open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دویرێ

**دویرێ** یان **دورێ** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی کانی ماسێ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی کانی ماسێ بە دووری (٣)کم.

هەروەها گوندەکە دەکەوێتە ناوچەی مێژوویی بەرواری. لە گوندەکەدا، کڵێسایەکی مار گێوەرگیس، و کەلاوەکانی دێری مار قەیۆمە. پێشتر دوو مەزارگەی تایبەت بە ماری مەریەم و ماریا پیۆس و چوار گۆڕستان هەبووە.

## ناو
پێشنیار دەکرێت کە ناوی گوندەکە لە وشەی "دوورو(م)" وەرگیرابێت کە بە واتای ("قەڵا، دیوار" ) دێت بە زمانی ئەکەدی.

## مێژوو
پاشماوەی قەڵایەک لە نزیک دویرێ دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەرەتای ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور لە کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، و پێدەچێت ئیلھامبەخش بووبێت بۆ ناوی گوندەکە. دێری مار قەیوما لە سەدەی چوارەمی زایینی دامەزراوە و کڵێسای مار گەیوارگیس بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٩٠٩ دروستکراوە. دێری مار قەیوما بۆ یەکەمجار لە ژیانی سەدەی ١٠ی ڕەبان جۆزێف بوسنایادا باسکراوە، و تا ساڵی ١٦١٠ بووەتە شوێنی نیشتەجێبوونی کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی ئەپستۆریای بەرواری. خودی دویرێ لە دەستنووسێکی ساڵی ١٦٨٣دا ئاماژەی پێکراوە. لە ساڵی ١٨٥٠دا ٢٠-٤٠ خێزانی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە دوورە نیشتەجێ بوون، و دوو کڵێسای کارا و چوار قەشە خزمەتیان دەکرد.

پێش جەنگی جیھانیی یەکەم، دویرێ ٢٠٠ ئاشووری تێدابووە، کە بە سەرکردایەتی ئاغا پەتڕۆس ناچار بوون بەرەو دەوروبەری ورمێ لە ئێران، لەناو کۆمەڵکوژی ئاشوورییەکان ھەڵبێن. لە کاتێکدا لە ئێران ٩٠ گوندنشین گیانیان لەدەستدا و ٣٠ ژن و منداڵ یان کوژران یان ڕفێنران و ڕزگاربووان لە ساڵی ١٩١٨ لە کەمپی پەنابەران لە بەعقووبە نیشتەجێ کران. دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوو ساڵ لەوێ نیشتەجێ بوون، لە کۆتاییدا ٩٠ کەس گەڕانەوە بۆ دویرێ. دویرێ لە سەرەتای سییەکانی سەدەی ڕابردوودا بە ھۆی ململانێی نێوان حکوومەتی تورکیا و میری کوردی بەرواری، جارێکی دیکە بۆ ماوەیەکی کاتی چۆڵ کرا. لە ساڵی ١٩٣٨دا ٣٥ بنەماڵە لەو گوندەدا نیشتەجێ بوون و ژمارەی دانیشتوانی دویرێ لە ساڵی ١٩٥٧دا ٢٩٦ کەس تۆمارکراوە. 

لە سەرەتای شەڕی یەکەمی عێراق و کورد لە ساڵی ١٩٦١، ٧٥ خێزان لە ٤٠ ماڵدا لە دویرێ نیشتەجێ بوون، و گوندەکە بەھۆی ھێرشی ناپاڵمەوە لە کاتی جەنگدا لە ساڵی ١٩٦٨ زیانێکی زۆری بەرکەوت. سەرەڕای ئەم زیانانە، تا ساڵی ١٩٧٨ ژمارەی دانیشتووانەکەی بۆ ١٠٠ خێزان لە ٧٥ خانوودا زیادی کرد، لەو ساڵەدا لە ٨ی ئابدا گوندەکە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە وێرانکرا و بەشێکی زۆری دانیشتوانەکەی بە زۆرەملێ لە باتیفا نیشتەجێ کران. وێرانکاری گوندەکە بە تەواوی بوو، چونکە ھەموو خانوو و کڵێسا و کێڵگە و باخچەکان سڕدرانەوە. لە دوای ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق، ٣٠ بنەماڵە گەڕانەوە بۆ دویرێ، و کڵێسای مار گێوارگیس لە ساڵی ١٩٩٥ بە پشتیوانی کڵێسای ئینجیلی-لۆتەران لە ڤورتێمبێرگ دووبارە دروستکرایەوە. 

تا ساڵی ٢٠١١ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٣٧ خانوو و ھۆڵێکی دروستکردبوو، و گوندەکە لە ساڵی دواتردا ٢٥٠ لایەنگری کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات نیشتەجێ بوون. دورە لە ١ی ئەیلولی ٢٠١٨ لە چوارچێوەی ململانێی کورد و تورکیا، ھێرشی ئاسمانی تورکیای لێکەوتەوە.

## کەسانی دیار
مارگرێت جۆرج شێلۆ (١٩٤٢-١٩٦٩)، چەکداری ئاشووری.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
یانەی تۆپی پێی فوولادی خووزستان

**یانەی تۆپی پێی فولاد** () یانەیەکی تۆپی پێیە و بنکەکەی لە شاری ئەھواز لە خولی نایابی کەنداوی فارسە. یانەکە لە ساڵی ١٩٧١ دامەزراوە.

## ئەمانەش ببینە
* وەرزش لە ئێران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* Foolad F.C. Fans Weblog 
* Khuzestan Football Association (ماڵپەڕی فەرمی)
شەڕی ئامێدی (١٨٣١)

**شەڕی ئامێدی** شەڕێک بوو لە شاری ئامێدی لە ھەرێمی کوردستانی ئێستا کە لە ساڵی ١٨٣١ لە نێوان میرنشینی سۆران و میرنشینی بادینان ڕوویدا. ئەم شەڕە بە سەرکردایتی میر محەممەد پاشای ڕەواندز بە مەبەستی فراوانخوازکردنی میرنشینی سۆران بوو، ھۆز و ئێلە کوردەکانی دیکە لەم شەڕەدا بەشداریان کردووە.

## پێش شەڕەکە
لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زیاتر دوژمنایەتیی ناوچە کوردنشینەکانی کرد، بەو پێیەی میرنشینە کوردییەکان زۆرجار سەربەخۆیی خۆیان پاراست. لەم دۆخەدا میر محەممەد پاشای ڕەواندز (میری سۆران) ھەوڵی داگیرکردنی ناوچەکانی نزیکی دا. لە بێھدینان ناتەبایی لە نێو بنەماڵەی شازادە کوردەکان (محەممەد سەید پاشا، ئیسماعیل پاشا و براکانیان) وایکرد میرنشینی سۆران جەنگ لە دژی بادینان بکەن.

لە ساڵی ١٨١٤ میر محەممەد پاشای ڕواندز بە دڕندانە ھێرشی کردە سەر ھۆزەکانی مامەش، خۆشناو، برادۆست، شێروان، و سورچی تاوەکو بۆ ئەو ملکەچ بن. دواتر ھێرشی کردە سەر شارۆچکەی ھەریر کە پایتەختی پێشووی میرنشینی سۆران بوو.

## ھۆکاری شەڕ و سەفەر

: دوای گرتنی ئاکرێ، ھێزی سوور بەرەو ئامێدی (پایتەختی پێشووی میرنشینی بادینان) جوڵەیان کرد و دەروازەی شارەکەیان گرت. شەڕەکە سێ مانگ بە شێوازی گەمارۆدان و دەروازەپارێزی بەردەوام بوو. سەربازانی بادینان بە سەرۆکایەتی محەممەد سەید پاشا و ئیسماعیل پاشا لە ناو قەڵاکەدا خۆیان ڕاگرت، بەڵام بەھۆی نەبوونی مەشق و ڕاھێنان و نەبوونی یارمەتی دەرەکی بەرخۆدانیان لاواز بوو.

## جوڵە و تاکتیک
ھێزەکانی میرنشینی سۆران بە ژمارە و ڕێکخستنی باڵاترەوە بەسەر ھێزەکانی بادیناندا زاڵ بوون. شەڕەکە بە گەمارۆدانی شار و داخستنی ڕێگاکان و بۆردومانی دەروازەکان بەردەوام بوو. دەوترێت ئەمیر ھەوڵی داوە دڵی خەڵکی شارەکە ڕابکێشێت بۆ ئەوەی تەسلیمبوونەکە بە خێرایی ڕووبدات.

## ئەنجام
لە کۆتایی ساڵی ١٨٣١دا ئامێدی داگیرکرا و میرنشینی بادینان بە تەواوی لەناوچوو. مووسا بەگ کرا بە پارێزەری ھەرێمی بادینان و بۆ ماوەیەک لە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی سۆران مایەوە.

لە دوای سەرکەوتنی ئەم شەڕە دەسەڵاتی میرنشینی سۆران فراوانتر بوو، کە دواتر توانیان شارەکانی دھۆک و زاخۆی ببەنە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی سۆران، لە دوای داگیرکردنی دھۆک و زاخۆ میرنشینی سۆران ھەڵمەتێکیان بەرەو جزیرە برد و توانیان داگیری بکەن. جگە لە داگیرکردنی جزیر توانیان بچنە ناو جەرگەی شاری ئامەد، و دوو شارەکانی مێردین و نسێبینیان داگیرکرد. لە ساڵی ١٨٣٣ ھێرشی کردە سەر شارۆچکەی ئاکرێ پێش ئەوەی شارۆچکەکە داگیربکات دەستی بە کۆمەڵکوژی ئێزیدییەکانی ناوچەکە کرد، وە ڕابەری شارۆچکەی ئەقرەت دەرکرد. لە ساڵی ١۸۳٤ شارەکانی: ھەولێر، پردێ، ڕانیە، دھۆک و زاخۆ لە ژێر دەسەڵاتی میری کۆرە بوون.
## ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینی سۆران
پاشان لە ساڵانی ١٨٣٣ و ١٨٣٦ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ڕێگەی شەڕە گەورەکانەوە دەستی کرد بە داگیرکردنی کوردستان، پاشان سەربەخۆیی میرە کوردەکان کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد لە عێراق
پۆل:شەڕ
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:سەدەی ١٩یەم
ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سووریا ٢٠٢٠

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی لە سووریا** لە ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠ بەڕێوەچوو، بۆ ھەڵبژاردنی خولی سێیەمی یاسادانانی ئەنجومەنی گەل، ئەمەش لەنێو شەڕی ناوخۆی بەردەوامدا. لە سەرەتادا بڕیار بوو ھەڵبژاردنەکان لە ١٣ی نیسان ئەنجام بدرێت بەڵام دووجار دواخرا لە چوارچێوەی ئەو ڕێوشوێنانەی کە بۆ سنووردارکردنی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە سووریا گیراونەتەبەر.

## ئەنجامەکان
ئەنجامە بەرایییەکان لەلایەن لیژنەی باڵای ھەڵبژاردنی دادوەری لە میانەی کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە بینای وەزارەتی داد ڕاگەیەندرا، کە لیژنەکە بە کۆی دەنگ ناوی براوەکانی سەرجەم ناوچەکانی ھەڵبژاردن پەسەند کرد. لە ئەنجامی ئەم ھەڵبژاردنانەدا پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی لەگەڵ ھاوپەیمانەکانی لە بەرەی پێشکەوتنخوازی نیشتمانی زۆرینەی کورسییەکانی پەرلەمانی بەدەستھێنا، ھاوپەیمانییەکە ١٧٧ کورسی لە کۆی ٢٥٠ کورسی مسۆگەر کرد.

ڕۆژی ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠، بەشار ئەسەد سەرۆک کۆمار فەرمانی ژمارە ٢٠٨ی ساڵی ٢٠٢٠ی دەرکرد، کە ناوی براوەکانی ئەندامێتی لە ئەنجومەنی گەل بۆ خولی سێیەمی یاسادانانی لەخۆگرتبوو.

ڕۆژی ٤ی ئابی ٢٠٢٠، سەرۆک بەشار ئەسەد فەرمانی ژمارە ٢٠٩ی ساڵی ٢٠٢٠ی دەرکرد و تێدا داوای کۆبوونەوەی ئەنجومەنی گەل بۆ سێیەم خولی یاسادانان بۆ یەکەمجار لە ڕۆژی دووشەممە ١٠ی ئابی ٢٠٢٠.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: پارامەترە نەناسراوەکان
کوانێ

**کوانێ** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای ئامێدی، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی ئامێدی بە دووری (٥)کم.

لە گوندەکەدا کڵێساکانی مارت مریەم و مارت شمونە ھەیە.

## مێژوو
لە کوانێ، کڵێسای مار ئەفریم بۆ سەردەمی ساسانییەکان (٢٢٤-٦٥١) دەگەڕێتەوە، لە کاتێکدا پێدەچێت دێری مارت مریەم لە سەدەی چوارەمی زایینی دامەزراوە. ھەروەھا دێرێکی مار قوریاقۆس ھەبووە کە لە سەدەی ھەشتەمی زایینی دروستکراوە. خودی گوندەکە لە کتێبی ژیانی سەدەی ١٠ی ڕەبان جۆزێف بوسنایادا ئیسپاتی کراوە کە تێیدا دانیشتووانەکەی وەک لایەنگری کەنیسەی ڕۆژھەڵات ناوی بردووە. عەبدیشۆ، قەشە سەرەکییەکەی کوانێ، لە نامەیەکی شیمۆنی نۆیەم دینخای پاتریاکی کاسۆلیکی کلدان بۆ پاپا گریگۆری سێزدەھەم لە ساڵی ١٥٨٠دا ئیسپات کراوە.

لە ساڵی ١٨٥٠دا ١٣-٢٠ خێزان لە کوانێ نیشتەجێ بوون و لەلایەن کەنیسەی مارت مەریەمەوە وەک بەشێک لە ئەپستۆریای سەرەکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات لە بەرواری خزمەتیان دەکرد. بەڵام زۆربەی دانیشتوانی گوندەکە تا ساڵی ١٩١٣، لەو ساڵەدا ٦٠ ئاشووری کاسۆلیکی کلدانی لە کۆمانێ ھەبوون کە لەلایەن کەنیسەی خاتوونی ڕووناکی و ژیانمانەوە وەک بەشێک لە ئیپارشی کاسۆلیکی کلدانی ئامێدیەوە خزمەتیان دەکرد.

گوندەکە لە ساڵی ١٩٣٨دا ١٩ کەس بە چوار خێزانەوە نیشتەجێ بوون. ژمارەی دانیشتوانی کوانێ زیادی کرد و سەرژمێری عێراقی ساڵی ١٩٥٧، ٥٥٠ کەس بوو. لە ساڵی ١٩٦١ گوندەکە ١٥٠ خێزانی ھەبووە و لە ساڵی ١٩٦٣ قوتابخانەیەکی سەرەتایی دروستکراوە. لە نێو شەڕی یەکەمی عێراق – کورددا، کوانێ لە ھێرشێکی کوردانی زێباری لایەنگری ڕژێم بە سەرۆکایەتی زوبیر محەمەد زێباری لە ساڵی ١٩٦٥ تاڵان کرا و سووتێنرا کە لە ئەنجامدا گوندنشینێک گیانی لەدەستدا و ڕزگاربووانی ناچار کرد پەنا بۆ گوندەکانی دراوسێ ببەن. 

حکوومەتی عێراق لە ساڵی ١٩٧٧دا، ٢٠ بنەماڵەی ئاشووری خەڵکی گوندی وێلەی سەر بە ناحیەی نێروێ و ڕێکان و ٨٠ خێزانی کوردی لە کوانێ بە زۆرەملێ نیشتەجێ کرد. کڵێسایەکی ڕۆژھەڵاتی مارت مریەم لە ساڵی ١٩٧٨ بۆ ئاشوورییەکان کە لە وێلەوە ھاتبوون دروستکرد. لە ساڵی ١٩٩٦ باس لەوە کرا کە کوردەکان بە شێوەیەکی نایاسایی دەستیان بەسەر زەوی گوندنشینانی ئاشووریدا گرتووە.

تا ساڵی ٢٠١١ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٣٦ خانووی دروستکردبوو و ٢٧ خانووی نۆژەنکردەوە و کڵێسای مارت شمونێی دروستکردبوو. کوانێ لە ساڵی ٢٠١٢دا نزیکەی ٤٨٠ ئاشووری نیشتەجێ بوون، کە ٢٠٠ کەسیان سەر بە کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات بوون و ٢٨٠ کەسیان کاسۆلیکی کلدانی بوون. خێزانە ئاشوورییە ئاوارەبووەکان پەنایان بردە بەر کوانێ، و لە ساڵی ٢٠١٤دا ھاوکاری مرۆیییان لە کۆمەڵەی ھاوکاری ئاشوورییەکان وەرگرتووە. ڕۆژی ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩، گوندەکە بە ھێرشی فڕۆکەکانی تورکیا کەوت. تا ساڵی ٢٠٢١ کوانێ ٢١٠ ئاشووری لە ٥٣ بنەماڵەدا نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ھیزانکێ ژێری

**ھیزانکێ ژێری** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی چەمانکێ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی چەمانکێ بە دووری (٣٥)کم.

لە گوندەکەدا کڵێسایەکی مار گەیوارگیسی کڵێسای کۆنی ڕۆژھەڵات ھەیە.

## مێژوو
دوای جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ھیزانکێ ژێری لە ساڵی ١٩٢٠دا ئاشوورییەکانی تیاری خوارووی لێ نیشتەجێکرایەوە، کە ھەموویان لایەنگری کەنیسەی ڕۆژھەڵات بوون. گوندەکە بەسەر ھیزانکێ ئێلێتا (ھیزانکێ ژووری) و ھیزانکێ ختێتا (ھیزانکێ ژێری) دابەش بوو. لە ساڵی ١٩٣٨ ھیزانکێ ژێری ٢٥ کەسی تێدا نیشتەجێ بوو، کە ٥ بنەماڵەی تێدابوو، ھیزانکێ ژووری ژمارەی دانیشتووانی ١٥٥ کەس بوو، ٢٨ بنەماڵەی ھەبوو، بە گشتی ١٨٠ کەس بوو، لە ٣٣ بنەماڵەدا. ژمارەی دانیشتوانی ھیزانکێ ژێری بۆ ٢١٠ کەس زیادی کرد، لە کاتێکدا ھیزانکێ ژووری بە پێی سەرژمێری عێراق لە ساڵی ١٩٥٧ بۆ ٤٤ کەس کەمی کرد، کە کۆی گشتی ٢٥٤ کەس بوو. 

لە سەرەتای شەڕی یەکەمی عێراق – کورد لە ساڵی ١٩٦١، ١٠٠ خێزان لە ٤٢ ماڵدا لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون. لە کاتی شەڕدا کوردانی دراوسێ بە شێوەیەکی نایاسایی دەستیان بەسەر ٦٠ دۆنم زەوی کشتوکاڵیدا گرت، و ھیزانکێ لە ساڵانی ١٩٦٤ و ١٩٦٩ لەلایەن ناڕێکییەکانی حکومەتەوە ڕوخێنرا. دواتر ژمارەی دانیشتووان لە ھیزانکێ ژێری بۆ ١٤٥ کەس کەمیکرد، و لە ھیزانکێ ژووری بۆ ٢٠ کەس، بە گشتی تا ساڵی ١٩٧٧ ١٦٥ کەس بوو. ئەو گوندە لە ساڵی ١٩٨٧ لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە وێران کرا و ئەو ١١٠ خێزانەی کە مابوونەوە ئاوارە بوون.

ھێزانکێ لە دوای ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ی عێراق لە لایەن ٥٠ بنەماڵەوە ئاوەدانکرایەوە. ئەگەرچی تەواوی دانیشتووانی ئاشوورییەکان بوو، بەڵام حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە فەرمی ناوی کوردی ھێزانکێی بەسەر گوندەکەدا سەپاند. گوندنشینان ڕایانگەیاندووە، لە ساڵانی ١٩٩٤ و ١٩٩٧دا تووشی زەوتکردنی زەوی و زاری نایاسایی بوون لەلایەن کوردەکانەوە. ئابڵوقەیەک کە چەکدارانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٩٩ بە قەدەغەکردنی گواستنەوەی خۆراک بۆ ناو گوندەکە بەسەر ھێزانکێ و حەوت گوندی تری ئاشووری لە دۆڵەکەدا سەپاند، کە وابەستەی خۆراکی ئاکرێ بوو، دوای دەستێوەردانی نەتەوە یەکگرتووەکان و لیژنەی نێونەتەوەییی خاچی سوور ھەڵگیرا.

لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٩دا ٢٩ ئاشووری ئاوارە، کە ١٠ بنەماڵەیان ھەبوو، لە گوندەکەدا نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، ھیزانکێ ژووری بەتەواوی چۆڵە و ھیزانکێ ژێری بەشێکی چۆڵە، سەرەڕای دروستکردنی خانوو لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە، بەھۆی نەبوونی ژێرخانی ئابووری و خراپی دەرفەتی ئابووری. کەناڵەکانی ئاودێری لە گوندەکەدا لە مانگی ئایاری ٢٠١٣ لەلایەن کۆمەڵەی ھاوکاری ئاشوورییەوە نۆژەنکرانەوە. تا ساڵی ٢٠٢١، ١٥٣ ئاشووری لە ھێزانکێ نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
کانی بەلاڤێ

**کانی بەلاڤێ** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی بامەڕنێ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی بامەڕنێ بە دووری (٢٣)کم.

لە گوندەکەدا کڵێسایەکی مارت مریەم ھەیە.

## مێژوو
کانی بەلاڤێ لە ساڵی ١٨٥٠دا ٢٠-٣٠ بنەماڵەی ئاشووری لێ نیشتەجێ بوون. دوای جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، پەنابەرە ئاشوورییەکانی ئاشیتە لە تورکیا لە کانی بەلاڤێ نیشتەجێ بوون و تا ساڵی ١٩٣٣، ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ١١٠ کەس بوو. لەو ساڵەدا لە کاتی کۆمەڵکوژیی سێمێل لەلایەن سوپای عێراقەوە تاڵان کرا و سووتێنرا. لە ساڵی ١٩٣٨دا ٢٠ بنەماڵەیان کانی بەلاڤێ نیشتەجێ کرد. گوندەکە کۆمەڵگەیەکی بچووکی جولەکەکانی ھەبووە کە چەند خێزانێک پێکھاتبوون تا ساڵی ١٩٤٩ ڕۆیشتن.

ژمارەی دانیشتووانی بە پێی سەرژمێریی عێراق لە ساڵی ١٩٥٧ بۆ ١٩٠ ئاشووری زیادی کردووە و لە ساڵی ١٩٦١دا ٧٠ خێزان لە ٣٥ خانوودا بوون. دانیشتوانی گوندەکە بۆ ماوەیەکی کاتی ھەڵھاتن و پەنایان بۆ شوێنێکی تر برد لە کاتی شەڕی یەکەمی عێراق-کورد لە ساڵانی شەستەکاندا، و دواتر گەڕانەوە. کانی بەلاڤێ لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا لە ساڵی ١٩٨٨ لەلایەن سوپای عێراقەوە لەناوبرا، و دانیشتوانەکەی بە زۆر دەرکران.

١٥ بنەماڵەی ئاشووری گەڕانەوە و کانی بەلاڤێیان ئاوەدانکردەوە، بەڵام باس لەوە کرا کە کوردانی گوندەکانی دراوسێ لە ساڵی ١٩٩٢ بە شێوەیەکی نایاسایی دەستیان بەسەر سەرچاوە ئاوییەکانی گوندەکەدا گرتووە و خانوویان لەسەر زەوی گوندنشینان دروست کردووە. لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٩دا، ٧٢ ئاشووری ئاوارە و لەگەڵ ١٩ بنەماڵە لە کانی بەلاڤێ نیشتەجێ بوون. تا ساڵی ٢٠١١ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٣٩ خانوو و کڵێسا و ھۆڵی کۆمەڵایەتی دروستکردبوو و ژێرخانی گوندەکەی پەرەپێدا.

لە ساڵی ٢٠١٢دا مەزەندە کرا کە ١٥ ئاشووری کە ھەموویان لایەنگری کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات بوون، نیشتەجێی کانی بەلاڤێ بوون. لە مانگی ئابی ٢٠١٤دا، کەنیسەی ئاشووری ڕێکخراوی فریاگوزاری ڕۆژھەڵات ڕاپۆرتی دابوو کە ٤٥ خێزانی ئاشووری ئاوارە لە گوندەکەدا ھەن، و کۆمەڵەی فریاگوزاری ئاشووری لە مانگی نۆڤەمبەردا ھاوکاری مرۆیی پێشکەش کرد. ھەتا ساڵی ٢٠٢١، ٢٩ ئاشووری لە کانی بەلاڤێ نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
یی سایک

وێنۆک
یی سایک بەرپرسێکی دیاری مەدەنی و سیاسەتمەدار و زانا و بیرمەند و پەروەردەکار و فەیلەسوف و شاعیری دیاری کۆتایی سەردەمی شانشینی گۆریۆ بوو. لە ١٣٢٨ لەدایکبووە لە پارێزگای باکووری گیۆنگسانگ. لە تەمەنی ٢٦ ساڵیدا تاقیکردنەوەی نیشتمانی کردووە و بۆ خزمەتگوزاری شارستانی دەرچووە، بەناوی سونگمۆنگبو سیونگ دەستی بەکاری فەرمی کردووە.

## بەرھەم
کەسێکی زانا و بلیمەت و بیرمەندی وڵات بوو، کەسێکی ماندوونەناس و شۆڕشگێڕ بوو لە پەروەردەکردن و گەورەکردنی زانا گەنجەکان، و لە نووسیندا ھەمیشە ئامادە بوو بۆ ئەوەی ھەموو ئەو کارانەی بکات بە بەرھەم و بڵاویان بکاتەوە کە سوودیان بۆ وڵات و ئایندەی وڵات ھەیە، کار و بەرھەمەکانی دەگەن بە پەنجا و پێنج بەرگ.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٣٢٨
پۆل:مردووانی ١٣٩٦
پۆل:خەڵکی کۆری لە سەدەی ١٤یەم
پۆل:ڕاسپێردراوەکانی شا لە کۆریا
پۆل:خەڵکی باکووری پارێزگای گیۆنگسانگ
کوڤلێ

**کوڤلێ** ('')، () یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی مانگێشک، قەزای دھۆک، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی مانگێشک بە دووری (٥)کم.

## کەسانی دیار
* وەحید کۆڤلی (١٩٧٠-٢٠١٧)، فەرماندەیەکی پێشمەرگەیە کە بە سەرکردایەتیکردنی لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژی داعش ناسرابوو.
* شڤان ئەحمەد عەبدولقادر کۆڤلی، لە دایکبووی ١٩٦٠، سیاسەتمەداری کورد و پێشمەرگەی پێشووی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان. لە لیژنەکانی یاسادانان کە تیشکیان خستۆتە سەر ئاوەدانکردنەوە و کاروباری پێشمەرگە، پۆستی ھەبووە.

## وێنە

File:IMG Kovli in the valley.jpg|گوندی کۆڤلی لە دۆڵی بە گردە سەوزەکان و ڕێگایەکی پێچاوپێچ
File:IMG A picturesque view of Kovli village, nestled among rolling green hills with scattered trees and a mix of traditional and modern homes, all beneath a bright blue sky.jpg|گوندی کۆڤلی لە نێوان گردە سەوزە چەقەڵەکاندا ھەڵکەوتووە کە ماڵە نەریتی و مۆدێرنەکانیان لە ژێر ئاسمانێکی شین و گەشاوەدا ھەیە
File:IMG_the_Village_of_kovli.jpg|گوندی کۆڤلی لە نێوان گردە سەوزەکان و شاخەکانی دووردا ھەڵکەوتووە
File:IMG_An_overview_of_Kovli_village,_showing_houses_nestled_on_a_green_hillside_with_open_land_surrounding_them.jpg|تێڕوانینێکی گشتی بۆ گوندی کۆڤلی لەگەڵ خانووەکان لەسەر بنارێکی سەوز کە بە زەوی کراوە دەورە دراوە
File:IMG A hillside village in Kurdistan, where winding roads connect scattered homes, cultivated fields, and rugged greenery.jpg|گوندی بنار لە کوردستان بە ڕێگای پێچاوپێچەوە کە ماڵ و کێڵگە و سەوزاییە ناڕێکەکان بەیەکەوە دەبەستێتەوە
File:IMG Kovli seen from green hillside.jpg|گوندێک کە بە سەوزایی گەشاوە دەورە دراوە وەک لە بناری گردەکەوە دەبینرێت
File:IMG Kovli seen on a clear day.jpg|دیمەنی گوند لە ژێر ئاسمانی گەشاوە، لە ڕۆژھەڵاتەوە سەیر دەکرێت
File:IMG Kovli village in spring.jpg|گوندی بناری گردەکان کە بە دارە گوڵدارەکان و لێوارە سەوزەکان دەورە دراوە
File:IMG Kovli village in the hills.jpg|گوندی کۆڤلی لە نێوان گرد و شاخە سەوزە چەقەڵەکاندا ھەڵکەوتووە


## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
عەلی زیرەک

عەلی زیرەک سیاسەتمەداری کوردی خەڵکی ڕۆژهەلاتی کوردستانە و دامەزرێنەری پارتی لیبراڵ دیموکراتی کوردستانە

## ژیان
عەلی زیرەک لە ساڵی 1975 لە شاری سەققز لە دایکبووە، لە پەیمانگای مامۆستایان وەرگیراوە بەڵام بە هۆکاری سیاسی ناچار بووە کوردستان جێبهێڵێت. ساڵی 1997 گەڕایەوە کوردستان و بووەتە ئەندامی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران. لە ساڵی 2009 لەگەڵ ژمارەیەک لە ئەندامانی لادراوی پارتی دیموکراتی کوردستان پارتی لیبراڵ دیموکراتی کوردستانی دامەزراند، بەڵام لە ساڵی 2012 بە هۆی ناکۆکی ناوخۆیی پارتی لیبراڵ هەڵوەشایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی سەقز
باڵاگریوە (ناوچە)

**باڵاگیروە** () ناوی ناوچەیەک لە ڕۆژئاوای ئێران کە ناوچەی باشووری پارێزگاکانی ئێستای لوڕستان و ئیلام و باکووری پارێزگای خووزستانی ئێستا لەخۆدەگرێت. ڕادەیەکەی لە ڕۆژئاواوە تا کەبیر کەو و لە باشوورەوە تا بەشی دارە گەرمەکان درێژ دەبێتەوە. ھۆزەکانی باڵارگریوە بریتین لە؛ دیرکەوەند، باھاروەند، رەشنوو، جۆدکی، قەڵاوەند و پاپی. بە پێی *دانشانامه جهان اسلام* ھۆزی چەگینیش ھۆزێکی ئێلی باڵاگریوەیە.

## مێژوو
پێش سەردەمی میر و ئێلەکانی جۆدکی قەڵاوەند و تا سەردەمی حوکمڕانی قاجاڕەکان، دانیشتووانی ناوچەی باڵاگریوە بەشێک بوون لە ئێلی ساکی. ساکوەندەکان یەکێک بوون لە گرنگترین ئێلەکانی لوڕستان، کە یارمەتی کەریم خان زەندیان دەدا لە کاتی دروستبوونی دەوڵەتی زەند چوونە لای شیراز، بەڵام دوای لەناوچوونی زەندییەکان گەڕایەوە بۆ لوڕستان.

دوای ئەوەی کە لە شیرازەوە گەڕانەوە بۆ لوڕستان، ئەم ئێلە لەگەڵ خێڵەکانی تری باڵاگریوە کە بریتین لەمانە (قەڵاوەند، جۆدکی، پاپی، نەجافەوەند) دژی ساکیەکان شەڕیان کرد بۆ داگیرکردنی ناوچەی باڵاگریوە، کە ئەنجامەکەی کوشتنی حوسێن خان ساکی بوو، سەرۆکی ئێڵی ساکی، و گرتنی ناوچەی بەلدار. دوای ئەم شکستە، ساکیەکان لە لوڕستان و خووزستان پەرش و بڵاو بوون و بوونە ئێلێکی کۆچەری.

## سەرچاوەکان

پۆل: پارێزگای لوڕستان
شاریا

**شاریا** ('')، () یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی فەیدیێ، قەزای سێمێل، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی فەیدیێ بە دووری (١٢)کم.

شارۆچکەکە دەکەوێتە ناوچەی سنووردارکردنی نێوان عێراق و کوردستانی عێراق، کە لە ساڵی ١٩٩١/١٩٩٢ەوە بوونی ھەیە و دەکەوێتە ناو خاکی ئیدارەی کوردەوە. شاریا گوندێکی(کۆمەڵگە) بەناو نمونەیی ئێزیدییەکان بووە و لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دروستکراوە. گوندەکانی تری ئێزیدی بێ دانیشتوو کران بۆ ئەوەی بوار بۆ نیشتەجێبوونی ئێزیدییەکان بکەنەوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی شاری شاریا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئێزیدییەکان پێکدێن. لە ساڵی ١٩٩٩ەوە تێبینی ئەوە کراوە کە دانیشتوانی ئێزیدی ئاوارە دەبن و دانیشتوانی عەرەب لەوێ نیشتەجێ دەکرێن.

## مێژوو
لە شاری شاریا دوای کۆچی بەکۆمەڵی ئێزیدییەکان لە قەزای شنگال لە ساڵی ٢٠١٤ کەمپێکی پەنابەران بۆ ئێزیدییەکان دروستکرا. کەمپی پەنابەران لە خێوەت پێکھاتووە کە بەشێکیان لەلایەن کۆمیساریای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەرانەوە دابینکراون. زۆرێک لە ئێزیدییەکان پەنایان بۆ ئەم ئۆردوگایە بردووە، کە تا ئێستاش لەوێ دەژین. لە ئێستادا زیاتر لە ٣١ ھەزار ئاوارەی ئێزیدی شەنگال لە شاریا نیشتەجێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
سەنات

**سەنات** (*)، (، *) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی دەرکار، قەزای زاخۆ، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی دەرکار بە دووری (٣٠)کم.

## ناو
* سناط ناوێکی عەرەبییە و لە تۆمارەکانی دەوڵەت و نامەنووسی فەرمیدا ھاتووە. 
* کورد بە دەنگی کورتی "ئە" دەیڵێنەوە (سەنات). نە ئەم ناوە و نە ناوی یەکەم سەرچاوەی مێژوویی نییە.
* سەبارەت بە ناوی سریانییش، (ئەسناخ)، ئەم وشەیە لە فەرھەنگی یوجین ماننادا وەک کردارێک بە واتای (دیوار/گەمارۆدان/دەورەدان / سیاج) ئاماژەی پێکراوە، و ناوێکە بە واتای زنجیر یان دیوار دێت. ڕەنگە بۆ گوندەکەش بگونجێت، بەو پێیەی بە شاخی سەخت دەورە دراوە، وەک ئەوەی وەکوو دیواردار بێت.
* ھەروەھا دەوترێت کە لە دوو وشەی (ئەس نوح)ەوە ھاتووە، واتە کەشتیی نووح، ئەم ناوە لە ڕاستییەکان نزیکترە لەوانی تر، بەو پێیەی ناوچەکە لە چیای جودی نزیکە، کە گێڕانەوەکان لەسەری دەڵێن کەشتییەکە دوای لافاوەکە ھاتۆتە خوارەوە. ڕەنگە مەعقول بێت خەڵکی گوندەکە ناوی گوند و ھێما جوگرافییەکانیان بە ناوی نوحەوە بنێن. وشەی نووح لە زمانی سوریانیدا بە واتای پشوودان دێت. ڕەنگە گوندەکە تاکە وێستگە بووبێت بۆ کاروانەکان کە لە زاخۆوە دەھاتن یان دەچوونە تورکیا، چونکە بەناو گوندەکەدا تێدەپەڕین و ماوەیەک لەوێ دەمانەوە. بەڵام دەگەڕێینەوە سەر ناوی نوح، کە بەھەمان شێوە نزیک دەبینینەوە لە ڕاستی مێژوویی، وەک دەبینین ئەم ناوە (نوح - نوخ) لە گوندەکانی نزیکدا دووبارە دەبێتەوە، بۆ نموونە (عەبراخ) وشەی (ئەبرا دەنووح)ە، بە واتای خاکی نوح، ھەروەھا ناوی گوندی (دور نوح)، کە لە تورکیادایە، لە وشەی دێری نوح یان دەروازەی نوحەوە وەرگیراوە، ھەروەھا (دشت نوح)، بە واتای دەشتی نوح.
* ناوی سەنات لە کتێبی باوک حەنا لە (ئاشووری مەسیحی) بەم شێوەیە ھاتووە: خانەقای (مار عەتقان)، کە تا ئێستاش لە ناوچەی سندی سەرووی زاخۆ بوونی ھەیە، و لە تەنیشتەوە گوندی بچووکی کلدان ھەیە کە پێیان دەوترێت (ئامرە). ئەم شوێنە لە تەنیشت گوندی (یاردە) دایە، کەمێک دوورتر گوندێکی مەسیحی ھەیە بە ناوی (ئەسنەخ) (بە عەرەبی، سناط).

## مێژوو
لە ساڵی ١٩١٣ گوندی سەنات (ئەسناخ) ٦٠٠ کەس لە کاسۆلیکی کلدانی تێدا نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٩٧٦ گوندەکە لەلایەن حکومەتی ناوەندی عێراقەوە وێران کرا.

تا ساڵی ٢٠١٧ گوندەکە چۆڵ بوو بەڵام بوونی چەکداری پەکەکەی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سووریا ٢٠٢٥

بڕیارە لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھەڵبژاردنی یاسادانان لە سووریا بەڕێوەبچێت و لە کۆی ٢١٠ ئەندامی ئەنجومەنی گەلی سووریا کە دەستەی یاسادانانی نیشتمانی ئەو وڵاتەیە، ١٤٠ کەسیان ھەڵبژێرن. ئەم ھەڵبژاردنانە یەکەم ھەڵبژاردن دەبن لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ئەنجام بدرێت و لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ئینتقالی سووریا بە سەرۆکایەتی ئەحمەد ئەلشەرع سەرۆککۆماری نوێی سووریا بەڕێوەدەچێت.

بە پێچەوانەی ھەڵبژاردنەکانی پێشووی سووریا، ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٥ بە سیستمێکی کاتی و ناڕاستەوخۆی ھەڵبژاردن بەڕێوەدەچێت. لە کۆی ٢١٠ کورسی، ١٤٠ کورسی لە ڕێگەی سیستمی دەوائیرەکانی ھەڵبژاردنەکانەوە ھەڵدەبژێردرێن، کە ئەندامانی ئەنجومەن لەلایەن لیژنە ناوخۆیییەکانەوە ھەڵدەبژێردرێن کە لە ئەکادیمی و کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکان پێکھاتوون. ٧٠ ئەندامەکەی دیکە ڕاستەوخۆ لەلایەن سەرۆککۆمارەوە دەستنیشان دەکرێن و ھیچیان بە دەنگی ڕاستەوخۆی خەڵک ھەڵنابژێردرێن.

## سەرچاوەکان
ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سووریا ٢٠٢٤

**ھەڵبژاردنی پەرلەمان لە ساڵی ٢٠٢٤ لە سووریا** بۆ ھەڵبژاردنی چوارەمین خولی یاسادانانی ئەنجومەنی گەل لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ ئەنجامدرا ئەمەش دوای پەسەندکردنی دەستووری نوێی سووریا لە ساڵی ٢٠١٢، و سییەمین خولی یاسای دەستپێکردنی دەوڵەتی سووریایە.

لە ١١ی ئایاری ٢٠٢٤، بەشار ئەسەد، سەرۆککۆماری سووریا، فەرمانی ژمارە (٩٩)ی ساڵی ٢٠٢٤ی دەرکرد و ڕۆژی دووشەممە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ی وەک وادەی ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی گەل بۆ خولی چوارەمی یاسادانان دیاریکرد. ھەروەھا لە فەرمانەکەدا ژمارەی کورسییەکانی مەجلیسی گەل کە بۆ کەرتی کرێکاران و جووتیاران و ئەو کەرتەی نوێنەرایەتی بەشەکانی دیکەی دانیشتووانی ناوچەکانی ھەڵبژاردن دەکات دیاری کراوە.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵگەھا باگێرا

**کۆمەڵگەھا باگێرا** یان **باگێرا**، ('')، () یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی زاویتە، قەزای دھۆک، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی زاویتە بە دووری (٩)کم.

## جوگرافیا
باگێرا دەکەوێتە کۆئۆردینیاتی  36.96678°N 43.16931°E لەناو دامێنی شاخاوییەکاندا کە بە دار و لەوەڕگەی سروشتی داپۆشراون. بە چەند گوندێکی بچووک دەورە دراوە، لە کاتێکدا ڕێگا ناوخۆییەکان بە قەزای ئامێدی و گوندەکانی دراوسێی ناحیەی شیلادزێ و ناحیەی دێرەلووکەوە دەبەستنەوە. زەوی ناوچەکە شاخاوی و گردە و دۆڵی بچووکی تێدایە کە بۆ کشتوکاڵی نەریتی و بەخێوکردنی ئاژەڵ بەکاردەھێنرێت.

## مێژوو
* کۆمەڵگەھا باگێرا دوای شاڵاوی ئەنفال درووستکرا بۆ کۆکردنەوەی گوندنشینانی ڕاگوێزراو، دوو گوندیکە ھەیە بە ناوی باگێرای ژێری(باگێرا نسارا) و باگێرا ژووری، لەبەرئەوەی نزیک ئەم دوو گوندە دروستکرا بۆیە ھەمان ناویان پێدا.
* باگێرا یەکێکە لە شارۆچکە کۆنەکانی پارێزگای دھۆک و پێدەچێت سەرچاوەکەی بۆ کۆمەڵگە کشتوکاڵییە تەقلیدییە گوندنشینەکان بگەڕێتەوە. ھاوشێوەی باقی دەڤەری دھۆک لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە کاتی شاڵاوی ئەنفالدا تووشی ئاوارەبوون بووەوە و بەشێکی زۆر لە دانیشتووانی بەرەو شارە گەورەکانی وەک دھۆک و ھەولێر ڕاگوێزران.
* لە ساڵی ٢٠٢٠دا لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکاندا بۆ سەر پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، جەرگەی شارۆچکەکە کەوتە بەر ھێرشی ئاسمانی تورکیا، ئەمەش بووە ھۆی ئاوارەبوونی کاتی بەشێک لە خێزانەکان بەرەو گوندەکانی دراوسێ.

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتوانی کۆمەڵگەھا باگێرا تەنھا بە چەند سەد کەسێک دەخەمڵێندرێت کە زۆربەیان سەر بە خێزانە کوردەکانن کە خەریکی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارین. تا ئێستا ھیچ سەرژمێرییەکی فەرمی لەو شارۆچکەیە ئەنجام نەدراوە.

## پەروەردە
شارۆچکەکە قوتابخانەیەکی بچووکی سەرەتایی ھەیە کە لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە دامەزراوە بۆ دابینکردنی خوێندنی سەرەتایی بۆ منداڵانی ئەو ناوچەیە، بەڵام بەھۆی کەمی ژمارەی دانیشتوانەکەیەوە ھێشتا خزمەتگوزاری پەروەردەیی سنووردارە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
کۆمپانیای نەوتی عێراق

**کۆمپانیای نەوتی عێراق** (**IPC**) کە پێشتر بە **کۆمپانیای نەوتی تورکی** (**TPC**) ناسرابوو، کۆمپانیایەکی نەوتییە کە لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ بۆ ١٩٦١دا قۆرخکاریی مەجازی لەسەر ھەموو گەڕان و بەرھەمھێنانی نەوت لە وڵاتی عێراقدا ھەبوو، بە ھاوبەشی لەلایەن ھەندێک لە گەورەترین کۆمپانیا نەوتییەکانی جیھانەوە کراوە و بارەگا سەرەکییەکەی لە لەندەنی پایتەختی ئینگلتەرا بووە.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٢ حکوومەتی بەعس لە عێراق کۆمپانیاکەی بە نیشتمانی کرد و کارەکانی لەلایەن کۆمپانیای نیشتمانی نەوتی عێراقەوە دەستی بەسەردا گیرا. کۆمپانیای «کۆمپانیای نەوتی عێراق» تا ئێستاش ھەر ماوەتەوە، ھەرچەندە تەنھا لەسەر کاغەز. یەک کۆمپانیای پەیوەندیدار –کۆمپانیای نەوتی ئەبووزەبی (ADPC) پێشتر (Trucial Coast) Ltd)– ھەروەھا بەردەوامە بە پشکە سەرەتاییەکانی وەک خۆی.

**گرووپی نەوتی عێراقی** پەیوەندیدار، کۆمەڵەیەکی کۆمپانیاکان بوو کە ڕۆڵی سەرەکییان ھەبوو لە دۆزینەوە و پەرەپێدانی سەرچاوە نەوتییەکان لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە دەرەوەی عێراق.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
عیسمەت شەریف وانلی

**عیسمەت شەریف وانلی** (یان **ڤانلی**) (٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤ ٢٠١١) زانایێکی کورد و چاڵاکوانێکی سیاسی بوو.

## پێشینە و پەروەردە
عیسمەت شەریف وانلی لە سووریا لەدایکبووە، لە دایک و باوکێکی تورک، باوکی ئەفسەرێکی کوردی خەڵکی وان بووە.

لە فەڕەنسا و ئەمریکا و سویسڕا یاسا و فەلسەفەی خوێندووە، دکتۆرای لە بواری زانستی دادمەندی لە زانکۆی لۆزان بەدەستھێناوە، ھەروەھا بڕوانامەی ماستەری لە مێژوو لە زانکۆی جنێڤ بەدەستھێناوە، دواتر بووەتە مامۆستای زانستە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان. بە زمانەکانی فەڕەنسی و ئینگلیزی و عەرەبی و کوردی قسەی دەکرد.

## ژیانی سیاسی
وانلی لە ساڵی ١٩٦١ تا ١٩٧٥ لە پارتی دیموکراتی کوردستان کاری کردووە و بووەتە وتەبێژی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مستەفا بارزانی. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٦ لە کاتی کارکردنی وەک نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان لە سویسرا وانلی لە ھەوڵێکی تیرۆرکردندا تەقە لە سەری کرا. وانلی دوای ئەوەی لە ھێرشەکە ڕزگاری بووە، پشتڕاستی کردەوە کە چەکدارەکەی پێشتر لە کونسوڵخانەی عێراق لە جنێڤەوە ناسیوە و چاوی پێیکەوتووە. حکوومەتی عێراق بەرپرسیارێتیی خۆی لەسەر ڕووداوەکە ڕەتکردەوە.

وانلی لە کۆتاییی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەگەڵ کۆمەڵەی گەلانی ھەڕەشەلێکراو کاری کرد و تا کۆچی دوایییەکەی لە ساڵی ٢٠١١ لە دەستەی ڕاوێژکاریدا ماوەتەوە. لە ساڵی ١٩٩٥ بووەتە ئەندامی ئەنجوومەنی جێبەجێکاری پەرلەمانی کوردستان لە دەربەدەریدا. ئەو ڕێکخراوە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٩ ھەڵوەشایەوە و بوو بە کۆنگرەی نەتەوەییی کورد، کە وانلی وەک یەکەم سەرۆک بۆی ناسێندرا.

## مەرگ
لە ٩ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١١ لە ماڵەکەیدا لە شاری لۆزان لە سویسڕا کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤
پۆل:زانا کوردەکان
ڕاپەڕینی ١٩٠٧ی بدلیس

**ڕاپەڕینی بەدلیس** ڕاپەڕینێکی کورد بوو لە شاری بدلیس دژی دەوڵەتی عوسمانی لە ساڵی ١٩٠٧، ھۆکارەکانی ڕاپەڕین لە گرژی و ئاڵۆزییەکانی نێوان کوردەکانی ناوچەکە و پارێزگاری بدلیس دوای بوومەلەرزەیەک لە مانگی ئازاری سەرەتای ئەو ساڵەدا بوو. لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٧ دەستی پێکرد، و ٣٨ ڕۆژی خایاند، پێش ئەوەی لە ٣٠ی تەممووزدا لەلایەن ھێزێکی عوسمانییەوە سەرکوت بکرێت. ڕاپەڕینێکی دیکە لە بتلیس لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩١٤ سەریھەڵدا.

## سەرچاوەکان


## بەستەری دەرەکی

پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان
پۆل:ڕاپەڕینەکانی کورد لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:١٩٠٧
پۆل:ڕاپەڕینەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:بدلیس
ماگۆمێت عیسایێڤ

**ماگۆمێت ئیسماعیلۆڤیچ عیسایێڤ** (؛ ١٩٢٨ – ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١١) ئیسپێرانتیستێکی ڕووسی و وەرگێڕ و زمانزانێک بووە. زۆرترین جار بەھۆی کارەکانی لەسەر زمانە ئێرانییەکان (بە پلەی یەکەم ئۆسێتی) و ئێسپێرانتۆ دیارە.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
کەشان

**کەشان** ('')، () یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی باتیفا، قەزای زاخۆ، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی باتیفا بە دووری (٢٣)کم.

بە پێگەی جوگرافیای شاخاوی لە نزیک سنووری عێراق و تورکیا تایبەتمەندە.

## مێژوو
لە ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ گوندی کەشان لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی تورکیاوە بۆردومانی ئاسمانی کرا، ئەمەش لە چوارچێوەی ھەڵمەتەکانی سوپای تورکیا بۆ سەر ئەو ناوچانەی کە پێدەچێت شانەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە باکووری عێراق داڵدەبدەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
کورێمێ

**کورێمێ** ('')، () یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی مانگێشک، قەزای دھۆک، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق. دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی مانگێشک بە دووری (٥)کم.

## جوگرافیا
* کورێمی دەکەوێتە ناوچەیەکی شاخاوی لە چوارچێوەی بەشەکانی باکووری پارێزگای دھۆک، و بە گرد و دۆڵی تەسک دەورە دراوە. گوندەکە لە بەرزی مەزەندەکراودا نزیکەی ٨٨٨ مەتر لە ئاستی دەریاوە ھەڵکەوتووە.
* کەشوھەوای ناوچەکە بە ھاوینەکانی گەرم و وشک و زستانی سارد دەناسرێتەوە کە لەوانەیە پلەکانی گەرما بۆ دەوروبەری سفر دابەزن.
* زەوییە کشتوکاڵییەکانی گوندەکە پشت بە ئاوی باران و چەمی وەرزی دەبەستن، جگە لە ھەندێک بیری تەقلیدی. ھیچ زانیارییەکی بڵاوکراوە نییە کە بەکارھێنانی ڕاستەوخۆی ئاوی ڕووباری خابور لە ئاودێریکردنی زەویەکانی گوندەکاندا پشتڕاست بکاتەوە.

## مێژوو
* لە ٢٧ی ئابی ١٩٨٨ لە قۆناغی کۆتایی ھەڵمەتی ئەنفالدا کە ڕژێمی سەددام حوسێن بۆ سەر ناوچە کوردنشینەکان دەستیپێکرد، گوندی کورێمێ کەوتە بەر ھێرشێکی سەربازی کە لە ئەنجامدا سەدان دانیشتووی ئەو گوندە دەستگیرکران، ھەروەھا پیاوان لە ژن و منداڵ جیاکرانەوە. لە گردەکانی دەوروبەری گوندەکەدا ٣٣ پیاوی کورد بە تەقەکردن لە سێدارە دراون، لە کاتێکدا تەنیا ٦ کەسیان سەرەڕای برینداربوونی سەختی ڕزگاریان بووە. 
* دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، دانیشتوانی ڕزگاربوو گەڕانەوە گوندەکەیان و گۆڕێکی بەکۆمەڵ و یادگارییەکیان بۆ یادکردنەوەی قوربانییەکان دامەزراند، بە پاڵپشتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.

## دانیشتوان
دانیشتوانی کورێمێ ھەموویان کوردن کە بە شێوەزاری کرمانجی بە زمانی کوردی قسە دەکەن. گوندەکە پێش ساڵی ١٩٨٨ بە ١٥٠ خێزان مەزەندە دەکرێت، بەڵام دوای کۆمەڵکوژی و ئاوارەبوونی زۆرەملێ ژمارەی دانیشتووانەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە. داتای ورد و نوێی دانیشتووان لەبەردەستدا نییە.

## ئابووری
ئابووری گوندەکە لەسەر بنەمای کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییە. خەڵکی ناوچەکە جگە لە بەخێوکردنی مەڕ و بزن، دانەوێڵە و سەوزە و ھەندێک جۆری میوە وەک ترێ دەچێنن. پارێزگای دھۆک بە گشتی بە چاندنی ترێ و سماق ناسراوە، کە ھەناردەی دەرەوەی عێراق دەکرێت.

## ڕۆشنبیری
کورێمێ نەریتی کوردی دەپارێزێت، خەڵکی ناوچەکە بۆنەی وەک نەورۆز (سەری ساڵی کوردی) و جەژنە ئیسلامییەکان بەڕێوەدەبەن. دانیشتووانەکە وەک زمانی سەرەکی خۆیان بە زمانی کوردی قسە دەکەن، زمانی عەرەبیش وەک زمانێکی لاوەکی لە مامەڵەی فەرمی یان لەگەڵ ناوچەکانی دراوسێدا بەکاردێت.

## ژێرخان
کورێمێ لە ڕێگای چەوڕێژ بە شارۆچکەی مانگێشکەوە بەستراوەتەوە و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی وەک کارەبا و ئاو لەوێ بەردەستە. گوندەکە مزگەوت و قوتابخانەی سەرەتایی ھەیە، بەڵام دانیشتووان بۆ دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە پێشکەوتووەکانی تەندروستی و پەروەردە دەبێت بچنە مانگێشک یان دھۆک.

## شوێنە گرینگەکان
دیارترین ھێمای گوندەکە یادگاری و گۆڕە بەکۆمەڵەکەیە کە پاشماوەی قوربانیانی کۆمەڵکوژی ساڵی ١٩٨٨ی تێدایە، کە بووەتە شوێنی سەردانی ساڵانە بۆ یادکردنەوەی شەھیدان.

## گەشەپێدان
گوندەکە بەدەست لاوازی ژێرخانی و نەبوونی ھەلی کارەوە دەناڵێنێت، وەک زۆرێک لە گوندە شاخاوییەکانی کوردستان. سەرەڕای بوونی ھەندێک پڕۆژەی کشتوکاڵی و گەشەپێدان لە لایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە، کورێمێ ھێشتا پشت بە سەرچاوە سادەکانی ناوخۆیی خۆی دەبەستێت، بە پشتبەستنێکی زۆر بە کشتوکاڵی تەقلیدی و بەخێوکردنی ئاژەڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
لەخمییەکان

**میرنشینی لەخمییی** یان **لەخمییەکان** میرنشینێکی عەرەبی بوو کە لەلایەن خانەدانی لەخمییەوە لە نزیکەی ساڵی ٢٦٨ بۆ ٦٠٢ی زایینی دامەزرا و فەرمانڕەوایی دەکرا. دەسەڵاتیان ڕۆژھەڵاتی عەرەبستان و باشووری مێزۆپۆتامیای دەگرتەوە و وەک قەوارەیەکی پاشکۆی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی بوونی ھەبوو، ھەرچەندە لەخمییەکان ئەلحیرەیان کردبووە پایتەختی خۆیان و لەوێوە بە سەربەخۆیی حوکمڕانییان دەکرد. ئەم میرنشینە بەشداربوو لە شەڕەکانی نێوان ڕۆم و فارس، کە تێدا وەک ھاوپەیمانی فارس دژی میرنشینی غەسانی دەجەنگان، کە ئەمانیش لەلایەن ھۆزێکی عەرەبی ڕکابەرەوە بەڕێوەدەبران و پاشکۆی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم بوون. ھەرچەندە زاراوەی «لەخمییەکان» بۆ خانەدانی فەرمانڕەوای ئەم میرنشینە بەکارھاتووە، بەڵام توێژینەوە نوێیەکان پێیان باشترە بە «نەسرییەکان» ئاماژەیان پێ بکرێت.

دەسەڵاتی خانەدانی نەسری درێژ دەبووەوە بۆ سەر ھاوپەیمانە عەرەبەکانیان لە بەحرەین (کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی عەرەبستان) و یەمامە. لە ساڵی ٦٠٢دا، خوسرەوی دووەم (پەروێز)، پاشای فارس، دوایین فەرمانڕەوای نەسری بەناوی «نوعمانی سێیەم»ی لەسەر کار لابرد و لەسێدارەی دا و میرنشینی لەخمییەکانی لکاند بە خاکەکەیەوە، ئەمەش بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شۆڕشێک لەلایەن ھاوپەیمانە عەرەبەکانیانەوە لە نەجد. ئەو پشێوییەی کە لە ئەنجامی شەڕی نێوان یاخیبووانی دژ بە فارس و لایەنگرانی فارس لە میرنشینەکەدا دروست بوو، گەیشتە لووتکە لە «شەڕی زیقار»، کە بە تێکشکانی سوپای فارس و لایەنگرانیان کۆتایی ھات، و بەمەش کۆتایی بە باڵادەستیی فارس ھێنا بەسەر ڕۆژھەڵاتی عەرەبستاندا. سەرکەوتنی شۆڕشەکە و بردنەوە لە دژی فارسەکان لە زیقار، متمانەی سیاسی و جۆش و خرۆش و ھۆشیاریی خودیی لەناو عەرەبەکاندا بەرزکردەوە. لەگەڵ زیادبوونی ناسەقامگیری لە ناوخۆی فارس دوای ڕووخانی خوسرەو لە ساڵی ٦٢٨دا، ئەم ڕووداوانە بوونە پێشەکییەک بۆ شەڕی یەکلاکەرەوەی قادسیە لە ساڵی ٦٣٦ و فەتحی فارس لەلایەن موسڵمانانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییە عەرەبییەکان
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٧ەم
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٣یەم
پۆل:CS1 German-language sources (de)
ئەزد

**ئەزد** ()، یان **ئەلئەزد** ()، ھۆزێکی کۆنی عەرەبییە کە لە یەمەنەوە سەرچاوەی گرتووە. زەوییەکانی ئەزد ناوچەیەکی ڕۆژاوای بیشا و ئەلبەھایان داگیرکردبوو کە ئەمڕۆ عەرەبستانی سعوودیە.

## خاکی ئەزد
### عەرەبستانی پێش ئیسلام
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|شوێنەواری بینایەکی پێش [ئیسلام کە لە کاتی جەنگی بەسووس دروست کراوە، وادی خەیتان، ئەلبەھا (سەدەی ٤ - پێنجەم)]]
نووسراوەکانی پێش ئیسلام، بە تایبەتی نووسراوەکانی سەبایک لە سەردەمی **شاعیر [[عەوتار]]** (٢١٠ - ٢٣٠ زایینی)، ئاماژە بەوە دەکەن کە خاکی ئەزد لە ڕۆژاوای بیشا درێژ بووەتەوە، لە بەرزایییەکانی باشووری ڕۆژاوای سعوودیە، لە نێوان ناوچەکانی ئەلبەھا و عەسیردا درێژ بووەتەوە.

### شەوی ئیسلام
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|قەسر بن ڕووگوش لە [زەھران، ئەلبەھا]]
خاکی ئەزد لە سەروبەندی ئیسلامدا بەراورد دەکرا بە زەوی ئەزد ساراتی ھاوچەرخ، کە لە بیشاوە تا کەنارەکانی تیھاما درێژدەبووەوە، سنووری باشوور بە نزیکەیی ئەلنیماش و سنووری باکوور شارۆچکەی مۆدێرن لە ئەلبەھا.

لە سەردەمی کۆندا، ئەزدەکان پارێزگاکانی ئێستا لە پارێزگای عەسیر و پارێزگای ئەلبەھا لە سعودیەی ئێستا نیشتەجێ بوون، ھاوسنووری سەباییەکان لە یەمەنی ئێستا. ھۆزی ئەزد ھەمیشە لە چیای سەراوەت لە حیجاز نیشتەجێ بوون، ئەزد شانووعە (زەھران و غامید) باریق لە تیھاما نیشتەجێ بووە، و ئەزد مەزین (ئەلئەنسار و غەسانییەکان) لە دوو ناوچەی جیاواز نیشتەجێ بووە، کە ئەنسارییەکان لە مەدینە لە حیجاز نیشتەجێ بوون، لەکاتێکدا غەسانییەکان لە باکووری دووری نیمچە دوورگەی عەرەبی نیشتەجێ بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
کوڕی بابل

***کوڕی بابل*** () فیلمێکی درامای عێراقییە لە ساڵی ٢٠١٠ لە دەرھێنان و ھاوبەشی بەرھەمھێنان و نووسینی محەممەد دەرادجی، باشترین سینەماکاری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٠ی کۆمپانیای ڤاریتی. فیلمەکە لە ڕێگەی ئینستیتیوتی سەندەنسەوە پەرەی پێدراوە و وەک بەشداری فەرمی عێراق بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی لە ٨٣یەمین خەڵاتی ئۆسکاردا ھەڵبژێردرا، بەڵام نەیتوانی ببێتە لیستی کورتی کۆتایی.

## چیرۆک
فیلمەکە سەرەتا لە باشووری کوردستان، ساڵی ٢٠٠٣، دوو ھەفتە دوای کەوتنی سەددام حوسێن. ئەحمەد، کوڕێکی تەمەن ١٢ ساڵان بە بێ ئیرادەیی لە سێبەری داپیرەیدا بەدوایدا دەڕوات. بە بیستنی ھەواڵی ئەوەی کە دیلەکانی جەنگ بە زیندووی لە باشووری عێراق دۆزراونەتەوە، بڕیار دەدات چارەنووسی کوڕە ونبووەکەی، باوکی ئەحمەد، کە ھەرگیز لە شەڕی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ نەگەڕاوەتەوە، بدۆزێتەوە. ئەحمەد بە خەبات بۆ تێگەیشتن لە گەڕانی داپیرەی، شوێنپێی لەبیرکراوی باوکێک دەگرێت کە ھەرگیز نەیناسیوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە درامییەکانی ساڵی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٠
ئاودەلۆک، شەمامک

**ئاودەلۆک** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی شەمامک لە قەزای ھەولێر لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..

بە ھەمان ناو گوندێکی تر ھەیە لە قەزای کۆیە لە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە، لە پارێزگای ھەولێر، بڕوانە ئاودەلۆک.

## مێژوو
ئەم گوندە سەر بە ناحیەی قوشتەپە بوو، بەڵام پاش ھاتنە کایەی ناحیەی شەمامک لە ساڵی ٢٠٠٥دا، ئەم گوندە چووە سنووری ئەم ناحیەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
بەنوو لەخم

**بەنوو لەخم** () ھۆزێکی عەرەبی بوو. زیاتر بە بنەماڵە فەرمانڕەواکەیان ناسراون واتە نەسرییەکان، یان باوتر 'لەخمییەکان'، کە وەک پاشای ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە ناوچەی دابڕ لەگەڵ ھۆزە عەرەبە کۆچەرەکانی باکوور و ڕۆژھەڵاتی عەرەبستان لە سەدەکانی ٤–٦ی زایینی لە بنکەکەیان لە حیرە لە عێراقی ئێستا فەرمانڕەوایەتییان دەکرد. دوای یەکەم فەرمانڕەوایان عەمر کوڕی عەدی کوڕی نەسر (فەرمانڕەوایەتی: ٢٩٣–٣٠٢)، ھیچ باسی پاشاکانی لەخمی نەکراوە لە عێراق تا کۆتایی سەدەی پێنجەم کاتێک وەک فەرماندەی ھەڵمەتەکانی ساسانییەکان دژی ھۆزە عەرەبە کۆچەرەکان و دواتر ھاوپەیمانە عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی دەرکەوتنەوە. وا دەبینرێت کە ڕەچەڵەکیان یەمەنی بێت.

بەشێک لە لەخم لە شام نیشتەجێ بوون لانی کەم لە سەدەی چوارەمەوە، لە سەردەمی دەسەڵاتی بیزەنتیدا، و وەک ھاوپەیمانی بیزەنتی مانەوە تا فەتحی ئیسلامی بۆ شام لە ساڵانی ٦٣٠کاندا. دواتر، بوون بە یەکێک لە ھۆزە سەرەکییەکان کە لەشکری ھۆزە عەرەبەکانی خەلافەتی ئەمەوییان لە فەلەستین پێکھێنا و پەیوەندییەکی نزیکیان ھەبوو لەگەڵ ھۆزە گەورەکەی 'جوزام'.

## عێراق
لەخم زیاتر بە بنەماڵە نەسری، یان باوتر 'لەخمی'، ناسراوە، کە فەرمانڕەوایەتی شانشینێکی ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی فارسییان دەکرد لە سەدەکانی ٤–٦ لە پایتەختەکەیانەوە لە حیرە لە عێراق (خوارووی مێزۆپۆتامیا). دامەزرێنەری شانشینی لەخمییەکان عەمر کوڕی عەدی کوڕی نەسر بوو، کە وەک 'عەمر کوڕی لەخم' ناسێنراوە و لە دوو دەقی (نەخشەی) پێش ئیسلامدا ئاماژەی پێکراوە، یەکێکیان بە پەھلەوی/پارسی و ئەوی دیکەیان بە قیبتی. ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی بە شێوەیەکی باو بۆ دەوروبەری ٢٩٣–٣٠٢ی زایینی دەگەڕێنرێتەوە.

جێنشینەکەی عەمر، کوڕەکەی ئیمڕوئلقەیسی یەکەم کوڕی عەمر، سەرەتا فەرمانڕەوایەتی ھۆزە عەرەبەکانی فوراتی سەروو و بیابانی شامی دەکرد پێش ئەوەی ببێت بە مەسیحی و بچێتە پاڵ ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی. کەم باس لە لەخمییەکانی عێراق دەبیسترێتەوە تا سەدەی پێنجەم. عیرفان شەھید وا بۆی دەچێت کە ئەم بەشەی ھۆزەکە لەو کاتەدا یان کۆچیان کردووەتەوە بۆ عێراق یان ھەر لەوێ ماونەتەوە، و یاوەری پاشاکەیان ئیمڕوئلقەیس و پاشماوەی لەخم نەکردبێت بۆ شام (بڕوانە خوارەوە).

پاشاکانی لەخمی لە سەدەی پێنجەمدا وەک فەرماندە لە ھەڵمەتەکانی ساسانی دژی بیزەنتییەکان، فەرمانڕەوای ھۆزە عەرەبەکانی باکووری عەرەبستان، یاریزانێکی بەھێزی کاتیی لە سیاسەتی جێنشینی ساسانییەکان، و بونیادنەری کۆشکەکان لە حیرە دەرکەوتنەوە. مێژووی لەخمییەکان لە سەدەی شەشەمدا بە فەرمانڕەوایەتییە درێژخایەنەکەی پاشا مونزیری سێیەم (فەرمانڕەوایەتی: ٥٠٣–٥٥٤) دیاری کرابوو، کە یارمەتیدەر بوو لە فراوانکردن و پاراستنی ھەژموونی ساسانی لە باشوور و ڕۆژاوای عەرەبستان، و جەنگ لەگەڵ ژێردەستە عەرەبەکانی بیزەنتییەکان، واتە غەسانییەکانی شام. کۆتا پاشای لەخمی، نوعمانی سێیەم (فەرمانڕەوایەتی: ٥٨٠–٦٠٢) ئایینی مەسیحی لە باوەش گرت و لەلایەن ئیمپراتۆری ساسانی خەسرەوی دووەمەوە تیرۆرکرا. ئەمە کۆتایی بە شانشینی لەخمی ھێنا، کە بەبێ مەبەست ئەو بەربەستەی فارسی لابرد لە دژی ھۆزە عەرەبەکان لە بیابانەکانی دەوروبەری عێراق و لە کۆتاییدا ڕێگەی خۆشکرد بۆ فەتحی عەرەبی ئیسلامی بۆ عێراق لە ساڵانی ٦٣٠کاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
ئیبراھیم پاشای میسر

**ئیبراھیم پاشا** (؛ ١٧٨٩ – ١٠ی تشرینی دووەمی ١٨٤٨) ژەنەراڵ و سیاسەتمەدارێکی میسری بووە؛ فەرماندەی ھەردوو سوپای میسر و عوسمانی بووە و کوڕە گەورەکەی محەممەد عەلی پاشای میسر بووە و والیی عوسمانی و خێدیڤی میسر و سودان بووە. دووەم فەرمانڕەوای میسر بووە لە شانشینی محەممەد عەلی و لە ٢٠ی تەممووزی ١٨٤٨ تا ١٠ی تشرینی دووەمی ١٨٤٨ فەرمانڕەواییی کردووە، ئیبراهیم وەک ژەنەراڵێک لە سوپای میسردا کاری کردووە کە باوکی لە سەردەمی دەسەڵاتیدا دامەزراندووە، یەکەم فەرماندەییی ھێزەکانی میسری وەرگرتووە کاتێک تەنھا ھەرزەکار بووە. ھەروەھا دەسەڵاتی ئەو بەسەر ئەو شوێن و پاوانانەی دیکەشدا درێژبوویەوە کە باوکی ھێنابوویە ژێر دەسەڵاتی میسرەوە، ئەوانیش سووریا و حیجاز و مۆریا و تاسۆس و کریت بوون. ئیبراھیم پاشا پێش کۆچی دواییی باوکی، کۆچی دواییی کرد، لە ١٠ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٤٨ کۆچی دواییی کردووە، تەنھا چوار مانگ دوای ھاتنە سەر دەسەڵات. دوای ئەو وەک فەرمانڕەوایێکی کاتی برازاکەی (کوڕی دووەم کوڕە گەورەکەی محەممەد عەلی (واتا کوڕی برای ئیبراھیم پاشا))، عەبباس، کە لەگەڵ مردنی محەممەد عەلی ساڵی دواتر تەختی میسری بە تەواوی بە میرات گرت.

ئیبراھیم وەک یەکێک لە ئەندامانی بەناوبانگی شانشینی محەممەد عەلی دەمێنێتەوە، بەتایبەتی بەھۆی سەرکەوتنە سەربازییە مەزن و سەرنجڕاکێشەکانی، لەنێویاندا چەندین شکستی تێکشکاندنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کە ئەوی خستە نێو فەرماندە دیارەکان لە مێژووی سەربازیدا. لە نێو مێژوونووسانی میسریدا، ئیبراھیم پاشا و محەممەد عەلیی باوکی و ئیسماعیلی پاشای قانوونیی کوڕی زۆر لە فەرمانڕەواکانی دیکەی خانەدانەکە ڕێزی زیاتریان لێدەگیرێت بە بەراورد لەگەڵ فەرمانڕەواکانی دیکە چوونکە تاڕاددەیەکی زۆر وەک بێھێز و گەندەڵ سەیر دەکران؛ ئەمەش تا ڕاددەیەکی زۆر دەرئەنجامی ھەوڵەکانی فوئادی یەکەمی نەوەکەی میسرییە بۆ دڵنیابوون لە وێناکردنی ئەرێنیی باووباپیرانی لە ئەرشیفە شاھانەکەی کە دروستی کردووە، کە سەرچاوەی سەرەکیی مێژووی میسر بوون لە ساڵانی ١٩٢٠ تا ١٩٧٠. ئەمڕۆ پەیکەری ئیبراھیم لە قاھیرەی پایتەختی میسر پێگەیەکی دیار و بەرچاوی ھەیە.

## ساڵانی کۆتایی
ئیبراھیم تەواوی ژیانی بە ئارامی بەسەر برد، بەڵام تەندرووستیی تێکچوو. لە ساڵی ١٨٤٦ سەردانێکی بۆ ئەورووپای ڕۆژئاوا کرد، لەوێ بە ھەندێک ڕێز و کنجکاوییەکی زۆرەوە پێشوازیی لێکرا. کاتێک باوکی پیر بوو، ئیبراھیم لە شوێنی ئەو کرایە فەرمانڕەوا و جێگرەوەی کاتی. لە مانگی تەممووزەوە تا کاتی مردنی لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٨٤٨، پۆستی سەرۆکایەتیی خۆی بەڕێوەبردووە.

## سەرچاوەکان


## کتێبنامە

* بڕوانە ئێدوارد گۆین، *L'Egypte au XIX' siècle* (پاریس، ١٨٤٧)؛ ئایمێ ڤینگترینێر ، *سۆلیمان-پاشا* (کۆلۆنێل سێڤ) (پاریس، ١٨٨٦). بڕێکی زۆر لە ماددە بڵاونەکراوەکان کە زۆرترین بەرژەوەندییان هەیە سەبارەت بە کەسایەتی ئیبراهیم و سیستەمەکەی لە سوریا لە ئەرشیفی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیادا پارێزراون؛ بۆ ئاماژەدان بەمانە سەیری *Cambridge Mod بکە.* *مێژوو.* x. 852، کتێبنامە تا بەشی 852. xvii.
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا

پۆل:مردووانی ١٨٤٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٩
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
شەڕی بەسووس

**شەڕی بەسووس** () ململانێیەکی ٤٠ ساڵە بوو لە نێوان دوو ھۆزی ئامۆزادا لە نیمچەدوورگەی عەرەبی. ھۆکارەکەی سەربڕینی وشترێک بووە کە خاوەنەکەی خێڵێکی دراوسێ بووە، و دواتر کوشتنی سەرۆکی تەغلیبی کە دوای ئەو ھاتە ئاراوە.

ئەم شەڕە وەک پەندێکی بەناوبانگیش دەھێنرێتەوە بۆ ھۆشداریدان لە ناکۆکی خێزانی و کێشەکانی دیکەی پەیوەست بە خێزان، لەوانە ڕق و کینەی نێوان خزمەکان.

سەرۆک ھۆزێکی کاریگەر و سەرکردەی بەنوو تەغلیب، «کولەیبی کوڕی ڕەبیعە»، بە تیر لە وشترێکی مێینەی بەنرخی دابوو. ئەم وشترە ھی ژنێک بوو بە ناوی «بەسووس»، کە خزمی سەرۆکی «بەنوو شەیبان» بوو (کە لقێک بوون لە بەنوو بەکر). بەسووس شیعرێکی نووسی و خوێندییەوە کە «جەساسی کوڕی موورڕە»ی سەرۆکی بەنو شەیبانی ھاندا دژی کولەیبی کوڕی ڕەبیعە؛ ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی یەکەمیان دووەمیان بە چەقۆ بکوژێت. کوشتنی کولەیب ھۆزی بەنوو تەغلیبی تووڕە کرد، ئەوانیش ھێرشیان کرد و بەنو شەیبانیان ورووژاند، بەمەش ھەموو لقەکانی بەنوو بەکریان دژی خۆیان کۆکردەوە.

## ڕەوتی ململانێ
لە ڕۆژێکدا کە بە «یەوم ئەلحەزر» (ڕۆژی حەزر) ناسراوە، بەنوو تەغلیب ھێرشیان کردە سەر بەنوو شەیبان. سەرکەوتوو بوون و زۆربەی قوربانییەکان لە بەنوو شەیبان بوون. پاش چەند ڕۆژێک، بەنوو تەغلیب ڕووبەڕووی ھۆزی عەرەبی «زووبەید» بوونەوە. ھیچ زیانێکی گیانی تۆمار نەکرا، و دواتر بەنوو تەغلیب بەردەوام بوون لە ھێرشەکانیان بۆ سەر بەنوو شەیبان و یەکێک لە ئەندامە گرنگەکانی بەنو شەیبانیان کوشت. وردە وردە، ھەموو گرووپی بەنوو بەکر (بە ھەموو لقەکانیانەوە) بەشدارییان لە شەڕی دژی بەنوو تەغلیب کرد. یەکێک لە یەکەم سەرکەوتنەکان دژی بەنوو تەغلیب لە ڕۆژێکدا بوو کە بە «یەوم ئەلئیستیراد» ناسراوە، کە تێدا تاوانبارێک لەو ھۆزە کوژرا.

## دوا مۆڵەت
دوای چەند ساڵێک، ھەندێک لە لقەکانی بەنوو بەکر لە شەڕ کشانەوە. ئەمە «عودەی کوڕی موورڕە»ی سەرۆکی بەکرییەکانی تووڕە کرد، کە بانگی ھەموو ئەو بەکرییانەی کرد کە پاشەکشەیان کردبوو. ناکۆکی ناوخۆیی لەنێو بەنو بەکر دروست بوو، بەڵام دواجار چارەسەر کرا. بڕیارەکە ئەوە بوو بکشێنەوە و دانیشتنێک ئەنجام بدەن. بەھۆی زۆری ژمارەی زیانەکانەوە، بڕیاردرا پاشەکشە بکەن و وەچە بخەنەوە و دواتر بگەڕێنەوە بۆ شەڕ. ئەوانیش وایان کرد، دوای نزیکەی چل ساڵ بە نەوە گەنج و تازەکانیانەوە ھێرشیان کرد، ھەر بۆیەش بە «شەڕی ٤٠ ساڵە» ناودەبرێت. چل ساڵیان پێچوو بۆ ئەوەی سوپایەکی نوێ پەروەردە بکەن و بگەڕێنەوە و جەنگەکە بە سەرکەوتنی کۆتایی یەکلایی بکەنەوە.

## تێوەگلانی حیمییەرییەکان
فەرمانڕەوای حیمییەری «مەرسەد ئیلان یوونعیم»، لایەنی کەم پێنج سەد سەربازی بۆ ھاوکاریکردنی «ئیمرووقەیس» لە ئەرکەکەیدا بۆ یەکخستنەوەی ھۆزەکانی تەغلیب و بەنوو بەکر نارد، بە ئامانجی شەڕکردن دژی «بەنو ئەسەد».

## دەرەنجام و کۆتایی ململانێ
دوای ئەوەی بەنوو تەغلیب تووشی چەندین شکست بوون، فەرماندە پێشەنگەکەیان «ئەبوو لەیلا ئەلموھەلھەل» ھەڵھات بەڵام لەلایەن ھۆزێکی «مەزحیجی»یەوە لە باشووری نیمچەدوورگەی عەرەبی دەستگیرکرا و ناچارکرا ژنێک لەو ھۆزە بھێنێت. دواجار ھۆزی بەنوو تەغلیب بۆ زەوییەکانی عێراق بڵاوەیان کرد، و تا کۆتایی ژیانیان لەوێ مانەوە. شەڕەکە بە خێرایی کەم بووەوە، و تا ساڵانی ٥٣٠کان، جەنگەکە کۆتایی ھاتبوو.

سەرەتا بەنوو تەغلیب براوەی جەنگەکە بوون چونکە زۆربەی ھێزەکانی بەنوو بەکریان کوشت؛ بەڵام دواجار دوای چل ساڵ خۆیان بەدەستەوەدا کاتێک بەنو بەکر بۆ تۆڵەسەندنەوە ھاتن و دەستیان بە کوشتن کردەوە. ئەو شیعرانەی لەگەڵ جەنگەکەدا ھاتن بە تایبەتی تا سەردەمی ئێمە بە بەڵگە کراون و ماونەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٥ەم
ئەرشەد زێباری

**ئەرشەد محەممەد ئەحمەد زێباری** لەدایکبووی ١٩٤٢، ئاکرێ – ١٦ی ئابی ٢٠٢١)، وەزیر و فەرماندەیەکی سەربازی و سیاسەتوان بووە لە عێراق.

## ژیان و خوێندن
ئەرشەد ئەحمەد لە یەکێک لە گوندەکانی ئاکرێ لە پارێزگای نەینەوای لە پێشوودا لەدایکبووە. لە یەکەم کۆلێژی سەربازی عێراق خوێندوویەتی و پێش ئەوەی ببێتە وەزیری دەوڵەت بۆ پلەی عەقید ڕووکن لە سوپای پێشووی عێراقدا بەرزبووەتەوە.

## خوێندنی سەربازی
* لە ١٩٦٤ کۆلێژی سەربازی عێراقی تەواو کردووە.
* دەرچووی کۆلێژی ئەرکای عێراق، ١٩٧٤.

## پێگەی سەربازی و سیاسی
چەندین پۆستی سەربازی ھەبووە، لەوانە:
* فەرماندەی ھێزەکانی کۆماندۆی فیرقەی ٤ لە ساڵانی شەست و حەفتاکان، لە سەردەمی فەریق خەلیل جاسم دەباغ، فەریق سەعید حەمۆ، عەبدولڕەزاق سەید مەحموود، و کەسایەتییە دیارەکانی تری سوپای عێراق لە شۆڕشی ئەیلوول و لە دووەمین شەڕی کورد و عێراق لە ١٩٧٤–١٩٧٥.
* جێگری ئامر لیوای پیادە.
* ھاوپەیمانی سەربازی بۆ ماوەی دوو ساڵ لە یووگۆسلاڤیا.
* پارێزگاری سلێمانی بۆ ماوەی سێ ساڵ (١٩٧٧–١٩٨٠).
* وەزیری دەوڵەت (١٩٨٠–٢٠٠٣).
* لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ خۆی بۆ کاری سیاسی تەرخان کردووە و پارتی ئازادی و دادپەروەری عێراقی دامەزراندووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی پارێزگای دھۆک
پۆل:خەڵکی مووسڵ
پارتی نیشتمانیی ئاشووری

**پارتی نیشتمانیی ئاشووری** (بە ئارامی-ئاشووری نوێ: ܓܒܐ ܐܬܪܢܝܐ ܐܬܘܪܝܐ)، بە شێوەیەکی گشتی بە **ئاترانای** ناسراوە ) پارتێکی سیاسییە لە عێراق کە نوێنەرایەتی ئاشوورییەکان دەکات کە لەلایەن ئیمانوێل خۆشەبا یووخانا سەرۆکایەتی دەکرێت، لە دوای چوارەمین کۆنفرانسی APP لە دھۆک لە ساڵی ٢٠١١. لە ساڵی ٢٠١٨ ھاوپەیمانی بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوورییان کرد لە گرووپێکی سیاسی بە ناوی لیستی نیشتمانیی ڕافیدەین بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق ٢٠١٨.

## مێژوو
حیزبەکە لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٣ لە بەغدا دامەزراوە، لەکاتی سەردانی یاقۆ مالیک ئیسماعیل بۆ عێراق، کە شاندێکی ھاوپەیمانی گشتگیری ئاشووری یاوەری بوون. لە ماوەیەکی کورتدا لە دامەزراندنی حیزبدا، بەھۆی ئەو وەرچەرخانە ناسیۆنالیستییەی لە نێوان گەنجانی ئاشووری ژمارەیەکی ئەندامانی سەر بە حیزب، ھەرچەندە ئەو حیزبە نھێنی بوو، بەڵام زۆر چالاکانە لەژێر لایەنە جۆراوجۆرەکانی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان و وەرزشی و چانددا کاریان دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق
کەمپی گەویلان

**کەمپی گەویلان** یەکێکە لە کەمپەکانی ئاوارە سوورییەکان لە ھەرێمی کوردستان، لە پارێزگای دھۆک. ٨٠ کم لە شاری دھۆک و ٥٠ کم لە شاری ھەولێرەوە دوورە. کوردانی ڕۆژاوای کوردستان و ھەندێک بنەماڵەی عەرەبی تێدا نیشتەجێن.

## دانیشتووان
* ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٨٥٠٠ کەسە، و نزیکەی ١٧٠٠ خێزان.
* بە یەکێک لە باشترین کەمپەکانی ھەرێمی کوردستان دادەنرێت، بەو پێیەی خزمەتگوزاریی کارەبا و ئاوی بە وزەی خۆر دابین دەکات، ھەروەھا خزمەتگوزاری تەندروستی و پاک و خاوێنی.

زیاتر لە ١٢٠ ھەزار و ٢٠٠ پەنابەر لەو کەمپەدا دەژین، لەوانە فەلەستینی، سووریانی، ئێزیدی و مەسیحی.

## سەرچاوەکان

پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی سووریا
پۆل:پەنابەرە سوورییەکان