open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تۆڕی ئەلشەیبانی

**تۆڕی شەیبانی** تۆڕێکی قاچاخچێتی عێراقییە و گرووپێکی یاخیبووانی شیعە بە سەرۆکایەتی ئەبو مستەفا ئەلشەیبانی، فەرماندەی پێشووی ڕێکخراوی بەدری ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی عێراق. میلیشیاکانی ڕێکخراوی بەدر و ھێڵەکانی دابینکردنیان بەکۆمەڵ بە «تۆڕی شەیبانی» ناسران، کە پەیوەندییان لەگەڵ عەسائیب ئەھلی حەق و حیزبوڵڵای عێراق پاراست  پێدەچێت ئەم گرووپە لەلایەن ھێزی قودسی سوپای پاسدارانی ئێرانەوە بۆ دابینکردنی پشتیوانی بۆ ھێزە تایبەتەکانی عێراق کەڵک وەربگیرێت.  گوایە ئەو گرووپە بەرپرسە لە ھێرشی زۆر بۆ سەر ھێزەکانی عێراق و ھاوپەیمانان. لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوەی ئەمریکی بۆ کارپێکردن پێیوابوو تۆڕەکە لە ٢٨٠ ئەندام پێکھاتووە و بەسەر ١٧ یەکەدا دابەشکراوە.  فەرماندە سەربازییەکانی ئەمریکا مەزەندەیان کردووە کە ئەو چەکانەی کە بە قاچاخ و بەکارھێنراون لەلایەن گرووپەکەوە ھۆکارن بۆ کوژرانی ١٧٠ سەربازی ئەمریکی و برینداربوونی ٦٠٠ سەربازی تا مانگی شوباتی ٢٠٠٧.  لە مانگی شوباتی ساڵی ٢٠١٣ەوە، ڕاپۆرتەکانی ڕۆژنامەکانی ئەلموسالەحە و ئەلکیتاباتی عێراقی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دابەشبوون لەناو حیزبوڵڵای عێراقدا سەریھەڵداوە، ئەمەش بووەتە ھۆی دەرکردنی ئەلشەیبانی لە سەرکردایەتییەکەی. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٣، ئەلشەیبانی کەتیبەکانی سەید ئەلشوھەدای دامەزراند، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٤ وەک سەرکردە خانەنشین بوو کاتێک بوو بە ڕاوێژکاری محەممەد غەبان وەزیری ناوخۆی عێراق. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:ئیسلام لە عێراق
پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان
پۆل:تیرۆریزم لە عێراق
کایەی دەست

وێنۆک|300x300پیکسڵ| Mushi‒ken کایەیەکی دەستیی ژاپۆنییە (١٨٠٩)
**کایەی دەست** ئەو کایانەن کە تەنھا دەستی یاریزانەکانی تیا بەکاردەھێنرێت. کایە دەستییەکان لە چەندین چاندا لە ئاستی نێونەتەوەیییدا بوونیان ھەیە، و جێگەی سەرنجە بۆ توێژینەوە ئەکادیمییەکان لە بواری مۆسیقازانی و پەروەردەی مۆسیقادا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایەکانی دەست
ترشێنە

**ترشێنە** وردە زیندەوەری تاکە خانەیی ناوک ڕاستەقینەن کە وەک ئەندامێکی خێزانی کەڕووەکانن پۆلێنکراون. یەکەم ھەوێن سەدان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر سەرچاوەی گرتووە و لە ئێستادا لانیکەم ١٥٠٠ جۆری ناسراون. مەزەندە دەکرێت کە ١٪ی ھەموو جۆرەکانی کەڕوو پێکبھێنن.

ھەندێک لە جۆرەکانی ترشێنە توانای پەرەپێدانی تایبەتمەندی فرە خانەیییان ھەیە بە دروستکردنی ڕیزەکانی خانە گەشەسەندووە بەستراوەکان، یان بە خێرایی پەرەدەسەنن بۆ پۆلێکی فرە خانەیی کە ئەندامۆچکەکانی خانەی تایبەتمەندیان ھەیە. قەبارەی ترشێنەکان زۆر جیاوازە، بەپێی جۆر و ژینگە.

## ئەمانەش ببینە
* ھەوێن
* نەخۆشیی کەڕوویی
* پلازمید

## سەرچاوەکان

پۆل:کەڕووناسی
بەرەی بەرخۆدان

**بەرەی بەرخۆدان** یان **بەرەی خۆڕاگری** ڕێکخراوێکی چەکدارییە کە چالاکانە بەشدارە لە یاخیبوون لە جامو و کشمیر، وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی لە ھیندستان دەستنیشانکراوە. حکوومەتی ھیندستان پێی وایە ڕێکخراوەکە لەلایەن لەشکر تەیبە دامەزراوە کە لقێکی ئەم گرووپە یاخیبووە جیھادییە نێونەتەوەیییە دانپێدانراوە. بەرپرسیارە لە ھێرشکردنە سەر ھاووڵاتیانی مەدەنی، لەوانە ئەندامانی کەمینە ئاینییەکانی وەک ھیندۆسەکانی کشمیر، کارمەندانی حکوومەت، کرێکاران و خاوەن کارەکان، سیاسەتمەدارانی ناوخۆیی و گەشتیاران، ھەروەھا چەندین ھێرش بۆ سەر ھێزە ئەمنییەکانی ھیندستان، لەنێویاندا ئەفسەرانی پۆلیسی ناوخۆیی.

ئەو بەرەیە بە کەڵک وەرگرتن لە کادیرانی گرووپە یاخیبووەکانی لەشکر تەیبە و حیزبولموجاھدین دوای ھەڵوەشاندنەوەی پێگەی تایبەتی جامو و کشمیر لە ساڵی ٢٠١٩ پێکھێنرا. بەرەکە ناو و ھێمای نائاینی بەکاردەھێنێت بۆ پڕۆژەکردنی وێنەیەکی عەلمانی، بەڵام کوشتنی بە ئامانجی دانیشتووانی ناوچەکە لە کەمینە ئایینییەکان ئەنجامداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
ھەوێن

وێنۆک|275x275پیکسڵ| ''Saccharomyces cerevisiae''، ئەو ترشێنەیەی کە بە شێوەیەکی باو وەک ھەوێنی خۆراک بەکاردێت.
**ھەوێن** ناوی باوی ئەو جۆرە ترشێنانەیە کە بە شێوەیەکی باو لە خۆراک و بەرھەمەکانی تری ناندا بەکاردەھێنرێن، وەکو ماددەی ترشێنەیی کاردەکات کە دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی خۆراکەکە (فراوانبوون و سووکتر و نەرمتربوون) بە گۆڕینی ئەو شەکرانەی کە لە ھەویرەکەدا ھەن بۆ دووەم کاربۆن دی ئۆکسید و ئێتانۆل. ھەروەھا ترشێنەی خۆراک وردە زیندەوەری تاکە خانەیی ھەیە کە لەسەر لەشی مرۆڤ و دەوروبەری بوونی ھەیە.

## ئەمانەش ببینە
* نان
* مەی

## سەرچاوەکان

پۆل:نان
پۆل:کەڕووناسی
پەھالگام

**پەھالگام** (بە ئوردوو: پہلگام) شارۆچکەیەکی گەشتیارییە لە جامو و کەشمیر، و شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگە، چۆڵەوانی سەوز و ئاوە ڕوونەکانی ساڵانە ھەزاران گەشتیار لە ھەموو جیھانەوە بۆ خۆیان ڕادەکێشن. دەکەوێتە ٤٥ کم لە ئانانتناگەوە لە کەناری ڕووباری لیدەر لە بەرزی ٧،٢٠٠ پێ (٢،٢٠٠ مەتر).
## ئایین

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەلقاھیرە بەغدا (فیلم)

وێنۆک
**ئەلقاھیرە بەغدا** فیلمێکە بە یەکەم بەرھەمی ھاوبەشی عێراقی-میسری دادەنرێت، کە بە ھاوکاری کۆمپانیای یەکێتیی تەکنیککارانی میسر بەرھەم ھێنراوە. وێنەگرتنی دیمەنەکانی ناوەوەی فیلمەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩٤٦ دەستی پێکرد. فیلمەکە لە دوو سینەما، سینەما ئەلحەمرا و سینەما ئەلئەرزەروومیلی نمایشکرا. بەھۆی گرنگیدانی زۆری جەماوەر، وەشانی سێیەمی فیلمەکە لە سینەمای ئەلنەسر لە ئەلبەتاوین نمایشکرا بۆ ئەوەی زۆرترین ژمارەی بینەر بتوانێت سەیری ھونەرمەندانی عێراقی بکات لە یەکەم دیداری سینەمایییان لەگەڵ ھونەرمەندانی میسری. بەڵام فیلمەکە ئێستا بە سینەما ونبووەکان دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
داگیرکردنی ئیزمیر

**داگیرکردنی ئیزمیر** بە کۆنفرانسی ئاشتی نێونەتەوەییی کە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم لە پاریس بەڕێوەچوو بڕیاریدا، داگیرکردنی شاری ئیزمیر لە ١٥ی ئازاری ١٩١٩ لەلایەن شانشینی یۆنان دەستیپێکرد. داگیرکارییەکە بە ھاتنە ناوەوەی سوپای تورکیا بۆ ناو شارەکە لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٢٢ کۆتایی ھات.

داگیرکارییەکە لەلایەن زلھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە مۆڵەتی پێدرا و ئاریستیدس ستارگیداس، کۆمیساری باڵای یۆنان بە فەرماندەیی دانرا. یەکێک لە ھۆکارەکانی داگیرکارییەکە نەبوونی ھیچ جۆرە پێکدادانێکی سەربازی بوو بە ھیچ جۆرێک لە نێوان شانشینی یۆنان و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا و مشتومڕێکی زۆر لەنێو زلھێزەکانی ھاوپەیمانان لەسەر ئەم پرسە سەریھەڵدا. ئامانجی سەرەکی زلھێزەکانی ھاوپەیمانان لە پێدانی مۆڵەت بە شانشینی یۆنان بۆ داگیرکردنی ئیزمیر، ھاوسەنگکردنی دەستکەوتەکانی ئیتاڵیا بوو لە خاکی ئەنادۆڵدا. ئیزمیر لەلایەن یۆنانیەکانەوە داگیرکرا و بەمجۆرە ڕێککەوتنی سانت جان دی مۆرین کە لە ٢٦ی نیسانی ١٩١٧ لە نێوان فەڕەنسا و بەریتانیا و ئیتاڵیا ئەنجامدرا و بەڵێنی پێدابوو ناوچەی ئیزمیر بدرێتە ئیتاڵییەکان، جێبەجێ نەکرا. ھەروەھا ناوچەیەکی فراوان لە دەرەوەی ئیزمیر داگیرکرا، لەوانە کاھڤێ، سەلجووق، نیمچە دوورگەی چەشمە و شریتی کەنار دەریاکانی نێوان شارەکانی ئیزمیر و ئایڤالیک. دوای نیسانی ساڵی ١٩٢٠، سوپای یۆنان کە لە ئیزمیرەوە جووڵەی کرد، بەشێکی زۆری ڕۆژاوای ئەنادۆڵی کۆنترۆڵکرد، تا تریاک و کوتاھیا و ئەسکیشەھر و بورسا.

## سەرچاوەکان

پۆل:١٩١٩ لە یۆنان
پۆل:١٩١٩ لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیا

چەپ|وێنۆک|بەشێک لە ئەندامانی بزووتنەوەکە (٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠).
**بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیا** بزووتنەوەیەک کە ھەموو چالاکییە سەربازی و سیاسییەکانی شۆڕشی تورکیای لەخۆ گرتبوو کە لە ئەنجامدا کۆماری تورکیا دامەزران و پێکھێنانی کۆماری تورکیای لێکەوتەوە لە ئەنجامی شکستی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا 

دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، شۆڕشگێڕانی تورکیا لە بڕیاری ھاوپەیمانان بۆ دابەشکردنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بەپێی مەرجەکانی ئاگربەستی مودرۆس یاخی بوون، کە کۆتایی بە بەشداری عوسمانییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا ھێنا، ھەروەھا پەیماننامەی سیڤەری ساڵی ١٩٢٠یان ڕەتکردەوە کە لەلایەن حکوومەتی عوسمانییەوە واژوو کرابوو و بەشێکی خودی ئەنادۆڵیان جیاکردبووەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
حکوومەتی عوسمانی

**حکوومەتی عوسمانی** ئەو سیستەمە کابینەیە کە لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمەوە لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە جێبەجێ کراوە بۆ ئەوەی لەگەڵ سیستەمی ئیداری ھاوچەرخ لە ئەورووپادا بگونجێت. زۆر لە سیستەمی ئەنجومەنی وەزیرانی ئێستا دەچوو.

## یەکەم سیستمی حکوومیی عوسمانی
ئەو پێکھاتە حکومییەی کە دەوڵەتی عوسمانی لە دامەزراندنییەوە تا کۆتایی سەدەی ھەژدە بەکاری ھێنابوو، لەسەر بنەمای ئەوەی پێی دەگوترا دیوانی ھومایوونی (ئەنجومەنی وەزیران). ئەنجومەنەکە لەلایەن سوڵتانەوە سەرۆکایەتی دەکرا، و بەرپرسانی دەوڵەتی لەخۆگرتبوو، دیارترینیان وەزیری دارایی گەورە، وەزیرەکان، دەفتێردار (وەزیری دارایی)، سەدارەت کاتخوداسی (وەزیری ناوخۆ)، نیشانجی (سەرۆکی دادوەری)، سەرۆکی کتێب و جەویش باشی. ھەروەھا قەپودان دەریا (فەرماندەی ھێزی دەریایی) و جانیساری ئاغا بەپێی پێویست بەشداری لە ئەنجومەنەکەدا دەکەن. بە تێپەڕبوونی کات بەشداری سوڵتانەکان لە کۆبوونەوەکانی دادگای ئیمپراتۆریدا دەستی بە کەمبوونەوە کرد و وەزیری گەورە پۆستی سەرۆکی کاروباری دادگای گرتە ئەستۆ. شوێنی نیشتەجێبوونی وەزیرە گەورەکە ناوی باب ئەلعالی بوو.

## چاکسازی لە ھەیکەلی حکوومەتدا لە سەردەمی مەحموودی دووەم و عەبدولمەجید
لە دوای ساڵی ١٨٢٦، باب ئەلعالی تەنھا شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەتی وەزیرە گەورەکە نەما بەڵام بوو بە دامەزراوەیەکی حکوومی کە ئەرکی تایبەتی ھەبوو. دامەزراوە گرنگەکانی دەوڵەت گۆڕدران بۆ دامەزراوەی ھەمیشەیی، نەک پشت بە کەسایەتییەکانی وەک نیشانجی و سەرۆکی کتێب ببەستن بۆ بەڕێوەبردنیان. ئەم دامەزراوانە پێیان دەگوترا «نزارات» (وەزارەت) و ئەو کەسانەی بەڕێوەیان دەبرد پێیان دەگوترا «نازیر» (وەزیر)، لەکاتێکدا ئەو کۆبوونەوە ئاساییانەی کە وەزیرەکان ئەنجامیان دەدا، پێیان دەگوترا «دەستەی بریکارەکان».

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەتی ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی
محەممەد فازل پاشا

چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|گۆڕی محەممەد فازل پاشا لە ئەعزەمیە لە بەغدا لە گۆڕستانی ئەلخەیزەران
چەپ|وێنۆک|318x318پیکسڵ|فەریق محەممەد پاشا داغستانی
**فەریق محەممەد فازل پاشا ئەلداغستانی** کە نازناوی ئەبو داوود لێنراوە، یەکێکە لە دیارترین چەرکەسییەکانی قەفقاز. لە داگستان لەدایکبووە، لەوێ گەورە بووە و قورئان فێر بووە و لە منداڵیدا وانەی عیلمی وەرگرتووە. پاشان لە نووسینگەی سەربازی ڕووسیا بەردەوام بوو لە خوێندن کە تایبەت بوو بە دەرچووانی ئەفسەرانی یاوەری ئیمپراتۆر. ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی ببێتە یاوەر بۆ فەریق غازی کوڕی ئیمامی موجاھید شامل ئەلداغستانی. پاشان لە ساڵی ١٨٦٠ی زایینی کۆچی کرد، لەگەڵ ئەوانەی لە ھۆزە چەرکەسییەکان لە داغستان کۆچیان کرد بۆ ئەستەنبوڵ و لە دەوروبەری سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم دامەزرا، تا گەیشتە پلەی (ئەمیر لیوا). یەکێک بوو لەو ئەفسەرە ئازایانەی کە لە زۆر شەڕدا بەشداری کردووە، و بەشداری شەڕی (عوسمانی-ڕووسیا)ی کردووە لە ساڵی ١٢٩٤ کۆچی / ١٨٧٧ی زایینی ، لە فیرقەی موجاھیدین، لەگەڵ فیڵد مارشال ئەحمەد موختار پاشا، و فەریق غازی کوڕی ئیمام شامل.

گواسترایەوە بۆ یەکێک لە یەکە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی پاشان گواسترایەوە بۆ بەغدا و فەرماندەیی فیرقەی سوارەکانی لە فەیلەقی شەشەم پێدرا. دوای ئەوە چەند جارێک پۆستی پارێزگاری بەغدا بە وەکالەت وەرگرتووە. بەشداری کرد لە کردنەوەی بەنداوی ھیندیە لە عێراق لە ڕۆژی ھەینی ١٢ی موحەڕەمی ١٣٣٢ی کۆچی / ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩١٣ی زایینی، وەک نوێنەری پارێزگاری عوسمانی.

## سەرچاوەکان
جامو و کەشمیر (ھەرێمێکی یەکێتیی)

**جامو و کەشمیر** لەلایەن ھیندستانەوە وەک خاکی یەکێتی بەڕێوەدەبرێت و بەشی باشووری ناوچەی گەورەی کشمیر لەخۆدەگرێت، کە لە ساڵی ١٩٤٧ ەوە بووەتە جێگەی ناکۆکی نێوان ھیندستان و پاکستان و لە ساڵی ١٩٦٢ەوە لەنێوان ھیندستان و چین. ھێڵی کۆنترۆڵ جامو و کەشمیر لە ناوچەکانی ئازاد کشمیر و گیلگیت-بالتستان کە لەلایەن پاکستانەوە بەڕێوەدەبرێت لە ڕۆژاوا و باکوور جیادەکاتەوە. لە باکووری ویلایەتی ھیماچال پرادیش و پەنجاب و ڕۆژاوای لاداخ دایە کە ھەروەھا وەک بەشێک لە کەشمیر ناکۆکی لەسەرە و لەلایەن ھیندستانەوە وەک خاکی یەکێتیی بەڕێوەدەبرێت.

بڕگەکانی پێکھێنانی خاکی یەکێتیی جامو و کەشمیر لە یاسای ڕێکخستنەوەی جامو و کشمیر، ٢٠١٩دا ھاتووە، کە لەلایەن ھەردوو ئەنجومەنی پەرلەمانی ھیندستانەوە لە مانگی ئابی ٢٠١٩ پەسەندکرا. یاساکە ویلایەتی جامو و کەشمیری پێکھێنایەوە بۆ دوو خاکی یەکێتی، جامو و کشمیر و لاداخ، کە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ەوە کاری پێدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:جاموو و کەشمیر
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان
ئاگربەستی مودانیا

**ئاگربەستی مودانیا** ڕێککەوتنێک بوو لە نێوان تورکیا (حکوومەتی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورە) لە لایەک و ئیتاڵیا و فەڕەنسا و بەریتانیا لە لایەکی ترەوە. ڕێککەوتنەکە لە شاری مودانیای عوسمانی واژوو کرا –کە ناوی خۆی لێ وەرگرتووە– ھەروەھا بورسا میوانداری ھەندێک کۆبوونەوەی پەیوەست بەم ڕێکەوتنە کرد لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٢. شانشینی یۆنان دوو ڕۆژ دوای کۆبوونەوەی بورسا پەیوەندی بە ئاگربەستەکەوە کرد.

## مەرجەکانی ئاگربەست
ڕێککەوتنەکە یان ئاگربەستەکە سێ مەرجی لەخۆگرتبوو:

* کشانەوەی ھێزەکانی یۆنان لە ڕۆژھەڵاتی تراس تا ماریتسا و لە ئەدیرن لە ماوەی ١٥ ڕۆژدا.
* پێکھێنانی ھێزێکی مەدەنی تورکیا دوای ٣٠ ڕۆژ لە ڕۆیشتنی ھێزەکانی یۆنان.
* نزیکەی ٨ ھەزار جەندرمەی تورکیا بۆ ئیمزاکردنی پەیمانی ئاشتی بۆ ڕۆژھەڵاتی تراکیا ڕاسپێردرابوون.

لە کۆنفرانسی لۆزان لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢ تا ٢٤ی شوباتی ١٩٢٣ و لە ٢٣ی نیسان تا ٢٤ی تەمموزی ١٩٢٣ یەکلاییکردنەوەی کۆتایی لە نێوان ھەردوو لایەنەکەدا کرا، ئەمەش بووە ھۆی واژۆکردنی دواتر پەیماننامەی لۆزان؛ ھێزەکانی ھاوپەیمانان بەردەوام بوون لە داگیرکردنی ناوچەی بێلایەن تا بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە کشانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت لە ١٩٢٢
پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا
پۆل:عیسمەت ئینۆنو
ھەڵوەشاندنەوەی پێگەی تایبەتی جامو و کەشمیر لەلایەن ھیندستان

[وێنۆک|نەخشەی ناوچەی [کەشمیری ناکۆک، کە خاکی ئیدارەی ھیندستان بە ڕەنگی زەرد نیشان دەدات، کە جامو و کەشمیر بە نزیکەیی نوێنەرایەتی نیوەی چەپی ئەم ناوچەیە دەکات، کەشمیر کە لەلایەن پاکستانەوە بەڕێوەدەبرێت بە ڕەنگی سەوز و کەشمیر کە لەلایەن چینەوە بەڕێوەدەبرێت بە ڕەنگی قاوەیی.]]

**ھەڵوەشاندنەوەی پێگەی تایبەتی جامو و کەشمیر** لەلایەن حکوومەتی ھیندستانەوە، کارێک بوو کە لە ٥ی ئابی ٢٠١٩دا ئەنجامدرا، بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەو پێگەی تایبەتەی کە بە ویلایەتی جامو و کەشمیر دراوە، کە گەورەترین بەشی کەشمیرە کە لە ساڵی ١٩٤٧ەوە بووەتە بابەتی ناکۆکی لە نێوان ھیندستان و پاکستان و چین، و ھەڵوەشاندنەوەی ئەو سەربەخۆییەی کە بەپێی ماددەی ٣٧٠ی یاسای دەستووری ھیندستان. سەرۆکی ھیندستان ڕام ناث کۆڤیند فەرمانێکی سەرۆکایەتی دەرکرد کە ھەموو بڕگەکانی ئەو مافی خۆبەڕێوەبەرییەی کە بە ویلایەتەکە دراوە ھەڵوەشاندەوە. حکوومەت سەرکردە سیاسییەکانی خستە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە، خزمەتگوزاری تەلەفۆن و ئینتەرنێتی ڕاگرت، و ھێزی ئەمنی جێگیر کرد بۆ ڕاگرتنی ھەر ڕاپەڕینێکی ئەگەری. دەسەڵاتدارانی ھیندستان چەندین سیاسەتمەداری دیاری کەشمیریان دەستگیرکرد، لەوانە سەرۆکوەزیرانی پێشوو، بەرپرسانی حکوومەت ڕێوشوێنە ئەمنییەکانیان بە ئامانجی ڕێگریکردن لە توندوتیژی وەسفکرد، و پاساویان بۆ ھەڵوەشاندنەوەی دۆخی ناوچەی تایبەت ھێنایەوە بۆ ئەوەی ھاووڵاتیان بتوانن سوودمەند بن لە بەرنامەکانی حکوومەت وەک مافی خوێندن و مافی زانیاری.

حکوومەت پەیوەندییەکانی پچڕاند و قەدەغەی ھاتوچۆی سەپاند، ئەمەش کاردانەوەکانی کەمکردەوە، لەکاتێکدا ناسیۆنالیستەکان ئاھەنگیان گێڕا و سیستمی باش و خۆشگوزەرانی لە کەشمیریان دەگێڕا و ڕایان گەیاند، و پارتە سیاسییەکان پشتگیریان لە ھەنگاوەکانی حکوومەتی ھیندستان کرد، لەوانە پارتی بەھاراتیا جاناتا، پارتی باھوجان ساماج، پارتی ئام ئادمی، پارتی تیلوگو دێسام، کۆنگرێس پارتی، و شیڤ سێنا، لەکاتێکدا لایەنەکانی دیکە دژی وەستانەوە، لەوانە کۆنگرەی نیشتمانی ھیندستان، کۆنفرانسی نیشتمانی جامو و کەشمیر، پارتی دیموکراتی گەلانی جامو و کەشمیر، کۆنگرەی ترینامول، و جاناتا داڵ. لە ناوچەی لاداخ، موسڵمانە شیعەکانی دانیشتووی کارگیل کە زۆرینەی دانیشتووان پێکدەھێنن، ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بەم بڕیارانە، لەکاتێکدا کۆمەڵگەی بوودایی لە لاداخ پشتگیریان لێکردن.

سەرۆکی ھیندستان فەرمانێکی لەژێر دەسەڵاتی ماددەی ٣٧٠ دەرکرد کە فەرمانی سەرۆکایەتی باوی ساڵی ١٩٥٤ی ھەڵوەشاندەوە و ھەموو بڕگەکانی سەربەخۆیی ھەڵوەشاندەوە کە بە ویلایەتەکە دراوە. وەزیری ناوخۆ پڕۆژە یاسای ڕێکخستنەوەی جامو و کەشمیری لە پەرلەمانی ھیندستان پێشکەش کرد. ئامانجی پڕۆژە یاساکە دابەشکردنی ویلایەتەکە بەسەر دوو خاکی یەکێتی. لە ٥ی ئابی ٢٠١٩، ئەنجومەنی باڵای ھیندستان، ئەنجومەنی ڕاجیا سەبا، تاوتوێی بڕیارنامەی ھەڵوەشاندنەوەی پێگەی تایبەتی جامو و کەشمیر و پڕۆژە یاسای ڕێکخستنەوەی دەوڵەتی کرد. لە ٦ی ئابدا، لۆک سەبا، ئەنجومەنی خوارەوەی ھیندستان، تاوتوێی پڕۆژە یاسای ڕێکخستنەوە و بڕیارنامەی ھەڵوەشاندنەوەی پێگەی تایبەتی ویلایەتەکەی کرد و پەسەندی کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆنفرانسی سانت جان دی مۆرین

**کۆنفرانسی سانت جان دی مۆرین ** لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئیتاڵیا داڕێژرا بۆ ڕێککەوتنێکی سەرەتایی بۆ یەکلاکردنەوەی بەرژەوەندییەکانی سێ وڵات لە ڕۆژھەڵاتی ناوین. ڕێککەوتنەکە لەلایەن وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا بارۆن سیدنی سۆنینۆ لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا و بەریتانیا و فەڕەنسا بە دانوستان و واژوو کراوە. ڕووسیا بەھۆی ئەو دۆخە ئاژاوەگێڕییەی کە لەوێدا زاڵ بوو، بەشداری لەم ڕێککەوتنەدا نەکرد (بڕوانە شۆڕشی ڕووسیا (١٩١٧)). ھاوپەیمانان داوای ئەم ڕێککەوتنەیان کرد، لەبەر پێویستی ئاسایشی ھێزەکانی ئیتاڵیا لە ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئامانج لێی ھاوسەنگکردنی ھێزی سەربازی بوو لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین لە ڕووداوەکانی سەردەمی جەنگی جیھانیی یەکەم دوای کشانەوەی ھێزەکانی ڕووسیای قەیسەری و بەھۆی ھەڵمەتی قەفقازەوە، ھەرچەندە ھێزەکانی بەناو کۆماری دیموکراتیی ئەرمینیا جێگەی گرتەوە.

## جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە

بەپێی پەیمانی سانت جان دی مۆرین، ناوچەی ئادانا بۆ فەڕەنسا تەرخان دەکرا، لە کاتێکدا پاشماوەی باشووری ڕۆژاوای ئەنادۆڵ بە ئیزمیرەوە بۆ ئیتاڵیا تەرخان دەکرا. لە ساڵی ١٩١٩، ئەلیفتریۆس ڤینیزێلۆس، سەرۆکوەزیرانی یۆنان داوای مۆڵەتی لە کۆنفرانسی ئاشتی پاریس کرد بۆ ئەوەی یۆنان ئیزمیر داگیر بکات، سەرەڕای دژایەتی ئیتاڵیا، ئەم ڕێککەوتنەی پشتگوێ خست.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتی ئایدن
پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم
تراکیای ڕۆژھەڵات

**ڕۆژھەڵاتی تراکیا** بەشێکی ڕۆژاوایە، یان ئەورووپییە لە تورکیا، واتە ڕۆژاوای بۆسفۆر، یان بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی تراکیا.  بەشی ئەوروپی ئەستەنبوڵ لەخۆدەگرێت کە گەورەترین شاری تورکیایە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٤٤٤ی زایینی، سەربازە عوسمانییەکانی ڕوومێلی لە تراکی ڕۆژھەڵات کۆبوونەوە و لەگەڵ سوڵتان مورادی دووەم کۆبونەوە کە لەگەڵ سوپای ئەنادۆڵدا ھاتبوو. ھەردوو سوپاکە پێکەوە بەرەو شاری ڤارنا لە بولگاریا ڕێپێوانیان کرد، بۆ ئەوەی لە شەڕی ڤارنادا چاویان بە خاچپەرستان بکەوێت، کە عوسمانییەکان سەرکەوتنێکی یەکلاییکەرەوەیان بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
پۆل:جوگرافیای تورکیا
پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین
لاداخ

**لاداخ** (بە تبتی: ལ་དྭགས་، بە ھیندی: द्दاख़، بە ئوردوو: **لداخ** ) خاکێکی فیدراڵی ھیندستانە.  ڕۆژھەڵاتی ناوچەی کەشمیرە کە لە ساڵی ١٩٤٧ەوە لە نێوان ھیندستان و پاکستان و لە ساڵی ١٩٥٩ەوە ھیندستان و چین ناکۆکی لەسەرە. لاداخ لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ھەرێمی خۆسەری تبت، لە باشوورەوە لەگەڵ ویلایەتی ھیماچال پرادیشی ھیندستان، لە ڕۆژاوا لەگەڵ ناوچەکانی جامو و کەشمیر و گیلگیت-بالتیستان کە لەلایەن ھیندستانەوە بەڕێوەدەبرێن و لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ شینجیانگ و ڕێڕەوی کاراکۆرام. سەھۆڵبەندی سیاچن لە زنجیرە چیای قەرەکۆرامەوە لە باشووری ناوچەکە دەڕژێت.  ھیندستان ئیدیعای ئەوە دەکات کە ناوچەی ئاکسای چین کە خەڵکی تێدا نییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوچەکەدا بەشێکە لە لاداخ بەڵام لەلایەن چینەوە کۆنترۆڵکراوە.    

پێشتر لاداخ بەھۆی شوێنی ستراتیژییەوە لە گۆڕەپانی ڕێگا بازرگانییە گرنگەکاندا گرنگ بوو،  بەڵام لەوەتەی دەسەڵاتدارانی چین سنووری نێوان ھەرێمی خۆسەری تبت و لاداخیان لە ساڵانی شەستەکاندا داخست، گرنگی ئابوورییەکەی کەمیکردووە. بەو پێیەی لاداخ لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە، سوپای ھیندستان ئامادەیی بەھێزی لە ناوچەکەدا ھەیە.

شاری لیا گەورەترین شاری لاداخ و لە دوای ئەویش کارگیل دێت کە ھەردووکیان ناوەندی دەڤەرەکان. دۆڵی ڕووبارەکانی سیند، شیۆک و نوبرا لە ناوچەی لیا دەڕژێن و دۆڵی ڕووبارەکانی سوروو، دراس و زەنسکار لە ناوچەی کارگیل دەڕژێن. خەڵک لە دۆڵی ڕووبارەکاندا دەژین بەڵام دو چانگبا شوانکارەکانیش لە شاخەکاندا دەژین. گەورەترین ئایین لە ویلایەتەکەدا ئیسلامە (زۆربەی شیعە) بە ڕێژەی ٤٦٪، دواتر ئایینی بودا (زۆربەی بودایی تبت) بە ڕێژەی ٤٠٪، ئایینی ھیندۆسی بە ١٢٪، و ٢٪ی ئایینەکانی دیکە.  لاداخ یەکێکە لەو ناوچانەی کە کەمترین چڕی دانیشتووانی ھیندستانی تێدایە و کولتوور و مێژووی ناوچەکە بە توندی پەیوەستە بە کولتوری تبتەوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان
فارسیی ھەمەدانی

**فارسیی ھەمەدانی** یان **شێوەزاری ھەمەدانی** یەکێک لە شێوەزارەکانی زمانی فارسییە کە لە شاری ھەمەدان قسە پێدەکرێت. فارسیی ھەمەدانی لەگەڵ شێوەزارەکانی فارسی و ھەروەھا لوڕیی دیکەی پارێزگای ھەمەدان وەکوو مەرگانەیی، ملایێری، تووسرکانی و ئەسەداوایی پەیوەندی و نزیکیی ھەیە.

شێوەزاری ھەمەدانیی ئێستاکە ھیچ پەیوەندییەکی بە زمانی کۆنی شاری ھەمەدانەوە نییە، بە پێی لێکۆڵێنەوەیەک زاراوەی ئێستای ھەممەدان زاراوەیەکی فارسییە. بەلام زمانی کۆنی ھەمەدان زمانێکی سەربەخۆ لە زمانی فارسی بووە و یەکێک لە لقەکانی زمانەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانەوە بووە و ڕەنگە زمانی یەھوودییەکانی ھەمەدان پاشماوەیەک لەو زمانە بێت.

زۆرێک لە وشەکانی فارسیی ھەمەدانی لەگەڵ وشەکانی کوردی بەتایبەت کوردیی باشووری نزیکییان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێوەزارەکانی فارسی
کازم قەرەبەکر

**مووسا کازم قەرەبەکر یان کازم قەرەبەکر** (بە تورکی: Kâzım Karabekir)، (لەدایکبووی ٢٣ی تەممووزی ١٨٨٢ لە قوستەنتینیە - لە ٢٦ی کانووی دووەمی ١٩٤٨ لە ئەنقەرە کۆچی دوایی کردووە). سەرباز و سیاسەتمەدارێکی تورک بوو. بە «پاڵەوانی ئەلجێتیبی» ناسرابوو. یەکێک بوو لەو فەرماندانەی شەڕی سەربەخۆیی تورکیای دەستپێکرد و بەھۆی دەستکەوتەکانی لە بەرەی ڕۆژھەڵاتدا خەڵاتی ڕێزلێنانی سوور و سەوزی سەربەخۆیی پێبەخشرا. لە دامەزرێنەرانی پارتی کۆماریخوازی پێشکەوتنخواز کە یەکەم پارتی ئۆپۆزسیۆن بوو لە کۆماری تورکیادا بوو و بوو بە سەرۆکی پارتەکە. ئەندامی تورکەکانی ئەفشار بووە و لە بنەڕەتدا خەڵکی قەرەمانئۆغوڵاری بووە.

## ساڵانی سەرەتایی و پەروەردە
لە ٢٣ی تەممووزی ١٨٨٢ لە ئەستەنبوڵ لە دایکبووە، کوڕی محەممەد پاشا، جەندرمێکی ئاڵایەبەیی بووە. کازم قەرەبەکر خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی زیرق لە ئەستەنبوڵ دەستپێکردووە. کاتێک باوکی محەممەد پاشا گواسترایەوە بۆ شاری مەککە، لەوێ درێژە بە خوێندن دەدات. کاتێک محەممەد پاشا کۆچی دوایی کرد، لەگەڵ بنەماڵەکەی ھاتنە ئەستەنبوڵ و لە ساڵی ١٨٩٤ لە ئامادەیی سەربازیی فاتح ناوی خۆی تۆمار کرد، لە ساڵی ١٨٩٧ ناوی خۆی لە قوتابخانەی سەربازی کولێلی وەرگرت و لە ساڵی ١٨٩٩ دەرچوو، لە ساڵی ١٩٠٢ لە ئەکادیمیای ئەرکانی سەربازی دەرچووە و لە ساڵی ١٩٠٥ وەک ئەفسەری ستاف لە ئەکادیمیای سەربازی تەواو دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
سیستمی سەرۆکایەتی

**سیستمی سەرۆکایەتی** بریتییە لە سیستەمێکی حکوومەت کە لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی توندی دەسەڵاتەکان لە نێوان دەسەڵاتی جێبەجێکردن (سەرۆک) ، یاسادانان  پەرلەمان) و دەسەڵاتی دادوەریدا دامەزراوە و دەسەڵاتی فراوان دەدات بە سەرۆک. لە بەرامبەردا سیستەمی نیمچە سەرۆکایەتی بە سەرۆکێکی ھەڵبژێردراو تایبەتمەندە، بەڵام حکوومەت لە پەرلەمانەوە دێتە دەرەوە و لێپرسینەوەی لەگەڵ دەکات و بەرامبەر بە سەرۆک.

دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە دەستی سەرۆک کۆماردا چڕبووەتەوە، کە بە مافی دەنگدانی ڕاستەوخۆی گشتگیر ھەڵدەبژێردرێت. حکوومەتێک بۆ جێبەجێکردنی بەرنامە سیاسیەکەی پێکدەھێنێت، کە بەرپرسیارە لەلای خۆی نەک پەرلەمان، وەک ئەوەی لە سیستەمی پەرلەمانیدا ھەیە. بەھۆی جیاکردنەوەی توندی دەسەڵاتەکان، پەرلەمان دەسەڵاتی ڕووخاندنی حکوومەتی نییە، نە دەسەڵاتی ھەڵوەشاندنەوەی ھەیە.

دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە دەستێکدا چڕ بووەتەوە؛ تاکە بەرپرسیارێتی سەرۆکی دەوڵەتە کە ڕۆڵی سەرۆکی دەوڵەت و سەرۆکی حکوومەت تێکەڵ دەکات و خاوەنی دەسەڵات و دەسەڵاتی ھەردوو ڕۆڵەکەیە. سەرۆک لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانی لەلایەن کۆمەڵێک یاریدەدەر ھاوکاری دەکرێت؛ بە سەرۆکایەتی سکرتێر نەک وەزیر.

ئەم سیستەمە بەھۆی کەموکوڕیەکانی لە بەڕێوەبردنی ململانێی سیاسی دامەزراوەیی ڕەخنەی لێدەگیرێت. ھەر ناکۆکییەک لە نێوان سەرۆک و پەرلەماندا دەتوانێت وڵات بخاتە ناو قەیرانێکی ھەمەلایەنەوە و دامەزراوەکانی دەوڵەت ئیفلیج بکات و ئابووریی تێکبدات. ھەروەھا ڕەخنەی لێدەگیرێت لەسەر ناوەندگەرایی پلەی سەرۆکایەتی کە ڕۆڵی حیزبەکەی پەراوێز دەخات.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمە سیاسییەکان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکان
پۆل:جۆرەکانی دیموکراسی
چنوور

**چنوور** یان **چەویر** (ناوی زانستی: Ferulago) جۆرێک ڕوەکی گوڵدارە لە بنەماڵەی سەیواندارەکان.

## جۆرەکان
ماڵپەڕی ڕووەکی جیھان ئۆنلاین ھەتا مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، ئەم جۆرانەی لەخۆ پێناسە کردووەتەوە:

**Ferulago abbreviata* C.C.Towns.
**Ferulago akpulatii* Akalın & Gürdal
**Ferulago angulata* (Schltdl.) Boiss.
**Ferulago antiochia* Saya & Miski
**Ferulago armena* (DC.) Bernardi
**Ferulago asparagifolia* Boiss.
**Ferulago aucheri* Boiss.
**Ferulago bernardii* Tomk. & Pimenov
**Ferulago biumbellata* Pomel
**Ferulago blancheana* Post ex Boiss.
**Ferulago brachyloba* Boiss. & Reut.
**Ferulago bracteata* Boiss. & Hausskn.
**Ferulago carduchorum* Boiss. & Hausskn.
**Ferulago cassia* Boiss.
**Ferulago contracta* Boiss. & Hausskn.
**Ferulago galbanifera* (Mill.) W.D.J.Koch
**Ferulago glareosa* Kandemir & Hedge
**Ferulago granatensis* Boiss.
**Ferulago humilis* Boiss.
**Ferulago idaea* Özhatay & Akalin
**Ferulago isaurica* Peşmen
**Ferulago kurdica* Post
**Ferulago lutea* (Poir.) Grande
**Ferulago macedonica* Micevski & E.Mayer
**Ferulago macrocarpa* (Fenzl) Boiss.
**Ferulago macrosciadea* Boiss. & Balansa
**Ferulago mughlae* Peşmen
**Ferulago nodosa* (L.) Boiss.
**Ferulago pachyloba* (Fenzl) Boiss.
**Ferulago phialocarpa* Rech.f. & Riedl
**Ferulago platycarpa* Boiss. & Balansa
**Ferulago sandrasica* Peşmen & Quézel
**Ferulago sartorii* Boiss.
**Ferulago scabra* Pomel
**Ferulago serpentinica* Rech.f.
**Ferulago setifolia* K.Koch
**Ferulago silaifolia* (Boiss.) Boiss.
**Ferulago stellata* Boiss.
**Ferulago subvelutina* Rech.f.
**Ferulago sylvatica* (Besser) Rchb.
**Ferulago syriaca* Boiss.
**Ferulago ternatifolia* Solanas, M.B.Crespo & García-Martín
**Ferulago thirkeana* Boiss.
**Ferulago thyrsiflora* (Sm.) W.D.J.Koch
**Ferulago trachycarpa* Boiss.
**Ferulago trojana* Akalın & Pimenov
**Ferulago vesceritensis* Coss. & Durieu ex Batt.
**Ferulago westii* (Post) Pimenov & Kljuykov

لە نێوان ئەو جۆرە چنوورانەدا، ئەو جۆرەی کە لە چیاکانی زاگرۆس بەتایبەت سرۆشتی کوردستان و بە تایبەت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا دەڕوێت، Ferulago angulata ە کە بە شێوەیەکی دیاریکراودا چنوور یان چەویری پێ دەڵێین.

## بەکارھێنان
لە ناوچەی کرماشان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا جۆرێ ڕۆن لە شیری ئاژەڵەکان بەرھەم دەھێنرێت کە بە تێکەڵکردنی چنوور یان چەویر بوونخۆش دەکرێت. ئەم ڕوەکە ھەروەھا بۆ پاراستنی ڕۆن و گۆشت بە کەڵک دێت. لە ساڵی ٢٠٠٣ لێکۆڵێنەوەیەک لە زانکۆی ڕازیی کرماشان سەلماندی ئەم ڕوەکە تایبەتمەندیی دژەمیکرۆبی ھەیە و بەکەڵکھێنانی بۆ مەبەستی نەخنکانی ڕۆن و گۆشت ھۆکاری زانستیی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
شانشینی عەرەبیی سووریا

**شانشینی عەرەبیی سووریا** یان **شانشینی عەرەبستانی سووری** () پاشایەتییەکی خۆناوخۆیی و دانپێدانەنراو بوو، کە بۆ ماوەیەکی کورت لەسەر خاکی وڵاتانی شام دامەزرا. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨ وەک حکوومەتێکی دەستووریی عەرەبیی تەواو سەربەخۆ بە مۆڵەتی سەربازیی بەڕیتانیا ڕاگەیەندرا. دوای کشانەوەی ھێزەکانی بەڕیتانیا لە بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دووژمن لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩١٩، وەک میرنشینێک سەربەخۆییی خۆی بەدەستھێنا و لە ٨ی ئازاری ١٩٢٠ وەک شانشینێک ڕاگەیەندرا.

وەک شانشینییەک دەوڵەتەکە تەنھا کەمێک زیاتر لە چوار مانگ بوونی ھەبووە، لە ٨ی ئازار تا ٢٥ی تەممووزی ١٩٢٠. لە ماوەی کورتی بوونی شانشینییەکە، لەلایەن کوڕی حسێن کوڕی عەلی، فەیسەڵی یەکەم سەرکردایەتیی دەکرا. حکوومەتی فەیسەڵ ناوچەیەکی سنوورداری کۆنترۆڵکرد و وابەستەی بەریتانیا بوو کە ھاوشانی فەرەنسا، کە بەگشتی دژی بیرۆکەی سووریای گەورە بوو و ڕەتیکردەوە دان بەو شانشینییەدا بنێت. دوای شەڕێکی چوار مانگە بە ناوی شەڕی فەڕەنسا-سووریا، شانشینەکە لە ٢٥ی تەمموزی ١٩٢٠ خۆی ڕادەستی ھێزەکانی فەرەنسا کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:پاشایەتییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ١٩٢٠
پۆل:وڵاتە پێشووەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:سووریا
پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم بەپێی وڵات
کودەتای ئازاری ١٩٤٩ (سووریا)

**کودەتا سەربازییەکەی مانگی ئازاری ١٩٤٩ لە سووریا** یەکەم کودەتای سەربازی بوو لە دوای سەربەخۆیی وڵاتەکە، ھەروەھا سەرەتای زنجیرەیەک کودەتای سەربازی و ھەژموونی سوپا لە ژیانی سیاسیدا بوو. لە ھەمان ساڵدا دوو کودەتای سەربازی بەدوای خۆیدا ھێنا، و بە پشتیوانییەکانی ئەمریکا ناسرا. بە سەرەتای دەستێوەردانی سوپا لە سیاسەتی ناوخۆی سووریا دادەنرێت. فارس ئەلخوری بە «گەورەترین کارەسات کە بەسەر وڵاتەکەدا ھاتووە لە دوای دەسەڵاتی تورکی گەنج» وەسفی کردووە. 

## جێبەجێکردنی کودەتا
ڕۆژی چوارشەممە ٣٠ی ئازاری ١٩٤٩ کاتژمێر ٢:٣٠ی بەیانی سەرکردە فەرمانی بە یەکەکانی سوپای سووریا دا کە کۆشکی سەرۆکایەتی و بینای پەرلەمان و وەزارەتە سەرەکییەکان گەمارۆ بدەن. ھەروەھا بارەگای پۆلیس و ئاسایشی ناوخۆ و ھێزە نیمچە سەربازییەکانی ناسراو بە جەندرمە کە سەر بە وەزارەتی ناوخۆن گەمارۆدران. سەرۆک کۆمار لە نەخۆشخانە کە بەھۆی برینی گەدە و نەخۆشی دڵەوە چارەسەری بۆ دەکرا، دەستبەسەر کرا. فیرقەی دووەم بەرەو ئەنجوومەنی وەزیران، فیرقەی سێیەم بەرەو وێستگەی ڕادیۆ، فیرقەی چوارەم بەرەو بارەگای پۆلیس و ئاسایشی گشتی، فیرقەی پێنجەم بەرەو بارەگای جەندرمە، فیرقەی شەشەم بەرەو بینای تەلەفۆن. جگە لەوەش ژمارەیەک نوێنەر و وەزیر دەستگیرکران، لەنێویاندا فەیسەڵ ئەلعەسەلی کە لە کۆبوونەوەیەکی داخراوی پەرلەماندا گاڵتەیەکی توندی ئاراستەی سوپا و فەرماندەکانی کردبوو. دوای دەستگیرکردنی، سەرکردە فەرمانی دا سەری بتاشن. پەیوەندی وایەرلێس و بێ وایەر لەگەڵ جیھانی دەرەوە پچڕا و سنوورەکان داخران. خەڵک ھەواڵی کودەتاکەیان وەرگرت، وەک پاتریک سیل دەڵێت «بە خۆشی و شادییەوە». لە گێڕانەوەیەکی پشتڕاستنەکراوەدا ھاتووە کە سەرکردە فەرمانی بە سەرۆک و سەرۆک وەزیران کردووە بە ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆشی داخراودا بە دەوری شارەکەدا نمایشبکرێن بۆ ئەوەی بە چاوی خۆیان ببینن کە خەڵکەکە لە شەقامەکاندا دڵخۆشن بەھۆی دوورخستنەوەیان.

پرۆسەی گەمارۆدان و تەسلیمبوون لە ھەموو ئەو شوێنانە بە شێوەیەکی ئاشتیانە و بەبێ ئەوەی یەک تەقە بکرێت. سوپا شوکری قووتلی و خالید عەزمی دوای ئەوەی لە سەرکردەکەوە پێیان گەیشت کە سوپا بڕیاری داوە فەرماندەیی وڵاتەکەی بگرێتە ئەستۆ. و گواسترانەوە بۆ نەخۆشخانەی سەربازیی مووززە، کە سوپا کە لە گۆڕەپانە گشتییەکان بڵاوەیان پێکراوە، بەیاننامەیەکی کورتی بۆ خەڵک سەبارەت بە «گواستنەوەی دەسەڵات» بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٤٩
پارتی کۆماریی پێشکەوتنخواز (تورکیا)

**پارتی کۆماریخوازی پێشکەوتنخواز** () پارتێکی سیاسی بوو لە تورکیا لە نێوان ساڵانی ١٩٢٤ بۆ ١٩٢٥  لەلایەن عەلی فوئاد پاشا و کازم کارابەکر و ڕەفعەت (بیلی) پاشا و حوسێن ڕەئوف ئۆربای و عەدنان ئەدیڤار لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤ دامەزراوە. ئەو حیزبە لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٢٥ لە دوای شۆڕشی شێخ سەعید قەدەغە کرا.

## پێشینە
نزیکەی ساڵێک پێش ئەوەی یۆنان و تورکیا پەیمانی لۆزان لە ھاوینی ساڵی ١٩٢٤ واژوو بکەن، سوڵتانییەتی عوسمانی ھەڵوەشایەوە و دەوڵەتی تورکیا بە فەرمی وەک کۆمار ناسێندرا، ئەمەش کۆتایی شەش سەدەی خەلافەتی عوسمانی بوو. دوای واژووکردنی پەیمانی ئاشتی ئیستەنبوڵ تەسلیمی دەسەڵاتی ناسیۆنالیستە تورکەکان کرا چونکە سوپای داگیرکەر لە کۆتایی شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا کشایەوە. بەڵام ھێشتا ناکۆکی سیاسی ناوخۆیی چارەسەر نەکرابوو و ھەندێک لە ئەندامانی دامەزراو لە بزووتنەوەی نیشتمانی تورکیا لەوانەش عەلی فوئاد پاشا، کازم قەرەبەکر، حوسێن ڕەئوف ئۆربای و عەدنان ئەدیڤار، زیاتر نیگەران بوون لەوەی کە لەلایەن مستەفا کەمال ئەتاتورکەوە بکرێنە ئامانج، کە پێشتر گەڕانەوەی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتنی قەدەغە کردبوو و خەلافەتەکەی ھەڵوەشاندەوە. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢٤، چەند مانگێک دوای ھەڵوەشاندنەوەی خەلافەت، ئەندامانی لیژنەی پێشووی یەکگرتن و پێشکەوتن و بزووتنەوەی نیشتمانی یەکگرت و پارتی کۆماری پێشکەوتنخوازی پێکھێنا کە دژی  دەسەڵاتی تاکڕەوانەی مستەفا کەمال و پارتی کۆماریخوازی گەلی دەسەڵاتدار بوون.
## سەرچاوەکان
ژەهراوی بوونی خوێن

**ژەھراوی بوونی خوێن** یان **بۆگەن بوونی خوێن** () حاڵەتێکی مەترسیدارە بۆ سەر ژیان و کاتێک ڕوو دەدات کە وەڵامدانەوەی جەستە بۆ ھەوکردن ببێتە ھۆی برینداربوونی شانە و ئەندامەکانی خۆی. ئەم نەخۆشییە ھەموو کەسێک تووشی دەبێت بەڵام ئەو کەسانەی کە بە تەمەنن، زۆر گەنجن، دووگیانن یان کێشەی تری تەندروستییان ھەیە، مەترسی زیاتریان لەسەرە. [١] [٢].

## ھۆکارەکان
ھەر جۆرە ھەوکردنێک دەبێتە ھۆی ژەھراوی بوونی خوێن. لەوانە ھەوکردنی بەکتریا، ڤایرۆسی یان قارچکی. باوترین ھۆکارەکانی بریتین لە ھەوکردنی: [٣]
* سییەکان، وەک سیەسۆ.
* گورچیلە، میزڵدان و بەشەکانی تری کۆئەندامی میز.
* کۆئەندامی ھەرس.
* سووڕی خوێن.
* شوێنی قەستەرە.
* برین یاخوود سووتاویی.

## نیشانەکانی
ئەگەر بەپەلە چارەسەر نەکرێت، دەبێتە ھۆی تێکچوونی شانەکان، لەکارکەوتنی ئەندامەکان و مردن. نیشانەکانی بریتین لە:
* تا، لەرز یان ھەستکردن بە سەرمایەکی زۆر. [٤]
* سەرلێشێواوی یان سەرسووڕان.
* ھەناسە تەنگی.
* خێرا لێدانی دڵ.
* دابەزینی پەستانی خوێن.
* ئازارێکی زۆر یان ناڕەحەتی.
* ئارەقکردن یاخوود تەڕبوونی پێست.
* کەم میزکردن.

## چارەسەرکردن
چارەسەری ژەھراوی بوونی خوێن بریتییە لە پێدانی دژە زیندەیی و شلە لە ڕێگەی خوێنبەرەوە، بەکارھێنانی دەرمان بۆ بەرزکردنەوەی پەستانی خوێن ئەگەر پێویست بوو، زیادکردنی ھەناسەدان و کارکردنی ئەندامەکان لەگەڵ لابردنی سەرچاوەی ھەوکردنەکە. [٥]

## سەرچاوەکان
https://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html .1

2. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sepsis

٣. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sepsis/symptoms-causes/syc-20351214

4.- 5. https://www.cdc.gov/sepsis/

پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
گەمارۆدانی کووت

**گەمارۆدانی کووت** یان **شەڕی کووت** یەکێک بوو لە شەڕە گەورەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم. گەمارۆدانەکە بەشێک بوو لە ھەڵمەتی میزۆپۆتامیا کە لە عێراق ئەنجامدرا . ھەڵمەتی سەربازی میزۆپۆتامیا (MEF)ی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا لەلایەن ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە شکستی پێھێندرا.

کووت شارێکە لەسەر ڕووباری دیجلە، لەوێ لەگەڵ کەناڵی کۆنی شەت ئەلحەی یەکدەگرێتەوە. دەکەوێتە سەرەوەی ڕووبارەکە ٣٥٠ کم لە بەسرە و نزیکەی ١٧٠ کم لە بەغداوە دوورە. لە ساڵی ١٩١٥ نزیکەی ٦٥٠٠ کەس تێدا نیشتەجێ بوو.

## گەمارۆدان
ھێزەکانی عوسمانی ڕاوەدوونراو لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩١٥ بە فەرماندەیی خەلیل پاشا گەیشتن و کاتێک ڕوون بووەوە کە تورکەکان ھێزی پێویستیان ھەیە بۆ گەمارۆدانی کووت، تاونشێند فەرمانی بە سوارەییەکەی کرد کە بەرەو باشوور ھەڵبێن، کە ئەوانیش بە فەرماندەیی کۆلۆنێل جیرارد لیچمان ئەنجامیاندا. ھێزی عوسمانی لەو سەردەمەدا بە سەرۆکایەتیی حاکمی عوسمانی، سەبع پاشا، ژمارەیان ١١ ھەزار پیاو بوو، بە سەرۆکایەتی ژەنەراڵی ئەڵمانی، بارۆن ڤۆن دێر کۆڵتس، کە ھاوکات مێژوونووسی سەربازی بوو و سەرەڕای تەمەنی زۆری ڕێزی لێدەگیرا. کۆڵتس پێشتر سوپای عوسمانی بە باشی ئاگادار کردبووەوە دوای ئەوەی ١٢ ساڵ کاری لەسەر پەرەپێدانی کرد لە ساڵی ١٨٨٣ تا ١٨٩٥، دوای سێ ھێرش لە مانگی کانوونی یەکەمدا، کۆڵتس فەرمانی دروستکردنی قەڵای گەمارۆدانی دا کە ڕووبەڕووی کووت بووەوە. وەک قەیسەر لە ئەلسیا، خۆی بۆ ھێرشێک لە بەسرە ئامادە کرد بە بەکارھێنانی دیجلە، و پێگەی بەرگری لە خوارەوەی ڕووبارەکە دروست کرد.

دوای مانگێک لە گەمارۆدان، تاونشێند ویستی گەمارۆکە بشکێنێت و بکشێتەوە بۆ باشوور، بەڵام فەرماندەکەی، سێر جۆن نیکسۆن، بەھای ئەوەی بینی کە سوپای عوسمانی سەرقاڵ بکات بەو گەمارۆیە. بەڵام کاتێک تاونسێند بە ھەڵە ڕاپۆرتی دا کە تەنھا یەک مانگ پێداویستییەکانی ماوە، بەپەلە ھێزێکی فریاگوزاری ڕەوانە کرا. ڕوون نییە بۆچی تاونشێند ئەمەی وتووە لەکاتێکدا کە پێداویستی پێویستی بۆ ماوەی چوار مانگ ھەبووە (ئەگەرچی لە ئاستێکی نزمدا).

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩١٥
پۆل:ململانێکانی ١٩١٦
گوڵی دالیا

**<big>گوڵی دالیا</big>** (بە ئینگلینزی: **Dahlia**) گوڵێکی هەمیشەیی و زیندوو و ڕەگی ڕیشاڵییە و نیشتیمانی مەکسیک و ئەمریکای ناوەڕاستە، سەر بە خێزانی ئەستێراسیایە کە گوڵەبەڕۆژە و گوڵە بەیبوون لەخۆدەگرێت. گوڵی دالیا بە شێوە، قەبارە، ڕەنگی جۆراوجۆر ناسراوە و سەرنجڕاکێشە. گوڵەکانی لە تۆپی بچووکی ناسکەوە دەست پێدەکات تا جۆرە گەورە و سەرنجڕاکێشەکان کە لە پلێتی ژەمی ئێوارە دەچن، ئەمەش وایکردووە کە ببێتە هەڵبژاردەیەکی بەناوبانگ لە باخچەی ڕازاوە و ڕێکخستنی گوڵەکاندا. گوڵی دالیا لە خۆرێکی تەواو و خاکی ئاوڕێژکراودا گەشە دەکات، گوڵی دالیا لە تیشکی خۆری تەواو و خاکی ئاوڕێژکراودا گەشە دەکات. بە شێوەیەکی گشتی، ساڵانە لە کەشوهەوای فێنکدا گەشە دەکات.ئەبێت ڕیشاڵەکان هەڵکەندرێت و لە زستاندا هەڵبگیرێن. گوڵی دالیا نوێنەرایەتی جوانی، هێزی ناوەوە، داهێنان و گۆڕانکاری دەکات و بۆتە گوڵێکی دڵخواز لەنێو باخەوانان و ئارەزومەندانی گوڵ لە سەرانسەری جیهاندا.

## '''<big>سەرچاوە</big>'''
Royal Horticultural Society. (n.d.). *Dahlia: Plant profile and growing guide*. Retrieved April 29, 2025, from 
پۆل:گژوگیاکانی مەکسیک
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەمریکای باکوور
یووسف عەزمە

**سەرھەنگ یووسف پاشا عەزمە** (٩ی نیسانی ١٨٨٤ - ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٠) فەرماندەیەکی سەربازی و وەزیری بەرگریی سووریا بووە، کە لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سوپای فەرەنسا کە ھاتبوون بۆ داگیرکردنی سوریا و لوبنان، کە لەوێ وەزیری جەنگی بووە بۆ حکوومەتی عەرەبیی لە سووریا بە سەرۆکایەتیی شا فەیسەڵی یەکەم. زمانەکانی عەرەبی و تورکی و فەرەنسی و ئەڵمانی و ئیتاڵی و ئینگلیزی شارەزابووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٢٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣
پۆل:موسڵمانانی سووری
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:مێژووی سووریا
پۆل:خەڵکی دیمەشق
ماریانۆ گۆیبێت

وێنۆک|ماریانۆ گۆیبێت
**ماریانۆ فڕانسیسکۆ خولیۆ گۆیبێت** () (١٧ی ئابی ١٨٦١ - ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٤٣) فەرماندەیەکی ھێزە زەمینییەکانی فەڕەنسا بوو؛ لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا چەندین پۆست و پلەی سەرکردایەتی ھەبووە، لە شەڕی مێسلۆندا فەرماندەیەکی فەڕەنسییەکان بووە.

## مردنی
ژەنەڕاڵ گۆبیت لە ساڵی ١٩٤٣ لە شاری یۆن لە فەڕەنسا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ١٩٤٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
پۆل:مردووان
پۆل:مێژووی فەڕەنسا
کەتیبەی سەوز

**کەتیبەی سەوز** گروپێکی جیھادی بوو کە لە شەڕی ناوخۆیی سووریا چالاک بوو. ئەم گرووپە لە ساڵی ٢٠١٣ لە لایەن جەنگاوەرە دێرینەکانی سعوودیە لە شەڕەکانی عێراق و ئەفغانستان  پێکھێنرا و شانبەشانی بەرەی نوسرە و دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) دژی سوپای ڕژێمی سووریا شەڕیان کرد. سەربەخۆ ماوەتەوە و خۆی لە ململانێی نێوان داعش و گروپەکانی تر دوور خستووەتەوە. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٤، گروپەکە یەکگرتنی خۆی لەگەڵ بەرەی ئەنساروددین ڕاگەیاند. ئەو گرووپە ئیدیعای ئەوەیان کردووە کە تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ بەیعەتیان بە سوپای موھاجیرین و ئەنسار داوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بەرەی ئەنسارولئیسلام

**بەرەی ئەنسارولئیسلام** کە لە سەرەتادا لە مانگی ئابی ٢٠١٢ بە ناوی کۆبوونەوەی ئەنسارولئیسلام پێکھێنرا، گروپێکی ئیسلامی سوننە سەربەخۆیە و لە پارێزگاکانی قونەیترە و دەرعا چالاکە.

ئەنسارولئیسلام لەنێو دەیان گروپی یاخیبووی سووریادا بوو کە لە ماوەی ڕابردوودا مووشەکی دژە تانکی «بی جی ئێم تو-٧١» و مووشەکی 9K32 Strela-2 MANPAD کە لەلایەن سۆڤیەت دروستکرابوو، بە ڕەزامەندی ئەمریکا بۆی دابینکرابوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
عوتبە کوڕی ئەبوو سوفیان

**عوتبە کوڕی ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب** () برای موعاویە و کوڕی ئەبوو سوفیان بوو کە لە سەردەمی دەوڵەتی ئەمەویدا والی میسر بوو. لە سەردەمی محەممەد، پێغەمبەری ئیسلامدا لەدایک بوو و دواتر لەلایەن موعاویەی برایەوە کرایە والی میسر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی دەیەی ٦٦٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:دەوڵەتی ئەمەوی
پێشانگای نێودەوڵەتی ھەولێر بۆ کتێب

**پێشانگای نێودەوڵەتی ھەولێر بۆ کتێب** پێشانگایەکی دە ڕۆژەیە و ساڵانە لە مانگی نیساندا لە گۆڕەپانی پێشانگای ھەولێر لە پارکی سامی عەبدولڕەحمان بەڕێوەدەچێت. لە ساڵی ٢٠٠٦ دەستی پێکردووە و لەلایەن دەزگای ئەلمەدا بۆ میدیا و ڕۆشنبیری و ھونەر ڕێکدەخرێت. بە یەکێک لە گەورەترین پێشانگە ڕۆشنبیرییەکان دادەنرێت کە ساڵانە لە شارەکەدا بەڕێوەدەچێت، و ساڵانە چەندین چاپخانەی کوردی و عەرەبی و ئینگیلیزی و زمانەکانی تر بەشداری دەکەن، لەم ساڵدا ٢٠٢٥ چاپخانەکان بە ١٬٢ ملیۆن ناونیشانی کتێب بەشداربوون.

## کتێبی قەدەغەکراو

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی پێشانگای نێودەوڵەتی ھەولێری کتێب.
* پۆستەری فەرمی دوازدەھەمین پێشانگای نێودەوڵەتی ھەولێر بۆ کتێب.
منداڵانی ئاسمان (فیلم)

**منداڵانی ئاسمان** () فیلمێکی ئێرانییە لە دەرھێنانی ماجید مەجیدی و لە ساڵی ١٩٩٧ بەرھەم ھنراوە، لە ساڵی ١٣٧٥ خەڵاتی فۆنیکس کریستاڵ بۆ باشترین فیلمی لە پازدەھەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجر بەدەستھێنا.  لە ساڵی ١٩٩٨ وەک یەکێک لە پێنج فیلمی کۆتایی، پاڵێوراو بوو بۆ فێستیڤاڵی فیلمی کان و خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٧
پۆل:فیلمەکان دەربارەی مناڵان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزان
پۆل:فیلمە گیراوەکان لە تاران
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمە سەربەخۆییەکانی ئێران
پێکدادانەکانی ئەنبار

**پێکدادانەکانی ئەنبار** لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ دەستیپێکرد، دوای ئەوەی ھێزە ئەمنییەکان کەمپی ناڕەزایەتییان لە ڕەمادی بڵاوەپێکرد و ئەندامێکی پەرلەمانیان بە ناوی ئەحمەد ئەلوانی دەستگیرکرد و براکەی بەناوی عەلی ئەلعەلوانی کوشت و یاریکردن بە جەستەی.  پێکدادانەکان درێژکراوەی خۆپیشاندانەکانی ناوەڕاست و باکووری عێراق بوو کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ەوە بەردەوام بوون. کاتێک گروپە خێڵەکییە چەکدارەکان چەکەکانیان لە دژی سوپای عێراق وەرگێڕا. دوای ئەوەی لە ٣١ی کانوونی یەکەمدا سوپا لە پارێزگای ئەنبار کشایەوە بۆ ھێورکردنەوەی دۆخەکە، داعش بەشێک لە شارەکانی فەللووجە و ڕەمادی داگیرکرد کە دەکەونە پارێزگای ئەنبار کە زۆرینەی سوننەنشینە و ڕێکخراوەکە ناوچە داگیرکراوەکانی بە دەوڵەتی سەربەخۆ ڕاگەیاند. حکوومەت گەنجانی بێکار و بێ مەشق و ڕاھێنانی سەربازی وەرگرت بۆ ئەوەی بەشداری شەڕەکە بکەن.

دوابەدوای بڵاوەپێکردنی دانیشتنەکە، نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراق فەرمانی بە ھێزەکانی سوپا کرد لە شارەکانی ئەنبار بکشێنەوە و ئیدارەی خۆیان ڕادەستی پۆلیسی ناوخۆیی و فیدراڵی بکەن. لە بەیاننامەیەکدا کە لەلایەن نووسینگەکەیەوە بڵاوکراوەتەوە، ئاماژەی بەوە کردووە، ئۆپەراسیۆنەکانی سوپا لەدژی «حەشارگەکانی ئەلقاعیدە» لە بیابانی ئەنبار بەردەوام دەبێت. ئاماژەی بەوەشکردووە، بڵاوەپێکردنی دانیشتنەکە لە وەڵامی ئەوەی ناوی بردووە «بانگەوازی زۆر لەلایەن شێخەکانی خێڵ و کەسایەتییە ئاینییەکان و حکومەتی ناوخۆییەوە بووە، کە گەیشتووەتە ڕادەی بەھاناوەچوون». 

لە ٢ی ١ی ٢٠١٤ سەرچاوەیەکی فەرمی لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق ڕای گەیاند، داعش نیوەی فەللووجەی کۆنترۆڵکردووە. لە ٥ی ١، فڕۆکە سەربازییەکانی عێراق بۆردوومانی چەکدارەکانی لە قەزای ڕەمادییان کرد، لە ٦ی ١، سەرۆکوەزیرانی عێراق، فەرماندەی پۆلیسی پارێزگای ئەنبار ھادی ڕەزیجی لە کارەکەی دوورخستەوە و ژەنەڕاڵ ئیسماعیل مەحلاوی لە شوێنی ئەو دانا.  لە ٦ی ١، نوری مالیکی بانگەوازێکی کورتی ئاراستەی دانیشتوانی فەللوجە کرد و داوای لە «خەڵکی فەللووجە و ھۆزەکانی کرد تیرۆریستان لە شارەکە دەربکەن بۆ ئەوەی گەڕەکەکانی بەر مەترسییەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری نەبن». فەرماندەی ھێزی ئاسمانی عێراق ڕای گەیاند، ھێزی ئاسمانی لە یەک ڕۆژدا ٤٠٠ گەشتی دژی چەکدارانی ئەنبار ئەنجامداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ٢٠١٣
پۆل:ململانێکانی ٢٠١٤
پەیماننامەی باتومی

**پەیمانی باتومی** لە ٤ی حوزەیرانی ١٩١٨ لە باتومی لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سێ دەوڵەتی قەوقاز واژوو کرا: کۆماری ئەرمینیا و کۆماری ئازەربایجان و کۆماری جۆرجیا.  یەکەم پەیماننامەی کۆماری ئەرمینیا و کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان بوو و ١٤ ماددەی تێدابوو.

## پەیماننامەکە
لە ١١ی ئایاردا کۆنفرانسێکی نوێی ئاشتی لە شاری باتومی بەڕێوەچوو. عوسمانییەکان داواکارییەکانیان فراوانتر کرد و تفلیس و ھەروەھا گیومری و ڤاغارشاپاتیش بگرێتەوە. ھەروەھا دەیانویست ھێڵی ئاسن دروست بکرێت بۆ ئەوەی قەرس و جوڵفا بە باکوو ببەستێتەوە. ئەو دەوڵەتە نوێیەی ئەرمەنستان کە ئەم ڕێڕەوی گواستنەوەیە پێیدا تێدەپەڕێت، مافی تێپەڕبوونی ئازادی پێدەدرا. بەڵام شاندی ئەرمەن و جۆرجیا دەستیان کرد بە دواخستنی و لە ٢١ی ئایاردا سوپای عوسمانی دەستی بە پێشڕەوی کردەوە بۆ ناوچەکانی ئەرمینیای ڕووسیا کە لە سەدەی ١٧ەوە لەژێر دەسەڵاتی سوڵتاندا نەبوون. ئەم ململانێیە بووە ھۆی شەڕی سەردەراباد، شەڕی قەرەکلیسە، شەڕی باش-ئاپاران.

پەیماننامەکە واژوو کرا. سوپای سێیەمی عوسمانی بە دووری ٧ کم لە یەریڤان و تەنھا ١٠ کم لە ڤاغارشاپاتەوە جێگیر بوو و پەیماننامەکە پێویستی بە لێکۆڵینەوە و پەسەندکردنی لەلایەن زلھێزە ناوەندییەکانەوە بوو. دوای ١٥ ڕۆژ لە پەیماننامەکە، داوا لە نوێنەرانی ئەرمینیا کرا بێنە ئەستەنبوڵ. لە ناوچە تەسلیمکراوەکاندا زۆرینەی دانیشتووانی پێش جەنگ ئەرمەنی بوون و زیاتر لە ٤٠٠ ھەزار کەسیان تەنھا لە ناوچەی یەریڤان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم
کۆماری دیموکراتیی گورجستان

**کۆماری دموکراتیی گورجستان** (بە گورجی: საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა) یەکەم دەوڵەتی مۆدێرنی جۆرجیا بوو، لە ئایاری ١٩١٨ دامەزراوە، دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا و دوای شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧.

کۆمارەکە لە باشوورەوە ھاوسنوور بوو لەگەڵ کۆماری کوبان، کۆماری قەفقازی باکوور، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و کۆماری ئەرمینیا، لە باشووری ڕۆژھەڵاتیش لەگەڵ کۆماری دیموکراتی گەلی ئازەربایجان. کۆی ڕووبەری نزیکەی ١٠٧٫٦٠٠ کیلۆمەتر دووجا بووە (بە بەراورد، کۆی ڕووبەری جۆرجیای ئەمڕۆ ٦٩٫٧٠٠ کیلۆمەتر دووجایە)، و ژمارەی دانیشتووانی ٢.٥ ملیۆن کەس بووە.

پایتەختی جۆرجیا بریتییە لە تفلیسی و زمانەکەی جۆرجییە. لە ٢٦ی ئایاری ١٩١٨ ھەڵوەشاندنەوەی فیدراسیۆنی ترانسکۆقاز بە سەرۆکایەتی پارتی سۆسیال دیموکراتی مێنشەڤیک ڕاگەیەندرا. بەردەوام ڕووبەڕووی کێشەی ناوخۆیی و دەرەکی بووەوە، دەوڵەت نەیتوانی بەرگەی لەشکرکێشییەکەی سوپای ڕووسیای سوور بگرێت و لە نێوان شوبات و ئازاری ١٩٢١دا ڕووخا تا بوو بە کۆماری سۆڤیەت.

[چەپ|وێنۆک|یەکەم سەرۆکی جۆرجیای دیموکرات. لە [پاریس لەلایەن سیخوڕەکانی بەلشەفیکەوە کوژرا.]]

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
ھێرشی کیمیایی غوتە

**ھێرشی کیمیایی غوتە** ھێرشێکی کیمیایی بوو کە ھێزەکانی بەشار ئەسەد سەرۆکی سووریا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ٢١ی ئابی ٢٠١٣ لە غوتەی سووریا لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا ئەنجامدرا.  دوو ناوچەی ژێر دەسەڵاتی ئۆپۆزسیۆنی سووریا لە گەڕەکەکانی دیمەشق بە مووشەک کە گازی سارینیان تێدابوو کرانە ئامانج.  ژمارەی مردووان لە نێوان ٢٨١ کەس بەلایەنی کەمەوە  بۆ ١٧٢٩ کەس مەزەندە دەکرێت.  ئەمە کوشندەترین ھێرش بوو بە بەکارھێنانی چەکی کیمیایی لە دوای شەڕی ئێران و عێراقەوە لەکاتی کیمیابارانی ھەڵەبجە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
چێشتخانەی تورکی (بەغدا)

**چێشتخانەی تورکی لە بەغدا** یەکێکە لە باڵەخانە سەرەکییەکانی ناوچەی باب ئەلشەرقی لە ناوەندی شاری بەغدای پایتەختی عێراق. بیناکە چواردە نھۆمی ھەیە و ناوەکەی لە چێشتخانەیەکی تورکییەوە وەرگرتووە کە نھۆمەکانی سەرەوەی داگیرکردووە، لەکاتێکدا باقی بیناکە مۆڵێکی بازرگانی بووە لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ٢٠٠٠.

لە ساڵی ٢٠٠١ ھەیئەی لاوان و وەرزش وەک بارەگای خۆی بەکاری ھێنا. دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣, بیناکە جێھێڵرا. لە کاتی خۆپیشاندانەکانی ساڵی ٢٠١٩ی عێراقدا، ئەو شوێنە بوو بە ئایکۆنێک بۆ خۆپیشاندەران.

## ناڕەزایەتی عێراقییەکان «شۆڕشی تشرینی یەکەم»
بینای چێشتخانەی تورکی کە لە لایەکەوە ڕووی لە گۆڕەپانی تەحریر لە ناوەڕاستی بەغدایە و لە لایەکی دیکەوە ڕووی لە ناوچەی سەوزی قاییمکراوە، بووەتە ئایکۆنی ئەو ناڕەزایەتیانەی کە لە ١ی تشرینی یەکەمەوە لە عێراق سەریھەڵداوە.

بە پێچەوانەی خۆپیشاندانەکانی پێشووی پێش ٢٥ی تشرینی یەکەم، بینای چێشتخانەکە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکان و بەرپرسانەوە بۆ سەرپەرشتیکردنی سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان بەکاردەھێنرا. بەڵام ئەمڕۆ قەرەباڵغە بە گەنجانی ناڕازی کە بە یەکەم ھێڵی بەرگری بۆ خۆپیشاندەرانی گۆڕەپانی تەحریر دەزانن. خۆپیشاندەران ناویان ناوە «چیای ئوحود» کە ئاماژەیە بۆ ئەو شاخەی لە سعوودیە کە شایەتحاڵی شەڕی بەناوبانگی ئوحود بووە لە مێژووی ئیسلامیدا.

خۆپیشاندەران ئەو بینایە بەکاردەھێنن بۆ وێنەگرتنی گرتە ڤیدیۆییە ڕاستەوخۆکانی ڕژانی لافاوە مرۆیییەکە بۆ ناو گۆڕەپانی تەحریر، سەرەڕای قەدەغەی ھاتووچۆ لە پایتەختی عێراق لە نیوەی شەو تا ٦ی سەرلەبەیانی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی ناڤارینۆ

**کۆمەڵکوژیی ناڤارینۆ** یەکێک بوو لە زنجیرە کۆمەڵکوژییەک کە دوای سەرھەڵدانی شەڕی سەربەخۆیی یۆنان ڕوویدا، کە بووە ھۆی لەناوبردنی دانیشتوانی مەدەنی تورک کە پێشتر لە ناوچەکە نیشتەجێ بوون.

## گەمارۆدانی شارەکە
پێش تەسلیمبوونی قەڵای ناڤارینۆ، زۆرێک لە بنەماڵە تورکەکان بەھۆی برسێتییەوە ناچار بوون لەژێر بەزەیی یۆنانییەکانی ئەو گەڕەکە بن. بەڵام کوژران. تورکەکان کە لە دواییەکانی برسێتیدا بوون، پێشنیازیان کرد کە خۆیان ڕادەست بکەن. یۆنانییەکان پێشنیازی ڕێککەوتنێکیان کرد کە بەپێی ئەو ڕێککەوتنە تەسلیمبوونی تورکەکان ڕێگەیەکی سەلامەت بە میسر بدات. کاتێک تەسلیمبوونەکە تەواو بوو، تورکەکانی ناو شار دەستبەرداری ھەموو موڵک و ماڵی گشتی لە قەڵاکە و ھەموو پارەکانیان و گەوھەرەکانیان بوون. بەڵام یۆنانییەکان نە مەبەستیان وابوو و نە ئامرازێکیان ھەبوو بۆ دابینکردنی ئەم تێپەڕە سەلامەتەی بەڵێندراو بوو.

یەکێک لە دانوستانکارە یۆنانییەکان، پۆنیۆپۆلۆس، ساڵانێک دواتر شانازی بە ژەنەڕاڵ تۆماس گۆردۆنەوە کرد کە کۆپی ئەو تەسلیمبوونەی کە پێشکەش بە تورکەکان کرابوو لەناوبردووە بۆ ئەوەی ھیچ بەڵگەیەک نەمێنێت تا دەرکەوێت ڕێککەوتنێکی لەو جۆرە نەکراوە.

## کۆمەڵکوژیی تورک
کاتێک دەروازەکان لە ١٩ی ئابی ١٨٢١ کرانەوە، یۆنانییەکان بەپەلە ھاتنە ژوورەوە و ھەموو دانیشتووانەکەیان کوشت کە نزیکەی ٣ ھەزار کەس بوون، جگە لە ١٦٠ تورک کە توانییان ھەڵبێن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
سوپای موھاجیرین و ئەنسار

**سوپای موھاجیرین و ئەنسار** کە پێشتر بە **کەتیبەی موھاجیرین** ناسرابوو گرووپێکی جیھادیی چەکداری عەرەبن کە لە شەڕی ناوخۆی سوریا دژی حکوومەتی سووریا چالاکن.  ئەو گرووپە بۆ ماوەیەکی کورت پەیوەندی بە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)ەوە ھەبووە، بەڵام دوای گۆڕانکاری لە سەرکردایەتیدا ھەڵوێستێکی دووژمنکارانەی لە دژی داعش گرتەبەر.  لە ئەیلوولی ٢٠١٥، سوپاکە بەیعەتی بە بەرەی نوسرە کە سەر بە قاعیدە ڕاگەیاند. 

ئەم گرووپە لەلایەن کەنەدا و ئەمریکاوە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستنیشان کراوە.  بەڵام شرۆڤەکار جوانا پاراسچووک پشتڕاستی کردەوە کە تۆمەتەکانی ڕفاندن و دەستدرێژیکردنە سەر ھاووڵاتیانی مەدەنی کە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا باسی دەکات ڕاست نین؛ ئاماژەی بەوەشکردووە، سزاکان ھیچ کاریگەرییەکی پراکتیکییان نابێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
سوپای موجاھیدین (سووریا)

**سوپای موجاھیدین** گرووپێکی یاخیبووی ئیسلامی سوننە بوو کە بۆ شەڕکردن دژی حکوومەتی سووریا و دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا پێکھاتبوو. لە بنەڕەتدا ھاوپەیمانی چەند گروپێکی یاخیبووی ئیسلامییە، سوپای موجاھیدین داعشی بە تێکدانی «ئاسایش و سەقامگیری» لەو ناوچانە تۆمەتبار کرد کە لە دەست حکوومەتی سووریا دەستی بەسەردا گیراوە.  وتەبێژی ھاوپەیمانییەکە لە کاتی دامەزراندنی ھاوپەیمانییەکەدا لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٤ ڕای گەیاندبوو کە ئۆپەراسیۆنەکانی لە ئیدلب و حەلەب دەست پێدەکات و وردە وردە فراوانتر دەبێت بۆ باقی سووریا. لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦، سوپای موجاھیدین بۆ ماوەیەکی کورت بە ناوی بەرەی ئەھلی شام ڕێکخرایەوە، بەڵام ئەم پێکھاتە لە کاتی شەڕی ناوخۆیی یاخیبووان لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧دا بە خێرایی داڕما.

سوپای موجاھیدین ھیچ بەرنامەیەکی سیاسی نەبوو. ھەرچەندە گروپە ئەندامەکان ناسنامەیەکی ئیسلامییان ھەبوو، بەڵام زۆربەیان گروپە نائایدیۆلۆژییەکانی سوپای سووریای ئازاد بوون کە پێشتر لە شەڕی ناوخۆیی سووریادا پێکھاتبوون.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
حکوومەتی کووەیت

**حکوومەتی کووەیت** ئەو شێوازەیە کە دەوڵەت سیستمی حکوومەت بەڕێوەدەبات و دەگوازێتەوە.   دەسەڵاتەکان لە کووەیت دابەش دەکرێن بەسەر دەسەڵاتەکانی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری. ئەمیر سەرۆکی ھەر سێ لقەکەیە. دەستوور دروستکردنی حیزبی سیاسی قەدەغە دەکات، سەرەڕای بوونی کوتلەی پەرلەمانی. سیستەمی حکوومەتی کووەیت سیستەمێکی بۆماوەیی دەستورییە. سیستەمەکە شەرعییەتی خۆی لە دەستوورەوە وەردەگرێت، کە ڕێگە بە گواستنەوەی دەسەڵات دەدات لەناو بنەماڵەی دەسەڵاتدار، لە نەوەکانی موبارەک ئەلسەباحەوە. نازناوی حاکم ئەمیر (شازادە)یە لە ڕێگەی وەزیرەکانییەوە دەسەڵاتی جێبەجێکردن بەکاردەھێنێت. بڕیارە دادوەرییەکان تا ئەو کاتەی لەلایەن ئەمیرەوە پەسەند نەکرێن، جێبەجێ ناکرێن. تاکە کەسە کە دەتوانێت لە سزاکان خۆش بێت و ھەموو ئەو یاسایانەی ئەنجومەنی نیشتمانی دەردەچن کاریگەر نابن تا لە ماوەی یەک مانگدا واژوویان لەسەر نەکات. سیستەم لە کووەیت تێکەڵەیەک لە سیستەمی پەرلەمانی و سیستەمی سەرۆکایەتییە.

### دەسەڵاتی جێبەجێکردن
دەستووری کووەیت لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ پەسەند کرا و ڕاگەیەندرا.

#### حکوومەت
پەرلەمان ئەنجومەنی وەزیران دیاری دەکات کە حکوومەت پێکدەھێنن. سەرۆکی حکوومەت لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە ھەڵدەبژێردرێت.

#### ئەمیری کووەیت
ئەمیری ئێستا: مەشعەل ئەحمەد جابر سەباح

جێنشینی ئێستا: سەباح خالد ئەلسەباح 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان