عێراق و چەکی کۆمەڵکوژ

[وێنۆک|[دامەزراوەی توێژینەوەی ئەتۆمی بەغداد – ١٠ی ئازاری ١٩٩١.]]

عێراق چالاکانە لێکۆڵینەوەی لە چەکی کۆمەڵکوژ کرد و دواتر لە ساڵی ١٩٦٢ تا ١٩٩١ بەکارھێنا، کاتێک کۆگای چەکی کیمیایی خۆی لەناوبرد و بەرنامەکانی چەکی بایۆلۆجی و ئەتۆمی ڕاگرت وەک ئەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان داوایان دەکرد. پێنجەمین سەرۆک کۆماری عێراق، سەددام حسێن، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی شەرمەزار کرا بەھۆی بەکارھێنانی چەکی کیمیایی لە ھەڵمەتی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دژی ھاووڵاتیانی مەدەنی ئێران و کورد لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق و دوای شەڕی ئێران. لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا سەدام بەرنامەیەکی بەرفراوانی چەکی بایۆلۆژی و بەرنامەیەکی چەکی ئەتۆمی بەدوای خۆیدا ھێنا، ھەرچەندە ھیچ بۆمبێکی ئەتۆمی دروست نەکرا. لە دوای شەڕی کەنداو، نەتەوە یەکگرتووەکان (لەگەڵ حکوومەتی عێراق) بڕێکی زۆر چەکی کیمیایی عێراقی و کەرەستە و کەرەستەی پەیوەندیداریان دۆزییەوە و لەناویان برد؛ عێراق بەرنامە کیمیایی و بایۆلۆجی و ئەتۆمییەکانی ڕاگرت.

لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا، جۆرج بوش سەرۆکی ئەمریکا و تۆنی بلێر سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا ھەردووکیان جەختیان لەوە کردەوە کە بەرنامەکانی چەکی سەدام حوسێن ھێشتا چالاکانە چەک دروست دەکەن و کۆگایەکی گەورەی چەکی چەک لە عێراقدا شاراوەتەوە. پشکنینەکان لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بۆ چارەسەرکردنی دۆخی پرسیارە چارەسەرنەکراوەکانی چەکداماڵین لە نێوان تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ تا ئازاری ٢٠٠٣ دەستیپێکردەوە، بەپێی بڕیارنامەی ١٤٤١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە داوای لە سەددام دەکرد «ھاوکارییەکی دەستبەجێ و بێ مەرج و چالاکانە» لەگەڵ پشکنینەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئاژانس، بەم زووانە پێش ئەوەی ھێرش بکرێتە سەر وڵاتەکەی. ئەمریکا جەختی لەوە کردەوە کە ھاوکاری نەکردنی زۆرجار حوسێن پێشێلکردنی بڕیارنامەی ١٤٤١ بووە، بەڵام نەیتوانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕازی بکات بڕیارێکی نوێ دەربکات کە ڕێگە بە بەکارھێنانی ھێز بدات. سەرەڕای ئەمەش، بوش جەختی لەوە کردەوە کە ڕێوشوێنی ئاشتیانە ناتوانن عێراق لەو چەکانە بێچەک بکەنەوە کە گوایە عێراقی ھەیەتی و لەبری ئەوە جەنگی دووەمی کەنداو دەستپێکرد. دوای ساڵێک، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا بە فەرمی ڕاپۆرتی ئەنجومەنی پیرانی ھەواڵگری پێش جەنگی سەبارەت بە عێراق بڵاوکردەوە کە بەو ئەنجامە گەیشتن کە زۆرێک لە لێدوانەکانی ئیدارەی بوش پێش جەنگ سەبارەت بە چەکی چەکی عێراقی چەواشەکارانەن و لەلایەن ھەواڵگری بنەڕەتییەوە پشتگیری نەکراون. دواتر پشکنینەکانی سەرکردایەتی ئەمریکا بۆیان دەرکەوت کە عێراق پێشتر بەرھەمھێنان و کۆکردنەوەی چالاکانەی چەکی کشتوکاڵی وەستاندووە؛ شەڕەکە لەلایەن زۆر کەسەوە، لەنێویاندا جۆن مەککەین، کاندیدی کۆمارییەکان بۆ سەرۆکایەتی کۆمارییەکان لە ساڵی ٢٠٠٨دا، بە «ھەڵە» ناوزەد کرا.

## مێژوو
### پەرەپێدانی بەرنامە ساڵانی شەستەکان تا ھەشتاکان
* ١٩٥٩ – ١٧ی ئاب، یەکێتی سۆڤیەت و عێراق ڕێککەوتنێکیان واژوو کرد بۆ دروستکردنی وێستگەی ئەتۆمی و دامەزراندنی بەرنامەی ئەتۆمی وەک بەشێک لە لێکتێگەیشتنی یەکتر.
* ١٩٦٨ – وێستگەیەکی توێژینەوە کە سۆڤیەت دابینکرابوو لەگەڵ کۆمەڵێک دامەزراوەی دیکە کە دەتوانرێت بۆ بەرھەمھێنانی ئایزۆتۆپی ڕادیۆیی بەکاربھێنرێت لە نزیک بەغدا دروست کرا.
* ١٩٧٥ – سەددام حسێن گەیشتە مۆسکۆ و پرسیاری لەبارەی دروستکردنی مۆدێلێکی پێشکەوتووی وێستگەی کارەبای ئەتۆمی کرد. مۆسکۆ تەنھا لە حاڵەتێکدا پەسەندی دەکات کە وێستگەکە لەلایەن ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمییەوە ڕێکبخرێت، بەڵام عێراق ڕەتیکردەوە. بەڵام لە ١٥ی نیساندا ڕێککەوتنێکی ھاوکاری واژوو کرا کە جێگەی ڕێکەوتنی ساڵی ١٩٥٩ گرتەوە.
* دوای ٦ مانگ فەرەنسا ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر فرۆشتنی ٧٢ کیلۆگرام یۆرانیۆمی ٩٣٪ و وێستگەیەکی ئەتۆمی بەبێ کۆنترۆڵی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی دروست کرد بە نرخی ٣ ملیار دۆلار.

لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا سەددام حوسێن فەرمانی دروستکردنی بەرنامەیەکی نھێنی چەکی ئەتۆمی دا. بەرنامەکانی چەکی کۆمەڵکوژی عێراق لە ساڵانی حەفتاکان و ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن کۆمپانیا و حکوومەتی جۆراوجۆرەوە ھاوکاری کران. لە چوارچێوەی پرۆژەی ٩٢٢، عێراق لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەژێر پەردەی کارگەیەکی قڕکەردا دامەزراوەی چەکی کیمیایی وەک تاقیگە، بنکەر، بینایەکی کارگێڕی و یەکەم بینای بەرھەمھێنانی دروست کرد. کۆمپانیا ئەڵمانییەکان بە گشتی ١٠٢٧ تۆن پێشەکی غازی خەردەل و سارین و تابون و گازی فرمێسکڕێژیان ناردووە. ئەم کارە ڕێگەی بە عێراق دا ١٥٠ تۆن مادەی خەردەل و ٦٠ تۆن تابون لە ساڵانی ١٩٨٣ و ١٩٨٤ بەرھەم بھێنێت، کە بە درێژایی دە ساڵ بەردەوام بوو. پێنج کۆمپانیای دیکەی ئەڵمانی ئامێرەکانیان بۆ دروستکردنی ژەھری بۆتولین و مایکۆتۆکسین بۆ شەڕی میکرۆب دابینکرد. لە ساڵی ١٩٨٨ ئەندازیارانی ئەڵمانی داتای سەنتەرفۆجیان پێشکەش کرد کە یارمەتی عێراقی دا بۆ فراوانکردنی بەرنامەی چەکی ئەتۆمی. ئامێری تاقیگەیی و زانیاری دیکە پێشکەش کرا، کە زۆرێک لە ئەندازیارانی ئەڵمانی بەشدارییان تێدا کرد. بەگشتی ٥٢٪ی ئامێرە نێودەوڵەتییەکانی چەکی کیمیایی عێراق بەڕەچەڵەک ئەڵمانی بوون. دامەزراوەی دەوڵەتی بۆ بەرھەمھێنانی قڕکەر فەرمانی میدیای کشتوکاڵی و ئینکوباتۆرەکانی لە کۆمپانیای بازرگانی ئەندازیاری ئاوی ئەڵمانیا کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن

پۆل:تۆنی بلێر