open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئاڵای خۆری ھەڵھاتوو

چەپ|وێنۆک|ئاڵای ھێزی دەریایی ئیمپراتۆری ژاپۆن (١٨٨٩-١٩٤٧) و ئاڵای ھێزی بەرگری دەریایی ژاپۆن (١٩٥٤-ئێستا)
چەپ|وێنۆک|ئاڵای جەنگی سوپای ئیمپراتۆری ژاپۆن (١٨٧٠-١٩٤٥)
چەپ|وێنۆک|150x150پیکسڵ|ئاڵای ھێزی بەرگری زەمینی ژاپۆن
**ئاڵای خۆری ھەڵھاتوو** ( ژاپۆنی : 旭日旗 ) ئاڵایەکی سەربازیی ژاپۆنە.  وەک ئاڵای جەنگی سوپای ئیمپراتۆری ژاپۆن و وەک ئاڵای ھێزی دەریایی ئیمپراتۆری ژاپۆن تا کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەم بەکارھاتووە. ئەم ئاڵایە ئێستاش وەک ئاڵای جەنگی ھێزی بەرگری زەمینی ژاپۆن و وەک ئاڵای ھێزی بەرگری دەریایی ژاپۆن بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا ئەم ئاڵایە لەکاتی ئاھەنگەکانی سەری ساڵی ژاپۆن و لە بۆنە وەرزشییەکان ھەڵدەدرێت.
## نەخشەکێشان
ئاڵاکە شێوازەکەی ھاوشێوەی ئاڵای ژاپۆنە بە بوونی دیسکێکی خۆری سوور لە ناوەڕاستیدا، بەڵام بەو جیاوازییەی کە ١٦ تیشکی خۆر ھەیە بۆ دەربڕینی ناوی ژاپۆن "خاکی خۆری ھەڵھاتوو".

ئەم ئاڵایە لە دەرەوە لە سەردەمی مێیجی تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم بەکارھاتووە. و کاتێک ژاپۆن لە ئابی ١٩٤٥ شکستی ھێنا، ھاوپەیمانان بەکارھێنانی ئاڵاکەیان قەدەغە کرد. بەڵام لەگەڵ دامەزراندنەوەی "ھێزەکانی پاراستنی خۆیی"، ئاڵاکە لە ساڵی ١٩٥٤دا ناسێندرایەوە، ئێستا ئاڵای ١٦ تیشکی لەلایەن ھێزی بەرگریی دەریایی ژاپۆنەوە بەکاردەھێنرێت، لەکاتێکدا ھێزەکانی بەرگری زەمینی ئاڵایەکی ھاوشێوە بەکاردەھێنێت کە تەنھا ٨ تیشکی ھەیە.

## ھەڵوێستی چین و نیمچە دوورگەی کۆریا لەسەر ئاڵاکە
ئەم ئاڵایە زۆرجار لەو وڵاتانەی کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ژاپۆن لە چین و نیمچە دوورگەی کۆریا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پەسەند نییە، و چین و نیمچە دوورگەی کۆریا بە دەستدرێژییەکی دڕندانەی ژاپۆن وەسفیان کردووە و ئاڵاکە ھێمای ئیمپریالیزمی ژاپۆنە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نیشتمانییەکانی ژاپۆن
ئارامی دڵ (گۆرانی)

**ئارامی دڵ** گۆرانییەکە لە ھونەرمەندی کورد، عەدنان کەریم کە لە ساڵی ٢٠١٣ و لە ئەلبۆمی *گوڵی نازدار*دا بڵاو کراوەتەوە. ئەم گۆرانییە لەسەر شیعری نالی و وەفایی دانراوە.

## دەقی شیعر

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانی
فاکتۆریۆ

فاکتۆریۆ (بە ئینگلیزی: factorio) یاریەکی ھاوشێوەکردنی بیناسازی و بەڕێوەبردن دەرچووە بۆ ئامێرەکانی

مایکرۆسۆفت و ماک و لینێکس لە ١٤ ئۆگەستی ٢٠٢٠ 

## سەرچاوەکان

پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس
پۆل:کایەکانی لینوکس
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە خەیاڵییە زانستییەکان
ھێدسێت (دەنگ)

**ھێدسێتەکان** () لە ڕێگەی تەلەفۆنەوە یان بە کۆمپیوتەرەوە دەبەسترێتەوە، ڕێگە بە بەکارھێنەر دەدات قسە بکات و گوێبگرێت لەکاتێکدا ھەردوو دەستی بە ئازادی دەھێڵێتەوە. بە شێوەیەکی باو لە ناوەندەکانی خزمەتگوزاری کڕیار و پشتگیری تەکنیکیدا بەکاردەھێنرێن، کە کارمەندان دەتوانن گفتوگۆ لەگەڵ کڕیارەکان بکەن لەکاتی نووسینی زانیاری لە کۆمپیوتەردا. ھەروەھا لە نێو گەیمەرە کۆمپیوتەرییەکاندا ھێدسێتێکی باو ھەیە، کە وایان لێدەکات لەگەڵ یەکتر قسە بکەن و گوێیان لە کەسانی تر بێت، ھەروەھا بەکارھێنانی کیبۆرد و ماوسەکانبان بۆ یاریکردنی یارییەکە.

ھێدسێتەکانی تەلەفۆن بەگشتی بڵندگۆ بەکاردەھێنن کە مەودای فرێکوێنسییان تەسکترە لە چاو ئەوانەی کە بۆ کات بەسەربردن بەکاردەھێنرێن. لە بەرامبەردا ھێدسێتی کۆمپیوتەری ستێریۆ بڵندگۆی ٣٢ ئۆم بەکاردەھێنێت کە مەودای فرێکوێنسی فراوانترە.

## سەرچاوەکان
*
تایپکردن

**تایپکردن** یان **پیت چنین** () بریتییە لە پرۆسەی نووسین یان داخڵکردنی دەق بە فشاردان لەسەر کلیلەکانی سەر ئامێری تایپکردن و کیبۆردێکی کۆمپیوتەر و مۆبایل یان حاسیبە. دەتوانرێت لە ئامرازەکانی تری نووسینی دەق جیا بکرێتەوە، وەک دەستنووس و ناسینەوەی قسەکردن. دەق دەتوانێت لە شێوەی پیت و ژمارە و ھێماکانی تردا بێت. یەکەم تایپکاری جیھان لیلیان شوڵز بوو لە ویلایەتی ویسکۆنسێن لە ئەمریکا، کچی کریستوفر شوڵز بوو، کە یەکەم ئامێری تایپکردنی ڕاکخستنی داھێنا.

تایبەتمەندییەکانی نێوانەڕووی بەکارھێنەر وەکو پشکنەری ڕێنووسی و تەواوکردنی ئۆتۆماتیکی خزمەت بە ئاسانکاری و خێراکردنی تایپکردن و ڕێگریکردن یان ڕاستکردنەوەی ھەڵەکان دەکەن کە تایپکەر دەتوانێت بیکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:دەقەکان
چاودێری تەندروستی

**چاودێری تەندروستی** () بریتییە لە باشترکردنی تەندروستی لە ڕێگەی خۆپاراستن، دەستنیشانکردن، چارەسەرکردن،  یان چارەسەرکردنی نەخۆشی، نەخۆشی، برینداربوون، و لاوازییە جەستەیی و دەروونییەکانی دیکە لە مرۆڤەکاندا. چاودێری تەندروستی لەلایەن پیشەیییەکانی تەندروستی و بوارە تەندروستییە ھاوپەیمانەکانەوە پێشکەش دەکرێت. پزیشکی، پزیشکی ددان، دەرمانسازی، مامان، پەرستاری، چاوپێوانی، بیستن، دەروونناسی، چارەسەری پیشەیی , چارەسەری جەستەیی، ڕاھێنانی وەرزشی، و پیشە تەندروستییەکانی تر ھەموویان چاودێری تەندروستی پێکدەھێنن. ئەو کارانە دەگرێتەوە کە لە پێشکەشکردنی چاوەدێری سەرەتایی، چاوەدێری لاوەکیی و چاوەدێری سێیەم و ھەروەھا لە تەندروستی گشتیدا ئەنجامدراون.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تەندروستی
پۆل:زانستی تەندروستی
پۆل:تەندروستیی گشتی
پۆل:چاودێری تەندروستی
چارەسەری تەکنۆلۆژیانە

**چارەسەری تەکنۆلۆژیا** () ئاماژەیە بۆ ھەوڵدان بۆ بەکارھێنانی ئەندازیاری یان تەکنەلۆژیا بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەک (زۆرجار بەھۆی دەستێوەردانەکانی تەکنەلۆژی پێشووترەوە دروست بووە).

ھەندێک لە ئاماژەکان چاککردنی تەکنەلۆژی وەک «ھەوڵدان بۆ چاککردنەوەی زیانەکانی تەکنەلۆژیایەک بە دەستکاریکردنی سیستەمەکە» پێناسە دەکەن، کە لەوانەیە دەستکاریکردنی ئامێرەکە و/یان دەستکاریکردنی ڕێکارەکانی کارپێکردن و پاراستنی لەخۆبگرێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تەکنۆلۆژیا لە کۆمەڵگا
شیكارکردنی كێشە

**شیکارکردنی کێشە** () بریتییە لە پرۆسەی گەیشتن بە ئامانجێک بە تێپەڕاندنی ئاستەنگەکان، کە بەشێکی بەردەوامی زۆربەی چالاکییەکانە. ئەو کێشانەی کە پێویستیان بە چارەسەرە لە ئەرکە کەسییە سادەکانەوە دەست پێدەکات (بۆ نموونە چۆن ئامێرێک دابگیرسێنرێت) تا دەگاتە پرسە ئاڵۆزەکان لە بوارەکانی بازرگانی و تەکنیکیدا. یەکەمیان نموونەی چارەسەرکردنی کێشەی سادەیە (SPS) کە یەک پرس چارەسەر دەکات، لەکاتێکدا دووەمیان چارەسەرکردنی کێشەی ئاڵۆزە (CPS) کە چەندین بەربەستی پەیوەندیدار بە یەکترەوە ھەیە. پۆلێنکردنێکی دیکە بریتییە لە کێشە باش پێناسەکراوەکان کە بەربەست و ئامانجی تایبەتیان ھەیە، و کێشە پێناسەکراوە خراپەکان کە دۆخی ئێستایان کێشەدارە بەڵام ڕوون نییە کە ئامانج لە چ جۆرە چارەسەرێک بێت بۆی. بە ھەمان شێوە، مرۆڤ دەتوانێت کێشە فەرمییەکان یان لەسەر بنەمای ڕاستییەکان جیا بکاتەوە کە پێویستیان بە زیرەکی دەروونییە، لە بەرامبەر کێشە سۆزدارییە کۆمەڵایەتییەکان کە پشت بە ھەستە گۆڕاوەکانی تاکەکان یان گرووپەکان دەبەستن، وەک ڕەفتاری بە تەکتیک، مۆدە، یان ھەڵبژاردنی دیاری.

چارەسەرەکان پێویستیان بە سەرچاوە و زانیارییەکی تەواو ھەیە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکە. پیشەیییەکانی وەک پارێزەر، پزیشک و ڕاوێژکاران تا ڕادەیەکی زۆر چارەسەرکەری کێشەکانن بۆ ئەو پرسانەی کە پێویستیان بە لێھاتوویی تەکنیکی و زانیاری ھەیە لە دەرەوەی لێھاتوویی گشتی. زۆرێک لە بازرگانییەکان بە ناسینی کێشەیەک و دروستکردنی چارەسەرێک بازاڕی قازانجیان دۆزیوەتەوە: تا کێشەکە بەرفراوانتر و ناڕەحەتتر بێت، دەرفەتی پەرەپێدانی چارەسەرێکی قەبارەدار زیاترە.

چەندین تەکنیک و شێوازی تایبەتمەند بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان لە بوارەکانی وەک ئەندازیاری و بازرگانی و پزیشکی و بیرکاری و زانستی کۆمپیوتەر و فەلسەفە و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیدا ھەیە. تەکنیکە دەروونییەکان بۆ دەستنیشانکردن و شیکردنەوە و چارەسەرکردنی کێشەکان لە دەروونناسی و زانستە مەعریفییەکاندا دەخوێندرێنەوە. سەرەڕای ئەوە، ئەو بەربەستە دەروونییانەی کە ڕێگری لە خەڵک دەکەن لە دۆزینەوەی چارەسەر بابەتێکی لێکۆڵینەوەی بەرفراوانە: بەربەستەکانی چارەسەرکردنی کێشەکان بریتین لە لایەنگری پشتڕاستکردنەوە، کۆمەڵەی دەروونی و جێگیربوونی کارایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژیریی دەستکرد
پۆل:ئاوەزان
پۆل:چارەسەری کێشە
جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩

**جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٥** ھەشتەمین جامی کیشوەرەکان بوو، و لە ١٤ی حوزەیران تا ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ لە ئەفریقای باشوور بەڕێوەچوو، وەک ئامادەکاریییەک بۆ جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠. یاریی کۆتاییی پاڵەوانێتییەکە لە ٢٨ ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ لە نێوان بەڕازیل و ئەمریکا ئەنجامدرا و یارییەکەش بە سەرکەوتنی بەڕازیل کۆتایی ھات، بە سێ گۆڵ بەرامبەر بە دوو گۆڵ، و بۆ سێیەمجار لە مێژووی خۆیاندا نازناوەکەیان بەرزکردەوە.

## ھەڵبژاردە بەشداربووەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* جامی کیشوەرەکانی فیفا ئەفریقای باشوور ٢٠٠٩, FIFA.com
* 2009 سایتی فەرمی جامی کیشوەرەکانی فیفا (ئەرشیڤ)
* ڕاپۆرتی تەکنیکی فیفا

پۆل:جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٩
وێب کام

**وێب کام** یان **کامێری کۆمپیوتەر** () بریتییە لە کامێرای ڤیدیۆیی کە بۆ تۆمارکردن یان پەخشکردن بۆ کۆمپیوتەر یان تۆڕی کۆمپیوتەر دروست کراوە. بە پلەی یەکەم لە تەلەفۆنی ڤیدیۆیی و پەخشی ڕاستەوخۆ و سۆشیال میدیا و ئاسایشدا بەکاردەھێنرێن. وێبکامەکان دەتوانن ڕەقەکاڵای کۆمپیوتەر یان ئامێری دەوروبەری ناوەکی بن، و بە شێوەیەکی باو بە بەکارھێنانی پرۆتۆکۆڵی USB یان بێ وایەر بە ئامێرێکەوە دەبەسترێنەوە.

وێبکامەکان ھەر لە ساڵی ١٩٩٣ لە ئینتەرنێتدا بەکارھێنراون و یەکەم کامێرای بازرگانی بەرفراوان لە ساڵی ١٩٩٤دا بەردەست بوو. بەکارھێنانی سەرەتایی وێبکام لە ئینتەرنێتدا بە پلەی یەکەم سنووردار بوو بە وێنەی وەستاو کە بۆ وێب سایتەکان دەگوازرایەوە. لە کۆتایییەکانی نەوەدەکان و سەرەتای ٢٠٠٠ەکاندا، کڕیارانی نامە ناردنی خێرا پشتگیریان بۆ وێبکامەکان زیاد کرد، ئەمەش بووە ھۆی زیادبوونی ناوبانگیان لە کۆنفرانسە ڤیدیۆیییەکاندا. ھەروەھا بەرھەمھێنەرانی کۆمپیوتەر دەستیان کرد بە تێکەڵکردنی وێبکامەکان لە ڕەقەکاڵای لاپتۆپدا. لە ساڵی ٢٠٢٠ پەتای کۆڤید-١٩ بووە ھۆی کەمیی وێبکامەکان بەھۆی زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی لە ماڵەوە کاردەکەن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
ئامێری لەبەرگرتنەوە

**ئامێری لەبەرگرتنەوە** یان **ئامێری کۆپیکردن** () ئامێرێکە کە کۆپی بەڵگەنامەکان و وێنە بینراوەکانی تر دەکاتە سەر کاغەز یان فیلمی پلاستیکی بە خێرایی و ئاسانی. زۆربەی فۆتۆکۆپی مۆدێرنەکان تەکنەلۆژیایەک بەکاردەھێنن کە پێی دەوترێت *زیرۆگرافی*, پرۆسەیەکی وشک کە بارگەی کارەبایی لەسەر فۆتۆریسێپتۆرێکی ھەستیاری ڕووناکی بەکاردەھێنێت بۆ سەرەتا گەردیلەکانی تۆنەر (پاودەرێک) بۆ سەر کاغەز لە شێوەی وێنەدا ڕابکێشێت و دواتر بگوازێتەوە. پاشان بە بەکارھێنانی گەرمی، پەستان، یان تێکەڵەیەک لە ھەردووکی دەچێتە سەر کاغەزەکە. ھەروەھا کۆپیکەرەکان دەتوانن تەکنەلۆژیای تر بەکاربھێنن، وەکو ڕەنگاوڕەنگ، بەڵام زیرۆگرافی ستانداردە بۆ کۆپیکردنی ئۆفیس.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:ئامێرەکانی نووسینگە
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
یاریی کۆتاییی جامی شا فەھد ١٩٩٥

**یاریی کۆتاییی جامی شا فەھد ١٩٩٥** یارییەکی تۆپی پێ بوو بۆ دیاریکردنی براوەی جامی شا فەهد لە ساڵی ١٩٩٥ . یارییەکە لە یاریگای نێودەوڵەتی شا فەهد لە ڕیاز پایتەختی وڵاتی عەرەبستانی سەعوودی لە ١٣ی ١ی ١٩٩٥ لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی دانمارک و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین، بەڕێوەچوو. لە کۆتاییدا بە ئەنجامی ٢-٠ هەڵبژاردەی دانمارک یارییەکەی بردەوە.
## سەرچاوەکان

* ڕاپۆرتی یارییەکە
دەقی سەرچاوە

**دەقی سەرچاوە** () ئاماژەیە بۆ ئەو دەق، بەڵگەنامە، یان ماددە ڕەسەنەی کە وەرگێڕان یان پێداچوونەوەی لێ دەکرێت. ھەروەھا دەتوانێت ئاماژە بە ھەر دەقێک بکات کە وەک مادەی ئاماژە بۆ پڕۆژەیەک یان ئەرکێکی دیاریکراو بەکاربھێنرێت. لە وەرگێڕاندا، دەقی سەرچاوە بە شێوەیەکی گشتی ئەو دەقەیە کە وەرگێڕەکە لێیەوە کاردەکات. کاری وەرگێڕ ئەوەیە کە مانای دەقی سەرچاوە بە وردی بگەیەنێتە زمانی ئامانج، لە ھەمان کاتدا ھەر نوانسێکی کولتووری یان دەربڕینێکی ئیدیۆماتیک کە ڕەنگە لە دەقی ڕەسەندا ھەبێت، لەبەرچاو بگرێت.

لە پیشەسازییەکانی تردا، دەقی سەرچاوە دەتوانرێت وەک مادەی ئاماژە بۆ نووسین، دەستکاریکردن، یان کۆکردنەوەی بەڵگەنامەی تەکنیکی، کەرەستەی بازاڕکردن، یان ھەر جۆرە ناوەڕۆکێکی تری نووسراو بەکاربھێنرێت. بە گشتی دەقی سەرچاوە پێکھاتەیەکی گرینگە لە ھەر جۆرە وەرگێڕانێک یان پڕۆژەی دروستکردنی ناوەڕۆکدا، چونکە وەک بناغەیەک کاردەکات کە ھەموو کارەکانی دواتر لەسەری بنیات نراون

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وەرگێڕان
زمانی یدیش

220x440px|وێنۆک|پیتەکانی زمانی یدیش (١٩١٢)
**زمانی یدیش** (ייִדיש ییدیش/אידיש ئیدیش) بەپێی  ئینسایکلۆپیدیای نێونەتەوەیی عەرەبی زمانی جوولەکە ئەورووپییەکانە و لە ماوەی سەدەی دەیەم و یازدەھەمی زایینی لە چەند زمانێکەوە گەشەی کردووە، لەوانە ئارامی، ئەڵمانی، ئیتاڵی، فەرەنسی، عیبری.   نزیکەی ١،٥ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھاندا قسەی پێدەکەن، کە زۆربەیان جوولەکە ئەشکەنازییەکانن.   ناوی ییدیش وشەیەکە بۆ "جوولەکە" و لەوانەیە کورتکراوەی "ییدیش-تایچ" (ייִדיש־טײַטש) یان ئەڵمانی-جوولەکە بێت.

سەرەتا لە سەدەی دەیەمی زایینییەوە زاراوەیەکی ئەڵمانیی جوولەکەکان بووە لە ئەورووپا. ئێستا لە ئەمریکا بە تایبەت لە شاری نیویۆرک بەھۆی کۆچی جوولەکە ئەشکەنازییەکانەوە بەکاردێت. لەسەدا ٨٠ی وشەکانی زمانەکە لە بنەڕەتدا ئەڵمانیین، ئەمە جگە لەوەی ھەندێک وشە لە زمانەکانی عیبری و سلاڤی بە تایبەتی پۆڵەندی دوای ھەڵاتنی جوولەکەکان بۆ پۆڵەندا و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا بەھۆی شەڕە خاچھەڵگرەکانەوە.

زمانی ییدیش بەزۆری بە پیتی عیبری دەنووسرێت و زمانێکە لە ئەمریکا و ئیسرائیل و پۆڵەندا و ئەرژەنتین و بەڕازیل و ڕووسیا و شانشینی یەکگرتوو و کەنەدا و ئۆکرانیا و بیلاڕوس و ھەنگاریا و مەکسیک و مۆڵداڤیا و لیتوانیا و بەلجیکا و ئەڵمانیا و ئوسترالیا و فەڕەنسا و وڵاتانی دیکە قسەی پێدەکرێت.

ژمارەی قسەکەرانی ئەم زمانە ١،٧٦٢،٣٢٠ کەسە. لە کاتێکدا سیستەمی نووسینەکەی لە پیتە عیبرییەکانەوە وەرگیراوە. زمانی فەرمی جوولەکە کەمینەکانی سوێدە و لەو وڵاتەدا زمانەکە دانیپێدانراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی گورجستان
پۆل:زمانەکانی ئەڵمانیا
پۆل:زمانەکانی ئیسرائیل
پۆل:زمانەکانی پۆڵەندا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانەکانی فەڕەنسا
پۆل:یدیش
کڵێسا (باڵەخانە)

[وێنۆک|کاتدراڵی کۆڵن کڵێسایەکی گۆتیکییە لە [کۆلن|شاری کۆڵن لە ئەڵمانیا]]
**باڵەخانەی کڵێسا** باڵەخانەیەکە بۆ پەرستشە مەسیحییەکان و چالاکییە ئایینییەکانی تری مەسیحییەکان بەکاردێت. سەرەتاییترین کڵێسای مەسیحی کە ناسراوە کڵێسایەکی ماڵییە کە لەنێوان ساڵانی ٢٣٣ بۆ ٢٥٦ دامەزراوە. لە سەدەی یازدە تا چواردەھەم شەپۆلێکی دروستکردنی کڵێسا لە ئەورووپای ڕۆژاوا ڕوویدا.

ھەندێک جار، وشەی *کڵێسا* بە لێکچوون و سادەیی بۆ بینای ئایینەکانی دیکە وەک مزگەوت و پەرستگای جووەکان بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا *کڵێسا-church* بۆ وەسفکردنی جەستەیەک یان کۆبوونەوەی باوەڕدارانی مەسیحی بەکاردێت، لەکاتێکدا "the church" ڕەنگە بۆ ئاماژەکردن بە کۆمەڵگەی ئایینی مەسیحی جیھانی بە گشتی بەکاربھێنرێت.

## ڕیشەی وشە
وشەی کڵێسا لە زمانی ئینگلیزی کۆن «cirice» وەرگیراوە، «شوێنی کۆبوونەوە تایبەت بە پەرستشە مەسیحییەکان»، لە «Proto-Germanic kirika». ڕەنگە ئەمە لەلایەن گۆتیکەوە لە یۆنانی kyriake (oikia) ,kyriakon doma، «ماڵی پەروەردگار»، لە وشەی kyrios «فەرمانڕەوا، پەروەردگار»ەوە وەرگیرابێت. لە بەرامبەردا کیریۆس لە ڕەگی پرۆتۆ-ھیندوو-ئەورووپی «keue» بە واتای «ئاوسان» ھاتووە.

کیریاکۆنی یۆنانی، «بۆ پەروەردگار»، بۆ خانووەکانی پەرستنی مەسیحییەکاندا بەکاردەھێنرا لە ٣٠٠ی زایینی، بەتایبەتی لە ڕۆژھەڵاتدا، ھەرچەندە بەم واتایە کەمتر باو بووە لە «ekklesia»یان «basilike».

## سەرچاوەکان

پۆل:کڵێساکان
ساڵی ڕۆژژمێری

**ساڵی ڕۆژژمێری** () لە یەکەم ڕۆژی ساڵەوە دەستی پێ دەکات و کۆتایییەکەی پێش یەکەم ڕۆژی ساڵی نوێیە، بەم شێوەیە ژمارەی ئەو ڕۆژانە دەگرێتەوە کە ساڵێک پێکدەھێنن. ھەروەھا بە سەیرکردنی ھەر ڕێکەوتێک، ساڵی ڕۆژژمێری دەتوانێت لە ڕۆژانی تری ساڵەوە دەست پێبکات و لە ساڵی نوێدا پێش ھەمان ڕۆژ کۆتایی پێبێت. ھەندێک ساڵ ژمارەیەکی زیاتری ڕۆژیان ھەیە بۆ ئەوەی ساڵی ڕۆژمێر لەگەڵ خولی فەلەکناسیدا بگونجێت (ژمارەیەکی بەشەکی ڕۆژەکانی ھەیە).

بە واتایەکی تر، ساڵی ڕۆژژمێری بریتییە لە ماوەی نێوان دوو ڕێکەوت کە یەک ناویان لە ڕۆژژمێردا ھەیە؛ بۆ نموونە لە ٥ی کانوونی دووەمەوە تا ٥ی کانوونی دووەمی دواتر.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:یەکەکانی کات
پۆل:ڕۆژژمێرەکان
پۆل:ساڵەکان
دەرگەڵە

**دەرگەڵە** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی وەرتێ لە قەزای ڕەواندز لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق.. وە لە ١٥٠ ماڵ پێکدێت.

چوار دەرگای یاخود چوار ڕێگای ھەیە بۆ ھاتنە ناو گوندی دەرگەڵە کە پێک ھاتوون لە رێگای سەرەکی کە لە خوارووی گوند دێت کە بە رێگای سەرەکی ھاملتۆن بۆ رێگای ڕانیە بەستراوەتەوە، رێگای دووەم کە لە نێوان چیای ھەندرێن و رۆلە دەروات، وە سەر بە دەڤەری باڵەکایەتین.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:جوگرافیای کوردستان
دەیە

**دەیە** () واتە ماوەی ١٠ ساڵ. وشەکانی تر کە بۆ ماوەی کات بەکاردەھێنرێن بریتین لە: سەدە و ھەزارە. ھەر ماوەی دە ساڵ دەتوانین بڵێین دەیە، بەڵام باو نییە کە ئەم زاراوەیە بۆ ھەر ماوەی دە ساڵێک بەکاربھێنرێت. دەیە لە نووسین و قسەکردندا ئاماژەیە بۆ ماوەی نێوان ساڵان کە ژمارەیان بە سفر کۆتایی دێت؛ وەک ساڵانی شەستەکان کە یەکسانە بە ساڵانی ١٩٦٠ تا ١٩٦٩. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا بۆ ئەوەی دە ساڵێک بە شێوەیەکی کورتتر لەبیر بکەین، تەنیا دوو ژمارەی کۆتایی دەوترێت، وەک ساڵانی شەستەکان، ھەرچەندە لەم شێوازە دەربڕینەدا ڕوون نییە باسی کام سەدە دەکەین.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکەکانی کات
پۆل:دەیەکان
پۆل:دیاردە خولییەکان
لەم سووچەی جیھان

**لەم سووچەی جیھان** () مانگایەکی ژاپۆنییە کە لەلایەن فومیا کۆننۆ نووسراوە و وێنەکێشراوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠٠٩ لە گۆڤاری ھەفتانەی مانگا ئەکشن بڵاوکراوەتەوە. مانگاکە کراوە بە فیلمێکی ئەنیمێ بە ھەمان ناو کە لە ساڵی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە. 

## چیرۆک
چیرۆکەکە باسی خێزانێک دەکات کە لە ناوچەی کورووچی سەر بە پارێزگای ھیرۆشیما لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا دەژیان، بە تایبەتی لەو کاتەدا کە بەھۆی بۆمبێکی ئەتۆمی لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە شارەکە لەناوچوو.
## سەرچاوەکان

پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٧
پۆل:ئەو مانگایانەی گۆڕدراوە بۆ فیلم
پۆل:زنجیرە مانگاکان
پۆل:سێینن مانگا
پۆل:ئەو دراما تەلەڤیزیۆنییە ژاپۆنییانەی پشت بە مانگا دەبەستێت
پیتەر پان (فیلمی ١٩٥٣)

**''پیتەر پان** () فیلمێکی ئەنیمەیشنی خەیاڵی و ھەستبزوێنی ئەمریکییە لە ساڵی ١٩٥٣ کە لەلایەن واڵت دیزنی بەرھەم ھێنراوە و لەسەر بنەمای شانۆنامەی *پیتەر پان یان ئەو کوڕە گەورە نابێت لە* ساڵی ١٩٠٤ کە لەلایەن جەی ئێم کاری دەرھێنانی بۆ کراوە. ئەم ئەنیمەیشنەیان لە دەرھێنانی کلاید جیرۆنیمی و ھامیلتۆن لوسک و ویلفرێد جاکسۆن، و ١٤ھەمین ئەنیمەیشنی درێژە لە دیزنی. ئەکتەرە دەنگییەکانی ئەم ئەنیمەیشنە بریتین لە بۆبی دریسکۆڵ و کاترین و ھانس کۆنراد و پۆڵ کۆلینز و ھیزەر ئەنجێل و بیل تۆمپسۆن. فیلمەکە باس لە کۆمەڵێک منداڵ دەکات کە پیتەر پان دەناسن و گەشت دەکەن بۆ ناوەڕاستی شوێنێکی نادیار بۆ ئەوەی بە گەنجی بمێننەوە، لەوێش پیتەر ھەوڵدەدات لە دەستی کاپتن ھوک ھەڵبێت. فیلمەکە لە ساڵی ١٩٥٣ ھاتە ناو فێستیڤاڵی فیلمی کان و لە سەرەتادا لە ٥ی شوباتی ١٩٥٣ نمایشکرا. *پیتەر پان* دوا فیلمی ئەنیمەیشنی *[[کۆمپانیای واڵت دیزنی|دیزنی]]* بوو کە بەر لەوەی واڵت دیزنی کۆمپانیای دابەشکردنی تایبەتی خۆی دامەزراند، ئەنیمەیشنەکە بەرھەم ھێنرا، ھەروەھا دوا فیلمی دیزنی بوو کە ھەر نۆ ئەندامە پیرەکانی دیزنی وەک دەرھێنەری ئەنیمەیشنی پێکەوە کاریان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مشتومڕی فیلمەکان
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون
پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٠٠
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی مناڵان
پۆل:فیلمەکانی پیتەر پان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای کتێبی منداڵان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی واڵت دیزنی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان کە لەسەر بنەمای شانۆنامە دروستکراون
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٥٣
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٥٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە درێژە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:مشتومڕەکانی دیزنی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن ستۆدیۆز
پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئینگلیزییەکان
لەم سووچەی جیھان (فیلم)

**لەم سووچەی جیھان** () فیلمێکی ئەنیمێی ژاپۆنییە لەلایەن ستۆدیۆ ماپا بەرھەم ھێنراوە و لە دەرھێنانی سووناو کاتابوچی.  فیلمەکە لەسەر بنەمای مانگای ھەمان ناو لەلایەن فومیا کۆنوەوە نووسراوە و وێنەکێشراوە.   فیلمەکە لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ژاپۆن نمایشکرا.  فیلمەکە لە ڕێگەی ھەڵمەتێکی پارەکۆردنەوە پارەی بۆ دابینکرا، تەنانەت دوای ئەوەی گەیشتە بڕی پێویست، لایەنگرانی بەردەوام بوون لە دابینکردنی پارە تا کۆی بڕە پارەکە گەیشتە ٣٦،٢٢٤،٠٠٠ یەنی ژاپۆنی کە دەکاتە نزیکەی ٢٩١،٨٧٠ دۆلار و ژمارەی لایەنگرانی ٣،٣٧٤ کەس بوون و لە ماوەی ٨٣ ڕۆژدا ئەم بڕە پاڕە کۆکرایەوە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٦
پۆل:فیلمە درامییە ئەنیمەیشنییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٩٤٠ داندراون
پۆل:ئەنیمی و مانگای مێژوویی
ڕۆژدا فێڵات

**ڕۆژدا فێلات** لەدایکبووی نزیکەی ١٩٧٧ یان ١٩٨٠، فەرماندەی باڵای یەکینەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) و ھێزەکانی سوریای دیموکرات (ھەسەدە) ی کوردی سوریایە، کە لە ساڵی ٢٠١٢وە کە ململانێی ڕۆژاڤا دەستیپێکردوە، بەشدارییەکی کارای ھەبووە، و سەرکردایەتی چەندین ھەڵمەتی گەورەی کردووە دژی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش). ڕۆژدا فێمینیستێکی شۆڕشگێڕە ئامانجی بەدیھێنانی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگەی یەپەژەوە، و "ئازادکردنی ژنی کورد و ژنانی سووریا بەگشتی لە نەریت و کۆتوبەندی کۆمەڵگەکەی، ھەروەھا ڕزگارکردنی تەواوی سوریا لە تیرۆر و ستەمکاری". 

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی قامیشلۆ
پۆل:ژنە کوردەکانی ڕۆژاوای سووریا
پۆل:یەکەکانی پاراستنی گەل
پۆل:زیندووان
پۆل:فێمینیستە کوردەکان
پۆل:کەسایەتییە ژنە کوردەکانی سوپای سەربازی و گروپە سەربازییە نافەرمییەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:خەڵکی حەسیچە
چاوی گەردەلوول

**چاوی گەردەلوول** ناوچەیەکە بەگشتی کەشوھەوای ئارامە و لە ناوەڕاستی گەردەلوولە بەھێزەکانی ناوچە گەرمەکان یان کەمەرەییەکاندایە. چاوی گەردەلوول ناوچەیەکی نیمچە بازنەییە کە بە شێوەیەکی گشتی تیرەکەی ٣٠ بۆ ٦٥ کیلۆمەتر (٢٠-٤٠ میل) دەبێت. ئەم چاوە بە **دیوارێکی چاو** دەورە دراوە، کە ئەڵقەیەکی ڕەشەبای بڵندە لەگەڵ کەشوھەوایەکی سەخت. نزمترین پەستانی بەرگەھەوا لە ناوچەی ئەلعەین دەبینرێت، چونکە ڕەنگە بگاتە ١٥٪ کەمتر لە پەستانی بەرگەھەوا لە دەرەوەی ڕەشەباکە.

چاوەکە لە گەردەلوولە کەمەرەییە بەھێزەکاندا بە بای سووک و ئاسمانی ڕوون دەناسرێتەوە، ھەروەھا لە ھەموو لایەکەوە بە دیواری چاو دەورە دراوە کە بەرز و ڕێکن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەشناسی زریانە خولگەییەکان
نەفعی

**نەفعی** (لە دایکبووی ١٥٧٢ ئەرزڕۆم - کۆچی دوایی ١٦٣٥ ئەستەمبوڵ) شاعیرێکی گەورەی بەڕەچەڵەک کوردە، شیعرەکانی بەزمانی کوردی و تورکی نووسیووە.
وێنۆک

## ژیان
ناوی ڕاستەقینەی عومەر بەگ شا محەممەد بەگی کوڕی زولقادرە، خەڵکی ئەرزڕۆم. پاشان چۆتە ئەستەمبوڵ لە دەوڵەتدا وەک کۆنترۆڵکەری مینەکان کاری کردووە. بەڵام بەهۆی ڕەخنە و گلەیی و هێرشە ئەدەبییەکانی لەگەڵ دەوڵەت چەندین جار پەیوەندییەکانی لەگەڵ سەرکردەکان تێکچووە و لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٦٣٥ بە خنکاندن لە سێدارەدرا. جگە لە زمانی کوردی و عوسمانی زمانی فارسی و عەرەبیشی باش دەزانی. جگە لە دیوانە عوسمانی و فارسییەکانی کۆمەڵە شیعرێکیشی بە ناوی سیهامی کازا (تیری قەدە) هەیە. لە ئێستادا هیچ زانیارییەک لەسەر بەرهەمەکانی بە زمانی کوردی نییە کە نووسیبێتی یان نا.

کەسێک کە لەلایەن نەفعییەوە سوکایەتی پێکراوە، بۆ ئەوەی نەفعی خراپ دەربخات بە (کوردێکی پیس) ناوی دەبات:ئێمە هەمیشە مانای نەفعی ڕوسیحینمان زانیووە

خۆی قەرەجە، بەڵام باوکی کوردی پێلیدە

## بەرهەمەکانی
* سیهامی کازا (شیعر)
* دیوانی تورکی 
* دیوانی فارسی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٢
پۆل:مردووانی ١٦٣٥
پۆل:شاعیرانی تورک
ویکیپەرتووک

وێنۆک|گەشەی ھەشت گەورەترین ویکی پەرتووک (بە پێی زمان) لە تەممووزی ٢٠٠٣ تا کانوونی دووەمی ٢٠١٠
**ویکی پەرتووک** () پڕۆژەیەکی ویکیپیدیایە و بەشێکە لە پڕۆژەکانی دامەزراوەی ویکیمیدیا. ویکی پەرتووک لەلایەن دامەزراوەی ویکیمیدیایەوە میوانداری دەکرێت بۆ دۆزینەوەی پەرتووک و ئاماژەکان بە بەکارھێنانی ناوەڕۆکی ئازادی بێ بەرامبەر کە ھەموو کەسێک دەتوانێت دەستکاری بکات و بەشداری بکات بەپێی مەرجەکانی مۆڵەتی بەڵگەنامەسازی ئازادی GNU، پڕۆژەکە لە ١٠ی تەممووزی ٢٠٠٣ دەستیپێکرد و تەنیا بە زمانی ئینگلیزی بوو، پاشان لە تەممووزی ٢٠٠٤ فراوانکرا بۆ ئەوەی وەشانی بە زمانەکانی دیکە بگرێتەوە، و وەشانی عەرەبی لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ دەستی پێکرد، تا مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢١، وەشانی ویکی پەرتووک بە ٧٦ زمان ھەیە، کە ٢٨٦٤٨٢ وتار لەخۆدەگرێت و ١٤٩٠ سەرنووسەری چالاک لەخۆدەگرێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:پێشکەشکەرانی کتێبی ئەلیکترۆنی
پۆل:پڕۆژەکانی ویکیمیدیا
پۆل:ماڵپەڕە فرەزمانەکان
ڕوقییە حەسەن

**ڕوقیە حەسەن محەمەد** ()، نزیکەی ١٩٨٥ - ئەیلولی ٢٠١٥، ھەروەھا بە ناوە پیشەییەکەی **نیسان ئیبراھیم** ناسراوە، ڕۆژنامەنووس و بلۆگەرێکی سەربەخۆی سوریا بووە و لە شاری ڕەققەی سووریا بووە. ئەندامی گروپێکی چالاکوانان بوو بەناوی *ڕەقە بە بێدەنگی سەردەبڕدرێت*, و زۆرجار لە ژێر ناوە پیشەییەکەی **نیسان ئیبراھیم** دەینووسی.  باوەڕ وایە ڕوقییە یەکەم ژنە ڕۆژنامەنووس بێت کە لەلایەن ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام سەربڕدرابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە کوردەکانی ڕۆژاوای سووریا
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
تیما کوردی

**تیما کوردی** لەدایکبووی ١٩٧٠، نووسەر و چالاکوانی مافی مرۆڤی سووری- کەنەدییە. لە شاری دیمەشق لەدایکبووە، لە تەمەنی گەنجیدا ڕووی لە کەنەدا کردووە و لە شاری کۆکیتلام لە ویلایەتی کۆڵۆمبیاى بەریتانی نیشتەجێیە. تیما نووسەری کتێبی *(کوڕە لە کەنار دەریاکە)* یە کە چیرۆکی ئالان کوردی و غالبی برای دەگێڕێتەوە کە لەگەڵ ڕێحانەی دایکیان خنکان لەکاتی ھەوڵدان بۆ گەیشتن بە ئەورووپا لەدوای ھەڵھاتنیان لە شەڕی ناوخۆی سوریا.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
تیما لە ساڵی ١٩٧٠ لەدایک بووە و لە خێزانێکی کورد لە دیمەشقی پایتەختی سوریا گەورە بووە.   لە ساڵی ١٩٩٢ کۆچی کردووە بۆ کەنەدا لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا.  

## ژیانی ھەرزەکاری
تینا دامەزرێنەری دامەزراوەی (ڕوانگەی کوردی)یە، کە لەڕێگەیەوە ھانی کەنەدییەکان دەدات ئاگاداری پێداویستییەکانی پەنابەران بن.  ساڵی ٢٠١٨ داوای لە کەنەدا کرد کە پەنابەری زیاتر وەربگرێت. 

بیرەوەرییەکانی *کوڕەی کەناراوەکە* ھەوڵەکانی بنەماڵەکەی خۆی بۆ دەربازبوون لە شەڕی ناوخۆی سوریا و ئەو بارودۆخەی کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ئالان و غالب کوردی (کوڕەزاکانی) و ڕێحانە (خوشکەزاکەی) لە ساڵی ٢٠١٥دا دەگێڕێتەوە   لە ساڵی ٢٠١٩دا ناڕەحەتی خۆی دەربڕی کە فیلمێک لەسەر مردنی ئالان بەبێ ڕەزامەندی بنەماڵەی کوردی لە لایەن سینەماکار ئۆمەر سەریکایا دروست دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەری فەرمی دەزگای کوردی 

پۆل:نووسەرە ژنە کەنەدییەکانی سەدەی ٢١م
پۆل:ژنە چالاکوانە سوورییەکان
پۆل:نووسەرانی ژنی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:چالاکانی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
ڕانیا کوردی

alt=Rania Kurdi|وێنۆک| ڕانیا کوردی
**ڕانیە کوردی** (    ; لەدایکبووی ١١ی ئازاری ١٩٧٦) ئەکتەر و گۆرانیبێژ و پێشکەشکاری تەلەفزیۆنی ئوردنی - بەریتانییە.  ڕانیا خاوەن بەھرەی ھەمەچەشنە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا کە زیاتر لە ٢٠ ساڵدا خۆی بینیوەتەوە لە بواری تیڤی، فیلم، کاری دۆبلاژ، و شانۆدا، بەھۆیانەوە گەشتووەتە لوتکەی مۆسیقای پۆپی عەرەبی.  

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە کوردەکانی ڕۆژاوای سووریا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:بریتانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
ناسر فەھیمی

**ناسر فەهیمی** (لەدایکبووی ٨ی ئایاری ساڵی ١٩٧٤ لە سنە، پارێزگای کوردستان) پزیشک و داکۆکیکاری مافی مرۆڤ و زیندانییەکی سیاسی ویژدانە لە ئێران. وە یەکەم کەساییەتییە لە مێژووی سیاسی ئێراندا کە بە شێوەیەکی فەرمی داوای لە کۆماری ئیسلامی ئێراندا کرد کە ڕەگەزنامەی ئێرانیەکەی هەڵبوەشێنێتەوە بەهۆی جۆری دیکتاتۆرییەتی حکومەت.

## ژیان
ناسر فەهیمی لە ٨ی ئایاری ساڵی ١٩٧٤ لە شاری سنە لە دایکبووە.

لە نامەیەکی کراوەدا کە ئاراستەی نووسینگەی کۆمیسیارانی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافی مرۆڤ، میچێل باچلە و سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان جۆ بایدن، خوازیاری چڕبوونەوەی شەرمەزارکردنی مافی مرۆڤ لە دژی کۆماری ئیسلام.

## دەستگیرکردن و زیندانیکردن
ناوبراو بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٨ لە کاتی ناڕەزایەتییەکان بە ئامانجی ئیدانەکردنی کردەوەی پشتیوانی حکوومەتی تورکیا بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەستگیرکرا. هەروەها لە ساڵی ٢٠١٠ دوای ٢١ ڕۆژ لە دەستگیرکردنی لە شوێنێکی نادیار، گواسترایەوە بۆ زیندانی ٢٠٩.

هەروەها سزای ١٠ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا لە ساڵی ٢٠١٤، لەلایەن ئەبو قاسم سەڵاواتییەوە بە تۆمەتی "بەڕێوەبردنی گروپە ئۆپۆزسیۆنەکان". لە ساڵی ٢٠١٥دا بە تۆمەتی "سووکایەتیکردن بە دەسەڵاتدارانی دادوەری" سزای شەش مانگ زیندانیکردن و ٧٤ قامچیی بەسەردا سەپێندرا. هەروەها بۆ ماوەی ساڵێک لە زیندانی فەشەفوویە زیندانی کراوە و لەوێشدا دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە پزیشکییەکانی لێ بێبەش کراوە.

## هەڵوەشاندەوەی ڕەگەزنامە
ناسری لە پەیامێکدا بۆ عەلی خامنەیی، ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران و حەسەن ڕۆحانی سەرۆک کۆماری ئێران، داوای لە دەزگای قەزایی کرد کە بە هۆی دیکتاتۆرییەتی ڕێژیمەکانەوە ڕەگەزنامەی فەرمی خۆی هەڵبوەشێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سنە
نورجان بەیسال

**نورجان بەیسال** (١٩٧٥) ڕۆژنامەنووسێکی کوردە و خەڵکی تورکیایە و نیشتەجێی شاری لە دیاربەکرە .  لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن بەرگریکارانی ھێڵی پێشەوە کە ڕێکخراوێکی ناحکومی مافی مرۆڤی ئێرلەندییە، وەک براوەی وەرگری خەڵاتی جیھانی بۆ بەرگریکارانی مافی مرۆڤ کە ژیانیان لە مەترسیدایە دەستنیشانکرا.

## خوێندن
بەیسال لە فاکەڵتی زانستە سیاسییەکانی زانکۆی ئەنقەرە خوێندوویەتی و بڕوانامەی ماستەری لە بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی زانکۆی بیلکەنت وەرگرتووە. 

## ژیان
لە ساڵی ٢٠١٠ بەیسال خەڵاتی دامەزراوەی ڕێکخراوی لوتکەی جیھانی ژنان (WWSF) لەبواری داھێنەری ژنان لە ژیانی گوندنشینەکاندا بەدەستھێنا. خەڵاتەکەی وەرگرت بەھۆی دامەزراندنی 'پرۆگرامی بژێوی گوندنشینی دامەزراوەی ئۆزیگین'ی وەرگرت، کە ھەوڵی بەھێزکردنی ژنانی ناوچەی دیاربەکر دەدا.  ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٢دا، بەیسال خەڵاتی 'گۆڕانکارانی تورکیا'ی وەرگرتووە بەھۆی کارەکانی لەسەر گەشەپێدانی گوندەکان. 

بەیسال دامەزرێنەری دامەزراوەی دیاربەکر بۆ لێکۆڵینەوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی (DISA)یە.  بەیسەڵ بە وەرگرتنی خەڵاتەکەی لە لایەن بەرگریکارانی ھێڵی پێشەوە، ساتێکی گرنگی لە منداڵیدا وەسف کرد کاتێک شایەتحاڵی ھێرشی سەربازی تورکیا بوو ھەر کاروانێکی شیوەنگێڕان بۆ چالاکوانی مافی کورد و بەرپرسی لقی دیاربەکر لە کۆمەڵەی مافی مرۆڤی تورکیا, ڤێدات ئایدن کە ئەشکەنجە درا و کوژرا لە ساڵی ١٩٩١.  خەڵاتەکە لە مانگی ئایاری ٢٠١٨ لە قەڵای دبلن لەلایەن کەیت گیلمۆر جێگری کۆمیساری باڵای مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پێشکەشکرا. 

لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٨، بەیسال لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە لە ماڵەکەی خۆی لە دیاربەکر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا دەستبەسەر کرا. ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤ ڕایگەیاندووە کە ھۆکاری دەستگیرکردنی ئەو تویتانەی بوو کە ڕەخنەی لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی تورکیا گرت لە عەفرینی سوریا.  ئەو بە ڕۆژنامەی جۆرناڵی وتووە، ئێوارەیەک ھێزە ئەمنییەکانی ھەڵگری کلاشینکۆف ھێرشیان کردووەتە سەر ماڵەکەی و دەڵێت “سەرەتا پێمان وابوو بوومەلەرزەیە. ھەوڵیان دەدا دەرگاکەمان تێکبشکێنن”.  لە مانگی شوباتدا لە وتارێکدا کە نووسیویەتی، لە دۆسیەیەکی جیادا بە 'سوکایەتی بە ھێزە ئەمنییەکانی تورکیا' تاوانبار کرا. ھەرچەندە سزای دە مانگ زیندانی بەسەردا سەپێندرا، بەڵام بەپێی زانیارییەکانی بەرگریکارانی ھێڵی پێشەوە، 'بە مەرجێک ئازادکرا کە لە ماوەی پێنج ساڵدا تاوانەکە دووبارە نەکاتەوە'. 

بەیسال لە بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە تورکیا کاری کردووە و تا ئێستا چوار کتێبی بە زمانی تورکی لەگەڵ بڵاوکەرەوەی ئیلێتیشیم چاپ کردووە. ھەروەھا ڕۆژنامەنوسی ماڵپەڕی ھەواڵی تورکیا ئەھڤاڵە.  نووسینەکانی ھەروەھا لەلایەن T24 و OpenDemocracy بڵاوکراوەتەوە، و ڕاوێژکاری دامەزراوەی ھاینریچ بۆڵە . 

لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٩دا، بەیسال بۆ ماوەیەکی کورت دەستگیرکرا بەھۆی بەژداری لە کۆبوونەوەی کۆنگرەی کۆمەڵگەی دیموکراتیک (DTK) لە ساڵی ٢٠١٢دا بەشداریی، بەڵام دوای ماوەیەکی کەم ئازادکرا   لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا و لەکاتێکدا لە دەرەوەی تورکیا بوو، بە ھۆی پۆستەکانی لە سۆشیال میدیا کە ڕەخنەی لە ھێرشی سەربازیی تورکیا لە سوریا گرتبوو، ٣٠-٤٠ پۆلیسی تورکیا ھەڵیانکوتایە سەر ماڵەکەی. 

لە ساڵی ٢٠٢٠ بەھۆی ڕووماڵکردنی پەتای کۆڤید-١٩ لە تورکیا دەستگیرکرا، ھێنرایە بەردەم دادوەر و لێپرسینەوەی لەگەڵدا کرا، بەڵام تۆمەتبار نەکرا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:چالاکوانانە کوردەکانی مافی مرۆڤ
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ڕۆژنامەوانانی تورک
پۆل:چالاکانی کورد
پۆل:کورد
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە کوردەکانی تورکیا
مۆتێل

**مۆتێل** () ئاماژەیە بۆ شوێنی نیشتەجێبوون کە لە تەنیشت ڕێگاکانی کەنار دەریا، شاخ، دارستان یان بیابان دروست کراوە و زۆرجار، وێستگەی ئۆتۆمبێلی سەرنشین لە بەردەمیاندا دانراوە. لە پێناسەی مۆتێلدا دەتوانین بڵێین «ھۆتێلێکە کە سەرنشینەکان دەتوانن بە ئۆتۆمبێل بچنە ژوورەوە و تەنانەت ئۆتۆمبێلەکەش لە بەردەم دەرگای ژوورەکەیان ڕابگرن».»یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی مۆتێلەکان نەبوونی لۆبییە لەناویاندا، چونکە میوانەکان کلیلی ژوورەکەیان لە پێشوازییەوە وەردەگرن و ڕاستەوخۆ بە ئۆتۆمبێل دەچنە ژوورەکەی خۆیان بەبێ ئەوەی پێویستیان بە دابەزین بێت. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە ھۆتێل کە پێکھاتووە لە یەک بینای ژووری بەستراو کە دەرگاکانی ڕوویان لە شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلەکانە و لە ھەندێک حاڵەتدا شوێنێکی ھاوبەش یان زنجیرەیەک کابینەی بچووک کە شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلی ھاوبەشیان ھەیە. زۆرجار مۆتێلەکان لەلایەن تاکەکەس خاوەندارێتی دەکرێن، ھەرچەندە زنجیرەی مۆتێلی ھەن کە کۆمەڵییەک دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:گەشتیاری
کیمیازان

**کیمیازان** یان **کیمیاکار** () کەسێکە کە زانیاری لەسەر کیمیا ھەبێت یان لێی بخوێنێتەوە. بەزۆری کیمیاکاران کار لەسەر پێکھاتەی ماددە کیمیایییەکان و تایبەتمەندییەکانیان دەکەن. یەکەم پرۆسەی کیمیایی کە مرۆڤایەتی فێری بووە سووتاندنە. ئاگر دەتوانێت ھەموو مادەکانی ناو سروشت بگۆڕێت. دۆزینەوەی ئاسن و مس ژیانی خەڵکی گۆڕی و دوای دۆزینەوەی زێڕ وەک کانزایەکی بەنرخ، زۆرێک بڕیاریان دا ڕێگەیەک بدۆزنەوە بۆ گۆڕینی مس بۆی. گۆڕینی مس بۆ زێڕ پێی دەگوترا کیمیا و ئەوانەی گرنگییان پێدەدا پێیان دەگوت کیمیازان. بەم شێوەیە کیمیازانەکان یەکەم کیمیاکار بوون. دوای لاڤازییەر زانیاری کیمیا ھاتە ناو زانکۆکان و لەو کاتەوە لێکۆڵینەوەیەکی ئەزموونی بەدوای خۆیدا ھێنا و پێوانە و ھەڵسەنگاندنە چۆنایەتی و چەندایەتییەکانی تۆمارکرا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:پیشە زانستییەکان
پۆل:کیمیازانان
پۆل:کیمیا
یاسای کیمیایی

**یاسا کیمیاییەکان** ئەو یاسایانەی سروشتن کە پەیوەندییان بە کیمیاوە هەیە . بنەڕەتیترین چەمک لە کیمیادا یاسای پاراستنی بارستەیە کە دەڵێت هیچ گۆڕانکارییەکی دەستنیشانکراو لە بڕی ماددەدا نییە لە کاتی کارلێکی کیمیایی ئاساییدا . فیزیای مۆدێرن نیشان دەدات کە لە ڕاستیدا وزەیە کە پارێزراوە، و وزە و بارستە پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە ; چەمکێک کە لە کیمیای ناوکیدا دەبێتە بابەتێکی گرینگ . پاراستنی وزە دەبێتە هۆی چەمکە گرنگەکانی هاوسەنگی و گەرمیداینامیک و جوڵە . 

## سەرچاوەکان
* 
 
 

پۆل:مێژووی کیمیا
سەف کوڕی سەییاد

**سەف کوڕی سەییاد** دواتر بە **عەبدوڵڵا کوڕی سەعید** ناسرا،  کەسێک بوو بانگەشەی پێغەمبەرایەتی دەکرد لە سەردەمی پێغەمبەر محەممەد و ھاوڕێکانی کە دواتر دوای شەڕەکانی ڕیدا دیارنەما. عومەر کوڕی خەتتاب و تەنانەت ھەندێک لە زانایانی ئەمڕۆش گریمانە دەکەن کە لەوانەیە ئەو دەجال بووبێت کە دواتر وەک مەسیحی درۆزن لەم جیھانەدا دێت.لە بنەماڵەیەکی جوولەکەی بە ڕەچەڵەک عەرەب لەدایکبووە. لە ناوەکەیەوە ڕەنگە باوکی ماسیگر بووبێت، وەک چۆن «صیاد» بە عەرەبی بە واتای ماسیگر دێت.

دووژمنایەتییەکەی بەرامبەر پێغەمبەر لە منداڵییەوە وای کرد زانایان گریمانە بکەن کە ئەو دەجال بێت.

## بانگەشەی پێغەمبەرایەتی لە ھەرزەکاریدا
سەف بانگەشەی کردووە کە پێغەمبەر بووە کاتێک لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بووە، و سەرەتا باوەڕیان وابووە کە مەسیحی درۆزن (دەجال)ە، چونکە تایبەتمەندییەکانی ھەمان تایبەتمەندییەکانی مەسیحی دەجال بووە:گێڕدراوەتەوە کە پێغەمبەر (د.خ) چاوی بە سەف کوڕی سەییاد کەوتووە، لەو کاتەدا سەف تەنیا لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بووە پێغەمبەر فەرمووی: ئایا ئێوە گەواھی ئەوە نادەن کە من پێغەمبەری خوام؟ سەف کوڕی سەییاد وتی: گەواھی ئەوە دەدەم کە تۆ پێغەمبەری نەخوێندەوارانیت. دوای ئەوەی سەف گاڵتە بە پێغەمبەرایەتی محەممەد دەکات عومەری کوڕی خەتتاب بڕیاریدا کە منداڵەکە شایەنی مردنە و داوای مۆڵەتی لە پێغەمبەر کرد بۆ لەسێدارەدانی بەڵام پێغەمبەر فەرمووی: ئەگەر ئەو کەسە بێت (دەجال) کە لە مێشکتدایە، ئەوا ناتوانیت بیکوژیت و ئەگەر ئەو نەبوو ئەوا کوشتن ھیچ سوودێکت پێ ناگەیەنێت.

### تایبەتمەندییەکان
زانای حەنەفی ئیسلامی دکتۆر ئیسرار ئەحمەد ئاماژەی بە ڕیوایەتێک کرد کە تیایدا دەڵێت سەف کوڕی سەییاد توانای ئەوەی ھەیە لە پشتەوە و پێشەوە ببینێت، جگە لەوەش ئەویش وەرگیراوە: ئەو دەخەوت بەڵام دڵی (مێشکی) بەئاگا بوو.ھەروەھا لە سەحیحی موسلیمدا ھەندێک ڕیوایەت دەڵێن کە سەف کوڕی سەییاد توانای خوێندنەوەی مێشکی خەڵکی ھەبووە.عەبدوڵڵا دەفەرموێت: ئێمە لەگەڵ پێغەمبەری خوا دەڕۆیشتین کە بەڕێکەوت سەف کوڕی سەییاد بەلایدا تێپەڕی، پێغەمبەری خوا پێی فەرموو: من شتێکم بۆت شاردووەتەوە (شتێک بۆ تاقیکردنەوەت، کەواتە ئەوەم پێ بڵێ). وتی: ئەوە دووخخانە (واتا دووکەڵ). (پێغەمبەر محەممەد لە ڕاستیدا سووڕەتی دووخانی ھەبوو بۆیە تەنیا نیوە زانیاری درووستی داوە) پاشان پێغەمبەر (د.خ) پێی فەرموو: بڕۆ ناتوانیت لە پلەی خۆت تێپەڕیت، دواتر عومەر فەرمووی: پێغەمبەری خوا ڕێگەم پێبدە لە ملی بدەم. پاشان پێغەمبەر فەرمووی: وازی لێ بێنە، ئەگەر ئەو ئەو کەسە (دەجال) بێت کە تۆ لە ملی دەدەیت، ئەوا ناتوانیت بیکوژیت.

## لە تەمەنی گەورەییدا
نافیع باسی لەوە کردووە کە عومەر کوڕی سەعید چاوی بە سەف کوڕی سەییاد کەوتووە و بە هەندێک لە هاوڕێکانی گوتووە: "ئێوە دەڵێن کە ئەوە (دەجال) بووە، ئیبن سەعید دەفەرموێت: سوێند بەخوا وا نییە. عومەر کوڕی سەعید فەرموویەتی: ئێوە ڕاستیتان پێ نەگوتم سوێند بەخوا هەندێکتان ئاگادارتان کردمەوە کە نامرێت تا زۆرترین نەوە و سەروەت و سامانی زەبەلاحی نەبێت و ئەوە ئەو کەسەیە کە وا بیریلێدەکرێتەوە.

## دیارنەمانی
سەف کوڕی سەییاد دوایین جار لە شەڕی حەررا دا بینراوە، کە خەلیفەی ئەمەوی یەزید کوڕی معاویە هێزێکی ناردبوو بۆ ژێردەستکردنی شاری مەدینە. 

دەووترێت لە کاتی شەڕەکە دیار نەماوە و جارێکی دیکە نەبینراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:پێغەمبەرە عەرەبەکان
ئیبن زەحاک

ئیبن زەحاک (ساڵی ٩٢٧ کۆچی دوایی کردووە) سەرکردەیەکی کورد بووە کە دەستبەرداری ئیسلام بووە بووەتە مەسیحی بۆ ئەوەی بچێتە خزمەت ئیمپراتۆرییەتیی بیزەنتی و ڕۆمانۆسی یەکەم، ڕۆمانۆس دیاری دەوڵەمەندی پێبەخشی و ناردییەوە قەڵاکەی (قەڵای جەعفەری) خۆی کە ڕەنگە لە نزیک تارسوس بووبێت، لە کۆتاییەکانی پاییزی ساڵی ٩٢٧ لەلایەن تەمال دەلفی هێرشی کرایە سەر شکستی هێنا و کوژرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:مردووانی ٩٢٧
ئەبوو نەسر حوسەینی دووەم

ئەبوو نەسر حوسەینی دووەم لە ساڵی ١٠٠١ تا ١٠٢٥ ئەمیر (حکومڕانی) ڕەوادییەکان بوو. کوڕی ئەمیری ڕەوادی ئەبوو حەیجە ماملانی یەکەم بوو، سەردەمی ئەبوو نەسر حوسەینی لە زانستدا مشتومڕی لەسەرە.

بە وتەی مێژوونوسی هاوچەرخی ئەرمەنی ستێپانس ئاسۆگیک، ئەبوو حەیجە لەساڵی ٩٨٨ یان ٩٩٩ مردووە، بەڵام مێژوونوسی عوسمانی ئەحمەد لوتفوڵڵا کە کارەکانی لەسەر بنەمای سەدەی ١٢ ونبوو (تاریخ الباب والعبواب) ووتی ئەبووحەیجە ماملانی لە ساڵی ١٠٠١ مردووە. بەڵام ئەو دراوانەی کە بەناوی ئەبوو حەیجەی ماملانی لێدرا لە ساڵانی ١٠٠٢-١٠٠٩-١٠١٤ دەرکەوتوون، کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی زیاتر حکومی کردووە لەوەی وتراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم
مەحموودی کورد

**مەحموودی کورد** یان **مەحموود کوڕی کورد** ھونەرمەندێکی کوردە و لە سەدەی پازدەھەمدا ژیاوە، بەرھەمی زۆری بەرھەم ھێناوە بەڵام ھەمووی لە دەرەوەی کوردستان بوو.

## ژیان و کار
مەحموود وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی شێوازێکی ھونەری دادەنرێت کە لەلایەن مێژوونووسانی ھونەرەوە بە ڤێنیتۆ ساراسینیک (ڤەنیسی-ئیسلامی) ناودەبرێت.

کارەکانی مەحموود چەندین کۆمەڵەی ستایلیستی لەخۆدەگرن کە ھاوبەشییان بەکارھێنانی بەردەوامی شێوە ئەورووپییەکانیان ھەیە کە لەگەڵ شێوازێکی نوێی چەسپاندنی زیوی ھێڵییدا تێکەڵکراوە کە شێوازێکی نانەریتی ئارابێسک پیشان دەدات. ڕازاندنەوەکانیان نزیکایەتی لەگەڵ ئەو ڕازاندنەوەیە نیشان دەدات کە لەسەر کاری کانزا دروستکراون کە لە ھەمان سەردەمدا بۆ شانشینی تەیمووری لە ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئێران و مەملووکەکانی میسر و سووریا دروستکراون. بەپێی «تاھیرا تاجھای» دیزاینە لێھاتووەکانی وا دەکات ستایلەکەی دەستبەجێ بناسرێتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی وەک یەکێک لە پیشەسازییە پێشەنگەکانی ڤێنێتۆ-ساراسینیک شێوازەکەی شێوازی نوێی داھێنەرانەی گرتووەتەبەر لە کاتێکدا ھێشتا توخمەکانی نەریتی مەملووکەکانی پاراستووە.

شوێنی کارەکانی مەحموود جێی مشتومڕە، پێدەچێت کۆچی کردبێت بۆ ڤیێنا و لەوێ ژیابێت و لە نیوەی دووەمی سەدەی پازدەھەمدا شوێنی کارەکەی داناوە و کاری کانزای ڕۆژھەڵاتی ھێناوەتە ناو ڤیێنا.  بەڵام ھەندێک لە زانایان ئەو تێزەیان خستووەتە ژێر پرسیارەوە کە ھونەرمەندانی موسڵمان لە ڤیێنا کاریان کردووە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کەلوپەلەکانیان لە وڵاتی خۆیان بەرھەم ھێناوە و ھەناردەی ئەورووپایان کردووە. بۆیە دوو گریمانەی جێگرەوەی تر بە پشتبەستن بە شێوازی کارکردنی مەحموود پێشنیار کراون، ھەندێک لە زانایان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کارەکانی لە زەویەکانی ئاق قۆینلۆ لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ یان ڕۆژاوای ئێرانەوە سەرچاوەی گرتووە، لە کاتێکدا ھەندێکی تر دەڵێن کە ھیچ بەڵگەیەکی بینراو نییە بۆ پەیوەندییەک لە نێوان ڤێنێتۆ-ساراسین و ئێرانی یان ئاق قۆینلۆ، و کارەکانی لە سوڵتانییەتی مەملووک لە میسر یان سووریا دادەنێن.

تەنیا ١٣ کەلوپەل کە ١٢ کەلوپەلیان ھەڵگری ناوی تەواوی ئەوە، یەکێکیان بەبێ نیسبە (کورد) ماوە. لە مۆزەخانەی بەریتانی و مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرت لە لەندەن و مۆزەخانەی ھێرمیتاج لە سانت پترسبۆرگ پارێزراون. بەزۆری ناوی خۆی لەسەر پارچەکانی بە ڕێنووسی عەرەبی و لاتینی واژوو کردووە بە "موعەلیم مەحموود ئەلکوردی"، کە بە واتای وەستا مەحموودی کورد دێت.

## وێنەی کارەکانی
وێنۆک|سینی سلڤەر
وێنۆک

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پیتەر پان

**پیتەر پان** () کارەکتەری خەیاڵییە کە لەلایەن ڕۆماننووس و شانۆنامەنووسی سکۆتلەندی جەی ئێم باری دروست کرا. باس لە کوڕێکی زیندوو دەکات کە دەتوانێت بفڕێت و ژیانی خۆی لەگەڵ چەتەی دەریای و کەسلنی تردا بەسەردەبات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مۆسیقاژەنە خەیاڵییەکان
پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم
پۆل:ئینگلیزە خەیاڵییەکان
حوسامەدین عەلی بەدلیسی

**حوسامەدین عەلی بەدلیسی نوربەخشی** (مردووی ساڵی ١٤٩٤ یان ١٤٩٥) نووسەرێکی سۆفی کورد بوو، باوکی مێژوونوسی ناودار ئیدریس بەدلسی بووە.

هیچ شتێک لەسەر ژیانی حوسامەدین نازانرێت، بەڵام بەرهەمەکانی بەڵگەی ئەوەن کە خوێندەوارێکی باشی هەبووە و شارەزاییەکی باشی لە زمانی فارسی و عەرەبیدا هەبووە. یان پێش تەواوکردنی خوێندن، یان دوای حوسامەدین دەبێتە ئەندامی ڕێبازی سۆفی نوربەخشی. ڕێزبەندی نوربەخشی خۆی لقێک بوو لە ڕێبازی کۆبراویە (کە نەجمەدین کۆبرا دایمەزراند). 

لە ساڵی ١٤٩٥ یان ١٤٩٦ لە بدلیس کۆچی دوایی کردووە و لەوێ نێژراوە.

## کارەکانی
بە فارسی:

* شارەی گوڵشاری راز
* ئەتواری سەبعەی قەلب
* کەلامەت و مەقالەت

بە عەرەبی:

* جەمعی ئەلتەنزیل وا تەعویل
* شەرح ئەستلاحات و سۆفییە

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی دەیەی ١٤٩٠
پۆل:نووسەران بە زمانی عەرەبی
پۆل:سۆفییە کوردەکان
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:خەڵکی بدلیس
جەی ئێم باری

**جەی ئێم باری** () (٩ی ئایاری ١٨٦٠–١٩ی حوزەیرانی ١٩٣٧) ڕۆماننووس و شانۆنامەنووسێکی سکۆتلەندی بووە، بە باشترین شێوە وەک دروستکەری پیتەر پان دەناسرێت. لە سکۆتلەندا لەدایک بووە و خوێندوویەتی و دواتر ڕووی لە لەندەن کردووە و لەوێ چەندین ڕۆمان و شانۆنامەی سەرکەوتووی نووسیوە. لەوێ کوڕانی لیولین دەیڤیز ناسی، کە ئیلھامبەخش بوون بۆ ئەوەی لەسەر کوڕێکی ساوا بنووسێت کە ئەویش پیتەر پان بوو.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ڕۆماننووسانی سکۆتلاندی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٠
نەھری

**نەهری**  ( بە دەقی لاتینی:Nehrî)  ( ) گوندێکە لە قەزای شەمزینانی سەر بە جۆلەمێرگ (هەكاری) . گوندستانی گوندەكە چەند مەزراو دێیەكی لەسەرە وەك: بێشەمسی، كەركەتی، تووا، روبونس، ناو ڕەزان، تووڕی، بەتەران، بێخردی، بەملاتان.  هۆزەکانی دانیشتووی  ناوچەکەش بریتین لە زەرزا و خوماری.

نەهری مێژووێكی دێرینی هەیە و لە رۆژگاری ئورارتو و ئاشووریەكان بە نایری Nairi دەناسرا. لەسەردەمی میرنشینیە كوردیەكاندا نەهری بەشێك بوو لە میرنشینی مەحمودی (مامەدی) و بەگزادەكانی تەرگەوەڕ و شەمزینان. لە پاش نەمانی دەسەڵانی میرانی بەدرخان لە بۆتان و هەكاری لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەم ، نەهری ببوو بە خانەقای تەریقەتی نەقشەبەندی بە رابەرایەتی شێخ تەهای نەهری ناسراو بە سەید تەهای یەكەم . لە ساڵی 1877 لە گەرمەی شەڕی رووس و عوسمانی. شێخانی نەهری چوونە پاڵ دەوڵەتی عوسمانی و شێخ عوبێدوڵڵای كوڕی  لەشكرێكی لە هۆزەكان پێكهێنا بۆ (غەزا) دژ بە رووس . لە ساڵی 1881  بە هاوكاری هۆزەكانی ورمێ و سابڵاغ  هێرشی كردە سەر دەوڵەتی قاجار لە مەراغەو تەورێز  بەڵام شكستی هێنا و سورگومی مەككە كرا. كوڕەكەی شێخ عەبدولقادری شەمزینی لە ساڵانی دوای 1905 لە ئەستەمبۆڵ چالاكی سیاسی دەست پێكرد و بوو بە سەرۆکی (جەماعەتی تەعاون و تەرەقیی کورد) و لە ساڵی 1925 بە تاوانی بەشدار بوون لە شۆڕشی پیران لە بدلیس لە سێدارەدرا.
وێنۆک|كۆشكی كەلاتێ لە گوندی نەهری  1880 كە بە قەسری '''سەید محمد صدیق''' ناسراو بوو (لەلایەن توركانەوە سوتێنراوە)
[وێنۆک|شێخ عەبدەلقادری نەهری شەمزینی (١٨٥١، [جۆلەمێرگ،  ١٩٢٥، بدلیس)]]  

## دانیشتووان

## نایری
یەكەم ناوهێنانی نایری لە سەدەی سێزدەهەمی پێش زایین بووە، بۆریس پیۆترۆڤسكی شارەزا لە مێژووی كۆن دەڵێت كە ئۆرارتییەکان بۆ یەکەم جار وەک كۆمەڵە هۆزێك یان خاك باسكراون کە هێشتا دەوڵەتێکی یەکگرتوویان پێکنەهێناوە. لە ساڵنامە ئاشووریەكاندا، زاراوەی ئوراتوو (Urartu) وەک ناوێک بۆ ئەم هۆزانە هاتووە و ناوی "خاكی نایری" جێگیرکراوە.  بۆچوونی نوێتر پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئورارتو ناوچەیەکی نایری بووە، و لەوانەیە لەگەڵ ناوی (ئازی Azzi) گونجاوبێت كە لە دەقە هیتیەكاندا هاتووە  . بەگوێرەی دەقە دێرینەكان فەرمانڕەوا سەرەتاییەکانی شانشینی ئورارتو،   بە وڵاتی خۆیان دەگوت (نایری)  ، هەندێک لە زانایان باوەڕیان وایە کە ئۆرارتو و نایری  جیاوازن.  ئاشورییەکان لە نووسراوەكانیان زۆریان باس لە نایری كردووە وەک وڵاتێكی جیاواز، تەنانەت دوای دامەزراندنی ئورارتو بە دەیان ساڵ . وەك دیارە لە دوای سەدەی ۸ی پێش زاییندا نایری كەوتە ژێر دەسەڵاتی ئورارتۆ و داگیركاری ئاشوور.

## سەرچاوە

پۆل:لیستی گوندەكانی شەمزینان
مۆزەخانەی لەندەن (١٩١٢-١٩٧٦)

**مۆزەخانەی لەندەن** () مۆزەخانەیەک بوو بۆ مێژووی لەندەن و ئینگلتەرا، و یەکێک بوو لە دوو پێشەنگەکانی مۆزەخانەی ئێستای لەندەن. لە ٢١ی ئازاری ١٩١٢ لەلایەن شا جۆرج پێنجەمەوە لەگەڵ شاژن مریەم و شازادە مێری و شازادە جۆرج لە شوێنی نیشتەجێبوونی کاتی لەناو شوقەکانی نھۆمی دووەمی ویلایەتی لە کۆشکی کێنسنگتۆن کرایەوە. لە ٨ی نیسان بەڕووی خەڵکدا کرایەوە و لە ڕۆژدا زیاتر لە ١٣ ھەزار سەردانیکەری وەردەگرت.

## سەرچاوەکان
*
ڕیاڵ مەدرید (خانمان)

**یانەی ڕیاڵ مەدرید خانمان** یانەیەکی تۆپی پێی ئیسپانییە تایبەت بە ئافرەتان لە مەدرید ، یانەکە لە ساڵی ٢٠١٤ بە ناوی **یانەی دیپۆرتیڤۆ تاکۆن** دامەزراوە، دواتر لە ساڵی ٢٠١٩ەوە پرۆسەی یەکگرتن و کڕینی لەگەڵ ڕیال مەدرید ئەنجامدا و لە ساڵی ٢٠٢٠ دا بە فەرمی ناوی گۆڕدرا بۆ بەشی تۆپی پێی ئافرەتانی ڕیاڵ مەدرید.

یانەکە لە ئێستادا لە خولی لا لیگا(ئافرەتان) یاری دەکات .

## مێژووی یانەکە

### ٢٠١٤-٢٠١٩: یانەی دیپۆرتیڤۆ تاکۆن
وێنۆک|300x300پیکسڵ| یاریزانانی تاکۆن لە ساڵی ٢٠١٨ لەگەڵ سەرۆکی شارەوانی مانوێلا کارمێنا و سەرۆکی یانەکە ئانا ڕۆسێل.
یانەی دیپۆرتیڤۆ تاکۆن لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤ دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠١٦ دەستی بە یاریکردن کردووە لەسەر ئاستی باڵا، مانای ناوی تاکۆن TACÓN ( پاژنە ) کورتکراوەی **T** rabajo (کار) **A** trevimiento (بوێری/ئازایەتی) **C** onocimiento (زانین) **O** rganización (ڕێکخراو) **N** otoriedad (بینین/ناوبانگ)،  لە یەکەم وەرزی ڕکابەریدا لە ساڵانی ٢٠١٥-٢٠١٦، یانەکە تەنھا تیپێکی لاوانی خوار تەمەنی ١٤ ساڵانی ھەبوو تا دواتر و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦ کۆمپانیای TACÓN یەکگرتنی لەگەڵ یانەی کانیلاس ڕاگەیاند بۆ یەکخستنی تیپەکانیان لە ئافرەتانی باڵا و خوار ١٩ ساڵان. 

لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٧ سەرۆکی ڕیاڵ مەدرید، فلۆرێنتینۆ پێرێز، ڕایگەیاند کە یانەکە لە سەرەتاوە(سفرەوە) تیپی ئافرەتانی خۆی دروست دەکات و یانەیەکی ھەبوو ناکڕێت،  پاشان ڕۆسێل لە ساڵی ٢٠١٣ دا ئاماژەی بەوە کردبوو کە پێرێز بۆ یەکەمجار دەستیکردووە بە بیرکردنەوە لە پێکھێنانی تۆپی پێی ئافرەتان لە یانەکەدا،  بەم شێوەیە ڕیاڵ مەدرید دوای چەندین ساڵ یان دەیان ساڵ لەپاش زۆرێک لە یانەکانی تری ئەورووپا و خودی شاری مەدرید ئەو کارەی کرد و یانەی تۆپێی خانمانی ڕیاڵ مەدیدی دامەزراند. 

### ٢٠٢٠–ئێستا: ڕیاڵ مەدرید خانمان
لە 1ی تەمموزی ٢٠٢٠، یانەی ڕیاڵ مەدرید بەیاننامەیەکی فەرمی بڵاوکردەوە کە باسی تەواوبوونی یەکگرتنەکەی پشتڕاستکردەوە لەگەڵ یانەی دیپۆرتیڤۆ تاکۆن، بەمەش کۆتایی بە یانە کۆنەکە ھاتوو یانەی نوێ وەک 'ڕیاڵ مەدرید خانمان' لەو بەروارەوە بەدواوە یاریدەکات. 

## یاریگای یانەکە
لە وەرزی گواستنەوە و یەکگرتندا یانەی تاکۆن یارییەکانی خۆی لە یاریگای ژمارە ١١ لە شاری مەدرید ئەنجامدەدا، کە یارییەکان بەڕووی خەڵکی گشتیدا کراوە نەبوون و تەنھا ئەندامانی یانەکان و ھاندەرانی ھەڵبژێردراوی دەرەوەی یاریگا و ئەوانەی کە کارتی ئەندامێتییان ھەبوو ڕێگەیان پێدەدرا بچنە ژوورەوە،  دوای تەواوبوونی یەکگرتنەکە و بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە تیپی باڵای پیاوان یاریگای ئەلفریدۆ دی ستیڤانۆ بەکاردەھێنا بەھۆی نۆژەنکردنەوەی یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ، ڕیاڵ مەدریدی خانمان بەردەوام بوون لە ئەنجامدانی یارییەکانی لە یاریگای خۆیدا لە یاریگای ژمارە ١١، پاشان لە سەرەتای وەرزی ٢٠٢١-٢٠٢٢ دا تیپی ئافرەتان یاریگاکەیان گواستەوە لە یاریگای ١١ بۆ یاریگای ئەلفرێدۆ دی ستیڤانۆ، بەڵام لە سەرەتادا ڕێژەی ئامادەبوونی ھاندەران سنوردارکرابوو.

## پێکھاتەی ئێستا
*لە ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٣* 
 

### دەستەی بەڕێوەبەرانی ئێستا

## دەستەی ڕاھێنەران

### دیپۆرتیڤۆ تاکۆن

* مارتا تێجێدۆر (٢٠١٦–٢٠١٨)
* دەیڤد ئەزنار (٢٠١٨-٢٠٢٠)

### ڕیاڵ مەدرید

* دەیڤد ئەزنار (٢٠٢٠-٢٠٢١)
* ئەلبێرتۆ تۆریل (٢٠٢١–ئێستا)

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ماڵپەڕی فەرمی 
* یانەی ڕیال مەدرید(پیاوان) 

پۆل:یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی خانمان لە ئیسپانیا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی مەدرید
ناوچیا (ھۆز)

**ناوچیا** (    )  هۆزێکی ئاشوورین  دانیشتووی قەزای ناوچیای شەمزینان بوون، كە سەر بە جۆلەمێرگی پارێزگای هەکاری یە لە كوردستانی باكوور.   بەتایبەتی لە هەردوو گوندەواری بەدەڤی و سورونس .

 

## خەڵکی ناوچیا
ئاشوورییەکانی دەڤەری ناوچیا، پاڵە و جوتیاری سادە بوون  بە ئاژەڵداری و زەوی كێڵانەوە خەریكبوون  . چاندنی   تووتن و برنج لەگەڵ مەرداری سەرچاوەی سەرەکی بژێویان بوو . لە گوندی ئاشوورییەکانی ناوچیادا نوێژ و ڕۆژوو بە رێكی پەێڕەو دەکران. گەڕیدەیەكی ئینگلیز کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا سەردانی  ناوچیای كربوو ئاماژە بە دینداری خەڵكە دیانەكە دەكات و چۆن بە دلپاكی و دلسۆزی راسپاردەكانی  کەنیسەی ئاشووری ڕۆژهەڵات پەیرەو دەكەن و تەعالیمی كەنیسە دەپارێزن. 
alt=1915|وێنۆک|وێنەی چەند چەكدارێكی ناوچبا لە تەرگەوەڕ لە جەنگی گەورە

## ئایین
لە ناوچەی ناوچیا نزیكەی شەش دێر و زیاتر لە 40 کڵێسا هەبوو . ناوچیایەکان ناسراو بوون بە پابەندبوونیان بە کەنیسەی ئاشووری ڕۆژهەڵاتەوە ؛ بەهۆی ئەمەوە داب و نەریتە ئاینیی خۆیان وەک جەژنی رۆژوو و نوێژ  بەرێزەوە پەیڕەو دەكرد. دێری مار ئیشو لە گوندی مار ئیشۆ  هەبوو كە فێرگەی ئاینی قەشەكانی لێبوو كە لەلایەن مەتڕانیەتی شەمیزدین \ شەمزینان بەڕێوەدەبراو ئەستەم بوو هیچ گۆڕانکارییەک لە یاساکانی کانۆنی کڵێساکەدا بکرێت. 
[ڕاست|وێنۆک|355x355پیکسڵ| مار یوسف خنانیشۆ لە ماڵەکەی خۆی لە [بەغدا, عێراق]]

## سەرناسانی ناوچیا

### کەسایەتییە ئاینییەکان

* کەنیسەی ئاشووری ڕۆژهەڵات:
**  مار یوسف خانیشۆی دوازدەم - مار ئیشو, ناوچیا - دوا مەتڕانی شەمزینان، .1977، بەغدا
** مار دنخای چوارەم - دەربەندۆکە, عێراق - پاتریارک
** مار عەمانۆێل یوسف - دەربەندۆکە, عێراق - قەشە،  کەنەدا

### چالاکوانی سیاسی

* دکتۆر عەمانۆئێل قەمبەر - دەربەندۆکە, عێراق - ئەمینداری گشتی پێشووی هاوپەیمانی گشتگیری ئاشووری، شیکاگۆ
* پارتی دیموکراتی کوردستان:
* فرانسۆ حەریری، سەركردایەتی پارتی و پارێزگاری هەولێر
* فەوزی حەریری - هەریر, كوردستانی عێراق - 'وەزیری پیشەسازی عێراق' & 'ئەندامی هەڵبژێردراوی INC'
* سەركس ئاغاجان - وەزیر لە جكومەتی هەرێم،  دیانا, كوردستانی عێراق

### ئەوانی تر

* دکتۆر عەمانوێل قەمبەر - دەربەندۆکە, عێراق - پرۆفیسۆر لە زانکۆی وێستەرن میشیگان
* جێنیرۆ - تیس، - دەربەندۆکە، گۆرانیبێژی پۆپ، کەنەدا برای نینۆس دخۆ

## هەروەها
* جیلو
* تیارێ
* هالمۆن
* ئاشیتا
* پێڕستی ھۆزە ئاشوورییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شەمزینان
پۆل:ئاشوورییەکان و سوریانییەکان
ڕەزا پەھلەوی

**ڕەزا پەھلەوی** (; لەدایکبووی ٣١ی تشرینی سەکەمی ١٩٦٠) سیاسەتوانێکی ئێرانی و کوڕە گەورەی محەممەد ڕەزا پەھلەوی، دوایەمین شای ئێران و فەرەح دیبایە. ھەتا پێش شۆڕشی ئیسلامی لە ساڵی ١٩٧٩، شازادەی جێنشین و دوایین میراتگری ئێرانی پەھلەوی بوو. ئێستاکە ڕەزا پەھلەوی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان نیشتەجێیە.

پەھلەوی لە ساڵی ٢٠١٣، ئەنجومەنی نیشتمانیی ئێرانی دامەزراند و ھەتا ساڵی ٢٠١٧ ڕێبەری ئەنجومەنەکە بوو. ئەو یەکێک لە دژبەران و ڕەخنەگرانی ناسراوی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:شازادە جێنشینەکان
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران