open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بۆنی خۆشی گەنم

**بۆنی خۆشی گەنم** () یان **بۆنی گەنم** () گۆرانییەکی داریووشە کە لەلایەن شەھیار قەنبەرییەوە نووسراوە و لەلایەن ڤارۆژانەوە ئاوازدانان و ڕێکخستنی بۆ کراوە، و لە ساڵی ١٩٧٢دا بڵاوکراوەتەوە. ئەم گۆرانییە لە ئەلبومی بۆنی گەنمی داریووشدا بڵاوکراوەتەوە.

بەھۆی ئەم گۆرانییە و گۆرانیی «بن بەست» و «ڕەھایی» داریووش و شەھیار قەنبەری دەستگیر کران.

حەمید حامی، یەکێک لە گۆرانیبێژانی ناوخۆی ئێران، ئەم گۆرانییەی لە ئەلبومێکدا بە ناوی بۆنی گەنمدا وتووەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:گۆرانییەکانی داریووش
کۆمیکە ئەکشنییەکان (١)

***کۆمی کە ئەکشنییەکان ١*** () (بەرواری بەرگی: حوزەیرانی ١٩٣٨)یەکەم ژمارەی ڕەسەنی زنجیرەی کتێبی کۆمیک / گۆڤاری کۆمیکە ئەکشنییەکان. یەکەم دەرکەوتنی چەندین پاڵەوانی کتێبی کۆمیک لەخۆدەگرێت- دیارترینیان دروستکردنی جێری سیگل و جۆ شوستەر، سوپەرمان. بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەم بە سەرەتای ژانری سوپەرکەسایەتی و ھەم بە بەنرخترین کتێبی کۆمیک لە جیھاندا دادەنرێت. *کۆمی کە ئەکشنییەکان* بۆ ٩٠٤ ژمارەی ژمارەدار (لەگەڵ ژمارەیەکی تایبەتی دەرەوەی ڕیزبەندی) پێش ئەوەی لە پاییزی ٢٠١١دا دەست بە ژمارەدان بکاتەوە، بەردەوام بوو. بە ژمارە #957 گەڕایەوە بۆ ژمارە سەرەتایییەکەی، کە لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦ بڵاوکرایەوە.

## سەرچاوەکان
*
ڕێکەوتی بەرگ

**بەرواری بەرگی** () بڵاوکراوەیەکی خولیی ئەو ڕێکەوتەیە کە لەسەر بەرگەکەدا پیشان دەدرێت، کە مەرج نییە بەرواری ڕاستەقینەی بڵاوکردنەوە بێت (**ڕێکەوتی فرۆشتن** یان **ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە**); بەرواری بەرگی لە بڵاوکردنەوەی گۆڤار و کتێبی کۆمیکدا بەتایبەت باوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زاراوەی کۆمیکەکان
پۆل:زاراوەناسیی کۆمیکەکان
یاریی مەزن

**یاریی مەزن** ()  ئەو ناوەیە کە بە ڕکابەرییە سیاسی و سەربازییەکانی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا و ڕووسیای تزاری لە ئاسیای ناوەڕاست ناودەبرێت . ئەم پێشبڕکێیانە نزیکەی بە درێژایی سەدەی نۆزدەهەم بەردەوام بوون. جگە لەو وڵاتانەی کە دەکەونە ئاسیای ناوەڕاست، هەموو ئەم کێبڕکێیانە کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر وڵاتانی وەک قاجار ئێران و هیندستانی بەریتانیا و ناوچەی تبت هەبووە. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە 

**کێبڕکێی سێبەر ** ناونیشانێکی دیکەیە کە ئاماژەیە بۆ کێبڕکێی نێوان ئەم دوو زلهێزەی کات لە ناوچەکانی ئاسیای ناوەڕاستدا، لەوانە؛ ئەفغانستان, ئێران و ئەمیر یان خانەکانی تری ئەم ناوچانە داوە. ئەم پێشبڕکێیانە لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمی زایینی دەستیان پێکردووە. واتە نزیکەی دوای پەیمانی گۆڵستانی نێوان ڕووسیا و ئێران دەستی پێکرد و تا ڕووخانی میرنشینی بوخارا و دوای ئەوەش تا شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕووسیا بەردەوام بوو. ئەم نازناوە لە دوای جەنگی جیهانی دووەم و پێگەی دوای کۆلۆنیالیزم لە وەسفکردنی پلانی جیۆپۆلەتیکی زلهێزەکان و زلهێزە ناوچەییەکانی ئەو سەردەمە وەک کایەی نفوزی جیۆپۆلەتیکی لە ناوچەکانی ئێران و ئەفغانستان بە شێوەیەکی نافەرمی درا.  

## سەرچاوەکان

پۆل:پەیوەندییەکانی دەرەوەی ڕووسیا
پۆل:سیاسەتی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا
پۆل:شەڕی سارد
پۆل:مێژووی پاکستان
پۆل:مێژووی ئەفغانستان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٩

**یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٩** یارییەکی تۆپی پێ بوو بۆ دیاریکردنی براوەی جامی کیشوەرەکانی 1999,  یارییەکە لە ٤ی ئابی ١٩٩٩، لە یاریگای ئازتێک لە مەکسیکۆ سیتی ،   لە نێوان مەکسیک و بەڕازیل بەڕێوەچوو. 

لە ئەنجامدا مەکسیک یارییەکەی بە ٤-٣ بردەوە،    یەکەم نازناوی خۆی لە پاڵەوانێتییەکە بەدەستهێنا و هەروەها بووە یەکەم هەڵبژاردەی کۆنکاکاف کە ئەم نازناوە بباتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ڕاپۆرتی یارییەکە

پۆل:پێشبڕکێیە وەرزشییەکان لە شاری مەکسیک
کۆمیکە کەنەدییەکان

**کۆمی کە کەنەدییەکان** ئاماژەیە بۆ کۆمیک و کاریکاتێری لەلایەن ھاووڵاتیانی کەنەدا یان دانیشتوانی ھەمیشەیی کەنەدا بەبێ گوێدانە شوێنی نیشتەجێبوون. کەنەدا دوو زمانی فەرمی ھەیە و کولتوورە جیاوازەکانی کۆمیک لە زمانی ئینگلیزی و فەرەنسی کەنەدا گەشەیان کردووە. ئینگلیزەکان مەیلیان ھەیە پەیڕەوی لە ڕەوتە ئەمریکییەکان بکەن، و فەرەنسییەکان، فەرەنسی-بەلجیکییەکان،  بە یەکتربڕینێکی کەم لە نێوان ھەردوو کولتوورەکەدا. کۆمیکەکانی کەنەدی کۆمەڵێک فۆرمەکانی کۆمیک بەڕێوەدەبەن، لەوانە کارتۆنی سەرنوسەری، کۆمیک ستریپ، کتێبی کۆمیک، ڕۆمانی گرافیک، و وێبکۆمیک، و لە ڕۆژنامە، گۆڤار، کتێب و ئۆنلاین بڵاودەکرێنەوە. ئەوان لە کۆمەڵگە نێودەوڵەتییەکانی کۆمیکدا گرنگییان پێدراوە  و پشتگیرییان لە حکوومەتی فیدراڵی و پارێزگاکان وەرگرتووە، لەوانەش یارمەتییەکانی ئەنجومەنی ھونەری کەنەدا. لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاوکەرەوەی کۆمیک ھەن، ھەروەھا چاپەمەنی بچووکی گەورە، خۆبڵاوکردنەوە، و کۆمەڵگەی بچووکی کۆمیک.

## سەرچاوەکان
*
یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠١

**یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠١** یارییەکی تۆپی پێ بوو بۆ دیاریکردنی براوەی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠١ . یارییەکە لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٠١  یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆهاما لە یۆکۆهاما لە نێوان ژاپۆن و فەرەنسا بەڕێوەچوو. فەرەنسا یارییەکەی بە ئەنجامی 1-0 بردەوە. 

## سەرچاوەکان



## بەستەری دەرەکی

* ڕاپۆرتی فەرمی یارییەکە
جێن سوون ھوانگ

رده:مقاله‌ها با اچ‌کاردها

**جێن سون هوانگ**  (بە ئینگلیزی Jen-Hsun Huang) (لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٣ ) خاوەنکار و دارایی و کارگێڕێکی تایوانی - ئەمریکییە کە لە ئێستادا وەک بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای Nvidia کاردەکات. لە ساڵی ١٩٩٣ هوانگ لەگەڵ کریس مالکۆڤسکی و کورتیس پریم کۆمپانیای ڕەقەکاڵای Nvidia یان دامەزراند بۆ چارەسەرکردنی کێشەی شاشەی سێ ڕەهەندی لە کۆمپیوتەرەکاندا.

## چالاکیەکان
داهێنانی GPU یان لە ساڵی ١٩٩٩ بووە هۆی ئەوەی بازاڕی یارییە کۆمپیوتەرییەکان بە بازدان و سنوور گەشە بکات. چالاکییەکانیان لە کۆمپانیای Nvidia بووە هۆی پێداچوونەوە بە پێکهاتەی گرافیکی کۆمپیوتەریی مۆدێرن و شۆڕشێک لە بواری کۆمپیوتەری هاوتەریبدا. https://www.linkedin.com/in/jenhsunhuang/

دەستکەوتی GPU یان لە سەردەمی نوێدا بووە هۆی دەستپێکردنی بزوێنەری زیرەکی دەستکرد و بلۆکچەین و ئۆتۆمبێلی خۆ لێخوڕین و ڕۆبۆت. و دەرگایەکی نوێی بەڕووی جیهاندا کردەوە.

## سەرچاوەکان



پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی
پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەندامانی لێژنەی ١٠٠
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان
پۆل:بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکانی بەرھەمهێنان لە ئەمریکا
پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان
عەدنان ئیبراھیم (بیرمەند)

**عەدنان ئیبراهیم** (لەدایکبووی ١٩٦٦) بیرمەندێکی ئیسلامی فەلەستینییە ، لە شاری غەززە لەدایک بووە، یەکێکە لە بانگخوازە دیارەکانی موسڵمان لە ئەوروپا, هەندێکیش بە یەکێک لە پێشەنگەکانی گوتاری ئایینی ڕۆشنگەری دەزانن،   لە کاتێکدا هەندێکی تر بە یەکێک لەو کەسایەتیانە بزانن کە هەڵگری بیرۆکەی چەواشەکارانەن کە دژایەتی ئیسلام دەکەن،   بانگخواز و بیرمەندە ، شارەزای زانستە مرۆییەکان و زانستە سروشتی و زانستە شەرعیەکانە و ئەدەبیاتە ، جگە لەوەش چەندین زمان شارەزایە لەمانە عەرەبی، هەروەها ئینگلیزی و ئەڵمانی و کرواتی سربی . 

ئەو پۆستی وتارخوێنی هەیە لە مزگەوتی شورا لە پایتەختی نەمسا ڤیەنا و سەرۆکی کۆمەڵەی کۆبوونەوەی شارستانیەتەکانە (بالعربية:جمعية لقاء الحضارات)، هەروەها وانەی ئایینی و زانستی لە مزگەوتەکەدا دەڵێتەوە، و خاوەنی چەندین بیرۆکە و تیۆری و تێزی مشتومڕاوییە. 

هەروەها لەلایەن هەندێک کەسەوە بە یەکێک لە دیارترین بیرمەندە ئیسلامییە ڕیفۆرمخوازەکان دادەنرێت لە عەقیدەی سوننە,  بەو پێیەی پێی وایە چاکسازی و گفتوگۆ و گفتوگۆی نێوان سوننە و شیعە چارەسەرێکی ئایدیاڵە بۆ ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوی ئیسلامی نەتەوەیی،  هەروەها بە قسەکردن لەسەر بێدینی و ئەو هۆکارانە کە دەبنە هۆی چوونە دەرەوەی هەندێک موسڵمانان لە ئیسلام، ئەمەش وای لێکرد چەندین وانە بڵێتەوە بە مەبەستی وەڵامدانەوەی زانستی بۆ ئەم گومانانەی ئاراستەی ئیسلام دەکرێت و وەڵامدانەوەی ئەو کەسانەی کە پرسیار لە بوونی خودا دەکەن, و هەروەها بە میتۆدێکی فەلسەفی کاری لەسەر چەندین پرسی ئاینی کردۆتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:زیندووان
کۆمیکە بەڕیتانییەکان

**کۆمی کە بەڕیتانییەکان** گۆڤارێکی خولییە کە لە بەریتانیا بڵاودەکرێتەوە و ژمارەیەک کۆمیکی تێدایە. بەگشتی بە **گۆڤاری** **کۆمیک** یان کۆمیک ناودەبرێت و لە ڕووی مێژوویییەوە بە **کاغەزی کۆمیک** ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان
*
پاسکال (فیلم)

***پاسکال*** () فیلمێکی ئەکشن و سەربازی مالیزیی ساڵی ٢٠١٨ لە دەرھێنانی ئادریان تای و بەرھەمھێنانی لەلایەن کۆمپانیای ئاسیا ترۆپیکا بڵاوکرایەوە. ئەم فیلمە بە بوودجەی ١٠ ملیۆن ڕینگیت (٢٫٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی)، گرانترین فیلمی مالیزیایە کە تا ئێستا دروست کراوە.

وێنەگرتنی فیلمەکە لە کوالالامپور لە مانگی ئازار تا مانگی ئایاری ٢٠١٨ ئەنجامدرا. یەکەم نمایشی فەرمی لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨ بوو. فیلمەکە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێداچوونەوەی ئەرێنی وەرگرت و بە گشتی نزیکەی ٣٠ ملیۆن ڕینگاتی مالیزی بەدەستھێنا، لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٨، فیلمەکە لەلایەن ڕۆژنامەی ناوخۆیی مالیزیا ھاریان میترۆ وەک یەکێک لە ١٠ فیلمە ناوخۆیییە سەرەکییەکانی ھەموو سەردەمێک ڕیزبەندی کرا.

## چیرۆک
پاسکال یەکەیەکی نوخبەیە لە ھێزی دەریایی شاھانەی مالیزیا. ئەم فیلمە دوای ڕووداوە ڕاستەقینەکانی ئۆپەراسیۆنی پاسکال دێت کە بە سەرۆکایەتی فەرماندەی گشتی ئارمان ئەنوەر و تیمەکەی بۆ ڕزگارکردنی کەشتییەکی نەوتھەڵگر، کە لە ساڵی ٢٠١١ لەلایەن چەتەی دەریایی سۆماڵەوە ڕفێندرابوو، باس دەکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی مالیزیا
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٨
پۆل:فیلمەکان دەربارەی تیرۆر
تێد (فیلم)

***تێد*** () فیلمێکی کۆمیدیای ڕەشی ئەمریکی ساڵی ٢٠١٢یە. ئەم فیلمە لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە. فیلمەکە دەرھێنەر و بەرھەمھێنان و نووسینی سێس ماکفارلین بووە. ئەکتەرانی وەک مارک والبێرگ، میلا کونیس و سێس ماکفارلین ڕۆڵیان لەم فیلمەدا بینیوە. ئەم فیلمە توانی ژمارەی پێوانەیی *فیلمی Terminator 2: Judgment Day* بباتەوە و ببێتە زۆرترین داھاتی R-rated. سێس ماکفارلین ئاماژەی بەوەشکردووە، فیلمەکە لە فیلمی کارتۆنی «خێزانی پیاو»ەوە ئیلھام وەرگیراوە. سێس ماکفارلین لە ساڵی ٢٠١٠ ڕای گەیاند کە ناوی فیلمەکە تێد دەبێت و دواجار فیلمەکە لە ھاوینی ٢٠١٢دا بڵاوکرایەوە. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

لە ساڵی ١٩٨٥ منداڵێک بە ناوی جۆن بینێت کە منداڵێکی تەنیایە، لە شەوی یەڵدا داوای لە خودا دەکات ورچە گەورەکەی بەناوی تێد زیندوو بکاتەوە بۆ ئەوەی ببێتە ھاوڕێی. دوعاکەی قبوڵ دەکرێت و سبەی بەیانی بووکەڵەکەی زیندوو دەبێتەوە. ساڵان تێدەپەڕێت و تێد (دەنگی سێس ماکفارلین) لەگەڵیدا گەورە دەبێت و پێکەوە دەژین. جۆن (مارک والبێرگ) کە گەورە بووە و پلانی ھەیە ھاوسەرگیری بکات، بەڵام تێد لەگەڵ ئاھەنگی شەوانە و پەیوەندییە ناتەندروستەکان و بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان و ھتد. . . ژیانی جۆن و دەزگیرانەکەی تێکدەدات تا دەزگیرانەکەی تۆم بڕیار دەدات تێد لە جۆن دوور بخاتەوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمە ڕیالییزمییە جادووییەکان
پۆل:فیلمەکان کە لە بۆستن دانراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠١٢ داندراون
پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان وەرگێڕدراون
پۆل:فیلمە ھاوڕێییە کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمێدییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمێدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییەکانی ساڵی ٢٠١٢
پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی ماساشوستس وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە بۆستن وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان کە لە بریتیش کۆلومبیا وێنەیان گیراوە
پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون
پۆل:فیلمە فانتازییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە تەنزئامێزە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمی ھاوڕێی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە ھاوڕێییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن
پۆل:فیلمە فانتازیا-کۆمیدییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان
پۆل:یەکەم فیلمە دەرھێنراوەکانی ساڵی ٢٠١٢
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٢
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ھاوڕێیەتییەکانی دەیەی ٢٠١٠
جێسیکا سترۆپ

**جێسیکا سترۆپ** (; لە  لەدایکبووە) ئەکتەر و کۆمیدیاوانێکی ئەمریکییە. لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە کاردەکات.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆڵ ھامفریز (فەیلەسووف)

**پۆڵ ھامفریز** (١٩٥٠–٢٠٢٢) مامۆستای فەلسەفەی بەریتانی بووە لە زانکۆی ڤێرجینیا، پسپۆڕی فەلسەفەی زانست و میتافیزیک و زانستناسی بووە. بەرژەوەندییەکانی بریتی بوون لە میتافیزیک و زانستناسی سەرھەڵدان و زانستی حیساباتی و ئەزموونگەرایی و ڕیالیزم. ھامفریز لە قوتابخانەی ئیلینگ گرامەری لە لەندەن خوێندوویەتی و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی ساسێکس بەدەستھێناوە و دواتر چووە زانکۆی ستانفۆرد و لەوێ دکتۆرای وەرگرتووە. لە ساڵی ١٩٧٦. لە ساڵی ١٩٧٨ پەیوەندی بە فاکەڵتی زانکۆی ڤێرجینیا کردووە، لەوێشدا بەردەوامی ژیانی پیشەیی خۆی بەسەر بردووە (جگە لە سەردانیکردنی کاتەکانی لە زانکۆی ئەریزۆنا، زانکۆی ستانفۆرد، زانکۆی پیتسبورگ و ئەوانی تر)، بەرزبووەتەوە بۆ پلەی «پڕۆفیسۆری فەلسەفەی کۆمۆنوێڵس». کەسێکی بەرچاو بوو لە فەلسەفەی تایبەتمەندییە سەرھەڵداوەکان، ھەروەھا بوارەکانی دیکەی فەلسەفەی زانست و فەلسەفەی ئەگەرەکان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فەیلەسووفانی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠
کەوتنی قوستەنتینە

**کەوتنی قوستەنتینیە** (یۆنانی: Άλωση της Κωνσταντινούπολης، تورکی نوێ: İstanbul'un Fethi، بە تورکیی عوسمانی: استانبول فتحی یان قسطنطینیہ فتحی)، بریتییە لە ناوێک کە بە یەکێک لە دیارترین ڕووداوەکانی مێژوو دادەنرێت، بریتییە لە کەوتنی شاری قوستەنتینیە پایتەختی ئیمپراتۆریەکی بیزەنتی بەدەستی موسڵماناندا کە نوێنەرایەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، دوای گەمارۆدانێک کە چەند ھەفتەیەکی خایاند بە سەرۆکایەتی سوڵتانی گەنجی تەمەن بیست و یەک ساڵ، محەممەدی دووەم کوڕی موراد عوسمانی، دژی ھاوپەیمانییەک کە پێکھاتبوو لە بیزەنتینییەکان و ڤێنیزییەکان و جەنەواییەکان بە سەرۆکایەتی قەیسەر ئیمپراتۆری ڕۆما کۆنستنتین پالێۆلۆگۆسی یازدەھەم. گەمارۆدانەکە بۆ ماوەی پەنجا و پێنج ڕۆژ بەردەوام بوو، لە ھەینی ٢٦ی ڕەبیعەلئەوەل دەستی پێکرد تا سێشەممە ٢١ی جومادەلئوولا لە ساڵی ٨٥٧ کۆچی، بەپێی ڕۆژژمێری کۆچی، کە ھاوتایە لەگەڵ ٥ی نیسان تا ٢٩ی ئایاری ١٤٥٣ی زایینی، بەپێی ڕۆژژمێری ڕۆمی کاتێک بەرگرییەکانی ڕۆمەکان ڕووخا و شارەکە بووە نێچیرێکی ئاسان بۆ عوسمانییەکان.

داگیرکردنی قوستەنتینە کۆتاییھاتنی ھەوڵە ئیسلامییەکانە بۆ لکاندنی ئەم شارە بە دەوڵەتی خەلافەت، کە لە سەرەتای سەردەمی ئەمەوییەکانەوە لە سەردەمی خەلافەتی موعاویە بن ئەبوو سوفیان دەستی پێکرد و لە سەردەمی عەباسیدا بەردەوام بوو، تا لە سەردەمی عوسمانیدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا ئەم ڕووداوە (جگە لە داگیرکردنی دوو ناوچەی تری ڕۆمانی لە دواتردا) کۆتایی ھاتنی ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین بوو و تا ڕادەیەکی زیاتر لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کە بەردەوام بوو لە بوونی وەک شێوەی ڕۆمای ڕۆژھەڵات، دوای ئەوەی بۆ ماوەی نزیکەی ١٥٠٠ ساڵ بەردەوام.  ھەروەھا داگیرکردنی قوستەنتینە لەلایەن عوسمانییەکان لێداێکی پڕ لە ئازار بوو لە جیھانی مەسیحی و پاپایەتی کاسۆلیکی، سەرەڕای جیاوازی و ناکۆکی ڕێبازی و بیروباوەڕ لەنێوان کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات و کڵێسای کاسۆلیکی ڕۆژاوا، چونکە شارەکە بەربەست بوو لەبەردەم دەستدرێژی ئیسلامی بۆ سەر ئەورووپا، و کاتێک ڕووخا عوسمانییەکان دەیانتوانی بەبێ ترس داگیرکردنەکانیان بەرەو پێشەوە بچن.

دوای ئەوەی‌ بە تەواوی داگیرکرا، سوڵتان محەممەدی دووەم پایتەختی شانشینی خۆی لە شاری ئێدیرنە گواستەوە بۆ قوستەنتینە و ناوی لێنرا «ئیسلامبووڵ»، بە واتای «تەختی ئیسلام»،  و سوڵتانیش پێی دەگوترا «فەتحکار» یان «ابو الفتح». ژمارەیەکی زۆر لە زانا و فەیلەسوفەکانی شارەکە، لە ڕۆما و ئەوانی ترەوە، بەرەو وڵات و میرنشین و شانشینەکانی ئەورووپای دراوسێ بەڕێکەوتن، پێش ئەوەی گەمارۆکە بەسەر پایتەختەکەیاندا بکرێت و پاش ھەڵگرتنی، و زۆربەی ئەو ڕێبوارانە لە ئیتاڵیا مانەوە ڕۆڵیان ھەبوو لە زیندووکردنەوەی زانست و زانیارییە جیاوازەکانی ئەوێدا، کە ئەو وڵاتەی کردە پێشەنگی ڕێنێسانسی ئەورووپی.

کەوتنی قوستەنتینە ڕووداوێکی گرنگ بوو لەسەر ئاستی ئیسلامی و جیھانی، لەسەر ئاستی ئیسلامی چونکە پێغەمبەر محەممەد کە موسڵمانان پێیان وایە لە مێژە پێشبینی ئەمەی کردووە بانگەشەی بۆ کردووە و وتەکانی ھاتەدی، ئەمەش لوتکەی زنجیرەیەک سەرکەوتنی ئیسلامی بوو و پاڵنەر و بزوێنەرێکی بەھێزی جیھاد لە دژی شانشینەکانی ئەورووپا، لەسەر ئاستی جیھانی زۆرێک لە مێژوونووسان بە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەدە نوێیەکانیان زانی.

## سەرچاوەکان
دینامیک (میکانیک)

**دینامیک** لقێکی میکانیکی کلاسیکییە کە لێکۆڵینەوە لە ھێزە جیاوازەکان و کاریگەرییەکانیان لەسەر جووڵە دەکات. ئایزک نیوتن یەکەم کەس بوو یاسا بنەڕەتییەکانی فیزیکی داڕشت کە دینامیک لە فیزیکی کلاسیکیی ناڕێژەییدا بەڕێوە دەبەن، بەتایبەت یاسای دووەمی جووڵەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:دینامیک (میکانیک)
سوڵتانییەتی ڕۆم

**سوڵتانییەتی ڕۆم** (، ) یەکێکە لەو وڵاتە ئیسلامییانەی کە لە ئەنادۆڵ سەریھەڵدا و لە سەرەتادا باڵی ڕۆژاوای دەوڵەتی گەورەی سەلجووقییان پێکھێنا پێش ئەوەی لێی جیا بێتەوە و ببێتە وڵاتێکی سەربەخۆ، دوای ئەوەی دەوڵەتی سەلجووقی ھەڵوەشایەوە بۆ چەندین سوڵتانییەت و میرنشین و ئەتابەگ. سەلجووقییەکان لە ڕووی ئایین و  بیروباوەڕ موسڵمانی سوننە بوون، بەڵام لەڕووی نەتەوەییەوە تورک بوون، ھەرچەندە خۆیان لەگەڵ دابونەریتی فارسیدا تێکەڵ کردبوو، لە ئەنجامی پەیوەندییەکی درێژخایەنیان لەگەڵ فارسەکان لە وڵاتانی ئەودیووی دوو ڕووبار و ئێران، زمان و ئەلفوبێی فارسییان بردبوو، تا وڵاتەکەیان بۆ ماوەیەکی زۆر نا تورک بوو. لەکاتێکدا تورکە سەلجوقییەکان فەرمانڕەوا بوون، زۆرینەی کەسانی ناو کڵێساکان گاوری ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی بوون، و وردە وردە لەگەڵ تورکەکاندا تێکەڵ بوون و بوونە یەک نەتەوە کە لە سەردەمی عوسمانیدا بە تەواوی وابوو دوای چەند سەدەیەک لە ھەڵوەشانەوە و لەناوچوونی وڵاتەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٠٧٧
وتووێژ

**وتووێژ** یان **گفتوگۆ** () بریتییە لە پەیوەندی کارلێککارانە لە نێوان دوو کەس یان زیاتر. پەرەپێدانی توانا و ئەتەکێتی گفتوگۆکردن بەشێکی گرنگی کۆمەڵایەتیکردنە. پەرەپێدانی تواناکانی گفتوگۆکردن بە زمانێکی نوێدا جێگەی سەرنجی فێرکردن و فێربوونی زمانە. شیکاری گفتوگۆ لقێکی کۆمەڵناسییە کە لە پێکھاتە و ڕێکخستنی کارلێکی مرۆڤ دەکۆڵێتەوە، بە گرنگیدانێکی تایبەتتر بە کارلێکی گفتوگۆیی.

## سەرچاوەکان
*
زمانی مینانگکاباو

**زمانی مینانگکاباو** زمانێکی ئاسترۆنێزیییە و نزیکەی شەش ملیۆن کەس لە ئیندۆنیزیا و مالیزیا قسەی پێدەکەن. ئەم زمانە پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانی مالایەوە ھەیە. زمانی مینانگکاباو زمانی خەڵکی مینانگکاباوییە.

پۆل:زمانەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی مالیزیا
پۆل:بنەماڵەکانی زمان
پۆل:زمانەکانی ئۆقیانووسیا
پۆل:زمانە نەمسایییەکان
شەڕی ڕووسیا و فارس (١٨٢٦-١٨٢٨)

**شەڕی ڕووسیا و ئێران لە ساڵانی ١٨٢٦-١٨٢٨ (١٢٠٥-١٢٠٦ کۆچی)** دوایین شەڕی گەورە لە نێوان ئێران و ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا بوو . دوای پەیمانی گۆڵستان کە دوای شەڕی پێشووی ئێران و ڕووسیا لە ساڵی ١٨١٣ واژۆ کرا، ئاشتی لە قەفقاز بۆ ماوەی ١٣ ساڵ بەردەوام بوو. بەڵام شای ئێران، فەتح عەلی شا, بەردەوام وابەستەی یارمەتی و ئامۆژگاری دەرەکی بوو و لەم کاتەدا ئامۆژگاری بریکارەکانی بەریتانیا خەونی کۆنترۆڵکردنەوەی ئەو خاکانەی کە تەسلیم بە ڕووسەکان درابوو، لە ناویدا زیندوو هێشتەوە. هەروەها پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد کە لە ئەگەری شەڕدا ئینگلتەرا پشتیوانی لێ بکات. بڕیاری دەستپێکردنی شەڕەکە لە بەهاری ساڵی ١٨٢٦ درا. 

## سەرچاوەکان
* 


پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا
پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:مێژووی ڕووسیا
پۆل:مێژووی ئازەربایجان
پۆل:مێژووی ئەرمەنستان
پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
یانەی لاس پالماس

**یونیون دیپۆرتیڤا لاس پالماس یان یو دی لاس پالماس، یانەیەکی [[تۆپی پێ|تۆپی پێی]]** ئیسپانیە کە بارەگاکەی دەکەوێتە لاس پالماس لە دوورگەی گران کاناریا لە کۆمەڵگەی سەربەخۆی دوورگەکانی کەناری، یانەکە لە ٢٢ی ئابی ١٩٤٩ دامەزراوە لە خولی پلە یەکی ئیسپانیا لا لیگا یاری دەکات، یارییەکانی خۆیی لە یاریگای ئیستادیۆ گران کاناریا ئەنجام دەدات کە جێگای ٣٢٤٠٠ کە دەبێتەوە.

## مێژووی یانەکە

### بناغە و ساڵانی سەرەتایی
وێنۆک|273x273پیکسڵ| یانەی ڕیاڵ ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩١٠.
وێنۆک|154x154پیکسڵ| قەڵغانی یانەی مارینۆ فوتبۆڵ.
ھەرچەندە یانەکە لە ٦ی حوزەیرانی ١٩٤٩ لە فیدراسیۆنی تۆپی پێی شاھانەی ئیسپانیا ناوی خۆی تۆمارکرد، بەڵام یانەی لاس پالماس بە فەرمی لە ٢٢ی ئابی ئەو ساڵە دامەزراوە لە ئەنجامی یەکگرتنی ھەر پێنج یانەکەی دوورگەکە: *یانەی دیپۆرتیڤۆ گران کاناریا* ، *یانەی ئەتلەتیکۆ دی فوتبۆڵ* و *ڕیاڵ کڵەب ڤیکتۆریا* و *ئارێناس کڵەب* و *مارینۆ فوتبۆڵ* . یەکێتییەکە بڕیار بوو یانەیەکی بەھێز دروست بکات کە یاریزانانی کەناری لە دوورگەکەدا بمێنێتەوە و بەدوای پیشەیەکی باشتردا نەگەڕێت لە وشکانیدا.
[وێنۆک| کارلۆس مۆریتێ دووەم گۆڵکاری مێژووی یانەکە دوای [Germán Dévora|جێرمان دیڤۆرا .]]
وێنۆک|207x207پیکسڵ| دیمەنی یاریگای گران کاناریا .

* **٣٥** وەرز لە لالیگا
* **٣٣** وەرز لە خولی پلە یەکی سێگۆندا
* **٦** وەرز لە خولی پلە یەکی سێگۆندا بی
* **١** وەرز لە خولی پلە یەکی ئیسپانیا

## پێکھاتەی ئێستا
. 

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* 
* Futbolme team profile 
* BDFutbol team profile

پۆل:یانەکانی لا لیگا
پۆل:وەرزش لە لاس پالماس
پۆل:یانەکانی خولی پلە دوو
پۆل:یانەی لاس پالماس
پۆل:دوورگەکانی کەناری
ڕووباری نارڤا

**ڕووباری نارڤا** () ڕووبارێکە لەسەر سنووری ئیستۆنیا و ڕووسیا.

220x124px|وێنۆک|ڕاست|alt=ڕووباری نارڤا|وێنەیەک لە ڕووباری نارڤا

ئەم ڕووبارە درێژییەکەی ٧٧ کیلۆمەترە و لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی پیپوسەوە سەرچاوە دەگرێت و لە ڕووی قەبارەی ئاوەوە دووەمین ڕووباری گەورەیە کە دەڕژێتە ناو کەنداوی فینلاند.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:چەمە سنوورییەکان
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئەورووپا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
شەڕی نێوان دانمارک و سوێد (١٦٥٧-١٦٥٨)

**شەڕی نێوان دانمارک و سوێد (١٦٥٧-١٦٥٨)** بەشێک بوو لە شەڕی دووەمی باکوور کە لە نێوان سوێد و دانمارکدا ڕووی دا. کارل دەیەمی سوێد و هێزەکانی لە ساڵی ١٦٥٧دا هێرشیان کردە سەر پۆڵەندا . فرێدریکی سێیەمی دانمارک دۆخەکەی بە گونجاو زانی بۆ وەرگرتنەوەی ئەو ناوچانەی کە لە ساڵی ١٦٤٥دا بە سوێدی دابوو. بۆیە هێرش دەکاتە سەر سوێد. ئەم هێرشە بووە هۆی پاشەکشەی کارلی دەیەم لە پۆڵەندا و لەشکرکێشی بۆ دانمارک.

سەرما و سەخڵەتیی زستان، هێزی دەریاییی دانمارکی ناچار کرد لە لەنگەرگەکان بمێنێتەوە. لە هەمان کاتدا، لە ٣٠ی ژانویەی ساڵی ١٦٥٨دا، سوێدییەکان لە باشوورەوە چوونە نێو شاری یوتلاند و لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دوورگەی فونێنیان داگیر کرد. پاشان بەرەو شیلەند پێشڕەوییان کرد و گەیشتنە کۆپنهاگن، پایتەختی دانمارک. هێرشی خێرای سوێدییەکان بە تەواوی چاوەڕواننەکراو بوو؛ لە ئەنجامدا فرێدریک سێیەم ڕازی بوو بە ئاشتی و لە ٢٦ی شوباتی ١٦٥٨ی زایینی، پەیمانی ڕۆسکیلدی واژۆ کرد.

ئەم شەڕە سەرکەوتنێکی گەورەی بۆ سوێد بە دیاری هێنا؛ دانمارک سکۆنێ و بلێکینگ و دوورگەی بێرنهۆڵمی بە سوێد دا.

*

## سەرچاوەکان

* یارمەتیدەرەکانی ویکیپیدیا. «شەڕی نێوان سوێد و دانمارک». لە ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:شەڕەکانی سوید
پۆل:شەڕەکانی دانمارک
پۆل:دانمارک
پۆل:سوێد
پۆل:شەڕ
نیکلۆدیۆن

**نیکلۆدیۆن** () کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە و خاوەندارێتی بەشی تۆڕەکانی ئێم تی ڤی لە کۆمپانیای ڤیاکۆم سی بی ئێس دەکات.   لە ساڵی ١٩٧٧ بە ناوی «پێنویڵ - pinwheel» دامەزراوە و ناوەکە تا ساڵی ١٩٧٩ بەکاردەھێنرا.کەناڵەکە لە لە زۆر وڵاتاندا بوونی ھەیە، لەوانە نیک یوکەی لە شانشینی یەکگرتوو و نیکلۆدیۆن ئوسترالیا لە ئوسترالیا. زۆرجار بە کورتکراوەی نیک ئاماژەی پێدەکرێت کە ناوێکی تاقیکارییە و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژانی سەرەتای کەناڵەکە.تێدا خانمە ڕۆڵگێڕی ئەمریکی ئاماندا باینز وەک پێشکەشکار بەشداربوو.

کەناڵە عەرەبییەکە لە پاییزی ٢٠١١ ھەڵوەشایەوە، بەڵام لە ٥ی ١ی ٢٠١٥ بە کوالێتی ئێچ دی کرایەوە، ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ دەستپێکردنی کەناڵی نیکلۆدیۆن جونیۆر بۆ منداڵانی بچووک دوای ئەوەی بەیانیان لە کەناڵی نیکلۆدیۆن پەخشی دەکرد پێش ئەوەی دابخرێت لە ساڵی ٢٠١١، و دوو کەناڵەکە بوون بە پەخشکراوی تایبەت بە کۆدکراوی لە تۆڕی ئۆ ئێس ئێن.
## سەرچاوەکان

پۆل:نیکلۆدیۆن
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
مەھانی

**دەبوو عبدوڵڵا محەممەد کوڕی عیسا مەھانی** ماتماتیکزان و فەلەکناسی فارسی بوو و لە شاری ماھان لەدایکبووە، (ئێستا پارێزگای کرمان، ئێران) لە خەلافەتی عەباسی لە بەغداچالاک بووە. بەرھەمە ماتماتیکییە ناسراوەکانی بریتی بوون لە شرۆڤەکانی لەسەر توخمەکانی ئیقلیدس لەسەر گۆی و سلندەر لە نووسینی ئارکیمیدس و سفێریکای مێنێلاوس ھەروەھا دوو ڕیساڵی سەربەخۆ. ھەوڵیدا کێشەیەک چارەسەر بکات کە لەلایەن ئارکیمیدزەوە دروست کرابوو کە بریتی بوو لە بڕینی گۆیییەک بۆ دوو بەرگ بە ڕێژەیەکی دیاریکراو کە دواتر لەلایەن ماتماتیزانێکی سەدەی دەیەم ئەبوو جەعفەر خازینەوە چارەسەرکرا. تاکە کارێکی ناسراوی کە لە بواری فەلەکناسیدا ماوەتەوە لەسەر حیسابکردنی سەمتەکان بووە. ھەروەھا بە چاودێری فەلەکی ناسرابوو و ئیدیعای کرد کە خەمڵاندنەکانی بۆ کاتی دەستپێکردنی سێ مانگگیرانی یەک لە دوای یەک وردە تا لە ماوەی نیو کاتژمێردا.

## ژیاننامە
مێژوونووسان بەھۆی نەبوونی سەرچاوەکانەوە کەمێک لە ژیانی مەھانی دەزانن. لە شاری مەھان لە فارس لەدایکبووە. لە سەدەی نۆی زایینی یان سەدەی سێیەمی کۆچی چالاک بووە، لە ساڵی ٢٣٨ی کۆچی (٨٦٠) لە بەغدا ژیاوە و لە ساڵی ٢٥٨ی کۆچی (٨٨٠) مردووە. لە ئاماژەیەکەوە لە خشتە حەکیمییەکانی ئیبن یوونسدا ناسراوە بەوەی کە لە نێوان ساڵانی ٨٥٣ بۆ ٨٦٦دا چاودێری فەلەکیی کردووە ئەمەش ڕێگەی بە مێژوونووسان داوە کە کاتەکانی ژیان و چالاکییەکانی بخەمڵێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی دەیەی ٨٨٠
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:خەڵکی پارێزگای کرمان
جیھانی مەسیحییەت

چەپ|وێنۆک|350x350پیکسڵ|نەخشەی جیھانی مەسیحییەت، نیشاندانی ئەو وڵاتانەی کە زۆرینەی مەسیحییان ھەیە (٥٠٪+)
[چەپ|وێنۆک|350x350پیکسڵ|ئایینی [مەسیحییەت بەپێی بڵاوبوونەوەی لە وڵاتانی جیھان]]
**جیھانی مەسیحیەت**  یان **جەستەی مەسیحییەت**   زاراوەیەکە بە کۆمەڵێک وڵات دەدرێت کە زۆرینەی مەسیحی و شارستانییەتی مەسیحی ھاوبەشیان ھەیە کە لە ڕووی مێژوویی و داب و نەریت و کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە بەیەکەوە گرێدراون. لە ڕووی مێژووییەوە، ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ئەو گەلانەی کە تێدا مەسیحییەتی کاسۆلیکی ئایینی فەرمییە، یان ئەو وڵاتانەی کە سیستەمی مەسیحی کاسۆلیکییان ھەیە. ھەروەھا ئەم زاراوەیە بەپێی نەریتی مەسیحی، کۆمەڵگەی مەسیحی یان کڵێسای مەسیحی دەگرێتەوە کە بەپێی یاسای باوەڕ و فێرکارییەکانی کڵێساکەیە و خۆی بە «یەکن، کۆمەڵەن، پیرۆزن» پێناسە دەکات. مێژووی مەسیحییەت نزیکەی ١٧٠٠ ساڵ دەخایەنێت و چەندین پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری لەخۆدەگرێت، ھەروەھا پێشکەوتنەکانی ھونەر، تەلارسازی، وێژە، زانست، فەلسەفە و تەکنەلۆژیا.  

لە دوای بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحییەت لە وڵاتانەی شامەوە بۆ ئەورووپا و باکووری ئەفریقا لە سەرەتای ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا، مەسیحیەت دابەش بوو بەسەر ڕۆژھەڵاتی یۆنانی و ڕۆژاوای لاتین کە پێشتر بوونیان ھەبوو. لە ئەنجامدا جۆرە جیاوازەکانی ئایینی مەسیحییەت بە بیروباوەڕ و کردارە نەریتییەکانی خۆیانەوە سەریان ھەڵدا، کە لە دەوری ڕۆما ( مەسیحیەتی ڕۆژاوایی، کە کۆمەڵگاکەی پێی دەگوترا مەسیحیەتی ڕۆژاوایی یان لاتینی)  و قوستەنتینیە ( مەسیحیەتی ڕۆژھەڵاتی، کە کۆمەڵگاکەی ناوی مەسیحییەتی ڕۆژھەڵاتی بوو). لە سەدەی یازدەھەمەوە تا سێزدەھەم، مەسیحیەتی لاتینی بەرزبووەوە بۆ ڕۆڵێکی سەرەکی لە جیھانی ڕۆژاوادا. 

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، زاراوەی مەسیحیەت بە تایبەتی بە ئەورووپای ڕۆژاوا پەیوەست بوو؛ تا کۆتایی سەدەی پانزەھەم، ئەورووپا کە شارستانیەتی مەسیحی لە باوەش گرتبوو، بوون بە یەک ناوەند بۆ جیھانی مەسیحییەت.    پاپایەتی کاسۆلیکی ڕۆڵێکی ڕامیاری بەرچاوی لە ئەورووپا و ئیمپراتۆریەتەکانیدا ھەبووە و ڕۆڵەکە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا گەشەی کردووە، بەتایبەتی لە سەردەمی ئیمپراتۆر شارلمانگن و دوای ئەوەیش. ئەمەش لە تێکەڵبوونی کڵێسا لەگەڵ دەسەڵاتی پادشایەتی و ڕۆڵی ڕامیاری کاریگەردا دیار بوو. لە دەرەوەی ئەورووپای ڕۆژاوا، کۆمەڵگەی مەسیحی ڕۆژھەڵات ھەبوون کە ئایینی مەسیحییان وەک ئایینی فەرمی خۆیان و ھۆکاری سەرەکی یەکخستنی شارستانی و داب و نەریتی وەرگرتبوو لەوانەش ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین و ئەرمەنستان و ئیتیۆپیا.
## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
ئەبوو سەعید گورگانی

**ئەبوو سەعید زەریر گورگانی** ماتماتیکزان و فەلەکناسی سەدەی نۆیەمی فارس بووە و خەڵکی گورگانی ئێران بووە.

## بەرهەمەکانی
دوو لە بەرهەمەکانی کە تا ئێستاش ماونەتەوە:

* مەساعیل هیندیسیا (دەستنووسێک کە لە قاهیرە بەردەستە)

* ئیستیخراج خات نیسف الناهار من کتاب ئەنالیما و البورهان الایح (لە قاهیرە بەردەستە، کارل شوی وەرگێڕیگێراوەتەوە).

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
ئەحمەد نیاوەنی

**ئەحمەد کوڕی محەممەد نیاوەنی** فەلەکناسێکی سەدەی هەشتەم/نۆی فارس بووە. ناوەکەی ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە خەڵکی نیاوەن بووە کە دەکاتە ئێستای ئێران.

## ژیان
ئەحمەد لە ئەکادیمیای گوندیشاپوری لە خووزستانی ئێران کاری کردووە، لە سەردەمی یەحیا کوڕی خالید کە پارێزگار و وەزیرە زلهێزەکەی خەلیفە هارون ڕەشید ژیاوە. دەوترێت کە ئەحمەد لە ساڵی ٨٠٠ چاودێری فەلەکی لەم ئەکادیمیایەدا کردووە. ئەو لەگەڵ فەلەکناس و ماتماتیکزان ماشەڵڵا کوڕی ئەثاری لە فەلەکناسە سەرەتاییەکانی سەردەمی ئیسلامی بوون کە لە سەردەمی ئەبووجەعفەری مەنسوور کە دووەم خەلیفەی عەباسی بوو گەشەیان کرد.

## کارەکانی
ئەحمەد زیجەس (خشتەی فەلەکناسی)ی لە ژێر ناوی موشتامیل کۆکردۆتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
نەیریزی

**ئەبوو عەباس فەزل کوڕی حاتم نەیریزی** ماتماتیکزان و فەلەکناسی فارسی خەڵکی نەیریز کە ئێستا دەکاتە پارێزگای فارس لە ئێرانە.

## ژیان
زانیارییەکی کەم لەبارەی نەیزیرەوە هەیە هەرچەندە نسبەکەی ئاماژەیە بۆ شارۆچکەی نەیریز. لە بەرهەمەکانیدا باسی موعتەدید خەلیفەی عەباسی کردووە و بۆیە زانایان وایان لێکداوەتەوە کە نەیریزی لەم ماوەیەدا لە بەغدا گەشەی کردووە. نەیریزی کتێبێکی بۆ موعتەدید لەسەر دیاردەی بەرگەهەوا نووسیوە لە ساڵی ٣٠٠ کۆچی (٩٢٢ز).

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٦٠
پۆل:مردووانی ٩٢٢
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
عەبدولڕەحمان سۆفی

**عەبدولڕەحمان کوڕی عومەر سۆفی** ئەستێرەناسێکی ئێرانی بوو. بەرھەمەکەی (پەرتووکی ئەستێرە جێگیرەکان) بوو کە لە ساڵی ٣٤٢ی کۆچی (٩٦٤ز) نووسراوە، وەسفی دەق و وێناکردنی لەخۆگرتووە. پۆلیماتی فارسی بیروونی نووسیوویەتی کە کارەکەی عەبدولڕەحمان لەسەر خۆرگیران لە شیراز ئەنجامدراوە، عەبدولڕەحمان لە سەردەمی دەوڵەتی بوەیھی لە ئەسفەھان ژیاوە.

## ژیاننامە
عەبدولڕەحمان یەکێک بوو لە نۆ ئەستێرەناسە بەناوبانگەکانی موسڵمانان. کاری لەسەر وەرگێڕان و فراوانکردنی بەرھەمە ئەستێرەناسییە کۆنەکانی یۆنانی کردووە، بە تایبەت ئەلماگێستی بەتڵیمۆس. ئەو چاکسازییەکانی لە لیستی ئەستێرەکانی بەتڵیمۆسدا کرد و خەمڵاندنەکانی بۆ ڕووناکی و گەورەیی ئەستێرەکان لە خەمڵاندنەکانی بەتڵیمۆس لادا کەمێک زیاتر لە نیوەی گەورەییەکانی عەبدولڕەحمان ھاوشێوەی گەورەیی بەتڵیمۆسن. عەبدولڕەحمان بە زمانی عەرەبی نووسیوویەتی کە زمانی جیھانی موسڵمانانی زانستییە.

عەبدولڕەحمان بەشدارێکی سەرەکی بوو لە وەرگێڕانی ئەستێرەناسی ھێلینیستی بۆ زمانی عەرەبی کە ناوەندەکەی لە ئەسکەندەریەی میسر بوو. ئەو یەکەم کەس بوو کە ھەوڵیدا یۆنانییەکە بە ناوی ئەستێرە و ئەستێرە نەریتییە عەرەبییەکانەوە ببەستێتەوە، کە بە تەواوی پەیوەندییان بەیەکەوە نەبوو و بە شێوازی ئاڵۆز سەریەککەوتبوون.

## ئەستێرەناسی
عەبدولڕەحمان تێبینییە ئەستێرەناسییەکانی خۆی لە پانی ٣٢.٧ئێن° لە ئیسفەھان ئەنجامداوە. بانگەشە کراوە کە ئەو ھەوری گەورەی ماگێلانی ناساندووە، بەڵام پێدەچێت ئەمە تێنەگەیشتنێک بێت لە ئاماژەکردن بە ھەندێک ئەستێرە لە باشووری کانۆپوس کە دان بەوەدا دەنێت کە نەیبینیوە. ھەروەھا سەرەتاییترین چاودێری تۆمارکراوی گەلەئەستێرەی ئەندرۆمێدا لە ساڵی ٩٦٤ ئەنجامدا و کە عەبدولڕەحکان بە «ھەورێکی بچووک» وەسفی کردووە. ئەمە یەکەم گەلەئەستێرە بوو جگە لە ڕێگای شیری کە بە نووسراو باسی لێکرا.

ھەروەھا عەبدولڕەحمان لەبارەی ئیسترلابەوە نووسیوویەتی چەندین بەکارھێنانی زیادەی بۆ دۆزیوەتەوە زیاتر لە ١٠٠٠ بەکارھێنانی جیاوازی وەسف کردووە لە بوارگەلێکی ھەمەچەشنی وەک ئەستێرەناسی، کەلووەکان، کەشتیوانی، ڕووپێوی، کات دیاریکردن، ڕووگە و نوێژ.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٩٨٦
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
ئەبووفەزل ھەرەوی

**ئەبووفەزل ھەرەوی** (بە فارسی: ابو الفضل ھروى) ئەستێرەناسێکی سەدەی دەیەم بوو کە لەگەڵ ئەبوو مەحموود خوجەندی لەژێر چاودێری بنەماڵەی بوەیھی لە شاری ڕەی لە فارس خوێندوویەتی. نیسبەی «ھەرەوی» ئەوە دەردەخات کە خەڵکی ھەرات بووە، لە سەردەمی کۆنیشدا بە «ھەرایڤا» ناسرابوو.

ھاوچەرخی ئەبوو جەعفەر خازن خۆراسانی و ئەبوو مەحموود خۆجەندی و ڕاکان ئەلدەولە دەیلامی بووە. بیروونی لە پەرتووکەکانیدا چەندین جار باسی ئەبووفەزلی کردووە، لە شوێنێکدا بە یەکێک لە پێشکەوتووترین کەسانی ھونەری فەلەکناسی ناوی بردووە و لە شوێنێکی دیکەشدا لە بیرکاریدا بە جێی متمانە داینا. ئەبوو نەسری عێراق پەرتووکی ڕاستکردنەوەی پەرتووکی مالاناوسی لەبەرچاو گرتووە و لە وتارێکدا دەستکاری کردووە، و لە پێشەکی ئەو وتارەدا نووسیوویەتی: «پێموابوو ماھانی پێش ئەوەی پێداچوونەوەی پەرتووکی مەنالاوس تەواو بکات کۆچی دوایی کردووە. و ئەو پەرتووکەم خوێندەوە کە ئەبووفەزل ھەرەوی لەسەر پێداچوونەوەی پەرتووکی مالاناوس نوسیبووی و بینیم لە پێشەکیدا وتی کۆمەڵێک ئەندازیار دەیانەوێت پێداچوونەوە بەم پەرتووکە بکەن و کاتێک نەیانتوانی داوای ھاوکارییان لە ماھانی کرد و ئەویش یەکەم وتارەکەی نووسی و ھەندێک شێوەی وتاری دووەم کە دەستکاری کرد تا گەیشتە شێوەیەک کە دەربڕینی قورس بوو بۆیە لە کارەکە بەدەوام نەبوو» بۆچوونە بیرکاری و ئەستێرەناسییەکانی سەرنجی ھاوچەرخەکانی خۆی ڕاکێشاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
جۆن بێنبۆو

جێگری دەریاوان **جۆن بێنبۆو** () (١٠ی ئازاری ١٦٥٣٤ی تشرینی دووەمی ١٧٠٢) ئەفسەرێکی ئینگلیزی بووە لە ھێزی دەریایی شاھانە. لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا پەیوەندی بە ھێزی دەریایییەوە کردووە و دەست بەکاربووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:مردووانی ١٧٠٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٣
کوشیار گیلانی

**ئەبووحەسەن کوشیار کوڕی لابان کوڕی بەشاری دایلامی** ماتماتیکزان و جوگرافیناس و فەلەکناسی ئێرانی بوو و خەڵکی دایلام لە باشووری دەریای قەزوین لە ئێران بووە.

## پیشە
ڕەنگە کارە سەرەکییەکەی کوشیار گیلانی لە سەرەتای سەدەی یازدەهەمدا ئەنجامدرابێت، و پێدەچێت بەشێکی گرنگی لە سێگۆشەزانیدا هەبووبێت. درێژەی بە لێکۆڵینەوەکانی بیرکار و فەلەکناسی سەدەی دەیەم ئەبوو وەفا بووزجانی دا و لە کتێبی خشتەی فەلەکناسان (خشتە گشتگیر و پێگەیشتووەکان)دا، کە تێیدا جێگیر بوو، شوێنێکی زۆری بۆ ئەمە تەرخان کرد بەها باشترەکانی ئەپۆجی هەسارەکان کە لەلایەن بەتتانی چاودێری دەکرا. خشتەکان پێش کۆتایی سەدە وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی فارسی، هەروەها پێشەکییەکی ئەستێرەناسی و ڕیساڵی ژمێریاری  (بنەماکانی ژمێریاری هیندۆسی، کە لە هەردوو زمانی عەرەبی و عیبریدا هەیە) نووسیووە.

قوتابی کوشیار گیلانی بریتی بوون لە ماتماتیکزانی فارس عەلی کوڕی ئەحمەد نەسەوی. وا بیر دەکرێتەوە کە کوشیار گیلانی لە بەغدا کۆچی دوایی کردبێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٠٢٩
پۆل:لەدایکبووانی ٩٧١
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
عەلی کوڕی ئەبوو ڕیجال

**عەلی کوڕی ئەبوو ڕیجال**  ئەستێرەناسێکی عەرەب بوو لە سەدەی ١٠ تا ١١ی زایینی / سەدەی چوارەم تا پێنجەمی کۆچی کە بە  پەرتووکی ئەلباری لە ڕزق و ڕۆزی ئەستێرەکاندا ناسرابوو.
وێنۆک|پەرتووکی ئەلباری سەبارەت بە بڕیاردان لەسەر ئەستێرەکان، ساڵی ١٥٢٣

## ژیان
لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١١ی زایینی / سەدەی پێنجەمی کۆچیدا، ئەستێرەناسێکی دەربار بوو بۆ شازادەی توونس موعیز کوڕی بەدیس. عەلی لە دوای ساڵی ٤٢٨ی کۆچی (١٠٣٧ز) لە شاری قایرەوان لە وڵاتی ئێستای توونس کۆچی دوایی کردووە.
[وێنۆک|پەرتووکەکەی بە [زمانی لاتینی]]

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:مردووانی سەدەی ١١یەم
زەرقەلی

**ئەبوو ئیسحاق ئیبراهیم کوڕی یەحیا نەققاش زەرقەلی** (عەرەبی: إبراهيم بن يحيى الزرقالي) ناسراوە بە **زەرقەلی** یان **ئیبن زەرقەلە**  دروستکەرێکی عەرەبی ئامێری فەلەکناسی بووە و ئەستێرەناسێکی خەڵکی ڕۆژئاوای جیهانی ئیسلامی بووە.زەرقەلە بە لاتینی واتە (نەخشێنەر)، ئەو لە تۆلێدۆ، ئەندەلوس دەژیا پێش ئەوەی بچێتە کۆردۆبا. بەرهەمەکانی ئیلهامبەخش بوو بۆ نەوەکانی ئیسلام لە ئەندەلوس لە بواری فەلەکناسی، وە دواتر بەرهەمەکانی وەرگێردرا بۆ سەر زمانەکان زۆر کاریگەر بوو لە ئەورووپا. داهێنانی ئەو بۆ ئەسترۆلابێکی تەواو زۆر بەناوبانگ بوو و لەسەدەی ١٦ بەشێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبۆوە بەکاردەهێنرا لەلایەن کەشتیوانەکانەوە.

## ژیاننامە
زەرقەلی بە ڕەچەڵەک عەرەبە. لە گوندێک لە دایکبوو نزیک تۆلێدۆ. ئەو دەستی بە کارەکانی کرد دوای ساڵی ٤٢٦ی کۆچی (١٠٤٨ز) لەگەڵ سەعید ئەندەلوسی بۆ ئەمیر مەئمونی تۆلێدۆ و دواتر بۆ ئەمیر موعتەمید کوڕی عەباد. زەرقەلی بە وەرگرتنی پێگەیەکی پێشەنگ لە سەردەمی سەعید ئەندەلوسی لە ساڵی ٤٢٨ی کۆچی (١٠٥٠ز) بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ چاودێری خۆری ئەنجامدا. 
وێنۆک|تۆلێدۆ، ئەندەلوس کە تیایدا زەرقەلی وێنا دەکرێت
وەک کانزاساز ڕاهێنرا بەهۆی لێهاتوویەکانیەوە نازناوی (ئەلنییکاچ) لێنا (واتا:نەخشێنەری کانزاکان). وە زۆر لێهاتووبوو لە بواری فەلەکناسی و ئەندازەدا. ئەو بەوە ناسرابوو کە لە بۆنە جیاوازەکاندا وانەی دەگووتەوە، وە ئەزموون و زانیارییە  بەرفراوەکانی لە کۆتاییدا وایلێکرد ببێتە پێشەنگی فەلەکناسی لە سەردەمی خۆیدا. هەروەها زەرقەلی داهێنەریش بوو کە بەرهەمەکانی وایکرد تۆلێدۆ ببێتە ناوەندی ڕۆشەنبیری ئەندەلوس. هەروەها ئەو لە بەرهەمەکانی جێفری چۆسەر ئاماژەی پێکراوە وەک (نەخشێنەر).

لە ساڵی ٤٦٣ی کۆچی (١٠٨٥ز)  تۆلیدۆ لەلایەن پاشای مەسیحی کاستیل ئەلفۆنسۆی شەشەمەوە داگیرکرا. زەرقەلی و هاوکارەکانی ناچاربوون هەڵبێن. بەڵام نازانرێت کە زەرقەلی بەساڵاچوو بەرەو کۆردۆبا هەڵهاتووە یان لە کەمپەکانی پەنابەری مۆرۆکان مردووە.

بەرهەمەکانی کاریگەرییان هەبوو لەسەر ئیبن باجە، ئیبن توفەیل، ئیبن ڕوشد، ئیبن حەمماد، نورەدین بیتروجی.

لە سەدەی ١٢هەمدا گێراردی کرێمۆنە بەهەمەکانی زەرقەلی وەرگێرا سەر زمانی لاتینی و وەک فەلەکناس و ساحیر ئاماژەی بە زەرقەلی کردووە. ڕەیگیۆ مۆنتانۆس کتێبێکی لەسەدەی ١٥ لەسەر سوودەکانی سەحیفەی زەرقەلیە نووسیووە. لە ساڵی ١٥٣٠ زانای ئەڵمانی یەعقوب زیگلەر شرۆڤەیەکی لەسەر یەکێک لە بەرهەمەکانی زەرقەلی نوسیووە. لە ساڵی ١٥٣٠  نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس بەرهەمەکانی زەرقەلی و بەتتانی وەردەگرێ.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٠٢٩
پۆل:مردووانی ١٠٨٧
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:ئەستێرەناسەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:داھێنەرانی سەدەی ١١یەم
سمایڵی

**سمایڵی** ھەندێک جار بە **سمایڵی فەیس** ناودەبرێت، ئایدیۆگرامێکی بنەڕەتییە کە نوێنەرایەتی ڕوخسارێکی زەردەخەنەکار دەکات. لە ساڵانی ١٩٥٠ەوە بووەتە بەشێک لە کولتوری باو لە سەرانسەری جیھاندا، یان وەک ئایدیۆگرامێکی سەربەخۆ بەکاردەھێنرێت، یان وەک فۆرمێکی پەیوەندیکردن، وەکو ئیمۆتیکۆنەکان. زەردەخەنەیەکە بە دوو خاڵ و ھێڵێک دەستی پێکرد بۆ دروستکردنی چاو و دەمێک. دیزاینی وردتر لە ساڵانی ١٩٥٠دا سەریان ھەڵدا، بە لووت و برۆ و ھێڵکارییەوە. دیزاینێکی زەرد و ڕەش لەلایەن کەناڵی ڕادیۆیی WMCA کە بنکەکەی لە نیویۆرکە بۆ ھەڵمەتی *" گوود گایس "* لە سەرەتای شەستەکاندا بەکارھێنرا. دیزاینی زەرد و ڕەشی زیاتر لە ساڵانی شەستەکان و حەفتاکان دەرکەوتن، لەنێویاندا کارەکانی فرانکلین لوفرانی و ھارڤی ڕۆس بۆڵ. ئەمڕۆ کۆمپانیای The Smiley خاوەنی مافێکی زۆری ھەیە لەسەر ئایدیۆگرامی سمایڵی و بووەتە یەکێک لە گەورەترین کۆمپانیاکانی مۆڵەتدان لەسەر ئاستی جیھان.

لە تشرینی دووەمی ساڵی لوفرانی ناوەکە و دیزاینەکەی لە فەرەنسا ھێمای بازرگانی کرد لەکاتێکدا وەک ڕۆژنامەنووسێک لە *فرانس سۆیر* کاری دەکرد. زاراوەی کێبڕکێکار وەک *ڕوخساری زەردەخەنە* و *ڕوخساری دڵخۆش* بەکارھێنران پێش ئەوەی کۆدەنگی لەسەر زاراوەی *زەردەخەنەیی (سمایڵی)* ھەبێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:دەموچاو
پۆل:ئیمۆتیکۆنەکان
شەڕی کورسک

**شەڕی کورسک** شەڕێکی گەورەی جەنگی جیهانی دووەمی بەرەی ڕۆژهەڵات بوو بە قەبارەی بەرفراوان لە نێوان هێزەکانی ئەڵمانیای نازی و یەکێتی سۆڤیەت لە نزیک کورسک لە باشووری ڕۆژئاوای ڕووسیا لە کۆتایی هاوینی ١٩٤٣، کە لە کۆتاییدا بوو بە گەورەترین شەڕی تانکی لە مێژوودا و لە ئەنجامدا یەکێتی سەۆڤیەت سەرکەوتنی بەدەستهێنا. 

شەڕەکە لە ٥ی تەمموز بە دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی قەڵای هێرشبەری ئەڵمانیا دەستی پێکرد ( ئەڵمانی: *Unternehmen Zitadelle* )، کە ئامانجی ئەوە بوو کە لە یەک کاتدا لە باکوور و باشوورەوە هێرش بکرێتە سەر بنکەی سالینتەکەی سەربازی کورسک. دوای ئەوەی هێرشی ئەڵمانیا لە دیوی باکووری سالینت وەستا، لە ١٢ی تەمموزدا سۆڤیەت دەستیکرد بە **ئۆپەراسیۆنی هێرشی ستراتیژی کورسکیان** دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی کوتوزۆڤ (ڕووسی: Кутузов ) لە بەرامبەر دواوەی هێزەکانی ئەڵمانیا لە هەمان لادا. لە دیوی باشووریشەوە سۆڤیەتەکان هەمان ڕۆژ هێرشی بەرپەرچدانەوەی بەهێزیان دەستپێکرد، یەکێک لەوانە بووە هۆی پێکدادانێکی گەورەی زرێپۆش کە بووە هۆی شەڕی پرۆخۆرۆڤکا، لە ٣ی ئاب سۆڤیەتەکان بە دەستپێکردنی ئۆپراسیۆنی پۆلکۆڤۆدێتس ڕومیانتسێڤ  (ڕووسی: Полководец Румянцев) قۆناغی دووەمی ئۆپەراسیۆنی هێرشی ستراتیژی کورسکیان دەستپێکرد دژی هێزەکانی ئەڵمانیا لە دیوی باشووری سالینت.
ئەڵمانییەکان هیوایان خواست کە توانای هێرشبەری سۆڤیەت بۆ هاوینی ساڵی ١٩٤٣ لاواز بکەن بە بڕین و پۆشینی ئەو هێزانەی کە پێشبینیان دەکرد لە ناوچەی کورسکدا بن.  هیتلەر پێی وابوو کە سەرکەوتن لێرەدا هێزی ئەڵمانیا دووپات دەکاتەوە و شکۆمەندی خۆی لەگەڵ هاوپەیمانەکانی باشتر دەکات، کە پێیوابوو سۆڤیەتیەکان بیر لە کشانەوە دەکەنەوە.  هەروەها هیوای ئەوە دەخواست کە ژمارەیەکی زۆر لە دیلەکانی سۆڤیەت بگیرێن بۆ ئەوەی وەک کاری کۆیلە لە پیشەسازی چەکی ئەڵمانیادا بەکاربهێنرێن.  حکومەتی سۆڤیەت پێشوەختە زانیبووی مەبەستەکانی ئەڵمانیا، کە بەشێکی بەهۆی ڕێگرییەکانی تونی لەلایەن هەواڵگری بەریتانیاوە دابینکرابوو. چەند مانگێک پێشتر ئاگاداری ئەوەی کە هێرشەکە دەکەوێتە سەر ملی کورسک سالینت، سۆڤیەت بەرگرییەکی بە قووڵی دروستکرد کە بۆ ئەوەی سەری ڕمزی زرێپۆشی ئەڵمانی دابڕێژێ.  ئەڵمانییەکان هێرشەکەیان دواخست لەکاتێکدا هەوڵیان دەدا هێزەکانیان بچەسپێنن و چاوەڕێی چەکی نوێیان دەکرد،    کاتیان بە سوپای سوور دا بۆ دروستکردنی زنجیرەیەک پشتێنەی بەرگری قووڵ  و دامەزراندنی هێزی یەدەگی گەورەی بۆ هێرشی بەرپەرچدانەوە. 

شەڕەکە دوا هێرشی ستراتیژی بوو کە ئەڵمانییەکان توانیان بۆ سەر بەرەی ڕۆژهەڵات دەستی پێبکەن. لەبەر ئەوەی لەشکرکێشی هاوپەیمانان بۆ سەر سیسیلیا لە کاتی شەڕەکەدا دەستیپێکرد، ئەدۆلف هیتلەر ناچار بوو سەربازەکان لابدات کە لە فەرەنسا مەشقیان پێدەکرا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەی هاوپەیمانان لە دەریای ناوەڕاستدا، نەک وەک یەدەگێکی ستراتیژی بۆ بەرەی ڕۆژهەڵات بەکاریانبهێنێت.  هیتلەر دوای تەنها هەفتەیەک هێرشەکەی بۆ سەر کورسک هەڵوەشاندەوە، بەشێکی لادا بۆ هێزەکانی ئیتاڵیا.  زیانە بەرفراوانەکانی ئەڵمانیا لە پیاو و تانکەکان دڵنیای کردەوە کە سوپای سووری سۆڤیەتی سەرکەوتوو بۆ ماوەی جەنگەکە چێژ لە دەستپێشخەری ستراتیژی وەربگرێت. شەڕی کورسک یەکەمجار بوو لە جەنگی جیهانی دووەمدا کە هێرشێکی ستراتیژی ئەڵمانیا ڕاگیرا پێش ئەوەی بتوانێت بەرگرییەکانی دوژمن بشکێنێت و بچێتە ناو قووڵاییە ستراتیژییەکانیەوە.   هەرچەندە سوپای سوور پێشتر لە هێرشەکانی زستانەدا سەرکەوتوو بوو، بەڵام هێرشە دژە هێرشەکانیان دوای هێرشی ئەڵمانیا بۆ سەر کورسک یەکەم هێرشی هاوینەی سەرکەوتوویان بوو لە شەڕەکەدا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣
یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٣

**یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٣** یارییەکی تۆپی پێ بوو بۆ دیاریکردنی براوەی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٣ . یارییەکە لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٣ لە یاریگای فەرەنسا لە شاری سانت دێنیس لە فەرەنسا  لە نێوان کامێرون و فەرەنسا بەڕێوەچوو. فەرەنسا بە گۆڵێکی زێڕین لە خولەکی ٩٧ کە لە لایەن تیێری هێنریەوە  تۆمارکرا، یاریيەکەی بردەوە .  

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ڕاپۆرتی یارییەکە
زلھێز (توانایی)

**زلھێز** () توانایەکی تایبەت یان نائاسایی سەروو مرۆڤە کە گەورەترە لەوەی کە بە ئاسایی دادەنرێت. زلھێزەکان بە شێوەیەکی گشتی لە کتێبە کۆمیکییە زانستییە خەیاڵییەکان و فانتازیاکان و بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان و یارییە ڤیدیۆیییەکان و فیلمەکاندا وەک سیفەتی سەرەکی پاڵەوانێکی سەرەکی پیشان دەدرێن. ئەم چەمکە لە کتێبە کۆمیک و گۆڤارەکانی پەلپی ئەمریکی لە ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ سەرچاوەی گرتووە و وردە وردە کاری کردووە بۆ ناو ژانر و میدیاکانی دیکە.

## سەرچاوەکان
*
تۆمەر کاپۆن

**تۆمەر کاپۆن** ( ; لەدایکبووی ١٥ی تەممووزی ١٩٨٥) ئەکتەرێکی ئیسرائیلییە. ڕۆڵی سەرەکی لە تەلەڤیزیۆنی بەناوبانگی ئیسرائیل وەک *بارمتە* و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە سیاسییە جەنجاڵەکانی *فاودا* بینیوە. لە ساڵی ٢٠١٦ خەڵاتی ئۆفیر بۆ باشترین ئەکتەری پاڵپشتی لە *فیلمی یەک ھەفتە و ڕۆژێکدا* پێبەخشرا. ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت لە *فیلمی کاتێک پاڵەوانەکان دەفڕن* و لە زنجیرەی ئەمازۆن *[[دەستەی ھاوڕێکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|دەستەی ھاوڕێکان]]*.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:زیندووان
ئادەم ماککەی

**ئادەم ماککەی** () لە ١٧ی نیسانی ١٩٦٨ لە دایکبووە، دەرھێنەری سینەما، بەرھەمھێنەر، سیناریۆنووس و کۆمیدیاوانێکی ئەمریکییە. مەککەیی لە ساڵی ١٩٩٥ تا ٢٠٠١ وەک سەرۆکی نووسەری بەرنامەی کۆمیدی سکێچی کەناڵی ئێن بی سی بەناوی *Saturday Night Live* دەستیپێکرد. دوای ڕۆیشتنی لە *کۆمپانیای SNL* لە ساڵانی ٢٠٠٠دا بەھۆی ھاوکارییەکانی لەگەڵ ئەکتەری کۆمیدی ویل فێرێل ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا و ھاوبەشی نووسینی فیلمە کۆمیدییەکانی *ئەنکۆرمان* و *تالادیگا نایتس* و *کوڕانی دیکە* بوو. دواتر فێرێل و مەککەیی بە ھاوبەشی چەندین زنجیرە و فیلمی تەلەڤیزیۆنییان نووسی و بە ھاوبەشی بەرھەمیان ھێنا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی شاری فیلادلفیا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە پەنسیلڤانیا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی
پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
دیڤلۆپمێنت ھێڵ

**دیڤلۆپمێنت ھێڵ** () زاراوەی پیشەسازی میدیا و نەرمەکاڵایە بۆ پڕۆژەیەک، چەمکێک، یان بیرۆکەیەک کە بۆ ماوەیەکی زۆر لە قۆناغێکی گەشەپێدانی سەرەتاییدا دەمێنێتەوە، چونکە پڕۆژەکە لە تەحەدای یاسایی، تەکنیکی، یان ھونەریدا گیری خواردووە. ڕەنگە کارێک لە نێوان زۆر کۆمەڵە سەرکردایەتی ھونەری، تیم، سیناریۆ، بزوێنەری یاری، یان ستۆدیۆدا بجوڵێت.

## سەرچاوەکان
*
سینەماکس

**سینەماکس** ()  تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنی پارەیی و کەیبڵ و تەلەڤیزیۆنی مانگی دەستکردی ئەمریکییە، و لەلایەن ھۆم بۆکس ئۆفیسەوە خاوەندارێتی دەکرێت.  وەک خزمەتگوزارییەکی ھاوڕێی «ماکسی-پای» پەرەی پێدراوە کە تەواوکەری ئەو پێشکەشکردنانەیە کە لە تۆڕی دایک و باوک ھۆم بۆکس ئۆفیس (HBO) نیشان دەدرێن و سەرەتا سەرنجی لەسەر فیلمە نوێیەکان و کلاسیکەکان بووە لە کاتی نمایشکردنی لە ١ی ئابی ١٩٨٠، بەرنامەکانی نمایشکراو لە سینەماکس لە ئێستادا بە شێوەیەکی سەرەکی لە فیلمە نوێیەکان و… فیلمە جووڵاوەکانی کۆنتر کە لە شانۆدا بڵاوکراونەتەوە، و زنجیرە ئەکشنە ڕەسەنەکان، ھەروەھا فیلمە دیکۆمێنتارییەکان و فیلمە تایبەتەکانی پشت پەردەیە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:کەنالە تەلەڤیزیۆنییەکان و ویستگانەی لە ١٩٨٠ دامەزراون
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی پیبۆدی
پۆل:کۆمپانیاکانی چێژبەخشی کە لە شاری نیویۆرکن
فیلمی درێژ

**فیلمی درێژ** () فیلمێکە بە ماوەیەکی ڕێکوپێک و چیرۆکێکە کە ئەکتەرە پیشەگەرەکان تێیدا بەشدارن و بەزۆری لە سینەماکان نمایش دەکرێت. بەپێی پێناسەی ئەکادیمیای ھونەر و زانستی فیلمی جووڵاو، دامەزراوەی فیلمی ئەمریکی و دامەزراوەی فیلمی بەریتانی، فیلمێکی درێژ دەبێت لانیکەم ٤٠ خولەک درێژ بێت، *[[بەسەرھاتی کێلی گانگ|چیرۆکی دارۆداست کێلی]]* (١٩٠٦)یەکەم فیلمی درێژە لە مێژووی سینەمادا و ماوەی نزیکەی ٦٠ خولەکە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زاراوەکانی فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:فیلمەکان بەپێی جۆر
پۆل:داھێنانە ئۆسترالییەکان
سێت ڕۆگن

**سێت ئارۆن ڕۆگن** (,  ; لەدایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٨٢) ئەکتەر و کۆمیدیاوان و سینەماکارێکی کەنەدییە. لە بنەڕەتدا کۆمیدییەکی ستاند ئاپ بوو لە ڤانکۆڤەر، لە ساڵی ١٩٩٩دا ڕووی لە لۆس ئەنجلۆس کرد بۆ بەشداریکردن لە زنجیرەی *فریک و گێکس* لەلایەن جود ئاپاتۆوە. دوای چەند ساڵێک لە کارکردن وەک نووسەرێک، پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی پرایم تایم ئیمی بۆ نووسینی نایاب بۆ زنجیرەیەکی جۆراوجۆر.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە
پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیست و یەک
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیستەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ئۆکراینی-جوولەکە
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا
پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا
ئیڤان گۆڵدبێرگ

**ئیڤان گۆڵدبێرگ** ()  تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە وە تاقیکردنەوە لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە دایکبووە، سینەماکار و ئەکتەری کۆمیدیاوانێکی کەنەدییە. لەگەڵ هاوڕێی منداڵیدا سێت ڕۆگن هاوکاری کردووە لە فیلمەکانی *گەورەخراپ* و *پینئەپڵ ئێکسپرێس* و *ئەمە کۆتایییە*, *چاوپێکەوتنەکە*  و *[[کوڕە باشەکان (فیلم)|کوڕە باشەکان]]* .

## ژیانی تایبەت
ئیڤان گۆڵدبێرگ لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە شاری ڤانکۆڤەر لە ویلایەتی کۆڵۆمبیاى بەریتانی لە خێزانێکى جولەکە لەدایکبووە.   لە مارپۆل گەورە بووە .  لە قوتابخانەی ناوەندی پوینت گرای (کە لەوێ سێت ڕۆگنی ناسی و هاوڕێیەتی کردووە) و زانکۆی مەکگیل خوێندوویەتی، و هاوسەرگیری لەگەڵ لیزا (یاداڤایا) گۆڵدبێرگ کردووە.  
## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی مکگێل
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
سووپەرسپێد (خەیاڵ)

**سووپەرسپێد** () کارەکتەرێکە، بە پلەی یەکەم لە کۆمیکەکانی سوپەرکەسایەتیدا، کە ھێزەکانی بە پلەی یەکەم پەیوەندییان بە **خێرایی سەروو مرۆیییەوە** ھەیە (بە **خێرایی سەرووسروشتیی** ناسراوە). توانا سەرەتایییەکانی ھاوبەشی ھەموو خێراکەرەکان بریتین لە ڕاکردن بە خێرایی زۆر زیاتر لە توانای مرۆڤ (بە پلەی جیاواز) و بەرگری لە کاریگەرییە لاوەکییەکان (بەرگری ھەوا، نەتوانینی ھەناسەدان، شۆکی داینامیکی کە لە ئەنجامی بەرکەوتن لەگەڵ تەنەکان بە خێرایی بەرز و ھتد) کە لە ئەنجامی ئەو خێرایییە دروست دەبێت. نزیکەی لە ھەموو حاڵەتەکاندا، سووپەرسپێدەکان دەتوانن لە ڕووی جەستەیییەوە ھێرش بکەنە سەر بەرامبەرەکانیان بە لێدانی بە خێرایی بەرز، وزەی جووڵەیی گەورەیان پێدەبەخشێت بەبێ ئەوەی خۆیان زیانیان پێ بگات. جۆرەھا دەسەڵاتی تریش گەڕێنراونەتەوە بۆ سووپەرسپێدەکان، ئەمەش بەگوێرەی چیرۆکەکە و سەرچاوەی دەسەڵاتەکەیان و بەردەوامی و یاسا دامەزراوەکانی گەردوونەکەیان.

## سەرچاوەکان
*
تۆکنیزم

**تۆکنیزم** () بریتییە لە پراکتیزەکردنی تەنھا ھەوڵێکی ڕەمزی بۆ وەرگرتنی ئەندامانی گرووپێکی کەمینە، بەبێ ئەوەی بەڕاستی مامەڵە لەگەڵ پێداویستییەکانیان بکرێت یان ژینگەیەکی گشتگیر دروست بکرێت. بریتییە لە پێدانی ڕواڵەتی گشتگیری یان ھەمەچەشنی بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا گۆڕانکاری ڕاستەقینە یان یەکسانی بەرەوپێش ببات. زۆرجار تۆکنیزم بریتییە لە ھەڵبژاردنی چەند تاکێک یان نوێنەرێک لە گرووپە کەم نوێنەرایەتیکراوەکان تەنھا بە مەبەستی پێدانی ڕواڵەتی فرەچەشنی، لە ھەمان کاتدا چارەسەرکردنی پرسە بنەڕەتییە سیستمییەکان یان پێشخستنی ھەمەجۆریی ڕاستەقینە و گشتگیری.

## سەرچاوەکان
*
دان تراکتنبێرگ

**دان تراکنتبێرگ** () لەدایکبووی ١١ی ئایاری ١٩٨١، سینەماکار و پێشکەشکاری پۆدکاستێکی ئەمریکییە. تراکتنبێرگ لە ساڵی ٢٠١١ لەگەڵ پریسیلا ھێرناندێز ھاوسەرگیری کردووە

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسە جوولەکەکانی ئەمریکا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە پەنسیلڤانیا
مات شاکمان

**مات شاکمان** () دەرھێنەری فیلم و تەلەڤیزیۆنی و شانۆی ئەمریکییە. بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری *[[وانداڤیژن]]* بووە و دەرھێنانی ئەڵقەکانی فیلمەکانی و *[[فارگۆ (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|فارگۆ]]* و *[[کایەی تەختە پاشایەتییەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|کایەی تەختە پاشایەتییەکان]]* کردووە. بەڕێوەبەری ھونەری یاریگای گێفنە لە شاری لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی کالیفۆرنیایە.

شاکمان لە شاری ڤێنتورا لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لەدایکبووە و گەورە بووە. باوکی جولەکە و دایکی کاسۆلیکی "بووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:جووە ئەمریکییەکان
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا
پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئەمریکی
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی کالیفۆڕنیا
فیلیپ سگریچیا

**فیلیپ جەی سگریچیا** (لەدایکبووی ١٩٥٧) دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە. لە *چەندین فیلم و بەرنامەدا کاری کردووە. *

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٥

**یاریی کۆتاییی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٣** یارییەکی تۆپی پێ بوو بۆ دیاریکردنی براوەی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٥ . یارییەکە لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ لە یاریگای دۆیچە بانک پارک لە شاری فرانکفورت  لە نێوان بەرازیل و ئەرجەنتین بەڕێوەچوو . بەڕازیل بە ئەنجامی ٤-١ یارییەکەی بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
ستیفان شوارتز

**ستیفان شوارتز** (لەدایکبووی ١ی ئایاری ١٩٦٣) دەرھێنەری فیلم و نووسەر و ئەکتەری تەلەڤیزیۆنی ئینگلیزی و کەنەدییە

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣