open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تەنیایی

[چپ|وێنۆک|200px|''تەنیایی''، [ژان ژاک هێنر]]
**تەنیایی** لە بەرامبەر کێشەکانی دوورەپەرێزی یان کەمایەسی ھاودەم جۆرە وەڵامێکی ئاڵۆز و پتر بێزراوە. زۆرجار ئەم کاردانەوە بەھۆی دڵەڕاوکێی کەمی پەیوەندی وەرگرتن و ھاوبەشبوون تەک جۆرەکاسایەتیە جیاوازەکانی دەوروبەرە، کە (خەمۆکی بەھۆی کاردانەوەی تەنیایی) لەمێژدا دەستی پێکردووە بۆ داھاتوویش درێژەی ئەبێت. بەڵام جێگای ئاماژەیە کە ئەگەری ئەوەیش ھەیە ھەست بەتەنیایی کردن ئەو کاتانەیش وا دەوروبەری تاک شلووقە دیار دەبێت. بەرھەمھاتنی تەنیایی ئەکرێت ھۆکارگەلێکی جۆراوجۆری ھەبێت، بۆ نموونە: کۆمەڵایەتی، دەروونی یان ھەستۆکی.
توێژینەوە زانستییەکان وای دەرخستووە کە ئەم ھەستانە لەنێوان چینی سەرکەوتوویش (لە باری بنەماڵەیی و تاکەکەسی) زۆر باوە. وەکوو ئەو کەسانەی وا ژیانی ھاوبەشییان پێکھێناوە، ئەوانەی وا لەجۆرە پەیوەندی تایبەتدان، ئەو کەسانەی وا لەناو بنەماڵەدا ژیان بەسەر ئەبەن و ئەوانیش وا لە ئیش و پلەی کۆمەڵایەتی پێشکەوتوون. ئەم نموونە لە ئێشی کۆمەڵگا وەکوو خاڵێکی ھەرە گرینگ لە ڕۆژگارە کۆنەکان ھەتا ئێستا سەرنجڕاکێش و سەرباس بووە. تەنیایی وەکوو دەردیکی کۆمەڵایەتی لێکدەدرێتەوە. مێکانیسیمی دەروونناسییە بۆ ئاگادار کردنەوەی ئەوکەسانەی وا دووری گرن و واتە ھانیان ئەدەن بەرەو وەرگرتنی پەیوەندی نوێ.

## ئەمانەش ببینە
* شەرم

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سۆزەکان
پۆل:فەلسەفەی ئەوین
ڕامین حوسێن پەناھی

**ڕامین حوسێن پەناھی** (١٩٩٥ – ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨) پێشمەرگەی کۆمەڵە بوو کە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦ لە پێکدادانێکی پێشمەرگەکانی کۆمەڵە و کۆماری ئیسلامی ئێراندا بە برینداری دەستگیر کرا. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨دا لەلایەن لقی ١ی دادگای سنەوە بڕیاری لەسێدارەدرانی دەرچووە، تۆمەتەکانیشی ئەمانە بوون: ھەڵگرتنی چەک، وەستانەوە دژی ئاسایشی نیشتمانی ئێران و ئەندامێتی کۆمەڵە. لە ڕۆژی ٨ی ئابی ٢٠١٨دا لە زیندانی ڕەجاییشەھری کەرەج لە سێدارە درا. ھەمان ڕۆژ لوقمان مورادی و زانیار مورادی کە دوو برابوون لەسێدارە دران.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی کۆمەڵە ڕێکخراوی کۆمۆنیستی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران
بلیمەت

[وێنۆک|چەپ|250px|[ئەلبەرت ئاینشتاین.]]
**بلیمەت** کەسێکە کە توانایی پێشکەشکردنی بابەتێکی ھەڵاوردوو لە بواری توانایی ھزری، خوڵقاندن یان داھێنەری لە کارەکانی ھەبێت. ئەم بابەتانە زیاتر لە چەشنی خۆی بێ‌وێنە یان کەم‌وێنە دەبن. بە گوێرەی دوایین توێژینەوەکان، بلیمەتی دەکرێت وەکوو کۆمەڵە زانیارییە کەسییەکان (خۆییەکان) تاکەکان لە ھەر بوارێک پێناسە بکرێت. لە بەناوبانگترین کەسانێک کە لە چاندی‌گەل بەو ناوە دەناسرێن، دەکرێت ئاماژە بە ئەلبەرت ئاینشتاین، یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە، لیۆناردۆ دا ڤینچی، ستیڤن ھۆکینگ، و لە  کەسایەتییە چیرۆکییەکان ئاماژە بە شێرلۆک ھۆڵمز و مایکڵ سکۆفێڵد بکرێت.
## سەرچاوەکان
*

پۆل:ژیری
بەربژێر (کەسێتی)

**بەربژێر یاخود پالێوراو** (بە ئینگلیزیcandidate یان nominee) بریتیە لە کەسێک کە پاڵپشتی دەکرێت یاخود خەڵات دەکرێت ،یان بریتیە  لە کەسێک کە هەوڵ دەدات یان بیردەکاتەوە بۆ بەدەست هێنانی پلەیەک یاخود کارێکی دیاری کراو؛وەک:

* هەڵدەبژێردرێت بۆ پلەیەک -لەم بارەدا کەسی پاڵێوراو سەرەتا لێکۆلینەوە لە پێشینەی  دەکرێت.
* یان دەبێت بە ئەندام لەکۆمەڵەیەک.

هەڵبژاردن بەشێکە لە چاڵاکی ڕامیاری کە لەلایەن پارتە رامیاریەکانەوە ئەنجام دەدرێت بۆ دیاریکردنی کەسێک بۆ شوێنێک یان پۆستێکی تایبەت،یاخود دەپالێورێت بۆ پێدانی خەڵاتێک یان ڕێزگرتنێکی کەسی،ئەوکەسەی کە بۆ وەرگرتنی خەڵاتێک دیاری دەکرێت پێی دەڵێن، "nominee" (پالێوراو)، لەگەڵ ئەوەی وشەی"nominee" زۆرجاران لەگەڵ وشەی "candidate" (بەربژێر)بەکاردێت بەڵام هەڵەیەکی زمانەوانی تەواوە،جگە لە (پالێوراوی ڕاستەوخۆ) (Presumptive nominee)کە تەنها لە کۆنگرێسی ئەمەریکی بەکاردێت.

## بەربژێرانی هەڵبژاردنەکان

## پالێوراوی  ڕاستەوخۆ
پالێوراوی ڕاستەوخۆ،لە رامیاری وڵاتەیەکگرتوەکان،ئەو پالێوراوەیە کە لەلایەن پارتە رامیاریەکانەوە دەست نیشان ناکرێت یاخود هەڵنابژێردرێت،بەلکو کەسێکە کە ڕاستەوخۆ بەبێ رکابەری دیاری دەکرێت ئەمەش لەلایەن پارتەکانەوەدەبێت کە هەموولا لەسەری رێک دەکەون،ئەم دەستەواژەیە تەنها لەچوارچێوەی وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکاوە بەکاردێت ،وەک هەڵبژاردنی سەرۆک ترەمپ وەک سەرۆکی وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان
پۆل:وشە سیاسییەکان
کێشەی پردەکانی کۆنیگسبێرگ

frame|چەپ|نەخشەی کۆنیگسبێرگ
**کێشەی پردەکانی کۆنیگسبێرگ** یان **حەوت پردی کۆنیگسبێرگ** () بە یەکێک لە بەناوبانگترین بابەتەکانی تیۆریی گراف دادەنرێت کە لە ڕاستیدا ڕوویداوە. لە سەرەتاکانی سەدەی ١٨یەمی زایینی، دانیشتوانی  کۆنیگسبێرگ لە پروسیا (ئەمڕۆکە کالینینگراد لە ڕووسیە) لە ڕۆژانی یەکشەمە لە ناو شاردا ڕێگەیەکی دوور و درێژیان بە پیاسە دەبڕی. ڕووباری *[[پرگولیا]]* کۆنیگسبێرگی دابەش دەکرد بە چوار بەش، کە بە حەوت پرد بە یەکەوە دەبەسترانەوە. دانیشتوانی کۆنیگسبێرگ ھەوڵیاندەدا ڕێڕەوێک بدۆزنەوە کە پیاسەکردن لە خاڵێکەوە دەستپێبکەن و لە ھەموو پردەکان **تەنیا جارێک** تێپەڕن و دووبارە بگەڕێنەوە سەر ھەمان خاڵی دەستپێک.
## کورتەمێژوو
### شیکردنەوەی کێشەکە
لە ساڵی ١٧٣٦ی زایینی لیۆنارد ئۆیلەر، ماتماتیکزانی سویسی کە لەو سەردەمەدا مامۆستای زانکۆی سەنت پیتەرزبورگ بوو لە وتارێکدا بە ناوی *Solutio problematis ad geometriam situs pertinentis* سەلماندنێکی پێشکەشکرد و وتی بەم مەرجانەوە ڕێڕەوێک نادۆزرێتەوە و بوونی نییە.
### لە مێژووی بیرکاریدا
لە ئەنجامی شیکردنەوەی ئۆیلەر لقێکی نوێ و گرینگی بیرکاری، بە ناوی تۆپۆلۆژی ھاتە ئاراوە، کە پێشتر لە لایەن گۆتفرید لایبنیتس خرابووە ڕوو، بەڵام لەمانە گرینگتر، شیکاریی ئۆیلەر لە مێژووی بیرکاریدا بە یەکەم سەلمێندراو وە بەردی بناغەی بیردۆزی گراف دادەنرێت کە ئەمڕۆکە لقێکی بەربڵاو و گرینگی بیرکاری دێتە ئەژمار و جێبەجێکردنی زۆری ھەیە.
## شیکاریی ئۆیلەر
سەرەتا ئۆیلەر نەخشەیەکی لە کۆنیگسبێرگ کێشایەوە کە تەنیا ڕووبار و شوێنە ویشکەکانی زەوی و پردەکانی لەخۆ دەگرت. پاشان شوێنە وشکەکانی بە خاڵێک و ھەر یەک لە پردەکانی بە لێوارێک نیشاندا. لە بیرکاریدا بە پێکھاتەیەک لەم شێوە دەوترێت گراف.


180px →
179px →
180px


ئۆیلەر وتی بۆ ئەوەی ڕێڕەوێک ھەبێت کە لە سەرێکەوە دەست پێ بکات و بە ھەموو لێوارەکاندا تەنیا جارێک بڕوات و بگەڕێتەوە سەر ھەمان خاڵی دەسپێک، دەبێت گرافەکە پێکەوەبەست بێت و ھەر یەک لە سەرەکانی لە پلەی جووت بێت. لە بیرکاریدا بەم ڕێڕەوە دەوری ئۆیلەری و بەم گرافە گرافی ئۆیلەری دەوترێت.
بۆ ئەوەی بە سەرێکدا تێپەڕیت، دەبێت سەرەتا بە ڕێڕەوێکدا بچیت تا بگەی بەم سەرە، لەبەر ئەو مەرجەی بۆ کێشەکە دانراوە تەنیا جارێک دەتوانی بە ھەر لێوارێکدا بڕۆیت، کەوایە لە لێوارێکی ترەوە کە پێیدا نەڕۆیشتووی دەبێت بچیتە دەرەوە (ڕێی ئەوەت نییە بە ھەمان لێواردا بچیتە دەرەوە کە پێیدا ھاتوویت)، لەمەوە جووتبوونی پلەی ھەموو سەرەکان دەردەچێت.
## سەرچاوەکان

*
## بەستەرە دەرەکییەکان

* Kaliningrad and the Konigsberg Bridge Problem at Convergence
* Euler's original publication (in Latin)
* The Bridges of Königsberg
* How the bridges of Königsberg help to understand the brain

پۆل:تیۆریی گراف
پۆل:پردەکان
پۆل:تۆپۆلۆژی
پۆل:کێشەکانی ماتماتیک
مێژووی نژیاروانی

[thumb|280px|The in [Athens|پارتێنۆن لە ئەتینا]]
**مێژووی نژیاروانی** دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمێک کە مرۆڤ بۆ ژیان و ھەروەھا پاراستنی خۆی لە سەرمای زستان و گەرمای ھاوین ناچار بە دروستکردنی سەرپەنایەک بوو و بۆ بنیاتنانی ئەم سەرپەنایە ئیھامی لە ئەشکەوتەکان یان سێبەری دارەکانەوە وەردەگرت.
بە گشتی ژیانی مرۆڤ لە ئەشکەوتەکانەوە دەستی پێ کرد و نژیاروانی لە سەردەمی پێش مێژوودا بنەماییترین پێویستییەکانی مرۆڤی وەکوو دروستکردنی سەرپەنا و خانوو دابین کردووە.
نژیاروانی بەپێچەوانەی درووستکردنی کەرەسەیەک وەکوو تەورەبەردینە یان دەفری گڵکار لانیکەم ھەمووکات بەیارمەتی و تێکۆشانی گشتی نەک تێکۆشانی تاکەکەسی پێک دێت، لەڕاستیدا شێوەی تێکۆشانی ئامانجدار و زانایانەی تاقمێ لە خەڵکـە کە لە نێو شوێنێکی مێژوویی تایبەتدا کار دەکەن.
ھەر بۆیە لە درێژایی زەماندا نژیاروانی بەھیچ شێوەیەک وەکوو شتێکی تایبەت بە مێژووی ھونەر نەبووە. بەڵکوو داییمە وەکوو ھۆکارێکی گرینگ، لەسەر مێژووی کۆمەڵایەتیی ڕگەزی مرۆڤەکانیشدا کاریگەریی ھەبووە.
## سەرچاوەکان

*
*آشنایی با معماری جهان-دکتر محمد ابراهیم زارعی

پۆل:مێژووی نژیاروانی
پاشای شەیتانەکان لە جیھانێکی ترەوە

**پاشای شەیتانەکان لە جیھانێکی ترەوە** ( بە رۆماجی: Isekai Maō to Shōkan Shōjo no Dorei Majutsu) زنجیرە ڕۆمانێکی سووکی ژاپۆنییە لە لایەن یوکیا موراساکی نووسراوە و لە لایەن تاکاھیرۆ تسوروساکی کێشراوە. ڕۆمانە سووکەکان بە ئینگلیزی لە لایەن جەی نۆڤڵ کڵەب بڵاو دەکرێتەوە. مانگاکە لە لایەن ناۆتۆ فوکودا لە ساڵی ۲۰۱٥ پێکراوە، و لە لایەن حەوت دەریای کات بەسەربردن مۆڵەتنامەی پێدراوە. زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمێ لە لایەن کارەکانی وێنەی جووڵاوی ئاجیا دۆ لە ٥ی تەممووزی ۲۰۱٨ پەخشکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  
*  
*  
* 

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی
پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی
پۆل:ئەنیمێ و مانگای حەریم
پۆل:ڕۆمانە سووکەکان
پۆل:شۆنن مانگا
پۆل:ئەنیمێ و مانگای ئیسێکای
پۆل:فەنیمەیشن
پۆل:کڕەنچیڕۆل
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٥
پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکانی ٢٠١٤
پۆل:مانگاکانی کۆدانشا
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٨ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە
چەشنی حەریم

**حەریم** () ئەنیمێ و مانگایەکە سەرنج دەخاتە سەر فرە ژنی یان سێگۆشەی خۆشەویستی بۆ ئەو پەیوەندییانەی پاڵەوانەکەی تایبەتمەندە بە دەورەدانێکی خراپ بە سێ یان زیاتر لە ھەمان ڕەگەز یان ڕەگەزی جیاواز، یان خۆشەویستی پێکھاتوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەستەواژەکانی ئەنیمێ و مانگا
پۆل:زاراوەکانی ئەنیمێ و مانگا
پۆل:چەشنەکانی ئەنیمێ و مانگا
حەریم

[وێنۆک| خانمانی [کابول (لیتۆگرافی ١٨٤٨، لەلایەن جەیمس ڕاترای)]]
**حەریم** () ئاماژەیە بۆ شوێنێکی ناوماڵ کە تایبەتە بە ژنانی ماڵ لە خێزانێکی موسڵماندا. ڕەنگە حەریمێک ژن یان ھاوسەرەکانی پیاوێک، منداڵە نێرینەکانیان کە پێش تەمەنی پێگەیشتنن، کچەکان، خزمەتکاری ماڵەوەی مێینە و خزمەکانی دیکەی مێینە لەخۆ بگرێت. لە ڕابردوودا، حەریمەکان خەزوورە کۆیلەدارەکانیشی تێدابوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* حەریم لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (ئینگلیزی)
* ھەندێک تابلۆی حەریمەکان
* وێناکردنی کولتووری باوی حەریمەکان 

پۆل:دیوەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:چاندی عوسمانی
پۆل:چاندی ئیسلامی
پۆل:چاندی عەرەبی
خەم

وێنۆک|چەپ
**خەم** یان **خەفەت** یان **کەسەر** () جۆرە ھەستێکی دەستکەوتی لەدەستچوونی توانا یان بەسەرھاتنی خەسار لێک دەدرێتەوە. کێشەی بنەماڵەیی، پەرێشانی لەدەست دانی ھاوڕێ یان کەسێکی نزیک بە ھۆکارگەلی جۆراوجۆر، تەنیایی، ھەژاری و... دەتوانن ببنە ھۆی دروستبوونی پەژارە. بەشێوەی ئاسایی خەم ھاوکاتە لەپاڵ گریان، دابەزینی ئاستی وزە و دوورەپەرێزی.
ھەست بە ناڕەحەتیکردن بابەتێکی سروشتییە، بەڵام کاردانەوەکەی لەکاتێکدا ھاوکات بێت لەگەڵ زۆربوونی گوشاری ڕۆحی و دڵەڕاوکێ، لەشێوەی خەمۆکیدا خۆی دەردەخات. کەسی ژاکاو بەردەوام لە ژیانی ڕۆژانەدا ھەست بە ئاڵۆزی دەکات و ئەم ئاڵۆزییە تەواوی ژیانی تاک وەکوو پەیوەندی کۆمەڵایەتی و تەنانەت باری فێرکاریشی داگیر دەکات. ھۆکاری ئەم تێکەڵبوونە تێھەڵچوون و وەڕەزی سرووشتی ئەو مرۆڤەیە بەبۆنەی نەبوونی ھاندەر یان بزوێنەر و بێھیوایی لە ژیانی ڕۆژانەدا.
## ئەمانەش ببینە
*شادمانی
## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سۆزەکان
پۆل:ژیانی کەسی
پۆل:ژیانی کەسایەتی
ھاوکۆلکەی دوو ڕادەیی

[چەپ|وێنۆک|200px|دۆزینەوەی هاوکۆلکەی دوو تێرمی بە بەکاهێنانی [سێگۆشەی پاسکاڵ.]]
لە زانستی بیرکاریدا بە ھەر یەک لەو ژمارە تەواوانەی بە شێوەی ھاوکۆلکە لە کراوەی دوو تێرمیدا خۆ دەنوێنن، **ھاوکۆلکەی دوو ڕادەیی**  یان **ھاوکۆلکەی دوو تێرمی** دەوترێت و بەھاکەی لە ڕێگەی ئەم ھاوکێشە دەدۆزرێتەوە:

: \binom nk = \frac{n!}{k!\,(n-k)!} \quad \text{for }\ 0\leq k\leq n,

سێگۆشەی پاسکاڵ، لە ڕیزکردنی سێگۆشەیی ھاوکۆلکەکانی کراوەی دوو تێرمی پێکدێت.
وێنۆک|300px|کراوەی دوو ڕادەیی تا توانی چوارەم.

## ئەمانەش ببینە
* کراوەی دوو تێرمی
## سەرچاوەکان

*

پۆل:پاشیەکیی ژمارە تەواوەکان
گەپجاڕ

**گەپجاڕەکان** یان **گاڵتەجاڕەکان** ئەو ئەکتەرانەن کە بۆ پێکەنین و سەرقاڵبوونی بینەران جۆرێک جموجۆڵی تایبەت ئەنجام دەدەن.
گەپجاڕەکان کڵاوموو لەسەر دەنێن و جلی ڕەنگاوڕەنگ لەبەر دەکەن و ڕوخساری خۆیان دەڕازێننەوە و پێڵاوی گەورە لە پێیان دەکەن.
گەپجاڕ ڕوون نییە کەسێکی ژیرە یان شێت، درۆزنە یان ڕاستگۆ، گوستاخە یان دلۆڤان،
ئەو بینەرەکانی دەخاتە پێکەنین، بە کەسانی دیکە گاڵتە دەکات، بەڵام خۆشی گاڵتەی پێ دەکرێت، ئازار دەبینێت و جارجاریش لێی دەدرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:شانۆ
پۆل:گەپجاڕەکان
پۆل:کۆمیدیا
دە سماشینگ پەمپکینگز

**دە سماشینگ پەمکینگز** گرووپێکی مۆسیقی ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵی ئەمریکییە کە لە ساڵی ١٩٨٨ لەلایەن بیڵی کۆرگن و دووان لە ئەندامانی تری گرووپەکە بە ناوی دعارکی ورێتزکی و جیمی چامبەرلن دامەزرێندراوە. گرووپەکە چەندین جار گۆڕانکاری بەسەر ئەندامانیدا ھاتووە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:گرووپە مۆسیقییە ئاڵتەرنەتڤ ڕۆکەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ١٩٨٨
جیۆجەبرا

**جیۆجەبرا** () نەرمامێرێکی فێرکاری بیرکارییە بۆ کێشانەوەی وێنەی ڕوونکردنەوەی فانکشنەکان، ئەژمێرکردن، نواندن و دۆزینەوەی  خاڵ و ھێڵ، لەسەر سیستەمی پۆتاندا، و بە گشتی بۆ فێرکاریی بیرکاری بەکار دێت. ئەم نەرمامێرە بە زمانی جاڤا، داڕێژراوە.
جیۆجەبرا لە فێرکاریی ئەندازە، جەبر، ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاریدا گرینگی و جێبەجێکردنی زۆری ھەیە. 
بە بەکارھێنانی ئەم نەرمامێرە وێنەی ڕوونکردنەوەیی و ھەروەھا ئەژمێرکردن، بە نواندن و دیاریکردنی خاڵەکان، ئاڕاستەبڕەکان، ھێڵەکان، فرەگۆشەکان، بڕگە قوچەکییەکان و فانکشنەکان بە ئەنجام دەگات و بە جووڵاندنەوە گۆڕانکارییەکانیان نیشان دەدرێت.
## بەستەرە دەرەکییەکان
* جیۆجەبرا
## سەرچاوەکان

*

پۆل:نەرمامێر
پۆل:نەرمامێرە بیرکارییەکان
پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان
پۆل:جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)
بەرنامەسازی

**بەرنامەسازی** (، *پرۆگرامینگ*) بریتییە لە پرۆسەی دیزاین و دروستکردنی پرۆگرامێکی «وەگەڕخراو» بۆ جێبەجێکردنی ئەلگۆریتمێکی کۆمپیوتەر، دیاریرکردنی ئاستی دروستیی ئەلگۆریتمێک و وەگەڕخستنی سەرچاوە و جێبەجێکردنی ئەلگۆریتمەکە بە زمانێکی پرۆگرامکردنی تایبەت. لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی coding باوترە و لە کوردیی سۆرانیشدا باوە، هەرچەند کۆدنووسی یان کۆدینگ بەشێکە لە بەرنامەسازی و ڕێک بە واتای بەرنامەسازی نییە.

مانای بەرنامەسازیی کۆمپیوتەر لە زاراوەی گشتیدا دەتوانرێت بە ھەموو پرۆسەی پەرەپێدانی نەرمامێر (بە ئینگلیزی: Software Development) بوترێ کە بریتییە لە چالاکیگەلێکی جیاواز وەکوو تاوتوێکردن، پەرەپێدان، فامکردن، داڕژتنی ئەلگۆریتم، جێبەجێکردن، تاقیکردنەوە، ھەڵەدۆزی و پاراستنی نەرمامێرەکان.

کۆدی ژێدەری ھەر بەرنامەیەک بە زمانێکی بەرنامەسازی یان زیاتر دەنووسرێت کە بەرنامەسازەکان توانای لێتێگەیشتنیان ھەیە و خێراتر لە کۆدی مەکینە (کە لەسەر بنەمای سفر و یەکە) و ڕاستەوخۆ بەدەستی یەکەی ناوەندی پێواژۆیی ئیجرا دەبێ لێی تێ دەگەن.

مەبەستی بەرنامەسازی، دۆزینی زنجیرەیەک فەرمانە کە ئیجراکردنی ئەرکێک لەسەر کەمپیوترێکدا خۆکار دەکا، کە دەتوانێ ھێندەی سیستمی بەکارخەری ئاڵۆز بێ.

## مێژوو
دەزگا بەرنامەپەژرێنەکان چەند سەدەیە کە بوونیان ھەیە. لە ڕۆژھەڵاتی ناوین، لە سەدەی ٩یەمدا سێ برا ئێرانییەکە کە ناسراون بە کوڕانی مووسا دەزگایەکی بەرنامەپەژرێنی مۆسیقایان داھێنا، کە لە کتێبی دەزگا بلیمەتەکاندا (بەعەرەبی: کتاب الحیل، بە ئینگلیزی: Book of Ingenious Devices) پەخشکەرێکی فلووتی مەکینەیی وەسف دەکرد.

## بەرنامەسازیی ھاوچەرخ
### پێشمەرجەکانی چۆنیەتی
ھەر ڕێبازێک کە بۆ بەرنامەسازی بەکار بچێ، بەرنامەکە لە کۆتاییدا دەبێ ھەندێک تایبەتمەندی بنچینەیی لە خۆ بگرێ. ئەم خاسیەتانەی خوارەوە ژمارەیەک لە گرنگترینەکانیانن.
* **پێباوەڕی**: ئەمەی کە چەنێک ئەنجامەکانی بەرنامە جێی متمانە و باوەڕ بن، پەیوەندە بە دروستیی داڕژتنی ئەلگۆریتم و کەمکردنەوەی ھەڵەکانی بەرنامەسازییەوە.
* **پایەداری**: پایەداری و بەھێزی بەرنامە بریتییە لەوەی کە بەرنامەکە چۆن ئەو ھەڵەگەلە کە ڕەنگە ڕوو بدەن، پێشبینی بکات. ئەم بابەتە بریتییە لەو حاڵەتانەی وەک وەرگرتنی زانیاری نادروست، نەشیاو یان ھەڵە؛ ھەروەھا کەمبوونی سەرچاوە سیستمییەکان وەکوو بیرگە، خزمەتگوزارییەکانی سیستمی بەکارخەری، یان پەیوەندی لەگەڵ تۆڕ، یان ھەڵەکانی تر وەک ھەڵەی بەکاربەر و پچڕان و قەتبوونی کارەبایش لەم پۆلەدا جێ دەگرن.
* **شیاوێتی بەکارھێنان**: ئەرگۆنۆمیی بەرنامە: ئاسانی و سادەبوونی بەرنامە بۆ کەسێک کە ئەیەوێ بەرنامەکە بۆ مەبەستی دیاریکراو بەکار بێنێ یا جارجارێکیش ڕەنگە بۆ کارە پێشبینی نەکراوەکان بەکار بھێنرێت. ئەم بژاردەیە دەتوابێ بەتەنیایی ببێتە ھۆی سەرکەوتن یان تێشکانی بەرنامەکە.
* **شیاوێتیی گواستنەوە**
* **شیاوێتی ڕاگرتن و پاراستن**
* **کارایی/ئیجرا**

## سەرچاوەکان

* 
* 

پۆل:بەرنامەسازی
پۆل:کۆمپیوتەرەکان
پرۆگرامسازیی تەنخواز

**پرۆگرامسازیی تەنخواز**، **بەرنامەسازیی تەنخواز** یان **پرۆگرامکردنی تەنخواز** (، کورت دەکرێتەوە بۆ OOP) پارادایم/شێوازێکی پرۆگرامکردنە کە لەسەر بیرۆکەی «تەن»ی فیزیایی دامەزراوە. لەگەڵ گەشەسەندنی پرۆگرامکردندا مەبەست لە "تەن"ی تایبەتە بە پرۆگرامکردن کە جیاوازە لە تەنی فیزیایی. تەن، کە ئەکرێ داتای تێدابێ، لە شێوەی بواردا (field) - زۆرجاریش بە "تایبەتمەندی" (attributes) ناو ئەبرێت- ھەروەھا کۆدیشی تێدابێ کە بریتین لە پرۆسە کە بە "مێتۆد"/ڕێگا ناسراون. بە زمانێکی سادەتر، شێوازێکە لە کۆدکردن کە تێیدا کۆدەکە خۆی لە "شتێک"ی بەرجەستەکراودا دەبینێتەوە.

بۆ نموونە پەڕەی سەرەکی ویکیپیدیا دەکرێت بە «پەڕە»ی کتێبێک بچوێندرێت و بۆ ئەوەش چەند بوارێکی ھەبێ وەک «ژمارەی پەڕە»، «ژمارەی بڕگە/پەرەگراف» ھتد. ئەمەش گۆڕانکارییەکی گەورە و خاوبوو لە پرۆگرامکردنی پرۆسەیی (پرۆسیجراڵ) بۆ پرۆگرامکردن لەسەر بنەمای «پەیوەندی» ی نێوان تەنەکان. ھەر بە تێگەشتن لە تەنەکانی دەوروبەرمان، «چەمک» ی «پۆل» یش کە بابەتێکی بنچینەیی پرۆگرامکردنی تەنخوازە ھاتووەتە بوون. چونکە ئێمە ھەموو جۆرە پشیلەیەک بە «پشیلە» دەناسینەوە.

ھەردوو پرۆگرامکردنی "ھەنگاوی" یان "پرۆسەیی" (procedural) و پرۆگرامکردنی تەنخواز جۆرێکن لە پرۆگرامکردنی "فەرمانی" (imperative) بەرامبەر بە شێواز/پارادایمێکی تری پرۆگرامکردن کە "بانگەشەیی"ی (declarative) کە لقێکیان شێوازی "فەنکشناڵ" یان ھاوکێشەیییە کە لە لۆجیک و بیرکارییەوە سەرچاوە دەگرێت نەک تەن، چ تەنی فیزیایی چ پرۆگرامکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامەسازی
پۆل:پارادایمەکانی پرۆگرامسازیی
پۆل:پارادایمەکانی بەرنامەسازیی
پۆل:داھێنانە نەرویژییەکان
شەرمنی

280px|وێنۆک|چەپ
**شەرمنی** () سۆزێکی کۆمەڵایەتییە کە لە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان لە لایەن ھەندێک کەسەوە دەر دەکەوێت.

ئەم شێوازە لە ھەستێکی دەروونی، خۆ بەکەمزانی لە ئاست کەسی بەرانبەردا پێک دێت و لە ھەندێک کاتدا ئەوەندە بەرز دەبێتەوە کە ھەموو شێوازە کۆمەڵایەتیەکانی ئەو کەسە شپرزە دەکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:سۆزەکان
پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان
پاشای شەیتانەکان کار دەکات!

**پاشای شەیتانەکان کار دەکات** ( بە رۆماجی: Hataraku Maō-sama!، ڕێکواتە: پاشا شەیتانییەکەی کە کار دەکات! یان ئەو پاشا شەیتانییەی کار دەکات!) زنجیرە ڕۆمانێکی سووکی ژاپۆنییە لە لایەن ساتۆشی واگاھارا نووسراوە و لە لایەن ئۆنیکو (۰۲۹) کێشراوە. کارەکانی ڕاگەیاندنی ئاسکی لە شوباتی ۲۰۱۱وە تا ئێستا ۱۹ پەرتووکی بڵاو کردۆتەوە. چیرۆکەکە باسی پاشای شەیتانەکان ساداو ماوۆ دەکات ھەوڵ بۆ کۆنتڕۆڵکردنی جیھانی ئێنتێ ئیسلا دەدات، بەڵام پاڵەوان ئیمیلیا دەردەکەوت، ئەو ناچار دەبێت بکشێتەوە و لە ڕێگەی دەروازەوە بۆ تۆکیۆ، ژاپۆن ڕا دەکات. بۆ دۆزینەوەی ڕێگەیەک بۆ گەڕانەوە بۆ ئێنتێ ئیسلا ئەو لە چێشتخانەیەک بە ناوی ماگڕۆناڵد دەست بە کار دەکات. دوو مانگا بوونی ھەبوو کە لە لایەن کارەکانی ڕاگەیاندنی ئاسکی لە دێنگیکی دایۆ و دێنگیکی ماوۆ بڵاو کرایەوە. زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمێی ۱۳ ئەڵقەیی لە لایەن وایت فۆکس بەرھەمھێنرا و لە لایەن ناۆتۆ ھۆسۆدا کاری دەرھێنانی بۆ کرا و لە نێوان نیسان بۆ حوزەیرانی ۲۰۱۳دا پەخش کرا.

## چیرۆک
پاشای شەیتانەکان ساتان دەیەوێت جیھانی ئێنتێ ئیسلا بە چوار کیشوەرەکەیەوە بخاتە ژێر دەستی ھەر بۆیە بە یارمەتی جەنەڕاڵە شەیتانەکانی ئەڵسێڵ، لوسیفەر، مالاکۆدا، و ئەدڕامەلیچ دەست بە ھێرشکردن دەکات. دوای ئەوەی خەریکبوو سەر بکەوێت پاڵەوان ئیمیلیا جۆستینا و ھاوڕێکانی دەردەکەون و مالاکۆدا و ئەدڕامەلیچ دەکوژن و تا قەڵاکەی پاشای شەیتانەکان دەڕۆن ساتان و ئەڵسێڵ ناچار دەبن ئێنتێ ئیسلا جێبھێڵن و بۆ تۆکیۆ، ژاپۆن ڕا بکەن. بەڵام لەبەر نەبوونی جادوو لەم جیھانەدا شێوەی ساتان و ئەڵسێڵ بۆ مرۆڤ دەگۆڕێت. بۆ زیندوو مانەوە ساتان لە چێشتخانەیەک بە ناوی ماگڕۆناڵد دەست بە کار دەکات و ئەڵسێڵ وەک خزمەتکار بۆی کار دەکات. ڕۆژێک، ساتان کە ئێستا ناوی ماوۆ ساداۆوە چاوی بە کچێک دەکەوێت بە ناوی ئێمی ویسا کە لە ڕاستیدا ئیمیلیایە. بە گشتی چیرۆکەکە بەم شێوە بەردەوام دەبێت و کەسایەتی نوێ لە ئێنتێ ئیسلا دێتە ناوەوە و ڕووداوی نوێ ڕوو دەدات و کێشەی جیھانە نوێکەش لەو لاوە بووەستێت. و ھەموو ئەمانە دەبینین، بەڵام بە شێوەیەکی کۆمیدی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ''پاشای شەیتانەکان کار دەکات!''  لەسەر کارەکانی ڕاگەیاندنی ئاسکی 
* ماڵپەڕی فەرمی ئەنیمێکە 
* 

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای خەیاڵی
پۆل:ڕۆمانە سووکەکان
پۆل:شۆنن مانگا
پۆل:مانگای کارەکانی ڕاگەیاندنی ئاسکی
پۆل:فەنیمەیشن
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٩
پۆل:مانگاکانی ٢٠١٢
پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی
پۆل:سێینن مانگا
پۆل:یارییە ڤیدیۆییەکان دەربارەی جنۆکەکان
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٣ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠٢٢ دەستیان پێکردووە
پۆل:دێنگێکی بونکۆ
پۆل:مانگاکانی ٢٠١١
ڤالا (زمانی پرۆگرامسازی)

**ڤالا** () زمانێکی پرۆگرامکردنی تەنخوازە کە خۆی ھەڵگری "کۆمپایلەر"ی خۆیەتی کە توانای دروستکردنی کۆدی زمانی C ھەیە سیستمی GObject بەکار ئەھێنێت. زمانی کۆمپایلکراوی وەک سی، کۆدی مەکینە (machine code) یان باینەری لێ دروست ئەکرێ. بەڵام ڤالا کۆدی زمانی سی بەرھەم ئەھێنێت، ئەمیش جارێکی تر وەرئەگێڕدرێتە سەر کۆدی مەکینە. بۆیە ھەندێ ڤالا بە زمان نازانن و بە ئاسانکاریەکی ئەزانن بۆ نوسەرانی پرۆگرامی سەر سیستم کە ئاسانتر بتوانن کۆدی "سی" بنوسن.

نمونەی ھەلەو وێڵد (Hello World) بە زمانی ڤالا:

```c
int main (string[] args) {
        stdout.printf ("hello, world\n");
        return 0;
}
```
بۆ کۆمپایلکردنی ئەم کۆدەی سەرەوە فرمانی "valac" بەکاردێ کە وەک "javac"ی زمانی جاڤا کۆدەکە ترانسپایل/کۆمپایل ئەکات کە "وەگەڕبخرێت".

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٦
مێیپڵ

چەپ|وێنۆک|300px
300px|وێنۆک|وێنەیەک کە بە نەرمامێری مێیپڵ کێشراوەتەوە
**مێیپڵ** () یەکێک لە نەرمامێرە ھەرە بەناوبانگەکانی بیرکارییە.
مێیپڵ بە واتای داری ئسفەندانییە، (دارێکە لە داری چنار دەچێت) وێنەی گەڵای ئەم دارە لە ئاڵای کەنەدادا بەدی دەکرێت. ھۆی دانانی ئەم ناوە دەگەڕێتەوە سەر داڕشتنی ئەم نەرمامێرە لە زانکۆکانی کەنەدا بە تایبەت زانکۆی واتەرلوو. مێیپڵ نەرمامێرێکی بەتوانایە کە ئەنجامی کار و توێژینەوەکانی نزیک ١٠٠ خوێندکارە. لە تایبەتمەندییە ھەرە گرینگەکانی ڕێنوێنییەکانیەتی کە کارکردن بە نەرمامێرەکە زۆر سادە دەکاتەوە.
نوێترین وەشانی ئەم نەرمامێرە ٢٠١٦٫٢ یە، کە دەکرێت لە ھەموو بوارەکانی ماتماتیکدا سوودبەخش بێت، لەوانە جەبری ھێڵی و ماتماتیکی جیاکراوە، و شیکاریی ماتماتیکی تەنانەت ماتماتیکی بنەڕەتیش بۆ خوێندکارانی ئامادەیی.
## ھەندێک لە کۆدەکانی مێیپڵ

### تەواوکاری
دۆزینەوەی

:\int\cos\left(\frac{x}{a}\right)dx.
 int(cos(x/a), x);

وەڵام:

:a \sin\left(\frac{x}{a}\right)
----

### شیکاریی ھاوکێشەکان
ھاوکێشە ڕادەدارەکان

```mupad
f := x^53-88*x^5-3*x-5 = 0

 fsolve(f)

 -1.097486315, -.5226535640, 1.099074017
```


### فانکشنی یەک گۆڕەکی
* کێشانەوەی x \cdot \sin(x) لە ماوەی -10 تا 10
 plot(x*sin(x),x=-10..10);
وێنۆک|ناوەڕاست|300px

### کێشانەوەی فانکشنی دوو گۆڕەکی
* کێشانەوەی x^2+y^2 بەپێی x و y لە ماوەی -1 تا 1
 plot3d(x^2+y^2, x=-1..1, y=-1..1);
وێنۆک|ناوەڕاست|300px

### ئەنیمێیشنی فانکشنەکان
* فانکشنی دوو گۆڕەکی

:f := 2 \cdot k^2/\cosh(k \cdot (x - 4 \cdot k^2 \cdot t))^2

 plots:-animate(subs(k = .5, f), x=-30..30, t=-10..10, numpoints=200, frames=50, color=red, thickness=3);
وێنۆک|ناوەڕاست|300px|2D bell solution

* فانکشنی سێ گۆڕەکی
 plots:-animate3d(cos(t*x)*sin(3*t*y), x=-Pi..Pi, y=-Pi..Pi, t=1..2);
وێنۆک|ناوەڕاست|300px|ئەنیمێیشنی فانکشنێک لە سێ-ڕەهەندیدا

### ھاوکێشە تەواوکارییەکان

:f(x)-3\int_{-1}^1(xy+x^2y^2)f(y)dy = h(x).


```mupad
eqn:= f(x)-3*Int((x*y+x^2*y^2)*f(y), y=-1..1) = h(x):
 intsolve(eqn,f(x));
```


:f \left( x \right) =\int _{-1}^{1}\! \left( -15\,{x}^{2}{y}^{2}-3\,xy \right) h \left( y \right) {dy}+h \left( x \right)


## سەرچاوەکان

* 

پۆل:نەرمامێر
پۆل:نەرمامێرە بیرکارییەکان
پۆل:نەرمامێرە ژمارەییەکان
پۆل:زمانە فرمانییەکان
پۆل:جەبری ھێڵی
جافی جوانڕۆ

**جافی جوانڕۆ** لە چەند ھۆزێک پێکھاتووە و ھەر ھۆزەی سنووری جوگرافی تایبەت بەخۆی ھەیە، ئەم ھۆزانەی خوارەوە جافی جوانڕۆ پێکدەھێنن و بەم ھۆزانە دەوترێ جافی جوانڕۆ:

جوانڕۆیی، قوبادی، باوەجانی، وەکیلی، ڕۆستەم بەگی، وەڵەدبەگی، ئاغاوەیسی، تاوگۆزی، ئێناخی، ئیمامی، قادرمیروەیسی، تایشەی، کۆیک، نێرژی، دەروێشی، دەلەژێری، کۆکۆی، زەردۆیی، پەپڵی، دوو ڕوویی.

## سەرچاوەکان
* مێژووی جاف کەریم بەگی فتاح بەگی جاف
ماتکاد

وێنۆک
**ماتکاد** () نەرمامێرێکی شرکەتی ماتسافتە (Mathsoft)، کە وەکوو ژمێرەر لە کارگەلی بیرکاری و ئەندازیاریدا کەڵکی لێ وەردەگیرێت. ھەروەھا توانای کێشانەوەی گرافی ڕوونکردنەوەی فانکشنە دوو ڕەھەندی و سێ ڕەھەندییەکانی ھەیە. یەکەم جار لەلایەن ئالێن ڕازدۆو یەکێک لە خوێندکارەکانی ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیای ماساچووسیتس داڕێژراوە.
لە ساڵی ٢٠٠٦دا، شرکەتی (PTC (Parametric Technology Company ئەم نەرمامێرەی کڕی و پەرەی پێدا.
بەکارھێنانی ماتکاد پێویستی بە فێربوونی بڕی گران و ئاڵۆز نییە. دەشێت ھاوکێشەکان بە ھەمان شێوە کە لەسەر تەختە یان کاغەزدا دەنووسرێن، لە ماتکاددا بەکار ببردرێن. واتە زۆر سادە ھاوکێشەکە تایپ دەکرێت و ئەنجامەکەی دەبینرێت.
## گالێری

پەڕگە:historical_MC13.png|Mathcad 13.0
پەڕگە:historical_MC15.jpg|Mathcad 15.0
پەڕگە:historical_MCPrime1.png|Mathcad Prime 1.0

## ئەمانەش ببینە
*مێیپڵ
*ماتلاب
## سەرچاوەکان

*

پۆل:نەرمامێرە ژمارەییەکان
پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان
پۆل:جەبری ھێڵی
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٨٦
کۆدی مەکینە

وێنۆک|نیشاندراوێکی کۆدی مەکینە لەسەر کۆمپیوتەرێکی دیاریکراو کە "کۆدی ئەسێمبڵی" نیشان ئەدات هەروا تۆماری چارەسەرکەر و بڕی بیرگەی بەکارهاتوو.
**کۆدی مەکینە** پرۆگرامێکی کۆمپیوتەرە کە بە **زمانی مەکینە** نوسراوە و ڕێنمایی تێدایە کە چارەسەرکەری ناوەندی کۆمپیوتەر دەتوانێت ڕاستەوخۆ بیخاتە گەڕ. هەریەک لەو ڕێنماییانە وا دەکات چارەسەرکەر کردارێکی تایبەتی ئەنجام بدات، بۆ نمونە بارکردن، بازدان یان کردارێک لە ALU یەکەی لۆژیکی کرداریی لەسەر یەکەیەک لە داتا لەناو تۆمارێکی چارسەرکەرەکە یان بیرگەدا.

کۆدی مەکینە بە زمانێکی ژمارەیی دەنوسرێت کە ئامانج ئەوەیە بەخێراترین شێوە جێبەجێ بکرێت، دەکرێت بە نزمترین ئاستی نیشاندراوی "کۆمپایل"کردن یان پرۆگرامی کۆکراوە (ئەسێمبڵ) دابنرێت یان بە زمانی بەرایی ڕەقەکاڵا دابنرێت و خوێندنەوەی بۆ مرۆڤ ئاسان نیە یان ناکرێت.

پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان
سەبووەی سێرفەرس

**سەبووەی سێرفەرس** () کایەیەکی کات بەسەربردنی خۆڕایییە، و لە دروستکردنی کۆمپانیای کیلوو و کۆمپانیای سیبۆی کایە ئەلیکترۆنییەکانە. بە گشتی بەو مۆبایلانەی بە سیستەمی ئەندرۆید کار دەکەن بە بازاڕی پلەی ستۆر دادەبەزێنرێت، و ھەروەھا بۆ مۆبایلەکانی ئای ئۆ ئێس بە ئاپ ستۆر دادەبەزێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٢
پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان
ئاڕ (زمانی پرۆگرامکردن)

**ئاڕ ** () زمانێکی پرۆگرامکردن و ھەروا ژینگەیەکی خۆڕاییە بۆ ئامارکردن بەکۆمپیوتەر و گرافیک کە لەلایەن "دامەزراوەی ئاڕ بۆ ئامارکردن بەکۆمپیوتەر"ەوە پشتیوانی ئەکرێت. زمانی ئاڕ لەلایەن زۆرێک لەوانەی کاری کۆگاکردنی داتا ئەکەن بۆ دروستکردنی نەرمەکاڵای ئامارکردن و ھەروەھا شیکاردکردنی داتا.

ئاڕ بۆخۆی پاکج (بوخچە)یەکی گنو'وە. سەرچاوەی ئاڕ و ژینگەکەی بە زمانەکانی سی، فۆرتران و ئاڕ نوسراوە. 


```rout
> x <- c(1, 2, 3, 4, 5, 6)   # لە ئاڕدا ئەمە بە ڤێکتەر ناسراوە
> y <- x^2              # دووجاکردنی دانەکانی x
> print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
> mean(y)               # فەنکشنی تێکڕا
[1] 15.16667
> var(y)                # فەنکشنی variance
[1] 178.9667

> plot(x)               # فەنکشنی تایبەت بە دروستکردنی نەخشە/پلۆت
```

ئەنجامی دوافرمان ئەم وێنەیەی خوارەوە دەر ئەچێت.
چەپ|نەخشەیەکی دروستکراو بە R

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی پرۆگرامکردن
پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان
پۆل:زمانە فرمانییەکان
شەریف باجوەر

**شەریف باجوەر** (لەدایکبوون: ١٩٧١ و مردن: ٢٥ی ئابی ٢٠١٨) چالاکی مەدەنی و ژینگەیی خەڵکی مەریوان و ئەندامی ئەنجومەنی سەوزی چیا بوو. شەریف ڕۆڵێکی گرنگی لە پاراستنی ژینگەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و بەفەرھەنگ کردنی ژینگەپارێزیدا ھەبوو. لە ڕۆژی ٢٥ی ئابی ساڵی ٢٠١٨دا لەکاتی کوژانەوەی ئاگری دارستانەکانی مەریواندا گیانی لەدەست دا.

## مردن
شەریف باجوەر لە ڕۆژی ٢٥ی ئابی ٢٠١٨دا، لە کاتێکدا کە لەگەڵ ھاوکارەکانیدا خەریکی کوژانەوەی ئاگرێک لە دارستانەکانی مەریواندا بوون، گیانی لە دەست دا. ئاگرەکە کە لە دارستانەکانی ئاوایی پێلەوە دەستی پێکردبوو، نزیکەی ٤٠ ھەکتار لە جەنگەڵەکانی مەریوانی سووتاند. دەربارەی ھۆکاری گیان لەدەست دانی شەریف و ھاوڕێکانی مشت و مڕ ھەیە. لە کاتێکدا کە بڕێک لە سەرچاوەکان ئاگر و دووکەڵەکەیان بە ھۆکاری مەرگیان لە قەڵەم دا، زۆرێک لە سەرچاوە حکوومی و ناحکوومییەکان کوژرانی ئەو چەن کەسەیان بە ھۆی تەقینەوەیەکەوە زانی. دوابەدوای مردنی شەریف و ئەو چەن چالاکوانە خەڵکی مەریوان لە ڕێپێوانێکدا خوازیاری ڕوونبوونەوەی ھۆکاری مەرگی ئەو چالاکوانانە و ھەروەھا ئاگرگرتنی دارستانەکانی کوردستان بوون. ھەروەھا ڕۆژێک پرسەی گشتی لەلایەن بەرپرسانی شاری مەریوانەوە ڕاگەیەنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:خەڵکی مەریوان
ھونەری ئەبستراکت

وێنۆک|
**ھونەری ئەبستراکت** یان **ھونەری ڕووتەکاری**  یان **ھونەری داڕندراو**() بە ھونەرێک دەوترێت کە لەو ھونەرەدا ھیچ ڕواڵەت و وێنەی سروشتی لە دونیادا شیاوی ناسین نییە و تەنیا لە ڕەنگ و شێوەگەلی میناکی و ناسروشتی بۆ شرۆڤەی واتاکانی خۆی کەڵک وەردەگرێت.  ئەم چەمکە بەشێوەیەکی ئاسایی لە بەرانبەر ھونەری فیگۆراتیڤدا بەکار دێت و لە واتایەکی بەربڵاودا دەکرێ بە ھەر شێوە ھونەرێک پێوەندی بدرێت کە پێشھاتەکان و شتگەلی شیاوی ناسین شرۆڤە ناکەن، بەڵام بەگشتی بەو تاقمە لە دەسکردە ھونەرییەکانی مۆدێرن دەوترێت کە لە ھەر شێوە کەڵکوەرگرتن لە سروشت یان لاساییکردنەوەی سروشت، بەو واتا ئاساییەی کە لە ھونەری ئەورووپیدا ھەیە، ڕوو وەردەگێڕنەوە.

## کورتەمێژوو
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەم وشە زۆرتر بۆ بیروڕا ھونەرییەکانی وەکوو کوبیسم و فوتوریسم بەکار دەبرا لەبەر ئەوەی لەم مەکتەبانەدا سروشت لە شێوەگەلی سانا و یان زلکراو ــ تەنیا ڕوانگەیەکی لە مژاری سروشتیی سەرەکی ــ شرۆڤە دەکرد.
لە وێنەگەرییەکانی ئەم شێوە سەبکانەدا بەیان و تۆمارکردنی بنەمای ڕاستەقینەی شتەکان ئامانج بووە نەک شێوەی ڕواڵەتی ئەوان.
بە وتەی مێژوونووسانی ھونەری مۆدێرن،
کاندینسکی یەکەم وێنەکێشێکە کە دەوروبەری ساڵی ١٩١٠ دا یەکەم وێنەی بەتەواوی بێ‌شرۆڤەی پێشکەش کردووە، و لەوە بەدواوە ھونەری ئەبستراکتی مۆدێرن لە زۆربەی بزووتنەوە و بیڕ و ڕاگەلی ھونەریی جۆربەجۆر پەروەردە کراوە.

## گالێری


Image:Barnett Newman - Broken Obelisk.jpg|
Image:Leger-UCV.JPG|
Wassily Kandinsky - Impression III (Concert) - Google Art Project.jpg|


## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وێنەکێشی
کۆنکریتی بەھێزکراو

300px|وێنۆک|شیشی پۆڵاینی نێو ھەیکەلێکی دروستکراو بە کۆنکریتی بەھێزکراو، پێش تێکردنی کۆنکریت.
**کۆنکریتی بەھێزکراو** یان **کۆنکریتی شیشدار** () ماددەیەکی دەستکردە، لە کۆنکریت و ماددەی پتەوی دیکە کە بەزۆری پۆڵایە دروست دەکرێت. ئاسایی کۆنکریت توانای کشانی کەمە، پۆڵا کە توانای کشانی بەرزە لەنێو کۆنکریت دادەنرێت تا توانای کشانی کۆنکریتەکە بەرزبکات. لە زۆربەی بیناکانی ئەم سەردەمە، کۆنکریتی بەھێزکراو بەکاردێت، لەبەرەوەی توانایەکی بەرزی بەرگەگرتنی بارەکانی سەر بیناکەی ھەیە و تێچووشی کەمترە بە بەراورد بە ماددەکانی تری بیناکردن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کۆنکریتی بەھێزکراو
پۆل:بینا و ھەیکەلە کۆنکریتییەکان
پۆل:ئەندازیاریی ھەیکەلی
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ئەندازیاریی پێکھاتەیی
ئۆریگامی

[وێنۆک|دوو [قوڵینگی ئۆریگامی|قوڵینگی ئۆریگامی]]
وێنۆک|پێچانەوەی قوڵینگێکی ئۆریگامی

) دێت پێکھاتووە. ھونەری پێچانەوەی کاغەزە، کە بە زۆری بە کلتووری ژاپۆن بەستراوەتەوە. لە بەکارھێنانی نوێدا، وشەی "origami" وەک چەمکێک بۆ ھەموو کردارەکانی پێچانەوە، بەبێ گوێدان بە کلتوورە بنەڕەتییەکەیان بەکارھاتووە. ئامانجەکە ئەوەیە پەڕەیەکی چوارگۆشەی تەخت لە کاغەز بە ڕێگاکانی داتاشین و پێچانەوە بگۆڕدرێت بۆ پەیکەرۆکەیەکی تەواوکراو. بەگشتی پیشەکارە ئۆریگامییە نوێیەکان بێھیوان لە بەکارھێنانی بڕینەکان، کەتیرەکان، یان دیاریکردنەکانی سەر کاغەزەکە. بەزۆری پێچەرەکانی ئۆریگامی وشە ژاپۆنییەکە (**) بەکاردەھێنن تا ئاماژە بە نەخشەکان بکات کە بڕینەکان بەکاردەھێنن، ھەرچەندە بڕین پتر تایبەتمەندیی کاردەستییە کاغەزییە چینییەکانە.

ژمارەیەکی بچووک لە پێچانەوە بنەڕەتییەکانی ئۆریگامی دەتواندرێت بە ڕێگا جۆراوجۆرەکان تێکەڵبکرێن تا نەخشە ئاڵۆزەکان دروست بکرێن. ناسراوترین نموونەی ئۆریگامی قوڵینگی کاغەزە ژاپۆنییەکەیە. بە گشتی، ئەم نەخشانە بە پەڕەیەکی چوارگۆشە لە کاغەز دەست پێ دەکات ئەوەی کە دەشێت تەنیشتەکانی ڕەنگی جیاواز، چاپی جیاواز، یان شێوەی جیاواز بێت. شێوازی کۆنی ئۆریگامیی ژاپۆنی، لەوەتەی سەردەمی ئیدۆ (١٦٠٣–١٨٦٧) ڕاھێنانی لەسەرکراوە، بەزۆری دەربارەی ئەم نەریتانە کەمتر پتەوە، ھەندێ جار بە بڕینی کاغەزەکە یان بەکارھێنانی شێوە ناچوارگۆشەیییەکان دەستی پێ دەکرێت. ھەروەھا بنەماکانی ئۆریگامی لە ئەستوونەکان، پاکەتەکان و جێبەجێکردنەکانی تری ئەندازیاری بەکارھاتوون.

## پێشانگا
ئەم وێنانە نموونەی چەشنی جۆراوجۆر لە ئۆریگامی پیشان دەدەن.


پەڕگە:Origami (made from an American 1-dollar bill) of an elephant.jpg|دۆلارێکی گەڵاڵە کراو لە شێوەی فیلێک، نموونەیەکی مەنیگامی
پەڕگە:Kawasaki new rose.jpg|گوڵەباغی کاواساکی بە بەکارھێنانی پێچاندنی بادراو، لەلایەن تۆشیکازو کاواساکی داھێنراوە. کاسەکە بەجیا دروستکراوە.
پەڕگە:Kawasaki cube 1.jpg|شەشپاڵووی کاواساکی، نموونەیەکی باوی ئیسۆ-ڕووبەر
پەڕگە:Wet-folding bull.jpg|گامێشێکی شێداری پێچراوە
پەڕگە:Smallcrane.jpg|وەشانە نیگارۆکەیەکی ئۆریزورو
پەڕگە:Image-2D and 3D modulor Origami.jpg|دوو نموونەی ئۆریگامیی یەکەیی
پەڕگە:Bonsai rosu 1.jpg|نموونەیەکی ئۆریگامیی بۆنسای
پەڕگە:Smart waterbomb.jpeg|بۆمبی ئاویی درەوشاوە بە بەکارھێنانی کاغەزی بازنەیی و پێچانەوە چەماوەیییەکان
پەڕگە:Servilletas sevillanas.JPG|فلامێنکۆ سەماکەرەکان بە بەکارھێنانی لوولپێچێکی شێدار و شێوازی بادان/گرێدان دروستکراوە



## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* GiladOrigami.com، ژمارەیەکی گەورە لە کتێبەکانی ھەڵسەنگاندن دەگرێتەخۆ
* 
* ئۆریگامیی ئەمریکی، ژمارەیەک لە سەرچاوەکان، تایبەت بە پێچەرەکان لە ئەمریکا
* کۆمەڵگەی ئۆریگامیی بەریتانی، ژمارەیەک لە سەرچاوەکان، تایبەت بە پێچەرەکان لە نەتەوە یەکگرتووەکان
* ''لەنێوان پێچەرەکان''، فیلمێکی بەڵگەنامەیی دەربارەی ئۆریگامی و ھونەرمەندەکانی ئۆریگامی
* 


پۆل:پێچانەوەی کاغەز
پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی
پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان
پۆل:کاغەزی ژاپۆنی
پۆل:گرێ و دەستەواژە ژاپۆنییەکان
پۆل:ھونەری کاغەز
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
شک

**شک** ئەو دۆخەیە کە زەین لە نێوان یەک یا چەند وتەی ناتەبا لەگەڵ یەکدا ھەڵواسراو و ڕاگیراو بمێنێتەوە و لە ھیچ کامیان دڵنیا نەبێت. چەشنێک دوودڵی و بێ بڕیارییە لە نێوان باوەڕکردن و باوەڕنەکردندا. مرۆڤ لە دۆخی شکدا دوچاری نادڵنیایی و متمانە پێنەبوون و قایل نەبوونە و بۆ ئەوە تووشی ھەڵە نەبێت، ھەر بڕیاردان و دەستبەکاربوون وە دوا دەخات و بەم جۆرە لەوانەیە ھەل و فرسەتەکانی لە دەست بدات.

## لە فەلسەفەدا

دێکارت، فەیلەسووفی بەناوبانگی سەدەی حەڤدەیەم،  گومانبردن و لە ھەموو شت شککردنی لە گوێن ئامرازێک بە کار گرت بۆ توێژینەوە فەلسەفییە بنەڕەتییەکانی خۆی. ئەم کارەشی، لە دوای خۆی، بە شکی دێکارتی ناسرا. جگە لەوە، لە لۆژیکیشدا ھەوڵێکی زۆر دراوە بۆ لێک ھەڵاواردنی ئەوەی گومانی لەسەرە و ئەوەی ڕێی تێدەچێ و ئەوەی بەدڵنیایییەوە ڕوو دەدا.

## سەرچاوەکان


پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:گومانکردن
مەزندەی گۆڵدباخ

[300px|thumb=Goldbach partitions of the even integers from 4 to 28 300px.png|چەپ|ژمارە تەواوە جووتەکان لە ٤ تا ٢٨ بە شێوەی سەرجەمی دوو [ژمارەی سەرەتایی]]
**مەزندەی گۆڵدباخ** () لە تیۆریی ژمارەکان و بە گشتی لە بیرکاریدا، یەکێکە لە کۆنترین کێشەکانی بیرکاری کە شی نەکراوەتەوە و نەسەلمێندراوە، بە پێی ئەم مەزندەیە: «ھەر ژمارەیەکی تەواوی جووتی گەورەتر لە ٢ دەتوانرێت بە شێوەی سەرجەمی دوو ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت.» بۆ نموونە:

:٦ = ٣ + ٣
:٨ = ٣ + ٥
:١٠ = ٣ + ٧ = ٥ + ٥
:١٢ = ٧ + ٥ 
:...
:١٠٠ = ٣ + ٩٧ = ١١ + ٨٩ = ١٧ + ٨٣ = ٢٩ + ٧١ = ٤١ + ٥٩ = ٤٧ + ٥٣
:...

چەپ|وێنۆک|300px|ژمارەی ئەو ڕێگانەی ژمارەيەكى جووت دەتوانرێت بە شێوەی سەرجەمی دوو ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت.

کریستیەن گۆڵدباخ لە ساڵی ١٧٤٢ی زایینی لە نامەیەکدا کە بۆ لیۆنارد ئۆیلەری ناردووە باسی لێ کردووە. ئەم مەزندەیە لە سەرەتادا بەم شێوە بووە «ھەر ژمارەیەکی گەورەتر لە ٢، دەتوانرێت بە شێوەی سەرجەمی سێ ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت.»
بەپێی توێژینەوەیەک لە ساڵی ٢٠١٤دا وا دەرکەوتووە مەزندەی گۆڵدباخ بۆ ھەموو ژمارە جووتەکانی بچووکتر لە  ڕاستە. 
## کورتەمێژوو

وێنۆک|200px|نامەی
گۆڵدباخ بۆ ئۆیلەر لە حوزەیرانی ١٧٤٢
## ھەوڵەکان بۆ سەلماندنی مەزندەی گۆڵدباخ
250px|وێنۆک|چەپ|گرافی ژمارەی ئەو حاڵەتانەی لەتوانادایە ژمارەیەکی جووت لە نێوان ٤ و ١٬٠٠٠٬٠٠٠ بە شێوەی سەرجەمی دوو ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت.
لە ساڵی ١٩٦٦دا چن جینگ ڕان ماتماتیکزانی چینی توانی بسەلمێنیت ھەر ژمارەیەکی جووتی سەربەزیا گەورە دەتوانرێت بە شێوەی سەرجەمی ژمارەیەکی سەرەتایی و ژمارەیەکی تر کە یەکسانە بە  ئەنجامی لێکدانی دوو ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت. 
ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٥دا ئۆلیوێر ڕامار ماتماتیکزانی فەڕانسەوی سەلماندی ھەر ژمارەیەکی جووتی گەورەتر یان یەکسان بە  ٤ دەتوانرێت بە شێوەی سەرجەمی شەش ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت.
لە ساڵی ١٩٣١دا ئیشنیرلمان (١٩٠٥–١٩٣٨) کە لەو سەردەمەدا ماتماتیکزانێکی لاو و نەناسراو بوو سەرکەوتنێکی گرینگی بەدەست ھێنا کە بۆ ھەموو پسپۆڕەکان چاوەڕواننەکراو و سەرنجڕاکێش بوو. ئیشنیرلمان سەلماندی ھەر ژمارەیەکی تەواوی ئەرێنی دەتوانرێت بە شێوەی سەرجەمی بەلایەنی زۆر ٣٠٠٠ ژمارەی سەرەتایی بنووسرێت. ھەرچەند ئەگەر ئەو ئەنجامە بەراورد بکرێت لەگەڵ ئامانجی سەرەکی واتە سەلماندنی مەزندەی گۆڵدباخ، ڕەنگە موزحیک و پێکەنیناوی بێت. بەڵام ئەوە بە یەکەم ھەنگاو دادەنرێت بۆ سەلماندنی مەزندەی گۆڵدباخ.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

*

پۆل:کێشەکانی ھیلبێرت
پۆل:پرسیارە شی نەکراوەکانی ماتماتیک
پۆل:کێشەکانی ماتماتیک
پۆل:پرسیارەکانی ھیلبێرت
بیلبۆرد (گۆڤار)

**بیلبۆرد** () براندێکی میدیایی ئەمریکییە کە بیلبۆرد-ھۆلیوود میدیا گرووپ خاوەنێتی. ڕۆژنامەکە ھەواڵ و ڕووداو و ڕەخنەگرتن لەخۆ دەگرێت. ڕۆژنامەکە بەھۆی چارتە مۆسیقییەکانی وەک *بیلبۆرد ١٠٠* و *بیلبۆرد ٢٠٠* لە پیشەسازیی مۆسیقادا بەناوبانگە، کە ناودارترین گۆرانییەکان لە چەشنە جیاوازەکانی مۆسیقادا پێڕست دەکات بەپێی ناوبانگەکانیان. بیلبۆرد لە ساڵی ١٨٩٤دا لەلایەن ویلیام دۆناڵدسن و جەیمز ھێنیگن دۆزراوەتەوە، لەو کاتەشەوە توانیوێتی چەند بەرنامەیەکی بەناوبانگی خۆی ھەبێت.

## سەرچاوەکان

*

پۆل:گۆڤارەکانی مۆسیقا
پانتۆمیم

وێنۆک|چەپ|250px|
**پانتۆمایم** یان **نواندن بە ھێما** () جۆرە شانۆیەکە کە شانۆکار  بەبێ دەڕبڕینی قسە و تەنھا بە بەکارھێنانی ئاماژە و جووڵاندنەوەی ئەندامانی لەش خۆی دەنوێنێت.
## مێژوو
### یۆنانی و ڕۆمای کۆن
ھونەری نمایشی مایم، لە دێرینترین شێوەیدا، دەگەڕێتەوە بۆ یۆنانی کۆن؛ ناوەکەی لە سەماکارێکی دەمامکدارەوە وەرگیراوە بە ناوی پانتۆمیمۆس (Pantomimus)، ھەرچەندە پێویست ناکات نمایشەکان بێدەنگ بووبن. یەکەم مایمی تۆمارکراو تیلێستیس (Telestēs) بوو لە شانۆگەریی «حەوت دژی سیبس» (Seven Against Thebes) لە نووسینی ئەسکیلۆس. مایمی تراژیدی لەلایەن پولادیسکی کیلیسیا پەرەی پێدرا؛ مایمی کۆمیدی لەلایەن باسوولۆسی ئەسکەندەرییەوە پەرەی پێدرا.

مایم لایەنێکی شانۆی ڕۆمانی بووە لە سەرەتاکانییەوە، ھاوشێوەی فارسی ئاتێلان (Atellan farce) لە ئیمپرۆڤایزەیشن (داھێنانی لەناکاو)دا، بەڵام کارەکتەرە ناسراوەکانی ئەوی نەبوو. وردە وردە دەستی کرد بە جێگرتنەوەی ئاتێلانا وەک ئینتەرلودیۆم (embolium) یان پاشکۆ لەسەر شانۆ سەرەکییەکان؛ لە سەدەی دووەمی پێش زایین بووە تاکە ڕووداوی دراماتیکی لە فێستیڤاڵی فلۆرالیادا؛ و لە سەدەی دواتردا پێشکەوتنی تەکنیکی بە دەستی پوبلیووس سیرووس و دیسیموس لابێریووس بەخۆیەوە بینی، کە دەربڕین، بارودۆخ و ناونیشانی کۆمیدیاکانی پلاوتووسیان بەکارھێنا.

لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتدا، مایم بووە شانۆی باڵادەستی ڕۆمانی، ھەرچەندە لە سەردەمی ئیمپراتۆرە جیاوازەکاندا چارەنووسی جیاوازی ھەبوو. تراجان ھونەرمەندانی مایمی دوورخستەوە؛ کالیگولا لایەنگرییان بوو؛ مارکوس ئۆریلیووس کردیانی بە کاھینی ئەپۆلۆ. نیرۆ خۆی وەک مایمێک ڕۆڵی دەگێڕا.

مایم لە دراماکانی تر بە نەبوونی دەمامک، و بە ئامادەبوونی ئەکتەری ژن و پیاو جیا دەکرایەوە. کارەکتەرە سەرەکییەکان بریتی بوون لە پێشەنگ (یان archymimus)، یاریدەدەر یان گەمژە (stupidus)، و پیاوی دەوڵەمەندی ژنپارێز (cultus adulter) لە (Mimus Zelotypi) یان مایمی ئیرەییبەر.

### ئەورووپای سەدەکانی ناوەڕاست
لەسەردەمی ئەورووپای سەدەکانی ناوەڕاستدا، شێوە سەرەتاییەکانی مایم وەک شانۆی گەڕۆک و دواتر نمایشی بێدەنگ پەرەیان سەند. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم لە پاریس، ژان-گاسپار دێبورۆ ئەو تایبەتمەندیانەی چەسپاند کە لە سەردەمی مۆدێرندا ناسراون -کەسایەتییە بێدەنگەکە بە ڕوخساری سپی-.

### لە ئەدەبدا
یەکەمین ڕۆمانی نووسەری کەنەدی مایکل جاکۆت، «دوایین پەپوولە» (The Last Butterfly)، چیرۆکی ھونەرمەندێکی مایم دەگێڕێتەوە لە ئەورووپای داگیرکراوی نازی کە لەلایەن ستەمکارەکانییەوە ناچار دەکرێت بۆ تیمێکی چاودێری خاچی سوور نمایش بکات. ڕۆمانی «گاڵتەجاڕەکە» (The Clown)ی ھاینریش بۆلی براوەی خەڵاتی نۆبڵ، باس لە داتەپینی ھونەرمەندێکی مایم دەکات بە ناوی ھانس شنایر، کە دوای ئەوەی خۆشەویستەکەی جێیدەھێڵێت، تووشی ھەژاری و ئاڵوودەبوون بە مەی دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شانۆی سەدەی ١٩یەم
پۆل:پانتۆمیم
پۆل:چەشنە شانۆییەکان
نۆتە

چەپ|وێنۆک|250x250پیکسڵ|نۆتەی "لا" یان aلە مۆسیقادا، **نۆتە **بریتیە لە  پەردە و ماوەی دەنگێک، ھەروا نیشاندانی ئەمەش بە نۆتەی مۆسیقا وەک (♪ و ♩). نۆتە پیت یان یەکەکانی پێکھێنەری مۆسیقای نوسراون.چەپ|وێنۆک|لەسەر ٥ هێڵەکەی نوسینی نۆتە کە ڕیزێکی ٨ی تێدا ئەکرێ بنوسرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:نۆتەی مۆسیقا
بیاڵزەباب (مانگا)

**بیاڵزەباب** ( بە رۆماجی: Beruzebabu) زنجیرەیەک مانگای ژاپۆنییە دەربارەی قوتابییەک لە یەکەم ساڵی خوێندنی لە قوتابخانەی ئامادەییدا و لە لایەن ریوھێ تامورا نووسین و کێشانی بۆ کراوە. بۆ یەکەم جار بیاڵزباب لە ساڵی ۲۰۰٨ وەک وەن شۆت لە لایەن تامورا لە ژمارەی ۳۷-۳٨ لە ھەفتانەی شۆنن جەمپ بڵاوکرایەوە، و دواتر خەڵاتی داھاتووی زێڕیی چوارەمی بردەوە. پاشان مانگاکە لە ھەمان گۆڤار دەستی پێکرد، لە ژمارەی ۱۳ی ساڵی ۲۰۰۹ بۆ ژمارەی ۱۳ی ساڵی ۲۰۱٤ بەردەوامبوو، پاشان لە شۆنن جەمپ دواتر!! بیاڵزەبابێکی تر (べるぜバブ 番外編 Beruzebabu Bangai Hen) دەستی پێکرد، لە ژمارەی ۲ی ۲۰۱٤ بۆ دەرچوونی یەکەمی ۲۰۱٥ بەردەوامبوو. 

ستۆدیۆی پیرۆ ئۆڤایەکی لە بیاڵزەباب بەرھەمھێناوە، کە لە گەشتی جەمپ سووپەر ئەنیمێدا لە تشرینی یەکەمی ۲۰۱۰ پەخشکرا. بە دوایدا زنجیرەیەک ئەنیمێی تەلەڤیزیۆنی ھات کە لە ۹ی کانوونی دووەمی ۲۰۱۱ەوە تا ۲٥ی ئازاری ۲۰۱۲ بەردەوام بوو.

## بووارەکانی ڕاگەیاندن
### مانگا
زنجیرە مانگاکە لە لایەن ریوھێ تامورا نووسن و کێشانی بۆ کراوە. ژمارەی یەکەمی مانگاکە لە شوباتی ۲۰۰۹ لە شوئیشا لە ھەفتانەی شۆنن جەمپ بڵاو کرایەوە، و بەو شێوە ژمارەکانی زنجیرەکە ھەفتانە بەردەوام بوو تا لە شوباتی ۲۰۱٤ کۆتایی ھات. یەکەم کتێبی تانکۆبۆن لە لایەن شوئیشا لە ۲ی تەمووزی ۲۰۰۹ دەرچوو، لە ۱ی ئایاری ۲۰۱٥دا، بیست و ھەشت کتێبی لێ دەرچوو.

### ئەنیمێ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی ئەنیمێکە 
* 
* 

پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای جووڵە
پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت
پۆل:ئەنیمێ و مانگای کۆمیدی
پۆل:ستۆدیۆی پیرۆ
پۆل:شۆنن مانگا
پۆل:مانگای شوئیشا
پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٩
پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٨
پۆل:بەرنامەکانی کۆمپانیای پەخشکردنی یۆمیوری
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١١ دەستیان پێکردووە
پۆل:ئەنیمێ و مانگا سەرووسروشتییەکان
بنەماکانی بیرکاری (کتێب)

**بنەماکانی بیرکاری** کتێبێکی بێتراند ڕەسڵە لە ١٩٠٣دا نوسراوە. تیایدا ڕەسڵ ھەم پارادۆکسەکەی خۆی خستۆتە ڕوو ھەم ئەی سەلمێنێ کە بیرکاری و لۆجیک یەک شتن. دواتر ڕەسڵ خۆی لە ١٩٣٧ کە ئەزانێ بایەخی پێدراوە و وەرگێڕدراوەتە سەر فەڕەنسی، ئەنوسێ "ئەم بایەخە بە کتێبەکە شتێکی مێژووییە، ئەو ڕاستیە نیشان ئەدات کە کتێبەکە ئاستێکی گەشەسەندنی بابەتەکەی تێپەڕاندوە." دواتر لە ١٩٣٨ چاپی دووەمی بڵاو بووە و دواتریش‌ لە ١٩٥١، ١٩٩٦ و ٢٠٠٩ش.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە بیرکارییەکان
پۆل:کتێبە فەلسەفییەکان
پۆل:کتێبەکانی بێرتراند ڕەسڵ
پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
کیو.ئی.دی.

وێنۆک|چەپ
**کیو.ئی.دی.** کورتکراوەی ڕستەیەکە بە زمانی لاتین (quod erat demonstrandum) کە ئەمەش خۆی لە یۆنانییەوە وەرگیراوە  (بە یۆنانی:ὅπερ ἔδει δεῖξαι) بە واتای: «کە دەبوایە نیشان درابا». لە ھەندێک لە پەرتووکەکاندا بەم شێوە ھاتووە: «سەلمێندرا ئەوەی دەبوایە سەلمێندرابا». کورتکراوەکەی بەم شێوەیە .q. e. d دەنووسرێت. لەناو توێژەران و وانەبێژان، بەتایبەت لە زانستی بیرکاری و فیزیکدا وا باوە کە لە کۆتایی ئارگیومنتە فەلسەفییەکان یان سەلماندنەکانیان شێوە کورتکراوەکەی qed بنووسرێت، بەڵام ئەمڕۆکە زۆرتر ئەم ھێمایانە ■ یان □ یان ‣ بەکار دەھێنرێن. ئەم سێ ھێما لە یونیکۆددا بەم شێوەن: (U+220E) یان (U+25A0) یان (U+2023). بیرکاریزانان بەم ھێمایە دەڵێن بەردی گۆڕ.
ئیقلیدس و ئەرەشمیدوس لە کۆتایی سەلماندنەکانیان ئەم ڕستەیان دەنووسی.
توێژەران ھەندێک جار بە گاڵتە .q. e. d بەشێوەیەکی تر شرۆڤە دەکەن 
بۆ نموونە دەڵێن «سەلمێنەر ڕێگای لێ ون بووە».
## سەرچاوەکان

* 
## بەستەرە دەرەکییەکان
[//en.wikipedia.org/wiki/List_of_Latin_phrases پێرستی ڕستە بەناوبانگەکان/یان مێژووییەکان بە زمانی لاتین]

پۆل:سەلماندنە بیرکارییەکان
پۆل:وشە ماتماتیکییەکان
ئینکسکەیپ

**ئینکسکەیپ** () نەرمەکالایێکی خۆڕایی و سەرچاوەکراوەی بۆ دەستکاریکردنی ڤێکتۆر گرافیکی پەڕگە. ئێوە دەتوانن بە یارمەتی ئەم نەرمەکالایە دەستکاری و خولقاندنی ڤێکتۆرەکان، دیاگرامەکان، ھونەری ھێلکاری، گرافیک، ئارم و بەنێر بکەن. ئێوە دەتوانن زۆر فۆرماتی پەڕگەی وینە بنێرنە نێو ئەم نەرمەکالا بەڵام فۆرماتی سەرەتایی ئەم نەمەکالا بە شیوازی SVGیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێر
پۆل:ئەو نەرمامێرانەی کە بە سی پڵەس پڵەس دروستکراون
پۆل:نەرمامێری دەستکاریکەری نیگارەیی ڤێکتەر
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٣
نیتەر

**نیتەر** یان **نیت ئاڕ** () مەکینەیەکی ڕاپۆرت دروستکردنە بە زمانی ئاڕ. بۆخۆی بوخچە/پاکجێکی زمانی ئاڕە کە توانای هەیە کۆدی ئاڕ بەم دواییە کۆدی زمانەکانی تریش وەک (پایسن) تێکەڵ بە لایتەک (LaTeX) و لیکس (Lyx) ئێچ تی ئێم ئێڵ (HTML)و مارکداون Markdown و ئاسکی دۆک AsciiDoc و هتد بکات.

لەشێوازی داڕشتندا یەکجار لە مارکداون ئەچێت و جیاکردنەوەیان سەرەتا ئاسان نیە. زۆربەی فەرمانەکانی مارکداون لە نیتەریش ئەخرێنە گەڕ. پێشکەوتنی نیتەر لەوەدایە ئەتوانی کۆدی زمانی ئاڕ و پایسن لە کاتی دروستکردنی ڕاپۆرتەکە (بۆ نمونە پی دی ئێف) بخەیتە کار و وێنەر، گراف و هتد بخەیتە ناو ڕاپۆرتەکەتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:بوخچەکانی ئاڕ
وێنەوشە

وێنۆک|زمانی هیرۆگلیفی میسری کە بناغەکەی بریتیە لە وێنەپیت (لۆگۆگرام).
**وێنەوشە** (وێنە + وشە) یان **وێنەوتە **بریتیە لە پیتێکی نوسراو کە وشەیەک یان دەستەواژەیەک بنوێنێ. پیتە چینیەکان (ھەروا زمانی کانژی یابانی)یش وێنەوشەن. ھەندێ لە زمانی ھیرۆگلیفی میسری کۆنیش بریتین لە وێنەوشە کە بە بزماری نوسراون ئەوانیش وێنەوشەن.

## سەرچاوەکان
موستەعسیم بیللا

**ئەلموستەعسیم بیللا** (ناوی تەواوی: ئەلموستەعسیم بیللا ئەبو ئەحمەد عەبدوڵا ئیبن ئەلموستەنسیر بیللا، بە عەرەبی:  المستعصم بالله أبو أحمد عبد الله بن المستنصر بالله؛ ١٢١٣ - ٢٠ی شوباتی ١٢٥٨) دوا خەلیفەی عەبباسیەکان بوو لە بەغدا، لە ساڵی ١٢٤٢ تا مردنی حوکمی کرد.وێنۆک|240x240پیکسڵ|هۆلاکۆ (چەپ) خەلیفە موعتەسەم بیللا لەناو خشڵەکانیا حەپس ئەکات تا ئەیکوژێ لەبرسان.

پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٣
پۆل:مردووانی ١٢٥٨
پۆل:خەلیفە عەبباسییەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان
دابەشکراوە سووکەڵەکانی لینوکس

**دابەشکراوەیێکی سووکەلەی لینوکس**،دابەشکراوەیێکە کە پێویستی بە ڕامێکی کەم و/یا خێرایی کەمی ڕیکخەری ناوەکی ھەیە بە پێچەوانەی دابەشکراوەکانی بەھێزی لینوکس. داوای سەرچاوەی کەمی ڕەقەکالا بە سیستەمێکی دڵخوازتر دەگۆڕدرێت ھەر ئەمەش ھۆکاریکە کە بتوانرێت لە سەر سیستەمی کۆمپیوترە کۆنەکان و ڕەقەکالای لاواز دامەزرێ. ڕامی و ڕێکخەری ناوکی کەم، مەسرەف کردن، دەبێت بە ھۆکارێک بۆ باشتر ئیشکردن بە نەرمەکالاکان.
قەبارەی دابەشکراوەی لینوکس لە ژێر کاریگەری ڕوومێزی سیستەمەکەیەتی کە تێیدا تێکڵاو بووە.
ھەر لەسەر ئەم بنەمایە، زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس ھەڵبژاردنێک دەدەن بە بەکارھێنەر. بۆ نمونە کانۆنیکاڵ راژەی چەندین ڕوومێزیە لە دابەشکراوەکانی کە بێجگە لە گنوم و یونیتی پێشنیاری داوە. ئەم جۆرانە بریتین لە زوبونتو و لوبونتو کە لە سەر ڕومێزی سووکەلەی XFCE وە LXDE وشێندراوەن. زۆر دابەشکراوەش تەنھا لەگەڵ ڕوومێزی سووکەلە دەوەشێندرێن. بۆ نمونە، پۆرتیوس تەنھا لەگەڵ ڕوومێزی  LXDE, XFCE وە MATE بڵاو دەکرێتەوە ھەرەھا زێنوۆڵک لەگەڵ ڕومێزی XFCE قو Openbox بڵاو دەبێتەوە.
بۆ ھەڵسەنگاندنی مەسرەفی ڕەقەکالا بە ڕوومێزی، دەتوانین نموونەی ئوبونتوی١٠٫١٠ بە ڕومێزی  Unity لەگەڵ لوبونتوی ١٠٫١٠ بە ڕومێزی LXDE بھێنینەوە. لە کاتێک دا کە ڕەقەکالای ئوبونتوی ١٠٫١٠ بە قەبارەی ڕامی ٢ گیگ و ڕیکخەری ناوەکی ٢ گیگاھێرتز بوو لوبونتوی١٠٫١٠ تەنھا لە پێنتیۆم ٢ بە ڕامێکی ١٢٨ سوودی دەگرت.

## پوختەیێک لە دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس
* ئاڵپین لینوکس حەز بە ئاسایش و لەسەر بنەمای musl وە BusyBox.
** پۆست مارکێت ئۆئێس دابەشکراوە لە ئاڵپین لینوکس و درووستکراوە بۆ تەلەفۆنە ھۆشمەندەکان.
* ئارچ بەنگ بەلاسایی کرانچ بەنگ لینوکس و لە سەر بنەمای ئاچ لینوکس وشێندراوە. لە بەڕێوەبەری پەنجێرەکان و ئۆپێن بۆکس سوود دەگرێت و سووکەلە ماوە.
* دێبیەن داگ بە شێوازی زیندووە لە پاپیلینوکس(Puppy Linux) ئیلھامی گرتووە. پاکەتەکانی بریتین لە  JWM وە IceWM. بە چوارچێوەی دێبیان بێ ھیچگۆڕانکاریێک..
* دیت پیلە سەر بنەمای دێبیان و لینوکسێکی سووکەلە درووستکراوە لە ئەساس لە سەر تەختەکانی رازبێریپای. دەتوانی دایبگری لە سەر سیستەمەکانی ARM،  SBCs وە x86. ھەروەھا بریتییە لە پەڕەکانی دامەزراندن.

## بەراوەردکردنی دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس

## سەرچاوەکان

پۆل:لینوکس
ھیرۆگلیفی میسری

وێنۆک|چەپ|240px|کێلی گڵکۆیەکی میسری
**ھیرۆگلیفی میسری** () سیستمێکی نووسینە کە بۆ یەکەم جار لەلایەن میسرییەکانەوە بە مەبەستی نووسینی بابەتەکانیان
داھێنرا. ھیروگلیفی میسرییەکان یەکێک لە کۆنترین شێوازەکانی نووسینە کە ھەندێک لەم نووسراوانە دەگەڕێتەوە بۆ ٣ ھەزار ساڵ پێش زایین. ڕێنووسی ھیرۆگلیف ماوەی زۆرتر لە ٣٠٠٠ ساڵ زمانی نووسینی میسرییەکان بووە کە پیشەکاران بۆ دیواری گۆڕستانەکان، کۆڵەکەکان، پەیکەرەکان و مۆرەکان کەڵکیان لێی وەرگرتووە، ئەم سیستمە نووسینە کە نزیک پێنج ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە پیکتۆگرام وەرگیراوە نزیک بە ٥٠٠ ھێمای وێنەیی ھەبوو و شێوەی نووسینی بە دوو شێوازی ستوونی و ئاسۆیی بووە، کە لەسەرەتادا ھیروگلیفی ستوونی و ئینجا ھیرۆگلیفی ئاسۆیی بەدی ھێنراوە.
## وشەکە
ھیرۆگلیف (Hieroglyph) بەواتای «ھەڵکۆڵراوی پیرۆز»، یان «حەککاکی پیرۆز» وشەیەکی یۆنانییە لە دوو بەش پێکھاتووە : *hieros* بە واتای «پیرۆز» و *glupho* بەواتای «ھەڵکۆڵین».
بەڵام ئەم ناوە، بۆ نووسراوەکۆنەکانی میسر ناوێکی دروست نییە و تەنیا بەم ھۆیەوە لەسەر ئەوە (ھیرۆگلیف) نراوە، چونکە کاتێک کە یۆنانیانی کۆن بۆ یەکەم جار ئەوەیان بینی، پێیان وابوو ئەم نووسراوانە بۆ مەبەستگەلی پیرۆز لەلایەن کاھینانەوە ھەڵکۆڵراوە.
## پێشکەوتن و پەرەسەندن
لە سەرەتادا مسرییەکان لە سەرانسەری دونیا وەکوو مرۆڤەکانی تری ئەو سەردەمە شێوەیەک وێنەی کاڵ و سەرتاییان بۆ نووسین بەکار دەبرد.
پیتە ھیرۆگلیفییەکان تەنیا شرۆڤە لە وێنەگەڵێک بوو کە ھەرکامیان نیشاندەری شتێکی سرووشتی بوو: ھەتاو بە ڕووتەختێکی بازنەیی، مانگ بە کەوانێک، ئاو بە ھێڵگەلی شەپۆلدار، مرۆڤ بە کێشانی وێنەی مرۆڤ و.... نیشان دەدرا، بەڵام ئەم وێنەگەلە نەیاندەتوانی واتاگەلی ئەبستراکت
و بەگشتی ئەوەی کە بەچاو نەدەبینرا یان شیاوی کێشران نەبوو، وەکوو ھزر و بیر، ڕووناکی، ڕۆژ و ... شرۆڤە بکەن.
## نموونە
نموونەی پیتێکی ھیرۆگلیف:

A1

## ئەمانەش ببینە
* سیستمی نووسین
* ئەلفوبێکانی کوردی
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:چاندی میسری
پۆل:زمانە کۆنەکان
پۆل:مێژووی نووسین