open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حوسێن کوڕی عەبدوڵڵای دووەم

**حوسێن کوڕی عەبدوڵڵای دووەم کوڕی حسێن** (٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٤ / ١٩ی موحەڕڕەم ١٤١٥ی کۆچی) شازادەی جێنشینی شانشینی ھاشمی ئوردن لە ٢ی تەممووزی ٢٠٠٩ ەوە، (بەپێی ھێڵی جێنشینی بۆ تەختی ئوردن) میراتگری تەختی شانشینی ھاشمی ئوردنە دوای باوکی پاشا عەبدوڵڵای دووەم کوڕی حوسێن، ئەو یەکێکە لە ئەندامەکانی بنەماڵەی ھاشمی کە لە ساڵی ١٩٢١ فەرمانڕەوایی ئوردنیان کردووە، لە ساڵی ٢٠١٢ی زایینییەوە شازادە حوسێن گەیشتە تەمەنی پێگەیشتنی یاسایی، لە ھەندێک کاتدا وەک حاکمێک لەسەر تەختی شانشینی ئوردن چەندین بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ گرت، ھەروەھا لە ژمارەیەک سەردانی نێودەوڵەتی و ناوخۆییدا یاوەری باوکی شا عەبدوڵڵای دووەم بووە، شازادە حوسێن لە ساڵی ٢٠١٥ کە گەیشتە بیستەمین ساڵی تەمەنی بوو بە گەنجترین کەس کە سەرۆکایەتی دانیشتنێکی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانی کردبوو، ھەروەھا دەرکەوتنێکی جیھانی کرد کاتێک لە مانگی ئەیلوولی ئەو ساڵەدا وتارێکی پێشکەش بە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد لە ساڵی ٢٠١٩دا کە باسی لە توندڕەوی و تیرۆر و چۆنییەتی پاراستنی گەنجان لە گرووپە تیرۆریستییە توندڕەوەکان کرد، شازادە حوسێن کوڕی عەبدوڵڵا چل و دووەمین نەوەی پێغەمبەر محەممەدە.

## ڕەچەڵەکی
ناوی حوسێنی کوڕی عەبدوڵڵای دووەمی کوڕی حوسێنی کوڕی تەلالی کوڕی عەبدوڵڵای یەکەمی کوڕی حوسێنی کوڕی عەلی عونی عەبدەلی قەتتادی حوسێنی، عەلەوی ھاشمی قورەیشییە.

## ژیانی
### منداڵی و فێربوونی
شازادە حوسێن بن عەبدوڵڵای دووەم لە عەممان لە ١٩ی موحەڕەمی ساڵی ١٤١٥ی کۆچی کە ھاوتایە لەگەڵ ٢٨ی تەممووزی ١٩٩٤ی زایینی، کوڕە گەورەکەی شا عەبدوڵڵای دووەم کوڕی حوسێنە لە ھاوسەرەکەی شاژن ڕانیا ئەلعەبدوڵڵا، خاوەنی یەک برایە بە ناوی شازادە ھاشم، و دوو خوشک بە ناوەکانی شازادە ئیمان و شازادە سەلمە، حوسێن لە ساڵی ٢٠١٢ خوێندنی ناوەندی لە قوتابخانەی کینگز ئەکادیمی لە شاری مەدابە لە ئوردن تەواو کردووە، ھەروەھا خوێندنی لە زانکۆی مێژووی نێودەوڵەتی لە شاری جۆرج تاون لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەدەستھێناوە، کە لە ساڵی ٢٠١٦دا تێیدا دەرچووە، و شازادە حوسێن دەرچووە لە ئەکادیمیای سەربازی شاھانەی ساندھێرس لە بەریتانیا لە ساڵی ٢٠١٧، لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ پلەی کاپتنی لە ھێزە چەکدارەکانی ئوردن - سوپای عەرەبی بەدەستھێناوە.

کە ھەمان ئەکادیمیایە کە باوکی شا عەبدوڵڵای دووەم و باپیرەی
خوا لێخۆشبوو شا حوسێن کوڕی تەلال لێی دەرچوون، بەشداری لەگەڵ ئەندامانی ھێزە چەکدارەکانی ئوردن کردووە لە زۆرێک لە خولی ڕاھێنانی سەربازی و تایبەتمەند لە بواری مەیدان و بازدانی پەرەشوت و ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان و ھێزی دەریایی، ھەروەھا ڕاھێنانی لە جۆرەھا کارامەیی و ئۆپەراسیۆنی شەڕەکاندا کردووە، خولێکی سەرکردایەتی بەلەم و خولێکی تاکتیکی ژێردەریایی(غەواسە) لە ھێزی دەریایی شاھانەی ئوردن وەرگرت، ھەروەھا بەشداری لە کۆمەڵێک بەلەمی شەڕکەردا کردووە لە ئەرک و دەوریە و مەشقەکاندا لە ساڵی ٢٠١٩، ھەروەھا بەشداری لە مەشقەکانی بازدانی پەرەشوت کردووە لە ئەمریکا، و شانبەشانی ئەندامانی ھێزە چەکدارەکانی ئوردن بەشداری کردووە، و لە چەندین خولی مەشقی سەربازی و تایبەتمەندی مەیدانیدا.

## مارەیی
ڕۆژی چوارشەممە ١٧ی ئابی ٢٠٢٢، دادگای شاھانەی ھاشمی دەستگیرانی شازادە حوسێنی لەگەڵ خاتوو ڕەجوە خالید کوڕی موساعید کوڕی سەیف کوڕی عەبدولعەزیز ئەلسەیف ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:زیندووان
پۆل:ھاشمیەکان
ترێنت ئەلێکساندەر-ئارنۆڵد

**ترێنت جۆن ئەلێکساندەر-ئارنۆڵد** (؛ لەدایکبووی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئینگلیزییە کە وەک بەرگریکارێک یاری بۆ یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا دەکات. ئارنۆڵد ناسراوە بەھۆی پاسە باشەکانی و درووستکردنی گۆڵ، ھەروەھا ئەو بە یەکێک لە باشترین بەرگریکارانی ڕاستی پشتەوە لە ئاستی جیھان دادەنرێت.

ئەسکەندەر-ئارنۆڵد لە ساڵی ٢٠٠٤ چووە ناو ئەکادیمیای لیڤەرپوول و زوو کرایە کاپتنی یانەی لاوانی یانەکە. دواتر لە ساڵی ٢٠١٦، لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی وەک یاریزانێکی پیشەگەر ئەنجامدا و لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠١٩ لەسەر یەک لە کۆتاییەکانی خوولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا یاری کرد و تێیدا لەوەی دووەمیاندا بووە پاڵەوانی خوولەکە. لە ھەمان ساڵدا واتە ساڵی ٢٠١٩، ئەو بووە پاڵەوانی جامی سوپەری یەکێتی ئەوروپا و جامی جیھانیی یانەکانی فیفا. ئەو لەگەڵ لیڤەرپوول بووە پاڵەوانی پرێمەرلیگ لە وەرزی ٢٠١٩-٢٠٢٠ کە یانەکە ٣٠ ساڵ بوو لەو دەستکەوتە بێ بەش ببوو.

ئەسکەندەر-ئارنۆڵد ھەروەھا نوێنەرایەتی ئینگلتەرای کردووە لە ئاستەکانی لاوان و لە ساڵی ٢٠١٨ یەکەمین دەرکەوتنی خۆی ئەنجامداوە. لەو کاتەوە بەشداری لە جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨ کردووە، وە لە جامی نەیشن لیگی ئەوروپا ٢٠١٨ بەشداربووە، کە وڵاتەکەی لە پلەی سێیەمی بەدەستھێنا.

## ئامارەکان
### یانە

### نێونەتەوەیی

### گۆڵە نێونەتەوەیییەکان

## دەستکەوتەکان
[link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/LFC_Parade_2019_01.jpg/220px-LFC_Parade_2019_01.jpg|وێنۆک|ترێنت (ئەوپەڕی ڕاست) بەشێک بوو لەو پێکھاتەیەی یانەی لیڤەرپوول کە لە ٢٠١٩دا جامی پاڵەوانییەتیی [خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپایان بردەوە.]]
**لیڤەرپوول**
* پرێمیەرلیگ: ٢٠١٩–٢٠
* جامی ئێف ئەی: ٢٠٢١–٢٢
* جامی ئی ئێف ئێڵ: ٢٠٢١–٢٢
* قەڵغانی کۆمەڵگەی ئێف ئەی: ٢٠٢٢
* خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا: ٢٠١٨–١٩، دووەم: ٢٠١٧–١٨، ٢٠٢١–٢٢
* جامی سووپەری ئەورووپا: ٢٠١٩–٢٠
* جامی جیھانیی یانەکانی فیفا: ٢٠١٩–٢٠

**ئینگلتەرا**
* سێیەمی خولی نەتەوەکانی ئەورووپا: ٢٠١٨–١٩

**تاکەکەسی**
* خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی وەرزی لیڤەرپوول: ٢٠١٧–٢٠١٧ ٢٠١٧–٢٠١٨
* یانەی ساڵی پی ئێف ئەی: پرێمیەرلیگی ٢٠١٨–٢٠١٩، پرێمیەرلیگی ٢٠١٩–٢٠٢٠، پرێمیەرلیگی ٢٠٢١–٢٠٢٢
* یایزانی لاوی ساڵی پی ئێف ئەی: ٢٠١٩–٢٠٢٠
* پێکھاتەی وەرزی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا: ٢٠١٨–٢٠١٩
* یانەی وەرزی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا: ٢٠٢١–٢٠٢٢
* جیھان١١ی فیفپڕۆی فیفا: ٢٠٢٠
* یاریزانی مانگی پرێمیەرلیگ: کانوونی یەکەمی ٢٠١٩، تشرینی دووەمی ٢٠٢١
* یانەی جیھانی پیاوانی ئای ئێف ئێف ئێچ ئێس: ٢٠١٩، ٢٠٢٠
* یانەی ساڵی ئەورووپا: ٢٠١٩
* یاریزانی لاوی وەرزی پرێمیەرلیگ: ٢٠١٩–٢٠٢٠
* یانەی ساڵی ئی ئێس ئێم: ٢٠١٩–٢٠٢٠ ٢٠٢١–٢٠٢٢

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ترێنت ئەلێکساندەر-ئاڕنۆڵد لە وێبگەی فەرمیی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
* 

پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلتەرا
پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨
پۆل:هەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:وەرزشکارانی تاراوگەی ئینگلیزی لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
عیمادەددین نەسیمی

**عەلی عیمادەددین نەسیمی** (بە ئازەری: Seyid Əli İmadəddin Nəsimi ,)، زۆرجار بە نەسیمی ناسراوە، (١٣٦٩ یان ٧٠ – ١٤١٧) ئازەربایجانی سەدەی ١٤ بووە حوروفی شاعیر. زیاتر بە ناوی قەڵەمەکەی نەسیمی ناسراوە، بە زمانەکانی ئازەربایجانی و فارسی و ھەندێکجاریش عەرەبی نووسیویەتی. ئاوازدانەری یەک دیوان بووە بە زمانی ئازەری یەکێکیان بە فارسی و ژمارەیەک شیعری لە تورکی و عەرەبی. ناوبراو بە یەکێک لە گەورەترین شاعیرە عیرفانییە تورکەکانی کۆتایی سەدەی ١٤ و سەرەتای سەدەی پازدە دادەنرێت و یەکێک لە دیارترین وەستاکانی دیوانی سەرەتایی لە مێژووی ئەدەبی تورکدا دادەنرێت. بەپێی چاپی سێیەمی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام نەسیمی «بە دامەزرێنەری ڕاستەقینە»ی شیعری کلاسیکی تورکی دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:شاعیران بە زمانی ئازەربایجانی
پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٦٩
پۆل:مردووانی ١٤١٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٧٠
پۆل:مردووانی ١٤١٩
پۆل:شاعیرانی ئازەربایجانی
پۆل:یارسان لە ئازەربایجان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٤یەم
پردی بریستۆڵ

**پردی بریستۆڵ** پردێکە بەسەر بەندەری شلۆق لە شاری بریستۆڵی ئینگلتەرا. بەندەری شلۆق لەسەر ڕێڕەوی سەرەتایی ڕووباری ئەڤۆن دروست کراوە، و پردێک لە شوێنەکەدا ھەبووە لە زۆر پێش ئەوەی بەندەرەکە دروست بکرێت بە دەستبەسەرداگرتنی ڕووبارەکە لە ساڵی ١٨٠٩. پردی ئێستا لە ساڵی ١٧٦٨ تەواو بووە و لە پلەی دووەمدایە بیناسازی.

پردی بریستۆڵ دوورترین پردە لە خوارەوەی پردە جێگیرەکانە بەسەر بەندەرەکەدا، و سنووری گەشتکردن بۆ ھەر کەشتییەک دیاری دەکات کە نەتوانێت لەژێر کەوانەکانیدا تێپەڕێت. لە خوارەوەی پردەکە بەندەرەکە بە کەناراوەکان و کۆگاکان ھێڵکاری کراوە، لەگەڵ وێڵز باک لە ڕۆژاوا و ڕێدکلیف باک لە ڕۆژھەڵات. لە سەرەوەی ڕووبارەکە، زەوییەکە لە ڕۆژاوا لەلایەن پارکەکەی کاستڵەوە داگیرکراوە، کە لەسەر ناوچەیەک دروست کراوە کە لە جەنگی جیھانی دووەمدا بەھۆی بۆردومانەکانەوە وێران بووە، لەکاتێکدا کەناری بەرامبەر لەلایەن بیرەخانەی پێشووی جۆرج بریستۆڵەوە داگیرکراوە، ئێستا بە ناوی فینزێڵز ڕیچ پەرەی پێدراوەتەوە.

پردی بریستۆڵ لە ساڵی ٢٠٢٠دا بەڕووی ئۆتۆمبێلی تایبەت و ئۆتۆمبێلی کاڵادا داخرا کە کێشیان لەژێر ٧٫٥ تۆن بوو لە چوارچێوەی دەستپێشخەرییەکانی ئەنجومەنی شارۆچکەی بریستۆڵ بۆ باشترکردنی کوالێتی ھەوا، خێراترکرا لە وەڵامی پەتای کۆڤید-١٩.

## سەرچاوەکان

پۆل:پردەکان لە شاری بریستۆڵ
گۆڕستانی یوسفی کوڕی کوسێیر

**گۆڕستانی یوسفی کوڕی کوسێیر** لە ساڵانی ١١٦١–١١٦٢، لە شاری نەخچیڤان دروست کراوە.. تەلارسازەکەی گۆڕستانەکە عەجامی کوڕی ئەبوبەکر نەخچیوانی بووە.
گۆڕستانەکانی ناخچیڤان لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن گوڵنارا مێھماندارۆڤەوە بۆ لیستی شوێنەوارە جیھانییەکان، یوونێسکۆ پاڵێوراو بوون سەرۆکی کۆمیتەی ئازەربایجان لە ICOMOS- ئەنجومەنی نێودەوڵەتی شوێنەوار و شوێنەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆماری خۆسەری نەخچیڤان
کۆکتێل (باڵندە)

***کۆکتێل*** ()قەبارەکەی مامناوەندییە، تووتی کە ئەندامی لقێکی تایبەتیخێزانی کاکاتۆە کە لە ئوسترالیادا نیشتەجێیە. وەک ئاژەڵی ماڵی و تووتی و جۆرەکانی لە سەرانسەری جیھاندا بەنرخن و بەخێوکردنیان تاڕادەیەک ئاسانە. وەک باڵندەیەکی ماڵی کراو، کۆکاتێلەکان لە پلەی دووەمی خوازراوەکانە تەنھا لە دوای باڵندەی تەیرولحوب.

کۆکتێل تاکە ئەندامی جۆری **Nymphicus** یە. پێشتر ڕوون نەبووەتەوە کە ئایا ئەوە پاراکێت بووە یان کاکاتۆی بچووک؛ بەڵام نوێترین توێژینەوەی گەردیلەییەکان بۆ ژێر خێزانی **Nymphicinae** دیاری کراوە. بۆیە ئێستا وەک بچووکترینی کاکاتۆ (خێزانی کاکاتۆ) پۆلێن کراوە. کۆکتێلەکان ڕەسەنیان ئوسترالیایە، لەبەر بەرژەوەندی تاڵاوەکانی ئوسترالیا و ناوچە دارستانەکانە. 

## تاکسۆنۆمی و ئیتیمۆلۆژی
لە سەرەتادا لەلایەن نووسەر و سروشت ناسێکی سکۆتلەندی ڕۆبەرت کیرەوە لە ساڵی ١٧٩٣ بە **Psittacus hollandicus** وەسفی کرد، کۆکاتیێل (یان کۆکتێل) لەلایەن واگلرەوە لە ساڵی ١٨٣٢ گواسترایەوە بۆ ڕەگەزی **Nymphicus**. ناوی ڕەگەزەکەی ڕەنگدانەوەی ئەزموونی یەکێک لە سەرەتاییترین گروپەکانی ئەوروپییەکانە بۆ، باڵندەکان لە شوێنی نیشتەجێبوونی زێدی خۆیان ببینن؛ گەشتیاران پێیان وابوو باڵندەکان ئەوەندە جوانن کە بە ناوی فریشتە ئەفسانەییەکانەوە ناویان لێنا. ناوی تایبەتی **hollandicus** ئاماژەیە بۆ ھۆڵەندی نوێیە کە ناوێکی مێژووییە بۆ ئوسترالیا.

پەیوەندییە بایۆلۆژییەکانی بۆ ماوەیەکی زۆر نادیارە؛ ئێستا لە ژێر بنەماڵەیەکی تاک جۆری **Nymphicinae** دانراوە، بەڵام ھەندێک جار لە ڕابردوودا لە نێوان **Platycercinae** پۆلێن کراوە، کە تووتی کلکی پانە. ئەم پرسە بە توێژینەوەی گەردیلەیی یەکلایی کرایەوە. توێژینەوەیەکی ساڵی ١٩٨٤ لەسەر ئەلۆزایمەکانی پڕۆتین ئاماژەی پەیوەندییەکی نزیکتری لەگەڵ کاکاتۆ کرد لە چاو تووتییەکانی تر، و زانیارییەکانی زنجیرەی 12S rRNA مایتۆکۆندریال دەیخاتە نێوان ژێر خێزانی **Calyptorhynchus** (کاکاتۆی تاریک). تایبەتمەندی مۆرفۆلۆژی ناوازە و پاراکێت (بە واتای تووتی کلک درێژ) دەرئەنجامی کەمبوونەوەی قەبارە و گۆڕانی ھاوڕێی شوێنی ئیکۆلۆژییە.

لە لایەکی دیکەوە شیکاری زنجیرەی ئینترۆنی ٧ی جینی β-فایبرینۆجینی ناوکی ئاماژە بەوە دەکات کە ڕەنگە ھێشتا ئەوەندە جیاواز بێت کە گەرەنتی ناسینەوەی نیمفیسینا بکات نەک وەرگرتنی ڕەگەزەکە لە **Calyptorhynchus.**

ئێستا کۆکتێل لە ڕووی بایۆلۆژییەوە وەک ئەندامێکی ڕاستەقینەی کاکاتۆیدا پۆلێن کراوە بەھۆی ھاوبەشکردنی ھەموو تایبەتمەندییە بایۆلۆژییەکانی خێزانی کاکاتۆ، ئەوانیش، لووتکەی ئیرەکشن، میزڵدانێک، پاودەر بۆ خوارەوە، چینە ھەوری سەرکوتکراو (کە ڕێگری دەکات لە نمایشکردنی پێکھاتەی شین و سەوز). ڕەنگەکان، و پەڕەکانی دەموچاو کە لایەکانی دادەپۆشن، کە ھەموویان بە دەگمەن لە دەرەوەی خێزانی **Cacatuidae** دەبینرێن. ئەم پەیوەندییە بایۆلۆژییە لەگەڵ کاکاتو تردا زیاتر پشتگیری دەکرێت لەلایەن بوونی لانیکەم یەک حاڵەتی بەڵگەدار لە تێکەڵەیەکی سەرکەوتوو لە نێوان کۆکتێل و گالا، جۆرێکی تری کاکاتووە.

## سەرچاوەکان
جۆن ھۆروود

وێنۆک|وێنەی جۆن ھۆروود کاتێک لە باڕەکەدا وەستابوو، لە کاتی دادگاییکردنیدا، ١١ی نیسانی ١٨٢١
**جۆن ھۆروود** (١٨٠٣ – ١٣ی نیسانی ١٨٢١) کوڕی کانگەرێک بوو کە لە شاری بریستۆڵ لە ئینگلتەرا بە تاوانی کوشتن سزا درا و لە ساڵی ١٨٢١ لە سێدارە درا. یەکەم کەس بوو کە لە زیندانی نیوی بریستۆڵ ھەڵواسرا.

## ژیان
جۆن ھۆروود لە شاری ھانھام لەدایکبووە، پێنجەمین کوڕی تۆماس و فۆبی ھۆروود بووە، یەکێکە لە شەش کوڕ و چوار کچ لە خێزانەکەدا. جۆن لە کۆمەڵگەیەکی کانگادا پەروەردە بووە پێش ئەوەی یاسای کانەکان لانیکەم تەمەنی دە ساڵ بۆ ئەو منداڵانەی کە لە کانەکاندا کاردەکەن جێبەجێ بکات، لە منداڵیدا لە چاڵە ناوخۆیییەکاندا کاردەکات. ناوبراو دوای زنجیرە ڕووداوێک کە یەکێک لە براکانی لەگەڵ سێ کرێکاری دیکەدا گیانی لەدەستدا، ڕەتیکردەوە بەردەوام بێت لە کارکردن لە کانەکاندا

دواتر لەگەڵ باوکی لە سپێلتەرێکی ناوخۆیی کاریان کردووە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە کارگەی ھانھام سپێلتەر بەڵام بەھۆی ڕەفتارە خراپەکانییەوە، لەوانەش فەسادی و تێکدان، لە ساڵی ١٨١٩ کە تەمەنی تەنھا ١٦ ساڵ بوو، لە کارەکەی دوورخرایەوە لە دەوروبەری شارەکەدا، جۆن ھۆروود زیاتر بە کوڕێکی خراپەکار و وێرانکەر ناسرابوو، کە دراوسێکانی ھەراسان دەکرد و گاڵتەیان پێدەکرد. دواتر دوای مردنی کچێکی ناوچەکە بە ناوی ئەلیزا بالسۆم ناوبانگی دەرکرد. جۆن تۆمەتبار کراوە بە فڕێدانی بەردێک کە بەر سەری داوە و بووەتە ھۆی مردنی. ئەو دادگایی کرا و بەھۆی ئەم کردەوەیەوە بە تاوانی کوشتن ناسێندرا، و لە ١٣ی نیسانی ١٨٢١ لە بریستۆڵ نیو گاول ھەڵواسرا، تەنھا ٣ ڕۆژ دوای ١٨ ساڵەی لەدایکبوونی.

توێژینەوە جۆراوجۆرەکان لەسەر بارودۆخەکە، نەخۆشی ئەلیزا، کەیسی دژی جۆن و بابەتە پزیشکییەکان پێکەوە کۆکرانەوە و بەستران لەلایەن دکتۆر ڕیچارد سمیسەوە، کە ئەلیزا لە نەخۆشخانەی شاھانەی بریستۆڵ چارەسەر کردبوو و تەرمی جۆنی بەدەستھێنابوو بۆ پارچەکردن و پێشکەشکردنی گشتی لە نەخۆشخانە. ئەم توێژینەوەیانە لە یەک بەرگدا ھەڵگیراون، کتێبی ھۆروود لە ئەرشیفی بریستۆڵ. پێداچوونەوەیەکی دواتر بە توێژینەوەکان و پشکنینی کەللەسەری ئەلیزا لە گۆڤاری پزیشکی بەریتانی (BMJ) لە ساڵی ١٨٩٦ بڵاوکرایەوە، کە پرسیاری لەبارەی ڕێکارە پزیشکییەکان و ڕەوایەتی دادگاییکردنەکە بۆ کوشتن وروژاند. لێکۆڵینەوەی مێژوویی نوێتر لەلایەن خزمێکی دووری جۆن ھۆروودەوە ئەنجامدراوە، ھەروەھا پرسیار لە ڕەوایەتی تۆمەتی کوشتن دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٣
پۆل:مردووانی ١٨٢١
پۆل:تاوان لە بریستۆڵ
ھانھام

**ھانھام** گەڕەکێکی شاری بریستۆڵە. دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شارەکە. ھانھام لە دەسەڵاتی یەکگرتووی باشووری گلۆستێرشایرە. لە یەکەمی نیسانی ٢٠٠٣ بوو بە پەرستگایەکی مەدەنی.

ناوچەی کۆدی پۆستی ھانھام بریتییە لە BS15. ژمارەی دانیشتووانی ئەم پەرستگایە مەدەنییە کە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا وەرگیراوە ٦١٢٨ کەس بووە

## حوکمڕانی
بەشی ھەڵبژاردن بە ھەمان ناو بوونی ھەیە. ئەم بەشە لە ھانھامەوە تا ئابووەتەکانی ھانھام بەرەو باشوور درێژ دەبێتەوە. کۆی ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە کە لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ وەرگیراوە ١٠٣١١ کەس بووە

## مێژوو
تۆم کریب کە جارێک پاڵەوانی جیھان بووە بۆکسێنەری جومگەی ڕووت، لە شاری ھانھام لەدایکبووە. ھەروەھا ستیڤن مێرچانت لە شاری ھانھام لەدایکبووە. ھەروەھا ھانھام یەکەم شوێنە لە بەریتانیا بۆ تاقیکردنەوەی ئیکۆ-شارۆچکە نوێیەکانی گۆردۆن براون گوندە نوێیەکە لەسەر شوێنی پێشووی نەخۆشخانەی ھانھام ھۆڵ دروست کراوەوەک نەخشەیەک بۆ پێنج شارۆچکەی ئیکۆی پێشنیارکراوی گۆردۆن براون کە تا ١٠٠٬٠٠٠ شوێنی نیشتەجێبوونی سفر کاربۆن لە سەرانسەری وڵاتدا دابین دەکات، کاردەکات.

بانگەشەی ئەوە کراوە کە کۆشکی شین یەکێکە لە کۆنترین خانووە گشتییەکانی وڵاتەکە.

## سەرچاوەکان

ھانھام
حورووفیە

**حورووفیە** بزووتنەوەیەکی سۆفی بوو لەسەر بنەمای عیرفانی پیتەکان (حورووف) کە لە ئەسترابادەوە سەریھەڵدا و لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٤ و سەرەتای سەدەی پازدەدا بۆ ناوچەکانی ڕۆژاوای ئێران (فارس) و ئەنادۆڵ بڵاوبووەوە.

## دامەزراوە
دامەزرێنەر و بەرپرسی مەعنەوی بزووتنەوەی حورووفی فەزڵوڵڵا ئەستارئابادی بوو (١٣٤٠-١٣٤٠-٩٤). لە شاری ئەستراباد (ئێستا گورگانی ئێران) لەدایکبووە، لە تەمەنێکی بچووکدا بە توندی بەلای تەسەوف و فێرکارییەکانی مەنسووری حەلاج و مەولەویدا ڕاکێشراوە. لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا فەزڵڵا دەستی کرد بە پڕوپاگەندەی فێرکارییەکانی لە سەرتاسەری ئێران و ئازەربایجان. فەزڵڵا لە کاتی نیشتەجێبوونی لە تەبرێز، شوێنکەوتووی نوخبەیەکی لە دەرباری سوڵتانی جەلەیریدا بەدەستھێنا. لەو سەردەمەدا فەزڵڵا ھێشتا لە ڕەوتی سەرەکی نەریتی سۆفیدا بوو. دواتر، ئەو بەڕاستی بەرەو ڕۆحانییەتێکی ڕازیتر ھەنگاوی نا و، کە نەیتوانی تەیمور بگۆڕێت، لە ساڵی ١٣٩٤ لە نزیک تاوەری ئەلینجە لە نەخچیڤان لەلایەن کوڕی فەرمانڕەوا، میران شاھ لە سێدارە درا. ڕاپەڕینە گەورەی حورووفییەکان چەقێندرا، بەڵام بزووتنەوەی جەماوەری بۆ ماوەی دە ساڵێکی دیکە یان زیاتر بە پۆشاکی جیاواز مایەوە

بەپێی کتێبی «مێژووی کامبریج لە ئێران»ی ڕ. حورووفیە دەربڕینێکی ئیسماعیلیە بوو لە ناسینەوەی عیرفانییانەی فیگەری مرۆڤدا بەڵام لە ناسینی حەقیقەدا لە جەوھەری پیتەکاندا جیاواز بوو نەک لە کەسایەتی ئیمامدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:فەلسەفەی سۆفی
پۆل:مێژووی یارسان
فەزڵوڵڵا ئەستارئابادی

**فەزڵوڵڵا ئەستارئابادی** (بە فارسی فضل اللە استرآبادی، ١٣٣٩/٤٠ لە ئەستێرەئاباد – ١٣٩٤ لە نەخچیڤان)، ھەروەھا ناسراوە بە فەزڵوڵڵا تەبریزی ئاسترابادی بە ناوێکی ساختەی ئەلحوروفی و ناوێکی قەڵەم، عارفێکی ئێرانی بوو کە بزووتنەوەی حورووفی دامەزراند. بیروباوەڕی بنەڕەتی حروفییە ئەوە بوو کە خودا لە جەستەی فەزڵوڵڵادا جەستەی گرتووە و کاتێک ڕۆژی دوایی نزیک دەبێتەوە وەک مەھدی دەردەکەوێت بۆ ئەوەی موسڵمانان و مەسیحی و جوولەکە ڕزگار بکات. شوێنکەوتووانی سەرەتا لە گوندی تۆقچی نزیک ئەسفەھانەوە ھاتبوون و لەوێشەوە ناوبانگی کۆمەڵگە بچووکەکەی لە سەرانسەری خوراسان و عێراق و ئازەربایجان و شیرواندا بڵاوبووەوە.ناوەندی کاریگەری فەتلوڵا نەعیمی باکو بوو و زۆربەی شوێنکەوتووانی لە شیروانەوە ھاتبوون. لە نێو شوێنکەوتووانیدا شاعیری بەناوبانگی حورووفی سەید عیمادادین نەسیمی ھەبوو کە یەکێک بوو لە گەورەترین شاعیرە عیرفانییە تورکەکانی کۆتایی سەدەی ١٤ و سەرەتای سەدەی پازدە.

## ئەمانەش ببینە
* ئیبن خەفیف

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٣٤٠
پۆل:مردووانی ١٣٩٤
پۆل:سۆفیەکانی ئێران
پۆل:یارسان لە ئازەربایجان
کەڵبەجار

**کەلبەجار** (بە ئازەربایجانی: Kəlbəcər) شارێکە و پایتەختی قەزای کەڵبەجاری ئازەربایجانە. دەکەوێتە سەر دۆڵی ڕووباری تارتار، ٤٥٨ کیلۆمەتر (٢٨٥ میل) لە پایتەختی باکوو دوورە.

ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٧٢٤٦ کەس بووە پێش ئەوەی لە ٢ی نیسانی ١٩٩٣ لەلایەن ھێزەکانی ئەرمینیا دەستی بەسەردا بگیرێت، لە کاتی جەنگی یەکەمی ناگۆرنۆ-قەرەباغدا، کە بووە ھۆی دەرکردنی ھەموو دانیشتووانی ئازەربایجانی شارەکە دوای ئەوە جارێکی دیکە شارەکە لەلایەن نەتەوەیییەکانەوە دانیشتووی کردەوە ئەرمەنییەکان

شارەکە شانبەشانی ناحیەی دەوروبەری، بەپێی ڕێککەوتنی ئاگربەست کە کۆتایی بە شەڕی قەرەباغی ٢٠٢٠ ھێنا، لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ گەڕێندرایەوە بۆ ئازەربایجان.

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزای کەڵبەجار
ئیبن خەفیف

**ئەبو عەبد اللە محمد کوڕی خەفیف** (٨٨٢–٩٨٢) ناسراو بە شێخ ئەلکەبیر یان شێخ شیرازی عیرفان و سۆفی فارس بوو لە ئێرانەوە. ئەو شانازییە بە ھێنانی سۆفیگەری (تەسەوف) بۆ شیرازە.

ئەو زانایەکی یاسایی شافعی خوێندبووی بەغداد بوو، ھەروەھا لەژێر دەستی ئەلعەشعەری، زانای ئیلاھیاتی بەسرە خوێندبووی. لە بەغدا ڕوەیم و حەللاج و شیبلی دەناسی. دوای ئەوەی بەشێکی زۆری ژیانی لە دووری زێدی شیراز بەسەر برد، گەڕایەوە بۆ ئەوێ بۆ مردن.

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆفیەکانی ئێران
پۆل:ئێرانییەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی ٨٨٢
پۆل:مردووانی ٩٨٢
ئازادلیق پرۆسپێکتی (میترۆی باکوو)

**ئازادلیق پرۆسپێکتی** وێستگەیەکی میترۆی باکوویە. لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ کرایەوە.

## سەرچاوەکان

ئازادلیق پرۆسپێکتی
قەزای لاچین

**قەزای لاچین** (بە ئازەربایجانی: Laçın rayonu)یەکێکە لە ٦٦ قەزای ئازەربایجان. دەکەوێتە ڕۆژاوای وڵاتەکە و سەر بە ھەرێمی ئابووری ڕۆژھەڵاتی زەنگەزوورە. ئەم قەزایە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزاکانی کەلباجار، خوجەلی، شوشە، خۆجاڤەند، قوبادلی، و پارێزگای سیونیکی ئەرمینیا. پایتەخت و گەورەترین شارەکەی لاچینە. تا ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی ناوەکی قەزاکە ٧٨٦٠٠ کەس بووە

خاکی قەزاکە لە ساڵی ١٩٣٠ دامەزراوە و پێگەی قەزایەکی پێدراوە. قەزاکە لە ساڵی ١٩٩٢ تا کۆتایی ٢٠٢٠ لەلایەن کۆماری ئارتساخەوە داگیرکرابوو کە خۆبەناویان ناوە کاتێک قەزاکە گەڕێنرایەوە بۆ ئازەربایجان بەپێی ڕێککەوتنی ئاگربەستی قەرەباغی ٢٠٢٠ کە کۆتایی بە جەنگی قەرەباغی ٢٠٢٠ ھێنا بەشێکی بچووکی قەزاکە بە پایتەختەکەیەوە کە پێی دەوترێت کۆریدۆری لاچین لەلایەن ھێزێکی ئاشتیپارێزی ڕووسیاوە کۆنترۆڵ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:قەزای لاچین
لۆقا

[alt=پیرۆز لوقا ھێمای [کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی ڕووسیا لە سەدەی ١٨ لوقا نووسەری ئینجیلی لۆقا و کرداری نێردراوان وبە یەکێک لە چوار میسیۆنەرەکە دادەنرێت.|وێنۆک|لۆقای پیرۆز]]
**لۆقای ئینجیلی** (بە یۆنانی Λουκᾶς لوکاس، بە ئنگلیزی: LUKE) بەپێی نەریتی کڵێسا پێدەچێت لوقا نووسەری دوو پەرتووکی پەیمانی نوێ بێت «ئینجیلی لوقا» و «کرداری نێردراوان» لە نەریتی کاسۆلیکیشدا ئەو نووسەرە بە پیرۆزێکی سەرەکی پارێزەری پزیشکان و نیگارکێشان دادەنرێت، چونکە پزیشکێکی پراکتیزەکار بووە پێدەچێت کە ئەو نیگارکێش بووبێت و یەکەم کەس بووە کە وێنەی مریەمی پاکیزەی لەگەڵ منداڵی عیسادا کێشاوە.

## لۆقا لە پەرتووکی پەیمانی نوێدا
لوقا یەکێک نەبووە لە دوازدە قوتابییەکەی مەسیح بەجۆرێک لە پێشەکی ئینجیلەکەیدا ئینجیلی لوقا باس لەوە دەکات کە ئەو شتانە دەگوازێتەوە کە لەسەر ئەو کەسانە نووسیویەتی کە بە شایەتحاڵ و خزمەتی وشەکەکانوەسفی کردوون و لۆقا لە ھەر چوار ئینجیلەکە ناوی نەھاتووە بەڵام لە بەشی «کرداری نێردراوان» و چەند لەنامەیەکی پۆڵس لە کرداری نێردراوان بۆمان دەردەکەوێت کە لوقا لە دووەم گەشتی خۆیدا لە ترۆئاسەوە و پۆڵس لەگەڵیدا بووە، لەوێ بە تەنیا لەوێ بانگەشەی دەکرد تەنانەت دوای ڕۆیشتنی پۆڵس، پۆڵس گەڕایەوە بۆ فیلیپو لوقا لە سێیەم گەشتی خۆیدا بۆ ئۆرشەلیم یاوەری بوو و ھەروەھا لەگەڵیدا چووە ڕۆما و بە درێژایی دەستگیرکردنی لە ڕۆما لەگەڵیدا ماوەتەوە و پۆڵس بە پزیشکی خۆشەویست و تاکە ھاوڕێ، و وەک یەکێک لە یاریدەدەرەکانی لە ئینجیل گەیاندن وەسفی کرد.

## لۆقا لە نەریتی کڵێسادا
لۆقا بە نەتەوە سوریە لە شاری ئەنتاکییەی '''ھێلینیستی''' بووە، بەپێی یۆسیبیۆسی قەیسەر، لەکاتێکدا یەعقوب ئەلرەھاوی پێی وایە کە خەڵکی ئەسکەندەرییە وەک پزیشک کار دەکرد و بەپێی نەریتی مەسیحییش یەکێک بوو لە حەفتا کەسەکە دوای ئەوە پەیوەندی بە پۆڵسەوە دەکات و لە زۆربەی گەشتەکانیدا یارمەتی داوە بانگەشە بکات، پێدەچێت یەکێک بووبێت لەو دوو قوتابییەکە کە چاویان بە عیسا کەوتوە دوای زیندووبوونەوەی لە ڕێگای گوندی ئیماوس، لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

بە گوێرەی ئیپیفانیۆس، لۆقا لەگەڵ پۆڵس دەچێتە ڕۆما، دوای ئەوەی کە پۆڵس کوژرا لۆقا بەردەوام بوو لە کاری میسیۆنەری تا مردنی لە ساڵی ٩٠ی زایینی، پێدەچێت نیرۆ قەیسەری ڕۆما فەرمانی داوە سەری ببڕدرێت دوای ئەوەی لەلایەن قەشە بتپەرستەکان ئیدانە کرا تەرمەکەی خرایە ناو کیسەیەکەوە و فڕێیدایە ناو دەریاوە، بەڵام تەرمەکەی گەیشتە کەنار پیاوێکی مەسیحی لۆقای دۆزییەوە و کفنی کرد، کڵێسەی کاسۆلیکی لە ١٨ی تشرینی یەکەمدا یادی دەکەنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٨٤
پۆل:پێغەمبەران لە ئایینی درۆز
پۆل:نێژراوان لە کڵێسای نێردراوانی پیرۆز
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مێژووناسانی سەدەی یەکەم
پۆل:پێغەمبەران لە دینی درۆز
یادگاریی کۆمەڵکووژیی جووەکانی ئەورووپا

وێنۆک|وێنەی یادگاریی کۆمەڵکووژیی جووەکانی ئەورووپا
**یادگاریی کۆمەڵکووژیی جووەکانی ئەورووپا** (بە  Holocaust-Mahnmal)  هەروەها ناسراوە بە **یادگاریی هۆلۆکۆست**، یادەوەرییەکە لە بەرلین بۆ قوربانیانییە جووەکانی هۆلۆکۆکۆست، لەلایەن تەلارساز پیتەر ئایسێنمان و بۆرۆ هاپۆڵد دیزاین کراوە. لە ڕووبەری ١٩،٠٠٠ مەتر چوارگۆشە پێکهاتووە کە ٢،٧١١ بەردی کۆنکرێتی تێدایە. پلانی سەرەتایی بریتی بوو لە دانانی نزیکەی ٤٠٠٠ بەرد دابنرێت، بەڵام دوای دووبارە ژماردن، ژمارەی ئەو تەختانە کە دەتوانن بە شێوەیەکی ئاسایی بگونجێن لەگەڵ ڕووبەرەکە ئەوا بڕیاری دانانی ٢،٧١١ بەرد درا. لەم یادەوەرییە ناوی ٣ ملیۆن قوربانیی جوو نووسراوە.

بیناکردنی ئەم پڕۆژەیە لە ١ی نیسانی ٢٠٠٣ دەستی پێکرد و لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤ تەواو بوو. لە ١٠ی ئایاری ٢٠٠٥ کرایەوە، ئەمەش ٦٠ ساڵ دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیھانی دووەم لە ئەورووپا بووە، و دوو ڕۆژ دواتر بۆ خەڵکی گشتیی و سەردانیکەرانی بەرلین کرایەوە. یادەوەرییەکە دەکەوێتە یەک بلۆک لە باشووری دەروازەی براندیانبێرگ، لە گەڕەکی میتە. تێچووی بنیاتنانی نزیکەی ٢٥ ملیۆن یۆرۆ بوو.

لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣، بلۆگەکەی Totem and Taboo کۆکراوەی وێنەکانی بڵاوکردەوە لە ئەپڵیکەیشنەکەی ھاوڕەگەزخوازان Grindr، کە لە یادەوەرییەکە گیراوە. ئەو ئاراستەیە کە سەریهەڵدا بوو وەڵامی تێکەڵاوی لێکەوتەوە: لەکاتێکدا بەڕێوەبەری گشتی ئەوکاتە یۆئێل سیمکای، کە خۆی جولەکە و هاوڕەگەزخواز بوو، جەختی لەوە کردەوە کە "زۆر تووڕە بووە" کە ئەندامانی ئەپەکەی "بەشداری لە یادەوەری هۆلۆکۆستەکە بن" ، ڕەخنەی نێودەوڵەتی هەبوو لە بەکارهێنانی یادەوەرییەکە وەک پشتەوەیەکەر بۆ پێڕەوەکان، کە بە بێ ڕێز دانرا.

## هەروەها بڕوانە

* هۆلۆکۆست
* ئەڵمانیای نازی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* گرووپی کۆکردنەوەی پارە بۆ یادەوەری
* 
* 
*  

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:مێژووی جوولەکەکانی ئەڵمانیا
پۆل:مۆزەخانەکان لە بەرلین
گالەریی ڕووی ڕۆژھەڵات

**گالەریی ڕووی ڕۆژهەڵات** (East Side Gallery) گالەرییەکی هەمیشە کراوەیە لە درێژترین دیواری ماوەی بەرلین. بە درێژایی دیوارەکە ئەوا وێنە و ڕەنگکراوە بە کاری هونەرییەوە. درێژی  مەتر (٤،٣١٨ پێ) لە دیواری بەرلین، کە دەکەوێتە نزیک سەنتەری شاری بەرلین، لە Mühlenstraße لەفریدرێشزهاین کرویزبێرک.

وێنەکانی دیوارەکە لە لایەن ١٠٥ هونەرمەند و وێنەکێشەوە لە ساڵی ١٩٩٠ درووستکراون.

## ئەلبوومی وێنەیی گالەرییەکە

File:Berlin Wall6233.JPG |
File:Berlin Wall6279.JPG |
File:Kani Alavi, East Side Gallery Berlin.jpg |
File:Berlin Wall6309.JPG |
File:Berlin Wall6310.JPG |
File:Berlin Wall6259.JPG |
File:Berlin Wall6266.JPG |
File:Berlin Wall6265.JPG |
File:Berlin Wall6268.JPG |
File:Berlin Wall6272.JPG |
File:Berlin Wall6274.JPG |
File:Berlin Wall6276.JPG |
File:Berlin Wall6278.JPG |
File:Berlin Wall6301.JPG |
File:Berlin Wall6311.JPG |
File:Berlin Wall6287.JPG |
File:Berlin Wall6330.JPG |
File:Berlin Wall6329.JPG |
File:Berlin Wall6327.JPG |
File:Berlin Wall6325.JPG |
File:Berlin Wall6352.JPG |
File:Berlin Wall6353.JPG |
File:Berlin Wall6324.JPG |
File:Berlin Wall6322.JPG |
File:Berlin Wall6320.JPG |
File:Berlin Wall6319.JPG |
File:Berlin Wall6334.JPG |
File:Berlin_Wall6350.JPG |

File:Berlin Wall6348.JPG |
File:Berlin Wall6347.JPG |
File:Berlin Wall6346.JPG |
File:Berlin Wall6345.JPG |
File:Berlin Wall6343.JPG |
File:Berlin Wall6342.JPG |
File:Berlin Wall6354.JPG |
File:Berlin Wall6355.JPG |
File:Berlin Wall6356.JPG |
File:Berlin Wall6357.JPG |
File:Berlin Wall6358.JPG |
File:East Side Gallery 1.jpg |
File:East Side Gallery 2.jpg |


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ھونەرمەند ھونەر ھێڵی ڕۆژهەڵاتی ھێڵی ھێڵیV. ( ماڵپەڕی فەرمی)
* نیسانی ٢٠١٥ هەور و هیچ گەشتیارێک
* گالێری ئی-تۆر ڕۆژهەڵاتی ٢٠٠٧
* ڤیدیۆی شەقامی بەرلین لە تەنیشت گالێری ڕۆژهەڵات 
* سەردانێک بۆ گالێری ڕۆژهەڵاتی لای لە MuseumChick
* گالێری ڕۆژهەڵات لەسەر OpenStreetMap
* وێنەی گالێری لای ڕۆژهەڵات
* خۆڕاگرتن: ماری ماکی و گالێری ڕۆژهەڵاتی لای (تڕایلەر)
* گالێری ڕۆژهەڵات لە پەیمانگای کلتوری گووگڵ

پۆل:دیواری بەرلین
ئەکادیمیای فەڕەنسی

**ئەکادیمیای فەڕەنسی** () ئەنجومەنی سەرەکیی فەڕەنسییە بۆ ئەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە زمانی فەڕەنسییەوە ھەیە. ئەکادیمیاکە بەفەرمی لە ساڵی ١٦٣٥ لەسەر دەستی کاردیناڵ ڕیشیلۆ، وەزیری سەرەکیی پاشا لویسی سێزدەیەم دامەزراوە. ئەکادیمیاکە لە ساڵی ١٧٩٣ لە کاتی شۆڕشی فەڕەنسادا سەرکوت کرا و دواتر وەک بەشێک لە ئینستیتیوتی فەڕەنسا لە ساڵی ١٨٠٣دا لەلایەن ناپۆلیۆن بۆناپارتەوە نۆژەن کرایەوە و کۆنترین ئەکادیمیایە لە کۆی پێنج ئەکادیمیای ئینستیتیوتەکە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*  

پۆل:زمانی فەڕەنسی
پۆل:ئەکادیمیای فەڕەنسی
فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)

**فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)** بەشێک بوو لە فەتحەکانی موسڵمانان بۆ شام  و ئەنجامی هەوڵە سەربازییەکانی خەلافەتی ڕاشدین دژی ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین لە ساڵی ٦٣٦-٦٣٧ ڕوویدا. دەستی پێکرد کاتێک سوپای ڕاشدین بە فەرمانی ئەبو عوبەیدە گەمارۆی قودسی دا لە تشرینی دووەمی ٦٣٦ دەستی پێکرد، دوای شەش مانگ پاتریک سۆفرۆنیۆس ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر تەسلیمبوون، بە مەرجێک تەنها ملکەچی خەلیفە بێت. لە ساڵی ٦٣٧ یان ٦٣٨، خەلیفە عومەر (ر. ٦٣٤-٦٤٤) بە شێوەیەکی شەخسی خۆی گەشتی کردووە بۆ قودس بۆ وەرگرتنی ملکەچی شارەکە. بەم شێوەیە پاتریک سۆفرۆنیۆس خۆی تەسلیم کرد.

داگیرکردنی شارەکە لەلایەن موسڵمانانەوە کۆنترۆڵی عەرەبی بەسەر فەلەستیندا چەسپاند، کە جارێکی دیکە تا جەنگی خاچپەرستی یەکەم لە ساڵی ١٠٩٩دا مەترسی لەسەر نەدەبوو.

## باکگراوند
قودس شارێکی گرنگی پارێزگای فەلەستینی یەکەم بیزەنتین بوو. تەنها ٢٣ ساڵ پێش فەتحی موسڵمانان، لە ساڵی ٦١٤دا، لە دوایین جەنگەکانی بیزەنتین-ساسانیدا کەوتە دەست سوپای ساسانی داگیرکەر لە ژێر دەستی شەهربەرازدا.  فارسەکان شارەکەیان تاڵان کرد، و دەوترێت ٩٠ هەزار دانیشتووی مەسیحی ئەو شارەیان کۆمەڵکوژ کردووە.  وەک بەشێک لە تاڵانکردنەکە، کڵێسای گۆڕی پیرۆز وێرانکرا و خاچی ڕاستەقینە گیرا و بردیانە تیسفۆن وەک شوێنەوارێکی پیرۆز کە لە شەڕدا گیرابوو.  دواتر خاچەکە لەلایەن ئیمپراتۆر هەرقلەوە گەڕێنرایەوە بۆ قودس دوای سەرکەوتنی کۆتایی بەرامبەر فارسەکان لە ساڵی ٦٢٨. جولەکەکان کە لە زێدی خۆیان کە لەلایەن مەسیحییەکانەوە کۆنترۆڵکرابوو، گۆشەگیرییان لەسەر بوو، سەرەتا یارمەتی فەتحکەرانی فارسیان دا.

دوای مردنی پێغەمبەر محەممەد (ص) لە ساڵی ٦٣٢، سەرکردایەتی موسڵمانان گواسترایەوە بۆ خەلیفە ئەبوبەکر (ر. ٦٣٢-٦٣٤) دوای زنجیرەیەک هەڵمەت کە بە جەنگەکانی ریدا ناسراون.  کاتێک ئیمام ئەبوبەکر بەسەر عەرەبستاندا مسۆگەر بوو، بە داگیرکردنی عێراق، کە ئەوکات پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتی فارسی ساسانی بوو، شەڕی فەتحی لە ڕۆژهەڵات دەستپێکرد؛  لە کاتێکدا لە بەرەی ڕۆژئاوادا بوو، سوپاکانی داگیریان کرد بۆ سەر ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین.

لە ساڵی ٦٣٤دا ئەبوبەکر کۆچی دوایی کرد و عومەر (ر. ٦٣٤-٦٤٤) شوێنی گرتەوە، کە بەردەوام بوو لە شەڕی فەتحی خۆی.  لە مانگی ئایاری ٦٣٦، ئیمپراتۆر هەرقل (ر. ٦١٠-٦٤١) دەستی بە گەشتێکی گەورەی کرد بۆ وەرگرتنەوەی خاکی لەدەستچوو، بەڵام سوپاکەی بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە شەڕی یارموک لە ئابی ٦٣٦ شکستی هێنا. دواتر ئەبو عوبەیدە، فەرماندەی گشتی ڕەشیدون  لە سوپای رەشیدون لە سوریا، لە سەرەتای مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٦٣٦دا ئەنجوومەنێکی جەنگی ئەنجامدا بۆ تاوتوێکردنی پلانەکانی داهاتوو.  بۆچوونی ئامانجەکان لە نێوان شاری کەنار دەریای قەیسەر و قودس جیاواز بوو.  ئەبو عوبەیدە دەیتوانی گرنگی هەردوو ئەم شارە ببینێت، کە بەرەنگاری هەموو هەوڵەکانی موسڵمانان بوەوە بۆ گرتن.  بەهۆی ئەوەی نەیتوانی بڕیار لەسەر ئەو بابەتە بدات، نامەیەکی بۆ خەلیفە عومەر نووسی بۆ وەرگرتنی ڕێنمایی.  خەلیفە لە وەڵامەکەیدا فەرمانی پێکردن کە ئەم دووەمیان بگرن.  بەم پێیە ئەبو عوبەیدە لە جابیاوە بەرەو قودس ڕۆیشت و خالید کوڕی وەلید و پاسەوانە گەڕۆکەکەی سەرکردایەتی پێشڕەوییان کرد.  موسڵمانان لە دەوروبەری سەرەتای مانگی نۆڤەمبەر گەیشتنە قودس و گارنیۆنی بیزەنتین کشایەوە بۆ ناو شارە قەڵادارەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:٦٣٦
پۆل:٦٣٧
نامە فارسییەکان

**نامە فارسییەکان** () بەرھەمێکی وێژەیییە کە لەلایەن مۆنتسکیۆ لە ساڵی ١٧٢١ چاپ کراوە و باس لە ئەزموونی دوو نەجیبزادەی خەیاڵیی فارس دەکات بە ناوەکانی ئوزبەک و ڕیکا، کە چەند ساڵێک لە فەڕەنسا لەژێر دەسەڵاتی لویسی چواردەیەم دەژین.

## کورتە
لە ساڵی ١٧١١دا، ئۆزبەک حەرەم سەراکەی لە ئەسفەھان بەجێدەھێڵێت بۆ ئەوەی گەشتە درێژەکەی بۆ فەڕەنسا دەست پێ بکات، بە ھاو‌ڕێیەتی ڕیکای ھاو‌ڕێی. ئەو پێنج ژنی (زاشی، زێفیس، فاتمە، زێلیس و ڕۆکسانە) لەژێر چاودێری ژمارەیەک خەسیوی ڕەشپێستدا بەجێدەھێڵێت، کە یەکێکیان سەرۆک یان خەسیوی یەکەمە. لەکاتی گەشتەکە و مانەوەی درێژخایەنیان لە پاریس (١٧١٢–١٧٢٠)، لەو نامانەی کە لەگەڵ ھاوڕێیان و مەلاکاندا ئاڵوگۆڕیان دەکرد، لێدوان لەسەر چەندین لایەنی کۆمەڵگەی ڕۆژاوایی و مەسیحی دەدەن، بەتایبەت سیاسەت و دابونەریتی فەڕەنسی، لەوانەش تەنزێکی توند لەبارەی «سیستمەکەی جۆن لۆ». بە تێپەڕبوونی کات، ئاڵۆزیی جۆراوجۆر لە حەرەم سەراکەدا سەھەڵدەدەن، و لە ساڵی ١٧١٧ەوە، ئەو بارودۆخە بە خێرایی تێکدەچێت. ئۆزبەک فەرمان بە سەرۆکی خەسیوەکان دەکات کە سەرکوتکردن ئەنجام بدات، بەڵام پەیامەکەی لەکاتی خۆیدا ناگات، و ڕاپەڕینە ناوخۆییەکە دەبێتە ھۆی مردنی ژنەکانی، لەوانەش خۆکوژیی تۆڵەسەندنەوەی «ڕۆکسانە»ی خۆشەویستترین ژنی، و زۆربەی خەسیوەکانیش.

### کاتنامە
ڕیزبەندیی کاتی دەکرێت بەم شێوەیە کورت بکرێتەوە:

* نامەکانی ١–٢١: گەشتەکە لە ئەسفەھانەوە بۆ فەڕەنسا، کە نزیکەی ١٤ مانگی خایاند (لە ١٩ی ئاداری ١٧١١ تا ٤ی ئایاری ١٧١٢).
* نامەکانی ٢٢–٨٩: پاریس لە سەردەمی دەسەڵاتی لویسی چواردەیەم، ٣ ساڵ بە گشتی (لە ئایاری ١٧١٢ تا ئەیلوولی ١٧١٥).
* نامەکانی ٩٠–١٣٧ لەگەڵ نامەی تەواوکاری: سەردەمی جێنشینی فیلیپ دی ئۆرلیان، کە پێنج ساڵ دەگرێتەوە (لە ئەیلوولی ١٧١٥ تا تشرینی دووەمی ١٧٢٠).
* نامەکانی ١٣٨–١٥٠: ڕووخانی حەرەم سەراکە لە ئەسفەھان، نزیکەی ٣ ساڵ (١٧١٧-١٧٢٠).

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕۆژھەڵاتناسی
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:مۆنتسکیۆ
پۆل:فەلسەفەی دین
ئەندروو تەیت

**ئێمۆری ئاندرو تەیتی سێیەم** (لەدایکبووی ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٦) کەسایەتییەکی ئینتەرنێتیی ئەمریکیی بەریتانی و یاریزانێکی پێشووی کیک بۆکسێنە. لێدوانەکانی لەسەر بابەتەکانی وەک دەستدرێژیی سێکسی مشتومڕیان لەسەر بووە و ئاندرو تەیت بە دژەژن داندراوە، کە بووە ھۆی ئەوەی فەیسبووک، ئینستاگرام و تویتەر بەربەستی بکەن.

## ژیانی پێشووی
تەیت لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦ لە شاری شیکاگۆی ویلایەتی ئیلینۆی لەدایکبووە، و لە شاری لووتۆن لە ئینگلتەرا گەورە بووە. باوکی ئەمریکییەکی ئەفریقی بووە بە ناوی ئیمۆری تەیت، کە مامۆستایەکی نێودەوڵەتیی شەتڕەنج بووە، دایکی وەک یاریدەدەری نانخواردن کاری دەکرد.

## ڕاگەیاندنی موسڵمانبوونی
لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٢، تەیت لە ئەکاونتی جێتەری خۆی ڕایگەیاند کە بوو بە موسڵمان، ڤیدیۆیەکی تەیت بڵاوبوویەوە کە لە مزگەوتێکی دوبەی لە ئیمارات نوێژ دەکات، هەروەها لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ محمد حیجاب وتووێژکاری ئیسلامی بەریتانیا دەرکەوتووە و تێیدا هۆکارەکانی موسڵمانبوونی خستۆتەڕوو.

## پیشە
لە ساڵی ٢٠٠٩دا، بڵاوکرایەوە کە تەیت سەرقاڵی فرۆشتنی ڕیکلامی تەلەڤیزیۆنی بووە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە لە لایەکەوە مەشقی بۆکسێن و ھونەری جەنگیی کردووە. لەو ساڵەدا، لە پاڵەوانێتیی کێشی کروزەری فول کۆنتاکت لە شاری دێربی لە ئینگلتەرا خەڵاتی پاڵەوانێتیی کۆمەڵەی کاراتێی وەرزشیی نێودەوڵەتیی بەدەستھێنا و لە ئەورووپا پلەی یەکەمی لە خولەکەدا بەدەستھێنا. ھەرچەندە لە کۆی ١٩ یاریدا ١٧ یاریی بردووەتەوە، بەڵام ئاماژەی بەوەش کردووە، ئەوە یەکەم پشتێنە و نازناوەی بووە.

تەیت یەکەم نازناوی جیھانیی ISKA لە یارییەکی دووبارەدا بەرامبەر ژان لوک بینۆیت بەدەستھێنابوو، کە پێشتر بەرامبەر بینۆیت بە بڕیار دۆڕا. لە ساڵی ٢٠١٣دا، تەیت دووەم نازناوی جیھانیی ISKA لە یارییەکی ١٢ خولیدا بەدەستھێنا و بووە پاڵەوانی جیھان لە دوو خولی جیاوازی کێشدا. شەڕەکە لە شاری شاتۆریناردی فەڕەنسا ڕوویدا.

## لێکۆڵینەوە لە تاوان
لە ١١ی نیسانی ٢٠٢٢ پۆلیسی ڕۆمانیا ھەڵیانکوتایە سەر ماڵی تایت، دوای ئەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا ئاگاداری کردنەوە کە ڕەنگە ژنێکی ئەمریکی لەو ماڵە دەستبەسەرکرابێت، دواتر لێکۆڵینەوەکە لەلایەن بەشی لێکۆڵینەوەی تاوان و تیرۆری ڕێکخراوی ڕۆمانیا کرا، فراوانتری کرد بۆ ئەوەی تۆمەتەکانی بازرگانیکردن بە مرۆڤ و دەستدرێژی سێکسی بگرێتەوە، لە ٢٧ی نیساندا پۆلیسی ڕۆمانیا گوتی کە ھیچ کەسێک لەو دۆسیەیەدا تۆمەتبار نەکراوە و دەستگیر نەکراوە، لێکۆڵینەوەش تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢٢ بەردەوامە، و تایت ڕەتیکردووە ھیچ کارێکی ھەڵەی کردبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرزشوانانی شیکاگۆ
پۆل:موسڵمانانی ئەمریکی
پۆل:موسڵمانانی بریتانی
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:موسڵمانە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:موسڵمانانی ئینگلیز
واندا ماکسیمۆف (جیھانی سینەماییی مارڤڵ)

***واندا ماکسیمۆف*** کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە لەلایەن ئیلیزابێت ئۆڵسن لە زنجیرە فیلمی بازرگانیی جیھانی سینەماییی مارڤڵ (MCU) بەرجەستە دەکرێت و بە ھەمان شێوەی کەسایەتیی کۆمیکەکانی ماڕڤڵ بە ھەمان ناو وێنا کراوە. واندا لە سەرەتادا وەک پەنابەرێک دەردەکەوێت کە لەگەڵ برا دووانەکەی، پیترۆ، خۆبەخشانە خۆیان پێشکەش دەکەن بە ھایدرا بۆ ئەوەی تاقیکردنەوەیان لەسەر بکرێت. بەردی مێشک توانا سروشتییەکانی دوورەجووڵاندن و دەستکاریکردنی وزەی گەورەی پێ دەدات، کە بە جادووی ئاژاوە ناسراوە. واندا سەرەتا لەگەڵ تۆڵەستێنەکان تووشی ململانێ دەبێت، بەڵام دواتر دەچێتە پاڵیان و دەبێتە یەکێک لە بەھێزترین ئەندامەکانی ئەو گرووپە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کەسایەتییە مێیینەکانی نێو فیلم
پۆل:کەسایەتییەکانی جیھانی سینەماییی مارڤڵ
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای دەستکاریکردنی وزەیان ھەیە
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە تووشی نەخۆشی فشاری دەروونی دوای کارەسات بوون
پۆل:کۆچبەرە خەیاڵییەکان بۆ ئەمریکا
پۆل:کەسایەتی دووانە لە کۆمیکەکاندا
نووراباد

**نووراباد**، (بە ئینگلیزی *Nurabad*، بە فارسی *نورآباد*). نووراباد شارۆچکەیەکە لە ڕۆژئاوای پارێزگای فارس و ناوەندی شارستانی مەمەسنیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران. ناوەندی شارستانی مەمەسنیە. لە دابەشە نیشتمانییەکانی ساڵی ٢٠٠٧دا، ناوچەی ڕۆستەم کە ناوەندەکەی لە شارۆچکەی مەسیری بوو، لەم شارستانەە جیاکرایەوە و لە ناوچەوە بۆ شارستان بەرزکرایەوە. مەودای نێوان شارۆچکەی نووراباد و شارە گەورەکەی شیراز نزیکەی ١٦٠ کم.

نووراباد دەکەوێتە ٥٨٫٧ کیلۆمەتر(٣٦٫٥ میل) لە کازیرون، ٨٠٫٥ کیلۆمەتر (٥٠٫٠ میل) لە یاسووج (پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد)، ٨٧٫٨ کیلۆمەتر (٥٤٫٦ میل) لە دووگۆنبەدان لە (پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد)، و ١٠٠٫٢ کیلۆمەتر (٦٢٫٣ میل) لە بۆرازجان (پارێزگای بووشێھر) دوورە.

## ناو
پێشتر ناوی نورەباد نۆبەندەنگان بوو، لە مێژووی گەردیزیدا ھاتووە، چونکە فەرەیدون زەھاکی دەبرد بۆ کێوی دەماوەند، بە پاسەوانەکەی گوت ئەگەر ئازادم بکەیت دەتکەمە پاشای ئێران، پێیان دەگوت نۆبەندەنگان.

ناونانی شارۆچکەی نووراباد بۆ بوونی پەرستگای ئاگری میل ئەژاد دەگەڕێتەوە کە چەند کیلۆمەترێک لەم شارەوە دوورە، لە ناوچەی کات بەسەربردن بە ناوی سەرچێشمێ کە تەنیشت گوندی دیمە میلە. لە ڕابردووی دووردا ئەم ناوچەیە بە مالیکیش ناودەبرا.

## دانیشتوان
دانیشتوانی شارۆچکەی نووراباد بریتین لە لوڕ. دانیشتوانی شارۆچکەکە بەسەر پێنج تیرەی سەرەکی و گەورەدا دابەش بوون، کە تا ئێستاش باو و ئاساییە:

* بکوش
* دوشمن زیاری
* جاوید
* ڕۆستەم
* ھەندێ لە ئێڵی قاشقایی.

### ژمارەی دانیشتوان
بەپێی سەرژمێری گشتی دانیشتووان و خانووبەرە لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارۆچکەیە ٥٧ ھەزار و ٥٨ کەس بووە (١٦ ھەزار و ٤٣٠ ماڵ).

### زمان
خەڵکی نووراباد لوڕن و بە زمانی لوڕیی باشووری قسە دەکەن. ئەم زاراوەیە ھاوشێوەی زاری بەختیاریە. ئیبن بەتووتە لە یەکەم سەفەری خۆیدا بۆ ئێران بەم ناوچەیەدا تێپەڕی و باسی خەڵکەکەی کرد بە کۆچەری و خواپەرست پەسنی کردوون. ھەروەھا ھەندێک لە گوندەکانی بە زمانی عەرەبی قسە دەکەن.

## جوگرافیا
ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای پارێزگای فارس.

### کەشوھەوا
ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە دامێنی زنجیرە چیای زاگرۆس و بەشێکی زۆری کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک فێنکی ھەیە. لە دوو بەش پێکدێت: دەشتە بەرزەکان و ناوچەیەکی شاخاوی نزم تا کەمێک بەرز. بەڵام بەشێکی باشووری کە بەھۆی ڕەوتی گەرم و وشکی باشووری ئێرانەوە کاریگەری لەسەرە، کەشوھەوای گەرم و وشکی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای فارس
پۆل:شیراز
پۆل:شارستانی شیراز
پۆل:شارەکانی ئێران
کیۆن می-ری

**کیۆن می-ری** (؛ لەدایکبووی ٢٧ی کانونی یەکەمی ١٩٦٥) گۆرانیبێژ و خانمەکتەری کۆریای باشورە، باشترین ڕۆلی بریتیبوو لە خاتوو چۆی لە درامای گەوھەری کۆشک (٢٠٠٣).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سێجۆنگ
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:ژنە گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور
جێگر عەزیز

**جێگر عەزیز** (١٩٩٢ لە ڕانیە، عێراق – ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦) ھونەرمەندێکی گۆرانیبێژ و خوێندکاری ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکانی ھەولێر بووە، و چەند ساڵێک وەک کوڕێکی دەنگخۆش و مۆسیقاژەن دەرکەوت و بە گۆرانی گوڵە باخ ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد.
## ژیان
ھونەرمەند جێگر عەزیز جێگر لە ساڵی ١٩٩٢ لە رانیە لە دایک بووە و خوێندکاری قۆناغی دووی بەشی میوزیکی کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی سەڵاحەدین بوو لە ھەولێر. سێ بەرھەمی تۆمارکراوی ھەیە جگە لە وتنەوەی چەندین بەرھەمی تر، و شارەزایەکی زۆری ھەبوو لە گۆرانیی و ئامێرە مۆسیقاکان.

## مردن
جێگر عەزیز شەوی دووشەممە، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ لە لایەن کەسێکەوە بە چەقۆ کوژرا، ھەرچەندە گەیێندراوەتە نەخۆشخانە، بەڵام دوای دوو کاتژمێر گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووان
پۆل:خەڵکی ڕانیە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
جێفری ھینتۆن

**جێفری ھینتۆن** ناوی تەواوی **جێفری ئێڤێرست ھینتۆنە** (). ھینتۆن مامۆستا و لێکۆڵەری بواری زانستی کۆمپیوتەری بەریتانی-کەنەداییە. زۆرترین ناوبانگی بەھۆی کارەکانی لەسەر فێربوونی قووڵ و تۆڕە نۆرۆنییەکانە. لە ساڵی ٢٠١٣ەوە ھاوکات لە کۆمپانیای گووگڵ و زانکۆی تۆرۆنتۆدا کار دەکات. لە ساڵی ٢٠١٧دا ھاوکار بوو بۆ دامەزراندنی بنکەی ڤێکتەر. ئەو ھەروەھا مەدالیای توورینگی وەرگرتووە بە خەڵاتی. ساڵی ٢٠٢٤ خەڵاتی خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیکدا وەرگرتووە بۆ کارەکانی لە بواری فێربوونی مەکینەدا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:مامۆستایانی زانکۆی تۆرنتۆ
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کەنەدی
لیلی ڕاینھارت

**لیلی پۆلین ڕاینھارت** (؛ لەدایکبووی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٩٦) خانمەکتەرێکی ئەمریکییە. بە ڕۆڵگێڕانی بێتی کووپەر لە زنجیرەی درامای ھەرزەکارانی *[[ڕیڤەردەیڵ|ڕیڤەردەیڵی]]* سی دەبلیوو (٢٠١٧–ئێستا) و ئانابێڵ لە فیلمی درامای تاوانی کۆمیدیای ڕەشی لۆرین سکافاریای *[[فێڵبازان]]* (٢٠١٩) ناسراوە. لە ٢٠٢٠دا، ڕۆڵی گرەیس تاونی لە فیلمی *[[دڵە کیمیایییەکان|دڵە کیمیایییەکاندا]]* گێڕاوە، کە لە ڕۆمانی *[[دڵە کیمیایییەکانمان]]* وەرگیراوە، کە ئەویش لەلایەن کریستاڵ سادەرلاند نووسراوە.

## ژیانی تایبەتی
لیلی شوێنکەوتووی ئایینی مەسیحییە مەشقی تێبیری دەکات و ڕاھێنان دەکات بۆ ئەوەی ببێتە ساڕێژکەرێکی ڕێیکی. ڕاینھارت لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا تووشی خەمۆکی بووە. ھەروەھا تووشی دڵەڕاوکێ و شێوەتێکچووییی لەش بووە. لە حوزەیرانی ٢٠٢٠دا خۆی وەک دووڕەگەزخواز ئاشکرا کرد.

## فیلمۆگرافی
### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

### پۆدکاست

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:خانمەکتەرانی دووڕەگەزخواز
پۆل:ئەندامانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینەی خەڵکی ئۆھایۆ
پۆل:ئەکتەرانی دووڕەگەزخوازی ئەمریکی
پۆل:کەسایەتییە ئێڵ جی بی تییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییە ئێڵ جی بی تییەکان
باخچەی ئاژەڵانی بریستۆڵ

وێنۆک|دەرگای سەرەکی بۆ باخچەی ئاژەڵانی بریستۆڵ. لەلایەن ڕۆد واردەوە گیراوە لە ١٠ی نیسانی ٢٠٠٧
**باخچەی ئاژەڵانی بریستۆڵ** یەکێکە لە باخچەی ئاژەڵان لە شاری بریستۆڵ لە باشووری ڕۆژاوای ئینگلتەرا. ئەرکی ڕاگەیەندراوی باخچەی ئاژەڵان بریتییە لە "پاراستن و بەرگریکردن لە" جۆراوجۆری زیندوو لەڕێگەی بەخێوکردنی جۆرە لەناوچووەکان، پاراستنی جۆرە مەترسیدارەکان و شوێنی نیشتەجێبوون و پێشخستنی تێگەیشتنێکی فراوانتر لە جیھانی سروشتی".

ژمارەی کۆکردنەوەی شیردەرەکان لە باخچەی ئاژەڵان نزیکەی ٣٠٠ کەسە، کە نوێنەرایەتی ٥٠ جۆر دەکەن، لەوانە: گۆریلا، شێرە ئاسیایییەکان، کەنگەرۆی دارەکانی گودفیلۆ، و پاندای سوور. لەنێو ئەو جۆرانەی کە ئێستا لە بریستۆڵ دەبینرێن کە لە باخچەی ئاژەڵانی دیکەی بەریتانیادا دەگمەنن یان نین، شەمشەمەکوێرەی میوەی لیڤینگستۆن، ئای ئایس و کوۆڵەکانن.

ناوچەی توایلایت لە باخچەی ئاژەڵان یەکەم پێشانگای خۆی بوو لە جۆری خۆی کاتێک کرایەوە، چەندین پێشانگای تری ناوماڵ ھەیە لەوانە خانوویەکی مێروو و پەلەوەر و ئەکواریۆم لەم نێوەندەدا لە دەرەوە چەندین باڵندەخانە و گەمارۆی فۆک و پەنگوین ھەیە. دوورگەکانی دەریاچەکان شوێنی گۆریلا و تامارینی شێری زێڕین و تامارینی شێری سەر زێڕین و گیبۆن و مەیموونی کۆترە.

باخچەی ئاژەڵان لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ڕای گەیاند کە دوای زیاتر لە ١٨٥ ساڵ ناوەندی سەرەکییەکەی لە کلیفتۆن لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢ دادەخرێت، ئاژەڵەکانی دەچنە شوێنی پرۆژەی شوێنی کێوی نزیک لە ڕێگای ئۆتۆمبێلی M5 و باخچەی ئاژەڵان لەوێ دەکرێتەوە لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە گەشتیارییەکان لە بریستۆڵ
پۆل:باخچەی ئاژەڵان لە ئینگلتەرا
پۆل:باخچەی ئاژەڵان لە ساڵی ١٨٣٦ دامەزراوە
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٣٦ لە ئینگڵتەڕا
مۆزەخانەی ڕید لۆج، بریستۆڵ

وێنۆک|ڕید لۆج، بریستۆڵ. لەلایەن ڕۆد واردەوە گیراوە لە ١٢ی ئازاری ٢٠٠٧
**مۆزەخانەی ڕید لۆج** (ئاماژەی تۆڕ ST582731) مۆزەخانەی خانوویەکی مێژوویییە لە شاری بریستۆڵ لە ئینگلتەرا. بینای سەرەتایی تودۆر/ئێلیزابێتان بوو، و لە ساڵانی ١٥٧٩–١٥٨٠ دەستی پێکرد لەوانەیە بە دیزاینی سێباستیانۆ سێرلیۆ بووبێت. قۆناغە سەرەکییەکانی بیناسازی زیادە لە ساڵانی ١٧٣٠ و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمەوەیە.

مۆزەخانەی ڕید لۆج مۆزەخانەیەکی بێبەرامبەرە بەڵام بە بەخشین بەڕێوەدەچێت، و وەک لقێکی ئەنجومەنی شارۆچکەی بریستۆڵ بەڕێوەدەبرێت. مۆزەخانەکە لە ١ی نیسان تا ٣١ی کانوونی دووەم کراوە دەبێت لە ڕۆژانی شەممە، یەکشەممە، دووشەممە و سێشەممە، کاتژمێر ١١ی بەیانی – ٤ی ئێوارە.

## سەرچاوەکان

ڕید لۆج
مۆزەخانە و گەلەری ھونەری بریستۆڵ

**مۆزەخانە و گەلەری ھونەری بریستۆڵ** مۆزەخانە و گەلەرییەکی گەورەی ھونەرییە لە شاری بریستۆڵ لە ئینگلتەرا. مۆزەخانەکە دەکەوێتە شاری کلیفتۆن و نزیکەی ٠٫٨ کیلۆمەتر لە ناوەندی شارەوە دوورە. وەک بەشێک لە کولتوری بریستۆڵ لەلایەن ئەنجومەنی شارۆچکەی بریستۆڵەوە بەڕێوەدەبرێت بەبێ ھیچ پارەیەکی چوونە ژوورەوە. خاوەنی پێگەی مۆزەخانەی دیاریکراوە، کە لەلایەن حکوومەتی نیشتمانییەوە پێدراوە بۆ پاراستنی مۆزەخانە ھەڵپەسێردراوەکان. ئەو کۆمەڵە دیاریکراوانە بریتین لە: جیۆلۆجی، ھونەری ڕۆژھەڵات، و مێژووی بریستۆڵ، لەنێویاندا ئینگلیزی دێلفت وێر. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢ بوو بە یەکێک لە شازدە مۆزەخانەی ھاوبەشی سەرەکی ئەنجومەنی ھونەری ئینگلتەرا.

مۆزەخانەکە بەشێک لە مێژووی سروشتی و ھەروەھا شوێنەوارناسی ناوخۆیی و نیشتمانی و نێودەوڵەتی لەخۆدەگرێت. ئەم گەلەرییە ھونەرییە بەرھەمی ھەموو قۆناغەکانی تێدایە، لەنێویاندا زۆرێک لە ھونەرمەندانی بەناوبانگی نێودەوڵەتی، ھەروەھا کۆمەڵێک تابلۆی مۆدێرن لە شاری بریستۆڵ.

لە ھاوینی ٢٠٠٩ مۆزەخانەکە میوانداری پێشانگایەکی لەلایەن بانکسی کرد کە زیاتر لە ٧٠ بەرھەمی ھونەری تێدا نمایشکرا، لەنێویاندا ئەنیماترۆنیک و ئینستێلاسیۆن؛ گەورەترین پێشانگای ئەو تا ئێستا. بە نھێنی و بەبێ ھیچ بانگەشەیەکی پێشوەختە پەرەی پێدرا، بەڵام زۆری نەخایاند سەرنجی جیھانی بەدەستھێنا.

بیناکە لە تەلارسازی بارۆکی ئێدواردییە و لەلایەن میراتی ئینگلیزی وەک بینایەکی پلەی دووەم* دیاری کراوە.

کاتەکانی کردنەوەی ستاندارد بریتین لە: سێشەممە تا یەکشەممە، ١٠ بەیانی–٥ ئێوارە. ھەروەھا مۆزەخانەکە لە کاتژمێر ١٠ی بەیانی تا ٥ی ئێوارە لە ڕۆژانی دووشەممە و دووشەممە لە پشووی قوتابخانەکانی بریستۆڵ کراوە دەبێت.

## ڕێکخراوەکانی ھاوڕێیان
گەلەری ھونەری ھاوڕێیانی بریستۆڵ لە ساڵی ١٩٤٧ەوە پشتگیری گەلەرییەکە کردووە، زیاتر لە ٣٠٠ بەرھەمی ھونەری بۆ گەلەرییەکە بەدەستھێناوە. مۆزەخانە و گەلەری ھونەری ھاوڕێیانی بریستۆڵ لە ساڵی ١٩٧٧ دامەزراوە (یەکەمجار بە "مەگپایەکانی بریستۆڵ" ناسرابوو) بۆ پشتگیریکردنی شوێنە سەرەکییەکانی مۆزەخانە و گەلەری و خزمەتگوزاری ئەرشیفی بریستۆڵ.

## سەرچاوەکان

گەلەری ھونەری بریستۆڵ
پۆل:مۆزەخانەکانی مێژووی سروشتی لە ئینگلتەرا
گۆڤار ئەنوەر

**گۆڤار ئەنوەر ڕەسووڵ**، ناسراو بە **شێرۆ** (١٩٧٨ لە ھەولێر، عێراق – ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ لە ھەولێر) ئەکتەر و شانۆکارێکی کۆمێدیی کورد بوو. لە ناوەڕاستی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو دەستی بە کاری ھونەری کردووە و تاوەکوو دوا ساتەکانی ژیانی لە نواندن لە بواری ھونەری کۆمێدیا بەردەوام بوو. یەکێک بوو لە ئەکتەرە دیارەکانی بەرنامەی *[[بەزمی بەزم]]*، کە بە شێوەی شانۆگەری لە شاری ھەولێر پێشکەش دەکرا. لە ڕەمەزانی ٢٠٢٠، لەگەڵ ئەیام ئەکرەم، لە ڕادیۆی ڕووداو بەرنامەیەکی کۆمێدیا و تەنزئامێزیان بە ناوی «١٩ پێکەنین»ەوە پێشکەش کرد کە کاتی بڵاوبوونەوەی یەکەم شەپۆلی سەختی کۆڤید ١٩ بوو. ئەو بەرنامە دەنگدانەوەیەکی زۆری لە کوردستان و لە نێو کوردانی تاراوگەشدا ھەبوو و ھاونیشتمانییان لە دەرەوە و ناوخۆی کوردستاندا پەیوەندییان پێیانەوە دەکرد.

## ژیانی تایبەتی
گۆڤار لە ١٩٧٨ لە گەڕەکی کورانی شاری ھەولێر لەدایک بووە. فەرمانبەر بوو لە وەزارەتی ڕۆشنبیریی بەڕێوەبەرایەتیی ھونەری شانۆ. لە ٢٠٠٧، لەگەڵ حەنان ھاوسەرگیریی کردووە و دوو کچ و کوڕێکی بە ناوەکانی «بارڤین، دووڤیان و وارڤین‌» ھەیە.

## ژیانی ھونەری
لە ١٩٩٣، لە قوتابخانەی خەلەکان بە شانۆگەریی *دکتۆر نەخۆشم* کە لە نووسین و دەرھێنانی خۆی بوو و، ڕۆڵیشی تێدا بینیوە، دەستی بە کاری ھونەری کردووە. پاشان ھەر لە ئامادەکردن و دەرھێنانی خۆی، شانۆگەریی *جەوھەر سەلیم سەرمایەداری* نمایش کردووە و ڕۆڵیشی تێدا بینیوە. بۆ یەکەم جاریش لە ساڵی ١٩٩٧ بەشداریی کورتەفیلمێکی کردووە بە ناوی *منم دکتۆر*. گۆڤار بەشداریی لە ٥ فیلمی سکرین، ٢ کورتەفیلم، فیلمێکی سینەمایی درێژ، ١٧ شانۆ و، ١٩ درامادا کردووە.

## مردن
زۆریی کێش بووبووە کێشەیەکی سەرەکی بۆ تەندروستیی گۆڤار و بەو ھۆیەوە تووشی چەند نەخۆشییەک بوو، ھەر ئەمەش بووە ھۆی تێکچوونی دۆخی تەندروستیی. پێشتر گۆڤار لەبارەی نەخۆشییەکانییەوە بە ڕووداوی ڕاگەیاندبوو کە «تووشی چەند نەخۆشییەک بووم، لەوانە دڵ، کۆبوونەوەی ئاو لەناو سکم، بوورانەوە و ئاوسانی جەستە.» سەرەنجام شەوی شەممە، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٢ لە نەخۆشخانەی فریاکەوتنی ڕۆژاوای شاری ھەولێر کۆچی دواییی کرد. شەوی یەکشەممە ٢١ی ئابی ٢٠٢٢، لە گۆڕستانی کەسنەزان لە ھەولێر، بە ئامادەبوونی بەڕێوەبەری گشتیی ڕۆشنبیریی و ھونەری ھەولێر و ژمارەیەک لە بەرپرسانی حکوومی و ھونەرمەندان و ھاوڕێیان و کەسوکاری، تەرمەکەی بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:شانۆکارانی خەڵکی ھەولێر
پۆل:شانۆکارانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:مردووانی ٢٠٢٢
کتێبی نھێنی

وێنۆک|بەرگی فلیمی کتێبی نھێنی
**کتێبی نھێنی** فیلمێکی مەقدۆنییە کە تێکەڵکراوە لەگەڵ جۆرێکی تراژیدیا و نھێنی ئامێز، ئەو فیلمە لەسەر بنچینەی کتێبی (Secret Book) داڕێژراوە.

## شوێن
فلیمەکە لە ساڵانی ٢٠٠٢ و ٢٠٠٣ لە بیتۆلە و ئۆرھاید لە مەقدۆنیا تۆمارکراوە، وە بەشێکی فلیمەکە لە بولگاریا تۆمارکراوە.

## بەستەرە دەرکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی
* 
* کان، کاتارەکان و پیلانی فییاچرا گیبۆنز (گاردیان)
* لە کۆتاییدا  «کوشتنی ئاشتیخواز» لە عورید دەست پێدەکات (ڕاستی مەکدۆنیا، ١٤ی نیسانی ٢٠٠٢)

پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٦
پۆل:فلیم
پۆل:ئەو فیلمانەی لە بولگاریا وێنەیان گیراوە
بانکی مۆنتریال

**بانکی مۆنتریال** () ناسراو بە BMO یان بی ئێم ئۆ بانکێکی کەنەداییە. ساڵی ١٨١٧ لە کێبێک دامەزراوە و بنکە سەرەکییەکەی لە شاری مۆنتریالی کەنەدایە، بەڵام لە تۆرنتۆ و ئانتەریۆش بنکەی زۆری ھەیە. یەکێکە لە پێنج بانکە گەورەکەی وڵاتی کەنەدا و چوارەم  بانکی گەورەیە لە کەنەدا لە ڕووی سەرمایەیەوە ھەروەھا یەکێکە لە ھەشت گەورەترین بانکی ئەمریکای باکوور و ٥٠ بانکی سەرەکی لە جیھاندا. 

## سەرچاوەکان

پۆل:بانکەکانی کەنەدا
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان هاتووە
پۆل:ئەو کۆمپانیانەی لە بۆرسەی نیویۆرکدا ناویان ھاتووە
قانوون لە پزیشکیدا

**قانوون لە پزیشکیدا** ( *al-Qānūn fī al-Ṭibb*; , *Qanun-e dâr Tâb*) کتێبێکی بواری زانستیی پزیشکییە لە ھەر پێنج کتێبەکەی تری فیزیکزان و فەیلەسووفی ئێرانی ئیبن سینا کە تەواو کراوە لە ساڵی ١٠٢٥. ھۆکاری سەرەکیی ئامادەکردنی کتێبەکە ئەوە بوو، کە ببێتە ئینسایکڵۆپیدیایەکی پزیشکی لە ناو جیھانی ئیسلامی ئەو کاتەدا. وە ئەو کتێبە توانی کاریگەریی ھەبێت لە سەر زانستیی پزیشکی لە تەواوی جیھان.

ئەم کتێبە لەلایەن ماپەرە لاھیجانی وەرگێڕاوەتەوە سەر زمانی کوردیی سۆرانی؛ کە بەرگی یەکەمی لە ٧٨٥ پەڕە لە ساڵی ٢٠٢٣ و بەرگی دووەمی لە ٦١١ پەڕە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە پەخشانگەی ئاریۆحانی تاراندا بە چاپ گەیشتووەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا فارسییەکان
پۆل:کتێبە ئێرانییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:پزیشک
پۆل:فەلسەفە
پۆل:فەیلەسووفانی ئێرانی
پۆل:فەلسەفەی ئیسلامی
شانۆی بووکەڵەی باکوو

وێنۆک|شانۆی بوکەڵەی باکوو
**شانۆی بوکەڵەی باکوو** (بە فەرمی **شانۆی بوکەڵەی دەوڵەتی ئازەربایجان بە ناوی عەبدوڵا شەیگەوە ناونراوە**، بە ئازەربایجانی: Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrı) دەکەوێتە سەر شەقامی نەفتچیلەری باکوو. لە ساڵی ١٩١٠ لەلایەن تەلارسازێکی پۆڵەندی یۆزێف پلۆسکۆوە دروست کراوە، سەرەتا وەک سینەمای «دیاردە»ی ڕێنێسانسی فەرەنسی.

قەبارەی بووکەڵەکان لە چەند سانتیمەترێکەوە تا دوو ھێندە قەبارەی مرۆڤ دەگۆڕێت.

## سەرچاوەکان

بوکەڵەی باکوو
بوکەڵەی باکوو