open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بیلال فلیپس

**ئەبوو ئەمینە بیلال فلیپس** (بە ئینگلیزی: Abu Ameenah Bilal Philips؛ لەدایکبووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٧) بانگخواز، نووسەر و مامۆستایەکی موسڵمانی جامایکی-کەنەدییە. ئەو دامەزرێنەر و سەرۆکی **زانکۆی نێودەوڵەتیی کراوە (International Open University)**یە. فلیپس یەکێکە لە بانگخوازە ھەرە دیارەکانی ڕێبازی سەلەفییەت و بەھۆی بۆچوونەکانییەوە، لە چەندین وڵاتی جیھان قەدەغە کراوە.

## ژیانی سەرەتایی و موسڵمانبوون
بیلال فلیپس بە ناوی دێنیس برادلی فلیپس لە کینگستۆنی جامایکا لەدایک بووە و لە تۆرۆنتۆی کەنەدا گەورە بووە. لە ساڵی ١٩٧٢، دوای خوێندنەوەیەکی زۆر لەسەر ئایینە جیاوازەکان، موسڵمان بوو و ناوی خۆی گۆڕی بۆ بیلال.

## خوێندن و پایەی ئەکادیمی
دوای موسڵمانبوونی، ژیانی خۆی بۆ خوێندنی ئەکادیمیی ئیسلامی تەرخان کرد:

بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە خوێندنی ئیسلامی لە زانکۆی ئیسلامیی مەدینە وەرگرت (١٩٧٩).

بڕوانامەی ماستەری لە بیروباوەڕی ئیسلامی (عقیدە) لە زانکۆی شا سعود وەرگرت (١٩٨٥).

بڕوانامەی دکتۆرای لە تیۆلۆژیای ئیسلامیدا لە زانکۆی وەیڵز بەدەستھێنا (١٩٩٤).

## ژیانی پیشەیی و دەستکەوتەکان

زانکۆی نێودەوڵەتیی کراوە (IOU): گەورەترین دەستکەوتی ژیانی، دامەزراندنی زانکۆی سەرھێڵ(ئۆنلاین)ی ئیسلامی بوو لە ساڵی ٢٠٠٧، کە دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ زانکۆی نێودەوڵەتیی کراوە (IOU). ئامانجی ئەم زانکۆیە پێشکەشکردنی خوێندنی باڵای ئیسلامییە بە شێوەی سەرھێڵی ئینتەرنێت و بە نرخێکی زۆر کەم.

## بەرھەمە دیارەکان
بیلال فلیپس بە نووسەرێکی بەرھەمدار دادەنرێت و خاوەنی زیاتر لە ٥٠ کتێبە. ھەندێک لە بەرھەمە ھەرە ناسراو و کاریگەرەکانی بریتین لە:

١-بنەماکانی تەوحید (The Fundamentals of Tawheed): بەناوبانگترین کتێبیەتی کە شیکردنەوەیەکی سادە و پوختە بۆ بنەمای یەکتاپەرستی لە ئیسلامدا.

٢-گەشەسەندنی فیقھ (The Evolution of Fiqh): کتێbێکە کە مێژووی یاسادانانی ئیسلامی و قوتابخانە فیقھییەکان شیدەکاتەوە.

٣-ڕزگاربوون لە ڕێگەی تەوبەوە (Salvation Through Repentance).

٤-خوێندنی ئیسلامی (زنجیرەی ١-٤) (Islamic Studies Book 1-4): زنجیرە کتێbێکی پەروەردەییە کە بۆ قوتابخانە ئیسلامییەکان ئامادە کراوە.

٥-دەجال و ململانێی نێوان موسا و فیرعەون (Dajjal and the Battle of Moses and Pharaoh).

٦-فیقھی ئیسلامی بەپێی قورئان و سوننەت (Usool al-Fiqh: Islamic Jurisprudence According to the Qur'an and Sunnah).

٧-ڕاست و دروستیی قورئان (The True Message of Jesus Christ).

## مشتومڕ و قەدەغەکردن
بیلال فلیپس بەھۆی بیروباوەڕەکانییەوە، ڕووبەڕووی مشتومڕێکی زۆر بووەتەوە و لە چەندین وڵات قەدەغە کراوە:

قەدەغەکردن لە وڵاتان: لە چوونەژوورەوە بۆ وڵاتانی وەک شانشینی یەکگرتوو، ئوسترالیا، ئەڵمانیا، دانمارک و کینیا قەدەغە کراوە.

دەستگیرکردن و دیپۆرتکردن: لە ساڵی ٢٠١٤، لە فلیپین بە تۆمەتی "ھانداانی خەڵک بۆ توندوتیژی" دەستگیر کرا و دواتر دیپۆرتی کەنەدا کرایەوە.

پەیوەندی بە تیرۆرەوە: ناوی وەک ھاوتۆمەتبارێکی ناونەبراو لە تەقینەوەکەی ناوەندی بازرگانیی جیھانیی ١٩٩٣دا ھاتووە، ھەرچەندە خۆی ھەموو پەیوەندییەکی بەو ڕووداوەوە ڕەتکردووەتەوە.

فلیپس لە ئێستادا لە قەتەر نیشتەجێیە و بەردەوامە لە کارەکانی لە زانکۆکەی.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی نوێ و فراوانتر.

پۆل:بانگخوازانی موسڵمانی کەنەدی
پۆل:خەڵکی جامایکی-کەنەدی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئیسلامیی مەدینە
پۆل:سەلەفییەکان
پۆل:کەسایەتییە زیندووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:زیندووان
گوێزەرەوە (ماتماتیک و فیزیک)

لە ماتماتیک و فیزیکدا، **گوێزەرەوە** یان **بڕی ئاراستەدار** یان **ئاراستەبڕ**، بەو چەندێتییانە دەڵێن کە دەربڕینیان بە ھۆی تاقە ژمارەیەکەوە (کە گەورەیییان نیشان دەدا) ناتەواوە و، پێویستە بۆ ئەوەی بەتەواوی ئاشکرا بن، ئاراستەشیان دەسنیشان ببێ. یانی ھەم ئەوە گرنگە کە پێوانەیان چەندە، وە ھەم ئەوەی کە ڕوویان بەرەو کوێ گیراوە. بۆ وێنە، کاتێ مرۆڤ پاڵێک بنێ بە تەنێکی فیزیکییەوە یا بە ھەر چەشنێک زۆرێکی بۆ بێنێ یا ھێزێکی تێ بگرێ، چۆناوچۆنیی جووڵەی تەنەکە ھەم بۆ گەورەیی و بچووکیی ھێزەکە دەگەڕێتەوە، ھەم بۆ ئەوە کە ھێزەکە لە کام لاوە بەرەو کام لا تێ گیراوە. بۆیە، ھێز *گوێزەرەوە* بە ئەژمار دێ. بەڵام قەبارە و کۆمای تەنەکە ئاراستەیان نییە و پیان دەڵێن چەندێتیگەلی پێوانەیی یا تەرازوویی. دەربڕینی ئەمانە دەکرێت ھەر بە ژمارەیەک بێ کە گەورەیییان دەربخات و تەواو.

## سەرچاوەکان

* [Vector](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vector_(mathematics_and_physics))
گوێزەرەوەی نەخۆشی

**گوێزەرەوەی نەخۆشی** بە ھەر ھۆیەکی زیندوو دەوترێ کە ھەڵگری میکرۆب یا مشەخۆر یا ھەر شتێکی نەخۆشخەری دیکە بێ و بیگوازێتەوە بۆ ئۆرگانیزمێکی تر. بەشی زۆری جمگەپێگەلی خوێنمژی وەکوو مێشوولە گوێزەرەوەی نەخۆشین. ساڵی ۱۸۹۷ پزیشکی بریتانیایی، ڕۆناڵد ڕۆس، زگی مێشوولەی مالاریای ھەڵدڕی و «پاتۆجین»ی مالاریای تیا دۆزییەوە. بەم جۆرە، مێشوولەی مالاریا بوو بە یەکەمین گوێزەرەوە کە دۆزرابێتەوە.

لەوانەیە نەخۆشخەر لە ئۆرگانیزمێکدا ھەبێت بەڵام لە خودی ئەو ئۆرگانیزمەدا نیشانەکانی نەخۆشی دیاری نەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاھۆناسی
پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
پۆل:مشەخۆرناسی
کۆمەڵکوژیی کەفر قاسم

**کۆمەڵکوژیی کەفر قاسم** () کۆمەڵکوژییەکە کە لەلایەن پاسەوانانی سنووری ئیسرائیلەوە لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦ لە دژی ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل ھاووڵاتییانی بێچەکی فەلەستینی لە گوندی کەفر قاسم ئەنجامدراون، کە تێدا ٤٩ ھاووڵاتی مەدەنی عەرەب کوژراون، لەنێویاندا بیست و سێ منداڵی خوار تەمەنی ھەژدە ساڵان.  حکوومەتی ئیسرائیل بە سەرۆکایەتی بن گوریۆن ھەوڵیدا کۆمەڵکوژییەکە پەردەپۆش بکات و ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی بکات.

ئەو پۆلیسە سنوورییانەی بەشدارییان لە تەقەکردنەکەدا کردووە، خراونەتە دادگا و سزادراون و سزای زیندانیکردنیان بەسەردا سەپێنراوە، بەڵام ھەموویان لێخۆشبوون و لە ماوەی ساڵێکدا ئازادکراون.  فەرماندەی لیواکە سزای غەرامەیەکی ڕەمزی بەسەردا سەپێندرا.  دادگای ئیسرائیل بۆی دەرکەوت کە فەرمانی کوشتنی ھاووڵاتیانی مەدەنی «بە ئاشکرا نایاساییە». 

عیساچار شادمی، ئەو بەرپرسە باڵایەی کە لەسەر ئەو کۆمەڵکوژییە دادگایی کراوە، کەمێک پێش مردنی ڕای گەیاندبوو کە پێی وایە دادگاییکردنەکەی بۆ پاراستنی ئەندامانی نوخبەی سیاسی و سەربازی ئیسرائیل، لەنێویاندا بن گوریۆن، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، لە بەرپرسیارێتی کۆمەڵکوژییەکە ئەنجامدراوە. 

لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧، شیمۆن پێرێز، سەرۆکی ئیسرائیل بە فەرمی داوای لێبووردنی لەسەر ئەو کۆمەڵکوژییە کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
جێنیفر وینگێت

**جێنیفر وینگێت** لەدایکبووی ٣٠ی ئایاری ١٩٨٥، ئەکتەری هیندییە و بە پلەی یەکەم لە تەلەفزیۆنی هیندی دەردەکەوێت. یەکێکە لە زۆرترین مووچەی ئەکتەری تەلەفزیۆنی لە هیندستان،   وینگێت وەرگری چەندین خەڵاتە لەوانە دوو خەڵاتی ITA و دوو خەڵاتی هیندی تێلی . 

وینگێت لە ساڵی 1995 بە فیلمی *Akele Hum Akele Tum* دەستی بە کاری ئەکتەری منداڵان کردووە و لە ساڵی 2002 بە فیلمی *Shaka Laka Boom Boom* یەکەم جار لە تەلەفزیۆن دەرکەوت. دواتر بەهۆی وێناکردنی سنێها باجاج لە *فیلمی کاساوتی زینداگی کای* و دکتۆر ڕیدیما گوپتا لە *فیلمی دیل میل گایە* ناسنامەی بەدەستهێنا.  وینگێت زیاتر خۆی وەک ئەکتەری سەرەکی جێگیر کرد بە ڕۆڵی کومود سونداری دێسای لە *فیلمی ساراسواتیچاندرە* و مایا مێهرۆترا لە *فیلمی بەیهاد* و زۆیا سیدیکی لە *فیلمی بێپنا* . بۆ *فیلمی ساراسواتیچاندرە* و *بەیهاد* خەڵاتی ITA ی بۆ باشترین ئەکتەری ناوبژیوانی دەستەی سوێندخواردن بەدەستهێنا . وینگێت بە *کۆدی M* فراوانتر بوو بۆ وێب کە بەهۆیەوە پاڵێوراوی خەڵاتی فیلمفەیر ئۆ تی تی وەرگرت. 

## ژیانی سەرەتایی
وینگێت لە ٣٠ی ئایاری ١٩٨٥  لە شاری بۆمبای (ئێستا مومبای ) لە هیندستان لەدایکبووە.  کچی دایکی هیندۆسی پەنجابییە بە ناوی پرابا و باوکێکی مەسیحی مەهاراشترییە بە ناوی هێمانت وینگێت و زۆرجار بە هەڵە دەزانرێت کە کەسێکی بە ڕەچەڵەک غەیرە هیندییە بەهۆی ناوی یەکەمی ڕۆژئاواییەوە. 

## هەروەها سەیری بکە

* لیستی خانمە ئەکتەرە تەلەفزیۆنییەکانی هیندی
* لیستی خانمە ئەکتەرە تەلەفزیۆنییەکانی هیندستان
* لیستی خانمە ئەکتەرە سینەماییەکانی هیندستان

## ئاماژەکان

## بەستەری دەرەکی
 

* 
* 

پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای
پۆل:کریستیانە ھیندییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:خانمەکتەران لە تەلەڤیزیۆنی ھیندی
پۆل:خانمەکتەران لە سینەمای ھیندی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ھیندی
پۆل:زیندووان
پێڕستی ئەڵقەکانی سۆپرانۆکان

بێچوارچێوە|چەپ|150px

زنجیرەی **[[سۆپرانۆکان]]** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامای تاوانی ئەمریکییە، کە لەلایەن دەیڤد چەیسەوە دروستکراوە. چیرۆکەکە بە دەوری تۆنی سۆپڕانۆ (جەیمس گاندۆڵفینی)، پیاوێکی مافیای ئیتاڵی ئەمریکی بنکەکەی دەکەوێتە نیوجێڕسییەوە، و ئەو قوورسییەی کاتێک ھەوڵدەدات ھاوسەنگی لە نێوان ژیانی خێزانی و ڕۆڵی وەک گەورەی مافیا تووی دەبێت، دەسوڕێتەوە. لەم پێڕستەی خوارەوە ئەڵقەکانی زنجیرەکە خراوەتەڕوو.

## وەرزی یەکەم

## وەرزی دووەم

## وەرزی سێیەم

## وەرزی چوارەم

## وەرزی پێنجەم

## وەرزی شەشەم (کۆتا وەرز)
### بەشی یەکەم

### بەشی دووەم

## سەرچاوەکان

Official ''The Sopranos'' page on HBO

List of ''The Sopranos'' episodes on English Wikipedia

''The Sopranos'' episode list at IMDb

''The Sopranos'' on Rotten Tomatoes

''The Sopranos'' on TheTVDB

''The Sopranos'' on Metacritic
سەنایا ئێرانی

**سەنایا ئێرانی** (؛ لەدایکبووی ١٧ی ئەیلوولی ١٩٨٣ لە مومبای) خانمەکتەرێکی ھیندییە کە زیاتر لە تەلەڤیزیۆنی ھیندیدا کاردەکات. ئەو بە یەکێک لە خانمەکتەرە پێشەنگ و بەناوبانگەکانی تەلەڤیزیۆنی ھیندستان دادەنرێت. ئێرانی وەرگری یەک خەڵاتی ئەکادیمیای تەلەڤیزیۆنیی ھیندی، یەک خەڵاتی تەلەڤیزیۆنیی ھیندی و سێ خەڵاتی گۆلدە.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
سەنایا ئێرانی لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٨٣ لە شاری مومبای لە بنەماڵەیەکی ئێرانیی زەردەشتی لەدایک بوو. ئەو حەوت ساڵ لە قوتابخانەی لۆرێنس خەریکی خوێندن بوو. ئێرانی دەرچووی کۆلێژی بازرگانی و ئابووری سیدێنھامە و پێش ئەوەی ببێتە مۆدێل بڕوانامەی ماستەری بەڕێوەبەربردنی کاری بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:خانمەکتەرە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەران لە تەلەڤیزیۆنی ھیندی
پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی مومبای
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ھیندی
پۆل:زیندووان
ئارام فەتاح خەراجیانی

**ئارام فەتاح کاکەوڵڵا خەراجیانی** (١٩٨١ – ٦ی شوباتی ٢٠٢٥)، ناسراو بە **ئارام فەتاح** یان **ئارام خەراجیانی**، پاڵەوانێکی لەشجوانیی کورد بوو. ئەو خاوەنی چەندین نازناو بوو لەسەر ئاستی کوردستان و عێراق.

## ژیان و پیشە
ئارام فەتاح لە ساڵی ١٩٨١ لەدایکبووە. دانیشتووی ناحیەی عەربەت بوو. لە گوندی خەراجیان کاری ئاژەڵداریی دەکرد و لە ھەمان کاتدا موختاری گوندەکەش بوو.

## دەستکەوتەکان
ئارام خەراجیانی پاڵەوانێکی لەشجوانیی ئاستبەرز بوو، کە خاوەنی چەندین دەستکەوت و نازناو بوو لەسەر ئاستی ناوخۆ و نێودەوڵەتی. ھەندێک لە دەستکەوتە دیارەکانی بریتین لە:
* پلەی یەکەمی پاڵەوانیەتیی عێراق بۆ کێشی ٧٠ کیلۆگرام لە ساڵی ٢٠٢٢.
* پلەی دووەمی پاڵەوانیەتیی عێراق لە ساڵی ٢٠١٥.

## مردن
بەرەبەیانی ڕۆژی پێنجشەممە، ٦ی شوباتی ٢٠٢٥، لە دەوروبەری کاتژمێر ٥:٣٠ بەیانی، ئۆتۆمبێلەکەی ئارام فەتاح لەسەر ڕێگای نێوان عەربەت‒سلێمانی لەکار دەکەوێت. لەو کاتەدا، ڕۆژنامەنووس وریا حەمەکەریم کە لە ھەڵەبجەوە بەرەو سلێمانی بەڕێدەکەوت، بۆ مەبەستی ھاوکاریکردنی ئارام، ئۆتۆمبێلەکەی ڕادەگرێت. لە کاتی سەرقاڵبوونیان بە چاککردنەوەی ئۆتۆمبێلەکەوە، بارھەڵگرێک کە کۆنتڕۆڵی لەدەست دابوو، خۆی پێیاندا دەکێشێت و دەبێتە ھۆی گیانلەدەستدانی ھەردووکیان لە شوێنی ڕووداوەکە. شۆفێری بارھەڵگرەکە کە بە ڕەچەڵەک ئێرانی بوو و باری تەماتەی پێبوو، لە ڕووداوەکەدا بریندار بوو.

بەپێی وتەی باوکی، ئارام ویستبووی ئەو ئێوارەیە سەردانی ماڵی باوکی بکات لە سلێمانی. تەرمەکەی دوای ڕووداوەکە گواسترایەوە بۆ پزیشکی دادی سلێمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:مردووان
سەگی ئایدی ئەمازیغی

**سەگی ئایدی ئەمازیغی** (بە ئینگلیزی: Aidi، بە زمانی ئەمازیغی: ⴰⵢⴷⵉ واتا سەگ) نەژادێکی سەگی ماڵی و کارکەری کۆنی ئەفریقای باکوورە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە چیاکانی ئەتڵەس لە مەغریبدا دەژی. ئەم سەگە بە شێوەیەکی نەریتی وەک سەگی پاسەوان بۆ پاراستنی ڕانە مەڕ و بزن و ماڵی خاوەنەکانیان لە ڕاوکەر و دز بەکارھاتووە.

ئایدی بە سەگێکی بەھێز، وریا، و دڵسۆز ناسراوە کە توانایەکی بەرزی ھەیە بۆ کارکردن لە ژینگە سەخت و شاخاوییەکاندا. ھەرچەندە زۆرجار بە **"سەگی چیای ئەتڵەس"**ـیش ناودەبرێت، بەڵام نابێت لەگەڵ سەگە شوانکارەکان (herding dogs) تێکەڵ بکرێت، چونکە ئەرکی سەرەکیی بریتییە لە پارێزگاری نەک شوانیکردن.

## مێژوو و بنەچە
ئایدی یەکێکە لە نەژادە ھەرە کۆنەکانی سەگ لە ئەفریقای باکوور و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستا. بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن خەڵکی ڕەسەنی ئەمازیغی (بەربەر) لە چیاکانی ئەتڵەس لە مەغریب، جەزائیر و تونس بەخێو کراوە. ئەرکی سەرەکیی بریتی بووە لە پاراستنی خێمە و سامانی خێزانی خاوەنەکەی، ھەروەھا پاسەوانیکردنی ڕانە مەڕ و بزن لە ھێرشی گەورەترین دوژمنەکانیان، وەک گورگ و چەقەڵ.

یەکێک لە تایبەتمەندییە ناوازەکانی ئەم نەژادە ئەوەیە کە زۆرجار لەگەڵ سەگی ڕاوکەری "سلوقی" (Sloughi) پێکەوە کاریان کردووە. ئایدی بەھۆی ھەستی بۆنکردنی بەھێزیەوە شوێنی نێچیرەکەی دیاری کردووە، و سلوقی کە خێراترە، بەدوای نێچیرەکەدا ڕۆیشتووە و ڕاوی کردووە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان

* **جەستە**: ئایدی سەگێکی قەبارە مامناوەند و بەھێزە. جەستەیەکی پتەو و ماسولکەیی ھەیە کە بۆ بەرگەگرتنی کەشوھەوا و ژینگەی سەختی شاخەکان گونجاوە.
* **فەروو**: فەرووەکەی ئەستوور، زبر، و دژە ئاوە، کە پارێزگاریی لێدەکات لە سەرما و گەرما و تەنانەت لە گازگرتنی ڕاوکەرەکانیش. لە بەشی ملی نێرینەکاندا، فەرووەکە ئەستوورترە و شێوەی "یەڵە"ی بچووککراوەی شێر دروست دەکات.
* **ڕەنگ**: بە چەندین ڕەنگی جیاواز ھەن، وەک سپی، ڕەش، قاوەیی، زەردباو، و ھێلدار (brindle).
* **سەر**: سەری ھاوشێوەی سەری ورچە، بە شەویلگەیەکی بەھێز و لووتێکی ڕەش یان قاوەیی.

## ڕەفتار و کەسایەتی
ئایدی بە سروشت سەگێکی پاسەوان و پارێزەرە. زۆر دڵسۆزە بۆ خاوەنەکەی و خێزانەکەی، بەڵام لەگەڵ کەسانی نامۆدا زۆر بە ئاگایە و متمانەیان پێناکات. ئەمە وای لێدەکات ببێتە سەگێکی پاسەوانی نایاب.

ئەوان زۆر زیرەک و چالاکن و پێویستیان بە ڕاھێنان و چالاکیی جەستەیی و مێشکیی زۆر ھەیە. ئەگەر بە باشی و لە تەمەنی توولەییەوە کۆمەڵایەتی نەکرێن، لەوانەیە زۆر پارێزەر بن و بەرامبەر نامۆکان ھێرشبەرانە بجووڵێنەوە. ئەم سەگە بۆ ژیانی شوقە گونجاو نییە و پێویستی بە ماڵێک ھەیە کە حەوشە و ڕووبەرێکی فراوانی ھەبێت بۆ جووڵە.

## بەخێوکردن و تەندروستی
ئایدی بە گشتی نەژادێکی زۆر تەندروست و خۆڕاگرە، چونکە بۆ ژیانی سەخت دروست بووە و کەمتر دەستکاریی بۆماوەیی کراوە.

* **پاکوخاوێنی**: بەھۆی فەرووە ئەستوورەکەیەوە، پێویستە ھەفتانە چەند جارێک شانە بکرێت بۆ ئەوەی گرێ نەگرێت و پاک بمێنێتەوە.
* **ڕاھێنان**: پێویستی بە ڕاھێنانی بەردەوام و خاوەنێک ھەیە کە ئەزموونی لەگەڵ سەگە سەربەخۆ و پارێزەرەکاندا ھەبێت.
* **تەمەن**: تەمەنی مامناوەندیان لە نێوان ١٠ بۆ ١٢ ساڵدایە.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، فەڕەنسی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
سەگی ھۆکایدۆی ژاپۆنی

**سەگی ھۆکایدۆی ژاپۆنی** (بە ئینگلیزی: Hokkaido dog)، کە ھەندێک جار بە ناوی کۆنتر و ڕەسەنی سەگی ئایینو (Ainu dog)ـش ناسراوە، یەکێکە لە شەش نەژادە ڕەسەن و کۆنەکەی ژاپۆن. بنەچەی ئەم سەگە دەگەڕێتەوە بۆ دوورگەی ھۆکایدۆ، و لەلایەن خەڵکی ڕەسەنی ئایینو بۆ ڕاوکردنی ئاژەڵە گەورەکان وەک ورچ و ئاسک بەکارھاتووە.

ئەم نەژادە بە ئازایەتی، دڵسۆزی، و زیرەکییەکی بێوێنە ناسراوە. سەگێکی بەھێز و خۆڕاگرە کە توانای بەرگەگرتنی سەخترین کەشوھەوای ھەیە، ئەمەش وای کردووە ببێتە ھێمایەکی نیشتمانی لە ژاپۆن و لە ساڵی ١٩٣٧ وەک "یادگاری سروشتیی زیندوو" دەستنیشان بکرێت.

## مێژوو و بنەچە
مێژووی سەگی ھۆکایدۆ دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا، کاتێک خەڵکی ڕەسەنی ئایینو لە سەردەمی جۆمۆندا (نزیکەی ١٤٠٠٠-٣٠٠ پێش زایین) لە دوورگەی ھۆنشوەوە کۆچیان کرد بۆ ھۆکایدۆ و سەگەکانیان لەگەڵ خۆیاندا ھێنا. ئەم سەگانە بۆ ماوەیەکی زۆر لە دوورگەی ھۆکایدۆ بە دابڕاوی مانەوە، ئەمەش وای کرد کە نەژادەکە خاوێنیی بۆماوەیی خۆی بپارێزێت.

ناوی "ئایینو-کێن" (Ainu-ken) یان "سەگی ئایینو" ناوی ڕەسەنی ئەم نەژادەیە، کە ئاماژەیە بۆ ئەو خەڵکەی پەرەیان پێداوە. لە ساڵی ١٩٣٧، لە کاتی ناساندنی فەرمیدا، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ "ھۆکایدۆ-ئینۆ" (Hokkaido-inu) بەناوی ئەو دوورگەیەی لێیەوە ھاتووە.

ئەرکی سەرەکیی ئەم سەگانە ڕاوکردنی ئاژەڵە کێوییە گەورەکان بووە، وەک ورچی قاوەیی و ئاسکی یێزۆ. ئازایەتی و توانای بڕیاردانی سەربەخۆیان لە کاتی ڕاودا ئەفسانەیی بووە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
**جەستە**: سەگی ھۆکایدۆ خاوەنی جەستەیەکی پتەو، ماسولکەیی، و ھاوسەنگە. سنگێکی فراوان و پشتی ڕێکی ھەیە کە ھێزێکی زۆری پێدەبەخشێت.

**فەروو**: خاوەنی فەرووێکی دوو چینە. چینێکی دەرەوەی ڕەق و ڕاست کە دژە ئاوە، و چینێکی ژێرەوەی نەرم و چڕ کە وەک بەربەستێک دژی سەرما کار دەکات.

**سەر و دەموچاو**: گوێی بچووک، سێگۆشەیی، و ڕەپە. کلکی ئەستوورە و بە شێوەی بازنەیی یان داس ئاسا بەسەر پشتیدا پێچ دەخواتەوە.

## ڕەفتار و کەسایەتی
سەگی ھۆکایدۆ بە دڵسۆزییەکی بێئەندازە بۆ خاوەنەکەی و خێزانەکەی ناسراوە. زۆر زیرەک و بوێرە، بەڵام دەتوانێت بەرامبەر کەسانی نامۆ زۆر بە ئاگا و دوورەپەرێز بێت. ئەمە وای لێدەکات ببێتە سەگێکی پاسەوانی نایاب.

ئەوان پێویستیان بە چالاکیی جەستەیی و مێشکیی زۆر ھەیە. بەھۆی غەریزەی ڕاوکردنی بەھێزیانەوە، پێویستە لە تەمەنی زووەوە بە باشی کۆمەڵایەتی بکرێن، بەتایبەتی لەگەڵ ئاژەڵە بچووکەکانی تردا. ئەم نەژادە باشترین گەشە لە ماڵێکدا دەکات کە خاوەنەکەی ئەزمووندار بێت و بتوانێت سەرکردایەتییەکی جێگیری پێشکەش بکات.

## بەخێوکردن و تەندروستی
**ڕاھێنان**: بەھۆی زیرەکییەکەیانەوە، بە خێرایی فێر دەبن، بەڵام ھەندێک جار دەتوانن سەربەخۆ و کەللەڕەق بن. پێویستیان بە ڕاھێنانی بەردەوام و جێگیر ھەیە.

**پاکوخاوێنی**: فەرووە ئەستوورەکەیان پێویستی بە شانەکردنی ھەفتانە ھەیە، و لە وەرزی وەرینی قژدا (کە زۆرە)، پێویستیان بە شانەکردنی زیاتر دەبێت.

**تەندروستی**: بە گشتی نەژادێکی تەندروستە، بەڵام وەک زۆربەی نەژادە پاکەکان، склоنن بۆ تووشبوون بە ھەندێک کێشەی بۆماوەیی وەک کزبینیی چاو (Collie Eye Anomaly)، و کێشەی جومگەی حەوز (hip dysplasia).

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ژاپۆنی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
سەگی تێریەری دۆڵی ئێیر

**سەگی تێریەری دۆڵی ئێیر** (بە ئینگلیزی: Airedale Terrier) گەورەترین نەژادی سەگە لە گرووپی تێریەرەکاندا، کە وای لێکردووە نازناوی **"پاشای تێریەرەکان"**ـی پێبدرێت. ئەم نەژادە لە دۆڵی ئێیر (Aire Valley) لە ناوچەی یۆرکشایری ئینگلاند سەریھەڵداوە و لە بنەڕەتدا بۆ ڕاوکردنی سمۆرەی ئاوی (otter) و جورج لە کەنار ڕووبارەکاندا بەکارھاتووە.

ئەم سەگە بە سەگێکی زیرەک، بوێر، و فرەکارە ناسراوە. لە مێژوودا نەک تەنھا وەک ڕاوکەر، بەڵکو وەک سەگی پۆلیس، سەگی سەربازی لە جەنگەکاندا، و ھاوڕێی دڵسۆزی خێزانەکان خزمەتی کردووە.

## مێژوو و بنەچە
نەژادی سەگی تێریەری دۆڵی ئێیر لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا لە دۆڵی ڕووباری ئێیر لە یۆرکشایر سەریھەڵدا. کرێکارانی کارگە و جووتیارانی ناوچەکە دەیانویست سەگێکی فرەکارە بەرھەم بھێنن کە بتوانێت لە ئاو و لە وشکانیدا ڕاو بکات. بۆ ئەم مەبەستە، سەگی "ئۆتەرھاند" (Otterhound) کە بۆنی بەھێز و توانای مەلەوانیی ھەبوو، لەگەڵ چەندین جۆری تری تێریەری ئێستالەناوچوو، وەک "تێریەری ڕەش و قاوەیی" (Black and Tan Terrier) تێکەڵ کران.

ئەنجامەکەی سەگێک بوو کە نەک تەنھا لە ڕاوکردنی سمۆرەی ئاویدا لێھاتوو بوو، بەڵکو بۆ ڕاوکردنی مشک و جورج و تەنانەت ئاژەڵی گەورەتریش بەکاردەھات. لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ئەم نەژادە بەھۆی بوێری و دڵسۆزییەکەیەوە وەک پەیامنێر و سەگی پاسەوان و فریاگوزاری لە بەرەکانی جەنگدا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھێنرا.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان

* **جەستە**: سەگی تێریەری دۆڵی ئێیر جەستەیەکی ماسولکەیی، پتەو، و چوارگۆشەیی ھەیە کە لەگەڵ ئەوەی گەورەیە، بەڵام شێوەیەکی ڕێک و جوولەیەکی چالاکانەی ھەیە.
* **فەروو**: فەرووەکەی دوو چینە: چینی دەرەوەی زبر، ڕەق، و چڕە، لەکاتێکدا چینی ژێرەوەی نەرمترە. ئەم فەرووە تایبەتە وا دەکات کەمترین موو بوەرێنێت.
* **ڕەنگ**: ڕەنگی ستانداردی بریتییە لە قاوەیی کاڵ (tan) لەسەر سەر، گوێ، قاچ، و بەشی خوارەوەی سک، لەگەڵ زینێکی ڕەش یان خۆڵەمێشیی تۆخ (grizzle) لەسەر پشت و لاشەکانی.
* **سەر**: سەری درێژ و تەختە، و خاوەنی ڕیش و سمێڵێکی تایبەتە کە شێوەیەکی جیاکەرەوە و بیرمەندانەی پێدەبەخشێت.

## ڕەفتار و کەسایەتی
سەگی تێریەری دۆڵی ئێیر بە سەگێکی زۆر زیرەک، بوێر، و پڕ وزە ناسراوە. ئەوان زۆر دڵسۆزن بۆ خێزانەکەیان و حەزیان بە یاری و چالاکییە. ھەرچەندە کەسایەتییەکی سەربەخۆ و ھەندێک جار "سەرڕەق"ـیان ھەیە، بەڵام بە ڕاھێنانی دروست دەبنە ھاوڕێیەکی نایاب و گوێڕایەڵ.

ئەوان بە گشتی لەگەڵ منداڵاندا باش دەگونجێن، بەڵام بەھۆی سروشتی یاریزان و وزە زۆرەکەیانەوە، پێویستە ھەمیشە چاودێری بکرێن. لەگەڵ ئاژەڵەکانی تردا، بەتایبەتی سەگی تر، لەوانەیە ھەندێک جار باڵادەستی بنوێنن، بۆیە کۆمەڵایەتیکردنیان لە تەمەنی توولەییەوە زۆر گرنگە.

## بەخێوکردن و تەندروستی
**ڕاھێنان**: بەھۆی زیرەکی و وزە زۆرییەکەیانەوە، پێویستیان بە چالاکیی جەستەیی و مێشکیی ڕۆژانەی زۆر ھەیە. ئەگەر بۆ ماوەیەکی زۆر بێکار بمێننەوە، لەوانەیە تووشی بێزاری بن و ڕەفتاری نەخوازراو نیشان بدەن.

**پاکوخاوێنی**: فەرووە زبرەکەیان پێویستی بە شانەکردنی ھەفتانە ھەیە بۆ ڕێگریکردن لە گرێگرتن. ھەروەھا بۆ پاراستنی کوالێتیی فەرووەکە، پێویستە ساڵانە چەند جارێک بە شێوازی "دەستلێکردنەوە" (hand-stripping) پاک بکرێتەوە.

**تەندروستی**: وەک زۆربەی نەژادەکان، ئەم نەژادەش склоنە بۆ ھەندێک کێشەی تەندروستی، وەک کێشەی حەوز (hip dysplasia)، ھەوکردنی پێست (allergies)، و ھەندێک جۆری شێرپەنجە.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئەڵمانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
فیدرالیزم لە عێراق

**دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥** تێدا بۆ یەکەمجار عێراق وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی پێناسە کراوە.
## مێژوو
دوای شکستی دەوڵەتی عوسمانی لە ساڵی ١٩١٩، عێراق کەوتە ژێر ژێرفەرمانی بەریتانیا. شێخ مەحموودی حەفید شۆڕشێکی دژی بەریتانییەکان بەرپاکرد و لە ساڵی ١٩٢٢ ھەوڵیدا شانشینی کوردستان دابمەزرێنێت. لە ساڵی ١٩٢٤ بەریتانییەکان شێخ مەحموودیان تێک شکاند و ویلایەتی مووسڵ خرایە سەر شانشینی عێراق. دوای داگیرکاریی بەریتانیا، سەرکردە کوردەکان بەردەوام بوون لە فشارکردن بۆ بەدەستھێنانی ئۆتۆنۆمی لەناو عێراقدا. لە ساڵی ١٩٧٠ حکوومەتی عێراق ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر دامەزراندنی ھەرێمێکی کوردی کە سێ پارێزگای لەخۆدەگرت.

دوای کۆتاییھاتنی جەنگی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١، کورد دژی سەددام حوسێن ڕاپەڕی و لە ژێر پاراستنی ناوچە دژەفڕینەکانی عێراقدا سەربەخۆییەکی دی فاکتۆی بەدەستھێنا. دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە دانینا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستانی دانپێدانراو و بۆ یەکەمجار عێراقی وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی پێناسە کرد.
## ماددەی ١١٨
ماددەی ١١٨ی دەستووری عێراق دەڵێت کە نابێت ھیچ ھەرێمێکی نوێ دابمەزرێت تاوەکو پەرلەمانی عێراق یاسایەک دەرنەکات کە ڕێکارەکانی پێکھێنانی ھەرێمەکە دیاری دەکات. ئەم یاسایە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ دوای ڕێککەوتن لەگەڵ بەرەی تەوافوقی عێراقی بۆ پێکھێنانی لیژنەیەکی پێداچوونەوەی دەستووری و دواخستنی جێبەجێکردنی یاساکە بۆ ماوەی ١٨ مانگ، پەسەند کرا. نوێنەرانی بەرەی تەوافوقی عێراقی و ڕەوتی نیشتمانیی شیعە و حیزبی فەزیلەی ئیسلامیی عێراقی دژی پرۆژەیاساکە بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکومەتی عێراق
محەممەد سەعید کوردی

**محەممەد سەعید ئەلکوردی** (١٨٩٠–١٩٧٢) زانای ئایینی سوننەی ئوردنی بوو و یەکێک بوو لە بەناوبانگترین زانایانی سۆفی لە ئوردن.

## لەدایکبوون و خوێندنی زانستی
محەممەد سەعید کوردی لە ساڵی ١٨٩٠ لە شارۆچکەی نوعەیمە لە باکووری ئوردن لە کۆتایییەکانی دەسەڵاتی عوسمانی لەسەر وڵات لەدایکبووە. لە تەمەنی حەوت ساڵیدا باوکی کۆچی دوایی کرد.

بەھۆی ئەو نەزانی و ھەژارییەی کە لەو سەردەمەدا وڵاتی گرتبووەوە، شێخ نەیتوانی زانستە شەرعییەکان بخوێنێت، تا لە تەمەنی بیست و حەوت ساڵیدا بەرەو دیمەشق کۆچی کرد. لەوێ چووە ناو «کۆمەڵەی غەررا» کە لەو کاتەدا شێخ عەلی دەقر سەرۆکایەتی دەکرد. لەوێ چاوی بە زۆرێک لە زانایان کەوت وەک شێخ بەدرەدین حەسەنی و شێخ حوسنی بەغغال. ئیتر ڕووی لە فێربوونی زانست کرد، تا وای لێھات شێخ عەلی دەقر وەک پێشنوێژ و وتارخوێن لە گوندی دووما، پاشان لە ھیجانییە، و دواتر لە گوندی داعل لە حۆران دایمەزراند. لەم ماوەیەدا ئاشنای شێخ محەممەد ھاشمی تلمسانی بوو، کە شێخی تەریقەتی شازلی دەرقاوی و جێنشینی شێخ ئەحمەد کوڕی مستەفا عەلاوی مستەغانمی بوو لە وڵاتی شام. ماوەی ٤٢ ساڵ ھاوڕێیەتی کرد تا شێخەکەی مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی تەریقەتەکەی لە ئوردن پێدا.

## گەشتەکانی
محەممەد سەعید کوردی چەندین گەشتی بۆ دەرەوەی ئوردن و سووریا ئەنجامدا، لەوانە گەشتی بۆ کووەیت، میسر، و عێراق. لە عێراق سەردانی مەقامی ئیمام بەرزنجی کرد و لەو بارەیەوە قەسیدەیەکی لە دیوانی «القصائد الروحیة فی الأسرار الذاتیة» دا ھەیە. ھەروەھا سەردانی لیبیای کرد لە سەردەمی مەلیک سنوسی و لەکاتی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا چاوی پێی کەوت. سەردانی تورکیا و ناوچەی کوردستانی کرد بۆ زیارەتکردنی مەقامی باپیرە گەورەی، شێخ مووسا کوڕی ماھین ئەیزۆلی. لەوێ کوردەکانی تورکیا لە دەوری کۆبوونەوە، کە ئەمەش تووڕەیی حکوومەتی تورکیای لەو کاتەدا ورووژاند، لە ترسی ئەوەی کاریگەرییان لەسەر دروست بکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی حکوومەتی تورکیا کە دژایەتی کوردەکانی دەکرد، بۆیە فەرمانی بە دوورخستنەوەی درا. ھەروەھا چەندین جار بە مەبەستی حەج و عومرە سەردانی مەککە و مەدینەی کرد. لە ساڵی ١٩٦٢ سەردانی قودسی کرد و قوتابییەکانی و ھاوسەرەکەی و کوڕەکەی دکتۆر ڕەزوان یاوەری بوون.

## کۆچی دوایی
محەممەد سەعید کوردی لە ڕۆژی ھەینی، ٧ی تەممووزی ١٩٧٢، لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە پارێزگای ئیربد لە شارۆچکەی سریح بەخاک سپێردرا. لە تەنیشت گۆڕەکەیەوە مزگەوتێک دروست کراوە کە ناوی «مزگەوت و تەکییەی شێخ محەممەد سەعید کوردی» لێنراوە. مەزارگەیەکی ھەیە کە زانایان و قوتابیانی زانست وەک یەکێک لە زیارەتگا ئایینییەکانی ئوردن سەردانی دەکەن. زانایانی گەورە لە سووریا، یەمەن، عێراق، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئەفریقای باشوور، مالیزیا، مەغریب، جەزائیر و ئوردن سەردانیان کردووە، وەک شێخ نووح قوزات موفتی شانشین، دکتۆر عەلی فەقیر، دکتۆر حەمدی موراد، شێخ سالم شاتری، حەبیب عومەر کوڕی حەفیز، عەلی جفری، شێخ مستەفا تورکمانی، شێخ نوح کێلەری ئەمریکی و قوتابییەکانی، فابیۆ بزارێزی ئیتاڵی، بانگخواز مەحموود ئەبوولھوودا یەعقوبی، دکتۆر مەحموود مسری لە حەلەب و چەندانی تر.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
چۆڵکردنی گوندە کوردنشینەکان لەلایەن تورکیا

[وێنۆک|230x230پیکسڵ|گوندێکی کوردی چۆڵکراو؛ [Ulaş، Dargeçit|ئولاس، لە ناوچەی دەرگیت.]]
ژمارەی ئەو **گوندە کوردنشینانەی کە تورکیا پێی چۆڵ کردوون** بە نزیکەی سێ ھەزار گوند مەزەندە دەکرێت. لە ساڵی ١٩٨٤ەوە سوپای تورکیا ھەڵمەتێک بۆ لەناوبردنی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) دەستپێدەکات. لە ئەنجامدا تا ساڵی ٢٠٠٠ نزیکەی ٣٠ ھەزار کەس گیانیان لەدەستداوە و دوو ملیۆن پەنابەری کورد لە ماڵەکانیانەوە ڕاوەدوونراون بۆ ناو قەرەباڵغی شارەکان.

## پێشینە
تا ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، نزیکەی ٧٠٪ی دانیشتووانی کورد لە باکووری کوردستان لە یەکێک لە نزیکەی ٢٠ ھەزار گوندی کوردییدا نیشتەجێ بوون؛ بەڵام لە ساڵی ١٩٨٥دا، تەنھا ٥٨٪ی دانیشتووان لە ناوچە گوندنشینەکاندا دەژیان. بەشێکی زۆر لە لادێکانی ناوچە کوردنشینەکان لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە چۆڵکران، و ھاووڵاتییانی کورد بۆ شارە ناوخۆیییەکانی وەک ئامەد، وان و شرنەخ، ھەروەھا بۆ شارەکانی ڕۆژاوای تورکیا و تەنانەت ڕۆژاوای ئەورووپا کۆچیان کرد. ھۆکارەکانی کۆچکردنی دانیشتووان لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دەوڵەتی تورکیا و بە پلەیەکی کەمتر ھێرشەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) بوو بۆ سەر ئەو گوندانەی کە بەرگریکارەکانیان ھاوکاری حکوومەتی تورکیایان دەکرد. زۆرجار، کوردەکان دەبوو بڕیار بدەن کە ئایا ببنە جاشەکانی گوندەکان کە لەلایەن دەوڵەتەوە پشتیوانی دەکران، یان دووربخرێنەوە یان ڕەنگە ڕووبەڕووی ھێرشی پەکەکە ببنەوە. ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ (ھیوومان ڕایتس وۆچ) چەندین حاڵەتی بە بەڵگە کردووە کە تێیدا سوپای تورکیا بە زۆر گوندەکانی چۆڵکردووە و ماڵ و کەرەستەکانیان تێکداوە بۆ ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی دانیشتووان. بە نزیکەیی ٣٠٠٠ گوندی کوردی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ لەسەر نەخشە سڕانەوە، کە بووە ھۆی ئاوارەبوونی زیاتر لە ٣٧٨ ھەزار کەس.

## شار و گوندە چۆڵکراوەکان
بەپێی پڕۆژەی یاسای مرۆیی، ٢٤٠٠ گوندی کوردی وێران کراون و ١٨ ھەزار کورد لەلایەن حکوومەتی تورکیاوە لە سێدارە دراون. خەمڵاندنەکانی دیکە ژمارەی گوندە وێرانکراوەکانی کورد بە زیاتر لە ٤٠٠٠ گوند دەخەمڵێنن. ژمارەی ئاوارەکان بە گشتی گەیشتووەتە ٣ ملیۆن کەس (کە زۆربەیان کوردن).

پڕۆژەی مافەکانی کورد ئاوارەبوونی دانیشتووان (چۆڵکردن)ی گوندەکان بەسەر ٥ قۆناغدا دابەش دەکات:
* قۆناغی سەرەتایی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٥–١٩٨٩
* قۆناغی ناوەندی لە ماوەی ساڵانی ١٩٩٠–١٩٩١
* قۆناغی چۆڵکردنی بەردەوامی گوندەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٩٢–١٩٩٣
* قۆناغی پەرەسەندنی چۆڵکردنی گوندەکان لە ساڵی ١٩٩٤
* لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥–٢٠٠١ گوندی دیکەش چۆڵکران

ژمارەی ئاوارە ناوخۆیییەکان تا ساڵی ٢٠٠٩ بە نزیکەی یەک ملیۆن کەس دەخەمڵێندرێت.

## قەرەبووکردنەوەی حکوومەت
ناوەندی چاودێری ئاوارەبوونی ناوخۆیی لە ساڵی ٢٠٠٩دا ڕای گەیاند کە حکوومەتی تورکیا ھەنگاوی «بەرچاوی» ناوە بۆ چارەسەرکردنی دۆخی ئاوارەبوونی ناوخۆیی، لەوانەش ڕاسپاردنی ئەنجامدانی ڕووپێوییەکی نیشتمانیی دەربارەی ژمارە و بارودۆخی ئاوارە ناوخۆیییەکان، و داڕشتنی ستراتیژییەتێکی نیشتمانی بۆ ئاوارە ناوخۆیییەکان؛ پەسەندکردنی یاسای قەرەبووکردنەوە و دانانی پلانێکی کاری تاقیکاری گشتگیر لە پارێزگای وان و ١٣ پارێزگای دیکەی باشووری ڕۆژھەڵات بۆ چارەسەرکردنی حاڵەتەکانی ئاوارەبوونی گوند و شارەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەنابەرانی کورد
پۆل:ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
دەستووری ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا

**دەستووری ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا** بە فەرمی ناوی **میساقی گرێبەستی کۆمەڵایەتییە** دەستووری کاتی ناوچەی خۆبەڕێوەبەرییە کە بە ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا ناسراوە. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ پەسەندکرا، کاتێک پارتی یەکێتیی دیموکرات (پەیەدە) کە باڵی سیاسی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و گەورەترین پارتە لە ناوچەی خۆسەردا، ئەو سێ ناوچەیەی کە کۆنترۆڵی کردبوو سەربەخۆی لە حکومەتی سووریا ڕاگەیاند. لە مادەی ١٢دا ھاتووە کە ھەرێمی ئۆتۆنۆم وەک بەشێکی دانەبڕاو لە سووریا دەمێنێتەوە، پێشبینی فیدراڵیزمی داھاتووی سووریا دەکات.

دەستوورەکە سەرنجێکی زۆری نێونەتەوەیی بەدەستھێناوە، و بە جەختکردنەوەیەکی ئاشکرای لەسەر مافەکانی کەمینەکان و یەکسانی جێندەری و جۆرێک لە دیموکراسی ڕاستەوخۆ ناسراوە کە بە «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراسی» ناسراوە.

ڕۆژی ٢٧–٢٨ حوزەیرانی ٢٠١٦، دەستەی کارگێڕی بۆ داڕشتنی دەستوورێک بۆ ھەرێم، بۆ جێگرتنەوەی دەستووری ساڵی ٢٠١٤، ڕەشنووسی خۆی پێشکەش کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دیێ

**دیێ** () گوندێکە دەکەوێتە دۆڵی لە سنووری قەزای ئامێدی لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان.
لە گوندەکەدا چەندین کڵێسا ھەیە، لەوانە: مار شمۆنی، مار گێرگێس، و مار قەیووما.
## مێژوو
کڵێسای مارت شموونی لە سەدەی پێنجەمدا دامەزراوە، لە کاتێکدا کڵێسای مار قیووما لە سەدەی دەیەمدا دروستکراوە. پێدەچێت دانیشتووانی دیێ لە سەردەمێکی زۆر کۆنترەوە، پێش سەدەی چواردەهەم، شوێنکەوتووی کڵێسای ڕۆژهەڵات بووبن. لە ساڵی ١٨٥٠دا، ١٠ خێزانی ئاشووری لە دیێ نیشتەجێ بوون و یەک کڵێسەیان هەبووە کە وەک بەشێک لە ئەپستۆریای برواری کاری کردووە.

لە دوای جینۆسایدی ئاشوورییەکان، ئاشوورییەکانی هۆزی تیاری عەلیتا پەنایان بۆ دیێ هێنا و لە ساڵی ١٩٢٠ تێیدا نیشتەجێ بوون. ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە لە ١٤٠ کەسەوە لە ساڵی ١٩٣٣ بۆ ٢٩ کەس لە ساڵی ١٩٣٨ دابەزی. سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧ی عێراق ٢٩٢ کەسی تۆمار کردووە، و ژمارەکە بۆ ٦١٥ کەس بە ١٠٠ خێزانەوە تا ساڵی ١٩٦١ بەرز بووەوە. هەڵگیرسانی ململانێی عێراق و کورد لە ساڵی ١٩٦١ بووە هۆی وێرانکارییەکی زۆری گوندەکە لە ساڵانی دواتردا، و بە تەواوی لە کاتی شاڵاوی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٨ وێران کرا، کە ٥٠ خێزانی ناچار بە هەڵاتن کرد.

دواتر، ٢٠ خێزان گەڕانەوە بۆ دیێ دوای دروستکردنی ناوچە دژەفڕینەکانی عێراق لە دوای ڕاپەڕینە جەماوەرییەکەی ساڵی ١٩٩١. لە ساڵی ٢٠٠٣دا، ئەم خێزانانە ڕووبەڕووی دەستبەسەرداگرتنی نایاسایی زەوییەکانیان بوونەوە لەلایەن کوردەکانەوە. لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٥٦ خانووی دروست کرد و ژێرخانی گوندەکەی پەرەپێدا تا ساڵی ٢٠١٢، کە لەو ساڵەدا گوندەکە ٢٥٠ شوێنکەوتووی کڵێسای ڕۆژهەڵاتی ئاشووری تێدا نیشتەجێ بوو. لە شەوی ١٣ی تەممووزی ٢٠١٦دا، گوندەکە بەهۆی ئاگرکەوتنەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت؛ گوندنشینان ئاماژەیان بەوەدا کە ئاگرکوژێنەوە هیچ هەوڵێکیان بۆ کوژاندنەوەی ئاگرەکە نەداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
ئاراستە

**ئاراستە** لەوانەیە بچێتەوە سەر یەکێ لەمانە:

* ئاراستە جوگرافییەکان
* ئاراستە ڕێژەیییەکان
* ئاراستە (ئەندازەزانی)
ئاراستە ڕێژەیییەکان

**ئاراستە ڕێژەیییەکان** حەن و ئاستی شتەکانن لە چاوی کەسەکانەوە. لاکان بە گوێرەی (یا بەرامبەر بە) جەستەی مرۆڤن. باوترینیان بریتین لە: **ڕاست** و **چەپ** و **بەر** و **پشت** و **سەر** و **خوار**، کە لە کۆنەوە بە **شەشدەر** ناسراون.

## زمانگەلێ کەوا وشەیان نییە بۆ ئاراستە ڕێژەیییەکان
لە زۆربەی کولتوورەکاندا بۆ ئاماژەکردن بە شتەکان ئاراستەگەلی ڕێژەیی بە کار دەھێنرێ، بەڵام حاڵەتی ئاوارتەش ھەیە. ھەندێ لە زمانە خۆوڵاتییەکانی ئۆسترالیا بۆ ئاراستە ڕێژەیییەکان ھیچ وشەیەکیان نییە و، لە باتیی، بۆ ئاماژەکردن ھەمیشە ئاراستەگەلی جوگرافی بە کار دێنن، تەنانەت ئەگەر باسەکە لە بۆشایییەکی چکۆلەشدا بێ. بۆ نموونە، ئەگەر بیانەوێ کەسێ لەسەر کورسییەک جێگەیان بۆ بکاتەوە تا دانیشن، ڕەنگە بڵێن «نەختێ بەرەو ڕۆژھەڵات تەک بدە». ئەگەر شتێکیان لە ماڵەوە جێ ھێشتبێ و بیانەوێ شوێنە دروستەکەی بە کەسێک خەبەر بدەن، لەوانەیە بڵێن «ئەو شتەم لە سووچی باشووریی مێزەکەی لای خۆراوا داناوە». یا ئەگەر بیانەوێ کەسێ وریا کەنەوە، ڕەنگە بڵێن «ئاگات لەو قالۆنچە زلە بێ لە لای باکووری پێتەوە».

## لێتێکچوونی ڕاست و چەپ
لێتێکچوونی ڕاست و چەپ ناتوانییەکە بەعزە کەسێک تووشیارین و، بۆیان ناکرێ ڕاست و چەپ بە ڕێکوپێکی لێکتر جیا بکەنەوە. بە پێی لێکۆڵینەوەیەک کە ساڵی ۲۰۲۰ بەڕێوە چووە، نزیکەی سەتا پازدەی حەشیمەت تووشیاری ئەم ناتوانییەن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
ئەرادن

**ئەرادن** () ئەرادن گوندێکی ئاشوورییە و دەکەوێتە قەزای ئامێدی لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. زۆربەی دانیشتووانی گوندەکە کلدانی کاسۆلیکن و بە زمانی سووریانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی ٢٠٠+ کەسە. بەرزی شارەکە لە ئاستی دەریاوە نزیکەی ١٧٢٣ مەتر دەبێت. ڕووبەرەکەی ١٨ کیلۆمەتر دووجایە.

## ناو
ناوی «ئەرادن» لە زمانی سووریانییەوە ھاتووە و بە واتای «خاکی عەدەن»یان «عەدەنی بڵند» دێت.

## مێژوو
مێژووی ئەرادن بۆ سەردەمی شانشینی حەدیاب دەگەڕێتەوە، کاتێک ئایینی مەسیحی لە ناوچەکەدا بڵاوبووەوە. لە گوندەکەدا چەندین کڵێسە و دێری کۆن ھەن، وەک دێری «مار عەبدییەشووع» و «مار گیوەرگیس» کە لە سەدەی چوارەمی زایینیدا دروستکراون.

ئەرادن وەک ھاوینەھەوارێکی گرنگ بۆ پاتریاکەکانی کلدانی کاسۆلیک ناسرابوو، کە لە ھاویناندا سەردانیان دەکرد. گوندەکە لە سەردەمی حوکمڕانی ڕژێمی بەعسدا ڕووبەڕووی سیاسەتی بەعەرەبکردن و ئاوارەبوون بووەوە، بەتایبەتی لە نێوان ساڵانی ١٩٧٥ و ١٩٨٧، کاتێک زۆربەی دانیشتووانەکەی ئاوارە بوون و گوندەکە وێران کرا.

دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ و دامەزراندنی ناوچەی ئارام، بەشێک لە دانیشتووانەکەی گەڕانەوە و بە ھاوکاریی ڕێکخراوە مرۆیییەکان گوندەکەیان ئاوەدان کردەوە. ئەمڕۆ ئەرادن بووەتە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییە گرنگەکانی ھەرێمی کوردستان لە وەرزی ھاویندا.

## کڵێسە و دێرەکان
* کڵێسەی مار مریەم: کڵێسەیەکی کۆنە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی سەرەتای ئایینی مەسیحی.
* دێری مار گیوەرگیس: یەکێکە لە دێرە دێرینەکانی ناوچەکە.
* دێری مار عەبدییەشووع: ئەم دێرەش مێژوویەکی کۆنی ھەیە لە گوندەکەدا.

## کەسایەتییە ناسراوەکان
* تاریق عەزیز (میخائیل یووحەننا): جێگری سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراق.
* ئەندراوس دەبوونە: قەشەی کلدانی کاسۆلیک.
* پەترۆس قەشا: قەشەی کلدانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
سێڵست

***سێلێست*** یارییەکی ڤیدیۆییی سەکۆی ساڵی ٢٠١٨ەیە کە لەلایەن ستۆدیۆی سەربەخۆی مادی مەیکس گەیمزەوە پەرەی پێدراوە و بڵاوکراوەتەوە. یاریزان کۆنترۆڵی کەسایەتیی یارییەکە مادڵین دەکات، ژنێکی گەنج کە دڵەڕاوکێ و خەمۆکی ھەیە و ھەوڵ دەدات سەرکەوێت بەسەر چیای سێلێستدا. لە کاتی سەرکەوتنەکەیدا، تووشی چەندین کەسایەتی دەبێت، لەوانەش بەرجەستەبوونی گومانەکانی لە خۆی، کە کۆمەڵگە ناوی «بادلین»ی لێناوە، و ھەوڵ دەدات ڕێگری لێ بکات لە گەیشتن بە لوتکەی شاخەکە.

پەرەپێدانی *سێلێست* لە مانگی ئابی ٢٠١٥ دەستی پێکرد، کاتێک گەشەپێدەرانی یاری مادی سۆرسن و نوێڵ بێری بەشدارییان لە گەیم جامێکدا کرد و تێیدا وەشانێکیان لە *سێلێست* بۆ پیکۆ-٨ دروست کرد. سۆرسن، کە وەک بەرھەمھێنەر کاری دەکرد، و بێری، کە وەک سەرۆکی بەرنامەسازان کاری دەکرد، ویستیان وەشانی پیکۆ-٨ بۆ یارییەکی تەواو فراوان بکەن. بە ئیلھام وەرگرتن لە *تاوەر فۆڵ* (٢٠١٣)ی خودی سۆرسن و *[[سووپەر ماریۆ برۆس ٣|سوپەر ماریۆ برۆس ٣]]* (١٩٨٨)، شێوازی یاریکردنەکە بە شێوەیەک دیزاین کرا کە کەمترین بێت و لاسایی ھەستی شاخەوانیی بەردین بکاتەوە. *سێلێست* بە شێوەیەک دیزاین کرابوو کە دەستڕاگەیشتن پێی ئاسان بێت، و میکانیکی یاری و «دۆخی یارمەتیدەر»ی تێدابوو کە وا دەکەن یارییەکە لێبووردەتر و کەمتر ئاستەنگ بێت. بۆ دروستکردنی یارییەکی «تێڕامانی ناوەکی»تر، گەشەپێدەران تێمای لێخۆشبوونی خۆییان خستە ناو گێڕانەوەکەوە، کە گەشەی کرد و بوو بە بەشێکی تێکەڵاو لەگەڵ یاریکردنەکەدا. ساوندتراکی *سێلێست* لەلایەن لینا ڕەینەوە ئامادە کراوە.

*سێلێست* لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ بۆ لینوکس، ماک ئۆ ئێس، نینتێندۆ سویچ، پلەیستەیشن ٤، و ویندۆز بڵاوکرایەوە، و ڕۆژی دواتر بۆ ئێکس بۆکس وەن بڵاوکرایەوە؛ لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٠دا بۆ گووگڵ ستادیا بڵاوکرایەوە. لەگەڵ بڵاوبوونەوەیدا، یارییەکە ستایشێکی بەرفراوانی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت. پێداچوونەوەکاران ستایشی کارلێکی نێوان گێڕانەوە و یاریکردنەکەیان کرد، و ستایشی جووڵەی یاریزان و کۆنترۆڵەکانیان کرد. ڕەخنەگران ھەروەھا پێزانینیان ھەبوو بۆ شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ سەختی و دەستڕاگەیشتندا، و نیشاندانی خەمۆکی و دڵەڕاوکێی. میوزیک و شێوازی ھونەری پێکسڵی *سێلێست*یش ستایش کران.

لەدوای بڵاوبوونەوەیەوە، *سێلێست* لەلایەن ھەندێک لە ڕۆژنامەنووسانی یارییە ڤیدیۆییەکانەوە وەک یەکێک لە باشترین یارییە ڤیدیۆییەکانی ھەموو سەردەمەکان دادەنرێت، و جەماوەرێکی دڵسۆز و کۆمەڵگەی چالاکی سپیدڕەنینگ و مۆدکردنی بەدەست ھێناوە. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩، ناوەڕۆکی دابەزێنراوی (دی ئێڵ سی) خۆڕایی بە ناوی *ماڵئاوا* بڵاوکرایەوە، کە بەشێکی نوێی بۆ یارییەکە زیاد کرد. گەشەپێدەرانی یارییەکە ئەگەری دروستکردنی بەشی دووەمیان بۆ *سێلێست* ڕەتکردووەتەوە، ھەرچەندە لقی بچووکیان دروست کردووە: *سێلێست ٢: ڕێڕەوی لانی*، کە بەشی دووەمی وەشانی ڕەسەنی پیکۆ-٨ بوو، بۆ سێیەمین ساڵیادی *سێلێست* لە ساڵی ٢٠٢١ بڵاوکرایەوە؛ *سێلێست ٦٤: پارچەکانی چیاکە*، بەشێکی دووەمی کورت بە یاریکردنی سێ-ڕەھەندی، بۆ شەشەمین ساڵیادی لە ساڵی ٢٠٢٤ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٨
پۆل:کایە ئەلیکترۆنییەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
پۆل:کایەکانی لینوکس
پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس
پۆل:کایەکانی نینتێندۆ سویچ
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:یارییەکانی تۆڕی پلەیستەیشن
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان
پۆل:کایەکانی ستادیا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان
پۆل:ئەو کایە ڤیدیۆیییانەی لە کەنەدا پەرەیان پێدراوە
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایەکانی ئێکس بۆکس کڵاود گەیمینگ
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
دەشتە تەخ

**دەشتە تەخ** گوندێکە دەکەوێتە دووری ھەرێمی کوردستان، لکاوە بە سنووری تورکیا، لە پارێزگای دھۆک.

گوندەکە دەکەوێتە سەر دەشتێکی تەخت بە ڕووبەری نزیکەی (٩٢) دۆنم لە دیوی باشوور و باشووری ڕۆژاوای ڕووباری ھێزل کە تورکیا و عێراق جیا دەکاتەوە، و لە لای چەپی ڕووباری سەنات و لە لای ڕۆژھەڵاتی چیای سەنات. گوندێکی بچووکە کە لە دە بنەماڵە زیاتر تێیدا نیشتەجێ نین. 

گوندەکە لە شوێنێکی ستراتیژیدا بەھرەمەندە و لە زستاندا کەشوھەوای سارد و با و باراناوی و لە وەرزەکانی دیکەدا مامناوەندی ھەیە. خەڵکی گوندەکە بەروبوومی جۆراوجۆر دەچێنن و ئاژەڵی شاخ و ماسی ڕاو دەکەن. ئەوان لە گوندی سەنات لەگەڵ بنەماڵەکانیان لە پەیوەندیدان، کە منداڵەکانیان لە قوتابخانەی سنات درێژە بە خوێندن دەدەن. ئەو گوندە لەگەڵ دووانەکەی (سەنات) لە ڕۆژی ١٥ی ٨ی ١٩٧٦ لە لایەن ڕژێمی پێشووەوە تووشی ئاوارەبوون و ڕووخاندن بوون.

## سەرچاوەکان
https://www.ishtartv.com/viewarticle,15154,villages.html#sthash.hFtMcFg8.dpuf
دیزاینەری بەرھەم

لە بواری فیلم و تەلەڤیزیۆندا، دیزاینەری بەرھەم ئەو کەسەیە کە بەرپرسە لە جوانی گشتی چیرۆکەکە. دیزاینی بەرھەم ھەستێکی سەردەمی کات، شوێنی ڕووداوەکان، و کردەوە و ھەستی کارەکتەرەکان دەدات بە بینەران. دیزاینەرانی بەرھەم بە کارکردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ دەرھێنەری فیلم، وێنەگری سینەمایی، و بەرھەمھێنەری فیلم، ڕۆڵێکی سەرەکی داھێنەرانەیان ھەیە لە دروستکردنی فیلمی سینەمایی و تەلەڤیزیۆنیدا. زاراوەی "دیزاینەری بەرھەم" لەلایەن ویڵیام کامیرۆن مێنزیسەوە داڕێژرا کاتێک لەسەر فیلمی "Gone with the Wind" کاری دەکرد. دیزاینەرانی بەرھەم زۆرجار لەگەڵ «دەرھێنەری ھونەری» تێکەڵ دەکرێن چونکە ڕۆڵەکانیان بەرپرسیارێتی ھاوشێوەیان ھەیە. دیزاینەرانی بەرھەم بڕیار لەسەر چەمکی بینراو دەدەن و مامەڵە لەگەڵ لۆجستیاتە زۆر و ھەمەجۆرەکانی فیلمسازدا دەکەن، لەوانە خشتەی کار، بوودجە، و کارمەندان. بەڕێوەبەرانی ھونەری پرۆسەی دروستکردنی دیمەنەکان بەڕێوەدەبەن، کە لەلایەن ھونەرمەندانی چەمک، دیزاینەرانی گرافیک، دیزاینەرانی سێت، دیزاینەرانی جلوبەرگ، دیزاینەرانی ڕووناکی، ھتد ئەنجام دەدرێت. دیزاینەری بەرھەم و بەڕێوەبەری ھونەری سەرکردایەتی تیمێک لە تاکەکان دەکەن بۆ یارمەتیدان لە پێکھاتەی بینراوی فیلمەکە. بەپێی قەبارەی بەرھەمەکە، باقی تیمەکە دەکرێت پێکھاتبێت لە یارمەتیدەرەکان، دیزاینەرانی گرافیک، نەخشەکێشەکان، دروستکەرانی پرۆپس، و دروستکەرانی سێت. دیزاینەرانی بەرھەم چوارچێوەیەک بۆ جوانی بینراوی پڕۆژەیەک دادەڕێژن و بە ھاوبەشی و ھاوکاری لەگەڵ دیکۆراتۆری سێت و بەشی دیکۆراتی سێت کاردەکەن بۆ جێبەجێکردنی دیمەنی خوازراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:داڕشتن
پۆل:پیشەکانی فیلمسازی
جیم لۆڤێڵ

**جەیمس ئارتەر لۆڤێڵ جونییەر** (٢٥ی ئازاری ١٩٢٨ – ٧ی ئابی ٢٠٢٥) ئەستێرەگەڕێکی ئەمریکی، فڕۆکەوانی ھێزی دەریایی، فڕۆکەوانی تاقیکاری، و ئەندازیاری میکانیکی بوو. لە ساڵی ١٩٦٨، وەک فڕۆکەوانی مۆدیۆلی فەرماندەیی گەشتی ئەپۆلۆ ٨، ئەو لەگەڵ فرانک بۆرمەن و ویلیام ئەندێرس، بوون بە یەکێک لەو سێ یەکەمین ئەستێرەگەڕەی کە گەشتیان کرد بۆ مانگ و بە دەوریدا سووڕانەوە. پاشان لە ساڵی ١٩٧٠ فەرماندەیی گەشتی مانگیی ئەپۆلۆ ١٣ی کرد، کە دوای تێکچوونێکی مەترسیدار لە ڕێگادا، بە دەوری مانگدا سووڕایەوە و بە سەلامەتی گەڕایەوە سەر زەوی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:گەشتی واڵایی لە ١٩٦٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەپۆلۆ ٨
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
ئاڤزەرۆک شانۆ

**ئاڤزەرۆک شانۆ** گوندێکە لە ھەرێمی کوردستان و دەکەوێتە پارێزگای دھۆک.   نزیکەی ٣٠ کم لە شاری زاخۆوە دوورە. شارۆچکەکە لە دوو بەش پێکھاتووە، بەشی یەکەم زۆرینەی مەسیحی ئەرمەنی نیشتەجێیە، بەشی دیکەش زۆرینەی مەسیحی ئاشووری نیشتەجێیە.گوندەکە لە ساڵی ١٩٣٢ دامەزرا کاتێک ئەرمەنییەکانی دانیشتووی زاخۆ و دەوروبەری بڕیاریان دا گوندی تایبەت بە خۆیان دابمەزرێنن. ئەرمەنییەکان لە گوندەکە بە زمانی ئەرمەنی قسە ناکەن، بەڵکو بە کوردی قسە دەکەن تاکە گوندی ھەرێمە کە ئەرمەنییەکان زۆرینەی تێدا پێکدەھێنن، بەو پێیەی زۆرینەی ئەرمەنییەکان لە عێراق لە بەغدا و شارە گەورەکانی دیکەدا دەژین.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
ئەپۆلۆ ١٣

**ئەپۆلۆ ١٣** (١١–١٧ی نیسانی ١٩٧٠) حەوتەمین گەشتی سەرنشیندار بوو لە بەرنامەی بۆشاییی ئاسمانی ئەپۆلۆدا و بڕیار بوو سێیەمین نیشتنەوەی سەر مانگ بێت. کەشتییە ئاسمانییەکە لە ناوەندی کێنیدی بۆشایی ئاسمانەوە لە ١١ی نیسانی ١٩٧٠ ھەڵدرا، بەڵام نیشتنەوەکە ھەڵوەشێنرایەوە دوای ئەوەی تانکییەکی ئۆکسجین لە مۆدیۆلی خزمەتگوزاری (SM) دوای دوو ڕۆژ لە دەستپێکردنی گەشتەکە تەقییەوە، کە بووە ھۆی لەکارکەوتنی سیستەمی کارەبا و سیستەمی پاڵپشتی ژیان. تاقمەکە، بە پشتیوانیی سیستەمە یەدەگەکان لەسەر مۆدیۆلی مانگیی ئەپۆلۆ، لە بری ئەوە بە ڕێڕەوێکی دەوری مانگدا سووڕانەوە و لە ١٧ی نیساندا بە سەلامەتی گەڕانەوە سەر زەوی. گەشتەکە لەلایەن جیم لۆڤێڵ فەرماندەیی دەکرا، لەگەڵ جاک سویگەرت وەک فڕۆکەوانی مۆدیۆلی فەرماندەیی (CM) و فرێد ھایس وەک فڕۆکەوانی مۆدیۆلی مانگی (LM). سویگەرت لە دوا ساتدا جێگرەوەی کێن ماتینگلی بوو، کە لە گەشتەکە دوورخرایەوە دوای بەرکەوتنی لەگەڵ سوورێژەی ئەڵمانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەرکەکانی بەرنامەی ئەپۆلۆ
مانگی ونبوو: گەشتە پڕمەترسییەکەی ئەپۆلۆ ١٣

***مانگی ونبوو: گەشتە پڕمەترسییەکەی ئەپۆلۆ ١٣*** (کە بە بەرگی کاغەزی بە ناوی ***ئەپۆلۆ ١٣*** بڵاوکرایەوە) کتێبێکی ناخەیاڵی ساڵی ١٩٩٤ە لە نووسینی ئەستێرەگەڕ جیم لۆڤێڵ و ڕۆژنامەنووس جێفری کلوگەر، سەبارەت بە گەشتی شکستخواردووی نیشتنەوەی سەر مانگی ئەپۆلۆ ١٣ لە نیسانی ١٩٧٠ کە لۆڤێڵ فەرماندەیی دەکرد. کتێبەکە بنەمای وەرگێڕانە فیلمییەکەی ساڵی ١٩٩٥ە بە ناوی *[[ئەپۆڵۆ ١٣ (فیلم)|ئەپۆلۆ ١٣]]*، لە دەرھێنانی ڕۆن ھاوارد و بە ڕۆڵگێڕانی تۆم ھانکس لە ڕۆڵی لۆڤێڵدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامەی ئەپۆلۆ
ئالیخان

**ئالیخان** گوندێکە لە ناوچەی کانی ماسی سەر بە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. دەکەوێتە باکووری ئامێدی  لە نزیک سنووری باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، گوندەکە کوردانی خێڵی دەشتانی نیشتەجێن، و پێشتر شوێنی ژمارەیەک ئاشووری بووە پێش ئەوەی لە سەدەی بیستەمدا بگوازرێنەوە بۆ شەمایلە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
شەقامی بێرنەرز

**شەقامی بێرنەرز** شەقامێکی گشتییە دەکەوێتە باکووری شەقامی ئۆکسفۆرد لە شاری وێستمینستەر لە وێست ئێندی لەندەن، کە لە بنەڕەتدا وەک شەقامێکی نیشتەجێبوون لە ناوەڕاستی سەدەی ١٨دا پەرەی پێدراوە لەلایەن پەرەپێدەری موڵک ویلیام بێرنەرز، و دواتر بۆ باڵەخانەی گەورەتری بازرگانی و نیمچە-پیشەسازی یان بلۆکی گەورەی شوقە تەرخانکرا. پەیوەندی لەگەڵ چارڵز دیکینزدا هەیە، و شوێنی دروستکەرانی ئامێری مۆسیقا بووە، لەوانە پیانۆ و ھارپ، هەروەها مۆبیلیات و فیلمسازەکان.

## سەرچاوەکان
گاڵتەی شەقامی بێرنەرز

وێنۆک|upright=1.4|alt=وێنەیەکی کارتۆنی کە خاتوو تۆتنھام لە ماڵەوە نیشان دەدات، شۆک بووە، کاتێک کۆمەڵێک لە خانەدان و بازرگانان بە زۆر دێنە ژوورەوە لە دەرگاکەیەوە|وێنەیەکی کاریکاتێریی گاڵتەکە لەلایەن ویلیام ھیس

**گاڵتەی شەقامی بێرنەرز** لەلایەن نووسەر تیۆدۆر ھوکەوە لە وێستمینستەر (ئێستا بەشێکە لە لەندەن) لە ساڵی ١٨١٠ ئەنجامدرا. دوای چەندین ھەفتە ئامادەکاری، گرەوێکی بەڕواڵەت خۆبەخۆی لەگەڵ ھاوڕێیەکیدا کرد کە دەتوانێت ھەر موڵکێک بگۆڕێت بۆ ئەو ناونیشانەی کە لە لەندەن زۆرترین باسی لێوە دەکرێت. ھوک شەش ھەفتەی بەسەر برد بە ناردنی نێوان ھەزار بۆ چوار ھەزار نامە بۆ دوکاندار و بازرگانەکان بۆ داواکردنی گەیاندنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکانیان بۆ ٥٤ی شەقامی بێرنەرز، وێستمینستەر، لە کاتە جیاوازەکانی ڕۆژی ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٨١٠. چەندین کەسی ناسراویش بانگھێشت کران بۆ سەردانکردنی ناونیشانەکە، لەوانە سەرۆکی بانکی ئینگلتەرا و کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵات، دوکی گلۆستەر و شارەوانی لەندەن.

ھوک و ھاوڕێکانی ژووریان لە ماڵی بەرامبەر ژمارە ٥٤ بە کرێ گرت بۆ بینینی ڕووداوەکان. دووکەڵکێش پاککەرەوەکان لە کاتژمێر ٥:٠٠ی بەیانیی ئەو ڕۆژە دەستیان کرد بە گەیشتن بە ناونیشانەکە، بەدوایاندا سەدان نوێنەری چەندین پیشە و بازرگانی، لەوانە مەزادکەران، مردووشۆرەکان، بەقاڵەکان، قەسابەکان، نانکەرەکان، شیرینی سازەکان و مامۆستایانی سەما؛ گەیاندنی کاڵاکان بریتی بوون لە ئۆرگن، مۆبیلیات، خەڵووز، کێکی بووکێنی، خواردن، خواردنەوە و تابووتێک. پۆلیس بانگکرا بۆ ئەوەی ھەوڵی کۆنترۆڵکردنی قەرەباڵغییەکە بدات بەڵام نەیانتوانی شەقامەکە چۆڵ بکەن تا دوای دوا شەپۆلی سەردانکەران لە کاتژمێر ٥:٠٠ی ئێوارە: خزمەتکاری ماڵەوە کە وایان دەزانی بۆ چاوپێکەوتن بۆ کارێک ھاتوون.

ھوک لەو کاتەدا نەناسرایەوە، بەڵام بیست و پێنج ساڵ دوای ڕووداوەکە لە ڕۆمانێکی نیمچە-ژیاننامەییدا دانی بە تێوەگلانی خۆیدا نا. گاڵتەکە لە سەرانسەری بەریتانیا و پاریسدا دووبارە کرایەوە، و لەسەر شانۆ، لە گۆرانیدا و لەلایەن کاریکاتێرێستەکانەوە گێڕدرایەوە.

## سەرچاوەکان
پێڕستی ئەڵقەکانی دێکستەر

150px|بێچوارچێوە|چەپ
**دێکستەر**  زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی درامای تاوانکاری ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لەلایەن تۆڕی شۆوتایم دروست کراوە؛ و لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠١٣ لە ھەشت وەرزدا پەخش کرا. ئەم پێڕستەی خوارەوە ئەڵقەکانی زنجیرەکە دەکاتە روو.
## وەرزی یەکەم

## وەرزی دووەم

## وەرزی سێیەم

## وەرزی چوارەم

## وەرزی پێنجەم

## وەرزی شەشەم

## وەرزی حەوتەم

## وەرزی هەشتەم

## سەرچاوەکان

Official ''Dexter'' page on Showtime

List of ''Dexter'' episodes on English Wikipedia

''Dexter'' episode list at IMDb

''Dexter'' on Rotten Tomatoes

''Dexter'' on TheTVDB

''Dexter'' on Paramount+
پۆل:دێکستەر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)
پێڕستی ئەڵقەکانی زنجیرەی ھانیباڵ

180px|بێچوارچێوە|چەپ
**هانیباڵ** زنجیرەیەکی تاوان و وروژاندنی دەروونی و تۆقێنەری ئەمریکییە، لە لایەن براین فوڵەر بۆ تۆڕی ئێن بی سی پێشخراوە. لە خوارەوەدا ئەڵقەکانی زنجیرەکە خراوەتەڕوو.

## وەرزەکان

### وەرزی یەکەم (٢٠١٣)

### وەرزی دووەم (٢٠١٤)

### وەرزی سێیەم (٢٠١٥)

## سەرچاوەکان

Official ''Hannibal'' page on NBC

''Hannibal'' episode list at IMDb

List of ''Hannibal'' episodes on English Wikipedia

''Hannibal'' on Rotten Tomatoes

''Hannibal'' on TheTVDB

''Hannibal'' on Hulu
پێڕستی ئەڵقەکانی وایەر

**وایەر** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامای تاوانە لە لایەن نووسەر و ھەواڵنێری پێشووی پۆلیس دەیڤد سیمۆن دروستکراوە و بەشێوەیەکی سەرەکی نووسراوە. لە خوارەوەدا سەرجەم ئەڵقەکانی ئەم زنجیرەیە خراوەتەڕوو.

## وەرزەکان

## سەرچاوەکان

Official ''The Wire'' page on HBO

List of ''The Wire'' episodes on English Wikipedia

''The Wire'' episode list at IMDb

''The Wire'' on Rotten Tomatoes

''The Wire'' on TheTVDB

''The Wire'' on Metacritic
پێڕستی ئەڵقەکانی ئاوێنەی ڕەش

180px|بێچوارچێوە|چەپ
**[[ئاوێنەی ڕەش (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|ئاوێنەی ڕەش]]** زنجیرە ئەنتۆلۆژیایەکە لە چەشنی خەیاڵی زانستییدا و لەلایەن چارلی بروکەرەوە بەرھەم ھێنراوە. جگە لە کاری نووسین، بروکەر یەکێکە لە بەرھەمھێنەرانی جێبەجێکاری ئەم بەرھەمە لەگەڵ ئانابێل جۆنز. ھەر ئەڵقەیەکی زنجیرەکە چیرۆک و ڕۆڵی جیاوازی ھەیە. ئاوێنەی ڕەش تیشک دەخاتە سەر پەیوەندی تەکنۆلۆژیا بە مرۆڤ و کاریگەرییەکانی لەسەر ژیان. ژمارەی وەرز و ئەڵقەکانی ئەم زنجیرەیە لە خوارەوە خراوەتەڕوو.

## پێڕست

## سەرچاوەکان

''Black Mirror'' on Netflix

Official ''Black Mirror'' page on Channel 4 

List of ''Black Mirror'' episodes on English Wikipedia

''Black Mirror'' episode list at IMDb

''Black Mirror'' on Rotten Tomatoes

''Black Mirror'' on TheTVDB
سەگی شوانیی ئەلاسکایی

**سەگی شوانیی ئەلاسکایی** (بە ئینگلیزی: Alaskan Shepherd) نەژادێکی سەگی تێکەڵ (hybrid) یان "دیزاینەر"ـی گەورە و بەھێزە، کە لە جووتبوونی دوو نەژادی زۆر زیرەک و بەتواناوە دروست بووە: مالاموتی ئەلاسکایی و سەگی شوانیی ئەڵمانی.

ئەم نەژادە بە مەبەستی دروستکردنی سەگێکی کارکەری بەتوانا و ھاوڕێیەکی دڵسۆزی خێزان پەرەی پێدراوە. تایبەتمەندییە دیارەکانی وەک ھێز و خۆڕاگریی مالاموت، لەگەڵ زیرەکی و توانای ڕاھێنانی سەگی شوانیی ئەڵمانی تێدا کۆبووەتەوە. لە ئەنجامدا، سەگێکی گەورە، وریا، و پارێزەرێکی نایاب بەرھەم ھاتووە کە پێویستی بە خاوەنێکی بەئەزموون و چالاک ھەیە.

## مێژوو و بنەچە
سەگی شوانیی ئەلاسکایی نەژادێکی نوێیە و مێژوویەکی درێژی نییە. وەک زۆربەی نەژادە دیزاینەرەکان، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە ماوەی ٣٠ ساڵی ڕابردوودا لە ئەمریکای باکوور سەریھەڵداوە. ئامانجی سەرەکی لەم تێکەڵکردنە، دروستکردنی سەگێک بووە کە ھێز و خۆڕاگریی مالاموتی ھەبێت بۆ کارکردن لە کەشوھەوای سەختدا، لەگەڵ زیرەکی و گوێڕایەڵیی سەگی شوانیی ئەڵمانی.

ئەم نەژادە لەلایەن ڕێکخراوە گەورەکانی وەک یانەی سەگەوانی ئەمریکی (AKC)ـەوە دانپێدانەنراوە، چونکە نەژادێکی تێکەڵە و ستانداردێکی دیاریکراوی نییە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
سەگی شوانیی ئەلاسکایی سەگێکی گەورە و خاوەن پێکھاتەیەکی پتەو و ماسولکەییە. شێوەی دەرەوەی دەتوانێت زیاتر لە یەکێک لە دایک و باوکەکانی بچێت.

* **جەستە**: جەستەیەکی بەھێز و وەرزشییان ھەیە، کە نیشانەی ھێز و توانایە.
* **سەر**: سەری گەورە و گوێیەکانی زۆرجار وەک ھی جێرمەن شیپەرد ڕاست و سێگۆشەییە، یان ھەندێک جار کەمێک خڕترن وەک ھی مالاموت.
* **فەروو**: فەرووەکەیان ئەستوور و دوو چینە، کە بە تەواوی بۆ بەرگەگرتنی کەشوھەوای سارد گونجاوە. ئەم فەرووە بە درێژایی ساڵ زۆر دەوەرێت.

## ڕەفتار و کەسایەتی
کەسایەتیی سەگی شوانیی ئەلاسکایی تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە لە زیرەکی، دڵسۆزی، و غەریزەی پارێزگاریکردن.

**دڵسۆز و پارێزەر**: زۆر دڵسۆزن بۆ خاوەن و خێزانەکەیان و پارێزگارێکی زۆر باشن. بە سروشت بەرگری لە ماڵ و موڵکی خاوەنەکەیان دەکەن.

**زیرەک و سەربەخۆ**: زۆر زیرەکن و حەزیان بە فێربوونە، بەڵام ھەروەھا دەتوانن زۆر سەربەخۆ و ڕەق بن (بە تایبەت ئەگەر زیاتر لە مالاموت بچن)، کە ئەمەش وا دەکات ڕاھێنانیان پێویستی بە سەبر و خاوەنێکی بەئەزموون ھەبێت.

**چالاک و پڕ وزە**: ئەمە سەگێک نییە کە بە کەم ڕازی بێت. پێویستیان بە چالاکیی جەستەیی و مێشکیی زۆر ھەیە بۆ ئەوەی بێزار نەبن و ڕەفتاری تێکدەرانە ئەنجام نەدەن.

**کۆمەڵایەتیبوون**: کۆمەڵایەتیکردنی زوو زۆر گرنگە بۆ ئەوەی لەگەڵ سەگی تر و کەسانی نامۆدا باش بن.

## بەخێوکردن و پێویستییەکان
ژینگە: بەھۆی قەبارە گەورەکەیان و وزە زۆرەکەیانەوە، بۆ ژیانی شوقە گونجاو نین. پێویستیان بە ماڵێک ھەیە کە حەوشەیەکی گەورە و پەرژینکراوی ھەبێت.

**ڕاھێنانی جەستەیی**: ڕۆژانە پێویستیان بە لایەنی کەمەوە ٦٠-٩٠ خولەک ڕاھێنانی چڕ ھەیە، وەک ڕاکردن، پیاسەی درێژ لە سروشتدا، و یارییەکانی کێشکردن.

**پاکوخاوێنی**: بەھۆی فەرووە چڕەکەیانەوە، پێویستە ھەفتانە چەند جارێک دابھێنرێن بۆ ڕێگریکردن لە گرێگرتنی و کۆنترۆڵکردنی موو وەرین.

## تەندروستی
وەک زۆربەی نەژادە تێکەڵەکان، سەگی شوانیی ئەلاسکایی دەتوانێت ھەڵگری ئەو نەخۆشییە بۆماوەییانە بێت کە لە دایک و باوکیدا باون، لەوانە:

نەخۆشیی جومگەی حەوز و ئەژنۆ (Hip and Elbow Dysplasia)

ئاوسانی گەدە (Bloat)

کزبینیی پێشکەوتووی تۆڕینە (Progressive Retinal Atrophy - PRA)

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای زانیارییەکانی ماڵپەڕی A-Z Animals و سەرچاوەی تر لەسەر نەژادە دایک و باوکەکان (مالاموتی ئەلاسکایی و جێرمەن شیپەرد) وەرگیراوە.