open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لیتوانیا

**لیتوانیا**، بە فەرمی **کۆماری لیتوانیا** (بە لیتوانی: Lietuvos Respublika)، وڵاتێکە لە ناوچەی باڵتیک لە باکووری ئەورووپا، ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا، ئەنجومەنی ئەورووپا، ناوچەی یۆرۆ، ناوچەی شنگن، ناتۆ و ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری، و ئەندامی بانکی وەبەرھێنانی وڵاتانی باکووری ئەورووپایە، و بەشێکە لە ڕێکخراوی ھاوکاری باکووری ئەورووپی و وڵاتانی باڵتیک.

لیتوانیا یەکێکە لە وڵاتانی باڵتیک. ئەم وڵاتە دەکەوێتە کەنارەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی دەریای باڵتیک، لە ڕۆژھەڵاتی سوێد و دانمارک. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ لاتڤیا، لە ڕۆژھەڵات و باشوورەوە لەگەڵ بیلاڕووس، لە باشوورەوە لەگەڵ پۆڵەندا و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ کالینینگراد (پارێزگەیەکی ڕووسیا) ھاوسنوورە.

لە ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی لیتوانیا دەگاتە ٦،٦٤٢،٧٧٨ کەس  و پایتەخت و گەورەترین شاری لیتوانیا ڤیلنیسە. شارە گەورەکانی دیکە بریتین لە کاوناس و کیلیپێدا.

لیتوانییەکان گەلی باڵتیکن. زمانی فەرمی زمانی لیتوانییە، یەکێکە لە دوو زمانی زیندووەکە کە تەنیا ھەردووکیان ماونەوەتەوە لە لقی باڵتیکی بنەماڵەی زمانی ھیندی و ئەورووپی، ئەوی دیکەیان زمانی لاتیڤییە.

بۆ چەندین سەدە کەنارەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی دەریای باڵتیک لەلایەن ھۆزە جیاوازەکانی باڵتیکەوە نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٢٣٠ی زایینی زەوییەکانی لیتوانیا لەلایەن مینداوگاسەوە یەکخران و شانشینی لیتوانیا لە ٦ی تەممووزی ١٢٥٣ دامەزرا، لە ماوەی سەدەی ١٤دا دۆقایەتی گەورەی لیتوانیا گەورەترین دەوڵەت بوو لە ئەورووپا؛  پێکھاتبوو لە لیتوانیای ئێستا و بیلاڕووس و ئۆکرانیا و بەشێک لە پۆڵەندا و ڕووسیا کە خاکی دۆقایەتی گەورە بوون. لەگەڵ یەکێتیی لوبلین لە ساڵی ١٥٦٩، لیتوانیا و پۆڵەندا یەکێتییەکی کەسی خۆبەخشانەیان لە نێوان ھەردوو دەوڵەتەکەدا پێکھێنا، ئەویش یەکێتیی پۆڵەندا-لیتوانیا بوو. یەکێتییەکە زیاتر لە دوو سەدە بەردەوام بوو، تا لە ساڵی ١٧٧٢ەوە تا ١٧٩٥ بە شێوەیەکی بەرنامەیی لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە ھەڵوەشێنرایەوە و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا زۆربەی خاکی لیتوانیای داگیرکرد. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم، یاسای سەربەخۆیی لیتوانیا لە ١٦ی شووباتی ١٩١٨ واژوو کرا و دامەزراندنی کۆماری لیتوانیای نوێ ڕاگەیاند. لە ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەمدا، سەرەتا لیتوانیا لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەت و دواتر لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە داگیرکرا. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم و پاشەکشەی ئەڵمانییەکان، یەکێتیی سۆڤیەت لیتوانیای داگیرکرد. لە ١١ی ئازاری ساڵی ١٩٩٠، ساڵێک پێش ھەرەسھێنانی فەرمی یەکێتیی سۆڤیەت، لیتوانیا بووە یەکەم وڵات لە یەکێتیی سۆڤیەتدا کە خۆی بە سەربەخۆ ڕاگەیاند، ئەمەش بووە ھۆی گەڕانەوەی دەوڵەتی سەربەخۆی لیتوانیا بۆ جارێکی دیکە.

لیتوانیا وڵاتێکی پێشکەوتووی داھاتی بەرزە و پێوەرێکی بەرزی گەشەپێدانی مرۆییە و ئاستی ژیانی زۆر بەرزە و لە پێوەرەکانی ئاستی ئازادییە شارستانییەکاندا، ئازادی ڕۆژنامەگەری، ئازادی تۆڕی کۆمەڵایەتی، فەرمانڕەوایەتی دیموکراسی و ئاشتیدا ئاستێکی ئەرێنی ھەیە.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی لیتوانیا ٣,٠٠٨,٢٨٧ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩.٥ ساڵە. ھەروەھا ٦٧ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
پۆل:لیتوانیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠
پۆل:وڵاتانی ئەورووپای باکوور
لۆکسمبۆرگ

**لۆکسمبۆرگ**، بە فەرمی **شانشینی مەزنی لۆکسمبۆرگ** (بە لۆکسمبۆرگی: Groussherzogtum Lëtzebuerg) وڵاتێکە دەکەوێتە ڕۆژاوای ئەورووپا و یەکێکە لە وڵاتانی بینێلۆکس، لە ڕۆژاوا و باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ بەلجیکا و لە ڕۆژھەڵات و باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا و لە باشوورەوە لەگەڵ فەڕەنسا ھاوسنوورە. پایتەختەکەی شاری لۆکسمبۆرگ، کە یەکێکە لە پایتەختەکانی یەکێتیی ئەورووپا (بە ھاوبەشی لەگەڵ برۆکسل، فرانکفۆرت و ستراسبۆرگ)، میوانداری ژمارەیەک دامەزراوەی یەکێتیی ئەورووپا دەکات، وەک دادگای دادی ئەورووپا، دادگای وردبینی ئەورووپا، سکرتاریەتی پەرلەمانی ئەورووپا و بانکی وەبەرھێنانی ئەورووپا.

لۆکسمبۆرگ لە ڕووی کولتووری و دیمۆگرافی و زمانەوانییەوە پەیوەندییەکی نزیک بە دراوسێکانییەوە ھەیە، ئەمەش وای کردووە ببێتە گۆڕەپانی کولتوورەکانی ژێرمانی و فەڕەنسی (فەنکۆفۆن). ئەمەش لە دانانی سێ زماندا دیارە: زمانی لۆکسمبۆرگی وەک زمانی نیشتمانی، و ئەڵمانی و فەڕەنسی وەک زمانی ئیداری. بە لەبەرچاوگرتنی مێژووی دوور و درێژی داگیرکارییە دووبارەکانی دراوسێکانی (جەنگەکانی شۆڕشی فەڕەنسا، شەڕەکانی ناپلیۆن و شەڕەکانی ئەڵمانیا، بەتایبەتی دوو جەنگی جیھانیی)، لۆکسمبۆرگ ڕۆڵێکی گرنگی وەک نێوەندگیری لە پشتیوانیکردنی گفتوگۆی فەڕەنسا-ئەڵمانیدا بینیوە. یەکێک بوو لە شەش ئەندامی دامەزرێنەری کۆمەڵگەی ئاسن و پۆڵای ئەورووپی لە ساڵی ١٩٥٦ کە ناوکی یەکێتی ئەورووپا بوو.

لۆکسمبۆرگ بە ڕووبەری ٢٥٨٦ کیلۆمەتر دووجا و ژمارەی دانیشتووانی ٦٢٦ ھەزار و ١٠٨ کەس لە ساڵی ٢٠١٩دا، یەکێکە لە بچووکترین و کەمترین دانیشتووانی ئەورووپا، سەرەڕای ئەوەی بەرزترین ڕێژەی گەشەی دانیشتووانی لە کیشوەرەکەدا ھەیە. بیانییەکان نزیکەی نیوەی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. سیستەمی سیاسی لۆکسمبۆرگ پاشایەتییەکی دەستوورییە کە پاشاکەی سەرۆکایەتی دەکات - تاکە فەرمانڕەوا لە جیھاندا کە تا ئێستاش نازناوی دۆقی گەورە یان گرانددۆق (بە فەڕەنسی: Grand-Duché)ی بەدەستەوەیە. لە ئێستادا دۆقی گەورە ھێنری لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە لەسەر تەختی پاشایەتییە، دوای ئەوەی باوکی دۆقی گەورە جەین دەستی لەکارکێشایەوە. لە ڕووی ئابوورییەوە لۆکسمبۆرگ بە یەکێک لە وڵاتە پێشکەوتووەکان دادەنرێت کە ئابوورییەکی پێشکەوتووی ھەیە و یەکێکە لە بەرزترین بەرھەمی ناوخۆیی سەرتاسەری لە جیھاندا.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی لوکسەمبورگ ٥٣٦٬٧٦١ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩٫١ ساڵە. ھەروەھا ٨٦ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

لۆکسمبۆرگ لە ڕووی کولتووری و دیمۆگرافی و زمانەوانییەوە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ دراوسێکانیدا ھەیە، ئەمەش وای کردووە ببێتە خاڵی کۆبوونەوەی نێوان کولتوری (ئەڵمانی) و فەرەنسی فرانکۆفۆن. یەکێک لە دەرکەوتەکانی ئەمەش بە یاساییکردنی سێ زمانە تێیدا، زمانی لۆکسمبۆرگ وەک زمانێکی نەتەوەیی، زمانی ئەڵمانی و فەرەنسی وەک زمانی کارگێڕی. بەھۆی مێژووی دوور و درێژی لە داگیرکاریی دووبارەی دراوسێکانی جەنگەکانی (شۆڕشی فەرەنسا، جەنگەکانی ناپلیۆن، جەنگەکانی ئەڵمانیا و بەتایبەتی دوو جەنگی جیھانی)، لۆکسمبۆرگ ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو وەک ناوبژیوانێک بۆ پشتیوانیکردن لە دیالۆگی فەرەنسا-ئەڵمانی، و یەکێک بوو لە شەش ئەندامی دامەزرێنەری ڕێکخراوی ئاسن و پۆڵا لە ساڵی ١٩٥٦، کە ناوکی بنیاتنانی یەکێتی ئەورووپا بوو

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٥
پۆل:لوکسەمبورگ
مەجارستان

**مەجارستان** یان **ھەنگاریا** (بە مەجەری: Magyarország) وڵاتێکی نا کەنارییە و دەکەوێتە حەوزی کارپات لە ناوەڕاستی ئەورووپا. لە باکوورەوە لەگەڵ سلۆڤاکیا (سنوورێک درێژییەکەی نزیکەی ٥١٥ کم)، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئوکراینا (١٠٣ کم)، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕۆمانیا (٤٤٣ کم)، لە باشوور لەگەڵ کرواتیا (٣٢٩ کم)، لە باشوور لەگەڵ سڕبیا و سلۆڤینیا (١٠٢ کم) و لە ڕۆژاوا لەگەڵ نەمسا (٣٣٦ کم).

ھەنگاریا لە ھەموو لایەکەوە بە زەوی دەورە دراوە. ڕووبەرەکەی ٩٣٠٣٠ کیلۆمەتر دووجایە، کەشوھەوای کیشوەری ھەیە، بەمەش دەبێتە ١٠٩ھەمین وڵاتی جیھان لەڕووی ڕووبەرەوە. ھەنگاریا بەگشتی لە دەشتە تەخت تا لێوارەکانی حەوزی کارپاتیا پێکھاتووە، کە لە باکوورەوە بە درێژایی سنووری سلۆڤاکیا گرد و شاخی نزم ھەیە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٥ ژمارەی دانیشتووانی ھەنگاریا نزیکەی ٩٬٥٨٤٬٦٢٧ کەس بووە، بەمەش ٩٥ھەمین وڵاتی جیھانە کە زۆرترین دانیشتووانی تێدایە.

زۆرێک لە دەوڵەت و شانشینییەکان فەرمانڕەوایی ئەم خاکەیان کردووە کە ئێستا بە ھەنگاریا ناسراوە، لەنێویاندا سێلتەکان و ڕۆمەکان. تەنانەت بووداپێست کە پایتەختی ھەنگاریا بوو، شوێنی نیشتەجێبوونی سێلتیکەکان بووە و بووەتە پایتەخت و ناوەندی پارێزگای ڕۆمانی کە بە پانۆنیای خوارەوە ناسراوە. سەرچاوەی ھەنگاریا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست، ئەو کاتەی ماگیارەکان کە گەلێکن کە بەڕەچەڵەک خەڵکی ناوەڕاست و باکووری ڕووسیا بوون، لە حەوزی پانۆنیا نیشتەجێ بوون.

شانشینی ھەنگاریا نزیکەی ٩٤٦ ساڵ بەردەوام بوو و لە خاڵە جیاوازەکاندا بە یەکێک لە ناوەندە کولتوورییەکانی جیھانی ڕۆژاوا دادەنرا. دوای ١٥٠ ساڵ لە دەسەڵاتی عوسمانی کە لە ساڵی ١٥٤١ تا ١٦٩٩ بەردەوام بوو، ھەنگاریا لکێنرا بە ئیمپراتۆرییەتی ھابسبورگ. پاشان دەوڵەتێک دروست بوو، کە ھەنگاریا و نەمسای تێکەڵ کرد، کە بە ئیمپراتۆرییەتیی نەمسا–مەجارستان ناسراوە. تا کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەم یەکێک بوو لە زلھێزە گەورەکانی جیھان، ھەنگاریا ٧٠٪ خاکی خۆی لەدەستدا، ئەمە جگە لە یەک لەسەر سێی دانیشتووانی نەتەوەیی ھەنگاری، ئەمەش لە چوارچێوەی پەیماننامەی تریانۆن کە ھەنگاریای سزادا بەھۆی ڕۆڵی لە جەنگی جیھانی یەکەمدا، لە دوای جەنگەوە ھەنگاریا گواسترایەوە بۆ سەردەمی کۆمۆنیستی، کە لە ساڵی ١٩٤٧ بۆ ١٩٨٩ بەردەوام بوو.

دوای ڕووخانی کۆمۆنیزم لە ساڵی ١٩٨٩، ھەنگاریا گۆڕا بۆ کۆمارێکی دیموکراسی عەلمانی لە ڕووی دەستوورییەوە و دەسەڵاتێکی ئابووریی داھات بەرز. ئەندامی ناتۆ و یەکێتیی ئەورووپایە.

## ناوی وڵات
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان «مەجارستان» بەکاردەبرێت کە فارسەکان و تورکەکانیش ھەر بەو ناوە دەیناسن. لە باشووری کوردستان «مەجەر»یان «ھەنگاریا» ئەوترێ کە لە وشە عەرەبییەکانی «المجر» و «ھنجاریا»یە وەرگیراون. لە ئینگلیزیدا پێی دەوترێت Hungary کە لە ناوی گەلێک وەرگیراوە لە ڕابردوودا لەو ناوچەیە ژیاون، نەک نەتەوەی ئێستای مەجارەکان.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی مەجارستان ٩٬٩٣٣٬١٧٣ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫١٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٠٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٧١ لەسەدی دانیشتووانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەورووپای ناوەندی
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:مەجارستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٨٩٠
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
ئەپارتاید

100px|thumb|left|ئاپارتاید؛ دژی ڕەش پێستەکان موزێنبێرگ ١٩٨٥
**ئاپارتاید** (بە ئینگلیزی: *Aparteid*) بە شێوەیەک لە دڕندانەترین شێوەکانی جیاوازیی ڕەگەزایەتی دەڵێن. بریتییە لە سیاسەتی جیاوازیی ڕەگەزپەرستییانە، کە ڕەگەز پەرستەکانی ئەفریقای باشوور لە دژی زۆربەی دانیشتووان کە ڕەش پێست و ھیندن لەو وڵاتە بە کاریان دەھێنا.

لە ڕووی زانستی زمانەنەوە ئەم زاراوەیە بە مانا لەتکردن و جیاکردنەوە دەگەیەنێت ، ئاپارتاید واتا جیاکردنەوەی ئەو خەڵک و ڕەگەزانەی کە سپی پێست نین، ناچارکردنیان و نیشتەجێکردنیان بە ناچاری کەو شوێنە و ناوچانەی کە بۆیان دادەنرێت.
بێبەش کردنیان لە ھەموو مافێکی سیاسی و خوێندن و پێشکەوتن.

ئەو شوێنانەی کە بە زۆر بۆیان دیاری دەکرێت تیایا نیشتەجێ بکرێن توانای لێ دەرچوونیان نابێت. تەنانەت پێداویستییەکانی ژیانیان بۆ دابین ناکرێت.

لە ئەنجامی ڕاپەڕینی خەڵک و ھەروەھا ھەڵوێست و کرداری خەڵک و دەوڵەتە پێشکەوتووەکانی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقا، ئاپارتاید بە شتێکی نائاسایی ناسراوە، دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان چەند جارێک ئاپارتایدی بە کرداری دژی مرۆڤ داناوە، بەڵام بە ھۆی سیاسەتی دەوڵەتە ئیمپریالیستەکانەوە - کە خۆی لە خۆیدا ڕیشەو سەرچاوەی ڕەگەز پەرستییە - لە زۆربەی ئەو شوێنانەدا کە دەسەڵاتیان تیا ھەیە ئەم سیاسەتە نالەبارە بەردەوامە و کاری پێدەکرێت.

## کەسایەتی ناسراو
دوو کەس لەو کەسانەی کە دژی ئاپارتاید ھەستان ئیستیڤ بیکۆ و نێلسۆن ماندێلا بوون.
ئیستیڤ بیکۆ باوەری بە حکوومەتی ڕەش پێستەکان بوو بەڵام نلسۆن ماندێلا داوای مافی بەرابەری بۆ گشت خەڵکی ئەفریقای باشوور دەکرد.

لە ساڵی ١٩٦٢ ماندێلا گیرا و لە تەمەنی ٧٢ ساڵی دا ئازاد کرا و دیسان دەستی بە چالاکی بۆ وەرگرتنی مافی مرۆڤایەتی خەڵکی ئەفریقای باشوور کردەوە.

ئەو جار اف. دەبلیو. دیکلێرک سەرۆک کۆماری ئافریقای باشوور لە گەڵ ماندێلا دانیشت و پاش ساڵێک کۆنگرەی نەتەوەیی ئافریقای باشوور سەر کەوت و نلسۆن ماندێلا بە سەرۆک کۆماری ئەفریقای باشوور ھەڵبژێردراو سیاسەتی ئاپارتاید لەو وڵاتە لاچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئەفریقای باشوور
پۆل:ڕەگەزپەرستی
پۆل:ئەفریقای باشوور لە دەیەی ١٩٦٠
پۆل:ئەفریقای باشوور لە دەیەی ١٩٧٠
پۆل:ئەفریقای باشوور لە دەیەی ١٩٨٠
شانشینی ھۆڵەندا

**شانشینی ھۆڵەندا** (بە زمانی ھۆڵەندی: *Koninkrijk der Nederlanden*) حکومەتێکی شانشینییە کە ھۆڵەندا (Netherlands) و ئارووبا (Aruba) و کوراساو (Curaçao) و سینت مارتن (Sint Maarten) لە ژێر دەسەڵاتیدان.

## دانیشتوان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ھۆڵەندا ١٦,٨٠٢,٤٦٣ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٢٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٢.١ ساڵە. ھەروەھا ٨٤ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:شانشینی ھۆڵەندا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٥
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
نەمسا

**نەمسا** یان **ئوتریش** بە فەرمی **کۆماری نەمسا** (؛ 13px|link=|alt=ببیستە) وڵاتێکی فیدراڵە لە کیشوەری ئەورووپا.

## ناوی وڵات
«نەمسا» زۆرتر لە باشووری کوردستان بەکار دەبرێت و لە وشەی عەرەبیی «النِمْسَا» و ھاتووەتە کوردی کە ئەویش لە وشەی ڕووسیی немецкий وەرگیراوە، لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان «ئوتریش»یان «ئۆتریش» پێ دەوترێت.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی نەمسا ٨٬٥٢٦٬٤٢٩ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫١٢ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٣ ساڵە. ھەروەھا ٦٨ لە سەدی دانیشتووانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.

## ئایین
٨١٪ مەسیحی، ٧٪ ئیسلام (سوننە)، ١٢٪ بێ ئایین.

## ئەمانەش ببینە
* سنووری نەمسا-ئیتالیا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* باڵوێزخانەی کۆماری عێراق لە ڤیەننا، ماڵپەڕی کوردی

پۆل:ئەورووپای ناوەندی
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٥
پۆل:نەمسا
پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان
ڕاژەی پێڕست

**ڕاژەی پێڕست** (directory service) سیستەمێکی نەرمەکاڵایییە کە زانیارییەکانی ناو پێڕستێک (دایرەکتۆرییەک) کۆگا دەکا، ڕێکیان دەخا و، دەیانخاتە بەردەست. لە ئەندازیاریی نەرمەکاڵادا، پێڕست ھاوجووتییەکە لەنێوان ناوەکان و نرخەکاندا؛ وەکوو وشەنامەیەک، ڕێگە بۆ گەڕان بەدوای نرخی ناوێکی پێدراو دەکاتەوە. ھەروا کە لە وشەنامەیەکدا لەوانەیە وشەیەک چەندین پێناسەی بێ، لە پێڕستێکیشدا لەوانەیە ناوێک چەندین زانیاریی جۆربەجۆر بدرێتە پاڵی (چەندین نرخی پێوە گرێ بدرێ)، یان خاوەنی چەندین جۆرە-داتا بێ.

بۆ نموونە، سیستەمی ناوی پاوان (DNS) جۆرێک دایرەکتۆرییە. چونکە ئەو سیستەمە ھاوجووتییەکە لەنێوان پاوانەکان (ناوەکان) و ناونیشانەکانی IP -دا (نرخەکان).

لە تۆڕێکی کۆمپیوتەریدا ڕاژەی پێڕست ڕاژەیەکە کە ھەموو کەرەستەکانی سەر ئەو تۆڕە (بریتی لە ناونیشانەکانی ئیمەیل، کۆمپیوتەرەکان، چاپگەرەکان، و ...) دەناسێ و شیاوی دەستپێگەیشتنیان دەکا بۆ بەکارھێنەران و بەرنامەکان. دەشێ ڕاژەی پێڕست تۆپۆلۆژیای تۆڕە فیزیکییەکە و پرۆتۆکۆلەکان بشارێتەوە و ناپەیدایان بکا، تاکوو بەکارھێنەرێکی سەر ئەو تۆڕە بتوانێ بەبێ ئاگاداری لە چۆنیەتیی بەسترانی تۆڕەکە دەستی خۆی بگەیێنێتە ھەر کەرەستەیەک.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمی ناوی پاوان
ئارووبا

left|100px
left|200px
**ئارووبا** (Aruba) دوورگەیەکە لە کیشوەری ئەمریکا و لە دەریای کارایبدا ھەڵکەوتووە. ئارووبا لەگەڵ ھۆڵەندا و کوراساو و سینت مارتن لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی شانشینی ھۆڵەندادان.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:شانشینی ھۆڵەندا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٦
پۆل:دوورگەکانی ئەنتیلی ھۆڵەندی
پۆل:ئارووبا
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
قوبرس

**قوبرس** یان **قیبرس** یان **قبرس** (بە یۆنانی: *Κύπρος*)، بە ڕەسمی **کۆماری قوبرس** وڵاتێکی دوورگەیییە لە دەریای ناوین دا کە لە کیشوەرەکانی ئەورووپا و ئاسیادا ھەڵکەوتووە. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری نیکۆسیایە.

## ناوی وڵات
لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان «قیبرس» و لە باشووری کوردستان «قوبرس» (وەرگیراو لە عەرەبی: «قُبرص») بەکاردەبردرێت.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی قوبرس ١,١٥٣,٠٥٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٢ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٥.٦ ساڵە. ھەروەھا ٧١ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دوورگەکانی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:شام
پۆل:دوورگەکانی دەریای ناوین
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:دوورگەکانی ئاسیا
پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات
پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:دوورگە نێودەوڵەتییەکان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە
تۆنگا

**تۆنگا**، بە ڕەسمی **شانشینی تۆنگا** (بە ئینگلیزی: *Kingdom of Tonga*) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا و لە ژمارەیەکی زۆر دوورگە پێکھاتووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:پۆلینیزیا
پۆل:تۆنگا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٠
پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
تووڤالوو

**تووڤالوو** (بە ئینگلیزی: *Tuvalu*) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا کە لە چەند دوورگە پێکھاتووە. ژمارەی دانیشتوانی 
(10,837) کەسە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:پۆلینیزیا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٨
پۆل:تووڤالوو
پۆل:پێگەکانی شەڕی جیھانیی دووەم
پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
ساموا

**ساموا** (13px|link=|alt=بیبیسە)، بە ڕەسمی **دەوڵەتی سەربەخۆی ساموا** (بە ئینگلیزی: *Independent State of Samoa*) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.
## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:پۆلینیزیا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٢
پۆل:ساموا
پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا

**ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا** (13px|link=|alt=بیبیسە) (بە ئینگلیزی: *Federated States of Micronesia*) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:مایکرۆنیزیا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٦
پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان
ڤانواتوو

**ڤانوواتوو** (بیبیسە)، بە ڕەسمی **کۆماری ڤانوواتوو** (بە ئینگلیزی: *Republic of Vanuatu*) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٠
پۆل:ڤانواتوو
پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پاپوا گینێی نوێ

**پاپوا گینێی نوێ** (13px|link=|alt=بیبیسە)، بە ڕەسمی **دەوڵەتی سەربەخۆی پاپوا گینێی نوێ** (بە ئینگلیزی: *Independent State of Papua New Guinea*) وڵاتێکە لە ئۆقیانووسیا.

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پۆل:پاپوا گینێی نوێ
پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:وڵکەی کۆمۆنوێلت
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پالاو

**پالاو** (بیبیسە)، بە فەرمی **کۆماری پالاو** (بە ئینگلیزی: *Republic of Palau*) دەوڵەتێکیی سەروەرە لە ئۆقیانووسیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دوورگەکانی ئۆقیانووسیا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:مایکرۆنیزیا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٤
پۆل:پالاو
پۆل:وڵاتەکانی ئوقیانووسیا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
ساوتۆمێ و پرینسیپی

left|130px
left|200px
**سائۆتۆمێ و پرینسیپی**، بە ڕەسمی **کۆماری دیموکراتیکی ساوتومێ و پرینسیپی** (بە پورتوگالی: *República Democrática de São Tomé e Príncipe*) وڵاتێکی پورتوگالی زمانە لە کیشوەری ئەفریقادا کە لە دوو دوورگەی ساوتۆمێ و پرینسیپی پێکھاتووە. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ساوتۆمێیە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پۆل:ساوتۆمێ و پرینسیپی
پۆل:دوورگەکانی ئەفریقا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
نێجیریا

**نێجیریا** یان **نەیجیریا**، بە فەرمی **کۆماری فیدراڵی نێجیریا** (بە ئینگلیزی: *Federal Republic of Nigeria*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا لە ڕۆژهەڵاتەوە چاد و لە ڕۆژئاوای باکووری ئەفریقا کامیروون و لە رۆژاوا بێنین دەورەیان داوە، کەنار دەریاکەی لە باشووری گولفی گیونیایە لە ئۆقیانووسی ئاتلانتیکی، سیستەمی فیدرالی کۆمارییە، کە لە ٣٦ شار و ٣١ ناوچە پێکدێت، پایتەختەکەی ناوی ئەبووجایە و گەورترین شار بریتییە لە لاگۆس کە بە ناوبانگترین شارە لە وڵاتەکە و لە تەواوی ئەفریقادا.

نێجیریا کۆمەڵگایەکی فرە ڕەگەزییە کە تیابووی ٢٥٠ جۆر ڕەگەز و تیابووی ٥٠٠ زمانی جیایە، کە ھەموو ئەمانە بە مانای ھەبوونی کلتوری جیاواز دێن لە وڵاتەکە ھەروەھا زمانی فەرمی وڵاتەکە زمانی ئینگلیزییە کە بەکارھاتووە بۆ ئاسانکردنەوەی زمان لە وڵاتەکە، نێجێریا جیاکارییەکی ھەیە لەنێوان ڕێژەی دانیشتووانی دوو ئاین، بۆ نموونە وڵاتەکە دابەشبووە بەسەر دوو ئاراستە، ئاراستەی باکوور موسڵمانەکان تیای دەژین، و ئاراستەی باشوور مەسیحییەکان تیای دەژین، وڵاتەکە پێنجەمە لە زۆری دانیشتووانی موسڵمان لە وڵاتەکە و شەشەمە لە زۆری دانیشتووانی مەسیحی لە وڵاتەکە، دەستووری نێجێریا دڵنیایی لە ھەبوونی ئازادی ئاین دەکاتەوە لە وڵاتەکە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی
* ئەتڵەسی نێجیریا لە ویکیمیدیا 
* 

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:نێجیریا
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٠
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژاوای ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک
جەوھەر نامیق

**جەوھەر نامیق سالم** لە ساڵی ١٩٤٦ دا لە ناوچەی بەرلوتی سەر بە شارۆچکەی کەلار دایکبووە، لە ساڵی ١٩٩٢ دا بە یەکەمین سەرۆکی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان ھەڵبژێردراوە. خاوەن کەسایەتییەکی بە ھەڵوێست و جوامێر بووە، لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا لە خەستەخانەی ھۆدینگا لە وڵاتی سوید بە نەخۆشی لە شەوی ٢١/٢٣ ئازاری ٢٠١١ کۆچی دوایی کردوە. خێزانداربووە و دوو کوڕ و کچێکی پاش خۆی بەجێھێشتوە.

## ژیاننامە
جەوھەر نامیق سالم لە خێزانێکی کوردپەروەر لە ساڵی ١٩٤٦ لە ناوچەی بەرلوتی سەر بە شارۆچکەی کەلار لە دایکبووە، باوکی یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی حیزبی ھیوا، لە تەمەنی لاوێتییەوە پەیوەندی بە ریزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە. لە زانکۆی موستەنسریە لە بەغداد کۆلیژی ئابووری بەشی زانستە ئابوورییەکانی تەواو کردوە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەست ھێناوە.

لە ساڵی ١٩٧٥ دا بۆتە ئەندامی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان کە بە قیادە موەقەتە ناوی دەرکردبوو، ھاوکات بەرپرسی ھەرێمی یەکی پارتەکەی بووە، لەبەر لێھاتووی لە ساڵی ١٩٧٩ دا وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی ھەڵبژێردراوە، جارێکی دیکەش لە دە ھەمین کۆنگرەی پارتی دیموکراتی کوردستاندا ساڵی ١٩٨٩ وەکو ئەندامی مەکتەبی سیاسی ھەڵبژێردراوەتەوە.

دوای راپەڕینی بەھاری ساڵی ١٩٩١ کراوەتە بەرپرسی سنووری کەرکوک لە بەرەی کوردستانیدا، ساڵی ١٩٩٢ وەکو یەکەمین سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان ھەڵبژێردراوە، لەنێوان ساڵەکانی ١٩٩٣ بۆ ٢٠٠٠ لێپرسراوی مەکتەبی دیراسات و توێژینەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە، ساڵی ٢٠٠٠ کراوەتە سکرتێری مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان و تاکو ساڵی ٢٠٠٣،  لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ ەوە وازی لە دەسەڵات و پۆستە حیزبییەکەی لە پارتی دیموکراتی کوردستان ھێناوە، تا لە ژیاندا بوو باسی ھۆکارەکەی نەکردوە.

## مردن
بەھۆی نەخۆشییەکی کوشندەوە لە مانگی شوباتی ٢٠١١ دا دەبرێتە وڵاتی سوید بۆ چارەسەر، ھەر لەوێش لە شەوی ٢١ لەسەر ٢٢ی ئازار لە نەخۆشخانە کۆچی دوایی دەکات.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* جەوھەر نامیق کێیە - کوریو
* پوختەیەک لە ژیاننامەی جەوھەر نامیق - ماڵپەڕی ئاوێنە

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کورتەیەک لە ژیاننامە و وتارەکانی جەوھەر نامق سالم
* دیدار لە ئاوێنە لەگەڵ جەوھەر نامق
* نوسراو و بۆچوونەکانی جەوھەر نامیق لە ماڵپەڕی دەنگەکان

پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:سەرۆکەکانی پەرلەمان کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:سیاسییەکانی بزووتنەوەی گۆڕان
مۆریس

**مۆریس** یان **موریشیوس**، بە فەرمی **کۆماری مۆریس** (بە ئینگلیزی: Republic of Mauritius، بە فەڕەنسی: République de Maurice) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. ناوی ئەم وڵاتە لە ناوی شازادەیەکی ھۆڵەندییەوە بە ناوی «مۆریسی ناساو» (Maurits van Nassau) وەرگیراوە. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری پۆرت لۆئیسە.

## ئایین

## سەرچاوەکان



پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:گڕکانە کوژاوەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:گڕکانەکانی مۆریس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨
پۆل:دوورگەکانی مۆریس
پۆل:مۆریس
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
کینیا

کینیا **، بە فەرمی ** کۆماری کینیا ( ، بە سواھیلی: Jamhuri ya Kenya) ووڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا، ناوی ئەم ووڵاتە لە کێوی کینیا (بە زمانی کامبا: *Kiinyaa*) وەرگیراوە پایتەختی ئەم ووڵاتە شاری نایرۆبی یە.

## ئایین

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:کینیا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٣
پۆل:ناوچە و وڵاتانی سەواحیلی ئاخێو
پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
فەرسەت ئەحمەد عەبدوڵڵا

**فەرسەت ئەحمەد عەبدوڵڵا** (فرست احمد عبدالله‌) (١٩٤٦-  ) ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان، سەندیکای پارێزەرانی کوردستان و یەکێتی مافپەروەرانی کوردستانە. لە سێ خوولدا ئەندامی پەرلەمانی کوردستان بووە و لە خولی دووەمدا سکرتێری پەرلەمان بووە. دانیشتووی دھۆکە ئاستی خوێندنی بکالۆریوس لە یاسا. پێش ئەوەی ببێتە پەرلەمانتار پارێزەر بووە. لەڕۆژی ١٠ی تەمموزی ٢٠١٩، وەک وەزیری داد لە کابینەی نۆیەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەستبەکاربوو. لەساڵی ٢٠٠٢، ئەندامی دەستەی دارشتنی رەشنوسی پرۆژەی دەستوری هەرێمی کوردستان و پرۆژەی دەستوری عێراق.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:وەزیرەکانی نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
عەدنان موفتی

**عەدنان محەممەد ڕەشاد موفتی** (لەدایکبووی ١٩٤٩ لە ھەولێر) ئەندامی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە کە سەرۆکی خولی دووەمی پەرلەمانی کوردستان بوو.

سالی ١٩٧١ لە ئەمنی عاممەی بەغدا زیندانی کراوەو چەندین جاریش لەسەر چالاکی سیاسی لەلایەن وڵاتانی دراوسێ گیراوە. سالی ١٩٦٣ پەیوەندی کردووە بەریکخستنەکانی پارتی دیموکرای کوردستان و لەساڵانی ١٩٧١ – ١٩٧٤ لێپرسراوی قوتابیانی زانکۆی موستەنسریە بووە.‌ ساڵی ١٩٧٤ بەھۆی تیکچوونی پەیوەندی نێوان شۆرش و رژێمی بەعس پەیوەندی بەشۆڕش-و کردووە،‌ ھەر ئەو ساڵە بەشداری لەدامەزراندنی دەزگای دارایی شۆڕشی ئەیلوول کردووە. لەپاش ھەرەسھێنانی ‌ شۆرشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٥ راستەوخۆ پەیوەندی بە دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە کرد کە لە ١/٦/١٩٧٥ دامەزراو رۆلی بەرچاوی ھەبووە. ساڵی ١٩٧٥ - ١٩٧٧ چۆتە سووریا و خەریکی کاری سیاسی و رێکخستن بووە. ١٩٧٨ گەراوەتەوە کوردستان وەک پێشمەرگەیەک بەشداری لە شۆڕشی نوێی کردووە. یەکێک بووە لە ئەندامانی دامەزرێنەری حزبی سۆسیالیستی کوردستان و لە ٨/٨/١٩٧٩ بووە بە ئەندامی سەرکرداییەتی حزبی سۆسیالیست و رۆڵی بەرچاوی لە ئاشتبوونەوەی گشتی و دامەزراندنی بەرەی کوردستانی ھەبووە. لە ١٩٧٩ – ١٩٩٢ رۆڵی بەرچاوی لە بواری پەیوەندییەکانی دەرەوە لەگەڵ ھێزە سیاسی و عەربی و نێودەوڵەتییەکاندا ھەبووە. ساڵی ١٩٩٥ بۆتە ئەندامی سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و لێپرسراوی مەڵبەندی ٣ی ھەولێر.

لەزۆربەی کۆبوونەوەکانی بۆ چارەسەرکردنی شەری ناوخۆ بەشداربووە و رۆڵی بەرچاوی ھەبووە لە کۆبوونەوەکانی تاران و لەندەن و دیمەشق، رۆڵی بەرچاویشی لە ئیمزاکردنی رێککەوتننامەی ئەنقەرە ھەبووە لە ساڵی ١٩٩٦. سێ ساڵ نوێنەری یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بووە لە قاھیرەی پایتەختی میسر و یەکێک بووە لە رێکخەرانی دیالۆگی کوردی و عەرەبی کە ساڵی ١٩٩٨ لە قاھیرە بەسترا. ساڵی ١٩٩٩ لەحکومەتی ھەرێمی کوردستان پۆستی وەزیری شارەوانی وەرگرتووەو دواتریش بۆتە وەزیری دارایی و ئابووری و پاشان بۆتە جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی ھەرێمی کوردستان. لە کۆنگرەی دووەمی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان-دا دووبارە بە ئەندامی سەرکردایەتی و پاشان بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی ھەڵبژێردراوە.

تا ئێستا ٣ جار لە مردن رزگاری بووە، ١٩٧٤ لە بۆردومانی شارۆچکەی چۆمان، لەرۆژی ٢٤/١١/١٩٨٧ لە ناوچەی مەرگە بە دەستی موخابەراتی رژێمی بەعس لەگەڵ ژمارەیەک لە ھەڤاڵەکانی بە ژەھری سالیۆم ژەھرخوارد کران،‌ تێیدا ٣ کەس لە ھەڤاڵانی شەھید بوون و ئەویش بە مەبەستی چارەسەرکردن گوێزرایەوە بۆ لەندەن، لە کارە تیرۆریستییەکەی ١ی شوباتی ٢٠٠٤ لە شاری ھەولێر بە سەختی برینداربووە بۆ ماوەی ٤ مانگ لەژێر چاودێریی پزیشکی ماوەتەوە.

خاوەنی بروانامەی بکالۆریۆسە لە ژمێریاری.‌ دوو کتێبی بە ناوی «العلاقات العربیة الکوردیة» و «حوار العربی الکوردی» بڵاوکردۆتەوە. زمانەکانی کوردی و عەرەبی و تورکی و فارسی و ئینگلیزی و فەرەنسی دەزانێت.

## سەرچاوەکان
* عەدنان موفتی - سایتی پەرلەمانی کوردستان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
کۆماری دۆمینیکان

**کۆماری دۆمینیکان** (بە ئیسپانیایی: *República Dominicana*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمریکا. پایتەختی ئەم وڵاتە سانتۆ دۆمینگوە.

## ئەمانەش ببینە
* خوشکەکانی میرابال

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆماری دۆمینیکان
پۆل:ئەمریکای لاتینی
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٤
پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:وڵاتەکانی کارایبی
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی ئیسپانی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
سەردەشت عوسمان

**سەردەشت عوسمان **(٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٧ – ٤ی ئایاری ٢٠١٠) ڕۆژنامەوان و قوتابی بەشی زمانی ئینگلیزیی کۆلێژی ئادابی زانکۆی سەڵاحەدین بوو. لە کاتژمێر ٨ی بەیانیی ٤ی ئایاری ٢٠١٠ لەبەردەم زانکۆی سەڵاحەدین لەلایەن چەند کەسێکی نەناسراو ڕفێندرا. دوای دوو ڕۆژ لە دیارنەمانی، لە ٦ی ئایاری ٢٠١٠، تەرمەکەی بە قۆڵبەستراوی لە دەوروبەری مووسڵ دۆزرایەوە.

## ڕەخنەگرتن
وێنۆک|سەردەشت عوسمان و بەشدار عوسمان لە دەشتی ھەولێر - بەھاری ٢٠٠٨.
سەردەشت عوسمان ناسرابوو بە بابەتە ڕەخنەگرەکانی بەرامبەر دەسەڵات و حکوومەت، بە تایبەتی بەرامبەر پارتی دیموکراتی کوردستان و سەرۆکی پێشووی ھەرێم؛ مەسعوود بارزانی، سەرۆکی حکوومەت؛ نێچیرڤان بارزانی و سەرۆکی دەزگای پاراستن؛ مەسروور بارزانی (کە کوڕی سەرۆکی پێشووی ھەرێمە). بەپێی چەند وتار و نووسراوی چەند بلۆگێک ئەوا ھۆکاری تیرۆرکردنی سەردەشت بەھۆی نووسینی وتاری «من عاشقی کچەکەی بارزانیم» دەگەڕێننەوە.

## ھەڕەشەی کوشتن
سەردەشت جگە لەوەی کەسانی پەیوەندیداری ئاگادار کردبوەوە لە ھەڕەشەی کوشتن لێی، بابەتێکیشی بڵاوکردوە. لە بابەتەکەیدا بە ئاشکرا داوا لە بکوژەکانی دەکات کە مەرگێکی شایستە بە ژیانەکەی پێ ببەخشن و دەڵێت: «دوعاش دەکەم مردنێکی تراژیدیام پێببەخشن کە شایستەی ژیانە تراژیدیاکەم بێت. بۆیە ئەم قسانە دەکەم تابزانن گەنجەکانی ئەم وڵاتە چ ھۆلیسۆسێکن و مردن سادەترین ھەڵبژاردنیانە، بۆ ئەوەی تێبگەن کە ئەوەی ئێمە دەترسێنێت بەردەوامی ئەم ڕۆژگارەی ئێستایە بۆ نەوەیەکی داھاتوو، نەک مردنی خۆمان، کاری منیش خۆشبەختی برا بچوکەکانمە، نەک خۆم».

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* سەردەشت عوسمان

پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:ڕۆژنامەنووسە کوردە تیرۆرکراوەکان
پۆل:تیرۆرکراوانی کورد لە عێراق
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سەلاحەدین
زانکۆی باشووری کالیفۆرنیا

**زانکۆی کالیفۆرنیای باشووری** (بە ئینگلیزی: University of Southern California یان USC) بە یەکێک لە گرنگترین زانکۆکانی ئەمریکا و یەکێک لە گەورەترین ناوەندە تایبەتییەکانی زانستگایی-توێژینەوەیی لە جیھاندا دەژمێردرێ. ئەم زانکۆیە لە ناوەندی شاری لۆس ئانجێلێس‌ی ئەیالەتی کالیفۆرنیادا ھەڵکەوتووە. ساڵی ١٨٨٠ بناغەی دانراوە و کۆنترین زانکۆی تایبەتیی کالیفۆرنیایە.

## لینکە دەرەکییەکان
* وێبگەی زانکۆ: http://www.usc.edu

پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٨٨٠
ئەشکەوتی قزقاپان

وێنۆک|چەپ|250px|ئەشکەوتی قزقاپان لە چەمی ڕێزان
250px|وێنۆک|پێشەوەی ئەشکەوتەکە
**ئەشکەوتی قزقاپان** ئەشکەوتێکە لە ھاوینەھەواری چەمی ڕێزان لە پارێزگای سلێمانیدا. ئەشکەوتەکە، بە بەرزاییی ١٠ مەتر، لەنێو شاخێکدا ھەڵکەندراوە و کۆمەڵێک نەخشی مادەکان لەسەر دیوارەکانی داتاشراون.
لە سەنتەری شاری سلێمانییەوە نزیکی ٥٠ کیلۆمەتر دوورە، و نزیکی گوندی زەرزییە.

ئەشکەوتەکە دەرگایەکی بچووکی ھەیە بۆ چوونەژوورەوە کە لە باڵای مرۆڤ نزمترە. لەنێو ژوورەکەدا، سێ گۆڕی بچووک ھەن بە بەرزیی مەترێک کە کۆمەڵێک ئاسەواری مێژوویییان تێدا بوو، بەڵام لەدوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ تاڵان کران.

## سەرچاوەکان
* ماڵپەڕی وەزارەتی شارەوانی و گەشت و گوزار
* PUK میدیا

پۆل:ئەشکەوتەکانی کوردستان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:پارێزگای سلێمانی
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:مادەکان
قاسم موئەیەدزادە

**قاسم موئەیەدزادە** ناسراو بە **ھەڵۆ** (لەدایبکووی ١٩٥٢ لە مەهاباد، ڕۆژهەڵاتی کوردستان) شاعیرێکی کوردە.

## ژیان
قاسم موئەیەدزادە ساڵی ١٩٥٢ (١٣٣١ی هەتاوی) لە شاری مەھاباد لە دایک بووە و خوێندنی سەرەتایی ھەر لەو شارە دەس پێ کردووە و ساڵی ١٩٧١ دیپلۆمی وەرگرتووە.

ساڵی ١٩٧٥ چووەتە فێرگەی مامۆستایان لە ورمێ و دوو ساڵ دواتر (١٩٧٧) فەوقی دیپلۆمی زمانی ئینگلیزی تەواو کردووە و تا ساڵی ١٩٩٣ وانەی ئینگلیزی وتووەتەوە. ساڵی ١٩٩١ لە زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی مەهاباد بەکالوریۆسی زمان و وێژەی فارسی وەرگرتووە و لە مامۆستایەتیش بەردەوام بووە.

## شیعر
قاسم موئەیەدزادە لە تەمەنی لاوێتییەوە دەستی بە شیعر وتن کردووە. شاکاری (یارە ژیکەڵانەکەم)ی لە تەمەنی بیست و پێنج ساڵیدا (١٩٧٧) هۆنیوەتەوە. بە زمانی کوردی و فارسی و بە هەردووک شیوەکانی عەرووزی و نوێ خاوەنی بەرهەمە، هەروەها شیعری هەجویشی هەیە. هەڵۆ دوای هاوار، چاوە و کاک سوارە بە چوارەم کەس لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێناسە دەکرێ کە شیعری نوێی کوردی دانابێ.

## بەرهەمەکان
قاسم موئەیەدزادە خاوەنی دوو بەرهەمی چاپ کراوە کە لە هەمبەر شێوەی بڵاو بوونەوەی دانەیەکیان ناڕەزایەتی دەربڕیوە:

* برووسکە (کۆمەڵە شیعری نێوان ساڵەکانی ١٩٧٢ بۆ ١٩٩٨)
* برووسکە و ڕەهێڵەی دوای برووسکە (سەرجەم بەرهەمە شیعرییەکان)

## نموونەی شیعری

: سێڵاو هات و 
: ڕووگەیەکم بوو، ڕووخاندی.
: بەڵام لافاویش نەیتوانی 
: خۆشەویستیت، لە دڵما بکووژێنێتەوە.
: ئەجەل هات و گیانی بردم،
: بەڵام نەیتوانی ئەوینت
: لەسەر دوایین چڵی دڵم هەڵبفڕێنێ.
: ئەوە ئێستەش وشکەساڵە و
: تەنیا خوڕەی خۆشەویستیت
: دەشت و کێو و دار و دەوەن دەخەمڵێنێ.
: شەم و پەپوولە و ڕووبارە،
: خۆشەویستیت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
بوێنس ئایریس

وێنۆک|چەپ
**بوێنس ئایریس** پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ئارجەنتینە. ھەروەھا ئەم شارە دوای ساوپاولۆی بەڕازیل دووھەمین شاری گەورەی ئەمریکای باشوورە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢٬٨٩١٬٠٨٢ کەس بووە.

ئەم شارە دەکەوێتە کەناری باشووری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئەمریکای باشوور.

600px|center|thumb|بوێنس ئایریس

## سەرچاوەکان

پۆل:بوێنس ئیریس
پۆل:پارێزگاکانی ئارجەنتین
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٥٨٠
پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باشوور
سیستمی ناوی پاوان

**سیستمی ناوی پاوان** (Domain Name System یان DNS) سیستمێکە زنجیرەپلەیی و ڕۆنراو لەسەر دەیتابەیسێکی دابەشکراو بۆ ناولێنان و ناودارکردنی کۆمپیوتەرەکان، ڕاژەکان، یان ھەر سەرچاوەیەک کە بە ئینتەرنێت
یان تۆڕێکی تایبەتییەوە بەسترابێ. کاری گرنگتری ئەوەیە کە ناوی پاوانەکان (کە بۆ مرۆڤ مانادارن) بگۆڕێتەوە لەگەڵ ناونیشانەکانی IPدا.

قیاسێک کە زۆربەی جارەکان بۆ ڕوونکردنەوە و ڕاڤەی کاری سیستمی ناوی پاوان دەکرێ ئەوەیە کە ئەو سیستمە بە وەرگەڕاندنی ناوی خانەخوێکان بۆ ناونیشانەکانی IP، وەکوو *پێڕستی ژمارەتەلەفۆنەکان* کار بۆ ئینتەرنێت دەکا. بۆ نموونە، ناوی پاوانی *www.example.com* دەکاتە ناونیشانی *192.0.32.10*.

پۆل:پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت
پۆل:سیستمی ناوی پاوان
سیزیف

230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی سئزئف لە کاتی بەسەربردنی سزاکەی.
**سیزیف** یان **سیزیفیۆس** (بەگریکی: Σίσυφος)، لە میتیۆلۆژیای گریکی دا، بەیەکێک لەفیڵبازترین کەسەکانی دادەنرێت کە توانی خواوەندی مردن تاناتۆس ھەڵخڵەتێنێ ئەمەش وای کرد کە زیۆس ی گەورەی خواوەندەکان توڕە بکات و سزای بدات بەوەی کە بەردێکی گەورە لە خوارەوەی چیایەک بۆ سەرەوە چیایەک ببات و ھەرکاتێک بەردەکە دەگەیشتە لووتکە جارێکی تر خل دەبۆوە بۆ دۆڵەکە و جارێکی دی سیزیف دەیبردەوە سەرەوە، ئەم کارە بۆ ھەمیشە بەردەوام بوو. بەم جۆرە سیزیف بووە ھێمای ئەشکەنجە و سزای ھەمیشەیی.

Sisyphus یان Sisyphus (بە یۆنانی: Σίσυφος)؛(بە ئینگلیزی: Sisyphus) پاڵەوانێکە لە ئەفسانەی یۆنانیدا. کوڕی ئیۆلۆس پاشای تێسالیا و ئەنارتیایە و هەروەها هاوسەری مێرۆپە. سیسیفس بە دامەزرێنەر و پاشای ئەفیرا (ئێستا کۆرینت) و بەرەوپێشبەری یارییەکانی ئیستمیا (ئەو یارییانەی کە لە ڕووی گرنگییەوە لە پۆلی یارییە ئۆڵۆمپیەکان بوون و دوو ساڵ جارێک ئەنجام دەدرا) دادەنرێت.

بەهۆی لووتبەرزی و فێڵبازییەکەیەوە سزایەکی بێئەنجام و بێکۆتایی بەسەردا سەپێندرا کە تێیدا دەبوو بەردێکی گەورە هەڵبگرێت بۆ لوتکە و پێش ئەوەی بگاتە کۆتایی ڕێگاکە، ناچار بوو سەیری ڕۆڵەکەی بکات بۆ سەرەتای ڕێگاکە ; وە ئەم خولە بۆ هەمیشە بەردەوام بوو. هەر لەبەر ئەم هۆکارە و لە ڕێگەی کاریگەریی کلاسیکە یۆنانیەکانەوە لەسەر کولتوری مۆدێرن، هەندێکجار ئەنجامدانی ئەو ئەرکانەی کە قورس و بێمانا و بێکۆتایە، هەندێکجار پێیان دەوترێت "سیزیفیان".

## بەستەرە دەرەەکییەکان

پۆل:میتۆلۆژیای کۆرینتی
تانگۆ

thumb|سەمای تانگۆ لە بۆینس ئایرس
**تانگۆ** يەكێكە لە نيشانەكانى مويزيكى وڵاتى ئارجەنتینە سەرەتاى سەرهەلدانى لەشارى بیۆنس ئایرس لە كۆتاى سەدەى 19 .

پۆل:شاکارەکانی کەلەپوورە زارەکی و نابەرھەستەکەی مرۆڤایەتی
پۆل:تانگۆ
پوێرتۆ ئیگواسوو

بويرتو جواسيو يه كيك له شاره كانى وولاتى ئارجەنتین ده كه ويته باكوورى ئارجەنتین لەسەر سنوورى پاراگوای و بەرازيل ناوى ئەم شارە هاتووە له دەنگى ئەو تاڤگانەى كە لە ناو دارستانەكانى ئەم ناوچيه دا هه يه.

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٢
پۆل:شارەکانی ئارجەنتین
باریلۆچی

**سان کارلۆس دێ باریلۆچی** ناسراو بە  **باریلۆچی** یەکێکە لە شارەکانی باشووری ئارجەنتین. بایەخێکی زۆر بە گەشتیاری دەدات، بە لایەنێکی جوانی وڵاتی ئارجەنتین دادەنرێت.

پۆل:گەشتیاری لە ئارجەنتین
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٠٢
پۆل:باریلۆچی
پۆل:ئارجەنتین
عادل عەبدولمەھدی

**عادل عەبدولمەھدی** (بە عەرەبی: عادل عبد المهدي) (لەدایکبووی ١٩٤٢، بەغدا). لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ تا ئایاری ٢٠٢٠ سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، پێشتر وەزیری نەوتی عێراق بوو لە حکوومەتەکەی حەیدەر عەبادی لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤ . پێشووتریش یەکێک بووە لە جێگرانی سەرۆک کۆماری عیراق جەلال تاڵەبانی ئەمەش لەماوەی ٧ی نیسانی ٢٠٠٥ تاکوو ١١ی تەممووزی ٢٠١١ بوو. بەڵام بەلەو پۆستەش وەزیری دارایی عێراق بوو ئەمەش لەماوەی ٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ تاکوو ٦ی نیسانی ٢٠٠٥. لەساڵانی حەفتاکان عادل کەسایەتییەکی ناو حیزبی شیوعی عێراق بوو بەڵام لەوەتەی ١٩٨٢ چووە ناو ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراقی. عادل عەبدولمەھدی موسڵمانێکی شیعەەیە.

## کتێبە چاپکراوەکانی
عادل عەبدولمەھدی کۆمەڵە کتێبێکی نووسیوە ھەورەھا وەرگێڕانی بۆ ھەندێ نووسراویش کردووە. لەو کتێبانەی نوسیویەتی:
* مقاربات فی الاجتماع السیاسی والاقتصادی الإسلامی.
* إشکالیة الإسلام والحداثة
* التضخم العالمی والتخلف الاقتصادی
* الثوابت والمتغیرات فی التاریخ الاقتصادی للبلاد الإسلامیة.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:جێگرەکانی سەرۆک کۆماری عێراق
پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا
کانوونی دووەم

alt=15th-century unknown painters - Grimani Breviary - The Month of January - WGA15775|چەپ|بێچوارچێوە|232x232پیکسڵ
**کانوونی دووەم** (بە عەرەبی: *كانون الثاني*) ناوی سوریانیی مانگی یەکەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «جەنیوەری» (January ) و بە فەڕانسەیی «ژانڤیێ» (Janvier) دەوترێ.

پۆل:کانوونی دووەم
پۆل:مانگەکان
شوبات

وێنۆک
**شوبات** (بە عەرەبی: *شباط*) ناوی سوریانیی مانگی دووەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٢٨ (٢٩ لە ساڵی پڕ) ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «فەبروەری» (*February* ) و بە فەڕانسەیی «فێڤریێ» (Février) دەوترێ.

پۆل:شوبات
پۆل:مانگەکان
ئایار

**ئایار** (بە عەرەبی: *أیار*) ناوی سوریانیی مانگی پێنجەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «مەی» (*May* ) و بە فەڕانسەیی «مێ» (Mai) دەوترێ.

پۆل:ئایار
پۆل:مانگەکان
پەرلەمان

وێنۆک|پەرلەمانی هەرێمی کوردستان
**پەرلەمان** (بەئینگلیزی: Parliament) بە شاندێک دەوترێت کە لە ھەر وڵاتێک لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێ بۆ دانانی یاسا و چاودێریکردن بەسەر چۆنیتیی بەڕێوەچوونیدا. وشەی پارلەمان لە زمانی فەڕەنسەوە ھاتووە و واتە *ئاخاوتن*. لە کوردیدا *ئەنجومەنی نیشتمانی* -شی پێ دەوترێ.

## ماھییەتی پارلەمان لە وڵاتە سەرمایەدارییەکاندا
لە وڵاتە سەرمایەدارییەکاندا، لە ڕووی ماھییەتەوە، دوو جۆر پارلەمان ھەیە: 

* لەو وڵاتانەی کۆماری پارلەمانین، وەکوو ئیتالیا، تورکیا، ھیندستان، و ...، یان لەو وڵاتانەی پاشایەتیی مەرجدارن (*پاشایەتیی دەستووری* و *مەشرووتەی سەڵتەنەتی* -شیان پێ دەوترێ) وەکو: بەریتانیا، سوید، دانمارک، و...، پارلەمان چاودێریی ھەموو کاروبارێکی دەوڵەت دەکات و بە گەورەترین و باڵاترین سەرچاوەی دەسەڵاتی دەوڵەت دەژمێردرێت.

* لەو وڵاتانەی تر کە سەرکۆمار دەسەڵاتی فراوانی ھەیە وەکو وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، فەڕەنسا، چەند وڵاتێکی ئەمریکای لاتین، و ...، پارلەمان تەنیا خەریکی ئەرکی یاسادانان دەبێت؛ کۆڕی وەزیران بەرپەرچی پارلەمان ناداتەوە.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* پەرلەمانی کوردستان
* حکوومەت

## سەرچاوەکان

پۆل:شێوەکانی حکوومەت
پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان
پۆل:سیستەمی وێستمینستەر
پۆل:پرۆسەی پەرلەمان
داریووش ئاشووری

**داریووش ئاشووری** (بە فارسی: *داریوش آشوری*؛  لەدایکبووی ١٩٣٨ لە تاران) نووسەر و وەرگێڕی ھاوچەرخی ئێرانییە. زیاتر لە بوارەکانی زانستە سیاسییەکان، کۆمەڵناسی، ڕەخنەی ئەدەبی، فەلسەفە و زمانناسی‌دا چالاکە.

یەکەم کتێبی، بە ناوی *فەرھەنگی سیاسی*، ئێستاش کتێبی ژێدەرە لە ئێراندا و زۆرتر لە سی کەڕەت چاپ کراوەتەوە.

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پۆل:فەیلەسووفانی ئێرانی
پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
ئەنقەرە

**ئەنقەرە** (بە تورکی: *Ankara*) پایتەخت و دووەم شاری گەورەی کۆماری تورکیایە. ئەم شارە ھەروەھا ناوەندی پارێزگای ئەنقەرەشە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٤,٤٣١,٧١٩ کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ئەیالەتی ئەنقەرە
* ویلایەتی ئەنقەرە

پۆل:ئەنقەرە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنقەرە
پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پۆل:شارەکانی تورکیا
کریس دی بێرگ

**کریس دی بێرگ** (بە ئینگلیزی: *Chris de Burgh*) گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی بریتانیایی-ئیرلەندییە کە بە گۆرانیی «خانمە سوورپۆشەکە» (The Lady in Red) کە لە ساڵی ١٩٨٦ بڵاوکراوەتەوە بەناوبانگە.

لەدوای کۆڕەوی گەلی کورد، کریس لە ساڵی ١٩٨٧ کۆنسێرتێکی ھەبووە بە ناوی The Simple Truth (A Child Is Born): A Concert for Kurdish Refugees کە شڤان پەروەریش بەشداریی تێدا بووە.

## سەرچاوەکان


پۆل:گۆرانینووسانی بریتانی
پۆل:گۆرانینووسانی ئیری
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی بریتانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئیری
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئیری
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
[چەپ|وێنۆک|200px|کۆشکی پارێزگاریی ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات لە [تەورێز]]

**پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات** (بە فارسی: *استان آذریایجان شرقی*) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئێران کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژئاوای ئێرانەوە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری تەورێزە و زۆبەی دانیشتوانی ئازەرین.

پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات، لە باکووردا لەگەڵ کۆمارەکانی ئازەربایجان و ئەرمەنستان، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای ئەردەوێڵ، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای زەنگان و لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای ورمێ ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات
پارێزگای ئەردەوێڵ

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای ئەردەوێڵ
پارێزگای ئەردەوێڵ یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژئاوای ئێران. ناوەندی ئەم پارێزگایە  شاری ئەردەوێڵە و زۆربەی دانیشتوانی ئازەرین.

پارێزگای ئەردەوێڵ لە باکووردا لەگەڵ کۆماری ئازەربایجان، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای گیلان ، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای زەنگان و لە ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## گەشتیاری
پارێزگای ئەردەوێڵ یەکێکە لە ناوچە گەشتیارییەکانی ئێرانە. یەکێک لە تایبەتمەندیەکانی ئەم پارێزگایە کەش وهەوای خۆش و فێنکی ئەم هەرێمەیە لە بەهار و هاویندا . سەرعەین ٢٢ کم لە ڕۆژئاوای شاری ئەردەوێڵ دوری هەیە، یەکێکە لە ناوچە گەشتیارییە بەناوبانگەکانی پارێزگای ئەردەوێڵە، کە لە وەرزە گەرمەکاندا بە دەیان هەزار گەشتیار لە هەموو ئێران و وڵاتانی دەرەوە میوانداری دەکات. زۆرترین ژمارەی هۆتێل و شوقەی هۆتێلی هەیە و ژمارەی دانیشتوانی تا ڕادەیەک نزمی لە خۆیدا هەیە بە بەراورد لەگەڵ ناوچە گەشتیارییەکانی دیکەی ئێران .

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئەردەوێڵ
ئەردەوێڵ
پارێزگای ئەسفەھان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای ئەسفەھان
پارێزگای ئەسفەھان(بە فارسی: ***استان اصفھان***) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەسفەھانە.

پارێزگای ئەسفەھان لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی مەرکەزی ، قوم ، سمنان ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای ھێز(یەزد) ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگاکانی فارس ، کوھگیلوویە و بویرەحمەد و  لە ڕۆژئاوا‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی لوڕستان ، چوارمەحاڵ و بەختیاری و خووزستان ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## پێشانگا

Mezquita Shah, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 71-73 HDR.jpg
Aghabozorg kashan.jpg
Iranianvillage.jpg
Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 49-51 HDR.jpg


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگاکانی ئێران
* ئەسفەهان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئەسفەھان
ئەسفەھان
پارێزگای بووشێھر

وێنۆک|نەخشەی پارێزگای بووشێھر لەگەڵ دوورگەکانی
**پارێزگای بووشێھر** () یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بووشێھرە. پارێزگای بووشێھر لە باشووردا لەگەڵ پارێزگاکانی خووزستان و کوھگیلوویە و بویرەحمەد، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای فارس، لە باکووردا لەگەڵ پارێزگای ھورمزگان و بەشێک لە کەنداوی فارس و لە ڕۆژاوادا لەگەڵ کەنداوی فارس ھاوسنوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بووشێھر
بووشێھر
پارێزگای تاران

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای تاران
**پارێزگای تاران** () یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری تارانە.

پارێزگای تاران  لە باکووردا لە گەڵ پارێزگای مازەندەران ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای سمنان ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای قوم ، لە باشووری ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگای مەرکەزی و لە ڕۆژاوا‌دا لە گەڵ پارێزگای ئەلبورز ھاوسنوورە.
## ئەمانەش ببینە
* پارێزگاکانی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای تاران
پۆل:پارێزگای تاران
تاران
پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری**پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری** (بە فارسی: *چھارمحال و بختیاری*) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کوردە.

پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە باکوور و ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای ئەسفەھان، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیرەحمەد، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای خووزستان و لە باکووری ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای لوڕستان ھاوسنوورە.

## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
چوارمەحاڵ و بەختیاری
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پۆل:لوڕ
پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
**پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی** (بە فارسی: استان خراسان رضوی) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە و کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری مەشھەدە.

پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی لە باکووردا لە گەڵ وڵاتی  تورکمانستان ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگای خۆراسانی باشوور ، لە ڕۆژئاوا دا لە گەڵ پارێزگای خۆراسانی باکوور و لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ وڵاتی ئەفغانستان ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## سەرچاوەکان


پۆل:پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
خۆراسانی ڕەزەوی
پۆل:خۆراسان
پارێزگای خۆراسانی باشوور

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای خۆراسانی باشوور
پارێزگای خۆراسانی باشوور(بە فارسی: استان خراسان جنوبی) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە و کەوتۆتە  ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بیرجەندە.

خۆراسانی باشوور لە باکووردا لەگەڵ پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی ، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای سیستان و بەلۆچستان ، لە ڕۆژئاوا دا لەگەڵ پارێزگای یەزد ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ وڵاتی ئەفغانستان و لە باشووری ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگای کرمان ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای خۆراسانی باشوور
خۆراسانی باشوور
پۆل:خۆراسان
پارێزگای خووزستان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای خووزستان
پارێزگای خووزستان (بە فارسی:استان خوزستان) یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەھوازە. بەشێکە لە ھەرێمی لوڕستانی بچووک.

پارێزگای خووزستان لە باکووردا لە گەڵ پارێزگای لوڕستان ، لە باکووری ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی ئەسفەھان و چوارمەحاڵ و بەختیاری ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی چوارمەحاڵ و بەختیاری و کوھگیلوویە و بویرەحمەد ، لە باشووری ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگای کوھگیلوویە و بویرەحمەد ، لە باکووری ڕۆژئاوادا لە گەڵ پارێزگای ئیلام ، لە باشووردا لە گەڵ کەنداوی فارس و لە ڕۆژاوادا لە گەڵ وڵاتی عێراق ھاوسنوورە.
ئیبن بەتوتە (به فارسی: ابن بطوطه) لە گەشتیارەکەیدا دەڵێت: شاری ئیزە کە پێشتر پایتەختی ئەتابکان لۆرە گەورە بوو، لە ئەم پارێزگاکەیە.

## دانیشتووان

## پێشانگا

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پارێزگای خووزستان
خووزستان
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پارێزگای سمنان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای سمنان
پارێزگای سمنان (بە فارسی:استان سمنان)  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری سمنانە.

پارێزگای سمنان لە لای باکووردا لەگەڵ پارێزگاکانی خۆراسانی باکوور ، گوڵستان و مازەندەران ، لە لای باشووردا لەگەڵ پارێزگاکانی یەزد و ئەسفەھان ، لە لای ڕۆژھەڵات‌دا لەگەڵ خۆراسانی ڕەزەوی و لە لای ڕۆژئاوادا لەگەڵ پارێزگاکانی تاران و قوم ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سمنان
سمنان
پارێزگای سیستان و بەلۆچستان

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
**پارێزگای سیستان و بەلۆچستان** () یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری زاھیدانە.

پارێزگای سیستان و بەلۆچستان لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای خۆراسانی باشوور و وڵاتی ئەفغانستان، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ وڵاتانی پاکستان و ئەفغانستان، لە باشوورەوە لەگەڵ دەریای عومان و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگاکانی کرمان و ھورمزگان ھاوسنوورە.
## دانیشتووان

## ئەمانەش ببینە
* بەلۆچستان
* سیستان
* پارێزگای بەلۆچستان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەلۆچستان
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:پارێزگای سیستان و بەلۆچستان
سیستان و بەلۆچستان
پۆل:جوگرافیای بەلۆچستان
پارێزگای فارس

چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای فارس
پارێزگای فارس (بە فارسی:استان فارس)  یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری شیرازە. پارێزگای فارس لە باکوور لەگەڵ پارێزگای ئەسفەھان، لە ڕۆژھەڵات‌ لەگەڵ پارێزگاکانی یەزد و کرمان، لە باشوور لەگەڵ پارێزگای ھورمزگان، لە ڕۆژئاوا لەگەڵ پارێزگای بووشەھر و لە باکووری ڕۆژئاوا لەگەڵ پارێزگای کوھگیلوویە و بویرەحمەد ھاوسنوورە.

## دانیشتووان

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای فارس
پۆل:مێژووی ئێران
فارس
پارێزگای قەزوین

وێنۆک|200px|پارێزگای قەزوین
**پارێزگای قەزوین** ()یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری قەزوینە.

پارێزگای قەزوین لە باکووردا لەگەڵ پارێزگای گیلان، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای پارێزگای تاران، لە باکووری ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگای مازەندەران، لە باشووردا لەگەڵ پارێزگای مەرکەزی، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای زەنگان و لە باشووری ڕۆژاوادا لەگەڵ پارێزگای ھەمەدان ھاوسنوورە.

## دانیشتووان
ژمارەی دانیشتووانی او پارێزگایە لە سەرژمێری کۆماری ئیسلامی ئێران لە ساڵی ٢٠١١ دا، ١٬٢٠١٬٥٦٥ کەس (٥٩١٬٧٦١ ژن و ٦٠٩٬٨٠٤ پیاو) بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای قەزوین
قەزوین