open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شەقامی ئەلڕەشید

**شەقامی ڕەشید** () یەکێکە لە کۆنترین و بەناوبانگترین شەقامەکانی بەغدا لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانیدا بە ناوی (خەلیل پاشا شەقامی سی) ناسرابوو، بەناوی خەلیل پاشا، فەرمانڕەوای بەغدا و فەرماندەی سوپای عوسمانی، کە دەستی کرد بە کونکردن و فراوانکردنی ڕێگای گشتی کە لە باب شەرقییەوە تا باب مووعەززەم درێژدەبێتەوە و لە ساڵی ١٩١٠ی زایینیدا کردییە شەقامێک بە ناوی خۆیەوە ئەمەش بە ھۆکاری سەربازی و بۆ ئاسانکاری ھاتووچۆی سوپای عوسمانی و ئۆتۆمبێلەکانی، کارەکانی ئەم شەقامە تەواو بوو بەشێوەیەکی بەپەلە و خێرا. پاشان لە ساڵی ١٩١٧ ئینگلیزەکان ناویان لێنا شەقامی ھیندنبێرگ و شەقامی نەسر و دواجار لە سەردەمی شاھانەدا ناوی لێنرا «شەقامی ئەلڕەشید»، کە بووە ئایکۆنێکی عێراقی. '''   
## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
پۆل:چاندی عێراقی
عەبدولوەھاب غورەیری

**عەبدولوەھاب کوڕی عەبوود کوڕی عەبھوول غورەیری** (١٩٣٤–١٩٥٩) شاعیر، و ئەندامی پێشووی حیزبی بەعس. لە کاتی بەشداریکردنی لە ھەوڵی تیرۆرکردنی عەبدولکەریم قاسم لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٩ کوژرا.

## ژیان
عەبدولوەھاب غورەیری ساڵی ١٩٣٤ لە شاری مەحموودیەی باشووری بەغدا لەدایکبووە و خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لەوێ تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٥٢ سەر بە حیزبی بەعس بووە، چووەتە کۆلێژی ئاداب و لە ساڵی ١٩٥٦ دەرچووە، لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨ەوە بووەتە سەرنووسەری ڕۆژنامەی جوومھوورییە.

## کوشتن
لەکاتی بەشداریکردنی لە ھەوڵی تیرۆرکردنی عەبدولکەریم قاسم لە ساڵی ١٩٥٩ لەسەر شەقامی ڕەشید، لەلایەن یەکێک لە ھاوکارەکانییەوە تەقەی لێکرا و کوژرا.

## ڕێزلێنان
لە سەردەمی سەددام حوسێن پەیکەرێکی لەسەر شەقامی ڕەشید دانرا و لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١ فەرمانێکی سەرۆکایەتی دەرچوو کە مەدالیای ڕافیدەین و پلە یەک و سێ مەدالیای ئازایەتی بۆ ئەو و ئەوانی دیکە بەخشرا. ‌ئەو پەیکەرە دوای ڕووخانی ڕژێم لە ساڵی ٢٠٠٣ لابرا و لە شوێنیدا پەیکەری عەبدولکەریم قاسم دانرا.
## سەرچاوەکان
شەڕی ئیدینگتن

لە **شەڕی ئیدینگتن**، سوپایەکی شانشینی وێسێکس لەژێر سەرکردایەتی ئەلفرێدی مەزن سوپای گەورەی بت پەرستەکانی کە دانیمارکی گوسروم سەرکردایەتی دەکرد شکاند لە نێوان ٦ و ١٢ی ئایاری ٨٧٨، کە بووە ھۆی پەیماننامەی وێدمۆر دواتر لە ھەمان ساڵدا. سەرچاوە سەرەکییەکان شوێنی شەڕەکە بە «ئیداندون» دیاری دەکەن. تا کاتی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی زانستی کە شوێنی شەڕەکەی بە گوندی ئێستای ئیدینگتن لە ویڵتشایەر بەستەوە، بە شەڕی ئیساندون ناسرابوو. ئەم ناوە بەردەوام بەکاردێت.

## ڕووداوەکانی پێش شەڕەکە
وا بیردەکرێتەوە کە یەکەم پەلاماری ڤایکینگەکان بۆ سەر ئینگلۆ-ساکسۆن لە نێوان ساڵانی ٧٨٦ و ٨٠٢ لە پۆرتلاند لە شانشینی وێسێکس ڕوویدابێت، کاتێک سێ کەشتی باکووری گەیشتن؛ پیاوەکانیان فەرمانڕەوای شا بیۆرسریکیان کوشت.

## سەرچاوەکان

پۆل:٨٧٨
ویڵتشایەر

**ویڵتشایەر**؛ (کە بە کورتکراوەیی بە **ویڵتس** ناسراوە) () شارستانێکی ڕێوڕەسمییە لە باشووری ڕۆژاوای ئینگلتەرا. سنووری لەگەڵ گلۆسێستەرشایەر لە باکوور، ئۆکسفۆردشایەر لە باکووری ڕۆژھەڵات، بێرکشایەر لە ڕۆژھەڵات، ھامپشایەر لە باشووری ڕۆژھەڵات، دۆرسێت لە باشوور و سۆمەرسێت لە ڕۆژاواوە ھەیە. گەورەترین شوێنی نیشتەجێبوون سویندۆنە، و ترۆبریج ناوەندی شارستانەکەیە.

شارستانەکە ڕووبەرێکی ٣٤٨٥ کم٢ و دانیشتووانێکی ٧٢٠٬٠٦٠ کەسی ھەیە. شارستانەکە زۆربەی ناوچەی لادێیە، و ناوەڕاست و باشووری ڕۆژاوای کەم دانیشتووانن. دوای سویندۆن (١٨٣٬٦٣٨)، گەورەترین شوێنەکانی نیشتەجێبوون شاری سالیسبەری (٤١٬٨٢٠) و شارۆچکەکانی چیپێنھام (٣٧٬٥٤٨) و ترۆبریج (٣٧٬١٦٩)ن. بۆ مەبەستی حکوومەتی ناوخۆیی، شارستانەکە پێکھاتووە لە دوو ناوچەی دەسەڵاتی یەکگرتوو، سویندۆن و ویڵتشایەر.

## سەرچاوەکان
شارەوانیی سویندن

**شارەوانی سویندن** () ناوچەیەکی دەسەڵاتی یەکگرتووە کە پلەی شارەوانی ھەیە لە ویڵتشایەر، ئینگلتەرا. لە سویندن چڕبووەتەوە و باکوورترین-ڕۆژھەڵاتی ناوچەی باشووری ڕۆژاوای ئینگلتەرایە.

## مێژوو
یەکەم شارەوانی سویندن شارەوانییەکی شارستانی بوو، کە لە ساڵی ١٩٠٠ دروست کرا وەک یەکگرتنی دوو ناوچەی شارنشینی سویندنی کۆن و سویندنی نوێ.

## سەرچاوەکان
زانکۆی حەمدانییە

**زانکۆی حەمدانییە** یەکێکە لە زانکۆ حکوومییەکانی عێراق. بارەگاکەی لە دەشتی نەینەوایە. بینا سەرەکییەکە دەکەوێتە نزیک یەکگرتنی حەمدانییە، ڕێگای مووسڵ-ھەولێر، نزیکەی ٣٠ کیلۆمەتر لە مووسڵەوە دوورە. زانکۆکە بینایەکی دیکەی ھەیە کە دەکەوێتە قەرەقووش و ھەندێک بینای دیکەش لە کەرەملیس و بەرتڵە لە قۆناغی دروستکردندان.

زانکۆکە لە ساڵی ٢٠١٤، دامەزراوە و سەر بە وەزارەتی توێژینەوەی زانستی و خوێندنی باڵای عێراقە. لە دوو کۆلێژ پێکھاتووە کە بریتین لە کۆلێژی پەروەردە و کۆلێژی کارگێڕی و ئابووری. ھەروەھا زانکۆکە یەک ناوەندی توێژینەوەی ھەیە کە بریتییە لە ناوەندی لەیزەر و فۆتۆنیکس. و زانکۆکە بەشی حاسیبەی ئەلیکترۆنی لەخۆدەگرێت.  ڕێکخراوی مافی مرۆڤی حاموورابی بەشداری لە کتێبخانەی زانکۆدا کرد، ڕەفەی مۆدێرنی بۆ ھەڵگرتنی کتێب دروستکرد، ھەروەھا پاڵپشتی بۆ دامەزراندنی تاقیگە و ھۆڵێکی وەرزشی پێشکەش کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆکانی عێراق
مەحموودیە، عێراق

**مەحموودیە** شار و قەزایەکە دەکەوێتە باشووری بەغدا و ڕووبەرەکەی ١٤٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، بەپێی ئاماری ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانەکەی سەروو ٤٣٠ ھەزار کەسە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای بەغدا
ئەلجوومھوورییە (ڕۆژنامەیەکی عێراقی)

**ڕۆژنامەی ئەلجوومھوورییە** ڕۆژنامەیەکی فەرمی عێراقییە و لە ١٧ی تەممووزی ١٩٥٨ دامەزراوە و بە بڕیاری دەسەڵاتی ئەمریکی لە عێراق بڵاوکردنەوەی وەستاوە دوای ئەوەی لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣ لەلایەن وەزارەتی ڕاگەیاندنەوە ھەڵوەشایەوە. 

یەکەم سەرنووسەری ڕۆژنامەکە سەعدوون حەمادی بوو.
## سەرچاوەکان
حکوومەتی عەبدولکەریم قاسم

**حکوومەتی عەبدولکەریم قاسم** تاکە حکوومەتە لە دوای شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ و کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی پاشایەتی، تاکوو شۆڕشی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ و کوشتنی عەبدولکەریم قاسم.
## سەرچاوەکان
کاتی ستانداردی ئێران

چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|کاتی ستانداردی ئێرانی
**کاتی ستانداردی ئێران** یان **کاتی ئێرانی** (IRST یان IT) کاتێکی فەرمییە کە لە ئێران بەکاردەھێنرێت. ئەم کاتە UTC+3:30 یە، و کاتەکە بە درێژایی ڕۆژھەڵاتی ٥٢.٥ ناسراوە، کە ھەمان ئەو ھێڵەیە کە ساڵنامەی فارسی دیاری دەکات. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠٠٨ ئێران کاتی ھاوینەی ھەڵوەشاندەوە.  لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٨ گەڕێنرایەوە. کاتی ھاوینی ئێران UTC+4:30 یە.

لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ئێران کاتەکانی ھاوینی ھەڵوەشاندەوە و دەستپێکردنی کاتی زستانی ڕاگەیاند، چونکە جیاوازی نێوان کاتی فەرمی ئێران و کاتی گرینویچ لەبری ٤.٥ کاتژمێر لە ئێستادا بۆ ٣.٥ کاتژمێر کەم دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچە کاتییەکان
پارێزگای تەعز

**پارێزگای تەعز** () پارێزگایەکی یەمەنە و دەکەوێتە باشووری پایتەختی سەنعا و نزیکەی ٢٥٦ کم لێیەوە دوورە، پارێزگای تەعز لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە پلەی یەکەمی لە کۆماردا هەیە، چونکە ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٢.٢٪ی وڵات پێکدەهێنێت. و ژمارەی قەزاکانی ٢٣ قەزایە شاری تەعز کە لەلایەن چیای سەبرەوە لە باوەش گیراوە، ناوەندی پارێزگاکە بە ھەمەجۆریی چالاکییە ئابوورییەکانی جیا دەکرێتەوە. ھەندێک بەرھەمی کشتوکاڵی لەوێ دەچێنرێت، وەک دانەوێڵە و سەوزە و میوە، جگە لە ئاژەڵداری و ڕاوکردنی ماسی لە کەناراوەکانی شاری مەخا، جگە لە ئەنجامدانی چالاکیی پیشەسازی، بەو پێیەی چەندین دامەزراوەی پیشەسازی لە پارێزگاکەدا ھەیە، لەوانەش کارگەی چیمەنتۆی ئەلبەرەح و ھەندێک پیشەسازی خۆراک.
## سەرچاوەکان
ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر زاحیەی بەیرووت (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤)

**ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر زاحیەی بەیرووت ٢٠٢٤** ھێرشێکی ئاسمانی بوو کە ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل لە ۳ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ بۆ سەر ناوچەی زاحیە لە باشووری بەیرووتی پایتەخت دەستیپێکرد، بە ئامانجی کوشتنی یەکەم و کەسایەتی دیاری حیزبوڵڵا، ھاشم سەفییەدین.

ئەمە دووەم ھێرشە کە ئەندامانی حیزبوڵای لوبنان دەکاتە ئامانج، و پێش ھەفتەیەک تیرۆرکردنی سەرکەوتووانەی حەسەن نەسروڵڵا لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ ڕوویدا. ئەم ھێرشە دوای ئەو زانیارییانەی دەستی سوپای ئیسرائیل کەوت کە ژمارەیەک سەرکردەی حیزبەکە لەنێویاندا ئەندامی دیار ھاشم سەفییەدین، لە یەکێک لە بارەگا قاییم و زەمینییەکانی حیزب لە گەڕەکی باشووری شار کۆبووەوە.

## لێدانەکە
بەلایەنی کەمەوە ١١ تەقینەوە یەک لە دوای یەک لە گەڕەکەکەدا ڕوویانداوە و دەوترێت کۆبوونەوەیەکیان کردووەتە ئامانج کە لە بنکەرێکی ژێرزەمینیدا بەڕێوەدەچێت کە چەندین بەرپرسی باڵای حیزبوڵڵای لوبنان لەنێویاندا سەفییەدین و بەرپرسی ھەواڵگریی ئەو حیزبە حوسێن ھەزیمە کە بە "مورتەزا" ناسراوە، ڕوون نییە .ژمارەی ئەو قوربانیانەی ئەم ھێرشە. ھێزی بەرگریی ئیسرائیل ڕای گەیاند کە ھێرشەکان بارەگای ھەواڵگری حیزبوڵڵایان کردووەتە ئامانج. ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل نزیکەی ٧٣ تۆن بۆمبی لە بنکەرەکە خستە خوارەوە و دەوترێت ئەو ھێرشانە گەورەتر بوون لەو ھێرشەی کە حەسەن نەسروڵڵای ئەمینداری گشتی پێشووی حیزبەکەی پێ کوژرا.
## سەرچاوەکان

پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکانی ٢٠٢٤
شەڕی لوبنان ١٩٨٢

**جەنگی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢** کە بە داگیرکردنی لوبنان یان ئەوەی ئیسرائیل ناوی لێنابوو پرۆسەی ئاشتی جەلیل و ئۆپەراسیۆنی سنەوبەر (بە عیبری: מבצע שלום הגליל، یان מבצע שלג) شەڕێکە کە لوبنانی وێران کرد، زەوییەکانی کردە مەیدانی شەڕی نێوان ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین و سووریا و ئیسرائیل. ھۆکارەکانی ئەم شەڕە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک ڕووداو کە لە ساڵانی پێش خۆیدا لە ڕۆژھەڵاتی ناوین ڕوویانداوە، لە ڕێککەوتنی قاھیرە کە بوونی لایەنە چەکدارەکانی فەلەستینی لە لوبنان ڕێکخست، تا دەگاتە شەڕی ناوخۆی لوبنان.

شەڕەکان لە ٦ی حوزەیرانی ١٩٨٢ دەستی پێکرد، کاتێک حکوومەتی ئیسرائیل بڕیاریدا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی دژی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین دەستپێبکات، دوای ھەوڵی تیرۆرکردنی باڵیۆزەکەی لە شانشینی یەکگرتوو، شلۆمۆ ئارگۆڤ، لەلایەن ڕێکخراوی ئەبوو نیزالەوە کە ئیسرائیل باشووری لوبنانی داگیرکردبوو ھێرشیان کردە سەر ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین و ھێزەکانی سووریا و میلیشیا چەکدارە ئیسلامییەکانی لوبنان ڕێکخراوی ڕزگاریخواز و ھەندێک لە یەکەکانی سوپای سووریا لە ڕۆژاوای بەیرووت گەمارۆدران. دوای ئەوەی ئەو بەشەی بەیرووت بە ھاوکاری نێردەی تایبەت فیلیپ حەبیب و لەژێر پاراستنی ھێزە ئاشتیپارێزە نێونەتەوەیییەکان بە تووندی بۆردوومان کرا، لە بەیروت کشایەوە.

ئەم شەڕە بە شێوەی دانپێدانراوی خۆی لە ساڵی ١٩٨٥ کۆتایی ھات، بەڵام کاریگەری و پاشماوەکانی تا مانگی ئایاری ٢٠٠٠ بەردەوام بوو، کاتێک سوپای ئیسرائیل و لایەنگرانی بەڕاستی لە باشووری لوبنان کشانەوە. شایەنی باسە کە ئیسرائیل دوو ئەوەندەی ھێزەکانی لەم شەڕەدا بەشدار کردووە کە لە شەڕی تشرینی یەکەمی ١٩٧٣دا ڕووبەڕووی میسر و سووریا بووەتەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیل لە ١٩٨٢
پۆل:لوبنان لە ١٩٨٢
پۆل:ململانێکانی ١٩٨٢
جاڕنامەی کۆماری عێراق

[وێنۆک|بەیاننامەی [شۆڕشی ١٤ی تەممووز و ڕاگەیاندنی کۆماری عێراق]]
کۆماری عێراق بۆ یەکەمجار لە ڕێگەی یەکەمین بەیاننامەی شۆڕشەوە ڕاگەیەندرا و ھەوڵی داڕشتنی دەقی یەکەم بەیاننامە ھەبوو لە ھەوڵە شکستخواردووەکەی ئەو ڕێکخراوە بۆ ڕووخاندنی دەسەڵات لە ساڵی ١٩٥٦دا، ئەو دوو کەسایەتییە ڕۆشنبیرە محەممەد سدیق شەنشەل و فایەق ئەلسامەڕایی، بەشدارییان کرد لە دانانی ھەندێک بڕگە بۆ یەکەم لێدوانی بزووتنەوەکە. بەڵام شکستی ھەوڵەکانی پێشوو بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی بووە ھۆی پشتگوێخستنی ئەم وەشانەی بەیاننامەکە لەو کاتەدا.  کاتێک بزووتنەوەکە دەستی پێکرد، عەبدولسەلام عارف، بە پلەی خۆی وەک یەکێک لە سەرکردەکانی ڕێکخراوەکە و ئەندامی لیژنەی باڵا، دەستپێشخەری کرد بۆ وەرگرتنی وشەسازیی بەیاننامەکە بەھۆی شارەزایی لە زمانی عەرەبی، و توانای خۆی کە دەتوانێت بە دەنگی بەرز قسە بکات، و بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەرکی جێبەجێکردنی "شۆڕش-سەورە" ئەنجام دەدات، بڕیاریدا بەیاننامەکە دابڕێژێت و پاش کۆنترۆڵکردنی ماڵی ڕادیۆی عێراق پەخشی بکات. دوای سەرکەوتنی لە کۆنترۆڵکردنی بەغدا، عەبدولسەلام عارف خۆی یەکەم لێدوانی پەخش کرد. پاشان ناوی عێراق بوو بە کۆماری عێراق. عەمید ڕووکن عەبدولکەریم قاسم پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری و فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکان و فەرماندە عەبدولحەمید حەسوونە فەرماندەی فیرقەی یەکەمی گرتە ئەستۆ، کە گەورەترین فیرقە بوو لە سوپای عێراق لەو کاتەدا، و عەقید عەبدولسەلام عارف جێگری سەرۆکی حکوومەت و جێگری فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکان و وەزیری ناوخۆ. جانتا و بەرپرسیارێتی وەزاری بەپێی ڕۆڵی ئەو ئەفسەرانەی کە ئەندامی ڕێکخراوی ئەفسەرانی نیشتمانین و بەشدارییەکانیان لە بزووتنەوەکەدا دابەشکران. بەم شێوەیە شۆڕش سەرکەوت لە ڕووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی.
## سەرچاوەکان
ناحیەی دارەشەکران

**ناحیەی دارەشەکران** (بە عەرەبی: *ناحیة دارةشکران*، بە ئینگلیزی: *Darashakran Subdistrict*) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای پیرمام لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی دارەشەکرانە.

## ناو
* ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی دارەشەکرانە.

دارەشەکران لە دارێکەوە ھاتووە کە تەمەنی ئەگەرێتەوە بۆ سەدان ساڵ ئەم دارە کەوتووتە خۆرئاوای سەنتەری شارەدێ و دارێکی بەناوبانگە و تائێستاش سەوزە.

## مێژوو
ناحیەی دارەشەکران سەر بە قەزای پیرمامە و لە (٢٦) گوند پێک ھاتووە ژمارەی دانیشتوانی (٩٤٥٠) کەسن، ناحیەی دارەشەکران لە ساڵی (٢٠٠٤) دامەزراوە و سەرەتا سەر بە قەزای خەبات بوو، لە ساڵی (٢٠٢٤) قەزای پیرمام ھاتەکایەوە و ئەم ناحیەیان پێوەگرێدا.

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی دارەشەکران:
* لە باکوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر و ناحیەی گردەسێن.
* لە باشوورەوە ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی کۆڕێ.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ڕۆڤیا و ناحیەی دارەتوو.

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتووانی (٩٤٥٠) ھەزار کەسە.

## کشتووکاڵ
ئەم ناحیەیە بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری بەناوبانگە ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٣١٢٩٨٨)دۆنمە و رووبەری زەوی کشتوکالی (١٢٢٤٩١) دۆنمە، لەبەر ئەوەی سنوورێکی زۆری ئەم ناحیەیە ئەکەوێتە سەر زێی گەورە سودێکی زۆری ھەیە بۆ کشتوکاڵ و ئاودێری.

## شوێنەوار

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە (٢٩) گوند پێکھاتووە:

* دارەشەکران(ناوەند)
* بانە، دارەشەکران
* باوەخەلان
* بیرکان
* ترپەزەرد
* تووە
* چڕە، دارەشەکران
* چنارۆک، دارەشەکران
* چەمەبەگەز 
* خاڵوان
* خاڵوانی نوێ
* ڕەشوان نورۆ
* ڕەشوان یوسف
* زەرگەزەوی
* زەرواو
* شیوەلەک
* قەپەکیان
* کاوانیان
* کەورەسۆر 
* کودەریان
* کێلەسپی، دارەشەکران
* گرد مامک
* گردی ماوان
* گەروو دەلالان
* گۆپاڵ، دارەشەکران
* مام خالان
* مەنداوە
* ھەبابان
* وسومەلیانی خواروو
* وسومەلیانی سەروو

## ئەمانەش ببینە
* قەزای پیرمام
* ناحیەی کۆڕێ
* ناحیەی بەستۆڕە
* ناحیەی بناری سەفین

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
ھێزی ئەرکی ھاوبەشی تێکەڵ – ئۆپەراسیۆنی چارەسەری ڕیشەیی

**ھێزی ئەرکی ھاوبەشی تێکەڵ – ئۆپەراسیۆنی چارەسەری ڕیشەیی** (**CJTF–OIR**) پێکھاتەیەکی سەربازی فرەنەتەوەیییە کە لەلایەن ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا دژی دەوڵەتی ئیسلامی دامەزراوە، بە ئامانجی ڕاگەیەندراوی «تێکدان و لەناوبردنی» ڕێکخراوەکە. بە سەرۆکایەتی ناوەندی سوپای ئەمریکا (ARCENT) لە ھێزی سەربازی و کارمەندانی زیاتر لە ٣٠ وڵات پێکھاتووە.

لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ لەلایەن فەرماندەی ناوەندیی ئەمریکاوە پێکھێنرا، CJTF-OIR مەبەست لێی جێگرتنەوەی ئەو *ڕێکخستنە تایبەتانە* بوو کە بۆ ھەماھەنگی ئۆپەراسیۆنەکانی دژی داعش دامەزرابوو، دوای دەستکەوتە خێراکانی لە عێراق لە مانگی حوزەیران. ناوەندیی چالاکییە سەربازییەکانی ئۆپەراسیۆنی چارەسەریی ڕیشەیی لە ھەڵمەتەکانی لە عێراق، سووریا و لیبیا پێکھاتووە. فەرماندەی ئێستای ھاوپەیمانییەکە ژەنەڕاڵی سەرەکی ماتیۆ دەبلیو مەکفارلینییە، لە سوپای ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئۆپەراسیۆنی چارەسەری ڕیشەیی – ماڵپەڕی فەرمی
* ڕاپۆرتی تایبەتی Defense.gov: ئۆپەراسیۆنی چارەسەری ڕیشەیی
* ھاوپەیمانی جیھانی – ماڵپەڕی فەرمی

پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان
ورچی قاوەیی سووری

چەپ|250px|وێنۆک|ورچی قاوەیی سووری.
**ورچی قاوەیی سووری** یان **ورچی قاوەیی کوردی** یان **ورچی کوردی** (ناوی زانستی: Ursus arctos syriacus یان Ursus arctos arctos) جۆرێکە لە ورچی قاوەیی ئۆراسیا کە لە مەترسی لەناوچووندایە و ئاژەڵێکی ھەمەلایەنە، بەو پێیەی گۆشت و گیا و میوە و مێروو و ھەنگ دەخوات. قەبارەی لە لووتەوە تا کلکی ١٠١ بۆ ١٤٠ سم دەبێت و کێشی دەگاتە ٥٠٠ کیلۆگرام، ڕەنگەکەی لە زەردێکی ئەسمەرەوە دەست پێدەکات تا قاوەیکی تۆخ. لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئاسیا و بەتایبەتی لە دەوروبەری چیای قەوقاز و زاگروس دا بڵاوبووەتەوە، تاکە ورچێکە کە لە ھەندێک ناوچەی کوردستاندا ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ورچەکان
پۆل:گواندارن
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن
ورچی کۆدیاک

چەپ|250px|وێنۆک|ورچی کۆدیاک لە یەکێک لە باخچەی ئاژەڵانی ئەڵمانیا.
**ورچی کۆدیاک** (ناوی زانستی: Ursus arctos middendorffi) گەورەترین جۆری ورچی قاوەییە کە لە دوورگەکانی کۆدیاک لە کەنارەکانی باشووری ڕۆژاوای ئالاسکا دەژی، ھەروەھا پێی دەوترێت ورچی قاوەیی ئەلاسکا. لەگەڵ ورچی جەمسەریدا ئەمڕۆ دوو گەورەترین ورچن کە لە ژیاندا ماون، ورچی کۆدیاک بەزۆری کێشی لە نێوان ٥٠٠ بۆ ٨٠٠ کیلۆگرامە و ھەندێکجار لە ھەزار کیلۆگرام تێپەردەکات.
لە ڕووی فیزیۆلۆژییەوە ورچی کۆدیاک زۆر لە جۆرەکانی تری ورچی قاوەیی دەچێت، لەوانە ورچی گریزلی و ورچی گریزلی لەناوچووی کالیفۆرنیا. ورچەکانی کۆدیاک لە دوایی سەردەمی سەھۆڵبەندانەوە ١٠ ھەزار بۆ ١٢ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە ورچەکان جیابۆنەتەوە و لە دوورگەی کۆدیاک گیریان خواردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ورچەکان
پۆل:گواندارن
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لەلایەن کلینتۆن ھارت مێریامەوە
ورچی گریزلی

چەپ|250px|وێنۆک|وێنەی ورچێکی گریزلی.
 
**ورچی گریزلی** (ناوی زانستی: Ursus arctos horribilis) کە بە **گریزلی** ناسراوە، جۆرێکە لە ورچی قاوەیی کە لە بەرزایییەکانی ڕۆژاوای ئەمریکای باکووردا بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەتەوە.
پێدەچێت ئەم جۆرە لە ورچی قاوەیی ئوسوری ھاتبێتە ئاراوە کە ١٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە ڕۆژھەڵاتی ڕووسیا پەڕینەوە بۆ ناو ئەلاسکا و ١٣ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە ئەلاسکا ھاتوونەتە بۆ ناوچەکانی باشوور. کێشی بە گشتی لە ٢٠٧ بۆ ٣٨٩ کیلۆگرام دەگۆڕێت و کێشی ورچی تازە لەدایکبوو کەمتر لە ٥٠٠ گم دەبێت، ساڵانە ١ بۆ ٤ بەچکەیان دەبێت و ئەم ورچە بە مەترسیدار دادەنرێت ئەگەر خۆیان و بەچکەکانیان ھەڕەشەیان لێ بکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ورچەکان
پۆل:گواندارن
پۆل:ھێماکانی کالیفۆرنیا
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ورچی ڕەشی ئەمریکی

[چەپ|250px|وێنۆک|ورچی ڕەشی ئەمریکی، [مانیتۆبا، کەنەدا.]]
**ورچی ڕەشی ئەمریکی** (ناوی زانستی: Ursus americanus) کە بە **ورچی ڕەش** ناسراوە، جۆرێکە لە ورچی  قەبارە مامناوەند و بچووکترین و زۆرترین جۆری ورچە لە ئەمریکای باکووردا، کە شازدە جۆری ھەیە.

ئەم جۆرە ورچە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ناوچە دارستانە چڕەکاندا دەژی، بەڵام بەزۆری دارستانەکان بەجێدەھێڵێت بۆ گەڕان بەدوای خۆراکدا. ئەم ئاژەڵە ھەندێکجار لە مرۆڤەکان و ناوچەی نیشتەجێبووەکان نزیک دەبێتەوە بۆ دۆزینەوەی خۆراک.
بە پێ ڕێکخراوی ژینگەیی جیھانی ھیچ نیگەرانییەک یان مەترسیی لەناوچوونی ئەم ورچەدا نییە. ژمارەی ئەم ورچە لە سروشتدا بە دوو ھێندەی کۆی ژمارەی جۆرەکانی تری ورچ مەزەندە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواندارن
پۆل:ورچەکان
پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لەلایەن پیتەر سیمۆن پالاسەوە
دادگای مەھداوی

ڕاست|وێنۆک|237x237پیکسڵ|دادگای باڵای سەربازی تایبەت / دادگای شەعب / دادگای مەھداوی
ڕاست|وێنۆک|190x190پیکسڵ|یەکێک لە دانیشتنەکانی سزادان لە دادگای مەھداوی
**دادگای باڵای سەربازی تایبەت**، کە ناوی فەرمی **دادگای شەعب** یان **دادگای مەھداوییە**، دادگایەکە لە ساڵی ١٩٥٨ی زایینی، بە فەرمانی سەرکردە عەبدولکەریم قاسم، سەرۆک وەزیرانی عێراق، بەپێی فەرمانی کۆمارییەکان ژمارە (١٨) دامەزراوە. لە بەرواری ٢٠ی تەممووزی ١٩٥٨، وەک لە فەرمانی کۆماری ژمارە (١٦٤) لە بەرواری ١٥ی ئابی ١٩٥٨ ھەمووار کراوەتەوە، کە عەقید فازل عەباس مەھداوی وەک سەرۆکی دادگای باڵای سەربازی تایبەت دەستنیشان دەکات، لەگەڵ مووقەددەم عەبدولھادی ئەلراوی، مووقەددەم فەتاح شاڵی، مووقەددەم شاکر مەحموود ئەلسەلام، و ڕائید ئیبراھیم عەباس ئەللامی، و ڕائید کامیل شەمماع وەک ئەندامی یەدەگ، و دادگاکە لەو کاتەدا بۆ دادگاییکردنی وەزیران و بەرپرسانی پاشایەتی پێکھێنرا، سەبارەت بە داواکاری گشتی، مەجید محەممەد ئەمین بوو، و پێشتر دانیشتنەکانی لە ھۆڵی شەعب لە ناوچەی باب معادم لە نزیک بینای وەزارەتی بەرگریی لە بەغدا ئەنجام دەدرا، تا ئەمڕۆش ھەروا ماوەتەوە و ڕاستەوخۆ لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن پەخش تێدا دەکران پاشان ئەندامانی دادگاکە گۆڕدران بەجۆرێک کە مووقەددەم عەبدولھادی ئەلڕاوی عەقید حوسێن خدر ئەلدووری بوو بە جێنشینی ئەو و دواتر ڕائید فازل مووسلیح، لەبری مووقەددەم شاکر مەحموود ئەلسەلام، و مەحموود جەعفەر ئەلچەلەبی، لەبری کامیل ئەلشەماع. دانیشتنەکانی دادگا تا ڕووخانی ڕژێمی ڕێبەر عەبدولکەریم قاسم لە ساڵی ١٩٦٣ی زایینی بەردەوام بوو و ئەم دادگایە شاھیدی دادگاییکردنی پیاوانی سەردەمی پاشایەتی لە عێراق و پیاوانی کودەتاکەی شەواف لە مووسڵ ١٩٥٩ و دادگاییکردنی سەرۆک کۆماری پێشوو عەبدولسەلام عارف بە تۆمەتی ھەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی عەبدولکەریم قاسم، ھەروەھا دادگاییکردنی ژمارەیەکی زۆر لەنێو بەعسی و نەتەوەپەرستەکاندا کە تۆمەتبارکرابوون بە ھەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی قاسم لە ساڵی ١٩٥٩.

## سەرچاوەکان
مۆزەخانەی عەبدولکەریم قاسم

**مۆزەخانەی عەبدولکەریم قاسم** یان **مۆزەخانەی شۆڕشی ١٤ی تەممووز** مۆزەخانەیەکە لە بەغدا کە کەلوپەلی تایبەتی یەکێک لە کەسایەتییە گرنگەکانی مێژووی ھاوچەرخی عێراق نمایش دەکات، ئەویش سەرۆکوەزیرانی عێراق، عەبدولکەریم قاسم (یەکێک لە سەرکردەکانی شۆڕشی ١٤ی تەممووز و یەکەم حاکمی عێراق دوای دەسەڵاتی پاشایەتی)، کە لەلایەن حیزبی بەعسەوە ڕووخێندرا لە کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٣ و دەکەوێتە یەکێک لە خانووە میراتییەکان کە دەکەوێتە گرنگترین شەقامی پایتەخت، شەقامی ئەلڕەشید لە بەغدا ئەم کارە ھاوکات بوو لەگەڵ ساڵیادی تیرۆرکردنی قاسم لە ٩ی شوباتدا، بنەماڵەکەی و کەسە نزیکەکانی و ھەروەھا کەسایەتییە فەرمی و ئەکادیمی و کولتوورییەکان. 

ئەم خانووە لەلایەن بازرگانانی عێراقی عەبدولجەبار ئەلخەزەری لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم دامەزرا و بەیەکێک لە بینا میراتییە دیارەکانی بەغدا دادەنرێت لەڕووی پلاندانان و توخمە تەلارسازییەکان و کاری دارە دیارەکانی (شەناشیل)ەوە ئەم خانووە بۆ پاراستن و زیندووکردنەوەی و بیکەن بە مۆزەخانەی میراتی بۆ کەسایەتی ڕێبەری کۆچکردوو عەبدولکەریم قاسم, بەو پێیەی ئەم مۆزەخانەیە کەلوپەلی تایبەتی خۆی و چەند دیارییەکی دەگمەنی تێدایە.
## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
پۆل:مێژووی بەغدا
فسفۆری سپی

**فسفۆری سپی** چەکێکە کە بە تێکەڵکردنی فسفۆری ناوی لەگەڵ ئۆکسجین کاردەکات. **فسفۆری سپی** ماددەیەکی شەفاف و سپی و زەردی مۆمی ھەیە و لە فۆسفات دروستکراوە زۆر بە خێرایی کارلێک لەگەڵ ئۆکسجین دەکات و ئاگر و دووکەڵی سپی چڕ بەرھەم دەھێنێت ئەگەر ناوچەیەک بەر پیسبوون بوو بە فسفۆری سپی لە خاکدا یان بنی ڕووبار و دەریاکان یان تەنانەت لەسەر جەستەی ماسی دەنیشێتەوە کاتێک جەستەی مرۆڤ بەر فسفۆری سپی دەکەوێت، پێست و گۆشتەکەی دەسوتێت و تەنھا ئێسکەکانی دەمێنێتەوە.
## سەرچاوەکان
ورچی قاوەیی

[چەپ|250px|وێنۆک|[ورچی کۆدیاک لە دوورگەی کۆدیاک.]]
**ورچی قاوەیی** (ناوی زانستی: Ursus arctos) جۆرێکی ورچی گەورەیە کە گۆشتخۆر و سەوزەخۆرن و لە زۆرێک لە ناوچەکانی ئەمریکای باکوور و ئەوراسیادا بڵاوبووەتەوە. کێشی ئەم جۆرە ورچە بە گشتی لە ٨٠ بۆ ٦٠٠ کیلۆگرام دەگۆڕێت و ورچی کۆدیاک گەورەترین و بەھێزترین جۆری ئەم ورچەیە. لەکاتێکدا کە مەودای شوێنی نیشتەجێبوونی ورچی قاوەیی کەمیکردوتەوە و لە زۆر ناوچەدا لەناوچووە، بەڵام ھێشتا لە لیستی کەمترین نیگەرانییەکانی ڕێکخراوی ژینگەیی جیھانیدا ماوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ورچەکان
پۆل:گواندارن
پۆل:شیردەرەکانی ئاسیا
پۆل:گواندارانی ئەورووپا
پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ڕووسیا
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پرسەی قاسم سولەیمانی

**پرسەی قاسم سولەیمانی** فەرماندەی سوپای قودسی ئێران و سەرکردەیەکی دیاری سوپای پاسداران، لە ماوەی چوارەم تا حەوتەمی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ بەڕێوەچوو، و بەشێک لە شارەکانی عێراق و ژمارەیەک شاری ئێرانی لەخۆگرتبوو، لەوانە بەغدا و کەربەلا و نەجەف و ئەھواز و مەشھەد و تارانی پایتەخت و ھەروەھا لە قوم و دواجاریش لە زێدی خۆی لە کرمان. ئەو پرسە لە ناوخۆی ئێران بە گەورەترین پرسە لە دوای پرسەی ڕووحوڵڵا خومەینی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی ئێران لە ساڵی ١٩٨٩ وەسف کرا.  
## عێراق
لە ٤ی کانوونی دووەم؛  لە شاری بەغدای پایتەخت کاروانێکی پرسە بۆ سولەیمانی ڕێکخرا، بە ئامادەبوونی ھەزاران کەسی ماتەمینی کە ئاڵای عێراق و ئاڵای میلیشیا شیعەکانی ئەو وڵاتەیان ھەڵکرد. ھەروەھا درووشمی دو‌وژمنکارانەی ھەندێک وڵاتیان بەرزکردەوە، دیارترینیان «مەرگ بۆ ئەمریکا» بوو. و «مەرگ بۆ ئیسرائیل». کاروانەکە لە مزگەوتی ئەلکازیمیە لە بەغدا دەستی پێکرد. بە ئامادەبوونی سەرۆک وەزیرانی عێراق - کە لە دوای ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان دەستی لەکارکێشایەوە - عادل عەبدولمەھدی و سەرکردەکانی میلیشیاکان کە تاران پاڵپشتییان دەکرد، پێش ئەوەی ڕووفاتی سولەیمانی بگوازرێتەوە بۆ شاری کەربەلا و دواتر نەجەف.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەھواز
پۆل:مەشھەد
زەینەب سولەیمانی

**زەینەب سولەیمانی** ()  یەکێکە لە کچەکانی قاسم سولەیمانی ڕێبەری سەربازی ئێران کە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٨ تا ٢٠٢٠ی زایینی فەرماندەیی سوپای قودسی وەرگرتووە تا کوژراوە. لە زانکۆی شەھید بەھەشتی زانستە سیاسییەکانی خوێندووە، و پەیوەندی نێوان باوکی و بنەماڵەی سەربازە ئێرانییەکان بووە کە لە کاتی شەڕی ئێران و عێراق و شەڕ و دەستێوەردانەکانی ئێران لە شامی عەرەبی کوژراون. چەند جارێک لەگەڵ باوکیدا گەشتێکی بۆ عێراق و سووریا و لوبنان کردووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:ئیسلامییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:قاسم سلێمانی
پەنابەرانی کورد

کێشەی **پەنابەران و ئاوارەکانی کورد** لە ماوەی سەدەی بیستەمدا لە ڕۆژھەڵاتی ناوین سەریھەڵدا و تا ئەمڕۆش بەردەوامە. ئاوارەبوونی کوردەکان پێشتر لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ھەبووە، بە بیانووی سەرکوتکردنی یاخیبوونی دانیشتوانی ناوخۆیی، لە ماوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر کەوانەی بەپیتی باکوور و ناوچەکانی دراوسێی زاگرۆس و تۆرۆس. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، کەمینە مەسیحییەکان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا ناچار بوون کۆچی بەکۆمەڵ بکەن (بەتایبەت لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی سەربەخۆیی تورکیا)، بەڵام زۆرێک لە کوردەکانیش، تووشی دۆخێکی ھاوشێوە بوون؛ بەشێک لە یەکێتییە خێڵەکییە کوردییەکان لەگەڵ عوسمانییەکان ھاوکارییان کرد، ھەندێکی دیکەش دژایەتی ئەم بابەتەیان دەکرد و لە چەند ناوچەیەکدا لەدژی ڕاپەڕین. لەو چوارچێوەیەدا بارودۆخی کورد لە دەوڵەتی مۆدێرنی تورکیادا لە ماوەی ساڵانی بیست و سییەکانی سەدەی ڕابردوودا گۆڕا بۆ دۆخێکی کارەساتبار و لە ھەمان کاتدا یاخیبوونە بەرفراوانەکانی کورد لە ئەنجامدا کۆمەڵکوژییەکی بەرفراوان و دەرکردنی سەدان کەسی لێکەوتەوە ھەزاران. لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، توندوتیژی نوێبووەوەی ململانێی تورکیا و کورد، ٣ ملیۆن کەسی ئاوارە کردووە، کە بەشێکی زۆریان ئێستاش ئاوارەن.

لە عێراقدا کورد بە دوای خۆبەڕێوەبەری و سەربەخۆییدا دەگەڕێت، کە لە سایەی شەڕە چەکدارییەکانەوە لە دوای شۆڕشی محەممەد بەرزنجی لە ساڵی ١٩١٩ەوە نیشانەکانی لە ئاسۆدا دەستیان کردووە بە دەرکەوتن. بەڵام ئاوارەبوونەکان لە سەردەمی ململانێی عێراق و کورددا زیاتر بەربڵاوتر بوون و بەرنامەکانی تەعریبکردنی چالاکی ھاوتەریب کە لە لایەن ڕژێمی بەعسەوە ئەنجامیان دابوو، دەستیان کرد بە سەرھەڵدان، کە ئامانجی پاکتاوکردنی باکووری عێراق بوو لە زۆرینەی کورد. دەیان ھەزار کورد لە دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی یەکەمی کوردستانی عێراق و شەڕی دووەمی کوردستانی عێراق لە ساڵانی شەستەکان و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، ئاوارە بوون و لە ناوچەکانی شەڕ ھەڵھاتن. شەڕی نێوان ئێران و عێراق کە لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ بەردەوام بوو، شەڕی یەکەمی کەنداو و یاخیبوونەکانی دواتر ھەموویان چەندین ملیۆن پەنابەری بە شێوەیەکی سەرەکی کوردەکان دروستکرد، کە زۆربەیان پەنایان بۆ ئێران بردەوە، لە کاتێکدا ھەندێکی تر بڵاوەیان بە ڕەوەندی کورد لە ئەورووپا و ئەمریکا. بەتەنھا ئێران پەنابەری بۆ یەک ملیۆن و ٤٠٠ ھەزار پەنابەری عێراقی دابین کردووە، کە زۆربەیان کوردن، کە لە ئەنجامی شەڕی کەنداو و یاخیبوونەکانی دواتر.

لە ئێستادا ڕێژەیەکی زۆر لە دانیشتووانی کورد لە پەنابەرانی کورد، ئاوارە و بنەماڵەکانیان پێکدێن. ئێستاش پەنابەران خۆیان ڕێژەیەکی زۆر لە کوردەکانی ئێران و سووریا پێکدەھێنن. لەماوەی ڕابردوودا ڕاگەیەندرا کە لە چوارچێوەی پرۆسەکانی چاکسازیی بەشار ئەسەد، ھەروەھا وەک ھەوڵێک بۆ ھێورکردنەوەی ڕاپەڕینی ساڵی ٢٠١١ی سووریا، مافی مەدەنی بە کۆمەڵگەی کوردی سووریا دەدرێت. بەڵام کۆمەڵەکانی مافی مرۆڤ ئاماژە بەوە دەکەن کە لە کۆی ٢٠٠ ھەزار کورد تەنھا ٣ ھەزار کوردی بێ دەوڵەت پێگەی فەرمییان لە سووریا وەرگرتووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕی ئێران و عێراق
پۆل:پەرتبوونی کورد
پۆل:پەنابەرانی کورد
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان
محەممەد عەلی جەواد

وێنۆک|عەقید محەممەد عەلی جەواد - فەرماندەی ھێزی ئاسمانیی عێراق
**محەممەد عەلی جەواد جەعفەر ئەلروبەیعی** (لە ١١ی ئابی ١٩٣٧ لە مووسڵ کۆچی دوایی کردووە)، سەربازێکی عێراقی بوو بە پلەی عەقید فڕۆکەوان، یەکێک بوو لە سەرکردەکانی کودەتاکەی بەکر سیدقی لە ساڵی ١٩٣٦ کاتێک فەرماندەی ھێزی ئاسمانیی شاھانەی عێراق بوو. ئەو لە یەکەم گرووپی ئەفسەرانی فڕۆکەوان بوو، ناوکی ھێزی ئاسمانیی عێراق، کە لە بەریتانیا مەشقیان پێکرابوو، و گەڕایەوە بۆ دامەزراندنی ھێزی ئاسمانیی عێراق، و بووە یەکەم فەرماندەی ھێزی ئاسمانیی. ھەروەھا فڕۆکەوانێکی تایبەتی شا غازی بووە. لەگەڵ لیوا بەکر سیدقی لە ھەمان ئۆپەراسیۆندا لە شاری مووسڵ لە ۱۱ی ئابی ١٩٣٧ تیرۆرکرا و لە گۆڕستانی باب ئەلمووعەززەم بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
ئۆپراسیۆنی زەفەر ٧

**ئۆپەراسیۆنی زەفەر ٧** () ھێرشێکی ئێران بوو لەکاتی شەڕی ئێران و عێراقدا. ئۆپراسیۆنی سەربازیی ئێران بە سەرکەوتوویی لەلایەن لیوا عەلی سەیاد شیرازییەوە سەرپەرشتی کرا کە تێیدا ئێران لە شەڕەکەدا سەرکەوت، ھەروەھا دژە ھێرشی عێراقیش کە دواتر بەدوای خۆیدا هێنا. بەڵام ئێران لەژێر گەمارۆ ئابووری و سەربازییە بەرفراوانەکاندا بۆ سەر ئەو وڵاتە بەرەوڕووی پاشەکشەی تەکنیکی بووەتەوە. لەئەنجامی ئەو پاشەکشانە ئێران نەیتوانی ئامانجی خۆی لە دەستبەسەرداگرتنی سلێمانی بگات.
## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی
پەیوەندی نێوان ڕۆژاڤا و ھەرێمی کوردستان

[thumb| '''[ھەرێمی کوردستان**  **ڕۆژاڤا** (٢٠١٤—ئێستا)]]**پەیوەندی نێوان ڕۆژاڤا و ھەرێمی کوردستان''' ئاماژەیە بۆ پەیوەندی نێوان ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. ھەرچەندە ھەمان نەتەوەن، بەڵام جیاوازی سیاسیشیان زۆرە. لە ململانێی دژی داعش ھاوکاری سەربازی ھەبوو لەنێوان ھەرێمی کوردستان و ئەمریکا، ھەرچەندە ھیچ کامیان پشتیوانی فەرمییان بۆ ڕۆژاڤا و یەپەگە نەکردووە. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان گەمارۆی ئابووریی تاکلایەنەی بەسەر ڕۆژاڤادا سەپاند و زیانی بە ئابووری ئەوان گەیاند. ڕژێمی «سوڵتانیزم»ی کوردستانی عێراق بە پێچەوانەی ڕژێمی کۆنفیدراڵی دیموکراتیکی ڕۆژاڤایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییەکانی دەرەوەی ھەرێمی کوردستان
پۆل:کوردایەتی
پۆل:سیاسەتی سووریا
پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا
ھەڵمەتی سەربازی عێراق بۆ سەر ڕەواندز

**شەڕی ڕەواندز** یان **گەمارۆدانی ڕەواندز ١٩٦٣** ھەڵمەتێکی سەربازی عێراقییە کە لەلایەن ھێزە عێراقییەکان لە فیرقەی چوارەوە بە سەرۆکایەتی فەریق جەنەڕاڵ خەلیل دەباغ، بە پاڵپشتی ھێزەکانی جاش لە کوردستانی عێراق، بۆ شکاندنی گەمارۆی پێشمەرگە ئەنجام دەدرێت لە شارۆچکەی ڕەواندز بە تایبەتی لە چوارچێوەی شۆڕشی ئەیلوول.
## ھۆکارەکانی ھەڵمەتەکە
لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٣، لە کاتێکدا ھەموو ھێزەکانی سوپای عێراق سەرقاڵی ھەڵمەتی سەربازی عێراق بوون لە باکوور، ھێزی پێشمەرگەی کوردستان بە سەرۆکایەتیی مەلا مستەفا بارزانی و عومەر مستەفا گەمارۆی لیوای ٥ی پیادەی سوپای عێراقی بە سەرۆکایەتی سەعید حەمۆی دا بۆ ماوەی ماوەیەکی زۆرە لە شاری ڕەواندز، ھەوڵەکانی ئەم ھێزە شکستی ھێنا بۆ ئەوەی لەو گەمارۆ توندە ھێزەکانی پێشمەرگە ڕزگاریان ببێت، ھەروەھا ھەموو ئۆپەراسیۆنە فریاگوزارییە ئاسمانییەکانی حکوومەتی عێراق شکستی ھێنا بۆیە ھێزێکی عێراقی بە پاڵپشتی جاشەکان بە سەرۆکایەتی خەلیل جاسم ئەلدەباغ نێردرا بۆ ئەوەی گەمارۆی سەر لیوای پێنج بشکێنن، دوای ئەوەی نزیک بوو خۆی ڕادەست بکات.

## ئەنجامی ھەڵمەتەکە
ھێزە عێراقییەکان بە پاڵپشتی سەربازەکان توانیان بۆ ماوەیەکی کورت گەمارۆی ڕەواندز بشکێنن، ئەمەش ڕێگەی بە لیوای پێنج دا بکشێتەوە و لە تەسلیمبوون ڕزگاری بکات، سەرەڕای سەرکەوتنی ھەڵمەتەکە، بووە ھۆی وەستاندنی ھێرشی سەرەکی لەلایەن ھێزەکانی عێراق کاتێک سەرقاڵی ڕزگارکردنی لیوای گەمارۆدراو بوون دوای ئەوەی زیاتر لە ھەشت ھەفتەی خایاند بۆ پاراستنی ڕێگای کەرکووک-سلێمانی و پاشان ڕەواندز.

## سەرچاوەکان
ھێکتۆر سالامانکا

**ھێکتۆر سالامانکا** (کە مارک مارگۆلیس ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت) کەسایەتییەکی خەیاڵیی بەساڵاچووی ڕێکخراوی ماددە ھۆشبەرەکانی سالامانکایە و ھاوکارێکی ئیلادیۆ ڤێنتێ سەرۆکی کارتێلەکەیە.

## سەرچاوەکان
توکۆ سالامانکا

**توکۆ سالامانکا** (کە ڕیمۆند کروز ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت) تاوانبارێکی ماددە ھۆشبەرەکانی مەکسیکییە و لە ڕووی دەروونییەوە ناجێگیرە و کوڕەزای ھێکتۆر سالامانکایە.

## سەرچاوەکان
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_characters_in_the_Breaking_Bad_franchise#Tuco_Salamanca
لیۆنێل و مارکۆ سالامانکا

**لیۆنێل و مارکۆ سالامانکا** (کە دانیال و لویس مۆنکادا ڕۆڵی تێدا دەگێڕن)، کە بە «ئامۆزاکان»یان «دوانە» ناودەبرێن، برای دوانەن و بکوژێکی بەرھەمدارن بۆ کارتێلی ماددە ھۆشبەرەکانی ئیلادیۆ ڤێنتێن.

## سەرچاوەکان
ویکپیدیای ئینگلیزی
چیھواھوا

**چیھواھوا** ()یەکێکە لەو ٣١ ویلایەتەی کە، لەگەڵ مەکسیکۆ سیتی، ٣٢ یەکەی فیدڕاڵی مەکسیک پێک دەھێنن. لە بەشی باکووری ڕۆژاوای مەکسیک ھەڵکەوتووە و سنووری ھەیە لەگەڵ ویلایەتەکانی سۆنۆرا لە ڕۆژاواوە، سینالوا لە باشووری ڕۆژاواوە، دورانگۆ لە باشوورەوە، و کۆاھویلا لە ڕۆژھەڵاتەوە. لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتەوە، سنوورێکی فراوانی ھەیە لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە ھاوسنوورە لەگەڵ ویلایەتەکانی نیومەکسیکۆ و تێکساس.

ناوی ویلایەتەکە لە پایتەختەکەیەوە وەرگیراوە، شاری چیھواھوا؛ گەورەترین شاری ویلایەتەکە سیوداد خوارێزە. لە ساڵی ١٨٦٤دا شاری چیھواھوا لەلایەن بێنیتۆ خوارێزەوە بە پایتەختی مەکسیک ڕاگەیەنرا لە ماوەی شەڕی چاکسازی و دەستێوەردانی فەڕەنسا. شاری پاڕاڵ گەورەترین بەرھەمھێنەری زیو بوو لە جیھاندا لە ساڵی ١٦٤٠دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی مەکسیک
گەورەمامۆستا (شەتڕەنج)

**گەورەمامۆستا** () نازناوێکە کە لەلایەن ڕێکخراوی شەترەنجی جیھانی (ئێف ئای دی ئی) بە یاریزانانی شەتڕەنج دەبەخشرێت. جگە لە پاڵەوانی جیھان، گەورەمامۆستا بەرزترین نازناوە کە یاریزانی شەترەنج دەتوانێت بەدەستی بھێنێت. کاتێک بەدەست دەھێنرێت، نازناوەکە بۆ ھەتاھەتایە دەمێنێتەوە، ھەرچەندە لە حاڵەتی نائاساییدا دەکرێت نازناوەکە بەھۆی ساختەکارییەوە لێ بسەنرێتەوە.

نازناوی گەورەمامۆستا، لەگەڵ نازناوە کەمترەکانی ئێف ئای دی ئی وەک مامۆستای نێودەوڵەتی (IM)، مامۆستای FIDE (FM)، و مامۆستای کاندید (CM)، کراوەیە بۆ ھەموو یاریزانان بەبێ جیاوازی ڕەگەز. زۆرینەی زۆری گەورەمامۆستایان پیاون، بەڵام تا ساڵی ٢٠٢٤، ٤٢ ژن نازناوی گەورەمامۆستا-یان پێ بەخشراوە، لە کۆی نزیکەی ٢٠٠٠ گەورەمامۆستا. ھەروەھا نازناوی گەورەمامۆستای ژنان ھەیە کە پێداویستی کەمتری ھەیە و تەنھا بە ژنان دەبەخشرێت.

ھەروەھا نازناوی گەورەمامۆستا ھەیە بۆ داڕێژەران و چارەسەرکەرانی کێشەکانی شەترەنج، کە لەلایەن فیدراسیۆنی جیھانی بۆ داڕشتنی شەترەنج دەبەخشرێت. فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی شەترەنجی نامەیی (ICCF) نازناوی گەورەمامۆستای نێودەوڵەتی شەترەنجی نامەیی (ICCGM) دەبەخشێت. ھەردوو ئەم دەستەیە ئێستا سەربەخۆن لە ئێف ئای دی ئی، بەڵام لە ھاوکاریدا لەگەڵیدا کار دەکەن.

## سەرچاوەکان
فیدراسیۆنی جیھانیی شەتڕەنج

**فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی شەترەنج** یان **فیدراسیۆنی جیھانی شەترەنج**، کە بە گشتی بە کورتکراوە فەرەنسییەکەی **ئێف ئای دی ئی (فیدێ)** ناسراوە، ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە لە سویسرا دامەزراوە کە فیدراسیۆنە نیشتمانییەکانی شەتڕەنج پێکەوە دەبەستێتەوە و وەک دەستەی بەڕێوەبەری پێشبڕکێی نێودەوڵەتی شەترەنج کار دەکات. فیدێ لە ٢٠ی تەممووزی ١٩٢٤ لە پاریس، فەرەنسا دامەزرا. دروشمەکەی "Gens una sumus"ە، کە بە لاتینی واتای "ئێمە یەک خێزانین" دەگەیەنێت. لە ساڵی ١٩٩٩دا، ئێف ئای دی ئی لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC) بە فەرمی ناسرا. تا ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣، ٢٠١ فیدراسیۆنی ئەندام لە ئێف ئای دی ئی ھەن.

## سەرچاوەکان
ئۆڵۆمپیادی شەتڕەنج

**ئۆڵۆمپیادی شەتڕەنج** () تورنۆمێنتێکی دوو ساڵانەی شەترەنجە کە تێیدا تیمەکانی نوێنەرایەتی وڵاتانی جیھان پێشبڕکێ دەکەن. فیدێ تورنۆمێنتەکە ڕێکدەخات و وڵاتی خانەخوێ ھەڵدەبژێرێت. لە میانەی پەتای کۆڤید-١٩، فیدێ ئۆڵۆمپیادی شەترەنجی ئۆنلاینی لە ساڵانی ٢٠٢٠ و ٢٠٢١ بەڕێوەبرد، بە کۆنترۆڵی کاتی خێرا کە کاریگەری لەسەر پۆینتی ئۆنلاینی یاریزانەکان ھەبوو.

بەکارھێنانی ناوی «ئۆڵۆمپیادی شەترەنج» بۆ پاڵەوانییەتی تیمی فیدێ بنچینەیەکی مێژوویی ھەیە و ھیچ پەیوەندییەکی بە یارییەکانی ئۆڵۆمپیکەوە نییە.

## سەرچاوەکان
ئیلادیۆ ڤێنتێ

**ئیلادیۆ ڤێنتێ** (کە ستیڤن باوەر ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت) سەرۆکی کارتێلێکی ماددە ھۆشبەرەکانە لە شاری سیوداد خوارێز کە خوان بۆلسا و ھێکتۆر سالامانکا و برازاکانی سالامانکا لەخۆدەگرێت. بۆ یەکەمجار بیست ساڵ پێش دەستپێکردنی زنجیرەکە گەس فرینگی ناسی، کاتێک گاس و ھاوبەشەکەی ماکس پێشنیاری بەرھەمھێنانی میتامفیتامینیان بۆ کارتێلەکە کرد.

## سەرچاوەکان
سوڵتانیزم (حوکمڕانی)

**سوڵتانیزم** ناوێکی دیکەی *ستەمکارییە* جۆرێکە لە پاوانخوازی سیاسی کە بە بوونی زیادەڕۆیی فەرمانڕەوا لە ھەموو شتێکدا تایبەتمەندە کە پەیوەندی بە حوکمڕانییەوە ھەیە. ڕەنگە حاکم دەستوەردان لە ژیانی ئابووری یان کۆمەڵایەتیدا بکات یان نەیکات، ھەر بۆیەش لەوانەیە کۆمەڵەگەرایی لەم بوارانەدا ھەبێت، بەڵام ئەمە بە ھیچ شێوەیەک نوێنەرایەتی دەسەڵاتی سیاسی ڕاستەقینە ناکات.

زاراوەی *سوڵتانیزم* لە وشەی *[[سوڵتان|سوڵتانەوە]]* وەرگیراوە، نازناوێک کە لە کۆمەڵگا ئیسلامییەکاندا بۆ سەروەرێک یان پاشایەک بەکارھاتووە کە دەسەڵاتی ڕەھای ھەبووە. حووکمڕانی سوڵتان بە شێوەیەکی نەریتی حووکمێکی دوونیایی بووە، بە پێچەوانەی خەلافەت، ھەر بۆیە نابێت زاراوەی *سوڵتانی* بە زاراوەیەکی دژە ئیسلامی ھەژمار بکرێت. و ھەندێک لە سوڵتانەکان پاشای دەستووری بوون.
## سەرچاوەکان

پۆل:دەسەڵاتخوازی
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
پۆل:فەلسەفەی کۆمەڵایەتی
کۆنتڕۆڵی کات

**کۆنترۆڵی کات** () میکانیزمێکە لە یاری پێشبڕکێی نزیکەی ھەموو یارییە دوو-یاریزانییەکانی کایەی تەختەیی، بۆ ئەوەی ھەر خولێکی پێشبڕکێکە لە کاتێکی گونجاودا کۆتایی پێ بێت و پێشبڕکێکە بتوانێت بەردەوام بێت.

بۆ یارییە نۆرە-بەنۆرەکان وەک شەتڕەنج، شۆگی یان گەو، کۆنترۆڵی کات بە گشتی لە ڕێگەی کاتژمێری یارییەوە جێبەجێ دەکرێت، کە کاتی بەسەربراو لەسەر نۆرەی ھەر یاریزانێک بە جیا دەژمێرێت. یاریزانێک کە کاتی زیاتر لەوەی کۆنترۆڵی کات ڕێگەی پێدەدات بەکار بھێنێت، سزا دەدرێت، زۆربەی کات بە دۆڕاندنی یارییەکە. فشاری کات (یان کێشەی کات یان Zeitnot) ئەو بارودۆخەیە کە تێیدا یاریزانێک کاتێکی زۆر کەمی لەسەر کاتژمێرەکەی ماوە بۆ تەواوکردنی جووڵە ماوەکانی.

## سەرچاوەکان
شۆگی

**شۆگی**، کە بە **شەترەنجی ژاپۆنیش** ناسراوە، یارییەکی ستراتیژی سەر تەختەیە بۆ دوو یاریزان. یەکێکە لە یارییە ھەرە ناسراوەکانی سەر تەختە لە ژاپۆن و لە ھەمان خێزانی یارییەکانی وەک شەترەنجی ڕۆژاوایی، چاترانجا، شیانگچی، شەترەنجی ھیندی و جانگگی دایە. شۆگی بە واتای یاری تەختەی (گی 棋) جەنەڕاڵ (شۆ 将) دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایە ژاپۆنییەکان
جیهانبەخش پازۆکی

**جیهانبەخش پازۆکی** (لەدایکبووی ٢٥ی ئایارى ١٩٣٧) ئاوازدانەر و کۆمپۆزەر و گۆرانیبێژی ئێرانی بە رەچەلەک کورد . ئێستا لە شاری لۆس ئەنجلۆس دەژی. تەوەری سەرەکی گۆرانییەکانی ئەڤینیە .

## ژیان
لە ٢٥ی ئایار (مایس)ی ساڵی ١٩٣٧ لە شاری شیراز لە دایک بووە لە باوکێک کە بە رەچەڵەک لە کوردانى (پازۆکى)ە. . دوو منداڵى هەیە بە ناوى نیلۆفەر و نیگار.

ئەو شتەی کە ڕەنگە پازوکی لە ئاوازدانەرانی دیکە جیا بکاتەوە، نووسینی شیعر و گۆرانییەکانی هەمان بەرهەمە؛ کارێک کە بەزۆری لەلایەن دوو کەسەوە ئەنجام دەدرێت. پازوکی لە تەمەنی ٧ ساڵیدا بەهۆی حەزێکی زۆری بۆ مۆسیقا هاتە ناو ئەم بوارەوە و سەرەتا دەستی کرد بە فێربوونی ئامێرى فلوت . بەڵام دواتر فێری کەمانچە بوو و بە شێوەیەکی پیشەیی دەیژەنی. پازۆکی دواتر دەچێتە ئەسفەهان و لە دەبیرستانى ئەدەب یان هەمان کۆلێژی ئینگلیزی، لە ژێر دەستى حوسێن عەریزى خوێندوویەتی و لەگەڵ هۆشمەند عەقیلی دەبێتە هاوپۆل و لەم شارە بە سەرپەرشتی مامۆستایان جەلیل شەهناز و تاج ئەسفەهانی و عەبدولحسێن بەرازەندە موزیکی خوێندووە .

پازۆکی بەردەوام دەبێت لە هاوکاریی شیعریی و ئاواز و ژەنین لەگەڵ گۆرانیبێژانی بەناوبانگی ئێرانی وەک ئەکبەر گوڵپایگانی و مەهستی و هایدە دا و لە دوای ساڵی ١٩٧٩ واتە دوای (شۆڕشی ١٣٥٧) و لە دۆخی شەڕدا وەک زۆرێک لە مۆسیقاژەنی ئێرانی وڵاتەکەی بەجێهێشت و چووە ئەمریکا . هاوکارییەکانی لەگەڵ گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی لە لۆس ئەنجلۆس بەردەوام بوو . جیهانبەخش پازۆکی خاوەنى زیاتر لە ٦٠٠ بەرهەمە.

لە ساڵی 2005 خەڵاتی شێری باڵدار زێڕینی لە ئەکادیمیای جیهانی هونەر، ئەدەب و ڕاگەیاندنی ئێرانی وەرگرتووە سەبارەت بەو ئەرک و هەوڵە چەندین ساڵەی لە بواری مۆسیقا و هونەری ئێرانی و پاراستنی مۆسیقای ڕەسەنی ئێرانی لە هەندەراندا.

## رێز و یادکردنەوە
ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١١ یادێک بۆ جیهانبەخش پازۆکی سازکرا. لەم یادەدا هونەرمەندانی وەک هوشمەند عەقیلی ، ستار ، مارتیک ، ئومێد ، مورتەزا زۆرى تر بەشداریان کرد و زۆرێک لە ئاوازەکانی پێشکەش کران.  ئەم یادکردنەوەیە  مەولود زەهتاب بەرێوەى برد و ئۆرکێستراکەش لەلایەن کازم عالەمییەوە رێکخرا .

هەروەها هونەرمەندانی وەک داریوش ئیقبالی ، محەممەد حەیدەری ، ئەندرانیک ئاساتوریان و... وەک میوان لەم بەرنامەیەدا ئامادە بوون.

## سەرچاوەکان

*[ شیرکوند، نادر (۱۳۹۰). ورامین بهشت گردشگران. قم: فراگفت. صص. ۵۵–۵۹. شابک ۹۷۸۶۰۰۵۵۵۳۶۱۱.](http://شیرکوند،%20نادر%20(۱۳۹۰).%20ورامین%20بهشت%20گردشگران.%20قم:%20فراگفت.%20صص.%20۵۵–۵۹.%20شابک%20۹۷۸۶۰۰۵۵۵۳۶۱۱.)
*جیهانبەخش پازوکی 

* "شارى ئاشوب" شیعر و ئاوازی جیهانبەخش پازۆکی لە لایەن مەنوچەهر چەشم ئازەر و دەنگی هایدە (ڤیدیۆ)
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:ئێرانییانی نیشتەجێبوو لە لۆس ئانجلەس
پۆل:خەڵکی شیراز
پۆل:زیندووان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:کوردى ئێران
کوانتیک دریم

کۆمپانیای **کوانتیک دریم** دامەزراوەیەکی فەرەنسییە کە تایبەتە بە پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی یارییە ڤیدیۆیییەکان و بارەگای سەرەکی لە پاریسە. ئەم کۆمپانیایە لە ساڵی ١٩٩٧ دامەزراوە و تا ئێستا پێنج یاریی ڤیدیۆیی بەرھەم ھێناوە: «ڕۆحی کۆچەری» (١٩٩٩)، «فارنھایت» (٢٠٠٥)، «بارانی قورس» (٢٠١٠)، «لەودیو: دوو ڕۆح» (٢٠١٣) و «دیترۆیت: مرۆڤ بە» (٢٠١٨). کوانتیک دریم بە پەرەپێدانی چیرۆکی کارلێکەر ناسراوە، کە دەیڤد کەیج، دامەزرێنەری کۆمپانیاکە، ھێزی سەرەکی داھێنەرانەیەتی. لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠٢٢دا، کۆمپانیای نێت ئیز کوانتیک دریمی کڕی تاکو ببێتە یەکەم ستۆدیۆی ئەورووپی ئەم کۆمپانیایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی
کایەی ئەلیکترۆنیی دەستی

سەرەڕای پێشکەوتنی بەردەوامی کۆنسۆڵە دەستییەکان وەک نینتێندۆ سویچ یارییە دەستییە تایبەتمەندەکان ھێشتا جێگای خۆیان ھەیە. لە نێو کۆمەڵگە تەکنۆلۆژییەکانی وەک ئاکیبا-کەی، سیستەمە کۆنترۆڵکردنە تایبەتەکان وەک ئەوەی توتوکی باکۆی ساڵی ٢٠٠٨، بەھۆی نوێبوونیانەوە سەرکەوتوو بوون لە فرۆشتندا، بەڵام ئەم جۆرە یارییە دەستییە تایبەتمەندانە کەمن. ھەروەھا یارییە گەورەساڵەکان وەک بلاکجاک، پۆکەر و سۆدۆکۆ دەیان یاریی دەستیی ئەسڵی و کۆپیکراویان لێ بەرھەم ھاتووە.

بریک گەیمی چینی/ڕووسی، کە لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠دا بەناوبانگ بوو، یارییەکانی لەسەر تۆڕێکی ١٠ × ٢٠ خانەیی وەک شاشەیەکی دۆت-ماتریکسی کەم-وردبینی دروستکراون. ئەم ئامێرانە زۆرجار چەندین جۆری یاریی تێتریس و ھەندێک جار تەنانەت یاریی تری وەک پێشبڕکێ، برێکئاوت یان تەقەکردنیان تێدایە، وەک ئەوانەی کە لە گالاگا یان باتڵ سیتی دەچن. پێشکەوتووترینی ئەم دیزاینانە بە گشتی ٢٦ یاریی جیاوازیان ھەیە کە بە پیتە ئەلفوبێیییەکان ڕیزکراون و دەنگی فرە-کەناڵ، سەنتێزی دەنگ یان نموونەی دەنگی دیجیتاڵ و یادگەی ناوخۆیی CMOS-یان ھەیە کە دەتوانێت پێشکەوتنی یارییەکە و نمرە بەرزەکان ھەڵبگرێت کاتێک سیستەمەکە دادەخرێت. زۆرێک لەم یارییە دەستییانە کە دەیان یاریی لەم جۆرەیان تێدایە، وا بازاڕیان بۆ دەکرێت کە سەدان یان تەنانەت ھەزاران یارییان تێدایە (بۆ نموونە "٩٩٩٩ لە ١دا")، ھەرچەندە زۆربەی ھەرە زۆریان تەنھا ئاستی خێرایی و دژواری جیاوازن. سادەترینیان ئێستا دەکرێت بە نرخی تەنھا ١ دۆلار بفرۆشرێن.

لە نزمترین ئاستی ئاڵۆزیی یارییە دەستییەکاندا، یاریی «خۆلادان/گرتنی شتە کەوتووەکان» ھەیە. ئەم یارییانە بە دوو دوگمەی جووڵە کۆنترۆڵ دەکرێن و شاشەیەکیان ھەیە کە ستوونێکی شوێنی یاریکەر و ڕیزێک تەقەمەنی ھەیە کە بەرەو یاریکەرەکە دەجووڵێن.

## سەرچاوەکان
سێگا جێنیسیس

**سێگا جێنێسیس** کە لە دەرەوەی ئەمریکای باکوور بە ناوی مێگا درایڤ ناسراوە، کارپێکەرێکی کایەی ڤیدیۆییی ماڵییە کە سەر بە نەوەی چوارەمی ١٦-بیتییە. ئەم کۆنسۆڵە لەلایەن کۆمپانیای سێگاوە پەرەی پێدراوە و فرۆشراوە. جێنێسیس سێیەمین کۆنسۆڵی سێگا بوو و جێگرەوەی سیستەمی ماستەر بوو.

سێگا لە ساڵی ١٩٨٨دا لە ژاپۆن بە ناوی مێگا درایڤ دەری کرد، و لە ساڵی ١٩٨٩دا لە ئەمریکای باکوور بە ناوی جێنێسیس بڵاوی کردەوە. لە ساڵی ١٩٩٠دا، لە چەند ناوچەیەکی جیاوازدا بە ناوی جیاواز دابەشکرا:

- لە ئەورووپا: لەلایەن ڤێرجن ماستەرترۆنیکەوە وەک مێگا درایڤ
- لە ئوسترالیا و نیووزیلاند: لەلایەن ئۆزیسۆفتەوە وەک مێگا درایڤ
- لە بەرازیل: لەلایەن تێکتۆیەوە وەک مێگا درایڤ
- لە کۆریای باشوور: لەلایەن سامسۆنگ ئەلیکترۆنیکسەوە سەرەتا بە ناوی سوپەر گەیم بۆی و دواتر بە ناوی سوپەر ئەلادین بۆی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە
ئاتاری

**ئاتاری** () ناوێکی بازرگانییە کە لە دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٧٢، لەلایەن چەندین دامەزراوەی جیاوازەوە خاوەندارێتی کراوە. ئێستا لەلایەن کۆمپانیای فەرەنسی ئاتاری ئێس ئەی (کە پێشتر بە ناوی ئینفۆگرامز ناسرابوو) خاوەندارێتی دەکرێت. ئاتاری سەرەتایی، کە لە ساڵی ١٩٧٢ لە سەنیڤاڵ، کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەلایەن نۆلان بوشنێڵ و تێد دابنییەوە دامەزرا، پێشەنگ بوو لە بواری کایە ئەرکەیدەکان، کۆنسۆڵە ڤیدیۆیییە ماڵییەکان و کۆمپیوتەرە ماڵییەکان. بەرھەمەکانی کۆمپانیاکە، وەک پۆنگ و ئاتاری ٢٦٠٠، یارمەتیدەر بوون لە پێناسەکردنی پیشەسازی کاتبەسەربردنی ئەلیکترۆنی لە ساڵانی ١٩٧٠کانەوە تا ناوەڕاستی ١٩٨٠کان.

## سەرچاوەکان

پۆل:براندە ئەمریکییەکان
یووتیووبەر

**یوتیوبەر** جۆرێکە لە دروستکەری ناوەڕۆک و ناودارێکی سۆشیال میدیا کە ڤیدیۆ لە ماڵپەڕی ھاوبەشکردنی ڤیدیۆی ئۆنلاین یووتیووب باردەکات یان دروستی دەکات، بە شێوەیەکی گشتی لە کەناڵی یوتیوبی تایبەتی خۆیان بڵاویدەکەنەوە. ئەم زاراوەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٦ لە زمانی ئینگلیزیدا بەکارھاتووە، دواتر لە ژمارەی *[[(گۆڤاری تایم) کەسایەتیی ساڵ|کەسایەتیی ساڵی]]* ٢٠٠٦دا دەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیولۆجیزمەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:چاندی ئینتەرنێت
پۆل:یوتیووبەرەکان
ڤلۆگ

**ڤلۆگ** جۆرێکە لە بلۆگ کە میدیاکەی ڤیدیۆیە. پۆستەکانی ڤلۆگ زۆر جار ڤیدیۆی تێخراو (یان لینکی ڤیدیۆ) لەگەڵ دەقی پشتگیری، وێنە و مێتاداتای تر تێکەڵ دەکەن. پۆستەکان دەکرێت لە یەک گرتەدا تۆمار بکرێن یان بۆ چەند بەش دابەش بکرێن. بە پێچەوانەی بیرەوەرییەکی ڤیدیۆیی گشتیتر، ڤلۆگەکان زۆر جار وا تۆمار دەکرێن کە دروستکەرەکە بە درێژایی ڤیدیۆکە دەردەکەوێت.

لە ساڵانی دواییدا، «ڤلۆگکردن» کۆمەڵگەیەکی گەورەی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دروست کردووە و بووەتە یەکێک لە باوترین شێوەکانی کاتبەسەربردنی دیجیتاڵی. بە شێوەیەکی باو باوەڕ وایە کە، سەرەڕای سەرگەرمکەر بوون، ڤلۆگەکان دەتوانن لە ڕێگەی وێنەوە دەربڕینێکی قووڵ پێشکەش بکەن بە پێچەوانەی بلۆگە نووسراوەکان.

تۆماری ڤیدیۆیی (ڤلۆگەکان) ھەروەھا زۆر جار سوود لە سیندیکەیتکردنی وێب وەردەگرن بۆ ڕێگەدان بە بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆکە لە ئینتەرنێتدا، بە بەکارھێنانی فۆرماتەکانی سیندیکەیتکردنی ئاڕ ئێس ئێس یان ئەتۆم، بۆ کۆکردنەوە و لێدانی خۆکارانە لەسەر ئامێرە گەڕۆکەکان و کۆمپیوتەرە کەسییەکان. کەتەگۆری ڤلۆگ لەسەر پلاتفۆرمی ھاوبەشکردنی ڤیدیۆی یووتیووب زۆر بەناوبانگە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیا لە کۆمەڵگا
سڵاو دراوسێ

وێنۆک|بەرگی فەرمیی کایەکە
**سڵاو دراوسێ** () کایەیەکی ترسناکی بەرگریکارییە کە لەلایەن داینامیک پیکسڵزەوە گەشەی پێدراوە و لەلایەن تاینیبیڵدەوە بڵاوکراوەتەوە. سەرەتا وەک ئەلفای گشتی لە ساڵی ٢٠١٦ بۆ ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە، پاشان بە تەواوی لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز و ئێکس بۆکس وەن دەرچوو، و دواتر لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨ بۆ پلەیستەیشن ٤، نینتێندۆ سویچ، ئای ئۆ ئێس و ئەندرۆید بڵاوکرایەوە.

یاریکەران کۆنترۆڵی نیکی ڕۆس دەکەن، کە شایەتی ھەندێک ڕووداوی سەیر دەبێت لە ماڵی دراوسێکەی. ئامانجەکەی ئەوەیە بە سەرکەوتوویی بچێتە ژێرزەمینی ماڵی دراوسێکەی بۆ ئاشکراکردنی نھێنییەکی تاریک لەکاتێکدا خۆی لە گیران بەدەست دراوسێکەی دەپارێزێت. زیرەکی دەستکردی یارییەکە ڕەفتاری دراوسێکە دەگۆڕێت بەپێی کردارەکانی پێشووی یاریکەر، وەک دانانی تەڵە لەسەر ئەو ڕێگایانەی کە یاریکەر لە ھەوڵی پێشوودا گرتوویەتی.

لەکاتێکدا وەشانە ئەلفا سەرەتایییەکانی سڵاو دراوسێ بە ئەرێنی وەرگیران، بەرھەمە کۆتایییەکە بە زۆری ڕەخنەی نەرێنی بەدەستھێنا. شێوازی یاری، سیستەمی کۆنترۆڵ و کارایی تەکنیکی بە توندی ڕەخنەیان لێگیرا، ھەرچەندە چیرۆک، توخمەکانی چیرۆک و شێوازی ھونەری ستایش کران. یارییەکە بوو بە فرانچایزێک، کە بە پێشەکییەک دەستی پێکرد، سڵاو دراوسێ: خۆشاردنەوە و دۆزینەوە، کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٨دا بڵاوکرایەوە. دوو سپین-ئۆفی فرە-یاریزان، دراوسێی نھێنی و سڵاو ئەندازیار، بە ڕێکەوت لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ و تشرینی یەکەمی ٢٠٢١دا بڵاوکرانەوە. درێژەیەکی سەربەخۆ، سڵاو دراوسێ ٢، لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا بڵاوکرایەوە.

## یاریکردن
لە یاری سڵاو دراوسێدا، کارەکتەری یاریکەر خانووەکەی گواستووەتەوە بۆ خانوویەکی کۆن لەوبەری شەقامەکەوە بەرامبەر بە دراوسێیەکی نھێنی کە ڕەفتارێکی نائاسایی ھەیە و وا دیارە نھێنییەک لە ژێرزەمینەکەیدا دەشارێتەوە. ئەرکی یاریکەر دۆزینەوەی وردەکارییەکان و نھێنییە دڵتەزێنەکانی ماڵی دراوسێکەیە و چارەسەرکردنی کۆمەڵێک مەتەڵە بۆ کۆکردنەوەی ئەو شتانەی پێویستن بۆ کردنەوە و چوونە ناو ژێرزەمینەکەی. کاتێک یاریکەر ماڵی دراوسێکە دەپشکنێت، نابێت لەلایەن دراوسێ نھێنییەکەوە ببینرێت، ئەگینا ڕاوی دەنێت و ئەگەر یاریکەر بە خێرایی خۆی نەشارێتەوە یان ڕانەکات، ئەوا دەگیرێت و دەگەڕێنرێتەوە بۆ سەر شەقام.

یاریکەر دەتوانێت دراوسێکە بێھۆش بکات بە فڕێدانی شت بەرەو ڕووی بۆ ئاسانکردنی ڕاکردن. ئەگەر یاریکەر بگیرێت یان تووشی برینێکی جددی ببێت، دەگەڕێنرێتەوە بۆ ماڵی خۆی و دەبێت دووبارە بچێتەوە ژوورەوە. لە دەستپێکردنەوەدا، یاریکەر دەبێت زۆر وریاتر بێت، چونکە دراوسێکە جووڵەکانی لە ھەوڵی پێشوودا شیکار دەکاتەوە و تەڵە دادەنێت. یاریکەر دەتوانێت ڕێکخستنەکانی یارییەکە بەکاربھێنێت بۆ کردنەوەی مۆدی دراوسێی «دۆستانە»، کە ڕێگری دەکات لەوەی دراوسێکە ئەم تەڵانە دابنێت و وای لێدەکات کەمتر دوژمنکارانە بێت لە ڕاونانیدا؛ بەڵام، ھێشتا دەبێت بە ھەر نرخێک بێت لێی دوور بکەوێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایە ڤیدیۆیییە ترسناکەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٧
پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید
پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس
پۆل:کایەکانی نینتێندۆ سویچ
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:کایەکانی ستادیا
پۆل:یارییە ڤیدیۆییە دزێوەکان
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لەگەڵ کۆمیکەکان گونجێنراون
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایەکانی ئێکس بۆکس کڵاود گەیمینگ
پۆل:کایە بەرزکراوەکانی ئێکس بۆکس وەن ئێکس
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
باتڵفیڵد ١

وێنۆک|بەرگی فەرمیی کایەکە
**باتفیڵد ١** ()یارییەکی تەقەکردنە لە ڕوانگەی کەسی یەکەمەوە کە لەلایەن کۆمپانیای دایس پەرەی پێدراوە و لەلایەن ئیلیکترۆنیک ئارتسەوە بڵاوکراوەتەوە. ئەمە دەیەمین بەرھەمە لە زنجیرەی باتڵفیڵد و یەکەم بەرھەمی سەرەکییە لەم زنجیرەیە لە دوای بەتڵفیڵد ٤ لە ساڵی ٢٠١٣. لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦دا بۆ پلەیستەیشن ٤،  مایکرۆسۆفت ویندۆز و ئێکس بۆکس وەن بڵاوکرایەوە.

بەتڵفیڵد ١ ھەڵسەنگاندنی ئەرێنی لە ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، کە بە پێشکەوتنێک دانرا بە بەراورد لەگەڵ بەرھەمەکانی پێشووی زنجیرەکە، بەتڵفیڵد ٤ و بەتڵفیڵد ھاردلاین. زۆربەی ستایشەکان ئاڕاستەی شوێن و کاتی جەنگی جیھانی یەکەم، ھەڵمەتە تاک-یارییەکان، شێوازە فرە-یارییەکان، ڕووکاری بینراو و دیزاینی دەنگی کران. یارییەکە سەرکەوتنێکی بازرگانی بوو، زیاتر لە ١٥ ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا، و لە ساڵی ٢٠١٨دا بەتڵفیڵد ڤی بەدوایدا ھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٦
پۆل:باتڵفیڵد (زنجیرەی کایەی ڤیدیۆیی)
پۆل:یارییە ھونەرییە ئەلکترۆنییەکان
پۆل:تەقەکەری کەسی یەکەم
پۆل:یاریەکانی فرۆستبایت (بزوێنەری یاری)
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزان و فرەیاریزانەکان
پۆل:کایە سەرھێڵییە فرەیاریزانییەکان
پۆل:کایە بەرزکراوەکانی پلەیستەیشن ٤ پرۆ
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی لە سووید پەرەیان پێدراوە
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی کە لە بەلجیکا دانراون
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی کە لە میسڕ دانراون
پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لە ئیتاڵیا داندراون
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆیانەی کە لە قەتەڕ دانراون
پۆل:یارییەکانی ویندۆز
پۆل:کایە بەرزکراوەکانی ئێکس بۆکس وەن ئێکس
پۆل:گەمەکانی ئێکس بۆکس وان
سووپەرماسیڤ گەیمز

**سووپەرماسیڤ گەیمز** () کۆمپانیایەکی بەڕیتانییە بۆ گەشەپێدانی کایە ڤیدیۆیییەکان. بنکەکەی لە گیڵدفۆرد، سارییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیاکانی یاری ڤیدیۆیی بەڕیتانیا
پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی
مانگی دروێنە: ڕزگارکردنی نیشتمان

**مانگی دروێنە: ڕزگارکردنی نیشتمان** () یارییەکی لاساییکردنەوەی ژیانی کشتوکاڵییە کە لە ساڵی ٢٠٠١ بەرھەم ھێنراوە و بەشێکە لە زنجیرە یارییە ناسراوەکانی چیرۆکی وەرزەکان. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، وەشانێکی پێشکەوتووتر و چاککراوی ئەم یارییە بە ناوی مانگی دروێنە: پاڵەوانی دۆڵی گەڵا بۆ پلەیستەیشن پۆرتابڵ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٠١
پۆل:گەمەکانی پلەیستەیشن ٢
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٣
پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٤
پۆل:یارییەکانی تۆڕی پلەیستەیشن
پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان
پۆل:ئەو یارییە ڤیدیۆییانەی لە ژاپۆن گەشەپیان پێدراوە