ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ

**ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ** یان **ئاشووری نوێ** ئیمپراتۆریەت و زلھێز و دەسەڵاتێکی پاشایەتی بوو کە لە نێوان ساڵانی ٩١١ بۆ ٦١٢ پێش زایین بەسەر بەشێکی زۆری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی ئێستادا حوکمڕانیی دەکرد.

پاشاکانی سەرەتای ئاشووری نوێ بە پلەی یەکەم خەمی گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی ئاشووریان بەسەر بەشێکی زۆری باکووری مێزۆپۆتامیا و سووریادا بوو، چوونکە بەشێکی بەرچاو لە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاستی پێشووتر لە ماوەی درێژخایەنی دابەزینیدا لەدەستیچووبوو. لە سەردەمی ئاشوور-ناسڕ-پاڵی دووەم (٨٨٣–٨٥٩ پێش زایین)، ئاشوور جارێکی دیکە بوو بە ھێزی باڵادەست لە ڕۆژھەڵاتی نزیک، بەبێ چەواشەکاریی حوکمڕانیی باکووری کرد. ھەڵمەتەکانی ئاشوور-ناسڕ-پاڵ گەیشتە دەریای ناوەڕاست، ھەروەھا سەرپەرشتیی گواستنەوەی پایتەختی ئیمپراتۆری لە شاری نەریتیی ئاشوورەوە بۆ شاری نەمروود (کالێ)ی ناوەندیتر کرد.

ئیمپراتۆریەتەکە لە سەردەمی شەلمەنسەری سێیەم (٨٥٩-٨٢٤ پێش زایین) جێنشینی ئاشوورناسڕپاڵی دووەم گەورەتر بوو، ھەرچەندە دوای مردنی چووەتە قۆناغێکی دابەزین کە بە "سەردەمی گەورەکان" ناسراوە. لەم ماوەیەدا خاوەن سەرەکییەکانی دەسەڵاتی سیاسی ژەنەڕاڵ و بەرپرسە دیارەکان بوون و کۆنترۆڵی ناوەندی بە شێوەیەکی نائاسایی لاواز بوو. ئەم سەردەمە بە سەردەمی تیگلات-پلاسەری سێیەم (٧٤٥-٧٢٧ پێش زایین) کۆتاییی ھات، کە دەسەڵاتی پاشایەتیی ئاشووری گەڕاندەوە و زیاتر لە دوو ھێندە قەبارەی ئیمپراتۆریەتەکەی گەورەتر کرد. دیارترین فەتحەکانی بابل بوو لە باشوور و بەشە گەورەکانی شام. ئاشوور لە سەردەمی شانشینی سارگۆنیدا گەیشتە لووتکەی دەسەڵات کە لە ساڵی ٧٢٢ پێش زایین تا ڕووخانی ئیمپراتۆریەتەکە حوکمڕانیی دەکرد. پاشاکانی سارگۆنی بۆ ئاماژەدان بە باڵادەستیی خۆیان نازناوی پادشای چوار گۆشەی جیھان و پادشای گەردوونیان بەکارھێنا. لە سەردەمی پادشای سارگۆنی سەنحاریب (٧٠٥-٦٨١ پێش زایین)، پایتەختەکە گواسترایەوە بۆ نەینەوا و لە سەردەمی ئەسەرحەدۆن (٦٨١-٦٦٩ پێش زایین). ئیمپراتۆریەتەکە لە ڕێگەی داگیرکردنی میسرەوە گەیشتە باڵاترین ئاست. سەرەڕای ئەوەی لە لووتکەی دەسەڵاتی خۆیدا بوو، بەڵام ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە کۆتاییی سەدەی حەوتەمی پێش زاییندا تووشی دابەزینێکی خێرا و توندوتیژی بوو، کە بەھۆی ڕاپەڕینی بابل و لەشکرکێشیی مادەکانەوە لەناوچوو. ھۆکارەکانی چۆنێتیی لەناوچوونی ئاشوور بەو خێرایییە تا ئێستاش لەنێو زانایاندا مشتومڕیان لەسەرە.
[وێنۆک|ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە سەردەمی [تیگلات پلاسەری سێیەم|تیگلات-پلاسەری سێیەم (سەوزی تۆخ) دەستی پێکرد و لە سەردەمی ئاشووربانیپاڵدا (سەوزی سووک) کۆتاییی ھات.]]
سەرکەوتنی بێ وێنەی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ نەک تەنھا بەھۆی توانای ئاشوورەوە بوو بۆ فراوانبوون، بەڵکوو و وە ڕەنگە لەوەش گرنگتر، توانای ئەوەی کە بە شێوەیەکی کارا خاکە داگیرکراوەکان بخاتە ناو سیستەمی کارگێڕیی خۆیەوە. وەک یەکەم ئیمپراتۆریەتی بە قەبارەی خۆی، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ شاھیدی داھێنانی جۆراوجۆری سەربازی و مەدەنی و ئیداری بوو. لە بواری سەربازیدا، داھێنانە گرنگەکان بریتی بوون لە بەکارھێنانی بەرفراوانی سوارە و تەکنیکە نوێیەکانی گەمارۆدان. ئەو تەکنیکانەی کە بۆ یەکەمجار لەلایەن سوپای ئاشووریی نوێوە وەرگیراون لە شەڕەکانی دواتردا بۆ ھەزاران ساڵ بەکارھێنران. پەیوەندییە حکومییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری نوێدا پشتیان بە وێستگەی گواستنەوە و ڕێگاکانی باش پارێزراو بەستبوو. خێراییی گەیاندنی پەیامە فەرمییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێدا تا سەدەی نۆزدەھەمی زاینی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا تێپەڕێندرا. ھەروەھا ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور سیاسەتی نیشتەجێکردنی بەکارھێنا، کە تێیدا بەشێک لە دانیشتووانی ناوچە داگیرکراوەکان لە ناوچەی دڵی ئاشوور و پارێزگا دواکەوتووەکاندا نیشتەجێکرانەوە. ئەم سیاسەتە ھەم بۆ تێکشکاندنی ناسنامە ناوخۆیییەکان (کە ناوچە ناوخۆیییەکان کەمتر ڕاپەڕینیان دەکرد) و ھەم بۆ ناساندنی تەکنیکە کشتوکاڵییەکان کە لەلایەن ئاشوورییەکانەوە پەرەی پێدرابوو بۆ ھەموو بەشەکانی ئیمپراتۆریەتەکە. دەرئەنجامەکەی کەمبوونەوەی ھەمەجۆریی کولتووری ڕۆژھەڵاتی نزیک بوو، کە بۆ ھەمیشە پێکھاتەی ئێتنۆزمانی ناوچەکەی گۆڕی و ئاسانکاری کرد بۆ سەرھەڵدانی زمانی ئارامیی وەک زمانەوانی ھاوبەشیی ناوچەکە پێگەیەک کە تا سەدەی ١٤ی زایینی پاراست.
[وێنۆک|نەخشەی نزیکەییی [ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاستی پێشوو لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەدەی ١٣ی پێش زایین.]]
[وێنۆک|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری لە سەرەتای (وەنەوشەیی) و کۆتایی (شین)ی سەردەمی دەسەڵاتی [تیگلات پلاسەری سێیەم|تیگلات-پلاسەری سێیەم]]

## سەرچاوەکان

* Women and their Agency in the Neo-Assyrian Empire, Saana Teppo, Master's Thesis, April 2005. University of Helsinki, Faculty of Arts, Institute for Asian and African Studies, Assyriology.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* http://www.livius.org/as-at/assyria/assyria.html
* Decline of the Assyrian empire
* http://www3.uakron.edu/ziyaret/index.html  بایگانی‌شدھ  در ۳۰ ژوئیھ ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine
* http://www3.uakron.edu/ziyaret/historical.html بایگانی‌شدھ  در ۴ ژوئن ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine
* https://web.archive.org/web/20091024171942/http://geocities.com/garyweb65/neoassy.html
* http://www.britannica.com/eb/article-55456/history-of-Mesopotamia
* Chart of World Kingdoms, Nations and Empires - All Empires

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:میسری کۆن
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:سەردەمی ئاسن
پۆل:مێژووی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:مێژووی دێرینی عێراق
پۆل:مێژووی کەوناری تورکیا
پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق
پۆل:ویلایەت و ناوچانەی کە سەدەی حەوتەمی پێش زایین ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:ئاشوور
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سومەری
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:سەدەی ١١یەمی پ.ز
پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز