تەندروستی مێشک/خەمۆکی

**خەمۆکی** تەندروستی مێشک یان نەخۆشی دەروونی ئەو نەخۆشییەیە کە کاریگەری ھەیە بەسەر ڕەوش و بیر و ھۆشی مرۆڤ، ھۆکەرەکانی ئەم نەخۆشییەش دەبنە ھۆی پەیدابوونی نیشانەکانی خەمۆکی، نیگەرانی دەروونی، شیزوفرینیا، وئاڵوودەی.

گومان لەھەبوونی تەندروستی مێشک دەبێتە ھۆی پەیدابوونی نەخۆشی دەروونی کە نیشان و ھۆکارەکانی کاریگەری دەکەنە سەر فشار و توانای جەستەی.

ھەروھا نەخۆشی دەروونی دەبێتە مایەی ڕەشبینی و نارەحەتی لە ژیانی ڕۆژانە، لە شوێنەکانی وەک قوتابخانە، شوێنی کارکردن، پەیوەندییە کۆمەلایەتییەکان و … ھتد کە ئەم ھۆکار و نیشانانە کۆنترول دەکرێن بە خواردنی دەرمان یان چارەسەری دەروونی.

## نیشانەکان
نیشانەکانی نەخۆشی دەروونی دەگوردرێن، بەپشت بەستن بەو ھۆکارو باردۆخ و پرنسیپانەی کە کار لەسەر ھەست و ھۆش و ڕەفتاری مرۆڤ دەکات،

ئەمانەی خوارەوە ھەندێک لە نیشانەکانی نەخۆشییەکەن:
* ھەست کردن بە بێزاری و ناخۆشی
* شەپرزەی بیرکردن و توانای لێکدانەوەی کەم
* زۆری ترس و دلەراوکێ و ھەست کردن بە ھەڵە
* گۆرینی خێرای ڕەوشی دەروونی
* دوورکەوتنەوە لە کەسانی نیزیک و چالاکی ڕۆژانە
* ماندووی، کەمی ھێز و توانا و کێشەی خەوتن
* جیابوونەوە لە واقع و نیزیکبوون لە ژیانی خەیاڵی، تێکچوونی کەسایەتی
* خۆنەگونجاندن لەگەڵ ژیانی ڕۆژانە
* لێک تێنەگەیشتن لە باردۆخ و خەڵکی دەورووبەر
* کێشەی مادە ھۆشبەرەکان
* گۆرانکاری جەستەی
* توورەی، ڕەفتاری دۆژمنانە یان توندوتیژی
* بیرکردنەوە لە خۆکوشتن

ھەندێکجار نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە لە پرسێکی فیزیکی دەردەکەون وەک: ژانی گەدە، ژانی پشت، ژانی سەر… ھتد.

## خەمۆکی
خەمۆکی بەربڵاۆترین نەخۆشی دەروونی دەست نیشانکراوە لە حاڵەتی خۆکوشتندا. ھەر کەسێک لە ئێمە جار جار ھەست بە خەمگینی، خەفەت، تەنیایی و نا ئارامی دەکات، بەڵام ماوەیەکە و چاک دەبێتەوە. بەڵام ئەوانەی کە ئەم ھەستانە لە لایان جێگیر دەبن و دەبنە ڕێگر و ئاستەنگ بۆ ژیانی سرۆشتی مرۆڤ، ئەو کاتە ئەو ھەستانە دەبنە ھەستی خەمۆکی و لە کۆتاییشدا ئەم ھەستانە دەبنە نەخۆشی خەمۆکی.

## ھەندێک نیشانەکانی خەمۆکی
* ھەموو ڕۆژێک، بە درێژایی ڕۆژەکە ھەست بە خەفەت و خەمگینی دەکات
* حەزی لە ئەنجامدانی چالاکییە سرووشتییەکانی نامێنێت
* کێشی لەش کەمدەبێتەوە، یانیش کێشەکەی زیاد دەبێت
* زۆر دەخەوێت یان کەم دەخەوێت، ھەروەھا زوو لە خەو ھەلدەستێت
* ھەمووکاتێک ھەست بە ماندووبوون و لاوازی دەکات
* ھەست بە بێ بەھایی و بێ ئۆمێدی و گونەھباری دەکات
* بەردەوام ھەست بە تۆڕەبوون و وروژاندن و نا ئارامی دەکات
* توانای تەرکیزکردن و بڕیاردان و بیرکردنەوەی بەرامبەر شتەکان لاواز و کەمترە
* بە بەردەوامی ھزر لە مردن و خۆکوشتن دەکات

## کاتی پێویست بۆ دیتنی دکتۆر
کاتێک کەنیشانەکانی نەخۆشییەکە لەلات پەیدا بوو پێویستە سەردانی بنگەی تەندروستی بگرێت و چارەسەری وەربگرێت، چونکە ئەگەر نا باردۆخەکە چرتر دەبێت و کاتی چارەسەرکردنی ھێواشتر دەبێت.

**ئەگەر ھزری خۆکوشتنت ھەبوو و بگاتە ڕادەی ئازاردان بە جەستەت، دەبێت داوای یارمەتی ڕێگری ئەم ڕێگانەوە:**
* پەیوەندی بکە بە فریاکەتنی ناوخۆی
* پەیوەندی بکە بە پسپورانی نەخۆشییەکە
* داوای یارمەتی بکە لە نێزیکترین بنگەی تەندروستی
* خۆت بگەینە بە کەسێکی نێزیک لەبەر ئەوەی بیری خۆکوشتتن چارەسەرت ناکات دەبێت داوای یارمەتی وەربگری

## ھۆکارەکان
بەگشتی نەخوشی دەروونی ئەو بیرورانەن کەکاریگەر دەبن بە ھوکاری جیاجیای دەرەکی و ژینگەی وەک:
* **تایبەتمەندی بۆماوەیی:**

تەندروستی مێشک بە ھاوبەش لەگەڵ خوێنی کەس و کاری نزیک نەخۆشی دەروونیان ھەیە، ھەروەھا نەخۆشییە بۆ ماوەیەکان لەوانەیە مەترسی لەسەر ئەم نەخۆشییە بەرز بکاتەوە.
* **کاریگەری ژینگەی:**

کاریگەری ژینگەی پێش لە دایک بوون، کارێگەری زۆری فشاری ژینگەی، باردۆخی ھەلئاوساو، ژەھراویەکان، خواردنی ئەلکھوڵ و دەرمانی ھۆشبەر لەکاتی منالدان کە ھەندێک جار دەبەستێتەوە لەگەڵ تەندروستی مێشک و تووشی نەخوشییەکە دەبێت
* **مێشکی کیمیای:**

  دەمارەکان نیشانەکان لە مێشک وەردەگرن و دەگوازنەوە بەرەو بەشەکانی تری جەستە کاتێک کە توزی دەمارەکان تێکەڵ دەبن کیمیایی یەکان خراپ دەبن، سیسەتەمی دەمار و وەرگرەکان دەگۆردرێن و دەبێتە ھۆی خەمۆکی و بێزاری.

## فاکتەری مەترسی
* نەخۆش بۆماوەی
* شەپرزەی لە باردۆخە جوراوجۆراکان وەک پرسەی دارایی یان مردنی کەسێکی نزیک
* ناجێگری باری تەندروستی وەک نەخۆشی شەکر
* نەخۆشیھنەویی لەئەنجامی مەترسی تەندوتێری
* تووشبوون بە تراوما
* بەکارھێنانی دەرمانی ئەلکھوڵ
* دەستدرێژی کردن لەسەر منداڵ
* کەمی پەیوەندی لەگەڵ دەوروبەرو ھاورێ
* ھەبوونی نەخۆشی مێشک پۆشتی

## ئاڵوودەبوون
لاوازبوون یەکێکە لە نیشانەکانی نەخۆشی مێشکی، چارەسەرنەکردنی نەخۆشی دەروونی دەبێتە مایەی توندی، و کێشەی فیزیایی، بۆیە ئالوودەی وەیە سترێنەو، بە نەخۆشی مێشکی وەک:
* کەمی کاتی ڕابواردن و خۆشی لە ژیان
* کیشەی خێزانی
* ئاستەنگی پەیوەندییەکان
* جیاکردنەوەی پەیوەندییە کومەڵاتییەکان
* کێشە لەگەڵ ماددە ھوشبەرەکانی ئەلکھوڵ
* ھەبوونی کێشە لە شوێنی کارکردن
* کێشەی دارایی
* ئاوارەبوون و دەربەدەری
* خۆ ئازاردان
* نەخۆشی دل و نەخۆشییە تەندروستییەکانی تر
* کەمی بەرگەکردنی لەش بۆ لاوازی و چارەسەر وەرگرتن

## قەدەغەکردن
ھیچ ڕێگایەک نییە بۆ ڕێگەگرتن لە نەخۆشی دەروونی وتەندروستی مێشکی، ئەگەر نەخۆشی دەروونیت ھەبوو دەبێت بەپەلە چاوەسەربکرێت و تاکو ورەیی و ڕێزی تاکەکەسی بەرز بکرێت و دەبێت بەسەر نەخۆشییەکەدا زاڵ بیت وەکو ئەم خاڵانەی خوارەوە:
* **وریابوون لە دەرکەوتنی نیشانەکان:**

پەیوەندی کردن لەگەڵ پزیشکی تاییبەتمەند بۆ زانینی ڕادەی نیشانەکان، دانانی پلان بۆ زال بوون بەسەر نیشانەکانی نەخۆشییەکە.
* **ھەبوونی تایبەتی پەرەپێدانی تەندروستی:**

پشتگۆێ نەخستنی خواردنی دەرمان و وەرگرتنی تەندروستی.
* **وەرگرتنی یارمەتی لەکاتی پێویست:**

لەوانەیە نەخۆشییەکە بەرەوخرابی بروات ئەگەر بە زووترین کات ڕەفتار وەرنەگرێت
* **پەرەپێدان بە خۆدی خۆت:**

ئەمەش دەگرێت بە ھوبوونی نووستنێکی باش و خواردنێکی ڕێک و چالاکی ڕۆژانە

## سەرچاوەکان
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/mental-illness/symptoms-causes/syc-20374968

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/depression/symptoms-causes/syc-20356007