زەھراوی

وێنۆک|پەڕەیەک لە کتێبی (التصريف لمن عجز عن التأليف)<br>
**ئەبولقاسم خەلەف بن عەباس زەهراوی** (عەرەبی: أبو القاسم خلف بن عباس الزهراوي) (٩٣٦ ز. – ١٠١٣ ز.)، ناسراوە بە زەھراوی، لە جیهانی ڕۆژاوا بە (Abulcasis) ناسراوە، پزیشکێکی عەرەبی موسڵمان بووە، لە ئەندەلوس ژیاوە. یەکێکە لە بەناوبانگترین نەشتەرگەرەکان (برینکار)  لە جیهانی ئیسلامی، زۆر کەس بە باوکی برینکاریی ئێستای دەزانن. بەناوبانگترین کاری بریتییە لە کتێبی (التصريف لمن عجز عن التأليف) کە بریتییە لە ئینسایکڵۆپیدیایەکی پزیشکی، کە پێکھاتووە لە ٣٠ وتار یان بەش. لە کارەکانی جا چ لەو تەکنۆلۆژیای بەکارھاتوو، چ لەو ئامێرانەی کە دایھێناون، کاریگەرییەکی زۆری لە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات کردووە، تاکوو ئەمڕۆش ھەندێک لە ئامێرەکانی بەکاردێن. وەھرەوەھا زەھراوی یەکەم کەسە کە سروشتی بۆماوەیی نەخۆشی ھیمۆفیلیای ئاشکرا کردووە.

## ژیانی
زەهراوی لە شاری زەهرا دایکبووە، نەژادی دەگەڕێتەوە سەر ئەنسار. لە قورتوبە ژیاوە، خوێندویەتی و فێربووە و زانستی پزیشکی و نەشتەرگەری ئەنجام داوە. و ناوی زەهراوی ئاماژەی پێنەکراوە تەنیا لە کتێبەکانی ئیبن حەزم نەبێت کە بە یەکێک لە مەزنترین پزیشکەکانی ئەندەلوسی هەژمارکرد. و سەبارەت بە ژیاننامەی، یەکەم  کەس کە ژیاننامەکەی نووسی حەمیدی بوو لە کتێبەکەی (جذوة المقتبس في ذكر علماء الأندلس)، کە دوای ٦٠ ساڵ لە وەفاتی زەهراوی نووسیویەتی، کە سەبارەت بەو وتویەتی «لە ئەهلی چاکەکاران و ئایین و زانست».

و ئیبن ئەبی ئوسەیعیبیە وتویەتی: «پزیشکێکی چاکەکار بوو شارەزا بوو لە دەرمانە تاکەکان و لێکدراوەکان، بە چاکی چارەسەری دەکرد، و جۆری ناوداری هەیە لە پیشەسازی پزیشکی، و باشترینیان کتێبە مەزنەکەیەتی، ناسراوە بە زەهراوی، یەکێ لە کتێبەکانی خەلەف بن عەباسی زەهراوی کتێبی (التصريف لمن عجز عن التأليف)، و ئەمە گەورەترین کارەکانیەتی و تەواو لە مانایدا».

## کارەکانی
زەهراوی پسپۆڕ بوو لە چارەسەر کردنی نەخۆشەکان بە "داغکردن" (الكي/Cauterization)  هەروەها چەند کەرەستەیەکی نەشتەرگەری داهێناوە وەک ئەو شتەی کە میزەڕۆی ناوەوەی پێ دەپشکنن، و ئەو یەکەم کەسە کە وەسفی "دووگیانبوون لە دەرەوەی مناڵدان" (الحمل المنتبذ) دەکات لە ساڵی ٩٦٣ز. هەروەها یەکەم کەسە کە چارەسەری بالووکەی کردووە بە بەکارهێنانی بۆڕیەکی ئاسن و ماددەیەکی داغکەر، و یەکەم کەسە کە جووتە قولاپی بەکارهێناوە لە نەشتەرگەری، و یەکەم کەس کە گەیشتە ڕیگەیەکی سەرکەوتوو بۆ وەستاندنی خوێنبەربوون (نەزیف بوون) بە بەستنی دەمارە گەورەکان. و زەهراوی وەسفی دەرزی (شریقە) ئاسایی و دەرزی (Enema)ی کردووە، هەروا کەوچکی تایبەت بۆ پشکنینی دەم، هەروەها مەقەسی ئاڵووەکان، و مشاری ئێسقان و داغکەرەکان و نەشتەری جۆراوجۆر.

و یەکەم کەسە وەسفی نەشتەرگەری قەستەری کردووە، و خاوەن بیرۆکەکەیە و داهێنەری پێداویستەکانیەتی، و ئەو چەند نەشتەرگەرییەکی قوڕسی ئەنجام داوە لە بڕینی تراشە، کە پزیشکانی پێش ئەو وەکو ئیبن سینا و ڕازی ئەنجامیان نەداوە لەبەر مەترسیەکەی. زەهراوی ئامێرێکی زۆر وردی دروست کرد بۆ چارەسەر کردنی قەپات بوونی کونە میزی دەرەکی لای مناڵانی تازە لەدایکبوو؛ بۆ ئاسان کردنی ڕۆیشتنی میز، هەروا سەرکەوتوو بوو لە لابردنی خوێن لە سنگەکەلێن، و لە برینە قووڵەکان بە شێوەیەکی گشتی، و یەکەم کەسە کە داوی دروست کردووە بۆ دوورینەوەی برین، بەکاری هێناوە لە نەشتەرگەری ڕیخۆڵەکان، و دروستی کردووە لە ڕیخۆڵەکانی پشیلە، و یەکەم کەس کە دورینەوەی ناوەکی ئەنجامداوە بە جووتە دەرزی و داوێکی جێگیر لەناویاندا.

زەهراوی شتی گرنگی هەیە بۆ زانستی پزیشکی مرۆڤ و برینکاریی دەموچاو و شەویلگەکان، و سەبارەت بە شێواوی دەم و مەڵاشوو، و ئەو پسپۆڕییە تایبەتیی پێ بەخشیوە، تیایدا باسی چۆنیەتی ددان کێشانی کردووە بە نەرمونیانی، و هۆکارەکانی شکانی شەویلگە لە کاتی دەرهێنان، و ڕێگاکانی دەرهێنانی ڕەگی کاکیلەکان (ددانی خرێ)، و ڕیگاکانی پاک کردنەوەی ددانەکان، و چارەسەری شکانی شەویلگەکان، و ئەو کاکیلانەی لە شوێنی خۆیان گەشەیان نەکردووە، و شارەزایی لە پزیشکیی ڕێک و پێکی ددان و شەویلگە (*Orthodontics*). لە مناڵبوون و نەشتەرگەریی ژناندا، وەسف کردنی ڕێگەی لەدایکبوونی بەزەحمەت، و چۆنیەتی دەرهێنانی وێڵاشی پێوەنوساو، و دووگیانبوون لە دەرەوەی ڕەحم، و چارەسەری لەبارچوون، هەروەها ئامێرێکی دروست کرد تایبەت بۆ دەرهێنانی کۆرپەی مردوو، و یەکەمە کە ئامێری تایبەتی بەکارهێناوە بۆ فراوانکردنی ملی مناڵدان (Cervix)، و ئامێر بۆ نەهێشتنی وەرەمەکان لە لووت دا ئەمیش وەکو (السنارة)یە، و یەکەم کەسە کە لە نەخۆشی هەڵئاوسانی جومگەکان و دەردەباریکە (سیل) کۆڵیوەتەوە پێش پێرسیڤال پۆت بە ٧٠٠ ساڵ، و یەکەم کەسە کە لۆکەی بەکارهێناوە بۆ وەستاندنی خوێن. هەروا زەهراوی یەکەم جۆری تیپی پزیشکیی (پلاستەر) دروست کردووە کە هەتا ئێستاش لە نەخۆشخانەکان بەکاردێن.
وێنۆک|پەڕەیەک لە چاپی وەرگێڕدراوی لاتینی کتێبی (التصريف) دەگەڕێتەوە ساڵی ١٥٣١ز.

### کتێبی تەسریف (التصريف)
زەهراوی کتێبەکەی (التصريف لمن عجز عن التأليف) تەواو کرد لە ساڵی ١٠٠٠ز، لە ٣٠ وتار (یان بەش)ی پزیشکیی کە زانستە پزیشکیی و دەرمانەوانیەکانی سەردەمی خۆی تێدا کۆکراوەتەوە، کە پانیەکی فراوانی گرتەوە لە بابەتە پزیشکییەکان وەکو ددانپزیشکیی و لەدایکبوون کە زانیاریەکانی لە ماوەی ٥٠ ساڵ کۆکردەوە لە ئەنجامدانی پزیشکیی دا، وەهەروەها پێناسەیەکی توێکاریی و پۆلێنکردن بۆ نزیکەی ٣٢٥ نەخۆشی و چارەسەرەکانیان لەخۆدەگرێت، هەروا لایەنە پزیشکییەکانی کە پەیوەندیان هەیە بە نەشتەرگەری و دەرمان و جگە لەوانیش، هەرچۆنێک بێت دیارترین ناوەڕۆکەکانی سەبارەت بە نەشتەرگەری بوو. کە جیراردی کریمۆنی (Gerard of Cremona) وەریگێڕاوە یۆ زمانی لاتینی لە سەدەی ١٢ دا ، کە بەکاردەهێنرا یۆ پێنج سەدە لە ئەوروپا لە سەدەکانی ناوەڕاست، هەروەها سەرچاوەی سەرەکی بوو بۆ زانینی پزیشکیی لە ئەوڕوپا، و پزیشکان و نەشتەرگەران بەکاریان دەهێنا وەک سەرچاوەیەک، هەروا دەمێنێتەوە و لە چاپ دەدرێتەوە تا نیوەی دووەمی سەدەی هەژەدمین.

و ئەم کتێبە چەند وێنەیەکی ڕوونکردنەوەیی ئامێرەکانی نەشتەرگەری لەخۆدەگرێ، کە ئەم ئامێرانە یارمەتیان داوە لە دانانی بەردی بناغەی نەشتەرگەریی لە ئەوروپا. زەهراوی لە کتێبەکەی دا پێناسەی ئەم ئامێرانەی کردووە و وێنەشی کێشاون، و ڕێگەی بەکارهێنانیشی دیاری کردووە، و ڕوونکردنەوەشی داوە سەبارەت بەوەی کە چی برین خراپ دەکات و چی بە سەرکەوتویی ڕایدەگرێت. هەروا یەکەم کتێبە وەسفی چۆنیەتی بەستنی خوێنبۆریەکان بە داوی ئاوریشم بۆ ڕاگرتنی خوێنبەربوون دەکات، پێش ئێمبرۆز پارێ، یەکەم کتێبە کە سروشتی بۆماوەیی نەخۆشی هیمۆفیلیا ڕوونکردۆتەوە، و زەهراوی چۆنیەتی بەکارهێنانی (ملقط/Forceps) "ئامێرێکە بەکاردێت بۆ شت گرتن" لە لەدایکبوونە سروشتیەکان ڕوون کردۆتەوە، هەروا (Forceps)ی داهێناوە بۆ دەرهێنانی کۆرپەی مردوو لە ڕەحمدا، هەروا وەسفی تەکنەلۆژیایەکی کردووە بۆ نەهێشتنی برینەکانی نەخۆشی (Gynecomastia).

هەروا زیاتر لە ٢٠٠ ئامرازی نەشتەرگەریی داهێناوە،  و زەهراوی داوی درووستکراو لە ڕیخۆڵەی پشیلە، بەکاریهێناوە لە برینە ناوەکیەکان، کە ماددەیەکی سرووشتیە لاشەی مرۆڤ قبوڵی دەکات.

لە دەرمانناسی (Pharmacology)، زەھراوی پێشەنگ بوو لە ئامادە کردنی دەرمان بە بەکارھێنانی (Distillation) و (Sublimation). ئەو کتێبەی کە وەرگێڕدرا بۆ سەر لاتینی لەژێر ناوی (Liber Servitoris) گرنگیەکی تایبەتی ھەبوو، چونکە خوێنەر ڕادەکێشی بە پێناسەکان و ڕوونکردنەوەکان سەبارەت بە چۆنیەتی ئامادەکردنی دەرمان.

زەهراوی لە کتێبەکەیدا ڕای زانایانی پێشووی ڕەتکردۆتەوە سەبارەت بەوەی کە داغکردن گونجاو نیە تەنها لە وەرزی بەهار نەبێت، و وتی کە گونجاوە بەدرێژایی ساڵ. و ئەوەشی ڕەتکردۆتەوە بەوەی کە زێڕ باشترە بۆ داغ، کە وتویەتی ئاسن باشترە بەوەی کە سەرکەوتووترە بۆ ئەنجام دانی ئەم کارە. زەهراوی باسی هەڵەی کۆنەکانی کردووە لە داغکردندا بە ئاسنی داغکراو تا سوور بوون بۆ گەیشتن بە کوان و نەهێشتنی، بەوەی وتویەتی کە ئەمە ترسناکە و لەوانەیە ببێتە هۆی مردن یان هاتنەوەی کوانەکە لە هەمان شوێنی خۆی.

زەهراوی بێجگە لەم کتێبە بەرهەمی تری هەیە وەکو (مقالة في عمل اليد) و (مختصر المفردات وخواصها).

## پاشماوە
زەهراوی بە گەورەترین سەرچاوەکانی نەشتەرگەریی هەژمار دەکرێ لە سەردەمانی ناوەڕاست. دۆناڵد کامبڵ (مێژوونووسی پزیشکیی عەرەبی) کاریگەری زەهراوی لەسەر ئەوروپا نووسیوە: «ڕێگاکانی زەهراوی ڕێگاکانی گالێنی پووچەڵ کردەوە، و جێگەیەکی تایبەتگرتەوە لە ئەوروپا بۆ ٥٠٠ ساڵ ... هەروا یارمەتیدا لە بەرز کردنەوەی شکۆ و پایەی نەشتەرگەریی لە ئەوروپای مەسیحی، ...»، و ئیسپانیا ڕێزی لێناوە بە نووسینی ناوەکەی لە یەکێک لە کۆڵانەکانی قورتوبە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 
* al-Zahrāwī، Abū al-Qāsim Khalaf ibn ʻAbbās (1973). مقالة في العمل باليد: A Definitive Edition of the Arabic Text. University of California Press. ISBN 9780520015326. اطلع عليه بتاريخ 7 December 2012.
* Pormann، Peter E. (2004). The Oriental Tradition of Paul of Aegina's Pragmateia. BRILL. ISBN 9789004137578. اطلع عليه بتاريخ 7 December 2012.
* ابن أبي أصيبعة، موفق الدين أبي العباس أحمد بن القاسم السعدي الخزرجي (1882). عيون الأنباء في طبقات الأطباء. المطبعة الوهابية.
* أثر العرب والإسلام في الحضارة الأوروبية. الهيئة العامة المصرية للتأليف والنشر، القاهرة. 1970.
* محاسنة، محمد حسين (2001). أضواء على تاريخ العلوم عند المسلمين. دار الكتاب الجامعي، العين، الإمارات العربية المتحدة.
* ابن حزم، علي (1987). رسائل ابن حزم الأندلسي - الجزء الثاني. المؤسسة العربية للدراسات والنشر - تحقيق إحسان عباس.
* أرسلان، شكيب (1936). الحلل السندسية في الأخبار والآثار الأندلسية - الجزء الثاني. المطبعة الرحمانية بمصر.
* أبو خليل، شوقي (2004). علماء الأندلس إبداعاتهم المتميزة وأثرها في النهضة الأوربية. دار الفكر، دمشق. ISBN 1-59239-348-9.
* مظهر، جلال (1969). الحضارة الإسلامية أساس التقدم العلمي الحديث. مركز كتب الشرق الأوسط، القاهرة.
* هونكه، زيغريد (1993). شمس العرب تسطع على الغرب. دار الجيل، بيروت - دار الآفاق الجديدة، بيروت.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* Abu al-Qasim Al-Zahrawi the Great Sergeon
* الزهراوي - إسلام أون لاين
* موسوعة الملك عبد الله بن عبد العزيز العربية للمحتوى الصحي - أبو القاسم الزهراوي

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٩٣٦
پۆل:مردووانی ١٠١٣
پۆل:زانایانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:پزیشکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:کیمیاگەرانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست