open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پی ئێچ پی بی بی

وێنۆک|چەپ|300px|لۆگۆی phpBB
**پی ئێچ پی بی بی** (بە ئینگلیزی: *phpBB*) بەناوبانگترین و بەربڵاوترین نەرمەکاڵای بەڕێوەبردنی مەکۆیە کە بە زمانی PHP دارێژڕاوە. پی ئێچ پی بی بی کە کورتکراوەی PHP Bulletin Boardە وەک نەرمەکاڵایەکی سەرچاوەکراوە لەژێر مافی GNU GPLدا وەشێندراوە.

## مێژوو
وێنۆک|چەپ|300px|A default installation of phpBB 3.0
پی ئێچ پی بی بی وەک مەکۆیەکی سادە لەسەرەتاوە لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٠ لەلایەن James Atkinsonەوە داڕێژرا کە ئەویش بۆ ماڵپەڕەکەی خۆی ڕێکیخستبوو. دوای ئەوەی Nathan Codding و John Abela بەشدارییان کرد لە پەرەپێدانی، یەکەمین پێشوەشانی ١.٠.٠ لە مانگی تەمموزی هەمان ساڵدا بڵاو کرایەوە و مۆڵگەی *phpBB* گوێزرایەوە بۆ SourceForge.net.

phpBB 1.0.0 لە کانونی یەکەم ئەو ساڵەدا وەشێندرا. دواترین وەشانی زنجیرەی ١ کە وەشانی ١.٤.٤ بوو لە ٦ی تشرینی دووەمی  ٢٠٠١ وەشێندرا. لەو ماوەیەدا چەند داڕێژەرێکی تر وەک پەرەپێدەر بەشدارییان لە پەرەپێدانی phpBB کرد.

لە شوباتی ٢٠٠١ phpBB 2.0 لە سفرەوە دەستکرایەوە بە داڕشتنی. دوای ساڵێک لە پەرەپێدانی phpBB 2.0.0 لە ٤ی نیسانی ٢٠٠٢ وەشێندرا.

کارکردن لەسەر phpBB 3.0.x لە کۆتاییەکانی ٢٠٠٢ەوە دەستی پێکرد. لەسەرەتاوە وا بڕیار بوو کە وەک وەشانی ٢.٢ بوەشێندرێت.

لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥، Paul Ownd وازی لە پێشڕەویکردنی تیمی پەرەپێدەران هێنا و Meik Sievertsen جێگەی گرتەوە. لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٠دا وەشانی ٣.٠.٨ بە فەرمی بڵاوکرایەوە.

## پەراوێزەکان


## سەرچاوە
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٠
پۆل:نەرمامێرە خۆڕاییەکان کە بە پی ئێچ پی بەرنامەڕێژ کراون
دوورگە

[چەپ|وێنۆک|دوورگەیەکی بچووک لە [فیجیدا]]
[چەپ|وێنۆک|[سازان، گەورەترین دوورگەی ئاڵبانیا.]]

**دوورگە** یان **گراڤ** تیکە وشکانییەکە کە بە ئاو دەوری گیرابێت. دوو جۆری سەرەکی دوورگە ھەیە: **دوورگە کیشوەرییەکان** و **دوورگە ئوقیانووسییەکان**. ھەروەھا **دوورگەی دەسکرد**یش ھەیە.

## دوورگە کیشوەرییەکان
دوورگە کیشوەرییەکان ئەو وشکاییگەلنە کە لە سەر ڕەفەی کیشوەریی کیشوەرێک ھەڵدەکەون. بۆ نموونە: گرینلەند، بریتانیای مەزن، تاسمانیی.دورگه‌كان رووبه‌ریان ده‌گۆری هه‌ندیكی زۆر گه‌وره‌ن هه‌ندیكی تر زۆر گه‌وره‌ نییه‌و بجوكن رووبه‌ره‌كه‌یان له‌چه‌ند مه‌تریك تیپه‌ر ناكات

## دوورگە ئوقیانووسییەکان
دوورگە ئوقیانووسییەکان ئەوانەن کە لە سەر ڕەفەی کیشوەری دانەنیشتوون. زۆرتریان لە بنەڕەتدا ئاگرپژێنین.
نیکۆلای ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ

**نیکۆلای ریمسکی-کۆرساکۆڤ** (بە ڕووسی: Николай Андреевич Римский-Корсаков، *Nikolaj Andreevič Rimskij-Korsakov*) (١٨ مارس ١٨٤٤ – ٢١ تەمموز ١٩٠٨) مۆزیکدانەرێکی روسی بوو، یەکێکیش بو لە گروپی کۆمەلەی پێنجەکە. کۆرساکۆڤ لە بواری بە ئۆرکێسترا کردندا زۆر بەتوانا بو، کارە زۆر بەناوبانگەکانی لە بواری ئۆرکێسترادا کاپرێچیۆی ئیسپانی، و ئۆڤەرچەری روسیای رۆژھەلاتی و سویتی سیمفۆنی شەھرەزاد.

رمسکی-کۆرساکۆڤ لەگەل میلی بالاکیرەڤ و رەخنەگر ڤلادیمیر ستاسۆڤدا ھاوبەش بون لە پێکھێنانی ئەو کۆمەلەیە کە کاریان بۆ مۆزیکی نەتەوەیی روسیا دەکرد، کە ھەندێک لەو مۆزیکانە لە شێوەی مۆزیکی فۆلکلۆری روسییەوە وەرگیراون. پاشان دەبێتە مامۆستای ھارمۆنی لە کۆنسەرڤاتواری ست. پەتەرسبورگدا لە سالی ١٨٧١.

## ئەمانەش ببینە
* شەھرەزاد (ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ)

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:مردووانی ١٩٠٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
ڕیچارد ڤاگنەر

[وێنۆک|ڕیچارد ڤاگنەر لە [١٨٧١دا]]
**ڕیچارد ڤاگنەر** (بەئەڵمانی: Wilhelm Richard Wagner، ٢٢ی مایسی ١٨١٣، لیپزیگ – ١٣ی شوباتی ١٨٨٣، ڤەنیسیا)
مۆزیکدانەر و کۆندەکتەرێکی ئەڵمانی بوو کە زۆر بەناوبانگە بە ئۆپێراکانیەوە.
(ڤیلھێلم ڕیچارد ڤاگنەر), ساڵی ١٨١٣ لە شاری (لایپتزیگ)لە ئەڵەمانیا لەدایکبوە، شەش مانگ دوای لەدایکبوونی باوکی دەمرێت, پاش ساڵێک دایکی شوودەکاتەوە بە ھاوڕێیەکی مێردەکەی خۆی کە ناوی (لودڤیگ گایەر) بوە و ئەکتەر و شانۆنووسبوە، پاشان دەچنە شاری (درێزدن). ھەر زوو (ڤاگنەر) بە بۆنەی (لودڤیگ) ەوە حەزی لە شانۆ دەبێت و ئەویش جارجار لە شانۆکانیدا ڕۆڵی پێدەبەخشێت, کاتێک (ڤاگنەر) دەگاتە تەمەنی ھەشت ساڵان (لودڤیگ) دەمرێت, پاشان لە لایەن برایەکی (لودڤیگ) ەوە پارەی خوێندنی مۆزیکیی بۆ دەدرێت. لە تەمەنی گەنجییدا زۆر سەرسامدەبێت بە مۆزیکەکانی (بێتھۆڤن) و وانەی (مۆزیکدانان) دەخوێنێت. پاشان لە تەمەنی بیست ساڵاندا یەکەم ئۆپێرای تەواوکراوی خۆی دەنووسێت بە ناوی (جنۆکەییەکان – Die feen)ەوە, کە تا پاش مردنیشی نمایش نەکرا. پاشان دەکرێتە بەڕێوەبەری مۆزیکیی خانەی ئۆپێرای شاری (ماگدیبورگ) کە لەم کاتانەدا ئۆپێرای (قەدەغەکردنی خۆشەویستیی- Das Liebesverbot) دەنووسێت. پاشان لە ساڵی ١٨٣٦دا ئەکتەرێک دەخوازێت کە ناوی (مینا پلانەر) بوە. پاشان ھەندێک ئۆپێرای تر دەنووسێت بە ناوەکانی (ھۆڵەندییە فڕیوەکە - Der fliegende Holländer), (ڕەینتزی - Rienzi), (تانھاوزەر - Tannhäuser). پاشان بە بۆنەی چالاکیی سیاسییەوە فەرمانی دەستگیرکردنی دەردەکرێت, ناچار خۆی دەربازدەکات و دەچێتە شاری پاریس. پاشان ئۆپێرای (لۆھێنگرین - Lohengrin) دەنووسێت و کار لەسەر نووسینی زنجیرەئۆپێرای (موستیلەکەی نیبێلونگەکان)دەکات، بەڵام تەواوی ناکات و دەستدەکات بە نووسینی ئۆپێرای (تریستان و ئیزۆلدە - Tristan und Isolde) دواتریش (گەورە گۆرانیبێژانی نورنبێرگ - Die Meistersinger von Nürnberg) دەنووسێت. لە ساڵی ١٨٦٢دا لە ژنەکەی جیادەبێتەوە. پاشان بۆ ماوەی دوو ساڵ لە شاری (میونیش) (پاشا لودڤیگی دوەمی باڤاریا) دەیگرێتە خۆی و زۆرھاوکارییشی دەکات، بەڵام پاشتر زۆریلێدەکرێت کە داوا لە (ڤاگنەر) بکات (میونیش) بەجێبھێڵێت. پاشان کچێکی دەبێت لە (کۆزیما) کە کچی مۆزیکدانەر و پیانۆژەنی بەناوبانگی ھەنگاریی (فڕانز لیست) و ژنی مایسترۆی بەناوبانگی ئەڵەمانیی (ھانس ڤان بیولۆ)بوو. کچەکەی ناوی (ئیزۆلدە) یە و پاشانیش کچێکی تر بە ناوی (ئێڤا)وە، پاشانیش کوڕێک بە ناوی (زیگفرید). ئەمە وا دەکات (کۆزیما) و (بیولۆ) جیاببنەوە و لە ساڵی ١٨٧٠دا (ڤاگنەر) (کۆزیما) دەخوازێت, کە ٢٤ ساڵ لە خۆی منداڵتر بوە. لە ساڵی ١٨٧٤دا زنجیرەئۆپێرای (موستیلەکەی نیبێلونگەکان) تەواودەکات. پاشانیش دواھەمین ئۆپێرای دەنووسێت بە ناوی (پارسیفال - Parsifal) و لە ساڵی ١٨٨٣دا دەمرێت.

پۆل:مردووان بە ھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ڕۆمانتیزم
پۆل:شانۆی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئاوازدانەرانی ئاڵمانی
پۆل:مۆسیقا لە باڤاریا
پۆل:ڕیچارد ڤاگنەر
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٣
پۆل:مردووانی ١٨٨٣
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە سویس
میخایل کروگ

**میخایل ڤلادیمیرۆڤیچ کروگ** (بە ڕووسی: Михаил Владимирович Круг، *Michail Vladimirovič Krug* ٧ی نیسانی ١٩٦٢ – ١ی تەمموزی ٢٠٠٢) گۆرانیبێژێکی ڕووسی بوو، یەکێک بوو لە گۆرانیبێژە ھەرە سەرکەتووەکانی بواری ستایەلی blatnaya pesnya (گۆرانی سەبارەت بە بکوژی)، کە ئەمەش ببووە ستایەلێکی نوێ لە کەلتوری ڕووسی لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە.

## ژیانی
میخایل کروگ لە مۆرۆزۆڤسکی گۆرۆدۆک، کە ناحیەیەکە سەر بە شاری تڤەر لەدایک بووە. لە ساڵی ١٩٨٧دا لە زانکۆ بەشداری دەکات لە پێشبرکێی گۆرانی وتندا، بە یەکەم دەردەچێت. دواتریش بە یەکجاری دەبێتە گۆرانیبێژ. لە سالی ١٩٩٤دا سێ ئەلبوم تۆمار دەکات، بەلام بە شێوەیەکپ رەسمی بلاو نەبونەوە، دواتر ئەم گۆرانیانە لە ئەلبومەکانی دواتریدا ژێ کرانەوە، یەکەم ئەلبومی تەواو بڵاو بووەوەی ئەلبوومی *ژیگان-لیمۆن*(Жиган-лимон) بو، کە گۆرانی "کۆلشچیک"ی (Кольщик) لەخۆ گرتبو بووە گۆرانییەکی بەناوبانگ. لە ھەندێک گۆرانیدا میخایل بۆ داوای ھەندێ کۆدی نھێنی ھەندێک لە بەندەکانی ناو بەندینخانەکانی روسیای کردووە لە شێوەی تاتۆکانیاندا، واتە شیکردنەوەی تاتۆی بەندەکان. ھەندێک گۆرانی رۆمانسیشی ھەیەو ھەندێ گۆرانیش بەسەر شارەکەی خۆیدا. کروگ زۆر ھەزی بە تێکەلاو بون دەکرد لەگەل کۆمەلی مافیاو پیاوکوژەکاندا. لە کاتی نوسینەوەی گۆرانییەکانیدا ١٩٢٤ فەرھەنگی زشەی ناشرینو جوێنی بەکار ھێناوە کە دواتر لە لایەن دەزگای نکڤدەوە کۆکراوەتەوە. 
نزیکی نیوەی شەوی ٣٠ حوزەیرانی ٢٠٠٢دا میخایل لە شاری تڤەر لە ماڵەکەی خۆیدا کوژرا لەلایەن ھەندێک پیاوکوژ و مافیاوە.

## ئەلبومەکانی

* ١٩٩٠ - Тверские улицы (*شقامی تڤەرسکایا*) (بلاونەکرایەوە) 
* ١٩٩٠-١٩٩١ - Катя (*کاتیا*) (بلاونەکرایەوە) 
* ١٩٩٠-١٩٩١ - без названия (*بێ ناونیشان*) (بلاونەکرایەوە) 
* ١٩٩٤ - Жиган-Лимон (*ئەو لیمۆیەی بە پارەی ئافرەت کراوە*) (دوبارە دەرکرایەوە لە سالی ١٩٩٥دا) 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* ویکیپیدیای ڕووسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
ئەورووپای کیشوەری

وێنۆک|300x300پیکسڵ|کیشوەری ئەورووپا
**ئەورووپای کیشوەری** () خاکی سەرەکی ئەورووپایە، واتە خاکی کیشوەری ئەورووپا بێجگە لە دوورگەکان و نیوەدوورگەکانی.

پۆل:ئەورووپا
پۆل:جوگرافیای سیاسی
پۆل:ناوچەکانی جیھان
پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا
کۆسیما وانەر

**کۆسیما فڕانسیسکا گێتانا وانەر** (٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٨٣٧ – ١ی نیسانی ١٩٣٠) کچی مۆزیکدانەری گەورە فڕانز لیزت بوو. ناوبانگی لەوێوە پەیدا کرد گە شووی دووەمی بە ھاوڕێکەی باوکیو مۆزیکدانەری گەورە ڕیکارد وانەر کرد.
لە کۆمو، لە ئیتاڵیا لە دایک بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە ئیتالیا
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە سویس
پۆل:مردووانی ١٩٣٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧
پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا
پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی

thumb|وێنەی پۆرترەیتی پیۆتر ئیلیەچ چایکۆڤسکی
**پیۆتر ئیلیەچ چایکۆڤسکی** بە ([ڕووسی: Пётр Ильич Чайковский) ماوەی ژیانەی (٧ مارس ١٨٤٠ – نۆڤەمبەر ٦ ١٨٩٣) مۆزیک دانەرێکی ڕووسی بو لە سەردەمی رۆمانتکدا، کۆمەلێک کاری زۆۆر بەناوبانگی ھەیە لاوانە بالێی دەریاچەی قاز سوان لاکەئو نوتجراجکەر، ھەروەھائۆ ڤەرچەری ١٨١٢و کۆنسێرتی پیانۆی ژمارە ١ھەروەھائۆ پەرایئە وگەنەئۆ نەگن.

لە خێزانێکی چینی مام ناوەندیدا لەدایک بوە، لە سەرەتادا وا بریار بو کە لە سوپای میلیدا بەسھدار ببێت، ھەروەھا لە تەمەنێکی زووەوە دەستی کردبو بە خوێندنی مۆزیک، دواییس بە پ$ەچەوانەیئا رەووی خێزانەکەیەوە مۆزیکی ھەلبژارد بە کاری خۆی و نەچوە سوپای میللییەوە. لە سالی ١٨٦٢دا چووە کۆنسەرڤاتواری ست پەتەرسبورگەوە ، لە سالی ١٨٦٥دا لەو کۆنسەرڤاتوارە دەرچو. تجھاکۆڤسکی لە چەند ژانرێکی جیاوازدا مۆزیکی دادەنا، وەک سیمفۆنیوئۆ پەراو بالێو مۆزیک بۆئا مێرەکان بەتەنیا و مۆزیکی ژور و گۆرانیسە. سەرکەوتنێکپ زۆر گەورەی بەدەست ھێنا لەناو خەلکاندا. دواتر بێوەژنێک دەھێنێت بەناوی نادەزھدا ڤۆن مەجک. چەند جارێک خەلات دەکرێت لەلایەن تسارەوە. لە تەمەنی ٥٣سالیدا بە نەخۆسھی [کۆلێرا کۆچی دوایی دەکات، بەلام ھەندێک کەس دەلێن کە گوایە خۆی کوسھتووە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕووس
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠
پۆل:مردووانی ١٨٩٣
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
میلی بالاکیرەڤ

وێنۆک|200px
**میلی ئالەکسەیەڤیچ بالاکیرەڤ** (Rusî: Милий Алексеевич Балакирев، *Milij Alekseevič Balakirev*) (٢ کانونی یەکەم ١٨٣٧ – ٢٩ ماïس ١٩١٠) پیانۆژەنێک و مایسترۆیەک و مۆزیک دانەرێکی روسی بو. بەزۆری بە کارە نەتەوەییەکانی بەناوبانگە لە مۆزیکی روسیدا، بالاکرەڤ گروپێک مۆزیسیانی گەورەی دروست کرد بە ناوی کۆمەلەی پێنجەکە، کە ئەم کۆمەلە کاریان ئەوە بوو بەرگێکی نوێ بکەن بە بەری مۆزیکی روسیدا.

پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
ئەلێکساندر بۆرۆدین

وێنۆک|ئەلەکساندر بۆرۆدین
**Aleksandr Porfîrevîç Borodîn** (ڕووسی: Александр Порфирьевич Бородин، *Aleksandr Porfir'evič Borodin*) (١٨٣٣-١٨٨٧) موزیک دانەرێکی رووسی بو، باوکی خەڵکی گورجستان بو، دایکی خەلکی روسیا بو. یەکێک بو لەو کۆمەلەیەی پێیان دەگوتن کۆمەلەی پێنجەکە کە کاریان دەکرد بۆ ستایلێکی تایبەتی موزیکی رووسی. لە کارە بەناوبانگەکانی سیمفۆنییەکانی و دو چوارینەی ژێدار و ئۆپەرایەک بە ناوی پاشا ئیگۆر پرنجە ئیگۆر.

پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٣
پۆل:مردووانی ١٨٨٧
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین
پۆل:کیمیازانەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی
ویلایەتە یەکگرتووە پێکلکاوەکان

**ئەیالەتە یەکگرتووە پێکلکاوەکان** (بە ئینگلیزی: Contiguous United States) ئاماژە دەدات بە ٤٨ ئەیالەتی ھەڵکەوتوو لە سەر کیشوەری ئامریکای باکوور و لە خوار سنووری کاناداوە، زێدە ناوچەی کۆلۆمبیاش. ئەم دەستەواژە ئەیالەتەکانی ئالاسکا و ھاوایی و ھەموو مەڵبەندەکانی دوور لە کەناری وڵاتی ئەیالەتە یەکگرتووەکان ھەڵاوێر دەکا.

پۆل:دابەشکارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
تاسمانیا

**تاسمانیا**  (، ) دوورگەیەکی ئوسترالیایە و ھەروەھا ویلایەتێکە لە ولایەتەکانی ئوسترالیا. ناوەندەکەی شاری ھۆبارتە و لە ھەمان کاتدا گەورەترین شاری تاسمانیایە. ڕووبەری خاکەکەی ٦٨٬٤٠٢ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانەکەشی ٥١٤٬٧٠٠ کەسە. ناوی تاسمانیا لە ناوی ئەو کەسە ھۆڵەندییەوە ھاتووە کە دورگەکەی دۆزییەوە «ئەبڵ تاسمان» (Abel Tasman).

## پێشانگای وێنە

Tasmanian tribes.JPG
Tass.jpg
Hobart - Royal visit - 1901 - "Welcome to Port of Hobart" Marine Board Arch - Salamanca (11279754934).jpg
Hobart Montage.jpg
7 Mile Beach.jpg
Gunns caves flowstone.JPG
South east cape tasmania.jpg
Hellyer Gorge, Tasmania.jpg
Blick ueber Great Oyster Bay zur Freycinet Peninsula.jpg
Four Springs Lake and fisherman.JPG


## سەرچاوە
* ویکی ئینگلیزی-Tasmania

تاسمانیا
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ئۆسترالیا
پۆل:دوورگەکانی ئۆسترالیا
پۆل:ویلایەتەکانی ئوسترالیا
پۆل:داگیرکراوەکانی پێشووی ئوسترالیا
پۆل:دوورگەکانی ئوسترالیا
بەریتانیای مەزن

**بەریتانیای مەزن** (بە ئینگلیزی: Great Britain) دوورگەیێکە ھەڵکەوتوو لە باکووری ڕۆژاوای ئەورووپای کیشوەریدا و بەشی سەرەکیی شانشینی یەکگرتووە. ئەم دوورگەیە نۆھەمین دوورگەی گەورەی جیھان و یەکەمین دوورگەی گەورەی ئەورووپایە. ژمارە دانیشتووانی نزیک بە ٥٩٫٦ ملیۆن کەسە، سێھەمین دوورگەی پڕدانیشتووانی جیھانە، بریتانیای مەزن ھەریەکە لە وڵاتانی ئینگلتەرا و سکۆتلاند و وێڵز دەگرێتەوە کە ئینگلتەرا گەورەترین بەشە ڕووبەری ھەیە.

## چەمک
## مێژوو
## جوگرافیا
## دیمۆگرافیا
## سەرچاوەکان

### کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Coast – the BBC explores the coast of Great Britain.
* The British Isles
* 200 major towns and cities in the British Isles

### لینکی ڤیدیۆ
* Pathe travelogue, 1960, ''Journey through Britain'' 
* Pathe newsreel, 1960, ''Know the British''  
* Pathe newsreel, 1950, Festival of Britain 

پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:بریتانیای مەزن
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:دوورگەکانی دوورگە بریتانییەکان
ئەلبانیا

**ئالبانیا** یان **ئەلبانیا**، بە فەرمی: **کۆماری ئالبانیا** بە زمانی ئالبانی: Republika e Shqipërisë)، وڵاتێکە لە ناوچەی باڵکان لە ئورووپادا. وڵاتی مۆنتینیگرۆ دەکەوێتە باکوری رۆژئاوای وە ھەروەھا کۆسۆڤۆ لە باکوری رۆژھەڵاتی، وە مەقدوونیا لە رۆژھەڵات و یۆنانیش لە باشوور و باشووری رۆژھەڵات، کەناری دەریای ھەیە بۆ دەریای ادریاتحج  لە رۆژئاوای.

## ناوی وڵات
ناوی ئالبانیا لە زمانی لاتینی و زمانی یۆنانیی سەدەکانی ناوەڕاستەوە وەرگیراوە (بە لاتینی: Albania بە یۆنانی: Ἀλβανία) کە لەوانەیە لە ناوی ھۆزی Illyrian وەرگیردرابێت کە لەو ناوچەیەدا ژیاون. نوی خۆماڵیی وڵاتەکەش Arbër یان Arbën بووە. بەڵام لە سەدەی ١٦ بەولاوە وردەوردە خەڵکی وڵاتەکە ناوی وڵاتەکەیان کردووە بە Shqipëria. لە دەوڵەتی عوسمانیدا Arnavutluk وتراوە.

لە باشووری کوردستان *ئالبانیا* و *ئەلبانیا* و لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش *ئالبانی* ئەوترێ.

## مێژووی وڵات

### سەردەمی عوسمانیەکان
زیاتر لە نیوەی خەڵکی ئەلبانیا موسڵمانن بەھۆی کاریگەریی عوسمانییەکان

### سەردەمی نەتەوایەتی

### سەردەمی سەربەخۆیی

### سەردەمی کۆمونیزم

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئالبانیا ٣٬١٨٥٬٤١٣ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٣٫٢ ساڵە. ھەروەھا ٥٧ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

## دابەشبونی ئیداری

ئەلبانیا بەسەر ١٢ کاونت و ٣٦ ناوچە و ٣٧٣ شارەوانیدا دابەش کراوە، لەوانە ٧٢ شارەوانیان حاڵەتی شاریان ھەیە وە ھەروەھا  ٢٩٨٠ گوندی ھەیە.

## حکومەت، ڕامیاری و ھێزە جەکدارەکان

## جوگرافیایی

## ئابوری

## زانست و تەکنەلۆژی

## گواستنەوە

## دیمۆگرافیا

ئەلبانیا ئەو وڵاتەیە دەکەوێتە رۆژھەڵاتی ئەورووپا ماکیدۆنیا و کۆسۆفۆ دەکەوێتە رۆژھەڵاتی وڵاتی ئەلبانیاو وە ھەروەھا یۆنان دەکەوێتە باشوریەوە وە دوو ڕووباری لەگەڵ دایە.

## کەلتور

لە ولاتی ئەلبانیا وەرزشی: تۆپی  پێ و باسکە و سەلە و تایکواندۆ گرنگی پێ دەدرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئالبانی ئاخێو
پۆل:بالکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئالبانیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٢
پۆل:ئەلبانیا
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا
ئیرلەندا

230px|وێنۆک|شوێنی دوورگەی ئیرلەندا

**دوورگەی ئیرلەندا** () سێھەمین دوورگەی گەورەی ئەورووپا و بیستەمین دوورگەی گەورەی جیھانە.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* Beckett, J.C. *The making of Modern Ireland 1603-1923* (1971).
* 
* Bew, Paul. *Ireland: The Politics of Enmity 1789-2006* (2007).
* 
* Daly, Mary E. *Sixties Ireland: reshaping the economy, state and society, 1957–1973* (Cambridge University Press, 2016).
* 
* 
* 
* Ferriter, Diarmaid. "Women and political change in Ireland since 1960." *Éire-Ireland* 43.1 (2008): 179–204.
* 
* Foster, R. F. *Luck and the Irish: A Brief History of Change 1970-2000* (2007) excerpt 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* Government of Ireland
* Northern Ireland Executive

پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:دوورگە بریتانییەکان
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:دوورگە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:ئیرلەند
زمانی ئیری

**زمانی ئیری** (بە ئیری: Gaeilge)، یان گادێلی ئیری، یەکێک لە زمانەکانی گادێلی لە بنەماڵەی زمانەکانی ھیندوئەوروپاییە و زۆرتر لە ئێرلەندا قسەی پێ دەکرێ، ئیری وەکو زمانی نەتەوەیی و فەرمی ئیرلەند، ئیرلەندی باکوور و زمانەکانی یەکێتیی ئەورووپا دەناسرێ.

ئیری نزیکەی ٧٠٫٠٠٠ ئاخێوەری زکماکی ھەیە، ١٤%ـی خەڵکی ئێرلەندا رۆژانە بە بەرنامەکانی ئیری لەڕێی رادیۆوە گوێ دەگرن، لە ئێرلەندای باکوور نزیکەی ١٦٧٫٤٨٧ کەس زمانی ئیری تێ دەگەن.

## زاراوەکان

بە گشتی ٣ زاراوەی سەرەکیی ئیری ھەیە: زاراوای پارێزگای مونستێر (Munster) ، کۆنناکت (Connacht)، و ئولستەر (Ulster) ھەروەھا زاراوەیەکیش لە پارێزگای لەنستەر دا لە کۆندا ھەبووە کە ئێستا بوونی نەماوە.

### ھەڵسەنگاندن

ئولستەر: Cad é mar atá tú? (چییە ئەمە وەکو تۆ؟)

کۆنناکت: Cén chaoi a bhfuil tú? (بە چ ئاوایی تۆ ھەی؟)

مونستێر: Conas taoi? ya Conas tánn tú? (چۆنی؟)

ئیریی ستاندارد: Conas atá tú? (چۆنی؟)

## نموونە

* Tá leabhar agam.	“پەرتووکێکم ھەیە”	
* Tá leabhar agat.	“پەرتووکێکت ھەیە”	
* Tá leabhar aige.	“پەرتووکێکی ھەیە” (نێر)	
* Tá leabhar aici.	“پەرتووکێکی ھەیە” (مێ)	
* Tá leabhar againn.	“پەرتووکێکمان ھەیە”	
* Tá leabhar agaibh.	“پەرتووکێکتان ھەیە”	
* Tá leabhar acu.	"پەرتووکێکیان ھەیە”

## ئەمانەش ببینە
* جیاوازییەکانی زمانەکانی گادێلی
## بەستەر بۆ دەرەوە

پۆل:زمانی ئیری
پۆل:زمانەکانی دوورگەی ئیرلەند
پۆل:زمانەکانی شانشینی یەکگرتوو
زمانی ھیتی

**زمانی ھیتی** یا نێسیلی زمانێکی دامردووی ھندوئەورۆپاییە. ئەم زمانە، زمانی خۆماڵیی ھیتییەکان بووە کە لە ئاناتۆلیا دا قسەی پێ دەکڕا.

لە دیمەنی زمانناسییەوە ھیتی زمانێکی ھندوئەورۆپایییە بەڵام ھەندێک زمانناسەکان بروایان بەوەیە کە ھیتی زمانێکی سەربەخۆیە و دەتوانین بڵێین زۆر بە زمانە ھندوئەورۆپایییەکان نزیکە.

ھەندێک وشەی ھیتی ئێستا لە زمانی کوردی نوێ دا بەجێ ماون.

## ئەم وتارەش ببینە
* لیستی وشە کوردییەکان کە لە بنەڕەتدا ھیتین

پۆل:زمانی ھیتی
گادێلیی سکۆتی

**گادێلیی سکۆتی** یان **گایلیک** زمانێکی گادێلی لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە، ئەم زمانە وەکو زمانی نەتەوەیی لە وڵاتی سکۆتلەند دەناسرێت.

## ھەندێک وشەگەلی ھاوبەشی گۆدێلی سکۆتی، ئیری و گۆدێلی مانکس

* Gadêlî Skotî	: Hawperay Îrî	: Hawperay Gadêlî Manks	: Kurdî
* Fàilte	: Fáilte	: Failt	: Xweş Hatî، Be Xêr Hatî
* Halò	: Haileo ya Dia dhuit :	Hello	: Dirot، Sillaw
* La tha math	: Lá maith	: Laa mie	: Roj baş
* Ciamar a tha thu?	: Conas atá tú? : Kys t'ou?	: Çonî?
* Ciamar a tha sibh?	: Conas atá sibh? : Kanys ta shiu?	: Çonin?
* Madainn mhath	: Maidin mhaith	: Moghrey mie	: Beyanî baş
* Feasgar math	: Trathnóna maith	: Fastyr mie	: Êware baş
* Oidhche mhath	: Oíche mhaith	: Oie vie	: Şew baş
* Tapadh leat	: Go raibh maith agat	: Gura mie ayd	: Sipasit dekem
* Tapadh leibh	: Go raibh maith agaibh	: Gura mie eu	: Sipastan dekem
* Dè an t-ainm a tha ort?	: Cad é an t-ainm atá ort? ya Cad is ainm duit?	: Cre'n ennym t'ort?	: Nawit çî ye?
* Dè an t-ainm a tha oirbh?	: Cad é an t-ainm atá oraibh? ya Cad is ainm daoibh?	: Cre'n ennym t'erriu?	: Nawtan çî ye?
* Is mise...	: Is mise...	: Mish...	: Min … im
* Slàn leat	: Slán leat	: Slane lhiat	: Xwat legell
* Slàn leibh	: Slán libh	: Slane lhiu	: Xwatan legell
* Dè a tha seo?	: Cad é seo?	: Cre shoh?	: Eme çî ye?
* Slàinte	: Sláinte	: Slaynt	: Noş gîyan!

## ئەمانەش ببینە
* جیاوازییەکانی زمانەکانی گادێلی

پۆل:زمانی گادێلیی سکۆتی
پۆل:زمانەکانی ئۆسترالیا
پۆل:زمانەکانی کەنەدا
پۆل:زمانەکانی نیوزیلاند
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانەکانی شانشینی یەکگرتوو
مونستەر

وێنۆک|300px|مونستێر

مونستێر (بە ئیری: An Mhumhain) یەکێک لە ٤ پارێزگای ئیرلەندە کە لە باشووری رۆژئاوای ئەم زرێلەنە دا جێ دەگرێ. کۆرک گەورەترین شاری مونستێرە.

## مێژوو
[وێنۆک|شوێنێکی مێژووی لە [کۆرک]]
ناوی ئەم پاردەواڵە لە ناوی خوودایینەی کێلتی، موما، گیراوە.

لە پێشوو دا مونستێر بە ٦ زۆم دابەشێنرابوو: Tuadh Mhuman (موسنتەری باکوور)، Deas Mhuman (مونستێری باشوور)، Urh Mumhan (مونستێری رۆژھەڵات)، Iar mumhan (مونستێری رۆژاوا)، Ernaibh Muman (شوێنی ھۆزەکانی ئەرنا مونستێر)، Deisi Muman (شوێنی ھۆزەکانی دەس مونستەر). بەڵام لە دووا دا بوون بە Thomond (موسنتێری باکوور)، Desmond (مونستێری باشوور)، و Ormond (موسنتێری رۆژھەڵات).

لە ١٨٤١ دا نزیکی ٣ ملیۆن کەس لە مونستێر دا دەژین بەڵام ئەم ژمارە بە دوای کۆچبەری ھەتا ساڵی ١٩٨٠ دا بە شێوەیەکی بەرچاو ھاتە خوارەوە.

بۆ ٣٠ رۆژ لە درێژەی گۆڕەشەی خۆماڵی ئیرلەند پارێزگای مونستێر بۆ نیشان دانی تەنگەزاری لە پەیمانی Engl و ئیری لە وڵاتی ئیرلەند جیا بوو و کۆماری موسنتێری دامەزراند. ئەم کۆمارە تەمەنکوورتە بە دووای ھێرشی ھێزەکانی ستانی ئازادی ئیری تێک چوو.

## شارەکان

دانیشتوانی کۆرک ١٩٠،٣٨٤ کەسە (بۆ ساڵی ٢٠٠٦) و نزیکی ٣٨٠،٠٠٠ کەس لەناو کۆرکی گەورە، مەزنترین شاری پارێزگای مونستێرە.

لە دوای کۆرکەوە Limerick (بە ٩٠،٧٥٧ کەس بۆ ٢٠٠٦) و Waterford (بە ٤٩،٢١٣ کەس بۆ ٢٠٠٦) گرنگترین شارەکانی موسنتێرن.

## ئابووری

پارێزگای موسنتێر کایەبەندێکی (رۆلێکی) گرنگی لە ناو ئابووری ئیرلەند دا ھەیە. چونکە ٢٥%ی داھاتی ئەم وڵاتە لە پارێزگای موسنتێرەوە دێتە دەست. موسنتێر بە نزیکی ٤٠ میلیۆن ئەورۆ داھاتەوە (بۆ ساڵی ٢٠٠٤) لە وڵاتانی ئیرلەندی باکور، کێنیا، لاتڤیا، و لیتوانیا دەوڵەمەندترە.

بەرژەوەندی موسنتێر لە کۆرک و Limerick بە دەست دەھێنرێ. شوێنی پەسارگای کۆرک ناوەندی دەستکرتی ئیرلەند بوو.

زۆربەی وەستگاکانی ھێزی ئیرلەند لە پارێزگای موسنتێر دا دامەزرێنراون.

تەنیا پالێوگای نەوت و ھەمارەی نەوت لە ئیرلەند دا ھێشتا لە Whitegateی مونستێرە.

زۆربەی بەرھەمەکانی گازی ئیرلەند لە Kinsale Head لە کۆرک دا ساز دەکرێ.

گەورەترین بنکەی کار و پیشەی ئیرلەند لە مەزنپاڵەی کۆرک دا. بە دووای ئەمەش زۆمی ئازادی شاننۆن بە فرەتر لە ١٢٠ دەستکرتیتی و ٧،٥٠٠ پیشەوەرەو دووھەمین بنکەی ئیرلەند لەم مژارەیە.

## فرۆکەخانەکانی ناونەتەوەیی

* فرۆکەخانەی Kerry
* فرۆکەخانەی کۆرک (سێھەمین فرۆکەخانەی فرەھاتووچووی ئیرلەن)
* فرۆکەخانەی شاننۆن
* فرۆکەخانەی واتەرفۆرد

## زمانی ئیری

مونستێر وەکوو دووھەمین ناوەندی گرنگی زمانی ئیری لە ئیرلەندە. گرتووپەڕی ٦٨ وانەگا (قوتابخانە) لە موسنتێر دا خەریکی فێر کردن و مۆژیاری بە زمانی ئیرین.

## زانکۆکان

* زانکۆی کۆرک بە ١٧،٠٠٠ خوەندەکارەوە
* زانکۆی Limerick بە ١٣،٠٠٠ خوەندەکارەوە

## وەرزش لە مونستێر

تۆپان و راگبی دوو وەرزشی بەشۆری مونستێرن.

پۆل:مونستەر
جیاوازییەکانی زمانەکانی گادێلی

ھەندێک جییاوازی ئیری (گادێلی ئیری) و گاێلی (گادێلی سکۆتی)

## جیاوازییەکانی نووسینیگاری (ئۆرتۆگرافی)

* Kurdî	: Gadêlî Îrî	: Gadêlî Skotî
* Gadêl	: Gael	: Gaidheal
* roj	: lá	: latha
* şew	: oíche	: oidhche
* naw، indir	: isteach	: a-steach
* qutabxane	: scoil	: sgoil
* minall	: páiste/leanbh	: pàiste/leanabh
* bê-	: gan	: gun
* desellat	: údarás	: ùghdarras
* kardîw، karjor	: oifig	: oifis
* estêre	: réalt(a)	: reul
* dîwxan، hotêl	: (teach/tigh) óstán	: (taigh) òsda
* xanû، mall، hoz	: teach/tigh	: taigh
* nûçe، dengûbas	: nuacht، Ulster nuaidheacht	: naidheachd
* rakiraw	: oscailte	: fosgailte
* sall	: bliain	: bliadhna
* radyo	: raidió	: radio
* gûzarîşt	: aithris ("iris" = magazine)	: aithris
* ferwarmenî (hukumet)	: rialtas	: riaghaltas
* perlleman	: parlaimint	: pàrlamaid
* zirêlen، gerawe	: oileán	: eilean

## جییاوازیکانی وشەیین

* Kurdî	: Gadêlî Îrî	: Gadêlî Skotî
* le … da	: i، in	ann، : an، ann an
* wezîr	: ministir، ministéir	: ministear
* Allmanîya	: An Ghearmáin	: A' Ghearmailt
* Amêrîka	: Meiriceá، Meirice	: Ameireaga
* Lenden	: Londain	: Lunnain
* rat، rêga	: bóthar/ród	: rathad
* çaymenî	: slaghdán	: cnatan
* demparaw، demewere	: caint	: bruidhinn
پۆل:زمانی ئیری
پۆل:زمانی گادێلیی سکۆتی
تێرمۆسفێر

**تێرمۆسفەر** یان **گەرماسپێر** (بە ئینگلیزی: thermosphere) لایەیەکە لە تەمسپێری زەوی. 

## وشەرەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)

لە زمانی یۆنانی دا θερμός - thermos بە واتەی گەرما/داخی و sphaira ش بە واتەی ئاسمان (سپێر)ە.

## تایبەتمەندییەکان

تێرمۆسفەر لە ٩٠ کم ئەورازی زەوی دەست پێ دەکا. لەم بەرزایییە دا گازەکانی تەمسپێری (ئاتمۆسفێری) رزە رزە بەرپێلی مەزێتی مۆلێکوولی دەچنە ناو لایەکانی سپێر.

دەمای گەرماسپێری بە ھۆی ڵووشاندنی پرووسکەکانی رۆژگاری کە بە دەستی پاشماوی ئۆکسیجنەکان ئەنجام دەکرێت، دەچێتە سەرەوە. دەما پاشێری چاڵاکی رۆژیارە و دەتوانێت ھەتا ١،٥٠٠&°C بچەتە سەرەوە.

لە درێژەی ڕۆژ دا تەنیا ھەندێک لە پارچەکانی ئەم شوێنە لە تەمسپێری زەوی دەتوانن بە دەمای ٢،٥٠٠&°C (٤٥٣٢&°F) بگەن. گەرچی دەماکە لە وێ دا زۆر گەرمە بەڵام گاس (شایەت) کەسێ پێ گەرم نەبێ. ئەمەش بەم ھۆیەیە کە بەندیواریکی سەڕاست لەگەڵ مۆلێکوولەکانی گازەکانەوە ھەر نییە. گەرماپێوێکی لەبار (نۆرمال) لەوێ دا ژێر ٠&°C نیشانمان پێ دەدا.

لایەی ژوورووی گەرماسپێر، یۆنسپێری ناوە.

پۆل:تەوشکی زەوی
پۆل:کەشوھەوا
کەلێبەر

[وێنۆک|٢١٠px|قەڵای کەلێبەر ناسراو بە [قەڵای بابەک]]
**کەلێبەر** شارێکە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێراندا. ھەروەھا ناوەندی شارستانی کەلێبەری ئەم پارێزگایەشە. کەلێبەر لە ٢١٠ کیلومەتریی 
باکووری رۆژھەڵاتی تەورێزه و خەڵکەکەی بە زمانی تورکی ئازەربایجانی قسە دەکەن.

## ناو
کەلێبەر وشەیەکی یە و لە دوو ووشه تاتی دروست بووە و بە تێکرایی مانای «قەڵایەک کە لە بەرد یان لەسەر بەرد دروست بووە» دەگەیێنێ. ھۆی ئەم ناوەش قەڵایەکە کە لە ٥ کیلومەتریی باشووری ڕۆژاوای ئەم شارە لەسەر تاتەبەردێک و لە بەرد دروست کراوە و ئێستا بە ناوی قەڵای بابەک

## پەراوێز

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
شارستانی کەلێبەر

**شارستانی کەلێبەر** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی رۆژھەڵاتی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری کەلێبەرە.

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پۆل:شارستانی کەلێبەر
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پاردێز

**پاردێز** یا بەھەشت شوێنێکی ئیدێالە. لە دیمەنی ئایینییەوە مرۆڤە پاکەکان لە جیھانی دیکەدا پاردێز دەبێتە بەشیان، لە رەوشێکدا کە مرۆڤە بەدکارەکان دەچنە دۆژە.

## وشەرەتناسی (ئێتیمۆلۆژی)
وشەی پاردێز لە بنەرەتدا لە ئاوێستایی *پەیری-دەێزە (-pairi.daêza)* گیراوە کە لە دوو بەشی *پەیری-* ~ «گرتووپەڕ، پەرا» و *دیز-* ~ «دروستکردن، سازکردن» پیکھاتووە. 
ئەم وشە لە زمانە کۆنە ئێرانییەکانەوە چووەتە ناو زۆربەی زمانانی گرنگی جیھانەوە: یۆنانی *پارادێیسۆس (παράδεισος)*، ئارامی *پارادیسە (pardaysa)* (پاردێزگای کەیانی)، ئەکەدی *پاردێسو (pardesu)*، ئیلامی *پارتێتاس (partetas)* (شوێنەوار، ناوکۆ، گۆڕەپان)، عیبری *پاردێس (pardes)* (باخ و بۆستان) و عەرەبی *فیردەوس (firdaws)*. ئەم وشەیە لە زمانەکانی نوێی ئێرانیدا تەنیا لە کوردی (پاردێز، پەردێز) و فارسیی نوێ (پالیز) پاشماوە.
## سەرچاوەکان
مەلا شاخی

**ابوبکر محمدحاجی** ( ناسراوە بە (مەلا شاخی) لەدایکبووی ساڵی١٩٥٣)  لە بنەماڵەیەکی نیشتیمانپەروەردا گەورە بووە. بەشداری شۆڕشی ئەیلولی کردووە. لە ساڵی (١٩٧٥) پە یوە ندیکردووە بە (ی.ن. ک) ە و. لە ساڵی(١٩٨١) بووەتە پێشمەرگە. کادیرێکی جەماوە ڕی چالاک بووە. ئە ندامی یە کێتی نووسەرانی کوردستان بووە. ئە ندامی پەرلەمانی کئردستان بووە. ئە ندامی (یە کێتی پە ڕلە مانتارانی کوردستان) ە. ئە ندامی (سە ندیکای ڕۆژنامە نووسانی کوردستان) ە.  ئە ندامی (یە کێتی زانایانی ئاینی کوردستان) ە.  لە گۆڤار و ڕۆژنامەکانی شاخ وشاردا بە ڕھە مە کانی بڵاوکردووەتە و. ئە ندامی دامە زرێنە ڕی (کۆری ڕۆشنبیری لاوانی کورد) بووە. ئە ندامی دە ستەی نووسە ڕانی گۆڤاری (کرمانج) بووە. دە ڕچووی خولی پێگە یاندنی ئە کتەر بووە. لە دەیان گۆڤار و ڕۆژنامە بابە تی بڵاوکردووەتە و. لە دامە زرێنە رانی (کۆمە ڵە ی ڕووناکبیری کەرکوک) بووە. یەکەم سەرنووسەری گۆڤاری (کە ڕکوک) بووە. بەڕێوەبەری نووسینی گۆڤاری (شەھید) ە. ئەم نووسەرە  کەرکوکە خەڵاتی ڕێز و پێزانینی پێدراوە، کە بە چەک و قەڵەم بەشداری شۆڕشی کردووە.  نوێنەری سەرۆک مام جلال بوو و لە کەرکووک.  تائێستا (١٢) کتێبی چاپ و بڵاو کراوەتەو. 

## بەستەرە دەرەکیییەکان

پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
چاندی زاڵ

**فەرھەنگی زاڵ** بریتیە لە زمان، ئایین، ڕەفتار، ڕێوڕەسمەکان، و داب‌ونەریتی جێگیربوو لە نێو ئەو کۆمەڵگەدا. ئەم تایبەتمەندییانە زۆربەی کات دەبنە نۆرمی ھەموو کۆمەڵگاکە. فەرھەنگی زاڵ ئاساییانە بەڵام نەک ھەمیشە فەرھەنگی زۆرینەی کۆمەڵگاکەیە وە لە ڕێگەی کۆنترۆڵ کردنی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانەوە بۆ نموونە ڕاگەیاندن، دامەزراوەکانی پەروەردە، نواندنی ھونەریی، یاسا، پرۆسەی سیاسی، و بیزنسەوە زاڵ دەبێت. ئەم چەمکە بەگشتی لە وتوبێژی زانستگایی دا لە ھەندێک بوار وەکوو کۆمەڵناسی، مرۆڤناسی و زانستە فەرھەنگییەکان دا بە کار دەھێنرێت. لە کۆمەڵگای فرەفەرھەنگ دا، فەرھەنگە جیاجیاکان بایەخیان پێ ئەدرێت وە بە یەک ئەندازە ڕێزیان لێ دەگیردرێت. فەرھەنگی زاڵ لەوانەیە ڕاستەوخۆ و بەئەنقەست بەرز بکرێتەوە یان لە ئاکامی سەرکوت کردنی فەرھەنگ و وردەفەرھەنگەکانی دیکە دروست ببێت.

## ھاوبابەت

* فەرھەنگ
* وردەفەرھەنگ
* دژەفەرھەنگ

پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵگا
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:توێژینەوەی کولتووری
تۆرون

300px|وێنۆک|دیمەنێکی جوان لە تۆرون

**تۆرون** شارێکە لە باکووری لێھستان، سەر رۆباری Vistula دا. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦ دا (٢٠٧١٩٠) کەس دانیشتووی ھەبووە کە بەم ڕێژەیە بە دوای Bydgoszcz، دووھەمین شاری مەزنی پاردەواڵی کویاوی-پۆمێرانییایە.

تۆرون لەو مژارەوە شارێکی بەرچاو و گرنگە ک کە شوێنی لە دایک بوونی Nicolaus Copernicusی ئەستێرەژمێرە. ئەم شارە لە ساڵی ١٩٩٧ دا چووە ناو لیستی کەلەپووری جیھانی UNESCO.

## مێژوو

تۆرون ھەر نەبێ لە ١١٠٠ ساڵ بەر لە زایینەوە شارستانێتی ھەبووە. 
لە ٣١-١٢٣٠ دا مێرخاسەکانی تۆتۆنی فەروایکیان لە تۆروندا ساز کرد.
یەکەم پەیمانی ئاشتی تۆرون سەبارەت بە شەڕی لێھییانە-لیتوانییانە-تۆتۆنییانە (١٤٠٩-١٤١١) لە تۆروندا واژۆ کرا.

لە ١٤٦٦ تۆرون بوو بە شوێنێکی دەسەڵاتدار لە بندەستی کەیانێتی لێھستان.
تۆرون لە ساڵی ١٥٧٧ بە دوای ھەڵگۆڕینی پرۆتێستانت ملی دا بە پرۆتێستانتێتی. لە کاتی گەرمانەواریکێدا تۆرون ناوەندێکی بەپێز بوو بۆ خەبات کردن دژی ئەم شێوە و پاراستنی چاندی  لێھی.

لە ساڵی ١٩٤٥ و بە شوێنی کۆتایی ھاتنی شەڕی دووھەمی جیھانی رووداوێکی گرنگ بۆ تۆرون پێش ھات و ئەوەش دامەزراندنی زانکۆی Nicolaus Copernicus بوو.

پۆل:تۆرون
پۆل:ئەندامانی خولی ھانزێتیک
پیزانا

**پیزانا** یان Pithana کەیانێک بوو لە سەردەمی برۆنزی ھیتیکان کە فەرواری شاری کوششارای ئاناتۆلیا بوو.

لە کاتی فەروارمەنییەکەی دا پیزانا شاری کانێشی داگیر کرد کە ناوەندی تیکەلیکەی ئاسووریکان و کۆڕی زمانی ھیتی بوو.

ئانیتتا کوڕی ناواژۆی پیزانا یە کە شاری ھاتتوسای بە دەست ھێنا و کردییە پایتەختی ھیتیکان

پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٧یەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٨یەمی پێش زاین
وێنۆک

**وێنۆک** (بە ئینگلیزی: thumbnail) بە نموونەی بچووک کراوی وێنە دەگوترێت، کە بە مەبەستی ناسینەوە، ڕێزکردن و ڕێکخستنی وێنەکان بەکار دەھێنرێت، وە ھەمان کار بۆ وێنەکان دەکات کە ئیندێکس بۆ وشەکان دەیکات. لە سەردەمی وێنەی دیجیتاڵ دا، بزوێنەری گەڕانی وێنەیی و بەرنامەکانی ڕێکوپێک کردنی وێنە ئاساییانە لە وێنۆک کەڵک وەردەگرن، ھەروەھا کە لە زۆربەی سیستەمەکانی کارپێکردنی ئەمڕۆژی دا لەوانە ویندەوزی مایکرۆسافت، Mac OS X ،KDE، و GNOME وێنۆک بەکاردەھێنرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:گرافیکی کۆمپیوتەر
پۆل:گرافیک دیزاین
وێنەنوێن

**وێنەنوێن** یان **وێنەگەڕ** (بە ئینگلیسی: image viewer، image browser) بە نەرمامێر یان بەرنامەیەکی کۆمپیۆترییە کە دەتوانێت وێنەی گرافیکیی پاشەکەوتکراو پیشان بدات؛ ئەم بەرنامە ئاساییانە دەتوانێت بە فۆرمەتە جۆراوجۆرەکانی فایلی گرافیکی کار بکات. ئەم چەشنە نەرمامێرە ئاساییانە بەپێی ھەندێک تایبەتمەندیی نیشاندانی وێنە وەکوو قووڵایی ڕەنگ، ئاشکرایی نیشاندان، و پرۆفایلی ڕەنگ وێنەکە پیشان ئەدات.
درێژی

[وێنۆک|200px|درێژایی [ڕەھەندێکە.]]
**درێژی** یان **درێژایی** (بە کورمانجی: *درێژاھی*، *Dirêjahî*) ڕەھەندی داکێشراوی ھەر شتێکە. درێژاییی شتێک مەودای نێوان کۆتایییەکانی ئەو شتەیە؛ بەرفرەییی ھێڵیی ئەو شتەیە کە لە دەستپێکییەوە ھەتا کۆتاییی دەپێودرێت. پێویستە درێژایی لە بەرزایی و **پانایی** جیابکرێتەوە. *بەرزایی* بەرفرەییی ئەستوونی شتانە و *پانایی* دووری یان مەودای نێوان لا یان پاڵێکە ھەتا لا یان پاڵێکی تر.

لە فیزیکدا، وا باوە کە بە مەودای نێوان ھەر دوو خاڵی دڵخواز بوێترێت درێژایی. ھەروەھا درێژایی یەکێ لە چەندێتییە سەرەکییەکانە (ئەوانی تر: کات و بارست)، واتە یەکەی درێژایی سەربەخۆ پێناسدەکرێت نەک لە ڕووی یەکەی چەندێتییەکانی تر.

یەکەکانی درێژایی زیاتر یەکێ لە ئەمانەیە: مەتر، سانتیمەتر، ئینچ، یارد، میل، و ….

درێژایی پێواندنی تەنیا یەک ڕەھەندە، بەڵام ڕووبەر پێواندنی دوو ڕەھەندە (درێژایی دووجا) و قەبارە پێواندنی سێ ڕەھەندە (درێژایی سێجا).

پۆل:درێژایی
پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
پۆل:بڕی بنچینەیی ئێس ئای
پۆل:درێژی
مانی

وێنۆک|چەپ
**مانی** (بە فارسی ناوەندی و سوریانی: Mānī، بە یۆنانی: Μάνης، بە لاتینی: Manes و ھەروەھا Μανιχαίος)(٢١٦ز - ٢٧٦ز)، پێغەمبەری ئێرانی سەدەی سێھەم و بناخەدانەری ئایینی مانیچیزم بوو. ئەو لە پەرتووکەکەی خۆیدا بۆ نواندنی مەبەستەکانی لە وێنەکێشان کەڵکی دەگرت و لە ماوەیەکی کەمدا پەیڕەوی زۆری لە دەوری خۆی کۆکردەوە. بەڵام دواتر پێش ئەوەی کاری خۆی بە تەواوی ئەنجام بدات لەلایەن بەھرامی دووەم پادشای ساسانیەوە کوژرا.

## مانی لە ھۆنراوەی کوردی دا
لە وێژەی کلاسیکی کوردیدا مانی وەکو نیگارکێشێکی گەورە ناوبراوە. 
لە یەکێک لە ھۆنراوەکانی نالیدا ئاماژە بە ناوی مانی کراوە وەکوو وێنەکێشێکی گەورە و بەناوبانگ.

سالم دەڵێت:

یان دەڵێت:

میرزا عەبدولقادری پاوەیی دەڵێت:

ھەروەھا لە ڕەوزەتوسەفا (روضە الصفا) دەڵێت:

خانای قوبادی دەڵێت:

یان لە شیرین و خەسرەو دەڵێت:

یان لە لەیلی و مەجنوون دەڵێت:

لە دیوانی شێعرەکانی دەڵێت:

فەقێ قادری ھەمەوەند دەڵێت:

مەولەوی دەڵێت:

مینە جاف دەڵێت:

## ئەمەش ببینە
* ئەڕەژەنگ

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٧٤
پۆل:مردووانی ٢٧٦
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:وێنەکێشە ئێرانییەکان
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان
شێوە

وێنۆک|370px 
**شێوە** نوێنەری کێشراو یا نووسراوی دیوی دەرەوەی شتە. لە ماتماتیکدا، شێوەی تەنێک کە لە ناو بۆشایییەکدا ھەڵکەوتووە بەشێکە لەو بۆشاییە کە ئەو تەنە داگیری کردووە ئەو جۆرەی کە سنووری دەرەکیی ئەو تەنە دیاریدەکات، جیا لە تایبەتمەندیگەلی تری تەنەکە وەکوو: ڕەنگ، ناوەڕۆک و ماکی پێکھێنەر، ھەروەھا جیا لە تایبەتمەندیە بۆشاییەکانی تری تەنەکە وەکوو: شوێن، بار و ئەندازە.

بیرکار و ئامارزان دەیڤید جۆرج کەنداڵ بەم جۆرە شێوە دەناسێنێت:

شێوە گشت ئەو زانیارییە ھەندەسییەیە کە کاتێک جێگا، قەبارە و کاریگەرییەکانی سووڕدانەوە لە تەنێک بگرین، لێی دەمێنێتەوە.

وێنەگەلی ٢-ڕەھەندی ساکار دەتوانن بە ھۆی چەمکە بەڕەتیەکانی ئەندازە وەکوو خاڵ، ھێڵ، کەوانە، ڕووبەر و... بناسێندرێن. وێنەیەک کە گشت خاڵەکانی لە ناو یەک ڕووبەر دا ھەڵکەون، پێی دەگوترێت *وێنەی تەخت*.

پۆل:مۆرفۆلۆجی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:شێوەگەلی ئەندازەیی
پۆل:پێکھاتە
دەیڤید جۆرج کەنداڵ

**دەیڤید جۆرج کەنداڵ** (٢٠٠٧-١٩١٨) بیرکار و ئامارزانی خەڵکی ئینگلیز بوو کە زۆربەی ژیانی ئاکادێمیکی خۆی لە زانستگای ئاکسفۆرد و زانستگای کەمبریجدا بردە سەر. ئەو لەگەڵ م. ئێس باتلیت لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەم، کاری کرد و لەدوای جەنگ سەردانی زانکۆی پرینستۆنی کرد.
## پەراوێزەکان

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ماتماتیکزانانی بریتانی
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
ژمارە

[وێنۆک|[ژێرکۆمەڵەکانی ژمارە ئاوێتەکان.]]

**ژمارە** شتێکی ماتماتیکییە کە لە ئەژماردن و پێوان و نیشانەلێداندا بە کار دەڕوا. سەرەتاییترین نموونەکانی، ژمارەگەلی خۆزایین، واتە ١، ٢، ٣، ٤ و ھەر ئاوەھا. ھەر ژمارەیەک بە سیمبۆلێک نیشان دەدرێ کە پێی دەڵێن ژماراڵ. بۆ وێنە، «٥» ژماراڵێکە بۆ نواندن و نیشاندانی ژمارەی پێنج. لەبەر ئەوە کە تەنیا دەتوانرێ ژمارەیەکی کەم تا زۆر چکۆلە لە سیمبۆلەکان لە بەر بکرێن و لە مێشکدا ڕابگیردرێن، ئاسایییە کە ژماراڵە بنچینەیییەکان لە سیستمێکدا ڕێک بخرێن تا ڕێگایەکی ڕێکوپێک دروست بێت بۆ نواندن و نیشاندانی ھەر ژمارەیەک. باوترین سیستمی ژماراڵ، سیستمی ژماراڵی ھیندی-عەرەبییە کە ڕێگە دەدا ھەر ژمارەیەک بە بەکارھێنانی ئاوێتەیەک لە دە سیمبۆلی ژمارەیی، کە ڕەقەمیان پێ دەوترێ، بنوێنرێ و نیشان بدرێ.
جیا لە ژماردن و پێوان، ژمارەکان زۆرجاران بۆ مۆرک لێدان (وەک ژمارە تێلێفۆن)، بۆ ڕیزبەندیکردن (وەک ژمارە سێریاڵ)، بۆ کۆدکردن (وەک ISBN) بەکار دەبرێن.

لە زانستی ماتماتیکدا، لە درێژەی ساڵان، پێناسەی ژمارە پەرەی سەندووە تاکوو ژمارەگەلێک وەکوو سیفر، ژمارە نەرێنییەکان، ژمارە ڕێژەیییەکان، ژمارە ناڕێژەیییەکان و ژمارە ئاوێتەکان لەخۆ بگرێت.

## جیاوازیی نێوان ژمارە و ژماراڵ و پێژمار
ژمارە بژارە و ئەندازەیەکە، وێنەیەکی زەینییە کە لە دنیای دەرەوی زەیندا بوونی نییە، وەک ئایدیایەک وایە. بۆ نواندنی، واتە بۆ قسەکردن لەبارەیەوە یا بۆ نووسینی، سیمبۆلێ بە کار دێنین کە ناوی ژماراڵە. بۆ نموونە، بۆ نواندنی ژمارەی چوار دەتوانین ژماراڵەکانی «٤» یا «4» بە کار بێنین؛ بەڵام لە جێی ئەوە دەکرێ چوار قامکی دەست بەرز کەینەوە یا چوار جار پێ لە عەرز بکوتین. یانی بۆ ئاماژە بە ھەمان ژمارە ڕێگایەکی تر بگرینە بەر. ھەروەھا ھەندێ ژمارەی تایبەت ھەن کە بەتەواوەتی لە نووسین نایێن، وەک ژمارەی پای (درێژیی کەمەرەی بازنە لە حاند درێژیی کووەتەرەکەی) بەڵام ژمارەن چون ئێمە ئایدیاکەی پشتەوەیان دەزانین کە چییە. کەوابوو، ژمارە ئایدیایەکە و ژماراڵیش چۆنییەتیی نووسینی ئەو ئایدیایە. پێژمار یا ڕەقەم سیمبۆلێکی تاقانەیە بۆ دروستکردنی ژماراڵ. بۆ وێنە ژماراڵی ١٥٣ لە سێ پێژماری «١» و «٥» و «٣» دروست بووە.

## گرنگایەتیی کولتووریی ژمارە
لە سەرانسەری دنیا، ژمارەکان بێجگە کەڵک و سوودیان لە بەجێھێنانی کاروبارەکاندا لە باری کولتووریشەوە گرنگایەتی و کاریگەریییان ھەیە. بۆ نموونە، لە زۆر وڵاتدا ژمارەی ١٣ بە بەدودم و ناموبارەک دەزانرێ، یان یەک ملیۆن نیشاندەری ھەندێکی زۆر گەورەیە. لە فۆلکلۆری کوردیشدا ھاتووە کە «جوانی بە دینم جوانی / بە ملیۆنێک ھەرزانی». یان ژمارەی ٧ لە کۆنەوە بۆ زۆر گەلی جیھان جێی سەرنج بووە و گرنگایەتیی تایبەتی پێ دراوە. بەگشتی باوەڕدار بوون بە نیشانەگەلی جادوویی یا مەعنەویی ژمارەکان ژمارەناسیی پێ دەوترێ. بەڵام ئەم جۆرە قسە و باوەڕانە لە دنیای ئەمڕۆدا بە زڕزانست (زانستی درۆینە) حیساب دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژمارەکان
پۆل:تیۆریی گرووپ
پۆل:دەرھەستکاری
ڕووتەخت

وێنۆک|دوو ڕووتەختی یەکتربڕ لە واڵاییی ٣-ڕەھەندیدا
لە بیرکاریدا **ڕووتەخت** یان **ڕاستەڕوو** ڕوویەکی ٢-ڕەھەندی و تەختە کە بێبڕانەوە گەورەیە و ئەستووریی سیفرە. مەبەست لەوەی کە دەوترێ «بێبڕانەوە گەورەیە» ئەوەیە کە لەسەر یەک دانە ڕووتەخت ھەرچی بچیتە پێشەوە ھەرگیز ناگەی بە لێوارەکانی.

کاتێک بمانەوێ وێنەی ڕووتەختەکان لەسەر کاغەز بکێشین ناچار دەبین لێوارەیان بۆ دابنێین؛ دەبێ ئەوەمان لە بیر بێ کە لە ڕاستەقینەدا لێوارەیان نییە.

ڕووتەختەکان خاوەنی دوو ڕەھەندن: درێژایی و پانایی. بەڵام لەبەر ئەوەی کە بێبڕانەوە گەورە و بڵاون، درێژی و پانییان شایەنی پێواندن نییە.

## ھاوکێشەی ڕووتەخت
شێوەی گشتی ھاوکێشەی ڕووتەخت بریتییە لە:

:: Ax + By + Cz + D = 0,

لێرەدا (x,y,z) خاڵێکی دڵخواز لە ڕووتەختەکە و ھاوکۆلکەکانی
C، B، A، D (پاڕامێترەکانی ڕووتەخت) ھەندێک نەگۆڕن بۆ پێناسە و دیاریکردنی تایبەتمەندییەکانی ڕووتەخت.

## دووری نێوان خاڵ و ڕووتەخت
دووریی نێوان خاڵی P=(x_0,y_0,z_0) و ڕووتەختی \pi لە ڕێگەی ئەم ھاوکێشە دەدۆزرێتەوە:

:d(\pi,P)=\frac{\sqrt{a^2+b^2+c^2}}

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی www.mathopenref.com، پێناسەی ڕووتەخت

پۆل:ئەندازەی ئیقلیدسی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
پۆل:ڕووەکان
پۆل:چەمکە ماتماتیکییەکان
پۆل:ڕەھەند
ئیقلیدس

**ئیقلیدس**، **ئیقلید** یان **یوکلید** (بە یۆنانی: *Εὐκλείδης*، *ئێوکلێیدیس*)، لەدایکبووی ٣٠٠ی پ. ز، بیرکارێکی یۆنانی بوو کە بە «باوکی ئەندازە» ناوی دەرکردووە. کتێبەکەی بە ناوی توخمەکان یەکێک لەو کارانەیە کە زۆرترین کاریگەرییان ھەبووە لە مێژووی بیرکاریدا، بە چەشنێک کە ھەر لە کاتی بڵاوبوونەوەیەوە ھەتا کۆتاییی سەدەی ١٩ھەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم کتێبی سەرەکیی وانەبێژی بووە بۆ فێرکردنی بیرکاری (بەتایبەت ئەندازە). لەو کارەدا پرەنسیپەکان و بنەواشەکانی ئەو زانستەی کە ئەمڕۆژە پێدەوترێ ئەندازەی ئیقلیدسی لە ژمارەیەکی کەم بەڵگەنەویستەوە ھەڵھێنجراون.

## ژیان
تەنھا لە چەند سەرچاوەی کەمدا ئاماژە بە ئیقلیدس دراوە، لەبەر ئەوە، سەبارەت بە ژیانی وی زانیارییەکی زۆر کەم لەبەردەستە. لە ڕاستیدا، ئەو سەرچاوانەی ئاماژەیان بە ئیقلیدس داوە چەند سەدەیەک پاش سەردەمی ژیانی، لەلایەن پرۆکلۆس و پاپۆسی ئەسکەندەرانییەوە نووسراون، ڕەسڵ ئەڵێ سیسیرۆ یەکەم کەس بووە کە ناوی ھێناوە و دواتریش بۆثیەس یەکەم وەرگێڕانی نزیک ٤٨٠ز بۆ کردوە. پرۆکلۆس زۆر بەکورتی لە پەرتووکەکەی خۆی بە ناوی *پەراوێزێک لەسەر توخمەکان* کە لە سەدەی پێنجەمدا نووسیویەتی باسی ئیقلیدسی کردووە. تەنھا سەرچاوەی سەرەکیی دیکە پاپۆسە لە سەدەی چوارەمدا؛ کە ئەویش ھەر بەکورتی یادی کردووە.

شوێن و مێژووی لەدایکبوون و مردنی ئیقلیدس و ھەروەھا ھۆی مردنی نادیارە، بەڵام مێژووناسان وای بۆ دەچن کە ئیقلیدس دەوروبەری ساڵی ٣٠٠ی پێش زایین لەدایک بووبێ.

## کارەکانی
کتێبی توخمەکانی ئیقلیدس لای بێرتراند ڕاسڵ یەکێکە لە شاکارەکانی ژیری یۆنانی کۆن. ڕەسڵ لە باسی توخمەکاندا ئەڵێ کە ئیقلیدس وەک ئەفلاتوون کەمتر بایەخی داوە بە سودە کرداریەکانی کارەکانی. ھەروەھا ئەڵێ کە ڕۆمانیەکان زۆرتر بایەخیان بە سودی کرداری داوە بۆیە کارەکانی ئیقلیدسیان لا گرنگ نەبوە. ھەروەھا ئەڵێ ئیمپراتۆرێکی بەیزەنتینی کۆپیەکی توخمەکان ئەدا بە خەلیفەیەی عەرەب لە نزیک ٧٦٠ز و دواتر ھارونە ڕەشید نزیک ٨٠٠ز وەری ئەگێڕێتە سەر عەرەبی، ھەروەھا ئەڵێ کە تەنھا کۆپیەکی توخمەکان کە تا ئێستا مابێت لەو وەرگێڕانە عەرەبیەوە وەرگێڕدراوەتەوە لە ١١٢٠ز و ئەمەش وای کرد کە خوێندنی ئەندازە دووبارە زیندوو ببێتەوە لە ڕۆژاوا.
توخمەکان یەکێکە لە کتێبەکانی ئەقلیدس کە بە ڕەواجترین کتێبی ئەندازەیی دادەنرێت لە ڕۆژئاوادا. کتێبەکە لە ١٣ بەش پێکدێت، ماوەی دوو سەدە بەبێ دەسکاری مایەوە بەڵام دواتر کەمێک دەسکاری کرا ئەقلیدس دەیویست ھەرچی زانستێک پەیوەندی بە ماتماتیک و ئەندازیاریەوە ھەبوو لەو کتێبە جێیان بکاتەوە لە پاڵ بیرۆکە و بیردۆزەکان خۆی. ئەقلیدس لە کتێبی توخمەکان زانستی ئەندازیاری شیدەکاتەوە و بیردۆزە بنچینەییەکان چوارگۆشە و سێ گۆشە و بازنە لێکدەداتەوە ھەروەھا باسی بیردۆز و ڕێژەییەکانی فیساگۆرس دەکات. دوای نزیکە ٢٣٠٠ساڵ ھێشتا ئەقلیدس کاریگەری لەسەر زاناکان ماوە و کتێبەکەی کاری پێدەکرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئیقلیدس
پۆل:ماتماتیکزانانی یۆنانی
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ی پ. ز
پۆل:مردووانی سەدەی ٣یەمی پ. ز
پۆل:تیۆریی ژمارەکان
پۆل:مردووانی سەدەی ٣یەمی پ.ز
پۆل:ماتماتیکزانەکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ی پ.ز
پۆل:ماتماتیکزانە یۆنانییە دێرینەکان
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پارچەھێڵ

وێنۆک|300px|چەپ|پێناسەی ئەندازەییی پارچەھێڵێک
لە ئەندازەدا، **پارچەھێڵ** () لەتێک لە ھێڵە کە لە لایەن دوو خاڵی جیاوازەوە سنووردار کرابێتەوە و خاوەنی گشت ئەو خاڵانەی سەر ھێڵەکە بێ کە دەکەونە نێوان دوو خاڵی کۆتایییەکەیەوە. بە زمانێکی تر، پارچەھێڵ ئەو ڕاستەھێڵەیە کە دەبێتە بەستەرێک بۆ پێکگەیاندنی دوو دانە خاڵ و لەو دوو خاڵە تێناپەڕێ. وەکوو نموونە، ھەر یەک لە لاکانی سێگۆشە  پارچەھێڵن.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێناسەی پارچەھێڵ

پۆل:جەبری ھێڵی
پۆل:ئەندازەی سەرەتایی
ژێرکۆمەڵە

وێنۆک|کۆمەڵەی A کەوتووەتە ناو کۆمەڵەی B. دەڵێن A ژێرکۆمەڵەی Bیە و دەنووسن <math>A \subseteq B</math>.
لە ماتماتیکدا، دەڵێن کۆمەڵەی A **ژێرکۆمەڵە** یا **بەشەکۆمەڵە** یا **لەتەکۆمەڵە** یا **پارەکۆمەڵ** -ێک لە کۆمەڵەی Bیە، ئەگەر بێت و A کەوتبێتە ناو B، یانی ھەرچی ئەندامی A ھەیە، ئەندامیBش بێ. ئەگەر A و B یەکسان بن، دەڵێن ژێرکۆمەڵەی یەکترن. ژێرکۆمەڵەبوون لە چاو کۆمەڵەی Bوە کە سەیر بکرێ، **لەخۆگرتن** -ە، لە چاو Aوە، **تێکەوتن** -ە.

## پێناسە

ئەگەر A و B دوو کۆمەڵەی جیاواز بن و، ھەر ئەندامێکی A ئەندامی Bش بێ، ئەوسا دەڵێن A ژێرکۆمەڵەی Bیە (یان A کەوتووەتە ناو B) و، بەم جۆرەی دەنووسن A \subseteq B. یان دەڵێن B «ژوورکۆمەڵە»ی Aیە (یان B لەخۆگری Aیە) و، بەم جۆرەی دەنووسن B \supseteq A.

ئەگەر A ژێرکۆمەڵەی B بێ، بەڵام، A یەکسان نەبێ لەگەڵ B، یانی لانی کەم یەک ئەندام لە Bدا بدۆزرێتەوە کە لە Aدا نەبێ، ئەوسا دەڵێن A ژێرکۆمەڵەیەکی «ڕاست و پاک» (proper) -ە بۆ B و، بەم جۆرەی دەنووسن A\subsetneq B..
یان دەڵێن B ژوورکۆمەڵەیەکی «ڕاست و پاک»ە بۆ A و، بەم جۆرەی دەنووسن: B\supsetneq A.

## سەرچاوەکان
* Enderton, H. B. *Elements of Set Theory*, 2nd edition, ACADEMIC Press, Inc. , 1977.

پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
ئەندام (ماتماتیک)

لە بیرکاریدا، ھەر کام لە شتگەلی لێکجیاوازی پێکھێنەری کۆمەڵێک، پێیان دەگوترێت **ئەندام** یان **ئێلەمانـ**ـێکی () ئەو کۆمەڵە.
## ھێماکردن
[چەپ|وێنۆک|هێمای ϵ یەکەم جار لە ساڵی ۱۸۸۹ لەلایەن [جۆزپێ پێئانۆ بەکار ھات.]]
ئەگەر x ئەندامێکی کۆمەڵی  A  بێت بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەنووسرێت:

:x \in A 

دەخوێندرێتەوە «*x* ئەندامێکی *A *یە»، یان «*x* دە *A *دایە»، یان «*x* دەکەوێتە ناو *A *».
ئەگەر x ئەندامێکی کۆمەڵی  A  
نەبێت، دەنووسرێت: 

:x \notin A

دەخوێندرێتەوە «*x* ئەندامێکی &#x20;*A *نییە».
لە سیستمی یونیکۆددا کۆدی، U+2208 ھێمای («ئەندامی») U+220B («لەخۆ دەگریت، وەکوو ئەندامێک») و U+2209 ھێمای («ئەندامێک نییە»). لە نەرمامێری ماتماتیکادا، بە دوو فەرمانی «[Element]\» و «[NotElement]\» ئەم دوو پیتە دەردەکەوێت.
## کۆمەڵەکان
ئەندامانی کۆمەڵی A = \{1, 2, 3, 4\} بریتین لە
چوار ژمارەی 1, 2, 3, 4 و کۆمەڵی \{1, 2\} ژێرکۆمەڵێکی کۆمەڵی Aیە.
کۆمەڵێک دەتوانیت خۆی ئەندامی کۆمەڵێکی تر بێت بۆ نموونە کۆمەڵی B = \{1, 2, \{3, 4\}\} سێ ئەندامی ھەیە
1, 2, \{3, 4\} واتە کۆمەڵی  \{3, 4\} یەکێک لە ئەندامانی کۆمەڵی  B یە.
ئەندامانی کۆمەڵێک دەتوانن ھەر شتێک بن، بۆ نموونە ، ، } =  C ، کۆمەڵێکە کە ئەندامەکانی بریتین لە سێ ڕەنگی  و  و .

## کاردینالیتی
کاردینالیتی، پێوەرێکە بۆ پێوانی ژمارەی ئەندامانی کۆمەڵێک بەکار دێت، بۆ نموونە کۆمەڵی A = \{2, 4, 6\} سێ ئەندامی ھەیە، واتە کاردینالیتی ئەم کۆمەڵە دەکاتە ٣. کاردینالیتی کۆمەڵێک وەکوو *A* بەم شێوە |A|، یان  n(A) یان card(A) یان \#A ھێما دەکرێت.

## نموونە
ئەگەر کۆمەڵی  A  بەم شێوە 
A = \{1, 2, 3, 4\} و کۆمەڵی  B  بەم شێوە B = \{1, 2, \{3, 4\}\} و ، ، } =  C  پێناسە بکرێت ئەوا:

*2 \in A 
*\{3, 4\} \in B 
*3,4 \notin B
* ∉  C 
* کاردینالیتی *D*&#x20;=&#x20;{ &#x6F2;,&#x20;۴,&#x20;&#x20;۸,&#x20;۱۰,&#x20;۱۲&#x20;}  بەکۆتاییە و یەکسانە بە ۵ .
* کاردینالیتی *P*&#x20;=&#x20;{&#x20;۲,&#x20;۳,&#x20;۵,&#x20;۷,&#x20;۱۱,&#x20;۱۳,&#x20;...}  (ژمارە سەرەتاییەکان) بێکۆتاییە &#x20;(ئیقلیدس ئەمەی سەلماندووە).

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Weisstein, Eric W. "Element". *[[MathWorld]]*.

پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
کۆمەڵەی بەتاڵ

وێنۆک|چەپ|upright=0.6|'''کۆمەڵی بەتاڵ''': کۆمەڵێک کە ھیچ ئەندامێکی نیە.
وێنۆک|upright=0.6|چەپ|نیشانەیەک بۆ کۆمەڵی بەتاڵ
لە بیرکاری و بەتایبەت لە تیۆریی کۆمەڵدا، **کۆمەڵەی بەتاڵ** (ھێما دەکرێ بە \varnothing) کۆمەڵێکی تاقانەیە کە ھیچ ئەندامێکی نەبێت. بە زمانی بیرکاری بەم شێوە پێناسە دەکرێت:


M = \varnothing \Leftrightarrow \forall x : x \not\in M 

بۆ نموونە کۆمەڵەی ھەموو ژمارە تەواوەکانی نێوان دوو و سێ، کۆمەڵێکی بەتاڵە، چونکە لە نێوان دوو سێدا ھیچ ژمارەیەکی تەواو بوونی نییە.
## ھێما
چەند ھێمای باو کە بۆ کۆمەڵێکی بەتاڵ بەکار دەھێنرێت بریتین لە: "{}," "\varnothing", و"\emptyset".
## تایبەتمەندییەکان
بۆ ھەر کۆمەڵێک وەکوو  A :

*: \forall A: \varnothing  \subseteq A
*: \forall A: A \cup \varnothing  = A
*: \forall A: A \cap \varnothing  = \varnothing 

لێکدانی دێکارتی  A  و کۆمەڵی بەتاڵ:

*: \forall A: A \times \varnothing  = \varnothing 

*: \forall A: A \subseteq \varnothing  \Rightarrow A = \varnothing 
*: 2^{\varnothing } = \{\varnothing\}
*: \mathrm{card}(\varnothing) = 0

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھیچ
پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
پۆل:٠ (ژمارە)
کەکەوسان

**کەکەوسان** یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٢٧ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ١٩١ کەسە.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی فەرمانداریی شاری دیواندەرە 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی دیواندەرە
ئینسایکڵۆپیدیا

**ئینسایکلۆپیدیا** یان **زانستنامە**، لە یۆنانیی کۆن گیراوە (ἐγκύκλιος παιδεία - enkyklios paideia) کە بە واتای خوێندەواریی گشتی دێت. وشەی *ئینسایکلۆ* enkyklios واتە «گشتی، ئامادە، ھەمیشە بەردەست» و *پیدیا* (παιδεία)، بە مانای "پەروردە، بەخێوکردنی منداڵ". کەواتە enkyklios paideia واتە «خوێندەواری گشتی» یان «پەروردەی گشتی».

## تایبەتمەندییەکان
زۆر جار ئینسایکلۆپیدیا لەگەڵ فەرھەنگ تەماشاکراون و لێیان کۆڵراوەتەوە، بەڵام جیاوازن، فەرھەنگ لە زمان ورد ئەبێتەوە، وشە و زاراوە بابەتە سەرەکییەکانییەتی لەکاتێکدا ئینسایکلۆپیدیا گشتگیرترە. بەپێی ویکی ئینگلیزی ناو ویکیپیدیا ئەم چوار تایبەتمەندییەی ھەیە کە سەرچاوەدار نەکراون:
* ئینسایکڵۆپیدیا ئەکرێ گشتگیر بێت، و بابەتی لە ھەموو بوارێکدا تێدا بێت.
* گرنگی کاری ئینسایکڵۆپیدیا ئەوەیە کە کۆکراوەی زانینگە گرنگەکان بخاتە ڕوو، بۆ نموونە ئینسایکڵۆپیدیایەکی پزیشکی یاخود فەلسەفی.
* جۆرێک لە ڕێکخستنی تێدابێت، لە دێر زەمانەوە یان بە شێوازی ئەلف و بێ ڕێکخراوە یاخود بەپێی بابەت و پۆلێنکردن، بەڵام لە دنیای نوێدا بەھۆی ھەبوونی توانکانی وەک پێرستکردن (indexing) و ھاوسەرچاوەکردن (cross reference) شێوازێکی زیاتر گەڕانی لەخۆ گرتوە، وەک لە ویکی سۆرانی یاخود زمانەکانی تری ویکیپیدیادا ھەیە.
* دەوڵەمەنتر بوونی ئینسایکڵۆپیدیا بە بابەتی فرەناوەند(multimedia) تەواو گۆڕاوە بۆ کۆکردنەوە، پشتڕاستکردنەوە و پوختەکردن و ھەروەھا نیشاندانی زانیاری جۆراوجۆر.

## سەرچاوەکان

* [//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=589905108 ویکی ئینگلیزی]، دوا سەردان ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤  nariman halabjai

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئینسایکڵۆپیدیای کوردستان، کوردستانیکا
* ئینسایکڵۆپیدیای کوردیپێدیا 

پۆل:ئینسایکڵۆپیدیاکان
پۆل:بەرھەمەکان سەبارەت بە مێژوو