open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھۆشەنگ ئیبتھاج

**ئەمیر ھووشەنگ ئیبتیھاج** (؛ لەدایکبووی ٢٦ی شوباتی ١٩٢٨)، ناسراو بە ناوی قەڵەمی **ھ. ا. سایە**، شاعیرێکی ئێرانیی سەدەی بیستەمە، کە شیعر و بەرھەمەکانی کاریگەریی زۆری ھەبووە لەسەر سیاسەتوانانی ئێران.

## ژیانی سەرەتایی
ئەمیر ھووشەنگ ئیبتیھاج لە ٢٥ی شوباتی ١٩٢٨ لە ڕەشت لە ئێران لەدایکبووە. باوکی، ئاغا خان ئیبتیھاج، ماوەیەک سەرۆکی نەخۆشخانەی پوورسینا بووە لە شارەکەدا. خێزانەکەی ئیبتیھاج بەھایی بوون. قوتابخانەی سەرەتایی لە ڕەشت تەواوکردووە و دواتر گواستویانەتەوە بۆ تاران.

## ژیانی ئەدەبی
یەکەم کتێبی شیعریی، کە پێشەکیی لەلایەن شاعیری بەناوبانگ مەھدی حامیدی شیرازییەوە بۆ نووسرابوو، لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا بڵاوکردەوە. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە ئێران، سایە چووە چەندان بازنەی ئەدەبی و لە زۆربەی گۆڤارە ئەدەبییەکانی وەک شۆخان، کەویان، سەدەف، مەسلەحەت و چەندانی تردا بەشداری کرد. جیاواز لە ھەموو ئەدیبەکانی ئەو کاتە کە قووڵ چووبوونە سیاسەتەوە، سایە ڕاستگۆ مایەوە سەبارەت بە ژیانی گشتی و سیاسیی و نەچووە ھیچ بزووتنەوەیەکەوە. بۆ ٢٢ ساڵ کارمەند بوو لە کۆمپانیای نێودەوڵەتیی چیمەنتۆ و بەردەوامیش بوو لە کاری ئەدەبی. دواتر بانگھێشت کرا بۆ ڕادیۆوی نێودەوڵەتیی ئێران بۆ بەرھەمھێنانی دوو بەرنامەی «» و «» کە دەربارەی مۆسیقای فۆلکلۆری بوو.

دوای راپەڕینی ئێرانی ساڵی ١٩٧٩، ساڵێک لە زیندان مایەوە بەھۆی نووسینەکانییەوە. دوای دەرچوونی، دەستی بە کارکردن لەسەر کتێبی «حافز، لەلایەن سایە» کرد، کە لێکۆڵینەوەیەکی دێڕ بە دێڕی شیعرە جیاوازەکانی حافزە. لە ١٩٨٧دا، لەگەڵ خێزانەکەیدا چوونە کۆڵن لە ئەڵمانیا و ئێستا لەوێ دەژین.

بەیتێکی کورت لە شێعرەکانی ئێبتھاج:

نازدارەکەم، فرمێسکەکانت بسڕەوە
ھەستە لە باوەشی تەنھایی
تۆ لە ناو مندا دەژی و من لە ناو تۆدا
ئێمە ھیچ کات نامرین


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* دەربارەی ھووشەنگ ئیبتیھاج (بە فارسی)
* دەنگی سایە خوێندنەوەی شیعرەکانی (لەگەڵ وێنە) لە Iranian.com.
*نگاهی به کتاب "تاسیان" سایه (بە فارسی)

پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:زیندووان
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان
باروخ سپینۆزا

thumb|سپینوزا
**باروخ سپینۆزا** (٢٤ی تشرینی دووەمی ١٦٣٢ – ٢١ی شوباتی ١٦٧٧) کەسایەتییەکی ھۆڵەندی - جووە و یەکێکە لە بیرمەند و فەیلەسووفەکانی سەدەی ١٧یەم، نووسینەکانی باروخ سپینۆزا گەواھیی ئەوە دەدەن ناوبراو شارەزایییەکی باشی ھەبووە لە بواری بیرکاری. ئەو بۆ یەکەمجار ڕەخنەی لە تیۆریی دووانییەتیی ڕێنێ دێکارت گرت و تەواوی عالەمی بە یەک جەوھەر دانا.

## سەرچاوەکان
ویکیی ئینگلیزی: تشرینی یەکەمی ٢٠١٤


پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٢
پۆل:مردووانی ١٦٧٧
پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینیی سەدەی ١٧یەم
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک
پۆل:ھزری ئازاد
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:شۆڕشی زانستی
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
چیچان

**چیچان** یان **چیچانیا** ناوچەیەکە کە بەشێکە لە ڕووسیا کەدەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ھەرێمی قەوقاز چیچان زۆرجار بەکۆماری چیچان دەناسرێت لەبەر ئەوەی خاوەنی فیدڕالیین لە ڕووسیا، چیچان ڕووبەرەکەی ١٧٬٣٠٠ کیلۆمەتر دووجایە، ژمارەی چیچانییەکان کە لە ساڵی ٢٠١٦ لە ھەرێمی چیچان نیشتەجێن دەگاتە ١٬٣٩٥٬٦٧٨ کەس، ژمارەیەکی کەمیشیان لە ناوچەکانی تری ڕووسیادا دەژین، چیچانییەکان زمانی خۆیان ھەیە کە پێی دەڵێن چیچانی ھاوکات بە زمانی ڕووسیش دەدوێن، شاری گرۆزنی بە پایتەختی چیچان ناودەبرێت، ئایینی ئیسلام لە چیچان ئایینی یەکەمە.

## ئایین
زۆربەی دانیشتووانی چیچان موسڵمانی سوننەن.

## زمان
زمانەکانی چیچانی و ڕووسی لە چیچان بە فەرمی ناوسراون.

## دانیشتووان
شاری گرۆزنی سەرەتا وەک قەڵایەی سەربازی لە ساڵی ١٨١٨ دروست بوو لە ساڵی ١٩٨٩ ژمارەی دانیشتووانی گرۆزنی ٤٠٠ ھەزاری تێپەڕاند و لە ساڵی ٢٠١٠ ژمارەیان گەیشتە ٢٧١ ھەزار.

وشەی گرۆزنی بە زمانی چیچانی واتە (ڕووباری سونج).

## جوگرافیا
alt=جوگرافیایی چیچان|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی چیچان
چیچان دەکەوێتە باشوور ڕووسیاوە و لە باشوورەوە وڵاتی جۆرجیایە بەرزترین لووتکە شاخی ئەلبرۆس بەرزییەکەی ١٨٬٤٨١ پێیە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای شیشان.

ڕووبەری چیچان ١٧٬٣٠٠ کیلۆمتر دوجایە.

## داھاتە سروشتییەکان
بترۆل نەوت بە داھاتی سەرەکی چیچان دادەنرێت زۆربەی نەوت لە پایتەختی چیچانە لە ناوەڕاستی وڵات.

## کێشەی چیچانییەکان و ڕووسەکان
کێشەی چیچان مێژوویییەکی درێژی ھەیە، ئەوەش لەوەوە ھات کە لە ساڵی ١٧٢٢ ڕووسیا دەستی گرت بەسەر بەشی باکووری قەفقاسیا گرت، لەوکاتەوە خەباتی چەکداری دژی ڕووسیا سەری ھەڵداوە، سەرباری ئەوەی زۆر جار خەباتی چەکداری چیچانییەکان تێکشاوە بەڵام ھەرگیز دەسەڵاتی ڕووسەکان قبووڵ نەکردووە و نەیانھێشتووە ڕووسەکان بەشەکەیان کۆنتڕۆڵ بکات.

لە ساڵی ١٩٩٤ دا لەوکاتەی ھێزەکانی ڕووسەکان چوونە ناوییەوە، شەڕەکە دوای دوو ساڵ بەردەوام بوو بەڵام دوایی ئاگربەست ڕاگەیەندرا لەگەڵ ئەوەشدا لە پاییزی ساڵی ١٩٩٩ دا جارێکی دیکە شەڕەکە بە قوڕسی دەستی پێکردەوە، بەتێپەڕبوونی کات شەڕەکە خاوبوونەوەی بەخۆوە بینی، لە ئێستادا ھەرێمی چیچان چووەتە کەش و بارێکی تەواو جیاوازەوە بە جۆرێک کە ھیچ شەڕ و مەترسییەک بوونی نەماوە لە ناوچەکەدا و بەڵکو لە زۆر ڕووەوە پێشکەوتنی بە خۆیەوە بینیووە و دانیشتووانەکەی لە ژیان و گوزەرانێکی زۆر خۆش و ئارامدان بە بەراورد بە زۆربەی ھەرێمەکانی تر لە ڕووسیا.

## ئەمانەش ببینە
* کاتنامەی گرۆزنی

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٣
پۆل:چیچان
پۆل:ئیسلام لە ڕووسیا
وشترمر

**وشترمر**، ھێشترمە ، ( بە ئینگلیسی Ostrich )، ( بە عەرەبی: نعامە)، (بە فارسی: شترمرغ )
، باڵندەیەکی نەفڕە، لە تیرەی وشترمران، خۆماڵی ئەفریقایە.

مل و لاقی وشترمر زۆر درێژە و دەتوانێ بە خێرایی 98کم لە کاتژمێردا ڕابکا. وشترمر گەورەترین باڵندەی جیھانە و باڵای تا ٢.٥ م. و کێشی تا١٧٠-١٤٠ کگ دەگات. ھێلکەی ئەم باڵندەیە ٢٠ سم و کێشەکەی ١.٥کگە.
خۆراکی ئەم باڵندەیە دان و گیا و مێرووە. وشترمر بۆ بەرگری لە خۆی لاقە درێژەکانی بەکار دێنێ و لەقەیەکی دەتوانێ مرۆڤ یان شێرێک تەخت بکا. سالانه‌ ئه‌م بالنده‌یه‌ كێوێكانی 30 بۆ 40 هێلكه‌ ئه‌كه‌ن  ئه‌وانه‌شی ماڵین 40 بۆ 50 هێلكه‌ ئه‌كه‌ن هه‌ندێك جۆری ره‌سه‌نی هه‌یه‌ نزیكه‌ی 80 بۆ 100 هێلكه‌ ئه‌كه‌نجووچکی ئەم باڵندەیە لە ٤٠ڕۆژدا سەر لە ھێلکە دەردێنێ و لە سێ و چوار ساڵاندا واڕۆکە دەبێت. ئەم باڵندەیە کۆمەڵژییە و لە گەڵ کەرکێوی و گامێشاندا بەسەر دەبات.
## تایبەتمەندی

Afrikanischer Strauss Portrait.jpg|Ser
Ostrich, mouth open.jpg|Nikulê wê ya vekirî
The Childrens Museum of Indianapolis - Ostrich skull.jpg|Ser
Ostrich foot.jpg|Pê
OstrichWing.jpg|Baskê wê pençik heye


کێشی وشترمری ڕەگەزی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، نێر:١١٥ کگ. و مێ:١٠٠کگ. ، بڕێجار کێشی مێکانیان تا ١٥٦.٨ کگ.یش دەگات.

لە تافی پێگەیشتندا باڵای وشترمری نێر ٢ تا ٢.١ میتر ، بەڵام مێکانیان ١.٧ تا ٢ میتر ە.

وشترمرەکان ٤٠ تا٤٥ساڵ دەژین.
## زاوزیچ
باڵندەی نێر لە کاتی جووتگیریدا بادەکاتە ملی و دەنەڕێنێ، بەڵام بێجگە لەم کاتپ باڵندەیەکی بێدەنگە.

وشترمر ڕۆژە نە ڕۆژێک  ھێلکە دەکا و ھەر جارە ١٤ تا ٢١ ھێلکە دەخاتەوە.  
## وشترمری ماڵی
ماڵاتی وشترمر بە ھۆی میتابولیسمی بەرزەوە، خێرا گەشە دەکەن و بە ھۆی تەمەنی درێژ و زاوزیچی زۆرەوە لە باری ئابوورییەوە گرنگی تایبەتیان ھەیە. ئەم ماڵاتە بەھۆی ڕێک کەوتن لە گەڵ بارودۆخی جۆراوجۆری کەشوھەوا(لە ٣٠پلەک ژێر سفر تا ٥٠پلەک ژوور سفر) و کەم خەرج بوونی لە باری ڕاگرتن و دابەستنەوە، زۆر بەقازانجە.

وشترمر بەھۆی گەشەی زۆرەوە، پاش یەک مانگان، ڕۆژێ ٢٠سم. باڵا دەکا و لە تەمەنی یەک ساڵاندا بۆ کوشتار ئامادەیە.
## جۆرەکان
٥جۆر وشترمر ناسراوە:
***وشترمری باشوور** یان وشترمری ڕەش لە باشووری ئەفریقا
***وشترمری باکوور** یان وشترمری گەردن سوور، پڕ ھەژمارترین جۆری وشترمرە.
***وشترمری ماسایی** لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
***وشترمری عەرەبی**، ئەم ڕەگەزە  تایبەتی وڵاتانی عەرەبستانی سعوودی و عیراق و... بووە کە لە ساڵەکانی ١٩٦٦ بەملاوە بە تەواوەتی بنەبڕ بوون.
***وشترمری سۆماڵی** لە باکووری کینیا ، باشووری ئیتیۆپیا و سۆماڵیا
## بەرھەمەکانی وشترمر
*گۆشتی سووری کەم چەور و کەم کۆلیستڕۆڵ ، بە سروش تی گەرم و تژی لە ئاسن .
*پێستی نەرم، ناسک و خۆڕاگری وشترمر لە بازاڕەکانی جیھانیدا تا ٤٠٠دۆڵار دەژی.
*مێشکی ئەم باڵندەیە بۆ چارەسەری ئالزایمێر زۆر بەسوودە. لە شانەکانی ئەژنۆی وشترمر بۆ ئامێر و کەرستەی ئەلەکترۆنیکی و دوورپێوەندی کەڵک وەردەگیرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران، وەسفکراوی ١٧٥٨
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
پۆل:مەلەکانی ئەنگۆلا
پۆل:مەلەکانی بۆتسوانا
پۆل:مەلەکانی کامیروون
پۆل:مەلەکانی چاد
پۆل:مەلەکانی جیبووتی
پۆل:مەلەکانی ئێریتریا
پۆل:مەلەکانی ئیتیۆپیا
پۆل:مەلەکانی کینیا
پۆل:مەلەکانی مالی
پۆل:مەلەکانی مۆریتانیا
پۆل:مەلەکانی نامیبیا
پۆل:مەلەکانی نیجەر
پۆل:مەلەکانی سۆمالیا
پۆل:مەلەکانی سوودان
پۆل:مەلەکانی تانزانیا
پۆل:مەلەکانی توونس
پۆل:مەلەکانی ئووگاندا
پۆل:مەلەکانی بیابانی ڕۆژاوا
پۆل:مەلەکانی زامبیا
پۆل:مەلەکانی زیمبابوی
پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:ئەو باڵندانەی نافڕن
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:مەلە نەفڕەکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
یووسف قەرزاوی

**یووسف قەرزاوی** (٩ی ئەیلوولی ١٩٢٦–٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢) کەسایەتی ئیسلامیی میسرییە، سەرۆک و دامەزرێنەری یەکێتیی جیھانی زانایانی موسڵمانان بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە
بان کی موون

thumb|بان کی موون

**بان کی موون** لەدایکبووی ١٣ی حوزەیرانی ١٩٤٤، موون کەسایەتی سیاسیی کۆریای باشوورە، بان کی موون ھەشتەمین سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان موون لە ١ی کانوونی دووەمی  ٢٠٠٧ جێگای کۆفی عەنانی سکرتێری گشتی پێشووی گرتەوە، بە پێی دەستووری نەتەوە یەکگرتووەکانیش بۆی ھەیە بۆماوەی ١٠ی ساڵ لەوپۆستەی بمێنێتەوە، بەرلەوەی پۆستی سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بان کی موون وەزیری دەرەوەی کۆریای باشوور بووە.

پۆل:زیندووان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی کۆریای باشوور
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی کۆریای باشوور
پۆل:خەڵکی باکووری پارێزگای چونگچیۆنگ
پۆل:دەرچووانی زانکۆی نیشتمانی سێئول
پۆل:دیپلۆماتکارانی کۆریای باشوور
موئەیەد تەیب

**موئەیەد تەیب** زمانناس، ھەڵبەستوان و ڕۆژنامەوانێکی کوردە.

موئەیەد تەیب لە ساڵی ١٩٥٧دا، لە شاری دھۆک لە دایک بووە. ھەر لە دھۆکدا خوێندوویە و پاشان لە ساڵی ١٩٨٢دا، نەیتوانیوە زانکۆی بەغدا بە کۆتایی بێنێت. دەمێک پێشمەرگایەتی کردووە و لە بەرامبەر ڕژێمێ بەعس تێکۆشاوە. پاشان وڵات بە جێ دێڵێت و لە ساڵی ١٩٨٣دا لە سوید نیشتەجێ دەبێت. ھەر لە ساڵی ١٩٧٤ ەوە دەستی بە نووسینی ھەڵبەست کردووە. ھەڵبەست و بەرھەمە ئەدەبییەکانی لە زۆربەی ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا بڵاو کراوەتەوە، ھەروەھا لە چەند ڕۆژنامە، گۆڤار، ڕادیۆ و تەلەفزیۆن جودادا کاری کردووە.
لە گەلێک میھرەجانی ئەدەبی دا بەشداری کردووە. ئەندامێ یەکێتیی نووسەرانی کورد بوو لە باشووری کوردستان و ئێستاش ئەندامێ یەکێتیی نووسەرانی کورد لە سویددایە. دیوانێکی ھەڵبەستیشی بۆ چاپ ئامادە کردووە. موئەیەد تەیب ئێستا بەڕێوەبەری وەشانخانەی سپیرێزە.

## سەرچاوەکان
* وتاری Mueyed Teyib لە ویکیپیدیای کوردیی باکووری

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
کاشان

وێنۆک|مزگەوتی ئاقا بۆزۆرگ لە کاشان

**کاشان** () ناوەندی شارستانی کاشان و یەکێک لە شارەکانی پارێزگای ئەسفەھانی ئێرانە. ژمارەی دانیشتوانی کاشان بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦ی زایینی، ٢٤٨،٧٨٩ کەسە. کاشان شارێکی خاوەن معماری تایبەتە و بە ھۆی بیناکان و باخەکانیەوە بەناوبانگە، ھەروەھا لە ئێراندا، کاشان بە ھۆی فەرشەکانیەوە بەناوبانگە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ئەسفەھان
* شارستانی کاشان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:شارستانی کاشان
پۆل:کاشان
سۆھراب سپێھری

230px|وێنۆک|سۆھراب سپێھری

**سۆھراب سپێھری** (١٩٢٨ - ١٩٨٠) شاعیر و نگارکێشی بەناوبانگی ئێرانییە. سۆھراب لە شاری کاشان لەدایکبوو و لە تاران کۆچی دوایی کرد، ھۆکاری مردنی شێرپەنجەی خوێن بوو. سۆھراب لایەنگری شێعری نوێ بوو و لە گەورەترین شاعیرانی ئەم چەشنە شێعرەیە لە ناو ئێرانییەکاندا. سۆھراب لە شێعرەکانیدا زۆر جار باسی فەلسەفەی ئایینی بوودیزمی کردووە، شێعرەکانی پڕە لە باسی ژیان و مردن، ئەوین، مرۆڤایەتی و سەرخۆشی، کە ھەر ئەمانە سۆھرابی لەگەڵ شاعرانی دیکەی سەردەمی خۆی جیاواز کردووە.

## بەرھەمەکان

دیوانە شێعرەکانی سوھراب کە سەرپاکیان بە زمانی فارسی و بە شێوەی شێعری نوێن، بریتین لە:

* مەرگی ڕەنگ - ۱۹۵۱
* ژیانی خەونەکان - ۱۹۵۳
* داروپەردووی ھەتاو - ۱۹٦۱
* ڕۆژھەڵاتی خەفەت - ۱۹٦۱
* ترپەی پێی ئاو - ۱۹٦۵
* مسافیر - ۱۹٦٦
* بارستایی سەوز - ۱۹٦۷
* ئێمە ھیچ، ئێمە ڕوانین

دواتر ئەو ھەشت دیوانەی سەرێ لە یەک بەرگدا بە ناوی "ھەشت کتێب" تێکخران و بڵاوکرانەوە.

## نموونە شعر
ھەڵبەستێک لە سۆھراب لە کتێبی (ھەشت کێتاب):

شەوی خەرمانان بە ئاسپایی بە سەر چرکەکاندا تێدەپەڕێ
کزەبایێکی فێنک لە قەراغی لێفەکەمۆ خەوم دەڕوێنێت
 بۆی کۆچ دێت
باڵنجەکەم لە دەنگی تەیرەکان خەمڵیوە
...
ڕۆژ ئاوا دەبێت
و ئەوکاتە ئاسمانگ
دێتەوە ناو ئەم کاسە ئاوە


## سەرچاوەکان

پۆل:وێنەکێشە ئێرانییەکان
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
ھۆشیار زێباری

**ھۆشیار مەحموود محەممەد زێباری** ناسراو بە **ھۆشیار زێباری** (لەدایکبووی ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣ -) سیاسەتمەداری کورد و عێراقییە. لەماوەی ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤ تاکوو ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٦ وەزیری دارایی عێراق بووە، بەر لەوەش لەھەردوو خولی ھەڵبژاردندا ٢٠٠٦ و ٢٠١٠ بووەتە وەزیری دەرەوەی عێراق، لە ساڵی ١٩٧٦ بڕوانامەی زانستە سیاسییەکانی لە زانکۆی ئەرەدن لە عەممان وەرگرتووە و ھەڵگری بڕواننامەی ماستەر لە کۆمەڵناسی، ھۆشیاری زێباری ئەندامی لیژنەی ناوەندی و ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستانە.

## ژیان
ھۆشیار زێباری لەدایکبووی ١٩٥٣ لە ئاکرێ، بەڵام لە مووسڵ گەورە بووە. ھۆشیار موسڵمانێکی سوننە مەزھەبە. باوکی مەحموود ئاغای زێباری دەکاتە مامی مەسعوود بارزانی، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان. ھەروەھا خوشکی ھۆشیار زێباری، حەمایل ھاوسەرگیری لەگەڵ مستەفا بارزانی کردووە. ھۆشیار زێباری ھەڵگری ھاووڵاتینامەی عێراقی و بەریتانییە. لە ساڵی ١٩٧٦، بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە کۆمەڵناسی بەدەستھێناوە لە زانکۆی ئەردەن. دواتر لە ساڵی ١٩٨٠، بڕوانامەی ماستەری لە کۆمەڵناسی لە زانکۆی ئیسکس لە بەریتانیا وەرگرتووە.

ھۆشیار لە ساڵی ١٩٧٩، پەیوەندیکرد بە پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ھەشتایەکان بوو بە پێشمەرگە لەدژی ڕژێمی بەعس. لە ساڵی ١٩٨٨، بووە ئەندامی لیژنەی ناوەندی لە پارتی. لە ساڵی ١٩٩٢، بووە نوێنەری پارتی لە ئەمریکا و بەریتانیا. دوایی لە ساڵی ١٩٩٩ بووە ئەندامی لیژنەی جێبەجێکار لە پارتی کۆنگرێسی نەتەوەیی عێراقی.

لە دوای جەنگی ٢٠٠٣ لە عێراق، ھۆشیار بووە ئەندامی لیژنەی دادوەری عێراقی. لە ئەیلوولی ٢٠٠٣، بوو بە وەزیری دەرەوەی عێراق. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١٤، ھۆشیار زێباری لە پۆستی وەزیری دەرەوە لابرا و حسێن شارستانی جێگەی گرتەوە، ئەمەش وای کرد کە سیاسییە کوردەکان لە کابینەی وەزارەتی نوری مالیکی بکشێنەوە.

لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤، ھۆشیار بوو بە وەزیری دارایی عێراق. لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٦، لە پۆستەکەی دوورخرایەوە بەھۆی گەندەڵییەوە و وەڵامنەدانەوەی پرسیارەکانی پەرلەمانی عێراق لەسەر پرسی گەندەڵی. دوای دوورخستنەوەی لە پۆستەکەی، زێباری وتی «ھۆکاری لادانم ھەڵدانەوەی گەندەڵی بەرپرسان بووە.» 

لەدوای بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنی پێشوەختەی عێراق ئەنجوومەنی نوێنەران سەرۆک و جێگرانی یەکەم و دووەمی سەرۆکی دەستنیشانکرد ، بڕیاردرا دەرگای خۆپاڵاوتن بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق بکرێتەوە ، ھۆشیاری زێباری سەڕەڕای ئەوەی پێشتر ڕای گەیاند پارتی کاندی نابێت بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری بەڵام دواتر بە شێوەیەکی فەرمی پارتی ئەوی کاندید کرد  ، ئەمەش ڕووبەرووی کاردانەوەی زۆری خەڵکی بووەوە بەھۆی ئەوەی پێشتر لەسەر کەیسی گەندەڵی لە کارەکانی دورخرابوونەوە . بەو ھۆیەوە چەند خۆپیشاندانێک دژی لە شاری بەغدا ئەنجامدرا . ڕۆژی ١٣ی شوباتی ٢٠٢٢ دادگای فیدڕاڵی عێراق پێداچوونەوەی بە دۆسیەی ھۆشیار زێباری کردەوە و بەشێوەیەکی فەرمی شیاوبوونی بۆ ئەو پۆستە ڕەتکرایەوە .لە کاردانەوەی ئەو بڕیارەدا زێباری لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانی وتی کە ئەوبڕیارەی دادگا سیاسی بووە نەک یاسایی و بەرگری لە خۆی کرد کە ھیچ کێشەیەکی یاسایی نییە .

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:خەڵکی پارێزگای دھۆک
پۆل:کۆمەڵناسانی عێراقی
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
سپیرێز

**سپیرێز** وەشانخانەیەکی کوردییە لە دھۆک. سپیرێز کتێبی کورمانجی ھەم بە ئەلفوبێی لاتینی و ھەم بە ئەلفوبێی عەرەبی چاپ دەکات.

بەرپرسی سپیرێز نووسەر و ڕووناکبیر حافیز قازی و برێوەبەریشی موئەیەد تەیبە. وەشانخانەیی سپیرێز ساڵی ٢٠٠٢ەوە کاری خۆی دەست پێ کردووە. سپیرێز بە ھاوکاریی وەزارەتی ڕۆشنبیریی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کار دەکات.

ھەندێک لە کتێبەکانی وەشانخانەی سپیرێز:
* «فەرھەنگا کامێران» (فەرھەنگێکی کورمانجی-کورمانجی بە ئالفوبێی لاتینی)
* «دیوانا فەقیێ تەیران» بە ئامادەکردنی سەعید دێرەشی (بە ئالفوبێی عەرەبیی کوردی)
* «شەرەفناما شەرەفخانێ بەدلیسی» بە وەرگێڕانی دکتۆر م. س. جوما (بە ئالفوبێی لاتینی)
* «الدور السمین فی شرحی مم و زین» شرۆڤە و وەرگێڕانی مەم و زینی ئەحمەدی خانی بە زمانی عەرەبی.

## گرێدەری دەرەکی
* https://web.archive.org/web/20170912024058/http://spirez.org/ ماڵپەڕی دەزگای چاپ و وەشانی سپیرێز
## سەرچاوەکان
* وتاری Spîrêz، بەشداربووانی ویکیپیدیای کوردیی باکووری
پۆل:چاپەمەنییە کوردییەکان
ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد

**ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد** ڕێکخراوەیێکی ناحکوومییە کە ئامانجی پێکھێنانی ئەرشیڤێکە لە کەلتوور و کەلەپووری زارەکی کوردستان (ھەموو کەمایەتی ئاینی و ڕەگەزی) بە مەبەستی تۆمارکردنی ناسنامەی نەتەوەی کورد و ھەموو کەمایەتییەکانی کوردستان کە مێژووی ھاوبەشیان لە کوردستاندا ھەیە.
لە ساڵی ٢٠٠٣دا دامەزراوە و دوو بنکەی سەرەکی لە سلێمانی و دھۆک و نوێنەرایەتی لە کەرکووک و ھەر چوار پارچەی کوردستان ھەیە.

## گرێدەری دەرەکی
* ماڵپەڕی ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد 
* کەناڵی یووتیووبی ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد
## سەرچاوەکان

پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
پۆل:عێراق
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:چاندی کوردی
پۆل:مۆسیقای کوردی
پۆل:سلێمانی
ئینستیتیوتی کوردیی ئەستەمبوڵ

**ئینستیتیوتی کوردیی ئەستەمبوڵ** لە ڕۆژی ١٨ی نیسانی ١٩٩٢ لە ئەستەمبوڵ لەلایەن کۆمەڵێک ڕۆشنبیری کوردەوە دامەزراوە. ئامانجی لێکۆڵینەوە و کۆکردنەوە و بڵاوکردنەوەی زانیاری لەسەر مێژوو و چاند و ھونەر و زمانی کوردییە. فەرھەنگی کوردی-تورکی (زانا فارقینی) لە بڵاوکراوەکانی ئینستیتیوتی کوردیی ئەستەمبوڵە.

لە دۆخێکی ئاوارتەدا ڕێکخراوەکە لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ەوە لەلایەن وەزارەتی ناوخۆی تورکیاوە داخرا.

## دامەزرێنەران
* مووسا عەنتەر
* یاشار کایا
* فەقی حوسێن ساغنیچ
* ئیسماعیل بێشیکچی
* عەبدولڕەحمان دوررە (Abdurrahman Dürre)
* ئیبراھیم گوربوز (İbrahim Gürbüz)
* جەمشید بەندەر
* سولەیمان ئیماموغلو (Süleyman İmamoğlu)

## ئەمەش ببینە
* کۆمەڵەی لێکۆڵینەوە کوردییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
زاری کرمانجی (کۆوار)

**زاری کرمانجی** گۆڤارێکی کوردی بوو کە لە ١٩٢٦ تاکوو ١٩٣٢ بە سەرپەرستی حوسێن حوزنیی موکریانی بڵاو دەکرایەوە. ژمارەی یەکەمی کۆڤارەکە ٢٥ی ئایاری ١٩٢٦ لە ڕەواندز دەرچوو و بە داوی ئەوە ٢٤ ژمارەی لێ چاپ کرا.
ئێستا دەزگایەک و ھەروەھا ڕادیۆیەک بە ھەمان ناو لە شاری سۆران لە باشووری کوردستان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
پێرستی گوندەکانی سەوڵاوا

شارستانی سەوڵاوا لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ٧٨ گوند پێکھاتووە.

## ھەورامان
## ھەورامان
ھەڵگورد مەلا محەممەد

**هەڵگورد مەلا محەممەد تاهیر زێباری** لەدایکبووی ١١ی ئاداری ١٩٨٨ لە موسڵ ، هەڵگورد یاریکەرێکی کوردی تۆپی پێیە لەهێڵی ناوەڕاستە و لەئێستادا یاری بۆ یانەی هەولێر دەکات ، هەڵگورد برای یاریکەری کورد ھاوار مەلا محەممەدە ، هەڵگورد پێشتر لەساڵانی ٢٠٠٤ تاکوو ٢٠٠٩ بۆیانەی سلێمانی یاری کردووە ئینجا لەوەتەی ٢٠٠٤ ەوە لەهەولێر یاری دەکات.

پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:یاریزانانی یانەی ھەولێر
سەرھەنگ موحسین

وێنۆک|سەرھەنگ موحسین لە ساڵی ٢٠٢١
**سەرھەنگ موحسین** (لەدایکبووی ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٦)، یاریکەرێکی کوردە بۆ یاری تۆپی پێ لە ھێڵی گۆڵپارێز، ئەو یاری بۆ یانەی ئەمانەی بەغدا دەکات و لە ساڵی ٢٠٠٧ یاری بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق کردووە و خاوەن شەش یاری نێودەوڵەتییە. ساڵی ٢٠١٠ دووبارە بانگھێشتی ھەڵبژاردەی عێڕاق کراوە بۆ دوو یاری دۆستانە بەرابەر ھەڵبژاردەی سعودیە و کۆریای باشوور.

## سەرەتای ژیانی وەرزشی
لە ساڵی ٢٠٠١ بانگھێشتی لاوانی یانەی وەرزشی ھەولێر کراوە، دوای سێ مانگ دەیگوازنەوە تیپی یەکەمی یانەکە کە بەژدارە لە خولی عێڕاق.
- لە ساڵی ٢٠٠٤ دوای ئەنجامدانی یارییەکی دۆستانەی نێوان ئەستێرەکانی شاری ھەولێر و ھەڵبژاردەی لاوانی عێڕاق، سەرھەنگ بانگھێشتی لاوانی عێڕاق دەکات و بەھۆیەوە بەژداری جامی نیگاتا دەکات لەوڵاتی یابان و لەشاری ئۆساکای بۆ خوار تەمەن ١٨ ساڵی. پاشان بەژداری پاڵاوتنی جامی جھیانی لاوان دەکات لە وڵاتی مالیزیا.
- لە ساڵی ٢٠٠٥ ھەڵبژاردەی کوردستان دادەمەزرێ و دوو یاری دۆستانە ھەڵبژاردەی کوردستان و ھەڵبژاردەی عێڕاق کۆ دەکاتەوە. دوای ماوەیەک دوو یاری تریش لە ھەولێر و سلێمانی لەنێوان ھەمان ھەڵبژاردەی کوردستان و ئۆڵمپی عێڕاق ئەنجام دەدرێ.
- لە ساڵی ٢٠٠٧ پاش یاری یانەی وەرزشی مینا و ھەولێر لەشاری بەسڕا بانگھێشتی ھەڵبژاردەی عێڕاق دەکرێ. بەژداری غرب اسیا و جامی LG و چوار یاری دۆستانە دەکات.
- دوای ئەوە بانگھێشتی ھەڵبژاردەی ئۆڵمپی عێڕاق دەکرێ بۆ پاڵاوتنی ئۆڵمپیاتی پەکین. لەوەرزی ٢٠٠٦–٢٠١٧ ھەولێر بەفەرمی دوای قۆناغی یەکەم لە خولی عێڕاقی دەکشێتەوە و بەھۆیەوە سەرھەنگ بەشێوەیەکی کاتی ڕوو لە یانەی وەرزشی شوڕتە دەکات لەشاری بەغدا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی سەرھەنگ موحسین
* سەرھەنگ موحسین لەڕایەڵەی کۆمەڵایەتی فەیسبووک

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی عێراقی
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:یاریزانانی یانەی ھەولێر
ڕەوانبێژی

**ڕەوانبێژی** بریتییە لەو وتە ڕەوان و کاریگەرییەی لەگەڵ بارودۆخی گوێگر یان خوێنەر بگونجێت بۆ ئەوەی مەبەستەکەی بە ڕوونی بەخوێنەر یان گوێگرەکە بگەیەنێت و چێژی پێ ببەخشێت و کاری تێ بکات، ئەمەش دەبێت نووسەرەکە لێزان و شارەزاناین وشە و دەقەکان لەبار و داڕشتی تۆکمە و ڕێکخستنی ژیربێژییانە بنووسێت.

## زانستی ڕەوانبێژی
ئەو ھونەر و دەستوور و بنەمایانە دەکۆڵێتەوە کە دەبن بە مایەی ڕەوانی و جوانی و کاریگەری قسە و پاراستینی لەلێڵی و شل و شێواوی.

## ڕەوانبێژانی کورد
لە نێو ئەدەبیاتی کوردان چەندان دەست و پەنجەی دەقە شیعری بەڕەوانبێژی دەبینرێت لەوێنەی نالی و عەبدوڵڵا گۆران و ھێمن و حاجی قادری کۆیی و ئەحمەدی خانی و چەندانی دیکە.

## سەرچاوەکان
* بەدەستکارییەوە لە پەرتووکی خوێندکاری زمانی کوردی پۆلی ١٢ی - ھەرێمی کوردستان

پۆل:ڕەوانبێژی
پۆل:مێژووی لۆژیک
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:چیرۆکگێڕی
پێڕستی گوندەکانی پاوە

ئەم وتارە پێرستی گوندەکانی شارستانی پاوەیە. شارستانی پاوە لە پارێزگای کرماشان ھەڵکەوتووە و لە ٣ ناوچە و ٥٥ گوند پێکھاتووە.

## [[ناوچەی باینگان]]

## [[ناوچەی ناوەندی شارستانی پاوە|ناوچەی ناوەندی]]

## [[ناوچەی نەوسوود]]
ئینستیتیوتی کوردیی پاریس

**ئینستیتیوتی کوردیی پاریس** () ڕێکخراوێکە کە لەسەر زمان و چاند و مێژووی کورد کار دەکات. لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٨٣ لە پاریس دامەزراوە. گۆڤاری کورمانجی یەکێک لە بەرھەمەکانی ئینستیتیوتی کوردیی پاریسە کە ساڵێ دوو جار چاپ دەکرێ. پەیمانگاکە (ئینستیتیوت) لەلایەن دەرھێنەر یەڵماز گونەی و جگەرخوێنەوە لە ساڵی ١٩٨٣ دامەزرا.
یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی پەیمانگای کوردی پاریس ناساندنی زمان و سامانی کلتوری کوردییە بە کۆمەڵگەی فەرەنسی، جگە لەوە ھەوڵی کۆکردنەوە و گونجاندنی ڕەوەندی کوردی لەگەڵ کۆمەڵگەی فەرەنسی دەدات.

ئەنیستیوتی کوردی لە ساڵی ١٩٩٣ بە بڕیاری سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی فەرەنسا وەک دامەزراوەیەکی سوودبەخش لەپێناو بەرژەوەندی گشتی ناسێنرا، پێکھاتەی کارگێری پەیمانگای کوردی لە پاریس لە ١٢ کەس پێکدێت کە چواریان نوێنەرانی حکوومەتی فەرەنسین و پێکدێن لە نوێنەرانی ھەریەکە لە وەزارەتەکانی (ڕۆشنبیری، پەروەردە، کارووباری کۆمەڵایەتی و وەزارەتی ناوخۆ)ی حکوومەتی فەرەنسا.
ئەنیستیوتی کوردی پاریس لە دامەزراندنییەوە تاوەکو ئێستا بەگشتی یەکێکە لەو دامەزراوانەی کە خزمەتێکی بەرچاوی بە دۆزی کورد لەھەرچوار پارچەی کوردستان کردووە، لە ڕووی سیاسی و مرۆیی و کلتوری و خوێندن. پەیمانگاکە ساڵانە چەند بۆرسێکی خوێندن بۆ ژمارەیەک لە خوەندکارانی کورد دابین دەکات بۆئەوەی بتوانن لەزانکۆکانی فەرەنسا درێژە بەخوێندن بدەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
ماڵپەڕی ئینستیتیوتی کوردیی پاریس

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان
پۆل:فێرکاری لە پاریس
پێرستی گوندەکانی کامیاران

شارستانی کامیاران لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ١٦١ گوند پێکھاتووە.

## مرکزی

## موچش
پێرستی گوندەکانی مەریوان

شارستانی مەریوان لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٣ بەخش و ١٥٠ گوند پێکھاتووە. سەرجەم گوندەکانی مەریوان بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی قسە دەکەن بەڵام لە جووجەسازی و کانیدینار بە ھۆی نزیکی بە شاری مەریوان ڕێژەیەکی زۆری ھەورامی نیشتەجێن.

## خاوومیراوا

## سەرشیو

## ناوەندی
پێرستی گوندەکانی سنە

شارستانی سنە لە پارێزگای کوردستانی ئێران ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ١٨٩ گوند پێک ھاتووە. 

## ناوەندی

## کەڵاتەرزان
پێرستی گوندەکانی ڕوانسەر

شارستانی ڕوانسەر لە پارێزگای کرماشان ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ١٤٣ گوند پێکھاتووە.

## شاھۆ

## ناوەندی
پێرستی گوندەکانی جوانڕۆ

شارستانی جوانڕۆ لە پارێزگای کرماشان ھەڵکەوتووە و لە ٢ بەخش و ١٠٢ گوند پێکھاتووە.

## مرکزی

## کلاشی
مووسا عەنتەر

**مووسا عەنتەر** (لەدایکبووی ١٩٢٠ لە نسێبین − مەرگ ١٩٩٢ لە ئامەد) نووسەر و ڕۆژنامەوانێکی چالاکی کورد بوو. مووسا عەنتەر لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٩٢ بە ھاوکاریی حکوومەتی تورکیا لە ئامەد کوژرا.

## بەرھەمەکان
* *برینا رەش* (١٩٥٩)
* *قمل* (١٩٦٢)
* *فەرھەنگا کوردی-تورکی* (١٩٦٧)
* *بیرەوەرییەکانم*، بەرگی ١ (١٩٩١)
* *بیرەوەرییەکانم*، بەرگی ٢ (١٩٩٢)
* *فورات دەڕژێتە ناو مەڕمەڕە* (١٩٩٦)
* *چنارا من* (١٩٩٩)

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:خەڵکی نسێبین
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:مردووانی ١٩٩٢
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:تیرۆرکراوانی کورد
پۆل:ڕۆژنامەنووسە کوردە تیرۆرکراوەکان
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:نووسەرانی تورک
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
ناڕەزایییەکانی ٢٠١٣ی تورکیا

**ناڕەزایییەکانی ٢٠١٣ی گۆڕە‌پانی تە‌قسیم** ئەو ناڕەزایییە بوو لەئەنجامی چەندین ھۆکار ھاتنە ئارایەوە کە کاتی ناڕەزایییەکانی لەشەوی ٢٧ی ئایاری ٢٠١٣ دەستی پێکرد، لە بڕینەوە درەختەکانی پارکی گەزی لەگۆڕەپانی تەقسیم بۆ ناوەندێکی ئابووری و بازرگانی کەبەم ھۆیەوە سەدان کەس برینداربوون وێڕای کوژرانی چەند کەسێک -
، ھەندێک سەرچاوەش ئاماژە بەوە دەکەن بەشێک لە خۆپشاندانەکانی تورکیا ھۆکاری قەدەغەکردنی فرۆشتنی ماددە کحوولییەکان (ئارەق) لە ھەندێ کاتی شەوانی تورکیا ئەمەش دوای ئەوەی ڕەجەب تەییب ئەردۆغان ئەو پێشنیازەی خۆی بردەپەرلەمانی تورکیا و لەوێ پەسەند کردابوو

## پێشانگا

پەڕگە:Tear gas shells used in istanbul in 2013.jpg|وێنەی ئەو کەرەستە و گازانەی حکوومەتی تورک بۆ دژی خۆپیشاندانەکانی بەکارھێناوە
پەڕگە:Police fires off tear gas in Taksim.jpg|ڕووبەڕووبوونەوەی خەڵک و ھێزەکانی پۆلیس
پەڕگە:Gezi protestors in İstiklal Avenue on June 1, 2013.jpg|گردبوونەوە لە پاڕکی گەزی
پەڕگە:Taksim Square Guy Fawkes mask, 4 June 2013.jpg|گەنجێکی تورک بە دەمامکی ئۆنۆیمۆس
پەڕگە:Whirling Sufi Protester wearing gas mask in Gezi Park.jpg|سۆفییەکی تورک لەکاتی سەمای تایبەت لەپاڕکی گەزی بەدەمامکی دژە گاز
پەڕگە:Taksim Gezi Park 7th June p3.JPG|گۆڕەپانی تەقسیم ٧ی حوزەیران - خێوەتگای خۆپیشاندەران
پەڕگە:Taksim square volunteer medical help. Events of June 3, 2013-2.jpg|پزیشکێک لەکاتی کاری پزیشکی لە گۆڕەپانی تەقسیم


## سەرچاوەکان

پۆل:تورکیا لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:مێژووی ئەستەمبوڵ
پۆل:سیاسەتی تورکیا
پۆل:ناڕەزایییەکان لە تورکیا
پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:بێئۆغڵو
سیەسۆ

وێنۆک|سیی ساغ (A)، سیی تووشیاری سیەسۆ (B)

**سیەسۆ** (بە لاتینی: *pneumonia*) بریتین لە کۆمەڵێک نەخۆشی کە ھۆی سەرەکیان میکرۆبی نەخۆشیھێنەرە، سییەکان تووشی سووربوونەوە، ئاوسان و ھەوکردن دەبێت. کەسێک کە تووشی سیەسۆ دەبێت کۆکە دەکات، سینگی دێشێت و بۆی دژوارە کە ھەناسە بکێشێت. سیەسۆ لە مناڵان و بەساڵاچوواندا نەخۆشییێکی زۆر مەترسیدارە و زۆرجار دەبێتە ھۆی لە دەستدانی ژیان.

پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
پۆل:سیەسۆ
مالاریا

230px|وێنۆک|مالاریا بە پێی شوێن

**مالاریا** یان **ھەملک** یان **لەرزەتا** یان **سێوەڕۆ** (ناوی زانستی: Malaria) یەکێکە لە نەخۆشییە میکرۆبییەکان کە لە مێشوولەوە تووشی مرۆڤ دەبێت، ئەم نەخۆشیە زۆرتر لە ناوچە گەرم و ھەڵماوییەکان بەرچاو دەکەوێت و ئێستاکە لە ناوچە ناوەندییەکانی کیشوەری ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی باشووری ئاسیا لە وڵاتانێک وەکوو چین و تایلەند گرفتێکی تەندروستی گەورەیە، مالاریا بە تایبەت ناوچەکانی ئافریقای خستووەتە ژێر مەترسی خۆیەوە، بە ھۆی لاواز بوونی دۆخی ئابووری لەم وڵاتانە، ھەرچی ساڵە ھەزاران کەس دەبن قوربانی مالاریا و گیانی خۆیان لە دەست دەدەن.

## وشەی مالاریا
مالاریا لە ئەسڵدا وشەیەکی ئیتالییە (Mal-Aria) بە واتای "ھەوای خراپ" کە ھۆی ئەم ناوە ئەوەیە کە پێشتر ئەم نەخۆشییە لە ئیتالیا لەو ناوچانەی ڕووی دەدا کە لەواندا باتڵاق زۆر بوو و ھەوایەکی ناخۆشیان بوو. بەڵام ئەوڕۆکە پیشان دراوە کە ھۆکاری ئەمە ھەوای خراپ نیە بەلکو جۆرە مێشوولەیەکە کە لە ناو گۆماوە گەرمەکاندا دەژی پێی دەلێن ‌‌آنوفیلس، جا مێشوولە خوێنی مرۆڤێکی تووشی مالاریا دەمژێت و دواتر لە سەر کەسێکی سالم دەنیشێت و ئەویش تووش بە مالاریا دەکات.

## مالاریا لە کوردستان
لە کوردستانی ئێران لە ١٩٦٠ بەم لاوە ئاستی تووش بوون بە مالاریا تەواو ڕووی لە کەمی کردووە و ئەم ناوچە بە ناوچەیەکی خاوێن لە مالاریا دێتە ئەژمار. لە کوردستانی عێراق، لە ساڵی ١٩٩١دا پەتایێکی مالاریا ڕووی دا و لە شاری سلێمانی ٥٠٠ کەس تووش بوون بە مالاریا، کە زۆربەی ئەم کەسانە دوای ئەوە کە کۆچیان کرد بۆ ئێران لە لایەن ئێرانە وە دەرمان کران. لە کوردستانی تورکیا مالاریا نەخۆشیێکە کە ھین خودی ناوچەکە نییە و پێی دەڵێن *عەجەم ھاتن* و ھۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە مالاریا لەم ناوچەدا لە لایێن بازرگانە ئێرانییەکانەوە بڵاو دەکرایەوە.

## ھەندێک لە نیشانەکانی مالاریا

* ئێشی پشت
* لەرزی زۆر پڕتەوژم (تەکان تەکان خواردن)
* تەب
* کەم خوێنی
* کەم بوونەوەی کێشی لەش

## سەرچاوەکان


پۆل:مالاریا
قوز

**ئەندامی زاوزێی مێینە** یان **قوز** () بەشی دەرەوەی سیستەمی زاوزێی ژنانەیە. قوز لە ڕووی توێکاریەوە چەندین بەشی ھەیە: تووکەبەر، لێوە گەورەکان، لێوە بچووکەکان، کلیتۆریس، زێ و دەرچەی میزەڕۆ.

گەیشتن بە ئاستی بەرزترین چێژی سێکس (ئۆرگازم) لە ھەردوو ڕەگەزدا بوونی ھەیە بەڵام تەواو جیاوازن بۆ نموونە ئۆرگازم لە نێرێکی پێگەشتودا دەردراوەکانی (تۆو، تۆواو…) بەڵام لە مێیەکی پێگەشتودا دەردراوەکانی (کۆمەڵێک مادەی تایبەتین بەڵام تۆو و ھێلکە … لەخۆ ناگرن).
لە نێرەدا دەردراوەکانی تفتە بە نزیکی ٨ PHـە بەڵام لە مێیەدا ترشە (٤ PH) بەنزیکی وە لەوانەشە ترشێتی دەردراوەکانی مێیە زیاتر بێت لە کاتی نەخۆشیەکانی تایبەت بە زێ.

## تووکەبەر
تووکەبەر (بە لاتینی:‌ mons pubis) کۆبوونەویەکی نەرمی چەورییە کە ئێسکی کۆئەندامی زاوزێ دادەپۆشێت. ئەم تایبەتمەندییە لە هەردوو ڕەگەزی نێر و مێدا هەیە، بەڵام زیاتر لە مێینەکاندا بەرچاوە.

## لێوی گەورە
لێوی گەورە یان لابیای مەیجۆر (بە لاتینی: labia majora) جووتێک پێکهاتەی ستوونییە کە لە پێست دروستکراوە، لە بنی گەدە درێژ دەبنەوە و ئەندامی زاوزێی دەرەوە دادەپۆشن و دەیپارێزن. کۆئەندامی زاوزێ بە لابیای مەیجۆر دەورە دراوە.  لە کاتی باڵغبووندا موو لەسەر ڕووی لابیای مەیجۆر گەشە دەکات. لایبیای مەیجۆر لە پێست و شانە نەرمەکان و ماسولکەی نەرم و ئیسقانەکان پێکهاتووە. هەروەها لابیای مەیجۆر ڕژێنی ئارەقە بەردەستە  واتە لایبیای مەیجۆر و سکرۆتۆم ئەندامی هاوشێوەن

## لێوی بچووک
لێوی بچووک یان لابیای ماینۆر (بە لاتینی:‌ labia minora) بێکهاتەیەکی بچووکتری پێستە لە هەردوو لای زێی ژنان، لە بەینی لێوە گەورەکانە و ئەندامی زاوزێی ژوورەوە دەپارێزێت. 

لێوی بچووک لە قەبارە و ڕەنگ و شێوەدا لە تاکێکەوە بۆ تاکێکی تر زۆر جیاوازە.

## کلیتۆریس
کلیتۆریس یان قیتکە (بە ئینگلیزی: clitoris) ئەندامێکی سێکسی هەستیارە و دەکەوێتە ئەو شوێنەی کە لێوە بچووکەکان کۆدەبنەوە. بەشی دیاری کلیتۆریس، (گلانس) زۆرجار قەبارەو شێوەی نۆکە،  لە یەکگرتنی پێشەوەی لێوی بچووک لە سەرووی دەرچەی میزەڕۆ دایە و بە پێستی قیتکەدا داپۆشراوە. کلیتۆریس چەندین کۆتایی دەماری تێدایە، بۆیە لە کاتی وروژاندنی سێکسیدا، شانەکانی کۆئەندامی زاوزێ پڕ دەبن لە خوێن. ئەمەش دەبێتە هۆی گەورەبوون و ڕەقبوونی کلیتۆریس، گەورەدەبێت تا ئۆرگازم ڕوودەدات. هەروەها لە کاتی وروژاندندا، دەست لێدانی کلیتۆریس و ناوچە هەستیارەکانی تری ئەندامی زاوزێی مێینە وا دەکات زێی ئافرەت شێوەی بگۆڕێت و چەورکەرێک دەربدات.

## جۆر
وێنۆک|331x331پیکسڵ|درێژی لێوی بچووک لە نێوان ژناندا جیاوازییەکی بەرچاوی هەیە: لە کاتێکدا کە لێوە گەورەکان لە هەندێک لە ژناندا بە تەواوی لێوە بچووکەکان دەگرنەوەو دایدۆپۆشن، (ڕیزی سەرەوە)، لە ژنانی دیکەدا، دەردەکەون و لە دۆخی وەستانی ڕاستدا بە ڕوونی دیارن (ڕیزی خوارەوە).
قوز جیاوازی سروشتی بەرچاو لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر لە ڕواڵەتدا نیشان دەدات، بەتایبەتی لە قەبارە و شێوە و ڕەنگی لێوە ىجووکەکان. هەرچەندە بە "لێوی بچووک" ناودەبرێت، هەندێک جار دەتوانێت لێوی بچووک زۆر گەورە بێت و لە دەرەوەی لێوی گەورە درێژ بێتەوە و دەرکەوێت یاخودیش بە پێچەوانیەوە بە تەواوی لە لایان لێوە گەورەکانەوە داپۆشرێت و دیارنەبێت، هەندێکجار بەوە دەوترێت قوزی "کولیچەیی". جیاوازیەکانی دیکە بریتین لە تایبەتمەندییەکانی وەک دەرکەوتنی پەڵەی فۆردایس و  کلیتۆراڵ فیمۆسیس (clitoral phimosis) ، حاڵەتێک کە پێستی قیتکە ناتوانێت بە تەواوی گلانسەکە داپۆشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆئەندامی زاوزێ
پۆل:ئەندامەکانی لەشی مرۆڤ
پۆل:لەگەنە
پۆل:ئەندامەکان
پۆل:کۆئەندامی زاوزێی ژنان
پۆل:ئەندامە زایەندییەکان
پۆل:کۆئەندامی میز
نیشانەی نەخۆشی

**نیشانەکانی نەخۆشی** () بەو نیشانانە دەڵێن کە نەخۆش بۆ  خۆی پەی پێ دەبا و دەریدەبڕێت. ھەرچەند نیشانەیێ وەک  ھێڵنج  لە زۆرێک نەخۆشیدا دەبینرێت، بەڵام بەڵگە لە سەر نەخۆشی نیە (وەک نیشانەی دووگیانی).
بەڵام بڕێ  لە نیشانەکان تایبەتی یەک یا چەند نەخۆشین؛ وەک کوێر بوونی کتوپڕی.

نیشانەکانی نەخۆشی (Symptom) لەوانەیە بە ھەموو کەسێک بناسرێ ، بەڵام ھێماکانی پزیشکی تەنیا لە لایەن پزیشکەوە دەناسرێت. بۆ وێنە ھەموو کەسێک دەزانێ یاو نیشانەیەکە بۆ سەرھەڵدانی چڵک لە لەشدا، بەڵام تەنیا پزیشک گۆڕانکارییەکانی ئەزموونی خوێن و شریتی دڵ دەناسێت.

پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
وڕیمە

**وڕیمە** () باوەڕێکی ھەڵەیە سەبارەت بە ڕاستییەکی دەرەکی کە ئەگەرچی بە ڕوونی دیارە ھەڵەیە بەڵام خاوەنی وڕیمە لەسەری ئەکاتەوە و ھێشتا پێی دروستە؛ ھەروەھا دەتوانرێت بوترێت کە وڕیمە لەگەڵ چاندی ئەو کۆمەڵگایەی کە مرۆڤەکە تێیدا دەژیێت بە تەواوی دژە. ھەروەھا وڕیمە بەو وتانەی کەسێکی نەخۆش دەوترێت کە لە بەر خۆیەوە دەدوێت و زۆر جار تای ھەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:باوەڕ
گانگنام ستایل

وێنۆک|سای لە کاتی پێشکەشکردنی گانگنام ستایل لە ساڵی ٢٠١٢

**گانگنام ستایل** (بە کۆری: 강남스타일، بە واتای شێوازی گانگنام) گۆرانییەکی کۆرییە، کە ڕاپەرێکی کۆری بە ناوی *[[سای]]* خوێندوویەتی سەر بە کۆمپانیای وایجی کە دووەم گەورترین کۆمپانیای ھونەری کۆریایە. ئەم گۆرانییە بەھۆی کلیپەکەیەوە (کە تێیدا گاڵتە، سەمایەکی جیاواز و شێوازێکی نوێ لە پێشکەشکاریدا) بەناوبانگ بووە. بەپێی ئامارەکانی ماڵپەڕی یووتیووب لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣دا ئەم کلیپە ١ ملیارد و ١٠٠ ملیۆن جار تەماشاکراوە کە بەم ژمارە بینەرەوە ئەم کلیپە بووە خاوەنی زۆرترین بینەری مێژوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئەڵمانیا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئۆسترالیا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ئیسپانیا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی دانمارک
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی فینلاند
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی لوبنان
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نەمسا
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نۆرویژ
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی نیوزیلاند
پۆل:تاکەگۆرانییەکانی ژمارە یەکی ھۆندووراس
پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠١٢
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ مۆد و رەوتەکان
لانا دێل ڕەی

وێنۆک|لانا لە ساڵی ٢٠١٢

**ئێلیزابێت وۆڵریج گرەنت** (لەدایکبووی: ٢١ی جوونی ١٩٨٦) کە زۆرتر بە نازناوی ھونەری *لانا دێل ڕەی* دەناسرێت، گۆرانیبێژی ئەمریکییە. مووسیقای لانا بەوە پێناسە دەکرێت کە زۆر لە مووسیقای فیلم دەچێت و ھەروەھا ئێلێمانگەلێکی  لە مووسیقای دەیەی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ی ئامریکای لە خۆیدا ھەیە. لانا لە شاری نیویۆرک لەدایکبووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:زیندووان
پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:ژنانی شاعیری خەڵکی ئەمریکا
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣

**جامی کیشوەرەکانی فیفیای ٢٠١٣** نۆییەمین پاڵەوانییەتییە لە جامی کیشوەرەکانی فیفا بۆ یاری تۆپی پێ، ئەم پاڵەوانییەتییە لە ڕۆژی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە وڵاتی بەڕازیل دەست پێ دەکات کە تاکوو ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣ کۆتایی دێت، بەبەشداری ٨ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نیشتمانی، یارییەکان لەشەش شاری جیاواز بەڕێوە دەچن.

## تیپە بەشداربووەکان

١ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بەھۆکاری ئەوە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا ھەردوو جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ و جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپای ٢٠١٢ی بردەوە بەم ھۆیەش کورسییەک بۆ ھەڵبژاردەیەک دەمایەوە بەو خاڵەی کە ئیتالیا دووەمی جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپای ٢٠١٢ بوو بۆیە بوو بەشداربوویەکی ئەم پاڵەوانییەتییە.

## خەڵاتەکانی پاڵەوانان
یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی ناسراو بە فیفا ٢٠ میلیۆن دۆلاری وەک خەڵاتێک بۆ براوەکانی پاڵەوانییەتییەکە داناوە کەئەمەش ١٤% زۆرترە لە چاو پاڵەوانیەتی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣.

## شار و یاریگاکان
شەش یاریگا بەکاردێن بۆ بەڕێوەچوونی یارییەکان لەشەش شاری جیاواز.

## کۆمەڵە و یارییەکان
### کۆمەڵەی یەکەم

### کۆمەڵەی دووەم

## کۆتاییەکان

## خەڵاتی یاریکەران

## پەراوێز

پۆل:جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣
پۆل:تۆپی پێ لە ٢٠١٣
نیشانەی پزیشکی

**ھێماکانی پزیشکی**، ھێماکانی نەخۆشی، (بە ئینگلیسی: *Sign*) دیاردەیەکی دیتنی و پێواندنییە، کە لەلایەن پزیشک یان تیمی دەرمانکەرەوە دوابەدوای پشکنینی پزیشکی دێتە ناسین. ھێماکان لە ناسینەوەی نەخۆشیدا دەورێکی گرنگ دەبینێ؛ ئەم ھێمایانە لەوانەیە نەخۆش سەری لێ دەرنەکا، بەڵام بۆ پزیشکی دەرمانکەر ھەڵگری واتا و چەمکی تایبەتە.

ھێماکانی نەخۆشی لە گەڵ نیشانەکانی نەخۆشیدا جیاوازە؛ نیشانەکانی نەخۆشی لەوانەیە بۆ ھەموو کەس ئاسان بێ و لێی تێ بگەن، بەڵام ئەو کۆمەڵە نیشانانە کە نەخۆش درکی پێ ناکا و تەنیا پزیشک یا تیمی دەرمانی لێی تێدەگا بە ھێماکانی پزیشکی دەناسرێ، بۆ وێنە: زک ئێشە تەنیا نەخۆش درکی پێ دەکا و ھەموو کەسێک بە ئاسانی لێی تێ دەگا، بەڵام کۆ بوونەوەی شلە لە بۆشایی زکدا، تەنیا پزیشک بەرەو ناسینەوەی ئاسیت دەبا. یا ھەستی دڵەتەپە لە دڵدا نیشانەیەکی نەخۆشییە کە تەنیا نەخۆش ھەستی پێدەکا، بەڵام لێکدانەوەی کێشەکانی سەر ئی.کی. جی (شریتی دڵ)، کە ھەڵگری ھێماکانی نەخۆشییە، تەنیا کاری پزیشکە.

## سەرچاوەکان
https://web.archive.org/web/20170716224651/https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C

پۆل:نیشانەکانی پزیشکی
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
سەردەمی پاڵەوانەکان

**سەردەمی پاڵەوانەکان** (بە کۆری: 영웅시대 ، بە ئینگلیزی: *The Age of Heroes*) زنجیرە درامایەکی کۆرییە کە مێژووی گەشەی ئابووریی وڵاتی کۆریای باشوور دەگێڕێتەوە و ژیانی ئەو قارەمانانە نیشان دەدات کە وڵاتی ھەژاری کۆریای پاش شەڕی جیھانیی دووەمیان کرد بە وڵاتێکی پێشکەوتووی ئابووری. ئەو سەردەمە لە مێژووی کۆریا بە «موعجیزەی ڕووباری ھان» () ناسراوە. سەردەمی پاڵەوانەکان لە تەمموزی ٢٠٠٤ تا ئازاری ٢٠٠٥ لە کەناڵی MBC پێشکەش کراوە. ساڵی ٢٠١٣ش دۆبلاژکراوی کوردیی ئەم درامایە لە کەناڵی کوردستان تیڤیەوە بڵاو کرایەوە.

## گریدەری دەرەکی
* لە کەناڵی MBC
* سەردەمی پاڵەوانەکان لە asianwiki.com
کەلیلە و دیمنە

وێنۆک|پەڕەیەک لە کەلیلە و دیمنە لە نوسخەی ئەسڵی بە زمانی فارسی

**کەلیلە و دیمنە** کتێبێکە زۆر چیرۆکی لەسەر زمانی ئاژەڵان تێدایە کە پڕە لە پەند و ئامۆژگاری. ئەسڵی کتێبەکە لەسەر بەشێک لە کتێبی پەنچاتەنترا و بەشێکیش لە مەھابارەتە وەرگێڕاوەتە و بەشەکانێکیش پێ زێدە کراوە. کەسایەتیی گێڕەری کتێبەکە فەیلەسووفێکی ھیندی بە ناوی (بیدپای)ە کە چێرۆکەکان بۆ پاشایەکی ھیندی بە ناوی (دەبشەلیم) دەبێژێتەوە. لە سەردەمی ئەنووشەڕەوانی ساسانی، پزێشکێک بە ناوی بەرزوویە بە فەرمانی شا چووەتە ھیند و کتێبەکە ھێناوەتە ئێران و وەریگێڕاندووەتە سەر زمانی پەھلەوی کە ھیچ دەقێک لێ نەماوەتەوە، بەڵام ئاشوورییەکان وەرگێڕانێکی ئاشووریان لێ بەرھەم ھێنراوە کە ھێشتا ماوەتەوە. بە دوای ئیسلام، ئیبن موقەففەع لە سەر پەھلەوی وەریگێڕاندووە سەر زمانی عەرەبی کە زۆر جار لەو دەقە بە زمانەکانی جیاجیا وەرگێڕاوەتەوە و یەکێکیش وەرگێڕانی ئەبولمەعالی نەسروڵڵای مونشی بووە کە وەریگێڕاندووەتە سەر زمانی فارسی. کەلیلە و دیمنە تا بە ئێستاکە چەند جاڕ بە زمانی کوردیش وەرگێڕاوەتەوە.

(بەیدەبا) ئەم کتێبەی پر کردووە لە چیرۆکی بە نرخ و قسەی خۆش و نەستەق وە ڕامیاری تەواو و زانین و ئامۆژگاری بۆ ھەموو کاروبارێکی مرۆڤ و لەسەر زمانی ئاژەڵ ئەو شتانەی وتووە لەبەر پاراستنی لە زۆرداران و تێنەگەشتوان. ئەوەش لەسەر فەرمانی پاشای ھیند (دەبشەلیم) کە ئەم کتێبە شوینی شانازی ئەو بووە، بە جۆریک کە گەورەیی و سوودی گەیشتە گوێی کیسرا (ئەنوشیروان) ی پادشای نێران، ئەویش پزیشک و زانای گەورەی خۆی کە بەرزوویە ناو بوو ناردی بۆ ھیند بۆ ھێنانی ئەو کتێبە. ئەویش بە چەند سزا و ناخۆشی تا لەوی دەریھێنا و وەریگێرایە سەر زمانی فارسی، و لە سەدەی عەباسی بوێژی بەناوبانگ (عبداللە ئیبن موقەففەع) کردی بە عەرەبی کەتا ئیستا جێگەی سەرسوڕمانی ڕەخنەگرانی عەرەبە. پاشان وەرگیرایە سەر زۆریک لە زمانەکان.

## وەرگێڕانەکان بە کوردی
* مەلا کەریم زەنگنە، ١٩٣٤، سلێمانی. (یەکەمین وەرگێڕان بە کوردی)
* عومەر تۆفیق خەتات لە ساڵی ١٩٧٠ عەرەبییەوە وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی.
* دڵاوەر، ٢٠٠١، سلێمانی.
* محەممەد ئەمین دۆسکی، ٢٠٠٤، دھۆک (یەکەمین ورگێڕان بە کوردیی کورمانجی)
* عەلی کارادەنیز، ٢٠١١، پەخشانگەھا نووبەھار.
* ئەحمەد قازی لە زمانی فارسی وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی.
* محەممەد چیا، ٢٠١٥، سلێمانی.
* محەممەد عەبدۆ عەلی، ٢٠١٧، عەفرین.
* محەممەد ساڵح گەڵاڵی
* سین محەممەدی، کلیلا و دمنا، تاودانی کرمانجیێ، بۆژنۆرد (خۆراسان): پەخشانگەھا جھانی‏‫، ٢٠١٢.
* مێھرداد مورادی، *پەنجە وتار (کلیلە و دمنە وە زوان کوردی خوارین)*، کرماشان: سەرانە، ٢٠٢٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە ئیسپانییەکان
پۆل:مێژووی وێژە
پۆل:وێژەی ھیندی
پۆل:فۆلکلۆری ھیندی
پۆل:وێژەی فارسی
پۆل:دەقەکانی سانسکریت
پۆل:کتێبەکانی سەدەی ٤ەم
پۆل:کتێبەکانی سەدەی ٦ەم
فەساحەت

**فەساحەت** زانستی بەڕڕسی زمانی ڕەسمییە لە بوارەکانی: تەلەفوز(چۆنیەتی خوێندنەوە)، ڕێزمان(قەواعد، گرامر)، شێواز(ستایل) و تۆن(بەرز و نزمی دەنگ).

## ئەمانەش ببینە
* ڕێزمان
* کار
* گوزارە
* ناو
* ڕستەناسی
* پێکھاتەناسی

پۆل:ڕێزمان
پۆل:دەنگناسی (زمانەوانی)
مزگەوتی سەلیمیە

**مزگەوتی سەلیمیە** (بە تورکی: Selimiye Camii) مزگەوتێکی عوسمانییە، دەکەوێتە شاری ئەدرنە لە تورکیا , کەناوەکەی لە سوڵتانی عوسمانی سەلیمی دووەم هاتووە ، ئەم مزگەوتە لەلایەن تەلارسازی تورک میعمار سینان بنیادنراوە لەماوەی ساڵانی ١٥٦٩ تاکوو ١٥٧٥.

## گالێری وێنە

پەڕگە:Salimiye's beauty and grandeur.jpg|منارە و گومبەکی مزگەوت
پەڕگە:Selimiye Mosque, Dome.jpg|نەخش و نیگارەکانی مزگەوتی سەلیمیە
پەڕگە:Selimiye-Mosque-interior.jpg|ناوەوەی مزگەوت
پەڕگە:Gravestones-and-museum-at-Selimiye-Mosque.jpg|مۆزەخانە و گۆڕستانی سەلیمیە نزیک مزگەوتەکە


## سەرچاوەکان

پۆل:مزگەوتەکانی ئێدیرنە
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
پۆل:نژیاروانیی تورکی
ئێکس بۆکس وەن

**ئێکس بۆکس وان** (Xbox One) یەکێکە لە پڕفرۆشترین ئامێرەکانی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت، کە لە ٢٢ ی ١١ ی ٢٠١٣ دەرچووە، و بە بوونی گرافیکێکی ئێچ دی، و ھەروەھا ھەبوونی ھاڕدێکی ٥٠٠ گیگابایتی، بە نرخی ٤٩٩$ لە ئەمریکا و ئەورووپا. ئەوەی شایانی باسە، ئەم ئامێرە ڕکابەڕێکی سەرسەختی پلەی ستەیشن ٤ە. وەشانە نوێکانی ئێکس بۆکس وەن پێکھاتوون لە ئێکس بۆکس وەن ئێس و ئێکس بۆکس ئێکس کە پێش بڵاوبوونەوە بە پرۆژەی سکۆرپیۆ ناوی دەرکردبوو؛ پەبێی مایکرۆسۆفت، ئێکس بۆکس وەن ئێکس بەھێزترین سەکۆی یاریکردنە کە دروست کرابێت. ھەردوو وەشانە نوێکەی سەکۆکە، گەمە کۆنەکان کە بۆ یەکەم وەشانی ئێکس بۆکس وەن دەرچوو بوو کار پێ دەکەن.

## ھەندێک لە یاریەکانی
سێ لەو یاریانەی کە فرۆشتنیای زۆربووە لەسەر ئێکس بۆکس یەک < گرنگترینیان ئەمانەی خوارەوەن:

{|class="wikitable"
|-
!یاری
!بەرھەمھێنەر
!کورتەیەک
|-
|فیفا ١٤
|ئی ئەی سپۆرت
|یەکێکە لە خۆشترین یاریەکانی تۆپی پێ، و ھەموو مەرجێکی ڕاستیەکانی تۆپ پێی تییایە، و لە ڕووی فیزیاییەوە تۆپەکە ١٠٠% بە ڕاستی دەچێت.
|-
|سنایپەر - نازی زۆمبی ئاڕمی
|ڕیبلیۆن
|باس لە جەنگی جیھانی دووەم دەکات، کاتێک سەربازە نازیەکان دەبن بە زۆمبی، و تۆ دەبێت خۆتیان لە دەست ڕزگار بکەی.
|-
|کۆڵ ئۆڤ دیووتی
|ئەکتئڤیژن
|تەواوکەری بەشەکانی پێشووە
|-

پۆل:مایکرۆسۆفت
پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٣
پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:ئێکس بۆکس وان
پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە
کەیتی پێری

وێنۆک|کەیتیپێری لە ساڵی ٢٠١٩
**کاترین ئێلیزابێت ھوودسن** (لەدایکبووی ٢٥ی ئۆکتۆبری ١٨٤) ھەروەھا ناسراو بە **کەیتی پێری**، گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، خانمە بازرگان، ھێمای سێکسی و ئەکتەری ئەمریکییە. لە شاری "سانتا باربارا"ی کالیفۆرنیا لەدایکبووە و ھەر لەوێ تا تەمەنی لاوی ژیاوە. کەیتی کاری ھونەری خۆی لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە دەستپێکرد بەڵام ھەتا ساڵی ٢٠٠٨ کە گۆرانی "گەرم و سارد"ی لە یەکم ئەڵبۆمی خۆی بە ناوی یەکێک لە کوڕەکانخوێند، ناوبانگی دەرنەکرد. دو سال دواتریش لە ساڵێ ٢٠١٠دا دوهەمین ئەڵبۆمی فەرمی خۆی بە ناوی ئاواتی تازەلاوی بڵاوکردەوە کۆ توانی ببێتە یەکێک لە سەرکەوتووترین ئەڵبۆمانی تواوی مێژوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەکتەرە ژنە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا
پۆل:فێمینیستە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:تۆماری هونەرمەندانی دیف جام
پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:تۆماری ھونەرمەندانی دیف جام
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس
پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
ھاڵۆوین

**ھاڵۆوین** (ئینگلیزی: Halloween) جەژنێکی کۆمەڵایەتییە کە لە جیھانی ڕۆژاوادا بەرز ڕادەگیرێت و ھەموو ساڵ لە ٣١ی تشرینی یەکەم (٣١ی ئۆکتۆبەر - ٩ی ئابان) خەڵک جلوبەرگی سەیر و سەمەرە لەبەردەکەن و دێنە سەرشەقام و کۆڵانەکان و خۆشی دەکەن، منداڵان بە تورەگەیەکی نەخشدار ماڵ وە ماڵی گەڕەک دەکەن و شیرینی و دیاری کۆدەکەنەوە.

زۆرێک لە شارەزایانی بواری چاند (فەرھەنگ) لە ئەورووپا و ئەمریکا باوەڕیان وایە کە بە پێچەوانەی فەلەکانە کە ئەم جەژنە بە جەژنێکی ئایینی دەزانن، ھاڵۆوین ھەر وەک جەژنی خەرمان ھەڵگرتنەوەی کوردەواری وایە کە تا ڕادەیەک لەگەڵ بیروباوەڕی مەسیحییەتتێکەڵکراوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:چاندی ئیری
پۆل:چاندی سکۆتلاندی
پۆل:ھاڵۆوین
ئەدێل

**ئەدێل لۆری بلوو ئەدکینز** (؛ لەدایکبووی ٥ی ئایاری ١٩٨٨) کە زۆرتر بە نازناوە ھونەرییەکەوە (**ئەدێل**) دەناسرێت. گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی بەریتانیایییە. ئەدێڵ لە ساڵی ٢٠١١ بە بڵاوکردنەوەی دووەمین ئەلبوومی بەناوی **٢١** خۆی بە جیھان ناساند، ئەم ئەلبومە بوو بە پڕفرۆشترین ئەلبوومی بەریتانیا بۆ ماوەی ١٨ ھەفتە و ھەر لە بەر ئەمە ناوی چووە ناو کتێبی ئینسایکڵۆپیدیای گینس. **ئەدێل** بەھۆی گۆرانی "**سکای فۆڵ**" (**Skyfall**) توانی خەڵاتی باشترین مۆسیقای ئۆسکاری ٢٠١٣ مسۆگەر بکات.

## سەرەتای ژیان
**ئەدێل لۆری بلوو ئەدکینز** لە ٥ی ئایاری ١٩٨٨ لە تۆتنھام، لەندەن، لە دایکێکی ئنگلیز بە ناوی **پێنی ئادکینز**، و باوکێکی وێڵزی بە ناوی **مارک ئێڤەنز** لە دایک بووە.

## ئەلبومەکان
* ئەلبوومی ١٩
* ئەلبوومی ٢١
* [//en.wikipedia.org/wiki/25_(Adele_album)?wprov=sfla1 ئەلبوومی ٢٥]

## تووری کۆنسێرتەکان
* An Evening with Adele (2008–09)
* Adele Live At the Royal Albert Hall (2011)
* Adele Live At Glastonbury (2016)

## فیلمناسی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی بۆ باشترین ھونەرمەندی نوێ
پۆل:ئەندامانی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
پۆل:باشترین گۆرانی ڕەسەنی گۆرانیبێژانی خاوەن خەڵاتی ئۆسکار
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پارێزگاکانی عێراق

وێنۆک|300px|پارێزگاکانی عێراق

عێراق وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین ھەڵکەوتووە و لە ١٩ پارێزگا () پێکدێت.

## پارێزگاکان
نۆزدە پارێزگاکەی عێراق بریتین لە:

## پارێزگاکانی تر
### پارێزگای ھەڵەبجە

لە ساڵی ٢٠١٣دا، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە پارێزگا بوونی شاری ھەڵەبجەی ڕاگەیاند کە قەزاکانی ھەڵەبجە، شارباژێر، پێنجوێن و سەیدسادق دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دابەشکاری وڵاتەکان لە ئاسیا
پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی یەکەمی وڵاتان
پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق
پۆل:پارێزگاکانی عێراق
پۆل:پێرستەکانی دابەشکارییەکانی وڵاتان
پۆل:پێڕستە پەیوەندیدارەکان بە جوگرافیای عێراق
شارباژێڕ

**شارباژێڕ** ناوچەیەکە لە باکووری پارێزگای سلێمانی.دەکەوێتە پشت کێوەکانی گۆیژە و ئەزمەڕ و قەیوانەوە.دەکەوێتە نێوان ناوچەی پێنجوێن و سلێمانی و پشدەر و دوکان و کوردستانی ڕۆژهەڵات.
لە شارۆچکەی چوارتا و شارۆچکەی ماوەت و ناحیەکانی سرۆچک و سیوەیل و زەلان و گاپیڵۆن و سیتەک پێکهاتووە.
بەڵام لەمێژووی ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران ناحیەی سرۆچک لەرووی ئیدارییەوە خرایە سەر قەزای سەیدسادق.

## زانیاری

### ناوچەکانی شارباژێڕ

*شارباژێڕی سەخت
*شارباژێڕی تەخت
*سیوەیل
*ماوەت
*نۆدێی ئالان
*شینکایەتی
*دۆڵی جافایەتی

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
عەفەک

عەفەک () شارێکە لە پارێزگای قادسیە لە عێراق. ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە بە پیی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٨، ٤٨،٢٥٨ کەس بووە.

## ئەمەش ببینە
* پێرستی شارەکانی عێراق

## سەرچاوەکان


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیوانیە
تاجی، عێراق

**تاجی** () شارێکە لە پارێزگای بەغدا لە ٢٠ مایلی باکووری بەغدا.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بەغدا
بەعقووبە

**بەعقووبە** () شارێکە لە عێراق کە کەوتووەتە ٥٠ کیلۆمەتری باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری بەغدا. ژمارەی دانیشتووای ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٣، ۴۶۷٬۹۰۰ کەس بووە، کە زۆربەیان عەرەبی سوننی و کەمینەیەکی ئاشووری بوون. بەعقووبە ناوەندی بەرهەمهێنانی پرتەقاڵی عێراقە. ناوی بەعقووبە بە واتای "ماڵی یەعقووب"ە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:قاعیدە لە عێراق
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیالە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
شێخ نووری شێخ ساڵح

**شێخ نووری شێخ ساڵح بەرزنجی** لەدایکبووی ساڵی ١٨٩٦، شێخ نووری سەرنووسەری ڕۆژنامە و شاعیر و چالاکوانی کورد بوو، شێخ نووری دیوانی خۆی ھەیە کە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٩٧٠ بڵاوکراوەتەوە لە سەردەمی شانشینی کوردستان و (مەلیک مەحموود)دا شێخ نووری سەرنووسەری *[[بانگی کوردستان]]* بووە و خاوەن ئیمتیازی ڕۆژنامەی *[[ڕۆژی کوردستان]]* بووە. لە ڕۆژی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٨، شێخ نووری شێخ ساڵح کۆچی دوایی کردووە.

## ناو
شێخ نووری کوڕی شێخ ساڵح کوڕی شێخ غەنی کوڕی سەید عەبدولقادر کوڕی سەید حەسەن کوڕی سەید عەلی کوڕی سەید محەممەد کوڕی سەید مستەفا کوڕی ئیسحاق کوڕی بابە ڕەسووڵی گەورەیە و لە ساداتی بەزرنجییە.

## ژیان
لە ساڵی ١٨٩٦ لە گەڕەکی دەرگەزێن لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. لە بنەچەدا ناوی دوو وشەی لێکدراو بووە «محەممەد نووری». ھەندێ نووسینی بەناوی «م. نووری» بڵاوکردووەتەوە. لە شیعردا ناوی ڕاستەقینەی خۆی «نووری» کردووە بە نازناو، ھەندێک جاریش «شێخ نووری» بەکارھێناوە.

شێخ نووری وەک نەریتی باوی ئەو سەردەمە، خراوەتە بەر خوێندنی حوجرە. لەسەر دەستی چەند مەلایەکی زانا و دانای ئەو سەردەمە خوێندوویەتی، لەوانە (خواجە فەندی، حاجی مەلا سەعیدی زڵزڵەیی و شێخ بابە عەلی شێخ عەبدوڵڵا)

باوکی نووری خەریکی ئاڵوگۆڕی بازرگانی بووە، لە پێش جەنگی جیھانیی یەکەم وازی لە لێ ھێناوە و ئیشەکەی داوەتە دەست دەست کوڕەکانیی شێخ نووری و شێخ برایم. ئیتر لەگەڵ برای بەمەبەستی بازرگانی ھاتوچۆی ئێران دەکات. لەم کارەدا چەند جارێکی مایەپووچ دەردەچێت و ناچار واز لە کارەکە دێنێ و دەست دەکاتەوە بە خوێندن، لە پێشدا قوتابخانەی سەرەتایی تەواو کردووە. لە ھاوینی ١٩١٦ بووە بە قوتابیی ڕوشدییەی سوپایی سلێمانی، بەڵام بەھۆی مردنی ئامۆزایەکی وازی لە خوێندن ھێناوە. جگە لەوە ھەوەسی ئەوەی نەبووە ببێ بە سوپایی. بەگشتی سەرچاوەی خوێندنی نووری لەو قوتابخانانانە بووە کە لەسەر پڕۆگرامی حوجرەی مزگەوت ڕۆیشتوون.

نووری ماوەیەکی زۆری ژیانی بە مووچەخۆری میری بردووەتەسەر. لە ساڵی ١٩٢١ لە شارەوانی سلێمانی کاتبی دووەم بووە، لە ساڵی ١٩٢٢ کراوە بە کاتبی یەکەم. لە ساڵانی ١٩٢٦ – ١٩٢٧ بووە بە مووچەخۆری کارگێڕی پیشەسازان. چەند جارێک لە کاروباری میری تووشی دوورخستنەوە بووە، ھەروەھا گیراوە و لە گرتووخانەدا بەند کراوە.

لە ساڵانی ١٩٣٥ – ١٩٣٩ لە کارگێڕی خەزێنە لە سلێمانی و ھەولێر مووچەخۆر بووە. لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە کراوە بە مودیری جاحیە لە ناودەشت و باڵەک (نزیک گەڵاڵە) و تەقتەق و سەنگاو و بارزان و وارماوە. لە دوا ڕۆژانی مووچەخۆریی میری لە ساڵی ١٩٥٥ بۆ ماوەی سێ ساڵ لە کار دوورخراوەتەوە.

## مردن
نووری لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٨ کۆچی دوایی کردووە و لە گۆڕستانی گردی سەیوان نێژراوە.

## ھۆنراوەکان
نموونە غەزەلێکی شێخ نووری

## ئەمەش ببینە
* شەھاب شێخ نووری
* بێخود

## سەرچاوەکان

* دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح
* مێژووی ئەدەبی کوردی، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٣٥١ تا ٣٩٠، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٦
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:چالاکانی کورد