open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شامیل باساییڤ

**شامیل سەلمانۆڤیچ باساییڤ** ( ;  ; ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٥ – ١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦)، کە بە *[[کونیە]]ی* **ئەبوو ئیدریس** ناسراوە، سەرکردەیەکی جیھادی چیچان بووە کە وەک فەرماندەیەکی باڵای سەربازی لە کۆماری چیچانی جیابووەوەی ئیچکیریا کاری کردووە. پلەی عەمیدی لە ھێزە چەکدارەکانی ئیچکێریا ھەبووە و دوای مردنی بە جەنەڕاڵ ناسێندرا. وەک فەرماندەیەکی سەربازی لە ھێزە چەکدارە جوداخوازەکانی چیچان، یەکێک لە شەڕە دیارەکانی کۆنترۆڵکردنەوەی گرۆزنی بوو لە ساڵی ١٩٩٦دا کە بە شێوەیەکی شەخسی پلانی دانابوو و لەگەڵ ئەسلان مەسخادۆڤ فەرماندەیی ھێرشەکەیان کردکرد.

باساییڤ وەک فەرماندەیەکی مەیدانی لە ترانسکۆقاز دەستی پێکرد، ساڵانێک سەرکردایەتی ھەڵمەتەکانی موجاھیدانی کرد دژی ھێزەکانی ڕووسیا، ھەروەھا دەستیکرد بە بارمتەگرتنی بەکۆمەڵی ھاووڵاتیانی مەدەنی، ئامانجەکەی کشانەوەی سەربازانی ڕووسیا بوو لە چیچان. لە ساڵی ١٩٩٧ تا ١٩٩٨، ھەروەھا وەک جێگری سەرۆکوەزیرانی دەوڵەتی جیابووەوە لە حکوومەتی ئەسلان مەسخادۆڤدا کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە باساییڤ *[[شەڕناو]]* و نازناوی «*[[ئەمیر]]* عەبدوڵڵا شامیل ئەبوو ئیدریس»ی بەکارھێنا. لەگەڵ زیادبوونی ناوبانگی باساییڤ، لەنێو ھاوتەمەنەکانیدا دەبێتە جێگەی ڕێز و لە کۆتاییدا بوو بە بەرزترین پلەی فەرماندەی سەربازی چیچان و بە سەرکردەی بێ مشتومڕی یاخیبوونی چیچان دادەنرا و ھەروەھا بە گشتی سەرکردەی باڵای ھەموو کوتلە یاخیبووەکانی دیکەی چیچان بوو.

فەرمانی بە ھەڵکوتانە سەر نەخۆشخانەی بوودیۆنۆڤسک دا لە ساڵی ١٩٩٥، و گەمارۆدانی قوتابخانەی بێسلان لە ساڵی ٢٠٠٤، و بەرپرسیار بوو لە چەندین ھێرش بۆ سەر ھێزە ئەمنییەکان لە چیچان و دەوروبەری. ھەروەھا داڕێژەری قەیرانی بارمتەگرتنی شانۆی مۆسکۆ لە ساڵی ٢٠٠٢ و بۆردومانکردنی فڕۆکەکانی ڕووسیا لە ساڵی ٢٠٠٤. کەناڵی ئەی بی سی نیووز بە «یەکێک لە تیرۆریستە داواکراوەکانی جیھان» وەسفی کردووە. سەرەڕای ناوبانگەکەی، ڕۆژنامەنووس تۆم دی وال بە «کەسێکی خۆبەکەمزان» وەسفی کردووە، کە «بەرزی مامناوەندە، سمێڵێکی پڕ و پێشەوەی بەرزە کە شایەنی ڕۆشنبیرێکی مۆسکۆیە و دەنگێکی بێدەنگی ھەیە».

باساییڤ لە مانگی تەممووزی ٢٠٠٦ لە کاتی گرێبەستی چەکدا بەھۆی تەقینەوەی بارھەڵگرێکەوە گیانی لەدەستداوە، بەڵگەی پزیشکی دادوەری ئەوە دەردەخەن کە مردنی ئەو کاتە بووە کە مینێکی چێندراو کە پشکنینی بۆ دەکرد تەقیوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
کەویار ھەورامی

**کەویار ھەورامی** (ناوی تەواوی: **کەویار ھادی سەعید**؛ لەدایکبووی ١٩٩٩ یان ١٩٩٨ لە ھەڵەبجە) گۆرانیبێژێکی کوردە. ئەو بە ستایلە سوننەتییەکەی و توانای لە وتنەوەی گۆرانیی ھونەرمەندە کلاسیکەکان ناسراوە.

## ژیاننامە
کەویار ھادی لە ساڵی ١٩٩٩ (بەپێی ھەندێک سەرچاوەی تر ١٩٩٨) لە شاری ھەڵەبجە لەدایک بووە.

## کاروانی ھونەری
کەویار لە ساڵی ٢٠١٠ـەوە دەستی بە کاری ھونەری کردووە، کاتێک بەشداریی لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی تایبەت بە منداڵانی بەھرەمەند کرد بە ناوی «تۆ نموونەی». بەھۆی دەنگە تایبەتەکەیەوە توانیویەتی ناوبانگێکی باش پەیدا بکات و توانایەکی باشی لە وتنەوەی گۆرانییەکانی ھونەرمەندان مەزھەری خالقی، محەممەدی ماملێ و عەدنان کەریم ھەیە.

لە دوای کۆچی دوایی ھونەرمەندی گەورەی ئێرانی، محەممەدڕەزا شەجەریان، لە ساڵی ٢٠٢٠، کەویار گۆرانیی «مرغ سحر»ی بە دەنگی خۆی وتەوە و وەک ڕێزێک پێشکەشی ڕۆحی ئەو ھونەرمەندەی کرد.

## بەرھەمەکان
### تاکە گۆرانییەکان
* **نیوەشەو** (٢٠١٨): ئەم گۆرانییە یەکەم بەرھەمی تایبەتی کەویار بوو کە بەشێوەی ڤیدیۆکلیپ بڵاوی کردەوە. تێکستی گۆرانییەکە لەلایەن «ژەنەڕاڵی پایز» (یان محەممەد عومەر) نووسراوە و ئاوازەکەی لەلایەن عەدنان کەریم دانراوە. دابەشکردنی مۆسیقاکەی لەلایەن ڕێبین سالارەوە کراوە. سەرجەم گرتەکانی کلیپەکە لە خانوویەکی چۆڵی شاری سلێمانی تۆمار کراوە.

## ژیانی تایبەتی
کەویار ھەورامی لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٢ ژیانی ھاوسەرگیریی لەگەڵ مۆسیقاژەن و ژەنیاری ئامێری سەنتوور، ڕێبین سالار، پێکھێنا. ڕێبین سالار یەکێکە لە مۆسیقاژەنە دیارەکانی کورد و لە ھەندێک لە کارە ھونەرییەکانی کەویاردا بەشداریی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حەڵکی ھەڵەبجە
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژانی کوڕد
١٥ی جومادولئاخیر

**١٥ی جومادولئاخیر** یان **١٥/٦ (پازدەھەمین ڕۆژی مانگی شەشەم)** سەد و شەست و سێھەمین (١٦٣) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و شەست و چوارەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی بێت یان سەد و شەست و پێنجەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. دوای ئەوە ١٩١ یان ١٩٢ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٥٠ی کۆچی - نەوال سەعداوی، نووسەری میسری.
* ساڵی ١٣٥٧ی کۆچی -
** نەجات ئەلسەغیرە، گۆرانیبێژی میسری.
** عەلی بەریکی، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٣٦١ی کۆچی - عەلی قاسمی، فەرھەنگنووس و وەرگێڕ و نووسەری عێراقی.
* ١٣٦٣ی کۆچی - ھانی سەعدی، نووسەر و ئەکتەری سوری.
* ١٤٠١ی کۆچی - ئەوس شەتتی، ئەکتەری کوەیتی.
* ١٤٠٥ی کۆچی - عەبدولعەزیز حەشاش، نووسەری کوەیتی.

## مردووان
* ٩٦ی کۆچی - وەلید کوڕی عەبدولمەلیک، شەشەمین خەلیفەی ئومەوی.
* ٩١٠ی کۆچی - ئیزابێل، شاژنی کاستیل.
* ساڵی ١٢٥٠ی کۆچی - مەسلەمە بن محەممەد، ئەمیرێکی عەلەوی مەغریب.
* ساڵی ١٣٣٩ی کۆچی - سالم ئەلموبارەک ئەلسەباح، نۆیەمین فەرمانڕەوای کووەیت.
* ١٣٥٥ی کۆچی - نوعمان ئەلئەعەزەمی، زانا و شەرعزان و بانگخوازی عێراقی.
* ١٣٧٨ی کۆچی - عەباس ئەبوولتوس، شاعیرێکی عێراقی.
* ١٤٠٢ی کۆچی - زوزو مازی، ئەکتەری میسری.
* ١٤١٠ی کۆچی - ئیحسان عەبدولقدوس، نووسەری میسری.
* ١٤٣٠ی کۆچی - عومەر بۆنگۆ سەرۆکی گابۆن.
* ١٤٣١ی کۆچی - ئوسامە ئەنوەر عوکاشە، نووسەری میسری.
* ١٤٣٢ی کۆچی - عەبدوڵڵا بن محەممەد بن خەمیس، شاعیر و مێژوونووسی سعودی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
١٦ی جومادولئاخیر

**١٦ی جومادولئاخیر** یان **١٦/٦ (شەنزەھەمین ڕۆژی مانگی شەشەم)** سەد و شەست و چوارەم (١٦٤) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و شەست و پێنجەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێت یان سەد و شەست و شەشەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. دوای ئەوە ١٩٠ یان ١٩١ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٠٣ی کۆچی - ئەحمەد حەسەن زەیات، یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی سەردەمی ڕێنێسانسی میسر.
* ١٣٢٩ی کۆچی - عەبدوڵڵا یورکی حەلاق، شاعیر و ڕۆژنامەنووس و نووسەری سوری.
* ١٣٥٤ی کۆچی - ئەحمەد ماھر وەزیری دەرەوەی میسر.
* ١٣٥٧ی کۆچی - ناھید شەریف، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٩ی کۆچی - سەباح عوبێد، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠٠ی کۆچی - ئیمان سەمیر، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٤ی کۆچی - مەشاعیل، گۆرانیبێژی لوبنانی- سعودی.
* ١٤٠٨ی کۆچی - بوبەکر مانسالی یاریزانی تۆپی پێی سەنیگالی.

## مردووان
* ٤٢١ی کۆچی - ئیبن دەراج ئەلقەستەللی شاعیرێکی ئەندەلوسی و نووسەری .
* ١٣٥٥ی کۆچی - نوعمان ئەلئەعەزەمی، زانا و شەرعزان و بانگخوازی عێراقی.
* ١٤٢٩ی کۆچی - محەممەد جەناحی، ئەکتەری ئیماراتی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
١٧ی جومادولئاخیر

**١٧ی جومادولئاخیر** یان **١٧/٦ (حەڤدەھەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و شەست و پێنجەمین (١٦٥) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و شەست و شەشەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێت یان سەد و شەست و حەوتەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. دوای ئەوە ١٨٩ یان ١٩٠ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٤٢٠ی کۆچی - ئەبوو تەمیم محەممەد کوڕی زاھیر موستەنسیر بیلا، ھەشتەمین خەلیفەی فاتمییەکان.
* ١٣٠٢ی کۆچی - ئەحمەد حەسەن زەیات، نووسەری میسری.
* ١٣٥٥ی کۆچی - زەینەلعابدین بن عەلی سەرۆکی تونس.
* ١٣٦٢ی کۆچی - محەممەد سەفوەت نورەدین سەرۆکی گشتی گرووپی ئەنسارولسوننە محەممەدییە لە میسر.
* ١٣٧٥ی کۆچی - موسلم بەراک، سیاسەتمەداری کوەیتی.

## مردووان
* ٧٣ی کۆچی - عەبدوڵڵا کوڕی زوبێر، ھاوەڵ و خەلیفەی موسڵمانان بۆ ماوەیەکی کورت.
* ٧٦ی کۆچی - ساڵح بن مسرح تەمیمی، شازادەی خەریجییە زەردەکان.
* ٦٤٣ی کۆچی - زیائەدین مەقدیسی، شێخێکی حەنبەلی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
١٨ی جومادولئاخیر

**١٨ی جومادولئاخیر** یان **١٨/٦ (ھەژدەھەمین ڕۆژی مانگی شەشەم)** سەد و شەست و شەشەم (١٦٦) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و شەست و حەوتەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بێت یان سەد و شەست و ھەشتەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعێ دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. دوای ئەوە ١٨٨ یان ١٨٩ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٣٢٥ی کۆچی - ئەحمەد عەبدولعەزیز فەرماندەی کەتیبە خۆبەخشەکانی ئیخوان موسلمین لە شەڕی فەلەستین.
* ١٣٦٣ی کۆچی - زیزی ئەلبەدراوی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦٧ی کۆچی - ناسر سەباح ئەلئەحمەد ئەلسەباح، وەزیری دیوانی ئەمیری کوەیتی.
* ١٣٨٢ی کۆچی - ئولفەت ئیمام، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨٣ی کۆچی - سەمیر سەعید، گۆڵپارێزی تۆپی پێی کوێت.
* ساڵی ١٣٩٧ی کۆچی -
** نورھان، گۆرانیبێژی لوبنانی.
** قەیس شێخ نەجیب، ئەکتەری سوری.
* ١٤٠١ی کۆچی - ھیند محەممەد، ئەکتەری سعودی.
* ١٤٠٢ی کۆچی - یارا جوبران، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ١٢٨١ی کۆچی - مورتەزا ئەنساری، پیاوێکی ئایینی دوازدە ئیمامی.
* ١٣٢٢ی کۆچی - مورادی پێنجەم، سی و چوارەمین سوڵتانی عوسمانی.
* ١٤٠١ی کۆچی - فەروخ خۆراسانی، شاعیرێکی ئێرانی.
* ١٤١٩ی کۆچی - محەممەد عەلی ئەلحەمامی، شەرعزانێکی جەعفەری عێراقی.
* ١٤٢٤ی کۆچی - عیدی ئەمین سەرۆکی ئۆگاندا.
* ساڵی ١٤٢٩ی کۆچی -
** ئەلبێر کۆسری نووسەرێکی میسری و بە زمانی فەرەنسی دەنووسێت.
** عەبدولڕەحمان ئەلمەلق، شاعیری سعودیە.
* ١٤٣١ی کۆچی - عەبدوڵڵا بن عەبدولڕەحمان ئەلغودیان ئەندامی ئەنجومەنی باڵای زانایانی سعودیە.
* ١٤٣٢ی کۆچی - نادییە عیزەت، ئەکتەری میسری.
* ١٤٤٣ی کۆچی - بەسام ئەلملا، دەرھێنەری سووری.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
١٩ی جومادولئاخیر

**١٩ی جومادولئاخیر** یان **١٩/٦ (نۆزدەھەمین ڕۆژی مانگی شەشەم)** سەد و شەست و حەوتەمین (١٦٧) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و شەست و ھەشتەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژی بێت یان سەد و شەست و نۆیەم ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم ھەریەکەیان سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. دوای ئەوە ١٨٧ یان ١٨٨ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٢٨٤ی کۆچی - ناسر حوسێن ھیندی، پیاوێکی ئایینی شیعە.
* ١٣١٧ی کۆچی - فەرحات عەباس، سیاسەتمەدار و شۆڕشگێڕی جەزائیر.
* ١٣٢٠ی کۆچی - خومەینی، پیاوی ئایینی و سیاسەتمەداری ئێرانی.
* ١٣٤٢ی کۆچی - ڕەئوف دێنکتاش، سیاسەتمەداری قوبرسی.
* ١٣٦٠ی کۆچی - ئەحمەد خەلیل، ئەکتەری میسری.
* ١٣٧٠ی کۆچی - پووران درەخشەندە، دەرھێنەری سینەما، بەرھەمھێنەر و سیناریۆنووسی ئێرانی.
* ١٣٨٧ی کۆچی - فەجر سەعید، نووسەری کوەیتی.
* ١٤٠٠ی کۆچی - مستەفا نەجار، پزیشکی ددان و سیاسەتمەداری میسری.
* ١٤٠٣ی کۆچی - ئیبراھیم خەیروڵڵا، ئەکتەری کۆمیدی و نووسەری سعودی.

## مردووان
* ٤٣١ی کۆچی - ئیبن ئەلھەیسەمماتماتیکزانو چاویلکەناس و ئەستێرەناسیو و فیزیازانێکی موسڵمان.
* ٥٦٩ی کۆچی - ئەحمەد بن عەلی ئەلحوسێنی بەغدادی، موسڵمان و نووسەر و شاعیری عێراقی.
* ٩١٠ی کۆچی - ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل و لیۆن و سیسیلیا.
* ١٣٢٢ی کۆچی - عەبدولسەلام کوڕی محەممەد ئەلعەلەمی، زانای مەغریبی.
* ١٤٢٦ی کۆچی - حوسێن بن محەممد خەلیفە، شەرعرزان و مامۆستای ئایینی جەعفەری سعودیە.
* ١٤٣٠ی کۆچی - حاریس ئەلعوبەیدی، پەرلەمانتاری عێراق.
* ١٤٣١ی کۆچی - عەبدوڵڵا بن عەبدولڕەحمان ئەلغودیان ئەندامی ئەنجومەنی باڵای زانایانی سعودیە.
* ١٤٤٢ی کۆچی - عەبدولستار قاسم، نووسەر و بیرمەند و شیکارکاری سیاسی و ئەکادیمی فەلەستینی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
٢٠ی جومادولئاخیر

**٢٠ی جومادولئاخیر** یان **٢٠/٦ (بیستەمین ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و شەست و ھەشتەمین (١٦٨) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و شەست و نۆیەم ئەگەر ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژی بێت یان سەد و حەفتا ئەگەر سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. دوای ئەوە ١٨٦ یان ١٨٧ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ١٨ی پێش زایین - فاتیمەی زەھرا.
* ١٢٨٠ی کۆچی - قاسم ئەمین، نووسەر و بیرمەندی میسری.
* ١٢٩٨ی کۆچی - مستەفا کەمال ئاتاتورک دامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی کۆماری تورکیا.
* ١٣٢٠ی کۆچی - خومەینی ئیمام و ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران.
* ساڵی ١٣٣٢ی کۆچی - عەبدولمونعیم عەبدولڕەئوف یەکێک لە ئەفسەرە ئازادەکان و یەکێک لە سەرکردەکانی ئیخوان موسلمین.
* ١٣٤٥ی کۆچی - بەدر شاکر سەییاب، شاعیری عێراقی.
* ١٣٥٨ی کۆچی - ئەحمەد ئەلھەوان، بریکاری میسری بۆ دەزگای ھەواڵگری گشتی میسر.
* ١٣٧٧ی کۆچی - ئیمان ئەلتوخی، ئەکتەری میسری.
* ١٣٨١ی کۆچی - ناسر ئەلقەسەبی، ئەکتەری سعودی.
* ١٣٨٢ی کۆچی - ئیستیقلال ئەحمەد، ئەکتەری بەحرەینی بە ڕەچەڵەک عێراقی.
* ١٣٨٤ی کۆچی - ھانی ڕەمزی، ئەکتەری میسری.
* ١٤٠٨ی کۆچی - نادین ویڵسن نەجیم، پەخشکەر و ئەکتەری لوبنانی.

## مردووان
* ٣٥٢ی کۆچی - عەلی بن ئیسحاق ئەلزاھی، شاعیر و بازرگانێکی عێراقی.
* ٧٩١ی کۆچی - مورادی یەکەم سێیەم سوڵتانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی.
* ١٣٧٢ی کۆچی - مەحموود شوایل، شەرعزان و مامۆستا و ڕۆژنامەنووسی سعودی.
* ١٣٩٧ی کۆچی - ئیبراھیم ئەنیس یەکێکە لە کەسایەتییە دیارەکانی زمانی عەرەبی لە سەدەی چواردەی کۆچی دا.
* ١٤٢١ی کۆچی - محەممەد حەمەد ئەلبەراک ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی کوەیت.
* ١٤٣٠ی کۆچی - فەتحی یەکن سەرۆکی پێشووی بەرەی کاری ئیسلامی لە لوبنان و سەرۆکی پێشووی گروپی ئیسلامی لە لوبنان.
* ١٤١٢ی کۆچی - عەباس ئەلڕەیس ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی نیشتمانی بەحرەین.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویداوە.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
ئازاد بۆنی

**ئازاد بۆنی** (بە ئینگلیزی: Azad Bonni؛ لەدایکبووی ١٩٦٣) زانایەکی دەماریی کوردی کەنەدی و ئەمریکییە. توێژینەوەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر تێگەیشتن لەو میکانیزمانە چڕ بووەتەوە کە پەیوەندیی نێوان دەمارەخانەکان لە مێشکدا ڕێکدەخەن. ئەو لە ئێستادا جێگری سەرۆکی باڵا و سەرۆکی بەشی توێژینەوە و گەشەپێدانی سەرەتاییە لە بواری زانستی دەمار و نەخۆشییە دەگمەنەکان لە کۆمپانیای ڕۆش (Roche) لە شاری بازلی سویسرا.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئازاد بۆنی لە ساڵی ١٩٦٣ لە کوردستان لەدایک بووە. لە ساڵی ١٩٧٦دا، لەگەڵ خێزانەکەیدا کۆچی کردووە بۆ کەنەدا. خوێندنی ئامادەیی لە شاری ویندسۆر لە ویلایەتی ئۆنتاریۆ تەواو کردووە. دواتر ڕووی لە زانکۆی کوینز کردووە و لە ساڵی ١٩٨٦ بڕوانامەی پزیشکیی بەدەستھێناوە. پاشان پسپۆڕیی لە زانستی دەماردا لە زانکۆی مکگیل وەرگرتووە و لە ساڵی ١٩٩٠ بووەتە سەرۆکی پزیشکە نیشتەجێکان لە پەیمانگای دەماریی مۆنتریال.

بۆ خوێندنی باڵا، ڕووی لە زانکۆی ھارڤارد کرد و لە ساڵی ١٩٩٦ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانستی دەماردا بەدەستھێنا. لە ماوەی خوێندنی دکتۆرا و توێژینەوەی پاش دکتۆرا لە تاقیگەی مایکل گرینبێرگ (١٩٩٢-١٩٩٩)، ئەو میکانیزمە ئاماژەییانەی دۆزییەوە کە فاکتەرە خۆراکییەکانی دەمار لە ڕێگەیانەوە ھانی لەبەرگرتنەوەی جینەکان و جیاکاریکردنی خانەکان و مانەوەیان لە سیستەمی دەماریدا دەدەن.

## ژیانی پیشەیی و توێژینەوە
بۆنی لە ساڵی ١٩٩٩ تاقیگەی تایبەتیی خۆی لە بەشی نەخۆشیزانی لە قوتابخانەی پزیشکیی ھارڤارد دامەزراند. لە ساڵی ٢٠١٢دا، وەک پرۆفیسۆری ئیدیسۆن و سەرۆکی بەشی زانستی دەمار لە قوتابخانەی پزیشکیی زانکۆی واشنتۆن لە سانت لویس دەستنیشان کرا. لە ١ی تەممووزی ٢٠١٩ەوە، پەیوەندیی بە کۆمپانیای دەرمانسازیی ڕۆشەوە کردووە.

توێژینەوەکانی تاقیگەکەی بۆنی بەشداریی بنەڕەتییان کردووە لە تێگەیشتن لەو ڕێڕەوە ناوەکییانەی خانە کە پەیوەندیی دەمارەخانەکان لە مێشکی گەشەکردوودا ڕێکدەخەن. بەشێکی گرنگی کارەکانی لەسەر کۆمەڵەی پەرەپێدەری قۆناغی ئانافەیس (Anaphase-Promoting Complex) بووە، کە ئینزایمێکی سەرەکیی "ئی ٣ یوبیگویتین لیگەیز"ە و ڕۆڵێکی بنەڕەتیی ھەیە لە ڕێکخستنی پڕۆتینەکاندا لەناو خانەی دەماریدا. کارەکانی یارمەتیدەر بوون بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتیی دروستبوونی بازنە دەمارییەکان و ئەوەی کە چۆن تێکچوونی ئەم میکانیزمانە دەبێتە ھۆی نەخۆشییە دەمارییەکان، وەک دواکەوتنی ژیری، نەخۆشییەکانی Autism ، گرێی مێشک و نەخۆشییە پووکانەوەییەکانی دەمار.

## خەڵات و ڕێزلێنان
ئازاد بۆنی بە درێژایی ژیانی پیشەیی خۆی، چەندین خەڵات و ڕێزلێنانی گرنگی بەدەستھێناوە، لەوانە:

* لە ساڵی ٢٠١٨دا، وەک ئەندامی ئەکادیمیای نیشتمانیی پزیشکی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەڵبژێردرا، کە یەکێکە لە بەرزترین ڕێزلێنانەکان لە بواری تەندروستی و پزیشکیدا.
* لە ساڵی ٢٠١٦دا، وەک ھاوەڵی کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ پێشخستنی زانست (AAAS) ھەڵبژێردرا.
* وەک ھاوەڵی کۆمەڵگەی شاھانەی کەنەدا ھەڵبژێردراوە.
* خەڵاتی دامەزراوەی ئالفرێد پی سلۆن (Alfred P. Sloan).
* خەڵاتی دامەزراوەی بورۆس وێڵکەم (Burroughs Wellcome).
* خەڵاتی دامەزراوەی کلینگنштаین (Klingenstein Foundation).

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایانی کورد
پۆل:پزیشکانی کورد
پۆل:زانایانی دەمار
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:کەنەدییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی پزیشکیی ھارڤارد
پۆل:زیندووان
ڕووناکی (پڕۆژە)

وێنۆک**پڕۆژەی ڕووناکی** یەکێکە لە پڕۆژە گرنگ و ستراتیژییەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە کابینەی نۆیەمدا، کە ئامانجی سەرەکی بریتییە لە دابینکردنی کارەبای نیشتمانیی ٢٤ کاتژمێری بۆ سەرجەم ھاووڵاتیانی ھەرێمی کوردستان. تەنھا چارەسەرکردنی کێشەی کەمکارەبایی نییە، بەڵکو ھەنگاوێکە بۆ مۆدێرنیزەکردنی ژێرخانی وزە، بەدیجیتاڵکردنی خزمەتگوزارییەکان و پاراستنی ژینگە.

## دیدگا و ئامانجە سەرەکییەکان
حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەیەوە ھەوڵ دەدات کۆتایی بە دیاردەی مۆلیدە ئەھلییەکان بھێنێت و سیستمێکی وزە و بەردەوام بۆ ھاووڵاتیان و کەرتی بازرگانی دابین بکات. گرنگترین ئامانجەکانی بریتین لە:
* دابینکردنی کارەبای ٢٤ کاتژمێری: ئامانجی کۆتایی پڕۆژەکە ئەوەیە کە تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٦، سەرجەم ماڵان و دامەزراوەکانی ھەرێمی کوردستان سوودمەند بن لە کارەبای بێ پچڕانەوە.
* کۆتاییھێنان بە مۆلیدە ئەھلییەکان: ئەمەش دەبێتە ھۆی کەمکردنەوەی ژاوەژاو و پیسبوونی ژینگە کە بەھۆی ھەزاران مۆلیدەوە لە شار و شارۆچکەکاندا دروست بووە.
* بەدیجیتاڵکردنی کەرتی کارەبا: پڕۆژەکە پێوەری زیرەک بەبێ بەرامبەر بۆ ھاوبەشان دابین دەکات. ئەم پێوەرانە ڕێگە بە ھاووڵاتیان دەدات چاودێریی وردی بەکاربردنی کارەبای خۆیان بکەن و حکوومەتیش دەتوانێت بە شێوەیەکی کاراتر تۆڕی کارەبا بەڕێوەببات.
* نوێکردنەوەی ژێرخانی کارەبا: لە چوارچێوەی پڕۆژەکەدا، ژێرخانی کارەبای گەڕەکەکان نۆژەن دەکرێتەوە، کە زۆربەیان لە دوای ساڵی ٢٠١٣ەوە کاری نۆژەنکردنەوەیان بۆ نەکراوە.
* نرخێکی گونجاو و پاڵپشتیکراو: حکوومەت جەخت لەوە دەکاتەوە کە نرخی کارەبا لە سیستمی نوێدا کەمتر دەبێت لە کۆی نرخی کارەبای نیشتمانی و مۆلیدەی ئەھلی لە ڕابردوودا، و بەردەوام دەبێت لە پێشکەشکردنی پاڵپشتی بۆ ھاووڵاتیان.

## قۆناغەکانی جێبەجێکردن و فراوانبوون
پڕۆژەی ڕووناکی بە شێوەیەکی قۆناغ بە قۆناغ جێبەجێ دەکرێت. سەرەتا وەک قۆناغێکی ئەزموونی لە گەڕەکی شادی لە شاری ھەولێر دەستیپێکرد، کە تێیدا سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەستھێنا. دواتر پڕۆژەکە فراوانتر کرا و چەندین گەڕەکی دیکەی لە ھەولێر وەک نازناز و بەختیاری گرتەوە. پلانی حکوومەت ئەوەیە کە پڕۆژەکە سەرجەم پارێزگاکانی سلێمانی، دھۆک و ھەڵەبجەش بگرێتەوە و بەپێی دوایین ئامارەکان، پڕۆژەکە گەیشتووەتە زیاتر لە ٢،٧ ملیۆن ھاووڵاتی (ئابی ٢٠٢٥).
### سوودە ئابووری و ژینگەیییەکان
جگە لە دابینکردنی کارەبای بەردەوام، پڕۆژەی ڕووناکی کۆمەڵێک سوودی ئەرێنی دیکەی ھەیە:
* گەشەی ئابووری: بوونی کارەبای ٢٤ کاتژمێری ھەل و مەرجی لەبارتر بۆ کارە بازرگانی و پیشەسازییەکان دەڕەخسێنێت و ھانی وەبەرھێنان دەدات.
* پاراستنی ژینگە: لابردنی مۆلیدە ئەھلییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دەبێتە ھۆی کەمکردنەوەی دەردانی گازە زیانبەخشەکان و پاراستنی ژینگە.
* ئاسانکاری بۆ ھاووڵاتیان: دەتوانن بەبێ ھیچ سنوورێک و لە ھەر کاتێکدا بێت، ئامێرە کارەبایییەکانیان بەکاربھێنن، ئەمەش ئاسانکارییەکی زۆر بۆ ژیانی ڕۆژانەیان دەکات.
* پاڵپشتی بۆ وزەی نوێبووەوە: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، ھاوتەریب لەگەڵ پڕۆژەی ڕووناکی، گرنگی داوە بە وزەی خۆر (سۆلار). یاسای نوێی وەزارەتی کارەبا ڕێگە دەدات بە کڕینەوەی ئەو کارەبایەی کە ھاووڵاتیان و کۆمپانیاکان لە ڕێگەی وزەی خۆرەوە بەرھەمی دەھێنن. ئەمەش ھاندانێکە بۆ پشتبەستن بە سەرچاوەی وزەی پاک و نوێبووەوە.

## سەرچاوەکان
پێکدادانەکانی ئابی ٢٠٢٥ی سلێمانی

**پێکدادانەکانی ئابی ٢٠٢٥ی سلێمانی و دەستگیرکردنی لاھور شێخ جەنگی** لە شەوی **٢١–٢٢ی ئابی ٢٠٢٥**دا ڕوویدا لە سلێمانی، کوردستان. ھێزەکانی ئاسایش لاھور شێخ جەنگیی سیاسەتوانی ئۆپۆزسیۆنیان دەستگیر کرد لە ئپراسیۆنێکدا لە ھۆتێل لالەزار، کە بووە ھۆی پێکدادانی چەکداری، کە چەند کاتژمێرێک بەردەوام بوو، و کوژران و برینداربوونی خەڵک.

## پێشینە
لاھور شێخ جەنگی، ھاوسەرۆکی پێشووی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، دوای دەرکردنی لە حیزبەکە لە ٨ی تەممووزی ٢٠٢١دا، حیزبی بەرەی گەلی دامەزراند. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٥دا، دادگایەکی سلێمانی فەرمانی دەستگیرکردنی دا لەژێر مادەی ٥٦ی یاسای سزادانی عێراقی، بە تۆمەتی ھەوڵی کودەتاکردن لەنێو یەکێتیدا. ڕۆژی دواتر، تۆمەتی تری درایە پاڵ لەژێر مادەی ٤٠٦دا (کوشتنی پلانبۆداڕێژراو).

## کاتھێڵ
* **ئێوارەی ٢١ی ئاب:** پۆلیس فرمانەکە قبوڵ دەکەن.
* **~٠٣:٠٠، ٢٢ی ئاب:** ھێزەکانی ئاسایش ھێرش دەکەنە سەر ھۆتێلەکە بە درۆن، ئۆتۆمبێلی چەکداری، و چەکی قورس.
* **٠٣:٠٠–٠٧:٠٠:** شەڕەکە ماوەی نزیکەی چوار کاتژمێر بەردەوام دەبێت؛ ماڵەکانی سەرچنار کە نزیکن زیانیان پێدەگات.
* **بەیانیی ٢٢ی ئاب:** لاھور شێخ جەنگی و براکانی، پۆڵاد و ئاسۆ شێخ جەنگی دەستبەسەر دەکرێن؛ پۆڵاد بە برینداری دەستبەسەر دەکرێت.
* **خۆبەدەستەوەدان:** سەرچاوەکان دەڵێن کە ئاوات شێخ جەنگی ھانی خۆبەدەستەوەدانی داوە.
* **٢٢ی ئاب:** ھێزەکانی ئاسایش ڕایان گەیاند کە دەستگیرکراوەکان دەبرێنە بەردەم دادگا. کەناڵی ئاسمانیی زووم، کە بە میدیای لاھور شێخ جەنگی دادەندرێت، پەخشی ڕاوەستێندرا و داخرا و پەیامنێرێکی کەناڵەکەش دەستبەسەرکرا-دوای ٢٤ کاتژمێر ئازاد کرا.

## قوربانی و زیانەکان
ئەسۆشیەیتد پرێس ئاماژە بە پێنج کوژراو دەکات (سێ ئەندامی ئاسایش و دوو ئەندامی بەرەی گەل) لەگەڵ ١٨ بریندار. میدیا کوردییەکان ئاماژە بە لانیکەم کوژرانی سێ ئەندامی ئاسایش دەکەن لەگەڵ ١٩ برینداردا، بەبێ کوژرانی ھیچ کەسێکی مەدەنیی پشتڕاستکراوە. ھاووڵاتییانی دانیشتووی نزیک لالەزار تووشی زیان بوون بەرامبەر بە ماڵ و ئۆتۆمبێلەکانیان.

## ڕێوشوێنە یاسایییەکان
بەرپرسان وتیان کە فرمانی دەستگیرکردنەکە لەلایەن دادگای لێکوڵینەوەی سلێمانییەوە دەرکراوە و لەلایەن ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆوە جێبەجێ کراوە. لاھور شێخ جەنگی چووە چاودێریی دادگایییەوە، ڕووبەڕووی تۆمەتی مادەکانی ٥٦ و ٤٠٦ بووەوە، بە مافی پیاچوونەوە.
چەند ئەندامێکی ھێزی دووپشکیش دەستبەسەر کران و ڕووبەڕووی دادگا دەبنەوە.

## کاردانەوەی حکوومەت و قەرەبووکردنەوە
پارێزگاری سلێمانی لیژنەیەکی بۆ قەرەبووکردنەوەی زیانەکان پێکھێنا، بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو ھاووڵاتییانەی کە زەرەرمەند بوون بەھۆی پێکدادانەکانەوە. ئەم دەستپێشخەرییە لەلایەن بافڵ تاڵەبانیی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە پشتیوانیی لێکرا.

## کاردانەوەکان
* **بەرپرسان:** کاربەدەستانی ناوخۆیی و عێراقی پێداگرییان لە شەفافیەت کرد بەھۆی پڕۆسەکەوە.
* **نەتەوە یەکگرتووەکان (یۆنامی):** داوای ناوەندگیری و پاراستنی ھاووڵاتییانیان کرد.
* **ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا:** باڵوێزی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئەمریکا پێداگریی لە ئارامبوونەوەی دۆخەکە کرد.
* **کۆمەڵەکانی مافی مرۆڤ:** ڕەخنەیان لە ڕێوشوێنی سەربازیی قورس گرت لە ناوچەیەک کە دانیشتووی مەدەنیی تێدایە.
* **تورکیا:** نیگەرانیی بەرامبەر بە توندوتیژییەکە دەربڕی.
* **بەرەی گەل:** ھێرشەکەی بە پاڵنەری حیزبی ناوبرد و ڕەخنەی لە ھێزەکانی ئاسایش گرت بەرامبەر بە بەکارھێنانی ھاوەنھاووێژ، ڕەشاش، و تانک.

## سەرچاوەکان

پۆل:سلێمانی
پۆل:پێکدادان
محەممەد ڕەفعەت

**شێخ محەممەد ڕەفعەت** (بە عەرەبی: محمد رفعت؛ لەدایکبووی ٩ی ئایاری ١٨٨٢ – کۆچکردووی ٩ی ئایاری ١٩٥٠) قورئانخوێنێکی دیاری میسری بوو، کە بە یەکێک لە ستوونە سەرەکییەکان و دەنگە ھەرە ناوازەکانی مێژووی خوێندنەوەی قورئان دادەنرێت. ئەو بە نازناوی ئامێری "چەنگی ئاسمان" ناسراوە و یەکەم کەس بوو کە دەنگی بە خوێندنەوەی قورئان لە ڕادیۆی فەرمیی میسردا بڵاوبووەوە.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
محەممەد ڕەفعەت لە ساڵی ١٨٨٢ لە گەڕەکی مەغەربلین لە قاھیرە لەدایک بوو. لە تەمەنی دوو ساڵیدا بەھۆی نەخۆشییەوە بیناییی چاوەکانی لەدەست دا. باوکی لە تەمەنی پێنج ساڵیدا ناردییە کوتتابی مزگەوتی فازڵ پاشا بۆ لەبەرکردنی قورئان. بەھرە و توانای وای کرد کە پێش ئەوەی تەمەنی بگاتە دە ساڵ، ھەموو قورئان لەبەر بکات. لە تەمەنی نۆ ساڵیدا باوکی کۆچی دوایی کرد و ئەو وەک منداڵێکی بچووک بووە سەرپەرشتیاری خێزانەکەی. دواتر، زانستی قیڕائات و تەجویدی لەسەر دەستی شێخ عەبدولفەتاح ھونەیدی خوێند.

## ژیانی پیشەیی
لە تەمەنی پازدە ساڵیدا، وەک قورئانخوێنی فەرمی لە مزگەوتی فازڵ پاشا دامەزرا، ھەمان ئەو مزگەوتەی کە تێیدا قورئانی لەبەر کردبوو، و نزیکەی ٣٠ ساڵ لەبەر وەفاداری بۆ ئەو شوێنە، لەوێ مایەوە. ناوبانگی بە خێرایی بڵاوبووەوە و خەڵکێکی زۆر لە ناوەوە و دەرەوەی مزگەوتەکە کۆدەبوونەوە بۆ گوێگرتن لێی.

### یەکەم دەنگ لە ڕادیۆی میسر
وێنۆک|شێخ محەممەد ڕەفعەت لە کاتی خوێندنەوەی قورئاندا
لە ٣١ی ئایاری ١٩٣٤، کاتێک ڕادیۆی فەرمیی میسر دەستی بە پەخش کرد، دوای ڕاوێژ و وەرگرتنی فەتوا لە شێخی ئەزھەر، شێخ محەممەد ڕەفعەت یەکەم قورئانخوێن بوو کە دەنگی لە ڕادیۆوە بڵاوبووەوە. یەکەم ئایەت کە خوێندییەوە بریتی بوو لە: "إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا". ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ناوبانگی بە شێوەیەکی بێوێنە لە ھەموو جیھانی عەرەبیدا بڵاوببێتەوە. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ڕادیۆکانی لەندەن، بەرلین و پاریس خوێندنەوەکانی ئەویان پەخش دەکرد بۆ ڕاکێشانی سەرنجی گوێگرانی عەرەب.

## شێوازی خوێندنەوە و تایبەتمەندییەکانی
شێخ محەممەد ڕەفعەت بە شێوازێکی خوێندنەوەی ناوازە و کاریگەر ناسرابوو. ئەو توانایەکی دەنگیی بێھاوتای ھەبوو و دەیانتوانی بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر لە نێوان مەقامە مۆسیقییەکاندا ھاتوچۆ بکات بۆ گەیاندنی واتای ئایەتەکان. مۆسیقاژەنی گەورە محەممەد عەبدولوەھاب دەنگی بە "دەنگێکی فریشتەیی" وەسف کردووە. شێخ محەممەد موتەوەلی شەعراوی لە بارەیەوە دەڵێت: "ئەگەر هەموو قورئانخوێنە گەورەکانت لە یەک کەسدا بوێت، ئەوا دەبێت گوێ لە شێخ محەممەد ڕەفعەت بگریت."

## کەسایەتی و ڕەوشت
سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە شێخ ڕەفعەت کەسێکی زۆر دڵنەرم، بە بەزەیی و زاھید بووە. زۆرجار لە کاتی خوێندنەوەی قورئاندا فرمێسک بە چاوەکانیدا دەھاتە خوارەوە. ئەو ڕێزێکی زۆری بۆ قورئان دادەنا و باوەڕی وابوو کە "قورئانخوێن ھەرگیز سووکایەتیی پێ ناکرێت". ھەر بۆیە کاتێک لە کۆتاییی ژیانیدا تووشی نەخۆشی بوو، ئامادە نەبوو ھیچ یارمەتییەکی دارایی بۆ چارەسەری خۆی قبوڵ بکات.

## نەخۆشی و کۆچی دوایی
لە ساڵی ١٩٤٣دا، شێخ ڕەفعەت تووشی نەخۆشییەکی قورگ بوو (کە پێدەچێت شێرپەنجەی قورگ بووبێت) و ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە نەتوانێت چیتر بەردەوام بێت لە خوێندنەوە. دوای حەوت ساڵ ململانێ لەگەڵ نەخۆشیدا، لە ڕۆژی لەدایکبوونی خۆیدا، لە ٩ی ئایاری ١٩٥٠، لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە تەنیشت مزگەوتی سەییدە نەفیسە لە قاھیرە بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنانی میسر
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووەکانی ١٩٥٠
پۆل:مردووانی ١٩٥٠
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:قورئانخوێنە میسرییەکان
عەبدولفەتاح شەعشاعی

**شێخ عەبدولفەتاح مەحموود شەعشاعی** (بە عەرەبی: عبد الفتاح الشعشاعی؛ لەدایکبووی ٢١ی ئازاری ١٨٩٠ – کۆچکردووی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢) قورئانخوێنێکی دیاری میسری بوو، کە بە یەکێک لە پێشەنگەکانی سەردەمی زێڕینی خوێندنەوەی قورئان دادەنرێت. ئەو دووەم قورئانخوێن بوو کە دەنگی لە ڕادیۆی فەرمیی میسرەوە پەخش کرا و یەکەم کەس بوو کە قورئانی بە بڵندگۆ (مایکرۆفۆن) لە مەککە و مەدینە خوێندەوە.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
عەبدولفەتاح شەعشاعی لە ساڵی ١٨٩٠ لە گوندی "شەعشاع"ی سەر بە پارێزگای مونووفیە لەدایک بووە، کە گوندەکە بە ناوی باپیرە گەورەیەوە ناونرابوو. خوێندنی سەرەتایی و لەبەرکردنی قورئانی لەسەر دەستی باوکی، شێخ مەحموود ئیبراھیم شەعشاعی، دەستپێکرد و لە ماوەی دە ساڵدا و لە ساڵی ١٩٠٠دا، توانی ھەموو قورئان لەبەر بکات.

دواتر بۆ خوێندنی زیاتر ڕووی لە شاری تەنتا کرد و لە مزگەوتی ئەحمەدی زانستی تەجویدی خوێند. بەھۆی دەنگە خۆش و بەھرە دیارەکەیەوە، مامۆستاکانی ئامۆژگارییان کرد کە بچێتە قاھیرە. لە ساڵی ١٩١٤دا، پەیوەندیی بە زانکۆی ئەزھەرەوە کرد و لەوێ لەسەر دەستی شێخ بیوومی و شێخ عەلی سوبەیع، زانستی قیڕائاتی خوێند.

## ژیانی پیشەیی و ناوبانگ
سەرەتای ناوبانگی شێخ شەعشاعی بۆ شەوی کۆتاییی یادی لەدایکبوونی ئیمام حوسێن دەگەڕێتەوە، کاتێک شانبەشانی گەورەترین قورئانخوێنانی ئەو سەردەمە، وەک شێخ محەممەد ڕەفعەت و شێخ عەلی مەحموود، قورئانی خوێند. لەو شەوەوە، ناوبانگی بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە.

لە سەرەتادا، پێڕێکی بۆ وتنی تەواشیحی ئایینی دامەزراند کە ئاوازدانەری بەناوبانگ زەکەریا ئەحمەد یەکێک لە ئەندامەکانی بوو. بەڵام دواتر بڕیاری دا بە تەواوی خۆی بۆ خوێندنەوەی قورئان تەرخان بکات و لە ساڵی ١٩٣٠ وازی لە تەواشیح ھێنا.

## پەیوەندیکردن بە ڕادیۆی میسرەوە
کاتێک ڕادیۆی میسر لە ساڵی ١٩٣٤دا کرایەوە، شێخ شەعشاعی دووەم قورئانخوێن بوو کە پەیوەندیی پێوە کرد، ئەمەش دوای شێخ محەممەد ڕەفعەت ھات. لە سەرەتادا دوودڵ بوو لەم کارە، بەڵام دوای وەرگرتنی فەتوا لە شێخی ئەزھەر و بینینی ئەوەی کە شێخ ڕەفعەت پەیوەندیی بە ڕادیۆوە کردووە، ئەویش ڕازی بوو. مووچەی ساڵانەی لە ڕادیۆ ٥٠٠ جونەی میسری بوو.

## پێشەنگایەتی لە بەکارھێنانی مایکرۆفۆن لە حەرەمدا
شێخ شەعشاعی لە مێژوودا وەک یەکەم کەس تۆمار کراوە کە قورئانی بە بەکارھێنانی بڵندگۆ (مایکرۆفۆن) لە مەککە، مزگەوتی پێغەمبەر و لە کێوی عەرەفات لە کاتی حەجدا خوێندەوە. ئەم ڕووداوە مێژووییە لە ساڵی ١٩٤٨دا بوو. ھەروەھا چەندین جار گەشتی بۆ عێراق کردووە لە ساڵانی ١٩٥٤، ١٩٥٨ و ١٩٦١.

## کۆچی دوایی و میرات
شێخ عەبدولفەتاح شەعشاعی لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢، لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. ئەو میراتێکی دەنگیی بەنرخی لەدوای خۆی بەجێھێشت کە زیاتر لە ٤٠٠ تۆماری دەنگی لەخۆدەگرێت و لە ئەرشیفی ڕادیۆی میسردا پارێزراون. کوڕەکەشی، ئیبراھیم شەعشاعی، ڕێچکەی باوکی گرت و بووە یەکێک لە قورئانخوێنە ناسراوەکان. لە ساڵی ١٩٩٠دا، وەک ڕێزلێنانێک، میدالیای زانست و ھونەری پلە یەک لەلایەن سەرۆکایەتیی میسرەوە بە ناوی ئەوەوە بەخشرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنانی میسر
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووەکانی ١٩٦٢
زووم نیوز

**زووم نیوز** کەناڵێکی ئاسمانییە کە لە ٢٠٢٢ لەلایەن کۆمیسیۆنی پەیوەندییەکان و ڕاگەیاندنی عێراقەوە باوەڕپێکراوی فەرمییە. بە چەند زمانێک ناوەڕۆک بڵاو دەکاتەوە، لەوانە کوردی، ئینگلیزی، عەرەبی.

## مێژوو
کەناڵەکە قۆناغی سەرەتایی خۆی بە بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی ڕۆژنامەوانی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ دەستپێکرد.

قۆناغی دووەمی زووم نیوز لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ دەستیپێکرد، کاتێک کەناڵەکە بە فەرمی پەخشی خۆی لە ڕێگەی مانگە دەستکردەکانی نایلسات و یاھ ساتەوە دەستپێکرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمی
* زووم نیوز تیڤی لە فەیسبووک
* زووم نیوز تیڤی لە ئینستاگرام
* زووم نیوز تیڤی لەسەر ئێکس
* زووم نیوز تیڤی لە تیک تۆک
* زووم نیوز تیڤی لە یوتیوب
پۆل:ماس میدیا لە سلێمانی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی باشووری کوردستان
ناسر قەتامی

**ناسر کوڕی عەلی قەتامی** (بە عەرەبی: ناصر بن علی القطامي؛ لەدایکبووی ١٩٨٠) قورئانخوێن و ئیمامێکی خەڵکی عەرەبستانی سعوودییە. ئەو وەک ئیمام و وتارخوێنی مزگەوتی عەبدوڵڵا کوڕی ناسر موھەینی لە شاری ڕیاز کار دەکات و بە یەکێک لە قورئانخوێنە ناسراوەکانی ناوچەی کەنداوی عەرەبی و جیھانی ئیسلامی دادەنرێت.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ناسر قەتامی لە ساڵی ١٩٨٠ لە شاری ڕیاز لەدایک بووە. ھەر لە تەمەنی منداڵییەوە لە قوتابخانە فەرمییەکانی تایبەت بە لەبەرکردنی قورئان دەستی بە خوێندن کردووە، ھاوکات بەشداریی لە کۆڕە خێرخوازییەکانی فێرکردنی قورئاندا کردووە. لەم قۆناغەدا، لەژێر کاریگەریی شێوازی خوێندنەوەی قورئانخوێنە گەورەکانی وەک شێخ بەکری تەرابیشی، شێخ محەممەد ئەیووب و شێخ مەحموود سوکەردا بووە.

لە ڕووی ئەکادیمییەوە:

* بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە خوێندنی ئیسلامیدا بەدەستھێناوە.
* خوێندنی ماستەری لە بواری زانستەکانی قورئاندا دەستپێکردووە.
* ھەروەھا بڕوانامەی دکتۆرای فەخریی لە زانکۆی "الحیاە" لە قاھیرە پێ بەخشراوە.

## ژیانی پیشەیی

### پێشنوێژی
قەتامی لە تەمەنی ١٤ ساڵییەوە دەستی بە پێشنوێژی کردووە. لە ماوەی کارکردنیدا، ئیمامەتیی لە چەندین مزگەوتدا کردووە، لەوانە:

* مزگەوتی سەلام (گەڕەکی شەبرا)
* مزگەوتی قورەینی (گەڕەکی شەبرا)
* مزگەوتی فاریس (گەڕەکی شەبرا)
* مزگەوتی ڕەشود (گەڕەکی سوڵتانە)
* مزگەوتی قازی (گەڕەکی تەعاون)
* مزگەوتی شا عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولعەزیز (گەڕەکی ڕەحمانیە)
* مزگەوتی عەبدوڵڵا کوڕی ناسر موھەینی (گەڕەکی عارض)

### چالاکییەکان و پلە
جگە لە پێشنوێژی، ناسر قەتامی چەندین بەرپرسیارێتیی تری لە ئەستۆ گرتووە:

* سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێڕیی گرووپی "ئایات" بۆ قورئانی پیرۆز.
* ئەندامی کۆمەڵەی زانستیی سعوودی بۆ قورئان و زانستەکانی.
* ئەندامی کۆمەڵەی زانستیی سعوودی بۆ خوێندنە بانگەوازییەکان.
* سەرپەرشتی و وانەوتنەوە لە کۆڕەکانی لەبەرکردنی قورئان بۆ ماوەی زیاتر لە ١١ ساڵ.

## چالاکییە نێودەوڵەتییەکان
قەتامی لە دەرەوەی سعوودیەش ناسراوە و لەلایەن وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئیسلامیی چەندین وڵاتەوە بە فەرمی بانگھێشت کراوە بۆ پێشنوێژیی نوێژەکانی تەراویح لە مانگی ڕەمەزاندا. لەو وڵاتانەی سەردانی کردوون بریتین لە کووەیت، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، بەحرەین، قەتەر و ئوردن.

## بەرھەم و بڵاوکراوەکان
ناسر قەتامی خاوەنی زیاتر لە بیست بەرھەمی دەنگییە کە خوێندنەوەکانی بۆ قورئان لەخۆدەگرێت. ھەروەھا، خاوەنی چەندین نووسین و نامیلکەیە، لەوانە کتێبی "التاءات العشرون لتدبر القرآن".

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنانی سعوودی
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:خەڵکی ڕیاز
محەممەد کوڕی ڕەسووڵ بەرزنجی

**سەید محەممەد کوڕی ڕەسووڵ بەرزنجی** (بە عەرەبی: محمد بن رسول الحسيني البرزنجي؛ لەدایکبووی ١٦٣٠ – کۆچکردووی ١٦٩١) زانایەکی ئایینیی کورد بوو کە پسپۆڕیی لە زانستەکانی تەفسیر، فیقھ و وێژە(ئەدەب)دا ھەبوو. ئەو یەکێک بوو لە زانا دیارەکانی مەزھەبی شافیعی و وەک موفتیی شافیعییەکان لە شاری مەدینە کاری کردووە.
## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
محەممەد بەرزنجی لە ساڵی ١٠٤٠ی کۆچی (١٦٣٠ی زایینی) لە شارەزوور لە باشووری کوردستان لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتایی و لەبەرکردنی قورئانی لەسەر دەستی باوکی بووە و دواتر لەلای زانایانی ناوچەکەی خۆی، وەک مەلا محەممەد شەریف گۆرانی، درێژەی بە خوێندن داوە.

## گەشتە زانستییەکان
بۆ وەرگرتنی زانست، سەید محەممەد گەشتێکی بەرفراوانی بۆ ناوەندە زانستییە گرنگەکانی ئەو سەردەمە کرد. ئەو سەردانی شارەکانی ھەمەدان، بەغدا، مێردین، حەلەب، دیمەشق، ئەستەمبوڵ، میسر و یەمەنی کردووە. لە ھەر شارێکدا، لەلای زانا گەورەکانی ئەو شوێنە خوێندوویەتی. دواجار لە شاری مەدینە نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بووە یەکێک لە دیارترین زانایان.

## ژیانی پیشەیی و پایەی زانستی
دوای نیشتەجێبوونی لە مەدینە، بووە مامۆستا لە مزگەوتی پێغەمبەر(د.خ) و لە کۆڕی وانەوتنەوەی زانای گەورەی کورد، ئیبراھیم گۆرانی، بەردەوام بوو. ھەروەھا، لەژێر دەستی شێخ ئەحمەد قوشاشی، ڕێبازی سۆفیگەریی وەرگرت. بەھۆی قووڵیی زانستەکەیەوە، پلەی موفتیی شافیعییەکانی لە مەدینە پێ سپێردرا. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە توانایەکی لەڕادەبەدەری ھەبووە لە وەڵامدانەوەی پرسیارە ئاڵۆزەکاندا بە شێوەیەکی خێرا و بە دەربڕینێکی ڕەوان و کورت.

## میراتی زانستی و نەوەکانی
سەید محەممەد بەرزنجی بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی زنجیرەی زانستیی بنەماڵەی بەرزنجی لە مەدینە دادەنرێت. میراتە زانستییەکەی بۆ چەندین نەوە لەدوای خۆی بەردەوام بوو، کە دیارترینیان نەوەی نەوەی بوو، زانای ناودار سەید جەعفەر بەرزنجی (١٧١٦–١٧٦٤)، نووسەری "مەولوودنامەی بەرزنجی". ھەروەھا، ئەم کاریگەرییە زانستییە درێژەی کێشا تا گەیشتە جەعفەر کوڕی ئیسماعیل بەرزنجی (١٨٣٤–١٨٨٩)، کە ئەویش وەک باپیرەی، پلەی موفتیی شافیعییەکانی لە مەدینە وەرگرت.

## بەرھەمەکان
سەید محەممەد بەرھەمی زۆری نووسیوە کە ژمارەیان دەگاتە زیاتر لە ٩٠ پەرتووک و نامیلکە. دیارترینیان ئەمانەن:

* **الإشاعة لأشراط الساعة:** یەکێکە لە بەناوبانگترین پەرتووکەکانی لەربارەی نیشانەکانی ڕۆژی دوایی.
* **النواقض للروافض:** پەرتووکێکە لە وەڵامی شیعەدا.
* **أنهار السلسبيل في شرح تفسير البيضاوي:** شیکردنەوەیەکە بۆ تەفسیری قازی بەیزاوی.
* **خالص التلخيص:** کورتکراوەیەکە بۆ کتێبی "تلخيص المفتاح" لە زانستی بەلاغەدا.
* **الجاذب الغيبي:** وەرگێڕان و شیکردنەوەیەکە لە فارسییەوە بۆ یەکێک لە بەرهەمەکانی ئیبن عەرەبی.
* **رجل الطاووس في شرح القاموس:** شیکردنەوەیەکە بۆ فەرهەنگی "قاموس المحیط".

## کۆچی دوایی
سەید محەممەد کوڕی ڕەسووڵ بەرزنجی لە یەکەم ڕۆژی مانگی موحەڕەمی ساڵی ١١٠٣ی کۆچی (١٦٩١ی زایینی) لە شاری مەدینە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی بەقیع بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:زانایانی کورد
پۆل:خەڵکی شارەزوور
پۆل:موفتییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٣٠
پۆل:مردووەکانی ١٦٩١
ئەحمەد محەممەد عامر

**شێخ ئەحمەد محەممەد عامر** (بە عەرەبی: أحمد محمد عامر؛ لەدایکبووی ٣ی ئایاری ١٩٢٧ – کۆچکردووی ٢٠ی شوباتی ٢٠١٦) قورئانخوێنێکی ناسراوی میسری بوو، کە بە یەکێک لە ستوونەکانی سەردەمی زێڕینی قورئانخوێنان لە میسر دادەنرێت. ئەو وەک باڵیۆزێکی قورئان گەشتی بۆ زۆربەی وڵاتانی جیھان کردووە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە سەندیکای قورئانخوێنان و فێرکردنی نەوەیەکی نوێی قورئانخوێناندا گێڕاوە.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئەحمەد محەممەد عامر لە گوندی عەساکەرە لە پارێزگای شەرقیە، لەناو خێزانێکی قورئانیدا لەدایک بووە کە باوک و باپیر و مامەکانی ھەموویان ئەھلی قورئان بوون. لە تەمەنێکی زووەوە خرایە بەر خوێندن و لەلایەن باوکییەوە ڕەوانەی کوتتابی گوندی "ئەخییوە" کرا. لەوێ بەھرەی دەنگیی دەرکەوت و توانی پێش ئەوەی تەمەنی بگاتە ١١ ساڵ، ھەموو قورئان لەبەر بکات. دواتر، لەسەر دەستی شێخ عەبدولسەلام شەرباسی، زانستی قیڕائاتی خوێند و لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا حەوت قیڕائاتەکەی بە تەواوی فێر بوو.

## ژیانی پیشەیی و پەیوەندیکردن بە ڕادیۆوە
شێخ عامر لە ساڵی ١٩٥٦دا چووە بەردەم لیژنەی تاقیکردنەوەی قورئانخوێنان لە ڕادیۆی میسر، کە لەلایەن زانای گەورە، شێخ عەبدولفەتاح قازییەوە سەرپەرشتی دەکرا، و لە یەکەم ھەوڵدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٥٩ بە فەرمی وەرگیرا، بەڵام بەھۆی بارودۆخی سیاسی و دەستدرێژیی سێقۆڵی بۆ سەر میسر، یەکەم خوێندنەوەی لە ڕادیۆوە تا ساڵی ١٩٦٣ دواکەوت.

## گەشتە نێودەوڵەتییەکان
دوای ئەوەی دەنگی لە ڕادیۆوە بڵاوبووەوە، ناوبانگی شێخ عامر بە جیھاندا بڵاوبووەوە و وەک نوێنەری قورئان گەشتی بۆ زۆربەی وڵاتانی جیھان کرد.

* یەکەم گەشتی بۆ سوودان بوو لە ساڵی ١٩٥٨.
* لە ساڵی ١٩٥٩ سەردانی فەلەستینی کرد.
* لە ساڵی ١٩٦٩ گەشتی بۆ فەڕەنسا کرد.

سەردانی زۆربەی وڵاتانی کەنداو، مەغریبی عەرەبی، شانشینی یەکگرتوو، ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەڕازیلی کردووە، چ وەک قورئانخوێن بۆ زیندووکردنەوەی شەوەکانی ڕەمەزان، یان وەک ئەندامی لیژنەی دادوەری لە پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکانی قورئاندا.

## ڕۆڵی لە فێرکردن و سەندیکادا
[وێنۆک|ئەحمەد محەممەد عامر لە کاتی قورئان خوێندندا لەبەردەم [عەلی خامنەیی، ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران، لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ لە تاران.]]
شێخ عامر قوتابخانەیەکی تایبەت بە خۆی ھەبوو لە فێرکردنی قورئاندا و زیاتر لە ٣٠ قورئانخوێنی پێگەیاند کە دواتر بوونە قورئانخوێنی ناسراو لە ڕادیۆی میسر، لەوانە شێخ شەحات محەممەد ئەنوەر. ئەو بەپێی وەسیەتی باوکی، ھیچ کرێیەکی لە بەرامبەر فێرکردنی قورئان وەرنەدەگرت. ھەروەھا ڕۆڵێکی کارگێڕی گرنگی ھەبوو؛ وەک سەرۆکی سەندیکای قورئانخوێنان لە پارێزگای شەرقیە ھەڵبژێردرا و ئەندامی ئەنجومەنی کارگێڕیی سەندیکای گشتیی قورئانخوێنانی میسر بوو لە سەردەمی شێخ ئەبولعەینەین شوعەیشەع.

## خەڵات و ڕێزلێنان
[وێنۆک|شێخ ئەحمەد محەممەد لەگەڵ ڕێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران [عەلی خامنەیی.]]لە بەرامبەر خزمەتەکانیدا، شێخ عامر چەندین خەڵات و بڕوانامەی ڕێزلێنانی لە وڵاتە جیاوازەکانەوە پێ بەخشرا. یەکێک لە دیارترینیان ئەو میدالیای ڕێزلێنانە بوو کە لە ساڵی ١٩٧٠ لەلایەن پاشای مالیزیاوە پێی بەخشرا.

## کۆچی دوایی
شێخ ئەحمەد محەممەد عامر لە ٢٠ی شوباتی ٢٠١٦، لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە زێدی خۆی لە گوندی عەساکەرە بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:قورئانخوێنانی میسر
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
ئەحمەد ڕەزیقی

**شێخ ئەحمەد ئەحمەد ڕەزیقی** (بە عەرەبی: أحمد الرزیقی؛ لەدایکبووی ١٨ی شوباتی ١٩٣٨ – کۆچکردووی ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥) قورئانخوێنێکی دیاری میسری بوو کە بە دەنگە تایبەتەکەی و ڕۆڵە کارگێڕییەکەی لە دامەزراندن و بەڕێوەبردنی سەندیکای قورئانخوێناندا ناسراوە. ئەو یەکێک بوو لەو دەنگانەی کە لە ڕێگەی ڕادیۆی میسرەوە ناوبانگی دەرکرد و گەشتی بۆ چەندین وڵاتی جیھان کرد بۆ گەیاندنی پەیامی قورئان.

## ژیانی سەرەتایی و ئیلھام وەرگرتن
ئەحمەد ڕەزیقی لە گوندی ڕەزیقات لە نزیک شاری ئەقسەر لە باشووری میسر لەدایک بوو. لە سەرەتادا خوێندکاری قوتابخانەی ئاسایی بوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٥١دا ڕووداوێک ژیانی گۆڕی. ڕۆژێک لە ڕێگای قوتابخانە، کۆمەڵێکی زۆری لە خەڵکی گوندەکەی بینی کە لە دەوری ڕادیۆیەک کۆببوونەوە و بە شەیداییەوە گوێیان لە خوێندنەوەی قورئانخوێنی ھاوگوندیان، شێخ عەبدولباست عەبدوسسەمەد، دەگرت. کاریگەریی ئەم دیمەنە وای لە ڕەزیقیی لاو کرد کە بڕیار بدات واز لە قوتابخانە بھێنێت و ڕوو لە لەبەرکردنی قورئان بکات. باوکی نەک ھەر دژی نەبوو، بەڵکو زۆر دڵخۆش بوو و ھانی دا.

## خوێندن و پێگەیشتن
ڕەزیقی لە ماوەی سێ ساڵدا و پێش ئەوەی تەمەنی بگاتە دە ساڵ، توانی ھەموو قورئان لەبەر بکات لەسەر دەستی شێخ مەحموود ئیبراھیم. وەک پاداشتێک، باوکی ڕادیۆیەکی بۆ کڕی. دواتر، بۆ قوڵبوونەوە لە زانستەکەدا، ڕووی لە پەیمانگای قیڕائات کرد لە شارۆچکەی ئەسفوون و زانستی تەجویدی لەسەر دەستی شێخ محەممەد سەلیم مەنشاوی خوێند. شێخ ڕەزیقی ھەمیشە بە ڕێزەوە باسی مامۆستاکەی، شێخ مەحموود ئیبراھیمی، دەکرد و دەیگوت: "نەک ھەر قورئانی فێر کردم، بەڵکو فێری ژیانیشی کردم؛ فێری کردم چۆن مامەڵە لەگەڵ خەڵکدا بکەم و چۆن بیر بکەمەوە پێش ئەوەی قسە بکەم."

## ژیانی پیشەیی و پەیوەندیکردن بە ڕادیۆوە
شێخ ڕەزیقی لە ساڵی ١٩٦١ تا ١٩٧٤ لە ئەقسەر مایەوە، دواتر ڕووی لە قاھیرە کرد. لە ساڵی ١٩٧٥دا، بۆ ئەوەی ببێتە قورئانخوێن لە ڕادیۆی میسر، چووە بەردەم لیژنەی تاقیکردنەوە کە یەکێک لە ئەندامەکانی زانای ناسراو محەممەد غەزالی بوو. شێخ غەزالی داوای لێکرد کە سوورەتی "تەغابون" بە شێوازی تەجوید بخوێنێت، بەڵام ڕەزیقی بە ڕاشکاوی وتی کە ئەو سوورەتە بە شێوازی تەرتیل دەخوێنێتەوە و بۆ تەجوید ڕاھێنانی نەکردووە. ئەم ڕاستگۆییەی بووە جێی سەرنجی لیژنەکە و دوای خوێندنەوەی بە شێوازی تەرتیل، دەستبەجێ پەسەند کرا.

## چالاکییەکان و ڕۆڵی لە سەندیکادا
دوای ئەوەی بووە قورئانخوێنێکی فەرمی، دەنگی شێخ ڕەزیقی بە جیھاندا بڵاوبووەوە. ئەو گەشتی بۆ چەندین وڵات کرد، لەوانە بەریتانیا و ئوسترالیا، بۆ خوێندنەوەی قورئان و بانگەواز. ھەروەھا، لە ساڵانی حەفتاکاندا، یەکێک بوو لەو کەسانەی کە زۆر ھەوڵی دا بۆ دامەزراندنی سەندیکای قورئانخوێنان لە میسر، و دوای دامەزراندنی، تا کۆچی دوایی وەک ئەمینداری گشتیی سەندیکاکە مایەوە. لە ساڵی ١٩٨٢دا، وەک قورئانخوێنی مزگەوتی سەیدە نەفیسە لە قاھیرە دەستنیشان کرا.

## ڕێزلێنان و خەڵاتەکان
وەک ڕێزلێنانێک بۆ خزمەتەکانی، شێخ ئەحمەد ڕەزیقی لە ساڵی ١٩٩٠دا میدالیای کۆماریی پلە یەکی پێ بەخشرا. سەرەڕای ئەمەش، خۆی ھەمیشە دەیگوت کە گەورەترین خەڵات و شانازی بۆ ئەو، خۆشەویستیی خەڵک بووە.

## کۆچی دوایی
شێخ ئەحمەد ڕەزیقی لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنانی میسر
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
ئیدریس ئەبکەر

**ئیدریس کوڕی محەممەد ئەبکەر** (بە عەرەبی: إدریس بن محمد أبکر؛ لەدایکبووی ١٩٧٥) قورئانخوێنێکی ناسراوە کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی یەمەنە و ئێستا وەک ئیمامی فەرمی لە مزگەوتی شێخ زاید لە ئەبووزەبی کار دەکات. ئەو بە دەنگە تایبەتەکەی و شێوازی خوێندنەوەی لە جیھانی ئیسلامیدا ناسراوە.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئیدریس ئەبکەر لە ساڵی ١٩٧٥ لە شاری جەددەی عەرەبستانی سعوودی لەدایک بووە. ھەر لە تەمەنی منداڵییەوە و لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا، لە مزگەوتی "تەوحید" دەستی بە خوێندنی قورئان کردووە. لە تەمەنی سێزدە ساڵیدا، پەیوەندیی بە کۆڕەکانی لەبەرکردنی قورئانەوە کرد لە مزگەوتی "فەتانی" و توانی لە ماوەی چوار ساڵدا ھەموو قورئان لەبەر بکات.

ئەو لەژێر دەستی چەندین مامۆستادا خوێندوویەتی، لەوانە:

* شێخ یوسف ئەحمەدی
* شێخ عەبدولوەھاب زاھیری
* شێخ عەبدوڵڵا قەرنی
* شێخ عۆدە زاھیری
* شێخ ھادی سەعید

## ژیانی پیشەیی
دوای تەواوکردنی لەبەرکردنی قورئان، ئەبکەر بۆ ماوەی سێ ساڵ بووە ئیمامی مزگەوتی "فەتانی" کە تێیدا خوێندبووی. دواتر، پێشنوێژی لە چەندین مزگەوتی تری ناسراوی شاری جەددە کردووە، لەوانە مزگەوتی "ئیبن تەیمیە" (ناسراو بە مزگەوتی قەحاتین)، مزگەوتی "ئوسەید کوڕی حوزەیر"، مزگەوتی "ئیبن قەییم"، مزگەوتی "سەلیم حەربی"، و مزگەوتی "باجابر".

## پێشنوێژی لە مزگەوتی شێخ زاید
ناوبانگی شێخ ئیدریس ئەبکەر بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە دوای ئەوەی بانگھێشت کرا بۆ پێش نوێژیی نوێژەکانی تەراویح و شەونوێژ (تەھەجود) لە مزگەوتی شێخ زاید لە ئەبووزەبی. خوێندنەوەکەی جێگەی سەرنج و پێشوازییەکی گەرمی نوێژخوێنان بوو، ئەمەش وای لە بەرپرسانی مزگەوتەکە کرد کە بڕیاری دامەزراندنی بدەن وەک ئیمامێکی فەرمی. یەکەم نوێژ کە وەک ئیمامی فەرمی پێشی نوێژخوێنانی کرد، نوێژی ئێوارەی ڕۆژی شەممە، ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ بوو.

## گەشت و چالاکییەکان
شێخ ئیدریس ئەبکەر گەشتی بۆ چەندین وڵاتی جیاواز کردووە بۆ پێش نوێژی کردن، بەتایبەتی لە مانگی ڕەمەزاندا. لەو وڵاتانەی سەردانی کردوون بریتین لە ئوردن، قەتەر، کووەیت، بەحرەین، و چەندین وڵاتی تری ئاسیایی و ئەفریقی.

## تۆمارە دەنگییەکان
شێخ ئیدریس ئەبکەر خاوەنی کۆمەڵێکی زۆر تۆماری دەنگی و ڤیدیۆییە کە خوێندنەوەکانی بۆ قورئان، بانگ، نزاکان و زیکرەکانی تێدا بڵاوکراوەتەوە و لەسەر ئینتەرنێت و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە بەرفراوانی دەستاودەست دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنانی یەمەن
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:خەڵکی جەددە
جەعفەر کوڕی ئیسماعیل بەرزنجی

**جەعفەر کوڕی ئیسماعیل کوڕی زەینەلعابدین بەرزنجی** (بە عەرەبی: جعفر بن إسماعیل البرزنجی؛ لەدایکبووی ١٨٣٤ – کۆچکردووی ١٨٩٩) دادوەر (قازی)، وێژەوان (ئەدیب)، مێژوونووس و هۆنەرێکی دیاری شاری مەدینە بوو کە بە ڕەچەڵەک کورد بوو. ئەو بە شارەزایی لە چوار زماندا و بە کارەکانی لە بواری دادوەری و مێژوونووسیندا ناسراوە.

## پەیوەندیی بنەماڵەیی
سەید جەعفەر کوڕی ئیسماعیل بەشێکە لە زنجیرەی زێڕینی بنەماڵەی زانستیی بەرزنجی لە مەدینە. ئەو نەوەی ڕاستەوخۆی زانای ناسراو، سەید جەعفەر بەرزنجی (١٧١٦–١٧٦٤)ـیە، کە بە نووسینی "مەولوودنامەی بەرزنجی" ناوبانگی دەرکردووە. ھەروەھا ئەم زنجیرە زانستییە دەگەڕێتەوە بۆ باپیرە گەورەی بنەماڵەکە لە مەدینە، زانا محەممەد کوڕی ڕەسووڵ بەرزنجی (١٦٣٠–١٦٩١). بەم شێوەیە، سەید جەعفەر کوڕی ئیسماعیل وەک درێژەپێدەری میراتی زانستیی بنەماڵەکەی دادەنرێت، بەتایبەتی کە ھەمان پلەی باڵای باپیرەی، واتە موفتیی شافیعییەکانی مەدینەی، وەرگرت.

## ژیانی سەرەتایی
جەعفەر بەرزنجی لە ساڵی ١٢٥٠ی کۆچی (١٨٣٤ی زایینی) لە شاری سلێمانی لە باشووری کوردستان لەدایک بووە. ھۆکاری لەدایکبوونی لە سلێمانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە باوکی، سەید ئیسماعیل، بەھۆی ھێرشەکانی سوپای محەممەد عەلی پاشا بۆ سەر حیجاز، ناچار بوو مەدینە بەجێبھێڵێت و ڕوو لە کوردستان بکات. لەوێ، لەلایەن فەرمانڕەوای سلێمانی، عەبدولڕەحمان پاشا، پێشوازییەکی گەرمی لێکرا و کچەکەی ئەوی خواست، کە بووە دایکی سەید جەعفەر.

## خوێندن و گەشتی زانستی
دوای نزیکەی ٤٥ ساڵ مانەوە لە سلێمانی، باوکی بڕیاری دا بگەڕێتەوە بۆ حیجاز. لە ڕێگای گەڕانەوەدا، لە میسر وەستان و سەید جەعفەری لاوی لە زانکۆی ئەزھەر بەجێھێشت بۆ خوێندن. دوای ئەوەی باوکی گەڕایەوە مەدینە و پلەی موفتیی وەرگرتەوە، سەید جەعفەر لە ساڵی ١٢٧١ی کۆچیدا گەڕایەوە بۆ مەدینە و لەوێ درێژەی بە خوێندن دا. دوای کۆچی دوایی باوکی لە ساڵی ١٢٧٧ی کۆچیدا، ئەو جێگەی گرتەوە و دەستی بە وتاردانەوە و دەرکردنی فەتوا کرد.

## ژیانی پیشەیی و پۆستەکان
سەید جەعفەر چەندین جار گەشتی بۆ ئەستەمبوڵ، پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی، کرد و چەندین پلەی گرنگی وەرگرت:

**دادوەری سەنعا**: بۆ ماوەی شەش ساڵ وەک دادوەری شاری سەنعا لە یەمەن کاری کرد.

**دادوەری سیواس**: لە ساڵی ١٣٠٧ی کۆچیدا، بۆ ماوەی دوو ساڵ پلەی دادوەری شاری سێواسی لە تورکیا وەرگرت.

**موفتی و مامۆستا لە مەدینە**: دوای گەڕانەوەی بۆ دوا جار، وەک موفتی و مامۆستا لە مەدینە مایەوە تا کۆچی دوایی کرد.

جگە لە زمانی دایکی کە کوردی بوو، شارەزایی تەواوی لە زمانەکانی عەرەبی، فارسی و تورکیدا ھەبوو.

## بەرھەمەکان
سەید جەعفەر چەندین بەرھەمی لە بواری مێژوو و ئەدەبدا نووسیوە. دیارترینیان ئەمانەن:

* **نزهة الناظرين في مسجد سيد الأولين والآخرين:** پەرتووکێکە دەربارەی مێژووی .
* **الشجرة الأترجية في سلالة السادة البرزنجية:** دەربارەی ڕەچەڵەک و مێژووی بنەماڵەی بەرزنجی.
* **تاج البتهاج على النور الوهاج في الإسراء والمعراج:** شیکردنەوەیەکە لەسەر چیرۆکی ئیسرا و میعراج.
* **الكوكب الأنور:** شیکردنەوەیەکە بۆ (**عقد الجوهر في مولد النبي الأزهر)** مەولوودنامەکەی  (باپیرە گەورەی).
* **شواهد الغفران:** دەربارەی تایبەتمەندییەکانی مانگی .

## کۆچی دوایی
سەید جەعفەر کوڕی ئیسماعیل بەرزنجی لە ساڵی ١٣١٧ی کۆچی (١٨٩٩ی زایینی) لە شاری مەدینە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانایانی کورد
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٤
پۆل:دادوەران
پۆل:مردووانی ١٨٩٩
پێڕاگوێزی بۆشاییی ئاسمان

وێنۆک|ئەپۆلۆ/ساتورن ٥، گەورەترین و قورسترین ئامێری بۆشایی کە خراوەتە بواری کارکردنەوە .
**ئامێری بۆشایی** یان **پێڕاگوێزی بۆشاییی ئاسمان**، بریتییە لە تێکەڵەیەک لە کەشتییەکی ئاسمانی و مووشەک ھەڵگرەکەی کە دەیباتە بۆشایی ئاسمان. یەکەمین ئامێرە بۆشاییەکان سیستەمی ھەڵدانی خەرجکراو بوون، کە مووشەکێکی تاک یان فرەقۆناغیان بەکاردەھێنا بۆ ھەڵگرتنی کەشتییەکی ئاسمانیی تا ڕادەیەک بچووک بە بەراورد بە قەبارە و بارستاییی گشتیی ئامێرەکە. یەکێک لە حاڵەتە جیاوازە سەرەتایییەکان بریتی بوو لە مەکۆکی ئاسمانی، کە لە ئامێرێکی خولگەیی شیاوی دووبارە بەکارھێنانەوە پێکھاتبوو بۆ ھەڵگرتنی تاقم و بار، و لەلایەن تانکییەکی سووتەمەنیی دەرەکیی بەکارھاتوو و دوو مووشەکی پاڵنەری سووتەمەنیی ڕەقی شیاوی دووبارە بەکارھێنانەوەوە پاڵپشتی دەکرا.

سیستەمەکانی ھەڵدانی شیاوی دووبارە بەکارھێنانەوە لە ئێستادا لەلایەن کەرتی تایبەتەوە پەرەیان پێ دەدرێت.

کەشتییە ئاسمانییەکان یان ئامێرە بۆشاییە سەرەتاییەکان ھەندێک جار بە «کەشتیی بۆشایی» (spaceships) ناسرابوون، کە زاراوەیەکە لە خەیاڵی زانستییەوە ھاتووە بۆ ئاماژەدان بە ئامێرێکی گریمانەیی کە گەشت دەکات بۆ دەرەوەی خولگەی نزمی زەوی و ١٠٠٪ شیاوی دووبارە بەکارھێنانەوەیە، و تەنھا پێویستی بەوەیە وەک فڕۆکە سووتەمەنیی تێ بکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆکێتسازی
یاریگای ئیوود پارک

**ئیوود پارک** (بە ئینگلیزی: *Ewood Park*) یاریگایەکی تۆپی پێیە لە شاری بلاکبێرن، لە ناوچەی لانکاشایەر لە ئینگلتەرا، و یاریگای تایبەتی یانەی یانەی تۆپی پێی بلاکبێرن ڕۆڤەرزە. یاریگاکە لە ساڵی ١٨٨٢ کراوەتەوە و لە ساڵی ١٨٩٠ەوە ڕۆڤەرز یارییەکانی خۆی تێدا ئەنجام دەدات.

یاریگاکە توانای لەخۆگرتنی ٣١،٣٦٧ بینەری ھەیە و یەکێکە لە کۆنترین یاریگاکانی تۆپی پێ لە وڵاتەکەدا.

## مێژوو

### ساڵانی سەرەتا
ئیوود پارک لە ساڵی ١٨٨٢ کرایەوە و لە سەرەتادا بۆ چەندین جۆر وەرزشی جیاواز بەکاردەھات، لەوانە گۆڕەپان و مەیدان و پێشبڕکێی سەگ. یانەی تۆپی پێی بلاکبێرن ڕۆڤەرز لە ساڵی ١٨٩٠دا، دوای جێھێشتنی یاریگای پێشوویان، لیمینگتۆن ڕۆد، ئیوود پارکی کردە یاریگای تایبەتی خۆی.

یەکەم گەشەپێدانی گەورەی یاریگاکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بوو، کاتێک سەکۆی سەرەکی لە شەقامی نۆتۆڵ دروست کرا. لە ساڵی ١٩١٣، نەخشەی دروستکردنی سەکۆی ڕیڤەرساید دانرا. لە ساڵی ١٩٥٨، یانەکە بووە یەکەم یانەی تۆپی پێ لە بەریتانیا کە ڕووناککەرەوەی ھەمیشەیی دابمەزرێنێت بۆ ئەنجامدانی ڕاھێنانی شەوانە.

### سەردەمی جاک واکەر و نۆژەنکردنەوەی گەورە
وێنۆک|پەیکەری یادەوەریی جاک واکەر لە دەرەوەی ئیوود پارک.
گەورەترین گۆڕانکاری لە مێژووی ئیوود پارکدا لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا ڕوویدا، کاتێک بازرگانی ناوخۆیی، جاک واکەر، بووە خاوەنی یانەکە. واکەر سەرمایەیەکی گەورەی تەرخان کرد بۆ گۆڕینی ئیوود پارک بۆ یاریگایەکی مۆدێرنی تەواو کورسی.

نەخشەی نۆژەنکردنەوەکە بریتی بوو لە ڕووخاندنی سێ سەکۆی کۆن و دروستکردنەوەیان. کارەکان لە ساڵی ١٩٩٢ دەستیان پێکرد و تا ساڵی ١٩٩٥ تەواو بوون، کە ھاوکات بوو لەگەڵ بردنەوەی نازناوی پرێمیەرلیگ لەلایەن یانەکەوە. سەکۆی سەرەکیی نوێ بە ناوی "جاک واکەر"ەوە ناونرا وەک ڕێزێک بۆ ئەو خزمەتە گەورەیەی پێشکەشی یانەکەی کرد.

## پێکھاتە و سەکۆکان
وێنۆک|دیمەنێکی ناوەوەی ئیوود پارک لە ساڵی ٢٠١١.
ئیوود پارک لە لە چوار سەکۆ پێکدێت:

* **سەکۆی [[جاک وۆکەر]] (The Jack Walker Stand):** ئەمە سەکۆی سەرەکیی یاریگاکەیە و گەورەترینیانە. لە دوو نھۆم پێکدێت و نووسینگەکانی یانە و ژووری تایبەتی میوانداری لەخۆدەگرێت.
* **سەکۆی [[ڕۆنی کلایتۆن]] (The Ronnie Clayton Stand):** ئەم سەکۆیە دەکەوێتە پشت گۆڵی باشوور و بە "بلاکبێرن ئێند" ناسراوە. بۆ ھاندەرانی یانەی خاوەن ماڵ تەرخان کراوە.
* **سەکۆی [[برایان دۆگلاس]] (The Bryan Douglas Stand):** ئەم سەکۆیە دەکەوێتە پشت گۆڵی باکوور و بە "داروێن ئێند" ناسراوە. ھاندەرانی یانەی میوان و بەشێک لە ھاندەرانی یانەی خاوەن ماڵ لەخۆدەگرێت.
* **سەکۆی ڕیڤەرساید (The Riverside Stand):** ئەمە تاکە سەکۆیە کە لە کاتی نۆژەنکردنەوە گەورەکەی ساڵانی نەوەدەکاندا نەڕووخێنرا و کۆنترینیانە. تەنھا لە یەک نھۆم پێکدێت.

## یارییە نێودەوڵەتییەکان
ئیوود پارک میوانداریی چەند یارییەکی نێودەوڵەتیی کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٢، یارییەکی دۆستانەی نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھۆڵەندای لەخۆگرت. ھەروەھا میوانداریی یارییەکانی ھەڵبژاردەی ژێر ٢١ ساڵانی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژنانی ئینگلتەرای کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێ لە ئینگلتەرا
پۆل:یانەی تۆپی پێی بلاکبێرن ڕۆڤەرز
پۆل:وەرزش لە بلاکبێرن
پۆل:باڵەخانە و پێکھاتەکان لە لانکاشایەر
پۆل:یاریگاکانی دامەزراو لە ١٨٨٢
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٢ لە ئینگلستان
پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئینگلستان