مێتابۆلیزم

230px|وێنۆک|ATP ئەو گەردەیە کە وزە بۆ مێتابۆلیزم پێک دێنێت
**مێتابۆلیزم** یان **زیندەپاڵ** () ( *مێتابۆلێ*، بە واتای "گۆڕان") ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک کارلێکی کیمیاییی ژیان-پارێز کە لەناو زیندەوەرەکاندا ڕوو دەدەن. سێ ئەرکە سەرەکییەکەی مێتابۆلیزم بریتین لە: گۆڕینی وزەی ناو خۆراک بۆ شێوەیەکی بەکارھاتوو بۆ پڕۆسەکانی خانە؛ گۆڕینی خۆراک بۆ یەکە بونیادییەکانی گەردە مەزنەکان (زیندەپۆلیمەرەکان) وەک پڕۆتینەکان، چەورییەکان (لیپیدەکان)، ترشە ناوکییەکان، و ھەندێک کاربۆھیدرات؛ لەگەڵ دەرکردنی پاشەڕۆ مێتابۆلییەکان. ئەم کارلێکانە کە لەلایەن ئەنزیمەوە ھاندەدرێن، ڕێگە بە زیندەوەران دەدەن گەشە بکەن، زاوزێ بکەن، پارێزگاری لە پەیکەرەکانیان بکەن و وەڵامی ژینگەکەیان بدەنەوە. وشەی *مێتابۆلیزم* دەکرێت ئاماژەش بێت بۆ ھەموو کارلێکە کیمیاییانەی لە زیندەوەراندا ڕوو دەدەن، بە ھەرس و گواستنەوەی ماددەکان بۆ ناو خانەکان و لەنێوانیاندا. لە واتایەکی فراوانتردا، بە کۆمەڵە کارلێکێک کە لەناو خانەکاندا ڕوو دەدەن دەوترێت مێتابۆلیزمی نێوەندگیر (Intermediary metabolism).

کارلێکە مێتابۆلییەکان دەکرێت پۆلێن بکرێن بۆ *[[ھەڵوەشێنەر (زیندەزانی)|ھەڵوەشێنەر]]* (Catabolic)—*تێکشکاندن*ی ئاوێتەکان (بۆ نموونە، گلوکۆز بۆ پایروڤەیت لە ڕێگەی ھەناسەی خانەیییەوە)؛ یان *[[دروستکەر (زیندەزانی)|دروستکەر]]* (Anabolic)—*بونیادنان* (زیندە-دروستکردن)ی ئاوێتەکان (وەک پڕۆتینەکان، کاربۆھیدراتەکان، چەورییەکان و ترشە ناوکییەکان).  بەزۆری، ھەڵوەشاندن (Catabolism) وزە دەردەدات و دروستکردن (Anabolism) وزە بەکار دەبات.

کارلێکە کیمیایییەکانی مێتابۆلیزم لەناو ڕێڕەوە مێتابۆلییەکاندا ڕێکخراون، کە تێیدا ماددەیەکی کیمیایی لە ڕێگەی زنجیرەیەک ھەنگاوەوە دەگۆڕدرێت بۆ ماددەیەکی کیمیایی دیکە، ھەر ھەنگاوێک لەلایەن ئەنزیمێکی دیاریکراوەوە ئاسانکاری بۆ دەکرێت.  ئەنزیمەکان بۆ مێتابۆلیزم زۆر گرنگن چونکە ڕێگە بە زیندەوەران دەدەن ئەو کارلێکە خوازراوانە ئەنجام بدەن کە پێویستیان بە وزە ھەیە و بەتەنیا ڕوو نادەن، ئەمەش لە ڕێگەی بەستنەوەیان بە کارلێکی خۆبەخۆ کە وزە دەردەدەن. ئەنزیمەکان وەک ھاندەر کار دەکەن—ڕێگە دەدەن کارلێکەکە خێراتر بەڕێوە بچێت—و ھەروەھا ڕێگە بە ڕێکخستنی تێکڕای کارلێکی مێتابۆلی دەدەن، بۆ نموونە لە وەڵامی گۆڕانکارییەکانی ژینگەی خانە یان بۆ ئاماژەکان لە خانەکانی دیکەوە.

سیستەمی مێتابۆلیی زیندەوەرێکی دیاریکراو ئەوە دیاری دەکات کە کام ماددانە بۆی خۆراکن و کامانە ژەھرن. بۆ نموونە، ھەندێک ناوک-سەرەتایی (Prokaryotes) گۆگردیدی ھایدرۆجین (H₂S) وەک خۆراک بەکار دەهێنن، کەچی ئەم گازە بۆ ھەندێک ئاژەڵ ژەهراوییە. لەبەر ئەوەی گۆگردیدی ھایدرۆجین گازی گوازەرەوەیە (Gasotransmitter)، ھەندێک شیردەر بە مرۆڤیشەوە بە سروشتی H₂S بەرھەم دەھێنن بە خەستییەکی زۆر کەم کە تێیدا خزمەت بە ئەرکە گرنگەکانی ئاماژەپێدان و ڕێکخستن دەکات. تێکڕای مێتابۆلیزمی بنەڕەتیی زیندەوەرێک بریتییە لە پێوەرێک بۆ بڕی وزەی بەکارھاتوو لەلایەن ھەموو ئەم کارلێکە کیمیاییانەوە.

تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشی مێتابۆلیزم بریتییە لە لێکچوونی ڕێڕەوە مێتابۆلییە بنەڕەتییەکان لەنێوان جۆرە زۆر جیاوازەکاندا. بۆ نموونە، ئەو کۆمەڵە ترشە کاربۆکسیلیکانەی کە بە نێوەندگیرەکان ناسراون لە سووڕی ترشی سیتخیکدا، لە ھەموو زیندەوەرە ناسراوەکاندا ھەن، و لە جۆرە جیاوازەکانی وەک بەکتریا تاک-خانەیییەکانی ''ئیشریشیا کۆلای'' (''E. coli)'' و زیندەوەرە فرەخانە زەبەلاحەکانی وەک فیلەکاندا دەدۆزرێنەوە.

 ئەم لێکچوونانە لە ڕێڕەوە مێتابۆلییەکاندا پێدەچێت بەھۆی دەرکەوتنی پێشوەختەیانەوە بێت لە مێژووی پەرەسەندندا، و مانەوەیان پێدەچێت بەھۆی کاریگەرییانەوە بێت. لە نەخۆشییە جۆراوجۆرەکانی وەک شەکرەی جۆری دوو، نیشانەکانی مێتابۆلیک (Metabolic syndrome) و شێرپەنجەدا، مێتابۆلیزمی ئاسایی تێک دەچێت. مێتابۆلیزمی خانە شێرپەنجەیییەکانیش جیاوازە لە مێتابۆلیزمی خانە ئاسایییەکان، و ئەم جیاوازییانە دەکرێت بەکار بھێنرێن بۆ دۆزینەوەی ئامانجەکان بۆ دەستێوەردانی چارەسەری لە شێرپەنجەدا.
## سەرچاوەکان

پۆل:مێتابۆلیزم