open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە لە تامیل نادو

وێنۆک
**مافەکانی [[لێسبیان]]، [[گەی]]، [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]]، [[ترانسجێندەر]]** لە تامیل نادو یەکەم ولایەتی پێشەنگە لە ھیندستان بۆ دان بە مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە، تامیل نادوو یەکەم ولایەتی ھیندستان بوو کە دان بە مافەکانی ترانسجێندەر بنێت بە شێوەی یاسایی، خەڵکانی ترانسجێندەر لە نەخۆشخانەکان دەتوانن بە خۆڕایی چارەسەرییە پێویستییەکانی خۆیان وەربگرن وەکوو نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەر، جگە لەوەش ویلایەتە زۆرلێکردن بۆ ھەڵبژاردنی تاکە ڕەگەزێک لەو مناڵە تازە لەدایکبووانەی کە نێوانەڕەگەزن قەدەغەکرد

## سەرچاوەکان

پۆل:یاسای ترانسجێندەر
پۆل:تامیل نادوو
پۆل:مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە لە ھیندستان
ئابسەرد

**ئابسەرد** () بە مانای ”ئاوی سارد”، شارێکی شارستانی دەماوەند لە پارێزگای تارانی ئێرانە.  ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠٠٦، بەرامبەر لەگەڵ ٩،٨٦٥ کەس لە ٢،٤٣٨ خێزاندا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای تاران
* شارستانی دەماوەند

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:پارێزگای تاران
پۆل:شارستانی دەماوەند
پۆل:شارەکانی پارێزگای تاران
ئەلێکسەسیمیا

**ئەلێکسەسیمیا** نەتوانینە بۆ کاردانەوە و ناسینەوە و پێناسەکردنی ھەست و سۆز لە کەسەکە خۆی و لەوانەی کە لە دەوروبەرین یان لەکارکەوتنی  بەئاگابوونە لە ھەست و سۆز، کە لەوانەیە ببێتە ھۆی کێشە لە کۆمەڵایەتی بوون، ئاستەنگبوون لە پەیداکردنی پەیوەندی کۆمەڵایەتی کەسێک لە حاڵەتی ئەلێکسەسیمیا لەوانەیە بە ئاستەنگ بتوانێ جیاوازی لەنێوان پێزانین و ھەستو سۆزی بەرامبەر بکات

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی
پۆل:ناسیاری
ھەنگۆر

وێنۆک
**ھەنگۆر** لە دواھەمین قۆناغی ڕووناکیدا ڕوو دەدات، یان لە کۆتایی ڕووناکی گەردونی دوای خۆراوابوون و ڕێک پێش شەو ڕوو دەدات. پێش داکشان، لە ماوەی زوو تا قۆناغەکانی ناوەڕاستی تیشکی ڕووناکی، ڕەنگە لە کاتی ساماڵ و ئاسمانی ڕووندا ڕووناکی پێویست لە ئاسماندا ھەبێت بۆ بینینی دەرەوە بەبێ ڕووناکی دەستکرد، بەڵام کاتێک پەپکەی خۆر بۆ خوار ٦پلەی ژێر ئاسۆ دەڕوات کەش تاریک دادێت و مرۆڤ پێویستی بە ڕووناکی دەستکرد دەبێت بۆ بینینی دەورووبەری. وشەی **Dusk** ی ئینگلیزی بە زۆری ئاماژە بە دوسکی گەردونی دەکات، یان تاریکترین بەشی شەو پێش ئەوەی شەو دەست پێ بکات، بەڵام لە زمانی کوردیدا پێی دەوترا ھەنگورێ یان ھەنگۆر کە مەبەست لێیان ئەوکاتە بووە کە ھەنگ لە کوڵانەکەیان دەمینێننەوە و ھەندێکیشیان دەردەچن بەرەو چرا و ڕووناکی ماڵان (ئەو کاتەی کە پێویستە چرا ھەڵبکرێت) لە زۆر شوێنیش ئەم وشەیە بە واتای ھەیڤ بەکار دێت کە مەبەستیان لێی، کاتی دەرکەوتنی مانگ و ئەستێرەکانە.

## پێناسە تەکنیکییەکان
کاتی تاریکبوون ئەو ساتەیە کە لە کۆتایییەکانی ڕووناکی گەردونی ڕوو دەدات، ڕێک پێش کەمترین گەشانەوەی ئاسمانی شەو دادێت، یان ڕەنگە وەک تاریکترین بەشی پرشنگی ئێواران بیری لێ بکرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا لە ڕووی تەکنیکییەوە سێ قۆناغی ھەیە:
* ھەنگۆری شارستانی، ناوەندی پەپکەی خۆر لە ئێوارەدا بەرەو ٦ پلەی ژێر ئاسۆ دەڕوات. کە لە خۆراوابوون دەست پێ دەکات. لەم کاتەدا ھێشتا شتەکانی دەوروبەر لێک جیا دەکرێنەوە و بەپێی بارودۆخی کەشوھەوا ڕەنگە ھەندێک ئەستێرە و ھەسارەش دەست بکەن بە دەرکەوتن. ئاسمان لەم کاتەدا ڕەنگی زۆری ھەیە وەک پرتەقاڵی و سوور. لەو دیو ئەم خاڵەدا ڕووناکی دەستکرد لەوانەیە پێویست بێت بۆ ئەنجامدانی چالاکی لە دەرەوەدا، ئەمەش بەپێی بارودۆخی شوێنەکە.
* ھەنگۆری دەریایی، وا دیارە خۆر لە ئێوارەدا بەرەو ١٢ پلەی ژێر ئاسۆ دەجوڵێت. کۆتایی ئەو تروسکاییانەی ناو دەریاییە کە لە ھەنگۆری شارستانییەوە دەست پێ دەکات، لەم کاتەدا شتەکان کەمتر جیاکەرەوەن، ئەستێرە و ھەسارەکان وا دەردەکەون کە گەشاوە بن.
* لە ھەنگۆری گەردوونناسی، پێگەی خۆر لە ئێواراندا ١٨ پلەی لەژێر ئاسۆدایە. کۆتایی ڕووناکیی گەردوونە، کە لە ھەنگۆری دەریاییەوە دەست پێ دەکات، دوای ئەم ئەم قۆناغە چیتر خۆر ئاسمان ڕۆشن ناکاتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* بەرەبەیان
* بوومەلێڵ
* خۆر ئاوابوون
* خۆرھەڵاتن

## سەرچاوەکان

پۆل:بەشەکانی ڕۆژێک
پۆل:دیاردە سروشتییەکان
پۆل:شەو
پۆل:گەردوون
پۆل:دیاردەکانی زەوی
مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەڵمانیا

**مافەکانی ترانسجێندەر لە کۆماری فیدرالی ئەڵمانیا** یاساکە لە ١٩٨٠ دەستپێکردووە، یاساکە داوا لە کەسانی ترانسجێندەر دەکات کە بەناو نەشتەرگەرییە پەیوەندیدار بە بابەتەکە بڕۆن تا بەڵگەنامە یاسایییەکانیان بگۆڕدرێت

## مێژووی یاساکە
لە ١٩٨٠ لە ئەڵمانیا یاسایەک دەرچوو کەوا ڕێگە بە گۆرینی ناوی یەکەم و جێندەر بدرێت بە یاسایی. لە ڕابردوودا ئەڵمانیا داوای لە باوان دەکرد کە ناوێکی وا بدەن بە مناڵەکانیان کە لەگەل جێندەرەکانیان بگوونجێت بەڵام چیتر ئەمە پەیرەو ناکرێت. دادگای فیدرالی ئەڵمانیا لە ٢٠٠٨ بڕیاری دا کە پێویست ناکات چیتر ناوەکان لەگەل جێندەرەکان بگونجێن.

لە دادگای ئەڵمانیا پرسیار دەکرێت کە کەسەکە لەم حاڵەتە دایە
* ئایا ناسنامە جێندەرییەکەی لەگەل ئەو جێندەرە یەک ناگرێتەوە کە لەکاتی لەدایکبوون دیاریکراوە. ؟
* و ئەو جێندەرەی کە لە حاڵەتەکەی دیاریکراوە، دڵنیایە کە ناسنامەی جێندەری خۆیەتی و نایگۆڕێت

بۆ حاڵەتەکە ھەروەھا داواش دەکرا کە کەسەکە بە نەشتەرگەرییە پەیوەندیدارەکان بڕوات کە جێندەرەکەی خۆی دیاریبکات

بەڵام لە ٢٠١١ ئەم داواکاریانە چیتر بە ناچاری نەبوو.

بەپێی یاسای یەکێتی ئەوڕپا نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەر پێویستی بە تەمەنی ١٨ ساڵ ھەیە. ھەرچۆنێک بێت یاساکە لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە لە ئەورووپا بۆ نموونە لە سلۆڤینیا تەمەنی پێویست ١٥ ساڵە، لە بەریتانیا ١٦ ساڵ بەم شێوەیە.

## مافی پاراستن
مامەڵەکردن بە شێوەیی یەکسانی لە ١٨ ی ئابی ٢٠٠٨ جێبەجێکرا یاساکە قەدەغەی جیاکاری و سووکایەتی و ھەڵسوکەوتی نەشیاو دەکات

لە ئەڵمانیا ھەنێک گوفتاری کینەیی قەدەغە نەکراوە بەڵام لە ھەنێک ویلایەت بەتەواوی قەدەغەیە وەک (بەرلین، براندنبورگ، بریمن، سارلاند، سوورینگیا) لەم ویلایەتانە سووکایەتی پێکردن بە پەیوەندی خۆشەویستی و ناسنامەی جێندەری قەدەغەکراوە.

## جێندەری سێیەم
لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ دادگای فیدرالی ئەڵمانیا بڕیاریدا ڕێگا بە ھەڵبژاردنی جێندەری سێیەم دەدات ئەوە بەمانای ئەوەیە بەڵگەنامەی لەدایکبوون چیتر بەبەتاڵی نامێنێنەوە بۆ ئەوانەی نێوانەڕە جێندەرن

## سەرچاوەکان


پۆل:یاسای ترانسجێندەر
پۆل:ترانسجێندەر لە ئەورووپا
پۆل:مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەورووپا
پۆل:مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەڵمانیا
پۆل:مافەکانی تڕانسجێندەر بەپێی وڵات
گۆریلا

**گۆریلا** یان **گوڕیل** () گیاندارێکە لە وشکی و دارستانەکانی ئەفریقا دەژی. دی ئێن ئەی گۆریلا ٩٥٪ - ٩٩٪ لەگەڵ دی ئێن ئەی مرۆڤ ھاوشێوەیە. گۆریلا لە دارستانەکانی ھێڵی کەمەرەیی و نیوە ھێڵی کەمەرەیی دەژی. جۆرێکی تری گۆریلا لە کێوی ئالبرت ڕیفت و دارستانی وێرۆنگا ولکا نوئوس لە بەرزیی ٢٢٢٥ تا ٤٢٦٧ مەتر دەژی.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران
نەھەنگی بکوژ

**نەهەنگی بکوژ** بە ئینگلیزی: orcinus orca گواندارێک دەریاییو گەورەترین گیانلەبەر دەریایی یە. نەهەنگی بکوژ لە ئۆقیانووس، سەرانسەر جیهاندا هەیە. جۆرێکیان تەنیا لە ماسی دەخۆن، جۆرێک تر لە فۆک، شێر دەریاییو بەراز دەریایی دەخوات. نەهەنگی بکوژ دوژمنی نیە کە بیخوات. نەهەنگی بکوژ فرە کۆمەڵایەتییە( سەربەئاپۆرە ).

## وێنەکان

Orca internal anatomy.svg|
Orca Schaedel Senckenberg.jpg| |alt=A skeleton is suspended on metal framework, which incorporates an outline of the soft tissue along a median cross-section of the animal. The jaws host many sharp teeth, and pectoral fin bones are attached to the lower ribs. The backbone stretches away out of frame; no hind limb bones can be seen. The outline includes an upright dorsal fin and rounded forehead
0703 SD Breaching02.jpg|


## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:گیانلەبەرانی گۆشتخۆر
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
واران

**واران** ناو گوندێکە لە ناوچەی ناوەندی دێلیجان لە پارێزگای مەرکەزی وڵاتی ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارستانی دێلیجان
ڕامیان

ڕامیان شارێکە لە ناوچەی ناوەندی و ناوەند شارستان ڕامیانە لە پارێزگای گوڵستان وڵات ئێران.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای گوڵستان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
کچی لوڕ

**کچی لوڕ** () ھەروەھا ناسراو بە «*ئێرانی دوێنێ و ئێرانی ئەمڕۆ*»،  یەکەم فیلمی دەنگی بوو کە بە زمانی فارسی ھاتە دەر. ئەم فیلمە لە ساڵی ١٩٣٢ لە لایەن  ئەردەشیر ئێرانی و لە شاری مومبای ساز کرا.. فیلمەکە ڕەش و سپییە.

## چیرۆک
وێنۆک|ڕووحەنگیز سامینەژاد لە ڕۆڵی گوڵنار
گوڵنار کە کچی بازرگانێکی دەوڵەمەندە لە لایەن ڕێگرەکانەوە ڕوت دەکرێتەوە و بە سەماکردن لە قاوەخانەیەکی خووزستان ناچاردەکرێت، لە ھەمان قاوەخانە لەگەڵ جەعفەر ئاشنا دەبێت کە پۆلیسی دەوڵەتە و دەکەوێتە خۆشەویستیەوە لەگەڵ گوڵنار، بۆیە بڕیار دەدەن پێکەوە ڕابکەن.

## پێشانگا

Lor Girl.jpg|
Lor-Girl-3.JPG|
Lor-Girl-4.JPG|
Lor-Girl-2.JPG|
Roohangiz Sami-Nejad01.jpg|
پوستر فیلم دختر لُر.jpg|


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکانی ١٩٣٣
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییە ئێرانییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری مومبای وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمە ڕەش و سپییەکانی ھیندستان
پۆل:فیلمە دراما ھیندییەکان
ئان بیۆنگ کی

**ئان بیۆنگ کی** (٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦–١٩٩٧) دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری فیلم و سیناریۆنۆسی خەلکی کۆریای باشوورە تایبەتمەندە لە بواری فیلمی ترسناک.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان

بەو کەسە دەوترێت کە دەبێتە سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان بۆ ماوەی چوار ساڵ. خاوەنداری ئەو پۆستە بە دەنگی زۆرینەی ئەندامانی پەرلەمان ھەڵدەبژێردرێت. ئەرکی نوێنەرایەتیی پەرلەمان و جێبەجێ کردنی یاسا و پەیڕەوی ناوخۆ و بڕیارەکانی پەرلەمانە. لە ئێستادا ئازاد محەممەد ئەمین بەشێوەی کاتی سەرۆکی پەرلەمانی کوردستانە. جەوھەر نامیق لە ساڵی ١٩٩٢دا بە یەکەمین سەرۆکی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان ھەڵبژێردرا، کە ھاوکات یەکەم خولی پەرلەمانیش بوو، بەڵام دواتر بەھۆی شەڕی ناوخۆ پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٤ پەکی کەوت ھەتا ٢٠٠٢. دواتر سەرۆکایەتیی پەرلەمان لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان، یەکێتی نیشتیمانی کوردستان دابەش بوو، ماوەی سەرۆکایەتیی ئەم خولەی پەرلەمان ٣ مانگ بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتیی ڕۆژ نوری شاوێس و ٢ مانگیش بۆ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتیی کەمال فوئاد دیاری کرا، بەڵام بە گشتی ئەم خولە درێژەپێدەری خولی یەکەمی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٢ بوو. ڤالا فەرید یەکەم ژن بوو کە بووەتە سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان، کە لە ماوەی ١٨ی شوباتی ٢٠١٩ تاکوو ١١ی تەممووزی ٢٠١٩ لەو پۆستەدابوو بە شێوەیەکی کاتی. ئەرک و دەسەڵاتەکانی سەرۆکی پەرلەمان لە مادەی ١٨ی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی کوردستان ئاماژەی پێ کراوە.

## پێڕستی سەرۆکەکانی پەرلەمانی کوردستان

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی خولەکانی پەرلەمانی کوردستان-عێراق
* پێڕستی ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان-عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرلەمانی کوردستان
ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم

**ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم** () ئاژانسێکی ھەواڵی ئێرانە کە لە ساڵی ٢٠١٢ دامەزرا. مەبەستی ئەم ئاژانسە بڵاوکردنەوەی ھەواڵەکانی سیاسی، کۆمەڵی، ئابووری، نێودەوڵەتی و دامێنەکانی دیکەیە.

## گشتگیربوونی کۆڤید-١٩
لەلایەن ڕاپۆرتێکەوە، تەسنیم لە ھەندێک وتاردا گوتویەتی کە کۆڤید-١٩ بەشێکە لە
«فیتنەی ئەمریکییەکان و جوولەکەکان لەبەر دەستگرتن لەسەر جیھاندا، لە ڕێگەی کۆنترۆڵی دانیشتووان».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
پۆل:سیاسەتی ئێران
شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ

شەمشەمە کوێرەی خوێن خۆر ناو گیانلەبەرێکە خوێن گیانلەبەر گەر تر دەمژێت. تەنیا سێ جۆر لەم شەمشەمە کوێرە هەس هەر سێ جۆرە کەیشی لە ئەمریکای ناوەندی و ئەمریکای باشووردا پەیا دەوێت. خۆراکی مەل گەل گەورە، ڕێوینگ، بەرازو ئەسپە.

## سەرچاوەکان


پۆل:گیانلەبەرانی گۆشتخۆر
لی کوانگ ھون

لی کوانگ ھون (لەدایکبووی ١٩٥٩) دەرھێنەرێکی فیلمی خەلکی کۆریای باشوورە کە رۆلی ھەیە لە دەرھێنانی چوار فلمی تایبەمەند. 

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سۆگانگ
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
کازیوە

وێنۆک|چەپ|کازیوە
وێنۆک|چەپ|تروسکایی کازیوە
کازیوە ( هەروەها پێی دەگوترێت گزنگی درۆینە ) کاڵ و بڵاوو بەنزیکەیی درەوشانەوەی سپی ناو سێگۆشەییە کە لە ئاسمانی شەودا دیارە و وا دەردەکەوێت کە لە ئاراستەی خۆردرێژ بووبێتەوە  ، کە هاوشێوەی ناوچەی کەللوەکان خۆی نیشان دەدات . تیشکی خۆر کە بە تەپوتۆزی هەسارەیی بڵاوبووەتەوە دەبێتە هۆی ئەم دیاردەیە . کازیوە بە باشترین شێوە لە کاتی خۆرئاوابوونی خۆر لە بەهار و پێش خۆرهەڵاتن لە پایزدا دەبینرێت، بەتایبەتی کاتێک کە لە گۆشەی لێژیدایە بۆ ئاسۆ ،بەڵام ڕووناکی خۆر هێندە کزە کە تریفەی مانگیش  دەدرەوشێتەوە .

پلەی گەشی کازیوە بە گوێرەی دووریەکەی لە ڕووناکی خۆر دەگۆڕێت یان جوانتر خۆی نیشان دەدات کاتێک مانگ لە ئاسمان نەبێت.کازیوە هەموو ئاسمان دەگرێتەوە و بە شێوەیەکی گەورە بەشداری لە تەواوی ڕووناکییە سرووشتییەکان دەکات بەتایبەت لە ئاسمانێکی شەوی ڕوون و بێ مانگدا . دیاردەیەکی تری کازیوە هەیە بەڕووناکیەکی  کاڵ لەشێوەی گەشانەوەی هێلکەیی - ئەوکاتە درووست دەبێت کە ناوچەکەی ئاسمان راستەوخۆ دەکەوێتە بەرامبەر خۆر ، کە بەهۆی ئەو تیشکانەی خۆرەوە درووست دەبێت کە بەرەو دواوە بڵاوبوونەتەوە  .

تەپوتۆزی نێوان هەسارەکانی کۆمەڵەی خۆر  بە کۆمەڵ گرمۆڵە دەبن و هەورێکی ئەستوور و چڕ درووست دەکەن کە پێی دەڵێن هەوری کەللوەکان ،لە م هەورانەدا پێک هاتە گەردیلەییەکان ١٠ بۆ ٣٠٠مایکرۆمەتر نێوانیان هەیە ، ئەمە وا دەکات کە بارستەی ڕووناکی لە یەک نانۆگرامەوە بۆ دەیان مایکرۆگرام بەرز ببێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:گەردوون
پۆل:گەردوونناسی چاودێر
پۆل:سەرچاوەکانی ڕووناکی
پۆل:سیستمی خۆری
لالی

**لالی** یەکێ لە شار گەلی پارێزگای خووزستانە. ئەم شارە ناوەند شارستان لالیە.

## زمان

خەلک ئەم شارە زمانیان کوردییە و بە شێوەزار بەختیاری قسە دەکن.

## ئەمانەش ببینە

*پارێزگای خووزستان
*شارستان لالی

## سەرچاوەکان



پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ئێران
دژپێڵ

**دژپێڵ** یان **دێزفوول** شارێک لە پارێزگای خووزستانە کە لە باشووری ڕۆژاوای ئێراندا ھەڵکەوتووە. ڕووبەری ئەم شارە ٤٧٦٢ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. لە ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٢٦٤،٧٠٩ کەس بووە.

## پێشانگا

پەڕگە:Dezful-masjed-jameh.jpg|مزگەوتی جەماعەتی دژپێڵ


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* شارستانی دژپێڵ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارەکانی ئێران
ناوچەی زێویە

**بەشی زێویە** بەشێکە لە شارستانی سەقز لە پارێزگای کوردستان لە وڵاتی ئێران. لە ساڵی ٢٠١٦دا ۳۱،۵۳۴ کەس دانیشتووی ھەبووە.

## گوندستانەکان
بەشی زێویە له یەک شار و دوو گوندستان پێک هاتووە:
** گوندستانی کۆڵتەپە
** گوندستانی ساحێو
** شاری ساحێو

## پەراوێزەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:شارستانی سەقز
ناوچەی سرشیو

**بەشی سەرشیو** بەشێکە لە شارستانی سەقز لە پارێزگای کوردستان لە وڵاتی ئێران. لە ساڵی ٢٠١٦دا ۱۰،٦۲٦
کەس دانیشتووی ھەبووە.

## گوندستانەکان
بەشی سەرشیو له دوو گوندستان پێک هاتووە:
**  گوندستانی چلچەمەی رۆژئاوا
**  گوندستانی زوولفەقار
گوونده‌کان:
حه‌سه‌ن سه‌لاران
قشڵاخی قازی
کانی که‌وه
قشڵاخی مه‌لا
باخچه‌ڵە
سه‌ڵتەکەڵتوو
خوورده‌لووکی
که‌چه‌ڵمیان
کە‌مه‌ره‌سیاوه
بارام
تاویشه
ره‌نگه‌رێژان
سه‌رده‌ره
سەرسێف
گه‌وره‌قه‌ڵا
عاره‌به‌له‌نگ
جه‌وشه‌ن
خورمتا
که‌سنه‌زان
سماقڵوو
ده‌ریاوی
قشڵاخی پرد
مه‌زره
تاڵه‌جەڕ
مازووار
ده‌ره‌زیاره‌تی سه‌روو
ده‌ره‌زیاره‌تی خواروو
سێفه‌تاڵە
کاوه‌مه‌له
شیپانه‌جۆ
هه‌نگه‌چینه
مام سێوەدین
حاجیه‌ول
هەرمێدۆڵ
قامیشه‌ڵە
میک
سیانەزار
سووتە
حاجی مامه‌یان
دگاگا
بۆخەڵەوو
وەشەدەرە
بسام
ئیساقاوا
کانامه‌ت.

ئەم گوندانه ئێسته چۆڵ بوون:
قزڵوێڵ، میشیاوی کۆن، میشیاوی مامۆستا شێخ قادر، سێ کوچکه، بایەر، سەراجگا

## پەراوێزەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:شارستانی سەقز
گوندستانی تورجان

**گوندستانی تورجان** بەشێکە لە ناوچەی ناوەندی شارستانی سەقز لە پارێزگای کوردستان لە ئێران. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٥،٠٣٠ کەس دانیشتووی ھەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:شارستانی سەقز
ترانسجێندەری کوڕ

**ترانسجێندەر کور** ئەو کەسەیە کە لەکاتی لەدایکبوون وەک کچ دیاریکراوە بەڵام ناسنامە جێندەریە سەرەکییەکەی کوڕە، ترانسجێندەر کوڕ ئەکرێ ھەست بە نائارامی جێندەری بکات چونکە جێندەرە ڕاستەقینەکەی لەگەل ئەو جێندەرە یەک ناگرێتەوە کە لەکاتی لەدایکبوون دیاریکراوە،،  ئەم پرۆسەیە بریتییە لە چارەسەری ھۆرمۆنی و ھەنێک جار نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەری، کەدەتوانێت ببێتە چارەسەر و ئارام کەرەوە لەسەر حالەتی نائارامی جێندەری.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* TransGuys.com

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:ترانسجێندەر کوڕ
پۆل:پیاوە ترانسجێندەر و ترانسێکشوالەکان
پۆل:ناسنامەکانی تڕانسجێندەر
ناوچەی ناوەندی شارستانی سەقز

**بەشی ناوەندی سەقز** بەشێکە لە شارستانی سەقز لە پارێزگای کوردستان لە وڵاتی ئێران. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٥٬٢٥٠ کەس دانیشتووی ھەبووە.

## گوندستانەکان
بەشی ناوەندی سەقز لە یەک شار و چوار گوندستان پێک ھاتووە:
** گوندستانی تورجان
** گوندستانی تەمۆغە
** گوندستانی سەرا
** گوندستانی میرەدێ
** شاری سەقز

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:شارستانی سەقز
من بەر لە تۆ

***من بەر لە تۆ*** () ڕۆمانێکی ڕۆمانسییە لەلایەن جۆجۆ مۆیز ڕۆماننووسی ئینگلیزی نووسراوە. ئەم ڕۆمانە بۆ یەکەم جار لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لە بریتانیا چاپ کرا. پاشکۆیەک لەژێر ناوی «دوای تۆ» لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لەسەر ئەم ڕۆمانە نووسراوە و فیلمێکیش بە ھەمان ناونیشانی ڕۆمانەکە لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ دەرچوو. ئەم ڕۆمانە لاساییکردنەوەیە لە ڕۆمانی ھیچ شتێک ھەتاھەتایی نییە کە لەلایەن سیدنی شیلدۆن نووسراوە.

## چیڕۆک
لویسا کلارک کچێکی ٢٦ ساڵەیە، لەگەڵ خێزانەکەی دەژی و یارمەتی دابینکردنی پێداویستییەکانی خێزانەکەی دەدات و لە کافەیەک کار دەکات، بەڵام پاش ماوەیەک کارەکەی لە کافە لەدەست دەدات دوای چەندین ھەوڵی بێ ئەنجام دواجار کارێکی تر دەدۆزێتەوە: ئەو بۆ پەرستاری لە ویلیام جۆن ترەینۆر بە کرێ دەگیرێت کە گەنجێکی سەرکەوتوو و دەوڵەمەند و لە ھەموو بوارێکدا چالاک بووە، بەڵام دوو ساڵ لەمەوبەر بەھۆی ڕووداوێکی ماتۆڕسیکلێتەەوە ئیفلیج بووە.

لە سەرەتادا لویسا بە سەختی لەگەڵ ویلیامەوە ڕادێت و پەیوەندییەکەیان سەخت و بێ ئەنجام دەبێت. بەڵام وردە وردە، ھەوڵەکانی لویسا کاریگەر دەبێت و ویلیام باری دەروونی باشتر دەبێت. مەچەکی برینداری ویلیام سەرەنجی لویسا ڕادەکێشێت و دواتر بۆی دەردەکەوێت کە ویلیام ھەوڵی خۆکوشتنی داوە و ھەروەھا دەیھەوێت لە ڕێگەی دیگنیتاس کۆتایی بە ژیانی بێنێت. لویسا بڕیار دەدات ئەم بیرۆکەیەی خۆکوشتنە لەسەری دەربھێنێ و ھەوڵ دەدات ویلیام لەم بڕیارە پاشگەز بکاتەوە. دوای ئەمە وا بڕیار دادەنێن کە ویلیام شەش مانگ بژیت و دواتر لەسەر ئەم بڕیارە خۆکوشتن لەڕێگەیەکی ئاسانەوە بەیەکەوە بدوێن. پەیوەندیی لویسا و ویلیام، ھەتا دێت باشتر دەبێت و ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر لەیەک نزیک دەبنەوە. بەھۆی ئەم پەیوەندییەوە پاتریک، ھاوڕێ خۆشەویستەکەی لویسا، لێی جیا دەبێتەوە و ھەموو شتێک تەواو دەکات. ھاوکات باوکی لویسا کارەکەی لە دەست دەدات و کێشەی دارایی زیاتر دروست دەبێت.
ئالیسیا خۆشەویستە کۆنەکەی ویلیام بۆ ئاھەنگی ھاوسەرگیریی خۆی بانگێشتی ویلیام دەکات و
ویل لەگەڵ لویسا، دەچێت بۆ زەماوەندی ئالیسیا و ڕوپێرت و لەوێ پێکەوە سەما دەکەن. وا بڕیارە پێکەوە بچنە پشووەوە، بەڵام پێش ئەوە، ویلیام بەھۆی ھەوکردنی سییەکانییەوە ئازار دەچێژێت بۆیە پلانەکان دەگۆڕێن و پێکەوە دەچنە لای دوورگەی مۆریس، شەوی پێش ئەوەی بگەڕێنەوە ماڵەوە، لویسا خۆشەویستی خۆی بۆ ویلیام دەردەبڕێت، بەڵام ویڵ دەڵێت ھەرچەندە لەو ماوەیە کاتێکی تایبەتیان بەیەکەوە ھەبووە، بەڵام ناتوانیت تا کۆتایی ژیانی لەسەر کورسیی ئیفلیجی بێت و ئەم بارودۆخە بێزاری کردووە. لویسا و ویل ھەردووک پێیان وایە لەم شەش مانگەدا خۆشترین ساتەکانی ژیانیان بەیەکەوە تێپەڕ کردووە، لەگەڵ ئەمانەشدا لویسا سەرکەوتوو نەبوو لە گۆڕینی ڕای ویلیام لەسەر دیگنیتاس.
ویل دوای ماوەیەکی کەم لە سویس دەمرێت و بەپێی وەسیەتی خۆی سامانێکی زۆر بۆ لویسا بەجێ دەھیڵێت. ڕۆمانەکە وەھا کۆتایی دێت کە لویسا لە کافەیەکی پاریس، دوا نامە و وەسیەتی ویل دەخوێنێتەوە.

## کەسایەتییە سەرەکییەکان
* لویسا کلارک
* ویلیام ترەینۆر
* کامێلیا ترەینۆر (دایکی ویلیام)
* کاترینا (خوشکی لوییزا)
* جۆرجینا (خوشکی ویلیام)
* ئالیسا (کۆنە خۆشەویستی ویلیام)
* ناتان (پزیشکی ویلیام)

## کاردانەوە
ڕۆژنامەی یو ئێس تودێی ئەمریکا و نیویۆرک تایمز ھەردووکیان ستایشی ڕۆمانەکەیان کرد و ڕەخنەگرێکی نیویۆرک تایمز کوتی: «کاتێک ئەم ڕۆمانەم تەواو کرد نەمدەویست ڕەخنەی لێ بگرم، بەڵکوو پێم خۆش بوو سەر لە نوێ بیخوێنمەوە».

## ئەمانەش ببینە
دوای تۆ

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ''Me Before You'' on Penguin Books site
* Jojo Moyes official website

پۆل:ڕۆمانەکانی ٢٠١٢
پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم
شارستانی لالی

**شارستان** **لالی** یەکێ لە شارستان گەلی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری لالی یە.

## ئەمانەش ببینە
پاریزگای خووزستان

شار لالی

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئۆمێدییە

**ئۆمێدییە** شارێکە لە پارێزگای خووزستان. ناوەندی شارستانی ئۆمێدییە. ئەم شارە نەوت و گازی هەیە.

## زمان
زۆرینەی ئەم شارە بە  زمانی کوردی و زاری بەختیاری قسە دەکەن.

## ئەمانەش ببینە

*خووزستان
*شارستان ئۆمێدییە
## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شارستانی ئۆمێدییە

**شارستان ئۆمێدییە** لە پارێزگای خووزستان و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئێراندا هەیە. ناوەند ئەم شارستانە، شار ئۆمێدییەس. 

## دابەشکاری کارگێڕی
شارستان ئۆمێدییە ٢شار، ٢ناوچە و ٣ گوندستانی هەیە.

## ئەمانەش ببینە

پارێزگای خووزستان

ئۆمێدییە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
کووت

**کووت** (بە عەرەبی: الكوت) شارێکە لە پارێزگای واسیت لە عێراق. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٤ی عێراق ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤٢٢٬٧٩٣ کەس بووە. کە بریتی لە عەرەبەکان و کوردە فەیلییەکانە. زۆربەی خەڵکەکەی لە پەیرەوانی ئیسلامی شیعەن. و ڕووباری دیجلە لە شاری کووت تێدەپەڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کووت
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای واسیت
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
زرباتیە

**زرباتیە** ناوچەیەکی کوردنشینە کە لە پارێزگای واسیت لە وڵاتی عێراقدا کەوتووە.

خەڵکی زرباتیە نزیکە ٢٢ ھەزار کەسن کە زۆربەیان لە کوردە فەیلییەکانن و بە شێوەزاری کوردیی باشووری دەئاخیڤێندرێن. زۆربەی خەڵکی زرباتیە پەیرەوانی ئیسلامی شیعەیەن.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای واسیت
شارستانی دژپێڵ

**شارستانی دژپێڵ** یان **شارستانی دێزفوول** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستان لە باشووری ڕۆژاوای ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە، شاری دژپێڵە.

## زمان
خەڵک ئەم شارە زمانیان کوردیە و بە شێوازەزاری بەختیاری قسە دەکەن.

## دابەشکاری کارگێڕی
شارستان دزفوول ١١ شار، ٤ ناوچە و ١١ گوندستان هەیە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* دژپێڵ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گردبوونەوەی یەکێتیی فەیلی

**گردبوونەوەى یەکێتى فەیلى** (بە عەرەبی: تجمع الأتحاد الفيلي) ڕێکخراوەیەکی سیاسییە کە لەلایەن کوردە فەیلییەکانی عێراق دامەزراوە. گردبوونەوەى یەکێتى فەیلى یەکێک لە سێ ڕێکخراوی فەیلییەکان بوو کە لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن حکۆمەتی عێراقەوە ئیزنی بەشداریی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردە فەیلییەکان
خۆرھەڵاتن

**خۆرھەڵاتن** یان **ڕۆژھەڵاتن** (بە ئینگلیزی: **Sunrise)** ئەو ساتەیە کە لە بەیانیدا لێواری سەرەوەی خۆر لە ئاسۆدا دەردەکەوێت. ھەروەھا زاراوەکە دەتوانێت ئاماژە بە تەواوی ڕێرەوی پەپکەی خۆر بکات کە بەیانی لە ئاسۆدا بەدیار دەکەوێت.

### سەرەتا یان کۆتایی ڕۆژ
لە ڕووی گەردوونییەوە، خۆرھەڵاتن تەنھا بۆ یەک سات ڕوودەدات: ئەو ساتەی کە پەلی سەرەوەی خۆر لە ئاسۆدا بەدیار دەکەوێت. بەڵام، واژەی خۆرھەڵاتن بە شێوەیەکی گشتی ئاماژە بە ماوەی کات دەکات ھەم پێش و ھەم دوای ئەم خاڵە:

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:بەیانی
پۆل:بەشەکانی ڕۆژێک
پۆل:دیاردە سروشتییەکان
پۆل:دیاردەکانی زەوی
پۆل:دیاردە خۆرییەکان
عیزەت ئەبو عوف

**عیزەت ئەبو عوف** ئەکتەر و ئاوازدانەرێکی میسریە و لە ساڵی ۱۹٤٨ لە قاهیرەی پایتەختی میسر لە دایكبووە، دەرچووی كۆلیژی پزیشكیە، دواتر لە ساڵی ۱۹۹۲ دەستی بەكاری نواندن لە نێو فیلم و دراما و شانۆی میسری كردووە، زیاتر لە ۱۲۰ فیلم و درامای و كاری شانۆیی هەیە، سەرۆكی فێستیڤاڵی فیلمی قاهیرە بووەو خاوەنی دەیان خەڵاتی نێودەوڵەتییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
داری ساری سەبری

**داری ساری سەبری** (١٩٣٠ لە زرباتیە - ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠ لە بەغدا) شاعیر و مێژوونووسی کوردی عێراق بوو. داری ساری لە عەشیرەتی مەڵگشای لە کوردە فەیلییەکانی باشووری کوردستان بوو.

## ژیان
داری ساری سەبری لە ساڵی ١٩٣٠ لە شاری زرباتیە لە ڕۆژھەڵاتی شاری کووت لە دایک بوو.

داری ساری لە کۆتاییەکانی دەھەی ١٩٥٠ لە پەیوەندی لەگەڵ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی کوردەکان و حیزبی ھیوا بوو. داری ساری بە دوای ھەڵوەشیندرانی حیزبی ھیوا چوو لە حیزبی دیموکرات و لە لقی پێنجەمی ئەو حیزبە ئەندامێکی چالاک بوو. ئەو چەندین جار کەو لە بەندیخانە و تەنانەت لە ساڵی ١٩٧٤ بڕیاری سێدارەدانی بۆ دەربڕا بەڵام عەفو کرا.

داری ساری ئەندامی یەکێتیی نووسەرانی عێراق و ئەندامی لژنەی بەریوەبەریی کۆمەڵەی چاندی کوردی بوو. ئەو لە فیستیڤالەکانێک وەکوو یەکەمین فیستیڤالی ھەڵبەستی کوردی لە کەرکووک و ھەروەھا فیستیڤالەکانێکی وێژەی کوردی لە سلێمانی و بەغدا و لە دەرەوەی عێڕاق بەشداری کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردە فەیلییەکان
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
ھەوراوی

لێڵی یان ھەوراوی یان خەماوی ئاستێکی نزمی ڕووناکییە کە ئەوەندە کز و لێڵە کە کاریگەریی جەستەیی و دەروونیی ھەیە بەسەر مرۆڤەکان.

## کاریگەرییە ھزری و دەروونییەکان
ڕەنگە بارودۆخی ڕووناکی بە دڵتەنگی دابنرێ کاتێک ئاستی ڕووناکی لە ژینگەدا زۆر نزم دەبێتەوە، چونکە ھێز و توانای ڕەنگەکان بڕی تیشکدانەوەکانیان لەدەست دەدەن. لە لێکۆڵینەوەیەک کە لەلایەن ڕۆسوێل و کامبێڵ ەوە ئەنجام دراوە، ئاستی ڕووناکی کە کاتێک دەگاتە نێوان ٢٨ بۆ ٣٫٦ سیدی / م ^ ئەوە بە تاریکیان داناوە.

ڕووناکی نزم و کەم ڕەنگی لەم جۆرە لەوانەیە لەگەڵ خەمۆکی و بێ ھیوایی دا بێت. ئەم بۆچوونە تا سەدەی دوو ھەم لەلایەن پزیشکانی یۆنانی کۆنەوە پاڵپشتی کراوە، کە ئارێتایۆسی کاپادۆسیا یە و وتی: لێتارگیکس لە ڕووناکیدا دابنرێن و تیشکی خۆر یان بەرکەوێ، چونکە نەخۆشییەکە دەردە ڕووناکییە ھەروەھا ھەندێک لێکۆڵینەوە ئەوەیان دەرخستوە کەمی ئاستی ڕووناکی چالاکی کارەبایی جەستە لاواز دەکات. تیشکی ڕۆژ بە شێوەیەکی سروشتی لە زستاندا لاوازە بۆیە سەرچاوەی تری ڕووناکی ڕەنگە وەک چارەسەری سووک بۆ چارەسەرکردنی خەمباری زستان بەکار بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆزەکان
پۆل:بینایی
خۆراوابوون

وێنۆک|سوڕێکی تەواوی ئاوابوونی خۆر
وێنۆک
**خۆر ئاوابوون** یان **ڕۆژاوابوون**، بەھۆی خولانەوەی زەوییەوە، ڕۆژانە خۆر دەچێتە ژێر ئاسۆ.

کاتی خۆراوابوون لەگەردوونناسیدا وەک ئەو ساتە پێناسە دەکرێت کە خۆر لە ئاسۆدا نامێنێت . کاتێک خۆر لە ١٨پلەی ژێر ئاسۆ دابێت پێی دەڵێن خۆراوابوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێوارە
پۆل:بەشەکانی ڕۆژێک
پۆل:دیاردە سروشتییەکان
پۆل:دیاردەکانی زەوی
پۆل:دیاردە خۆرییەکان
سپێدە (کات)

**کاتی سپێدە** دەست پێدەکات لە ساتی هەڵاتنی خۆر تاوەکو نوێژی نیوەڕۆ .

## ڕیشەسازی وشەکە
**سپێدە ساتی خۆرهەڵاتنە** بەواتای رووناک بوونەوە دێت دونیا ڕوون دەبێتەوە ژیان سپی دەبێت و شتەکان بە ڕوونی دەبینرێن ،لەکاتی ئێستادا ئەم وشەیە بەزۆری لەسەرزاری ئاخێوەرانی شێوەزاری باکوور (کرمانجی)باوە 

## ئەمانەش ببینە

* نوێژی چێشتەنگاو
* دۆحا
* بەیانی
## سەرچاوەکان

پۆل:سپێدە
پۆل:بەشەکانی ڕۆژێک
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
ڕۆژی بیرخستنەوەی ترانسجێندەر

**ڕۆژی جیھانی بیرخستنەوەی ترانسجێندەر** ساڵانە٢٠ی تشرینی دووەم دەست پێ دەکات بۆ ئەوەی بیرخستنەوەی قوربانیدەرانی خەڵکانی ترانسجێندەر بیت بەھۆی ترانسفۆبیا. رۆژێکە بۆ بیرخستنەوەی ئەو توندوتییانەی رووبەرووی خەڵکانی ترانسجێندەر ئەبێتەوە

ڕۆژەکە لە ١٩٩٩ لەلایەن ژنێکی ترانسجێندەر بەناوی گوێندۆلین ئان سمیس دامەزراوە بۆ یادخستنەوەی ریتا ھیستەر کە بوەتە قوربانی ترانسفۆبیا لە ئالستۆن، ماسچشتوسی ئەڵمانیا پڕۆژەکە لە ھەنگاو بە ھەنگاو گەشەی کردوو بووبە رۆژێکی جیھانی بۆ یادخستنەوەی قوربانیدەرانی خەڵکانی ترانسجێندەر لە جیھان، تا ئەو رادەیەی گەیشتە ١٨٥ شاڕ لە ٢٠ وڵاتی جیھان

لە ڕۆژەکە ناوی ئەو کەسانە ئەخوێنریتەوە کە بوونەتە قوربانی لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ساڵی پار تا ئەو ساڵەی کە یادخستنەوەکەی تیا ئەکرێت

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* ڕۆژی جیھانی بیرخستنەوەی ترانسجێندەر لە ڕێکخراوی گلاد
* 

پۆل:ترانسفۆبیا
پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە
پۆل:جیاکاری لە دژی خەڵکی ترانسجێندەر
پۆل:بۆنەکانی تڕانسجێندەر
جوڵانەوەی دژە دەستدرێژی سێکسی

جوڵانەوەی دژە دەستدرێژی سێکسی جوڵانەوەیەکی سیاسی کۆمەڵایەتیە کە جەنگدەکات دژی و توندوتیژی ژنان، بە شێوەیەکی یاسایی کار لەسەر دەستبەرکردنی یاسا و پشتگیری لە دژی دەستدرێژی و توندوتیژی ئەکات وە ھەروەھا گۆرینی ئەو یاسایانەشی ڕێگەخۆشکەرن بۆ دەستدرێژی و توندوتیژی بۆ نمونە قوربانییەکان ساردکراونەتەوە لە سکاڵا تۆمارکردن لەسەر دەستدرێژی کارەکە یان دەستدرێژی کارەکە بەفشار خستنە سەریان ساردی کردوونەتەوە. جوڵانەوەکە سەرکەوتنی بەدەست ھێناوە لە دەستبەرکردنی چەندین دادپەروەری یاسایی، و گۆڕینی سیاسەت و یاسایانەی کەڕێگە خۆشکەر بوون بۆ دەستدرێژی، کە ئەمەش بووە ھۆکاری ئەوەی قوربانیدەران بتوانن باشتر سکاڵا تۆمار بکەن و خۆیان ڕزگاربکەن، ھەرچۆنێک بێت ھێشتاکە توندوتیژی دژی ژنان بەشێوەیەکی باڵا بەردەوامە.

جوڵانەوەکە لە ١٩٦٠کان و سەرەتای ١٩٧٠ دەستی بە چالاکییەکانی کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:دەستدرێژی سێکسی
پۆل:بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:جوڵانەوە فێمێنیستیەکان
پۆل:تیۆری فێمێنیستی
پۆل:فێمێنیزم و کۆمەڵگا
پۆل:فێمێنیزم لە ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا
پۆل:دەستدرێژیی سێکسی
دووەم شەپۆلی فێمێنیزم

**دووەم شەپۆلی فێمێنیزم** کاتێک بوو کە چالاکی فێمێنیستی دەستیپێدەکرد، کە لە ئەمریکا لە سەرەتای دەیەی ١٩٦٠ دەستپێکردبوو لەدوایی دروستبوونی بە خێرایی بەناو ڕۆژاوا دا بلاوبوویەوە بە ئامانجی بەرزکردنەوەی یەکسانی بۆ ژنان، کەبە پێچەوانەی یەکەم شەپۆلی فێمێنیزم ئامانجیان زیاتر بوو لەوەی تەنھا تیشک بخەنە سەر کەمکردنەوەی ئازارچەشتنی ژنان.

کە یەکەم شەپۆلی فێمێنیزم یەکەم ئامانجی دەخستە بەیاسایی کردنی یەکسانی بۆ ژنان و لادانی بەربەستەکان لەپێشیان. (وەکوو مافی دەنگدان، مافی خاوەنداریەتیکردن) بەڵام دووەم شەپۆلی فێمێنیزم ئامانجی لەوە زیاتر بوو، کە تیشکی زیاتر دەخستە سەر:

خێزان، شوێنیکار، مافی مناڵبوون، سێکوالێتی جووڵانوەیەک بوو کە جەختی دەخستە سەر یەکسانی و دژی باوکسالاری یان پیاوسالاری و ڕاھێنان لەسەر یەکسانکردنەوەی مافەکان لە کۆمەڵگا ھەروەھا جووڵانەوەی دووەم سەرەنجی خستە سەر توندوتیژی خێزانی پەناگەی ژنان، دەستدرێژی جەنگی، سەنتەری دژە دەستدرێژی سێکسی، و گۆرانکاری لە یاسای دەستبەسەرکردن و جیابوونەوە کرد

## سەرچاوەکان
شارستانی بەھبەھان

**شارستان** **بەهبەهان** لە باشووری ڕۆژهەڵاتی  خووزستاندا هەیە. ناوەند ئەم شارستانە، شار بەهبەهانە. ئەم شارە نەوت، گازو زەوینی بە پیتی هەیە.

## ئەمانه‌ش ببینە
*پارێزگای خووزستان

*بەهبەهان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
تۆبیاس مێنزیس

**تۆبیاس مێنزیس** (؛ لەدایکبووی ٧ی ئازاری ١٩٧٤) ئەکتەرێکی ئینگلیزە. ئەکتەری شانۆ، و تەلەڤیزیۆن و فیلمە لە شانشینی یەکگرتوو.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای شاھانەی ھونەری درامی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری پاڵپشت لە زنجیرەدراما
بەھبەھان

**بەهبەهان ، بەهبەهۆ (بێبان)** شارێکە لە پارێزگای خووزستان و ناوەندی شارستان بەهبەهانە. ئەم شارە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی  پارێزگای خووزستاندا هەیە.
## کەشوھەوا

لە هاویندا زیاتر لە ٥٠ پلەی گەرمی و لە زستاندا کەمتر لە ٠ پلە کەشوھەوای ناوچەکەیە.

## مێژوو
لە نزیک بەهبەهانى ئێستا جاران شارێک هەبوو بە ناوى ئارجان (ئارگان) . شاری ئارجان ماوەیەکی زۆرە ناوەندی ناوچەی ئارگان و کۆهگیلۆ بووە. لە سەردەمی ساسانییەکاندا ئارجان لە شوێنێکدا ئاوەدان کراوەتەوە کە ئێستا دەکەوێتە بەشی باکووری شاری بەهبەهان و شوێنەوارەکانی شارستانیەتی ئیلامیی تێدایە و بە ئاریاگان ناسراو بووە. بە گوێرەی   کتێبى ئارتەر کریستینسن (١٩٢٥، ل٧)https://books.google.iq/books/about/Le_r%C3%A8gne_du_roi_Kaw%C4%81dh_I_et_le_communi.html?id=lUympwAACAAJ&redir_esc=y، پاشای ساسانی قوبادی یەکەم لە هێرشێکیدا بۆ سەر **[[ئامەد|ئامیدا]]** لە باکووری میزۆپۆتامیا (ناوچەی کوردنشینی دیاربەکر لە تورکیای ئێستا) هەشتا هەزار لە دانیشتووانی شارەکەى بە دیل گرت و  لە ئەرجان دایمەزراندن https://books.google.iq/books?id=DoNSXwb8D9EC&pg=PA86&dq=Diyarbak%C4%B1r+kurdish+amed&redir_esc=y#v=onepage&q=Diyarbak%C4%B1r%20kurdish%20amed&f=false و شارەکەشى نۆژەن کردەوە. 
وێنۆک|گوندێکى بەهبەهۆ

هەروەها ئارجان لەگەڵ هەردوو شاری  جنابا (گناوەى ئێستا ) و ریشەهر/ ریواردەشیر (ئێستا بوشهەر) که تابعى ولایەتى ئارگان بوون،  ناوەندێکى دیارى به ڕهەمهێنانی کاڵاى کەتان بوو . چونکە خەڵکی راگوێزراوى ئامەد بەهرەدار بوون لە چنین و درووستکردنى قوماش و چۆخدا.

لە کوردستان چەند ئاواییەک بە ناوى بیبان و بێبان هەن. یەکیان لە باکوورى کەرکووکە.

## ئەمانەش ببینە

*پارێزگای خووزستان

*شارستان بەهبەهان

## سەرچاوەکان

* ئارتور کریستینسن، سەردەمى قوبادى یەکەم و کومونیسزمى مەزدەکى(Le règne du roi Kawādh I et le communisme Mazdakite)، بە فەڕەنسی . ١٩٢٥
* میشێل گەنتەر ، فەرهەنگى مێژوویى کوردان . چاپى دووەم.

پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
یەکەم شەپۆلی فێمێنیزم

**یەکەم شەپۆلی فێمێنیزم** چالاکییەکی فێمێنیستی بوو کە لە نێوان سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ دەستی بە چالاکییەکانی کرد چالاکییەکە جەختی لەسەر دابینکردنی مافی دەنگدان و خاوەندارییەتیکردن دەکردەوە بۆ ژنان.

یەکەم شەپۆلەکە بۆ جەنگان بوو بۆ ھێزی سیاسی ژنان و بۆ نایەکسانییە فەرمییەکان لە وڵات

## کات
جوڵانەوەکانی دەستەبەرکەرانی ماف زووتر و پێش سەدەی ٢٠ بوونیان ھەبوە سایمۆن دێ بیڤۆر لە کتێبەکەی بەناوی "جێندەری دووەم، " نووسییەتی کەوا یەکەم ژن دەستی دابێتە قەلەم بۆ بەرگریکردن لە جێندەرەکەی کرستین دێ پیزان بووە لە سەدەی ١٥ی زاینی. دوای ئەو فێمێنیستەکانی تر وەکوو «ھێنریچ کۆرنێلوس ئەگریپا و مۆدێستا دی» لە سەدەی ١٦ کاریان کردووە. و ماری دێ جارن و ئان برادستریت و فرانچۆس پۆلیان لە ١٦٧٣ دەرکەوتوون کە بەرگری لە یەکسانی جێندەری بکەن.

## پەروەردە

پەروەردە لەنێوان ژنە سویسرییەکان زۆر گرنگ بووە لەکاتی جوڵانەوەکە زۆر بە گرنگیان زانیوە ژنانی سویسری گرنگی خۆیان بزانن و ناسنامەی خۆیان بناسن و بزانن کە ئامانجی ئەوان لە ژیان تەنھا مناڵ بەخێوکردن نییە، جوڵانەوەکە گرنگی زۆر بەگرنگی زانیوە کە ژنان بچنە قوتابخانە و ھانی ژنانی داوە خۆیان تۆماربکەن لە قوتابخانە. سیاسەتی مافی خوێندن دوای مافی دەنگدان ھاتە بوون کە ژنان مافیان ھەیە لە ھەڵبژاردنەکان دەنگ بدەن مافەکە بە یاسایی کرا لە ١٩٧١، لە سالی ١٩٦٠کان لە بەریتانیا کاتێک باس دەھاتە خوێندنی باڵا ژنان ڕێژەی دەگمەن کەمترینیان بەردەکەوت.

## بەپێی وڵات
### ئوستراڵیا
لە ١٨٨٢، ڕۆس سکۆت ھەفتانە لە ساڵۆن یەکتر بینینی ئەنجام ئەدا لەڕێگەی ئەم یەکتربینانەوە لەنێوان کەسانی سیاسەتمەدار و دادوەران و چاکسازیخوازان، شاعیران، نوسران، ناوبانگی پەیدا کرد کە دواتر کۆمەڵەی ژنانی خۆڕاگری دامەزراند لە ١٨٩١

### کەنەدا
یەکەمی شەپلی فێمێنیزم لە کەنەدا لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٩ بوو لەسەرەتاکانی سەدەی ٢٠ جوڵانەوەکە دەستی بە بڵاوکردنەوەی وشیاری کرد، سەرەتا بە گورپێکی بچووک و دواتر کۆمەڵگایەک

## سەرچاوەکان

پۆل:فێمینیزم و مێژوو
پۆل:جوڵانەوە و ئایدۆلۆژیاکانی فێمێنیزم
خۆپۆترەیت بە ملوانکەیەکی دڕکاوی و ھەمینگبێرد

**خۆپۆترەیت بە ملوانکەیەکی دڕکاوی و ھەمینگبێرد** (بە ئیسپانی: *Autorretrato con Collar de Espinas*) تابلۆیەکی زەیتییە لە ساڵی ١٩٤٠، لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی-سوریالیستی، فریدا کالۆ کێشراوە.

لەم خۆپۆترەیتەی کالۆ، ئەو وێنەی خۆی، پشیلە و مەیموونێکی ڕەش دەردەکەوێت، تابلۆکە لەدوای جیابوونەوەکەی خۆی و دیێگۆ ڕیڤێرا و هەروەها کۆتایی پەیوەندییەکەی لەگەڵ وێنەگر نیکۆلاس مورای بوو. دواتر مورای بە ماوەیەک کورت لەدوای تەواوبوونی تابلۆکە، ئەوا تابلۆیەکەی کڕی.

لە ئێستادا، تابلۆکە لە نێو کۆکراوەکانی نیکۆلاس مورای بووە لە سەنتەری هاری ڕانسۆم لە زانکۆی تێکساس لە ئۆستن. لە دوای ١٩٩٠، لە کۆمەڵێک پێشانگای هونەری لە ئەمریکا، مەکسیک و ئیتالیا نمایشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
شادگان

**شادگان** شارێک لە پارێزگای پارێزگای خووزستان لە ئێرانە. ئەم شارە لە ٧٠ کیلۆمەتری ئەھواز و ٥٠ کیلۆمەتری ھەڵکەوتووە.

## کەشوھەوا
ئەم شارە لە هەموو ڕۆژەکانی ساڵدا کەشوھەوایەکی گەرمی ھەیە.

## ئەمانش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* شارستانی شادگان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
شارستانی شادگان

**شارستانی شادگان** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە، شاری شادگانە. کەنداوی فارس لە باشووری ئەم شارستانە ھەڵکەوتووە.

## دابەشی کارگێڕی
شارستانی شادگان ٣ شار، ٢ ناوچە و ٨ گوندستانی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* شادگان

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
برا

وێنۆک|دوو برا کە لە یەکتری دەچن
[وێنۆک|دوو برای [بەنگلادێشی]]
**برا** یان **کاکە** پیاو یان کوڕێکە یەک یان چەند باوک و دایکی لەگەڵ کەسێکی دیکە ھەیە. ھاوڕێژەی برا دەبێتە خوشک. ئەگەرچی ئەم دەستەواژەیە بە پەیوەندیی خێزانی بەکاردێت، بەڵام لە ھەندێک کاتدا بە پەیوەندیی ناخێزانیش دەڵێن. برا لە ڕیزی خێزانی پلەی یەکەم دادەنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* خوشک

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خێزان
پۆل:گەشەکردنی مرۆڤ
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
کچ (فیلمی ٢٠١٨)

وێنۆک
**کچ** () فیلمێکی درامیی ٢٠١٨یە کە لەلایەن لوکاس دۆنتەوە دەرھێنانی بۆ کراوە. فیلمەکە لەسەر کچێکە بەناوی لارا کە لە جەستەی کوڕێک لەدایک بووە و خەون بەوەوە دەبینێت ببێت بە بالێرینا.

## چیرۆک
لارا ئەیەوێت ببێت بە پرۆفیشناڵ لە سەمای بالێرینا، و لە قوتابخانەیەکی تایبەت بە بواری بالێرینا دەخوێنێت کاتێک خۆی دەگوازێتەوە بۆ قوتابخانەیەکی نوێ دوای ھەشت ھەفتە پەسەند ئەکرێ، لارا لەگەڵ باوکی (francophone)و برا بچووکەکەی (Mathias) دەژی، لەھەمان کاتتدا لارا قسە لەگەل دکتۆرەکانی دەکات لەسەر حاڵەتی نائارامییە جێندەرییەکەی و دواتر بلۆکەرەکانی ھەرزەکاری وەردەگرێت و دکتۆری تایبەتمەندی بوارەکە دەبینێت، و باوکی زۆر پشتگیری دەکات لەم کارەی، بەڵام لەکاتی دەستپێکردنی قوتابخانە نوێیەکەی حاڵەتە نائارامییەکانی لارا زیاتر دەبێت. ھەرچۆنێک بێت ھاوڕێکانی قوتابخانەی وەکوو خۆی پەسەندی دەکەن و بێ جیاوازی لەگەلیان دەبێت. دوایی ماوەیەک لارا گفتوگۆی نەشتەرگەریی دانانەوەی جێندەر و چارەسەری دانانەوەی ھۆرمۆنی و چارەسەر وەرگرتنی پزیشکی دەکات، ھەرچۆنێک بیت لارا ڕووبەرووی ھەنێک لە ئاستەنگی دەبێتەوە لە کاتی قوتابخانە و چوون بۆ لای ھاوڕێکانی (**بەکورتی**)

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٨
پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن
کەریم کەریمپوور

**کەریم کەریمپوور** (١٩٦١ لە نەفتشار - ٨ی نیسانی ٢٠٢١ لە کرماشان) نووسەر، فەرھەنگنووس، لێکۆڵینەری کوردی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. ئەو بەھۆی توێژینەوەکانی سەبارەت بە چاند و زمانی کوردەکانی ناوچەی کرماشان ناسراوە. یەکێک لە بەرھەمەکانی فەرھەنگی خوەرھەڵاتە کە لە گرینگترین فەرھەنگۆکەکانی شێوەزاری باشووری لە زمانی کوردییە.

## ژیان
مامۆستا کەریم کەریمپوور لە ساڵی ١٩٦١ لە شاری نەفتشار لە پارێزگای کرماشان لە دایک بووە. ئەو ساڵەکانێکی زۆر لە تەمەنی خۆی سەرقاڵی توێژینەوە سەبارەت بە مێژوو و چاندی کوردستان بەتایبەت خەڵکی ناوچەی کرماشان بووە. کەریمپوور ھەروەھا دەستی بە توێژینەوە لەسەر زمانی کوردی داوە و چەندین کتێبی پربایخ لەم بوارە لە خۆی بەجێ ھیشتووەتەوە. مامۆستا کەریمپوور ھەروەھا لە قوتابخانەکانی کرماشان وانەی داوە و قوتابییەکانێکی زۆر لەگەڵ چاند و مێژووی کرماشان ئاشنا کردبوو.

کەریم کەریمپوور ھەروەھا لە بواری ڕۆژنامەوانیش چالاک بوو و بۆ ساڵانێک بەرپرسی ھەفتەنامەی ڕێژاو چاپی کرماشان بوو.

## ھەندێک لە بەرھەمەکان
* فەرھەنگی کەڵھوڕ: فارسی-کوردی لەگەڵ وشەسازی، کرماشان، ‏‫٢٠١٦.
* ڕێزمانی شێوەزارەکانی زمانی کوردی، ھاوسازکراو لەگەڵ زمانە ئێرانیکەکانی کۆن، ٢٠١٤.‬
* چەوچەو لە ئەدەبیات کوردی کەڵھوڕی، کرماشان، ٢٠١٥.‬
* مێژووی نەفتشار: ژیانی خەڵک و بەڵگەکانی نەوت لە سەردەمی قاجارەکان ھەتا کۆماری ئیسلامیی ئێران‏‫، کرماشان، ٢٠١٥.
* لاوەلاوە لە ئەدەبیات کوردی، کرماشان، ٢٠١٤.
* حافز بە کوردی: گوڵبژێرێک لە غەزەلەکانی حافز بە شێوەزاری کوردیی کەڵھوڕی (کرماشانی)، کرماشان‏‫، ٢٠١٧.‬‬
* ساڵژمێری عەشیرەتەکانی کرماشان، کرماشان‬‏‫، ٢٠٠٢.
* خوەرھەڵات‌: فەرھەنگۆکی‌ شێوەزاری‌ کوردیی‌ کەڵھوڕی‌ کرماشانی،‌ کوردی-فارسی،‌ بریتی لە وشەکانی‌ کەڵھوڕی‌ - لەکی‌ - ئیلامی و ...، ٣ بەرگ، کرماشان‌، ٢٠٠١.
* ڕێزووان‌ کوردی‌ کرماشانی‌ کەلڕ (ڕێزمانی کوردیی کرماشانی کەڵھوڕ)، کرماشان‌‬‏‫، ١٩٩٤.
* شەوی خرێوەکان (ھەڵبەستی‌ شەوی خرێوەکان‌: پرسە بۆ‌ حەزرەتی زەینەب بە شێوەزاری کوردیی کەڵھوڕی)‌، کرماشان‌‏‫، ٢٠٠٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
شازادە فیلیپ

** شازادە فیلیپ دووکی ئێدینبرا** (؛ ١٠ی حوزەیرانی ١٩٢١ لە یۆنان – ٩ی نیسانی ٢٠٢١ لە شانشینی یەکگرتوو) ھاوسەری ئێلیزابێتی دووەم شاژنی بەریتانیا بوو،
فیلیپ لە ساڵی ١٩٢١ لە یۆنان لەدایکبوو، لە ساڵی ١٩٣٩ پەیوەندی بە ھێزی دەریایی شاھانەی بریتانیا کرد. لە ساڵی ١٩٤٧ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئێلیزابێتی دووەم کرد و خاوەنی چوار منداڵ بوو کە بریتین لە «شازادە چارڵز، شازادە ئانە، شازادە ئاندروو یۆرک و شازادە ئێدواردە». شازادە فلیپ خولیای وەرزش بوو بۆیە لەو بوارەدا چالاک بوو. لە ساڵی ٢٠١٧ بەھۆی ناجێگیری باری تەندروستی و زۆری تەمەنی خانەنیشبوو. فیلیپ لە ٩ی نیسانی ٢٠٢١ لە تەمەنی ٩٩ ساڵیدا کۆچی دوای کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:پاشایەتی لە ئوسترالیا
پۆل:پاشایەتی لە کەنەدا
پۆل:پاشایەتی لە نیوزیلاند
پۆل:مارشاڵی مەیدانی بەریتانی
پۆل:شازادە بەریتانییەکان
گۆڕەتوو

**گۆڕەتوو** شارەدێیەکە سەر بە شارۆچکەی مێرگەسووری پارێزگای ھەولێرە. ناحیەی گۆڕەتوو ٥٤ گوند دەگرێتە خۆ کە ٥٣ گوندی ئاوەدانە و ١ گوندیش تاکو ئێستا ئاوەدان نەکراوەتەوە. گۆڕەتوو کە ئێستا ناوەندی شارەدێیە یەکەم جار گوند بووە، لە سالی ٢٠٠٤ کراوە بە شارەدێ بە ناوی بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی گۆڕەتوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
ئەندیمشک

**ئەندیمشک** یەکێ لە شار گەل باکووری پارێزگای خووزستانە. ئەندیمشک سێ بەنداوی هەیە بە ناو گەل کەرخە، دز و بان ڕۆخانە. ئەم شارە هێڵیئاسنی هەیە. ئەندیمشک شارێکی گرینگە  ٧٢٠ کیلۆمەتر لە تاران و ١٦٠ کیلۆمەتر لە ئەهواز دوری هەیە.

## وێنەی بەنداوەکان

## دانیشتووان
خەڵک ئەم شارە زمانین کوردیە و بە شێوەزاری لۆڕی قسە دەکن.

## کەشوھەوا
ئەندیمشک گەرمی هەوای لە وەرز هاوینا بە ٥٢ پلەی گەرمی دەگەێت.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

شارستان ئەندیمشک

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارەکانی کوردستان
چەم سەقز

وێنۆک|230px|left|چەمی سەقز
**چەم سەقز** یان **چۆمی سەقز** یەکێک لە سەرچاوە گرینگەکانی ڕووباری جەغەتووە کە لە کوێستانەکانی کێلەشین و گەردەنەی خان لە رۆژئاوای سەقز سەرچاوە دەگرێ. ئەم چەمە لە رێگەی خۆێ دەڕژێتە ناو بەنداوی چراغ وەیس. پاشان ناو شاری سەقز تێدەپەرێنێ و ئەوە شارە دەکات بە دو لەت و دەبێتە جێگەی سەیران و حەسانەوەی خەلک. دواتر ئەم چەمە دەڕژێتە ناو بەنداوی لەگزی یان بەنداوی شەهید کازمی و پاشان لە گەل چۆمەکانی دیکە وەک چەمی خوڕخوڕە، چەمی سارۆقامیش و چەمی جەغەتوو یەک دەگرن و ڕووباری جەغەتوو دروست دەکەن و پاشان دەڕژێتە ناو گۆلی ورمێ.

## ئەمانەش ببینە
* شارستانی سەقز
* وینەی چەمی سەقز، گەشتێک لە ئیران
## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی سەقز
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
شارستانی ئەندیمشک

**شارستان ئەندیمشک** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری ئەندیمشکە. شارستانی ئەندیمشک لە پێدەشت ( بنار ) زاگرۆسا جێ گرتگە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

ئەندیمشک

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گۆتوەند

**گۆتوەند** شارێکە لە پارێزگای خووزستان.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

شارستان گۆتوەند

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
شارستانی گۆتوەند

**شارستان گۆتوەند**  یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە، شار گۆتوەندە.

## دابەشکاری کارگێڕی
شارستان گۆتوەند ٥ شار، ٢ ناوچە و ٤ گوندستانی هەیە.

## دانیشتوان
خەڵک ئەم شارە زۆرینەیان کوردە و لە خێڵی بەختیارین.

## ئەمانەش ببینە

پارێزگای خووزستان

گۆتوەند

## سەرچاوەکان



پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شارستانی ئەندیکا

**شارستان ئەندیکا** یەکێ لە شارستان گەلی پارێزگای خووزستانە، لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەم پارێزگایە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری قەڵا خاجەیە.

## دانیشتووان

زۆرینەی دانیشتووان ئەم شارە لە نەتەوەی کورد و خێڵی بەختیارین.

## بارودۆخ جوگرافیایی
باکووری بە دزفوول، باکووری ڕۆژئاوای بە لالی، باکووری ڕۆژهەڵاتی بە پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری، ڕۆژهەڵاتی بە ئییزە و لە باشوورەو بە مزگەوت سلێمان ڕێگای هەیە.

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

قەڵا خاجە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٧ لە ئێران
ناوچەی ڕەبەت

**ناوچەی ڕەبەت** سەر بە شارستانی سەردەشت لە پارێزگای ورمێ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و لە دوو گوندستانی گەورکی سەردەشت و باسکی کۆڵەسە پێکھاتووە. ناوەندی ئەم ناوچەیە ڕەبەتە کە لە ڕوژھەڵاتی ناوچەکە ھەڵکەوتووە.

## دابەشکراوەکان
گوندستانەکانی ناوچەی ڕەبەتی شارستانی سەردەشت:
* گوندستانی باسکی کۆڵەسە
* گوندستانی گەورکی سەردەشت
شارەکان:
* ڕەبەت

**ناوچەی ڕەبەت** **٢** گوندستان و **١** شار بە ڕێژەی دانیشتووانی خوارەوە لەخو دەگرێت:

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی ڕەبەت لە ساڵی ٢٠۱٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٢٦٬۱۰۸ کەس بووە، کە ھەموویان کوردن و لە ئیسلامی سوننە پەیڕەوی دەکەن.

## سەرچاوەکان
بەشداربووانی ویکیپیدیا، بخش ربط، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢١.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:ناوچەکانی ئێران
پۆل:ناوچەکانی کوردستان
پۆل:ناوچەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارستانی سەردەشت
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏
پۆل:ناوچەکانی شارستانی سەردەشت
گیتھەب

**گیتھەب** (بە ئینگلیزی: GitHub, Inc) دابینکەری خانەخوێکردن - ھۆستکردن - نەرمەکاڵا و دروستکردنی نەرمەکاڵا و سیستمی جڵەوکردنی وەشانی دابەشکراوە و ھەر وا ڕێکخستنی بنکەی کۆدی نوسراوە بە ئامرازی گیت (Git)، و تایبەتمەندی تریش. بە کورتی سیستمێکی ھەڵگرتن و ڕێکخستن و پەرەپێدانی نەرمەکاڵا کە لە ئێستادا خاوەنەکەی کۆمپانیای مایکرۆسۆفتە.

## بەکارهێنەرە دیارەکان

* نەرمەواڵەی (Apertium)، پێشتر کۆدەکانی لە (SourceForge) هەڵگرتبوو.
* دامەزراوەی نەرمامێری ئەپاچی
* بووتستراپ
* ئێکسپرێس.جەی ئێس
* گووگل
* مایکرۆسۆفت
** ASP.NET Core
** .NET Core
** تایپسکریپت
** کۆدی ڤیژوەل ستۆدیۆ
** بەرنامەی ژمێریار لە ویندۆز
** ویندۆز کۆنسل
** تێرمینالی ویندۆز
* مای سیکوەڵ
* ئاژانسی ئاسایشیی ئەمریکا (ئێن ئێس ئەی)
* نۆد جەی ئێس
* ئێن پی ئێم
* سویفت (بەرهەمی ئەپڵ)
* یوو بلۆک ئۆریجن
* ئۆپن جەی دی کەی
* خزمەتگووزاریی حکوومەتی دیجیتاڵی بەریتانیا

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆنتڕۆلی وەشان
پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری
شەڕی ناوخۆی ئەفغانستان (١٩٩٦–٢٠٠١)

**شەڕی ناوخۆیی ئەفغانستان** شەڕی نێوان هاوپەیمانی باکوور و تاڵیبان بوو کە لە ساڵی ۱۹۹٦ ەوە دەستی پێکرد دوای ئەوەی کە تاڵیبان دەستی بەسەر هەموو ئەفغانستان و کابولی پایتەختدا گرت و تا داگیرکردنی ئەمریکا لە ساڵی ۲۰۰۱ دا بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان


پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٦
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٧
پۆل:ململانێکانی ١٩٩٨
پۆل:ململانێکانی ١٩٩۹
پۆل:ململانێکانی ۲۰۰۰
پۆل:ململانێکانی ۲۰۰۱
پۆل:ئەفغانستان لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:ئەفغانستان لە ١٩٩٦
پۆل:ئەفغانستان لە ١٩٩٨
پۆل:ئەفغانستان لە ١٩٩٩
پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠٠
پۆل:ئەفغانستان لە دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:ئەفغانستان لە ٢٠٠١
پۆل:ئەفغانستان لە سەدەی ٢٠ەم
ئییزە

**ئییزە** یان **ماڵ ئەمیر** شارێکە لە پارێزگای خووزستان.

## ئەمانەش ببینە
پاریزگای خووزستان

شارستان ئییزە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
شارستانی ئییزە

**شارستانی ئییزە** یەکێ لە شارستانەکانی پارێزگای خووزستانە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری ئییزەس.

## دانیشتووان

خەڵک ئەم شارە کوردن و بە زمانی کوردی و بە شێوەزاری بەختیاری قسە دەکەن.

## ئەمانەش ببینە

پارێزگای خووزستان

ئییزە

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
وەزەنە

**وەزەنە** کێوێکە کە لە ۴۰کیلۆمەتری شاری سەقز نزیک گوندی خاپوورەدێ هەڵکەوتووە و بەرزاییەکەی دەگاتە ۲۷۱۵ مەتر. ئەم کێوە یەکێکە لە کێوەکانی زنجیرە چیاکانی زاگرۆس.

کێوی وەزەنە و چیاکانی دەوروبەری  هەتا گەردەنەی خان نێوان سەقز و بانە سنووری نێوان دارستانەکانی زاگرۆس و دەشتەکانی رۆژهەڵاتی زاگرۆسن بە جۆرێک کە لە رووی رۆهەڵاتۆ دەشت و زەوی و زارە و لە رووی رۆژئاواوۆ دارستانە. دارستانەکانی داوێن روژئاوای زاگروس له سەردەشت و پیرانشار هەتا مەریوان زیاتر دارستانی دار بەڕوون که به کەژ و هەوای کوێستانی زاگرۆس داهاتوون.

بۆ سەر کەوتن بە لوتکەی ئەم کێوە دەبێ تاشەوانەکان بڕۆن بۆ ئاوایی خاپوورەدێ .

لە داوێنی کێوی وەزەنە ئێستگەی شەمتۆک و خلیسکێن درووست کرواە کە جیگای ورزەقانان و هەر وەها جێگای شاخەوانەکانە بۆ سەر کەوتن بە لوتکەی کێوەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:کێوەکانی ئێران
پۆل:شارستانی سەقز
قەڵا خاجە

**قەڵا خاجە** شارێکە لە پارێزگای خووزستانی وڵاتی ئێران. 

## ئەمانەش ببینە
پارێزگای خووزستان

شارستان ئەندیکا

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
ئەحمەد ئەبولغەیت

**ئەحمەد ئەبولغەیت**(لەدایکبووی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٤٢) سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکاری میسرییە و لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠١٦ وەک ئەمینداری گشتی لووتکەی عەرەبی یان کۆمکاری وڵاتانی عەرەبی ھەڵبژێردرا و لە ٣ ی ئازاری ٢٠٢١ دا بۆ خولی دووەم دەستنیشان کرایەوە. ئەبولغەیت لە ١١ ی تەممووزی ٢٠٠٤ ەوە تا ٦ ی ئازاری ٢٠١١ وەک وەزیری دەرەوەی میسر خزمەتی کردووە. نوێنەری ھەمیشەیی میسر بووە لە نەتەوە یەکگرتووەکان. ساڵی ١٩٦٤ بەکالۆریۆسی لە بازرگانی لە زانکۆی عەین شەمس وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:زیندووان
چەمی خوڕخوڕە

**چەم خوڕخوڕە** یەکێک لە سەرچاوە گرینگەکانی ڕووباری جەغەتووە کە لە زنجیرە چیاکانی ناوچەی  خوڕخوڕە و تیلەکۆی سەقزەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەم چەمە دەڕژێتە ناو بەنداوی لەگزی یان بەنداوی شەھید کازمی و پاشان لەگەڵ چۆمەکانی تر وەک چەم سەقز، چەمی سارۆقامیش و چەمی جەغەتوو یەک دەگرن و ڕووباری جەغەتوو دروست دەکەن کە دەڕژێتە ناو گۆلی ورمێ.

.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی سەقز
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
تیشکدانەوەی بەربڵاوی ئاسمان

تیشکدانەوەی بەربڵاوی ئاسمان ،بڵاوکەرەوەی تیشکی خۆرە کە دەگاتە سەر ڕووی زەوی دوای ئەوەی لە تیشکی ڕاستەوخۆی خۆرەوە بە هۆی تۆزە گەردیلەییەکان لە کەشوهەوادا بڵاو بووبێتەوە. هەروەها پێی دەوترێت تیشکدانەوەی ئاسمان یان بڵاوبوونەوەی ڕووناکی ئاسمان، یان تەنیا ڕووناکی ئاسمان، پرۆسەیەکی سروشتیە بۆ گۆڕینی ڕەنگەکانی ئاسمان . نزیکەی ٢٣ ٪ ی تیشکی  ڕاستەوخۆی خۆر لە کەش بڵاو دەبێتەوە ؛ لەم بڕە ( تیشکدانەوەی خۆر ) نزیکەی دوو لەسەر سێی لەکۆتاییدا دەگاتە ڕووی زەوی کە وەک تیشکی فۆتۆن بڵاودەبنەوە .

پرۆسەکانی پەرش و بڵاوبوونەوەی تیشکەکان لە کەشوهەوادا بڵاودەبنەوە، پەرتبوونی ڕاستەوانیە؛ بێ بەربەستن ، واتە دەکرێت فۆتۆنێکی ڕووناکی لە ڕێڕەوی خۆی لابدریت بەبێ ئەوەی هەڵمژین و  گۆڕینی درێژی شەپۆل ڕووبدات.

لەژێر ئاسمانی بەرەبەیاندا وە لەژێر ئاسمانی بوومەڵێڵی ئێواراندا ئەو ڕووناکیەی کە هەیە  هیچ تیشکێکی هی راستەوخۆی خۆر نیە  و هەموو ڕووناکییەک لە تیشکی ڕووناکی ئاسمانەوە دێت.

## ڕەنگ

وێنۆک|چەپ|بەرەبەیان لە دارستاندا.

تەوشکی زەوی ڕوناکی  شەپۆلە کورتەکان بە کارامەتر لە  شەپۆلە درێژەکان بڵاو دەکاتەوە. بۆیە ئاسمان شینە چونکە شەپۆڵە کورتەکان ڕەنگی شین دەنوێنن ، بەڵام شەپۆڵە درێژەکان ڕەنگی سوور یان سەوز دەنوێنن.بۆیە ئەو ئەنجامەی کە کاتێک لە دوور لە تیشکی خۆرەتاوی ڕووداوی ڕاستەوخۆ سەیری ئاسمان دەکرێت ، چاوی مرۆڤ هەست بە شینبوونی ئاسمان دەکات . ڕەنگی هەستپێکراو هاوشێوەی ئەوەیە کە بە شینێکی مۆنوکرۆماتیکی پێشکەش کراوە (بە درێژی شەپۆل ٤٧٦-٤٧٤ نانۆمەتر) تێکەڵ بە ڕووناکی سپی، واتا تیشکێکی شینی نەپێوراو تەفسیری ڕەنگی شین لای ڕایلی ساڵی ١٨٧١ نموونەیەکی بەناوبانگی جێبەجێکردنی شیکردنەوەی ڕەهەندییە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان لە فیزیادا ؛ (سەیری شێوەی سەرەوە بکە).

پەرش و بڵاوبوون و هەڵئاوسان هۆکاری سەرەکین بۆ کەمبوونەوەی تیشکی خۆر بە  کەشوهەواوە . پەرش و بڵاوبوونەوە وەک هاوکێشەیەکی ڕێژەی بەردەوام وایە  (لە کاتی شکاندنەوەی تیشکەکان  لە تەوشک). کاتێک ئەم ڕێژە لە نزیکەی یەک لەسەر دەی کەمترە ، پەرتبوونی ڕایلی ڕوودەدات . (لەم حاڵەتەدا، هاوکۆلکەی پەرشوبڵاو بە پێچەوانەی هێزی چوارەمی درێژی شەپۆلەکە دەگۆڕدریت. لە ڕێژەی گەورەتر بڵاوبونەوەی پەرش و بڵاو بە شێوەیەکی ئاڵۆزتر دەگۆڕدرێ، وەک ئەوەی بۆ تەنە کەرکەلەکان باس کراوە لە لایەن تیۆری میا.) یاساکانی ئەندازەیی ئۆپتیک دەست پێدەکات بۆ کارپێکردن بە ڕێژەی بەرزتر.

ڕۆژانە لە هەر شوێنێکی جیهانیدا کە خۆر هەڵدێت یان خۆر ئاوا دەبێت، زۆربەی تیشکی خۆری  بینراو  بە شێوەیەکی لێکەوتەیی دەگات بە ڕووی زەویدا. لێرەدا ڕێڕەوی تیشکی خۆر بەناو کەشوهەوادا هەڵدەواسرێ بەو شێوەیەی کە زۆربەی ڕووناکی شین یان سەوز لە ئاسماندا دەبینرێت. هەروەها ئەم دیاردەیەی شکاندنەوە  وا دەکات تیشکی خۆر بەر  هەورەکان بکەوێت بەتایبەتی لەکاتی بوومەڵێڵ و هەنگۆر کە وادەکات هەورەکان بەڕەنگی پڕتەقاڵی یەکی تۆخ یان ڕەنگاوڕەنگ  ببینین کە لە کاتی تەماشاکردنی خۆر ئاوابوون یان خۆرهەڵاتندا دەیبینێت .

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆر
پۆل:فیزیک
پۆل:ڕووناکی