open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مەلا ئەحمەدی گۆرانی

مەلا شەھابەددینی ئەحمەدی کوڕی ئیسماعیلی کوڕی عوسمانی گۆرانی شافعی لە دایکبووی ساڵی ١٤٠٨ لە دەشتی شارەزوور. مامۆستای سوڵتان محەممەدی دووەمی عوسمانی ناسراو بە محەممەد فاتیح بوو کە لە رۆژگاری ئەو ئەستەنبوڵ فەتح کرا کە بەھۆیەوە کۆتایی بە دەو‌ڵەتی بیزەنتی ڕۆمەکان ھێنرا. 

## کورتەی ژیانی

مەلا ئەحمەد وەک دەگوترێت لە جافی گۆرانە و خەڵکی ھەورامانە بۆ فەقێیاتی چووەتە بەغدا و حەسکیف و ئەرغەنی و خنوس نزیک ئامەد (دیاربەکر) و زۆر بە ھەژاری ژیاوە. دواتر لە تەمەنی سی ساڵان چووەتە دیمەشق و قاھیرە و لەسەر دەستی زانایانی ئایینی ئەوکات وانەی خوێندووە. لە مەدینە ئاشنای (مەلا یەگان) دەبێت کە مەلای سوڵتان موڕادی دووەمی عوسمانی بووە و لەگەڵ خۆی دەیباتە (وڵاتی ڕۆم) و لە بورسای پایتەختی ئەوکاتی دەوڵەتی عوسمانی بە خەلیفە موڕادی دەناسێنێت و ئەویش زۆر ڕای لە زانایی و لێھاتوویی مەلا ئەحمەد دەبێت و دەیکات بە مامۆستای زمانی کوردی و فیقھی ئایین بۆ کوڕەکەی محەممەد فاتیح. ئیتر مەلا ئەحمەد کۆمەڵێک پلە و پایەی گەورە وەردەگرێت لە شەڕی قوستەنتینیە (ئەستەنبوڵ) ڕۆڵی بەرچاوی دەبێت لە ھاندانی سولتان محەممەد بۆ گرنگی داگیرکردنی شارەکە و دەبێتە یەکەم موفتی شارەکە و بە شێخولئیسلام (شیخ الإسلام) ناو دەبرێت.
ساڵی ١٤٨٨ ھەر لە ئەستەنبوڵ کۆچی دووایی کردووە و سوڵتان بایەزیدی دووەم ئامادەی ناشتنی بووە. ئێستا گەڕەکێک و مزگەوتێکی دێرینی ئەستەنبوڵ بە ناوی مەلا گۆرانی ھەیە.

## تورک و مەلا ئەحمەد

تورکە ناسیۆنالیستەکان زۆر ھەوڵ دەدەن ڕەچەڵەکی مەلا ئەحمەد بگەڕێننەوە بۆ غەیری کورد. گوایە بە ڕەسەن خەلکی گوندێکە لە سووریا. ھەندێک لە کوردەکانی دیاربەکریش گومانی ئەوە دەکەن کە مەلا ئەحمەد خەڵکی دەشتی گۆرانی (گەڤران)ی  وڵاتی ئەرخەنیی نزیک ئامەد بێت. بەڵام بەھێزترین بەڵگە پشتگیری ئەوە دەکەن کە مەلا ئەحمەد خەلکی ھەورامان بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شێخی ئیسلام
خنووس

خنوس به‌ ئه‌رمه‌نى( Xnus Խնուս) و به‌ توركى (Hınıs) شارۆچكه‌يه‌كى كوردنشينه‌ و مه‌ركه‌زى قه‌زايه‌كه‌ سه‌ر به‌ پارێزگاى ئه‌رزه‌رۆم‌ كه‌ به‌ هه‌رێمى سه‌رحه‌دان ناوده‌برێت و نزيكه‌ى 27 هه‌زار كه‌س ده‌بن و ئاخاوتنيان  به‌ كرمانجكى (kirmanckî/كوردكى زازۆيي) و كورمانجيه (kurmancî)‌‌. نزيكه‌ى 145 كيلۆمه‌تر له‌ مه‌ركه‌زى ئه‌رزه‌رۆم دووره‌و 1720 مه‌تر به‌رزه‌ له‌ ئاستى ده‌ريا. 
خنوس زۆر كه‌ونارايه‌و  شوێنه‌ ناسراوه‌كانى بريتين له‌‌ قه‌لاى خنوس (Kela Xinûsê)و  قه‌لاتى زه‌رناكێ (Kela Zernakê) و مزگه‌وتى دێرينى ناسراو به‌ مزگه‌فتا ميرێ مووشێ (Mizgefta Mîrê Mûşê)

## گونده‌كانى خنوس
زۆرن ناوى گونده‌كانى ناوچه‌ى خنووس به‌ ژماره‌ نزيكه‌ى 82 گوندى گه‌وره‌و بچووكن كه‌ زۆربه‌يان ناويان كراوه‌ به‌ توركي : 
* خه‌له‌فان 
* سيويك
* شه‌لخام Şalxam
* حه‌رامى Haramî ( Bellitaş)
* كۆزلى Kozlî (tr. Ovakozlu)
* چامورلى Çamûrlî (Xinis) (Çamurlu)
* گۆميكان Gomikan (ismail)
* قه‌ره‌ئاغاچQereaxac (Karaagac)
* باسكۆيي ((Başköy)
* دێرك Derk (Saltepe
* ده‌رويش عه‌لى Dewrêsali (Dervişali)
*ديكليه Dıkıliye / Qerekılise 
* گه‌رميك (Germıke
*  حه‌يران  (Heyran)
* كاسان  Kasan (Taşbudak)
* كتانجيه   Kıtanciye (Ketenci)
*  مه‌يدان Meydan
* هه‌نه‌ق / مه‌زرا Mezra / Heneq )  ( (Sıldız به‌ توركي
* تۆرامان  Toraman
* سواران   Suwaran
* قولنگۆ  Qulungo (Kulungo)
...........   هتد
## ناوه‌كه‌ له‌ شوێنى تر
* **خنوس**  گوندێكه‌ له‌ سلۆپى سه‌ر به‌ پارێزگاى شێرناخ  ئێستا وێرانه‌ له‌ به‌ر شه‌ڕى كورد و ده‌وڵه‌ت
* **خنس**  گوندێكى گه‌وره‌ى قه‌زاى شیخان يه‌ له‌ باشوورى كوردستان. ناسراوه‌ به‌ ئاسه‌واره‌ مێژووييه‌كانى.

## سه‌رچاوه‌

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەرزەڕۆم
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئه‌رزرۆم
ئابوور

**ئابوور** یا **ئابووری** () بریتییە لە بەرھەمھێنان، بەشینەوە یان گۆڕێنەوە و، بەکاربردنی شمەک و ڕاژە لە ناوچەیەکی جوگرافی. لەم پێناسەیەدا، شمەک و ڕاژە ڕادەدارن و، ئەو کارانەی کە لەسەریان دەکرێت (بەرھەمھێنان، بەشێنەوە، گۆڕێنەوە و، بەکاربردن) لەلایەن بریکارانی جیاجیاوە دەکرێن. بریکار دەتوانێت تاکەکەس بێت، ڕێکخراوە بێت، کاسبییەکی تایبەت بێت، یا تەنانەت حکوومەت بێت. ئابووری وڵاتان زور جار لە دوو کەرتی گشتی و کەرتی خۆوەندی پێکدێت

لە ڕابردوو، وا دەزانرا کە تەنیا سەرچاوەگەلی سروشتی، کار و سەرمایە سنووری ئابوور دیاری دەکەن. لە وەھا ڕوانگەیەک تەکنۆلۆژیا (کە دەتوانێت پرۆسەکان ئۆتۆماتیک و خێراتر بکاتەوە و، ئەو بڕە پارەیە کە بۆ بەڕێوەبردنی کارەکان خەرج دەکرێت داشکێنێت) و نوێکاری (بەرھەمگەلی نوێ، بازاڕگەلی نوێ) لەبەرچاو نەگیرابوون.

ئابووری ھەر ناوچەیەک ئاکامی کۆمەڵێک پێواژۆیە و بەستراوەتەوە بە چاند، مێژوو، پەروەردە، گەشەی تەکنۆلۆژیایی، ڕێکخراویی کۆمەڵایەتی، پێکھاتەی سیاسی و، سیستەمی یاساییی ناوچەکەوە، ھەروەھا جوگرافیا، سەرچاوە سروشتییەکان و، ژینگەناسیش لە ھۆکارگەلی سەرەکین. کۆی ئەم ھۆکارانە پێکھێنەری ئەو بەستێن و ھەلومەرجەن کە ئابوور تێیدا کار دەکات.

## وشەڕەتناسی
چەند تێبینییەک لەسەر ڕەگ و ڕیشەی وشەی ئابوور ھەیە. ویکیفەرھەنگ پێی وایە ئابوور لە «عبور»ی عەرەبی کەوتووەتەوە.
عەلی نانەوازادە دەڵێت لەوانەیە ئابوور و «ئاپوریشن»ی پاڵەوی بە مانای بەرھەم و داھات ھاوڕیشە بن.
ئابۆری=ئا+بۆری
a+borî
ئابۆری بەواتای کەرستە و پێویستی بووراندن (ی ژیان) دێت.

## ئەمانەش ببینە
* ئابوورناسی

## سەرچاوەکان

*
پۆل:ئابوورناسی
سیستەمە ئابوورییەکان
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
سۆسیالیزم

**سۆسیالیزم** یان **سۆشیالیزم** یان ** کۆمەڵاگری **سیستمێکی ئابوورییە کە خوازیاری خاوەنایەتی بە کۆمەڵی ئامرازەکانی پێکھێنان و سەرکردایەتی بە کۆمەڵ لە ئابووریدایە. لە سەرەتادا سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم ھاوواتا بوون بەڵام  لە ئێستادا بە دوو سیستەمی جیا دەبینرێن بەوەی لە ڕووی ھزری ئابووری بازاڕ و ئابووری سەرمایەداری جیاوازبوونە. بیروباوەڕێکی دیکەی سۆشیالیزم ئەوەیە کە دەبێت ئامێر و کاڵا بۆ خزمەتکردنی بەکارھێنەر درووستکرێن نەک بۆ قازانجکردن.

## وشەی سۆشیالیزم
سۆشیالیزم خۆی وشەیەکی فەڕەنسییە بە واتای دەستە کۆمەڵ دێت، سۆشیالیزم قۆناغێکە کە ئابووری وڵات بە پێی یاسا لە دەستی میری دایە، دژی سەرمایەداری کە لە دەستی سەرمایەدارەکاندایە.

## بۆچوون و مێژوو
ئۆین کە پیاوێکی وێڵزی بوو کە یەکەم پەیڕەوانی بانگەوازی سۆسیالیست بوو لەساڵی ١٨٤١، کە ئێستاش ئۆین بە پێشەنگی بزووتنەوەی ھەرەوەزی چاوی لێدەکرێت، ئۆین پێی وا بوو کە کرێکاران دەبێت خۆیان خاوەنی کارخانە بن و کاریشی لێبکەن ئەوسا بەشە داھات و سوودەکەی لەنێوان خۆیان، کارل مارکس و فرێدریش ئەنگلز چەندین پەرتووکیان نووسی لەسەر سەرمایەداری و کرێکار و سۆشیالیزم و کۆمۆنیست کە دواییش لە مانیفێستێکیان بڵاوکردە و کە بوو بە بیرۆکەی کۆمۆنیستی بەنێوی مانیفێستی کۆمۆنیست.

لەماوەی سەدەی نۆزدەھەمیش چەندین شێوەی لایەنیی سۆسیالیستی درووست بوون کە بە باڵی چەپ و باڵی ڕاست ناسران، و بیرۆکەی سۆسیالیست دیموکراسی کە تێکەڵەیەکی سەرمایەداری و کۆمۆنیزمییە پەرەی سەند کە تا ھەنووکەش چەندین لایەنی سۆسیالیست دیموکراسی وڵاتەکان بەڕێوە دەبەن لە وێنەی وڵاتی فەڕەنسا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Socialism ویکیپیدیای ئینگلیزی]
* ماڵپەڕی نووسین

پۆل:سیستەمە ئابوورییەکان
پۆل:ئابوورەکان
پۆل:ئابووری سیاسی
پۆل:سۆشیالیزم
پۆل:بزاڤە سیاسییەکان
ژان دارک

**ژان دارک** (، یان **خاتوونی ئۆرلیان** ()؛ ١٤١٢ – ٣٠ی ئایاری ١٤٣١) کەسایەتییەکی پیرۆزە لە مێژووی فەڕەنسادا، وەک بەرگریکاری نەتەوەی فەڕەنسی دەناسرێت، بەھۆی ڕۆڵی لە گەمارۆدانی ناوچەی ئۆرلیان و سوور بوونی لەسەر تاج لەسەرنانی چارڵزی حەوتەمی فەڕەنسا لە کاتی جەنگی سەد ساڵەدا. بووە سەرکردەیەکی سەربازی کە وەک ڕزگارکەرێکی فەڕەنسا دەبینرا.

ژان دارک، لە دەوروبەری ساڵی ١٤١٢ لە شاری دۆمرێمای فەڕەنسا لەدایکبووە، کچێکی چاو نەترس بووە و ڕۆڵێکی سەرەکی لە جەنگی سەد ساڵەدا گێڕاوە. بە بانگەشەی ڕێنمایی خودایی، چارڵزی حەوتەمی ڕازی کرد کە ڕێگەی پێبدات سەرکردایەتی ھێزەکانی فەڕەنسا بکات دژی ئینگلیزەکان. ژان دارک یارمەتی ھەڵگرتنی گەمارۆی ئۆرلیانی دا لە ساڵی ١٤٢٩، وەک شایەتحاڵ لە ئاھەنگی تاج لەسەرنانی چارڵزی حەوتەم بەشدار بوو. دوای ئەوەی لەلایەن بۆرگۆندییەکانەوە گیرا و بە ئینگلیزەکان فرۆشرا و دواتر بەھۆی دژایەتیکردنی شانشینی ئینگلتەرا و جادووگەرییەوە دادگایی کرا. لە ساڵی ١٤٣١ لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا سوتێندرا. لە ساڵی ١٩٢٠ وەک کەسایەتییەکی پیرۆز ناوی خرایە مێژووەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٤١٢
پۆل:مێژووی ڕوان
پۆل:مردووانی ١٤٣١
پۆل:ژان دارک
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:لەسێدارەدراوانی فەڕەنسی
پەراسوو

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی پەراسووێک
**پەراسوو** (بە ئینگلیزی: Rib، بە لاتین: Costae) ئێسکێکی لەشە و لە لەشی مرۆڤ دا ١٢ جووت لەم ئێسکە ھەیە. پێکەوە ئەم ١٢ جووتە پەراسووە قەفەسی سینگ پێک دەھێنن.

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
پۆل:سینگ
دەفەی سینگ

٣٢٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی دەفەی سینگ لە کتێبی لەشناسی گرەی
**دەفەی سینگ** یان **قەفەسی سینگ** () بەشێکە لە بەشی ژوورەوەی لەشی مرۆڤ. ئەرکەکەی  پاراستنی دڵ، سیی، جەرگ، خوێنبەرە و خوێنھێنەرە سەرەکیەکان و ھەندێک ئەندامی زۆر پێویستی تری لەشە.

پۆل:ئێسکەکانی سینگ
سی (ئەندام)

٣٢٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سی و بەشە ناوەندیەکانی
**سی** یان **پشک** () بەشی سەرەکیی کۆئەندامی ھەناسەیە و شوێنی تایبەتی مامەڵەی گازەکانە لە نێوان ھەوا و خوێندا.

ئەندامێکە ھەناسەدان تێیدا ئاوگۆری ئۆکسجینی ھەوا بە دوانۆئۆکسیدی کاربۆنی ھاتووە لە  خوێنەوە دەکرێ
ئەندامێکی شێوە تورەگەییە ئۆکسجین لە ھەواوە وەردەگرێ و دەگەیەنێت بە خوێن

## سەرچاوەکان
* کتێبی زانست پۆلی ١٢

پۆل:ئەندامەکان
پۆل:سی
پۆل:توێکاریی مرۆڤ بەپێی ئەندام
یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە

230px|وێنۆک|چەپ|گۆتە لە ساڵی ١٨٢٨
**یۆھان ڤوڵفگانگ ڤۆن گۆتە** (١٧٤٩-١٨٣٢)، () شاعیر، نووسەر و فەیلەسۆفی ئاڵمانیاییە کە بە یەکێک لە گەورەترین شاعیرانی مێژووی ئورووپا دەناسرێت. گۆتێ لە بواری شێعر، پەخشان و درامادا بابەتی نووسیویە.

لە ٢٨ ئۆغۆستسی ساڵی ١٧٤٩ لە شاری فرانکفۆرتی ئەڵمانیا لەدایک بووە، دایک وباوکی دەوڵەمەندبوون و حەزیان کردووە کوڕەکەیان زانسان زان بێت و ببێتە خاوەن پلەی بەرز لە دەوڵەتدا، ھەر بۆیە پلەکانی خوێندنی بەسەرکەوتوویی بڕیوە و زانکۆی حقوقی تەواوکردووە.

گۆتە تەنھا شاعیرێکی ئاسایی نەبووە و بیروبۆچون و بیرۆکەکانی لەڕێگای قەسیدە شیعریەکانێوە بنووسێت بەڵکو ھەموو خوێندنەوەی بۆ ھەموو زانستەکان کردووە وەکو وەرزش و وێنەکێشان و شیعر و مۆسیقا و وێنەگرتن، ھەروەھا خوێندنەوەی بۆ ڕوەک کردووە و لەبواری پزیشکی و یاسا و سیاسەت و ئەندازیاریدا خوێندوێتی، سەرەڕای ئەمانەش بەیارمەتی باوکی جۆرەھا زمان فێربووە و زمانەکانی لاتینی و یۆنانی و ئیتاڵی و فەرەنسی و ئینگلیزی و عیبرییەی خوێندووە و لەپێناو زانیاریدا ھەوڵێکی زۆری داوە ھەر بۆیە شاعیرێکی بەتوانای لێدەرچووە.

گۆتە بەردەوام وەسفی زمانی عەرەبی کردووە و پێی وابووە کە ھیچ زمانێک ھێندەی عەرەبی گیان و ووشە پێکەونابەستێتەوە، ھەر بۆیە بەقوڵی شەریعەتی ئیسلامی خوێندووە و ئاشنایەتی لەگەڵ شیعر و چیرۆکە عەرەبیەکان پەیداکردووە و ھەندێک لەشاعیرە عەرەبەکان کاریگەریان بەسەریەوە ھەبووە و زۆر حەزی لە موعەلەقاتی عەرەبی بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ وەریگێراوەتە سەر زمانی ئەڵمانی.

جێ پەنجەکانی گۆتە دیارن بەسەر ژیانی شیعری و ئەدەبی و فەلسەفەدا و تاکو ئێستاش میژووی ئەدەب باسی کارە نەمرەکانی دەکات و بەیەکێک لەسامانەکانی کتێبخانەی جیھانی دەژمێردرێت، دوای ئەوەی کتێبخانەی ئەڵمانیا و جیھانی بەژمارەیەکی زۆر لەبەرھەمەکانی دەوڵەمەند کرد و تاکو ئێستاش مێژوو بە یەکێک لە ئەدیبە مەزنەکان ناوی دەبات لە ٢٢ مارسی ساڵی ١٨٣٢ لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا ماڵئاوایی لەژیان کردووە.

پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئاڵمانی
پۆل:ڕۆماننووسانی ئاڵمانی
پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:زانایانی ڕەنگ
پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پۆل:شاعیرانی ئاڵمانی
پۆل:مردووانی ١٨٣٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٩
پۆل:یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتێ
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:مێژووناسانی ئاڵمانی
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زمان
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
جێرۆم دەیڤید سالینجەر

وێنۆک|جێرۆم دەیڤید سالینجەر

**جێرۆم دەیڤید سالینجەر** لە ١ی ١ی ١٩١٩ لە شاری نیوۆرک لە دایکبووە. لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەندا لە دایک بووە. بەناوبانگترین بەرهەمی پاسەوانێک لە مەزرایە.
ئەو لە ساڵانی لاوێتییەوە دەستیکردووە بە نووسین و سەرئەنجام یەکەمین چیرۆکی کورتی لە ساڵی ١٩٤٠ نووسی. سالینجەر بەردەوامی دا بە نووسین، تا ئەوەی کە پەیوەندی بە سووپاوە کرد و لە جەنگی جیهانی دووەمدا، لە ئۆوروپا جەنگا. سالینجەر دوای گەڕانەوەی بۆ ویلایەتە
یەکگرتووەکان، لە ساڵی ١٩٤٦ و دەستپێکی ژیانی دووبارەی بە نووسینەوە پەیوەستکرد و نووسینەکانی لە زۆر لە ڕۆژنامەکان بڵاو دەکردەوە. لە ساڵی ١٩٥١ دا سالینجەر ڕۆمانە باڵاکەی واتە 'پاسەوانێک لە مەزرا'ی نووسی. (ئەم ڕۆمانە لە لەیەن ژووان جەلال‌ـەوە کردراوە بە کوردی)

سالینجەر لە دەستپێکی دەیەی ٦٠ی زاینی، کاتێک ناووبانگی پەیداکرد، کەمتر بڵاوکاریی دەکرد و لە کۆمەڵ دوورکەوتەوە. لە ساڵی ١٩٦٥ دوای بڵاوکردنەوەی چیرۆکێکی دیکەی، تەواوی ژیانی لە دوورەپەرێزیدا بەسەربرد و نهێنیگەلی لەگەڵ خۆی شاردنەوە. بەڵام ئەمە بەناوبانگتری کرد.

سەرئەنجام جیرۆمی دیڤد سالینجەر لە تەمەنی ٩١ ساڵیدا و لە ٢٧-١-٢٠١٠ لە کۆرنیش دنیا بەجێ‌دەهێڵێت.

## سەرچاوە
لە ویکی‌پیدیای فارسییەوە

پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جووە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە
پۆل:نووسەرانی مانھاتن
پۆل:جووە ئەمریکییەکان لە سەربازی
کێراتین

300px|وێنۆک|چەپ|ڕیشاڵەکانی کیراتین
**کێراتین** ماددەیەکی کیمیایە کە بەشداری دەکات بە شێوەیەکی سەرەکی و وەکو ماددەیەکی بنچینەیی لە دروست کردنی (موو، پەڕەموچ، دەندوک، نینۆک، قۆچ و ...) و ھەروەھا بە ڕێژەیەکی کەمیش لە دروست بوونی پێستدا بەشداری دەکات.


پۆل:توێکاریی پێست
وتووێژەکانی سوقرات

thumb|پەیکەری سوقرات
**وتووێژەکانی سوقرات** (بە یۆنانی: Σωκρατικὸς λόγος یان Σωκρατικὸς διάλογος) ناوی ھەندێک نووسراوەی کۆنە کە لە سەردەمی یۆنانی کۆنەوە بە جێ ماوە و وتووێژەکانی سوقرات لەگەڵ قوتابییەکانی خۆی (بە تایبەت ئەفلاتوون) و خەڵکی تر لە خۆ دەگرێت.

## دیالۆگەکانی ئەفلاتوون
ئەفلاتوون بەناوبانگترین قوتابیی سوقرات بووە و، سوقرات کاریگەریی زۆری بە سەر بۆچوونەکانی ئەودا بووە. ھەرچەندە ھاوڕێیەتییان تەنیا نۆ ساڵی خایاندووە، ئەفلاتوون نیوەی تەمەنی لە ژێر ئەم کاریگەرییە بەسەر بردووە. لە زۆربەی دیالۆگەکانی ئەفلاتووندا سوقرات پاڵەوانی سەرەکییە و بووە بە ناوەندی دەربڕینی بۆچوونە فەلسەفییەکانی. لە ھەندێ دیالۆگ، بە تایبەت دیالۆگەکانی قۆناغی سەرەتایی، ئەندێشە فەلسەفییەکانی سوقرات زاڵە. لە دیالۆگەکانی قۆناغەکانی دووەم و سێیەمدا ئەفلاتوون بۆچوونی خۆی لەسەر زاری سوقرات بە خوێنەر دەگەیەنێ. لە ھەر سێ قۆناغدا، بێجگە لە یەک دیالۆگ، سوقرات پاڵەوان و پێشەنگی مشتومڕە فەلسەفییەکانە.

سەرجەم سی و پێنج دیالۆگ دەدرێنە پاڵ ئەفلاتوون کە بە ڕەسەن دانراون.

## سەرچاوەکان

*بەشداربووانی ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەفلاتوونیزم
باران (ئەلبوم)

**باران** ئەلبۆمێکی گۆرانیبێژ چۆپی فەتاحە کە لە ساڵی ٢٠١٢ بڵاوکراوەتەوە. گۆرانییەکانی بە شێوازی پۆپ ڕۆکە.

## گۆرانییەکان

لە ‌ ١٠ گۆرانی پێکھاتووە کە بە شێوەزاری سۆرانین:
# ئاور دەوە
# باران
# وێنەگر
# دڵتەنگییەکانم
# ترسی مەرگاوی
# ڕۆژگار
# یار
# خوێنەری تەنیا
# درۆ
# باران (وەشانی Unplugged)

## سەرچاوەکان
* وتاری Chopy Fatah، بەشداربووانی ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٢
دیالێکتیک

**دیالێکتیک** لە ئەسڵدا بە وتووێژی نێوان دوو یا چەند کەس دەوترێ کە دەرھەق بە مژارێک ڕوانگەی جیاوازیان ھەیە و، دەیانەوێ بە بەڵگەھێنانەوە و بەکارھێنانی ئەقڵ بگەن بە ڕاستییەکەی. دیالێکتیک وەکوو دیبەیت (قسەملانێ) وایە، بەڵام، بەبێ بەشە سوبژەکتیڤەکانی، وەک زمانچەوری و خوڵتە و ھانابردنەبەر ھەست. لە دیالێکتیکدا مەبەست ئەوە نییە کە لایەنەکانی وتووێژ ڕای یەکتر بگۆڕن، بەڵکوو دەیانەوێ پێکەوە ڕاستی دەر بخەن و شیاو و خاوێنتری بکەن.

وشەی دیالێکتیک لە فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە ھاتووە و لە درێژەی سەدەکانی ناوینیشدا بە کار براوە. ھێگڵ، فەیلەسووفی ئەڵمانیی سەدەی ھەژدەیەم و نۆزدەیەم، مانایەکی تازەی بەخشی بە وشەی دیالێکتیک و، لە دەقاودەق بە مانای وتووێژ بوون، دەری ھێنا. لە ھێگڵەوە بەم لا، دیالێکتیک بوو بە بەرەوپێشچوون لە ڕێگەی زاڵبوون بە سەر ناکۆکییە نێوخۆیییەکان.

## فەلسەفەی کلاسیک
لە فەلسەفەی کلاسیکدا، دیالێکتیک (διαλεκτική) جۆرێ مڕومشتە لە ڕێگەی دیالۆگەوە. دیالۆگەکە لە نێوان دوو لایەنە، لایەنی یەکەم بیروڕایەکی ھەیە (تێز) و بەڵگەی بۆ دێنێتەوە، لایەنەکەی تر، بیروڕاکەی ڕێک پێچەوانەی لایەنی یەکەمە (دژەتێز) و پەرچی دەداتەوە. لە ئاکامدا، لەم دوو حاڵەتە، یەکیان ڕوو دەدات: یا یەکێ لە بیروڕاکان ڕەت دەبێتەوە و ئەوی تر دەسەپێنرێ، یا دوای قرتاندن و فڕێدانی ھەندێ لە بەشەکانیان و ھێشتنەوەی ئەوانی تر، لەگەڵ یەکا تێکەڵ دەکرێن (سەنتێز). 

دیالێکتیک و ئەو ڕێز و بایەخەی ھەیەتی، منەتباری سوکرات و ئەفلاتوونە. ھەرچەند ئەرەستوو دەڵێ زینۆنی ئێلیایی دیالێکتیکی داھێناوە.

## فەلسەفەی مۆدێرن
لە دەستپێکی سەدەی نۆزدەیەمدا، فریدریش ھێگڵ تێگەیشتەی دیالێکتیکی ھەڵتەقاندەوە. بەر لە ئەو، ئیمانوێل کانت پێی وا بوو گەیشتن بە ناتەبایی لە کۆتاییی دیالێکتیکدا نیشانەی سنوورداربوون و بەرتەسکیی ئەقڵی پەتییە. بەڵام، ھێگڵ دەیوت دروستەکەی ئەوەیە سروشت و مێژوو بە پێوانەی دیالێکتیکی بپێورێن و دەبێ دیالێکتیک لە گوێن بنچینە و بنەڕەتی واقیع تەماشا بکرێ. ھێگڵ لە ژێر کاریگەریی یۆھان گۆتلیب فیشتە و تێگەیشتەی «سەنتێز»ەکەی ئەوا بوو.  

لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەمدا، کارڵ مارکس و فریدریش ئێنگڵس دیالێکتیکەکەی ھێگڵیان ھەڵگرت و لە ئیدیالیزم دایانڕووتاند و کردیان بە بەشی سەرەکیی ئەوەی لەوەدوا بە مارکسیزم و ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی ناسرا.

## ئەمانەش ببینە

* یەکیەتیی دژەکان
* تێز-دژەتێز-سەنتێز

## سەرچاوەکان
*بەشداربووانی ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:زاراوە فەلسەفییەکان
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
پۆل:فەلسەفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:دیالێکتیک
مۆ یان

[٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|مۆ یان لە ساڵی ٢٠٠٨ لە ھامبوورگی [ئەڵمانیا]]
**گۆوان مۆیێ** بە نازناوی ھونەری **مۆ یان** (بە چینی سادەکراو: 管谟业) لە دایکبووی ١٧فێبریەی ساڵی ١٩٥٥ لە وڵاتی چینە. ئەو 
خەڵاتی نۆبێلی ساڵی ٢٠١٢ زایینی مسۆگر کرد. مۆ یان بە زمانی چینی واتە (ھەرا مەکە!، دەنگ مەکە!)، ئەو دەڵێت کە لە وڵاتی ئەو زۆر قسە کردن کارێکی باش نیە و ئەو مرۆڤێکە کە زۆر قسە دەکات ھەر بەم ھۆیەوە ئەم ناوەی ھەڵبژاردووە کە وا لە بیری نەچێت کە نابێت زۆر قسە بکات. یەکەمین ڕۆمانی ئەو بە ناوی **باران بارین لە شەوگاری بەھار** لە ساڵی ١٩٨١ لە چاپ درا.

## کریگەری ھونەری
مۆ یان بەھۆی رێئالیسمێ کە لە ناو کارەکانیدا زۆر بەرچاوە بەوەوە دەناسرێت کە لە گابریێل گارسیا مارکێز کاریگەری وەرگرتووە.

## خەڵاتی نۆبێل
لە ١١ی ئۆکتوبری ساڵی ٢٠١٢ ئاکادێمی سویدی نۆبێل، سەد وو نۆھەمین خەڵاتی خۆی دایە مۆ یان "بە ھۆی ئەو شاکارە ڕێئالیستیە کە چیرۆکە خەڵکیەکانی لەگەڵ مێژوو و کاتی سەردەم دا تێکڵاو کردووە". لە کاتی وەرگرتنی ئەم خەڵاتە مۆ یان تەمەنی ٥٧ ساڵ بوو.  ھەروەھا ئەو یەکەمین خەڵاتبەری نۆبێلە کە دانیشتووی خاکی چینە.

### ھۆنامەی پێدانی نۆبێل
ھۆنامەی ئەکادیمیای سوێدی بۆ پێدانی خەڵاتی نۆبێڵ بە نووسەری چینی، مۆ یان!
وەک ھەمیشە، سادە و کورت و پوخت و ڕێکوپێک:

"پێکبەستنی حەکایەتە فۆلکلۆرییەکان، زەمانی ھاوچەرخ و مێژوو، بە ڕێئالیزمێکی وەھمییانە."

### گوتەی پیتێر ئینگلۆند
گوتەی پیتێر ئینگلۆند، سەرۆکی ھەمیشەییی ئەکادیمیای سوێد، لە بارەی مۆ یان، براوەی نۆبێڵی ئەمساڵەوە:

ئەو لە چەند لایەنەوە نووسەرێکی بێھاوتایە، لە ناوچە و ژینگەیەکی تاکەوە دیدێکی تایبەت بە خۆمان پێ دەبەخشێ. ئەگەر بڕیار بێ لەگەڵ کەسێکدا پێکی بگرین، ئەوا دەکرێ ناوی نووسەرانی وەک، فاکنەر، دیکنز، ڕابلێ، بھێنین. ئەو پەسنی شوێنێک دەدا، کە بە بۆچوونی من، کەس لە ئێمە ئاگای لێ نییە، پەسنی شوێنێکی فرە بچووک، لە ژینگەی لادێیی چینەوە.

## گوتەیەکی مۆ یان
تەنیایی و برسییەتی کلیلی داھێنانن.

پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:چینییەکانی نووسەرەکانی چیرۆکی کورت لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کوڕە چینییەکانی نووسەری چیرۆکی کورت
جووڵ

**جووڵ** یان **ژووڵ** () یەکەیەکی بەکارھێنراوە، لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان (SI) بۆ دەربڕینی وزە. دەکاتە بڕی ئەو ئیشەی ھێزی یەک نیوتن دەیکات بۆ ماوەی یەک مەتر، بە ئاڕاستەی ھێزەکەدا، و بە پیتی J ھێما دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای
پۆل:یەکەکانی وزە
خوڕخوڕە (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **بناویلە** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** خوڕخوڕە، مەرگە، ناوی گوندێکی شارەدێی بنگردە لە قەزای دووکان.
** خوڕخوڕە، سەقز، ناوی گوندێکە لە شارستانی سەقز لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** خوڕخوڕە، مەھاباد، ناوی گوندێکە لە شارستانی مەھاباد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
** خوڕخوڕەی خواروو، ناوی گوندێکی شارەدێی مەیدانە لە قەزای خانەقین.
** خوڕخوڕەی سەروو، ناوی گوندێکی شارەدێی مەیدانە لە قەزای خانەقین.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
زێویە (ڕوونکردنەوە)

*زێویە، بانە، ناوی گوندێک لە شارستانی بانە
*زێویە، سەقز، ناوی گوندێک لە شارستانی سەقز
*قەڵای زێویە، ناوی قەڵایەکی مێژوویی لە شارستانی سەقز
ئەحمەد عارف

**ئە‌حمە‌د عارف** (بە‌رێنووسی لاتینی: **Ahmed Arîf**)لە‌داکبووی ١٩٢٧ لە گە‌ڕە‌کی خانچە‌پە‌کی  ئامە‌د و کۆچکردووی ١٩٩١ ئەنقەرەی پایتە‌ختی تورکیا، شاعیرێکی بە رە‌چە‌ڵە‌ک کوردی باکوورە کە ھۆنراوە‌کانی بە زمانی تورکی ھۆنیوە‌تە‌وە.

## کورتەی ژیانی
ناوی درووستی ئە‌حمە‌د عارف حیکمە‌ت ئۆنال (Ahmed Önal)ـە لە شاری ئامە‌د (دیاربە‌کر) گە‌ورە‌بووە و خوێندنی سە‌رە‌تایی لە شارۆچکە‌ی (سوێرەک)دە‌ست پێکردووە و ناوە‌ندیی لە شاری ئورفا و پاشتر لە شاری (ئە‌فیون حە‌سار) تە‌واو کردووە. خوێندنی زانکۆی لە ئە‌نقە‌رە لە بە‌شی فە‌لسە‌فە خوێندووە  و پێی تە‌واو نە‌کراوە بە‌ھۆی جموجۆڵی سیاسیی و زیندانیکردنی. ساڵی ١٩٥٠ دە‌گیرێت و دووساڵ زیندانی دە‌کرێت. بە‌رھە‌م وشیعرە‌کانی ئە‌جمە‌د عارف ئە‌گە‌رچی بە زمان تورکین، بە‌ڵام بە ھە‌ست و خوستی کوردانە ھۆنراونە‌تە‌وە و ژان و ھە‌نسکی کوردە‌واریی پێوە دیارە.

## بڵاوکراوەکانی
شیعرە‌کان کە بە تورکبن لە ساڵانی ١٩٤٠-١٩٥٥ لە گۆڤارە‌کانی ئە‌وسا دێنە وە‌شاندن.  یە‌کە‌م پە‌رتووکی ساڵی ١٩٦٨بە ناوی  ((**Hasretinden Prangalar Eskittim):کە‌لە‌بچە‌کانم  لە حە‌سرە‌تی تۆ داڕزاند**)ناودە‌نگێکی زۆری بە دە‌ستھێنا و تا نھا چل جار چاپکراوە‌تە‌وە و وە‌رگێرراوە‌تە سە‌ر زمانی کوردی. ھە‌ندێک ھە‌لبە‌ستە‌کانی لە‌لایە گۆرانیبێژی کورد ئەحمەد کایا کراوە‌نە‌تە گۆرانی. پاش کۆچکردنی ١٩٩١ نووسین و  شیعرە‌کانی کۆدە‌کرێنە‌وە کە زۆربە‌یان لە رۆژنامە و گۆڤارە‌کان بە پە‌رش وبڵاوی بڵاوکرابوونە‌وە لە دووتوێی پە‌رتووکێک بە ناوی (Yurdum Benim Şahdamarım: وارێ من شادە‌مارێ من) ساڵی ٢٠٠٣  چاپ دە‌کرێت کە ھە‌ندێک لە بە‌رھە‌می بڵاونە‌کراوە‌شی لە خۆگرتووە.

## بەستەری دەرەکی
* شیعری Hasretinden Prangalar Eskittim بە دە‌نگی ئە‌حمە‌د کایا

## پەراوێزەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی ئامەد
تووتن

وێنۆک|چەپ|گیای تەماکۆ یان تووتن بە سەوزی
**تووتن** یان **تەماکۆ** گیایەکە کە لە ئەمریکاوە پەیدا بووە. گەڵاکانی گیای تووتن لە دوای وشککردن بۆ دروستکردنی جگەرە بەکار دێن.
## سەرچاوە
گوڵنامەی کوردی 

پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان
پۆل:دەرمانەکان
پۆل:جگەرەکان
پۆل:جگەرەکێشان
پۆل:جگەرە
پۆل:گەڵاکان
ئەندی وارھۆل

وێنۆک|ئەندی لە ١٩٧٣
**ئەندی وارھۆل** (؛ ٦ی ئابی ١٩٢٨ تا ٢٢ی شوباتی ١٩٨٧) ھونەرمەندێکی ئەمریکییە کە ھونەری لە ئاستێکی نوێدا ھێناوە.

پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ھونەرمەندانی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:وێنەکێشە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی
پۆل:وێنەکێشە نیویۆرکییەکان
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨
پۆل:فۆتۆگرافەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کوڕە وێنەکێشە ئەمریکییەکان
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە پەنسیلڤانیا
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نیگارکێشە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ھونەرمەندانی بەرگە ئەلبومەکان و پۆستەرە کۆنسێرتییەکان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمە ئێڵ جی بی تییەکان
سێرڤانتێس

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی میگێل دی سێرڤەنتێس
**میگێل دی سێرڤەنتێس** نووسەر، سەترانبێژ و وێنەکێشی ئیسپانیاییە. ئەو خاوەنی کتێبی دۆن کیشۆتە کە بە ڕای زۆر کەس یەکێکە لە گەورەترین کتێبە کلاسیکەکانی جیھان.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شانۆنامەنووسانی ئیسپانی
پۆل:ڕۆماننووسانی ئیسپانی
پۆل:میگێل دێ سێرڤانتێس
پۆل:شاعیرە ئیسپانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤٧
پۆل:مردووانی ١٦١٦
پۆل:مێژووی ئەلجەزیرە
پۆل:مێژووی وێژە
پۆل:نووسەرە پیاوەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم
پۆل:مێژووی شیعر
ئادیگۆزەل، وان

**ئادیگۆزەل** گوندێکی سەر بە پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

## جوگرافیا
گوندەکە ٣٥کم لە ناوەندی پارێزگای وانەوە دوورە.

## ژمارەی دانیشتوان
لە ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیستوانەکەی ٦٧٤ کەس بووە.

## ئابوری
بژێوی ژیانی گوندەکە دەوەستێتە سەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری.

## ژێرخان
لە گوندەکەدا قوتابخانەی سەرەتایی هەیە، بەڵام تۆڕی ئاو و کارەبا و تەلەفۆنی بۆ ڕانەکێشراوە و ڕێگاکانی قیڕتاو نەکراون و هیچ بنکەیەکی تەندروستی و نۆرینگەی پزیشکی تێدانیە.

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
ئادر، وان

**ئادر** گوندێکی سەر بە پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
ئادیمان، وان

300px|وێنۆک|چەپ|وان
**ئادیمان** گوندێکی سەر بە پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
ئارچاک

300px|وێنۆک|چەپ|وان
**ئارچاک** شارەدێیەکی (ناحیە) سەر بە پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

## ژمارەی دانیشتوان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای وان
پۆل:وان
ھیندوویزم

وێنۆک|یەکێک لە ھێماکانی ھیندوویزم|196x196پیکسڵ
**ھیندوویزم** یان **ھیندۆزی** ئایینێکی دارمیی نەتەوەیی و نا مژدەدەرە کە باوەڕ و چاندی گەلی ھیندستان پێکدەھێنێت. سێیەم گەورەترین ئایینە لە جیھاندا دوای ئایینی مەسیحییەت و ئیسلام، کە زیاتر لە ١٫٢–١٫٣٥ ملیار شوێنکەوتووی ھەیە، کە دەکاتە ١٥–١٦٪ی دانیشتووانی جیھان و بە ھیندۆس یان براھمەکان ناسراون. ئایینی باڵادەستە لە ھیندستان، نیپاڵ، مۆریس و لە بالی لە ئیندۆنیزیا. ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە کۆمەڵگە ھیندۆسییەکان لە وڵاتانی تردا بوونیان ھەیە.

ئەم ئایینە کۆمەڵێک بیروباوەڕ و نەریتە کە لە ماوەیەکی دوور و درێژدا لە سەدەی پازدەھەمی پێش زایینەوە تا ئێستا دروست بووە. ھیچ دامەزرێنەرێکی دیاریکراوی نییە، بەڵکو بە درێژایی چەندین سەدە گەشەی کردووە. یەکێک لە سەرچاوە ڕاستەوخۆکانی، ئایینی ڤیدای مێژوویییە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاسنی ھیندستان. ھەر بۆیە، زۆرجار بە کۆنترین ئایینی زیندووی جیھان ناودەبرێت.

ئایینی ھیندۆسی بەھا ڕۆحی و ئەخلاقییەکان لەگەڵ بنەما یاسایی و ڕێکخستنەکاندا لەخۆدەگرێت. چەندین خوداوەندی ھەیە بەپێی ئەو کارانەی کە پەیوەندییان پێوە ھەیە. بۆ نموونە، ھەر ناوچەیەک خوداوەندێکی ھەیە و ھەر کار و دیاردەیەکیش خوداوەندێکی تایبەتی ھەیە. دیارترین ئەو خوداوەندانەی کە دەیانپەرستن لە «سیانەی ھیندۆسی» دا کۆکراونەتەوە کە سێ خوداوەند لەخۆدەگرێت: براھما (دروستکەر)، ڤیشنۆ (پارێزەر)، و شیڤا (لەناوبەر).

یەکێک لە پۆلێنکارییە سیستماتیکییەکانی دەقە ھیندۆسییەکان بریتییە لە دەقەکانی شرووتی (ئیلھام) و دەقەکانی سمیتری (لەبەرکراو). ئەم دەقانە باس لە تیۆلۆژیا، فەلسەفە، ئەفسانە، سروودە ئایینییەکان و دروستکردنی پەرستگاکان دەکەن. ھەندێک لە دەقە ھەرە گرنگەکان بریتین لە ڤیداکان، ئوپانیشادەکان، پوراناکان، ڕامایانا، بھاگاڤاد گیتا، و ئاگاماکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھیندوویزم
پۆل:ئاسیا
پۆل:یەکپەرستی
پۆل:ئاستیکا
پۆل:ئایینە ھیندییەکان
پۆل:ئایینە ھیندییەکان
پۆل:دینە ھیندییەکان
پۆل:فرەخوایی
کالیداسا

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەیێک کە سەبارەت بە شێعرەکانی کالیداسا کێشراوە.
**کالیداسا** ناوی نووسەر و شاعیری گەورەی، سانسکریت زمانی، سەدەی پێنجەمی زایینیە، ناوی ئەو بە واتای نۆکەر و خادمی **کالی**ە، کە کالی خۆی یەکێکە لە خودایانی ئایینی ھیندوو.

## سەرچاوەکان
* بەشداربووانی ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شاعیرانی ھیندی
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٤ەم
پۆل:مردووانی سەدەی ٥ەم
پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان
لی بای

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی لی بای کە لە سەدەی دوازدەھەمدا کێشراوە.
**لی بای** (بە چینی: *李白*) سترانبێژی سەدەی ھەشتەمی چینە شاعیرێکی چینییە کەوا لەسەردەمی خۆی تا سەردەمی ئەمرۆش بە کەسێکی زیرەک و رۆمانتیک ناسراوە، کەوا شێوەی شیعرە دێرینەکانی بەرزتر کردەوە وە ھاوڕێی دوو فو (٧١٢-٧٧٠) کە ھەردووکیان یەکێکن لە بەناوبانگترین کەسی سەردەمی خۆیان و شیعری چینی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی تانگ، کە بە زۆری بە سەردەمی زێڕینی شیعری چینی ناسراوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ٧٠١
پۆل:مردووانی ٧٦٢
پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:مێژووی قرغیزستان
پۆل:چینییە ئەفسانەییەکان
پۆل:٣٠٠ شاعیرەکەی تانگ
ئاخزیقەرە، وان

**ئاخزیقەرە** گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

## جوگرافیا
گوندەکە ٤٥کم لە ناوەندی پارێزگای وانەوە دوورە.

## ژمارەی دانیشتوان

## ئابوری
بژێوی ژیانی گوندەکە دەوەستێتە سەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری.

## ژێرخان
لە گوندەکەدا قوتابخانەی سەرەتایی و تۆڕی ئاو ھەیە، وە لە ساڵی ٢٠٠٧ بنکەی تەندروستی بۆ دروست کراوە، بەڵام تۆڕی کارەبا و تەلەفۆنی نیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
سیخکێ

300px|وێنۆک|چەپ|وان
**سیخکێ** شارۆچکەیەکی (قەزا) سەر بە ناوەندی پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

## ژمارەی دانیشتوان

پۆل:وان
ئاختاش، وان

300px|وێنۆک|چەپ|وان
**ئاختاش** گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

## جوگرافیا
گوندەکە ٢٥کم لە ناوەندی پارێزگای وانەوە دوورە.

## ژمارەی دانیشتوان
لە ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیشتوانەکەی ٧٥٢ کەس بووە کە ٣٧٠ی پیاو و ٣٥٥ی ژن بووە.

## ئابووری
بژێوی ژیانی گوندەکە دەوەستێتە سەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری.

## ژێرخان
لە گوندەکەدا قوتابخانەی سەرەتایی هەیە، بەڵام تۆڕی ئاو و کارەبا و تەلەفۆنی بۆ ڕانەکێشراوە و هیچ بنکەیەکی تەندروستی و پۆستەی تێدانیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
بایرەک، وان

300px|وێنۆک|وان
**بایرەک** گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
کەششۆخلی، وان

**کەششۆخلی** گوندێکی سەر بە پارێزگای وانی باکووری کوردستانە.

## ژمارەی دانیشتوان
لە ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیستوانەکەی ٣١٠ کەس بووە.

## ئابوری
بژێوی ژیانی گوندەکە دەوەستێتە سەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری.

## ژێرخان
لە گوندەکەدا قوتابخانەی سەرەتایی هەیە، بەڵام تۆڕی ئاو و بنکەی تەندروستی و پۆستەی تێدانیە. کارەبا و تەلەفۆنی بۆ ڕاکێشراوە و ڕێگاکانی قیڕتاو کراون.

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
فارۆخ، وان

300px|وێنۆک|چەپ|وان
**فارۆخ** گوندێکی سەر بە ناوەندی پارێزگای وانە لە باکووری کوردستان.

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
مخگنیر، وان

300px|وێنۆک|چەپ|وان
**مخگنیر** گوندێکی سەر بە پارێزگای وانی باکووری کوردستانە، ئەم گوندە لەلایەن کۆچەرییەکانی قەوقاز لە ساڵی ١٩٠٠ ناوی لێنرا *مخنگێر* بەڵام دواتر لەژێر سایەی سیاسەتی بە تورک کردنی ناوچەکانی کوردستان ناوەکەی گۆڕدرا بۆ *گۆڵیازی* 

## جوگرافیا
گوندەکە ١٣کم لە ناوەندی پارێزگای وانەوە دوورە.

## ژمارەی دانیشتوان
لە ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیستوانەکەی ٣٠٣ کەس بووە.

## ئابوری
بژێوی ژیانی گوندەکە دەوەستێتە سەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری.

## ژێرخان
لە گوندەکەدا قوتابخانەی سەرەتایی و تۆڕی ئاو ھەیە، وە لە ساڵی ١٩٨٠وە وزەی کارەبای پێگەینراوە و لە ساڵی ٢٠٠٧ بنکەی تەندروستی و پۆستەی بۆ دروست کراوە.

پۆل:گوندەکانی وان (ناوەند)
گرسۆرک، تاتۆس

وێنۆک|چەپ|پارێزگای ئەرزەڕۆم
**گرسۆرک** ناوی گوندێکە لە شارۆچکە تاتۆسی سەر بە پارێزگای ئەرزەڕۆمە لە باکووری کوردستان.

پۆل:گوندەکانی تاتۆس
کانیکۆرک

وێنۆک|چەپ|پارێزگای ئاگری
**کانیکۆرک** گوندێکە لە شارۆچکەی بازیدی سەر بە پارێزگای ئاگری لە باکووری کوردستان.
## سەرچاوەکان

پۆل:چیاکان
سەرەنجام

**سەرەنجام** (واتە:*بەرئەنجام* یان ھەر *سەرەنجام*) ناوی پەرتووکی پیرۆزی ئایینی **[[یارسان]]** یاخود **ئەھلی حەقە**. ئەم پەرتووکە ھەموو وتووێژەکانی سوڵتان سەھاک لەگەڵ یارەکانی لە سەردەمی پردیوەر لەخۆ دەگرێت. ھێشتا نوسخەیکی تەواو لەم پەرتووکە لە چاپ نەدراوە و چەند  کتێبێک لە ئێران و باشووری کوردستان چاپ کراون، بەڵام ھیچکامیان ھەموو وتە پیرۆزەکانی یارسان لەخۆ ناگرن. زۆربەی دەقی نامەی سەرەنجام بە گۆرانیییە، بەڵام چەن دێڕی سۆرانیشی تێدایە. 

## بەشەکان و دەورەکانی سەرەنجام
* دەورەی بەھلوول
* دەورەی شاخوشین
* دەورەی باباسەرھەنگ
* دەورەی باباجەلیل
* دەورەی باباناوس
* بەیاوبەس ساجناری
* پیرە و پیرالی
* دەورەی بەرزەنجە
* سەییدە شیانی
* ئەرکان جەم
* دوعاکانی یارسان
* کەلام ھەفتەن
* چلتەن
* چلتەنان
* پەیدایش ھەفتەوانە
* بارگە بارگە
* گلێمەکۆڵ و شندروی
* دامیار دامیار
* کەماکەنان
* دەورەی ساوا
* کەڵە زەردە
* یاران قەوەڵتاس
* عابەدین جاف
* شێخ سەفی ئەردەبیلی
* دەورەی عالی قەڵەندەر
* گەواھی ھەفتەن
* گەواھی ھەفتەوانە
* گەواھی ھەفت خەلیفە
* گەواھی ھەفت سازچی
* گەواھی ھەفت گۆیەندە
* گەواھی ھەفت گۆزەرچی
* گەواھی ھەفت سەقا
* گەواھی دەربارەی چواردە بەدان
* گەواھی ھەفتاد و دوو پیر
* گەواھی نەوەد و نۆ پیر شاھۆ
* گەواھی شەستو شەش غوڵام زەڕین چەوگان
* بابا ھندۆ
* قەوزە رۆح
* بەیاوبەس لێو سیروان
* بەیعەت و تەوبەی یاری
* گرۆ گرۆ
* دیوان بابایادگار
* لە دایک بوونی شائیبراھیم
* زوڵاڵ زوڵاڵ
* جانشینی شائبراھیم

## سەرچاوەکان

پۆل:دەقە ئایینییەکان
پۆل:وێژەی کوردی
پۆل:یارسان
پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:دەقە دینییەکان
پۆل:کتێبەکانی سەدەی ١٥یەم
پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان
حەجی ئەمەران، تاتۆس

وێنۆک|چەپ|پارێزگای ئەرزەڕۆم
**حەجی ئەمەران** ناوی گوندێکە لە شارۆچکە تاتۆسی سەر بە پارێزگای ئەرزەڕۆمە لە باکووری کوردستان.

پۆل:گوندەکانی تاتۆس
ئینجەسوو، تاتۆس

وێنۆک|چەپ|پارێزگای ئاگری
**ئینجەسوو** گوندێکی سەر بە ناوچەی بازیدی پارێزگای ئاگرییە لە باکووری کوردستان.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گوندەکانی تاتۆس
ئۆڤید

٢٣٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ئۆڤید
**ئۆڤید** شاعیری ڕۆمیە و لە نێوان ئینگلیزی زمانەکاندا بەناوبانگە بەھۆی کتێبەکانیەوە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مردووانی دەیەی ١٠
پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینی
پۆل:لەدایکبووانی ٤٣ی پ.ز
پۆل:مردووانی ١٧
پۆل:ئۆڤید
پۆل:رۆمانی سەدەی یەکەم
ئەنتۆنین دڤۆرژاک

٢٣٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی دڤۆرژاک
**ئانتۆنین دڤۆرژاک** (بە ئینگلیزی: Antonín Dvořák) مۆزیکناس و ئاوازدانەری خەڵکی وڵاتی چیکە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرانی چێکی
پۆل:مردووانی ١٩٠٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤١
پۆل:ئاوازدانەرانی ڤیرتیوزۆ
پۆل:ئاوازدانەرانی چیکی
پۆل:ئەو ژەنیارانەی لە یەک ئامێر زۆرتریان ژەنیوە
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:پیانۆژەنانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کەمانچەژەنە کلاسیکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانست و ھونەری سربیا
سۆفۆکلێس

٢٣٠px|وێنۆک|چەپ|سۆفۆکلێس
**سۆفۆکلیس** نووسەری سەردەمی یۆنانی کۆنە لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین ژیاوە، کە بەو قۆناغەیان دەوت سەردەمی زێڕینی شارستانیەتی یۆنانی.  سۆفۆکلیس قوتابی ئەشیل و هاوڕێی هیرۆدۆتس بوە. ھەندێک کاری ھونەری بەرچاو سەبارەت بە ھونەری شانۆ لە ئەو بە جێ ماوە.لەوانە (ئەنتیگۆنە . ئۆدیپ لە کۆلۆن . ئۆدیپی پاشا)

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شاعیرانی یۆنانی کۆن
پۆل:مردووانی ٤٠٦ی پ.ز
پۆل:لەدایکبووانی ٤٩٦ی پ.ز
ڤێرجیل

**ڤێرجیل** نووسەر و ستران نووسی گەورەی سەردەمی پێش لەدایکبوونی مەسیحە.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:نووسەرانی ڕۆمای کۆن
پۆل:مردووانی ١٩ی پ.ز
پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینی
پۆل:ڤێرجیل
پۆل:لەدایکبووانی ٧٠ی پ.ز
مەشھەد

**مەشھەد** () شارێکی کۆنی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوییە و لە دوای تاراندا دووھەمین شاری گەورەی ئێرانە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی مەشھەد لە ساڵی ٢٠١٦ زیاتر لە ٣٬٠٠٠٬٠٠٠ کەس بووە کە زوربەی خەڵکی ئەم شارە بە زمانی فارسی قسە دەکەن. ھەروەھا لەم شارە ژمارەیەکی کەمیش کوردی لەن کە ژیانی خۆیان بە ڕەوە دەبەن.

## پێشانگا

Mashhad at night.jpg|شاری مەشھەد لە شەودا


## ئەمانەش ببینە
* ئێران
* پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
* شارستانی مەشھەد
* تاران

## سەرچاوەکان

مەشھەد
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:گەورەشارەکانی ئێران
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
شیراز

**شیراز** شارێکە لە باشووری ڕۆژئاوای ئێرانەوە و ناوەندی پارێزگای فارسە.  لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا ژمارەی دانیشتوانەکەی ١،٥٦٥،٥٧٢ کەس بوو. شیراز لە دوای شارەکانی تاران، مەشھەد، ئەسفەھان، کەرەج پێنجەمین شاری گەورەی ئێرانە.

## ئەمانەش ببینە
* شارەکانی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
پۆل:شیراز
پۆل:شارستانی شیراز
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای شیراز
کۆشکی ئەبوونەسر

وێنۆک|کۆشکی ئەبوونەسر

**کۆشکی ئەبو نەسر** یاخود قصر ابونصر ناوی پاشماوەی بینایەکە کە دەکەوێتە شاری شیراز لە پارێزگای فارسی ئێران. بەپێ لێکۆڵینەوەکان لە سەردەمی {ئیمپڕاتۆڕیەتی پارسی}دا بنیات نراوە و زاناکانی بواری شوێنەوار ھەندێ دراوی جۆراوجۆریان لە ناوچەکەدا دۆزیوەتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ چەند سەردەمێکی مێژوویی جیاواز لە یەکتری. کاتێک موسوڵمانەکان دەستیان گرت بەسەر ئێراندا ناویان لە کۆشکەکە نا (*باوکی سەرکەوتن*: *ابونصر*). ئەم کۆشکە لە ساڵی ١٩٣٢دا لە لیستی شوێنەوارە مێژووییەکانی ئێران تۆمارکرا لەژێر ناوی *تەختی سلێمان*.

## پەراوێز

پۆل:کۆشکەکانی ئێران
سەردەمی بەستەڵەک

وێنۆک|چەپ|وێنەی چینەکانی بەستەڵەک کە لە جەمسەری باشووری گۆی زەوی گیراوە، ھاوشێوەی سەردەمی بەستەڵەک
**سەردەمی بەستەڵەک** سەردەمێکە لە سەردەمەکانی مێژووی گۆی زەوی، کە لەم سەردەمەدا چینەکانی بەفر ناوچەیەکی بەرفراوانی گۆی زەوی داپۆشی بوو، مەزندە دەکرێت کە چەندین سەردەمی بەستەڵەک ھەبووبێت کە ھەر یەکەیان ملیۆنان ساڵی خایاندبێت. لە دوایەمین سەردەمی بەستەڵەکدا ئاژەڵە شیردەرەکان تووشی لەناو چوون بوون کاتێک بەستەڵەک زۆربەی خاکەکانی داپۆشی.

پۆل:مێژووی کەش
پۆل:سەردەمی بەستەڵەک
پۆل:زەویناسیی مێژووییی زەریاچە گەورەکان
پۆل:مێژووی ئاووھەوا
پۆل:مێژووی زانست
بالاوەرستان

400px|وێنۆک|چەپ|شوێنی بالاوەرستان لەسەر نەخشەی پاکستان
200px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای بالاوەرستان
**بالاوەرستان** ناوێکی کۆنی ناوچەیەکی باکوری پاکستانە کە ئێستا بە *گیڵگیت باتیسات* ناسراوە، وە لەم ساڵانەی دواییدا دووبارە ناوە کۆنەکەی کە بالاوەرستانە لەسەر زاری خەڵکیدا بڵاوبوویەوە و پەرەیسەند، حونجەکردنی(حینجە) ئەم ناوە بە ئینگلیزی کۆن «بۆلۆریستان (Boloristan)» بووە، وە یەکەم بەکارھێنانی ناوەکەش دەگەڕێتەوە بۆ بەڵگەنامەیەکی چینی لە سەدەی ھەشتەمی زایینیدا.

پۆل:کەشمیر
پۆل:سیاسەتی پاکستان
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:ھەرێمەکانی پاکستان
قەرەچوغ

**چیای قەرەچوغ** (بە عەرەبی: *جبل قرەجوغ*، بە ئینگلیزی: *Qarachugh Mountains*) زنجیرە چیایەکە بە درێژی ٦٨ کیلۆمەتر (٤٢ میل) کە لە باکووری ڕۆژاواوە بۆ باشووری ڕۆژھەڵات دەڕوات، بەرزدەبێتەوە لە سەرووی دەشتەکان پلە بە پلە لە دەوروبەری لە باکووری عێراق بۆ بەرزی ٨٧٤ مەتر، شاری مەخموور تەنھا لە باشووری ڕۆژاوای ئەو زنجیرە چیایەدایە، شارەدێی دیبەگە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتییەوە. ئەم چیایانە لەلایەن کوردەکانەوە بە ھێمای بەرخۆدان سەیر دەکرێت.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* قەزای مەخموور
* مەخموور

## سەرچاوە

پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی عێراق
پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:چیاکان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
گیلعاد شالیت

**گیلعاد شالیت** لەدایک بووی ٢٨ی ئابی ١٩٨٦، سەربازێکی سوپای ئیسرائیل بوو لە ٢٥ی حوزەیران لەلایەن بزووتنەوەی حەماس دەستبەسەر کرا و ماوەی پێنج ساڵی دەستی بەسەر گیرابوو، پاشان لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١١ بە ١٠٢٧ دیلی عەرەبی فەلەستین ئاڵووگۆڕی پێکرا ئەویش بەڕێکەوتنامەیەکی نێوان حەماس و ئیسرائیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
پۆل:زیندووان
پۆل:جووە فەڕەنسییەکان
پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:سەربازی ئیسرائیل
وشەناسی

**وشەناسی** پێکھاتووە لە ناسینی وشە و بەشەکانی و لێکۆڵینەوە لێیان.

پۆل:وشەناسی
پۆل:زمانەوانی
فیلیپی عەرەب

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|فیلیپی عەرەب
**فیلیپی عەرەب** (بە لاتینی: Marcus Julius Philippus Augustus) ناوی یەکێکە لە ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم. ئەو بە ھۆی ئەوە کە لە سووریا لە دایک ببوو بە ناوی فیلیپی عەرەب دەناسرا.

پۆل:مردووانی ٢٤٩
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٤
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٣یەم
پۆل:فیرعەونە ڕۆمانییەکان
دوورگەکانی فارۆ

وێنۆک
300px|وێنۆک|شوێنی دەزگای حکوومەتی فارۆ

**دوورگەکانی فارۆ** بە کۆمەڵێک دوورگە دەوترێت کە لە باکووری وڵاتی دانمارک دا ھەن و لەژێر دەستی حکوومەتی دانمارک دان. باشووری فارۆیی شانشینی یەکگرتوویە و باکووری دەریای نەرویجیە و ڕۆژھەڵاتی وڵاتی نەرویجە ڕۆژاوای وڵاتی ئایسلەندایە. ژمارەی دانیشتووانی دوورگەکان تا ئەیلوولی (٥٤٨٨٥) کەسە و ڕووبەری زەوییان ١٣٩٣ کیلۆمەتر دووجایە.

زمانی فەرمی زمانی فارۆیە کە بەشێکی لەگەڵ زمانی ئایسلەندیدا یەکتر تێدەگەن. زەوییەکە ناڕێک و ناڕێکە، فیۆرد و بەردباران زاڵە کە ڕوەکی کەم و کەم داریان تێدایە. لە ئەنجامی نزیکییان لە بازنەی جەمسەری باکوور، دوورگەکان لە شەوانی ھاوین و ڕۆژانی زۆر کورتی زستاندا تووشی خەواڵوویی مەدەنی ھەمیشەیی دەبن؛ سەرەڕای ئەوەش، بەھۆی چەمی کەنداوەوە بە درێژایی ساڵ کەشوھەوای ژێر جەمسەری زەریای و پلەی گەرمی سووک ئەزموون دەکەن. پایتەختی تۆرشاڤن کەمترین کاتژمێر تیشکی خۆری تۆمارکراو لە ھەموو شارەکانی جیھان وەردەگرێت کە ساڵانە تەنھا ٨٤٠ کاتژمێرە.

## مێژوو
توێژینەوە شوێنەوارییەکان لە ساڵی ٢٠٢١ بەڵگەی نیشتەجێبوونیان لە دوورگەکاندا دۆزیەوە پێش ھاتنی دانیشتووانی نۆرزی، دانەوێڵەی سووتاوی جۆ و خۆڵەمێشی تووتی ماڵییان ئاشکرا کرد کە بە دوو قۆناغ دانراون: یەکەمیان مێژووەکەی لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی چوارەم و ناوەڕاستی سەدەی شەشەمدایە، و یەکێکی دیکەیان لە نێوان کۆتایی سەدەی شەشەم و کۆتایی سەدەی ھەشتەمدا بووە.
ھەروەھا توێژەران دی ئێن ئەی مەڕیان لە نیشتووەکانی بنی دەریاچەکاندا دۆزیوەتەوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٥٠٠. دەبوو جۆ و مەڕ لەلایەن مرۆڤەوە ھێنرابێتە دوورگەکان؛ بەو پێیەی خەڵکی سکاندیناڤی تا نزیکەی ساڵی ٧٥٠ دەستیان بە بەکارھێنانی کەشتی نەکردووە، بەدووری نازانرێت پێش ئەو کاتە بتوانن بگەنە فارۆس، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی توێژینەوەکە بگاتە ئەو ئەنجامەی کە دانیشتووان زیاتر لە سکۆتلەندا یان ئێرلەندا سەرچاوەیان گرتووە.

دەروێشێکی ئێرلەندی دیکویل لە کارەکەیدا بەناوی De mensura orbis terrae باسی کۆمەڵێک دوورگەی باکووری سکۆتلەندا کردووە کە کارەکتەری زۆر ھاوشێوەی دوورگەکانی فارۆیان ھەیە. لەم دەقەدا دیکویل باس لە کۆمەڵێک دوورگەی بچووک دەکات کە بەھۆی بڕگەیەکی تەسکی ئاوەوە جیاکراونەتەوە کە لە سەرەتای زەمانەوە ھەمیشە چۆڵ بوون و پێشتر بۆ ماوەی نزیکەی سەد ساڵ «دەروێشەکانی خاکی ئێرلەندا/سکۆتلەندا»یان تێدابووە پێش ئەوەی بەھۆی ھاتنی چەتەی دەریایی نۆرزی ئاوارە ببن.

## سەرچاوەکان

پۆل:دوورگەکانی فارۆ
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:گڕکانە کوژاوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
پۆل:گڕکانەکانی دانمارک
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:کۆلۆنیەکانی پێشووی نەرویج
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور
پۆل:وڵاتانی ئەورووپای باکوور
زمانی دانمارکی

**زمانی دانمارکی** (بە دانمارکی: dansk) زمانی فەرمی وڵاتی دانمارک و یەکێکە لە زمانە سکاندیناڤییەکان، زمانی دانمارکی لقێکە لە زمانەکانی باکووری ئەڵمانیا کە نزیکەی ٦ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن و زۆرینەیان لە دانمارکن، ھەروەھا نزیکەی ٥٠ ھەزار دانمارکی لە شلێسڤیگ-ھۆلشتاین لە باکووری ئەڵمانیا قسەی پێدەکەن، کە لەوێدا پێگەی فەرمی وەک زمانێکی کەمینە دەپارێزرێت، و یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی یەکێتیی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی دانمارکی
پۆل:زمانە جێرمەنییە باکوورییەکان
پۆل:سکاندیناڤیا
پۆل:زمانەکانی دانمارک
پۆل:زمانەکانی ئاڵمانیا
پۆل:زمانەکانی گرینلەند
پۆل:زمانەکانی نەرویژ
پۆل:زمانەکانی ئەڵمانیا
پۆل:زمانەکانی سوید
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
کەمال فوئاد

**کەمال فوئاد ** (ماوەی ژیان:١٩٣٢لە سلێمانی تاکوو شەوی ١٥/١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤) مێژوونووسی کورد کە ھەندێک بەرھەمی ھەیە سەبارەت بە ژیانی شاعیری کورد نالی و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەساڵی ١٩٧٥، لە خولی یەكەمی پەرلەمانی كوردستان سەرۆكی فراكسیۆنی یەکێتیی نیشتمانی بووە ، دوای یەکگرتووەی هەردوو حکوومەتی ئیداری کوردستان لەساڵی ٢٠٠٢ بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان ، لە ڕووی خوێندنەوە لە زانكۆی هومبۆلت لە ئەڵمانیا لە بەشی ڕۆژهەڵاتناسی خوێندووە ، لەساڵی ١٩٧٠ دوکتۆرای لە فەلسەفە بەدەست هێنا

## سەرچاوە

پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
مەلا

[220px|وێنۆک|مەلایەک، [تەورێز، ئێران]]
**مەلا** (بە عەرەبی: **الملا**) کەسێکە کە فەرمانەکانی ئیسلام دەزانێت و پسپۆری بواری زانستە ئیسلامییەکانی ھەیە و ئەم فەرمانانە شیدەکاتەوە و دەگەیەنێتە خەڵکی موسڵمان، بە زۆری زاراوەی مەلا لەم وڵاتانە بەکار دێت عێراق وئێران و تورکیا و پاکستان و ئەفغانستان، لە زۆربەی ئایینەکانی تریشدا کەسانی ئاوا ھەن کە ئەرکی وەھایان ھەیە لە نێوان فەرمانە دینییەکان و خەڵکی دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:وشە و دستەواژە عەرەبییەکانی شەریعەتی ئیسلامی
پۆل:ڕۆڵی سەرکردایەتی ئایینی
ھۆمەر دزەیی

**ھۆمەر دزەیی** گۆرانیبێژ و سیاسەتمەداری باشووری کوردستانە، لە ساڵی ١٩٣٦ لە گوندی دووگردکان لە دەشتی ھەولێر لەدایکبووە. ھۆمەر دزەیی زیاد لە ٥٠ ساڵی ژیانی لە ھەندەران ژیاوە و بڕوانامەی زانستی سیاسی لە ڤیێنا بەدەستھێناوە. ماوەیەک لە بەشی کوردیی ڕادیۆی دەنگی ئەمریکا کاری کردووە، لە ساڵی ٢٠٠٦ بووەتە ڕاوێژکاری سەرۆک کۆماری ئێراق، جەلال تاڵەبانی.

ھۆنراوەی گۆرانییەکانی ھۆمەر وێنەی ڕووت و ئیرۆتیکا دەخاتە بەردەم گوێگر، ھەربۆیە ھەندێک کەس بە پێشەوای ئەم بوارەی دادەنێن لە گۆرانی کوردی، لەبەرامبەردا لەلایەن کۆمەڵە کەسانی دیکەشەوە ڕەخنەی لێ گیراوە. بەشێکی زۆر لە ئاوازی گۆرانییەکانی ھۆمەر دزەیی لە مۆسیقا ڕۆژاوایی یان بیانییەکان وەرگیراوە، ھۆمەر لە چاوپێکەوتنەکانی ناوی سەرچاوەی ئاوازەکانیشی ھێناوە.

## ژیان
وێنۆک|لە ڕاستەوە هۆمەر دزەیی، حاکم تەها بابان، جەمیل ڕۆژبەیانی نزیکانێک لە نەورۆزی ١٩٦٤، لە ماوەت، سلێمانی.|ڕاست
خوێندنی سەرەتایی لە ھەولێر دەست پێ دەکات و پاشان بۆ درێژەدان بەخوێندن دەچێتە کەرکووک و بەغدا. لە بەرئەوەی ئارەزووی لە ھونەر و گۆرانی بووە، لەلایەن بنەماڵەکەیەوە ئاستەنگی دەخرێتە سەر ڕێگای، بەڵام ئەو کۆڵنادات. یەکەم گۆرانی خۆی لە ساڵی ١٩٥٥ لە بەغدا تۆمار کردووە. لە ساڵی ١٩٥٦ دەچێتە ئەنقەرە بۆ خوێندن، بەڵام تەواوی ناکات ئەمەش لەبەر ئەوەی ئەو خەیاڵی ھەر لای ھونەر و گۆرانی گووتن بووە، بۆیە دوای ساڵێک ڕوو لە ڤیێنا دەکات. ئیدی بەو شێوەیە ئاشنایەتی لەگەڵ میوزیکزانان و گۆرانیبێژانی دەرەوەی کوردستان پەیدا دەکات.

لە ساڵی ١٩٦٦، دوو لە دیارترین گۆرانییەکانی خۆی کلیپ دەکات ئەوانیش  باخچەی پاشا و قژکاڵی لێو ئاڵی**،** دواتر لە ساڵی ١٩٨٨، دەچێتە ئەمریکا بۆ ژیان، ماوەیەکی لە دەنگی ئەمریکا کاری کردووە.

## ئەلبوومەکان
# گەڵا وەریوەکان

## ئەمەش ببینە
* لارە دزەیی

## سەرچاوەکان

* چیرۆکی موزیکی کلاسیک، ھۆمەر دزەیی، ئەندێشە، سلێمانی، ٢٠١٥.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
بەندەر عەباس

**بەندەر عەباس** شارێکە لە باشووری ئێران و ناوەندی پارێزگای هورمزگانە. لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥٢٦٬٦٤٨ کەس بووە. بەندەر عەباس لە ڕێزی شارە گەورەکانی ئێراندایە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ھورمزگان
* شارستانی بەندەر عەباس

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ھورمزگان
پۆل:مێژووی پارێزگای ھورمزگان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بەندەر عەباس
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئێران
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی کەنداوی فارس
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:بەندەر عەباس
ڕەبەت

**ڕەبەت** ناوی شارێکی شارستانی سەردەشتە کە لە پارێزگای ورمێی وڵاتی ئێران ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٥،٧٥٠ کەس بووە.

## ڕێگاکانی ڕەبەت
ڕەبەت لە باکوور لەگەڵ مەھاباد، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بۆکان، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ بانە، لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ پیرانشار و لە ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ زێی بچووک و شاری سەردەشت ڕیگای ھەیە.

ڕیگاکانی شاری ڕەبەت لەگەڵ او شارانەی خوارە ئاوایە:

## پێشانگا

| قەبارەی وێنە = 250px
| شرۆڤەی وێنە = دیمەنێکی شاری ڕەبەت لە ساڵی ٢٠١٦٢٠٢٠
| وێنەی نەخشە =
| قەبارەی نەخشە =



## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ورمێ
* شارستانی سەردەشت
* سەردەشت
* میراوە
* نەڵاس

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:شارەکانی ئێران
شارەکانی پارێزگای ورمێ
پۆل:شارەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان‏
جاکۆمۆ پوچینی

300px|وێنۆک|چەپ|وێنەی جاکۆمۆ پوچینی
**جاکۆمۆ پوچینی** نووسەر و ئاوازدانەری ئیتاڵی بووە لە سەدەی نۆزدەهەمدا ژیاوە، و بەھۆی کارەکانی بە مەزنترینی سەردەمی خۆی دانراوە. و سەرکەوتووترین ئاوازدانەری ئۆپێرای ئیتاڵی بووە لەدوای جوزێپێ ڤێردی

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕۆمانتیک
پۆل:ئاوازدانەرانی ئیتالی
پۆل:مردووانی ١٩٢٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
ئیگۆر ستراڤینسکی

300px|وێنۆک|چەپ|ئیگۆر ستراڤینسکی
**ئیگۆر ستراڤینسکی** (بە ڕووسی: *Игорь Фёдорович Стравинский*) نووسەری لەدایکبووی ڕۆژی (۱۷ی مانگی حەوتی ساڵی۱۸۸۲ ە) ؛ لە ناوچەی ((ئوانین باوم ) کەئەمڕۆ پیێ دەگوترێت لۆمۆنۆسۆڤ) لە نزیک شاری (سن پێتێرزبورگ) لە رووسیا ،و بە زمانەکانی ئینگلیزی و فەڕانسە و ڕووسی دەینووسی. نووسراوەکانی سەبارەت بە مۆسیقا بوون و ھەندێک بەرھەمی بەناوبانگی وەکوو «پەلەوەری ئاگر» (١٩١٠)ی کەلە پارسدا پێشکەشکرد ، «پێتروشکا» (١٩١١) و «پرستنی بەھار» (١٩١٣) لێ بە جێ ماوە، ناوبراو شارەزایی لەبواری مۆسیقادا ، رێبەری ئۆرکێستڕای پیانۆ و هەروەها نوسەریش بووە.
لە ساڵی (۱۹۷۱) لە شاری (نیویۆرک) کۆچی دوایی کردووە .

## ژیان

ستراڤینسکی سەرەتا بە مەبەستی خوێندن لە بواری یاسادل چووە بۆ زانکۆی (سن پێتێرزبورگ) بەڵام دوای ماوەیەک ڕووی لە کاری ئاوازدانان کردووە . 
لە ساڵی (۱۹۰۲) تاکوو ساڵی(۱۹۰۸) لەلای ("کرساکۆڤ") بە شێوەیەکی تایبەتی خەریکی خوێندن بووە و لە بەرهەمەسەرەتاییەکانیشیدا تاڕادەییەک لەژێر کاریگەری (دبوسی ، دووکاس) دابوو .
ناوبراو لە نێوان ساڵانی (جەنگی جیهانی یەکەم) چووە بۆ (سویسرا) و بەرهەمی جۆراوجۆری ئامادەکرد .
ستراڤینسکی هۆگرییەکی زۆری بە مۆسیقای فۆلکلۆری روسیا و مۆسیقای نوێ هەبووە . 
لە ساڵی (۱۹۲۰)دا چووە پاریس و هەر لەو شارە نیشتەجێبووە ، وەکو پێشنگەکانی مۆسیقای نوێ ناسرا و پاشان چوو بۆ ئەمریکا و لە ساڵی (۱۹۳٤) دا لەسەربانگێشتی (زانکۆی هاروارد) قسەی بۆ خەڵک کرد دواتر و لە ساڵێ (۱۹٤۸) لە ژێر ناوی (ئیرانیک) بڵاو بوونەوە .

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Igor_Stravinsky ویکیپیدیای ئینگلیزی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا
پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە نیویۆرک
پۆل:ئاوازدانەرانی ڕووس
پۆل:مردووانی ١٩٧١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گەیەنەرەکانی ئەمریکا لە سەدەی ٢٠ەم (مۆسیقا)
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئاوازدانەری دوانزە تۆن و زنجیرەیی
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی
پۆل:رێبەری نێری ئەمریکی (مۆسیقا)
ئەھواز

**ئەھواز** یان **ئەحواز** ناوی یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی ئێران و ناوەندی پارێزگای خووزستانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٬١٠٠٬٠٠٠ کەسە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی شاری ئەھواز لە ساڵی ٢٠١٦ دا زۆرتر لە ١٫٠٠٠٫٠٠٠ کەس بووە کە زوربەیان لە فارس، عەرەب و بەختیاری پێک ھاتوون. ھەموو قەومەکانی ئەھواز لە خوارەوە نوسراوەن:

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەھواز
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەھواز
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
ئێدیت پیاف

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ئیدیس پیاف
**ئیدیس پیاف** گۆرانیبێژ و نیشانی کەلتووری فەڕانسەیە لە سەدەی بیستەم دا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فەڕەنسی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی فەڕەنسی
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی فەڕەنسی
پۆل:مردووانی ١٩٦٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:ئەندامانی بەرگری فەڕەنسی
پۆل:ژنی گۆرانیبێژی پۆپ
پۆل:ھونەرمەندانی کاپیتۆڵ ڕیکۆردز
قەشە

alt=|وێنۆک
**قەشە** یان **کەشە** یان **کشیش** () Pîrayiner بە کەسێک دەڵێن کە ئەرکی جێبەجێ کردنی کاروبارە ئایینییەکانی مەسیحییەتی بە دەستە. ھاوواتاکەی لە فیقھی ئیسلامدا مەلایە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:قەشەکان
پۆل:زاراوە ئایینییەکان
بتپەرستی

[300px|وێنۆک|چەپ|پەرستنی گای زێڕین لە لایەن [جووەکانەوە لە نەبوونی مووسادا.]]
**بتپەرستی** (بە ئینگلیزی: Idolatry، بە عەرەبی: عبادة الأصنام) ئایینێکە کە تێیدا مرۆڤ وێنەیەک لە شتێک دەکات بە خودای خۆی و دەیپەرستێت.

## سەرچاوەکان
* [//en.wikipedia.org/wiki/Idolatry ویکیپیدیای ئینگلیزی]
* فەرھەنگی لارووس بەرگی یەکەم
پارسانیان

**پارسانیان** (Parsaniyan، ) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٣٢ کەس لە ٦٠ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ئیمام
ناوچەی زێویە
* شارستانی سەقز

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەقز
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەقز
ڤێنیز

300px|وێنۆک|چەپ|هەندێک لە شوێنە مێژووییەکانی ڤێنیز
**ڤێنیز** ناوی یەکێک لە شارە کۆنەکانی وڵاتی ئیتالیایە، ئەم شارە خاوەنی چاند و ژیارێکی کۆنە و لە بواری بازەرگانیشدا ھەمیشە لە مێژوودا ناویان لێ‌بردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڤێنێتۆ
پۆل:ڤێنیز
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیتالیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٥ەم
پۆل:شار و شارۆچکەکانی ڤێنیتۆ