open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕێککەوتننامەی لەندەن (١٩١٥)

چەپ|وێنۆک|313x313پیکسڵ|دابەشبوونی پارێزگای تیرۆلی نەمسا لە ساڵی ١٩١٨. ئەو خاکانەی کە لەناو نەمسادا مابوونەوە پێیان دەگوترا تیرۆلی باکوور (نۆردتیرۆل) و تیرۆلی ڕۆژھەڵات (ئۆستیرۆل).
**ڕێککەوتننامەی لەندەن** (بە ئیتاڵی: Patto di Londra) ڕێککەوتنێکی نھێنی لە لەندەن لە ٢٦ی نیسانی  لە نێوان حکوومەتی ئیتاڵیا بە نوێنەرایەتی ئەنتۆنیۆ سالاندرا سەرۆک وەزیران و سیدنی سۆنینۆ وەزیری دەرەوە و نوێنەرانی وڵاتانی سێ لایەنە ئینتێنت لە کاتی جەنگی جیھانی یەکەمدا. بەبێ ئاگاداری پەرلەمان (کە زۆرینەی بێلایەنی ھەیە) لەلایەن حکوومەتی ئیتاڵیا واژوو کراوە.

لە ڕێککەوتنەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ئیتاڵیا لە ماوەی مانگێکدا بچێتە ناو ڕێکخراوی سێ لایەنە و شەڕ لە دژی ئەڵمانیا و نەمسا-مەجارستان ڕابگەیەنێت، لە بەرامبەردا ئیتاڵیا دەستکەوتی سنووری وەربگرێت، لەوانە ناوچەی تیرۆلی نەمسا و داگیرگەکانی ئەڵمانیا لە ئەفریقا، ھەروەھا ئەلبانیا ببێتە پارێزگایەکی ئیتاڵیا.

بڕیار بوو ئەم ڕێککەوتنە بە نھێنی بمێنێتەوە، بەڵام بەلشەفییەکان کە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر ھاتنە سەر دەسەڵات، لەگەڵ بەڵگەنامە دیپلۆماسییە نھێنییەکانی دیکەدا بڵاویان کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم
نکۆڵی لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان

[چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|خۆپیشاندەرانی ئازەری و تورک لە خۆپیشاندانێکدا بۆ نکۆڵیکردنی [جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ئەستەنبوڵ.]]
**نکۆڵی جینۆسایدی ئەرمەنستان** پێداچوونەوەیەکی مێژووییە ھاوشێوەی ئینکاری ھۆلۆکۆست، کە دەڵێت جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ڕاستیدا بەو شێوەیە یان قەبارەیەی کە ئێستا لەلایەن زانایانەوە پێشنیاز کراوە ڕووی نەداوە. ڕەنگە ڕەتکردنەوەی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ھەندێک وڵاتدا قەدەغە بێت. لەلایەن زانایانی جینۆسایدەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان دانپێدانراوە کە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان یەکێک بووە لە یەکەم کۆمەڵکوژییە مۆدێرن و سیستماتیکییەکان،   لە کاتێکدا زۆرێک لە سەرچاوەکان ئاماژە بە ژمارەی زۆری مردنی ئەرمەنییەکان دەکەن وەک بەڵگەیەک کە پلانێکی سیستماتیکی و ڕێکخراو لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە ھەبووە بۆ نەھێشتنی ئەرمەنییەکان. 

جینۆسایدی ئەرمەنییەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە یەکەم کۆمەڵکوژییەکان لە مێژووی مۆدێرن ناسراوە،     توێژەران ئاماژە بەو شێوازە سیستماتیکی و ڕێکخراوە دەکەن کە کوشتنەکان بۆ نەھێشتنی ئەرمەنییەکان ئەنجامدراون. جینۆسایدی ئەرمەنییەکان بە دووەم گەورەترین حاڵەتی جینۆساید دادەنرێت دوای قڕکردنی جولەکەکان لەلایەن نازییەکان.  وشەی **جینۆساید**  بۆ وەسفکردنی ئەم ڕووداوانە داڕێژراوە.

بەڵام حکوومەتەکانی تورکیا  و ئازەربایجان  ڕەتیدەکەنەوە کە دەسەڵاتدارانی عوسمانی ھەوڵی قڕکردنی گەلی ئەرمەنییان دابێت.  حکوومەتی تورکیا دان بەوەدا دەنێت کە زۆرێک لە ئەرمەنییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا کوژراون، بەڵام دەڵێت ژمارەیەک تورکی موسڵمانیش کوژراون. بانگەشەی ئەوە دەکات کە ژمارەی قوربانیانی ئەرمەن ھەڵئاوساوە، و ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە لەلایەن ھەردوو لایەنەوە ئەنجامدراون لە ئەنجامی توندوتیژی نەتەوەیی و ئەو ململانێ فراوانترە بووە کە جەنگی جیھانیی یەکەم 

جێگای سەرنجە کە حکوومەتی تورکیا دانی بە کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەندا نا لە نێوان ساڵانی ١٩١٩-١٩٢٠، بەو پێیەی ئەو بڕیارانەی کە دادگا سەربازییەکانی تورکیا لە نێوان ساڵانی ١٩١٩–١٩٢٠ جێبەجێیان کرد، سەرکردە عوسمانییەکانی بەشدارییان کردووە لە کۆمەڵکوژییەکاندا بە تاوانبار زانی. لە ساڵی ١٩١٩  ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دانی بە جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا نا (ئەوکات بە "تاوانی جەنگ" ناسرابوو) و تاوانباران سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا.  بەڵام لە ساڵی ١٩٢١ و لە سەردەمی سەرھەڵدانەوەی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیادا، لێبووردن بۆ ئەو کەسانە درا کە تاوانبار بوون. دواتر حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی تورکیا بە سەرۆکایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک سیاسەتی ئینکاری کۆمەڵکوژییەکانیان گرتەبەر.     لەگەڵ گرتنەبەری سیاسەتی نکۆڵیکردن، سەرچاوە و گێڕانەوەکانی تورکیا بوونی کۆمەڵکوژی دژ بە ئەرمەنییەکان ڕەتیانکردەوە و ھۆکاری مردنی ئەرمەنییەکان شەڕ و ئاوارەبوونە. 

نکۆڵی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان بە فەرمی لە فەڕەنسا، ئیتاڵیا، سویسرا، یۆنان، قوبرس و سلۆڤاکیا قەدەغەیە.   لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢١، جۆ بایدن، سەرۆکی ئەمریکا بە فەرمی کۆمەڵکویژی ئەرمەنییەکانی بە جینۆساید ناساند.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی تورکیا
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
کۆماری یەکەمی ئەرمەنستان

**کۆماری یەکەمی ئەمەنستان** () (بەئەرمەنی: Հայաստանի Հանրապետութիւն)، کە لەو کاتەدا بە کۆماری ئەرمینیا ناسرابوو، یەکەم دەوڵەتی مۆدێرن ئەرمەن بوو لە دوای ڕووخانی شانشینی بچووکی ئەرمەنستان لە ساڵی ١٣٧٥. کۆمارەکە لە خاکەکانی دانیشتووانی ئەرمەنی ئیمپراتۆریەتیی ڕووخاوی ڕووسیا دامەزرا، کە بە ئەرمینیای ڕۆژھەڵات یان ئەرمینیای ڕووسی ناسراوە. زۆربەی سەرکردەکانی حکوومەت لە یەکێتیی شۆڕشگێڕی ئەرمەن (ئارفۆ) (پارتی دەشناک) ھاتبوون.

کۆماری یەکەمی ئەرمینیا لە باکوورەوە ھاوسنوور بوو لەگەڵ کۆماری جۆرجیا دیموکراتیک و لە ڕۆژاوا لەگەڵ ئیمپراتۆریەیتی عوسمانی لە باشوورەوە لەگەڵ فارس و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کۆماری ئازەربایجانی دیموکرات. کۆی ڕووبەرەکەی نزیکەی ٧٠ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (١٧٤ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە بەپێی پەیمانی سیڤەر) و ژمارەی دانیشتووانی یەک ملیۆن و ٣٠٠ ھەزار کەسە.

ئەنجومەنی نیشتمانیی ئەرمینیا لە ٢٨ی ئایاری ١٩١٨ سەربەخۆیی ئەرمینیای ڕاگەیاند. ئەرمینیا لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تووشی چەندین کێشەی ناوخۆیی و دەرەکی بووە. قەیرانێکی مرۆیی لە دوای جینۆسایدی ئەرمەنەکان سەریھەڵدا، کاتێک دەیان ھەزار پەنابەری ئەرمەنی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە لەوێ نیشتەجێ بوون. کۆمارەکە زیاتر لە دوو ساڵ بەردەوام بوو، لەو ماوەیەدا تێوەگلا لە چەندین شەڕی چەکداری کە لە ئەنجامی ناکۆکی خاکییەوە سەریان ھەڵدا. تا کۆتایی ساڵی ١٩٢٠ سوپای سووری سۆڤیەت ھێرشی کردە سەر ئەرمینیا. کۆماری یەکەم لەگەڵ کۆماری ئەرمینیای شاخاوی، تا مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٢١، لەشکرکێشی سۆڤیەتیان بەرپەرچ دایەوە، ئەوکات سەربەخۆییەکەی کۆتایی ھات و کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستانی جێگرتەوە، کە لە ساڵی ١٩٢٢ بوو بە بەشێک لە یەکێتیی سۆڤیەت. دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت، کۆمارەکە لە ساڵی ١٩٩١ وەک کۆماری ئێستای ئەرمەنستان سەربەخۆیی خۆی وەرگرتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەرمەنستان لە ١٩٢٠
پۆل:ئەرمەنستان لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئەرمەنی ئاخێو
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
ئاگربەستی موودرۆس

**ئاگربەستی موودرۆس** (بە تورکی: Mondros Mütarekesi)، کە لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨ واژوو کرا، کۆتایی بە دووژمنایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ھاوپەیمانان لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا ھێنا. لەلایەن وەزیری کاروباری دەریایی عوسمانی ڕەئوف ئۆربای بەگ و دەریاوان سۆمەرسێت ئارسەر گۆف، دەریاوانی بەریتانی واژووکرابوو، کە لەناو کەشتیی «ئیچ ئێم ئێس ئاگامێنۆن» لە بەندەری موودرۆس لە دوورگەی لێمنۆس لە یۆنان. دوای ئاگربەستەکە داگیرکردنی ئیستانبوڵ و دابەشکردنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بەدوای خۆیدا ھێنا. دواتر دوای پەیمانی لۆزان (٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣) دوای سەرکەوتنی تورکیا لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا ھەڵوەشایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیمپراتۆرێتیی عوسمانی
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم
دامەد محەممەد فەرید

**دامەد محەممەد فەرید پاشا** (١٨٥٣ – ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣) دەوڵەتمەدار و دیپلۆماتکارێکی عوسمانی بووە و لە نێوان ٤ی ئازاری ١٩١٩ تا ٣٠ی ئەیلوولی ١٩١٩ و لە ٥ی نیسانی ١٩٢٠ تاکو ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠ لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی محەممەدی شەشەمدا بۆ ماوەی ساڵێک و دە مانگ و پێنج ڕۆژ وەک وەزیری گەورە کاری کردووە. دوای جەنگ، بەھۆی دژایەتی بزووتنەوەی ڕزگاری نیشتمانیی بە سەرۆکایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک، لە لیستی ١٥٠ کەسی نەخوازراو لە تورکیادا جێگیر کران (زاراوەیەک بۆ ئەو کەسانە دەدرا کە لە تورکیا پۆستی باڵایان ھەبووە و دوای سەربەخۆیی وەک ھاوبەشی دووژمن لە تورکیا دوورخراونەتەوە)، و بە خیانەتێکی باڵا ڕاگەیەندران. لە ساڵی ١٩٢٢ بۆ دەرەوەی وڵات ھەڵاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣
پۆل:مردووانی ١٩٢٣
پۆل:سیاسەتوانانی خەڵکی ئەستەمبوڵ
جینۆسایدی بۆسنیا

**جینۆسایدی بۆسنا** ئاماژەیە بۆ کۆمەڵکوژی سرێبرینیکا یان تاوانە بەرفراوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و ھەڵمەتی پاکتاوی نەتەوەیی لە سەرانسەری ئەو ناوچانەی کە لەلایەن سوپای کۆماری سربسکا لە کاتی جەنگی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لە ساڵانی ١٩٩٢-١٩٩٥ کۆنترۆڵکرابوون. ڕووداوەکانی سرێبرینیکا لە ساڵی ١٩٩٥دا بریتی بوون لە کوشتنی زیاتر لە ٨ ھەزار پیاو و کوڕی موسڵمانی بۆسنی بووشناق و ھەروەھا دەرکردنی بەکۆمەڵی ٢٥ بۆ ٣٠ ھەزار مەدەنی دیکەی بۆسنی لەلایەن یەکەکانی سوپای کۆماری سڕبسکا (سڕبیا) بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ ڕاتکۆ ملادیچ.

پاکتاوی نەتەوەیی کە لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی سوپای کۆماری سڕبسکا ڕوویدا بۆسنەییەکان و کرواتییەکانی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینای کردە ئامانج. ھەڵمەتی پاکتاوی نەتەوەیی بریتی بوو لە جینۆساید، زیندانیکردنی نایاسایی، دەستدرێژی بەکۆمەڵ، دەستدرێژی سێکسی، ئەشکەنجەدان، تاڵانکردن و لەناوبردنی موڵک و ماڵی تایبەت و گشتی، و مامەڵەی نامرۆڤانە لەگەڵ ھاووڵاتیانی مەدەنی. بەئامانجکردنی سەرکردە سیاسییەکان و ڕۆشنبیران و پیشەگەرەکان، ڕاگواستن و گواستنەوەی نایاسایی خەڵکی مەدەنی، بۆردومانی نایاسایی بۆ خەڵکی مەدەنی، وێرانکردنی ماڵ و شوێنە بازرگانییەکان و وێرانکردنی شوێنەکانی پەرستن. دەرکەوت کە ئەم کردەوانە مەرجەکانی «کردەوەی جینۆساید»یان بەدیھێناوە و «ھەندێک لە تاوانباران مەبەستی جەستەیییان ھەبووە بۆ لەناوبردنی گروپە پارێزراوەکانی موسڵمان و کرواتی بۆسنە».

لە ساڵانی نەوەدەکاندا چەندین دەسەڵات پشتڕاستیان کردەوە کە پاکتاوی نەتەوەیی کە لەلایەن توخمەکانی سوپای سربەکانی بۆسنە ئەنجامدرا، جینۆساید بوو. لەوانە بڕیارنامەی ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و سێ سزای جینۆساید لە دادگاکانی ئەڵمانیا (ئەو سزایانە لەسەر بنەمای لێکدانەوەیەکی فراوانتر بۆ جینۆساید بوو لەوەی کە دادگا نێودەوڵەتییەکان بەکاریان دەھێنا). لە ساڵی ٢٠٠٥ کۆنگرێسی ئەمریکا بڕیارێکی پەسەند کرد و ڕای گەیاند کە سیاسەتەکانی سربیا بۆ دەستدرێژی و پاکتاوی نەتەوەیی پێوەرەکانی جینۆسایدی تێدایە.

کۆمەڵکوژی سرێبرینیکا لەلایەن دادگای تاوانەکانی نێودەوڵەتی بۆ یوگۆسلاڤیای پێشوو بە کردەوەیەکی جینۆساید دادەنرا، ئەمەش ئەنجامێکە لەلایەن دادگای نێودەوڵەتییەوە پشتڕاستکرایەوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٦، ڕادۆڤان کارادزیچ، سەرۆکی پێشووی سربەکانی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا و یەکەم سەرۆکی کۆماری سربسکا، بە تاوانی جینۆساید لە شاری سرێبرینیکا و تاوانەکانی جەنگ و تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی سزا درا و سزای ٤٠ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا. لە ساڵی ٢٠١٩ دادگای تێھەڵچوونەوە سزای زیندانی ھەتاھەتایی زیاد کرد. لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢١ ڕاگەیەندرا، بە ڕەزامەندی دەسەڵاتدارانی شانشینی یەکگرتوو ماوەی سزاکەی لە زیندانێکی بەریتانیا بەسەر دەبات.

## سەرچاوەکان

پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٢
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٣
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٤
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٥
پۆل:چەوساندنەوەی موسڵمانان
گەمارۆدانی حەما (٢٠١١)

**گەمارۆدانی حەما (٢٠١١)** ئاماژەیە بۆ گەمارۆدانی ڕژێمی سووریا بۆ سەر پارێزگای حەما لە قۆناغی سەرەتایی شەڕی ناوخۆیی سووریا دوای سەرھەڵدانی ناڕەزایەتییە گەورەکانی دژە حکومەت لە شاری حەما کە لە ١٥ی ئازاری ٢٠١١ دەستیپێکرد، ھاوشێوەی ناڕەزایەتییەکان لە شوێنەکانی دیکەی سووریا وەک بەشێک لە شۆڕشەکانی بەھاری عەرەبی. ڕووداوەکان لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠١١ دەستی پێکرد و چالاکانی ئۆپۆزسیۆن ئەم کارەی ڕژێمی ئەسەدیان بە «گەمارۆدانی گەلەکەی خۆی» وەسف کرد. 

تا ١ی تەممووز زیاتر لە ٤٠٠ ھەزار خۆپیشاندەر لە حەما کۆبوونەتەوە و لە گەورەترین خۆپیشانداندا کە شارەکە لە دژی بەشار ئەسەد بینیبێتی.  دوو ڕۆژ دوای ئەوە؛ تانکەکانی سوپا لە ناوچە جیاوازەکانی شارەکەدا جێگیرکرابوون،  کە بووە ھۆی دروستبوونی ململانێ لە نێوان سوپا لە لایەک و دانیشتوانی شارەکە لە لایەکی دیکە، کە بووە ھۆی کوژرانی زیاتر لە ١٦ ھاووڵاتی مەدەنی لەسەر دەستی ھێزە ئەمنییەکانی سووریا. 

لە ٣١ی تەممووز، حکوومەتی سووریا ھێزەکانی سوپای سووریای ڕەوانەی حەما کرد بۆ کۆنترۆڵکردنی خۆپیشاندانەکانی سەروبەندی جەژنی ڕەمەزان لە چوارچێوەی ھەڵمەتێکی سەربازیدا کە لەنێو دانیشتوانی شارەکەدا بە «کۆمەڵکوژیی ڕەمەزان» ناسراوە.  لە ھەمان ڕۆژدا؛ سوپای سوریا لانیکەم ١٤٢ کەسی لە سەرانسەری سوریا کوشتووە، کە زیاتر لە ١٠٠ کەسیان تەنھا لە حەما و ٢٩ کەسیان لە دێرەزۆر، جگە لە بریندارانی سەدان کەسی دیکە.   توندوتیژییەکان لە ٤ی ئابدا پەرەی سەند، کاتێک ڕژێم تەنھا لە حەما زیاتر لە ٢٠٠ کەسی مەدەنی کوشت.

## سەرچاوەکان
کۆچی گەورەی سڕبەکان

زاراوەی **کۆچی گەورەی سڕبەکان** () یان **کۆچی گەورەی سڕبیا** ئاماژەیە بۆ دوو کۆچی گەورەی سڕبەکان لە چەند ناوچەیەکی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکانەوە بۆ ناوچەکانی دیکە کە لەلایەن دەسەڵاتی پاشایەتی ھابسبوورگەوە فەرمانڕەوایی دەکرێن، لە ماوەی سەدەی حەڤدە و ھەژدەدا.

یەکەم کۆچی گەورە لە کاتی جەنگی ھابسبورگ و عوسمانی (١٦٨٣–١٦٩٩) بە سەرۆکایەتی ئارسنیجی سێیەم زارنۆیڤیچ، پاتریارکی سڕبیا ڕوویدا، لە ئەنجامی کشانەوەی ھابسبورگ و گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی عوسمانییەکان بەسەر ناوچەکانی باشووری سڕبیا کە بە شێوەیەکی کاتی لەلایەن ھابسبورگەکانەوە لە نێوان ساڵانی ١٦٨٨ و ١٦٩٠.

دووەم کۆچی گەورە لە کاتی جەنگی ھابسبورگ-عوسمانی (١٧٣٧–١٧٣٩) بە سەرۆکایەتی ئارسنیجی چوارەم جۆڤانۆڤیچ چاکاپیتای پاتریاکی سڕبیا ڕوویدا، ھەروەھا ھاوکات بوو لەگەڵ کشانەوەی ھابسبورگ لە خاکەکانی سڕبیا کە بە شانشینی سڕبیا ناسراون لە نێوان ساڵانی ١٧١٨ و ١٧٣٩.

ئەو جەماوەرەی کە لە کاتی کۆچی گەورەی دووەمدا لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە کۆچیان کردووە، بە ڕەچەڵەکی سڕبی دادەنرێت، لە کاتێکدا ھەموو ئەوانەی لە کاتی کۆچی گەورەی یەکەمدا کۆچیان کردووە، ڕەگەزنامەی سڕبییان ھەبووە. یەکەم کۆچی گەورە بەڵگەی یەکلاکەرەوەی بۆ چەمکەکانی مەسیحییەتی سڕبی و ئۆرتۆدۆکس لەژێر سەرکردایەتی پاتریارکدا دابین کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پاکتاوی نەتەوەیی لە شەڕی بۆسنادا

لە پاکتاوکردنی نەتەوەیی بەربڵاودا کە ھاوڕێی شەڕی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا بوو (١٩٩٢–١٩٩٥) ، ژمارەیەکی زۆر لە موسڵمانانی بۆسنە و کرواتییە بۆسنەییەکان ناچار بوون ماڵەکانیان بەجێبھێڵن و لەلایەن سڕبەکانی بۆسنەییەوە دەرکران؛  ھەندێک لە کرواتییەکانی بۆسنە ھەڵمەتێکی ھاوشێوەیان دژی موسڵمانانی بۆسنە و سڕبەکان ئەنجامدا. ھەروەھا موسڵمانانی بۆسنە کردەوەی ھاوشێوەیان لە دژی کرواتییەکان ئەنجامدا، بەتایبەتی لە ناوەڕاستی بۆسنە. بەڵام قەبارەی تاوانەکانی کرواتی بۆسنی و موسڵمانانی بۆسنە زۆر کەمتر بوو لەوەی کە لەلایەن سربەکانی بۆسنەییەوە ئەنجامیان داوە.

سەرەتا لە ساڵی ١٩٩١دا، نائارامی سیاسی لە باڵکان تا ناوەڕاستی ساڵی ١٩٩٢ نزیکەی دوو ملیۆن و ٧٠٠ ھەزار کەسی ئاوارە کردبوو، کە زیاتر لە ٧٠٠ ھەزار کەسیان داوای پەنابەرییان لە ئەورووپا کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٢
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٣
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٤
پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٥
ئەلشەعب یوورید ئیسقات ئەلنیزام

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|درووشمی '''"گەل دەیەوێت ڕژێمەکە بڕووخێنێت"''' لە ئیمبابا لە سەردەمی [شۆڕشی میسر، ٢٠١١|شۆڕشی میسردا بەرز دەکرێتەوە.]]
**ئەلشەعب یوورید ئیسقات ئەلنیزام** یان **خەڵک دەیەوێت دەسەڵات بخاتە خوارەوە یان بیڕووخێنێت** درووشمێکە کە لەلایەن خۆپیشاندەرانی عەرەبەوە لە کاتی شەپۆلی شۆڕشەکانی بەھاری عەرەبیدا بەرزکرایەوە کە دژی دەسەڵاتە ستەمکارە دەسەڵاتدارەکان لە جیھانی عەرەبیدا ھەڵگیرسا. بوو بە درووشمی سەرەکی کە لە زۆربەی شۆڕش و لە ناڕەزایەتییە عەرەبیەکاندا بەرز دەکرایەوە.

ئەم درووشمە بۆ یەکەمجار لە توونس بەکارھێنرا لەکاتێکدا شۆڕش دژی ڕژێمی زەین عابیدین بن عەلی چڕتر بووەوە، خۆپیشاندەران بۆ چەند ھەفتەیەک لە شەقامی حەبیب بوورقیبە لە پایتەختی تونس درووشمەکەیان دەوتەوە. دواتر بڵاوبووەوە و شۆڕشی میسریشی گرتەوە کە ڕژێمی حوسنی موبارەکی ڕووخاند، و بوو بە ئایکۆن و درووشمی ھەمیشەیی بۆ ناڕەزایەتییە عەرەبییەکان، یەکگرتوویی نیگەرانی و ھەستەکانی لە جیھانی عەرەبیدا دەربڕی. ھەروەھا ئەم درووشمە بۆ یەکەمجار لە لیبیا لە شاری ئەلبەیزا بەکارھات و ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە سەرەتای شۆڕشی لیبیا.

گەورەترین کاریگەری ئەم درووشمە لە سووریا بوو کە کۆمەڵێک گەنج لە ١٥ی ئازاری ٢٠١١ ئەم درووشمەیان بەسەر دیوارەکانی شاری دەرعا ڕژاند کە بووە ھۆی دەستگیرکردنیان و شەپۆلێکی ناڕەزایەتی لە سووریا لێکەوتەوە.

ناوەڕۆکی درووشمەکە لە وڵاتێکی عەرەبییەوە بۆ وڵاتێکی دیکە بە پێی سروشتی ڕژێمەکان و ڕادەی نزیکی یان دوورییان لە خەڵک دەگۆڕێت. لە ھەندێک لە دەوڵەتە پاشایەتییەکان ( ئوردن  بەحرەین، مەغریب)، درووشمەکە شانبەشانی درووشمەکانی وەک " *گەل دەیەوێت ھێماکانی گەندەڵی بخاتە خوارەوە"* یان *"گەل دەیەوێت ستەمکاری بخاتە خوارەوە"* بەرزکرایەوە بەبێ ئەوەی ئاماژە بە کەسایەتی سوڵتان یان پاشا بکرێت بۆ دوورکەوتنەوە لە زیندانیکردن یان لێپرسینەوەی یاسایی سەبارەت بە یەمەنیش، خۆپیشاندەران سروود و گۆرانییان ئامادە کرد کە ئەم درووشمەی لەخۆگرتبوو. 

ئەم درووشمە لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە گۆڕەپانی تەحریر لە میانی خۆپیشاندانێکدا دەرکەوتەوە کە داوای دەستلەکارکێشانەوەی عەبدولفەتاح سیسی سەرۆکی میسری دەکرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەھاری عەرەبی
پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
عوسمان پاشا

**عەلی عوسمان پاشا** (لەدایکبووی ١٨٥٨، ئەستەنبوڵ، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی - کۆچی دوایی ١٦ی ئەیلوولی ١٨٩٠، کوشیمۆتۆ، ژاپۆن) سەربازێکی تورکی بووە. فەرماندەی کەشتیی فرێگات ئێرتوگرول بوو.

نەوەى پاترۆن عوسمان پاشا، فەرماندەی بەلەمی عوسمانییە کە لە کۆتایی شەڕی سینۆپدا لە کاتی جەنگی کریمیا لەلایەن ڕووسەکانەوە گیرا. باوکی عەمید (میرالەی) ئەحمەد بەگە.

## سەرچاوەکان
ھێرشی ئیدلیب ٢٠١٥

**ھێرشی ئیدلب ٢٠١٥** ئاماژەیە بۆ زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی ئۆپۆزسیۆن لە پارێزگای ئیدلیب، لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا، ھێرشەکە بە ھێرشی ئۆپۆزسیۆن بۆ سەر ئیدلیبی پایتەختی پارێزگاکە دەستیپێکرد. بەپێی ھەواڵێکی *[[ئێکۆنۆمیست|ڕۆژنامەی ئیکۆنۆمیست]]* دەستبەسەرداگرتنی ئیدلیب بە شێوەیەکی بەرچاو لەبەر ئەوەیە کە دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو «سەرەڕای ناڕەزایەتییەکانی ئەمریکا پشتیوانی زیاتریان لە بریکارەکانیان کردووە». 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
لێکتێگەیشتنی سێ لایەنی

**لێکتێگەیشتنی سێ لایەنی** (بە ئینگلیزی: Triple Entente) (لە وشەی فەڕەنسی *entente* بە واتای ھاوڕێیەتی، لێکتێگەیشتن، ڕێککەوتن) باس لە لێکتێگەیشتنی نافەرمی نێوان ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و کۆماری سێیەمی فەڕەنسی و شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا و ئێرلەندا دەکات. لەسەر بنەمای ھاوپەیمانی فەڕەنسی و ڕووسیای ساڵی ١٨٩٤ و ئینتێنت کۆردیالی ساڵی ١٩٠٤ لە نێوان پاریس و لەندەن و ئینتێنتی ئینگلیز و ڕووسی ساڵی ١٩٠٧ دروستکراوە. لێکتێگەیشتنەکە دژە کێشێکی بەھێزی بۆ ھاوپەیمانی سێ لایەنی ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا و ئیمپراتۆریەتیی نەمسا-مەجارستان و شانشینی ئیتاڵیا پێکھێنا. بە پێچەوانەی سێ ھاوپەیمانی یان خودی ھاوپەیمانی فەڕەنسا و ڕووسیا، ھاوپەیمانییەکی بەرگریی یەکتر نەبوو.

پەیمانی فەڕەنسا و ژاپۆن لە ساڵی ١٩٠٧ بەشێکی سەرەکی بوو لە دروستکردنی ھاوپەیمانی، چونکە فەڕەنسا پێشەنگی بوو لە دروستکردنی ھاوپەیمانی لەگەڵ ژاپۆن و ڕووسیا و (بە شێوەیەکی نافەرمی) بەریتانیا. ژاپۆن قەرزێکی لە پاریس دەویست، بۆیە فەڕەنسا قەرزەکەی بە مەرجی ڕێککەوتنی ڕووسیا و ژاپۆن و گەرەنتی ژاپۆن بۆ پشکەکانی فەڕەنسا کە لە ڕووی ستراتیژییەوە لاوازە لە ھیندۆچین. بەریتانیا ھانی نزیکبوونەوەی ڕووسیا و ژاپۆنی دا. بەم شێوەیە ھاوپەیمانی سێ لایەنە دروست بوو کە جەنگی جیھانیی یەکەمی کرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم بەپێی وڵات
لیوای ئەلحەق (حومس)

**لیوا ئەلحەق** گرووپێکی چەکداری شۆڕشگێڕی ئیسلامییە کە لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا لە پارێزگای حومس چالاک بووە.

لە ١١ی ئابی ٢٠١٢، لیوای حەق لە کۆمەڵێک چەکداری ئیسلامی و مەدەنی و کەتیبە بچووکەکان پێکھێنرا بە ئامانجی بەرگریکردن لە شاری حومس لە حکوومەتی سووریا و دواتر لە دژی میلیشیا شیعەکان کە لەسەر داوای بەشار ئەسەدی سەرۆکی سووریا دەستوەردانیان لە شەڕی ناوخۆدا کردبوو. لیوای حەق دواتر بوو بە یەکێک لە دیارترین گرووپە شەڕکەرەکانی ناوچەکە و ھێزێک بوو کە لە ھەموو ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی یان سیاسیدا کە بە پلەی یەکەم کاریگەری لەسەر حومس ھەبوو، حسابی بۆ دەکرا.  لیوای حەق یەکەیەکی لاوەکی لەژێر دەستی خۆیدا لەخۆگرتبوو، لەوانە گرووپی ئەلفوراتی، شوێنکەوتوانی کەتیبەکانی پێغەمبەر، پاشان کەتیبەکانی ئەنسار.

لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٢دا، لیوای حەق لەگەڵ گرووپە یاخیبووەکانی دیکەدا یەکگرت و ئەو گرووپەیان پێکھێنا کە ئێستا بە بەرەی ئیسلامی سووریا ناسراوە.  لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٣، لیوا ئەلحەق، ئەنسارولشام و ئەحرار شام ھەڵوەشێنرانەوە و پەیوەندییان بە ھاوپەیمانی بەرەی ئیسلامییەوە کرد.

تا مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٤، لیوای حەق لاواز و پارچەپارچە بوو دوای پێشڕەوییەکانی سوپای عەرەبی سووریا لە ناوچەی حومس، کە لەلایەن ھێرشە ئاسمانییەکانی ڕووسیا و ھێرشی تۆپخانەی ڕووسیا لەلایەن کوتلە شیعەکانی ھاوپەیمانی بەشار ئەسەدەوە پشتیوانی دەکرا. لیواکە لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ لەگەڵ ئەحرار شام یەکگرت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
لیوای ئەبووفەزل ئەلعەباس

**لیوای ئەبووفەزل ئەلعەباس** لە سەردەمی شۆڕشی سووریا لە ساڵی ٢٠١٢ لە سووریا بۆ ھاوکاریکردنی ھێزەکانی حکوومەتی سووریا دامەزراوە. لە گرووپە چەکدارە شیعەکان پێکھاتووە کە چەکدارانی عێراقی لەخۆدەگرێت، کە زۆربەیان خەڵکی ناوەڕاست و باشووری عێراقن. یەکێک بوو لە یەکەم میلیشیا شیعەکان کە بەرخۆدانیان لە دژی گرووپە سەلەفییەکانی لەخۆگرت کە ھەوڵیان دەدا مەزارگەی سەیدە زەینەب لە دیمەشق بڕوخێنن. لیواکە لە ھەردوو چەکداری عێراقی و سووریا پێکدێت. بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی ئەمریکی، «کریستیان ساینس مۆنیتەر»،ئەو لیوایە «گرووپێکی بچووک بوو کە لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرا و پێکھاتبوو لە قەناس بەدەست و پسپۆڕی تەقەمەنی».

ناوی لیواکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەبووفەزل ئەلعەباسی کوڕی عەلی کوڕی ئەبی تالیب بەو پێیەی ناوی عەباس گرنگییەکی تایبەتی ھەیە بۆ شیعەکان بەگشتی و شیعەکانی عێراق بەتایبەتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان
عادیلە خاتوون

**عادیلە خاتوون** (کۆچی دوایی ساڵی ١١٨٢ی کۆچیی / ١٧٦٨ی زایینی) کچی ئەحمەد پاشا کوڕی حەسەن پاشا و ھاوسەری سلێمان پاشا ئەبوولئیلاھ والی بەغدایە. چەندین مزگەوتی لە بەغدا دروستکردووە، لەوانە مزگەوتی عادیلە لە نزیک شەقامی ئەلنەھر لە قەزای ئەلمووستەنسرییە و مزگەوتی عادیلە خاتوون لە نزیک پردی ئەلسەرافیە.

## سەرچاوەکان
بەرمیل

[وێنۆک|بەرمیلێکی [ئاسن]]
**بەرمیل**  یان **بۆشکە** دەفرێکی گەورەی لوولەکییە کە لە دار دروست دەکرێت یان ئاسن.  لاکانی بەرمیلێکی دار لە شریتەکانی دار دروست دەکرێن، بە تەوقی کانزا یان دار بەیەکەوە دەبەسترێن. پارچە دارەکان لە ناوەڕاستدا فراوانترن و لە کۆتاییەکانیدا تەسکترن. ئەمەش وا دەکات بەرمیلە دارەکە لە ناوەڕاستدا بکرێتەوە. ئەم شێوە قاییمی بەرمیلەکە زیاد دەکات، بەڵام لە کاتی ناردنی بە کەشتیدا شوێنی زیاتر دەگرێت. 

بەرمیلەکە وەک یەکەیەک بۆ پێوانەکردنی بڕی نەوت بەکاردەھێنرێت و توانای بەرمیلەکەش بە نزیکەی ١٥٩ لیتر مەزەندە دەکرێت. زۆرجار بۆ ھەڵگرتنی شلەمەنییەکان بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەفرەکان
پۆل:دەفرەکانی ھەڵگرتنی خۆراک
عەلی بلحاج

**عەلی بلحاج** چالاکوانێکی ئیسلامی جەزائیری و کەسایەتییەکی ئۆپۆزسیۆنە  بانگخوازە و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی پارتی بەرەی ڕزگاری ئیسلامی. ئەو و پارتەکەی لە ھەڵبژاردنە ناوخۆییەکان لە ساڵی ١٩٩٠ و لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی جەزائیر لە ساڵی ١٩٩١ سەرکەوتنیان بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:زیندووان
عەباسی مەدانی

**عەباسی مەدانی ئەلعەقبی جەزائیری** (٢٨ی شوباتی ١٩٣١ – ٢٤ی نیسانی ٢٠١٩) سیاسەتمەداری جەزائیری و دامەزرێنەری بەرەی ڕزگاری ئیسلامیی بووە. لە ناحیەی سیدی عقبە لە نزیک ویلایەتی بیسکرە لەدایک بووە کە نزیکەی ٥٦٤ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری جەزائیرەوە دوورە. لە ساڵی ١٩٥٤ بەشداری لە ھەڵگیرسانی شۆڕشی ڕزگاریخوازی کردووە، دوای یەکەم ئۆپەراسیۆنی چەکداری دەستگیرکراوە و لەلایەن کۆلۆنیالیستە فەڕەنسییەکانەوە تا سەربەخۆیی جەزائیر زیندانی کراوە. باوکی شێخ ئەبوو ئەلقاسم لە بنەماڵەیەکی سەربازی خۆپارێز شاری بیسکرە بووە و ئیمامی مزگەوتێک بووە و مامۆستای پەروەردەی ئایینی بووە. لەژێر دەستی ئەو خوێندوویەتی و دواتر لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا ڕووی لە خوێندن کردووە لەژێر دەستی شێخ نەعیم ئەلنەعیمی لە شاری بیسکرە. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٩ لە شاری دەوحە پایتەختی قەتەر دوای نەخۆشییەکی کوشندە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
چادلی بن جەدید

**چادلی بن جەدید** (١٤ی نیسانی ١٩٢٩ – ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢) سێیەم سەرۆکی کۆماری جەزائیر بووە لە ٩ی شوباتی ١٩٧٩ تا ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢.
## ژیان
لە گوندی بوتێلجا لە ویلایەتی ئەلتارف لەدایکبووە، لە سوپای فەڕەنسا وەک ئەفسەرێکی ناکارمەند خزمەتی کردووە و لە ھیندی چینی شەڕی کردووە. لە سەرەتای جەنگی سەربەخۆیی جەزائیر لە فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٥٤، بن جەدید پەیوەندی بە بەرەی ڕزگاری نیشتمانی (FLN)ەوە کرد و لە ئەنجامدا لە ساڵی ١٩٦٤دا بە فەرماندەیی سەربازی ناوچەی وەھران لە جەزائیر پاداشت کرا، دوای سەربەخۆیی، لە ڕێگەی ڕیزەکانەوە بەرزبووەوە تا لە ساڵی ١٩٦٩ بوو بە سەرھەنگ.
## ژیانی دوای سەرۆکایەتی
لە دوای مانگی یەکی ساڵی ١٩٩٢، بن جەدید لە ژیانی سیاسی کشایەوە. لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٨دا لە شارەکەی خۆی لە شاری ئەلتارف وتارێکی مشتومڕاوی پێشکەش کرد.
## مردن
ئەمڕۆ شەممە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢، چادلی بن جەدید، سەرۆکی پێشووی جەزائیر، لە تەمەنی ٨٣ ساڵیدا، لە نەخۆشخانەی عەین نادجەی سەربازی لە پایتەختی جەزائیر کۆچی دوایی کرد، کە چەند ڕۆژێک پێشتر بەھۆی جەڵدەی دڵی سەختەوە لەژێر چاودێری چڕدا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی جەزائیر
پەیوەندی نێوان ئیدارەی خۆسەر و حیزبی بەعس لە سووریا

**پەیوەندییەکانی ئیدارەی خۆسەر و بەعس لە سووریا** پەیوەندی بە پەیوەندییە سەربازی و سیاسییەکانی نێوان کۆماری عەرەبی سووریای بەعس و ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا ھەیە، کە ناوچەیەکی *دیفاکتۆی* سەربەخۆیە و فرە نەتەوەییە لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا. حکوومەتی سووریا بە فەرمی دان بە سەربەخۆیی ئیدارەی خۆسەری باکور و ڕۆژھەڵاتی سووریا نانێت و داوای ڕێبازێکی ناوەندگەرایی (مەرکەزی) بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری سووریا دەکات. ئیدارەی خۆسەر ھەوڵدەدات فیدراڵییەت لە سووریا بەدەستبھێنێت. بەدرێژایی زۆربەی شەڕی ناوخۆیی سووریا، پەیماننامەیەکی دەستدرێژی نەکردن لە نێوان سوپای سووریا و ھێزەکانی سووریای دیموکراتدا ھەبوو، ناوبەناو پێکدادان و ھەندێک ھاوکاری دژی گرووپە ئیسلامییەکان، بەتایبەتی دژی ھێزە چەکدارەکانی تورکیا و سوپای نیشتمانی سووریا کە لەلایەن تورکیاوە پشتگیری دەکرێت. لە کاتێکدا ھەردوولا لە ساڵی ٢٠١٩ ەوە لەژێر چاودێری ڕووسیا ھاوکاری سەربازیان کردووە، ھێزەکانی سووریا و ڕووسیا بە درێژایی سنووری تورکیا جێگیرکراون بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەوی زیاتر، دانوستانە سیاسییەکان شکستی ھێناوە. حکوومەتی سووریا لە دەرەوەی دوو سندووقە ئەمنییەکانی لە قامیشلۆ و حەسەکە ھیچ دەسەڵات و دامەزراوەیەکی لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا نییە. ئیدارەی خۆسەر ڕێگەی بە حکوومەتی سووریا نەدا ھەڵبژاردن لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی ئەنجام بدات.

## سەرچاوەکان
بەرەی ڕزگاریی ئیسلامی

**بەرەی ڕزگاری ئیسلامیی** حیزبێکی سیاسی پێشووی جەزائیرە و بە بڕیاری دەسەڵاتدارانی جەزائیر لە مانگی ئازاری ١٩٩٢ ھەڵوەشایەوە، بە کورتکراوەی FIS ناسراوە. لە ١٨ی شوباتی ١٩٨٩ دروستکراوە، دوای ھەموارکردنەوەی دەستوور و ھێنانەکایەی سیاسەتی فرە حیزبی کە بەھۆی ڕاپەڕینی جەماوەری ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ لە سەردەمی چادلی بێندجێدیددا سەپێندرا.   حکومەتی جەزائیر لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٨٩ بە فەرمی دانی بە بەرەی ڕزگاری ئیسلامیدا نا، لەو کاتەدا شێخ عەباسی مەدانی سەرۆکایەتی دەکرد و جێگرەکەی شێخ عەلی بلحاج بوو. بەرەی ئیسلامی لە یەکەم ھەڵبژاردنی ناوخۆیی لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠دا بەشداری کرد و سەرکەوتنی بەدەستھێنا، ھەروەھا لە ھەڵبژاردنی یاسادانان لە کانوونی دووەمی ١٩٩١دا بەشداری کرد و سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بەڵام دواتر ھەڵبژاردن ھەڵوەشایەوە و بڕیاری ھەڵوەشاندنەوەی پارتەکە.

## سەرچاوەکان
ئوژووپیس

**ئوژووپیس** (ییدیش: ЖартајЩТ، ڕووسی:  Заречье، بێلاڕوسی: Заречча، پۆڵەندی: Zarzecze، لیتوانی: Užupis، بە واتای «لەوبەری ڕووبار» یان «دیوەکەی تری ڕووبار»).  گەڕەکێکە دەکەوێتە شاری ڤیلنیۆسی پایتەختی لیتوانیا .  دانیشتوانەکەی سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند و کۆماری ئوژووپیسیان لە ١ی نیسانی ١٩٩٧ ( ڕۆژی درۆی نیسان )  دامەزراند و ھیچ دانپێدانانێکی نێونەتەوەییی نییە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مەسیح پاشا

**مەسیح پاشا** (بە تورکی مۆدێرن: Mesih Paşa) (کۆچی دوایی کردووە لە تشرینی دووەمی ١٥٠١) سیاسەتمەدارێکی عوسمانی بووە و بە ڕەچەڵەک یۆنانی بیزەنتین بووە. کوڕەزای دوایین ئیمپراتۆری بیزەنتین بوو، کۆنستنتین یازدەھەم پالێۆلۆگوس، کە بەبێ ھیچ نەوەیەک کۆچی دوایی کرد. پێدەچێت - ئەگەر عوسمانییەکان نەیانتوانیایە قوستەنتینە داگیر بکەن - مەسیح یان برا گەورەکەی کە دوای ڕووخانی قوستەنتینیە کە گیرابوون، بچوونایەتە سەر تەختی ئیمپراتۆری. بەڵام خاچپەرستان گرتیان و وەک خزمەتکار لە کۆشکی سوڵتان مەحممەدی دووەم پەروەردەیان کرد.  لەو کاتەدا مەسیح تەمەنی نزیکەی دە ساڵ بوو. 

مەسیح پاشا بووە بە کاپودان پاشای ھێزی دەریایی عوسمانی لە نێوان ساڵانی ١٤٨٠ بۆ ١٤٩١، پاشان وەزیری گەورەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەردەمی سوڵتان بایەزیدی دووەم لە نێوان ساڵانی ١٤٩٩ بۆ ١٥٠١.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٥٠١
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٥یەم
بەرەی نیشتمانیی بۆ ڕزگاریی

وێنۆک
**بەرەی نیشتمانیی بۆ ڕزگاریی** گرووپێکی چەکداری سووریایە و سەر بە سوپای نیشتمانی سووریایە کە لە شەڕی ناوخۆی سووریادا شەڕیان کردووە. ئەم گرووپە لە مانگی ئایاری ٢٠١٨ لەلایەن ١١ گرووپەوە لە باکووری ڕۆژاوای سووریا دامەزراوە و لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٨ بە فەرمی ڕاگەیەندرا. عەقید فەزلوڵڵا ئەلحاجی لە فەیلەقی شام وەک فەرماندەی گشتی گرووپەکە و پێشکار سووھەیب لەیووش لە سوپای ئیدلیبی ئازاد وەک جێگری فەرماندە و پێشڕەو محەممەد مەنسوور لە سوپای سەرکەوتن وەک سەرۆکی ئەرکانی گرووپەکە دەستنیشانکران.  پێکھاتەکە پشتگیرییەکی زۆر لە تورکیا وەردەگرێت.

## سەرچاوەکان
خەلیل کووت

**خەلیل پاشا و دواتر خەلیل کووت** () لە ساڵی ١٨٨٢ لە شاری قوستەنتینیە لەدایکبووە و لە ساڵی ١٩٥٧ لە ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کردووە    ئەو ئەفسەرە لە سوپای عوسمانی و پارێزگارێکی ھەرێمییە. مامی ئەنوەر پاشا وەزیری جەنگی عوسمانییە لە سەردەمی جەنگی جیھانیی یەکەمدا. ناوی بنەماڵەی کووت لە دوای یاسای ناوی بنەماڵەکانەوە وەرگرتووە کە لەلایەن مستەفا کەمال ئەتاتورکەوە لە ساڵی ١٩٣٤ی زایینی دەرچووە.

## کووت
گەورەترین سەرکەوتنی لە کاتی فەرماندەیی لە عێراق و گەمارۆدانی ھێزەکانی بەریتانیا بوو بۆ ماوەی ١٤٣ ڕۆژ (گەمارۆدانی کووت)، ھەروەھا تەسلیمبوونی سوپای بەریتانیا لە ٢٩ی نیسانی ١٩١٦. شانازیی ئەم سەرکەوتنە بۆ فەرماندەی باڵای خۆی، نورەددین پاشا و سوپای شەشەمی عوسمانی، ھەروەھا بۆ فیڵد مارشاڵی ئەڵمانی ڤۆن فرایھێر دێر گۆڵتز.

## ڕووخانی دەوڵەتی بەغدا
لە ساڵی ١٩١٧ وەزیری جەنگ ئەنوەر پاشا فەرمانی بە خەلیل پاشا کرد بەشێک لە ھێزەکانی لە عێراقەوە بگوازێتەوە بۆ بەرەی فارسی، بەمەش توانای بەرگریکردن لە ویلایەتی بەغدا سنووردار کرد، ئەمەش بووە ھۆی کەوتنە ژێر دەستی ھێزەکانی بەریتانیا و تەسلیمبوونی سوپای سێیەمی عوسمانی.

## دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ
دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ، ھێزەکانی بەریتانیا خەلیل پاشایان دەستگیرکرد و لە ئیستەنبوڵ زیندانییان کرد، بەڵام دواتر ھەڵات بۆ مۆسکۆ. بەپێی مەرجەکانی پەیمانی مۆسکۆ (١٩٢١) کە لە نێوان حکوومەتی ئەنقەرە و سەرکردایەتی سۆڤیەت واژوو کراوە، سۆڤیەت ئەرکی ھەڵگرتنی ئەو قاڵبە زێڕانەی پێ سپێردرا کە لینین وەک پارەی تەسلیمبوونی تورکیا لە ناوچەی باتومی بە سۆڤیەت بۆ ئەنقەرە ناردبووی. لەو کاتەدا ڕێگەی پێنەدرا لە تورکیا بمێنێتەوە، بۆیە سەرەتا گەڕایەوە مۆسکۆ و دواتر ڕووی لە بەرلین کرد.

ئەتاتورک دوای ڕاگەیاندنی کۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣ ڕێگەی پێدا بگەڕێتەوە بۆ تورکیا.

## مەرگ
دوای ئەوەی ڕێگەی پێدرا بگەڕێتەوە بۆ تورکیا، ھیچ پۆستێکی نەبووە و تا کۆتایی تەمەنی لە ماڵەکەی خۆی لە ئەستەنبوڵ ژیاوە تا لە ٢٠ی ئابی ١٩٥٧ دوای ململانێ لەگەڵ نەخۆشی کۆچی دوایی دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨١
پۆل:مردووانی ١٩٥٧
قاڵبی زێڕ

**قاڵبی زێڕ** بریتییە لە کۆپانێک لە زێڕی پاک یان پاکی بەرزبەزۆری لە شێوەی قاڵب.
یەدەگی زێڕ بەزۆری لە شێوەی زێڕ لە بانکەکان و بانکە ناوەندییەکان ھەڵدەگیرێت، زۆرجار لە شێوەی قاڵبی ٤٠٠ ترۆی ئۆنسە بار، کە یەکسانە بە ١٢.٤ کیلۆگرام بۆ ھەر پارچەیەک. زێڕ شتێکی سەرنجڕاکێشە و ستانداردی نێونەتەوەییی ھەیە بۆ وەبەرھێنەران. قاڵبی زێڕ دەتوانێت بە شێوە و قەبارە و کێشی جۆراوجۆر بێت و لە بنەڕەتدا وەک ھەر بەرھەمێکی زێڕ پێناسە دەکرێت کە لەلایەن کۆمپانیایەکی بەناوبانگی زێڕین دروستکراوە، بەبێ گوێدانە شێوەکەی. ناوی بەرھەمھێنەر و کێش و پاکی وردی لەسەر شریتەکە تۆمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەلوپەلە ئاڵتوونییەکان
محەممەد جەواد جەزائیری

**محەممەد جەواد بن عەلی بن کازم ئەلجەزائیری** ( ٦ی شوباتی ١٨٨١ - ٢٣ی نیسانی ١٩٥٩) شاعیر و فەیلەسوف و نووسەر و شۆڕشگێڕ و پرۆفیسۆری ناوەندی زانستی شاری نەجەفی عێراقی بووە. بە شەڕی دژی ئینگلیزەکان و جیھادەکەی لە دژی ئینگلیزەکان ناسرابوو. دامەزرێنەری یەکەمین کۆمەڵگەی ئیسلامی نھێنی بووە لە عێراق.*ئەو نھێنییەکانی* فەلسەفە و *شیعری شۆڕشگێڕانە* و *دیوان* و *فەلسەفەی ئیمامی سادق* و *ڕەخنەیەکی لە پێشنیازەکانی میسری بۆ ئاسانکاری ڕێزمانی عەرەبی* کردووە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مزگەوتی دار ئەلحەدیس

**مزگەوتی دار ئەلحەدیس** () مزگەوتێکە لە شاری ئەدیرنە لە تورکیا.

لەلایەن سوڵتان مورادی دووەمەوە لە ساڵی ١٤٣٥ی زایینی بەدرێژایی ڕووباری تونجا () دروستکراوە کە بیناکە گونجاوە وەک مزگەوت یان قوتابخانە. لە کاتی شەڕەکانی بالکان، بولگارییەکان بە تەقەی تۆپخانە منارەکەیان لەناوبرد.

کوڕەکانی سوڵتان مورادی دووەم لە تەنیشتی نێژران: سوڵتان مستەفای سێیەم و سوڵتان ئەحمەدی سێیەم.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تۆفیق خالیدی

**تۆفیق عەبدولقادر ئەلخالیدی** سیاسەتوان و سەربازی عێراقییە و ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە بۆ خالید کوڕی وەلید. لە ساڵی ١٨٧٨ لە بەغدا لەدایکبووە، لە ٢٢ی شوباتی ١٩٢٤ لە بەغدا تیرۆر کراوە.

## ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
لە قوتابخانەی سەربازی ڕووشدیە خوێندوویەتی، پاشان لە قوتابخانەی ئامادەیی سەربازی، دوای ئەوە ڕەوانەی ئەستەنبوڵ کراوە بۆ ئەوەی لە کۆلێژی سەربازی بخوێنێت، لەوێشەوە بە پلەی موولازمی دووەم دەرچووە و گەڕاوەتەوە بەغدا، و لە سوپادا ماوەتەوە تا گەیشتە پلەی سەرۆک، دواتر وەک نوێنەر لە پەرلەمان بۆ بەغدا لە ساڵی ١٩١٤ ھەڵبژێردراوە، پاشان گەشتی کردووە بۆ ئەستەنبوڵ لەگەڵ عێراقییە ھەڵبژێردراوەکان، لەوێش چاوی بە شازادە فەیسەڵ بن حوسێن کەوت، پاشان خۆبەخشانە پەیوەندی بە بەرەی عێراقییەوە کرد دژی ئینگلیزەکان، بەڵام دوای داڕمانی ھەوڵەکانی بەرخۆدان لەوێ گەڕایەوە بۆ ئەستەنبوڵ، دواتر ڕووی لە بەرلین کرد.

## شانشینی عێراق
وەک موتەسەریفی بەغدا، دواتر لە کابینەی دووەم لە ساڵی ١٩٢٢، لە دوای حاج ڕەمزی بەگ، کرا بە وەزیری ناوخۆ. شا فەیسەڵی یەکەم ناڕەزایی دەربڕی بەرامبەر بە ھەڵگرتنی پۆستی وەزیری ناوخۆ لەو حکوومەتەدا و ئەمەش ھۆکاری دواکەوتنی بوو لە وەرگرتنی ئەرکەکانی وەک وەزیری ناوخۆ. ھۆکارەکەشی مەیلەکانی بوو کە داوای دامەزراندنی سیستەمی کۆماریی لە عێراقدا دەکرد، کە لە ڕۆژانی خوێندنی لە ئەڵمانیا لەگەڵیدا ناکۆک بوو و ھاوسۆزی لەگەڵ بزووتنەوەی کەمالیستی لە تورکیا و مەیلە کۆمارییەکانی. لە ھەمان ساڵدا لە کابینەی سێیەمدا بووە وەزیری داد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مۆزەخانەی ھونەریی ڕۆژھەڵاتی نزیک

**مۆزەخانەی ھونەریی ڕۆژھەڵاتی نزیک** () مۆزەخانەیەکی ھونەرییە لە شاری یەریڤان لە ئەرمەنستان مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٣ کرایەوە، لەسەر بنەمای کۆمەڵەیەک کە لەلایەن نیگارکێش و کۆکەرەوە و ھاووڵاتی فەخری یەریڤان مارکۆس گریگۆریانەوە بەخشراوە بە یادی کچەکەی، ئەکتەری ناوداری ئەمریکی «سابرینا گریگۆریان» مۆزەخانەکە ھەمان بینای ھاوبەشی لەگەڵ مۆزەخانەی ئەدەب و ھونەری چارێنتس ھەیە.

مۆزەخانەکە نزیکەی ٢٦٠٠ پیشانگەی تێدایە، لەنێویاندا کارەکانی مارکوس گریگۆریان و ھونەرە کارپێکراوەکانی ڕووسی، ئەورووپی و ڕۆژھەڵاتی ناوین- بەلوعەی ئێرانی لە سەدەی ١٢ تا نۆزدەھەم، دەستی دەرگا ، کلیل، قوفڵ، بزمار، و ڕازاندنەوەی زیوی تورکمانی ئێرانی لە سەدەکانی ١٨ و ١٩.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆزەخانەکانی یەریڤان
کۆنفرانسی ئاشتی ترابزۆن

وێنۆک|بەشداربووانی کۆنفرانسی ئاشتی ترابزۆن
**کۆنفرانسی ئاشتی ترابزۆن** کۆنفرانسێک بوو کە لە مانگەکانی ئازار-نیسانی ١٩١٨ لە ترابزۆن لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و شاندێکی ئەنجومەنی یاسادانانی ترانسکۆقاز بەڕێوەچوو. دانیشتنی کردنەوەی کۆبوونەوەکە لە ١٤ی ئازاری ١٩١٨ بوو، نوێنەرانیش بریتی بوون لە دەریاوان ڕەئوف بەگ بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، و ئاکاکی شاخانکێلی و ئەحمەد بەگ بێبینۆڤ (ڕاوێژکار) بۆ شاندی قەوقاز.

ئاگربەستی ئەرزینجان لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩١٧ لە ئەرزینجان لە نێوان ڕووسەکان و عوسمانییەکان واژوو کرا و کۆتایی بە ململانێ چەکدارییەکانی نێوان ڕووسیا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ھەڵمەتەکانی فارس و قەوقاز ھێنا کە شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوینی جەنگی جیھانیی یەکەمی ئەم ئاگربەستە بەدوای خۆیدا پەیماننامەی برێست-لیتۆڤسک لە ٣ی ئازاری ١٩١٨ لە نێوان کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا و زلھێزە ناوەندییەکان ھاتە ئاراوە، کە بووە ھۆی دەرچوونی ڕووسیا لە جەنگی جیھانیی یەکەم. ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و کۆماری ترانسکۆقاز ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە، لە کاتێکدا پەیمانی برێست لیتۆڤسک سنووری سەپاند کە لەگەڵ ئەو سنوورانەی کە ھەر لایەنێک بانگەشە دەکرد، ناکۆکییان ھەبوو. شاندەکە لەلایەن ژووری نوێنەرانەوە دروستکرابوو و لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە بە نوێنەرایەتی نەک دەوڵەتێک بەڵکوو گەلانی ناوچەکە دادەنرا.

## سەرچاوەکان
شاری سەدر

**شاری سەدر** کە بە **شاری شۆڕش** ناسراوە، یەکێکە لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی بەغدا لە عێراق، دەکەوێتە دیووی ڕەسافە. ڕووبەرەکەی ٢,٢٥٥ ھێکتارە، و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ١٩٩٧دا ٨٢٨,١٠٨ کەس بووە، و ژمارەیان لە ساڵی ٢٠١٢ بووەتە ٢,٢٠٤,٤٥٣ ناوی لێنراوە لە دوای داگیرکاری ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣. لە کاتی دامەزراندنیدا بە **شاری شۆڕش** لە سەردەمی سەرۆک عەبدولکەریم قاسم ناسرا، پاشان بە **گەڕەکی ئەلڕافیدەین** لە سەردەمی سەرۆک عەبدولسەلام عارف، پاشان بە **شاری سەددام** لە سەردەمی سەرۆک سەددام حوسێن.
## مێژوو
شارەکە لە سەردەمی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا، کە لە ساڵانی شەستەکاندا بۆ نیشتەجێکردنی دانیشتووانی لادێکانی باشووری عێراق لە بەغدا دامەزراندووە. زۆربەی دانیشتووانەکەی سەرچاوەی خۆیان دەگەڕێننەوە بۆ شاری عەمارە و شارەکانی دیکەی پارێزگای میسان لە زۆنگاوەکانی باشووری عێراق. ھەروەھا خاتوو نەزیھە دوولەیمی ڕۆڵی ھەبوو لە دامەزراندنی گەڕەکی ئەلڕافیدەین لە ڕۆژھەڵاتی بەغدا کە خەڵک بە شۆڕش یان شاری شۆڕش لە سەردەمی عەبدولکەریم قاسم ناویان دەبرد. لە ئێستادا ناوی «شاری سەدر»ە کاتێک وەزیری شارەوانی کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٩
سوپای شاھانەی عێراق

**سوپای شاھانەی عێراق** سوپای شانشینی ھاشمی عێراقە (١٩٢١–١٩٥٨). لە ٦ی یەکەمی ١٩٢١ لەلایەن فەرماندەی عەرەب لە سوپای عوسمانی فەریق ئەوەل جەعفەر پاشا دامەزراوە.  کە بە فەوجەکەی موسا ئەلکازم دەستی پێکرد کە جەعفەر پاشا فەرماندەیی دەکرد، لە کاتێکدا لیوا نوری پاشا ئەلسەعید بوو بە یەکەم سەرۆک ئەرکانی سوپا و بەشداری لە ململانێی عەرەبی و ئیسرائیلدا کرد. یەکێک لە شەڕە بەناوبانگەکانی ڕزگارکردنی شاری جەنین بوو بە سەرۆکایەتی مەیجر ژەنەراڵ عومەر عەلی.  ھەروەھا سوپا یەکەم ھەوڵی کودەتای سەرکەوتووی لە جیھانی عەرەبیدا لە ساڵی ١٩٣٦ بە سەرۆکایەتی بەکر سیدقی ئەنجامدا، لە کودەتاکەدا کە بە کودەتای بەکر سیدقی ناسرا. 

## مێژوو
### فەوجەکەی مووسا کازم
شۆڕشی ساڵی ١٩٢٠ بەریتانیای ناچار کرد یەکەم حکوومەتی نیشتمانیی عێراق پێکبھێنێت کە سەرۆک ئەرکانی سوپای عێراق عەبدولڕەحمان گەیلانی سەرۆکایەتی دەکرد. کارنامەی ئەم حکوومەتە بریتی بوو لە پێکھێنانی ناوکی سوپای عێراق. فەوجەکەی مووسا کازم بە فەرماندەیی فەریق جەعفەر پاشا دامەزرا. فەوجەکە پشتی بە خۆبەخشەکان بەستبوو، بەڵام تا دوای تاج لەسەرنانی شا فەیسەڵی یەکەم، سوپا بە فەرمی دامەزرا.

## دامەزراندن
سوپای عێراق کاتێک دروست بوو کە شا فەیسەڵی یەکەم یاسایەکی دەرکرد کە بە بازنەی سوپای عێراقی ساڵی ١٩٢١ ناسراوە، کە لە ڕێگەیەوە کارەکانی سوپا یاسایان بۆ دەرچووە. فیرقەی یەکەم و دووەمی پیادە لە دیوانیە و کەرکووک پێکھات. ھێزی دەریایی و ئاسمانی تا دوای ئەوەی عێراق سەربەخۆیی خۆی لە بەریتانیا لە ساڵی ١٩٣١ و ١٩٣٢ پێکھێنا.

فیرقەی دووی سوپای عێراق لە ساڵی ١٩٣٦ یەکەم کودەتا لە مێژووی ھاوچەرخی عەرەبیدا ئەنجامدا، لە کودەتایەکدا کە دواتر بە بزووتنەوەی بەکر سیدقی ناسرا، ئەمەش بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی حکوومەتەکەی تەھا ئەلھاشمی و دانانی حکوومەتێکی لایەنگری سەربازی بە سەرۆکایەتی حیکمەت سلێمان کە زۆری نەخایاند.
## جەنگی جیھانیی دووەم
سوپای عێراق لە جەنگی جیھانیی دووەمدا لە ھەردوولا شەڕی کرد، بە درێژایی شەڕەکە بێلایەنی پاراست تا ڕەشید عالی گەیلانی لەسەر فەرمانی ئەدۆلف ھیتلەر و بە پاڵپشتیی بەناو چواری زێڕین کودەتای دژی حکوومەت ئەنجامدا. پاشان گەیلانی پاڵپشتی خۆی بۆ ئەڵمانیا لەو شەڕەدا ڕاگەیاند، ئەمەش وای کرد بەریتانیا شەڕ لە دژی عێراق ڕابگەیەنێت و شەڕی ئینگلیز و عێراق دەستیپێکرد، ئەمەش بووە ھۆی گەڕانەوەی داگیرکاری بەریتانیا بۆ سەر ئەو وڵاتە و ھەڵاتنی گەیلانی بۆ ئەڵمانیای نازی. دواتر عێراق پشتیوانی خۆی بۆ بەریتانیا لەو شەڕەدا ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەسەریزم

**ئەسەریزم** یان **ئەھلی ئەسەر** یان **حەنبەلی** (ھەروەھا بە **عەقیدەی سەلەف** یان **سەلەفییەت** ناسراوە)،  یەکێک لە سێ فیرقەکەی ناو عەقیدەی ئەهلی سوننە و جەماعەتن و ئیمامەکەیان ئەحمەدی کوڕی حەنبەلە ئەم ناوە لەلایەن زۆرێک لە ئەھلی عیلمەوە ھاتووە و مەبەستیان ھاوەڵانی فەرموودە، و ئەوان بەو ناوە ناونران چونکە عەقیدەکەیان لە کتێب یان سوننەتی سەحیح یان ئەوەی سەلمێنراوە لە پێشینەکانی چاکەکاران وەرگرتووە. سەفارینی دەفەرموێت: لە ڕوونکردنەوەی مانای ئەھلی فەرموودەدا واتە: واتە ئەوانەی تەنھا باوەڕیان لەو شتانە وەردەگرن کە لە خودای گەورە لە کتێبەکەیدا یان لە سوننەتی پێغەمبەردا گواستراوەتەوە (د.خ)، یان ئەوەی لە پێشینەکانی چاکەکارەوە سەلمێنراوە.». 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:خواناسی ئیسلامی
پۆل:سوننە
نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی

**نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی** یان **مانەوەی ھەمیشەیی** واتە مافی نیشتەجێبوونی کەسێکی بیانی بۆ ماوەیەکی بێسنوور لە وڵاتێک یان خاکێکدا بەبێ ئەوەی ڕەگەزنامەی وڵاتەکەی ھەبێت.
[وێنۆک|وێنەی کارتی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی لە [ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا، کە لەوێ پێی دەوترێت گرین کارت]]

## سنووردارکردنەکان
ئەو مافانەی کە دانیشتووانی ھەمیشەیی دەیبێت، بەتەواوی ھاوشێوەی ھاووڵاتیانی وڵات نابێت، بەڵکو تاڕادەیەک سنووردار دەبن. لە ھەندێک وڵاتدا ڕەنگە سنووردارکردنەکان بریتی بن لە مافی دەنگدان، مافی ھەڵبژاردن، دامەزراندن لە دامەزراوە گشتییەکانی وەک سەربازی، پۆلیس و فەرمانگە حکوومییەکان، خاوەندارێتی زەوی و ھەڵگرتنی پاسپۆرت. سەرەڕای ئەوەش، وڵاتانێک ھەن کە ئەگەر کەسێک بۆ ماوەیەکی دیاریکراو وڵاتەکە بەجێبھێڵێت، نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ھەڵدەوەشێتەوە یان کۆتایی پێدێت.

## ئەرکی دانیشتووانی ھەمیشەیی
نیشتەجێی ھەمیشەیی ھەندێک ئەرکی نیشتەجێبوونی ھەیە بۆ پاراستنی پێگەی خۆی. لە ھەندێک حاڵەتدا، ڕەنگە نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی تەنھا تووشی جۆرێکی دیاریکراوی کار بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆچی مرۆڤ
ھێرش بۆ سەر ئیدلیب ٢٠١٤

**ھەڵکوتانە سەر شاری ئیدلیب لە ٢٠١٤دا** ئاماژەیە بۆ ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی لە پارێزگای ئیدلیب لە کاتی شەڕی ناوخۆی سووریادا کە بە پلەی یەکەم لەلایەن جیھادییە سەلەفییەکانەوە ئەنجامدرا کە لەلایەن یاخیبووانی ئیسلامی دژی حکوومەتی سووریا پاڵپشتی دەکران.

## سەرچاوەکان
کەتیبەکانی سەید ئەلشوھەدا

**کەتیبەکانی سەید ئەلشوھەدا** میلیشیایەکی شیعەی عێراقییە کە لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ «پاراستنی مەزارگە شیعەکان لە سەرانسەری جیھان»، «پاراستنی یەکێتی عێراق» و «کۆتاییھێنان بە ململانێی تائیفی» پێکھێنراوە. لە ڕووی سەربازییەوە پشتگیری لە حکوومەتی بەشار ئەسەد دەکرد و مەزارگەی سەیدە زەینەبی پاراست کە دەکەوێتە باشووری گەڕەکی دیمەشق. ئەم گرووپە لە شەڕی شێخ مسکین شەڕیان کردووە کە لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ڕوویدا. ھەروەھا پەیوەندی نزیک لەگەڵ ڕێکخراوی بەدر دەپارێزێت. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھێرشی ئیدلیب ٢٠١٤

**ھێرشی ئیدلیب ٢٠١٤** ئاماژەیە بۆ زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی یاخیبووان لە پارێزگای ئیدلب لە کاتی شەڕی ناوخۆی سوریادا کە لەلایەن یاخیبووان لە دژی حکوومەتی سووریا ئەنجامدرا. پێکدادانەکان زیاتر لە دەوروبەری خان شەیخون و لەسەر ڕێگای خێرا بەرەو مەعەرەت ئەلنوعمان چڕبوونەتەوە.

## پاشان

لە ٢٧ی تشرینی یەکەمدا، بەرەی نوسرە ھێرشی کردە سەر پێگەکانی حکوومەت لە دەوروبەری ئیدلیب لە ھەوڵێکدا بۆ بڕینی ھێڵەکانی دابینکردنی بۆ شارەکە. دواتر لەو ڕۆژەدا، سوپا ھەموو ئەو بینا و خاڵە ستراتیژیانەی کە لەلایەن بەرەی نوسرە کۆنتڕۆڵکرابوون لەناو شار و دەوروبەریدا کۆنترۆڵکردەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھێرشی ڕیف دیمەشق (شوبات–نیسانی ٢٠١٨)

**ھێرشی ڕیف دیمەشق (شوبات-نیسانی ٢٠١٨)**، کە ناو نراوە **ئۆپەراسیۆنی پۆڵای دیمەشق**، ھێرشێکی سەربازی بوو کە لەلایەن سوپای عەرەبی سووریاوە لە شوباتی ٢٠١٨ دەستیپێکرد لە ھەوڵێکدا بۆ گرتنی گەڕەکی غوتەی ڕۆژھەڵات کە لەژێر دەستی یاخیبوواندا بوو لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا.  غوتەی ڕۆژھەڵات کە گیرفانێکی شارۆچکە و کێڵگەکانە، لە ساڵی ٢٠١٣ەوە لەژێر گەمارۆی حکوومەتدایە و قەڵایەکی گەورەی یاخیبووان بووە لە ناوچەی تەنیشت دیمەشقی پایتەخت. بەپێی ئاماری نەتەوە یەکگرتووەکان، نزیکەی ٤٠٠ ھەزار کەس لە غوتەی ڕۆژھەڵات دەژین. 

لە ١٤ی نیساندا، سوپای سووریا بە تەواوی گیرفانی غوتەی ڕۆژھەڵاتی گرت. پێش کۆتایی ھاتنی ھێرشەکە، ئەسۆشێتد پرێس بڵاویکردەوە کە گرتنی تەواوی ناوچەی غوتەی ڕۆژھەڵات کە لەژێر دەستی یاخیبوواندایە، نوێنەرایەتی یەکێک لە سەرکەوتنە بەرچاوەکانی بەشار ئەسەد سەرۆکی سووریا دەکات لە شەڕی ناوخۆدا، ھەروەھا خراپترین پاشەکشە بۆ یاخیبووان لە دوای شکستەکەیان لە شەڕی حەلەب لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١٦. بەھەمان شێوە ئاژانسی ڕۆیتەرز بڵاویکردەوە کە گرتنی غوتەی ڕۆژھەڵات نوێنەرایەتی گەورەترین خەڵات دەکات بۆ سەرۆک ئەسەد لەدوای کۆنترۆڵکردنەوەی تەواوەتی شاری حەلەبەوە. لەکاتی ھێرشەکەدا یەکێک لە توندترین بۆردوومانەکانی شەڕەکە ڕوویدا  کە زیاتر لە ١٧٠٠ کەس بەھۆی ھێرشی ئاسمانی و تۆپخانەوە کوژران.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بەرەی ئیسلامیی سووریا

**بەرەی ئیسلامیی سووریا** ڕێکخراوێکی چەتری سەلەفییەکان بوو لە گرووپە یاخیبووە ئیسلامییەکان کە لەکاتی شەڕی ناوخۆی سووریادا شەڕیان دژی حکوومەتی بەشار ئەسەد دەکرد لە سووریا. گەورەترین جەماعەتەکانی جەماعەتی ئەحرار شامی سەلەفی بوو کە دەگوترا سەرکردایەتی و زاڵبوونە بەسەر بەرەکەدا. لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ بەرەی ئیسلامیی سووریا ھەڵوەشایەوە و ڕێکخراوەکە بە بەرەی ئیسلامیی جێگیرکرا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سێڤان (ئەرمەنستان)

**سێڤان** (بە ئەرمەنی: Սևան)، شارەوانییەکی شار و شارستانییە، ھەروەھا یەکێکە لە بەناوبانگترین ھاوینەھەواری ئەرمەنستان، دەکەوێتە پارێزگای گێغارکونیک لە کەنارەکانی باکووری ڕۆژاوای دەریاچەی سێڤان. شارەکە لە بەرزی زیاتر لە ١٩٢٥ مەتر (٦٣١٦ پێ) لە ئاستی دەریاوە و ٦٥ کم (٤٠ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی یەریڤانی پایتەخت و ٣٥ کم (٢٢ میل) لە باکووری ناوەندی پارێزگای گاڤارەوە دروستکراوە.

سێڤان بە پارکی نەتەوەیی سێڤان دەورە دراوە، کە ناوچەیەکی پارێزراوی سروشتییە و لە بەشەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی شارەکەوە بەرەو باشووری ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە، لە کاتێکدا دەریاچەی سێڤان سنووری سروشتی شارەکە لە ڕۆژھەڵاتەوە پێکدەھێنێت.

بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٩٢٢٩ کەس بووە. بەڵام بەپێی خەمڵاندنە فەرمییەکان لە ساڵی ٢٠١٦ دا ژمارەی دانیشتووانی شاری سێڤان ١٩ ھەزار و ٢٠٠ کەسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئێریڤان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٤٢
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای گێغارکونیک
شەڕی ڕەقە (٢٠١٣)

**شەڕی ڕەقە** شەڕێک بوو بۆ کۆنترۆڵکردنی شاری ڕەقە لە باکووری سووریا لە نێوان ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی سووریا و سوپای سووریا لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا. ئۆپۆزسیۆن لە سەرەتای مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٣ ھێرشەکەی دەستپێکرد و لە ٥ی ئازاری ٢٠١٣دا ڕای گەیاند، نزیکبوونەتەوە لە گرتنەوەی شارەکە، بەمەش دەبێتە یەکەم پایتەختی پارێزگا کە لە سەرەتای شەڕی ناوخۆوە بکەوێتە دەستی ئۆپۆزسیۆن. بەرەی نوسرە سەرکردایەتی ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی کرد لەو شەڕەدا. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پەیوەندی نێوان سووریا و فەلەستین

وێنۆک
**پەیوەندییەکانی سووریا و فەلەستین** ئاماژەیە بۆ پەیوەندییە فەرمییە دووقۆڵییەکانی نێوان سووریا و فەلەستین. فەلەستین باڵیۆزخانەی لە دیمەشق ھەیە بەڵام سووریا ھیچ نوێنەرایەتییەکی فەرمی لە ناوچەکانی فەلەستین نییە.

## مێژوو
ئەم دوو وڵاتە پەیوەندییەکی مێژوویی بەھێزیان ھەیە، چونکە ھەردووکیان لەژێر دەسەڵاتی فینیقییەکاندا بوون، و دواتر داگیرکاری و شەڕی جۆراوجۆریان بەسەردا ھات، کە درێژبووەوە بۆ ئیمپراتۆریەتیی فارس، ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی، عەرەب، خاچپەرستان و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. بەڵام لە سەدەی بیستەمدا سووریا و فەلەستین لە نێوان فەڕەنسا و ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا پارچە پارچە دەبوون و دابەش دەبوون و ئەمەش تا کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەم بەو شێوەیە دەمێنێتەوە.
## پەیوەندییە مۆدێرنەکان
سووریا لە دوای سەرھەڵدانی شەڕی عەرەبی و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨دا بە خێرایی پشتیوانی تەواوی خۆی بۆ فەلەستین ڕاگەیاند و ھێزی نارد بۆ بەرەنگاربوونەوەی سوپای تازە پێکھێنراوی ئیسرائیل، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لە وەرگرتنەوەی ناوچە داگیرکراوەکان. لەو کاتەوە زۆرێک لە پەنابەرانی فەلەستینی ڕژاونەتە وڵاتانی دراوسێ و لەنێویاندا سووریا. ژمارەی پەنابەران بۆ سووریا لە ساڵی ١٩٤٨ گەیشتە ٨٥ ھەزار کەس، کە لە باکووری فەلەستین و بەتایبەت سەفد و حەیفا و یافاوە ھاتوون.

ھەروەھا سووریا پەیوەندی بە شەڕی شەش ڕۆژەوە کرد، کە ھیوای خواست سوپای ئیسرائیل دەربکات بەمەبەستی گەڕاندنەوەی دەوڵەتی فەلەستین، کە بە شکست بۆ ھاوپەیمانە عەرەبییەکان کۆتایی ھات. ئەم شەڕە گۆڕانکارییەکی گەورە و ڕیشەیی لە کۆمەڵگەی سووریا و فەلەستینیدا بەدوای خۆیدا ھێناوە. بۆ سوورییەکان، شکستەکە زیانی بە ناوبانگیان گەیاند و دواتر بێمتمانەیی زیاتری دروستکرد، ھەرچەندە تا ئێستاش پەیوەندییەکی باشیان ھەیە.

لە سەردەمی ڕەش ئەیلوولی ئوردن لە ساڵی ١٩٧٠، سەرۆک حافز ئەسەد ناچار بوو ھێزی ئاسمانی خۆی لە ھاوکاریکردنی فەلەستینییەکان بکشێنێتەوە، کە دواجار بووە ھۆی شکستیان و ھەڵاتنی زۆرێک لە چەکدارەکانی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین بۆ لوبنان. دووژمنایەتی ئەسەد بەرامبەر بە فەلەستینییەکان لەوە زیاتریش ڕۆیشت کە ھێرشی کردە سەر یاسر عەرەفات و فەیسەڵ حوسێنی، و ھەوڵدان بۆ دابەشکردنی سەرکردایەتی فەلەستین.

### شەڕی ناوخۆیی سووریا
شەڕی ناوخۆی سووریا دووبەرەکی لە نێوان فەلەستینییەکان لەسەر حکوومەتی ئەسەد لە سووریا دروستکردووە. زۆربەی پەنابەرانی فەلەستینی لە سووریا لە ئەنجامی ئەزموونەکانی پێشووی وەک کۆمەڵکوژیی سەبرا و شاتیلە لە ساڵی ١٩٨٢، دیپۆرتکردنەوەی فەلەستینییەکان لە کووەیت لە کاتی یەکەمین جەنگی کەنداو لە ساڵی ١٩٩٠ و ئەزموونی ئازاربەخشی عێراق لە دوای لەشکرکێشی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣ بێلایەن مانەوە.

سەرەڕای ئەم ئاستە لە توڕەیی دژە فەلەستین کە بەھۆی حکوومەتی ئەسەدەوە دروست بووە، بەڵام بەشار ئەسەد بەھۆی قسەکانی لایەنگری فەلەستینییەوە، ھێشتا پشتیوانی جەماوەری لەنێو فەلەستینییەکان وەردەگرت. فەلەستینییەکان بۆ پشتیوانی لە حکوومەتی ئەسەد خۆپیشاندانیان ئەنجامدا. بۆی دەرکەوت کە فەلەستینییەکان بەشێکن لە میلیشیاکانی لایەنگری حکوومەت لە دژی ئۆپۆزسیۆنی سووریا و ئیسرائیل.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پێکدادانەکانی پارێزگای حەما (٢٠١١–٢٠١٢)

**شەڕ و پێکدادانەکانی پارێزگای حەما** زنجیرەیەک ڕووداوی شەڕانگێزانە بوون کە لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١١ و سەرەتای ساڵی ٢٠١٢ لە پارێزگای حەمای سووریا سەریان ھەڵدا و ئەمەش لە چوارچێوەی قۆناغی سەرەتایی یاخیبوونەکانی شەڕی ناوخۆیی سووریا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای حەما
ھێرشی حەلەب (تشرینی دووەم–کانوونی یەکەمی ٢٠١٦)

**ھێرشی حەلەب** کە ناوی ڕەمزی **ئۆپەراسیۆنی بەیانی سەرکەوتن** لەلایەن ھێزەکانی حکوومەتەوە بوو،  ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بوو کە لەلایەن ٦ێزە چەکدارەکانی سووریا و گرووپە ھاوپەیمانەکانی دژی گەڕەکەکانی ژێر دەستی ئۆپۆزسیۆن لە حەلەب لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ دەستیپێکرد.

ھێرشەکە دوای ئەوە ھات کە وەستانی ھێرشە ئاسمانییەکانی ڕووسیا کۆتایی ھات و ھێزە چەکدارەکانی ڕووسیا دیسانەوە ھێرشی چڕ و چڕیان کردە سەر پێگەکانی ئۆپۆزسیۆن لە سەرانسەری باکووری ڕۆژاوای سووریا.

سەرچاوە ئۆپۆزسیۆنەکان و بەشێک لە ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان سەربەخۆکان ڕایان گەیاند کە ئەو ھێرشەی حکوومەتی سووریا و فڕۆکەکانی ڕووسیا دەستیپێکرد، بووە ھۆی کوژرانی زیاتر لە ٣٠٠ کەس و خنکاندنی دەیان کەس و ئاوارەبوونی کەسانی دیکە.ھێرشەکە بە خاڵی وەرچەرخانێکی ئەگەری لە شەڕی ناوخۆدا وەسف کراوە.   

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
فەوجی ئیمام مووسای کازم

**فەوجی ئیمام مووسای کازم** یەکەم پێکھاتەی سەربازی بوو لە سوپای عێراقدا. ناوکەکەی لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٢١ دامەزرا، لەلایەن یەکەم حکوومەتی عێراقەوە دوای داگیرکردنی عێراقی لەلایەن بەریتانیا کە لە ئەنجامی شۆڕشی ١٩٢٠ پێکھێنرا، ھەروەھا پێش تاج خستنە سەری فەیسەڵی یەکەم وەک پاشای عێراق لە ٢٣ی ئابی ١٩٢١. پێکھاتبوو لە ئەفسەرانی پێشووی عێراق کە لە سوپای عوسمانیدا خزمەتیان کردبوو. بارەگاکەی سەربازگەی سوارەی کازیمیە بوو لە بەغدای پایتەخت. پاشان گواسترایەوە بۆ خان کابوولی لە کازیمیە و لە ١٧ی ئازاری ١٩٢١ جارێکی دیکە گواسترایەوە بۆ شاری حللە دوای ئەوە فەوجێکی تر لە بەغدا پێکھێنرا.        

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھاوپەیمانی ھێزەکانی باشوور

**ھاوپەیمانی ھێزەکانی باشوور** ھاوپەیمانییەکی یاخیبووانی سووریا بوو کە لە ھەشت لایەنی یاخیبوو لە بەرەی باشووری سوپای ئازادی سووریا پێکھاتبوو. ئەو گرووپە لە باشووری ڕۆژاوای سووریا چالاکییان کردووە. ھاوپەیمانییەکە پشتگیری لە لیژنەی باڵای دانوستانەکان و بەشداریکردنی لە دانوستانەکانی ئاشتی ژنێڤ سەبارەت بە سووریا کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:سوپای سووریای ئازاد
ھێرشی سووەیدا (ئاب–تشرینی دووەمی ٢٠١٨)

**ھێرشی سووەیدا** لە ٦ی ئاب لە ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای سووەیدا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی سووریا دەستیپێکرد دوای ئەوەی ئەندامانی داعش زنجیرەیەک تەقینەوەی خۆکوژی و ھێرشی چەکدارییان ئەنجامدا. لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ کۆتایی ھات، دوای ئەوەی سوپای سوریا و ھاوپەیمانەکانی دوایین پێگەی دەستی داعشیان لە بەرزایی سەفا لابرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان