open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەنسلیم کیفەر

یەکێکە لە مەزنترین و بەناووبانگ ترین ھونەرمەندە شێوەکارەکانی جیھان تا ئێستا لە ژیان ماوە. بەماوەیەکی کورت پێش تەواو بوونی شەڕی دووەمی جیھان ، لە ڕۆژی ٨ ئازاری ١٩٤٥ لە دایک بووە لە (دۆناوشینگن) سەر بە ھەرێمی ( بادن ڤورتنبێرگ) ی ئەڵـمانیا .
دوای تەواو کردنی خویندنە بنەڕەتیەکان ھونەرمەند ڕوی کردە شاری فرایبۆرگ بۆ خوێندنی زانستەکانی زمانە ڕۆمانسیەکان ھەر لە دوای ساڵێک پەیوەندی کرد بە دانیشگای نیشتمانی بۆ خوێندنی ھونەرە جوانەکان دوای ئەو ئەکادمایای کالسرۆە و دوسلدۆرف خوێندنی ھونەری لێ وەرگرتووە وانەکانی ھونەری لەسەر دەستی“ پیتەر درێھێر“ و„ ھۆرست ئەنتێس“ و دواجار لە ساڵانی ١٩٧٠ تــا ١٩٧٢ لای ھونەرمەندی ناسراو) جۆزیف بۆیس( لە ئەکادمیای دوسلدۆرف خوێندویەتی .
لە ساڵی ١٩٦٩ لە تەمەنی ٢٤ ساڵی یەکەم پێشانگای لەشاری کالسرۆە کردۆتەوە لە سەر وێنە مێژوویەکان بە تایبەت سەردەمی نازیەکان کە لەم پێشانگایە لێھاتوویی و داھێنەری ھونەرمەند لەسەرەتا ھەستی پێدەکرا ھەر بۆیە بووە جێگەی گرینگی پێدان و گفتوگۆیەکی ھونەری و ڕۆشنبیری زۆری بەدواداھات .
لەکاتی خوێندنی لە دوسلدۆرف لە سەر دەستی ھونەرمەند جۆزیف بۆیس فێری بەکار ھێنانی مادە جۆراوجۆرەکان بوو لەبەرھەم ھێنانی تابلۆ و نمایشە ھونەریەکانی لەو مادانەی بەکاری دەھێنا قەبارەیەکی ئەستوری ڕەنگەکان جێ دەھێشت بەکاری گەری ئاگر بۆ تێکەڵ کردنی لەگەڵ شوشە و دار و شتی تر .
ئەنسلێم کیفەر بەردەوام بووە لەسەفەری نێوان ئەوروپا و ئەمریکا لە لایەک ئەوروپا و خۆرھەڵاتی ناوەڕاست 
لە ساڵی ١٩٧٨ تاکە پێشانگای لە سویسڕا کردۆتەوە . لە ١٩٨٠ بەشداری بینالەی ڤینیسیای کرد و ھەستا بە نێشاندانی کارەکانی ئەو کەرستانەی ئیشی لەسەر کردبوو‌ پێک ھاتبوو لە (سوتاوەکان و تێک ھەڵکێشیان لەگەڵ دار و زیخ و بەلوعە) ھەر ئەوە وای کرد ببێتە کێشە وبەیەکدا چوون لەگەڵ خەڵکانی تر ، ئەنسلێم کیفەر لە حەفتاکان خۆی بۆ ئەفسانەکانی ئەڵمانیا خەریک کردبوو لە ساڵی ١٩٨٠ لەگەڵ ( کەبالە) ئەو سۆفیە جولەکەیە بۆ ماوەیەک خۆیان حەشار دابوو بۆ ئەنجام دانی کاری ھونەری بە ڕەنگی ئاوی و کارکردن لەسەر دار و چاپ کردنی کتێبەکان .
ھونەرمەند تا ساڵی ١٩٩٢ دانیشتووی‌ ئەڵمانیا بوو دوای ئەوە تا ئێستا لە شاری (بیزیھ)‌ی فەڕەنسا دادەنیشێت ئەکێکە لەو ھونەرمەندانەی توانیویانە بەری داھێنانەکانی خۆیان ببینن ، بە بیرو باوەڕەوە ڕوبەڕوی تاڵی ونەھامەتی بەھا ناڕەوشتیەکانی ڕابردوو دەبێتەوە بەدوای قەرەبوو کردنەوەی زۆر لێکراوانە لە ڕێگەی زیندوو کردنەوەیان بە دەربڕینی ھونەرو کاری ڕۆشنبیری 
پلەکانی خوێندنی
لەساڵی ١٩٦٥ تــا ١٩٧٠ خوێندنی ڕۆمانتیک لە شاری فرای بۆرگ .
لەساڵی ١٩٦٦ تــا ١٩٦٨ وانەکانی وێنەکێشان لە لای پیتر درێھێر لە ئەکادمایای ھونەرە جوانە‌کان لە شاری کالسرۆە.
لە ساڵی ١٩٦٩ خوێندنی ھونەر لە ژێر دەستی ھۆرست ئەنتێس لە ئەکادمایای ھونەرە جوانە‌کان لە شاری کالسرۆە.
لەساڵی ١٩٧٠ تا ١٩٧٢ خوێندنی ھونەر لە لای (جۆزیف بۆیس) لە ئەکادمیای ھونەرە جوانەکانی شاری دوسلدۆرف.
ئەنسلێم کیفەر چەندێن خەڵاتی جیھانی وەدەست ھێناوە بۆ ئەم ساڵیش بڕیارە لە ناوەڕاستی مانگی تشرینی یەکەم لە پێشانگای کتێبی فرانکفورت بە ئامادە بوونی ھونەرمەندان و ڕۆشنبیرانی جیھان لە لایەن ڕاوێژکاری ئەڵمانیا خانم ئەنجێلا مێرکێل خەڵاتی ئاشتی جیھانی پێ ببەخشرێت.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی ٢١کەم
پۆل:دوور لە وڵاتانی ئاڵمانی لە فەڕەنسا
ئەمیل نولدە

**ئەمیل نولدە** ساڵی ١٨٦٧ ‌لەشاری (سیبۆل) ی سەروی ئەڵمانیا لە‌دایک بووە ، لە بەناو بانگ ترین ھونەرمەندانەیە کە پەرەیان داوە بە قوتابخانەی تەعبیری، ھەر لە دوای مردنی ماڵەکەی بووە بە مۆزەخانەو نزارگەی سەودایانی ھونەر.
لەسەرەتای ژیانی ڕۆژانە‌ بە پەیکەرسازی سەر دار دەستی پێ کرد بەشەوان فێرخوازەکی وانە ھونەرییەکان بوو ،ئەمیل نولدە لەدەستپێکی ژیانی ھونەری ھەوڵی داوە جۆرێکی تازەی ھونەری تەعبیری بکێشێت کە تایبەتمەندی و ڕەسەنایەتی ئەڵمانی پێوە دیار بێت ھەر ئەوە وای کردوە بەرھەمێکی ھونەری زۆری جێی سەرنجی ھونەر دۆستان بێت.
تابلۆ بەراییەکانی لە تەمەنی ٣٠ ساڵی کێشاوە پێکھاتبوو لە کۆمەڵێک قەبارەی ڕەنگ زەقی دژ بەیەک لە شێوەی گاڵتەجار دای ڕشتون ، ئەم ھونەرمەندە بۆ یەکەم جار ئەم شێوازەی داھیناوە ھەر بۆیە کۆمەڵی (جولەی پرد) ی ( The Bridge) ھونەری ‌ داوای ھاتنە ناو ڕیزییان لێ کردلە ساڵی ١٩٠٦ بوو بە ئەندامێک لەم کۆمەڵە ‌ بۆ ساڵێک و پاشتر وازی ھێنا.
ئەمیل نۆلدە بەوە جێادەکرێتەوە ھەستێکی کەم وێنەی‌ لە بەکار ھێنانی ڕەنگەکان ھەیە، ‌ ھەندێک جار دیمەنی شارەکا‌ن بە ڕەنگی شینی پڕشنگدار‌ دەکێشێ و ھەندێک کاتیش وێنەی باغ و گوڵزارەکان بە ڕەنگەکانی زەرد و سور و پەمەیی دەکێشێ بۆیە تابلۆکانی پەیوەست نەبوون بە ھیچ بنەمایەکی ھونەری و سەرقاڵی دەرخستنی ڕاستیەکان وەک خۆی نەبووە بەڵکو چۆن لەدید و ھەستە ناوەکیەکانی ئەو دەبینرێت وای کێشاون .
ھەرچەندە ماڵەکەی کە ئێستا بۆتە مۆزەخانە کەوتۆتە دوورگەیەک لە شوێنێکی دووری ‌ بە زەحمەت دەگەن پێی بەلام زێتر لە ٧٨.٠٠٠سەرکێش ڕێگایەکی زۆر دەبڕن تابگەن بە دیداری کارە ھونەرییەکانی،
ھونەرمەند لە سەردەمی نازییەکان ڕوبەڕوی زۆر ئەزیەت و داپلۆسین ھات تەنیا لەبەر ئەوەی بۆچونەکانی لەگەڵ بیر و باوەڕی نازییەکان ناکۆک بوو ناوییان نابوو (ھونەرمەندە ھەڵوەشاوەکھ)‌ لەو کاتە ھەر بە دزییەوە لە ژوورێکی بچوکی ماڵەکەی خۆیدا کاری ھونەری دەکرد پێوانەی تابلۆکانی لە پانایی دەستێک تێپەڕی نەدەکرد،بەڵام لە کۆتایی شەردا نۆلدە بە قەبارەی گەورە زیاترلە ١.٣٠٠ تابلۆی بە ئەنجام گەیاند کە ئێستا لە ماڵەکەی خۆی نیشان دەدرێت.

پۆل:مردووانی ١٩٥٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وێنەکێشە کوڕەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان
پۆل:وێنەکێشەکانی ھاوچەرخ
ویلھیلم بوش

وێنۆک|ویلھیلم بوش
**ویلھیلم بوش** (ماوەی ژیان:١٥ی نیسانی ١٨٣٢ تاکوو ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٠٨) وێنەکێش و داھێنەر وشاعیری گاڵتەجاڕیی، ناوبراو داھێنەری جۆرێکی تایبەت لە وێنەی کاریکاتۆری لەگەڵ ھۆنراوەی گاڵتەجاری وەرگیراو لە چیرۆکە میللییەکان کە ھەر بۆ خۆی کۆی کردووەتەوە، کارەکانی گەواھی دەدەن لەسەر داھێنەری ئەم کەڵە ھونەرمەندە، لەسەرەتای ژیانی کرێکاریکی میکانیک بووە بەڵام پاش چوار ساڵ توانی ببێت بە خوێندکارێکی ئەکادیمیای ھونەر لە شاری دوسلدۆرف داوی ساڵێک چوە بۆ ئەکادمیای پاشایی لە ھۆلەندا بەھۆی نەخۆشی گەڕاوەتەوە بۆ ناو خێزانەکەی، ویلھێلم بوش لەناو کەشی قەرباڵغی خێزانی دا توانی زۆرترین چیرۆکە ئەفسانەیییەکانی تا ئەوکاتە بەسەر زارەکییەوە مابۆ‌و کۆ بکاتەوە و وێنەی کاریکاتۆری بۆ زیاد بکات تا ھەتایێ تۆماریان بکات.

ئەو ھونەرمەندە ناوبانگی دەرکرد لە داوای چەند ساڵێکی خوێندن لە ئەکادیمیای میونشن دواتر کاری لە ڕۆژنامەی (پەڕە فڕیوەکان) کردوە وەک کاریکاتۆریست و شاعیر، یەکەم کتابی چاپ کرد لە ساڵی ١٩٦٥ لەژێر ناوی (ماکس و مۆریتس) بەدەرچوونی ئەو کتێبە زیاتر ناوبانگی بڵاو بۆوە ھەر لەوکاتەوە تا ساڵی ١٨٨٤ دوا کتێبی بە ناوی (وێنەکێش کیلکس) بەبێ پچڕان ئەم جۆرە کتێبانەی بە چاپ گەیاندوە، لە ساڵی ١٨٩٨ کۆمەڵێک ھۆنراوەی بە چاپ گەیاند. دوای ناوبانگێکی بەربڵاو لەساڵێ ١٩٠٨ کۆچی دوایی کرد.

ھەوادارانی ھونەری فیلھێلم بوش لە ساڵی ١٩٢٧ کۆمەڵەیەکیان دامەزراند لە پێناوی پارێزگاریکردن لە بۆماوە ھونەریی و ئەدەبییەکانی، توانیان بیخەنە ژێر چاودێری دەزگا ڕۆشنبیرییەکان، لەدوای دە ساڵ کۆمەڵەکە توانی یەکەم مۆزەخانە بۆ کارەکانی لە شاری ھانۆڤەر بکاتەوە، بەڵام لەشەڕی جیھانی دووەم بەھۆی ڕووخانی زۆرینەی شاری ھانۆڤەر مۆزەخانەکە زیانێکی زۆری بەر کەوت لەگەڵ ئەوەش ھەر توانرا کارەکانی ھونەرمەند بۆ شوێنێکی دوور لە بۆمب بارانی فڕۆکەکان بگوازنەوە دوای تەواو بوونی شەڕ دووبارە مۆزەخانەکە چاک بکرێتەوەو کارە ھونەرییەکانی لەگەڵ زۆر لە ھونەرمەندانی تری وێنەکێش و گرافیک تیایا پیشان بدرێت ئێستا لەو مۆزەخانەیە بەشیکی تایبەت بە فیلھێلم بوش ھەیە کەو ٣٣٥ تابلۆی ڕۆنی و ١٢٠٠ وێنەی کاریکاتۆری سەدان نامەی تایبەتی بەدەست و خەتی خۆی ھۆنراوەو وێنەی تێدا کردوە نیشانی میوانانی دەدرێت.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شاعیرانی ئاڵمانی
پۆل:مردووانی ١٩٠٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٢
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:وێنەکێشە کوڕەکانی سەدەی ١٩یەم
جۆزێف بۆیس

ھەموو مرۆڤێک ھونەرمەندە " بیرۆکەکان لە ناوەوەی مرۆڤ دەبزوێ، بەڵام لەناو کاری ھونەری دەبەسترێتەوە " ئامانجی ھونەر ڕزگار کردنی مرۆڤە ، بۆیە ھونەر ئاڵای ئازادی یە "
ئەمانە ھەمووی گووتەکانی ھونەرمەندی نوێخوازی ناودار ( جۆزیف بۆیس ) ە
لە "کریفیلد" ساڵی ١٩٢١ لە دایک بووە و لە ١٩٨٦ لە دوسلدۆرف کۆچی دوایی کردوە . کاتێک لە فڕۆکەکەی لە شەڕی دووەمی جیھانی کەوتە خوارەوە خەڵکی شارەکەی ھوموو گیانیان چەور کرد و لەناو پارچە لبادێک پێچایانەوە تا بەرەو چاک بوونەوە چوو ، دوای تەواو بوونی شەڕ ڕووی کردە جیھانی ھونەر ئەو کەرەستانەی بەکار دەھێنا لە کارە ھونەرییەکانی کە پێی چاک ببۆوە ، بۆیس وانەی تاشینی لە ئەکادیمیای ھونەر لە دوسلدۆرف ساڵی ١٩٤٧ تــا ١٩٥٢ خوێندوە، لەم کاتە زۆر گرینگی داوە بە فەلسەفەی ڕۆدۆلف شتاینر" دانایی مرۆڤ " (Anthroposophie ) کە بۆ دواکاتەکانی ژیانی زۆر کاریگەری بەسەرکارەھونەری یەکانی ‌ھەبووە ، فەلسەفەی شتاینر پاڵ دەداتە لێکۆڵینەوەی ھزر ، مرۆڤ ھزری ئازاد بێت و گەڕانەوەی بۆ سروشت ڕزگار دەکات لە ھەموو مەرجێک .
ھەر بەو ھزر ئازادی یە وە‌ بۆیس ڕووی کردە بەکارھاێنانی زۆر جۆر کەرەستەی جیاواز بۆ ئەنجام دانی کارە ھونەری یەکانی بۆ نمونە بەکار ھێنانی چەوری و خوێن و رەنگی دەرو دیوارەکان و کەرەستەی سوف و خوری ئەمانە ھەمووی بوونە دەرچوونێک لەو چوارچێوە کلاسیکیە باوەی پێش خۆی بۆ ئەنجامدانی کاری ھونەری ،
بۆیس باوەڕی بە داڕشتنی ھزرەکان ھەبووە نەوەک شێوە دەڕبڕین بەبێ خۆ بەستنەوە بە‌ بەکار ھێنانی کەرەستەی بە ئەنجام گەیاندن دەرچوون لە باوی ئەو کاتە . جارێکیان بەم جۆرە رای خۆی دەربڕی گووتی " گەورەترین ھێزی شۆڕش گێڕی مرۆڤ ە، توانای مرۆڤیش لەداھێنانی ئەو ھونەرەیە کە پاڵ دەبەستێ بە ھزری کاتەکی داڕشتنی دوور لە پلان بۆ دانان" .
بۆیس تەنیا ھونەر جێی گرینگی پێ دانی نەبووە بەڵکو لە بواری سیاسەت و کۆمەڵایەتی ئەڵمانیا کاری کردووە ،دوای مردنی خوێنکار (بەنۆ ئاونی سورج ) لە یەکێک لە خۆپشاندانەکانی قوتابیان لە ساڵانی شەستەکان ،ھونەرمەند جۆزیف بۆیس پارتی قوتابیانی ئەڵمانی دامەزراند، ھەروەھا ڕێکخراوی ھەڵنەبژێردراوەکانی دامەزراند وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر ڕەوشی سیاسی ئەو کاتەی ئەڵمانیا کەوا ساڵانی شەستەکان و حەفتاکانی ئەوروپا و بەتایبەت بۆ ئەڵمانیا چالاک ترین سەردەمی گۆڕانکاری و داھێنانی ھزری لاوانی ئەوروپایە و زاڵ بوون بەسەر ڕەوشی سیاسی ئەو کاتەو و ڕەت کردنەوەی خۆ پڕ چەکی ئەتۆمی کردن بوو .
جۆزێف بۆیس لەساڵی ١٩٧٩ خۆی پاڵاوت بۆ پەرلەمانی ئەوروپا و ساڵی ١٩٨٠ بۆپەرلەمانی ھەرێمی نۆرد ڕاین ڤێست فالن 
لە ڕیزی پارتی سەوز بەڵام بێ ئەنجام بوو نەیتوانی تەنانەت باوەڕبە پارتی سەوزیش بێنێ بە بۆچونەکانی .
کارە نایەبەکانی ھونەرمەند ( ئەمریکام خۆش دەوێ ، ئەمریکا منی خۆش دەوێ ) و یەکێک لەکارە گرنگە‌کانی دانانی ٧٠٠٠ چڵی دار لە پێش مۆزەخانەی شاری کاسل بەمانای سەوز کردنی شار لە جیاتی بەڕیوەبردنی ، نەیتوانی ئەم پڕۆژەیەی بەچاوانی خۆی بە تەواو کراوی ببینی لە تەمەنی ٦٥ ساڵی کۆچی دوایی کرد ساڵێک لە ‌دوای مردنی کوڕەکەی پڕۆژەی چاندنی ٧٠٠٠ نەمام چاندنی بە ئەنجام گەیاند .

پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:ھونەرمەندانی ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
ھەرەمە میسرییەکان

thumb|ھێرەمە میسرییەکان
بەناوبانگترین فیرعەونەکانی میسر سێ پاشای بەرەبایی چوارەمن "خئویس" خفرن ،میکرفیوس، ئەمانە ٢٨٠٠ ساڵ پێش زایین دەژیان . بەو ھێرەمانەی دروستیان کردووە ،دەسەڵاتی فەرمانڕەوای ئەوانمان بۆ دەردەکەوێ . ئەو ھێرەمەی لە ھەمووی گەورەترە گۆڕی "خئویس"ە بەرزی ١٣٧ گەزە ھەر پەلێک ٢٢٧ گەزە، بە گەورەترین و بە شکۆترین ساختمانی بەردین دەژمێردرێت خفرن ١٣٦ گەز بەرزە و میکرنیوس ٦٦ گەزە بەرزە.
فەلسەفە

**فەلسەفە** بریتییە لە کۆڵینەوەی پرسە گشتی و بنەڕەتییەکانی دەوروپشتی بابەتگەلێک وەکوو بوون، زانین، بەھاکان، ئاوەز (ئەقڵ)، زەین، و زمان.

جیاوازیی فەلسەفە لەگەڵ ڕێگاکانی تری وەڵامدۆزینەوە بۆ پرسیارە بنەڕەتییەکان (وەکوو عیرفان، ئوستوورە، یان ھونەرەکان) پشتبەستنیە بە ئەقڵ. وشەی "فەلسەفە" لە وشەی یۆنانیی φιλοσοφία (فیلۆسۆفیا) -وە ھاتووە کە ڕێک بە واتای «خۆشویستنی حیکمەت» دێتەوە.

## لقەکانی فەلسەفە

سەرەکیترین بوارەکانی خوێندن لە فەلسفەدا ئەمانەی خوارەوەن:

* **[[مێتافیزیک]]** کۆڵینەوەیە لە سروشتی بوون و جیھان.
* **[[ناسیاریناسی]]** گرنگی بە سروشت و مەودای مەعریفەت دەدا.
* **[[فەلسەفەی ئەخلاق]]** گرنگی بەو پرسیارانە دەدا کە مرۆڤەکان دەبێ چۆن ھەڵسوکەوت بکەن یان ئەوەی کە ئاخۆ وەھا پرسیارگەلێک وەڵامدارن یان نا.
* **[[فەلسەفەی سیاسی]]** لێکۆڵینەوەیە لە حکوومەت و پێوەندیی تاکەکان و کۆمەڵ لەگەڵ دەوڵەتدا.
* **[[جوانیناسی]]** سەروکاری ھەیە لەتەک جوانی، ھونەر، چێژ، ھەستپێکردن، تام و سۆزدا.
* **[[لۆژیک]]** ڵێکۆڵینەوەیە لە شێوەکانی گونجاوی ئاوەزان و بەڵگەھێنانەوە.
* **[[فەلسەفەی زەین]]** سەروکاری ھەیە لەتەک سروشتی زەین و پێوەندیی لەگەڵ لەشدا.
* **[[فەلسەفەی زمان]]** پرسینەوەیە لە سروشت، سەرەتاکان، و بەکاربەریی زمان.
* **[[فەلسەفەی ئایین]]** ئەو لقە لە فەلسەفەیە کە ڕووی پرسیارەکانی خۆی لە ئایین دەکات.

جگە لەوانە، زۆربەی بابەتە زانستاییەکان فەلسەفەی خۆیانیان ھەیە، بۆ نموونە فەلسەفەی زانست، فەلسەفەی بیرکاری، فەلسەفەی لۆژیک، فەلسەفەی یاسا، و فەلسەفەی مێژوو یاخود زۆر شتی ژیان...

## سەرچاوەکان

پۆل:باوەڕ
پۆل:فەلسەفە
پۆل:پێڕستەکانی پێڕستەکان
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
ئەفلاتوون

**ئەفلاتوون** (بە یۆنانی: Πλάτων پلاتۆن؛ ٤٢٨–٤٢٧ی پێش زایین – ٣٤٨–٣٤٧ی پێش زایین) یەکێ لە ناودارترین فەیلەسوفان و بیرکارانی ھەموو سەردەمانە. ئەو خەڵکی یۆنانی دێرین و لەدایکبووی ئەسینا بوو. ھەر لەو شارەدا بوو کە ئاکادیمیاکەی خۆی دامەزراند، واتە یەکەم دامەزراوەی خوێندنی باڵا لە جیھانی ڕۆژاوادا. ئەفلاتوون ھاوڕێ لەگەڵ سوکرات، کە مامۆستای بوو و، ئەرستۆ، کە قوتابیی بوو، بناغەکانی فەلسەفەی ڕۆژاوایی و زانستیان دامەزراند. 

لێھاتووییی ئەفلاتوون وەکوو نووسەر لە دیالۆگە سوکراتییەکانیدا دەردەکەوێت، سی و شەش دیالۆگ و سێزدە نامە ماون کە ھەموویان لەپاڵ ئەو دەدرێن.

## ژیان
ئەفلاتوون لە ئەسینا لە دایک بووە و ساڵی لەدایکبوونی بە شێوەیە ورد دیاری کراو نییە و نەزانراوە، بەڵام بەپێی ئەو بەڵگانەی بە بەردەستمانایە لە نێوان ساڵی "٤٢٣–٤٢٩" (پ. ز) لە دای بوە، ئەفلاتوون زۆربەی زۆری ژیانی لە ئەسینا بەسەر بردووە، لەو سەردەمەی زانستە یۆنانییەکان لە ئەوپەڕی بەرزی دا بووە کە بە "سەردەمی بیرکلیس" ناسراوە، ئەفلاتوون لە خێزانێی بەناوبانگی خانەدانی ئەو سەردەمەی کۆمەڵگای یۆنانی بووە، و باوکی ناسراو بوە بە "أریستۆن".

## بەرھەمەکان
بەرھەمەکانی ئەفلاتوون ئەبوایە بە شێوەیەکی زنجیرەکی بنوسرایە، بەڵام لە بەرھەمەانیدا تێکەڵییەک دەبینرێت و لە بەرھەمەکانیدا دەبینین کە چارەسەری جیاوازی بۆ کێشەکان دۆزیوەتەوە، ھەر بۆیە نووسەرەکانی سەدەی حەوتەم ھاتون بەرھەمەکانی ئەفلاتوونیان ڕیز کردوە بە ٣ بەش:

بەرھەمە سەرەتایییەکان (السقراطیة) بەرھەمە ناوەندییەکان (الأنشائیة) بەرھەمە دوایینەکان (الدیالیتیکیة) و گرنگترین بەرھەمەکانی ئەمانەن:
# بەرگریکردن لە سوقرات
# لاخیس (گفتوگۆیەک لەسەر ئازایەتی)
# خارمنیدس (گفتوگۆیەک لەسەر بەردەوام بوون)
# أیتیرفیون (لەسەر دینداری)
# بروتاجوراس (لەسەر ئەخلاق)
# جورجیاس (ڕەخنەگرتنە لە کەلەڕەقی)
# کراتیل (سەبارەت بە زمانەوانی و ناولێنان)
# مینون (لەسەر چۆنییەتی فێربونی ئەخلاقی)
# فایدرۆس (ڕونکردنەوەی پەیوەندی لە نێوان بیرۆی و ڕۆحدا)
# تیاتیت (لەسەر زانین و زانیاری)
# بارمنیدس (لەسەر چۆنییەتی حوار کردن)
# سفسطائی (لەسەر بوون)
# فیلیب (لەسەر چاکە، و پەیوەندی نێوان تام و چێژ و ژیری)
# تیمایوس (فەلسەفەی سروشت)
# یاسا (ڕونکردنەوە دەدات لەسەر وڵاتێکی پێشکەوتوو)
# فیدیون (لەسەر چەسپینی ڕۆح)

## مردن
ئەفلاتوون بە مردنێکی بێدەنگ مرد لە کەشێکی ئارامدا لە ساڵی (٣٤٧ پ. ز) ھەر لە ھەمان ڕۆژ و ڕێکەوتی لەدایکبوونی، و لە ھەمان ڕۆژ کە "ئەپۆلۆ" خودای یۆنانییەکان (خواوەندی خۆرە) دەرکەوت، ھەر بۆیە کەسانی ئەفساناوی پەیوەندییەکیان دروست کرد لە نێوان ئەفلاتوون و ئەپۆلۆ (خواوەندی خۆر)، و ھەندێکیش وتیان ئەو خۆی ئەپۆلۆیە، و مردنکی ڕێزدارانە مرد و قوتابییەکانی ھەموو ساڵێک یادیان دەکردەوە لە ڕۆژی مردنیدا و ئەو ڕۆژەیان بە پیرۆز دەزانی، چونە وایان دەزانی ئەم ئەفلاتوونە بەخششێکە و خودا داوییەتی بە مرۆڤایەتی.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی - ئەفلاتوون


پۆل:ئەفلاتوونیزم
پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:چاندی ڕۆژاوایی
پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا
پۆل:فەیلەسووفان
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفانی زمان
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی یاسا
پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٤٢٠ی پ.ز
پۆل:مردووانی دەیەی ٣٤٠ی پ.ز
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
ئانتنی گرەیلینگ

وێنۆک|ئانتنی گرەیلینگ
**ئانتنی گرەیلینگ** (* Anthony Clifford Grayling*) لەدایکبووی ١٩٤٩ فەیلەسووف و نووسەری بەریتانییە. لە زۆرێک لە زانکۆ ناودارەکانی جیھاندا، لەوانە زانکۆی ئۆکسفۆرد پـڕۆفیسۆری فەلسەفەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:بێدینەکان
پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن
پۆل:فەیلەسووفانی شیکارانە
پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت
پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:ڕەخنەگرانی بەریتانیا لە ئیسلام
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
ئەحمەد پاشا

**ئەحمەد پاشا کوڕی [[سلێمان پاشا]]** دوا میری بنەماڵەی بابانەکان بوو، ساڵی ١٨٤٧ لە ئیمارەتەکەیان لادا و ڕەوانەی ئیستەنبولیان کرد، لە ١٨٥٦ بوو بە والی یەمەن پاشان بوو بە والی وان لە ساڵی ١٨٦٣، ماوەیەکی زۆری پێ ناچێ دەیکەنەوە بە والی یەمەن بە پلەی وەزیر دوای دەبێتە والی ئەرزڕوم (١٨٦٧-١٨٨٠) دوای ئەوە دەبێتە والی ئەتەنە، لە کۆتایی ئەو ساڵەدا کۆچی دوایی کرد 
## کوڕەکانی
ئەحمەد پاشا، خەلیل خالید پاشا، میر لیوا مستەفا پاشا، عیزەت پاشا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
ئەحمەدی نۆدیی

لە پیاوە بەرزەکانی تەسەوفی ناوچەی سلێمانی بووە، چۆتە گوندی نۆدی کە لە ساڵی ١٧٥٣ لە شارەوزوور ھاتۆتە دونیاوە لە ١٨٣٨ لە سلێمانی کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
بەیرووت

**بەیرووت** پایتەختی ڕامیاری وڵاتی لوبنانە و گەورەترین شارییەتی. ژمارەی دانیشتووانی زیاتر لە دوو ملیۆن کەس بوو بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٠٧.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە لوبنان
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی لوبنان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پۆل:بەیرووت
لوبنان

thumb
وێنۆک|لوبنان
**لوبنان** () وڵاتێکە لە ڕۆژاوای ئاسیا. بەشێکە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. پایتەختی ئەم وڵاتە بەیرووتە.

## جوگرافیا
لوبنان کەوتووەتە باشووری ڕۆژاوای ئاسیا. لە ڕۆژاوایەوە دەریای نێوەڕاستە، لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنووری سووریایە و لە باشووریش ھاوسنووری ئیسرائیل.

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤، ژمارەی دانیشتووانی لوبنان ٤٬٩٦٥٬٩١٤ کەس بووە، کە دەکاتە ٠٫٠٧٪ی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫٢ ساڵە. ھەروەھا ٨٨٪ی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## زمان
لە مادەی ١١ ی دەستووری لوبناندا ھاتووە کە عەرەبی زمانی فەرمی نەتەوەیییە. یاسایەک ئەو حاڵەتانە دیاری دەکات کە زمانی فەرەنسی تێیدا بەکار بێت زۆرینەی خەڵکی لوبنان بە عەرەبی لوبنانی قسە دەکەن کە بە کۆمەڵە لە ھاوپۆلێکی گەورەتردا بە ناوی لێڤانتینی عەرەبی یەوە، لەکاتێکدا عەرەبیی ستانداری مۆدێرن بە زۆری لە گۆڤار و ڕۆژنامە و میدیا پەخشە فەرمییەکاندا بەکار دەھێنرێ. زمانی ھێمای لوبنانی زمانی کۆمەڵگەی کەڕ نزیکەی ٤٠٪ ی لوبنانیبەفرانکۆفۆن دادەنرێن و ١٥٪ ی دیکەشیان " فرانکۆفۆنی نیوە " ە، ھەروەھا ٧٠٪ ی قوتابخانە ناوەندییەکانی لوبنان زمانی فەرەنسی وەک زمانی دووەمی ڕێنمایی بەکار ئەھینن. بە بەراوردکردن، ئینگلیزی وەک زمانی لاوەکی لە ٣٠٪ ی قوتابخانە ناوەندییەکانی لوبنان دا بەکار دەھێنرێت.

## ئایین

## ئابووری
کۆمەڵگای مەدەنی لوبنان بە کۆمەڵگەی وەبەرھێنانی بازرگانی ناسراوە. بڵاوبوونەوەی لوبنان لە سەرتاسەری جیھاندا ڕێگەی بە دروستکردنی پەیوەندی بازرگانی جیھانیدا. لوبنان ڕێژەیەکی زۆری ھەلی کاری ھەیە، یەکسانە بە ھەلی کاری وڵاتانی ئەورووپا، و لە نێو وڵاتانی عەرەبیدا بەرزترینە.

## شەڕی لوبنان و ئیسڕائیل
شەڕی ٢٠٠٦ی نێوان ئیسرائیل و لوبنان (بە عیبری: מלחמת לבנון השנייה، بە عەرەبی: ) جەنگێک بوو کە لە نێوان سوپای ئیسرائیل و حیزبوڵڵای لوبنان ڕوویدا و باکووری ئیسرائیل و ھەموو لوبنانی گرتەوە.

ئەو جەنگە ماوەی ٣٣ یان ٣٤ ڕۆژی خایاند و لە ڕێکەوتی ١٤ ئابی ٢٠٠٦ بە بڕیاری ژمارە ١٧٠١ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆتایی پێ ھات. براوەی ئەم جەنگە ڕوون نییە و ھەریەک لە ھەردوو لایەن خۆیان بە براوە دەزانن. ھەروەھا ڕوون نییە کە دەستپێکەری ئەم جەنگە چ لایەنێک بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شام
پۆل:لوبنان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٣
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
سزای مەرگ

وێنۆک|سزادانی کەسێ بە مەرگ بەھۆی فیل
وێنۆک|گوولە بارانکردنی کەسێ لە مەکسیک ساڵی ١٩١٤
**سزای مەرگ**، **لەسێدارەدان**، **ئیعدام**، یا **کوشتن بەپێی یاسا** واتە کوشتنی کەسێک بە فەرمانی دادگا وەک سزایەکی پێشگرتنی گشتیی و قەدەغکردنی ئەو کارەی کە سزادراو ئەنجامی داوە. ئەو تاوانانەش کە سزاکەیان کوشتنە بە تاوانی مەرگ ناو دەبرێن. سزای مەرگ گرانترین سزایەکە کە دەکرێ بۆ مرۆڤ ببڕێتەوە و زیاتر دەوڵەت بڕیارەکەی دەدا.

پێویستە سزای مەرگ بەپێی یاسا جێبەجێ بکرێ. ئیعدام بۆ لەناوبردنی دژبەران ھەمیشە بەکار ھاتووە. لە کوردستان بە ھەزاران کورد، لەبەر ئەوەی کە داوای مافی خۆیان کردووە، لەلایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە سزای مەرگیان بەسەر داسەپاوە. زۆرینەی ئەو سزایانەش پێچەوانەی یاسا بوونە. بۆ نموونە، بەپێی یاسا نەدەبوو سەرۆکی کورد سەید ڕەزا لە سێدارە بدرابا، چونکوو یاسای تورکیا لەسێدارەدانی تەمەندرێژانی قەدەغە کردبوو.

تەنانەت لەلایەن دەوڵەتانی نووژەنیشەوە بەسەر ئەو کەسانەی کە بە تاوانی سیخوڕی یا خەیانەت یا گوێنەدان بە فەرمان لە کاتی شەڕدا، قۆڵبەست دەکرێن، سزای مردن دەبڕێتەوە. ئێستاکەش لە زۆرێک لە وڵاتاندا سزای مردن ھەر ھەیە. لەناو دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان، لە ئێراق، ئێران و سووریا ئیعدام بەشێوەی قانوونی بوونی ھەیە. تورکیا ساڵی ٢٠٠١ سزای مردنی نەھێڵا و لای برد.

بە سەدان ساڵە کە لەسەر بوونی سزای مەرگ گوتوبێژ دەکرێ، زیاتر ھۆکەشی ئەوەیە کە لەم سزایەدا *قەرەبوو* بێمانایە. واتە ئەگەر ھات و کەسێک بە ھەڵە سزا درا، لەبەر ئەوەی کە ئیتر ناژی، ناکرێ بۆی قەرەبوو بکرێتەوە.

## شێوەکانی جێبەجێبوونی سزای مەرگ
[وێنۆک|[Cesare Beccaria, *Dei delitti e delle pene*]]
* لەسێدارەدان، لە ئێراق، ئێران، ژاپۆن و تا چەند ساڵ لەمەوبەر لە تورکیا.
* گوللەبارانکردن: لە ئێران، چین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
* کورسیی کارەبایی: لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
* دەرزیلێدان: لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
* خنکاندن بە بەند یا بە دەست: لە تورکیا گەلێک کورد بەم شێوەیە بەدەستی ژیتەم لەناوچوون.
* سەرقرتاندن: ئەمڕۆکەش لە عەرەبستانی سەعوودیدا ھەیە.
* بەچوارمێخەکێشان: ئیتر باو نییە.
* برسیھێشتن: لە شەڕی دووەمی جیھانیدا، دەوڵەتی ئەڵمانیا بۆ کوشتنی جوولەکەکان ئەو شێوەیەی بەکار ھێناوە.
* ژووری گاز: لە شەڕی دووەمی جیھانیدا، دەوڵەتی ئەڵمانیا بۆ کوشتنی جوولەکەکان ئەو شێوەیەی بەکار ھێناوە.
* گیۆتین: لە ئەورووپا، بەتایبەت لە فەڕەنسا زۆرجار بەکار ھاتووە.
* ڕەجم یا بەردلێدان: لە ئێران و لە عەرەبستانی سەعوودیدا.

## سەرچاوەکان
* نەخشە و پێڕست
* ڕێکخراوەی ناونەتەوەییی عەفوو
* Death Penalty Information Center

پۆل:مافەکانی مرۆڤ
پۆل:سزای مەرگ
پۆل:سزا
پۆل:دادگا
فەیلەسووف

[250px|وێنۆک| "فەیلەسووفەکە"، بەرھەمی [ڕامبراند، ١٦٣٣]]
**فەیلەسووف** (لە یۆنانییەوە: φιλόσοφος، دەخوێندرێتەوە فیلۆسۆفۆس، واتە "ئەوینداری حیکمەت") کەسێکە تامەزرۆی دۆزینەوەی وەڵام بۆ پرسیارەکانی فەلسەفەیە. ئەفلاتوون تایبەتمەندییەکانی فەیلەسووفی دەستنیشان کردووە: ئەوەی کە ئەوینداری گەڕان بە دوای ڕاستی، جوانی و باشی بێ.

## پێناسە
ئەو پرسیارە کە ئێستا فەیلەسووف بە کێ دەوترێ، دەکرێ لە زۆر ڕوانگەوە وەڵامی بدرێتەوە. خستنەپاڵی وشەی فەیلەسووف بۆ بیریارە زەبەندەکانی سەردەمانی پێشوو وەکوو ئەفلاتوون، ئەرەستوو و کانت ھیچ دەمەقڕە و قسەوباسێکی لێ ناوەشێتەوە. بەڵام لە سەردەمی ئێستادا، بەکارھێنانی وشەی فەیلەسووف بۆ ھەندێک کەسان ھۆی باس و قسەملانێیە. تەنانەت ھەندێجار کەسی بیریار کە خەڵکی ئاسایی یان قوتابییەکانی یان بیریارانی دیکە وەکوو فەیلەسووف بانگی دەکەن، خۆی دان بەوەدا نانێ کە فەیلەسووفێکە. وەکوو نموونەی بەرچاو دەکرێ ھانا ئارێنت و میشێل فۆکۆ بێنینەوە کە زیاتر خۆیان بە تیۆریزانی سیاسی دەزانی ھەتا فەیلەسووف، یان یۆرگن ھابرماس کە کارە سەرەکییەکانی خۆی زیاتر دەروونناسانە دەبینی ھەتا فەلسەفی.

## فەیلەسووفە ناودارەکان

* سوقرات
* ئەفلاتوون
* ئەرستوو
* فارابی
* ئیبن سینا
* غەزالی
* ئیبن توفەیل
* مەلا سەدرا
* ئیبن باجە
* ئیبن ڕوشد
* ئیبن تەیمییە
* ئیبن خەلدوون
* دێکارت
* پیتاگۆرس

* سپینۆزا
* لایبنیتس
* جۆن لۆک
* دەیڤد ھیووم
* ھیگل
* ئیمانوێل کانت
* نیچە
* شۆپەنھاوەر
* فیورباخ
* ئێتمونت ھووسرڵ
* مارتین ھایدێگەر
* لودڤیگ ڤتگنشتاین

* ژان پۆڵ سارتەر
* موریس میرلوبونتی
* جۆن ئاستین
* جیۆرج گەدامیر
* بۆل ڕیکۆر
* میشێل ڤوکۆ
* جاک دریدا
* جۆن سۆرل
* دونالد دیفیدسن
* جاک بوفریس
* ستانلی کافیل

## بەستەرە دەرەکییەکان
* فەیلەسووفەکان، epistemelinks.com **(بە ئینگلیزی)**
* ناوەندی زانیاریی فەیلەسووفەکان (The Philosopher's Information Center) **(بە ئینگلیزی)**

پۆل:فەلسەفە
پۆل:فەیلەسووفان
ھێندریک لۆرێنتس

**ھێنریک ئانتۆن لۆرێنتز** ()  ئەم زانا فیزیاییە خەڵاتی نۆبێلی لە ساڵی ١٩٠٢ لەگەڵ پیتەر زێمەن بە ھەردوکیان وەریان گرتووە لۆرێنتز باسی لەوە کرد و وای دانا کە بڵاوبوونەوەی ڕووناکی لە ئەتۆمەکاند ، دەتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ ئەوەی کە بە ھۆی کارلێکی نێوان ئەلکترۆنەکانەوە ڕوودەدات . وە ئاشکرا کردنەکەی پیتر زیمان لە ساڵی ١٨٩٦ باسی لەوە دەکرد کە ھێڵە سپێکتراڵەکانی ئەتۆمەکان کە ئەشکێنەوە لە ناو بوارێکی موگناتیسی دابەش دەبێت بۆ چەند لایەنێکی جیاواز بە لەرەلەری جیاواز ئەمەش دڵنیابوونی بیردۆزەکەی لۆرێنتزی سەلماند.ھەر لە بەر ئەمە خەڵاتی نۆبڵەکە بە ھاوبەشی درا بە ھەردووکیان.

## ژیانی
ئەم زانا بەناوبانگە لە ساڵی ١٨٥٣ لە شاری ئارنھایم لە وڵاتی ھۆڵەند لە دایک بووە ، خوێندنی زانکۆی لە زانکۆی لایدێن تەواو کردووە لە نۆسەدەکان گەڕاوەتەوە بۆ ئارنھایم ، لە خوێندنگایەکی ئامادەی دەرسی وتوەتەوە لە کاتەی کە خۆی ئامادە کردووە بۆ پێشکەشکردنی کەیسی دکتۆراکەی کە درێژکردنەوەی بیردۆزەکەی ماکسوێڵ بووە لەسەر کارۆموگناتیزی وە زانیاری زیاتر دەربارەی دانەوە و شکانەوەی لەگەڵ ڕووناکی دا ، ئەم زانایە لە ٦ی ٢ ١٩٢٨ لە شاری ھارلیم کۆچی دووای کرد .

## سەرچاوەکان
* کتێبی Modern physic لە لایەن ئارسەر بێیسەر .
* ویکی ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ھۆڵەندی
پۆل:فیزیکزانانی ھۆڵەندی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:مردووانی ١٩٢٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
ماکس پلانک

**ماکس پلانک** (١٨٥٨–١٩٤٧) زانایەکی فیزیایی ئەڵمانی بوو. پلانک بە داھێنەری بیردۆزی کوانتەم دادەنرێت، وە ھەروەھا یەکێک بووە لە زانا ھەرە گرنگەکانی فیزیا لە سەدەی بیستەمدا، پلانک خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩١٨ وەرگرتووە.

## ژیان
لە ٢٣ی نیسانی ١٨٥٨ پلانک لە خێزانێکی ئاساییەوە لە دایک بوو. ھەردوو باوکی باپیرە گەورەی و باپیری مامۆستا بوون لە گۆتینگن، باوکی مامۆستای یاسا بوو لە ھەردوو شاری کێل و میونخ. وە مامەی قازی بوو.
پلانک لە شاری کێل لە دایک بووە لە ژنی دووەمی یۆھان جۆلیۆس ویھلێم پلانک کە ناوی ئیما پێتزیگ بوو، ناوی تەواوی پلانک بریتی بوو لە کارڵ مارکس ئێرنست لۆدڤیک پلانک، لە دووای تەمەنی ١٠ ساڵیەوە وشەی ماکس بەکارھێنرا بۆ ناوەکەی ھەتا کۆتای ژیانی.

پلانک بریتی بوو لە مناڵی شەشەمی خێزانەکە لەسەر ئەوەی دوو لە خوشک و براکانی مناڵی ژنی یەکەمی باوکی بوون. ھەندێک لە یادگاریەکانی بریتی بوون لەو کاتانەی کە ھێزی نەمساوی و ڕوسی ھاتن بۆ کێل لە کاتی شەڕی دانیمارک و ڕوسیا دا لە ساڵی ١٨٦٧، ھەر لەو ساڵەدا بە خێزانی چوون بۆ شاری میونخ، پلانک چووە خوێندنگەی جومناستیکی ماکسیمیلیانی کە ئەمەش جۆرێک بوو لە خوێندنگایانەی کە لە ئەورووپا ھەبوو کە تێیدا خوێندی جووڵە فیزیایەکان باس دەکران. وەک باس دەکرێت لە ژێر ئامۆژگاریەکانی ھیرمان مولەرەوە ھات، جیھانی بیرکاری لە گەنجیەوە حەزی پێدەکرد، ھیرمان فێری زانستی فەلەکی و میکانیک وە ھەروەھا بیرکاری کرد. ھەر لە مۆلەرەوە بوو کە پلانک یەکەم شت فێری بوو چۆنیەتی پارێزگاری کردن بوو لە ووزە. پلانک لە تەمەنی ١٧ دەرچوو.

### بواری مۆسیقا
پلانک بەھرەدار بوو لە مۆسیقادا کاتێ فێری ئامێری پیانۆ و دەرسی گۆرانی وتنی دەخوێند، وە چەلۆ لەگەڵ ئۆرگان، وە ڕێکخستنی گۆرانی و ئۆپێراکان، بەڵآم لەسەر و ئەمانەشەوە ھەر زانستی فیزیای ھەڵبژارد.

### تاقیکردنەوەکان
لە میونخ مامۆستا فیلیپ فۆن جوڵی ئامۆژگاری پلانکی کرد کە لەگەڵ فیزیا دا خەریک نەبێت چونکە دەی ووت " لەم بووارەدا، لەوانەیە ھەموو شتێک ئاشکرا بوبێت بە دڵنیایەوە، ئەوەی ماوە پڕکردنەوەی ھەندێ کوونی بچوکە " بەڵآم پلانک وەڵامی دایەوە و وتی " نامەوێت شتی نوێ بدۆزمەوە بەلکوو دەمەوێت بنەڕەتی کارەکان تێبگەم لەم بووارەدا"، گەڕانەکانی دەستی پێکرد لە ساڵی ١٨٧٤ لە زانکۆی میونخ لە ژێر چاودێری جوڵی، پلانک تاقیکردنوەکانی بە پێی تووانا زانستیەکەی خۆی ئەنجام دەدا، تا تاقیکردنەوەی بڵاوکردنەوەی ھایدرۆجین بەھۆی پلاتینی گەرمکراوەوە کە ئەمەش گواسترایەوە بۆ بیردۆزی فیزیای.

### مردن
لە ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٧ لە شاری گۆتینگن ماڵ ئاوای لە جیھانی فیزیا کرد و کۆچی دووای کرد.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:فیزیکزانانی ئاڵمانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:مردووانی ١٩٤٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٨
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانستەکانی سەینت پیترسبورگ
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پرسینەوە

**پرسینەوە** یان **لێپرسینەوە** () بریتییە لە ھەر ڕەوتێک کە ئامانجی زیادکردنی زانین، لابردنی گومان، یان چارەسەرکردنی کێشەیەکە.

پۆل:لۆژیک
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:ھزر
پۆل:شێوازەکانی ھەڵسەنگاندن
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
١٩٣٣

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم  
١٩٢٨ | ١٩٢٩ | ١٩٣٠ | ١٩٣١ | ١٩٣٢ | ١٩٣٣ | ١٩٣٤ | ١٩٣٥ | ١٩٣٦ | ١٩٣٧ | ١٩٣٨


## ڕووداوەکان
* لە ساڵی ١٩٣٣ دا بۆ یەکەمجار ئاوی بەلوعە دانرا لە شاری سلێمانی، ئەو سەردەمە خەڵکی دەیانوت:
تازە داھاتوە ئاوی بەلوعە پێمگوت بۆماچێک وتی مەمنوعە!

### تەمموز
* ٤ی تەمموز - مەھاتما گاندی سزا درا بە بەندکردن.

### تشرینی یەکەم
* ١٧ی تشرینی یەکەم - ئاڵبێرت ئاینیشتاین گەیشتە ئەمریکا وەک پەنابەرێک لەدەست سوپای نازی.

### کانوونی یەکەم
* ٢٦ی کانوونی یەکەم
** کۆمپانیای ئوتومبێلیی نیسان لە تۆکیۆ دامەزرا.
** ڕادیۆی FM کرایەوە.

## لەدایکبوونەکان
### تشرینی دووەم
* ١٢ی تشرینی دووەم - جەلال تاڵەبانی، سەرۆک کۆماری ئێراق.

## مردنەکان

پۆل:١٩٣٣
پۆل:ساڵەکان
ناسا

**بەڕێوەبەرایەتیی نەتەوەییی فڕینناسی و بۆشایی** () ناسراو بە **ناسا** () ئاژانسێکی سەربەخۆی سەر بە حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و بەرپرسی بەرنامەی بۆشاییی سیڤیل، توێژینەوەی فڕینناسی، و توێژینەوەی بۆشاییی ئەو وڵاتەیە.

ناسا لە ١٩٥٨دا دامەزراوە، جێی لێژنەی ڕاوێژکاریی نەتەوەیی بۆ فڕینناسی (ناکا)ی گرتەوە. بوودجەی ساڵی ٢٠٢٠ی  بووە. ئاژانسی ناسا مەزنترین ئاژانسی بۆشایییە لە جیھاندا.

## پرۆژەی میرکۆری
بەھۆی ئەو بەرنامەی میرکۆرییەوە ناسا توانی نزیکببێتەوە لەوەی گەشتەکانی خۆی بۆ بۆشایی ئاسمان ئەنجام بدات، بۆ ئەوەی بزانن ئایا لە توانای مرۆڤدا ھەیە لە بۆشایی ئاسماندا بژی. بۆ ئەو مەبەستەش لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە لە بەشە جیاجاکانی سوپادا، چەند کەسێک دیاری کرا بۆ پشتگیریکردن لە ناسا. لە ئاکامی ئەو ھاریکاری و ھەماھەنگییەی لە نێوان سوپاو ئاژانسی ناسادا ھەبوو توانیان لە ٥ی ئایاری ١٩٦١ دا یەکەمین گەشتی ئاسمانیی ئەمریکایی ڕێک بخرێت و کەشتیوانێکی ئاسمانی بەناوی ئالان شیپارد لەسەر کەشتی ئاسمانیی فریدۆم بۆماوەی ١٥ خولەک لە بۆشایی ئاسماندا بمێنێتەوە، پاشان لە گەشتێکی دیکەدا لە ڕۆژی ٢٠ ی شوباتی ١٩٦٢دا جۆن کلینن بۆ ماوەی ٥ کات ژمێر بەدەوری زەویدا بەھۆی کەشتی فریند شیپەوە بسورێتەوە، لە پاش چەند گەشتێکی دیکەی بەردەوام توانرا بەرنامەی ئەپۆلۆ بەمەبەستی گەشتی سەر مانگ ڕێکبخرێت.

## پرۆژەی ئەپۆلۆ
لە پاش چەند گەشتێکی یەک لە دوای یەکی کەشتی ئەپۆلۆ مرۆڤ توانی پێبخاتە سەر وی مانگ و زانیاری تەواو لە بارەی مانگەوە دەستبکەوێت. ئاژانسی ناسای ئەمریکایی توانیویەتی چەند توێژینەوەو گەشتێکی دیکەش بۆ ھەسارەی مەریخ و زوھرە و موشتەری و ئۆرانۆس و نیبتۆن ڕێک بخات بەھۆی چەند کەشتییەکی دیکەوە کە ڕۆبۆت و تەکنەلۆژیای زیرەک بەکار ھاتووە لە میانەی ئەو گەشتانەدا، ھەتا ئێستا ناسا توانیویەتی چەند کەشتییەکی جۆر بەجۆر ڕەوانەی بۆشای ئاسمان بکات بۆ لێکۆڵینەوە و زانیاری وەرگرتن لە گەردوون و بۆشای ئاسمان و ھەسارەکان. لە پاش ناردنی کەشتییە ئاسمانییەکانی وەک ئەپۆلۆ و کۆلۆمبۆس کە لە سالاَنی ١٩٨١ دا بەکار دەھاتن. دواترین گەشت و کارەکانی ناسا لە ئێستادا بریتییە لە ناردنی کەشتی لێکۆڵەرەوەی فۆنێکس بۆھەسارەی مەریخ و توانیویەتی گەلێک زانیاری بە سوود سەبارەت بە ژینگەی ئەو ھەسارەیە ڕەوانەی زەوی بکاتەوەو لە داھاتوودا کەڵک و خزمەتێکی گەورە بە مرۆڤایەتی بگەیەنێت

## مێژوو
دوای ئەوەی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو لە ٤ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٧ دا مانگی دەستکردی سپوتنکی١ی ڕەوانەی بۆشایەکانی ئاسمان کرد، ئەمریکا تووشی شۆک بوو و سپۆتنکی یەکیان بە شۆکی سپۆتنک لەقەڵمدا. لەبەر ئەوە ھەستیان کرد لە بواری ئاسمانیدا لە دواوەن. کۆنگرێسی ئەمریکا ھەستی بەترسێکی زۆر کرد، بۆیە لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٨ دەستی کرد بە جێبەجێکردنی بەرنامەی میرکوری.

## سەرچاوەکان

* ناسا، ماڵپەڕی ڕادیۆ نەوا

پۆل:ناسا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٥٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:دەزگاکانی بۆشایی
پۆل:گەردوون
پۆل:براوەکانی خەڵاتی وێبی
ڕێبازگە

وێنۆک|350px|کەوانە سوورەکە ڕێبازگەی گوللەیەک نیشاندەدا کە بەرەو نیشانگەیەکی ھەڵکەوتوو کە لەسەر تەپۆڵکەیەک تەقێنراوە.
**ڕێبازگە** یان **ڕێـڕەو** (بە ئینگلیزی: *trajectory*) ئەو بوارەیە کە شتێکی بزۆز (بۆ نموونە شتێکی فـڕێدراو) لە فەزادا دوایدەکەوێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:میکانیک
١٩٦٢

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم 
١٩٥٧ | ١٩٥٨ | ١٩٥٩ | ١٩٦٠ | ١٩٦١ | ١٩٦٢ | ١٩٦٣ | ١٩٦٤ | ١٩٦٥ | ١٩٦٦ | ١٩٦٧


ساڵی ١٩٦٢، یەکێکە لەساڵە زاینییەکان.

## ڕووداوەکان
*١ی تەمموز : سەربەخۆیی بوروندی
*٥ی تەمموز : سەربەخۆیی جەزائیر

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* **[[ھێرمان ھێسە]]** شاعیر و ڕۆماننوسی ئەڵمانیایی-سویسی

### ئاب
* ٥ی ئاب - مارلین مۆنڕۆ، ئەکتەر و ھونەرمەندی ھۆلیوود. (لەدایکبوون ١٩٢٦)

پۆل:١٩٦٢
پۆل:ساڵەکان
٥ی ئاب

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان
* ١٩٦٢: مارلین مۆنڕۆ، ئەکتەر و ھونەرمەندی ھۆلیوود (لەدایکبوون ١٩٢٦)
* ٢٠٢٥: نەرمین قادر، خانمەکتەر و شانۆکاری کورد (لەدایکبووی ١٩٦٢)

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاب
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
تەنی فیزیکی

**تەنی فیزیکی** () لە زانستی فیزیکدا بریتییە لەو تەنەی کە لە جیھانی ماددییە دیارەکاندا ھەیە کە بەشێوەی کۆمەڵە بارستەیەکن کە وەک یەک دادەنرێت، بۆ نموونە تۆپی کریکێت بە تەنێکی فیزیکی (ماددی) دادەنرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا چەند گەردیلەیەکی ماددی لەخۆگرتووە.

لە زانستی فەلسەفەدا؛ و بەدیاریکراویش یەکێک لە بەشەکانی "پشت سروشت" کە ناودەبرێت بە زانستی بوون کە لێکۆڵینەوە دەکات دەربارەی بوون؛ تەنی فیزیکی (ماددی) ئەو شتەیە کە خاوەنی دوورییە لە ڕێڕەوێکی دیاریکراوەوە لە گەردووندا لە کاتێکی دیاریکراودا. و جیاوازە لە تەنی واتایی و تەنی خەیاڵی چونکە ئەوان لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا دەرناکەون.

تێگەیشتنی گشتی بۆ تەنە فیزیکیەکان (ماددییەکان) ئەوەیە کە توانای ھەیە بۆ فراوانبوون لە جیھانی ماددیدا. لەگەڵ ئەوەشدا بیردۆز ھەن کە گرفت بۆ ئەمە دروست دەکەن وەک بیردۆزی فیزیکی بڕ و زانستی گەردوونی فیزیکی.

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:میکانیک
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:تەنە فیزیکییەکان
١٩٢٦

سەدەی ١٩یەم | **[[سەدەی ٢٠ەم]]** | سەدەی ٢١ەم 
١٩٢١ | ١٩٢٢ | ١٩٢٣ | ١٩٢٤ | ١٩٢٥ | ١٩٢٦ | ١٩٢٧ | ١٩٢٨ | ١٩٢٩ | ١٩٣٠ | ١٩٣١


## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

### حوزەیران
* ١ی حوزەیران - مارلین مۆنڕۆ، ئەکتەر و ھونەرمەندی ھۆلیوود. (مردن ١٩٦٢)

## مردنەکان

پۆل:١٩٢٦
پۆل:ساڵەکان
١ی حوزەیران

## ڕووداوەکان
* ١٩٥٥: تونس سەربەخۆ بوو.
* ١٩٥٨: شارل دێ گۆل بوو بە سەرۆک وەزیرانی فەڕانسە.
* ١٩٧٦: یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دامەزرا.
* ١٩٨٠: کەناڵی سی ئێن ئێن دەستی بە کارەکانی کرد.
* ٢٠٠٢: یەکەم کۆنگرەی کوردی فەیلی لە شاری دۆسڵدۆرفی ئەڵمانیا دەستی بە کارەکانی کرد، کە تاووتوێی ڕەوشی فەیلییەکانی کرد لە ڕابردو و ئێستادا.

## لەدایکبوونەکان
* ۱۹۲۵: محەممەد ماملێ، گۆرانیبێژی کورد
* ١٩٢٦: مارلین مۆنڕۆ، ئەکتەری ھۆلیوود (مردووی ١٩٦٢)
* ١٩٣٧: مۆرگان فریمەن، ئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکی
* ١٩٧٧: سارا وەین کالیز، ئەکتەری ئەمریکی

## مردنەکان
* ١٩٥٢: جۆن دووی، فەیلەسووف و دەروونناسی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٨٥٩)
* ١٩٦٨: ھێلێن کێلەر، نووسەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٨٨٠)

## بۆنەکان
* ڕۆژی منداڵان

## بەستەرە دەرەکییەکان

----

پۆل:حوزەیران
پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ
موحسین نامجوو

**موحسین نامجوو** (بە فارسی: *محسن نامجو*) مۆسیقار و گۆرانیبێژێکی ئێرانییە؛ ساڵی ١٩٧٦ لە شاری توربەتی جام لە باکووری رۆژهەڵاتی ئێران لەدایکبووە. نیویۆرک تایمز وەکوو باب دیلانی ئێران ناوی لێ بردووە. تایبەتمەندیی گۆرانییەکانی نامجوو تێکەڵکردنی شێوازە جۆراوجۆرەکانی مۆسیقای ئێرانی و ڕۆژاوایییە. شیاوی باسە کە نامجوو جگە لە گۆرانیی فارسی دوو گۆرانیی کوردیشی وتووە.

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەڕی فەرمیی موحسین نامجوو

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:گۆرانیبێژانی فارسیزمان
پۆل:گۆرانیبێژانی کلاسیکیی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
شتی دەرھەست

**شتی دەرھەست** (بە ئینگلیزی: *abstract object*) بە شتێک دەوترێت کە لە ھیچ کات و شوێنێکی دیاریکراودا بوونی نیە، بۆنموونە بیرۆکەیەک شتێکی دەرھەستە (لێتێگەیشتنی لە دەرەوەی ھەستەکانە). لە فەلسەفەدا، جیاوازییەکی گرنگ ھەیە لە نێوانی شتی *دەرھەست* و *بەرھەست* (بەئینگلیزی: *concrete*؛ بە عەرەبی: *ملموس*) دا.

## وتارە پێوەندیدارەکان
*دەرھەستکاری
* شتی بەرھەست
پۆل:مەعریفەتناسی
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:ھەبوونناسی
لویس ئیناسیۆ لولا دا سیلڤا

**لویس ئیناسیۆ دا سیلڤا** لەلای بەڕازیلیلیەکان ناوسراوە بە **لۆلا** (٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤) سیاسەتوانێکی بەڕازیلییە ئەندامی دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی بەڕازیلە. ساڵی ٢٠٠٤ بە سەرۆککۆماری ھەڵبژێردرا و سی و پێنجەمین سەرۆک کۆماری وڵاتی بەڕازیل بوە. ساڵی ٢٠٠٦ دیسانەوە بە بەدەستھێنانی ٦٠%ی دەنگەکان ھەڵبژیردرایەوە، لەڕۆژی ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ کۆتایی بەدەسەڵاتی دا سیلڤا دا هات، لۆلا لەسەر بیروباوەڕی کاسۆلیکە و دوو جار ژیانی هاوسەرگیری پێکهێناوە لەبەرئەوەی ژنی یەکەمی مردووە و خاوەنی پێنج منداڵیشە.لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، وەک سەرۆکی بەڕازیل بۆ خولێکی نوێ هەڵبژێردرایەوە، بە جیاوازییەکی کەم لە جەیر بۆلسۆنارۆی سەرۆکی دەستلەکارکێشاوەی بەرازیل بردەوە.لە 1ی کانوونی دووەم ٢٠٢٣سوێندی یاسایی خوارد.    دوای هەفتەیەک سەدان کەس لە لایەنگرانی سەرۆکی پێشوو هێرشیان کردە سەر کۆنگرێس و دادگای باڵاو و کۆشکی سەرۆکایەتی وڵاتەکەیان . ئەو هێرشەکەی ئیدانە کرد و ڕایگەیاند کە سزای هەموو ئەو کەسانە دەدات کە بەشدارن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی بەڕازیل
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پێش زایین

پ.ز. کورتکراوەی پێش زایین
ھەر ڕووداوێک پێش لەدایکبوونی عیسای پێغەمبەر ڕووی دابێت بە پێش زایین ناو دەبرێت. لەزمانی ئینگلیزیدا بە Before Christ کورتکراوەی B.C بۆ دانراوە. ڕۆژژمێری گریگۆرییش لەسەر ھەمان شت دروست بووە؛ لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا، ساڵی سفر لە لەدایکبوونی عیسای پێغەمبەر.

## بەستەرە دەرەکییەکان
زمانی پورتوگالی

**زمانی پورتوگالی** (português or, in full, língua portuguesa) زمانێکی ڕۆمانسییە لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا وە دەست پێ دەکات. زمانی فەرمییە لە وڵاتی پورتوگال، بەڕازیل، کیپڤەرد، گینێ بیساو، مۆزامبیک، ئەنگۆلا و سائۆتۆمێ و پرینسیپی. ھەروەھا زمانێکی فەرمیە لە تیمۆری ڕۆژھەڵات و ماکاو لە چین. ئەنجامی فراوانی لەماوەیەکی کاتی ئەگەڕێتەوە بۆ داگیرکاری. بوونی کلتووری پورتوگالی و قسەکەری (کریوڵی پورتوگالی) دەدۆزرێتەوە لە (گوا)، (دەمەن و دیو) لە ھندستان، لە (باتیکڵا)وە لەسەر کەناری ڕۆژھەڵاتی سریلانکا، لە دوورگەی فلۆرێز لە ئەندەنووسیا، لە مالاکا لە مالیزیا، لە (دوورگەی ئەی بی سی) لەکاریبی قسەی پێدەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی پورتوگالی
پۆل:زمانەکانی ئەنگۆلا
پۆل:زمانەکانی بەڕازیل
پۆل:زمانەکانی کەیپڤەرد
پۆل:زمانەکانی تیمۆری ڕۆژھەڵات
پۆل:زمانەکانی گینێ بیساو
پۆل:زمانەکانی ماکاو
پۆل:زمانەکانی مۆزامبیک
پۆل:زمانەکانی پورتوگال
پۆل:زمانەکانی ساوتۆمێ و پرینسیپی
پۆل:زمانەکانی ھیندستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانەکانی پاراگوای
پۆل:زمانەکانی ئوروگوای
سروودی نەتەوەیی

چەپ|بێچوارچێوە|292x292پیکسڵ
**سروودی نیشتیمانی** سروودێکە تایبەتە بە وڵاتێک و لە بۆنە فەرمییەکاندا دەژەنرێ یان دەوترێتەوە، یان لە قوتابخانەکان و پێش دەستپێکردنی یاریی ھەڵبژاردەی ئەو وڵاتە.

## سەرچاوەکان

 

پۆل:سروودە نیشتمانییەکان
پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
ھێزی ڕاڤەیی

دەوترێت بیردۆزێک لەچاو بیردۆزێکی تر خاوەنی **ھێزی ڕاڤەیی** () -یەکی زۆرترە دەربارەی بابەتێک ئەگەر بتوانێت پێشبینی بکات، و ئەگەر نا، بەڵگەی گونجاو بھێنێتەوە بۆ ھەموو ئەو فاکتانەی کە بیردۆزە دووھەمەکە بۆیان وا دەکات (پێشبینی دەکات یان بەڵگەی گونجاویان بۆ دەھێنێتەوە)، و زێدەتریش: ھۆکانی ئەو فاکتانەی تر کە بیردۆزە دووھەمەکە ڕاڤەیان ناکات ڕاڤە بکات.

پۆل:فەلسەفەی زانست
تاقیکاری

لە لێکۆڵینەوەی زانستیدا، **تاقی** (لە عەرەبییەوە: *""* ) پێـڕەوێکە بۆ تۆژینەوەی پێوەندییە ھۆیییەکانی نێوان گۆڕەکەکان، یان ئەوەی سەنگاندنی گریمانەکانە. تاقیکردنەوە بەردی بناغەی پێڕەوە ئەزموونییەکانی بەدەستھێنانی زانیاری دەربارەی جیھانە و ھەم لە زانستە سروشتییەکان و ھەمیش لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا بەکاردەچێت. تاقیکردنەوە دەتوانرێت بۆ چارەسەرکردنی کێشە کردەیی‌یەکان و بۆ پشتیوانی یان بەدواوەدانی بانگەشە بیردۆزییەکان کەڵکی لێ وەربگیردرێت.

## تاقیکردنەوە دەست‌بەسەراگیراوەکان
تاقیکردنەوە دەست‌بەسەراگیراوەکان زۆرتر لە تاقیگەکاندا ئەنجامدەدرێن. تاقیکردنەوەیەک یان ئەزموونێک دتوانرێت بەکەڵکوەرگرتن لە پێڕەوی زانستی جێبەجێبکرێت. ھەنگاوەکان ئەمانەن: ڕوانین، پرسکردن، دروستکردنی گریمانەکان، ئەزموونکردنی گریمانەکان، شیکاریی ئەنجامەکان، ئەنجامگری، ڕاگەیاندنی ئەنجامەکان. 

ھۆکاری ئەزموونکردنی گریمانەکان ئەوەیە کە بتوانرێت بـڕوایان پێ بکرێت، حاشایان لێ بکرێت، یان ئەوەی کە بەھۆی زانینی لەبەردەستی ئێستادا چاکسازی بکرێن.

## تاقیکردنەوە سروشتییەکان
زاراوەی "تاقیکردنەوە" زۆرتر واتە *تاقیکردنەوەیەکی دەست‌بەسەراگیراو*، بەڵام ھەندێجار ئەنجامدانی تاقیکردنەوە دەست‌بەسەراگیراوەکان زۆر دژوار و ئەستەمە. لە ئاوەھا دۆخێکدا، لێکۆڵەران پەنادەبنە بەر *تاقیکردنەوە سروشتییەکان*. تاقیکردنەوە سروشتییەکان لە جیاتی یاریـپـێکردن بە یەک یان چەن گۆڕەکی قەوماو (وەکوو ئەوەی لە تاقیکردنەوە دەست‌بەسەراگیراوەکاندا دەکرێت)، تەنیا پشت‌دەبەستن بە تێـڕوانین لە گۆڕەکەکانی ئەو سیستەمەی کە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.

## تاقیکردنەوە بەناوبانگەکان
ھەندێ لە تاقیکردنەوە بەناوبانگەکان ئەمانەن:
* ساڵی ١٦٢٣ گالیلێو گالیلەی دەربارەی دیاردەی داکەوتنی ئازاد ھەندێ تاقیکردنەوەی ئەنجامدا.
* ساڵی ١٧٥٢ بەنجامین فرانکلین نیشانیدا کە برووسکە شێوەیەک کارەبایە.
* ساڵی ١٩٥٠ ئالن توورینگ ئەزموونی توورینگی داھێنا.

## وتارە پێوەندیدارەکان
* تاقیگە

## سەرچاوەکان


پۆل:تاقیکردنەوەکان
پۆل:تاقیکردنەوە زانستییەکان
پۆل:توێژینەوە
تاقیگە

[وێنۆک|چەپ|280px|[مایکڵ فارادەی، فیزیکزان و کیمیازانی سەدەی ١٩، لە تاقیگەکەیدا.]]
**تاقیگە** یان **ئەزموونگە** شوێنێکی دامەزراوە کە ھەلومەرجی پێویست بۆ ئەنجامدانی لێکۆڵینەوەی زانستی، تاقیکردنەوە، و ئەندازەگرتن دابیندەکات. تاقیگەیەک شوێنی گونجاو فەراهەم دەکات بۆ لێکۆڵەرەوەکان. هەر تاقیگەیەک بە پێی ئامانجی دامەزراندنی، چەندین ئامێر لەخۆ دەگرێت. هەروەها دابین کردنی و ووردی لە خوێندنەوەی داتاکانیش بەندە لەسەر   ئامانجەکانی تاقی کردنەوەکە. قەبارەی تاقیگەیەک گرێدراوە بە ئەو مەبەستەوە کە تاقیگەکەی بۆی دروستکراوە.

مرۆڤ دەتوانێت تاقیگە زانستییەکان لە قوتابخانەکان و زانکۆکاندا، لە پیشەسازیدا، لە دامەزراوە حکومەتی و لەشکرییەکاندا، وە تەنانەت لەسەر کەشتییەکان و فڕۆکەکاندا بدۆزێتەوە. 

پۆل:تاقیگەکان
پۆل:تاقیکردنەوەکان
زمانی شێوەیی

لە بیرکاری و زانستی کۆمپیوتەردا، **زمانی شێوەیی** (*Formal language*) کۆمەڵێک *وشە*یە؛ وشە واتە زنجیرەیەک لە پیتەکان یان نیشانەکان. بەو کۆمەڵە کە پیتەکانی لێ وەردەگیردرێت دەوترێت ئەلفوبێی زمانەکە. زۆرتر، زمانێکی شێوەیی‌ بەھۆی ڕێزمانێکی شێوەیی‌یەوە پێناسەدەکرێت. *ڕێزمانی شێوەیی* ژمارەیەک یاسایە کە دەڵێن چۆن بە بەکارھێنانی پیتەکان یان نیشانەکانی ئەلفوبێیەکە وشە و ڕستە دروستدەکرێت.

## وتارە پێوەندیدارەکان
زمانی سروشتی

پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
زنجیرەنووسە

لە پرۆگرامکردنی کۆمپیوتەریدا، **زنجیرەنووسە** (*string*) واتە ڕیزێک لە نووسەکان.
لە بیرکاریدا، *زنجیرەنووسە* ڕیزێکە لە نیشانەکان کە لە کۆمەڵێک یان لە ئەلفوبێیەک ھەڵبژێردراون.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جۆرەکانی دراوە
زمانی سروشتی

**زمانی سروشتی** یان **زمانی خوەزایی** (*natural language*) واتە ئەو زمانەی کە مرۆڤەکان بۆ پێوەندیکردن بەکاریدێنن وەکوو زمانی کوردی و ئینگلیزی کە لە بەرامبەری constructed language دا بەکاردێت وەک زمانی بەرنامەنووسین بە کۆمپیوتەر.

پۆل:زمان
پۆل:لۆژیکی فەلسەفی
پۆل:فەلسەفەی زمان
مەتر

**مەتر** (ھەروەھا: *میتر*؛ بە ئینگلیزی: *Meter*) لە سیستەمی نێونەتەوەییی یەکەکاندا یەکەی پێوانی دوورییە.

ئەگەر مەتر دووجابکرێتەوە واتە دوو جار لە خۆیدا لێکبدرێتەوە، یەکەی ستانداردی پێواندنی ڕووبەر بەدەستدێت کە پێی دەوترێت *مەتری دووجا* یان *مەتری چوارگۆشە*؛ و ئەگەر سێجابکرێتەوە یەکەی ستانداردی پێواندنی قەبارە بەدەستدێت کە پێی دەوترێت *مەتری سێجا* یان *مەتری شەشڕوو*.

لە پێوانەکاریدا ھێمای "م"ی بۆ دانراوە.
وشەی مەترەکاری یەکێکە لەو وشانەی کە پیشەوەرەکان بەکاری دەھێنن، مەبەستیان لەوەیە کە پێوانەی شتێک دەکەن بە مەتر.

## مێژووی بەکارھێنانی
لە کۆتایی سەدەی ١٨ھەمەوە مەتر وەکوو یەکەیەکی پێوان بەکاردەبرێت. مێژووی پەیدابوونی دەگەڕێتەوە بۆ بڕیارێکی فەرەنسییەکان، لەو دەمەدا کۆمکاری نیشتمانیی فەرەنسا بڕیاری دا کە یەکەیەکی تایبەت ھەبێت بۆ پێوانی دووری.

## بەکارھێنان و بەراوردکردنی
* ١ کیلۆمەتر کە بە "کلم" ھێما دەکرێت = ١٠٠٠ مەتر
* ١ مەتر کە بە "م" ھێما دەکرێت = ١٠٠ سەنتیمەتر
* ١ سەنتیمەتر کە بە "سم" ھێما دەکرێت = ١٠ ملیمەتر (ملم)
* ١ ئینج دەکاتە ٢.٥٤ سم واتە ٣٩.٣٧٠١ ئینج دەکاتە یەک مەتر.

## پەراوێزەکان

پۆل:یەکەکانی درێژایی
موکریانی

**موکریانی** ناوی یەکێک لە بنشێوەزارەکانی شێوەزاری کوردیی ناوەندییە و  لە شارەکانی مەھاباد، سەردەشت، ڕەبەت،  پیرانشار، نەغەدە، شنۆ، بۆکان و میاندواو  و  قەڵادزێ و پشدەر قسەی پێدەکرێت و وەکو ناوچەش تاوەکو دوا سنوری پشدەرە.
موکریانی دەڤۆکەکە لە زاراوەی کوردیی ناوەندیدا، سەر بە زمانی کوردی.

## سەرچاوەکان

پۆل:موکریان
کوردیی گەڕووسی

**کوردیی گەڕووسی** (بە کوردیی گەڕووسی: *گەڕۊسی*) ناوی یەکێک لە شێوەزارەکانی زاری کوردیی باشوورییە. ئەم شێوەزارە لە شاری بیجاڕ و لە ناوچەی گەڕووس، قسەی پێ‌دەکرێت. ئەم بنزارە لەگەڵ بنزاری کولیایی، نزیکترین بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشووری بە کوردیی ناوەندی بە ئەژمار دێن.
پیتی ناوبەند

لە ڕێزمانی کوردیدا پیتی ناوبەند، ئەو پیتەیە کە دەخرێتە نێوان دوو پیتی بزوێن و جیایان دەکاتەوە، بۆ نموونە وشەی (دایکیان) بەو شێوەیە ھەڵەیە بنووسرێت، چونکە (دایکیان) لە کۆتاییەوە بەم شێوەیە پێک دێت:

ی: پیتی بزوێن (دەنگدار) 
ا: پیتی بزوێن (دەنگدار) 
ن: پیتی نەبزوێن.

لە زمانی کوردیدا دوو پیتی دەنگدار یاخود بزوێن، درووست نییە لە وشەیەکدا بەدوای یەکتریدا بێت، بۆیە پێویستە ناوبەندێک بخرێتە نێوانییان تا وشەکە لەڕووی ڕێزمان و گوتنەوە درووست بێت، کەوابێ وشەی (دایکیان) ھەڵەیە، پێویستە ڕاستبکرێتەوە و بکرێت بە (دایکییان)، چونکە:

ی: پیتی بزوێن (دەنگدار) 
ی: پیتی ناوبەند (نەبزوێن) 
ا: پیتی بزوێن (دەنگدار) 
ن: پیتی نەبزوێن.

## پیتە ناوبەندەکان
تەنھا دوو پیتی ناوبەند ھەیە لە زمانی کوردیدا، کە ئەوانیش پیتی (**و، ی**) ـن. ھەروەھا ھەردوو پیتی ناوبەند ھەندێک جار لە وشەدا دەبنە بزوێن و ھەندێک جار نابنە بزوێن.

## نموونەی چەند پیتێکی ناوبەند
# ھەموو**ی**ان
# بردی**ی**ان
# وڵاتە یەکگرتو**و**ەکان
# درێژا**ی**ی
# مراو**ی**ی

## سەرچاوەکان
* پەڕتووکەکانی ڕێزمان و ئەدەبی کوردیی پۆلەکانی ٧ بنەڕەتیی - ١٠ بنەڕەتیی بۆ ١١ ئامادەیی.

پۆل:ڕێزمانی کوردی
بزەینیان

**بزەینان** گوندێکە، کەوتووەتە ناحیەی سیتەک، قەزای شارباژێڕ، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## بارودۆخی بزەینان
ئەم دێیە تەواو فەرامۆشکرابوو لەلایەن ڕژێمی عێراقییەوە. ڕێگاوبان، کارەبا و، ئاو و ئاوەڕۆی بۆ نەکرابوو.
ئێستا بەپشتیوانی ڕێکخراوە خێرخواکان و پرۆژەکانی ئاوەدانکردنەوەی حکومەتی ھەرێم، ڕێگاوبانی بۆکراوە و بۆری ئاو ڕاکێشراوە بۆ ماڵان.

## بەروبوومەکانی بزەینان
گەرچی ناوچەکە زۆر شاخاویی و بەردەڵانە، کەچی پڕە لە میوەی بەتام و بەرھەمی کشتوکاڵی جۆراوجۆر. لەو میوە و سەوزانەی لە بزەینیاندا ھەن: 
ھاوینە:
* ھەڵووژە
* ترێ
* مزرە سێو
* ھەرمێ
* ھەنجیری کێوی (ڕەش)
* قەیسی
* بەڵاڵووک
* گۆیژ
* ھەروەھا بێستانی کاڵەک و جۆری میوەی تریشی وەرزانە تێدا دەچێنرێت.

زستانە: بەڕوو
ھەموو ئەم میوانە بە وشکی بۆ شەوچەرەی زستان ساڵانە بەرھەمھێنراون.

بەروبوومی ئاژەڵیشی زۆرە. دۆ، کەشک و، بەرھەمە کوردەوارییەکانی تر لە بزەیناندا بوونی ھەبووە.

## گرنگی بزەینان
ئەم دێیە بەھۆی ھەڵکەوتن و دروستبوونی لەم ناوچە شاخاوییەدا، بۆ بزوتنەوەی شۆڕشی کورد، پەنایەکی گرنگ بووە بۆ پێشمەرگەکان. دەستی ڕژێمی بەعسییەکان و جاشە خۆفرۆشەکانی نەگەیشتۆتێ ھەتا کاتی ڕووخانی لە ساڵی ١٩٨٨ دا.

## جوگرافیا
بزەینان لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی نۆدێ و لە باشوور لەگەڵ گوندی وێڵەی شارباژێڕ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی کانی دڕکە و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ئاڵەسیاوی سەروو.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی شارباژێڕ
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
ئەپاچی

ئەپاچی (بە ئینگلیزی Apache)

## نیشتەجێبوونیان

ناوی خێڵێکی بەناوبانگی ھیندییە ڕەسەنەکانی ئەمریکایە، کە ھەر لە ڕۆژئاوای ئەمەریکاش زیادیان کردووە و تەشەنەیان کردووە.
ناوی ئەپاچی لە وشەی یوما Yuma ھاتووە کەواتای جەنگاوەر men-fighting دەگەیەنێت، ھەروەھا سەرچاوەی لە وشەی زونی‌ Zuni وەرگرتووە کە واتای دوژمن دەبەخشێت.
لەسەرەتادا ساڵانی ١٥٤٠ و دواتر لە کۆرنادۆ لە‌ ڕۆژھەڵاتی نیومەکسیکۆ ئەژیان، کە زیادیان کرد لە ساڵی ١٦٠٠ گەیشتنە ئەریزۆنا.
[وێنۆک|350px|Sigesh، کچە ئەپاچییەک، دەوروبەری ساڵانی ١٩٠٥. شێوەی بەستنی سەر و قژی نیشانە بوون بۆ جیاکردنەوەی کچانی ئەپاچی. [Edward S. Curtis photo.]]

## دەسەڵات و شەڕ

ئەم خێڵە زۆر شەڕانی و دڕندەبوون بەرامبەر خێڵ و خەڵکانی دەورووپشتیان، شەڕ و پێکدادان وەک ئارەزوویەکی دڵخۆشکەرەیان وابووە. زۆرجار سەرکەوتنیشیان لەشەڕەکاندا زیاتر ھانی خۆ بە زل زانین و قارەمانێتی دەرخستنیانی داوە، قەت لەگەڵ خێڵ و ڕەچەڵەکەکانی تردا یەک نەبوون، ھەمیشە سەربەگۆبەندبوون و ئاشتییان تێکداوە. لە ئەمەریکای باکوور دا ئەپاچییەکان تاکە خێڵی ھیندی بوون کە سەربەستانە دەجەنگان وە تام و لەزەتیان لە پێکدادان لەلا خۆش بێت. لەگەڵ ئەو شەڕەنگێزیی و ناوبانگە بێ فەڕەیان زۆر دڵسۆز و ئاکارپەسەند بوون بەرامبەر ھاوڕێیەتی و جێی متمانەو باوەڕبوون. 

ھەتا ئەمڕۆ ئەم خێڵھشەڕخواز و کۆڵنەدەرە، پەرۆشن بۆ بەئەنجام گەیاندنی ئەو کردەوە ڕەسەنانەی کە خێڵەکەیانی پێ جیادەکرایەوە، بگرە پیاوە دلێرەکانیان لە ھەوڵ و کۆششی ئەوەدان کە ئەم دیاردەیە لەناویاندا بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. چەندین کۆمەڵ و خێزانیان لێ جیابۆوە کە ھەندێکیان لە خوارووی کۆلۆڕادۆ، تەکساس و ھەندێکیشیان لە ئەریزۆنا نیشتەجێن.

## بەستەری دەرەکی
کلتوری ھیندییە ئەپاچییەکان 
ماڵپەرەی سەرەکی یاڤاپای نەتەوەی ئەپاچی Yavapai-Apache Nation

## سەرچاوە
زانستپەروەرانی کورد / ئەپاچی وەک خێڵی ھیندییەکان

پۆل:خێڵەکان
پۆل:نەتەوەکان