توغرەڵی یەکەم

**دەبوو تالیب محەممەد توغرەل کوڕی میکایل** ()، زیاتر بە **توغرەل** ناسراوە (؛ ھەروەھا بە **توغریل** / **توغرول** نووسراوە، سەرۆکێکی تورکمانی بووە، کە ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی دامەزراندووە، لە ساڵی ١٠٣٧ تا ١٠٦٣ حوکمڕانی کردووە.

## مێژوو
توغرەڵ زۆرێک لە جەنگاوەرە تورکمانەکانی دەشتەکانی ئاسیای ناوەڕاستی لە چوارچێوەی کۆنفیدراڵییەتێکی ھۆزەکاندا یەکخست و بەرەو فەتحکردنی خۆراسان و ڕۆژھەڵاتی فارس ڕێبەریی کردن. دواتر پاش داگیرکردنی فارس و گرتنی بەغدای پایتەختی عەباسییەکان لە دەست بوەیھییەکان لە ساڵی ١٠٥٥دا، سەڵتەنەتی سەلجووقی دامەزراند. توغرەڵ خەلیفە عەباسییەکانی تەنھا وەک سیمبوولێکی دەوڵەت ھێشتەوە و فەرماندەیی سوپاکانی خەلافەتی گرتە دەست بۆ ھێرشی سەربازی دژی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و فاتیمییەکان، ئەمەش بە مەبەستی فراوانکردنی سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەی و یەکخستنی جیھانی ئیسلامی.

دوای مردنی سەرکردە سەلجووقییەکانی وەک ئیسرائیل و میخائیل، سەلجووقییەکان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی توغرەڵ بەگ و لەژێر سەرکردایەتی چەغری بەگی برایدا دەستیان بە فراوانکردنی ناوچەکانیان کرد. لە ساڵی ١٠٣٧دا، توغرەڵ لەلایەن کەسایەتییە دیارەکانی خانەدانی سەلجووقییەوە وەک سوڵتان ناسێنرا و وتار «خوتبە» بە ناوی ئەوەوە خوێندرایەوە. دوای مردنی مەحموودی غەزنەوی و ھاتنەسەرکاری سوڵتان مەسعوود، سەلجووقییەکان بە سەرکردایەتی توغرەڵ چەندین قۆناغی جەنگیان لەگەڵ غەزنەوییەکان ئەنجام دا. لە ئەنجامدا، سەلجووقییەکان وەک ھێزێکی نوێ لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەرکەوتن دوای سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەیان لە جەنگی دەندانەکان لە ساڵی ١٠٤٠دا، کە کۆتایی بە دەسەڵاتی غەزنەوییەکان لە خۆراسانی گەورە و ناوچەکانی دەوروبەری ھێنا. دواتر توغرەڵ نیشابووری وەک پایتەختی خۆی ھەڵبژارد و بە پاڵپشتی براکەی و ھاوپەیمانە نزیکەکانی، دەوڵەتی تایبەت بە خۆی دامەزراند.

دوای جەنگی دەندانەقان، توغرەڵ لەگەڵ سەرکردایەتی سەلجووقییەکاندا نامەیەکیان بۆ خەلیفەی عەباسی «ئەلقائیم بیئەمرللاھ» نارد و داوای فەرمانی فەرمی دەسەڵاتیان کرد، کە دواتر پێیان بەخشرا. لە نێوان ساڵانی ١٠٤٠–١٠٥٤دا، بە ھاوکاری ئیبراھیم ئیناڵ، توغرەڵ بەشێکی زۆری خاکی ئێرانی گرت، لەوانە ناوچەکانی جبال و عێراقی عەجەم، و کۆتایی بە حکوومەتی بوەیھییەکان لەو شوێنانە ھێنا. شاری ڕەی گرت و نۆژەنی کردەوە و وەک پایتەخت ناساندی؛ بەڵام دوای گرتنی ئەسفەھان، پایتەختی بۆ ئەوێ گواستەوە. دواتر توغرەڵ ئازەربایجانی خستە ژێر کۆنترۆڵی خۆی و ھەڵمەتی سەربازی دژی بیزەنتەکان و ناوچەکانی تری ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی ڕۆژھەڵات ئەنجام دا و خاکی سەلجووقییەکانی فراوانتر کرد.

لە ساڵی ١٠٥٥دا، بە قبووڵکردنی بانگھێشتنامەی خەلیفەی عەباسی بۆ سەردانی بەغدا، توغرەڵ قۆناغێکی نوێی لە پەیوەندییەکانی نێوان سەلجووقییەکان و عەباسییەکان دەستپێکرد. لە نێوان ساڵانی ١٠٥٥–١٠٦١دا، دەسەڵاتی بوەیھییەکانی لە بەغدا لەناو برد، مەلیک ڕەحیمی دەستگیر کرد و وتاری بە ناوی خۆیەوە لەو ناوچانەدا خوێندرایەوە. دوای ئاوەدانکردنەوەی بەغدا، توغرەڵ ھاوسەرگیری کچەکەی چەغری بەگی لەگەڵ خەلیفەی عەباسی ڕێکخست، بەمەش پەیوەندییەکانی لەگەڵ خەلافەت بەھێزتر کرد. دواتر ناوچەی جەزیرەی کۆنترۆڵ کرد. پاشان دوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕینێکی برای، ئیبراھیم ئیناڵ و لەسێدارەدانی، توغرەڵ ھەروەھا شکستی بە ئەرسەلان بەساسیری ھێنا کە لەلایەن خەلافەتی فاتیمییەوە پشتگیری دەکرا. ئەو کچی خەلیفەی مارە کرد سەرەڕای ناڕەزایەتی خودی خەلیفە—ھاوسەرگیرییەک کە چەندین ئاڵنگاری لەگەڵدا بوو. لە کۆتاییدا، لە ساڵی ١٠٦٣دا، توغرەڵ بەبێ بەجێھێشتنی ھیچ میراتگرێک کۆچی دوایی کرد و ئیمپراتۆرییەتێکی فراوانی لە دوای خۆی بەجێھێشت.

توغرەڵ بەگ وەک کەسایەتییەکی دیندار دەناسرا و فەرمانی بە دروستکردنی چەندین مزگەوت و فێرگە «مەدرەسە» دا. ئەو بە پابەندییەکەی بە مەزھەبی حەنەفی ناسرابوو و بە ھاوکاری وەزیرەکەی، عەمیدولمولک کوندوری، سنووردارکردنی خستە سەر چالاکییەکانی مەزھەبە ئیسلامییەکانی تر. لەکاتێکدا ھەندێک سەرچاوە وەک فەرمانڕەوایەکی دادپەروەر دەیناسێنن کە دوور بووە لە ڕشتنی خوێنی ناپێویست، ھەندێک گێڕانەوەی تر باس لە ھەڵسوکەوتی ستەمکارانەی ئەو و سوپاکەی دەکەن.

میراتی توغرەڵ ئەو مۆدێلە کارگێڕییە بوو کە دروستی کرد، کە لە نەریتی سیاسی تورکی، بنەما کارگێڕییە باوەکانی ناوچەکە و شەرعییەتی ئایینیی وەرگیراو لە خەلافەتی عەباسی پێکھاتبوو. ئەم مۆدێلە دامەزراوەی سەڵتەنەتی گۆڕی بۆ شێوەیەک لە حوکمڕانی ڕەھا کە خاوەنی دەسەڵاتێکی نائاسایی بوو. ئەم جۆرە حوکمڕانییە سێبەری خستە سەر دەسەڵاتی دنیایی خەلیفە و تەنھا دانی بە سەرکردایەتی ڕۆحی ئەودا دەنا. لە ئەنجامدا، خەلیفە ناچار بوو ملکەچی داواکارییەکانی توغرەڵ بێت. پێش ھاتنی سەلجووقییەکان، ئێران لە نێوان چەندین ھێزی ناوخۆیی شەڕکەردا دابەش ببوو، وەک بوەیھییەکان، کاکوەیھییەکان و غەزنەوییەکان. بەو ھۆیەشەوە تووشی شەڕ و وێرانکاری بەردەوام ببوو؛ بەڵام لەژێر سایەی توغرەڵدا ئاشتی و خۆشگوزەرانی بۆ وڵاتەکە و مێزۆپۆتامیا ھاتە کایەوە، گۆڕانکارییەک کە بەھۆی ئاوێتەبوونی سەلجووقییەکان لەگەڵ چاندی ئێرانی-ئیسلامی زیاتر بەھێز بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٠٦٣
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٩٠
پۆل:Harv and Sfn no-target errors