ئەلقۆش

**ئەلقۆش** یا **ئەلکوشکێ** (بە عەرەبی: *ألقوش*، سوریانی: *ܐܲܠܩܘܿܫ*) شارەدێیەکە لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. ئەلقۆش دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٨ بە ١٥٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و لە مەسیحی و کوردی ئێزیدی پێکھاتووە.لە دووری (٤٥کم) دەکەوێتە باکووری مووسڵ.

## ناو
وێنۆک|بچووک|200px|ڕاست|خوداوەندی ئاشوور
* ناوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕەچەڵەکی ئارامی، بەو پێیەی پێک ھاتووە لە دوو بزوێنی "ال" بە واتای خودا و بزوێنی "قۆشتا" بە واتای ڕاستودروستی. ئەلقۆش خوداوەندی چاکەکارییە. 

* ھەروەھا لەوانەیە ڕەچەڵەکی ئەکەدی (ئەلقوستو)ی ھەبێت بە واتای "خودای چاکە"، "خودای ھێز". پێدەچێت ناوی ئەلقۆش (ئەلقۆش) یان (ئێلۆ قیشتو) بێت، یان (القەشتو)، وە دەتوانرێت بەستەرێک بکێشرێت بە ھێمای دیسکی باڵدارەکەی ئاشوور کە "کەوان"ی لەسەرە و بەم شێوەیەش... ناوەکە بە واتای "خودای کەوان" دێت. 

* لە زمانی ئارامیدا 'کەوانە' تا ئێستاش بە 'قەشتا د'ماران' ئاماژەی پێدەکرێت بە واتای 'کەوانەکەی پەروەردگارمان'.

## مەسیحییەت

گرنگی ئەلقۆش بۆ کەنیسەی ڕۆژھەڵات لە نزیکی لە دێری ڕەبان ھۆرمزدەوە سەریھەڵدا، ناوی لێنراوە بەناوی دامەزرێنەری سەدەی حەوتەمی ڕەبان ھۆرمیزد (ڕەببان بە واتای "دەروێش")، کە وەک پیرۆزێک لە کڵێساکانی دابەزینی کەنیسەی ڕۆژھەڵاتدا ڕێزی لێدەگیرێت.

دێرە، لەسەر بناری شاخەکە دروستکراوە، ناوەندێکی فێربوون بوو بۆ کەنیسەی ڕۆژھەڵات کە دوور نەبوو لە ناوەندێکی دیکە بەڵکو لە کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی. شوێنی ناشتنی پیاوسالارەکانی کەنیسەی ڕۆژھەڵات بوو لە کۆتایی سەدەی پانزەھەمەوە و لە سەردەمی شیمونی شەشەمەوە (١٥٠٣-١٥٣٨) تا کۆتایی زنجیرەی پیاوسالارەکان کە بە ھێڵی ئیلیا ناسراون، شوێنی ئەوان بووە. گۆشەگیر و بڕینی بەفر لە ئەلقۆش لە زستاندا، ھەرگیز نەبووە شوێنی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ئەوان، و ھێڵی باوکسالارییەکەی بە شێوەیەکی باو بە ھێڵی مووسڵ یان وەک نیشتەجێی ئەلقۆش وەسف دەکرێت. 

لە دابەشبوونی ساڵی ١٥٥٢دا، سەرۆکی دێرەکە، یۆحەنان سلێقا، بە شێوەیەکی ناڕێک بۆ پۆستی پیاوسالاری لەلایەن چەند قەشەیەکەوە ھەڵبژێردرا کە ناڕازی بوون لە سنووردارکردنی جێنشینی پیاوسالاری بۆ ئەندامانی یەک بنەماڵە. بەپێی نەریت، پیاوسالارێک تەنیا لەلایەن کەسێکەوە دەتوانرا لە پلەی ئەرکیپیسکۆپی(شارە گەورەکان) دەستنیشان بکرێت، پلەیەک کە تەنیا ئەندامانی ئەو یەک خێزانە بەرزکرابوونەوە. ھەر لەبەر ئەو ھۆکارەش سولاقا گەشتی کرد بۆ ڕۆما، وەک باوکسالاری نوێی ھەڵبژێردراو پێشکەش کران، لەگەڵ کەنیسەی کاسۆلیکیدا ھاتە ناو کۆمۆنەوە، لەلایەن پاپاوە دەستنیشانکرا و وەک باوکسالاری ناسێندرا. و جێنشینەکانی (کە لە کۆتاییدا بە فەرمی پەیوەندییان لەگەڵ ڕۆما شکاند) لە ڕۆژھەڵات زیاتر نیشتەجێ بوون. ئەم دابەشبوونە بووە ھۆی سەرھەڵدانی کەنیسەی کاسۆلیکی کلدانی، لە دژی ئەوەی مێژوونووسان پێی دەڵێن باڵی نەریتخوازی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، ئەو باڵەی کە لە ساڵی ١٩٧٦ بە فەرمی ناوی کەنیسەی ئاشوری ڕۆژھەڵاتی گرتەبەر.

لە سەدەی ١٧ و ١٨دا، ھێڵی پیاوسالاری "شەرعی" ئەلقۆش کە لە ساڵی ١٥٥٢دا سولاقەی لێی جیابووەوە، لە ڕۆما نزیک بووەوە، بە تایبەت لە سەردەمی ٥٨ ساڵەی ئیلیای ١/١٢ی دێنخا (١٧٢٢-١٧٧٨)، کە چەندین نامەی نارد بۆ ڕۆما، ھەندێکیان پیشەی باوەڕیان لەگەڵ فێرکاری کاسۆلیکیدا دەگونجێت، بەڵام ھیچ دانپێدانانێکی فەرمی پاپا بەدوایدا نەھات. بەڵام ئەندامێکی ئەو بنەماڵەیە بوو کە باوکسالاری نەریتخوازی "شەرعی" لێی ھەڵبژێردرابوون، یوحەنان ھۆرمزد (١٧٦٠-١٨٣٨) کە لە ساڵی ١٧٧٨ەوە خۆی بە کاسۆلیک دەزانی، لە ساڵی ١٨٣٠ وەک باوکسالاری کەنیسەی کاسۆلیکی کلدان ھەڵبژێردرا.

## پەیوەندی لەگەڵ پێغەمبەر ناحوم

ئۆستن ھێنری لایارد، کە لە ساڵی ١٨٤٧ سەردانی ناوچەکەی کردووە، ڕاپۆرتی کردوە کە بە "نەریتێکی زۆر کۆن" گوندەکە گۆڕی پێغەمبەری ناحومی تێدایە، کە کتێبی پەیمانە کۆنەکەی بەم شێوەیە دەست پێدەکات: ووتارێک سەبارەت بە نەینەوا. کتێبی بینینەکەی ناحومی ئەلکۆش. لە کاتێکدا جیرۆم شوێنی لەدایکبوونی ناحومی لە *جەلیل* دانا، لایارد بە نەریتی ئەلقۆش دەزانێت سەرەڕای نەبوونی نووسراو یان پاشماوەی کۆن ھەندێک قورسایی ھەبووە. جولەکەکانی عێراق لە کاتی شەوعتدا زیارەتیان بۆ ئەو شوێنە کردووە، و "ئەو کەسەی زیارەتی گۆڕی ناحوم نەکردووە ھێشتا چێژی ڕاستەقینەی نەزانیوە" قسەیەکی باو بوو. کاتێک جووەکان لە عێراق دەرکران یان بە ئارەزووی خۆیان کۆچیان کرد بۆ ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، سەرپەرشتیاری جولەکە چاودێری بیناکەی بە کەسێکی کاسۆلیکی کلدانی ناوچەکە سپارد. لە ڕاپرسییەکدا کە لە ساڵی ٢٠١٧ ئەنجامدرا، دەرکەوت کە پێکھاتەکەی لە مەترسی داڕمانیدایە، لە ساڵی دواتردا کارکردن لەسەر جێگیرکردنی دەستی پێکرد.

## ھێرشەکان
* ١٤٠١ - گوندەکە لەلایەن تەیمووری لەنگەوە ھێرش کرایە سەری و وێران کرا.
* ١٥٠٨ - ھێرش کرایە سەر ئەلقۆش لەلایەن پاشای بەغدا بەریاک (موراد بەی).
* ١٨٣١- میرنشینی سۆران ھێرشی کردە سەر ئەلقۆش و نزیکەی ٣٠٠ گوندنشین کوژران.
* ١٨٢٨- موسا پاشا، والی ئامێدی، نزیک دەبێتەوە لە ئەلقۆش و ئاگری لە دێری ڕەببان ھۆرمزد بەردا.
* ١٨٣٢- محەمەد پاشای ڕەواندوز ھێرشی کردە سەر ئەلقۆش و زیاتر لە ٦٠٠ کەس لە دانیشتووانەکەی کوژران.
* ١٨٤٠ - ڕەسوڵ بەگ، برای پاشای کۆرە، ھێرشەکەی دووبارە کردەوە.
* ١٨٤٣ - پەلاماردانی دێری ڕەبان ھۆرمزد لەلایەن کوردەوە، لەوانەیە ١٠٠٠ دەستنووس لەناوبرابن.
* ٢٠١٤ - داعش لە ئەلقۆش نزیک بووەوە و نزیکەی ھەموو خەڵکەکە ھەڵاتن؛ بەڵام زۆرێک لە پیاوان و گەنجان بەھۆی خواستی پاراستنی شارۆچکەکەیانەوە ئەلقۆشیان بەجێنەھێشت. داعش دوای دەستێوەردانی پێشمەرگە و *دواخ نەوشە* نەیتوانی شارۆچکەکە بگرێتەوە.

## دیمۆگرافیا
لە مانگی ئازاری ٢٠٢٠ دامەزراوەی *شلاما* ڕایگەیاند کە ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ٤٥٦٧ کەس بووە: لەگەڵ ١٠١٥ خێزانی ئایینی کاسۆلیکی کلدان. بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوی نەتەوە و گەلانی بێ نوێنەرایەتی، زۆربەی دانیشتووانەکەی ئاشوورین و ڕێژەیەکی کەمتر لە ئێزدیەکانن.
لە ساڵی ١٩١٣، شارۆچکەی ئەلقۆش، بە گوتەی جۆزێف تفینکدجی ٧ ھەزار کاسۆلیکی کلدانی تێدا نیشتەجێ بوو. زۆرێک لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە کۆچیان کردووە. بەپێی خەمڵاندنەکان لانیکەم ٤٠ ھەزار کۆچبەری "ئەلقوشنایە" و نەوەکانی نەوەی دووەم و سێیەمیان ئێستا لە شارەکانی دیترۆیت لە ویلایەتی میشیگان، گەڕەکی ڕۆژئاوای فێرفیڵد لە سیدنی لە ئوسترالیا و سان دیێگۆ لە کالیفۆرنیا دەژین.

لە مانگی شوباتی ساڵی ٢٠١٠دا ھێرشەکانی سەر خەڵکی سریانی کلدانی ئاشوری لە باکووری عێراق ٤٣٠٠ کەسی ناچار کرد لە مووسڵەوە بەرەو دەشتی نەینەوا ھەڵبێن. لە راپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ھاتووە کە ٥٠٤ ئاشوری بە یەکجار کۆچیان کردووە بۆ ئەلقۆش. زۆرێک لە ئاشورییەکانی مووسڵ و بەغدا لە دوای شەڕی عێراقی دوای ٢٠٠٣ بۆ سەلامەتی ھەڵاتوون بۆ ئەلقۆش. ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بە نزیکەی ٤٦٠٠ کەس مەزەندە دەکرێت.

## پەیوەندی لەگەڵ حکومەتی ھەرێم
لە ساڵی ٢٠١٤ سەرۆکی شارەوانی ئەلقۆش، *فایز جەھوەرە*، دەستبەسەر کرا و لە شوێنی خۆی *لارا زارا* ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان دانا، تەنھا بۆ ئەوەی دوای ناڕەزایەتی دانیشتوانی ئەلقۆش بگەڕێتەوە سەر کارەکەی. جارێکی دیکە جەھوەرە لەسەر بنەمای تۆمەتی گەندەڵی کە لەلایەن دادگای فیدراڵی عێراقەوە ڕەتکرایەوە، لە مانگی تەمموزی ٢٠١٧ لەلایەن حکومەتی ھەرێمەوە دەستبەسەر کرا و لە شوێنەکەی گۆڕدرا.

## کەشوھەوا
ئەلقۆش کەشوھەوای نیمچە وشکی ھەیە(BSh) لەگەڵ ھاوینەکانی زۆر گەرم و وشک، و زستانی تەڕ و فێنک.

## ئەمانەش ببینە
* قەزای تلکێف
* پارێزگای نەینەوا
* دەشتی نەینەوا
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ