open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تیپی مۆسیقای شۆڕش

**تیپی مۆسیقای شۆڕش** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٧٤ دامەزرا. زۆرینەی ئەندامانی تیپی مۆسیقای سلێمانی و تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە و بەشێک لە ھونەرمەندانی شاری ھەولێر بە ئامانجی پشتگیری لە خەباتی کورد و ھان دانی پێشمەرگە لە شۆڕشی ئەیلوولدا ئەم تیپەیان لە شاخ پێک ھێنا. سەرەڕای تۆمار کردنی زۆر بەرھەمی ناوازە بۆ ڕادیۆ دەنگی کوردستان، بۆ پێشمەرگە و کەس و کارەکانیان و ھەروەھا بۆ ئاوارەکانی باشووری کوردستان لە ڕۆژھەڵات ئاھەنگیان دەگێڕا. گۆرانییەکانی (یاران وەسیەتم) و (شەو) ی کەریم کابان بەرھەمی تیپی مۆسیقای شۆڕشن کە لە گوندی وەسان تۆمار کراون و لە ٩ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٤دا لە یادی ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوولدا بڵاو کراونەوە.

## ئەندامان
ئەندامانی تیپی مۆسیقای شۆڕش:
# ئەنوەر قەرەداغی
# خالید سەرکار
# سەلاح ڕەئووف
# دلێر ئیبراھیم
# عوسمان محەممەد ئەمین
# ئەنوەر محەممەد ئەمین
# فاڕووق ساڵح
# ڕەنجبەر خۆشناو
# وریا ئەحمەد
# سەردار ئەحمەد
# فەرید عیسا
# ئەلبێرت عیسا
# عومەر سەرکار
# محەممەد ئەمین حسێن
# سەباح زاخۆلی
# نەجمەدین کەرکووکی
# نەوزاد عەلی کەریم
# سەباح محەممەد ئەمین
# نووری قەرەداغی
# جەماڵ شادان
# محەممەد ئیسماعیل
# جەلال عەزیز ڕەسووڵ
# فەرەیدوون دارتاش
# فەرەنسیس داوود
# فەرید داوود
# حسێن قەرەداغی
# واحید مەرجان
# موئەبەد قوستەنتین
# جەنان قوستەنتین
# سەید ئەحمەد عەبدولکەریم ساڵح
# مستەفا ڕەئووف

گۆرانیبێژەکان:
# عوسمان عەلی
# کەریم کابان
# سەلاح مەجید
# فوئاد ئەحمەد
# ڕەسووڵ گەردی
# قاسم حەمید
# سەرحەد ئەحمەد
# جەمیل دھۆکی
# عومەر خەزان
# حەسەن گەرمیانی
# ئیبراھیم سابیر
# ئەسعەد قەرەداغی
# ئیسماعیل وەندی
# عەبدولڕەحمان زەنگەنە
# محەممەد تەیب تاھیر
# جیھانبەخش محەممەد کۆیی
# ڕەمەزان زاخۆلی
# عیزەدین تەمۆ
# نەجمەدین عەنتەر ئۆغلو

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپی مۆسیقای شۆڕش:
# من پێشمەرگەی کوردستانم
# کوردستان نیشتمانی کورد
# کوردستان نیشتمانی جوان
# ئێمە ڕۆڵەی کوردین
# ئێمە کوردین
# کوردم ئەمن
# ئەی کوردینە
# پێشمەرگەین و کۆڵنەدەر
# بە کوردی کە وا زمانم پژا
# ئەو شەھیدانەی خوێنیان ڕژا
# شەھید
# ھەوارە
# دەمی ڕاپەڕین

## سەرچاوەکان

* تیپی مۆسیقای شۆڕش کوردستان تیڤی
*ئەنوەر قەرەداغی بۆ دیپلۆماتیک: گۆرانی کوردی ئێستا وەک خواردنی موعەلەبات وایە

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
قەیرانی داراییی ھەرێمی کوردستان

**قەیرانی داراییی ھەرێمی کوردستان** مەبەست لێی لەو قەیرانەیە کە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە تەواوی ھەرێمی کوردستانی گرتووەتەوە، کاریگەرییەکانی ئەم قەیرانە لە ئێستاشدا بەردەوامە، بەمھۆیەوە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان نەیتوانیوە پڕۆژە یاسای بودجە بباتە پەرلەمانی کوردستان. ھەر بەھۆی قەیرانەکەوە حکوومەت نەیتوانیوە مووچەی فەرمانبەرەکانی بدات، بۆ ئەمەش پەنای بردە سیستمی پاشەکەوتکردنی مووچە و لێبڕینی مووچە. ھۆکارە سەرەکییەکانی دروست بوونی قەیرانەکە بۆ دروست بوونی ناکۆکی لەنێوان حکوومەتی ھەرێم و بەغدا، ڕاگەیاندنی ئابووری سەربەخۆی ھەرێم لەڕێی فرۆشتنی ڕاستەوخۆی نەوتی باشووری کوردستان، ھەروەھا دابەزینی نرخی نەوت لە ئاستی جیھان دەگەڕێتەوە.

بەھۆی قەیرانەکەوە، لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥، نزیکەی ١٤ ھەزار کرێکار کار و کەسابەتیان لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابووری ھەرێمی کوردستان
پۆل:ئابووری عێراق
تەفسیری قورئانی پیرۆز

**تەفسیری قورئانی پیرۆز لێکدانەوەی مامۆستا مەلا عوسمان عەبدولعەزیز** تەفسیرێکی قورئانە بە زمانی کوردی، لە لێکدانەوەی مەلا عوسمان عەبدولعەزیز لە ساڵی ٢٠١٠، لە بەیرووت بۆ جاری دووەم، لە قەبارەی دە بەرگدا چاپ کراوە. تەفسیرەکە لە ساڵانی هەشتاکان و نەوەدەکاندا بەرگ بەرگ چاپ کراوە. 

مەلا عوسمان سەرەتا لە سوڕەتی یاسین دەستی پێکردووە بۆ کۆتایی قورئان دواتر گەڕاوەتەوە بۆ سەرەتای قورئان بۆ تەواو کردنی ئەو بەشەی کە ماوە. ئەو بەچڕی بۆچوونەکانی سەید قوتب لە تەفسیرەکەیدا باس کردووە، بۆیە دەشێت ئەم تەفسیرەی مەلا عوسمان، لە کۆکردنەوە و ڕێکخستنەوەیەک ببینرێت بۆ تەفسیری (في ظلال القرآن) ی سەید قوتب.

### سەرچاوەکانی نووسەر
نووسەر وەک ھەموو ئەوانەی تەفسیری قورئانیان کردووە چەند سەرچاوەیەکی سەرەکی بەکارھێناوە:

# تفسیر الطبری (جامع البیان فی تأویل آی القرآن)
# تفسیر ابن کثیر (تفسیر القرآن العظیم)
# تفسیر القرطبی (الجامع لأحکام القرآن)
# تفسیر البغوی (محاسن التأویل)
# تفسیر الشوکانی (فتح القدیر)

لەگەڵ بەکارھێنانی چەندین سەرچاوە تر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگێڕانی قورئان بە زمانی کوردی
پۆل:تەفسیرە کوردییەکان
گوندەواری باشقەڵا

**گوندەواری باشقەڵا** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **نۆ** گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی یورقوناوا ئەڤرازە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٩,٨١٨) کەس و (٥,٠٧٣)نێر و (٤,٧٤٥)مێ و (٢,٦٨١)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەری و یارسان و کورەسوننی پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەری و یارسان و کورەسوننی پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٣,٧٠٨)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٣٧,٧٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەری: (٥,١٩٤)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٥٢,٩٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی کورەسوننی: (٤٥٨)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٤,٧٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی یارسان: (٤٥٨)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٤,٧٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری باشقەڵا** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری تەڵاتەپە و گوندەواری نازیا ئەڤراز.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری بەکشلوچای.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری چەمێ ڕەوزە و گوندەواری نازیا نشیو.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٣٥) گوند پێکھاتووە:

* **[[یورقوناوا ئەڤراز]]**(ناوەند)
* ئیسلام پەناباد
* باژاڕۆکا گوڵمەرز
* بوربور
* بورونجاباد
* تەکالوو
* تۆپراق قەڵا
* چیچەکلی باشقەڵا
* چیچەکلی مەنسور
* دانقرالی
* دەدەساقی
* ساریبەیلی ئەرالیق
* ساریجالوو
* سەفەربەھی
* سەفەرقولی خان
* شۆرکەند
* شێخ تەیموور
* عەیبلوو
* عیسالی حەیدەرلوو
* عیسالی زەمی
* قازانەلی
* قزڵ حاجیلوو
* قەرەبقولوو
* قەڵا عەزیز بەگ
* قەھرەمانلی ئەڤراز
* قەھرەمانلی نشیو
* قوسور
* کەچەباش
* گەزنەق
* گویچەلی ئەسڵان
* گویچەلی تەپە
* مەزرا ئوجولار
* یەغموور عەلی
* یورقوناوا نشیو
* یوسوفابادا شامیرزا

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* کوردەکان (١)گوند.
* ئازەرییەکان (١١)گوند.
* کوردەکان و کورەسوننییەکان و ئازەرییەکان و یارسانەکان (١)گوند.
* کوردەکان و ئازەرییەکان (٢٢)گوند.

#### گوندە [[کورد]]ەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* یەغموور عەلی

#### گوندە [[کورد]] و [[ئازەربایجانی|ئازەری]] و [[کورەسوننی]] و [[یارسان]]ەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* تۆپراق قەڵا

#### گوندە [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ١١ گوند.

* دەدەساقی
* قەھرەمانلی نشیو
* گەزنەق
* سەفەرقولی خان
* قزڵ حاجیلوو
* قەرەبقولوو
* قەڵا عەزیز بەگ
* دانقرالی
* ساریبەیلی ئەرالیق
* عیسالی حەیدەرلوو
* یوسوفابادا شامیرزا

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٢٢ گوند.

* یورقوناوا ئەڤراز
* ئیسلام پەناباد
* باژاڕۆکا گوڵمەرز
* بوربور
* بورونجاباد
* تەکالوو
* چیچەکلی باشقەڵا
* چیچەکلی مەنسور
* ساریجالوو
* سەفەربەھی
* شۆرکەند
* شێخ تەیموور
* عەیبلوو
* عیسالی زەمی
* قازانەلی
* قەھرەمانلی ئەڤراز
* قوسور
* کەچەباش
* گویچەلی ئەسڵان
* گویچەلی تەپە
* مەزرا ئوجولار
* یورقوناوا نشیو

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری چەمێ بەراندێزا ئەڤراز
* گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو
* گوندەواری تورکەمان
* گوندەواری بەکشلوچای
* گوندەواری دۆڵ
* گوندەواری نازیا نشیو
* گوندەواری بەراندێز
* گوندەواری چەمێ ڕەوزە

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «باش‌قلعه»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ڕووسەکان

**ڕووسەکان** () نەتەوەیەک لە سلاڤییەکانی ڕۆژھەڵاتن کە زۆربەیان لە ڕووسیا و وڵاتەکانی دەوروبەر دەژین. ناوی ڕووسیاش لەم ناوە ھاتووە کە بە مانای وڵاتی ڕووسەکانە. ڕووسەکان بە زمانی ڕووسی دەدوێن. ژمارەی دانیشتووانی ئەم نەتەوەیە لە ڕووسیادا ١١٧٫٣١٩٫٠٠٠ کەسە کە بە وڵاتەکانی تر بە ١٣٤ ملیۆن کەس دەگات.

## زمانی ڕووسی

وێنۆک|upright=1.5|
**زمانی ڕوسی** (بە ڕووسى: русский язык) زمانێکە کە خەڵکی ڕووس قسەی پێدەکەن. زمانی ڕووسی زۆرترین زمانی بەکارھێنراوە لە ئەورووپا و بەربڵاوترین زمانە لە زمانە سلاڤییەکان. زمانی ڕوسی لە وڵاتەکانی ڕووسیا، بیلاڕووس، کازاخستان، قرغیزستان، ئۆزباکستان و ھەروەھا لە نەتەوە یەکگرتووەکان زمانێکی فەرمییە.

## کەسانی ناودار
وێنۆک
ڕووسەکان لە مێژوودا زۆر کەسانێکی ناوداریان لە بەستێنە جۆراوجۆرەکان ھەبووە.

لە دامێنی وێژە و ئەدەبدا ڕووسەکان کەسانێکی وەکوو لیۆ تۆڵستۆی، فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی، مەکسیم گۆرکی، ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی، بۆریس پاستێرناک، ئانتۆن چێخۆڤ، ئەلێکساندر پوشکین، میخائیل بۆلگاکۆڤ، ئانا ئاخماتۆڤا، ڤلادیمیر نابۆکۆڤ و نیکۆڵای گۆگۆڵیان ھەیە.

لە بەستێنی مۆسیقای کلاسیکدا ڕووسەکان کەسانێکی ناوداریان وەکوو پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی و نیکۆلای ڕیمسکی کۆرساکۆڤیان ھەبووە.

لە بەستێنی زانست و زانستیارەکانی گەورەی ڕووس ناوەکانی دمیتری مەندەلیێڤ، ئیڤان پاڤلۆڤ و کۆنستانتین تسیۆلکۆڤسکی شایانی زیکرن.

## ئەمانەش ببینە
* زمانی ڕووسی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تاجیکستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکمانستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی داغستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی چین
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا
گوندەواری ئەنزەلا نشیو

**گوندەواری ئەنزەلا نشیو** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **دوو** گوندەواری ناوچەی ئەنزەل لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قۆلنجیە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٨,٧٥٣) کەس و (٩,٨٣٠)نێر و (٩,٢٨٧)مێ و (٤,١٩٧)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە کورد و کەمینەی لە ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و کورەسوننی پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و کورەسوننی پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (١٢,٢١٧)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٦٥,١٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەری: (١,٦٥١)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٨,٨٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی کورەسوننی: (٤,٣٤٣)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٢٣,١٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی مەسیحی: (٥٤٢)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٣٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری ئەنزەلا نشیو** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری کەناربەڕۆژ و گوندەواری سۆما ئەڤراز.
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری نازیا ئەڤراز و گوندەواری چەمێ نازی.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ و گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری سۆما ئەڤراز و گوندەواری سۆما نشیو.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٣٢) گوند پێکھاتووە:

* **[[قۆلنجی]]** (ناوەند)
* ئالەکان
* ئیمام کەندی
* بلەغۆ
* بەلەھی
* پیرگل
* تندوروک
* جەبەل کەندی، ئەنزەل
* حاجی بایرام
* حەماما
* دێلەدەرە
* زەنگاوا
* سنجلێک
* سوڵتاناوا، ئەنزەل
* شەریفاوا، ئەنزەل
* شێرەکان، ئەنزەل
* قەھرەمان
* قووجغ
* کارێز، ئەنزەل
* کاسبێ
* کانی شرۆک
* کوورا ئەڤراز
* کوورا نشیو
* کۆلتەپە
* گەولەھان
* گولانکا ئەڤراز
* گولانکا نشیو
* ماکوکەندی
* مەحمودان
* مێشک، ئەنزەل
* نورەدیناوا
* ھەرمووە

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* کوردەکان (٢٧)گوند.
* کوردەکان و کورەسوننییەکان (٣)گوند.
* کوردەکان و کورەسوننییەکان و ئازەرییەکان (١)گوند.
* کوردەکان و مەسیحییەکان (١)گوند.

#### گوندە [[کورد]]ەکان
پێکھاتووە لە ٢٧ گوند.

* ئالەکان
* ئیمام کەندی
* بلەغۆ
* بەلەھی
* پیرگل
* تندوروک
* جەبەل کەندی، ئەنزەل
* حاجی بایرام
* دێلەدەرە
* زەنگاوا
* سنجلێک
* سوڵتاناوا، ئەنزەل
* شەریفاوا، ئەنزەل
* شێرەکان، ئەنزەل
* قەھرەمان
* قووجغ
* کاسبێ
* کانی شرۆک
* کوورا ئەڤراز
* کوورا نشیو
* گەولەھان
* گولانکا ئەڤراز
* گولانکا نشیو
* ماکوکەندی
* مەحمودان
* مێشک، ئەنزەل
* نورەدیناوا
* ھەرمووە

#### گوندە [[کورد]] و [[ئازەربایجانی|ئازەری]] و [[کورەسوننی]]یەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* قۆلنجی

#### گوندە [[کورد]] و [[کورەسوننی]]یەکان
پێکھاتووە لە ٣ گوند.

* کارێز، ئەنزەل
* حەماما
* کۆلتەپە

#### گوندە [[کورد]] و [[مەسیحی]]یەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* گەولەھان

## ئەمانەش ببینە
* ناوچەی ئەنزەل
* گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «انزل جنوبی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
دیوانی بێخود

**دیوانی بێخود** نووسینی مەلا مەحموودی موفتی کۆکردنەوەو ڕێکخستن لەسەر نووسینی محەممەدی مەلا کەریم

لە ساڵی ٢٠٠٧ لە چاپخانەی ئینتیشاراتی کوردستان لە سنە لە ١٦٨ لاپەڕە دا چاپکراوە

دیوانەکە دوو بەشە بەشی فارسی و کوردی.

محەممەدی مەلا کەریم باسی کۆکردنەوەی شیعرەکانی بێخود دەکا کە چۆن ئەم شیعرانە بەشێکی کەمن لە شیعرەکانی بێخود بەھۆی ئەوەی بێخود کە بە ڕەبەنی ژیاوە و ھەمیشە لە کۆڕی ئەدیبان بووە بۆیە دەبێ شعرەکانی لە مە زیاتر بن کە ھەن. دیوانەکە بە شێوەی پیتی ئەبجەدی ڕیزکراوە. محەممەدی مەلا کەریم لێکدانەوەی بۆ ئەو وشانەی ناو شیعرەکان کردووە کە ناڕونییەکیان تێدایە.

نموونەی شعری:

بێخود لە ڕووی نیازەوە ئەی نازەنین دەڵێ

جار جار بە چاوی لووتف بڕوانە سوورەتم

من بۆیە سەیری تۆ دەکەم و ڕوم لە کەس نییە

تا تێبگەی کە تۆی ھەدەفی تیری حیرەتم.

لە شیعرێکی تردا لە وەسفی پێغەمبەر محەممەد دەڵێ:

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز

**گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **دوو** گوندەواری ناوچەی ئەنزەل لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی قەرەباغە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٥,٧٧٠) کەس و (٢,٩٠٨)نێر و (٢,٨٦٢)مێ و (١,٧٢٦)خێزان پێکھاتووە.دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان پێکھاتووە.

### دانیشتوانی گوندەکان
* ژمارەی دانیشتوانی گوندەکانی ئەم ناوچەیە دەکاتە (٢,٩٣٨)کەس کە بەپێی نەتەوە ئاوھا پێکھاتووە:
** ژمارەی ئازەری: (٢,٨٣٣)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٩٦,٤٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان: (١٠٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٣,٦٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

### دانیشتوانی شارەدێی [[قۆچی]]
* ژمارەی دانیشتوانی شارەدێی قۆچی دەکاتە (٢,٨٣٢)کەس کە بەپێی نەتەوە ئاوھا پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٧٢٠)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٢٥,٤٪)ی دانیشتوانی شارەدێی قۆچی.  
** ژمارەی ئازەری: (٢,١١٢)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٧٤,٦٪)ی دانیشتوانی شارەدێی قۆچی.

### دانیشتوانی گوندەوارەکە
* ژمارەی دانیشتوانی گوندەوارەکە بە (شارەدێی قۆچی و گوندەکان)ەوە دەکاتە (٥,٧٧٠)کەس کە بەپێی نەتەوە ئاوھا پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٧٢٠)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٢,٤٪)ی دانیشتوانی ناوچەکە.  
** ژمارەی ئازەری: (٤,٩٤٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٨٥,٧٪)ی دانیشتوانی ناوچەکە.
** ژمارەی ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان: (١٠٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١,٩٪)ی دانیشتوانی ناوچەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ.
* لە باشوورەوە لەگەڵ  دەریاچەی ورمێ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری کەناربەڕۆژ و گوندەواری ئەنزەلا نشیو.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٧) گوند پێکھاتووە:

* **[[قەرەباغ، ئەنزەل]]** (ناوەند)
* باروڤ
* بۆداشی
* جەمالاوا
* قالقاچی
* گورچین قەڵا
* مقەتێلی

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* مەسیحییەکان و ئازەرییەکان (١)گوند.
* ئازەریەکان (٥)گوند.

#### گوندە [[مەسیحی]]یەکان و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ١ گوند.

* جەمالاوا

#### گوندە [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٥ گوند.

* قەرەباغ، ئەنزەل
* باروڤ
* بۆداشی
* قالقاچی
* گورچین قەڵا
* مقەتێلی

## ئەمانەش ببینە
* ناوچەی ئەنزەل
* گوندەواری ئەنزەلا نشیو
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «انزل شمالی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:جوگرافیای پارێزگای ورمێ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ستوونە شکاوەکە

وێنۆک|تابلۆی ستوونە شکاوەکە
**ستوونە شکاوەکە** (بە ئیسپانی:  *La Columna Rota)* تابلۆیەکی زەیتییە لەلایەن وێنەکێشی مەکسیکی فریدا کالۆ لە ساڵی ١٩٤٤ کێشراوە، بەماوەیەکی کورت لەدوای نەشتەرگەریەکەی بۆ سەر دڕکەپەتکی. لە ئێستادا، تابلۆ ڕەسەنەکە لە نووسینگەی مارک گیبنی، هۆڵی زایگەر لە زانکۆی نۆرت کالیفۆرنیا ئەشڤیل هەڵگیراوە.

تابلۆکە وەک زۆرێ لە بەرهەمەکانی دیکەی کالۆ، دەربڕینە لەو ئازار و ناڕەحەتییانەی کە لە ژیانیدا ڕووبەڕووی بوویەوە، لەگەڵ ئەوەش جیاواز لە بەرهەمەکانی دیکەی فریدا، کە پەپوو، سەگ، مەیموون یان کەسێکی دیکەی تێدابووە، بەڵام لەم تابلۆیە فریدا بەتەنیا دەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابلۆکانی فریدا کالۆ
زاری

**مەلا عەبدولکەریم سائێب** یان **مەلا کەریم سائێب** ناسراو بە **زاری** (١٩٠٥ لە سەقز، ئێران–١٩٨٢) شاعیر و وەرگێڕێکی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.

## ژیان
مەلا عەبدولکەریمی سائێب لە ساڵی ١٣٢٥ کۆچی لە گوندی ئاڵکەڵوو لە ناوچەی فەیزوڵڵابەگی سەقز لەدایک بوو. ئەو لە ژیانی ھاوبەشیدا دوو جار ژنی ھێناوە و خاوەنی شەش کوڕ و کچێک بەناوەکانی مەرحووم مەلا خالید، عابید، زاھید، تاھیر، ماجید، سادق و سەعدییە بووە.
زاری لە ٢٧ جۆزەردانی ساڵی ١٣٦٠ ھەتاوی بەرامبەر ١٩٨٢ زایینی کۆچی دوایی کردووە و لە گوندەی ئارەبوغڵوو سپاردەی خاک کراوە.

## بەرھەمەکان
* دیوانە شێعرێک، ناوەندی چاپ و بلاوکردەوەی محەممەدی سەقز
ئو دیوانە بە ٣٠٠ لاپەڕەوە پێکھاتوە لە ٨٨ غەزەڵ و ٥٦ قەسیدە و ١٧ پێنج خشتەکی و ٢١ مەسنەوی و ١٤ شیعری نیشتمانی و ٦٦ شێعری ئایینی و ١٧ شیعریشی فارسییە وەڕگێرانی لەیلێ و مەجنوون دیوانە شیعری نیزامیی گەنجەوی کە بەسەرھاتی لەیلێ و مەجنوونە و زاری بە داڕشتنێکی دیکەوە ھۆنیویەتەوە.

## نموونە شیعر
**دڵی فەوتاوم**

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

* سائیب، عبدوالکریم، دیوانی زاری، تاران، ناوەندی چاپ و بلاوکردنەوەی ئازاد ئەندیشان ،١٣٨٠
* دیوان زاری، مهاباد، انتشارات سیدان، ١٣٤٢

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* شاری سەقز، مالپەری چوار گۆشەی دونیا
* شاری سەقز، کاخ ئاسمان

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
گوندەواری تەڵاتەپە

**گوندەواری تەڵاتەپە** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی نازی لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی تەڵاتەپەیە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٣,٠١٣) کەس و (١,٥٥٥)نێر و (١,٤٥٨)مێ و (٩٢٥)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لەئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی ئازەری: (٢,٥٥٣)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٨٤,٧٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان: (٤٦٠)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٥,٣٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری گوندەواری تەڵاتەپە** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری نازیا ئەڤراز و دەریاچەی ورمێ.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری باشقەڵا.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری نازیا ئەڤراز.

## دابەشی کارگێڕی
لە (١٣) گوند پێکھاتووە:

* **[[تەڵاتەپە]]**(ناوەند)
* ئاباجالی نشیو
* ئادا
* ئوسالی ئەڵاوەردیخان
* ئوسالی کازم
* چەمەکی
* حیسار سپورغان
* خانەشان
* خوداوەردیخان
* زرمانلوو
* سپورغان
* مووشاباد
* یەنگیجە، نازی

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* ئازەرییەکان (٧)گوند.
* ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان (٤)گوند.
* ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان (٢)گوند.

#### گوندە [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٧ گوند.

* تەڵاتەپە
* ئاباجالی نشیو
* ئوسالی ئەڵاوەردیخان
* ئوسالی کازم
* خانەشان
* خوداوەردیخان
* زرمانلوو

#### گوندە [[ئاشوورییەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]]
پێکھاتووە لە ٤ گوند.

* چەمەکی
* مووشاباد
* یەنگیجە، نازی
* ئادا

#### گوندە [[ئاشوورییەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]] و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* حیسار سپورغان
* سپورغان

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری چەمێ نازی
* گوندەواری نازیا ئەڤراز
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «طلاتپه»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گوندەواری چەمێ نازی

**گوندەواری چەمێ نازی** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی نازی لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی نازیە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٠,٥٥٢) کەس و (٥,٣٩٥)نێر و (٥,١٥٧)مێ و (٢,١٠٤)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە زۆرینەی لە کورد و کەمینەی لە ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و کورەسوننی پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەری و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و کورەسوننی پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٦,٩٧٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٦٦,١٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەری: (١,٨٨٤)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٧,٨٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی کورەسوننی: (١,٣٣٣)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٢,٦٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی مەسیحی: (٣٦٠)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٣,٥٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری گوندەواری چەمێ نازی** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری ئەنزەلا نشیو.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەواری چەمێ ڕەوزە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری نازیا ئەڤراز و گوندەواری نازیا نشیو. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری برادۆست.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٢٣) گوند پێکھاتووە:

* **[[نازی، ورمێ]]**(ناوەند)
* ئارموداغاج
* ئازادگان
* بلولاوا
* بەدیلبۆ
* تازەکەند جنێزە
* تازەکەند قاترچی
* تازەکەند یورقانلوی
* تەپک
* تەزەکەند، نازی
* تەمتەمان
* جنێزە
* حاجیاوا، نازی
* حەسار خرابە
* خرابە، نازی
* سنجی
* قەرەلەرا
* قەلعا سەردار
* قەڵا سمائیل ئاغا
* کانی ڕەش، نازی
* کەوسی
* کۆسە ئەحمەد
* ھەسپستان

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* کوردەکان (١٢)گوند.
* ئازەریەکان (٢)گوند.
* کوردەکان و ئازەرییەکان (٥)گوند.
* کوردەکان و کورەسوننییەکان (٢)گوند.
* کوردەکان و ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان و ئازەرییەکان (٢)گوند.

#### گوندە [[کورد]]ەکان
پێکھاتووە لە ١٢ گوند.

* تازەکەند یورقانلوی
* تەپک
* تەزەکەند، نازی
* تەمتەمان
* جنێزە
* حەسار خرابە
* خرابە، نازی
* سنجی
* قەڵا سمائیل ئاغا
* کانی ڕەش، نازی
* کۆسە ئەحمەد
* ھەسپستان

#### گوندە [[ئازەربایجانی|ئازەری]]ەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* ئارموداغاج
* ئازادگان

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٥ گوند.

* بلولاوا
* تازەکەند جنێزە
* تازەکەند قاترچی
* حاجیاوا، نازی
* نازی، ورمێ

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[کورەسوننی]]یەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* قەرەلەرا
* قەلعا سەردار

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[ئاشوورییەکان]] و [[ئەرمەنییەکان]] و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* بەدیلبۆ
* کەوسی

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری تەڵاتەپە
* گوندەواری نازیا ئەڤراز
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «نازلوچای»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
گوندەواری تەرگەوەڕ

**گوندەواری تەرگەوەڕ** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی سلیوانا لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی ماوانەیە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٨,٧٩٣) کەس و (٤,٠١٦)نێر و (٣,٨٧٧)مێ و (١,٣٤٤)خێزان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٨,٧٩٣)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٠٠٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری تەرگەوەڕ** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری برادۆست. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری دەشت.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری چەمێ ڕەوزە. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەزای گەڤەر.

## دابەشی کارگێڕی
لە ٣٣ گوند پێکھاتووە:

* **[[ماوانە]]** (ناوەند)
* ئاشکی
* ئاوودی
* ئەربیلا
* ئەرزین
* ئەریک
* ئەنبێ
* بالوولان
* بانی
* بەرزین
* بێسدک
* بێگۆزا
* پێسان
* تالین
* تولەکێ
* تێبەتان
* حەکێ
* خانەگێ
* دۆبڕە
* دۆستەلان
* سۆرەبان، تەرگەوەڕ
* شەوێران
* شێبان، تەرگەوەڕ
* شێخ شەمزین
* کاولان
* کەریماوا، تەرگەوەڕ
* کەلانکانی
* کورتەکەول
* کوڕانە
* گردەبلێژ
* مارمیشوو
* ھالوولان
* ھەلانک

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری مەرگەوەڕ
* گوندەواری دەشت
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «ترگور»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گوندەواری دەشت

**گوندەواری دەشت** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی سلیوانا لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی ڕاژانە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٨,٦٤٧) کەس و (٤,١٨٧)نێر و (٤,٤٦٠)مێ و (١,٥٤١)خێزان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٨,٦٤٧)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٠٠٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری دەشت** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری تەرگەوەڕ. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری مەرگەوەڕ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری بەراندێز. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەزای شەمزینان.

## دابەشی کارگێڕی
لە ٢٩ گوند پێکھاتووە:

* **[[ڕاژان]]** (ناوەند)
* ئەحمەد ڕەسوڵ
* ئێوەلی
* بەرەسۆر
* بێدکارە
* پشگلە
* پیرھەدی
* تولی
* توویێ
* جێرمێ
* چەمان
* خۆشەکۆ
* دارەسنجی
* دەربەند، دەشت
* دەزگر
* دۆڵەپێسان
* زەنگلان، دەشت
* زێڕیخان
* سەلیم بەگ
* سوولک
* قەراوێ
* قەسرک، دەشت
* کۆیێ
* گۆجار
* میراوا، دەشت
* نوشانا ئەڤراز
* نوشانا ناوێ
* نوشانا نشیو
* ھەڵەفەڵە

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری مەرگەوەڕ
* گوندەواری تەرگەوەڕ
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «دشت»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گوندەواری مەرگەوەڕ

**گوندەواری مەرگەوەڕ** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی سلیوانا لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی زێوەیە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٣٤,٨٦٢) کەس و (١٧,٤٢٠)نێر و (١٧,٤٤٢)مێ و (٦,٠١٢)خێزان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٣٤,٨٦٢)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٠٠٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری مەرگەوەڕ** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری دەشت و گوندەواری بەراندێز. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری دەشتەبێڵ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو و گوندەواری دەشتەبێڵ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەزای شەمزینان.

## دابەشی کارگێڕی
لە ٥٥ گوند پێکھاتووە:

* **[[زێوە، ورمێ]]** (ناوەند)
* ئەلییێ
* ئەورسی
* باوا، مەرگەوەڕ
* بەرەزان
* بەست، ورمێ
* بیبەکران
* بێراسب
* تەزەکەند
* تۆپزەوا
* چریەوا
* حەسەناوا، ورمێ
* حەوتەوا
* خوراسپ
* دزێ
* دوکانا
* ڕەزگە، ورمێ
* ژارەوا
* ژەرەژی
* سورکان
* سوورەدوکەڵ
* سویسنەوا
* سێگرکان
* سێودینەوا
* شارۆکەی زێوە
* شەقڵەوا
* شێخ زەرد
* شێرەکان
* فلکان
* قایر
* کانی تابر
* کانی دەستار
* کانی سپی، مەرگەوەڕ
* کەچەڵاوا، مەرگەوەڕ
* کەچەڵە
* کەلاسی
* کۆڵەبھی
* گارانە
* گردوان
* گرک
* گرناسر
* گێسیان
* لاجانی
* لورزنی
* مەلیان
* مەلاباستەک
* مەمکان، ورمێ
* مەنسوراوا
* میرەوا
* ناری، ورمێ
* نۆوی
* نێرگی
* ھەڵەج
* ھۆلستانە
* ھێشمەوا

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری دەشت
* گوندەواری تەرگەوەڕ
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «مرگور»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
مێژووی زانایانی کورد (کتێب)

**مێژووی زانایانی کورد** کتێبێکە لەلایەن مەلا تاھیر مەلا عەبدوڵڵا بەحرکەیی دەربارەی ژیانی زانایانی کورد.

## پوختە
کتێبەکە باسی ژیانی ٢٠٩٦ زانای کوردی کردووە. بەشێوەی پیتی ئەبجەدی ڕیزکراوە. ھەر لە سەدەی یەکەمی کۆچی تا سەدەی پازدەی کۆچی باسی ژیاننامەی ئەو زانایانەی کردووە کە بەردەست کەوتوون. ساڵی ٢٠١٠ لە ھەولێر لە کتێبخانەی ئاراس چاپکراوە. لە چاپی یەکەم باسی ژیانی ١٧٧١ زانای کوردی تێدا کراوە، و بۆ دووەم جار لەلایەن نووسینگەی تەفسیر لە ساڵی ٢٠١٦ چاپ کراوەتەوە و ژیانی چەند زانای دیکەی بۆ زیاد کراوە. نووسەر زیاتر لە ٣٥٠ سەرچاوەی بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، و فارسی بەکارھێناوە. ھەروەھا کەڵکی لەو نامانە وەرگرتووە کە لەلایەن کەسانێکەوە نێردراون کە ئاشنابوون بە ژیانی ئەو زانایانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:کتێبە ئایینییەکان
پۆل:مێژوو
تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە

**تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە** گرووپێکی مۆسیقیی کوردی بوو کە ساڵی ١٩٥٧ لە کۆیە و بە سەرپەرەشتی ئەندریۆس خەمۆ دامەزرا. ئەم تیپە لە سەرەتادا گرووپی میوزێکی قوتابخانەی کوڕانەی کۆیە بوو کە دواتر لە ساڵی ١٩٥٨ بە ناوی تیپی مۆسیقای باواجی دەرکەوت و لە ٢٧ی ئازاری ھەمان ساڵ یەکەم کۆنسێرتی خۆی لە قوتابخانە بەڕێوە برد. لە ١ی ئازاری ١٩٧٢ زاھیر محەممەد، ئەنوەر تاھیر، سەردار ئەحمەد مۆڵەتی فەرمییان بۆ تیپ وەرگرت. لە ساڵی ١٩٧٢ تا ١٩٧٤ نۆزدە بەرھەمیان لە بەغدا و ھەشت بەرھەمیان بۆ تەلەڤیزۆنی کەرکووک تۆمار کرد و ھەروەھا لە یەکەمین مێھرەجانی کوردیشیدا بەشدار بوون. بەھۆی ئەوەیکە زۆرینەی ئەندامانی تیپەکە چوونە ڕیزی شۆڕشی ئەیلوولەوە ساڵی ١٩٧٤ لەلایەن ڕژیمی بەعس مۆڵەتی لێ وەرگیراوە کە دواتر لە ساڵی ١٩٨٣ دووبارە توانی بە فەرمی چالاک بێتەوە.

## ئەندامان
ئەندامە سەرەکییانی تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە:
# سەردار ئەحمەد
# زاھیر محەممەد
# ئیبراھیم فەرەجوڵا
# حەمید ئیسماعیل
# ئەکرەم باقی
# عەونی عەلی مەولوود
# نەشئەت حەمید
# کاکەمەم قادر
# وریا قادر
# ئەکرەەم ئەنوەر
# ئەنوەر تاھیر

بەشێک لە گۆرانیبێژەکان:
# گوشاد میرزا کەماڵ
# نوا نەھرۆ
# شنۆ ئیبراھیم
# حەمە بەگرەز
# ئیبراھیم سابیر
# شەوکەت ڕەشید
# سەلاح پشدەری
# دیاری بەرزنجی

## بەرھەمەکان
# ھەندێک لە بەرھەمەکانی تیپ:
# ھەلاو ھەلاوە
# شەوێکی یەڵدا
# خەم
# کچە شۆخەکە
# لەم کۆڵبەی ئەحزانا
# بۆم بڵێ تۆزە تۆزە
# ئەسمەران
# مرییەم
# کاڵێ ھەی لیمۆ
# بۆ خەمناکی
# پا بە موروو
# میللەتانی ڕووی زەمین
# لێمگەڕێ
# ھەرمێ
# بزمارە
# ئینجانەی شێعر
# ئەگەر دەمزانی
# بمبەخشە
# ئەی گوڵ
# یادی جاران
# دڵ و گەردوون
# کانی ئەوین
# بووکی کەرکووک
# ڕەنگی زەردم
# کچی مەھابادی
# مەلەنگێنە
# بڕیار
# بۆ فڕینی

## سەرچاوەکان

*تیپی‮ ‬مۆسیقای‮ ‬باواجی‮ ‬لێوانلێو لە کلتور و ڕەسەنایەتی‮ ‬و داھێنان ڕۆژنامەی خەبات
*تیپی باواجی کۆیە ستافی نوێی ھەڵبژارد  سایتی ھەولێر
*تیپی مۆسیقای باواجی کۆیە کوردیپێدیا
*تەرمی ھونەرمەند سەردار ئەحمەد لە کۆیە بە خاک دەسپێردرێت، کوردستان ٢٤

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
شێخ نافیع مەزھەر

**شێخ نافیع مەزھەر** ناسراو بە **شپرزە** (١٩١٣ لە سەقز، ئێران – ١٩٩٩) شاعیر و وەرگێڕێکی خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.

## ژیان
نافیع مەزھەر کوڕی حاجی شێخ مەحموود و کوڕەزای حاجی شێخ ئیبراھیمی خەڵکی کەسنەزان بوو. لە ساڵی ١٢٩٢ی کۆچی لە شاری سەقز لەدایک بوو و خوێندنی سەرەتایی لای چەند مامۆستای ئایینی تەواو کرد.

لە گوندی تاڵەجەڕ سەر بەناوچەی سەرشیو لە سەقز لە ساڵی ١٣١٣ ھەتاوی لای مامۆستا شێخ محەممەد مەردووخ قزڵبڵاخی دەرسی خوێندووە
و سەرەتای شاعیری شیخ مەزھەر لێرەوە دەستی پێ کرد. ھەر لەو ساڵەدا کۆچی کرد بۆ سلێمانی لە باشووری کوردستان و، لەوێ زۆربەی شاعیران کوردستان وەک پیرەمێرد، قانع و موفتی پێنجوێنیی مولاقات کرد. لە ساڵی ١٩٣٦ زایینی بوو بە سەربازی سوپای ئێراق و لەوێ دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ١٣٢٠ ھەتاوی گەڕایەوە کوردستانی ڕۆژھەڵات و ماوەیێک زیندان کرا. پاشان بووە فەرمانبەری ئیدارەی شێر و خورشید. شێخ نافێع مەزھەر پشتیوان و ھاندەری شاعیران و شێعر و ئەدەبی کوردی بوو و، بۆ ئەم مەبەستە زۆر جار گیان و ماڵی خۆی خستە زەخت و خەتەرەوە.

شێخ نافێع لە ڕۆژی چواری بەفرانباری ١٣٧٧ ھەتاوی لە شاری سەقز و لە تەمەنی ٨٥ ساڵاندا کۆچی دواییی کرد.

## بەرھەمەکان
* دیوانە شێعرێ «گرد و کۆ»، چاپدراوی سوید، ١٩٩٥
* وەرگێرانی کتێبی «سل و ترسی سەقز» بەرھەمی مستەفا تەیموورزادە لە فارسییەوە بە کوردی
موفیدە مەزھەر کچی شێخ نافێع ئەم کتێبەی لە دوای کۆچی دوایی باوکی لە چاپدا و بڵاوی کردەوە.

## نموونە شیعر
**ئەشق و مەولەوی**

لە کۆتایی دیوانی گرد و کۆدا، ئەم سێ بەیتە فارسییەی بۆ کێڵی گۆڕەکەی نووسیوە:

لە کتێبی "گرد و کۆ"دا ئەم شێعرەی بۆ شاری مەھاباد نووسیوە سڵاو لە مەھاباد

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* ژیاننامەی نافیع مەزهەر

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:شاعیران
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:مردووانی ١٩٩٩
گوندەواری برادۆست

**گوندەواری برادۆست** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی سۆما و برادۆست لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی ڕەوەندا نشیوە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٣,٧٦٦) کەس و (٦,٨٥٦)نێر و (٦,٩١٠)مێ و (٢,٣٧٨)خێزان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (١٣,٧٦٦)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٠٠٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری برادۆست** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری سۆما نشیو.
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری تەرگەوەڕ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری چەمێ نازی. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەزای گەڤەر و قەزای ئەلباک.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٥٢) گوند پێکھاتووە:

* **[[ڕەوەندا نشیو]]** (ناوەند)
* ئاسنگرا
* ئالووسا
* ئاودیلا ئەوراز
* ئاودیلا نشیو
* ئەخیانی ئەڤراز
* ئەخیانی نشیو
* ئەسکەندەراوا
* ئۆمەراوا
* ئیچکەسۆ
* بەردێزی
* بۆتک
* پۆست
* چەرە
* چەمان، برادۆست
* خانک، برادۆست
* خەلیا
* خوشۆلا
* دەربەند، برادۆست
* دێمان، برادۆست
* ڕەبەت، برادۆست
* ڕەوەندا ئەڤراز
* زەنگەکا
* سۆفی کانوون
* سییارک
* شکەوتک
* شەش ماڵ
* فریزیا
* قرنێسە
* قەرەقاچ، برادۆست
* قەسرک، برادۆست
* کانی سپی، برادۆست
* کانی شڕک
* کەینێسی
* کووڕانە
* گەنگەچین
* گونبەد، برادۆست
* گونداعەلی
* گوندک مەلا
* گۆراناوا
* گۆلەشێخان
* گۆلەگەنی
* ماستەکا
* مافەرا
* مەجرووسە
* مەلکەڕەش
* مەلوونە
* میرداوود
* نێچەلا
* ھنگروان
* ھەلەقۆشک
* ھەوسارا

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری سۆما ئەڤراز
* گوندەواری سۆما نشیو
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «برادوست»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گوندەواری سۆما نشیو

**گوندەواری سۆما نشیو** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی سۆما و برادۆست لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی ھۆوەسنە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٣,٩١٥) کەس و (٦,٩٠٦)نێر و (٧,٠٠٩)مێ و (٢,٢٥٨)خێزان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (١٣,٩١٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٠٠٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری سۆما نشیو** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری سۆما ئەڤراز و گوندەواری چەھریق.
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری برادۆست.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری ئەنزەلا نشیو. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەزای گەڤەر و قەزای ئەلباک.

## دابەشی کارگێڕی
لە ٢٤ گوند پێکھاتووە:

* **[[ھۆوەسن]]** (ناوەند)
* ئاخچەقەڵ
* باوان
* بەردەڕەش، سۆما
* بێردووک
* پیرانجغ
* جلغەران
* جووجەھی
* جۆھنی
* حەسەنی
* خەرەگۆش
* سوڵتانی
* سۆفیان، سۆما
* سیناوا
* عەبدی بەگ
* قەسرک، سۆما
* کانی سپی، سۆما
* کانی میران، سۆما
* کەفشەن
* کۆران
* گۆدەل
* گێچە
* مەڕنە
* ھەشتیان

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری سۆما ئەڤراز
* گوندەواری برادۆست
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «صومای جنوبی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
گوندەواری سۆما ئەڤراز

**گوندەواری سۆما ئەڤراز** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **سێ** گوندەواری ناوچەی سۆما و برادۆست لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی مەمەکانە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (١٠,٦١٣) کەس و (٥,٣٤٤)نێر و (٥,٢٦٩)مێ و (١,٨٤٥)خێزان پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (١٠,٦١٣)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (١٠٠٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری سۆما ئەڤراز** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری کەناربەڕۆژ و گوندەواری چەمێ زوولا و گوندەواری چەھریق.
* لە باشوورەوە لەگەڵ  گوندەواری سۆما نشیو.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندەواری ئەنزەلا نشیو. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری سۆما نشیو و گوندەواری چەھریق.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٢٥) گوند پێکھاتووە:
 
* **[[مەمەکان]]** (ناوەند)
* ئسکوندیا
* ئینگیجە
* باژێڕگە
* باستەکاوا
* بەردیان
* بەرەسپیا
* بێچەجووک
* جەتەر
* خانک
* ڕکاوا، سۆما
* ساکا
* سۆماناوا
* سیدا
* قەزەن
* قوونی
* کانی ڕەش، سۆما
* کورمک
* گەلەخڕ
* گوڵی سۆیی
* مەستەکان، سۆما
* میراوا، سۆما
* مینگۆڵ
* ناوسەر
* ھەسناوا

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری سۆما نشیو
* گوندەواری برادۆست
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ
## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «صومای شمالی»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
وزەی جیڕی

**ووزەی جیڕی** (بە ئینگلیزی: Elastic energy) بریتیە لە پەستانە ووزەیەکی میکانیکی کە لە ماددەیەک دا هەڵدەگیرێت وە یەکسانیشە بەو ئیشی کە پێویستە ئەنجام بدرێ تا شێوەی گۆڕاوی ماددەکە بگەڕێنێتەوە سەر شێوەی یەکەم. ئەم بابەتە لە زانستی ماددە تاوتوێ دەکرێ بۆ دیاری کردنی تایبەتمەندی میکانیکی ماددە. و با Ug انرا نشان میدهند دانش مکانیک جامدات . هاوکێشەکەی لە شێوەی خوارەوەیە:
: U = \frac{1}{2}k  x^2\, 
لێرەدا هاوکۆلکەی ڕەقی=k (یەکەکەشی بە نیوتن لەسەر مەترە N/m ) و x بریتیە لە گۆڕانکاری لە درێژی   (یەکەکەی بریتیە لە مەتر m)

## سەرچاوەکان

پۆل:میکانیکی کلاسیکی
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:شێوەکانی وزە
بێن دانیاڵز

**بێن دانیاڵز** (؛ لەدایکبووی ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٤) ئەکتەرێکی ئینگلیزە. لە سەرەتادا ئەکتەرێکی سەر شانۆ بوو، دواتر بۆ خەڵاتی ئۆلیڤییەر بۆ باشترین ئەکتەری پاڵپشت کاندید کرا. بۆ فیلمی *Never the sinner* خەڵاتی *Evening Standard* بە دەستھێنا، بۆ باشترین ئەکتەر لە فیلمی *900 oneonta* باشترین ئەکتەر لە خەڵاتەکانی شانۆی پیاوان بۆ Martin Yesterday (١٩٩٨)، خەڵاتی ئۆلیڤییەری ساڵی ٢٠٠١ی بۆ باشترین ئەکتەر بردەوە بەھۆی نواندنەکەی لە کەسایەتی ئارتەر میللەر لە فیلمی *All my sons*.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
عەلی جەوانمەردی

**عەلی جەوانمەردی** (لەدایکبووی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٧٥، لە مەھاباد) ھەواڵنێر و ڕۆژنامەوانێکی باڵای لقی فارسیی دەنگی ئەمریکا و سیاسەتوانێکی کوردە. جەوانمەردی زیاتری بەشداریی و چالاکییەکانی لە شاری ھەولێر ئەنجام دەدات و لەگەڵ کەسانێک وەکوو مەسعوود بارزانی، فوئاد مەعسووم و کەسە بەناوبانگەکانی وڵاتی ئەمریکا لێدوانی ھەبووە. ئەم پیاوە ھەموو ھەفتەیەک لە ئینستاگرام، فەیسبووک و یووتیووب بەرھەمەکانی ڕاستەوخۆ بڵاودەکاتەوە. عەلی جەوانمەردی دژی حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە و لەگەڵ ئەم حکوومەتە لەشەڕ دایە.

عەلی جەوانمەردی ڕۆژنامەوانی بەشی ڕۆژھەڵات ناوینی دەنگی ئەمریکایە، کە ھەندێ بەرھەمەک لە سووریا، تورکیا، عێراق و ھەروەھا لە شەڕی دژبە داعش سازکردووە. جەوانمەردی پێشدا لە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێراندا بووە.

ئەو بە یەکەم جار لەگەڵ نادیە موراد براوەی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل و ھەندێک لە کچە کوردە ئێزیدییەکان کە قوربانی دەستدرێژی داعش بوون، گفتوگۆی کرد. جەوانمەردی دەتوانێ بە زمانەکانی کوردی، فارسی، تورکی، عەرەبی و ئینگلیزی قسان بکات.

نوێنەری ڕاگەیاندنی ئاواتوودەی وێبگەی چالاکی سیاسی دژی دەوڵەتی ئێستای ئێرانە و لەڕاستەی ڕووخاندنی حکوومەت چالاکی ھەیە. جەوانمەردی لە دانیشتنی دیموکراسی خوازەکان لە ستۆکھۆڵم، ھەر وەکوو پێشوو، دیسان ڕوخاندنی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامیی ویستەوە.

## پەستانی خێزانەکەی
ھێزەکانی ئەمنیەتی کۆماری ئیسلامیی لەگەڵ پەستان و ھەڕەشەی ئەندامی خێزانی ھەندێک لە ڕۆژنامەوانەکانی ئێرانی، بەردی گۆڕی باوکی عەلی جەوانمەردییان شکاند و بە ھێرشی سەر خانووی دایکی، وێنەکانی خێزانییان سوتاندن.

## پرۆژەی تیرۆر
حوسێن تائیب سەرۆکى ئیتلاعاتى سوپاى پاسداران فەرمانى کوشتنى ڕۆژنامەنووسى سەربەخۆ و ئەندامى تۆڕى میدیایی ئاڤاتودەى واژوو کرد و لەبەرامبەر کوشتنەکەشیدا پێنج سەد ملیۆن تمەنى دانا، ئەم بڕیارەشى لە دواهەمین کۆبوونەوەى هەیئەتى ڕەزمەندەگانى ئیسلام بووە لە دەیەی فاتمیە و پاش تەواوبوونى مەراسیمەکە لە نێو لایەنگرانى خۆى گوتوویەتى دەبێت عەلى جەوانمەردى تیرۆر بکەین. بە پێى زانیارییەکانى ئەو سەرچاوەیەى کە ڕاستەوخۆ لە نێو گرووپەکەى حوسێن تائیب بووە، قسەیەکى حوسێن تائیبی گێڕایەوە کە گوتوویەتى: «زۆرم حەز لێیە بزانم کە ئەورۆ ئەو نمەک بە حەرامە کە هەم ناوى عەلى خراپ کردووە و هەمیش جەوانمەردى تێک داوە، بەڕاستى لە کوێیە؟ ئەو دە کەسەى کە تەگەرى ئۆتۆمبێلیان ئاگر تێبەردەدا و ڕێگەیان دەبەست و ماڵى خەڵکیان ئاگر تێبەردەدا، ئەم ڕۆژنامەنووسە پێى دەگوتن ئینقیلابییەکانى عێراق، ئەوڕۆ لە چ کونێک خۆى شاردووەتەوە؟ بۆچى بوێرى قسەکردنى نییە؟».

ھەندێک دوایە ئەم کەسانەی کە بە فەرمانی ھێزە ئەمنیەتییەکانی سپای پاسداران ئەیانویست جەوانمەردی بگرن یان تیرۆری کەن، بە دەستی گرووپی پاراستنی جەوانمەردی، گیران و ڤیدیۆی دانپێنانییان بڵاوکرایەوە.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
* سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی
* دەنگی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
قەرەباغ، ئەنزەل

**قەرەباغ** گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری ئەنزەلا ئەڤراز، ناوچەی ئەنزەل، شارستانی ورمێ، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.

## ناو

## جوگرافیا

**قەرەباغ** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی باروڤ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی بۆداشی. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی تیزخراب.

## دانیشتوان

* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١,٣٠٣) کەس و (٣٨٩) خێزان بووە.
* پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان لە نەتەوەی ئازەرین.
* بە ئازەری دەدوێن.

## ئایین
دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی (شیعە)ن.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ

## پەراوێزەکان

پۆل:شارستانی ورمێ
ورمێ
ورمێ
پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
ئەرمەنییەکان

**خەڵکی ئەرمەنی** یان **ئەرمەنییەکان** () نەتەوەیەکی نیشتەجێ لە بەرزایییەکانی ئەرمەنستان، لە ڕۆژاوای ئاسیان. ژمارەی ئەرمەنییەکان لە جیھاندا لە شەش تا ھەشت ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھاندایە و گەلێکن کە میراتێکی کولتووری کۆنیان ھەیە.

ئەرمەنییەکان دانیشتووانی سەرەکی ئەرمەنستان و ئارتساخی سەربەخۆی دیفاکتۆ پێکدەھێنن. کۆچێکی بەرفراوان ھەیە کە نزیکەی ٥ ملیۆن کەسن کە بە ڕەچەڵەک تەواو یان بەشێکیان ئەرمەنییە و لە دەرەوەی ئەرمەنستان دەژین. ئەمڕۆ زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنەکان لە ڕووسیا، ئەمریکا، فەڕەنسا، گورجستان، ئەڵمانیا، ئۆکرانیا، لوبنان، بەڕازیل و سووریایە. جگە لە تورکیا و ئێران و یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، کۆچی ئەرمەنی لە ئێستادا بە شێوەیەکی سەرەکی دەرئەنجامی کۆمەڵکووژی ئەرمەنەکانە.

## ئایین
زۆربەی ئەرمەنییەکان سەر بە کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ئەرمەنستانن، کە کڵێسایەکی نا چلسیدۆنییە، کە ھاوکات کۆنترین کڵێسای نیشتمانییە لە جیھاندا. ئایینی کریستیان لە ئەرمەنستان دوای ماوەیەکی کەم لە خاچدانی عیسا دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد، ئەمەش بەھۆی ھەوڵی دوو لە نێردراوانی ئەو بوو، سانت تادیۆس و سانت بارتۆلۆمیۆ. لە سەرەتای سەدەی چوارەمدا شانشینی ئەرمەنستان بووە یەکەم وڵات کە ئایینی کریستیانی وەک ئایینی وڵات وەرگرتووە. کڵێسای ئەرمەنی ڕێوڕەسمی تایبەتی خۆی ھەیە کە لە شارستانیەت و کۆمەڵگەی ئەرمەنییەوە سەرچاوەی گرتووە و کڵێسای ئەرمەنیش ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پاراستنی کولتوور و ناسنامەی ئەرمەنیدا ھەبووە.

## زمانی ئەرمەنی

وێنۆک|upright=1.5|
زمانی ئەرمەنی زمانێکی ھیندووئەورووپییە کە ئەرمەنییەکان قسەی پێدەکەن. ئەرمەنی زمانی فەرمیی کۆماری ئەرمەنستان و ناوچەی ناگۆرنۆ-قەرەباغە. زمانی ئەرمەنی بە ئەلفوبێی ئەرمەنی دەنووسرێت.
زمانی ئەرمەنی دوو شێوەی چەمکی و نووسراوی ھەیە: ئەرمەنی ڕۆژھەڵات، کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەرمەنستان، ئارتساخ، ئێران و کۆمارەکانی پێشووی سۆڤییەت قسەی پێدەکرێت. و ئەرمەنی ڕۆژاوا، کە لە ئەرمەنستانی ڕۆژاوایی مێژووییدا و دوای کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان، بە پلەی یەکەم لە کۆچی ئەرمەنستاندا بەکارھاتووە. ئەلفوبێی ناوازەی ئەرمەنی لە ساڵی ٤٠٥ی زایینی لەلایەن مەسرۆپ مەشدۆتسەوە داھێنراوە.

## ئەمانەش ببینە
* زمانی ئەرمەنی

## تێبنییەکان


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی فەڕەنسا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان
پۆل:خەڵکی ئەرمەنستان
پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
ھەمشینەکان

**خەڵکی ھەمشین** (، )، کە لە پێشوو و ئێستادا بە ناوچەی ھەمشین و چاملی ھەمشین لە پارێزگای ڕیزەی تورکیا خستنەپاڵ کراون. ڕەگەزییان ئەرمەنی و لە بنەچەدا مەسیحی بوون، بەڵام لەپاش چەند سەدان لە ئەرمەنییەکان جیابوونەوە و لەدوای سەرکەوتنی ھێرشەکانی عوسمانی گۆڕینی ئایینیان بە ئیسلامی سوننە ئەنجامدا.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵکی ئەرمەنی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی تورکیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی قرغیزستان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان
پۆل:خەڵکی ئەرمەنستان
گوندەواری دۆڵ

**گوندەواری دۆڵ** لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێکە لە **نۆ** گوندەواری ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ لە شارستانی ورمێ، لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی ئەم گوندەوارە گوندی دزێ دۆڵە.

## دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندستانە (٨,٤٧٦) کەس و (٤,١٧٩)نێر و (٤,٣٢١)مێ و (١,٩٧٤)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم گوندەوارەیە لە کورد و ئازەری و کورەسوننی پێکھاتووە.
* دانیشتووانی ئەم گوندەوارە لە کورد و ئازەری و کورەسوننی پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٦,٠٣٤)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٧١٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی ئازەری: (٢,١١٦)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٢٤,٩٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.
** ژمارەی کورەسوننی: (٣٢٦)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٤,١٪)ی دانیشتووانی گوندەوارەکە.

## جوگرافیا

**گوندەواری دۆڵ** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندەوارانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو.
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندستانی سەندوس و گوندستانی حەسەنلو.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی ورمێ. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندەواری دەشتەبێڵ.

## دابەشی کارگێڕی
لە (٢٤) گوند پێکھاتووە:

* **[[دزێ دۆڵ]]**(ناوەند)
* باڵستان
* بەردەکەشک
* پیرعەلی
* جولبەر
* داشاغلی
* دەربەند، دۆڵ
* دەلۆ
* ڕەشکان
* زێوە، دۆڵ
* ژارئاوا
* سامورتێ
* سوڵتاناوا، دۆڵ
* شارۆکەی نەسر
* شێیتاناوا
* قامشلوو
* کەمانە
* کەنعانا ئەڤراز
* کەنعانا نشیو
* ناڕێ
* نازناز
* ناسرئاوا
* نەژدەرە
* نەناس

### پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان

* کوردەکان (١٥)گوند.
* ئازەرییەکان (٤)گوند.
* کوردەکان و ئازەرییەکان (٣)گوند.
* کوردەکان و کورەسوننییەکان (٢)گوند.

#### گوندە [[کورد]]ەکان
پێکھاتووە لە ١٥ گوند.

* بەردەکەشک
* پیرعەلی
* دەربەند، دۆڵ
* دەلۆ
* زێوە، دۆڵ
* ژارئاوا
* سوڵتاناوا، دۆڵ
* قامشلوو
* کەمانە
* کەنعانا ئەڤراز
* ناڕێ
* نازناز
* ناسرئاوا
* نەژدەرە
* نەناس

#### گوندە [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٤ گوند.

* کەنعانا نشیو
* جولبەر
* شارۆکەی نەسر
* ڕەشکان

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[ئازەربایجانی|ئازەری]]یەکان
پێکھاتووە لە ٣ گوند.

* باڵستان
* شێیتاناوا
* داشاغلی

#### گوندە [[کورد]]ەکان و [[کورەسوننی]]یەکان
پێکھاتووە لە ٢ گوند.

* دزێ دۆڵ
* سامورتێ

## ئەمانەش ببینە
* گوندەواری باشقەڵا
* گوندەواری بەراندێز
* گوندەواری بەکشلوچای
* گوندەواری تورکەمان
* گوندەواری چەمێ بەراندێزا ئەڤراز
* گوندەواری چەمێ بەراندێزا نشیو
* گوندەواری چەمێ ڕەوزە
* گوندەواری نازیا نشیو

## سەرچاوەکان

* بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا، وتاری «دول»، ویکیپیدیای فارسی (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧).

پۆل:شارستانی ورمێ
پۆل:پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ
بیابانەکانی ئوسترالیا

وێنۆک|ھێلکاری ژمارەی بیابانەکانی ئوسترالیا
**بیابانەکانی ئوسترالیا** یەک ملیۆن و ٣٧١ ھەزار کم٢ (٥٢٩ ھەزار میلی دووجا) یان ١٨٪ی خاکی ئوسترالیای پێک ھێناوە، بەڵام نزیکەی ٣٥٪ی کیشوەری ئوسترالیا بارانێکی ئەوەندە کەم وەردەگرێت بە ناڕاستەوخۆ وەک بیابانێک ھەژمار دەکرێن. بیابانەکانی ئوسترالیا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ھەموو زەویە ڕۆژئاوایییەکان و زەویە نزمەکانی ناوخۆی ئەو وڵاتە پێک دێن. بیابانەکانی ڕۆژئاوای ئوسترالیا بەھۆی بەھەڵمبوون و وشک بوونی ئاوی ئەو دەریا ساردەی ئێستا لە ڕۆژئاوای ئوسترالیادایە دروست بووە، ھۆکاری سەرەکی دروست بوونی، کەمی باران بارین و بەھەڵمبوون و وشک بوونەوەی بەردەوامی زەویەکەیە.

بەپێی ستانداردە جیھانییەکان بیابانەکانی ئوسترالیا ڕێژەی بارانبارینی کەمە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا ھیچ وێستگەیەکی کەشوھەوا لەو ناوچەیە دا نییە کە کەمتر لە ١٠٠ ملم ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە تۆمار نەکردبێت، بیابانەکانی ئوسترالیا، بەتایبەتی لە ناو جەرگەی بیابانەکەداھیچ بارانێکی ھاوینەی لێ نابارێت.

بیابانەکان مەرج نییە بە تەواوی لە ڕووکاردا یەک بەرزی و نزمیان ھەبێت ھەرچەند وەک یەک تەخت خۆیان نیشان دەدەن، بەڵکو ناوچەی فراوانیان ھەیە کە بەرزی و نزمی ڕووبەڕیان زۆر جیاوازە بەڵام بە پلەی نزم.

## بیابانەکان

### بیابانی مەزنی ڤیکتۆریا
بیابانی ڤیکتۆریای مەزن دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئوسترالیا و باشووری ئوسترالیا پانییەکەی ٨٠٠ کم (٥٠٠ میل) پانیی ھەیە و ڕووبەرەکەی ٣٤٨ ھەزار و ٧٥٠ کم ٢ (١٣٤٬٦٥٠ میلی چوارگۆشە) یە.
وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی مەزنی ڤیکتۆریا

### بیابانی گیبسۆن
بیابانی گیبسۆن دەکەوێتە ناوەڕاستی ئوسترالیای ڕۆژاوا، بیابانەکە نزیکەی ١٥٦ ھەزار کم ٢ (٦٠٬٠٠٠ میلی چوارگۆشە) بە قەبارە زۆربەی دانیشتووانی ناوچەکە خەڵکی ئوسترالی ڕەسەنن

## بیابانەکانی ڕۆژاوا
بیابانەکانی ڕۆژاوا – لە کۆمەڵەیەک لە بیابان پێک ھاتووە وەک بیابانی گیبسۆن، بیابانی ساندی مەزن، و بیابانی نیمچە لمی.
وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی نیمچە لمی

## کەشوھەوا
وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی گیبسۆن|ڕاست
ئاووھەوای ئوسترالیا بەزۆری بە ھەوای گەرم و وشک و پشتێنەی فشاری بەرز دیاری کراوە. مەرجەکانی وشکی پەیوەندی ھەیە بە ئۆسلایدێکی ئەل نینۆ– باشووری ئوسترالیا. ڕوەکی لە ناوچە جیاوازەکان بە شێوەیەکی سەرەکی پشت دەبەستن بە جۆری خاک و ڕێژەی شێیەکەی.

ڕووبەرە فراوانەکان بە دەنکە لمییەکان (دەنز) داپۆشراون نزیکەی ٤٠ ٪ ی ئوسترالیا بە دەنز داپۆشراوە. ئوسترالیای ناوەندی زۆر وشکە، تێکڕای بارانبارینی ساڵانەی ١٥٠ ملم.
وێنۆک|دیمەنێکی بیابانی گیبسۆن
چەندین ھۆکاری ناسراو کاریگەریان لەسەر ڕوەک و گیانلەبەرانی بیابانەکانی ئوسترالیا کردووە. وشترە فەریووەکانی ئوسترالیا کاریگەریان لەسەر ڕووشاندنی گیای ڕەسەن ھەیە، بەشێکی بەھۆی ئەوەی کە گیای بیابانی ئوسترالی گەشەی کردووە بەبێ ئەوەی ھیچ گیاخۆرێکی دەستی پێ گەیشتبێت، بەڵام لەم ساڵانەی دوایی بەھۆی دەستێوەردانی مرۆیی و ئاگر ژمارەیان بەرەو کەمی دەڕوا.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی بیابانەکان بەپێی ڕووبەر

## سەرچاوەکان

پۆل:ئوسترالیای ڕۆژاوا
پۆل:بیابان و دارستانی زیریک
پۆل:جوگرافیای ئۆسترالیا
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
پۆل:ناوچەکانی ئوسترالیا
پۆل:جوگرافیای گوندی