وابەستەییەکانی تاج

**وابەستەییەکانی تاج** سێ خاکی دوورگەی دەریایی لە دوورگەکانی بەریتانیان کە موڵکی خۆبەڕێوەبەری تاجی بەریتانیان: بەیلیویکی گێرنسی، بەیلیویکی جێرسی (بەیەکەوە بە دوورگەکانی کەناڵ ناسراوە)، و دوورگەی مان.

پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ شانشینی یەکگرتوو (بەریتانیا) ھەیە، ھەرچەندە بەشێک نین لێی. ئەوان پێگەی «ئەو خاکانەیان ھەیە کە شانشینی یەکگرتوو بەرپرسیارە لێیان»، نەک دەوڵەتە سەروەرەکان. لە ئەنجامدا ئەوان وڵاتی ئەندامی کۆمۆنوێڵتی گەلان نین. بەڵام پەیوەندییان لەگەڵ کۆمۆنوێڵس و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی دیکە ھەیە و ئەندامی ئەنجومەنی بەریتانیا-ئیرلەندان. لە یارییەکانی کۆمۆنوێڵسدا تیپی تایبەت بە خۆیان ھەیە.

گەشەسەندنی سیاسی ھەر دوورگەیەک تا ڕادەیەکی زۆر سەربەخۆ بووە لە گەشەسەندنی سیاسی بەریتانیا، ھەرچەندە زۆرجار ھاوتەریبە لەگەڵ گەشەسەندنی سیاسی، و ھاوشێوەی «دەوڵەتە بچووکەکانن کە دەسەڵاتی بەرفراوانی خۆبەڕێوەبەرییان ھەیە».

بەو پێیەی کە وابەستەییەکانی تاج دەوڵەتی سەروەر نین، دەسەڵاتی دەرکردنی یاسایەک کە کاریگەری لەسەر دوورگەکان ھەبێت لە کۆتاییدا لە ئەستۆی پاشای ئەنجومەندایە (ھەرچەندە ئەم دەسەڵاتە بە دەگمەن بەبێ ڕەزامەندی وابەستەییەکان بەکاردەھێنرێت، و مافی ئەوە ناکۆکی لەسەرە). بەڵام ھەریەکەیان ئەنجومەنی یاسادانانی خۆیان ھەیە، کە دەسەڵاتی یاسادانانیان ھەیە لەسەر زۆرێک لە بابەتە ناوخۆییەکان بە ڕەزامەندی تاج (ئەنجومەنی تایبەت، یان، لە حاڵەتی دوورگەی مان، لە ھەندێک بارودۆخدا، لیوای حاکم یان، لە حاڵەتی بەیلیویکی گێرنسی، لیوای پارێزگار). لە جێرسی و دوورگەی مان، سەرۆکی حکوومەت پێی دەوترێت وەزیری سەرەکی. لە گێرنسی، سەرۆکی نوێنەری حکوومەتی لیژنەکان سەرۆکی لیژنەی سیاسەت و سەرچاوەکانە.

## زاراوەسازی
زاراوەی «وابەستەی تاج» لەلایەن گاوین سانت پیر، وەزیری پێشووی سەرۆکی پێشووی گێرنسییەوە، جێی مشتومڕ بووە. ئەو دەڵێت کە ئەم زاراوەیە داھێنانێکی کارگێڕی وایت ھۆڵ بووە، کە بە ھەڵە ئەوە دەگەیەنێت کە دوورگەکان وابەستەی تاجن، و لەبری ئەوە بانگەشە بۆ بەکارھێنانی زاراوەی «ھێزی تاج» دەکات.

## لیستی وابەستەیییەکانی تاج

### دوورگەکانی کەناڵ
[وێنۆک|دوورگەکانی کەناڵ کە دەکەوێتە [نۆکەندی ئینگلیز|کەناڵی ئینگلیزی]]
لە ساڵی ١٢٩٠ەوە دوورگەکانی کەناڵ بەم شێوەیە بەڕێوەدەبرێن:
* بەیلیویکی گێرنسی کە لە دوورگەکانی ئەلدەرنی و برێکھۆ و گێرنسی و ھێرم و جێتۆ و لیھۆ و سارک پێکھاتووە؛
* بەیلیویکی جێرسی کە دوورگەی جێرسی و دوورگە بچووکە بێ دانیشتووەکانی وەک ئیکرێھۆس و مینکیێرس پێکھاتووە.

ھەر بەیلیویکێک وابەستەی تاجە و ھەر یەک لەلایەن بەیلیویکەوە سەرۆکایەتی دەکرێت، بە ھەمان شێوە لیوای پارێزگارێکیش ھەیە کە وەک نوێنەری تاج لە ھەر بەیلیویکێک کار دەکات. ھەر بەیلیویکێک سیستەمی یاسایی و چاودێری تەندروستی تایبەتی خۆی ھەیە، ھەروەھا سیاسەتی کۆچبەریجیاوازیش ھەیە، و دۆخی ناوخۆیی لە ھەر بەیلیویکێکدا جۆری تایبەتی خۆی ھەیە، کە ھیچ ڕەوایەتییەکی پەیوەندیدار نییە لە بەیلیویکەکانی تر. دوو بەیلیویک پەیماننامەی دوولایەنەی باجدان بەکاردەھێنن. لە ساڵی ١٩٦١ەوە، بەیلیڤیکەکان دادگای تێھەڵچوونەوەی جیاوازیان ھەبووە، بەڵام بەگشتی، دادوەری ھەر بەیلیڤیکێک دەستنیشانکراوە بۆ ئەوەی لە لیژنەی دادوەرەکانی تێھەڵچوونەوە بۆ بەیلیویکی دیکەدا خزمەت بکات.

#### بەیلیویکی گێرنسی
بەیلیویکی گێرنسی سێ دەسەڵاتی دادوەری جیاواز لەخۆدەگرێت:
* Alderney, لەنێویاندا دوورگە بچووکەکانی دەوروبەری کە خەڵکی تێدا نییە.
* گێرنسی، کە ھەروەھا دوورگەکانی نزیک لە ھێرم، جێتۆ، لیھۆ و دوورگە بچووکەکانی دیکەی بێ دانیشتوو لەخۆدەگرێت.
* Sark, کە ھەروەھا دوورگەی نزیک لە Brecchou، دوورگە بچووکەکانی تری بێ دانیشتوو لەخۆدەگرێت.

وێنۆک|دوورگەی برێکھۆ
پەرلەمانی گێرنسی ویلایەتی ڕاوێژکارییە و پەرلەمانی سارک پێی دەوترێت سەرۆکی داواکاری و پەرلەمانی ئەلدەرنی پێی دەوترێت ویلایەتی ئەلدەرنی. ھەروەھا سێ پەرلەمانەکە پێکەوە دەتوانن یاسای ھاوبەشی سەرتاسەری بەیلیڤیک پەسەند بکەن کە لەو بەشانەی بەیلیڤیکدا کارپێدەکرێت کە پەرلەمانەکانیان پەسەندی دەکەن. لە ھیچ کام لە پەرلەمانەکاندا لایەنی سیاسی نییە؛ کاندیدەکان وەک سەربەخۆ بۆ ھەڵبژاردن وەستاون.

#### بەیلیویکی جێرسی
وێنۆک|دیمەنێکی ئاسمانی شاری سەینت کلیمەنت لە ویلایەتی جێرسی
بایلیویکی جێرسی پێکھاتووە لە دوورگەی جێرسی و ژمارەیەک دوورگەی دەوروبەری کە خەڵکی تێدا نییە.

پەرلەمان ئەنجومەنی ویلایەتە یەکگرتووەکانە، یەکەم ئاماژەی ناسراوە کە لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٤٩٧ دایە *یاسای ویلایەتی جێرسی ٢٠٠٥* پۆستی وەزیری سەرەکی جێرسی ناساند، دەسەڵاتی ناڕەزایەتی دادوەری بە بڕیارنامەیەکی ویلایەتە یەکگرتووەکان و دەسەڵاتی لیوای پارێزگاری ڤیتۆی لەسەر بڕیارنامەیەکی ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەڵوەشاندەوە، و ئەو فەرمانەی دامەزراند کە ھەر فەرمانێک لە ئەنجومەن یان یاسایەکی شانشینی یەکگرتوودا ھەبێت پێشنیار کراوە بۆ داواکردن بۆ جێرسی دەبێت ڕەوانەی ویلایەتەکان بکرێت بۆ ئەوەی ویلایەتەکان بتوانن بۆچوونی خۆیان لەو بارەیەوە دەرببڕن. کەم لایەنی سیاسی ھەیە، چونکە کاندیدەکان بەگشتی وەک سەربەخۆ بۆ ھەڵبژاردن وەستاون.

### دوورگەی مان
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|[دوورگەی مان کە دەکەوێتە دەریای ئێرلەندا]]
تینڤاڵدی دوورگەی مان بانگەشەی ئەوە دەکات کە کۆنترین پەرلەمانی جیھانە کە بوونی بەردەوامە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٩٧٩. (بەڵام بانگەشەی ئەوە ناکات کە کۆنترین پەرلەمانە، چونکە مێژووی ئەلتینگی ئایسلەندا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٩٣٠) پێکھاتووە لە ئەنجومەنی کلیلەکانی ھەڵبژێردراوی جەماوەری و ئەنجومەنی یاسادانانی ھەڵبژێردراوی ناڕاستەوخۆ. ئەم دوو لقە دەتوانن بە جیا یان بە ھاوبەشی دابنیشن بۆ ئەوەی پارچە یاسایەک لەبەرچاو بگرن، کە کاتێک دەردەچن بۆ یاسا، بە «کردەوەکانی تینڤاڵد» ناسراون. کاندیدەکان زیاتر وەک سەربەخۆ بۆ ھەڵبژاردنی کلیلەکان وەستاون، نەک لەلایەن پارتە سیاسییەکانەوە ھەڵبژێردرێن. ئەنجومەنی وەزیران ھەیە بە سەرۆکایەتی وەزیرێکی سەرەکی.

## دۆخی شار
لەگەڵ زیادبوونی خاکەکانی دەرەوەی وڵات بۆ ئەو زەویانەی کە ئینگلیزەکان داگیریان کردبوو، ژمارەیەک شارۆچکە و گوند دەستیان کرد بە داوای دانپێدانانی فەرمی بۆ چەسپاندنی گرنگییەکانیان، و ئەگەر بە شایستەی زانرا وەکو شارۆچکەیەک یان وەک شارێکی بەناوبانگتر لەلایەن پاشاوە، پێگەیەکیان پێدەدرا. زۆرێک لە شارەکان لە ماوەی چەند سەدەیەکدا دەستنیشان کران و لەگەڵ دەستپێکردنی دروستکردنی ئەپستۆریای ئەنگلیکان پرۆسەی دروستکردنی شار ھاوتەریب بوو لەگەڵ ئەوەی لە ئینگلتەرا بەکاردەھێنرا، پەیوەست بوو بە بوونی کاتدراییلێکەوە.

سەرەڕای ئەمەش، دوورگەی سانت پاتریک کە ھاوتەریب بوو لەگەڵ دوورگەی مان، کە کاتدراییلێکی سەدەی ناوەڕاستی ھەبوو، ھەرگیز ئیمتیازاتی شارێکی پێنەدرا. ئەوەی ئێستا ناوی کاتدراڵی پیلە دواتر لە نزیکەوە دروست کرا، بەڵام تەنھا لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەرزکرایەوە بۆ پلەی کاتدراییل.

دوورگەکانی کەناڵ سەرەتا بەشێک بوون لە ئەپستۆریای فەرەنسی و پاشان دوای چاکسازیی ئینگلیز کەوتنە ژێر دەستی قەشەی وینچێستەر. ئەم دوورگانە ھیچ کاتدراییلێکیان نەبوو.

لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە حکوومەتی بەریتانیا پێشبڕکێی ڕێکخستووە بۆ پێدانی پێگەی شار بە نیشتەجێبوونەکان. لە ساڵی ٢٠٢١، پێشکەشکردنەکان بۆ پۆستی شار بانگھێشت کران بۆ یادی یۆبیلی پلاتینیۆمی ئەلیزابێسی دووەم، لەگەڵ وابەستەییەکانی تاج و خاکەکانی دەرەوەی بەریتانیا بۆ یەکەمجار ڕێگەیان پێدرا بەشداری بکەن. لە وابەستەییەکان، تاکە داواکار دۆگلاس و پیل بوون، ھەردووکیان لە دوورگەی مان بوون، و دۆگلاس ئەو شەرەفەی پێبەخشرا، کە بووە یەکەم شاری فەرمی.

## پێگەی دەستووری
بەپێی ڕاپۆرتی کیلبراندۆن لە ساڵی ١٩٧٣، وابەستەییەکانی تاج «وەک دەوڵەتە بچووکەکانن». بەپێی لیژنەیەکی دادپەروەری کۆمۆن لە ساڵی ٢٠١٠، ئەوان سەربەخۆن لە بەریتانیا و لە یەکتر و پەیوەندییان لەگەڵ تاجدایە. بەرپرسیارێتی بەریتانیا لەو ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرێت.

## یەکێتی گومرگی
212x212پیکسڵ لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ جێرسی و گێرنسی و دوورگەی مان ھەریەکەیان ڕێککەوتنێکی گومرگییان لەگەڵ بەریتانیا واژوو کرد بۆ دامەزراندنی یەکێتی گومرگی بەکۆمەڵ.

لە ٣١ی ژانویەی ٢٠٢٠ یەکێتی گومرگی وابەستەییەکانی بەریتانیا-تاج بە فەرمی دامەزرا.

لە ساڵی ٢٠٢٠ حکومەتی بەریتانیا ڕێساکانی گومرگی (پشکی گومرگی) (دەرچوون لە یەکێتی ئەورووپا)ی ساڵی ٢٠٢٠ی کرد. ئەم ڕێسایانە بە شێوەی دەستکاریکراو لە وابەستەیییەکانی تاجدا کارپێدەکرێن.

## تێبینییەکان

## ئەمانەش ببینە
* شانشینی یەکگرتوو
* کۆمۆنوێڵتی گەلان
* ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی بنەماڵەی شاھانە
* وەزارەتی داد، شانشینی یەکگرتوو
* حکوومەتی دوورگەی مان
* ویلایەتی گێرنسی
* ویلایەتی جێرسی

پۆل:دوورگە بریتانییەکان
پۆل:شێوازی حوکمڕانی ئیمپڕاتۆریەتی بریتانیا
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی مانکس
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە