open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لۆس ئانجلەس

**لۆس ئانجلەس** بەفەرمی ***شاری لۆس ئانجلەس*** دووەم گەورەترین شاری ئەمریکایە، لەڕووی دانیشتوانەوە، لەدوای شاری نیویۆرک.
هاوکات گەورەترین شاری ویلایەتی کالیفۆرنیایە.

## دیمۆگرافیا
### زمان
* زمانی ئینگلیزی: 40.2% (1,397,555)
* زمانەکانی جیاواز لە ئینگلیزی: 59.8% (2,076,235)
* ئەوانەی کە بەشێوەی تەواو نازانن: 30.5% (1,058,358)
* زمانی ئیسپانی: 3.6% (1,513,106)
* زمانە ئەوروپیەکانی تر: 7.0% (242,461)
* ئەوانەی زانینی زمانی ئینگلیزیان کەمە: 2.8% (98,907)
* زمانە ئاسیاییەکان: 7.9% (275,109)
* زمانەکانی تر: 1.3% (45,559)

## پەیوەندی نێونەتەوەیی
### دەستە خوشک

لۆس ئانجلەس لەگەڵ ٢٥ شاران دەستە خوشکە:
*  ئیلات، ئیسرائیل (١٩٥٩)
*  ناگۆیا، ژاپۆن (١٩٥٩)
*  سالڤادۆر، بەڕازیل (١٩٦٢)
*  بۆردۆ، فەڕەنسا (١٩٦٤)
*  بەرلین، ئەڵمانیا (١٩٦٧)
*  لووساکا، زامبیا (١٩٦٨)
*  مەکسیکۆ سیتی، مەکسیک (١٩٦٩)
*  ئۆکلاند، نیوزیلاند (١٩٧١)
*  بوسان، کۆریای باشوور (١٩٧١)
*  مومبای، هیندستان (١٩٧٢)
*  تاران، ئێران (١٩٧٢)
*  تایپێ، تایوان (١٩٧٩)
*  گوانگژۆو، چین (١٩٨١)
*  ئەتینا، یۆنان (١٩٨٤)
*  سەنت پیتەرزبورگ، ڕووسیا (١٩٨٤)
*  ڤانکۆڤەر، کانادا (١٩٨٦)
*  گیزە، میسر (١٩٨٩)
*  جاکارتا، ئیندۆنیزیا (١٩٩٠)
*  کاوناس، لیتوانیا (١٩٩١)
*  ماکاتی، فلیپین (١٩٩٢)
*  ئەسپلیت، کرواتیا (١٩٩٣)
*  سانسالڤادۆر، ئێلسالڤادۆر (٢٠٠٥)
*  بەیرووت، لوبنان (٢٠٠٦)
*  ئیسکیا، ئیتالیا (٢٠٠٦)
*  یەریڤان، ئەرمەنستان (٢٠٠٧)
ھەروەھا لۆس ئانجلەس لەگەڵ ئەم شارانەی خوارەوە ڕەفیقە:
*  لەندەن، بریتانیا
*  لۆدۆ، پۆڵەندا
*  مێلبۆرن، ئۆسترالیا
*  مەنچستەر، بریتانیا
*  تێل ئەڤیڤ، ئیسرائیل

## پێشانگا

File:Los Angeles - Echangeur autoroute 110 105.JPG|


## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی.

پۆل:لۆس ئانجلەس
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە زۆرینەی دانیشتووانی ئیسپانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٨١
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٠ لە کالیفۆرنیا
ویڵ سمیت

**ویڵارد کاڕۆڵ سمیت جونیەر** (لەدایکبووی ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٦٨) ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و ڕاپەری ئەمریکییە. لە نیسانی ٢٠٠٧دا، گۆڤاری *نیوزیویک* ناوی «بەھێزترین ئەکتەری ھۆڵیوود» ی لێ نا. سمیت پاڵێوراوە بۆ پێنج خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب، دوو خەڵاتی ئۆسکار، و چوار خەڵاتی گرامی بردوەتەوە.

لە کۆتایییەکانی ١٩٨٠دا، دیارترین ناوبانگی پەیداکرد وەک ڕاپەرێک لەژێر ناوی فرێش پرینس. لە ١٩٩٠دا، ناوبانگی بە شێوەیەکی باوەڕپێنەکراو زیادی کرد کە ڕۆڵیگێڕا لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی *The Fresh Prince of Bel-Air*ی ئێن بی سیدا، کە بۆ شەش وەرز تا ساڵی ١٩٩٦ بەردەوام بوو. دوای تەواوبوونی زنجیرەکە، سمیت لە تەلەڤیزیۆنەوە چووە سەر فیلم و لە چەندان فیلمی بەناوبانگدا ڕۆڵیگێڕا. تاکە ئەکتەرە کە ھەشت فیلمی بە داھاتی زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن دۆلار لە بۆکس ئۆفیسدا، یانزە فیلم بە داھاتی زیاتر لە ١٥٠ ملیۆن دۆلار لە جیھاندا ھەیە، و ھەشت فیلم کە چووبێتنە پلەی یەکەم لە بۆکس ئۆفیس.

سمیت بە پڕداھاتترین ئەکتەر لە جیھاندا لەلایەن *فۆربز*ەوە دانراوە. بەپێی ٢٠١٤، ١٧ فیلم لەو ٢١ فیلمەی کە ڕۆڵی سەرەکی تێدا ھەبووە داھاتیان لە سەروو ١٠٠ ملیۆن دۆلارەوە بووە لە جیھاندا، و پێنجیشیان کە زیاتر لە ٥٠٠ ملیۆن دۆلاریان ھەیە لە بۆکس ئۆفیسی جیھانیدا. بەپێی ٢٠١٦، ھەموو فیلمەکانی داھاتیان ٧٫٥ ملیار دۆلارە لە بۆکس ئۆفیسی جیھانیدا.
بۆ نواندنەکانی لە ڕۆڵی بۆکسەر محەممەد عەلی کلای لە فیلمی *Ali* (٢٠٠١) و بازرگان کریس گاردنەر لە فیلمی *The Pursuit of Happyness* (٢٠٠٦)، سمیت پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر. لە ساڵی ٢٠٢٢ لە ڕێوڕەسمی ٩٤ی خولی دابەشکردنی خەڵاتەکانی ئۆسکار توانی خەڵاتی باشترین ئەکتەر بەدەست بھێنێنت .ئەمەش یەکەم یەکەمجار بوو ئەو خەڵاتە وەربگرێت .

## فیلمۆگرافی

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مۆسیقای جیھانی
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:بازرگانانی ئەفریقی- ئەمریکی
پۆل:گۆرانینووسانی ئەفریقی-ئەمریکی
پۆل:تۆماری بەرهەمهێنەرانی هیپ هۆپی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر
پۆل:مۆسیقاژەنانی هیپ هۆپی کەناری ڕۆژهەڵات
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ڕاپەڕە نێرە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:تۆماری بەرھەمھێنەرانی ھیپ ھۆپی ئەمریکی
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ڕێزلێنانی سیزار
پۆل:مۆسیقاژەنانی ھیپ ھۆپی کەناری ڕۆژھەڵات
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا
پۆل:نووسەرانی شاری فیلادلفیا
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی نمایشی نایاب لەلایەن ئەکتەری پیاو لە ڕۆڵێکی پێشەنگی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە
سەربەستکار

سەربەستکار (بە ئنگلیسی: freelancer، یان freelance worker، یا freelance) بە کەسێک دەگوترێت خۆی خۆی دامەزرانددووە و بە شێوەیەکی سەربەخۆ و ئازاد کار دەکات، و بۆ ماوەیەکی درێژ پابەند نییە بە خاوەنکار یان دامەزرێنەرەوە.

ئەو بوارانەی کە سەربەستکاری تێدا زۆر باوە بریتین لە ڕۆژنامەوانی، بڵاوکردنەوەی پرتووک، بڵاوکردنەوەی گۆڤار، و شێوازەکانی دیکەی نووسین، پێداچوونەوەی دەق، ھەڵەگری، باشترسازی، ڕیزبەندی (ئیندێکسینگ)، نووسینی ڕێکلام(کۆپی‌ڕایتینگ)، بەرنامەنووسینی کۆمپیۆتری، دارێژشتنی گرافیکی، ڕاوێژکاری و وەرگێڕان.

کاسبی و کاری سەربەستکاری زۆر جۆراوجۆرە. ھەندێکیان پێویستی بەوە ھەیە کە لەگەڵ کلایەنت یان کڕیار گرێبەست واژۆ بکرێت، لە حاڵێک دا کە لە ھەندێ جۆری دیکە دا کارەکان تەنیا بە گرێبەستی زارەکی دەکرێت. لەوانەیە ھەندێ لە سەربەستکاران بەراوردێکی نووسراوە لە خەرجیەکان، ماوەی کار و شێوازی کار پێشکەش بە کلایەنت بکەن و داوای بڕێک پێشپارەی لێ بکەن.

ئەو پارەی کە دەدرێت بە سەربەستکار ھەروەک سروشتی کارەکە زۆر جۆراوجۆرە. سەربەستکار ڕەنگە بە پێی ڕۆژ، کاتژمێر، خولەک، لاپەڕە، وشە، کۆی پرۆژە پارەی خۆی بستێنێت. ئاساییانە ھەدوو لا لە سەر نرخێک ڕێک دەکەون. بۆ نموونە لە بواری وەرگێڕان دا باوترین نرخەکان بریتین لە وشە، کاتژمێر، خولەک و کەمینە. واتە بۆ ھەر وشەیەک، کاتژمێرێکی کارکردن یان ھتد نرخێک دیاری دەکرێت. یان بە پێی ڕێکەوتن دەگوترێت کە بۆ ھەر کارێک ھەر ئەندازە بچووک بێت لانی کەم ئەوەندە پارە دەستێنرێت، واتە ھیچ کارێک نابێت لەو بڕە دیاری کراوە پارەی بۆ تەرخان بکرێت. بەم بڕە دەگوترێت نرخی کەمینە یان مینیمۆم. 

ھەندێ لە سەربەستکاران بە جێگەی نرخی دیاریکراو، شێوازی نرخدانان بەپێی بەھا و مەزنی کارەکە بە کار دێنن واتە کارەکە چەندە لای خاوەنکار گرینگە. بەپێی ڕەسمی سەربەستکاری، لەوانەیە ھەموو پارەکە یان لەسەدێکی لە پێشەوە بدرێت، یان ھەموو پاش تەواوبوونی کارەکە بدرێت. لە ھەندێ پرۆژەی دژوار دا لەوانەیە بە پێی گرێبەست پلانێکی پارەدان دابنرێت بۆ ئەوەی بە پێی دەسکەوتی پرۆژەکە و ڕادەی ئەنجامدانی سەرکەتوانەی بە پێی ھەندێ پێوەری دیاریکراو پارە بە ئەنجامدەر بدرێت.
کۆمەڵ

لە زیندەورناسیدا، **کۆمەڵ** دەستەیەک زیندەوەری کارلەیەککەرن کە بەشداریی ژینگەیەک دەکەن. لە کۆمەڵە مرۆڤییەکاندا، لەوانەیە مەبەست، بڕوا، سەرچاوە سروشتییەکان، پێداویستییەکان، مەترسییەکان، و ژمارەیەک ھەلومەرجی تر بوونیان ھەبێت و ھاوبەش بن و کاریگەر بن لەسەر پێناسەی بەشداربووان و لەسەر پلەی یەکترگرییاندا.

لە کۆمەڵناسیدا، چەمکی **کۆمەڵ** بووەتە ھۆی مشتومڕی زۆر و کۆمەڵناسان ھێشتا خەریکن لەسەر پێناسەی زاراوەکە ڕێکدەکەون. لە ناوەڕاستی ١٩٥٠کاندا نەوەدوچوار پێناسەی جیاوازی کۆمەڵ لەئارادابوون. بە شێوەی نەریتی، "کۆمەڵ" وەکوو تاقمێک لە خەڵکان کە پێکەوە ھاوکاری و دانوستانیان ھەیە و لە شوێنیکی ھاوبەشدا دەژین پێناسە دەکرێت. زۆرجاران وشەکە بۆ ئاماژەدانە بە دەستەیەکی پێکھاتوو لە یەکەگەلی کۆمەڵایەتیی گەورەتر لە بنەماڵە، کە لە دەور بایەخگەلی ھاوبەشدا و لە شوێنیکی جوگرافیی ھاوبەشدا خڕبوونەتەوە.

پاش دەرکەوتنی ئینتەرنێت، ئیتر چەمکی کۆمەڵ سنووری جوگرافیی نییە، چونکە خەڵک دەتوانن بە شێوەی ڕواڵەتی لە کۆمەڵێکی سەرھێڵدا کۆببنەوە و بەبێ لەبەرچاوگرتنی شوێنی فیزیکی ھۆگرێتییە ھاوبەشەکانیان بەشبکەن.
## سەرچاوەکان

پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان
پۆل:کۆمەڵ
کۆمەڵ (ڕوونکردنەوە)

کۆمەڵ دەستەیەک زیندەوەری کارلەیەککەرن کە بەشداریی ژینگەیەک دەکەن.

ھەروەھا وشەی کۆمەڵ لەوانەیە ئاماژە بەمانەش بکات:
* کۆمەڵ (بیرکاری)، دەستەیەک لە شتانی لێکجیاواز.
* کۆمەڵە، حیزبێکی سیاسیی ڕۆژھەڵاتە.
* کۆمەڵی ئیسلامی لە کوردستان/عێراق (پارتێکی باشووری کوردستان)
سەدە

**سەدە** یان **سەدساڵ** یان **چەرخ** (بە ئینگلیزی: *century*، لە زاراوەی لاتینی centum وەرگیراوە کە واتای سەد دەبەخشێ)
واتای سەد ساڵی تەواو دەبەخشێ لەدوای یەک.

## سەرەتا و کۆتاییی سەدەیەک
بەپێی ساڵژمێری جۆرجی (Gregorian)، یەکەم ساڵی سەدە، لە ڕێکەوتی ٠١/٠١/٠١ دەست پێ دەکات و لە ڕێکەوتی ١٠٠/١٢/٣١ کۆتاییی پێدێت.


پۆل:یەکەکانی کات
پۆل:١٠٠ (ژمارە)
ھەفتە

**ھەفتە** (ھەروەھا: *حەوتوو*؛ *حەفتە*) وەکوو یەکەیەک بۆ کات دانراوە، واتە ژمارەیەک ڕۆژ، کە لێرەدا بە ٧ ڕۆژ جێگیر کراوە. ھەفتەی ٤ ھەتا ٢٠ ڕۆژی لە مێژوودا لە ھەندێ شوێن بەکارھێنراوە.

دەتوانین بڵێین ھەفتە واتە حەوت شەو و حەوت ڕۆژ بەسەریەکەوە. گەر شەووڕۆژێک ٢٤ کاتژمێر بێت ئەوا ھەفتەیەک حەوت ئەوەندەیە.

ئەمڕۆ: **[[]]**

## ڕۆژەکانی ھەفتە
* شەممە
* یەکشەممە
* دووشەممە
* سێشەممە
* چوارشەممە
* پێنجشەممە
* ھەینی

پۆل:ھەفتە
پۆل:یەکەکانی کات
پۆل:کات
کۆمەڵگا

**کۆمەڵگە**، **کۆمەڵگا** یان **جڤاک** زاراوەیەکە بۆ وەسفکردنی کۆمەڵێک کەس کە تایبەتمەندی، بەرژەوەندی، یان ئامانجی هاوبەشیان هەیە. ئەمە دەتوانێت ئاماژە بە ناوچەیەکی جوگرافی بکات، وەک شارۆچکەیەک یان شارێک، یان گروپێکی کۆمەڵایەتی، وەک کۆمەڵگەیەکی ئۆنلاین کە لە دەوری بەرژەوەندییەکی هاوبەشدا ناوەند بووە.  کۆمەڵگاکان گرنگن چونکە هەستی سەربەخۆیی و پەیوەندی بە کەسانی دیکەوە بۆ تاکەکان دابین دەکەن. ئەوان دەرفەت بۆ کارلێکی کۆمەڵایەتی و پشتیوانی پێشکەش دەکەن، کە دەتوانێت کاریگەری ئەرێنی لەسەر تەندروستی دەروونی و خۆشگوزەرانی هەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:زاراوەکانی کۆمەڵناسی
پۆل:مێژووی چاندی
پۆل:فەلسەفەی سیاسی
کۆمەڵگا
پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
زانستە کۆمەڵایەتییەکان

**زانستە کۆمەڵایەتیەکان** زانستی کۆمەڵایەتی  یەک لە لقەکانی زانستە، تەرخان کراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵگاکان و پەیوەندیەکان لە نێوان تاکەکانی نێو ئەو کۆمەڵگایانە. ئەم چەمکە پێشتر بە شێوەیەکی فەرمی بەکار دەهێنرا بۆ ئاماژە پێکردن بە بواری زانستی کۆمەڵناسی کە "زانستی کۆمەڵایەتی" بە شێوەیەکی بنەڕەتی بوو دامەزرا لە سەدەی نۆزدەیەم داو بەکار هێنرا.  هاوشێوەی زانستی کۆمەڵناسی، ئێستا کۆمەڵێکی فراوانی ڕێزبەندەکانی ئەکادیمی دەگرێتەوە، لەوانە زانستی مرۆڤناسی، شوێنەوارناسی، ئابووریناسی، جوگرافیای مرۆڤایەتی، زمانناسی، زانستی بەڕێوەبردن، زانستی پەیوەندی وە زانستە سیاسییەکان.
## مێژوو
مێژووی زانستە کۆمەڵایەتییەکان لە سەردەمی ڕۆشنگەری لە دوای ساڵی ١٦٥٠ەوە دەست ێدەکات،،  کە شۆڕشێکی لە چوارچێوەی فەلسەفەی سروشتیدا بەخۆیەوە بینی، چوارچێوەی بنەڕەتییەکانی تاکەکانی گۆڕی کە بە هۆیەوە تێگەیشتن لەوەی کە زانستی کۆمەڵایەتی چی دەگەیەنێ. زانستی کۆمەڵایەتی لە فەلسەفەی ڕەوشتی ئەو سەردەمە هاتووتە ئاراوە و لە ژێر کاریگەری سەردەمی شۆڕشەکاندا بووە، وەک شۆڕشی پیشەسازی و شۆڕشی فەرەنسی. زانستە کۆمەڵایەتیەکان بەهۆی زانستەکانی ترەوە پەرەی پێ درا بە(تاقیکردنەوە و جێبەجێ کردن)، یان بە بنەمای زانیاری سیستەماتیک یان ڕاهێنانی دیاریکراو کە پەیوەندی بە نشونمای کۆمەڵگە هەبوو، ئەو کۆمەڵانەی ناو کۆمەڵگە کە دەسپێکی کارلێکەریان هەیە. سەرەتاکانی زانستە کۆمەڵایەتیەکان لە سەدەی ١٨ دا لە ئینسەکلۆپیدیای گەورەی دایدەرۆتدا ڕەنگی داوەتەوە لەگەڵ نووسینەکانی فەیلەسوفی فەرەنسی ژان ژاک ڕۆسۆ وهەروەها پێشەنگەکانی ترەوە. گەشەسەندنی زانستی کۆمەڵایەتییەکان کاردانەوەی لە ئینسایکلۆپیدیا تایبەتمەندیەکانی تریشەوە ڕەنگی داوەتەوە. سەردەمی نوێخوازی بینی " زانستی کۆمەڵایەتی" ی بۆ یەکەم جار وەک بوارێکی چەمکی جیاواز بەکاردێت.

## سەرچەوکان

## سەرچاوەکان

زانستە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:لقەکانی زانست
پۆل:ڕژێمە ئەکادیمیەکان
ئەزموونی

وشەی **ئەزموونی** (بە ئینگلیزی: *empirical*) ئاماژە دەکات بە زانیاریی بەدەستھاتوو لە ڕێگەی ڕوانین، تاقیکردنەوە، یان ئەزموونەوە. چەمکی ناوەندیی زانست و میتۆدی زانستی ئەوەیە کە گشت بەڵگەکان دەشێت **ئەزموونی** بن.

پۆل:بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە
پۆل:تاقیکردنەوەکان
پۆل:سەرچاوەکانی زانین
پۆل:ناسیاریناسی
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:تاقیکردنەوە زانستییەکان
سێگۆشەزانی

[300px|وێنۆک|چەپ|گشت [فانکشنە سێگۆشەییەکانی گۆشەی *θ* بەکەڵکوەرگرتن لە بازنەیەک کە نیوتیرەکەی یەکسانە بە ١ (بازنەی یەکە) نیشاندراون.]]

**سێگۆشەزانی** (*Trigonometry*؛ لە یۆنانی وەرگیراوە: trigōnon "سێگۆشە" + metron "پێوان") لقێکی بیرکارییە کە سێگۆشەکان تاوتوێدەکات، بەتایبەت سێگۆشەی وەستاو. سێگۆشەزانی سەروکاری ھەیە لەگەڵ پێوەندییەکانی نێوان لاکان و گۆشەکانی سێگۆشە و لەگەڵ فانکشنە سێگۆشەییەکان کە پێوەندییەکان ڕاڤەدەکەن و ھەروەھا لەگەڵ ڕاڤەی گۆشەکان بەگشتی و جووڵەی شەپۆلەکانی وەکوو شەپۆلی دەنگ و ڕووناکی.
## گالەری

Image:sin drawing process.gif|
Image:tan drawing process.gif|
Image:csc drawing process.gif|


## ئەمانەش ببینە
*لیستی ھاوئەنجامە سێگۆشەیییەکان
*سێگۆشەی وەستاو
## سەرچاوەکان

پۆل:سێگۆشەزانی
کۆڵینەوە

**کۆڵینەوە** دەتوانرێت وەکوو گەڕان بە دوای مەعریفەت یان ھەر چەشنە تۆژینەوەی سیستەماتیک بۆ دامەزرانی ڕاستییەکان پێناسە بکرێت.

پۆل:زانین
پۆل:توێژینەوە
بوارە زانستییەکان

**گۆڕەپانەکانی زانست** پۆلەکانی فرەوان ناسراو و بە شێوەی بەربڵاو دانپێنراوی شارەزایی لە زانستدان کە ھەر کامەیان کۆمەڵە زاراوەکانی تایبەتیی خۆیان ھەیە. ھەر گۆڕەپانێک یان ھەر لقێک لە زانست لەلایەن ژمارەیەک گۆڤاری زانستییەوە نوێنەرایەتی دەکرێت کە ئەنجامی کۆڵینەوەکان لەو لقە یان ئەو گۆڕەپانە بڵاودەکەنەوە.

## زانستە سروشتییەکان

### [[زانستە فیزیکییەکان]]
#### [[کیمیا]]

* Analytical chemistry
* Biochemistry
* Computational chemistry
* Electrochemistry

* Geochemistry
* Inorganic chemistry
* Materials science
* Medicinal chemistry

* Organic chemistry
* Polymer chemistry
* Physical chemistry
* Quantum chemistry

* Spectroscopy
* Stereochemistry
* کیمیای گەرمی
* داینامیکە گەرمی

## زانستە شێوەیییەکان

## زانستە کۆمەڵایەتییەکان

## زانستە بەرکاربراوەکان

پۆل:زانست
پۆل:لقەکانی زانست
ڕازی تەنیایی

**ڕازی تەنایی** ناوی کتێبێکی شاعێری کورد ئەحمەد ھەردییە کە کۆمەڵێک لە شێعرەکانی ئەم شاعێرە لە خۆی دەگرێت.
ئەم کتێبە لەلایەن ناوەندی چاپەمەنی و ڕاگەیاندنی خاکەوە بڵاو کراوەتەوە.

## سەرچاوە

* ماڵپەڕی کوردپێدیا
* https://web.archive.org/web/20110503220146/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0SBL/is_1-2_18/ai_n13784446/
* ماڵپەڕی کوردپلاتفۆرم
ئاسۆس ھەردی

وێنۆک
**ئاسۆس ھەردی** (لەدایکبووی ١٩٦٣ لە سلێمانی، عێراق) نووسەر، ڕۆژنامەنووس و بەڕێوەبەری کۆمپانیای ئاوێنەیە. بناغەدانەری ڕۆژنامە سەربەخۆکانی ھاوڵاتی و ئاوێنە بووە. ئاسۆس ھەردی کوڕی شاعیری کورد ئەحمەد ھەردییە.
دەرچووی کۆلیژی ئەندازیاریی میکانیکییە، و لە ساڵی ١٩٨٧ بووە بە پێشمەرگە و لە ڕاپەرینەکەی بەھاری ساڵی ١٩٩١ەوە گەڕاوەتەوە بۆ ناوشار و لەوکاتەوە وەکو کەسێکی سەربەخۆ ماوەتەوە، ناوبراو بێجگە لە نووسینی سەدان وتار لە نێو ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا خاوەنی وەرگێڕانی سی کتێبە کە دوانیان ھی نووسەری ناسراو ئیسماعیل بێشکچییە و ئەوی تریشیان تایبەتە بە مێژووی ئەردەڵانییەکان. بەڕێوەبەری کۆمپانیای ئاوێنەیە.
یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی ڕۆژنامەی ھاوڵاتی لە لە دامەزراندیەوە (٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠) تا کۆتایی ساڵی پێنجەم (٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥) سەرنووسەری ئەو ڕۆژنامەیە بووە.
یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی ڕۆژنامەی ئاوێنە و لە یەکەم ڕۆژی دەرچوونیەوە (٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦) سەرنووسەری بووە تا (١٥ی ئازاری ٢٠٠٩).
لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩دا خەڵاتی *جوبران توینی* بۆ ڕۆژنامەگەریی ئازاد پێ بەخشراوە.

## خۆپیشاندانەکەی ١٧ی شوبات
لە خۆپشاندانەکەی ١٧ی شوباتی ساڵی ٢٠١١دا ناوبراو ئامادەی خۆپشیشاندانەکان بوو و ھەر ئەمەش وای لە چەند کەسانێکی نەناسراو کە تا ئێستا دیار نین کە کێن ڕفێنرا و تووشی ئەشکەنجەیەکی زۆر بووەوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
ڕێگای شیری

[چەپ|300px|وێنۆک|ڕێگای شیری بە وێنەی [تیشکی ژێر سوور گیراوە]]
**ڕێگای شیری** یان** کادز** یان **ڕێی کاکێشان** (بە ئینگلیزی: Milky way) ئەو گەلەستێرەیە کە (کۆمەڵەی خۆر) ی تێدایە وە ئێمەی تێدا دەژین. ناوی شیری ئاماژە بە شێوازی بینرانی ئەم گەلەستێرە لە زەویەوە دەکات کە بە ھۆی ھەبوونی ژمارەیەکی فراوان لە ئەستێرەکان تێیدا (کە بە ھێزی بینینی ئاسایی چاو نابینرێن و لێک جیا ناکرێنەوە) لە ئاسمانی تاریک و دوور لە پیسبوونە تیشکیەکانەوە وەک ھێڵێکی ڕووناک دێتە پێش چاو. ڕێگای شیری بە شێوازی مارپێچێکی پەلکەپەلکە و لەسەر شێوەی بازنە بڵاو بوەتەوە کە تیرەکەی لە نێوان ١٠٠,٠٠٠ بۆ ١٨٠,٠٠٠ ساڵی تیشکی دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پۆل:ئەو تەنە فەلەکییانەی کە لە کۆنەوە ناسراون
پۆل:ڕێگای شیری
کۆسک

کۆمەڵەی ژێدەرکراوەی کورد (کۆسک) **Kurds Open Source Community** – KOSC
کۆمەڵەیەکی خۆبەخشە گرنگی ئەدات بە بواری ژێدەرکراوە‌ بە زمانی کوردی. لەڕێگەی ماڵپەرەکەیانە ھەوڵ دەدەن ھۆشیاریی بدرێت لەسەر گرنگی ژێدەرکراوە و پرۆژەکانی. ساڵی ١٩٩٩ دامەزراوە.

## ئامانجەکان کۆسک
# داخوازی بەکارھێنانی ژێدەرکراوە بۆ ھەموو دەزگا و دامەزراوە حکومیی و تایبەتییەکان.
# داخوازی پشتیوانی کردنی پرۆژەکانی ژێدەرکراوە بۆ کورد و، وتووێژکردن لەسەریان.
# ھەمائاھەنگی کردنی دامەزراوە و ڕێکخراوەکانی تر کە ھاومەبستن لەم بوارەدا. دروستکردنی پردێکی پەیوەندی لەگەڵ دامەزراوە و ڕێکخراوەکانی ئەم بوارە بۆ بەشداریکردنی کورد و چەسپاندنی زمانی کوردی.
# شیکردنەوەی نەرمەکاڵا خۆڕاییەکان free software و ژێدەرکراوەکان opensource بە زمانی کوردی.
# بەستنی کۆڕ و کۆبوونەوەی ڕێکخراو بۆ ناساندنی پرۆژەکانی ژێدەرکراوە و ڕاژەیان لە زمانی کوردیدا.
# پێدانی زانیاریی لەسەر بایەخ و کردەکانی ژێدەرکراوە بۆ کورد.
# ھاوکاریی کردن و پەرەپێدانی نەرمەکاڵا سەربەستەکان و دروستکردنی پردی پەیوەندی لەگەڵ ھاوبیران لەم بوارەدا.
# ھەستان بەوەڵامدانەوەی پرسی بەکاربردنی ژێدەرکراوە بۆ تاکی کورد.

## ماڵپەری سەرەکی
لەسەر وێبگەی کۆسک ھەموو کار و چالاکیی و ھەواڵەکانی ئەم دەستەیە بڵاوکراونەتەوە
کۆسک KOSC
نەرمامێرە خۆڕایییەکان

[وێنۆک|300px|سیستمێکی وەکوو [دیبیان|دێبیان بە نەرمامێری خۆڕایی ھەژمار دەکرێت.]]
**نەرمامێرە خۆڕاییەکان**(بە ئینگلیزی: free software)
لە جیھانی کۆمپیوتەردا بەو نەرمامێرانە دەوترێت کە بەخۆڕایی پێشکەش دەکرێن و بەکارھێنەر ھیج پارە و باجێک نادات بۆ بەکارھھێنانیان.

## مێژووی سەرھەڵدانی
لە ساڵەکانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا ١٩٥٠ بیرۆکەی خۆڕایی وەرگرتن و بەکارھێنانی نەرمامێر ھەبووە.

## پێگەی نەرمامێری خۆڕایی
پێگەی نەرمامێری بەلاش (بە ئینگلیزی: Free Software Foundation)
دامەزراوەیەکی خۆبەخشە کە لە ٠٤/١٠/١٩٨٥ دا بەدەستی ڕیچارد ستاڵمان دامەزراوە لەپێناوی پشتیوانی کردن و برەودان بە بواری نەرمامێری خۆڕایی و ژێدەرکراوە.

## نموونەی نەرمامێری موفت
ژمارەیەکی ئێجگار زۆر نەرمامێری خۆڕایی ھەیە، نموونەی یەکێک لەو نەرمامێرانەش سیستمی کارپێکردی لینوکسە، وێبگەڕی فایرفۆکس (FireFox)، و ئۆپن ئۆفیس (FireFox) و دەیان بەرنامەی کارگێڕی تر.
دەتوانین لە ھەموو بوارەکانی بەکارھێناندا نەرمامێری خۆڕاییمان دەست بکەوێت.

## پەراوێزەکان

## بەستەری دەرەکی
# زانستپەروەرانی کورد 
# FSF
# پرۆژەی GNU

پۆل:نەرمامێرە خۆڕایییەکان
پۆل:نەرمامێر
شەھید

**شەھید** بەو کەسە دەوترێت کە گیانی خۆی بەخت بکات لەپێناو مافێکی ڕەوای مرۆڤایەتیدا. شەھید وشەیەکی زمانی عەرەبیە (شھید)، کە بەمانای شایەت یان گەوا و بینەری ڕووداوێکیش دێت.

## شەھید لە ئیسلامدا
لەئایینی ئیسلامدا شەھید کەسانێکن کە لەپێناو ڕێبازی خوادا خەبات دەکەن و دەکوژرێن. لە قورئاندا پێغەمبەرەکان بەشەھید ناوبراون، چونکە ژیانی خۆیان بەخشیوە لەپێناو بڵاوکردنەوەی بانگەوازی خوادا، ھەروەھا پێغەمبەرەکان شایەتن لەسەر ئەوەی کە بانگەوازەکەی خوایان گەیاندوە.
شەھید، لە ئایینی ئیسلامدا بە بەرزترین پلەی مردن دادەنرێت،
و بەرزترین پلەی شەھید بوون لە ئیسلامدا:
- شەھەیدبوون لەپێناو خودا و ئیسلام (کە بە جیھاد کردن ناسراوە)- شەھیدبوون لە پێناو نیشتیمان (واتا پارێزگاریکردن لەخاک و وڵات).

پێغەمبەری ئیسلام محەممەد لەباری شەھیدبوونەوە گوتوویەتی:

## سەرچاوەکان
شەھید لەم سارچاوانەدا بە مانای شایەت دێن نەک مردن لە پێناو خودا

پۆل:شەھیدان
پۆل:زاراوە ئایینییەکان
پۆل:دین
پۆل:زاراوە دینییەکان
زانستی فیزیکی

وێنۆک|
**زانستی فیزیکی** زاراوەیەکە بۆ ئاماژە بە ئەو لقانە لە زانستی سروشتی و زانست کە بە پێچەوانەی زانستەکانی زیندەورناسییەوە لە سیستمە بێگیانەکان دەکۆڵنەوە.

## ھەندێک لە لقەکانی
* فیزیک لێکۆڵینەوەی سروشتی و فیزیک لەسەر ماددە و و جووڵەی بەناو بۆشایی و کاتدا، و لەگەڵیشدا چەمکە پەیوەندیدارەکانی وەکوو وزە و ھێز. و بەشێوەیەکی فراوانتر شیکردنەوەیەکی گشتی سروشتە، پێکھاتووە بۆ ئەوەی زیاتر لە گەردوون تێبگەین
* فەلەکناسی لێکۆڵینەوە لە بابەتەکانی ئاسمان (وەکوو ئەستێرەکان، گەلە ئەستێرەکان، ھەسارەکان، مانگەکان)، فیزیک، کیمیا، و پەرەسەندنی شتەکان، و ئەو دیاریدانەی کەلە دەرەوەی بەرگە ھەوای زەوی سەرچاوە دەگرن وەکوو تەقینەوەی سوپەرنۆڤا، تەقینەوەی تیشکی گاما، و تیشکی پاشبنەمای مایکرۆوەیڤی گەردوونی.
* کیمیا لە پێکھاتە و شێوە و بنچینە و گۆڕانی ماددە دەکۆڵێنەوە لەم بوارەدا، کیمیا مامەڵە لەگەڵ کۆمەڵە بابەتێکی وەک تایبەتمەندییەکانی تاکە ئەتۆمەکان، شێوازی پێکھێنانی پەیوەندی کیمیایی ئەتۆمەکان لە دروستبوونی پێکھاتەکاندا،
* زانستی زەوی زاراوەیەکی گشتگیرە کە ئاماژەیە بۆ بوارەکانی زانست کە مامەڵە لەگەڵ ھەسارەی زەویدا دەکەن. زانستی زەوی بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە چۆنییەتی کارکردنی ژینگەی سروشتی و چۆن پەرەی سەندووە بۆ دۆخی ئێستای. لێکۆڵینەوە لە بەرگەھەوا وەکوو ھایدرۆسفێر، لیتۆسفێر، بایۆسفێر لەخۆ دەگرێت.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستە سروشتییەکان
پۆل:زانستە فیزیکییەکان
ڕۆژنامەوانی

thumb|کۆشکێکی ڕۆژنامەفرۆشی لە هەولێر

**ڕۆژنامەوانی** یان **ڕۆژنامەگەری** بریتییە لە پیشەی گواستنەوە و گەیاندنی ھەواڵ، شتی شیاوی گەڕاندنەوە و بۆچوونەکان لە ڕێگەی زنجیرەیەکی بەرین لە میدیاکانەوە، وەکوو ڕۆژنامەکان، گۆڤارەکان، ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن، ئینتەرنێت و تەنانەت لەم دوایییانەدا، بە مۆبایلیش. بە کەسێک کە کاری ڕۆژنامەوانی دەکات دەوترێت **ڕۆژنامەوان**.

## بەستەری دەرەکی
* یاسای ڕۆژنامەگەری - حکومەتی هەرێمی کوردستان

## وتارە گرێدراوەکان
* مێژووی ڕۆژنامەوانی

پۆل:میدیای بەکۆمەڵ
پۆل:ڕۆژنامەوانی
ڕۆژنامە

وێنۆک|ڕووە پەڕەی ڕۆژنامەی کوردستان، یەکەم ڕۆژنامە بەزمانی کوردی

**ڕۆژنامە** بڵاوکراوەیەکە کە ڕۆژانە، ھەفتانە، یان مانگانە لە چاپ دەدرێت. لە ڕۆژنامەکان باس لە ھەواڵ، چالاکی و ڕووداوەکان دەکرێت لە زۆربەی بوارەکان. ئەو کەسەی لە ڕۆژنامە وتار یان ھەواڵ دەنووسێت پێی دەڵێن ڕۆژنامەوان یان ڕۆژنامەنووس.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژنامەوانی
پۆل:ڕۆژنامەکان
پۆل:بەرھەمە کاغەزییەکان
پۆل:چاپکردن
بڵاڤۆک

**بڵاوکردنەوە** واتە ناوەرۆکێک بەئاشکرایی بناسێندرێت. 

زۆربەی جاران ئەم وشەیە بۆ بەشینەوەی دەق یان وێنە لەسەر کاغەز یان بۆ دانانی ناوەرۆک لەسەر ماڵپەڕ بەکاردەھێنرێت.

وشەی **بڵاڤۆک** (ھەروەھا: **بڵاوکراوە**) ئاماژە دەکات بە ھەر چەشنە نووسراوەیەک کە ڕوونڤیسەکانی (کۆپییەکانی) بڵاودەکرێنەوە. نموونەکانی بڵاڤۆک بریتین لە پەرتووک، وەرزانە، گۆڤار، و ڕۆژنامە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بڵاڤۆکەکان
پۆل:بڵاوکردنەوە
ھایتی

**ھایتی** وڵاتیێکە کە دەکەوێتە ڕۆژاوای دوورگەی ھوسپانیۆلایە (دوو لەسەر سێی ڕۆژھەڵاتی ئەو دوورگەیە لە وڵاتی دۆمۆنیک پێک ھاتووە) کە دەکەوێتە ناوچەی کاریبیا لە ئەمریکای ناوەند.

## سەرچاوەکان

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ھایتی
پۆل:مێژووی ھایتی
پۆل:ئەمریکای لاتینی
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٠٤
پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور
پۆل:وڵاتەکانی کارایبی
پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:دوورگە بچووکە گەشەکردووەکان
کۆمەڵەی زانستی

**کۆمەڵەی زانستی** پێکھاتووە لە سەرجەم دەستەی زانستمەندان، پێوەندییەکانیان و ھاوکاریییەکانیان. کۆمەڵەی زانستی دابەشدەبێت بە چەن بن-کۆمەڵەوە کە ھەر یەکیان خەریکی کارن لە گۆڕەپانێکی تایبەت لە زانستدا (تماشای گۆڕەپانەکانی زانست بکە).

پێویست نییە ئەندامانی کۆمەڵ پێکەوە کاربکەن. پێوەندیی نێوان ئەندامان، یان لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی ئەنجامی کۆڵینەوەکان و گریمانەکان لە گۆڤارە زانستییەکان دادەمەزرێت، یان لە ڕێگای بەشداریکردن لە کۆبوونەوەگەلی زانستی بەئامانجی پێشکەشکردن و ئاڵوگۆڕکردنی بیرۆکەکان.

پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:چەشنەکانی کۆمەڵ
ڕەقامێر

**ڕەقامێر** یان **ھاردوێر** ()، بەھەموو کەرەستەیەکی ڕەق دەوترێت کە لە ماددەیەکی کانزایی دروست کرابێت.

## ڕەقامێری کۆمپیوتەر
بەشی فیزیاییی سیستمی کۆمپیوتەری، لەبەرگرەوەی ھەموو دەزگا و خولگە ئەلەکتریکی و ئەلەکترۆنییەکان، دەزگا ئەلەکترۆمیکانیکییەکان و، بەشە میکانیکییەکان و جەستە، ھەروەھا وەکوو لقێک لە زانستی کۆمپیوتەر، کە خەریکی خوێندنەوەی ئەم باسلێکراوانەیە، وەک مۆدێم، تەختەکلیل، چاپکەر و کارتە ھەمە جۆرەکانی کۆمپیوتەر. ڕەقامێری کۆمپیوتەر لە ئامێری پێدان و ئامێری دەرکردن (Input/Output Devices) پێکدێت.

### یەکەی سیستمی کۆمپیوتەر
[وێنۆک|پێکھاتەی ڕەقامێرە بنچینەیییەکانی کۆمپیوتەرێکی کەسیی ھاوچەرخ، بریتییە لە [مۆنیتەر|مۆنیتەرێک، مادەربۆردێک، سی-پی-یوویەک، ڕامێک، دوو کارتی فراوانبوون، سەرچاوەیەکی وزە، درایڤی پەپکی بینایی، وەگەڕخەرێکی دیسکی ڕەق، تەختەکلیلێک و ماوسێک]]
* یەکەی سیستم یان کەیسی کۆمپیوتەر:
** یەکەی ڕێکخەری وزە
*** یەکەی ناوەندیی پێوەئاژۆیی
*** یادگەی گەیشتنی ھەڕەمەکی (RAM)
*** یادگەی خوێندنەوە بەتەنھا (ROM)
*** کارتی دەنگ
*** کارتی وێنە
*** کارتی ئینتەرنێت
*** ھەر جۆرە کارتێکی تر
** وەگەڕخەری دیسکی ڕەق

### ئامێرە داخلکەرەکان
* تەختەکلیل
* ماوس
* مایکرۆفۆن
* سکانەر
* کامێرای وێب

### ئامێرە دەرکەرەکان
* مۆنیتەر
* بڵندگۆی کۆمپیوتەر
* چاپکەر

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ڕەقامێر
پۆل:ئەلکترۆنی دیجیتاڵی
زانستیار

[وێنۆک|300px|زانستیاران خەریکی کارن لە [تاقیگەدا.]]
**زانستیار** (ھەروەھا: **زانستمەند**، **زانا**)، لە گشتگرترین واتادا، بە کەسێک دەوترێت کە داسپێردراوە بۆ چالاکییەکی سیستەماتیک کە ئامانجەکەی وەدەستخستنی زانینە. لە واتایەکی بەرتەسکتریدا، زانستیار تاکێکە (کەسێکی شارەزا لە یەک یان چەن لقی زانست) کە میتۆدی زانستی بەکاردەھێنێت.

## مێژووی زانا
«ڤیۆڵ» ناوی پیاوێکە کە وشەی بیرمەندی پێشکەش بە خەڵکی جیهان کرد. ناوبراو لە وەسفی وشە داتاشراوەکەی خۆیدا وتی: 

وشەی (scientist) «بیرمەند» لە وشەیەکی یۆنانی بەناوی (scite) وەرگیراوە و دەکرێ لەگەڵ وشەی (Artist) «هونەرمەند» هەڵسەنگێندرێت. بیرمەند (زانا/زانستیار) بەو شێوەیەی کە ئەمڕۆ ئێمە دەیناسین، هەتا ساڵی (۱۸۸۳)ی زایینی لە ئارادا نەبووە. پێش ئەو ڕێکەوتە تەنیا گرووپێک لە فەیلەسووفەکان، پزیشکان، کەسانی پیشەیی و ئەندازیارەکان هەبوون کە خەریکی زانست و فەننی جۆراوجۆر بوون و کەسانی گوماناوی وەک کیمیازانان، سیحربازەکان، کەرامەتدار و کەسانی لەم چەشنە خۆیان بە بیرمەند لە قەڵەم دەدا. وشەی بیرمەند لە ساڵی ۱۸۸۳دا لەلایەن «ویلیام ڤیۆل» دەکار کرا.

پێویستە ئەوەش بزانرێت کە زانستیار لەگەڵ ئەندازیار جیاوازیی ھەیە.

پۆل:زانایان
پۆل:پیشە زانستییەکان
ئەندازیار

وێنۆک|ئەندازیاران|250px
**ئەندازیار** بە کەسێک دەوترێت کە بۆ پەرەپێدانی چارەسەرە بێوەی و بەقازانجەکانی کێشە کردەیییەکان کاردەکات. بۆ ئەو ئارمانجە، ئەندازیار لە بیرکاری و مەعریفەتی زانستی کەڵکوەردەگرێت بەڵام بێدەرەتانییە تەکنیکییەکانیش لە پێش چاو دوور ناخاتەوە.

وشەی *ئەندازیار* لە ئەندازەوە ھاتووە.

## ئەندازیارانی کورد
ئەندازیارانی کورد

## بەستەر بۆ دەرەوە
https://web.archive.org/web/20170918130416/http://endezyar.org/

پۆل:ئەندازیاران
پۆل:پیشە زانستییەکان
ئەندازیاری

**ئەندازیاری** پیشە، لقێکی زانستگایی و ھەروەھا ھونەری بەدەستھێنان یان بەکارھێنانی زانینە بۆ داڕشتن و دروستکردنی ماددەکان، پێکھاتەکان، ئامێرەکان، کەرەستەکان و سیستەمەکان.
ئەندازییاری پشت دەبەستێت بە زانست و بنماکانی بیرکاری زۆر کەس لە مێژوودا بەهۆی بیرکارییەوە تانیویانە لە بیناسازی و بەشەکانی میکانیک کە لەو سەردەمەدا 
باوبووە باشبن و دوزینەوەکانی ئەندازیاری زۆرن

**بنەڕەتی وشەی ئەندازیار لە کوردی و ئینگلیزی** 
وشەی ئەندازییار لە ئینگلیزیدا (engineer) هەندێ بنەڕەتی هەیە لە خۆییدا (Ingenious) وەبە لاتینی (ingenium) کەبە مانای (داهێنەر) یان بلیمەت (عەبقەری) دێت
لە عەرەبیدا کە (مهندس) پێدەوترێت لە دیزاینەر و بیناساز وەرگیراوە 
لە کوردی لە وشەی ئەنداز لەگەڵ یار پێکهاتووە کە هەریەکەییان مەبەستی تایبەتی هەیە لەم دوو وشەیە

## بەشەکانی ئەندازیاری
* بە پێی ڕیزبەندی لە کوردستان * 

# ئەندازیاریی تەلارسازی
# ئەندازیاریی شارستانی
#ئەندازیاریی بیناکاری
#ئەندازیاریی نەوت
# ئەندازیاریی دروستکردن
# ئەندازیاریی پڕۆگرامسازی
# ئەندازیاریی کارەبا
# ئەندازیاریی ڕووپێوان
# ئەندازیاریی ئاودیری و بەنداو سەرچاوەی ئاو
# ئەندازیاریی میکانیک
# ئەندازیاریی کیمیا
# ئەندازیاریی جیۆ تەکنیک
#ئەندازیاریی فڕۆکەوانی
## بەستەر بۆ دەروە
* http://www.endezyar.org 

پۆل:ئەندازیاری
پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
بوومەلەرزەی ٢٠١٠ی ھایتی

200px|وێنۆک|چەپ|ناوەندی بوومەلەرزەکە لە نزیک پایتەختی وڵات.

**بوومەلەرزەی ھایتی** بوومەلەرزەیەکی بەھێز  بوو  ھێزەکەی گەیشتە ٧.٠ پلە بە پێوەری ڕیشتەر، ناوەندی بوومەلەرزەکەش نزیکەی 10 میل (17 کیلۆمەتر) دوربوو لە باشووری ڕۆژئاوای پایتەختی هاییتیەوە پۆرت ئۆ پرانس. بوومەلەرزەکە لە ڕۆژی سێشەممە ١٢ی کانوونی دووەم ٢٠١٠ لە کاتژمێر 16:53:09 بە کاتی هاییتی (21:53:09 بە کاتی جیهانیی یەکگرتوو).

بوومەلەرزەکە لە قووڵی ٦.٢ میل (١٠.٠ کیلۆمەتر) ڕووی دا. دەستەی لێکۆڵینەوەی جیۆلۆجی ئەمەریکی(USGS) زنجیرەیەک لەرزەی  تۆمار کردووە دە دانە لەوانە هێزەکەکانیان زیاتر لە 5.0 پلە بووە لەوانە دانەیەکیان 5.9 پلە و یەکێکی دیکە بە 5.5 پلە تۆمارکراوە.

بوومەلەرزەکە کە زیاتر لە خولەکێکی خایاند وێرانییەکی گەورەی لە دوای خۆی بەجێھێشت.

## ژمارەی کوژراوان

## بەستەری دەرەکی
* یەکێتی نێودەوڵەتیی کۆمەڵەکانی خاچی سوور و هلالی سوور:ڕێکخراوێکی سوودنەخواز بۆ فریاکەوتن لە کاتی کارەسەاتدا
* ئەنجومەنی نێودەوڵەتیی خاچی سوور

## پەراوێز

پۆل:ھایتی لە ٢٠١٠
پۆل:بوومەلەرزەکانی ٢٠١٠
پۆل:بوومەلەرزەکانی ھایتی
پۆل:مێژووی ھایتی
ھادی عەنابی

[وێنۆک|200پیکسڵ| ھادی عەنابی لە کۆڕێکدا دەربارەی بوونەوەری [بەڕازیل لە ھایتی (جانڤی ٢٠٠٨)]]
**ھادی عەنابی** (١٩٤٤ - ١٢ کانوونی دووەم ٢٠١٠) سیاسەتمەدارێکی تونسی بوو پۆستی نوێنەری تایبەتی ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ھایتی لە چوارچێوەی نێردراوانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دەستبەردارکردنی سەقامگیری لە ھایتی، پێش ئەمەش پۆستی جێگری ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کارەکانی پاراستنی ئاسایش لە ماوەی ١٩٩٧ بۆ ٢٠٠٧.

پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:کوژراوانی بوومەلەرزەی ھایتی ٢٠١٠
پۆل:کوژراوی بوومەلەرزە
پۆل:کەسایەتیی تونسی
پۆل:سیاسەتمەداری تونسی
پۆل:کوژراوانی ڕووداوە سروشتییەکان
یوونێسکۆ

**ڕێکخراوەی پەروەردەیی زانستی و کەلتووری نەتەوە یەکگرتووەکان** کورتکراوە بۆ **یوونێسکۆ** (بە ئینگلیزی: United Nations Educational, Scientific and CulturalOrganization کورتکراوە: UNESCO)یەکێکە لە بەرنامە ڕێکخراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان. لە ١٦ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٥ دامەزراوە.
لە یوونێسکۆدا ١٩٣ وڵات ئەندامن. بنکەی سەرەکی ئەم ڕێکخراوە لە پاریسە، زیاتر لە ٥٠ نووسینگە و بەشی لە وڵاتانی تری جیھاندا ھەیە.

## بواری کارکردنی یوونێسکۆ
### پەروەردە
### چاند
### زانست
## دەسەڵاتداران
### سکرتێری گشتی
لیستی سکرتێرەکانی گشتی یوونێسکۆ لەوەتەی بنیاتنانی لە ١٩٤٦
:

### کۆنفڕانس گشتی
لیستی دانیشتنەکانی کۆنفڕانس گشتی یونێسکەو لەوەتەی ١٩٤٦:

## سەرچاوەکان

* UNESCO

## بەستەرە دەرەکییەکان
* لاپەڕەی فەرمی یوونێسکۆ
* خەڵاتە زانستییەکانی یوونێسکۆ
* پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ فێرکاریی و نەخشەدانان

پۆل:یوونێسکۆ
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٤٥
ھەرەکۆل

**ھەرەکۆل** کێوێکە لە باکووری کوردستان کە بەرزاییەکەی ٢٨٣٨ مەترە و کەوتووەتە ناوچەی پەرواری. ھەرەکۆل یەکێکە لە کیوەکانی زنجیرەچیای توروس و بەرزترین شوێنی پارێزگای سرتە.

بنارەکانی ئەم کێوە پێشتر بە داری بەڕوو داپۆشرابوو. ھەروەھا ژمارەی ئاژەڵانی ئەم کێوە زۆر کەم بووەتەوە. ھەرەکۆل کوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی دۆڵی بەھرانجی. لە پای ئەم کێوە دا لە خۆرھەڵاتەوە بۆ خۆرئاوا چۆمێک دەڕوات کە لەگەڵ چۆمی بۆتان تێکەڵ دەبێت. 

## بایەخ
ئەم کێوە و دەوربەری زۆرجار شوێنی تێکھەڵچوونی ھێزەکانی پاراستنی گەل لەگەڵ سپای تورک بووە.
## سەرچاوەکان
* Amtlicher Umweltbericht

پۆل:کێوەکانی کوردستان
ڕاگەیێنی

[وێنۆک|230px|نموونەیەکی سادەی گەیاندن: بنێرێک [پەیام|پەیامێکی ھەڵگری زانیاری دەگوازێتەوە بۆ وەرگرێک.]]
**ڕاگەیێنی** یان **گەیاندن** (لە ئینگلیزیدا وشەی communication لە وشەی commūnicāreی لاتینیەوە ھاتوە بە مانای "بەشکردن"). بە گشتی بریتیە لە گواستنەوەی مانایەک لە یەکەیەوە بۆ یەکەیەکی تر بەبەکارھێنانی نیشانە و نیشانەکاری کە ھەردوولا لێی تێ بگەن. لە گەیاندنی تەلیکۆمیشدا بریتیە لە گواستنەوەی زانیاری لە ناوەندێکەوە بۆ ناوەندێکی تر، بەھۆی کەرەستەکانی گەیاندنەوە.

## سەرچاوەکان

# Daniel Chandler, "The Transmission Model of Communication"

پۆل:ڕاگەیێنی
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
محەممەد عەلی ئاغجا

وێنۆک
**محەممەد عەلی ئاغجای** مرۆڤکوژێکی تورکە کە لە ساڵی ١٩٨١ ھەوڵی کوشتنی پاپ جۆن پۆلی دووەمی داوە و پێشتر لە ساڵی ١٩٧٩ ڕۆژنامەوانێکی تورکی کوشتووە. ئایینی مەسیحی بووە و دەیەوێت ببێتە قەشەیەکی کاسۆلیکی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:تیرۆریست
پۆل:تورک
پۆل:پاپ جۆن پۆلی دووەم
ئیتاڵیا

**ئیتاڵیا** بەفەرمی **کۆماری ئیتاڵیا** (بە ئیتالی: *Italia*) وڵاتێکە لە باشوور    و ڕۆژئاوا   ئەورووپا .  دەکەوێتە ناوەڕاستی دەریای ناوین و ئەندامی یەکێتیی ئەورووپایە. پایتەختەکەی شاری ڕۆمایە و دوو وڵاتی بچووکی سەربەخۆی ڤاتیکان و سان مارینۆی تێدایە. ئیتالیا لە باکوورەوە لەگەڵ فەڕەنسا، سویسرا، نەمسا و سلۆڤێنیا ھاوسنوورە. پێکهاتووە لە نیمچە دوورگەیەک کە بە بەرزاییەکانی ئەڵپ سنووردار کراوە و بە چەندین دوورگە دەورە دراوە ; ڕووبەری ئیتاڵیا ٣٠١,٣٣٨ کیلۆمەتر دووجایە، ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٦٠ ملیۆن کەسە.  سێیەم وڵاتی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا و شەشەم وڵاتی ئەوروپایە لە ڕووی زۆری ژمارەی دانیشتوانەکەی و دەیەمین وڵاتی کیشوەرەکەیە بەپێی ڕووبەری وشکانی.

300px|وێنۆک|چەپ|ئامفیتێئاتری کۆمپانۆ لە شوێنە مێژووییەکانی ئیتالیا

## دانیشتووان
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیتالیا ٦١,٠٧٠,٢٢٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٨٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٤.٧ ساڵە. ھەروەھا ٦٩ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین
خەڵکی ئیتالیا ٨٣٪ لە کاتۆلیک، ١٢٪ لە بێ ئایینی، ٤٪ لە ئیسلام و ١٪ لە ئایینەکانی تر پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* سنووری فەرەنسا-ئیتاڵیا
* سنووری ئیتالیا-سلۆڤینیا

## سەرچاوەکان

*
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦١
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٦
پاپا جۆن پۆلی دووەم

وێنۆک|پاپ جۆن پۆلی دووەم

**یووحەنا پولسی دووەم** (بە لاتینی: Ioannes Paulus PP. II)؛ (١٨ی ئایاری ١٩٢٠ - ٢ی ئازاری ٢٠٠٥) ٢٦٤ەمین پاپا و سەرۆک کڵێسای کاتۆلیک و دەوڵەتی شاری ڤاتیکان بووە لە ساڵانی نێوان ١٩٧٨ و ٢٠٠٥، و بە پاپای ئاشتی ناوئەبرا. ناوی کارۆڵ جۆزێف فویتیالا بە (پۆڵەندی: **Karol Józef Wojtyła**) پێش ئەوەی ببێتە پاپای ڤاتیکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:فەیلەسووفانی پۆڵەندی
پۆل:شاعیرانی پۆڵەندی
پۆل:نووسەرانی پۆڵەندی
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:پاپ
پۆل:پاپ جۆن پۆلی دووەم
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:مردنەکان بەھۆی نەخۆشی گەنینەوە
پۆل:پاپاکان
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
مۆدێل

وشەی **مۆدێل** لە زانستدا بەزۆری بەرچاودەکەوێت و بەگشتی ئاماژە دەکات بەو شتەی کە خەریکین لێی دەکۆڵینەوە. مۆدێل برێتییە لە شێوەئاسا، پلان، وێنە، یان شرۆڤەیەک کە داڕێژراوە بۆ نیشاندان و ئاماژە بە شتە سەرەکییەکە. مۆدێلەکانی مانایی یان چەمکی لە فەلسەفەی زانستدا ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەیە. مۆدێل نموونەیەکە لە شتە سەرەکییەکە، لێرەدا «شت» دەتوانێت شتی فیزیکی بێت، یان سیستەمێک بێت، یان ئەوەی تێگەیشتە و چەمکێک بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تێگەیشتەکان
پۆل:ھاوشێوەسازی
زمانی ڕووسی

وێنۆک|upright=1.5|
**زمانی ڕووسی** (بەڕووسی: русский язык) زمانێکە کە بەزۆری خەڵکی ڕووس قسەی پێ دەکەن. زمانی ڕووسی زۆرترین بەکارھێنانی ھەیە لە ئەورووپا و بەربڵاوترین زمانی زمانە سلاڤییەکان. زمانی ڕووسی لە وڵاتەکانی ڕووسیا، بیلاڕووسیا، کازاخستان، قرغیزستان، نەتەوە یەکگرتووەکان و چەندان جێی دیکە زمانێکی فەرمییە.

## پیتەکان
لە زمانی ڕوسیدا ٣٣ پیت ھەیە، دوو دانەیان ناخوێنرێنەوە و تەنیا ئاماژە بە قورسیی پیتی پێشتر دەکەن، سی دانەشیان دوو شێوازی خوێندنەوەیان ھەیە. تەنیا پیتی یەکەمی ناوە تایبەتەکان و یەکەم وشەی ڕستە بەگەورە دەنووسرێت.

## ئەمانەش ببینە
* خەڵکی ڕووس
* ڕووسیا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانی ڕووسی
پۆل:زمانەکانی ئەبخازیا
پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی بیلاڕووس
پۆل:زمانەکانی ئەستۆنیا
پۆل:زمانەکانی فینلاند
پۆل:زمانەکانی گورجستان
پۆل:زمانەکانی ئیسرائیل
پۆل:زمانەکانی کازاخستان
پۆل:زمانەکانی قرغیزستان
پۆل:زمانەکانی لاتڤیا
پۆل:زمانەکانی لیتوانیا
پۆل:زمانەکانی مۆلدۆڤا
پۆل:زمانەکانی مەنگۆلیا
پۆل:زمانەکانی ڕووسیا
پۆل:زمانەکانی تاجیکستان
پۆل:زمانەکانی ترانسنیستریا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:زمانەکانی قەوقاز
پۆل:زمانەکانی تورکمانستان
پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار
ئۆسیس ئۆڤ دە سیز

left|thumb|وێنەی کەشتییەکە
کەشتی **ئۆسیس ئۆڤ دە سیز** (بەئینگلیزی: Oasis of the Seas)، گەورەترین و گرانترین کەشتی گەشتیارییە لەجیھاندا، لەبەندەری فۆرت لودیردیل لە ویلایەتی فلۆریداوە لەنگەری گرت، کەدەکەوێتە باشووری خۆرھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە. ئەم کەشتییە درێژییەکەی ٣٦٠ مەترە و بەرزییەکەی ٦٥ مەترە لەئاستی رووی دەریاوە. چەندین ھەلیکۆپتەر و بەلەم ھاوڕێیەتی ئەم کەشتییەیان کرد وەک بەخێرھاتنێک بۆ بەندەرەکە.
کۆمپانیای ڕۆیاڵ کاربین ئەم کەشتییەی لە کۆمپانیای ئێس تی ئێکسی فینلەندی وەرگرت، ئەم کەشتییە لەسەر ھێڵی دوورگەکانی ئەنتێڵ ئیش دەکات، ئەو پرسیارە سەرسوڕھێنەرەی لەسەر ئەم کەشتییە زەبەلاحە دروست بووە، ئەوەیە ئایا توانای گرتنی ٦٣٦٠ کەسی ھەیە؟

ریچارد فاین سەرۆکی کۆمپانیاکە وتی: لەگەڵ ئەو بارە ئابوورییەی لەئێستادا ھەیە ئێمە دڵنیاین کەخەڵک ھەر گەشت دەکات، گەشتێکی درێژ بکەن لەساڵێکدا، لەجیاتی چەند گەشتێک باشترە.
بڕی تێچوونی کەشتیەکە (١.٣) ملیار دۆلارە و نرخی گەشتێکی دەریایی لەم کەشتییە زەبەلاحە (٨٠٠-٨٥٠) دۆلارە بەپێی دووریی و پلەی گەشتەکە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کەشتییەکانی ٢٠٠٨
محەممەد قودسی

**محەممەد قودسی** ناوی **محەممەد کوڕی مەحمود ئەفەندی ڕەسامە**، ساڵی ١٩٢١ و کاتێک خێزانەکەیان ئاوارە و دەربەدەر بوون، لە شاری ئورشەلیم لەدایکبووە و ئەم نازناوەی پێبەخشراوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لە شاری مووسڵ چووەتە خوێندنگە و ساڵی دواتر خێزانەکەیان گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی و لەوێ درێژەی بە خوێندن داوە. پلەی سەرەتایی و ناوەندی لە سلێمانی تەواو کرد و پاشان لە بەغدا چووە خوێندنگەی سەربازی و دوای دوو ساڵ خوێندن ساڵی ١٩٤١ بە پلەی (نائب ضابط-جێگری ئەفسەر) لە ھەولێر دامەزرا. ساڵی ١٩٤٢ بوو بە ئەفسەر و ڕەوانەی ڕواندز کرا. لەوێ لەگەڵ ھاوڕێ نیشتمان پەروەرەکانیدا کەوتنە بڵاوکردنەوەی بیری کوردایەتی و ساڵی ١٩٤٣ پەیوەندی کرد بە بزووتنەوە چەکدارییەکەی ناوچەی بارزانەوە. پاش شکستھێنانی ئەو بزووتنەوەیە خۆی گەیاندە مەھاباد و لەناو ڕیزەکانی سوپای کۆمارە خودموختارەکەی مەھاباددا خزمەتی زۆری کرد و ئازایەتییەکی زۆری نواند، لەبەر ئازایی و دڵسۆزی ئەم ئەفسەرە تێکۆشەرە میری مەھاباد کردی بە نەقیب. شان بەشانی ئەمەش لە بواری ڕامیاری و ڕۆشنبیریدا ڕۆڵی گەورەی بینی و کرا بە سەرۆکی یەکێتیی لاوانی کوردستان لە ناوچەی سەقز و بانە. شەھید محەممەد قودسی لە وتار نووسین و وتار خوێندنەوەدا بەھرەیەکی گەورەی ھەبوو، بۆیە ناویان لێنابوو (خەتیبی شۆڕشی کوردستان) ئەم لاوە ڕۆشنبیرە لە بواری چیرۆک نوسینیشدا سەلیقەیەکی چاکی ھەبوو. چیرۆکی بڵاوکراوەی ھەیە و لە گۆڤاری گەلاوێژدا چەند بەرھەمێکی بڵاوکراونەتەوە. پاش ئەوەی ھێزەکانی شای ئێران کۆماری مەھابادیان خەڵتانی خوێن کرد، محەممەد قودسی و سێ ھاوڕێکەی (مستەفا خۆشناو، خەیروڵا عەبدولکەریم، عیززەت عەبدولعەزیز) کەوتنەدەست کاربەدەستانی عێراق و لە ١٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٧دا لەسێدارەدران. گەورەترین سامانی لە پاش بەجێماوی ئەم چوار قارەمانە نامە پیرۆزەکەیانە کە ڕۆژی ١٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٧ نووسیوویانە و تێیدا ئامۆژگاری نەوەکانی دوای خۆیان ئەکەن کەدڵسۆزی کورد و کوردستان بن.

## ئەمانەش ببینە
*پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی
*سلێمانی

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*ڕادیۆ نەوا

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١
پۆل:مردووانی ١٩٤٧
پۆل:شەھیدانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی
ئێش

[وێنۆک|تابلۆی سەر ئێشە لەلایەن [جۆرج کرۆشانک]]

**ئێش**، ** ژان**، ** ئازار** یان ** دەرد** دیاردەیەکی ئاڵۆزە کە چەند ھۆکارێک بەشدارن لە ورووژاندنی و ھەستپێکردنی و وەڵامدانەوەی، ئامانجی سروشتی ئەم دیاردەیەش کە ئاگادارکردنەوەیە بە بوونی مەترسیەکی ناوخۆیی یان دەرەکی کە ھەڕەشە لە جەستە دەکات بە نەگۆڕی. سەبارەت بە ئازاری جەستەیی چێوەپەیەکان ھەڵدەستن بە گواستنەوەی ھەستێکی کارتێکەر کە بە ئازارە بۆ مێشک، چێوە کۆئەندامی پەی لە ڕووکەشی جەستەدا بڵاوبۆتەوە و لەوێشەوە بۆ مێشک درێژ دەبێتەوە. ئەم ناوەشی لێنراوە بۆ جیاکردنەوە لە ناوەندە کۆئەندامی پەی کە ناگاتە ڕوکەشی لەش، ئەم چێوە دەمارە تەنھا ھەستکردن بە ئازار (یان بوونی سەرچاوەی ئازار) بۆ مێشک ناگوازێتەوە، بەڵکو ھەستە جۆراوجۆرەکان دەگوازێتەوە، کەیارمەتی مرۆڤ دەدات بە ھەست کردن بەوەی لە ژینگەی دەوروپشتیدایە تاوەکو وەڵامدانەوەی گونجاوی بۆی ھەبێت وەکو ھەستکردن بە سەرما و گەرما، بەرکەوتنی سوک و بەھێز، لێکخشان و ھەستەکانی تر، ئەو چێوە پەیانەی کە ھەستەکان بۆ مێشک دەگوازنەوە بە پەیەکانی ھەست ناسراون بۆ جیاکردنەوەیان لەو چێوەپەیانەی کە فەرمانەکانی مێشک بۆ ماسولکە و جومگەکانی جووڵە دەگوازنەوە و بە پەیەکانی جووڵە ناسراون.
ھەریەکەلە دەرونناسی کەنەدی ڕۆناڵد میلزاک و زانای فیسیۆلۆژی ئینگلیزی پاترێک دۆڵ بیردۆزێکیان بۆ ڕاڤەکردنی دیاردەی ئازار داناوە ناویان ناوە بیردۆزی دەروازە، بەپێی ئەم تێواریانە دڕکە پەتک شتێکی وەک دەروازەی تێدایە کە بەھۆی ھەستەکانی گوازراوە بەھۆی ھەستەپەیەکان و فەرمان ھاتووەکانی مێشک دەبێتەوە، دڕکەپەتک بەشێکە لە کۆئەندامی ناوەندەپەی و لە ناو بۆشایی بڕبڕەی پشتدایە، ھەموو چێوەپەیەکان بەدڕکە پەتکەوە بەستراونەتەوە، واتە ئەو ھەستەی چێوەپەیەکان دەیگوازنەوە دەبێت بەدڕکەپەتکدا تێپەڕێت پێش گەیشتنی بەمێشک، ئاگادربوونەوە بەبوونی کارتێکەرێکی بە ئازار و زانینی سروشتی ئازارەکە و ھەستکردن پێی ھەمووی لەمێشکدا ڕوودەدات، ئەمە واتای ئەوە نییە کە مێشک ئازار دەچێژێت، بەڵکو ڕاستی زانستی دەڵێ مێشک ھەستیار نییە بەئازار، مانای وایە مێشک  پەیەراگەیاندنە پێگەیشتووەکەی وەردەگێرێتەوە سەر ھەست کردن بەئازار لەو شوێنەی جەستەی کەوتوەتە بەر کاریگەری کارتێکەرە بە ئازارەکە بە گوێرەی ھەمان بیردۆز، ئەو ھەستە جۆراوجۆرانەی، کە چێوە کۆئەندامی پەی دەیگوازێتەوە لە وانەیە بێتە ھۆی داخستنی دەروازە لە دڕکە پەتکدا یان کردنەوەی.

## سەرچاوەکان
ڕادیۆ نەوا

پۆل:ئێش
پۆل:دەروونناسی
مەعرووف جیاوک

**مەعرووف جیاوک** ساڵی ١٨٨٥ لە شارۆچکەی ڕەواندز ھاتۆتە دنیاوە. مەعروف جیاوک لە رووداوە سیاسیەکانی‌ نیوەی یەکەمی سەدەی رابردووی کوردستاندا . لە ‌یانەی (سەرکەوتن) دا رۆڵی بەرچاوی گێڕاوەو وەک شەخسیەتێکی خاوەن ئەزموونیش بە ‌ئەندامی پارلەمانی عێراق ھەڵیژێردراوەو چەندین ھەڵویستی جوامێرانەی لە دانیشتنەکانی پەرلەمان دا نواندووە. لە حیزبی ھیواو حیزبی سەربەخۆیی کوردستان ( ١٩٢٢-١٩٢٦) دا رۆڵی بەرچاوی ھەبووە. لە بواری نووسین‌و لێکۆڵینەوەش دا چوار کتێبی ناوازەی پێشکەشی کتێبخانەی کوردی کردووە.‌ جیاوک-ی نووسەرو نیشتمانپەروەرو تێکۆشەر، رۆژی ٢١\١\١٩٥٨، لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا کۆچیدوایی کرد.

## سەرچاوەکان

K.aspx?Cor=Nawdarek&Jimare=٢٨١ مەعروف جیاوک ١٨٨٥ - ١٩٥٨
ئازار (مانگ)

وێنۆک|وێنەیەک کە مانگی ئازار نیشان دەدات
**ئازار** (بە عەرەبی: *آذار*) ناوی سووریانیی مانگی سێیەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. جاربەجار لە کوردیدا **مارت** و **ئازار**یش دەڵێن. بە ئینگلیزی «مارچ» (*March* ) و بە فەڕانسەیی «مارس» (Mars) دەوترێ.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئازار
پۆل:مانگەکان
محەممەد موکری (نووسەری باشوور)

**محەممەد موکری** (١٩٤٥ – ٥/٦ی ئایاری ٢٠١٢ا) ڕۆماننوس و وەرگێڕ و شانۆنامەنووس و شۆڕشگێڕی کورد بوو.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٤٣دا لە گەڕەکی قەڵای کەرکووک لە دایک بووە، خوێندنی دواناوەندی تەواو کردووە و ماوەی ٩ ساڵیش پێشمەرگەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بووە لە شاخ.

لەسەرەتای کارکردنی لە بواری ئەدەب و ڕاگەیاندندا، وەک ڕۆژنامەنووس کاری کردووە، پاشان وەک چیرۆکنووس ھاتۆتە مەیدانەکە و چەندین چیرۆکی نووسیوە، زیاتر لە چوار ڕۆمانی ھەیە و جێدەستیشی وەک ڕۆژنامەنووسێک دیار بووە.

محەممەد موکری چەندین گۆشە و وتاریشی لە ڕۆژنامەکاندا بڵاوکردۆتەوە، ماوەی ٤٠ ساڵیش سەرقاڵی نووسین بووە لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا.

خەباتی سیاسیشی بەردەوام بووە و ماوەی ١٥ ساڵە لە شاری سلێمانی ژیا، موکری خێزاندار بوو و خاوەنی چوار کوڕ و کچێک بوو، دواکاریشی سەرقاڵی نووسینی ڕۆمانێک بووە، بەڵام مەرگ ڕێگەی نەدا و لە شەوی ٤/٥-٥-٢٠١٢ لە شاری سلێمانی بە نەخۆشیی دڵ کۆچی دوایی کرد.

## بەرھەمەکان
موکری لە شاخ ڕۆمانێکی بەناونیشانی «سەگوەڕ» بڵاوکردۆتەوە، کە یەکەمین ڕۆمانی کوردی بووە کە بە زمانی ڕەخنە لەسەر شۆڕش نووسراوە.
* سەگوەڕ
* تۆڵە

## سەرچاوەکان
* مەراسیمێکی ڕێزلێنان بۆ محەممەد موکری ساز دەکرێت، تۆڕی میدیایی خەڵک

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:ڕۆماننووسانی کورد
پۆل:نووسەرانی کورد
فەلسەفەی زانست

**فەلسەفەی زانست** ئەو بەشەی فەلسەفەیە کە بایەخ و گرنگی دەدات بە ڕەچاوکارییەکان، بنچینەکان، پێڕەوەکان و ئاماژۆکەکانی زانست. پێچەوانەی فەلسەفەی یەکێک لە لقەکانی زانست (وەک فەلسەفەی فیزیک، یا فەلسەفەی ژینناسی)، فەلسەفەی زانست دەپەرژێتە سەر ئەو پرسیارانە کە لە ھەموو لقوپۆپەکان و لە ھەموو بوارەکانی زانستدا جێی باسن. بۆ نموونە، ئەوەی کە سروشت چییە و، ئەوەی کە ئایا میتۆدی زانستی پاساوی ئەقڵانیی ھەیە و، مانای گۆڕان لە تیۆرییە زانستییەکاندا چییە و، پێکھاتەی ڕوونکردنەوەی زانستی و یاسای زانستی چۆنە، لەو جۆرە پرسیارانەن کە فەلسەفەی زانست ھەوڵی وەڵامدانەوەیان دەدات.

## ئەمانەش ببینە
* ئامرازخوازی

## سەرچاوەکان

پۆل:مەعریفەتناسی
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:ناسیاریناسی
پۆل:زانست لە کۆمەڵگە
پۆل:خوێندنەکانی زانست
ئاو

[300px|وێنۆک|ئاو لەھەر سێ شێوەکەیدا: شل، ڕەق ([سەھۆڵبەند)، و (نادیار) ھەڵمی ئاو لە ھەوادا. ھەورەکان، کۆبووەوەی کۆمەڵێ دڵۆپی ئاون]]
**ئاو** ئاوێتەیەکی نائەندامییە بە ھاوکێشەی کیمیاییی . بێڕەنگ و بێتام و بێبۆنە. ماددەیەکی کیمیاییی تا ڕادەیەک بێڕەنگە و پێکھێنەرە سەرەکییەکەی ئاوەگۆی زەوی و شلەکانی ھەموو بوونەوەرە زیندووە ناسراوەکانە (کە تێیاندا وەک توێنەر ھەڵسوکەوت دەکات). ئاو سەرەڕای ئەوەی وزەی خۆراکی یان وردەخۆراکە ئەندامییەکان دابین ناکات، بەڵام بۆ ھەموو شێوازە ناسراوەکانی ژین زۆر گرنگە.  کە ھاوکێشە کیمیایییەکەیەتی، دەرخەری ئەوەیە کە ھەر گەردێکی ئاو، یەک گەردیلە ئۆکسجین و دوو گەردیلەی ھایدرۆجینی تێدایە کە بە بەندە ھاوھێزەکان پێکەوە گرێ دراون. گەردیلەکانی ھایدرۆجین بە گۆشەی ١٠٤٫٤٥° بە گەردیلەکەی ئۆکسجینەوە لکاون. ھەروەھا «ئاو» ناوی دۆخی شلیی یە لە پەستان و پلەی گەرمیی پێوانەدا.

### زۆر خواردنەوەی ئاو
خواردنەوەی ئاو بەڕێژەیەکی زۆر لەسەریەک، دەبێتە ھۆی ژەھراویبوون بە ئاو (بە ئینگلیزی:Water Intoxication)، بە تایبەتی لە منداڵی ساوادا کە ڕێژەیەکی زۆر ئاو لەگەڵ شیر وەردەگرێت (کاتێک کە شیری زۆر ڕوونی پێدەدرێت) یا لەکاتی کەشوھەوای گەرم خواردنەوەی لەسەریەکی ئاو، ئەمەش دەبێتە ھۆی ھەڵاوسانی خانەکانی لەش و کەمبوونەوەی خەستی خوێن و بەرزبونەوەی پەستانی خوێن بەھۆی زیادبوونی قەبارەی خوێنەوە.

  سوودەکانی خواردنەوەی ئاو 
* کاری ریخۆڵە و هەرس ئاسان دەکات
* ڕوون بوونی پێست 
* یارمەتی کێش دابەزاندن دەدات  
* خواردنەوەی بە بڕێکی گونجاو ڕێگرە لە وشک بوونی گورچیلەکان

## دۆخەکانی ئاو
ئاو لەسێ دۆخی جیادا ھەیە:
* دۆخی شلی
* دۆخی ڕەقی (بەستوو)
* دۆخی گازی (ھەڵم)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:ئۆکسیدەکان
پۆل:شلەکان
کاریگەریی کارۆڕووناکی

thumb|left|275px|ئەم وێنەیە ئەوە نیشان دەدات کە کاتێک ئەلیکترۆن لەسەر ڕووی مادەی دەدرێتەوە کە لە فۆتۆنی لێدراوەوە دەستمان کەوتووە .
بریتیە لەو بیردۆزەی کە تیایدا ئەلیکترۆن بڵاودەبێتەوە لە سەر ڕووی ماددەیەک (کانزا یان ناکانزا ) لە ئەنجامی توانای ھەڵمژینیان بۆ وزە لە تیشکدانەوەی کارۆ موگناتیسی بۆ درێژە شەپۆلی زۆر کورت ،کە وەک شاراوە یان ڕووناکی سەرو بنەوشەی . لێرەدا ئەلیکترۆن بڵآودەبێتەوە (دەدرێتەوە) کە دانراوە وەک " photoelectron" کە ئەمەش یەکەمجار دۆزرایەوە لەلایەن زانا ھێنریک ھێرتز لە ساڵی ١٨٨٧ ، ئەم دۆزراوەیەش ناونرا بە " کاریگەری ھێرتز" ، ھێرتز پیشانی دا کە کارەبای ڕووناککراوە لەگەڵ تیشکی ژوور وەنەوشەیی ھێمای کارەبای دروست دەکات زۆر بە ئاسانی.

**دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی** شوێن خۆی دەگرێت لەگەڵ فۆتۆن لەگەڵ وزەیەک کە بڕەکەی چەند ئەلیکترۆن ڤۆڵتێک دەبێت ، لە ژمارەی بەرزی ئەتۆمیک ی توخمێک ، کە زیاترە لە ١ ئەلیکترۆن ڤۆڵت . لە فۆتۆنی وزە زۆرەکاندا کە وەک وزەی ئەلیکترۆنەکانی ترە کە دەکاتە ١١ کیلۆ ئەلیکترۆن ڤۆڵت ، وەک دیاردەی پەرشبوونەوەی کۆمپتن ، ھەر پرۆسەیەکی تر ، ئەبێت ئەمە ڕووبدای وە ھەندێ جار وزەکەی دوو ئەوەندەی بێت (١.٠٢٢ مێگا ئەلیکترۆن ڤۆڵت).
لێکۆڵینەوەی **دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی** بریتی بوو لە چەند ھەنگاوێکی گرنگ بۆ تێگەشتن لە سروشتی کوانتەم بۆ ڕووناکی و ئەلیکترۆن .کاریگەر بوو بۆ ئەوەی تێبگەین لە دوو سیفەتی شەپۆل.

پۆل:ئەلبەرت ئاینشتاین
پۆل:کیمیای کارەبایی
پۆل:ئەلبێرت ئاینشتاین
پۆل:گۆڕانی وزە
پۆل:میکانیکی کوانتەم
عەلی حەسەن مەجید

وێنۆک|عەلی کیمیایی لە دادگا
**عەلی حەسەن مەجید** (بە عەرەبی: علی حسن عبد المجید التکریتی)(‎١٩٤١ - ٢٠١٠) ناسراو بە **عەلی کیمیایی** ژەنەڕاڵی پێشووی سوپای ڕژێمی بەعس و ئامۆزای سەدام حوسێن بوو کە وەکو کەسی یەکەم لە کیمیابارانی شاری ھەڵەبجە بە سزای لەسێدارەدان تۆمەتبار کرا و لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لەسێدارەدرا بە بڕیارێک لەلایەن دادگای تاوانەکانی بەغداد. ئەو بە یەکێک لە ھاوڕێ نزیکەکانی سەددام حوسێن ھەژمار دەکرا و لە ساڵی ١٩٦٨ دا و لە ڕیزەکانی حیزبی بەعسدا پۆستی «فەریق ڕوکن»ی پێ درا، عەلی کیمیاوی بە دەستەڕاستی سەدام حووسێن پەسن دەکرا و جێبەجێکاری زۆرێک لەو کردارە و تاوانە خوێناوییانە بووە کە دەرھەق بە کورد و عێراقییەکان ئەنجام دراون.

## ژیان
عەلی کیمیایی بەپێی بەڵگەنامەکان لە ساڵی ١٩٤١ لە تکریت لە دایک بووە، بەڵام بۆخۆی وتوویەتی لەدایکبووی ساڵی ١٩٤٤ە، تەمەنی منداڵی لە تکریت بەسەر بردووە.
لە ئازاری ١٩٨٧دا بەرپرسی یەکەمی بەعس بووە لە ھەرێمی کوردستان و دەستی بەسەر ھێزەکانی پۆلیس و سوپادا گرتووە. دوای دوو مانگ لە وەرگرتنی پۆستەکەی، دەستی کردووە بە ڕاگواستنی ھاووڵاتیانی کورد بۆ ناوچە بیابانییەکانی عێراق و پڕۆسەی ئەنفالی بە بێسەروشوێنکردنی ١٨٢ ھەزار کورد دەست پێ کردووە.
لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ دا بە سەرپەرشتی عەلی کیمیایی شاری ھەڵەبجە بە چەکی کیمیاوی بۆردوومان کرا و ٥ ھەزار کەسی کوژرا. لە ئابی ١٩٩٠دا کە ڕێکەوتی داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراقەوە بوو، عەلی کیمیاوی ڕۆڵی سەرکوتکارانەی ھەبووە.
ماوەیەک وەزیری ناوخۆ بووە و لە نێوان ١٩٩١ تا ١٩٩٥دا بووتە وەزیری بەرگری و لە ١٩٩٦یشدا دەستی لە کوشتی سەدام کامیل و حوسێن کامیلی برازا و زاوای سەددام حوسێندا ھەبووە.

لە دەستپێکی پڕۆسەی جەنگی ئازادیی عێراقدا، بەرپرسیارییەتی ناوچەکانی باشووری عێراقی پێ دراوە. لە نیسانی ٢٠٠٣دا ئەوە ڕاگەیندرا کە لە بۆردوومانێکدا کوژراوە، بەڵام دواتر و لە حوزەیراندا ئەو ھەواڵە ڕەت کرایەوە. لە لیستی ئەو ٥٥ تۆمەتبارەی کە ئەمریکا داوای کردبوون لە ڕیزبەندی پێنجەمدا بووە. لە ٢١ی ئابی ٢٠٠٣دا دەستگیر کرا و لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا لەسەر جینۆسایدی ئەنفال سزای لەسێدارەدانی بۆ دەکرا، لە ڕۆژی ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە سێدارە درا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:مردووانی ٢٠١٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق