open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
یەکە ئینگلیزییەکان

**یەکە ئینگلیزییەکان** () ئەو یەکە پێوانەییانە بوون کە تا ساڵی ١٨٢٦ لە ئینگلتەرا بەکاردەھێنران (کاتێک بە یەکە ئیمپراتۆرییەکان جێگەیان گیرایەوە)، کە وەک تێکەڵەیەک لە سیستەمی یەکەکانی ئەنگلۆ-ساکسۆنی و ڕۆمانی پەرەیان سەند. ستانداردی جیاواز لە کات و شوێنی جیاوازدا و بۆ بەکارھێنانی جیاواز بۆ یەکە ئینگلیزییەکان جێبەجێ کراون.

بەکارھێنانی زاراوەی «یەکە ئینگلیزییەکان» دەکرێت ناڕوون بێت، چونکە، جگە لەو مانایەی لەم وتارەدا بەکارھاتووە، ھەندێک جار بۆ ئاماژەدان بە یەکەکانی سیستمی ئیمپراتۆریی نەوەی دواتر و ھەروەھا یەکەکانی سیستمی نەوەی دواتری یەکە باوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەکاردێت.

دوو کۆمەڵە سەرەکییەکەی یەکە ئینگلیزییەکان بریتی بوون لە یەکەکانی وینچێستەر، کە لە ١٤٩٥ تا ١٥٨٧ بەکارھێنران، وەک لەلایەن شا ھێنری حەوتەمەوە پشتڕاستکرایەوە، و ستانداردەکانی ئێکسچێکەر، کە لە ١٥٨٨ تا ١٨٢٥ لە بەکارھێناندا بوون، وەک لەلایەن شاژن ئێلیزابێتی یەکەمەوە پێناسە کران.

لە ئینگلتەرا (و ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا)، یەکە ئینگلیزییەکان لە ساڵی ١٨٢٤ (کاریگەر لە ١ی کانوونی دووەمی ١٨٢٦) بە یاسای کێش و پێوانە بە یەکە ئیمپراتۆرییەکان جێگەیان گیرایەوە، کە زۆرێک لە ناوەکانی یەکەکانی ھێشتەوە ھەرچەندە ھەموویانی نەھێشتەوە و پێناسەی زۆرێکیانی دووبارە پێناسە کردەوە (ستانداردی کردن). لە ئەمریکا، کە دەیان ساڵ پێش چاکسازییەکانی ساڵی ١٨٢٤ لە ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا سەربەخۆ بوو، یەکە ئینگلیزییەکان لە ساڵی ١٨٣٢دا ستاندارد کران و پەسەند کران (وەک "یەکە باوەکانی ئەمریکا").

## سەرچاوەکان
پەیمانگای نیشتمانیی ستاندارد و تەکنۆلۆژیا

**پەیمانگای نیشتمانیی ستاندارد و تەکنۆلۆژیا** (**NIST**) () ئاژانسێکی وەزارەتی بازرگانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە ئەرکەکەی برەودانە بە داھێنانی ئەمریکی و کێبڕکێی پیشەسازی. چالاکییەکانی NIST لە چوارچێوەی پرۆگرامە تاقیگەییەکانی زانستی فیزیکیدا ڕێکخراون کە زانست و تەکنەلۆژیای نانۆ، ئەندازیاری، تەکنەلۆژیای زانیاری، توێژینەوەی نیوترۆن، پێوانەکردنی ماددە، و پێوانەکردنی فیزیکی لەخۆدەگرن. لە ساڵی ١٩٠١ تا ١٩٨٨، ئاژانسەکە ناوی **نووسینگەی نیشتمانیی ستانداردەکان** بوو.

## سەرچاوەکان
یەکە ئیمپراتۆرییەکان

وێنۆک|نووسینگەی پێشووی کێش و پێوانەکان لە سێڤن سیستەرز، لەندەن (٥٩٠ ڕێگای سێڤن سیستەرز)
**سیستمی یەکە ئیمپراتۆرییەکان**، **سیستمی ئیمپراتۆری** یان **یەکە ئیمپراتۆرییەکان** () (ھەروەھا ناسراو بە **ئیمپراتۆریی بەریتانی** یان **ستانداردەکانی ئێکسچێکەر**ی ١٨٢٦) ئەو سیستمە یەکەیە کە یەکەمجار لە یاسای کێش و پێوانەی بەریتانیای ١٨٢٤دا پێناسە کرا و لە ڕێگەی زنجیرەیەک یاسای کێش و پێوانە و ھەموارکردنەوەکانەوە بەردەوام بوو لە پەرەسەندن.

سیستمی ئیمپراتۆری لە یەکە ئینگلیزییەکانی پێشووترەوە پەرەی سەند، ھەروەک چۆن سیستمی پەیوەندیدار بەڵام جیاوازی یەکە باوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان پەرەی سەند. یەکە ئیمپراتۆرییەکان جێگەی ستانداردەکانی وینچێستەریان گرتەوە، کە لە ١٥٨٨ تا ١٨٢٥ کاریان پێدەکرا. سیستمەکە لە ساڵی ١٨٢٦دا لە سەرانسەری ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیادا بە فەرمی خرایە بواری بەکارھێنانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمەکانی یەکەکان
سیستمی یەکەکانی پێوان

**سیستمی یەکەکانی پێوان** ()، ھەروەھا ناسراو بە **سیستمی یەکەکان** یان **سیستمی پێوان**، بریتییە لە کۆمەڵێک یەکەی پێوان و ئەو یاسایانەی کە پێکەوەیان دەبەستنەوە. سیستمی یەکەکان لە مێژوودا گرنگ بوون، و بۆ مەبەستی زانست و  ڕێکخراون و پێناسە کراون. نموونەکانی لە بەکارھێناندا بریتین لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان یان  (شێوەی نوێی سیستمی مەتری)، سیستمی ئیمپراتۆریی بەریتانی، و سیستمی باوی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێوان
پۆل:سیستمەکانی یەکەکان
زانکۆی ئوممەت

**زانکۆی ئوممەت بۆ پەروەردەی کراوە** دامەزراوەیەکی پەروەردەییە کە لە ساڵی ٢٠٠٨ی زایینی لە فەلەستین دامەزراوە و لەلایەن وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵای فەلەستینەوە باوەڕپێکراوە. بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری ئەلزەھرایە لە غەززە. ئامانجی دابینکردنی پێداویستییەکانی خوێندکارانە بۆ بەدەستھێنانی بڕوانامەی ئەکادیمی و بنیاتنانی تواناکانیان بە شێوەیەکی کاراتر و پێشخستنی ئاستی پیشەیی و ڕەفتار و مەعریفی خۆیان. ئەم ئامانجە ئامانجی بەدەستھێنانی باشترینە لە بوارەکانی پەروەردە و توێژینەوەی زانستی لەسەر ئاستی ناوخۆیی و عەرەبی و نێونەتەوەیی لەڕێگەی پێشکەشکردنی بەرنامەی ئەکادیمی زانکۆی بەرز و بەرز کە بەشدارن لە گەشەپێدانی کۆمەڵگەی فەلەستینی و کۆمەڵگە عەرەبی و ناوچەیی و نێونەتەوەیییەکان.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کڵێساکانی بەغدا

[چەپ|وێنۆک|231x231پیکسڵ|ئاھەنگی مەسیحییەکان لە [بەغدا، ساڵی ١٩٢٠]]
بەغدا دەیان کڵێسای مەسیحی ھەیە کە بەسەر بەشە جیاوازەکانیدا بڵاوبوونەتەوە. کۆمەڵگەی مەسیحی لەو کاتەوەی لەلایەن دەوڵەتی عەباسییەوە دامەزراوە لە بەغدا ژیاوە. لە ڕاستیدا ھەندێک لە مێژوونووسان بوونی ئایینی مەسیحی لە شوێنی ئێستای بەغدا دەگەڕێننەوە بۆ پێش دامەزراندنی شارەکە لەلایەن خەلیفە ئەبوو جەعفەر مەنسوور، وەک ھەندێک لە مێژوونووسان ئاماژەیان بە بوونی دێری مەسیحی کۆن لە جەرگەی شوێنی ئێستای بەغدا کردووە.
لە ئێستادا بەغدا گەورەترین پێکھاتەی مەسیحی لە عێراقدا ھەیە. مەسیحییەکانی بەغدا لە چەند تایەفەیەک پێکدێن، کە زۆرینەیان کاسۆلیکی کلدان و سوریانین. بەڵام چڕبوونەوەی زۆری کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی ئاشووری و سووریانی ھەیە و گەورەترین پێکھاتەی پرۆتستانت لە عێراقدا دەکەوێتە بەغدا.

## سەرچاوەکان
وەزارەتی دووەمی عەبدولموحسین ئەلسەعدوون

**دووەم وەزارەتی عەبدولموحسین ئەلسەعدوون** یان **دووەم وەزارەتی سەعدوون** حکوومەتێکی عێراق بوو کە لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٢٥ دامەزرا، شوێنی یەکەم وەزارەتی یاسین ھاشمی گرتەوە کە لە ھەمان ڕۆژدا دەستی لەکارکێشایەوە. وەزارەتەکە تا ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٦ بەردەوام بوو.

عەبدولموحسین ئەلسەعدوون دوای یەکەم وەزارەتەکەی بۆ دووەمجار پۆستی سەرۆکوەزیرانی بەدەستھێنا.

## پێکھێنانی کابینە
سەرۆک وەزیران: عەبدولموحسین ئەلسەعدوون، ھەروەھا وەزیری دەرەوە
* وەزیری بەرگری: سوبەیح نەشات
* وەزیری ناوخۆ: ڕەشید عەلی گەیلانی
* وەزیری دارایی: ڕەئوف ئەلجەدرجی
* وەزیری ئەوقاف: حەمدی پاچاچی
* وەزیری داد: ناجی ئەلسوێدی
* وەزیری کارە گشتییەکان و گواستنەوە: عەبدولحوسێن چەلەبی
* وەزیری پەروەردە: حیکمەت سلێمان

## دەستلەکارکێشانەوەی وەزارەت
لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢٦، عەبدولموحسین ئەلسەعدوون، سەرۆک وەزیرانی عێراق، دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش بە مەلیک فەیسەڵی یەکەم کرد، بە ھۆکاری پشتگیری نەکردنی پارتەکەی (پارتی پێشکەوتنخواز) لە ھەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەماندا. شا فەیسەڵ دەستلەکارکێشانەوەکەی قبوڵ کرد، وەزارەتەکەی وەک چاودێر بەردەوام بوو تا حکوومەتێکی نوێ پێکھێنرا. ئەرکی وەزارەتەکە لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٦ کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
وەزارەتی دوازدەھەمی نووری سەعید

**دوانزەھەمین حکوومەتی نووری سەعید** پەنجا و یەکەم حکوومەتی عێراق بوو. ئەم وەزارەتە شوێنی دووەم حکوومەتی ئەرشەد عومەری گرتەوە.
وەزارەتەکە لە ٣ی ئەیلولی ١٩٥٤ پێکھێنرا و تا ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٥ بەردەوام بوو، دوای ئەوە وەزارەتی سێزدەھەمی نووری سەعید پێکھێنرا.

## سەرچاوەکان
حکوومەتی عێراق (١٩٧٩–١٩٩١)

بەو پێیەی سیستمی حوکمڕانی لە عێراق لە زۆربەی قۆناغەکانی دەسەڵاتی حیزبی بەعسدا سیستمێکی سەرۆکایەتی بووە، سەرۆکی کۆماریش سەرۆک وەزیرانیش بووە.

سەدام حوسێن پۆستی سەرۆک کۆماری عێراقی وەرگرت و لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩ دوای ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک کۆماری عێراق گرتەوە و بەم شێوەیەش سەرۆک وەزیرانی عێراق بووە.  

ئەم بابەتە باس لە ماوەی سەرۆکوەزیرانی سەددام حوسێن دەکات لە ١٦ی تەممووزی ١٩٧٩ تا ٢٣ی ئازاری ١٩٩١ کە سەعدوون حەمادی ئەرکی پێکھێنانی حکوومەتەکەی پێسپێردرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆلێژی شاھانەی پزیشکان

**کۆلێژی شاھانەی پزیشکانی لەندەن** ()، کە بە شێوەیەکی باو تەنھا بە **کۆلێژی شاھانەی پزیشکان** (**RCP**) ئاماژەی پێدەکرێت، دەستەیەکی پیشەیی ئەندامێتیی بەریتانییە کە تەرخان کراوە بۆ باشترکردنی پیشەی پزیشکی، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی متمانەپێدان بە پزیشکان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەوە. RCP کە لە ساڵی ١٥١٨ بە فەرمانێکی شاھانە لەلایەن شا ھێنری ھەشتەمەوە وەک کۆلێژی پزیشکان دامەزراوە، کۆنترین کۆلێژی پزیشکییە لە ئینگلتەرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵگە فێربوەکانی بەریتانیا
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی بنکەکەیان لە لەندەنە و خاوەنداریەتی شاھانەیان ھەیە
پۆل:کۆمەڵە پیشەییەکان کە بنکەکەیان لە بەریتانیایە
کۆلێژی شاھانەی پزیشکانی ئیرلەند

**کۆلێژی شاھانەی پزیشکانی ئێرلەندا** (RCPI)، () دەستەیەکی پیشەیی ئێرلەندییە کە تەرخان کراوە بۆ باشترکردنی پیشەی پزیشکیی گشتی و پسپۆڕییە پزیشکییە پەیوەندیدارەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی متمانەپێدان بە پزیشکان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەوە.

## سەرچاوەکان
تاج (چەمک)

وێنۆک|نوێنەرایەتییەکی ھێماییی تاج، کە لەسەر ھێمای زۆرێک لە دامەزراوەکانی وڵکەکانی کۆمۆنوێلتدا ھەیە
**تاج** () چەمکێکی سیاسییە کە لە وڵکەکانی کۆمۆنوێلتدا بەکاردەھێنرێت، و ھاوشێوەی چەمکی دەوڵەتە لەو سیستەمە یاساییانەی کە لەژێر کاریگەریی یاسای مەدەنیی ڕۆمانیدان.

یاسای گشتیی ئینگلیزی ھەرگیز چەمکی دەوڵەتی پەرە پێنەدا و دەسەڵاتی جێبەجێکاری باڵای لای پاشا ھێشتەوە. چەمکی تاج وەک کۆمپانیایەکی تاکەکەسی لە شانشینی ئینگلتەرا پەرەی سەند وەک جیاکردنەوەی تاجی فیزیکی و موڵکی شانشین لە کەس و موڵکی تایبەتیی پاشا. لە ڕێگەی داگیرکاریی ئینگلیزی و دواتر بەریتانییەوە بڵاوبووەوە، و لە فەرھەنگی یاساییی دۆمینیۆنە بەریتانییەکاندا چەسپا. کاتێک دۆمینیۆنەکان لە ساڵانی ١٩٣٠دا کۆنترۆڵی ئیمتیازی شاھانەیان بەدەستھێنا، چەمکەکە پەرەی سەند بەجۆرێک کە 'تاج ' ھەر ناوچە و خاکێک بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە ناوچە و خاکەکانی تر کاردەکات.

بەپێی ئەو چوارچێوەیەی تێیدا بەکاردێت، لەوانەیە ئاماژە بێت بە تەواوی دەوڵەت، حکومەتی جێبەجێکار بەتایبەتی (جا ھی ناوچەیەک بێت یان یەکێک لە پارێزگا، ویلایەت یان خاکەکانی)یان تەنھا بۆ پاشا و نوێنەرە ڕاستەوخۆکانیان. وەک چەمکێکی سیاسی، نابێت تاج لەگەڵ ھیچ تاجێکی فیزیکیدا تێکەڵ بکرێت، وەک ئەوانەی خشڵە شاھانەییەکانی بەریتانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتی
پۆل:یاسای ھاوبەش
پۆل:وڵکەی کۆمۆنوێلت
پۆل:گەلانی کۆمۆنوێلت
پۆل:ھەرێمەکانی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
دۆمینیۆن

**دۆمینیۆن** () بریتی بوو لە ھەر یەکێک لە چەندین وڵاتی تا ڕادەیەکی زۆر خۆبەڕێوەبەری ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا، کە سەردەمانێک بە کۆمەڵ بە کۆمۆنوێڵتی بەریتانیی نەتەوەکان ناسرابوون. ئەوان کە لە کۆلۆنییەوە پێشکەوتبوون، پلەکانی خۆبەڕێوەبەریی کۆلۆنیالییان بە شێوەیەکی ناھاوسەنگ لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩ەوە تا ساڵانی ١٩٣٠ زیادی کرد (و لە یەک حاڵەتدا، کەمی کرد). پاشماوەکانی ئیمپراتۆریەت لە ھەندێک دۆمینیۆندا تا کۆتایییەکانی سەدەی ٢٠ەم بەردەوام بوون. لەگەڵ پەرەسەندنی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم لە ساڵی ١٩٤٥ و گۆڕانی بۆ کۆمۆنوێڵتی نەتەوەکانی نوێ (کە دوای ئەوە دۆمینیۆنەکانی پێشوو زۆرجار وەک *کۆمۆنوێڵتی کۆن* ئاماژەیان پێدەکرا)، کە لە ساڵی ١٩٤٩دا کۆتایی پێھات، دۆمینیۆنەکان بوونە دەوڵەتی سەربەخۆ، یان وەک کۆماری کۆمۆنوێڵت یان وڵاتی کۆمۆنوێڵت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتی
پۆل:مێژووی کۆمۆنوێڵسی نەتەوەکان
پۆل:شێوازی حوکمڕانی ئیمپڕاتۆریەتی بریتانیا
کۆنفرانسی ئیمپراتۆریی ١٩٢٦

**کۆنفرانسی ئیمپراتۆریی ١٩٢٦** () پێنجەمین کۆنفرانسی ئیمپراتۆری بوو کە سەرۆک وەزیرانی دۆمینیۆنەکانی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیای کۆکردەوە. لە ١٩ی تشرینی یەکەم تا ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٢٦ لە لەندەن بەڕێوەچوو. کۆنفرانسەکە بەھۆی دەرکردنی جاڕنامەی بالفوورەوە ناسراوە، کە ئەو بنەمایەی دامەزراند کە دۆمینیۆنەکان ھەموویان لە پلەدا یەکسانن، و «کۆمەڵگەی سەربەخۆن لەناو ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا» و سەر بە شانشینی یەکگرتوو نین. زاراوەی «کۆمۆنوێڵس» بە فەرمی بۆ وەسفکردنی کۆمەڵگەکە پەسەند کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کۆمۆنوێڵسی نەتەوەکان
گیانلەبەرە کێوییەکانی مەکسیک

مەکسیک لە پلەی چوارەمدایە لە جیھاندا لە بواری فرەچەشنیی زیندەییدا و یەکێکە لە ١٧ وڵاتە زۆر فرەچەشنەکە. بە زیاتر لە ٢٠٠٬٠٠٠ جۆری جیاواز، مەکسیک نیشتمانی ١٠–١٢٪ی فرەچەشنیی زیندەیی جیھانە. مەکسیک لە پلەی یەکەمدایە لە فرەچەشنیی خشۆکەکاندا بە ٧٠٧ جۆری ناسراو، دووەم لە شیردەرەکاندا بە ٤٣٨ جۆر، چوارەم لە وشکاوەکییەکاندا بە ٢٩٠ جۆر، و چوارەم لە ڕوەکدا بە ٢٦٬٠٠٠ جۆر. مەکسیک ھەروەھا لە پلەی دووەمدایە لە جیھاندا لە بواری ئیکۆسیستەمەکان و چوارەم لە کۆی گشتیی جۆرەکاندا. نزیکەی ٢٬٥٠٠ جۆر لەلایەن یاسای مەکسیکەوە پارێزراون. ، مەکسیک دووەم خێراترین ڕێژەی لەناوچوونی دارستانەکانی لە جیھاندا ھەبوو، تەنھا لە دوای بەڕازیلەوە. لە ساڵی ٢٠١٩دا نمرەی مامناوەندیی ٦٫٨٢/١٠ی لە پێوەری یەکپارچەیی دیمەنی دارستاندا بەدەستھێنا، کە لە پلەی ٦٣ھەمدا دای نا لەسەر ئاستی جیھان لەنێو ١٧٢ وڵاتدا.

لە مەکسیکدا، ١٧٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٦٦٬٠٠٠ میلی چوارگۆشە) بە «ناوچە سروشتییە پارێزراوەکان» دادەنرێن. ئەمانە ٣٤ یەدەگی بایۆسفێر (ئیکۆسیستەمی نەگۆڕاو)، ٦٧ پارکی نیشتمانی، ٤ مۆنۆمێنتی سروشتی (بۆ ھەمیشە پارێزراون بەھۆی بەھا جوانکاری، زانستی یان مێژووییەکەیانەوە)، ٢٦ ناوچەی پارێزراوی ڕوەک و گیانەوەر، ٤ ناوچە بۆ پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکان (پاراستنی خاک، حەوزە ھایدرۆلۆجییەکان و دارستانەکان) و ١٧ پەناگە (ناوچەی دەوڵەمەند بە جۆری جیاواز) لەخۆدەگرن. ڕوەکە ڕەسەنەکانی مەکسیک لە زۆر شوێنی جیھاندا دەچێنرێن و لەگەڵ چێشتخانە نیشتمانییەکانی خۆیاندا تێکەڵ کراون. ھەندێک لە پێکھاتە خۆراکییە ڕەسەنەکانی مەکسیک بریتین لە: گەنمەشامی، تەماتە، فاسۆلیا، کولەکە، شوکولاتە، ڤانێلا، ئەڤۆکادۆ، گواڤا، چایۆتێ، ئێپازۆتێ، کامۆتێ، جیکاما، نۆپاڵ، زوکینی، تێخۆکۆتێ، ویتلاکۆچێ، ساپۆتێ، مامی ساپۆتێ، و جۆرێکی زۆر گەورەی بیبەری تیژ، وەک ھابانێرۆ و خالاپینۆ. زۆربەی ئەم ناوانە لە زمانی ڕەسەنی ناھواتلەوە ھاتوون. تێکیلا، خواردنەوەیەکی کحولیی دڵۆپێنراوە کە لە کاکتۆسی ئەگاڤی چێنراو دروست دەکرێت، پیشەسازییەکی گەورەیە. بەھۆی فرەچەشنیی زیندەیی بەرزەوە، مەکسیک ھەروەھا شوێنێکی بەردەوام بووە بۆ گەڕانی بایۆلۆجی لەلایەن دەستە نێودەوڵەتییەکانی توێژینەوەوە. یەکەم نموونەی زۆر سەرکەوتوو دۆزینەوەی سەلکە بارباسکۆ (*دیۆسکۆریا کۆمپۆزیتا*) بوو لە ساڵی ١٩٤٧دا کە ڕێژەیەکی بەرزی لە دیۆسجینین تێدایە، و شۆڕشێکی لە بەرھەمھێنانی ھۆرمۆنە دەستکردەکاندا لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠ەکاندا بەرپاکرد و لە کۆتاییدا بووە ھۆی داھێنانی حەبی دژەسکپڕیی دەمیی تێکەڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکانی مەکسیک
پەیماننامەی وێستمینستەر، ١٩٣١

**پەیماننامەی وێستمینستەری ١٩٣١** ()یاسایەکی پەرلەمانی شانشینی یەکگرتووە کە بە شێوەیەکی بەرچاو سەربەخۆییی دۆمینیۆنەکانی کۆمۆنوێڵتی بەریتانی زیاد کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەروەری
پۆل:مێژووی کۆمۆنوێڵسی نەتەوەکان
پۆل:مێژووی ئیمپڕاتۆریەتی بەریتانیا
پۆل:دەستووری فەرمی ئوسترالیا
پۆل:وڵکەی کۆمۆنوێلت
سیستمی خولی تۆپی پێی مەکسیک

**سیستمی خولی تۆپی پێی مەکسیک** () لەلایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی مەکسیک (FMF)ەوە ڕێکدەخرێت، جگە لە لیگا ئێم ئێکس و لیگا دی ئێکسپانسیۆن ئێم ئێکس، کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ ڕێکدەخرێن؛ سیستمی خولەکە لە شەش خولی پیشەگەر پێکدێت (چوار ئاستی پیاوان و دوو ئاستی ژنان).

## سەرچاوەکان
گەشتیاری لە مەکسیک

[وێنۆک|کەناراوەکان و ژیانی شەوانەی [کانکۆن و ناوچەی ھۆتێلەکانی وای لێدەکات ببێتە شوێنێکی گەشتیاریی بەناوبانگ]]
[وێنۆک|"قەڵاکە"ی چیچن ئیتزا، یەکێک لە [حەوت سەرسووڕھێنەرەکەی جیھان|حەوت سەرسووڕھێنەرە نوێیەکەی جیھان، یوکاتان]]
وێنۆک|دیمەنی کانۆنی مس (بارانکا دێل کۆبرێ) لە چیواوا، مەکسیک
وێنۆک|لۆس پینۆس، ئێستا بۆشایییەکی کولتوورییە، مەکسیکۆ سیتی
گەشتیاری گرنگییەکی بەرچاوی ھەیە وەک پیشەسازییەکی سەرەکی لە دیمەنی ئابووریی مەکسیکدا. لە ساڵانی ١٩٦٠ەکانەوە، بە شێوەیەکی بەھێز لەلایەن حکوومەتی مەکسیکەوە پشتگیری کراوە، و زۆرجار وەک "پیشەسازییەکی بێ دووکەڵکێش" بانگەشەی بۆ کراوە، کە ئاماژەیە بۆ سروشتی نا-پیسکەر و سوودبەخشی ئابوورییانەی.

مەکسیک بەردەوام لە ڕیزبەندیی زۆرترین سەردانیکراوترین وڵاتانی جیھاندایە، وەک لەلایەن ڕێکخراوی گەشتیاریی جیھانییەوە بەڵگەدار کراوە. تەنھا لە دوای ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە لە ئەمریکاکان، پێگەی مەکسیک وەک شوێنێکی گەشتیاریی پێشەنگ بەھۆی پلەی شەشەمی وەک زۆرترین سەردانیکراوترین وڵاتی جیھان بۆ چالاکییە گەشتیارییەکان، تا ساڵی ٢٠١٧، جەختی لێکراوەتەوە. وڵاتەکە شانازی بە کۆمەڵێک شوێنی کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆوە دەکات، کە پاشماوە دێرینەکان، شارە کۆلۆنیالییەکان، و یەدەگە سروشتییەکان لەخۆدەگرێت، شانبەشانی ژمارەیەکی زۆر لە سەرسووڕھێنەرە تەلارسازییە گشتی و تایبەتە نوێیەکان.

مەکسیک لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمەوە سەردانکەرانی بیانیی ڕاکێشاوە، بەھۆی فێستیڤاڵە کولتوورییەکانی، شارە کۆلۆنیالییەکانی، یەدەگە سروشتییەکانی و ھاوینەھەوارە کەنارییەکانی. سەرنجڕاکێشیی مەکسیک بۆ گەشتیاران بە شێوەیەکی گەورە دەگەڕێتەوە بۆ کەشوھەوا مامناوەندەکەی و تێکەڵاوییە کولتوورییە جیاوازەکەی، کە کاریگەرییەکانی ئەورووپی و میزۆئەمەریکی تێکەڵ دەکات. وڵاتەکە وەرزی گەشتیاریی لووتکە بە شێوەیەکی گشتی لە مانگی کانوونی دووەم و مانگەکانی ناوەڕاستی ھاویندا بەخۆیەوە دەبینێت. سەرباری ئەوەش، بەرزبوونەوەی کورتخایەن لە ژمارەی سەردانکەراندا لە ھەفتەکانی پێش جەژنی زیندووبوونەوە و پشووی بەھاردا ڕوودەدات، کە بەتایبەتی خوێندکارانی کۆلێژ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بۆ شوێنە ھاوینەھەوارە کەنارییە بەناوبانگەکان ڕادەکێشێت.

سەردانکەرانی مەکسیک بە شێوەیەکی سەرەکی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەداوە دێن. سەرباری ئەوەش، مەکسیک سەردانکەران لە وڵاتە جیاوازەکانی ئەمریکای لاتینەوە ڕادەکێشێت، لەگەڵ گرووپێکی بچووکتر کە لە ئەورووپا و ئاسیاوە دێن.

## سەرچاوەکان
کابینەی مەکسیک

**کابینەی مەکسیک** () کابینەی جێبەجێکارە () و بەشێکە لە لقی جێبەجێکاری حکوومەتی مەکسیک. لە نۆزدە سکرتێری دەوڵەت و ڕاوێژکاری یاساییی جێبەجێکاری فیدراڵی پێکدێت.

جگە لە کابینەی جێبەجێکاری یاسایی، نووسینگەی ئیدارەی تری ئاستی-کابینە ھەن کە ڕاستەوخۆ ڕاپۆرت بۆ سەرۆکی کۆمار بەرز دەکەنەوە (*Gabinete Ampliado*). بەرپرسانی کابینەی یاسایی و فراوانکراو (*Gabinete Legal y Ampliado*) سەر بە سەرۆکن.

## سەرچاوەکان
ڕیزبەندیی گەشتیاریی جیھان

وێنۆک|وڵاتان بەپێی ھاتنی گەشتیاران لە ساڵی ٢٠١٩
**ڕیزبەندیی گەشتیاریی جیھان** () لەلایەن ڕێکخراوی گەشتیاریی جیھانیی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک بەشێک لە بڵاوکراوەی *بارۆمەتری گەشتیاریی جیھان* کۆدەکرێتەوە، کە ساڵانە تا شەش جار بڵاودەکرێتەوە. ئەم بڵاوکراوەیە شوێنەکان پۆلێن دەکات بەپێی ژمارەی گەشتیارانی نێودەوڵەتی، داھاتی بەدەستھاتوو لە گەشتیاری ناوخۆیی، و خەرجیی گەشتیارانی دەرەوە.

## زۆرترین سەردانیکراوترین شوێنەکان بەپێی ھاتنی گەشتیارانی نێودەوڵەتی
لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ١٫٤٥ ملیار گەشتیاری نێودەوڵەتی ھەبوون، بە گەشەی ١١٫٥٪ بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢٣. دە شوێنی یەکەم بریتی بوون لە:

## داھاتی گەشتیاریی نێودەوڵەتی
داھاتی گەشتیاریی نێودەوڵەتی ئەو داھاتەیە کە وڵاتێک لە خەرجکردنی سەردانکەرانی بیانی بۆ کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لە ماوەی مانەوەیاندا بەدەستی دەھێنێت، وەک خەرجییەکانی شوێنی نیشتەجێبوون، خواردن و خواردنەوە، و کڕین. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، دە شوێنی یەکەم بریتی بوون لە:

## خەرجیی گەشتیاریی نێودەوڵەتی
دە گەورەترین خەرجکەر لە گەشتیاریی نێودەوڵەتیدا بۆ ساڵی ٢٠٢٤ بریتی بوون لە:

## سەرچاوەکان
گەشتیاری لە ھیندستان

**گەشتیاری لە ھیندستان** () ٤٫٦٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی (جی دی پی) وڵات پێکدەھێنێت. بە پێچەوانەی کەرتەکانی ترەوە، گەشتیاری کەرتێکی لەپێشینە نییە بۆ حکوومەتی ھیندستان. ئەنجومەنی جیھانیی گەشت و گەشتیاری ئەوەی خەمڵاندووە کە گەشتیاری  یان ٥٫٨٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی ھیندستانی بەرھەمھێناوە و لە ساڵی ٢٠٢١دا پشتیوانیی ٣٢٫١ ملیۆن ھەلی کاری کردووە. ھەرچەندە ئەم ژمارانە لە ئامارەکانی پێش پەتای جیھانی کەمتر بوون؛ ئابووریی وڵاتەکە لە ساڵی ٢٠٢١دا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی دوای داتەپینە گەورەکەی ساڵی ٢٠٢٠. پێشبینی دەکرێت کەرتەکە بە ڕێژەی ساڵانەی ٧٫٨٪ گەشە بکات بۆ  تا ساڵی ٢٠٣١ (٧٫٢٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی). ھیندستان خۆی وەک پێنجەم گەورەترین شوێنی جیھانیی *گەشتیاریی پزیشکی* جێگیر کردووە بە قەبارەی بازاڕی خەمڵێنراوی نزیکەی ٩ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠١٩دا، لە کۆی پیشەسازیی جیھانیی *گەشتیاریی پزیشکی* کە ٤٤٫٨ ملیار دۆلار بووە (٢٠١٩). لە ساڵی ٢٠١٤دا، ١٨٤٬٢٩٨ نەخۆشی بیانی گەشتیان کرد بۆ ھیندستان بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی.

## سەرچاوەکان
ھەرێمی گەشتیاری

[وێنۆک|250x250پیکسڵ|دیمەنێکی سروشتیی [تاسکەنی|تۆسکانا، ئیتالیا]]
وێنۆک|250x250پیکسڵ|دڵە شاراوەکانی ئێرلەندا
**ھەرێمی گەشتیاری** () ھەرێمێکی جوگرافییە کە لەلایەن ڕێکخراوێکی حکومی یان نووسینگەیەکی گەشتیارییەوە دیاری کراوە بەوەی خاوەنی تایبەتمەندییە کولتووری یان ژینگەیییە ھاوبەشەکانە. ئەم ھەرێمانە زۆرجار بە ناوی ھەرێمە کارگێڕی و جوگرافییە مێژوویییەکان یان ئێستاوە ناونراون. ھەندێکی تریان ناویان ھەیە کە بە تایەتی بۆ مەبەستی گەشتیاری دروست کراون. ناوەکان زۆرجار ھەندێک تایبەتمەندیی ئەرێنیی ناوچەکە دەورووژێنن و ئەزموونێکی گەشتیاریی یەکگرتوو بە سەردانکەران پێشنیار دەکەن. وڵاتان، ویلایەتەکان، پارێزگاکان، و ھەرێمە کارگێڕییەکانی تر زۆرجار دابەش دەکرێن بۆ ھەرێمی گەشتیاری. جگە لە ڕاکێشانی سەرنجی گەشتیارە چاوەڕوانکراوەکان، ئەم ھەرێمە گەشتیارییانە زۆرجار ژمارەیەکی گونجاو لە بژاردە سەرنجڕاکێشەکان پێشکەش بەو گەشتیارانە دەکەن کە بە پێچەوانەوە شارەزای ناوچەکە نین.

ھەندێک لە بەناوبانگترین ھەرێمە گەشتیارییەکان کە لەسەر بنەمای ھەرێمە کارگێڕییە مێژووییەکان یان ئێستا دامەزراون بریتین لە تۆسکانا لە ئیتالیا و یوکاتان لە مەکسیک. نموونە بەناوبانگەکانی ئەو ھەرێمانەی کە لەلایەن حکوومەت یان نووسینگەیەکی گەشتیارییەوە دروست کراون بریتین لە ناوچەی دەریاچەکانی شانشینی یەکگرتوو و وڵاتی شەرابی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان
گەشتیاری لە کینیا

وێنۆک|ڕێبەرێکی ماسایی زانیارییەکانی ھاوبەش دەکات
**گەشتیاری لە کینیا** () سێیەم گەورەترین سەرچاوەی داھاتی دراوی بیانیی کینیایە، لە دوای حوالەکانی تاراوگە و کشتوکاڵەوە دێت. دەستەی گەشتیاریی کینیا بەرپرسە لە پاراستنی زانیاری دەربارەی گەشتیاری لە کینیا.

## سەرچاوەکان
گەشتیاری لە ژاپۆن

[وێنۆک|کیۆمیزو-دێرا، قەرەباڵغترین پەرستگای [کیۆتۆ]]
وێنۆک|قەرەباڵغیی گەشتیاران لە نیکۆ تۆشۆ-گو
**گەشتیاری لە ژاپۆن** () پیشەسازییەکی سەرەکی و بەشداریکارێکی گەورەیە لە ئابووریی ژاپۆندا. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، کۆی گشتیی گەشتیارانی ناوخۆیی لە ژاپۆن، بە گەشتی یەک ڕۆژەشەوە، گەیشتە ٥٤٠ ملیۆن کەس، لە کاتێکدا ژمارەی گەشتیارانی نێودەوڵەتی کە سەردانی ژاپۆنیان کردووە ٣٦٫٨٧ ملیۆن کەس بووە. کۆی بەکارھێنانی گەشتیاری لەناو ژاپۆندا ٣٤٫٣ تریلیۆن یەن (٢٣٧ ملیار دۆلار) بووە، کە دەکاتە ٥٫٦٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی وڵاتەکە کە ٦٠٩ تریلیۆن یەن (٤٬٢٠٨ ملیار دۆلار) بووە. لەم بڕە، گەشتیارە ژاپۆنییەکان ٢٦٫٢ تریلیۆن یەن (١٨١ ملیار دۆلار)یان لەناوخۆدا خەرج کردووە، لە کاتێکدا گەشتیارانی بیانی بە ٨٫١ تریلیۆن یەن (٥٦ ملیار دۆلار) بەشدارییان کردووە. لە ڕوانگەی ئامارییەوە، خەرجیی گەشتیارانی نێودەوڵەتی لە ژاپۆن وەک ھەناردە پۆلێن دەکرێت. لە ئەنجامدا، پیشەسازیی گەشتیاریی ناوخۆیی وەک دووەم گەورەترین پیشەسازیی ھەناردە لە دوای پیشەسازیی ئۆتۆمبێلەوە دێت، کە بەھای ھەناردەکەی ١٧٫٧ تریلیۆن یەن (١٢٢ ملیار دۆلار) بووە. لەو ساڵەدا، خەرجیی گەشتیاریی ناوخۆیی لەلایەن ھاووڵاتیانی ژاپۆنی، ژمارەی گەشتیارانی نێودەوڵەتی، و کۆی خەرجیی گەشتیاریی سەردانکەرانی نێودەوڵەتی ھەموویان گەیشتنە ئاستی پێوانەیی.

لە ساڵی ٢٠٢٥دا، پێشبینی دەکرێت ژمارەی گەشتیارانی نێودەوڵەتی ٤٠ ملیۆن تێپەڕێنێت، و کۆی خەرجییەکانیان ١٠ تریلیۆن یەن (٦٩ ملیار دۆلار) تێپەڕێنێت، کە ھەردووکیان نوێنەرایەتیی ئاستی پێوانەیی دەکەن.

ژاپۆن خاوەنی ٢٦ شوێنەواری میراتی جیھانییە، لەوانە قەڵای ھیمێجی و شوێنەوارە مێژوویییەکانی کیۆتۆ و نارای کۆن. شوێنە بەناوبانگەکان بۆ سەردانکەرانی بیانی بریتین لە شارەکانی وەک تۆکیۆ و ئۆساکا، چیای فوجی، کیۆتۆ، ھیرۆشیما، و ناگاساکی؛ ھاوینەھەوارەکانی خلیسکێنەی سەر بەفر وەک نیسێکۆ لە ھۆکایدۆ؛ ئۆکیناوا؛ سواربوونی شینکانسێن؛ و ئەزموونکردنی تۆڕی میوانخانە نەریتییەکانی ژاپۆن (*ڕیۆکان*) و کانییە گەرمەکان (*ئۆنسێن*).

ڕاپۆرتی *پێشبڕکێی گەشت و گەشتیاریی ساڵی ٢٠٢٤* ژاپۆنی لە پلەی سێیەمدا لە کۆی ١٤١ وڵات بە گشتی پۆلێن کرد، کە بەرزترین بوو لە ئاسیادا. ژاپۆن خاڵی تا ڕادەیەک بەرزی لە نزیکەی ھەموو لایەنە دیاریکراوەکاندا بەدەستھێنا، وەک تەندروستی و پاکوخاوێنی، سەلامەتی و ئاسایش، سەرچاوە کولتوورییەکان و گەشتی بازرگانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
گەشتیاری لە ئیندۆنیزیا

وێنۆک|کۆمەڵە دوورگەی کارستی پیاینیمۆ لە ڕاجا ئامپات، پاپوای باشووری ڕۆژاوا

**گەشتیاری لە ئیندۆنیزیا** () پێکھاتەیەکی گرنگی ئابووریی ئیندۆنیزیایە و ھەروەھا سەرچاوەیەکی بەرچاوی داھاتەکانی دراوی بیانییەتی. ئیندۆنیزیا لە ساڵی ٢٠١٧دا لە پیشەسازیی گەشتیاریی جیھاندا لە پلەی ٢٠ھەمدا پۆلێن کرا، ھەروەھا وەک نۆیەم خێراترین کەرتی گەشتیاریی گەشەسەندوو لە جیھاندا، سێیەم خێراترین گەشەسەندوو لە ئاسیا و خێراترین گەشەسەندوو لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا پۆلێن کرا. لە ساڵی ٢٠١٨دا، دێنپاسار، جاکارتا و باتام لەنێو ١٠ شاری جیھاندان کە خێراترین گەشەیان لە گەشتیاریدا ھەیە، بە ڕێژەی ٣٢٫٧، ٢٩٫٢ و ٢٣٫٣ لەسەد بەدوای یەکدا. کەرتی گەشتیاری وەک ٤ھەمین گەورەترین کەرتی ھەناردەکردنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان پۆلێن کراوە.

## سەرچاوەکان
یاسای پەرلەمان (شانشینی یەکگرتوو)

**یاسای پەرلەمان** () لە شانشینی یەکگرتوودا یاسادانانی سەرەکییە کە لەلایەن پەرلەمانی شانشینی یەکگرتووەوە لە وێستمینستەر، لەندەن دەردەچێت.

یاسای پەرلەمان دەکرێت لە ھەر چوار وڵاتە پێکھێنەرەکەی شانشینی یەکگرتوو (ئینگلتەرا، سکۆتلاند، وێڵز و ئیرلەندی باکوور) جێبەجێ بکرێت. لە ئەنجامی گواستنەوەی دەسەڵاتەوە، زۆرینەی ئەو یاسایانەی کە پەرلەمان دەریان دەکات، زیاتر و زیاتر تەنھا بۆ ئینگلتەرا و وێڵز، یان تەنھا بۆ ئینگلتەرا جێبەجێ دەکرێن. بە گشتی ئەو یاسایانەی کە تەنھا پەیوەندییان بە کاروباری دەستووری و پارێزراوەوە ھەیە، ئێستا بۆ تەواوی شانشینی یەکگرتوو جێبەجێ دەکرێن.

پڕۆژە یاسایەک پێی دەوترێت بیل. کاتێک ئەمە لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەند دەکرێت و ڕەزامەندیی شاھانەی پێدەدرێت، دەبێتە یاسا و بەشێک لە یاسای نووسراو.

## سەرچاوەکان
گەشتیاریی پیشەسازی

وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاشێکی کۆنی ئارد لە سامارا، ڕووسیا
**گەشتیاریی پیشەسازی** () گەشتیارییەکە کە تێیدا شوێنی مەبەست سایتە پیشەسازییەکانی تایبەت بە شوێنێکی دیاریکراو لەخۆدەگرێت. چەمکەکە نوێ نییە، چونکە بۆ نموونە گەشتی شەراب لە فەڕەنسا، سەردانیکردنی پەنیرسازان لە ھۆڵەندا، گەشتی کارگەی شەرابی جاک دانیێڵز لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەخۆدەگرێت، بەڵام لەم دواییانەدا گرنگییەکی نوێی وەرگرتووە، کە ھەردوو شوێنەواری میراتی پیشەسازی و پیشەسازی مۆدێرن گەشتیاران ڕادەکێشن.

## سەرچاوەکان
گەشتیاری لە تایلەند

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|وات ئارون، [بانکۆک یەکێکە لە ناسراوترین شوێنەوارەکانی تایلەند.]]
گەشتیاری بەشداریکارێکی ئابوورییە لە شانشینی تایلەند. خەمڵاندنەکانی داھاتی گەشتیاری کە ڕاستەوخۆ بەشداری دەکات لە کۆی بەرھەمی ناوخۆیی ١٢ تریلیۆن باتی، لە نێوان یەک تریلیۆن بات (٢٠١٣) بۆ ٢٫٥٣ تریلیۆن بات (٢٠١٦)دایە، کە ھاوتایە لەگەڵ ٩٪ بۆ ١٧٫٧٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی. کاتێک داھاتە ناڕاستەوخۆکانی گەشت و گەشتیاریش لەبەرچاو بگیرێت، کۆی گشتیی ساڵی ٢٠١٤ بە ھاوتای ١٩٫٣٪ (٢٫٣ تریلیۆن بات)ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی تایلەند دەخەمڵێنرێت. بەپێی وتەی سکرتێری گشتیی نووسینگەی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی لە ساڵی ٢٠١٩دا، پێشبینییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کەرتی گەشتیاری تا ساڵی ٢٠٣٠، ٣٠٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی پێکدەھێنێت، کە لە ٢٠٪ی ساڵی ٢٠١٩ەوە بەرزبووەتەوە، تایلەند چاوەڕوان دەکات لە ساڵی ٢٠٢٧دا پێشوازی لە ٨٠ ملیۆن گەشتیار بکات.

## سەرچاوەکان
کاریگەرییەکانی گەشتیاری

وێنۆک|300x300پیکسڵ|کاریگەرییەکانی گەشتیاری
گەشتیاری کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر شوێنەکان ھەیە، و کاریگەری لەسەر ئابووری، کولتوور، ژینگە، و کۆمەڵگاکانیان دادەنێت. گەشتیاری بە شێوەیەکی ئەرێنی کاریگەری لەسەر زۆر لایەنی کۆمەڵگا ھەیە بەڵام دەتوانێت لە ھەندێک بارودۆخدا زیانبەخشیش بێت.

بە گشتی، گەشتیاری بە شێوەیەکی ئەرێنی کاریگەری لەسەر ئابووریی شوێنەکەی ھەیە. کڕینی کاڵاکان، و بەکارھێنانی ھۆتێل و گواستنەوە لەلایەن گەشتیارانەوە ھەمووی بەشدارە لە چالاکیی ئابووریی ناو وڵاتدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەشتیاری
گەشتیاری لە فلیپین

وێنۆک|پالاوەن، کە کۆرۆنی تێدایە، یەدەگێکی بایۆسفێری یونسکۆیە.
**گەشتیاری** کەرتێکی گرنگە بۆ ئابووریی فلیپین. پیشەسازیی گەشت و گەشتیاری لە ساڵی ٢٠٢٤دا بە ڕێژەی ٨٫٩٪ بەشداریی لە کۆی بەرھەمی ناوخۆیی وڵاتدا کردووە؛ ئەمە کەمتر بوو لە ڕێژەی ١٢٫٧٪ کە لە ساڵی ٢٠١٩دا تۆمارکرابوو پێش داخستنەکانی کۆڤید-١٩. گەشتیاریی کەناراوەکان، کە چالاکییەکانی کەنار دەریا و مەلەوانیی ژێر ئاو لەخۆدەگرێت، ٢٥٪ی داھاتی گەشتیاریی فلیپین پێکدەھێنێت، و وەک سەرچاوەی سەرەکیی داھاتی لە کەرتەکەدا کاردەکات. شوێنە بەناوبانگەکان لەنێو گەشتیاراندا بریتین لە بۆراکای، پالاوەن، سێبو و سیارگاو. لەکاتێکدا فلیپین ڕووبەڕووی کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان بووەتەوە کە کاریگەرییان لەسەر پیشەسازیی گەشتیارییەکەی ھەبووە، وڵاتەکە ھەنگاوی ناوە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە. بەدرێژایی ساڵانی ڕابردوو، ھەوڵ ھەبووە بۆ باشترکردنی سەقامگیریی سیاسی، بەھێزکردنی ڕێوشوێنە ئەمنییەکان، و برەودان بە گشتگیریی کۆمەڵایەتی، کە ھەموویان بەشدارن لە دروستکردنی ژینگەیەکی لەبارتر بۆ گەشتیاری، وەک نۆژەنکردنەوەی بۆراکای.

## سەرچاوەکان
گەشتیاری لە ماڵدیڤ

[وێنۆک|ھاوینەھەوارێکی دوورگە لە [ماڵدیڤ]]
**گەشتیاری** گەورەترین پیشەسازیی ئابوورییە لە ماڵدیڤ، چونکە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە بەدەستھێنانی داھاتی دراوی بیانی و دامەزراندنی ٢٥٬٠٠٠ کەس لە کەرتی سێیەمی وڵاتدا. کۆمەڵە دوورگەی ماڵدیڤ سەرچاوەی سەرەکیی سەرنجڕاکێشانە بۆ زۆرێک لە گەشتیاران کە سەردانی وڵاتە دوورگەییەکە دەکەن. کارسازان بە خێرایی سەروەت و سامانی پەیوەست بە کەرتی گەشتیارییان لە ماڵدیڤدا کۆکردووەتەوە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە گەشتیاری پاڵنەری سەرەکیی ئابوورییە لە ماڵدیڤ، ئەم ڕەوتە کاریگەرییەکی بەرچاویان بەسەر ئابووریی نەتەوەکەدا بەخشیوە.

## سەرچاوەکان
گەشتیاریی بەردەوام

وێنۆک|320x320پیکسڵ|ڕێڕەوێکی سەر دارەکان لە پارکی نیشتمانیی کاکوم لە گانا، کە دڵنیایی دەدات گەشتیاران کەمترین کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر ژینگەی دەوروبەر ھەبێت. پارکی سەردانکەران لە ساڵی ١٩٩٨دا خەڵاتی گەشتیاریی جیھانیی بۆ سبەینێی وەرگرت.
**گەشتیاریی بەردەوام** () چەمکێکە کە تەواوی ئەزموونی گەشتیاری دەگرێتەوە، لەوانەش نیگەرانی بۆ پرسە ئابووری، کۆمەڵایەتی، و ژینگەییەکان ھەروەھا گرنگیدان بە باشترکردنی ئەزموونی گەشتیاران و چارەسەرکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگاکانی میواندار. گەشتیاریی بەردەوام دەبێت نیگەرانییەکانی پاراستنی ژینگە، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، و کوالێتیی ژیان، فرەچەشنیی کولتووری، و ئابوورییەکی دینامیکی و بەردەوام کە ھەلی کار و خۆشگوزەرانی بۆ ھەمووان دابین بکات، لەخۆبگرێت. ڕەگ و ڕیشەکەی لە پەرەپێدانی بەردەوامدایە و لەوانەیە ھەندێک تێکەڵیی ھەبێت سەبارەت بەوەی «گەشتیاریی بەردەوام» مانای چییە. ئێستا کۆدەنگییەکی بەرفراوان ھەیە کە گەشتیاری دەبێت بەردەوام بێت. لە ڕاستیدا، ھەموو جۆرەکانی گەشتیاری توانای ئەوەیان ھەیە کە بەردەوام بن ئەگەر بە شێوەیەکی دروست پلانیان بۆ دابنرێت، پەرەیان پێبدرێت و بەڕێوەببرێن. ڕێکخراوەکانی پەرەپێدانی گەشتیاری پەرە بە کارە گەشتیارییە بەردەوامەکان دەدەن بە مەبەستی کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی کاریگەریی گەشتیاریی گەشەسەندوو، بۆ نموونە کاریگەرییە ژینگەیییەکانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرەسەندنی بەردەوام
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
شانشینی یەھوودا

چەپ|بێچوارچێوە
**شانشینی یەھوودا** شانشینێکی ئیسرائیلی بووە لە باشووری شام لە سەردەمی ئاسندا. ناوەندەکەی لە بەرزایییەکانی ڕۆژئاوای دەریای مردووە و پایتەختی شانشینەکە ئۆرشەلیم بوو. بۆ ماوەی چوار سەدە لەلایەن شانشینی داوودەوە حوکمڕانیی کراوە. جوولەکەکان بە ناوی یەھووداوە ناونراون، و بە پلەی یەکەم لە کەسانێکەوە ھاتوون کە لەو ناوچەیەدا ژیاون.

کتێبی پیرۆزی عیبری شانشینی یەھوودا وەک یەکێک لە دوو دەوڵەتی جێنشینی شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل نیشان دەدات کە زاراوەیەک ئاماژەیە بۆ دەسەڵاتی پاشایەتیی یەکگرتوو لە ژێر دەستی شاول و داوود و سلێمان پادشاکانی کتێبی پیرۆز و خاکی یەھوودا و ئیسرائیل دەگرێتەوە. بەڵام لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ھەندێک لە زانایانی کتێبی پیرۆز دەستیان کرد بە قسەکردن لەسەر ئەوەی کە بەڵگەی شوێنەواریی بۆ شانشینییەکی بەرفراوان پێش کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین زۆر لاوازە، و ئەو میتۆدۆلۆژیایەی کە بۆ بەدەستهێنانی بەڵگەکان بەکارھاتووە کەموکوڕی تێدایە. لە سەدەی ١٠ و سەرەتای سەدەی ٩ی پێش زایین، ڕەنگە خاکی یەھوودا دانیشتووانی سنووردار بووبێت، کە لە ھەندێک شوێنی قەڵادار و چەندین شوێنی نیشتەجێبوونی گوندنشینی قەڵادار نەکراو پێکھاتبێت. تێل دان ستێل کە لە ساڵی ١٩٩٣ دۆزرایەوە، نیشانی دەدات کە شانشینەکە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆیەمی پێش زاییندا بە جۆرێک لە جۆرەکان بوونی ھەبووە، بەڵام ئاماژە بە ڕاددەی دەسەڵاتەکەی ناکات. بەڵام ھەڵکۆڵینەکانی ئەم دوایییەی خربەت قیافە پشتگیری لە بوونی شانشینێکی ڕێکخراو و شارنشینی ناوەندی دەکەن تا سەدەی ١٠ی پێش زایین، بەپێی ھەڵکەندنەکان.

لە سەدەی حەوتەمی پێش زاییندا، ژمارەی دانیشتوانی شانشینەکە زۆر زیادی کرد، لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووریی نوێدا سەرکەوتوو بوو سەرەڕای یاخیبوونی حەزقیا لە دژی پاشای ئاشووری سەنحاریب. یۆشیا سوودی لەو بۆشایییە سیاسییە وەرگرت کە لە ئەنجامی دابەزینی ئاشوور و سەرھەڵدانی دەسەڵاتی میسری سائیت بەسەر ناوچەکەدا ھاتە ئاراوە بۆ ئەوەی چاکسازییە ئایینییەکانی خۆی دەربکات. مێژووی دووبارەکردنەوە کە مێژووی گەلی ئیسرائیل لە یوشعەوە تا یۆشیا دەگێڕێتەوە و جیھانبینییەک دەرئەبڕێت کە لەسەر بنەمای بنەما یاسایییەکان کە لە کتێبی دووبارەکردنەوەی کتێبی پیرۆزدا دۆزراونەتەوە، وا گریمان دەکرێت کە لەم ماوەیەدا نووسرابێت و جەخت لەسەر گرنگیی بەرزڕاگرتنیان دەکاتەوە.

لەگەڵ کەوتنی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین، کێبڕکێ لە نێوان میسری سائیت و ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێدا سەریھەڵدا لەسەر کۆنترۆڵکردنی شام، لە کۆتاییدا بووە ھۆی دابەزینی خێرای دەسەڵاتی یەھوودا. سەرەتای سەدەی شەشەمی پێش زایین شەپۆلێکی یاخیبوونی جوولەکەکانی بە پشتیوانیی میسر لە دژی دەسەڵاتی بابل بەخۆیەوە بینی کە شکستیپێھێنرا و چەقێنرا. لە ساڵی ٥٨٧ی پێش زایین، نەبوخەد نەسری دووەم خەریکی گەمارۆدانی ئورشەلیم بوو، لە کۆتاییدا شارەکەی وێران کرد و کۆتاییی بە شانشینەکە ھێنا. ژمارەیەکی زۆر لە جولەکەکان دوورخرانەوە بۆ بابل و دواتر شانشینی کەوتوو وەک پارێزگایەکی بابل لکێندرا .

دوای کەوتنی بابل بەھۆی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشییەکان, پاشای ھەخامەنشییەکان کورووشی مەزن ڕێگەی بەو جوولەکانە دا کە دوای داگیرکردنی یەھوودا دیپۆرتکرابوونەوە بگەڕێنەوە. لە ژێر حوکمڕانیی فارسدا ڕێگەیان پێدرا حوکمڕانیی سەربەخۆیان ھەبێت. تا دوای ٤٠٠ ساڵ نەبوو، دوای ڕاپەڕینی مەکابییەکان، کە جوولەکەکان بە تەواوی سەربەخۆیییان وەرگرتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:مێژووی فەلەستین
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
پۆل:مێژووی ئیسرائیل
یۆشیا

چەپ|بێچوارچێوە
**یۆشیا** (به عیبری: יֹאשִׁיָּהוּ)‎ بەپێی تەناخ، شانزدەھەمین پادشای یەھوودا بووە، لە نزیکەی ساڵانی ٦٤٠ تا ٦٠٩ پێش زایین فەرمانڕەواییی کردووە. لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا، یۆشیا چاکسازییە بنەڕەتییەکانی ئایینی لە ئایینی ئیسرائیلییەکان ھێنایە ئاراوە و زۆرێک لە زانایانی کتێبی پیرۆز پێیان وایە کە زۆربەی کتێبە عیبرییەکان لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا نووسراون. یۆشیا لە تەمەنی ٨ ساڵیدا دوای تیرۆرکردنی ئاموونی باوکی بوو بە پادشا و بۆ ماوەی ٣١ ساڵ حوکمڕانیی کرد.

تەناخ تاکە سەرچاوەیە بۆ یۆشیا. ھیچ سەرچاوەیەکی تر لە خاکەکانی دەوروبەری وەک بابل یان میسر، یان لە نووسراو و شوێنەوارناسییەکانی ئیسرائیلی کۆن، باسی ئەو ناکەن. بەڵام زۆربەی مێژوونووسان پێیان وایە کە یۆشیا لە ڕووی مێژوویییەوە بوونی ھەبووە و نەبوونی بەڵگەی پێویست لەسەری دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی بەڵگەی گشتیی ئەو قۆناغە و چەندین وێرانکاریی قودس (ئۆرشەلیم) بە درێژاییی مێژوو. تەناخ دەگێڕێتەوە کە یۆشیا لە شەڕدا لەگەڵ میسر کوژراوە.
چەپ|بێچوارچێوە
لەنێو چاکسازییە ئایینییەکانی یۆشیادا نەھێشتنی بتپەرستی لە ئایینی ئیسرائیلییەکان بوو، کە ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو لە سەرھەڵدانی یەکتاپەرستیی ئیسرائیلییەکان و سەرھەڵدانی ئایینی جوویەتی. ڕەنگە قوربانیدانی منداڵانیشی بۆ یەھوێھ یان مۆلۆخ قەدەغە کردبێت و چیڕۆکی قوربانیکردنەکەی ئیسحاقی لەلایەن ئیبراھیمەوە ڕەنگە پەیوەندیی بەم بابەتەشەوە ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشاکان
پۆل:جووەکان
پۆل:مێژووی ئیسرائیل
کاندالانوو

**کاندالانوو** یان **کەندەلانوو** یان **کەندالانوو** (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ: 𒃶𒁕𒆷𒉡) پادشایەکی ژێردەستەی بابل بووە لە ژێر دەستی پادشاکانی ئاشووریی نوێ ئاشووربانیپاڵ و ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی، لە دانانی لەلایەن ئاشووربانیپاڵەوە لە ساڵی ٦٤٧ پێش زایین تا مردنی خۆی لە ساڵی ٦٢٧ پێش زایین حوکمڕانیی کردووە.

دوای یاخیبوونە شکستخواردووەکەی پادشای پێشووی بابل، شەمش-شوم-ئوکین، دژی ئاشووربانیپاڵ، کاندالانوو وەک پادشای نوێی ژێردەستەی بابل داندرا. پێشینەی ئەو نادیارە؛ لەوانەیە یەکێک بووبێت لە برا بچووکەکانی ئاشووربانیپاڵ، یان گەورەیەکی بابلی بووبێت کە لە ڕاپەڕینی شەمش شوم ئوکیندا لایەنگیریی کردبێت، یان پیاوێکی سادە بووبێت کە وەک پادشا دەستنیشانکرابێت بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی پشتگیریی بابلییەکانی بەدەست نەھێناوە بۆ کردەوەی زیاتر دژی دەسەڵاتی ئاشوور.

کەسایەتییەکی نھێنی، سەردەمی کاندالانوو بە خراپی پشتڕاستکراوەتەوە، بەڵگە مێژوویییەکانی سەردەمی وەک فەرمانڕەوا سنووردارە بە فۆرمولەکانی مێژوو و دەقە کرۆنۆلۆژییەکان. ھەندێک لە مێژوونووسان پێیان وایە کە کاندالانوو ھەمان کەسی ئاشووربانیپاڵ بووە، *کاندالانوو* بە سادەیی ئەو ناوەیە کە پادشا لە بابل بەکاری ھێناوە، بەڵام ئەم بیرۆکەیە لەلایەن توێژەرانی مۆدێرن بە دووری دەزانرێت.

## سەرچاوەکان


## خوێندنەوەی زیاتر

* 

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:پاشاکان
ئەحمەد ئەبوولمەعاتی

**شێخ ئەحمەد ئەبوولمەعاتی** (بە عەرەبی: أحمد أبو المعاطی؛ ١ی شوباتی ١٩٣٩ – ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١) قورئانخوێنێکی میسری خاوەن پێداویستیی تایبەت (نابینا) بوو، کە بە دەنگە بەھێزەکەی و ھەڵوێستە بوێرەکانی ناسرابوو. سەرەڕای بەربەستەکان، توانی ببێتە یەکێک لە دەنگە دیارەکانی ڕادیۆی میسر و وەک سەرۆکی سەندیکای قورئانخوێنان لە دوو پارێزگادا خزمەت بکات.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئەحمەد ئەبوولمەعاتی لە گوندی جەوادیە لە پارێزگای دەقھەلیە لەدایک بوو و ھەر لەوێش مایەوە تا کۆچی دوایی کرد. لە تەمەنێکی زووەوە قورئانی لەبەر کرد و بەھرەی دەنگیی وای لێکرد کە پێش ئەوەی تەمەنی بگاتە ١٢ ساڵ، لە بۆنە و ئاھەنگەکاندا قورئانی بخوێند.

بۆ پەرەپێدانی تواناکانی، پەیوەندیی بە قوتابخانەی ئامادەیی بەلقاسەوە کرد و لەوێ لەسەر دەستی مامۆستای میوزیک، فێری مەقامەکان بوو. ئەمە یارمەتیدەرێکی گەورە بوو بۆ ئەوەی شێوازێکی تایبەت بە خۆی لە خوێندنەوەدا پەرە پێ بدات.

## ژیانی پیشەیی و ناکۆکی لەگەڵ تەلەڤیزیۆن
لە ناوەڕاستی ساڵانی ھەشتاکاندا، شێخ ئەبوولمەعاتی بە فەرمی بووە قورئانخوێن لە ڕادیۆی میسر. بەڵام کاتێک ویستی لە تەلەڤیزیۆنیش بخوێنێت، ڕووبەڕووی بڕیارێکی نائاسایی بووەوە. بەڕێوەبەرایەتیی تەلەڤیزیۆن بڕیارێکی دەرکردبوو کە ڕێگە بە قورئانخوێنە نابیناکان نەدرێت لەسەر شاشە دەربکەون. ئەم بڕیارە شێخ ئەبوولمەعاتی و قورئانخوێنی ھاوڕێی، شێخ عەبدولعەزیز حەسانی گرتەوە.

ئەوان بەم بڕیارە ڕازی نەبوون و سکاڵای یاساییان تۆمار کرد. دوای ماوەیەک، دادگا بڕیاری لە بەرژەوەندیی ئەوان دەرکرد. سەرەڕای ئەمەش، بەرپرسانی تەلەڤیزیۆن پێداگرییان کرد کە دەبێت شێخ ئەبوولمەعاتی تاقیکردنەوەیەکی نوێ ئەنجام بدات وەک ئەوەی قورئانخوێنێکی سەرەتایی بێت. بەڵام ئاستی خوێندنەوەی لە تاقیکردنەوەکەدا ھێندە بەرز بوو کە کارگێڕیی تەلەڤیزیۆن نامەیەکی فەرمیی سوپاس و پێزانینیان بۆ نارد.

## ھەڵوێستی بەرامبەر بە قورئان
شێخ ئەبوولمەعاتی بەوە ناسرابوو کە ڕێزێکی بێسنووری بۆ قورئان ھەبوو و چاوپۆشیی لە ھیچ بێڕێزییەک نەدەکرد. لە یەکێک لە پرسەکاندا، کاتێک خەڵکەکە دەستیان بە قسەکردن و ژاوەژاو کرد لە کاتی خوێندنەوەکەیدا، دەستبەجێ خوێندنەوەکەی بڕی و بە دەنگێکی بەرز ھاواری کرد:

"قورئان، ئەی ئوممەتی قورئان! قورئان، ئەی ئوممەتی قورئان!"

دوای ئەوەی ھەمووان بێدەنگ بوون، ئایەتی ﴿وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَٰذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ﴾ی خوێند، بۆ ئەوەی ئامادەبووان ئاگادار بکاتەوە کە بێدەنگ نەبوون لە کاتی خوێندنەوەی قورئاندا، ڕەوشتی کافرەکانە نەک موسڵمانان.

## پێگەی کارگێڕی و کۆچی دوایی
شێخ ئەبوولمەعاتی وەک سەرۆکی سەندیکای قورئانخوێنان لە دوو پارێزگای میسردا، پارێزگای دەقھەلیە و پارێزگای دومیات، خزمەتی کرد. ئەو لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
ئەحمەد عەبدولعەزیز زەییات

**شێخ ئەحمەد عەبدولعەزیز کوڕی ئەحمەد کوڕی محەممەد زەییات** (بە عەرەبی: أحمد عبد العزیز الزیّات؛ ١٩٠٧ – ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣) زانایەکی گەورەی میسری و ئیمام بوو لە زانستی قیڕائاتی قورئاندا. ئەو بە یەکێک لە بەرزترین سەنەدەکانی ( زنجیرەی گێڕانەوە) قیڕائاتی قورئان دادەنرا لە جیھانی ئیسلامیدا لە سەردەمی خۆیدا، و قوتابی لە ھەموو جیھانەوە ڕوویان تێدەکرد بۆ وەرگرتنی مۆڵەتی زانستی.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئەحمەد زەییات لە ساڵی ١٩٠٧ لە قاھیرە لەدایک بوو. ھەر لە منداڵییەوە بینایی لاواز بوو و لە تەمەنی چل ساڵیدا بە تەواوی بینایی لەدەست دا، بەڵام ئەمە نەبووە ڕێگر لەبەردەم بەدەستھێنانی زانستدا.

دوای ئەوەی قورئانی لەبەر کرد، پەیوەندیی بە زانکۆی ئەزھەرەوە کرد و لەوێ زانستە شەرعی و عەرەبییەکانی خوێند. دواتر، بە شێوەیەکی تایبەتمەند، دەستی کرد بە خوێندنی زانستی قیڕائات و توانی دە قیڕائاتەکە (صغری و کبری) لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی بخوێنێت، کە دیارترینیان ئەمانە بوون:

شێخ خەلیل غەنیم جەنانی

شێخ عەبدولفەتاح ھونەیدی

## ژیانی پیشەیی و مامۆستایەتی
شێخ زەییات ژیانی خۆی بۆ فێرکردنی قورئان و زانستەکانی تەرخان کرد. ماڵەکەی لە نزیک زانکۆی ئەزھەر بووە بنکەیەک بۆ قوتابیانی زانستی قیڕائات. دواتر، بە فەرمی وەک مامۆستا لە بەشی پسپۆڕیی قیڕائات لە کۆلێژی زمانی عەرەبی لە زانکۆی ئەزھەر دامەزرا و تا کاتی خانەنشینبوونی لەوێ مایەوە.

لە ساڵی ١٩٨٥دا، بانگھێشت کرا بۆ وانەوتنەوە لە زانکۆی ئیسلامیی مەدینە. دواتر، وەک ڕاوێژکاری زانستی لە کۆمەڵگەی شا فەھد بۆ چاپکردنی قورئان لە مەدینە دەستنیشان کرا و تا ساڵی ٢٠٠١ لەو پۆستەدا مایەوە، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ میسر.

## قوتابییە دیارەکانی
شێخ زەییات نەوەیەکی زێڕینی لە زانایانی قیڕائات پێگەیاند کە لە ھەموو جیھانەوە ڕوویان تێدەکرد. لە دیارترین قوتابییەکانی:

* عەبدولفەتاح سەید عەجەمی مەرسەفی
* عەبدولحەکیم عەبدوللەتیف
* عەبدولڕافع ڕزوان شەرقاوی
* محەممەد تەمیم زوعبی
* ئەیمەن ڕوشدی سوەید
* عەلی حوزەیفی (ئیمام و وتارخوێنی مزگەوتی پێغەمبەر)
* ئیبراھیم ئەخزەر (شێخی قورئانخوێنانی مزگەوتی پێغەمبەر)
* محەممەد ئەیووب

## کەسایەتی و ڕەوشتی
بەپێی گێڕانەوەی قوتابییەکانی، شێخ زەییات کەسایەتییەکی لەسەرخۆ و خاوەن ڕەوشتێکی بەرز بووە. زمانپاراو بووە و ھەرگیز باسی کەسی نەکردووە و ڕێگەی نەداوە لەبەردەمیدا باسی کەس بکرێت. زۆر بە سۆز و بەزەیی بووە بەرامبەر بە قوتابییەکانی.

## بەرھەمەکان
شێخ زەییات چەند بەرھەمێکی گرنگی لە بواری زانستی قیڕائاتدا نووسیوە، لەوانە:

* **تنقيح فتح الكريم في تحرير أوجه القرآن العظيم من طريق طيبة النشر:** هۆنراوەیەکە لەسەر وردەکارییەکانی قیڕائات.
* **شرح تنقيح فتح الكريم:** شیکردنەوەیەکە لەسەر هۆنراوەکەی خۆی، کە بە دەستنووس ماوەتەوە.
* **تحقيق عمدة العرفان:** بە هاوبەشی لەگەڵ قوتابییەکەی، شێخ جابر مسری، کاری لەسەر کردووە.

## کۆچی دوایی
دوای تەمەنێکی ٩٩ ساڵەی پڕ لە خزمەتی قورئان، شێخ ئەحمەد عەبدولعەزیز زەییات لە بەیانیی ڕۆژی یەکشەممە، ١٦ی شەعبانی ١٤٢٤ی کۆچی (١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣) کۆچی دوایی کرد. نوێژی لەسەر لە زانکۆی ئەزھەر کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
ئەحمەد سلێمان سەعدەنی

**شێخ ئەحمەد سلێمان سەعدەنی** (بە عەرەبی: أحمد سلیمان السعدنی؛ ١٩٠٣ – ٣٠ی نیسانی ١٩٧٦) قورئانخوێنێکی میسری بوو، کە بە یەکێک لە پێشەنگەکانی نەوەی یەکەمی قورئانخوێنانی ڕادیۆ دادەنرێت. ئەو بە شێوازە ڕۆحییەکەی و ژیانە زاھیدانەکەی ناسرابوو و یەکەم قورئانخوێن بوو کە دەنگی لە ڕادیۆ نێودەوڵەتییەکاندا تۆمار کرا.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئەحمەد سلێمان سەعدەنی لە ساڵی ١٩٠٣ لە گوندی کەفر بەراش لە پارێزگای شەرقیە لەدایک بوو. لە کوتتابی گوندەکەیان قورئانی لەبەر کرد. لە سەرەتای ساڵانی ١٩٣٠دا، ڕووی لە قاھیرە کرد بۆ ئەوەی خوێندنەکەی قوڵتر بکاتەوە و زانستی قیڕائاتی لەسەر دەستی شێخ ئەلجورەیسی، شێخی قورئانخوێنانی ئەو سەردەمە، خوێند.

## ژیانی پیشەیی و ناوبانگی
سەرەتای ناوبانگی شێخ سەعدەنی بۆ ئەو کاتە دەگەڕێتەوە کە لە پرسەی سەرکردەی نیشتمانیی میسر، سەعد زەغلولدا، قورئانی خوێند. دواتر، مامۆستاکەی پێشنیازی بۆ وەزارەتی ئەوقاف کرد و وەک قورئانخوێنی مزگەوتی ئیمام شەعڕانی لە قاھیرە دامەزرا.

لووتکەی ناوبانگی لە ساڵی ١٩٣٧ بوو کاتێک بە فەرمی بووە قورئانخوێن لە ڕادیۆی میسر. لەوێوە، دەنگی بە وڵاتانی عەرەبی و جیھاندا بڵاوبووەوە و لە مزگەوتی حەرام و مزگەوتی پێغەمبەرـیش قورئانی خوێندووە.

## پەخشی نێودەوڵەتی و ڕووداوی ڕادیۆی بەرلین
شێخ سەعدەنی یەکەم قورئانخوێنی میسری بوو کە دەنگی لە ڕادیۆ بیانییەکاندا تۆمار کرا. لە ساڵی ١٩٤١دا، تۆماری دەنگیی گەیشتە ڕادیۆکانی لەندەن، مۆسکۆ و نیودەلھی. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ڕادیۆی بەرلینی ئەڵمانی لە بەشە عەرەبییەکەیدا خوێندنەوەکانی ئەوی پەخش دەکرد. ئەمە بووە جێی سەرنجی ھەواڵگریی بەریتانیا و کار گەیشتە ئەوەی کە سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتەی میسر، مستەفا نەحاس پاشا، بانگی شێخ سەعدەنی کرد بۆ لێپرسینەوە. شێخ سەعدەنی ڕوونی کردەوە کە ئەوانە تەنھا تۆمارن و ئەو ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بەو ڕادیۆیانەوە نییە و وتی: "خودا ئەم ڕادیۆیانەی کردووەتە ھۆکارێک بۆ بڵاوکردنەوەی ڕاستی و ڕووناکیی قورئان."

## شێواز و کاریگەری
شێخ سەعدەنی خاوەنی شێوازێکی تایبەت بە خۆی بوو کە کاریگەرییەکی ڕۆحیی قووڵی لەسەر گوێگران دروست دەکرد. لە کاتی شەڕی ئیستنزاف دوای ساڵی ١٩٦٧، خوێندنەوەکانی بۆ بەرزکردنەوەی ورەی سەربازان بەکاردەھێنران، بەتایبەتی خوێندنەوەی ئایەتی ﴿فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ...﴾ لە سوورەتی ئەنفال. هۆنەری گەورە، ئەحمەد شەفیق کامل، یەکێک بوو لە سەرسامانی دەنگی و چەندین تۆماری دەگمەنی بۆ پاراستووە.

## ناکۆکی لەگەڵ ڕادیۆ و ساڵانی کۆتایی
لە ساڵی ١٩٦٩دا، شێخ سەعدەنی وازی لە خوێندنەوە بۆ ڕادیۆ ھێنا. ھۆکارەکە ئەوە بوو کە ڕادیۆ تۆمارەکانی پەخش دەکرد بەبێ ئەوەی ناوی بھێنێت. ئەمەی بە کەمکردنەوەی شکۆی خۆی زانی و سکاڵای یاسایی لەسەر ڕادیۆ تۆمار کرد، کە تا کاتی مردنی یەکلایی نەبووەوە.

## کۆچی دوایی
شێخ ئەحمەد سلێمان سەعدەنی لە ٣٠ی نیسانی ١٩٧٦، لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
برایان مایکڵ بێندیس

**برایان مایکل بێندیس** () (؛ لەدایکبووی ١٨ی ئابی ١٩٦٧) نووسەر و ھونەرمەندێکی کتێبی کۆمیکی ئەمریکییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی کۆمیکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
سارا پیکێلی

**سارا پیکێلی** () (لەدایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٨٣) ھونەرمەندێکی کۆمیکی ئیتالییە کە بە ھاو-دروستکردن و یەکەم وێنەکێشانی وەشانی مایڵز مۆرالێسی *ئەڵتیمەیت سپایدەرمان* ناسراوە. ئەو کاروانی پیشەیی خۆی لە بواری ئەنیمەیشن دەستپێکرد و چووە ناو پیشەسازیی کتێبی کۆمی کەوە و بۆ ئای دی دەبلیوو پۆبڵیشینگ کاری کرد پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٨دا بچێتە پاڵ مارڤڵ کۆمیکس دوای ئەوەی لە گەڕانێکی بەھرەی نێودەوڵەتیدا دۆزرایەوە. پیکێلی کاری لەسەر چەندین ناونیشانی مارڤڵ کرد، وەک *نامۆرا* و پاشان وەک ھونەرمەندی سەرەکی لەسەر بەرگی دووەمی *ئەڵتیمەیت کۆمیکس: سپایدەرمان* دامەزرا، کە لە ئەیلوولی ٢٠١١دا بۆ یەکەمجار دەرکەوت. پیکێلی خەڵاتی ئیگڵی ساڵی ٢٠١١ی بۆ باشترین ھونەرمەندی تازە دەرکەوتوو بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
ئاکسڵ ئەلۆنسۆ

**ئاکسڵ ئەلۆنسۆ** () () دروستکەرێکی کتێبی کۆمیکی ئەمریکی و ڕۆژنامەنووسێکی پێشووە، کە بە سەرنووسەری پێشووی مارڤڵ کۆمیکس ناسراوە، ڕۆڵێک کە لە کانوونی دووەمی ٢٠١١ەوە تا تشرینی دووەمی ٢٠١٧ پێی ھەڵسابوو. ئالۆنسۆ کاروانی پیشەیی خۆی وەک ڕۆژنامەنووسێک بۆ *دەیلی نیووز*ی نیویۆرک دەستپێکرد. دواتر وەک سەرنووسەرێک لە دی سی کۆمیکس لە ساڵی ١٩٩٤ تا ٢٠٠٠ کاری کرد، کە لەو ماوەیەدا سەرنووسەریی ژمارەیەک کتێبی کرد کە لەژێر ھێڵی ڤێرتیگۆی ئەواندا بڵاوکرانەوە، وەک *دووم پاترۆڵ*، *ئەنیمڵ مان*، *ھێڵبلەیزەر*، *پریچەر*، و *١٠٠ بولێتس*. لە ساڵی ٢٠٠٠دا، چوو بۆ کارکردن بۆ مارڤڵ کۆمیکس وەک سەرنووسەرێکی باڵا. لەکاتێکدا لەوێ بوو، سەرنووسەریی کتێبە پەیوەندیدارەکانی سپایدەرمان و ئێکس-مێنی کرد پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٠دا ببێتە جێگری سەرۆک، سەرنووسەری جێبەجێکار، و سەرنووسەری گشتی لە کانوونی دووەمی ٢٠١١، و جێگەی جۆ کوێسادای گرتەوە. ھەروەھا وەک نووسەر و مەرەکەبکێش کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)
پۆل:زیندووان
ئەحمەد عیسا مەعسەراوی

:

**دکتۆر ئەحمەد عیسا حەسەن مەعسەراوی** (بە عەرەبی: أحمد عیسی المعصراوی؛ لەدایکبووی ١ی ئازاری ١٩٥٣) زانایەکی دیاری میسرییە لە بواری قیڕائات و زانستەکانی قورئاندا. ئەو پێشتر پلەی شێخی گشتیی قورئانخوێنانی میسری بەدەستەوە بووە و مامۆستایە لە زانکۆی ئەزھەر و خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرایە لە فەرموودەناسیدا.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
ئەحمەد مەعسەراوی لە گوندی دندیت لە پارێزگای دەقھەلیە لەدایک بووە. ھەر لە منداڵییەوە بەھرەی لەبەرکردنی دەرکەوت و پێش ئەوەی تەمەنی بگاتە دە ساڵ، ھەموو قورئانی لەبەر کرد. دوای ئەوە، ڕووی لە قاھیرە کرد و پەیوەندیی بە پەیمانگای قیڕائاتی خازندارەوە کرد لە ناوچەی شوبرا. لەوێ لەسەر دەستی گەورە زانایانی وەک شێخ محەممەد عەتر و شێخ ئەحمەد ئەشمونی خوێندی.

بۆ خوێندنی ئەکادیمی، پەیوەندیی بە کۆلێژی توێژینەوە ئیسلامییەکانەوە کرد لە زانکۆی ئەزھەر و لە ساڵی ١٩٨٠دا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێنا. دواتر خوێندنی باڵای تەواو کرد و بڕوانامەی ماستەری لە ساڵی ١٩٨٩ و دکتۆرای لە ساڵی ١٩٩٢دا لە بواری فەرموودە و زانستەکانیدا بە پلەی نایاب بەدەستھێنا.

## ژیانی پیشەیی و پۆستەکان
شێخ مەعسەراوی ژیانی پیشەیی خۆی لە نێوان وانەوتنەوە و خزمەتکردنی قورئاندا دابەش کردووە:

**مامۆستایەتی**: لە ساڵی ١٩٧٦ تا ١٩٩٣ وەک مامۆستا لە پەیمانگا ئەزھەرییەکان کاری کردووە. دواتر، بووەتە مامۆستا، پاشان پرۆفیسۆری یاریدەدەر و دواجار پرۆفیسۆر لە بەشی توێژینەوە ئیسلامییەکان لە زانکۆی ئەزھەر.

**پلە کارگێڕییەکان**:

١-لە ساڵی ٢٠٠٣ بووە سەرۆکی لیژنەی پێداچوونەوەی قورئان لە کۆمەڵەی توێژینەوەی ئیسلامی.

٢-لە ساڵی ٢٠٠٤دا، وەک شێخی گشتیی قورئانخوێنانی میسر دەستنیشان کرا. لە ساڵی ٢٠١٤دا بەھۆی ھەڵوێستی سیاسییەوە لەم پلەیە لابرا.

٣-ئەندامی لیژنەی تاقیکردنەوەی قورئانخوێنان بووە لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی میسر.

## چالاکییەکان و بەرھەمەکان
شێخ مەعسەراوی وەک دادوەر بەشداریی لە دەیان پێشبڕکێی نێودەوڵەتیی قورئاندا کردووە لە وڵاتانی وەک تورکیا، بروونای، قەتەر، دوبەی و سەنیگال. ھەروەھا، خاوەنی چەندین کتێب و لێکۆڵینەوەیە، لەوانە:

* منحة الفتاح في أحاديث النكاح
* أحكام النذور من سنة الرسول
* دراسات في علوم الحديث
* المفصل فی القراءات اڵاربعە عشر

جگە لەمانە، خاوەنی چەندین تۆماری دەنگی و ڤیدیۆییە لە خوێندنەوەی قورئاندا و سەرپەرشتیی پلاتفۆرمی "سەنەد" دەکات بۆ فێرکردنی قورئان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە.

## ژیانی تایبەت
شێخ مەعسەراوی لە تەمەنی ٢١ ساڵیدا ھاوسەرگیریی کردووە و خاوەنی نۆ منداڵە. لە ئێستادا، لە شاری دەوحە لە وڵاتی قەتەر نیشتەجێیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
ئاڵتیمەیت فۆڵئاوت

**ئاڵتیمەیت فۆڵئاوت** () زنجیرەیەکی سنوورداری کتێبی کۆمیکە کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاوکراوەتەوە و لە تەممووزی ٢٠١١دا وەک بەشێک لە دووەم دەستپێکردنەوەی گەردوونی ئاڵتیمەیت دەرکەوت. چیرۆکەکە خۆی بە شێوەیەکی سەرەکی باس لە پاشھاتەکانی چیرۆکی «مردنی سپایدەرمان» دەکات، و تیشک دەخاتە سەر کاریگەریی مردنی سپایدەرمان لەسەر زۆرێک لە کارەکتەرەکانی ئاڵتیمەیت مارڤڵ، لەوانەش ھاوڕێ نزیکەکانی و خێزانەکەی. لە نووسینی براین مایکل بێندیس، جۆناسان ھیکمان، و نیک سپێنسەرە. ھەروەھا ستایلێکی ھونەریی نوێی لەلایەن گابریێڵ ھاردمنەوە ناساند کە دواتر لە زنجیرەی پاشکۆی *ئاڵتیمەیت کۆمیکس: سپایدەرمان* و کرۆسئۆڤەری *سپایدەر-مێن*دا دەرکەوت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرھێرۆ
ئاڵتیمەیت مارڤڵ

**ئاڵتیمەیت مارڤڵ** ()، کە دواتر بە **ئاڵتیمەیت کۆمیکس** ناسرا، ئیمپرێنتێکی کتێبی کۆمیک بوو کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاوکرایەوە، و وەشانی دووبارە-خەیاڵکراوە و نوێکراوەی کارەکتەرە سوپەرھیرۆکانی کۆمپانیاکەی لەخۆدەگرت لە گەردوونی ئاڵتیمەیت مارڤڵەوە، کە دواتر بە **گەردوونی ئاڵتیمەیت** ناسرا. ئەو کارەکتەرانە بریتین لە سپایدەرمان، ئێکس-مێن، ئاڵتیمەیتس (ھاوتای گەردوونی ئاڵتیمەیت مارڤڵی ئەڤێنجەرز)، فانتاستیک فۆر، و ئەوانی تر. ئیمپرێntەکە لە ساڵی ٢٠٠٠دا بە بڵاوکردنەوەی زنجیرەی *ئاڵتیمەیت سپایدەرمان* و *ئاڵتیمەیت ئێکس-مێن* لە ساڵی ٢٠٠١دا دەستیپێکرد، و بەدوایدا *ئاڵتیمەیتس* و *ئاڵتیمەیت فانتاستیک فۆر* لە ساڵانی ٢٠٠٢ و ٢٠٠٤دا ھاتن کە چیرۆکی سەرەتای نوێیان بۆ کارەکتەرەکان دابین کرد. ڕاستەقینەی ئاڵتیمەیت مارڤڵ وەک **زەوی-١٦١٠** دیاری کراوە وەک بەشێک لە فرەگەردوونی مارڤڵ کۆمیکس.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرھێرۆ
ئاڵتیمەیت کۆمیکس: سپایدەرمان

**ئاڵتیمەیت کۆمیکس: سپایدەرمان** () زنجیرەیەکی مانگانەی کتێبی کۆمیک بوو کە لەلایەن مارڤڵ کۆمیکسەوە بڵاوکرایەوە و لە ئەیلوولی ٢٠١١دا وەک بەشێک لە دووەم دەستپێکردنەوەی ئیمپرێنتی ئاڵتیمەیت مارڤڵ دەرکەوت. زنجیرەکە بەدوای چیرۆکی «مردنی سپایدەرمان» دا ھات کە زنجیرەی *ئاڵتیمەیت سپایدەرمان*ی کۆتایی پێھێنا، کە *ئاڵتیمەیت کۆمیکس: سپایدەرمان* وەک پاشکۆیەک بۆی کاری دەکرد. زنجیرەکە کە لە نووسینی براین مایکل بێندیس و وێنەکێشانی سارا پیکێلی بوو، ھەروەھا وەک بەردەوامییەک بۆ توخمەکانی کورتەزنجیرەی *[[ئاڵتیمەیت فۆڵئاوت|ئاڵتیمەیت کۆمیکس: فۆڵئاوت]]* کاری دەکرد و تیشکی دەخستە سەر سپایدەرمانە نوێیەکە، مایڵز مۆرالێس. زنجیرەکە لە بەردەوامییەکدا دانرابوو کە لەگەڵ ناونیشانە دووبارە-دەستپێکراوەکانی تری ئاڵتیمەیت مارڤڵدا ھاوبەش بوو، لەوانەش *ئاڵتیمەیت کۆمیکس: ئێکس-مێن* و *ئاڵتیمەیت کۆمیکس: ئاڵتیمەیتس*. ناونیشانەکە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٣دا کۆتایی ھات؛ سەرکێشییەکانی مایڵز لە *[[مایڵز مۆرایڵز|مایڵز مۆرالێس: ئاڵتیمەیت سپایدەرمان]]*دا بەردەوامن، کە لە تەممووزی ٢٠١٤دا بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرھێرۆ
زەوی-٦١٦

لە فرەگەردوونی مارڤڵ کۆمیکسدا، **زەوی-٦١٦** () بەردەوامیی سەرەکییە کە زۆربەی ناونیشانەکانی مارڤڵ کۆمیکسدای تێدا ڕوودەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونی خەیاڵی
پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە زەوی