open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نێکستەر سیستمز

وێنۆک|پيشاندانگای نەكستەر
وێنۆک|تانكى سەرەكى  جەنگى لەكلێك
**نێکستەر سیستم** (پێشتر پیشەسازی GIAT یان Groupement des Industries de l'Armée de Terre, گرووپی پیشەسازی سوپا) خاوەن پیشەگەری حکومەتێکی چەکی فەڕەنسییە، لە رۆانە، لۆی دامەزرا. 

## ڕێکخراوەی گرووپ
نێکستەر گرووپ دابەش دەکرێت بە چەند قەوارەی بچووکتر:

* کەرەستەی جەنگ
* ئامێرساز 
* ئیلێکترۆنیکس 
* رەوبۆتیک
* ڕاھێنان 
* OptSys 
* NBC Sys
* Euro-Shelter
* Mecar
* Simmel Difesa

## پێشانگا

File:VCBI-openphotonet PICT6027.JPG|
File:Nexter Aravis à Strasbourg, 2010 (2).jpg|
File:CAESAR (camion équipé d'un système d'artillerie) 1.jpg|
File:CAESAR firing in Afghanistan.jpg|
File:Leclerc-openphotonet PICT6015.JPG|
File:Nexter THL-30 p1220834.jpg|
File:F-1-Towed-Gun-howitzer.jpg|


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی 

پۆل:فەڕەنسا
پۆل:کۆمپانیاکانی فەڕەنسا
وێستگەی پاس

**وێستگەی پاس** بریتییە لە شوێنی وەستان و کۆبوونەوەی پاسەکان لەناو شار و نێوان شار و شارۆچکەکان، لە وێستگەکانەوە سەرنشینان سەردەکەون یان دادەبەزن، ھەروەھا (bus bus) پێ دەوترێت لە زمانی کوردی (کاروان سەرا)شی پێدەوترێت یاخود (گەراجی پاسەکان) وێستگەی پاسەکان گەورەترن لە شوێنی وەستانی پاسەکان (یان چەترەپاس). بەھۆی ئەمەوە لە وێستگەوە پاسەکان ئاراستەی شەقام و شارەکان دەکرێن ھەربۆیە لەھەر شارێک وێستگەیەکی سەرەکی  پاس(terminal)(کاروان سەرا) ھەیە.

لە وێستگەکان ھێڵی گواستنەوەی جێگیر و خولاو ھەیە، لەم وێستگانە شوێنی چاوەڕوانی بەرفراوان و پشودانی سەرنشینان ھەیە.

## وێستگەی گەیشتن (ھاتوان)
وێستگەی گەیشتن یاخود دەروازەی ھاتوان، شوێنێکە کە پێشوازی لە سەرنشینانی ھاتوو دەکات بۆ وێستگەکە و لەوێشەوە بۆ شار یاخود شارۆچکەکە.

## گەورەترین وێستگەکانی پاس
لە ھیندستان قەرەباڵغترین وێستگەی پاسی ئاسیا وجیھان ھەیە بەناوی وێستگەی چینای کە لەماوەی یەک کاتژمێردا پتر لە ٥٠١ پاس وەردەگرێت ھەروەھا بەگوێرەی ئامارێکی ساڵی ٢٠١٠ ئەم وێستگەیە لەماوەی ڕۆژێکدا ٣٠٠٠ پاسی بەڕێکردووە کە ٢٥٠٬٠٠٠ سەرنشینیان لەخۆگرتبوو.

گەورترین وێستگەی پاس لە ئەوروپا وێستگەی کامپی سەنتەرە کە کەوتووەتە ناوەڕاستی شاری ھیڵسنکی پایتەختی فینلەندا.

## سەرچاوەکان
*
شوێنی وەستانی پاس

[وێنۆک|ساتەکانی پێش گەیشتنی پاسەکە، سەرنشینان لە [سەنی پێرچس چاوەڕێ دەکەن.]]
**شوێنی وەستانی پاس** () شوێنێکە کە لێیەوە پاسەکان دەوەستن، بۆ سەرکەوتن یان دابەزینی گەشتیاران. ئەم شوێنانە دەکەونە سەر شەقامە لاوەکی و سەرەکییەکانی شار و سەرڕێگاکانی دەرەوەی شار، لە شێوەی چەترێکدایە کە سەرنشینان دەتوانن تێیدا چاوەڕوانی پاسەکانیان بکەن؛ لە وێستگەی پاس بچووکترن و کورسی و شوێنی دانیشتنی بچووکی تێدایە، بنمیچەکەی دەتوانێت ھاوڵاتیان بپارێزێت لە تیشکی خۆر و باران، و ھەر چەترێک ناوێک یان ژمارەیەکی تایبەتی خۆی ھەیە.

## سەرچاوەکان
*
مووچە

**مووچە** () بڕەپارەیەکی دیاریکراوە، لەلایەن خاوەنکارەکانەوە بۆ کارمەندەکانیان، لە بەرانبەر ئەو کارەی کارمەندەکان دەیکەن. بڕ و کاتی پێدانی مووچە لە ڕێکەوتننامەی نێوان خاوەنکار و کارمەند دیاری دەکرێت. ئاسایی مووچە ھەر ھەفتەیەک، دوو ھەفتە، یان مانگێ جارێک دەدرێت.

## ئەمانەش ببینە
* کرێ
* پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای مووچە

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەڕێوەبردنی سەرچاوەی مرۆیی
پۆل:ھەقدەست و مووچە
پۆل:دامەزراندن
ھەقدەست

**ھەقدەست** یان **کرێ** () بڕەپارەیەکە، لە بەرانبەر کردنی ئیشێک بە کرێکارێک دەدرێت. بڕەپارەکە ھەژمار دەکرێت بەپێی بڕی ئەو ئیشەی کرێکارەکە کردوویەتی یان بەپێی ژمارەی سەعاتەکان یان ڕۆژەکانی ئیشکردن.

## ئەمانەش ببینە
* مووچە
* بەکرێگرتن
* پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای ھەقدەست

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھەقدەست و مووچە
پۆل:حسابی نیشتیمانیەکان
کۆمەڵەی ھێڤی

**کۆمەڵەی ھێڤی** کۆمەڵەیەکی سیاسی و ڕۆشنبیری بوو، کە ژمارەیەک قوتابی کورد لە ٩ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩١٠ لە ئەستەمبوڵ دایانمەزراند، سیاسەتی ئەم کۆمەڵەیە بە درێژەپیدەری سیاسەتی کۆمەڵەی تەعاوەن و تەرەقی کورد دادەندرێ. بەڵام ئەوەی گرنگی ئەم کۆمەڵەیە بە دیار دەخات، ئەوەیە کە بۆ یەکەم جار قوتابیانی کورد بەم شێوەیە بەرفراوانە ھاتوونەتە ناو چالاکی سیاسی کوردی و ڕێکخراوەی تایبەت بە خۆیان دامەزراندووە.

## دامەزرێنەران
دامەزرێنەرەکانی بریتیبوون لە: قەدر جەمیل پاشا، عومەر جەمیل پاشا، فوئاد تەمۆ، ئەکرەم جەمیل پاشا، و مەمدوح سەلیم. ئەم کۆمەڵەیە ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پێشخستنی ھەستی نەتەوایەتی کوردیدا بینیوە. ھەردوو گۆڤاری (ڕۆژی کورد) و لە دواییشدا (ھەتاوی کورد) کە زمانحاڵی کۆمەڵەکە بوون ڕۆڵی بەرچاویان لە بزاڤی ڕۆشنبیری کوردیدا ھەیە.

تا سەرەتای دەست پێکردنی جەنگی یەکەمی جیھانی، چالاکییەکانی (ھێڤی) بەردەوام بوو. لەگەڵ دەست پێکردنی جەنگەکەش ھەموو ئەندامەکانی ناردنە بەرەکانی جەنگ.

•ئامانجەکانی ئەو کۆمەڵەیە بریتین لە:-

.1کاربکرێت بۆ ئەوەی یەکترناسین لە نێو خوێندکارانی کورددا بەدی بکرێت و پەیوەندی برایانەی نێوانیان بەهێزتر بکرێت.

.2کارکردن لە پێناو گەشەپێدانی زمان و ئەدەب و نوسینی کوردی.

.3کاربکرێت بۆ نووسینەویی جوگرافیای کوردستان و پوختەکردنی.

## سەرچاوەکان

* کوردیپێدیا

.1م.ی.عبدالخالق سابیر کەریم، ڕۆڵ و کاریگەری جەمعیەتەکان لە بزواندنی هەستی نەتەوەی تاکی کورد ١٩٠٨-١٩١٤،گۆڤاری زانکۆی سلێمانی.
ملیارەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

وێنۆک
**ملیارەکان** () زنجیرە درامایەکی ئەمریکییە لە لایەن بریان کۆپیلمان و دەیڤد ڵەڤیان و ئاندرو ڕۆس سۆرکین دروستکراوە، لە پاڵەوانێتی پۆڵ جیاماتی و دامیان لویسە و بۆ یەکەم جار لەسەر شۆتایم لە ۱۷ی کانوونی دووەمی ۲۰۱٦ پەخشکرا. زنجیرەکە لە چالاکییە یاساییەکانی داواکاری گشتی پێشوو "پریت باھرارا" دژی ستیڤ کۆھێن وەرگیراوە. وەرزی دووەم لە زنجیرەکە لە ۱۹ی شوباتی ۲۰۱۷ پەخشکرا و لە ٨ی ئازاری ۲۰۱۷ شۆتایم زنجیرەکەی بۆ وەرزی سێیەم نوێ کردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک
خۆشەویستیی ئازاد

222px|وێنۆک|خۆشەویستیی ئازاد
**خۆشەویستیی ئازاد** () بزووتنەوەیێکی کۆمەڵایەتییە کە ھەموو شێوەی خۆشەویستی
پەسەند دەکات. ئامانجی بەرایی بزووتنەوەی خۆشەویستیی ئازاد ئەوە بوو کە دەوڵەتەکان لە بابەتی جنسییەوە جیا بکاتەوە وەکو ھاوسەرگیری، کۆنترۆڵی لەدایکبوون، و داوێنپیسی.ئاماژە بەوەشکراوە کە ئەم جۆرە پرسانە خەمی خەڵکی پەیوەندیدارە و کەسی دیکە نییە. بزووتنەوەکە لە دەوروبەری سەدەی نۆزدەھەم دەستی پێکرد، بەڵام لەلایەن ھیپییەکانەوە لە ساڵانی شەستەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو پێشکەوت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کرداری جنسی
پۆل:بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:ئەوین
پۆل:ھاوسەرگیری
چالاکیی جنسیی مرۆڤ

وێنۆک|چەپ|گەڕانى جنسى نيشانى دا لە هێلكاريێكى سێكسى لەلايەن تۆمەس رۆولاندسۆن.
**چاڵاکیی جنسیی مرۆڤ**، **کرداری جنسیی مرۆڤ** یان **ھەڵسوکەوت جنسیی مرۆڤ**
شێوازێکە کە تێیدا ئەزموونی مرۆڤ و ئاژۆکی سێکسیان دەر دەبڕێت.

خەڵک سەرقاڵ دەبن بە کرداری جنسی جۆراوجۆر، مەودا لە چاڵاکیانەوە بەتەنھا دەکەن (بۆ نموونە، دەستپەڕ) بۆ کردار لەگەڵ کەسێکی تر (بۆ نموونە، پەیوەندیی جنسی، نا جنسی بڵاودەبێتەوەی، جنسی زارەکی.) لە شێوازی جوراوجوری دووبارە بوونەوە، بە ھۆکار فراوانی جۆراوجۆر.

## چالاکیی جنسیی و تەندروستی
توێژینەوەیەکی ئەمریکی، چەند زانیاریەکی گرنگ لەسەر پڕۆسەی سێکس ئاشکرا دەکات و دەڵیت لە توانای سێکسدا ھەیە کۆتایی بە چەند نەخۆشییەکی ترسناک بێتنێت لە جەستەی مرۆڤدا یاخود کەمیان بکاتەوە بە شێوەیەکی بەرچاو.
ئەم توێژینەوەیە لە گۆڤاری تەندروستی santeplusmag بڵاوبۆتەوە، زانکۆی (ویلێکس) لە ویلایەتی پەنسلڤانیای ئەمریکا ئەنجامی داوە، دەرکەوتووە ئەنجامدانی سێکس لە ھەفتەیەکدا ٣ جار کۆتایی بەم نەخۆشانە دێنیت.
# شێرپەنجەی پڕۆستات.
# سەرئێشە: بەھۆی دەردانی ھۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسینەوە کۆتایی پشوو بە جەستە دەدات و کۆتایی بە سەرئێشە دێنێت.
# خەمۆکی: بەھۆی بەخشینی ھەستی خۆشی لەکاتی ئەنجامدانی سێکس کۆتایی بە خەمۆکی دێنێت.
# کۆتایی بە کەمخەوی دێنێت.
# کێشەی پێست: بەھۆی دەردانی ھۆڕمنی تێستێسترۆن، پێست و ڕوخسار گەنجتر دەردەکەوێت.
# شێرپەنجەی سنگ: بەھۆی دەردانی ھۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسین، دووبارە ڕێگرێکی باش دەبێت لە توشبوون بە شێرپەنجەی سنگ.
# نەخۆشیەکانی دڵ: ھەفتەی ٣ جار ئەنجامدانی سێکس، ڕێگر دەبێت لە گیرانی بۆریەکان دڵ و دورت دەخاتەوە لە جەڵتەی دڵ.
# پەتا و ھەڵامەت: ئەنجامدانی سێکس لە ھەفتەیەکدا چەندین جار سیستمی بەرگری جەستە بەرز دەکاتەوە و کەسەکە لە توشبوون بە پەتاو ھەڵامەت دەپارێزێت.
# ئازاری پشت: سێکس ھاوکار دەبێت لە کەمکردنەوەی ئازاری پشت و جومگەکان، دوبارە بەھۆی دەردانی ھۆڕۆمۆنی ئۆکسیتۆسین.
# کلۆری ددان: لەکاتی ئەنجامدانی سێکس لیکی نێو دەم زیاتر لەباری ئاسایی دەرێژرێت، کە ئەم کردارە لەکاتی ئاسایدا زۆر کەمە، بۆیە ڕێگر دەبێت لە کلۆری ددان.

### سێکس و پیری
توێژینەوەیەک کە لە وڵاتی سکۆتلەندا لە لایەن پزیشکی تایبەت  ئەنجامدراوە، دەرکەوتووە گەر مرۆڤ لە ھەفتەیەکدا ٣ جار سێکس ئەنجامبدات تەمەنی ٥-٧ساڵ منداڵتر دەردەکەوێت.

### نەخۆشیانەی لەڕێ سێکسکردنەوە دەگوازرێنەوە
وێنۆک
نەخۆشی گوازراوە لەڕێی سێکس کردنەوە کەپێی دەڵێن (sexually transmitted disease) بە زاراوەی پزیشکی یەکێکە لەھەرە باوترین نەخۆشیەکانی کۆئەندامی زاو و زێ جا چ ڕەگەزی نێر بێت یان مێ. لێرەدا بە کورتی باس لەھەندێکمیان دەکەین و زانیاری تەواویش لەسەر شێوزاری خۆپاراستن بڵاودەکەینەوە. ئەو نەخۆشیانە بریتین لە Chlamydia،Genital herpes، Gonorrhea، HIV/AIDS، HPV،Syphilis،Trichomoniasis بێجگە لە نەخۆشی ئایدز کە ھۆکارەکەی ڤایرۆسی (HIV) ھەموو جۆرەکانی دیکەی ئەو نەخۆشیانە چارەسەر دەکرێن و دەرمانی خۆیان ھەیە. نیشانەکانی ئەم نەخۆشیانە بەگشتی بریتین لە:
# ئازارێکی زۆر لەناوچەی ئەندامی زاوی زێ
# ھاتنە دەرەوی کێم و پیسی لەو ناوچەیە
# بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای لەش
# ئازارێکی زۆر لەکاتی میزکردندا
# ئازار لەکاتی سەرجێیدا
# سووتانەوەو خورانی ئەندامی زاوزێ

## سەرچاوەکان

پۆل:کرداری جنسی
پۆل:سایکۆلۆژیای پەرەسەندن
ئۆسنابرووک

**ئۆسنابرووک** شارێکە لە ویلایەتی ساکسۆنیای خواروو. ھاوسنوورە لەگەڵ ویلاتی ڕاینی باکوور-وێستفالیا لە نێوان شارەکانی مونستەر و برێمن ھەڵکەوتوە. پاش شارەکانی ھانۆڤەر و براونشوایگ سێیەمین گەورەشاری ویلایەتی ساکسۆنیای خوارووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٦٣٢٨٦ کەسە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارۆچکەکانی ساکسۆنیای خواروو
پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٨ەم
پۆل:شارەکانی ساکسۆنیای خواروو
پۆل:شوێنەکانی ھۆلۆکۆست لە ئەڵمانیا
پۆل:پارێزگای ھانۆڤەر
پۆل:ئەندامانی خولی ھانزێتیک
پەیکەری دڵ

**پەیکەری دڵ** فیلمێکی ئەوینی، درامایی، و مۆسیقایی کوردییە. لە دەرھێنانی شوان عەتووف، کە یەکەم جارە کاری دەرھێنان بۆ فیلمێکی درێژ بکات. لەفیلمەکە ھەریەکە لە ھەڵوێست محەممەد (گۆرانیبێژ)، نزار سەلامی، ڕێشان حەمۆ، نارین ئالان و حەمە عەلی خان ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. فیلمەکە لەجەژنی ڕەمەزانی ٢٠١٩ لەسینەماکانی کوردستان نمایشکرا.

## نواندنکاران
* ھەڵوێست محەممەد بە ڕۆڵی ھەڵوێست
* نزار سەلامی بە ڕۆڵی شێرزاد
* ڕێشان حەمۆ بە ڕۆڵی ھیوا
* نارین ئالان بە ڕۆڵی کەویار
* حەمە عەلی خان بە ڕۆڵی عەلی
* ئەحمەد ڕەئووف بە ڕۆڵی مام بورھان
* ژیان ئیبراھیم بە ڕۆڵی دایکی ھەڵوێست
* ڕۆژان جەزا بە ڕۆڵی نەسرین

## گۆرانییەکان
بەر لەنمایشکردنی فیلمەکە ئەوە ڕاگەیەندرا فیلمەکە لە جۆری مۆسیقایی دەبێت و گۆرانییەکان لە تێکست و میلۆدی گۆرانیبێژی کورد زیاد ئەسعەد دەبن. ھەڵوێست ئەوەشی گوتبوو کە «پێنج تا شەش گۆرانی بڵاونەکراوەی مامۆستا زیاد ئەسعەد لەو فیلمەدا بە دەنگی من پێشکەش دەکرێت».

## بەرھەمھێنان
ڕۆژی ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا فیلمی پەیکەری دڵ ڕاگەیەندرا. فیلمەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٨، دەستکرا بەقۆناغی وێنەگرتن. لەکانوونی دووەمی ٢٠١٩، وێنەگرتنی فیلمەکە کۆتایی ھات و دەستکرا بە قۆناغی مۆنتاژکردنی ڤیدیۆ و ڕێکخستنەوەی ڕەنگ.

## بڵاوکردنەوە و بەبازاڕکردن
[وێنۆک|پۆستەرێکی گەورەی فیلمی پەیکەری دڵ لەنزیک [قەڵای ھەولێر.]]
فیلمەکە لە ھەریەکە لە شارەکانی ھەولێر، سلێمانی و کەرکووک لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩ نمایشکرا. بەر لەدەستپێکی نمایشی فیلمەکەش، لە ھەر سێ شارەکە دەستکرا بە فرۆشتنی بلیتی پێشەکی، بەر لەنمایشی فیلمەکە ئەوا بلیتی نمایشی ڕۆژی یەکەم بەتەواوی فرۆشران. بۆ ناساندنی فیلمەکەش ستافی فیلمەکە چەند چاوپێکەوتنێکیان لە کەناڵەکانی ئاڤا و ڕووداو ئەنجامدا. لەو شارانەی فیلمەکەی تێیدا نمایشدەکرێت، چەندین پۆستەر لەسەر شەقامەکان ھەڵواسران. ڕۆژی ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦، نمایشی پێشەکی فیلمەکە لەشاری سلێمانی بەڕێوەچوو. ڕۆژی ٢٥ی حوزەیران، فیلمەکە لە ھەڵەبجە نمایشکردنی دەستیپێکرد.

### پێشوازیکردن
لەشاری سلێمانی، فیلمەکە لە ستی سینەما نمایشکرا. ستی سینەما ئاماری نمایشکردنی فیلمەکە لە سێ ڕۆژی جەژن ئاشکراکرد. فیلمەکە لە ڕۆژی یەکەم ٢٥٠٠٠ بینەری ھەبوو، ڕۆژی دووەم ٢٥٠٠٠ بینەر و ڕۆژی سێیەم ٢٦٠٠٠ بینەری ھەبوو. لە چەندین نمایشی فیلمەکە، ستی سینەما ڕایگەیاند تکتی فیلمەکە بەتەواوی فرۆشراون. ڕۆژی ٢٠ی حوزەیران، ستی سینەما ڕایگەیاند فیلمەکە بووە پڕداھاتترین فیلم کە لەسینەماکەیان نمایشکرابێت، ژمارەی بینەرانی فیلمەکە تا ئەو ڕۆژە گەیشتە ٢٦٠٠٠ بینەر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩
پۆل:فیلمە کوردییەکان
نیلس ھاو

**نیلس ھاو** (بە دانمارکی: Niles Hav) شاعیر و چیرۆکنووسی دانیمارکە لەدایکبووی ١٩٤٩یە. یەکەمین دەفتەرە شیعری خۆی بە ناوی *ئەو خۆشییەی جەستە پێک دەھێنێت* ساڵی ١٩٨٢. زیاتر وەک موسافیرێک دەژی و چەندین گەشتی ئەدەبیی کردووە کە دیارترینیان گەشتەکانی ئەورووپا و ئاسیا و باکوور و باشووری ئەمریکا و ئافریقا بوون. لە شیعرەکانی ئەودا دیدێکی تەنزئامێزانە دەبینین بۆ ژیانی مرۆڤی مۆدێرن و دەوروبەرەکەی. کارەکانی بۆ چەندین زمانی جیھانی وەرگێڕدراون. تا ئێستا ٦ دەفتەرەشیعر و ٣ کۆمەڵەچیرۆکی بە چاپ گەیاندوون. خاوەنی چەندین خەڵاتی وێژەیییە. ئێستا لە کۆپنھاگن- پایتەخەتی دانیمارک، لەگەڵ ھاوسەرە پیانۆژەنەکەیدا «کرسیتینا بیورکی» ژیان بەسەر دەبات. کتێبی شیعر بۆ ترسنۆکەکان نییە بەرھەمی وەرگێڕاوی کوردیی ئەم شاعیرەیە کە ئالان پەری کوردویە بە کوردی لە ساڵی ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:زیندووان
نیووەی

**نیووەی** یا **نیووێ** وڵاتێکی دوورگەییە لەباشووری ئۆقیانووسی ئارام، ٢،٤٠٠ کیلۆ مەتر لەباکووری خۆرھەڵاتی نیوزیلاند، ڕۆژھەڵاتی تۆنگا، باشووری ساموا و ڕۆژئاوای دوورگەی کووک. نیوەی ڕووبەری خاکەکە نزیکەی ٢٦١ کیلۆ مەتری چوارگۆشەیە، دانیشتوانی بەشێوەیەکی سەرەکی پۆلینیزییەکانن، پایتەختی نیوێ ئەلۆفیە.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٤
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:نیوەی
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
پۆل:کۆلۆنیال و پارێزەرانی پێشووی بەریتانیا لە ئۆشیانیا
کوردیی کرماشانی

**کوردیی کرماشانی** ناوی یەکێک لە بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە کە جەماوەری بنەکیی شاری کرماشان قسەی پێ دەکەن. کوردیی کرماشانی زۆر بە بنزاری کوردیی کەڵھوڕی نزیکە. ھەروەھا بە زاراوەی قەسرییش تا رادەیەک نزیکە کە زۆر جار بە ناوی بنزاراوەی قەسری-کرماشانی دەناسرێتەوە. لە شاری کرماشان کوردیی کرماشانی زمانی پەیوەندیی ھۆزە جیاجیاکانی کورد وەکوو کەڵھوڕ، لەک، گۆران، ھەورامی، جاف، زەنگنە، کولیایی و ... بە ئەژمار دێت کە لە بازاڕدا قسە پێ دەکرێت. گاجار بە بنزاری کەڵھوڕییش، کرماشانی دەگوترێت.

## نمۆنەکانێ لە کوردیی کرماشانی
ھەڵبەستی وڵم کە لە شامیی کرماشانی:

## سەرچاوەکان
کوردیی کولیایی

**کوردی کولیایی** ناوی یەکێک لە بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە کە کوردەکانی ناوچەی سونقوڕ و کولیایی ودەور وپشتی لەئەسەداوا تا کامێران  قسەی پێ دەکەن. کوردی کولیایی لەباری زمانوانیەوە ئەچێتە سەر کەڵهوڕی کە تێکەڵاوی کوردی ئەردەڵانی ە . ھەروەھا ئەم بنزارە لەگەڵ بنزاری گەڕووسی، نزیکترین بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشووری بە کوردیی ناوەندی بە ئەژمار دێن.

## ناو
"کولیایی" ناوی عەشیرەتی کوردە لە رۆژھەڵاتی کوردستان کە لە ناوچەی سونقوڕ و کولیایی دەور و پشتی  دەژێن.

## سەرچاوەکان
کوردیی سنجاوی

**کوردیی سنجاوی** سنجاوی لە زۆر ناوچەی باشور و ڕۆژهەڵات هەن، سنجاوی ئەو ناوەیان لەوە وەرگرتووە کە کاتێک دەچوون بۆ شەڕ پێلاوەکانیان لە پێستی سمۆرە بوو. سنجاوی نەک هەر لە کوردستان بەلکو لە پاکستان و ئەفغانستانیش هەن. سنجاویەکان لە هەولێر زیاتر لە دەشتی هەولێر دەژین. هەروەها ژمارەیەکی زۆریشیان لە کەرکوک و خانەقین و سلێمانی دەژین. ناوی یەکێک لە بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە کە کوردەکانی ناوچەی سنجاوی قسەی پێ دەکەن. کوردیی سنجاوی ئەوەندە بە بنزاری کوردیی زەنگنەیی نزیکە کە زۆر جار بە ناوی بنزاراوەی سنجاوی-زەنگنەیی دەناسرێتەوە. ھەروەھا ئەم بنزارە لەگەڵ بنزاری زەنگنەیی، نزیکترین بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشووری بە کوردیی لەکی و کوردیی گۆرانی بە ئەژمار دێن. نزیک بە ٢٠ ھەزار کەس بەم بنزارە دەئاخێوێنن.

## ناو
"سنجاوی" ناوی عەشیرەتی کوردە لە رۆژھەڵاتی کوردستان کە لە ناوچەی سنجاوی و بە تایبەت دەوەری کۆزەران دەژێن. ئەم عەشیرەتە لە سەدەی نۆزدەھەمی زایینی لە یەکگرتنی چەندەھا ھۆزی کوردی له‌ک و کوردی گۆران لە ڕێبازی شەڕ لەگەڵ پەشتوونەکان لە شەڕی ھەرات پێک ھاوتووە، بەڵام ناوکەکەی لە عەشیرەتی زەنگنە بووە.

## سەرچاوەکان
شێخ حسێنی قازی

**شێخ حسێنی قازی** (١٧٩٥-١٨٦١) شاعیر، زانای ئایینی و نووسەری کوردی سەدەی ھەژدە و نۆزدەیە کە لە شاری سلێمانی لە دایک بووە. شێخ حسێنی قازی خاوەنی چەندین کتێبی فارسی، عەرەبی و کوردییە. لەوانە مەولوونامە کوردییەکەیەتی کە لە نموونەی پەخشانە کوردییەکانی سەدەی ھەژدەیە. ئەم کتێبە ئەدەبییە باسی چیرۆکی لەدایکبوونی محەممەد پێغەمبەری ئیسلام دەکات.

## سەرچاوەکان
* سەجادی، ع، "دەقەکانی ئەدەبی کوردی،" ١٩٨٤، بەغدا.
* مودەڕیس، ع، "بنەماڵەی زانیاران،" چاپەمەنیی ئانا، ١٣٩١ی ھەتاوی؛ ISBN:978-964-6876-59-0

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
مەولوودنامە

[وێنۆک|وێنەیەک لە لاپەڕەی یەکەمی مەولدێ نەبی دانراوی [ئەحمەدی خاسی بە زازاکی]]
**مەولوودنامە** بریتییە لەو دەقانەی کە بە شێعر یا پەخشان لەسەر لەدایکبوونی محەممەد پێغەمبەری ئیسلام نووسراون. مەولوودنامەکان بەشێکی گرنگی ئەدەبی کلاسیکی کوردین و مەولوودنامە بە ھەموو زاراوەکانی کوردی نووسراون. لە بەناوبانگترین نموونەی مەولوودنامەکان مەولوودنامەی مەلای باتە و شێخ حسێنی قازین کە لە نموونەی شێعر و پەخشانە ھەرە کۆنە کوردییەکانن. مەولوودنامەکان زۆر جار لە کۆڕی مەولوودنامەدا بە کۆمەڵ لەگەڵ دەف دەخوێنرێنەوە.

## نموونەی مەولوودنامە
مەولوودنامەکەی مەلای باتە ئاوەھا دەست پێدەکات:

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* قەرەداغی، م. ع. "بووژانەوەی مێژووی زانایانی کورد لە ڕووی دەستنووسەکانیانەوە،" دەزگای ئاراس، ٢٠٠٨.
*  مارف خەزنەدار، مێژووی ئەدەبی کورد، بەرگی دووەم، ھەولێر: ئاراس ٢٠٠٢
* سەجادی، ع، "دەقەکانی ئەدەبی کوردی،" ١٩٨٤، بەغدا.

پۆل:وێژەی کوردی
کوردیی زەنگنەیی

**کوردیی زەنگنەیی** ناوی یەکێک لە بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە کە بەشێک لە کوردەکانی زەنگنە قسەی پێ دەکەن. کوردیی زەنگنەیی ئەوەندە بە بنزاری کوردیی سنجاوی نزیکە کە زۆر جار بە ناوی بنزاراوەی سنجاوی-زەنگنەیی دەناسرێتەوە. ھەروەھا ئەم بنزارە لەگەڵ بنزاری سنجاوی، نزیکترین بنزارەکانی دیالێکتی کوردیی باشووری بە کوردیی لەکی و کوردیی گۆرانی بە ئەژمار دێن. ئێستاکە ھەربەتەنیا گوندی ھەرەسەم بەم بنزارە دەئاخێوێت. 

## ناو
"زەنگنە" ناوی عەشیرەتی کوردە لە رۆژھەڵات و باشووری کوردستان کە لە پارێزگاکانی جیاجیا لە ئێران و عێراق دەژێن، بەڵام نیشتەجێیە سەرەکیەکەیان کرماشان و کەرکووکە. زەنگنەکان لەئەسلەوە بە دیالێکتی ھەورامیەوە دەئاخێوێنن، بەڵام لە پارێزگای کرماشان زارەکانی دیکە وەکوو کوردیی لەکی و کوردیی کەڵھوڕییش لەنێوانیان بابە. کوردیی زەنگنەیی جگە لە ھەورامیە.

## سەرچاوەکان
نیعمەتوڵڵا موکری جەیحوون ئابادی

**نیعمەتوڵڵا موکری جەیحوون ئابادی** یا **حاج نیعمەتوڵڵا** (١٨٧١-١٩٢٠) پیری ئایینی یارسان و نووسەر و شاعیری کوردە. حاج نیعمەتوڵڵا لە دێی جەیحوون ئابادی سەر بە سەحنەی کرماشان لە دایک بووە. جەیحوون ئابادی باوکی نوورعەلی ئیلاھی کەسایەتیی گرنگی یارسانە. حاج نیعمەتوڵڵا بیست نووسراوەی کوردی و فارسیی ھەیە، کە زۆربەیان دەربارەی ئایینی یارسانن.

## سەرچاوەکان
ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا: جەیحوون ئابادی (24/1/2019)

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:یارسانییەکان
پۆل:خەڵکی سەحنە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧١
پۆل:مردووانی ١٩١٩
پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:عیرفان
ئیلانا عەلیا

**ئیلانا عەلیا** یان **ئیلانا ئەلیا** (٢٤ی نیسانی ١٩٥٥ لە ئورشەلیم -) گۆرانیبێژی کوردی یەھودی خەڵکی وڵاتی ئیسرائیلە.

## ئەلبومەکان
* جەبەلییۆ (١٩٩٢)
* ئیلانا عەلیا (١٩٩٦)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:کوردە جووەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد
نێوانەڕەگەز

وێنۆک|ئاڵاى نێوانەڕەگەزەکان
**نێوانەڕەگەز** یان **نێرەموک** () کەسانێکن لە زۆربەی ھەرە زۆری حاڵەتەکاندا یەک ئەندامی زاوزێیان ھەیە لە دەرەوە، بەڵام لە ناو پەنھانیدا ئەندامی ڕەگەزێکی تر ‏ھەیە. واتە ئەندامی ناوەوەیان سەر بە ڕەگەزی مێیە یان نێر، بەڵام لە دەرەوە ئەندامی زاوزێی مێ یان نێریان ھەیە. بۆ نموونە ھەیە لە ‏دەرەوە چووک و گونی ھەیە و لە ناوەوەش ڕەحم و ھێلکەدان وزێی مێیەی ھەیە. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
نێوانەڕەگەز چیە؟

پۆل:کرداری جنسی
پۆل:ژینناسیی ڕەگەز
پۆل:زایەند
پۆل:جێندەر
پۆل:ناسنامەی جێندەری
پۆل:نێوانەڕەگەز
یەکگرتنی دیموکراتی کوردی فەیلی

**یەکگرتنی دیموکراتی کوردی فەیلی** (بە عەرەبی: الاتحاد الديمقراطي الكوردي الفيلي، بە ئینگلیزی: Faylee Kurd Democratic Union) ڕێکخراوەیەکی سیاسیی کوردە فەیلییەکانە کە لە پێناوی مافی خەڵکی کوردی فەیلی لە عێراقدا چالاکی داکات. ئەم ڕێکخراوە لە ساڵی ٢٠٠٦ی زایینی لە وڵاتی سوێد دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردە فەیلییەکان
ڕۆژی شەھیدی فەیلی

**ڕۆژی شەھیدی فەیلی** بەرامبەر بە ٢ی نیسان(١٤ی جێژنان)ە، ڕۆژێکە بۆ ڕێزگرتن لە جێگەی کوردە فەیلییەکانێک کە لە سەردەمی حکۆمەتی حیزبی بەعس کوژراون. لە ئەم ڕۆژە کوردە فەیلییەکان کانی لە ھەموو شوێنی جیھان بە ھەڵکردنی ئاگر لە سەری چیاکان، یان خوەندنی ھەڵبەستەکانی حەماسی و نەتەوەیی لە گیانباختکردووانی کوردی فەیلی ڕێز دەگرن.

## کوردە فەیلییەکان
کوردە فەیلییەکان جەماوەرێکی لە کوردەکانن کە لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا دەژێن. لە کارەساتی ئەنفال ٢٢ ھەزار کەس لە کوردانی فەیلی لەلایەن حکۆمەتی حزبی بەعس کوژراونەتەوە و زۆرتر لە ٥٠٠ ھەزار کەسیش لە عێراق کۆچ دراون بۆ ئێران یان شارەکانی عەرەبنشینی عێراق. ھەر ئێستاکە نزیک بە ٤٢ ھەزار کەس لەو کوردە فەیلییانە کە لە ئەو سەردەمە کۆچی زوورەکی درابوون بۆ ئێران، لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بێ ئەوە کە ناسنامەیان بێت دەژێن.

## ڕێزگرتن لە شەھیدە کوردە فەیلییەکان
بەھۆی کەمتەرخەمی و بایەخنەدانەوەی حکۆمەتی ھەرێمی کوردستان بە فەیلییەکان، ئەمە ڕەژیمی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە کە ھەرساڵە لە حوسێنییەی کوردە فەیلییەکانی تاران بە یادی شەھیدە کوردە فەیلییەکان ڕێوڕەسمێک بەڕێوەدەبات و ھەوڵ دەدات تا کوردە فەیلییەکان کە زۆربەیان سەر بە ئایینی شیعەن بە خۆی نزیک بکات.

لە ڕۆژی ٨ی نیسانی ٢٠٢٣ ڕێوڕەسمی ڕێزگرتن لە شەھیدانی فەیلی بە ئامادەبوونی نوێنەرانی گەلان و ئایینەکان و پارتە سیاسییەکان و بنەماڵەی شەھیدان لە پارکی عەرسەی گەڕەکی فڕۆکەخانەی کەرکووک بەڕێوەچوو.

## ئەمانەش ببینە
* ڕۆژی شەھیدانی کوردستان
* ڕۆژی شەھیدی شیوعی

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژە نەتەوەییەکانی کوردستان
حیشمەت مەنسووری جەمشیدی

**حیشمەت مەنسووری جەمشیدی** (٣١ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٦ لە ئیلام - ) موعەلیم و شاعیری کوردی ناوچەی ئیلام لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە بە زاراوەی کوردیی باشووری و شێوەزاری کوردیی ئیلامی (فەیلی) ھۆنراوەی ھوێندووەتەوە. ئەو ھەروەھا ھونەرمەندی بەتوانا لە شێوەکاری و پەیکەرەتاشیدا بووە.

## ژیان
حیشمەت مەنسووری جەمشیدی لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٦ لە ئیلام لە دایک بوو، لەو شارە دەستی کرد بە وانە خوێندن و دیپلۆماکەی لە ئیلامدا وەرگرت. پاشان لە ساڵی ١٩٥٨ چوو بە کۆلێژی پەروەردە و لە ساڵی ١٩٥٩دا وەکوو موعەلیم لە دوورکەوتووترین شوێنەکانی پاریزگای ئیلامی سەربە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەستی کرد بە وانەدانەوە و فێرکردنی مناڵەکانی کورد و تا ساڵی ١٩٩٤ کە خانەنشین بوو دەستی لە کار نەکیشاو. لە بواری ھەڵبەست و ھۆنراوەی کوردیی باشووری، حیشمەت مەنسووری جەمشیدی ھەم بە چاپی کتێب و ھەم بە دەنگی خۆی کە لە سەری کاسێت توومار دەکراو، ناوبانگێکی زۆری دەرکرد. ناوەڕۆکی ھۆنراوەکانی کێشەکانی کۆمەڵایەتی و ژیانی خەڵکی بندەستی کورد لە ناوچەکانی ھەژار و ستەملێکراو بووە.

## بەرھەمەکان
* *ھەڵبژاردەیەک لە ھەڵبەستەکانی مەنسووری*
* *بەیان دە ئاسوو*

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی ئیلام
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
کەر

250px|وێنۆک|کەرێک
**کەر**  (*Equus africanus asinus*) گیانلەبەرێکی دەستەمۆکراوە، سەر بە خێزانی ئەسپ. نزیک ٥٠٠٠ ساڵە کە کەر لەلایەن مرۆڤەوە بۆ کارکردن بەکار دەھێندرێت. زیاتر لە ٤٠ ملیۆن کەر لە جیھان ھەن، کە زۆربەیان کەوتوونەتە وڵاتە دواکەوتووەکان، و بەزۆری وەک باربەر بەکاردەھێنرێن.

بە کەری نێر دەگوترێت نێرەکەر، و بە کەری مێش دەگوترێت ماکەر. بە بێچووی کەریش دەگوترێت جاش.

## پێشانگا

File:Burrito de páramo (Páramo baby donkey).jpg
Image:Donkey.JPG
Image:Donkey.jpg
Image:Ane-cloture.jpg


## ئەمانەش ببینە
* ئەسپ

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کەرەکان
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:گیانلەبەرە باربەرەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا

**فێدێریکۆ خسوس گارسیا لۆرکا** (بە ئیسپانیایی Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca) (لەدایکبووی ٥ی حوزەیرانی ١٨٩٨ - کۆچی دوایی ١٩ی ئابی ١٩٣٦) شاعیر و نووسەرێکی ئیسپانیایی بوو. ناوبراو ھەروەھا نیگارکێش، پیانۆژەن و ئاوازدانەریش بوو. لۆرکا لە تەمەنی ٣٨ ساڵی لە شەڕی ناوخۆیی ئیسپانیادا بەدەستی پارتیزانە نەتەوەییەکان کوژرا، لەشی لۆرکا ھەرگیز نەدۆزرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨، دادوەرێکی ئیسپانیایی پشکنینێکی ئەنجام دا بۆ دۆزینەوەی ھۆی مردنی لۆرکا.

## ژیاننامە
لۆرکا لە ٥ی حوزەیرانی ١٨٩٨ لە گوندی فۆنتێ ڤاکرۆس، شاری گرانادا لەدایک بوو. سەرەتای ژیانی لە گوندەکانی غەرناتە، پایتەختی کۆنی ئیسپانیا، شاری ئەفسانەکانی دۆمەکان و ئاوازە کۆنەکان بەسەر برد. ڕەنگە بەھۆی نەخۆشی فەلەجی کە تا تەمەنی چوار ساڵی لەگەڵیدا بوو و ئەوی لە کایەکانی مناڵانە دوور خستەوە، فێدێریکۆی مناڵ ھۆگری چیرۆک و ئاوازی دۆمەکان بوو. لۆرکا بە یارمەتی دایکی لەگەڵ مۆسیقا ئاشنا بوو و تا ڕادەیەک لەم بوارەدا لێھاتوو دەبێت کە خزم و ئاشناکانی بە یەکێک لە گەورەکانی مۆسیقای ئیسپانیا دایدەنێن. بەڵام کۆچی دوایی مامۆستای پیانۆکەی لە ساڵی ١٩١٦ تا ڕادەیەک کاریگەری لەسەر دەکات و خەمباری دەکات کە بۆ ھەمیشە مۆسیقا بەجێ دەھێڵیت.

## بەرھەمەکان
«سەردەمی نەحسی پەپوولەکان» ١٩٢٠
* کۆمەڵە شیعر ١٩٢١
* «ماریانا پیندا» حوزەیرانی ١٩٢٧
* شانۆنامەی زەماوەندی خوێن ١٩٣٣
* یێرما ١٩٣٤
* ماڵی بێرنارد ئالبا ١٩٣٦
* شاعیر لە نیۆیۆرک ١٩٤٢
* سۆز و پەپوولە

## وەرگێڕان بە کوردی
ھەڵبژاردەیەک لە شیعرەکانی فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا لەلایەن سەعید عیبادەتیان لە زمانی فارسییەوە وەرگێڕانەتەوە سەر زمانی کوردیی باشووری و لە ساڵی ٢٠١٩ لە ژێر ناوی *[[خاڵێگ و شوون سێ زام]]* چاپ و بڵاو کراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨
پۆل:مردووانی ١٩٣٦
پۆل:دەرھێنەرە شانۆییە ئیسپانییەکان
پۆل:شاعیرە ئیسپانییەکان
پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە
تیکە

وێنۆک|پەیکەری کۆپی برۆنزی تیکە، لەلای ڕۆمانییەکان
** تیکە** (، ). لە میتۆلۆژیای یۆنانییەکانەوە ھاتووە، کە بە زمانی یۆنانی بە مانای "بەخت" دێت. تیکە خوای بەختە لەلای یۆنانییەکان. ھەروەھا کچی زیووس، گەورە خواکانی یۆنانە. ھاوتای تیکە لە میتۆلۆژیای ڕۆمانییەکان، فۆرتونایە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:میتۆلۆژیای یۆنانی
ڕووباری گراندێ

**ڕووباری گراندێ** یان ڕیۆ گراندێ (کە بە ئیسپانی بە مانای ڕووباری مەزن دێت) ڕووبارێکە کەوتووەتە ناوچەی مالارگوێ، باشووری ھەرێمی مێندۆزا، ئەرژەنتین. درێژیی ئەم ڕووبارە ٢٤٧ کم دەبێت.
وێنۆک|دیمەنێکی ڕووبارەکە

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ڕووبار
پۆل:ئەرژەنتین
پۆل:ڕووبارەکانی ئەرژەنتین
پۆل:ڕووبارەکانی ئارجەنتین
سەعید عیبادەتیان

**سەعید عیبادەتیان** ناسراو بە **بانان** (لەدایکبووی ٧ی تەممووزی ١٩٦٣ لە گواوەر، گیەڵان، پارێزگای کرماشان - ) ھەڵبەستوانێکی کوردزمان و لە پێشەنگەکانی ھەڵبەستی کوردیی باشوورییە.

## ژیان
سەعید عیبادەتیان ٧ی تەممووزی ١٩٦٣ لە ناوچەی گواوەر لە شارستانی گیەڵانی پارێزگای کرماشان لەدایک بووە. لە منداڵییەوە بەھۆی خاڵەکانی کە شمشاڵژەن بوون، لەگەڵ ھونەر ئاشنا بووە، ھەر لەو تەمەنەیشەوە بەھۆی چیرۆکە کوردییەکانی کە بابی بۆی دەگێڕانەوە، ھۆگری وێژە بووە. ساڵی ١٩٧١ لە قوتابخانەی (مێھرەگان) دەستی بە خوێندن کردووە. دواتر عیبادەتیان وەک کاربەدەستی فەرمانگەی کاروباری ئێڵات لە گیەڵان دامەزراوە و بەھۆی ئەوەیکە خۆیشی کوڕی عەشیرەتە، زۆر لە بواری کار و پیشەکەیدا سەرکەوتوو بووە. لە ناوەندی شەڕی ئێران و عێراق لەگەڵ خاتوونێکی جیرانی خۆیان ژیانی ھاوسەرگیری پێک ھێناوە و ئێستاکەش خاوەنی چوار کچە بە ناوەکانی: مرێم، مەھتاب، ئاسۆ و غەزەل.

## شیعر
سەعید عیبادەتیان بە یارمەتی مامۆستایەکی خۆی لەگەڵ زۆریەک لە نووسەران و شاعیرانی کورد و فارس ئاشنا بووە و لە تەمەنی دوازدە ساڵیشیدا یەکەم ھەڵبەستی خۆی «شەوان خەوە دۊنم، خەو جی، خەو ڕاھەتی، خەو نان، خەو ئازادی گشتمان» ھۆنیوەتەوە.
بانان لە بواری کلاسیکدا بەتایبەت (غەزەل) زۆر سەرکەوتوویە و جگە لەوەش بە شیعرە نوێیەکانیشی توانیویەتی لەسەر ڕوانگەی بەردەنگانی خۆی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان کاریگەر بێ.
بەگشتی عیبادەتیان یەکێک لەو کەسانەیە کە لە بووژانەوەی زمانی کوردی لەو ناوچەیەدا ڕۆڵی سەرەکی ھەبووە؛ بە شێوەیەک کە ئێستا شەپولێکی زێڕینی شیعر و چیرۆک لە کرماشان و ئیلام سەری ھەڵداوە.
بەشێک لە ھۆنراوەکانی بانان لەلایەن گۆرانیبێژەکانەوە بوونەتە گۆرانی و تاوەکوو ئێستاش ھیچ یەک لە بەرھەمەکانی بۆ زمانەکانی تر وەرنەگێڕدراونەتەوە.

## بەرھەمەکان
### چاپکراوەکان
* *[[ھە لە لام بۊد گومد کردم]]* (٢٠٠٩)
* *[[ساڵەیل لە کیس چی]]* (٢٠١١)
* *[[ئەوریشم زامەگان]]* (٢٠٢٠)
* *[[وا درەو کەن دەسەیل م]]* (٢٠٢٠)

### وەرگێڕانی شیعر
* *[[خاڵێگ و شوون سێ زام]]* (وەرگێڕانی بەشێک لە شیعرەکانی فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا بۆ کوردی، ٢٠١٩)

### ئەلبومەکان
* *[[مەیلەم وە جی]]*
* *[[داخ دەوران]]*
* *[[تەنیا داخە ک ئاخ کیشێ]]* (ھەڵگەردانن شێرەیل فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا وە کوردی خوارێن)
* *[[ژەنیار شەو]]*

## نموونەی شیعری
: ھەزار قەێران باێدە تۊشم
: ھەر کوردم و کوردی ئۊشم

: من و تۆ کوردیمن کورد خوەمانی
: جیامانەو نیەکەێ کەس وە ئاسانی
: یە بزان فەرقمان ناو شارەگانە
: تۆ کورد سنەیدن من کرماشانی

: چەنێ باڵاد ڕەنگینە و خوەد نیەزانی
: چەنێ شێوەد شیرینە و خوەد نیەزانی
: ت وە دەس کەس نەکوشتیدە چەوەیل مەس
: بژانگد ھا وە خۊینە و خوەد نیەزانی

## سەرچاوەکان

پۆل:سەعید عبادەتیان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی گیەڵان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
زانستی سیاسی

**زانستی سیاسی** زانستێکی کۆمەڵایەتییە کە مامەڵە لەگەڵ سیستمەکانی حکوومەت دەکات و لەسەر چالاکییە سیاسییەکان، بیرە سیاسییەکان و کردەوە سیاسییەکان دەکۆڵێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستە سیاسییەکان
ئەندامی ھەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

**ئەندامانی ھەمیشەیی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجومەنی ئاسایش**(ھەروەھا ناسراو بە **پێنج ھەمیشەیی**، **پێنج گەورە**، یان **P٥**)پێنج دەوڵەتەکەن کە بەیاننامەی ١٩٤٥ نەتەوە یەکگرتووەکان کورسیێکی ھەمیشەیی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بە ئەوان بەخشین:چین (پێشتر کۆماریی چین)، فەرەنسا، ڕووسیا (پێشتر یەکێتیی سۆڤیەت)، شانشینی یەکگرتوو، و وڵاتە یەکگرتووەکان. ئەم وڵاتانە ھەموو ھاوپەیمان بوون لە جەنگی جیھانی دووەم، کە ئەوان بردیانەوە. ھەروەھا ئەوان ھەموو چەکی ناوکیان ھەیە. سەرجەم ١٥ دەوڵەتی ئەندام لە ئەنجومەنی ئاسایش خزمەت دەکەن. ھەر یەکێکی پێنج ئەندام ھەمیشەیە کە توانای ڕی نەدان بەھەلسان بەکردنی کارێکیان ھەیە، کە ئەوان توانا دەکات بە  ڕێ بگرێت لە ھەر ڕەشنووسی بڕیاری" سەرەکی " ئەنجومەنی ئاسایش، بێگوێدانەی ئاستی پشتگیریی نێودەوڵەتی.
## ئەندامانی ھەمیشەیی ئێستا

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان
ماف

**ماف** ڕێساگەلێکی یاسایی، کۆمەڵایەتی یان ئەخلاقییە بۆ ئازادای. ماف ئەم یاسا گونجاوە بنەڕەتییانە کە بەپێی ھەندێک سیستەمی یاسایی، نەریتی کۆمەڵایەتی یان تیۆریی ئەخلاقی ئیزن بە خەڵک دەدات سەبارەت بە ھەندێک شت.

ماف زۆرجار بۆ شارستانیەت بە پێویست لە قەڵەم دەدرێت، چوون ماف وەک بناغە و بنەمای کۆمەڵگا و کولتوور ڕەچاو دەکرێت، ھەروەھا مێژووی تێکھەڵچوونە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانرێت لە بەسەرھات و مێژووی ھەر مافێک‌دا و لە پەرەستاندنەکەی ببینرێت.

## وشەی ماف
وشەی ماف لە (معفو) ی عەرەبییەوە ھاتووە، کە سیفەتێکی ئادەمیزادە، دەتوانێت لە ڕێگای کانوون (قانوون) نەوە کەسێکی تر ناچار بکات، بەکردنی کارێک یان نەکردنی.

## ئەمانەش ببینە
* مافنامەی جیھانیی مناڵان
* مافی ئاژەڵان
* جیاکاریی ڕەگەزی (ڕەگەزپەرستی)
* ئازادیی
* مافنامەی مرۆڤ
* مافە بنچینەییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ماف
پۆل:یاسا
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:تیۆرییەکانی یاسا
ئۆتۆکراسی

**ئۆتۆکراسی** سیستێمێکە لە حکوومەت کردن کە سەرەکیترین هێز لە دەس کەسێک کۆبوەتەوە کە بڕیارەکانی نە بە یاساکانی ڕەسمی دەرەوە و نە بە مێکانیسم‌گەلی قاعیدەمەندی کۆنترۆل لە لایەن خەڵک سنووردار کراوە (تەڵبژێر لە هەڕەشەیێکی نائاشکرای کۆدتا  یا سەرهەڵدان).

## سەرچاوەکان

پۆل:دەسەڵاتخوازی
خۆپیشاندانی شێلادزێ (٢٠١٩)

لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە شارۆچکەی شێلادزێی پارێزگای دھۆک خۆپیشاندانێک کرا. مەبەستی خۆپیشاندانەکە ئیدانەکردنی کوشتنی چوار کەسی سڤیلی ناوچەکە بوو بەھۆی بۆردوومانی فڕۆکە سەربازییەکانی تورکیا. سەرەتا خۆپیشاندانەکە لەنێو شارۆچکەی شێلادزێ بوو، دواتر خۆپیشاندەران بەرەوی سەربازگەی سپای تورکیا ڕۆیشتن کە کەوتووەتە کۆمەڵگەی سیریێ. خۆپیشاندەران چوونە نێو سەربازگەکە و ئاگریان تێ بەردا. لە ئەنجامی ئاڵۆزی و پێکدادانەکانی ئەم خۆپیشاندانە، کەسێک کوژرا و ١٠ کەسی دیکەش بریندار بوون.

## کاردانەوەکان
*  حکوومەتی ھەرێمی کوردستان – نیگەرانی و دڵگرانیمان بۆ کەوتنەوەی زیانی گیانی و بریندار لە ڕووداوەکانی ئەمڕۆی ناوچەی شێلادزێ دەردەبڕین و وێڕای سەرەخۆشی، ھاوسۆزی لەگەڵ کەسوکار و خانەوادەی قوربانیان دەردەبڕین. دەستی گێرەشێوێن لە پشت ئەو ڕووداوانەوە ھەیە، بۆیە دەزگا پەیوەندارەکان بە وردی لێکۆڵینەوەی لێدەکەن و ھۆکارانی پشێوی و گێرەشێوێنان سزا دەدەرێن.

*  حکوومەتی عێراق – وەزارەتی دەرەوەی عێراق تەقەکردنی ھێزەکانی تورکیا لە ھاوڵاتیانمان لە ناحیەی شیلادزێ و کۆمەڵکەی سیرێ لە قەزای ئامێدی سەر بە پارێزگای دھۆک ئیدانەدەکات، کە کەسێک تێیدا بووە قوربانی و ژمارەیەک برینداریشی لێکەوتەوە و دواتر فڕۆکەکانی تورکیا بە ئاستێکی زۆر نزم بە ئاسمانی ناوچەکەدا سوڕانەوە و بووەنە مایەی ترساندنی ھاوڵاتیان. نیگەرانی خۆمان بۆ قوربانییەکان و زیانەکان دەردەبڕین، و وەزارەتی دەرەوە باڵیۆزی تورکیا لە بەغدا بانگھێشت دەکات و یاداشتێکی ناڕەزایەتی دەربارەی رووداوەکە رادەست دەکات و داواش دەکات جارێکی تر دووبارە نەبێتەوە. سەروەری عێراق و ئاسایشی ھاوڵاتییەکانی بە پلەی یەکەم لە چوارچێوەی بەرپرسیارێتییەکانی حکومەتی عێراقدایە و جەختدەکەینەوە کە عێراق بەردەوام ھەموو دەستدرێژییەک بۆسەر ئاسایش و سەروەریی عێراق و بەکارھێنانی خاکەکەی بۆ دەستدرێژیکردنە سەر ئاسایش و سەلامەتی ھەر وڵاتێکەی دراوسێ ئیدانە دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:خۆپیشاندانەکانی عێراق
ڕۆژبین قزڵ

**ڕۆژبین قزڵ** یان **ڕۆژبین کزڵ** (، ) خانمە گۆرانیبێژێکی کوردی باکووری کوردستانە. ڕۆژبین خەڵکی نسێبینی پارێزگای ماردینە و لە ئێستادا نیشتەجێی ئەڵمانیایە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* کەناڵی ڕۆژبین قزڵ لە یووتیووب
* پەڕەی ڕۆژبین قزڵ لە فەیسبووک
* پەڕەی ڕۆژبین قزڵ لە ئینستاگرام

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:خەڵکی نسێبین
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
پاوانخوازی

**پاوانخوازی** جگە لە بەکارھێنانێک کە بۆ ئەم وشە دەکرێ مانایەکی دیاری نییە. ڕژێمگەلی پاوانخواز تێکەڵێژە لە بەشگەلێکی دیمۆکراسی و سیستمی ئۆتۆکراتیک.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی دیموکراسی
بێھرووز بووچانی

**بێھرووز بووچانی** (بە کوردیی باشووری: بێھرووز بۊچانی، بە فارسی: بھروز بوچانی)، (لەدایکبووی ٢٣ی تەممووزی ١٩٨٣ لە ئیلام، ڕۆژھەڵاتی کوردستان - ) ڕۆژنامەوان، پارێزەری مافی مرۆڤ، نووسەر و بەرھەمھێنەرێکی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. 

ناوبراو لە ناوەندی بەندکردنی دوورگەی مانوسدا لە پاپا نیو جینیا لە ٢٠١٣ەوە تا داخستنی ناوەندەکە لە ٢٠١٧ بەندکرا. ئەو لە دوورگەکەدا مایەوە پێش ئەوەی بڕوات بۆ پۆرت مۆسبی لەگەڵ بەندکراوانی دیکە لە دەوروبەری ئەیلولی ٢٠١٩. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ گەیشتە کریستچەرچ لە نیوزلەندا بە ڤیزەیەکی یەک مانگی، تا لەگەڵ بەشداریکردن لە چەند کۆڕێکی دیکەشدا، لە کۆڕێکی تایبەت لە ڕێکەوتی ٢٩ی تشرینی دووەم کە لەلایەن وۆرد کریستچەرچەوە ئامادە کرابوو وتاربدات. لە کانونی یەکەمی ٢٠١٩، ڤیزە یەک مانگییەکەی بۆ نیوزیلاند بەسەرچوو. پشتڕاستکراوەتەوە کە بێھروز نیوزیلاندی جێنەھێشتووە، و ھێشتاش لەوێیە بەو ڤیزە بەسەرچووەوە.

بێھروز یاریدەدەری دەرھێنەرە، پێکەوە لەگەڵ دەرھێنەری فیلمی ئێرانی ئارەش کامیل سەروەستانی، لە بەڵگەفیلمی *چاوکا، تکایە کاتمان پێبڵێ*، و چەندان وتاری لە میدیاکانی جیھاندا بڵاوکردووەتەوە دەربارەی دژواریی ئەو پەنابەرانەی کە لەلایەن حکومەتی ئوسترالیاوە لە دوورگەی مانوس بەندکراون، و ھەروەھا چەندان خەڵاتی جۆراوجۆری بردووەتەوە.

یادداشتەکەی بەناوی *[[ھیچ دۆستێک جگە لە چیاکان]]: نووسراوەکانی دوورگەی مانوس،* لە کانونی دووەمی ٢٠١٩دا خەڵاتی ڤیکیۆریا پریمەر بۆ ئەدەب و خەڵاتی ڤیکتۆریا پریمەر بۆ دەقە ناچیرۆکییەکان بردووەتەوە. کتێبەکە لە مۆبایلێکدا بە چەند نامەیەکی دانە بە دانە بەپێی ماوەی کات نووسراوە و لەلایەن ئومێد تۆفیقیانەوە لە فارسییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر ئینگلیزی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی ئیلام
پۆل:پەنابەرانی کورد
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
ھیچ دۆستێک جگە لە چیاکان

**ھیچ دۆستێک جگە لە چیاکان: نووسراو لە زیندانی مانووس** () کتێبێکی ژیاننامەیییە کە لەلایەن نووسەر و ڕۆژنامەڤانی کورد بێھرووز بووچانی لە کەمپی پەنابەرانی مانووس نووسراوە. ئەم کتێبە کە ژیاننامەی خۆیەتی، بووچانی بە ئامێری مۆبایل نووسیویەتی و بە شێوەی پی-دی-ئێف لە دوورگەی مانووس ھاتووەتە دەرێ.

## خەڵاتەکان
* ئەم کتێبە خەڵاتی ئەدەبیی ڤیکتۆریای لە ساڵی ٢٠١٩ مسۆگەر کردووە.
* ھەروەھا ئەم کتێبە وەک یەکێک لە باشترین کتێبەکانی ساڵی ٢٠١٨ دەستنیشان کرابوو.

## وەرگێڕان بۆ کوردی
* ھاشم ئەحمەدزادە ئەم کتێبەی بە زمانی کوردی (کورمانجیی ناوەندی) وەرگێڕاندووەتەوە کە لە ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن پەخشانگەی ئەرزان لە سوید و لە ساڵی ١٣٩٨ی ھەتاوی لەلایەن پەخشانگەی ڕۆنیکا لە ئێران بە چاپ گەیشتووە. ھەروەھا ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن ناوەندی غەزەلنووسەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
* موسلم زارعی بە نازناوی پێوار ئەم کتێبەی لەژێر ناوی «ھۊچ داڵتەیگ بێجگە باوش چیاگان» وەرگێڕاوەتەوە سەر کوردیی باشووری و ساڵی ٢٠٢٢ چاپەمەنیی ٤٩ کتێب لە سوێد چاپ و بڵاوی کردووەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە کوردییەکان
پۆل:نووسراوەکانی زیندان
پۆل:کتێبەکانی ٢٠١٨
پۆل:دروشمە کوردییەکان
کرداری جنسیی دەمی

وێنۆک|كردارێكى جنسی دەمی بەدزیەوە لەسەر ئافرەتێک لەو کاتەی ئاهەنگێکى فەرمی لە چوونە پێشە ئەنجام دەدرێت.
**کرداری جنسی دەمی** چاڵاکیی جنسیە کە کەسێک بە ئەندامی زاوزێیەکەی بەشداری دەکات و لەلایەن کەسێکی تر دەم (ھەروەک لێوەکان، زمان یان ددان) یان قوڕگ بەکار دەھێنێت . کێر مژین کرداری جنسی دەمیە کە ئەنجام دەدرێت لەسەر ئەندامی زاوزێوەی کوڕان ، قوز مژینیش کرداری جنسی دەمیە کە ئەنجام دەدرێت لەسەر ئەندامی زاوزێوە کچان.قنگ مژینیش شێوەیێکی تری کرداری جنسی دەمیە کە بە ھاندانی دەمی کۆمی کەسێک ئەنجام دەدرێت.ھاندانی زارەکیی بەشێکی دیکەی لەش (ھەروەک لە ماچ کردن و لێسێتنەوە) بە شێوەیەکی ئاسایی کرداری جنسی دەمی ڕەچاو ناکرێت.

## وێنە
### کێر مژین
190px|وێنۆک|ناوەڕاست|نیشان دانی کرداری جنسی دەمی گەنجێکی پیاو  لەسەر کوڕێکی تر
### قوز مژین
210px|وێنۆک|ناوەڕاست
### قنگ مژین
190px|وێنۆک|ناوەڕاست|ریمینگ لەنێوان ئافرەتان: لەژێر زمان، ئێمە ئەندامی زاووزێ ئافرەتی ھاوکاری ناچاڵاک دەبینین.

## سەرچاوە

پۆل:کرداری جنسی
گووگڵ کیبۆرد

**جیبۆرد** یان **گوگڵ کیبۆرد** () نەرمامێرێکی تەختەکلیلی ئەلیکترۆنییە، کە لەلایەن گۆگڵ بۆ سیستمی ئەندرۆید و سیستمی ئای ئۆ ئێس دروست کراوە، یەکەم جار لە ئایاری ٢٠١٦دا بۆ سیستمی ئای ئۆ ئێس بەردەست کرا، و لە کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵدا بۆ سیستمی ئەندرۆید بەردەست کرا. لە ئابی ٢٠١٨دا لە کۆگای گووگڵ پلەی ١ ملیار جار دابەزێندرا.

## تایبەتمەندی
گووگڵ کیبۆرد بەدواگەڕانی گووگڵ پێشان دەدات وەکوو: گەڕانی وێب و وەڵامی پێشبینیکەر. دەتوانی بەئاسانی جی ئای ئێف و ئیمۆجییت دەستت بکەوێت تەنیا بە نووسینی ناوی ئەو شتەی دەتەوێ، تایبەتمەندییەکی تری پێشنیارکردنی وشەی داھاتوو و ڕاستکردنەوەی وشەی ھەڵەیە، دەتوانی لەڕێگەی دەنگەوە ئەو وشەیەی دەتەوێ بیڵێی، ڕاستەخۆ دەنووسرێت. دەتوانی وەرگێڕ لەناو کیبۆردەکە بەکاربھێنی، بەدەستھێنان بەسەر پیتەکان دەتوانی ئەو وشەیە بنووسی کە مەبەستتە بۆ نموونە: (سڵاو) بە دەستھێنان بەسەر پیتی (س، ڵ، ا، و) ڕاستەوخۆ دەنووسرێت سڵاو.

## زمان
سێ ساڵ لەمەوبەر کیبۆردەکەی گۆگڵ تەنیا بە ١٠٠ زمان بەردەستبوو، بەڵام لە ئێستادا بە زیاتر لە ٩٠٠ زمانی جیاواز بەردەستە و پشتگیری لە چوار شێوەزاری سەرەکی زمانی کوردیی باکوری (کورمانجی)، کوردیی ناوەندی (سۆرانی)، کوردیی باشوری (کەلھوڕی) لەگەڵ کوردیی زازاکی دەکات.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی گووگڵ
پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٦
پۆل:تەختەکلیلەکانی ئەندرۆید
پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس
تەگلێدانی بەشەکانی ئاخاوتن

لە زمانناسیی کۆرپسدا، تەگلێدانی بەشەکانی ئاخاوتن یان (تەگلێدانی POS)، کە بە تەگلێدانی ڕێزمانیش دەناسرێت، بە پێواژۆیەک دەوترێت کە لەو ڕێگەیەوە بۆ وشەیەک لەناو کۆرپسدا بەشێک یان چەند بەشێکی ئاخاوتن دیاری دەکرێت.

کاری تەگلێدانی بەشەکانی ئاخاوتن لە ڕێگەی کۆمەڵێک ئەلگۆریتمەوە جێبەجێ دەکرێت. ئەلگۆریتمەکانی تەگلێدانی بەشەکانی ئاخاوتن بە گشتی دابەش دەکرێنە سەر دوو پۆلː کە ئەوانیش بریتین لە ئەلگۆریتمگەلی ڕێسا-بنەما و ستۆکەستیک.

پۆل:زمانەوانیی کۆرپسی
باوھاوس

وێنۆک|چەپ|250px
**باوھاوس** () (پێکھاتووە لە دوو وشەی Buen بە واتای دروستکردن و Hause بە واتای خانوو، واتە دروستکردنی خانوو) ناوی قوتابخانەیەکی نژیاروانی و ھونەرەکان لە ئاڵمان بوو لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٣٣ کاری لەسەر پەروەردەی ھونەرمەندان و پیشەسازان دەکرد و ڕۆڵێکی گرینگی گێڕا لە پەیوەندیدانی ھونەر و پیشە، ئامانجی سەرەکی باوھاوس لێک نزیکردنەوەی ھونەرمەندان و پیشەسازان بوو. باوھاوس قوتابخانەیەکی ئاسایی ئاڵمانی نەبوو، دەکرێ بڵێین قوتابخانەیەکی نێونەتەوەیی بوو ھەر ئەمەش بووە ھۆی سەرکەوتنی ئەگەرچی لە سەردەمی نازییەکان باوھاوس داخرا بەڵام مەکتەب و بیروڕای باوھاوس لەناو نەچوو. گرۆپیوس لەژێر زۆرداریی نازییەکان قوتابخانەی باوھاوس دەگوازیتەوە بۆ دێساو. لەنێوان ساڵەکانی ١٩٢٥-١٩٢٦ لەسەر دیزانی بینای باوھاوس کار دەکات و لەسەر دەرگای قوتابخانەکە دەنووسێت: «Form Follow Function» (شێوە پەیڕەوی کارە) کە ئەمە یەکێک لە دروشمە ناسراوەکانی نژیاروانە مۆدێرنەکانە.
## قوتابخانەی باوھاوس
ساڵی ۱۹۰۶ لە شاری وایماری ئاڵمان، قوتابخانەی ھونەر و پیشەکان بە بەڕێوبەرایەتی ھانری وان دو وێلدێ (۱۹۵۷–۱۸۶۳) بنیات نرا.
وان دو وێلدێ، پاشان  والتێر گرۆپیوس دەکاتە بەڕێوبەری فێرگەکە. گرۆپیوس ناوی قوتابخانەکە دەگۆڕیت بۆ باوھاوس. فێرگەی باوھاوس شۆڕشێکی لە نژیاروانیدا بەرپا کرد، باوھاوس لە سێ شاری ئاڵمان، وایمار، لە ١٩١٩ تا ١٩٢٥ و دێسائو لە ١٩٢٥ تا ١٩٣٢ و بەرلین لە ١٩٣٢ تا ١٩٣٣) و بە بەڕێوبەرایەتی سێ نژیاروان (والتێر گرۆپیوس لە ١٩١٩ تا ١٩٢٧، ھانس مایێر لە ١٩٢٨ تا ١٩٣٠ و لودڤیگ میس ڤەن دێر ڕۆھە لە ١٩٣٠ تا ١٩٣٣) چالاکی ھەبوو. فێرکارییەکانی باوھاوس پێش و دوای داخرانی قوتابخانەکە وەکوو ھێمایەک ناسراوە بۆ نژیاروانیی سەردەمی مۆدێرن و سەرنجی نژیاروانانی ڕاکێشا و تەنانەت پاش ھەڵوەشاندنەوەی لایەنگری زۆری ھەبوو.
## سەرچاوەکان
*معماری معاصر، دکتر خوشنویس
## بەستەرە دەرەکییەکان

* Bauhaus School
* Bauhaus-Archiv in Berlin

پۆل:باوھاوس
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئاڵمانیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٩ لە ئاڵمانیا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩١٩ لە ئەڵمانیا
پۆل:بیناسازی ئێکسپێرسیۆنیسم
پۆل:گرافیک دیزاین
پۆل:نژیاروانیی مۆدێرن
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئەڵمانیا
گولی

وێنۆک|چەپ|وێنەی پیاوێکی ٢٤ ساڵە کە تووشی نەخۆشیی گولی بووە.
**گولی** یا **پیسی** () نەخۆشییەکی باکتریاییە کە بۆ ھەزاران ساڵ مرۆڤ تووشی بووە. نەخۆشییەکە باکتریایەک بە ناوی مایکوباکتریوم لیپرە دروستی دەکات. گولی نەخۆشییەکی درێژخایەنە و نیشانەکانی ڕەنگە تا چەن ساڵ لەو کەسەدا کە تووش بووە دەرنەکەوێت. دواتر کە نیشانەکانی دەرکەوت زیاتر پێست و ئەندامە دەمارییە بڵاوەکان دەکاتە ئامانج. ئەگەرچی نەخۆشیی گولی لە سەدەی بیست و یەکدا تا ڕادەیەکی زۆر کۆنترۆڵ کراوە، بەڵام ھێشتاش ساڵانە ھەزارن کەس تووشی نەخۆشییەکە دەبن.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەخۆشییە بەکترییەکان
مافی داواکراو و مافی ئازادی

ھەندێک لە فەیلەسووفان و زانایانی سیاسی لە نێوان دوو دەستەواژەی **مافی داواکراو** و **مافی ئازادی** جیاوازی دائەنێن. مافێکی داواکراو ئەم مافەیە کە بەرپرسیارێتییەکان، ئەرکەکان یان پێویستییەکانی لایەنانی تر سەبارەت بە خاوەن ماف لەخۆ ئەگرێ. لە بەرامبەر ئەمەدا، مافی ئازادی مافێکە کە ئەم پێویستیانە بۆ لایەنانی تر لەخۆ ناگرێ، تەنیا ئازادی یان ئیزنێکی تایبەت بۆ خاوەن ماف دیاری ئەکات.

مافی ئازادی و مافی داواکراو پێچەوانەی یەکن: کەسێک کە مافی ئازادی ھەیە، ئیزنی پێ ئەدرێت کارێک ئەنجام بدات تا ئەم کاتە کە کەس یان لایەنێکی تر مافی داواکراوی نەبێت کە پێش لەم کەسە بگرێت بۆ ئەنجام دانی کارەکە؛ ھەروەھا کەسێک کە مافی داواکراوی ھەبێت لە دژی کەسێکی تر، ئازادی ئەم کەسە بەم ھۆیەوە سنووردار ئەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماف
پۆل:یاسا
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
وشکە با

وێنۆک|290x290پیکسڵ|خشتەیەک ڕێژەی ساردبوونی با نیشاندەدات بەگوێرەی ھەر پلەیەکی گەرمی ھەوا بەرامبەر بە خێرایییەکەی.
**وشکە با** () بریتییە لە بواری کاریگەریی خێراییی با لەسەر دابەزینی پلەی گەرمیی جەستەی مرۆڤ، چونکە زانراوە کە پلەی ھەستیاری جەستەی مرۆڤ دەگۆڕێت بەگوێرەی ڕێژەی خێراییی با. لە ساڵی ١٩٤٥ ھەریەکە لە زانایان سیپڵ و پاسێڵ ئاشکرایان کرد کە بواری خێراییی با چەندە بەسەر گۆڕانکاری پلەی گەرما لە جەستەی ئادەمیزاد دا، پەیوەندییەکەیان بەم شێوەیەی خوارەوەیە:

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئاووھەوا
پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان
پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
باستێر

وێنۆک|شاری باستێر
**باستێر** () پایتەختی وڵاتی سەینت کیتس و نیڤیسە. بە جوگرافی بەندەری دەکەوێتە ، لەسەر کەناری ڕۆژئاوای باشووری سەینت کیتس، ئایسلەند، و دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا بە ١٣٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە.

## سەرچاوەکان
*
-----

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:باستێر
پۆل:سەینت کیتس و نیڤیس
مافی تاکەکەسی و گرووپی

**مافی گرووپی** کە ھەروەھا بە مافی ھاوبەش و گشتیش ئەناسرێ، مافێکە کە گرووپێک خاوەندارێتی ئەکات بە جێگای ئەوەیکە ئەندامانی ئەم گرووپە بە شێوەی جیا ببنە خاوەنی. لە بەرامبەر ئەم مافی گرووپییەدا، **مافی تاکەکەسی** یان کەسەکی مافێکە کە لەلایەن تاکەکانەوە خاوەندارێتی ئەکردرێ؛ تەنانەت ئەگەر گرووپێکی جیاواز بن، کە زۆربەی مافەکان بەم شێوەیە، ئەمانە مافی کەسەکی دەمێننەوە ئەگەر خاوەن مافەکان خۆیان تاک بن.

مافی گرووپی لە ڕووی مێژووییەوە بۆ ھەر دوو مەبەستی پێشێل کردن و ئاسانکاری مافی تاکەکەسی بەکار دێت و ئەم چەمکە ھەروا مشتومڕی لەسەرە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماف
پۆل:یاسا
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:تاکەکەسێتی
پێڕستی وڵاتی ئەمریکای باشوور بەپێی دانیشتووان

لیستێکی وڵاتەکانی ئەمریکای باشوورە و ناوچەی ناسەربەخۆ لەلایەن دانیشتوان، کە پۆلێن دەکرێن لە ناوەڕاستی-ساڵی ٢٠١٥.

## لیست

## سەرچاوە

ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باشوور
مافی یاسایی و سروشتی

**مافی یاسایی و سرووشتی** دوو جۆرە مافن. **مافی سرووشتی** ئەم مافەیە کە پەیوەندی بە ھیچ جۆرە یاسایەکی حکوومەتی یان نەریتەکانی کولتوورێکی تایبەت نییە، ھەروەھا گشتییە و زەوت ناکرێت (ئەم مافە بە یاساکانی مرۆڤ ناتوانرێ ھەڵبووەشێتەوە یان سنووردار بکرێ). **مافی یاسایی** ئەم مافەیە کە لەلایەن سیستەمێکی شەرعی و یاسایی دەدرێت بە کەسێک (ئەم مافە بە یاساکانی مرۆڤ ئەتوانرێ گۆڕانکاری بەسەردا بێت، ھەڵبووەشێتەوە یان سنووردار بکردرێت).

چەمکی یاسای سرووشتی پەیوەندی بە چەمکی مافەکانی سرووشتییە. یاسای سرووشتی یەکەم جار لە فەلسەفەی یۆنانی کۆن وەدیھات.

## مافە سرووشتییەکان
مافە سروشتیەکان دوو جۆری بنچینەیین:
# ئەو مافە سروشتیانەی کە نەبەستراونەتەوە بە ھیچ یاسایەک و خووەکانەوە، واتە سەربەستن و نە لکاون بە حوکمڕانێکی تایبەتی یان ڕۆشنبیریەوە. ئەم مافانە جیھانین و بنەمان بۆ ھەموو مرۆڤەکان، شیاوی گۆڕین و دەستکاریی نین (واتە لە ڕێی ئەو یاسایانەی مرۆڤ دایناون لا ناچن، بەڵکو لەکاتێکدا ئەم مافە سروشتیانە لە دەست دەچن کە مرۆڤ خۆی ھۆکار بێ، وەکوو لە کاتی دەستوەردان لە ماقی خەڵک و زەودکردنی ژیانی مرۆڤەکانی تر).
# مافە یاسایییەکان، ئەمانەش ئەو مافە ڕاوایانە دەگرێتەوە کە لەڕێی سیستەمێکی دیاریکراو و بەگوێرەی یاسا بۆ مرۆڤەکان دیاری دەکرێن (ئەم مافانەی بۆیان ھەیە ڕاست بکرێنەوە و بگۆڕدرێن بەگوێرەی یاساکانی مرۆڤ).

## ئەمانەش ببینە

* مافنامەی جیھانیی مناڵان
* مافی ئاژەڵان
* جیاکاریی ڕەگەزی (ڕەگەزپەرستی)
* ئازادیی
* مافنامەی مرۆڤ
* مافە بنچینەییەکان
* مافی مەدەنی و سیاسی

## سەرچاوەکان

پۆل:مافەکانی مرۆڤ
پۆل:ماف
پۆل:یاسا
پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:مافی ئاژەڵان
پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:سەروەری
ئۆتیزم

وێنۆک|چەپ
**ئۆتیزم** () جۆرێکە لەپەشێوی و ئاڵۆزی تێکچوونی گەشەی مێشک، ناسراوە بە دژواری کارلێککردن و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، و لەلایەن ھەڵسوکەوتی دووباریی سنووردار کراو.
زۆربەی کات دایک و باوک لە ماوەی یەکەم دوو یان سێ ساڵی ژیانی منداڵیان ئاگاداری نیشانەکانی ئەم نەخۆشییەن. زۆرجار ئەم نیشانانە بەرەبەرە دەر دەکەون. ئۆتیزم بریتییە لە: شێوان و تێکچوونی شێواز ھەڵسوکەوت و بیرکردنەوەیی و پەیوەندیکردنی منداڵ لەگەڵ کەسانی دەوروبەر و ڕێژەی تووش بوونەکەش لە منداڵێکەوە بۆ یەکێکی دیکە دەگۆڕێت، ھەندێکێیان نیشانەکانیان لاوازە، ئەم جۆرەیان دەتوانن بە شێوەیەکی سەربەخۆ ژیان بەسەر ببەن و ھەندێکی دیکەشیان نیشانەکان یان ڕاستتر کاریگەری نەخۆشییەکە (ڕێژەکەی) زیاترە، ئەم جۆرەیان پێویستیان بە کەسانی دیکە ھەیە بۆئەوەی بتوانێت درێژە بەژیان بدات.

## مێژوو
مێژووی دۆزینەوەی نەخۆشی ئۆتیزم زۆر کۆنە، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٣ (لیۆکارنەر)ی پسپۆڕی نەخۆشی دەروونی منداڵان زۆرینەی خەسڵەت و نیشانەکانی دیاریکرا، بووە سەرەتای دیاریکردنی نەخۆشییەکە، وشەی ئۆتیزم کە لە بنچینەدا وشەیەکی یۆنانییە بەمانای (گۆشەگیری) دێت و لە کوردیشدا پێی دەگوترێت (تەنھایی).

## ھۆکارەکانی ئۆتیزم
ھۆکاری سەرەکی نەخۆشییەکە تاکو ئێستا دیارنییە، بەڵام کاتێک تاکێکی منداڵی دووانە تووشی ئۆتیزم دەبێت، ئەگەری تووشبوونی منداڵەکەی دیکە ٧٠–٩٠٪ دەبێت، ئەمەش ئاشکرایدەکات کە نەخۆشییەکی بۆماوەیییە و کۆمەڵێک بۆھێڵ بەرپرسن لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە.
ھەروەھا دەگوترێت ھۆکاری ژینگەیی وەک بەرکەوتن بە ڤایرۆس و ماددە ژەھراوییەکان لەماوەی دووگیانی ئەگەری تووشبوونی ئۆتیزم زیاددەکەن.

## جۆرەکانی ئۆتیزم
ئۆتیزم یەک جۆر نییە، شارەزایان پێیان وایە تا ئێستا پێنج جۆری دۆزراوەتەوە و بە دووریشی نازانن لە داھاتووش دا جۆریی دیکە بدۆزرێنەوە یان ئەوانەی ئێستە بخرێنە ژێر ڕیزبەندی ترەوە، بەڵام ئەوەی لە ئێستادا زانستی پزیشکی پەی پێبردبێت دەکرێت بگوترێت پێنج جۆرە:
# **کلاسیکی** مرۆڤێکی ئاسایییە ھەندێکجار ئەوانەی زیرەکییەکانیان زۆر زیاترە و وەک بەھرەدارێک دەردەکەوێت، لەبەرئەوەی چواردەورەکەی لە ئاستی ئەمانەدا نین دووچاری دوورکەوتنەوەو گۆشەگیری و تەنھایی دەبێت و ئەگەر ئەم حاڵەتەش نەخرێتە ژێرچاودێری و چارەسەرەوە کێشەکە گەورەتر دەبێت.
# **ئیسپرجە** توانای ڕێکخستنی خۆی نییە، ھەمیشە بێتاقەتە و ھەست بە خەمۆکی و بێدەنگی دەکات، بە دەنگەدەنگی ئەوانی دیکەش بێزار و بێتاقەت دەبێت و دەست بە ھات و ھاوار دەکات. ڕەفتارەکامی دووبارە دەبێتەوە، ئاستی زیرەکییان ئاسایییەو لەگەڵ مرۆڤێکی ئاسایی جیاناکرێتەوە.
# **سافاند** ڕێژەی ئۆتیزمی زۆرە، نیشانەکانی دیکەی وەک پچڕانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیکردنی کەمە، بەڵام لەلایەنی ژمارەو بیرکاری دا زیرەکییەکەی بێ وێنەیە، بەتەنھا سەیرکردنێک دەتوانێت مامەڵەلەگەڵ ژمارەی زۆر بکات بۆ کۆکردنەوەو لێدەکردن، ژمارەکەی یەکسەر دەزانێت، زۆرینەی ئەمانە حەزیان لە ڕەسم و بواری ھونەرو ھونەرمەندانە.
# **ئێکس ئەلھەش** ئەمانەیان کێشەی مێشکیان ھەیە، توانای تێکەڵاوی کۆمەڵایەتیان نییە، ھەندێکجار کێشەی قسەیان ھەیە، ناتوانێت شتەکان دەرببڕێت، ھەندێک لە منداڵەکان لەو کاتانەدا قسە دەکەن کە خۆیان دەیانەوێت. واتە توانای دەربڕینی تەواویان ھەیە بەڵام نایانەوێت لەو کاتانەدا قسە بکەن کە تۆ دەتەوێت، بەڵکو لەو کاتانەدا قسە دەکەن کە خۆیان دەیانەوێت.
# **ڕێت** کێشەی جەستەییان ھەیە لەبواری ڕۆشتن و خۆگرتن واتە سەنتەری ڕێگە رۆِشتنیان ئاسایی نییە، ئەمانە پێویستیان بە چارەسەی پزیشکی و سروشتی و ڕاھێنانەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:ئاڵۆزیی دەماری
+٩٦٤

+٩٦٤ کۆدی تەلەفۆنی وڵاتی عێراقە.

## پێڕستی کۆدی پارێزگاکان عێراق

## پێڕستی کۆدی تەلەفۆنی مۆبایل لە عێراق
079x xxx xxxx: ژمارە تەلەفۆنی زێن

078x xxx xxxx: ژمارە تەلەفۆنی زێن

077x xxx xxxx: ژمارە تەلەفۆنی ئاسیاسێڵ

075x xxx xxxx: ژمارە تەلەفۆنی کۆڕەک تیلیکۆم

پۆل:پێرستەکانی پەیوەندیدار بە عێراق
پۆل:کۆمپانیاکانی تۆڕی مۆبایل لە عێراق
پۆل:پەیوەندیکردن لە عێراق
قادسیە کچکە

**قادسیە بچووک** یان **قادسی گچکە** یان یەکێ لە دێکانی قەزای بەردەڕەشە. دەکەوێتە باشووری قەزای بەردەڕەش، حەوت کیلۆمەتر دوورە لەم قەزایە و دەکەوێتە سەر ڕێگای سەرەکیی بەردەڕەش بۆ خەبات سەر بە ناحیەی دارەتووە. ئەم گوندە ٣٠ ماڵە. 
## سەرچاوەکان

پۆل:قەزای بەردەڕەش
وینەرز

وێنۆک|وینەرس تۆرەنتۆ**وینەرس** () بریتییە لە زنجیرەیەک فرۆشگای بە بازاڕکردن کە لەلایەن ھاوبەشگای Merchants International TJX Companies. ￼خاوەنداریێتی دەکرێت.
ھەموو ئەم کەلوپەلانەی دەفرۆشێت کە لە ھاوبەشگاکانی ترەوە نەفرۆشراون و جارێکی تر کۆیان دەکاتەوە و بەبازاڕیان دەکاتەوە لە ھەموو بوارەکانی جلوبەرگ، ڕایەخ، پێڵاو، کەلوپەلی ماڵ، جوانکاری، زێڕ و گەوھەر. بەجۆڕێک دەیانفرۆشێتەوە کە ڕێژەی ٢٠–٦٠ داشکاندیان بۆ دەکاتەوە، ھەروەھا پەیوەست نییە بە کاڵای وەرزی.

لەڕێگەی ئینتەرنێتەوە نافرۆشرێت. شێوازی بازاڕەکانی ھاوشێوەی فرۆشگاکانی ڕیکی T.J. ئەمریکییە Maxx ئەم بازاڕە ھاوپشکە، لەگەڵ تاجر HomeSense و Marshalls.

## مێژوو
لە ساڵی ١٩٨٢ لە تۆرانتۆ، ئۆنتاریۆ، لەلایەن دێڤید مارگۆلیس و نیل ڕۆزنبێرگ دامەزراوە. یەکێکە لە ھەرە بازاڕە لەپێشینەکانی تۆرانتۆ کە لەلایەن وەبەرھێنەرانی دەرەکییەوە دامەزراوە، لە ساڵی ١٩٩٠ لەگەڵ ھاوبەشگای TJX Companies یەکیان گرت و بوو بە یەکێک لە بازاڕە گەورەکان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بازاڕ
پۆل:کەنەدا
پۆل:تۆرنتۆ