open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەعدی

**شێخ موسلیحەددین سەعدیی شیرازی** (بە فارسی: *شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی*) ناسراو بە **سەعدی**، شاعیری ناسراوی فارس، ناوی کامڵی شێخ موسلیحەددین سەعدیی شیرازییە. سەعدی لەو کەسانەیە کە لە ھۆنراوە و پەخشانی فارسیدا دەستی باڵای ھەبووە.

## ژیان
سەعدی لە ساڵی ٦٠٦ی کۆچی مانگی لە بنەماڵەیەکی زانایانی ئایینی لە شیرازدا لە دایک بووە و دوای خوێندنی زانستە باوەکانی ئەو سەردەمە سەفەری زۆری بە وڵاتانی جۆراوجۆردا کردووە (ئەم خاڵە لە شیعرەکانییەوە دەردەکەوێت). سەعدی لە ساڵی ٦٩١ی کۆچی لە شیرازدا کۆچی دواییی کردووە و ھەر لەوێ نێژراوە.

## نووسراوەکان
* بووستان، کتێبێکی شیعری فارسییە لە بارەی ئەخلاق و دین و سیاسەت. داڕشتنی ھۆنراوەکانی ئەم دیوانە بە شێوەی چیرۆکەشیعری ئامۆژگارییانەن.
* گوڵستان، کتێبێکی شیعر و پەخشانی فارسییە لە بارەی ئەخلاق و دین و سیاسەت و لە کۆنەوە لە ھەموو جێی کوردستاندا فەقێیەکان دەیانخوێند. بە شێوەی چیرۆکبێژی داڕێژراوە و وشەپاراوی و ڕستەی قایم و قووڵ و مانای پوخت و پاراو لە دیارترین تاییەتمەندییەکانی ئەم کتێبەن.
* غەزەلیات (کۆی غەزەلەکانییەتی، سەعدی بە مامۆستای غەزەلی عاشقانە ناسراوە)
* موفرەدات
* غەزەلیات

## وەرگێڕان بە کوردی
ئەم کتێبانە لە سەعدی وەرگێراوەتەوە سەر زمانی کوردی.
* سەعدی، موسلیح ئیبن عەبدوڵڵا. *بۆستانی سەعدی*، وەرگێڕانی عەبدولسەلام مودەڕیسی (خانی)، ورمێ: بکەی بڵاوکردنەوەی حوسێنیی ئەسل، ١٣٩٦.
* سەعدی، *مێرگوڵانی ژین*، وەرگێڕانی عومەر ساڵحی ساحێو، سنە: زانکۆی کوردستان، ٢٠١٥.
* *شەرحی بوستانی سەعدی*، وەرگێرانی محەممەد ئەمین ئەمینیان (سەردەشت)، سنە: بڵاوکردنەوەی کوردستان، ٢٠١٥.
* سەعدی، *گوڵستانوو سەعدی*، وەرگێڕان بە کوردیی ھەورامی حافێز ئەحمەدی (سەروەش)، ٢٠١٦.
* سەعدی، *گوڵستانی سەعدی*، وەرگێڕانی موستەفا رەسوول (سەفوەت)، سنە: بڵاوکردنەوەی کوردستان.
* سەعدی، مەسلح ئبن عەبدوڵڵا، *گوڵستان سەعدی* (بە کوردیی باشووری)، وەرگێڕ مێھرداد مورادی، کرماشان: سەرانە، چاپی یەکەم: ٢٠٢٣.
* *گوڵستانی سەعدی*، وەرگێڕانی سەید خالێد ئەشرافی (خاکی)، کرماشان: ماھتاب غەرب، ٢٠٢٣.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١١٨٤
پۆل:مردووانی ١٢٩٢
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
پۆل:خەڵکی فارس
پۆل:خەڵکی شیراز
پۆل:لەدایکبووانی ١٢١٠
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:سۆفیەکانی ئێران
ڕاھێنەر (وەرزش)

[thumb|سێر ئەلێکس فێرگۆسن ڕا‌هێنەری [تۆپی پێ. ]]
**ڕاهێنەری وەرزشی** ئەو کەسەیە کە ڕێنمایی بەیاریزانان دەدات. ئەرکی ڕاهێنەر مەشق پێکردنی یاریزانانە بۆ ئەوەی لەیاریەکان ئەنجامی باش بەدەست بهێنن. ڕاهێنەر لەکۆمەڵێ یاری تاک و کۆمەڵدا هەیە، لە نموونەی تۆپی پێ، تۆپی باسکە و تۆپی دەست، لەیارییە تاکەکانیش ڕاهێنەر هەیە وەک یاری بۆکسینگ و زۆرانبازی سەربەست.

زۆرجار ڕاهێنەر وەک مامۆستا ناودەهێنرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کۆلکە
پۆل:ڕاھێنەرانی وەرزشی
پۆل:پیشەی پەروەردە و ڕاهێنان
پۆل:پیشەی پەروەردە و ڕاھێنان
گۆڵپارێز

[thumb|گۆڵپارێزێکی لاو لەیاری [تۆپی پێ.]]
گۆڵپارێز یاریزانێکە لە یاری کە ئەرکی پاراستنی گۆڵی تیپەکەیەتی لە تیپی بەرامبەر. گۆڵپارێز تەنیا لە یاریی کۆمەڵدا وەک تۆپی پێ، تۆپی دەست، تۆپی دەست، ھۆکی و، چەندەھا یاریی تر ھەیە.

## یاساکان بۆ گۆڵپارێز
* لە تۆپی پێ گۆلپارێز تەنیا بۆی ھەیە لە شوێنی دیاریکراوی خۆی تۆپ بەدەست بگرێت ئەگیان دادوەری وەرزشی بۆی ھەیە سزای بدات.
* تۆپی دەست و تۆپی دەست لەنێو ئاو گۆلپارێز بۆیان ھەیە لەھەموو شوێنێ تۆپ بەدەست بگرێت.

پۆل:شوێنەکانی تۆپی پێ
خولی نایابی ئینگلیزی

**پرێمیەڕلیگ - خوولی نایابی ئینگلیزی** () بەرزترین ئاستی سیستەمی خولی تۆپی پێی ئینگلیزییە، پاڵەوانێتییەکە لەسەر ئاستی پیاوان بۆ خولی یانەکانی ئینگلتەرا بەڕێوەدەچێت ٢٠ یانە ڕکابەری لەسەر دەکەن ، ئەم پاڵەوانیەتیە بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٨٨٨ بەڕێوەچوو لە ژێر ناوی ″**English First Division** - **خولی پلە یەکی ئینگلیزی**″  بەڵام لە ساڵی ١٩٩٢ نوێکرایەوە و ناسرا بە خوولی نایابی ئینگلیزی (پڕێمەرلیگ) ، لە ئێستادا یانەی **[[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپووڵ]]** پاڵەوانە دوای ئەوەی توانی بۆ جاری دووەم لە مێژوویدا نازناوەکە بباتەوە

بەپێی یاسای ئەم خوولە چوار یانەی ڕیزبەندی یەکەم بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداری خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا دەکەن. کۆتا سێ یانەی ڕیزبەندییەکەش دادەبەزنە خولی پلەیەکی ئینگلتەرا ناسراو بە چامپیۆنزشیپ

لە سەرەتای دەستپێکی پرێمەڕلیگەوە واتە لە دوای وەرزی ١٩٩٢/١٩٩٣، ٤٩ یانەی جیاواز بەشداریان لە خوولەکە کردووە کە ٤٧ یانەیان ئینگلیزین و دوو یانەش وێلزی بوون

## تیمەکانی ئێستا
مانچستەر سیتی

مانچستەر یونایتد

ئەرسیناڵ

لیڤەرپوول

چێڵسی

تۆتنھام

ئێڤەرتۆن

نیوکاسڵ یونایتد

وێستهام یونایتد

فولهام

کریستاڵ پاڵاس

ئەستۆن ڤێلا

بۆرنمۆس

برێنتفۆرد

برایتۆن و هۆڤ ئەلبیۆن

بێرنلی

لوتۆن تاون

نۆتینگهام فۆڕێست

شێفیڵد یونایتد 

وۆڵڤەرهامپتۆن واندەرز  

## براوەکان (لە دوای وەرزی ١٩٩٢/١٩٩٣)

## ئامارەکان - دوای وەرزی ١٩٩٢/١٩٩٣
* ئالان شیرەر یاریزانی پێشووی نیوکاسڵ بە گۆڵکاری مێژووی خوولەکە دادەنرێت **بەتۆمارکردنی ٢٦٠ گۆڵ**.
* گارێـث بارى یاریزانی پێشووی وێست بڕۆمیچ ئاڵبیۆن هەڵگری نازناوی زۆرترین یاری لە خوولەکەدا هەیە وەک یاریزان بە **کۆی ٦٥٣ یاری**.

## پاڵەوانانی خوول ﴿١٨٨٨ - ئێستا﴾

### گۆڵکارانی خوول
گۆلکارانی پڕیمەڕلیگ لە ١٩٩٢/١٩٩٣ - ئێستا

وێنۆک|″'''ئالان شیڕەڕ لەکاتی ڕاهێنانکردن - نیوکاسڵ'''″

## گۆلکارە مێژووییەکانی پڕیمەڕلیگ

## سەرچاوەکان
*ماڵپەڕی سەرەکی پرێمەر لیگ
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٩٢ لە ئینگلستان
پۆل:پرێمیەرلیگ
پۆل:خولە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
پۆل:خولەکانی تۆپی پێ لە ئینگلتەڕا
پۆل:خولە وەرزشییە پیشەگەرەکان لە بەریتانیا
پۆل:خولە ئاست بەرزەکانی تۆپی پێ لەئەوروپا
پۆل:بنکە ڕێکخراوەکان لە لەندەن
فیردەوسی

[وێنۆک|پەیکەرێک لە [تاران]]

**ئەبوولقاسم فیردەوسی تووسی** (؛ نز. ٩٣٥ یان ٩٤٠–نێوان ١٠١٩ و ١٠٢٦)، یان **فیردەوسی** () بە تەنیا شاعیرێکی فارس و نووسەری *[[شانامە]]* بوو، کە یەکێکە لە درێژترین داستانە شیعرەکان کە لەلایەن یەک شاعیرەوە نووسرابێت، و داستانی نیشتمانیی ئاریانی مەزنە. فیردەوسی بە یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی ئەدەبیاتی فارسی و یەکێک لە مەزنترینەکانی مێژووی ئەدەبیات دادەنرێت.

## ژیان
فیردەوسی لە ساڵی ٩٤٠ی زاینی لە گوندی پاژی سەر بە شاری تووس، لە خوراسان لە بنەماڵەیەکی جووتیار لە دایک بوو. فیردەوسی ھاوچەرخی حوکوومەتەکانی سامانی و غەزنەوی بوە. فیردەوسی لە ساڵی ١٠٢٠دا ماڵاوایی لە دنیا کردوە و لە شاری تووس نێژراوە.

## شانامە
گەورەترین کاری فیردەوسی شاھنامە یان شانامەیە کە سەبارەت بە ژیان و پیشە و ئایینی ئێرانیانی پێش ئیسلامە. شانامە باسی پاشایانی ئێرانی لە کەیۆمەرسەوە ھەتا یەزدگردی سێیەمی ساسانیی تێدایە. شانامە بە فارسیەکی پاراو نووسراوە و وشەی عەرەبیی ئێجگار کەمە و سەرچاوەیەکی زۆر گرنگە بۆ ناسینی وشە کۆنە ئێرانییەکان وەکوو فارسیی کۆن و ئاڤێستایی و ھەروەها سەرچاوەیەکی مێژوویییە بۆ ناسینی فەرھەنگی ئێرانیانی پێش ئیسلام. فیردەوسی، بە گوتەی خۆی دەوروبەر سی ساڵی سەرفی نووسینی شانامە کردوە، ئەم خاڵە بەیتەی فیردەوسییەوە دەردەکەوێت.

بسی رنج بردم در این سال سی

عجم زندە کردم بدین پارسی

واتە: گەلێک لەم سی ساڵەدا ڕەنجم کێشا و عەجەمم بەم زمانی فارسییە زیندووکردەوە.

## سەرچاوەکان

* زانستنامەی ئیرانیکا

پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٠
پۆل:مردووانی ١٠٢٠
پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:مردووانی سەدەی ١١یەم
ئەندازیاریی ھاتوچۆ

**ئەندازیاریی ھاتوچوو** یان **ئەندازیاریی ترافیک** بەشێکە لە ئەندازیاریی شارستانی کە تێدەکۆشێ بە باشتر کردنی ڕێ و بان مسافرەکان بە جۆرێکی باشتر بگوێزێتەوە و بە تایبەت کاری لە سەر گواستنەوەی ناو شارەکانە. داڕشنی چرای ڕێنوێنی لە سەر چوار ڕاکان یان چۆنیەتیی بە یەکگەشتنەوەی جادەکان کاری ئەندازیاریی تەرافیکە.
## سەرچاوەکان
Sheffi, Y. (1984). Urban Transportation Networks: Equilibrium Analysis With Mathematical Programming Methods, Prentice Hall,

پۆل:ئەندازیاریی گواستنەوە
فرانکلین ڕۆزڤێڵت

**فرانکلین ڕۆزڤێڵت** (بە ئینگلیزی|Franklin Roosevelt}}) (٣٠ کانوونی دووەمی ١٨٨٢ – ١٢ی نیسانی ١٩٤٥) ٣٢ھەمین سەرۆکی ئەمریکا بووە یەکێک بوو لە کاندیدکراوەکانی پارتی دیمووکرات لە ئەمریکا بۆ سەرۆکایەتی لەساڵانی ١٩٣٣ بۆ ١٩٤٥ کەدەکاتە ١٢ ساڵ بەمەش بەیەکەم سەرۆکی ئەمریکا سێ خول سەرۆکی ئەو وڵاتە بێت لەماوەی سەرۆکایەتیدا ڕۆزڤێڵت ڕووبەڕووی دوو گەورەترین ڕووداوی مێژوویی بووەوە ئەوانیش قەیرانی گەورەی ئابووری و شەڕی جیھانیی دووەم بوون کەتیایدا ڕۆزڤێڵت لەھەردوو قەیڕانەکە سەرکەوتووانە دەرباز بوو ھاوکات لەدوای ئەوە بۆ خولی سێیەمی سەرۆکایەتی ھەڵبژێردایەوە بەڵام بەھۆی کۆچی دواییکردنییەوە بەنەخۆشی نەیتوانی لەپۆستەکەی بەردەوام بێت، گۆڤاری تایم بە ١٠٠ لە کەسایەتییە سەرکردەکانی جیھانی سەدەی بیستەمی داناوە، لە ساڵی ١٩٢٠یش کرا بە یاریدەدەری سکرتێری دەریایی ئەمریکا، لەساڵانی ١٩٢٩ تاکوو ١٩٣٣ بووە بە پارێزگاری نیویۆرک

## دەمەزراندنی نەتەوەیەکگرتووەکان
لە ١٤ی ئابی ساڵی ١٩٤١، لە کۆبوونەوەیەکی نێوان سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا، وینستۆن چێرچیل، لەگەل سەرۆکی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ئەوکات کە فرانکلین ڕۆزفلتە، بڕیاری دەست پێشخەری کۆمەلێک ھەنگاو درا. ئەم دۆکۆمێنتە واژوو کرا لە نێوان ھەردوو ناوبراو لەسەر کەشتییەک «لە شێوێنێکی ناو دەریا». ئەم دۆکۆمێنتە ناودەبرێت بە پەیمانی ئەتلەنتیک؛ کە دوایی کاری بۆ کرا و ئەو ڕێکخراوەی لێکەوتەوە کە ئێستا دەیبینین کە دواجار ڕێکخراوەکە لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ دامەزرا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

* 

فرانکلین ڕۆزڤێڵت
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٥
پۆل:مەرگەکان بە سەکتە
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
ئۆتۆ فۆن بیسمارک

**ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک** (١ی نیسانی ١٨١٥ -٣٠ی تەمموزی ١٨٩٨) شازادەی بیسمارک، دوکی لیونبێرگ و سیاسەتمەداری ئەڵمانی بوو کە ویلایەتە ئەڵمانیەکانی بەرەو ئیمپراتۆرێتی بەھێزی ئەڵمانی یەکخست و ھەروەھا یەکەمین ڕاوێژکاریی ئیمپراتۆرێتی ئەڵمانی لە ساڵانی ١٨٧١ تا ١٨٩٠ بوو.

## ئەمانەش ببینە
* یەکگرتنی ویلایەتە ئەڵمانیەکان
* ئیمپراتۆری ئەڵمانی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی پروسیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٥
پۆل:مردووانی ١٨٩٨
نووری شاھین

وێنۆک|250px
**نووری شاھین** (لە ٥ی ئابی ١٩٨٨ لە ئەڵمانیا لەدایک بووە) بەڕێوەبەری تۆپی پێ و یاریزانێکی پێشووی تۆپی پێیە.
لە ساڵی ٢٠٠١ پەیوەندی بە ئەکادیمیای وەرزشی یانەی بوروسیا دۆرتمۆندەوە کردووە. لە ٦ی ئابی ٢٠٠٥ ڕیکۆردێکی بە ناوی خۆیەوە تۆمارکرد بەوەی بووە لاوترین (کەمتەمەنترین)یاریزان لە خولی بۆندسلیگادا یاری بکات لە یاری بەرامبەر وۆڵفسبۆرگ. سێ مانگ دواتر لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ بووە کەمتەمەنترین یاریزان کە لە خولی ئەڵمانییدا گۆڵ تۆمار بکات بەرامبەر یانەی نورێمبێرگ.

وێنۆک|نوری شاھین

## کاروانی وەرزشی
کاروانی نێودەوڵەتی نوری شاھین لەگەڵ ھەڵبژاردەی تورکیای ژێر تەمەن ١٧ ساڵان دەستی پێکرد کاتێک تەنیا ١٦ ساڵی تەمەن بوو لە پاڵەوانییەتی وڵاتانی ئەورووپای ژێر تەمەن ١٧ ساڵان. لەو پاڵەوانییەتییەدا یەکێک بوو لە یاریزانە باشەکان و دووەم گۆڵکەر بوو. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥یشدا لەگەڵ ھەڵبژاردەی یەکەمی تورکیا یەکەم یاری نێودەوڵەتیی خۆی کرد بەرامبەر ئەڵمانیا و بووە لاوترین یاریزانیش لە مێژووی ھەڵبژاردەی وڵاتەکەیدا کە گۆڵ بکات.
لە وەرزی ٢٠٠٧–٢٠٠٨ بوروسیا دۆرتمۆند بەخواستن نووری شاھینی وێدایە یانەی فیێنۆردی ھۆڵەندی و ساڵێک دواتر گەڕایەوە یانە ئەڵمانییەکە … لەگەڵ بوروسیا دۆرتمۆند بەشداری لە ١٣٥ یاریی دا کردووە و ١٣ گۆڵی بۆ تۆمارکردوون، لەوەرزی ٢٠١١–٢٠١٢ ڕووی کردە یانەی ڕیال مەدرید و تا ئێستاش بەردەوامە لەگەڵ یانەی ڕیال مەدریدی ئیسپانی

## دەستکەوتەکان
### بروسیا درۆتمۆندی ئەلمانی
* خولی ئەڵمانی ناسراو بە بۆنیسلیگا وەرزی ٢٠١٠ – ٢٠١٢

## ڕیال مەدریدی ئیسپانی
* خولی ئیسپانیا ناسراو بە لالیگا ٢٠١١ – ٢٠١٢

## ھەڵبژاردەی توورکیا
* جامی نەتەوەکانی ئەورووپای خوار تەمەن ١٧ ساڵی لە ساڵی ٢٠٠٥.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی یاریگا
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ھۆڵەندا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی تورک
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی
پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێ
عەتتار

وێنۆک|وێنەیەکی قەبری عەتتار لە نەیشابوور
**عەتتار** یان **عەتار**، (به فارسی: *عطار*) شاعیری ناسراوی فارس، ناوی تەواوی شێخ فەریدەدین ئەبووحامد محەمەد عەتتاری نەییشابووریه. عەتتار لەو کەسانەیه که له ھۆنراوە و پەخشانی فارسیدا دەستی بەرزی هەبووه و بەرهەمی زۆری فارسیی له به جێ ماوه.

## ژیان
عەتار له ساڵی 540ی کۆچی مانگی له شاری نەیشابوور له خوراساندا له دایک بووه و پیشەی عەتتاریی(دروست کردنی دەوای گیایی)    گرتوەته بەر و لەو ڕێگەوه ژیانی بردوەته سەر. عەتتار له نووسەرانی زۆر چالاکی زمانی فارسی بوه و زۆر بەرهەمی له عیرفاندا دامەزراندوه. عەتتار له ساڵی 618ی کۆچی له نەیشابووردا کۆچی دوایی کردووه و هەر لەوێدا نێژراوه.
 
## نووسراوەکان
*اسرارنامه(ئەسرارنامه) که له سەر شێوازی مەسنەوی نووسراوه
* ئیلاهی نامه(الهی نامه)
*  پلەکانی مەلان(منطق‌الطير یان مقامات طیور)
* موسیبەت نامه(مصيبت نامه)
* موختارنامه(مختارنامه)
* تەزکەرەتەلئەولیا (تذکرة‌الاولیا)، پەخشانێکه که ژیانی حەفتا و دوو کەس له پیاوچاکانی موسڵمانی تێدایه
*ديوانی ئەشعار

## وەرگێڕان بە کوردی
ئەم کتێبانە لە عەتتار بە زمانی کوردی وەرگێڕدراوەتەوە.
* عەتتار، محەممەد ئیبن ئیبراھیم. *موسیبەتنامە*، وەرگێڕانی عەبدولسەلام مودەڕیسی (خانی)، ورمێ: بکەی بڵاوکردنەوەی حوسێنیی ئەسل، ١٣٩٥.
* عەتتار، محەممەد ئیبن ئیبراھیم. *مەنتیقوتتەیر*، وەرگێڕانی عەبدولسەلام مودەڕیسی (خانی)، ورمێ: بکەی بڵاوکردنەوەی حوسێنیی ئەسل، ١٣٩١.

## سەرچاوە

*شیخ فریدالدین عطار، منطق‌الطیر، انتشارات ماد، چاپ ۱۳۷۳

عەتار له ویکیپیدیای فارسیدا

پۆل:موسڵمانانی ئێرانی
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:مردووانی دەیەی ١٢٢٠
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٤٠
پۆل:ھۆنراوەنووسانی فارس
پۆل:سۆفیەکانی ئێران
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
دادوەری وەرزشی

[thumb|دادوەری یاریەکی [تۆپی پێ لەکاتی سزا دانی یاریزانێک بە بەرزکردنی کارتی زەرد]]

**دادوەری وەرزشی** یان **ناوبژیوانی وەرزشی** ئەو کەسەیە لە یاریگادا ڕێگا نادات هیچ وەرزشکارێک پێچەوانەی یاساکانی یارییەکە بجووڵێت. دادوەری یاری لە یاریی تاک و کۆمەڵدا وەک یارییەکانی  تۆپی پێ، تۆپی باسکە، مەلەوانی، کاراتێ، زۆرانبازی، تێنس، ڕەگبی، هۆکی، بالە و، هتد دەبینرێن. کاری ناوبژیوان لەگەڵ ژمارەی ناوبژیوانان لە جۆری یارییەکەوە بۆ یارییەکی تر دەگۆڕدرێت. 

## کارەکانی ناوبژیوان
*سزادانی یاریزانی سەرپێچیکار لە یاساکانی یارییەکە
*هەژماردنی گۆل یان خاڵ لە یارییەکە
*فیکەی دەستپێکی یاری
*فیکەی کۆتاییھاتنی یاری
*فیکەی تەواوبوونی گێمەکان
*ناوبژیوانی تایبەت بۆ گۆڕینی یاریزانانی تیپ 
*لەیاری تۆپی پێ دوو ناوبژیوان هەن کە یاریدەری ناوبژیوانی سەرەکین و ئاڵایەکیان لە دەستە. هەر کاتێک یاریزانێک لە هێڵی قەدەغەکراو بوو، ئەم ناوبژیوانە ئاڵاکە بەرز دەکاتەوە و یارییەکەش دەوەستێت.

پۆل:وەرزش
خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا

**خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا** () پاڵەوانێتییەکی تۆپی پێی ئەورووپییە، ساڵانە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئەورووپا ڕێکدەخرێ، لە ساڵی ١٩٥٥–١٩٥٦ یەکەم وەرزی پاڵەوانێتییەکە ڕێکخرا کە یانەی ڕیاڵ مەدرید براوە بوو، یانەی **[[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سان جێرمان]]ی [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]]** لە ئێستادا براوەی ئەم پاڵەوانێتییە کاتێ بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا لە یانەی ئینتەر میلانی ئیتاڵی بردەوە

ئەم پاڵەوانێتییە بەیەکێک لە گرنگترین ڕووداوە وەرزشییە جیھانییەکان دادەنرێت کە زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن بینەر لەڕێگەی تەلەڤیزیۆنەوە تەماشای دەکەن، لەسەرەتادا ناوی فەرمی پاڵەوانێتییەکە جامی ئەورووپا بوو بەڵام لە ساڵی ١٩٩٢–١٩٩٣ دا دووبارە ناوەکەی گۆڕدرا بۆ خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا کە یانەی مارسیڵیای فەڕەنسی براوە بوو تێیدا، لەسەرەتای دامەزراندنیدا پاڵەوانێتییەکە لەسیستەمی دۆڕاندنێک بوو و تەنھا پاڵەوانەکانی خولە ناوخۆیییەکانی وڵاتانی ئەورووپی تێیدا بەشداردەبوون بەڵام لە ساڵی ١٩٩٢ دا قۆناغی کۆمەڵەکان بۆ یاری چوون و ھاتن فراوانترکرا و ژمارەی یانەکانیش زیادکرا ھەر لەکاتی گۆڕینی ناوی پاڵەوانێتییەکە لە ساڵی ١٩٩٢ دا ژمارەی یانەکانی پاڵەوانێتییەکە زیادکران بۆ ٣٢ یانە و وەرزی ٢٠٢٣ / ٢٠٢٤ کۆتا وەرز بوو کە بەم سیستەمە کاری پێ بکرێت کە لە وەرزی ٢٠٢٤ / ٢٠٢٥ بەدواوە سیستەمێکی نوێ و فراوان پەیڕەودەکرێ بۆ پاڵەوانییەتییەکە

ژمارەی ھەڵگرانی نازناوی ئەم پاڵەوانێتییە ٢٣ یانەی جیاوازە و لەنێو ١٢ یانە کە ھەڵگری زۆرترین نازناوی ئەم پاڵەوانێتییەن، یانەی ڕیاڵ مەدرید ھەڵگری زۆرترین نازناوە بەتێکڕای ١٥ نازناو

## یانە براوەکان

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی سەرەکی یەکێتی تۆپی پێ ئەورووپا

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  

پۆل:خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
زمانی ئەبخازی

**زمانی ئابخازی** (Аҧсуа бызшәа) زمانی نەتەوەی ئابخازە لە ناوچەی قەوقاز و ئێستا لە وڵاتی ئابخازیا، زمانی فەرمییە.

پۆل:زمانی ئابخازی
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی ئوردوو

**زمانی ئوردوو** (، ) دەگەڕێتەوە سەر بنەماڵەی ھیندییە ئەورووپییەکان وە زمانی فەرمی وڵاتیی پاکستانە و یەکێکە لە ٢٢ زمانەکەی ھیندستان. شایانی باسیشە زمانی ئوردوو زمانی فەرمییە لە ٥ویلایەتی ھیندستان، نزیکەی ١٥٠ ملیۆن قسەکەری ھەیە لە سەرانسەری جیھاندا.

## بەکارھێنەران
* پاکستان
* ھیندستان
* ئەفغانستان
* نیپال
* بەنگلادیش

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:زمانی ئوردوو
پۆل:زمانی ھیندستانی
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی کارناتاکا
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانەکانی ئاندرا پرادێش
پۆل:زمانەکانی سیند
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
زمانی ئۆیغووری

**زمانی ئۆیغووری** زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان کە نەتەوەی ئویغور قسەی پێدەکەن لە ناوچەی خودموختاری شینجیانگ (Xinjiang) لە ڕۆژاوای کۆماری گەلی چین، زمانی فەرمییە.

پۆل:زمانی ئویغوری
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی قرغیزستان
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی زوولوو

**زمانی زوولوو** زمانی نەتەوەی زوولووە کە لە ساڵی ١٩٩٤ەوە لە وڵاتی ئەفریقای باشوور یەکێک لە زمانی فەرمییەکانە.

پۆل:زمانی زوولوو
پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی یۆروبا

**زمانی یۆرووبا** زمانی نەتەوەی یۆرووبایە کە لە ڕۆژاوای کیشوەری ئەفریقا دەژین. ئێستا لە وڵاتی نەیجیریا زمانی فەرمییە.
## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی یۆروبا
پۆل:زمانەکانی بێنین
پۆل:زمانەکانی نێجیریا
پۆل:زمانەکانی تۆگۆ
پۆل:زمانەکانی جامایکا
پۆل:زمانەکانی ترینیداد و تۆباگۆ
پۆل:زمانەکانی کاریبی
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
مەلا مارف کۆکەیی

**مەلا مارف کۆکەیی** (١٨٧٤ لە مەھاباد - ١٩٤٥ لە مەھاباد) شاعیرێکی کورد بوو.

## ژیان
مەلا مارف کۆکەیی کوڕی وێسف ساڵی ١٢٥٣ی ھەتاوی لە گوندی حاجی خۆشی شاری مەھاباد لە دایک بووە. «بەپێی گۆڤاری (ھاواری کورد) کە بە مەودای مانگێک پاش مەرگی مەلا مارف دەرچووە؛ مەلا مارف لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٥ لە دێی حاجی خۆشی ناوچەی شاروێرانی موکریان کە دەکەوێتە ٣٠ کیلۆمیتریی باکووری مەھاباد لە دایک بووە.» ناوی دایکی زبێد و لە بنەماڵەیەکی ئایینی ناوچەی بانە بووە. بنەماڵەی کۆکەیی تایفەی (پەڕبڵاو) سەر بە عەشیرەتی (مووریکن)؛ کە ئەویش دەکەوێتە چوارچێوەی عەشیرەتی (پیران). بابی بە کاروباری لادێ و کشتوکاڵەوە خەریک بووە و مارفیش ھەتا تەمەنی دوازدە ساڵی لە گوند ژیاوە و بەپێی توانا یارمەتیی باوکی داوە. ھەر لەم تەمەنی مێرمنداڵییەوە ڕۆژێک بێھەواڵ و لەناکاو ماڵی باوکی کە ئەودەم لە گوندی شاگێلدی بووە جێ دێڵێ و بۆ خوێندن ڕوو دەکاتە باشووری کوردستان. براکانی پێوشوێنی ھەڵدەگرن و پاشی دوو ساڵ و نیو لە (خانەقای مەحوی) شاری سلێمانی دەیبیننەوە و لەگەڵ خۆیان دەیھێننەوە. دوای گەڕانەوە لە تورجان و سەردەرئابات لەلای مامۆستایانی بنەماڵەی تورجانیزادە (قزڵجی) درێژەی بە خوێندن داوە. مەلا مارف لە تەمەنی بیست و شەش ساڵیدا (١٢٧٨ھەتاوی) ئامینە خانمی کچی مەلا ڕەزای بانەیی خەڵکی گوندی سووت و بەردەڕەش لای شاری بانەی مارە کردووە و گوازتوویەتەوە بۆ گوندی قوڵغە تەپەی ھەرێمی ئیل تەیمووری لای مەھاباد کە لەوێ مەلای مودەریس بووە. ئامینە خانم بەفرانباری ساڵی ١٣١٧ لە شاری مەھاباد کۆچی دوایی کردووە و ئیدی مەلا مارفیش ژنی نەھێناوەتەوە و خۆیشی لە تەمەنی حەفتا و سێ ساڵیدا لە ٦ی خەرمانانی ساڵی ١٣٢٤ ماڵاوایی لە ژیان کردووە. لە ڕێوورەسمی بە خاک سپاردنی مەلا مارفدا خەڵکی زۆربەی شارەکانی کوردستان و مامۆستایانی ئایینی وەکوو: (سدیق سدقی)، (مەلا محەممەد لاھیجی) و (سەید عەبدوڵڵا ئەتھەری) کوڕی (شێخ عەبدولقادر بەرزنجی) و ھتد بەشدارییان کردووە.
بەرھەمی سی و ھەشت ساڵ ژیانی ھاوبەشی مەلا مارف و خێزانی چوار کوڕ و دوو کچ لە گەورەوە بۆ بچووک: «عەلی، مەعسووم، عەبدوڵڵا، محەممەد، تووبا و ئەحمەد» بووە. عەلی، کوڕە گەورەی مەلا مارف لە ھەڕەتی مێرمنداڵیدا کە تەمەنی شازدە ساڵان بووە بەھۆی ڕووداوێکی نەویستە تووشی چارەنووسێکی تاڵ دەبێ و پاشی سێ _ چوار ساڵ ژیانی نھێنی و پڕ کارەسات؛ دەکوژرێ. ئەم ڕووداوە دەبێتە سەرەتای دەربەدەری و غەم و پەژارەی شاعیر و لە ئاکامدا بە نابینایی سەردەنێتەوە.

## نەداری و تەنگدەستی
مەلا مارف لە ھەلومەرجێکی زۆر ئەستەم و لە نەداری و چەرمەسەریدا ژیانی بەسر بردووە و ھۆنراوەی ھۆنیوەتەوە، تەنانەت ئەو نەدارییە بە ئاشکرا لە بەرھەمەکانیدا ڕەنگی داتەوە و کاریگەریی خستووەتە سەر شێوازی نووسینی.

## نموونەی شیعری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* دیوانی مەلا مارفی کۆکەیی، گردوکۆی: مستەفا کۆکەیی، ئامادەکردن و ڕاستکردنەوە: عەبدوڵڵا سەمەدی، مەھاباد ٢٠١٦–١٣٩٥، ھیوا (عەبدولقادر قادری)
* ڕەساڵەتی تەنز لە شێعری «مەلا مارف کۆکەیی»دا

پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:مردووانی ١٩٤٥
مەلا باقری بالک

**مەلا باقری بالک** لە زانایانی ئایینیی ناسراوی کوردستانە کە بە ناوی مودەڕڕیسی کوردستانیش ناوی لێ‌دەبرێت.
## ژیان
مامۆستا باقر لە گوندێکی نزیکی شاری سنە لە دایک بووە و لە دوای خوێندنی دەرسی فەقێیەتی ڕووی لە ناوچەی مەریوان کردوە و چوەتە ئاوایی چۆڕ. لە دوای ئاوایی چۆڕ چوە بۆ گوندی بالک و لەوێ ماوەتەوە و دەرسی گوتوە و بەرنوێژی ئەوێ بوە. لە ئەو سەردەمەدا مەریوان جێگەی زانایانی ئایینی بوە و زۆر کەس لە مامۆستایانی ئایینی لە دەرسی مەلا باقر کەڵکیان وەرگرتوە. مەلا باقر بێجگە لە فیقھ و کەلام لە بیرکاری و شێعریشدا دەستی بوە. لە شێعرەکانیدا نازناوی غەریقی ھەڵبژاردوە. مەلا باقر لە شوێنکەوتوانی ڕێبازی نەقشبەندی و ھاوچەرخی شێخ عەلائەدین و شێخ موحەممەد عوسمان سیراجەدینی دووەم بوە. ھەروەھا پەیوەندیی لەگەڵ مەلا عەبدولکەریم مودەریسدا ھەبوە.

## بەرھەمەکان
مامۆستا باقر گەلێک نووسراوەی عەرەبی و فارسی و کوردیی لێ بە جێ ماوە کە بە زۆری لە بواری فیقھ و کەلامدان.

چەن نموونە لە بەرھەمەکانی:

* مەحموودیه (بە کوردی) 
* حقیقة البشر (بە عەرەبی) 
* دیوان اشعار (شێعرەکانی خۆین بە عەرەبی و کوردی و فارسی)
* تعدیل شریعت و طریقت (به زبان فارسی). 
* منظومه در علم فرائض 
* رساله در علم بیان 
* رساله در علم وضع 
* تحریر المقاصد 
* رسالە فی العقائد 
* ارمغان جوانان 
* شرح قصیدة بردیه 
* مقدمة المنطق
* تعلیقات بر سیوطی
* تعلیقات بر تفسیر بیضاوی 
* حواشی بر جامی
* تعلیقات بر شرح عقائد عضدیه 
* حواشی بر شرح عقائد نسفیه 
* شرح ارکان طریقت نقشبندیه
* الشهب الثاقبه فی رد المبتدعة الکاذبه 
* فن الوضع
* شرح کتاب الإمام الربانی فی مبحث القضاء و القدر
* رساله در اقسام ادراک

## سەرچاوەکان
*مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس، علماؤنا في خدمة العلم والدين

*«کاروانی پێنووس، شاعیران و نووسەرانی مەریوان و ھەورامان» - نووسراوەی فاتح مستەفایی - بڵاوکردنەوەی ئاراس - سنە - ٢٠١١

پۆل:خەڵکی مەریوان
زمانی کۆسا

**زمانی کۆسا** یان **خۆسا** (Xhosa) یەکێک لە زمانە فەرمییەکانی وڵاتی ئەفریقای باشوورە و بە ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی ڤیێتنامی

**زمانی ڤیەتنامی** (tiếng Việt) زمانی فەرمیی وڵاتی ڤیەتنامە و ئێستا بە ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت.

پۆل:زمانی ڤیەتنامی
پۆل:زمانەکانی ڤیێتنام
پۆل:زمانەکانی کەمبۆدیا
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی کۆماری چیک
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی تاتاری

وێنۆک|تابلۆیەکی مێترۆ بە دوو زمانی تاتاری (لەسەرێ) و ڕووسی (لەخوارە)
**زمانی تاتاری** (tatar tele, tatarça) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی ناوچەی تاتارستانی ڕووسیایە. ئەم زمانە لەلای تاتارەکان قسەی پێدەکرێت و لە ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٥٬٢٠٠٬٠٠٠ کەس بەم زمانەیان قسە دەکرد.

## نموونەی وشەکان
* haya – بەڵێ
* yuq – نەخێر
* (isänme(sez)/sawmı(sız – سڵاو
* sälâm – سڵاو (دۆستانە)
* (sau bul(ığız)/xuş(ığız – خواحافیز
* zínhar öçen – تکایە
* räxmät – سپاس
* (ğafu it(egez – داوای لێبوردن دەکەم
* min – من
* sin – تۆ
* ul – ئەو
* bez – ئێمە
* sez – ئێوە
* alar – ئەوان
* millät – نیشتیمان
* (İngliz(çä – ئینگلیزی

## ئەمانەش ببینە
* خەڵکی تاتار
* تاتارستان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی فینلاند
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:زمانە تورکییەکان
زمانی تۆنگایی

**زمانی تۆنگا** یان **تۆنگایی** (lea fakatonga) زمانی فەرمیی وڵاتی تۆنگایە و نزیکەی ٢٠٠ ھەزار ئاخێوەری ھەیە.

پۆل:زمانەکانی تۆنگا
زمانی تورکمانی

**زمانی تورکمانی** (türkmençe، türkmen dili) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی وڵاتی تورکمانستانە. ھەروەھا ئەم زمانە لەناو تورکمانەکانی وڵاتی ئێران کە زۆربەیان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە و دوو پارێزگای گوڵستان و خۆراسانی باکوور دەژین بەکاردێت.

## ئەمانەش ببینە
* زمانە تورکییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی تورکمانی
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی تورکمانستان
پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای گوڵستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای مازەندەران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی پاکستان
زمانی ئوکراینی

وێنۆک|300px|نەخشەی بڵاوەی زمانی ئوکراینی لە جێھاندا بەپێی وڵات
**زمانی ئوکراینی** (، بە لاتینی: ukrayins'ka mova) زمانێکی سلاڤییە لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان و زمانی فەرمیی وڵاتی ئوکراینایە. ژمارەی ئاخێوەرانی ئوکراینی لە جیھاندا، ٤٠ بۆ ٤٥ ملیۆن کەس بەراورد دەکرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانی ئوکراینی
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی کەنەدا
پۆل:زمانەکانی کرواتیا
پۆل:زمانەکانی مەجارستان
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی پۆڵەندا
پۆل:زمانەکانی ڕۆمانیا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی سربیا
پۆل:زمانەکانی سلۆڤاکیا
پۆل:زمانەکانی ترانسنیستریا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی تیگرینیا

**زمانی تیگرینیا** یان **تیگرینی** (ትግርኛ بەلاتینی: tigriñā) زمانی نەتەوەی تیگرینیایە و زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان. لە ئەریتریا و لە ئەتیۆپیا قسەی پێدەکرێ و زمانی فەرمیی وڵاتی ئەریتریایە. 

پۆل:زمانی تیگرینیا
پۆل:زمانەکانی ئێریتریا
پۆل:زمانەکانی ئیتیۆپیا
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی تایلەندی

**زمانی تایلەندی** یان **تایلەندیی ناوین** (ภาษาไทย بە لاتینی: Phasa Thai) یان **سیامی** زمانی فەرمیی وڵاتی تایلەندە.

پۆل:زمانی تایلەندی
پۆل:زمانەکانی تایلەند
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی وۆلۆف

**زمانی وۆلۆف** (Wolof) زمانی نەتەوەی وۆلۆفە کە لە وڵاتانی سینیگال و گامبیا و مۆریتانیا قسەی پێدەکرێت.

پۆل:زمانەکانی مۆریتانیا
پۆل:زمانەکانی سێنیگال
پۆل:زمانەکانی گامبیا
زمانی ئۆزبەکی

**زمانی ئۆزبەکی** یان **ئۆزبەک** (O'zbek) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی وڵاتی ئۆزبەکستانە، لێکچوونێکی نزیکی لەگەڵ زمانی ئویغوری ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان
پۆل:زمانی ئۆزبەکی
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی قرغیزستان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی تاجیکستان
پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:زمانەکانی تورکمانستان
پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانەکانی ئەفغانستان
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانەکانی تورکیا
زمانی تێلووگوو

بێژەکردنی تیلووگوو: [ˈt̪eluɡu]) زمانێکی کلاسیکی دراڤیدییە و خەڵکی ویلایەتی ئەندرە پرادێش و تێلانگانای هیندستانە، کە زمانی فەرمیشە. نزیکەی ٩٦ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن (٢٠٢٢)، تیلوگو زۆرترین ئەندامی بنەماڵەی زمانی دراڤیدییە، و یەکێکە لە بیست و دوو زمانی خشتەیی کۆماری هیندستان. یەکێکە لەو زمانە کەمانەی کە لە زیاتر لە ویلایەتێکی هیندستاندا پێگەی فەرمی سەرەتایی هەیە، شانبەشانی زمانی هیندی و بەنگالی.

زمانی تیلووگوو یەکێکە لەو زمانانەی کە لەلایەن حکومەتی هیندستانەوە وەک زمانێکی کلاسیک دیاری کراوە. زمانی زگماکی ١٤هەمین زمانی زگماکییە لە جیهاندا. تیلوگوی ستانداردی مۆدێرن لەسەر بنەمای زاراوەی ناوچەکانی پێشووی کریشنا، گونتور، گۆداڤاری ڕۆژهەڵات و گۆداڤاری ڕۆژئاوا لە کەناراوەکانی ئەندرە دامەزراوە. 

هەروەها زمانی تیلووگوو لە ویلایەتی کارناتاکا، تامیل نادو، ماهاراشترا، چاتیسگار، ئۆریسا و ناوچە یەکگرتووەکانی پودوچێری و دوورگەکانی ئەندەمان و نیکۆبار قسە دەکرێت. هەروەها لەلایەن ئەندامانی ڕەوەندی تیلووگوو کە لە سەرانسەری وڵاتانی وەک ئەمریکا، ئوسترالیا، مالیزیا، مۆریس، ئیمارات، سعودیە و وڵاتانی دیکەدا بڵاوبوونەتەوە، قسەی پێدەکرێت.زمانی تیلووگوو خێراترین زمانی گەشەسەندووە لە ئەمریکا. هەروەها زمانێکی پارێزراوە لە باشووری ئەفریقا و وەک زمانی سێیەمی ئیختیاری لە قوتابخانەکانی پارێزگای کوازولو-ناتال پێشکەش دەکرێت.

بە گوێرەی میخائیل ئێس ئەندرۆنۆڤ، تیلووگوو لە زمانی پرۆتۆ-دراڤیدی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٠٠ پێش زایین جیابووەوە. سەرەتاییترین وشەکانی تیلووگوو لە نووسراوەکانی پراکریتدا دەردەکەون کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 1000.سەدەی چوارەمی پێش زایین، لە شاری بەتیپرۆلو لە ویلایەتی ئەندرە پرادێش دۆزرایەوە. نووسراوەکانی ناوی تیلووگوو و نووسراوەکانی پراکریت کە وشەی تیلوگویان تێدایە، مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆر ئاشۆکا (٢٥٧ پێش زایین)، هەروەها بۆ سەردەمی ساتاڤاهانا و ڤیشنوکوندینا. نووسراوەکان بە ڕێنووسی کۆنی تیلووگوو تا دووری ئەندەنوسیا و میانمار دۆزرایەوە. زمانی تیلووگوو زیاتر لە ١٤٠٠ ساڵە وەک زمانێکی فەرمی بەکاردەهێنرێت و وەک زمانی دەربار بۆ چەندین خانەدان لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی هیندستان کاری کردووە، لەوانە چالوکیەکانی ڕۆژهەڵات، گەنگاکانی ڕۆژهەڵات، کاکاتیاکان، ئیمپراتۆریەتی ڤیجایاناگارا، قوتب شاهیەکان، مادورا نایاکەکان و تانجاوور نایاکەکان. هەروەها وەک زمانێکی فەرمی لە دەرەوەی وڵاتەکەی بەکارهێنرا، تەنانەت لەلایەن خانەدانەکانی غەیرە تیلووگوو وەکو ماراتاکانی تانجاڤور لە تامیل نادو.

## سەرچاوەکان


پۆل:زمانە دراڤیدییەکان
پۆل:زمانی تێلووگوو
پۆل:زمانەکانی ئاندرا پرادێش
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی پۆندیچێری
پۆل:زمانەکانی تامیل نادوو
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە کۆنەکان
پۆل:زمانەکانی بەحرەین
پۆل:زمانەکانی کارناتاکا
پۆل:زمانەکانی کێرەلا
پۆل:زمانەکانی کووەیت
پۆل:زمانەکانی مالیزیا
پۆل:زمانەکانی مۆریس
پۆل:زمانەکانی قەتەر
پۆل:زمانەکانی سریلانکا
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
زمانی تامیلی

**زمانی تامیلی** یان **تامیل** (தமிழ்، tamiḻ) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە دراڤیدییەکان و زمانی نەتەوەی تامیلە. تامیلی لە سریلانکا و سینگاپور و ویلایەتی تامیلنادوی ھیندستاندا زمانی فەرمییە. 

پۆل:زمانە دراڤیدییەکان
پۆل:زمانی تامیلی
پۆل:زمانەکانی ئاندرا پرادێش
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:زمانەکانی کارناتاکا
پۆل:زمانەکانی کێرەلا
پۆل:زمانەکانی مالیزیا
پۆل:زمانەکانی مۆریس
پۆل:زمانەکانی پۆندیچێری
پۆل:زمانەکانی سریلانکا
پۆل:زمانەکانی تامیل نادوو
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی سینگاپور
پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
زمانی سەواحیلی

**زمانی سەواحیلی** یان **سواھیلی** یان **کیسواھیلی** (Swahili یان Kiswahili) لە پێنج وڵاتی تانزانیا، کینیا، ئوگاندا، دوورگەکانی قەمەر و کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ و زمانی فەرمییە.

پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بوروندی
پۆل:زمانەکانی کینیا
پۆل:زمانەکانی تانزانیا
پۆل:زمانەکانی ئووگاندا
پۆل:زمانەکانی کۆماری دیموکراتیکی کۆنگۆ
پۆل:زمانەکانی مالاوی
پۆل:زمانەکانی مۆزامبیک
پۆل:زمانەکانی ڕواندا
پۆل:زمانی سواھیلی
زمانی سووندا

**زمانی سووندا** (Basa Sunda) لە ناوچەی جاڤای ڕۆژاوای وڵاتی ئیندۆنیزیا زمانی فەرمییە و نزیکەی ٣٠ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن.

پۆل:زمانی سووندا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی سلۆڤێنی

**زمانی سلۆڤێنی** (slovenski jezik یان slovenščina) زمانی فەرمیی وڵاتی سلۆڤێنیایە.

پۆل:زمانەکانی ئیتالیا
پۆل:زمانی سلۆڤێنی
پۆل:زمانەکانی نەمسا
پۆل:زمانەکانی کرواتیا
پۆل:زمانەکانی فریوولی ڤێنێتسیا جوولیا
پۆل:زمانەکانی مەجارستان
پۆل:زمانەکانی سلۆڤێنیا
پۆل:زمانەکانی سربیا
زمانی سلۆڤاکی

**زمانی سلۆڤاکی** (slovenčina یان slovenský jazyk) لە وڵاتی سلۆڤاکیا و ھەروەھا لە کۆماری چیک و یەکێتیی ئەورووپا، زمانی فەرمییە. سلۆڤاکی زمانێکی سلاڤی لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. 

پۆل:زمانی سلۆڤاکی
پۆل:زمانەکانی سلۆڤاکیا
پۆل:زمانەکانی کۆماری چیک
پۆل:زمانەکانی سربیا
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی سینھالی

**زمانی سینھالی** یان **سینھالا** یان **سینھەلە** (සිංහල siṁhala) زمانی نەتەوەی سینھالە و لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. لە وڵاتی سریلانکا، زمانی فەرمییە.

پۆل:زمانی سینھالی
پۆل:زمانەکانی سریلانکا
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی سیندی

**زمانی سیندی** یان **سندی** (सिन्धी ، سنڌي) زمانی نەتەوەی سیندە و لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. لە پاکستان و ھیندستان، زمانی فەرمییە.

پۆل:زمانی سیندی
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانەکانی سیند
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
زمانی سانسکریت

**زمانی سانسکریت** ((संस्कृतम् saṃskṛtam) زمانێکی کۆن و ئایینیە لە بنەماڵەی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکانە. ئێستا لە وڵاتی ھیندستان، زمانی فەرمییە. و هێشتا زۆرتر لە ١٤ هەزار کەس بەم زمانە قسە ئەکەن.
## سەرچاوەکان

پۆل:سانسکریت
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانە ھیندییە ئارییەکان
زمانی ھیندی

**زمانی ھیندی** یان **ھندی** یان **ھیندیی ستاندارد**  () ستانداردکراوی زمانی ھیندی-ئوردووە کە ئێستا لە وڵاتی ھیندستاندا زمانی فەرمییە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانی ھیندی
پۆل:زمانەکانی گیبرالتار
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی ترینیداد و تۆباگۆ
پۆل:زمانەکانی ئاسام
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
زمانی سۆمالی

**زمانی سۆمالی** (Afsoomaali بە عەرەبی: الصومالیة‎) زمانی فەرمیی وڵاتی سۆماڵیایە. زمانەکە بەفەرمی بە شێوەی لاتینی دەنووسرێت، ھەرچۆنێک بێت بەشێوەی عەرەبیش دەنووسرێت بەڵام نافەرمییە.

## سەرچاوەکان


پۆل:زمانی سۆمالی
پۆل:زمانەکانی جیبووتی
پۆل:زمانەکانی ئیتیۆپیا
پۆل:زمانەکانی کینیا
پۆل:زمانەکانی سۆماڵیا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی ئاسامی

**زمانی ئاسامی** یان **ئۆخۆمیا** (অসমীয়া Ôxômiya) لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە. لە ویلایەتی ئاسامی ھیندستاندا زمانی فەرمییە.

پۆل:زمانی ئاسامی
پۆل:زمانەکانی بەنگلادێش
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی ھیندی باکوور
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
زمانی بۆدۆ

**زمانی بۆدۆ** (बोडो) یان **بۆرۆ** زمانی نەتەوەی بۆدۆیە کە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان و نیپال دەژین. لە ویلایەتی ئاسامی ھیندستاندا زمانی فەرمییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی ئاسام
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی ھیندی باکوور
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
زمانی گوجەراتی

**زمانی گوجەراتی** (ગુજરાતી Gujarātī) لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە و لە ویلایەتی گوجەراتی وڵاتی ھیندستاندا زمانی فەرمییە. گوجەراتی زمانی یەکەمی مەھاتما گاندی بووە.

پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی کینیا
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانەکانی تانزانیا
پۆل:زمانەکانی ئووگاندا
پۆل:زمانەکانی ئۆسترالیا
پۆل:زمانەکانی کەنەدا
پۆل:زمانەکانی سیند
پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان
ئیبن فارز

**ئیبن فارز** () (١١٨١-١٢٣٥) شاعیر و خواناسی عەرەبی میسری کە لە شیعری عیرفانیدا دەستێکی بەرزی ھەبووە و بە سلطان العاشقین ناوی دەرکردووە. ئیبن فارز لە شاری قاھیرەی میسردا لە دایک بوو و دەستی کرد بە خوێندنی فیقھ بەڵام لە دوای ماوەیەک دەرسی ڕەھاکرد و جل و بەرگی سۆفیانی لەبەرکرد. ئیبن فارز لە میسردا کۆچی دوایی کردووە و لە گەڕەکی موقتەمدا نێژراوە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١١٨١
پۆل:مردووانی ١٢٣٥
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:خەڵکی قاھیرە
پۆل:نووسەرانی سووری
لەتیف ھەڵمەت

**لەتیف ھەڵمەت  **لەدایکبووی ساڵی ١٩٤٧ لە ناوچەی گەرمیان لەشاری کفری، نووسەر و شاعیر و ڕۆژنامەنووسی بەناوبانگی کوردە.

## ژیاننامە
لەتیف ھەڵمەت لە ساڵی ١٩٧٩ دەستی کردووە بە نووسین لە بواری منداڵاندا. یەکەم بەرھەمی «جوانترین دێ» بووە کە بڵاوی کردووەتەوە. زیاتر لە بیست دیوانە شیعری هەیە. تا ئێستا ١٧ بڵاوکراوەی بۆ منداڵان ھەیە. ساڵی ٢٠٠٦ بەرھەمەکانی کۆکراوەتەوە کە دەکاتە ٥٠٠ لاپەڕە ھەروەھا خەڵاتی «ئاپیک»ی لەسەر دیوانی منداڵان وەرگرتووە، چەند جارێکیش خەڵاتی وەزارەتی ڕۆشنبیری وەرگرتووە.

## بەرھەمەکان
وێنۆک|پەیکەری لەتیف هەڵمەت لە کفری.
### شیعرەکانی لەتیف هەڵمەت
* *[[خوا و شارە بچکۆلەکەمان]]* (١٩٧٠)
* *[[ئامادە بوون بۆ لەدایک بوونێکی تر]]* (١٩٧٣)
* *[[پرچی ئەو کچە ڕەشماڵی گەرمیان و کوێستانمە]]* (١٩٧٧)
* *[[گەردەلوولی سپی]]* (١٩٧٨)
* *[[ئەو ھۆنراوەیەی کە تەواو دەبێ و تەواو نابێ]]* (١٩٧٩)
* *[[ئەو نامانەی کە دایکم نایانخوێنێتەوە]]* (١٩٧٩)
* *[[وشەی جوان گوڵە گوڵ]]* (١٩٧٩)
* *[[سروودی ھەژاران]]* (١٩٨٣)
* *[[ئەم ڕووبارە وشک ناکات]]* (١٩٩١)
* *[[گورگەکانی لەتیف ھەڵمەت]]* (١٩٩٧)
* *[[دەقێکی بەڕەڵا یا مۆنتاج کردنی ڕێپۆرتاژە کاریکاتێرییەکان]]* (٢٠٠٠)
* *[[تەبایی و ململانێی نێوان ھاووڵاتییە ئەلکترۆنیکییەکانی کۆماری لەتیف ھەڵمەت]]* (٢٠٠١)
* *[[ددانی پاشە ڕۆژ وەک ددانی جەنگ سپییە]]* (٢٠٠١)
* *[[عەشقنامەی سەدەی بیست و یەک]]* (٢٠٠٩)
* *[[شیعری دژەشیعر یا یارییەکی کۆن و نوێ]]* (٢٠١٤)

### ڕۆمان
* *[[ژنە جنۆکەکانی شێمەحموو]]* (٢٠١١)

## نموونەی شیعر
وێنۆک|لەتیف هەڵمەت لە چۆمان، یەکەم کەسی وەستاو لە لای ڕاست، لە کاتی شۆڕشی کورد لە ١٩٧٤.
١

ھەن بە گووللە

ھەن بە وشە

ھەن بە ماچ

ئەوانی دی

دەکوژن

٢

ھەندێ جار

نا.... گەلێ جار

دەبێ چاوت بنووقێنی

گەر بتەوێ شتێکی نوێ ببینی!!

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی کفری
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
یووتیووب

**یووتیووب** () ماڵپەڕێکی کۆمەڵایەتیی تایبەتە بە پەخشکردنی ڤیدیۆ کە لەلایەن گووگڵەوە خاوەندارێتی دەکرێت.

## مێژوو
ئەم ماڵپەڕە لە شوباتی ٢٠٠٥ بەفەرمی لەلایەن ستیڤ چین، جاوید کەریم و چاد ھەرڵی بەردەست کرا. بیرۆکەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕۆژێکیان ئەم سێ کەسە ویستیان پەڕگەیەکی ڤیدیۆیی بڵاو بکەنەوە بەوەی ھەموو کەس بیبنێت بەڵام لەو کات تەنیا دەتوانرا ڤیدیۆ بەرز بکرێتەوە و دواتر لەلایەن کەسانی تر بەتەواوی دابگیرێت بۆ لێدان، بەڵام ئەو سێ کەسە دەیانویست بەبێ داگرتن خەڵک بینەری ڤیدیۆیەکان ببن و ئەمەش بووە سەرەداوێک بۆ کردنەوەی ماڵپەڕەکە کە لە ئێستادا لە ڕیزی ١٠ ئەو ماڵپەڕانەیە کە زۆرترین سەردانیکەریان ھەیە لە جیھاندا.

یەکەم ڤیدیۆ لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٥ بەناونیشانی *[[من لە باخچەی ئاژەڵان]]* () بارکرایە نێو يووتیووب. ڤیدیۆکە جاوید کەریم، دامەزرێنەری یووتیووب، لە باخچەی ئاژەڵانی سان دیێگۆ پیشان دەدات، کە تا ئێستاش ڤیدیۆکە لەسەر یووتیووب ھەر دەبیندرێت.

## تایبەتمەندی
* بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆ
* دروستکردنی ھەژماری تایبەتی کە وەک کەناڵێک دەردەکەوێت کە بەکارھێنەرانی تر دەتوانی پەیام و نامە بۆ یەکتری بنێرن و دروستکردنی ھەژمار بە خۆڕایییە.
* نووسینی کۆمێنت و پەیام لە نێوان ئەو کەسانەی ھەژماریان دروست کردەوە.

## یاساکان
* نابێ تەواوی جەستەی مرۆڤ لە ڤیدیۆکاندا دەرکەوتبێت.
* نابێ ئەو ڤیدیۆیانەی تایبەتە بە دەزگایەک یان کەناڵێکی ڕاگەیاندن و مافی بەکارھێنانی لە یووتیووب ھەیە ئەوا کەس بۆی نییە ئەم ڤیدیۆیانە بەرزبکاتەوە.
* نابێ ڤیدیۆی بەرزکرێتەوە کەسووکایەتی بە تاکێک بکات یان کۆمەڵگایەک.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* خەڵاتی ئافرێنەرەکانی یووتیووب

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

*
پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی لە ٢٠٠٥ دامەزراون
پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٥ لە کالیفۆرنیا
پۆل:ساڵی ٢٠٠٦ یەکگرتن و دەستکەوتن
پۆل:سیستەمە پەسەندکەرەکان
پۆل:میدیای کۆمەڵایەتی
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی پلەیستەیشن ٤
پۆل:نەرمەکاڵای پلەیستەیشن ٥
پۆل:ماڵپەڕە فرەزمانەکان
پۆل:نەرمەکاڵای تی ڤی ئۆ ئێس
زمانی شۆنا

**زمانی شۆنا** (Shona) یەکێک لە زمانی فەرمییەکانی وڵاتی زیمبابوییە.

پۆل:زمانی شۆنا
پۆل:زمانەکانی بۆتسوانا
پۆل:زمانەکانی مۆزامبیک
پۆل:زمانەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:زمانەکانی زامبیا
پۆل:زمانەکانی زیمبابوی
زمانی قرغیزی

220x440px|وێنۆک
**زمانی قرغیزی** (Кыргыз тили؛ بە لاتینی: Kırgızça یان Kırgız tili) یەکێکە لە دوو زمانە فەرمییەکەی قرغیزستان و ژمارەی قسەکەرانی نزیکەی ٣ میلیۆن کەسە. لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکانە، لە ئێستادا بە ئەلفوبێی سیریلیک (بە زیادکردنی ٣ پیت بەراورد بە زمانی ڕووسی) و لەگەڵ زمانی ڕووسیدا زمانی فەرمیی وڵاتی قرغیزستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی قرغیزی
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی قرغیزستان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی تاجیکستان
پۆل:زمانەکانی تورکیا
پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی پاکستان
زمانی کازاخی

**زمانی کازاخی** یان **قازاقی** (Қазақ тілі بە لاتینی: Qazaq tili) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و لەگەڵ زمانی ڕووسیدا زمانی فەرمیی وڵاتی کازاخستانە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی مەنگۆلیا
پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:زمانی کازاخی
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانە تورکییەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی کۆری

**زمانی کۆری** (بە ھانگۆل:한국어 ؛ بە چینی: 朝鮮語)، زمانی فەرمی ھەردوو وڵاتی کۆریای باشوور و کۆریای باکوور و ناوچەی خودموختاری یانبیانی کۆماری گەلی چینە، زمانی کۆری قسەی پێدەکرێ لەلایەن ٨٠ ملیۆن کەسەوە لە جیھاندا، زیاد لە ھەزار ساڵ کۆرییەکان بە پیتی چینی کە بە ھانجا ناسراوە نووسینیان دەکرد، دواتر ئەلفوبێی دەنگداری کۆری ناسراو بە ھانگۆل لەلایەن دەستەیەک لە زانایان لەساڵی ١٤٤٠ی زایینی لەلایەن پاشا سیجۆنگی مەزن دروستکرا.

شێوازی خوێندنەوەی زمانی کۆری
* لە کۆریای باشوور: (한국어؛ لاتینی: Hangugeo؛ کوردی: ھانگوگیۆ)
* لە کۆریای باکــوور: (조선말؛ لاتینی: Chosŏnmal؛ کوردی: چوسۆنمال)

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Korean language

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کۆریا
پۆل:زمانی کۆری
پۆل:زمانەکانی کەنەدا
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی ژاپۆن
پۆل:زمانەکانی کۆریا
پۆل:زمانەکانی کۆریای باکوور
پۆل:زمانەکانی کۆریای باشوور
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:سیستەمی نووسینی کۆری
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی خمێری

220x440px|وێنۆک
**زمانی خمێری** یان **کمێری** یان **کەمبۆدی** (ភាសាខ្មែរ) زمانی خمێر لە کەمبۆدیایە، و یەکێکە لە زمانە سەرەکییەکانی بنەماڵەی ئاوسترۆ-ئاسیا. زمانەکە لە ڕێگەی ئایینی بودیزم و ھیندۆسییەوە لە ژێر کاریگەری زمانی سانسکریت و پالی بووە، ھەروەھا بەھۆی نزیکیی جوگرافییەوە لەژێر کاریگەری زمانەکانی لاو و تایلەندیدا بووە. زمانی کەمبۆدیا گەورەترین زمانی جیھانە لە ڕووی ژمارەی پیتەکان، کە دەگاتە ٧٢ پیتە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی کمێری
پۆل:زمانەکانی کەمبۆدیا
پۆل:زمانەکانی تایلەند
پۆل:زمانەکانی ڤیێتنام
پۆل:زمانی خمێری
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
زمانی چینی

وێنۆک|250px|چەپ|شێوەزارەکانی زمانی چینی
**زمانی چینی** (汉语/漢語 Hànyǔ یان 华语/華語 Huáyǔ یان 中文 Zhōngwén) زمان یان بنەماڵەیەکی زمانییە کە شێوەزارەکانی کەم یان زۆر لەیەک تێدەگەن. زمانی دایکیی زۆرتر لە یەک ملیار کەس ئەم زمانەیە. گرنگرترین شێوەزارەکانی بریتین لە ماندارین (٨٥٠ ملیۆن) و ووو (٩٠ ملیۆن) و کانتۆنی یان یوو (٧٠ ملیۆن) و مین (٥٠ ملیۆن). چینی لە کۆماری گەلی چین و کۆماری چین (تایوان) و سینگاپور و ھەروەھا نەتەوە یەکگرتووەکاندا زمانی فەرمییە.

= سەرچاوەکان =


پۆل:زمانی چینی
پۆل:زمانەکانی سینگاپور
سەید سادق

** سەیدسادق** یەکێکە لە شارۆچکەکانی پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. ناوەندی قەزای سەید سادقە، ساڵی ١٩٥٦ بڕیاری بەشارەدێ بوونی دراوە، بەشێوەیەکی بەرچاو ساڵانە بەپێی ئامار لە ١٧٪ ڕێژەی دانیشتووان ڕوو لە زۆر بوون دەکات، لە ساڵی ٢٠١٠ دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە ١٠٧٠٠٠ کەس بووە. بە ھۆی زۆری ڕیژەی دانیشتووانەکەی ئەم شارە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران کرایە شارۆچکە. قەزاکە لە دوو ناحیە پێکھاتووە:

* ناحیەی سەید سادق(ناوەند)
* ناحیەی سرۆچک

## ناوی سەید سادق
سەید سادق بە ناوی پیاوچاکێک بە ناوی «سەید محەممەد سادق کوڕی شێخ عیسای بەرزنجە کوڕی بابا عەلی ھەمەدانی» ناو نراوە کە گۆڕەکەی بە سەر شاخی سەید سادقەوەیە. سەید سادق برای شێخ عەباس بووە کە گەڕەکی شێخ عەباسی شاری سلێمانی بە ناوی ئەوەوە ناو نراوە ھەروەھا برای سوڵتان ئیسحاقە کە کاکەییەکانیش بە ڕێبەرێکی گەورەی خۆیانی دەزانن
## مێژوو
وێنۆک|سەید سادق لە ساڵی ١٩٥٦.|ڕاست
سەرەتا سەید سادق وەک گوندێکی بچوک لە ساڵی ١٩٤٦دا دروست کراوە کە سەر بە ناحیەی خورماڵ بووە. لە ٢٢ی ١٠ی ١٩٥٥دا کراوە بە ناوەندی ناحیەی شارەزوور کە «سەڵاحەدین ساڵح زەکی» یەکەم بەڕێوەبەری ئەو ناحیەیە بووە. لە ٢٩ی ١٢ی ١٩٥٥دا شارەوانیی سەید سادق کراوەتەوە و یەکەم ژمێریاری شارەوانی ناوی «فەرەج دەروێش» بووە. تا ساڵانی حەفتاکان شارەوانی سەرۆکی نەبووە و بەڕێوەبەری ناحیە سەرۆکایەتی شارەوانی کردووە بەڵام زۆرترینی کارەکانی ژمێریار ڕایپەڕاندووە. یەکەم سەرۆکی شارەوانی ناوی «سەرتیپ محەمەد ئەمین جاف» بووە لە ساڵی١٩٧٧دا. ھەروەھا ساڵی ١٩٥٥-١٩٥٦ یەکەم قوتابخانەی تێدا کراوەتەوە. 
وێنۆک|سەیدسادق لەساڵی ١٩٧٤دا

سەید سادق و دەڤەرەکەی شارێکی شۆڕشگێڕ و جێگەیەکی گرنگ بووە بۆ خەباتگێڕانی کورد ھەر لە بزووتنەوەکەی شێخ مەحموودی حەفیدەوە تا شۆڕشی ئەیلوول و شۆڕشەکانی نوێ و گوڵان ئەم شارە لە ھەموو سەردەمەکاندا قوربانی زۆری داوە لە ڕۆژی ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣دا ڕژێم ڕەشەکوژییەکی لە ناو شارەکەدا ئەنجامدا و چەند کەسێکی شەھید کرد و ھەندێکیش برینداربوون بریندارەکان و نزیکەی ٧٥ پیاوی شارەکەیان دەستگیرکرد و بردنیان بۆ حامیەی سلێمانی و ماوەیەکی زۆر زیندانی کران. لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا خەڵکی سیدسادق دوو جار ڕاپەڕینی جەماوەرییان بەرپا کردووە یەکەمیان لە ٣/٥/١٩٨٢ دووەمیش لە ١٣/٥/١٩٨٧کە لە ھەردووکیاندا شەھید و بریندار ھەبوو ھەروەھا لە کۆتایی مانگی ئازاری ١٩٨٨دا ڕژێمی بەعس ئەم شارەی خاپوور کرد و تەواوی خانووەکانی ڕووخاند و خۆڵ و دارو پەردووی بەشێک لە شارەکەشی گواستەوە بۆ بەرامبەر گوندی کانی سپیکەی پەرخ کە تا ئێستاش شوێنەوارەکەی ماوە.
وێنۆک|سەیدسادق دوای وێرانکردنی لە ساڵی ١٩٨٨دا

پاش ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٩٩١ سەید سادق ئاوەدانکرایەوە و خەڵکی شار لەسەر ئەرکی خۆیان دووبارە خانووەکانیان دروستکردوەوە و شارەکەیان سەر لە نوێ بونیاد نایەوە بەھۆی خێرایی لە فراوانی شارەکەدا حکومەت پاش ٩ساڵ کردی بە ناوەندی ناحیە و لە پاش ٦١ساڵ لە ٢١ی ٢ی ٢٠٠٧ لە کۆبونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی ھەرێمی کوردستاندا کرا بە ناوەندی قەزا. ئیستا سەید سادق خاوەنی یەک ناحیە بە ناوی ناحیەی سرۆچک کە ناوەندەکەیی شارۆچکەی بەرزنجەیە ھەروەھا نزیکەی ٩٠ گوندی ھەیە و لە ڕێژەیە ٦٢ گوندیان ئاوەدانن ڕووبەری گشتی سیدسادق ٩٢٧ کیلۆمەتری دووجایە ژمارەی ماڵەکانیشی ١٥٠٠٠ھەزار زیاترە و ژمارەی دانیشتوانی ١٠٠٠٠٠ھەزار کەس دەبێت

## سەرچاوە

پۆل:قەزاکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
زمانی پەشتۆ

**زمانی پەشتۆ** یان **پەختۆ** (بە پەشتۆیی: پښتو) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان کە ئێستا لەگەڵ زمانی دەری، زمانە فەرمییەکانی وڵاتی ئەفغانستانن. لەلایەن پەشتوونەکان قسەی پێدەکرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی پەشتۆ
پۆل:زمانەکانی ئەفغانستان
پۆل:زمانەکانی بەلۆچستان، پاکستان
پۆل:زمانەکانی خەیبەر پەختوونخوا
پۆل:زمانەکانی پاکستان
پۆل:زمانە ئێرانییەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی مەنگۆلی

وێنۆک|بڵاوبوونەوەی زمانی مۆنگۆلی بە ڕەنگی سوور
**زمانی مۆنگۆلی** (ᠮᠣᠨᠭᠭᠣᠯ بە لاتینی: Mongol)، **مغولی** یان **مەنگۆلی** زمانی فەرمیی مەنگۆلیا و ناوچەی مەنگۆلیای ناوەندی لە کۆماری گەلی چینە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانی مۆنگۆلی
پۆل:زمانەکانی کۆماری گەلی چین
پۆل:زمانەکانی مەنگۆلیا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–بەرکار–کار
زمانی پۆڵەندی

**زمانی پۆڵەندی** یان **پۆلۆنی** (język polski) لە پۆڵەندا و یەکێتیی ئەورووپادا زمانی فەرمییە. ژمارەی ئاخێوەران بەم زمانە لە سەرانسەری جیھاندا زۆرترە لە ٤٠ ملیۆن کەس.

## وشەکان
### وەرزەکان

### شوێنەکان

## سەرچاوەکان


پۆل:زمانی پۆڵەندی
پۆل:زمانەکانی بیلاڕووس
پۆل:زمانەکانی لیتوانیا
پۆل:زمانەکانی پۆڵەندا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
سیستمی نووسین

چەپ|450px|thumb|سیستمەکانی نوسین لە جیهاندا.

**سیستمی نووسین** شێوازێکی ھێمایی یان ڕەمزییە بۆ نیشاندانی ئەو شتانە کە بە زمان دەردەبڕدرێت.

پۆل:نووسین
پۆل:سیستمەکانی نووسین
پۆل:تایپۆگرافی
بۆروسیا دۆرتموند

**بوروسیا دۆرتموند** یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەری ئەڵمانیایە. لە ساڵی ١٩٠٩ دامەزراوە یانەکە لە خولی پلە یەکی ئەڵمانیا (بۆندسلیگا) یاریدەکات و ٨ جار بۆندسلیگای بردووەتەوە.

## دەستکەوتەکان
* خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا، ١ جار لەوەرزی ١٩٩٦، ١٩٩٧
* جامی یۆڕۆ لیگ، ١ جار وەرزی ١٩٦٥، ١٩٦٦
* خولی ئەڵمانی ناسراو بە بۆندیس لیگا، ٨ جار
* جامی جیھانی یانەکان، ١ جار ساڵی ١٩٩٧
* جامی DFB-Ligapokal، ١ جار لەسالی ٢٠٠٣
* جامی سووپەری ئەڵمانی، ٤ جار

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی سەرەکی یانە
## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٩
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ڕاینی باکوور-وێستفالیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٩ لە ئەڵمانیا
پۆل:بۆروسیا دۆرتموند
ئالدووش

**ئالدووش** (بە کورمانجی: Aldûş، بە تورکی: Gerger)، یەکێک لە شارەکانی تورکیایە کە لە پارێزگای ئادیەمان ھەڵکەوتووە.
بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٢٥٫٤٤٠ کەس بووە، کە نزیکەی ٣٫٢٤٢ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئادیەمان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئادیەمان
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
بێسنی

**بێسنی** (بە کورمانجی: Bêsnî)، شارێکە لە پارێزگای ئادیەمان، باکووری کوردستان، تورکیا. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٨٠٫٦٨١ کەس بووە، کە نزیکەی ٢٦٫٧٨٨ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.

## مێژوو
شارەکە لە مێژوودا بە بەھەسنا دەناسرا. لەژێر دەسەڵاتی بیزەنتینەکاندا بوو تاوەکو لە ساڵی ٦٧٠ لەلایەن سوپای ئەمەوییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا. ناوچەکە جارێکی تر لەلایەن بیزەنتینەکانەوە لە سەردەمی نیکفۆرۆسی دووەم فۆکاس وەرگیرایەوە تاوەکو ساڵی ١٠٨٤ یان ١٠٨٥، کاتێک بولداچی، کە یەکێک بوو لە فەرماندە تورکەکانی سولەیمان کوڕی قوتلمیش، دامەزرێنەری سوڵتانییەتی ڕۆم، چەند قەڵایەکی لە ناوچەکەدا داگیرکرد؛ بەڵام بەھەسنا، لە تورکە سەلجووقییەکان سەندرایەوە و لە کاتی جەنگی یەکەمی خاچھەڵگراندا لە ساڵی ١٠٩٧ کەوتە ژێر دەستی خاچھەڵگران، دواتر لەلایەن فەرمانڕەوای ئەرمەنی، کۆغ ڤاسیل، فەرمانڕەوایی دەکرا. کاسۆلیکۆسی ئەرمەنی بەناوی پارسێغی کیلیکیا، لەکاتی مردنیدا لە دەوروبەری ساڵانی ١١١٣/١١١٤ لە شارۆچکەکە نیشتەجێ بوو.

دواتر، لە ساڵی ١١١٦دا بوو بە بەشێک لە ویلایەتی ڕەحا (ئێدێسا). لەژێر دەستی فرەنکەکاندا مایەوە، تاوەکو لە ساڵی ١١٥٠ لەلایەن مەسعوودی یەکەم، سوڵتانی ڕووم، گیرا. لە ساڵی ١١٥٦دا لەلایەن فەرمانڕەوای زەنگی، نورەددین مەحموود کوڕی زەنگی، دەستی بەسەردا گیرا، پاشان کەوتە ژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوای سەلجووقی، قلیج ئەرسلانی دووەم تا ساڵی ١١٧٣، تاوەکو دەرکەوتنی ئەییووبییەکان کە لەلایەن سەڵاحەددینەوە داگیرکرا.

ئەو ناوچەیەی کە لەژێر دەسەڵاتی ئەمیری ئەییووبیی سووریا، ئەلناسڕ یووسفدا بوو، لەلایەن ھۆلاکۆ خانەوە داگیرکرا و پاشان لە ساڵی ١٢٦١دا بەخشی بە پاشای ئەرمەنی، ھێتوومی یەکەم. لە ساڵی ١٢٦٨دا، پاشا ھێتوومی یەکەم ناچار بوو چەند قەڵایەک، لەوانەش بەھەسنا، ڕادەستی بیبەرس بکات، کە لیۆی کوڕی ھێتوومی دوای شەڕی ماری زیندانی کردبوو؛ بەڵام بیبەرس دەستبەرداری داواکانی بوو بۆ دڵنیابوون لە ئازادکردنی سونقور ئەلئەشقیەر. لە ساڵی ١٢٩٣دا، سوڵتانی مەملوکی، ئەلئەشرەف خەلیل، دوای ھێرشە وێرانکەرەکانی بۆ سەر شانشینی ئەرمەنیی کیلیکیا، شارەکەی وەرگرتەوە و سەیفەددین تووغان ئەلمەنسووری وەک «نائیب» دەستنیشان کرد. لە ساڵی ١٤٠٠دا، ناوچەکە لەلایەن ھێزەکانی تەیموورەوە داگیرکرا.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئادیەمان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئادیەمان