open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پووسی پووت لەپێ (کەسایەتی خەیاڵی)

**پووسی پووت لەپێ** یان ھەر بەسادەیی **پووس** () کەسایەتییەکی خەیاڵییە لە زنجیرەی شڕێک.  یەکەم دەرکەوتنی لە فیلمی شڕێک ٢ (٢٠٠٤) ئەنجامدا و زۆری نەخایاند بوو بە هاوبەش و هاوڕێی شرێک (شانبەشانی کەرەکەی شڕێک). لە فیلمی شڕێک ٣ (٢٠٠٧)، پووس یارمەتی شرێک دەدات بۆ دۆزینەوەی میراتگری تەختی شانشینییەکی دوور.  فیلمی شڕێک (٢٠١٠) لە بنەڕەتدا لە گەردوونێکی جێگرەوەدا ڕوودەدات، کە پووس ئاژەڵی ماڵی شازادە فیۆنایە و دوای خانەنشینبوونی کێشی زیادکردووە. وەک کەسایەتی سەرەکی و پاڵەوانی فیلمی وەرچەرخانی ساڵی ٢٠١١ی فیلمی پووسی پووت لەپێ (کە تێیدا سەرچاوەی ڕوونکراوەتەوە) و بەدواداچوونی فیلمەکەی لە ساڵی ٢٠٢٢دا بەناوی پووسی پووت لەپێ: کۆتا خۆزگە (لە دوای Shrek Forever After) وێنا دەکرێت.  هەروەها پوس لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی نێتفلیکسدا دەردەکەوێت کە سەرکێشییەکانی پووسی پووت لەپێ (٢٠١٥ - ٢٠١٨).

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە تووشی نەخۆشی فشاری دەروونی دوای کارەسات بوون
پۆل:لێکۆڵەرانی خەیاڵی
پۆل:دزە خەیاڵییەکان
پۆل:ھاوکارانی فیلم
پۆل:کارەکتەرە ئەنیمەیشنە ناسێنراوەکانی ٢٠٠٤
پۆل:پشیلە مرۆڤ ئاساکان
پۆل:خەڵکی ئیسپانیی خەیاڵی
پۆل:ئەکرۆباتە خەیاڵییەکان
پۆل:پاسەوانە تایبەتە خەیاڵییەکان
پۆل:ڕاوچییە بەکرێگیراوە خەیاڵییەکان
پۆل:پشیلە خەیاڵییەکان
پۆل:شمشێربازە خەیاڵییەکان
پۆل:دزە بەڕێزە خەیاڵییەکان
پۆل:پاڵەوانە خەیاڵییەکان
پۆل:سوارچاکە خەیاڵییەکان
پۆل:ھەتیوە خەیاڵییەکان
پۆل:یاساشکێنە خەیاڵییەکان
پۆل:شمشێربازە خەیاڵییەکانی ناو فیلمەکان
پۆل:یاسا بەدەستە خەیاڵییەکان
پۆل:کارەکتەرە فیلمییە ناسێنراوەکانی ٢٠٠٤
پۆل:کارەکتەرە نێرەکانی ناو فیلمە ئەنیمەیشنەکان
پۆل:کارەکتەرە نێرەکانی ناو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنەکان
پۆل:پووسی پووت لەپێ
پۆل:کارەکتەرەکانی شرێک (فرانچایز)
پۆل:کارەکتەرە گیانلەبەرەکانی یوونیڤێرسال پیکچەرز
تاکای بەنگلادیشی

وێنۆک| تانکا (تاکا)ی جەلالودین، سوڵتانێتی بەنگال، سەدەی ١٥

**تاکای بەنگلادیشی** (بە بەنگالی: نیشانە: . کۆد: BDT، کورتە: **Tk**) دراوی فەرمی وڵاتی بەنگلادیشە لە سیستەمی یونیکۆدی جیھانیدا، کۆدی U+09F3 بۆ دانراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی بەنگلا
پۆل:دراوەکانی ئاسیا
مومتاز مەحەل

170px|وێنۆک
**مومتاز مەحەل** ھاوسەری بە ڕەچەڵەک ئێرانی و ھاوسەری شاجەھان، ئیمپراتۆری گۆرکان لە ھیندستان، لە ١٩ی ژانویەی ١٦٢٨ تا ١٧ی حوزەیرانی ١٦٣١. تاج مەحاڵ لە ئاگرا کە زۆرجار بە یەکێک لە سەرسووڕھێنەرەکانی جیھان دادەنرێت، لەلایەن ھاوسەرەکەیەوە وەک گۆڕستانێک بۆی دروست کراوە. مومتاز مەحال لە دوای شاژنە نورجیھان بە بەھێزترین شاژنی ئیمپراتۆرییەتی گورکانی ناسراوە و سەرەڕای بێباکی و تەمەنی کورت توانی ڕۆڵێکی گرنگ لە بەڕێوەبردنی کاروباری حکوومەتدا بگێڕێت. مومتاز کچی میرزا حەسەن ئاسیف خان پارێزەری شاھانە و فەرماندەی سەرەکی ھێزەکانی جەھانگیر شا و کوڕەزای نورجەھان شاژنی بەھێز جەھانگیر شا بوو. ئەو و ھاوسەرەکەی پێکەوە ژیانێکی پڕ سۆز و خۆشەویستیان بەسەر بردووە و لەم بەرھەمەی خۆشەویستی و سۆزدا پێکەوە ١٤ منداڵیان بووە، تەنھا ٨ منداڵیان گەورە بوون و ئەوانی دیکەش لە منداڵیدا گیانیان لەدەستداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٣
پۆل:مردووانی ١٦٣١
پۆل:ژنە ھیندییەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:ژنە ئێرانییەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:مردنەکان لەکاتی مناڵبوون
پۆل:دایکانی ئیمپراتۆرە مەغۆلەکان
پۆل:خەڵکی ئاگرە
پۆل:تاج مەحەل
کۆشکی پلانتۆتۆ

**پالاسیۆ دوو پلانالتۆ** یان **کۆشکی پلانتۆتۆ**(بێژەکردنی پورتوگالی: [paˈlasju du plaˈnawtu]) لە بەڕازیلیا شوێنی کاری فەرمی سەرۆکی بەڕازیلە.بیناکە لەلایەن ئۆسکار نیمێرەوە لە ساڵی ١٩٥٨ دیزاین کراوە و لە ٢١ی نیسانی ١٩٦٠ کراوەتەوە، لە دوای یۆسێلینۆ کوبیتشێکەوە شوێنی کارکردنی ھەموو سەرۆکێکی بەڕازیل بووە. دەکەوێتە ناوچەی سێ دەسەڵات پلازا، لە ڕۆژھەڵاتی کۆنگرەی نیشتمانی بەرازیل و بەرامبەر دادگای باڵای فیدراڵی.

یەکێکە لە کۆشکە فەرمییەکانی سەرۆکایەتی کۆمار، لەگەڵ پالاسیۆ دا ئەلڤۆرادا کە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمییە. جگە لە سەرۆک، بەرپرسانی باڵای دیکەی حکوومەت لە پلانالتۆوە کاردەکەن، لەوانە جێگری سەرۆک و سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئەمریکا؛ بیناکانی تری وەزارەتەکانی حکوومەت دەکەونە سەر وەزارەتەکان. وەک کورسی حکوومەت، زۆرجار زاراوەی پلانالتۆ وەکو میتۆنیمی دەسەڵاتی جێبەجێکاری حکوومەتی فیدراڵی بەکاردەھێنرێت.

بیناکە بە شێوازی مۆدێرنیستی دروست کراوە و بەشێکە لە میراتی جیھانی برازیلیا کە لەلایەن یونسکۆوە لە ساڵی ١٩٨٧ دەستنیشانکراوە.

## ئەمانەش ببینە
* تاوەری تەلەڤیزیۆنی دیجیتاڵی بەڕازیلیا

## سەرچاوەکان

پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە بەڕازیل
پۆل:تەلارسازی مۆدێرن لە بەڕازیل
پۆل:بیناکانی ئۆسکار نیمێر
تاوەری تەلەڤیزیۆنی دیجیتاڵی بەڕازیلیا

**تاوەری تەلەڤیزیۆنی دیجیتاڵی بەڕازیلیا** (بە پورتوگالی: تۆرێ دی تیڤی دیجیتاڵ دی برازیلیا) تاوەرێکی پەخشە کە سیگناڵی تەلەفزیۆنی دیجیتاڵی بۆ ھەموو ناوچەی فیدراڵی و دەوروبەری بەردەست کرد. ھەروەھا بە “فلۆر دۆ سێرادۆ” ناسراوە، گوڵی سێرادۆ. سەرەتا پلانی ئەوە بوو لە ٢١ی نیسانی ٢٠١٠ وەک ئاھەنگێک بۆ یادی ٥٠ ساڵەی شاری بەڕازیلیا بەڕووی خەڵکدا بکرێتەوە، تاوەرەکە تەنھا دوو ساڵ دواتر لە ٢١ی نیسانی ٢٠١٢ کرایەوە.

تاوەرەکە یەکێک بوو لە دیزاینە کۆتایییەکانی تەلارسازێکی بەڕازیلی ئۆسکار نیمایەر، و تێچووی ٧٥ ملیۆن دۆلاری ڕیاڵ بوو.

تاوەرەکە تا سەرەوەی ئەنتێنەکە ١٨٢ مەتر بەرزە. بینا داخراوەکە پێکھاتەی کۆنکرێتی بەھێزکراوە بۆ ماوەی ١٢٠ مەتر، کە ٥٠م پێکھاتەی کانزایی لە سەرووی ئەوەوەیە، لە سەرەوەی ئەنتێنەی تەلەفزیۆنی ١٢م. بینای سەرەکی دوو ڕوانگەی تێدایە. بەرزترینیان کە ٨٠ مەتر لە سەرووی زەوییەوە بەرزە، چێشتخانەیەکی تێدایە کە دیمەنێکی پانۆرامای ھەیە. ئەوی تریان وەک گەلەرییەکی ھونەری بەکاردەھێنرێت.

## ئەمانەش ببینە
* تاوەری تەلەفزیۆنی بەڕازیلیا
* تاوەری چاچا

## سەرچاوەکان

پۆل:تەلارسازی مۆدێرن لە بەڕازیل
پۆل:بیناکانی ئۆسکار نیمێر
پۆل:تاوەرەکان لە بەڕازیل
دۆلفین

**دۆلفین** شیردەرێکی ئاویین دۆلفینەکان پەیوەندییەکی نزیکیان بە نەھەنگ و پۆرپۆیزەوە ھەیە. نزیکەی چل جۆری دۆلفین ھەیە کە بەسەر ١٧ ڕەگەزدا دابەشکراون، قەبارەکانیان لە ١٫٢ مەتر و چل کیلۆگرامەوە دەست پێدەکات - وەک دۆلفینی ماوی - تا ٩٫٥ مەتر و دە تۆن - وەک ئۆرکا -. لە ھەموو دەریاکانی جیھاندا دەژی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی یۆنان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ماڵتا
پێندڵتن وارد

**وارد تەیلۆر پێندڵتن جۆنستۆن** (**؛** لەدایکبووی ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٨٢)، بەپیشەیی بە **پێندڵتن وارد** یان **پێن وارد** ناسراوە، ئەنیمەیشنساز، سیناریۆنووس، بەرھەمھێنەر، دەرھێنەر و ئەکتەرێکی دەنگی ئەمریکییە کە بۆ ستۆدیۆکانی کارتوون نێتوۆرک، ستۆدیۆکانی فرێدێرەیتۆر و نێتفلێکس ئەنیمەیشن کاری کردووە. زنجیرەی *[[کاتی سەرکێشی|کاتی سەرکێشیی]]* خاوەن خەڵاتی ئێمی، زنجیرەی ئینتەرنێتیی *[[ئازاترین جەنگاوەران]]* و زنجیرەی ئەنیمەیشنی ''ئینجیلی نیوەشەوی'' دروست کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:دەرهێنەرانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی
پۆل:دەرهێنەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:نمایشكاران
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:کەسایەتییەکانی نێو کارتۆن نێتوۆرک
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
خوێندنی ئارەزوومەندانەی زمانی کوردی لە تورکیا

**وانەی ئارەزوومەندانەی کوردی لە تورکیا** وانەی کوردییە کە وەک وانەی ئارەزوومەندانە بۆ هەندێک لە خوێندکاران لە قوتابخانە حکومییەکانی تورکیا پێشکەش دەکرێت.

## پاشخانی زمانی کوردی لە تورکیا
لەگەڵ دامەزراندنی کۆماری تورکیا، گوشار لەسەر زمانی کوردی دەستی پێکرد. لە ڕۆژانی سەرەتادا غەرامە بەو کەسانە دەکرا کە بە زمانی کوردی قسەیان دەکرد. دواتر بەکارهێنانی زمانی کوردی لە دامودەزگا فەرمییەکانی حکوومەت قەدەغە کرا. لەگەڵ دانانی یاسای پەروەردە و فێرکردن (بە تورکی: *Tevhidi Tedrisat Kanunu*) زمانی پەروەردە لە قوتابخانەکاندا بە تەواوی بە تورکی کرا و تا ئێستاش بەمشێوەیە بەردەوامە. تەنانەت لە قوتابخانە ناحکوومییەکانیش بە یاسا و پراکتیک ڕێگری لە خوێندن بە زمانی کوردی کرا.

لەم دواییانەش، گەرچی تورکیا خۆی وەک وڵاتێکی کراوە و فرەکەلتوور دەناسێنێت بەڵام هێشتا ڕێگری و سانسۆر دەخرێتە سەر زمان و کەلتووری کوردی.

## کوردی وەک بابەتێکی ئارەزوومەندانە
لە قوتابخانەکانی تورکیادا، پۆلەکانی ٤ی سەرەتایی و پۆلەکانی ٥، ٦، ٧ و ٨ی ناوەندی دەتوانن ٣ بابەت وەک بابەتی ئارەزوومەندانە هەڵبژێرن جگە لە وانەکانی ناچاری. لە چوارچێوەی زمان و شێوەزارە زیندووەکان (پۆلەکانی ٥، ٦، ٧ و ٨)، زاراوەی کوردی کرمانجی و زازاکی لە بژاردەکاندا هەن.

لە وانە پەسەندکراوەکاندا، خێزانی خوێندکاران بەرپرسن لە هەڵبژاردنی وانەکان کە لە حەفتەیەکدا ٢ کاتژمێر ئەو وانانە دەگوترێنەوە. بەپێی جۆری قوتابخانە، دەشێت ئەم ماوەیە لە نێوان ١ بۆ ٤ کاتژمێردا بێت. بۆ ئەوەی وانەکە بکرێتەوە ئەوا لانی کەم پێویستە ١٠ قوتابی ئەو وانەیە هەڵبژێرن. 

بۆ ئەوەی مامۆستا بتوانێت وانە بە زمانی کوردی بڵێتەوە، دەبێت لانیکەم ١٥ کاتژمێر لە هەفتەیەکدا وانە بە زمانی کوردی بڵێتەوە. ئەمەش بۆ مامۆستایانی کوردی دانەمەزراویش دەبێتە ئەگەرێک.

بۆ ئەوەی مامۆستایەک بتوانێت لە قوتابخانەیەکدا وانەی کوردی بڵێتەوە، پێویستە ١٠ قوتابی زمانی کوردییان هەڵبژاردبێت. هەروەها ئەگەر لانیکەم ١٠٠ قوتابی زمانی کوردی وەک بابەتی دڵخوازی خۆیان هەڵبژێرن، وەزارەتی پەروەردە مامۆستایەکی زمانی کوردی بۆ ئەو قوتابخانەیە دادەمەزرێنێت، بۆیەکەمینجاریش لە ساڵی ٢٠١٤ مامۆستای بەشی ئەدەبیاتی کوردی لە تورکیا دامەزرا. هاوکات هەندێکجار وەزارەتی پەروەردەی تورکیا، نەبوونی مامۆستای کوردی کردۆتە بیانوو بۆ داخستنی پۆلی زمانی کوردی لە تورکیا.

## مێژوو
ڕەجەب تەییب ئەردۆغان لە ساڵی ٢٠١٢ پاکێجی دیموکراتیزاسیۆنی ڕاگەیاند، کە تێیدا دەکرێت لە قوتابخانە ناحکومییەکان یان کەرتی تایبەت دەتواندرێت بەشێوەی ئارەزوومەندانە زمانەکانی دیکە لە نێویاندا زمانی کوردی بگوترێتەوە، لە ساڵی خوێندنی ٢٠١٣، بڕیارەکە چووە بواری جێبەجێکردنەوە. لە ٢٠١٢، وەزارەتی پەروەردەی تورکیا فێربوونی زمانی کوردیی کورمانجی و زازاکی لە ژێر ناوی زمانە زیندووەکان و شێوەزارەکان بۆ خوێندکارانی پۆلەکانی پێنج، شەش، حەوت و هەشتەوە بتوانرێت هەڵبژێردرێت. 

بەمەبەستی بونیادنانی هۆشیاریی زمان و هەڵبژاردنی زمانی کوردی وەک بابەتێکی پەسەندکراو، لە شارەکانی باکووری کوردستان، زۆرێک لە سەنتەرەکانی زمان و کۆمەڵەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی سەرنجیان چووە سەر ئەم پرسە و هانی خەڵکیان دەدا بۆ ئەوەی منداڵەکانیان زمانی دایکیان هەڵبژێرن.

لە تورکیا زۆرینەی کورد دەیانەوێت زمانی کوردی زمانی فەرمی و زمانی پەروەردەی کورد بێت. بەشێک لە کوردەکان دەڵێن بابەتی هەڵبژاردە کەمن، هەر بۆیە هەڵبژاردنی زمانی کوردی وەک بابەتێکی هەڵبژاردە ڕەتدەکەنەوە.

دەوترێت زۆر کەس بە هۆی ئاگایی لە وانەکانی کوردی زمانی کوردی هەڵنابژێرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی کوردی
مۆزەخانەی ئۆسکار نیمێر

**مۆزەخانەی ئۆسکار نیمێر** (بە پورتوگالی: Museu Oscar Niemeyer) دەکەوێتە شاری کوریتیبا لە ویلایەتی پارانا لە بەڕازیل لە ساڵی ٢٠٠٢ بە ناوی مۆزەخانەی نۆڤۆ یان مۆزەخانەی نوێ کرایەوە. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی نۆژەنکردنەوە و دروستکردنی ھاوپێچێکی نوێ، لە ٨ی تەممووزی ٢٠٠٣ کرایەوە، لەگەڵ ئایینی ئێستا بۆ ڕێزلێنان لە تەلارسازە بەناوبانگەکەی کە ئەم پڕۆژەیەی لە تەمەنی ٩٥ ساڵیدا تەواو کرد. ھەروەھا بە مۆزەخانەی ئۆلھۆ یان چاوی نیمەیەر (مۆزەخانەی چاو یان چاوی نیمەیەر) ناسراوە، بەھۆی دیزاینی بیناکەوە.

مۆزەخانەکە گرنگی بە ھونەرە بینراوەکان و تەلارسازی و دیزاین دەدات. بەھۆی گەورەیی و جوانی و گرنگی کۆمەڵەکە، نوێنەرایەتی دامەزراوەیەکی کولتووری دەکات کە گرنگییەکی نێودەوڵەتی ھەیە. کۆمپلێکسی دوو باڵەخانە، لە ڕووبەری ٣٥ ھەزار مەتر چوارگۆشە دانراوە (کە ١٩ ھەزاریان تایبەتە بە شوێنی پێشانگە)، نموونەیەکی ڕاستەقینەی تەلارسازییە کە ھاوپەیمانی ھونەرە. یەکەم بینا لەلایەن ئۆسکار نیمێرەوە لە ساڵی ١٩٦٧ دیزاین کرا، دڵسۆز بوو بە شێوازی ئەو سەردەمە، و وەک پەیمانگایەکی پەروەردەیی بیری لێکرایەوە، کە لە ساڵی ١٩٧٨ کرایەوە.

مۆزەخانەکە زۆرێک لە توخمە واژووکراوەکانی نیمێر لەخۆدەگرێت: فۆڕمی ئەندازەیی بوێر، بەرگە کێشراوەکانی پەیکەرسازی کە بە شێوەیەکی بەرچاو دانراون بۆ ئەوەی جیاواز بن لەگەڵ بەرگە چوارگۆشەکان، ڕێمپە چەقۆکێشەکان بۆ پیادە، ناوچەیەکی گەورەی کۆنکرێتی ڕەنگاوڕەنگی سپی و ئەو شوێنانەی کە دیوارە یان تابلۆی زیندوویان تێدایە. ھەرچەندە ڕەگ و ڕیشەی لە تەلارسازی مۆدێرندایە لە دوای بەشداریکردنی لە شێوازی نێودەوڵەتیدا، بەڵام دیزاینەکانی نیمێر زۆر ھاوبەشیان لەگەڵ تەلارسازی پۆستمۆدێرنیشدا ھەیە و ئەمەش بینایەکی ھاوچەرخە وەک ئەو کارە ھونەرییەی کە نمایشی دەکات.

## چاوی نیمێر
ھاوپێچی جیاوازی مۆزەخانەی ئۆسکار نیمایەر چاوێکی مرۆڤ دەھێنێتەوە یاد و لە بنەڕەتدا ناسنامەیەکی نوێی بە مۆزەخانەکە بەخشی. ھاوپێچەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ تەواو بوو و بەڕووی خەڵکدا کرایەوە و لە ھەمان ساڵدا ناوی مۆزەخانەی نۆڤۆ گۆڕدرا بۆ مۆزەخانەی ئۆسکار نیمایەر. پێکھاتە تایبەتمەندەکە کە بەرزییەکەی ٣٠ مەترە، لە کۆنکرێتی بەھێز دروست کراوە، لە سەرووی حەوزێکی ئاوەوە دانیشتووە و بە ڕێڕەوێکی ژێرزەمینیی ئاییندەیی بەستراوەتەوە بە بینای سەرەکی مۆزەخانەکەوە. ھاوپێچەکە پلیکانەیەکی گەورەی خولگەیی لە نێوان ئاستەکانیدا لەخۆدەگرێت و دوو ڕووبەری «چاو»ی بیناکە کە شێوەی ئەڵماسیان ھەیە لە شووشە و پۆڵا دروستکراون و ڕووناکی سروشتی بۆ شوێنێکی پێشانگە دابین دەکەن.

## پێشانگا

CWB Olho Niemeyer 11 2013 7268.JPG|دیمەنی پێشەوەی چاوی نەیمەیەر.
Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg|دیمەنی لایەنی مۆزەخانەی ئۆسکار نیمایەر کە تاوەری چاوی عدساوی نیشان دەدات.
Olho Neimeyer 02 2016 CWB 5472.JPG|وردەکاری دیزاینە گرافیکییەکان لە پێکھاتەی چاوی نیمێر.
Museu Oscar Niemeyer 11 Curitiba Brasil.jpg|بینای سەرەکی مۆزەخانە کە زۆربەی کۆمەڵەکان تێیدا نمایش دەکرێن.
Olho Niemeyer Curitiba 02 2006 aerial.jpg|دیمەنی ئاسمانی مۆزەخانەکە.


## ئەمانەش ببینە
* کۆشکی پلانتۆتۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:بیناکانی ئۆسکار نیمێر
پۆل:مۆزەخانەی ھونەری لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراوە
مارماسی

**مارماسی** جۆرە ماسییکە لە ١٩ خێزان و ١١١ ڕەگەز و ٨٠٠ جۆر پێکدین. لە سەرتادا کرمۆکەن تا کۆتایی گەورەبوون گەشەیەکی بەرچاویان بەسەردادێت. بە پێ جیاوازی جۆرەکان لە ٥ سم تا ٤ مەتر درێژدەبن و کێشی لە نێوان ٣٠ گرام تا دەگاتە زیاتر لە ٢٥ کیلۆگرام. لە زوربەی بەشەکانی جیھاندا بڵاو بووەتەوە و لە ناو ئاوی سوێر و شریندا دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماسییەکان
قۆریەکەی ڕەسڵ

قۆریەکەی ڕەسڵ وێکچواندنێکە، کە لەلایەن فەیلەسوف بێرتڕاند ڕەسڵ (١٨٧٢-١٩٧٠) داڕێژراوە، بۆ نیشاندانی ئەوەی کە قورسایی فەلسەفی بەڵگە دەکەوێتە سەر کەسێک کە بانگەشەیەک دەکات بۆ ئەزموونێک کە شایەنی بەهەڵەداخستنەوە نەبێت، لەجیاتی گۆڕینی قورسایی بەهەڵەدا خستنەوە بۆ کەسانی تر.

ڕەسڵ بە شێوەیەکی دیاریکراو وێکچواندنەکەی خۆی لە چوارچێوەی ئایندا بەکارهێناوە. ئەو نووسیویەتی کە ئەگەر بیسەلمێنێت، بەبێ پێشکەشکردنی بەڵگە، کە قۆریەک، کە زۆر بچووک بێت تا بە تەلیسکۆپەکان ببینرێت، بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە لە شوێنێک لە بۆشایی نێوان زەوی و مەریخ، ناتوانێت چاوەڕێی ئەوە بکات کە کەس باوەڕی پێ بکات تەنها لەبەر ئەوەی ناسەلمێنرێت کە هەڵەیە.

قۆریەکەی ڕەسڵ ھێشتا لە گفتوگۆکان دەربارەی بوونی خودا بەکاردەھێنرێت، و کاریگەریی ھەبووە لە بوارە جۆراوجۆرەکان و میدیاکاندا.

## پێناسە
لە وتارێکدا بە ناونیشانی "ئایا خودا هەیە؟" کە لەلایەن گۆڤاری ئیلەسترەید لە ساڵی ١٩٥٢ سپۆنسەر کرابوو، بەڵام هەرگیز بڵاو نەکرایەوە، ڕەسڵ نووسیویەتی:

لە ساڵی ١٩٥٨، ڕەسڵ وردەکاری لەسەر ئەم وێکچواندنە بڵاوکردەوە:

## وێکچواندنی هاوشێوە
بیرمەندانی تر هاوشێوەی نا-پوچەڵنەکراوەیان خستۆتە ڕوو، وەک جەی بی بێری لە کتێبی ساڵی ١٩١٣، بەناوی *مێژووی ئازادیی بیرکردنەوە*:هەندێک کەس وا قسە دەکەن وەک ئەوەی ئێمە لەسەر حەق نەبین لە ڕەتکردنەوەی تیۆرێکی ئاینی ئەگەر نەتوانین هەڵەبوونی بسەلمێنین. بەڵام قورسایی بەڵگە لەسەر ڕەتکەرەوە نییە.... ئەگەر پێیان وترا کە لە هەسارەیەکی دیاریکراو کە دەوری سیریۆس دەسوڕێتەوە، ڕەگەزێک لە گوێدرێژ هەیە کە بە زمانی ئینگلیزی قسە دەکەن و کاتەکانیان بەسەردەبەن لە گفتوگۆکردن لەسەر تۆکمەکردنی ڕەگەز، ناتوانیت ئەو قسانە ڕەت بکەیتەوە، بەڵام ئایا، لەسەر ئەو هۆکارە، هیچ بانگەوازێکی هەیە کە باوەڕیان پێ بکرێت؟ هەندێک لە مێشک ئامادەن بۆ قبوڵکردنی، ئەگەر زۆر جار دووپات بکرێتەوە، لەڕێگەی هێزی پێشنیارەوە.ئەستێرەناس کارڵ ساگان لە کتێبی ساڵی ١٩٩٥ The Demon-Haunted World وێکچواندنێکی هاوشێوەی پێشکەش کرد کە نەناسراوە بەناوی ئەژدیها لە گەراج وەک نمونەیەک لە بیرکردنەوەی گومانگەرایی. ئەگەر سەگان بانگەشەی ئەوە کرد کە ئەژدیهاێک لە گەراجێک هەیە، ئەوا پێت خۆشە بۆ خۆت بیسەلمێنیت بەڵام ئەگەر ئەژدیهای سەگان ئەستەم بێت بدۆزرێتەوە:ئێستا، جیاوازی نێوان ئەژدیهایەکی نەبینراو، بێجەستە، لە هەوادا (بە ئاسمانەوە) کە ئاگرێکی بێگەرمی لە دەمی فڕە دەدات لەگەڵ 'هیچ ئەژدیهایەک' چیە؟ ئەگەر هیچ ڕێگایەک نەبوو بۆ ڕەتکردنەوەی مشتومڕەکەم، هیچ تاقیکردنەوەیەکی خەیاڵی نەبوو کە لە دژی بێت، مەبەست چیە لەوەی بڵێی کە ئەژدیهاکەی من بوونی هەیە؟

## کاریگەری لە لاساییکەرەوە ئایینییەکان
چەمکی قۆریەکەی ڕەسڵ کاریگەریی زیاتر لەسەر چەمکی ئایینی وەک ئەسپی شاخداری پەمەیی نەبیراو و دەعبای مەعکەرۆنی فڕیو هەبووە. مۆسیقاژەن و شاعیرێکی دەروونی ساڵی ١٩٦٠ەکان دەیڤید ئالێن لە گروپی گۆنگ وێنەی قۆریە*کی فڕیوی* لە گەردوونی هەسارەی گۆنگ و سێگۆی ئەلبومەکەی بەکارهێناوە، و بە تابلۆی قۆریەکەی ڕەسڵ لە کتێبێکدا.

## پێڕست

پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:گومانکردن
پۆل:ڕەخنە لە ئایین
پۆل:بێرتراند ڕاسێل
پۆل:بێخوایی
پۆل:ڕەخنە لە دین
مارماسیی کارەبایی

**مارماسیی کارەبایی** () جۆرە ماسییکە لە ڕەگەزی (Electrophorus)، تەنیا لە ئاوە شیرینەکانی باکووری ئەمریکای باشووردا دەژین. ئەم جۆرە مارماسییە توانای بینینی زۆر کەمە. ئەم ماسییە لە سێ جۆر پێکدێت و ھیچ پەیوەندییەکی نزیکی بە مارماسییەکانەوە نیە. نێچیرەکانیان بە شۆکی کارەبا بە خێرایی ٨٦٠ ڤۆڵت دەگرێت و دەکوژێت. ئەم مارماسییە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٧٧٥ لێکۆلینەوەی لەسەر کراوە، بووە ھۆی داھێنانی باتریی کارەبایی لە ساڵی ١٨٠٠، کە واتە بێ ناسینی ئەم مارماسییە باتری دروست نەدەبوو. درێژیی دەگاتە دوو مەتر و کێشی دەگاتە زیاتر لە ٢٠ کیلۆگرەم. بە شێوەی گرووپی توانای دروستکردنی زیاتر لە ٢٠٠٠ ڤۆڵتیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماسییەکان
سامسو ئیلونا

وێنۆک| تۆماری فرۆشتنی زەوی لە سەردەمی سامسو-ئیلونا

**سامسو ئیلونا** یاخوود (شەمشو ئیلونا) حەوتەمین پاشای بنەماڵەی ئەمۆرییەکانی دامەزرێنەری بابل بوو و کوڕی و جێنشینی مەلیک حامۆڕابی بووە لە دایکێکی نەناسراودا،  حوکمڕانیەکەی لە نێوان ساڵانی ١٦٨٦-١٦٤٨ پێش زایین بوو، سەردەمی حوکمڕانی ئەو بە چەندین ڕاپەڕینی تووند لە شارە سۆمەڕییەکان تێپەڕی کە پێشتر باوکی دەستی بەسەر ناوچەکان گرتبوو.

## سەردەمی حوکمڕانییەکەی
دوای ئەوەی حەمورابی سەرکەوتوو بوو لە لکاندنی خاکەکانی سومەر و لارسا و ئەشنۆنا و ئاشوور و ماری، ڕووی کردە باکوور و توانی گوتیەکان و هیتیەکان بشکێنێت و لە ڕۆژهەڵات شەڕی لەگەڵ بکات بۆ ئیلام، خۆی کردە ئیمپراتۆری میزۆپۆتامیا (عێراق) .

وێنۆک|داکیە، بەرپرسێکی باڵای سامسو ئیلونا و کوڕی دامیق ئیلیشو، دوا پاشای شانشینی ئیسین

لە ساڵی ٩ی حوکمڕانی (سامسو ئیلونا) پیاوێک خۆی بە (ڕیم سین) ناودەبرد لە ئەدەبیاتدا بە ڕیم سینی دووەم ناسراوە، وا بیردەکرێتەوە کە ڕەنگە کوڕەزای (ڕیم سینی یەکەم) بێت کە دژی حەمورابی بووە، یاخیبوونێکی لە دژی دەسەڵاتی بابل لە لارسا وروژاند کە بڵاوبووەوە و نزیکەی ٢٦ شاری گرتەوە، لەنێویاندا (ئوروک، ئور، ئیسین و کیسورا لە باشوور و ئەشنوننا لە باکوور)، بەڵام پێدەچێت سامسو ئیلونا لە ڕووی سەربازییەوە دەستی باڵای هەبووبێت، لە ماوەی ساڵێکدا گورزێکی گەورەی لە هاوپەیمانییەکە دا کە شارەکانی باکووری لە ڕاپەڕینەکە دەرهێنا و لە دوای ئەوە پاشای شارەکانی ئەشنوننا، ئیلونی ڕاکێشرا بۆ بابل و بە خنکاندن لە سێدارەدرا، پاشان لە ماوەی ٤ ساڵدا، سوپای (سامسو ئیلونا) لەگەڵ هێزەکانی (ڕیم سین) لە سەرەوە و خوارەوە لە ناوچە سنوورییەکانی نێوان بابل و سۆمەر و ئیلام لە سەنگەردا بوون. لە کۆتاییدا سامسو ئیلونا هێرشی کردە سەر ئور و دیوارەکانی ڕوخاند و شارەکەی خست، پاشان هەمان شت بۆ ئوروک و ئیسینیشی کرد لە کۆتاییدا لارسا خۆی شکستی هێنا و ڕیم سینی دووەم کوژرا، بەم شێوەیە کۆتایی بە خەباتەکە هێنا.
دیارە شار ئەشنوننا خۆی لەگەڵ کۆنترۆڵی بابلییەکان ئاشت نەکردبووەوە، چونکە لە ساڵی ٢٠ی سامسو ئیلونادا جارێکی دیکە یاخی بووەوە، سامسو ئیلونا سوپاکەی بەناو ناوچەکەدا برد و هەندێک خوێنی ڕشت بۆ ئەوەی لە ڕیزدا بمێننەوە، بەڵام پێدەچێت ئەمە فێڵی کردبێت، چونکە بەڵگەنامەکانی دواتر ئاماژە دەدەن کە سامسو ئیلونا هەڵوێستێکی سازانتر دەگرێتەبەر لە چاککردنەوەی ژێرخانی و نۆژەنکردنەوەی ڕێڕەوی ئاوەکانی شارەکە، دۆخی ئەشنۆنا بە هیچ وردبینییەک دیاریکردنی ئەستەمە و لە کاتێکدا ڕەنگە لە دەستی بابلەکاندا مابێتەوە شارەکە ماندوو بوو و کاریگەرییە سیاسییەکانی کۆتایی هات.

## هێرش و ڕووداوی زیاتر
* لە ساڵی ٩ی حوکمڕانیدا، سامسو ئیلونا لەشکرکێشییەکی سوپای کاسییەکانی گەڕاندەوە دواوە، ئەوە سەرەتاییترین باسی ناسراوی ناو کاسییەکانە، کە دوای ڕووخانی شانشینی ئەمۆرییەکان دەچنە سەر حوکمڕانی بابل.
* لە دەوروبەری ساڵی ٢٤ی حوکمڕانیدا، سامسو ئیلونا هێرشی کردە سەر شاری ئەپوم و وێرانی کرد و پاشاکەی (یاکون ئاشار)ی کوشت، دوای ساڵێک پێدەچێت هێرشی کردبێتە سەر شاری تێرقە، لەوانەیە زیادی کردبێت بۆ شانشینی خۆی.
* لە ساڵی ٣٥ی حوکمڕانیدا، سامسو ئیلونا لەشکرکێشییەکی ئەمۆرییەکانی بەرپەرچ دایەوە.

## سەرچاوە

پۆل:مێژوو
پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق
پۆل:مێزۆپۆتامیا
پۆل:بابل
جەنگی تشرینی یەکەم

**جەنگی تشرینی یەکەم** یان **دەیەمی جەنگی ڕەمەزان** وەک لە میسر ناسراوە یان **جەنگی ڕزگاری ئۆکتۆبەر** وەک لە سووریا ناسراوە یان **جەنگی ڕۆژی لێخۆشبوون** (بە عیبری: מלחמת יום כיפור) وەک لە ئیسرائیل ناسراوە, شەڕێکە کە ھەردوو میسر و سووریا لە ھەمان کاتدا دژی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ ئەنجامیاندا، پێنجەمین جەنگی عەرەب و ئیسرائیلە دوای شەڕی ١٩٤٨ (جەنگی فەلەستین)  شەڕی ١٩٥٦ (جەنگی سوێس)، شەڕی ١٩٦٧ (شەڕی ڕۆژ) و شەڕی پەرتبوون (١٩٦٧-١٩٧٠) لە جەنگی سێیەمدا ئیسرائیل نیمچە دورگەی سینای میسری داگیرکرد. وە بەرزاییەکانی جۆلان لە سووریاوە جگە لە کەناری ڕۆژئاوا کە لەژێر دەسەڵاتی ئوردوندا بوو و کەرتی غەززە کە ئەوکاتە لەژێر دەسەڵاتی سەربازی میسردا بوو. شەڕەکە لە ڕۆژی شەممە ٦ ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٣ی زایینی دەستی پێکرد کە ھاوتایە لەگەڵ ١٠ی ڕەمەزانی ساڵی ١٣٩٣ی کۆچی بە ھەماھەنگی دوو ھێرشی لەناکاو و ھاوکات بۆ سەر ھێزەکانی ئیسرائیل. یەکێک لەوانە سوپای میسر لە بەرەی داگیرکراوی سینا، وە ئەوەی دیکەش لەلایەن سوپای سووریا لە بەرەی داگیرکراوی جۆلاندا. ھەندێک وڵاتی عەرەبی بەشدارییان لە شەڕەکەدا کرد، جا چ بە پشتیوانی سەربازی بێت یان ئابووری.    

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٧٣
پۆل:شەڕی یۆم کیپور
لار

وێنۆک|لار

**لار** شارێکە لە باشووری پارێزگای فارس و ناوەندی شارستانی لارستانە، کە دەکەوێتە ٣٣٠ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری شیراز و ١٩٠ کم لە باکووری ڕۆژاوای بەندەر عەباس. شاری لار لە ساڵی ٢٠١٥دا ٦٢ ھەزار و ٤٥ کەس دانیشتووی ھەبووە.
زمانی دانیشتووانی شارەکە لارییە. زاراوەی لاری یەکێکە لە زاراوە باشووری ڕۆژاوایییەکانی زمانە ئێرانییەکان، کە پەیوەندی بە زمانەکانی لوڕی و تاتییەوە ھەیە. ئایینی خەڵکی لارستان ئیسلامە و ٦٠٪ دانیشتووانی لارستان شیعەن و ٤٠٪ سوننەن.

## پەڕاوێز


پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:پارێزگای فارس
ئیلێکتۆکراسی

**ئیلێکتۆکراسی یان ھەلبژاردنسالاری** سیستەمێکی سیاسییە کە تێیدا ھاووڵاتیان دەتوانن حکوومەتەکەیان ھەڵبژێرن بەڵام ناتوانن ڕاستەوخۆ بەشداری بکەن لە بڕیاردانەکانی حکوومەت چونکە حکوومەت دەسەڵاتەکەی بەش ناکات. ئیلێکۆکراتی وەک فۆرمێکی پێشوەختەی دیموکراسی دەبینرێت بەھۆی ھاوشێوەی ھاوبەشی ھاووڵاتیان کە دەنگ دەدەن، ئیلێکۆکۆکراتی بە دیموکراسی ناژمێردرێت، ھەرچەندە زۆرێک لە دیموکراسییەکان لایەنی ئیلێکۆتۆکراتییان ھەیە. بەپێچەوانەی دیموکراسی، کە تێیدا ھاووڵاتیان دەتوانن بەشدار بن لە بڕیاردان کە کاریگەرییان لەسەریان ھەیە، ئیلێکتۆکراسی بڕیاردان سنووردار دەکات بۆ تاکێک یان گرووپێکی ھەڵبژێردراو کە دەتوانێت بە شێوەیەکی خۆبەخشانە و بێ ژماردن حوکمڕانی بکات تا ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو.

بۆ نموونە، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان سەرۆک ھەڵدەبژێرێت بۆ بەڕێوەبردنی وڵاتەکە. ئەم ھەڵبژاردنە «سەرکەوتوو ھەموو شتێک دەبا» نموونەیەکە لە ئیلێکتۆکراسی لەناو دیموکراسی، چونکە سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە بڕیارەکانی حکوومەت لە ئاستی نیشتیمانی دا خاوەنی دوابڕیارە. ئەو شوێنەی کە دیموکراسی لە حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان خۆی جیادەکاتەوە لە ئیلێکتۆکراسی لەسەر ئاستی ھەڵبژاردنی ناوخۆیییە. ھاووڵاتیانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەسەڵاتێکی زیاتریان ھەیە بەسەر حکوومەتی ناوخۆیی خۆیاندا لەڕێگەی شارەوانییەکان، فەرمانڕەوا و ھتد کە ھەروەھا ھەڵدەبژێردرێن. ئەم ھەڵبژاردنە دەنگدان لەسەر بڕێکی کەم لە دانیشتووان ئەنجام دەدرێت، کە ڕێگە دەدات بۆ نوێنەرایەتی زیاتر «بە خەڵک، بۆ خەڵک» لە حکوومەتدا. لەم ئاستەدا، ھاووڵاتیان دەتوانن دەستێوەردان بکەن لە بابەتە گشتییەکان و بەشدار بن لە بڕیاردان کە کاریگەرییان لەسەر دەبێت، بەم شێوەیە جیاوازی نێوان جۆری حکوومەتی ئیلێکتۆکراسی و جۆری حکوومەتی دیموکراسی دروست دەکەن.

عێراق وەک نموونەیەک لە ئیلێکتۆکراسی ھەروەھا تایلاند پێش کودەتای ساڵی ٢٠٠٦ ئاماژەی پێکراوە. زانای سیاسی چینی وانگ شاوۆگانگ دیموکراسی ڕۆژاوایی خۆی وەک ئیلێکتۆکراسی دەبینێت. زۆرێک لە وڵاتانی دوای-کۆمۆنیستی جۆری جیاوازی ئیلێکتۆکراسیان وەک فۆرمێکی حکوومەت پەسەند کردووە، ھەریەکەیان لە ژمارەی ھەڵبژاردنەکانی ساڵانە دەگۆڕێت. ھەندێک لە کۆلۆنییە کۆنەکانی بەریتانیا وەک مالیزیا ئیلێکتۆکراسیان ناساندووە وەک جێگرەوەی سیستەمی سیاسی بۆ کۆمۆنیزم کە بوو بە ھەڕەشەیەک بۆ حکوومەتی مالیزیا دوای جەنگی جیھانی دووەم.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیستمە سیاسییەکان
پۆل:شێوەکانی حکوومەت
سێ مەغ

وێنۆک| لە تابلۆکانی بیزەنتیندا، بەزۆری سێ سەغەکە لە جل و بەرگی فارسیدان،
**سێ مەغ**, **سێ مەجووس**, **سێ مەجووسیی ڕۆژهەڵاتی**, **سێ پاشا**, **سێ پاشای پیرۆز** و **سێ** حەکیم، چەند کەسایەتی ئایینی بوون بە ناوەکانی کاسپار، مێلکیۆر و بالتازار کە بەپێی ئینجیلی مەتا, چوون بۆ بەرەوپیری عیسا؛ و زێڕ و موڕ و بخووریان بە دیاری برد بۆ ڕۆژی لەدایکبوونی. مەتا تاکە ئینجیلێکە کە ناوی سێ مەغەکەی تێیدا هاتووە و بە چەند کەسێکی خەڵکی ڕۆژهەڵات دەیانناسێنێت، کە هاتوون بۆ پەرستنی مەسیحی پاشای جوولەکەکان. هەرچەندە ژمارەی سێ مەغەکە لە کتێبی پیرۆزدا دیار نییە، بەڵام بە پشتبەستن بەو سێ دیارییە، وا گریمانە دەکرێت کە سێ کەس بوون.\

پۆل:مەسیحیەت
پۆل:ئینجیلەکان
پۆل:کتێبی پیرۆز
کۆنستنتین دووەم، پاشای یۆنان

وێنۆک|١٩٨٧

**کۆنستەنتینی دووەم** ( بە یۆنانی : Κωνσταντῖνος Β؛ لەدایکبووی ٢ی حوزەیرانی ١٩٤٠ - کۆچی دوایی لە ١٠ی ژانویەی ٢٠٢٣)  لە ساڵی ١٩٦٤ تا هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ساڵی ١٩٧٣ پاشای یۆنان بووە.

## پەراوێز


پۆل:پاشاکانی یۆنان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ٢٠٢٣
پۆل:خاوەن میدالیای ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ساڵی ١٩٦٠
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
پۆل:خاوەن میدالیای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٦٠
پۆل:ڕۆلگێرەکان
کەمال پیر

**کەمال پیر** ناسراو بە **لاز کەمال** (١٩٥٢ لە گوزەلۆلوک ، پارێزگای گوموشخانە – ٧ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە دیاربەکر لە تورکیا) شۆڕشگێڕێکی مارکسیستی-لینینی تورک بوو و یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی کوردستان کە لە ڕووی نەتەوەییەوە تورک بوو. 

لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە فاکەڵتی ئەدەبیاتی زانکۆی خاسێتێپی خوێندوویەتی . لە ژێر کاریگەری بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی بە سەرۆکایەتی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، زانکۆی بەجێهێشت.

لە ساڵی ١٩٧٢ لەگەڵ هاکی کارەر لە یەک ماڵدا پێکەوە دەژیان، دوای ئازادبوونی ئۆجەلان لە زیندانی ماماک پێشوازییان لێ کرد.  لە کۆبوونەوەی دامەزراندنی پەکەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٨، کەمال بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردرا.

ئەو لە ساڵی ١٩٧٩ لە باتمان دەستگیرکرا و لە زیندانی دیاربەکر زیندانی کرا. لە کاتی دادگاییکردنیدا ڕایگەیاند کە پەکەکە لە کاتی گونجاودا دەست بە ڕاپەڕینی گەلان دەکات.  لە کاتی مانگرتن لە خواردن لە زیندان لەلایەن بەرپرسی زیندانەوە لێی پرسی "ئایا تۆ ژیانت خۆش ناوێت کەمال؟" و بەناوبانگانە وەڵامی داوەتەوە: "ئێمە ژیانمان ئەوەندە خۆشدەوێت ئامادەین بۆی بمرین". کەمال بەهۆی مانگرتن لە خواردن لە ساڵی ١٩٨٢ کۆچی دوایی کردووە. 

برازاکەی  زیا پیر سیاسەتمەدارێکی هەدەپەیە 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاپۆییستەکان
پۆل:ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
تاوەری تەلەفزیۆنی بەڕازیلیا

**تاوەری تەلەفزیۆنی بەڕازیلیا** تاوەرێکی گواستنەوەی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنە لە شاری بەڕازیلیا دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٦٧ بە بەرزی ٢٢٤ مەتر دەستی بەکارەکانی کردووە. دەکەوێتە ئیکسۆ مۆنۆمێنتال، لە باخچەی بورلی مارکس و جگە لە خودی تاوەرەکە کە بێلڤێدەر و مۆزەخانەی ھەیە، مۆزەخانەی گەوھەر، دەوروبەری نزیکی چەندین شوێنی سەرنجڕاکێشی ھەیە، وەک تاوەری فەیر و کانیاوی تاوەری تەلەڤیزیۆنی، ئەمەش وای کردووە شوێنەکە ببێتە یەکێک لەو شوێنانەی کە زۆرترین سەردانی گەشتیاران دەکەن، ھەفتانە لە دە بۆ دوازدە ھەزار کەس پێشوازییان لێدەکرێت.

تاوەرەکە لە سەرەتادا بەرزییەکەی ٢١٨ مەتر بووە. تاوەرەکە شەش مەتری دیکەی زیادکرد دوای زیادکردنی لەلایەن کەناڵی تەلەفزیۆنی باندێرانتێسەوە. سەرەتا ٢١٢ بوو پاشان زیاد بوو بۆ بەرزی ئێستای ٢٢٤ مەتر. تاوەرەکە چوارەم بەرزترین پێکھاتە لە بەرازیل و ھەروەھا یەکێکە لەو تاوەرانەی کە لە پردی جوسێلینۆ کوبیتشێکەوە بەرچاو دەکەوێت. دەکەوێتە سەر میحوەرە مۆنۆمێنتالەکانی

## مۆزەخانەی گەوھەرەکان
مۆزەخانەی گەوھەر پێشانگایەکی ھەمیشەیی بەردی بەنرخە. دەکەوێتە نھۆمی دووەمی تاوەرەکە، لە قەبارەی سێگۆشەی سەرووی ستوونەکانەوە.

## ئەمانەش ببینە
* یانەی نیشتەجێبوونی یەختھاوس
* سەنتەری ڕیۆ سول

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکان لە بەڕازیل
پۆل:بینا و پێکھاتە لە بەڕازیلیا
ساکیت ئیلھامی

وێنۆک
**ساکیت ئیلھامی** (لە دایکبووی ساڵی ١٩٩٧٥ - ئەردەوێڵ) یاریزانی پێشووی تۆپی پێ و ڕاھێنەری خەڵکی ئێرانە. یەکێکە لە سەربەرزترین ڕاھێنەرە سەرەکییەکانی جامی تۆپی پێی ئێران و خاوەنی دوو پاڵەوانێتییە لە ژیانی وەرزشیدا. ***'

== ماوەی ڕاھێنەرایەتی ==
=== قوماشی مازەندەران ===
ساکێت ئیلھامی لە ساڵی ٢٠١٥ بووە سەرۆکی ڕاھێنەری یانەی نەساجی مەزەندەران لەسەر ڕاسپاردەی ئەمیر قەڵا نوی کە دوای ئەنجامدانی ٣ یاری و بەدەستھێنانی تەنھا یەک خاڵ بە ناڕەزایی ھاندەرانی یانەی نەساجی مەزەندەران دەستی لە پۆستەکەی کێشایەوە و لە شوێنیدا حوسێن مێسگار سەراوی جێگیرکرا.

=== دیاردەی مەشھەد ===
ساڵی ٢٠١٧ بووە یاریدەدەری یەحیا گۆڵمحەممەدی لە تیپی شەھر خودرۆ، ئامادەبوونیشی لەگەڵ ئەنجامە باشەکان بوو.

=== دروستکردنی ئامێر ===
لە ساڵی ٢٠١٨ وەک یاریدەدەری ڕەسوڵ خەتیبی لە تیمی دروستکردنی ئامێرەکان ھەڵبژێردرا.

=== [[یانەی تۆپی پێی تراکتۆر|تراکتۆر]] ===
دوای ئەوەی مستەفا دەنیزلی تراکتۆری بەجێھێشت و ئەحمەد شێخ لاری بۆ ماوەی چەند ھەفتەیەک سەرۆکی ڕاھێنەرایەتی بوو، وەک سەرۆکی ڕاھێنەری کاتی ھەڵبژێردرا و دوای بەدەستھێنانی ئەنجامێکی باش وەک سەرۆکی ڕاھێنەر، تا کۆتایی وەرز لە پۆستەکەیدا مایەوە و توانی جامی کۆتایی ھاتنی یارییەکە بھێنێتە تراکتۆر.***'

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی
پۆل:زیندووان
بۆشاییی دەرەکی

وێنۆک|120px
**دەرەوەی بەرگەھەوا** ناوچەیەکی تاڕادەیەک چۆڵە لە بۆشایی ئاسمان لە دەرەوەی بەرگەھەوای زەوی. زاراوەی «دەرەوەی بەرگەھەوا» بەکاردێت بۆ جیاکردنەوەی بەرگەھەوای زەوی لە بۆشایی سەرەوەی، بەڵام لە بنەڕەتدا ھیچ سنوورێکی ڕوون لە نێوان بەرگەھەوای زەوی و بۆشایی دەرەوەی زەویدا نییە، بەڵام تا زیاتر لە بەرگەھەوای زەوی نزیک دەبینەوە لە بۆشایی ئاسمانەوە، چڕی زیاد دەکات؛ واتە چڕی گەردوون دوور لە بەرگەھەوا کەمترە.

بۆشایی دەرەوە زۆر لە بۆشایی تەواو دەچێت، ئەمەش ڕێگە بە ئەستێرە و ھەسارەکان و مانگ دەدات بەبێ خۆلێدان بە درێژایی خولگەی خۆیان بجوڵێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینگەکان
پۆل:واڵایی
پۆل:تەنە ئاسمانییەکان
پۆل:بۆشایی
پۆل:بۆشاییی دەرەوە
کاسپین ماکان

وێنۆک|150px
**کاسپین ماکان مێھر**، لە دایکبووی ٢٠ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧١، سینەماکار، ڕۆژنامەنووس، وێنەگری پیشەیی، چالاکوانی مافی مرۆڤ و چالاکوانی سیاسییە. سینەماکاری و تەلارسازی خوێندووە و لە ساڵی ١٩٩١ دەستی بە چالاکییە ڕۆشنبیری و ھونەرییەکانی کردووە. کاسپین ماکان نووسەری دوو کتێبە بە ناوەکانی نەگین تەبەریستان و بێشنو ئاز نی. کتێبی وێناکراوی ھێشنو ئاز نی باس لە مەولوی و گۆڕەکەی دەکات. پێشانگای وێنەکانی مۆلاوی بە بۆنەی ٨٠٠ ساڵەی لەدایکبوونی مەولەوی لە کۆشکی نیاڤارانی تاران لە ساڵی ٢٠٠٧ بەڕێوەچوو. کتێبی نێگین تابە ڕستان، کاتێک کاسپیان ماکان لە زیندانی ئێڤین بوو، چاپ و بڵاوبووەتەوە. ئەم کتێبە لەلایەن عەلی شێربافەوە لە فارسییەوە بۆ ئینگلیزی وەرگێڕدراوە و خەتنووسەکەی لەلایەن ئەسرەفیل شیرچییەوە وەرگێڕدراوە.

## کرداری سیاسی
دەزگیرانی نێدا ئاغا سوڵتان کچێکە کە لە کاتی ڕووداوەکانی دوای ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆماری ئێران لە ساڵی ٢٠٠٨ کوژرا. ڕۆژێک دوای کوشتنی نێدا، کاسپین ماکان مێھر چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ میدیا ناوخۆیی و دەرەکییەکان کرد و ڕای گەیاند کە ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی ئێران بەرپرسیار نییە لەو کوشتنە. ھەروەھا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی ١ ڕای گەیاندووە کە نێدا سەبزە سەوز نەبووە و بەشداریی لە ھەڵبژاردنی دەیەمین سەرۆکایەتیدا نەکردووە. چونکە حکوومەتی ئیسلامی بە ھەوێنی ھەموو کێشەکان دەزانێت. بە بڵاوکردنەوەی وێنەی ڕاستەقینەی نێدا، ناوی بنەماڵەی ڕاستەقینەی ڕاستکردەوە کە بە ھەڵە بە ساڵحی ناسێندرا و ڕای گەیاند کە نێدا تەنھا بەدوای ئازادی دا دەگەڕێت. ھەروەھا عەلی ئاغا-سۆڵتان باوکی نێدا ئاغا-سۆڵتان لە چاوپێکەوتنەکاندا ئەمەی پشتڕاستکردەوە و جەختی لەوە کردەوە کە نێدا سەوز نەبووە و دەنگی نەداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
سەگی گورگ (فیلم)

**سەگی گورگ** ھەروەھا بە **کوڕێک و سەگەکەی** ناسراوە () فیلمێکی ڕۆژاوایییە، لە ساڵی ١٩٥٨ لە دەرھێنان و بەرھەمھێنانی سام نیوفیڵدە، و بەرھەمێکی کۆمپانیای ڕیگال فیلمزە. ئەستێرەکانی فیلمەکە بریتیین لە ھەریەکە جیم دەیڤس و ئەلیسۆن ھایس. لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٥٧، نیوفیڵد و تیمێکی کامێرا فیلمەکەیان لە شاری مارکدەیل و دەوروبەری لە ئۆنتاریۆ لە نزیک ئۆین ساوند لە ئۆنتاریۆ لە کەنەدا وێنەگرت. لە فیلمەکەدا جیم دەیڤس و ئەلیسۆن ھایس و جۆن ھارت ئەکتەرانی ھۆلیوود، لەگەڵ ئەکتەرانی کەنەدی ئۆستین ویلیس و تۆنی براون ڕۆڵی سەرەکیان تێدا گێڕاوە. چەندین کەسی ناوخۆیی دەرفەتیان بۆ ڕەخسا کە «ڕۆڵگێڕی»ی بێ مووچە بن، ھەربۆیە لەنێو ئەو کەسانەدا پۆڵ ھاتۆن، جێری بارتلی، کۆنستابڵ کلارنس بۆوینز، دەیڤید جاکسۆن، ئەفسەر جاک جۆنستۆن، ڕۆن وایڤیل، دۆن ویڤیل بوون. لەکاتێکدا فیلمەکە سەرکەوتنێکی ھونەری و بازرگانی نەبووە، بەڵام جێگەی سەرنجە کە نزیکەی ٤٠ ساڵ پێش ئەوەی کۆمپانیای تەلەفیلم کەنەدا و یارمەتییەکانی حکوومەتی فیدراڵی دروست کراوە کە بتوانێت فیلمە ناودارەکان لە ناوچەکانی کەنەدا وێنەبگیرێت. دانیشتووانی مارکدەیل زۆر دڵخۆش بوون کە ھۆلیوود لە شارۆچکەکەیان فیلمێک دروست بکات. تاکە نوسخەی ناسراوی فیلمەکە بریتییە لە وەشانێکی ناتەواو کە لە ئەرشیفی نیشتمانی کەنەدا ھەڵگیراوە و وەشانی تەواو لە ئەمریکایە لە کتێبخانەی کۆنگرێس. کۆپی فیلمەکە دەتوانرێت لە کتێبخانەی گشتی مارکدەیل لە ئۆنتاریۆ لە کەنەدا بدۆزرێتەوە کە لەلایەن دروستکەری سایتی ھەواداران، جێف ویلسۆنەوە بەخشراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە کەنەدییەکانی دەیەی ١٩٥٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٥٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ساڵی ١٩٥٠ بە ژانرای ڕۆژاوایی
پۆل:فیلمە کەنەدییەکان بە ژانرای ڕۆژاوایی
پۆل:فیلمە کەنەدییەکان بە زمانی ئینگلیزی
تێلێ فیلم (کۆمپانیا)

وێنۆک
**تێلێ فیلم** () کۆمپانیایەکە کە لە ڕێگەی وەزیری میریی کەنەدا ڕاپۆرت دەدات بە حکوومەتی فیدراڵی کەنەدا. بارەگا سەرەکییەکەی لە شاری مۆنتریالە. تێلێ فیلم خزمەتگوزاری پێشکەش بە پیشەسازی بینراو و بیستراوی کەنەدا دەکات و چوار ئۆفیسی ناوچەیی لە ڤانکۆڤەری ویلایەتی بریتیش کۆڵۆمبیا، تۆرۆنتۆ، ئۆنتاریۆ، مۆنتریال، کیوبیک، و ھالیفاکس لە نۆڤا سکۆتیا ھەیە. ئەرکی سەرەکی کۆمپانیاکە بریتییە لە دابینکردنی دارایی و بەرەوپێشبردنی بەرھەمەکانی کەنەدا لە ڕێگەی سندوق و بەرنامە جۆراوجۆرەکانییەوە. ڕۆڵی تێلێ فیلم بریتییە لە پەرەپێدانی سەرکەوتنی بازرگانی و کولتووری و پیشەسازی بەرھەمە کەنەدایییەکان و ھاندانی خواست لەسەر ئەو بەرھەمانە چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوە. ھەروەھا تێلێ فیلم بەرنامەکانی سندووقی میدیایی کەنەدا بەڕێوەدەبات. کۆمپانیای تێلێ فیلمی کەنەدا بەرھەمھێنانی ھاوبەشی حکوومەتی کەنەدا بەڕێوەدەبات، ئەمەش ڕێگە بە سینەماکارانی کەنەدی و ھاوتا نێودەوڵەتییەکانیان دەدات کە فیلم و بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی ھاوبەش بەرھەمبھێنن، کە لە پێگەی بەرھەمە نیشتمانییەکان لە ھەریەک لە وڵاتانی تایبەت بە خۆیان بەھرەمەندن. لە ساڵی ١٩٦٧ حکوومەتی کەنەدا کۆمپانیای گەشەپێدانی فیلمی کەنەدی (CFDC)ی دامەزراند و ١٠ ملیۆن دۆلاری بۆ پاڵپشتی پیشەسازی فیلمی درێژی وڵاتەکە تەرخانکرد. مایکل سپێنسەر (١٩١٩–٢٠١٦) وەک یەکەم بەڕێوەبەری جێبەجێکاری CFDC دەستنیشانکرا، کە تا ئەو کاتە ئۆفیسەکانی لە مۆنتریال و تۆرۆنتۆ لەخۆگرتبوو.

## سەرچاوەکان
تاوەری چاچا

**تاوەری چاچا** (بە جۆرجیی: ჭაჭის კოშკი) تاوەرێکی کاتژمێرییە و دەکەوێتە شاری باتومی لە ویلایەتی گورجستان. لە ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن ئەنجومەنی شارەوە دروست کراوە بە تێچووی یەک ملیۆن لاری جۆرجیی. بەرزی تاوەرەکە ٢٥ م (٨٢ پێ)ە و چوار نافورەی ھەیە. کۆپی تاوەری کاتژمێرە لە شاری ئیزمیری تورکیا. چاچای جۆرجیی لەبری ئاو لە نافورەکانی تاوەرەکەوە دێتە دەرەوە. تاوەرەکە میوانداری ناوەندێکی زانیاری گەشتیاری دەکات.

لە ساڵی ٢٠١٥ەوە، دەوترێت کە نافورەی چاچا کارناکات.

## ئەمانەش ببینە
* تاوەری ئۆسکار ڤۆن میلەر

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوەرەکانی کاتژمێر
ساکرامێنتۆ، کالیفۆرنیا

وێنۆک
**ساکرامێنتۆ** شارێکە لە ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و پایتەختی ویلایەتی کالیفۆرنیایە کە دەکەوێتە باکووری ئەو ویلایەتە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٣٩. شاری ساکرامنتۆ بەدرێژایی ڕووباری ساکرامنتۆ و باشووری یەکگرتنی لقەکانی «ڕووباری ئەمریکی» لە دۆڵی فراوانی ناوەڕاستی کالیفۆرنیا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠٠٧دا ٤٦٠ ھەزار و ٢٤٢ کەس بووە، بەمەش دەبێتە حەوتەم گەورەترین شاری ویلایەتی کالیفۆرنیا. ساکرامنتۆ ناوەکی کولتووری و ئابووری "ناوچەی گەورەی ساکرامنتۆ"یە. ئەم ناوچە گەورەیە پارێزگاکانی ئێل دۆرادۆ و پلاسەر و ساکرامێنتۆ و یۆلۆ لەخۆدەگرێت و ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٢٬١٣٦٬٦٠٤ کەسە. لە ساڵی ٢٠٠٤ ئەم ناوچەیە وەک یەکێک لە ١٠ شوێنی سەرەکی بۆ ژیان لە ئەمریکا ناسێندرا. 

## مێژوو
ھیندییەکانی نیسنان و ھیندییەکانی میوک ھەزاران ساڵ لەم ناوچەیەدا ژیاون. لە ساڵی ١٧٩٩ یان ١٨٠٨، گەڕێنەرێکی ئیسپانی بە ناوی گابرێل مۆراگا دۆڵی ئەم ناوچەیەی دۆزییەوە و ناوی ئەم دۆڵە و ڕووبارەکەی ناوە ساکرامێنتۆ کە بە زمانی ئیسپانی بە واتای " کۆمۆنۆی پیرۆز " دێت. ناوکی سەرەتایی شاری ساکرامنتۆ قەڵایەک بوو کە کۆچبەرێکی سویسری بە ناوی جۆن سوتەر لە ساڵی ١٨٣٩ لەم شوێنەدا دروستی کرد. لە کاتی کۆچی بەکۆمەڵانەی ئاڵتوون گەران بۆ کالیفۆرنیا، ساکرامێنتۆ یەکێک بوو لە ناوەندە بازرگانی و کولتوورییە سەرەکییەکان بۆ ئەم کۆچبەرانە و بە وێستگەیەکی سەرەکی بۆ بەلەمی ھەڵم و بەلەم و ھێڵی ئاسن دادەنرا. دوا وێستگەی پۆستە ھەڵگرەکان بۆ ڕۆژاوای ئەمریکا، ھێڵی پۆنی ئێکسپرێس، ساکرامێنتۆ بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزراوی ١٨٥٠
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٩
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٠ لە کالیفۆرنیا
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی

**ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی** ()، ھەروەھا ناسراو بە **پەرلەمانی ئێران** یان **مەجلیسی ئێران**، یەکێک لە دوو بەشی دەزگای یاسادانانی نیشتمانیی ئێرانە. پێشتر پەرلەمان لە ٢٧٢ کورسی پێکدەھات، بەڵام لە دوای ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٠ بۆ ٢٩٠ کورسی بەرز کرایەوە.  دواترین ھەڵبژاردن لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو و پەرلەمانی نوێش لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٤دا دەستبەکار بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی 

پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٧٩ لە ئێران
بودجەی فیدراڵی کەنەدا لەساڵی ٢٠١٢

**بوودجەی فیدراڵی کەنەدا لە ساڵی ٢٠١٢** () لەلایەن وەزیری دارایی جیم فلاھێرتی لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٢ پێشکەش بە ئەنجومەنی گشتی کەنەدا کرا. لە دیارترین توخمەکانی بودجەی فیدراڵی گۆڕانکاری لە ئاسایشی پیری و کەمکردنەوەی بودجەی ھێزەکانی کەنەدا و کۆمپانیای پەخشی کەنەدا بوو. ئەم دەستپێشخەرییانە دەبوو لە ماوەی ساڵێکدا پێشکەش بکرێن کە لە ساڵێکەوە تا پێنج ساڵ دەگۆڕێت:
* تەمەنی شایستەیی بۆ ئاسایشی پیری وردە وردە لە نێوان ساڵانی ٢٠٢٣ بۆ ٢٠٢٩ لە ٦٥ ساڵەوە بۆ ٦٧ ساڵ بەرز دەبێتەوە.
* بودجەی کۆمپانیای پەخشی کەنەدا بە ڕێژەی ١٠٪ کەمکرایەوە بۆ نزیکەی یەک ملیار دۆلار لە ساڵێکدا. ھەروەھا بودجەی دەستەی نیشتمانی فیلمی کەنەدا و تێلێ فیلم کەنەدا بە ڕێژەی ١٠٪ کەمکرایەوە.

## سەرچاوەکان
ل.رۆن ھۆبارد

**لافایێت ڕۆناڵد ھۆبارد** (١٣ی ئازاری ١٩١١ - ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦) نووسەرێکی ئەمریکی بووە، بە پلەی یەک نووسەری چیرۆکی زانستی خەیاڵی و فەنتازیا بووە، کە بە دامەزراندنی کڵێسای ساینتۆلۆژیا ناسراوە. لە ساڵی ١٩٥٠ ھۆبارد نووسەری **دایانێتیکس:زانستی مۆدێرن بۆ تەندروستی دەروونی** و زنجیرەیەک ڕێکخراوی بۆ بەرەوپێشبردنی دایانێتیکس دامەزراند. لە ساڵی ١٩٥٢دا ھۆبارد لە دۆسیەی مایەپووچیدا مافی دایانێتیکسی لەدەستدا و دواتر ساینتۆلۆژیای دامەزراند. دواتر ھۆبارد سەرپەرشتی گەشەکردنی کڵێسای ساینتۆلۆژی کرد بۆ ڕێکخراوێکی جیھانی. 

## ژیان
**لافایێت ڕۆناڵد هابەرد** لە ١٣ی ئازاری ١٩١١ لەدایکبووە، تاقە منداڵی "لێدۆرا مەی واتەربێری" (کە وەک مامۆستا مەشقی پێکرابوو) و "هاری ڕۆس هابەرد" (ئەفسەرێکی پلە نزم لە هێزی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکان) بوو. وەک زۆرێک لە خێزانە سەربازییەکانی ئەو سەردەمە، خێزانی هابەرد چەندین جار لەناو ویلایەتە یەکگرتووەکان و بۆ دەرەوەی وڵات شوێنی نیشتەجێبوونیان گۆڕیوە. دوای گواستنەوەیان بۆ کالیسپێل لە ویلایەتی مۆنتانا، لە ساڵی ١٩١٣ لە هێلینا جێگیر بوون.

باوکی هابەرد لە نیسانی ١٩١٧ و لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا گەڕایەوە ناو هێزی دەریایی، لە کاتێکدا دایکی وەک فەرمانبەر لە حکومەتی ویلایەتەکەدا کاری دەکرد. دوای ئەوەی باوکی بۆ دوورگەی "گوام" گواسترایەوە، هابەرد و دایکی گەشتیان بۆ ئەوێ کرد و بۆ ماوەیەکی کورت لە چەند بەندەرێکی چینیدا مانەوە. لە قۆناغی ئامادەییدا، هابەرد بابەتەکانی بۆ ڕۆژنامەی قوتابخانە دەنووسی، بەڵام بەهۆی کەمیی نمرەکانی لە قوتابخانە دەرکرا. دوای ئەوەی لە تاقیکردنەوەی چوونە ناو ئەکادیمیای دەریایی دەرنەچوو، هابەرد لە قوتابخانەیەکی ئامادەکاری لە ڤێرجینیا ناونووس کرا بۆ ئەوەی خۆی بۆ هەوڵدانێکی دووەم ئامادە بکات. بەڵام دوای ئەوەی گلەیی لە ماندووبوونی چاوەکانی کرد، دەستنیشانکرا کە کێشەی "کەمیی بینینی دوور"ی (myopia) هەیە، ئەمەش ڕێگر بوو لەوەی لە داهاتوودا لە ئەکادیمیای دەریایی وەربگیرێت. لە تەمەنی گەورەییدا، هابەرد بە تایبەتی بۆ خۆی نووسیویەتی کە چاوەکانی ئەوکاتە خراپ بوون کە "وەک بیانوویەک بەکاری هێناون بۆ ڕاکردن لە ئەکادیمیای دەریایی".

هابەرد نێردرایە قوتابخانەی "وودوارد" لە واشنتۆن دی سی، چونکە دەرچووانی ئەوێ مافی وەرگرتنیان لە زانکۆی جۆرج واشنتۆن (GWU) هەبوو بێ ئەوەی تاقیکردنەوەی چوونە ناوەوە ئەنجام بدەن. هابەرد لە حوزەیرانی ١٩٣٠ دەرچوو و چووە ناو زانکۆی جۆرج واشنتۆن. لە ڕووی ئەکادیمییەوە، هابەرد ئاستی خراپ بوو و چەندین جار ئاگادارکرایەوە سەبارەت بە نمرە نزمەکانی، بەڵام هاوکاری ڕۆژنامەی قوتابیانی دەکرد و لە یانەی فڕۆکەی بێبزوێنەردا (glider club) چالاک بوو. لە ساڵی ١٩٣٢، هابەرد گەشتێکی خوێندکارانی بۆ ناوچەی دەریای کارایبی ڕێکخست، بەڵام لەناو کۆمەڵێک بەدبەختی و کەمیی بودجەدا، سەرنشینەکان پەیکەری هابەردیان سووتاند (وەک دەربڕینی ناڕەزایەتی) و گەشتەکە لەلایەن خاوەنی کەشتییەکەوە هەڵوەشایەوە. هابەرد ساڵی دواتر نەگەڕایەوە بۆ زانکۆی جۆرج واشنتۆن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:ساینتۆلۆژیستە ئەمریکییەکان
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی خەیاڵی زانستیی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ئایینیی ئەمریکی
پۆل:شاعیرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زڕزانست
فینی مرۆڤ

**فین مێرتنز** ()، ناسراو بە **فینی مرۆڤ** ()، کەسایەتییەکی خەیاڵییە و یەکێک لە دوو پاڵەوانی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشنی ئەمریکیی ''کاتی سەرکێشییە'' کە لەلایەن پێندڵتن وارد دروست کراوە. لە زنجیرەی سپین-ئۆفی *[[کاتی سەرکێشی: خاکە دوورەدەستەکان|کاتی سەرکێشی: خاکە دوورەدەستەکانیش]]* دەرکەوتووە. لە زۆربەی دەرکەوتنەکاندا لەلایەن جێریمی شێیدە دەنگی دەربڕدراوە. کەسایەتییەکە بۆ یەکەم جار لە ئەڵقە تاقیکارییە ڕەسەنەکە دەرکەوت، کە لەوێ ناوی **پێنە** و دەنگی لەلایەن برا گەورەکەی جێریمی، زاک شێیدە دەربڕدراوە. جۆناتان فرەیکس لە ھەندێک دەرکەوتندا دەنگی فینی گەورەبوو دەردەبڕێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فین لە فاندەمی *کاتی سەرکێشی*
* فین لە فاندەمی کەسایەتییە خەیاڵییەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی کاتی سەرکێشی
پۆل:کارەکتەری منداڵ لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە تووشی نەخۆشی فشاری دەروونی دوای کارەسات بوون
ساڵح نیکبەخت

**ساڵح نیکبەخت** پارێزەر، یاساناس و چالاکێکی مافەکانی مرۆڤی کوردی ئێرانییە. ئەو وتەبێژی کۆمەڵەی زیندانیانی سیاسی لە ئێرانە.

نیکبەخت بەشی یاسای خوێندووە و خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرایە لە زانکۆی تاران. ئەو پارێزەری ژمارەیەک دۆسیەی بەرچاو وەکوو دۆسیەی کوژرانی ژینا ئەمینی بووە.
## پەرلەمانی ئەوروپا
ژینا ئەمینی ڕۆژی سێشەممە لە ڕێوڕەسمێکدا لە شاری سترازبێرگ لە دوای مردنی خەڵاتی ساخارۆڤی ساڵی ٢٠٢٣ بۆ ئازادی بیرکردنەوە پێبەخشرا. پەرلەمانی ئەورووپا خەڵاتە بەناوبانگەکەی بەخشییە هەردوو ژینا ئەمینی و بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی. ساڵح نیکبەخت وەک ئەکادیمیست و پارێزەر، نوێنەرایەتی بنەماڵەی ژینا ئەمینی لەگەڵ ئەفسوون نەجەفی (خوشکی حەدیس نەجەفی) و مێرسدە شاهینکار، داکۆکیکارانی مافی ژنانی ئێرانی کە لە ساڵی ٢٠٢٣ ئێرانیان بەجێهێشت، وەک نوێنەری براوەی خەڵاتەکان وەستانەوە. هەروەها نیکبەخت پەیامی دایکی ژینا ئەمینی بۆ ئەندامانی پەرلەمانی ئەوروپا و کەسانی دیکەی ئامادەبووی مەراسیمەکە خوێندەوە.


File:Sakharov Prize Parliament honours Jina Mahsa Amini and Iranian women protesters (53393491014).jpg
File:Sakharov Prize Parliament honours Jina Mahsa Amini and Iranian women protesters (53392254367).jpg
File:Sakharov Prize Parliament honours Jina Mahsa Amini and Iranian women protesters (53393491029).jpg
File:Sakharov Prize Parliament honours Jina Mahsa Amini and Iranian women protesters (53393370978).jpg
File:Sakharov Prize Parliament honours Jina Mahsa Amini and Iranian women protesters (53393619760).jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
جەیکی سەگ

**جەیکی سەگ** () کەسایەتییەکی خەیاڵییە و یەکێک لە دوو پاڵەوانی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ئەنیمەیشنی ئەمریکیی ''کاتی سەرکێشییە'' کە لەلایەن پێندڵتن وارد دروست کراوە. لە زنجیرەی سپین-ئۆفی *[[کاتی سەرکێشی: خاکە دوورەدەستەکان|کاتی سەرکێشی: خاکە دوورەدەستەکانیش]]* دەرکەوتووە. دەنگی لەلایەن جۆن دیماژیۆو دەربڕدراوە. کەسایەتییەکە بۆ یەکەم جار لە ئەڵقە تاقیکارییە ڕەسەنەکە دەرکەوت، لە ماوەی ڕووداوەکانی بەرنامەکەدا، جەیک دەڵێت کە تەمەنی ٢٨ «ساڵی سەگی جادوویی»یە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* جەیک لە فاندەمی *کاتی سەرکێشی*
* جەیک لە فاندەمی کەسایەتییە خەیاڵییەکان

پۆل:کەسایەتییەکانی کاتی سەرکێشی
پۆل:کارەکتەری منداڵ لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:پیاوکوژی خەیاڵی
پۆل:مۆسیقاژەنە خەیاڵییەکان
پۆل:شێوەگۆڕە خەیاڵییەکان
پۆل:گیتارژەنە خەیاڵییەکان
پۆل:باوککوژە خەیاڵییەکان
پۆل:شاژنە خەیاڵییەکان
پۆل:دزە خەیاڵییەکان
لویس ھامیلتۆن

وێنۆک
**سێر لویس کارل دەیڤدسۆن ھامیلتۆن** لە ٧ی کانوونی یەکەم ١٩٨٥ لەدایکبووە، شۆفێری فۆرمۆلا وەنی بەریتانییە و لە تیپی مێرسیدس-AMG Petronas دایە. بە حەوت نازناوی پاڵەوانێتی جیھانی فۆرمۆلا یەک، بە بەڕێزترین شۆفێر لە مێژوودا ناسراوە، لەگەڵ مایکل شوماخەر. یەکەم پاڵەوانێتی فۆرمیولا یەک لە ساڵی ٢٠٠٨ لەگەڵ تیپی ماکلارێن بەدەستھێنا و تا ساڵی ٢٠١٢ ئۆتۆمبێلی بۆ ئەم تیپە لێخوڕی. پاشان لە ساڵی ٢٠١٣ پەیوەندی بە تیپی مێرسیدسەوە کرد و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەسەریەک لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥ پاڵەوانێتی فۆرمۆلا یەک بەدەستھێنا؛ لە ساڵانی ٢٠١٧، ٢٠١٨، ٢٠١٩ و ٢٠٢٠ بەردەوام بوو لەم پاڵەوانێتییە یەک لە دوای یەکانە. ھەروەھا خاوەنی ڕیکۆردەکەیە بە تۆمارکردنی ١٠٣ سەرکەوتن لە پێشبڕکێکانی گراند پری و ١٧٨ پۆدیۆم، ھەروەھا لە پلەی یەکەمدایە بۆ زۆرترین سەرکەوتن لە مێژووی پێشبڕکێکانی فۆرمۆلا یەکدا لە سەرووی شوماخەرەوە. گۆڕینی ڕێساکانی ساڵی ٢٠١٤ بۆ بەکارھێنانی بزوێنەری تۆربۆ-ھایبرید یارمەتیدەر بوو بۆ دەستپێکردنی ڕاکردنێکی زۆر سەرکەوتوو بۆ ھامیلتۆن، لەو ماوەیەدا شەش نازناوی جیھانی بەدەستھێنا. ھامیلتۆن لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥دا نازناوی پشت بە پشتی بەدەستھێنا لە کێبڕکێیەکی تونددا لەگەڵ نیکۆ ڕۆسبێرگ ھاوڕێی و سێ پاڵەوانێتی جیھانی پاڵەوانەکەی ئایرتۆن سێنا یەکسانکردەوە. دوای وازھێنانی ڕۆسبێرگ، سێباستیان ڤێتێل لە تیپی فێراری و ماکس ڤێرستاپن لە تیپی ڕیدبول و ڤالتێری بۆتاسی ھاوڕێی بوونە نزیکترین ڕکابەری ھامڵتۆن، ھامیلتۆنیش لە ساڵی ٢٠١٧ و ٢٠١٨ لە پێشبڕکێیەکی ھەناسەبڕکێدا لەگەڵ سیباستیان ڤێتێل کە ٤ جار پاڵەوانی جیھان، و لە ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٠. ڤاڵتێری لە پێشبڕکێیەکی یەکلایەنەدا لە بۆتاس و ماکس ڤێرستاپن بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەرزشکارانی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:کەسایەتی وەرزشی بی بی سی باشترینەکانی ساڵ
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی
سوودەکانی تەنیا بوون (فیلم)

وێنۆک
***سوودەکانی تەنیا بوون*** فیلمێکی درامای ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠١٢ لە نووسین و دەرھێنانی ستیڤن شاباسکی. سیناریۆی ئەم فیلمە لەسەر بنەمای ڕۆمانێکی ھەمان ناوە کە خودی شاباسکی نووسیویەتی. ڕووداوەکانی فیلمەکە لە ساڵی ١٩٩٢ ڕوودەدەن؛ لۆگان لێرمان لەم فیلمەدا وەک کوڕێکی ھەرزەکار بە ناوی *چارلی کامینگز* دەرکەوتووە کە تووشی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی بووە و لە کاتی ئەو نامانەی کە بۆ ھاوڕێ نەناسراوەکەی دەینێرێت؛ باسی ڕووداوەکانی ژیانی دەکات، بەتایبەتی ڕووداوەکانی ساڵی یەکەمی ئامادەیی. ئیما واتسۆن و ئێزرا میلەر و نینا دۆبرێڤ و پاوڵ ڕود و مای ویتمان و کەیت والش و دیلان ماکدێرمۆت و جۆنی سیمۆنس و میلانیا لینسکی و جۆن کوێسک لە ئەکتەرەکانی دیکەی فیلمەکەدان.

باسی دروستکردنی وەرگێڕانی فیلمی ڕۆمانی سوودەکانی خۆبەدەستەوەدان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٩دا وروژێندرا. سەرەتا بڕیار بوو جۆن ھیوز سیناریۆی فیلمی وەرگێڕانەکە بنووسێت، بەڵام نەیتوانی ئەو کارە بکات و بۆ ماوەیەک فیلمەکە داخرا. کۆمپانیای میستەر ماد پێشنیاری کرد کە شاباسکی خۆی سیناریۆکە تەواو بکات. شاباسکی سیناریۆی فیلمەکەی نووسیوە و ھەروەھا وەک دەرھێنەر ھەڵبژێردرا. وێنەگرتنی ئەم فیلمە لە ٩ی ئایار دەستی پێکرد و لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١١ کۆتایی ھات. پێنسیلڤانیا و پیتسبورگ شوێنی سەرەکیی فیلمەکەن. دوای فیلمەکانی جیھانی جنۆکە و جونۆ، سوودەکانی تەنیا بوون سێیەم فیلمە دەربارەی کێشە و پرسەکانی ھەرزەکاران، کە لەلایەن جۆن مالکۆڤیچەوە بەرھەم ھێنراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمی کۆمیدی-درامای ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمەکانی سەبارەت بە خۆکوژی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە ھەرزەکارە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ڕۆمانسییە ھەرزەکارە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی لەبیرچوونەوە
پۆل:تولازی لە فیلم
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ١٩٩١ داندراون
پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە هاوڕەگەزبازان
پۆل:فیلمەکانی سامیت ئینتەرتەیمێنت
پۆل:فیلمە سەربەخۆیییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە ھاوڕەگەزبازان
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٩٢ داندراون
فیلمی ماپێتس

وێنۆک
***فیلمی ماپێتس*** () فیلمێکی مۆسیقی کۆمیدییە لەسەر ڕێگا لە دەرھێنانی جەیمس فراولی، لە ساڵی ١٩٧٩ بڵاوکرایەوە.

## ھەڵبژاردنی بریکارەکان
### ڕۆڵەکان
* چارڵز دارنینگ
* قۆڵی پێندڵتۆن
* سکۆت واکەر
* بروس کیربی
* جەیمس فراولی
* مێلیندا دیلۆن

### بووکەڵەبازەکان
* جیم ھێنسۆن وەک کێرمیت چۆلەکەکە
* فرانک ئۆز وەک میس پیگی و فازی بێر
* جێری نێڵسن
* ڕیچارد ھانت
* کارۆل سپینی

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی
پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز
پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە فلۆردیا دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون
پۆل:فیلمی ڕێگاوبانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە بەریتانییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٩
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە مۆسیقییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھۆلیوود، لۆس ئانجلەس
پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ستۆدیۆکاندا داندراون
پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ١٩٧٠
پۆل:فیلمە سەربەخۆیییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەمریکییە ڕێگاوبانەکان
پۆل:فیلمەکان لە جۆرجیا (ویلایەتی ئەمریکا) ڕوودەدەن
پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو مەکسیکۆ وێنەیان گیراوە
جەفال ڕەشید

**جەفال ڕەشید** (، لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٢) یاریزانێکی تۆپی پێیە و خەڵکی قەتەرە، یەکێک لەو یانانەی کە یاری تێدا کردووە بریتییە لە ئەلسەد، ھەروەھا لە ھەڵبژاردەی نیشتمانی تۆپی پێی قەتەر یاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٩٢
پۆل:زیندووان