open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کەمپی مایدانێک

**ئۆردووگای کۆکردنەوەی مایدانێک** کەمپێکی کۆکردنەوە و قڕکردنی ئەڵمانی بوو کە لەلایەن ئێس ئێسەوە لە پەراوێزی شاری لوبلین لەکاتی داگیرکردنی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیاوە لە جەنگی جیھانیی دووەمدا دروستکرا و بەڕێوەدەبرا. حەوت ژووری غاز و دوو ھەڵواسەری دار و نزیکەی ٢٢٧ بینای تێدابوو، ئەمەش وایکردووە لەنێو گەورەترین ئۆردووگاکانی کۆکردنەوەدا بێت کە لەلایەن نازییەکانەوە بەڕێوەدەبرێن.  ھەرچەندە سەرەتا بۆ کاری زۆرەملێ بوو نەک لەناوبردن، بەڵام کەمپەکە بەکارھێنرا بۆ کوشتنی خەڵک بە قەبارەیەکی گەورە لە کاتی ئۆپەراسیۆنی ڕینھارد، پلانی ئەڵمانی بۆ کوشتنی ھەموو جوولەکەکان لەناو خاکی حکوومەتی گشتی لە پۆڵەندا.  کەمپەکە کە لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١ تا ٢٢ی تەممووزی ١٩٤٤ کاری کرد، نزیکەی وەک خۆی دەستی بەسەردا گیرا، چونکە پێشڕەوی خێرای سوپای سووری سۆڤیەت لە کاتی *ئۆپەراسیۆنی باگراسیۆندا* ڕێگری لە *[[ئێس ئێس]]* کرد زۆربەی ژێرخانی خۆی لەناوببات و جێگری فەرماندەی نا کارامەی کەمپەکە، ئەنتۆن تێرنز، لە ئەرکەکەیدا شکستی ھێنا بۆ لابردنی بەڵگەی تاوانەکانی جەنگ. بۆیە مایدانێک بوو بە یەکەم ئۆردووگای کۆکردنەوە کە لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە دۆزرایەوە. 

بە پێچەوانەی کەمپەکانی دیکەی ھاوشێوە لە پۆڵەندا کە لەلایەن نازییەکانەوە داگیرکرابوو، مایدانێک لە ناوچەیەکی گوندنشینی دوور و دوورەدەست لە ناوەندەکانی دانیشتووان نەبوو، بەڵکو لە سنووری شارێکی گەورەدا بوو. نزیکییەکەی بووە ھۆی ئەوەی کەمپەکە لە ساڵی ١٩٤١ لەلایەن دانیشتووانی ناوچەکەوە ناوی مایدانێک («مەجدانی بچووک») بێت، چونکە تەنیشت گەڕەکی مەجدان تاتارسکی لە لوبلین بوو. سەرەتا بەڵگەنامەکانی نازییەکان ئەو شوێنەیان بە «کەمپی دیلەکانی جەنگ» ی وافن- ئێس ئێس لە شاری لوبلین وەسف کردووە، بەھۆی شێوازی بەڕێوەبردن و داراییەوە. لە ٩ی نیسانی ١٩٤٣ لەلایەن فەرمانگەی سەرەکی ئاسایشی ڕیش لە بەرلین ناوی گۆڕدرا بە *Konzentrationslager Lublin* ، بەڵام ناوی ناوخۆیی پۆڵەندی تا ئێستا بە شێوەیەکی باو بەکاردەھێنرێت. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کەمپی ترێبلینکا

**کەمپی ترێبلینکا** کەمپێکی لەناوبردن بوو کە لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە لە پۆڵەندای داگیرکراو لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا دروستکرا و بەڕێوەدەبرا.  دەکەوێتە دارستانێک لە باکووری ڕۆژھەڵاتی وارشۆ و ٤ کم لە باشووری وێستگەی شەمەندەفەری ترێبلینکا لە ناوچەیەکی ئێستای پارێزگای ماسۆڤیا. کەمپەکە لە نێوان ٢٣ی تەممووزی ١٩٤٢ و ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی ڕینھارد کە خوێناویترین قۆناغی چارەسەری کۆتایی بوو، کارەکانی ئەنجامدا.  لەم ماوەیەدا، مەزەندە دەکرێت کە لە نێوان ٧٠٠ بۆ ٩٠٠ ھەزار جوولەکە لە ژوورە گازییەکان کوژراون،   لەگەڵ ٢٠٠٠ دۆم. لە ترێبلینکا جوولەکەکان زیاتر کوژران لە ھەموو کەمپێکی لەناوبرنی تر جگە لە ئاوشڤیتز. 

کەمپەکە لەلایەن سەربازانی ئەڵمانی ئێس ئێس و پاسەوانانی تراونیکی بەڕێوەدەبرا – کە خۆبەخشانە لەنێو دیلەکانی جەنگی سۆڤیەت وەرگیرابوون بۆ کارکردن لەگەڵ ئەڵمانییەکان – و لە دوو یەکەی جیاواز پێکھاتبوو.  ترێبلینکا ١ کەمپێکی زۆرەملێ بوو کە زیندانییەکان لە چاڵە بەرد یان ناوچەی ئاودێری و لە دارستاندا کاریان دەکرد، لەوێ داریان دەبڕییەوە بۆ خۆراکدانی سووتێنگەکان.  لە نێوان ساڵانی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٤ زیاتر لە نیوەی ٢٠ ھەزار زیندانییەکە بە٦ۆی لەسێدارەدانی پوختە و برسێتی و نەخۆشی و مامەڵەی خراپەوە گیانیان لەدەستداوە.  

کەمپی دووەم کە ترێبلینکا ٢ بوو، کەمپێکی لەناوبردن بوو. چەند جوولەکەیەک ھەبوون کە لەکاتی گەیشتنیان یەکسەر نەکوژران و بوونە بەشێک لە یەکەکانی کۆیلەی جوولەکە کە پێیان دەگوترا سۆندەرکۆماندۆس،  و ناچار بوون تەرمی قوربانییەکان لە گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا بنێژن. ئەم تەرمانە لە ساڵی ١٩٤٣ ھەڵکەندراون و لەگەڵ تەرمی قوربانییە نوێیەکان لە سووتێنەرە گەورەکان لە دەرەوە سووتێنراون.  ئۆپەراسیۆنە گازییەکان لە ترێبلینکای دووەم لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ کۆتایی ھات دوای ڕاپەڕینی سۆندەرکۆماندۆ لە سەرەتای مانگی ئابدا. چەند پاسەوانێکی تراڤنیکی کوژران و ٢٠٠ زیندانی لە کەمپەکە ھەڵھاتن؛   نزیکەی ١٠٠ کەس ڕزگاریان بوو.   پێش پێشڕەوی سۆڤیەت کەمپەکە ھەڵوەشایەوە. لەو شوێنەدا کێڵگەیەکی پاسەوانی دروستکرا و زەوییەکە کێڵدرا وەک ھەوڵێک بۆ شاردنەوەی بەڵگەکانی جینۆسایدەکە.

لە پۆڵەندای دوای جەنگ، حکومەت زۆربەی ئەو زەویانەی کڕی کە کەمپەکەی لێ وەستابوو و پەیکەرێکی گەورەی بەردینی لەوێ دروستکرد لە نێوان ساڵانی ١٩٥٩ بۆ ١٩٦٢. لە ساڵی ١٩٦٤دا ترێبلینکا لە مەراسیمێکدا کە لە شوێنی ژوورەکانی پێشووی غاز بەڕێوەچوو، وەک یادێکی نیشتمانی بۆ جوولەکەکان ناسێندرا.  لە ھەمان ساڵدا یەکەم دادگاییکردنی ئەڵمانیا سەبارەت بە تاوانەکانی جەنگ کە لەلایەن ئەندامانی پێشووی ئێس ئێسەوە لە ترێبلینکا ئەنجامدرابوون ئەنجامدرا. دوای کۆتایی ھاتنی کۆمۆنیزم لە پۆڵەندا لە ساڵی ١٩٨٩ ژمارەی سەردانیکەرانی ترێبلینکا لە دەرەوەی وڵاتەوە زیادی کرد. ناوەندی پێشانگای کەمپەکە لە ساڵی ٢٠٠٦ کرایەوە. دواتر فراوانتر کرا و کرا بە لقێکی مۆزەخانەی ناوچەیی سیدلچ.  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کەمپی سۆبیبۆر

**سۆبیبۆر** () کەمپێکی قڕکردنی ئەڵمانی نازی بوو کە لەلایەن ئێس ئێسەوە دروستکرابوو و وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنی ڕینھارد بەڕێوەدەبرا. لە دارستانی تەنیشت وێستگەی شەمەندەفەر لە سۆبیبۆر لە ناوچەی نیمچە داگیرگەی حکوومەتی گشتی لە پۆڵەندای داگیرکراودا بوو.

بە پێچەوانەی زۆرێک لە ئۆردووگاکانی تری نازییەکان، سۆبیبۆر تەنھا بە مەبەستی لەناوبردنی جوولەکەکان بوونی ھەبووە. زۆربەی ئەو کەسانەی کە تازە ھاتبوون دەستبەجێ ڕەوانەی ژوورەکانی گاز دەکران، تاکە کەسە دەگمەنەکان ئەوانە بوون کە ناچار بوون وەک کۆیلە کار بکەن و یارمەتی بەڕێوەبردنی کەمپەکە دەدەن. نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس لە سۆبیبۆر کوژران، بەمەش چوارەم کەمپی کوشندەترین کەمپی قڕکردن بوو، دوای بێلزێک و ترێبلینکا و ئاوشڤیتز.

سۆبیبۆر زۆرترین ناوبانگی ئەو ڕاپەڕینەیە کە لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ ڕوویدا، پلانی ڕاپەڕین کە لەلایەن ئەلێکساندەر پێچەرسکی و لیۆن فێڵدێندلەرەوە داڕێژرابوو، دوو قۆناغی تێدابوو. لە قۆناغی یەکەمدا، فەوجەکانی زیندانییەکان ھەموو ئەفسەرانی ئێس ئێسیان لە شوێنە نھێنییەکان کوشت. پاشان لە قۆناغی دووەمدا ھەر ٦٠٠ زیندانییەکە کۆبوونەوە بۆ ئەوەی لە دەروازەی پێشەوە دەربچن. بەڵام ڕاپەڕینەکە بەو شێوەیەی کە پلانی بۆ دانرابوو، بەرەوپێش نەچوو. ئۆپەراسیۆنەکە لە کاتێکدا دۆزرایەوە کە زۆرێک لە ئەفسەرانی ئێس ئێس لە ژیاندا بوون و لە کۆتاییدا زیندانییەکان بە سەرکەوتن بەسەر سیاجەکانی تەلی دڕکاوی و ڕاکردن بەناو کێڵگەیەکی میندا لەژێر تەقەی توندی دۆشکەدا ھەڵھاتن. سەرەڕای ئەوەش نزیکەی ٣٠٠ دیل لە کەمپەکە ھەڵھاتن، کە نزیکەی ٦٠ کەسیان تا کۆتایی شەڕەکە لە ژیاندا مانەوە. بەم شێوەیە زۆرجار ڕاپەڕینی سۆبیبۆر بە سەرکەوتووترین ڕاپەڕین لە ھەر ئۆردووگایەکی نازیدا وەسف دەکرێت.

دوای ڕاپەڕین، نازییەکان ئۆردوگاکەیان ڕووخاند و بە دار سنەوبەر گەورەیان کرد بۆ شاردنەوەی بەڵگەی ئەوەی لەوێ ڕوویداوە. لە دەیەکانی دوای جەنگی جیھانیی دووەمدا، سۆبیبۆر کەمێک ناسراو بوو و بە دەگمەن سەردانی شوێنەکە دەکرا جگە لە خەڵکی ناوچەکە کە بەدوای کەلووپەلی بەنرخی نێژراودا دەگەڕان. لەو کاتەوە لە ڕێگەی وێناکردنی لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان زیاتر ناسرا. ئێستا شوێنەکە مۆزەخانەی سۆبیبۆری تێدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆلۆکۆست
پادشای چوار گۆشەی جیھان

[وێنۆک| پۆڕتڕەیتی [نەرام سین|نارام-سینی ئەکەد. نارام-سین کە لە نێوان ساڵانی ٢٢٥٤ بۆ ٢٢١٨ پێش زایین حکومڕانیی کردووە، نازناوی پادشای چوار گۆشەی جیھانی دروست کردووە. ئەمڕۆ لە مۆزەخانەی شوێنەواریی ئەستەنبوڵ دانراوە.]]
[وێنۆک|مۆری پادشای [سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|سۆمەری نوێ (سێیەم ئیمپراتۆرییەتی ئور) ئیبی-سین لە مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر. نووسراوەکە دەڵێت «ئیبی-سین پادشای بەھێز، پادشای ئوور، پادشای چوار گۆشەی جیھان».]]
**پادشای چوار گۆشەی جیھان** (بە سۆمەری: 𒈗𒀭𒌑𒁕𒇻𒁀 لوگال-ئەن-ئوب-دا-لیممو-با، بەئەکەدی: 𒈗 𒆳𒁉𒊏𒀜 𒌋𒁁𒋾 شاررو کیبرات ئاربایم، 𒈗 𒆳𒁉𒊏𒀜 𒌋𒁁 شار کیبراتی ئەربا'ی، یان 𒈗 𒆳𒁉𒊏𒀜 𒌋𒁁𒋾 شار کیبرات ئەربەتتی)، بە شێوەیەکی جێگرەوە وەک **پاشای چوار چارەکی جیھان** وەرگێڕدراوە، **پاشای چوار گۆشەی بەھەشت** یان **پاشای چوار گۆشەی گەردوون** و زۆرجار کورتکرایەوە بۆ سادەکراوی **پاشای چوار گۆشە**، نازناوێکی شکۆمەندیی گەورە بوو کە پاشا بەھێزەکانی میزۆپۆتامیا ئیدیعایان دەکرد. ھەرچەندە زاراوەی «چوار گۆشەی جیھان» ئاماژەیە بۆ شوێنە جوگرافییە تایبەتەکان لە ناو خودی میزۆپۆتامیا و نزیک لە خودی میزۆپۆتامیا، بەڵام ئەم شوێنانە (لەو کاتەدا کە نازناوەکە بۆ یەکەمجار بەکارھێنرا) وا بیردەکرایەوە کە نوێنەرایەتیی شوێنەکانی نزیک لێوارە ڕاستەقینەکانی جیھان دەکەن و بەم پێیەش، نازناوەکە دەبێ وەک شتێکی ھاوتا لەگەڵ «پاشای ھەموو جیھانی ناسراو» لێکبدرێتەوە، کە ئیدیعایە بۆ حوکمڕانیی گشتگیر بەسەر ھەموو جیھان و ھەموو شتێکدا کە لەناو ئەو جیھانەدا ھەیە.

ئەم نازناوە بۆ یەکەمجار لەلایەن نەرام-سین لە ئیمپراتۆرییەتی ئەکەد لە سەدەی ٢٣ی پێش زایین بەکارھێنرا و دواتر لەلایەن فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆرییەتی سۆمەری نوێ (سێیەم ئیمپراتۆرییەتی ئوور) بەکارھێنرا، دوای ئەوە کەوتە ژێر بەکارھێنانەوە. لەلایەن ژمارەیەک لە فەرمانڕەوای ئاشوورییەوە وەک نازناوێک زیندووکرایەوە، بە تایبەتی لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ئاشووریی نوێدا دیار بوو. دوا فەرمانڕەوا کە ئیدیعای ئەو نازناوەی کرد یەکەم پادشای ھەخامەنشیی فارس بوو، کۆڕشی مەزن، دوای داگیرکردنی بابل لە ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین.

ئەگەری ئەوە ھەیە، لە نێو فەرمانڕەواکانی ئاشووردا، کە نازناوی پاشای چوار گۆشە لە ڕێگەی ئاسایییەوە لە میراتەوە (باوک بۆ کوڕ) بۆیان نەمابێتەوە. بەو پێیەی نازناوەکە ھەموو پادشاکانی ئاشووری بەکاریان نەھێناوە و بۆ ھەندێکیان تەنھا چەند ساڵێک لە سەردەمی حکومڕانیدا پێیاندراوە، ئەمەش تەنھا دوای ئەوەی کە پادشایەک خۆی سەلماندبێت، لەوانەیە لە ڕێگەی تەواوکردنی ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتوو لە ھەر چوار خاڵەکەی قیبلەکەدا لە باشوور و باکوور و ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. نازناوی ھاوشێوەی وەک: پادشای گەردوون ("پادشای ھەموو شتێک") ھەیە، ھەروەھا ھەندێک لە پاشا ئاشوورییەکانی نوێ بەکاریانھێناوە، ڕەنگە ئەو نازناوە پێویستی بە حەوت ھەڵمەتی سەربازیی سەرکەوتوو بووبێت بۆ بەدەستھێنانی. جیاوازیی نێوان مانای وردی ئەو دوو نازناوە ڕەنگە ئەوە بووبێت کە "پادشای گەردوون" ئیدیعای کایەی گەردوونی کردووە، فەرمانڕەوایەک بەسەر جیھان و گەردوون و بە شێوەیەکی ڕۆحی، لەکاتێکدا "پادشای چوار گۆشەی جیھان" ئیدیعای تەنھا زەوین و فیزیکی کردووە.

## سەرچاوەکان
پۆل:کورووشی مەزن
پۆل:ئەکەد
پۆل:بابل
پۆل:ئوور
پۆل:سوومەر
کەمپی بێلزێک

وێنۆک|دەرکردنی جوولەکەکان بۆ بیتێک لە زامۆشچ، نیسانی ١٩٤٢
**بێلزێک** () کەمپێکی لەناوبردنی نازییەکان بوو کە لەلایەن ئێس ئێسەوە دروستکرابوو بە مەبەستی ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی نھێنی ڕینھارد، پلانێک بۆ لەناوبردنی جوولەکە پۆڵەندییەکان، کە بەشێکی سەرەکی بوو لە «چارەسەری کۆتایی» کە کوشتنی نزیکەی ٦ ملیۆن جوولەکەکە بوو لە ھۆلۆکۆستدا.کەمپەکە لە ١٧ی ئازاری ١٩٤٢  تا کۆتایی حوزەیرانی ١٩٤٣ کاری پێ کراوە.   نزیکەی ٠.٥ کیلۆمەتر لە باشووری وێستگەی شەمەندەفەری ناوخۆیی بێلزێک بوو لە *[[Distrikt لوبلان|ناوچەی نیو لوبلین]]* لە حکوومەتی گشتی پۆڵەندا داگیرکراو لەلایەن ئەڵمانیاوە. سووتاندنی لاشەکان بەردەوام بوون کە دەرھێندران لەسەر پێنج سووتێنەری ھەوای کراوە و شکاندنی ئێسکەکان تا ئازاری ١٩٤٣. 

پێدەچێت لە نێوان ٤٣٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار جوولەکە لەلایەن ئێس ئێسەوە لە بێلتێک کوژراون.  ئەمەش دەبێتە سێیەم گەورەترین کەمپی لەناوبردن لە دوای ترێبلینکا و ئاوشڤیتز. تەنھا حەوت جوولەکە لە مردن ڕزگاریان بوو لە ڕێگەی کارکردن لە *یەکەکانی کاری دیلەکانی [[کەمپی لەناوبردن|کەمپ]]* لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا؛  یەکێکیان ناسرا،  بەھۆی ئیفادەی فەرمی دوای جەنگەوە. نەبوونی شایەتحاڵی بژاردەیی کە بتوانن شایەتحاڵی سەبارەت بە سروشتی ئۆپەراسیۆنی کەمپەکە بدەن، ھۆکاری سەرەکییە بۆ ئەوەی کەمپەکە سەرەڕای ژمارەیەکی زۆری قوربانییەکان بە نادیاری ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کەمپی خێلمنۆ

**کەمپی خێلمنۆ** (ˈxɛu̯mnɔ؛ بە نزیکەیی ؛ ) کە لە سەردەمی جەنگی جیھانیی دووەمدا دروستکراوە، یەکەم ئۆردووگای لەناوبردنی ئەڵمانی نازی بووە و دەکەوێتە ٥٠ کم لە باکووری شاری وۆدچ. دوای داگیرکردنی پۆڵەندا لە ساڵی ١٩٣٩، ئەڵمانیا ناوچەکەی لکاند بە *ڕایخسگاو وارتلاند نوێیەوە*، بە ئامانجی «ئەڵمانسازی»ی تەواو؛ کەمپەکە بە تایبەتی بۆ ئەنجامدانی پاکتاوکردنی نەتەوەیی لە ڕێگەی کوشتنی بەکۆمەڵەوە دروستکراوە. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١  کاری دەکرد، ھاوتەریب لەگەڵ ئۆپەراسیۆنی ڕینھارد لەکاتی کوشندەترین قۆناغی ھۆلۆکۆستدا، و دیسانەوە لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٤٤ تا ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ لەکاتی دژە ھێرشی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٤٣ دەستکاری لە شێوازی کوشتنی کەمپەکەدا کرا و لە ڕاستیدا بینای پێشوازییەکە ھەڵوەشایەوە.

لە کەمپەکەدا لایەنی کەم ١٥٢ ھەزار کەس کوژراون، بەمەش پێنجەم کەمپی کوشندەترین کەمپی لەناوبردن بووە، دوای سۆبیبۆر، بێلزێک، ترێبلینکا و ئاوشڤیتز. بەڵام داواکاری گشتی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ئاماژەدان بە کەسایەتییە نازییەکان لەکاتی دادگاییکردنی خێلمنۆ لە ساڵانی ١٩٦٢–١٩٦٥، لایەنی کەم ١٨٠ ھەزار قوربانی ھەبوو. خەمڵاندنە فەرمییەکانی پۆڵەندا دوای جەنگ ئەم ژمارەیە زۆر زیاترە، بە گشتی ٣٤٠ ھەزار ژن و پیاو و منداڵ. مۆزەخانەی شەھیدیی کولمھۆف ئەو ژمارەیە دەخاتە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس، کە زۆرینەی ڕەھایان جوولەکەکانی ڕۆژاوای ناوەڕاستی پۆڵەندا بوون، لەگەڵ دۆمەکانی ناوچەکە، جوولەکە بیانییەکانی ھەنگاریا، بۆھێمی، مۆراویا و ئەڵمانیا، ھەروەھا دیلەکانی جەنگی سۆڤیەت. قوربانییەکان بە بەکارھێنانی ژوورەکانی گاز کوژراون. کەمپەکە تاقیکردنەوەیەکی سەرەتایی بوو لە پەرەپێدانی بەرنامەی لەناوبردنی نازییەکان و بە درێژایی قۆناغەکانی دواتری ھۆلۆکۆست لە سەرانسەری پۆڵەندای داگیرکراودا بەردەوام بوو.

سوپای سوور لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ شارۆچکەی چیشمنۆی گرت، تا ئەو کاتە ئەڵمانییەکان ھەموو بەڵگەکانی بوونی ئۆردووگاکەیان لەناوبردبوو و ھیچ دیلێکیان نەمابوو. گەنجێکی پانزە ساڵان کە لە کەمپەکە ڕزگاریان بووە، شایەتحاڵی ئەوەی دا کە تەنھا سێ پیاوی جولەکە بە سەرکەوتوویی ڕزگاریان بووە. ئینسایکلۆپیدیای ھۆلۆکۆست حەوت ھەڵاتنی جوولەکەکانی خستووەتە ڕوو. لەنێو ئەوانەدا نووسەری ڕاپۆرتی گرۆ جانۆڤسکی بوو کە بە ناوی ساختەی سلاما بێر ڤینەر نووسرابوو، کە زیندانییەکی سۆندەرکۆماندۆی جوولەکە بوو و تەنھا بۆ لەناوچوونی لە پێلزێک لەکاتی تەسفییەکردنی گێتۆیەکی دیکەی جوولەکەکان لە پۆڵەندا کە لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکرابوو، ھەڵھات. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٥ دوو کەسی ڕزگاربوو لە دادگاییکردنی کارمەندانی کەمپەکە لە شاری لۆدز ئیفادەیان دا. سێ بەناوبانگترین ڕزگاربوو لە دادگاییکردنی ئەدۆلف ئایشمان لە ئورشەلیم لە ساڵی ١٩٦١ ئیفادەیان دا. ھەروەھا دوو لە ڕزگاربووان لە دادگاییکردنی ستافی کەمپەکەدا کە لەلایەن ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ساڵانی ١٩٦٢–١٩٦٥ ئەنجامدرابوو، ئیفادەیان دا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئیمیلیانۆ سالا

**ئیمیلیانۆ ڕائول تافارێل سالا** (بە ئینگلیزی: Emiliano Sala؛ ١٩٩٠-٢٠١٩) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئەرژەنتینی بوو کە وەک ھێرشبەر یاریی دەکرد. ئەو زۆربەی ژیانی پیشەگەریی خۆی لە خولەکانی فەڕەنسا بەسەر برد و بەتایبەتی لەگەڵ یانەی نانت درەوشایەوە. ژیانی سالا بە شێوەیەکی تراژیدی کۆتایی ھات کاتێک ئەو فڕۆکە تایبەتەی کە دەیگواستەوە بۆ یانە نوێیەکەی، کاردیف سیتی، لەسەر کەناڵی ئینگلیز کەوتە خوارەوە.
## کاروانی وەرزشی
### سەرەتا و قۆناغی فەڕەنسا
سالا کاروانی یاریکردنی لە ئەورووپا لەگەڵ یانەی بۆردۆی فەڕەنسی دەست پێ کرد، بەڵام بۆ ئەوەی ئەزموونی زیاتر وەربگرێت، بۆ چەند یانەیەکی دیکە بە شێوەی خواستن یاریی کرد. لەگەڵ یانەی ئۆرلینز لە خولی پلە سێدا ١٩ گۆڵی تۆمار کرد و یارمەتیی دان سەربکەون. دواتر لەگەڵ یانەی نیۆرت لە خولی پلە دوودا ١٨ گۆڵی تۆمار کرد و وەک یەکێک لە باشترین ھێرشبەرەکانی خولەکە ناسرا. پاشان بۆ یانەی کاین یاریی کرد و لەوێ یەکەم ئەزموونی لە خولی پلە یەکی فەڕەنسادا (لیگ ١) بەدەستھێنا.
### درەوشانەوە لەگەڵ نانت
قۆناغی زێڕینی سالا لە ساڵی ٢٠١٥ دەستی پێ کرد کاتێک پەیوەندیی بە یانەی نانتەوە کرد. لەوێ بووە یەکێک لە گۆڵکارە دیارەکانی خولی فەڕەنسا و خۆشەویستیی ھاندەرانی بەدەستھێنا. لە ماوەی سێ وەرز و نیودا، ٤٨ گۆڵی لە ١٣٣ یاریدا بۆ یانەکە تۆمار کرد و بووە یەکێک لە ھێرشبەرە کاریگەرەکانی خولەکە. ئاستە بەرزەکەی وای کرد ببێتە ئامانجی چەندین یانەی ئەورووپی.
## گواستنەوە بۆ کاردیف و کارەساتەکە

لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩، یانەی کاردیف سیتی، کە ئەوکات لە پرێمیەرلیگ یاریی دەکرد، بە بڕی ١٥ ملیۆن پاوەند گرێبەستی لەگەڵ سالا واژۆ کرد، کە ئەمەش ڕیکۆردی گرانترین یاریزانی یانەکە بوو. سالا بۆ ماڵئاواییکردن لە ھاوڕێکانی گەڕایەوە بۆ نانت و لە ٢١ی کانوونی دووەمدا بە فڕۆکەیەکی تایبەتی بچووکی جۆری "پایپەر مالیبو" بەرەو کاردیف بەڕێکەوت.
بەڵام فڕۆکەکە ھەرگیز نەگەیشتە شوێنی مەبەست و لەسەر کەناڵی ئینگلیز لە ڕادار ون بوو. دوای ھەڵمەتێکی گەڕانی چڕ، کە بەشێکی لەسەر داوای خێزانەکەی و بە کۆمەکی دارایی یاریزانانی بەناوبانگ ئەنجام درا، پاشماوەی فڕۆکەکە لە ٣ی شوباتدا دۆزرایەوە و تەرمی سالا لەناو فڕۆکەکەدا بوو، لەکاتێکدا تەرمی فڕۆکەوانەکە ھەرگیز نەدۆزرایەوە.
## میرات و ڕێزلێنان
مردنی سالا بووە ھۆی ماتەمینییەکی گەورە لە جیھانی تۆپی پێدا. یانەی نانت وەک ڕێزلێنانێک درێسی ژمارە ٩ی سالایان بۆ ھەمیشە ھەڵپەسارد. ھەروەھا، مشتومڕێکی یاسایی درێژخایەن لەنێوان یانەکانی نانت و کاردیف سیتی دروست بوو لەسەر پارەی گواستنەوەکە، کە تا ئەمڕۆش بەردەوامیی ھەیە.
## ئامارەکانی کاروانی وەرزشی

## دەستکەوتەکان
### تاکەکەسی
باشترین یاریزانی مانگی خولی فەڕەنسی (UNFP): شوباتی ٢٠١٥، تشرینی یەکەمی ٢٠١٨

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەرژەنتین
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠
پۆل:مردنەکانی ٢٠١٩
پۆل:قوربانیانی ڕووداوە ئاسمانییەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی لیگ ٢
دەیڤد ئەستۆری

**دەیڤد ئەستۆری** (بە ئینگلیزی: Davide Astori؛ ١٩٨٧-٢٠١٨) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئیتاڵی بوو کە وەک بەرگریکاری ناوەڕاست یاریی دەکرد. ئەو بە شێوازی یارییکردنی ھێمن و سەرکردایەتییەکەی لەناو یاریگادا ناسرابوو و کاپتنی یانەی فیۆرێنتینا بوو. مردنی کتوپڕی ئەستۆری لە تەمەنی ٣١ ساڵیدا، شۆکێکی گەورەی بە کۆمەڵگەی وەرزشیی ئیتاڵیا و جیھان گەیاند.
## کاروانی وەرزشی
ئەستۆری کاروانی پیشەگەریی خۆی لە ئەکادیمیای لاوانی یانەی ئەی سی میلان دەست پێ کرد، بەڵام ھیچ کاتێک بۆ تیپی یەکەمی میلان یاریی نەکرد. دوای ماوەیەک یاریکردن بە شێوەی خواستن بۆ چەند یانەیەکی پلە نزمتر، لە ساڵی ٢٠٠٨ پەیوەندیی بە یانەی کالیارییەوە کرد و لەوێ بووە یەکێک لە باشترین بەرگریکارەکانی خولی ئیتاڵی. بۆ ماوەی شەش ساڵی سەرکەوتوو لەوێ مایەوە و زیاتر لە ١٧٠ یاریی ئەنجام دا.

وێنۆک|چەپ|ئەستۆری لە یارییەکدا بۆ یانەی ڕۆما لە ساڵی ٢٠١٤

پاشان بۆ ماوەیەک بە شێوەی خواستن بۆ یانەکانی ڕۆما و فیۆرێنتینا یاریی کرد، پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٦دا بە شێوەیەکی ھەمیشەیی بچێتە فیۆرێنتینا. لەوێ بە خێرایی بووە یەکێک لە یاریزانە سەرەکی و خۆشەویستەکانی یانەکە و لە ساڵی ٢٠١٧دا کرا بە کاپتنی تیپەکە.
## کاروانی نێودەوڵەتی
ئەستۆری ١٤ یاریی بۆ ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا ئەنجام دا و یەک گۆڵیشی تۆمار کرد. یەکەم یاریی نێودەوڵەتیی لە ساڵی ٢٠١١ بوو. دیارترین بەشداریی لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەیدا لە جامی کیشوەرەکانی فیفا ٢٠١٣ بوو، کە تێیدا توانی یەکەم و تاکە گۆڵی نێودەوڵەتیی خۆی بەرامبەر ئوروگوای تۆمار بکات و یارمەتیی ھەڵبژاردەکەی دا بۆ بردنەوەی مەدالیای برۆنز.
## کۆچی دوایی و میرات
لە ٤ی ئازاری ٢٠١٨، کاتێک تیپی فیۆرێنتینا خۆیان بۆ یارییەک بەرامبەر یانەی ئودینێزی ئامادە دەکرد، ئەستۆری لە ژووری ھۆتێلەکەیدا بە مردوویی دۆزرایەوە. پشکنینەکان دەریانخست کە ھۆکاری مردنەکەی وەستانی دڵ بووە لە کاتی خەودا، کە بەھۆی نەخۆشییەکی دڵی پێشتر نەزانراوەوە بووە (arrhythmogenic cardiomyopathy).
وەک ڕێزێک بۆی، ھەموو یارییەکانی ئەو ڕۆژەی خولی ئیتاڵی دواخران. دواتر، ھەردوو یانەی کالیاری و فیۆرێنتینا، کە ئەستۆری زۆرترین یاریی بۆ کردبوون، درێسی ژمارە ١٣ی ئەویان بۆ ھەمیشە ھەڵپەسارد، کە ئەمەش ڕێزێکی زۆر دەگمەنە لە جیھانی تۆپی پێدا. ھەروەھا، یانەی فیۆرێنتینا ناوی ناوەندی ڕاھێنانی یانەکەی گۆڕی بۆ "سێنتڕۆ سپۆرتیڤۆ دەیڤد ئەستۆری".
## ئامارەکانی کاروانی وەرزشی

## دەستکەوتەکان
**[[جامی کیشوەرەکانی فیفا]]**
پلەی سێیەم (یەک جار): ٢٠١٣

## سەرچاوەکان
لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشەhttps://en.wikipedia.org/wiki/Davide_Astori

پۆل:یاریزانانی یانەی فیۆرێنتینا
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:مردنەکانی ٢٠١٨
پۆل:مردن بەھۆی وەستانی دڵ
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
ھەڵمەتی حەکاری (١٩١٦)

**ھەڵمەتی حەکاریی ساڵی ١٩١٦** (٢١ی ئایار-٢٩ی حوزەیرانی ١٩١٦) یان **ڕەخسەی حەکاریی ١٩١٦** کۆمەڵێک ھەڵمەت بوو لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا کە لەلایەن خۆبەخشە ئاشوورییەکانەوە ئەنجامدرابوون دژی خێڵە کوردییە ناوخۆیییەکانی حەکاری کە ساڵێک پێشتر بە ھاوکاریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ئاشوورییەکانیان لە ھەکاری دەرکرد، لە ئەنجامدا نیشتەجێبوون لە ورمێ و دەوروبەری کە لەلایەن ڕووسیا کۆنترۆڵکرابوو.

## ئامادەکاری بۆ ھەڵمەتەکە
لە ٢١ی ئایار، مەلیک ئیسماعیلی دووەم و مەلیک خوشابا لەگەڵ شەڕڤانەکانیان لە ورمێ و شارۆچکەکانی دەوروبەری بەرەو سەڵماس بەڕێکەوتن، ڕۆژی دواتر گەیشتنە ئەوێ و لە نێو سەرۆک عەشیرەتەکانی دیکە و چەکدارەکانیان کە چاوەڕێی ھاتنی ئیسماعیل و خوشابا بوون، چاویان بە داوود مار شەمعوون و مەلیک شامیزدین کەوت. لە ٢٣ی ئایاردا بەرەو ئەلباک بەڕێکەوتن و لە ٢٧ی ئایاردا گەیشتنە قۆچانس و تەنیا ھەزار کۆزاکیان بینی کە پاسەوانییان دەکرد.

## شەڕەکان لە چیاکانی حەکاری
لە قۆچانسەوە ئاشوورییەکان دابەش بوون بۆ دوو لق یەکەمیان بە سەرکردایەتیی مەلیک ئیسماعیل دەچنە دارەوا لەوێ چاوی بە تیارییەکان کەوت کە لە گوندەکانی پێشوویان خۆیان جێگیر کردبووەوە و لقی دووەمیان لە ژێر سەرکردایەتیی داوود مار شەمعووندا دەچنە سەر ڕێگای جۆڵەمێرگ، گەیشتنە تخوما و بینییان کە وێران و چۆڵ بووە. لە تخوما ھەردوو ھێزەکە یەکتریان بینییەوە و دوای چەندین شەڕی توند، چەندین قەڵا و کۆشکە کوردییەکان وێران بوون.

ھەر زوو دوای گەڕانەوەی سوپا بۆ چال، کە قەڵاکەیان لە زەوییەکی زۆر شاخاویدا بوو، بەڵام دوای ئەوەی ئاشوورییەکان خۆیان دابەش کرد بەسەر سێ گرووپدا (یەکەمیان بە سەرۆکایەتیی مەلیک ئیسماعیل، دووەمیان بە سەرۆکایەتیی مەلیک خامۆی خێڵی باز و سێیەمیان بە سەرۆکایەتیی مەلیک شەمیزدین)، ئاشوورییەکان ھێرشیان کردە سەر ھەموو گوندەکانی دەوروبەر و چەندین مەڕ و ماڵاتیان تاڵان کرد. داوود مار شەمعوون چاوەڕێی کرد تا ھەموو ھێزی ئاشووری کشایەوە و غەنیمەتی تاڵانکردنەکەیان دابەش کرد. 

## گەڕانەوەی ئاشوورییەکان بۆ ورمێ
پێش ڕۆشتنی مەلیک ئیسماعیل بە تیارییەکان کە خۆیان لە ماڵەکانیاندا جێگیر کردبۆوە گوت کە سوپای ڕووسیا لە قۆچانسەوە گەڕاونەتەوە بۆ ئەلباک و ئەو ئاشوورییانەی کە گەڕاونەتەوە حەکاری بە تەنیا بەرگەی عوسمانییەکان و کوردەکان ناگرن و باشترە بۆ ئەوان بچنە ناو ئاشوورییەکان لە ورمێ و سەڵماس. لە ٢٩ی حوزەیران ھەموو ئەو چەکدارە ئاشوورییانەی کە بەشدارییان لەو ھەڵمەتەدا کردبوو، گەڕانەوە بۆ ئێرانی داگیرکراوی ڕووسیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری

پۆل:ئاشوورییەکان
پۆل:ئاشوورییەکانی عوسمانی
پۆل:ئاشوورییەکانی باکووری کوردستان
پۆل:ئاشوورییەکانی تورکیا
پۆل:ھەڵمەتە سەربازییەکان
پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ململانێکانی ١٩١٦
هێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆسەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران

لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥  ھێزی ئاسمانی و ھێزی دەریایی ئەمریکا لە چوارچێوەی شەڕی ئێران و ئیسرائیل ھێرشیان کردە سەر سێ دامەزراوەی ئەتۆمی لە ئێران. وێستگەی پیتاندنی یۆرانیۆمی فۆردۆ، دامەزراوەی ئەتۆمی نەتەنز و ناوەندی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی ئەسفەھان. ئەم ھێرشە کە ناوی کۆدی «**ئۆپەراسیۆنی چەکووشی نیوەشەو**»ی لێنرا، یەکەم چالاکیی ھێرشبەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو لە شەڕی ئێران و ئیسرائیل کە لە ١٣ی مانگی حوزەیران کە بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران دەستی پێکرد.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕای گەیاند، ھێرشەکان «بە تەواوەتیی» دامەزراوە سەرەکییەکانی پیتاندنی ئەتۆمی ئێرانیان کردووەتە ئامانج و لەناوی بردوون؛ بەڵام ھەڵسەنگاندنی کۆتایی زیانەکانی بۆمبەکان بۆ ھێرشەکان ھێشتا بەردەوامە و ڕاپۆرتێکی سەرەتایی ھەواڵگریی ئەمریکا دزەپێکراو پێشبینی کردووە کە زیانەکان سنووردارتر بوون. کۆماریخوازەکانی کۆنگرێس تا ڕادەیەکی زۆر پشتگیریان لە کارەکەی ترەمپ کرد، لەکاتێکدا زۆربەی دیموکراتەکان و بەشێک لە کۆمارییەکان نیگەران بوون لە دەستووری بوونی ھەنگاوەکە و کاریگەرییەکانی و وەڵامی ئێران. کاردانەوەکانی جیھان جیاوازبوون، چونکە بەشێک لە سەرکردەکانی جیھان پێشوازییان لەو ھەنگاوە کرد بۆ بێ تواناکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران لەکاتێکدا ھەندێکی دیکە نیگەرانی خۆیان دەربڕی لە پەرەسەندنی ھێرشەکان یان بە شێوەیەکی دیکە ئیدانەی ھێرشەکانیان کرد. ئێران وەڵامی دایەوە و ھێرشی کردە سەر بنکەیەکی ئەمریکا لە قەتەر. ڕۆژی دواتر ترەمپ ئاگربەستی نێوان ئێران و ئیسرائیل ڕاگەیاند. ھەروەھا ئێران ھاوکارییەکانی لەگەڵ ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی ڕاگرت.

## تێبینی

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی ئەسفەھان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
تۆنی گریلیش

**ئەنتۆنی "تۆنی" پاتریک گریلیش** (بە ئینگلیزی: Tony Grealish؛ ١٩٥٦-٢٠١٣) یاریزانێکی تۆپی پێ بوو کە ھەرچەندە لە لەندەن لەدایک ببوو، بەڵام نوێنەرایەتیی ھەڵبژاردەی کۆماری ئێرلەندای دەکرد. ئەو بە یاریزانێکی ھێڵی ناوەڕاستی توند و خاوەن ورەیەکی بەرز ناسرابوو.

## کاروانی وەرزشی
گریلیش زۆربەی ژیانی پیشەگەریی خۆی لە خولەکانی ئینگلتەرا بەسەر برد. سەرکەوتووترین قۆناغی یاریکردنی لەگەڵ یانەی برایتن و ھۆڤ ئەلبیەن بوو، کە وەک کاپتنی تیپەکە سەرکردایەتیی یانەکەی کرد بۆ گەیشتن بە یاریی کۆتایی مێژوویی جامی ئێف ئەی لە ساڵی ١٩٨٣، کە دواجار بە یانەی مانچستەر یونایتد دۆڕان.

پێش ئەوەش، ماوەیەکی باشی لەگەڵ یانەی "لایتن ئۆریێنت" بەسەر بردبوو. دوای برایتن، بۆ چەند یانەیەکی دیکەی ناسراوی وەک وێست برۆمیچ ئەلبیەن و مانچستەر سیتی یاریی کرد.

## کاروانی نێودەوڵەتی
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، گریلیش ٤٥ یاریی بۆ ھەڵبژاردەی کۆماری ئێرلەندا ئەنجام دا و ٨ گۆڵیشی تۆمار کرد. ئەو کاپتنی ھەڵبژاردەکە بوو لە ١٧ یارییدا و یەکێک بوو لە یاریزانە کاریگەرەکانی تیپەکە لە دەیەی ١٩٨٠کاندا.

## کۆچی دوایی
تۆنی گریلیش بۆ ماوەیەک بەدەست نەخۆشیی شێرپەنجەوە دەیناڵاند و لە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٣، لە تەمەنی ٥٦ ساڵیدا، کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/Tony_Grealish

پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی کۆماری ئێرلەندا
پۆل:یاریزانانی یانەی برایتن و ھۆڤ ئەلبیەن
پۆل:یاریزانانی یانەی وێست برۆمیچ ئەلبیەن
پۆل:یاریزانانی یانەی مانچستەر سیتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:مردنەکانی ٢٠١٣
پۆل:مردن بەھۆی شێرپەنجە
پۆل:مردووانی ٢٠١٣
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئینگلستان
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی
گریگۆری مێرتێنس

**گریگۆری مێرتێنس** (بە ئینگلیزی: Gregory Mertens؛ ١٩٩١-٢٠١٥) یاریزانێکی تۆپی پێی بەلجیکی بوو کە وەک بەرگریکاری ناوەڕاست یاریی دەکرد. ئەو بە یەکێک لە بەھرە لاوەکانی وڵاتەکەی دادەنرا، بەڵام ژیانی وەرزشی و خودی ژیانی بە شێوەیەکی تراژیدی و لە تەمەنێکی زۆر گەنجیدا کۆتایی ھات.

## کاروانی وەرزشی
مێرتێنس کاروانی یاریکردنی لە ئەکادیمیای یانەی ئاندەرلێخت دەست پێ کرد. دواتر پەیوەندیی بە یانەی "سێرکڵ بروج"ەوە کرد و لەوێ بووە یاریزانێکی سەرەکی. لە ساڵی ٢٠١٤دا، گواسترایەوە بۆ یانەی لۆکەرن و لەگەڵیاندا نازناوی جامی بەلجیکای بەدەستھێنا.

## کاروانی نێودەوڵەتی
مێرتێنس نوێنەرایەتیی ھەڵبژاردەکانی لاوانی بەلجیکای کردبوو لە ئاستە جیاوازەکاندا، لە ژێر ١٦ ساڵانەوە تا ژێر ٢١ ساڵان.

## کۆچی دوایی
لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٥، لە کاتی یارییەکی تیپی یەدەگی یانەی لۆکەرندا، مێرتێنس لەناو یاریگادا تووشی جەڵتەی دڵ بوو و کەوت. تیمە پزیشکییەکان بۆ ماوەیەکی زۆر ھەوڵیان لەگەڵدا، بەڵام دوای گەیاندنی بە نەخۆشخانە، خرایە ژێر چاودێریی ورد و باری تەندروستیی زۆر ناجێگیر بوو. دوای سێ ڕۆژ، لە ٣٠ی نیساندا، لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## دەستکەوتەکان

**یانەی لۆکەرن**

جامی بەلجیکا: ٢٠١٣-٢٠١٤

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/Gregory_Mertens

 

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەلجیکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:مردنەکانی ٢٠١٥
پۆل:مردن بەھۆی وەستانی دڵ
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
ئەلێکس ئەپۆلیناریۆ

**ئەلێکساندرۆ "ئەلێکس" دۆس سانتۆس ئەپۆلیناریۆ** (بە ئینگلیزی: Alex Apolinário؛ ١٩٩٦-٢٠٢١) یاریزانێکی تۆپی پێی بەڕازیلی بوو کە وەک یاریزانێکی ھێڵی ناوەڕاست یاریی دەکرد. ئەو بەھۆی گۆڵێکی ناوازەوە ناوبانگی دەرکرد، بەڵام ژیانی بە کارەساتێکی دڵتەزێن لەناو یاریگادا کۆتایی ھات.

## کاروانی وەرزشی
ئەپۆلیناریۆ لە ئەکادیمیای یانەی کروزیرۆی بەڕازیلی پێگەیشت، بەڵام زۆربەی ژیانی پیشەگەریی خۆی لە یانەی "ئەلڤێرکا" لە پورتوگال بەسەر برد.

دیارترین سات لە ژیانی وەرزشیی ئەودا، لە یارییەکی جامی پورتوگالدا بوو بەرامبەر یانەی بەھێزی سپۆرتینگ لیسبۆن، کاتێک لە دووریی نزیکەی ٤٠ مەترەوە گۆڵێکی نایابی تۆمار کرد و یارمەتیی یانەکەی دا بۆ بردنەوەی یارییەکە.

## کۆچی دوایی
لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، لە کاتی یارییەکدا بۆ یانەی ئەلڤێرکا، ئەپۆلیناریۆ لەناو یاریگادا تووشی جەڵتەی دڵ بوو و کەوت. ھەرچەندە لەناو یاریگادا توانییان دڵی بخەنەوە کار، بەڵام دوای چوار ڕۆژ مانەوە لە نەخۆشخانە، لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Alex_Apolin%C3%A1rio

 

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی بەڕازیلی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:مردنەکانی ٢٠٢١
پۆل:مردن بەھۆی وەستانی دڵ
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
ڕاپەڕینی سوورچی

**ڕاپەڕینی سوورچی** یان **یاخیبوونی سوورچی** ڕاپەڕینێک بوو کە لەلایەن ھۆزی سوورچییەوە لە نزیکەی ١٩١٩ تا ١٩٢٠ ئامانجی سەرەکیی ڕاپەڕین دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بوو.

## پێشینە
لە ساڵی ١٩١٩ کوردانی سوورچیی قەزای ئاکرێ یاخیبوونیان لە دژی حکوومەتی بەڕیتانیا دەستپێکرد. یاخیبوونەکە قورس بوو، حکوومەت بۆ ماوەیەکی زۆر نەیتوانی یاخیبوونەکە سەرکوت بکات. پاشان کوردانی ھۆزی سورچی، ھێرشیان کردە سەر ئاشوورییە کە ئامانجیان داگیرکردنی باکووری عێراق بوو.

### شایەتحاڵی
«ھۆزە کوردەکانی ڕۆژھەڵات و باکووری ڕۆژھەڵاتی مووسڵ دڵەڕاوکێیان بۆ دروست کردین، بەڵام ئەوانیش لە ماوەی ساڵی ١٩١٩دا وانەی خۆیان فێربووبوون و تەنھا سوورچییەکانی قەزای ئاکرێ لە یاخیبووندا ھەڵسانەوە.»

## دەرئەنجامەکان
دوای چەندین شەڕ و گەمارۆدان بە سەرۆکایەتیی سوورچییەکان بۆ سەر سەربازانی ئاشوورییەکان لە کۆتاییدا لەلایەن ھێزەکانی ئاشووریی ئاغا پەتڕۆسەوە لە بەرگریکردن لە جوجار شکستیان ھێنا.

## ئەمانەش ببینە

* کاتھێڵی یاخیبوونی کورد
* ھۆزە کوردەکان
* بەرگریکردن لە جوجار
* شەڕی چیای ئاکرێ (١٩٢٠)

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاپەڕینەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:شەڕەکان
پۆل:دەیەی ١٩٢٠
پۆل:دەیەی ١٩٠٠
پۆل:مێژووی ئاشوورییەکان
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:مێژووی عێراق

پۆل:شانشینی یەکگرتوو لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم
ئێلمەر ھاڵدن

'''ژەنەڕاڵ''' **بەڕێز جەیمس ئێلمەر لۆتۆرپ ھاڵدن** (، لە دایکبووی ١٧ی تشرینی دووەمی ١٨٦٢ - ١٩ی نیسانی ١٩٥٠)  سەربازێکی سکۆتلەندی بوو کە پلەی بەرزی لە سوپای بەریتانیادا ھەبوو. 

## مردن
ھاڵدن لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا لە ١٩ی نیسانی ١٩٥٠ لە ماڵەکەی خۆی لە لەندەن کۆچی دواییی کرد، تەرمی لە گۆڕستانی بڕووکوود لە شاری ساری بە خاک سپێردرا. 
[وێنۆک|263x263پیکسڵ|گۆڕی ئێلمەر ھاڵدن لە [گۆڕستانی بڕووکوود|ڕاست]]
## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٥٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
گوستاڤ ئەدۆلف ڤۆن زانگن

**گوستاڤ ئەدۆلف کارل فریدریش ئێرنست ڤۆن زانگن**  (٧ی تشرینی دووەمی ١٨٩٢ – ١ی ئایاری ١٩٦٤) ژەنەراڵێکی ئەڵمانی بووە لە وێرماخت لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم و فەرماندەی سوپای پازدەھەم بووە لە ھۆڵەندا لە ساڵی ١٩٤٤ لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا. لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە خەڵاتی خاچی سوارچاکی خاچی ئاسنی بە گەڵاکانی بەڕوو پێبەخشرا.

## کارەکان
ڤۆن زانگن لە ساڵی ١٨٩٢ لەدایکبووە، پەیوەندی بە سوپای ئەڵمانیاوە کردووە و لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا خزمەت دەکات و خاچی ئاسنی وەرگرتووە.

لە جەنگی جیھانیی دووەمدا فەرماندەیی فیرقەی ١٧ی پیادەی بەرەی ڕۆژھەڵات بووە، ھەروەھا فەرماندەیی فەیلەقێکی سوپای لە فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٣ و کەتیبەیەکی سوپای لە ئیتاڵیا پێش ئەوەی دەستنیشان بکرێت بۆ فەرماندەیی سوپای ١٥ لە بەرەی ڕۆژاوا. دوای داگیرکردنی پاساژ دی کالێ لەکاتی ھەڵمەتی ساڵی ١٩٤٤، ڤۆن زانگن ناچار بوو سوپاکەی خۆی چۆڵ بکات، لەگەڵ فیرقەی تری سوپا، لەودیو ڕووباری شێڵد بۆ دوورگەی والچێرن و باشووری بیڤلاند.

لە کاتی چۆڵکردنەکەدا و لەکاتی شەڕی شێڵد (٢ی تشرینی یەکەم–٨ی تشرینی دووەمی ١٩٤٤) ھیرشیان کرایە سەر. ھێزەکەی لە دژی پێشڕەوی ھاوپەیمانان لە ھۆڵەندا جێگیر کرد. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ بارەگاکەی لە شاری دۆردرێخت لەلایەن ھێزی ئاسمانی شاھانە بۆردوومان کرا. لەکاتی ھێرشی ئاردەنس کە لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٤ دەستی پێکرد، سوپای پانزەھەمی ئەو ئەرکی ڕووبەڕووبوونەوەی ھێزەکانی بەریتانیا و ئەمریکای لە باکووری بوولج پێدرا. لە نیسانی ١٩٤٥ لە شەڕی گیرفانی ڕووھر خۆی ڕادەست کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
پۆل:مردووانی ١٩٦٤
دیۆگۆ جۆتا

**دیۆگۆ خۆسێ تێکسێرا دا سیلڤا** (٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ - ٣ی تەمموزی ٢٠٢٥)،  بە **دیۆگۆ جۆتا** ناسراوە،  یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری پورتوگالی بوو کە وەک هێرشبەر یان باڵی چەپ یاری دەکرد.  جۆتا لە یانەی پاسۆ دی فێرێرا دەستی بە ژیانی وەرزشی کردووە، پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٦ گرێبەست لەگەڵ یانەی ئەتلەتیکۆ مەدریدی لالیگا بکات. 

دوای دوو وەرز لە خولی ئینگلیزی ، لە ساڵی ٢٠١٦ بە خواستن لە یانەی یانەی تۆپی پێی پۆرتۆ پرێمەرلیگا و لە ساڵی ٢٠١٧ بە خواستن درایە یانەی وۆڵڤەرهامپتۆن واندەرز لە پاڵەوانێتی پلە یەکی تۆپی پێی ئینگلیزی .  لە ساڵی ٢٠٢٠ گرێبەستی لەگەڵ لیڤەرپوول واژۆ کرد بە نرخی ٤١ ملیۆن پاوەند.

جۆتا یاریزانێکی پێشووی لاوانی پورتوگال بووە و نوێنەرایەتی وڵاتەکەی کردووە لە ئاستی خوار ١٩  و  ٢١ و٢٣ ساڵان .   یەکەم یاری نێودەوڵەتی  لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ئەنجامدا و لە پێکهاتەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ و دوو پاڵەوانێتی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ( ٢٠٢٠ و ٢٠٢٤ ) هەڵبژێردرا.  هەروەها لە ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٥ نازناوی خولی نەتەوەکانی ئەورووپای بەدەستهێناوە .

جۆتا لە ٣ی تەمموزی ٢٠٢٥ لەگەڵ براکەی لە نزیک شارەوانیی پاڵاسیۆس دی سانبریا لە پارێزگای زامۆرای ئیسپانیا بەهۆی ڕووداوێکی ئۆتۆمبێلەوە گیانی لەدەستدا. 

## ئاماژەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئەتلەتیکۆ مەدرید
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:ژیاننامەکان کە واژوویان لەگەڵە
پۆل:دوایین مردنەکان
بەرگریکردن لە جوجار

**بەرگریکردن لە جوجار** (١٥ی ئەیلوولی ١٩٢٠) ھێرشێکی کورد بوو بۆ سەر کەمپێکی گەڕانەوەی ئاشوورییەکان بە ناوی جوجار کە دەکەوێتە شاری مندان لە عێراق. ھەرچەندە ھێزی کوردی لە ئاشوورییەکان زیاتر بوو، بەڵام ھێرشەکە شکستی ھێنا و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە شکستیان ھێنا و لەلایەن بەرگریکارە ئاشوورییەکانەوە بەسەر ڕووباری زێی گەورەدا ڕاوەدوونرانەوە.

## پێشینە
لە ساڵی ١٩٢٠، کوردانی سورچی قەزای ئاکرێ یاخیبوونیان لە دژی حکوومەتی بەڕیتانیا دەستپێکرد. یاخیبوونەکە یاخیبوونێکی بەھێز بوو، حکوومەت بۆ ماوەیەکی زۆر نەیتوانی بیخاتە خوارەوە. تا مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٩٢٠ نەبوو، کە کوردەکانی سوورچی ھێرشیان کردە سەر ئۆردووگای ئاشوورییەکانی جوجار، کە لەلایەن ھێزە ئاشوورییەکانی ئاغا پەتڕۆسەوە شکستیان ھێنا.

## شەڕەکە
لە ھەفتەی دووەمی مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٩٢٠دا، سوورچییەکان ھێرشیان کردە سەر کەمپی گەڕانەوەی ئاشوورییەکانی جوجار کە دەکەوێتە سی مایل لە باکووری ڕۆژھەڵاتی مووسڵەوە. سەرەڕای ئەوەی ژمارەیان زۆر زیاتر بوو، ئاشوورییەکان زیانێکی زۆریان بەسەر ھێرشبەرەکاندا گەیاند بەپێی زانیارییەکان ٦٠ کەسیان کوشتووە و کەسانی دیکەشیان ناچارکردووە بەسەر زێی گەورە ھەڵبێن، کە دەوترێت نزیکەی ١٤٠ کەس لەوێ خنکاون. ئاشوورییەکان تەنیا کەمترین زیانیان بەرکەوتووە (٤ کوژراو و ٨ بریندار).

## دەرئەنجامەکان
ھێرشەکەی کوردە سوورچییەکان بە زیانێکی زۆر کۆتاییی ھات، دواتر ئاشوورییەکان بەناو زێی گەورەدا بردیانن و لە ئەنجامدا نزیکەی ١٤٠ کورد خنکان. سەرکەوتنی ئاشوورییەکان یاخیبوونی زیاتری ناوچەکەی ڕاگرت و ڕێگەی بە ھێزەکانی بەڕیتانیا لە ژێر سەرپەرشتیی ژەنەڕاڵ ھاڵدن دا کە سەرنجیان بۆ ناوچەکانی دیکە بگۆڕن. ھەروەھا سەرکەوتنەکە کاریگەریی یەکە چەکدارەکانی ئاشووری نیشان دا کە لەلایەن ئیدارەی مەدەنییەوە ڕاھێنراون و کۆنترۆڵی بەڕیتانیایان لە باکووری میزۆپۆتامیادا بەھێزتر کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەیەی ١٩٠٠
پۆل:دەیەی ١٩٢٠
پۆل:شەڕەکان
پۆل:ڕاپەڕینەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:شانشینی عێراق
پۆل:شانشینی یەکگرتوو لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم
شەڕی چیای قەرەچووغ (٢٠١٧)

**شەڕی چیای قەرەچۆغ (٢٠١٧)** لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، هێزی عێراقی بە پشتگیری حەشدی شەعبی و ئێران، هێرشێکی گەورەیان دەستی پێکرد بۆ ناوچەی مەخموور و چیای قەرەچۆغ ئەم شەڕە دوای گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧) ڕوویدا و بەشێک بوو لە هێرشە فیدەرییەکانی عێراق بۆ دەستکردنەوەی خاکی کوردستان.
ناوچەی قەرەچۆغ ناوچەیەکی زۆر گرنگە، بە تایبەتی بۆ هێزە گەریلا و پارتیزانی.

پێشمەرگەکان، بە فرماندەیی مەسعوود بارزانی و سیروان بارزانی بۆ یارمەتی فەرماندەکان و یەکەکانی ٧٠ و ٨٠، بەخێرایی چاکی خوێندن و سنگەرەکان بەرزکردنەوە.
هەروەها، چەکدارانی یەپەگە (پەیوەندیدار پەکەکە)، کە لە ناوچەکانی چیا دایبن، بەشداربوون لە شەڕەکە بە شێوەی گەریلا.
ئەم هێزەکان بە یەکەوە، یەکەکانی عێراق و حەشد شعبییان پێشوەختیان گرت و ڕاکردنەوە لە قەرەجۆغ.

## شەڕەکە

لە ڕۆژی یەکەم، هێزە عێراقییەکان لە ژێر ئاگری خۆڵگەیی پێشمەرگە سەریانکەوت.
تانکەکان سووتان، و پەنج ئۆتۆمبێلی فەرمییان لەناو کەلەکانی چیا هەڵوێسترا.
پێشمەرگەکان و یەپەهە چەند بەرزایەتی سەربازان گرتن و بە کارگەری زۆر توانایە سەربازییەکانیان بەکاربرد.

لە ڕۆژی دووەم، پارچەیەک لە پێشمەرگەی ی.ن.ک، گەیشتن بەرەو چیاکان و سنگەری نوێیان درووست کرد.
پەیوەندییەکی بەرز لەنێوان پێشمەرگە و چەکدارانی یەپەگە دروست بوو بۆ پاراستنی ناوچەکە.
شەڕەکە بە شێوەی خۆڕا و گێریلا بەردەوام بوو بە شەو و ڕۆژ.

لە ڕۆژی سێیەم، هێزە عێراقییەکان هەوڵیاندا بە دروستکردنی دەروازە بۆ سەر چیاکان، بەڵام ڕەشەبەران و هاوانەکانی پێشمەرگە گەڕاندیانەوە.
ڕاپۆرتەکان باس دەکەن کە حەشدی شەعبی زیانی گەورەیان بینی، بە تەمەنی ٣٠ کوژراو و ٥٠ بریندار.
لە کاتێکدا، لایەنی کورد تەنها ٢٠ شهیدیان بوو و بەردەوام بوون بە پاراستن.

ئاستەنگییەکی گەورە بۆ هێزە عێراقییەکان ئەوە بوو کە نەتوانیان خۆیان بخەنوە ناو چیاکان، چونکە خەبات لە ناو کەڵەکانەوە بەردەوام بوو.
یەکەمجارە کە هێزە فیدەرییەکان بە شێوەیەکی ڕەسمی ناچارن بە پاشکەوت بوون.
رێکەوتنێکی ناڕەسمی ڕوویدا لە ناوچەکە کە هەریەک لە لایەنەکان بکوژانەوە بازدەدا.

## کۆتایی

هێزەکانی هەرێم پاراستنیان کرد لە چیاکانی قەرە جۆغ و ڕێگای گەیشتن بۆ ناوچەی گەورەیەک لە پارێزگای هەولێر.
ئەو شەڕە بوو بە نیوەیەک لە سەرکەوتنە سەربازییەکانی پێشمەرگە لە شەڕی ٢٠١٧.
کوردەکان نیشاندانیان کرد کە دەتوانن بە ئەرکی خۆیان بپارێزن، هەرچەندە بێ پشتگیری نێودەوڵەتی.

ئەم شەڕە بە شەڕی "پێشمەرگە و گێریلا لە پشت یەک چیا" ناسرا.
لە گەڵدا، پەیامیەک بۆ هێزە عێراقییەکان بوو کە ناوچەکانی کوردستان بە ئاسانیدا ناداترێنەوە.
تا دوای ئەم ڕووداوە، ناوچەی قەرە جۆغ بەم شێوەیەیە لە ژێر دەسەڵاتی هێزەکانی هەرێمی کوردستان ما.

## سەرچاوەکان
* https://www.xendan.org/detailnews?jimare=34756&babet=1&relat=1024
* https://www.kdp.info/a/d.aspx?l=13&a=104373
* https://kurdistantv.net/ku/news/60588
* https://kurdistantv.net/ku/news/60848
شەڕی چیای شەنگال (٢٠١٧)

**شەڕی چیای شنگال (٢٠١٧)**

## پێشەکی
شەڕی چیای شنگال تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ رووداوێکی گرنگ بوو کە بەشێک بوو لە شەڕە کوردی-عێراقیەکان کە دوای گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧) بەردەوام بوو. ئەم شەڕە بە چوار ڕۆژەوە لە ١٦ تا ٢٧ی تشرینی یەکەم ڕوویداو و لە ئاستی ستراتیژیکی زۆر گەورەی چیای شنگال و ناوچەیەکی گرنگ لە هەموو سنووری نێوان عێراق و سوریا کەوتەوە.

## شەڕەکە

دوو لاپەڕەی سەرەکی شەڕەکە هەیە: حکومەتی عێراق و یەکەکانی ھەشد الشعبی، کە بە بەردەوامی هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) و یەکینەکانی بەرخۆدانی شەنگال (یەبەشە) کە پەیوەندیدار بە پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) بون.

دوای سەرقاڵبوونی کەرکووک لە ١٦ی تشرینی یەکەم و ڕۆژەکانی پاشان، عێراق سەربەخۆیی ناوچەیە خەلافکراوەکان بە یەکەیەکی جێگیر و کۆنترۆڵ کرد، شەڕەکە لە چیای شنگال دەستپێکرد. حکومەتی عێراق بە یەکێتیی سوپای عێراق، حەشدی شەعبی و پۆلیسی فیدراڵی هەوڵدان بۆ گەڕاندنەوەی چیای شنگال و ناوچەکانی دەوروبەری.

لە لاپەڕەی کوردی، پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان (بە تایبەتی یەکەکانی پ.د. ک) و یەکێنەی بەرخودانی شنگال (یەبەشە) کە لە ناوچەکە پاراستنی پێشتر دەکردن، بەردەوام بوون بۆ دژایەتی لە ئێستادا. یەکێنەکانی حزب کارگران کوردستان (یەپەگە) بەشێکی کەم و سنووردار لە شەڕەکەدا هەبوو.

لە دوای چەند کەمین و تەقینەوەی کەم، پێشمەرگە بە هۆی نەبوونی پشتیوانی نێودەوڵەتی و پارچەپارچبوونی ناوچە، بە شێوەیەکی ڕاپەڕین وەستاند لە ناوچەکە، کە ئەمە هەڵەیەکی ستراتیژیکی گەورە بوو. یەکێنەی بەرخودانی شنگال هەوڵی پاراستنی چیای شنەگال و شاری شنەگال دان بە شێوەی سەربەخۆتر و بە پشتگیری هێزەکانی پەکەکە.

حکومەتی عێراق و حەشدی شەعبی بە کۆمەڵێک یەکەی سپایەوە و پەیوەندیدار بە میليشیاکانی شیعەی ئێران-پەیوەندیدار توانای خۆیان هەیەتی گەڕاندنەوەی سنجار و چیای شنگال بە دەست بگرن. کتایب حزبلەڵا، عەصائب ئەهل الحق و ڕێکخراوی بدر لە جێگەیەکی سەرەکی هەبوون.

ئەنجامی شەڕەکە ئەو بوو کە حکومەتی عێراق سەرکەوت بوو شاری شنەگال، و شوێنە گرنگەکانی سنووری نێوان سوریا و عێراق بەدەست بگرێت، بەھۆی ئەوەی پێشمەرگە و یەکێنەکانی بەرخودان هەولدان بەردەوام نەبن بۆ شەڕی گەورە و ئەنجامی توند لە بەر بگرن.

شەڕەکە بە کەمین و تەقینەوە بەردەوام بوو و لە دەوری کەم قوربانییەکی سنووردار بەردەسته. ژمارەی کوژراوەکان لە لاپەڕە کوردی نێوان ١٤–٣٠ کەس بوو، و لە لاپەڕەی حکومەتی عێراق ٥٠-٨٠ کەس مردوون،

بە دوای ئەم شەڕە، شەنگال بەلای حکومەتی عێراق و حەشدی شەعبی دەچێت، ئەوەش بڕی گرنگە لە ناوچەیە خەلافکراوەکان و پلەیەکی تایبەتی لە پەیوەندی نێوان هەرێمی کوردستان و عێراق هەیە.

شەڕەکە نیشان دا کە پارچەپارچبوونی نێوان هێزە کوردیەکان (پ.د. ک و پەکەکە/یەبەشە) چەندین کەسێکی کوردی و یەزیدی دژایەتی یەکتر هەبوو، و ئەمە بڕی گرنگی بەداخەوە لە سیاسی و ستراتیژیکەکان کوردستان کرد.

پاش ئەم هەڵسەنگاندنە، یەزیدیەکان و هاووڵاتیانی شنەگال زیاتر لە تەرسی ڕەوانەی پاراستنی نوێ لە لایەن حەشدی شەعبی و میلیشیاکانی پەیوەندیدار بە ئێران بوون. ئەم شەڕە وەک سەری هەڵبژاردنێکی مەترسی بۆ یەکگرتووی کوردی و پشتیوانی نێودەوڵەتی لە هەردوو لاپەڕەدا نیشاندادە.

## کۆتایی
شەڕی چیای شنەگال بریتی بوو لە شەڕێکی سنووردار بە بەرهەم هێنانی دەستگەیشتن بە شوێنە ستراتیژیکی ناوچەکە و گەڕاندنەوەی سەرکردایەتی حکومەتی عێراق لە شنەگال و ناوچەکانی لەگەڵیدا.
کازم حەبیب

**کازم حەبیب** (١٦ی نیسانی ١٩٣٥ – ٣٠ی ئابی ٢٠٢١) سیاسەتمەدار و ئابووریناس و نووسەری عێراقی بووە. لە شاری کەربەلا لەدایکبووە و گەورە بووە و لەوێ قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی خوێندووە. لە ساڵی ١٩٥٢ پەیوەندی بە حزبی شیووعیی عێراقەوە کردووە. لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٥–١٩٥٨ لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا زیندانی و دوورخراوەتەوە. لە ساڵی ١٩٥٩ خوێندنی ناوەندی لە شاری تەرابلوسی لوبنان تەواو کردووە، دواتر لە قوتابخانەی ئابووریی بەرلین ئابووری خوێندووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێناوە و پاشان بڕوانامەی ماستەر لە ساڵی ١٩٦٤، دواتر لە ساڵی ١٩٦٨ بڕوانامەی دکتۆرای لە ھەمان کۆلێژ بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٧٣ دکتۆرای لە زانست بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٦٧ تا ١٩٧٥ لە زانکۆی ئەلموستەنسریە وانەی گوتووەتەوە. لە ساڵی ١٩٧٨ بە ھۆکاری سیاسی دەستگیرکراوە و ئەشکەنجە دراوە و خانەنشین کراوە، عێراقی بەجێھێشتووە بۆ جەزائیر و تا ساڵی ١٩٨١ لەوێ بەردەوام بووە لە وانەوتنەوە. پاشان چووە ھەرێمی کوردستان بۆ بەشداریکردن لە بزووتنەوەی ئەنسار. ساڵی ١٩٩٣ دەستی لە حیزبی شیووعیی عێراق کێشاوەتەوە و درێژە بە چالاکییەکانی نووسین و وەرگێڕان دەدات. خاوەنی چەندین بڵاوکراوە و لێکۆڵینەوە و بابەتی ئابووری و سیاسەت و مافەکانی مرۆڤە بە زمانەکانی عەرەبی و ئەڵمانی. ئەندامی زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ئابووری بووە لە عێراق و دەرەوەی وڵات. لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا لە بەرلین کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھرڤۆیێ چوست

**ھرڤۆیێ چوست** (بە کڕواتی: Hrvoje Ćustić؛ ١٩٨٣-٢٠٠٨) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری کڕواتی بوو کە وەک یاریزانی ھێڵی ناوەڕاست یاریی دەکرد. ژیانی وەرزشی و خودی ژیانی بە شێوەیەکی تراژیدی لە تەمەنێکی گەنجیدا کۆتایی ھات، کاتێک دوای پێکانێکی سەختی ناو یاریگا گیانی لەدەستدا.

## کاروانی وەرزشی
چوست کاروانی یاریکردنی لە یانەی زاداری شاری لەدایکبوونی دەست پێ کرد. یەکەم یاریی پیشەگەریی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٠دا ئەنجام دا. دوای پێنج ساڵ لە یانەکەی، لە ساڵی ٢٠٠٥ پەیوەندیی بە یانەی ئێن کەی زاگرێبەوە کرد و بۆ ماوەی دوو وەرز لەوێ مایەوە. لە ھاوینی ٢٠٠٧دا، گەڕایەوە بۆ یانەی دایکی، ئێن کەی زادار.

## کاروانی نێودەوڵەتی
چوست یەکێک بوو لە یاریزانانی ھەڵبژاردەی کڕواتیای ژێر ٢١ ساڵان و لە ماوەی کاروانی یاریکردنیدا حەوت یاریی نێودەوڵەتیی ئەنجام دا.

## کۆچی دوایی و میرات

لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٨، لە یارییەکی خولی کڕواتیادا لەنێوان یانەکەی، ئێن کەی زادار، و یانەی "ئێچ ئێن کەی سیبالیا"، لە کاتی کێبڕکێیەکدا بۆ بەدەستھێنانی تۆپێک لە نزیک ھێڵی یاریگا، چوست سەری بەر دیوارێکی کۆنکرێتی کەوت کە تەنھا چەند مەترێک لە یاریگاکەوە دوور بوو.

دوای پێکانە سەختەکەی، بەپەلە گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانە و نەشتەرگەرییەکی بەپەلەی بۆ ئەنجام درا. خرایە ژێر چاودێریی ورد و باری تەندروستیی ناجێگیر بوو. دوای چەند ڕۆژێک، لە ٣ی نیسانی ٢٠٠٨دا، بەھۆی ھەوکردنی مێشکەوە کە لە ئەنجامی پێکانەکەیەوە بوو، لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا گیانی لەدەستدا.

مردنی ئەو بووە ھۆی شۆکێکی گەورە لە کڕواتیادا. ھەموو یارییەکانی ئەو ھەفتەیەی خولی کڕواتیا وەک ڕێزێک بۆی دواخران. یانەی زادار وەک ڕێزلێنانێک، درێسی ژمارە ٢٤ی ئەویان بۆ ھەمیشە ھەڵپەسارد. ھاوڕێ و ئامۆزاکەی، دانیێل سوباشیچ (گۆڵپارێزی پێشووی ھەڵبژاردەی کڕواتیا)، تا کۆتایی ژیانی وەرزشی، لەژێر درێسی یارییەکانییەوە درێسێکی دەپۆشی کە وێنەی چوستićی لەسەر بوو.

ڕووداوەکە بووە ھۆی ئەوەی کە یاسایەکی نوێ لە تۆپی پێی کڕواتیادا دەربکرێت کە بە "یاسای ھرڤۆیێ چوست" ناسراوە، کە تیایدا ھاتووە دەبێت ھەموو ئەو شتە مەترسیدارانەی وەک دیواری کۆنکرێتی لە نزیک یاریگاکانەوە لاببرێن.

## ئامارەکانی کاروانی وەرزشی

## سەرچاوەکان
لە ویکیپیدیای ئینگلیزییەوە وەرگیراوە بەڵام بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وشە بە وشە.https://en.wikipedia.org/wiki/Hrvoje_Ćustić

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کڕواتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:مردنەکانی ٢٠٠٨
پۆل:مردن بەھۆی پێکانەوە لە کاتی وەرزشدا
پۆل:مردووانی ٢٠٠٨
شەڕی ڕووباری ئیبرۆ

**شەڕی ئیبرۆ** درێژترین و گەورەترین شەڕی شەڕی ناوخۆیی ئیسپانیا بوو. لە نێوان مانگەکانی تەممووز و تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٨ ڕوویدا و شەڕەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە دوو ناوچەدا چڕ بووەوە کە دەکەوێتە خوارەوەی ڕووباری ئیبرۆ: پارێزگای تێرا ئاڵتا لە کەتەلۆنیا، و ناوچەی ئۆتس لە نزیک فالۆن لە خوارەوەی ماتارانیا، خوار ڕۆژھەڵاتی ئەراگۆن. ئەم ناوچانەی کەم دانیشتووانە زۆرترین چڕبوونەوەی سوپایان لە شەڕەکەدا بەخۆیەوە بینی. شەڕەکە بۆ کۆماری دووەمی ئیسپانیا کارەساتبار بوو، دەیان ھەزار کەس کوژران و بریندار بوون و کاریگەرییەکی کەمی لەسەر پێشڕەوی ناسیۆنالیستەکان ھەبوو.

## سەرچاوەکان
شەڕی ناوخۆیی عێراق (٢٠٠٦–٢٠٠٨)

**شەڕی ناوخۆیی عێراق** ململانێیەکی چەکداریی بوو لە ساڵی ٢٠٠٦ تا ٢٠٠٨ لە نێوان گرووپە چەکدارە تائیفییە جیاوازەکانی شیعە و سوننە وەک دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و سوپای مەھدی، جگە لە حکوومەتی عێراق شانبەشانی ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتی ئەمریکا.     لە شوباتی ٢٠٠٦دا یاخیبوون لە دژی ھاوپەیمان و حکوومەت پەرەی سەند و بوو بە شەڕێکی ناوخۆیی تائیفی دوای تەقاندنەوەی مەزارگەی ئەلعەسکەری کە بە شوێنێکی پیرۆز دادەنرێت لە شیعەی دوازدە ئیمامدا. جۆرج بوش سەرۆکی ئەمریکا و بەرپرسانی عێراق ڕێکخراوی قاعیدەیان لە عێراقیان تۆمەتبار کرد بە ڕێکخستنی تەقینەوەکە. بەڵام قاعیدە بە ئاشکرا ڕەتیکردەوە ھیچ پەیوەندییەکی ھەبێت. ئەم ڕووداوە شەپۆلێکی ھێرشی چەکدارانی شیعە بۆ سەر ھاووڵاتییانی مەدەنی سوننەی لێکەوتەوە، دواتر ھێرشی چەکدارانی سوننە بۆ سەر ھاووڵاتییانی مەدەنی شیعە.  

ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئەیلوولی ٢٠٠٦دا ڕای گەیاند کە ئەگەر شێوازەکانی ناتەبایی و توندوتیژی بەردەوام بن، ئەوا دەوڵەتی عێراق مەترسیی تێکچوونی لەسەرە. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧، بوش ڕای گەیاند «٨٠٪ی توندوتیژی تائیفی عێراق لە ماوەی  دا ڕوودەدات لە پایتەخت. ئەم توندوتیژییە بەغدا بۆ ناوچە تائیفیەکان دابەش دەکات، و متمانەی ھەموو عێراقییەکان دەھەژێنێت.» تا کۆتایی ساڵی ٢٠٠٧، خەمڵاندنی ھەواڵگریی نیشتمانیی ململانێکانی بە توخمەکانی شەڕی ناوخۆ وەسف کرد.  لە ساڵی ٢٠٠٨ لەکاتی سەحوەی سوننە و زیادبوونی سەربازانی ئەمریکادا توندوتیژی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش کەمیکرد.  بەڵام یاخیبوونی دەوڵەتی ئیسلامیی بەردەوام بوو لە زیانگەیاندن بە عێراق دوای کشانەوەی ئەمریکا لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠١١. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام کە جێنشینی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراقە، ھێرشێکی سەربازیی گەورەی بۆ سەر حکوومەتی عێراق دەستپێکرد و خەلافەتی ئیسلامیی جیھانیی خۆی ڕاگەیاند. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە لە ساڵی ٢٠١٣ تا ٢٠١٧ شەڕێکی دیکەی تەواو بە تەواوی ڕووبدات، کە تێیدا حکوومەت سەرکەوتنی ڕاگەیاند. 

لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٦، نووسینگەی کۆمیسیاری باڵای پەنابەرانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHCR) و حکوومەتی عێراق مەزەندەیان کرد کە لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە زیاتر لە ٣٧٠ ھەزار عێراقی ئاوارە بوون، بەمەش کۆی ژمارەی پەنابەرانی عێراقی گەیشتە زیاتر لە ملیۆنێک و ٦٠٠ ھەزار کەس. تا ساڵی ٢٠٠٨، نووسینگەی کۆمیسیاری باڵای پەنابەرانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان خەمڵاندنەکەی بۆ نزیکەی ٤.٧ ملیۆن (~١٦٪ی دانیشتووان) بەرزکردەوە. ژمارەی خەمڵێنراو لە دەرەوەی وڵات ٢ ملیۆن بووە (ژمارەیەک نزیکە لە پێشبینییەکانی سی ئای ئەی  ) و ژمارەی ئاوارە ناوخۆییەکان ٢.٧ ملیۆن کەس بووە.  خاچی سوور لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕای گەیاند، دۆخی مرۆیی عێراق لە مەترسیدارترین دۆخەکانی جیھاندایە، بە ملیۆنان عێراقی ناچاربوون پشت بە سەرچاوەی ئاوی کەم و کوالیتی خراپ ببەستن.

بەپێی پێوەرەکانی دەوڵەتە شکستخواردووەکان کە لەلایەن *سیاسەتی دەرەوە* و سندووقی ئاشتی بەرھەم ھێنراوە، عێراق یەکێک بووە لە ٥ دەوڵەتە ناسەقامگیرەکانی جیھان لە ساڵی ٢٠٠٥ تا ٢٠٠٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:عێراق لە ٢٠٠٤
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٥
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٦
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٧
پۆل:عێراق لە ٢٠٠٨
پۆل:شەڕی عێراق
پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:شەڕەکانی عێراق
ڕاینھارد ھایدریچ

**ڕاینھارد ھایدریچ تریستان یووگن** ( (١٩٠٤ – ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٢) بەرپرسێکی باڵای ئەڵمانی بووە لە ئەڵمانیای نازی لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، و یەکێک بووە لە تەلارسازەکانی سەرەکی ھۆلۆکۆست. لە ئێس ئێس - ئۆبێرگرووپنفوھر (گشتی)، فەرماندەی گشتی پۆلیس، سەرۆکی فەرمانگەی ئاسایشی گشتی ڕایش (لەوانەش گێستاپۆ، پۆلیسی تاوانکاری، و دەزگای ھەواڵگریی ڕایش)، و وەزیری بەرگریی نیشتمانیی (جێگر/بە وەکالەت پارێزەری ڕایش) لە پارێزگاری بۆھێمی و مۆراویا (لە ئێستادا کۆماری چیک). ھایدریچ وەک سەرۆکی ئینتەرپۆل (دەزگای نێونەتەوەیی جێبەجێکردنی یاسای) کاری کردووە، و سەرۆکایەتی کۆنفرانسی وانسی کردووە لە کانوونی دووەمی ١٩٤٢، کە تێیدا پلانەکان بۆ چارەسەری کۆتایی پرسی جولەکەکان داڕێژران – دیپۆرتکردنەوە و لەناوبردنی ھەموو جوولەکەکان لە ناوچە داگیرکراوەکانی ئەڵمانیا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٤
پۆل:مردووانی ١٩٤٢
پۆل:مردنەکان بەھۆی نەخۆشی گەنینەوە
پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو
ڕاپەڕینی ١٩٣٥ی ئێزیدییەکان

**ڕاپەڕینی ئێزیدیی ساڵی ١٩٣٥** یان **شۆڕشی ١٩٣٥ی ئێزیدییەکان** ڕاپەڕینێک بوو لە عێراق لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ ڕوویدا. حکوومەتی عێراق لە سەردەمی یاسین ھاشمی، ڕاپەڕینێکی خەڵکی ئێزیدیی چیای شنگال دژی سەپاندنی سەربازیی زۆرەملێ شکستپێھێنا. بەپێی زانیارییەکان، سوپای عێراق بە سەرۆکایەتیی بەکر سدقی زیاتر لە ٢٠٠ ئێزیدی کوشتووە و یاسای سەربازیی لە سەرتاسەری ناوچەکەدا سەپاندووە. ھەروەھا لەو ساڵەدا لە ناوچەکانی باکوور (کوردنشین) و ناوەڕاستی فوڕات (زۆرینەی دانیشتووانی شیعە)ی عێراق، ڕاپەڕینی ھاوتەریب دژی وەرگرتنی سەربازیی زۆرەملێ سەریھەڵدا.

ئێزیدییەکانی چیای شنگال زۆرینەی دانیشتووانی ئێزیدیی عێراقیان پێکھێنابوو و سێیەم گەورەترین کەمینەی غەیرە مسوڵمان بوون لەناو شانشینی عێراقدا. لە ساڵی ١٩٣٩دا ھەرێمی چیای شنگال جارێکی دیکە خرایە ژێر کۆنترۆڵی سەربازی و سوپاوە، لەگەڵ قەزای شێخان.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی ناکۆکییە ھاوچەرخەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
* کۆمەڵکوژیی سێمێل
* ڕاپەڕینی شیعە لە عێراق ١٩٣٥-١٩٣٦
* کوشتاری ئێزیدی نیسانی ٢٠٠٧ی مووسڵ
* تەقینەوەکانی قەحتانییە
* کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شانشینی عێراق
پۆل:ڕاپەڕینەکان
پۆل:ئێزیدییەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:شیعە عێراقییەکان
پۆل:ململانێی کورد و عێراق
پۆل:ململانێی عێراق
پۆل:دەیەی ١٩٣٠
پۆل:١٩٣٥