open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حەسەن عەبدال

[وێنۆک|[پەنجا ساھیب گورودوارا زاڵە بەسەر ئاسمانی حەسەن عەبدالدا]]
**حەسەن عەبدال** شارێکە لە قەزای ئاتۆک لە پارێزگای پەنجاب لە پاکستان، دەکەوێتە ٤٠ کم لە باکووری ڕۆژاوای شاری ئیسلام ئابادی پایتەختی وڵاتەکە. حەسەن عەبدال بارەگای حەسەن عەبدال تەحسیلە (ناحیەی لاوەکی).

وەک ماڵی گوردوارە پەنجا ساھیب کە یەکێکە لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئایینی سیخ، حەسەن عەبدال شوێنێکی گرنگی زیارەتە. ھەروەھا شارەکە بەھۆی پەیوەندییەکەی لەگەڵ ئەکبەر ئیمپراتۆری موغەکانی سەدەی ١٦دا دیارە - چەندین شوێنەوار لە شارۆچکەکەدا مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەکبەر، لەوانە باخچەی موغەکانی وا، حەکیمۆن کا مەقبەرا، و گۆڕی لالا ڕوخ. ھەروەھا حەسەن عەبدال لە نزیک شاری تەکسیلایە – شوێنێکی میراتی جیھانیی یوونێسکۆیە و بەناوبانگە بە وێرانەکانی سەردەمی کۆن و ھیندۆسی و بودایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:شار و شارۆچکەکانی قەزای ئاتۆک
پۆل:ئایینی سیخ لە پاکستان
پۆل:دینی سیخ لە پاکستان
عوکاشە کوڕی میحسان

**عوکاشە کوڕی میحسان** یەکێک بووە لە هاوەڵان، لە سەردەمی پێغەمبەردا بەشداری لە هەڵکوتانە سەر نەخەلە کردووە، کە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٦٣٠ (٩ی کۆچی) لە دژی هۆزەکانی عودرە و بالی ڕوویدا.
وێنۆک

## سەرچاوەکان
سێر کۆڵین کامپبێل

وێنۆک|سێر کۆڵین کامپبێل
**فیڵد مارشال کۆڵین کامپبێل** یەکەم بارۆن کلاید (٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٧٩٢ – ١٤ی ئابی ١٨٦٣)، ئەفسەرێکی سوپای بەریتانیا بوو. دوای ئەوەی لە جەنگی نیمچە دوورگەکان و جەنگی ١٨١٢دا خزمەت دەکات، لە جەنگی یەکەمی تریاکدا فەرماندەیی فەوجەکانی ٩٨ی پێ بووە و دواتر لە جەنگی دووەمی ئینگلیز و سیخەکاندا فەرماندەیی لیوایەکی کردووە. دواتر لە شەڕی ئەلما فەرماندەیی لیوای ھایلاندەکانی کرد و بە «ھێڵی سووری تەنکەکەی ھایلاندەکان» ھێرشی ڕووسیای بۆ سەر بالاکلاڤا لە کاتی جەنگی کریمیادا بەرپەرچ دایەوە. لە قۆناغێکی سەرەتایی یاخیبوونی ھیندستاندا، بوو بە فەرماندەی گشتی ھیندستان و لەو ڕۆڵەدا، لاکنۆی ڕزگاری کرد و دواتر چۆڵکرد و دوای ھێرشکردنە سەر تاتیا تۆپێ و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە شەڕی دووەمی کاونپۆر شکستی ھێنا، جارێکی دیکە لاکنۆی گرتەوە. لەکاتێکدا کە ھێشتا فەرماندەی گشتی بوو مامەڵەی لەگەڵ «یاخیبوونی سپی پێستەکان» لە نێوان سەربازانی کۆمپانیای ڕۆژھەڵاتی ھیندستان کرد، و ئەو سوپایەی ڕێکخست کە لە جەنگی دووەمی تریاکدا ڕەوانەی ڕۆژھەڵات کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٢
پۆل:مردووانی ١٨٦٣
پۆل:مارشاڵی مەیدانی بەریتانی
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
ئاشور

**ئاشور** (بە ئەکەدی: 𒀸𒋩، سوریانی: ܐܬܘܪ یان ܐܫܘܪ) شارستانییەتێکە کە لە شاری ئاشور لە باکووری مێزۆپۆتامیا سەریھەڵداوە، و لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین فراوانتر بووە. زایین. بەرەو باکوور درێژ بووەوە تا شارەکانی نەینەوا و نەمرود و خورساباد. م. شا شەمشی لە ساڵی ١٨١٣ پێش زایین فەرمانڕەوایی شاری ئاشووری کرد؛ و حامۆڕابی پاشای بابل لە ساڵی ١٧٦٠ پێش زایین دەستی بەسەر ئاشووردا گرت. بەڵام پاشای ئاشوری شەلمەنەسەری یەکەم دەستی بەسەر بابلدا گرت و لە ساڵی ١٢٧٣ پێش زایین شکستی بە میتانییەکان ھێنا. پاشان ئاشوور جارێکی تر لە ساڵی ١٢٤٠ پێش زایین دەستی بەسەر بابلدا گرتەوە. لە ساڵی ١٠٠٠ پێش زایین. ئارامیەکان دەستیان بەسەر ئاشووردا گرت، بەڵام ئاشوورییەکان لە ساڵی ٧٧٤ پێش زایین فینیقیایان گرت؛ و وێنەکان لە ساڵی ٧٣٤ پێش زایین؛ و سامەریا لە ساڵی ٧٢١ پێش زایین؛ و سارگۆنی دووەم لە ساڵی ٧٠١ پێش زایین جولەکەکانی لە قودس گرت. لە ساڵی ٦٨٦ پێش زایین. ئاشوورییەکان شاری بابلیان وێران کرد و بابلییەکان لە دژی دەسەڵاتی ئاشوورییەکان ڕاپەڕین و بە یارمەتی میدیان لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین شکستیان پێھێنا. ز. ئاشورییەکان ھەڵمەتەکانیان لەسەر باقی سوریا ، تورکیا وئێران دەستپێکرد.

چەپ|وێنۆک|ئیمپراتۆرییەت ئاشوری لە گەورەترین ئاستدا

شانشینی ئاشور دەوڵەتێکی سەربازی بوو لەسەر بنەمای کۆیلە، ھەروەھا دەستکەوتی تەلارسازی و دروستکردنی پەیکەری ھەبو، بەتایبەتی پەیکەری گا باڵدارەکان کە لەبەردەم کۆشکی پاشایەتیدا دروستکرابوون، دیوارەکانیش بە نەخشی شەڕ و ڕاوکردن ڕازێنرابوونەوە گەشتەکان؛ و لە نێوان ساڵانی ٨٨٣ پێش زایین؛ و ٦١٢ پێش زایین. ئیمپراتۆرییەتێکی لە نیلەوە تا قەفقاز دروست کرد، و لە نێوان پاشا گەورەکانیدا: ئاشوربانیپاڵ, تیگلات-پلازەر سێیەم، سەرگۆنی دووەم، سەنحەریب، ئاشورناسیرپال یەکەم، و ئەسارحەدۆن (باوکی عاشوربانیپاڵ)، کە وەسوەسەی خۆشەویستی پاشا زەلیلکەرەکان بوو، وەک چۆن پاشاکانی ژێردەستی ناچار کرد بێنە پایتەختەکەی و لە بارودۆخێکی سەختدا کار بکەن بۆ دروستکردنی کۆشکەکانی لە نەینەوا، و دوا پاشای ئاشوور بە ناوی ئاشور ئوپالیتی دووەم، کە بارەگایەکی کاتی لە حەران (دوورگەی فورات) دامەزراند دوای ڕووخانی نەینەوا بۆ بابلییەکان بە سەرۆکایەتی نابۆپۆلاسار، ھەوڵی دواخستنی کۆمەڵکوژی گشتگیری گەلی ئاشور دەدەن. نووسینی ئاشوورییەکان ئەو نووسینە میخییە بوو کە لەسەر تابلۆی گڵ نووسرابوو، بەناوبانگترین دەستنووسەکانی داستانی گیلگامێش بوو کە بۆ یەکەمجار لافاو تێیدا دەرکەوت. زانستەکانیان پەیوەندی بە کشتوکاڵ و سیستەمی ژمێریاری سۆمەرییەوە ھەبوو کە بە سیستەمی شەستەکان ناسرابوو و دەیانزانی بازنە ٦٠ پلەیە، ھەروەھا بەشەکان و چوارگۆشە و کوب و ڕەگی چوارگۆشەیان دەزانی و پێشکەوتنیان کرد لە فەلەکناسیدا و دەوری پێنج ھەسارەیان حیساب کرد، و ساڵنامەی مانگیان ھەبوو و ساڵیان بەسەر مانگ و مانگ و ڕۆژدا دابەش کرد و ڕۆژەکەش ١٢ کاتژمێر و ٣٠ خولەک بوو. کتێبخانەی پاشا ئاشوربانیپاڵ یەکێک بوو لە بەناوبانگترین کتێبخانەکانی جیھانی کۆن، کە ھەموو تابلێتەکانی لە کتێبخانە جۆراوجۆرەکانی وڵاتەکەی کۆکردووەتەوە.

ئاشورییەکان ئەو ئەکەدیانەن کە لە ناوچەی باکووری حەوزی ڕووباری دیجلە نیشتەجێ بوون، دوای ئەوەی لە سەردەمی ئەکەدییەکان لە ناوچەی بابلەوە کۆچیان کردووە. ئاشوورییەکان تێکەڵ بە گەلە شاخاوییەکان و ھیتییەکان و حورییەکان، و ئارامیەکان (عەشیرەتەکانی ئەلئەخلامو و نەبات)، ھۆزە ئەلعورەیبی یان ئەلعەرەبی (عەشیرەتەکانی کیدار، قەیدەم، جندو، شەبا، و تەمودی) و کلدانییەکان.

## سەرچاوەکان
چوار وەرزەکان (ڤیڤاڵدی)

**چوار وەرزەکان** (بە ئیتالی : Le quattro stagioni ) کۆمەڵێک لە چوار کنچێرتۆی کەمان لەلایەن ئاوازدانەری ئیتاڵی ئەنتۆنیۆ ڤیڤاڵدی، کە هەریەکەیان دەربڕینی مۆسیقی بە وەرزێکی ساڵ دەبەخشن. ئەمانە لە دەوروبەری ساڵی ١٧١٨-١٧٢٠ پێکهاتوون، کاتێک ڤیڤاڵدی وەستای کەنیسە دەربار بوو لە مانتوا. لە ساڵی ١٧٢٥ لە ئەمستردام بڵاوکرانەوە، لەگەڵ هەشت کۆنسێرتی دیکە، بە ناوی Il cimento dell'armonia e dell'inventione (کێبڕکێی نێوان هاوسەنگی و داهێنان).

فیلمی چوار وەرز ناسراوترین بەرهەمەکانی ڤیڤاڵدییە. هەرچەندە سێ لە کۆنسێرتەکان بە تەواوی ڕەسەنن، بەڵام یەکەمیان، "بەهار"، نەخش لە سینفۆنیایەکەوە قەرز دەکات لە یەکەم ئەکتی ئۆپێرا هاوچەرخەکەی ڤیڤاڵدی ئیل جوستینۆ. ئیلهامبەخش بۆ کۆنسێرتۆکان لادێکانی دەوروبەری مانتوا نییە، وەک لە سەرەتادا گریمانە دەکرا، کە ڤیڤاڵدی لەو کاتەدا تێیدا دەژیا، چونکە بە گوێرەی کارل هێلەر دەکرا هەر لە ساڵی ١٧١٦-١٧١٧ بنووسرێن، لە کاتێکدا ڤیڤاڵدی خەریکی دەرباری مانتوا بوو تەنها لە ساڵی ١٧١٨دا.

ئەوان شۆڕشێک بوون لە چەمکی مۆسیقادا: لەوانەدا ڤیڤاڵدی نوێنەرایەتی کانییە ڕژاوەکان، باڵندەی گۆرانیبێژ (لە جۆری جیاواز، هەریەکەیان بە تایبەتی تایبەتمەند)، شوانێک و سەگەکەی کە دەقەقێت، مێشەکانی زەق، زریان، سەماکاری سەرخۆش، ئاهەنگی ڕاوکردن لە هەردوو ڕاوچی و... ڕوانگەی نێچیرەکە، دیمەنە بەستووەکان و ئاگری گەرمی زستانە.

ڤیڤاڵدی کە بۆ ئەو ماوەیە نائاسایی بوو، کۆنسێرتەکانی بە سۆنێتەکانی هاوڕێیەوە بڵاوکردەوە (ڕەنگە لەلایەن خودی ئاوازدانەرەوە نووسرابێت) کە ڕوونی دەکردەوە کە لە ڕۆحی هەر وەرزێکدا چییە کە مەبەست لێی وروژاندنی مۆسیقاکەی بووە. بۆیە کۆنسێرتەکان وەک یەکێک لە سەرەتاییترین و وردترین نموونەکانی ئەو شتە وەستاون کە پێی دەوترێت مۆسیقای بەرنامەیی- بە واتایەکی تر، مۆسیقا کە توخمێکی گێڕانەوەی تێدایە. ڤیڤاڵدی زۆر زەحمەتی دەدا بۆ ئەوەی مۆسیقای خۆی بە دەقی شیعرەکانەوە ببەستێتەوە، دێڕە شیعرییەکان خۆیان ڕاستەوخۆ بۆ ناو مۆسیقای سەر لاپەڕەکە وەرگێڕا. بۆ نموونە لە بەشی ناوەڕاستی "بەهار"دا، کاتێک بزنەکە دەخەوێت، لە بەشی ڤیۆلادا دەنگی سەگەکەی کە دەقەقێت، دەبیسترێت. مۆسیقاکە لە شوێنەکانی دیکەشدا بە هەمان شێوە دەنگە سروشتییەکانی دیکە وەبیر دەهێنێتەوە. ڤیڤاڵدی هەر کۆنسێرتێکی بەسەر سێ جووڵەدا دابەش کرد (خێرا-هێوا-خێرا)، و، بە هەمان شێوە، هەریەکەیان سۆنێتیان بە سێ بەشەوە بەستەوە.

## سەرچاوەکان
کوشتن

[وێنۆک|[قابیل، ھابیل دەکوژێت، کە بەیەکەم کوشتن دادەنرێت لە مێژووی زەویدا.]]
**کوشتن** کاتێک ڕوودەدات کە کەسێک کەسێکی تر بکوژێت. کوشتن تەنھا پێویستی بە کردەوەیەکی ئیرادەیی یان نەکردن ھەیە کە ببێتە ھۆی مردنی کەسێکی دیکە و بەمجۆرە کوشتن لەوانەیە لە ئەنجامی کردەوەی بەڕێکەوت، بێباکانە، یان کەمتەرخەمەوە بێت تەنانەت ئەگەر نییەتێکیش نەبێت بۆ زیانگەیاندن. دەتوانرێت کوشتن بەسەر چەندین پۆلی یاسایی سەرییەککەوتوودا دابەش بکرێت، لەوانە کوشتنی بە ئەنقەست، کوشتنی ڕەوا، تیرۆرکردن، کوشتن لە شەڕدا (یان پەیڕەوکردنی یاساکانی جەنگ یان وەک تاوانی جەنگ)، ئیۆتانازیا و سزای مەرگ، بەپێی بارودۆخی مردنەکە. زۆرجار ئەم جۆرە کوشتنە جیاوازانە لە کۆمەڵگە مرۆیییەکاندا زۆر جیاواز مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، ھەندێکیان بە تاوان دادەنرێت، لەکاتێکدا ھەندێکی تریان لەلایەن سیستەمی یاسایییەوە ڕێگەپێدراوە یان تەنانەت فەرمانیان لەلایەن کەسێکەوە پێکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوانەکان
پۆل:کوشتن
پۆل:جۆرەکانی کوشتن
سەلامە کوڕی ئەکواع

**سەلامە کوڕی ئەکواع ئەسلامی** یەکێک بوو لە هاوەڵی پێغەمبەر. یەکێکە لە گێڕەرەوە دیارەکانی فەرموودە. ئەو بە وەرزشوانێکی نایاب و ڕاکەرێکی زۆر خێرا ناسراوە، هەروەها دەیتوانی لە ئەسپ خێراتر ڕابکات و هاوارەکەی لە دووری ٥ میل دەبیسترا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان
حەمزە چیمایڤ

**حەمزە چیمایڤ** ھونەرمەندێکی جەنگی تێکەڵاوی پیشەگەری سویدییە و کە لە یوو ئێف سی (UFC) بەشداری دەکات. پێشتر لە فیدراسیۆنی شەڕی ئازادا بەشداری کردووە. لە زۆرانبازیدا، چیمایڤ سێ جار پاڵەوانی نیشتمانی سویدە. تا ١٢ی نیسانی ٢٠٢٢، لە پلەی سێیەمدایە لە ڕیزبەندی کێشی نیوەی یوو ئێف سی.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:زیندووان
بڕی بێڵا

**بڕیانا مۆنیکو گاڕسیا**  لە دایکبووی ٢١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٣یــه کە زۆرانبازێکی خانم بوو لە ژێر ناوی بڕی بێڵا دەناسرا لە کۆمپانیای WWE دا. ئەو پێشووتر لەگەڵ خوشکەکەی نیکی بێڵا گرێبەستێکی زۆرانبازیان واژوو کرد لە ٢٠٠٦ تاوەکو ساڵی ٢٠١٩ دا. لە ساڵی ٢٠٠٧ گرێبەستەکە ئەنجامدرا ، دواتر بە ناوی **″جووت خووشکەکانی بێڵا - The Bella Twins(ذە بێڵا توینس)″** دەستیان بە زۆرانبازی کرد لە دەبلیو دەبلیو ئی ، هەروەها بڕی بێڵا پاڵەوانی پێشووی پشتێنی WWE Divasــه لەگەڵ خوشکەکەی نیکی بێڵا دا و هەروەها بوونە یەکەم دوو خووشک کە ئەم پشتێنەیە بەدەستبهێنن ، چوونکە هەموو کاتێك کە دەبینران پێکەوە یەکێکیان پشتێنێکیان لەسەر شان بوو هەروەها بڕی ئەندامی ″هۆڵی ناوبانگ″ــه بۆ پۆلی ساڵی ٢٠٢١ لەگەڵ نیکی خووشکیدا. 

هەروەها لە هەمان ساڵدا دەرکەوتن و هاتنە نێو بواری زۆرانبازییەوە ، لشکی یدا لە بەرنامەی ″هەموو دیڤازەکان - Total Divas بەشداری دەکەن کە تا ئێستاش بەردەوامە لە پەخشکردنی و هەروەها لەگەڵ خوشکەکەی بوونە یەکەم دوو خووشک کە ئەم پشتێنەیە بەدەستبهێنن لە دەبلیو دەبلیو ئی دا و هەروەها بڕی ڕی ئەندامی ″هۆڵی ناوبانگ″ــه بۆ پۆلی ساڵی ٢٠٢١ دا لەگەڵ نیکی خووشکیدا 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی
پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:زۆرانبازە پیشەگەرە مێینە ئەمریکییەکان
سوپای بەریتانیا

وێنۆک|شێرێکی پاسانت لەسەر لووتکەی تاجی سانت ئێدوارد، لۆگۆی سوپای بەریتانیا
[وێنۆک|ڕاست|ئۆتۆمبێلە وێران و جێھێڵراوەکان بەدرێژایی [ڕێگای سەرەکی مردن]]
**سوپای بەریتانیا** ھێزی سەرەکی جەنگی وشکانی شانشینی یەکگرتوویە، بەشێکە لە ھێزە چەکدارەکانی بەریتانیا لەگەڵ ھێزی دەریایی شاھانە و ھێزی ئاسمانی شاھانە. تا ساڵی ٢٠٢٢، سوپای بەریتانیا لە ٧٩٣٨٠ کارمەندی ئاسایی تەواوکات و ٤٠٩٠ گورخا و ٢٨٣٣٠ کارمەندی یەدەگی خۆبەخش پێکدێت.

سوپای مۆدێرن بەریتانی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٠٧، لەگەڵ پێشینە لە سوپای ئینگلیزی و سوپای سکۆتلەندا کە لە کاتی نۆژەنکردنەوە لە ساڵی ١٦٦٠ دروستکراون. زاراوەی سوپای بەریتانیا لە ساڵی ١٧٠٧ دوای کردەوەکانی یەکێتی لە نێوان ئینگلتەرا و سکۆتلەندا وەرگیراوە. ئەندامانی سوپای بەریتانیا سوێند بە بەیعەت دەخۆن بۆ پاشا وەک فەرماندەی گشتی خۆیان، بەڵام یاسای مافەکانی ساڵی ١٦٨٩ و یاسای داوای ماف لە ساڵی ١٦٨٩ پێویستی بە ڕەزامەندی پەرلەمان ھەیە بۆ ئەوەی تاج سوپایەکی ھەمیشەیی لە کاتی ئاشتیدا بپارێزێت. بۆیە پەرلەمان بە دەرکردنی یاسای ھێزە چەکدارەکان لانیکەم جارێک پێنج ساڵ جارێک سوپا پەسەند دەکات. سوپاکە لەلایەن وەزارەتی بەرگرییەوە بەڕێوەدەبرێت و لەلایەن سەرۆکی ئەرکانی گشتییەوە فەرماندەیی دەکرێت.
سوپای بەریتانیا لە جەنگە گەورەکانی نێوان زلھێزەکانی جیھاندا کرداری بەخۆیەوە بینیوە، لەوانە جەنگی حەوت ساڵە، جەنگی شۆڕشگێڕی ئەمریکا، جەنگەکانی ناپلیۆن، جەنگی کریمە و جەنگی جیھانی یەکەم و جەنگی جیھانی دووەم. سەرکەوتنەکانی بەریتانیا لە زۆربەی ئەم جەنگە چارەنووسسازانەدا، ڕێگەی پێدا کاریگەری لەسەر ڕووداوەکانی جیھان ھەبێت و خۆی وەک یەکێک لە زلھێزە سەربازی و ئابوورییە پێشەنگەکانی جیھان جێگیر بکات. لە کۆتایی جەنگی ساردەوە، سوپای بەریتانیا لە ژمارەیەک ناوچەی شەڕدا جێگیر کراوە، زۆرجار وەک بەشێک لە ھێزێکی گەشتیاری، ھێزێکی ھاوپەیمانی یان بەشێک لە ئۆپەراسیۆنێکی ئاشتیپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوپای بەریتانیا
پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
دێگەڵە

**دێگەڵە** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دێگەڵە ناوەندی ناحیەی شۆڕشە. 

شارەدێی دێگەڵە بەدووریی ٣٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە باشووری رۆژھەڵاتی شاری ھەولێر، بەدووریی ٢٤ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی کۆیە.

ناوبانگی دێگەڵە زیاتر بۆ سەردەمی شەڕی براکوژی و دوو ئیدارەیی دەگەڕێتەوە لە ھەرێمی کوردستاندا، ئەو کاتەی شەڕ لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا، بە ھێڵی نێوانیان(ھێڵی تەماس) دەوترا سنوری دێگەڵە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کۆیە
ئەبوو عوبەید ثەقەفی

**ئەبوو عوبەید کوڕی مەسعوود ثەقەفی** فەرماندە بوو لە سوپای خەلافەتی ڕاشدین. خەڵکی تایف بووە لە ڕۆژئاوای عەرەبستان، و سەر بە هۆزی بەنو ثەقیف بووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦٣٤
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:ھاوەڵەکان
بەردبارانکردنی شەیتان

**بەردبارانکردنی شەیتان** بەشێکە لە زیارەتی ساڵانەی حەج بۆ شاری مەککەی پیرۆز لە سعودیە. لە کاتی ڕێوڕەسمەکەدا زیارەتکارە موسڵمانەکان بەرد فڕێ دەدەنە سێ دیوار (پێشتر پایە بوو)، کە پێیان دەگوترا جەمارات، لە شاری مینا لە ڕۆژھەڵاتی مەککە. یەکێکە لە زنجیرە کردەوەی ڕێوڕەسمی کە دەبێت لە حەجدا ئەنجام بدرێت. نمایشێکی ھێمادارە بۆ پێغەمبەر ئیبراھیم (یان ئیبراھیم)، کە تێیدا سێ پایەی بەردباران کردووە کە نوێنەرایەتی وەسوەسە و سەرپێچی خودا دەکەن.
وێنۆک|بەردبارانکردنی شەیتان ساڵی ١٩٤٢

لە جەژنی قورباندا (ڕۆژی ١٠ی مانگی زولحەججە)، حاجیەکان دەبێت بە حەوت بەرد لە جەمەرە گەورە یان جەمرەتی عەقەبە بدەن. دوای تەواوبوونی بەردبارانکردن لە ڕۆژی جەژندا، پێویستە ھەموو حاجییەک قژی ببڕێت. لە ھەر دوو ڕۆژی دواتردا دەبێت ھەر سێ دیوارەکە بە حەوت بەرد لێی بدەن، بە ڕیز لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا دەڕۆن. بەم شێوەیە لانیکەم ٤٩ بەردی پێویستە بۆ ڕێوڕەسمەکە، ھەندێک لە زیارەتکاران بۆ ڕۆژێکی دیکە لە مینا دەمێننەوە، لەو حاڵەتەدا دەبێت دووبارە ھەر دیوارێک حەوت جار بەردباران بکەن. ئەو بەردانەی لە بەردبارانکردندا بەکاردەھێنرێن بە شێوەیەکی نەریتی لە موزدەلیفە کە دەشتێکی باشووری ڕۆژھەڵاتی مینایە، شەوی پێش یەکەم فڕێدانی کۆدەکرێنەوە، بەڵام دەتوانرێت لە میناش کۆبکرێنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلام
پۆل:حەج
پۆل:شەیتان
پۆل:مێژووی مەککە
ئوسامە کوڕی مونقیز

**ئوسامە کوڕی مونقیز** یان **ئیبن مونقیز** شاعیر و نووسەر و فاریس (شۆڕشگێڕ) و دیپلۆماتکارێکی موسڵمانی سەدەی زێرین بووە لە بنەماڵەی بەنی مونقیز شەیزەر لە باکووری سووریا. ژیانی هاوکات بوو لەگەڵ سەرهەڵدانی چەندین خانەدانی موسڵمانی سەدەی ناوەڕاست و هاتنی جەنگی خاچپەرستی یەکەم و دامەزراندنی دەوڵەتە خاچپەرستەکان.کوڕەزا و جێنشینی ئەگەری ئەمیری شەیزەر بوو، بەڵام لە ساڵی ١١٣١ دەربەدەری بوو و تەواوی ژیانی بە خزمەتکردنی سەرکردەکانی دیکە بەسەر برد. لە دیمەشق دەرباری بوو بۆ بوریدەکان و زەنگیەکان و دواتر ئەیوبیەکان و لە ماوەی نزیکەی پەنجا ساڵدا خزمەت بە زەنگی و نورەدین و سەلاحەدین دەکرد.  هەروەها خزمەتی دەرباری فاتمییەکان لە قاهیرە کردووە، هەروەها خزمەتی ئەرتوقیەکان کردووە لە حەسکیف.  گەشتێکی بەرفراوانی لە خاکە عەرەبەکاندا کردووە و سەردانی میسر و سوریا و فەلەستین و بەدرێژایی ڕووباری دیجلەی کردووە و چووەتە زیارەت بۆ مەککە.  زۆرجار دەستێوەردانی لە سیاسەتی ئەو دادگایانە دەکرد کە تێیدا خزمەتی دەکرد و لە هەردوو شاری دیمەشق و قاهیرە دوور دەخرێتەوە.

لە ماوەی ژیانیدا و ڕاستەوخۆ دوای ژیانی، زۆرترین ناوبانگی هەبووە وەک شاعیر و ئاداب ("پیاوی پیت").  چەندین ئەنتۆلۆژیای شیعری نووسیوە، وەک (کتاب العسا" ("کتێبی ستاف")، لوباب العداب ("ناوکی پاڵاوتنی")، و المنازیل وەعل دیار ("نیشتەجێبوون و نیشتەجێبوون").  )، و کۆمەڵە شیعری ڕەسەنی خۆی.  لە سەردەمی مۆدێرنیشدا زیاتر لە یادی كتاب الإعتیبار ("كتێبی فێربوون بە نموونە" یان "كتێبی تێڕامان") دەكرێت، كە وەسفی درێژی خاچپەرستەكانی تێدایە، كە لە زۆر بۆنەدا كارلێكیان لەگەڵدا كردووە و هەندێكیان  کە بە هاوڕێیان دەزانی.

زۆربەی بنەماڵەکەی لە ساڵی ١١٥٧ لە بوومەلەرزەیەک لە شەیزەر گیانیان لەدەستدا، لە ساڵی ١١٨٨ لە دیمەشق لە تەمەنی ٩٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٠٩٥
پۆل:مردووانی ١١٨٨
یاسای ناتەبایی

لە لۆژیکدا، **یاسای ناتەبایی** یا **بنەواشەی ناتەبایی** (ھەروەھا **یاسای نەبوونی ناتەبایی** و **بنەواشەی نەبوونی ناتەبایی** -شی پێ دەوترێ) ئەوەیە کە دەڵێ: ھەرگیز ڕێی تێ ناچێ دوو قەزیەی ناتەبا لەگەڵ یەک کۆ ببنەوە. یانی ناکرێ لە یەک کاتدا و بە ھەمان واتا و مەبەست ھەردووکیان دروست بن. بۆ وێنە، لە نێوان قەزیەکانی «مەسەلە x -ە» و «مەسەلە x نییە» -دا تەنیا یەکیان دەتوانێ دروست بێ.

ئەم بنەواشەیە بە لای لۆژیکزانە کۆنەکانەوە زۆر کرنگ بووە و بە «» ناسراوە. ئەرەستوو دەڵێ بەبێ یاسای ناتەبایی قەت نەماندەتوانی شتانێ کە دەزانین بزانین. نەماندەتوانی سنووری بابەتەکانی بوارە زانستییەکان، بۆ وێنە بیۆلۆجی یا ماتماتیک، دیاری بکەین و، بۆمان نەدەکرا جیاوازیی نێوان ئەوەی کە شتێ چییە، بۆ وێنە ئینسانە یا کەروێشکە و، ئەوەی کە چۆنە، بۆ وێنە سپییە یا بۆرە، دەسنیشان بکەین. لێک ھەڵاواردنی زات و عەرەز کە ئەرەستوو خۆی دای ھێنابوو دەستی نەدەدا و، بەگشتی قسەکردن و لێدوانی ئاقڵانە و ژیرانە ئەستەم دەبوو.

## سێ شێوازی گێڕانەوی یاساکە
ئەرەستوو لە بەرھەمەکانی خۆیدا بە سێ شێوە یاسای ناتەباییی وتووەتەوە. بە واتایەکی دیکە، ئەم یاسایە سێ گێڕانەوەی ھەیە: گێڕانەوەی ئۆنتۆلۆژیک، گێڕانەوەی دۆکساستیک و، گێڕانەوەی سیمانتیک (مەعناناسانە). یەکەم گێڕانەوە بە تەنگ شتانێکەوەیە کە *ھەن* لە جیھاندا، دووەم گێڕانەوە لە بابەت شتانێکەوەیە کە دەتوانین باوەڕیان پێ بکەین و، سێیەم گێڕانەوەش پەیوەندی بە ڕاگەیاندن و ڕاستییەوە ھەیە.

گێڕانەوەی یەکەم ناسراوتر لەو دوانەکەی ترە و ئاوەھایە: «ھەم پێبڕیان و ھەم پێنەبڕیانی ھاوکاتی ھەمان ھەڵگیراو بە ھەمان دانراو لە ھەمان پەیوەندیدا، نەشیاوە». لێرە بڕێ مەرجی پێویست ھەن کە دەبێ لە جێی خۆیاندا بن. وەک ئەوەی کە ھەڵگیراو دەبێ «ھەمان» بێ و نابێ لە دوو مانادا بە کار بچێ. بۆ وێنە، دەشێ و دەگونجێ کە بوترێ «فڵانە کەس ھەم سەرتاشە و ھەم سەرتاش نییە»، ئەگەر یەکەم سەرتاش بە مانای وەستای سەرتاشین و، دووەم سەرتاش بە مانای ئامرازی سەرتاشین بێ. ھەروەھا، ھەرچەند شیاوە بۆ x کە بە فیعل F بێ و بە قووە پێچەوانەی F، بەڵام ناتوانێ بە فیعل F بێ و دیسان بە فیعل پێچەوانەی F بێ (قووە و فیعل ببینە). مێزێک دەتوانێ بە فیعل قایم بێ و بە قووە شەق و لەق، بەڵام ناتوانێ بە فیعل ھاوکات ھەم قایم بێ و ھەمیش شەق و لەق بێ.

گێڕانەوە دووەمەکە ئاوایە کە دەڵێ: «ھەم باوەڕکردن و ھەم باوەڕنەکردنی ھەمان شت نەشیاوە». یانی ناشێ ھەم F بە دروست بزانی ھەم پێچەوانەی F.
بەتەواوی ڕوون نییە کە تێگەیشتنی ئەرەستوو لەم فۆرمولاسیۆنە دووەمە چۆناوچۆن بووە. دواتر بۆ خۆی بەڵگەیەکی لاواز دێنێتەوە بۆ ئەوە بیسەلمێنێ کە بناخەی ئەم گێڕانەوە دۆکساستیکە ھەر ئەو گێڕانەوە ئۆنتۆلۆژیکییەیە.

گێڕانەوەی سێیەم دەڵێ «ناشێ دوو ڕاگەیێندراوی دژبەیەک ھاوکات دروست بن». ھەروا کە دیارە، ئەم گێڕانەوەیە لە بابەت پێکھاتەی ناوەکیی ڕاگەیێندراوەکانەوە بێدەنگە، بەڵام بە بۆچوونی ئەرەستوو ھەموو ڕاگەیێندراوێ دەبێ شتێ بداتە پاڵ شتێکی ترەوە. زیاتر ئەم گێڕانەوەی سێیەمە وەک ڤاریانانتێکی تری گێڕانەوەی یەکەم لێک دەدرێتەوە.

## سەرچاوەکان
ھاودژی

**ھاودژی** لە لۆژیکدا چەشنێ بەرامبەری و بەرھەڵستیی نێوان دوو قەزیەیە کە تێیدا دروستیی ھاوکاتی دوو قەزیەکە نەگونجاو و، زڕبوونی ھاوکاتی ھەردووکیان گونجاوە. بۆ ئەوە، پێویستە کە دانراو و ھەڵگیراو لە دوو قەزیەکەدا یەکێک بن و ھەردووکیشیان *تێکڕایی* بن، بەڵام یەکێکیان ئەرێنی بێ و ئەوی دیکە نەرێنی. بۆ نموونە، قەزیەکانی «مەلان تێکڕا دەتوانن ھەڵبفڕن» و «ھیچ مەلێ تواناییی فڕینی نییە» هاودژن. 

## سەرچاوەکان
پەیمانی ئۆترێخت

وێنۆک|چاپی یەکەمی پەیمانی ئوترێختی ساڵی ١٧١٣ی نێوان بەریتانیا و ئیسپانیا بە زمانی ئیسپانی (چەپ) و چاپێکی دواتر بە زمانی لاتینی و ئینگلیزی.
**ئاشتی ئۆترێخت** زنجیرەیەک پەیمانی ئاشتی بوو کە لەلایەن شەڕڤانانەوە لە جەنگی یەک لە دوای یەکەکانی ئیسپانیا واژووکرا، لە شاری ئوترێختی ھۆڵەندا لە نێوان نیسانی ١٧١٣ و شوباتی ١٧١٥. جەنگەکە سێ پاڵێوراوی تەختی بەتاڵی ئیسپانیا لەخۆگرتبوو، و زۆری لەخۆگرتبوو لە ئەورووپا بۆ زیاتر لە دە ساڵ. لە چالاکییە سەرەکییەکەدا فەرەنسا وەک بەرگریکاری ئیسپانیا لە دژی ھاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی دەبینی. شەڕەکە زۆر گران و خوێناوی بوو و دواجار چەقبەستوویی بوو. لە بنەڕەتدا، پەیماننامەکان ڕێگەیان بە فیلیپی پێنجەم (نەوەکەی پاشا لویسی چواردەھەمی فەرەنسا) دا کە تەختی ئیسپانیا بھێڵێتەوە لە بەرامبەر دەستبەرداربوونی ھەمیشەیی لە داواکارییەکەی بۆ تەختی فەرەنسا، لەگەڵ گەرەنتی پێویستی دیکە کە دڵنیای دەدات لەوەی کە نابێت فەرەنسا و ئیسپانیا یەکبگرن، بەم شێوەیە پاراستنی ھاوسەنگی ھێز لە ئەورووپا.

پەیماننامەکانی نێوان چەند دەوڵەتێکی ئەورووپا، لەوانە ئیسپانیا، بەریتانیا، فەرەنسا، پورتوگال، ساڤۆی و کۆماری ھۆڵەندا، یارمەتیدەر بوون بۆ کۆتایی ھێنان بەو شەڕە. پەیماننامەکان لە نێوان نوێنەرانی لویسی چواردەھەمی فەرەنسا و فیلیپی نەوەکەی لە لایەکەوە و نوێنەرانی شاژنە ئانی بەریتانیا و پاشا ڤیکتۆر ئامادیۆسی دووەمی سەردەنیا و پاشا جۆن پێنجەمی پورتوگال و پارێزگا یەکگرتووەکانی ھۆڵەندا ئەنجامدرا ئەویتر. ھەرچەندە پاشای فەرەنسا تاجی ئیسپانیای بۆ شانشینەکەی مسۆگەر کرد، بەڵام پەیماننامەکان کۆتایی ھاتنی ئاواتەکانی ھەژموونی فەرەنسا لە ئەورووپادا کە لە شەڕە بەردەوامەکانی لویسی چواردەھەمدا دەربڕدرابوون، و ڕێگەیان بۆ سیستەمی ئەورووپی خۆش کرد کە لەسەر بنەمای ھاوسەنگی ھێز بوو. مێژوونووسی بەریتانی جی ئێم ترێڤێلیان دەڵێت:

ئەو پەیماننامەیە کە قۆناغی سەقامگیر و تایبەتمەندی شارستانییەتی سەدەی ھەژدەھەمی ھێنایە ئاراوە، کۆتایی ھاتنی مەترسی بۆ ئەورووپا لە پاشایەتی کۆن و کۆنی فەرەنساوە نیشان دا، و گۆڕانکارییەکی کەمتر گرنگی نەبوو بۆ جیھان بەگشتی، — دەریایی، بازرگانی و باڵادەستی دارایی بەریتانیا.

ئەنجامێکی دیکەی بەردەوام دروستبوونی شانشینی بۆربۆنی ئیسپانی بوو کە تا ئێستاش بەسەر ئیسپانیادا حوکمڕانی دەکات لەکاتێکدا لقی فەرەنسی ماڵی بۆربۆن لە مێژە لە تەختی پاشایەتی لابراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:١٧١٣ لە پورتوگال
پۆل:١٧١٣ لە فەڕەنسا
پۆل:مێژووی گیبرالتار
عوقبە کوڕی نافیع

**عوقبە کوڕی نافیع فیهری قورەشی** ژەنەراڵێکی موسڵمان بوو لە سەردەمی عومەرەوە خزمەتی خەلافەتی ڕاشیدنی کردووە و دواتر لە سەردەمی خەلافەتی ئەمەوییەکان لە سەردەمی خەلیفە موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان و یەزید کوڕی موعاویە، سەرکردایەتی فەتحی موسڵمانانی مەغریبی عەرەبی کردووە، لەنێویاندا جەزائیر و توونس و لیبیا و مەغریبی ئێستا.عوبە کوڕەزای عەمری کوڕی عاس بوو. زۆرجار ناوی بنەماڵەی فیهری لێنراوە وەک ئاماژەیەک بۆ بەنی فیهری کە خێڵێکە پەیوەستە بە قوڕەیشەکانەوە.  نەوەکانی بە عوقبیدەکان یان فیهریدەکان دەناسران.  عوقبە دامەزرێنەری شاری رۆشنبیری قەیرووانە لە تونس.

عوبە یاوەری عەمر بوو لە گرتنی سەرەتایی شارەکانی باکووری ئەفریقا لە بارساوە دەستی پێکرد، پاشان لە ساڵی ٦٤٤دا بەرەو تەرابلوس ڕۆیشت. لە ساڵی ٦٧٠ ئێستا ئەمیر یان فەرماندە، عوقبا سەرکردایەتی سوپای موسڵمانانی کرد بۆ باکووری ئەفریقا، بیابانەکانی میسری بەزاند، و بنکەی سەربازی دانا  بە ماوەیەکی ڕێک و پێک بە درێژایی ڕێگاکەی.  لە ناوچەیەکی کە ئێستا پێی دەوترێت تونس، ئەو شارۆچکەیەی دامەزراند کە ئێستا پێی دەوترێت قەیرووانە (بە واتای "کەمپ" یان "کاروانسەرای" بە فارسی) نزیکەی ٩٩ میل لە باشووری تونسی ئێستاوە دوورە، کە وەک بنکەیەک بۆ ئۆپەراسیۆنی زیاتر بەکاریدەهێنا.

بەپێی ئەفسانەیەك، یەكێك لە سەربازەكانی عوقبە بە كۆسپەوە كەوتووەتە سەر جامێكی زێڕین كە لەناو خۆڵەكاندا نێژرابوو، وەک ئەوە ناسێندرا کە چەند ساڵێک پێشتر لە مەککە نەمابوو و کاتێک لە خۆڵەکە هەڵکەندرا کانییەک دەرکەوت، کە دەوترێت ئاوەکانی لە هەمان سەرچاوەی بیری پیرۆزی زەمزەمی مەککە هاتووە.  ئەم چیرۆکە بووە هۆی ئەوەی کە قەیرووانە ببێتە شوێنێکی زیارەت و دواتر ببێتە شارێکی پیرۆز ("مەککەی مەغریب") و گرنگترین شار لە باکووری ئەفریقا.

لە ساڵی ٦٨٣ عوقبە کەوتە بۆسەی پاشای مەسیحی بەربەری کوسەیلا و هاوپەیمانە بیزەنتینییەکانی لە شەڕی ڤێسێرا.  عوقبە لە تەنیشت ڕکابەرە ڕق لێبووەکەی ئەبوو موهاجیر دینار کوژرا. سوپاکانی قەیرووانی چۆڵ کرد و کشانەوە بۆ بارسا، هەرچەندە لە ساڵی ٦٨٨دا کۆنترۆڵکرایەوە. بنکەی ئاسمانی ئەلوەتییە لە لیبیا بە ناوی "بنکەی ئاسمانی عوقبە کوڕی نافیع" ناسێندراوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦٨٣
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:لەدایکبووانی ٦٢٢
شێروین حاجیپوور

**شێروین حاجیپوور** (؛ لەدایکبووی ٣٠ی ئازاری ١٩٩٧) گۆرانیبێژێکی ئێرانییە. ئەو بە یەکێک لە گۆرانییەکانی بەناوی بەرایێ ناسراوە کە بەپێی تویتە ناڕەزاییەکان بۆ پشتگیریی خەڵک لە درێژەی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران سازی کرد و بەھۆیەوە لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەسبەسەر کرا. دواتر لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢دا بە دانانی بارمتە ئازاد کرا.

## ژیاننامە
حاجیپوور لە زانکۆی مازانداران خوێندنی ئابووری تەواو کرد. لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا کاتێک چووە ناو پۆلێکی ڤایۆلین، دەستی بە مۆسیقا کرد و دواتر لە چەند پۆلێکی مۆسیقا دەرچوو. کاتێک لە قوتابخانەی دواناوەندی بوو، دەستی بە ئاوازدانەری کرد. کاتێک لە زانکۆ بوو، بۆ نمایشەکانی شانۆ و دەستکاریکردن مۆسیقای نووسی. ئەو دواتر دەستی بە گۆرانیبێژی کرد.

لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا، حاجیپوور بەشداری لە پێشبڕکێی مۆسیقای تەلەڤیزیۆنی *وەرزی نوێ*دا کرد، کە لەوێ گەیشتە قۆناغی کۆتاییی خولی دووەمی وەرزی یەکەم، کە دواتر بەڕێوەبەری ھونەریی بەرنامەکە ڕایگەیاند کە ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگ نیگەرانی ئەوە بووە کە دواتر حاجیپوور کێشە دروست بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بابۆلسەر
پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:دەستبەسەرکراوانی خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:پارێزگای مازەندەران
عوسمان خەمیس

**عوسمان کوڕی محەممەد کوڕی حەمەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی سالح کوڕی محەممەد خەمیس ناسیری تەمیمی** (٢٦ی ئایاری ١٩٦٢) شەرعزان و ئەکادیمی و ھەروەھا زانای ئایینی سوننە، بانگخواز، خەڵکی کووەیتە.

لە ساڵی ١٩٨٧ ھاوسەرگیری کردووە، و خاوەنی چوار منداڵە. خەمیس لە زانکۆی ئیسلامی ئیمام محەممەدی کوڕی سعود لە ڕیاز خوێندوویەتی، خاوەنی بڕوانامەی ماستەرە لە فەرموودەی پێغەمبەر، لەگەڵ پەیامێک لەسەر ئەو فەرموودانەی کە لە بابەتی ھەردوو عەشیرەتەکەدا ھاتووە (حەسەن و حوسێن) خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرای ھەیە لە زانکۆی شا سعوود، و لە ساڵی ١٩٩٣ تا نزیکەی ٢٠٠٤ وەک ئیمام لە مزگەوتی حەمیدە کاری کردووە، پێش ئەوەش لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٣ لە ھەمان مزگەوتدا بانگدەر بووە.

بەرنامەی پرسیار و وەڵام لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان و سۆشیال میدیا بەڕێوەدەبات، لەوێ پرسیار لە خەڵک وەردەگرێت و لە بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستەوخۆ وەڵامیان دەداتەوە. زۆربەی پرسیارەکان پەیوەندییان بە ژیانی کۆمەڵایەتی ئیسلامییەوە ھەیە.

خەمیس مشتومڕی دەکا دەربارەی موسڵمانانی سوننە و شیعە، وەک چۆن ڕەخنەی لە زانایانی شیعە و شیکەرەوەکانیان گرت لە زۆرێک لە بیروباوەڕەکانیاندا، و لە ڕێگەی کتێبەکانی و لێکۆڵینەوەکانی و وەڵامەکانی بۆ شیعەی دوازدە ئیمامی بە ھەمان شێوە ناسرا، پاشنیوەڕۆی پێنجشەممە  لە ڕێگەی زۆرێک لە بەرنامەی مانگی دەستکرد و دیالۆگ کە باس لە پرسەکانی جیاوازی نێوان گرووپە ئیسلامییەکان دەکەن و تاوتوێی دەکەن.

لە کۆتاییەکانی نەوەدەکاندا میوانداری بەرنامەیەکی کرد لە کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ئەلمستەقیڵا کە لە لەندەنەوە پەخش دەکات، کە میوانداری زۆرێک لە پیاوانی ئایینی شیعەی دەکرد، بۆ تیۆریزەکردنی کاردانەوەی فیتنەی شەھیدکردنی عوسمان و پرسەکانی عەلی و دەوڵەتی چاوەڕوانکراوی مەھدی.

خەمیس بەشداری لە دیبەیتەکانی نێوان شیعەی دوازدە ئیمام و موسڵمانی سوننە لە وێستگەکانی مانگی دەستکرددا دەکرد، و ئەو یەکێک بوو لە جەمسەرەکانی چەکداری مەیدانی موسڵمانان بەناوی موسڵمانانی سوننە، و باوەڕیان بەو ململانێیەی کە درێژکرایەوە دوای کوشتنی ھاوەڵەکە و سێیەم خەلیفەی ڕاشدین عوسمان کوڕی عەفان.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
ئۆپن ئێف ئێڵ

**OpenFL** نەرمەواڵایەکی خۆرایی سەرچاوە کراوەیە بۆ دروست کردنی یاری و نەرمەواڵای پێشکەوتوو، ئەو نەرمەواڵاتە دەتوانی لەگەڵ زمانی جاڤا سکرێپت بەکاریبهێنیت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان
بەرایێ

**بەرایێ...** (، بەمانای: *بۆ*...) گۆرانییەکی تەسنیف لە شێروین حاجیپوورە لە ساڵی ٢٠٢٢ کە وەکوو *دروشمی* خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران ناسراوە. ئەو دەق و ڤیدیۆی گۆرانییەکەی بەپێی ئەو تویتە ناڕەزاییانە بە بابەتی «بۆ...» ساز کردووە و سەرئەنجام گۆرانییەکە بە «بۆ ژن، ژیان، ئازادی؛ بۆ ئازادی، بۆ ئازادی» کۆتایی پێدێت.

ڤیدیۆی شێروین لەو گۆرانییەدا کە لە درێژەی خۆپیشاندانەکانی دژی کوشتنی ژینا ئەمینی (ژنێکی ٢٢ ساڵەی کوردی دەستبەسەرکراو لەلایەن پۆلیسی ڕەوشتەوە) بڵاو کرایەوە، تەنیا لە پەڕەی ئینستاگرامی خۆیدا گەیشتە نزیک ٤٠ ملیۆن بینەر. دواتر ئەو ڤیدیۆیە لە پەڕەی ئینستاگرامەکەیدا سڕدرایەوە و شێروینیش لەلایەن ھێزە ئەمینییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دەستبەسەر کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران
پۆل:گۆرانییەکانی ٢٠٢٢
کۆماری ھۆڵەندا

وێنۆک|کۆماری حەوت یەکگرتووی ھۆڵەندا لە ساڵی ١٧٨٩
وێنۆک|پارێزگا یەکگرتووەکان، لەگەڵ درێنت و زەوییە گشتییەکان
**پارێزگا یەکگرتووەکانی ھۆڵەندا** کە بە (حەوت) پارێزگای یەکگرتوو ناسراوە، بە فەرمی بە کۆماری حەوت ھۆڵەندا یەکگرتوو (بە ھۆڵەندی: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden)، و بە شێوەیەکی باو لە مێژوونووسدا بە کۆماری ھۆڵەندا ناودەبرێت، فیدراڵی بوو کۆمارێک کە لە ساڵی ١٥٨٨، لە کاتی شۆڕشی ھۆڵەندا، تا ساڵی ١٧٩٥ (شۆڕشی باتاڤیا) بوونی ھەبووە. دەوڵەتێکی پێش ھۆڵەندا بوو و یەکەم دەوڵەتی نەتەوەیی ھۆڵەندای تەواو سەربەخۆ بوو.

ئەم کۆمارە دوای ئەوەی حەوت پارێزگای ھۆڵەندا لە ھۆڵەندای ئیسپانیا لە دژی دەسەڵاتی ئیسپانیا ڕاپەڕینیان دامەزرا. پارێزگاکان لە ساڵی ١٥٧٩دا ھاوپەیمانییەکی ھاوبەشیان دژی ئیسپانیا پێکھێنا (یەکێتی ئۆترێخت) و لە ساڵی ١٥٨١دا سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند (یاسای ڕفاندن). پێکھاتبوو لە گرۆنینگن، فریسیا، ئۆڤەریسێل، گوێلدەرز، ئۆترێخت، ھۆڵەندا و زیلاند.

ھەرچەندە دەوڵەتەکە بچووک بوو و تەنیا نزیکەی یەک ملیۆن و نیو دانیشتووی تێدابوو، بەڵام تۆڕێکی جیھانی لە ڕێگا بازرگانییەکانی دەریایی کۆنترۆڵ دەکرد. لە ڕێگەی کۆمپانیا بازرگانییەکانییەوە، کۆمپانیای ھۆڵەندی ھیندستانی ڕۆژھەڵات و کۆمپانیای ھۆڵەندی ھیندستانی ڕۆژاوا ئیمپراتۆرییەتێکی کۆلۆنیالی ھۆڵەندی دامەزراند. داھاتی ئەم بازرگانییە ڕێگەی بە کۆماری ھۆڵەندا دا کە لە ڕووی سەربازییەوە لە بەرامبەر وڵاتانی زۆر گەورەتردا ڕکابەری بکات. بەلەمێکی گەورەی دوو ھەزار کەشتی کۆکردەوە، کە سەرەتا گەورەتر بوو لە بەلەمەکانی ئینگلتەرا و فەرەنسا بەیەکەوە. ململانێی گەورە لە جەنگی ھەشتا ساڵەی دژی ئیسپانیا (لە دامەزرانی کۆماری ھۆڵەندا تا ساڵی ١٦٤٨)، جەنگی ھۆڵەندا – پورتوگال (١٦٠٢–١٦٦٣)، چوار جەنگی ئینگلیز-ھۆڵەندا (یەکەمیان دژی کۆمۆنوێڵتی ئینگلتەرا، دوو شەڕ ئەنجامدرا دژی شانشینی ئینگلتەرا، و چوارەمیان دژی شانشینی بەریتانیا: ١٦٥٢–١٦٥٤، ١٦٦٥–١٦٦٧، ١٦٧٢–١٦٧٤ و ١٧٨٠–١٧٨٤)، جەنگی فەرەنسا-ھۆڵەندا (١٦٧٢–١٦٧٨)، و جەنگی ھاوپەیمانی گەورە (١٦٨٨–١٦٩٧) دژی شانشینی فەرەنسا.

کۆمار زیاتر لە دەوڵەتە ھاوچەرخەکانی لێبوردەیی بۆ ئایین و ئایدیا جیاوازەکان بوو، ڕێگەی بە ئازادی بیرکردنەوە بۆ دانیشتووانەکەی دەدا. ھونەرمەندان لەژێر ئەم دەسەڵاتەدا گەشەیان کرد، لەوانەش نیگارکێشانی وەک ڕێمبرانت، یۆھانس ڤێرمیر و چەندین کەسی دیکە. ھەروەھا زانایانی وەک ھوگۆ گرۆتیۆس و کریستیان ھییگنز و ئەنتۆنی ڤان لیوینھۆک. لەبەر ئەوەی بازرگانی و زانست و سەربازی و ھونەری ھۆڵەندا لە زۆربەی سەدەی ١٧دا لە جیھاندا بوون کە زۆرترین ستایشی لێکرا، ئەم قۆناغە لە مێژووی ھۆڵەندا بە سەردەمی زێڕینی ھۆڵەندا ناسرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆماری ھۆڵەندا
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
بۆیتیۆس

وێنۆک
**ئانیسیۆس مانلیۆس سێڤێرینۆس بۆیتیۆس** ناسراو بە **بۆیتیۆس** (بە لاتین: *Boetius*) (٤٨٠ - ٥٢٤) سیناتۆر و کۆنسوول و سەرۆکی دیوان و مێژووناس و فەیلەسووفێکی ڕۆمی بوو لە سەرەتاکانی سەدەکانی ناویندا. لە وەرگێڕانی دەقە کلاسیکەکانی یۆنانی بە لاتین، کە بوو بە ڕێگاخۆشکەری بزاڤی سکۆلاستیک، بۆیتیۆس وەک یەکێک لە کەسایەتییە سەرەکییەکان ناوی دەبردرێ.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٥٢٤
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٦ەم
پۆل:فەیلەسووفانی سەردەمی ڕۆمانی
کۆمپانیای ھۆڵەندی ڕۆژاوای ھیندستان

وێنۆک|ئاڵای کۆمپانیا
**کۆمپانیای ھۆڵەندی ھیندستانی ڕۆژاوا** کۆمپانیایەکی بەکرێگیراو بوو لە بازرگانانی ھۆڵەندی و ھەروەھا وەبەرھێنەرانی بیانی. لە دامەزرێنەرانیدا ویلێم ئوسێلینکس (١٥٦٧–١٦٤٧) و جێسی دی فۆڕێست (١٥٧٦–١٦٢٤) بوون. لە ٣ی حوزەیرانی ١٦٢١دا، میساقێکی بۆ قۆرخکاری بازرگانی لە ھیندستانی ڕۆژاوای ھۆڵەندا لەلایەن کۆماری حەوت ھۆڵەندا یەکگرتووەوە پێدرا و دەسەڵاتی دادوەری پێدرا لەسەر بەشداریکردنی ھۆڵەندا لە بازرگانی کۆیلەکانی ئەتڵەسی، بەڕازیل، کاری بی و ئەمریکای باکوور.

ئەو ناوچەیەی کە کۆمپانیاکە دەیتوانی تێیدا کاربکات، پێکھاتبوو لە ڕۆژاوای ئەفریقا (لە نێوان گەرمی شێرپەنجە و کیپی ھیوای باش) و ئەمریکا کە زەریای ھێمن و بەشی ڕۆژھەڵاتی نیوگینیای لەخۆگرتبوو. ئامانجی مەبەستدار لە میساقەکەدا نەھێشتنی کێبڕکێ بوو، بە تایبەتی ئیسپانی یان پورتوگالی، لە نێوان ئەو شوێنە بازرگانییە جیاوازانەی کە لەلایەن بازرگانەکانەوە دامەزراون. کۆمپانیاکە لە سەدەی حەڤدەھەمدا بووە ڕۆڵی سەرەکی لە کۆلۆنیالیزەکردنی ھۆڵەندا کە تا ڕادەیەکی زۆر کاتی بوو لە ئەمریکا (لەوانەش نیو ھۆڵەندا).

لە ساڵی ١٦٢٤ تا ١٦٥٤ لە چوارچێوەی جەنگی ھۆڵەندا و پورتوگالدا، کۆمپانیای ھۆڵەندی ھیندستانی ڕۆژاوا خاکی پورتوگالی لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بەڕازیل بەدەستەوە بوو، بەڵام دوای بەرخۆدانێکی توند لە بەڕازیل ھۆڵەندا دوورخرانەوە. دوای چەندین ھەڵوەشاندنەوە، کۆمپانیای ھۆڵەندیی ڕۆژاوای ھیندستان ڕێکخستەوە و لە ساڵی ١٦٧٥دا چارتەرێکی نوێ درا، کە زۆرتر لەسەر بەھێزی بازرگانی کۆیلەکانی ئەتڵەسی بوو. ئەم وەشانەی "نوێ" بۆ زیاتر لە سەدەیەک بەردەوام بوو، تا دوای جەنگی چوارەمی ئینگلیز-ھۆڵەندا، کە لەو ماوەیەدا زۆربەی سەروەت و سامانەکانی لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیای ھۆڵەندی ڕۆژاوای ھیندستان
ویلێم ئوسێلینکس

وێنۆک|ویلێم ئوسێلینکس، ١٦٣٧
**ویلێم ئوسێلینکس** (١٥٦٧ – نزیکەی ١٦٤٧) بازرگان و وەبەرھێنەر و دیپلۆماتکارێکی ھۆڵەندی فلاندەرزی بوو کە ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە ڕاکێشانی سەرنجی ھۆڵەندی و سوید بۆ گرنگی جیھانی نوێ. ئوسێلینکس باوکی دامەزرێنەری کۆمپانیای ھۆڵەندی ڕۆژاوای ھیندستان بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٦٧
پۆل:مردووانی دەیەی ١٦٤٠
پۆل:کەسانی کۆمپانیای ھۆڵەندی ڕۆژاوای ھیندستان
جێسی دی فۆڕێست

وێنۆک|مۆنۆمێنتی والۆن
**جێسی دی فۆڕێست** (١٥٧٦ – ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٦٢٤) سەرکردەی کۆمەڵێک لە ھوگێنۆتەکانی والۆن بوو کە بەھۆی گۆشەگیری ئایینییەوە لە ئەورووپا ھەڵھاتن. ئەوان کۆچیان کرد بۆ جیھانی نوێ، لەوێ پلانی دانابوو نیو-ئەمستردام دابمەزرێنێت کە ئێستا شاری نیویۆرکە.

## میراتەکە
لە بەشی پاتری پارک لە مانھاتنی خواروو لە شاری نیویۆرک مۆنۆمێنتێک ھەیە بە ناوی یادەوەری دانیشتووانی والۆن. ئەو شوێنەوارە لەلایەن پارێزگای ھاینۆتی بەلجیکا بەخشرایە شاری نیویۆرک وەک ڕێزێک بۆ ئیلھامبەخشی جێسی دی فۆڕێست لە دامەزراندنی شاری نیویۆرک. بارۆن دی کارتییە دی مارکین بە نوێنەرایەتی حکوومەت و ئەلبێرت یەکەم، پاشای بەلجیکا، لە ١٨ی ئایاری ١٩٢٤دا مۆنۆمێنتی پێشکەش بە سەرۆکی شارەوانی جۆن ئێف ھایلان کرد بۆ شاری نیویۆرک، ھەروەھا مۆنۆمێنتێک بە ڕێزلێنان لە جێسی دی فۆڕێست لە ئاڤێسنێس ھەیە، فەرەنسا، کۆلێژی جێسی دی فۆڕێست و شەقامی جێسی دی فۆڕێست. ھەروەھا لەلایەن ھەندێک کەسەوە وەک «دامەزرێنەر»ی نیو ئەمستردام داڕێژراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٥٧٦
پۆل:مردووانی ١٦٢٤
پۆل:مێژووی شاری نیویۆرک
ئەلاین ئەسپێکت

**ئەلاین ئەسپێکت** (بە ئینگلیزی: Alain Aspect) زانای فیزیای فەرەنسییە لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لەدایکبووە ئەو بە تاقیکردنەوەکانی لە بواری تێکەڵبوونی **کوانتەم** ناسراوە.بەھاوبەشی لەگەڵ جۆن کلۆسەری ئەمریکی و ئانتۆن زیلینگەری نەمسایی بووە براوەی خەڵاتی نۆبڵی فیزیا بۆ ساڵی ٢٠٢٢ لە بەرامبەر «تاقیکاری لەسەر فۆتۆنی ئاڵۆز، سەلماندنی نایەکسانییەکانی بێڵ و پێشڕەویکردنی زانستی زانیاریی کوانتەم».

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:زیندووان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
جۆن کلۆسەر

**جۆن فرانسیس کلۆزەر** (بە ئینگلیزی: John Francis Clauser) فیزیازانێکی تیۆری و تاقیکاری ئەمریکییە کە بە بەشداریکردنی لە بناغەکانی میکانیکی کوانتەمدا ناسراوە بەھاوبەشی لەگەڵ ئەلاین ئەسپێکتی فەرەنسی و ئانتۆن زیلینگەری نەمسایی بووە براوەی خەڵاتی نۆبڵی فیزیا بۆ ساڵی ٢٠٢٢ لە بەرامبەر «تاقیکاری لەسەر فۆتۆنی ئاڵۆز، سەلماندنی نایەکسانییەکانی بێڵ و پێشڕەویکردنی زانستی زانیاریی کوانتەم».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* Oral history interview transcript with John Clauser on 20, 21, and 23 May 2020, American Institute of Physics, Niels Bohr Library & Archives
* John Clauser's homepage

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٢
ئانتۆن زیلینگەر

**ئەنتۆن زایلینگەر** (Anton Zeilinger; لەدایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٩٤٥) فیزیازانێکی کوانتەمی نەمسایییە و خاوەنی خەڵاتی نۆبڵە لە فیزیا لە ساڵی ٢٠٢٢ بەھاوبەشی لەگەڵ ئەلاین ئەسپێکتی فەرەنسی و جۆن کلۆسەری ئەمریکی لە بەرامبەر «تاقیکاری لەسەر فۆتۆنی ئاڵۆز، سەلماندنی نایەکسانییەکانی بێڵ و پێشڕەویکردنی زانستی زانیاریی کوانتەم».

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* Anton Zeilinger publications indexed by Google Scholar
* Curriculum Vitae of Anton Zeilinger
* 
* ''Quantum Teleportation'' by Zeilinger, 2003 update of 2000 Scientific American article
* 
* ''Spooky action and beyond'' an interview with Anton Zeilinger at signandsight.com
* The lecture delivered by Professor Anton Zeilinger as the inaugural recipient of the *Isaac Newton Medal*, Institute of Physics, 17 June 2008, (68 min 25 sec).**Note**: On the page linked, a second video is accommodated which shows Professor Zeilinger speaking amongst others about his personal life.
* Anton Zeilinger on the opening panel discussion at the Quantum to Cosmos festival at Perimeter Institute with Katherine Freese, Leo Kadanoff, Lawrence Krauss, Neil Turok, Sean M. Carroll, Gino Segrè, Andrew White, and David Tong.
* Homepage of the International Academy Traunkirchen 
* Es stellt sich letztlich heraus, dass Information ein wesentlicher Grundbaustein der Welt ist , a German-language interview with Zeilinger by Andrea Naica-Loebell

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی ئەکادیمیایی ڕووسی بۆ زانست
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆلێژی مێرتن، ئۆکسفۆرد
پۆل:فیزیکزانانی نەمسایی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای زانست و ھونەری سربیا
سڤانتێ پابۆ

**سڤانتێ پابۆ** (بە سوێدی: Svante Pääbo) زانای جیناتی سویدییە و پسپۆڕە لە بواری جیناتی پەرەسەندن. وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی شوێنەوارناسی، بە شێوەیەکی بەرفراوان کاری لەسەر جینۆمی نیاندەرتاڵ کردووە. لە ساڵی ١٩٩٧ وەک بەڕێوەبەری بەشی جینات لە پەیمانگای ماکس پلانک بۆ ئەنترۆپۆلۆژیای پەرەسەندن لە لایپزیگ لە ئەڵمانیا دەستنیشانکرا. ھەروەھا پرۆفیسۆرە لە پەیمانگای زانست و تەکنەلۆژیای ئۆکیناوا لە ژاپۆن. لە ساڵی ٢٠٢٢ خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی بۆ "دۆزینەوەکانی لە بواری زنجیرەی بۆماوەیی مرۆڤی نیاندەرتاڵ و دۆزینەوەی پێکھاتەی مرۆڤی دێنیسۆڤا " پێبەخشرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:زیندووان
پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سویدی
فەزڵەوەی

**ئەمیر ئەبوعلعەباس فەزل** سەردارێکی کوردی شوانکارە بوو لە فارس. کوڕی عەلی کوڕی حەسەن کوڕی ئەیووب بووە لە تیرەی ڕامانی سەر بە هۆزی شوانکارە، کە کوردەکانی سوریا بوون کە کۆچیان کرد بۆ فارس. فەزڵەوی دامەزرێنەری خانەدانی شوانکارە بووە لە فارس (١٠٣٠-١٠٧٨)، کە بە شێوەیەکی وردە وردە لە ساڵی ١٠٣٠ تا ١٣٥٥ بەردەوام بووە، شوانکارەکان ناوچە شاخاوییەکەیان داگیرکردووە  لە کۆھگیلوویە و قەبارەیەکی گەورەی سەربەخۆیی پاراست.

## سەرەتای ژیان
پێشتر لە ژیانیدا عەلی باوکی فەزولیە ناردی بۆ لای ساحێب عادل کە ئەو کاتە وەزیری ئەبو کەلیجار فەرمانڕەوای بوەیهی بوو. عەلی داوای کرد کە پۆستێکی دادگا بدرێت بە کوڕەکەی. فەزولیە لە سەردەمی ساحێب عادلدا پلەی بەرزبووەوە و لە کۆتاییدا گەیشتە پلەی سوپاسالار (فەرماندەی گشتی). بەڵام ئەبو کەلیجار "بڕیاریدا دەست بەسەر خاکەکانی شوانکارەدا بگرێت بۆ خۆی"، ئەمەش فەزولیەی نامۆ کرد.

## فەرمانڕەوای فارس

کاتێک شازادەی سەلجووقی قەڤورت لە ساڵی ١٠٥٣دا هێرشی کردە سەر فارس داگیری کرد، فەزولیە ڕووی کردە ئالپ ئەرسەلان برای قەڤورت کرد. ساڵانە بە بڕی ٢٧ ملیۆن درهەم باجێکی پێشکەش دەکرد لە بەرامبەردا سەلجوقییەکان ڕێگەیان پێدا وەک فەرمانڕەوای فارس بمێنێتەوە.  ئالپ ئەرسەلان قبوڵی کرد و تا ساڵی ١٠٥٥ فەزولیە دەسەڵاتی خۆی لە فارس چەسپاندبوو. پایتەختی سەرەکی ئەو لە گۆشناباد بوو، شارۆچکەیەک لە شوێنێک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی فەسا. هەروەها هەندێک جار لە دارەبگێرد و شیراز نیشتەجێ بووە.

دواتر لە ساڵی ١٠٥٧، فەزولیە لە دژی ئالپ ئەرسەلان یاخی بوو. وازی لە ناردنی باجی ساڵانە هێنا و خۆی بە فەرمانڕەوای سەربەخۆ ڕاگەیاند و لە قەڵای خوڤۆرشە لە نزیک جەهروم پێگەی بەرگری گرتە دەست. بەڵام ئەم یاخیبوونە سەرکەوتوو نەبوو، نیزام مولک وەزیری ئالپ ئەرسەلان هات و دوای ١٦ ڕۆژ کۆتایی بە گرتنی قەڵاکە هێنا. فەزولیە خۆی ڕادەست کرد و پێشنیاری کرد قەرەبووکردنەوە بدات. لێخۆش بوو و ڕێگەی پێدرا دەست بە پۆستەکەی بکاتەوە وەک فەرمانڕەوای فارس.

فەزولیە لە ساڵی ١٠٧٢ جارێکی دیکە یاخی بووەوە و جارێکی دیکە نیزام مولک نێردرا بۆ ژێردەستەیی. هەوڵی نیزام مولک بۆ چارەسەرکردنی شتەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە شکستی هێنا، دیسانەوە فەزولیە لە کۆتاییدا خۆی لە قەڵایەکدا کۆکردەوە.  نیزام مولک دەستی بە گەمارۆدان کرد کە تەنها بۆ ماوەیەکی تاڕادەیەک کورت بەردەوام بوو پێش ئەوەی بەرگریکاران بەهۆی کەمی ئاوەوە خۆیان ڕادەست کرد، فەزولیە هەوڵیدا هەڵبێت بەڵام گیرا و هێنرایە بەردەم ئالپ ئەرسەلان. ئالپ ئەرسەلان دیسانەوە لە فەزولیە خۆش بوو، بەڵام ئەمجارەیان لە قەڵای ئەستاخر زیندانی کرا.

## مەرگ
بە وتەی ئیبن بەلخی، فەزولیە تا کۆتایی ژیانی وەک زیندانی لە ئەستەخر ماوەتەوە. لە ساڵی ١٠٧٨ هەوڵێکی تری دا دەست بەسەر قەڵاکەدا بگرێت بەڵام شکستی هێنا و گیرا وە کوژراش. پێستی بە نیسک پڕکرابوو و بۆ نمایشی گشتی هەڵواسرابوو لە ناو خەڵکیدا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٠٧٨
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١١یەم لە ئاسیا
شەبانکەرەیی

محەممەد کوڕی عەلی کوڕی محەممەد شەبانکەرەیی شاعیر و مێژوونسێکی کورد بوو، کە بە زمانی فارسی دەینووسی لە کۆتایییەکانی سەردەمی ئیلخانەت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٢٩٠
پۆل:مردووانی ١٣٥٨
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
جەنگی فیراز

**جەنگی فیراز** کۆتا شەڕی فەرماندە خالید کوڕی وەلید (شمشێری خودا) بوو لە مێزۆپۆتامیا (عێراق) دژی ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و ئیمپراتۆریەتیی ساسانی.

دەرئەنجامی ئەو شەڕە سەرکەوتنی خالید و سەرەتای ئازادکردنی موسڵمانان بۆ میزۆپۆتامیا بوو.

تا کۆتایی ساڵی ٦٣٣ موسڵمانان خاوەنی دۆڵی فورات بوون. لەم دۆڵەدا فیراز لە دەرەوەیترین لێواری ئیمپراتۆرییەتی فارس ھێشتا بەرگریکارانی فارس ھەبوو. خالید بڕیاریدا فارسەکان لەم بنکەیە دوور بخاتەوە ھەروەھا لە ترسی ئەوەی فارسەکان دووبارە داگیرکردنەوەیەکی باش پلان بۆ داڕێژراو بۆ سەر خاکی لەدەستچوو جێبەجێ بکەن. لەگەڵ ھێزێکی موسڵمانان ڕێپێوانیان کرد بۆ فیراز و لە ھەفتەی یەکەمی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٦٣٣ گەیشتنە ئەوێ، فیراز سنووری نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی فارس و بیزەنتی بوو و بەرگریکارەکانی فارسەکان و ھەروەھا بیزەنتینەکان لەوێ کانتۆن کرابوون. لە بەرامبەر موسوڵمانەکاندا بەرگریکارەکانی بیزەنتین بڕیاریاندا بە ھانای بەرگریکارەکانی فارسەوە بچن.

## شەڕەکە
خالید بژاردەی بەزاندنی فورات دا بە دوژمن. ھەر کە دوژمن لە فورات پەڕییەوە، خالید فەرمانی بە ھێزی موسڵمانان کرد کە بچنە ھێرشەوە. ھێزی یەکگرتووی فارس و بیزەنتینەکان ڕووبارەکەیان لە پشتیانەوە بوو. لە فیراز خالید ھەمان تاکتیکەکانی گرتەبەر کە لە مەزار گرتبووی. لەکاتێکدا ڕیزەکانی پێشەوەی ھەردوو ھێزەکە خۆیان لە شەڕەکەدا پابەند کرد، خالید بە یارمەتی باڵەکانی دواوەی دوژمنەکەی لە ھەر دوو لایەکە جێگیر کرد. موسڵمانان بە جووڵەیەکی خێرا، بەپەلە کەوتنە سەر پردەکەی سەر ڕووبارەکە، و سەرکەوتوو بوون لە داگیرکردنی. بەم شێوەیە دوژمن لە بزووتنەوەی ھەردوولا ڕاگیرا.

## پاش شەڕەکە
سێر ویلیام مویر، ئاماژەی بەوەدا کە قوربانییەکانی سوپای ھاوپەیمانان «دەبێت ژمارەیەکی زۆر بێت، لەبەرئەوەی حیساباتە تەقلیدییەکان قوربانییەکانیان بە ژمارەیەکی ئەفسانەیی ١٠٠٬٠٠٠ سەد ھەزار مردن داناوە» لەکاتێکدا سەربازە زوو تێپەڕبووەکان لەلایەن سوارچاکە ڕاشدینەکانەوە بەدوایاندا دەگەڕێن و بڕدرانەوە. بەڵام جێی متمانەی گێڕانەوەی ئەم شەڕە خراوەتە ژێر پرسیارەوە، چونکە پێدەچێت تاکە سەرچاوەکان ئەوانە بن کە لە گێڕانەوەی خالید چەند سەدەیەک دواتر وەرگیراون. بە گوتەی پیتەر کراوفۆرد، ھەرقل نەیدەتوانی بەرگریکارەکانی بەدرێژایی فورات بە قەبارەیەکی وا دابین بکات بەجۆرێک کە نەیارەکانی دژی خالید لە فیراز ژمارەیان دە ھێندە بێت دژی ھێزی موسڵمانان و ئەگەری ئەوە ھەیە بیزەنتینەکان لەو کاتەدا ھێشتا لەشکرکێشی موسڵمانان وەک تەنھا ھەڵکوتانە سەر خاکی فارسەکان.

## سوێندی خالید
ئەفسانەیەکی ئیسلامی ھەیە، کە بەم شێوەیە دەڕوات:

لە سەرەتای شەڕی فیرازدا کاتێک وا دەرکەوت کە ئەگەرەکان دژی موسڵمانان بوون، خالید سوێندی خوارد کە ئەگەر سەرکەوتوو بێت ئەوا حەج بۆ مەککە دەکات کە ماڵی خودایە. دوای سەرکەوتنی فیراز، خالید چەند ڕۆژێک لە فیراز مایەوە و ڕێکخستنی پێویستی بۆ ئیدارەی خاکەکەی کرد. لە مانگی ژانویەی ساڵی ٦٣٤، لەکاتێکدا بەرگریکارەکانی لە فیراز ھەڵگیرابوو، فەرمان بە سوپای سەرەکی موسڵمانان دەرکرا کە بگەڕێنەوە بۆ حیرە (شارێک بوو لە مێزۆپۆتامیا). خالید لەگەڵ دواوەی سوپادا مایەوە. لەکاتێکدا سوپا لە ڕێگای حیرە بەرەو پێشەوە دەڕۆیشت، خالید خۆی لە سوپا جیاکردەوە و بە ئیسکۆرتێکی بچووکەوە ڕێگایەکی بێ زۆری گرتە بەر بۆ مەککە. خالید لە کاتی خۆیدا گەیشتە مەککە بۆ ئەنجامدانی حەج. دوای ئەنجامدانی حەجەکە بە نھێنی و جێبەجێکردنی نەزرەکەی، خالید و حیزبەکەی بە سواری گەڕانەوە بۆ حیرە. پێش ئەوەی دوا فیرقەی سوپای سەرەکی لە فیرازەوە بچێتە ناو حیرە، خالیدیش لەوێ بوو، وەک ئەوەی ھەموو کاتێک لەگەڵ پاسەوانانی بووبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکانی خالید کوڕی وەلید
پۆل:٦٣٤
بەندەری ساو فرانسیسکۆ دوو سول

وێنۆک|ژێرخانی کەناری دەریا و بەندەر لە ساو فرانسیسکۆ دوو سول لە بەرازیل. تەممووزی ٢٠٠٦.

**بەندەری ساو فرانسیسکۆ دوو سول** یەکێکە لە بەندەرە سەرەکییەکانی بەڕازیل و ئەمریکای لاتین. دەکەوێتە شاری ساو فرانسیسکۆ دوو سول، لە ویلایەتی سانتا کاتارینا لە بەڕازیل. گەورەترین بەندەرە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بار لە سانتا کاتارینا و حەوتەمین گەورەترین بەندەری بەڕازیل.

## مێژوو
مێژووی بەندەرەکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی چلەکان، کاتێک حکوومەتی فیدراڵی لە یەکەمی ئازاری ١٩٤١ فەرمانێکی دەرکرد کە ئیمتیازاتی بە حکوومەتی سانتا کاتارینا بەخشی بۆ دروستکردن و بەڕێوەبردنی بەندەرێک لە مێژوویی ساو فرانسیسکۆ دوو سول. دوای چوار ساڵ، لە ساڵی ١٩٤٥، دەستیان بە کارەکان کرد، کە دوای دە ساڵ تەواو بوون. بەندەرەکە لە یەکەمی تەممووزی ١٩٥٥ کرایەوە.

پێش ئەوەی دار و یێربا مات وەک بەرھەمی سەرەکی ھەناردەکراو ھەبێت، ئەمڕۆ بەندەری ساو فرانسیسکۆ دوو سول - کە پێکەوە لەگەڵ تێرمی ناڵی بەندەری سانتا کاتارینا کاردەکات (لە ساڵی ١٩٩٦ بەکرێ گیراوە و لە ساڵی ٢٠٠١ەوە کاردەکات) - سێیەم گەورەترین مۆبیلیزەرە بە قەبارەی ڕەق لە باشووری وڵات و ھەناردەکردنی بەرھەمی پۆڵا؛ چەوری سێلولۆز و پێوەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ویلایەتی سانتا کاتارینا
ساو فرانسیسکۆ دوو سول

وێنۆک|سەنتەری مێژوویی ساو فرانسیسکۆ دوو سول
وێنۆک|شوێنەکە لە ویلایەتی سانتا کاتارینا
**ساو فرانسیسکۆ دوو سول** شارەوانییەکە لە ویلایەتی سانتا کاتارینا لە بەڕازیل. ڕووبەرەکەی ٥٤٠ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٥٣٧٤٦ کەس بووە.

ساو فرانسیسکۆ دوو سول بەشێکی گرنگە لە ژێرخانی بەرازیل. ئاسانکاری گەورەی کەشتیوانی بەکۆمەڵ دابین دەکات و لەلایەن ھێڵە سەرەکییەکانی کەشتیوانی کۆنتێنەرەوە خزمەت دەکرێت کە بە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئەمریکای باشوور، ئەفریقا، ئاسیا، ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست، کاری بی و ئەورووپا دەبەستنەوە.

لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا، ساو فرانسیسکۆ دوو سول بووەتە شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگ بۆ میوانانی ئەمریکای باشوور و نێودەوڵەتی. شارەوانییەکە ٦٦٦٧ ھێکتار (١٦٤٧٠ دۆنم) پارکە ویلایەتییەکەی ئاکارای لەخۆدەگرێت، کە لە ساڵی ٢٠٠٥ دروست کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەوانییەکان لە ویلایەتی سانتا کاتارینا
پارکە ویلایەتییەکەی ئاکارای

وێنۆک|دیمەنی پارک و پرایا گراندە
**پارکە ویلایەتییەکەی ئاکارای** (بە پورتوگالی: Parque Estadual do Acaraí) پارکێکی دەوڵەتییە لە ویلایەتی سانتا کاتارینا لە بەڕازیل. ناوچەیەکی کەنار دەریا لە بایۆمی دارستانی ئەتڵەسی دەپارێزێت. بەھۆی ژمارەیەکی بەرچاو لە دانیشتووانی نەریتی لە پارکەکەدا کێشە ھەیە.

## شوێن
پارکە ویلایەتییەکەی ئاکارای لە شارەوانی ساو فرانسیسکۆ دوو سول لە سانتا کاتارینایە. ڕووبەرەکەی نزیکەی ٦٦٦٧ ھێکتارە (١٦٤٧٠ دۆنم) لە دەشتی کەنار دەریای دوورگەی ساوفرانسیسکۆ، و دوورگەکانی تامبۆرێتێس لەخۆدەگرێت. یەکێک لە گرنگترین پاشماوە بەردەوامەکانی ئیکۆسیستەمی کەنار دەریاکان لە ویلایەتەکەدا دەپارێزێت، کە بریتییە لە پرایا گراندە ڕێستینگ.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارکە ویلایەتییەکانی بەڕازیل
قازی فەزل

**عەبدولرەحیم بیسانی**، ناسراوە بە قازی فەزل (٥٢٦ کۆچی-٥٩٦ کۆچی) بەرپرسێک بوو کە خزمەت بە دوا خەلیفە فاتمییەکانی دەکرد، و بوو بە سکرتێر و سەرۆکی ڕاوێژکاری یەکەم سوڵتانی ئەیووبی، سەلاحەدین.

قازی فەزل لە شاری عەسقەلان لەدایکبووە و لە دایکبووە وەک قازی و بەرپرسێکی دارایییە و چووە بۆ خوێندن لە قاھیرەی پایتەختی فاتمییەکان. چووە ناو شانسەری فاتمییەکانەوە، و بە خێرایی خۆی جیاکردەوە بەھۆی ڕەنگینیی شێوازی نۆسراوەکەیەوە. لە سەرەتای ساڵانی ١١٦٠دا لەلایەن وەزیرەکان ڕوزیک کوڕی تەلەعی و شاوەر کوڕی موجیر سەعدی پاڵپشتی کرا، بەرزبووەوە بۆ ئەوەی ببێتە سەرۆکی بەشی دارایی سەرپەرشتی سوپاکە، و ئەو ناوەی وەرگرت کە پێی ناسراوە. سەرەڕای پێگەی بەرچاوی لە دەوڵەتی فاتمیدا، بە خێرایی لایەنگری ھاوسەلاحەدینی سوننە لە سەردەمی فەزیزەی ئەم دووەمیاندا بوو، و پشتگیری لێکرد لە لابردنی شانشینی فاتمییەکان، کە لە ساڵی ١١٧١دا بەدەست ھات.

لە ڕژێمی نوێی ئەیووبیدا، کەسایەتییەکی گرنگ بوو، وەک سەرۆکی ڕاوێژکاری سەلاحەدین کاری دەکرد و لە کاتی شەڕەکانی سەلاحەدین لە شامدا بە بەرپرسی ئیدارەی میسر بەجێھێڵدرا. لە ئەنجامدا مێژوونووسان زۆرجار نازناوی وەزیری بۆ دەگەڕێننەوە، کە ھەرگیز ئەو نازناوەی بەدەستەوە نەبووە. دوای مردنی سەڵاحەدین لە ساڵی ١١٩٣، خزمەتی کوڕی ئەفزەل دەکات کە فەرمانڕەوای دیمەشق بووە، پێش ئەوەی بەیعەتەکەی بگۆڕێت بۆ عەزیز، فەرمانڕەوای میسر. دوای ساڵی ١١٩٥ خانەنشین بوو، لە ساڵی ١٢٠٠ کۆچی دوایی کرد.

ناوبانگی ئەو لە نێو ھاوچەرخەکان و نەوەکانی دواتردا بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر لێھاتوویی ئەو وەک نووسەرێکی نامەنووسییە. شێوازی ئەو زۆر سەرسام بوو و لەلایەن نەوەکانی دواترەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەرگیرا. ھەروەھا کۆڕپوسی نامەکانی سەرچاوەیەکی مێژوویی گرنگە بۆ ئەو قۆناغە. جگە لەوەش مەدرەسەیەکی لە قاھیرە دامەزراند، و کتێبخانە گەورەکەی بەخشی بەو دامەزراوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١١٣٥
پۆل:مردووانی ١٢٠٠
پۆل:سوننەکان
بێرنارد ئارنۆلت

**بێرنارد جان ئیتیان ئارنۆلت** گەورە بازرگانێکی فەرەنسییە و وەبەرھێنەر و کۆکەرەوەی ھونەرە. ئەو ھاوبەشی دامەزرێنەر و سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانی LVHMە، گەورەترین کۆمپانیای کاڵای لوکسە لە جیھاندا. بەپێی ڕاپۆرتی فۆربێس، ئارنۆلت و خێزانەکەی لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢دا سەروەت و سامانەکەیان بە ١٤٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی مەزەندە دەکرێت، بەمەش ئارنۆلت بووەتە دووەم دەوڵەمەندترین کەس لە جیھاندا و دەوڵەمەندترین کەسی ئەورووپا بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩
پۆل:بازرگانە فەڕەنسییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بازرگانە فەڕەنسییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:بەڕێوەبەرە جێبەجێکارە فەڕەنسییەکان
پۆل:زیندووان