open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ماست

وێنۆک|جۆرێک لە ماست کە شتی تریشیان تێ کردوە
وێنۆک|جۆرێک لە ماست کە شتی تریشیان تێ کردوە

**ماست** یان **ماس** یەکێک لە جۆرەکانی سپیاتییە، کە لە مەیین یان ترشانی شیر بە جۆرێ بەکتریا بە ناوی لاکتۆ پاسیل دروست دەبێ. لە ھەر جۆرێ شیرێک ماست دروست دەبێ، بەڵام ئێستا زیاتر شیری مانگا بە کاردێنن.

## مێژوو
گەرچی لە مێژووی چاندی خەڵکانی ھیند و ئەورووپی لە ٥٠٠ ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیح ئاماژە بە ماست کراوە و لە داب و نەریتی خەڵکی ئەم ناوچانەشدا خەڵک باوەڕی وا بوە کە ئیبراھیمی پێغەمبەر بەھۆی خواردنی بەردەوامی ماست تەمەنێکی زۆری ھەبووە و لەش ساخ بووە.

بەڵام یەکەم ماستەکان پێ دەچێ بە ھەڵکەوت دۆزرابنەوە، واتا کاتێک شیریان لە پێست و ھەمپانە کردووە بۆ گواستنەوە بەکتریای ناو پێستەکە، بووەتە ھۆی ترشان یان مەینی شیرەکە و ماستی پێکھێناوە.

زیندەزانێکی ڕووسی باوەڕی وابوو کە بەکتریای لاکتۆپاسیلووس بۆ سەلامەتی بەسوودە، ئەو ھەوڵیدا کە خواردنی ماست لە سەرتاسەری ئەورووپا بڵاو بکاتەوە. بەدوای ئەوە دا لە ساڵی ١٩١٩ یەکەم کارخانەی بەرھەمھێنانی ماست لە شاری بارسێلۆنای ئسپانیا سازکراو بەکارھێنانی ماست ڕۆژ بە ڕۆژ زیادی کرد.

## ترشان، مەیین یان ھەوێن کردن و تایبەتمەندی کیمیاوی
ماست لە ترشانی قەند یان شەکری شیر بە ناوی لاکتۆز وەدەست دێ.بەکتریای تایبەتی بەرھەمھێنانی ماست، لاکتۆز دەکاتە ئەسید لاکتیک و ھەروەھا ماستەکە تووند دەکات، بەھۆی ھەبوونی ئەسید لاکتیک ماست تامێکی ترشی لێ دێ.

بۆ دروستکردنی ماست دەبێ بەکتریای تایبەتی لە ناو شیری پەستۆرایز کراو بکەی (ھەوێنی بکەی)، ھەروەھا شوێن و باروودۆخەکەی زۆر گرینگە

## سەرچاوەکان
* ویکی پێدیای فارسی ماست
* https://web.archive.org/web/20170715084507/https://en.wikipedia.org/wiki/Yogurt ویکی ئینگلیزی Yogurt]

پۆل:بەرھەمەکانی شیر
پۆل:سپیاتی
پۆل:شیر
پۆل:ماست
پۆل:دێسێرەکان
پۆل:چێشتی تورکی
پۆل:چێشتی عێراقی
تاڤگەی ئەنجێل

**تاڤگەی ئەنجێل**  بە ئیسپانی Salto Ángel بەرزترین تاڤگەی جیهانه کە بەرزایەکەی دەگاته ٩٧٩ مەتر و لە ناو دارستانه دوورە دەستەکانی **پارکی نیشتیمانی کانایما** لە ویلایەتی بۆلیڤار لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وڵاتی ڤەنزوێلایه. 

لەبەر وەی ئەو تاڤگەیە لە ناو دارستانێکی گەورە و پڕ دایه ، تا ١٩٣٠ کە وڵاتی ڤەنزوێلا بە فرۆکە ئەو ناوچانە نەگەڕا، نەدۆزڕاوە مابوو.

## هۆکاری ناونان
ناوی ئەو تاڤگەیە لە ناوی **جەیمز ئەنجێل** لێکۆڵەری ئەمریکی هاتوه کە بە فرۆکەکەی خۆی لە ساڵی ١٩٣٥ نزیک ئەو تاڤگەیە هەڵنیشت

## ئەلبۆمی وێنه

File:Salto angel.jpg|Angel Falls during the dry season
File:JimmieAngelPlane.jpg|Jimmie Angel's aircraft, *El Rio Caroní*, exhibited in front of Ciudad Bolívar airport


## سەرچاوه
* Official website of Angel Falls  
* Angel Falls at Beautiful World]
* ویکی پێدیای ئینگلیزی Angel_Falls

پۆل:ڕووبارەکانی ڤێنیزوێلا
پۆل:تاڤگه
پۆل:ئاو
پۆل:ڕووبار
پۆل:دارستان
پۆل:ئەمریکای باشوور
پۆل:ڤەنزوێلا
پسپۆڕی تێکنیکی

** پسپۆڕی تێکنیکی** یا **تێکنیسیەن** یان **کارزان**بەو کەسە دەوترێ کە لە بەشی کاری خۆیدا زانیاری و شارەزایی تەواو و پووختەی هەبێ،کارزانه تەکنیکیەکان بەقەد ئەندازیارەکان ئەزموون و زانیاری کاریان نیه بەڵام تازه کار و ئاماتۆڕیش هەژمار ناکرێن. 

## سەرچاوه

* [//https://en.wikipedia.org/wiki/Technician ویکیپیدیای ئینگلیزی - Technician]

پۆل:زاراوەکانی تەلەڤیزیۆن
پۆل:پیشەی پەخشکردنەکان
پۆل:پیشەکانی میدیای بەکۆمەڵ
پۆل:پیشە زانستییەکان
کوردستان موکریانی

**کوردستان موکریانی** (١٩٤٧ له ھەولێر) زمانناس و نووسەر و چالاکوانی مافی ژنان و ھۆنراوە نووسێکی کوردە. کچی گیوی موکریانییە.

## ژیان
لە ھەولێر ھاتووەتە دونیا و خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی ھەر لە ھەولێر تەواو کردووە. لە دوای وەرگرتنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بەشی زمانی کوردی زانکۆی بەغدا وەرگرتووە. بۆ تەواوکردنی خوێندنی باڵای ڕووی لە مۆسکۆ کردووە و لە ساڵی ١٩٧٧دا بڕوانامەی دکتۆرا لە زانستی فیلۆلۆژی لە ئینستیتیوتی ڕۆژھەڵاتناسی سەر بە ئەکادیمیای سۆڤیەت وەرگرتووە و ھەر لە ھەمان ساڵدا گەڕاوەتەوە وڵات و لە زانکۆی سلێمانیدا دامەزراوە.  ساڵانی ١٩٧٨ ھەتا ١٩٨٢ سەرۆکایەتی بەشی زمانی کوردی لە زانکۆی سلێمانی و دواتر زانکۆی سەلاحەدینی پێ سپێرراوە. لە ١٩٨٢ ھەتا ١٩٨٧ لە بەغدا لە دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی سەر بە وەزارەتی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن دامەزراوە. لەوێ  لە گۆڤارەکانی «بەیان» و «ڕۆشنبیری نوێ» بەشداری کردووە. ساڵی ١٩٩١ ڕووی کردووەتە وڵاتی ھۆڵەندا و وەک شارەزا و ھەڵسەنگێنەر لە سەنتەری وەرگێڕاندا کاری کردووە. ساڵی ١٩٩٩  لە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراسدا سەرپەرشتی ئامادەکردن و سەر لە نوێ نووسینەوە و چاپکردنی «فەرھەنگی کوردستان»ی کردووە. ساڵی ٢٠٠٠ بووە بە ئەندامی کارای کارگێڕی کۆڕی زانیاری کوردستان و لە ساڵی ٢٠٠٦ بوو بە سەرۆکی ئەو کۆڕە. لە ٢٠٠١ەوە سەرنووسەری گۆڤاری «شاووشکا»یە، کە گۆڤارێکی ڕۆشنبیری وەرزییە بۆ ئافرەتان و لە ٢٠٠٢ دا «سەنتەری شاووشکا بۆ چالاکی ڕۆشنبیری» دامەزراندووە. لە ٢٠٠٧ بە سکرتێری یەکێتی ئافرەتانی کوردستان ھەڵبژێرراوە.

## بەرھەمەکان
وێنۆک|کوردستان موکریانی لە بەغدا
* فەرھەنگی ڕووسی-کوردی (لەگەڵ  ی. کێدایتینە)، مۆسکۆ، ١٩٧٧
* ئافرەت لە ھۆنراوەی کوردیدا، سلێمانی ١٩٧٨
* ڕێزمانی کوردی بۆ پۆلی یەکەمی بەشی زمانی کوردی سەر بە زانکۆکانی عیراق (بە ھاوکاری نەسرین فەخری)، ھەولێر، ١٩٨٢
* وەرگێڕانی لە ڕووسیەوە بۆ کوردی کتێبی «ڕێزمانی زمانی کوردی: بە کەرەستەی دیالێکتی کورمانجی و سۆرانی»ی قەناتی کوردۆ، چاپخانەی الأدیب البغدادی، ١٩٨٤
* سینتاکسی ڕستەی تێکەڵ، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر، ٢٠٠٤
* زمانی كوردی (مۆرفۆلۆژیا)، ٢٠١٨

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنانی کورد
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:مافی ژنان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:زمانەوانانی کورد
بارت سیمپسۆن

**بارت سیمسۆن** (بە ئینگلیزی: Bart Simpson) ناوی کاراکتەرێکی کارتۆنی سیمپسۆنەکانە. بارت منداڵی گەورە و تەنیا کوڕی بنەماڵەی سیمپسۆنە و و لە پۆلی چواری سەرەتاییدا لە سپرینگفیڵد دەخوێنێ.

## سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان
پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
پۆل:کارەکتەری منداڵ لە تەلەڤیزیۆن
کارخانە

**کارگە** یان **کارخانه** بە خانوو یان باڵەخانەیەکی گەورە یان کۆمەڵێک لە بیناوو خانووبەرە دەوترێ کە تێیدا کرێکار و کارگەر خەریکی وەبەرهێنانن.

## مێژوو
چەند سەدە بەر لە **شۆڕشی پیشە سازی** لە ڤێنیز کارخانەیەک هەبووە کە بە شێوەیەکی زۆر و گشتی کەشتی بەرهەم هێناوە.

## سەرچاوه
* ویکی فارسی کارخانه
* بانکی زانیاری کارخانەکان

پۆل:شۆڕشی پیشەسازی
پۆل:کار
باوەگەورە سیمپسۆن

**باوەگەورە سیمسۆن** (بە ئینگلیزی: Grampa Simpson) ناوی کاراکتەرێکی کارتۆنی سیمپسۆنەکانە. ئەو ناوی ڕاستیی **ئابراھام**ە و **ئەیب**یشی پێ دەوترێ. ئەیب باوکی ھۆمەر و باوەگەورەی بنەماڵەی سیمپسۆنە.

## سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان
پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
پۆل:کۆچبەرە خەیاڵییەکان بۆ ئەمریکا
سپرینگفیڵد (سیمپسۆنەکان)

وێنۆک|سپرینگفیڵد (سیمپسۆنەکان)

سپرینگفیڵد (بە ئینگلیزی: Springfield) شارێکی خەیاڵییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا کە داستانی کارتۆنی سیمپسۆنەکان لەوێدا دەگوزەرێ. 

## سەرچاوە
ویکیی سیمپسۆنەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان
پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
لیسا سیمپسۆن

**لیسا سیمسۆن** (بە ئینگلیزی: Lisa Simpson) ناوی کاراکتەرێکی کارتۆنی سیمپسۆنەکانە. لیسا منداڵی ناوەڕاست و کچی گەورەی بنەماڵەی سیمپسۆنە و و لە پۆلی دووھەمی قوتابخانەی سەرەتاییدا لە سپرینگفیڵد دەخوێنێ. لیسا لە خوێندندا زۆر زیرەکە، گۆشت ناخوات و لە جێگەیەکی داستانەوە لە مەسیحییەت دەگەڕێتەوە و ڕوو دەکاتە ئایینی بوودیزم.

## سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان
پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
پۆل:کەسایەتییە مێیینەکانی نێو فیلم
پۆل:کارەکتەری منداڵ لە تەلەڤیزیۆن
مەگی سیمپسۆن

**مەگی سیمسۆن** (بە ئینگلیزی: Maggie Simpson) ناوی کاراکتەرێکی کارتۆنی سیمپسۆنەکانە. مەگی بچووکترین کچ و منداڵی بنەماڵەی سیمپسۆنە. ئەو مندڵێکی ساوایە کە ھێشتا فێری قسە کردن نەبووە.

## سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان
پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
پۆل:کەسایەتییە مێیینەکانی نێو فیلم
پۆل:کارەکتەری منداڵ لە تەلەڤیزیۆن
دیلان ڕۆستەم ڕۆشانی

**دیلان ڕۆستەم ڕۆشانی** (لەدایکبووی ١٩٦٢) ئەندازیار و زمانناسی کورد و بنچینەی لە کوردەکانی باجەلانی لای خانەقینە. ڕۆشانی لە سەرەتای ھەشتاکاندا ڕۆشتوە بۆ وڵاتی سوید و لە زانکۆی لویلیا و زانکۆی تەکنیکیی چاڵمێرزی ئەو وڵاتەدا پلەی ماستەری بە دەست ھێناوە. ئەو لە داھێنەرانی ئەلفوبێی یەکگرتووی کوردیە.

## سەرچاوە
ئاکادیمیای زمانی کوردی

پۆل:زمانەوانانی کورد
مێستەر بێرنز

**مێستەر بێرنز** (بە ئینگلیزی: Mr. Burns) ناوی کاراکتەرێکی کارتۆنی سیمپسۆنەکانە. ئەو کە بە **مانتی بێرنزی**ش (Monty Burns) ناوی لێ دەبرێ سەرۆکی کارخانەی وزەی ئەتۆمیی شاری سپرینگفیڵدە کە ھۆمەریش لەوێ کار دەکا.

## سەرچاوەکان
ویکیی سیمپسۆنەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان
پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان
پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم
ئەحمەدی (فەرھەنگ)

[300px|وێنۆک|وێنەی دەستنووسێکی '''ئەحمەدی''' کە لە ئەرشیڤی کۆمیتەی کەلەپووری [ناوەندی فەرھەنگی ھونەریی ڤەژین|ڤەژین وەرگیراوە. دەستنووسەکە لە ساڵی ١٩٢٨دا نووسراوە.]]
**ئەحمەدی** () فەرھەنگێکی عەرەبی کوردیی نووسراوەی شێخ مارفی نۆدێیە کە بە ھۆنراوە بۆ ئەحمەدی کوڕی نووسیوە.
کتێبەکە ئاوەھا دەست پێ دەکات:


(رأس) سەرە، (عین) چاوە
(بدن) قاڵب، (إسم) ناوە
(أنف) لووتە، (حاجب) برۆ
(فخذ) ڕانە، (رکبە) ئەژنۆ


وێنۆک|بەرگی پێشەوەی کتێبی لۆغەتنامەی ئەحمەدی
ئەم کتێبە تا ئێستەش ھەر یەکێک لە سەرچاوەکانی عەرەبی خوێندنی کوردان بە تایبەت فەقێکانە.

دواتر عەبدولڕەحیمی مەحموودی کتێبەکەی ڕاستکردووەتەوە و وێنەداری کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فەرھەنگە کوردییەکان
پۆل:کتێبەکانی ١٨٩٥
پۆل:خوێندن لە کوردستان
مەموندی

هۆز یان عەشیرەتی مەموندی یەکێکە لە عەشیرەتە دێرینەکانی کوردستان، بەڕێژەیەکی زۆر لە پارێزگای هەولێری باشووری کوردستاندا دەژین. گوندەکانی دەشتی شەمامک زۆربەیان هی ئاغاو کوێخاکانی عەشیرەتی مەموندین. کەسێکی ناوداری وەک رەمزی نافیع رەشید ئاغا کە لەسەرەتای 1940ەوە هەوڵی داوە لەرێی هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەڵمانەکان دەوڵەتی کوردستان دابمەزرێنێ، لەبنەماڵەیەکی مەموندی بووە. نووسەرانی وەک عەبدولخالیق سەرسام و جەوهەر کرمانج و رێکار ئەحمەد لە عەشیرەتی مەموندین، هەورەها هونەرمەندی ناسراو سەعدون یونیس ئەویش هەر مەموندییە.
تیرەکانی عەشیرەتی 'مەموندی' بریتین لە (مەموندە رەشکە، گەنجانی، شێخ مەموندی، قڕان، دزگر، نانبدەر، کەور زەرد، هیزانی، مەلازادە، مەمانی، پیرخدری، مام غەزایی، قورەیشی و مامڕەشان) 
عەشیرەتی مەموندی، لە نەوەی میرەکانی دەوڵەتی مەڕوانین کە ساڵی 983ی زاینی دامەزرابوو، شاری میافارقینیان کردبوو بە پێتەختی خۆیان، ئەو دەوڵەتە کوردیە هەتا نزیک بەغداد فەرمانڕەوایەتی دەکرد، بەڵام ساڵی 1085 لە کاتێکدا کە میری دەوڵەتی مەڕوانی بەسەردان چووە لای مەلەکشای سەلجوقی، دەستگیر کراو وەک دیل رەفتاری لەگەڵدا کرا، لەشکری سەلجوقیەکان ئەوەیان بە دەرفەت زانی هێرشیان کردە سەر شاری میافارقین و ئامەد (دیاربەکر) بەڵام ئەوان خۆیان رادەست نەکرد، پاشان بە فێڵ و تەڵەکەبازی وایان پێگەیاندن کە ئەوە فەرمانی میر نەسر کوڕی مەنسور کوڕی نەسرولدەولەیە، کە پادشای دەوڵەتی مەڕوانی بوو، ئیدی ئەوانیش دەرگەی شارەکانیان کردەوە، بەوشێوەیە دەوڵەتی مەڕوانی داگیرکرا.
وشەی مەموندی لە 'مەم'+'وند'ەوە هاتووە، مەم ناوی کەسێکی ناوداری بنەماڵەی میرەکانی مەڕوانیە بەناوی (مەم کوڕی ئەسکۆ کوڕی دەرباس کوڕی ئەسکۆ کوڕی نەسرولدەولە) هەروەها 'وند' واتای وەچە، نەوە و ژیر دەدات. کەواتە مەموندی یان بە واتای نەوەی 'مەم'ەوە بەکار هاتووە یان ئەوەتا بە واتای 'مەم'یژیرەوە بەکارهێنراوە. دیارە دواتر بوونە بە مەموندی.

سەرچاوە:
١- مەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی. رێکار ئەحمەد. ٢٠١١ باشووری کوردستان

٢- مێژووی دەشتی هەولێر. عەباس سلێمان سمایل.

٣- تاریخ الفارقی. احمد بن یوسف بن الازرق الفارقی
بەرھەمھێنی

**بەرھەمھێنی** پێواژۆی ئاوێتەکردنی تێخستەگەلی جۆراوجۆری ماددی و ناماددییە (ناماددی وەکوو پلان و نەخشە) بە مەبەستی دروستکردنی شتێ (دەرخستەی پرۆسەکە، بەرھەم) بۆ مەسرەفکردن. ئەکرێ بوترێ بەرھەمھێنی بریتییە لە وەدیھێنان و پێگەیاندنی بەرھەم، واتە شمەک یا ڕاژەیێ کە بایەخی خۆی ھەیە و لەچاو بەکاربەرەکەیەوە بەکەڵکە. گشت ئەو کارە ئابوورییانەی وا ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ ئامانجیان بەجێھێنانی پێداویستییەکانی مرۆڤە بە بەرھەمھێنی ئەژمێردرێن. ھەرچی پێداویستییەکان باشتر بەجێ بھێنرێن  باری ئابوور خۆشترە. واتە خۆشبژیوی و بەرھەمھێنی پێوەندییەکی پتەویان ھەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئابووری
پۆل:ئابووریی بەرهەمهێنان
پۆل:ئابووریی بەرھەمھێنان
یووسف محەممەد

**یووسف محەممەد سادق** (لەدایکبووی ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨) کەسایەتی سیاسیی کوردە. لەماوەی نیسانی ٢٠١٤ تاکوو شووباتی ٢٠١٩ سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان بووە.

ئەو ئەندامی بزووتنەوەی گۆڕانە، لە ھەڵبژاردنەکانی خولی چوارەمی پەرلەمانی کوردستان لەسەر لیستی گۆڕان سەرکەوت و لە دانیشتنی ٢٩ی نیسانی ٢٠١٤ بە سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان ھەڵبژێردا.

## خوێندن و کار
یووسف محەممەد ساڵی ٢٠٠٧ بڕوانامەی ماستەری لە سیاسەتی نێودەوڵەتی لە زانکۆی نەھرین وەرگرتووە و بڕوانامەی دکتۆراشی وەرگرتووە. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٨ و ٢٠١٠ سەرۆکی بەشی زانستە ڕامیارییەکانی بووە لە کۆلیژی زانستە ڕامیاری و کۆمەڵایەتییەکانی زانکۆی سلێمانی. لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕێکخەری لیژنەیەکی ئەکادیمی و یاسایی بووە بۆ پێداچوونەوە بە پرۆژەی دەستووری ھەرێمی کوردستان کە دواتر لە دوو توێی کتێبی «پێداچوونەوەیەک بۆ پرۆژەی دەستووری ھەرێمی کوردستان» لە لایەن کۆمپانیای وشەوە چاپ کراوە. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە ڕێکخەری ژووری توێژینەوەی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسییەکانی بزووتنەوەی گۆڕان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:سەرۆکەکانی پەرلەمان کوردستان
قیبلەنما

thumb|قیبلەنمایەکی باخەڵی وشک
**قیبلەنما**، **که‌رپه‌سه** یان قیبلەنوما   ئامێرێکە بۆ دیاریکردنی ئاراستەی جوگرافی واتە (باکور، باشور، ڕۆژھەڵات، ڕۆژئاوا) و ھەروەھا "نێوانە ئاراستە جوگرافیەکان" واتە (باکوری ڕۆژھەڵات، باشوری ڕۆژھەڵات، باکوری ڕۆژئاوا و باشوری ڕۆژئاوا). مێژووی دروستکردنی قیبلەنما ئەگەڕێتەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی 'خان'ی چین لە ٢٠٦پ.ز. ئەوترێت کەوا لە ساڵی ١١١١ی زاینیدا چینیەکان بۆ دۆزینەوەی 'ئاراستە' بەکاریان ھێناوە لە دەریاوانی ھێزەکانیاندا. بەڵام لە ساڵەکانی ١١٨٧ز گوایە ھاتۆتە ئەوروپا. قیبلەنما یەکێکە لە ئامێرە گرنگەکان و بناغەی 'ئاراستەکردن/ناڤیگەیشن'ە.

قیبلەنما زۆر جیاواز لە ناوەکەی کاری دیاری کردنی قیبلە نیە بەڵام ئەگەر زانرا ئاراستەکان لە کوێن ئەوکات ئەکرێ بزانرێت قیبلە (کەعبەی پیرۆز لە عەرەبستانی سعودی) لە کوێوەیە و بۆ مەبەستی نوێژ بەجێھێنان بەکاربھێنرێت.

## چۆنێتی کارکردنی
کارکردنی قیبلەنما زۆر سادەیە. قیبلەنمای ئاسایی (نەک دیجیتاڵی) تەنھا یەک دەرزیی موگناتیسی تێدایە کە بەپێی کێڵەگەی موگناتیسی زەوی ئەگونجێت. کێڵگەی موگناتیسی زەوی کارئەکاتە سەر 'دەرزی'ی قیبلەنماکە و سەرێکی بۆ لای جەمسەری باکوری موگناتیسی (نەک جەمسەری باکور) ڕا ئەکێشێت و سەرێکی دیکەشی بۆ جەمسەری باشوری موگناتیسی ئەجوڵێنێت. لەبەر ئەوەی دەرزیەکە لەسەر نوکێکی تیژە کە وا ئەکات لێکخشان زۆرکەم بێت و بەئاسانی دەرزیەکە بجوڵێت.

## جۆرەکانی
دوو جۆری بنەڕەتی قیبلەنما ھەیە، یەکێکیان ئەوەی باسکرا (قیبلەنمای موگناتیسی) و قیبلەنمای جایرۆسکۆپی. قیبلەنمای جایرۆسکۆپــی ناوی خۆی بەخۆیەوە و جایرۆسکۆپێکی لەگەڵدایە کە لەگەڵ سوڕانی زەویدا خۆی ئەگونجێنێ تاوای لێ دێ لەگەڵ جوڵەی زەیدا جەمسەری باکور و باشور دیاری ئەکات. ئەو قیبلەنمایانەی لە ئامێرە ئەلیکترۆنیەکاندا ھەن، وە لەم دواییەشدا ئەوانەی کە بە سیستمی (MEMS) کاردەکەن ھەموو لەبنەڕەتدا بەجۆرێک لەو دوو جۆرە قیبلەنمایە کار دەکەن. ئیتر ئەکرێ قیبلەنماکە ئەوەی پێی دەوترێت "وشک"، "تەڕ"، ئەلیکترۆنی یان جۆرێکی تر بێت.

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی

## پەراوێزەکان


پۆل:داھێنانە دێرینەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:داھێنانە چینییەکان
شێرکۆ بابان

دکتۆر **شێرکۆ بابان** (١٩٥٣ – ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١) مامۆستای زانکۆ، نووسەر و زمانناسێکی کورد بوو. ئەندامی کۆڕی زانیاری کوردستان بوو.

## ژیان
شێرکۆ عەبدولکەریم تەوفیق بابان، ساڵی ١٩٥٣ لە چەمچەماڵ لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە چەمچەماڵ و ئامادەیی لە کەرکووک خوێندووە. ساڵی ١٩٧٦ لە زانکۆی تەکنۆلۆژیای بەغدا دەرچووە. لە ١٩٨٠ چووە بۆ فەڕەنسا و لەوێ لە ١٩٨٥ دکتۆرای لە ئەندازیاریی میکانیکی وەرگرتووە. لە کۆلێژی ئەندازیاریی زانکۆی سەلاحەدین مامۆستا بووە.

## مردن
شێرکۆ بابان لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا بەھۆی نەخۆشییەوە کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان
* *ڕستەسازی و شیتەڵکاری زانستی*، ١٩٩٦
* *میکانزمە بنەڕەتییەکانی ڕستەسازی*، ١٩٩٧
* *داینامیزمی جێناوی لکاو لە ڕستەسازیدا*، ١٩٩٧
* *نەخشەی ڕۆنانی ڕێژەی کار*، ١٩٩٩
* *بەرەو ڕێزمانی کوردی، بەرەو نووسین*، ٢٠٠٠
* *لە مۆرکە تایبەتییەکانی ڕێزمانی کوردی*، ٢٠٠٠
* *شرۆڤەکاری ڕێزمانی لە زمانی نووسیندا*، ٢٠٠٠
* *ڕێزمانی پاشگری دووپاتی «ەوە»*، ٢٠٠١
* *ڕێزمانی کەسی سێیەمی تاک*، ٢٠٠٤
* *زمانی نووسینی ڕێزماندار*، ھەولێر، ٢٠٠٨

## سەرچاوەکان

* «دیمانە لەگەڵ شێرکۆ بابان»، گۆڤاری ڕامان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:زمانەوانانی کورد
پۆل:خەڵکی چەمچەماڵ
دابەشکردن (ئابوورناسی)

لە ئابوورناسیدا، **دابەشکردن** بریتییە لە  چۆنیەتیی دابەشبوونی داھات یا سامان لەنێوان کەسان یان لەنێوان فاکتەرەکانی بەرھەمھێنی (وەکوو کار، زەوی و سەرمایە).

## سەرچاوەکان

پۆل:دابەشکردنی سامان
ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت

**ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت** خانمی یەکەمی ئەمەریکا و ژنی سەرۆکی ٣٢ھەمینی ئەمەریکا فرانکلین د ڕۆزەڤێڵت بوو. خاتوو ئیلۆنۆر درێژترین ماوەی خانمی یەکەمی بەسەر برد، لە ساڵی ١٩٣٣ بۆ ١٩٤٥. دواتر سەرۆکی ٣٣ھەمینی ئەمەریکا ھاری ترومان ناوی نا "خانمی یەکەمی ھەموو جیھان" وەک ڕێزی بۆ کارەکانی ئیلینۆر لە بواری مافەکانی مرۆڤدا.

ئیلینۆر ئەوترێ لە منداڵیدا ژیانی زۆر سەخت بوە، ھەم مردنی دایک و باوکی ھەروەھا مردنی یەکێ لە براکانی کاتێک ئەم منداڵە. دواتر لە یەکێ لە قوتابخانە ناسراوەکانی لەندەن (ئالەنوود) پێ ئەگات. کە ئەگەڕێتەوە بۆ ئەمەریکا شوو ئەکات بە دورە ئامۆزای خۆی و دواتر سەرۆکی ئەمەریکا فرانکلین ڕۆزەڤێڵت لە ساڵی ١٩٠٥دا. خاتوو ڕۆزەڤێڵت ژیانی ھاوسەریشی سەخت ئەبێ لەبەر گرفتەکانی دایکی ھاوسەرەکەی و بۆیە ئەم ڕوو ئەکاتە ژیانی گشتی.

ژیانی گشتی ڕۆزڤێڵت پڕە لە کاری گرنگ. یەکەم خانمی یەکەمی ئەمەریکا بوو کەوا پرێس کۆنفرانس بگرێت، لە یەکێ لە ڕۆژنامەکاندا گۆشەیەکی نوسینی ھەبێت وە ھەروەھا لە کۆنفرانسە نیشتیمانیەکاندا قسە بکات (ئەوکات ژنان ھێشتا کێشەی دەرکەوتنیان ھەبوو). دواتریش خاتوو ڕۆزەڤێڵت بوو کە کرا بە سەرۆکی کۆمیتەی نوسینەوەی جاڕنامەی جیھانی  مافی مرۆڤ. ھەروەھا ڕاکانی لەسەر جیاوازی ڕەگەزی جێگای مشت و مڕ بوون لە ئەمەریکا.

یەکێ لە ووتە بەناوبانگەکانی خاتوو ئیلینۆر "ئەقڵی گەورە سەرقاڵی بیرکردنەوەن، ئەقڵی مامناوەند سەرقاڵی ڕووداوەکانن، ئەقڵی بچووکیش سەرقاڵی خەڵکن" 
## ژیانی وەک خانمی یەکەم
پێش خاتوو ڕۆزەڤێڵت خانمانی یەکەم ھەموو کاریان کاری ماڵەوە و خزمەتکردن بوو. ئەوترێ کەوا بە توانا و قسەکردن و نوسینی خۆی پارەیەکی زۆری پەیدا کردوە و داویەتی بە کاری خێرخوازی بەپێی بابەتەکەی ویکی ئینگلیزی. یەکێ لە سەرچاوەکانی ژیانی ئیلینۆر ئەم کتێبەیە.

## ژیانی لە نەتەوە یەکگرتوەکان
ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت بڵاوکراوەی مافەکانی مرۆڤ بە ئیسپانی نیشان ئەدات|thumb|250px| right
سەرۆکی ئەمەریکا ھاری ترومان ئیلینۆری کرد بە نوێنەری ئەمەریکا لە نەتەوە یەکگرتوەکان. لە مانگی مایسی ساڵی ١٩٤٦دا ئەو یەکەم سەرۆکی لیژنەی نوسینەوەی جاڕنامەی جیھانی مافی مرۆڤ بوو.

## سەرچاوەکان
* ویکی ئینگلیزی
## پەراوێزەکان


پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:مردووانی ١٩٦٢
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ھۆڵەندی
پۆل:فرانکلین ڕۆزڤێڵت
پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ
چریکەکانی کەبیر

**چریکەکانی کەبیر** یان **گۆرانییەکانی کەبیر** () کتێبێکە کە بریتیە لە سەد شێعری کەبیر، شاعیر و خواناسی ھیندی، کە ڕابیندرانات تاگۆر لە سەدەی بیستەمدا (١٩١٥) کۆی کردوونەتەوە و وەریگێڕاونەتە سەر ئینگلیزی. کەبیر لە ئەم شێعرانەدا فەلسەفەی ھیندوویزم و سۆفیگەریی پێکدا ئاڵاندوە و خۆناسی بە گەورەترین ھەنگاو لە ڕێگەی ناسینی جیھان و خودادا دەزانێ. ئەم کتێبە وەرگێڕدراوەتە سەر زۆرێک لە زمانەکان. سەید مادێح پیریۆنسی بە ناوی چریکەکانی کەبیر وەریگێڕاوەتە سەر کوردی.

## پەراوێزەکان

پۆل:کتێبەکانی ١٩١٥
پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:کارەکانی ڕابیندرانات تاگۆر
پۆل:وەرگێڕانەکان
گاز

چەپ|250px|وێنۆک|جووڵەی گەردیلەیی بەشی گاز، تێبینی: خێرایی ڕاستی گازەکە کەمکراوەتەوە بۆ ١٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠٫٠٠٠ جار
**واوێنە** یان **گاز** یان **دۆخی گاز** () یەکێکە لە دۆخەکانی ماددە (کە ئەوانی تریش بریتین لە ڕەقی و شلی).
## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:گازەکان
پۆل:گەردوون
پۆل:دۆخەکانی ماددە
باکوور

**باکوور** بە (ئینگلیزی: North)، بە (عەرەبی:شِمال)، یەکێکە لە چوار ئاڕاستە سەرەکیەکان.

## بەکارھێنانی وشە
وشەی باکوور لەگەڵ وشەی (abāxtar)ـی زمانی پاڵەوەی ھاوڕیشەیە. ئەم وشەیە لە کوردەواریدا زۆر جار بۆ ئاماژە بە باکووری کوردستان بەکاردێت.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای کوردیی کرمانجی - Bakur
* ویکیپیدیای ئینگلیزی - North

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
باشوور

**باشوور** بە (ئینگلیزی: South)،بە (عەرەبی:جنوب)، یەکێکە لە چوار ئاراسته سەرەکیەکانی جوگرافیا.

ئەم  وشەیە لە کوردەواری دا زۆر جار بۆ باشووری کوردستان بەکاردێت.

شایانی باسه بە بۆنەی ئەوەی کوردەواری لە نیوەی سەرەوەی هێڵی کەمەرەیی (Equator) دا هەڵکەوتووە ولە باشوورەوە زیاتر تاۆی خۆر پێ دەگات.تایبەت لە وەرزی زستان.
لە کوردی خوارین وەشەی خۆرەتاۆ بەکار دێنن.

وەکوو:
دەس خۆرەتاۆ یانێ لانی باشوور

## وتارە پەیوەندی دارەکان
* ئاراسته جوگرافیەکان

## سەرچاوە

* [//https://ku.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F%C3%BBr ویکیپێدیای کرمانجی Başûr]
* [//https://en.wikipedia.org/wiki/South ویکیپێدیای ئینگلیزی  South]

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
ئاراستە جوگرافییەکان

**ئاراستە جوگرافییەکان** یان **ئاراستە سەرەکییەکان** بەو ئاراستانە دەڵێن کە لە سەفەر و کەشتیوانی و جوگرافیا بە کار دێن، واتە باکوور و ڕۆژھەڵات و باشوور و ڕۆژاوا. ئەم چوارە ھەندێ جار «**چوار قوڕنە**»شیان پێ دەوترێ. جگە لەو چوارە، چواری تریش ھەن کە دەکەونە نێوان ئاراستە سەرەکییەکانەوە: باکووری ڕۆژهەڵات، باشووری ڕۆژهەڵات، باکووری ڕۆژاوا، باشووری ڕۆژاوا.

## ئاراستەگەلی سەرەکی
**ڕۆژھەڵات** ئەو لایەیە کە خۆر لەوێوە ھەڵدێ، ئەغڵەب یەکەمین ئاراستەیەکە کە دەسنیشان دەبێ و ئاراستەکانی تر بە گوێرەی دیاری دەکرێن. **خۆرھەڵات** -یشی پێ دەڵێن.

**ڕۆژاوا** لای بەرانبەری ڕۆژھەڵاتە، واتە ئەو حەنە کە خۆر لەوێ ئاوا دەبێ. ئەگەر ڕووەو رۆژھەڵات وەستابێتین، پشتمان بە ڕۆژاوایە. لە ھەندێ ناوچە، **خۆرنشین** -یشی پێ دەڵێن.

**باکوور** لای دەستی چەپی ئەو کەسەیە کە بەرەو ڕۆژھەڵات وەستاوە. ڕێککەوتن وایە کە لە نەخشەکاندا باکوور لای سەرەوە بێت.

**باشوور** لای بەرانبەری باکوورە. لای دەستی ڕاستی ئەو کەسەیە کە ڕووی بەرەو ڕۆژھەڵاتە.

## ئاراستەگەلی نێوانسەرەکی
ھەر یەک لە جووت ئاراستەی سەرەکی کە دەکەونە پاڵ یەکترەوە، وەک رۆژھەڵات و باکوور، ناوەڕاستەکەیان دەکەنە ئاراستەیەکی نوێ و ناوێکی پێوە دەنێن، وەک باکووری ڕۆژھەڵات. بە ئاراستەگەلی لەم چەشنە دەڵێن ئاراستەگەلی نێوانسەرەکی (intercardinal). ئەمانەش خۆیان چوارن: باکووری ڕۆژھەڵات چەقی ڕێگەی ڕۆژھەڵات بەرەو باکوورە. بەرامبەرەکەی باشووری ڕۆژاوایە. باشووری ڕۆژھەڵات چەقی ڕێگەی ڕۆژھەڵات بۆ باشوورە. بەرامبەرەکەی باکووری ڕۆژاوایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڕاستە
باکووری ڕۆژھەڵات

**باکووری ڕۆژهەڵات** بە (ئینگلیزی:  - Northeast)  یەکێکە لە ئاراستەکانی جەمسەرنما ، کە بە NE  نیشان دەدرێ

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی - Northeast

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
باکووری ڕۆژاوا

**باکووری ڕۆژاوا** بە (ئینگلیزی: [//https://en.wikipedia.org/wiki/NorthWest#Compass_point_names - Northwest])  یەکێکە لە ئاراستەکانی جەمسەرنما ، کە بە NW  نیشان دەدرێ

## سەرچاوەکان

* [//https://en.wikipedia.org/wiki/NorthWest#Compass_point_names ویکیپیدیای ئینگلیزی - Northwest]

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
باشووری ڕۆژھەڵات

**باشووری ڕۆژهەڵات** بە (ئینگلیزی:  - Southeast)  یەکێکە لە ئاراستەکانی جەمسەرنما ، کە بە SE  نیشان دەدرێ

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی - Southeast

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
ڕۆژاوا

وێنۆک|پیتی Wی ئینگلیزی وەک ھێمای ڕۆژاوا (بە ڕەش دیاری کراوە) بەکاردێت
**ڕۆژاوا** یان خۆرئاوا ()  یەکێکە لە ئاراستەکانی جوگرافیا. ناوەکەی لە دوو وشەی **[[ڕۆژ]]** (خۆر) و ئاوا (ئاوابوون) پێک ھاتووە، بە واتای ئەو ئاراستەیەی خۆری لێ ئاوا دەبێت.لە کوردی کەڵهوڕی  خۆرنشین بەرانبەربە خۆرهەڵات.

## بەکاھێنانی وشەکە
ئەم وشەیە لە کوردەواری زۆر جار بۆ ڕۆژاوای کوردستان بەکاردێت. بە شوێنی ئاوابوونی خۆریش دەگوترێت. ھەروەھا بۆ وەسفکردنی ناوچەیەکی زەویش بەکاردێت لە بەرامبەر ڕۆژھەڵات، کە وڵاتانی ئەورووپا و ئەمریکای باکوور دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
* [//https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojava ویکیپیدیای کرمانجی Rojava]
* [//https://en.wikipedia.org/wiki/West ویکیپیدیای ئینگلیزی  West]

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
ڕۆژھەڵات

**ڕۆژهەڵات** یان  **خۆرھەڵات** بە (ئینگلیزی: East) بە (عەرەبی:شرق) ، ھەر وەک لە ناوەکەی دیارە لە دوو وشەی **[[ڕۆژ]]** یان **[[خۆر]]** و **ھەڵات**:(ھەڵاتن) پێکھاتوە، یەکێکە لە چوار ئاڕاستە سەرەکیەکانی جوگرافیا

## بەکارھاتنی وشەکە
ئەم دوو وشەیە لە کوردەواری دا زۆر جار بۆ ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەکاردێن،

لە وڵاتانی رۆژئاوا دا بۆ ئاماژە بە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا واتای ئەم وشانە لە زمانەکانی خۆیان دا بەکاردێنن.

## سەرچاوە
* [//https://ku.wikipedia.org/wiki/Rojhilat ویکیپێدیای کرمانجی Rojhilat]
* [//https://en.wikipedia.org/wiki/East ویکیپێدیای ئینگلیزی  East]

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
باشووری ڕۆژاوا

**باشووری ڕۆژاوا** بە (ئینگلیزی:  - Southwest)  یەکێکە لە ئاراستەکانی جەمسەرنما ، کە بە SW  نیشان دەدرێ

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی - Southwest

پۆل:ڕەخەکانی ئەردنیگاری
جۆ

وێنۆک|جۆ

**جۆ** ڕوەکێکی یەکساڵەیە لە تیرەی گەنمەکان و لە دەستەی دانەوێڵەکانە. لە کوردەواریدا تۆوی جۆ لە سەرەتای بەھار یان پاییزدا دەچێنرێ و لە ئاخری بەھاردا درەو دەکرێ. 

## سوود
جۆ یەکێکە لەو خۆراکانەی ڕێژەی کالۆری کەمە، لە زۆر خواردنی ڕۆژانەشدا دەتوانی بەکاری بھێنی، چونکە بە خواردنی جۆ سوودێکی زۆر بە تەندروستیت دەگات و لە چەندین نەخۆشیت دوور دەخاتەوە.

شارەزایانی بواری تەندروستی سێ سوودی زۆر گرنگی جۆیان خستووەتە ڕوو، کە زۆربەی کەس پێویستی پێیەتی، 

یەکەمیان ڕێژەی شەکر لە خوێندا کۆنتڕۆڵ دەکات، دووەم سوودی بۆ ئەو کەسانە ھەیە کە دەیانەوێت کێشیان دابەزێنن،

سێیەمیش سوودە بۆ ئەو کەسانە ھەیە کە بەردی گورچیلەیان ھەیە، چونکە بە خواردنی جۆ، لەوانەیە بەردی گرچیلە فڕێ بدەیت.

## سەرچاوەکان
*  گوڵنامەی کوردی 


پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:دانەوێڵەکان
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:تفاقەکان
تێلێسکۆپی ئێڵ بی تی

**تێلێسکۆپی ئێڵ بی تی** (بە ئینگلیزی: - Large Binocular Telescope) ناوی گەورەترین و بەهێزترین تێلیسکۆپی نوری جیهانه کە لەویلایەتی ئاریزۆنای ئەمریکایه.
تێلێسکۆپی ئێڵ بی تی لە تێلیسکۆپێکی دوو چاوی پێک هاتوە کە ئەستێرە ناسان وا لێ دەکا  تا بۆشایی ئاسمان بە وردبینی زیاتر و دوورتر بگەڕێن .

بە پێچەوانەی زۆربەی تێلێسکۆپەکانی ئێستا کە یەک ئاوێنەیان هەیە بۆ کۆ کردنەوەی نوور ، ئەو تێلێسکۆپە دوو چاویه پێک هاتوە لە دوو ئاوێنەی ٨،٤ مەتری.

هێزی وێنەگری تێلێسکۆپی ئێڵ بی تی نزیکەی ١٠ جار باشتر و دیارترە لە وێنە نێردراوەکانی تێلێسکۆپی هابێڵە.

بۆ درووست کردنی ئەو تێلێسکۆپە نزیکەی ١٢٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی خەرج کراوە ، کارا بوونی پرۆژەکە بە هۆی کێشەی تایبەت بە بەرهەمهێنانی پارچە ئۆپتیکیەکان نزیکەی ٢٠ ساڵی خایاندووە.

زانکۆی ئاریزۆنا بەڕێوەبردنی ئەو تێلێسکۆپەی گرتۆتە ئەستۆ

## ئەلبۆمی وێنه

File:LBT.png|
File:LBT 1.png|
File:LBT 2.png|
File:LBT 1.JPG|
File:LBT 2.JPG|
File:LBT 3.JPG|
File:Large Binocular Telescope - November 2006.jpg|


## وتارە پەیوەندی دارەکان
* تێلیسکۆپ

### سەرچاوەکان

* ویکی فارسی تلسکوپ ال بی تی
* ویکی ئینگلیزی Large Binocular Telescope
* گەورەترین تێلێسکۆپی جیهان دوو چاوی خۆی دەکاتەوە (بی‌بی‌سی فارسی)

پۆل:تەلیسکۆپەکان
ئاوێنە

**ئاوێنە** ئامرازێکە کە بە ھۆی لووس و ساف بوونی ڕەنگدانەوەی زۆر لەسەر خۆی، وێنەی شتەکان دەردەخات.

تیشکەکانی نووری ڕەنگدراوە لەسەر ئاوێنە لە خاڵێک دا بە ناوی **خاڵێ تیشکۆیی ئاوێنە** پێک دەگەن. بە پێی جۆری ئاوێنەکە و دووری شتەکان تا ئاوێنەکە، مەودای خاڵی تیشکۆیی ئاوێنە دەگؤڕێ و جیاوازی پەیدا دەکا.

## مێژوو
کۆنترین نیشانەکانی ئاوێنە دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین کە لە ئاناتۆلی دیتراوەتەوە. دوای ئەوە لە ٤٠٠٠ی پێش زایین دەکرێ ئاماژە بە مێزۆپۆتامیا بکرێ.

لە میسری کۆن کۆنترین نیشانەی ھەبووەی ئاوێنە دەگەڕێتەوە ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین، ھەروەھا نمووةەیەکی تر لە ئاوێنە کە دەگەڕێتەوە ٣٠٠ ساڵ پێش زایین ھی ئێران و سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشیە کە بەرد و ئاسنیان ئەوندە دەساوی تاکوو لووس دەبوو، نموونەکەی ئێستا لە کۆشکی تەختی جەمشید ھەیە.

## جۆرەکان
* ئاوێنە تەختەکان
** ئاوێنەی شووشەیی
** ئاوێنەی ئاسنی
** ئاوێنە ناوپۆش کراوەکان
* ئاوێنەی خڕ
** ئاوێنەی ناوچاڵ
** ئاوێنەی قۆقز
* ئاوێنەی پاراپۆلیک (ناو چرای ئۆتۆمبێلەکان)

ئاوێنەکان بە پێی جنسەکایان
* ئاوێنەی شیشەیی
* ئاوێنەی ئاسنی
* ئاوێنەی شل یان ئاوی

## بەرھەمھێنان
زۆربەی ئاوێنەکان بە زیاد کردنی ڕووکێشێکی ڕەنگدەرەوە لەسەر پلێتێک (وەکوو شووشە) درووست دەکرێن. لە زۆربەی ئاوێنەکان دا بە ھۆی ئاسانی درووست کردن و ڕوونی و قایمی ھەر شووشەیە. ڕووکێشە ڕەنگدەروەکە لە پشتی شووشەکە دەدرێت تا درەنگ تر خرابێت.

## بەکارھێنان
* تێلێسکۆپەکان
* دەزگای ڕاداری فرۆکەکان
* میکرۆسکۆپەکان
* ئامرازە پزیشکیەکان
* ناو ئەتۆمبێلەکان
* ناو دووربینەکانی ڕاو کردن
* چاویلکەکان
* تێلێسکۆپەکانی ژێردەریایی

پۆل:ئاوێنەکان
شەمامە

250px|thumb|شەمامە
**شەمامە** (ناوی زانستی: *Cucumis Shemma L.*) مێوەیەکی بچووکی بۆنخۆشە لە بنەماڵەی کاڵەک. لە کوردەواریدا دڵدارەکان شەمامەیان بە دیاری بە یەکتر داوە. وشەی شەمامە عەرەبییە و واتە شتی زۆر بۆنخۆش.

## لە شێعردا
نالی لە بەیتێکدا دەڵێ:


لە بوستانی ئیرەمدا قەد نیە وەک
شەمامەی وەک شەمامەی وەک شەمامەی


ناری دەڵێ:



حەسرەتی زەردیی شەمامەی باخەڵی
عەیشی سوورم پێ دەکا ھەردەم بە شین



مەولانای ڕۆمی دەڵێ:


یار دستنبو بە دستم داد و دستم بو گرفت
وە چە دستنبو کە دستم بوی دست او گرفت


کە دستنبو ھەمان شەمامەیە. واتە یار شەمامەی دا بە دەستمەوە و دەستم شەمیمی شەمامەکەی گرت. چ شەمامەیەک بوو کە دەستم بۆنی دەستی یاریشی وەرگرت.

## سەرچاوەکان
*  گوڵنامەی کوردی 
* دیوانی نالی، چاپی دووەم، مەلا عەبدولکەریمی مودەریس و فاتح عبدالکریم چاپخانەی کوردستان، سنە.

پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:میوەکان
ئەشکەوتی جاسەنە

**ئەشکەوتی جاسەنە** بە دووری ٥٠ کم دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری سلێمانییەوە، دەکەوێتە ناوچەی سوورداش، لەسەر ڕێگای سلێمانی - دوکان. جاسەنە لە پشتی گوندی کانی خان، بە بناری چیایەکی گەورەوەیە.

## ڕیشەسازی ناوەکەی
جاسەنە یاخود (جاسەن) ناوێکی لێکدراوی کوردییە بە واتای جێگا یان شوێنێکی کپ و بێ دەنگ دێت، بەھۆی ھەڵکەوتە سەختە جوگرافییەکەیەوە وەک شوێنێکی سەخت و کەم دەست گەیشتوو ناوزەند دەکرێت .

## ئەندازە
دەروازەی چوونە ژوورەوە بۆ ناو ئەشکەوتەکە شێوە سێگۆشەیییە. ھەرچی بەشی ناو ئەشکەوتەکەیە ڕادەیەک لاکێشەیی ھەڵکەوتووە، نزیکەی "٤٠" مەتر درێژە و پانییەکەی ٩ مەترە و بەرزیی بنمیچی ئەشکەوتەکەش ٧ مەترە. لەژوورەوەش لە دوو بەش پێکھاتووە؛ بەشی پێشەوەی لە ژوورێک پێکدێت و بەشی دواوەشی بچووکترە لەوەی پێشەوە.

## مێژوو و ڕامیاری

### سەردەمی شێخ مەحموود
پێشتر جاسەنە ئەشکەوتێکی ئاسایی و جێی خۆحەشاردان و حەوانەوە بووە؛ بەڵام لەگەڵ گۆڕانی بارودۆخ و ھەلومەرجی سیاسی ئەو کاتە ئەرک و ناو و ناوبانگی ئەشکەوتەکەش گۆڕاو مێژوویەکی بەنرخی بۆ خۆی تۆمارکردووە.
نیو سەدە دوای شۆڕشی شێخ مەحموود و لە سەردەمی شۆڕشی نوێی باشووری کوردستانیشدا، ئەشکەوتی جاسەنە بۆ «پێشمەرگە» گرینگییەکی زۆری ھەبوو. ئەم ئەشکەوتە لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا پەناگەیەکی گرنگی ھێزەکانی پێشمەرگە بووە، لە ناوچەی سوورداش و دووکان و زنجیرە چیای پیرەمەگروون. کاتیک کە لە ڕێکەوتی ٣ی شوباتی ١٩٢٣ ھێزەکانی سوپای ئینگلیز لە ڕێیی فڕۆکەوە شێخ مەحموودی حەفیدی مەلیکی کوردستانیان ئاگادار کردەوە کە خۆی بە دەستەوە بدات و لەگەڵ بەریتانییەکان ڕێک بکەوێت یان بە بۆمبارانکردنی شاری سلێمانی ناچاری دەکەن؛ بەڵام شێخ مەحموود خۆی بەدەستەوە نەدا و بۆ ئەوەی خەڵکی شارەکەشی زیانمەند نەبن، ناچار بوو ڕو لە ناوچەیەکی تر بکات. چونکە لەوکاتەدا، ھێزەکانی دوژمن بە دوو بۆردومان چەند ھاووڵاتییەکیان شەھید کرد. لەبەر ئەوە و بۆ پاراستنی سەر و ماڵی ھاووڵاتییان شێخ مەحموود لەگەڵ ھاوەڵانیدا چاپخانەکەی برد و لە ئەشکەوتی جاسەنە گیرسایەوە.

### سووتاندنی چەکی پەکەکە
لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٥، پارتی کرێکارانی کوردستان ناسراو بە پەکەکە وەک هەنگاوی یەکەم و نیازپاکییەک بەرامبەر پڕۆسەی ئاشتیدا بەرامبەر حکوومەتی تورکیا، سی گەریلا چەکەکانیان لە نزیک ئەشکەوتی جاسەنە سووتاند. ئەم ڕووداوە وایکرد کە مێژوو و پێگەی ئەشکەوتەکە بچێتە سەر ڕووماڵی میدیا کوردیی و بیانییەکان.

## لە میدیا و گەشتیاری
پاش ھێرشی فڕۆکەی سوپای ئینگلیز لە ساڵی ١٩٢٣، شێخ مەحموودی حەفید ئەشکەوتی جاسەنەی کردە پەناگە و چاپخانەی تێدا دامەزراند و یەکەم ڕۆژنامەی تێدا بڵاو کردەوە بەناوی بانگی‌ حەق لە ٢ی ئازاری ١٩٢٣.

## ئەمانەش ببینە
* ئەشکەوتی شانەدەر
* ئەشکەوتی سەھۆڵان

## سەرچاوەکان

جاسەنە
ئاکۆ

**ئاکۆ** ھۆزێکی کوردە.لە ناوچەکانی دەڤەری ڕاپەڕین نێشتەجێ بوون،لە ناوچەکانی (ڕانیە،حاجیاوا،چوارقوڕنە)لە ٤٠٠٠٠ هەزار ماڵ پێکهاتووە.توانیویانە ناوچەیەکی گەورە و فراوان دا نیشتەجێ ببن.لە کۆنەوە دروست بوون و هەبوون لە کوردستان،لە ناوچەی لوڕستان و هەمەدان و  بلاد پارسەوە سەریان هەڵداوە،

## مێژوو
دەوڵەتی (حەسەن وەی) لە ساڵی ٩٥٩ی زایینی دامەزرا لەلایەن (حەسەن وەی کوڕی حوسەین) ئەو دەوڵەتە کوردە لە ئەسەد ئاباد و نەھاوەند لە ناوچەی ئوستانی ھەمەدانەوە تاکو لوڕستان و سنووری ئازەربەیجان تاکو ناوچەکانی پشت زێی بچوک وەک ڕانیەو پشدەر و کۆیە حوکمی کردووە، پاش (حەسەن وەی) (بەدری) کوڕی حوکمی کردوە پاش ئەو (ھیلالی) کوڕی حوکمی کردووە، بەدر زۆر پاشایەکی لێھاتوو بووە ناوبانگی لە مێژوودا زۆرە. پایتەختی ئەو دەوڵەتە کوردە شاری (دینەوەر) بووە.

لەکاتی حوکمی (طاھری کوڕی ھیلال) دەوڵەتی (بوەیھی) کا پەیتەختەکەی بەغداد بووە، دەوڵەتی حەسەن وەی لە نێو برد لە ساڵی (١٠١٦) زاینی (شەرەفخانی بەتلیسی) لە شەڕەفنامەدا نووسیویەتی یەکێک لە کوڕانی ھیلال پاش کوشتنەکەی چۆتە نێو ھۆزی (ئاکۆ) بووەتە گەورەی ھۆزی ئاکۆ و حوکمی کردووە لە سەدەی شازدەیەمدا شەرەفخانی گەورەی مێژوو نوسانی کورد ئەوەی نوسیوە... ئەوە وەکو کورتەیەک لە مێژووی ھۆزی ئاکۆ کە تاکو ئێستا ھەبێت کە لە کەیەوە دروست بووە یاخود ھەبووبێت.

## جوگرافی
سنوری ھۆزی ئاکۆیەتی پێکدێت یاخود دەست پێدەکات لە شاخی ماکۆکەوە دەچێتەوە بۆ سەروچاوە کە لەوێ نیوەی دەگرێتەوە لەوێوە دێتەوە بەردی تلێ دواتر دێتەوە بۆ کفرەدۆڵ لەوێشەوە درێژ دەبێتەوە بۆ حاجیاوا ئەوجار دێتەوە بۆ چوارقوڕنە کە نیوەی سنووری ھۆزی ئاکۆیە دواتر دێتەوە ڕانیە لەوێوە سەردەکەوێ بۆ دەربەند دواتر دەچێتە سەرەوە بۆ سەنگەسەر دواتر دەچێتە زورکان درێژ دەبێتەوە بەرەو شاخی گەڵاڵە دواتر دێتەوە قەندیل لەوێڕا درێژ دەبێتەوە بۆ حاجی ئۆمەران دواتر دێتەوە بۆ سەرشێخان لەوێڕا دێتەوە پردەشاڵ دواتر دێتەوە زینوێ ئەستێرۆکان و دواتر دێتەوە بۆ بێترخێن و دواتر دەچێتەوە شاخی کارۆخ دواتر دێتوە بۆ ماکۆک.

## تیرەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھۆزە کوردییەکان
ماتلاب

**ماتلاب** () زمانێکی بەرنامەسازیی نەسڵی چوارەم و نەرمامێرێکی تایبەت بە کاری زانستیی ژمارەییە. یەکێک لە تایبەتمەندییە زۆر گرنگەکانی ماتلاب ئەوەیە کە لەگەڵ ھەموو شتەکان وەکوو ماتریکس مامەڵە دەکات.

## پاشکۆی پەڕگەکان
### ماتلاب
; m.: کۆدی ماتلاب (فەنکشن، نووسراو، یان پۆل)
; mat.: داتای ماتلاب (پەڕگەی باینەری بۆ عەمبارکردنی گۆڕاوەکان)

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*  فەرھەنگی ئاڵتیوس

پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان
پۆل:نەرمامێرە ژمارەییەکان
پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان
پۆل:جەبری ھێڵی
ڕۆژی زمانی کوردی

**ڕۆژی زمانی کوردی** بەرامبەرە لەگەڵ ١٥ی ئایار (٢٥ی گوڵان). لەم ڕۆژەدا لە ساڵی ١٩٣٢ یەکەمین ژمارەی گۆڤاری ھاوار بە دەستی جەلادەت عالی بەدرخان لە شاری دیمەشق لە وڵاتی سووریا بڵاوکرایەوە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٤ یەکەمین ژمارەی گۆڤاری ھەتاو لە شاری ھەولێر لەم ڕۆژەدا دەرکرا و لە ساڵی ١٩٦٣یش گۆڤاری ڕۆژا نوێ لە شاری ئەستەمبوڵ یەکەمین ژمارەی دەرکرد. لەم ڕۆژەدا، کوردەکانی دانیشتووی پارچەکانی کوردستان و کوردەکانی دوور لە وڵات ئاھەنگی گشتی دەگێڕن و پەرتووکەکانی بە زمانی کوردی پێشکەشی دۆست و ھاوڕێیانیان دەکەن، و پیرۆزبایی لەیەکتر دەکەن.

## مێژوو
لە ١٥ی ئایاری ساڵی ١٩٣٢ گۆڤاری ھاوار بۆ یەکەمجار لە دیمەشق، پایتەختی سووریا، لە نووسینی میر جەلادەت بەدرخان دەرچوو. گۆڤاری ھاوار، ٢٣ ژمارەی یەکەمی بە پیتی کوردی عەرەبی و کۆتا ٣٤ ژمارەی گۆڤار بە پیتی کوردی لاتینی چاپکران و بڵاوکرانەوە. لە ساڵی ١٩٨٧ فیرات جەوەری چووە دیمەشق و سەرجەم ژمارەکانی گۆڤارەکەی لە دوو بەرگدا کۆکردەوە و لە ١٥ی ئایاری ١٩٩٨دا بڵاویکردەوە، بەو پێیەی ئەمە ساڵڕۆژی بڵاوبوونەوەی گۆڤارەکەیە. ئەم ڕۆژە ھەموو ساڵێک لە لایەن دامەزراوە ڕۆشنبیری و لایەنە ڕامیارییەکانەوە وەک ڕێزێک بۆ زمانی کوردی بەڕێوە دەچێت.

## زانیارییە دامەزراوەییەکان
لە میانی ئاھەنگگێڕانی ڕۆژی زمانی کوردیدا، زۆرێک لە دامودەزگا و لایەنە ڕامیارییەکانی باکووری کوردستان سەرنج بۆ ئەو فشارانە ڕادەکێشن کە حکوومەتی تورکیا لەسەر زمانی کوردی دەیخاتە ڕوو. لایەن و ڕێکخراوەکان داوای فێرکردنی زمانی کوردی و ڕاگرتنی یەکگرتن لە دژی زمانی کوردی دەکەن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆژە نەتەوەییەکانی کوردستان
مەرزە

وێنۆک|مەرزە

**مەرزە** ڕوەکێکی بۆنخۆشە کە بە شێوەی خۆڕست لە کێودا دەڕوێ. قازانجی بۆ خواردن و دەرمان لێ وەردەگیرێ.  
بێسارانی لە شێعرێکدا ئاماژە بە ئەم گیایە دەکا و دەڵێ:



سوورە ھەراڵە و چنوور و شەوبۆ
گوراڵە و مەرزە و وەرکەمەر و لۆ



## سەرچاوە
*  گوڵنامەی کوردی

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:گژوگیاکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
لۆ

وێنۆک|گوڵ و لق و پۆپی لۆ، هەورامان، نزیک گوندی دەرەکێ
وێنۆک|لۆ

**لۆ** ڕوەکێکی بۆنخۆشە لە تیرەی چەترییەکان کە بە شێوەی خۆڕست لە کێوساندا دەڕوێ. قازانجی دەرمانیی زۆری ھەیە و کالسیۆمی زۆری تێدایە. لە کوردەواریدا وەکوو خۆراکی ئاژەڵان بە کار دێت. 
بێسارانی لە شێعرێکدا ئاماژە بە ئەم گیایە دەکا و دەڵێ:



سوورە ھەراڵە و چنوور و شەوبۆ
گوراڵە و مەرزە و وەرکەمەر و **لۆ**



## سەرچاوە
*  گوڵنامەی کوردی 

پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
مەزرە (ڕوونکردنەوە)

* مەزرە یان مەرزە، ناوی ڕوەکێک
* مەرزە یان مەزرا، زەوییەک بۆ وەرزێڕی، بەرھمھێنی و بەڕێوەبەریی خۆراک
* مەزرە، سەقز، ناوی گوندێک لە شارستانی سەقز
سەد ساڵ تەنیایی

**سەد ساڵ تەنیایی** (بە ئیسپانی: Cien años de soledad) ڕۆمانێکی نووسەر و ڕۆماننووسی ناوداریی کۆڵۆمبی گابرێل گارسیا مارکیزە. لە ساڵی ١٩٦٧ دا چاپ کراوە و نزیکەی سی میلیۆن دانەی لێ فرۆشراوە. بۆ نزیکەی سی زمانی جیھانیش وەرگێڕدراوە. بەھۆی ئەم ڕۆمانەوە خەڵاتی نۆبڵی وێژە لە ساڵی ١٩٨٢ بە گابریل گارسیا مارکیز بەخشرا.  مارکێز ئەم ڕۆمانەی لە ساڵی ١٩٦٥ دا لە مەکسیک نووسیوە. دوای دوو ساڵ دەزگای (سودا ئەمریکانا بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە) لە ئەرجەنتین بۆ یەکەمجار ھەشتا ھەزار نوسخەی لێ چاپکرد. ئەم ڕۆمانە بە گرنتگترین ڕۆمانەکانی ئیسپانیا و ئەمریکا دائەنرێت. یەکێکیشە لە بەناوبانگترین کارە ئەدەبییەکانی جیھان. ڕۆمانی سەد ساڵ تەنیایی یەکەمین ڕۆمانە کە زۆرترین جار خوێندراوەتەوە و وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانە جیھانییەکانی دیکە.
## کورتە
نووسەر لەم ڕۆمانەدا ڕووداوەکانی شارۆچکەیەک ئەگێڕێتەوە لە دەمی ژیاننامەی خێزانێکەوە بە ناوی خێزانی پویندیا بە درێژایی شەش نەوە کە ئەم خێزانە لە گوندێکی خەیاڵی ئەژین بەناوی ماکۆندۆ. کە زۆربەی ناوی مناڵ و نەوەکانیشیان وەک لە ڕۆمانەکەوە ھاتوە بەناوی لادێکەیانەوە ناو ئەنێن.

## کەسایەتییەکانی ناو ڕۆمانەکە
# خۆسێ ئەرکادیۆ پۆندیا (دامەزرێنەری لادێکە).
# ئۆرسۆلا (خێزانی دامەزرێنەری لادێکە).
# عەقید ئۆرلیانۆ کوڕی ئەرکادیۆ
# ئەرکادیۆی کوڕ(کوڕی دامەزرێنی لادێکە).
# ڕێبیکا کچی بنەماڵەکەیە کە ھەڵیان گرتۆتەوە.
# ملکیادیس
# ڤێرسپی کراسۆ (گەنجێکی ئیتاڵییە ھاتووە بۆ لادێکە بۆ ئەوەی فێری مۆسیقا ببێت).
# ئەمارانتا
# بیلار تینێرا.
## پەراوێزەکان

پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی گابریێل گارسیا مارکێز
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٦٧
چریکەی چۆلەکەکان

وێنۆک|پەستەری چریکەی چۆلەکەکان

**چریکەی چۆلەکەکان** (بە فارسی: آواز گنجشک‌ها) فیلمێکی درامایە لە بەرهەمهێنەری ئێرانی مەجید مەجیدی. ئەم فیلمە چیرۆکی ژیانی کابرایەکی کرێکارە بە ناوی کەریم کە لە شوێنی ڕاگرتنی وشترمر کار دەکات. ڕۆژێک یەکێک لە وشترمرەکان هەڵدێت و کەریم بە هۆی ئەم ڕووداوەوە لە کار دەر دەکرێت. دوای ئەم ڕووداوە کەریم کارێکی نوێ لە تاران پەیدا دەکات. ئەم کارە تازە دەبێتە هۆی پێشهاتنی چەندین گیروگرفتی تازە لە ژیانی کەریم و بنەماڵەکەیدا.

## سەرچاوەکان


پۆل:فیلمە دراماکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمەکان کە لە ئێران داندراون
پۆل:فیلمە فرە زمانە ئێرانییەکان
ئاڵوەتان

**ئاڵوەتان**، گووندێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانه  هەڵکەوتوه لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا و سەر بە ناوچەی وەزنێی کە دەکەوێته سنووری کارگێڕی شاری میراوە.

## گەلهە
به پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦ی زایینی گەلهەی ئەو گوونده ٩٧٧ کەس بووە کە لە ١٣٩ خێزان پێک هاتوه.

## سەرچاوه
* ویکی فارسی - آلوتان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
سەربەخۆیی

**سەربەخۆیی** (بە ئینگلیسی : Independence) بریتییە لە بارودۆخێک  کە گەل، وڵات یان دەوڵەتێک دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبردن و دەسەڵاتداری بە سەر وڵاتەکەی خۆیدا ھەبێت. سەربەخۆیی دەکرێ بە شێوەی دیموکراتیک  (وەک سەربەخۆیی سکۆتلاند لە بریتانیا ) یان لە ڕێگای خەباتی چەکدارییەوە (وەک سەربەخۆیی سەحرای ڕۆژاوا لە مەغریب ) دەست بکەوێت.

لە ڕوانگەیەکی ترەوە سەربەخۆیی بریتییە لە دۆخ یان چۆنیەتی کار بە کەس نەمان، بڕیار دان، کارکردن و بەڕێوەبردنی کاروباران بەتەنیا یان لەژێر چاودێری خۆدا .بەم پێیە چەندین جۆری سەربەخۆیی ڕچاو دەکرێت:
* سەربەخۆیی ئابووری
* خۆبەڕێوەبەری
* سەربەخۆیی بیر
* سەربەخۆیی دەروونی
* سەربەخۆیی سیاسی

## ھاوتای کوردی
ئەم وشانەش لە زمانی کوردیدا وەک ھاوتایەک بۆ چەمکی سەربەخۆیی بەکار دێت: 
* خۆبوویی، سەرازایی، سەربەستی ، سقام
## وتاری پێوەندیدار
* سەربەخۆیی دادگەری
* ئازادی
## سەرچاوە

پۆل:سەربەخۆیی
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
پۆل:سەروەری
عاموودێ

**عاموودێ** یان **ئاموودێ** یاخود **کانی دارا** شارۆچکەیەک لە پارێزگای حەسیچە لە ڕۆژاوای کوردستان و باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریایە کە بە سنووری سووریا-تورکیا زۆر نزیکە. عاموودێ یەکێک لە کۆنترین شارەکانی ڕۆژاوای کوردستانە و لە قەزای قامیشلۆ ھەڵکەوتووە.

پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:عاموودێ
پۆل:شارۆچکەکانی سووریا
پۆل:پێکھاتە کوردییەکان لە سووریا
ئەنجومەنی پیران

**ئەنجومەنی پیران** پەرلەمانی پیران، سینات (senate, senatus) بریتییە لە یەکێک لە دوو ئەنجومەنی سەرەکی یاسادانان لە بڕێ وڵاتان (ئەنجومەنی نوێنەران + ئەنجومەنی پیران "سینات" ).

ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا  لە کۆنگرێسی ئەو وڵاتەدایە و لە ئەنجومەنی نوێنەران بچووکترە.بۆ هەڵبژاردنی سیناتۆرەکان، ڕێژەی دانیشتووانی ویلایەتەکان لەبەر چاو ناگیردرێ و هەر ویلایەتێک ٢سیناتۆری هەیە و ئەنجومەنی پیران سەرجەم لە ١٠٠ ئەندام پێک دێت کە لە لە لایەن خەڵکەوە هەڵدەبژێردرێن. بەرابەری یاسا، نابێ تەمەنی هیچ ئەندامێک لە ٣٠ ساڵ کەمتر بێ و پتر لە ٩ساڵیش دانیشتووی ئەو ویلایەتە بێ کە خۆی بۆ دەپاڵێوێت. هەر خولێکی ئەنجومەنی پیران ٤ ساڵە.

دەسەڵاتی ئەنجومەنی پیران بە هەندێک جیاوازی هەروەک ئەنجومەنی نوێنەرانە و ڕۆڵێکی بەرچاو لە دانانی یاسادا دەبینێ. ئەم ئەنجومەنە بەهۆی پێوەندی نزیک لەگەڵ سەرکۆمار، لەچاو ئەنجومەنی نوێنەران، لە بواری سیاسەتی دەرەکی دەسەڵاتێکی زیاتری هەیە. هەروەها جێگیرکردنی دامەزراندنەکانی سەرۆکایەتی بۆ دادگای باڵای یەکگرتوو و دادگا فیدڕاڵییەکانی تر و پلە و پایە سەرەکییەکانی دیکە و هەروەها پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانیش پەسند یان ڕەد دەکات.

## ئەنجومەنی پیران لە وڵاتانی جیهان
*ئەمریکا
*بەڕازیل
*بوروندی
*کەمبۆدیا
*کامیروون
*باربادۆس
*بەلجیکا
*کۆلۆمبیا
*فەڕەنسا
*کازاخستان
*مالیزیا
*بۆلیڤیا
*ئارجەنتین
*ئۆسترالیا
*بەهاما
*ئەفغانستان
*پاکستان
*کەنەدا
*میسر
*نێجیریا
*ئیرلەند
*ئوردن
*سپانیا
*تایلەند
*مەکسیک
*هۆڵەند
*ڕووسیا
*ئیتالیا
*و...

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان
بارامی چۆیین

وێنۆک|پارەی سەردەمی بارامی چۆیین

**بارامی چۆیین** یان **وارامی چۆیین** یەکیک بوو لە ئەندامانی بنەماڵە پایەبەرزەکانی ئیمپراتۆری ساسانی. بارام بە ھۆی بەرزی باڵا و زۆری ماسوولکە لە لەشیدا بە **چۆیین** ناوی دەرکردبوو. بارام یەکێک لە سەردارانی سپای ساسانی بوو کە لە دوای بێحورمەتی ھورموزی چوارەم شۆڕشی کرد و پاشایەتی ساسانی گرتە دەست بەڵام دواتر بە دەستی خەسرەو پەرویز شکستی خوارد و دواتر کوژرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ٥٩١
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٦ەم
ھورمز چوارەم

وێنۆک|پارەی سەردەمی ھورموزی چوارەم

**ھورموزی چوارەم** لە ٥٧٩ ھەتا ٥٩٠ی زایینی بە سەر ئیمپراتۆری ساسانیدا حوکمی کرد. ھورموزی چوارەم کوڕی ئەنووشیرەوان بوو. لە سەردەمی ھورموزی چوارەمدا شەڕەکانی ئێران و بیزەنت دریژەی پەیدا کرد. ھەر لە ئەم سەردەمەدا بوو کە سەرھەڵدانی بارامی چۆیین ڕووی دا. کە لە ئاکام دا بوو بە ھۆی ڕووخانی حکوومەتی ھورموزی چوارەم و سەرھەڵدانی حکوومەتی خەسرەو پەرویز.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ٥٤٠
پۆل:مردووانی ٥٩٠
ئەبوو حەنیفە دینەوەری

**ئەبوو حەنیفەی دینەوەری**(٨٢٨–٨٩٨) ناوی تەواوی **ئەبوو حەنیفە ئەحمەد کوڕی داودی کوڕی وەنەندی دینەوەری**ە. دینەوەری ڕوەکناس، مێژوونووس، بیرکار و ئەستێرەناسی کوردە کە لە دینەوەر لە دایک بووە. ھەروەھا کە دیارە ناوی باپیری وەنەندە کە ناوێکی کوردییە. دینەوەری بۆ خوێندن ڕۆشتوەتە ئەسفەھان، کووفە و بەسرە.

## کارەکان
دینەوەری زیاتر وەکوو ڕوەکناسێکی گەورە دەناسرێ. یەکێک لە بەناوبانگترین بەرھەمەکانی کتاب النباتە (واتە کتێبی ڕوەک) کە بەرھەمی لێکۆڵینەوەی خۆی لەسەر گیاکانە و ناوی زۆرێک گیای تێدا کۆکردوەتەوە کە پێشینیان لەسەر بازێکیان زانیارییەکیان نەبووە. زۆرێک لە زانایانی ڕوەکناسی ئەم کتێبەیان وەکوو سەرچاوەیەک بە کار ھێناوە. دینەوەری ھەروەھا لە مێژوودا کتێبێکی بە ناوی اخبارالطوال لێ بە جێ ماوە کە لە سەدەی نۆزدە و بیستدا لە ئەورووپا بە زمانی فەڕەنسی لە چاپ دراوەتەوە. ئەو ھەروەھا کتێبی انساب الاکرادی (ڕەچەڵەکەکانی کوردەکان) لەسەر مێژوو و بنەڕەتی کوردان نووسیوە کە ئێستە نادیارە. بەمجۆرە ئەو یەکەم کەسە کە لەسەر مێژووی کوردان کتێبی نووسیوە و لە کەسانی وەک شەرەفخانی بەدلیسیش پێش دەکەوێ. عەبدوڕەحمانی سۆفی ئەستێرەناسی ئێرانی کە نزیکی پەنجا ساڵ لە دوای مردنی دینەوەری، لە سڵی ٩٤٦ ز دا سەردانی شاری دینەوەر دەکات، دەڵێت کە خۆی ژووری ئەستێرەناسیی ئەبوحەنیفەی بینیوە و دەگێڕێتەوە کە دەزگاکانی ھێشتا لەلایەن قوتابییە بەتەمەنەکانییەوە بەکاردەھێنران و لە ڕاستیدا چەند سەدەیەک دوای خۆی ھەر بەکارھاتووە ھەتاوەکو ھاتنی مەغۆلەکان کە کۆتایی بە گرنگی دینەوەر ھێنراوە و بایەخی ئەو شارە دێرینە کوردییەی کەمکردووەتەوە. ھەروەھا سۆفی شیرازی کە کتێبی کەشناسییەکەی دینەوەری دەبینێت، بە یەکێک لە باشترین کتێبەکان لەو بوارەدا ناوی لێ دەبا.

## نووسراوەکان
* کتاب تفسیرالقران
* کتابالانواء
* کتاب انساب الاکراد
* کتاب اصلاحالمنطق
* کتاب لحنالعامە
* کتابالفصحا
* کتاب حسابالدور والوصایا
* کتابالزیج
* کتابالنبات
* کتابالجبر والمقابلە
* کتاب جواھرالعلم
* کتابالرد علی رصدالاصبھانی
* کتابالشعر و الشعراء
* کتابالتاریخ
* کتاب اخبارالطوال
* کتاب فیحسابالخطائین
* کتابالبلدان
* کتابالقبلة والزوال
* کتابالبحث فیحسابالھند
* کتابالجمع والتفریق
* کتاب نوادرالجبر

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
*  ئینسایکلۆپیدیای کوردستانیکا
*  دینەوەری لە ماڵپەڕی جەکسۆن بۆنەردا
*  دینەوەری لە ئینسایکلۆپێدیای بەریتانیکادا
* سۆران حەمەڕەش، کورد کێیە، لەندەن، ٢٠١٣.

پۆل:مردووانی ٨٩٦
پۆل:مێژووناسانی ئێرانی
پۆل:زانایانی کورد
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٩یەم
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:فەیلەسووفە فارسەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:خەڵکی پارێزگای کرماشان
ویلیام ڤیکری

وێنۆک|ویلیام ڤیکری

**ویلیام ڤیکری** (بە ئینگلیزی: William Vickrey)، ئابووزانی کەنەدا کە خەڵاتی نۆبڵی لە ئابووردا بە دەس ھێناوە. ڤیکری لە زانکۆکانی کۆلومبیا و یەیڵدا خوێندوویەتی و تیۆریی مەزاتی ڤیکری لە کارەکانی ئەوە.

## سەرچاوە
Lawrence M. Ausubel, and Paul Milgrom . The Lovely but Lonely Vickrey Auction. Combinatorial Auctions, MIT Press, 2006, Chapter 1.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:ئابوورزانانی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کەنەدی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری
پۆل:کۆچبەرە کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
دیانا (ڕوونکردنەوە)

* ناوی پێشووی شارۆچکەی سۆران
* دیانا (میتۆلۆژیا)، یەکێک لە خودا ڕۆمییەکان
سووڕەتی تەوبە

**سوورەتی تەوبە** سوورەتی نۆھەمی قورئانە. ئەم سوورەیە تەنیا سوورەتێکی کە بە ڕستەی بسم اللە الرحمن الرحیم دەست پێ ناکا.

## سەرچاوە

قورئان، سوورەتی تەوبە

پۆل:سوورەتەکانی قورئان
پۆل:جیھاد
قەندیل

**قەندیل** یەکێک لە کوێستانەکانی زنجیرەچیاکانی زاگرۆسە کە لە نێوان سنوورەکانی ڕۆژھەڵات و باکوور و باشووری کوردستان ھەڵکەوتووە. بەشی سەرەکیی ئەم چیایە لە شارستانی پیرانشارە و ساڵانه ژمارەیەکی زۆر شاخەوان لە شارەکانی کوردستان و ئێران ڕووی تێ دەکەن. بەرزترین لوتکەکەی کێوی حاجی ئیبراھیمە کە بەرزایییەکەی ٣٥٨٧ مەتر لە ئاستی دەریایە. قەندیل یەکێک لە پڕ بەفرترین چیاکانی کوردستانە کە بە درێژاییی ساڵ بەفری لێ دەبارێت.

## بنکەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان .
کوێستانی قەندیل لە کۆنەوە لە سنووری ئێران و عێراق وەکوو پەناگەیەک بۆ هێزی پێشمەرگە و شەرڤانان بووە. حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە مێژوودا لە قەندیل بوون و پارتی کرێکارانی کوردستان و پارتی ژیانی ئازادی کوردستان لە ئێستادا لەم کوێستانە بوونیان ھەیە. بەم ھۆیەوە قەندیل زۆر جاران لەلایەن ھێزە داگیرکەرەکانی ئێران و ھێزە داگیرکەرەکانی تورکیاوە ھێرشی کراوەتە سەر.

## ئەمانەش ببینە
* ھەرێمەکانی پاراستنی میدیا

## سەرچاوەکان

پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:جوگرافیای باکوری کوردستان
پۆل:زنجیرەچیاکانی عێراق
ھەڵگورد

**چیای‮ ‬ھەڵگورد** ھەرچەندە ھەندێ کەس بە ھەڵە دەڵێن یەکەم چیای بەرزی باشوورە بەڵام لە ڕاستیدا دووەم بەرزترین لوتکە چیای‮ باشووری کوردستان و ھەروەھا ئێراقیشە، لەدوای لوتکەی چیخی دەرێوە. هەڵگورد بە فەرمی دەکەوێتە دەڤەری باڵەکایەتی، بەڵام بەشێکیشی دەکەوێتە دەڤەری برادۆست، بەرزی لوتکەکە ٧٠٦٣ مەتر لە سەر ئاستی‮ ‬رووی‮ ‬دەریایە، ‮بە دیاریکراوی دەکەوێتە دووری‮ ١٨ کیلۆمەتر باکوری‮ ‬رۆژھەڵاتی‮ ‬ھەوڵێری‮ ‬پایتەخت لە قەزای چۆمان، گوندی ناوەندە و شۆرە.
ھەڵگورد دەکەوێتە ناو بازنەی کوێستان و باغی نیشتمانی ھەڵگورد سەکران لە کوردستان ھەر چیا و شاخ و کێوێک ھێمایەکی شکۆداری و سومبولی شۆڕش و کوردایەتی دەنوێنێ، ئەو چیایانە شان بەشانی پێشمەرگە لەکاتی شۆڕشەکاندا وەک قەڵغانێک بوون لەبەرانبەر دوژمندا، یەکێک لەو چیا بەرزانە، لوتکەی چیای ھەڵگوردە، شوێنی جوگرافی دەکەوێتە زنجیرە چیاکانی حەسارۆست، نزیک سنووری نێوان ڕۆژھەڵات و باشوور، ئەو چیایە دەکەوێتە قەزای چۆمان، ئەوەی شایەنی باسە چیای ھەڵگورد بەدیمەنێکی شاخاوی لە زستان و بەھاردا لوتکەی بە بەفر دادەپۆشرێ و لەھاوینیش دەبێتە ناوچەیەکی گەشتیاری و تەنانەت خەڵکێکی زۆر حەز بەسەیرانی ناوچەکانی دەوروبەری ئەو چیایە دەکەن.

پۆل:چیاکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:چیاکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:چیاکانی کوردستان
پۆل:چیا
پۆل:سۆران
پۆل:چۆمان
پۆل:پیرانشار
پۆل:کێوەکانی کوردستان
پۆل:کۆلکەوتارەکانی جوگرافیا
پۆل:کێوە نێودەولەتییەکانی ئاسیا
نسێبین

**نسێبین** یەکێک لە شارەکانی کوردستانی تورکیا کە لە پارێزگای مێردین هەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتوانی مێردین ٨٣٨٣٢ کەسە. زۆربەی دانیشتووانی نسێبین کوردن. نسێبین هاوسێی شاری قامیشلۆ لە کوردستانی سووریایە و لە سەرەتادا قامیشلۆ شارۆچکەیەکی سەر بە نسێبین بووە بەڵام لە دوای دابەشبوونی ئیمپراتۆری عوسمانی، بوون بە دوو شار و لە یەک جودا بوونەتەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مێردین
پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا
پۆل:نسێبین
ئیسرا و میعراج

**ئیسرا و میعراج** دوو ڕووداون کە مسوڵمانان پێیان وایە لە یەک شەودا بە سەر محەممەد پێغەمبەری ئیسلامدا ھاتوون و تێیدا محەممەد لە مەککەوە ڕۆشتوە بۆ قودس و لەوێوە بۆ ئاسمانەکان.

## ئیسرا
ئیسرا بریتیە لە سەفەری مەعنەویی شەوانەی پێغەمبەری ئیسلام لە مەککەوە بۆ قودس. ئەم گوێزانەوەیە لە قورئاندا لە سوورەتی ئیسرادا باسی لێ کراوە. بەشێک دەقی ئایەتەکە بە کوردی ئەمەیە. پاک و بێسووچە ئەو کەسەی کە بەندەکەی خۆی بە ئەسرا لە شەودا لە مزگەوتی حەرامەوە برد بۆ مزگەوتی ئەقسا، کە دەورەکەیمان پیرۆز کردوە، تا ھێندێک لە نیشانەکانی خۆمانی پێ پیشان بدەین.

## میعراج
میعراج بریتییە لە بەرزەوە بوونی محەممەد بەرەو ئاسمانەکان لەگەڵ جبرەییلدا. محەممەد لەم سەفەرەدا لەگەڵ خودادا قسەی کرد و چاوی بە کۆمەڵێک لە پێغەمبەران و فریشتەکان کەوت. باسی میعراج لە قورئاندا نەھاتوە و لە حەدیسەوە وەرگیراوە. 
## ئیسرا و میعراج لە وێژەی کوردیدا
مەولەوی لە عەقیدەی مەرزییەدا بەم جۆرە باس لە میعراج دەکا:

ڕێی چەن هەزار ساڵ، تەی چەن حیجابات 
زاتی حەق، کەلام، سوئال جەوابات
چوو، بوو، دی، بیستی، کریا، دریاوە
ھاتەوە حەڵقە ھەر دەلەریاوە

مەحوی دەڵێ:

شەو، شەوی میعراجی شاھی ئەنبیا بێ وا دەبێ
بیپەرستێ، بەڵکوو سوجدەی بۆ ببا ھەر ئانە ڕۆژ


## سەرچاوەکان
* قورئان، سوورەتی ئیسرا
* مەولەوی، عەقیدەی مەرزییە، بە شەرحی مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس

پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:قورئان
پۆل:ئایەت
پۆل:سوننە
پۆل:محەممەد
پۆل:ژینی محەممەد
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:میتۆلۆژیای ئیسلامی
پۆل:موعجیزەکانی محەممەد