بۆردوومانکردنی سویسرا لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەم

لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، وڵاتی بێلایەنی سویسرا ڕووبەڕووی بۆردوومان و شەڕی ئاسمانیی پچڕپچڕ بووەوە لە سەرەتادا، کە لە قۆناغەکانی کۆتایی جەنگەکەدا زیاتر بوون.

سویسرا ھاوسنوور بوو لەگەڵ وڵاتانی تەوەر، یان ئەو وڵاتانەی لەلایەن تەوەرەوە داگیرکرابوون، و ھەندێک جار بە تەواوی گەمارۆدرابوو. لە چەندین بۆنەدا، ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ئامانجەکانیان لە سویسرای پێکا، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدان و زیانی ماددی. حکوومەتی سویسرا سەرەتا لە ساڵی ١٩٤٠ و لە کاتی جەنگی فەڕەنسادا ڕێگری لە فڕۆکە ئەڵمانییەکان کرد، بەڵام بەرامبەر فشاری ئەڵمانیا تەسلیم بوو و دەستبەرداری ڕێگریکردن لە فڕۆکەکانیان بوو. ئەم ڕووداوانە بوونە ھۆی ئاڵوگۆڕی دیپلۆماسی. لەکاتێکدا ھێزەکانی ھاوپەیمانان ھۆکاری پێشێلکارییەکانیان بۆ ھەڵەی ئاڕاستە دۆزینەوە، لەکارکەوتنی ئامێرەکان، دۆخی کەشوھەوا و ھەڵەی فڕۆکەوانەکان دەگەڕاندەوە، ترس لە سویسرا دروست بوو کە ھەندێک لە پێشێلکارییەکانی بێلایەنی بە مەبەستی فشارخستنە سەر وڵاتەکە بێت بۆ کۆتاییھێنان بە ھاوکارییە ئابوورییەکانی لەگەڵ ئەڵمانیای نازی. سەرەڕای ھێرشە بۆردوومانەکان، ھێرشی ئاسمانی لەلایەن فڕۆکە جەنگییە تاکەکەسییەکانەوە لە کۆتایی جەنگەکەدا ئامانجەکانی سویسرایان دایە بەر دەستڕێژی گوللە. لە بەرامبەردا، سوپای سویسرا بە فڕۆکەی جەنگی و تۆپی دژە ئاسمانی ھێرشی کردە سەر فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە بەسەر ئاسمانی سویسرادا دەفڕین.

## پێشینە
لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ئاسمانی سویسرا لەلایەن ھەردوو لایەنەوە پێشێل دەکرا. لە کاتی جەنگی فەڕەنسادا، ھێزی ئاسمانیی سویسرا یازدە فڕۆکەی ئەڵمانییان خستە خوارەوە کە ئاسمانی سویسرایان پێشێل کردبوو، لە بەرامبەر لەدەستدانی سێ فڕۆکەدا. دیارترین ئەم ڕووداوانە دوای ئەوە ڕوویدا کە سویسرییەکان فڕۆکەیەکی مێسەرشمیت بی ئێف ١١٠یان لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠ خستە خوارەوە. لە وەڵامی ئەمەدا، ھێرمان گۆرینگ فەرمانی ھێرشێکی بە ٣٢ فڕۆکەی بی ئێف ١١٠ دەرکرد. ئەمانە لەلایەن ١٤ فڕۆکەی مێسەرشمیت ١٠٩ی سویسرییەوە ڕێگرییان لێکرا، کە بووە ھۆی لەدەستدانی چوار فڕۆکەی ١١٠. ئەمەش بووە ھۆی ھەڕەشەی ئەڵمانیا بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تۆڵەسەندنەوە، و لە ٢٠ی حوزەیراندا حکوومەتی سویسرا بڕیاریدا فەرمانی کۆتاییھێنان بە ڕێگریکردن لە فڕۆکە بیانییەکان لە ئاسمانی سویسرادا دەربکات.

بەھۆی ئەوەی فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان و تەوەر بە ئازادی بەسەر سویسرادا دەفڕین، زیاتر لە ٧٠٠٠ زەنگی ئاگادارکردنەوە لە کاتی جەنگدا لە سویسرا لێدران. ھەندێک لە بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان سوودیان لەم دۆخە وەرگرت بە بەکارھێنانی ئاسمانی سویسرا وەک ڕێگایەکی سەلامەتتر لە ئاسمانی دوژمن بۆ ھێرشەکانیان بۆ سەر ئامانجەکان لە ئەڵمانیا و گەڕانەوەیان، بەڵام زۆرجار، ئەو بۆمبھاوێژانەی تووشی کێشە دەبوون، نیشتنەوەیان لە سویسرای بێلایەن بۆ پەنابەری پێ باشتر بوو لەوەی لە خاکی ئەڵمانیا بنیشنەوە. لە ئەنجامدا، سویسرا لە کۆتاییدا ١٧٠٠ فڕۆکەوانی ئەمریکی دەستبەسەر کرد.

لە ساڵی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٢، بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان زۆر بە دەگمەن بەسەر سویسرادا دەفڕین، چونکە دەسەڵاتدارانی سویسرا، لەژێر فشاری ئەڵمانیادا، بڕیاری کوژاندنەوەی گڵۆپەکانیان «black-outs» سەپاند بۆ ئەوەی ئاڕاستە دۆزینەوە بۆ تیمە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و بەریتانیا ئاڵۆز بکەن. بەو پێیەی خاکی بێلایەنی سویسرا بۆ بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان سەلامەت بوو، ئەڵمانیا فشاری خستە سەر سویسرییەکان تا تیمە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ناچار بە نیشتنەوە بکەن لە سویسرا، لە جیاتی ئەوەی ڕێگەیان پێ بدەن بەردەوام بن لە ھێرشەکان.

## پێشێلکارییەکانی تەوەر بۆ سەر ئاسمانی سویسرا
ئەڵمانیای نازی بەردەوام ئاسمانی سویسرای پێشێل دەکرد. لە کاتی جەنگی فەڕەنسادا، فڕۆکەکانی ئەڵمانیا لانی کەم ١٩٧ جار ئاسمانی سویسرایان پێشێل کرد. لە چەندین ڕووداوی ئاسمانیدا، سویسرییەکان ١١ فڕۆکەی لوفتڤافەیان خستە خوارەوە لە نێوان ١٠ی ئایار و ١٧ی حوزەیرانی ١٩٤٠، لەکاتێکدا سێ فڕۆکەی خۆیان لەدەستدا. دیارترین ئەم ڕووداوانە دوای ئەوە ڕوویدا کە سویسرییەکان فڕۆکەیەکی مێسەرشمیت بی ئێف ١١٠یان لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠ خستە خوارەوە. لە وەڵامی ئەمەدا، ھێرمان گۆرینگ فەرمانی ھێرشێکی بە ٣٢ فڕۆکەی بی ئێف ١١٠ دەرکرد. ئەمانە لەلایەن ١٤ فڕۆکەی مێسەرشمیت ١٠٩ی سویسرییەوە ڕێگرییان لێکرا، کە بووە ھۆی لەدەستدانی چوار فڕۆکەی ١١٠. ئەمەش بووە ھۆی ھەڕەشەی ئەڵمانیا بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تۆڵەسەندنەوە، و لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٤٠دا حکوومەتی سویسرا بڕیاریدا فەرمانی کۆتاییھێنان بە ڕێگریکردن لە فڕۆکە بیانییەکان لە ئاسمانی سویسرادا دەربکات، لە جیاتی ئەوە فڕۆکە جەنگییەکانی سویسرا دەستیان کرد بە ناچارکردنی فڕۆکە سنووربەزێنەکان بۆ نیشتنەوە لە فڕۆکەخانەکانی سویسرا. یەکەکانی دژە ئاسمانیش ھەر کارا بوون. ئادۆڵف ھیتلەر بە تایبەتی تووڕە بوو کاتێک بینی کەرەستەی ئەڵمانی بەکاردێت بۆ خستنەخوارەوەی فڕۆکەوانە ئەڵمانییەکان. ئەو وتی کە ئەوان «بە شێوازێکی تر» وەڵام دەدەنەوە. دواتر، ھیتلەر و ھێرمان گۆرینگ تێکدەریان نارد بۆ وێرانکردنی فڕۆکەخانەکانی سویسرا، بەڵام پێش ئەوەی بتوانن ھیچ زیانێک بگەیەنن لەلایەن ھێزەکانی سویسراوە دەستگیرکران.

## پێشێلکارییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر ئاسمانی سویسرا
لە ساڵی ١٩٤٣دا، سوپای سویسرا دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە ئاسمانی سویسرایان دەبەزاند. شەش فڕۆکەی ھاوپەیمانان لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی ھێزی ئاسمانیی سویسراوە خرانە خوارەوە و چواری دیکەش بە تۆپی دژە ئاسمانی، کە بووە ھۆی کوژرانی ٣٦ فڕۆکەوانی ھاوپەیمانان. یەکەم فڕۆکەی ھاوپەیمانان کە خرانە خوارەوە دوو بۆمبھاوێژی ھێزی ئاسمانیی شاھانە بوون کە لە شەوی ١٢–١٣ی تەممووزی ١٩٤٣ بە نزمی بەسەر خاکی سویسرادا دەفڕین، کە بە تەقەی دژە ئاسمانیی سویسرا لە ڤالێ خرانە خوارەوە. یەکەم بۆمبھاوێژی ئەمریکی کە لەسەر سویسرا خرایە خوارەوە، لە نزیک باد ڕاگاچ لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ خرایە خوارەوە، و تەنھا سێ کەس لە تیمەکەی ڕزگاریان بوو.

لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٤٤، فڕۆکە ئەمریکییەکانی جۆری پی-٥١ مەستانگ کە پاسەوانی بۆمبھاوێژێکی بی-١٧ی زیانلێکەوتوویان دەکرد، پەڕینەوە بۆ ناو ئاسمانی سویسرا و ڕووبەڕووی فڕۆکە سویسرییەکانی جۆری مێسەرشمیت بی ئێف ١٠٩ بوونەوە. بەبێ ئەوەی درک بەوە بکەن کە لەسەر سویسران، پی-٥١ەکان ھێرشیان کردە سەر مێسەرشمیتە سویسرییەکان، و دانەیەکیان خستە خوارەوە و فڕۆکەوانەکەیان کوشت، و زیانیان بە دانەیەکی تریش گەیاند.

## ڕێکارەکانی دادگایی سەربازی
سەبارەت بە بۆردوومانەکەی زوریخ، دادگایییەکی سەربازی لە ١ی حوزەیرانی ١٩٤٥ لە ئینگلتەرا بەڕێوەچوو. عەقید جەیمس ئێم. ستوارت، ڕۆڵگێڕی بەناوبانگ و فڕۆکەوانی بی-٢٤ی کاتی جەنگ، ئەفسەری سەرپەرشتیاری دادگایییەکە بوو. تۆمەتبارەکان بریتی بوون لە فڕۆکەوانی پێشەنگ مولازم ویلیام ئاڕ. سینکۆک و یەکێک لە ئاڕاستەدۆزەرەوەکانی، مولازم تیۆدۆر کیو. بالیدس، بەھۆی پێشێلکردنی ماددەی ٩٦ی جەنگ، و سینکۆک بە تایبەتی بەھۆی ئەوەی «بە ھەڵە و کەمتەرخەمی بووەتە ھۆی خستنەخوارەوەی بۆمب لە خاکی دۆستدا». دەرکەوت کە دۆخی کەشوھەوا و لەکارکەوتنی ئامێرەکان ھۆکار بوون؛ تۆمەتبارەکان بێتاوان دەرچوون لە بەرپرسیارێتی تاوانکاری. داواکارانی گشتی بۆ دادگای سەربازیی نێونەتەوەیی بۆ ڕۆژھەڵاتی دوور جارێک ئەم دۆسیەیەیان وەک پێشینەیەکی زیاتر تاوتوێ کرد بۆ دادگاییکردنی فڕۆکەوانە ژاپۆنییەکانی بەشداربوو لە ھێرشە لەناکاوەکەی پیرڵ ھاربەر. لەگەڵ ئەوەشدا، بە خێرایی بیرۆکەکەیان پشتگوێ خست دوای ئەوەی درکیان بەوە کرد کە ھیچ یاسایەکی نێودەوڵەتی نییە کە ناوچە بێلایەنەکان و ھاووڵاتیان بە تایبەتی لە ھێرشی فڕۆکە بپارێزێت.

## قەرەبووکردنەوە
سەرەڕای ئەو ٤ ملیۆن دۆلارە ئەمریکییەی کە تا تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ درابوو، حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕازی بوو بە پێدانی ٦٢٬١٧٦٬٤٣٣٫٠٦ فرەنکی سویسری (کە ئەوکات بەرامبەر بە ١٤٫٤ ملیۆن دۆلار بوو، یان ٢٥٧ ملیۆن دۆلار بە نرخی ئێستا) بە حکوومەتی سویسرا وەک پارەدانێکی تەواو و کۆتایی بۆ زیانی کەس و موڵک و ماڵ لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩.

## سەرچاوەکان