open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شەڕی دەریایی

**شەڕی دەریایی** بریتییە لە بەگژییەکداچوون لەناو و لەسەر دەریا، ئۆقیانووس، یان ھەر جێگای نەبەردێکی تری کە ئاوێکی گەورەی تێدایە وەک دەریاچەیەکی گەورە یان ڕووبارێکی پان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
گەرمیانییەکان

**گەرمیانییەکان** () میرنشینێکی دیار و ناسراوی ئەنادۆڵ بوو کە لەلایەن ھۆزی تورکی ئۆغوز بەڕێوەدەبرا. پاش کەمبوونەوەی ھەژموونیی سوڵتانییەتی ڕۆم دامەزرا. دانیشتووانەکەی لە تورک و کوردیی ئێزیدی پێکھاتبوون، کە لەلایەن سەلجوقییەکانەوە لە ڕۆژھەڵاتی مەلەتی ھێنرانە ڕۆژاوای ئەنادۆڵ وەک پاسەوانی میلیشیا لە دژی ھۆزە تورکە ھەڕەشەئامێزەکان.

## ڕەچەڵەک
ڕەنگە گەرمیانییەکان لە پارێزگای کرمان یان فارسەوە ھاتبن و لەگەڵ خوارەزمشاھییەکان بەرەو ڕۆژاوا کۆچیان کردبێت. دواتر ڕوویان کردوەتەوە کوتاھیا و لەوێ میرنشینی خۆیان دامەزراندوە.

بە گوتەی پێتری، مێژوونووسی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، گەرمیانییەکان خانەدانێکی تورک و کورد بوون. ئیبن بەتووتەی گەڕیدەی ناسراوی عەرەب، لەگەشتنامەگەیدا باس لە کوردانی ناموسڵمانی (ئێزیدی/یەزدانی/یارسانی) کوتاھیە دەکات.

## مێژوو
لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٤دا، فەرمانڕەوای گەرمیانی دووەم دەسەڵاتی بەھێزی ئاناتۆلیا بوو. بەڵام دواتر لەلایەن پاشانشینی عوسمانیی دراوسێیەوە دەستی بەسەردا گیرا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لێ دروست بوو. گەرمیانیەکان ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان ھەبوو لە نیشتەجێکردنی ھۆزەکان بەدرێژایی ناوچە کەنارییەکانی دەریای ئێژە، دامەزرێنەرانی بەگلیکەکانی ئایدین، ساروخان، ئینانچئۆغڵو و مەنتشا سەرەتا وەک فەرماندەی گەرمیانییەکان ناوزەد دەکران.

لە ساڵی ١٢٨٣دا لەگەڵ لەسێدارەدانی سوڵتانی کەیخوسرەوی سێیەم لەلایەن مەغۆلەکانەوە و دانانی مەسعوودی دووەم لەسەر تەختی سوڵتانێتی سەلجووق. ململانێی نێوان مەغۆل و سەلجووقی لە قۆنیا وای کرد گەرمیانییەکان تا ساڵی ١٢٩٠ لەم دەسەڵاتە ھەڵبگەڕێنەوە، لە ساڵی ١٢٩٩دا ڕێککەوتنێک کرا و ئەنقەرە کەوتە ژێر ڕکێفێ گەرمیانییەکان. کە میر چۆبان حاکمی ئێلخانییەکان لە ساڵی ١٣١٤ دەستی بەسەر ئاناتۆلیادا گرت، گەرمیانییەکان پشتەوانیان کردن. دەسەڵاتی گەرمیانی وردە وردە کەوتە ژێر چەپۆکی باڵادەستیی عوسمانییەکان. بایەزیدی یەکەم لەگەڵ شازادەیەکی گەرمیانی ھاوسەرگیری کرد و بەشی ڕۆژهەڵاتی گەرمیانییەکان وەک دیارییەک درا بە پاشای بایەزید.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٣٠٠
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:خانەدانەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:ئەنادۆڵییەکان
پۆل:تورکەکان
میرنشینی بنگۆل

**میرنشینی بنگۆل** یان **میرنشینی سوڤەیدی** (١٢٣١–١٨٦٤) میرنشینێکی کوردی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٢٣١ بۆ ١٨٦٤ لە ناوچەی چەولیگ حوکمڕانی کردووە.

## مێژوو
مێژوونووسی کورد شەرەفخانی بەدلیسی ئەفسانەیەکی نووسیوە کە میرەکانی بنگۆل لە بنەماڵەی بەرمەکیدەکانەوە ھاتوون و لە سەردەمی خەلافەتی خەلیفەی عەباسی ھاروون ڕەشید حوکمڕانی چەولیگ/بنگۆلیان کردووە.

لە سەدەی دوازدەھەمدا، دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی ئەیوبییەکان، میرنشینی بنگۆل دامەزرا، کە ئەوکات بە ناوی چاپاکچور ناسرابوو. میرنشینی بنگۆل، بووە ژێردەستەی مەغۆلەکان و ئاق قۆینلۆ و قەرەقۆینلۆ بوو، بەڵام لەو قۆناغە پشێوەدا بوونی خۆی پاراست. میرنشینەکە توانی بگاتە موسڵ و ماردین و ئامەد. میرنشینەکە لەلایەن عوسمانییەکانەوە لە ساڵی ١٨٦٤ کۆتایی پێ ھات. فەرمانڕەواکانی میرنشینەکەش دوورخرانەوە بۆ شاری ھارپوت.

## فەرمانڕەواکانی میرنشینەکە
* میر شاپ (یەکەم سەرکردەی ناسراوی میرنشینەکە).
* عەبدول بەگ (؟ –١٥١٠) (بەرزترین ئاستی دەسەڵاتی میرنشینەکە بوو).
* ئەسفەھان بەگ (١٥١٠–١٥٤٩).
* سلێمان بەگی دووەم (١٨٣٥–١٨٦٤، کاتێک لەلایەن عوسمانییەکانەوە دوورخرایەوە بۆ ھارپوت).

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:خانەدانەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
میرنشینی کلیس

**میرنشینی کلیس** () میرنشینێکی کوردی بوو کە تا ھەڵوەشاندنەوەی بنەماڵەی ئەییووبییەکان لە ساڵی ١٢٦٤ فەرمانڕەوایی ناوچەی کلیس و حەلەبی دەکرد. فەرمانڕەواکانی ئەم میرنشینە نەوەی شێخ فەخرەدین بوون کە یەکێکە لە گەورەترین فەیلەسوفەکانی ئێزیدی و یەکێکە لە گرنگترین کەسایەتییە پیرۆزەکان. ئایینی سەرەکی ئەم میرنشینە ئێزیدی بوو.

## مێژوو
فەرمانڕەواکانی کلیس نەوەی شێخ مەند بوون کە کوڕی شێخ فەخرەدین بووە، لە سەرەتای سەدەی ١٣. بەھۆی پەیوەندی باش لەگەڵ بنەماڵەی ئەییووبییەکان لە سەردەمی سەڵاحەددین کە ئەویش کورد بووە، شێخ مەند وەک فەرمانڕەوای ئەو میرنشینە دەستنیشانکرا کە لە حەلەب و دیمەشقەوە تا کلیس و مەرعەش لە تورکیای ئەمڕۆدا درێژبووەوە. دواتر شێخ مەند بە «شازادەی شازادەکان» ناسرا.

## ئەمانەش ببینە
* بابان
* بادینان
* سۆران

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:خانەدانەکان
میرنشینی شرڤان

**میرنشینی شرڤان** (ساڵی ١٨٤٠ەکان؛ ) **شێروان** یاخود **شیرڤان**، میرنشینێکی کوردی بوو کە لە دوای ڕووخانی دەوڵەتی ئەییووبی لە دەوروبەریی شاری شرڤان دامەزرا. دامەزرێنەری شرڤان، ئەمیر حەسەن بوو کە خزمی میر کۆری میرنشینی سۆران بوو. لە کۆتاییدا میرنشینەکە بەھۆی سیاسەتەکانی ناوەندگەرایی عوسمانییەکان لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٤٠دا سەروەریی خۆی لەدەستدا و سەرکردە کوردەکانی دەرکران. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، میرنشینەکە بەشێکی زۆری ناوچەکەی لە بەتلیسەوە تا ھەکاری لەخۆ گرتبوو.

## مێژوو
باوباپیرانی فەرمانڕەواکانی شرڤان وەزیر بوون لە دەوڵەتی ئەییووبی و دەنگۆ ھەیە کە لە حەسەنکێفەوە سەرچاوەیان گرتووە. لە سەردەمی میر حەسەن، میرنشینەکە بەسەر سێ ناوچەی دەرەبەگایەتیدا دابەش بوو کە بریتی بوون لە شرڤان (ناوەند)، کفرە و ئیرڤان. حەسەن دوای ئەوە میر شا محەممەدی کوڕی کردە جێنشین و چوار کوڕەکەی دیکەی ڕەوانەی قەڵا جیاوازەکان کران بۆ ئەوەی حوکمڕانی کفرە و ئیرڤان بکەن.

کاتێک تەیمووری لەنگ لە ساڵی ١٣٩٤ ھاتە ناوچەکە، میرنشینی شرڤانی گرت و لە ساڵی ١٤٠٢دا ڕادەستی قەرا عوسمانی ئاق قۆینلۆ کرد. ناوچەکە لەلایەن شا ئیسماعیلی یەکەمەوە لە ساڵی ١٥٠٨ گیرا.

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی میرنشین و وڵاتە کوردییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:خانەدانەکان
میرنشینی مەحموودی

**میرنشینی مەحموودی**، لە ساڵی ١٤٠٦ لە باشووری شاری وان دامەزراوە، لەلایەن مەحموودییەکانەوە، کە ھۆزێکی کوردی خەڵکی ئازەربایجان و ناوچەی بۆتان بوون، میرنشینێکی کوردی بووە کە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو حوکمڕانی ناوچەکانی ھەکاری و دونبولیی کردووە.

## مێژوو
لە ساڵی ١٤٠٦دا کەرا یووسف، فەرمانڕەوای تورک، ھەندێک ناوچەی لە ئەیالەتی وان پێشکەشی ھۆزی مەحموودی کرد و میرنشینێکی لێ دامەزراند بە ناوی 'میرنشینی مەحموودی' یان حکوومەتی مەحموودی. لە ١٨٣٩ ئەم میرنشینییە کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد
پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:خانەدانەکان
پۆل:باکووری کوردستان
شەڕی ئاسمانی

**شەڕی ئاسمانی** بریتییە لە بەکارھێنانی فڕۆکەی سەربازی و ئامێرە فڕیوەکانی تر لە شەڕدا. شەڕی ئاسمانی بۆمبھاوێژەکان دەگرێتەوە کە ھێرش دەکەنە سەر دامەزراوەکانی دوژمن یان کۆبوونەوەی سەربازانی دوژمن یان ئامانجە ستراتیژییەکان؛ فڕۆکە شەڕکەرەکان کە بۆ کۆنترۆڵکردنی بۆشایی ئاسمان شەڕ دەکەن؛ فڕۆکە ھێرشبەرەکان کە پشتیوانیی ئاسمانیی نزیک دژی ئامانجە زەمینییەکان ئەنجام دەدەن؛ فڕۆکەوانیی دەریایی کە دژی ئامانجە دەریایی و وشکانییە نزیکەکان دەفڕن؛ گلایدەر، ھێلیکۆپتەر و فڕۆکەکانی تر بۆ ھەڵگرتنی ھێزە ئاسمانییەکان وەک پەرەشوتزانەکان؛ تانکەرەکانی سووتەمەنیی ئاسمانی بۆ درێژکردنەوەی کات یان مەودای ئۆپەراسیۆن؛ و فڕۆکەی گواستنەوەی سەربازی بۆ گواستنەوەی بار و کارمەندان.

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەوانیی سەربازی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
ھێزی ھەوایی

**هێزی هەوایی** یەکەی شەڕی وشکانین کە لەلایەن فڕۆکەوە هەڵدەگیرێن و لە ئاسمانەوە داده‌به‌زێنرێنە ناوچە شەڕکەرییەکان، بە شێوەیەکی گشتی بە دابەزاندنی پەرەشوت. ئەو پیادە و کارمەندە پشتیوانانەی کە شایستەیی پەرەشوتیان هەیە و لە یەکە ئاسمانییەکاندا خزمەت دەکەن، هەروەها بە پەرەشوتزان ناسراون.

## سەرچاوەکان
شەڕی فڕینی بۆشایی

**شەڕی فڕینی بۆشایی** بریتییە لە شەڕێک کە تێیدا یەکێک یان زیاتر لە لایەنە شەڕکەرەکان لە بۆشاییی دەرەکیدان. مەودای شەڕی بۆشایی بریتییە لە *شەڕی زەوی-بۆ-بۆشایی*، وەک ھێرشکردنە سەر مانگە دەستکردەکان لە زەوییەوە؛ *شەڕی بۆشایی-بۆ-بۆشایی*، وەک ھێرشی مانگە دەستکردەکان بۆ سەر یەکتر؛ و *شەڕی بۆشایی-بۆ-زەوی*، وەک ھێرشی مانگە دەستکردەکان بۆ سەر ئامانجە زەمینییەکان.

## سەرچاوەکان
شەڕی تونێل

[وێنۆک|دیۆرامای تونێلە بەرگرییەکان کە لە کاتی [دووەم جەنگی چین و ژاپۆن|جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن ھەڵکەنراون]]

**شەڕی تونێل** ئاماژەیە بە لایەنەکانی شەڕ کە پەیوەستن بە تونێلەکان و بۆشایییە ژێرزەمینییەکانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی ناو شار
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
خانەدانی تەورێز

**خانەدانی تەورێز** () خانەدانێکی تورێز بوو لە ساڵی ١٧٥٧ تا ١٧٩٩، ناوەندەکەی لە دەوروبەریی تەورێز بووە و ئەندامانی ھۆزی دونبەلی کوردیی بەتورککراو سەرکردایەتییان کردووە.

## مێژوو
تا کۆتایی شانشینیی سەفەوی، شاری تەورێز و ناوچەکانی دەوروبەری بووە ناوچەیەکی گرنگ و ھەندێک کاتیش پایتەختی ئێران. یەکەم خانی تەورێز، نەجەف شا قولی خان، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٧٣٤ شاری خۆی لە دەستی عوسمانییەکان وەرگرت، چووە خزمەت نادر شا. ئەو یاوەری زۆرێک لە گەشتەکانی دواتری نادر شای دەکرد.

دوای مردنی نادر شا ئەفشار، ئیمپراتۆرییەتەکەی بەسەر میراتگرانی و ژەنەڕاڵە ئەفشارییەکانی پێشوو و میلیشیا و ھۆزەکانی ناوچەکەدا دابەش بوو. لەگەڵ شەڕی یەک لە دوای یەک لە نێوان شازادەکانی قاجار و زەند بۆ تەختی دەسەڵاتی ئێران، ئاغاکانی دونبەلی خۆی و سەڵماس دەسەڵاتی خۆیان لە تەورێز دامەزراند و کاریگەری خۆیان بەسەر ھەموو ھەرێمەکە درێژکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:میرنشینە کوردییەکان
پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:تەورێز
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شەڕی کەشوھەوای سارد

[وێنۆک|یەدەگەکانی چەکدارە دەریایییە شاھانەیییەکانی بەریتانیا لە ساڵی ٢٠١٤ لە [نەرویژ ڕاھێنان بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی زستان دەکەن]]

**شەڕی کەشوھەوای سارد**، ھەروەھا ناسراوە بە **شەڕی ناوچەی سارد**، **شەڕی جەمسەری** یان **شەڕی زستانە**، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ژێر کاریگەریی بەفر، سەھۆڵ، بارودۆخی توانەوە، یان سەرما دەگرێتەوە، ھەم لە وشکانی و ھەم لە دەریا، ھەروەھا ئەو ستراتیژی و تاکتیکانەی کە ھێزە سەربازییەکان لەم بارودۆخ و ژینگانەدا بەکاریدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
شەڕی بیابان

[وێنۆک|ئۆتۆمبێلە شەڕکەرەکانی [ھێزی زەمینیی فەڕەنسا|سوپای فەرەنسا لە بیابانەکانی عێراق لە کاتی شەڕی کەنداودا]]

**شەڕی بیابان** شەڕە لە بیابانەکان یان ژینگە وشکە ھاوشێوەکان یان نیمچەوشکەکان. زاراوەکە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ژێر کاریگەریی زەوی، کەشوھەوا، و بەردەستیی سەرچاوەکانی ئەم ناوچانە دەگرێتەوە، ھەروەھا ئەو ستراتیژی و تاکتیکانەی کە ھێزە سەربازییەکان لەم بارودۆخ و ژینگانەدا بەکاریدەھێنن.

## سەرچاوەکان
شەڕی دارستان

**شەڕی دارستان** شەڕە لە دارستانەکان، جەنگەڵەکان، یان ژینگە ھاوشێوەکاندا. زاراوەکە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ژێر کاریگەریی زەوی، کەشوھەوا، ڕوەک، و ژیانی کێوی ناوچە چڕە دارستانەکان دەگرێتەوە، ھەروەھا ئەو ستراتیژی و تاکتیکانەی کە ھێزە سەربازییەکان لەم بارودۆخ و ژینگانەدا بەکاریدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
شەڕی چیا

**شەڕی چیا، شاخ** یان **شەڕی ئەلپاین** شەڕە لە شاخەکاندا یان زەوییەکی سەختی ھاوشێوەدا. زاراوەکە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ژێر کاریگەریی زەوی، مەترسییەکان، و ھۆکارەکانی شەڕکردن و جووڵەکردن بەناو زەوییە سەختەکاندا دەگرێتەوە، ھەروەھا ئەو ستراتیژی و تاکتیکانەی کە ھێزە سەربازییەکان لەم بارودۆخ و ژینگانەدا بەکاریدەھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چیاکان
شەڕی ژێرزەوی

[وێنۆک|سەربازانی [سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٣ ڕاھێنان بۆ شەڕی ژێرزەوی دەکەن]]

**شەڕی ژێرزەوی** شەڕێکە کە لەژێر ڕووی زەویدا ئەنجام دەدرێت. ئەم جۆرە شەڕە بە زۆری لە تونێلەکان و بۆشاییە ژێرزەمینییەکاندا ئەنجام دەدرێت، ھەم سروشتی (وەک ئەشکەوتەکان) و ھەم دەستکرد (وەک سیستەمەکانی ئاوەڕۆ و مترۆ).
## سەرچاوەکان
شەڕی ناوشاری

**شەڕی ناوشاری** شەڕە لە ناوچە شارییەکاندا وەک شارۆچکە و شارەکان. شەڕی ناوشاری جیاوازە لە شەڕی کراوە ھەم لەسەر ئاستی ئۆپەراسیۆنی و ھەم لەسەر ئاستی تاکتیکی. ھۆکارە ئاڵۆزکەرەکان لە شەڕی ناوشاریدا بوونی خەڵکی سڤیل و ئاڵۆزیی زەوییە شارییەکە دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی ناو شار
دوعا

[وێنۆک|سورەتی [فاتیحە لە قورئان کە ھی مەغۆلەکانی ھیندستان بوو لە سەدەی حەڤدەھەمی زایینی.]]
**دوعا** یان **نزا** () لە ئیسلامدا عیبادەتێکە کە تێیدا بەندە داوا لە پەروەردگارەکەی دەکات، یەکێکە لە باشترین عیبادەتەکان کە خوا خۆشی دەوێت.

## ھاندان بۆ دوعاکردن
### لە قورئاندا
* {وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِیۤ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِینَ یَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِی سَیَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ}
(سُورَةُ غَافِرٍ: ٦٠)
* {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌۖ أُجِیبُ دَعۡوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِۖ فَلۡیَسۡتَجِیبُوا۟ لِی وَلۡیُؤۡمِنُوا۟ بِی لَعَلَّهُمۡ یَرۡشُدُونَ}
(سُورَةُ البَقَرَةِ: ١٨٦)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
شەڕی ژێرئاو

[وێنۆک|ئار ئۆ کەی ئێس لی جۆنگمو (ئێس ئێس-٠٦٦) و یو ئێس ئێس کۆڵۆمبس (ئێس ئێس ئێن-٧٦٢) لە کەناراوەکانی [ھاوایی؛ پی-٣ ئۆریۆنێکی ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبینرێت کە لە نزیکەوە چاودێریان دەکات.]]

**شەڕی ژێرئاو**، ھەروەھا ناسراوە بە **شەڕی ژێردەریا** یان **شەڕی ژێر ڕووکەش**، شەڕێکی دەریایییە کە ئۆتۆمبێلی ژێردەریا یان ئۆپەراسیۆنی شەڕکردنی ژێردەریا دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
شەڕی دێرین

**شەڕی دێرین** بریتییە لەو شەڕەی کە لە سەرەتای مێژووی نووسراوەوە تا کۆتاییی سەردەمی دێرین ئەنجام دراوە. جیاوازیی نێوان شەڕی پێش مێژوویی و شەڕی دێرین زیاتر پەیوەستە بە ڕێکخستنەوە وەک لەوەی پەیوەست بێت بە تەکنەلۆژیاوە.

## سەرچاوەکان
بەردبارانکردن

**بەردبارانکردن** بریتییە لە سزای بەرد لێدان تا مردن، ئەم سزایە لە یۆنانی کۆن باو بووە و لە زۆرێک لە ئایینەکانی وەک: جوولەکە و ئیسلامدا ھەیە.  
## سەرچاوەکان

پۆل:ئەشکنجە
سەرەتای شەڕی مۆدێرن

**سەرەتای شەڕی مۆدێرن** سەردەمی شەڕە لە ماوەی سەرەتای سەردەمی مۆدێرندا لە دوای شەڕی سەدەکانی ناوەڕاست. ئەم سەردەمە بە دەستپێکردنی بەکارهێنانی بەربڵاوی باڕووت و پەرەپێدانی چەکی گونجاو بۆ بەکارهێنانی تەقەمەنییەکە ناسراوە، لەوانەش تۆپخانە و چەکە گەرمەکان؛ هەر بۆیە ئەم سەردەمە بە سەردەمی **شەڕی باڕووت**یش ناودەبرێت (چەمکێک کە لەلایەن مایکل ڕۆبێرتسەوە لە ساڵانی ١٩٥٠دا ناسێنرا).

## سەرچاوەکان
شەڕی نەوەی چوارەم

**شەڕی نەوەی چوارەم** (**4GW**) ململانێیەکە کە بە لێڵبوونی جیاوازیی نێوان شەڕ و سیاسەت، و جیاوازیی نێوان شەڕکەران و خەڵکی سڤیل تایبەتمەند دەکرێت. ئەمە وەک جێگرەوەی نەوەی سێیەم لە مۆدێلی پێنج نەوەیی تیۆریی سەربازیدا دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:شەڕی دەروونی
چەک و شەڕی ناپلیۆن

ناپۆلیۆن بۆناپارت، ئیمپراتۆری فەرەنسییەکان، وەک گەورەترین فەرماندەی سەرەتای شەڕی مۆدێرن لە مێژووی سەربازیدا ناسراوە. ستراتیژی سەرەکیی ئەو بریتی بوو لە تەرکیزکردنە سەر بەشێکی دوژمن، بە خێرایی بەزاندنیان، و پاشان بەردەوامبوون. سەرکەوتنەکەی نەک تەنھا بەھۆی خواست و ئامانجە بەرزەکانییەوە بوو، بەڵکو لە ڕێگەی پێکھاتەی دینامیکیی سوپاکەیەوەش بوو.

## سەرچاوەکان
```
شەڕی پیشەسازییانە

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|بۆمبھاوێژەکانی بی-٢٤ لیبێرەیتەری ئەمریکی لەژێر دروستکردندان لەکاتی [جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەمدا.]]

**شەڕی پیشەسازییانە** سەردەمێکە لە مێژووی شەڕدا کە نزیکەی لە سەرەتای سەدەی ١٩ و دەستپێکی شۆڕشی پیشەسازییەوە دەست پێدەکات تا سەرەتای سەردەمی ئەتۆمی، کە سەرھەڵدانی دەوڵەت-نەتەوەکانی بەخۆیەوە بینی، کە توانای دروستکردن و پڕچەککردنی سوپا و ھێزی دەریایی و ھێزی ئاسمانیی گەورەیان ھەبوو لە ڕێگەی پرۆسەی پیشەسازییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابووری سەربازی
کارەبای ئاسمانی

[وێنۆک|فڕۆکەی جەنگی باڵادەستی ئاسمانی [ئێف-٢٢ ڕاپتۆری  فڕۆکەی جەنگی بەرزی ئاسمانی]]
**کارەبای ئاسمانی** () ئاماژەیە بۆ توانای پڕۆژەکردنی ھێزی سەربازی لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردن و بەکارھێنانی ژینگەی ھەوا. لە شەڕی مۆدێرندا گرنگە، چونکە سوودی ستراتیژی و تاکتیکی پێشکەش بەو کەسانە دەکات کە زاڵن بەسەر ئاسمانەکاندا. ئەم کارەبایە دەتوانرێت بۆ ئامانجە سەربازییە جیاوازەکان وەک چاودێری، شەڕی ئاسمانی، پشتیوانی ئاسمانی نزیک، قەدەغەکردن و بۆردومانی ئاسمانی بەکاربھێنرێت.

پەرەسەندن و جێگیرکردنی کارەبای ئاسمانی گۆڕانکاری لە بەڕێوەبردنی شەڕەکاندا کردووە. پێشکەوتنە تەکنۆلۆژیاییەکان لە فڕۆکەکاندا، لێدانی وردی و ھێرشکردنە سەر ئامانجە خێراکانی بەرزکردووەتەوە. باڵادەستی ئاسمانی بووەتە ھۆکارێکی گرینگ لە دەرئەنجامەکانی ململانێکان. کارەبای ئاسمانی ئاسانکاری دەکات بۆ پێشبینیکردنی ھێز لە مەودای دوور و زەوییە چالاکەکاندا، ئەمەش وای کردووە کە ئامرازێکی گشتگیر بێت لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکاندا. سەرەڕای ئەوەش، توانای فڕۆکەکان بۆ کارکردن لە بۆشایی سێ ڕەھەندیدا ڕێگە بە کارەبای ئاسمانی دەدات کە بەربەستە فیزیایییە لاسایییەکان تێپەڕێنێت، ئەمەش ئامادەیییەکی ناوازە و ترسناکی پێدەبەخشێت لە شەڕدا.

## سەرچاوەکان
شەڕی پێش مێژوویی

**شەڕی پێش مێژوویی** بریتییە لەو شەڕەی کە لە نێوان ئەو کۆمەڵگایانەدا ڕوویداوە کە مێژووی نووسراوەیان نەبووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێش مێژوو
فەرمان و کۆنتڕۆڵ

**فەرمان و کۆنتڕۆڵ** (کورتکراوەی **C2**) بریتییە لە «کۆمەڵێک تایبەتمەندی و پرۆسەی ڕێکخراوەیی و تەکنیکی … [کە] سەرچاوە مرۆیی، فیزیایی، و زانیارییەکان بەکاردەھێنێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و بەجێھێنانی ئەرکەکان» بۆ بەدەستھێنانی ئامانجەکانی ڕێکخراوێک یان دامەزراوەیەک، بەپێی پێناسەیەکی ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن زانا سەربازییەکان ماریوس ڤاسیلیو، دەیڤید ئێس. ئالبێرتس، و جۆناتان ئاڕ. ئاگرێەوە. زاراوەکە زۆرجار ئاماژەیە بۆ سیستمێکی سەربازی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
چەکدارە دەریایییەکان

[وێنۆک|[ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|چەکدارە دەریایییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەسەر کەشتیی یو ئێس ئێس واسپ لە شەڕدان لەگەڵ چەکدارە دەریایییە شاھانەیییەکان لەسەر کەشتیی ئێیچ ئێم ئێس ڕێیندیر لە ساڵی ١٨١٤]]

**چەکدارە دەریایییەکان** (یان **پیادەی دەریایی**) کارمەندانی سەربازین کە بە گشتی ڕاھێنراون بۆ کارکردن ھەم لە وشکانی و ھەم لە دەریا، بە تەرکیزێکی تایبەتەوە لەسەر شەڕی دووژینە. لە مێژوودا، ئەرکە سەرەکییەکانی کە چەکدارە دەریایییەکان ئەنجامیان داوە بریتی بوون لە ھەڵکوتانە سەر کەناراوەکان (زۆرجار بۆ پشتیوانیکردنی ئامانجە دەریایییەکان) و سەرکەوتنە سەر کەشتییەکان لە کاتی شەڕی کەشتی-بۆ-کەشتی یان دەستبەسەرداگرتنی کەشتییە دەستکەوتەکان.

## سەرچاوەکان
پاسەوانی کەناراو

وێنۆک|کەشتیی ڕێگریی خێرا و کەشتییەکانی پاترۆڵی پاسەوانی کەناراوی ھیندستان

**پاسەوانی کەناراو** ڕێکخراوێکی ئاسایشی دەریاییی وڵاتێکی دیاریکراوە. زاراوەکە مەودایەکی بەرفراوانی بەرپرسیارێتی لە وڵاتە جیاوازەکاندا دەگرێتەوە، لە بوون بە ھێزێکی سەربازیی قورس چەک بە ئەرکی گومرگ و ئاسایشەوە تا بوون بە ڕێکخراوێکی خۆبەخش کە ئەرکی گەڕان و ڕزگارکردنی پێ سپێردراوە بەبێ دەسەڵاتی جێبەجێکردنی یاسا.

## سەرچاوەکان
ھێزی یەدەگی سەربازی

وێنۆک|ھێزەکانی بەرگریی خاکیی بێلاڕووس

**ھێزی یەدەگی سەربازی** ڕێکخراوێکی سەربازییە کە ئەندامەکانی (یەدەگەکان) پیشەی سەربازی و مەدەنییان ھەیە. ئەوان بە شێوەیەکی ئاسایی لەژێر چەکدا نین، و ڕۆڵی سەرەکییان ئەوەیە کە بەردەست بن کاتێک سوپاکەیان پێویستی بە ھێزی کاری زیاتر دەبێت. ھێزە یەدەگەکان بە گشتی بە بەشێک لە دەستەیەکی ھەمیشەیی ھێزە چەکدارەکان دادەنرێن، و ڕێگە بە نەتەوەیەک دەدەن کە خەرجییە سەربازییەکانی کاتی ئاشتی کەم بکاتەوە و ھێزێک بۆ شەڕ ئامادە ڕابگرێت.

## سەرچاوەکان
سوپای جێگیر

**سوپای جێگیر** سوپای فەرمیی دەوڵەتێک یان وڵاتێکە (ھێزە چەکدارە فەرمییەکان)، بە پێچەوانەی ھێزە ناڕێکەکان، وەک میلیشیا ناڕێکە خۆبەخشەکان، سوپا تایبەتەکان، بەکرێگیراوەکان، ھتد. سوپایەکی جێگیر بە شێوەیەکی گشتی ئەمانەی خوارەوەی ھەیە:
* سوپایەکی ھەمیشەیی، کە ھێزی ھەمیشەیی سوپای جێگیرە و لە کاتی ئاشتیدا لەژێر چەکدا ڕادەگیرێت.
* ھێزێکی یەدەگی سەربازی کە دەتوانرێت لە کاتی پێویستدا کۆبکرێتەوە بۆ فراوانکردنی کاریگەریی سوپای جێگیر لە ڕێگەی تەواوکردنی سوپای ھەمیشەیییەوە.

## سەرچاوەکان
شەڕی سەدەکانی ناوەڕاست

[وێنۆک|شەڕی کرێسی (١٣٤٦) لە نێوان ئینگلیز و فەرەنسییەکاندا لە [جەنگی سەد ساڵە|جەنگی سەد ساڵەدا.]]

**شەڕی سەدەکانی ناوەڕاست** بریتییە لە شەڕی سەدەکانی ناوەڕاست. پێشکەوتنە تەکنەلۆژی، کولتووری، و کۆمەڵایەتییەکان گۆڕانکارییەکی توندیان لە سروشتی شەڕدا سەپاندبوو بە بەراورد بە سەردەمی دێرین، کە تاکتیکە سەربازییەکان و ڕۆڵی سوارە و تۆپخانەی گۆڕی (بڕوانە مێژووی سەربازی).

## سەرچاوەکان
```
شەڕی مۆدێرن

[وێنۆک|[سەرباز|سەربازانی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەگەڵ زرێپۆشی ستراکەری جۆری ئێم ١١٢٨ ئێم جی ئێس لە ئۆپەراسیۆنێکی چەکە یەکگرتووەکاندا لە کاتی شەڕی ئەفغانستاندا، ئایاری ٢٠١٣]]

**شەڕی مۆدێرن** بریتییە لەو شەڕەی کە بە شێوەیەکی بەرچاو لە چەمک، شێواز، و تەکنەلۆژیای سەربازیی پێشوو جیاوازە، و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە چۆن شەڕکەران دەبێت خۆیان نوێ بکەنەوە بۆ پاراستنی توانای شەڕکردنیان. بەم شێوەیە، بابەتێکی گەشەسەندووە، کە لە کات و شوێنی جیاوازدا بە شێوەی جیاواز سەیر دەکرێت. بە تەسکترین واتای خۆی، تەنھا ھاومانایە بۆ *شەڕی ھاوچەرخ*.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕ
سەربازیی ناڕێک

[وێنۆک|[باشبوزوق (ھەیتە)|باشبوزوقێک، سەربازێکی ناڕێکی سوپای ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی. لەلایەن ژان-لیۆن جیرۆم، ١٨٦٩]]

**سەربازیی ناڕێک** ھەر پێکھاتەیەکی سەربازییە کە جیاوازە لە ھێزە چەکدارە ڕێکخراوەکانی وڵاتێک، کە نوێنەرایەتیی توخمە چەکدارە ناستانداردەکان دەکات لە دەرەوەی پشتیوانیی حکومیی نەریتی.

## سەرچاوەکان
ستافی سەربازی

**ستافی سەربازی** یان **ستافی گشتی** (ھەروەھا لەناو خزمەتگوزارییە تاکەکەسییەکاندا بە **ستافی سوپا**، **ستافی ھێزی دەریایی**، یان **ستافی ھێزی ئاسمانی** ئاماژەی پێدەکرێت) گرووپێکە لە ئەفسەران، پۆلیسی سەربازی، و ستافی مەدەنی کە خزمەت بە فەرماندەی فیرقەیەک یان یەکەیەکی سەربازیی گەورەی تر دەکەن لە ڕۆڵی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردنیاندا لە ڕێگەی پلاندانان، شیکاری، و کۆکردنەوەی زانیارییەوە، ھەروەھا بە گواستنەوە، ھەماھەنگیکردن، و سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی پلان و فەرمانەکانیان، بەتایبەتی لە حاڵەتی ئۆپەراسیۆنە ئاڵۆزە فرەیی و ھاوکات و خێرا گۆڕاوەکاندا.

## سەرچاوەکان
سیخوڕیی سەربازی

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|[ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|چەکدارە دەریایییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئەرکێکی سیخوڕیدا لە کاتی ڕاھێنانێکی مەیدانیدا لە ساڵی ٢٠٠٣]]

لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکاندا، **سیخوڕیی سەربازی** یان **چاودێریکردن** بریتییە لە گەڕان بەناو ناوچەیەکدا لەلایەن ھێزە سەربازییەکانەوە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری دەربارەی ھێزەکانی دوژمن، زەوی، و چالاکییە مەدەنییەکان لە ناوچەی ئۆپەراسیۆنەکاندا.

## سەرچاوەکان
لەشکری پزیشکی

**لەشکری پزیشکی** بە گشتی لقێکی سەربازی یان کۆڕی ئەفسەرانە کە بەرپرسە لە چاودێریی پزیشکی بۆ کارمەندانی سەربازیی لە خزمەتدابوو. ئەفسەرانی لەو جۆرە بە شێوەیەکی گشتی پزیشکی سەربازین.

## سەرچاوەکان
پۆلیسی سەربازی

[وێنۆک|پۆلیسێکی سەربازیی ئەمریکی مۆڵەتی شۆفێرییەک لە فۆرت براگ، [کارۆلینای باکوور پشکنین دەکات]]

**پۆلیسی سەربازی** (**ئێم پی**) دەزگای جێبەجێکردنی یاسان کە پەیوەستن بە، یان بەشێکن لە، سوپای دەوڵەتێک. لە ئۆپەراسیۆنەکانی کاتی جەنگدا، پۆلیسی سەربازی لەوانەیە پشتیوانیی ھێزی شەڕکەری سەرەکی بکات بە پاراستنی ھێز، ئاسایشی کاروان، پشکنین، سیخوڕیی دواوە، بەڕێوەبردنی ھاتوچۆی لۆجستی، دژەسەرھەڵدان، و مامەڵەکردن لەگەڵ دەستبەسەرکراواندا.

## سەرچاوەکان
```
مانۆڕی شەڕی ئاسمانی

**مانۆڕی شەڕی ئاسمانی** (**ئەی سی ئێم**) بریتییە لە تاکتیکی جووڵاندن، سووڕاندنەوە، و جێگیرکردنی فڕۆکەیەکی شەڕکەر بە مەبەستی گەیشتن بە پێگەیەک کە لێیەوە بتوانرێت ھێرش بکرێتە سەر فڕۆکەیەکی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەوانیی سەربازی
گوێزەرەوەی ئاسمانی

وێنۆک|300x300پیکسڵ|خەڵک سواری لۆکھید سی-٥ گالاکسی دەبن، کە فڕۆکەیەکی باری سەربازیی گەورەیە

**گوێزەرەوەی ئاسمانی** بریتییە لە گەیاندنی ڕێکخراوی پێداویستییەکان یان کارمەندان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی فڕۆکەی گواستنەوەی سەربازییەوە.

## سەرچاوەکان
شاڵاوی ئاسمانی

**شاڵاوی ئاسمانی** بریتییە لە جووڵەی ھێزە سەربازییە وشکانییەکان بە فڕۆکەی نیشتنەوە و فڕینی ستوونی (ڤی تی ئۆ ئێڵ)، وەک ھێلیکۆپتەر، بۆ دەستبەسەرداگرتن و ڕاگرتنی زەوییە گرنگەکان کە بە تەواوی مسۆگەر نەکراون، و بۆ ڕاستەوخۆ بەشداریکردن لە شەڕ لەگەڵ ھێزەکانی دوژمن لە پشت ھێڵەکانی دوژمنەوە. جگە لە ڕاھێنانی ئاساییی پیادە، یەکەکانی شاڵاوی ئاسمانی بە شێوەیەکی گشتی ڕاھێنان لەسەر دابەزین بە پەت، تەکنیکەکانی دابەزینی خێرا بە پەت، و گواستنەوەی ئاسمانی وەردەگرن.

## سەرچاوەکان
ئەندازیاری شەڕ

وێنۆک|بوفالۆ ئێم ئاڕ ئەی پی (ئۆتۆمبێلی پارێزراو لە مین و بۆسە)، ئۆتۆمبێلێکی باوە کە لەلایەن یەکەکانی ئەندازیارانی شەڕەوە بۆ دۆزینەوەی بۆمبی چێندراوی داھێنراو (ئای ئی دی) بەکاردێت

**ئەندازیاری شەڕ** (ھەروەھا پێی دەوترێت **پێشەنگ** یان *ساپەر*) جۆرێکە لە سەرباز کە ئەرکی ئەندازیاریی سەربازی جێبەجێ دەکات بۆ پشتیوانیکردنی ئۆپەراسیۆنە شەڕکەرەکانی ھێزە وشکانییەکان. ئەندازیارانی شەڕ جۆرەھا ئەرکی ئەندازیاریی سەربازی، تونێل و شەڕی مین، ھەروەھا ئەرکی دروستکردن و ڕووخاندن لەناو و دەرەوەی ناوچە شەڕکەرییەکان ئەنجام دەدەن.

## سەرچاوەکان
ھەواڵگریی سەربازی

**ھەواڵگریی سەربازی** دیسیپلینێکی سەربازییە کە ڕێبازەکانی کۆکردنەوە و شیکردنەوەی زانیاری بەکاردەھێنێت بۆ دابینکردنی ڕێنمایی و ئاراستەکردن بۆ یارمەتیدانی فەرماندەکان لە بڕیارەکانیاندا. ئەم ئامانجە لە ڕێگەی دابینکردنی ھەڵسەنگاندنێکی داتا لە چەندین سەرچاوەی جیاوازەوە بەدی دێت، کە ئاراستەکراوە بەرەو پێداویستییەکانی ئەرکی فەرماندەکان یان وەڵامدانەوەی پرسیارەکان وەک بەشێک لە پلاندانانی ئۆپەراسیۆنی یان ھەڵمەت.

## سەرچاوەکان
پردی ئاسمانی

**پردی ئاسمانی** بریتییە لە ڕێگا و شێوازی گەیاندنی کەرەستە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر لە ڕێگەی گوێزەرەوەی ئاسمانییەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە

```
دڵۆپەی ھەوایی

[وێنۆک|سی-١٧ گڵۆبماستەر سێیەم لە کاتی دابەزاندنی یارمەتی مرۆیی دوای [بوومەلەرزەی ٢٠١٠ی ھایتی]]

**دڵۆپەی ھەوایی** جۆرێکە لە گوێزەرەوەی ئاسمانی کە تێیدا کەلوپەلەکان لەوانە چەک، کەرەستە، یارمەتی مرۆیی یان بڵاوکراوەکان لەلایەن فڕۆکەی سەربازی یان مەدەنییەوە بەبێ نیشتنەوەیان دەگەیەنرێن. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا بۆ دابینکردنی پێداویستی بۆ ئەو سەربازانەی کە بە شێوەیەکی تر دەستپێڕاگەیشتنپێیان ئەستەم بوو، کە خۆیان زۆرجار ھێزی ھەوایی بوون، پەرەی پێدراوە، دڵۆپەی ھەوایی ھەروەھا دەکرێت ئاماژە بێت بە خودی شاڵاوە ئاسمانییەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
تاکتیکی سوارە

بۆ بەشێکی زۆری مێژوو، مرۆڤ جۆرێک لە سوارەی بۆ شەڕ بەکارهێناوە و، لە ئەنجامدا، **تاکتیکی سوارە** بە تێپەڕبوونی کات پەرەی سەندووە. لە ڕووی تاکتیکییەوە، سوودە سەرەکییەکانی سوارە بەسەر پیادەدا بریتی بوون لە جووڵەی زیاتر، کاریگەریی گەورەتر، و پێگەیەکی سواربوونی بەرزتر.

## سەرچاوەکان
گوژمە

**گوژمە** مانۆڕێکی ھێرشبەرییە لە شەڕدا کە تێیدا شەڕکەران بە باشترین خێرایی خۆیان بەرەو دوژمنەکەیان پێشڕەوی دەکەن بە ھەوڵێک بۆ ئەوەی بچنە ناو شەڕێکی نزیکی یەکلاکەرەوە. گوژمە ھێرشی شۆکی باڵادەستە و کلیلی تاکتیک و ساتی یەکلاکەرەوەی زۆرێک لە شەڕەکان بووە بە درێژایی مێژوو.

## سەرچاوەکان
دژەھێرش

وێنۆک|نەخشەی شەڕی کامبرای – دژەھێرشی ئەڵمانیا

**دژەھێرش** تاکتیکێکە لە وەڵامی ھێرشێکدا بەکاردەھێنرێت، و زاراوەکە لە «یارییە جەنگییەکان»ەوە سەریھەڵداوە. ئامانجی گشتی بریتییە لە پووچەڵکردنەوە یان ڕێگریکردن لەو سوودەی کە دوژمن لە کاتی ھێرشدا بەدەستی ھێناوە، لەکاتێکدا ئامانجە تایبەتەکان بە شێوەیەکی گشتی ھەوڵی وەرگرتنەوەی خاکی لەدەستچوو یان لەناوبردنی دوژمنی ھێرشبەر دەدەن (ئەمە لەوانەیە شێوەی تیمێکی وەرزشیی ڕکابەر یان یەکە سەربازییەکان وەربگرێت).

## سەرچاوەکان
پێگەی شەڕی بەرگری

**پێگەی شەڕی بەرگری** جۆرێکە لە کاری زەوی کە لە چوارچێوەی سەربازیدا دروست دەکرێت، بە گشتی ئەوەندە گەورەیە کە بتوانێت ھەر شتێک لە یەک سەربازەوە تا تیمێکی تەقەکەر (یان یەکەیەکی ھاوشێوە) لەخۆبگرێت.

## سەرچاوەکان
شەڕی فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان

**شەڕی فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان** جۆرێکە لە شەڕ کە فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی سەربازی یان ڕۆبۆتی سەربازی بەکاردەھێنێت. ڕۆبۆتەکان لەوانەیە لە دوورەوە لەلایەن فڕۆکەوانێکەوە کۆنترۆڵ بکرێن یان ئاستی جیاوازی سەربەخۆییان ھەبێت لە کاتی ئەرکەکەیاندا.

## سەرچاوە-کان
داپێچان

**داپێچان** تاکتیکێکی سەربازییە بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئامانجەکان لە دواوەی دوژمن بە ئامانجی لەناوبردنی ھێزە دیاریکراوەکانی دوژمن و ڕێگریکردن لێیان لە توانای پاشەکشەکردن. لەبری ھێرشکردنە سەر دوژمن بە شێوەی ڕاستەوخۆ، وەک لە ھێرشێکی بەرەییدا، داپێچان ھەوڵدەدات لایەکانی دوژمن بقۆزێتەوە، ھێرشیان دەکاتە سەر لە چەندین ئاراستەوە و دوورکەوتنەوە لەو شوێنانەی کە بەرگرییەکانیان بەھێزترینە.

## سەرچاوەکان
ورە

**ورە** توانای ئەندامانی گرووپێکە بۆ پاراستنی باوەڕ بە دامەزراوەیەک یان ئامانجێک، بەتایبەتی لە بەرامبەر دژایەتی یان سەختیدا. ورە زۆرجار لەلایەن کەسانی دەسەڵاتدارەوە وەک حوکمی بەھای گشتیی ھێزی ئیرادە، گوێڕایەڵی، و خۆڕاگری گرووپێک ئاماژەی پێدەکرێت کە ئەرکی ئەنجامدانی ئەرکە سپێردراوەکانیان پێ سپێردراوە لەلایەن سەروویەکەوە. بەپێی ئەلێکساندەر ئێیچ لەیتۆن، «ورە بریتییە لە توانای گرووپێک لە خەڵک بۆ ئەوەی بە بەردەوامی و یەکپارچەیی پێکەوە کاربکەن بۆ بەدیھێنانی ئامانجێکی ھاوبەش».

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆشی گرووپ
پۆل:شەڕی دەروونی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
شۆک و ھەیبەت

**شۆک و ھەیبەت** (لە ڕووی تەکنیکییەوە ناسراوە بە **زاڵبوونی خێرا**) ستراتیژییەکی سەربازییە کە پشت بە بەکارھێنانی ھێزی زەبەلاح و نمایشی سەرنجڕاکێشی ھێز دەبەستێت بۆ ئیفلیجکردنی تێڕوانینی دوژمن بۆ گۆڕەپانی شەڕ و لەناوبردنی ئیرادەی شەڕکردنیان. ھەرچەندە چەمکەکە چەندین پێشینەی مێژوویی ھەیە، ڕێبازەکە لەلایەن ھارلان کەی. ئولمان و جەیمس پی. وەید لە ساڵی ١٩٩٦ ڕوونکراوەتەوە و بە تایبەتی بۆ جێبەجێکردن لەلایەن سوپای ئەمریکاوە لەلایەن زانکۆی بەرگریی نیشتمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە پەرەی پێدراوە.

## سەرچاوەکان
گەمارۆدان

**گەمارۆدان** (لە لاتینی sedere 'دانیشتن') گەمارۆیەکی سەربازیی شارێک، یان قەڵایەکە، بە مەبەستی داگیرکردن لە ڕێگەی لاوازکردنەوە، یان بە ھێرشێکی باش ئامادەکراو. **شەڕی گەمارۆدان** (ھەروەھا پێی دەوترێت **ھونەری گەمارۆدان** یان **پۆلیۆرسێتیکس**) جۆرێکە لە ململانێی بەردەوامی کەم-چڕی کە بەوە تایبەتمەندە کە یەکێک لە لایەنەکان پێگەیەکی بەرگریی بەھێز و وەستاوی ھەیە. لایەنی ھێرشبەر دەوترێت **گەمارۆ دادەنێت**.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەمارۆدانەکان
دژە سەرھەڵدان

[وێنۆک|275x275پیکسڵ|[ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|چەکدارە دەریایییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و سەربازانی سوپای نیشتمانیی ئەفغانستان لە کاتی گەڕاندا لە ئۆپەراسیۆنەکانی دژەسەرھەڵداندا لە مارجە، ئەفغانستان، شوباتی ٢٠١٠]]

**دژە سەرھەڵدان** (**کۆین**، یان بە ڕێنووسی ناتۆ **دژە-سەرھەڵدان**) بریتییە لە «کۆی گشتیی ئەو کردەوانەی کە ئامانجیان بەزاندنی ھێزە ناڕێکەکانە». فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد دژەسەرھەڵدان پێناسە دەکات بە ھەر «کردەوەیەکی سەربازی یان سیاسی کە دژی چالاکییەکانی گەریلاکان یان شۆڕشگێڕان ئەنجام دەدرێت» و دەکرێت وەک شەڕی دەوڵەتێک دژی دژبەرێکی نادەوڵەتی ھەژمار بکرێت. ھەڵمەتەکانی سەرھەڵدان و دژەسەرھەڵدان لە مێژووی دێرینەوە ئەنجام دراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
دووبەرەکی بنێوە و سەرکەوە

**دووبەرەکی بنەوە و سەرکەوە** تاکتیکێکی سەربازییە بۆ ھێنانی بەشێکی گەورەی ھێزی خۆت بۆ سەر یەکە بچووکەکانی دوژمن بەدوای یەکدا، لەبری ئەوەی یەکجار ڕووبەڕووی زۆرینەی ھێزی دوژمن ببیتەوە. ئەمە یەکەکانی خۆت ڕووبەڕووی زۆر مەترسیی بچووک دەکاتەوە بەڵام ڕێگە دەدات بە لەناوبردنی تەواوی ھێزێکی دوژمن لە کۆتاییدا.

## سەرچاوەکان
پوورەدان (سەربازی)

**پوورەدان** تاکتیکێکی گۆڕەپانی شەڕە کە داڕێژراوە بۆ گەیاندنە ئەوپەڕی تێرکردنی ئامانج، و بەم شێوەیە بەرگرییەکانی ئامانجی سەرەکی سەرکوت بکات یان تێریان بکات. بەرگریکاران دەتوانن بەسەر ھەوڵەکانی پوورەداندا زاڵ بن لە ڕێگەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی دژە-پوورەدانەوە کە داڕێژراون بۆ پووچەڵکردنەوە یان بە شێوەیەکی تر بەرپەرچدانەوەی ھێرشی لەو جۆرە.

## سەرچاوەکان
نمایش (سەربازی)

**نمایش** تاکتیکێکی ئاسایشی بەرگرییە کە تێیدا ھێزێکی نمایشکەر کە لە پیکێتێک یان بنکەی چاودێری پێکدێت، بەکاردەھێنرێت بۆ شاردنەوەی سروشت و ھێزی ھێزێکی سەربازی، بۆ ڕێگریکردن لە سیخوڕیی دوژمن لە چاودێریی نزیک، بۆ دابینکردنی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە لە نزیکبوونەوەی دوژمن، ڕێگریکردن و ھەراسانکردنی ھێزی سەرەکیی دوژمن بە تەقەی ناڕاستەوخۆ، و ڕاپۆرتدان لەسەر چالاکیی ھێزی سەرەکیی دوژمن.

## سەرچاوەکان
```
محەممەدئەمین کەریم بەگی جاف

وێنۆک|محەممەدئەمین کەریم بەگی جاف
**محەممەدئەمین کەریم بەگی جاف :**(١٩١١–١٩٦٥) نووسەر، شاعیر، شۆڕشگێڕ، لەنەتەوەی کورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
محەممەدئەمین بەگ کوڕی کەریم بەگ کوڕی فەتاح بەگ کوڕی حەمەپاشای جاف و ناسراوە بە «مینە جاف»، دایکی تەرخانی و ژنیشی ھەر تەرخانییە. ١٩١١ لەدایک بووە. بە منداڵی، کە باوکی ژنی تازەی ھێناوە، لەگەڵ دایکی لە دێی (گۆبان) جێگیر بووە؛ کە گەورە بووە، بەرپرسیی کەوتووەتە ئەستۆ؛ لە حوجرەی مزگەوتی کەلار، لای مەلا محێدین و مەلا ئەحمەد خوێندوویە و نەچووەتە قوتابخانەی ڕەسمی. بەو پێیە خۆی خۆی پێگەیاندووە و باوکی و حەمەد بەگ و ڕەزا بەگی جووتەمامی کاریان تێکردووە و ھانیانداوە. بە ھەوڵی خۆیشی فێری فارسی و عەرەبی و تورکی بووە. سەرەتا لە کەلار دانیشتووە، دوایی چووەتە ئاواییی (گۆبان قەرەچێڵ)ی نزیک بە کەلار.

## شەڕی ئاوباریک
لە لاویدا، ھاوکارێکی شێخ مەحموودە حەفید بووە و بەشداریی شەڕی (ئاوباریک)ی کردووە.

## بەرھەمەکانی
لە ١٩٢٥ەوە دەستی داوەتە شیعرنووسین، شیعری بۆ زۆر بۆنەی نیشتمانیی وەک شەڕی بەردەرکی سەرا و ئاوباریک و لافاوی ١٩٥٧ی سلێمانی و ھیی دی وتووە. شیعری دڵداری و ئایینی و ھەجوویشی زۆرە.

## کۆچی دوایی
١٩٦٥ لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە و لە گۆڕستانی سەیید خەلیل نێژراوە.

## سەرچاوەکان
بەگژیەکداچوون

**بەگژیەکداچوون** ململانێیەکی توندوتیژانەی مەبەستدارە لەنێوان چەندین شەڕکەردا بە مەبەستی زیانگەیاندن بە بەرامبەر. بەگژیەکداچوون لەوانەیە چەکداری بێت (بە بەکارھێنانی چەک)یان بێ چەک (بەبێ بەکارھێنانی چەک). بەگژیەکداچوون یان وەک شێوازێکی خۆپارێزی یان بۆ سەپاندنی ویستی خۆت بەسەر ئەوانی تردا پەنای بۆ دەبرێت. نموونەیەکی بەگژیەکداچوون دەکرێت ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربەخۆ بێت یان بەشێک بێت لە ململانێیەکی فراوانتر، و قەبارەکەی دەتوانێت لە شەڕی نێوان تاکەکانەوە تا جەنگێک لەنێوان گرووپە ڕێکخراوەکاندا بگۆڕێت. بەگژیەکداچوون ھەروەھا لەوانەیە بێ زیان و کات بەسەربردن بێت، وەک لە حاڵەتەکانی وەرزشە شەڕکەرییەکان و شەڕی لاساییکردنەوەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێیەکان
پۆل:توندوتیژی
ئامانجی تاکتیکی

**ئامانجی تاکتیکی** بریتییە لە دەرئەنجامی خوازراوی خێرای کورتخایەنی چالاکییەک، ئەرکێک، یان ئەرکێکی دیاریکراو. لەکاتێکدا لە مێژوودا زاراوەکە بۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بەکارھاتووە، لە سەدەی بیستەمدا، زیاتر و زیاتر لە بوارەکانی ئاسایشی گشتیدا بەکارھاتووە، وەک کاری پۆلیسی و ئاگرکوژێنەوە، ھەروەھا بازرگانی، پلاندانانی بازرگانی، سیاسی، و سیاسەتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان.

## سەرچاوەکان
ھێرشی پاراو

**ھێرشی پاراو** یان **ھێرشی پوورەدان** تاکتیکێکی سەربازییە کە تێیدا لایەنی ھێرشبەر ھیوادارە سوودێک بەدەست بھێنێت لە ڕێگەی پوورەدان و سەرکوتکردنی توانای تەکنەلۆژی، فیزیکی و دەروونیی لایەنی بەرگریکار بۆ وەڵامدانەوەی کاریگەر.

## سەرچاوەکان
پاشەکشێ (سەربازی)

**پاشەکشێ** یان **کردەوەی بەرگریی پاشەکشێکردن** جۆرێکە لە ئۆپەراسیۆنی سەربازی، بەگشتی بەو مانایەیە کە ھێزە پاشەکشەکەرەکان بەرەو دواوە دەکشێنەوە لەکاتێکدا پەیوەندی لەگەڵ دوژمن دەھێڵنەوە. پاشەکشێیەک لەوانەیە وەک بەشێک لە پاشەکشێیەکی گشتی ئەنجام بدرێت، بۆ یەکخستنی ھێزەکان، بۆ داگیرکردنی خاکێک کە ئاسانتر بەرگری لێدەکرێت، ناچارکردنی دوژمن بۆ ئەوەی زیاتر درێژببێتەوە بۆ بەدەستھێنانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە، یان بۆ ڕاپێچکردنی دوژمن بۆ ناو بۆسەیەک.

## سەرچاوەکان
سەنگەر

وێنۆک|خەندەقەکانی ھێڵی پێشەوە، ١٩١٦؛ بەریتانی (سەرەوە) و ئەڵمانی (خوارەوە).

**شەڕی سەنگەر** یان **خەندەق**، جۆرێکە لە شەڕی وشکانی کە ھێڵە داگیرکراوەکان بەکاردەھێنێت کە بەزۆری پێکدێت لە خەندەقە سەربازییەکان، کە تێیدا شەڕکەرەکان بە باشی لە تەقەی چەکە سووکەکانی دوژمن پارێزراون و بە شێوەیەکی بەرچاویش لە تۆپخانە پەنا دەدرێن. ئەم جۆرە شەڕە بە شێوەیەکی نموونەیی پەیوەست بوو بە جەنگی جیھانیی یەکەم (١٩١٤–١٩١٨)، کاتێک «پێشبڕکێ بەرەو دەریا» بەخێرایی بەکارھێنانی خەندەقی لە بەرەی ڕۆژاوا فراوان کرد، لە ئەیلوولی ١٩١٤ەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
ھێزەکانی بەرگریی ئاسمانی

وێنۆک|سیستەمەکانی دژە فڕۆکەی مەودای کورت و دوور کە لەلایەن فەرماندەیی بەرگریی ئاسمانیی وشکانیی ھاوبەشی ھۆڵەندییەوە بەکاردەھێنرێن

**شەڕی دژە فڕۆکە** (**ئەی ئەی دەبلیو**)یان **بەرگریی ئاسمانی** (یان **بەرگریی ھەوایی** بە ئینگلیزیی ئەمریکی) بەرپەرچدانەوەی شەڕی ئاسمانییە و «ھەموو ئەو ڕێوشوێنانە دەگرێتەوە کە داڕێژراون بۆ پووچەڵکردنەوە یان کەمکردنەوەی کاریگەریی کردەوەی ئاسمانیی دوژمنکارانە».

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕۆکەوانیی سەربازی
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
شەڕی زرێپۆش

**شەڕی زرێپۆش** بریتییە لە بەکارھێنانی پێڕاگوێزی زرێپۆشی شەڕکەر لە شەڕی مۆدێرندا. پێکھاتەیەکی سەرەکیی شێوازەکانی شەڕی مۆدێرنە. بنەمای شەڕی زرێپۆش پشت بە توانای سەربازان دەبەستێت بۆ بڕینی ھێڵە بەرگرییە نەریتییەکان لە ڕێگەی بەکارھێنانی مانۆڕەوە لەلایەن یەکە زرێپۆشەکانەوە.

## سەرچاوەکان
خۆشاردنەوە (سەربازی)

وێنۆک|نیشانەشکێنێک کە جلی گیلی پۆشیوە

**خۆشاردنەوەی سەربازی** بریتییە لە بەکارھێنانی خۆشاردنەوە لەلایەن ھێزێکی چەکدارەوە بۆ پاراستنی کارمەندان و کەرەستە لە چاودێریی ھێزەکانی دوژمن. لە کرداردا، ئەمە واتای بەکارھێنانی ڕەنگ و کەرەستە دەگەیەنێت بۆ سەر ھەموو جۆرە کەرەستەیەکی سەربازی، وەک ئۆتۆمبێلەکان، کەشتییەکان، فڕۆکەکان، بنکەکانی چەک و جلی شەڕ، یان بۆ شاردنەوەی لە چاودێری (کریپسیس)، یان بۆ ئەوەی وەک شتێکی تر دەربکەوێت (میمیکری).

## سەرچاوەکان
سوارە

[وێنۆک|ھوسارەکانی چوارەمی فەرەنسی لە [شەڕی فریدلاند، ١٨٠٧]]

لە مێژوودا، **سوارە** (لە وشەی فەرەنسی *cavalerie* وەرگیراوە، کە خۆی لە *cheval* بە واتای «ئەسپ» ھاتووە) گرووپێکن لە سەربازان یان جەنگاوەران کە لەسەر پشتی ئەسپ شەڕ دەکەن. تا سەدەی ٢٠، سوارە جووڵاوترین لقی شەڕکەر بوون، کە وەک سوارەی سووک لە ڕۆڵی سیخوڕیی سەربازی، نمایشکردن، و پێکدادانی بچووکدا کاریان دەکرد، یان وەک سوارەی قورس بۆ ئابووریی ھێزی یەکلاکەرەوە و ھێرشی شۆک.

## سەرچاوەکان
چەکی یەکگرتوو

**چەکی یەکگرتوو** ڕێبازێکە بۆ شەڕ کە ھەوڵدەدات لقە شەڕکەرە جیاوازەکانی ھێزێکی سەربازی تێکەڵ بکات بۆ بەدەستھێنانی کاریگەریی تەواوکەری دوولایەنە—بۆ نموونە، بەکارھێنانی پیادە و زرێپۆش لە ژینگەیەکی شاریدا کە تێیدا ھەریەکەیان پشتیوانیی ئەوی تر دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
کۆمبات ١٨

**کۆمبات ١٨** (**C18** یان **318**) ڕێکخراوێکی تیرۆریستی نیۆنازییە کە لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزراوە. لە بەریتانیا سەرچاوەی گرتووە و پەیوەندی بە جوڵانەوەکانی کەنەدا و ئەمریکاوە ھەیە. لەو کاتەوە تا ئێستاش بۆ وڵاتانی تریش تەشەنەی کردووە، لەوانەش ئەڵمانیا. گومان دەکرێت ئەندامانی کۆمبات ١٨ بەشداربن و ڕاستەوخۆ بەرپرسیار بن لە مردنی ژمارەیەکی زۆر لە کۆچبەران، نا سپیپێستەکان، ناڕازییەکان و سیاسەتمەداری ئەڵمانی واڵتەر لوبکێ و ھەروەھا کوشتنی نێوان ئەندامانی کۆمبات ١٨.

لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩، حکوومەتی کەنەدا کۆمبات ١٨ (لە پاڵ ڕێکخراوی Blood & Honor)ی زیاد کرد بۆ لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانی، کە یەکەمجار بوو کە گرووپێکی ڕاستڕەوی توندڕەو زیادکرا بۆ لیستەکە. ئەندامانانی ڕێکخراوەکە لە بەریتانیا ڕێگرییان لێدەکرێت پەیوەندی بە خزمەتگوزاری زیندانەکانی بەریتانیا و ھێزە چەکدارەکان و پۆلیسەوە بکەن. لە ٢٣ی یەکی ٢٠٢٠ حکوومەتی ئەڵمانیا قەدەغەکردنی لقی ئەڵمانیای کۆمبات ١٨ی ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٩٢
پۆل:تیرۆریزم
ئەسپەکان لە شەڕ

یەکەم بەڵگەی بەکارھێنانی ئەسپەکان لە شەڕدا دەگەڕێتەوە بۆ یۆراسیا لە نێوان ٤٠٠٠ و ٣٠٠٠ پێش زایین. وێنەیەکی سۆمەریی شەڕ لە ٢٥٠٠ پێش زایین جۆرێک لە ئەسپسانی نیشان دەدات کە گالیسکە ڕادەکێشن. تا ساڵی ١٦٠٠ پێش زایین، دیزاینی باشترکراوی زین و گالیسکە وای کرد شەڕی گالیسکە لە سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆندا باو بێت، و یەکەم دەستنووسی ڕاھێنانی نووسراو بۆ ئەسپی جەنگ ڕێبەرێک بوو بۆ ڕاھێنانی ئەسپی گالیسکە کە نزیکەی ١٣٥٠ پێش زایین نووسرابوو. کاتێک تاکتیکە فەرمییەکانی سوارە جێگەی گالیسکەیان گرتەوە، شێوازە نوێیەکانی ڕاھێنانیش سەریان ھەڵدا، و تا ساڵی ٣٦٠ پێش زایین، ئەفسەری سوارەی یۆنانی زینۆفۆن ڕیسالەیەکی بەرفراوانی لەسەر ئەسپسواری نووسیبوو.

## سەرچاوەکان
شەڕی خۆماڵی

**شەڕی خۆماڵی** جۆرێکە لە شەڕ کە بە بەکارھێنانی چەکە نەریتییەکان و تاکتیکە سەربازییەکان لەنێوان دوو یان زیاتر دەوڵەتدا لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاشکرادا بەڕێوەدەچێت. ھێزەکانی ھەر لایەنێک بە باشی پێناسە کراون و بە بەکارھێنانی چەک شەڕ دەکەن کە بە شێوەیەکی سەرەکی سوپای بەرامبەر دەکاتە ئامانج.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی سەربازی
پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
چەکی سایبەر

**چەکی سایبەر** بە شێوەیەکی باو پێناسە دەکرێن وەک بریکارەکانی زیانامێر کە بۆ ئامانجە سەربازی، نیمچە سەربازی، یان ھەواڵگرییەکان وەک بەشێک لە ھێرشێکی سایبەری بەکاردەھێنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکەکان
چەکی پەسندنەکراوی ناوچە

**چەکێکی پەسندنەکراوی ناوچە** ئامرازێکی ھێرشبەری و بەرگری جەنگە کە بەکاردێت بۆ ڕێگریکردن لە دوژمن لە داگیرکردن یان بڕینی ناوچەیەکی وشکانی، دەریا یان ئاسمان. ڕێگا دیاریکراوەکە لەوانەیە بە تەواوی کاریگەر نەبێت لە ڕێگریکردن لە تێپەڕبوون، بەڵام بەسە بۆ ئەوەی بە توندی سنووردار بکات، خاوی بکاتەوە، یان دوژمن بخاتە مەترسییەوە.

## سەرچاوەکان
زانیاریی ناڕاست

**زانیاریی ناڕاست** ناوەڕۆکێکی چەواشەکارانەیە کە بە ئەنقەست بڵاودەکرێتەوە بۆ فریودانی خەڵک، یان بۆ مسۆگەرکردنی دەستکەوتی ئابووری یان سیاسی و کە لەوانەیە زیانی گشتی لێبکەوێتەوە. زانیاریی ناڕاست چالاکییەکی دوژمنکارانەی ڕێکخراوە کە تێیدا ئەکتەرەکان فێڵە ستراتیژییەکان و تاکتیکەکانی دەستکاریکردنی میدیا بەکاردەھێنن بۆ پێشخستنی ئامانجە سیاسی، سەربازی، یان بازرگانییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:فریودان
ڕۆبۆتی سەربازی

[وێنۆک|[ئێم کیو-١ پریداتۆر|فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی پریداتۆری چەکدار]]

**ڕۆبۆتی سەربازی** ڕۆبۆتی سەربەخۆ یان ڕۆبۆتی جووڵاوی کۆنترۆڵکراوی دوورن کە بۆ بەکارھێنانە سەربازییەکان داڕێژراون، لە گواستنەوەوە تا گەڕان و ڕزگارکردن و ھێرشکردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکەکان
پۆل:داھێنانە سۆڤیەتییەکان
پۆل:داھێنانە ڕووسییەکان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی خۆکوژی

**تەقەمەنیی چاوەڕوانکەر**، ھەروەھا ناسراوە بە **فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی خۆکوژی**، **فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی کامیکازی**، یان **فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی تەقینەوەیی**، چەکێکە کڵاوەیەکی جەنگیی ھەیە کە بە شێوەیەکی گشتی داڕێژراوە بۆ ئەوەی چاوەڕوان بکات تا ئامانجێک دیاری دەکرێت، پاشان خۆی پێدا بکێشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەرەستەی سەربازی
خۆکوشتنەکە

**خۆکوشتنەکە** نیگارێکی ڕۆنییە، لەلایەن ئێدوارد مانێت لەنێوان ساڵانی ١٨٧٧ بۆ ١٨٨١ کێشراوە. نیگارەکە بە کەمی لێکۆڵینەوە و وردبینی لەسەر کراوە. بە بڕوای مێژووناسانی ھونەری ئەو کارەی ئێدوارد نامۆیە وەک ڕێکەوت بە کارەکانی دیکەی.

## وێنەکە
وێنەکە پێکدێت لە پیاوێک کە ڕەنگە خۆی کوشتبێت، پیاوەکە دەمانچەیەکی لەدەستە و لەسەر جێ خەوێک پاڵکەوتووە. ئێدوارد ھەوڵیداوە وێنەکە جیاواز دەرکەوێت لەو کارانەی پێش خۆی، و وێنەکەی بەبێ ھیچ ناوەڕۆک یان چیرۆکێک ھێشتوویەتییەوە.

لەبەر ئەوەی وێنەکە ڕیالیزمێکی زۆری پێوە دیارە، دەنگۆیەک دروستبوو کە وێنەکە لە ڕاستی وەرگیراوە، بەڵام خودی کەسایەتی وێنەکە نەناسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێنەکێشی
پۆل:ھونەرەکان
پۆل:کارە ھونەرییەکان
بەرگریی مووشەکی

وێنۆک|مووشەکی دژە بالیستیکی ئارۆ ٢

**بەرگریی مووشەکی** بریتییە لە سیستمێک، چەکێک، یان تەکنەلۆژیایەک کە بەشدارە لە دیاریکردن، شوێنکەوتن، ڕێگریکردن، و ھەروەھا لەناوبردنی مووشەکە ھێرشبەرەکان. وەک بەرگرییەک دژی مووشەکە بالیستییە نێوقاڕەییەکانی (ئای سی بی ئێم) چەکداری ناوکی داڕێژراوە، و بەکارھێنانەکەی فراوان بووە بۆ ئەوەی مووشەکە تاکتیکی و شانۆییە نا-ناوکییە کورت-مەوداکانیش بگرێتەوە.

## سەرچاوەکان
مۆسیقا (سەربازی)

**مۆسیقای جەنگی** یان **مۆسیقای سەربازی** ژانرێکی دیاریکراوی مۆسیقایە کە بۆ بەکارھێنان لە بارودۆخە سەربازییەکاندا مەبەست لێی وەرگیراوە و لەلایەن سەربازانی پیشەگەرەوە پێشکەش دەکرێت کە پێیان دەوترێت **مۆسیقاژەنانی مەیدانی**.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
شەڕی ناوکی

**شەڕی ناوکی**، ھەروەھا ناسراوە بە **شەڕی ئەتۆمی**، ململانێیەکی سەربازی یان ستراتیژییەکی سیاسیی ئامادەکراوە کە چەکداریی ناوکی تێدا بەکاردێت. چەکە ناوکییەکان چەکی کۆمەڵکوژن؛ بە پێچەوانەی شەڕی خۆماڵییەوە، شەڕی ناوکی دەتوانێت لە ماوەیەکی زۆر کورتتردا وێرانکارییەک دروست بکات و دەتوانێت دەرئەنجامێکی تیشکیی درێژخایەنی ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکە ناوکییەکان
شەڕی کارۆموگناتیسی

**شەڕی کارۆموگناتیسی** یان **شەڕی ئەلیکترۆنی** (**ئی دەبلیو**) شەڕێکە کە بەکارھێنانی شەبەنگی کارۆموگناتیسی (شەبەنگی ئی ئێم)یان وزەی ئاراستەکراو دەگرێتەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی شەبەنگەکە، ھێرشکردنە سەر دوژمن، یان ڕێگریکردن لە ئۆپەراسیۆنەکانی دوژمن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
ھێرشباران

**ھێرشباران**، لە بەکارھێنانی سەربازیدا، بریتییە لە تەقەی چڕی بەردەوامی تۆپخانە (تۆپبارانکردن) کە ئاراستەی زنجیرەیەک خاڵ کراوە بە درێژایی ھێڵێک. جگە لە ھێرشکردنە سەر ھەر دوژمنێک لە ناوچەی کوشتندا، ھێرشباران مەبەستی سەرکوتکردنی جووڵەی دوژمنە و ڕێگریکردنە لە دەستگەیشتن بە درێژایی ئەو ھێڵی ھێرشبارانە. خاڵەکانی پێکدادان بە درێژایی ھێڵەکە لەوانەیە ٢٠ بۆ ٣٠ یارد لە یەکەوە دوور بن، و درێژاییی کۆی ھێڵی ناوچەی ھێرشبارانەکە لە چەند سەد یاردێکەوە تا چەند ھەزار یاردێک درێژ بێت.

## سەرچاوەکان
```
شەڕی تیشکی

**شەڕی تیشکی** بریتییە لە ھەر جۆرە شەڕێک کە ژەھراویکردنی بە تیشک یان پیسکردنی ناوچەیەک بە ھاوتا تیشکاوەرەکان بە ئەنقەست دەگرێتەوە، بەڵام بەبێ بەکارھێنانی چەکە ناوکییەکان. لەکاتێکدا چەکە تیشکییەکان لە کاتی شەڕی سارددا لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە و لە ھەندێک حاڵەتدا تاقیکراونەتەوە، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھیچ سوپایەک تا ئێستا چەکی تیشکیی ئۆپەراسیۆنیی جێگیر کردبێت، ھەرچەندە بۆ تیرۆرکردن بەکارھێنراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:ڕادیۆبیۆلۆجی
ئۆپەراسیۆنی سەربازی

**ئۆپەراسیۆنی سەربازی**، بریتییە لە کردەوە سەربازییە ھەماھەنگکراوەکانی دەوڵەتێک، یان ئەکتەرێکی نادەوڵەتی، وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ دۆخێکی لە پەرەسەندندا. ئەم کردەوانە وەک پلانێکی سەربازی داڕێژراون بۆ چارەسەرکردنی دۆخەکە لە بەرژەوەندیی دەوڵەت یان ئەکتەرەکە. ئۆپەراسیۆنەکان لەوانەیە لە جۆری شەڕکەرانە یان ناشەڕکەرانە بن و لەوانەیە بە ناوی کۆد ئاماژەیان پێبکرێت بۆ مەبەستی ئاسایشی نیشتمانی. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان زۆرجار بە ناوە باوەکانی بەکارھێنانیان کە زیاتر پەسەندکراون ناسراون، نەک بە ئامانجە ئۆپەراسیۆنییە ڕاستەقینەکانیان.

## سەرچاوەکان

پۆل:کردەوە سەربازییەکان
شەڕی ناخۆماڵی

**شەڕی ناخۆماڵی** (**یوو دەبلیو**) بە شێوەیەکی بەرفراوان پێناسە دەکرێت بە «ئۆپەراسیۆنی سەربازی و نیمچە سەربازیی جگە لە شەڕی خۆماڵی» و لەوانەیە ھێزە نھێنییەکان یان کردەوەکانی وەک تێکدان، لادان، سابۆتاژ، سیخوڕی، شەڕی بیۆلۆژیک، سزاکان، پرۆپاگەندە یان شەڕی گەریلایی بەکاربھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
لێکۆڵینەوەی ئۆپەراسیۆنەکان

**لێکۆڵینەوەی ئۆپەراسیۆنەکان**، زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ سەرەتای ناوی **OR**، لقێکە لە بیرکاریی جێبەجێکراو کە مامەڵە لەگەڵ پەرەپێدان و بەکارھێنانی شێوازە شیکارییەکان دەکات بۆ باشترکردنی بەڕێوەبردن و بڕیاردان. زاراوەی زانستی بەڕێوەبردن ھەندێکجار وەک ھاومانایەک بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:بڕیاردان
پۆل:ڕشتەکانی ئەندازیاری
پۆل:ئەندازیاریی پیشەسازی
بلیتزکریگ

**بلیتزکریگ** وشەیەکە بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ھێرشێکی لەناکاوی چەکی یەکگرتوو، بە بەکارھێنانی چڕبوونەوەیەکی خێرا و زەبەلاحی ھێز کە لەوانەیە پێکبێت لە پێکھاتەی پیادەی زرێپۆش و مۆتۆریزەکراو یان میکانیزەکراو، لەگەڵ تۆپخانە، ھێرشی ئاسمانی، و پشتگیریی ئاسمانیی نزیک.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
شەڕی بەڕێکراو

**شەڕی بەڕێکراو** بریتییە لە داگیرکارییەکی سەربازیی خاکێکی بیانی، بەتایبەتی دوور لە بنکە جێگیرەکان. ھێزە بەڕێکراوەکان بەشێک بوون لە پێشینەی چەمکی مۆدێرنی ھێزەکانی جێگیرکردنی خێرا. بە شێوەیەکی نەریتی، ھێزە بەڕێکراوەکان لە بنەڕەتدا خۆبژێو بوون لەگەڵ توانایەکی پەیکەری و لۆجستی و لەگەڵ کۆمەڵەیەکی تەواو لە چەکە پشتیوانییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
ئۆپەراسیۆنی قووڵ

**ئۆپەراسیۆنی قووڵ** (, *glubokaya operatsiya*), ھەروەھا ناسراو بە **شەڕی قووڵی سۆڤیەت**، تیۆرییەکی سەربازی بوو کە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە بۆ ھێزە چەکدارەکانی لە ماوەی ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠دا پەرەی پێدرا. بنەمایەک بوو کە جەختی لەسەر لەناوبردن، سەرکوتکردن یان تێکدانی ڕێکخستنی ھێزەکانی دوژمن دەکردەوە، نەک تەنھا لە ھێڵی بەرکەوتندا بەڵکو لە تەواوی قووڵایی گۆڕەپانی شەڕدا.

## سەرچاوەکان
شەڕی مانۆڕ

**شەڕی مانۆڕ** ستراتیژییەکی سەربازییە کە جەخت لەسەر جووڵە، دەستپێشخەری و لەناکاو دەکاتەوە بۆ بەدەستھێنانی پێگەیەکی لەبار.

## سەرچاوەکان
ھەڵمەتی سەربازی

**ھەڵمەتی سەربازی** پلانێکی ستراتیژیی سەربازیی بەرفراوان و درێژخایەن و گرنگە کە زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی سەربازی یان شەڕی پێکەوەبەستراو لەخۆدەگرێت و بەشێکی دیاری ململانێیەکی گەورەتر پێکدەھێنێت کە زۆرجار پێی دەوترێت شەڕ.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵمەتە سەربازییەکان
گرووپی مانۆڕی ئۆپەراسیۆنی

**گرووپی مانۆڕی ئۆپەراسیۆنی** چەمکێکی ڕێکخراوەیی سوپای سۆڤیەت بوو بۆ شەڕی مانۆڕ کە لە سەرەتای ساڵانی ١٩٥٠دا دروست کرا بۆ جێگرتنەوەی گرووپی میکانیزەکراوی سوارە کە ئۆپەراسیۆنە قووڵەکانی لە بەرەی ڕۆژھەڵات لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا ئەنجام دەدا.

## سەرچاوەکان
شەڕی شەکەتبوون

**شەڕی شەکەتبوون** جۆرێکە لە ستراتیژیی سەربازی کە تێیدا لایەنێک ھەوڵدەدات بە شێوەیەکی پلەبەندییانە بەرامبەرەکەی بپروکێنێت تا دەگاتە خاڵی داڕمان، لە ڕێگەی گەیاندنی زیانی بەردەوام لە کارمەند، کەلوپەل، و ورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕکردن بەپێی چەشن
پۆل:شەڕەکان بەپێی چەشن
ھەڵکوتانە سەر بازرگانی

**ھەڵکوتانە سەر بازرگانی** جۆرێکە لە شەڕی دەریایی کە بەکاردێت بۆ لەناوبردن یان تێکدانی لۆجستی دوژمن لە دەریای کراوەدا لە ڕێگەی ھێرشکردنە سەر کەشتییە بازرگانییەکانی، لەبری ئەوەی ڕووبەڕووی شەڕکەرەکانی ببێتەوە یان گەمارۆیان بەسەردا بسەپێنێت. چەتەیی دەریایی بە مۆڵەت جۆرێکە لە ھەڵکوتانە سەر بازرگانی کە لەلایەن کارپێکەری سەربەخۆوە ئەنجام دەدرێت.

## سەرچاوەکان
خاڵی لووتکەیی

**خاڵی لووتکەیی** لە ستراتیژیی سەربازیدا ئەو خاڵەیە کە ھێزێکی سەربازی چیتر توانای ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکانی نامێنێت.

## سەرچاوەکان
سیاسەتوانی سەربەخۆ

سیاسەتوانی **سەربەخۆ**، **بێلایەن** یان **سیاسەتوانی بێ حیزب** سیاسەتمەدارێکە کە پەیوەندی بە ھیچ حیزبێکی سیاسی یان کۆمەڵەیەکی بیرۆکراتیەوە نییە. ھەندێک ھۆکاریش ھەیە کە ڕەنگە کەسێک وەک سەربەخۆیەک چالاکی سیاسی بکات، دوور لە حیزبێکی سیاسی.

ھەندێک جار سەربەخۆکان پارتێک، ھاوپەیمانییەک، یان گرووپێک لەگەڵ سەربەخۆکانی تر پێکدەھێنن و لەوانەیە بە فەرمی ئەو ڕێکخراوە تۆمار بکەن. تەنانەت لەو شوێنانەی کە وشەی "سەربەخۆ" بەکاردەھێنرێت، ئەم جۆرە ھاوپەیمانیانە دەتوانن ھاوبەشی زۆریان لەگەڵ پارتێکی سیاسیدا ھەبێت، بە تایبەت ئەگەر ڕێکخراوێک ھەبێت کە پێویستی بە پەسەندکردنی کاندیدە «سەربەخۆکان» ھەبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
فەرھەنگی کاندیدە سەربەخۆکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:سیاسەتوانان
پۆل:سیاسەت
پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات
ستراتیژیی فابیان

**ستراتیژیی فابیان** ستراتیژییەکی سەربازییە کە تێیدا خۆ لە شەڕە ڕاستەوخۆکان و ھێرشە بەرەییەکان دەپارێزرێت لە پێناو شەکەتکردنی بەرامبەردا لە ڕێگەی شەڕی شەکەتبوون و چەواشەکارییەوە.

## سەرچاوەکان
بەرگریی قووڵ

**بەرگریی قووڵ** (ھەروەھا ناسراوە بە **بەرگریی قووڵایی**) ستراتیژییەکی سەربازییە کە ھەوڵی دواخستنی پێشڕەویی ھێرشبەرێک دەدات نەک ڕێگریکردن لێی، بەمەش کات دەکڕێت و زیانی زیاتر دەگەیەنێت بە وازھێنان لە خاک. لەبری شکستپێھێنانی ھێرشبەرێک بە یەک ھێڵی بەرگریی بەھێز، بەرگریی قووڵ پشت بەو خەسڵەتەی ھێرش دەبەستێت کە بە تێپەڕبوونی کات یان کاتێک ڕووبەرێکی گەورەتر دادەپۆشێت، تەوژمی خۆی لەدەست دەدات.

## سەرچاوەکان
تاڵانکردن (سەربازی)

**تاڵانکردن**، ھەروەھا ناسراوە بە **ڕاوڕووتکردن**، تاکتیکێکی سەربازی یان ئەرکێکی «لێدە و ھەڵبگرە»ی شەڕی ئۆپەراسیۆنییە کە ئامانجێکی دیاریکراوی ھەیە.

## سەرچاوەکان
شەڕی موزاییک

**شەڕی موزاییک** ()زاراوەیەکە لەلایەن بەڕێوەبەری پێشووی ئۆفیسی تەکنۆلۆژیای ستراتیژی (DARPA) تۆم بێرنز و جێگری بەڕێوەبەری پێشووی دان پاتەوە داڕێژراوە بۆ وەسفکردنی ڕێبازی «سیستمی سیستمەکان» بۆ شەڕی سەربازی کە گرنگی بە ڕێکخستنەوەی سیستم و تەکنەلۆژیاکانی بەرگری دەدات.

## سەرچاوەکان

*ویکیپیدیای ئینگلیزی
فروفێڵی سەربازی

**فروفێڵی سەربازی** (**MILDEC**) ھەوڵێکە لەلایەن یەکەیەکی سەربازییەوە بۆ بەدەستھێنانی سوود لە کاتی شەڕدا لە ڕێگەی چەواشەکردنی بڕیاردەرانی نەیارەوە بۆ ئەوەی کارێک بکەن یان نەکەن کە بارودۆخێکی لەبار بۆ ھێزی فێڵکەر دروست دەکات.

## سەرچاوەکان
بەرگریی ستراتیژی

**بەرگریی ستراتیژی** جۆرێکە لە ڕێبازی پلاندانانی سەربازی و کۆمەڵێک چالاکیی بەرگری و/یان شەڕکەرانە کە بەکاردێت بۆ مەبەستی سڵکردنەوە، بەرگریکردن، و دەرپەڕاندنی ھێرشێکی ستراتیژی، کە ئەنجام دەدرێت یان وەک داگیرکاری یان ھێرشێکی خاکی یان ئاسمانی؛ یان وەک بەشێک لە ھێرشێکی سایبەری لە شەڕی سایبەریدا؛ یان ھێرشێکی دەریایی بۆ پەکخستنی ھاتوچۆی ھێڵەکانی کەشتیوانی وەک جۆرێک لە شەڕی ئابووری.

## سەرچاوەکان
قووڵی ستراتیژی

**قووڵی ستراتیژی** زاراوەیەکە لە ئەدەبیاتی سەربازیدا کە بە شێوەیەکی گشتی ئاماژەیە بۆ ئەو دوورییانەی لەنێوان ھێڵەکانی پێشەوە یان کەرتەکانی شەڕ و ناوچە سەرەکییە پیشەسازییەکانی شەڕکەران، پایتەختەکان، ناوچە دڵییەکان، و ناوەندە سەرەکییەکانی تری دانیشتووان یان بەرھەمھێنانی سەربازی.

## سەرچاوەکان
ئامانجی ستراتیژی (سەربازی)

**ئامانجی ستراتیژی**ی سەربازی لە پلانەکانی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی ستراتیژیدا بەکاردێت بۆ پێناسەکردنی دۆخی کۆتایی خوازراوی شەڕێک یان ھەڵمەتێک. بە شێوەیەکی گشتی یان گۆڕانکارییەکی ستراتیژی لە ھەڵوێستی سەربازیی دوژمن، نیازەکانی یان ئۆپەراسیۆنە بەردەوامەکانی لەخۆدەگرێت، یان بەدەستھێنانی سەرکەوتنێکی ستراتیژی بەسەر دوژمندا کە کۆتایی بە ململانێکە بھێنێت، ھەرچەندە ئامانجەکە لەوانەیە لە ڕووی بارودۆخی دیپلۆماسی یان ئابوورییەوە دابنرێت، کە بە دەستکەوتی خاکی تەواو پێناسە دەکرێت، یان بە بەڵگەی ئەوەی کە ئیرادەی دوژمن بۆ شەڕکردن شکاوە. ھەندێکجار ئامانجە ستراتیژییەکە لەوانەیە بۆ سنووردارکردنەوەی مەودای ململانێکە بێت.

## سەرچاوەکان
ستراتیژیی دەریایی

**ستراتیژیی دەریایی** بریتییە لە پلاندانان و بەڕێوەبردنی شەڕ لە دەریا، ھاوتای دەریایی ستراتیژیی سەربازی لەسەر وشکانی.

## سەرچاوەکان