ئەسکی مووسڵ

**ئەسکی مووسڵ** (بە عەرەبی: *أسکی موصل*، ئینگلیزی: *Eski Mosul*) گوندێکە لە ناحیەی حومەیدات لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. ئەسکی مووسڵ دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. گوندەکە بە دووری ٥٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی بادووش ھەڵکەوتووە. ھەروەھا دەکەوێتە نزیک بەنداوی مووسڵ.

## ناو
* ناوی "ئەسکی مووسڵ" بە تورکی بە واتای "موسڵی کۆن" دێت.
* ئەسکی مووسڵ شوێنی بەلەدی کۆن و سەدەی ناوەڕاستە کە بە ئەکەدی بە بەلەت و بە سریانی و عەرەبی سەدەی ناوەڕاست یان بەلەد یان بەلەت ناسرابوو.
* بەگوێرەی یاقوت حەمەوی، بەلەد لە سەردەمی ساسانییەکان بە شەھراباد ناسراوە. (ھەروەھا باسی لەوە کردووە کە ناوی بەلەد زۆرجار بە بەڵات دەنووسرا، وەک لە سەرەوە باسمان کرد).

## جوگرافیا
ئەسکی مووسڵ نزیکەی ٤٠ کم لە باکووری ڕۆژاوای مووسڵ و نزیک کەناری ڕۆژاوای دیجلە ھەڵکەوتووە. دەکەوێتە سەر چەمێکی بچووکتر کە پێی دەوترێت وادی المر، کەمێک لە سەرووی یەکگرتنەکەی لەگەڵ دیجلە. دەکەوێتە بەرامبەر شارەدێی وانکێ.

لە ڕووی کارگێڕییەوە، ئەسکی مووسڵ دەکەوێتە ناحیەی حومەیدات لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا.

## مێژوو
گوندی ئەسکی مووسڵ دەکەوێتە سەر لووتکەی تەپۆڵکەیەکی پێش مێژوویی، بەرزییەکەی زیاتر لە ١٠٠ پێیە. ئەمە شوێنی بەلادی کۆن و سەدەی ناوەڕاستە، ھەرچەندە شوێنەکە زۆر کۆنترە، دۆزراوە شوێنەوارییەکان لێرە دەگەڕێتەوە بۆ کولتوری کۆفەی ڕەنگاوڕەنگی سەردەمی برۆنزی. بەلەدی کۆن بۆ یەکەمجار لە نووسراوەکانی پاشای ئاشووری سەنحاریب (نزیکەی ٧٠٠ پێش زایین)دا ئیسپاتی کراوە. دواتر بوو بە ئەپستۆریای مەسیحییەکانی ڕێوڕەسمی ڕۆژھەڵاتی سووریا، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٤٩٧ی زایینیدا ئیسپاتی کرا. ھەروەھا قەشەی کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی بەیت عەرەبایە لە بەلاد نیشتەجێ بوو.

جوگرافیناسانی سەدەی دەیەم ئیبن ھاوقال و ئەلموقەدەسی ھەردووکیان وەسفی بەلەدیان لە بەرھەمەکانیاندا بەجێھێشتووە. ئیبن ھاوقال بە شارێکی گەورە وەسفی کردووە، لەکاتێکدا ئەلموقەدەسی نووسیویەتی بەلەد خانووی بەردی باش دروستکراو و بازاڕی باش و مزگەوتێکی جەماعەت لە ناوەڕاستی شارەکەدا ھەبووە. جیراڵد ڕێتلینگەر پێشنیاری ناسینەوەی ئەگەری ئەم مزگەوتەی کرد بە «پارچە دیوارێک کە لە بلۆکی گرانیتی چوارگۆشەی ورد دروست کراوە» لە لای ڕۆژاوای تەپۆڵکەکە لە ئەسکی مووسڵ. ڕیتلینگەر ئەم پارچەیەی وەک بەشێک لە ئیوانێکی مۆنۆمێنتال ناساندووە، کە نووسراوێکی کوفیکی لەسەرە. نووسیویەتی کە بەشی بەرچاوی نووسراوەکە، لە گۆشەی خوارەوەی لای ڕاست، لە بەسمالا پێکھاتووە.

نووسەری سەدەی ١٣ یاقوت حەمەوی بەشێک لە تێبینییەکانی ئەلموقەداسی دووبارە کردەوە و ھەروەھا بەلەد وەک یەکتربڕینێک لە نێوان مووسڵ و نسێبین و شنگال وەسف کرد. پاشماوەی دوو پرد، لە کیسیک کوپرو و جسر ئەسکی مووسڵ، ڕێگا کۆنەکان دیاری دەکەن. جسر ئەسکی مووسڵ، پردێکی بەردی مۆنۆمێنتال لەسەر وادی ئەلمور دوو میل لە ڕۆژاوای ئەسکی مووسڵ، بە شێوەیەکی ناڕێژەیی گەورەیە بۆ ئەو چەمە بچووکەی کە دەیبڕێت. تەنیا بەشی ناوەڕاستی پردەکە لە ژیاندا ماوە؛ ڕێڕەوی چوونە ژوورەوە لە شوێنێکدا پێش سەدەی بیستەم لابرا. نووسراوێک پردەکە دەناسێنێت کە لە ساڵانی ١٢١٣–١٤ (٦١١ی کۆچی) - لە سەردەمی ژیانی یاقوتدا - لەلایەن تەلارسازێکەوە بە ناوی محەممەد ئەلحوزری دروست کراوە. ئەم پردە سەدەی ناوەڕاستی بەلەد بە پێشابوور و جەزیرەی ئیبن عومەر (جزیر ئێستا)ەوە دەبەستێتەوە. سەبارەت بە پردی کیسیک کوپرو، ڕەنگە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەردەمی ئیسلامی و لە ڕۆژێکی دواتردا دووبارە دروستکرابێتەوە، پێدەچێت لە دەوروبەری ساڵانی ١٢٠٠یشدا دروستکرابێتەوە، لە سەردەمی زینگیدەکاندا، کە چەندین پردیان لە میزۆپۆتامیای سەرەوە دروست کردووە (لەوانەش جسر ئەسکی مووسڵ). کیسیک کوپرو ڕێگای لە بەلەدەوە بۆ تەلەعفەر و پاشان بەرەو نسێبین دەگواستەوە.
وێنۆک|پاشماوەی پردی ئەسکی مووسڵ کە پردێکی سەدەی ناوەڕاستە لە ڕۆژاوای ئەسکی مووسڵ

لە خاڵێکی نادیاردا دوای تەمەنی یاقوت، بەلەد جێھێڵراو بوو. ئەفرام بەرسوم وادەی سەدەی ١٤ی بۆ وازھێنان لە بەلەد پێشنیار کرد چونکە دوا قەشەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی بەیت عەربەی (سەرەتای ساڵانی ١٣٠٠) لەبری ئەوە بە «قەشەی شەنگال» ناوزەد کرا.

ماوەیەک دوای وازھێنانی بەلەد، خانێکی قەڵادار لەسەر لووتکەی ئەو تەپۆڵکە کۆنە دروست کرا. بەھۆی ئەوەی دیواری پەردە جێگەی ھەندێک لە ژوورەکانی لە لایەکدا گرتبووەوە، خان بە شێوەیەکی کاریگەر قەڵایەکی بچووک بوو؛ خەڵکی ناوچەکە لەبری «خان» بە «قەسر» ناویان دەبرد. گوندی مۆدێرن (ئەسکی مووسڵ) لە چوارچێوەی دیواری قەسر/خان دروست کراوە؛ بەڵام لە سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠دا، تەنھا چەند خانوویەک ھێشتا لەناو دیوارەکاندا ھەبوون زۆربەی خێزانە ناوچەکە ماڵی نوێیان لە دەرەوەی دیوارەکان دروست کردبوو، و خان بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ داڵدەدانی ئاژەڵەکان بەکاردەھێنرا لەبری ئەوەی وەک قەڵایەک. لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەنداوی مووسڵ لەسەر ڕووباری دیجلە تەنھا لە سەرەوەی ڕووباری ئەسکی مووسڵەوە دروست کرا. بەنداوەکە لە سەرەتادا ناوی بەنداوی **ئەسکی مووسڵ** بوو، بەڵام دواتر بە تەنھا بەنداوی مووسڵ ناسرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:مێژووی مووسڵ