open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕێواس

وێنۆک|ڕێواس

**ڕێواس**، تۆلەترش، ربێز، ربێس، رمبێز، رمێز، رێواو، ڕێواوی، ریڤاس، ڕێوج یان ریس، گیایەکی سروشتی و خۆڕسکی چەند ساڵەی باڵا بەرزی کوێستانەکانی کوردستانە. لە سەرەتای بەهار و تاکوو هاوین لە کوێستانە ساردەکان و بناری چیاکاندا لەو شوێنانەی بەفری لێیە، دەمێنێتەوە. بەرزیی تاکوو یەک مەتر هەڵدەچێ، گەڵای پان و گەورە و پەنجە پەنجە و ددانەدارە. لە نێوەڕاستی گەڵاکانیدا نێرتکێ قیت دەبێتەوە کە جاری واهەیە تاکو ٣ مەتر بەرز دەبێ و لە سەرەکەیەوە گوڵێکی سەوزی مەیلەو زەرد و مەیلەو سوور دەەگرێ. تامی ترشە و لە تیرەی حەوت گرێکان (Polygonacées) و لە جنسی ڕێواسەکانە (Rheums).

## سوودەکانی
ڕێواس کۆمەڵێک سوودی هەیە کە بریتین لە :

دەبێتە هۆی لەناوبردنی کرم و ڕەوانکەرە.

دەبێتە هۆی دەردانی ئەنسۆلین لە پەنکەریاسدا و ڕێژەی شەکری خوێن کەم دەکاتەوە

شەکرە و چەوری و پەستانی خوێن کەم دەکاتەوە.

بۆ لەناوبردنی زیبکە و پەڵەی ڕووخسار بەسوودە.

ئازاری گەدە ناهێڵێت و بۆ نەخۆشییەکانی جگەر بەسوودە.

گەدە و ڕیخۆڵە بەهێز دەکات و ڕێژینەکانی گەدە ڕێکدەخات.

دەبێتە هۆی زیادکردنی ئیشیها و دەرمانێکی باشە بۆ قەبزی.

چارەسەری هەناسەبڕکێ دەکات.

دەبێتە هۆی پاڵاوتنی خوێن و پاککردنەوەی.

سەرچاوەیەکی باشی کالیسیۆمە و ڕێژەیەکی زۆر کالیسیۆم بەلەش دەبەخسێت.

## دەوایی
ڕێواس فیبری زۆی تێدایە،ڤیتامینەکانی A,B,C و کالسیۆمی زۆری تێدایە. هەربۆیە لە مێژە لە کوردەواریدا بۆ دەرمانی زۆر دەرد و نەخۆشیە، بەڵام بە پێچەوانە گەڵاکانی باش نین و هێندێکیشیان ژەهراوین. رێواس بەتایبەتی بۆ دژی کرمی نێو ڕیخۆڵە. رێواس شەکر و چەوری خوێن دادەبەزێنێ و خوێن خاوێن دەکاتەوە، زیپکە و جۆشی لەش لادەبا، بۆ گەدە و ریخۆڵە دەرمانی باشە، ئەشتەها هێنەرە. خواردنی رێواس وەک کورد دەڵین خەفەت بەر و شادی هێنەرە. لە هێندیک وڵات و لەوانە بریتانیا رێواس لە خواردنی دابەزاندنی کێشی لەش و لاوازبووندا بەکار دێنن.

## سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی 

http://www.nrttv.com/nrt2/Detail.aspx?Jimare=11951

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
دەریای بێرینگ

**دەریای بێرینگ** دەریایەکە لە بەشی باکووری ئۆقیانووسی ئارام.

نیمچەدوورگەی ئەلاسکا و دوورگەکانی ئالۆتی ئەو دەریایەیان لە کەنداوی ئەلاسکا جیا کردۆتەوە.

دەریای بێرینگ دوو میلیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە پانتایی ھەیە.

## جوگرافیا
دوورگەکانی دەریای بێرینگ:
* دووڕگەکانی پریلۆف
* دووڕگەکانی کۆماندۆرسکی، لەگەڵ دوورگەی بێرینگ
* دووڕگەکانی دایۆمێد
* دوورگەی سێینت لۆرێنس
* دوورگەی ئالاسکا
* دوورگەی سێینت مەتیوو
* دوورگەی کاراگینسکی

شوێنەکانی دەریای بێرینگ:
* تەنگەی بێرینگ
* کەنداوی بریستۆل

## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/wiki/Bering_Sea ویکی ئینگلیزی - Bering Sea]

پۆل:دەریاکانی پەراوێزی ئۆقیانووسی ئارام
پۆل:دەریاکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
نیمچەدوورگەی ئەلاسکا

**نیمچە دوورگەی ئەلاسکا** نیمچەدوورگەیەکە بە درێژایی ٨٠٠ کیلۆمەتر کە لە باشووری ڕۆژاوای ئەلاسکا دەست پێ دەکا و لە دوورگەکانی ئەلووشن کۆتایی پێ دێت. ئەم نیمچەدوورگەیە ئۆقیانووسی ئارام لە کەنداوی بریستۆل جیا دەکاتەوە.

## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/wiki/Alaska_Peninsula ویکی‌ئینگلیزی - Alaska Peninsula]
نیمچەدوورگە

** نیمچەدوورگە** پەیڤێکی جوگرافیە کە ئاماژە دەکا بە بەشێکی زۆر لە زەوی (خاک) کە لە لایەک پەیوەست بە وشکانی بێت، و لە سێ لای تر ئاو دەوری دابێت.

ئەگەر ئەو بەشە وشکانیەی کە نیمچەدوورگەکە پەیوەستی وشکانی کردووە باریک و تەسک بێت ئەوا پێی دەڵێن بەرزەخ.

## ھەندێک لە نیمچەدوورگەکانی جیھان
* نیمچەدوورگەی
* نیمچەدوورگەی کۆریا
* نیمچەدوورگەی هیندی
* نیمچەدوورگەی ئاناتۆلی
* نیمچەدوورگەی عەرەبی
* نیمچەدوورگەی کریمیا
* قەتەر
* نیمچەدوورگەی ئیبیریا
* نیمچەدوورگەی ئەلاسکا
* نیمچەدوورگەی فاو لە عێراق
* نیمچەدوورگەی کاپی‌داغی لە تورکیا
* نیمچەدوورگەی داتچا لە تورکیا

## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=120720284 ویکی ئینگلیزی - Peninsula]

پۆل:نیمچەدوورگەکان
پۆل:شێوەزەوییەکان
دوورگەکانی ئەلووشن

** دوورگەکانی ئەلووشن** (; پێ دەچی زمانی چووکچی بێت *aliat* بە مانای "دوورگە") کۆمەڵێکە لە ١٤ دوورگەی گەورەی گڕکانی و ٥٧ دوورگەی بچووکتر کە لە باکووری ئۆقیانووسی ئارامە.

نەخشەیەک لە ساڵی ١٩١٦ی ناوچەی ئەلاسکا و دەریای بێرینگ

## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/wiki/Aleutian_Islands ویکی ئینگلیزی - Aleutian Islands]

پۆل:تەندرا
پۆل:دوورگەکانی دەریای برینگ
پۆل:گڕکانەکانی ئوقیانووسی ئارام
پۆل:دوورگەکانی ڕۆژھەڵاتی دووری ڕووسیا
ئەرخەوان

وێنۆک|دارێکی ئەرخەوان
**'
**ئەرخەوان*' (ناوی زانستی: *Cercis siliquastrum'') دارێکە کە ناوەکەی لە ڕەنگی گوڵەکەیەوە وەرگیراوە. درەختێکە لە کۆمەڵەی پاقلەمەنییەکان (Fabaceae) بۆ مەبەستی ڕازاندنەوە دەڕوێنرێت، درەختێکی لق و پۆپ بڵاوە نزیکەی ٦ – ١٠ مەتر بەرز دەبێتەوە. لە درەختەکانی جوانکارییە و دەڕوێنرێت لەبەر جوانی گوڵەکان و بەشی سەوزی، کە دەتوانێ لەسەر شەقام و ناو باخچەکان بڕوێنرێت، ھەروەھا درەختێکی گەڵا وەریوە، لق و گەڵاکان ساف و بێ موون، توێکڵی لقەکەی خۆڵەمێشییەکی تۆخە، لقە ناسکەکانی ڕەنگ ئەرخەوانی و بریسکە دارن، گەڵاکانی شێوەی گورچیلەیییە Kidney - reniform، گوڵەکەی لەسەر لقی ساڵی پێشوو دەبێت وە بەر لە گەڵاکەی دەردەکەوێت، ڕەنگەکەی مێخەکی مەیلەو سوورە، لە قەدپاڵی چیاکان و شیو و دۆڵەکاندا دەڕوێت لە بەرزایی ٩٠٠ مەتردا، لە نێوان مانگی مارت (٣) و مایس (٤) گوڵ دەکات وە لەنێوان مایس (٤) و تەممووز (٧) بەر دەگرێت وە ھەتا کۆتایی ساڵ بە درەختەکەوە دەمێنێتەوە کە تۆوەکانی لەناو بەرگێک دایە درێژییەکەی ٨ – ١٠ سم بە شێوەیەکی زۆر تایبەتمەند، تۆوەکەی خڕ و قوپاوە بەڕەنگێکی قاوەیی.

## شوێنی ژیان
بە شێوەیەکی ئاسایی لە ناوچەی باشووری دارستانەکانی عێراقدا دەڕوێت جگە لەوەی لە ناوچە زوورگ و دەشتەکاندا دەڕوێت، ھەروەھا لە فەڕەنسا، ئیتالیا، باڵکان، دورگەکانی ئیجە، ڕۆدسی، قودس، سووریا، لوبنان، فەلەستین، ئوردن، تورکیا، ئێران، ئەفغانستان، ناوەراستی ئاسیا و باکووری ئەمەریکادا بەشێوەیەکی کێویلە دەڕوێت و لە باخچەکانیشدا دەڕوێنرێت.

## کەڵکی دەرمانی
«أبن البیطار» گوتوویەتی: گوڵەکەی جوان و تام خۆشە و دەخورێت، ژنان گوڵەکەی دەسوتێنن و خۆڵەمێشە سوورەکەی بۆ ڕەشکردنی برۆ و قژ بەکار دەھێنن. چایی خووساوەی گوڵەکانی وەک دەرمانی ڕشێنەرەوە خوراوەتەوە، ھەروەھا گوتوویەتی کە فارسەکان
بە شەرابیان گوتووە (ئاوی ئەرخەوان) پسپۆڕان لێدلی و موور گوتوویانە
کە گوڵی ئەرخەوان لەلایەن فرەنسایییەکانی کەنەداوە بۆ زەڵاتە و ترشیات و لقە
ناسکەکانی بۆ بۆیەکردنی خوری بەکار ھێنراوە. پسپۆڕ ئۆفۆف لە ١٩٥٩دا
وتوویەتی توێکڵی ئەم درەختە لەلایەن ھیندییەکانی باکووری ئەمەریکاوە بە شێوەی
دەرمانێکی گیرکەری بەھێز بەکار ھێناوە. درەختی ئەرخەوان
لەبەر گوڵە ئەرخەوانییە جوانەکەی لە باخچەکاندا دەڕوێنرێت، بەتایبەتی لە ناوچەی
باکووردا بەپێی ڕاپۆرتەکەی ڕیھدەر لە ١٩٢٧ دا ئەم درەختە بەر لە ٤٠٠ ساڵ
زیاتر لەمەوپێشەوە لە ئەورووپا و ئەمەریکادا ڕواوە، بۆیە بە ئینگلیزی پێیدەوترێت واتە
درەختی یەھود، گوایە یەھودای ئەسخریوتی خۆی لەسەر یەکێک لەم درەختانە خنکاندووە.

## زۆرکردنی ئەرخەوان
زۆر دەکرێت بە تۆو و قەڵەمی قەد، لە خاکێکی
گونجای سوک وە ئاوەڕۆی باش بێت و ئاوی تێدا کۆنەبێەوە و پلەی ترشییەتی خاکەکەی pH: 5.5 – 8.0 باشە
بۆی، درەختێکە بەرگەی زوقم و
شەختە دەگرێت بەڵام بەرگەی وشی ناگرێت و پێویستی بە ئاودانە.

## سەرچاوەکان
* کەمال جەلال غەریب، کەڵەفەرھەنگی ڕووەکەکان
* منتدیات الکعبی https://web.archive.org/web/20130607100602/http://www.alkaabi.org/vb/showthread.php?t=107191
* https://web.archive.org/web/20150626094856/http://www.stihl.com/792.aspx?idTree=29
* https://web.archive.org/web/20170707043134/https://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=display&classid=CESI9

پۆل:گژوگیاکانی لوبنان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ئاودڕی بریستۆل

** ئاودڕی بریستۆل** (بە ئینگلیزی: Bristol Bay، بە زمانی یووپیکی ناوەندی: لیلگایاق) ناوی کەنداوێکە لە باکووری ئۆقیانووسی ئارام.

ئەو کەنداوە ڕۆژاوایی ترین قۆڵی دەریای بێرینگە.

چەند ڕووبار دەڕژێنە ئەو کەنداوە، لەوانە:
* سیندێر
* کڤیچێک
* مێشیک
* نوشاگاک
* ناکنێک
* تۆگیاک
* ئیگۆشیک
* ئوگاشیک
* ئێگێگیک
.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Bristol_Bay ویکی ئینگلیزی - Bristol Bay]

* Lake & Peninsula Borough
* Bristol Bay Borough 
* Lake and Peninsula School District
* Bristol Bay Alliance 
* Bristol Bay Native Association
* Save Bristol Bay
* Renewable Resources Coalition
* Bristol Bay Wild 

## بەستەرە دەرەکییەکان
ئیگوشیک

**ئیگۆشیک** یەکێکە لە ڕووبارەکانی ویلایەتی ئەلاسکایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل و دەستپێکی لە پەناگای ژیانی کێوی تۆگیاکە و شوێنێکی بە ناوبانگە بۆ ڕاوە ماسی.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Igushik_River ویکی ئینگلیزی - Igushik River]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕووبارەکانی ئالاسکا
سیندێر

**سیندێر** یەکێکە لە ڕووبارەکانی ویلایەتی ئەلاسکایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل لە باشووری ڕۆژاوای دەریاچە و نیمچەدوورگەی بارۆیە.

درێژی ئەو ڕووبارە ٤٤ میلە (٧١ کیلۆمەتر)، لە ئیناکچاک و لە دروستکراوی بیرەوەری نیشتیمانی دەست پێ دەکات و دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Cinder_River ویکی ئینگلیزی - Cinder River]
پۆل:ڕووبارەکانی ئالاسکا
کڤیچاک

alt=|وێنۆک|ڕووباری کڤیچێک

**کڤیچێک**یەکێکە لە ڕووبارەکانی ویلایەتی ئەلاسکایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Kvichak_River ویکی ئینگلیزی - Kvichak River]

پۆل:ڕووبارەکانی ئالاسکا
مێشیک

**مێشیک** یەکێکە لە ڕووبارەکانی ویلایەتی ئەلاسکایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Meshik_River ویکی ئینگلیزی - Meshik River]
پۆل:ڕووبارەکانی ئالاسکا
ناکنێک

**ناکنێک** یەکێکە لە ڕووبارەکانی ویلایەتی ئەلاسکای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل.

ماسی ئەم ڕووبارە ناوبانگێکی زۆری ھەیە.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Naknek_River ویکی ئینگلیزی - Naknek River]

پۆل:ڕووبارەکانی ئالاسکا
تۆگیاک (ڕووبار)

**تۆگیاک** یەکێکە لە ڕووبارەکانی ویلایەتی ئەلاسکایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل.

درێژی ئەو ڕووبارە ٧٧ کیلۆمەترە.

سەرچاوەی ئەو ڕووبارە لە دەریاچەی تۆگیاکە و دەڕژێتە کەنداوی تۆگیاک لە سێ(٣) کیلۆمەتری ڕۆژاوای تۆگیاک و ٧٢ کیلۆمەتری ڕۆژاوای **کەنداوی گوود نیوز**.

ھاوینان ژمارەیەکی زۆر ماسی ئازاد لە کارخانەی درووست کردنی کۆنسێرڤی تۆگیاک دەکرێنە کۆنسێرڤ و ئەو پیشەیە بۆ خەڵکی ئەلاسکاگرینگیەکی زۆری ھەیە.

تۆگیاک خۆشیەکی زۆری بۆ ماسیگرانی وەرزشی ھەیە، لەبەرەوەی ھەر پێنج(٥) زۆری **ئازاد ماسی** ئۆقیانووسی ئارامی تێدا دەست دەکەوێت.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Togiak_River ویکی ئینگلیزی - Togiak River]
* [//fa.wikipedia.org/wiki/توگیاک ویکی فارسی - توگیاک]

پۆل:ڕووبارەکانی ئالاسکا
پۆل:ڕووبار
ئێگێگیک

**ئێگێگیک** یەکێکە لە ڕووبارەکانی ویلایەتی ئەلاسکایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە دەڕژێتە کەنداوی بریستۆل.

## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=594790631 ویکی ئینگلیزی - Egegik River]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕووبارەکانی ئالاسکا
چەقچەقە

وێنۆک|گوڵە شینەکانی چەقچەقە

وێنۆک|گەڵاکانی جۆرێک لە چەقچەقە

**چەقچەقە** ،  **تاڵیشک** ، یان **کاسنی** (بە لاتین: Cichorium intybus) گیایەکی خۆڕسکی چەن ساڵەیە.  ئەم ڕوەکە لە تیرەی کامپۆزیتیایە و ڕەنگی گوڵەکانی شینە. ریشووەکەی دوای ئەوەی وشک و پاشان ھاڕدرا وەک چایی و قاوە لە ناوچەکانی مەدیتەرانەدا دەخورێتەوە یان شیرەی بنەکەی وەک جاچکە ئەجاون. لە کوردستانیش چەن جۆری ھەیە و یەکێکیان چەقچەقە تاڵە و تاڵیشک. ئەم گیایە لە سەرەتادا گیایەکی ئەوروپایی بووە بەڵام ئێستا ئیتر لە تەواوی دونیادا دەڕوێ یان دەیڕوێنن.
## دەوایی
چەقچەقە وەک گیاکی دەرمانی سەیر دەکرێت. وەک بڕێک ڕوەکی تر وەک کەرەوز و جافری، بۆ ئەو کەسانەی کەم خوێنن ڕەنگە دەرمانی باش بێت. گەڵای کوتراوی ئەم گیایە بۆ ساڕێژکردنی برینی چڵکن و ئەیلتھاب کردووی پێستی زۆر باشە.

## سەرچاوە

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:بەھارات
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:تەواوکەرەخۆراکییەکان
پۆل:سەوزە گەڵاییەکان
بۆکۆ حەرام

**بۆکۆ حەرام** گرووپێکی ئیسلامیی چەکدارە، کە لە وڵاتی نێجیریا لە ساڵی٢٠٠٢ لەلایەن محەممەد یوسفەوە دامەزراوەو لە ساڵی ٢٠٠٩وە چەکی گرتوەتە دەست و بووەتە گرووپێکی جیھادی. ناوی ئەو گرووپە بە واتەی دژی ھاتنی کلتوری ڕۆژاوایە بۆ وڵاتی نێجیریا و بە وتەی ئەوان دژی داب و نەریتی بێئەخلاقی ڕۆژاوان و پێیان وایە کە دەبێت شەریعەتی ئیسلام لەسەرانسەری وڵاتی نێجیریا جێبەجێ بکرێ و بەس خوێندنگەی ئیسلامی ھەبن. ئەوان پەلامار و ھێرش دەکەنەسەر کڵێسە و پیاوە ئایینی و دێھاتە مەسیحی نشینەکان و ھەروەھا بۆ سەر موسڵمانەکانیش ئەوانەی کەیارمەتی حوکمەت دەدەن و ناچنەژێر بارو حوکمی ئەوانەوە. چالاکی و ھێرشەکانی ئەو گرووپە زیاتر لەباکووری نێجیریایە کەزیاتر دانیشتووانی موسوڵمانن. بارەگای سەرەکی بۆکۆ حەرام لە مایدوگورییە کەبەشێکی شاری بۆرنۆ یە، و لەم دوایییەشدا بەیعەتیان دایە گرووپی (دەوڵەتی ئیسلامی).

## سەرچاوەکان

* ڕووداو
* دەنگی ئیسلام

پۆل:ڕێکخراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:دژە ڕۆشنبیری
شیلان

وێنۆک|گوڵە شیلان

**شیلان** یان **دلیق** (بە لاتینی: *rosa canina*)، دارێکی بچووکی دڕکاوییە کە گوڵی بۆنخۆشی سوور، سپی یا ئاڵ دەگرێت کە بە ڕەواڵەت لە گوڵەباخ دەچێ بەڵام زۆر بچووکترە و بۆنیشی لە گوڵەباخ کەمتر. ھەر بڕکەیەکی چەندین گوڵ دەگرێت و بڕگەکان پاڵ دەدەن بە یەکەوە و شوێنێکی زۆر داگیر دەکەن. بۆیە ئەم گیایە وەک پەرژینی باخیش بەکار دێت.

## ناو
وێنۆک|مێوەی دلیق
ناوە لاتینییەکەی شیلان واتە rosa canina بە مەعنای گوڵی سەگە. لە بڕێک ناوچەی کوردەواریشدا وشەی **ولەسەگانە** (گوڵە سەگانە) بە کار دەبرێت کە لەو ناوەوە نزیکە. ئینگلیزییەکانیش ناوەکەیان لە ناوە لاتینەکەوە وەرگێڕاوە. لە عەرەبیشدا **ورد الکلاب**ی پێ دەوترێ.
ئەم گوڵە چەندین ناوی تری ھەیە لە کوردیدا: دلێق، دلیغ، دلق و دلیک.
کۆلیلی شاعیر لە شێعرێکدا ئاماژەی بە دڕکی ئەم گیایە دەکات:

ئەوەندەت دڵ گوشیم تا دافلیقا
لە ژێر پێی تانەدا گیانم تلیقا
لەشی ھەستم حەریرێ بوو ئەویندار
بە تون کێشاتە سەر دڕکی دلیقا


## سەرچاوەکان
* شیلان لە گوڵنامەی کوردیدا
* دلیق لە گوڵنامەی کوردیدا

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور
پۆل:گژوگیاکانی لوبنان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
شێخ عەبدولڕەحمانی‌ تاڵەبانی

**شێخ عەبدولڕەحمانی تاڵەبانی** کوڕی مەلا ئەحمەدی کوڕی مەلا مەحموودی زەنگەنە شاعیر و خواناسی کوردە. ئەو باوکی شێخ ڕەزای تاڵەبانی شاعیری بەناوبانگی کورد و لە شێخەکانی ڕێبازی قادری بووە. ئەو شیعری بە کوردی، فارسی و تورکی لێ بەجێ ماوە. حاجی قادری کۆیی کاتێک باسی شێخ عەبدوڕەحمان دەکات بە **غەوسی سانی** و حاتەمی مەزھەب ناوی دەبات. چەندین نووسەر و مێژوونووسی تر وەک عەبدولباقی گولپینارلی و محەممەد فواد کوپرولوو دەربارەی شێخ عەبدوڕەحمان شتیان نووسیوە وەک کەسایەتییەکی گەورەی سۆفیزم لە سەدەی نۆزدەھەمدا.

## نموونەی ھۆنراوەی کوردی

## نموونەی ھۆنراوەی فارسی
ئەم شێعرە فارسییە لە نموونەی ھۆنراوەکانییە:

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* موکەڕڕەم تاڵەبانی، شێخ ڕەزای تاڵەبانی ژیان، پەروەردە و بیر و باوەڕ و شیعری، دەزگای چاپی ئاراس، ھەولێر، ٢٠٠١.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:ڕێبازی قادری
پۆل:خەڵکی کەرکووک
وەنەوشە

وێنۆک|جۆرە وەنەوشەیەک کە لە کێوەکانی کوردستاندا بە جۆرێکی خۆڕسک دەڕوێ
وێنۆک|ڕەنگەکانی دیکەی گوڵی وەنەوشە
**وەنەوشە**، **وەنۆشە** یان **بنەوشە** (بە لاتینی: *Viola*) گوڵێکە لە بنەماڵەی وەنەوشەییەکان (Violaceae). ئەم گوڵە بە چەند ڕەنگ بەتایبەت مۆر یان بەنەوش ھەیە و ڕەنگە لەبەر ڕەنگی گوڵەکەی ئەم ناوەشی پێ درابێت. وەنەوشە وەکوو دەرمانیش کەڵکی لێ وەردەگیرێ. وەنەوشە زۆر لە وێژەی کوردی و فارسیدا بە کار براوە، ئەمەش دوو ھۆکاری ھەیە یەکەم ڕواڵەتی جوانی گوڵەکەی، دووھەم لار بوونەوەی ساقەتەکەی کە گوڵەکەی بە کەچئەستۆ دەر دەخا.

سودەکانی وەنەوشە

1/بۆ میشک و هەوکردنی دەمارەکانی سەر بەسودە.

2/بۆ فکرو یادەوەرى و بیر و هۆش بەسودە و دڵشادکەر و خەم لابەرە.

3/بۆلەوزە و گەرو و ترشى ناودەم و سورینچک بەسودە.

4/بۆ نارەحەتى دەزگاى هەناسە و کۆکەرەشە و هەلامەت باشە.

5/بۆ خلتەى سینگى مندالان لەگەل هەنگوین بەکاردیت

6/میز هینەرە و بۆ پاککردنەوەى میزەرۆ و ئازارى کەلەکە بەسودە.

7/دژە رۆماتیزمە و بۆ ئازارەکانی ماسولکە و جومگە کۆمپریسى پی دەکریت.

8/بۆ نەخۆشیەکانی پێست و برین تەر بەکاردێت و تا دادەبەێَنێت.

9/بۆ بی خەوى پێش خەوتن چایەکى وەنەوشە بخۆرەوە کەمێک سور یان زەعفەرانی تێ بکەى خەوێکی ئارام دەست دەخەیت.

10/بەیەک جار پێنج گرام گولی وشک کراوى وەنەوشە بخۆیت قەبزى لادەبات.

## وەنەوشە لە وێژەی کوردیدا
بێسارانی دەڵێت:

واتە (وەرگێڕانی پیرەمێرد):

نالی دەڵێت:

مەحوی دەڵێت:

حاجی قادری کۆیی دەڵێت:

## سەرچاوەکان
* گوڵنامەی کوردی
* دیوانی بێسارانی، مەلا مستەفای بێسارانی، لێکدانەوەی حەکیم مەلا ساڵح، کتاب مھرگان، سنە، ١٩٩٦
* دیوانی نالی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی مەلا عبدالکریمی مدرس و فاتح عبدالکریم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد – بەغدا ١٩٧٦


پۆل:ڕوەکە باخییەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گوڵەکان
سافیی ھیرانی

وێنۆک|پەیکەری سافیی هیرانی
**سافیی ھیرانی** یان **سافی** (صافی) (١٨٧٣ – ١٩٤٢) ناوی تەواوی مستەفای کوڕی عەبدوڵڵایە. شاعیرێکی کورد بوو. سافی لە ساڵی ١٨٧٣ لە گوندی ھیرانی سەر بە قەزای شەقڵاوە لەدایک بووە و لە ڕێکەوتی ١٢ی شوباتی ١٩٤٢ مردووە. ھۆنراوەی بە ھەر چوار زمانی کوردی، عەرەبی، فارسی و تورکی نووسیوە. عەبدوڵڵای باوکی سافی کوڕی عەلی کوڕی مستەفا کوڕی عەبدولڵا کوڕی شێخ سولەیمانی ھیرانییە.

## خوێندن
وێنۆک|'''سافى'''
سافی سەرەتا خوێندنی ئایینی لای کاک عبدوڵڵای باوکی دەست پێکردووە، لە پاشان کە پلەی خوێندنی بەرز بووەتەوە ڕۆشتوە بۆ کۆیە، ھەولێر، ڕەواندز و سەران و لە لە لای کەسانی وەک مەلا ئەحمەدی ڕەش و مەلا ئەحمەدی ئۆمەر گوبەتی خوێندوویەتی. لە کوردستانی ئێرانیش لە لاجان، سابڵاغ و پەسۆی فەقێ بووە. لە مەھاباد ماوەیەکی زۆر ماوەتەوە لە مزگەوتی شادەروێش لەلای قازی عەلی باوکی قازی محەممەد خوێندوویەتی.

## ھۆنراوە
سافی شێعری عیرفانی و عاشقانەی ھۆنیوەتەوە و دەروێشان ھەندێک لە شێعرەکانی بە دەفەوە دەخوێننەوە. ھەروەھا ھەندێک گۆرانیبێژانی کورد وەکوو تایەر تۆفیق و عەدنان کەریم شێعرەکانی سافیان خوێندوەتەوە.

## نموونە شیعر
غەزەلێکی سافی ھیرانی کە عەلی مەردان و ھێمن حوسێن بە گۆرانی وتوویانە:

## سەرچاوەکان

* سدیق بۆرەکەیی-سەفی زداە، مێژووی وێژەی کوردی، دەزگای ئاراس، ھەولێر، ٢٠٠٨.
* ھەژاری موکریانی، چێشتی مجێور، چاپخانەی کوردستان، سنە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
پۆل:مردووانی ١٩٤٢
شەوبۆ

وێنۆک|چەپ|وێنەی گوڵە شەوبۆیەکی سپی
**شەوبۆ**، **شەڤبۆ** یان **شاوبۆ**  گیایەکە لە تیرەى خاجییەکان (Cruciféres). ئەم گیایە چەند جۆری ھەیە. بەرزیی بڕێک جار ٣٠ تا ٧٠ سانتیمەتر. گوڵی بڕێک لە جۆرەەکانی بە بۆنخۆشی بەناوبانگە. ناوە لاتینەکەی ماتیۆلایە کە لەبەر پیەترۆ ئاندریا ماتیۆلی ڕوەکناسی سیەنا ئەوە ناوەی لێ نراوە. 

## سەرچاوە
* گوڵنامەی کوردی 

پۆل:ڕوەکە باخییەکان
پۆل:گوڵەکان
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
تۆتنھام

**تۆتنھام** ناوی یەکێک لە ناوچەکەنی ھێرینگی لەندەنە کە لە بەشی باکووری لەندەنی گەورە ھەڵکەوتوە، و ڕووبەرێکی ١٠، ٦ کیلۆمەتری داگیر کردوە.
کۆشکی ئەلێکساندرا و یاریگای وایت ھارت لێن لەو ناوچەن.

ھەروەھا یانای تۆپانەی تۆتنھام ھۆتسپێر کە لە خولی تۆپی پێی بەریتانیایە ھەر ھی ئەو ناوچەیە.

## تێکەڵەی گەلھەی تۆتنھام
تۆتنھام ناوچەیەکی فرە نەتەوەیە کە چەندەھا نەژادی جۆراوجۆری تێدا کۆبۆتەوە، ئەو بەشەی لەندەن یەکێکە لە ناوچەکانی ژیان و کۆبوونەوەی شارۆمەندانی بە ئەسڵ کارایبی کە نەژادی سەرکەی ئەوان ئەفریقیە.

نەتەوەکانی تر کە لەو ناوچە دەژین بریتین لە:
* کورد
* کۆلۆمبی
* تورک
* قوبرسی
* ڕۆژھەڵاتی ئەوروپا
* سۆمالی
* ئیرلەندی.
باشووری تاتێنھام ھەمەچەشن ترین ناوچەی ئەورووپایە بە شێوەیەک کە ٣٠٠ زمانی جۆراوجۆری تێدا باوە.

## سەرچاوە
* [//fa.wikipedia.org/wiki/تاتنهام ویکی فارسی - تاتنھام]

پۆل:ناوچەکانی لەندەن
کۆشکی ئەلێکساندرا

**کۆشکی ئەلێکساندرا** (بە ئینگلیزی: Alexandra Palace) بینایەکی گەورەیە کە ھی سەردەمی شاژن ڤیکتۆریایە و لەسەر تەپکێک لە پارکی ئەلێکساندرا لە باکووری لەندەن ھەڵکەوتوە. وەکوو ناوەندێکی گشتی گەشتیاری، فێرکاری و ڕابواردن لە ١٨٧٣ی زایینی درووست کراوە و چەند ساڵۆنێکی کۆنسێرت و شانۆ، کۆنفرانس، گالێری، کتێبخانە و مۆزەخانەی لێیە.

ئەو کۆشکە بە شاباشی ھاوسەرگیری، شازادەی کچی دانمارکی لەگەڵ **ئیدواردی حەوتەم**ی ئینگلستان، ناوی نراوە ئەلێکساندرا. ئەو کۆشکە تا ئێستا دوو جار زۆر بە خەستی سووتاوە بەڵام ھەردوو جار نۆژەن کراوەتەوە، یەکەکیان ھەر چەند ڕۆژ دوای کرانەوەی لە ١٨٧٣ یەکەکیشیان لە ١٩٨٠.

ئەو کۆشکە ئێستا زیاتر بۆ بەڕێوەچوونی پێشانگا و کۆنسێرت کەڵکی لێ وەردەگیرێ، بەڵام لە ١٩٣٠یەوە ستۆدیۆ سەرەکیەکانی کەناڵێ بی بی سی لەوێ دامەزران و لە ١٩٣٦ پەخشی خۆی لەوێوە دەست پێکرد.

## ئەلبۆمی وێنە


File:Alex palace1.jpg|ڕوانگەی ڕۆژاوای کۆشکەکە
File:Alexandra Palace 052.jpg| پلاکی بیرەوەری دەست بەکار بوونی کەناڵی بی بی سی لە کۆشکی ئەلێکساندرا (١٩٣٦-١٩٥٠)
File:Alexandra Palace 049.jpg| ڕوانگەیەک لە کۆشک و ئانتێنی بی بی سی لەسەری
File:Alex palace2.jpg|گوومبەزی جامینی کۆشک



## سەرچاوە

* [//fa.wikipedia.org/wiki/کاخ_الکساندرا ویکی فارسی کاخ الکساندرا]

پۆل:مێژووی تەلەڤیزیۆن
پۆل:تەلەڤیزیۆن لە شانشینی یەکگرتوو
ئەندازیاریی پیشەسازی

**ئەندازیاریی پیشەسازی** (بە ئینگلیزی: industrial engineering) لقێک لە ئەندازیارییە کە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرایەتیی ڕێکخراوەکان و چاکسازی لە پیشەسازییەکاندا ھەیە. ئەندازیاریی پیشەسازی ھەروەھا ھەوڵ دەدا کە سیستەمەکان بە باشترین جۆر کار بکەن و پرۆژەکان لە کاتی دابین کراودا بە پارەی دابین کراو دوایی بێن.

## سەرچاوە
Badiru, A. (Ed.) (2005). Handbook of industrial and systems engineering. CRC Press.

پۆل:ئەندازیاریی پیشەسازی
پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا

وێنۆک|جەیمزی یەکەمی ئینگلستان

**جەیمزی یەکەمی ئینگلستان** یان **جەیمزی شەشەمی سکۆتلەند** (١٥٦٦–١٦٢٥؛ بە ئینگلیزی: James VI and I) پاشای سکۆتلەند و لە دوای ماوەیەک ئینگلستان و ئیرلەند بوو.

## منداڵی
جەیمزی شەشەم لە ١٩ی جولایی ١٥٦٧دا لە تەمەنی سی مانگیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، لە ئەو کاتەدا دایکی واتە ماری شاژنی سکۆتلەند لە لاکلێڤێندا ئەسیر بوو. جەیمز ھەشت مانگانە بوو کە باوکی، واتە لۆرد دارنلی، کوژرا و ھەروەھا دە مانگانە بوو کە بۆ دوایین جار دایکی چاو پێکەوت. لە سەرەتای پاشایەتیی ئەودا چوار وەزیر لە ژێر ناوی ئەودا بە سەر سکۆتلەنددا حکوومەتیان دەکرد، کە بریتی بوون لە مۆرای، لێناکس، مار و مۆرتۆن، ھەمووی ئەمانە بێجگە یەکێکیان کوژران.

## حکوومەتی ئینگلستان
ئەو لە دوای لە سێدارە درانی دایکی و مردنی ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان حکوومەتی ئینگلستانیشی گرت بە دەستەوە. لە دوای ئەوەی کە جەیمز خۆی بە شوێنکەوتووی ئایینی پرۆتێستان زانی، ڕێبەرەکانی شۆرای پاشایەتیی ئێلیزابێت، لە ڕێگەی مارییەوە، ئەویان بە واریسی پاشایەتیی ئینگلستان دانا. چوار ڕۆژ لە دوای مردنی ئێلیزابێت، جەیمز سەفەرێکی شادی لە ئێدینبورگەوە بەرەو لەندەن دەست پێکرد و لە ڕێگەدا چاوی بە ئەشرافی ئینگلستان کەوت. بەو جۆرە گەشتە لەندەن و لە تەمەنی سی و حەوت ساڵیدا بوو بە پاشای سکۆتلەند، ئیرلەند و ئینگلستان.

## سەرچاوەکان
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 160-174.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٦
پۆل:مردووانی ١٦٢٥
پۆل:پاشا ئینگلیزەکان
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
ماری شاژنی سکۆتلاند

وێنۆک|شاژن ماری ستوارت
**ماری شاژنی سکۆتلەند** یان ماری شاژنی سکۆتلەندییەکان () یان ماریی یەکەمی سکۆتلەند، ناوی ماری ستوارت و کچی جەیمزی پێنجەمی سکۆتلەند و دایکی جەیمزی شەشەم بوو. لە ساڵی ١٥٤٢دا لە سکۆتلەند لە دایک بوو و لە ساڵی ١٥٨٧دا بە جۆرێکی تراژیک لە سێدارە درا. 

ئەو ھەروەھا کوڕەزای مارگارێت توودۆری کچی ھێنزی  حەوتەمی شای ئینگلستان بوو؛ بۆیە دەبوە پوورزازای ماری توودۆر و ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان. لە لای خەڵکی عەوامدا، ئەگەر ئێلیزابێت بێ ھیچ منداڵێک  بمردایە، ماری جێگری ڕاستەقینەی تاج و تەختی ئەو بوو، ھەروەھا لە لای ئەوانەدا کە ئێلیزابێتیان بە حەرامزادە دەزانی (وەکوو ھەمووی کاتۆلیکەکان و تەنانەت ھێنزی  ھەشتەم خۆشی لە سەردەمێکدا)، ماری ستوارت دەبوا لە ساڵی 1558دا لە سەر تەختی پاشایەتیی ئینگلستان دابنیشتایە.
## منداڵی
ماری لە یەکەمین ساڵی لە دایک بوونیدا کۆمەڵێک پاشایەتیی پێشکەش کرا. حەفتەیەک لە لەدایک بوونی تێپەڕ بووبوو کە بە مردنی باوکی بوو بە شاژنی سکۆتلەند. ھێنریی ھەشتەم کە بەھیوا بوو، سکۆتلەند بکات بە بەشێک لە خاکی ئینگلستان، پێشنیاری دا کە بەڵێنی پێ بدەن، کچە ساواکە دەبێتە ژنی ئێدواردی کوڕی، بۆیە ویستی کە بیھێنن بۆ ئینگلستان و لەوێدا وەکوو پڕۆتێستانێک پەروەردە بکرێت تا ببێت بە شاژنی ئێدوارد. دایکی کاتۆلیکی ماری، لەجێی ئەمە، پێشنیاری ھێنزی ی دووھەمی فەڕەنسای قەبووڵ کرد(1548) کە ماری بە ژنی بدات بە کوڕەکەی ئەو کە جێگری پاشای فەڕەنسا بوو. بۆیە لە ترسی ئەوەی کە ماری لە لایەن دەسەڵاتی ئینگلستانەوە بدزرێت، لە تەمەنی شەش ساڵانیدا، نێردرا بۆ فەڕانسە. 
## لاوی
ئەو لە فەڕەنسا لەگەڵ فڕانسیسی دووھەمدا زەماوەندی کرد و بوو بە شاژنی فەڕەنسا. بەڵام فڕانسیس لە 1560دا لە دوای دوو ساڵ پاشایەتی کۆچی دوایی کرد. ماری کە لە تەمەنی ھەژدە ساڵیدا بێوەژن کەوتبوو، دەیویست لە فەڕەنسا بمێنێتەوە، لەبەر ئەوەی کە زۆر حەزی لەو وڵاتە بوو. بەس ھەر لەو کاتەدا کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵکی سکۆتلەند بەرەو ئایینی پڕۆتێستانیزم چووبوون و ئەو مەترسییە ئەو وڵاتەی داگرتبوو کە ناوی لە لیستی ھاوپەیمانەکانی فەڕانسەدا بسڕێتەوە. بۆیە  لە ١٤ی ئابی ١٥٦١دا، ماری لە ڕێگەی زەریاوە لە سالەیسەوە، ماڵئاوایی لە فەڕەنسا کرد و گەڕایەوە بۆ سکۆتلەند. ماریی کاتۆلیک لە دوای گەڕانەوەی بۆ سکۆتلەند تووشی ڕاپەڕینە ئایینیەکەی جۆن ناکس بوو. 	دوو تابلۆ کە لە ئەو سەردەمە بە جێ ماون، بەڵگەی پشت ئەستووری ئەوەن کە ماری یەکێک لە جوانترین ژنانی سەردەمی خۆی بوە. ئەو لە دوای چوار ساڵ مانەوە بە بێوەژنی لەگەڵ لۆرد دارنلیدا زەماوەندی کرد.

## کوژران
لە ١٥٦٧دا چەن نامە کە دەوترا بە دەستی ماری نووسراوە، پەیدا کراو لە دوای ناکۆکییەکانی ماری و دارنلی، ماری تاوانبار بە خەیانەت و دەسیسەی کوشتنی مێردەکەی کرا. ئەو لە سەر ئەم تاوانە دادگایی کرا و بە فەرمانی ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان کوژرا.

## سەرچاوە
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 134- 160.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٢
پۆل:مردووانی ١٥٨٧
پۆل:پاشایەتیی ئینگلستان
پۆل:پاشایەتیی سکۆتلەند
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان
فیلیپ سیدنی

وێنۆک|سێر فیلیپ سیدنی
وێنۆک|مانیومێنتێک بۆ سێر فیلیپ سیدنی لەو جێگەیەدا کە بریندار کرا
وێنۆک|مەراسیمی ناشتنی سێر فیلیپ سیدنی
**فیلیپ سیدنی** یان **سێر فیلیپ سیدنی** (بە ئینگلیزی: Sir Philip Sidney) (١٥٥٤-١٥٨٦) شاعیر، دەرباری و سەروازی ئینگلیز بوو. ئەو کوڕی سێر ھێنڕی سیدنیی حاکمی وێڵز بوو کە سێ جار نوێنەری پاشا لە ئیرلەنددا بوە و فیلیپی دووەمی ئیسپانیا ناوی مەسیحیی لە سەر ناوە و باوکی ئایینیی بوە. دایکی فیلیپ لەیدی ماری دادلیە، کە کچی ئەو دووکی نورسامبێرلەند بوو.
## ژیان
لە تەمەنی نۆ ساڵانیدا لە کڵێسەدا کارێکی بە دەست ھێنا کە بەو ھۆوە ساڵانە شەست پۆندی دەگرت. لە تەمەنی دە ساڵیدا ڕۆشتە قوتابخانەی شروزبێری کە زۆر لە کۆشکی لادلەو دوور نەبوو، کە باوکی لەوێدا وەکوو حاکمی وێڵز دەژیا. ئەو کاتەی کە تەمەنی کوڕەکە گەشتە یانزە ساڵ، سێر ھێنڕی نامەیەکی پڕ لە خۆشەویستی و ئامۆژگاریی بۆ نووسی. فیلیپ ئەم دەرسانە بە باشی فێر بوو و لە لای لێسیستەری مامەی و ویلیام سیسیلی ھاوڕێی باوکی گەلێک ئازیز بوو. لە دوای سێ ساڵ خوێندن لە ئاکسفۆرددا، وەکوو ئەندامێکی بچووکی لێژنەیەکی ئینگلیزی نێردرا بۆ پاریس. گەشتە دەرباری چارڵزی نۆھەم و لەوێدا کوشتاری سەنت بارتۆلۆمووی بە چاوی خۆی بینی. وەکوو سەیران، سەفەری بۆ فەڕانسە، ھۆلەند، ئاڵمانیا، بۆھێمیا، لەھستان، مەجارستان، نەمسا و ئیتالیا کرد. لە فرانکفۆرتدا لەگەڵ ھابێرت لانگێتدا، یەکێک لە ڕێبەرانی فیکریی ھاگێنوتەکان، ئاشنا بوو و ئەم دۆستیەی لەگەڵ ئەودا ھەتا مردن بەردەوام بوو. لە ڤێنیزدا پائۆلۆ ڤێرۆنێز نیگارێکی لێ کێشا؛ لە پادوادا بە تەواوی فێری شێوازی غەزەلەکانی پێترارک بوو. لە گەڕانەوە بۆ ئینگلستاندا، لە دەربارەوە بەخێر ھاتنێکی گەرمیان  لێکرد و بۆ ماوەی دەوری دوو ساڵ بوو بە یەکێک لە نزیکانی شاژن ئێلیزابێت، بەڵام دوای ئەمە بۆ ماوەیەک لە بەرچاوی شاژن کەوت، لە بەر ئەوەی کە ناڕەزایی خۆی بەرامبەر بە زەماوەندی ئێلیزابێت لەگەڵ دووکی ئالێنسۆندا دەربڕی. 
## شێعر
سیدنی ئەگەرچی دەوڵەمەن نەبوو، بەڵام بوو بە چالاکترین پشتیوانی وێژەوانانی سەردەمی خۆی. ئەو یارمەتیی بە کەمدێن، ھاکلویت، نەش، ھارڤی، جۆن دۆن، دانیەل و جانسۆن دا و زیاتر لە گشت کەس یارمەتیی سپێنسەری دا. ئیستیفان گۆسۆن کتێبی «قوتابخانەی خراپی»ی خۆی پێشکەش بە سیدنی کرد. فیلیپ سیدنی نووسەری داکۆکی لە شێعرە. سیدنی بە چاوگرتن لە ئەرەستوو و لێکۆڵەرە ئیتالیاییەکان، لەو کتێبەدا شێعری وەکوو "ھونەری چاو لێگرتن و پیشان دانی شتی ڕاستی یان ناڕاستی و نیگاری زماندار کە بۆ فێر کردن و چێژ وەرگرتنی مرۆڤە" ناساند. ئەو ئەخلاقی لە ھونەر زۆر بە گرنگتر دادەنا، ھونەری بە ئامرازێک بۆ فێر کردنی ئاکار دەزانی. ھەر لە ساڵی 1580دا کە کتێبی «داکۆکی لە شێعر»ی نووسی، دەستی کرد بە نووسینی ئارکادیای کۆنتێسی پێمبروک. ئەم کۆنتێسەی خوشکی سیدنی، یەکێک لە ناسراوترین ژنانی ئەو سەدەیە بوو. سیدنی ئەم کتێبەی بۆ خوشکەکەی نووسی. فیلیپ سیدنی لە نووسینی ئەم کتێبەدا چاوی لە ئاکاردیای سانازارۆ (1504) و یووفیوئێز گرتوە.
## مردن
لە ساڵی 1585دا سیدنی لە لایەن ئێلیزابێتەوە نێردرا بۆ ھۆلەند تا یارمەتی شۆڕشگێڕەکانی ئەو وڵاتە دژ بە ئیسپانیا بدات. ئەگەرچی ھێشتا تەمەنی نەگەیشتبوە سی و یەک ساڵ بوو بە حاکمی فلاشینگ. ھەر لەو شەڕەدا گوللەیەکی بەر کەوت و دوای بیست و پێنج ڕۆژ برینەکانی ڕەشەوە بوون و کۆچی دوایی کرد. 
## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;87–95, World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٥٤
پۆل:مردووانی ١٥٨٦
پۆل:شاعیرانی ئینگلیز
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
ویلیام سیسیل

**ویلیام سیسیل** (١٥٢٠-١٥٩٨) (بە ئینگلیزی: William Cecil) سیاسەتوانی ئینگلیز و ڕاوێژکاری ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلستان بوو.

## سەرچاوە
Will and Ariel Durant, The Story of Civilization, Volume 7, Age of Reason, Pages 1-70.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٢٠
پۆل:مردووانی ١٥٩٨
کرمانج عێزەت

**کرمانج عێزەت** قایمقام (فەرمانداری) قەزا (شارستانی) سۆرانە، سۆران یەکێک لە شارەکانی باشووری کوردستانە کە لە پارێزگای ھەولێر دایە و بە دووری ٦٥ کیلۆمەتر لە خاڵی سنووری حاجی ئۆمەران دوورە.

کرمانج عێزەت زیاتر لە دە ساڵە قایماقامی ئەو شارەی بەستۆوەیە.

## ھەروەھا بڕوانە
* سۆران

## سەرچاوەکان
* لاپەڕەی ویکی شاری سۆران
* ماڵپەڕی ژینگەی کوردستان

پۆل:خەڵکی سۆران
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
زێی گەورە

[thumb|زێی گەوره، نزیک [هەولێر، باشووری کوردستان|300px]]

**زێی گەورە** یان **زێی مەزن** (بە کوردیی باکووری: *Zêyê Mezin* یان *Zêyê Behdînanê*) ڕووبارێکی کوردستانە کە سێ بەشی ڕۆژھەڵات، باکوور، باشوور دەپێوێ.

زێی گەورە لە خاکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەردەکەوێ، لە ناوچەی جۆلەمێرگ دەچێتە ناو باکووری کوردستان و دواتر دەربازی باشووری کوردستان دەبێت و بە ناوچەی گرک و دەشتی ھەولێر دا دەرباز دەبێ، لە سەرزەوی نەمروود دا تێکەڵی دیجلە دەبێت و ئاوەکەی زیاد دەکا.

دیجلە ٣٣%ی ئاوەکەی خۆی لە ئاوی زێی گەورە وەردەگرێ.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای کوردیی کرمانجی - Zêyê Mezin

پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:پارێزگای دھۆک
پۆل:جوگرافیای پارێزگای وان
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی تورکیا
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
وایت ھارت لەین

**وایت ھارت لەین** ناوی یاریگای یانەی تۆتنھام ھۆتسپێرە کە لە ساڵی ١٩٣٤ درووست کراوە و بڕی £١٠٠٬٥٠٠ی تێچووە. یاریگاکە ٣٦٬٣١٠ کەس لە خۆ دەگرێ.

یانەی تۆتنھام ھۆتسپێر لە ساڵی ٢٠٠٨ی زاینیی بڕیاری دا یاریگایەکی نوێ بە ناوی **NDP** درووست بکا کە ٥٦٬٢٥٠ کەس لە خۆیدا جێ دەکاتەوە.

## پێشانگای وێنە

Image:White Hart Lane Aerial.jpg|
Image:White Hart Lane Jan 2008 2.jpg|
Image:EastStandWHL.jpg|
Image:WestStandWHL.jpg|


## سەرچاوە
* [//en.wikipedia.org/wiki/White_Hart_Lane ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:یاریگاکانی تۆپی پێی ئۆڵمپیک
پۆل:یاریگا وەرزشییەکانی لەندەن
پۆل:یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر
چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا

وێنۆک|چارڵزی یەکەمی ئینگلستان

**چارڵزی یەکەمی ئینگلستان**  (بە ئینگلیزی: Charles I of England) (ماوەی ژیان:۱٦۰۰-۱٦٤۹) کوڕی جەیمزی یەکەمی ئینگلستان و لە دوای باوکی پاشای ئینگلستان و سکۆتلەند بوو. چارڵز یەکەمین پاشای ئینگلستان بوو کە بە ھۆی شۆڕشی خەڵکەوە لە ئاژااوەی شەڕی ناوخۆی ئینگلستاندا لە سێدارە درا.

## ژیان
کاتێک کە براکەی ھێنڕی کە لە ناو خەڵکدا خۆشەویست بوو مرد، ئەو بوو بە واریسی حکوومەتی ئینگلستان. خەڵک کەوتنە ئەو گومانەی کە چارڵز لە مردنی براکەیدا دەستی بووبێت. ئەگەرچی ئەم تاوانە دروست نەبوو، بەڵام بوو بە ھۆی دڵێشانی شازادەوە. ئەو کتێب خوێندنەوەی لە تەنیاییدا لە بەشداری لە دەربارە شادەکەی باوکی پێ خۆشتر بوو. ئەو لە بیرکاری، مۆسیقا و خوداناسیدا شارەزا بوو، تا ئەندازەیەک زمانی لاتین و یۆنانی فێر بوو، بە زمانی فەڕەنسی ، ئیتالیایی و کەمێکیش ئیسپانیایی قسەی دەکرد. ئەو پشتیوانێکی میھرەبان بۆ ئەکتەران، شاعیران و مۆسیقارەکان بوو.  ئۆرازیۆ جێنتیلەسکی شێوەکاری ئیتالیایی دەعوەت کردە دەربارەکەی، دوای ئەویش ڕۆبێنز، فاندیک و فڕانس ھاڵس؛ ھاڵس پێشنیارەکەی ڕەد کردەوە و ڕۆبێنز وەکوو باڵوێز ھاتە ناو دەربارەکەی.

## حکوومەت
	ئەسڵ و نەسەبی چارڵز لەگەڵ ژن ھێنانەکەیدا بوونە ھۆی خراپتر بوونی. ئەو لەگەڵ ھێنڕیەتا ماریای فەڕەنسیدا زەماوەندی کردبوو. ئەویش وەکوو باوکی بڕوای بە حکوومەتی مەورووسی بوو و حەزی لە دیکتاتۆری بوو، کە بتوانێ خۆی یاساکان بەڕێوە ببات، کە بێ پارلەمان حکوومەت بکا و یاساکانی پارلەمان بخاتە ژێر پێ. ئەم بیرۆکە لە بەر ڕابردوویەک کە بووی قەبووڵ کرابوو و لە فەڕانسە و ئیسپانیادا شتێکی ئاسایی بوو؛ باکینگھام، دەربار و شاژن ئەم پشتیوانییەیان لە ئەم بۆچوونەی چارڵز دەکرد.

## کوژران
لە دوای شەڕی ناوخۆ کە لە نێوان پاشایەتیخوازەکان و لایەنگرانی پارلەماندا بوو، حوکمی کوژرانی پاشا دەرکرا. لە ٣٠ی جانوەریی ١٦٤٩دا لە لایەن ھەندێک لە پارلەمانتارانەوە لە سێدارە درا.

## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;242–250, World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٠
پۆل:مردووانی ١٦٤٩
پۆل:پاشا ئینگلیزەکان
پۆل:مەرگەکان لە لەندەن
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان
ئێدمۆند سپێنسەر

وێنۆک|ئێدمۆند سپێنسەر

**ئێدمۆند سپێنسەر** (۱۵۵۲-۱۵۹۹) (بە ئینگلیزی: Edmund Spenser) شاعیری ئینگلیزی سەردەمی ئێلیزابێتە. ئەو ھاوڕێی نزیکی فیلیپ سیدنی شاعیر و دەرباریی ئینگلیز بوو و لەو کەسانەی بوو کە سیدنی زۆر یارمەتیی دان. بەناوبانگترین کاری سپێنسەر کتێبی شاژنی پەریانە.
## ژیان
ئێدمۆند کوڕی پیاوێکی جۆڵای ڕۆژکار بوو و سەرەتای ژیانی ئاسان نەبوو. ئەوندە لە بنەماڵە ئەشرافی سپێنسەر دوور بوون کە کەس چاوی لە کوڕەکەوە نەبوو. بە یارمەتی خێرخوازان نێردرایە قوتابخانەی مێرکەنت تەیلۆر، دواتر بۆ پێمبروک ھاڵ لە کەمبریجدا، کە لەوێ بۆ گەڕاندنی ژیانی دەستی بە کارکردن کرد. لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا شێعری دەنووسی و تەنانەت بڵاویشی دەکردنەوە. ھارڤی ھەوڵی دا کە ئێدمۆند بەرەو قاڵب و ناوەڕۆکە کلاسیکەکان ڕێنوێنی بکات؛ ئێسپێنسەر لە سەرەتادا ویستی دڵی ھارڤی لە خۆی نەئێشێنێت، بەڵام بە زوویی ڕاپەڕی و لە کێش و قاڵبی کلاسیک دەرچوو. ئەو بەشی یەکەمی "شاژنی پەریان"ی بە ھارڤی پیشان دا. بەڵام ھارڤی بەدڵی نەبوو، ھیچ تاریفێکی لە کێشە جوانەکەی نەدا. ھارڤی ئامۆژگاری کرد کە دەس لە نووسینی ئەم کتێبە ھەڵگرێت. بەڵام ئێدمۆند درێژەی پێدا.
## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;95–100, World Library, Inc., USA.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٥٠
پۆل:مردووانی ١٥٩٩
پۆل:شاعیرانی ئینگلیز
پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
ھێنریەتا ماریای فەڕەنسا

وێنۆک|ھێنڕیەتا ماریای فەڕەنسا

**ھێنڕیەتا ماریای فەڕەنسا** (١٦٠٩-١٦٦٩) (بە فەڕەنسی: Henriette Marie de France) شاژنی دەرباری ئینگلستان و ژنی چارڵزی یەکەمی ئینگلستان بوو. ئەو خەڵکی فەڕەنسا بوو و بە پێچەوانەی ئایینی ڕەسمی ئینگلستان کاتۆلیک بوو. ئەو لە شەڕی ناوخۆی ئینگلستاندا ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو، ڕۆشتەوە بۆ فەڕەنسا و یارمەتی و کەرەستەی پێویستی بۆ پاشایەتیخوازەکان ھێنایەوە.

## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;242–250, World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٩
پۆل:مردووانی ١٦٦٩
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:ماڵی بۆربۆن
جامباتیستا مارینۆ

**جۆڤانی باتیستا مارینۆ** یان **جامباتیستا مارینۆ** (بە ئیتالیایی: Giovan Battista Marino) شاعیر و نووسەری ئیتالیایی (١٥٦٩-١٦٢٥) و بەدیھێنەری حیماسەی ئەدۆنێیە کە سەبارەت بە ئادۆنەی ئەفسانەییە.

## ژیان
مارینۆ لە ناپڵزدا لە دایک بوو. مافناسیی خوێند. لەوێ شێعر نووسینی دەست پێکرد و دوای ماوەیەک دەستی لە شێعر نووسین ھەڵگرت. بۆ ماوەیەک بە بێکاری ڕایبوارد. مارکویز مانسۆ بێ ئەوەی کە گوێ بە شێعرە شەھوانییەکانی بدا، لە کۆشکەکەیدا ژوورێکی پێ دا، مارینۆی لاو  لەوێدا دەیتوانی سەیری ئاخرەکانی ژیانی تۆرکواتۆ تاسۆ شاعیری بەناوبانگی ئیتالیا بکات. لەبەر ئەوە کە لە ڕفاندنی کچێکدا یارمەتیی ھاوڕێیەکی دابوو، خرایە زیندان. کاتێک لە بەندیخانە ڕزگاری بوو، ڕۆییشت بۆ ڕۆم، لەوێ کاردیناڵ پییەترۆ ئالدۆبراندینیی میھرەبان کردی بە نامەنووسی تایبەتی خۆی. کاردیناڵەکە ئەوی لەگەڵ خۆیدا برد بۆ توورین و لەوێ دای بە دەستی چارڵز ئیمانۆئێل، دووکی ساڤۆیەوە. بۆ ماوەیەک مارینۆ تامی پڵاو و گۆشتی ژیانی دەرباریی کرد. شاعیرێکی ڕقەبەری ھەبوو بە ناوی گاسپارۆ مورتۆلا کە پەلاماری دا و تەقەی لێ کرد. فیشەکەکان مارینۆیان نەپێکا، بەڵام خزمەتکارێکی دووک بریندار بوو. حوکمی مەرگی مورتۆلا درا؛ بەڵام مارینۆ لێی خۆش بوو؛ بەس مورتۆلا گەرمترین ناسپاسییەکانی خۆی بەرامبەر بە ئەو دەربڕی. مارینۆ لەبەر ئەو ھەجوانەی کە لە سەر خەڵکی نووسیبوو، مەحکووم کرا بە زیندان، بۆیە بانگھێشتی ماری دۆ مێدیچیی قەبووڵ کرد کە داوای لێ کردبوو کە بێت بۆ فەڕەنسا و دەربارەکەی ئەو لە پاریسدا بڕازێنێتەوە (١٦١٥). ئەو ئیتالیای کە لە خزمەتی شاژندا بوون بەخێرھاتنی مارینۆیان کرد و ئەویان بە دەنگی خۆیان لە فەڕەنسادا دەزانی؛ لەوێدا ڕێزی زۆری لێ گیرا، ماوەیەک بە خەستی خواردی و گەورەپیاوان و خانمەکان پارەی باشیان پێدا کە چەن ڕوونووسێک لە حیماسەی ئادۆنەیان پێش چاپ کردن پێ بدا. یەکێ لە ئەم دەقانە گەشتە دەستی کاردیناڵ بەنتیڤۆلیۆ و داوای لە مارینۆ کرد کە دێڕە شەھوانییەکانی بسڕێتەوە.

## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٩
پۆل:مردووانی ١٦٢٥
پۆل:شاعیرانی ئیتالی
پۆل:نووسەرانی ئیتالی
لاولاو

وێنۆک|لاولاو

**لاولاو**، **لاولاوە** یان **لەولاو** () ناوی چەند جۆر گیایە بە قەد دار و لق پۆپی دەوروبەردا ھەڵدەچن. لە ڕابردوودا بۆ دەرمان کەڵکی لێ وەرگیراوە. 

## جۆرەکانی لەولاو
وێنۆک| ''لاولاوی سێ ڕەنگ''
*لەولاوی دایی

*لەولاوی باخی

*لەولاوی ئاوی (لەولاوی سەرئاو)

*لەولاو چەرمگ (سپی)

*لەولاو زەردە

## لە شێعردا

نالی دەڵێ:

لەولاوێکە لەولاوە بەئەم لاوە کشاوە !؟



ئەو سیلسیلەوا میشگی خەتا نێوی نراوە
	پڕ پێچ و شکەن، خەم بەخەم و، حەڵقەکراوە
لەولاوێکە لەولاوە بەئەم لاوە کشاوە؟
	یا یاسەمەنی خاوە بە ڕووی ڕۆژدا ڕژاوە؟



قانع دەڵێ:


لاولاو پێچ ئەخوا بە کەبووتەری
شەوق ئەدا لە بورج بەرزی ئەخزەری



## سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی

پۆل:گوڵەکان
پۆل:لاولاو
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
لۆکە

وێنۆک|لۆکە

**لۆکە**، **وڕە**، **پەمە**، **پەموو** (بە لاتین:  Gossypium) گیایەکی یەکساڵە و چەند ساڵەیە بە بەرزی ٢٠ تاکوو ٨٠ سانتیمیتر، دیارە لە ھێندێک شوێندا لەوەش بەرزتر دەبێ. گوڵێ وەک قۆزاخەی ھەیە کە رەنگیان سپییە. بەڵام لە تورکەمەنستان و ئەرمەنستاندا جۆری ڕەنگی پەمووی شین و سوور و نارنجی بەرھەم دێنن کە لە چنین و رەست و ھەروەھا لە دەرمانخانەکاندا زۆر بەکار دەبرێن.
 
## لە کوردەواریدا
لە کوردەوارشیدا لۆکە بەرھەم دەھێنرێ بەڵام دوو جۆری کێو و خۆڕستی لە ناوچەکانی جوانڕۆ لە کێوەکانی دودان و رەمەرۆ و لەشکرگا و جۆرێکی لە کێوی شاھۆ و لە پاوە و لە خوارووی ھەورامانی تەخت دەڕوێن

## سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی

پۆل:ڕوەکە ڕیشاڵییەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
ناپۆلی

وێنۆک|ناپۆلی

**ناپۆلی** یان **ناپڵز** (بە ئیتالیایی: Napoli) شارێکە لە باشووری ئیتالیادا و پایتەختی پارێزگای ناپۆلییە.

## سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی

پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن
پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کامپانیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیتالیا
جان لۆرێنزۆ بێرنینی

وێنۆک|جان لۆرێنزۆ بێرنینی

**جیان لۆرێنزۆ بێرنینی** یان **جۆڤانی لۆرێنزۆ بێرنینی** (بە ئیتالیایی: Gian Lorenzo Bernini) پەیکەرتاش و شێوەکار و نژیاروانی بەناوبانگی ئیتالیاییە (١٥٩٨- ١٦٨٠) کە بۆ دەورەی پەنجا ساڵ بە گەورەتری تەلارسازی سەردەمی خۆی دەناسرا..

## ژیان
ئەو لە باوکێکی فلۆڕانسی و دایکێکی ناپڵزی لە دایک بوو. لە ساڵی ١٦٠٥دا باوکی بانگ کرا بۆ ڕۆم کە لە سەر کڵێسەی سانتا ماریا ماجێورە کار بکا. جۆڤانی لەوێدا لە نێوان ھەوای پەیکەرتەراشیی کلاسیک و خواپەرەستیی یەسووعیدا گەورە بوو. ئەو کەوتە ژێر تەربییەتی ئانتینووسی ڤاتیکانی و ئاپۆلۆ بێلڤەدەرەوە؛ بەڵام زیاتر بە ڕیازەتە ڕووحانییەکانی سەنت ئیگناتیوس بوو کە بڕوای بە ئایینی مەسیحیەت پشت ئەستوورتر بوو. ھەمۆ ڕۆژێک گوێی لە دوعای دوایین شێو دەگرت حەفتەیەک دوو جار لە مەراسمە ئایینییەکاندا بەشداری دەکرد. ئەو دەستی خۆی لە شێوەکاریشدا تاقی کردەوە، تەنانەت نزیکی سەد تابلۆی کێشا. تابلۆکانی سەنت ئەندروو و سەنت توماس کە لە گالەرییەکەی باربێرنی لە ڕۆمدان زۆرترین سەرنجیان ڕاکێشا، ھەرچەن ڕەنگە ئەو تابلۆیەی کە بێرنینی لە خۆی کێشاوە و لە گالەریی یوڤیزیدایە باشتر بێت.
کۆشکی باربێرینیی بۆ مافیۆ باربێرینی کامڵ کرد و کاتێک کە ئەم پشتیوانەی بوو بە پاپ ئێربانی ھەشتەم، بێرنینی لە تەمەنی سی و یەک ساڵیدا بوو بە سەرۆکی نژیاروانیی کڵێسەی سەنت پێتەەرز.

## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٨
پۆل:مردووانی ١٦٨٠
پۆل:پەیکەرتاشە ئیتالییەکان
پۆل:تەلارسازە ئیتاڵییەکان لە سەدەی ١٧یەم
پۆل:نژیاروانانی ئیتالی
دۆن کارلۆس

**دۆن کارلۆس** یان **شازادە کارلۆسی ھاپسبورگ** (بە ئیسپانیایی: Don Carlos) شازادەی ئیسپانیا، کوڕی فیلیپی دووھەمی ئیسپانیا پاشای ئیسپانیا و پورتوگاڵ بوو. دۆن کارلۆس عومرێکی کەمی ھەبوو (١٥٤٥-١٥٦٨) و بێ ژن و منداڵ بە جوانەمەرگەیی مرد. ھەندێک لە دوژمنانی فیلیپ تاوانباریان کردوە کە کوڕەکەی کوشتوە، بەڵام ئەمە شتێکی سەلماو نیە و دۆن کارلۆس بە مان کردن لە خواردن و خواردنەوە خۆی کوشت.

## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٥
پۆل:مردووانی ١٥٦٨
پۆل:گەلی ئیسپانی سەدەی ١٦یەم
جین ساکی

thumb|جین ساکی
**جنێفەر ساکی** ناسراو بە جین ساکی لەدایکبووی ١٩٧٨ ، جین لە لەوەتەی ١١ی شووباتی ٢٠١٣ وەک گووتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کاردەکات ، بەر لەو کارەشی گووتەبێژی سەرۆککۆمار باراک ئۆباما بوو.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
بەروبوو

**بەروبوو** یا **بەروبۆ** بە بەھرە و داھاتی زەوی دەوترێ، یا پیت و فەڕ یا ھەرچییەک کە قازانج و سوودی تیا بێ. لە ئابوورزانیدا بابەتێکی شیاوی نواندنە لە بازاڕدا کە بۆ وەڵامدانەوە بە خواست یا ویستێکی تایبەت بەرھەم ھێنراوە و بە دوو شێوە بەرچاو دەکەوێ: شتومەک و ڕاژە.

پێناسەی ڕێکوڕاستتری، بریتییە لە چینێ لە شتومەکان کە بۆیان داوا (demand) ھەیە، بەڵام دابینیان (supply) لە سەرانسەری بازاڕدا بەبێ جیاوازیی کەیفییە. بەروبوو ئەوەیە کە نموونەکانی بەتەواوی یا تا ڕادەیەک ھاوشێوە و ئاڵوگۆڕکردەنی (fungible) بن، واتە بازاڕ وا لەگەڵیان ھەڵسوکەوت ئەکا کە گوایا ھاوسەنگن و ئەوەی کە کێ  بەرھەمی ھێناون و لە کوێ بەرھەم ھاتوون جێی سەرنج نییە. مارکس ئەڵێ: «لە تامی گەنمەکەوە ناکرێ بوترێ کێ بەرھەمی ھێناوە، جووتیارێکی ڕووس، لادێیییەکی فەڕەنسی، یا سەرمایەدارێکی ئینگلیزی.» نەوت و مس نموونەکانی تری وەھا بەروبووگەلێکن. لە بەرامبەر ئەمانەدا، بابەتگەلێ وەک سیستەمەکانی ستێریۆ لە زۆر بارەوە جیاوازییان ھەیە، بۆ نموونە برەندەکەیان، ئینتەرفەیسەکەیان و، کوالیتییەکەیان. لەوانەیە داوا بۆ جۆرێک لە ستێریۆ زۆر زیاتر بێ لە داوا بۆ جۆرێکی تر. نموونەکانی ستێریۆ لە بازاڕدا جیاوازییان زۆرە و ھاوشێوەش نین، بۆیە بە بەروبوو ناژمێردرێن.

بەگشتی، بەروبوو بە سەرچاوەگەلی بنەڕەتی و بەرھەمەکانی کشتوکاڵ دەوترێ، بۆ نموونە: بەردی ئاسن، نەوت و بەرھەمە نەوتییەکان، کۆمڕ، نمەک، شەکەر، چا، دەنکی قاوە، دەنکی سۆیا، ئەلەمنیوم، مس، برنج، گەنم، زێڕ، زیو، پالادیوم و، پلاتینوم.

## وشەڕەتناسی
وشەی بەروبوو دوو پارە: *بەر* بە مانای میوە و داھاتی زەوی و، *بوو* بە مانای خاک و زەویوزار. بەروبوو بە مانای دەخڵ و دان و بەھرەی زەوییە. وەک مەجاز، بە سوود و قازانجیش دەوترێ: «ئیتر دووکانداری بەروبوویەکی نەماوە». وشەی commodityش لە بنەڕەتا ھەر بە مانای سوود و بەھرە و قازانج بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەکانی کاسبی
پۆل:زاراوەکانی ئابوورناسی
پۆل:بەروبوو
دونیا تیڤی

**دونیا تیڤی** کەناڵێکە لە تورکیا وەشانی خۆی لەوەتەی ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ بەزمانی کوردی بە زاری کورمانجی دەکات، بەرنامەکانی دونیا تیڤی هەمەڕەنگە و لەنێویدا بابەتی ئیسلامیی (پانتاییەکی فراوان) و سیاسیی و چاند و وەرزشی لەخۆ دەگرێت.

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی دوونیا تیڤی

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
ھەڵبژاردنی ٢٠١٤ی ئەنجومەنی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان

[وێنۆک|[مەسعوود بارزانی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ دۆناڵد ئێچ ڕامسفێڵد وەزیری بەرگری لە پنتاگۆن کۆدەبێتەوە (٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥)]]
**ھەڵبژاردنی ٢٠١٤ی ئەنجومەنی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان** ئەو ھەڵبژاردنە بوو کە لە ڕۆژی ٣٠ی نیسانی ٢٠١٤ ئەنجام درا، تێیدا نەخشەی سیاسیی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان.

## پارێزگای ھەولێر
پارتی دیموکراتی کوردستان براوەی ھەڵبژاردنی پارێزگای ھەولێر بوو بە بەدەستھێنانی زۆرتر لە ٤٩٪ دەنگەکانی ئەو پارێزگایە.

## پارێزگای سلێمانی
بزووتنەوەی گۆڕان بەجیاوازییەکی کەم لەگەڵ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان توانی زۆرترین دەنگ لەم پارێزگایە بەدەستبھێنێت.

## پارێزگای دھۆک

## سەرچاوە

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ستێر (کۆوار)

**ستێر** گۆڤارێکی وێژەیی و چاندی کوردی بوو  لە قامیشلۆی کوردستانی ڕۆژئاوا, گۆڤارەکە ٢٤ ژمارەی لێ دەکرا و یەکەم ژمارەی لەساڵی ١٩٨٣بوو.

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی کوردی
ئالتان تان

**ئالتان تان** (لەدایکبووی ساڵی ١٩٥٨، ئێلح) نووسەر و سیاسیی کوردە لە باکووری کوردستان و تورکیا، لە ئێستادا یەکێکە لە پەرلەمانتارەکانی پارتی ئاشتی و دیموکراسی. ئالتان بەرهەمە نووسینەکانی بەزمانی تورکین.

لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن دادگاوە دوو ساڵ سزای زیندانی بۆ ئالتان تان دەرچوو، ئەمەش لە ژێر تۆمەتی "هاندانی خه‌ڵك بۆ كین و دوژمنایه‌تی" بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
شڤانی کورد

**شڤانی کورد** یان **شڤانی کورمانجی** ناونیشانی یەکەمین ڕۆمانی کوردییە کە لەساڵی ١٩٢٩ لەلایەن نووسەری کوردی یەکێتیی سۆڤیەت - عەرەبی شەمۆ نووسراوە وەک کتێب لە ساڵی ١٩٣٥ چاپکرا ، ڕۆمانەکە بە ئەلفوبێی لاتینی - مارگولۆف نووسراوە بە ٣٨٤ پەڕ نووسراوە ، ڕۆمانەکە بۆ چەندنین زمان وەرگێڕدراوە لە وانە فەڕەنسی و ڕووسی .

پۆل:ڕۆمانە کوردییەکان
سیرینا ویلیامز

thumb|سیرینا ویلیامز لەکاتی یاریکردن
**سیرینا ویلیامز** لەدایکبووی ٢٦ی ئەیلوولی ١٩٨١، وەرزشوانی ئەمریکی و یاریزانی پیشەگەری تێنسی سەرزەوییە، لە ئێستادا لە پلەی یەکەمی یاریکەرە ژنەکانی جیھانە بۆ یاری تێنسی سەرزەوی، سیرینا ویلیامز براوەی سێ مێدالیای زێڕە لە یارییەکانی ئۆلەمپیکی ھاوینە لەساڵانی ٢٠٠٠ - ٢٠٠٨ -٢٠١٢، دەستپێکی بە ئەزموونیی بوونی یاریکردنی بۆ ئەیلوولی ١٩٩٥ دەگەڕێتەوە.

## دەستکەوتەکان
**لەیاری تاکدا**
* ویمبلدۆن ٥ جار ٢٠٠٢ - ٢٠٠٣ - ٢٠٠٩ - ٢٠١٠ -٢٠١٢
* ئۆسترالیای کراوە ٥ جار ٢٠٠٣ - ٢٠٠٥ -٢٠٠٧ - ٢٠٠٩ - ٢٠١٠
* فەڕەنسای کراوە ٢ جار ٢٠٠٢–٢٠١٣
* ئامریکای کراوە ٥جار ١٩٩٩ - ٢٠٠٠ - ٢٠٠٨ - ٢٠١٢ - ٢٠١٣

پۆل:زیندووان
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨
پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:مێدالیاوەرگرانی زێڕی ئۆڵمپیکی ئەمریکی
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٠
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨
پۆل:یاریزانانی تێنیس لە ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:وەرزشوانانی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی بیستەم
ئەدێلاید

**ئەدێلەید** ناوەندی ویلایەتی ئۆسترالیای باشوورە کە زۆرترین دانیشتوانیشی لە خۆ گرتوە و پێنجەمین شاری پڕ دانیشتووی ئۆسترالیایە، ئەو شارە نزیکەی ١، ٢٩٠، ٠٠٠ی دانیشتووی ھەیە، بە دانیشتوانی شاری ئەدێلەید، «ئەدێلەیدیەن» دەوترێ.

ئەدێلەید شارێکی کەنار دەریایە کە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی "سێینت ڤینسێنت" لە "ئەدێلەید پڵێین" درووست کراوە. ئەو شارە لە باکووری نیمچە دوورگەی "فلۆریۆ" نێوان "کەنداوی سێینت ڤینسێنت" و زنجیرە چیا نزمەکانی "لافتی" ھەڵکەوتووە. شار تا ٢٠ کیلۆمەتر زیاتریش بەرەوە زنجیرە چیاکان زیادی کردوە، لە حاڵێک دا کە نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر لە "گاولێر" و سنورە باکووریەکانی لە کەناری "سێلیکس" دوورن.

ئەدێلەید لە ساڵی ١٨٣٦ وەکوو ناوەندی نیشتە جێ کردنەوەی پەنابەرە ئازادە بەریتانیەکان درووست کرا و وەکوو ڕێزگرتنێک لە شاژن ئەدێلەید (ھاوسەری ئەڵمانی، شا ویلیەمی چوارەم) ئەدێلەید ناو نرا. کۆلۆنێل ویلیام لایت، داڕشتنی شارەکەی کرد و شوێنەکەی لە نزیک ڕووباری "تۆڕێنز" ھەڵبژارد، شوێنێک کە شوێنی سەرەکی ژیانی خەڵکی "کاوورنا" بوو

لایت نەخشەی ئەدێلەیدی بە شێوەیەک داڕشت کە وەکوو تۆر وایە و شەبەکە شەبەکەیە کە شەقامی پان (بولڤار) و مەیدانی گەورەی بۆ دانراوە کە دەوریان بە پاڕک گیراون، ئەدێلەید ھەر لە سەرەتای درووست بوونی لەسەر بنەمای ئازادی ئایینی و پابەندبوون بە پێشڕەوی سیاسی و ئازادی شارۆمەندیەکان درووست بوو، و ھەر بۆیەش پێ دەڵێن "شاری کەنیسەکان".

وەکوو ناوەندی حکوومەتی و بازرگانی ئۆسترالیای باشوور، ئەدێلەید دام و دەزگای زۆری لە خۆدا جێ کردۆتەوە. زۆرتری ئەو ناوەندانە لە ناوەندی شار و لە درێژایی (بولڤار) ی "نورس تراس" شەقامی "کینگ ویڵیەم" و شوێنە جۆراوجۆرەکانی ناوەندی شار کۆبوونەتەوە.

ھەنووکە ئەدێلەید بە ھۆی بۆنە جۆراوجۆرەکانی، ڕووداوە وەرزشیەکان، خواردن، خواردنەوە، کەلتوور، خەتی کەنار دەریای دوور و درێژ و ئامرازە سەربازیە جۆراوجۆرەکان نابانگی ھەیە. ئەو شارە لە پێڕستی گۆڤاری **ئێکۆنۆمیست** بۆ ئەو شارانەی باشترین شوێنن بۆ نیشتە جێ بوون لە ٢٠١٠ دا، لەناو دە شاری یەکەمی جیھان دابوو و لە ساڵی ٢٠١١ لە لایەن "شۆڕای مڵکەکانی ئۆسترالیا" باشترین شاری نیشتە جێ بوون ناونرا.

## کەشوھەوا

## ئەلبۆمی وێنە


File:Noth terrace adle.jpg
File:North Terrace in 1938.jpg
File:Adelaide at dusk 01.jpg
File:Adelaide torrensandfestivalcentre.jpg
File:Elder Park.JPG
File:Adelaide MKL Bd. 1 1890 (133265370).jpg
File:WestpacHouseAdelaide.jpg
File:Adelaide Light Trail HDR (8239025608).jpg
File:Adelaide kingwilliam.jpg
File:Adelaide metropolitan area map.svg
File:Adelaide-NthTce-EastEnd-TerraceHouses-Aug08.jpg
Image:Adelaide DougBarber.jpg
Image:Mount Lofty View Night.jpg
Image:Adelaide at dusk 01.jpg
Image:Adelaide from foothills.jpg
Image:Adelaide North Tce 1839.jpg
Image:Adelaide kingwilliam.jpg
Image:Adelaide torrensandfestivalcentre.jpg
Image:Elder Park.JPG
Image:Adelaide Botanic Gardens Bicentennial conservatory.JPG


## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* [//fa.wikipedia.org/wiki/آدلاید ویکی فارسی آدلاید]
* [//en.wikipedia.org/wiki/Adelaide ویکی ئینگلیزی Adelaide]

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٦
پۆل:شارەکانی ئۆسترالیا
پۆل:شارەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:شارە کەناراویەکانی ئوسترالیا
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئوسترالیا
پۆل:شارەکانی ئۆسترالیای باشوور
پۆل:شارە داڕێژراوەکانی ئوسترالیا
پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان
زانکۆی لوبنانی فەڕەنسی

**زانکۆی لوبنانی فەڕەنسی** زانکۆیەکی کەرتی تایبەتە (ئەهلی) لە شاری هەولێر لەساڵی ٢٠٠٧ دامەزراوە ، ئەم زانکۆیە لەلایەن ڕێکخراوی یونێسکۆ دانی پێ نراوە.

## کۆلێژەکان
***1.کۆلێژی پەروەردەو زمان**
*به‌شی په‌روه‌رده‌ی گشتی
*به‌شی زمانى ئینگلیزی
*به‌شی زمانى فه‌ره‌نسی
*بەشی هونەری شێوەکاری
*بەشی زمانی عەرەبی
*بەشی زمانی کوردی
***2.کۆلێژی یاسا وپەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان**
*بەشی یاسا
*بەشى كارگێرى ياسا
*کۆرس بوکی بەشی دیبلوماسی و پەییوەندییە نێودەولەتییەکان
*بەشی کۆمەلناسی
***3.کۆلێژی كارگێرى و ئابووری**
*بەشی کارگێری کار
*بەشی بەبازارکردن
*بەشی ژمێریاری
*بەشی کارگێری تەندروستی و نەخۆشخانە
*بەشی کارگێری گەشت و گوزار
***کۆلێژی ئەندازیاری و زانستی کۆمپیوتر**
*بەشی ئەندازیارى کۆمپیوتەر (software )
*بەشی تەکنۆلۆژیای زانیارى ( IT )
*بەشی تۆرەکانى کۆمپیوتەر ( Network )

## بەستەری دەرەکی
*ماڵپەڕی زانکۆی لوبنانی فەڕەنسی

پۆل:فێرکاری لە عێراق
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٧
پۆل:ھەولێر
پۆل:زانکۆکانی عێراق
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی ھەولێر
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ٢٠٠٧ لە باشووری کوردستان
پۆل:قوتابخانە نێونەتەوەیییەکانی عێراق
بەرزی لە ئاستی دەریا

**بەرزی له ئاستی دەریا** یان دەشکرێ بوترێ **بەرزی و نزمی لە ئاستی دەریاوه** (به ئینگلیزی: AMSL) دەسته واژەیەکه، به کار دێت بۆ دیار کردنی بەرزایی شوێنێک یان خاڵێک له وشکایی یا ئاسمان و هەوا دا لە ئاستی مامناوەندی ئاوە ئازادەکان.

ئەو واژەیه له زانسته ئاسمانیەکان,  پیشەسازی فڕین, پەیوەندی له ڕێی دوورەوه، هتد کەڵکی لێ وەردەگیرێ.

## سەرچاوه

* ویکی‌ ئینگلیزی [//en.wikipedia.org/wiki/Above_mean_sea_level]

پۆل:درێژایی
پۆل:جیۆدیسیا
پۆل:چیاوانی
پۆل:جوگرافیای فیزیکی
پۆل:ڕووپێوی