دادگای نێونەتەوەییی داد

**دادگای نێونەتەوەییی داد** () یەکێکە لە بەشەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان. بنکەی ئەم ڕێکخراوە لە شاری لاھەی وڵاتی ھۆڵەندایە. ئەرکی دادگای نێودەوڵەتی داد، یەکلاکردنەوەیە لە نێوان وڵاتانی جیھان و ڕێک و پێک کردنی گرفتەکانی نێوان ئەوان.

ھەموو وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان لەژێر بڕیاری دادگای نێودەوڵەتی دادوەریدان و دەتوانن کار بکەن لەسەر جووڵاندنی دۆسیەی یەکلایکردنەوەی ململانێکان.

دادگاکە دەستەیەکی دادوەریی پێکهاتووە لە ١٥ کەس کە لەلایەن (ئەنجومەنی گشتی - General Assembly) و (دەستەی ئاسایش - Security Council)ەوە ھەڵدەبژێردرێن بۆ ماوەی نۆ ساڵ. لە ھەر نەتەوەیەک تەنھا یەک دادوەر ڕێگەپێدراوەبۆ هەڵبژاردنی. ئەم دادگایە تاکە بەشی سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە ناکەوێتە شاری نیوۆرک و بەڵکو دەکەوێتە وڵاتی ھۆڵەنەدا و زمانی فەرمی کارکردن لە دادگاکەدا ئینگلیزی و فەڕەنسییە.

لە ساڵی ١٩٤٧ەوە کە یەکەمین دۆسیەی پێگەیشت ھەتا ساڵی ٢٠١٩ دادگاکە کاری لەسەر ١٧٨ دۆسیەی جیاواز کردووە.

## دەسەڵاتەکانی دادگا
وەک لە بەندی ٩٣ی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ھاتووە، بڕیاری یاساییەکانی دادگاکە کاریگەری بەسەر ھەر ١٩٣ ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانە وەھەروەھا لەژێر ڕۆشنایی کارپێکراوی بەندی ٩٣(٢) دادگای نێودەوڵەتیەکە بەھەمان شێوە دەسەڵاتی ھەیە بەسەر وڵاتانی نائەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان. لەگەڵ بە ئەندامبوونی وڵاتێک لە دادگاکەدا، وڵاتەکە مافی ھەیە جووڵاندنی داوا و تۆمارکردنی دۆسیەی ھەیە بەڵام تەنھا ئەندام بوون وا ناکات دادگاکە دەسەڵاتی تەواوەتی ھەبێت بەسەر ئەو وڵاتە ئەندامانەدا دەربارەی ناکۆکییەکان. بابەتی دەسەڵاتی دادگا بابەتێی ئاڵۆزە و جیاوازە بۆ ھەر جۆرێکی ئەندامێتی، دەسەڵاتەکانی دادگا بۆ دۆسیەکان بەسەر سێ جۆردا دابەشبووە: کێشەکانی ناکۆکی، دەسەڵاتە کاتییەکان و بۆچوونە ڕاوێژکارییەکان.

نموونەی دۆسیەکانی ململانێ:
* داوایەک لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە لەسەر وڵاتی ئێران لە ساڵی ١٩٨٠ بە تۆمەتی دەستبەسەرکردنی کەسانی دیپلۆماتکاری ئەمریکی لە تەھرانی پایتەخت بە سەرپێچی یاسا نێودەوڵەتییەکان.
* ناکۆکی نێوان وڵاتی تونس و لیبیا دەربارەی کێشانی ھێڵی سنووریی پارچە کیشووەرییەکان لە نێوانیان دا.
* داوایەک لەلایەن ئێرانەوە دوای خستنەخوارەوەی فرۆکەی ھێڵی ئاسمانی ئێران (گەشتی ٦٥٥) کە فرۆکەیەکی سەرنشینھەڵگر بوو لەلایەن ھێزی دەریایی ویلایەتەوە یەکگرتووەکانەوە لەڕێی مووشەکێکی ئاراستەکراوەوە تەقەی لێکرا و خرایە خوارەوە.
* ناکۆیییەک لەنێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا دەربارەی سنووری ئاویی نێوان دوو وڵاتەکە لە ناوچەی کەناری (مەین).
* داوایەک لەلایەن (کۆماری فیدراڵی یۆگۆسلاڤیا - FRY)و دژی وڵاتانی ئەندامی (ڕێکخراوی ڕێکەوتنامەی باکووری ئەتڵەسی - NATO) دەربارەی کردەکانیان لە جەنگی کۆسۆڤۆ. بەڵام لە ڕێکەوتی ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤ دا ئەم داوایە ڕەتکرایەوە لەبەر نەبوونی دەسڵاتی دادگا بەسەر (کۆماری فیدراڵی یۆگۆسلاڤیا) و چونکە لە کاتی تۆمارکردنی داواکەدا ئەندام نەبوون لە (دادگای نێودەوڵەتی دادوەریی - ICJ).
* داوایەک لەلایەن (کۆماری باکووری ماسۆدۆنیا) ەوە دەربارەی دەنگدانی وڵاتی یۆنان بە (یەکلای نەکردنەوە) ی کردەی بە ئەندام بوونی (کۆماری باکووری ماسۆدۆنیا) لە (ڕێکخراوی ڕێکەوتنامەی باکووری ئەتڵەسی - NATO)، کە بەپێی داواکە ئەمە بە سەرپێچی ڕێکەوتنی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٩٥ی نێوان دوو وڵاتەکە دادەنرێت. لە ڕێکەوتی ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ دۆسیەکە بە قازانجی باکووری ماسۆدۆنیا یەکلایی بۆوە.
* داوایەک لەلایەن (کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ - DRC) لە یەکپارچەیی و سەروەریی خاکەکەی لەلایەن وڵاتی ئۆگەنداوە پێشیڵکراوە و کۆماری کۆنگۆ بەبڕی ملیارەھا دۆلار زیان بە سەرچاوەکانی گەیشتووە و لەئەنجام دا داواکە بە قازانجی (کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ) بڕیاری لێدرا.
* داوایەک لەلایەن (کۆماری ھیندستان) ەوە دەربارەی دەرکردنی بڕیارێکی سزادانی لەسێدارەدان بۆ ھاووڵاتییەکی ھیندی (کولبوشان جادھاڤ) لەلایەن دادگایەکی سەربازی پاکستانەوە بە تۆمەتی سیخوڕی و چالاکی تێکدەرانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥