ململانێی ھەرێمی کوردستان و پەکەکە

**ململانێی ھەرێمی کوردستان و پەکەکە** زنجیرەیەک شەڕ و پێکدادانە لە باشووری کوردستان لە نێوان حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (بەتایبەتی ھێزەکانی پەدەکە) دژی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) و گرووپە ھاوپەیمانەکانی. لە ساڵی ١٩٨٣ەوە دەستی پێکردووە و ھەتا ئێستاش بەردەوامە. پەکەکە لە تێکھەڵچوونەکانی لەگەڵ پێشمەرگە، شەڕی چریکی بەکاردێنێت.

## مێژوو
پارتی و پێشمەرگە، ھەردوو باڵی پارتی و یەکێتی، تا ئەمڕۆ چەندین جار شەڕیان لەگەڵ یەکتر کردووە. کاتێک پەکەکە لە ساڵی ١٩٧٨ دامەزرا، کردەوەکانی زیاتر تەنھا لە تورکیا بوو، لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کودەتایەک ڕوویدا کە بە سەختی سەرکوتی پەکەکەیان کرد، چەکدارەکانی بەرەو سووریا و عێراق ھەڵھاتن، کە ئێستا ھەرێمی کوردستانی عێراقە. لە سەرەتادا پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق کە حوکمڕانی زۆربەی خاکی کوردستانی عێراقی دەکرد، لە ساڵی ١٩٨٣دا ڕازی کرد کە ڕێکەوتنێک واژوو بکات کە ڕێگەی بە پەکەکە بدات کۆنترۆڵی ھەندێک ناوچەی ھاوسنووری تورکیا بکات؛ بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و پەکەکە بە دابەزینەوە چوو، کاتێک پەکەکە دەستی کرد بە داوای حوکمڕانی لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و کۆنترۆڵکردنی زیاتری خاکی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان، لەکاتێکدا بەردەوام بوو لە شەڕی تورکیا و خوازیاری نفوزی زیاتر بوو لە ھەرێمی کوردستان.

لە سەردەمی شەڕی ناوخۆی کوردەکانی عێراقدا، ئێران و تورکیا، ھەروەھا ھێزەکانی ئێران، عێراقی، ئەمریکی ڕاکێشرانە ناو شەڕەکەوە. پارتی بە مەرجی باش لەگەڵ یەکێتی لەو کاتەدا، دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان و ئەندامانی پارتی. پەکەکە دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ ڕووی لە چیای قەندیل کرد. خراپترین شەڕی تەواوی شەڕی ناوخۆی کورد لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧ دەستی پێکرد و بە سەدان کەس کوژران و ھەزاران کەسیش ئاوارە بوون. تورکیا پشتیوانی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد، بەھۆی ئەوەی ھەردووکیان ھەوڵی پاڵنانی پەکەکەیان لە کوردستانی عێراق داوە. تەنانەت تورکیا لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە دەستوەردانی کرد و بە دەرفەتێک بۆ ھێرشکردنە سەر پەکەکە زانی. ھەروەھا تورکیا ھۆشداریشی دایە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کە واز لە ھاوکاریکردن لەگەڵ پەکەکە بھێنن. لە ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٩٧ ھێزەکانی تورکیا ئۆپەراسیۆنی بەیانیان دەستپێکرد. ئامانجیان ئەوە بوو کە ئاگربەست لە نێوان پارتی و یەکێتی دروست بکەن و لە ھەمان کاتدا ئۆردوگاکانی پارتی تێک بدەن. ئەو ئۆپەراسیۆنە زیانی زۆری پەکەکە و تورکیای لێکەوتەوە، بەڵام تورکیا جارێکی دیکە نەیتوانی پەکەکە لە باکووری عێراق پاڵ بنێتە دەرەوە. دانوستان لەسەر ئاگربەست لە نێوان پارتی و یەکێتی کرا، کە یەکێتی دەستی کرد بە دژایەتیکردنی پارتی. جەلال تاڵەبانی کە پێشتر ھاوپەیمانی پارتی بوو، دواتر ئۆڵتیماتۆمی بە پارتی دا کە «چەک داماڵین یان عێراق بەجێبھێڵن».

ئەمریکا و تورکیا ھەردووکیان لە زۆر بۆنەدا ھاوکاری حکوومەتی ھەرێمیان کردووە دژی پەکەکە. ئیسرائیلیش تێڕوانینێکی باشی ھەیە بۆ حکوومەتی ھەرێم بەڵام دژایەتی پەکەکە دەکات.

سەدام حسێن کە لە ڕابردوودا بە ئاشکرا پشتگیری لە پژاکی ھاوپەیمانی پەکەکە کردووە، گوایە پشتگیری لە پەکەکەیشی کردووە. سەدام حسێن لە وتارێکدا ئاماژەی بە ھەستەکانی خۆی کردبوو و ڕای گەیاندبوو «لەعنەت لە باوکی تورکیا ھێندەی باوکی ئێران». وتە بێژی وەزارەتی دەڕەوەی عێراق ڕای گەیاند، پەکەکە «میراتێکی تراژیدییە لە ڕژێمی سەدام». ھەروەھا پارتی بە «بەردەوامی سیاسەتی سەدام حسێن» لەلایەن سیاسەتمەدارێکی دھۆکەوە تۆمەتبار کرا.

دوای دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، توڕەیی خۆی لەگەڵ مەسعوود بارزانی و جەلال تاڵەبانی، بەتایبەتی لەگەڵ بارزانی دەربڕی و داوای لە پەکەکە کرد حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بڕوخێنن و بارزانی و تاڵەبانی بکوژن، کە بە "سەگ" ناوی بردوون و ڕای گەیاندووە "با نەھێڵن بارزانی و تاڵەبانی ھەناسە بدەن”.

ساڵی ٢٠٠٠ دوای دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، پەکەکە و یەکێتی پێکدادانێکی گەورەیان بەسەردا ھات. دواتر پەکەکە شارەکانی بەجێھێشت و تەنھا لە گوندەکاندا دەستی کرد بە چالاکی و بۆسەی بۆسەکردن. لە ٣ بۆنەی جیادا لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٥، ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، و ١٨ی ١ی ٢٠٢٢، پەکەکە ھێرشی کردە سەر بۆری نەوتی ھەرێم و تورکیا. لە ساڵی ٢٠١٤ پێشمەرگە پارچە زەوییەکی لەسەر چیای زینی وەرتێ لە ھەولێر جێھێشت. دواتر پارتی ئەو پارچە زەوییەی گرت. حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٠ ھێزی پێشمەرگەی خۆی جێگیر کردەوە بۆ ناوچەکە، حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ئیدعای ئەوە بوو کە تەنیا بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامی لە باشوور ناوچەکەی بەجێھێشتووە، بەڵام دواجار ئەو ڕاوەستانە بە کشانەوەی ھێزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران چارەسەر کرا. مەسعوود بارزانی، پەکەکە بەوە تۆمەتبار دەکات کە سود لە ململانێی پێشمەرگە لەگەڵ داعش دەقۆزێتەوە بە مەبەستی «داگیرکردنی» بەشەکانی ھەرێمی کوردستان کە ھاوسنوورن لەگەڵ تورکیا، «لەبری ئەوەی پشتگیری لە ئەزموونی ھەرێمی کوردستان بکەن». لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١، پارتی لە دھۆک بۆسەی ٥ پێشمەرگەی دانا و بەو ھۆیەوە کوژران. بەپێی ئامارەکانی حکوومەتی ھەرێم، تا ساڵی ٢٠١٥ پارتی ٥١٥ گوندی لە ھەرێمی کوردستان داگیرکردبوو، لەو ژمارەیەش ٣٠٤ گوندیان دێنە سەر سنووری پارێزگای دھۆک، ١٧٧ گوند لە ھەولێر و ٣٤ گوندیش لە سلێمانی بوون. مەسعوود بارزانی لە بەیاننامەیەکدا لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢١ جەختی لەوە کردووەتەوە کە دەسەڵاتی کوردی بەھۆی پارتییەوە نەیتوانیوە ٨٠٠ گوند ئاوەدان بکاتەوە، ئاماژەی بەوەشکرد، تەحەمول بوونی ئەو گرووپە ناکەن لە ناوچەکەدا.

پارتی دیموکراتی کوردستان لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٤ لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی ھەولێر و دھۆک و زاخۆ، ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی پەدەکەی دەستگیرکرد. چەند ڕۆژێک پێش ئۆپەراسیۆنەکە، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پەدەکەی قەدەغە کرد، دوای ئەوەی لە بەردەم پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان ناڕەزایەتیان دەربڕی بۆ یادکردنەوەی کۆمەڵکوژی ئەندامانی پەکەکە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان لە ھەولێر لە ساڵی ١٩٩٧، لە کاتی شەڕی ناوخۆی کوردەکانی عێراق.

لە کاتی پێکدادانەکانی شنگال لە ساڵی ٢٠١٧، پێشمەرگەی ڕۆژ کە پێشمەرگە پاڵپشتی دەکرا، لەگەڵ یەبەشە کە پەکەکە پاڵپشتی دەکرێت، ڕووبەڕووی یەکتربوونەوە.

لە کاتی پێکدادانەکانی شەنگال لە ساڵی ٢٠٢٢، حکوومەتی ھەرێم و پەکەکە پشتیوانییان لە لایەنە جیاوازەکان کرد.

لە ساڵی ٢٠٢٢، سەربەست لەزگین، بریکاری وەزیری پێشمەرگە، بەیاننامەیەکی بۆ کەناڵی کوردستان ٢٤ بڵاوکردەوە و تێیدا ڕای گەیاند، «بەشێک لە پارتی ئێم ئێف، حکومەتی سوریا، و حزبوڵای لوبنان ھاوپەیمانی پارتین، ئەوان پشتگیری یەکتر دەکەن و پێکەوە کاردەکەن بۆ ئەوەی». ھەمان ئامانجەکان ئەم ھاوپەیمانییە ڕێگایەکی کراوەی ھەیە بە درێژایی ڕێگاکە لە سووریاوە، بە شەنگال، مووسڵ، کەرکووک، و بۆ ئێران کە لەژێر کۆنترۆڵی PMF دایە، پەکەکە بنکە سەربازییەکانی لە نزیک قەزای چەمچەماڵ لە پارێزگای سلێمانی ھەیە، لەوێشەوە ھاوکاری دەکەن لەگەڵ ئەو گرووپانەی کە موشەک بۆ سەر ھەولێر ھەڵدەدەن، ئێمەی حکوومەتی ھەرێم چەندین جار داوامان لە پەکەکە کردووە ئۆپەراسیۆنە چەکدارییەکانی لە ھەرێمی کوردستان ڕابگرێت”. ھەروەھا ڕای گەیاند کە شەڕەکانی پەکەکە ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر تورکیا نییە و تەنھا ئەوەی دەکات سوپای تورکیا بە قووڵایی ھەڕێمی کوردستان ڕاکێشێتەوە. جۆتیار عادل، وتەبێژی فەرمیی ھەرێمی کوردستان، ڕای گەیاند «داوا لە ھەموو گروپە سەربازییە بیانییەکان دەکەین، بە پەکەکەشەوە، ھەرێمی کوردستان نەکێشێتە ناو ھیچ جۆرە ململانێیەک یان گرژییەکەوە، پەکەکە ھۆکاری سەرەکین کە پاڵیان بە تورکیاوە ناوە بۆ چوونە ژوورەوە». خاکەکانمان لە ھەرێمی کوردستان، بۆیە پێمان وایە پێویستە پەکەکە بڕوات، ئێمە لایەنێک نین لەم ململانێیە لەمێژینەدا و ھیچ پلانێکمان نییە لە ھیچ لایەنێکدا بین”.

نوێنەری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ھێزە چەکدارەکانی عێراق، فەرماندەی گشتی عەبدولخالق تەڵات، ڕای دەگەیەنێت، «شەنگال سەقامگیر نابێت تا پەکەکە و میلیشیا چەکدارە قەدەغەکراوەکانی دیکە لەوێ بمێننەوە» و داواشی لە حکوومەتی عێراق کرد کە… کار لەگەڵ حکوومەتی ھەرێم بکەن بەمەبەستی لابردنی پارتی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان
پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان (١٩٧٨-ئێستاکە)
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٣
پۆل:ناکۆکیی تورکیا و پەکەکە