open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پەرستاری پراکتیکی مۆڵەتپێدراو

**پەرستاری پراکتیکی مۆڵەتپێدراو** (LPN)، لە زۆربەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا، پەرستارێکە کە چاودێری ئەو کەسانە دەکات کە نەخۆشن، بریندارن، چاکبوونەتەوە، یان کەمئەندامن. لە ئەمریکا، LPNەکان لە ژێر ڕێنمایی پزیشکان، پزیشکانی ئاستی ناوەڕاست کاردەکەن و لەوانەیە لە ژێر ڕێنمایی پەرستاری تۆمارکراودا کاربکەن بەپێی دەسەڵاتی دادوەرییان.

لە کەنەدا، LPNەکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ هاوشێوەی پەرستاری تۆمارکراو لە پێشکەشکردنی چاودێریدا کاردەکەن و بەرپرسیارن لە کردار و پراکتیکی تاکەکەسی خۆیان.

ناونیشانێکی دیکە کە لە پارێزگای ئانتاریۆ لە کەنەدا دابین کراوە بریتییە لە **پەرستاری پراکتیکی تۆمارکراو** (RPN). لە کالیفۆڕنیا و تێکساس، پەرستارێکی لەو جۆرە بە **پەرستاری پیشەیی مۆڵەتپێدراو** (LVN) ناودەبرێت.

لە ئەمریکا، بەرنامەکانی ڕاهێنانی LPN یەک بۆ دوو ساڵ دەخایەنێت. هەروەها هەموو بۆردەکانی ویلایەت و ناوچەکانی ئەمریکا پێویستیان بە دەرچوون لە تاقیکردنەوەی (تاقیکردنەوەی مۆڵەتی ئەنجومەنی نیشتمانی) هەیە. لە کەنەدا (جگە لە کیوبیک)، پرۆگرامی پەروەردە دوو ساڵە تەواوکاتییە لە دوای ئامادەیی و خوێندکاران دەبێت لە تاقیکردنەوەی تۆمارکردنی پەرستاری پراکتیکی کەنەدی (CPNRE) دەربچن، کە لەلایەن ستراتیژییەکانی هەڵسەنگاندنی پێوەرەوە بەڕێوەدەبرێت . لە ساڵی ٢٠٢٢، ئۆنتاریۆ و بریتیش کۆڵۆمبیا پلانیان هەیە CPNRE لە بەرژەوەندی REx-PN ڕابگرن، کە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی دەستەکانی پەرستاری دەوڵەت (NCSBN) بەڕێوەدەبرێت.
## سەرچاوە
٩١١ (ژمارە تەلەفۆنی فریاگوزاری)

وێنۆک|ژمارەی فریاگوزاریی ٩١١ لەسەر ئۆتۆمبێلێکی پۆلیس
[وێنۆک|بەکارھێنانی جیھانیی ژمارە تەلەفۆنییە فریاگوزارییەکان کە لەلایەن [یەکێتیی نێونەتەوەییی پەیوەندییەکانەوە پەسەند کراوە (ڕەنگە ئەم نەخشەیە بە تەواوی ڕاست نەبێت):]]

**٩١١** (بە یەکسانی دەخوێندرێتەوە: **نۆ، یەک، یەک**) ژمارەی فریاگوزارییە کە لە ساڵی ١٩٦٨ەوە لە ئەمریکای باکوور بەکاردەھێنرێت. ٩١١ بەشێکە لە پلانی ژمارەدانانی ئەمریکای باکوور و یەکێکە لە ھەشت کۆدی ئێن١١. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، ژمارەکە نزیکەی ٦٥٠ ھەزار جار لە ڕۆژێکدا لە ئەمریکا بەکارھێنراوە.

لە ئەورووپا ١١٢ وەک ژمارەی فریاگوزاری بەکاردێت، ھەرچەندە ئەو وڵاتانە ژمارەی پێشوویان نەسڕیوەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  ماڵپەڕی خزمەتگوزارییەکانی ٩١١ لە کەنەدا
* ماڵپەڕی پرۆگرامی ٩١١ لە ئەمریکا
پەرستاری بەساڵاچوان

**پەرستاری گەورەساڵان-پیربووەکان** (AGNP) پەرستارێکی پزیشکییە کە پسپۆڕە لە چاودێری تەندروستی بەردەوام و گشتگیر بۆ گەورەکان لە سەرانسەری تەمەن لە هەرزەکارییەوە تا پیری.
## بڕوانامەی خوێندن و دەستەی کارگێڕی
دوای ئامادەکاری پەروەردەیی لە ئاستی ماستەر یان دکتۆرا، AGNPs دەبێت ببنە بڕوانامەی بۆرد لەلایەن دەزگایەکی بڕوانامەدانی پەسەندکراوەوە. بڕوانامەی دەستەی کارگێڕی دەبێت بە بەدەستهێنانی کرێدیتی خوێندنی بەردەوامی پەرستاری بپارێزرێت، بۆ ئەوەی لەگەڵ مۆدێلی کۆدەنگی بۆ ڕێکخستنی APRN کە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی بۆردەکانی پەرستاری دەوڵەتەوە پەرەی پێدراوە، تاقیکردنەوەکانی بڕوانامە و بڕوانامەکان لە قۆناغی گواستنەوەدان. پێش بەیاننامەی کۆدەنگی، پزیشکانی پەرستاری تەندروستی گەورەساڵان (NPs) و NPs پیرەکان بە جیا پەروەردە کران و بڕوانامەیان پێدرا. مۆدێلی کۆدەنگی ئەمانەی کۆکردەوە بۆ یەک فۆکۆسی دانیشتووان. پسپۆڕییەکە زیاتر دابەش دەکرێت بەسەر چاودێری سەرەتایی و چاودێری توند. لە ئەمریکا، بڕوانامەی دەستەی کارگێڕی لە ڕێگەی کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ پەرستارانی چاودێری گرینگ (بڕوانامەی ACNPC-AG دەبەخشێت بۆ چاودێری توند)، یان سەنتەری بڕوانامەی پەرستارانی ئەمریکی (بڕوانامەی AGACNP-BC بۆ چاودێری توند و AGPCNP-BC دەبەخشێت) دابین دەکرێت بڕوانامە بۆ چاوەدێری سەرەتایی)، لە ڕێگەی پرۆگرامی بڕوانامەدانی کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ پەرستارانی پزیشکی (بڕوانامەی NP-C بۆ چاودێری سەرەتایی دەبەخشێت.
## کارامەییەکان
پێشبینی دەکرێت تا ساڵی ٢٠٣٠ ژمارەی کەسانی بەساڵاچوو لە منداڵانی تەمەن ١٠ بۆ ١٤ ساڵ زیاتر بن (١.٣٥ ملیار لە بەرامبەر یەک ملیار)، لە کۆتاییدا ژمارەی هەرزەکاران و گەنجان لە سەرانسەری جیهان تێپەڕێنێت.

پەرستاران پێویستە ئامادەبن بۆ پێشکەشکردنی چاودێری سەلامەت و کاریگەر و کوالیتی بۆ ئەم دانیشتووانە، لەوانەش فێربوون بۆ ناسینی جیاوازییە ناوازەکان لە پێداویستییە کولتوورییەکان لە سەرانسەری جیهاندا. کەسانی بەساڵاچوو سێ تایبەتمەندییان هەیە کە دەبێت ئاگاداریان بن: لاوازی، کەمئەندامی و نەخۆشییە هاوبەشەکان.

هەرچەندە بەرپرسیارێتی تایبەت ڕەنگە پشت بە پسپۆڕی و جۆری دامەزراندن ببەستێت، بەڵام ئەمانە باوترین بەرپرسیارێتییە بۆ پەرستارانی بەساڵاچوەکان: 

* ئەنجامدانی سەردانی تەندروستی و پشکنین و چاودێریکردنی چارەسەری نەخۆشە پێگەیشتوەکان
* پشکنینی نەخۆش بۆ نیشانەکانی برینداربوون، تێکچوون یان نەخۆشی
* دەستنیشانکردن و شیکاری ئەنجامەکان
* نوسینی دەرمان و چاودێریکردنی پێشکەوتنی چارەسەرکردن
* نەخۆشەکان ڕەوانەی پزیشکی پسپۆڕ بکەن
* مێژووی پزیشکی نەخۆشەکان بەڵگەدار بکە
* نەخۆشەکان ئاگادار بکەرەوە لە بارودۆخی ئێستا یان ئەگەری بۆ ڕێگریکردن یان چارەسەرکردنی نیشانەکان
* هاندانی گۆڕینی شێوازی ژیان، وەک گۆڕینی خۆراک یان زیادکردنی چالاکیی جەستەیی
* ئامۆژگاریکردن لەسەر سیاسەتەکانی تەندروستی کۆمەڵگا
* هاوکاری لەگەڵ فریاگوزاری سەرەتایی، پەرستاران و پزیشکان بکە بۆ دڵنیابوون لە چاودێری گشتگیر.
## سەرچاوە
ئاریاس جەوان

**ئاریاس جەوان** (لەدایکبووی مەھاباد) گۆرانیبێژێکی کوردە. ئەو لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەستی بە کاری ھونەری کرد و دواتر ڕوویکردە باشووری کوردستان کە لەوێ درێژەی بە کارەکانی داوە. ئاریاس تائێستا لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان چەندین کۆنسێرتی داناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژە کوڕەکانی سەدەی ٢١ەم
پەرستاری تەندروستی ژنان

**پەرستاری تەندروستی ژنان (WHNP)** پەرستارێکی پزیشکییە کە پسپۆڕە لە چاودێری تەندروستی بەردەوام و گشتگیر بۆ ژنان لە سەرانسەری تەمەندا لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر بارودۆخە تایبەتەکانی ژنان لە سوڕی مانگانەوە تا ماوەی سووڕی ژیانیان.
## بڕوانامەی خوێندن و دەستەی کارگێڕی
دوای ئامادەکاری پەروەردەیی لە ئاستی ماستەر یان دکتۆرا، پەرستاری تەندروستی ژنان دەبێت ببنە بڕوانامەی بۆرد لەلایەن دەزگایەکی بڕوانامەدانی پەسەندکراوەوە. بڕوانامەی دەستەی کارگێڕی دەبێت بە بەدەستهێنانی کرێدیتی خوێندنی پەرستاری بەردەوام بپارێزرێت. لە ئەمریکا، بڕوانامەی دەستەی کارگێڕی لە ڕێگەی کۆمپانیای بڕوانامەدانی نیشتمانییەوە دابین دەکرێت (بڕوانامەی WHNP-BC دەبەخشێت).
## مەودای پراکتیک
پەرستاری تەندروستی ژنان کۆمەڵێک خزمەتگوزاری چاودێری تەندروستی توند، درێژخایەن و خۆپارێزی پێشکەش دەکەن:

* بەدەستهێنانی مێژوویەکی تەندروستی پەیوەندیدار، لەوانەش مێژوویەکی گشتگیر لە منداڵبوون و ئافرەتان، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر جیاوازییە ڕەگەزییەکان.
* ئەنجامدانی پشکنینی جەستەیی تەواو، سیستەم، یان نیشانەکان لەسەر ژنان، لەوانەش حاڵەت/پێداویستییەکانی منداڵبوون و ئافرەتان کە بریتین لە، دووگیانی، حاڵەتە سووک و شێرپەنجەییەکانی ژنان، ڕێگریکردن لە دووگیانی، هەوکردنی سێکسی، نەزۆکی، دەوروبەری وەستانی سوڕی مانگانە/وەستانی سوڕی مانگانە/دوای وەستانی سوڕی مانگانە و ڕەگەزەکانی تر- نەخۆشییە تایبەتەکان.
* هەڵسەنگاندن، دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی باشی دایکان و کۆرپەلە، دووگیانی مەترسیدار، خەمۆکی، و ئاڵۆزییەکانی دووگیانی دوای منداڵبوون.
* هەڵسەنگاندن و دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی هۆکارەکانی مەترسی نەخۆشی تایبەت بە ژنان.
جیاکردنەوەی جیاوازی ڕەگەزی مێینە لە پێشکەشکردن و پێشکەوتنی کێشە تەندروستییەکان و وەڵامدانەوەکان بۆ هۆکارە دەرمانناسییەکان و چارەسەرەکانی تر.
* هەڵسەنگاندنی مەترسییە کۆمەڵایەتی و جەستەییەکانی تەندروستی ژینگەیی، لەوانەش تێراتۆجینەکان، کە کاریگەرییان لەسەر منداڵبوون هەیە.
* هەڵسەنگاندن بۆ بەڵگەی توندوتیژی هاوبەشی ئینتیمی، دەستدرێژی سێکسی و بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان.
* هەڵسەنگاندن و دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی ئەو پرسانەی پەیوەندییان بە سێکسەوە هەیە.
* هەڵسەنگاندنی ڕەفتار و لێهاتووییەکانی دایک و باوک و پێشخستنی گواستنەوەی نەرم بۆ گۆڕینی ڕۆڵ.
* هەڵسەنگاندن، دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی پێداویستییە هەڵبژێردراوەکانی تەندروستی زاوزێ یان کێشەکان لە هاوبەشە نێرەکاندا، وەک هەوکردنی سێکسی، ڕێگریکردن لە دووگیانی و نەزۆکی.
* هەڵسەنگاندنی مەترسییە بۆماوەییەکان و ڕەوانەکردن، بەپێی پێویست، بۆ پشکنین و ڕاوێژکاری.
* هاوکاری لەگەڵ دابینکەرانی چاوەدێری تەندروستی تر بۆ بەڕێوەبردن یان ڕەوانەکردنی دووگیانی مەترسیدار.
* ئەنجامدانی ڕێکارەکانی چاوەدێری سەرەتایی، لەوانەش پاپ سمیر، مایکرۆسکۆپی، پشکنینی دوای جووتبوون، دانانی ئامێری ناو منداڵدان (IUD) و بایۆپسی ناوپۆشی منداڵدان.
* دابینکردنی بەڕێوەبردن و پەروەردە بۆ ئەو ژنان و پیاوانەی پێویستیان بە پلاندانانی خێزان و کۆنترۆڵکردنی منداڵبوون هەیە.
## سەرچاوە

پۆل:تەندروستیی ژنان
کۆمەڵەی نیشتمانی پەرستارانی تازەلەدایکبوون

**کۆمەڵەی نیشتمانی پەرستارانی تازەلەدایکبوو (NANN)** ڕێکخراوێکی پیشەیی پەرستارانی تازەلەدایکبووە لە ئەمریکا. کۆمپانیای کۆمەڵەی نیشتمانی پەرستارانی تازەلەدایکبوو لە ساڵی ١٩٨٤ لەلایەن پێنج پەرستاری تازەلەدایکبووەوە دامەزراوە کە بریتین لە پاتریشیا جۆنسۆن، لیندا بێلیگ، تریسی کارپ، چارڵز ڕەیت و دۆنا لی لۆپەر. لە ماوەی ساڵێکدا کۆمەڵەکە شانازی بە ئەندامێتی ٣٧٩٠ کەسەوە دەکرد.
## ئەرک
ئەرکی کۆمەڵەی نیشتمانی پەرستارانی تازەلەدایکبووەکان بریتییە لە چارەسەرکردنی پێداویستییە پەروەردەیی و پراکتیکییەکان لەناو پسپۆڕییە پەرەسەندووەکەی پەرستاری تازەلەدایکبووان، لە هەمان کاتدا نوێنەرایەتی نیشتمانی بە هەموو پەرستارانی تازەلەدایکبووان بدرێت.

ئەم ئەرکە لە ڕێگەی بڵاوکراوە پیشەییەکان و پێداچوونەوەکراوەکانی هاوتاکان (پێشکەوتن لە چاودێری تازەلەدایکبووان)، کۆنفرانسی پەروەردەیی، و پێشکەشکردنی کتێب و کەرەستەی دیکە بۆ پیشەییەکانی چاوەدێری تەندروستی تازەلەدایکبووان بەدەست دێت.
## یاسادانان
کۆمەڵەی نیشتمانی پەرستارانی تازەلەدایکبوو پشتگیری لە یاسای ڕێگەپێدانی دووبارەی سکرینکردنی تازەلەدایکبووان ژیانی ڕزگار دەکات لە ساڵی ٢٠١٣ (H.R. 1281؛ کۆنگرێسی 113)، پڕۆژە یاسایەک کە یاسای خزمەتگوزاری تەندروستی گشتی هەموار دەکاتەوە بۆ دووبارە ڕێگەپێدان بە بەرنامەکانی یارمەتییەکان و دەستپێشخەرییەکانی دیکە بۆ پێشخستنی سکرینکردنی فراوانکراوی منداڵانی تازەلەدایکبوو و منداڵان بۆ نەخۆشییە بۆماوەییەکان.

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ماڵپەری فەرمی
* پێشکەوتنەکان لە چاودێری تازەلەدایکبووان
پەرستاری پزیشکی دەروونی

**پەرستاری دەروونی-تەندروستی دەروونی (PMHNP)** پەرستارێکی تۆمارکراوی پزیشکی پێشکەوتووە کە ڕاهێنراوە بۆ پێشکەشکردنی کۆمەڵێک خزمەتگوزاری تەندروستی دەروونی بەرفراوان بۆ نەخۆشەکان و خێزانەکان لە چەندین شوێنی جیاوازدا. PMHNPs دەستنیشانکردن، چارەسەرکردن و دەرمان بۆ ئەو نەخۆشانە دەنووسن کە تێکچوونی دەروونی، تێکچوونی مێشکی ئۆرگانیکی پزیشکی یان کێشەی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکانیان هەیە. ئەوان مۆڵەتیان هەیە بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری دەروونی فریاگوزاری، هەڵسەنگاندنی دەروونی کۆمەڵایەتی و جەستەیی نەخۆشەکانیان، پلانی چارەسەرکردن و بەڕێوەبردنی چاودێری نەخۆش، هەروەها لەوانەیە وەک ڕاوێژکار یان وەک پەروەردەکار بۆ خێزان و کارمەندان خزمەت بکەن. PMHNP گرنگی بە دەستنیشانکردنی دەروونی دەدات، لەوانەش دەستنیشانکردنی جیاوازی نەخۆشییە پزیشکییەکان لەگەڵ نیشانە دەروونییەکان، و چارەسەری دەرمانی بۆ تێکچوونە دەروونییەکان.

پەرستاری دەروونی ڕاهێنراوە بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سەربەخۆ پراکتیزە بکات. لە ٢٤ ویلایەتدا، پەرستارانی پزیشکی (NPs) پێشتر بەبێ چاودێری پزیشکی دەروونی دەستنیشان دەکەن و چارەسەری دەکەن، ئەمە بە پێچەوانەی ساڵی ٢٠٠٨ە، کاتێک پەرستاران دەیانتوانی لە ٢٣ ویلایەتدا بە شێوەیەکی سەربەخۆ دەستنیشان و چارەسەری بکەن، و تەنها لە ١٢ ویلایەتدا دەیانتوانی دەرمان بنووسن. لە ویلایەتەکانی تردا، PMHNPs کارکردنیان کەمکردۆتەوە یان سنووردار کردووە، ئەمەش پێویستی بە ڕێککەوتنی هاوبەشە لەگەڵ پسپۆڕێکی پزیشک، مەودای ستانداردی کارکردن کە لەلایەن پزیشکێکەوە واژۆ کراوە، یان سنوورەکانی دیکە بۆ کارکردن یان ڕێنماییکردن, لەم حاڵەتانەدا، هێشتا بە شێوەیەکی سەربەخۆ کار دەکەن بۆ دەستنیشانکردنی تێکچوونەکان، دابینکردنی چارەسەرکردن و نوسینی دەرمان, ناونیشانەکان بەپێی ویلایەتەکان دەگۆڕدرێن، بەڵام بەزۆری NP، CRNP، APRN، یان ARNP بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن.
## سەرچاوە
کەریم محەمەد

وێنۆک|'''کەریم محەمەد'''
**کەریم محەمەد :**(١٩٢٤) نووسەر ، چالاكی سیاسی ، سکرتێر و کارگێڕی (یەکێتیی نووسەرانی کورد) و سکرتێر و ئەندامی (یەکێتیی مامۆستایان)یش بووە ، لە نەتەوەی كورد بووە. 

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
کەریم کوڕی محەمەدساڵح کوڕی حاجی سەلیم کوڕی ئەمین ئاغای چنگنییە و بە "کەریم زەند" ناسراوە و لە (چنگیان)ی شارباژێڕەوە ھاتوون. ١٩٢٤ لە گەڕەکی مەڵکەندیی شاری سلێمانی ھاتووەتە دنیاوە. خوێندنی دینیی حوجرە و سەرەتایی و ناوەندیی لە سلێمانی بووە. پاشان چووەتە خانەی مامۆستایان لە (ئەعزەمییە)ی بەغدا و ١٩٤٤ تەواوی کردووە. ساڵێک بووەتە مامۆستا لە قوتابخانەی فەیسەڵییەی سلێمانی. دیسان چووەتەوە بۆ بەغدا و بەشی ئینگلیزیی خانەی بەرزی مامۆستایانی خوێندووە. دەورانی حکوومەتی میللیی کوردستان لە مەھاباد، چووەتە مەھاباد و لەوێ بووەتە مامۆستای قوتابخانەی گەلاوێژ. پاش شکستی حکوومەتەکە، ڕووی کردووەتە ڕووسیا.

## چالاكی سیاسی
کە ھاتووەتەوە، گیراوە و دوو ساڵ لە بەندیخانەی (ئەبووغرێب) زیندانی کراوە. پاشتر شەش ساڵێکی بە دوورخراوەیی و دەست بەسەری لە لیوای (ناسرییە) و تێکڕا سیازدە ساڵێکیشی بە ئاوارەیی گوزەراندووە. ١٩٥٨ گەڕاوەتەوە. کەریم زەند، ئەندامی کۆمەڵی (برایەتی) و حیزبی (ھیوا) بووە و نەخشی لە (ژ. ک)، (کاژیک) و (پارتی دیموکراتی کوردستان)دا ھەبووە. پازدە ساڵ مامۆستا و کارگێڕی ڕاھێنانی مامۆستایان و سەرپەرشتی ھەڵمەتی نەھێشتنی نەخوێندەواری بووە.

## یەکێتیی نووسەرانی کورد
ئەندام و سکرتێر و کارگێڕی (یەکێتیی نووسەرانی کورد) و سکرتێر و ئەندامی (یەکێتیی مامۆستایان)یش بووە. ئەندامی دەستەی نووسینی گۆڤاری "ڕۆژی نوێ" و پازدە ساڵیش جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی شارەوانیی سلێمانی بووە.

## بەرهەمەكانی
ژمارەیەکی زۆر وتاری لە (ژین، ڕۆژی نوێ، دەنگی مامۆستا، کاروان)دا نووسیوە.

**ئەم بڵاوکراوانەیشی ھەن:** 

# حركة كردستان وأذربيجان التحررية، بغداد، ١٩٥٩
# سەرنجێک لە ئابووری ڕامیاری، چاپخانەی کامەرانی- سلێمانی، ١٩٥٩ 
# مێژووی نەژاد و پەیوەستەگی کورد، ١٩٦٩ (بە ھاوبەشی لەگەڵ قانع) 
# جوگرافیای کوردستان بە کورتی، چاپخانەی کامەرانی- سلێمانی، ١٩٥٩ 
# میللەتی کورد، چاپخانەی کامەرانی- سلێمانی، ١٩٧٠
# ئایین و باوەڕ لە کوردستانا، چاپخانەی کامەرانی- سلێمانی، ١٩٧٠
# ئینجیل- مزگێنی- پەیمانی نوێ، چاپخانەی ڕاپەڕین- سلێمانی، ١٩٧٢ (لەگەڵ قەشە یووسف پەری) 
# زمانی کوردی و ھونەری وەرگێڕان، چاپخانەی کامەرانی- سلێمانی، ١٩٧٧ 
# کورتەجوگرافیای کوردستان، سلێمانی، ٢٠٠٠ 
# جوگرافیای کوردستان، چاپخانەی خاک- سلێمانی، ٢٠٠١؛ ض٢، چاپخانەی شڤان- سلێمانی، ٢٠٠٥ 
# تۆماری تەمەن (١): گەشت، چاپخانەی ڕوون- سلێمانی، ٢٠٠٤
# تۆماری تەمەن (٢): کوردستانی پەرتکراو- الكوردستان المجزأة، چاپخانە و ئۆفسێتی پرژە- سلێمانی، ١٩٩٢ 
# تۆماری تەمەن- ئەرشیف (٣): خەرمان- شارا، چاپەمەنیی ئەزمڕ- سلێمانی، ٢٠٠٣ 
# تۆماری تەمەن (٤): سووڕی ژیان، چاپەمەنیی ژیر- سلێمانی، ٢٠٠٣
# تۆماری تەمەن (٥)، چاپەمەنیی ڕوون- سلێمانی، ٢٠٠٥
# تۆماری تەمەن (٦): پەیک، چاپەمەنیی ئەزمڕ- سلێمانی، ٢٠٠٦
# تۆماری تەمەن (٧): ئاینستان، چاپەمەنیی ئەزمڕ- سلێمانی، ٢٠٠٦
# تۆماری تەمەن (٨)، چاپەمەنیی ئەزمڕ- سلێمانی، ٢٠٠٨

## سەرچاوەكان

## سەرچاوەکان
زەبەلاحی سەھۆڵی

**زەبەلاحی سەھۆڵی** گەڕەستێرەیەکی زەبەلاحە کە زۆرتر لە توخمگەلی قورستر لە ھایدرۆجین و ھیلیۆم، وەکوو ئۆکسیجن، کاربۆن، نایترۆجین و گۆگرد، پێک ھاتووە. دوو زەبەلاحی سەھۆڵی لە سیستمی خۆریدا ھەن: یورانۆس و نێپتوون. زاراوەی «سەھۆڵ» لە ئەستێرەفیزیک و گەڕەستێرەناسیدا ئاماژە بە ئاوێتەی کیمیاییی زووبفڕ بە خاڵی ڕچانی سەروو ١٠٠ پلەی کێلڤن، وەکوو ئاو، ئەمۆنیا، یان مێتان، دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سیستمی خۆری
پۆل:زەبەلاحە سەھۆڵییەکان
پۆل:سەھۆڵ
پۆل:جۆرەکانی ھەسارە
دبلۆم لە پەرستاری

**بڕوانامەی دیبلۆمی پەرستاری** یان **پەرستاری دبلۆم** بریتییە لە بڕوانامەی پەرستاری خوێندنی باڵای ئاستی سەرەتایی.
## پاشبنەما
لە ئەمریکا ئەم بڕوانامەیە بەزۆری لەلایەن قوتابخانەکانی پەرستاری نەخۆشخانەوە دەدرێت. پرۆگرامەکانی دبلۆم لە ئەمریکا پێویستی بە ٢-٣ ساڵ ڕاهێنان هەیە پێش دەرچوون. ئەو خوێندکارانەی کە بڕوانامەی دبلۆمیان لە پەرستاریدا پێبەخشراوە، شایستەی ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی (NCLEX-RN) و داواکاری مۆڵەتدان وەک پەرستارێکی تۆمارکراو.

لە سەردەمێکدا هەموو پەرستارەکانی ئەمریکا بە بڕوانامەی دبلۆم ئامادە بوون. زنجیرە کتێبی منداڵانی چێری ئامێس بۆ هاندانی کچان بۆ چوونە ناو پیشەی پەرستاری لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا دروستکراوە. ئەو پەرستارێکی "دیپلۆمی نەخۆشخانە" بوو.

هەرچەندە ژمارەی قوتابخانەکانی پەرستاری کە بنکەکانیان لە نەخۆشخانەکان بەردەوامە لە کەمبوونەوە، بەڵام هێشتا زۆربەیان هەن. هەندێک داوا دەکەن کە خولەکانی پێش مەرجی جگە لە پەرستاری لە قوتابخانەیەکی تردا پێش وەرگرتن تەواو بکرێن یان پرۆگرامەکەیان لەگەڵ پۆلەکانی قوتابخانەیەکی نزیکدا هەماهەنگ بکەن، هەرچەندە زۆربەیان هێشتا خۆیان لەخۆدەگرن.

هەندێک لە پرۆگرامەکانی پەرستاری لەسەر بنەمای نەخۆشخانە لەگەڵ کۆلێژەکان پرۆگرامی هاوبەش پێشکەش دەکەن کە بڕوانامەی دیپلۆما لە پەرستاری، و بەکالۆریۆس لە زانست لە پەرستاری (BSN) بە خوێندکاران دەدەن.

پەرستارانی وڵاتانی دیکەش دەتوانن بڕوانامەیان هەبێت، وەک پەرستارانی پراکتیکی لە کەنەدا، کە بڕوانامەی٢-٣ هاوتای یان زیاتر لە درێژاییدا تەواو دەکەن بۆ بڕوانامەی هاوبەش لە پەرستاریدا کە لە ئەمریکا تەواو کردووە.
## سەرچاوە
تۆماری پەرستاران

**تۆماری پەرستار** یان **تۆماری پەرستاران** بریتییە لە لیستی ئەو پەرستارانەی کە بە شێوەیەکی یاسایی مۆڵەتی کارکردنی پەرستارییان هەیە، تۆمارەکە لەلایەن ئەو دەزگای مۆڵەتدەرەوە پارێزگاری لێدەکرێت کە بە یاسا دیاری کراوە بۆ ڕێکخستنی پیشەکە، ئەمە سەرچاوەی نازناوی یاساییە "پەرستاری تۆمارکراو". بەزۆری هەر پەرستارێک ژمارەی ناسنامە یان مۆڵەتی تایبەتی پێدەدرێت.

لە ئەمریکادا، زاراوەی تۆماری پەرستار بە شێوەیەکی باو بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە دەزگای پەرستاری، کە کارێکی تایبەتە کە کارمەندانی پەرستاری ڕۆژانە یان شوێنی خۆیان بۆ نەخۆشخانەکان، فەرمانگە پزیشکییەکان و تاکەکان دابین دەکات.

هەروەها تۆماری پەرستار ئەو کۆمپانیایانەن کە ڕەوانەکردن بۆ نەخۆشەکان بۆ چاودێری پەرستاری لێهاتوو و ناشارەزا دابین دەکەن. ئەم کۆمپانیایانە لیستی کارمەندانی پەرستاری دەپارێزن، کە دڵنیا دەبن لەوەی مۆڵەت و ڕاهێنانی دروستیان هەیە، کە بەکاریدەهێنن بۆ ڕەوانەکردنی پەرستاران کە وەک بەڵێندەری سەربەخۆ کاردەکەن بۆ نەخۆشەکان.

فلۆرەنس نایتینجڵ دژی یەک تۆماری نیشتمانی پەرستاران بوو، ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە یەک تۆماری نیشتمانی بە خێرایی بەسەر دەچێت و زیان بە پەرستارانی تازە ڕاهێنراو دەگەیەنێت و شەرعیەت دەدات بە پەرستارانی ڕاهێنراو کە دواتر سەلماندیان کە ئامێری پێویستیان نییە بۆ ئەو کارە. لەو کاتەدا درێژایی و کوالیتی ڕاهێنانەکان زۆر جیاواز بوو. ئەو تۆمارەی کە کۆمەڵەی پەرستارانی بەریتانیا پێشنیاری کردووە هیچ وردەکارییەکی ئەو ڕاهێنانەی نەخراوەتەڕوو کە پەرستارێک وەریگرتووە. نایتنگەیل پێی وابوو کە پەرستاری دەبێت وەک پیشەیەک سەربەخۆ بێت، نەک لە ژێر کۆنترۆڵی پزیشکەکاندا. نیوەی کورسییەکانی BNA بڕیار بوو بدرێت بە پزیشکان. نایتنگەیل سەرکردایەتی چەندین هەڵمەتی دژی بی ئێن ئەی کرد.
## سەرچاوە
سلێمان بەگ

**سلێمان بەگ** یان **سولەیمان بێگ** شارەدێیەکە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی  شاری تکریت بە دووری (٩٠کم)، ژمارەی دانیشتووانی ٢٠ ھەزار کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی ناحیەی سلێمان بەگە. دەکەوێتە نێوان زنجیرەچیای حەمرین و شارۆچکەی دووزخورماتوو.

دانیشتوانی ئەم شارەدێیە لە تورکمانی شیعە و عەرەبی سوننە پێکھاتووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی عێراق
پۆل:پارێزگای سەلاحەددین
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
کەرەپان

**کەرەپان** یا **کەرەپەن**، ناوی چینێک لە پیا ئایینییەکانی ئایینی دەئوە یەسنایە کە لەگەڵ بیروڕای زەردەشت دژایەتیان دەکرد. لە ئەستوورەکانی زەردەشتی ھاتووە کە کەرپانەکان لە دەورەی کیانیان دژ بە زەردەشت ڕاپەڕیون. ئەم توێژە لە پێشەوا ئایینییەکان بەرپرسی جێبەجێکردنی ڕێوڕەسمەکان و نەریتە ئایینییەکان بە شێوەیەکی ئاڵۆز بۆ خەڵکە شوێنکەوتووەکەیان بوون و جگە لە داھاتەکانی ئێجگار زۆر، ھێزێکی بەرچەوێکیشیان ھەبووە. کەرپانەکان سەر بە پەرگاڵی ھزریی کیانیان بوون و لەسەر ئەو باوەڕە دژایەتیان لەگەڵ باوەڕەکانی زەردەشت دەکرد، چۆنکە ئەو بیروڕایانەیان لەگەڵ ئایینی خۆیان ناکۆک دەبینی. ھەروەھا کە زەردەشت لە گاتاکان نووسیوە بەرامبەر بە کەرپانەکان لە بیروڕای خۆی بەرگریی کردووە. لە گاتاکان ئاماژە بە ناوی ئۆسیج، کەڤی و بەندۆ وەکوو سێ کەرپان کراوە ک ڕوون نییە ئەمانە ناوی کەسایەتیین یان بنەماڵەیەکن لە کەرپانەکان. ئەو سێیانە بیروڕای زەردەشتیان قەبووڵ نەکردووە و لە بەرامبەری ئەو ڕاوەستابوون، بەڵام زەردەشت دەیتووانیوە بۆ خۆی پەیرەوانێک بدۆزێتەوە و ئایینی خۆی بە ناوی مەزدە یەسنا دابمەزرینێت.

لە مێژووی سەردەمی کۆن ناوی موغ بۆ ئاماژەکردن بە پیائایینییەکانی چەند ئایینێکی جیاواز بە کارھاتووە. موغە مادییەکان و موغە مەجووسەکان لەگەڵ موغە میترایییەکان جیاواز بوون. لە گاتاکان بە موغە میترایییەکان «کەرەپان» گوتراوە. کەرەپانەکان ھەر ئەو موغە میترایییەکانن کە ھەندێک کەس پێیوایە بەدوای ئیسلام ھزری گنۆسییان تێکەڵی عیرفانی پاش لە ئیسلام کردووە.

## وشە
وشەی «کەرەپان/کەرەپەن» چووەتە نێوی زمانی عەرەبی و بە واتای «خەڵات کردنی خوێن بۆ خواکان» بەشێوەی «قوربان» و «قوربانی کردن» ھەتا ئێستاکە بەکار دەچێت.

ھەروەھا ئەم وشە چووەتە نێوی زمانی مەنگۆلی و بە شێوەی «قورمێنج» دەرھاتووە و لەو زمانەش تێکەڵی زمانی قرغیزی بووە و بە شێوەی «کورمان» (Курман) دەرھاتووە. ھەندێک کەس پێیوایە وشەی کوردیی «کورمانج» لەگەڵ ئەم وشانە پەیوەندیی ھەیە.

## سەرچاوەکان

## کتێبناسی
* رضی، ھاشم، *دین و فرھنگ ایرانی پیش از عصر زرتشت* (بە کوردی: ئایین و چاندی ئێرانی بەر لە سەردەمی زەردەشت)، تھران: سخن، ١٣٨٤[=٢٠٠٥].
* اوشیدری، جھانگیر، *دانشنامەی مزدیسنا: واژەنامەی توضیحی آیین زرتشت* (بە کوردی: زانستنامەی مەزدە یەسنا: فەرھەنگۆکی شیکردنەوەییی ئایینی زەردەشت)، تھران: مرکز، ١٣٧١[=١٩٩٢].

پۆل:دەئوە یەسنا
پۆل:زەردەشت
کەمال ڕەمزی

وێنۆک|'''کەمال ڕەمزی'''
**کەمال ڕەمزی :**(١٩٣٥-١٩٩٨) نووسەر ، چالاكی سیاسی ، ڕێکخراوی کاردۆی دامەزراندووە ، لە نەتەوەی كورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
کەمال کوڕی محەمەد ڕەمزی کوڕی مەلا مارفی قازیی سلێمانی یە. ١٩٣٥ لە سلێمانی لەدایک بووە، قۆناغەکانی سەرەتایی و ئامادەییی تێدا بڕیوە. ١٩٦٠ کۆلیجی کشتوکاڵی لە زانکۆی بەغدا تەواوکردووە، ھەمان ساڵ بووە بە مامۆستا لە ئامادەییی کشتوکاڵی بەکرەجۆ. لەبەر دڵسۆزی و لێھاتوویی کراوە بە جێگری بەڕێوەبەری ئەو ئامادەیییە. 

## بەڕێوەبەرایەتیی بەخێوکردنی ئاژەڵ
١٩٧٠ گواستراوەتەوە بۆ بەڕێوەبەرایەتیی بەخێوکردنی ئاژەڵ لە بەکرەجۆ، چوار ساڵی تێدا بەردەوام بووە. نێردراوە بۆ ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و شەش مانگ خولی لە بواری بەڕێوەبردنی کێڵگەکانی بەخێوکردنی ئاژەڵدا دیوە. ساڵانی ١٩٧٨-١٩٩٧ بەڕێوەبەر بووە لە شارەزوور و سلێمانی لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کشتوکاڵی سلێمانی. ١٩٩٧ خانەنشین کراوە.

## ژیانی هاوسەرگیریی
١٩٦٤ ھاوسەرگریی لەگەڵ پەخشان نوویی ئامۆزای کردووە، دوو کچ و کوڕێکی لێ ھەیە.

## چالاكی سیاسی
١٩٧٤ چووەتە ڕیزی شۆڕشی ئەیلوول. 

## ڕێکخراوی (کاردۆ)
ساڵی ١٩٩٢ بۆ ژیاندنەوەی کشتوکاڵ و گوندە وێرانەکان، ڕێکخراوی (کاردۆ)ی لەگەڵ کۆمەڵێک شارەزا و ئەندازیاری کشتوکاڵی دامەزراندووە.

## كۆچی دوایی
٦/٢/١٩٩٨ کۆچیدواییی کردووە.

## نووسینەكانی
لەبەر ئەوەی لە بنەماڵەیەکی ئەدەبیدا چاوی ھەڵھێناوە، بایەخی خوێندنەوە و ئەدەبیاتی لا پەیدا بووە. نووسینی لە (گەلاوێژ، ھەتاو، ڕۆناھی)شدا بڵاوبووەتەوە.

## سەرچاوەكان

## سەرچاوەکان
نواندن

[وێنۆک|[سارا بێرنارت ئەکتەری سەرەتایی فیلمی فەڕەنسی و ئەکتەری شانۆ، وەک ھاملێت]]
**نواندن** یان **ڕۆڵگێڕان** چالاکییەکە کە چیرۆکێک بە ڕێگەی نمایشکردنی لەلایەن ئەکتەرێکەوە دەگێڕدرێتەوە و ڕۆڵی کارەکتەرێک دەگرێتەبەر، لە شانۆ، تەلەڤیزیۆن، فیلم، ڕادیۆ یان ھەر میدیایەکی تر کە سوود لەو شێوازە وەربگرێت.

زۆربەی سەرچاوە سەرەتایییەکان لە ڕۆژاوا کە بەدواداچوون بۆ ھونەری نواندن دەکەن، ئەمەیان وەک بەشێک لە ڕەوانبێژی باس کردوە.

## مێژوو
یەکێک لە یەکەم ئەکتەرە ناسراوەکان، یۆنانییەکی کۆن بوو بە ناوی تێسپیسیی ئیکاریا لە ئەسینا. نووسینی دوو سەدە دوای ئەو کەسایەتییە، ئەرستۆ لە *پەڕتووکی شیعریدا* باس لەوە دەکات کە تێسپیس لە کۆرسی دیتیرامبیک ھاتووەتە دەرەوە و وەک کارەکتەرێکی جیاواز قسەی کردوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نواندن
پۆل:فیلم
پۆل:شانۆ
پۆل:ئەکتەر
پاشڕووان

**پاشڕووان** یان **فلاشباک**، دیاردەیەکی دەروونییە کە تێیدا کەسێک ئەزموونێکی کتوپڕ و بەھێزی ڕابردووی بەبێ خواستی خۆی دێتەوە خەیاڵی و بیری لێدەکاتەوە. ئەم ئەزموونانە دەکرێت ترس، دڵخۆشکەر، خەمناک، ورووژێنەر یان ھەر جۆرێکی تر لە ھەستەکان بن. ئەم زاراوەیە بە تایبەتی کاتێک بەکاردێت کە یادەوەرییەکە بە شێوەیەک دێتە بیری کەسەکەوە، کە بەبێ ویستی مێشک و بیرکردنەوەی خۆی ھاتووەتە خەیاڵی، بە تایبەت کاتێک کە ئەوەندە چڕ و پڕە کە کەسەکە بە ئاگا دێنێتەوە و زۆربەی ھەستەکانی لەگەڵدا گرژ دەبێت، یان ناتوانێت بە تەواوی وەک یادەوەرییەک کە لە ڕابردوودا ئەزموونی کردوە، بیناسێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەروونپزیشکی
پۆل:پزیشکیی خەو
پۆل:دەروونناسی
پۆل:دەروونناسیی گشتی
پۆل:دەروونناسیی کۆمەڵایەتی
پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
پۆل:ھەست
پۆل:سۆزەکان
پۆل:خەو
پۆل:نیشانەکانی نەخۆشی
پۆل:مرۆڤ
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:لەشی مرۆڤ
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:مێشک
پۆل:بیر
ئاپا

**ئاپا** () کارەکتەری خەیاڵی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ئەنیمەیشنیی کۆمپانیای نیکلۆدیۆنە، ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا. لە زنجیرەکەدا، ئاپا گامێشێکی فڕیوە، جۆرێکە لە ئاژەڵ کە دەتوانێت بە شێوەیەکی سروشتی بفڕێت، و ڕێبەری ڕۆحی ئاژەڵانی پاڵەوانی زنجیرەکەیە، بەناوی ئانگ. دی بڕادلی بەیکەر کاریگەری دەنگیی ئاپایە، لەگەڵ ھەموو ئاژەڵەکانی تر، لە ھەردوو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکە و فیلمەکەش.

## دروستکردن و پێکبەستن
دروستکەرانی زنجیرەکە، مایکڵ دانتێ دیمارتینۆ و برایان کۆنێتزکۆ ئاپایان وەک تێکەڵکێشییەکی نێوان گامێش و بەرخی دەریا پێناسە کردووە، ھەرچەندە جەستەی لە جەستەی ورچێکی ئاوی دەچێت. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ئەو ھونەرمەندانەی کە بەشدارن لە دروستکردنی زنجیرەکەدا، دیزاینەکەی ئاپا لەسەر بنەمای دیزاینی کاتبوس بووە لە فیلمی *دراوسێکەم تۆتۆرۆ*، چونکە دروستکردنی شیردەرێکی شەش قاچیان بە ئەستەم زانیوە.

## دەرکەوتنەکان
وێنۆک|246x246پیکسڵ|دی بڕادلی بەیکەر، کاریگەری دەنگیی ئاپا بۆ ھەردوو زنجیرە ئەنیمەیشنەکە و فیلمەکە.
ئاپا بە شێوەیەکی بەرچاو لە زۆربەی دیمەنەکانی زنجیرەیەدا دەرکەوتووە، نەک تەنھا لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا و زنجیرەی ٢٠٢٤ی ئەڤەتار: کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا، بەڵکو لە فیلمی کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا و یارییە ڤیدیۆیییە جیاوازەکان و پەڕتووکە کۆمیکییەکانیشدا دەرکەوتنی ھەبووە. دی بڕادلی بەیکەر کاریگەری دەنگیی ئاپا بووە لە ھەردوو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکە و فیلمەکەدا.

### لە زنجیرە ئەنیمەیشنەکەدا
ئاپا نزیکەی لە ھەموو ئەڵقەیەکی زنجیرە ئەنیمەیشنەکەدا ڕۆڵی ھەبووە، لە کۆی ٦١ ئەڵقەی سێ وەرزەکەدا لە ٥٨ ئەڵقەدا دەرکەوتووە. زۆربەی چیرۆکی پشتەوەی کارەکتەرەکە لە ئەڵقەی *[[ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا (وەرزی دووەم)|ڕۆژە ونبووەکانی ئاپا]]* دەردەکەوێت.

### لە فیلمەکەدا
ئاپا لە فیلمی ئەکشنی ڕاستەوخۆی ساڵی ٢٠١٠ کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا دەردەکەوێت بە کاریگەرییە دەنگییەکانی دی بڕادلی بەیکەرەوە. ڕۆڵی ئاپا لە فیلمەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر دیار بوو بە بەراورد بە زنجیرە ئەنیمەیشنەکە.

## تێبینییەکان

## ئەمانەش ببینە
* ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا
** ئانگ
* ئەڤەتار: کۆتا ملکەچپێکەری ھەوا (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ٢٠٢٤)
* پێرستی ئەڵقەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا#پەڕتووکی دووەم: زەوی (٢٠٠٦)

## سەرچاوەکان

پۆل:کارەکتەرەکانی ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە تووشی نەخۆشی فشاری دەروونی دوای کارەسات بوون
پۆل:کارەکتەرە نێرەکانی ناو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنەکان
سێ شت کە نەدەبوو خوا دروستیان بکات: فارس و جوو و مێش

**سێ شت کە نەدەبوو خوا دروستیان بکات: فارس و جوولەکە و مێش** () پرۆپاگەندەیەکی ڕژێمی بەعس بە بیروڕای دژە ئێرانی و دژە جوویەتی بوو کە لە سەردەمی حوکمڕانیی سەددام حوسێندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاو کرایەوە.

خەیروڵڵا تەلفاح، نووسەری عێراقی و بەرپرسی باڵای حیزبی بەعس کە دەبوو مام و خەزووری سەددام حوسێن، یەکەمین جۆری ئەو کتێبەی لە دە لاپەڕەدا لە ساڵی ١٩٤٠دا نووسی.

لە ساڵی ١٩٨١، دوای دەستپێکردنی شەڕی ئێران و عێراق، لەلایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی حکوومەتی عێراق، «*دارەلحورییە»* بڵاوکرایەوە و وەزارەتی پەروەردە ئەو پڕۆپاگەندەی وەکوو بەشێک لە کتێبی خوێندن بۆ منداڵانی قوتابخانە دابەش کرد.

لە بەرھەمەکەدا فارسەکان بە «ئاژەڵێک کە خوا لە شێوەی مرۆڤدا دروستی کردوون»، جووەکان بە «تێکەڵەیەک لە پیسایی و پاشماوەی گەلانی جیاواز» و مێشەکان وەکوو بوونەوەرانێک کە ھەمووان بە ھەڵە لێی تێدەگەن و «لێیان تێناگەین کە مەبەستی خوا لە دروستکردنیان چییە» ناسێندراون. بەوتەی کۆن کالن، ئەم ھەوڵە لاوازەی عێراق کە لاساکردنەوەی نەبەردی من بوو، کاریگەریی لەسەر سیاسەتەکانی داھاتووی سەددام حوسێن ھەبوو. وەکوو سەرۆککۆماری عێراق، سیاسەتی دەرەوەی سەددام حوسێن بە ڕق و کینە لە فارسەکان یان ئێرانییەکان و ھەروەھا جووەکان پێناسە کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەگەزپەرستی لە عێراق
پۆل:سەددام حوسێن
ئەمۆنیا

**ئەمۆنیا** ئاوێتەیەکی کیمیاییی نائەندامییە، لە نایترۆجین و ھایدرۆجین دروست بووە و NH3 فورمووڵەکەیەتی. ھایدریدێکی دوانیی جێگیر و ساکارترین ھایدریدی نیکتۆجینە. ئەمۆنیا گازێکی بێڕەنگە و بۆنێکی تیژی ھەیە. لە باری ژینناسییەوە، پاشماوەیەکی نایترۆجینیی باوە.

لە گەلێک وڵاتدا بە ماکەیەکی مەترسیدار پۆلێنراوە. بەرھەمھێنانی پیشەسازانەی جیھانیی ئەمۆنیا لە ٢٠٢١دا ٢٣٥ ملیۆن تۆن بووە. ئەمۆنیا لە سروشتدا باوە و لە –٣٣٫٣٤ پلەی سەدیدا دەکوڵێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەمۆنیا
مەھوەش جاسمی

**مەھوەش جاسمی** ناسراو بە **وەفا** (١٩٤٠ لە کرماشان – ١٩٧٦ لە شەھرئارا، تاران) پەرستار و چالاکێکی سیاسیی شۆڕشگێر بوو. ئەو لە ئەندامە کادیرەکانی ڕێکخراوەی شۆڕشگێڕی حیزبی توودەی ئێران بووە و دژ بە حکوومەتی پاشایەتیی محەممەدڕەزا پەھلەوی خەبات و تێکۆشانی کردووە. مەھوەش جاسمی بۆ ماوەیەک لە ھامبورگ لە ئەڵمانیا وەکوو ئەندامی کۆنفیدراسیۆنی جیھانیی خوێندکارە ئێرانییەکان چالاک بووە و لە کوتایی ١٩٦٠ەکان بۆ یارمەتیدانەوە بە ڕێبەرایەتیی ڕێکخراوەی شۆڕشگێڕی حیزبی توودەی ئێران گەڕایەوە بۆ ئێران. ئەو لە ئێران بۆ ماوەیەکی درێژ بە شێوەیەکی نەھێنی دەژیا. بەڵام بەدوای ئەوەی کە ماڵێکی شاراوەی ڕێکخراوەکە لەلایەن ڕەژیمی پاشایەتیی ئێران ناسیندرا، لە مانگی تشرینی دووەم یان کانوونی یەکەمی ١٩٧٦ لە گەڕەکی شەھرئارای تاران لەدەرەوەی ماڵەکە دەستبەسەر کرا و لە گرتووخانە وێڕای مەعسوومە تەوافچیان لە ژێری ئەشکەنجە کوژرا.

تەنانەت بەدوای شۆڕشی ١٩٧٠ی ئێرانیش گۆڕی مەھوەش جاسمی و مەعسوومە تەوافچیان نەدۆزرایەوە. ئیرەج کەشکوولی لە کۆمەکتێبەکانی *چاوخستنەوەیەک لە ناوەوە بۆسەر بزووتنەوەی چەپی ئێران* دەڵێت ئەگەری ھەیە تەرمی مەھوەش جاسمی لەنێوی گۆلی خوێ لە نزیکیی شاری قوم خرابێت.

## ئەمانەش ببینە
* سووسەن ئەمیری
* ئەبوولقاسم لاھووتی
* داریووش نیکگوو
* ھورموز گورجیبەیانی
* یەحیا ڕەحیمی
* مێھرداد چەمەنی
* ئیحسان فەتاحیان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەسێدارەدراوەکان بە ئەشکەنجە
پۆل:ئەندامەکانی ڕێکخراوەی شۆڕشگێڕی حیزبی توودەی ئێران
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:پەرستارە ژنەکانی خەڵکی ئێران
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:مردن لەژێر دەستبەسەریی پۆلیس لە ئێران
پۆل:ئێرانییەکانێک کە لەژێر دەستبەسەریی زینداندا گیانیان لەدەستداوە
پۆل:زیندانییەکانی خەڵکی ئێران
پۆل:زیندانییە مردووەکان لە زیندانەکانی ئێران
پۆل:زیندانی و دەستبەسەرکراوەکانی خەڵکی ئێران
پۆل:بێسەروشوێنکراوەکان لە ئێران
پۆل:چالاکە سیاسییەکانی خەڵکی کرماشان
پۆل:قوربانییەکانی ئەشکەنجە ئێرانییەکان
پۆل:کوژراوەکان بەھۆی لێدان لە ئێران
پۆل:کوژراوەکانی خەڵکی ئێران
پۆل:کوژراوەکان لە ئێران
پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان
پۆل:مارکسیستە ئێرانییەکان
پۆشتکووھی شەمیل

وێنۆک|کێوی نییان لە ناوچەی شەمیل
**پۆشتکووھی شەمیل** () شوێنێکی گەشتیارییە کە دەکەوێتە گوندستانی شەمیل، ناوچەی شەمیل، شارستانی بەندەر عەباس، پارێزگای ھورمزگان، ئێران.

## گوندەکان
* کووھ لەھروو
* کووھ دازان
* سولووبەلم
* گەردەنەی پۆشتکووھ
* قەڵەم
* سیخووران
* زەنھی
* کۆنارسیاھ
* گەجگی پۆشتکووھ
* تۆنب باریکوو

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ھورمزگان
پۆل:شارستانی بەندەر عەباس
میتان

**میتان** ئاوێتەیەکی کیمیایییە بە فورمووڵی کیمیاییی CH4 (یەک ئەتۆمی کاربۆن بە چوار ئەتۆمی ھایدرۆجین گرێ دراوە). ھایدریدی گرووپی ١٤، ساکارترین ئەلکان و پێکھێنێکی سەرەکیی گازی سروشتییە. میتان سووتەمەنییەکی گرنگە، ھەرچەندە گرتن و پاشەکەوتکردنی قورس و دژوارە، چونکە لە پلەی گەرمی و پەستۆی ستاندارددا گازە.

گەورەترین کۆگەی میتان لەژێر بنکی زەریادایە. کاتێک کە میتان بە ڕوو و ھەڵمەگۆ دەگات، بە میتانی ھەڵمەگۆیی دەناسرێت. میتان گازێکی بێبۆن، بێڕەنگ و شەفافە. خەستیی میتانی ھەڵمەگۆییی زەوی لە ١٧٥٠ەوە نزیکەی ١٦٠٪ زیاد بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:میتان
پۆل:سووتەمەنییەکان
محەممەد خورشید سیامەنسووریی

وێنۆک|محەممەد خورشید سیامەنسووریی
**محەممەد خورشید سیامەنسووریی :**(١٩١٥–١٩٩١) نووسەر، شاعیر، باوەڕپێکراوێکی فرۆشتنی گۆڤاری "گەلاوێژ" بووە. لە نەتەوەی کورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
محەممەد خورشید سیامەنسووریی خەڵکی کەرکووکە، ساڵی ١٩١٥ لە شاری کەرکووک لەدایکبووە. خوێندنی ئایینیی لای مەلا ڕەزای واعیز تەواوکردووە. پاش ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ بووە بە مامۆستا لە دێی (قەرەوەیس).

## بەرھەمەکانی
پیاوێکی نیشتمانپەروەری خوێندەوار، چالاک و شاعیر بووە و چەند بەرھەمێکی لە پاش بەجێ ماوە.

## گۆڤاری گەلاوێژ
ساڵانی چل و پەنجای سەدەی ڕابوردوو کتێبفرۆشیی لەسەر شۆستەی شەقامی ئەوقاف ھەبووە و باوەڕپێکراوێکی فرۆشتنی گۆڤاری "گەلاوێژ" بووە.

## کۆچی دوایی
ڕۆژی ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٩١ لە ناوچەی بازیان کۆچیدواییی کردووە و تەرمەکەی براوەتەوە بۆ کەرکووک، لە گۆڕستانی (شۆڕیجە) نێژراوە.

## سەرچاوەکان
دەفتەری گەورە

**دەفتەری گەورە** ڕۆمانێکی ئاگۆتا کریستۆفە کە لە ساڵی ١٩٨٦ بڵاوکراوەتەوە . بەرگی یەکەمی ڕۆمانی “سێیانەی دووانە»، بەرگی دووەم بەناوی *بەڵگە* و سێیەممیش بە ناوی *درۆی سێیەم* کۆتایی دێت.

## چیڕۆک
لە شارێکی گەورەدا شەڕ لە ئارادایە. بۆ ئەوەی دوو مناڵە دووانەکەی لەو جەنگە دووربخاتەوە، ژنێک دوو دووانەکەی لەگەڵ داپیرەیان لە لادێدا بە جێ دەهێڵێت. ئەمیش پیرەژنێکی ناشرین و پیس و بەدبەختە، بەزەحمەت دەیانخاتە ناو ماڵەکەی خۆیەوە. ئەو دوو منداڵە کە بە ئارەزووی خۆیان جێهێڵراون، فێر دەبن بەسەر سەرما و برسێتی و دڕندەییەکانی ڕۆژانە لە وڵاتێکی وێرانکراودا زاڵ بن.

"دەفتەری گەورە" ئەو تیانووسەیە کە دوو منداڵەکە خۆیان پابەند دەکەن بە نووسینی دۆزینەوەکانیان و فێربوونیان بە گەورەترین بابەتییەتی مومکین. بۆ وێنە: "قەدەغەیە بنووسین: 'شارۆچکە بچووکەکە جوانە'، چونکە شارۆچکە بچووکەکە دەتوانێت بۆ ئێمە جوان بێت و بۆ کەسێکی دیکە ناشرین بێت".

لە ماوەی ژیانیاندا لەم لادێیەی سەر سنوور، ئەوا کۆمەڵێک ڕووداو دەبینن و فێردەبن کە بۆ تەمەنی ئەوان شیاو نابێت و دەرەنجامەکانی جەنگ نیشانیان دەدات.

## کاریگەری
یاری ڤیدیۆیی *دایکی سێیەم* لە ژێر کاریگەری تەوەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە وەرگیراوە.

## لە هونەرەکانی دیکە

### سینەما
ڕۆمانەکە لەلایەن دەرهێنەری هەنگاری یانۆس سزازەوە وەرگیراوە لە فیلمەکەیدا بە هەمان ناونیشان کە لە ساڵی ٢٠١٣ نمایشکرا.

فیلمەکە بۆ نوێنەرایەتی هەنگاریا لە خەڵاتی ئۆسکاری ساڵی ٢٠١٤ لە بەشی باشترین فیلمی بیانی هەڵبژێردرا و یەکێکە لەو نۆ فیلمەی گەیشتە پاڵێوراوە کۆتاییەکان.

### شانۆ
شانۆگەرییەک کە لەلایەن کاترین ڤیداڵەوە دەرهێنرا. ئەم شانۆگەرییە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە مۆنتریال لە شانۆی پرۆسپێرۆ نمایشکرا، پاشان لە ئۆتاوا لە سەنتەری هونەری نیشتمانی لە ساڵی ٢٠١٢ نمایشکرا. ئۆلیڤیێر مۆرین و ڕێنۆ لاسێل-بۆردۆن ڕۆڵی دووانەکانیان گێڕا.

## وەرگێڕان بۆ کوردی
ئەم ڕۆمانە لەلایەن دەزگای چاپەمەنیی مانگ بە وەرگێڕانی سەلاحەدین بایەزیدی بە زمانی کوردیی ناوەندی بڵاوکراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانە فەڕەنسییەکانی ١٩٨٦
پەیماننامەی مۆڵەتی پەرستار

**پەیمانی مۆڵەتی پەرستار (NLC)** ڕێککەوتنێکە کە ڕێگە بە دانپێدانانی یەکتر (بەرامبەر) دەدات لە مۆڵەتی پەرستاری لە نێوان وڵاتانی ئەندامی ئەمریکا ("دەوڵەتەکانی پەیماننامە"). لەلایەن ویلایەتە بەشداربووەکانەوە وەک یاسا دەرچووە، پەیمانی مۆڵەتی پەرستاری ڕێگە بە پەرستارێک دەدات کە نیشتەجێی یاساییە و خاوەنی مۆڵەتی پەرستارییە لە ویلایەتێکی کۆمپاکت (" ویلایەتی ماڵەوە"یان) بۆ ئەوەی لە هەریەکێک لە ویلایەتە کۆمپاکتەکانی تر ("دەوڵەتە دوورەکان" کار بکات. ) بەبێ بەدەستهێنانی مۆڵەتی زیادە لە ویلایەتە دوورەکان. هەردوو پەرستاری تۆمارکراو و پراکتیکی دەگرێتەوە و هەروەها بە مۆڵەتی فرە ویلایەتیش ناودەبرێت.

بەپێی یاساکانی پەیمانی مۆڵەتی پەرستاری، ئەو پەرستارانەی کە مۆڵەتیان هەیە لە ویلایەتێکی کۆمپاکت و نیشتەجێی یاسایی بۆیان نییە مۆڵەتی ویلایەتە کۆمپاکتەکانی تریان هەبێت، واتە تەنها دەتوانن لە یەک کاتدا یەک مۆڵەتی ویلایەتی کۆمپاکتیان هەبێت، کە دەبێت لە ویلایەتی زێدی خۆیانەوە بێت و پەرستارێک کە بە شێوەیەکی کاتی لە ویلایەتێکی دووردا کاردەکات مۆڵەتەکەی لە ویلایەتی زێدی خۆیان دەهێڵێتەوە. بەڵام ئەگەر پەرستارێک دۆخی سەرەکی نیشتەجێبوونی خۆی لە ویلایەتێکی کۆمپاکتەوە بگۆڕێت بۆ ویلایەتێکی کۆمپاکتێکی دیکە، ئەوا دەبێت مۆڵەتەکەی بگوازێتەوە بە داوای مۆڵەت بە پشتگیریکردن لە ویلایەتی نوێی ماڵەوە لەگەڵ دەرکردنی مۆڵەتی نوێی ویلایەتی نیشتەجێبوون، مۆڵەتی ویلایەتی نیشتەجێبوونی پێشوو ناچالاک دەکرێت.

مۆڵەتێک کە لە ویلایەتی کۆمپاکتدا بەدەست هاتووە کە ویلایەتی نیشتەجێبوونی یاسایی مرۆڤ نییە، لەلایەن ئەندامە کۆمپاکتەکانی ترەوە دانپێدانەنراوە، بۆیە ئەو پەرستارانەی کە نیشتەجێی یاسایی ویلایەتە ناکۆمپاکتەکانن، دەبێت مۆڵەت بۆ هەر ویلایەتێکی کۆمپاکت وەربگرن کە دەیانەوێت تێیدا کاربکەن.
## ویلایەتە بەشداربووەکان
تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤، ٣٩ ئەو ویلایەتانەی بەشداریان کردیە لە پەیمانی مۆڵەتی پەرستاری بریتین لە:

* ئەلاباما
* ئەریزۆنا
* ئارکانساس
* کۆلۆرادۆ
* دێلاوێر
* فلۆریدا
* جۆرجیا
* ئایداهۆ
* ئیندیانا
* ئایۆوا
* کانزاس
* کێنتاکیی ئەمریکا
* لویزیانا
* مەین
* میریلاند
* میسیسیپی
* میزۆری
* مۆنتانای ئەمریکا
* نەبراسکا
* نیو هامپشایر
* نیوجرسی
* مەکسیکۆی نوێ
* باکوری کارۆلینا
* داکۆتای باکوور
* ئۆهایۆ
* ئۆکلاهۆما
* پێنسیلڤانیا (جێبەجێکردنی بەشەکی لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣)
* ڕۆد ئایلەند (لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤)
* باشووری كارۆلاینا
* داکۆتای باشوور
* تێنسی
* تەکساس
* یوتا
* ڤێرمۆنت
* ڤێرجینیا
* واشنتۆن (لە ٣١ی ژانویەی ٢٠٢٤)
* ڤێرجینیای خۆرئاوا
* ویسکۆنسێن
* وایۆمینگ
* خاکی دوورگەکانی ڤێرجینیای ئەمریکا یاسای پەیمانی مۆڵەتی پەرستاری دەرکردووە و چووەتە ناو پەیماننامەکەوە، بەڵام چاوەڕێی وادەی جێبەجێکردنی دەکات.
* گوام جێبەجێکردنی بەشەکی هەیە، کە ڕێگە بەو پەرستارانە دەدات کە مۆڵەتی چالاک و فرە ویلایەتی پەیمانی مۆڵەتی پەرستاری یان هەیە لە گوام کار بکەن. بەڵام ئەو پەرستارانەی کە ئیدیعای گوام دەکەن وەک شوێنی سەرەکی نیشتەجێبوونیان، ناتوانن داوای مۆڵەتی فرە ویلایەت بکەن تاوەکو پەیمانی مۆڵەتی پەرستاری بە تەواوی جێبەجێ نەکرێت.
نۆ ویلایەتی دیکە و ناوچەی کۆڵۆمبیا هەموویان پڕۆژە یاسای پەیمانی مۆڵەتی پەرستاری یان چالاکیان هەیە. ئەوانیش بریتین لە: ئەلاسکا، کالیفۆرنیا، کۆنتێکتیکۆت، هاوایی، ئیلینۆیس، ماساشوستس، میشیگان، مینیسوتا و نیویۆرک.
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* ئەنجومەنی نیشتمانی بۆردەکانی پەرستاری دەوڵەت.
جۆنی سینس

**ستیڤن ووڵف** (بە ئینگلیزی: Steven** Wolfe** ; لەدایکبووی ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨)، بە ناوی **جۆنی سینس** (**Johnny Sins**) ناسراوە ئەکتەر و دەرهێنەر و یووتیوبەر و ئەکتەرێکی پۆرنۆگرافی ئەمریکییە.  ئەو بەردەوام لە نێو بەناوبانگترین گەڕانەکانی پۆڕنۆگرافی پیاودایە و بە سەرە تاشراو و جەستە ماسولکەیی و چاوە شینەکانی ناسراوە.خەڵاتی زۆری بەدەستهێناوە بەهۆی کارەکانییەوە، لەوانە سێ پاڵێوراوی خەڵاتی AVN بۆ باشترین ئەکتەری پیاوی ساڵ و هەروەها چەندین پاڵێوراوی.هەروەها بووەتە بابەتی زۆرێک لە میمەکان، بەھۆی رۆڵ بینی  لە فیلمە پۆڕنۆگرافیەکان.

## سەرەتای ژیان
سینس لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٨ لە شاری پیتسبورگ  لەدایکبووە، لەکاتی گەورەبوونیدا خۆی بە "کەسێکی زۆر شەرمن" وەسف کردووە. دوای دەرچوونی لە زانکۆی ئیندیانا لە پێنسیلڤانیا، دەستی کرد بە کارکردن لە بواری بیناسازیدا. کاتێک تەمەنی لە دەوروبەری ٢٤ ساڵ بوو، تێبینی ئەوەی کرد قژی تووشی سەرڕووتاندن بووە، لەو کاتەوە سەری تاشیووە. لە ساڵی ٢٠٠٦ لە تەمەنی ٢٨ ساڵیدا وازی لە کارەکەی ھێنا و ڕووی لە لۆس ئانجلەس کرد بۆ ئەوەی بە تەواوی کار بکات لە پیشەسازی فیلمی پۆرنۆگرافیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
کۆمەڵکوژیی خۆجالی

**کۆمەڵکوژیی خۆجالی** () کوشتارێکی بەکۆمەڵی خەڵکی مەدەنیی ئازەربایجانی بوو کە لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی ئەرمەنستان و ھەتا ئاستێک دەوڵەتانی سەربەخۆی ھاوقازانج لە شارۆچکەی خۆجالی لە ٢٦ی شوباتی ١٩٩٢دا ئەجام درا. ئەم کارەساتە بووە گەورەترین کۆمەڵکوژی لە سەرانسەری سەردەمی ناکۆکیی ناگۆرنۆ-قەرەباغ.

خۆجالی شارۆچکەیەک بە دانیشتووانی ئازەربایجانی بوو کە نزیکەی ٦٣٠٠ کەسی تێدابوو و لە پارێزگای خۆبەڕیوەبەری ناگۆرنۆ-قەرەباغ، ئازەربایجانی سۆڤیەت ھەڵکەوتبوو کە تاکە فڕۆکەخانەی ناوچەکەی لە ساڵی ١٩٩٢دا تێدابوو. شارۆچکەکە لە کاتی شەڕی یەکەمی ناگۆرنۆ-قەرەباغدا لەلایەن ھێزەکانی ئەرمەنستانەوە گەمارۆی خرابوو سەر و ڕۆژانە تۆپباران دەکرا. بەبێ دابینکردنی کارەبا، گاز و ئاو، لەلایەن ھێزە ناوخۆیییەکان کە پێکھاتبوون لە نزیکەی ١٦٠ پیاوی چەکدار بەرگریی لێدەکرا. ھێزەکانی ئەرمەنستان لەگەڵ ھەندێک لە سەربازانی فەوجی ٣٦٦ی دەوڵەتانیانی سەربەخۆی ھاوقازانج لە سەرەتای ساڵی ١٩ا د٢ دەستیان بە ھێرش کرد و نزیکەی ھەموو دانیوشتوانی ئازەربایجانی ئەو ناوینەیاەیان ناچار کھەڵبێنیان.

ئەو کۆمەڵکوژییە یەکێک بوو لە خاڵە وەرچەرخانەکانی سەردەمی شەڕی یەکەمی ناگۆرنۆ-قەرەباغ. ژمارەی مردووان لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئازەربایجانەوە ٦١٣ کەسی مەدەنی کە ١٠٦یان ژن و ٦٣یان منداڵن ڕاگەیەندرا. بەپێی ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤ، لانیکەم ٢٠٠ ئازەربایجانی لە کاتی کۆمەڵکوژییەکەدا کوژراون، ھەرچەندە ڕەنگە ٥٠٠ بۆ ١٠٠٠ کەس گیانیان لەدەستدابێت. ئەو ژمارەیە، چەکدارەکان و ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە بەھۆی سەرما گیانیان لەدەستداوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٩٢
پۆل:ئازەربایجان لە ١٩٩٢
پۆل:کۆمەڵکوژی لە ئازەربایجان
شەن

**شەن** یان **شەنە** ئامرازێکی کشتوکاڵێیە کە بەکاردیت بۆ خرکردنەوەی قەسەل و کا و گیا،
دەستەیەکی درێژی ھەیە و بەزۆری دوو بۆ پێنج ددانێکی تیژی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئامرازەکانی کشتوکاڵ
قازی عەلی

**میرزا قاسم عەلی** ناسراو بە **قازی عەلی** (مردووی ١٩٣١) دادوەرێکی کورد و باوکی قازی محەممەد، دامەزرێنەر و سەرۆکی کۆماری کوردستان بوو.

## ژیاننامە
قازی عەلی لە سەردەمی قاجاڕەکاندا لە مەھاباد لەدایک بوو. ئەو لە منداڵییەوە دەستی بە خوێندن کرد و لە زۆر شوێنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان وانەبێژی کردووە. ئەو لە ناوچەی موکریان بەھۆی زانستەکەی ناوبانگی دەرکردبوو، بە شێوەیەکی بەرچاو لەناو کۆمەڵگادا ناسرابوو.

قازی عەلی ھاوسەرگیری لەگەڵ گەوھەرتاج خانم، کچی ئاغا شێر بەگ دەکات. ئاغا شێر بەگ سەرۆکی ھۆزی فەیزوڵڵا بەگ بوو. باوباپیرانی ئاغا شێر بەگ بۆ ماوەیەکی زۆر لە ڕێگەی شانشینییەوە حوکمڕانیی ناوچەی موکریانیان دەکرد. دوای ئەم ھاوسەرگیرییە، کچەکەی تری ئاغا شێر بەگ بە ناوی زوبەیدە خانم، لەگەڵ برای قازی عەلی، عەبدولحەسەن سەیفولقوزات ھاوسەرگیریی دەکات.

قازی عەلی و گەوھەرتاج خانم پێش لەدایکبوونی قازی محەممەد چوار منداڵیان ھەبووە، کە سێ کەسیان لە منداڵیدا گیانیان لەدەستدا. منداڵی چوارەم خەدیجە بووە و دواتر قازی محەممەد لەدایک بووە. دواتر دەبنە خاوەنی دوو منداڵی تر بە ناوەکانی سەدری قازی (ئەبوولقاسم) و ئامینە خانم. گەوھەرتاج خانم لە ساڵی ١٩١٠ کۆچی دواییی کرد. دوای کۆچی دواییی گەوھەرتاج خانم، قازی عەلی ھاوسەرگیریی دووەمی لەگەڵ زیبا خانم، کچی شێخولسەلام دەکات. لەم ھاوسەرگیرییەوە کچێکیان دەبێت بە ناوی فاتمە. قازی عەلی لە ساڵی ١٩٣١دا کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:مردووانی ١٩٣١
محەممەد مستەفا کوردی

وێنۆک|'''محەممەد مستەفا کوردی'''
**محەممەد مستەفا کوردی :**(١٩٠٩–١٩٨٨) نووسەر و شاعیر، مامۆستای ئایینی، قەڵەمێکی بەبڕشتی لە (نموونەی کوردییە پەتی)دا ھەبووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
ناوی محەممەد و تاقەکوڕی حاجی مەلا مستەفای کورد کوڕی عەلی کوڕی مستەفا و لە تیرەی یووسف جانیی خێڵی شاتریی ھۆزی جافە، ١٩٠٩ لە گەڕەکی (سابوونکەران)ی شاری سلێمانی لەدایک بووە. لای باوکی و شێخ عیسامەدینی عەوداڵان دەستی بە خوێندنی دینی کردووە، وردەکتێبی وەک (ئەحمەدی، أی شدە، صەرف و نەحو و جامی)ی خوێندووە. ئەمجا باوکی داوییەتە دەستی حاجی شێخ ئەمینی خاڵ و سەرەنجام ساڵی ١٩٢٧ ئیجازەی لێ وەرگرتووە.

## مامۆستایەتی
ساڵانی ١٩٢٧–١٩٣٨ لە جێی باوکی کراوە بە ئیمام و مامۆستای (مزگەوتی حاجی سەیید حەسەن) لە گەڕەکی (سابوونکەران). ھاوزەمان مامۆستای (قوتابخانەی زانستی)ش بووە.

## شەھیدانی ٦ی ئەیلوول
یەکەم کەسیش بووە کە ساڵی ١٩٣٠ تەڵقینی شەھیدانی ٦ی ئەیلوولی بە کوردی داوە لە (گردی سەیوان).

## وەزیفەی لە حکوومەت
١٩٣٨ بەھۆی سەختیی باری ئابوورییەوە، وەزیفەی حکوومەتی وەرگرووە. ماوەی شەش ساڵ و تا ١٩٤١ مامۆستای قوتابخانەی سەرەتایی بووە لە ھەڵەبجە، بەکرەجۆ و پاشان قوتابخانەی ئەیووبییەی شاری سلێمانی. وەزیفەی دیکەی فەرمانبەریی دیوە، وەک کاتبی واردیدات ١٩٤٠–١٩٤٣، مودەقیق لە شارەوانیی سلێمانی، ژمێریاری دائیرەی کارەبا و ئاو ١٩٤٣–١٩٦٥، دوایی خزمەتەکەیی لە شارەوانیی سلێمانی تەواوکردووە و ١٩٦٥–١٩٧٢ پلەکەی گەیشتووەتە بەڕێوەبەری کارگێڕی و خۆیی. ١٩٧٤ بە پلەی سەرتێبین (ڕئیس ملاحظین) خانەنشین کراوە.

## بەرھەمەکانی
مەلا محەممەد، ١٩٥٩–١٩٦١ ئەندامی دەستەی نووسینی گۆڤاری "ڕۆژی نوێ" و ١٩٦٧–١٩٦٩ بەڕێوەبەری بەرپرسی گۆڤاری "سلێمانی" بووە. جگە لەوە، نووسین و پەخشانی لە (گەلاوێژ، بڵێسە، ھیوا، ڕۆژی نوێ، سلێمانی، برایەتی)دا بڵاوبووەتەوە. ٢٥ ساڵ ھاوکارییەکی لێبڕاوانەی شێخ محەممەدی خاڵی لە دانانی (فەرھەنگی خاڵ)دا کردووە. بە بۆنە و بۆ یادگار و ناوبەناو شیعری نووسیوە. شارەزایییەکی باشی لە ئەدەبیاتی کوردی و زمانەکانی عەرەبی و فارسیدا ھەبووە، لێی وەرگێڕاونەتە سەر کوردی. قەڵەمێکی بەبڕشتی لە (نموونەی کوردییە پەتی) دا ھەبووە.

**بڵاوکراوەکانی:**
* نوکتەکانی مەلا نصرالدین، بەغدا، ١٩٣٩
* تەفسیری کوردی، چاپخانەی سلمان الأعظمی- بەغدا، ١٩٥٨
* میعراجنامە، شەرحی قەسیدەی بوردەی کەعبی کوڕی زوھێرە لە ستایشی پێغەمبەردا
* من و بولبول، ئامادەکردنی جەلال محەممەد مستەفا کوردی، سلێمانی، ٢٠٠٥

**سێ دەستنووسیشی لەپاش بەجێ ماوە:**
* ئامۆژگاری
* چیرۆکی مەم و زین- بە شێوەزاری کرمانجیی خواروو،
* وەرگێڕانی کتێبی (ڕوح الدین الاسلامی)ی عەفیف عەبدولفەتاح تەبارە.

جێی وتنە، مەلا محەممەد -پێش لەدنیادەرچوون- کتێبخانە و دەستنووسە تایبەتەکانی خۆیشیی پێشکەشی (کتێبخانەی ئەوقافی سلێمانی) کردووە.

## کۆڕی زانیاری کورد
وێنۆک|157x157پیکسڵ|یه كێتی نوسه‌رانی كورد لقی سلێمانی
ئەندامی لقی سلێمانیی یەکێتیی نووسەرانی کورد و ئەندامی لیژنەی زمانی یەکێتی و ئەندامی یاریدەدەری (کۆڕی زانیاری کورد)یش بووە. لە لیژنەی دانانی ڕێزمانی کوردیی قۆناغی سەرەتایی و ناوەندیشدا کاری کردووە. لە ڕۆژی ١٤ی ئازاری ١٩٧٣وە بە ئەندامی ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی پارێزگای سلێمانی ھەڵبژێردراوە.

## کۆچی دوایی
ڕۆژی شەممەی ڕێکەوتی ٣٠ی ئازاری ١٩٨٨ کۆچی دواییی کردووە و لە (گردی شێخ محێدین) بە خاک سپێردراوە.

## سەرچاوەکان
ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی

**ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی** () بە کورتە **مەجلیس**، پەرلەمان و دەزگای یاسادانانی ئێران لە ساڵی ١٩٠٦ ھەتا ١٩٧٩ بوو. بەھۆی شۆڕشی ئێران و ڕووخانی حکوومەتی پەھلەوی، ئەنجومەنی ڕاوێژی نیشتمانی لە ساڵی ١٩٧٩دا ھەڵوەشایەوە و ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی جێی گرتەوە.

نوێنەرانی ئەنجومەنەکە بە دەنگی گشتی، بەبێ ھەژمارکردنی ھێزە چەکدارەکان و تۆمەتبارەکان ھەڵدەبژێردران. لە ساڵی ١٩٦٣ەوە ژنانیش دەیانتوانی دەنگ بدەن و خۆیان بەربژێر بکەن. لە ساڵی ١٩٠٦ ھەتا ١٩٥٢ خولەکان بۆ ماوەی ٢ ساڵ و لە ساڵی ١٩٥٢ ھەتا ١٩٧٩ خولەکان بۆ ماوەی ٤ ساڵ بوون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران
وەلید ئیسماعیل (بانگخواز)

**وەلید ئیسماعیل محەممەد ئیسماعیل** (١٩٧٥)، بانگخوازێکی ئیسلامی میسرییە، چاوپێکەوتنکاری تەلەڤیزیۆنی و ئەندامی ھاوپەیمانی بزووتنەوەی ئیسلامییە بۆ بەرگریکردن لە ھاوەڵان و ئەھلی بەیت.

## ژیان
وەلید ئیسماعیل کە نازناوی ئەبوو عائیشەیە، لە ساڵی ١٩٧٥ لە پارێزگای ئەسکەندەریە لەدایکبووە لە گوندی ھانۆڤیل و لەوێ گەورە بووە و لە قوتابخانەکانی خوێندوویەتی تا دەرچووی پەیمانگای ئیعدادی بانگخوازان بووە، دەستی بە کارەکانی کردووە وەک بانگەوازکارێک دوای دەرچوونی لە پەیمانگا و بوو بە کەسایەتییەکی تەلەڤیزیۆنی و پێشکەشکاری بەرنامەی گفتوگۆ و بەناوبانگ بوو بە شێوازی گفتوگۆکردن و وتووێژەکانی، تایبەتمەند بوو لە بڵاوکردنەوەی گێڕانەوەی تایبەت سەبارەت بە ھاوەڵان و ئەھلی بەیت لە کتێبەکانی سوننە و دواتر بووە وتەبێژی ھاوپەیمانی بزووتنەوەی ئیسلامی بۆ بەرگریکردن لە ھاوەڵان و ئەھلی بەیت، ھەروەھا میوانداری چەندین بەرنامەی لە کەناڵە تەلەڤیزیۆنییە عەرەبییەکان کردووە.

## سەرچاوەکان
جەمیل ئەحمەدی

**جەمیل ئەحمەدی** ناسراو بە **جەمیل نەوسوودی** (بە کوردیی گۆرانی: جەمیل نەوسووڎی) (١٩٤٦ لە گوندی لھۆنی لە نەوسوود - ٤ی ئازاری ٢٠٢٤ لە مەریوان)  سیاچەمانەبێژی کورد بوو کە بە شێوەزاری ھەورامی سیاچەمانە دەگوت.

جەمیل ئەحمەدی لە ساڵی ١٩٤٦ لە گوندی لھۆنی لە نەوسوود سەر بە پارێزگای کرماشان لەدایک بوو. لە تەمەنی لاوی و لە ساڵی ١٩٦٦دا دەستیکرد بە چڕینی سیاوچەمانە و لە ساڵی ١٩٧٠ یەکەم کاسێتی خۆی لەگەڵ عوسمان ھەورامی تۆمار کرد. ئەو لەگەڵ مامۆستاکانی دیکەی سیاوچەمانە وەکوو حەمە حسێن کێمنەیی و سەباح ھەورامی ھورکاریی کرد و بوو بە یەکێک ھونەرمەندە ھەرە ناسراوەکانی ئەو ئاوازە کوردیە.

بەپێی وتەی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێرانجەمیل ئەحمەدی لە سەردەمی سەرھەڵدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بۆ ماوەیەک پێشمەرگەی ئەو حیزبە و ئەندامی ھێزی شاھۆ بووە و ھەروەھا بەپێی وتەی کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران برایەکی جەمیل ئەحمەدی بە ناوی مەحموود ئەحمەدی ناسراو بە مەحموود ھەورامی پێشمەرگەی کۆمەڵە و ئەندامی گوردانی شاھۆ بووە کە گیانی خۆی باختکردووەتەوە.

لە ڕۆژی ٢٤ی ئایاری ٢٠١٧ لەلایەن ئەنجومەن و فێرگەی مۆسیقای دەنگی پاوە و بە ئامادەبوونی ھونەرمەندان و ھۆنەرحەزان کۆڕێک بۆ ڕێزگرتن لە جەمیل ئەحمەدی لە ھۆڵی مەزرینگەی چاند و ئیرشادی ئیسلامیی شارستانی پاوە بەڕێوەچوو.

## کۆچی دوایی
جەمیل ئەحمەدی لە ڕۆژی ٤ی ئازاری ٢٠٢٤ لە مەریوان بەدوای ماوەیەک نەخۆشی کۆجی دواییی کرد. ڕێوڕەسمی ناشتنی تەرمی جەمیل ئەحمەدی لە ڕۆژی سێشەممە ٥ی ئازاری ٢٠٢٤ بە بەشداریی بەرینی خەڵک لە نەسوود بەڕێوەچوو.

پلاتفۆرمی ھۆرام، تەڤ-چاندی ئەورووپا، کومیتەی چاند و ھونەری بێستوون، کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران بۆ پرسە و کۆچی دواییی جەمیل ئەحمەدی سەرەخۆشیی خۆیانیان ئاراستەی بنەماڵە و کۆمەڵگای ھونەریی کوردستان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:خەڵکی نەوسوود
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی ھەورامان
دەفر

**دەفر** یان **فراق** بە جێگەی شت تێکردن یان شوێنی دانانی شتەکان دەوترێت. دەفەرکان لە چێشتکەری و چێشتخانە و ھەروەھا بۆ خواردنی چێشتەکان و خزمەتگوزاری بۆ مێوان زۆر بە کەڵک دێن.

## لە مێژوودا
لە مەڵبەندەکانی کوردەواری بەھۆی ژیانی ئاژەڵداری لە کۆنەوە سازکردنی دەفرەکانێک لە چەرم باو بووە. بەپێی دۆزراوەکانی گردەکانی شێخی ئاوا، گەنجێرە، گودین تەپە و چیاگاوانە لە ناوچەی کرماشان، بەرھەمھێنانی دەفرەکانی چەرمی لەنێو کوردەکان بە ھەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. لە دەفرە چەرمییەکان ھیزە (بۆ ڕۆن)، کوندە (بۆ ئاو)، مەشکە (بۆ دۆ)، خیک (بۆ قاورمە) و کەرەیانە (بۆ کەرە) بەرھەم دەھێنرێت.

## دەفرکان
### دەفرەکانی چێشتخانە
* بوتڵ
* بێنتۆ
* دۆسیراک
* دەوری
* سەبەتە
* خوێدان

### دەفرەکانی تاقیگە
* ئێرلەن
* بێشێر
* بۆڕیی تاقیکاری
* ماستێرکی بۆخنەر
* ماستێرکی جیاکەر

### دەفرەکانی دیکە
* تاولەمە
* جێریکان

## سەرچاوەکان

پۆل:دەفر
پۆل:خزمەتگوزاری خۆراک
پۆل:پۆرسەلان
پۆل:مێژووی سێرامیک
پۆل:سواڵەتکەری
پۆل:دەفرەکان
دانیاڵ دای کیم

**دانیاڵ دای کیم** (لەدایکبووی ٤ی ئابی ١٩٦٨) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. خاوەنی کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانە بە ناوی 3AD کە لە ئێستادا زنجیرە تەلەڤیزیۆنی پزیشکە باشەکە بەرھەم دەھێنێت. ھەروەھا ڕۆڵی دەنگی ھەبووە لە فیلمی ئەنیمەیشنی دیزنی، ڕایا و کۆتا ئەژدیھا.

## سەرەتای ژیان و خوێندن
کیم لە شاری بوسان لە کۆریای باشوور لەدایکبووە، لە تەمەنی یەک ساڵیدا لەگەڵ خێزانەکەی ڕوویان لە ئەمریکا کردووە. لە شاری نیویۆرک لە ویلایەتی ئیستۆن لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا گەورە بووە.

لە ساڵی ١٩٩٠ کیم لە کۆلێژی ھاڤەرفۆرد لە شاری ھاڤەرفۆرد لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا بە دوو بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە شانۆ و زانستە سیاسییەکان دەرچووە. دواتر لە ساڵی ١٩٩٦دا بڕوانامەی MFAی لە پرۆگرامی دەرچووانی نواندنی زانکۆی نیویۆرک بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

 

پۆل:خەڵکی کۆریای باشوور دوور لە وڵاتی خۆیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:کۆچبەرەکانی خەڵکی کۆریای باشوور بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ھونەرمەندانی کۆمپانیای ئای ئێچ کیو
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکان لە بوسان
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری