شۆڕشی میر محەممەد

**شۆڕشی میر محەمەد** یان **شۆڕشی ڕەواندز** ڕاپەڕینێک یان شۆڕشێکی چەکداریی کورد بوو بە سەرکردایەتیی میر محەممەدی ڕەواندز لە نێوان ساڵانی ١٨٣٠ بۆ ١٨٣٨ دژی دەوڵەتی عوسمانی. میر محەممەد بە دوای ئۆتۆنۆمی و بە ئیلھام وەرگرتن لە محەممەد عەلی پاشای میسر، ھەڵمەتێکی بۆ یەکخستنی ھۆزە کوردەکان و فراوانکردنی نفوزی کورد لە میزۆپۆتامیاى سەرەوە دەستپێکرد. یاخیبوونەکە ھاوکات بوو لەگەڵ لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی، کە ڕێگەی پێدا تەحەددای دەسەڵاتی ئیمپراتۆری بکات تا عوسمانییەکان لە ساڵانی ١٨٣٥-١٨٣٨ شۆڕشەکەیان سەرکوت کرد. دوابەدوای تەسلیمبوونی، میرنشینی سۆران ھەڵوەشایەوە، ناوچە کوردنشینەکانیش خرانە ناو ھەیکەلی ئیداریی عوسمانی.

## پێشینە

میر محەممەدی ڕەواندز، میری میرنشینی سۆران، لە سەرەتای ساڵانی ١٨٣٠ وەک کەسایەتییەکی ناوچەییی باڵادەست دەرکەوت. ئیلھامی وەرگرت لە محەممەد عەلی پاشای میسر، ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نیمچە سەربەخۆی کوردی بوو لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. عەشیرەتە کوردە دراوسێکانی یەکخست و ملکەچ کرد و خۆی وەک حاکمێکی بەرچاوی ناوچەیی پێگەی خۆی دانا. ئەم قۆناغە زیاتر ھۆشیاریی سیاسی لە نێو کەسایەتییە دیارەکانی کورددا بەخۆیەوە بینی، لەگەڵ پەرەسەندنی خواستی ئۆتۆنۆمی.

میر محەممەد بە کەڵکوەرگرتن لە دابەزینی کۆنترۆڵی ئیمپراتۆری، کاریگەریی خۆی فراوانتر کرد بۆ ناو شاری سلێمانی و ھەولێر و مووسڵ. لەم ھەڵمەتەدا بۆ ماوەیەکی کورت ھاوپەیمانیی بەدرخان بەگی جزیری کرد و ھەوڵیدا سەرکردەکانی کورد لە دژایەتیی عوسمانییەکان یەکبخات.

بەپێی سەرچاوە ئەرشیڤییەکانی عوسمانی، کۆنترۆڵی خاکی میر محەممەد، لە دەرەوەی خودی ناوچەی سۆران، بەشێکی زۆری ناوچەی شارەزووری لەخۆگرتبوو، لەوانە کۆیە، ھەریر، کۆپروو، و بەشێک لە ھەولێر. لە باکوورەوە، باڵادەستییەکەی درێژبووەوە بۆ جزیری و بەشێک لە بۆتان و تا ساڵی ١٨٣٥ بەشێک لە میرنشینەکانی بادینان و بابانیشی گرتەوە.

لە ساڵانی ١٨٣٢-١٨٣٣، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە یەک کاتدا ڕووبەڕووی ھەڕەشە بووەوە، لەوانە ڕاپەڕینی وەھابی لە عەرەبستان و ڕاپەڕینی محەممەد عەلی پاشای میسر کە کاریگەرییەکەی بۆ سووریا و ئەنادۆڵ درێژبووەوە. لەم قۆناغە پڕ لە گێژاوەدا، پارێزگاری بەغدا ھەڵمەتێکی سەربازیی گەورەی دژی میر محەممەدی میری سۆران دەستپێکرد، کە کاریگەرییەکەی بەردەوام لە گەشەکردندا بوو. لە ساڵی ١٢٤٨ی کۆچی (١٨٣٢-١٨٣٣)، پارێزگار بە ھێزێکی زۆرەوە ڕێپێوانێکی کرد لە ھەوڵێکدا بۆ سەرکوتکردن.

بەڵام ھەڵمەتەکە شکستی ھێنا. چەند ھۆکارێک بوونە ھۆی ئەم شکستە، لەوانە پەیوەندییە بەھێزەکانی میر محەمەد لەگەڵ ئێران و داگیرکردنی بەشێک لە ناوچەی بابان. پارێزگاری بەغدا نەیتوانی ملکەچی بکات و دواجار ھیچ ئەنجامێکی یەکلاکەرەوەی بەدەست نەھێنا.

لە بەرامبەر پەرەسەندنی کێشە و گرفتەکان لە چەندین بەرەدا، ئیدارەی ناوەندیی عوسمانی ھەڵیبژارد کە خۆی لە پەرەسەندنی سەربازیی زیاتر بەدوور بگرێت. بەڵکوو ڕووی لە دیپلۆماسی کرد. لە ھەوڵێکدا بۆ دەستەبەرکردنی دڵسۆزیی میر محەممەد و ھێنانە ژێر کۆنترۆڵ و قەناعەت ئیمپراتۆر و حکوومەتی عوسمانی نازناوی فەخر و شانازیی "پاشا"ی پێبەخشی. ڕێککەوتنی ئاشتی کرا و سەربازانی عوسمانی لە ناوچەکە کشانەوە.

لە دوای ئەوە میر محەممەد بەھێزتر دەرکەوت و پێگەی خۆی چەسپاند و دەسەڵاتی خۆی فراوانتر کرد بە دەستبەسەرداگرتنی کۆنترۆڵی قەزای ئامێدی.

## یاخیبوونەکە و وەڵامدانەوەی عوسمانی

یاخیبوونەکە بە شێوەیەکی فەرمی لە ساڵی ١٨٣٤ دەستی پێکرد، ئەمەش دوای زیادبوونی نیگەرانیی عوسمانییەکان لە پەرەسەندنی دەسەڵاتی میر محەممەد. ھێزێکی ئیمپراتۆری لە ژێر دەستی ڕەشید محەممەد پاشا بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕین و دووپاتکردنەوەی کۆنترۆڵ ڕەوانە کرا. لە کاتێکدا میر محەممەد سەرەتا بە سەرکەوتوویی خۆڕاگریی کرد، ھەڵمەتی یەکلاکەرەوەی ساڵی ١٨٣٥ بووە ھۆی گرتنی ڕەواندز. میر محەممەد بە فشاری سەربازی و سیاسی و ئایینی، پاشەکشەی کرد بۆ چیاکان و دواتر خۆی ڕادەست کرد.

بەپێی مێژوونووس وادی جوەیدە و چەندین مێژوونووسی تر، زەڕبە گەورە یەکلاکەرەوەکە لە دەسەڵاتی میر محەممەد لە کاتێکدا ھات کە ڕاوێژکاری ئایینیی خۆی، مەلا محەممەد خەتێ، فەتوایەکی دەرکرد کە ھەرکەسێک دژی سوپای خەلیفە شەڕ بکات، کافرە و ژنەکانیان چیتر حەڵاڵ نین بەرامبەریان. ئەم حوکمە بە قووڵی ھێزەکانی داماڵی و بەشداری کرد لە تەسلیمبوونی دواجار. ھەروەھا عوسمانییەکان دڵنیاییی پاراستن و پێگەی خۆیان پێشکەش دەکرد لە ئەگەری تەسلیمبووندا، ئەمەش زیاتر ھاندەری بڕیارەکەی بوو.

دوابەدوای کۆچی دواییی ڕەشید محەممەد پاشا بە نەخۆشیی کۆلێرا لە ساڵی ١٨٣٦، حافز محەممەد پاشا، کە ئەفسەرێکی خوێندەواربوو و دوو ئەرکی ھەبوو: بەردەوام بوون لە سەرکوتکردنی نائارامییەکانی کوردستان و چاودێریکردنی ھێزەکانی محەممەد عەلی پاشا کە لە سووریا جێگیر ببوون. ھاوینی ساڵی ١٨٣٧ لە کاتی ھەڵمەتێکی سەربازیی توونددا دژی ئێزیدییەکان لە ناوچەی شنگال، حافز پاشا محەممەد حەمدی پاشای ڕەوانەی جزیری کرد بۆ پێشڕەویکردن. لە بەرامبەر فشاردا، بەدرخان بەگ بەرەنگاریی نەکردنی ھەڵبژارد و وەفاداریی بۆ دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند. لە ئەنجامدا وەک پارێزگاری پارێزگای میرنشینی بۆتان کە ناوەندی شاری جزیری بوو، دەستنیشانکرا.

لە کۆتاییی ئەو ساڵەدا حافز محەممەد پاشا ئۆپەراسیۆنی تووندوتیژی زیاتری لە دژی ئێزیدییەکانی شنگال و تەلەعفەر دەستپێکرد و لە ئەنجامدا قوربانییەکی زۆری لێکەوتەوە. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٣٨ بە پاڵپشتیی بەدرخان دەستی بەسەر ناوچەی قەڵادارکراوی گورکێلدا گرت لە دەست سەعید بەگی سەرۆکی ناوچەی حاجی‌بەھرام. لە مانگەکانی دواتردا (حوزەیران- تەممووزی ١٨٣٨) دانیشتووانی ئێزیدی ناوچەی کورتالان لەلایەن ھێزە عوسمانییەکانەوە ملکەچ کران. ئەم ھەڵمەتانە نەک ھەر ئامانجیان لەتاندنی بەرخۆدانی ناوخۆیی بوو، بەڵکوو پێشگرتن بوو لە ڕاپەڕینە ئەگەرییەکانی کورد لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەکانی داھاتوو لەگەڵ محەممەد عەلی پاشای میسر.

## دەرئەنجام
سەرکەوتنی عوسمانی بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینی سۆران. ناوچە خێڵەکییە کوردییەکان تێکەڵ بە سیستەمی پارێزگاکانی ئیمپراتۆریەت کران، ئەمەش دەسەڵاتی عوسمانی لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیای سەروو بەھێزتر کرد. یاخیبوونەکە وەک پێشەنگییەک بوو بۆ ڕاپەڕینەکانی دواتری کورد لەوانە ڕاپەڕینەکان بە سەرۆکایەتیی بەدرخان بەگ.

بە گوتەی وادی جوەیدە، دوای تەسلیمبوونی میر محەممەد بە گەرەنتیی فەرماندەی عوسمانی ڕەشید محەممەد پاشا ڕەوانەی ئەستەنبوڵ کرا کە بە شەرەفمەندانە مامەڵەی لەگەڵ کراوە و پێشوازی لێ دەکرێت و ڕێگەی پێدەدرێت میرنشینەکەی بھێڵێتەوە.

حاجی بەکر ئاغا، بەڕێوەبەری عەلی پاشای پارێزگاری بەغدا، کە لەگەڵ میر محەممەد ھاتبووە ئەستەنبوڵ، ڕایگەیاند، میر کاریگەرییەکی بەرچاوی لە ناوچەکەدا ھەیە و ئەگەر دڵسۆزیی بمێنێتەوە، دەتوانێت خزمەتێکی گەورە بە دەوڵەت بکات. بەڵام ھۆشداریشیدا لەوەی لێخۆشبوون لە میر و ناردنەوەی بۆ ھەرێم کێشەی زۆری دەبێت.

ھەواڵی گەڕانەوەی میر بۆ کوردستان بە تایبەتی پارێزگاری بەغدای نیگەران کرد. ئەو پێی وابوو گەڕانەوەی میر محەممەد تەنھا کاریگەری و شکۆمەندیی لە ناوچەکەدا زیاد دەکات و دەبێتە ھۆی ئەوەی کە کۆنترۆڵ نەکرێتەوە. سەرەڕای لێخۆشبوونی سوڵتان، عەلی پاشای پارێزگاری بەغدا ھەنگاوی گرتەبەر بۆ ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی میر، بە تووندی دژی ئەوە وەستایەوە و چەندین جار ھۆشداریی لە ئەستەنبوڵ دا لە مەترسییەکان. لە ڕێگەی خۆڕاگرییەکەیەوە توانی ئیستەنبوڵ ڕازی بکات کە چارەسەرێکی بەدیل بدۆزێتەوە. عەلی پاشا بانگەشەی ئەوەی کرد کە ھەواڵی گەڕانەوەی میر لەلای خەڵکی کوردستان پێشوازییەکی باشی لێ نەکراوە و نامەنووسیی لەگەڵ فەرماندەی سیواس کردووە، پێشنیاری ئەوەی کردووە کە میر کاتێک کە لە ڕێگای گەڕانەوەدایە، لە ئاماسیا ڕابگیرێت تا ئاگادارکردنەوەی زیاتر. لە کۆتاییدا، بە پشتیوانیی پارێزگاری سێواس، عەلی پاشا سەرکەوتوو بوو لە دڵنیابوون لەوەی کە دوای گەڕانەوەی میری ڕەواندز لە ئاماسیا دەستبەسەر دەکرێت «تا ئەو کاتەی بابەتەکە ڕوون دەبێتەوە.»

دوابەدوای ھەوڵە بەردەوامەکانی عەلی پاشا، فەرمانی ئیمپراتۆری لە ٢٩ی سەفەری ١٢٥٣ (٣ی حوزەیرانی ١٨٣٧) دەرچوو، کە بڕیار بوو میر محەممەد بۆ ماوەیەک لە ئاماسیا بمێنێتەوە.

میر محەممەد کە لە ئەستەنبوڵەوە بەڕێکەوت لەگەڵ حاجی وەلی ئاغا کە بۆ خزمەتەکەی دەستنیشانکرابوو، لە ٠٨ی ڕەجەبی ١٢٥٣ (١٢ی حوزەیرانی ١٨٣٧) گەیشتە ئاماسیا. لەوێدا لەلایەن محەممەد شاکر بەگی بەڕێوەبەری قەزای ئاماسیا فەرمانی ئیمپراتۆری پێشکەش کرا و ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی بە وریایییەوە لە ژێر ڕێوشوێنی ئەمنیدا جێگەی بگرێتەوە و ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی گومانکردنەکەی نەوروژێنێت.

ھەروەھا عەلی پاشا جەختی لەوە کردەوە کە پێویستە ئەو بابەتە بە نھێنی بگەیەنرێتە پارێزگاری ئاماسیا بۆ ئەوەی میری ڕەواندز مەترسی دروست نەکات. لە کۆتاییدا بە پشتیوانیی پارێزگاری سێواس، عەلی پاشا سەرکەوتوو بوو لەوەی ئیستەنبوڵ قەناعەت پێبکات کە میر کە لە ئاماسیا دەستبەسەر کراوە، تەنانەت نابێت ڕێگەی پێبدرێت لە ئەنادۆڵیش بمێنێتەوە و لەبڕی ئەوە ڕەوانەی شوێنێکی وەک شومێن لە ڕوومێلیا بکرێت.

سەرەڕای لێخۆشبوونی سوڵتان، کاریگەریی پارێزگارەکانی بەغدا و سێواس دڵنیای کردەوە کە میری ڕەواندز کە لە ئاماسیا دەستبەسەر کرابوو، ھەرگیز نەیتوانیوە بگەڕێتەوە بۆ کوردستان. وە ھیچ تۆمارێکی یەکلاکەرەوە نییە کە چۆن مردووە. بەڵام ئەو باوەڕە باوە ھەیە کە ئەو بووەتە قوربانیی تیرۆرکردنێک. ڕاپۆرتێک لە بەرواری ٩ی شەووالی ١٢٥٤ (٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٣٨) ئاماژە بە میر محەممەدی ڕەواندز دەکات وەک مردوو.

## لینکی تر

* Academy of Sciences of the USSR & Institute of Oriental Studies, Armenian SSR. (Trans. by M. Aras), *The History of Kurdish Politics in Modern Times*, Pêrî Publications, Istanbul, 1998, .

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:میرنشینی سۆران
پۆل:سۆران
پۆل:شۆڕشەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:دەیەی ١٨٣٠
پۆل:١٨٣٠
پۆل:١٨٣١
پۆل:١٨٣٢
پۆل:١٨٣٣
پۆل:١٨٣٤
پۆل:١٨٣٥
پۆل:١٨٣٦
پۆل:١٨٣٧
پۆل:١٨٣٨
پۆل:ڕاپەڕینەکان دژی ئیمپراتۆریەتەکان
پۆل:مێژووی سەربازیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران