open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەبوو موسلیمی خۆراسانی

وێنۆک|پۆرترەیتی ئەبوو موسلیم، لە سیلسیلەنامەوە (٧٥٥ز)، کەرەی مێژوو (زوبدەتول تەواریخ ١٥٩٨ز).
**بەھزادان پوور وەنداد ھورموزد** (فارسیی کلاسیک و عەرەبی: ابومسلم عبدالرحمان بن مسلم خراسانی)؛ ناسراو بە ئەبوو موسلیمی خۆراسانی کە لە ساڵی (٧١٨ز - ٧٥٥ز)؛ ڕێبەری جووڵانەوەی پیاوانی ڕەشپۆش بوو لە خۆراسان کە توانی بە ھەڵوەشاندنەوەی حکوومەتی ئەمەوی، بناغەی دەوڵەتی عەباسی بونیاد بنێت. ناوە ڕاستییەکەی «بەھازادان پوور وەنداد» بە واتای «کوڕی وەنداد» کە لەسەر خواستی ئیبراھیم ئیمام، یەکێک لە گەورەکانی بەنوو عەباس، ناوی گۆڕی بۆ عەبدولڕەحمان و بە حوکمی ئەو بووە ڕێبەری خۆراسان تا ڕێبەرایەتیی جووڵانەوەی دژی ئەمەوییەکان بگرێتە ئەستۆ. ئەو دوای سەرکەوتن لە دەستبەسەرداگرتنی خۆراسان و فەرمانڕەواییکردنی شاری مەڕو، سپایەکی ڕەوانەی عێراق کرد و توانی لە ساڵی ١٣٢ک (٧٤٩زایینی)؛ مەڕوانی دووەم، کۆتا خەلیفەی ئەمەوی تێک بشکێنێت. بە ھاتنە سەر دەسەڵاتی ئەبول عەباس عەبدوڵڵا سەففاح، یەکەم خەلیفەی عەباسی، ئیماڕەتی خۆراسان بە ئەبوو موسلیم سپێردرا؛ بەڵام توانا و ناوبانگ و ھەژموونی ئەبوو موسلیم بۆ دەوروبەرەکەی جێی نیگەرانی و ترس بوو؛ بۆیە ساڵی ١٣٧کۆچی لە پێلانگێڕییەکدا بە دەستووری مەنسووڕ، دووەم خەلیفەی عەباسی؛ ئەبوو موسلیم کوژرا.

## مەرگ
خەلیفە مەنسووڕ ویستی فێڵکردن و خەڵەتاندنی ئەبوو موسلیمی ھەبوو و سیاسەتی جیاوازی بەکار دەھێنا. لە کۆتاییدا مەنسووڕ نامەیەکی بۆ ئەبوو موسلیم نارد و ئەوی وەک پارێزگاری شام (سووریا و میسڕ) ناساند و پێرۆزبایی لێ کرد. ئەبوو موسلیم کە کەسێکی ژیر بوو، بانگەشەی کرد کە ئەو والیی خۆراسانە و بەخێرایی ڕووی کردەوە خۆراسان. ئەوکات کە خەلیفە مەنسووڕ ترسا لەوەی ئەبوو موسلیم لە خۆراسان لەگەڵ شوێنکەوتووەکانی یاخی ببن و ئەو تێک بشکێنن، چوو بۆ مەدائین و ئەبوو موسلیمی بە بیانووی باسێکی زۆر گرنگ بانگێشت کرد؛ بەڵام ئەبوو موسلیم ڕازی نەبوو بڕوات؛ بەڵام دواتر لە نامەیەکی تردا مەنسووڕ داوای لە ئەبوو موسلیم کردەوە، ئەم جارە ئەبوو موسلیم بڕیاری گۆڕی و چوو بۆ مەدائین. لە مەدائین لە کاتی گفتووگۆی خەلیفە مەنسووڕ لەگەڵ ئەبوو موسلیم، مەنسووڕ ئاماژەیەکی بۆ پێنج لە پاسەوانەکانی کرد لە پشت پایەیەکەوە تا بیکووژن. لاشەی شێوێنراوی ئەبوو موسلیم خرایە ڕووباری دیجلەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٧١٠
پۆل:مردووانی ٧٥٥
ژمێرەپێکراو

لە ماتماتیکدا، **ژمێرەپێکراو** بە بابەتی ژمێرەکاری دەڵێن، یانی ئەو چەندێتییەی کە کاری لەسەر دەکرێ. بە ژمارەی ژمێرەپێکراوەکان دەڵێن ئانێتی. 

## نموونە
ئەم دەربڕە ژمێرەیییەی خوارەوە نموونەیەکە ژمێرەگەرەکان و ژمێرەپێکراوەکان نیشان دەدا:

3 + 6 = 9

لەو نموونەیەی سەرەوە، '+' ئەو سیمبۆلەیە کە بۆ کاری کۆکردنەوە بە کار دێ و، نیشاندەری ژمێرەکارییەکەیە. 3 و 6 کە لەمبەر و لەوبەری نیشانەی '+'وە دانراون، تێخراوی ژمێرەکارییەکەن و ھەر کامەیان ژمێرەپێکراوێکن. ئاکامی ژمێرەکارییەکەش 9یە.

کەوایە، ژمێرەپێکراوەکان لە ھەقیقەتدا چەندایەتییە تێخراوەکانی ژمێرەکارییەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:جەبر
تۆماس ماڵتۆس

وێنۆک
**تۆماس ڕۆبەرت ماڵتۆس** (١٤ی شوباتی ١٧٦٦ - ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٨٣٤)  مامۆستای زانکۆی ئینگلیزی و ئابووریناس بوو کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر دیمۆگرافیا و ئابووری سیاسی هەبووە.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:نووسەرانی مەسیحی
پۆل:نووسەرانی ئینگلیز
پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٦
پۆل:مردووانی ١٨٣٤
پۆل:زانایانی ئینگلیز
پۆل:چارڵز داروین
پۆل:دانیشتووان
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئابووری سیاسی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
ژاک لویی داڤید

**ژاک لویی داڤید** (لەدایکبووی ٣٠ی ئابی ١٧٤٨ - لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٨٢٥ کۆچی دوایی کردووە) وێنەکێشەکی بەناوبانگی فەرەنسی بووە و یەکێک بووە لە پێشەنگەکانی شێوازی نیوکلاسیزم .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:ھونەرمەندانی پاریس
پۆل:ھونەری ڕووت
پۆل:وێنەکێشە فەڕەنسییەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٨
پۆل:مردووانی ١٨٢٥
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
ئادریان یەکەم

پاپا **ئادریانی یەکەم** یەکێک بووە لە پاپاکانی کڵێسای ڕۆمانی کاتۆلیکی کە لە ڕۆما لەدایک بووە و لە ساڵی ٧٧٢ تا ٧٩٥ی زایینی پاپا بووە. هاوچەرخی شارلمان بووە .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:لەدایکبووانی ٧٠٠
پۆل:مردووانی ٧٩٥
پۆل:پاپاکان
جوود لا

وێنۆک|Jude Law (2011)
**دەیڤد جوود هیۆرس لا** (، لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢) ئەکتەری ئینگلیزییە. خەڵاتی ئەکادیمیای فیلمی بەریتانی بەدەستهێناوە و هەروەها پاڵێوراو بووە بۆ دوو خەڵاتی ئۆسکار و دوو خەڵاتی تۆنی و چوار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بافتا
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان
ڕۆناڵد کەوز

**ڕۆناڵد کەوز** (لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩١٠ - لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣ کۆچی دوایی کردووە) ئابووریناس و نووسەری بەریتانی بووە و لە ساڵی ١٩٩١ خەڵاتی یادەوەری نۆبڵی زانستە ئابوورییەکانی بەدەستهێناوە.  ڕۆناڵد لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣ لە تەمەنی ١٠٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:مێژووناسانی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری
پۆل:لەندەنیەکان
پۆل:ئابوورزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئابوورزانانی ئینگلیز
پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن
ویلیام گۆڵدستۆن

**ویلیام ئیوێرت گۆڵدستۆن** (لەدایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٨٠٩ - لە ١٩ی ئایاری ١٨٩٨ کۆچی دوایی کردووە) دەوڵەتمەدارێکی بەریتانی بووە لە پارتی لیبراڵ و مێژوویەکی دوور و درێژی هەبووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٩
پۆل:دیپلۆماتە بەریتانییەکان
پۆل:مردووانی ١٨٩٨
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
هایراپێت گالێستیان

**هایراپێت** مسروپی گالێستیان  ; لە  لەدایکبووە - لە ۱۴ دسامبر ۲۰۲۴ کۆچی دوایی کردووە) پرۆفیسۆر و پزیشک و شێرپەنجەناسی خەڵکی ئەرمینیایە .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:خەڵکی یەریڤان
ڤۆڵفگانگ بێکەر

**ڤۆڵفگانگ بێکەر** ( ; (لەدایکبووی  - لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ کۆچی دوایی کردووە) دەرهێنەر و سیناریۆنووسی ئەڵمانی بووە. بەناوبانگە بە دەرهێنانی فیلمی ماڵاوایی لە لێنین. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمە ئەڵمانییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
زاکر حسێن (ئاوازدانەر)

**زاکر حسێن** (  ; لە  لەدایکبووە - لە  کۆچی دوایی کردووە) ئاوازدانەر و ئەکتەری خەڵکی هیندستان بووە. زاکیر بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە گەورەترین تەبلاژەنەکانی هەموو سەردەمێک دادەنرێت،  

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:موسڵمانانی ھیندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:دەرچووانی زانکۆی واشنتن
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی
پۆل:ئاوازدانەرانی ھیندی
پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئاوازدانەرانی ھیندی لە تۆمارکردنی فیلمدا
حکوومەتی سەرپەرشتی سووریا

**حکومەتی سەرپەرشتی سووریا** حکوومەتێکی کاتی لە سووریا بوو کە لەلایەن ئۆپۆزیسیۆنی سووریاوە لە دیمەشق، دوای ڕووخانی سووریای بەعس و ڕژێمی ئەسەد پێکھێنرا. سەرەتا حکوومەتەکە ھەتا ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤، لەلایەن محەمەد غازی جەلالی، کۆتا سەرۆک وەزیرانی سووریای بەعسی سەرۆکایەتیی دەکرا. دواتر محەممەد بەشیر وەک سەرۆک وەزیرانی سووریا دەستنیشان کرا. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٥دا، حکوومەتی ڕاگوزەری سووریا جێگەی ئەم حکوومەتەی گرتەوە.

## سەرچاوەکان
سیک

**سیکەکان** گروپێکی نەتەوەیی-ئایینی هیندۆ-ئاریین کە پەیڕەوی لە ئایینی سیک دەکەن، کە ئایینێکی هیندییە لەسەر بنەمای هیندۆسی و یەکتاپەرستی کۆن، کە لە سەدەی پازدەهەمدا لە ناوچەی پەنجاب لە باکووری کیشوەری هیندستان سەریهەڵدا. ئایینی سیک نوێترین ئایینی سەرەکییە لە جیهاندا، کە نەتەوە و ئایین بە قووڵی تێکەڵاو بوون، هەروەها لە بەریتانیا و کەنەدا بە نەتەوەیەک دادەنرێت.  ڕەگی وشەی سیک وشەی سانسکریتی شیشیایە بە واتای "گەڕان"، "مورید" یان "خوێندکار". 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:ناسنامەی دینی
پۆل:دەستنیشانکردنی ئیتنۆ-کلتووری
پۆل:گرووپە ئەفسانییەکان
مانمۆهان سینگ

**مانمۆهان سینگ** (لەدایکبووی ٢٦ی ئەیلوولی ١٩٣٢ - کۆچی دوایی ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) ١٣هەمین سەرۆکوەزیرانی هیندستان بووە.

لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٠٤ وەک یەکەم سەرۆکوەزیرانی سیکی هیندستان هەڵبژێردرا؛ تا ٢١ی ئایاری ٢٠١٤ ئەم پۆستەی بەدەستەوە بووە. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:سەرۆک وەزیرانی ھیندستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:پەنجابییەکان
بیبی خانم ئەستەرابادی

**بیبی خانم ئەستەرابادی** یان **بیبی فاتمە ئەستەرابادی** (١٢٧٤ کۆچی - ١٣٣٩ / ١٣٤٠ کۆچی) نووسەرێکی ئێرانی و یەکێک بوو لە چالاکانی مافی ژنان لە بزووتنەوەی دەستوریدا . بیبی خانم منداڵی محەممەد باقرخانی ئەستەرابادی و خەدیجە خانم کچی مەلا کازم موجتەهد مازەندەرانی یەکێک لە خزمەتکارانی دایکی موزەفەرەدین شا و مامۆستای منداڵان بوو لە دەربار.

بیبیخانم لە ڕۆژنامەکانی *حەبل ئەلمەتین* و *تەمەدون* و *مەجلیس* وتاری نووسیوە. زۆربەی بابەتەکانی بەرگریکردنە لە پەروەردەی کچان . هەروەها بیبی خانم یەکەم قوتابخانەی سەرەتایی کچانی لە ئێران بە ناوی "قوتابخانەی دووشیزێگان" دامەزراند و لە ڕێگادا ڕووبەڕووی سەختی و ئاستەنگ بووەوە. گرووپە ئاینیەکان فتوایان لە دژی دەرکرد و سووکایەتیان پێکرد و ئاگریان لە ماڵەکەی بەردا. هەرچەندە ئەم قوتابخانەیە بەهۆی فشاری پیاوانی ئایینی بۆ ماوەیەک داخرا، بەڵام دوای سەرکەوتنی دەستووریناسان ، بە هەندێک سنووردارکردنەوە کرایەوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:نووسەرانی فێمینیست
پۆل:نووسەرانی ژنی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨
پۆل:مردووانی ١٩٢١
بایەخ (ماتماتیک)

لە ماتماتیکدا، **بایەخ** یا **بەھا** دەگەڕێتەوە بۆ چەند تێگەیشتەی توند لێکبەسراو. بە گشتی، ھەموو ئۆبژەیەکی ماتماتیکیی دیاریکراو دەتوانێ بایەخ بێت. لە ماتماتیکی سەرەتاییدا، ئەم ئۆبژەیە ئەغڵەب ژمارەیەکە - بۆ نموونە، ژمارەیەکی واقیعی وەکوو π یا ژمارەیەکی تەواو وەکوو ٤٢.
* بایەخی بگۆڕەکان و نەگۆڕەکان بریتییە لەو ژمارەیە یا ئەو ئۆبژەیە کە خراوەتە نێویان. وەک چەندێتییە فیزیکییەکان کە بایەخێکی ژمارەکی دەلکێنرێ بە یەکەی پێوانیانەوە؛ بۆ وێنە، دەوترێ v = 60km/h، کە یانی خێرایی ٦٠ کیلۆمەتر لە سەعاتدایە، لێرە بایەخیی ژمارەکیی ٦٠ لکێنراوە بە یەکەی پێوانی خێرایییەوە کە «کیلۆمەتر لە سەعات»ە.
* بایەخی دەربڕەیەکی ماتماتیکی دەکاتە ئەو ئۆبژەیە کە بۆی دیاری دەکرێ ئەو دەمەی کە بایەخی نەگۆڕەکان و بگۆڕەکانی ناوی دیاری کران.
* بایەخی فۆنکسیۆنێک کە تێخراوەکانی بایەخیان بۆ دیاری کراوە بریتییە لەو چەندایەتییە کە بۆ ئەم تێخراوانە لێی دەردەچێ. واتە دەرخراوی فۆنکسیۆنەکەیە بۆ ئەو تێخراوانە. بۆ نموونە، ئەگەر فۆنکسیۆنی **' بە شێوەی  پێناسە بکرێ، ئەوسا دیاریکردنی بایەخی ٣ بۆ تێخراوەکەی، واتە بۆ **'، دەرخراوی فۆنکسیۆنەکە دەکا بە ١٠، بەم جۆرە: .

## ئەمانەش ببینە
* بایەخی ڕەھا
* بایەخی دروستی

## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
بایەخ

**بایەخ** یا **بەھا** لەوانەیە بچێتەوە سەر یەکێ لەمانەی خوارەوە:

* بایەخ (فەلسەفەی ئەخلاق)
* بایەخ (ماتماتیک)
* بایەخ (ئابوورناسی)
بایەخ (فەلسەفەی ئەخلاق)

لە فەلسەفەی ئەخلاق و زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا، **بایەخ** یا **بەھا** نیشاندەری ئەو گرنگایەتی و ڕێزەیە کە شتێ یا کردەوەیەک ھەیەتی. ھەر کارێک یا ھەر شێوە ژیانێک کە بە باشتر یا گرنگتر دابنرێ، بەبایەختریش حیساب دەکرێ. کۆمەڵەی ھەموو باوەڕەکانی کەسێ، چ ئەوانەی بۆ کارێک ھانی دەدەن و، چ ئەوانەی لە کارێک مەنعی دەکەن، سیستمی بایەخی (value system) -ی ئەو کەسە پێک دێنن. ئەم باوەڕانە کاریگەریی ڕاستەوخۆیان ھەیە لەسەر چۆنیەتیی ھەڵسوکەوتی کەسەکە و، بنەڕەتی نیەت و مەبەستەکانی مرۆڤن. پتر، بە بایەخە جێگیرەکان کە گۆڕینیان ئەستەمترە دەڵێن «بایەخگەلی سەرەکی» و، بەوانەی ئاسانتر دەگۆڕێن دەڵێن «بایەخگەلی لاوەکی».

دەکرێ بڵێین بایەخ لە بنچینەدا دەگەڕێتەوە بۆ بەچاکترزانینی یەکێک لە چەند ڕێگا. ئەو شتەیە کە، وا دەکا ئەو ڕێگایە ھەڵبژێرین کە ئاکامەکەیمان زیاتر بەدڵە. دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە مرۆڤ چۆن لە باش و خراپ و ڕاست و ھەڵە تێ دەگا و، چی بە پێویست دەزانێ. بۆ نموونە، «مافی یەکسان بۆ ھەمووان» و «سەرامەدی شیاوی تاریف و پیاھەڵوتنە» و «خەڵک دەبێ بە ڕێز و حورمەتەوە ھەڵسوکەوتیان لەگەڵا بکرێ» ھەموو باوەڕگەلێکن کە بە بایەخ دەژمێردرێن.

## سەرچاوەکان

* [Value](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Value_(ethics))

پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:سایکۆلۆژیای ڕەوشت
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:بایەخ
بێهروز ئەفخەمی

**بێهرووز ئەفخەمی**، سینەماکاری ئێرانیە کە لە تاران لەدایکبووە. ئەو نوێنەری پەرلەمان لە خولی شەشەمی ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی لە ساڵی ١٣٧٩ تا ١٣٨٣ بووە. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی
پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوت و ساڵ
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
بێریتان گونەش ئاڵتن

**بێریتان گونەش ئاڵتن** (لەدایکبووی ١٩٩٥ لە ماردین، باکووری کوردستان) دەروونناس و سیاسەتمەداری کوردە. بێریتان گونەش ئاڵتن ئێستا پەرلەمانتاری ماردینە لە پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان.

## ژیاننامە
بێریتان لە شاری کزلتەپە لەدایکبووە و قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لە دیاربەکر خوێندووە. و ئامادەیی لە ماردین خوێندووە. دواتر لە زانکۆی یڵدرم بێیەزت لە ئەنقەرە دەروونناسی تەواو کردووە.

## کار و پیشە
دوای تەواوکردنی خوێندن، لەگەڵ پەنابەرانی ئێزیدی کاری کردووە، و بە زمانی کوردی یارمەتیی داون بووە بە نووسەری گۆڤاری ژنۆلۆژی کوردی. ھەروەھا ئەندامی دەستپێشخەری دەروونناسەکانە لە میزۆپۆتامیا (DER-MEZ). لەگەڵ کۆمپانیای DER-MEZ بەشداربووە لە پێشکەشکردنی ھاوکاریی دەروونی بۆ قوربانیانی بوومەلەرزە بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی و تورکی.

## پیشەی سیاسی
لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی تورکیا ٢٠٢٣ بێریتان وەک ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا بۆ نوێنەرایەتیی قەزای ماردین بۆ لیستی (YSP) ھەڵبژێردرا. ئامانجی بێریتان لە پەرلەمان بەرگریکردنە لە مافی ژنان و یارمەتیدانی قوربانیانی بوومەلەرزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:زیندووان
بەھاری پراگ

**بەھاری پراگ** (بە چیکی: Pražské jaro و بە سلۆڤاکی: Pražská jar) قۆناغێکە لە مێژووی کۆماری سۆسیالیستی چیکۆسلۆڤاکیا، کە لەم ماوەیەدا پارتی کۆمۆنیستی چیکۆسلۆڤاکیا ھەوڵیدا ڕەوتێکی چاکسازیخوازی نزیکتر لە دیموکراسی بگرێتەبەر، کە بە “سۆسیالیزم بە ڕووخسارێکی مرۆڤانەوە ناسراوە .” قۆناغەکە لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨ بە ھاتنی ئەلێکساندەر دووبچیکی چاکسازیخواز بۆ دەسەڵات دەستیپێکرد و لە ٢١ی ئابی ١٩٦٨ بە داگیرکردنی سەربازی لەلایەن ھێزەکانی پەیمانی وارشۆوە بۆ سەر وڵاتەکە بە سەرۆکایەتی یەکێتی سۆڤیەت کۆتایی ھات. لە گرنگترین چاکسازییەکانی دووبچیک کە لەو کاتەدا پێشنیازی کردبوو بریتی بوون لە: ئازادی ڕۆژنامەگەری و ڕادەربڕین، ئازادی ھاتووچۆ، لامەرکەزی ئابووری و دامەزراندنی دەستوورێک بۆ ئەو وڵاتە کە یەکسانی لە نێوان نەتەوەکانی چیک و سلۆڤاکیا دامەزراند، لە چوارچێوەی کۆماری فیدراڵیدا دووبچیک نیازی خۆی ڕاگەیاند بۆ گۆڕینی سیستەمی حکومەتی چیکۆسلۆڤاکیا بە سۆسیالیزمی دیموکراسی لە ماوەی ١٠ ساڵدا، وەک ئەوەی باس لە ئەگەری دووبارە ڕێگەدان بە حیزبەکان بکات لە ڕووی سیاسییەوە.

دەستێوەردانی سۆڤیەت ھەموو چاکسازییەکانی لەباربرد، جگە لە ھەموارکردنەوەی دەستوور کە فیدراڵیزمی دامەزراند.
[چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|خۆپیشاندانەکان [ھێلسینکی|لە ھێلسینکی بۆ ئیدانەکردنی لەشکرکێشی سۆڤیەت بۆ سەر چیکۆسلۆڤاکیا لە ساڵی ١٩٦٨.]]
دوای ئەوە چیکۆسلۆڤاکیا چووە قۆناغێکەوە کە لە مێژوودا پێی دەوترێت قۆناغی ئاساییبوونەوە (بە زمانی چیکی: normalizace)، کە تایبەتمەند بوو بە گەڕانەوەی باڵە کۆنەپەرستەکانی پارتی کۆمۆنیستی چیکۆسلۆڤاکیا بۆ بەڕێوەبردنی سەرکردایەتی ئابووری و سیاسی وڵات، کۆتایی ھاتنی چاکسازییەکانی دووبچیک، و چڕبوونەوەی کۆچکردن بۆ دەرەوەی وڵات. قۆناغی ئاساییکردنەوە تا شۆڕشی مەخمەلی و داڕمانی ڕژێم لە ساڵی ١٩٨٩ بەردەوام بوو.سەرەڕای لەباربردنی لە ڕووی سەربازییەوە، بەھاری پراگ بەشداری کرد لە ساڵانی شەست و حەفتاکان، لە دروستکردنی قەیرانی ھۆشیاری لە پێویستی چاکسازیدا، و کاریگەری لەسەر خەیاڵی کولتووری جیھانی  کە وڵاتانی پەیمانی وارشۆ و ئەورووپای ڕۆژاوای بە ھەمان شێوە گرتەوە، کە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٨دا دەرکەوت، بزووتنەوەی خوێندکارانی پۆڵەندی، و بەرھەمەکانی نووسەر میلان کوندێرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٦٨
پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات
ئەلیزابێتی ڕووسیا

**ئەلیزابێت** یان **ئەلیزاڤێتا پێترۆنا** (٢٩ی کانوونی دووەمی ١٧٠٩ - ٥ی ژانویەی ١٧٦٢) سێیەم خانمە ئیمپراتۆری ڕووسیا بووە لە ساڵی ١٧٤١ تا کۆچی دوایی. لە دوو جەنگی سەردەمی خۆیدا سەرکردایەتی وڵاتەکەی کردووە، یەکێکیان جەنگی حەوت ساڵە بووە. لە کاتی مردنیدا، ئەو حوکمڕانی ڕووبەرێکی نزیکەی ١٦،٢٠٠،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەی دەکرد.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی 29/12/2024

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٩
پۆل:مردووانی ١٧٦٢
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٨یەم
ڕۆبێرت ئێف کێنێدی جونیەر

**ڕۆبەرت فرانسیس کەنەدی جونیەر** (لەدایکبووی ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٥٤) ناسراو بە **ئاڕ ئێف کەی جونیەر**، سیاسەتمەدار، پارێزەر و چالاکوانێکی ئەمریکییە. لە ساڵی ٢٠٢٤، دۆناڵد ترامپ ڕۆبەرتی وەک کاندید بۆ پۆستی وەزیری تەندروستی و خزمەتگوزارییە مرۆیییەکان و لە دووەمین کابینەی سەرۆکایەتیی خۆی دەستنیشانی کرد.

ڕۆبەرت بەشێکە لە بنەماڵەی کێنەدی، بە دیاریکراوی کوڕی سیناتۆر و داواکاریی گشتیی پێشووتر ڕۆبەرت ئێف کێنەدی و برازای سەرۆکی پێشوو جۆن ئێف کێنەدی و سیناتۆر تێد کێنەدییە. دوابەدوای بەسەربردنی تەمەنی منداڵی لە واشینگتن دی سی، کێنەدی خوێندنی زانکۆی لە زانکۆی ھارڤارد بەشی یاسا تەواو دەکات. دوای ئەوە وەک یاریدەدەری داواکاریی گشتیی نیویۆرک کار دەکات لەناوەڕاستی ھەشتاکان، بە دیاریکراوی کاری کردووە لەسەر دۆسیە پەیوەستەکانی ژینگە. لەمیانی ئەرکەکەیدا، کێنەدی چەندین دۆسیەی بەرامبەر کۆمپانیا زەبەلاحەکان بردووەتەوە کەوا دەستیان ھەبوو لە پیسکردنی ژینگە. ھەر لە درێژەی ھەوڵەکانی بۆ پاراستنی ژینگە، کێنەدی دوو ڕێکخراوی قازانج نەویستی دانا کە ئەوانیش بریتی بوون لە ئینڤایرۆمێنتەڵ لیتیگەیشن و واتەرکیپەر ئەڵایەنس. لە ھەڵبژاردنی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٤)دا، کێنەدی وەک کاندیدێکی سەربەخۆ پاڵێوراو بوو بۆ پۆستی سەرۆکایەتیی ئەمریکا. لە کۆتا قۆناغەکانی ھەڵبژاردنەکەدا، کێنەدی کشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و پشگیری بۆ دۆناڵد ترامپ دووپات کردەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە، کێنێدی ڕۆڵی ھەبووە لە بڵاوکردنەوەی زانیاریی ھەڵە لەبارەی ڤاکسین کردن و تیۆری پیلانگێڕیی جۆراوجۆر لەبارەی تەندروستیی گشتی لەوانەش بانگەشەی ئەوەی کردووە کە پەیوەندیی ھەیە لە نێوان ڤاکسینەکان و ئۆتیزم.
[وێنۆک|240x240پیکسڵ| کێنێدی لەگەڵ مامی [جان ئێف. کێنیدی|جۆن ئێف کێنێدی لە نووسینگەی سەرۆکایەتی کۆشکی سپی، ساڵی ١٩٦١]]

## سەرچاوەکان

پۆل:خێزانی کێنیدی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
پۆل:سەربەخۆکانی کالیفۆڕنیا
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
کۆمەڵکوژیی جوانڕۆ

**کۆمەڵکوژیی جوانڕۆ** کوشتاری کوردانی خێڵی جوانڕۆ بوو لە ناوچەی کرماشان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان (ئێران) لەلایەن ڕژێمی شانشینی ئێران بە سەرکردایەتیی محەممەد ڕەزا پەھلەوی.

ئەم کوشتارە کە لەلایەن دەوڵەتی ئێرانەوە ئەنجام درا لە دوای شۆڕشی جوانڕۆیییەکان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ساڵی ١٩٥٠دا. ژمارەی کوژراوان بە نادیاری ماوەتەوە بەھۆی ئەوەی دەوڵەتی ئێران ھەرگیز بواری بۆ توێژینەوە لەو بارەیەوە نەڕەخساندووە؛ بەڵام بەپێی دەزگای سی ئای ئەی ئەمریکی، دوای شۆڕشەکە خەڵکی جوانڕۆ بە فڕۆکەی ھەریکان بۆمباران کران و ٢٠٠٠ خەڵکی سڤیل کوژران.

## پێشھاتەکان
### سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەھاباد
**کۆماری کوردستان** یان **کۆماری مەھاباد**، لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەسەر دەستی حیزبی دیموکراتی کوردستان دامەزرێنرا، و پێشەوا قازی محەممەد وەک سەرۆککۆمار سوێندی یاسایی خوارد، وڵاتێکی کوردی تەمەن کورت بوو، کە لە سەدەی بیستدا و لە دوای کۆماری ئارارات لە باکووری کوردستان دامەزرا. پایتەختەکەی شاری مەھاباد بوو، کە دەکەوێتە باکووری خۆراوای ئێران. دامەزران و لەناوچوونی کۆمار بەشێک بوو لەو قەیرانەی ئێرانی تێی کەوتبوو، ئەو ململانێیەی لەنێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەتداھەبوو کە جەنگی ساردی لێکەوتەوە، بەڵام خواستی لەمێژینە و ئاواتی گەلی کورد بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەت و وڵاتێک بەناوی کوردستان، پێشینە لە مانگی ئابی ١٩٤١، ڕاپەڕینێکی مەزن جڵەوی ناوچە کوردییەکانی لە دەستی میری ناوەندیی ئێران دەرھێنا. لە شاری مەھاباد، کۆمیتەیەک لە کەسانی چینی ناوەند بە پشتگیری سەرۆک خێڵەکان دەسەڵاتی ناوچەکەیان گرتە دەست. پارتێکی ڕامیاری بەناوی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان (ژێ کاف) دامەزرێنرا. قازی محەممەد، سەرۆکی بنەماڵەی قازی، بە سکرتێریی پارتەکە ھەڵبژێردرا. کۆمیتەکە بە سەرکردایەتیی قازی محەممەد ناوچەکەیان بە لێھاتوویی و سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە بۆ ماوەی ٥ ساڵ تا ڕووخانی کۆمار بەڕێوەبرد.

## سەرچاوەکان
جیانگ (ویلایەت)

**جیانگ** (بە چینی: 蔣) ویلایەتێکی بوو کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ژۆو تا ناوەڕاستی سەردەمی بەھار و پاییز بوونی هەبوو. لە ساڵی ٦١٧ پێش زایین لەلایەن ویلایەتی چوو ڕووخێنرا.

ویلایەتەکە ڕاستەوخۆ دوای ئەوەی دووکی ژۆو کوڕی چوارەمی خۆی بۆ لینگ بۆ پارچە زەوییەک لە شارستانى گوشی لە ھێنان تەرخانکرد. دواتر بۆ لینگ ناوی دەوڵەتەکەی وەک ناوی بنەماڵەی خۆی بەکارهێنا

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ویلایەتە دێرنەکانی چین
پۆل:ناوچە و ویلایەتەکان کە لە سەدەی ١١یەمی پێش زایین دامەزراون
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٧ەم
وێی (نازناو)

**وێی** ناوی خێزانی چینییە. بە زمانی چینی کلاسیک بە واتای ‘چەرم’ دێت. تا ساڵی ٢٠١٨ بە پلەی ٦٢ی باوترین نازناو بوو لە چین.

بەگوێرەی توێژینەوەیەکی کۆمەڵەی ڕۆشنبیری فۆکسی لە ساڵی ٢٠١٣دا دەرکەوتووە کە ئەم ناوە لە ٦٦هەمین ناوە باوەکانە، کە ٤.٣ ملیۆن کەس یان ٠.٣٢٠%ی دانیشتووان ھەیانە، ئەو پارێزگایەی زۆرترین بەکارھێنانیششی ھەیە گوانگشییە.

## سەرچاوەی ناوەکە

* شی وی (豕韋) کە ناوی ویلایەتێکە ،لە پارێزگای هێنانی مۆدێرن وەرگیراوە، لە بنەڕەتدا لەلایەن ئیمپراتۆر شاوۆ کانگ لە ئیمپراتۆریەتیی سیا بە یوان ژێ دراوە.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان
چێن (نازناو)

**چێن** ناوێکی بنەماڵەییەکی باوی زمانی چینییە و یەکێکە لە ناوە باوەکانی ئاسیا. باوترین ناوی بنەماڵەییە لە تایوان و سەنگافورە. هەروەها چێن باوترین ناوی بنەماڵەیە لە گوانگدۆنگ، ژێجیانگ، فوجیان، ماکاو و هۆنگ کۆنگ. باوترین ناوی بنەماڵەیە لە سیامێن، کە زێدی باوباپیرانی زۆرێک لە خەڵکی هۆکلۆییە لە دەرەوەی وڵات.

لە زمانی چینی کانتۆنیدا، بەزۆری وەک چان دەخوێندرێتەوە (بۆ نموونە، جاکی چان)، زۆرترین جار لەلایەن ئەوانەی لە هۆنگ کۆنگەوە هاتوون بەکارھاتوون، هەروەها لە ماکاو و سەنگافورە دەبینرێت. هەروەها هەندێک جار بە چون دەنووسرێت. لە زمانی هاکا (چینی) و تایشانیدا ناوەکە بە "چین" دەنووسرێت.

لە ئەندەنوسیا زۆرێک لە ئەندەنوسیا چینییەکان کە لە بنەڕەتدا ئەم نازناوی بنەماڵەیەیان هەبووە، ناوی بنەماڵەی ئەندەنووسی چاندرا و هارتانتۆ و ناوی بنەماڵەی دیکەیان بە پێشگری تان وەرگرتووە.

چێن لە پلەی پێنجەمی باوترین ناوی بنەماڵە لە چین، بەڵام بەهۆی زۆری ژمارەی دانیشتوانی لە دەرەوەی وڵاتەوە لە پلەی چوارەمدایە لە جیهاندا. بە هەموو جۆری ڕێنووسی و شێوازی بێژەکردنی جۆراوجۆرەکانییەوە، لە سەرانسەری جیهاندا نزیکەی ٨٠-١٠٠ ملیۆن کەس هەن کە ناوی بنەماڵەی چێنیان (陳/陈) ھەڵگرتووە.

ناوی بنەماڵەی چێنگ (程) هەندێک جار بە شێوازی خوێندنەوە دەکرێت بە چێن (بۆ نموونە: John S. Chen). هەروەها دەتوانرێت ناوی شێن کە کەمتر باوە 諶/谌 (شێن) بە ناوی چێن بخوێنرێتەوە.

## مێژوو
چێن لە پاشای ئەفسانەیی شون ھاتووە کە لە دەوروبەری ساڵی ٢٢٠٠ پێش زایین ژیاوە.

هەزار ساڵ دوای ئیمپراتۆر شون، کاتێک پاشا ووی ئیمپراتۆریەتی ژۆو ئیمپراتۆریەتی ژۆوی دامەزراند (نزیکەی ١٠٤٦ پێش زایین)، پارچە خاکی دا بە کوڕە خەزورەکەی گوی مان کە بە دووک ھووی چێن یان چێن هوگۆنگ (陈胡公) ناسراوە. چێن هوگۆنگ، نەوەی ئیمپراتۆر شون، ویلایەتی چێنی لە شارستانی مۆدێرنی هواییانگی لە پارێزگای هێنان دامەزراند. لە ساڵی ٤٧٩ پێش زایین نازناوی چێن لەلایەن چوەوە خاوەنداریەتی کراو بەکارھێنرا و بوو بە پایتەختی چوو.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ناوەکانی بنەماڵە
ئەلکوردی

**ئەلکوردی** () شارێکە لە پارێزگای دەکھیلە لە میسر.
## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکان
پۆل:میسر
بگۆڕ (ماتماتیک)

لە ماتماتیکدا، **بگۆڕ** یا **گۆڕەک** سیمبۆلێکە کە دەبێ بە جێگایەک بۆ ھەڵگرتنی نەگۆڕەکان. پتر، پیتێکی ئەلفوبێیە کە دەتوانێ ژمارەی جۆراوجۆر ھەڵبگرێ، ھەر بۆیە پێی دەوترێ بگۆڕ، چونکە بایەخی دەتوانێ بگۆڕێ. دەکرێ بڵێین بگۆڕ نوێنەری ئۆبژەیەکی ماتماتیکییە و، ئۆبژەکە بایەخی ئەو بگۆڕەیە.

سەرەتا، زاراوەی بگۆڕ زیاتر بۆ تێخراوەکانی فۆنکسیۆنەکان بە کار دەبرا، کە بایەخەکەی دەیتوانی لە نێو مەڵبەندی فۆنکسیۆنەکەدا گۆڕانی بەسەردا بێ. ئەمەش خۆی پاڵنەرێک بووە بۆ ھەڵبژاردنی ناوەکە.  ھەروەھا، دەکرێ بۆ دەرخراوی فۆنکسیۆنیش ھەر وشەی بگۆڕ بە کار بھێنرێ.

## سەرچاوە

* [Variable (enwiki)](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Variable_(mathematics))

پۆل:جەبر
پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
ژمێرەکاریی یەکانی

لە ماتماتیکدا، **ژمێرەکاریی یەکانی** بە ژمێرەکارییەک دەڵێن کە تەنیا یەک ژمێرەپێکراوی ھەیە. پێچەوانەی ژمێرەکاریی دوانی کە دوو تێخراو یا دوو ژمێرەپێکراوی ھەیە. نموونەکانی بریتین لە: نەرێنیکردن، فاکتۆریێل، ڕەگی ژمارە دەرھێنان، ساین و کۆساین. 

## سەرچاوەکان

پۆل:جەبری سەرەتایی
مسوڵمانان و شارستانیەتی ڕۆژئاوا (کتێب)

**مسوڵمانان و شارستانییەتی ڕۆژاوا** ناوی کتێبێکە کە لەلایەن بیرمەندی سعودی سەفەر حەوالی نووسراوە، کە لە ساڵی ٢٠١٨ چاپکراوە، ئەم کتێبە مشتومڕێکی زۆری بەدوای خۆیدا ھێنا، و لە ئەنجامدا بیرمەند سەفەر حەوالی دەستگیرکرا، چونکە ڕەخنەی لە بنەماڵەی دەسەڵاتدار و یەکێتی زانایان گرت لە سعودیە.

## بابەتەکانی کتێب
* پێشەکی
* باڵادەستی و پێشکەوتنی شارستانییەتی ئیسلامی
* پوختەیەک لە مێژووی عەقیدەی ئیسلامی، لەوانەش سۆفیگەری و مورجیئە و ڕافیدە
* نوێکردنەوەی شارستانییەتی ئیسلامی لە ڕێگەی بانگەوازی سەلەفییەوە
* بیری ئایینی
* بیری سیاسی
* بیری کۆمەڵایەتی
* بیری زانستی
* بیری مرۆڤ
* ڕێگای دەربازبوون لە پیلانی ڕۆژئاوا و چۆن موسڵمانان شارستانییەتی مرۆڤایەتی بەڕێوەدەبەن
* داھاتووی بۆکێیە؟
* ئەنجام

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* (ئەلجەزیرە): کتێبێکی بانگخوازی سەفەر حەوالی مشتومڕ لە سعودیە دروست دەکات
* بانگخواز سەفەر حەوالی بەھۆی کتێبێکەوە لە سعودیە دەستگیرکرا

پۆل:کتێبەکان بە زمانی عەرەبی سەدەی ٢١ەم
جیھانی سێیەم

زاراوەی **جیھانی سێیەم** لە کاتی شەڕی سارددا سەریھەڵدا بۆ پێناسەکردنی ئەو وڵاتانەی کە ھاوتەریب نەبوون لەگەڵ ناتۆ یان پەیمانی وارشۆ. ئەمریکا، کەنەدا، تایوان، ژاپۆن، کۆریای باشوور، وڵاتانی ڕۆژاوای ئەورووپا و ھاوپەیمانەکانی دیکە نوێنەرایەتی «جیھانی یەکەم»یان دەکرد، لەکاتێکدا یەکێتیی سۆڤیەت، چین، کووبا، کۆریای باکوور، ڤیێتنام و ھاوپەیمانەکانیان نوێنەرایەتی «جیھانی دووەم»یان دەکرد. ئەم زاراوەیە ڕێگەیەکی بۆ پۆلێنکردنی بەرفراوانی گەلانی زەوی بۆ سێ گرووپ لەسەر بنەمای دابەشبوونی سیاسی دابین کرد. بەھۆی مێژووی ئاڵۆزی پەرەسەندنی مانا و تێگەیشتنەکانییەوە، پێناسەیەکی ڕوون و تەبا لەسەر جیھانی سێیەم نییە. دەکرێ «جیھانی سێیەم» بە گرووپبەندییەکی سیاسی دابنرێت نەک ئابووری.

## ئەمانەش ببینە
* وڵاتی بێلایەن

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سیاسەت
پۆل:سیاسەت بەپێی وڵات
پۆل:سیاسەت بەپێی کیشوەر
پۆل:سیاسەت بەپێی ساڵ
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:سیاسەت بەپێی ھەرێم
تاوە

**تاوە** یان **تاوا** (بە شێوەیەکی سەرەکی لە نیمچەکیشوەری ھیندی باوە)، *ساج* (بە عەرەبی) و سەرجەم جۆرەکانی تری، بریتییە لە ئامراز یان کەلوپەلێکی کانزایی بۆ چێشتلێنان. تاوە گۆڕاوە و شێوەی جۆراوجۆری ھەیە، دەکرێ تەخت بێت، بەڵام زیاتر بە لای بەرز و ناوقوڵ بڵاوە.

ھەندێک لە تاوە ھیندییەکان دەستیان ھەیە، و دەکرێ لە ئاسن یان فافۆن، یان لە پۆڵا دروست بکرێت. تاوە و ساج لە چێشتخانەکانی باشوور و ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئاسیا و ھەروەھا قەوقاز و بالکان بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی خواردن
پۆل:خواردنەکان
پۆل:کولتووری خواردن
ئیبینیزەر سکروج

**ئیبینیزەر سکروج** (، ) کارەکتەرێکی خەیاڵییە و پاڵەوانی ڕۆمانێکی چارڵز دیکنزە لە ساڵی ١٨٤٣ بە ناوی ئاوازێکی کریسمس. وەک کەسێکی دڵ ڕەق و سارد کە سووکایەتی بە کریسمس دەکات وێناکراوە، بۆ ڕزگاربوونی لەو دۆخەی لەلایەن سێ ڕۆحەوە سەردانی دەکرێت بە ناوەکانی، جەیکۆب مارلی، ڕۆحی ڕابردووی کریسمس، ڕۆحی ئێستای کریسمس و ڕۆحی کریسمسی داھاتوو، بووەتە چیرۆکێکی پێناسەکەر بۆ جەژنی کریسمس لە چاند و جیھانی ئینگلیزەکاندا.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم
پۆل:ڕۆمان
ئوسامە ریفاعی

**شێخ ئوسامە ڕیفاعی** (لەدایکبووی ١٩٤٤) بانگخوازی ئیسلامی سووریایە، و کەسایەتییەکی ئایینییە کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١ەوە موفتی گەورەی سووریایە، باڵاترین دەسەڵاتی ئایینی ئەو وڵاتەیە. بە داکۆکیکردن لە شۆڕشی سووریا ناسراوە.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
ریفاعی لە ساڵی ١٩٤٤ شاری دیمەشق لە سووریا لەدایکبووە. لە زانکۆی دیمەشق زمان و زانستە ئیسلامییەکانی خوێندووە. لە ساڵی ١٩٧١ دەرچوونی بەدەستھێناوە و دواتر بووەتە ئیمامی مزگەوتی عەبدولکەریم ریفاعی لە دیمەشق کە مزگەوتێکە بە ناوی باوکییەوە ناونراوە.

## پیشە
بەپێی زانیارییەکان ریفاعی لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە لە زانستی ئیسلامی سوننەدا چالاکە. لە کۆتایییەکانی حەفتاکان و سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کاریگەرییەکانی لە بازنەکانی ئایینیدا وای کرد لەلایەن حکوومەتی سووریاوە بخرێتە ژێر چاودێرییەوە. لە ساڵی ١٩٨١ سووریا بەرەو سعودیە بەجێدەھێڵێت، ئەوەش دوای پەیوەستبوونی بە ئیخوان موسلیمین لە نێوان سەرکوتکردنی گرووپە ئیسلامییەکان لەلایەن حکوومەتەوە. لەکاتێکدا لە سعودیە بوو، بەردەوام بوو لە چالاکییە ئایینی و زانستییەکانی، بە گرنگیدان بە گەیاندنی کۆمەڵگا.

لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ئۆپۆزسیۆنی سووریا وەک موفتی گەورەی سووریا دەستنیشانی کرد. دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو پۆستە لە ساڵی ٢٠٢١ لەلایەن حکوومەتی ئەسەدەوە بووە یەکەم کەس کە ئەو نازناوەی بەدەستەوە بێت.

ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک ھاوپەیمانی نیشتمانی سووریا و ئیخوان موسلیمین لە سووریا پشتگیریان لە دانانی ریفاعی کرد وەک موفتی گەورە، بە ئاماژەدان بە پێشینەی زانستی و ڕۆڵی لە کۆمەڵگەی سووریا و گرنگیدان بە دادپەروەری. ھەروەھا دامەزراوە پەروەردەیییەکانی ئاستی سەرەتایی و زانکۆ لە تورکیا بەڕێوەدەبات.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:زیندووان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:موسڵمانانی سووری
پۆل:ئەشعەرییەکان
محەممەد راتب نابلوسی

**محمد راتب نابلوسی** () (٢٩ی کانوونی دوومی ١٩٣٩) نووسەر و پرۆفیسۆر و زانای ئیسلامی و ھاودامەزرێنەر و بەڕێوەبەری (ئینسایکلۆپیدیای زانستی ئیسلامی نابلوسی)ی سوورییە. مامۆستا بووە لە زانکۆی دیمەشق. لە سووریا دەژیا بەڵام دوای ئەوەی شۆڕشی سووریا لە ساڵی ٢٠١١ دەستی پێکرد، چووە ئوردن. دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە ساڵی ٢٠٢٤دا گەڕایەوە بۆ سووریا.

## خوێندن
لە دیمەشق گەورە بووە و لە قوتابخانەکانیدا خوێندوویەتی. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی، دەستیکرد بە خوێندن لە فاکەڵتی ھونەر لە زانکۆی دیمەشق بۆ خوێندنی زمانی عەرەبی، لە ساڵی ١٩٦٤ بە بڕوانامەی لایسنس دەرچووە. لە ساڵی ١٩٦٦ بڕوانامەی دیبلۆمی پەروەردەیی بەدەستھێناوە. پاشان بڕوانامەی ماستەر لە ھونەرە عەرەبییەکان لە زانکۆی لیۆن بەدەستھێناوە؛ و دکتۆرای لە پەروەردە لە کۆلێژی ترینیتی دبلن وەرگرتووە، لە ساڵی ١٩٩٩.

## کتێب
دەیان کتێبی نووسیوە، وەک:

### کتێبی وەرگێڕدراو لە عەرەبییەوە بۆ ئینگلیزی
* پێداچوونەوە بە ئیسلام، ().
* تێڕامان لە ئیسلام، ().
* قسەی گەشاوە و دیداری بەرھەمدار لەگەڵ شەعراوی، (بە عەرەبی: کلمات مضیئة ولقاءات مثمرة مع الشعراوی).
* ئینسایکلۆپیدیای ناوەکانی خوا، ()، لە سێ کتێبدا.
* *عەقیدە و قورئان موعجیزە* *(بە عەرەبی: العقیدة والإعجاز).*
* *پێکھێنەرانی ئەرکی ئیلاھی (بە عەرەبی: مقومات التکلیف).*
* *فەتوای ڕەمەزان (بە عەرەبی: فتاوی ڕمضان).*
* *کتێبی حەج-اللە گەورەترین- نھێنییەکانی حەج (بە عەرەبی: ڕحلة الحج- اللە أکبر- حکم وأسرار).*
* ئینسایکلۆپیدیای زانستی ئیعجاز (بێ تەقلیدی) لە قورئان و سوننەتدا ()، لە دوو کتێبدا، کە بریتین لە:
** موعجیزەکانی خودا لە مرۆڤدا آیات اللە فی الإنسان
** موعجیزەکانی خودا لە گەردووندا آیات اللە فی الآفاق

### کتێب بە زمانی عەرەبی
* *ئیسرا و میراج*، ().
* *کۆچ*، ().
* *خودا گەورەترینە*, ().

## لە تیڤی
سەدان وتار لە کەناڵە تەلەڤیزیۆنییە جیاوازەکاندا پێشکەش کردووە، وەک تەلەڤیزیۆنی ئیقرا، تەلەڤیزیۆنی سووریا، تەلەڤیزیۆنی چەم، تەلەڤیزیۆنی ئەلدونیا، تەلەڤیزیۆنی ڕیسالە، ئینفینیتی تیڤی، تەلەڤیزیۆنی داھاتوو

لە کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکاندا چەندین وتار و زنجیرەی ھەبوو، بۆ نموونە: زنجیرەی “ *ئەنووار قورئان (ڕووناکی قورئان)* ”،

## سەرچاوەکان

* ژیاننامەی نابلوسی 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
*  – 
* Playlist of his lecturers – on fawaed.tv

پۆل:نووسەرانی سووری
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩
پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق
پۆل:زیندووان
بژی کوردستان

[وێنۆک| ''بژی کورد و کوردستان'' لەسەر کاغەزێک لەبەردەم [دیواری ڕۆژاوا، ئورشەلیم، ئیسرائیل]]
**بژی کوردستان** (واتا: *بمێنێت ئەو خاکەی کە کورد لەسەری ماوەتەوە*) دروشمێکی بەناوبانگی کوردییە کە گوزارشت لە نیشتمانپەروەری کورد و پشتیوانی لە سەربەخۆیی کوردستان دەکات. ئەم دەستەواژەیە لە بزووتنەوە ناسیۆنالیستی و کولتوورییەکانی کورددا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرێت بەڵام لە وڵاتانی وەک ئێران و تورکیا مشتومڕی لەسەرە.

لە تورکیا، بەکارھێنانی ئەم دروشمە کاردانەوەی یاسایی لێدەکەوێتەوە؛ لە ساڵی ٢٠٢٤ ئەکادیمیستێکی کورد بەھۆی بڵاوکردنەوەی دروشمەکە لە ئۆنلاین دەستگیرکرا، و یەکێکی دیکەش لەلایەن زانکۆیەکەوە ھۆشداری پێدرا لە دووبارە نەکردنەوەی دروشمەکە. ڕەخنەگران دەڵێن قەدەغەکردنی دروشمەکە پێشێلکردنی ئازادیی دەربڕینە و گفتووگۆی ئاشتیانە لەناودەبات.

## بەکارھێنان
«بژی کوردستان» لە کاتی گردبوونەوە و فێستیڤاڵ و چالاکییە سیاسییەکان دەوترێتەوە، کە ھێمای یەکڕیزی و بەرخۆدانی کوردە. لە چالاکییەکانی ڕەوەندی کوردیشدا زیاتر بەکاردێت، وەکو ڕێپێوانەکان لە دەرەوەی وڵات کە داوای ئازادی بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەکەن. ئەم دەستەواژەیە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی کوردەکان لە دژی دەوڵەتی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠١٤دا گرنگییەکی زیاتری بەدەستھێنا.

## ئەمانەش ببینە
* کوردایەتی
* ژن، ژیان، ئازادی

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:کوردایەتی
پۆل:ئەو وتارانەی تووڵی دەروازە بە بەستەری سوورەوە بەکاردێنن
پۆل:دروشمە کوردییەکان
شێخ جیری خواروو

**شێخ جیری خواروو** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی قەرەھەنجیر، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارەدێی قەرەھەنجیر بە دووری (١٥)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **شێخ جیری خواروو** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی شێخ جیری سەروو.
* لە باشوورەوە گوندی میرەسوورە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی قەرەوەیس.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی خاڵۆ بازیانی.

## مێژوو
* لە پاش شاڵاوی ئەنفال ئەم گوندە خاپوورکرا، لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئەم گوندە ئاوەدان کرایەوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان کوردن.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٢٧٩) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٤١٠) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی قەرەھەنجیر
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
وڵاتی بێلایەن

**وڵاتی بێلایەن** دەوڵەتێکە کە بێلایەنە بەرامبەر بە شەڕانگێزەکان لە شەڕێکی دیاریکراودا یان خۆی بە بێلایەنی ھەمیشەیی لە ھەموو ململانێکانی داھاتوو ڕادەگەیەنێت (لەوانەش دوورکەوتنەوە لە چوونە ناو ھاوپەیمانییە سەربازییەکانی وەک ناتۆ یان ڕێکخراوەی ھاوکاریی شانگھای). ھاووڵاتیانی وڵاتانی بێلایەن بەپێی یاسای شەڕ لە کردەوەی شەڕانگێزانە تا ڕادەیەکی زیاتر لە چاو کەسانی دیکەی ناشەڕکەر وەک دیلەکانی شەڕ پارێزگارییان لێدەکرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وڵاتەکان
جیھانی ڕۆژھەڵاتی

[وێنۆک|جیھانی ڕۆژھەڵات لە نەخشەیەکی ساڵی ١٧٩٦دا، کە کیشوەرەکانی ئاسیا و [ئۆسترالیا (کیشوەر)|ئوسترالیای لەخۆگرتبوو (ئەوکات بە ھۆڵەندی نوێ ناسرابوو).]]
**جیھانی ڕۆژھەڵاتی** کە بە **ڕۆژھەڵات** ناسراوە، زاراوەیەکی گرێدەرە بۆ چاند یان پێکھاتەی کۆمەڵایەتی و نەتەوە و سیستەمی فەلسەفی جۆراوجۆر لە بەشێکی کیشوەری ئاسیا، کە بەپێی چەمکەکە دەگۆڕێت. زۆربەی کات ئاسیا و ناوچەی دەریای ناوەڕاست و جیھانی عەرەبی دەگرێتەوە، بە تایبەتی لە چوارچێوەی مێژوویی (پێش مۆدێرن) و لە سەردەمی مۆدێرن لە چوارچێوەی ڕۆژھەڵاتناسیدا. زۆرجار جیھانی ڕۆژھەڵات وەک ھاوتایەکی جیھانی ڕۆژاوا سەیر دەکرێت.

وڵاتانی وەک فلیپین، کە لە ڕووی جوگرافییەوە لە جیھانی ڕۆژھەڵاتیدا ھەڵکەوتوون، ڕەنگە لە ھەندێک لایەنی کۆمەڵگا و چاند و سیاسەتەکەیاندا بە ڕۆژاوایی ھەژمار بکرێن بەھۆی کۆچبەری و کاریگەرییە چاندیییە مێژوویییەکانی ئەمریکا و ئەورووپا.

## تێڕوانینی گشتی
وەک ناوچەکانی تری جیھان، ئاسیا لە چەندین وڵات و نەتەوە و چاندی جیاواز و لەڕادەبەدەر ھەمەچەشن پێکھاتووە. ئەم چەمکە زیاتر مشتومڕی لەسەرە چونکە لە ھەندێک وڵاتی ئینگلیزی زماندا، زمانی باو ناسنامەی «ئاسیایی» بە کەسانی بە ڕەچەڵەک ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دەبەستێتەوە، لەکاتێکدا لە ھەندێک وڵاتدا ناسنامەی «ئاسیا» پەیوەستە بە خەڵکی بە ڕەچەڵەکی باشووری ئاسیا، و لە چوارچێوەی دیکەدا، ناوچە ئاسیایییەکانی وەک نیمچەکیشوەری ھیندستان لەگەڵ ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا جێگیر دەکرێن. ڕۆژاوای ئاسیا (کە ئیسرائیل و بەشێک لە جیھانی عەرەبی و ئێران و ھتد لەخۆدەگرێت)، کە ڕەنگە خۆیان بە بەشێک لە جیھانی ڕۆژھەڵات ببینن یان نا، ھەندێک جار بە «ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست» دادەنرێت و لە ئاسیا جیا دەکرێنەوە.

## چاند
لەکاتێکدا کە چاندێکی تایبەتیی ڕۆژھەڵات، بۆ جیھانی ڕۆژھەڵات نییە، بەڵام لە ژێرگرووپەکانی ناو ئەو جیھانە بوونی ھەیە، وەک وڵاتانی ناو ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، یان باشووری ئاسیا. لەوانە بڵاوبوونەوەی ئایینەکانی ڕۆژھەڵاتی وەک ئایینی بوودا یان ھیندۆسی، بەکارھێنانی پیتی چینی، خێزانی زمان، تێکەڵکردنی خواردنەکان، و نەریتەکان، لەنێو ئەوانی تردا.

## ئەمانەش ببینە
* جیھانی عەرەب
* ئاسیا و ئۆقیانووسی ئارام
* بودیزم بەپێی وڵات
* مەسیحییەت
* ڕۆژھەڵاتی دوور
* جیھانگیری
* ڕۆژھەڵاتی ناوینی گەورە
* جیھانی ئیسلامی
* ڕۆژھەڵاتی نزیک
* جیھانی ڕۆژاوایی

## سەرچاوەکان
مزگەوتی گەورەی حەلەب

**مزگەوتی گەورەی حەلەب** یان **[[مزگەوتی ئەمەوی]] لە حەلەب** یان **مزگەوتی گەورەی بەنوو ئوومەیە لە حەلەب** یەکێکە لە گەورەترین و کۆنترین مزگەوتەکانی شاری حەلەبی سووریا مزگەوتەکە دەکەوێتە گەڕەکی ئەلجەلوم لە شاری کۆن حەلەب، کە لە ساڵی ١٩٨٦دا خرایە لیستی شوێنەوارە جیھانییەکانەوە، مزگەوتەکە بوو بە بەشێک لە میراتی جیھانی، دەکەوێتە نزیک بازاڕی شارەکە. ھەروەھا مزگەوتەکە بە بوونی ئەو شتانە ناسراوە کە لە تەرمی پێغەمبەر زەکەریا باوکی پێغەمبەر یەحیا (یان یۆحەنا مووعەمەدانی، وەک لە ئایینی مەسیحیدا پێی دەوترێت).   ئەمڕۆ مزگەوتەکە لەسەر ڕووبەرێکی زەوی وەستاوە کە درێژییەکەی ١٠٥ مەتر لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا، و نزیکەی ٧٧.٧٥ مەتر پانی لە باشوورەوە بۆ باکوور لە ڕووی پلان و شێوازەوە زۆر لە مزگەوتی گەورەی ئەمەوی لە دیمەشق دەچێت. مزگەوتەکە لە سەدەی ھەشتەمی زایینی دروستکراوە، بەڵام شێوەی ئێستای دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی یازدەھەمی زایینی تا سەدەی چواردەھەمی زایینی منارەکە لە ساڵی ١٠٩٠ی زایینی دروستکراوە و لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٣ لە ئەنجامی شەڕەکاندا وێران بووە لە کاتی ڕووداوەکانی قەیرانی سوریا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مزگەوتەکانی سەدەی ٨ەم
کوردانی میسر

**کوردانی میسر** ئاماژەیە بۆ گرووپێک لە کوردەکان دەکات کە لە میسر دەژین. مێژووی بوونی کوردەکان لە میسر دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست، بە تایبەتی لە سەردەمی ئەییووبییەکان. ئەییووبییەکان بە ڕەچەڵەک بوون کە لە سەدەی ١٢ و ١٣ی زایینیدا بەسەر بەشێکی زۆری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لە نێویاندا میسر، حوکمڕانییان کردووە. دیارترین کەسایەتی کورد لە مێژووی میسر، سەڵاحەددینی ئەییووبییە، کە لە ساڵی ١١٧١ی زایینیدا دەوڵیتی ئەییووبییەکانی دامەزراند. دوای ڕووخاندنی خەلافەتی فاتیمییەکان، کۆنتڕۆڵی میسری بە دەستەوە گرت و دواتر بەشێکی زۆری سووریا، یەمەن، عێراق و فەلەستینی کۆنتڕۆڵ کرد. سەڵاحەددین بەھۆی سەرکردایەتی لە جەنگەکانی خاچپەرستەکان و وەرگرتنەوەی ئۆرشەلیم لە خاچپەرستەکان ناوبانگی دەرکرد. ھەروەھا وەک فەرمانڕەوایەکی دادپەروەر و بەھێز لە مێژووی ئیسلامدا ناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردستان
شێری کراھام

**شێری کراھام تاڵەبانی** سەرۆک و بەڕێوەبەریی جێبەجێکاری ڕێکخراوی ناحکومیی دامەزراوەی SEED و ڕێکخراوی «SEED بۆ گۆڕان»ە کە بنکەکەی لە ئەمریکایە، کە پاڵپشتی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و ئابووریی ھەرێمی کوردستان دەکەن. سەرنجی SEED پشتگیریکردنی ڕزگاربووانی توندوتیژی و ململانێیەکانە لە کوردستان بۆ چاکبوونەوە و باشترکردنی ژیانیان. لە کوردستان و لە ئەمریکا، شێری داکۆکیکارە لە مافەکانی ئاوارەکان، ژن و منداڵ، و ڕزگاربووانی توندوتیژی جێندەری.

پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٢دا بچێتە کوردستان و عێراق، شێری بەرپرسێکی باڵای حکوومەتی ئەمریکا بووە، لەوێ لە ساڵانی ١٩٩٨ تا ٢٠١٢ لە کۆمەڵێک پۆستی پەیوەندیدار بە سیاسەتی دەرەوە و پەرەپێدانی نێودەوڵەتی و بەرنامەسازی ھاوکاری دەرەکی کاری کردووە. خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی فلۆریدا ئەتڵەنتیک، و لە ساڵی ١٩٩٩، شێری بڕوانامەی دکتۆرای یاسایی لە زانکۆی جۆرج مەیسن لە قوتابخانەی یاسایی وەرگرتووە. لە شاری ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ ھاوسەرەکەی، قوباد تاڵەبانی و دوو منداڵەکەیان دەژین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*چاوپێکەوتن لەگەڵ شێری کراھام تاڵەبانی: برینە شاراوەکانی عێراق

پۆل:زیندووان
پۆل:جووە ئەمریکییەکان
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکان
وێرانکردنی گوندە کوردنشینییەکان لە باشووری کوردستان

گوندە کوردنشینەکان لەلایەن حکوومەتی ڕژێمی بەعسەوە لە کاتی «ھەڵمەتی تەعریبکردن»ی ئەو ناوچانەی کە لە کوردستان لێکرانەوە، بەپێی ڕێککەوتنی ئۆتۆنۆمی کورد و عێراق لە ساڵی ١٩٧٠ ڕوخێنران.

## مێژوو
نزیکەی ٤ ھەزار گوند لە ساڵی ١٩٧٥ەوە تا کۆتاییھاتنی شاڵاوی ئەنفال لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا وێران کران.

لە ماوەی ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، سەدان گوندی کوردنشین لە پارێزگاکانی باکووری نەینەوا و دھۆک وێران بوون (بە مەزەندەی شۆڕش ڕەسووڵ: ٣٦٩)، لە دەوروبەری ١٥٠ لە دیالە (بە مەزەندەی شۆڕش ڕەسووڵ: ١٥٤).

لە ساڵانی ١٩٧٧–١٩٧٨، لە وەڵامی ڕێککەوتنی ساڵی ١٩٧٥ی جەزائیر، عێراق دەستیکرد بە پاککردنەوەی بەشێک لە ناوچەکان بەدرێژایی سنووریی باکووری خۆی لەگەڵ ئێران. لە کاتی شەپۆلی یەکەمی پاککردنەوەکاندا، پێنج ڕۆژ مۆڵەتیان دا بە دانیشتووان تا ماڵەکانیان بەجێبھێڵن و دواتر ٥٠٠ گوند وێران بوون، کە زۆربەیان لە سلێمانی بوون.

لە بەھاری ساڵی ١٩٨٧ عەلی حەسەن ئەلمەجید ھۆشداریدا کە «نابێت ھیچ ماڵێک بێ وێرانکردن بمێنێتەوە» لە گوندە کوردنشینەکانی دەشتی ھەولێر. تەنھا گوندە عەرەبینشینەکان ڕزگاریان دەبوو لەم کاولکارییە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧ سەرژمێری دانیشتووان ئەنجامدرا، کە تێیدا وەڵامدەرەوەکان تەنیا دەیانتوانی «عەرەب»یان «کورد» وەک نەتەوەی خۆیان ھەڵبژێرن؛ ھەرکەسێک ڕەتیبکاتەوە خۆی بە «عەرەب» بناسێنێت (لەوانەش کەمینەکانی وەک ئاشووری و تورکمان) بەبێ گوێدانە نەتەوەیەک بە «کورد» ناوزەد دەکرا، و کاتێک شاڵاوی ئەنفال دوای چەند مانگێک بە فەرمی دەستیپێکرد، ھەموو نا عەرەبەکان دەکرانە ئامانج. کۆی ئەو گوندە کوردنشینانەی کە لە ماوەی شاڵاوی ئەنفالدا لە ساڵانی ١٩٨٧–١٩٨٩ وێران بوون بە دوو ھەزار گوند مەزەندە دەکرێت.

### ڕووداوە پەیوەندیدارە گرنگەکان
* ھەڵمەتەکانی بەعەرەبکردنی حیزبی بەعس بۆ سەر باشووری کوردستان
* ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووی چەوساندنەوەی کوردانی فەیلی
* ١٩٨٦–١٩٨٩ شاڵاوی ئەنفال
** کیمیابارانی ھەڵەبجە
* قەیرانی ١٩٩١ی پەنابەرانی کورد

## نیشتەجێکردنەوە
لە کۆتایی ساڵی ١٩٩١ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پڕۆژەیەکی بەرفراوانی بۆ ئاوەدانکردنەوەی خانوو و ماڵی ١٥٠٠ گوند لە کۆی ٤٠٠٠ گوندی وێرانبووی باشووری کوردستان دەستپێکرد.

OOO

## ئەمانەش ببینە
* شەڕی ئێران و عێراق
* چۆڵکردنی گوندە کوردنشینییەکان لەلایەن تورکیا

## سەرچاوەکان

پۆل:پەنابەرانی کورد
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان لە عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژی
پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان
عەلادین

**عەلادین** ( ؛ ) چیرۆکێکی فۆلکلۆری ڕۆژھەڵاتی ناوینە. یەکێکە لە ناسراوترین چیرۆکەکانی پەیوەست بە *[[ھەزار و یەک شەو]]* (زۆرجار لە زمانی ئینگلیزیدا بە *شەوانی عەرەبی* ناسراوە)، ھەرچەندە بەشێکیش نییە لە دەقی ڕەسەنی ھەزار و یەک شەو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
 
* ''عەلادین، یان، چرای سەرسووڕھێنەر''، لەلایەن ئادەم گۆتلەب ئۆھلێنشلاگەر، ویڵیام بلاکوود، ١٨٦٣

پۆل:ئەو پەڕانەی بەستەری پڕۆژەی گەتنبێرگیان ھەیە
پۆل:فۆلکلۆر
پۆل:فۆلکلۆری عەرەبی
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:چیرۆک
ناسیۆنالیزمی ئەڵمانی

[وێنۆک|210x210پیکسڵ| ئاڵای ئەڵمانیا سەرەتا لە ساڵی ١٨٤٨ دیزاین کراوە و لە پەرلەمانی فرانکفۆرت بەکارھاتووە، پاشان لەلایەن [کۆماری ڤایمەر، و بنەمای ئاڵاکانی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بووە لە ساڵی ١٩٤٩ تا ئەمڕۆ]]
**ناسیۆنالیزمی ئەڵمانی** () چەمکێکی ئایدۆلۆجییە کە یەکێتی ئەڵمانییەکان و گۆی جێرمانی بەرەو یەک دەوڵەتی نەتەوەیی یەکگرتوو دەبات. ھەروەھا ناسیۆنالیزمی ئەڵمانی جەخت لەسەر نیشتمانپەروەری و ھەستکردن بە بوونی نەتەوەیی ئەڵمانییەکان وەک یەک نەتەوە و یەک گەل دەکاتەوە و شانازی پێوە دەکات. سەرەتای بنچینەی ناسیۆنالیزمی ئەڵمانی لە لەدایکبوونی ناسیۆنالیزمی ڕۆمانسی لە سەردەمی شەڕەکانی ناپلیۆن دەستی پێکرد کاتێک پان ئەڵمانیزم دەستی بە سەرھەڵدان کرد. داکۆکیکردن لە دەوڵەتی نەتەوەیی ئەڵمانی دەستیکرد بە بوون بە ھێزێکی سیاسی گرنگ لە وەڵامی داگیرکردنی خاکەکانی ئەڵمانیا لەلایەن فەڕەنسا لە سەردەمی ناپۆلیۆن بۆناپارت.

## ھێماکان

File:Flag_of_Germany.svg|alt=Flag of Germany, originally designed in 1848 and used at the Frankfurt Parliament, then by the Weimar Republic, and the basis of the flags of East and West Germany from 1949 until today| ئاڵای ئەڵمانیا سەرەتا لە ساڵی ١٨٤٨ دیزاین کراوە و لە پەرلەمانی فرانکفۆرت بەکارھاتووە، پاشان لەلایەن کۆماری ڤایمەر، و بنەمای ئاڵاکانی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بووە لە ساڵی ١٩٤٩ تا ئەمڕۆ.
پەڕگە:Flag_of_the_German_Empire.svg|alt=Flag of the German Empire, originally designed in 1867 for the North German Confederation, it was adopted as the flag of Germany in 1871. This flag was used by opponents of the Weimar Republic who saw the black-red-yellow flag as a symbol of it. Recently it has been used by far-right nationalists in Germany. [citation needed]| ئاڵای ئیمپراتۆرییەتی ئەڵمانیا، سەرەتا لە ساڵی ١٨٦٧ بۆ کۆنفیدڕاڵی ئەڵمانیای باکوور دیزاین کراوە، لە ساڵی ١٨٧١ وەک ئاڵای ئەڵمانیا داندرا.
پەڕگە:Flag_of_German_Reich_(1935–1945).svg|alt=Flag of Nazi Germany from 1935 to 1945. This flag was used by the Nazi Party and is now banned in many European countries, including Germany and Austria. The flag is used today by neo-Nazis. It is based on the colours of the flag of the German Empire.| ئاڵای ئەڵمانیای نازی لە ساڵی ١٩٣٥ تا ١٩٤٥. ئەم ئاڵایە لەلایەن پارتی نازییەوە بەکارھاتووە و ئێستا لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپا قەدەغەکراوە لەوانە ئەڵمانیا و نەمسا. ئاڵاکە ئەمڕۆ لەلایەن نیۆنازییەکانەوە بەکاردەھێنرێت. لەسەر بنەمای ڕەنگەکانی ئاڵای ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیا دامەزراوە.


## کەسایەتییەکان
* ئەدۆڵف ھیتلەر
* ئەلبێرت شپێر
* ھێنریک ھیملەر
* ھێرمان گۆرینگ
* جۆزێف گۆبڵز
* ئۆتۆ فۆن بیسمارک
* وێلھەمی دووەم

## ئەمانەش ببینە
* یەکخستنی ئەڵمانیا

## سەرچاوەکان

پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:مێژووی ئەورووپا
پۆل:ئەڵمانیای نازی
فەرھاد شامی

**فەرھاد شامی** ()، سەرکردەیەکی سەربازی و وتەبێژێکی کوردە. وتەبێژی ھێزەکانی سووریای  دیموکراتە (ھەسەدە)، کە ھاوپەیمانییەکی ھێزەکانی بەشدار لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامیی داعش و ئاڵنگاریییە چەکدارییەکانی ناوچەکەیە بە سەرکردایەتی کورد.

## ئەمانەش ببینە
* ھێزەکانی سووریای دیموکرات
* سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
* ڕۆژاڤا

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردانی سووریا
پۆل:کورد
پۆل:چالاکانی کورد
پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وتەبێژەکان
ساتی

**ساتی** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی قەرەھەنجیر، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارەدێی قەرەھەنجیر بە دووری (١٢)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **ساتی** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی گۆران.
* لە باشوورەوە گوندی جڵفە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی گورگەیی خان.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی ھەیبە.

## مێژوو
* لە پاش شاڵاوی ئەنفال ئەم گوندە خاپوورکرا، لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئەم گوندە ئاوەدان کرایەوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان کوردن.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(-) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٢٣١) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی قەرەھەنجیر
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
وتەبێژ

**وتەبێژ** یان **گوتەبێژ**، کەسێکە کە ھەڵبژێردراوە بۆ ئەوەی بەناوی کەسانی ترەوە قسە بکات و لێدوان بدات.

## بەرپرسیارێتی
کاری وتەبێژەکان ئەوەیە کە بە دڵسۆزی نوێنەرایەتی و داکۆکیکەربن لە ھەڵوێستەکانی سەرووی خۆیان، تەنانەت ئەگەر لەگەڵ بۆچوونی خۆشیان ناکۆک بێت. لە ئەنجامدا وتەبێژان بەگشتی لە کارمەندانی بەئەزموون یان کەسانی دیکە ھەڵدەبژێردرێن کە تەنیا پشتیوانی لە ئامانجەکان دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پەیوەندییە گشتییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتەبێژەکان
تینانا، کوینزلەند

**تینانا** شارۆچکەیەکی گوندنشینە لە هەرێمی کەناری فرایزەر لە ویلایەتی کوینزلەندی ئوسترالیا.   لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١دا، ژمارەی دانیشتووانی ٥٨٧٢ کەس بووە. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی ڕێکەوتی ٠٦-٠١-٢٠٢٥

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
سەرناو

**سەرناو** یان **ناونیشان** بریتییە لە وشەیەک یان چەند وشەیەک کە پێش ناوی کەسێک یان دوای ناوی کەسێک بەکاردێت، لە چوارچێوەی ھەندێک شتدا. لەوانەیە بەبۆنەی پۆستێکی فەرمی، یان بڕوانامەیەکی پیشەیی یان ئەکادیمی بێت. لە ھەندێک زماندا، ڕەنگە سەرناو لە نێوان ناوی یەکەم و ناوی کۆتاییدا دابندرێن. ھەندێک سەرناو بۆماوەیین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:ناونیشانەکان
زڕەناو

**زڕەناو** (، ؛ لە یۆنانی کۆن: ψευδώνυμος، 'ناوی درۆینە' وەرگیراوە) یان **خوازناو** (، ) ناوێکی خەیاڵییە کە کەسێک بۆ مەبەستێکی دیاریکراو گریمانەی دەکات یان بەکاری دەھێنێت، کە جیاوازە لە ناوە ڕەسەنەکە یان ڕاستەقینەکە. ھەروەھا جیاوازە لە ناوێکی نوێ کە بە تەواوی یان بە شێوەیەکی یاسایی جێگەی ناوی تاکێک دەگرێتەوە. زۆرێک لە خاوەن ناوە ساختەکان بەکاری دەھێنن چونکە دەیانەوێت بە نادیار بمێننەوە، ھەرچەندە لە ئەنجامی کێشە یاسایییەکان ڕەنگە بەدەستھێنانی ئەمە قورس بێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* سایتێک بە ناوی ساختە بۆ کەسایەتییە ناودارەکان 
* پێڕستێک لە ناوە ساختەکان
* چاوگنامەی نادیار
* تۆڕی نادیاربوون باس لە بیناسازییەک دەکات بۆ گەڕان بە وێبی بێناو.

پۆل:ناوەکان
پۆل:ناونیشانەکان
کووتاڵ

[وێنۆک|کووتاڵی جۆراوجۆر (لە چەپەوە بۆ ڕاست: لۆکەی چنراوە، مەخمەڵ، لۆکەی چاپکراو، کالیکۆ، نەئوو، ساتن، [ئاوریشم، ھەسیان، ڕیشاڵی دەستکرد)]]
**کووتاڵ** () زاراوەیەکی گشتگیرە کە کەرەستەی خاو لە کووتاڵ (ڕیشاڵی سروشتی، ڕیشاڵی کیمیایی) و کەرەستەی جگە لە کووتاڵ دەگرێتەوە، کە بە ڕێگەی جۆراوجۆر بە شێوەگەلی ھێڵی، تەختەیی و سێپاڵوویی دروست دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کووتاڵ
عەلی ئەرجان

**عەلی ئەرجان** (لەدایکبووی ١٩٣١ لە نیغدە، تورکیا) گۆرانیبێژێکی تورک بوو.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٣١ لە نیغدە لەدایک بووە. لە تەمەنێکی بچووکدا دایک و باوک و براکەی لەدەستدا. دواتر ماوەیەک لەگەڵ داپیری ژیا. لەبەر ئەوەی تەنیا پیاوی خێزانەکەی بوو کە دەیتوانی بژێوی ماڵەوە دابین بکات، وازی لە خوێندن ھێنا و دەستی بە شوانی کرد. لە کاتی شوانیدا سەرنجیدا کە حەزی لە مۆسیقایە. دوای تەواوکردنی خزمەتی سەربازی، لە ساڵی ١٩٥١ ھاوسەرگیری کرد و سێ منداڵی بوو. کاتێک گەیشتە تەمەنی ١٨ ساڵی، بەشداری تاقیکردنەوەی دەنگی ڕادیۆی ئیستەنبوڵی کرد و دوای سەرکەوتنی لە تاقیکردنەوەکە، دەستی کرد بە گۆرانی وتن لە ڕادیۆ. دواتر لەبەر کەمی موچەکەی لەوێ دەستی لە کار کێشایەوە و گەڕایەوە شارەکەی خۆی. پاشان دووبارە شاری گۆڕی، سەرەتا چوو بۆ غازی عەنتاب و دواتر بۆ ئەدەنە. ماوەیەک لەو شارانە کاری کرد و دواتر گەڕایەوە نیغدە. لە ساڵی ١٩٦٣ لەگەڵ ھاوڕێیەکی مەلھایەکی بە کرێ گرت و دەستی کرد بە پێشکەشکردنی ھونەرەکەی لە مەلھا. بە گۆرانی وتن لە مەلھاکە بوو بە ھونەرمەندێکی بەناوبانگ.

## ھونەر
عەلی ئەرجان چەندین بەرھەمی دەربارەی گیانلەبەرانی سروشت داھێناوە. بەرھەمەکانی لە جۆری داستان و شینگێڕین. یەکەم سازی خۆی خۆی دروستی کرد و دواتر بە سازێک کە مامی بە دیاری پێیدا، درێژەی بە ژەنین و گۆرانیوتن دا. لە گوندەکەیدا فێری ژەنینی ساز بوو لە عاشقێک بە ناوی مام ئیدریس و گۆرانییەکانی "لە ئاسمانەوە ھاتمە سەر دەریا"، "ئەمینەم" و "ئای بووک"ی چڕی. دوای ئەوەی چاوی بە وەستاکانی سازی سەردەمەکەی ئەمین ئەڵدەمیر و عەلییە ئاککڵچ کەوت، لەسەر ڕاسپاردەی ئەوان بەشداری تاقیکردنەوەکانی ڕادیۆی ئیستەنبوڵی کرد و سەرکەوتوو بوو. لە ماوەی سەربازیدا، تواناکانی لە ھونەردا زیاتر پەرەی سەند و دەستی کرد بە گۆرانی وتن لە ئاھەنگەکاندا و فێرکردنی سازژەنین بە خەڵکی تر. بەرھەمەکانی "کچێک بە ئەدەنەدا تێپەڕی، بینیت؟"، "چاوە ڕەشەکانت ئەڵماسن"، "ئەمەیە دادپەروەریت دونیا؟"، "کرات جڵەوی گرتووە، ڕێگا بەرگە دەگرێت؟" لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠-١٩٧٠ بەناوبانگ بوون. لە بەرھەمەکانیدا بابەتە ئایینییەکان لە پێشەوەن. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤-٢٠١٤ ڕۆڵی لە فیلمە تەلەفزیۆنییەکانی کەناڵی ٧دا بینیوە.

## سەرچاوەکان