دەم

230px|وێنۆک|چەپ|دەمی پیاوێک بە کراوەیی
**دەم** یان **زار** یەکەمین بەشی کۆئەندامی ھەرسە کە ئاو و خۆراک لەوێوە دەچێتە نێو لەش.

دەم لەم بەشانە پێک هاتووە: چاڵایی دەم، ددانەکان ، زمان ، لیک ، پووک ، مەڵاشوو

شەویلکەی سەرەوە ناجووڵێ، بەڵام شەویلکەی خواروو دەجووڵێ و  کرانەوە و داخرانی دەمی لە ئەستۆیە. لە  هەر شەویلکەیێ ژمارەیێ چاڵۆکە هەیە کە ڕیشەی ددانەکانی تێدا جێگیر بووە. ددانەکان بە  ڕیشاڵەکانی دەوری ددانەوە، بە ئێسکی شەویلکەوە نووساون. سەر شەویلکەکان و دەوری ددانەکان بە پووک گیراوە؛ لە ددانپزیشکیدا  بە سەرجەم شانەکانی پووک و ڕیشاڵەکانی دەوری ددان، شانەی ددان ڕاگر دەگوترێت.

دەمی مرۆڤ لە زۆر کاردا چالاکە؛ وەک قسە کردن، پێکەنین ، چەشتن ، گەستن ،، جاوین و قووت دان . یەکەمین هەنگاوی  هەرس کردن و هەڵتاوینی خۆراک، جاوینە کە ددانەکان بە باشی  بەڕێوەی دەبەن؛ هەر ددانێک بە پێی بیچم و شکڵی تایبەتی خۆی لە جاوینی خۆراکدا بەشداری دەکا. ددانەکانی پێشەوە بۆ قرتاندن، چڕۆکەکان بۆ هەڵدڕین، ددانەکانی کاکیلەش بۆ هاڕین و وردکردن.

## دەمارەکانی دەم
میچی دەم یا مەڵاشوو دەمارەکانی خۆی لە مەزن دەمارەکانی مەڵاشوو و پالاتینەوە دەگرێت. لقێ لە دەماری شەویلکە بە ناوی دەماری زمان، لە بنی دەمدا ڕەگاژۆ بووە، گۆناکانیش لە لقێک لە دەماری شەویلکە بە ناوی بووکاڵ، دەمار وەردەگرن.
## تەندروستی دەم
دەمی ساخ و تەندروست  بەرهەمی پێڕاگەیشتن و خاوێن ڕاگرتنە.
 

بۆنی دەم: دەم بێجگە لە پێکهاتەکانی خۆی،   پێوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ کۆئەندامەکانی هەناسە و هەرسدا هەیە ، بەم بۆنەوە وەرگێڕی باری تەندروستی ئەوانیشە. بۆنی دەم دەتوانێ ئاماژەیێک بێ بۆ ناکۆکییەکانی ئەم بەشانە .

## بەرنامەکانی تەندروستی دەم
تەندروستی تاک، بەردی بناخەی تەندروستی کۆمەڵگایە و بێشک تەندروستی کۆمەڵگایش ئاوێنەی  پێشکەوتوویی کۆمەڵگایە.دەم و ددان دەورێکی گرنگ لە تەندروستی تاکەکانی کۆمەڵگادا دەگێڕن. لەمڕۆدا تەندروستی دەم و ددان،  بە یەکێک لە 11 دروشمی گرنگی سەدەی بیست و یەک ناو دەبرێت.

**دروشمی 20-80 : هەبوونی لانیکەم 20 ددان لە دەمی 80 ساڵەکان،  لە دەیەی سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا.**
## هەویری ددان و فڵچە
مێژووی هەویری ددان بۆ 1780 دەگەڕێتەوە. لە سەدەی نۆزدهەمدا هەویرەکان، بە شێوەی پوودر بوون، بەڵام ئێستاکە زۆربەی هەویرەکان لەم ماکانە دروست دەکرێن:
*مۆنۆ فلۆرۆ فۆسفاتی سۆدیۆم
*ڕەنگ
*فلۆراید
*تام
*کەفەمەنی (ماکە کەف کەرەکان)
*پاکەمەنی (ماکە پاک کەرەکان)
*ماکی تەڕایی دەر

ئەمڕۆکە  هەویرەکان جیاوازییەکی زۆریان نییە، بەڵام لە هەڵبژاردنی فڵچەدا بە هۆی دەوری گرنگی لە تەندروستی دداندا، دەبێ سەرنجیێکی چڕوپڕ بدرێت. فڵچەددانی باش دەبێ  لە تاڵە نایلۆنی نەرم و چاک پێک هاتبێ و ئەندازەکەی لەگەڵ دەمدا بگونجێت.

شێوەی فڵچە لێدان لە گەورە و مناڵدا جیاوازە.باشترین کاتی فڵچە لێدان پاش نان خواردنی ژەمەکان و دوای هەر نیوژەمێکە. بۆ خاوێن کردنەوەی ڕووکاری نێوان ددانەکان کە  فڵچەی تێوە ناچێ لە دەزووی ددان کەڵک وەربگرن.
## جگەرە و تەندروستی ددان
جگەرە بە هۆی نیکۆتین و تارەکەیەوە  هۆکاری سەرەکی ڕەش بوون و سەرهەڵدانی پەڵە لە سەر ددانەکانە . هەروەها جگەرە دەبێتە هۆی پێکهاتنی پلاکی بەکتریایی لە سەر پووک و لەق بوونی ددانەکان بە هۆی ڕەوتی خراپی کەڵتەی پووک. شێرپەنجەی دەم یەکێک لە مەترسیدارترین بەرهەمەکانی جگەرەیە.
## پەڵەسڕی ددان

جۆرەکانی پەڵەی سەر ددان:
#ئەو پەڵانەی بە هۆی کرمۆڵ بوونەوە  بەدی دێن
#ئەو پەڵانەی لە پێکهاتەی خودی دداندان.
#ئەو پەڵانەی وەک خڵتی ماکە خۆراکییەکان لە سەر ددان دەنیشن.

پەڵەسڕی ئەو پەڵانە دەسڕێتەوە کە وەک خڵتی خۆراکەکان لە سەر پووک و ددانەکان دەنیشن. ئەم خڵتانە دەبنە هۆی سەرهەڵدان و گەشە کردنی میکرۆبەکان. ئەم خڵتانە بە فڵچە لاناچن وبەرە-بەرە دەبنە هۆی تێکچوون و خراپ بوونی پووک و لەقی ددانەکان و چەندین جۆر نەخۆشی نێودەم. بۆ بەرگری لە نیشتنی ئەم پەڵە خڵتانە لە سەر ددان و پووک و  ئەم خاڵانە ڕچاو بکەن:
*بەکارهێنانی دروستی فڵچە و دەزووی ددان
*ڕچاو کردنی پاک و خاوێنی دەم و ددان
*پەڵەسڕی ددانەکان ساڵێ، جارێک

## سەرچاوەکان
*http://en.wikipedia.org
* Holt : Modern Biology
*http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86


پۆل:توێکاری
پۆل:کۆئەندامی ھەرس
پۆل:توێکاریی گیانلەبەر
پۆل:سەر و ملی مرۆڤ