open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕیڤەر پڵەیت

**یانەی ڕیڤەر پلەیت** (بە ئیسپانی: Club Atlético River Plate) یانەیەکی وەرزشیی پیشەگەری ئەرژەنتینییە کە بنکەکەی لە شاری بوێنس ئایریسە. یانەکە لە ساڵی ١٩٠١ دامەزراوە و یەکێکە لە بەناوبانگترین یانەکانی ئەمریکای لاتین.

## مێژوو
ئەم یانەیە لە ٢٥ی ئایاری ١٩٠١ دامەزراوە. بەهۆی دەوڵەمەندی و کڕینی یاریزانی گرانبەهاوە نازناوی "ملیۆنێرەکان"یان پێدراوە. یاری کلاسیكۆی ئەوان لەگەڵ بۆکا جونیۆرز بە "سۆپەر کلاسیکۆ" ناسراوە.

## دەستکەوتەکان
* **[[خولی نایابی ئەرژەنتین]]:** ٣٨ جار.
* **[[جامی لیبێرتادۆرێس]]:** ٤ جار.

## یاریگا
بچووک|چەپ|٢٥٠پیسکڵ|یاریگای مۆنۆمێنتال
یانەکە لە یاریگای مۆنۆمێنتال یاری دەکات کە گەورەترین یاریگای ئەرژەنتینە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی یانەی ڕیڤەر پلەیت

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە ئەرژەنتین
پۆل:دامەزراندنەکانی ١٩٠١ لە ئەرژەنتین
پۆل:یانەکانی خولی نایابی ئەرژەنتین
پۆل:بوێنس ئایریس
سیسارکە

نزیکەی 30 جۆری سیسارکە لە کۆی 4600 جۆری سیسارکە پەیوەندییان بە شوێنی ژیانی مرۆڤەوە هەیە . هەندێک جۆر مێرووی ناسراون .

سیسارکەی مۆدێرن گرووپێکی کۆن و کۆنن کە بۆ یەکەمجار لە سەردەمی کۆتاییەکانی جوراسیک دەرکەوتن، لەگەڵ باوباپیرانیان کە بە " ڕۆچۆید " ناسراون، پێدەچێت لە سەردەمی کاربۆنیفرۆسدا سەرچاوەیان گرتبێت نزیکەی ٣٢٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر. بەڵام ئەو باوباپیرانە سەرەتاییانە هێلکەدانکەرانی ناوەوەی کۆترە مۆدێرنەکانیان نەبوو. سیسارکە تا ڕادەیەک مێروویەکی گشتگیرن کە گونجانی تایبەتیان نییە (وەک بەشەکانی دەمی مژینی کۆپان و کێشە ڕاستەقینەکانی تر)؛ ئەوان بەشەکانی دەمیان جوین و ڕەنگە لە سەرەتاییترین مێرووە زیندووەکانی نیۆپتێران بن. ئەوان مێروویەکی باو و بەهێزن کە توانای بەرگەگرتنی چەندین کەشوهەوایان هەیە, لە سەرمای جەمسەری باکوورەوە تا گەرمای گەرم . زۆرجار سیسارکەی ناوچە گەرمەکان زۆر گەورەترن لە جۆرەکانی مامناوەند.

سیسارکەی مۆدێرن بە گروپێکی تاکڕەگەز نازانرێت، چونکە لەسەر بنەمای جینات دەرکەوتووە کە مێروولەکان بە قووڵی لە ناو گروپەکەدا هێلانەیان کردووە، لەگەڵ هەندێک گروپی سیسارکە پەیوەندییەکی نزیکتریان بە مێروولەکانەوە هەیە وەک لە سیسارکەکانی تر، بەم شێوەیەش دەبێتە هۆی ئەوەی بلاتاریای پارافیلێتی بێت . هەردوو سیسارکە و مێروولە لە بلاتۆدیادا جێگیرکراون.

هەندێک جۆر، وەکو سیسارکەی ئەڵمانی کۆمەڵایەتی، پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی وردیان هەیە کە پەناگەی هاوبەش، وابەستەیی کۆمەڵایەتی، گواستنەوەی زانیاری و ناسینەوەی خزم لەخۆدەگرێت. سیسارکە لە دێرینی کلاسیکەوە لە کولتوری مرۆڤدا دەرکەوتووە . بە شێوەیەکی باو وەک ئافاتێکی گەورە و پیس وێنا دەکرێن، هەرچەندە زۆربەی جۆرەکان بچووکن و بێ زیانن و لە شوێنی نیشتەجێبوونی بەرفراوان لە سەرانسەری جیهاندا دەژین.
پرۆتۆکۆڵی چارەسەرکردنی ناونیشان

**پرۆتۆکۆڵی چارەسەرکردنی ناونیشان** ( **ARP** ) پرۆتۆکۆڵێکی پەیوەندییە بۆ دۆزینەوەی ناونیشانی چینی لینک ، وەک ناونیشانی MAC ، کە پەیوەندی بە ناونیشانی چینێکی ئینتەرنێتەوە هەیە ، بە شێوەیەکی گشتی ناونیشانی IPv4 بەکاردێت . پرۆتۆکۆڵەکە کە بەشێکە لە کۆمەڵەی پرۆتۆکۆڵی ئینتەرنێت, لە ساڵی ١٩٨٢ لەلایەنRFC 826 ناسێندراوە کە ستاندارێکی ئینتەرنێتە.

ئارپ رێگە بە هۆستێک دەدات کە پاکەتێک بنێرێت بۆ نۆدێکی تر لە تۆرێکی ناوخۆدا بۆ ئەوەی ناونیشانی ماکی ئایپی ئەدرێسێکی دەستکەوێت هۆستەکە پاکەتەکە بەشێوەی برۆدکاست دەنێرێت کە

ماک ئەدرێسی نۆدەکەی تێدایە وە ئەو نۆدەی کە ئای پی ئەدرێسەکەی هەیە جواب دەداتەوە بە ناردنی ماک ئەدرێسەکەی خۆی
عەزیز نەسیرزادە

**عەزیز نەسیرزادە** ( ؛ ١٩٦٤ – ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦)  لە مانگی ئابی ٢٠٢٤وە ئەفسەری سەربازیی ئێران و وەزیری بەرگری ئێران بووە لە حکوومەتی مەسعوود پزیشکیان. ناوبراو لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢١ تا ٢٠٢٤ جێگری سەرۆکی ئەرکانی ھێزە چەکدارەکانی ئێران بووە و لە مانگی ئابی ٢٠١٨ تا ئەیلولی ٢٠٢١ فەرماندەی ھێزی ئاسمانی ئێران بووە. دوابەدوای قسەوباس لەسەر تیرۆرکردنی لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ دا، دارا نەسیری ڕای گەیاند کە «ئەمیر نەسیرزادە تەندروستی تەواوە و بەردەوامە لە خزمەتکردنی خەڵکی بەشەرەفی ئێران». لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکانی ڕۆیتەرز سەبارەت بە کوژرانی نەسیرزادە لەکاتی ھێرشەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا بۆ سەر ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦دا بڵاوکرانەوە، بە ئاماژەدان بە سێ سەرچاوەی ئاشکرا نەکراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
کوشتنی عەلی خامنەیی

لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، عەلی خامنەیی، دووەم ڕێبەری باڵای ئێران، لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکی ئیسرائیل لە دەوروبەری تاران بە ئامانجی بە ئامانجگرتنی بەرپرسانی باڵای ئێران تیرۆر کرا. کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنی ھێرشی ئاسمانی ھاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل بە کەڵک وەرگرتن لە ھەواڵگری شوێنە ستراتیژییەکانی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی ئەمریکا سەبارەت بە شوێنی چەند سەرکردەیەک ڕوویدا. وێنە مانگە دەستکردەکان باس لەوە دەکەن کە لەکاتی ھێرشەکەدا شوێنی نیشتەجێبوونی خامنەیی لەو شارە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە. 

دوابەدوای ڕاپۆرتە سەرەتاییەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنەکەدا، دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا و بێنیامین نێتانیاھو، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل ڕایان گەیاند کە خامنەیی مردووە. میدیاکانی دەوڵەتی ئێران لە سەرەتای ڕۆژی دواتردا گیانلەدەستدانی ناوبراویان پشتڕاستکردەوە و حکوومەتیش ٤٠ ڕۆژ ماتەمینی و حەوت ڕۆژ پشووی فەرمی ڕاگەیاند. ئاژانسی ھەواڵی فارس ڕای گەیاند لە بەئامانجگرتنەکاندا کچ و زاوا و نەوە و بووکەکەی خامنەیی بەھەمان شێوە کوژراون.  

ھاوکات لەگەڵ پشتڕاستکردنەوەی کۆچی دوایی خامنەیی، بەشێکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی ئێران بۆ ئاھەنگگێڕان لە شەقامەکاندا چوونە دەرەوە.  

## سەرچاوەکان

پۆل:عەلی خامنەیی
پۆل:مردنەکان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییە ئەمریکییەکان
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل
عەلی لاریجانی

**عەلی لاریجانی** (؛ ٣ی حوزەیرانی ١٩٥٨ – ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦)، لە ساڵی ٢٠٠٨ تا ٢٠٢٠ سەرۆکی پەرلەمانی ئێران بووە. پێشتر سەرۆکی دانوستانکاری ئێران بووە لە پرسەکانی ئاسایشی نیشتمانی وەک بەرنامەی ئەتۆمی ئێران. لە ئێستادا ئەندامی ئەنجومەنی تێگەیشتنی مەسلەحەی ڕژێمە.

لە زانکۆی تاران خوێندوویەتی و بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای لە فەلسەفەی ڕۆژاوا بەدەستھێناوە. ھەروەھا بڕوانامەی بەکالۆریۆسی بەدەستھێناوە بە پلەی یەکەم لە بیرکاری و ڕاگەیاندن لە زانکۆی تەکنەلۆجی شەریف. لە نێوان ساڵانی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٤ سەرۆکایەتی ڕێکخراوی پەخش و تەلەڤیزیۆنی ئێرانی کردووە دوای ئەوەی لەلایەن ڕێبەری مەزنی ئێرانەوە کاندید کراوە. ساڵی ٢٠٠٥ خۆی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماری ئێران کاندید کرد و بە ٥٫٩٤٪ی دەنگەکان پلەی شەشەمی بەدەستھێنا. لە ١٤ی ئابی ٢٠٠٥ بووەتە ئەمینداری گشتی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران و دواتر لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ نامەی دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کردووە. لە ماوەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی شورای ئیسلامیدا، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئیسلامیی سەر بە ئەنجومەنی شورای ئیسلامی لە شاری قوم دامەزراند.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئێران
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی نەجەف
پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران
پۆل:مردووان بە ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل
پۆل:دوایین مردنەکان
بەلەدروز

**بەلەدروز** شارێکی باشووری کوردستانە و ناوەندی قەزایە و لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە پارێزگای دیالەیە لە ڕۆژھەڵاتی عێراق. یەکێکە لە شارە سنوورییەکان نزیک لەگەڵ ئێران. بەلەدروز دەکەوێتە لێواری بیابانی ڕۆژھەڵاتی عێراق. ڕووباری ئەلرووز کە یەکێکە لە لقەکانی ڕووباری سیروان بەناودا تێدەپەڕێت.

## شوێن
لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای شارەبان، لە باشوورەوە بە قەزای ئەلعەزیزیە (پارێزگاری واست)، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە قەزای لاوەکی مەندەلی، و لە ڕۆژاوا لەگەڵ قەزای بەعقووبە (ناوەندی پارێزگای دیالە). ژمارەی دانیشتووانی بەپێی دوایین سەرژمێری ساڵی ٢٠١٤  (٩٦) هەزار کەسە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شارەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیالە
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون
مەنسوورە خوجەستە باقرزادە

**مەنسوورە خوجەستە باقرزادە** (١٩٤٧ – ٢ی ئازاری ٢٠٢٦)، ھاوسەری عەلی خامنەیی، ڕاوێژکاری پێشووی ئێرانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەلی خامنەیی
پۆل:خەڵکی مەشھەد
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:تیرۆرکردنەکانی مۆساد
ئاژانسی ئەنادۆڵ

**ئاژانسی ئەنادۆڵ** () ئاژانسی ھەواڵی فەرمییە لە تورکیا دەسەڵاتی ھەواڵ و لێدوانی پەیوەندیدار بەم وڵاتە بڵاو دەکاتەوە.

دامەزراندنی ھاوکاتە لەگەڵ سەرەتای کۆماری تورکیا. ئەم دەزگایە لە ٦ی نیسانی ١٩٢٠ دامەزراوە و ١٧ ڕۆژ پێش کردنەوەی پەرلەمانی تورکیا. دوای کردنەوەی پەرلەمان، دەزگاکە ئەرکی بڵاوکردنەوەی ئەو یاسایانەی لە ئەستۆ گرت کە لەو کاتەدا پەسەندی کردبوو. ھەروەھا دەزگاکە شایەتحاڵی ھەموو قۆناغەکانی شەڕی سەربەخۆییی تورکیا بوو، بەڵکو ھەموو ئەو ڕووداوانەی کە دوای دامەزراندنی کۆمار ھاتبوون.

## مێژوو
ئاژانسی ئەنادۆڵ لە ساڵی ١٩٢٠ لەکاتی شەڕی سەربەخۆییی تورکیا بە فەرمانی مستەفا کەمال پاشا دامەزرا. لەبەر ئەوەی پایتەختی ئیمپراتۆرییەتەکە – قوستەنتینیە – لەژێر دەسەڵاتی سوڵتانە عوسمانییەکاندا بوو، ھەموو ڕۆژنامەکانیش لەژێر فەرمانڕەوایی سوڵتان و داگیرکەرانی بەریتانیدا بوون، بۆیە بۆ حکوومەتی شۆڕشگێڕ پێویست بوو تۆڕێکی پەیوەندی و ھەواڵ بۆ ئەنادۆڵ و ڕوومەلی دابمەزرێنێت. ڕۆژنامەنووس یوونس نادی ئاباڵئۆغڵو و نووسەر خالیدە ئەدیب، کە لە پایتەختی داگیرکراوەوە ھەڵاتبوون، لە گەیڤە یەکتریان بینی و گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە ئاژانسێکی ڕۆژنامەوانیی تورکیی نوێ پێویستە. ئاژانسەکە لە ٦ی نیسانی ١٩٢٠ بە فەرمی دەستی بەکار کرد، ١٧ ڕۆژ بەر لەوەی ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا بۆ یەکەم جار کۆ ببێتەوە. یەکەم یاسای پەسەندکراوی ئەنجومەنەکەی ڕاگەیاند، کە کۆماری تورکیای دامەزراند.

دوای ئەوەی پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکەپە) دەسەڵاتی گرتە دەست، ھەردوو ئاژانسی ئەنادۆڵ (AA) و دەزگای ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیا (TRT) دووبارە ڕێکخرانەوە بۆ ئەوەی زیاتر ڕەنگدانەوەی سیاسەتی ئیدارەکە بن. بەپێی وتارێکی ئەکادیمیی ساڵی ٢٠١٦، «ئەم بەرھەمھێنەرانەی ھەواڵی گشتی، بەتایبەتی لە ماوەی ئەم دوایییەی حکوومەتی ئاکەپەدا، لەلایەن بەرپرسانی تۆڕێکی بچووکەوە کۆنتڕۆڵ کراون کە لە سەرکردایەتیی پارتەکەوە نزیکن.»

ئاژانسی ئەنادۆڵ ئەندامێکی کارای ھاوپەیمانیی ئەورووپیی ئاژانسەکانی ھەواڵ (EANA)ە.

## سەرچاوەکان
سینالۆوا

وێنۆک|نەخشەی ویلایەتی سینالۆوا
**سینالۆوا** (ناسراو بە ویلایەتی ئازادی سینالۆوا) یەکێکە لەو ۳۱ ویلایەتەی پێکەوە فیدراڵییەتی مەکسیک پێک دەهێنن. ئەم ویلایەتە دابەش بووە بەسەر ۲۰ شار و شارۆچکەدا و پایتەختەکەی کولیاکانە. هەندێک لە شارە گرنگەکانی بریتیین لە مازاتلان، لۆس مۆچیس، **گوامواچیل**، و **گواساڤێ**. سینالۆوا دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای مەکسیک و دەورە دراوە بە ویلایەتی سۆنۆرا لە باکووری ڕۆژئاوا، چیھواھوا لە باکوور، **دوورانگۆ** لە ڕۆژهەڵات، و **نایاریت** لە باشووری ڕۆژهەڵات. لە بەری ڕۆژئاواوە سینالۆوا دەڕوانێتە سەر باخا کالیفۆرنیا سوور. جوگرافیای سروشتی دابەش بووە بەسەر چییاکانی سیێرا مادرێی ڕۆژاوا ، دۆڵی ڕووبارە بەپیتەکان، و کەنارە بەرینەکانی کەنداوی کالیفۆرنیا. ئەم ویلایەتە ڕووبەری ٥۸،۳۲۸ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و دورگەکانی پالمیتۆ ڤێردێ، پالمیتۆ دێ لا ڤێرجێن، ئەلتامورا، سانتا ماریا، سالیاسا، ماکاپولێ، و سان ئیگناسیۆ لە خۆدەگرێت. 

نازناوی بەناوبانگی *سەبەتە نانی مەکسیک*ی دراوەتێ و هۆکاریش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە %٤۰ی خۆراکی ئەو وڵاتە بەرهەم دەهێنێت. ئابووری سەرەکی لەسەر کشتوکاڵ، ماسیگرتن، ئاژەڵداری، گەشتیاری، و بەرهەمهێنانی خۆراکە. کولتووری سینالۆوا لەسەر نەریتێکی بەهێزی میوزیک درووستبووە. 

## سەرچاوەکان
۱. https://en.wikipedia.org/wiki/Sinaloa

پۆل:ویلایەتەکانی مەکسیک
ڕۆحباوەڕی

**ڕۆحباوەڕی** (spiritualism) یا **واقیعباوەڕیی ڕۆحی** (spiritual realism) ئەو ھەڵوێستەیە کە دەڵێ واقیعێکی ناماددی ھەیە کە ھەستەکان پێی نازانن و دەرکی پێ ناکەن. ئەمە بڕوای گەلێک قوتابخانەی فکری و فەلسەفیی جۆربەجۆرە. لەوانەوە بگرە کە دەڵێن خوایەک ھەیە و گیان نەمرە، تا دەگاتە ئەوانە کە دەڵێن کاروباری جیھان لە لایەن ئەقڵێک یا ھێزێکی گەردوونییەوە بەڕێوە دەچێ و، ھەرگیز بەر دەستی ڕاڤە و لێکدانەوە ماددییەکان ناکەوێ.

بەگشتی، ھەر ھەڵوێستێکی فەلسەفی مادام کە تێیدا واقیعێک ئەولاتر لە ماددە ڕێپێدراو بێ، لەگەڵ ڕۆحباوەڕیدا سازگارە. جا فەرق ناکا دوالیزم بێ یا مۆنیزم، خواناباوەڕی بێ یا خواپەرستی یا وەحدەتی وجوود، ئیدیالیزم بێ یا ھەرچییەکی تر. 

خواباوەڕی نموونەی فەلسەفەی ڕۆحباوەڕانەی دوالیستییە، لەو لاوە، وەحدەتی وجوود نموونەی فەلسەفەی ڕۆحباوەڕانەی مۆنیستییە.

دژی ڕۆحباوەڕی ماددەباوەڕی یا ماتیریالیزمە.

## ڕۆحباوەڕە ناودارەکان

* ئەفلاتوون
* ئەرەستوو
* ڕێنێ دێکارت
* لایبنیتس
* جۆزایا ڕۆیس
* ھێنری بێرگسۆن

## سەرچاوەکان
قەزای بەلەدروز

**قەزای بەلەدروز** یەکێکە لە قەزاکانی پارێزگای دیالە لە باشووری کوردستان، عێراق. شار و گوندەکانی بەلەدروز دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:Pages using Lang-xx templates
سۆنۆرا

وێنۆک|دیمەنی سان کارلۆس لە ویلایەتی سۆنۆرا
**سۆنۆرا** (ناسراو بە ویلایەتی ئازادی سۆنۆرا) یەکێکە لەو ۳۱ ویلایەتەی پێکەوە لەگەڵ مەکسیکۆ سیتی فیدراڵییەتی مەکسیک پێک دەهێنن. ئەم ویلایەتە دابەش بووە بەسەر ۷۲ شار و شارۆچکەدا؛ پایتەختەکەی و (گەورەترین شاری) ھێرمۆسیلۆیە و دەکەوێتە ناوەڕاستی ویلایەتەکە. هەندێک لە شارە گرنگەکانی بریتیین لە ئۆبرێگۆن، نۆگالێس (سەر سنووری مەکسیک و ئەمریکا، سان لویس ڕیۆ کۆلۆرادۆ، و ناڤۆهۆوا.

## سەرچاوەکان
۱. https://en.wikipedia.org/wiki/Sonora
مەحموود عەبدولسەمەد ئیسماعیل

**مەحموود عەبدولسەمەد ئیسماعیل** (ناسراو بە مەحموود قەرەداغی؛ ١٩٤٢ – ٢٠٢١) کەسایەتییەکی ڕۆشنبیر، نووسەر، و مامۆستایەکی دێرینی شاری سلێمانی بوو. ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە پەرەپێدانی زمانی کوردی و داهێنەری وشەی "بیرکاری" بوو بۆ زانستی ماتماتیک.

## ژیان و پەروەردە
لە ساڵی ١٩٤٢ لە ناوچەی قەرەداغ لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی لە قەرەداغ تەواو کردووە و دواتر بۆ درێژەدان بە خوێندن ڕووی لە ناوەندی شاری سلێمانی کردووە. پاشان چۆتە بەغدا و لەوێ بەشداری چەندین خولی زمانەوانی (کوردی و عەرەبی) کردووە و بە پلەی نایاب لە پەیمانگای پێگەیاندنی مامۆستایان لە چوارتا دەرچووە.

## ژیانی پیشەیی
لە ساڵی ١٩٦٤ وەک یەکەم دەستبەکاربوونی وەک فەرمانبەر لە قوتابخانەی دەرگەزێنی سەرەتایی لە سلێمانی دەستی پێکرد. بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ (١٩٨٤ تا ٢٠٠٤) مامۆستا بووە لە ئامادەیی پیشەسازی سلێمانی کوڕان تا ئەو کاتەی خانەنشین بووە.

دوای خانەنشینبوونی، سەرقاڵی کاری وەرگێڕان بووە لە زمانی کوردی بۆ عەرەبی و ئینگلیزی و بەپێچەوانەوە. چەندین وتار و لێکۆڵینەوەی لە گۆڤار و ڕۆژنامە کوردییەکانی وەک (کوردستانی نوێ، چاودێر، و گۆڤاری تیشک) بڵاوکردۆتەوە.

## کۆچی دوایی
لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ بەهۆی جەڵتەی مێشکەوە لە شاری سلێمانی کۆچی دوایی کرد. پێش مردنی سەرقاڵی نووسینی کتێبێک بوو بە ناوی (ئازادی و دیموکراسی لە ئەجێندای شۆڕشەکانی کوردی عێراقدا) بەڵام مەرگ مەودای نەدا تەواوی بکات.

## سەرچاوەکان

* لاپەڕەی (سلێمانی جاران - Slemany Jaran)، ئەرشیفی کەسایەتییەکانی سلێمانی.
* ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، وتارەکانی مەحموود عەبدولسەمەد.
اسماعیل خەیات ئاکرەیی

**ئیسماعیل نامیق ۆڤعزڤعزڤعزڤعۆعڤۆڤعۆڤعخەیات ئاکرەیی**

**بوبوزقزیغزقغزقغزقغزغقزقغزقغزقغزقغزغقزئیسماعیل ئەحمەد تەها** ناسراو بە **ئیسماعیل خەیات ئاکرەیی** (١٩٧٧٨٢٣ – ١٩٩٣٤٨) کەساوفتفیەتییەکی سیاسبتڤتڤی و پیشەوەرێکی کوردی خەڵکی ئاکرێ بوو، کە وەکوو زڤعزڤعۆڤعزڤعئەندامێکی تفتفتفتبوبوبولماکلزغولوچالاکی حزبی هیوا و پارتاڤتتڤی دیببتاڤموکراتی کوردستان ناسراوە.

**زیغوان و نیو نو پیشەسازیی عزڤعزڤعۆڤع**

ئیسلزفزفماعیل ەڤەڤەخەیات لە ساڵی ١٩ڤاقت٢٣ لە قبەڤەڤەزای ئاکرێ لە بنەماڵەی (ئەحمەدی تەهفوفزغمغمغنا ڕەشکع ڤعزڤعز هۆ عۆی) لەدایکبووە. لە تەمەنی گەنجیدا بووەتە وەستڤتایەکی شارەزای بەرگدووری (خەااتللڤیاتی) و ناوبانگی لە دوورییبللنی جلولتبتبوبوبوبەرگی کوردی (پەشمووبەرغڤزعزقعزقغۆگز، کورتەک و هێڵەک) دەرکردووە، بە شێوەیەک کە کتفتفتەسایەتییە دیارەکانی ناوچەی بادینان و سۆران بۆ دوورینی جلی کوردی سەردانیان کردووە.

**تاااێکۆشانیاالل غغسیاسغاای**

ژیانی سیاسی ئیسماعیل خەیات لە چەند قۆناغێکدا بووە:

• **١٩٤٤:** پەیوەندەیەیی بە (حزفوفتبی غزغنغمغکغمغەفتهیوا) کردووە و بووەتە ئەندام لەفو حزبەدا.

• **١٩٤٦:** لەگەڵ دامەزراندنەیەیی  دیموکراتی کوردستان لە ١٦ی ئابافوفوفت، دەبێتە ئەندامێکی عزڤعزڤعۆچالاک.

• **١٩٥٢:** بەهۆی چاودێری وردیلە و تفتفتڕژێمی ئەو کاتەی عێراق، ناچار بووە ئاکرێ جێبهێغزڤعزڤعڵێت و بچێتە شاری مووسڵ.

• **١٩٥٤:** بەهۆی بەردەوامفوفوفتفتبوبتبی مەترسییەکان لەسەر ژیانی، لە مووسڵڵسڵسەوە دەگوێزێتەوەتفزغزغنفت بۆ شاعزعزعبنەماڵەی ئیسماعیل خەیات لە شاری هەولێر بە کارە پیشەیی و ڕۆشنبیرییەکانیان ناسراون:[١]

**پەیوەنغزغنغدی لەگەفوفوغزفزڵ شۆڕش**

ماڵ و دووکانەکەیسڵسڵ ئیسمایەیەەعیل خەیەقەیات لە هەولێر ببووە مەڵبەندێک بۆ حەواندنەعزڤهۆهۆهوەی پێشمەرگە و کەسایەتییە سیاسییەکان. لە ساڵی ١٩٦٧دتڤ ڤعزڤعزڤعزۆڤعز ا، لە ڕێگەی نێردراوێکی تایبەتەوە بە ناوی موسا، مەلا مستەفا بارزانی داوای لێ دەکات جلوبەرگی کوردی بۆ بدوورێت، کە ئەمەش نیشانەی متمانە و لێهاتوویی ئەو بووە ەەەیەیلە پیشەکبوڤوەیدا. جگە لەوەش، ماڵەکەی وەک حەشارگەیەک بۆ چەک و تەقەمەنی و هاوکارییەکانی شۆڕشی ئەیلول بەکارهاتووە.

**کۆ غوغزچی غوغزغزدوایی**

ئیسماعیل خەیات لە ٢٠ی نیسانی ١٩٩٨، لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا لە شاری هەولێر کۆچی دوایی کردووە.

**میرزغزغزات و بنەمافەفوڵە**

بنەوببوماڵەی ئیسماعیل خەیاغوغوغوفوفوڤەبت لە شاری هەولێر بە کارە پیشەیی و ڕۆشنبیرییەکانیان ناسراون:

• **محەمغ عزعزعەد و ەفوغوفوجەمیل**: وەک دوو کوڕە گەورەکەی، لەسەر ڕێچکەی باوکیان بەردەوام بوون لە پیشەی خەیاتی و بەرگدووری.

• **نەوەکانی تر**: کوڕەکانی تری ئیسماعییەیەیل خقەقاەیات ڕوویان لە کەقەقەرتی ڕۆەیەیاشنبیری کردووە و خەریکی کاری پەڕاوگە و کتێبخانە بوون لە هەولێر.

• **کتێغوغزغزغبخانەا غوغوغوغزفی تامیم**: لە ساڵی ١٩٧٢دا، کوڕەکانغوغوغوغوی ئیسماعیل خەیات کتەیەێبخانەی "تامیبنەماڵەی ئیسماعیل خەیات لە شاری هەولێر بە کارە پیشەیی و ڕۆشنبیرییەکانیان ناسراون:[١]

**پوختە و بڵاوکردنەوەی : نازین فواد محەمەد ئاکرەیی**

## سەرچاوەکان
ئیسرائیلی مەزن

[وێنۆک|293x293px|شانشینی [داوود لە کاتی مردنیدا بەپێی کتێبی پیرۆز. ڕەنگە ئەم سنوورانە لەگەڵ پێناسەی حەلاخیی ئیسرائیلی مەزن نزیک بن.]]
**ئیسرائیلی مەزن** یان **ئیسرائیلی گەورە** (یان **خاکی ئیسرائیلی تەواو**) (، خوێندنەوە: *ئێرێتز یسرائیل ھەشلمە*) زاراوەیەکە بە مانای جۆراوجۆری ئایینی و سیاسی. بەزۆری بە شێوەیەکی داواکاریی یەکگرتنەوە (ئیردێنتیزم) و بانگەوازی بەیەکەوەلکاندن و یەکگرتنەوە بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەدان بە سنوورە مێژوویییەکان یان ئارەزووەکانی ئیسرائیل.
[وێنۆک|نەخشەی ئیسرائیلی مەزن لە [نیل|ڕووباری نیل تا ڕووباری فورات]]
باوترین پێناسە ئاماژە بە تەواوی خاکی دەوڵەتی ئیسرائیل و ناوچە فەڵەستینییەکان دەکات وەک ئیسرائیلی مەزن. لە پێناسەیەکی کۆنتردا، کە لەلایەن زایۆنییە پێداچوونەوەخوازەکانەوە پشتڕاستکرابووەوە، ئیمارەتی ڕۆژھەڵاتی ئوردنیش بە بەشێک لە ئیسرائیلی مەزن دادەنرا. کە ئێستاش دەوڵەتی ئیسرائیل و جوولەکەکان بانگەشەی ئیسرائیلی مەزن دەکەن لە ڕووباری نیلەوە تا ڕووباری فورات.

## لە کتێبی پیرۆزدا
باس لەوە کراوە بۆ ئاماژەدان بە خاکی بەڵێندراو، کە لە سەرەتای ژیان بەشی ١٥، ئایەتەکانی ١٨ تا ٢٢ بەکارھاتووە. (١٥:١٨)لەو ڕۆژەدا یەزدان پەیمانێکی لەگەڵ ئیبراھیم بەست و وە فەرمووی: «ئەم خاکەم بە نەوەکانت داوە، لە وادی میسرەوە تا ڕووباری گەورە، فورات: کێنییەکان، کێنیزییەکان، کادمۆنییەکان، ھیتیەکان، فەریزییەکان، ڕیفایەکان، ئەمۆرییەکان، کەنعانییەکان، گەرگاشییەکان و یەبووسییەکان.

## سەرچاوەکان



پۆل:جوویەتی
پۆل:زایۆنیزم
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل
پۆل:مێژووی ئیسرائیل
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ئیسرائیل
دورانگۆ (ویلایەت)

وێنۆک|وێنەیەک لە سروشتی ویلایەتی دورانگۆی مەکسیک
**دورانگۆ** (ناسراو بە ویلایەتی ئازادی دورانگۆ) یەکێکە لەو ۳۱ ویلایەتەی پێکەوە لەگەڵ مەکسیکۆ سیتی فیدراڵییەتی مەکسیک پێک دەهێنن. ئەم ویلایەتە دەکەوێتە باکوری ڕۆژئاوای وڵاتەوە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ۱،۸۳۲،٦٥۰ کەسە، هەر بۆیە لە ڕیزبەندی پلەی دووهەمدا دێت لە دوای باخا کالیفۆرنیا سور بۆ ڕێژەی کەمی دانیشتوانی. پایتەختەکەی کە پێی دەگوترێت ڤیکتۆریا دێ دورانگۆ بە ناوی یەکەم سەرۆکی مەکسیکەوە نێو نراوە کە ناوی گوادەلوپێ ڤیکتۆریا بووە. 

## جوگرافیا
**زانیاری گشتی**

ڕووبەری دورانگۆ ۱۲۳،٤٥۱کم ۲جایە، ئەمەش وا دەکات لە سەدا ٦.۳ی ناوچەی هەموو مەکسیک پێک بهێنێت. هەروەها چوارهەم گەورەترین ویلایەتە بە قەبارە و دەکەوێتە دوورەدەستی باکوری ڕۆژئاوای فەلاتی ناوەڕاستی مەکسیک، کە دەگاتەوە بە چییاکانی سیێرا مادرێی ڕۆژاوا - بڵندترین لووتکەکان. 

## سەرچاوەکان
۱. https://en.wikipedia.org/wiki/Durango
قەزای مەندەلی

**قەزای مەندەلی** قەزایەکی کوردی عێراقییە لە پارێزگای دیالە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی عێراق بە دووری ٩٣ کیلۆمەتر لە بەعقوبەی پایتەختی پارێزگای دیالە. قەزاکە تێکەڵەیەک لە عەرەب و کورد و تورکمان تێدا نیشتەجێیە.

لە ساڵی ١٩٨٧دا مەندەلی قەزایەک بووە، بەلەدروز و قەزانییە ناحیەی لاوەکیی ژێر دەسەڵاتی ئەو قەزایە بوون. پاشان بەلەدروز بوو بە قەزا، مەندەلیش بوو بە ناحیەیەکی لاوەکی لەژێر دەستیدا، پێش ئەوەی بەم دوایییە جارێکی دیکە پێگەی قەزای خۆی وەربگرێتەوە.

مەندەلی لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای خانەقین و لە ڕۆژھەڵاتەوە دەکەوێتە سەر سنووری ئێران و لە ڕۆژاواشەوە قەزای قەزانییە ناوەندی قەزای بەلەدروزە.

## مێژوو
قەزای مەندەلی زۆرینەی کوردانی فەیلی تێدا نیشتەجێ بوو، کە ھەڵمەتێکی ئاوارەیی بەرفراوانیان بۆ کرا و لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە ڕەگەزنامە و موڵک و ماڵیان لێ زەوت کرا.

ھەروەھا کوردە فەیلییەکان لە سەردەمی ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک کۆماری پێشوو لە ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٧٥ و ڕژێمی سەددام حوسێن لە ساڵی ١٩٨٠ تووشی ئاوارەبوون و کۆچکردنی زۆرەملێ و گرتن و کوشتن بوون.

مێژوونووسان پێیان وایە ئەو ئاوارەبوونە بەھۆی پەیوەندی تائیفی و قەومییانەوە بووە، ھەروەھا خەباتیان بۆ خۆبەڕێوەبەری و سەربەخۆیی.

دادگای باڵای تاوانەکان لە ساڵی ٢٠١٠ بڕیاری خۆی سەبارەت بە تاوانەکانی ئاوارەبوون و بێسەروشوێنکردن و دەستبەسەرداگرتنی مافی کوردانی فەیلی دەرکرد و بە تاوانی جینۆسایدی زانی.

لە ٨ی کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵ، حکوومەتی عێراق بڕیارنامەیەکی دەرکرد کە پابەند بوو بە لابردنی کاریگەرییە نەرێنییەکانی بەئامانجگرتنی کوردانی فەیلی، دواتر بڕیارێکی ئەنجومەنی نوێنەران لە ١ی ئابی ٢٠١٠دا، تێدا ڕای دەگەیەنێت، ئاوارەکردنی زۆرەملێ و بێسەروشوێنکردنی کوردانی فەیلی تاوانی جینۆسایدە.

مەندەلی یەکێکە لە ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان حکوومەتی فیدراڵی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.

لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٣، حکومەتی عێراق دەسەڵاتی دادوەری گەڕاندەوە. وەزارەتی پلاندانان ڕای گەیاندووە، ئامانج لێی زیندووکردنەوەی گەڕەکە پشتگوێخراوەکان بووە. ھەروەھا ئاماژەی بەوەدا کە بڕیاری ھەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی دادوەری لە سەرەتادا بۆ زیانگەیاندن بە کوردە فەیلییە ناوخۆییەکان دراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
سولەیمان خانی ئەردەڵان

**سولەیمان خانی ئەردەڵان** لە ساڵی ١٦٣٧ تا ١٦٥٧ *[[بەگلەربەگ|بەگلەربەگی]]* ئەردەڵان ( پارێزگاری) کوردستان بووە. لە ساڵی ١٦٣٦/١٦٣٧ شاری سنەی بنیاتناوە کە تا ساڵی ١٨٦٠ وەک پایتەختی میرنشینی ئەردەڵان مایەوە. ئامۆزای خان ئەحمەد خانی ئەردەڵان بووە کە پێشتر لە ساڵی ١٦١٧ تا ١٦٣٧ پارێزگاری کوردستان و ئەردەڵان بووە. دوابەدوای پەیماننامەی زەھاو لە ساڵی ١٦٣٩، سولەیمان خان نیوەی ڕۆژئاوای پاوانەکەی لەدەستدا بە دەستی عوسمانییەکان کە بریتی بوون لە شارەزوور، قەرەداغ، قزڵجە، کەرکووک و ڕەواندز و ئامێدی و کۆیە و ھەریر و بەشی ڕۆژئاوای ھەورامان. وە سنوورەکەی بۆ سنووری سنە، مەریوان، ڕۆژھەڵاتی ھەورامان، بانە، سەقز، جوانڕۆ و بەشێک لە کۆنفیدڕاڵیی جاف سنووردار بوو.

لە کۆتاییدا سولەیمان خان لەلایەن شا عەبباسی دووەمەوە لە کارەکەی دوورخرایەوە (ح. ١٦٤٢–١٦٦٦) بەھۆی پلاندانان بۆ ڕاپەڕین بە یارمەتیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. بۆ خۆراسان دوورخرایەوە بۆ مەشھەد، لە کاتێکدا کوڕە گەورەکەی کەلب عەلی خان ئەردەڵان کرا بە پارێزگاری نوێ.

## سەرچاوەکان


## پەراوێزەکان

* 
* 

## خوێندنەوەی زیاتر

* 
* 

پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:میرنشینی ئەردەڵان
پۆل:میرەکانی ئەردەڵان
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:سنە
پۆل:پارێزگای سنە
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:پارێزگارە سەفەوییەکان
ھەڵبژاردنی ڕێبەری باڵای ئێران ٢٠٢٦

بڕیارە ھەڵبژاردن بۆ ھەڵبژاردنی سێیەمین ڕێبەری باڵای ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ لە وادەیەکی دیارینەکراودا ئەنجام بدرێت، ئەمەش دوای تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لەکاتی ھێرشەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا بۆ سەر ئێران.

پێش مردنی خامنەیی، ھیچ جێنشینێک و کاندیدێکی فەرمی ڕانەگەیەندرا، ھەرچەندە سەرچاوە جیاوازەکان، وەک ڕۆیتەرز و بی بی سی نیووز ڕاپۆرتیان لەسەر کاندیدە ئەگەرییەکان بڵاوکردەوە. لە ساڵی ٢٠١٤ ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کرد کە پرسی جێنشینی خامنەیی یەکلایی بووەتەوە، بەڵام ئەمە بە ئاشکرا ئاشکرا نەکرا. خامنەیی پێش مردنی باسی پرسی جێنشینەکەی نەکرد.

لە ڕووی دەستوورییەوە، ئەنجومەنی پسپۆڕان ئەرکی ھەڵبژاردنی سەرۆکی داھاتووی پێ سپێردراوە. ئەم ئەنجومەنە پێداچوونەوەی نھێنی بە کاندیدەکانی ئەگەری ئەنجام دەدات و ئامۆژگاری سەرۆکی ئێستا دەکات. خولی شەشەم و ئێستای دوای ھەڵبژاردنی لە ساڵی ٢٠٢٤ دەستی پێکردووە و بڕیارە تا ساڵی ٢٠٣٢ بەردەوام بێت.

کاندیدەکانی ئێستا بۆ جێنشینی خامنەیی بریتین لە موجتەبا خامنەیی کوڕی، و یاریدەدەرە نزیکەکانی بەناوی ئەسغەر حیجازی، عەلی لاریجانی، سادق لاریجانی، عەلیڕەزا عەرەفی، محەممەد میرباقری، و موحسن ئاراکی، ھەروەھا حەسەن خومەینی، نەوەی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی ، ڕوحوڵڵا خومەینی. ئیبراھیم ڕەئیسی پێش مردنی لە ڕووداوێکی ھێلیکۆپتەردا لە مانگی ئایاری ٢٠١٤، کاندیدی سەرەکی بوو بۆ ئەو پۆستە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
نوور شەمس

**نوور شەمس** () کەمپێکی پەنابەرانی فەلەستینییە لە پارێزگای توولکەرم لە باکووری ڕۆژاوای کەناری ڕۆژاوا، دەکەوێتە ٣ کم لە ڕۆژھەڵاتی توولکەرم. بەپێی ئاماری نووسینگەی ناوەندی ئاماری فەلەستین دانیشتووانی نوور شەمس لە ٢٠٠٧ دا ٦٤٧٩ کەس بووە و تا ساڵی ٢٠١٧ ٦٤٢٣ کەس بوو.

لە ساڵی ١٩٩٧دا، ٩٥٫١٪ی دانیشتووانی نوور شەمس پەنابەر بوون. بنکە تەندروستییەکەی سەر بە ئەنروا (UNRWA) بۆ کەمپی نوور شەمس لە ساڵی ١٩٩٦دا بە بەخشینەکانی حکوومەتی ئەڵمانیا نۆژەنکرایەوە.

مێژووناس بەنی مۆریس وەک «ناوچەیەکی تەنیای عەرەبنشین» لە سەرەتای ساڵی ١٩٣٦دا وەسفی دەکات. لە سەردەمی ژێرفەرمانیدا، کەمپێکی دەستبەسەرکردنی بەریتانی لە نوور شەمس ھەبوو.

کەمپی نوور شەمس لە ساڵی ١٩٥٢ لەسەر ڕووبەری ٢٢٦ دۆنم دامەزرا. کەمپەکە لە تشرینی دووەمی ١٩٩٨دا گواسترایەوە بۆ ژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین، ئەوەش دوای واژووکردنی یاداشتنامەی ڕووباری وای و قۆناغی یەکەمی بڵاوەپێکردنەوەی زیاتری ھێزەکانی ئیسرائیل.

قوتابخانەیەکی چوار نھۆمیی کوڕان لە ساڵی ٢٠٠٤ دروست کرا و ١٠٣٥ قوتابی ھەیە، قوتابخانەی کچان لە ساڵی ٢٠٠١ دروست کرا و ٩٧٥ قوتابی ھەیە. دوو قوتابخانەکەی ناو کەمپەکە لە دۆخێکی خراپدان و لە پێڕستی لەپێشینەی ئەنروادان بۆ گۆڕین، بەڵام چاوەڕێی دابینکردنی بوودجەن بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەکە.

لە ساڵی ٢٠٢٣دا، سوپای ئیسرائیل چووە ناو کەمپەکەوە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، کۆنترۆڵی سەربازیی ئیسرائیل وەک بەشێک لە «ئۆپەراسیۆنی دیواری ئاسنین»ی ئیسرائیل دامەزرێنرا.

لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥دا، ھێزەکانی ئیسرائیل دەستیان کرد بە ڕووخاندنی ٢٥ بینا لە نوور شەمس، ئەمەش دوای فەرمانێکی ڕووخاندن ھات کە لە ١٤ی کانوونی یەکەمدا لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە دەرکرابوو. بەپێی سەرچاوە ناوخۆیییەکان، دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل داواکارییەکی یاساییان ڕەتکردەوە کە لە بری خێزانە زیانلێکەوتووەکان پێشکەش کرابوو بۆ ڕاگرتنی پڕۆسەی ڕووخاندنەکە. ئەو بینایانەی کرابوونە ئامانج بریتی بوون لە خانوو بۆ یەک خێزان و بینای نیشتەجێبوونی فرە یەکە، کە کاریگەری لەسەر نزیکەی ٧٠ خێزان ھەبوو، کە ھەموویان پێشتر لە کەمپەکە ئاوارە ببوون. ڕاگەیەندرا کە بیناکان لە گەڕەکەکانی جەبەل ساڵحین، مەنشییە و مەسلەخ و دەوروبەریان چڕ ببوونەوە.

تا ئایاری ٢٠٢٥، شیکارییەکی سەرەتایی ناوەندی مانگی دەستکردی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNOSAT) بۆ وێنە مانگی دەستکردەکان (کە لە مەیداندا پشتڕاست نەکرابووەوە) دەرخەری ئەوە بوو کە ٢٨٠ بینا لە کەمپی نوور شەمس — واتە نزیکەی ٣٥ لە سەدی ھەموو بیناکان — وێران بوون یان زیانیان پێ گەیشتووە. ئۆچا (OCHA) ڕای گەیاند کە ھێزەکانی ئیسرائیل دواتر بەردەوام بوون لە ڕووخاندنەکان لە کەمپی نوور شەمس و کەمپەکانی جەنین و توولکەرم، بەڵام ناوچە زیانلێکەوتووەکان بەھۆی نەبوونی دەرفەتی گەیشتن پێیان، نەتوانرا ھەڵسەنگاندنی زیاتریان بۆ بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٥٢
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ناڕەزایەتییەکانی لازقیە ١٩٩٩

**ناڕەزایەتییەکانی لازقیە لە ساڵی ١٩٩٩**  ناڕەزایەتی توندوتیژ و پێکدادانی چەکداری بوون، کە لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی گەل لە ساڵی ١٩٩٨ لە لازقیەی سووریا سەریھەڵدا. ڕووداوە توندوتیژەکان تەقینەوەی شەڕێکی درێژخایەنی نێوان حافز ئەسەد و ڕیفعەتی برا بچووکەکەی بوو.  لە ئاڵوگۆڕی تەقەی نێوان پۆلیسی سووریا و لایەنگرانی ڕیفعەت لەکاتی سەرکوتکردنی کۆمەڵگەی بەندەری ڕیفعەت لە لازقیە دوو کەس کوژران. بەگوێرەی سەرچاوە ئۆپۆزسیۆنەکان، کە لەلایەن حکوومەتەوە ڕەتکراونەتەوە، خۆپیشاندانەکان سەدان کوژراو یان برینداری لێکەوتووەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناڕەزایییەکان لە سووریا
پۆل:سووریا لە ١٩٩٩
ناڕەزایەتییەکانی عێراق ٢٠١٥–٢٠١٨

وەک درێژەی ناڕەزایەتییەکان لە ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٢ و ٢٠١٣، ھاووڵاتیانی عێراقیش لە ساڵی ٢٠١٥ تا ساڵی ٢٠١٨ زۆرجار و بە شێوەیەکی بەرفراوان ناڕەزایەتیان دەربڕیوە بەرامبەر بە گەندەڵی و ناکارامەیی لە حکوومەتەکەیان کە بە گوتەی شرۆڤەکاران و خۆپیشاندەران بووە ھۆی کێشەی درێژخایەن لە دابینکردنی کارەبا، بەردەستبوونی ئاوی پاک، دەستوەردانی ئێران لە سیاسەتی عێراق، بەرزی بێکاری، و ئابوورییەکی چەقبەستوو.

ڕێککەوتننامەکانی پشکی ''موحەساسە'' لە ساڵانی ٢٠٠٣-٢٠٠٦ (دابەشکردنی پۆستە وەزارییەکان لەوانەش بودجە بەسەر 'گرووپە نەتەوەیی و ئایینییەکان') بەم شێوەیە تێکدان و سڕینەوەی ھەر ھەستێکی یەکێتیی نەتەوەیی عێراق بە ڕەگی زۆربەی ئەو کێشە عێراقییانە دادەنران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێی عێراق
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٨–١٩ی عەرەب
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٨
پۆل:٢٠١٨ لە عێراق
پۆل:خۆپیشاندانەکان لە عێراق
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە بەغداد
خواست

**خواست** یا **ویست** یا **ئیرادە** توانستی لێبڕان و بڕیاردان و مەیل ھاتنەسەرە بۆ جێبەجێکردنی کارێک. خواست وەکوو وزە و ھێزە بۆ کردەوە بەئەنقەستەکان و، بەم بۆنەوە، لە بواری فەلسەفەی ئەخلاقدا ڕۆڵێکی ناوەندی دەگێڕێ. یەکێ لە پرسە زووبەزوو سەرھەڵدەرەوەکانی فەلسەفە پرسی ئیختیار یا خواستی ئازادە کە ئەویش پەیوەندیی ڕاستەوخۆی ھەیە بە باسی چارەنووسەوە. پرسیار ئەمەیە کە خواست و ئیرادەی ئێمە چۆن دەکرێ ئازاد بێ ئەگەر کردەوەکانمان لە لایەن قەزا و قەدەر یا ھۆکارگەلی سروشتییەوە  یەکلایی دەبنەوە؟

## پێناسە
جورجانی لە تەعریفاتەکەی خۆیدا بەم چەشنە ئیرادە (خواست) دەناسێنێ:

ئیرادە ئەو سیفەتەیە کە بۆ زیندەوار حاڵەتێک دروست دەکا کە کردەوەیەکی تایبەتی لێ بە ئەنجام بگات. لە ڕاستیدا، ئیرادە ھەر تەنیا دێتە سەر شتی نەبوو، چونکە کردەوەیەک بۆ ھاتنەبوون دیاری دەکا (واتە ئەو شتەی ئیرادە دەکرێ ھێشتا نییە، بەڵام بڕیارە ببێ). بە جۆرێ کە خوا دەفەرمێ 

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:ھۆشیاری
پۆل:چەمکەکانی دەروونناسی
یوونۆسات

**یوونۆسات** کورتکراوەی **بەرنامەی بەکارھێنانی مانگی دەستکردی ئۆپەراسیۆنی** نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕاھێنان و () دامەزرا لە ساڵی ٢٠٠١ وەک بەرنامەیەکی ئۆپەراسیۆنی چڕ و پڕی تەکنەلۆژیای دامەزراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕاھێنان و توێژینەوە (UNITAR) دامەزراوە. شیکاری وێنەی مانگی دەستکرد و بنیاتنانی توانا بۆ سیستمی نەتەوە یەکگرتووەکان و وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان و ھاوبەشەکانیان دابین دەکات. کارەکانی بەرنامەکە پشتگیری لە بڕیاردان لەسەر بنەمای بەڵگە دەکات بۆ ئاشتی و ئاسایش و خۆڕاگری. بەرھەمەکانی یوونۆسات لە وەڵامی قەیرانە مرۆییەکان و بۆ جێبەجێکردنی کارنامەی ٢٠٣٠ بۆ گەشەپێدانی بەردەوام بەکاردەھێنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنۆلۆژیای جوگرافی
ئەنروا

**دەزگای فریاگوزاری و کارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەرانی فەلەستین لە ڕۆژھەڵاتی نزیک**  (**UNRWA** بە بێژەنی )  دەزگایەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە پشتگیری لە فریاگوزاری و پەرەپێدانی مرۆیی پەنابەرانی فەلەستین دەکات. ئەرکەکەی ئەو فەلەستینیانە دەگرێتەوە کە لەکاتی نەکبە و شەڕی فەلەستین لە ساڵی ١٩٤٨ و ململانێکانی دواتردا ھەڵھاتوون یان دەرکراون، ھەروەھا نەوەکانیان، لەوانەش منداڵانی بەخێوکراوی یاسایی. ، زیاتر لە ٥٫٩ ملیۆن فەلەستینی لە ئەنروا وەک پەنابەر تۆمارکراون.

ئەنروا لە ساڵی ١٩٤٩ لەلایەن کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە (UNGA) دامەزراوە بۆ ئەوەی یارمەتی ھەموو ئەو پەنابەرانە بدات کە لە ئەنجامی ململانێی ساڵی ١٩٤٨ەوە ھاتوونەتە ئاراوە؛ و عەرەبی فەلەستین لە ناو دەوڵەتی ئیسرائیلدا لەخۆگرتبوو تا حکوومەتی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٥٢دا گرتە ئەستۆ. لە دامەزراندنییەوە بە بەردەوامی درێژکراوەتەوە، دوایین جار تا ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦.

ئەنروا زیاتر لە ٣٠ ھەزار کەسی دامەزراندووە کە زۆربەیان پەنابەری فەلەستینین و ژمارەیەکی کەم لە کارمەندانی نێونەتەوەیی. لە سەرەتادا مەبەست لێی دابینکردنی دامەزراندن و فریاگوزاری ڕاستەوخۆ بوو، ئەرکەکەی فراوانتر بووە و پێشکەشکردنی پەروەردە، چاودێری تەندروستی و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان بۆ دانیشتووانی ئامانجەکەی لەخۆدەگرێت. ئەنروا لە پێنج ناوچەدا کاردەکات: ئوردن، لوبنان، سووریا، کەرتی غەززە، و کەناری ڕۆژاوا (لەوانەش قودسی ڕۆژھەڵات).  یارمەتی بۆ پەنابەرانی فەلەستینی لە دەرەوەی ئەم پێنج ناوچەیە لەلایەن کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە (UNHCR) دابین دەکرێت، کە لە ساڵی ١٩٥٠ وەک دەزگای سەرەکی بۆ یارمەتیدانی ھەموو پەنابەرانی دیکە لە سەرانسەری جیھان دامەزراوە.  ئەنروا تاکە دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکانە کە تایبەتە بە یارمەتیدانی پەنابەرانی ناوچەیەکی دیاریکراو یان ململانێ. 

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٩
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی

**نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھەماھەنگی کاروباری مرۆیی** (OCHA–ئۆچا) دەزگایەکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٩١ لەلایەن کۆبوونەوەی گشتییەوە دامەزراوە بۆ بەھێزکردنی وەڵامدانەوەی نێونەتەوەیی بۆ حاڵەتە فریاگوزارییە ئاڵۆزەکان و کارەساتی سروشتی. جێنشینی **نووسینگەی ڕێکخەری فریاگوزاری کارەساتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانە** (**UNDRO**).

**وەزارەتی کاروباری مرۆیی** (**DHA**) دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن سکرتێری گشتییەوە دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٨، تێکەڵ بە ئۆچا بوو، کە بووە خاڵی سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کارەساتە گەورەکان. دواتر ئەرکی ئۆچا فراوانتر کرا بۆ ئەوەی ھەماھەنگی وەڵامدانەوەی مرۆیی ، پەرەپێدانی سیاسەت و داکۆکیکردن لە مرۆیی لەخۆبگرێت. چالاکییەکانی بریتین لە ڕێکخستن و چاودێریکردنی بودجەی مرۆیی، داکۆکیکردن، داڕشتنی سیاسەت و ئاڵوگۆڕی زانیاری بۆ ئاسانکاری تیمەکانی وەڵامدانەوەی خێرا بۆ فریاگوزاری.

ئۆچا لەلایەن جێگری سکرتێری گشتی بۆ کاروباری مرۆیی و ڕێکخەری فریاگوزاری (USG/ERC) سەرپەرشتی دەکرێت، کە بۆ ماوەی پێنج ساڵ دەستنیشانکراوە. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ەوە ڕۆڵەکە لەلایەن تۆماس فلێچەر لە بەریتانیا پڕکراوەتەوە.

ڕێکخراوی ئۆچا لوتکەی مرۆیی جیھانی ٢٠١٦ی لە ئەستەنبوڵ لە تورکیا ڕێکخست. چاودێرێکی دانیشتووە لە گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
کەفر مەندا

**کەفر مەندا** یان **کفەر مەندا** (، ) شارۆچکەیەکی عەرەبییە لە جەلیلی خوارەوە، لە بناری چیای ئەتزمۆن لە ناوچەی باکووری ئیسرائیل. کەفر مەندا ١٦ کم لە باکووری ڕۆژاوای شاری ناسرەتەوە دوورە. لە ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی ٢١،٧٤٣ کەس بووە. دانیشتووانەکەی زۆربەیان عەرەبی موسڵمانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
تەمرە

**تەمرە** (، )   شارێکی عەرەبییە لە ناوچەی باکووری ئیسرائیل و دەکەوێتە جەلیلی خواروو بە ٥ کم لە باکووری شاری شێفا-عەمر و نزیکەی ٢٠ کم لە ڕۆژھەڵاتی عەکاوە دوورە. تا مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢٥ ژمارەی دانیشتووانی ٣٦ ھەزار و ٨٣٢ کەس بووە، لەو ژمارەیە ١١ ھەزار و ٢٦٤ منداڵ، دوو ھەزار و ٤٧٠ کەسیان بەساڵاچوو و ٢٣ ھەزار و ٩٨ کەسیان لە تەمەنی کارکردندان.  دانیشتووانەکەی نزیکەی تەواو عەرەب و موسڵمانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
جەلیلی خواروو

**جەلیلی خواروو** (بە عیبری: הגליל התחתון؛ بە عەرەبی: الجليل الأسفل) ناوچەیەکە لە پارێزگای باکووری ئیسرائیل. جەلیلی خواروو لە باشوورەوە بە دۆڵی جەزرائیل (مەرج ئیبن عامر)؛ لە باکوورەوە بە جەلیلی سەروو، کە لە ڕێگەی دۆڵی بەیت ھەکەرەمەوە لێی جیا دەبێتەوە؛ لە ڕۆژھەڵاتەوە بە دۆڵی درزی ئوردن لەگەڵ ڕووباری ئوردن و دەریاچەی جەلیل (تەبەریا)؛ و لە ڕۆژاواوە بە بەشێک لە دەشتی کەناراوی باکوور ناسراو بە دۆڵی زەبولون، کە لە نێوان زنجیرە چیای کارمێل و عەکادا درێژبووەتەوە، سنووردار کراوە.

جەلیلی خواروو بەشی باشووری ناوچەی جەلیلە. لە سەردەمی جۆزێفۆسدا (مێژوونووس)، وا ناسرابوو کە پانییەکەی لە کسالۆت (ئیكسال) بۆ بەرسابێ، و درێژییەکەی لە کابول بۆ تەبەرییە درێژ دەبێتەوە، کە ناوچەیەکە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٤٧٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. ئەم ناوچەیە بە "خواروو" ناودەبرێت چونکە کەمتر شاخاوییە بە بەراورد بە جەلیلی سەروو. لوتکەکانی جەلیلی خواروو تا ٥٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرز دەبنەوە. بەرزترین لوتکەکان بریتین لە چیای کامۆن (٥٩٨ مەتر) لە بەشی باکووری جەلیلی خواروو، و چیای تابۆر (٥٨٨ مەتر) لە بەشی باشووردا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
کابول، ئیسرائیل

**کابول** (، ) شارۆچکەیەکی عەرەبییە لە ناوچەی باکووری ئیسرائیل، ١٤ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی عەکا و باکووری شێفا-عەمر. لە ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٢،٣٣٨ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
ئیعبلین

**ئیعبلین** (، )  ئەنجومەنێکی ناوخۆییە لە ناوچەی باکووری ئیسرائیل لە نزیک شێفا عەمر. ئیعبلین لە ساڵی ١٩٦٠ پۆستی شارەوانی پێبەخشرا. ڕووبەری شارەوانییەکە ١٨،٠٠٠ دۆنمە. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢٣دا ١٣،٥٥٥ کەس بووە کە ھەموویان ئیسرائیلی عەرەبن و ژمارەی دانیشتووانەکەی تێکەڵە لە موسڵمان و مەسیحی.  لە ساڵی ٢٠٢٢دا ٥٨.٢٪ی دانیشتووانی موسڵمان بوون و ٤١.٨٪ مەسیحی بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
شیفا عەمر

**شیفا عەمر** (، ) شارێکی عەرەبییە لە ناوچەی باکووری ئیسرائیل. لە ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانەکەی ٤٣،٤٠٨ کەس بووە و زۆرینەی موسڵمانی سوننە و کەمینەی گەورەی مەسیحی و درووز بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
چیای تابوور

**چیای تابوور** (، ، )، گردێکی گەورەیە کە گرنگییەکی ئینجیلی ھەیە لە جەلیلی خوارەوە، ئیسرائیل ، لە کۆتایی ڕۆژھەڵاتی دۆڵی یەزرائیل، ١٨ کم لە ڕۆژاوای دەریای جەلیلەوە دوورە.

لە کتێبی پیرۆزی عیبریدا ( یووشەع، ڕابەران) چیای تابوور شوێنی شەڕی چیای تابوورە لە نێوان سوپای ئیسرائیل بە سەرکردایەتی باراک و سوپای پاشای کەنعانی حەزۆر، جابین کە فەرماندەیی سیسێرا دەکات.

چیای تابوور یەکێکە لەو شاخانەی کە وەک شوێنی گۆڕینی عیسا دەستنیشان کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە شوێنەوارییەکان لە ئیسرائیل
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
شەعب، ئیسرائیل

**شەعب** (، )  شارۆچکەیەکی عەرەبییە و ئەنجومەنی ناوخۆییە لە ناوچەی باکووری ئیسرائیل. ڕووبەرەکەی ٥٤٤٢ دۆنمە واتا ٦.٤ کم٢. لە ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانەکەی ٧،٦٤٥ کەس بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
چیای ئەتزمۆن

**چیای ئەتزمۆن** ناوێکی ئیسرائیلی مۆدێرنە بۆ شاخێک لە ناوچەی باکووری ئیسرائیل. لەلایەن ھەندێکەوە بە چیای ئەتزمۆنی کۆن دەناسرێتەوە. ناوی عەرەبییەکەی **جەبەل دیدیبە**یە.

لە دامێنی شاخەکەدا شارۆچکەی عەرەبی کەفر مەندا،  و شوێنی شوێنەواریی جۆتاپاتا ( یۆدفاتی ئەمڕۆ) ھەیە، کە ھێزە جوولەکەکان بە سەرۆکایەتی یۆسێفۆس دوا ھەڵوێستیان لە دژی ڕۆمەکان دەربڕی. 

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ئیکسال

**ئیکسال** (، ، *کیسلۆت تاڤۆر*) ئەنجومەنێکی ناوخۆیی عەرەبییە لە باکووری ئیسرائیل ، نزیکەی ٥ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناسرە. ڕووبەرەکەی ٩ ھەزار دۆنمە و ژمارەی دانیشتووانی ١٤،٩٨٠ کەسە و بە پلەی یەکەم موسڵمانن.

## سەرچاوەکان

پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
تەمال

وێنۆک|تەمالێسی ناو توێکڵی گەنمەشامی
**تەمال** یاخود **تەمالێس** (بە ئیسپانی: el tamal) جۆرێکە لە خواردنە فەرهەنگییەکانی ئەمریکای ناوەند بە تایبەتی باشوری وڵاتی مەکسیک و گواتیمالا. تەمال لە تێکەڵەی هەویری گەنمەشامی و مریشک یاخود گۆشت دروستدەکرێت و پاشان لە ناو توێکڵی گەنمەشامی یان گەڵای مۆز دەکوڵێندرێت و دەخورێت. لە هەندێک لە وڵاتەکانی دیکەی ئەمریکای ناوەند و باشور جگە لە گۆشت و هەویرەکە، پەتاتە، بیبەر، و گوێزەریشی تێدەکرێت ئینجا دەکوڵێندرێت. کاتی لێنانی ئەم ژەمە پەیوەستە بەوەی چەند تەمال پێچراوەتەوە؛ ئەگەر ڕێژەکەی کەم بێت و بۆ چەند کەسێک بێت ئەوا یەک کاتژمێر کوڵاندن بەسییەتی، بەڵام ئەگەر ڕێژەی تەمالە ئامادەکراوەکان بۆ بۆنەیەک بێت و لە سەد دانە زیاتر بێت ئەوا ٥ بۆ ٦ کاتژمێر کوڵاندنی پێویستە هەتا هەموو هەویری گەنمەشامییەکان جوان پێبگەن.

## مێژوو

مێژووی تەمال دێرینە و دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش زاینی سەردەمی شارستانیەتی مایا و ئەزتێکەکانی مەکسیک و گواتیمالا. بە گوتەی مێژووناسەکانیش شێوازی دروستکردن و لێنانیشی هەر لەو خێڵانەوە بەربڵاوبۆتەوە بۆ هەموو کیشوەری ئەمریکای باشوور. بە پێی هەندێک سەرچاوە ئەزتێک و مایاکان وەک سەفەرتاس سوودیان لە تەمال بینیوە کاتێک گەشتی دووریان ئەنجام داوە یاخود چوون بۆ ڕاوکردن. 

## سەرچاوە

١.  ویکیپیدیای ئینگلیزی

٢.  تەمالێس چیین؟ نووسینی ماریان بلەیزس ٢٠٢٣

٣. لێنانی تەمالێس لە ماڵەوە: نووسینی مارتین ئێرڵ ٢٠٢٥

٤.  Daniel, Hoyer (2008). Tamales (1st ed.). Salt Lake City, Utah: Gibbs Smith. ISBN 9781423603191. OCLC 199465927.

٥.  "tamale". English–Spanish Dictionary. WordReference.com. Archived from the original on 2020-06-21. Retrieved 2016-02-26.

٦.  "tamal". Real Academia Española. Archived from the original on 2023-12-05. Retrieved 2024-08-30.

۷.  "Origin and Meaning of Tamale". Online Etymology Dictionary. Archived from the original on 2022-07-16. Retrieved 2018-11-25.

۸.  William A. Saturno, Karl A. Taube and David Stuart 2005 The Murals of San Bartolo, El Peten, Guatemala, Part 1: The North Wall. Ancient America, Number 7. Center for Ancient American Studies, Barnardsville, NC.

۹.  Coen, Kristina. "Iconic Cuisine: Tamales of the Maya". HistoricalMX. Archived from the original on 2023-06-04. Retrieved 2024-02-10.

۱۰.  Clark, Ellen Riojas; Tafolla, Carmen (2011). Tamales, comadres and the meaning of civilization : secrets, recipes, history, anecdotes, and a lot of fun. San Antonio, TX: Wings Press. ISBN 9781609401344. OCLC 714645014.

پۆل:قاپە پڕکراوەکان (خۆراک)
ئەنجومەنی سەرکردایەتی کاتی

**ئەنجومەنی سەرکردایەتی کاتی**   سەرۆکی دەوڵەتی بەکۆمەڵ *[[دی یورێ|بە شێوەی یاسایی]]*یە  کە بە شێوەیەکی کاتی ئەرکەکانی ڕێبەری باڵا تا ھەڵدەبژێردرێت و ڕێبەری باڵای نوێ ھەڵدەبژێردرێت. بەھۆی ئەمەشەوە بەرزترین نووسینگەیە لە ئێراندا لەکاتێکدا پۆستی ڕێبەری باڵای ئێران چۆڵ بێت. ئەنجومەنی سەرکردایەتی کاتی لە ١ی ئازاری ٢٠٢٦ دوای تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی دامەزرا کە پێکھاتبوو لە سەرۆک مەسعوود پزیشکیان، سەرۆکی دادوەری غوڵامحوسێن موحسینی ئیژەیی و ئایەتوڵڵا عەلیرەزا ئەعرافی.

سێ ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی کاتی بە سەرکردەی باڵای بە وەکالەت یان کاتی ناودەبرێن چونکە ئەنجومەنی سەرکردایەتی کاتی ئەرکەکانی فەرمانگەی سەرکردایەتی باڵای گرتە ئەستۆ؛ بەڵام ھێشتا پۆستی سەرۆکی باڵا چۆڵە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
عەلیرەزا ئەعرافی

**عەلیرەزا ئەعرافی**  (لەدایکبووی ١٩٥٩)  پیاوێکی ئایینی و سیاسەتوانی ئێرانییە و لە ساڵی ٢٠١٩ەوە وەک ئەندامی ئەنجومەنی پارێزەران کاری کردووە، لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە ئەندامی ئەنجومەنی شارەزایان بووە. دوای تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی. ئەعرافی لە ساڵی ٢٠١٦وە سەرۆکی حەوزەکانی ئێرانە، لە ساڵی ٢٠١٥ و ئیمامی نوێژی ھەینی شاری قوم بووە، لە ساڵی ٢٠٠٨ تا ٢٠١٨ سەرۆکی زانکۆی نێونەتەوەیی ئەلمستەفا بووە. 

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
حەوزە

**حەوزە** () یان () زاراوەی بەکۆمەڵە (حەوزات) بۆ *مەدرەسەیەک* کە زانایانی موسڵمانی شیعە تێدا پەروەردە دەکرێن. 
بەو ناوەندە خوێندنییە ئیسلامییانە دەوترێت کە خوێندکارانی زانستە ئاینییەکانی سەر بە قوتابخانەی فیقھی مەزھەبی دوانزە ئیمامی (شیعە) لەخۆ دەگرن. ئەم ناوەندانە لەژێر سەرپەرشتی و بەڕێوەبردنی زانا گەورەکان و مەرجەعییەتی ئایینیدان. حەوزەی زانستیی شیعە بۆ کۆمەڵێک قوتابخانەی لاوەکی دابەش دەبێت و خاوەنی سەربەخۆیییەکی ماددی و ئابووریی تایبەتە؛ واتە لە سەرچاوە دارایی و ئابوورییەکانیدا پشت بە پاڵپشتیی حکوومەت نابەستێت، بەڵکو مەرجەعەکانی تەقلید لە ڕێگەی داھاتە شەرعییەکانی وەک خومس و زەکات و دیاریی بڕوادارانەوە، پێداویستییەکانی حەوزە زانستییەکان دابین دەکەن.

حەوزەی زانستی (لە سەردەمی ئێستادا) بۆ دوو قوتابخانەی سەرەکی دابەش دەبێت، کە ئەوانیش بریتین لە: حەوزەی زانستیی نەجەف لە شاری نەجەفی عێراق، کە گەورەترین، کۆنترین و بەناوبانگترین حەوزەیە؛ ھەروەھا حەوزەی زانستیی قوم لە شاری قومی ئێران. جیاوازیی نێوان ئەم دوو قوتابخانەیە تەنھا جیاوازییەکی جوگرافییە نەک زانستی، چونکە ھەردوو قوتابخانەکە ھەمان پەیڕەو (مەنھەج) بۆ بەدەستھێنانی عیلم پەیڕەو دەکەن.
## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
جەلیلی سەروو

**جەلیلی سەروو** (، ) ناوچەیەکی جوگرافییە و دەکەوێتە باکووری ئیسرائیل و باشووری لوبنان. بەشێکە لە ناوچەی گەورەی جەلیل، بە بەرزایی بەرزتر و زەوییە شاخاوییەکەی تایبەتمەندە. زاراوەی «جەلیلی سەروو» کۆنە، و لە کۆتایی سەردەمی پەرستگای دووەمەوە بەکاردەھێنرێت. لە ڕووانگەی سیاسییەوە، جەلیلی سەروو لە سنووری ئیداری ناوچەی باکووری ئیسرائیلدا ھەڵکەوتووە.

جەلیلی سەروو بە جوانییە سروشتییەکانی ناسراوە، لەوانە دیمەنە گەشاوە و دارستانەکانی دەریای ناوەڕاست. شوێنە سروشتییە گرنگەکان بریتین لە نەھال عاموود و ئەشکەوتی کەشێت. ھەروەھا ناوچەیەک کە باخەکانی ترێ و مەیخانەکان تێدا گەشە دەکەن، شەرابی بە کوالێتی بەرھەم دەھێنن. چیای مێرۆن بەرزترین خاڵە لە ناوچەکەدا و بەرزییەکەی دەگاتە ١٢٠٨ مەتر لە ئاستی دەریا. سەفێد شارێکی سەرەکی ناوچەکەیە و میوانداری گەڕەکێکی ھونەرمەندان دەکات کە ناوەندێکی سەرەکی ھونەری ئیسرائیل بووە.

ھەرچەندە پێناسە مێژوویییەکان بەشێک لە باشووری لوبنان لە سنووری جەلیلی سەروو دەگرێتەوە، بەڵام حکوومەتی لوبنان دەستەواژەی «جەلیل» بۆ ھیچ بەشێکی خاکەکەی بەکارناھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
چیای مێرۆن

**چیای مێرۆن** (، ناوی لێنراوە لە گوندی پێشووی مێرۆن) کە بە **چیای جەرمق**یش ناسراوە () ناوی لە گوندی پێشووی جەرمقەوە ھاتووە، شاخێکە لە ناوچەی جەلیلی سەرەوەی ئیسرائیل. لە نەریتی ئایینی جوولەکەدا گرنگییەکی تایبەتی ھەیە و بەشێکی وەک پارێزراوی سروشتی ناسێنراوە.  لە ئاستی دەریاوەیە، چیای مێرۆن بەرزترین لووتکەی ئیسرائیلە لە چوارچێوەی ھێڵی سەوزدا.  شاخ پێکھاتەیەکی سەرەکییە لە ھونەری گەڕەکی ھونەرمەندان لە سەفێد.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرزرترین شوێنی وڵاتەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ئەشکەوتی کەشێت

**ئەشکەوتی کەشێت** (، ) ھەردووکیان بە واتای **ئەشکەوتی کەوانە**، کەوانەیەکی سروشتییە لەسەر ڕیزێک لە کەناری باکووری چەمی بێتزێت لە جەلیلی سەرەوە لە ئیسرائیل. ئەشکەوتەکە دەکەوێتە نزیک پارکی ئادەمیت لە پارێزراوی سروشتی چەمی بێتزێت و نزیکە لە سنووری لوبنان.

## سەرچاوەکان
نەھال عاموود

**نەھال عاموود** () کە بە **وادی ئەلعاموود**یش ناسراوە، چەمێکە لە ناوچەی جەلیلی سەرەوەی ئیسرائیل کە دەڕژێتە دەریای جەلیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە شوێنەوارییەکان لە ئیسرائیل
پۆل:ڕووبارەکانی ئیسرائیل
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
ھێڵی سەوز (ئیسرائیل)

**ھێڵی سەوز** یان **سنووری ئاگربەستی ١٩٤٩**، ھێڵی سنووردارکردنە کە لە ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ساڵی ١٩٤٩ی نێوان سوپای ئیسرائیل و سوپای دراوسێکانی (میسر، ئوردن، لوبنان و سووریا) دوای جەنگی عەرەب و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨ دا ھاتووە. لە ساڵی ١٩٤٩ تا جەنگی شەش ڕۆژە لە ساڵی ١٩٦٧ وەک سنووری «دیفاکتۆی» دەوڵەتی ئیسرائیل کاری کردووە، و بەردەوامە لە نوێنەرایەتیکردنی سنوورە نێونەتەوەییە دانپێدانراوەکانی ئیسرائیل لەگەڵ دوو خاکی فەلەستین: کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە، کەرتی غەززە ھاوسنوورە لەگەڵ میسر لە کاتێکدا کەناری ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ ئوردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی عەرەب–ئیسرائیل (١٩٤٨)
تەبەریە

**تەبەریە** ( , ؛ ) شارێکە لە کەناری ڕۆژاوای دەریاچەی جەلیل لە باکووری ئیسرائیل. ناوەندێکی سەرەکی جوولەکەکان بوو لە سەردەمی کۆتاییەکانی دێرینیدا، لە سەدەی ١٨ەوە بە یەکێک لە چوار شاری پیرۆزی ئایینی جوولەکە دادەنرێت، لەگەڵ ئورشەلیم و حەبرۆن و سەفێد.

تەبەرییە لە دەوروبەری ساڵی ٢٠ی زایینی لەلایەن ھیرۆدس ئەنتیپاسەوە دامەزراوە و ناوی ئیمپراتۆری ڕۆمانی تایبیریەسی لێنراوە. بووە ناوەندێکی سەرەکی سیاسی و ئایینی جوولەکەکان لە خاکی ئیسرائیل دوای وێرانبوونی ئورشەلیم و جوولەکە لەکاتی شەڕەکانی جوولەکە و ڕۆماندا. لە سەردەمی سەدەی دووەمەوە تا سەدەی دەیەمی زایینی، تەبەیە گەورەترین شاری جوولەکەکان بوو لە جەلیل و بەشێکی زۆری میشنا و تەلمودی ئورشەلیم لەوێ کۆکرابوونەوە. شارەکە لە سەردەمی سەرەتای موسڵمانەکاندا گەشەی سەند، کاتێک وەک پایتەختی جوند ئەلئوردن کاری دەکرد و بووە ناوەندێکی بازرگانی فرە چاند. شارەکە بە تێپەڕبوونی کات گرنگییەکەی کەمی کردووە بەھۆی زیانەکانی بوومەلەرزە و دەستدرێژی دەرەکییەوە. دوای بوومەلەرزەکەی جەلیل لە ساڵی ١٨٣٧ شارەکە ئاوەدانکرایەوە و بە شێوەیەکی بەردەوام گەشەی کرد دوای یەکەم عەلییەی جوولەکەکان لە ساڵانی ١٨٨٠دا.

لە سەرەتای سەردەمی مۆدێرن، تەبەریە شارێکی تێکەڵاو بوو؛ لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا زۆرینەی دانیشتووانی جوولەکە بوو، بەڵام کۆمەڵگەیەکی بەرچاوی عەرەبی ھەبوو. لە ماوەی شەڕی ناوخۆی ساڵانی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ئیجباریدا، شەڕ لە نێوان دانیشتووانی جوولەکەکانی شارەکە و کەمینە عەرەبە فەلەستینییەکانیدا ڕوویدا. لەگەڵ دەستبەسەرداگرتنی ھاگانا، سەربازانی بەریتانیا تەواوی دانیشتووانی عەرەبی فەلەستینییان چۆڵ کرد؛ دوای جەنگ ڕەتکرانەوە بچنە ناویەوە، بەجۆرێک کە ئەمڕۆ شارەکە نزیکەی تەنھا دانیشتووانی جوولەکەکانی تێدایە. دوای کۆتایی ھاتنی جەنگ، دەسەڵاتدارانی نوێی ئیسرائیل شاری کۆنی تەبەریەیان وێران کرد. دواتر ژمارەیەکی زۆر لە کۆچبەرانی جوولەکە بۆ ئیسرائیل لە تەبەرییە نیشتەجێ بوون.

ئەمڕۆ ناوەندێکی گەشتیاری گرنگە بەھۆی نزیکی لە دەریاچەی جەلیل و پیرۆزی ئایینی لە ئایینی جوولەکە و مەسیحی. ھەروەھا شارەکە وەک ناوەندێکی پیشەسازی و بازرگانی ناوچەیی کاردەکات. دراوسێی نزیکی لە باشوور، حەمەت تەبەریە کە ئێستا بەشێکە لە تەبەریەی مۆدێرن، بە کانییە گەرمەکانی ناسراوە، کە پێدەچێت چارەسەری پێست و نەخۆشییەکانی دیکە بێت بۆ ماوەی نزیکەی دوو ھەزار ساڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەم
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:CS1 French-language sources (fr)
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
ئیسلام لە مەکسیک

مەکسیک یەکێکە لەو وڵاتانەی ڕێژەیەکی کەمی موسڵمانی تێدایە، کە زۆربەیان پێک هاتوون لەو مەکسیکییانەی لە ئاینی دیکەوە هاتوونەتە سەر ئاینی ئیسلام یاخود ئەو مەکسیکییانەی بە ڕەگەز خەڵکی کیشوەری ئەفریقان و ئێستا پەیڕەوی ئاینی ئیسلام دەکەن. هەرچەندە وڵاتی مەکسیک پێکدێت لە زۆرترین دواکەوتوانی کڵێسای کاتۆلیک، بەڵام بەهۆی ڕێگەپێدانی دەستووری سیكۆلاریزمیان، موسوڵمانان و دواکەوتەی ئایینەکانی دیکەش تەواو مافی ئازادییان هەیە لە پەیڕەوکردنی بیر و باوەڕی خۆیان. 
وێنۆک|(سورەیا) ناسراو بە یەکەم مزگەوتی وڵاتی مەکسیک
بە پێی سەرچاوەیەک کە لە محەمەد رویز ئەلمەکسیکی بەڕێوبەری گشتی سەنتەری سەلەفی مەکسیکەوە دەستکەوتووە، لە ساڵی ٢٠١٥دا ژمارەی موسوڵمانانی ئەو وڵاتە گەیشتۆتە نزیکی ١٠،٠٠٠ پەیڕەوکار و بەردەوام بووە لە گەشەسەندن بە تایبەتی بە هۆی گەشتی کۆچبەرانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا بۆ ئەو وڵاتە.

## سەرچاوە
https://en.wikipedia.org/wiki/Islam_in_Mexico

پۆل:ئیسلام بە پێی وڵات
میر سەعید بەگ

**میر سەعید بەگ کوڕی عەلی بەگ کوڕی حوسێن بەگ کوڕی عەلی بەگ** یەکێک بوو لە سەرکردەکانی ئێزیدییەکان. شازادەی دوانزەھەمی شێخان و ھەموو ئێزیدییەکان بوو. ھاوسەرەکەی ناوی وەنسە ئەلئەمەوی بوو، دوو کوڕی ھەبوو: تەحسین و خەیری.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزدییەکانی عێراق
پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی
میر حوسێن بەگی سێیەم

**میر حوسێن بەگ کوڕی عەلی بەگ** (لەدایکبووی ١٨٢٩ – مردووی ١٨٧٩) یەکێک بووە لە سەرکردەکانی ئێزیدییەکان. تا کۆچی دوایی خۆی نۆیەمین شازادەی شێخان و ھەموو ئێزیدییەکان بووە.

جێنشینەکەی بووە میر جاسم بەگی مامی.

لەدوای ئەو لە دوو کوڕەکەی میر میرزا و میر عەلی وەک سەرکردەی ئێزیدییەکان بوون. ھەروەھا خۆی دوو کوڕی بەناوی بەدیع و عەبدی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٨٧٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٩
بەرپرسیارەتیی ئەخلاقی

**بەرپرسیارەتیی ئەخلاقی** ئەوەیە کە کەسێک لەبەر کردن یا نەکردنی کارێک، وێکھاتوو لەگەڵ دەربەستییەک، شیاوی پەسن، لۆمە، پاداش، یا سزا بێ. ئەوەش کە چ شتێ بە دەربەستیی ئەخلاقی دەژمێردرێ کەڵکەڵەی فەیلەسووفانی ئەخلاقە.

چییەتی، پانتایی و، ھەلومەرجەکانی بەرپرسیارەتی لەو باسە فەلسەفییانەیە کە مشتومڕی زۆری لەسەرە. سەرچاوەی بەشێکی گەورەی ئەم مشتومڕانەش دەگەڕێتەوە بۆ چەمکی ئیختیار و ئازادیی ئیرادە و تواناییی مرۆڤ بۆ «دەستبەکاربوون بە شێوەیەکی تر». بکەری کردەوە بەرلەوەی کردەوەکە بە ئەنجام بگەیێنێ دەتوانێ ھەلومەرجەکە لێک باتەوە و بە گوێرەی بجووڵێتەوە. ئەوەی کە ئایا مرۆڤ خاوەنی خواست و ئیرادەی ئازادە یان نا، لە پرسیارە زۆر گرنگەکانی مژاری بەرپرسیارەتیی ئەخلاقییە. چۆن دەکرێ کەسێک کە ئیختیاری نییە بەرپرسی کردەوەکانی خۆی بێ؟

پێناوێ بەرپرسیارەتیی ئەخلاقی ھاوسەنگی بەرپرسیارەتیی یاسایی بێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:سایکۆلۆژیای ڕەوشت
پۆل:فەلسەفەی ژیان