open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
موزاحیم سەعب حەسەن تکریتی

**موزاحیم سەعب حەسەن ئەلخەتتاب ئەلتکریتی** لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠٠٣ فەرماندەی ھێزی بەرگریی ئاسمانی عێراق بوو لە سەردەمی سەددام حوسێن.

شاژنی ئەڵماس بوو لە کۆمەڵێک کارتی یاریکردن بۆ زۆرترین داواکراوە عێراقییەکان و لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٣دا دەستگیرکرا. 

دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق تۆمەتێکی لە دژی دەرکرد بەھۆی ئەو تاوانانەی کە لە سەردەمی ڕاپەڕینی شەعبانیە ساڵی ١٩٩١ لە عێراق ئەنجامی داوە.

لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٢ ئازاد کراوە و لە ئێستادا وەک مامۆستای قورئان کاردەکات، یارمەتی منداڵان دەدات حەفز بکەن.

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە دەست بەسەر سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و کەسوکاری تا پلەی دووەم و ھەروەھا نوێنەرەکانیان گرت و دەستی بەسەر سامانی ھەنووکەیی لە ٥٢ کەسایەتی پێشووی ڕژێمدا گرت کە لەنێویاندا موزاحیم سەعب حەسەن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان
ئاڵای شاری لەندەن

**ئاڵای شاری لەندەن** لە ئاڵای ئینگلتەرا وەرگیراوە (ھەرچەندە کۆپییەکی وردە جگە لە شمشێرەکە) کە ئاڵای لەندەن پێکھاتووە لە خاچی سووری سانت جۆرج کە ناوەندەکەی لەسەر پاشبنەمایەکی سپییە، لەگەڵ شمشێری سووری سانت پاوڵ کە لە چوارگۆشەی سەرەوەی چەپی ئاڵاکەدا بەرزکراوەتەوە.
پێدەچێت شمشێری سەر ئاڵای لەندەن ھێمای ئەو شمشێرە بێت کە سەینت پاوڵ، سەری پێ بڕدراوە کە قەشەی پارێزەری شارەکە بووە. نوکی شمشێر ھەمیشە ئاراستەی بەرەو سەرەوەیە. 
ئەم ئاڵایە نوێنەرایەتی لەندەنی گەورە ناکات (کە ئاڵای تایبەتی خۆی نییە، جگە لە ئاڵای پێشووی ئەنجومەنی لەندەنی گەورە)، بەڵکو تەنھا شاری مێژوویی لەندەن کە نزیکەی ١ میل چوارگۆشە (٢.٦ کم ٢) دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
ئەنجومەنی ھۆزەکانی ئەنبار

**ئەنجومەنی ھۆزەکانی ئەنبار** کە **بە شۆڕشگێڕانی خێڵەکیش** ناودەبرێت گرووپێکی چەکدار و ھاوپەیمانی ھۆزە عەرەبە سوننەکانی عێراق بووە کە لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٣ لە پارێزگای ئەنبار پێش شەڕی ناوخۆی عێراق پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان
بەدرخان سندی

**بەدرخان عەبدوڵڵا بەدری سندی** نووسەرێکی کوردە. لە ساڵی ١٩٤٣ لە شاری زاخۆ پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لەدایک بووە، لە ساڵی ١٩٦٦ بەشی دەروونناسی کۆلێژی پەروەردە لە زانکۆی بەغدا تەواوکردووە، لە ساڵی ١٩٧٩ بڕوانامەی دکتۆرای لە ئینگلتەرا، زانکۆی وێڵز بەدەستھێناوە. لە زانکۆی بەغدا خوێندوویەتی و پلەی پرۆفیسۆری لە پسپۆڕییەکەی دەروونناسی بەدەستھێناوە. ھەروەھا وەک توێژەر لە ناوەندە دەروونییەکان کاری کردووە. ھەروەھا لە زانکۆکانی عێراق و کوردستان خول و نامەی بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای وانە دەگوتەوە و سەرپەرشتی دەکرد. ھەروەھا وەک بەڕێوەبەری گشتی دەزگای ڕۆشنبیری و چاپ و بڵاوکردنەوەی کوردی لە بەغدا کاری کردووە.

ساڵی ١٩٧٠ بە سەرۆکی یەکێتیی نووسەرانی کورد لە ھەولێر ھەڵبژێردرا. لە ٢٢ی نیسانی ١٩٧٧دا داھێناننامەی ژمارەداری ١٠٨٧ی بەدەستھێناوە، بۆ شێواز و ئامێرەکەی بۆ فێرکردنی نابینایان بۆ خوێندنەوە و نووسین. لەو کاتەدا لە شانشینی یەکگرتوو خوێندکار بووە. لە ساڵی ١٩٨٣ تا ١٩٨٦ بە ئەندامی فەرمانگەی ناوەندی و فەرمانگەی جێبەجێکاری سەندیکای نووسەرانی عێراق (ئەمینداری گشتی کاروباری دەرەوە) ھەڵبژێردرا. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٨٣ ئەندامی کۆمەڵەی پەروەردەیی و دەروونناسی بووە لە بەغدا و لە ساڵی ١٩٨٥ەوە ئەندامی کۆمەڵەی وەرگێڕانی عێراق بووە. ھەروەھا بەدرخان ئەندامی دوو لیژنە بووە: لیژنەی ئەکادیمیای زانستی عێراق و لیژنەی ئەکادیمیای کوردی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ١٩٩٦. لە ساڵی ١٩٩٦ لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە بە تۆمەتی بڵاوکردنەوەی بیرۆکەی عەلمانی لە کۆمەڵگەی عێراق و چالاکی و ھاوسۆزی بۆ دۆزی کورد دەستگیرکرا. سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا، بەڵام سزاکە بۆ زیندانی ھەتاھەتایی کەمکرایەوە، دواتر ھەشت ساڵ زیندانی ئەبوغرێب لە بەغدا. بەدرخان لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلتاخی بووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەندرۆید ١٦

**ئەندرۆید ١٦** بڵاوکردنەوەی داهاتووی ئەندرۆیدە کە بڵاو بکرێتەوە. یەکەم وەشان بۆ گەشەپێدەران لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ بڵاو کرایەوە. یەکەمین تاقیکاری لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ بڵاو کرایەوە. گووگڵ پێشبینی دەکات وەشانی کۆتایی لە چارەکی دووەمی ساڵی ٢٠٢٥دا بڵاو بکرێتەوە.

## مێژوو
ناویی کۆدیی پاقلاوە لە ئەندرۆید ١٦ نراوە. ئەم هەڵبژاردنە ناونانییە، دەرچوونە لە ڕیزبەندی ئەلفوبێی تەقلیدی ناوی کۆد لە بابەتی خواردەمەنیی شیرین کە تایبەتمەندیی وەشانی پێشووی ئەندرۆید بووە. گۆڕانکاری بۆ پاقلاوە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکانی ئەم دوایییەی گووگڵە لە شێوازی پەرەپێدانیدا، بەتایبەتی شێوازی کارکردنی ناسراو بە «Trunk Stable Project» واتە پرۆژەی ناوقەد جێگیر، کە پرۆسەکانی دروستکردن و ڕێکەوتنەکانی ناونانی لە ئەندرۆید ١٤ بەدواوە ڕێکخست. بڕیارە ئەندرۆید ١٦ لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بخرێتە بەردەست.

## سەرچاوەکان
محەممەد عەباس بارام

**محەممەد عەباس بارام** (١٩٥٢ لە کەرکووک – ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥ لە ئوردن) گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی باشووری کوردستان بوو. لە ساڵی ١٩٥٢ لە گەڕەکی تەپەی مەلا عەبدوڵڵای کەرکووک لەدایک بوو. لە سەرەتای حەفتاکاندا بەشی موزیکی پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی بەغدای تەواو کردووە. نزیکەی ٣٠ گۆرانیی تۆمارکراوی ھەیە. لە چەندان ئاھەنگ و فێستیڤاڵی ھونەریی کوردی لە دەرەوەی کوردستان بەشداریی کردووە. لەڕووی موزیکەوە پیانۆژەنێکی شارەزا و لە گۆرانیشدا بە بەرجەستەکردنی شێوازی ڕۆژاوایی لە شێوازی کوردی ناسراوە.
لە ساڵی ١٩٨٥ بەولاوە لە سکۆتلەندا نیشتەجێ بوو. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥ لە ئوردن بەھۆی نەخۆشییەوە کۆچی دوایی کرد. زیاتر بە گۆرانیی *ئاگرێکی بێ خۆڵەمێش*، کە لە ھۆنراوەی بەرزان عوسمانە، ناسرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
بڕیارنامەی ٢٢٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

**بڕیارنامەی ٢٢٥٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان** کە بە کۆی دەنگ لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ پەسەندکرا، سەبارەت بە ئاگربەست و یەکلاییکردنەوەی سیاسی دۆخی سووریا. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەمەڕ سووریا
ویلیام ھێنری موودی

**ویلیام ھێنری موودی** () (١٨٥٣ – ١٩١٧) سیاسەتمەدار و پارێزەر و دادوەری ئەمریکی بووە.  وەک داواکاری گشتی ئەمریکا کاری کردووە. ئەندامی پارتی کۆماریی بوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٣
پۆل:مردووانی ١٩١٧
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
کۆماری فیدراڵی دیموکراتی باشووری قەوقاز

**کۆماری فیدراڵی دیموکراتیی باشووری قەوقاز** کۆمارێک بوو کە بۆ ماوەیەکی کورت لە نێوان ٢٢ی نیسان و ٢٢ی ئایاری ١٩١٨ لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا بوونی ھەبووە و ناوچەکانی ئازەربایجان، جۆرجیا، ئەرمینیای لەخۆگرتبوو. کۆمارەکە لەلایەن نیکۆلای چیخایدزە دامەزراوە و پایتەختەکەی لە تفلیس بووە. کۆمارەکە دوای ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی جۆرجیا، ئەرمینیا و دواتر ئازەربایجان ھەڵوەشایەوە. 

ئەو ناوچەیەی کە کۆماری فیدراڵی دیموکراتی باشووری قەوقازی پێکھێنا، بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا. لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتەکە لە شۆڕشی شوباتی ساڵی ١٩١٧ و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن حکوومەتێکی کاتییەوە، دەزگایەکی ھاوشێوە بە ناوی کۆمیتەی تایبەتی ترانسقۆقاز (ئۆزاکوم)، لە قەوقاز ھەمان کاریان کرد. دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر و سەرھەڵدانی بەلشەفییەکان لە ڕووسیا، کۆمیساریای ترانسکۆقاز جێگەی ئۆزاکومی گرتەوە. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩١٨ کە ھێشتا جەنگی جیھانیی یەکەم بەردەوام بوو، کۆمیسیۆن دەستی بە دانوستانەکانی ئاشتی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کرد کە ناوچەکەی داگیر کردبوو، بەڵام ھەر زوو ئەمانە ڕووخا، چونکە عوسمانییەکان ڕەتیانکردەوە دەسەڵاتی کۆمیسیۆنەکە قبوڵ بکەن. پەیمانی برێست لیتۆڤسک کە کۆتایی بە تێوەگلانی ڕووسیا لە شەڕەکەدا ھێنا، بەشێک لە ناوچەی قەوقاز درا بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کە بەردەوام بوو لە فەتحەکانی بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە. لە بەرامبەر ئەم ھەڕەشە نزیکەدا، لە ٢٢ی نیسانی ١٩١٨دا، کۆمیسارییەت خۆی ھەڵوەشاندەوە و کۆماری فیدراڵی دیموکراتی باشووری قەوقازی وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ دامەزراند. ئەنجومەنێکی یاسادانان بۆ ئەنجامدانی دانوستانی ڕاستەوخۆ لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی پێکھێنرا، کە دەستبەجێ دان بە دەوڵەتدا نا.

ئامانجە جیاوازەکانی سێ گرووپی سەرەکی دانیشتووان (ئەرمەنی، ئازەری و جۆرجیا) بوونی کۆمارەکەیان خستە مەترسییەوە. دانوستانەکانی ئاشتی جارێکی تر داڕما و لە بەرامبەر ھێرشێکی نوێبووەوەی عوسمانییەکان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٨، نوێنەرانی جۆرجیا دەسەڵاتی یاسادانان کۆماری فیدراڵی دیموکراتی باشووری قەوقازیان وەک دەوڵەتێک کە ناتوانێت بەردەوام بێت ڕاگەیاند و لە ٢٦ی ئایاردا کۆماری سەربەخۆی دیموکراتیی جۆرجیایان ڕاگەیاند. لەگەڵ جیابوونەوەی جۆرجییەکان لە کۆماری فیدراڵی دیموکراتی باشووری قەوقاز، ھەردوو کۆماری ئەرمینیا و کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لە ٢٨ی ئایاردا سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند؛ کە بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی یەکێتییەکە. کۆماری فیدراڵی دیموکراتیکی باشووری قەوقاز بە ھۆی کورتی وجوودی خۆی، تا ڕادەیەکی زۆر لە مێژوونووسی نەتەوەیی ناوچەکەدا پشتگوێ خراوە و تەنھا بە بەشێک لە قۆناغی یەکەم بەرەو دەوڵەتە سەربەخۆکان دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
کردەوە (فەلسەفە)

لە فەلسەفەدا، **کردەوە** ئەوەیە کە بکەر دەیکات. فەرقی کردەوە و ڕووداو لەوەدایە کە ڕووداو ھەروا پێش دێ و ئەغڵەب بکەری نادیارە، بەڵام ھەموو کردەوەیەک لە لایەن بکەرێکەوە بە ئەنجام دەگا و، بکەریش نیاز و مەبەستی ھەیە و، ئەوە «نیەت»ی بکەرە کە کردەوەکە بەڕێوە دەبا.  لە فەلسەفەی کردەوەدا، پرسیاری یەکەم ئەوەیە کە جیاوازیی نێوان کردەوە و شێوەکانی تری جموجووڵی مرۆڤ، وەک پەرچەکردارە خۆنەویستەکان، چییە؟ لودڤیگ ڤیتگنشتاین دەڵێ، بۆ وەڵامدانەوە بەم پرسیارە دەبێ ئەوە بدۆزینەوە کە «چی دەمێنێتەوە ئەگەر من لەو فەکتە کە دەستم بەرەو سەرێ دەڕوا ئەو فەکتە دەر کەم کە من دەستم بەرز دەکەمەوە.» دەڵێن بە سەرنجدان بە نیەتی بکەر، دەتوانین کردەوە لە کاری خۆنەویست جیا بکەینەوە. لێخوڕینی ئۆتۆمبیل کردەوە بە ئەژمار دێ، چونکە لێخوڕەکە مەبەست و ئامانج و نیەتێکی ھەیە لە لێخوڕینی، بەڵام، پژمین ھەر تەنیا جووڵەیەکە، چونکە ئازاد و سەربەخۆ لە نیەتی پژمەکەر ڕوو دەدا.

## سەرچاوەکان
لیوای قەڵغانی کەنار دەریاکان

**لیوای قەڵغانی کەناراوەکان** گروپێکی چەکدارە کە لە پاشماوەی فیرقەی ٢٥ی هێزە تایبەتەکانی سوپای سوریا لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد پێکهاتووە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:تەوەری بەرگری
عەشیرەتی کاڕەش

**عەشیرەتی کاڕەش**  یەکێکە لە هۆزە کوردییە کۆنەکان، کە بنەماڵەی یەکەم لە گوندی کانیە ڕەش کۆچیان کردووە براگەورەیان (محمد هۆری) بووە، پاش کێشەی کۆمەڵایەتی کۆچیان کردووە بۆ ناوچەکانی بێتواتە، گەزنە، شێخوەسان، کەندێناوە و گەرمیان و حەویجە.

عەشیرەتەکە بە ناوی "کاڕەش" ناسراوە لەسەر زاری خەڵک بە تێپەڕبوونی کات.

## کەسایەتیەکان

* مەلا هادی کاڕەش – نووسەر و ڕۆشنبیر
* لیوا سەمەد بێتواتی – فەرماندەی سەربازی
* بڵند ئیسماعیل کاڕەش – سیاسەتڤان
* مەسعود کاڕەش – جێگری پارێزگاری هەولێر
* لیوا زریان شێخوەسانی – فەرماندەی سەربازی
* رەشاد کوێخا رەسول – فەرماندەی سەربازی
* حاجی سعدی نوری – کەسایەتی کۆمەڵایەتی

## دابەشبوون

## عەشیرەتی کاڕەش لە ناوچەکانی، هەولێر، گەزنە، بێتواتە، گەرمیان، کەندێناوە، شێخوەسان، شەقڵاوە، کۆڕێ، کەرکوک و حەویجە ژیان دەکەن.

## سەرچاوەکان

* کتێبی هەولێر
ئۆپن لایبرەری

**ئۆپن لایبرەری یان کتێبخانەی کراوە** پڕۆژەیەکی ئۆنلاینە کە مەبەست لێی دروستکردنی «یەک وێب پەیجە بۆ ھەر کتێبێک کە تا ئێستا بڵاوکراوەتەوە». دروست کراوە لەلایەن ئارۆن سوارتز، بریوستەر کاھل، ئەلێکسیس ڕۆسی، ئاناند چیتیپۆتۆ، و ڕێبێکا ھارگرەڤ مالامود، ئۆپن لایبرەری پڕۆژەیەکی ئەرشیفی ئینتەرنێتە، کە ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە. بەشێکی لە ڕێگەی یارمەتییەکانی کتێبخانەی ویلایەتی کالیفۆرنیا و دامەزراوەی کاھل/ئۆستینەوە دابین کراوە. ئۆپن لایبرەری کۆپی دیجیتاڵی ئۆنلاین بە چەندین فۆرمات دابین دەکات، کە لە وێنەی زۆرێک لە کتێبەکانی دۆمەینی گشتی و چاپنەکراو و چاپکراوەوە دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* The Open Library public domain audiobook at LibriVox (Text of the speech given by Brewster Kahle, founder of the Internet Archive, at the launch of the Open Library in October 2005)

پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان
زاکیر حوسێن

**زاکیر حوسێن خان** (٨ی شوباتی ١٨٩٧ – ٣ ئایاری ١٩٦٩) پەروەردەکار و سیاسەتمەدارێکی ھیندی بووە، و لە ساڵی ١٩٦٢ تا ١٩٦٧ جێگری سەرۆکی ھیندستان و لە ١٣ی ئایاری ١٩٦٧ سەرۆک کۆماری ھیندستان بووە تاوەکوو ٣ی ئایاری ١٩٦٩ کە کۆچی دوایی کردووە.

لە شاری حەیدەراباد لە خێزانێکی ئافریدی پەشتوون لەدایکبووە، خوێندنی لە ئیتاوا تەواو کردووە و دواتر لە کۆلێژی ئینگلیز-ڕۆژھەڵاتی محەممەدیان، عەلیگار و زانکۆی بەرلین خوێندوویەتی و لە زانکۆی بەرلین بڕوانامەی دکتۆرای لە ئابووری بەدەستھێناوە. کەسێکی نزیکی مەھاتما گاندی بوو، ئەندامی دامەزرێنەری زانکۆی میلی ئیسلامی بوو کە وەک زانکۆیەکی نیشتمانی سەربەخۆ لە وەڵامی بزووتنەوەی ناھاوکاری دامەزرا. لە ساڵی ١٩٢٦ تا ١٩٤٨ جێگری سەرۆکی زانکۆ بووە. لە ساڵی ١٩٣٧ حوسێن سەرۆکایەتی لیژنەی پەروەردەی نیشتمانی بنەڕەتی بوو کە سیاسەتێکی نوێی پەروەردەیی جێبەبێکرد کە بە نای تالیم (پەروەردەی نوێ بەزمانی ئوردو) ناسرابوو کە جەختی لەسەر خوێندنی بێبەرامبەر و ناچاری بە زمانی یەکەم دەکردەوە. دژی سیاسەتی ھەڵبژاردنی جیاواز بوو بۆ موسڵمانان و لە ساڵی ١٩٤٦دا کۆمەڵەی موسڵمانان لە سەردەمی محەممەد عەلی جیناحدا ڤیتۆی پێشنیارێکی کۆنگرەی نیشتمانی ھیندستانی کرد بۆ ئەوەی حوسێن بخرێتە ناو حکوومەتی کاتی ھیندستانەوە.

دوای سەربەخۆیی و دابەشبوونی ھیندستان حوسێن لە ھیندستان مایەوە و لە ساڵی ١٩٤٨دا وەک جێگری سەرۆکی زانکۆی موسڵمانی ئەلیگار دەستنیشانکرا کە یارمەتی دا وەک دامەزراوەیەکی نیشتمانی خوێندنی باڵا لە ھیندستاندا بمێنێتەوە. بەھۆی خزمەتەکانی بۆ پەروەردە، لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵاتی پادما ڤیبوشانی پێبەخشرا و لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٢ تا ١٩٥٧ کرا بە ئەندامی پەرلەمانی ھیندستان. حوسێن لە ساڵی ١٩٥٧ تا ١٩٦٢ وەک پارێزگاری بیھار کاری کردووە و لە ساڵی ١٩٦٢ بە جێگری سەرۆکی ھیندستان ھەڵبژێردرا. ساڵی دواتر، خەڵاتی بەھارات ڕات نای پێبەخشرا. لە ساڵی ١٩٦٧ بە سەرۆککۆمار ھەڵبژێردرا، شوێنی سەرڤێپالی ڕاداکریشنان گرتەوە، و بووە یەکەم موسڵمان کە بەرزترین پۆستی دەستووری لە ھیندستان بەدەستھێنابێت. ھەروەھا یەکەم سەرۆک بوو کە لە پۆستەکەیدا کۆچی دوایی کرد و کورتترین ماوەی سەرۆکایەتی ھیندستانی ھەبوو. مەزارەکەی لە کەمپی زانکۆی میلی ئیسلامییە لە دەلھی.

نووسەر و وەرگێڕی چەندین کتێبە بۆ زمانی ئوردو و نووسەری بەرھەمھێنەری کتێبی منداڵانە، حوسێن لە ھیندستان لە ڕێگەی مۆری پۆستە و چەندین دامەزراوەی پەروەردەیی و کتێبخانە و ڕێگاوبان و گەورەترین باخچەی گوڵەبەڕۆژەی ئاسیا کە بە ناوی ئەوەوە ناونراوە، یادی دەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* «گوڵێک بە ناوی زاکیر حسێن – ژیانێکی خۆبەخشانە»، لەلایەن بەشی فیلم، ھیندستان، ١٩٦٩ (ھیندی)
* پەروەردەی نیشتمانی بنەڕەتی: ڕاپۆرتی کۆمیتەی زاکیر حوسێن و مەلزەمە وردەکان لەگەڵ پێشەکییەک لەلایەن مەھاتما گاندی.

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ھیندستان
پۆل:موسڵمانانی ھیندی
پۆل:مردووانی ١٩٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧
کراڤ ماگا

کراڤ ماگا سیستەمێکی بەرگریکردنە لە خۆ کە لە ئیسرائیل پەرەی پێدراوە. تیشک دەخاتە سەر تەکنیکە پراکتیکییەکان کە کەسێک دەتوانێت لە دۆخە ڕاستەقینەکانی ژیاندا بەکاربھێنێت بۆ پاراستنی خۆی بە خێرایی و کاریگەر. کراڤ ماگا جووڵەکانی ھونەری جەنگی و شێوازی شەڕکردن تێکەڵ دەکات بەڵام بە شێوەیەک دروست کراوە کە فێربوون و بەکارھێنانی ئاسان بێت، گرنگی بە تەمەن و توانای جەستەی نادات. [وێنۆک|235x235پیکسڵ|خولی کراڤ ماگا لە [:en:35th_Paratroopers_Brigade_(Israel)|قوتابخانەی فڕۆکەبازانی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٥٥]]

## مێژوو
کراڤ ماگا لە ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ لەلایەن ئیمی لیشتێنفیڵد، ھونەرمەندێکی جەنگی ھەنگاری-ئیسڕائیلی دروست کراوە. ئەو پەرەی پێداوە بۆ ئەوەی یارمەتیدەر بێت بۆ پاراستنی کۆمەڵگای جولەکەکان لە ھێرشە توندوتیژەکانی سەر شەقامەکان لەلایەن گرووپە فاشیستەکان لە ئەورووپا. دوای ئەوەی ئیمی ڕووی لە ئیسرائیل کرد، بەردەوام بوو لە باشترکردنی کراڤ ماگا، و گونجاندنی بۆ مەشقی سەربازی. سیستەمەکەی بوو بە شێوازی فەرمی بەرگری لە خۆ، لە ناو ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل (IDF). بە تێپەڕبوونی کات، کراڤ ماگا لە جیھاندا بڵاوبووەوە و ئێستا لە زۆرێک لە وڵاتان فێری خەڵکی مەدەنی و پۆلیس و ھێزە سەربازییەکان دەکرێت.

## تەکنیک و ڕاھێنان
کراڤ ماگا تەکنیکە سادە و کاریگەرەکان بەکاردەھێنێت وەک چەقۆ، لێدان، ھەڵھاتن لە گرتن و بەرگریکردن لە چەکی وەک چەقۆ یان دەمانچە. گرنگی بە کۆتایی ھێنانی شەڕەکان بە خێرایی و بە سەلامەتی دەدات. ڕاھێنان بریتییە لە فێربوونی چۆنێتی ئارامگرتن لەژێر فشار و باشترکردنی لەشجوانی و کاردانەوەی خێرا بەرامبەر ھەڕەشەکان. بە پێچەوانەی ھونەرە جەنگییە تەقلیدییەکان، کراڤ ماگا سەرنجی لەسەر کێبڕکێ یان یاساکان نییە بەڵکو گرنگی بە خۆپاراستنی پراکتیکی دەدات.

## کراڤ ماگا بۆ ژنان
کراڤ ماگا لای ژنان بەناوبانگە چونکە بە شێوەیەک دروست کراوە کە کاریگەر بێت بەبێ گوێدانە قەبارە و ھێز. سیستەمەکە ژنان فێری ئەوە دەکات کە چۆن بەرگری لە خۆیان بکەن لە بەرامبەر ھێرشە باوەکان کە دەکرێنە سەر ژنان. زۆرێک لە قوتابخانەکانی کراڤ ماگا پۆلی تایبەت بۆ ژنان پێشکەش دەکەن کە گرنگی بە دروستکردنی متمانە و ھۆشیاری و ئەو لێھاتووییانەی کە پێویستن بۆ پاراستنی خۆیان لە دۆخە مەترسیدارەکاندا. ئەو ژنانەی کە لە کراڤ ماگا ڕاھێنان دەکەن زۆرجار ھەست بە بەھێزبوون و سەلامەتی زیاتر دەکەن لە ژیانی ڕۆژانەیاندا.
عەدنان پاچەچی

**عەدنان موزاحیم ئەمین پاچەچی** () (١٤ی ئایاری ١٩٢٣ – ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩)، زیاتر بە **عەدنان پاچەچی** ناسراوە، سیاسەتمەدار و دەوڵەتمەدارێکی عێراقی بووە کە وەک نوێنەری ھەمیشەیی عێراق لە نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٥٩–١٩٦٥ و ١٩٦٧–١٩٦٩) و وەزیری دەرەوە (١٩٦٥–١٩٦٧) بووە.

دوای ساڵی ١٩٧١ عێراقی بە دەربەدەری بەجێھێشت و بووە وەزیری دەوڵەتی ئیماراتی و ڕاوێژکاری سیاسی شێخ زاید بن سوڵتان ئال نەھیان سەرۆکی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی. دوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، پاچاچی کەسایەتییەکی گرنگ بوو لە سیاسەتی عێراقدا، زۆرجار بە دەوڵەتمەدارە گەورەکەی عێراق وەسف دەکرا. ڕۆڵی سەرۆککۆماری لە حکومەتی کاتی عێراق ڕەتکردەوە.
[وێنۆک|عەدنان پاچەچی و کریم بێلکاسێم لە ساڵی ١٩٦٠ لەگەڵ [نیکیتا خروشچۆڤ|نیکیتا خرۆشۆڤ سەرۆکی یەکێتی سۆڤیەت کۆبوونەوە]]

## مردن
پاچەچی لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ لە ئەبوزەبی لە ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* پاچەچی، عەدنان ئینتەرناشناڵ کێ کێیە. سەردانکراوە لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٦.
* 

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
ئەسما کچی ئەبووبەکر

**ئەسما کچی ئەبووبەکر** ( ;  594/595 – 694-695CE) ناسراو بە **زاتونیتاقەین** (خاوەن دوو پشتێنەکە)یەکێک بووە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد و خوشکی باوکی عائیشەی ھاوسەری سێیەمی بووە. نازناوی زاتونیتاقەین لەلایەن پێغەمبەرەوە لە کاتی کۆچکردن بۆ مەدینە پێ دراوە. وەک یەکێک لە دیارترین کەسایەتییە ئیسلامییەکان دادەنرێت، بەو پێیەی لە کاتی کۆچیدا لە مەککەوە تا مەدینە یارمەتی پێغەمبەری داوە داوە.

## خێزان
کچی ئەبووبەکر بوو. دایکی ناوی قوتەیلە کچی عەبدولعوزا بووە و خوشکی تەواوی عەبدوڵڵا کوڕی ئەبووبەکر بووە. نیوە خوشکەکانی بریتی بوون لە عائیشە و ئوم کولسوم و نیوە براکانی بریتی بوون لە عەبدولڕەحمانی کوڕی ئەبووبەکر و محەممەد. ھەروەھا زڕ داکێکی ھەبوو لە ھۆزی کینانە بە ناوی ئوم ڕومان بنت ئەمیر و زڕ برایەکی بە ناوی توفەیلی کوڕی حاریس ئەزدی ھەبوو. مێژوونووسان ئیبن کەسیر و ئیبن عەساکیر ڕیوایەتێک دەھێننەوە کە ئەسما دە ساڵ لە عائیشە گەورەتر بووە؛ بەڵام بە گوێرەی زەھەبی جیاوازی تەمەنیان سێزدە بۆ پازدە ساڵ بووە.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* ئەسما بنت ئەبووبەکر لە Ummah.co 

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:مردووانی ٦٩٢
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٩٠
پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان
ڕێڕەوی فیلادلفیا

**ڕێڕەوی فیلادلفی** (بە عیبری: ציר פילדלפי) ناوی شریتێکی سنووری تەسک لە ناو کەرتی غەززەیە. بە درێژایی سنووری نێوان کەرتی غەززە و میسر ١٤ کم درێژ دەبێتەوە. بەپێی بڕگەکانی پەیمانی ئاشتی میسر و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٩. دوای «ڕێککەوتنی ئۆسلۆی دووەم» لە ساڵی ١٩٩٥ ئیسرائیل ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ھێشتنەوەی ڕێڕەوەکە بەدرێژایی سنوور وەک ناوچەیەکی سەلامەت. یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی ڕێڕەوەکە ڕێگریکردن بوو لە قاچاخچێتی کەرەستەی نایاسایی (لەوانەش چەکی نایاسایی و تەقەمەنی و ماددەی ھۆشبەر)، ھەروەھا ڕێگریکردن بوو لە کۆچی نایاسایی لەنێوان ھەردوو ناوچەکە. فەلەستینییەکان پەنا دەبەنە بەر ھەڵکەندنی تونێلی قاچاخ لەژێر ڕێڕەوەکە بۆ ھێنانی خۆراک و پێداویستی بۆ ناو کەرتی غەززە بە شێوەیەکی نافەرمی، بە ھاوکاری بەشێک لە میسرییەکان. ئەمەش لەژێر ڕۆشنایی ئەو گەمارۆیەی کە بەسەر غەززەدا سەپێنراوە. تونێلەکان بە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی ھێنانی کاڵا بۆ ناو کەرتەکە دادەنرێت، جگە لە ڕێگای فەرمی لە دەروازە سنوورییەکانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێی غەززە-ئیسرائیل
ویڵسن کلاید

**ویڵسن کلاید** () (٨ی نیسانی ١٩٣٤ – ١٩ی نیسانی ٢٠١٩) جووتیار و سیاسەتمەدارێکی بەریتانییە. ئەندامی پارتی یەکێتیی دیموکراتی ئێرلەندای باکوور (DUP) بووە و لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٧ ئەندامی ئەنجومەنی یاسادانان بووە بۆ باشووری ئەنتریم.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
ڕۆژی مامۆستا

**ڕۆژی مامۆستا** ڕۆژێکی تایبەتە بۆ پێزانینی مامۆستایان. لەوانەیە ئاھەنگگێڕان لەخۆبگرێت بۆ ڕێزلێنانیان بەھۆی بەشدارییە تایبەتەکانیان لە بوارێکی مەیدانی دیاریکراودا، یان تۆنی کۆمەڵایەتی لە پەروەردەدا. ئەمەش ھۆکاری سەرەکییە بۆ ئەوەی وڵاتان لە ڕێکەوتی جیاوازدا ئەم ڕۆژە بگێڕن، بە پێچەوانەی زۆرێک لە ڕۆژە جیھانییەکانی دیکە. بۆ نموونە، ئەرجەنتین لە ساڵی ١٩١٥ەوە یادی کۆچی دوایی دۆمینگۆ فاوستینۆ سارمیێنتۆی کردووەتە ڕۆژی مامۆستا لە ١١ی ئەیلوولی ھەموو ساڵێک لە ھیندستان، ڕۆژی لەدایکبوونی سەرۆکی دووەم سەرڤێپالی ڕاداکریشنان، ٥ی ئەیلوول، لە ساڵی ١٩٦٢ەوە وەک ڕۆژی مامۆستایان بەڕێوەدەچێت.
وێنۆک| ڕازاندنەوەی ھەفتەی پێزانینی مامۆستا لە قوتابخانەیەک لە ویلایەتی فلۆریدا.
زۆرێک لە وڵاتان ڕۆژی مامۆستایان لە ٥ی تشرینی یەکەمدا بە ھاوبەشی لەگەڵ ڕۆژی جیھانی مامۆستایان کە لەلایەن یونسکۆوە لە ساڵی ١٩٩٤

## سەرچاوەکان

پۆل:فێرکردن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
ھێرشی ئۆتۆمبێلی ماگدێبۆرگ ٢٠٢٤

ھێرشەکە لە ** شاری ماگدیبۆرگ** لە ئەڵمانیا لە ڕۆژی ھەینی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ڕوویدا، ئۆتۆمبێلێکی جۆری بی ئێم دەبلیو ڕاستەوخۆ چووەتە ناو بازاڕێکی قەرەباڵغی جەژنی کریسمس لە شاری ماگدێبۆرگ.
دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا تۆمەتبارەکەیان دەستگیرکردووە، کە بەپێی وتەی دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا تالیب عەبدولموحسین، پەنابەرێکی سعوودیە و دوژمنایەتی موسڵمانان دەکات و بە ڕەخنەگرتن لە دەوڵەتی ئەڵمانیا ناسراوە بەھۆی بێھەڵوێستی لە سنووردارکردنی ئیسلامیزم.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
شەلاخە

**شەلاخە** یان **شلخە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق، قەزای داقووق، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باشووری شارۆچکەی داقووق بە دووری (٣١)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **شەلاخە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی ئەبو نەجم.
* لە باشوورەوە گوندی دەبج.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی زەنگەوات.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی حازمی.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٤٥) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٨٤) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
کۆماری لیمکۆ

**کۆماری گەلی لیمکۆ-ڕووسین** (Lemko *Ruska Narodna Republika Lemkiv*)، زۆرجار بە **کۆماری لیمکۆ-ڕووسین** یان **کۆماری لیمکۆ** ناسراوە، دەوڵەتێکی تەمەن کورت بوو کە لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨ لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم و ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان دامەزراوە. ناوەندی ویلایەتەکە لە فلۆرێنکا بوو، کە گوندێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی پۆڵەندای ئێستا (لە سنووری سلۆڤاکیا، باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی نۆوی تارگ-فلۆرێنکا، کرینیکا-زدرۆی، ئیتۆڤیتنیکا گلۆدزیێن و سانۆک). بەھۆی ئەوەی بە زمانی ڕووسی قسەی دەکرد، بەنیازی ئەوە بوو لەگەڵ ڕووسیای دیموکرات یەکبگرێت و دژایەتی یەکێتیی لەگەڵ کۆماری گەلی ئۆکرانیای ڕۆژاوای دەکرد. یەکێتیی لەگەڵ ڕووسیا مەحاڵ بوو، بۆیە کۆمارەکە ھەوڵیدا وەک پارێزگایەکی سەربەخۆی چیکۆسلۆڤاکیا بچێتە پاڵ ڕوتێنیای کارپاتیا. بەڵام ئەمە لەلایەن فەرمانڕەوای ڕوتێنیای کارپاتیا، گریگۆری زاتکۆڤیچەوە دژایەتی کرا.

کۆمارەکە لەلایەن جارۆسلاڤ کاکمارسێکەوە وەک سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی ناوەندی سەرۆکایەتی دەکرا. دەوڵەتەکە لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن حکوومەتی پۆڵەندا ھەڵوەشایەوە. چارەنووسی بە پەیمانی سانت جێرمان لە ئەیلوولی ١٩١٩ مۆر کرا کە گالیسیای ڕۆژاوای سان بەخشی بە پۆڵەندا و بە پەیمانی ڕیگا لە ئازاری ١٩٢١ کە مۆسکۆ دان بە ئەمری واقیعدا نا.

ئەم دەوڵەتە نابێت لەگەڵ کۆماری کومانچزا ڕۆژھەڵاتی لێمکیڤ، کۆمارێکی دیکەی کورتخایەن، تێکەڵ بکرێت. ئەمە دەوڵەتێکی بچووکتر بوو کە لایەنگری ئۆکرانیا بوو و لە نێوان تشرینی دووەمی ١٩١٨ و ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩١٩ بوونی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩١٨
عیزەدین سەلیم

**عیزەدین سەلیم** ()، ناسراو بە **عەبدولزەھرا عوسمان محەممەد** (٢٣ ئازاری 1943 – ١٧ی ئایاری ٢٠٠٤، عبد الزھراء عثمان محمد)، سیاسەتمەدار، نووسەر، پەروەردەکار، تیۆریستێکی ئیسلامیی عێراقی و یەکێک بوو لە ئەندامانی پێشەنگی بزووتنەوەی دەعوەی عێراقی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ٢٠٠٤. لە ساڵی ٢٠٠٤ وەک سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق (٤٥ھەمین سەرۆکوەزیرانی عێراق) کاری کردووە.

نووسەری زیاتر لە ٥٠ کتێبە، لەوانە مێژوو، ڕووداوە ئیسلامییەکان و بەرھەمەکانی تایبەت بە پەروەردە، لە جیھانی موسڵماناندا ناسراوە بە کارەکانی لەسەر ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئیسلام.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی
* ماڵپەڕی یادەوەری
* عیزەدین سەلیم لە ڕووی سیاسییەوە سەرکردەیەکی لێھاتووی شیعەکان لەم دواییانەدا وەک سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق دەستنیشانکرا
* عیزەدین سەلیم سەرکردەیەکی میانڕەوی شیعە ھەوڵدەدات ھاوسەنگی لە نێوان ئایین و سیاسەت لە عێراقدا دروست بکات

پۆل:خەڵکی بەسرە
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
بێرگن (گۆرانیبێژ)

**بەلقین ساریلمشێر** () (١٥ی تەممووزی ١٩٥٨ – ١٤ی ئابی ١٩٨٩)، لە ڕووی پیشەییەوە بە **بێرگن** ناسراوە،  گۆرانیبێژێکی تورک بووە. بە ئەلبوومەکەی «Acıların Kadını» (بە کوردی: ئافرەتی دڵتەنگییەکان) ژمارەی پێوانەیی فرۆشتنی شکاند. بێرگن لە ماوەی ژیانیدا و دوای مردنی بووە یەکێک لە سیمبوول و ڕووخساری توندوتیژی دژی ژنان لە تورکیا. ژیانی تایبەتی کاریگەری لەسەر دەنگی خەمۆکی ھەبوو و بووە ھۆی سەرکەوتنی. ھاوسەرەکەی ترشی نیتریکی فڕێدایە سەر دەموچاوی، بەو ھۆیەوە چاوی ڕاستی کوێر دەبێت و لە چاوی چەپیدا بە باشی نابینێت. دوای ئەوە بەردەوام بوو لە گۆرانی گوتن و ھەڵیبژارد چاوە بریندارەکەی بە قژە درێژەکەی داپۆشێت. دوای ئەوەی مێردەکەی لە زیندان ئازاد بوو و وا خۆی نیشان دا کە پەشیمانە، جارێکی تر دەچێتەوە لای و دوای ماوەیەک تەڵاقی داوە. بێرگن لەلایەن ھاوسەری پێشوویەوە کوژرا، کە دوای بڵاوکردنەوەی چەند ئەلبوومێکی سەرکەوتوو لێی جیابووەوە.

دەرکەوتنی لە مێشکی خەڵکدا مابووەوە بە داپۆشینی چاوی ڕاستی بە قژییەوە و ھەندێکجاریش چاویلکەی لەچاو دەکرد چونکە چاوی ڕاستی لەدەستدابوو. بێرگن نازناوی «ئافرەتی دڵتەنگییەکان»ی لێنرا دوای ئەوەی لە فیلمێکی ھەمان ناودا ڕۆڵی سەرەکی گێڕا، ئەلبوومێک دەربارەی چیرۆکی ژیانی، ھەروەھا «**ئافرەتی دڵتەنگییەکان**»، سێیەم ئەلبوومی ستۆدیۆیی بوو کە لە ساڵی ١٩٨٦ بڵاوکرایەوە. بێرگن بەدرێژایی ژیانی ھۆنەری چەندین گۆرانی لەدوای خۆی بەجێھێشتووە، وەک: ئەگەر لێم خۆش بیت لێت خۆش نابم، ناتوانی باسی چارەنووسی من بکەیت، بۆ من دڵتەنگ مەبە، وێنەکەت لە دەستمدایە، و بۆچی ناگەڕێیتەوە؟

*بێرگن* شەوی ١٤ی ئابی ١٩٨٩ لە ناوچەی پۆزانتی شاری ئەدانا لەلایەن ھاوسەرە جیابووەکەیەوە تەقەی لێکرا. *بێرگن* لە ژیانی کورتی سی ساڵەیدا یەک فیلم و ١٢٩ گۆرانی و ١١ کاسێت و ٦ تۆماری تەواو درێژی پێشکەش کردووە. *بێرگن* لە زێدی خۆی لە مێرسین بە خاک سپێردرا .  لە گۆڕستانی ناحیەی تۆرۆسلاری شاری مێرسین یادگاریەکی بۆ دانرا کە ھەمیشە بەڕووی سەردانکەراندا کراوەیە.
[وێنۆک|گۆڕی بێرگن لە شاری [مێرسین]]

*بێرگن* بە گۆرانییەکانی لە چەندین ئەلبوومی ئارابیسک و نۆستالژیدا بەشداری کردووە. زۆرێک لە ھونەرمەندان گۆرانییەکانی وەک ئیمرا، فۆندا ئارار، موعاز ئیرسۆی و ئەسین کاراجا ئاوازیان بۆ داناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پیشۆک

**پیشۆک** (Crocus haussknechtii Boiss) گیایەکە کە گەڵای درێژی ھەیە و وەک پیاز سەلک دەکات. لە تیرەی زەعفەرانە. لە کوردستان و بەگشتی لە ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆس دەڕوێت. ئەم ڕوەکە دەخورێت و لە وەرزی بەھاردا سەلکەکەی بە گیاکەن ھەڵدەکنرێت و دەخورێت.

## لە کلتووردا
پیشۆک چون لە ناو خەڵکدا بەباشی ناسراوە لەڕووی ڕوەکناسیی ئیتنیکییەوە گرنگییەکی تایبەتی ھەیە و لە وێژەی کوردیدا، چ لە بەشی نووسراو و چ زارەکی، ڕەنگدانەوەی ھەبووە.

مەحوی لە شێعرێکدا ئاماژە بەم ڕوەکە دەکات و دەڵێت:
گەر ئەم ڕیش و سەرەی زاھید لەگەڵ بێ

دەبێ جەننەت بە دەشتی شنگ و پیشۆک


## ناوەکان
پیشۆک چەند ناوی ھەیە و لە شوێنی جۆراوجۆر بە ناوی تر وەک پیڤۆک، پیفۆک، پیشۆکە و ھاپڵۆک بانگ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
دابەشکردنی ئیرلەندا

**دابەشکردنی ئیرلەندا** (بە ئیری: *críochdheighilt na hÉireann*) ئەو پرۆسەیە بوو کە حکوومەتی شانشینی یەکگرتووی (ئەوکات) بەریتانیا و ئێرلەندا دوورگەکەی بەسەر دوو سیاسەتی جیاوازدا دابەشکرد. دابەشکردنەکە لە ٣ی ئایاری ١٩٢١ بەپێی یاسای حکوومەتی ئێرلەندا ساڵی ١٩٢٠ ڕوویدا. بچووکترنیان، ئیرلەندی باکوور، بەپێی پێویست بە ئیدارەیەکی وەرگیراو دامەزراوە و ئێستا بەشێکە لە شانشینی یەکگرتوو، لە کاتێکدا سیستەمی سیاسی گەورەتر، ئیرلەندای باشوور کە بڕیارە دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆی ھەبێت، نەیتوانی ڕەزامەندی بەدەستبھێنێت. ناوچەکە لەبری ئەوە سەربەخۆ بوو و ئێستا دەوڵەتێکی سەروەرە کە پێی دەوترێت ئێرلەندا و بە کۆماری ئیرلەند وەسف دەکرێت.

یاسای ساڵی ١٩٢٠ بە مەبەستی دروستکردنی دوو خاکی خۆبەڕێوەبەر بوو لە ناو ئێرلەندا، کە ھەردووکیان وەک بەشێک لە شانشینی یەکگرتوو دەمێننەوە. ھەروەھا یاساکە بڕگەیەکی سەبارەت بە ھاوکاری نێوان ھەردوو ھەرێم و یەکگرتنەوەی ئێرلەندا لە کۆتاییدا لەخۆگرتبوو. بەڵام لە ساڵی ١٩٢٢ و دوای جەنگی سەربەخۆیی (١٩١٩–١٩٢١) و پەیماننامەی ئینگلیز و ئێرلەندا، بەشی باشوور و ڕۆژاوا بوونە دەوڵەتی ئازادی ئێرلەندا، لە کاتێکدا ئێرلەندای باکوور بژاردەی خۆی بۆ مانەوە لە بەریتانیا بەکارھێنا.

لە دوای دابەشبوونی ئێرلەندا، یەکێک لە خواستە سەرەکییەکانی ناسیۆنالیستە ئێرلەندیەکان یەکگرتنەوەی ئێرلەندا بووە، کە تەواوی دوورگەکە یەک دەوڵەتی سەربەخۆی پێکبھێنن. ئەم ئامانجە لەگەڵ ئامانجی یەکێتییەکان لە ئیرلەندای باکووردا ناکۆکە بوو، کە دەیانویست ناوچەکە وەک بەشێک لە شانشینی یەکگرتوو بمێنێتەوە. بەپێی ڕێککەوتنی بێلفاست لە ساڵی ١٩٩٨، حکوومەتی ئێرلەندا و بەریتانیا ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە دۆخی ئێرلەندای باکوور بەبێ ڕەزامەندی زۆرینەی دانیشتووانەکەی ناگۆڕێت.  لە وتارە سپییەکەیدا سەبارەت بە کشانەوەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا، حکوومەتی بەریتانیا پابەندبوونی خۆی بە ڕێککەوتنی بێلفاست دووپاتکردەوە. سەبارەت بە پێگەی ئێرلەندای باکوور، گوتی: «ئەولەویەتی ڕوونی حکوومەتی بەریتانیا ئەوەیە کە پێگەی دەستووری ئێستای ئێرلەندای باکوور وەک بەشێک لە شانشینی یەکگرتوو بھێڵێتەوە، بەڵام پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ ئێرلەندا ھەیە.»

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دەوڵەتە ئەتۆمییەکان

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|مۆدێلێکی قەبارەی ژیانی [چەکی ئەتۆمی لیتل بۆی لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٥ لە ھیرۆشیمای ژاپۆن کەوتە خوارەوە. یەکەم وێنەی ئەو بۆمبەیە کە لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە بڵاوکرایەوە دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٠دا نھێنییەکە لابرا.]]

ھەشت دەوڵەتی خاوەن سەروەری بە ئاشکرا تەقینەوەی سەرکەوتووانەی چەکی ئەتۆمییان ڕاگەیاند. پێنج لەو وڵاتانە بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەی بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆمی بە دەوڵەتی خاوەن چەکی ئەتۆمی دادەنرێت. ئەم وڵاتانە بەم ڕیزبەندییە چەکی ئەتۆمییان بەدەستھێنا: ئەمریکا، ڕووسیا (پێشتر یەکێتیی سۆڤیەت)، شانشینی یەکگرتوو، فەرەنسا و چین.

ھەر کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا یانە ئەتۆمییەکەی دامەزراند، پێش وڵاتە پێشکەوتووەکان ھاتە ناو ئەو یانەیە. یەکێتیی سۆڤیەت لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٤٩ دوای تەقاندنەوەی یەکەم بۆمبی ئەتۆمی لە بیابانی سیبیریا ھاتە ناوەوە. بەریتانیاش لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٢دا دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی یەکەم بۆمبی ئەتۆمی لە بیابانی ئوسترالیا تاقیکردەوە، بەدوایدا ھات. فەرەنساش لە ساڵی ١٩٦٠دا بەدوایدا ھات کاتێک یەکەم تاقیکردنەوەی ئەتۆمی لە بیابانی جەزائیردا بە سەرکەوتوویی ئەنجامدا، دواتر لە مانگی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤دا چین و دواتر ھیندستان و پاکستان. 

لەوەتەی پەیمانی قەدەغەکردنی چەکی ئەتۆمی لە ساڵی ١٩٧٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، سێ دەوڵەت کە لایەنی پەیماننامەکە نەبوون، تاقیکردنەوەی ئاشکرای ئەتۆمییان ئەنجامداوە: ھیندستان، پاکستان و کۆریای باکوور. کۆریای باکوور لایەنێک بوو لە پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٣ کشایەوە.

ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی دەزانرێت کە ئیسرائیل خاوەنی چەکی ئەتۆمییە،      بەڵام دان بەم شتەدا نانێت و سیاسەتی ناڕوونی بە مەبەست پەیڕەو دەکات، ھەروەھا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە نازانرێت کە ئایا تاقیکردنەوەی ئەتۆمی ئەنجامداوە یان نا.  ئیسرائیل بە خاوەنی لە شوێنێک لە نێوان ٧٥ بۆ ٤٠٠ سەری ئەتۆمی مەزەندە دەکرێت.   یەکێک لە پاڵنەرە ئەگەرییەکان بۆ سیاسەتی ناڕوونی ئەتۆمی ئیسرائیل، ڕێگریکردنە بە کەمترین تێچووی سیاسی.  

دەوڵەتانی پێشووی چەکی ئەتۆمی بریتین لە دەوڵەتی ئەفریقای باشوور (چەکی ئەتۆمی پەرەپێداوە بەڵام جبەخانەکەی ھەڵوەشاندەوە پێش ئەوەی بچێتە ناو پەیمانی قەدەغەکردنی ئەتۆم)،  و کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەت وەک بیلاڕووس و کازاخستان و ئۆکرانیا کە چەکەکانیان گەڕاندەوە بۆ ڕووسیا.

فیدراسیۆنی زانایانی ئەمریکی گوتی کە نزیکەی ٣٨٨٠ سەری ئەتۆمی چالاک و ١٢١١٩ سەری ئەتۆمی لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠٢٤دا ھەیە.  دامەزراوەی نێودەوڵەتی ستۆکھۆڵم بۆ توێژینەوەی ئاشتی لە ساڵی ٢٠٢٣دا مەزەندەی کردووە کە کۆی ژمارەی سەرە ئەتۆمییەکان لە جیھاندا گەیشتووەتە ١٢ ھەزار و ٥١٢ سەری ئەتۆمی، کە نزیکەی ٩ ھەزار و ٥٧٦ سەریان لە کۆگای سەربازیدا ھەڵگیراون، ٣ ھەزار و ٨٤٤ سەریان بە مووشەک ھەڵگیراون و دوو ھەزار سەری جەنگی کە زۆربەیان لە ڕووسیا و ئەمریکاوەن، بە ئاگادارکردنەوەی بەرزی ئەتۆمی ئامادەکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی سارد
پۆل:چەکە ناوکییەکان
ئیرلەندای باشوور (١٩٢١–١٩٢٢)

**ئیرلەندای باشوور** (بە ئیری: Deisceart Éireann) گەورەتر بوو لە نێوان ئەو دوو بەشەی کە ئێرلەندای پێکھێنابوو پێش ئەوەی بە یاسای حکوومەتی ئێرلەندا ساڵی ١٩٢٠ دابەش بکرێت. ئێرلەندای باشوور لە کۆی ٣٢ پارێزگای ئێرلەندا ٢٦ پارێزگای پێکدێت، و نزیکەی پێنج لەسەر شەشی ڕووبەری دوورگەکە دەگرێتەوە، لە کاتێکدا شەش پارێزگای دیکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دوورگەکە ئیرلەندی باکوور پێکدەھێنن. ئێرلەندای باشوور کاونتی دۆنیگالی لەخۆگرتبوو، سەرەڕای ئەوەی گەورەترین پارێزگای ئۆلستەرە و باکووریترین پارێزگای ئێرلەندا بوو.

یاسای حکوومەتی ئێرلەندا ساڵی ١٩٢٠ کە لە ٣ی ئایاری ١٩٢١ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، ئامانجی دروستکردنی دوو خاکی خۆبەڕێوەبەر بوو لە ناو ئێرلەندا، کە ھەریەکەیان پەرلەمان و دامەزراوەی حکوومەتی تایبەتی خۆیان ھەبێت و لە چوارچێوەی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا و ئێرلەندا بمێننەوە. بڕگەکانی ھاوکاری نێوان ھەردوو ھەرێم و یەکگرتنەوەی ئێرلەندا لە کۆتاییدا لەخۆگرتبوو. بەڵام لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٢١ بۆ ئەنجومەنی کۆمۆنەکان لە ئیرلەندای باشوور، کاندیدەکانی شین فین لە کۆی ١٢٨ کورسی ١٢٤ کورسییان بەدەستھێنا (ھەموو کاندیدەکان دژایەتی نەبوون و ھیچ دەنگدانێکی ڕاستەقینە ئەنجام نەدرا)، پەرلەمانیان پشتگوێ خست و لەبری ئەوە کۆبوونەوە و دایلی دووەمیان پێکھێنا. پەرلەمانی ئێرلەندای باشوور کە چوار ئەندامی یەکێتیی ھەیە، تەنیا جارێک کۆبووەتەوە.  بەردەوامی نائارامی بووە ھۆی پەیماننامەی ئینگلیز و ئێرلەندا و حکوومەتی کاتی کە لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٢٢ تا ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٢ ئیرلەندای باشووری بەڕێوەبرد و وەک ئیدارەیەکی ئینتقالی کاریگەر بۆ ماوەی نێوان پەسەندکردنی پەیماننامەی ئینگلیز و ئێرلەندا و دامەزراندنی دەوڵەتی ئازادی ئێرلەندا کاری کرد. نوێنەرانی دژە پەیماننامەکە بە سکاڵایەک لە پەرلەمانی دایل ئێریان تەحەدای شەرعییەتی ئەو پەیماننامەیەیان کرد.

دەوڵەتی ئازادی ئێرلەندا لە ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٢ جێگەی ئیرلەندای باشووری گرتەوە وەک قەوارەیەکی سیاسی (دواتر لە ساڵی ١٩٣٧ەوە بە پەسەندکردنی دەستووری خۆی بوو بە دەوڵەتێکی سەربەخۆی تەواو).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کۆمۆنوێڵسی نەتەوەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١
بڕیارنامەی ٢٢٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

**بڕیارنامەی ٢٢٠١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان** بڕیارنامەکە کە لە ١٥ی شوباتی ٢٠١٥ بە کۆی دەنگ پەسەندکرا، داوای لە گرووپی حوسییەکان کرد چەکدارانی خۆیان لە دامودەزگاکانی حکوومەت بکشێننەوە. لە بڕیارنامەکەدا وێڕای ئیدانەکردنی ھەنگاوەکانی حوسییەکان بە پاڵپشتی ئێران، بۆ ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان و کۆنترۆڵکردنی دامودەزگاکانی حکوومەتی یەمەن و بەکارھێنانی توندوتیژی بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکان و دەستبەسەرداگرتنی پلاتفۆرم و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی دەوڵەتی بۆ ھاندانی توندوتیژی. لە بڕیارنامەکەدا داوا لە حوسییەکان کراوە کە بەشداری دانوستانەکانی ئاشتی بکەن بە سپۆنسەری جەمال بنعەمر، نێردەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یەمەن، ھەروەھا عەبد ڕەببە مەنسوور ھادی سەرۆک وەزیران و خالید بەحاح، سەرۆکوەزیرانی حکوومەتەکەی و سەرجەم ئەندامانی حکوومەت ئازاد بکەن، کە ھەموویان لە دوای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە لایەن حوسییەکان لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەدان. ئەنجومەنەکە ئامادەیی خۆی بۆ گرتنەبەری «ھەنگاوی زیاتر» ڕاگەیاند ئەگەر لایەنەکانی یەمەن نەتوانن بڕیارنامەکە جێبەجێ بکەن، لەوانەش پەنا بۆ بەشی حەوتەمی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان کە ڕێگە بە بەکارھێنانی ھێز یان سزا ئابوورییەکان دەدات بۆ جێبەجێکردنی بڕیارنامەکان.

## سەرچاوەکان
زەرگە

**زەرگە**، (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق، قەزای داقووق، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باشووری شارۆچکەی داقووق بە دووری (٤٤)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **زەرگە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی ئەبو شەھاب.
* لە باشوورەوە گوندی سڵێمان فازڵ.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی جەدوع.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی مەیدان.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی عەرەب پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٢٣٥) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (١٦٠) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
غەیدە

**غەیدە**، (*)، (**) یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]، [[قەزای داقووق]]، [[پارێزگای کەرکووک]]، [[باشووری کوردستان]]، لە [[عێراق]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]). دەکەوێتە باشووری شارۆچکەی [[داقووق]] بە دووری (٣٠)کم.

== ناو ==

== جوگرافیا ==
گوندی *'غەیدە''' ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی حەشیشە.
* لە باشوورەوە گوندی قەھارە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ڕوبەیزییە.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی سەعیدی.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی عەرەب پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (١١٧) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٥٣٥) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
ساڵەکی ئۆلستەر

وێنۆک|دەستنووسەکانی ''ئۆلستەر ئەنالز'' ٥٠٠–١٠٠٠ز

**ساڵەکی ئۆڵستەر** (بە ئیری: Annála Uladh) تۆمارەکانی ئێرلەندای سەدەی ناوەڕاستە. ساڵانی ٤٣١–١٥٤٠ی زایینی دەگرێتەوە. وتارەکان تا ساڵی ١٤٨٩ی زایینی لە کۆتایی سەدەی پازدەھەمدا لەلایەن نووسەر ڕوایدری لاین کۆکراونەتەوە، لەژێر چاودێری کاتال ئێگ ماگوناسا لە دوورگەی بێل ئێل لە دەریاچەی ئێرن لە شانشینی فێرماناگ. زانیارییەکانی دواتر (تا ساڵی ١٥٤٠ی زایینی) لەلایەن کەسانی دیکەوە زیاد کران.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
بێرگن (فیلم)

**بێرگن** () فیلمێکی درامای ژیاننامەیی تورکییە، لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٢ نمایشکرا. سیناریۆی فیلمەکە لەلایەن سەما قەیگوسوز و یەڵدز بایزیدەوە نووسراوە، ھەروەھا لە دەرھێنانی محەممەد بینای و چانەر ئەلپەرە. فەرەح زەینەب عەبدوڵڵا ڕۆڵی سەرەکی بینی،   فیلمەکە چیرۆکی ژیانی گۆرانیبێژی تورک بێرگن دەگێڕێتەوە.

لە فیلمەکەدا ناوی بکوژەکە نەھاتووە کە خەلیس سێربێست کە ئەرداڵ بێشیکچی ئۆغڵو ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت. جگە لەوەش فیلمەکە لە سینەماکانی زێدی بکوژەکە لە کۆزان، پارێزگای ئەدەنە، پاش ماوەیەکی کەم لە نمایشکردنی کشێنرایەوە. کازم ئۆزجان سەرۆکی شارەوانی کۆزان ڕوونی کردەوە کە فیلمەکە بەھۆی ناوەڕۆکێکی توندوتیژییەوە نمایش نەکراوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢
دەستێوەردانی دیموکراسی

[وێنۆک|[پارێزگای سەلاحەددین لە عێراق]]
**دەستێوەردانی دیموکراسی** بریتییە لە دەستێوەردانێکی سەربازیی دەسەڵاتێکی دەرەکیی لە وڵاتێکدا بە ئامانجی یارمەتیدان بۆ دامەزراندنی دیموکراسییەت لەوێ. نموونەی ئەمەش بریتین لە دەستێوەردان لە ئەفغانستان و عێراق.  دەستێوەردانی دیموکراسییەکان بە درێژایی ناوەڕاستی سەدەی بیستەم بەردەوام بوو، وەک لە ژاپۆن و ئەڵمانیا لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە نموونەی بۆ دەرکەوت، کاتێک دیموکراسی لە ڕێگەی دەستێوەردانی سەربازییەوە دامەزرا. 

میکانیزمەکانی تووندوتیژی سەربازی دەتوانن دەستێوەردانی دیموکراسی ئاسان بکەن، بەڵام لەوانەیە شێوازی ناشەڕانگێزییش لەخۆ بگرێت. بنەما یاساییەکانی دەستێوەردانی دیموکراسی ھێشتا مشتومڕاوی و پڕن لە نیگەرانی، بەھۆی لێکدانەوە تەسکەکانی یاسایی و سروشتی لاوازی پابەندکەری یاسای نێونەتەوەیی. 

دەوڵەتان بە ھۆکاری جۆراوجۆر، لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانەوە تا ئاسایشی نێونەتەوەیی، دەستێوەردانی دیموکراسی دەکەن.  لایەنگرانی دەستێوەردانی دیموکراسی لە ڕووی ئاشتی و ئابووری و مافی مرۆڤەوە باڵادەستی سیستەمی دیموکراسی بەسەر سیستەمە تاکڕەوەکاندا دەناسن. زۆرێک لە ڕەخنەکانی دەستێوەردانی دیموکراسی بریتین لە پێشێلکردنی سەروەری ئەو دەوڵەتەی کە دەستێوەردانەکە تێیدا ڕوودەدات و شکستی دەستێوەردانی دیموکراسی لە ڕەچاوکردنی ئاڵۆزییە کولتوورییەکانی دەوڵەتێکدا. 

دیموکراسی لیبراڵی ڕۆژاوایی وەک ئەمریکا پشتیوانی لە دەستێوەردانی دیموکراسی دەکەن، لە کاتێکدا وڵاتانی دیکەی وەک چین و کۆریای باکوور وەک میکانیزمێک بۆ بەرزکردنەوەی کاریگەریی و دەسەڵاتی دەوڵەتی دەستێوەردەر سەیری دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەت
پێی چەپم (فیلم)

**پێی چەپم** فیلمێکی ئێرلەندییە کە لە ساڵی ١٩٨٩ بەرھەم ھێنراوە، لە دەرھێنانی جیم شێریدان و دانیال دەی-لویس ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت. فیلمەکە لەسەر بنەمای چیرۆکی ڕاستەقینەی کریستی براون، کە بە نەخۆشی ئیفلیجی مێشک لەدایک بووە و لە ڕێگەی وێنەکێشانەوە ناوبانگی بەدەستھێناوە، کە بە وێنەکێشان بە پێی چەپی بەسەر جیھاندا بڵاوبووەتەوە. ھەروەھا ژمارەیەک ئەستێرە لەم فیلمەدا دەرکەوتن، وەک برێندا فریکەر، ڕەی مەکئانلی و فیۆنا شاو. فیلمەکە لەسەر بنەمای کتێبی ھەمان ناو لە نووسینی کریستی براون و وەرگێڕدراوە بۆ سیناریۆ لەلایەن شۆن کۆناتۆن و جیم شێریدان. 

فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگران و بینەرانەوە بە ھەمان شێوە پێداچوونەوەی ئەرێنی وەرگرت. دانیال دەی-لویس نمایشێکی موعجیزەئامێزی پێشکەش کرد وەک نووسەری ئیفلیجی ئێرلەندی کریستی براون کە بە تەواوی ئیفلیج بوو و تەنھا دەیتوانی قاچی چەپی بجوڵێنێت. خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری ڕۆڵی سەرەکی بەدەستھێنا و برێندا فریکەر خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەری پاڵپشتی بەدەستھێنا. ھەروەھا فیلمەکە پاڵێوراو بوو بۆ سێ خەڵاتی ئۆسکار: باشترین دەرھێنەر و باشترین سیناریۆی وەرگێڕدراو و باشترین فیلم.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ١٩٨٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٨٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٩
پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری دبلن داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە دوبلین وێنەیان گیراوە
کۆماری سۆسیالیستی چێکۆسلۆڤاکیا

**کۆماری سۆسیالیستی چێکۆسلۆڤاکیا** () ناوی فەرمی چیکۆسلۆڤاکیا بووە لە ١٩٦٠ تا کۆتایی ساڵی ١٩٨٩ (واتە ماوەیەکی کەم دوای شۆڕشی مەخمەل )، کاتێک یەکێک بووە لە وڵاتانی بلۆکی ڕۆژھەڵات کە سەر بە یەکێتیی سۆڤیەت بووە. 
دوای کودەتاکەی شوباتی ١٩٤٨، کاتێک حیزبی کۆمۆنیستی چیکۆسلۆڤاکیا بە پشتیوانی یەکێتیی سۆڤیەت دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت، دوای ئەوەی دەستووری ٩ی ئایار ھاتە بواری جێبەجێکردنەوە، وڵاتەکە وەک کۆماری گەل ناسێندرا. ناوی نەریتی (کۆماری چیکۆسلۆڤاکیا) لە ١١ی تەممووزی ١٩٦٠ گۆڕدرا، دوای جێبەجێکردنی دەستووری چیکۆسلۆڤاکیا لە ساڵی ١٩٦٠ وەک ھێمای «سەرکەوتنی کۆتایی سۆسیالیزم» لە وڵاتەکەدا، و تا شۆڕشی مەخمەلی لە تشرینی دووەمی ١٩٨٩ بەو شێوەیە مایەوە. ھێماکانی تری دەوڵەت لە ساڵی ١٩٦٠ گۆڕانکاریان بەسەردا ھات. دوای ماوەیەکی کەم لە شۆڕشی مەخمەلی، کۆماری سۆسیالیستی چێکۆسلۆڤاکیا گۆڕدرا بە کۆماری فیدراڵی چیک و سلۆڤاکیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:بلۆکی ڕۆژھەڵات
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٩٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨
کۆماری سۆڤیەتی باڤاریا

**کۆماری سۆڤیەتی باڤاریا** یان **کۆماری** **سۆڤیەتی میونشن** (بە ئەڵمانی: *Retriepublik Bavaria, Münchne Retriepublik* ) دەوڵەتێکی سۆسیالیستی دانپێدانەنراو بوو لە باڤاریا کە بۆ ماوەیەکی کورت لە سەردەمی شۆڕشی ئەڵمانیا لە ساڵانی ١٩١٨-١٩١٩ بوونی ھەبوو. ئەم کۆمارە شێوەی کۆماری شورای کرێکارانی وەرگرت. ھەروەھا بە زمانی ئینگلیزی خۆی بە **کۆماری ئەنجومەنی باڤاریا** ناسرابوو،  واتاکە بە زاراوەی ئەڵمانی *Räterepublik* بە واتای کۆماری ئەنجومەن یان ئۆرگانەکان دێت: «ئەنجومەن» یان «ئۆرگان-ھەیئە» ھەروەھا دوو مانای وشەی ڕووسی *سۆڤیەتن*. کۆمارەکە لە نیسانی ساڵی ١٩١٩ دوای لەناوچوونی دەوڵەتی گەلی باڤاریا لە سەردەمی کورت ئایسنەر دامەزراوە، و ھەوڵیدا کۆمارێکی سۆسیالیستی سۆڤیەت لە باڤاریا دابمەزرێنێت. توخمەکانی سوپای ئەڵمانیا (ڕایشسوێر) و ھێزە نیمچە سەربازییە ڕاستڕەوەکان () ئەم کۆمارەیان ڕووخاند دوای کەمتر لە مانگێک دوای دامەزراندنی. داڕمانی ئەو وڵاتە یارمەتیدەر بوو بۆ سەرھەڵدانی دواتری پارتی نازی بۆ سەر دەسەڵات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمۆنیزم لە ئەڵمانیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:سۆشیالیزم
ڕێککەوتنی دەروازەکان لە نێوان ئیسرائیل و دەسەڵاتی فەلەستین ٢٠٠٥

**ڕێککەوتنی دەروازەکان لە نێوان ئیسرائیل و دەسەڵاتی فەلەستین لە ساڵی ٢٠٠٥** کە بە **ڕێککەوتنی جووڵە و دەستڕاگەیشتن ناسراوە**، ڕێککەوتنێکە لە نێوان ئیسرائیل و دەسەڵاتی فەلەستین کە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ واژووکراوە، بە ئامانجی باشترکردنی جووڵە و چالاکییە ئابوورییەکانی فەلەستین لەناو خاکەکانی فەلەستین و کردنەوەی سنووری نێوان میسر و غەززە.

## پێشینە و مەبەستەکان

دوابەدوای ڕاپەڕینی دووەم کە لە ساڵی ٢٠٠٠ دەستی پێکرد، ئیسرائیل سنوورێکی بەرچاوی بەسەر ئازادی ھاتوچۆی فەلەستینییەکان لەناو خاکەکانی فەلەستین و لە نێوان ئەوان و باقی جیھاندا سەپاند. ھەردوولا کۆتاییان بە «ڕێککەوتنی جووڵە و دەستڕاگەیشتن» ھێنا: ڕێککەوتنێک بۆ ئاسانکاری بۆ جووڵەی خەڵک و کاڵا لە چوارچێوەی خاکەکانی فەلەستین و کردنەوەی دەروازەیەکی نێونەتەوەیی لەسەر غەززە لەگەڵ سنووری میسر کە فەلەستینییەکان بخاتە ژێر کۆنترۆڵی چوونە ژوورەوە و دەرچوونی خەڵکەوە بۆ باشترکردنی بارودۆخی ژیانی فەلەستینییەکان و درێژەدان بە دانوستانەکانی ئاشتی، بە ئامانجی ڕاگەیەندراوی «پاڵپشتیکردنی ئابووریی ئاشتیانە» و «گەشەپێدان و باشترکردنی دۆخی مرۆیی لەسەر ئەرزی واقیع». بەشێک لەم ڕێککەوتنە بنەما ڕێککەوتووەکان بوون لەسەر دەروازەی ڕەفەح.

## ناوەڕۆکی ڕێککەوتنەکە

* لە ڕێکەوتننامەی جووڵە و دەستڕاگەیشتن بە مەرجێک کە دەروازەی ڕەفەح لە نێوان غەززە و میسردا بە زووترین کات لە ژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی فەلەستین و لەژێر چاودێری لایەنی سێیەم (یەکێتیی ئەورووپا) بکرێتەوە. ھەروەھا ڕێگەی دا کە کاڵاکان لە دەروازەی ڕەفەح بپەڕنەوە.
* «ڕێڕەوێکی سەلامەت» لە نێوان غەززە و کەناری ڕۆژاوا دادەمەزرێت.
* ژمارەی «بەربەستەکانی بەردەم جووڵە» لە کەناری ڕۆژاوا تا ئەوپەڕی کەم دەکرێتەوە بۆ تەواوکردن تا ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥.
* دەکرێت دەست بە دروستکردنی بەندەری دەریایی لە غەززە بکات.
* ھەردوولا بەردەوام دەبن لە گفتوگۆکان لەسەر دروستکردنی فڕۆکەخانەیەک.
* ھەروەھا بنەما ڕێککەوتووەکان لەسەر پەڕینەوەی ڕەفەح وردەکارییەکانی سەبارەت بە پەڕینەوەکە خستەڕوو:
* تەنھا ئەو کەسانەی کە ناسنامەی فەلەستینییان ھەیە یان ھاووڵاتی بیانییان ھەیە، جگە لە ھەندێک پۆل کە کەوتوونەتە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیلەوە، ڕێگەیان پێدەدرێت بچنە ژوورەوە و دەربچن و دەسەڵاتی فەلەستین دەبێت ٤٨ کاتژمێر پێشوەختە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل ئاگادار بکاتەوە لە تێپەڕبوونی کەسێک لە پۆلە دوورخراوەکان.
* دەروازەی ڕەفەح بۆ ھەناردەکردنی کاڵا بۆ میسر بەکاردەھێنرێت، ئەمەش بە مەرجی کۆنترۆڵی توند و تۆڵ. ھاوردەکردنەکان دەبێت لەلایەن بەرپرسانی گومرگی دەسەڵاتی فەلەستینەوە لە کەرەم شالوم لەژێر چاودێری بەرپرسانی گومرگی ئیسرائیل پاکبکرێنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی ئیسرائیل
جۆرج ئینسۆر

**جۆرج ئینسۆر جەی پی** (١٧ی کانوونی یەکەمی ١٧٦٩ – ٣ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٣) پارێزەرێکی دیار و بەناوبانگی ئێرلەندی بوو، نووسەری نامیلکەی سیاسی ڕادیکاڵی و بیرمەندێکی ئازاد بوو. ئینسۆر لەنێو پارێزکارەکانی دیکەدا گاڵتەیان بە مەزھەبی مالتۆزی کرد کە دەوترێت ھەژاری بەھۆی «مەیلی زۆربوون»ەوە بەردەوام دەبێت. ئاماژەی بە ستەمی سامانی کەڵەکەبوو کرد وەک بەربەستێک لەبەردەم کارگێڕی و خۆشگوزەرانی. لە ئێرلەندا ، ئەنسۆر ئەمەی وەک مەرجێک دەبینی کە تەنھا بە نوێنەرایەتی جەماوەری لە پەرلەمانێکی نۆژەنکراودا دەتوانرێت تێپەڕێنرێت. ئینسۆر بە ئیدانەکردنی باڵادەستی دەستووریی نەک تەنھا ئایینی پرۆتستانتی (وەک پاڵەوانێکی ڕزگاری کاسۆلیکی)، بەڵکو بە شێوەیەکی گشتیتر بۆ ئایینی مەسیحی، بۆچوونی جەماوەری ورووژاند. ئەو دەیگوت کە پرسەکانی ئەخلاق و دادپەروەری کۆمەڵایەتی ناتوانرێت لەناو لاھووتی ڕزگاربووندا لە ڕێگەی ئیمانەوە چارەسەر بکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٦٩
پۆل:مردووانی ١٨٤٣
پۆل:ھزری ئازاد
ڕۆبێرت ئیمێت

**ڕۆبێرت ئیمێت** (٤ی ئازاری ١٧٧٨ – ٢٠ی ئەیلوولی ١٨٠٣) کۆماریخواز و نیشتمانپەروەر و وتاربێژ و سەرکردەی یاخیبووانی ئێرلەندی بووە. دوای سەرکردایەتیکردنی یاخیبوونێکی شکستخواردوو دژی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ساڵی ١٨٠٣ دەستگیرکرا و دواتر بە تۆمەتی خیانەتێکی زۆر دژی شای بەریتانیا جۆرج سێیەمی بەریتانیا لە بەریتانیا و ئێرلەندا دادگایی کرا و لەسێدارەدرا. 
ئیمێت لە خێزانێکی دەوڵەمەندی ئینگلیز-ئیرلەندییەوەیە کە سەر بە ئێرلەندی و پرۆتستانت بوون و ھاوسۆزییان لەگەڵ کاسۆلیکەکانی ئێرلەندی و پرۆتستانتەکانی ناڕازی وەک پرێسبیتێریانەکانی ئۆڵستەر و کەم نوێنەرایەتیکردنیان لە پەرلەماندا ھەبوو. بنەماڵەی ئیمێت ھاوسۆزییان لەگەڵ کۆلۆنیالیستە یاخیبووەکان یان «نیشتمانپەروەران» لە شۆڕشی ئەمریکادا ھەبوو. ھەوڵەکانی ئیمێت بۆ یاخیبوون لە دەسەڵاتی بەریتانیا شکستی ھێنا، بەڵام کردەوە و وتارەکانی دوای ئیدانەکردنی وەک ئیلھامبەخشێک بۆ ھاووڵاتیانی وڵاتەکەی مایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٨
پۆل:مردووانی ١٨٠٣
پۆل:شۆڕشگێڕانی لەسێدارەدراو
ئەنیستیتۆخوازی

**ئەنیستیتۆخوازی** یان **بەدامەزراوەییکردن**  لە کۆمەڵناسیدا، واتە بەدامەزراوەییکردن (یان دامەزراوەییبوون) بریتییە لە پرۆسەی چەسپاندنی ھەندێک چەمک (بۆ نموونە باوەڕێک، بنچینەیەک، ڕۆڵێکی کۆمەڵایەتی، بەھایەک، یان شێوەی ڕەفتار) لەناو ڕێکخراوێک، سیستەمێکی کۆمەڵایەتی، یان کۆمەڵگایەک بە گشتی. ھەروەھا دەتوانرێت ئەم دەستەواژەیە بۆ ئاماژەکردن بە پابەندبوونی تاک یان گرووپێک بە دامەزراوەیەکەوە بەکاربھێنرێت، وەک دامەزراوەیەکی تەندروستی دەروونی یان چاودێری کۆمەڵایەتی. ھەروەھا دەتوانرێت ئەم زاراوەیە بە مانایەکی سیاسی بەکاربھێنرێت بۆ دروستکردن یان ڕێکخستنی دامەزراوە حکوومییەکان یان دەزگا تایبەتەکان کە بەرپرسیارن لە سەرپەرشتیکردن یان جێبەجێکردنی سیاسەت، بۆ نموونە لە بواری خۆشگوزەرانی یان گەشەپێدان. لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازی لە ئەورووپادا، زۆرێک لە وڵاتان بە قۆناغێکی «دامەزراوەیی»دا تێپەڕین، کە فراوانبوون و گەشەسەندنی بەرچاوی ڕۆڵی حکوومەت لەناو کۆمەڵگادا بەخۆیەوە بینی، بەتایبەتی لەو بوارانەی کە پێشتر بە بواری تایبەت دادەنران. ھەروەھا بەدامەزراوەییکردن وەک بەشێکی گرنگی پرۆسەی مۆدێرنیزاسیۆن لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا سەیر دەکرێت، لەوانە فراوانکردن و باشترکردنی ڕێکخستنی پێکھاتەکانی حکوومەت. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان
چارەسەری یەک دەوڵەت

**چارەسەری یەک دەوڵەت** چارەسەرێکی پێشنیاز کراوە بۆ ململانێی عەرەبی و ئیسرائیل. دامەزراندنی یەک دەوڵەت لە فەلەستین دەگرێتەوە، کە ئێستا ئیسرائیل و کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە لەخۆدەگرێت، لەگەڵ دانیشتوانی عەرەب و جوولەکە کە ھاووڵاتیبوون و مافی یەکسانیان ھەبێت لە یەکگرتووەکەدا. لە کاتێکدا ھەندێک بە ھۆکاری ئایدیۆلۆژی ئەم ڕێبازە لە باوەش دەگرن، ھەندێکی تر بە لەبەرچاوگرتنی ئەو واقیعەی کە لەسەر زەوی ھەیە، وەک تاکە چارەسەری ئەگەریی دەیبینن.  ئەمە ھاوتای ئەو ھەوڵانەیە کە لە دەوری چارەسەری دوو دەوڵەتی بووە، کە لە دوای ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆوە بووەتە جێگەی سەرنجی دانوستانەکانی ئاشتی فەلەستین و ئیسرائیل.

## سەرچاوەکان
چارەسەری سێ دەوڵەت

**چارەسەری سێ دەوڵەت** (بە عیبری: פתרון שלוש המדיות) کە بە بژاردەی **ئوردنی-میسریش** ناودەبرێت، چارەسەرێکی پێشنیاز کراوە بۆ ململانێی عەرەبی و ئیسرائیل لە فەلەستینی مێژووییدا بە پێچەوانەی ھەوڵەکانی چارەسەری یەک دەوڵەتی و چارەسەری دوو دەوڵەتی کە زۆربەی وڵاتان پشتگیریان ناکەن. ئەم چارەسەرە لەسەر بنەمای دۆخی ئێستای دوای ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە، کە بریتییە لە لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن و دووبارە لکاندنی کەرتی غەززە بە میسرەوە لەگەڵ ئیسرائیل. کە بە کردەوە بە واتای تەسفییەکردنی قەوارەی فەلەستینی و ھەڵوەشاندنەوەی بۆ سێ دەوڵەتە.

## سەرچاوەکان