بۆقی چنگداری ئەفریقی

**بۆقی چنگداری ئەفریقی** (بە ئینگلیزی: African clawed frog، ناوی زانستی: Xenopus laevis) جۆرێکە لە دووژینی ئاوی کە بنەچەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زۆربەی ناوچەکانی باشووری بیابانی ئەفریقا. ئەم بۆقە بە تەواوی ژیانی لەناو ئاودا بەسەر دەبات و تەنھا بۆ ھەناسەدان دێتە سەر ڕووی ئاو.

ناوی "چنگدار" لە سێ چنگی ڕەش و تیژەوە ھاتووە کە لەسەر سێ پەنجەی ناوەوەی ھەر قاچێکی دواوەی ھەیەتی. ئەم بۆقە ڕۆڵێکی مێژوویی و گرنگی لە بواری توێژینەوەی زانستی، بەتایبەتی لە زیندەزانیی گەشەکردندا، گێڕاوە و یەکێک بووە لە یەکەمین ئاژەڵەکان کە وەک "ئاژەڵی نموونە" بەکارھاتووە.

## وەسف و تایبەتمەندییەکان
بۆقی چنگداری ئەفریقی جەستەیەکی تەخت و پێستێکی لووسی ھەیە. ڕەنگی بە گشتی لە نێوان خۆڵەمێشی و زەیتوونیی قاوەییدایە، کە زۆرجار پەڵەی ناڕێکی لەسەرە. چاوەکانی لەسەر سەری دانراون و پێڵوویان نییە.

دیارترین تایبەتمەندییەکانی بریتین لە:

**چنگەکان**: سێ چنگی ڕەش و تیژی ھەیە لەسەر پەنجەکانی دواوەی، کە بۆ پارچەپارچەکردنی خۆراک و خۆپاراستن لە ڕاوکەرەکان بەکاریدەھێنێت.

**نەبوونی زمان**: ئەم بۆقە زمانی نییە. لە جیاتی ئەوە، دەستەکانی بەکاردەھێنێت بۆ پاڵنانی خۆراک بەرەو ناو دەمی.

سیستەمی ھێڵی لایەنە (Lateral Line System): وەک ماسی، ھێڵێکی ھەستەوەری ھەیە بە درێژایی لایەکانی جەستەی، کە یارمەتی دەدات لەرینەوە و جووڵەی ناو ئاوەکە ھەست پێ بکات و نێچیر بدۆزێتەوە.

ئەم بۆقە دەتوانێت تا ١٥ سانتیمەتر درێژ ببێتەوە و کێشی بگاتە نزیکەی ٢٠٠ گرام.

## ژینگە و بڵاوبوونەوە
بنەچەی ئەم بۆقە دەگەڕێتەوە بۆ زۆربەی وڵاتانی باشووری سەحرای ئەفریقا. بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئاوە گەرم و وەستاوەکاندا دەژی، وەک گۆم، زองکاو، و ڕووبارە ھێواشەکان. توانایەکی زۆری ھەیە بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ ژینگەی جیاوازدا.

### وەک جۆرێکی داگیرکەر
بەھۆی بەکارھێنانی لە تاقیگەکان و بازرگانیی ئاژەڵی ماڵیدا، ئەم بۆقە بە ھەڵە یان بە ئەنقەست بۆ ناو ژینگەی سروشتیی دەرەوەی ئەفریقا ئازاد کراوە. ئێستا لە ئەمریکای باکوور، ئەمریکای باشووری، ئەورووپا، و ئاسیا وەک جۆرێکی داگیرکەر (invasive species) دادەنرێت. ئەمەش زیانێکی زۆری بە ژینگەی ناوچەکە گەیاندووە چونکە:

نێچیری جۆرە ڕەسەنەکانی ناوچەکە دەکات.

ھەڵگری کەڕووی **کیتریدیۆمایکۆسیس (Chytridiomycosis)**ە، کە نەخۆشییەکی کوشندەیە بۆ زۆربەی جۆرەکانی تری دووژینەکان، ھەرچەندە خۆی زۆر بەرگری لێ دەکات.

## گرنگی لە توێژینەوەی زانستیدا
بۆقی چنگداری ئەفریقی یەکێکە لە گرنگترین "ئاژەڵە نموونەکراوەکان" لە مێژووی زانستدا.

**یەکەم تاقیکردنەوەی دووگیانی**: لە ساڵانی ١٩٤٠ و ١٩٥٠دا، زانایان بۆیان دەرکەوت کە ئەگەر میزەڕۆی ژنێکی دووگیان (کە ھۆرمۆنی hCG تێدایە) بکرێتە ژێر پێستی بۆقێکی مێینەوە، بۆقەکە لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەست دەکات بە ھێلکەکردن. ئەمە بووە یەکەم تێستی خێرا و وردی دووگیانی لە جیھاندا.

**زیندەزانیی گەشەکردن**: بەھۆی ئەوەی ھێلکەکانی گەورەن و گەشەکردنیان لە دەرەوەی جەستەی دایکەکەیە، بووەتە ئاژەڵێکی نموونەیی بۆ لێکۆڵینەوە لە قۆناغەکانی گەشەی ئاولەمە. لە ساڵی ٢٠١٦دا، بووە یەکەم دووژین کە جینۆمەکەی بە تەواوی ڕیزبەندی کرا.

## ڕەفتار و خۆراک
ئەم بۆقە بە تەواوی ئاوییە و گۆشتخۆرێکی کەڵکخۆرە (scavenger). ھەموو شتێک دەخوات کە دەتوانێت بیگرێت و بیخاتە ناو دەمییەوە، لەوانە:

کرمی ئاوی

مێروو و لاڕڤەکانیان

ماسیی بچووک

بۆق و ئاولەمەی بچووکتر لە خۆی

کەلاک و پاشماوەی ئاژەڵی مردوو

بۆ خواردن، دەستەکانی بەکاردەھێنێت بۆ پاڵنانی خۆراک بەرەو دەمی، و چنگەکانی قاچی دواوەی بۆ پارچەکردنی نێچیرە گەورەکان بەکاردەھێنێت.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:دووژینەکانی ئەفریقا
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٨٠٢
پۆل:ئاژەڵە مۆدێلەکان
پۆل:جۆرە داگیرکەرەکان