open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
یووتا

وێنۆک|شوێنی ویلایەتی یووتا لە نەخشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
**یووتا** (بە ئینگلیزی:Utah) ویلایەتێکە لە ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە ٤ی کانوونی دووەمی ١٨٩٦ وەک ٤٥ھەمین ویلایەتی ئەمریکا پەیوەندی بە یەکێتییەوە کرد. یووتا سێزدەھەمین گەورەترین و سی و یەکەمین زۆرترین دانیشتووان و دەیەمین کەمترین چڕی دانیشتووانی پەنجا ویلایەتی ئەمریکایە. ژمارەی دانیشتووانی ویلایەتی یووتا زیاتر لە سێ ملیۆن کەسە (مەزەندەی ١ی تەممووزی ٢٠١٦)، نزیکەی ٨٠٪یان بەدرێژایی بەرەی واساچ دەژین، کە ناوەندەکەی لە پایتەختی ویلایەتەکە، سالت لەیک سیتی. لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی کۆلۆرادۆ و لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی وایۆمینگ و لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی ئایداھۆ و لە باشوورەوە لەگەڵ ویلایەتی ئەریزۆنا و لە ڕۆژاوای ویلایەتی نیڤادا ھاوسنوورە. ھەروەھا دەست دەداتە گۆشەیەکی نیومەکسیکۆ لە باشووری ڕۆژھەڵات.

ویلایەتەکە ناوەندێکی گواستنەوە و پەروەردە و تەکنەلۆژیای زانیاری و توێژینەوە و خزمەتگوزارییە حکوومییەکان و کانگاکانە و شوێنێکی گەشتیاری سەرەکییە بۆ چالاکییەکانی دەرەوە. لە ساڵی ٢٠١٣دا، نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مەزەندەی کردووە کە ویلایەتی یوتا دووەم خێراترین گەشەی ژمارەی دانیشتووانی لە نێوان ویلایەتەکاندا ھەیە. ناوچەی گەورەی سانت جۆرج خێراترین گەشەی کردووە لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٥. ویلایەتی یوتا لە پلەی ١٤ی بەرزترین داھاتی ناوەندیدایە و کەمترین نایەکسانی داھاتی لە ھەر ویلایەتێکی ئەمریکادا ھەیە. ڕاپرسییەکی نیشتمانی لە ساڵی ٢٠١٢ لەلایەن دامەزراوەی گالۆپەوە بە گشتی یوتای وەک «باشترین ویلایەت بۆ ژیان» ڕیزبەندی کردووە بە پشتبەستن بە ١٣ پێوانەی پێشبینیکراو کە پێوەرە جیاوازەکانی ئابووری، شێوازی ژیان و تەندروستی دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یووتا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٦
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٩٦ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
نیویۆرک (ویلایەت)

٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|ویلایەتی نیویۆرک لەسەر نەخشە
**نیویۆرک** (بە ئینگلیزی:New York) یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکا‌یە کە کەوتۆتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە.

ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئالبانییە. هەروەها گەورەترین شاری ئەم ویلایەتە شاری نیویۆرکە کە گەورەترین شاری وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە.

پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:نیویۆرک
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
ھاوایی

**ھاوایی** (بە ئینگلیزی: Hawaii) لە ئۆقیانووسی ئارام، ٥٠مین ویلایەتی وڵاتی ئەمریکایە. ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ھۆنۆلولویە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوایی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:دوورگەکانی ئۆقیانووسیا
واشینگتن (ویلایەت)

**ویلایەتی واشینگتن** (بە ئینگلیزی: *Washington State*) ویلایەتێکە لە ناوچەی باکووری ڕۆژاوای زەریای ھێمن لە ئەمریکا، دەکەوێتە باکووری ئۆریگۆن و ڕۆژاوای ئایداھۆ و باشووری پارێزگای کۆڵۆمبیای بەریتانی لە کەنەدا، لە کەناراوەکانی زەریای ھێمن. ناوی ویلایەتەکە بە ناوی جۆرج واشنتۆن، یەکەم سەرۆکی وڵاتەوە ناونراوە و لە بەشی ڕۆژاوای خاکی واشنتۆنەوە دامەزراوە کە لە ساڵی ١٨٤٦ لەلایەن بەریتانیاوە بەپێی پەیمانی ئۆریگۆن بۆ چارەسەرکردنی کێشەی سنوورەکان لە خاکی ئۆریگۆن دامەزرا. لە ساڵی ١٨٨٩ وەک ٤٢ھەمین یەکێتیی خرایە ناو یەکێتییەوە. شاری ئۆڵۆمپیای پایتەختی ویلایەتەکە. زۆرجار بە تەواوی «ویلایەتی واشنتۆن» ناودەبرێت بۆ جیاکردنەوەی لە واشنتۆن دی سی کە زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ تەنھا واشنتۆن.

واشنتۆن لە ١٨ھەمین ویلایەتی گەورەدایە لە ڕووی ڕووبەرەوە بە ڕووبەری ٧١٬٣٦٢ میل چوارگۆشە (١٨٤٬٨٢٧ کیلۆمەتر چوارگۆشە)، ھەروەھا لە پلەی ١٣ دایە کە زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ھەیە و زیاتر لە ٧ ملیۆن کەسە. نزیکەی لەسەدا ٦٠ی دانیشتووانی واشنتۆن لە ناوچەی گەورەی سیاتڵ دەژین، کە ناوەندی گواستنەوە و بازرگانی و پیشەسازییە بەدرێژایی پوگێت ساوند لە دەریای سالش، کە یەکێکە لە چوونەدەرەکانی زەریای ھێمن کە لە چەندین دوورگە و گەرووی قووڵ و کەنداو کە ڕووبارە سەھۆڵبەندەکان ھەڵیانکەندووە. باقی ویلایەتەکە لە دارستانە باراناوییە مامناوەندەکان لە ڕۆژاوا و زنجیرە شاخەکان لە ڕۆژاوا و ناوەڕاست و باکووری ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵات و ناوچەی حەوزی نیمچە وشک لە ڕۆژھەڵات و ناوەڕاست و باشوور پێکھاتووە کە بۆ کشتوکاڵ بەکاردێت. واشنتۆن دووەم ویلایەتە لە کەناری ڕۆژاوا و لە ڕۆژاوای ئەمریکا لە دوای کالیفۆرنیا. بەرزترین خاڵ لە ویلایەتەکەدا چیای ڕەینییە کە گڕکانێکی چالاکە و نزیکەی ١٤٤١١ پێ (٤٣٩٢ م) بەرزە.

واشنتۆن یەکێکە لە بەرھەمھێنەرە سەرەکییەکانی دار. زەوییە ناڕێکەکانی دەوڵەمەندە بە دارستانەکانی دۆگلاس فیر، ھێملۆک، سنەوبەری پۆندێرۆسا، سنەوبەری سپی، سپروس، لارچ و سیدار. ئەم ویلایەتە گەورەترین بەرھەمھێنەری سێو و ھێلکە و گوێزی ھیندی و تووی سوور و زەیتی نەعنا و گێلاسی شیرینە و لە بەرھەمھێنانی قەیسی و بازێلا و ترێ و نیسک و پەتاتەدا پلەی بەرزی ھەیە. ئاژەڵداری و بەرھەمەکانیان بەشدارییەکی بەرچاویان ھەیە لە کۆی داھاتی کێڵگەکاندا، ھەروەھا ماسیگرتنی بازرگانی بۆ سەلەموون، ھالیبووت و ماسی دیمێرسال بەشدارییەکی بەرچاوی ئابووری ویلایەتەکەش دەکات.

پیشەسازییەکانی بەرھەمھێنانی واشنتۆن بریتین لە فڕۆکە و مووشەک، کەشتیسازی و کەرەستەی گواستنەوەی دیکە، دار، دروستکردنی خۆراک، کانزا و بەرھەمە کانزایییەکان، ماددە کیمیایییەکان و ئامێرەکان. واشنتۆن زیاتر لە ھەزار بەنداوی ھەیە، لەنێویاندا بەنداوی گراند کولی کە بۆ چەندین مەبەست دروست کراوە، لەوانە ئاودێری، کارەبا، کۆنترۆڵکردنی لافاو و ھەڵگرتنی ئاو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتی واشینگتن
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٩
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
خۆپیشاندان

[وێنۆک|٢٣٠px|خۆپیشاندانەکانی دووشەممە لە [ئەڵمانیای ڕۆژھەڵاتدا بۆ ھێنانەخوارەوەی دیواری بەرلین]]
**خۆپیشاندان** کردەوەیەکە لەلایەن کۆمەڵانی خەڵکەوە لەپێناو بەرژەوەندیی تەڤگەڕێکی [زۆرتر] سیاسیدا؛ زیاتر بریتییە لە ڕێپێوانێکی گەلەکۆمەیی کە لە پێشدا یان لە کۆتاییدا گوێ لە وتاری وتاردەران دەگیرێت.

کردەوەگەلێک وەک ڕێگاگرتن و مانگرتن ژی دەکرێت بە خۆپیشاندان بژمێردرێن. لەوانەیە خۆپیشاندان بەبێ زەبروزەنگ و توندوتیژی بەڕێوە بچێ یان لەوانەشە ھاوڕێ بێت لەگەڵ زەبروزەنگ و توندوتیژییەوە، یان دەتوانێ سەرەتا بەبێ توندوتیژی بێ و دواجار ھەلومەرجەکە وای لێ بکا ببێ بە خۆپیشاندانێکی ھاوڕێ لەگەڵ توندوتیژی. ھەندێک جار پۆلیسیشی پێوە دەتلێت. ئەمە لە بڕێک حاڵەتدا بۆ ئەوەیە کە ھەر لە بنەڕەتەوە نەھێڵێت خۆپیشاندان ساز ببێت. لە بڕێک حاڵەتی تریشدا، بۆ ئەوەیە کە بەرگری لە پێکھەڵچوونی گرووپە ڕکەبەرەکان بکات.
## سەرچاوەکان

پۆل:چالاکییە مەدەنییەکان
پۆل:چالاکییە سیاسییەکان
پۆل:چالاکیی بەپێی جۆر
پۆل:ناڕەزایییەکان
فووکووشیما

**فووکووشیما** شارێکە لە وڵاتی ژاپۆن. ئەم شارە ناوەندی پارێزگای فووکووشیمایە و لە دوڕگەی ھوونشۆ لە ناوچەی تووھوکۆ ھەڵکەوتووە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢٨٩٬٤٨٣ کەس بووە.
گوێزی ھیندی

چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی گوێزی هندی
**گوێزی ھیندی** یان **نارگیر** ئەو میوەیەیە کە بە ڕەقی بەرگی دەرەوەی ناسراوە. وە ھەروەھا بەرزی درەختەکەی دەگاتە (٣٠م).

## سوودەکانی
لە ماوەی دووگیانیدا پێداگری دەکریت لەسەر خواردنی گرینگ و وەرزش کردن و شێوە ژیانیکی تەندروست، بە پێی لێکۆڵینەوەکان خواردنەوەی رێژەیەکی زۆری ئاوی گوێزی ھیندی یەکێکە لەو کارە باشانەی کە ئافرەتێکی دووگیان ئەنجامی بدات بۆ تەندروستیەکی باشی خۆی و مندالەکەی.

بەپیی لێکۆڵینەوەیەک ئاوی گوێزی ھیندی دەوڵەمەندە بە ئەلیکترۆلیتەکان، کلۆریدەکان، مەگنیسیۆم، کالیسیۆم ڤیتامین (C) لەگەڵ رێژەیەکی مام ناوەند لە شەکر، سۆدیۆم و پرۆتین، بەو ھۆیەوە بەکارھێنانی ئەو خواردنەوەیە یەکێکە لە باشترین سەرچاوەکانی خۆراک بۆ ئافرەتانی دووگیان.

خواردنەوەی ئاوی گوێزی ھیندی لە سێ مانگی یەکەمی دووگیانیدا دەبیتە رێگر لە حالەتی رشانەوە و سەرە گیژەو قەبزی، رێگرە لە وشکبونەوەی لەش، بەرگری لەش زیاد دەکات و ھیلاکی کەم دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان
زاگرۆس تیڤی 

پۆل:گژوگیاکانی باربادۆس
پۆل:گژوگیاکانی کەمبۆدیا
پۆل:گژوگیاکانی کووبا
پۆل:گژوگیاکانی ھیندستان
پۆل:گژوگیاکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:گژوگیاکانی جامایکا
پۆل:گژوگیاکانی پاکستان
پۆل:گژوگیاکانی پورتوڕیکۆ
پۆل:گژوگیاکانی کاریبی
پۆل:گژوگیاکانی مالدیڤ
پۆل:گژوگیاکانی ئۆقیانووسی ئارام
پۆل:گژوگیاکانی فلیپین
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئەمریکای ناوەندی
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان
پۆل:گوێزی ھیندی
پۆل:دارە ڕازاوەکان
پۆل:ھێماکانی فلۆریدا
ئەندروو تانەنباوم

200px|وێنۆک|left|ئەندروو تانەنباوم
**ئەندروو ستوارت تانەنباوم** (Andrew S. Tanenbaum - لەدایکبووی ١٩٤٤) پرۆفەسۆری زانستی کۆمپیوتەرە لە زانکۆی ئازادی ئامستەردام‌دا. زیاتر بەوە ناوسراوە کە نووسەری مینیکس (سیستەمێکی کارگێڕیی یوونیکس-ئاسای ئازاد بۆ نیازگەلی فێرکارانە) و ھەروەھا نووسەری کتێبگەلی وانەبێژییە لە بواری زانستی کۆمپیوتەردا کە وەکوو تێکستگەلی ستاندارد لە بوارەکەدا ناوبردە دەکرێن.

تانەنباوم لە شاری نیویۆرک لەدایک و گەورە بووە. لە MIT فیزیکی خوێندووە و دواتر لە زانکۆی کالیفۆرنیا، بێرکلی دوکتۆرای فیزیکی وەرگرتووە.

## بەستەری دەرەکی
* https://web.archive.org/web/20170831191440/http://www.cs.vu.nl/~ast/

پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
یەکێتیی ئەفریقا

**یەکێتیی ئەفریقا** (بە ئینگلیسی: African Union) رێکخراوێکە کە لە ٥٥ وڵاتی ئەفریقا پێک ھاتووە. بارەگای ئەم رێکخراوەیە لە شاری ئادیس ئابابای پایتەختی وڵاتی ئەتیۆپیایە. لە واقیعا یەکێتیی ئەفریقا جێگەی ڕێکخراوەی یەکگرتووییی ئەفریقاییی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵی ١٩٦٣ ساز کرابوو.

## وڵاتانی ئەندام
چەپ|thumb|نەخشەی یەکێتیی ئەفریقا





پۆل:یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠١
پۆل:ئەفریقا
پۆل:وڵاتانی گرووپی بیست
قۆخ

**قۆخ** یان **خۆخ** (بە ئەردەڵانی: **ھەشتاڵوو**) میوەیەکە. بۆ یەکەم جار لە چین گەشەی کردووە. بەرزی دارەکەی ٤ – ١٠م دەبێت.

## سوودە پزیشکییەکان
# ئارەزووی خواردن زیاد دەکاو ڕێ لە تینویەتی دەگرێت.
# چالاک کەرەوەو نەرم کەرەوەیە بۆ بەد ھەرسی باشە.
# فەرمانەکانی جگەر چالاک دەکاو ڕێ لە زەردوویی دەگرێ و چارەسەری دەکات.
# پێست بەھێز دەکات و دەخرێتە نێو پێکھاتەکانی شامپۆ بۆ بەھێز کردنی قژ.
# دەمارەکان و ڕیخۆڵە چالاک و بەھێز دەکات.
# میزھێنەرە و بەردو لمی گورچیلە لادەبات.
# گوڵەکانی ڕێ لە نەخۆشییە دەروونییەکان دەگرێت (شڵەژاوی و دارووخان).
# و ھەروەھا گوڵەکەی بەکاردێت بۆ پاککردنەوەی برینی شێرپەنجەیی، ئەگەر بکوڵێت ئاوەکەی بۆ کەمکردنەوەی کۆکەو کۆئەندامی ھەناسە بەسودە بەمەرجێ کەمی لێ بخورێتەوە.
# ھاڕاوە و ورد کراوی گەڵاکانی بەسودە بۆ ڕاگرتنی خوێن بەربونی برین.
# گەڵاو توێژاڵی درەختی قۆخ بەسودە بۆ ئارام کردنەوە و میزەێنەرە و بەلغەم دەردەکاتە دەرەوە.
# لە کاری ئارایشتو جوانکاریدا ئاوەکەی دەخرێتە سەر پێست تاوشک دەبێتەوە، چونکە کونیلەکانی پێست بچووک دەکاتەوە و جوانی دەکات.
# ناوکی تۆوەکەیشی سوودی ھەیە لە نەھێشتنی کاریگەری خراپی کحول ژانەسەرو گێژی ناھێڵێ، ئەویش بەھاڕینی تۆوەکە و دانانی لەسەر ناوچەوان.
# ئەو چەورییەی لێی دەردەھێنرێت و بەکاردێت بۆ پاککردنەوەی برین و مایەسیری.
١٤. ئەگەر (٢٠)گرام لە گوڵی قۆخ بۆ ماوەی ھەشت کاتژمێر بکرێتە یەک لتر ئاو یان ھەمان بڕ لە (٣٠٠) گرام لە ئاو بکوڵێت پاشان بپاڵێورێت ئینجا (٥٠٠) گرام شەکری تێبکرێت، پاشان بخورێتەوە سودی گەورەی ھەیە.
# قۆخ بڕێکی زۆر لە ڕیشاڵی (cellulose) تێدایە، کە ڕیخۆڵە دەبزوێنێ و ڕێ لە قەبزی گەدە دەگرێت.
# زیادە خۆری زیانی ەەیە، برینی گەدە و ڕیخۆڵە و ەەوکردنی دروستدەکات.

## سەرچاوەکان
لڤین پرێس

پۆل:گژوگیاکانی چین
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا
پۆل:میوەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:پڕۆنۆس
پۆل:دارە ڕازاوەکان
سیر

thumb|350px|وێنەی سیر
**سیر** () لەمێژە بە خۆراکێکی پزیشکی ناسراوە. سەردەمێک بۆ خۆپاراستن لە تاعون بەکارھاتووە. ھیپۆکرات (باوکی زانستی پزیشکی) ھەڵمی سیری بەکارھێناوە بۆ چارەسەرکردنی شێرپەنجەی ملی منداڵدان. لە جەنگی جیھانی دووەمدا، سیر لەسەر برین دانراوە کە وەکوو دەرمانی دژەژی (دژەمیکرۆب) سوودی لێ وەرگیراوە کە لەو کاتەدا دەرمانی دژەژی زۆر بە زەحمەت دەست دەکەوت. لە لێکۆڵینەوەکاندا ھاتووە کە سیر توانای کپکردنی گرێ شێرپەنجەییەکانی ھەیە، ھەروەھا دژەئۆکسانێکی بەھێزیشە کە سوود بە کۆئەندامی دڵ و سووڕان دەگەیەنێت. ھەروەھا سیر ڕێگا دەگرێت لە کۆبوونەوەی خوێنی مەییو لەناو بۆریە خوێنیەکاندا و ئاستی کۆلیستیرۆلی خراپ (LDL) دادەبزێنێت، واتە دەتپارێزێت لە نەخۆشی دڵ. ھەر دانەیەک سیر تەنھا 4 کالۆری وزەی تێدایە. بۆچی سیر ئەم بۆنەی ھەیە؟ کە خانەکانی سیر دەکرێنەوە بە چەقۆ یان بە ھاڕین، ئەنزیمی ئەلینێز Allinaise دردەدەنە دەورووپشت. ئەم ئەنزیمە مۆلیکیولی ئەلیسین Allicin پەیدادەکات کە مادەی گۆگردی(سولفەر Sulfur) تێدایە کە ئەم بۆنە تایبەتەی سیر دەدات. پاش خواردنی سیر، ئەم مۆلیکیولە گۆگردیانە ھەڵدەمژرێنە ناو خوێن و سییەکان، لەوێشەوە بۆنەکەی لەگەڵ ھەناسەدانەوەدا دێتە دەرەوە. زۆر جاریش بۆنی لەش بە گشتی دەبێتە بۆنی سیر، بە تایبەتی ئەگەر بڕێکی زیادی سیر بخورێت. بە ھەرحاڵ خواردنی بەقدونس (مەعدەنوس Parsley) بۆنی سیر کەم دەکاتەوە بۆ دەورووبەر

## چارەسەر بە سیر
١- بۆ کەم کردنی ئازارەکانی گوێ بەکاردێت بە دانانی چەند قەترەیەکی شلەتێن لە زەیتی زەیتونی تێکەڵاو کراو لەگەڵ چەند پارچەیەکی سیر لە دوای کوڵاندنیان.
٢- بۆ چارەسەرکردنی تووشبوون بە کرمی شریتی مشەخۆر لە ناو کۆئەندامی ھەرسەوە بە ووردکردنەوەی بەشەکانی سیر و کوڵاندنیان لە ناو ئاو بۆ ماوەی (٢٠) خولەک ئینجا خواردنی گیراوەکە و پێش نان خواردنی بەیانیان (لە دوای خواردنەوەی ئەم گیراوەیە خۆراک قەدەغە دەکرێت تا کاتی نیوەڕوان). ئەم چارەسەرە دووبارە دەکرێت بۆ ماوەی (٣) ڕۆژ.
٣- بۆ لابردنی بۆنی ناخۆشی سیر لە دەمەوە پێویستە یەک سێوی ووردکراو لەگەڵ یەک کەوچکی چێشت خۆر لە ھەنگوین پاش (٣٠) خولەک لە خواردنی سیر بخورێت.

## سەرچاوەکان
*ئه‌تڵه‌سی جۆره‌كانی سیر
* ماڵپەڕی بەھەشت

* سایتی NRT2

پۆل:گژوگیاکانی لوبنان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە ئایورڤێدا
پۆل:بەھارات
پۆل:سیر
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
قەیسی

وێنۆک|دوو قەیسی
**قەیسی** یان **شێڵانە** () جۆرە میوەیەکە.بەقەد گوێز ناۆکی ئەم میوەیە وەکوو ناۆکی قوخ دولەتیە. ناۆکی ئەم میوەیە شیرینە وئەخورێت چونکۆ بتاکارتونی ھەیە وکاتێ خواردت ئەبێتە سەرچاوەی ڤیتامینA وھەندێجاریش تاڵە خواردنەوەی زەرەر وزیانی ھەیە.

## بەھای خۆراکی
یەک دانە قەیسی ٢٠ کالۆریی تێدایە. قەیسی وشککراوە بۆ چارەسەرکردنی قەبزی سوودی لێ وەردەگیرێت. زەیتی تۆی قەسی بەکاردێت لە ئاوێتەکانی جوانکاری و پیشەسازی سابون و گەلێک لە ئاوێتەکانی پێست.

بۆ ئەو کەسانەی کە ھەستەوەریان بە خواردنی قەیسی ھەیە، قەیسی وشک بە گازی دووەم ئۆکسیدی گۆگرد مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت وەکوو پارێزەری ڕەنگ و کەمکردنەوەی ھەستەوەری. ناوکە تاڵەکەی قەیسی بڕێک لە ماددەی سایانیدی تێدایە، کە ماددەیەکی ژەھراوییە، بۆیە ئامۆژگاری ناکرێت کە ناوکی قەیسی بخورێت بەتایبەتی لەلایەن منداڵانەوە.

قەیسی قوتووکراو، ھەمان تامی قەیسی تازەی ھەیە، لەبەرئەوەی تا بە تەواوی پێدەگات، تام و ڕەنگی تەواو وەردەگرێت ئینجا قوتووبەند دەکرێت. لەڕووی بەھای خۆرکیشەوە، ئەوندە جیاوازی نییە لەگەڵ قەیسی تازەدا.

## سەرچاوە

## سەرچاوەکان

پۆل:گژوگیاکانی ئەرمەنستان
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی ئازەربایجان
پۆل:گژوگیاکانی چین
پۆل:گژوگیاکانی پاکستان
پۆل:گژوگیاکانی تورکیا
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:پڕۆنۆس
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیای ناوەندی
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پشدەر

ناوچەی پشدەر یەکێک لە ناوچەکانی کوردستان کە ناوەندەکەی شاری قەڵادزێیە و دەکەوێتە پارێزگای سلێمانی. ئەم ناوچەیە لەلای ڕۆژھەڵاتەوە بە چیای مامەند، لە باکوورەو بە چیای قەندیل، لە ڕۆژاواوە بە کێوەڕەش و دەربەندی ڕانیە، دەورە دراوە.
لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە زیاتر لە (١٤٠٬٠٠٠) کەس بووە

## جوگرافیا
ناوچەی پشدەر ھەروەک ھەموو ناوچەکانی تری کوردستان بەپیت و بەرەکەتە، بە چەند زنجیرە چیایەک دەورە دراوە. لەلای ڕۆژھەڵاتییەوە بە چیای مامەندە و لە باکووریشەوە بە چیای قەندیل و لە ڕۆژ ئاواوە کێوەڕەش و لە باشوورەوە لەگەڵ ئاسۆس دەروازەی ناوچەی پشدەری پێک ھێناوە.

### چیای قەندیل
یەکێکە لە ھەرە شاخە بەرزەکانی کوردستان، بەرزی شاخی قەندیل ٣٤٥٢ م، بە چلەی ھاوین بەفری لێ دەمێنێتەوە و زۆر فێنکە، مەڕداران و کوێستانچیان ھەر کە گەرمێن گەرم داھات بار لێ دەنێنوو دەچنە ھەواران.

### ئاوبەندی سەنگەسەر
لەسەر ڕووباری گافڕێن ھەڵکەوتووە و لە شارۆچکەی سەنگەسەرەوە نزیکە، مەبەستی سەرەکی لە دروستکردنی ئەم پڕۆژەیە ئاودانی بانوەکانی گوندی قادراوا و بانوەکانی خوارووی گرتک و دووگۆمانە، کە جووتیارەکانی ئەم ناوچەیە سودی لێ وەردەگرن بۆ بەرھەمھێنانی کشتوکاڵ.

## کشتوکاڵ
خاکەکەی بەپیت و بەرەکەتە، توانای بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی زۆرە و جووتیاران سودی لێدەبینن بە ھاوینان بە بەرھەمھێنانی (توتن، گوڵەبەڕۆژە، تەماتە، پیواز، شوتی، پەموو) و گەلێک بەرھەمی تر. بێجگە لەوەش زەوییەکان بەکار دەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی (گەنم، جۆ، نۆک، نیسک، و بۆ بێستانی کاڵەک. لە ناوچە فێنکەکانیش وەک ناودەشت و گوندەکانی پشت قەڵادزێ میوەجاتێکی زۆری لێ بەرھەم دێت وەک ھەنار، سێو، گوێز، ھەرمێ و ترێ. بەرھەمە سروشتییەکانیش زۆرن بوو نموونە ڕێواس، کەنگر، تۆڵەکە، ھێرۆ، کیسوێ، کارگ، بنێشتیکوردی، قەزوان، مێوژ، کرۆسک گیانەوەری ناوچەی پشدەر.

## گوندەکان

* دێلۆ
* زارگەڵی
* بۆریسکان
* لێوژە
* ئیندزە
* خوێوبیان
* سلێ
* بایاوا
* بۆڵێ
* دوێڵە
* کۆمتان
* سەرگەنیل
* بیان
* کاسکان
* تووەسوران
* سەنگەسەر
* شارۆش
* سوورەسێ
* سینەمۆک
* قرژاڵە
* زورکانی سەروو
* بانوە قەل
* زەڵێ
* ناوزەنگ
* جۆلانە
* قووڵە باسان
* ھەنارۆک
* دۆڵە دزە
* کۆلارە
* کانی نەوت
* کانیلان
* خواران
* مامەندە
* تەنگژە
* کەسانە
* عەلیاوا
* گوێزەڵە
* سندۆڵان
* ئیبراھیماوا
* دەقناوا
* کۆپینکە
* ئاشقۆڵکە
* بردە
* شێوە
* باقیاوا
* جمکان
* ڕەزان
* بەرکێشان
* ھەرمێ
* قولەشەمس
* زاویە
* بۆرە
* بێسەڵوە
* سیوەڵە
* سەلیم بەگ
* باوزێ
* بەرماڵان
* ئاشکەنە
* گەڵوشگە
* سنجاڵە
* عەلی پیر
* دەڵگە
* ھەڵاوێژگە
* بژیان
* کانی نەوت
* بێموش
* مڕە
* تەپەخان
* ھێرۆ
* قووڵکان
* کۆخان
* بێگەڵاس
* شێنێی سەروو
* شێنێی خواروو
* ئەبوبەکرە
* وەرتێ
* قەڕە
* بانە سەر
* شناوە
* ڕەزگە
* سپیگەڵە
* بەردێنان
* مەرادۆ
* سوورەگڵە
* سپیکاڵە
* بەستە ی سەروو
* بەستە
* توتمە
* زودان
* مەم
* ژیلا
* دەرگەڵە
* کۆزینە
* بەستەستێن
* قادراوا
* ئاشوران
* کانی کورت
* قالاوا
* دووگومان
* خڕکە
* مەمکان
* جەلکان
* بێپاڵان
* بیە ڕەش
* بەراوەی سەروو
* بەراوەی خواروو
* شێخان
* سێوەیس
* سەی وەیس
* باریکان
* ئەبوبەکرە
* وەرتێ
* قەڕە
* بانە سەر
* شناوە
* ڕەزگە
* سپیگەڵە
* بەردێنان
* بێپاڵان
* بیە ڕەش
* بەراوەی سەروو
* بەراوەی خواروو
* شێخان
* سێوەیس
* سەی وەیس
* باریکان
* شارۆش
* بەردکوڕان
* بڕەدێ
* دەروەکۆتر
* شەروێت

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
سەعد غامدی

شێخ **سەعد غامدی** (١ی جومادەلئوولای ١٣٨٧ی کۆچی/٧ی ئابی ١٩٦٧ -) ئیمام و قورئان خوێن، لە دایکبووی ساڵی ١٣٨٧ک بەرامبەر ١٩٦٧ز لە شاری دەمام لە شانشینی عەرەبی سعوودی.

## ژیانی
ناوی تەواوی (سەعد سەعید غامدییە) و لەشاری (دەمام) ی شانشینی عەرەبی سعودی لەساڵی ١٩٦٧ی زایینی لەدایکبووە. زانکۆی (ئیمام محەمەدی کوڕی سعود)ی ئیسلامی بەشی بنەماکانی دین لەکۆلێژی شەریعەی لەساڵی ١٤١٠ ی کۆچی بەرامبەر بەساڵی ١٩٩٠ ی زایینی تەواو کردوە وە لەوساڵەدا دەستی کردوە بە لەبەرکردنی قورئانی پیرۆز و توانیویەتی تاوەکو ساڵی ١٩٩٥ ی زایینی ھەموو سوڕەتەکانی قورئانی پیرۆز لەبەربکات. بۆ یەکەمجار لەساڵی ١٩٩٦ مۆڵەتی قورئان خوێندنی لەسەر گێڕانەوەی حەفس لە عاسم وەرگرتوە و ھەر ئەو ساڵەش خەتمی قورئانی پیرۆزی بۆ تۆمارکراوە، کە لەنوێژەکانی تەراویحی مانگی ڕەمەزانی پیرۆز خوێندوویەتی. غامدی چەند جار داوای لێکراوە سەردانی ئێزگە بکات بەڵام ڕەتی دەکاتەوە و بەباشی دەزانێت تەنھا لە نوێژەکانە تەراویح قورئانی بۆ تۆماربکرێت وەک خۆی دەڵێـت خوێندنی قورئان لەکاتی تەراویحەکان تام و چێژی تایبەتی خۆی ھەیە. ھەروەھا خێزاندارە سێ منداڵی ھەیە تابڵێی پیاوێکی ڕوخۆش و دەم بەپێکەنینە.

## کارەکانی
جگە لە قورئان خوێندن ووتاربێژ و مامۆستای قوتابخانەیە، بۆ نمونە:
* لەساڵی ١٩٩٦ تاوەکو ساڵی ٢٠٠٢ کراوەتە سەرپەرشتیاری پەروەردە لە قوتابخانە ئایینیەکان.
* سەرپەرشتیاری گشتیە لەبنکەی ئیمام شاتبی بۆ قورئانی پیرۆز لەشاری دەمام.
* پێشنوێژ و ووتارخوێنی مزگەوتی (یوسف بن احمد)ە،لەشاری دەمام.
* ئێستاکەش بەڕێوەبەری گشتی قوتابخانەی (محمد الفاتح)ە، لەشاری دەمام.
* لە ساڵی ١٤٣٠ی کۆچی، بەفەرمانێکی شاھانەیی وەکو پێش نوێژی تەراویح لە مزگەوتی پێغەمبەر دامەزراوە.

## لەبڵاوکراوەکانی
* خەتمێکی قورئانی پیرۆز کەلەساڵی ١٩٩٦ تۆمار کراوە.
* رسالە الی اھل القران.
*الاذکار.
*الرقیە الشرعیە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:قورئانخوێنە سعودییەکان
زەینەلعابدین کوڕی عەلی

thumb|زەین العابدین کوڕی عەلی
**زەینلعابدین کوڕی عەلی** لە مانگی ٣ی ئەیلوولی ١٩٣٦ لە شاری حەمام سوسەی تونس لە دایک بوە. خاوەنی کۆمەڵێک بڕوانامەی سەربازیە و چەندین پۆستی سەربازیشی وەرگرتوە. سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری سەربازی بوە لە ساڵەکانی ١٩٦٤–١٩٧٤.
پاشان بو بە سەرۆکی ئاسایشی نەتەوەیی لەماوەی ١٩٧٧–١٩٨٠. ساڵی ١٩٨٠ بوە بە باڵیۆزی تونس لە پۆڵەندا و پاشان لە ساڵی ١٩٨٧ دەبێتە سەرۆک وەزیران.
کوڕی عەلی ھەر لەساڵی ١٩٨٧دا سوێندی یاسایی خوارد وەک سەرۆکی وڵات دوای ئەوەی حەوت پزیشک بڕیاری ئەوەیاندا کە سەرۆکی وڵات «ئەلحبیب بورقێبە» توشی خەڵەفان بوەو چیتر ناتوانێت سەرۆکایەتی وڵات بکات.
ساڵی ٢٠٠٤ زەینلعابدین کوڕی عەلی بۆجاری دوەم وەک سەرۆکی ولات ھەڵبژێردرایەوە دوای ئەوەی توانی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیدا سەرکەوتن بەدەستبھێنێت.
پێویست بو کوڕی عەلی لەساڵی ٢٠٠٤دا خانەنشین ببێت بەڵام لە ئایاری ٢٠٠٢دا لە رێگەی راپرسیەوە توانی پاڵپشتی بەدەستبھێنێت بۆ مانەوەی وەک سەرۆکی وڵات بۆ خولێکی تری سەرۆکایەتی.
ھەمیشە رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ئۆپۆزسیۆنی تونس سیستمی حوکمڕانی کوڕی عەلیان بە دیکتاتۆر وەسفکردوە و رایانگەیاندوە کە کوڕی عەلی بەرھەڵستکارەکانی دەخاتە زیندانەوە و ئازادیەکانیش بەرتەسک دەکاتەوە.
لە گەڵ ئەوەی بێکاری لە ریزی گەنجانی خوێندەواردا لە سەردەمی ئەودا گەیشە رێژەی %١٤، بەڵام ھەندێک بۆچون ھەیە کە پێیان وایە ئابوری تونس لەسەردەمی ئەودا بەرەوەپێش چوە.
قەیرانی ئابوری و سیاسی وڵات لە شێوەی خۆپیشاندانی سەرتاسەریدا لە مانگی یەکی ئەمساڵدا خۆی دەرخست.
سەرەتا گەنجێکی دەرچوی زانکۆ کە پۆلیس عەرەبانەی ئیشکردنەکەیان شکاندبو خۆی سوتاند و گیانی لەدەستدا پاشان خۆپیشاندانەکان فراوان بو تا گەیشتە دروست بونی ھەڵگەڕانەوەی جەماوەری و ھەڵھاتنی کوڕی عەلی لە وڵات و دروست بونی دەسەڵاتێکی نوێ لەتونس لە ١٤ی مانگی یەکی ٢٠١١.
زەینلعابدین کوڕی عەلی ماوەی ٢٣ ساڵ حوکمی وڵاتی تونسی کرد پاشان لەژێر فشاری جەماوەردا بەرەو سعودیە ھەڵھات و وڵاتی بەجێھێشت.

پۆل:باڵیۆزەکانی توونس لە پۆڵەندا
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی توونس
پۆل:سەرۆک وەزیرانی توونس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
کامران بەدرخان

**کامەران بەدرخان** (بە بەدرخانی: Kamiran Bedirxan) (٢١ی ئابی ١٨٩٥ لە ئەستەمبوڵ، تورکیا - ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٨ لە پاریس) سیاسەتوان و نووسەر و پارێزەرێکی کورد بوو؛ لە سەردەمی چالاکییەکانی ڕۆڵی ھەبووە لە دامەزراندنی کۆمەڵەی خۆیبوون لە سووریا و بەردەوام ھاوکاریی براکەی جەلادەت عالی بەدرخان کردووە لەسەر ڕۆژنامەی ڕۆناھی و ھاوار. ھەر لە شامیش گۆڤاری «*ڕۆژا نوو*ی» بڵاو کردووەتەوە لە دواییشدا گۆڤاری ستێریشی دەرکردووە. بنەماڵەی بەدرخان بە ناچاری تورکیایان بەجێ ھێشتووە و بۆ خوێندن ڕووی لە ئەڵمانیا کردووە و لەوێ دوکتۆرای حقووقی وەرگرتووە و ماوەیەکیش لە زانکۆی پاریس لە فەڕەنسا مامۆستا بووە. ئەو لە ئەنستیتۆی زمان و شارستانییەتی ڕۆژھەڵات () سەرۆکی بەشی زمانی کوردی بووە لە دوای ڕۆژە لسکۆ. کامەران بەدرخان دوای ژیانێکی پڕ خزمەت و سەروەری لە ساڵی ١٩٧٨ کۆچی دوایی کردووە.

## پێشانگا

پەڕگە:کامەران ئەمین عالی بەدرخان 1.jpg|کامەران بەدرخان لە تەمەنی گەنجیدا.
پەڕگە:Bedir Khan brothers.jpg|لە چەپەوە بۆ ڕاست: کامەران و سورەیا و جەلادەت بەدرخان.


## ئەمانەش ببینە
* بەدرخانییەکان
** جەلادەت عالی بەدرخان
** ڕەوشەن بەدرخان
** میقداد میدحەت بەدرخان

## سەرچاوەکان

*کوردپێدیا

پۆل:زمانەوانانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:مردووانی ١٩٧٨
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی خەڵکی ئەستەمبوڵ
لەیلا بەدرخان

**لەیلا بەدرخان** (١٩٠٨ لە ئەستەمبوڵ - ١٩٨٦ لە پاریس) ھونەرمەندی سەمای بالێ و یەکەمین کچی کورد بووە کە لە مێژووی کوردستان لە بواری ھونەردا دەرکەوتووە.

## ژیان
لەیلا بەدرخان لە ساڵی ١٩٠٨دا لە ئەستەمبوڵ لە بنەماڵەی بەدرخانییەکان لەدایک بووە. ئەو کچی عەبدولڕەزاق بەدرخان و کچەزای بەدرخان بەگە. لەیلا ساڵی ١٩١٣ دوای دەرچوونی برِیاری قڕکردنی بنەماڵەی بەدرخانییەکان، لەیلا لە تەمەنێکی زۆر بچووکی دا لەگەڵ دایکی  (هێنریێت هۆرنیک) ناچار بوونە لە ناوچەکانی ژێردەسەڵاتی عوسمانی کۆچ بکەن و ڕوو بکەنە میسر و تەمەنی منداڵی لە وڵاتی میسر بەسەربردووە.

دوای شەڕی جیھانیی یەکەم لەیلا بەدرخان لە میسر وەدەرکەوتووە و چووەتە ئەورووپا و لەوێ قۆناخەکانی ژیانی دەستپێکردووە.

لەیلا لە وڵاتی سوێسرا چووەتە بەر خوێندن و لە وڵاتی ئەڵمانیاش پەیمانگای ھونەری بالێی تەواو کردووە و پاشان لە وڵاتی فڕەنسا نیشتەجێ بووە.

ھەڵپەرِکێ و سەما و گۆڤەند ھەر لە منداڵییەوە سەرنجی لەیلایان ڕاکێشاوە، بۆیە لەیلا کە ھێشتا منداڵ بووە بە ڕێگای سەیرکردنی سەمای ژنانەوە بە شێوەیەکی سروشتی خۆی فێری سەماکردن کردووە و زۆر خولیای سەماکردن بووە. بەتایبەتیش دوای نیشتەجێبوونی لە ئەورووپا ھەموو ئامانج و حەز و خولیا و مەبەستی ژیانی سەماکردن و خوێندن و لێکۆڵینەوە بووە لە سەماکردن و ئافراندن بووە لە ھونەری بالێدا بەتایبەتیش ئەو سەمایانەی کە لەیلا بەدرخان نمایشی دەکردن ھیچ سەرچاوە و بنەمایەکی نەبووە، بەڵکو داھێنانی بیر و ئارەزووەکانی خودی لەیلا بوونە، کە شێوازی تایبەت و زۆر سەرنجڕاکێش بوونە.

لەیلا بەدرخان لە ساڵی ١٩٣٠ تا سەرەتای ساڵانی ١٩٤٠ەکان سەما سەرنجڕاکێش و پرِ لە جەماوەرییەکەی خۆی لە وڵاتانی نەمسا، ئەڵمانیا، سوێسرا، فڕەنسا، بەلجیکا، ئیتالیا پێشکەش کردووە. ھەروەھا لەیلا بەردخان بۆ نمایشکردنی سەما جوانەکانی بانگھێشتی ئەمریکا و کەنەدا و زۆر وڵاتی تریش کراوە. لەیلا بەدرخان وەک کچێکی کورد کاریگەرییەکی زۆری ھەبووە لەخۆ نمایشکردنیدا لە ھونەری بالێ بەتایبەتیش لەناو خەڵک بە شازادەی کورد دەناسرا. لەیلا بۆ خۆیشی ھەمیشە و بەوپەرِی شانازییەوە خۆی وەکوو کچە کوردێک و خەڵکی کوردستان ناساندووە. نامە مێژوویییەکانی لەیلا بەدرخان ئەو ڕاستییانەمان بۆ دەسەلمێنن. ھەروەھا بنەماڵە تێکۆشەرەکەی بەدرخان پاشا کاریگەرییەکی زۆریان ھەبووە بۆ وەدەرکەوتنی لەیلا وەک کچە ھونەرمەندێکی کورد.

لەیلا تەمەنی زۆر بچووک بووە، کە «عەبدولڕەزاق بەدرخان»ی باوکی کۆچی دوایی کردووە، وەلێ عەبدولڕەزاق کاریگەرییەکی زۆری بەسەر لەیلای کچی بەجێھێشتبوو. عەبدولڕەزاق بەدرخان تاکە ڕێبەری کوردە کە لە ماڵەکەی خۆیدا پیانۆی ھەبووە.

لەیلا بەدرخان کچە کوردێکی ڕووناکبیر و دیرۆکزانیش بووە. زۆر حەزی بە خوێندنەوەی لاپەڕِەکانی مێژوو بووە. ئەو لێکۆڵینەوەی لەسەر مەراسیمەکانی ئایینی زەردەشتی، ئایینە کۆنەکانی ئێران و میسر و ھیند و سەماکانی ئایینی ڕۆژھەڵاتی کردووە.

لەیلا بەدرخان توانی وەک یەکەم کچە ھونەرمەند و یەکەم ژنە ھونەرمەندی کورد بە ناسنامەی نەتەوەکەیەوە بچێتە لاپەرِەکانی دیرۆکی جیھانەوە، ئەلبوومە مێژوویییەکانی جیھان و ئەرشیفخانەکان پڕِن لە وێنە جوانەکانی خۆنمایشکردنی شازادەی کوردان لەیلا بەدرخان.

لەیلا بەدرخان دوای ئەوەی تەمەنی بەرەوژوور ڕۆیشتووە، نەیتوانیوە چیتر بەردەوام بێت لەسەر نمایشکردنی ھونەری بالێ و سەما جوانەکانی، بەڵام بەردەوام بووە لە کاری ڕۆشنبیری و خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە تا دواجار لە ساڵی ١٩٨٦ لە پاریسی پێتەختی فەڕەنسا ماڵاوایی لە ژیان کردووە.

## سەرچاوەکان
*مەکۆکانی کوردژین

پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:خانمەکتەرە کوردەکان
پۆل:ھەڵپەڕکێ
عەبدولخالق مەعرووف

**عەبدولخالق مەعرووف** (١٩٣٥ - ١٩٨٥) نووسەر و ڕووناکبیری کورد بوو.

عەبدولخالق مەعرووف لە یەکەمین رۆژی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٥ لە شاری ھەولێر لەدایک بوو. پاش تەواوکردنی قۆناغەکانی سەرەتایی و ئامادەیی، ساڵی ١٩٥٨، بۆ درێژەدان بە خوێندن لە ‌زانکۆی ئەزھەر چوو بۆ قاھیرە. ھەر لە تافی لاوێتییەوە خولیای خوێندنەوە بوو و لە ‌ناوچەکەی خۆیدا وەک خوێندەوارێکی ھاوچەرخ ناوی دەرکردبوو. ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندیی بە شۆڕشی ئەیلوولەوە کرد.

عەبدولخالق مەعرووف شارەزاییەکی زۆریشی لە بواری ئەلەکترۆنیکدا ھەبوو و لە ‌سەرھەڵدانی شۆڕشی نوێدا دەزگای ڕادیۆی دەنگی گەلی کوردستانی دامەزراند. پێنج پەرتووکی نووسیوە؛ لەوانە:  *تەکنیکار* کە ساڵی ١٩٨٠ چاپ کراوە، *ئادەمیزاد لە ‌کۆمەڵی کوردەواریدا*، *سەبارەت بە بابەتە زانستییەکانی فیزیا*، نامیلکەیەک بە زمانی عەرەبی، و کتێبێکی تریشی *دەربارەی ترانزستۆر* بە دەستنووسی ماوەتەوە.

عەبدولخالق مەعرووف رۆژی ١٠ی مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٥ بە دەستی تیرۆریستان لە شاری ھەولێر کوژرا.
شێرکۆ بێکەس شاعیری کورد چەندین شێعری بۆ ڕێز گرتن لە عەبدولخالق نووسیوە.

## سەرچاوەکان
مەکۆکانی کوردژین

پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد
ئیحسان نووری پاشا

200px|وێنۆک|ئیحسان نووری پاشا لەگەڵ یاشاری ژنی

**ئیحسان نووری** (١٨٩٢ - ١٩٧٦)، کوڕی عەلی قولی پاشا، ڕابەری شۆڕشی ئاگری داغ، لە ساڵی ١٨٩٣ لە گەڕەکی (ئالی گوڵی- عەلی قولی) شاری بەدلیس لەدایکبووە. پۆلەکانی خوێندنی سەرەتایی ھەر لەم شارەدا تەواو کردووە، دواتر بۆ تەواوکردنی خوێندنی بەرزی سەربازیی ڕوویکردوەتە شارەکانی ئەرزنجان‌ و ئەستەنبوڵی ئەو کاتە و لە ساڵی ١٩١٠، دوای خوێندنی سەربازیی بۆ یەکەمجار لە ڕیزەکانی سوپای عوسمانی دا بوو بە ئەفسەر.

ئیحسان نووری پاشا، بەشداری زۆربەی ئەو شەڕانەی کردووە کە سوپای عوسمانی لە ئەلبانیا، وڵاتانی عەرەبی‌ و گورجستان دژ بە سوپای ڕووسیا بەرپای کردوون، تەنانەت وەک ئەفسەرێک لە سوپای عوسمانلیدا ماوەی ٣٣ مانگ لە یەمەن ماوەتەوە و گەلێ کارو لێپرسراوێتی سەربازیی پێسپێردراوە.

دوای ساڵی ١٩٠٨ (واتە ئەو کاتەی کۆمەڵەی ئیتیحادو تەرەقی، دەسەڵاَتی تورکیایان کەوتەوە دەست) ڕێگا خۆش بوو بۆ پێکھێنان و کردنەوەی گەلێک ڕێکخراو. ئیحسان نووری پاشاش وەکوو کەسایەتیەکی کورد لەو دەمەدا پەیوەندی کرد بە کۆمەڵەی تەعالی کوردستانەوە، کە ھەر لەو کاتە بەدواوە دامەزرا.

لەو ماوەیەشەوە کە وڵاَتانی ھاوپەیمان لە رێکەوتننامەی سیڤەری ١٠ی ئابی ١٩٢٠، بەڵێنیان دابوو قەڵەمڕەوێکی کوردی سەربەخۆ بەپێی بەندەکانی (٦٢-٦٣-٦٤) دابمەزرێت و دواتر لێی پەشیمان بوونەوە، ئیحسان نوری پاشا ھەوڵیدا پەیوەندی بکات بەو شۆڕش و ڕاپەڕینە کوردیانەی کە ساڵاَنی دوای شەڕی جیھانیی یەکەم و دوای بەجێنەھێنانی بەندەکانی سیڤەر لە ناوچەکانی کوردستاندا سەریانھەڵدا، ناچار بوو، پەنا بباتە شام و لەوێوە بۆ باشووری کوردستان، ئەو دەمە کاروبار بەدەستی ئینگلیزەوە بوو نەیدەویست ھاوکاری سوپای ئینگلیز بکات، بۆیە بە ناچارییەوە پەنای بردۆتە بەر ڕۆژھەڵاتی کوردستان، بەڵاَم کاتێ شۆڕشی شێخ سەعید دەستپێدەکاتەوە لەگەڵ چەند کەسایەتییەکی تر دەچنەوە تورکیا بە مەبەستی پەیوەندی پێوەکردنی. دوای دامرکاندنەوەی ئەو شۆڕشە دووبارە دێنەوە باشووری کوردستان و دواتر دەچێتە لای سمایل خانی شکاک.

کاتێک کۆمەڵەی خۆیبوونی کورد لە لوبنان دامەزرا، ئیحسان نووری پاشا جارێکی دی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانەوە دەگەڕێتەوە باکووری کوردستانو لەگەڵ چەند سوارەیەکی کورددا بەبڕیارێکی ھەمە لایەنەی خۆیبوون ڕابەرایەتی شۆڕشی ئاگری داغ دەکات.
پاش شکستھێنانی ئەو شۆڕشە ئیحسان نووری پاشا پەنا دەباتەوە بەر ئێران بۆ ماوەی ٤٦ ساڵ تا ڕۆژی کۆچکردنی لە رۆژی ٢٥ی مارتی ١٩٧٦ دا بە ئاوارەیی لەو وڵاتە دەمێنێتەوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان
* Rohat Alakom, Hoybûn örgütü ve Ağrı ayaklanması, Avesta, 1998, ISBN 975-7112-45-3, p.&nbsp;180. (Turkish)
* Bletch Chirguh, La Question Kurde: ses origines et ses causes, Le Caire, Impimerie Paul Barbey, 1930, front cover, IHSAN NOURI PACHA Généralissime des forces nationales Kurdes (French)
* Mehmet Kemal Işık (Torî), "İhsan Nuri Paşa", Ünlü Kürt Bilgin ve Birinci Kuşak Aydınlar, Sorun Yayınları, İstanbul, Kasım 2000, ISBN 975-431-111-0, p.&nbsp;169. (Turkish)
* İhsan Nuri Paşa, Ağrı Dağı İsyanı, Med Yayınları, İstanbul, 1992, p.&nbsp;7. (Turkish)
* Mehmet Kemal Işık (Torî), "İhsan Nuri Paşa", p.&nbsp;170. (Turkish)

پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٣
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:مردووانی ١٩٧٦
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:خەڵکی بدلیس
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:یاخیبوونی ئارارات
عەمر خالید

**عەمر خالید** ناوی تەواوی: **عەمر خالید محەممەد حیلمی** (؛ لەدایکبووی ٥ی ئەیلوولی ١٩٦٧ لە ئەسکەندەرییە، میسر) بانگخوازێکی میسریی جیھانییە.

## ژیاننامە
عەمر خالید لە ئەسکەندەرییەی میسر لە دایکبووە، ھەر لەوێ لە زانکۆ ساڵی ١٩٨٨ لە بەشی ژمێریاری خوێندوویەتی، لە ساڵی ٢٠٠١ بڕوانامەی لە بنیاتنانی خوێندنەوەی ئیسلامی وەرگرتووە، ئێستا لە زانکۆی وێڵزی بەریتانی خەریکی وەرگرتنی بڕوانامەی دکتۆرایە.

لە ساڵی ١٩٩٠ کە ھێشتا کەسێکی ژمێریار بوو بەڵام لە مزگەوتەکان وانەی دەوتەوە، لە ساڵی ١٩٩٨ بەھۆی وتاردان گواسترایییەوە شاشەی تەلەڤیزیۆنە ئاسمانییەکان لە کەناڵی ئیقڕە و ھەروەھا لەسەر شاشەی ئینتەرنێت و شریتە کاسێتی و سی دییەکان.

ھانی موسڵمانانی دەدات بۆ لێک نە ترازان و خۆشەیستی، بۆ بەرەوپێشچوونی کۆمەڵگە بڕوای وایە کە لە کەسانی (لە خوار بۆ سەر) بگۆڕدرێت.

یەکێکە لەو کەسە چالاک و بانگخوازانەی ئیسلام، کە گۆڤاری نیویۆرک تایمز ئاماژەی بە خۆشەویستی عەمر خالید کرد لە لایانی وڵاتانی عەرەبییەوە و بەناوبانگترین کەسی بانگخواز و ئامۆژگاریکەر لە شاشەی تەلەڤیزیۆنەکان. یەکێک لەو ١٣ سێزدە کەسە ناودارە جیھانییەی کە لەلایەن گۆڤاری تایمەوە ھەڵبژێردرا؛ و شەشەمین کەسی بە توانا کە ڕووی فیکرییە و لەلایەن گۆڤاری نیگار.

## بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی
بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانی وەک (دعوە للتعایش) کە لە ساڵی ٢٠٠٧ پەخش کرا، ھەروەھا (صناع الحیاە) لە ساڵی ٢٠٠٥ کە مەبەستی سەرەکی پشت بەخۆبەستن لەئیش و دروستکردندا. (علی خطی الحبیب) کە مانگی ڕەمەزاندا لە وڵاتی سعودیە پێشکەشی کرد. (قصص القران) کە سەرنجی تەواوی خەڵکی ڕاکێشابوو و کە باس لە ڕەوشت و بەھا بەرزەکانی ژیان دەکرا؛ و چەندھا بەرنامەوە نامیلکە و کتێبی کە لە بازاڕەکاندا ھەیە. کاریگەری تەواوی بەسەر کۆمەڵگەی ئیسلامییەوە ھەیە. ھونەری وتنەوەی وانەی چ ئیسلامی یان غەیری ئیسلامی ھەیە.

## سەرچاوەکان
* http://ar.wikipedia.org

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:خەڵکی ئەسکەندەریە
پۆل:چاکسازە مسوڵمانەکان
ئەدیس ئەبابا

**ئادیس ئابابا** پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ئەتیۆپیایە. ھەروەھا وەک پایتەختی ویلایەتی ئۆرۆمیایە بە گوێرەی سەرژمێرییەکی ٢٠٠٧ ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە دەگاتە ٢،٧٣٩،٥٥١  شارێکی گەشەکردوو و گرنگ لەڕووی کلتوور، ھونەر، دارایی، ئەدیس ئەبابا ناوچەیەکی گرنگە.

## سەرچاوەکان

وشەی ئادیس ئابابا مانای *نەوگوڵ* دەدا.

پۆل:ئەدیس ئەبابا
پۆل:پارێزگاکانی ئیتیۆپیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٦
پۆل:پایتەختەکانی ئەفریقا
پۆل:ئیتیۆپیا
دیمەشق

وێنۆک|دیمەشق
***دیمەشق*** (بە عەرەبی: دِمَشْق) پایتەختی کۆماری سووریا و ناوەندی پارێزگای دیمەشقە. کۆنترین شاری جیھان و کۆنترین پایتەختە لە مێژوودا کە ھێشتا ئاوەدانە، لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین پایەییەکی گرنگی زانست و ڕۆشنبیری و سیاسی و ھونەری و وێژەیی ھەبووە، پایتەختی زۆریک لە شارستانییەکان بووە لە مێژووی دوور و درێژیدا ھەروھا بوو بە پایتەختی دەوڵەتی ئەمەوی گەورەترین دەوڵەتی ئیسلامیی لە مێژوودا لە ساڵی ٦٦١ لە سەردەمی ئەمەوییەکاندا. لە ساڵی دوو ھەزاری پێش زایین پێشەوای ئارامییەکان ڕیزۆن مەملەکەتی خۆی لە دیمەشق دامەزراند و بوو بە پایتەختی.
ژمارەی دانیشتووانی دیمەشق نزیکەی ٣٫٥ میلیۆن کەسە بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٨، دانیشتووانی شاری دیمەشق بە شێوەیەکی سەەرکی لە عەرەب پێک دێن و کورد و تورک و ئەرمەنی و ئاشووری و شەرکەس لەم شارەدا دەژین. بەشێک لە شارە دێرینەکە ئەکەوێتە سەر شاخی قاسیون، و بەشی زۆری دیمەشق بە شارە کۆنەکەشەوە ئەکەوێتە گۆی باشووری ڕووباری بەردییەوە، لە کاتێکدا شوێنە نوێیەکان لە گۆی باکوور و ڕۆژھەڵات و ھەموو لایەک بڵاوودەبێتەوە. شاری دیمەشق ناوەڕاستی پارێزگای دیمەشقە کە بە باخچەکانی غۆتەی دیمەشق و شاخی قاسیون و ڕەبوەی دیمەشق دەور دراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز
پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە سووریا
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی سووریا
پۆل:شارەکانی سووریا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە سووریا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٧ەمی پ.ز
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
پۆل:دیمەشق
پۆل:پارێزگای دیمەشق
پۆل:شام
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
ئەبۆتاباد

**ئەبوت ئاباد** یەکێک لە شارەکانی وڵاتی پاکستانە کە لە ناوچەی ھازارا لە پارێزگای خەیبەر پاختوونخوا ھەڵکەوتووە.

بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٢٠،٨٨٨ کەس بووە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ناوچە شارییەکانی پاکستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٣
ئەلقاعیدە

200px|وێنۆک|ئاڵای ئەلقاعیدە

**ئەلقاعیدە** () ڕێکخراوەیەکی بنەماخوازی ئیسلامییە کە ساڵی ١٩٨٨ بۆ شەڕی دژی سۆڤیەت لە وڵاتی ئەفغانستان دامەزراوە. ئەو ڕێکخراوەیە کە تێکڕا ئەمریکا و ئیسرائیل بە دوژمنی ھاوبەشی ھەموو موسڵمانان دەزانن و لەپێناو بەرگرتن بە دەستێوەردانەکانی جیھانی ڕۆژاوایی لە دنیای ئیسلامدا و بڵاوکردنەوەی ئیسلام لە جیھاندا خەباتی چەکدارانە دەکەن.

و لە ڤیدیۆیەک ھیلاری کلینتۆن خۆی دان بەوە دادەنێت کە خۆیان دامەزرێنەری ڕێکخراوی ئەلقاعیدەن بۆ ئەوەی بجەنگن لە دژی سۆڤیەت

ئوسامە بن لادەن بناغەدانەر و سەرۆکی ئەلقاعیدە بوو کە ڕێکەوتی ٢ی ئایاری ٢٠١١ لەلایەن سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە لە پاکستاندا کوژرا.

## ھێرشەکان
[وێنۆک|[نایرۆبی|نایرۆبی، کینیا: ٧ی ئابی ١٩٩٨داروسسەلام:٧ی ئابی ١٩٩٨

عەدەن: ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠سەنتەری بازرگانی جیھانی، ئەمریکا: ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١

پێنتاگۆن، ئەمریکا: ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ئەستەمبوڵ، تورکیا: ١٥ و ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣

]]
ھەندێک لەو ھێرشانەی کە ئەلقاعیدە بەئاشکرا لە ئەستۆی گرتوون بریتین لە:
* ساڵی ١٩٩٣، ھێرش بۆ پاپۆڕێکی ئەمریکایی لە مۆگادیشۆ کە بوو بەھۆی کوژرانی ١٨ سەربازی ئەمریکایی،
* ساڵی ١٩٩٥، تەقاندنەوەی ئۆتۆمبیلێکی بۆمبڕێژکراو لە ڕیاز کە بوو بەھۆی کوژرانی ٥ سەربازی ئەمریکایی،
* ساڵی ١٩٩٨، تەقاندنەوەی باڵوێزخانەی ئەمریکا لە نایروبیا و داروسسەلام کە ٢٢٤ کوژراوی لێ کەوتەوە،
* ساڵی ٢٠٠٠، ھێرش بۆ پاپۆڕێکی تر لە یەمەن کە ١٧ کوژراوی لێ کەوتەوە،
* ساڵی ٢٠٠١، کوتانی دوو فڕۆکەی ڕفێنراو بە بورجە جمکەکانی ناوەندی بازرگانیی جیھانی لە نیویۆرک و فڕۆکەیەکی ڕفێنراوی دیکە بە پەنتاگۆن کە زیاتر لە ٣٠٠٠ کەسی کردە قوربانی،
* ساڵی ٢٠٠٤، تەقینەوەکەی جێژنی قوربان لە ھەولێر کە بوو بەھۆی کوژران و برینداربوونی سەرجەم ٢٥٠ کەس.

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### ڕیڤیوو

* 
* 
* 

### ڕاپۆرتی حکوومەت

* 
*  Alt URL
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* Al-Qaeda in Oxford Islamic Studies Online
* Al-Qaeda, Counter Extremism Project profile
* 17 de-classified documents captured during the Abbottabad raid and released to the Combating Terrorism Center
* 

**میدیا**
* Peter Taylor. (2007). "War on the West". *Age of Terror*, No. 4, series 1. BBC.
* Investigating Al-Qaeda, BBC News
* 
* "Al Qaeda's New Front" from *[[PBS Frontline]]*, کانوونی دووەم ٢٠٠٥
* 

پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون
پۆل:ئوسامە بن لادەن
پۆل:ئیسلامیزم
پۆل:تیرۆریزمی ئیسلامی
پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٨٨ لە پاکستان
پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٨
پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق
پۆل:گرووپە یاخییەکان کە چالاکانە ناوچەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن
پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە
پۆل:توندوتیژی دژی ژنان
پۆل:ھۆمۆفۆبیا
بدلیس

**بدلیس** یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە و ناوەندی پارێزگای بدلیسە.
ئەم شارە لە ڕۆژئاوای گۆلی وان ھەڵکەوتووە.
بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ٤٣,١٠٩ کەس بووە.
## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بدلیس
پۆل:شارەکانی تورکیا
ئێلح

**ئێلح** یان **باتمان** شارێکە لە باکووری کوردستان، کە لە پارێزگای باتمان ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٢٩٨٬٣٤٢ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی تورکیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای باتمان
پۆل:ئێلح
پۆل:باکووری کوردستان
نەیشابوور

[وێنۆک|250px|گۆڕی [عومەر خەییام|خەییامی نیشابووری]]
**نەیشابوور** یان **نەیشاپوور** () ناوی یەکێک لە شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی ئێرانە. شاری نیشابوور ناوەندی شارستانی نەیشابوورە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ٢٦٤٬٣٧٥ کەس بووە کە زۆربەیان فارسن و پەیڕەوی مەزھەبی شیعەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
* شارستانی نەیشابوور

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:نەیشابوور
پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
بوومەلەرزە

**بوومەلەرزە** یان **زەمین لەرزە** () بە لەرزینی کتوپڕی دەریا، بن زەوی یان سەر زەوی، دەڵێن کە لە چینی دەرەوەی زەوی ڕوودەدات.
زۆرینەی ڕووداوەکانی بوومەلەرزەکان لەسەرەخۆن و لاوازن، بۆیە لای مرۆڤەکان بە مەترسییەکی مەزن داناندرێت.
بەلام ھەندێک لە بوومەلەرزەکان دەگەنە ئەو ڕادەیە کە زەرەر و زیانێکی مەزن بە مرۆڤ و ماڵ و دەزگاکانیان بگەینن.
لە بوومەلەرزەگەلی بەھێزدا تا چەند ڕۆژ ئۆپراسیۆنی گەڕوەدوایی و نەجات بەڕێوە دەچێت.

## بەھێزیی بوومەلەرزە
بەھێزیی بوومەلەرزەیەک نیشانەیەکە بۆ ئەوەی کە ئەو بوومەلەرزەیە چەندە وزەی لە خۆوە داوەتە دەرێ. بەھێزی بوومەلەرزەکان بە ئامێری ڕێختەر ئەندازە دەکرێت.

## تایبەتمەندییەکانی بوومەلەرزە
یەکێ لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی بوومەلەرزە ئەو شەپۆلانەیە کە لە خۆی دەری دەکا. گرنگترینی ئەم شەپۆلانە شەپۆلی پی و شەپۆلی ئێسن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بوومەلەرزەناسی
بوومەلەرزەکان
ھێزی ڕاسپاردەی ئەندازیاریی ئینتەرنێت

**ھێزی ڕاسپاردەی ئەندازیاریی ئینتەرنێت** (بە ئینگلیزی: Internet Engineering Task Force) پەرە و بڕەو بە ستانداردەکانی ئینتەرنێت دەدا، لە نزیکەوە لەگەڵ W3C و ISO/IEC -دا خەریکی ھاوکارییە و بەتایبەتی بەسەر ستانداردەکانی TCP/IP -یەوە کار دەکا. ڕێکخراوەیەکی ستانداردی کراوەیە بەبێ ئەندامەتیی فەرمی یان پێشمەرجی ئەندامەتی. گشت بەشداربووان و بەڕێوەبەران خۆبەختکەرن، ئەگەرچی زۆرتر وایە کە پارەی کارەکەیان لەلایەن خاوەنکاران یان دەستەبەرانیانەوە دابین دەکرێ؛ بۆ نموونە، کۆمپانیای ڤێریساین و ئاژانسی ھێمنایەتیی نەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان پارەی پێویست بۆ سەرۆکی ئێستاکەی ئەو ڕێکخراوەیە دابین دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* خاوەندەسەڵاتی ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت: ئایانا
* بەشدارگەی ئینتەرنێتی بۆ ناو و ژمارە سپێردراوەکان: ئایکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی: https://web.archive.org/web/20090618032558/http://www.ietf.org/
* https://web.archive.org/web/20170630230955/http://www.webopedia.com/TERM/I/IETF.html

پۆل:مێژووی ئینتەرنێت
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٨٦
پۆل:کۆبوونەوەکان
مەدینە

**مەدینە** (بە عەرەبی:المدینة المنورة)یەکێک لە شارەکانی عەرەبستانی سعوودیە کە لە ناوچەی حیجاز ھەڵکەوتووە کەتیایدا ئیسلام پەرەی سەندوە و گەشەی کردوە و بڵاو بووەتەوە، و شاری مەدینە بە یەکەم پایتەختی دەوڵەتی ئیسلامی دادەنرێت، شاری مەدینە نزیکەی ٤٠٠ کیلۆمەتر لە شاری مەککەوە دوورە.

## ناوی مەدینە
پێش ١٦٠٠ ساڵ لەھاتنی پێغەمبەری ئیسلام ناوی ئەم شارە یەسریب بوو کەبەمانای مانگا دێت، بەڵام دواتر کە پێغەمبەری ئیسلام گەیشت بە مەدینە ناوەکەی گۆڕی بۆ مەدینەی مونەوەر کەبەمانای شاری درەوشاوە دێت.

## ئایینی کۆن و نوێ لە مەدینە
شاری مەدینە لەکۆندا زۆر لە بیرووباوەڕی لە خۆ گرتبوو لەوانە بتپەرستی و بێ باوەڕی لە ئایین یان پەیڕەوکردنی ئایینی یەھوودییەت بەڵام دوای ھاتنی ئیسلام بۆ شار و گرتنی دەسەڵات لەلایەن ئیسلامییەکانەوە چەند یاسایەک دەرچوو بۆ گشت بیرو باوەڕەکان کە ئەوان پشتگیریان لێ دەکەن و دەیانپارێزن دواتر کۆمەڵەی یەھوودییەکان سەرپێچی یاساکانیان کرد بەمەش دوورخرانەوە لە شاری مەدینە، لە ئێستادا مەدینە شارێکە زۆرینەی دانیشتووانی پەیڕەوی ئایینی ئیسلام دەکەن.

## ڕووی گەشتیاری و ئابووری
گرینگی مەدینە لەوەدایا کە مزگەوتی پێغەمبەری تێدایە و ھەروەھا بەوەی مەدینە یەکەم پایتەختی دەوڵەتی ئیسلام بوو بووەتە شارێکی گرنگ لەلایەن موسڵمانانی ئێستا و ڕابردوو و ساڵانە بە چەندەھا موسڵمان سەردان شارەکە دەکەن بەمەبەستی گەیاندنی حەج و عەمرە، ئەمەش بە یەکێ لە بنچینەکانی داھاتی شاری مەدینە دادەنرێت.
وێنۆک|مزگەوتی پێغەمبەری ئیسلام لە مەدینە

## شوێنەوارە گرینگەکانی شاری مەدینە
### چیاکانی شاری مەدینە
شاری مەدینە چەند شاخێکی تیایە لەوانە:
* چیای ئوحود
* چیای وەرقان
* چیای سلع
* چیای ڕەمایە
* چیای ذیاب

### مزگەوتەکانی شاری مەدینە
[وێنۆک|[مزگەوتی قوبا]]
* مزگەوتی پێغەمبەر
* مزگەوتی قوبا
* مزگەوتی قیبلەتەین
* مزگەوتی فەتح
* مزگەوتی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب
* مزگەوتی دوو خەلیفە
* مزگەوتی غەمامە
* مزگەوتی سەقیا
* مزگەوتی ئەبووبەکری سدیق
* مزگەوتی عومەری کوڕی خەتاب
* مزگەوتی عوسمانی کوڕی عەفان
* مزگەوتی بیلالی حەبەشی
* مزگەوتی عەنبەرییە
* مزگەوتی بەنی ئەنیف
* مزگەوتی عتبان بن مالک
* مزگەوتی جومعە
* مزگەوتی ئیجابە
* مزگەوتی دوو شێخ
* مزگەوتی ئەبی زەڕ
* مزگەوتی بەنی دینار
* مزگەوتی سەبق
* مزگەوتی فەسح
* مزگەوتی ڕایە
* مزگەوتی سەلمانی فارسی
* مزگەوتی میقات
* مزگەوتی دوو منارە

### گۆڕستانی بەقیع
وێنۆک|وێنەی گۆڕستانی بەقیع
گۆڕستانی بەقیع کۆنترین و یەکەم گۆڕستانی ئیسلامی مەدینەیە لە ناوچەی حیجازی ئێستای سعودیە. دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی مزگەوتی پێغەمبەر کە گۆڕی نزیکەی دە ھەزار صەحابە و بەشێک لە بنەماڵە و ھاوڕێکانی پێغەمبەری محەممەدی تێدایە. ھەروەھا بە باقی غەرقەد ناسراوە. زەمینەکان گرنگییەکی زۆری ھەیە بۆ موسڵمانان، شوێنی پشوودانی زۆرێک لە خزم و ھاوەڵەکانی محەممەدە، بەمەش وەک یەکێک لە دوو پیرۆزترین گۆڕستان لە نەریتی ئیسلامیدا دیاری دەکرێت. زۆرێک لە گێڕانەوەکان باس لەوە دەکەن کە پێغەمبەر ھەر جارێک بەسەردا تێپەڕیوە نوێژێکی دەرکردووە؛ و لەئێستا و ڕابردوودا ئەو کەسانەی لە مەدینە کۆچی دوایی دەکەن لەم گۆڕسانە دەنێژرێن وەک ڕێزێک بۆیان.
وێنۆک|وێنەی گۆڕستانی بەقیع

### بیرەکانی شاری مەدینەی مونەوەر
* بیری عوسمانی کوڕی عەفان
* بیری خاتەم
* بیری بیزاعە
*بیری غەرس
* بیری عەروە

## ئەمانەش ببینە
* حیجاز
* مەککە

## سەرچاوەکان

پۆل:مەدینە
پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:شارە پیرۆزەکان
پۆل:جوگرافیای ئیسلام
پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
ئەولەھی

[وێنۆک|لە فڕۆکەخانەکاندا [ئامێری ئێشکی ئیکس|ئامێرەکانی تیشکی ئیکس و کانزادۆزەکان بۆ دابینکردنی ئەولەھی بەکار دەھێنرێن.]]
**ئاسایش** یان **ئەولەھی** ڕادەی پارێزراوی لە ھەمبەر مەترسی، زیان، ھەڕەشە و کردەوەی جەنایەتکارانەیە. *ئەولەھی وەکوو شێوازی پاراستن* بەو پێکھاتە و پێواژۆیانە دەوترێ کە* ئەولەھی وەکوو ڕەوش* دابین دەکەن یان ئەوەی کە پێشی دەخەن. ھەندێک ئەولەھی ئاوەھا پێناس دەکەن: «چەشنێک پارێزراوی کە تێیدا لێکبڕاوییەک دروست بووبێ لەنێوان شتە بەھادارەکان و ھەڕەشەکاندا». لابردن و وەلاوەنانی ھەریەک لە شتە بەھادارەکە یان ھەڕەشەکە (یان ھەردووکیان) ئەو لێکبڕاوییە دێنێتە دی، بەڵام ئەمە تەنیا ڕێگە نییە. ئەولەھی وەکوو ڕەوشێکی نەتەوەیی بە واتای ئەوە دێتەوە کە وڵاتان بتوانن بەھێمنایەتییەوە پەرە بستێنن و پێش بکەون.

بۆ ئەوی واتای باشتر فام بکرێ، دەبێ ئەولەھی و چەمکە پێوەندیدارەکان وەکوو ھێمنی، بەردەوامی، و دڵنیایی، لە حەنای یەکا ھەڵسەنگێندرێن. بۆ نموونە، جیاوازیی سەرەکیی نێوان ئەولەھی و دڵنیایی لەوەدایە کە ئەولەھی پێویستە ھەردەم وریای کردەوەی خەڵکانی کاولکار بێ.

لە بوارەکانی سیاسەت و مافناسیدا، زاراوەی ئەولەھی بەم شێوازانەی خوارەوە بەکار براوە:
* **ئەولەھیی تاک**: ڕەوشێک کە تێیدا تاک لەوە نەترسێ گیان و ماڵ و ئاوڕووی لەدەست بدا.
* **ئەولەھیی کۆمەڵایەتی**: ڕەوشێک کە تێیدا کۆمەڵگە ئەرخەیان بێ لە پارێزراویی خۆی لە ھەمبەر ھەر جۆرە ھەڕەشەیەک لەلایەن دەوڵەت، دامودەزگا، یان تاکێکەوە.
* **ئەولەھیی نەتەوەیی**: ڕەوشێک کە تێیدا نەتەوەیەک لەوە نەترسێ بەشێک لە ئاپۆرە، سامان، یان خاکی وڵاتەکەی لەدەست بدا.
* **ئەولەھیی ناونەتەوەیی**: ڕەوشێک کە تێیدا ھاوسەنگی لەنێوان دەسەڵاتەکەندا ھەیە و کەس دەسدرێژی بۆ ھەرێمی ئەوی تر ناکا.

*
پۆل:پۆلیس
کووفە

**کووفە** یەکێک لە شارەکانی عێراقە کە لە پارێزگای نەجەف ھەڵکەوتووە. ئەم شارە بە ھۆی وەی کە ماوەیەک ناوەندی حکوومەتی عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب بووە، بۆ شێعەکان گرینگییەکی تایبەتی ھەیە.
## سەرچاوەکان

پۆل:کووفە
پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
ھۆکایدۆ

[چەپ|وێنۆک|ھۆکایدۆ لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]
**ھۆکایدۆ** (بە ژاپۆنی: 北海道) دووەم گەورەترین دوورگەی ژاپۆنە کە لە باکووری ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. تەنگەڵانی تسوگاروو ئەم دوورگەیە لە دوورگەی ھونشۆ جیادەکاتەوە.

گەورەترین شاری ئەم دوورگەیە کە ناوەندی پارێزگای ھۆکایدۆشە شاری ساپۆرۆیە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەری فەرمی (بە ژاپۆنی)
* ماڵپەری فەرمی (بە ئینگلیزی - ئەرشیفکراو)

پۆل:ھۆکایدۆ
پۆل:دوورگەکانی ژاپۆن
پۆل:پارێزگاکانی ژاپۆن
ناوچەی کانتۆ

[چەپ|وێنۆک|ناوچەی کانتوو لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]

**ناوچەی کانتوو** () یەکێک لە ناوچەکانی وڵاتی ژاپۆنە کە لە دورگەی ھۆنشوو ھەڵکەوتووە گەورەترین دوورگەی ژاپۆن ناوچەکە پێکھاتووە لە پارێزگاکانی گونما، تۆچیگی، ئیباراکی، سایتاما، تۆکیۆ، چیبا، کاناگاوا.

## ئەمانەش ببینە
* جوگرافیای ژاپۆن

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*
ناوچەی چووبو

[چەپ|وێنۆک|ناوچەی چووبو لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]

**ناوچەی چووبو** (بە ژاپۆنی:中部地方) یەکێک لە ناوچەکانی وڵاتی ژاپۆنە.
ئەم ناوچەیە،‌ ناوچەی ناوەندی دوڕگەی ھونشۆیە.
ناوچەی چووگۆکو

[چەپ|وێنۆک|ناوچەی چووگۆکو لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]

**ناوچەی چووگۆکو** (بە ژاپۆنی:中国地方 چوگۆکو چیھۆ) یان ناوچەی سان-نین-سان-یۆ، یەکێک لە ناوچەکانی وڵاتی ژاپۆنە کە لە ڕۆژئاوای دوڕگەی ھونشۆ ھەڵکەوتووە.
شیکۆکو

[چەپ|وێنۆک|شیکۆکو لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]

**شیکۆکو** (بە ژاپۆنی:四国) یەکێک لە چوار دوڕگەی سەرەکی وڵاتی ژاپۆنە.
ئەم دوڕگەیە بچووکترین و کەم‌ حەشیمەتترین دوڕگەی ژاپۆنە.

پۆل:دوورگەکانی ژاپۆن
ناوچەی ھۆکوریکو

**ناوچەی ھۆکوریکو** (بە ژاپۆنی:北陸地方) لە باکووری ڕۆژئاوای ھونشۆ ، دوڕگەی سەرەکی وڵاتی ژاپۆن و ھەروەھا لە نێو ناوچەی چووبو ھەڵکەوتووە.
ناوچەی کۆشینێتسو

**ناوچەی کووشین‌ئێتسۆ** (بە ژاپۆنی:甲信越) یەکێک لە دابەشکارییەکانی ناوچەی چووبویە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ناوچەی شینێتسو

[200px|وێنۆک|ناوچەی شینێتسو لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]
**ناوچەی شین‌ئێتسۆ** (بە ژاپۆنی:信越地方) یەکێک لە دابەشکارییەکانی ناوچەی چووبویە.
ئەم ناوچەیە یەکێک لە ناوچە جوگرافیاییەکانی وڵاتی ژاپۆنە کە پێکھاتووە لە پارێزگا کۆنەکانی شینانۆ و ئێچیگۆ.

ناوی شین‌ئێتسۆ لە تێکەڵاوی ناوی ئەم دوو پارێزگایە ساز بووە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەری فەرمی
ناوچەی تۆکای

**ناوچەی تۆکای** (بە ژاپۆنی:東海地方 خوێندنەوە: تۆکای چیھۆ) یەکێک لە دابەشکارییەکانی ناوچەی چووبویە کە لە کەنارەکانی ئوقیانووسی پاسیفیک لە وڵاتی ژاپۆن ھەڵکەوتووە.
ناوی *تووکایی* بە مانای زەریای ڕۆژھەڵاتە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
ناوچەی کانسای

[چەپ|وێنۆک|ناوچەی کانسای لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]

**ناوچەی کانسای** (بە ژاپۆنی:関西地方 خوێندنەوە: کانسای چیھۆ) یان **ناوچەی کینکی** (بە ژاپۆنی:近畿地方 کینکی چیھۆ) یەکێک لە ناوچەکانی وڵاتی ژاپۆنە کە لە دووڕگەی ھونشۆدا ھەڵکەوتووە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
ناوچەی تۆھۆکو

[چەپ|وێنۆک|ناوچەی تووھۆکو لەسەر نەخشەی [ژاپۆن]]

**ناوچەی تۆھۆکو** () یەکێک لە ناوچەکانی وڵاتی ژاپۆنە کە لە دوڕگەی ھونشۆ ھەڵکەوتووە. گەورەترین دوورگەی ژاپۆنە ئەم ناوچە دێرینە شەش پارێزگای تیایە وەک ئاکیتا، ئاۆمۆری، فووکوشیما، ئیواتێ، میاگی، یاماگاتا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی پارێزگای ئەکیتا (
* ماڵپەری فەرمی پارێزگای ئاۆمۆری
* ماڵپەری فەرمی پارێزگای فووکوشیما  
* ماڵپەری فەرمی پارێزگای میاگی 
* ماڵپەری فەرمی پارێزگای یاماگاتا 
* ماڵپەری فەرمی پارێزگای ئیواتێ 

پۆل:ناوچەی تۆھۆکو
مەلا ئەبووبەکری چۆڕی

**مەلا ئەبووبەکری چۆڕی** ناسراو بە "مصنف" ھۆزانوان و خواناس و مامۆستای ئایینی لە سەدەی شازدەی زایینی لە گوندی پیرخەیران سەر بە شاری مەریوان لەدایکبووە. کۆمەڵێک ھۆنراوەی فارسی لێبەجێماوە و نووسراوەکانی سەبارەت بە سۆفیەتی و عیرفانن.

مه‌لا ئه‌بووبه‌کر له نه‌ته‌وه‌ی پیرخزری شاهۆیه.
## کۆچی دوایی
**مەلا ئەبووبەکری چۆڕی** لە ساڵی ١٦٠٤ی زایینی دا کۆچی دوایی کردووە و گۆڕەکەی لە ئاوایی چۆڕ دایە.

## بەرھەمەکان
# ریاض الخلود
# سراج الطریق
# آفتاب عالم
# وضوح
# طبقات الشافعیه
# سراج التاریخ
# تذکره السلاطین
# کفایةالاسلام
# جامع الکرامات

## سەرچاوەکان

# مێژووی ئەدەبی کوردی، نووسراوەی عەلائەدین سەججادی
# سراج الطریق نوشته‌ی ملا ابوبکر مصنف چوری

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:مردووانی ١٦٠٤
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەریوان
فەریق

**فه‌ریق** شاعیری کورد، ناوی مه‌لا ڕه‌سووڵ له گوندی قۆخه مامۆ سه‌ر به شاری مەریوان له دایک بوه.
مامۆستا قانع شاعیری ناسراوی کورد، له سه‌ر شێعری **فه‌ریق** پێنج خشته‌کی نووسیوه‌و له دیوانه‌که‌ی دا ناوی **فه‌ریق**ی بردوه.

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی نووسراوه‌ی عه‌لائه‌دین سه‌ججادی، چاپخانەی مەعارف، بەغدا، ١٩٥١.
* دیوانی قانع

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
خاتوو خۆرشیدی مەریوانی

**خاتوو خۆرشیدی مه‌ریوانی**، شاعیر و نووسەری مەریوانی ساڵی ۱۸۸۱ لە ئەو شارە لەدایک بووە.

## ژیان
خاتوو خۆرشیدی مه‌ریوانی، کچی شێخ مارفی کەلووس، لە بنەماڵەی سەیدەکانی تەراتەوەن. بابی بە ھۆی نائارامی دەوران لە مەریوانەوە ماڵەکەی دەچێ بۆ سنە و کچەکەشی خاتوو خورشید لە منداڵییەوە دەنێرێ بۆ ماڵی یەکێک لە ئاغاکانی ئەردەڵان، ئەو بنەماڵەیە وەکوو ئەولادی خۆیان دەینێرن بۆ خوێندن ھەتا دەگاتە ئەو جێگایە کە لە ئەدەبیاتی فارسی زۆر شارەزا دەبێ و تا ڕادەیەکیش عیلمی سەرف و نەحو دەخوێنێ و کتێبی بەیان و مەنتیق و زمانی عەرەبی زۆر باش فێر دەبێ. خاتوو خورشید مەریوانی دایکی شاعیری ناوداری کورد مامۆستا قانع مەریوانی بووە.

ئەو خاتوونە لە ڕشتە و شێوەی فەڕش و دروست کردنی نەقشە و ڕەنگ زۆر بەناوبانگ بووە و نەقشە و شێوەی فەڕشی ئەو، ئێستاش لە ناوچەی کوردستان بە نەقشەی "خورشیدی" بەناوبانگە.

## بەرھەمەکان
خاتوو خورشید کتێبێکی بە فارسی نووسیوە لە بارەی شێوەی ماڵ و منداڵ بەخێوکردن و ڕەوشتی منداڵداری. دیوانی شێعرێکیش لەو بەڕێزە بەجێ ماوە کە بەداخەوە ھیچیان چاپ نەکراون.

## لە ڕوانگەی شاعیران دا
قانع شاعیری ناسراوی کورد، له سه‌ر شێعری خاتوو خۆرشید پێنج خشته‌کی نووسیوه‌و له شێعرەکانیدا ناوی بردوه.

## سەرچاوەکان
* گەشتێ بۆ مەریوان (بەشی دووەم)، گۆڤاری مەھاباد، ساڵی چاردە، ژمارەی ۱۶۴، ساڵی ۱۳۹۳
*مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی نووسراوه‌ی عه‌لائه‌دین سه‌ججادی
*دیوانی قانع

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان