محەممەد جەمیل ڕۆژبەیانی

**محەممەد جەمیل ڕۆژبەیانی** (١٩١٣–٢٠٠١) نووسەر و مێژوونووسی کوردە. لە ناحیەی قەرەحەسەنی سەر بە پارێزگای کەرکووک لەدایکبووە.

## ژیاننامە
کاتێک محەممەد گەیشتە تەمەنی چوار ساڵی، لەلای دایکی، زەھرا کچی حەسەن محەممەد سەلمان ڕۆژبەیانی، دەستی بە خوێندنی قورئان کرد. ھەروەھا لەلای قوتابییەکانی باوکی و لەژێر سەرپەرشتی مەلا عەبدوڵڵا کوڕی مەلا ڕەحیم جرووستانی، درێژەی بە خوێندن دا و لە ساڵی ١٩١٩ لە تەمەنی شەش ساڵیدا قورئانی پیرۆزی خەتم کرد.

پاشان ماڵیان گواسترایەوە بۆ گوندی باداوە. لەوێ لەلای مەلا سەید عەبدولوەھاب فێری خوێندن و نووسین بوو و کتێبە سەرەتایییەکانی وەک «ئەحمەدییە»، «عەقیدەنامە» و «ئیسماعیل نامە»ی خوێند، کە لەگەڵ ئیسماعیل شنوێ لەلای باوکی محەممەد جەمیل دەیانخوێند.

لە ساڵی ١٩٢٢، کاتێک شێخ مەحموودی حەفیدی بەرزنجی لە دوورخراوەیی گەڕایەوە و بوو بە مەلیکی کوردستان، مەلا ئەحمەدی باوکیی وەک مامۆستا لە مزگەوتی گەورەی سلێمانی دامەزراند. محەممەد جەمیلیش لەگەڵ خۆی برد و لەوێ کتێبەکانی «گوڵستان» و «بووستان» و «عەوامل» و «فەتحولقەریب»ی خوێند. لە ساڵی ١٩٢٤، کاتێک ئینگلیزەکان شاری سلێمانیان داگیر کرد، مەلا ئەحمەد لەگەڵ محەممەد جەمیلی کوڕی گەڕانەوە بۆ باداوە.

لە ساڵی ١٩٢٥، باوکی وەک مامۆستا و پێشنوێژ و وتارخوێن لە مزگەوتی فەرھاد (منارە نەخشین) لە کەرکووک دامەزرا و محەممەد جەمیلی لەگەڵ خۆی برد و لەوێ کتێبە سەرەتایییەکانی خوێند؛ بەڵام دەسەڵاتدارانی فەرمی بە نامەیەک کە لە موتەسەڕیفی لیواوە دەرچووبوو، فەرمانیان بە مەلا ئەحمەد کرد کەرکووک جێبھێڵێت، لەسەر بنەمای ڕاپۆرتگەلێک کە ئاماژەیان بەوە دەکرد مەلا ئەحمەد لە لایەنگرانی شێخ مەحموودە؛ بۆیە مەلا ئەحمەد لەگەڵ فەقێکانیدا گەڕایەوە بۆ باداوە. لەو کاتەدا قوتابخانەیەکی حکومی لە باداوە کرابووەوە و محەممەد جەمیل ڕۆژبەیانی لە پۆلی سێیەمی سەرەتایی وەرگیرا و پۆلەکانی چوارەم و پێنجەمیشی لەوێ تەواو کرد.

پاشان لە ساڵی ١٩٢٨، مەلا ئەحمەد گواستییەوە بۆ گوندی فورقان کە ماڵ و موڵکی خۆیانی لێبوو. محەممەد جەمیل لەگەڵ فەقێکانی تر لەلای باوکی دەستی بە خوێندن کردەوە؛ بەڵام، سەید ئەحمەدی خانەقا بەشە موڵکی خۆی لە فورقان بە شێخ تالیبی تاڵەبانی فرۆشت و ناکۆکی لەگەڵ مەلا ئەحمەددا دروست بوو، ئەمەش بووە ھۆی داخستنی قوتابخانەکە و بڵاوەپێکردنی فەقێکان. لەبەر ئەوە، محەممەد جەمیل ڕووی لە کەرکووک کرد و بوو بە قوتابی لەلای خزمێکی خۆی بەناوی مەلا سەید یوسف ڕۆژبەیانی کە پێشنوێژ بوو لە مزگەوتی حەسەن مەککی لە قەڵای کەرکووک. دواتر مەلا سەید یوسف وەک پێشنوێژ و وتارخوێن گواسترایەوە بۆ پردێ و محەممەد جەمیلی لەگەڵ خۆی برد و تا ساڵی ١٩٣٣ وەک قوتابی لەوێ مایەوە.

دواتر ڕووی لە ھەولێر کرد و لەلای زانای پایەبەرز مەلا عەبدوڵڵا بێتوواتی خوێندی. لە ساڵی ١٩٣٤ چوو بۆ گوندی عەوێنە بۆ خوێندن لەلای مەلا عوسمان، بەڵام تەنھا چەند ڕۆژێکی کەم مایەوە، چونکە بەھۆی کوژرانی باوکییەوە گوندەکەی جێھێشت. پاشان سەفەری کرد بۆ کفری و لەلای زانای پایەبەرز موفتی محەممەد سەعید ئەفەندی خوێندنی درێژە پێدا.

لە ساڵی ١٩٤٢ لە کەرکووک دەستگیرکرا و بۆ زیندانی نوگرە سەلمان و پاشان بۆ عەمارە دوورخرایەوە. زیاتر لە دوو ساڵ لە زینداندا مایەوە و لە ماوەی زیندانیکردنیدا دوو کتێبی گرنگی وەرگێڕایە سەر زمانی عەرەبی کە بریتی بوون لە «مێژووی سلێمانی» و «شەرەفنامە». دوای ئازادکردنی، گەڕایەوە بۆ ماڵی براکەی، مەلا محەممەد ئەمین لە مەتارە، چونکە دوای کوژرانی باوکی فورقانی جێھێشتبوو. چەندین ساڵ کاتەکانی بە خوێندنەوە و نووسین و نەھێشتنی نەخوێندەوارییەوە بەسەر برد، بە شێوەیەک کە بە ڕۆژ منداڵانی فێردەکرد و بە شەویش شوان و جووتیارانی بە خۆڕایی فێری خوێندن دەکرد.

دوای ماوەیەک، گواستییەوە بۆ گوندی بیانلۆ و لەوێش دەستی کرد بە فێرکردنی منداڵانی گوند بە خۆڕایی. لە ساڵی ١٩٤٧، بەھۆی ھێرشی ڕەوەی کوللە و لەناوچوونی کشتوکاڵ و لەوەڕگە، ناچار بوو بۆ ماوەی چوار مانگ وەک چاودێری کرێکارانی کشتوکاڵی لە گوندی ھەیبە کار بکات. لە کاتی پشووەکانیدا، منداڵانی گوندی فێری خوێندن دەکرد.

پاشان گەڕایەوە بۆ کەرکووک. لە ڕۆژنامەی «صوت الأحرار» وتارێکی بە ناونیشانی «جەژنی نەورۆز دژی ئایینی ئیسلام نییە» بڵاوکردەوە، کە بەھۆیەوە لەگەڵ یەکێک لە شێخەکانی ھەولێر تووشی ناکۆکی بوو.

لەکۆتاییدا، لە بەغدا نیشتەجێ بوو و بۆ ماوەیەکی درێژ لەوێ مایەوە و بەردەوام بوو لە چالاکییە ئەدەبی و فیکرییەکانی تاوەکو لە ساڵی ٢٠٠١ بە غەدر و خیانەت لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەعسەوە تیرۆرکرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان