١٠ بەدوای یەك نازناوەکەی بەدەستھێناوە.

## ئەنجامی گشت پاڵەوانێتییەکان
}
|
|-
|**١٩٦٣**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٦٥'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٦٨**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٧٠'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٧٢**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٧٤'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٧٦**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٧٨'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٨٠**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٨٢'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٨٤**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٨٦'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٨٨**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٩٠'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٩٢**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٩٤'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**١٩٩٦**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''١٩٩٨'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**٢٠٠٠**
| 
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''٢٠٠٢'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**٢٠٠٤**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''٢٠٠٦'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**٢٠٠٨**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''٢٠١٠'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**٢٠١٢**
| 
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''٢٠١٣'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**٢٠١٥**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''٢٠١٧'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**٢٠١٩**
|
|***'
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|'''٢٠٢١'''
|
|***'
|
|
|
|-
|**٢٠٢٣**
|
|****
|
|
|
|- style="background: #D0E6FF;"
|**٢٠٢٥**
|
|
|
|
|
|}

## ئەنجامی ھەڵبژاردە براوەکان

## سەرچاوەکان

## زیاتر دەخوێنێتەوە
** مێژووی جامی نەتەوەکانی ئەفریقا لە ساڵی ١٩٥٧ەوە (خزمەتگوزاری زانیاری دەوڵەتی میسر)
ڕەجەب ئیڤیدیک ٢

***ڕەجەب ئیڤیدیک ٢*** (بە تورکی: Recep İvedik 2) فیلمێکی کۆمیدی تورکییە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە دەرھێنانی تۆغان گۆکبەکر، لە ڕۆڵی سەرەکی شاھان گۆکبەکر، کە ھەوڵدەدات کار و ھاوسەرێک بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی داپیرە نەخۆشەکەی بەخێو بکات. ئەم فیلمە کە لە ١٣ی شوباتی ٢٠٠٩ نمایشکرا، زۆرترین داھاتی تورکیا بوو لە ساڵی ٢٠٠٩.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩
جەلال و شیرین (فیلم)

***جەلال و شیرین*** فیلمێکی کۆمیدی ڕۆمانسی تورکییە لە ساڵی ٢٠١٣ لە دەرھێنانی تۆگان گۆکبەکر و شاھان گۆکبەکر و ئێزگی مۆلا ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن. فیلمەکە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ لە سەرانسەری وڵاتدا نمایشکرا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣
باتمان لە فیلم

فرەنچایزی باتمان زیاتر لە ٤٫٩٩ ملیار دۆلاری لە بۆکس ئۆفیسی جیھانیدا بەدەستھێناوە و ١١ھەمین فرەنچایزە کە زۆرترین داھاتی ھەیە لە ھەموو کاتێکدا. ھەروەھا باتمان لە چەندین فیلمی ئەنیمەیشندا بەشداری کردووە، چ وەک کارەکتەری سەرەکی و چ وەک کارەکتەری لاوەکی. فرەنچایزی فیلمی باتمان چوارەم فرەنچایزەی زۆرترین داھاتی فیلمە لە ئەمریکای باکوور و داھاتی ٢٧٨٣١١٨٥٠٤ دۆلاری ئەمریکییە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی باتمان
پۆل:مافە دەستوورییەکانی وارنەر برۆس پیکچەرز
ڕەجەب ئیڤیدیک ٥

***ڕەجەب ئیڤیدیک ٥*** (بە تورکی: Recep İvedic 5) فیلمێکی کۆمیدی تورکییە لە ساڵی ٢٠١٧ لە دەرھێنانی تۆگان گۆکبەکر و شاھان گۆکبەکر ڕۆڵی سەرەکی ڕەجەبی تێدا دەگێڕێت. فیلمەکە ٧٫٤ ملیۆن کەس لە سینەماکانی تورکیا بینەری بوون و ٨٥٫٩ ملیۆن لیرەی تورکی فرۆشرا و بووە یەکێک لە فیلمە بینراوەکان و پڕفرۆشترین فیلمەکانی وڵات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ئیستانبوڵ وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٧
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٧
ڕەجەب ئیڤیدیک ٣

***ڕەجەب ئیڤۆدیک ٣ *** فیلمێکی کۆمیدی تورکییە لە ساڵی ٢٠١٠ لە دەرھێنانی تۆگان گۆکبەکر، شاھان گۆکبەکر ڕۆڵی سەرەکی ڕەجەبی تێدا دەگێڕێت، کە لە دوای مردنی داپیرەیەوە خەبات دەکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی خەمۆکی. ئەم فیلمە لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٠ لە سەرانسەری تورکیا نمایشکرا و زۆرترین فرۆشی فیلمی تورکیا بوو لە ساڵی 2010.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٠
باتمان (زنجیرەئەنیمەیشن)

وێنۆک
***باتمان: زنجیرەی ئەنیمەیشن*** بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمەیشنی سووپەرهیرۆی ئەمریکییە کە لەسەر بنەمای کارەکتەری سووپەرهیرۆی باتمان لە کۆمپانیای دی سی کۆمیکس دروست کراوە. زنجیرەکە لەلایەن بروس تیم و پاوڵ دینی و میچ برایان پەرەی پێدراوە و لەلایەن ئەنیمەیشنی وارنەر برازەوە بەرھەم ھێنراوە، بۆ یەکەمجار لە کەناڵی *فۆکس کیدز* بۆ ماوەی ٨٥ ئەڵقە لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٩٢ تا ١٥ی ئەیلوولی ١٩٩٥ پەخشکرا. بۆ پازدە ئەڵقەی کۆتایی، زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکە بە ناوی سەرکێشییەکانی باتمانی نوێ نمایشکرا، کە ھەروەھا بۆ دووبارە ھاشکردنی ئەڵقەکانی پێشوو بەکارھات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:نیۆ نوار
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سووپەرھیرۆ ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەکشنییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:پەخشەکانی ھێڵی فۆکس
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس
پۆل:ئەو بەرنامانەی خەڵاتی ئێمییان وەرگرتووە
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی دەربارەی تاوانی ڕێکخراو
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆیییەکان گونجاندووە
پۆل:تونامی
جەنگی جیھانیی ھاڵک

**جەنگی جیھانیی ھاڵک** ھێڵێکی چیرۆکی کتێبی کۆمی کە کە لەلایەن کۆمپانیای Marvel Comics لە ساڵی ٢٠٠٧ بڵاوکراوەتەوە، بەدواداچوون بۆ ڕووداوەکانی ھێڵی چیرۆکی "Planet Hulk" دەکات، کە تێیدا سووپەرھیرۆی ھالک لە زەوی دوورخرایەوە و ناچارکرا لەسەر ھەسارەی ساکار بژی. دوای دۆزینەوەی خۆشەویستی و پێکھێنانی ژیانێکی نوێ لەوێ، جیھانەکەی لەناو دەچێت بەھۆی ڕووداوێکی کارەساتبارەوە کە بەھۆی سوپەرکەسایەتییەکانی زەوییەوە دروست دەبێت.

ھالک بە تووڕەیییەوە و بەدوای تۆڵەسەندنەوەدا دەگەڕێتەوە سەر زەوی لەگەڵ سوپایەکی بەھێزی گلادیاتۆرە نامۆکان و شەڕ لەگەڵ ئەو پاڵەوانە سەرسووڕھێنەرانە ڕادەگەیەنێت کە ناردوویانە. ئەو گرووپە ئیلومیناتییەکان دەکاتە ئامانج کە گرووپێکی نھێنین و پێکھاتوون لە پیاوی ئاسن، دکتۆر ستڕەینج، بلاک بۆڵت، مێستێر فانتاستیک و پرۆفیسۆر ئێکس و ئەوان بەرپرسیار دەکات لە ئازارەکانی.

هێڵی چیرۆکی جەنگی جیھانی ھالک شەڕە ئیپیکییەکانی نێوان ھالک و پاڵەوانە سەرەکییە جیاوازەکان پیشان دەدات لەکاتێکدا بەدوای دادپەروەری و تۆڵەسەندنەوەدا دەگەڕێت بۆ ئەوەی لەدەستی داوە. چیرۆکەکە بەدواداچوون بۆ تەوەری توڕەیی و دەسەڵات و دەرئەنجامەکانی کردارەکانی مرۆڤ دەکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەو زنجیرە چیرۆکە نەخشێندراوانەی تیراژەکانیان دیاریکراوە
پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرھێرۆ
جامی زێڕی کۆنکاکاف

**جامی زێڕی کۆنکاکاف** یاخود **جامی زێڕینی کۆنکاکاف** ()بە **جامی کۆنکاکاف** دەناسرێت. ئەم پاڵەوانێتییە ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست بەشداری تێدا دەکەن، جگە لەوەی سێ ھەڵبژاردە لە کیشوەرەکانی دیکە بانگێشت دەکرێن بۆ پاڵەوانێتییەکە. یەکەم پاڵەوانێتی جامی زێڕین لە ساڵی ١٩٦٣ بە ناوی پاڵەوانێتی کۆنکاکاف بەڕێوەچوو، لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٧٣ بۆ ١٩٨٩ ئەنجام نەدرا. لە ساڵی ١٩٩١ جارێکی دیکە دەستی پێکردەوە لەژێر ناوی جامی زێری کۆنکاکاف؛ و لەو کاتەوە مەکسیک شەش جار و ئەمریکا چوار جار و کەنەدا جارێک پاڵەوانێتییەکەی بەدەستھێناوە. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩١ زۆرترینجار میوانداری جامەکەی کردووە و دووجار بە ھاوبەشی لەگەڵ مەکسیک و ھەروەھا دووجاریش لەگەڵ کەنەدا و جارێک لەگەڵ کۆستاریکا و جامایکا میوانداری جامەکەی کردووە.

## ئەنجامی پاڵەوانێتییەکان
} || 
| 
|-
| ٢
|١٩٦٥
| 
|***' ||  ||  || 
|
|-
|٣
|١٩٦٧
|  || ***' ||  ||  || 
| 
|-
|٤
|1969 ||  || ***' || 
| ||  || 
|-
|5 || 1971 ||  || ***'|| || ||  || 
|-
|6 || 1973||  ||***'|| || ||  || 
|-
|7|| 1977||  ||***'|| || || || 
|-
|8|| 1981||  || ***'||  ||  ||  || 
|-
|9|| 1985|| ''(Various)''  || ***'|| |||| ||
|-
|10||1989||*(Various)*  || ***'|| || || || 
|}

;Notes


== تۆمار ==
}|| || || 
|-
| 2 || 1993 || align="left" |  || ***' || **4–0**||  || ||  || – 
|-
| 3 || 1996 || align="left" | || ***'|| '''2–0''' || || || || 
|-
| 4 || 1998 || align="left" |  || ***'|| **1–0**||  || || || 
|-
| 5 || 2000|| align="left" | || ***'|| '''2–0'''|| || colspan="3"| and 
|-
| 6 || 2002 || align="left" | || ***'||**2–0**||  || || || 
|-
| 7 || 2003 || align="left" ||| ***'||'''1–0''' ([[sudden death (sport)#Association football|s.d.]]) || ||  || || 
|-
|8 ||2005|| align="left" | ||***'||**0–0** ||  || colspan="3"| and 
|-
| 9 || 2007|| align="left" | || ***'||'''2–1'''|| ||colspan="3"| and 
|-
| 10|| 2009 || align="left" | || ***'|| **5–0**||  ||colspan="3"| and 
|-
|11 ||2011 || align="left" | || ***'||'''4–2'''||  ||colspan="3"| and 
|-
|12 || 2013 || align="left" | || ***'||**1–0**||  ||colspan="3"| and 
|-
| 13 || 2015 || align="left" | || ***'||'''3–1'''||  || ||  || 
|-
| 14 ||2017|| align="left" | || ***' ||**2–1**||  ||colspan="3"| and 
|-
|15||2019|| align="left" | || ***' || '''1–0'''||  ||colspan="3"| and 
|-
|16|| 2021|| align="left" | || ***'|| **1–0**  ||  ||colspan="3"| and 
|-
|17|| 2023|| align="left" | ||colspan="3"|TBD ||colspan="3"|TBD
|}
;Notes

## سەرچاوەکان
ڕۆکن

**ڕۆکن** (بە ئەڵمانی: Röcken) ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە لە ئەڵمانیا و دەکەوێتە شاری لوتسن. ئەم شارە شوێنی لەدایکبوونی فەیلەسوفی بەناوبانگی ئەڵمانی فریدریش نیچەیە. ژمارەی دانیشتووانەکەی ٦١٠ کەسە.

## سەرچاوەکان
لە پشت چاکە و خراپەدا

**لە پشت چاکە و خراپەدا** (بە ئەڵمانی: Jenseits von Gut und Böse) پەرتووکێکی فەیلەسوفی ئەڵمانی فریدریش نیچەیە کە لە ساڵی ١٨٨٦ بڵاوکراوەتەوە.  ئەم پەرتووکە لەسەر بیرۆکەکانی پەرتووکی پێشووی وەھای گوت زەردەشت بنیات نراوە و فراوانتریان دەکات و لە ڕوانگەیەکی ڕەخنەگرانەتر و مشتومڕتر مامەڵەیان لەگەڵ دەکات.

نیچە لە زستانی ١٨٨٥–١٨٨٦دا لە نووسینی تەواو بوو و ناردی بۆ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کریندەر لە لایپزیگ بەڵام ڕەتکرایەوە، پاشان ناردی بۆ چاپخانەی کارل دۆنکەر لە بەرلین و لەوێش ڕەتیانکردنەوە چاپی بکەن، بۆیە بە خەرجییەکانی خۆی بڵاویکردەوە لە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ناومان لە لایپزیگ. لە ماوەی دە مانگی یەکەمی بڵاوبوونەوەی پەرتووکەکە، تەنیا ١١٤ دانەی لێ فرۆشرا.

نیچە لە پەرتووکەکەیدا ھێرش دەکاتە سەر فەیلەسوفەکانی ڕابردوو و تاوانباریان دەکات بەوەی کە ھەستێکی ڕەخنەگرانەیان نییە و پەسەندکردنی کوێرانەیان بۆ پۆستولاتی مەسیحی لە ڕەوشتدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی فریدریش نیچە
وتار (وێژە)

**وتار** جۆرێکە لە وێژە. پارچە پێکھاتەیەکە بە درێژایی مامناوەند بە پەخشانەوە دەنووسرێت، بە شێوەیەکی ئاسان و خێرا مامەڵە لەگەڵ لایەنە دەرەکییەکانی بابەتەکەدا دەکات، و تەنیا پەیوەندی بەو لایەنەوە ھەیە کە لە نزیکەوە دەست دەخاتە سەر نووسەر.
## سەرچاوەکان

پۆل:نووسین
ئەوەیە مرۆڤ

**ئەوەیە مرۆڤ** (بە ئەڵمانی: Ecce homo) پەرتووکێکە کە بۆ فەیلەسوفی ئەڵمانی فریدریش نیچە گرنگییەکی تایبەتی ھەیە، چونکە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە زیاتر لە ژیاننامەیەک دەچێت، لەم پەرتووکەدا نیچە باسی شێوازی ژیانی خۆی و سەلیقەی خواردنەکانی و کەشوھەوای دڵخوازی خۆی و ئەو شارە ئەورووپییانەی کە پێی باشە تێیدا بمێنێتەوە و ئەوانەی ڕقی لێیەتی، پاریس و ھەندێک شاری تری فەڕەنسی کردە سەرووی خشتەیەوە و وەک ھەمیشە وازی لە شکاندنەوە و سووککردنی ئەڵمانیا و شارەکانی و خەڵکەکەی و چاندەکەی نەدەھێنا.  

پەرتووکەکە بێبەش نەبووە لە بیرووبۆچوونەکانی نیچە و ڕەنگدانەوە فەلسەفییەکانی کە سرووشتێکی گاڵتەجاڕانە و تەوسی ھەبوو، بۆیە تێبینی دەکەین تیایدا ڕێژەیەکی زۆر شێتی و گاڵتەجاڕی و پەستی و توڕەیی ھەیە لەسەر ڕەوشتی درۆ و مەسیحییە ئاییندارەکان و ئەڵمانییەکان.

ھەروەھا پەرتووکەکە وەڵامی نیچەی لەخۆگرتووە بۆ ھەندێک لەو ڕەخنانەی کە بەسەریدا گیراون، بۆیە بەرھەمێکی خستووەڕوو لەبارەی ھەرکام لە بەرھەمەکانی و ئەو سەردەمەی کە تیایدا نووسیوویەتی و گرنگییەکەی لە پرۆژەی ھەڵوەشاندنەوەی ھەموو بەھاکاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی فریدریش نیچە
لەدایکبوونی تراژیدی

**لەدایکبوونی تراژیدی لە ڕۆحی مۆسیقاوە** () بەرھەمێکی بیردۆزی دراماتیکییە لە ساڵی ١٨٧٢ لەلایەن فەیلەسوفی ئەڵمانی فریدریش نیچە. لە ساڵی ١٨٨٦ دووبارە بڵاوکرایەوە بە ناوی لەدایکبوونی تراژیدی، یان: ھێلینیزم و ڕەشبینی (). لە دوایین چاپدا وتارێکی پێشەکی لە ژێر ناوی ھەوڵێک بۆ خۆڕەخنەگرتن لەخۆگرتبوو، کە تیایدا نیچە سەرنجی لەسەر ئەم پەرتووکەی پێشووتر داوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی فریدریش نیچە
جیھان وەک ویست و بیرۆکە

**جیھان وەک ویست و بیرۆکە** (بە ئەڵمانی: Die Welt als Wille und Vorstellung) بەرھەمی سەرەکی فەیلەسوفی ئەڵمانی ئارسەر شۆپنھاوەرە. چاپی یەکەم لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٨١٨دا بڵاوکرایەوە، کە بەرواری ١٨١٩ بوو، چاپی دووەم لە ساڵی ١٨٤٤ دەرکەوت:  چاپی یەکەم وەشانێکی پێداچوونەوەی ساڵی ١٨١٨ بوو، لە کاتێکدا چاپی دووەم شرۆڤە و ڕوونکردنەوە بوو بۆ ئەو بیرۆکانەی لە چاپی یەکەمدا خراوەتەڕوو. سێیەم وەشانی فراوانکراو لە ساڵی ١٨٥٩دا بڵاوکرایەوە، کە ساڵێک پێش مردنی شۆپنھاوێر بوو. لە ساڵی ١٩٤٨ تۆماس مان دەستکاری وەشانی کورتکراوەی کرد.
## سەرچاوەکان