لیوبا (مامۆس)

**لیوبا** (مامۆس) (بە ئینگلیزی: Lyuba) بێچووە مامۆسێکی خوریی مێینەیە (Mammuthus primigenius) کە لە تەمەنی نزیکەی یەک مانگیدا مردووە و لاشەکەی بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر لەناو بەستەڵەکی ھەمیشەیی سیبیریادا پارێزراوە. لیوبا، کە لە ساڵی ٢٠٠٧ دۆزرایەوە، بە باشترین و تەواوترین نموونەی پارێزراوی مامۆس لە جیھاندا دادەنرێت.

دۆزینەوەی لیوبا شۆڕشێکی لە زانستی بەردینناسی (Palaeontology) - زانستی لێکۆڵینەوە لە ژیانی دێرین لە ڕێگەی پاشماوە بەردینەکانەوە - بەرپا کرد. لاشە نایابەکەی، کە پێست، چاو، کلک، ئەندامە ناوەکییەکان، و تەنانەت شیری دایکیشی لە گەدەیدا مابووەوە، بۆ یەکەمجار دەروازەیەکی دانەخراوی بە ڕووی زانایاندا کردەوە بۆ تێگەیشتن لە ژیان و زیندەزانی ئەم زیندەوەرە لەناوچووە. ناوی "لیوبا" (Люба) لە زمانی ڕووسیدا بە واتای "خۆشەویستی" دێت.

## '''چیرۆکی دۆزینەوەکە'''
لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٠٧، شوانێکی ڕەسەنی سیبیریا (لە ھۆزی نێنێتس) بە ناوی "یوری خودی" لەگەڵ کوڕەکانیدا لە کەناری ڕووباری یوریبێی لە نیمچەدوورگەی یامال، لاشەیەکی سەیر و نامۆیان دۆزییەوە کە بەھۆی توانەوەی بەستەڵەکەوە دەرکەتبوو. یوری خودی، کە تێگەیشت ئەمە دۆزینەوەیەکی گرنگە، یەکسەر بەرپرسانی مۆزەخانەی ناوچەکەی ئاگادار کردەوە.

ئەم کارەی ئەو زۆر گرنگ بوو، چونکە ڕێگری کرد لەوەی لاشەکە لەلایەن بازرگانانی بازاڕی ڕەشەوە ببرێت یان بەھۆی کەشوھەواوە زیانی پێبگات. وەک ڕێزلێنانێک بۆ ھەوڵەکانی، زانایان ناوی "لیوبا"ـیان لە بێچووە مامۆسەکە نا، کە ناوی ھاوسەری یوری خودی بوو.

## '''دۆخی پاراستنی نایاب'''
ئەوەی لیوبا لە ھەموو دۆزینەوەکانی تر جیا دەکاتەوە، دۆخی پارێزراویەتی. لیوبا نزیکەی ٤٢,٠٠٠ ساڵ لەناو چینێکی قوڕی ورد و لیتەدا نێژرابوو کە دواتر بەستوویەتی. ئەم ژینگە بێ ئۆکسجینە (anaerobic environment) وای کردووە کە بەکتریاکانی شیبوونەوە نەتوانن کار بکەن، بۆیە لاشەکەی بە شێوەیەکی نایاب ماوەتەوە.

**پێست و فەروو**: زۆربەی پێستی بە تەواوی ماوەتەوە و ھەندێک لە فەرووەکەشی پێوەیە.

**ئەندامە ناوەکییەکان**: دڵ، جگەر، سییەکان، و ڕیخۆڵەکانی بە تەواوی لە شوێنی خۆیاندا بوون و زانیاریی زۆریان بە زانایان بەخشی.

**چاو و کلک**: چاوەکانی بە داخراوی ماونەتەوە و کلکە بچووکەکەشی ھیچ زیانێکی پێنەگەیشتووە.

**دوا ژەمی خواردن**: لە گەدەیدا پاشماوەی شیری دایکی دۆزرایەوە، کە پشتڕاستی کردەوە کە لە کاتی مردنیدا ھێشتا شیری خواردووە.

## '''لێکۆڵینەوە زانستییەکان و نھێنییە ئاشکراکراوەکان'''
وێنۆک|پێشانگای بێچووە مامۆسەکە (لیوبا) لە مۆڵی IFC لە ھۆنگ کۆنگ، نیسانی ٢٠١٢.
لاشەی لیوبا وەک "کەپسولێکی کات" بوو کە زانیاریی وردی لەسەر ژیانی مامۆسەکان تێدا ھەڵگیرابوو.

### '''ھۆکاری مردن'''
بەپێی لێکۆڵینەوەکان، لیوبا بە شێوەیەکی کتوپڕ و بە تەندروستییەکی باشەوە مردووە. زانایان پێیان وایە کە لە کاتی پەڕینەوەی لە ڕووبارێکدا، لەناو قوڕێکی قووڵدا گیری خواردووە. لە ھەوڵیدا بۆ دەرچوون، بڕێکی زۆر قوڕ و لیتەی ھەڵمژیوە بۆ ناو کلک و سییەکانی، کە بووەتە ھۆی خنکان (asphyxiation). ئەمە بەھۆی دۆزینەوەی قوڕ لە سیستەمی ھەناسەدانیدا پشتڕاست کرایەوە.

### '''خۆراک و گەشەی بێچووە مامۆس'''
شیکردنەوەی ناو ڕیخۆڵەکانی لیوبا یەکێک لە گرنگترین زانیارییەکانی ئاشکرا کرد. جگە لە شیری دایکی، زانایان پاشماوەی پاشەڕۆی مامۆسی پێگەیشتوویان لە ڕیخۆڵەکانیدا دۆزییەوە. ئەمە پشتڕاستی ئەو بیردۆزەی کردەوە کە بێچووە مامۆسەکان، ھاوشێوەی بێچووە فیلەکانی ئەمڕۆ، پاشەڕۆی دایکیان یان ئەندامانی تری ڕانەکەیان خواردووە. ھۆکاری ئەم ڕەفتارە چییە؟ بێچووەکان بەم کارە ئەو بەکتریا سوودبەخشانە وەردەگرن کە پێویستن بۆ ھەرسکردنی ڕووەک و گیا کاتێک گەورە دەبن و لە شیر دەبڕدرێنەوە.

### '''بۆماوەزانی و بیرۆکەی زیندووکردنەوە'''
لاشە پارێزراوەکەی لیوبا سەرچاوەیەکی نایاب بوو بۆ بەدەستھێنانی DNAی کوالێتی بەرز. ئەمە یارمەتیدەرێکی گەورە بوو بۆ پڕۆژەی "جینۆمی مامۆسی خوری" (Woolly Mammoth Genome Project)، کە ئامانجی خوێندنەوەی تەواوی کۆدی بۆماوەیی ئەم زیندەوەرەیە.

ئەم پێشکەوتنە بیرۆکەی **"ھێنانەوە بۆ ژیان" (De-extinction)**ـی جارێکی تر ھێناوەتەوە کایەوە، کە بریتییە لە ھەوڵدان بۆ زیندووکردنەوەی مامۆس لە ڕێگەی ئەندازیاریی بۆماوەیی و بەکارھێنانی فیلی ئاسیایی وەک نزیکترین خزمی زیندووی.

## '''گرنگیی گشتی'''
لیوبا تەنھا پاشماوەیەکی بەردین نییە، بەڵکو وەک "باڵیۆزێکی سەردەمی سەھۆڵبەندان" دادەنرێت. چیرۆکی دۆزینەوەکەی و دۆخە نایابەکەی وای کردووە کە ببێتە ھێمایەک بۆ زانست و پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و سروشتی دێرین. لاشەکەی لە چەندین مۆزەخانەی بەناوبانگی جیھاندا نمایش کراوە و بووەتە ھۆی وروژاندنی حەزی ملیۆنان کەس بۆ زانستی بەردینناسی.

ئێستا لیوبا لە مۆزەخانەی شیمانۆڤسکی لە شاری سالیخارد لە ڕووسیا نمایش دەکرێت، کە نزیکە لەو شوێنەی لێی دۆزرایەوە.

## '''سەرچاوەکان'''