زمانی تاگالۆگ

[وێنۆک| قسەکەرێکی تاگالۆگ، لە [ئەفریقای باشوور|باشووری ئەفریقا تۆمارکراوە.]]
**تاگالۆگ** ( , ; *بەیبەین* : .) زمانێکی ئاسترۆنیزییە کە وەک زمانی یەکەم لەلایەن گەلی تاگالۆگی نەتەوەیییەوە قسەی پێدەکرێت، کە چارەکێکی دانیشتووانی فلیپین پێکدەھێنن و وەک زمانی دووەم لەلایەن زۆرینەوە فۆڕمی ستاندارد و کۆدکراوی دیفاکتۆی، کە بە فەرمی ناوی *فلیپینۆیە*، زمانی نیشتمانی فلیپینە، و یەکێکە لە دوو زمانی فەرمییەکەی وڵاتەکە لەگەڵ ئینگلیزی.

تاگالۆگ پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانەکانی تری فلیپینییەوە ھەیە، وەک زمانەکانی بیکۆل، زمانەکانی بیسایا، ئیلۆکانۆ، کاپامپانگان، و پانگاسینان، و کەمتر بە زمانەکانی تری ئاسترۆنیزیایی دەچێت وەک زمانەکانی فۆرمۆسان تایوان، ئیندۆنیزی، مالایی، ھاوایی، ماوری، مەلاگاسی و چەندانی تر.

## مێژوو
ڕاست|وێنۆک|بزوێنە بنەڕەتییەکان و بزوێنەکانی ڕێنووسی بایبەین، سیستەمی نووسینی ڕەسەنی زمانی تاگالۆگ
وێنۆک|''وشەسازی دی لا لێنگوا تاگالا''، ١٧٩٤.
بە درێژایی ٣٣٣ ساڵی دەسەڵاتی ئیسپانیا، ڕێزمان و فەرھەنگی جۆراوجۆر لەلایەن پیاوانی ئایینی ئیسپانیاوە نووسراون، لە ساڵی ١٦١٠ قەشە دۆمینیکان فرانسیسکۆ بلانکاس دی سان خۆسێ *کتێبی (Arte y reglas de la lengua tagala)ی* (کە دواتر بە دوو چاپ لە ساڵانی ١٧٥٢ و ١٨٣٢ پێداچوونەوەی بۆ کرا) بە زمانی باتان بڵاوکردەوە، لە ساڵی ١٦١٣ قەشە فرانسیسکان پێدرۆ دی سان بویناڤێنتورا یەکەم فەرھەنگی تاگالۆگی بڵاوکردەوە، کە ناوی *ڤۆکابولاریۆ دی لا لێنگوا تاگالا بوو* لە پیلا لە لاگونا.

شاعیری ڕەسەن فرانسیسکۆ بالاگتاس (١٧٨٨–١٨٦٢) بە پێشەنگی نووسەری تاگالۆگ ناسراوە، دیارترین بەرھەمی داستانی سەدەی نۆزدەھەمی *فلۆرانت لە لۆرا* بوو.

### دۆخی فەرمی
[وێنۆک|''دیاریۆنگ تاگالۆگ'' (ڕۆژنامەی تاگالۆگ)، یەکەم ڕۆژنامەی دوو زمانە لە فلیپین کە لە ساڵی ١٨٨٢ دامەزراوە و بە ھەردوو زمانی تاگالۆگ و [زمانی ئیسپانی|ئیسپانی نووسراوە.]]
تاگالۆگ بە زمانی فەرمی بە یەکەم دەستووری شۆڕشگێڕانە لە  لە ساڵی ١٨٩٧ وەک بناغەی زمانی نەتەوەیی چەسپێنرا، تاگالۆگ ھێمای یەکسانی و یەکێتی و شانازی نەتەوەیییە، کە ڕەنگدانەوەی پابەندبوونی ھاوبەشی گەلی فلیپین بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی و بنیاتنانی نەتەوەیی گشتگیرە.

لە ساڵی ١٩٣٥ دەستووری فلیپین ئینگلیزی و ئیسپانی وەک زمانی فەرمی دەستنیشان کرد، بەڵام پەرەپێدان و پەسەندکردنی زمانێکی نیشتمانی ھاوبەشی لەسەر بنەمای یەکێک لە زمانە ڕەسەنەکانی ھەبوو، فەرمانکرا بە لێکۆڵینەوە، دوای لێکۆڵینەوە و وردبوونەوە پەیمانگای زمانی نیشتمانی، کە لیژنەیەک لە حەوت ئەندام پێکھاتبوو کە نوێنەرایەتی ناوچە جیاوازەکانی فلیپینیان دەکرد، تاگالۆگی وەک بنەمایەک بۆ پەرەسەندن و وەرگرتنی زمانی نەتەوەیی فلیپین ھەڵبژێردرا پاشان سەرۆک مانوێل ئێڵ کویزۆن لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٧ ھەڵبژاردنی زمانی تاگالۆگی ڕاگەیاند کە وەک بنەمایەک بۆ پەرەسەندن و وەرگرتنی زمانی نەتەوەیی فلیپین بەکاربھێنرێت، لە ساڵی ١٩٣٩ سەرۆک کویزۆن ناوی زمانی نیشتمانی پێشنیارکراوی بنەمای تاگالۆگی گۆڕی بۆ *ویکانگ پامبانسا* (زمانی نیشتمانی). کوێزۆن خۆی لە شاری بالەر لە ویلایەتی ئاورۆرا لەدایکبووە و گەورە بووە کە ناوچەیەکی ڕەسەنی زمانی تاگالۆگە لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ژاپۆن بوو لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، تاگالۆگ وەک زمانێکی نیشتمانی بە توندی بەرەوپێش دەچوو؛ دەستووری ساڵی ١٩٤٣ کە دیاری دەکات: «حکومەت ھەنگاو دەنێت بەرەو پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی زمانی تاگالۆگ وەک زمانی نیشتمانی.»

لە ساڵی ١٩٥٩دا ناوی زمانەکە گۆڕدرا بۆ "فلیپینۆ" لەگەڵ زمانی ئینگلیزیدا کرانە زمانی نیشتمانی بەپێی دەستووری ساڵی ١٩٧٣ (وەک "فلیپینۆ") و دەستووری ئێستای ساڵی ١٩٨٧ (وەک فلیپینی) پێگەی فەرمی ھەبووە.

## دابەشبوونی جوگرافی
### لە فلیپین
ناوەڕاست|وێنۆک|600x600پیکسڵ|نەخشەی ئەو ناوچانەی کە زمانی تاگالۆگ زۆرینەی زمانی زگماکییە.
وێنۆک|ھێمای بێ فڕێدان بەدرێژایی ڕێگای خێرا لە پارێزگای لاگونا، فلیپین.
وێنۆک|ھێمای ناوچەی زەوی لەرزە و کەوتنی بەرد لە ئیندانگ، کاڤیت.
وێنۆک|کەوانە بەخێرھاتن بۆ پاڵیان، نویڤا ئێسیجا.
بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٠ کە لەلایەن دەسەڵاتی ئاماری فلیپینەوە ئەنجامدراوە، ١٠٩ ملیۆن کەس لە فلیپین دەژین، کە زۆرینەی ڕەھایان ھەندێک ئاستی بنەڕەتی تێگەیشتنیان لە زمانەکە ھەیە و شوێنی ڕەسەنی تاگالۆگەکانە بە نزیکەیی زۆربەی بەشەکانی ناوەڕاست تا باشووری دوورگەی لوزۆن دەگرێتەوە - بە تایبەتی لە ئاورۆرا، باتان، باتانگاس، بولاکان، کاڤیتێ، لاگونا، میترۆ مانیلا، نویڤا ئێسیجا، کوێزۆن و ڕیزال.

ھەروەھا تاگالۆگ بە شێوەیەکی ڕەسەن لەلایەن ئەو دانیشتووانەی کە لە دوورگەکانی ماریندوکی و میندۆرۆ دەژین، ھەروەھا بە پالاوان بە شێوەیەکی کەمتر قسەی پێدەکرێت. کەمینە بەرچاوەکانی قسەکەرانی تاگالۆگ (فلیپینۆ) لە پارێزگاکانی تری ناوەڕاستی لوزۆن لە پامپاگا و تارلاک، کامارینێس نۆرت و کامارینێس سوور لە ھەرێمی بیکۆڵ، شاری کۆردیلێرا لە باگیۆ، باشووری ڕۆژھەڵاتی پانگاسینان لە ھەرێمی ئیلۆکۆس، و ناوچە جیاوازەکانی مینداناو بەتایبەتی لە ناوچە شارییەکانی دوورگەکەدا دەبینرێن، ھەروەھا زمانی تاگالۆگ یان فلیپینۆ زمانی باڵادەستی شاری کۆتاباتۆیە لە مینداناو ئەمەش وای کردووە کە تاکە شوێن بێت لە دەرەوەی لوزۆن کە زۆرینەی ڕەسەنی زمانی تاگالۆگ یان فلیپینۆ قسەکەری ھەیە، ھەروەھا زمانی سەرەکییە لە ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری بانگسامۆرۆ لە مینداناوی ناوچەی مسوڵمان.

### لە دەرەوەی فلیپین
وێنۆک|سووری تۆخ: زیاتر لە ٥٠٠ ھەزار قسەکەرسووری کاڵ: نزیکەی ١٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزارپەمەیی: ئەو وڵاتانەی کەمینەیە
[وێنۆک|نووسینی تاگالۆگ (خوارەوە-چەپ) سەبارەت بە ژەھر لە ئەکادیمیای زانستی کالیفۆرنیا لە [سان فرانسیسکۆ|سانفرانسیسکۆ ئەو وشانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نائاسایی لە میترۆ مانیلا بەکاردەھێنرێن وەک "hungkag" (کون)، "sinisila" (نێچیر)، "mapanila" (نێچیر)، "tibò" (چەقۆکێش)، و "kabatiran" (ئاماژە/زانین/تێگەیشتن).]]
تاگالۆگ وەک زمانی باو لە نێوان فلیپینیەکانی دەرەوەی وڵاتدا بەکاردێت، ھەرچەندە بەکارھێنانی لە دەرەوەی وڵات بەزۆری سنووردارە بە پەیوەندی نێوان گرووپە نەتەوەییە فلیپینییەکان، گەورەترین چڕبوونەوەی قسەکەرانی تاگالۆگ لە دەرەوەی فلیپین لە ئەمریکا دەبینرێت، کە تێیدا ساڵی ٢٠٢٠ نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکا ڕاپۆرتی دا (بە پشتبەستن بەو زانیاریانەی لە ساڵی ٢٠١٨ کۆکراونەتەوە) کە چوارەم زمانی بەدەر لە ئینگلیزی بووە کە زۆرترین قسەپێکەری ھەبووە لە ماڵەوە بە زیاتر لە ١٫٧ ملیۆن قسەکەر، لە دوای ئیسپانی، فەڕەنسی، و چینی (بە شێوازەکانی کانتۆنی و ماندارین بەیەکەوە).

لە وڵاتانی دیکەدا کە چڕبوونەوەی بەرچاوی فلیپینۆ و زمانی تاگالۆگیان ھەیە لە دەرەوەی وڵات بریتین لە سعودیە بە ٩٣٨ ھەزار و ٤٩٠، کەنەدا بە ٦٧٦ ھەزار و ٧٧٥، ژاپۆن بە ٣١٣ ھەزار و ٥٨٨، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی بە ٥٤١ ھەزار و ٥٩٣، کوێت بە ١٨٧ ھەزار و ٦٧ و مالیزیا بە ٦٢٠ ھەزار و ٤٣ کەس ھەژمارکراون.

## زاراوەکان
[وێنۆک|414x414پیکسڵ|دابەشبوونی زاراوەی تاگالۆگ لە فلیپین، ڕەنگ جیاوازەکان نوێنەرایەتی چوار ناوچەی زاراوەی زمانەکە دەکەن: باکوور، ناوەڕاست، باشوور و ماریندوک، لەکاتێکدا زۆربەی دانیشتووانی کامارینز نۆرت و کامارینێس سوور بە شێوەیەکی نەریتی بە زمانی بیکۆڵ وەک زمانی یەکەمی خۆیان قسە دەکەن، بەڵام ئەم پارێزگایانە کەمینەیەکی بەرچاوی تاگالۆگیان ھەیە. جگە لەوەش زمانی تاگالۆگ وەک [زمانی دووەم لە سەرانسەری وڵاتدا بەکاردەھێنرێت.  زاراوەی تاگالۆگی باکوور: باتان (باتان و زامبالێس) و بولاکان (بولاکان و نویڤا ئێسیجا)]]
لە ئێستادا ھیچ زاراوەیەکی گشتگیر لە ناوچە تاگالۆگ زمانەکاندا نەکراوە، ھەرچەندە وەسفکردن لە شێوەی فەرھەنگ و ڕێزمانی زاراوە جۆراوجۆرەکانی تاگالۆگدا ھەبووە، ئێتنۆلۆگ مانیلا، لوبانگ، ماریندوکی، باتان (ڕۆژاوای ناوەڕاستی لوزۆن)، باتانگاس، بولاکان (ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی لوزۆن)، تانای-پایتێ (ریزال-لاگونا) و  (کویزۆن) وەک زاراوەی تاگالۆگ دەخاتە ڕوو؛ بەڵام پێدەچێت چوار زاراوەی سەرەکی ھەبن، کە ئەوانەی پێشتر باسمان کرد بەشێکن لەوانە: باکووری (بە نموونەی زاراوەی بولاکان)، ناوەڕاست (لەوانەش مانیلا)، باشوور (بە نموونەی باتانگاس) و ماریندوکی.

## سیستەمی نووسین
تاگالۆگ وەک زمانەکانی تری فلیپین ئەمڕۆ بە بەکارھێنانی ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت، پێش ھاتنی ئیسپانییەکان لە ساڵی ١٥٢١ و دەستپێکردنی ژێردەستەیی لە ساڵی ١٥٦٥، تاگالۆگ بە سیستەمی ئەبوگیدا - یان ئەلفاسیلابەری کە پێی دەوترا بایباین نووسرابوو، ئەم سیستەمە نووسینە وردە وردە جێگەی خۆی بۆ بەکارھێنان و بڵاوکردنەوەی ئەلفوبێی لاتینی وەک ئەوەی ئیسپانییەکان ناساندیان، لەگەڵ دەستپێکردنی تۆمارکردن و دروستکردنی ڕێزمان و فەرھەنگ بۆ زمانە جیاوازەکانی دوورگەکانی فلیپین، سیستەمی نووسینیان لە نزیکەوە پەیڕەوکردنی داب و نەریتی ڕێنووسی زمانی ئیسپانی گرتەبەر و بەدرێژایی ساڵان پاڵاوتەتر بوون تا نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم، زۆربەی زمانەکانی فلیپین بە شێوەیەکی بەرفراوان بە شێوازی جۆراوجۆر لەسەر بنەمای ڕێنووسی ئیسپانی نووسراون.

### بایبەین

تاگالۆگ بە سیستەمی ئەبوگیدا (alphasyllabary) بە ناوی بایباین نووسراوە پێش سەردەمی داگیرکاری ئیسپانیا لە فلیپین، لە سەدەی ١٦، ئەم سیستەمە تایبەتەی نووسین کە لە ھێماکان پێکھاتبوو کە نوێنەرایەتی سێ بزوێن و ١٤ نەبزوێنی دەکرد، سەر بە بنەماڵەی ڕێنووسەکانی براھمییە، ھاوشێوەیی لەگەڵ ڕێنووسی جاوی کۆن لە جاوایی ھەیە و پێدەچێت لە ڕەچەڵەکی ئەو ڕێنووسەوە بێت کە بوگییەکان لە سولاوێسی بەکاریدەھێنن.

نموونە:Ba Be Bo B (in Baybayin)

### ئەلفوبێی لاتینی
#### ئابێسێداریۆ
تا نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەم، تاگالۆگ بە شێوەیەکی بەرفراوان بە چەندین شێوە دەنووسرا لەسەر بنەمای ڕێنووسی ئیسپانی کە پێکھاتبوو لە ٣٢ پیت بە ناوی ' **ABECEDARIO**' (). پیتە زیادەکانی دەرەوەی ئەلفوبێی ٢٦ پیتی ئینگلیزی بریتین لە: ch, ll, ng، ñ، n͠g / ñg، و rr.

## وێژەی ئایینی
وێنۆک|دە فەرمانەکە بە زمانی تاگالۆگ.
وێژەی ئایینی وەک یەکێک لە پێکھاتە سەرەکییەکانی وێژەی تاگالۆگ دەمێنێتەوە، یەکەمین کتێبی ئینجیل بە زمانی تاگالۆگ کە ئەوکات ناوی *ئەنگ بیبلی* ("کتێبی پیرۆز") و ئێستا پێی دەوترا *Ang Dating Biblia* ("کتێبی پیرۆز")، لە ساڵی ١٩٠٥ چاپکرا، لە ساڵی ١٩٧٠ کۆمەڵەی ئینجیلی فلیپین کتێبی پیرۆزی وەرگێڕا بۆ سەر تاگالۆگی مۆدێرن، تەنانەت پێش ئەنجومەنی ڤاتیکانی دووەمیش، کەرەستەی پەرستش بە زمانی تاگالۆگ لە بازاڕدا بوو. بەلایەنی کەمەوە چوار وەرگێڕانی تاگالۆگی کتێبی پیرۆز لە سووڕانەوەدا ھەیە

### جاڕنامەی جیھانی مافی مرۆڤ
ئەمە مادەی یەکەمی جاڕنامەی جیھانی مافی مرۆڤە (*Pangkalahatáng Pagpapahayág ng Karapatáng Pantao*)

; تاگالۆگ (لاتینی)

; تاگالۆگ (بایبەین)



; ئینگلیزی

ھەموو مرۆڤەکان ئازاد و یەکسان لە کەرامەت و مافەکاندا لەدایک دەبن، ئەوان بە عەقڵ و ویژدان بەخشراون و پێویستە بە ڕۆحی برایەتی بەرامبەر بە یەکتر مامەڵە بکەن.

## ئەمانەش ببینە
* زمانی فلیپینۆ
** ئەلفوبێی فلیپینۆ
** ڕێنووسی فلیپینۆ
** کۆمیسیۆن سا ویکانگ فلیپینۆ
* ئەلفوبێی ئاباکادا
* تاگالۆگی کۆن
* تاگلیش
* ویکیپیدیای تاگالۆگ
* زمانەکانی فلیپین

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* فەرھەنگی تاگالۆگ
* کردارە تاگالۆگەکان لەگەڵ کۆکردنەوە
* فەرھەنگی وانەکانی تاگالۆگ
* پەیامەکانی تاگالۆگ، وتە
* وەرگێڕانی تاگالۆگ
* کۆڕبەندی تاگالۆگ 
* ئەرشیفی کایپولیۆھۆنێ لە تاگالۆگ
* وەرگێڕانی تاگالۆگ

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی فلیپین
پۆل:زمانی تاگالۆگی
پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان
پۆل:تاگالۆگ
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە