open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پەیمانی نوێ

**پەیمانی نوێ** (بەئینگلیزی: New Testament، بەعەرەبی: العهد الجدید، بەگریکی کوەینە: Καινή Διαθήκη) بریتییە لە بەشی دووەمی پەرتووکی پیرۆز لەلای مەسیحییەکان. پەیمانی نوێ پێک دێت لە ٢٧ پەڕتووک، کە بریتیین لە چوار ئینجیلەکە: ئینجیلی مەتتا، ئینجیلی مەرقۆس، ئینجیلی لۆقا و ئینجیلی یوحەننا، ھەروەھا کرداری نێردراوەکان و چواردە نامەی پۆڵس و حەوت نامەی تری لەلایەن نێردراو قوتابییەکانی دیکەوە و دوا پەڕتووکیش پەڕتووکی ئاشکراکردنە، پەیمانی نوێ تەواو کاری پەیمانی کۆنە کە وەکوو زنجیرەک لە پەیمانی کۆن دەست پێ دەکات تاوەکوو پەیمانی نوێ،
لە پەیمانی نوێدا یەزدان ئەو پەیمانانەی جێبەجێ کرد کە لە پەیمانی کۆن دابووی، ئەوە بوو لە پەیمانی نوێ کوڕە تاقاناکەی یەسوعی مەسیح بووە کەفارەتی ئەو گوناھ و نەفرەتەی لە دێرزەمانەوە بەرۆکی مرۆڤایەتی گرتبوو، کە پێشتر هەموو مرۆڤێ گوناھ بار بوو، ئەبوو بە قوربانی و خوێن ڕشتنی ئاژەڵێک گوناهەکەی لەسەر خۆی لادابا و ئەو قوربانیە دەبووە کەفارەتی ئەو کەسە، بەڵام یەزدان پەیمانێکی نوێی بەست ئەویش ئەوە بوو ئەم نەفرەتی سزای گوناھ و مردنەی هەڵگرت بە لە خاچ دانی مەسیح و ڕژانی خوێنی، کە بووە دوا قوربانی و بۆ مرۆڤایەتی و چیتر پێویست ناکات مرۆڤ قوربانی بکات، چونکە بەرخی خودا باجەکەی لە پێناو هەموواندا.   

پۆل:پەیمانی نوێ
پۆل:یەهوودییەت
پۆل:دەقە ئایینییەکانی یەهوودییەت
خۆڵ

[چەپ|250px|وێنۆک|نموونەیەک لە [خاک کە بەشی سەرەوەی خاکێکی تۆخە و بەشی ژێرەوەی خاکێکی کاڵ یان سوورە]]
**خۆڵ** یان **گڵ** (بە ئینگلیزی: Soil) تەنێکە کارلێکردنی خۆیی تێدایە کە لە نوێبوونەوە و بەرەو پێش چووندایە. ئەو دەنکۆڵانەی لێشی ھاتوون قەبارە و شێوەیان جیاوازە، کە پێیان دەوترێت (قوڕ، لم، لیتە).

بریتییە لە تەنێکی زنیدوو کە لە تێکەڵەی مادەی ئەندامی و کانزایی و ئاو و ھەوا پێکدێت و بریتییە لە چینێکی فشەڵی ورد کە زۆربەی وشکانی سەر ڕووی زەوی دادەپۆشن و ئەستوری لە چەند سانتیمەترێکەوە دەست پێدەکات تا چەندین مەتر. ھەروەھا خاک تەنێکە بە ھۆی کارلێکی بەرگی بەردین و بەرگی گازی و بەرگی ژیان و بەرگی ئاوەوە بەردەوام لە پێشکەوتن و گەشە کردن دایە.
خاک سەرچاوەی ژیانە بۆ ھەموو بوونەوەرە زیندووەکان و لە ماوەی دروست بوونیدا بە چەند قۆناغێکدا تێدەپەڕێت، کە دەست پێدەکات بە وردبوونی بەردەکان و شیبوونەوەی مادە ئەندامییەکان و تێکەڵ بوونی ئاو و ھەوا، و چواردە ڕەگەز لە دروست بوونی خاکدا بەشداری دەکەن، ئەمە جگە لە ڕەگەزەکانی دیکە، ئەوانیش بریتین لە: ئۆکسیجن، کاربۆن، نایترۆجین، سلیکۆن، ئەلەمنیۆم، ئاسن، کالسیۆم، مەگنیسیۆم، سۆدیپم، پۆتاسیۆم و ھەتد.

## ژمارەی [[ھایدرۆجین]]ی خاک
* ئەگەر ھاتوو خاکەکە ژمارەی ھایدرۆجینی لە ژمارە (٧) کەمتر بوو واتە خاکەکە ترشە و بەس بۆ کشتوکاڵکردنی پەتاتەی شیرین باشە.
* خاکی ھاوسەنگ کە ژمارەی ھایدرۆجینی (٧) و زۆر لە بارە بۆ کشتوکاڵی گەنم.
* خاکی تفت کە ژمارەی ھایدرۆجینی لە (٧) زیاترە و دەگمەنە کستوکاڵی تیا بکرێت.

## جۆری خۆڵ بەپێی گەورەیی دەنک
خۆڵەکان بەپێی گەورەیی دەنکەکانیان دەکرێن بە چەند بەشەوە: وردەبەرد، چەو، ڕیخ یا زیخ، سیلت (silt) و کلەی (Clay).

## ئەمانەش ببینە
* خاک

## سەرچاوەکان

* http://www.h4kurd.con
* http://en.wikipedia.org

پۆل:باخەوانی
پۆل:خۆڵ
پۆل:ماددە سروشتییەکان
تەندرا

[چەپ|300px|وێنۆک|تەندرا لە [گرینلاند]]
**تەندرا** (بە ئینگلیزی: *Tundra*) یەکێکە لەو حەوت زیندە ھەرێمەکانی وشکانی. ھەرێمێکی زیندەیی ساردە، ھیچ درەختێکی تێدانییە. پشتێنەیەکی لێک نەپچڕاو لە ناو باکووری ئەمریکای باکوور و ئەورووپا و ئاسیادا پێکدەھێنێت. ئەم ناوچە ناوچەیکی ساردە بەتایبەتی لەوەرزی زستاندا ئەمەش وای کردووە ئاژەڵەکانی ئەم ناوچە بەزەحمەت خواردنیان دەست بکەویت. ناچار نزیک دەبنەوە لە وناوچانەی کە پلەی گەرمیان کەمێک بەرزترە، چونکە لەوەرزە ساردەکاندا ئەم ناوچەیە دەبێتە بەستەلەک ئەمەش وای کردووە بەزەحمەت گیای لێ سەوزدەبێت، وە دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بەشێکی زۆری بەڕاوی ئاژەڵەوە خەریکن بەتایبەتی ئاسکی ڕەنە.

پۆل:تەندرا
پۆل:جوگرافیا
پۆل:جوگرافیای شمالگان
کڵێسا

[وێنۆک|کڵێسایەک لە [ئەسکەندەریە|ئەسکەندەرییە، لە میسر.]]
**کڵێسا** یان **کەنیسە** یان **کڵێسە** پەرستگای مەسیحییەکانە کە تێیدا کۆ دەبنەوە بۆ پاڕانەوە و نزاکردن. سەرەتا کڵێساکان لە ماڵە تایبەتەکان بوون و لەوێ کۆبوونەتەوە بۆ نزاکردن لە دواییدا بینای تایبەتی بۆ دروست کراوە. بە یۆنانی کڵێسا واتە **کۆبوونەوە** (*گربوونەوە*)یان *بانگێشت*.
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مەسیحییەت
پەیمانی کۆن

**پەیمانی کۆن** (بەئینگلیزی: Old Testament، بەعەرەبی: العهد القديم) گەورەترین بەشی پەرتووکی پیرۆزە کە ھەموو پەرتووکەکانی جوولەکایەتی لەخۆ دەگرێت بە تەورات و نیڤیئیم و گشتییانەوە. 
بەپێی کڵێسای کاسۆلیک پەیمانی کۆن پێک دێت لە ٤٦ پەڕتووک کە ھەریەکەیان بە (بەسەرھات) ناو دەبرێن. بەڵام لەلای پڕۆتێستانتەکان تەنیا ٣٩ پەڕتووکیان جێی رەزامەندییە، ئەوانەش ئەو پەڕتووکانەن کە بە عیبری نووسراون و ئەوانەی بە یۆنانی نووسرا بوون رەتکرانەوە. 

بەپێی نەریتی جوو، پەیمانی کۆن دابەش دەبێت بۆ تەورات، کە پێک دێت لە پێنج پەرتووک کە دەگەڕێتەوە بۆ مووسا، پاشان نیڤیئیم کە بریتییە لە پەڕتووکی پێغەمبەران و کیتۆڤیم کە پێی دەوترێت نووسینەکان/پەڕتووکەکان. بەڵام لە نەریتی مەسیحیدا پەیمانی کۆن دابەش بووە بۆ تەورات، بەسەرھاتەکانی دانایی، بەسەرھاتەکانی مێژوو، بەسەرھاتەکانی پێغەمبەران. 
## سەرچاوەکان

پۆل:پەیمانی کۆن
پۆل:دەقە ئایینییەکانی یەهوودییەت
تیۆریی شێواوی

وێنۆک|300px|چەپ
**تیۆریی شێواوی** یان **بیردۆزیی شێواوی** (بە ئینگلیزی: *Chaos Theory*) دادەنرێت بە نوێترین تیۆری بیرکاری و فیزیایی کە ھەندێکجار بە تیۆری کوێرانە دەناسرێت. ئەم تیۆریە مامەڵەکردنە لەگەڵ سیستمی جوڵاوی ناھێڵی کە جۆرێک لە ڕەفتاری کوێرانەیی یان شێواوی پێوە دیارە. ئەو ڕەفتارە کوێرانەییە یان لە ڕێی دیارینەکردنی مەرجە سەرەتاییەکانەوەیە کە بە کاریگەری پەپوولە (*Butterfly Effect*) دەناسرێت یان  لە ڕێی سروشتی فیزیایی ئەگەرەکانی میکانیکی کوانتاوە دەبێت.

تیۆری شێواوی ھەوڵی ئەوە دەدات کە ئەو سیستەمە شاراوەیە بدۆزێتەوە کە وا لە پشت ئەو شێواوی و کوێرانەییەوە تا بگاتە یاسا و ڕێسایەکی وا بۆ لێکۆڵینەوە لەو جۆرە سیستەمانەی وەک (جوڵەی شلە گازەکان و پێشبینی لە ھەواڵی کەشناسی و کۆمەڵەی خۆر و جوڵەی بازار و پشکە ئابوورییەکان و زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و...ھتد.

## سەرچاوەکان
*http://en.wikipedia.org
* گۆڤاری زانستی سەردەم : ژمارە ٤٦ی بەھاری ساڵی ٢٠١١.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:تیۆریی شێواوی
کتێبی پیرۆزی عیبری

**کتێبی پیرۆزی عیبری** (بەئینگلیزی: Hebrew Bible)، ناوێکی ترە بۆ تەناخ، کە پێک دێت لە سێ بەش، تەورات و نیڤیئیم و خیتۆڤیم. 
## سەرچاوەکان
 

پۆل:تەناخ
پۆل:پەڕتووکە ئایینییەکان
پۆل:کتێبە ئایینییەکان
پۆل:دەقە ئایینییەکان
پۆل:کتێبی پیرۆز
مارتین ھایدێگەر

**مارتن هایدگەر** (بەئینگلیزی *Martin Heidegger*) (لە*دایکبوون*: ٢٦ی ئەیلوولی ١٨٨٩ز - *مردن:* ٢٦ی ئایاری ١٩٧٦ز ) لە مسکیرچ لە دایکبووە . باوکی پیاوێکی ئاینی کڵێسای مارتن بوو ، دایکی یوهانا کامف خێزانێکی جوتیاربوو .لە ساڵی ١٩٠٣ز هایدگەر چووە پەیمانگای کلاسیکی لە کۆنستانس لەوێدا لە بەر دەستی سیباستیان هان فێری  زمانی ئینگلیزی بووە و دواتر لەو باریەوە گوتوویەتی:*هیچ کەسێک لە زمانی یۆنانی پێی نەدەگەیشت*.

## لە ساڵی ١٩٠٦ز
لەو ساڵەدا هایدگەر خوێندنی ئامادەیی تەواو کرد و بڕوانامەی بەکەلۆریایی بە دەست هێنا. لە ساڵی ١٩٠٧ز بە ڕاڤەکردنێک بۆ خوێندنەوەی لێکۆڵینەوەکەی ( فرانز برانتینو ) ( دەربارەی فرە چەمکی بۆ کائین لای ئەرستۆ تالیس ) دەستی پێکرد. ئەم خوێندنەوەیە سەرەتای پرسیارگەلێک بوو دەربارەی چەمکی بوون کە بە درێژای ژیانی ، هایدگەر توشی پچڕان نەبوو . 
وێنۆک
## ١٩٠٩ز - ١٩١١ز
لە سەرەتادا هایدگەر لە کۆلێژی لاهوتی و دواتر کۆلێژی زانستی خوێند . هەریەک لە باسکاڵ و هێگێل و نیچە و شیلینگ و هۆسرل و دۆستۆفیسکی و هۆڵدەرلین و ڕیلکە و تراکلی خوێند . تا وای لێهات هایدگەر بە درێژای ژیانی خوێنەری نووسەرە نوێگەر و گەورە نووسەرە کلاسیکیەکانی گریک بوو .

## ١٩١٥ز
هایدگەر وەک مامۆستای یاریدەدەر لە زانکۆی فرایبۆرگ دامەزرا .

دوتر ئه‌بێت به‌مامۆستای هه‌مان زانکۆ

له‌گه‌ڵهتنه‌ سه‌رحوکمی نازیه‌کان ئه‌بێت به‌سه‌رۆکی زاکۆ به‌ڵام دوای نۆ مانگ ده‌سبه‌ردری پیشه‌ که‌ی ئه‌بێت

## ١٩١٦ز
هۆسرلوەک مامۆستا لە هەمان زانکۆ ( *[[زانکۆی فرایبۆرگ]]* ) دامەزرا و داوای هایدگەر کرد بۆ خزمەتی زانستی ، بەڵام بە بێ ئەوەی لە وانە گوتنەوەی زانکۆ بپچڕێت .

## ١٩١٧ز
لەو ساڵەدا ژیانی هاوسەری لەگەڵ ( *[[ئەلفریدە باتری]]* ) پێکهێنا کە خوێندکاری دەروونناسی بوو لە هەمان زانکۆ کە هایدگەر تێیدا دەیخوێند .

## بیرو ڕاکانی

مارتن هایدگه‌ر له‌ڕوی فه‌لسه‌فیه‌وه‌ فه‌یله‌سوفێکی بونگه‌را بوه‌ به‌ڵام به‌و بونگه‌رایه‌نا که‌ سارته‌ر بڕوای پییه‌تی مارتن هایدگه‌ر بڕوای وابوه‌ بونی مرۆڤ خۆی بۆ خۆی جه‌وهه‌رێکه‌ و مرۆڤی دابه‌ش کردوه‌ بۆ دوبه‌ره‌*مرۆڤی ڕه‌سه‌ن*، *مرۆڤی ناڕه‌سه‌ن*،  مرۆڤی ڕه‌سه‌ن که‌سیکه‌ که‌ بیر ده‌کاته‌وه‌و به‌سه‌ربه‌خۆییانه‌ بڕیار ده‌دات. مرۆڤی ناڕه‌سه‌ن که‌سێکه‌ که‌ خڵکی بڕیاری بۆ ده‌ده‌ن، یاخود بیرناکاته‌وه‌.

بڕوای وابووه‌ که‌ فه‌یله‌سوف یه‌ک کتێب ده‌نووسێت، ئه‌ویش ته‌نها یه‌ک کتێبی به‌ده‌ستی خۆی نوسیووه‌ *بون وکات* ته‌واوی کتێبه‌کانی دیکه‌ی، یان گفتۆکانن له‌گه‌ڵ په‌یام نێرانا، یاخود ئه‌و وانانه‌ن که‌ له‌ زانکۆ وتویه‌ته‌وه‌.

## بەرهەمەکان

(بون و کات)

نامەیەک سەبارەت بە هیۆمانیزم

پۆل:فەیلەسووفانی ئاڵمانی
پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٩
پۆل:مارتین ھایدگەر
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی زمان
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا
گریکی کوەینە

**گریکی کوەینە** (بەگریکی: Ελληνιστική Κοινή "هێلینی هاوبەشی [زمان]"، یان ἡ κοινὴ διάλεκτος "دیالێکتی هاوبەش"، یان بە سادەیی بە *koine* ناودەبرێت "هاوبەش (زمان)"، یان "دیالێکتی ئەسکەندەرییە"، یان "ئاتیکی هاوبەش" یان "گریکی هێلینی") بریتییە لە دیالێکتی گەردوونی زمانی گریکی کە لەسەردەمی کۆنی کلاسیکیدا (٣٠٠ پ.ز - ٣٠٠ ز) قسەی پێ کراوە، دیالێکتێکە کە لە دیالێکتی ئاتیکەوە گەشەی سەندووە لەگەڵ تێکەڵەیەک لەچەند ڕەگەزێکی تر، لەوانە لۆنیک.

پۆل:زمانی یۆنانی
پۆل:زمانی چاخە کۆنەکان
پۆل:زمانەکانی سووریا
موسڵمان

thumb|چەند موسڵمانێک
**موسڵمان** () بە کەسێک دەوترێت کە باوەڕی بە یەک خودایی و قورئان ھەیە وەک کتێبی خوا، و شوێن پەیامەکانی پێغەمبەر محەممەد ️دەکەوێت و پەیڕەوی یاساکانی ئایینی ئیسلام دەکات.

زۆرینەی موسڵمانەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین، ئەفریقا و ھەندێک لە وڵاتانی ئاسیا دەژین. لە ساڵی ۲۰۲۰دا ٢ ملیار موسڵمان لە جیھان بوو. زۆرینەی گەلی کورد موسڵمانن، بەڕێژەی ٩٠٪.

## سەرچاوەکان

پۆل:موسڵمانان
پۆل:ئیسلام
پۆل:وشە و دەستەواژە قورئانییەکان
پۆل:ناسنامەی ئایینی
پۆل:ناسنامەی دینی
تیۆریی خانە

[چەپ|300px|وێنۆکە|وێنەی کێشراوی پێکهاتەی خانەی تەپەدۆر لەلایەن زانا [ڕۆبێرت هوک]]
**بیردۆزی خانە** (بە ئینگلیزی: *Cell Theory*) نزیکەی (١٥٠) ساڵ تێپەڕی پێش ئەوەی زانایان دەست بکەن بە ڕێکخستنی تێبینیەکانیان ، ئەو تێبینیانەی ڕۆبێرت ھووک و ڤان لیڤینھۆک دەستیان پێکردبوو لە بیردۆزێکی یەکگرتوودا کە ناوی نرا بیردۆزی خانە.

ئەم بیردۆزە سێ بەند لە خۆ دەگرێت کە ئەمانەن :
# ھەموو زیندەوەران لە خانەیەک یان زیاتر پێکھاتوون.
# خانەکان یەکەی پێکھاتن و فەرمانی بنچینەین لە زیندەوەراندا.
# خانەکان تەنھا لە دابەشبوونی ئەو خانانەوە پەدا دەبن کە پێشتر ھەبوون.

## سەرچاوە
* https://web.archive.org/web/20160112164000/http://www.en.wikipedia.org/
* Holt Biology

پۆل:مێژووی ژیانناسی
پۆل:خانە
پۆل:ژینناسیی خانەیی
کوردی (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

**[[کوردی]]** یان **زمانی کوردی**، زمانێکە کە خەڵکی کورد قسەی پێدەکەن.
* ئالان کوردی، کوڕێکی تەمەن سێ ساڵی کوردی ڕۆژاوای کوردستان (سووریا) بوو کە بووبوو بە مانشێتی زۆرینەی میدیاکانی جیھان دوای خنکانی لە دەریای ناوین.
* ئەلفوبێکانی کوردی ئەو ئەلفوبێیانەن کە بۆ نووسینی زمانی کوردی کەڵکیان لێ وەردەگیرێت.
* بەڕکی کوردەواری
* چێشتی کوردی
* شارستانییەتی کوردی (یان کلتوری کوردی)
* کوردایەتی (یان ناسیۆنالیزمی کوردی)، ئایدیۆلۆجیای نەتەوایەتیی کوردییە.
* کوردی (شاعیر)، یەکێک لە شاعیران و ھۆنەرانی گەلی کورد.
* مۆسیقای کوردی
* وێژەی کوردی (یان ئەدەبی کوردی)، بریتیە لە ئەو شیعر، چیرۆک، بەیت، مەتەڵ و گۆرانییانەی کە بە شێوەزار و زاراوە جۆراوجۆرەکانی زمانی کوردی نووسراوە.

## ئەمانەش ببینە
* کورد (ڕوونکردنەوە)
* کوردستان (ڕوونکردنەوە)
موعین

**موعین** (بە فارسی: معین: لە دایکبووی ١٩ی کانوونی دووەمی ١٩٥١) گۆرانیبێژێکی پۆپی فارسی بەناوبانگە، دەنگی لە چینی تێنۆر ئاڵتۆدایە.

## ژیاننامە
ناوی تەواوی نەسڕوڵا موعین نەجەف ئابادییە، لە ساڵی ١٩ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ لە شارۆچکەی نەجەف ئاباد لە دەوروبەری ئەسفەھان لە خێزانێکی ئایینی و تا ڕادەیەک قەرەباڵغ لە دایکبووە، کوڕی حەوتەمی خێزانەکەیەتی،

لە سەردەمی مناڵییدا، قورئانی بە دەنگ خوێندووە، شیعری شاعیرانی زۆر بە ڕەوانی خوێندوەتەوە. لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا ئاشنای نووەتەکانی مۆسیقا دەبێت.. ھەروەھا کاری مافوورچنینی کردووە.

موعین لە ساڵی ١٩٨٩ ژیانی ھاوسەری لەگەڵ خانمێکی ئێرانیدا پێکھێناوە، بوون بەخاوەنی کچێک بە ناوی «پەریچەھر» پاشان لە ھاوسەرەکەی جیابووەتەوە، پاش جیابونەوەی لە ھاوسەری یەکەمی لە ساڵی ١٩٩٥ موعین بۆ جاری دووەم ژیانی ھاوسەری لەگەڵ خانمێک بە ناوی «ستارە» پێکدێنێت بەڵام لە ھاوسەرگیری دووەمیشدا سەرکەوتوو نابێت و سەرئەنجام لە ساڵی ٢٠٠٣ دا جیابوونەوە.

بەھۆی ئەوەی لە زۆربەی ئاھەنگ و کلیپەکانیدا چاویلکە بەکاردێنێت، ھەربۆیە ئەوەی لای ھەوادارانی دروست کردوە کە نابینایە، بەڵام موعین دوو چاوی ساغی ھەیە و تەنھا یەکێک لە پێلوەکانیلە سەردەمی گەنجیدا لە دەست داوە.

## کاری ھونەری
لە تەمەنی ٢٠ ساڵییدا بەھۆی دەنگە خۆشەکەیەوە لەگەڵ مامۆستایانی وەک تاجی ئەسفەھانی و حەسەنی لەسائی ئاشنا دەبێت و لە وانەکانیان ئامادە دەبێت. لە دوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران لە ساڵی ١٩٧٦–١٩٧٩ ھەموو شەوێک لە ئوتێلی «حەسابی» و «ھەزار و یەک شەو» بەرنامەی پێشکەش کردووە.

لە ساڵی ١٩٨٠ ئەکەم ئەلبومی خۆی بە ناوی "*یەکێکم خۆش دەوێ*" (بەفارسی: یکی ڕا دوست می‌دارم) بڵاوکردەوە بەم ئەلبومەش توانی خۆی بە خەڵکی ئێران بناسێنێت.

پاشان موعین لە ساڵی ١٩٨١ ئێرانی جێھێشت و کاری ھونەری موعین لە تاراوگە بەردەوام بوو.

ساڵی ١٩٨٣ موعین بە ھاوبەشی ھایدە ئەلبومێکی بەناوی "*گولھای غوربەت*" بڵاوکردەوە و پڕفرۆشترین ئەلبومی ساڵ بوو، پاشان موعین ئەلبومی "*پەریچەھر*" ـی لە ساڵی ١٩٨٧دا بڵاوکردەوەو وەک ئەلبومێکی بەناوبانگ زۆرترین کۆپی لێفرۆشرا.

موعینی ھونەرمەند لە زۆربەی وڵاتانی جیھان کۆنسێرت و کاری ھونەری ئەنجامداوە و لە ساڵی ٢٠٠٩ دا بە ھاوبەشی لەگەڵ جەمشید کۆنسێرتێکیان لە کوردستان ڕێکخست،

موعین خاوەنی چەندین ئەلبووم و کاری ھونەری ناوازەیە کە دواین کاری تاکیی خۆی بە ناوی «مەردوم» لە ساڵی ٢٠١٢ کلیپ کردووە وە ئێستاش لە ویلایەتی کالیفۆڕنیای ئەمریکا دەژی.

## قسەی ھەندێک لە ھونەرمەندان لەسەر موعین
* ئیرەج دەڵێ ھونەری موعین بە ھونەرێکی بە نرخ دادەنێ و بە ھونەرمەندێکی بەرزی ئێرانی دادەنێت.
* محەممەد ڕەزا **[[شەجەریان]]** کە ھونەرمەندێکی بە توانای ئێرانە، دەڵێ کە دەنگی موعین دەنگێکی پێگەیشتووە.
* داریوش کە ھونەرمەندێکی گەورەی ئێرانە دەڵێت ھەر کە لێی دەپرسن خۆشەویشترین ھونەرمەند کێیە دەڵێ موعین.

## سەرچاوەکان
* http://en.wikipedia.org
* ماڵپەڕی کوردژین

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
گرانەتا

[چەپ|٢٥٠px|وێنۆک|یەکێک لە نیشانەکانی نەخۆشی [گرانەتا لەسەر سنگی نەخۆشەکە]]
**گرانەتا** (بە ئینگلیزی: *Typhoid fever*) یەکێکە لە نەخۆشیەکانی کۆئەندامی ھەرس و یەکێکە لەو نەخۆشیە بڵاوانەی کە لە زۆربەی وڵاتانی نیمچە پێگەیشتوو ھەیە و ساڵانە بە ھەزاران کەس تووشی ئەم نەخۆشیە دەبن.
ھۆکاری توش بوون بە نەخۆشیەکە بەکتریایەکە بەناوی (salmonella typhi) کە لە ڕێگەی خواردن و خواردنەوەی پیس بوو بە بەکتریای نەخۆشیەکە دەگوازرێتەوە. ئەم نەخۆشیە لە ناوچەکانی ھیندستان و ئەفریقا و ئەمریکای لاتین زۆر بڵاوە. بەکتریاکە لەوانەیە تەنانەت دوای چاک بوونەوەی نەخۆشەکەش لە تورەکەی زراوی نەخۆشەکەدا بۆ ماوەی چەندین مانگ یان ساڵ بمێنێتەوە، واتە ئەو کەسە ئەبێت بە هەڵگری نەخۆشیەکە کە ھۆکارێکی سەرەکییە بۆ تووشکردنی کەسانی تر. بەکترياکە توانای ژیانی ھەیە لە خاکدا بۆ ماوەی 1-5 مانگ و لەناو بەفر و ئاودا بۆ ماوەی 2-3 مانگ، لە پیسایی بۆ ماوەی 25 ڕۆژ دەژی و لە شەست پلەی سەدی بۆ ماوەی 20 خولەک دەژی.

ماوەی چوونە ژوورەوەی بەکتریاکە بۆ لەشی نەخۆشەکە ھەتا دەرکەوتنی نیشانەکانی نەخۆشیەکە (١٠-١٤) ڕۆژە .

## نیشانەکانی نەخۆشیەکە
### لەھەفتەی یەکەمدا
# تا (کە دیارترین نیشانەی نەخۆشیەکەیە) پلەی گەرمى لەسەرووی 39-41 دەبێت.
#سەرئێشە
#ئازاری ماسولکەکان.
# کەمبوونەوەی لێدانی دڵ زیادبوونی ھەناسەدان.
# قەبزی.
# سکچوون و ڕشانەوە بە تایبەتی لەمناڵدا.
#لەرز.
#بەڵخ بوونی زمان و وشک بوونەوەی ناو دەم.
### لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمدا
# دەرکەوتنی پەڵەى پەمەی لە سنگ و دەموچاوی تەخۆش کە بۆ ماوەی 24 کاتژمێر دەمێنێتەوە دواتر پەڵەی تر درووست دەبن.
#گەورە بوونی سپڵ و جگەری نەخۆش بە ڕێژەی٪35.
#کۆخە
# ئاوسانی سک
# سکچوون ھەندێ جار ھەبوونی خوێن لەپیسایی.

### لە کۆتایی ھەفتەی دووەمدا
١-وڕ بوون

٢-بوورانەوە

٣-مردن ( ئەگەر چارەسەر نەکرێت)

## تێبینی
#مەرج نییە نەخۆشەکە ھەموو نیشانەکانی نەخۆشیەکەی ھەبێت.
# ئێستا گرانەتا لە ناوچەکەی ئێمە زۆر بڵاو بۆتەوە پێدەچێت بەھۆی سەرچاوەی ئاوی پیس یان ئەو کرێکارانەی لە دەرەوەی  وڵاتەوە ھاتوون ( کە لەوانەیە ھەڵگری نەخۆشیەکە بن).
#نيشانەکانی گرانەتا بە سيل و مەلاریا و ڤایرۆسى جگەر و ئەنفلۆنزا دەچێت.
## دەستنیشانکردنی نەخۆشیەکە
# Blood Culture چاندنی خوێن. (لە ھەفتەی یەکەمدا باشترین  دیاریکەری نەخۆشیەکەیە) لەسەدا 90-100 دیاری دەکات.
#کەمبوونەوەی خڕۆکە سپییەکانی خوێن.
#لەوانەیە بەکتریاکە لە پیسایی نەخۆشەکە ببینرێت بە مایکرۆسکۆپ.
# Bone Marrow Culture چاندنی مۆخی ئێسک.
# Widal Test ویداڵ تێست. (کە ناتوانین زۆر پشتی پێبەستین).
#چاندنی میز لە ھەفتەی دووەم پۆزەتیڤە.
## چارەسەر
# chloramphenicol لەوانەیە  تا لەدوای چارەسەریش بۆ ماوەی ٥ ڕۆژ ھەر بەردەوام بێت.
# ciprofloxacin چارەسەر پێویستە بۆ ماوەی ١٤ ڕۆژ بەردەوام بێت ڕۆژی دوو ژەم 500-750 ملگم بۆ ئەو نەخۆشانەی کە باری گشتیان باشە.
لەو کەسانەی ھەڵگری نەخۆشیەکەن چارەسەر دەبێت پێویستە بۆماوەی ٤ ھەفتە بەردەوام بێت و ھەندێکیان پێویستیان بە نەشتەرگەری لابردنی زراو ھەیە.
#لەکاتی تادا پێوییستە شلە و ئاوی زۆری پێ بدرێت.
## خۆپاراستن
# ھۆشیاری خەڵکی لە بەکارھێنانی خواردن و خواردنەوەی پاک.
# بوونی سیستەمی ئاو و ئاوەرۆی چاک و کۆنترۆڵکراو.
# سەفەر نەکردن بۆ ئەو ناوچانەی کە نەحۆشیەکەی تیا بڵاوە، یان خۆکوتان پێش سەفەرکردن بۆ ئەو ناوچانە .

## سەرچاوە
* DAVIDSONs principles and practice of medicine
* CECIL  essentials of medicine 
*USMLE  step 3  volume 1  internal medicine and neurology.
* INTERNET .
*  my daily practise

پۆل:گرانەتا
کوڕی خودا

[left|thumb|[خودای باوک و خودای ڕۆحی پیرۆز لەگەڵ یەسووعی منداڵدا، تابلۆی موریلۆ]]
**کوڕی خودا** (بەئینگلیزی: Son of God)، گرێیەکە، کە بەپێی تایەفە مەسیحییە سیانەیەتیگەرەکان بریتییە لە پەیوەندییەک لەنێوان یەسووع و خودا دا، کە زۆرتر ناسراوە بە "خودای کوڕ". بۆ کەمینەیەک لە مەسیحییە ناسیانەیەتیگەرەکان، زاراوەی کوڕی خودا کە بەسەر یەسووعدا جێبەجێ دەبێت لە پەیمانی نوێدا، جێی رەزامەندییە، لەکاتێکدا نابایبڵییە بەڵام قبووڵ نییە وەک خودای کوڕ. 

بەدرێژایی مێژوو، ئیمپڕاتۆرەکان سەرناوی جیاوازییان هێناوەتە ئاراوە هەروەکوو "کوڕێکی خودا"، "کوڕێکی خودایەک" یان "کوڕی بەهەشت". ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی ئۆگەستەس لە پەیوەندییەوە بۆ باوکە-هەڵگرەوەکەی کە خولیۆس سیزارە، بە کوڕی خواوەند ناو دەبرێت لەڕێگەی زاراوەی دیڤی فیلیوس کە دواتریش لەلایەن دۆمیتیانەوە بەکارهات وەک مانایەکی جیاواز لە کوڕی خوداکەی پەیمانی نوێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەگەزەکانی مەسیحییەت
پۆل:زاراوە ئایینییەکان
پۆل:زاراوە دینییەکان
خودای کوڕ

[چەپ|وێنۆک|[یەسووعی مەسیح وەکوو خودای کوڕ]]
**خودای کوڕ** (بەئینگلیزی: God the Son)، کەسایەتی دووەمی سیانەیی پیرۆزە لە لاهووتی مەسیحییەتدا. ئەم جۆرە باوەڕە یەسووعی ناسڕی وەکوو خودای کوڕ پێناسە دەکات، *لەگەڵ [[خودای باوک]] و [[ڕۆحی پیرۆز|ڕۆحی پیرۆزدا]] لە جەوهەردا یەکە بەڵام بەکەسایەتی جیاوازە*. 

لەم فێرکارییانەدا، خودای کوڕ پێش ئەوەی بێتە ناو جەستەشەوە هەر هەبووە و ئەبەدییە لەپێش درووستکردنی مرۆڤ و دوای کۆتایییش لەگەڵ خودای باوک (هەروەها ڕۆحی پیرۆزیش) دا. 
خودای کوڕ لای هەندێک کەس ئاماژەیەکی مرۆڤانەی هەیە، لەکاتێکدا *خودای کوڕ* زاراوەیەکە گشتگیرییانە ئاماژە بۆ خودایبوونی یەسووع و هەبوونی ئەو پێش ئەوەی بێتە ناو جەستەوە. بۆیە لە لاهووتی مەسیحییەتدا، یەسووع هەمیشە خودای کوڕ بووە و پیشانی مرۆڤایەتی نەدراوە تاوەکوو کاتی بەجەستەکردنی. 

## سەرچاوەی زاراوەکە
زاراوەکە لەزمانی ئینگلیزیدا، لە زمانی گریکی و زمانی لاتینییەوە وەرگیراوە.

## پەیمانی کۆن
زاراوەی "خودای کوڕ" لەپەیمانی کۆندا بەکار نەهاتووە ئەگەرچی زاراوەی "کوڕەکانی خودا" بەکارهاتووە.  زاراوەکە لەو شوێنەدا نەوەک بەتەنها بەمانای خزمایەتییەک دێت، بەڵکو ئاماژەشە بۆ کەسانێک کە پەیوەندییەکی زۆر تایبەتیان بە خوداوە هەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:مەسیحییەت
پۆل:مەسیحیەت
پۆل:کتێبی پیرۆز
پۆل:یەسووع
سیانەیی پیرۆز

[چەپ|وێنۆک|لەگەڵ ئەوەی لە "[بەسەرهاتەکانی درووستبوون ٣" دا نووسراوە کە باوک ئادەم و حەوای لەبەھەشت کردە دەرەوە، بەڵام کڵێسا بە ھەرتەقەی دانەنا کاتێک کە لەبری باوک، کوڕ وێنە کرا، چونکە خودا باوک و خودا کوڕ یەکن]]
لەباوەڕی مەسیحییەکاندا بۆ **سیانەیی پیرۆز** یان **یەرەیی** (بە ئینگلیزی: *Trinity*)، خودا وەکوو سێ دانە کەسی پیرۆز پێناسە دەکرێت (بەگریکی: ὑποστάσεις) کە بریتیین لە خودا باوک، خودای کوڕ (یەسووعی مەسیح) و ڕۆحی پیرۆز. ئەم سیانە لەکەسایەتیدا جیاوازن و بەڵام پێکەوە یەکن و لەیەکێتیدا پێکەوەن و ھەریەکەشیان وەکوو یەک یەکسانن و ھاوجەوھەرن (بەگریکی: ὁμοούσιοι). بەجۆرێکی تر، ھەرسێ کەسایەتییەکەی سیانەیی پیرۆز لەیەک شتن. ئەم باسە یەکێکە لە باسە ئاڵۆزەکانی نێو باوەڕی مەسییحەتدا.

خودای باوک، خودای کوڕی نارد بۆ جیھان، کە ئەمەش لەڕێگەی ڕۆحی پیرۆزەوە بوو، لەکاتێکدا ڕۆحی پیرۆز بەیەکێکی تر لە سیانەیی پیرۆز دادەنرێت و ناو دەبرێت بە ڕۆحی باوک  و ڕۆحی یەسووع، نموونەکان لەسەر یەکێتی لە سیانەیی پیرۆزدا، زۆرن.

بەبڕوای مەسیحییەکان، بەتەنھا یەک کەس لەنێو سیانەییەکەدا جێی رەزامەندی نییە بەڵکو پێویستە ھەموویان پێکەوە قبووڵ بکرێن.

زاراوەی "سیانەیی خودا یان سیانەیی پیرۆز"، بەھیچ جۆرێک لەنێو کتێبی پیرۆزدا بەکارنەھاتووە، بەڵکو بۆ یەکەم جار ئەم زاراوەیە لە ئەنجومەنی نیقییەدا بەکارھات، بەڵام ناوەڕۆکی بابەتەکە لەئینجیلدا بۆ چەند جارێک بەکارھاتووە وەک لە "مەتتا ٤:١٦".

## بیروباوەری سیانەی پیرۆز لای زانا مەسیحەکان
وشەی سێیەک ( التثلیث - الثالوث ) مەبەست پێی باوک و کوڕ و ڕووحی پیرۆزە بەلکو کەسانی تری وەک قەشە ترتلیان داھێنەری بووە و یەکەم جار ئەو باسەی کردۆتەوە لەسەدەی دووەمی لەدایکبوون !
لەدوای ئەمە لەناوەڕاستی سەدەی سێیەم قەشە سبیلیوس بە بدعەو داھێنراوی زانی!
ھەروەھا اریۆسەکان بانگەوازی ئەوەیان دەکرد تەنھا باوک ئەزەلی و ئەبەدیە بەلام کوڕ و ڕووحی پیروز ئەوانە دروستکراون و ئەزەلی نین 

## سەرچاوەکان


پۆل:خواناسی
موعجیزە

**پەرجۆ**، **دەرئاسا** یان **موعجیزە** (بە ئینگلیزی: Miracle، بە عەرەبی: مُعجِزة)، بریتییە لە ھەر ڕووداوێکی ناچاوەڕوانکراو کە بەھۆی دەستێوەردانێکی خوداییەوە ڕوو دەدات. ھەندێک جاری کەسێکی پیرۆز یان پێشەوایەکی ئایینی دەیکات، کە دووبارە دەستێوەردانێکی خودایی لەپشتە. باوەڕ وایە کە پەرچوو بریتییە لە تێکچوون لەیاساکانی سرووشتدا. ھەندێکیش وا پێشنیار دەکەن کە خودا مامەڵە لەگەڵ یاساکانی سرووشتدا دەکات بۆ ڕوودانی ئەوەی کە خەڵک پێی دەڵێت پەرچوو. لاھووتییەکان دەڵێن لەگەڵ گرنگیپێدانی خودایدا، خودا بەسیستەم کاردەکات لەڕێگەی یاساکانی سرووشتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ئازادی ڕەھای ھەیە لەوەی کە بەپێچەوانەی یاساکانی سرووشتەوە کار بکات ئەگەر ویستی ئەوە بکات.

## سەرچاوەکان


پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:زاراوە ئایینییەکان
کاکەیی

[وێنۆک|سێ ئەندامی کاکەیی لە وێنەیەکدا لە [سلێمانی لە ٢٠٠٧ گیراوە]]
**کاکەیی**
جەماوەرێک لە کوردەکانن. دانیشتووی چەندین شوێنی کوردستانن بە تایبەت لە داقووقی نزیک کەرکووک و خانەقین و سەفەیە نزیک قەزای خەبات نزیک ھەولێر و ھاواری سەر بە ھەڵەبجە.

## ناو
لە عێراق و باشووری کوردستان بە پەیرەوانی یارسان کاکەیی دەڵێن. لە ئێران ئەھلی حەق یان ھەر یارسان دەڵێن. کەواتە یارسان ناوی کاکەیییە بە زمانی ئێرانی.یارسانەکانی دیوی ئێران لە کرن و ڕۆژاوای کرماشان دەژین. ھەروەھا بەشێکیان لە قەزوین و مازەندەرانن و لە ھۆزی کاکەوەن و خواجەوەندن.

ئەو گرووپانەی کە پەیوەستن بە کاکەیییەوە بریتین لە:

**لە کوردستان**
* یارسان
* عەلی ئەڵاھی
* عەلەوی
* ئەھلی حەق
* قلخانلو
* گۆران
* شەبەک
* سارەلو
* ھاواری
* بھرازی

**لە ئێران**
* کاکه‌وه‌ن
* عەبدال بەنی
* گورەنلار
* قەرەقوینلو (لە ئازربێجان)

**لە تورکیا**
* قزڵباش
* بەکتاشی
* عەلەوی

**لە ئەلبانیا**
* بەکتاشی

**لە سووریا**
* نسێری (یان عەلەوی)
## سەرچاوەکان

پۆل:یارسان لە باشووری کوردستان
پرێلوود

[250px|وێنۆک|چەپ|نۆتەی [لیستی پرێلیوودەکانی شۆپان|پرێلیوودی ژمارەی ٢٤ی شۆپان]]
**پرێلوود** () بریتییە لە شێوەیەکی مۆسیقی، کە پارچەیەک مۆسیقای کورتە. ڕەنگە لە پارچەیەک مۆسیقاوە بۆ یەکێکی تر بگۆڕێت. پرێلوود بریتییە لە پێشەکی بۆ پارچەیەک مۆسیقا. لە سەردەمی باڕۆکی مۆسیقادا، پرێلوود وەکوو دەستپێکێک لەو پارچە مۆسیقایانەی کە بەزۆری درێژتر و ئاڵۆزتر بوون بەکارھاتووە. پرێلوود دەشێت وەکوو ئاماژەیەکیش بۆ ئۆڤەرچەر بەکاربێت، زۆر بەتایبەتی لە میانەی ئۆپێرا و ئۆراتۆریۆ.

وشەی پرێلیوود "*Prelude*" بەواتای پێشەکی دێت، کە لەبنەڕەتدا وشەیەکی فەرەنسییە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شێوەکانی مۆسیقای کلاسیکیی ڕۆژاوا
عەرەب شەمۆ

**عەرەبی شەمۆ** یان **عەرەب شامیلۆڤ** (١٨٩٧–١٩٧٨) نووسەرێکی کورد بوو و بە باوکی ڕۆمانی کوردی ناودەبرێت عەرەبی شەمۆ لە گوندی سوسز قارسی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی لە بنەماڵەیەکی سەر بەشێخانی ئێزیدی لەدایک بووە کە لەو کاتەدا لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆری ڕووسیادا بوو ھاتۆتە دونیاوە، یەکەمین ڕۆمانی کوردی نووسیوە کە بە کوردی بڵاوکراوەتەوە بە ناوی شڤانی کورد (بە کوردیی باکووری: *Şivanê Kurmanca*)

## ژیان
ئەم نوسەرە بلیمەتە لە بنەماڵەیەکی کوردیئێزدیانە، لە ساڵی ١٨٩٥ز لە گوندی سوسر لە ناوچەی قارس لە دایکبووە،سەختی ژیانی دیوە،لە ساڵی ١٩٧٨ لە یەریڤان کۆچی دوایی کردووە.
لە ناو نوسەرانی کوردی یەکێتی سۆڤیەت دا عەرەبی شەمۆ نەک لە ئاستی ناوخۆییدا بەڵکو لە دەرەوەش ناوبانگێکی زۆری هەیە، عەرەبی شەمۆ دەستی بە نوسینی وتار کرد لە بوارە جیاجیاکانی کار و باری ڕۆشنبیری کوردی و ژیانی کۆمەڵایەتی لەو گوندانەی کوردی ئێزدی لێ نیشتەجێبوون.
نوسینەکانی عەرەبی شەمۆ بە زمانی ڕوسی بوون، چونکە نوسینەکانی بە زۆری بۆ زانا و  ڕۆشنبیر و ڕۆژهەڵاتناسەکانیئەوروپا بوون کە گرنگییەکی زۆر و تایبەتیان ئەدا بە لێکۆڵینەوەی کوردی بە شێوەیەکی گشتی

وێنۆک|وێنەیەکی عەرەب شەمۆ
## بەرھەمەکان
* *[[خۆ-خۆ ھینبوونا خوێندنا نڤیسارا کورمانجی]]* (لەگەڵ ئیساھاک مارۆگوولۆف)، ١٩٢٩
* لە ساڵی ١٩٥٨ پەرتووکی بەربانگی لە چاپدا
* لە ساڵی ١٩٥٩ پەرتووکی جیھانی بەختەوەری چاپدا
* لە ساڵی ١٩٦٦دا داستانی قەڵای دمدمی وەرگێڕا بۆ زمانی ڕووسی بەپیتی سلاڤی لە یەریڤان، لەم داستانەدا عەرەبی شەمۆ ھەوڵی دا ئەو جەور و ستەمەی کە لە لایەن داگیرکەرانی سەفەوی و عووسمانی لە کوردکراوە بخاتە ڕوو.
* ڕۆمانی شوانی کورد لە ساڵی ١٩٧٧ لە چاپدرا
* ڕۆمانی ھۆپۆ لە ساڵی ١٩٩٠ لە چاپدراوە
* چیڕۆکی نێو خەڵکان ١٩٦٧
* بەرھەمە کۆکراوەکانی عەرەبی شەمۆ ١٩٦٩
* ساڵی ١٩٣٠ (ڕەبەن)لە چاپدا کە چیرۆکێکی سەرشانۆیە

یەکێک لە بەرهەمە بە ناوبانگەکانی ڕۆمانی(شڤانی کورد)ـە کە لە ساڵی ١٩٣٥ بڵاوکراوەیە کە هەر زوو وەرگێڕدرا بۆ زمانەکانی ڕوسی،ئەرمەنی،ئەڵمانی و ئەڵمانی
کە لەم بەرهەمەدا نوسەر ڕاشکاوانە نەخشەی ژیانی زەحمەتکێشانی ناوچە کوردییەکان دەکێشێت وە سەختی ئەو ژیانە لە ژێر دەسەڵاتی کۆندا نیشان دەدا،ئەوەشمان پیشان دەدا کە چۆن ڕەنجخۆران و کۆنەپەرستانی سەردەمی سۆشیالیست دەبوونە بەربەست لە بەرامبەر جێنشینبوونی کوردانی کۆچەر.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
*کوردپێدیا 

پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧
پۆل:ڕۆماننوس
پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان
پۆل:ئێزیدییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:نووسەرانی کورد
کۆمپانیای واڵت دیزنی

**کۆمپانیای واڵت دیزنی** (بە ئینگلیزی: *The Walt Disney Company*) بە یەکێک لە زۆرترین بەرھەمھێنەرانی فیلمی وێنە جووڵاوە بەناوبانگەکان ئەژمێردرێت و، ڕاھێنانی زۆربەی کەسایەتییە بەناوبانگەکانی فیلمی کارتۆنی بۆ ئەو دەگەڕێتەوە، وەک کەسایەتی، میکی ماوس، دۆنالدک و، گۆفی و، بلۆتۆ ھەولی زۆریشیدا لە نێوان ساڵانی (١٩٢٨ز و، ١٩٣٨ز). بۆ پەرەپێدانی لایەنی کەسایەتی لە فیلمە جووڵاوەکان، دیزنی خاوەنی گەورەترین ستۆدیۆیە لە ھۆڵیوودا. واڵت دیزنی پێش ساڵی ١٩٩١ کارەکتەری بەناوبانگ ناسراو بە میکی ماوسی دروست کرد

کەشوێن پێی خۆی جێ ھێڵا لە چیرۆک ھێنانەوە و، ڕێکخستن و، بۆچوونی تەکنیکی لەھەموو بوارەکانی بەرھەمھێنانی سینەمایی فیلمەکانی وێنە جووڵاوەکان.

ئەم کۆمپانیایە لە ساڵی ١٩٢٣ز لەلایەن **[[واڵت دیزنی]]** و ڕۆی دیزنی کە برا بوون و بەیەکەوە ئیشیان دەکرد دامەزرا. ئێستا ئەم کۆمپانیایە یەکێکە لە ھەرە کۆمپانیا بەناوبانگەکانی بەرھەمھێنانی فیلم و **[[وێنەی جووڵاو]]** (*Animation*) لە جیھاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٢٣
پۆل:کۆمپانیای واڵت دیزنی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٣ لە کالیفۆرنیا
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا
پۆل:براندە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
پۆل:هۆلیوود، مێژوو و کولتووری لۆس ئەنجلۆس
پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە
پۆل:پێشکەشکردنە سەرەتایییە گشتییەکانی دەیەی ١٩٤٠
پۆل:کۆمپانیا ئەمریکییەکان کە لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزراون
پۆل:کۆمپانیاکان لە تێکڕای پیشەسازیی داو جۆنز
پۆل:کۆمپانیا تێکەڵەکان کە لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزراون
پۆل:کولتوری ھۆلیوود، لۆس ئانجلەس
پۆل:کۆمپانیاکانی کات بەسەربردن کە لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزراون
پۆل:کۆمپانیا ڕاگەیاندنە گشتییەکان کە لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزراون
عەلەوی

**عەلەوی** یان **ئالەڤی** (بە کوردی و تورکی: *Alevi*) ڕێبازێکی سۆفیگەریە، کە تێکەڵی بیروباوەڕی جۆراوجۆرە. لە زاراوەی سۆفیگەری ئیسلامیدا بە (غولات: توندڕەوی ئایین) ناودەبرێن، بەڵام لەڕاستیدا پەیوەندیەکی کەمیان بە ئیسلامەوە ھەیە. ئاینەکەیان زیاتر مرۆییە، رەفتارە لیبراڵە کۆمەڵایەتیەکانیان زۆر لە ئیسلامی سەرەتاییەوە دوورە. بۆ نموونە ژن و پیاو لای ئەوان یەک پلەی ھەیە. زۆر گرنگی بە ڕۆژووی ڕەمەزان نادەن. خواردنەوەی مەی قەدەغە ناکەن. بۆنە ئایینەکانیان کە ھەمیشە سەماو ئاھەنگی لەگەڵدایە، لە مزگەوت ناکرێن، لە شوێنی کۆبوونەوە ئەنجام دەدرێن کە بە جەم‌ خانە ناویان لێ دەبرێت واتای کۆبوونەوە و لە لایەن سەرکردە ئایینەکانیانەوە بەڕێوە دەبرێن کە بە *دەدە* یان *پیر* یان *سەیید* دەناسرێن. 

[thumb|400px|دابەشبوونى عەلەوى لەسەر خاکى [باکووری کوردستان و ئەنادۆڵ بە ڕەنگى سوور ]]

## بنەڕەتی ناو
سەبارەت بە وشەی عەلەوی (یان ئالەڤی) دوو بۆچوون ھەیە، یەکەم ئەم وشە لە وشەی عەلی گیراوەتەوە و بە واتای پەیرەوی عەلییە. بۆچوونی دووەم پەیرەوانی ئەم ئایینە بە ئایینی خۆیان دەڵێن ئالەڤی (نەک عەلەوی)، ئێستا ئەم وشە لە وشەی *ئالەڤ* یان *ئالۆ* بە واتای ئاگر وەرگیراوەتەوە و بە واتای ئاگری یان ئاگرپارێز. وشەی ئالەڤ لە وشەی *ئاڵ* وەرگیراوەتەوە کە بە مانای سوور دێت، و ھەندێکجار بە پەیرەوانی ئەم ئایینە (*قزلباش*)یشی پێ دەڵێن کە لە زمانی تورکیدا بە واتای سەرسوورەکانە.

## پەرتووکی پیرۆز
پەرتووکێکی پیرۆزی دیاریکراویان نیە. ڕێز لە قورئان و ئینجیل و تەورات دەگرن. لە نێوان خودا و مرۆڤایەتیدا بڕوایان بە نێوبژیوانی پێنج فریشتە و دوانزە شالیاری خودا و چل پێغەمبەر ھەیە. زۆربەیان لە ئەنادۆڵ و شارەکانی سیواس و ئامەد و خەربووت دا دەژین.

## حەشیمەتی پەیڕەوان
قزڵباشە کوردەکان بە کوردی شێوەزاری کرمانجی-زازاکی قسە دەکەن. لە چیاکانی دێرسم زیاتر لە میلیۆنێکن. خەمڵاندنەکانی ئەم دواییە دانیان بەوەدا ناوە کە لەوانەیە قزڵباشەکان ٢٥٪ لە سەدی دانیشتووانی تورکیا پێک بێنن.
## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی تورکی
پۆل:ئایینەکانی کوردستان
یادپەیکەری ھەڵەبجە

وێنۆک|مۆنیۆمێنتی ھەڵەبجە
**مۆنۆمێنتی‌ هه‌ڵه‌بجه‌** (بە ئینگلیزی: *Halabja Monument*) ساڵی ٢٠٠٣ دروست کراوە و چەندین بەڵگە و زانیاری‌ و وێنەی‌ لەسەر کیمابارانەکەی‌ ھەڵەبجە تێدابوو. ‌ لە ١٦ی‌ ئازاری‌ ٢٠٠٦، لە ھەژدەیەمین ساڵیادی‌ بۆمبارانەکە و لە خۆپیشاندانێکی‌ خەڵکی‌ شارەکەدا کە بۆ داواکردنی‌ خزمەتگوزاری‌ و پێداوسیتیەکانیان بوو، سووتێنرا. پاشانیش نوێکرایەوە.

## سەرچاوە
*www.halbast.net
*https://web.archive.org/web/20160112164000/http://www.en.wikipedia.org/

پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە
کوڕی خودای دابەزیو

**کوڕی خودای دابەزیو**، زاراوەیەکە زۆرینەی جارەکان دەدرێتە پاڵ یەسووعی مەسیح، بەپێی ئەو باوەڕەی کە یەسووع کوڕی خودایە و بەپێی باوەڕی مەسیحییەکان و ئینجیلە باوەڕپێکراوەکان، یەسووع خودایە و کوڕی خودایە و کەسایەتی دووەمی سیانەیی پیرۆزە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لاھووت
ڤاگنەر (ڕوونکردنەوە)

* ڕیچارد ڤاگنەر، مۆزیکدانەرێکی ئەڵمانی.
* ڤوڵڤگانگ ڤاگنەر، دەروونناسێکی ئوسترالی.
نیگا تیڤی

**نیگا تیڤی** کەناڵێکی ناوخۆییە لەھەولێر، کەناڵی نیگا تیڤی سەر بە کۆمپانیای ڕەنگارە. و ھەروەھا نیگا تیڤی گرنگی بە دراما و و بابەتە دیکۆمێنتاری و زانستییەکان دەدات. نیگا تیڤی یەکەمین کەناڵی تەلەڤیزیۆنی سەربەخۆ بوو لە باشووری کوردستان.
لە ئێستادا لەسەر سیستەمی ناوخۆ و سیستەمی دیجیتاڵی ئێچ دی پەخشەکانی دەکا لە ھەموو کوردستان.

## کەناڵەکانی نیگا
* **نیگا تیڤی**، بابەتی ھەمەڕەنگ و دراماکان.
* **نیگا موڤیس**، تایبەت بە فیلمەکانی ھۆلیوود بە ژێرنووسی کوردی.
* **نیگا ٢** یان **نیگای منداڵان**، تایبەت بە منداڵان.
* **نیگا فامیلی**، ھەر نیگا تیڤییە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ نیگا فامیلی و ئێستاش ھەر بەو ناوەیە کە تایبەتە بە دراما.

## زنجیرە بابەتەکانی نیگا
کەناڵەکانی نیگا بەردەوام کار و بابەتی نوێ بەرھەمدەھێنن و پەخشی دەکەن.
* نیگا موڤیس: فیلمەکانی وۆندەر وومان، ٢٠١٢، سێ گەمژە، کاپتن ئەمریکا: سەربازی زستان و فۆرێست گەمپـی پەخشکردووە و بەردەوام فیلمی نوێ و کۆنیش پەخش دەکات.

* نیگا فامیلی: دراماکانی دەرگای گەڕەک و ڕایەڵەی ژیان و ھتد... ی پەخشکردووە و بەردەوام درامای نوێ و کۆنیش پەخش دەکات. و بابەتە دۆکیۆمێنتارییەکان، بابەتە زانستیەکان و بەشێکی دراما تورکی و ئێرانی و کۆرییەکان پەخش دەکات.
* نیگای منداڵان: فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ئاسمان گۆشتی لێ ئەبارێ، وۆڵ-ئی، ڕیۆ ٢ و دەرکەوتنی پاسەوانانی پەخشکردووە.
300px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست|ئاه‏‏‏ە‏‏‏نگێكی خێرخوازی بۆ د‏‏‏ە‏‏‏زگای مرۆیی ه‏‏‏ە‏‏‏ڤیار ب‏‏‏ە‏‏‏ هاوكاری (تیپی هون‏‏‏ە‏‏‏ری "ت‏‏‏ە‏‏‏بایی" ب‏‏‏ە‏‏‏ریو‏‏‏ە‏‏‏ب‏‏‏ە‏‏‏رای‏‏‏ە‏‏‏تی ماجیدی مۆڵ "ستی س‏‏‏ە‏‏‏نت‏‏‏ە‏‏‏ر") بۆ كۆكردن‏‏‏ە‏‏‏و‏‏‏ە‏‏‏ی هاوكاری بۆ ئ‏‏‏ە‏‏‏و منداڵان‏‏‏ە‏‏‏ی ن‏‏‏ە‏‏‏خۆشی دریژخای‏‏‏ە‏‏‏نیان ه‏‏‏ەيە‏‏‏
ھەروەھا ئەنیمییەکانی ڕاوچی × ڕاوچی (کە بە ناوی ڕاو و ڕاوچی بوو)، دوورگەی گەنجینە، شێرە سپی، کیسەڵەکانی نینجا، بێن ١٠، سەرکێشییەکانی تەن تەن و ساسوکی پەخشکردووە و بەردەوام زنجیرە و ئەنیمییە نوێیە کورتەکان پەخش دەکات و بەردەوامیش ئاھەنگ و بۆنە تایبەتەکانی تایبەت بە منداڵان لە شاری ھەولێر ڕێکدەخات و لە ڕێکخستنی ئاھەنگی خۆبەخشی بۆ منداڵانی تووشبوو بە نەخۆشی درێژخایەن دەستی ھەبووە و بەردەوامە.

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
کەناڵی گەلی کوردستان

کەناڵێکی کوردی ئاسمانی وە بەجیاش لەشارەکانی هەولێر و سلێمانی کەناڵی ناوخۆیی هەیە وەئەم کەناڵە سەر بەلایەنی یەکێتی نیشتیمانی کوردستانە 
زیاتر گرنگی بەلایەنی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری دەدات 
*بەڕێوبەری ئێستای کەناڵ لاوەند نەوزاد

## پڕۆگرامەکانی کەناڵی ئاسمانی گەلی کوردستان
#گەرماوگەرم
#کەوانە
#وێستگەکان
#هاتوچۆ 
#گەنج لە
#ئاوێزە
#هونەری حەوتەم
#ئامیان
#سی ڤی
#گلۆباڵ
#دیرۆک
#گەشتەکانی ئەودیوی چیا

## کەناڵە ناوخۆییەکانی
لەهەردوو شاری هەولێر و سلێمانی کەناڵی ناوخۆۆییان هەیە کە گرنگی  لبه‌ بەپەخشکردنی یاریەوەرزشیەکان و دراما تورکیە دۆبلاژکراوەکان دەدەن

## ماڵپەڕی کەناڵ
* ماڵپەڕی گەلی کوردستان

پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کوردی
کیمیای گەرمی

**کیمیای گەرمی** (بەئینگلیزی: *Thermochemistry*)، بەشێکی زانستی کیمیایە و گرنگی دەدات بە خوێندنی گۆڕانی گەرمی کە ھاوەڵی کارلێکە کیمیاییەکان و گۆڕانە فیزیاییەکان دەبێت.

## ئەمانەش ببینە
*ئینسالپی
*گۆڕانی ئینسالپی
*مۆڵە ئینسالپی پێکھاتن
*ئینسالپی سووتان

## سەرچاوەکان


پۆل:کیمیای گەرمی
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:کیمیای فیزیکی
گەرمیی جۆری

**گەرمیی جۆری** یان **گەرمای جۆری** (بەئینگلیزی: *Specific Heat*، ھێما دەکرێت بە *CP*)، ئەو بڕە وزەیەیە کە پێویستە بۆ بەرزکردنەوەی پلەی گەرمی ١ گرامی ماددەیەک بۆ ١ پلەی سیلیزی یان کەڵڤن.

ھەر ماددەیەک گەرمی جۆری دیاریکراوی خۆی ھەیە و دەتوانرێت بەپێی ئەم پەیوەندییە دیاری بکرێت:

CP=\frac{q}{m\times\Delta t}

کاتێک

m = بارستایی نموونەی ماددەکە.

q = بڕی وزەی ونبوو یان وەرگیراو.

Δt = جیاوازی نێوان پلەی گەرمی سەرەتا و کۆتا.

## یەکەی پێوانە
یەکەی پێوانەی گەرمی جۆری بریتییە لە (j/g.k) یان (cal/g.c)

## سەرچاوەکان


پۆل:ئەندازیاریی کیمیا
پۆل:کیمیای گەرمی
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:تایبەتمەندی گەرمی داینامیکی
ئێنتالپی

**ئێنتالپی** یان **ناوەڕۆکی گەرمی** (بە ئینگلیزی: *Enthalpy*، ھێما دەکرێت بە *"H"*)، بڕی وزەی کۆکراوەیە لەکاتی پێکھاتنی ماددەدا.

## گۆڕانی ئێنتالپی
گۆڕانی ئێنتالپی یان گۆڕانی ناوەڕۆکی گەرمی *(Enthalpy change)* ئەو بڕە وزە مژراو یان دەرپەڕیوەیە، بە شێوەی گەرمی لەلایەن سیستمێکی دیاریکراوەوە و، لە کردەیەکدا کە لەژێر پەستانێکی جێگیردا ڕوودەدات.

بەپێی ئەم پەیوەندییە دەبێت:

ΔH = HP - HR   یان   ΔH = H2 - H1

کاتێ کە:

HP: ئێنتالپیی ماددەی بەرھەمھاتوو.

HR: ئێنتالپیی ماددەی کارلێککردوو.

## ئەمانەش ببینە

* ئێنتالپیی سووتان
* مۆڵەئێنتالپیی پێکھاتن
* کیمیای گەرمی

## سەرچاوەکان


پۆل:کیمیای گەرمی
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:ووزە (فیزیا)
پۆل:کارەکانی دەوڵەت
پۆل:ڕێژە فیزیکییەکان
پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
مۆڵە ئێنتالپیی پێکھاتن

**مۆڵە ئینسالپی پێکھاتن** (بەئینگلیزی: "standard enthalpy of formation" یان "standard heat of formation"، ھێما دەکرێت بە "Δ*H*fO یان Δf*H*O")، ئەو گۆڕانە گەرمیەیە (ئینسالپی) کە ڕوو ئەدات لەئەنجامی پێکھاتنی مۆڵێکی ئاوێتەیەک لەشێوە جێگیرەکەی توخمەکانی و لەپلەی گەرمی °C ٢٥و پەستانی atm ١ دا.

ھەر ئاوێتەیەک بەھای Δ*H*fO ی دیاریکراوی خۆی ھەیە و بەھای Δ*H*fOی توخمەکانیش لە جێگیرترین شێوەدا بە سفر دانراوە.

نیشانەی (O) لەسەر Δ*H*f باری پێوانەیی دەنوێنێت، واتە °C ٢٥و پەستانی atm ١.

ئەو ئاوێتانەی بەھای Δ*H*fO ـیان سالبە و بەرزە، زۆرتر جێگیرن، بۆ نموونە Δ*H*fO ی گازی دوانە ئۆکسیدی کاربۆن زۆر جێگیرە دەکاتە Kj/mol ٣٩٣.٥، بەڵام ئەو ئاوێتانەی کەبەھای  Δ*H*fO ـیان مووجەبە یان کەمێک سالبە ناجێگیرن بۆ نموونە  Δ*H*fO ـی HI دەکاتە Kj/mol ٢٦.٥ بۆیە ناجێگیرە و لەپلەی گەرمی ژووردا شی دەبێتەوە.

## ئەمانەش ببینە

*ئینسالپی
*گۆڕانی ئینسالپی
*ئینسالپی سووتان
*کیمیای گەرمی

## سەرچاوەکان


پۆل:کیمیای گەرمی
پۆل:پلەی گەرمی
کارۆموگناتیسی

**کارۆموگناتیسی** (بەلاتینی: *Physica Electromagnetica*، بەئینگلیزی: *Electromagnetism*)، بریتییە لە کرداری دروستبوونی وزەی موگناتیسی لە وزەی کارەباوە کە زانا ئۆرستد ئەم ڕووداوەی دۆزییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارۆموگناتیسی
ئەنتاکیا

**ئەنتاکیا** (بە یۆنانی: Αντιόχεια، بە تورکی: Antakya، بە ئینگلیزی: Antioch)، شارێکی وڵاتی تورکیایە، دەکەوێتە سەر لای چەپی ڕووباری عاسی لە دووری ٣٠ کیلۆمەترەوە لە کەنار دەریای سپی ناوەڕاستەوە لەنۆکەندی ئەسکەندەروونەدا کە دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی تورکیاوە.

شاری ئەنتاکیا بە یەکێک لە گرنگترین شارە مێژووییەکان دادەنرێت لە مێژووی سووریادا بە جۆرێ پایتەخی سووریا بوو پێش فەتحی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمدا، هەتا ئەم ساتەش پایتەختی کڵێسا مەسیحییە سورییەکانە. ئەنتاکیا لە چەرخی هێلینیدا پایتەختی  بووە و لەسەردەمی ڕۆمانیدا گرنگی ئەم شارە بەرەو سەرەوە دەچوو تا بووە سێیەم گەورەترین شاری لەدوای ڕۆما و ئەسکەندەرییەوە. عەرەب پایتەختیان لە ئەنتاکیاوە گواستەوە بۆ دیمەشق لە بەر هەندێ هۆکاری لۆجستیکی. ئەنتاکیا لە مێژووی ئیسلامیدا تووشی چەندین شەڕ بۆتەوە لە لایەن ڕۆم و خاچھەڵگرەکان، و پاش تەواو بوونی شەڕەکانی خاچھەڵگری؛ کەوتە سەر حەلەب. موستەفا کەمال ئاتاتورک دەستی گرت بە سەر ئەنتاکیادا لە ساڵی ١٩٣٩ بە زەفەربردن بەلاوازیی فەڕەنسا کە ئەوکاتە سوریای داگیر کردبوو، بۆیە فەڕەنسا دەستبەرداری ئەسکەندەروونە بوو بۆ تورکیا ئەگەرچی تورکەکان لەو کاتەدا ٤٠% ی دانیشتووانی ئەسکەندەروونەیان پێک نەدەهێنا.

پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پۆل:جوگرافیای پارێزگای خەتای
پۆل:مێژووی ئەنتاکیا
پۆل:مێژووی پارێزگای خەتای
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
دینەمۆی سادەی کارەبایی

**دینەمۆی سادەی کارەبایی**، دەزگایەکە کە میکانیکە وزە دەگۆڕێ بۆ کارەبا وزە و بنچینەی ئیش کردنەکەی ڕووداوی کارۆموگنەکارییە و دووجۆر هەیە: 

*دینەمۆی سادەی کارەبایی تەزووگۆڕاو (A.C).
*دینەمۆی سادەی کارەبایی تەزوونەگۆڕ (D.C).

## سەرچاوەکان


پۆل:کارۆموگنەکاری
دوو ئەڵقەی کانزایی

**دوو ئەڵقەی کانزایی** یان **دوو خلیسکە ئەڵقە**، لە دینەمۆی سادەی کارەبایی تەزووگۆڕاودا تەزووی درووست بوو لە ناو ئارمێچەرەکەدا ئەگەیەنێتە سووڕی دەرەکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارۆموگنەکاری
دینەمۆی سادەی کارەبایی تەزووگۆڕاو

**دینەمۆی سادەی کارەبایی تەزووگۆڕاو** (A.C)، پێک دێت لەم بەشانەی لای خوارەوە:

#ئارمێچەر
#دوو ئەڵقەی کانزایی (دوو خلیسکە ئەڵقە)
#دوو فڵچەی کانزایی
#بوارێکی موگناتیسی هەمیشەیی لەشێوە پیتی U ی ئینگلیزیدا کە کۆیلەکەی تیادا دەخولێتەوە.

## چۆنییەتی کارکردنەکەی
کاتێک کە کۆیلی دینەمۆکە لەناو بوارە موگناتیسییەکەی دەخولێتەوە ئەوا پاڵهێزی کارەبای موگنەکاری تێدا درووست دەبێت و ئەگەر سوڕەکە داخراو بێت ئەوا تەزووی موگنەکاری تێدا درووست دەبێ کەبەشێوەی تەژێ شەپۆل دەبن، واتە بڕو ئاڕاستەکانیان گۆڕاو دەبێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:کارۆموگنەکاری
ئارمێچەر

**ئارمێچەر**، بریتییە لە کۆیلێک کە بە دەوری ناوکێکی ئاسنی گونجاوی پەڕەپەڕەکراودا هەڵکراوە بۆ کەمکردنەوەی زیانەکانی وێڵەتەزوو. 

## سەرچاوەکان


پۆل:کارۆموگنەکاری
دوو فڵچەی کانزایی

**دوو فڵچەی کانزایی**، لەدینەمۆی سادەی کارەبایی تەزووگۆڕاودا، هەریەکەیان ئەڵقەکانی لەسەر هەڵدەخلیسکێت کە تەزووی درووست بووی ناو ئارمێچەرەکە ئەگەیەنێتە سووڕی دەرەکی.

## سەرچاوەکان


پۆل:کارۆموگنەکاری
کۆیلی ڕومکۆرف

300px|وێنۆک|چەپ|کۆیلی ڕومکۆرف
**کۆیلی ڕومکۆرف** یان **کۆیلی موگنەکاری** (بەئینگلیزی: Induction Coil)، دەزگایەکە کە ڤۆڵتیەی نەگۆڕ (٦ یان ١٢) ڤۆڵتی بەرزدەکاتەوە بۆ ڤۆڵتیەی گۆڕاوی بەرزی پچڕ پچڕ بۆ ڕادەی ھەزارەھا ڤۆڵت.

ئەم کۆیلە لەکۆندا بەکارھاتووە بۆ:
* بەرھەمھێنانی تیشکی سینی.
* تاقیکردنەوەی گازە پەستان نزمەکان.
* بۆ گڵۆپی بازرگانی.

بەڵام لەم سەردەمەدا لە ناوکی بزوێنەری ئۆتۆمۆبیلدا بۆ ئیش پێ کردنی بزوێنەرەکە بەکاری دێنن؛ و بنچینەی کارکردنەکەی ئاڵوگۆڕە موگنەکارییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کارۆموگنەکاری
سەنگاندنی ڕەسەنایەتی

**سەنگاندنی ڕەسەنایەتی** (بە ئینگلیزی: Authentication) واتە دەستبەکاربوون بۆ گەواھیدان لەسەر ڕاستیی تایبەتمەندییەکی لەپاڵدراوی بوونەوەرێک. ئەمە ئەتوانێ بریتی بێ لە: ئەرێدان لە ناسنامەی کەسێک، شۆپاندنی سەرچاوەکانی سەرھەڵدانی شتێکی دەستکرد، دڵنیابوون لەوەی کە بەرھەمێک ھەر ئەوەیە وا نووسراوەی سەر بەستەکەی ئەیڵێ، یان خاترجەمی لەوەی کە بەرنامەیەکی کۆمپیوتەری شیاوی باوەڕپێکردنە.
دەسەڵاتپێدان

**دەسەڵاتپێدان** (بە ئینگلیزی: Authorization) بریتییە لە دیاریکردنی مافەکانی دەستڕاگەیشتن بە کەرەستەکان، کە بەگشتی لەگەڵ زانیاریپارێزی و کۆمپیوتەرپارێزی، وە بەتایبەتی لەگەڵ کۆنترۆڵی دەستپێگەیشتوویی -دا پێوەندیی ھەیە. بە زمانی فۆرماڵتر، دەسەڵاتپێدان واتە پێناسەکردنی سیاسەتەکانی دەستپێڕاگەیشتن. بۆ نموونە، بەشێوەی نۆرماڵ، کارگێڕان یان ستافی بەشی کەرەستە مرۆڤییەکان دەسەڵاتی دەستڕاگەیشتن بە تۆمارەکانی زانیاریی کارمەندەکانیان پێ دراوە و ئەم سیاسەتەش وەکوو ڕێساگەلی کۆنترۆڵی دەستپێگەیشتوویی لە سیستەمێکی کۆمپیوتەریدا فۆرماڵ کراوەتەوە. لە کاتی کارپێکردندا، ئەو سیستەمە بۆ بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە ئاخۆ ئەبێ داخوازەکانی دەستپێڕاگەیشتن لەلایەن بەکارھێنەرانەوە پەسەند بکا یان بیانداتە دواوەوە، ئەو ڕێسایانە بەکار ئەھێنێ.

## پەراوێزەکان

پۆل:زانیاریپارێزیی کۆمپیوتەر
پۆل:کۆمپیوتەرپارێزیی
پۆل:کۆنترۆڵکردنی دەستپێگەیشتوویی
پۆل:دەستەڵات
شەبەنگی کارۆموگناتیسی

[چەپ|370px|وێنۆک|خشتەیەک کە ھەموو جۆرەکانی شەبەنگی کارۆموگناتیسی پیشان دەدات بە جۆر و [درێژی شەپۆلەکانیانەوە]]
**شەبەنگی کارۆموگناتیسی** (بە ئینگلیزی: *The Electromagnetic Spectrum*) مەودای تەواوی شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکانە بە ھەموو لەرە لەرە کانیانەوە یان درێژی شەپۆلەکانییەوە. ھەموو شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان لە بۆشاییدا بە ھەمان خێرایی دەگوێزرێنەوە واتا بە خێرایی (٣٠٠٬٠٠٠ کم/چرکە).

-پەیوەندی خێرایی شەپۆل بە درێژی شەپۆل و لەرەکەی دەکاتە:
* v= λ × f
* خێرایی شەپۆل = درێژی شەپۆل × لەرەلەر

## جۆرەکانی تیشک
* تیشکی گاما - Gamma radiation
* تیشکی سینی - X-ray radiation
* تیشکی ژوور وەنەوشەیی - Ultraviolet radiation
* تیشکی بینراو - Visible radiation
* تیشکی ژێر سوور - Infrared radiation
* شەپۆلی مایکرۆیی - Microwave radiation
* شەپۆلی ڕادیۆیی - Radio waves

## بەکارھێنانی تیشکەکان
شەپۆڵی ڕادیۆیی: شەپۆڵە ڕادیۆ کانی AM و FM و شەپۆڵی تەلەڤیزیۆنی.

شەپۆڵە مایکڕۆیییەکان: لە ڕاداردا، لێکۆڵینەوەی گەردیلەو گەردی ماددەکان، فڕۆکەوانی، کەشتیوانی، فڕنی شەپۆڵە مایکڕۆیییەکان.

شەپۆڵی خوار سوور (IR): لە شەبەنگە گەردییە لەرەوەکان و وێنەگرتنی فۆتۆگرافی، وچارەسەری سروشتی ماسوولکە.

ڕووناکی بینراو: وردبینی ڕووناکی و زانستی گەردوونی بینایی.
تیشکی سەروبنەوشەیی (UV): پاکژکردنەوەی ئامێرە پزیشکییەکان، جیاکردنەوەی کانزا فلۆرییەکان.

تیشکی X: پشکنینی پزیشکی بۆ ئێسقان و ددان و شانە گرنگە و چارەسەرکردنی لووە شێرپەنجەیییەکان.

تیشکی گاما: لێکۆڵینەوەی کەلێنەکان لە پێکھاتەی ماددە ئەستوورەکان. چارەسەری نەخۆشی شێرپەنجە. بۆمبی ناوەکی (ئەتۆمی).

## سەرچاوەکان

* http://en.wikipedia.org
* Holt: Modern Physics

پۆل:شەپۆلەکان
پۆل:شەبەنگی کارۆموگناتیسی
شەپۆلی ڕادیۆیی

[چەپ|300px|وێنۆک|گواستنەوەی شەپۆلەکان لە مانگە دەستکردەکانەوە بۆ [زەوی کە بەشێکیان پێکهاتوون لە شەپۆلی ڕادیۆیی]]
**شەپۆلی ڕادیۆیی** (بە ئینگلیزی : *Radio Waves*) مەودایەکی بەرفراوان لە شەپۆلەکانی شەبەنگی کارۆموگناتیسی دەگرێتەوە. شەپۆلە ڕادیۆییەکان ئەو شەپۆلە کارۆموگناتیسیانە دەگرێتەوە کە دریژترین درێژی شەپۆلیان هەیە یان ئەوانەی کە کەمترین لەرەلەریان هەیە ، لە نێوان هەموو شەپۆلە کارۆموگناتیسیەکاندا. شەپۆلە ڕادیۆییەکان لە ڕاستیدا هەموو شەپۆلێکی کارۆموگناتیسی کە درێژی شەپۆلەکەی گەورەتر بێت لە (٣٠سم) بێت. شەپۆلە ڕادیۆییەکان بەکاردێت بۆ پەخشکردنی نیشانە ڕادیۆییەکان و نیشانە تەلەفزیۆنییەکان.

درێژی شەپۆلە ڕادیۆییەکان لە نێوان تیرەی تۆپێکی پێ و درێژی یاریگایەکی تۆپی پێدا دەبێت. لەبەر ئەوەی ئەم شەپۆلانە کە درێژی شەپۆلیان زۆرە دەتوانن با ئاسانی بە دەوری تەنەکاندا بگوازرێنەوە ، بۆیە بۆ ناردنی زانیاری بۆ شوێنە دوورەکان گونجاو دەبن. لە هەر وڵاتێکدا دەستەیەک پسپۆڕ ناوچەکانی یان پشتوێنەکانی درێژی شەپۆلەکان دیاری دەکەن کە ئێزگەکان دەتوانن لە بڵاوکردنەوەی ڕادیۆیی و تەلەڤیزیۆنیدا بەکاری بهێنین.

تەنە زۆر دوورەکانی قوڵایی بۆشایی ئاسمان شەپۆلی ڕادیۆیی دەردەکەن. لەبەر ئەوەی ئەم شەپۆلانە دەتوانن بەناو بەرگە هەوای زەویدا بڕۆن ، بۆیە زانایان هەوایی زۆر گەورە لەسەر زەوی بەکاردێنن بۆ وەرگرتنی ئەم شەپۆلانە ، ئەمەش یارمەتی زاناکان دەدات بۆ ئەوەی لە گەردوون تێبگەن.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*http://en.wikipedia.org
*Holt : Modern Physics

پۆل:شەپۆلەکان
ئەنتۆنیۆ لاورۆ

**ئەنتۆنیۆ لاورۆ** (بەئینگلیزی: *Antonio Lauro*، ٣ی ئابی ١٩١٧ - ١٨ی نیسانی ١٩٨٦)، مۆزیکناسێکی ڤێنیزوێلایی بوو، بە یەکێک لە پێشەواکانی نێو ئاوازدانەرانی گیتاری ئەمریکای باشوور داەنرێت لە سەدەی بیستەمدا.

پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧
پۆل:مۆزیکناسانی ڤەنزوێللا
پۆل:هوونەرمەندانی ڤەنزوێللا
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمەریکای باشوور
پۆل:مۆزیکناسانی ئەمەریکای باشوور
پۆل:هوونەرمەندانی ئەمەریکای باشوور
پۆل:گیتارژەنان
پۆل:ئاوازدانەرانی گیتار
پۆل:گیتار
پۆل:هوونەرمەندان
پۆل:مۆزیکناسان
پۆل:ئاوازدانەرانی مۆزیکی کلاسیک
پۆل:ئاوازدانەران
پۆل:ئاوازدانەرانی ڤەنزوێلایی
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
سەدەی ٤ەم

[وێنۆک|چەپ|[نیوەگۆی ڕۆژهەڵاتی لەسەرەتای دەستپێکردنی سەدەی 	چوارەمی زاییندا]]
بەپێی تۆمارەکانی مێژوو، **سەدەی چوارەم** (بەپێی ڕۆژژمێری جولیانی و ئانۆ دۆمینی/پێش زایین)، ئەو سەدەیەیە کە بەردەوام بووە لە ٣٠١ ەوە بۆ ٤٠٠.

پۆل:ھەزارەی ١ەم
پۆل:سەدەی ٤ەم
پۆل:سەدەکان
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل

**هەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل** (بە ئینگلیزی: *Brazil National Football Team*) یەکێتی تۆپی پێی بەڕازیلی لە ساڵی ١٩١٤ز دامەزراوە ، لە ساڵی ١٩٢٣ز چووە پاڵ یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی (فیفا) ، ھەروەھا بە ئاسانی گەیشت بەکۆتایی جامەکان ، لەکۆتایی (١٨) یاری پاڵاوتن تەنھا دووجار دۆڕاوە ، لە کۆمەڵەی ئەمەریکای باشور لە ئەرژەنتین پلەی یەکەمی بە دەست ھێنا .

لە ساڵی ١٩٣٠ز) ھەڵبژاردەی بەرازیل بەشداری لە ھەموو کۆتاییەکانی جامی جیھانی کردووە. یەکەم یاری نێودەوڵەتی بەڕازیل ، لەساڵی ١٩١٤ز بوو ، کە لەگەڵ ئەرژەنتیندا یاری ئەکرد و (٠-٣) دۆڕا. گەورەترین سەرکەوتنی ھەڵبژاردەی بەرازیل لەساڵی ١٩٤٩ز دابوو ، کە لەگەڵ پۆلیڤیادا (١٠-١)بردیەوە ، نزمترین ئاستی دۆڕاندنی ھەڵبژاردە کەش لەساڵی ١٩٢٠ز  بوو ، کە کەوتەبەرامبەر ئۆڕۆگوای و (٠-٦) دۆڕاندی . تائێستا بەڕازیل پێنج جار جامی جیھانی بەدەست ھێناوە ئەمیش لەساڵی ١٩٥٨ز، ١٩٦٢ز، ١٩٧٠ز،٢٠٠٢ز دابوو .لەساڵی ١٩٥٠ز، و ١٩٩٨ز یشدا ڕیزبەندی دوومی بەدەست ھێناوە وە لەساڵی ١٩٢٨ز و ١٩٧٨ز ریزبەندی سێ یەمی بەدەست ھێناوە و لەساڵی ١٩٧٤ز یشدا ریزبەندی چوارەمی بەدەست ھێناوە لەساڵی ١٩٥٤ز و ١٩٨٦زدا گەیشتە خولی چارەگی کۆتایی . ھەروەھا ٧ جار جامی پاڵەوانێتی ئەمەریکای باشوری بردۆتەوە . و تەیێک ھەیە ئەڵی :ئینگلزتۆپی پیێ داھێناوە ، بەڵام بەرازیلیەکان رێک و پێک تەواویان کرد. ھەربۆیەش زۆربەی خەڵکی شێوازی یاریکردنی بەرازیل بە شێوازێکی سەرنج راکێش و پێشکەتوو دا ئەنێن .

لە بەڕازیل یاریگای (ستادماڕاکانا) ھەیە ، کە گەورەترین یاریگای جیھانییە لە ڕووی فراوانییەوە ، کەشوێنی (١٣٠،٠٢٢) تەماشاڤان ئەبێتەوە لەساڵی ١٩٥٠ز بەرازیل میوانداری جامی جیھانی تۆپی پێی کرد . یاریگا بەرازیلییەکان زۆر ڕاھێنەری گەورەیەیان دروست کردوە لە مێژووی تۆپی پێدا ،وەک بیلیی ، زیکو،  سوقڕات ، ڕۆماریۆ ، وڕیڤالدۆ ، ڕۆنالدینھۆ ، رۆناڵدۆ، وجگە لەمانەش .

**[[ڕۆنالدینۆ]]** ، کە لە دایکبووی ساڵی (١٩٨٠)ز یە ، بەیەکێک لەناودارانی مێژووی تۆپی پێ دائەنرێ ، لەگەڵ لیستی بیلی و گارینشا و زیکۆ ئەژمێردرێ . دیارترین ئەستێرەی یانەی بەرشەلۆنەی ئیسپانییە، لە ھەردوو ساڵانی ٢٠٠٤ز ، ٢٠٠٥ز تۆپی زێرینی وەرگرتووە . بەرێوەبەری تیپەکەیش (کافۆ)یە، کەتاکە یاریزانە توانیبێتی بەشداری سێ یاری کۆتایی جامی جیھانی کردبێ .

## سەرچاوە

*http://en.wikipedia.org
*https://web.archive.org/web/20170610074047/http://rengar.com/

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
چەوساندنەوەی مەسیحییەکان

**چەوساندنەوەی مەسیحییەکان** (بە ئینگلیزی: *Persecution of Christians*، بە عەرەبی: *اضطھاد المسیحیین*)، بریتیی بوو لە ڕیزێک چەوساندنەوە کە دووچاری مەسیحییەکان بووەوە لەماوەی بەرەبەیانی مەسیحییەت و سەدەکانی ناوەڕاست لەلایەن ئیمپراتۆریی ڕۆم و ھەندێک جاریش لەلایەن خودی مەسیحییەکان خۆیانەوە.

مەسیحییەکان بەدەست چەوساندنەوەیەکی زۆرەوە ناڵاندیان لەسەدە جیاوازەکاندا، لەمەدا جیاواز نین لە ھیچ ئایینێکی دیکەی سەر زەوی، چونکە ئایینەکانی سەرزەوی بەگشتی شوێنکەوتووەکانی تووشی چەندەھا چەوساندنەوە بوون، نموونەش بۆ ئەوە، چەوساندنەوەی یەھوودییەکان لەئەورووپا و موسوڵمانەکان لە ھیندستان و چەندینی تر.

لە ئێستادا لە ژمارەیەک وڵاتدا مەسیحییەکان ڕووبەڕووی گۆشەگیری دەبنەوە و لە ئێستادا مەزەندە دەکرێت کە نزیکەی ١٠٠ ملیۆن مەسیحی ڕووبەڕووی گۆشەگیری دەبنەوە، بە تایبەت لە وڵاتانی کۆمۆنیست و زۆرێک لە وڵاتانی ئیسلامی و ھیندستان توندترین گۆشەگیری لەسەر مەسیحییەکان، بەپێی ڕێکخراوی Open Doors، لە کۆریای باکوورە، کە ڕێگە بە ھیچ ئایینێک نادرێت ڕێوڕەسمەکانی ئەنجام بدرێت، و چین، کە گۆشەگیری لەسەر مەسیحییەکان ھەیە کە سەر بەو مەزھەبانە نین کە لەلایەن حکوومەتی چینەوە پەسەندکراون، جگە لە سعودیە و ئێران. لێکۆڵینەوەیەکی ئەم دوایییە، کە لەلایەن ڤاتیکانەوە ئاماژەی پێکراوە، ڕای گەیاندووە کە لە ھەر ١٠٠ کەس کە بەھۆی ڕق و کینە ئایینییەوە کوژراون، ٧٥ کەسیان مەسیحی بوون. ھەندێک لە مەسیحییەکان مەزەندە دەکەن کە لە دوو ھەزار ساڵی ئایینی مەسیحیدا، نزیکەی ٧٠ ملیۆن باوەڕدار تووشی گۆشەگیری بوون و ٤٥٫٥ ملیۆنیان واتە ٦٥٪ یان لە سەدەی بیستەمدا بەپێی *گۆشەگیرییە نوێیەکە* کوژراون.

## سەرچاوەکان
ئەلفوبێی ئازەربایجانی

**ئەلفوبێی ئازەربایجانی** ئەلفوبێیەکی لاتینیە کە بۆ نووسینی زمانی ئازەربایجانی کەڵکی لێ‌وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ٣٢ پیت پێکھاتووە.

## پیتەکان
پیتەکانی ئەلفوبێی ئازەربایجانی بریتین لە:

لەم ٣٢ پیتە، ٨ی بزوێنن (A, E, I, İ, O, Ö, U, Ü) و ٢٤ی تریشی بێ‌دەنگن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان
پۆل:زمانی ئازەربایجانی
ئازەربایجانی
ئازەربایجانی
ئەلفوبێی تورکی

**ئەلفوبێی تورکی** ئەلفوبێیەکی لاتینیە کە بۆ نووسینی زمانی تورکی کەڵکی لێوەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ٢٩ پیت پێکھاتووە.

## مێژوو
لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زمانی تورکییان بە ئەلفوبێی عەرەبی دەنووسی، بەڵام لەکاتی دامەزراندی کۆماری تورکیا ھەتاکوو ئێستا ئەلفوبێی لاتین بە زمانی تورکی بەکاردەھێنن. لەکاتی گۆرینی جۆری نوسینی تورکی لە ئەلفوبێی عەرەبی بۆ لاتین، زمانی کوردیی کورمانجی و کوردیی زازاکیش ئەلفوبێیەکەیان لە عەرەبی بۆ لاتین گۆرا. 

## پیتەکان
پیتەکانی ئەلفوبێی تورکی بریتین لە:

لەم ٢٩ پیتە، ٨ی بزوێنن (A، E، I، İ، O، Ö، U، Ü) و ٢١ی تریشی بێ‌دەنگن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان
پۆل:زمانی تورکی
تورکی
پۆل:چاکسازی ڕێنووسی
تووشبوونە ھەڵپەرستەکان

**تووشبوونە هەڵپەرستەکان** (بەئینگلیزی: *Opportunistic infections*) لەکاتی هاتنەژوورەوەی هۆکارەکانی نەخۆشی بۆ ناوی لەشی ئەو کەسانەی کە بەدەست بێهێزی لە بەرگرییە کۆئەندام دەناڵێنن، پەیدا دەبێت. ئاسایی، ئەمانە نەخۆشی بۆ ئەو کەسانە پەیدا ناکەن کە کۆئەندامی بەرگرییان ساغە. نموونەی کۆمەڵێک لە تووشبوونە هەڵپەرستەکان: سییەهەوکردنی چیکڵدانەیی، سیل، نەخۆشییەکانی شێرپەنجەیی کە بەدەگمەن ڕوودەدەن. 

## سەرچاوە


پۆل:نەخۆشییە چڵکییەکان
پۆل:کێشەکانی سیستمی بەرگری