ئاوەدانکردنەوەی عێراق

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_construction_site_in_the_center_of_downtown_Mosul,_Iraq,_of_a_very_massive_mosque_during_Operation_IRAQI_FREEDOM_-_DPLA_-_207f417b4cc891d8981c0bfa0481a4d2.jpeg|وێنۆک|شوێنی بیناسازی لە [مووسڵ]]
**ئاوەدانکردنەوەی [[عێراق]]** دوای ٢٠٠٣ ئاماژەیە بۆ ھەوڵە نیونەتەوەیییەکان بۆ ئاوەدانکردنەوەی ژێرخانی عێراق دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣.
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:جامع_الرحمن_الكبير_في_منطقة_المنصور_بجانب_الكرخ_من_بغداد.jpg|وێنۆک|مزگەوتی ئەلرەحمان لە [بەغدا]]
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bimayah_construction.jpg|وێنۆک|دامەزراندنی شاری نوێی بسمایە لە نزیک بەغدا لە [پارێزگای دیالە]]

شانبەشانی چاکسازیی ئابووری لە عێراقدا، پڕۆژە نێونەتەوەیییەکان بۆ نۆژەنکردنەوە و باشترکردنی وێستگەکانی چارەسەرکردنی ئاو و ئاوەڕۆی عێراق، بەرھەمھێنانی کارەبا و دروستکردنی نەخۆشخانە و قوتابخانە و شوێنی نیشتەجێبوون و سیستەمی گواستنەوە جێبەجێ کران. بەشێکی زۆری کارەکان لەلایەن سندووقی ئاوەدانکردنەوەی عێراق و دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانانەوە پارەدار کرابوون.

ڕووداوێکی گرنگ بۆ بەدەستھێنانی یارمەتی یان وەبەرھێنان لە عێراقدا دوای ساڵی ٢٠٠٣، کۆنفرانسی مەدرید بۆ ئاوەدانکردنەوە بوو لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣، کە نوێنەرانی زیاتر لە ٢٥ وڵات تێیدا بەشدار بوون. ئەو پارانەی لەم کۆنفرانسەدا کۆکرانەوە، لە سەرچاوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی نێونەتەوەیییەوە بوون.

لەکاتێکدا کە ھەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوە ھەندێک سەرکەوتنیان بەدەستھێنا، کێشەگەلێک لەگەڵ جێبەجێکردنی ھەوڵە نێونەتەوەیییەکانی ئاوەدانکردنەوەی عێراقدا سەریانھەڵدا. ئەمانە بریتی بوون لە نەبوونی ئاسایشی پێویست، گەندەڵیی بەربڵاو، کەمبوونەوەی بوودجە و ھەماھەنگیی لاواز لەنێوان ئاژانسە نێونەتەوەیییەکان و کۆمەڵگە خۆجێیەکاندا، زۆرێک لە ماڵپەڕەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھەوڵەکانی عێراق بەھۆی تێنەگەیشتنی کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییەوە لە چۆنییەتیی یارمەتیدان بۆ ئاوەدانکردنەوە، ڕووبەڕووی ئاستەنگ بوونەتەوە.

## دۆخی ژێرخانی عێراق پێش ساڵی ٢٠٠٣
لەنێوان ساڵانی حەفتاکاندا، عێراق بە بەکارھێنانی داھاتی نەوت، وەبەرھێنانێکی گەورەی لە کەرتی ئاو و ژێرخانەکانی تردا کرد. ئەم وەبەرھێنانە لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراق لە ساڵی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٨ خاو بووەوە، بەڵام وای کرد عێراق لە ساڵی ١٩٩٠ خاوەنی سیستمێکی تاڕادەیەک مۆدێرنی کارەبا و دابینکردنی ئاو و ئاوەڕۆ بێت. لە کاتی شەڕی کەنداوی ساڵی ١٩٩١، بۆردوومانی ئاسمانی زیانێکی گەورەی بە تۆڕی کارەبا گەیاند کە وێستگەکانی پەمپکردن و دامەزراوەکانی تری بۆ گەیاندنی ئاوی خواردنەوە و چارەسەرکردنی ئاوەڕۆ بەکاردەھێنا. ئەو سزایانەی کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە کۆتایی شەڕی کەنداو سەپێنران، ئەم کێشانەیان قووڵتر کردەوە بە قەدەغەکردنی ھاوردەکردنی پارچەی یەدەگ بۆ ئامێرەکان و ماددە کیمیایییەکان، وەک کلۆر، کە بۆ پاککردنەوە پێویست بوون. لە ئەنجامی شەڕ و سزا ئابوورییەکان، گەیاندنی ئاو بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزی. بۆ نموونە، یونیسێف مەزەندەی دەکات کە پێش ساڵی ١٩٩١، ٩٥٪ی دانیشتووانی شارەکان و ٧٥٪ی دانیشتووانی گوندەکان خزمەتگوزاری سیستمی دابینکردنی ئاوی مۆدێرنیان پێدەگەیشت کە ئاوی پاککراوەی بۆ ماڵان و شوێنە بازرگانییەکان دەگواستەوە. تا ساڵی ١٩٩٩، ڕێژەی ڕووماڵکردن لە ناوچە شارییەکان بۆ ٩٢٪ و لە ناوچە گوندنشینەکان بۆ ٤٦٪ دابەزی. بوونی ئاوی تاکەکەسی گۆڕانکاری گەورەتری بەخۆیەوە بینی. لەنێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ٢٠٠٠، پشکی ڕۆژانەی تاکەکەس لە ئاوی خواردنەوە لە بەغدا لە ٣٣٠ لیترەوە بۆ ١٥٠ لیتر، لە ناوچە شارییەکانی تر لە ٢٧٠ بۆ ١١٠ لیتر و لە ناوچە گوندنشینەکان لە ١٨٠ بۆ ٦٥ لیتر دابەزی.

داگیرکردنی عێراق لە ئازاری ٢٠٠٣ بووە ھۆی خراپتربوونی زیاتری سیستمەکانی دابینکردنی ئاو و ئاوەڕۆ و کارەبا لە عێراقدا. وێستگەکانی چارەسەرکردن، وێستگەکانی پەمپکردن و وێستگەکانی بەرھەمھێنانی کارەبا لەلایەن دزەکانەوە ئامێر و پێداویستی و وایەرەکانیان تاڵان کران. ستافی شارەزای ئەندازیار و تەکنیکار پەرتەوازە بوون یان وڵاتیان بەجێھێشت. ھەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوە ڕووبەڕووی نەتەوەیەک بوونەوە کە ژێرخانێکی بە تەواوی داڕماوی ھەبوو.

### ھەڵسەنگاندنی پێداویستییەکانی ئاوەدانکردنەوە
وەک ئامادەکارییەک بۆ کۆنفرانسی بەخشەرانی مەدرید لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣، تیمی ھاوبەشی نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی نێونەتەوەیی پێداویستییەکانی بوودجەیان بۆ ئاوەدانکردنەوەی عێراق لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٤–٢٠٠٧ ھەڵسەنگاند. ڕاپۆرتی دەرچوو ١٤ کەرتی و پێداویستییەکانی بوودجەی پەیوەندیداری دەستنیشان کرد وەک لە خشتەی خوارەوەدا ڕوون کراوەتەوە. جگە لەم بڕە ٣٦ ملیار دۆلارە، دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان پێویستیی زیادەی بە بڕی ٢٠ ملیار دۆلاری تر مەزەندە کرد کە ٥ ملیار دۆلاری بۆ ئاسایش و پۆلیس و ٨ ملیار دۆلاری بۆ ژێرخانی پیشەسازیی نەوت دەگرتەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٧، حکوومەتی عێراق و نەتەوە یەکگرتووەکان ڕێککەوتنی نێونەتەوەییان لەگەڵ عێراق دامەزراند، کە قەوارەیەکی دیدگا و پلاندانان بوو و ئاوەدانکردنەوەی وەک توخمێکی سەرەکی بۆ دابینکردنی پێداویستییە مرۆیییەکان و گەشەپێدانی ئابووری دیاری کردبوو.

## گەشەپێدانی کەرتی تایبەت
### پلانی پێشنیازکراوی ھەستانەوەی بەغدا
ھەندێک پەرەپێدانی کەرتی تایبەتیش پێشنیاز کراون. یەکێک لەم پڕۆژانە پلانی پێشنیازکراوی ھەستانەوەی بەغدایە، کە پلانێکی ٢٥ ساڵەیە و لەلایەن تەلارساز ھیشامن. ئەشکەرییەوە دیزاین کراوە بۆ گۆڕینی ٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە لە نیشتەنییەکانی لم بۆ «گەڕەکێکی بازرگانی و نیشتەجێبوونی باڵا» لەسەر کەناری ڕووباری دیجلە لە ناوەڕاستی بەغدا، ھەروەھا گۆڕەپانی تەحریری نزیک. گۆڕەپانی تەحریر لە بنەڕەتدا بەشێک بوو لە ناوچەی بازرگانیی ناوەندیی بەغدا، و قۆناغی یەکەمی پلانەکە تیشک دەخاتە سەر ئاوەدانکردنەوەی ئەم ناوچەیە.

لە کاتی تەواوبوونیدا، «ناوەندەکانی بازرگانی، بانکەکان، پزیشکی، نیشتەجێبوون، پەخش و تەکنەلۆژیای زانیاری، پێشانگا، کۆنفرانس و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان» کە پلانەکە پێکدەھێنن، لەلایەن نزیکەی نیو ملیۆن کەسەوە بەکاردەھێنرێن. پڕۆژەکە ھاندانی لەلایەن وەزارەتی بازرگانیی ئەمریکا و ھەروەھا ڕێکخراوەکانی ئەمریکا و ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وەرگرتووە. پێشنیازێکی بچووکتر لەلایەن دکتۆر ئەشکەرییەوە، کۆمەڵگەی ھۆتێل و ناوەندی کۆنفرانسی سندبادە، کە کۆمەڵگەیەکی ھۆتێل و سینەمای بەرزە و دەبێتە یەکەم ئاسمانبڕ لە بەغدا.

بۆچوونە باوەکان ئەوەن کە ناسەقامگیریی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ناوچەکەدا وا دەکات پڕۆژەی لەم شێوەیە بە شێوەیەکی ناپێویست مەترسیدار بن، سەرەڕای داھاتی بەرزی چاوەڕوانکراو لەسەر وەبەرھێنان. نیگەرانییە ئەمنییەکان لە قۆناغەکانی ڕووپێوی و بنیاتناندا لە ئێستادا ھۆکارێکی ئاستەنگن بۆ تێچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ٢١ەم لە عێراق
پۆل:شەڕی عێراق
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:سیاسەتی عێراق