ویلایەتی کۆسۆڤۆ

**ویلایەتی کۆسۆڤۆ** یان **ویلایەتی قوصوە**، بە تورکیی عوسمانی: *قوصوە ولایتی* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Kosova*) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە نیمچە دوورگەی بالکان کە خاکی مۆدێرن کۆسۆڤۆ و بەشی باکووری ڕۆژئاوای کۆماری مەقدۆنیای باکووری لەخۆگرتبوو. ئەو ناوچانەی ئەمڕۆ لە ناوچەی ساندزاک (راشکا)ی سربیا و مۆنتینیگرۆ پێکھاتوون، ھەرچەندە بە شێوەیەکی یاسایی لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندان، بەڵام لە ساڵی ١٨٧٨ تا ١٩٠٩ بە شێوەیەکی دی فاکتۆ لە ژێر داگیرکاری نەمسا-مەجارستاندا بوون، وەک لە مادەی ٢٥ی پەیمانی بەرلیندا ھاتووە. ئوسکوب (سکۆپجە) وەک پایتەختی ویلایەتەکە کاردەکات. ژمارەی دانیشتووانەکەی کە ٣٢ ھەزار کەسە و بووەتە گەورەترین شاری ویلایەتەکە و لە دوای ئەویش شاری پریزرەن دێت کە ٣٠ ھەزار کەسە.

ویلایەتەکە وەک وردە جیھانێکی کۆمەڵگەی عوسمانی وەستابوو؛ لەناو سنوورەکانیدا کۆمەڵێک گەل و ئایینی جۆراوجۆر بوون: ئەلبانی، سرب، بۆسنیک؛ موسڵمان و مەسیحی، چ ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات و ھەم کاسۆلیک. ویلایەتەکە بە پیشەوانەکانی و شارە گرنگەکانی وەک ئیپێک ناوبانگی دەرکردبوو، کە تەلارسازی عوسمانی و حەمامە گشتیەکانی تێدا دروستکرابوون، کە ھەندێکیان تا ئەمڕۆش دەبینرێن. شوێنی لەدایکبوونی ناسنامەی نەتەوەیی ئەلبانی بۆ یەکەمجار لە پریزرەندا خراوەتەڕوو، لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵەی پریزرەنەوە لە ساڵی ١٨٧٨.

لە ئەنجامدا سەرەتا پەیمانی سان ستیفانۆ لە ساڵی ١٨٧٨، پاشان پەیماننامەی دەستکاریکراوی بەرلین لە ھەمان ساڵدا کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دابەشکرد، کۆسۆڤۆ بوو بە یەکەم ھێڵی بەرگری بۆ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، لەگەڵ سەربازگە گەورەکانی سەربازانی عوسمانی کە لە ویلایەتەکەدا جێگیرکرابوون. پێش جەنگی یەکەمی بالکان لە ساڵی ١٩١٢، شێوە و شوێنی ویلایەتەکە، سنوورێکی وشکانی ھاوبەشی لە سربیا و مۆنتینیگرۆ ڕەتکردەوە. دوای شەڕەکە بەشی سەرەکی ویلایەتەکە لە نێوان مۆنتینیگرۆ و سربیا دابەش بوو. ئەم سنوورانە ھەموویان لە پەیمانی لەندەن لە ساڵی ١٩١٣ پەسەند کران. دواجار ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی سنوورە نوێیەکانی ناسی دوای ڕێککەوتنێکی ئاشتی لەگەڵ شانشینی سڕبیا لە ١٤ی ئازاری ١٩١٤.

## مێژوو
لە ساڵی ١٨٦٩ ویلایەتی پریزرەن لە ویلایەتی مەناستیر جیا بووەوە و بوو بە ویلایەت. بەھۆی ئەوەی ناوەندەکەی لە پریزرەن بوو، پایتەختەکە لە ساڵی ١٨٧٧دا گواسترایەوە بۆ پرشتینا، بەم شێوەیە ناوی ویلایەتەکە گۆڕدرا بۆ ویلایەتی کۆسۆڤۆ. یەکەم حاکمی ویلایەتی کۆسۆڤۆ کە لە ساڵی ١٨٧٧ دامەزرا، (خەلیل ڕەفعەت پاشا) بوو. یەکەم ناوەندی ویلایەتی کۆسۆڤۆ، پرشتینا بوو. پاشان لە ساڵی ١٨٩٣ ناوەندی ویلایەت گواسترایەوە بۆ سکۆپیە.

سربەکان کە لە دوای شەڕی عوسمانی و ڕووسیا لە ساڵانی ١٨٧٧-١٨٧٨ سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا، لە کۆسۆڤۆ دەستیان کرد بە داوای ماف. لەگەڵ پەیمانی بەرلین، سنجاقی یەنی پازار کە بەشێک بوو لە ویلایەتی کۆسۆڤۆ، بۆ بۆسنە-ھێرزێگۆڤینا جێھێڵدرا. دوای ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە جەنگی یەکەمی بالکان لە ساڵی ١٩١٢ شکستی ھێنا، کۆسۆڤۆ بوو بە بەشێک لە شانشینی سڕبیا. بە یەکلاکەرەوە بە پەیمانی لەندەن کە لە کۆتایی جەنگی یەکەمی بەڵکان واژۆ کرابوو، درا بە سربیا.

## دانیشتوان
ژمارەی دانیشتوانی ویلایەتی کۆسۆڤۆ لە ساڵی ١٨٩٣ ٨٤٧ ھەزار و ٤١٩ کەس بووە. لەو ژمارەیەش ٥٠٧ ھەزار و ٨٠ کەسیان موسڵمان و ٣٤٠ ھەزار و ٣٣٩ کەسیش مەسیحی بوون. زۆرێک لە نەتەوەکان لە ویلایەتەکەدا پێکەوە دەژیا: توخمە موسڵمانەکانی وەک تورک، ئەلبانی، بۆسنی، و توخمە مەسیحییەکانی وەک بولگاری، مەقدۆنی، سرب، یۆنانی و والچییەکان.

## نەخشە

پەڕگە:Balkans at 1905.jpg|وێنۆک|نەخشەی ویلایەتی کۆسۆڤۆ لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٩٠٥)
 
پەڕگە:Ernst-Ravenstein-Balkans-Ethnic-Map-1880.jpg|وێنۆک|نەخشەی ئێتنۆگرافیای باڵکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا

پەڕگە:Vilayet of Kosovo (1881–1912) map.png|وێنۆک|نەخشەی ویلایەتی کۆسۆڤۆ (١٨٨١-١٩١٣)

File:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی کۆسۆڤۆ و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.


## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٤