open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڤی (گۆرانیبێژ)

**کیم تای-هیۆنگ** (بە کۆری: 김태형؛ لەدایکبووی ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥)، بە ناوە ھونەرییەکەی بە **ڤی** ناسراوە، گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژێکی کۆریای باشوورە. ئەندامی گرووپی کوڕانی کۆریای باشوور بی تی ئێسە.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
ڤی لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ لە ناوچەی سیۆ لە شاری دایگو لە کۆریای باشوور لەدایکبووە. و لە ناوچەی جیۆچانگ گەورە بووە. گەورەترینی سێ منداڵە، برا و خوشکێکی بچووکی هەیە. ڤی بۆ یەکەمجار لە قوتابخانەی سەرەتاییدا ئاواتەخوازی ئەوە بوو کە ببێتە گۆرانیبێژێکی پیشەیی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی
پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەندامەکانی بی تی ئێس
پۆل:کوڕە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:کوڕە گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژانی زمانی ئینگلیزی لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خەڵکی دایگو
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
دەشقۆتان

**دەشقۆتان** (بە عەرەبی: *دشقوتان*،بە سوریانی: *ܕܫܩܘܬܢ*) گوندێکە لە قەزای تلکێف لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. دەشقۆتان دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق و دەشتی نەینەوا. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢٠ بە ١١٢ کەس مەزەندە کراوە، لە ئاشوورییەکانن.

دەکەوێتە ٢٥کم لە رۆژھەڵاتی شارەدێی ئەلقۆش و ٥٠کم لە باکووری شاری مووسڵ. دەشقۆتان خاوەنی نزیکەی ٥کم زەوی کشتوکاڵی باشە، گوندەکە دەکەوێتە سەر گردێک و دەورە دراوە بە چەندین چۆڵەوانی، ھەروەھا ڕووبارێکی بچووکی ھەیە کە بە درێژایی لای ڕۆژئاوای گوندەکە دەڕوات.

## مێژوو
کۆمەڵەی یارمەتی ئاشووری لە ساڵی ٢٠١٢ پەمپێکی ئاوی بۆ گوندەکە دابین کرد. لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان تا ساڵی ٢٠١٣، ٣٣ خانوو و کڵێسایەکی لە دەشقۆتان دروستکردبوو. دانیشتوانی گوندەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٤ ناچار بوون لە ھێرشی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام ھەڵبێن. لە ساڵی ٢٠١٥دا ١٥ بنەماڵەی مەسیحی ئاوارە نیشتەجێی دەشقۆتان بوون. لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا لەلایەن ئاژانسی ئەمریکا بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتییەوە مۆلیدەیەکی کارەبا بۆ گوندەکە دابینکرا. تا مانگی ئازاری ٢٠٢١ گوندەکە ١١٢ ئاشوری لە ٢٥ بنەماڵەدا نیشتەجێیە. 

## ئەمانەش ببینە
* قەزای تلکێف
* پارێزگای نەینەوا
* دەشتی نەینەوا
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:کوردستان
پۆل:جوگرافیای کوردستان
شانشینی قودس

**شانشینی قودس** (؛ فەرەنسی کۆن: Roiaume de Jherusalem) بە فەرمی بە شانشینی لاتینی قودس یان شانشینی فرانکی فەلەستین ناسراوە، شانشینێکی کاتۆلیک بوو لە باشووری شام لەلایەن گۆدفرێی بۆیلۆنلە ساڵی ١٠٩٩ دامەزرا دوای جەنگی یەکەمی خاچھەڵگران. شانشینییەکە نزیکەی دوو سەدەی خایاند، لە ساڵی ١٠٩٩ تا ١٢٩١ کە دواموڵکی کە مابووەوە، لەلایەن مەملوکەکانەوە لە ساڵی ١٢٩١ وێرانکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
قەسرۆک، شێخان

**قەسرۆک** (بە عەرەبی: *قصروک*،بە ئینگلیزی: *Qasrok*). ناحیەکە لە قەزای شێخان لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. شارەدێکە دەکەوێتە ناحیەی قەسرۆک، قەزای شێخان، لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دانیشتوانی قەسرۆک زۆربەیان کوردن و کەمینەیەکی کەمی ئاشوورییەکانن.  

شارەدێیەکە و گوندەکانی دەوروبەری لە کۆتایی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن عەرەبەکانەوە ڕووخێنران و دواتر داگیرکرا. بەڵام زۆربەی عەرەبەکان لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ گەڕانەوە بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەتایی خۆیان.

## ئەمانەش ببینە
* قەزای شێخان
* پارێزگای دھۆک
* دەشتی نەینەوا
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:قەزاکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:کوردستان
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
کەیت بوش

**کاترین بوش** (؛ لەدایکبووی ٣٠ی تەممووزی ١٩٥٨) بە **کەیت بوش**ناسراوە، گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، بەرھەمھێنەری تۆمار و پیانۆژەنێکی ئینگلیزییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئینگلیز
پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ژن
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە
ئەیالەتی وان

**ئەیالەتی وان** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت وان* بە ڕۆمانی:*Eyalet-i Van*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. پایتەختی شاری وان بوو لە ساڵی ١٥٤٨ وەک یەکێک لە بەیلەربەیلیکەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دروست بووە. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەهەمدا ٩٦١٦ میل چوارگۆشە (٢٤٩١٠ کیلۆمەتر دووجا) بووە.

## سەرچاوەکان

وان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٤٨
وان
پۆل:مێژووی پارێزگای وان
ناوچەی تۆمارنەکراو

[وێنۆک|چەپ|نیشانەی گوندی ترانزێتی سەنتەری کۆنترا کۆستا، ناوچەی تۆمارنەکراو لە ناوچەی کۆنترا کۆستا، [کالیفۆرنیا، لە باکووری شاری والنات کریک.]]
**ناوچەی تۆمارنەکراو** () ئەو ناوچەیە کە لە ڕووی یاسایییەوە تۆمار نەکراوە، لەبەر ئەوە لە پۆلێنەکان وەک شار، ھەرێم یان ویلایەت ناگرێتەوە. ناوچەیەکی تۆمارنەکراو ناوچەیەکە کە لەلایەن کۆمپانیایەکی شارەوانی ناوخۆیییەوە بەڕێوەنابرێت. کۆمەڵگە و ناوچە فراوانە ناکۆمپانییەکان تایبەتمەندییە جیاکراوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدان.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
ئەیالەتی ئەرزڕۆم

**ئەیالەتی ئەرزڕۆم** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت ارضروم* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Erżurūm*) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. دوای داگیرکردنی ئەرمینیای ڕۆژاوا لەلایەن ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە دامەزراوە. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ١١٬٤٦٣ میل چوارگۆشە (٢٩٬٦٩٠ کیلۆمەتر دووجا) بووە.

## مێژوو
ئییالێت لە ساڵی ١٥٣٣ دامەزراوە. لە سە ڕە تای سە دە ی ١٧ دا، ئە یالێت لە لایە ن ئێرانە و ھە ڕە شە ی لە سە ڕ کرا و لە لایە ن عە بازا مە حمە د پاشا، پارێزگاری پارێزگاکە و ھە ڕە شە ی لە سە ڕ کرا. ئەم ڕاپەڕینە لەگەڵ ڕاپەڕینەکانی جەلالی (ڕاپەڕینی موشەکدارەکانی پارێزگاکان کە پێی دەگوترا جەلەلی) تێکەڵ بوو، کە لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرا و تا ساڵی ١٦٢٨ بەردەوام بوو.
یەکێک بوو لە یەکەم پارێزگاکانی عوسمانی کە دوای چاکسازییەکی ئیداری لە ساڵی ١٨٦٥دا بوو بە ویلایەتی و تا ساڵی ١٨٦٧ چاکسازی تێدا کرابوو و بوو بە ڤیلایەتەکەی ئەرزەروم.

## دابەشکردنی کارگێڕی

## سەرچاوەکان

ئەرزڕۆم
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٣
ئەرزڕۆم
پۆل:ئەرزیڕۆم
پۆل:مێژووی پارێزگای دەرسم
جیمین (گۆرانیبێژ)

**پارک جی-مین** (بە ؛ لەدایکبووی ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥)، بە ناوە ھونەرییەکەی **جیمین** ناسراوە، گۆرانیبێژ و سەماکارێکی کۆریای باشوورە. لە ساڵی ٢٠١٣ یەکەم دەرکەوتنی وەک ئەندامی گرووپی کوڕانی کۆریای باشوور بی تی ئێس بوو، لەژێر سەرپەرشتی بیگ ھیت ئینتەرتەینمەنت کاردەکات.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
پارک جی مین لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥ لە ناوچەی گێومجۆنگ لە شاری بوسان لە کۆریای باشوور لەدایکبووە. خێزانە نزیکەکانی بریتین لە دایکی و باوکی و برا بچووکەکەی. کاتێک منداڵ بووە لە قوتابخانەی ھۆدۆنگی سەرەتایی بوسان و قوتابخانەی ناوەندی یۆنسان خوێندوویەتی. لە قۆناغی ناوەندیدا لە ئەکادیمیای Just Dance خوێندوویەتی و فێری سەمای Popping و Locking بووە. جیمین پێش ئەوەی ببێتە فێرخواز، لە قوتابخانەی ئامادەیی ھونەری بوسان سەمای ھاوچەرخی خوێندووە و لە بەشی سەمای مۆدێرن خوێندکاری سەرەکی بووە. دوای ئەوەی مامۆستایەک پێشنیاری کرد کە لەگەڵ کۆمپانیایەکی کات بەسەربردن ئاودیشن بکات، ئەوە بووە ھۆی ئەوەی بچێتە کۆمپانیای بیگ ھیت ئینتەرتەینمەنت.

جیمین لە مانگی ئابی ٢٠٢٠ لە زانکۆی گڵۆباڵ سایبەر دەرچووە، کە پسپۆڕی لە بواری پەخش و کات بەسەربردن بەدەستھێناوە. لە ساڵی ٢٠٢١ەوە لە زانکۆی ئەلیکترۆنی ھانیانگ ناوی تۆمارکردووە، بۆ بەدەستھێنانی ماستەر لە کارگێڕی بازرگانی لە بواری ڕیکلام و میدیادا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەندامەکانی بی تی ئێس
پۆل:زیندووان
پۆل:کوڕە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:کوڕە گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژانی زمانی ئینگلیزی لە کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی
پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:میوزیکژەنەکانی بوسان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا
سەنیە حەبووب

**سەنیە حەبووب** (لەدایکبووی ١٩٠١ تا ئەیلوولی ١٩٨٣) یەکەم پزیشکی لوبنایییە؛ و یەکەم ژنە لوبنانییە کە لە دەرەوەی وڵات پزیشکی بخوینێت، و یەکەم عەرەب بوو کە لە کۆلێژی پزیشکی ژنانی پێنسلڤانیا دەربچێت، لە ١٩٣١ بڕوانامەی بەدەست ھێنا و دواتر لەگەڵ خاچی سووری لوبنانی دەستی بەکارکردن کرد.

## خێزانی حەبووب
سانیا حەبووب ھاوسەرگیری لەگەڵ محەممەد ئەلنەقەش کردووە کە ڕۆژنامەنووس بووە. دوو کچیان ھەبووە. لە ساڵی ١٩٨٣ لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. لە بەشی ڕاملێت ئەلبەیدە لە بەیروت شەقامێکی سانیا حەبووب ھەیە، کە لە یادی ئەودا ناوی لێنراوە.

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:خەڵکی بەیرووت
پۆل:مردووانی ١٩٨٣
پۆل:موسڵمانانی لوبنانی
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەمریکی لە بەیرووت
کاتنامەی سێڤیلیا

وێنۆک|کاتدرایی سانت مریەمی سی

ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری سێڤیلیا بەدرێژاییی مێژوو.

## پێش سەدەی ٢٠
* ٧١٣ – موسا بن نوسیر لە دەسەڵاتدا.
* ١١٩٨ – دروستکردنی منارە.
* ١٢٥٢ – دروستکردنی کارگەی کەشتیوانی سێڤیلیا.
* ١٨٢٩ – دروستکردنی مزگەوت.
* ١١٤٧ - موەحیدەکان دەسەڵاتی گرتە دەست.
* ١١٨١ – دەستی بە دروستکردنی ئەلکازار (قەڵا) کرد.
* ١٤٧٧ – چاپخانە لە بەکارھێناندا.
* ١٥٠٣ – کاسا دی کۆنتراتاتسیۆن (دەزگای بازرگانی) دامەزرا.
* ١٥٠٥ - زانکۆی سێڤیلیا بە ناوی «کۆلێجیۆ سانتا ماریا دی خیسۆس» دامەزرا.
* ١٥٦٣ – دەرباری فیلیپی دووەم لە شاری سێڤییا گواسترایەوە بۆ مەدرید.
* ١٦٣٠ – ھونەرمەند زورباران لە شاری سێڤییا نیشتەجێ بوو.
* ١٦٤٧ – دەستی بە تاعونی گەورەی سێڤییا کرد.
* ١٧٢٩
** دادگای فیلیپی پێنجەم گواسترایەوە بۆ شاری سێڤییا
** پەیمانی سێڤییا لە سێڤییا واژوو کرا.
* ١٧٨٥ – ئەرشیفی گشتی ھیندستان دامەزرا.
* ١٨٠٠ - بڵاوبوونەوەی تای زەرد ٣٠ ھەزار کەسی کوشتووە.
* ١٨٥٢ – دروستکردنی پردی تریانا.
* ١٨٦٩ – دیواری شارەکە ھەڵوەشێنرایەوە.
* ١٨٩٣ – پارکەکەی ماریا لویزا دامەزرا.
* ١٨٩٧ – ژمارەی دانیشتووان: ١٤٦٬٢٠٥.
* ١٩٠٠ – ژمارەی دانیشتووان: ١٤٨٣١٥ کەس.

## سەدەی ٢٠
* ١٩٠٢ – شوێنی ناشتنی کریستوفر کۆڵۆمبۆس لە کوباوە گواسترایەوە بۆ شاری سێڤییا.
* ١٩٠٧ - تەواوبوونی کەناڵی کەشتی لە پۆنتا دی لۆس ڕیمێدیۆسەوە بۆ پۆنتا دێل ڤێرد.
* ١٩٢٠ – ژمارەی دانیشتووان: ٢٠٥٥٢٩ کەس.
* ١٩٢٨ – دروستکردنی پلازا دی ئیسپانیا.
* ١٩٣٦ – ڕاپەڕینی سەربازی لە شاری سێڤییا.
* ١٩٥٠ – ژمارەی دانیشتووان: ٣٧٦٬٦٢٧ کەس.
* ١٩٨١ – ژمارەی دانیشتووان: ٦٥٣٬٨٣٣.
* ١٩٩١ - پردی سەنتێناریۆ دروست کرا.
* ١٩٩٢ - پردی ئالامیلۆ دروست کرا.
* ١٩٩٣ – کردنەوەی پارکەکەی ئالامیلۆ.

## سەدەی ٢١
* ٢٠٠٣ – ٢٠٠٣ کۆتایی جامی یەکێتی ئەورووپا لە نێوان سێڵتیک و پۆرتۆ لە یاریگای لا کارتۆخا بەڕێوەچوو.
* ٢٠٠٩ – میترۆی سێڤییا دەستی بە کارکردن کرد.
* ٢٠١١ - خوان ئیگناسیۆ زۆیدۆ بوو بە سەرۆکی شارەوانی.
* ٢٠١٥ - ئاسمان ڕوتەکەی تۆری سیڤیلیا دروست کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سێڤیلیا
سێڤیلیا
فەخری کوروتورک

**فەخری سابیت کوروتورک** (؛ ٣ی ئابی ١٩٠٣ – ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧) سیاسەتمەدار و ئەفسەرێکی سەربازی تورک بوو ھەروەھا شەشەمین سەرۆک کۆماری تورکیا بوو بۆ ماوەی ٧ ساڵ (١٩٧٣–١٩٨٠) بەر لە سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٥٧ تا ١٩٦٠ وەک فەرماندەی سێیەمی ھێزەکانی دەریایی تورکیا کاری کردووە، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٦٨ تا ١٩٧٣ ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی کۆمار بووە و دیسان لە ساڵی ١٩٨٠ بووە، پێش ئەوەی سیناتۆر بێت، وەک باڵیۆزی تورکیا کاری کردووە بۆ یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٦٤.

## ژیانی تایبەتی
لە ساڵی ١٩٤٤ لەگەڵ ئیمێل کۆروتورک ھاوسەرگیری کردووە و دوو کوڕ و کچێکیان بووە. فەھری کۆروتورک لە شاری مودا لە ئەستەنبوڵ کۆچی دوایی کرد. لە گۆڕستانی دەوڵەتی تورک لە ئەنقەرە بەخاک سپێردرا.
عوسمان کۆروتورکی کوڕی لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٦ وەک باڵیۆزی تورکیا لە تاران دەستنیشانکرا، حکوومەتی ئێران بەڵگەنامەکانی سەبارەت بە باوکی پێشکەشی کرد کە لە کاتی دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٩ دەستی کەوتبوو. لە بەڵگەنامەکاندا باس لەوە کراوە کە زۆربەی باڵیۆزەکان کە لە یەکێتی سۆڤیەت خزمەتیان کردووە بازاڕی ڕەشیان بەکارھێناوە بۆ گۆڕینەوەی مووچەکانیان بە دۆلاری ئەمریکی (کە بەھای زیاتری لەنێو دانیشتوواندا ھەبوو) لەکاتێکدا فەخری کۆروتورک تاکە کەسە کە گۆسبانکی بەکارھێناوە بۆ گۆڕینەوەی مووچەکەی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:سیاسەتوانانی خەڵکی ئەستەمبوڵ
جۆزێف کوین

**جۆزێف کوین** (؛ لەدایکبووی ٢٦ی ژانویەی ١٩٩٤) ئەکتەرێکی بەریتانییە. ڕۆڵی ئارتەر ھاڤیشامی گێڕاوە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی *[[دیکێنزیەن]]* و لە ٢٠١٧ ڕۆڵی لیۆنارد باستی گێڕاوە کە فەرمانبەرێکی لاوی بانکە، لە زنجیرەی چوار-بەشیی *[[ھاواردز ئێند]]*. ھەر لە ٢٠١٧دا، لە وەرزی حەوتەمی زنجیرەی *[[کایەی تەختە پاشایەتییەکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|کایەی تەختە پاشایەتییەکانی]]* ئێچ بی ئۆدا وەک سەربازێکی ستارک بە ناوی کۆنەر دەرکەوت. لە ٢٠٢٢، لە وەرزی چوارەمی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی *[[شتە نامۆکان]]* ڕۆڵی ئێدی مەنسنی گێڕاوە.

## ژیاننامە
جۆزێف لە لەندەن، ئینگلتەرا لەدایکبووە. لە باشووری لەندەندا گەورە بووە، لە ٢٠٠٧ەوە تا ٢٠١٢ لە خوێندنگەی سەربەخۆی ئیمانوێل خوێندوویەتی؛ دواتر چووەتە بەشی درامای ئەکادیمیای مۆسیقا و ھونەری دراماتیکیی لەندەن، لە ٢٠١٥دا لە زانکۆ دەرچووە.

## فیلمۆگرافی
### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

### کورتە

### شانۆ

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی
پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لەندەن
سیفەتی پیتەکان

**سیفەتی پیتەکان (بەعەرەبی:صفات الحروف):** شێوازی دەرچوونی پیتەکەیە لەدەرچەی تایبەت بەخۆی. زمانی عەرەبی ٢٩ پیتی ھەیە، ھەریەک لەم پیتانە خاوەنی چەندی سیفەتێکن. بەشێوەیەکی گشتی سیفەتی پیتەکان دابەش دەکرێت بۆ دووبەش ١-ئەو سیفەتانەی دژیان ھەیە. ٢- ئەو سیفەتانەی دژیان نییە.

## ئەو سیفەتانەی دژیان ھەیە
# ئاشکراو چرپە().
# توندی، خاو و نەرمی، سیفەتێک لەنێوان توندی و نەرمی ().
# بەرزەوەبوو و نزمەوەبوو ().
# لکاوەکان و کراوەکان ({عەرەبی{الٳطباق و الٳنفتاح}}).
## ئەو سیفەتانەی دژیان نییە
-فیکە().

# ھەڵبەزین و ڕاتەکان ().
# نەرم و نیانی ().
# لادان ().
# دووبارەکردنەوە ().
# بڵاوبوونەوە ().
# بەرەو درێژبوون ().
# مینگە ().
## ئاشکراو چرپە ()
چرپە():دەنگێکی نزمە کە شاراوەیە لەگوێدا و لە ئەنجامی کرانەوەی دەنگەژێکان و نەھەژاندنیان و ھاتنەدەرەوەی ھەوایەکی زۆری ھەناسە ڕوودەدات.

ئەو پیتانەی کە بە شێوەی چرپە دەخوێندرێنەوە ژمارەیان ١٠ پیتە: () زاناکانی زانستی تەجوید بەبەکارھێنانی ئەم دە پیتە ڕستەیەکیان دروست کردووە بۆ ئەوەی بەشێوەیەکی ئاسان لەبەربکرێن:(). ئەم پیتانە پێیان دەگوترێت پیتەکانی چرپە لەبەر ئەوەی لەکاتی گوتنیاندا دەنگێکی ناسک و نزمیان ھەیە.

ئاشکرا():دەنگێکی بەرزە و ئاشکرایە لە گوێدا کە بەھۆی لێکدانی دەنگەژێکان و ھەژاندنیان و گرتنەوەی بەشێکی زۆر لەھەوای ھەناسە ڕوودەدات.

ھەموو ئەو پیتانە دەگرێتەوە کە بەشێک نین لە پیتەکانی چرپە و ژمارەیان ١٩ پیتە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرکییەکان
زانستی تەجوید
ئەیالەتی مووسڵ

**ئەیالەتی مووسڵ** (بە عەرەبی: *إیالة الموصل*، تورکیی عوسمانی: *ایالت موصل* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Mūṣul*) یەکێک بوو لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە ئێستا دەکەوێتە باکووری عێراق، ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٧٨٣٢ میل چوارگۆشە بووە (٢٠٬٢٨٠ کیلۆمەتر دووجا). ئەیالەتێکە زۆربەی دانیشتووانەکەی کورد بوون.

## مێژوو
سوڵتان سەلیمی یەکەم لە شەڕی چاڵدێراندا شکستی بە سوپای شا ئیسماعیل ھێنا، ساڵی ١٥١٧ کە سوپاکانی عوسمانی کۆنترۆڵی مووسڵیان کرد، کە تا گرتنی بەغدا لە ساڵی ١٥٣٤ وەک شارێکی گارنیۆنی سنووری مایەوە. ئەیالەت لە ساڵی ١٥٣٥ دامەزراوە پاشان مووسڵ بوو بە یەکێک لە سێ یەکەی خاکی ئیداری عوسمانیی عێراق لە ساڵانی ١٨٤٠دا سەنجاکی جزیر کە پێشتر بەشێک بوو لە میرنشینی بۆتان لە دیاربەکر، زیادکرا بۆ ئەیالەتی مووسڵ کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی ڕاپەڕینی سەرنەکەوتووی کورد لە دژی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، بە سەرکردایەتی بەدرخان پاشا.

## دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئەیالەتی مووسڵ لە سەدەی ١٧دا:
# سنجاقی باجوانلی
# سنجاقی تکریت
# سنجاقی ئێسکی مووسڵ (نەینەوا)
# سنجاقی ھارو
لە ساڵانی ١٨٤٠ زیاد کراوە
* سنجاقی جزیر

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مووسڵ
مووسڵ
مووسڵ
پۆل:مێژووی عێراق
سەعد کوڕی ئەبوو وەقاس

سەعد کوڕی ئەبوو وەقاس (بە عەرەبی: سعد ابن أبی وقاص) (٥٥ کۆچی /٥٩٥ - ٥٩٩ - ٦٧٤ ز)، یەکێکە لە ھاوەڵان و ژەنەڕاڵێکی سەربازیی عەرەبی موسڵمان بوو لە خزمەت پێغەمبەری ئیسلام محەممەد و خەلیفە ڕاشیدەکان ئەبوبەکر (ڕ. ٦٣٢–٦٣٤) و عومەر (ڕ. ٦٣٤–٦٤٤). ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە داگیرکردنی وڵاتی فارسەکان، موسڵمانان لە دژی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی لە ساڵانی ٦٣٦–٦٤٢. شاری کووفەی دامەزراند و لە ساڵانی ٦٣٨–٦٤٢ وەک حاکمی ئەو شارە کاری کردووە. یەکێکە لە دە مزگێنی پێدراوی بەھەشت و خاڵی پێغەمبەر بوو، و یەکێکە لە یەکەم پێشەنگییەکانی ئیسلام، ئەو شەش ھاوەڵەی شورا کە عومەری کوری خەتاب ھەڵیبژاردن بۆ ئەوەی خەلیفە لە دوای خۆی ھەڵبژێرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٩
پۆل:مردووانی ٦٧٤
پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٥
پۆل:مردووانی ٦٦٤
پۆل:ئیسلام لە چین
پۆل:خانەدانی تانگ
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:نێژراوانی بەقیع
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان
ئەیالەتی ڕەققە

**ئەیالەتی ڕەققە** (بە عەرەبی: *إيالة الرقة*، تورکیی عوسمانی: *ایالت رقه* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Raqqa*)یەکێک بوو لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ڕووبەری ڕاپۆرتکراوی لە سەدەی نۆزدەھەمدا ٢٤٬٠٦٢ میل چوارگۆشە بووە ( ٦٢٬٣٢٠ کیلۆمەتر دووجا).
## مێژوو
ئەیالەتێەکە لە ساڵی ١٥٨٦ لەسەر خاکێک دروستکراوە کە پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی ئەیالەتی دیاربەکردا بوو. لە سەدەی ١٦دا، شارۆچکەی ڕەققە دیسانەوە وەک پۆستێکی گومرگی عوسمانی لەسەر فورات هاتە ناو تۆماری مێژوویەوە. بەڵام پایتەختی ئەم ئەیالەتە و شوێنی دانیشتنی وەلیەکان ڕەقە نەبوو بەڵکو ئەریحا بوو کە نزیکەی ٢٠٠ کیلۆمەتر (١٢٠ میل) لە باکووری ڕەققە دوورە.

## دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئەیالەتی ڕەققە لە سەدەی ١٧دا:
# سنجاقی جێماسا
# سنجاقی خارپێت (هارپوت)
# سنجاقی دێیر و ڕەهبە
# سنجاقی بێنی ڕەبیعە
# سنجاقی پرسووس
# سنجاقی حەڕان
# سنجاقی ڕەققە
# سنجاقی ئانا ڤێ هیت (ئەنا و هیت لە ئەنبار)
# سنجاقی ڕحا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ڕەققە
ڕەققە
ڕەققە
پۆل:ڕحا
لەقلەق

وێنۆک|لەقلەقیکی ڕەنگاوڕەنگ لە سریلانکا
**لەقلەق** یان **حاجی لەقلەق** مەلێکی لینگ و دەندووک درێژە. زۆرتر لە دەوروبەری ئاو ڕاو دەکا و مار و بۆق و گیانداری بچووک دەخوا. ھێلانەکەی لە شوێنی بەرزی ناو شار و دێ دروست دەکا. لە زوربەی بەشەکانی جیھاندا بڵاو بووەتەوە جگە لە جەمسەرەکان و زۆربەی ئەمریکای باکوور و بەشێکی گەورەی ئۆسترالیا نەبێت. حاجی لەقلەقی سپی لە کوردستاندا زور بڵاوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەلەکانی کوردستان
پۆل:پەلەوەران
لەقلەقی سپی

وێنۆک|Ciconia ciconia
**حاجی لەقلەقی سپی** جۆرێکی لەق لەقە پەری بە شێوەیەکی سەرەکی سپییە و لەگەل ڕەنگی ڕەش لەسەر بالەکانی بەشی دواوەی، ھەروەھا قاچەکانی درێژ و سۆریان ھەیە لەگەل نۆکێکی درێژ و سۆر، درێژییەکەی لەسەری نۆکەوە تا کۆتایییەکەی لە نێوان ١٠٠ تا ١١٥ سانتیمەترە و درێژی بالەکانی لە نێوان ١٥٥ تا ٢١٥ سانتیمەترە و بەردەوام بە شێوەیەکی سەرەکی وەرزانە لە کۆچبەری دایە و لە کاتی کوچکردنیدا مەودا درێژە. ئەم جورە لەقلەقە لە کوردستاندا زور باوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەلەوەران
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا
پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:مەلەکانی کوردستان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
کاتنامەی مەلەگا

ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری مەلەگا بەدرێژاییی مێژوو.

## پێش سەدەی ٢٠
* ساڵی ٥٧١ی زایینی - ڤیزیگۆت لیۆڤیگیڵد لە دەسەڵاتدا بوو.
* ساڵی ٧١١ی زایینی - داگیرکردنی ئومەوییەکان.
* ساڵی ٩٠٧ی زایینی - مەلەگا لەلایەن ھێزەکانی ئابانی کوڕی عەبدوڵڵا گەمارۆ درا.
* ١٠٣٥ - دروستکردنی کۆشکی ئەلکازابا.
* ١٢٣٢ - مەلەگا بوو بە بەشێک لە شانشینی نەسری گرانادا.
* ١٤٨٧ - گەمارۆدانی مەلەگا (١٤٨٧)؛ مالاگا لە تاجی کاستیلدا جێگیرکراوە و دووبارە دانیشتووانەکەی لێدەکرێتەوە.
* ١٤٩٠ - دروستکردنی کڵێسای سانتیاگۆ ئێل مایۆر.
* ١٥٠٥ - نەخۆشخانەی سانتۆ تۆماس دامەزرا.
* ١٥٢٢ - دەستی بە دروستکردنی کاتدراڵی مەلەگا کرد.
* ١٧١٩ - دروستکردنی کاتدراڵی مەلەگا تەواو بوو.
* ١٧٨٢ - دروستکردنی کاتدراڵی مەلەگا تەواو بوو.
* ١٧٨٥ - کۆنسولادۆ (سەندیکای بازرگانی) دامەزرا.
* ١٨٣٠ - دامەزراندنی سیمێنتریۆ ئینگلێس (گۆڕستان).
* ١٨٣١–١١ی کانوونی دووەم: لە سێدارەدانی یاخیبوو خۆسێ ماریا دی تۆریخۆس و ئوریارت.
* ١٨٥١ - ئیسکوێلا پرۆڤینسیال دی بێلاس ئارتێس (قوتابخانەی ھونەر) کرایەوە.
* ١٨٥٤ - بانکی مەلەگا دامەزرا.
* ١٨٥٧ - ژمارەی دانیشتووان: ٩٤٢٩٣ کەس.
* ١٨٧٧ - ژمارەی دانیشتووان: ١١٥٨٨٢ کەس.
* ١٨٩١ - کڵێسای ئینگلیزی لەسەر ئەڤێنیدا دی پریس دروست کرا.

## سەدەی ٢٠
* ١٩٠٨ - ھێڵی ئاسنی مەلەگا-ڤێلێز-مالاگا دەستی بە کارکردن کرد.
* ١٩١٣ - مۆزەخانەی پارێزگای بێلاس ئارتس دامەزرا.
* ١٩٣٧ - دەستی بە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی بۆیناس ڕۆخاس کرد.
* ١٩٤٠
** ڕۆژنامەی لا تاردێ دەست بە بڵاوکردنەوە دەکات
** ژمارەی دانیشتووان: ٢٣٨٬٠٨٥ کەس.
* ١٩٦٦ - کردنەوەی سینەمای ئەستۆریا.
* ١٩٧٠ - ژمارەی دانیشتووان: ٣٧٤٬٤٥٢ کەس.
* ١٩٧٢ - زانکۆی مەلەگا دامەزرا.
١٩٧٣ - دامەزراندنی مۆزەخانەی مالاگا.
* ١٩٨١ - ژمارەی دانیشتووان: ٥٠٣٬٢٥١ کەس.
* ١٩٩٥ - سیلیا ڤیالۆبۆس بوو بە سەرۆکی شارەوانی.

## سەدەی ٢١
* ٢٠٠٣ - مۆزەخانەی پیکاسۆ مەلەگا کرایەوە.
* ٢٠٠٦–٢٠٠٦ جامی ئەورووپا (وەرزش) بەڕێوەچوو.
* ٢٠١١ - مۆزەخانەی کارمێن تیسن کرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای سێڤیلیا
مەلەگا
بڵاکپینک

**بڵاکپینک** (بە کۆری: 블랙핑크; بە ژاپۆنی ; ブラックピンク) گرووپێکی کچانی کۆریای باشوورە کە لەلایەن کۆمپانیای YG Entertainment پێکھێنراوە، کە پێکھاتووە لە چوار ئەندام بە ناوەکانی **جیسوو**, **جێنی**, **ڕۆزێ**, و **لیسا**. گرووپەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٦ بۆ یەکەمجار دەرکەوت.

بڵاکپینک بەناوبانگترین ئەکتەری مێینەی کۆرییە لە بەرنامەی بیلبۆرد ھۆت ١٠٠دا، لە فیلمی «ئایس کرێم» (٢٠٢٠)، پلەی ١٣ی بەدەستھێنا، و لە بیلبۆرد ٢٠٠، بە ئەلبوومی (٢٠٢٠) گەیشتە لووتکەی دووەم، و ھەروەھا یەکەم ئەلبوومی گرووپێکی کچانی کۆرییە کە زیاتر لە یەک ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا.

## ئەندامەکان
* جیسوو () – گۆرانیبێژی
* جێنی () – ڕاپەر، گۆرانیبێژی
* ڕۆزێ () – گۆرانیبێژی، سەماکەر
* لیسا () – سەماکەر، ڕاپەر، گۆرانیبێژی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  

پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٦ لە کۆریای باشوور
پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠١٦
پۆل:براوەکانی خەڵاتی میلۆنی مۆسیقا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
پۆل:ھونەرمەندەکانی چێژبەخشی وای جی
جۆنگکوک

**جیۆن جۆنگ - کوک** (بە کۆری: 전정국؛ لەدایکبووی ١ی ئەیلوولی ١٩٩٧)، بە ناوە ھونەرییەکەی بە **جۆنگکوک** ناسراوە، گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی کۆریای باشوورە. گەنجترین ئەندام و گۆرانیبێژی گرووپی کوڕانی کۆریای باشووری بی تی ئێسە.

## ژیانی سەرتای و پەروەردە
جیۆن جۆنگ-کوک (بە کۆری: 전정국) لە ١ی ئەیلوولی ١٩٩٧ لە شاری بوسان لە کۆریای باشوور لەدایکبووە.خێزانەکەی لە دایک و باوکی و برایەکی گەورە پێکدێت.لە قوتابخانەی بایکیانگ سەرەتایی و ناوەندی لە بوسان خوێندوویەتی. کاتێک بوو بە فێرخواز، گواسترایەوە بۆ قوتابخانەی ناوەندی سینگو لە سیئۆل.جۆنگکوک لە سەرەتادا خەونی ئەوە بوو کە ببێت بە یاریزانی بەدمینتۆن، بەڵام دوای ئەوەی جی دراگۆنی لە تەلەفزیۆنەکاندا بینی کە گۆرانی "دڵشکێن"ی دەوت، کاریگەری لەسەری هەبوو کە حەز بکات ببێتە گۆرانیبێژ.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی
پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەندامەکانی بی تی ئێس
پۆل:کوڕە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:کوڕە گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژانی زمانی ئینگلیزی لە کۆریای باشوور
پۆل:میوزیکژەنەکانی بوسان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی پێشکەشکردنی ھونەرەکانی سێئول
پۆل:گۆرانیبێژە مناڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی میلۆنی مۆسیقا
ئەلشیفا (کتێب)

**ئەلشیفا لە ناساندنی مافەکانی پێغەمبەری مستەفا** () کتێبێکە دەربارەی شەمائیلی پێغەمبەر محەممەد لەلایەن قازی عیاز نوسراوە، بەیەکێک لە باشترین کتێبەکان دادەندرێت لە ناساندنی پێغەمبەر، زانایان گوتویانە: ئەگەر شیفا نەبووایە ئەوا پێغەمبەر نەدەناسرا، کتێبەکە لەچوار بەش پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
پۆل:وێژەی سۆفیگەری
پۆل:کتێبەکانی ئەھلی سونە و جەماعە
زانکۆی مەلەگا

**زانکۆی مەلەگا** زانکۆیەکی حکومییە لە ڕیزبەندی ٢٣ی سەرجەم زانکۆکانی ئیسپانیا و ٦٨٣ لە جیھاندا. لە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە و تا ساڵی ٢٠١٦ خاوەنی ٣٠٬٢٠٣ خوێندکاری بەکالۆریۆس و ٢٥٧٦ لە پرۆگرامی ماستەر، ١٢٥٥ مامۆستای زانکۆ و ١٠٥٦ مامۆستای کاتی ھەیە. زانکۆی مەلەگا ٦٥ خولی بڕوانامە و ٦ بڕوانامەی دووانە پێشکەش دەکات، زیاتر لە ٢١ پرۆگرامی دکتۆرا، ٦٤ بڕوانامەی ماستەر، و ١٠٠ خول بە درێژایی ساڵی خوێندن. پەروەردە لە ١٨ سەنتەر لەلایەن مامۆستای دامەزراو لە ٨١ بەش ئەنجام دەدرێت. زۆرینەی گەورەی وانەوتنەوەکە لەناو دوو کەمپەکەدا ڕێکخراوە، ھەرچەندە پۆلەکان لە شوێنەکانیشدا ئەنجام دەدرێن کە لە دەوروبەری ناوەندی شارەکەدا بڵاوبوونەتەوە، ھەروەھا لە ڕۆندا و ئەنتیکوێرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆکانی ئیسپانیا
زانکۆی مەلەگا
پۆل:مەلەگا
پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە مەلەگا
ئەیالەتی ئەنقەرە

**ئەیالەتی ئەنقەرە** (بە تورکیی عوسمانی: *ایالت آنقره* بە ڕۆمانی:*Eyālet-i Ānḳara*)یەکێک بوو لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.
## دابەشکردنی کارگێڕی
سنجاقەکانی ئیالێت لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩ دا:
# سنجاقی قەیسەری
# سنجاقی بۆزۆک (یۆزگات)
# سنجاقی ئەنگۆرا (ئەنقەرە)
# سنجاقی کیانگری (کانگارا)

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای ئەنقەرە
ئەیالەتەکانی عوسمانی|ئەنقەرە
ئەنقەرە
ئەنقەرە
پۆل:پارێزگای یۆزگات
پۆست مالۆن

**ئۆستن ڕیچارد پۆست** (؛ لەدایکبووی ٤ی تەممووزی ١٩٩٥)، ناسراو بە **پۆست مالۆن** ()، ڕاپەر، بەرھەمھێنەری تۆمار، گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی ئەمریکییە. مالۆن لە تێکەڵکردنی چەشن و بنچەشنەکانی پۆپ، ھیپ ھۆپ، ئاڕ-بی، و تراپ ستایشی زۆری بەدەستھێناوە. ناوە ھونەرییەکەی لە پاش دانانی ناوی لەدایکبوونی خۆی لە نێو وێبگەیەکی بەرھەمھێنەری ناوی ڕاپەوە داتاشیوە.

یەکەم ئەلبوومی خۆی لە ٢٠١٦ بە ناوی *٢٦ی ئاب* بە شێوەی میکس تەیپ بڵاوکردەوە، ھەر لە ٢٠١٦دا یەکەم ئەلبوومی ستۆدیۆی بە ناوی *[[ستۆنی]]* بڵاوکردەوە، لە ٢٠١٨ دووەم ئەلبوومی ستۆدیۆی خۆی بە ناوی *[[بیربۆنگز ئاند بێنتڵیز]]* بڵاوکردەوە. لە ٢٠١٩ سێیەم ئەلبوومی ستۆدیۆی بە ناوی *[[ھۆڵیوود خوێنی بەردەبێت]]* بڵاوکردەوە، و لە ٢٠٢٢ نوێترین و چوارەمین ئەلبوومی ستۆدیۆی بە ناوی *[[ددانێشەی عەیارە دوازدە]]* بڵاوکردووەتەوە.

## سەرەتای ژیان
مالۆن لە ٤ی تەممووزی ١٩٩٥ لە سیراکیوز، نیویۆرک لەدایکبووە. لەلایەن باوکی ڕیچارد پۆست و زڕدایکی جۆدییەوە گەورەکراوە. باوکی لە تەمەنی لاویدا ڕێکخەری مۆسیقا (دی جەی) بووە و مالۆنی بە چەندین چەنشی جیاوازیی مۆسیقا ناساندووە لەوانە ھیپ ھۆپ، ڕۆژاوایی (کەنتری) و ڕۆک. کاتێک مالۆن نۆ ساڵان بوو، خۆی و خێزانەکەی باریان کرد بۆ گرەیپڤاین، تێکساس، پاش ئەوەی باوکی بوو بە بەڕێوەبەری کۆشکە خۆراکییەکانی یانەی داڵاس کاوبۆیز.

مالۆن لە ٢٠١٠ دەستی بە ژەنینی گیتار کرد و نمایشێکی تاقیکاری بۆ باندێکی ئەمریکی بە ناوی کڕاون دە ئیمپایەر پێشکەش کرد، بەڵام ڕەتکرایەوە دوای ئەوەی کە ژێیەکانی گیتارەکەی لە کاتی نمایشەکەدا پچڕان. مالۆن بایەخە سەرەتایییەکانی خۆی بۆ فێربوونی گیتار لە کایەی ڤیدیۆییی گیتار ھیرۆوە دەست پێکرد.

## فیلمۆگرافی
### فیلم

### تەلەڤیزیۆن

## دیسکۆگرافی

* *[[ستۆنی]]* (٢٠١٦)
* *[[بیربۆنگز ئاند بێنتڵیز]]* (٢٠١٨)
* *[[ھۆڵیوود خوێنی بەردەبێت]]* (٢٠١٩)
* *[[ددانێشەی عەیارە دوازدە]]* (٢٠٢٢)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕاپەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان
پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:پۆست مالۆن
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:تۆماری بەرھەمھێنەرانی ھیپ ھۆپی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی خەڵکی لۆس ئانجلەس
لەشفرۆشی لە گورجستان

**لەشفرۆشی لە گورجستان** نایاسایییە، بەڵام بەتایبەتی لە پایتەختی ئەو وڵاتە، تبلیس بەربڵاوە. بەوتەی وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، زۆرێک لە ڕێکخراوەی ناحکوومییەکان بارودۆخی سەختی ئابووری بە ھۆکاری لەشفرۆشی لەو وڵاتە دەزانن. لەشفرۆشی لە شەقامەکان، شەرابخانەکان، یانە شەوانەکان، ھۆتێلەکان و قەحبەخانەکان ڕوودەدات. یووئێن ئایدز بەراورد دەکات کە ٦،٥٢٥ لەشفرۆش گورجستان بوونیان ھەیە. لەشفرۆشی مناڵان بووەتە کێشەیەک بۆ ئەو وڵاتە.

## سەرچاوەکان

*
گورجستان
پۆل:کۆمەڵگای گورجی
پۆل:چاندی گورجی
یەکەی چاودێریی چڕ

220px|وێنۆک|یەکەی چاودێریی چڕ
**یەکەی چاودێریی چڕ** یان **بەشی چاودێریی چڕ** چاودێری بەو نەخۆش و بریندارانە دەکرێت کە ڕەوشی تەندروستییان جێگیر نییە یان مەترسی بۆ سەر ژیانیان ھەیە و پێویستیان بە چاودێریی بەردەوام ھەیە. ئەم بەشەش پێکدێت لە ئامێر و دەرمانی پێشکەوتو بە مەبەستی دڵنیابوون لە کارکردنی ئاسایی جەستەی نەخوشەکە. مێژووی ئەم بەشە دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٨٥٤ کە فلۆرەنس نایتینجڵ لە جەنگی قرم دا ئەو سەربازانە کە برینی سەختیان ھەبوو لە بریندارەکانی تر جیاکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەشەکانی نەخۆشخانە
جیسوو

**کیم جی سو** (بە کۆری: 김지수؛ لەدایکبووی ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥)، بە  ناوە ھونەرییەکەی بە **جیسوو** ناسراوە، گۆرانیبێژ و ئەکتەری کۆریای باشوورە. یەکەم جار وەک ئەندامی گروپی کچانی بڵاکپینک دەرکەوت کە لەلایەن کۆمپانیای وای جی ئینتەرتەینمەنت پێکھێنراوە، لە مانگی ئابی ٢٠١٦.

## ژیاننامە
کیم جی سو لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ لەدایکبووە. لە گونپۆ لە پارێزگای جیۆنگی لە کۆریای باشوور لەدایک بووە . خوشک و برایەکی گەورەی هەیە. 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Blackpink official website
* 
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١ەم لە کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژەکانی کەی-پۆپ
پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور
پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوورپۆل:خانمە گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور
پۆل:ژنە پێشکەشکارەکانی تەلەڤیزیۆن لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی
پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرەکانی کۆریای باشوور
پۆل:ھونەرمەندەکانی چێژبەخشی وای جی
پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی پێشکەشکردنی ھونەرەکانی سێئول
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا
شانێل پرێستۆن

**شانێل پرێستۆن** (؛ لەدایکبووی ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٥) خانمە ئەکتەرێکی پۆرنۆگرافی ئەمریکییە. لە ساڵی ٢٠١٠ ھاتە ناو پیشەسازی فیلمی پۆرنۆگرافی.

## ژیانی سەرەتایی
پرێستۆن لە ویلایەتی ئالاسکا لەدایکبووە و گەورە بووە. بە ڕەچەڵەک ئینگلیز و ئەڵمانی و ئیسپانییە. لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا ڕووی لە هاوایی کرد و بۆ ماوەی شەش ساڵ لەوێ ژیاوە. زیاتر لە ساڵێک وەکو ستریپەر کاری کردووە پێش ئەوەی لە بواری پۆرن کار بکات.

## سەرچاوەکان

## تێبینییەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* "I'm a Porn Star, and I Believe in God"

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە پۆرنۆگرافییە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ژنانی دووڕەگەزخواز
ڕەبەنۆک

220px|وێنۆک|ڕەبەنۆک
**ڕەبەنۆک** یان **گوڵاڵە سوورە** ئەم گوڵە زۆر جۆرن و ڕەنگاوڕەنگن، لە خێزانی ڕەبەنیکەکانن (Papaveraceae) بەڵام لە ھەندێک سەرچاوە ئاماژە تەنھا بە دوو جۆر دەکرێت و لە جۆرەکانی دیکە جیادەکرێتەوە. ئەم گوڵە لە مانگی نیساندا دەپشکوێ و نزیکەی ١٠ تاکوو ٣٠ سم بەرز دەبێ و ١٠ تا ١٢ ڕۆژ دەژی. لەبەھاردا لە ھەموو شوێنێکی کوردستاندا شین دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوڵەکان
پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی کوردستان
پۆل:گژوگیاکانی ئەفغانستان
پۆل:گژوگیاکانی ئازەربایجان
پۆل:گژوگیاکانی چین
پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا
پۆل:گژوگیاکانی ئەفریقای باکوور
پۆل:گژوگیاکانی پاکستان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
گینێی ئیستوایی لە ئۆڵۆمپیاد

**[[گینێی ئیستوایی]]** بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٤ بەشداری لە '''یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد''' کرد، لەو کاتەوە وەرزشوانانی گینێی ئیستوایی بەشداری سەرجەم خولەکانی ئۆڵۆمپیادی کردووە، ھەرگیز بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستاندا نەکردووە. ھیچ وەرزشوانێکی ئەم وڵاتە تا ئێستا مەدالیایی ئۆڵۆمپیادیان بەدەست نەھێناوە. لێژنەی ئۆڵۆمپیادی گینێی ئیستوایی لە ساڵی ١٩٨٠ دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٨٤ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانرا.

## خشتەی بەشدارییەکان

## سەرچاوەکان
ئاشر برۆون دوراند

**ئاشر برۆون دوراند** (لەدایکبووی ٢١ی ئابی ١٧٩٦ تا ١٧ی ئەیلوولی ١٨٨٦) وێنەکێشێکی ئەمریکی قوتابخانەی ڕووباری ھودسۆن بوو.

## پێشانگا

پەڕگە:Declaration.JPG|**١٨٢٣**
پەڕگە:Asher Brown Durand - Portrait of Luman Reed.jpg|**١٨٣٥**
پەڕگە:View near Rutland, VT.jpg|**١٨٣٧**
پەڕگە:HRSOA AsherDurand-GatheringStorm.jpg|**١٨٣٧**
پەڕگە:Asher Brown Durand's The Capture of Major Andre.jpg|**١٨٤٥**
پەڕگە:The Beeches MET DT75.jpg|**١٨٤٥** ڕێگایەکی دارستان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەمریکا
پەڕگە:The Hunter by Asher Brown Durand.jpg|**١٨٤٦**
پەڕگە:The Indian's Vespers by Asher Brown Durand, 1847.jpg|**١٨٤٧**
پەڕگە:Nature Study Trees Newburgh New York Asher B Durand.jpeg|**١٨٤٩**
پەڕگە:1850, Durand, Asher Brown, Kaaterskill Landscape.jpg|**١٨٥٠**
پەڕگە:Asher Brown Durand - Landscape, Scene from "Thanatopsis".jpg|**١٨٥٠**
پەڕگە:Progress by Asher Brown Durand.jpg|**١٨٥٣**
پەڕگە:Asher Brown Durand - The Catskills - Walters 37122.jpg|**١٨٥٩**
پەڕگە:1859, Durand, Asher Brown, Landscape.jpg|**١٨٥٩**
پەڕگە:Rocky Cliff Asher Durand.jpeg|**١٨٦٠** 

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٦
پۆل:ئەمریکییە وێنەکێشەکانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئەمریکییە وێنەکێشەکانی سرووشت
پۆل:مردووانی ١٨٨٦
پۆل:کوڕە وێنەکێشە ئەمریکییەکان
شەمائیل محەممەدییە (کتێب)

**شەمائیل محەممەدییە** یەکێکە لە کتێبەکان دەربارەی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد لە نوسینی محەممەد کوڕی عیسای ترمزی، کتێبەکە دەربارەی ڕەوشت و شێوازی ژیانی ڕۆژانەی پێغەمبەرە، لە ٥٦ بەش پێکهاتووە ٣٩٧ فەرموودە لەخۆدەگرێت، بە یەکێک لە سەرچاوە گرینگەکانی زانستی شەمائیل دادەندرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
پۆل:کتێبەکانی ئەهلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبەکانی فەرموودە
ئەشرەفول وەسائیل (کتێب)

**ئەشرەفول وەسائیل لە تێگەیشتنی زانستی شەمائیل** () یەکێکە لە کتێبەکان دەربارەی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد لە نوسینی ئیبن حەجەر هەیتەمی، کە بریتییە لە ڕونکردنەوەی کتێبی شەمائیل محەممەدییەی ترمزی.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبەکانی ژیاننامەی محەممەد
پۆل:کتێبەکانی ئەهلی سونە و جەماعە
پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان
شایلا ستایلز

**شایلا ستایلز** (؛ ۲۳ی ئەیلوولی  ۱۹٨۲ — ۱۰ی تشرینی دووەمی ۲۰۱۷) خانمە ئەکتەرێکی پۆرنۆگرافی کەنەدی بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٧
ئێریتریا لە ئۆڵۆمپیاد

**[[ئێریتریا]]** بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٠ بەشداری '''یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی''' کرد. لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠ لە سیدنی سێ وەرزشکار وەک نوێنەری ئەم وڵاتە بەشداریانکرد. لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ٢٠٠٤ لە ئەسینا، یاریزان زێرسنای تادێسێ توانی یەکەم میدالیای ئۆڵۆمپیاد بۆ ئێریتریای بەدەستبھێنێت کاتێک پلەی سێیەم و مەدالیای بڕۆنزی لە پێشبڕکێی ڕاکردنی ١٠٬٠٠٠ مەتری پیاوان وەرگرت. ئێریتریا بۆ یەکەمجار لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠١٨ لە پیۆنگچانگ لە کۆریای باشوور بەشداری کرد،لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئێریتریا لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزرا و لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتییەوە دانیپێدانراوە.

## خشتەی بەشدارییەکان

### مەدالییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە

### مەدالییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێریتریا لە ئۆڵۆمپیادەکان
پۆل:ئێریتریا
جۆن دیلێنجەر

**جۆن ھێربێرت دیلێنجەر** (؛ ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٣–٢٢ی تەممووزی ١٩٣٤) چەتەیەکی ئەمریکی بوو. سەرکردایەتیی باندی دیلێنجەری دەکرد، کە تۆمەتبار بوون بە دزینی ٢٤ بانک و چوار بنکەی پۆلیس. دیلێنجەر چەند جارێک زیندانی کراوە و دوو جار ھەڵاتووە. ئەو بە کوشتنی ئەفسەرێکی پۆلیسی ڕۆژھەڵاتی شیکاگۆ لە ویلایەتی ئیندیانا تۆمەتبار کرابوو، بەڵام لە کاتی تەقەکردنێکدا بە جلیقە دژە فیشەکەکەیەوە تەقەی لە دیلینگەر کردبوو؛ ئەوە یەکەم جار بوو کە دیلێنجەر بەتاوانی کوشتن تۆمەتبار کرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٣٤
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر** () ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری وڵاتی قەتەر یە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی قەتەر و سەرپەرشتی دەکرێت، یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ٢٧ی ئازاری ١٩٧٠ بووە لەبەرامبەر ھەلبژاردەی تۆپی پێی بەحرەین کە یارییەکە بە دوو گۆڵ بەرامبەر یەک گۆڵ دۆڕا و گەورەترین بردنەوەشی بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بووتان بووە کە لە٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ بووە بە ئەنجامی پازدە گۆڵی بێبەرامبەر ھەروەھا لە ٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٣ یش گەورەترین شکستی نۆش کردووە ئەوکات بە ٩ گۆڵ بێ بەرامبەڕ لە گەل ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کووەیت دۆڕا. ھەڵبژاردەی قەتەر ٩ جار بەژداری جامی نەتەوەکانی ئاسیا کردووە و لە ساڵی ٢٠١٩ بووە پاڵەوانی جامەکە. لە ساڵی ٢٠٢٢ بۆیەکەمینجار مێوانداری و بەژداری جامی جیھانیی فیفا دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:تۆپی پێ لە قەتەر
پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٩٧٠ لە قەتەر
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا

220px|وێنۆک|یاری نێوان کەنەدا و کۆستاڕیکا لە ٢٠٢١
**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا** (، ) ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری وڵاتی کەنەدا یە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی کەنەدا و سەرپەرشتی دەکریت، یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٢٤ بووە لەبەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوسترالیا کە یارییەکە بە سێ گۆڵ بەرامبەر دوو گۆڵ دۆرا و گەورەترین بردنەوەش بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی دوورگەکانی کەیمەن بووە کە لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢١ بووە بە ئەنجامی یازدە گۆڵی بێبەرامبەر، و لە ١٨ی تەممووزی ١٩٩٣ یش گەورەترین شکستی تۆش کردووە ئەوکات بە ٨ گۆڵ بێ بەرامبەڕ لە گەل ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک دۆرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سڕبیا

220px|وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سڕبیا لە موندیالی ٢٠١٨ لە ڕووسیا
**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سڕبیا** () ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری وڵاتی سڕبیا یە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی سڕبیا و سەرپەرشتی دەکرێت، مێژووی دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٠ لەژێر ناوی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یووگۆسلاڤیا و دواتر لە ساڵی ٢٠٠٦ بەفەرمی کرا بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سڕبیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
پۆل:تۆپی پێ لە سربیا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان** (، بە کورتە USMNT) ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سەرپەرشتی دەکرێت، مێژووی دروستبوونی ئەم ھەڵبژاردەیە بۆ ساڵی ١٨٨٥ دەگەڕێتەوە.

یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ٢٠ی ئابی ١٩١٦ بووە لەبەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد کە یارییەکە بە سێ گۆڵ بەرامبەر دوو گۆڵ بردەوە و گەورەترین بردنەوەش بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی باربادۆس بووە کە لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ بووە بە ئەنجامی ھەشت گۆڵی بێبەرامبەر، و لە ٦ی ئابی ١٩٤٨ یش گەورەترین شکستی تووش بووە کە ئەوکات بە ١١ گۆڵی بێبەرامبەر لەگەڵ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەرویژ دۆرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب

وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب لە ٢٠١٤
**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب** (بە عەرەبی: *منتخب المغرب لکرة القدم*) و (بە بەربەری: *ⵜⴰⵔⴰⴱⴱⵓⵓⵜ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ*) ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری مەغریبە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی مەغریبە و سەرپەرشتی دەکرێت، مێژووی دروستبوونی دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٨. یەکەمین یاری ھەڵبژاردەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧ بووە لەبەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق کە یارییەکە بە سێ گۆڵ بۆ ھەرلایەک یەکسانبوو و گەورەترین بردنەوەش بەرامبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی بووە کە لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٦١ بووە بە ئەنجامی ١٣ گۆڵ بەرامبەر یەک گۆڵ بووە، و لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ یش گەورەترین شکستی تۆش کردووە ئەوکات بە ٦ گۆڵ بێبەرامبەر لە گەل ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھەنگاریا دۆرا.دوای گەیشتنیان بە قۆناغی چوارگۆشەی زێرین لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢، بووە یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبی و ئەفریقی لە مێژوودا بگەنە ئەم قۆناغە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ
بەلاوات

**بەلاوات** یا **بالاوات** (بە عەرەبی: *بلاوات*، سوریانی: *ܒܝܬ ܠܒܬ*) شوێنێکی شوێنەواریی شاری ئیمگور-ئەنلیلی دێرینی ئاشوورییەکانە، و گوندێکی مۆدێرن لە پارێزگای نەینەوا لە دەشتی نەینەوا لە باشووری کوردستان لە عێراق. ٢٥ کیلۆمەتر (١٦ میل) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری مووسڵەوە دوورە و ٤ کیلۆمەتر (٢٫٥ میل) لە باشووری شارۆچکەی قەرەقووشی مۆدێرنی ئاشوورەوە دوورە.

## ناوی کۆن
بەلەوات شوێنی شاری دێرینی ئاشوری ئیمگور-ئەنلیلە. مانای ئیمگور-ئێنلیل بریتییە لە "ئێنلیل ڕازی بوو". سەرنج بدەن لە بابلی کۆن دیوارێکیش ھەبووە بە ناوی ئیمگور-ئەنلیل.

## مێژووی توێژینەوەی شوێنەوار

ئەم شوێنە لە ساڵی ١٨٧٨ لەلایەن شوێنەوارناس ھورمزد ڕەسامەوە ھەڵکەندراوە. ئەم شوێنە دیسان لەلایەن ماکس مالۆوانەوە بۆ قوتابخانەی شوێنەوارناسی بەریتانی لە عێراق لە ساڵی ١٩٥٦ ھەڵکەندراوە. ڕووپێوێکی ڕووی زەوی لەلایەن (D. J. Tucker) لە ساڵی ١٩٨٩ بۆ مۆزەخانەی بەریتانی ئەنجامدرا. دیوارەکانی شارۆچکەکە ڕووبەرێکی نزیکەی ٦٤ ھێکتاریان داپۆشیبوو.

## مێژووی داگیرکاری
شاری ئیمگور-ئێنلیل لەلایەن پاشای ئاشووری نوێ ئاشورناسیرپاڵی دووەم (٨٨٤-٨٥٩ پێش زایین) دامەزراوە. لە دیجلەوە ١٠ کیلۆمەتر (٦.٢ میل) دوورە و لەسەوی ڕووباری خازر ھەڵکەوتووە، کە شاری کالێ(نەمروودی ئینجیلی/کەڵا) لێی بوو. ئیمگور-ئێنلیل لە نێوان شارە گەورەکانی ئاشووری نەینەوا و ئارابخا(کەرکووکی ئێستا) لە باشووری ڕۆژھەڵات بە درێژایی ڕێگای شاھانەی ئاشوور کەوتبوو. ئاشورناسیرپاڵی دووەم پێشتر پایتەختی لە ئاسورەوە گواستبووەوە بۆ کالێ و ڕەنگە دامەزراندنی ئیمگور-ئێنلیل ھەنگاوێکی دیکە بووبێت بۆ بەستنەوەی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. بیناسازی لە شوێنەکەدا لە ژێر دەستی شەلمانێری سێیەمی کوڕی ئاشورناسیرپاڵی دووەم بەردەوام بوو. ئەم شارە بۆ ماوەی نزیکەی دوو سەدە و نیو بوونی ھەبوو بەڵام وەک زۆربەی شارەکانی ئاشووری لە کاتی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ٦١٤-٦٠٥ پێش زایین لەلایەن ماد و بابلی و سەکاکان زەوت کرا و وێران کرا.

### دوای جەنگی ئەمریکا و عێراق
لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٤، گوندەکە ڕێگاوبانی ھەبوو کە لەلایەن سوپای ئەمریکاوە دروستکرابوو، کە گوندی ئاشوری مۆدێرنی بەلاواتی بە شاری کالێی کۆنی ئاشوری و شارۆچکەی قەرەقووش(باخودیدا) گرێدابوو. پڕۆژەکە ناوی "پرۆژەی ڕێگاوبانەکانی گوندی نەینەوا" بوو و لەلایەن حکومەتی ئەمریکاوە پارەی بۆ دابینکرا. گرێبەستی دروستکردنی ڕێگاوبانەکان دراوە بە کۆمپانیای بەڵێندەری بیناسازی گشتی ئاشوور و تێچووی ١١٢٠ ھەزار دۆلار بووە.

## کولتوری ماددی
وێنۆک|کۆپی دەروازەی بەلەوات لە مۆزەخانەی بەریتانیا
جگە لە پەرستگا و بینای کۆشکەکان، گرنگترین شوێنەوارەکان کە لەوێ دۆزراونەتەوە، ئەو شوێنە بوون کە پێیان دەوترێت دەروازەی بەلاوات. بەرزی دەروازەکان نزیکەی ٢٠ پێ بووە و سەر بە پەرستگای مامو خوداوەندی خەونەکان بووە. ئەمانە لە باندێکی برۆنزی پێکھاتبوون کە لە ڕێگەی بزمارەوە بە دوو دەروازەی دارینی کۆشکەوە بەسترابوو. باندە برۆنزیەکان قوربانیدانێک و دیمەنەکانی جەنگ لە ھەڵمەتەکانی شالمانیسەری سێیەمی پاشای نوێی ئاشووری (٨٥٩-٨٢٤ پێش زایین) نیشان دەدەن، و یەکەم وێناکردنی توخمەکانی دیمەن (وەک دار و شاخ) بوون لە ھونەری ئاشوریدا.

## سەرچاوەکان


پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ئاکسارای

**ئاکسارای** () شارێکی تورکیا و ناوەندی پارێزگای ئاکسارایە لە ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتوانی بە ٤٢٣,٠١١ کەس خەمڵێنراوە کە بەسەر نزیکەی ٧٦٥٩ کم٢ (٢٩٥٧ میل چوارگۆشە)دا دابەشکراوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پارێزگای ئاکسارای
ئاکسارای
یۆزگات

**یۆزگات** () شارێکی تورکیا و ناوەندی پارێزگای یۆزگاتە لە ھەرێمی ئاناتۆلیای ناوەندی. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٩، ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە ٤٢١،٢٠٠ کەسە کە ١٠٦،٢٨٠ کەس لە شاری یۆزگات دەژین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پارێزگای یۆزگات
پۆل:شارەکانی تورکیا
مونوسا

**عوسمان کوڕی نایسا** (؛ بە **مونوسە** ناسراوە) حاکمێکی بەربەری بووە کە لە مێژووە جیاوازە دژبەیەکەکاندا وێنا کراوە لە کاتی داگیرکردنی ئیسپانیا (ئەندەلوس) لەلایەن ئەمەوییەکانەوە.مونوسا لە ئاستۆریا

یەکێک لە گێڕانەوەکان دەڵێت کە ئەو حاکمی خیخۆن بووە، دوای ئەوەی مووسای کوڕی نوسەیر لە سەرەتای سەدەی هەشتەمدا هێرشیکردە سەر باکووری ڕۆژئاوای ئیبیریا لە ماوەی دەیەی یەکەمی داگیرکردنی ئیسپانیا لەلایەن ئومەویەکانەوە لەسەرەتای سەدەی هەشتەمدا .  ملکەچی والی ئەندەلوس بوو، ئەنباسە کوڕی سوهەیم ئەلکەلبی.  بەپێی مێژووەکانی کۆتایی سەدەی نۆیەم،دوای شەڕی کۆڤادۆنگا شکستی هێنا و لە سەرەتای ڕێکۆنکیستا لەلایەن پێلایۆی ئەستوریاسەوە کوژرا.

نەریت ( مێژووەکانی کۆتایی ئەستوری) باس لەوە دەکات کە ئەو عاشقی خوشکی پێلایۆ بووە، ئۆرمێسیندا، و لەگەڵ کازمدا، ڕفاندووە وهاوسەرگیریان کردووە. مێژووی ئەلفۆنسۆی سێیەم باس لە "هاوسەرگیرییەکی ناچاری" دەکات، شکستی ئەو هاوسەرگیرییە پێلایۆی ناچارکردووە یاخی بێت.  زەمینەی مێژوویی تەنیا دەتوانرێت پێشبینی بکرێت، بەڵام ڕەنگە پێلایۆ هەوڵی داوە هاوپەیمانی و پێگەیەکی ئیمتیازات لەنێوان ئاغاکانی ناوچەکەدا دەستەبەر بکات لە ڕێگەی هاوسەرگیری خوشکەکەی بە دەسەڵاتی نوێ لە ناوچەکەدا، وەک چۆن پاشاکانیئەستوری دواتر لەگەڵ باسکەکان لە پامپلۆنا دەیکەن و...  هەموو خێزانە مەسیحییەکان لەگەڵ خەلافەت لە کۆردۆبا کردیان.  هەروەها لەوانەیەوەک دژە کێشێک بۆ پیتەری کانتابریا کاری کردبێت و نوێنەرایەتی پێشکەشکردنی ناوەکی کردبێت.

دوای لەدەستدانی بەرگریکارێکی موسڵمانان، ڕەنگە مونوسا کۆنترۆڵی بێ موناقەشەی ناوچەی کەنار دەریای ئەستوری کردبێت، بەڵامدادگای لە قەزاکانی ڕۆژئاوا نزیکتر لە گالیسیای باڵادەست و داگیرکراو هێشتبێتەوە.  بەهۆی ئەوەی لە هەوڵەکانیدا بۆ پاراستنی ناوچەیلیۆن شکستی هێنا، لەوانەیە لە خیخۆن هەڵهاتبێت، بەڵام مێژووی مەسیحییەکان باس لەوە دەکەن کە لەگەڵ هەمووسەربازەکانی لە تروبیا یان لا فێلگوێرا کوژراوە.

## سەرچاوەکان
ئەلخوڕ

**ئەلخوڕ** (بە عەرەبی: *الخور*) شارێکە لە باکووری قەتەر، لەسەر کەنارەکانی کەنداوی فارس ھەلکەوتووە و پایتەختی شارەداری ئەلخوڕە، ژمارەی دانیشتوانی سەروی ٣١ ھەزارە، وە ژمارەی دانیشتوانی شارەداری ئەلخوڕە سەروی ٢٠٢ ھەزارە. ئەلخوڕ لە ڕێزی شارە گەورەکانی قەتەردایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەوانییەکانی قەتەر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەتەر
پۆل:شارەکانی قەتەر
تاریف کوڕی مەلیک

**تاریف کوڕی مەلیک** () فەرماندەیەک بوو لە سەردەمی تاریق کوڕی زیاد، ژەنەڕاڵی ئەمازیغی و موسڵمان وئومەوی کە لە ساڵی ٧١١ سەرکردایەتی داگیرکردنی ئیسپانیای کرد، لە تەممووزی ساڵی ٧١٠ی زایینیدا تاریق تەریفی نارد بۆ ھەڵکوتانە سەری بۆ تاقیکردنەوەی کەناراوەکانی باشووری نیمچە دوورگەی ئیبیریا.

دەربارەی ئەم ھەڵمەتە، ئێدوارد گیبۆن دەنووسێت: «سەد عەرەب و چوار سەد ئەفریقی بە چوار کەشتی لە تەنجەر یان سیوتا تێپەڕین؛ شوێنی دابەزینیان لە کەناری بەرامبەری گەروویەکە بە ناوی تارفی سەرۆکەکەیان دیاری کراوە. کە ئەمڕۆ شاری تەریفە. لەوێشەوە بەردەوامبوون بۆ ئەوەی زەوی بەدرێژایی کەناراوەکان بکۆڵنەوە وەک خاڵێکی ئەگەری چوونە ژوورەوە بۆ ھێرشێکی گەورەتر، بە تێپەڕین ھەژدە میل بە وڵاتێکی گردە بەرزدا تا قەڵا و شارۆچکەی جولیان؛ کە (تا ئێستاش پێی دەوترێت ئەلجزیر) ناوەکەیان لەسەر بەخشی. لە دوورگەی سەوز، لە کەپێکی سەوزەوە کە پێشڕەوی دەکات بۆ ناو دەریا.» لەوێ لەلایەن مەسیحییە پشتیوانەکانەوە بە میوانداری پێشوازییان لێکرا- ڕەنگە خزم و ھاوڕێ و لایەنگرانی کونت جوولیان.

ئەنجامی کۆتایی ھێرشێکی سەرکەوتوو بوو بۆ سەر بەشێکی بێ پاسەوانی ئەندەلوس، دواتر گەڕانەوەی سەلامەتی ھێرشبەرەکان بە تاڵان ودیلەکانەوە. ئەمەش تاریقی قەناعەت پێکرد کە دەتوانرێت ئیبەریا بە سەرکەوتوویی داگیر بکرێت.

دواتر تەریف یاوەری تاریقی کوڕی زیاد بوو، کاتێک ئەم دووەمیان دەستی بە داگیرکردنی ئیسلامی کرد بۆ ئیسپانیا و لە جەنگی واد لەکە لە ساڵی ٧١١دا شکستی بە پاشا ڕۆدریچ ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
تەل ئەرپاچیا

**تەل ئەرپاچیا** یا **تەپە ڕیشوە** (بە عەرەبی: *تل عربجیة*، ئینگلیزی: *Tell Arpachiyah*) شوێنێکی شوێنەوارییە، و دەکەوێتە گوندی مەلا عولیا لە پارێزگای نەینەوا لە دەشتی نەینەوا لە باشووری کوردستان لە عێراق. ناوەکەی لە گوندێکی نوێترەوە وەرگرتووە کە دەکەوێتە نزیکەی ٦.٤ کیلۆمەتر لە نەینەوا. ناوی دروستی ئەو تەپۆڵکەیەی کە شوێنەکە لەسەری ھەڵکەوتووە بریتییە لە تەپە ڕیشوە.

ھەروەھا تەپە گەورە شوێنێکی ھاوچەرخی سەردەمی بەردینی نوێیە و دەکەوێتە ناوچەی مووسڵ.

## مێژووی توێژینەوەی شوێنەوار
دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٨ لەلایەن ڕیجیناڵد کامپبێل تۆمپسۆنەوە وردبینی کرا، لەلایەن ماکس مالۆوان و جۆن کرویکشانک ڕۆز لە قوتابخانەی شوێنەوارناسی بەریتانی لە عێراق، لەگەڵ ئاگاتا کریستی، لە ساڵی ١٩٣٣ ھەڵکەندراوە. لێکۆڵینەوەی زیادە لە ساڵی ١٩٧٦ لەلایەن تیمێکەوە بە سەرۆکایەتی ئیسماعیل حیجەرە ئەنجامدرا. چەندین پێکھاتەی حەلەف ئاشکرا کران، لەوانە گۆڕی شاکان و "ماڵی سووتاندن". ھەروەھا کۆمەڵێک گڵکار و مۆری حەلەف دۆزرایەوە، لەگەڵ ھەندێک ناشتنی کۆیلە. 

## تەل ئەرپاچیا و دەورووبەری

تەل ئارپاچیا گردێکی شوێنەواری بچووکە، یان تەپۆڵکەیەکی نیشتەجێبوونە، کە زۆرترین تیرەی ٦٧ مەتر (٢٢٠ پێ) و بەرزی لوتکەکەی ٥.٥ مەتر (١٨ پێ). تیرەی تەواوی شوێنەکە نزیکەی ١٢٥ مەتر (٤١٠ پێ)ە.

## مێژووی داگیرکاری
ئەو شوێنە لە سەردەمی حەلەف و سەردەمی عوبەیددا داگیرکراوە. وا دیارە بەشدارییەکی زۆری لە دروستکردنی گڵکاردا ھەبووە. ئەو گڵکارەی لەوێ دۆزرایەوە، بنەمای کرۆنۆلۆژیای ناوخۆیی سەردەمی حەلەفیان پێکھێنا.

## سەرچاوەکان


پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:پارێزگای موسڵ
ئێسواتینی لە ئۆڵۆمپیاد

ئێسواتینی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. بەڵام لە دوو خولی داھاتوو (١٩٧٦، ١٩٨٠) بەشداری نەکرد. بەڵام دوای بەشداریکردن لە ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٤ لە لۆس ئەنجلەس لە سەرجەم خولەکانی دیکە بەشدارییان کردووە. ساڵی ١٩٩٢ بۆیەکەمجار و دوایین جار بەشدرای ئۆڵۆمپیادی زستانەیان کرد. ئێسواتینی تا ئێستا نەیتوانیوە ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنێت .

## خشتەی بەشدارییەکان

### مەدالیاکان لە یارییە زستانەکان

## سەرچاوەکان
شیبانیبا

**شیبانیبا** یا **تەل بیڵا** (بە عەرەبی: *شیبانیبا*، ئینگلیزی: *Shibaniba*) شوێنێکی شوێنەوارییە، و دەکەوێتە گوندی دەراویش لە پارێزگای نەینەوا لە دەشتی نەینەوا لە باشووری کوردستان لە عێراق. لە نزیک شارەدێی بەعشیقە. شاری دێرینی شیبانیبە، دوور نییە لە ئاشوورەوە. ناوی شیبانیبا لە سەرچاوەکانی ئاشوری ناوەڕاستەوە ھاتووە.

## مێژووی توێژینەوەی شوێنەوار
دوای چەند پشکنینێکی بچووک کە لەلایەن ئۆستن ھێنری لایاردەوە لە دەوروبەری ساڵی ١٨٥٠ ئەنجامدرا، تێل بیلا لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٣٤ لەلایەن تیمێکی زانکۆی پێنسیلڤانیا و قوتابخانەکانی ئەمریکی بۆ توێژینەوەی ڕۆژھەڵاتی ھەڵکەندراوە. ھەڵکۆڵینەکە لەلایەن ئیفرایم ئەڤیگدۆر سپایسەر لەگەڵ چارڵز باچێ سەرپەرشتی کرا. کارەکە ئاڵۆز بوو بەھۆی ئەوەی کە گردەکە بەسەر ١٨ خاوەندا دابەشکرابوو لەنێویاندا کڵێسایەکی جاکۆبی.

لە ھەمان کاتدا ئەم زانایانە بەدواداچوونیان بۆ شوێنی کۆن و نزیکی پەیوەندیدار لە تەپە گەورە کرد، کە دەکەوێتە نزیکەی ٨کم(٥ میل) باکووری ڕۆژھەڵاتی تەل بیلا.

## تەل بێلا و ژینگەکەی
شوێنەکە لە تەپۆڵکەیەکی گەورە پێکھاتووە و نزیکەی ٣٠دۆنم(١٢ھەکتار) دەگرێتەوە.

## مێژووی داگیرکاری
ھەندێک بەڵگەی داگیرکاری ھەیە تا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئوروک، لەوانەش ھەندێک بوونی حووری لە ناوەڕاستی ھەزارەی دووەمدا. بەڵام زۆربەی ماددە ھەڵکەندراوەکان لە سەردەمی ئاشوری ناوەڕاست و ئاشوری نوێن، لەوانەش مادەی گلیپتیک(نەخشی سەر بەرد) و ئێپیگرافی(نووسراوی سەر بەرد). لەوحی ئاشووری ناوەڕاست(نزیکەی ١٤٠٠-١٠٠٠ پێش زایین) لە تێل بیلا/شیبانیباوە بەڵگەی پێدراوە. ناوی *شیبانیبا* پەیوەندی بەم قۆناغەی مێژوویەوە ھەیە.

شوێنەوارەکانی حووری لە چینی سێیەمی ھەڵکەندەکاندا دەستنیشانکراون. بەراوردکردن لەگەڵ شوێنەوارە ھاوشێوەکانی *نوزی* وایکرد کە سپایزەر بگاتە ئەو ئەنجامەی کە حوورییەکان پێش ئەوەی بچنە نوزی، لە تەل بیلا نیشتەجێ بوون،

: “تەل بیلا بە ڕواڵەت لەلایەن حوورییەکانەوە چەند نەوەیەک پێشتر لە نوزی نیشتەجێ بوون ...”

نەبوونی بەڵگەنامەی نووسراو لە بیلا، بە پێچەوانەی نوزی، زیاتر پشتگیری لە ئەنجامەکەی کرد.

## سەرچاوەکان


پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی کوردستان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:پارێزگای موسڵ