open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شارستانی شنۆ

**شارستانی شنۆ** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ھەرێمی موکریان لە ئێران ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری شنۆیە. لە باکوورەوە لەگەڵ شارستانی ورمێ، لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی پیرانشار، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی نەغەدە و لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ ھەرێمی کوردستان ھاوسنوورە.

لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ نزیکەی ١٣٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە. ئەم شارستانە بە شاخی بەرز دەورە دراوە کە تەنانەت لە لوتکەی ھاوینشدا بە فێنک دەمێننەوە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارستانە یەکسانە بە ٧٣٨٨٦ کەس. خەڵکی ئەم شارستانە بە کوردی قسە دەکەن.

## زمان
زۆربەی دانیشتوانی شارستانی شنۆ بە زمانی کوردی(سۆرانی) دەدوێن، کە ھەم بە زاراوەی ناوخۆیی(نزیک لە زاراوەی ڕەواندز و ھەولێر) و ھەم شێوەزاری موکریانی قسە دەکەن. خەڵکی ئێڵی ھەرکی بە کرمانجی قسە دەکەن.

## ئایین
دانیشتوانی شارستانی شنۆ ئیسلام(سوننەن). نزیکەی ٩٦٪ شافعی و ٤٪ حەنەفین.

## ئیڵ و ھۆزەکان
لە نێو ئێڵەکانی شارستانی شنۆ دەتوانین ئاماژە بە زەرزا و سادات و ھەرکی و مامەش و شکاک و ئێڵەکانی تری موکری بکەین.

## شەڕی ئێران و عێراق
ھەروەھا لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا شارستانی شنۆ کیمیاباران کرا. لە ڕۆژانی دوای پەسەندکردنی بڕیاری ژمارە ٥٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەلایەن ھەردوو لایەنی جەنگەوە، واتە بەرامبەر کۆماری ئیسلامی ئێران و ڕژێمی بەعسی عێراق. لە ٢ی ئابی ١٩٨٨، فڕۆکەکانی سوپای بەعسی عێراق ھێرشیان کردە سەر ھەندێک ناوچەی شارستانی شنۆ و لەو ھێرشانەدا گازی دەماری خەردەلیان بەکارھێناوە. دوای ئەو ھێرشانە نزیکەی دوو ھەزار و ٧٠٠ کەس بریندار بوون. لەم ھێرشانەدا کە کاتژمێر ٢:٤٥ خولەکی بەیانی (٢ی ئابی ١٩٨٨) ڕوویدا، کاتێک خەڵکی شنۆ خەوتبوون، ژمارەیەک خانووی نیشتەجێبوون و دەوروبەریان لە لای رۆژئاوا و باشووری رۆژئاوای شار لە ناوچەکانی بەردە بەردە زارد. کەچەڵاوا و مام تامر لە لایەن فڕۆکەکانی گاگارین سەر بە رژێمی عێراق ھێرشیان کرایە سەر. ھەروەھا لە راپۆرتەکەیدا شاندی نەتەوە یەکگرتووەکان ژمارەی بریندارانی ٢٦٠٠ کەس راگەیاندووە.

## دابەشکارییەکانی وڵاتی
### شارەکان
* شاری شنۆ
* شاری نەڵۆس

### گوندەکان
#### بەشی ناوەندی
* **شنۆی باکوور**: سەوجە - ئەمیرئاوا - تاجیناوێ - حەسەن نووران - گوندەوێڵە - شاوانە - عاڵیاوێ - نەڵیوان

* **دەشتەبێڵ**: دووربە - ئیسلاملوو - سێکانی - شیوە بیرۆ - گەڵاز - گوندی مەلاعیسا - ئاغبڵاغ - دۆستەگ - لۆرکان - سیاوان

#### بەشی نەڵۆس
* **شنۆی باشوور**: دێشەمس - دێ گورج - ئاسناوێ - سەرگیز

* **ھێ**: سۆفیان - کانیڕەش - سینگان - شێخان - ھێ - بیمزۆرتە - میراوێ

## گوندەکان
جبریلاوێ، سەوجە، گوندەوێڵە، حەسەننووران، ئاڵیاوێ، گورگاوێ، تاچیناوێ، نەڵیوان، پووشاوێ، میراوێ، ھێ، شێخان، گوندی مەلا عیسا، کانی سپی، گەڵاز،چە لاش. پۆڵێ، قوڕووشاوێ، سەرگیز، دێشەمس، قەرەسەقەل، پرداوێ، خانلەر، قەزەناوێ، سۆفیان، کانی ڕەش و پێروان، جەڵدیان، سینگان، خورشت، کانی سۆرک، بێمزورتێ، دواوان، چەپەراوێ، بابخاڵاوێ، کانیڕەش، قەڵاتیان، شێخان ، تاژەندەرێ، بێتریان، کیسەڵاوێ، دڕوو، پێگەڵە، سەردەرێ، باڵاگیر، قەرەسەقەل، چەشمەگۆل، سەنگەرێ، گوندی مام برایم، دووڕبە، گرکاشان، بێژاوێ، شاوانێ، زمێ، ئاڵکاوێ،  ...

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانی شنۆ
شنۆ
پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ئیبراھیمی یەکەم

**ئیبراھیمی یەکەم**، نۆزدەیەم خەلیفەی عوسمانی بوو و حوکمی گرتە دەست لە دوای وەفاتی موڕادی چوارەمی برای لە ساڵی ١٦٤٠دا و کاتێک لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو، لە ماوەی حوکمی براکانی عوسمانی دووەم و موڕادی چوارەمدا دوور بوو لە ھەر کاروبارێک، و کوژرانی چوار براکەی بینی، و چاوەڕێی ھەمان چارەنووسی ئەکرد، ئەمەش وایلێکردبوو توڕە بێت و خۆنەگرێت لەسەر ھیچ شتێک، لەسەرەتادا ویستی وەک براکەی موڕادی چوارەم بێت، بەڵام سیفەتەکانی ئەوی نەبوو، کارووباری دەوڵەت تێک چوو، لابردن یان کوشتنی سەدڕی ئەعزەمەکان ڕوویدا، بەڵام لەبەرئەوەی دەوڵەت شان و شکۆکەی بۆ گەڕایەوە لە سەردەمی مورادی چوارەمدا، کەمی تواناکانی سوڵتان ئیبراھیم کاریگەری زۆری نەبوو لەسەر دەوڵەت.

## دانانی سولتان
سوڵتان موڕادی چوارەم وەفاتی کرد و مناڵی لە پاش بە جێ نەما، ویلایەت گوێزرایەوە بۆ ئیبراهیم کە ئەو کاتە بەند کرابوو، کاتێک چوونە لای بۆئەوەی پیرۆزبایی لێبکەن، وا گومانی برد کە ئەمە فێڵێکە لەلایەن براکەیەوە لێی ئەکرێت بۆ تاقیکردنەوەی دلسۆزییەکەی، لەبەرئەوە ڕەتی کردەوە و پێی ووتن ئەو بەندیخانە بە باشتر ئەزانێن و باوەڕی پێ نەکردن تا دایکی چوو بۆ لای و تەرمەکەی سوڵتان موڕادی لەگەڵدا بوو، پاشان باوەڕی کرد و ڕازی بوو خەلافەت بگرێتە دەست، شمشێرەکەی سوڵتان عوسمانی یەکەمی هەڵگرت لە مزگەوتی ئەبوئەیووبی ئەنساڕی، ووتاری دا و ووتی؛ سوپاس بۆ تۆ خوایە کە بەندەیەکی لاوازی وەک منت بە شایستەی ئەم پایە دانا، خوایە حاڵی نەتەوەکەم باش و چاک بکە لە ماوەی حوکممدا.
## سیاسەتی ناوخۆ
ئەوەی کە دەچێتە پاڵ لاوازی سوڵتان ئەوەبوو کە ژنەکانی کۆشکی دەسەڵات دەستیان وەردایە کارووباری دەوڵەت، و کاریگەرییان زۆر زۆربوو، سەدڕی ئەعزەم قەرە موستەفا پاشا توانی بە روویاندا بوەستێت و زۆر بە توندی ڕێگە لە گەندەڵەکان بگرێت.

سوڵتان موڕادی چوارەم زۆر چاکسازی ناوخۆیی کردبوو وەک بە گژداچوونی گەندەڵی و نوێکردنەوەی سوپا و ڕاهێنانی ئینکیشاری، کە ئەمەش وایکرد خەلیفەی نوێ ڕوو بکاتە ڕژێمی ئابووری و ڕێکخستنەوەی.
## یاخی بوونی ئینکیشاری
بارودۆخی دەوڵەت بەرەو خراپی ڕۆیشت، داراییەکەی تێکچوو، ئینکیشاری دەستیان کرد بە دەستێوەردان لە کارووباری دەوڵەتدا، سوڵتان ئیبراهیم هەوڵیدا دەست بەسەر ئاژاوەکەدا بگرێت، و کۆتایی بەسەرکردەکانی ئینکیشارییەکان بهێنێت کە لە جیاتی ئەرکی خۆیان کە پاراستنی دەوڵەت بوو دەستیان کرد بە تاڵانکردن و ێران کردن.

کاتیک سەرکردە ئینکیشارییەکان بەمەیان زانی، سوڵتانیان لابرد، و شۆڕشیان راگەیاند، هەندێک لە زانا ئایینییەکان یارمەتیان دان و دایکی كۆسەم سوڵتان لە پشتی شۆڕشەکەوە بوو، و هەموو ڕێکەوتن لەسەر لابردنی ئیبراهیم و محەمەدی چوارەمییان لە جێگەی دانا کە لە تەمەنی حەوت ساڵیدا بوو، ئەم شۆڕشەش لە ٨ی ئابی ١٦٤٨ دابوو، دە ڕۆژ دوای لابردنی سوڵتان ئیبراهیم بڕیاری کوشتنیان دا، لەگەل ئەوەی زۆر لە پیاوەکانی دەوڵەت داوای گەڕاندنەوەیان ئەکرد، بەڵام سوڵتان خنکێنرا لە تەمەنی سی و سێ ساڵیدا و نێژرا لە مزگەوتی ئایا سۆفیا لە تەنیشتی مامی موستەفای یەکەم.

## سەرچاوەکان
*سایتی ئیسلام ئۆن لاین
*مێژووی دەوڵەتی عوسمانی – محەمەد فەرید بەگ

پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦١٥
پۆل:مردووانی ١٦٤٨
عوسمانی دووەم

**سوڵتان عوسمانی دووەم** کوڕی ئەحمەد کوڕی محەممەد کوری موڕادی سێیەم، ھەستا لە دژی مامەکەی مستەفای یەکەم و لایبرد و حوکمی لێوەرگرت ساڵی ١٦١٨ و خۆی حوکمی گرتە دەست کاتێک لە تەمەنی ١٣ ساڵیدابوو و وڵات لەژێر مەترسی ناوخۆیی و دەرەکییدا بوو و کارووباری ولات تێک چوو بوو، عوسمانی دووەم لەگەڵ کەمی تەمەنی ویستی چاکسازی ئەنجام بدات و ژیان بگەڕێنێتەوە بۆ دام و دەزگاکانی دەوڵەت بەڵام نەیتوانی ئەوە بکات و ڕێگەیان گرت، سوپای ئینکیشاری لاواز بوون لە شەڕدا و یاخی ئەبوون و عوسمانی دووەم ویستی دەرسیان دابدات و بە سەربازی نوێی ڕاھێنراو جێگەیان بگرێتەوە لەبەرئەوە سوپای ئینکیشاری شۆڕشیان لێکرد و کوشتیان لە ٢٠ی ئایاری ١٦٢٢ز.

## سەرچاوەکان
* سایتی مەعریفە

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٤
پۆل:تاوانەکانی ١٦٢٢
پۆل:مردووانی ١٦٢٢
پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان
شەوی قەدر

**شەوی قەدر**، یەکێکە لە شەوەکانی مانگی ڕەمەزان و بەرزترینیانە، کە موسڵمانان لەو باوەڕەدان چاکترە لە ھەزار مانگ، و لەو شەوەدا قورئان دابەزیووە بۆ پێغەمبەر محەممەد (د.خ).

## شەوی قەدر لە قورئان و فەرموودەدا
لەو ئایەتانەی قورئان و فەرموودەکانی پێغەمبەر محەممەد کە دەربارەی ئەم شەوە ھاتوون، ئەمانەی خوارەوەن؛
* لە قورئاندا و لە سوورەتی قەدردا دەربارەی ئەم شەوە ھاتووە (ئێمە بەڕاستی قورئانمان دابەزاندووەتە خوارەوە لە شەوێکی بەفەڕو ڕێزداردا، جا تۆ چووزانی شەوی بەفەڕ کامەیە و چ خێر و بەرەکەتێکە،‌ شەوی قەدری بەڕێز لە ھەزار مانگ ڕێزدار و خێردارترە)
* ھەر لە قورئاندا ھاتووە لە سوورەتی دوخاندا؛ ((بەڕاستی ئێمە لە شەوێکی بەفەڕ و پیرۆزدا (کە شەوی قەدرە) دامانبەزاندووەتە خوارەوە، بێگومان ئێمە ھەمیشە بێدارکەرەرەی بەندەکانمانین، لەو شەوەدا ھەموو کار و کردەوە و بەرنامەیەکی پڕ لە حیکمەت و دانایی لە یەک جیا دەکرێتەوە، ئەمەش فەرمان و بڕیارێکە لەلایەن ئێمەوە، بێگومان ئێمەیش پێغەمبەران دەنێرین، ڕەوانە کردنی ئەم قورئانە، ڕەحمەتی پەروەردگاری تۆیە بۆ ئادەمیزاد، تا لە سەرگەردانی ڕزگاری ببێت، بەڕاستی ھەر ئەویشە کە بیسەر و زانایە بە ھەموو شتێک))
* پێغەمبەر (محەممەد) دەربارەی ئەم شەوە فەرموویەتی: « مَنْ قَامَ لَیْلَةَ القَدْر إیمَانَاً وَاحْتِسَابَاً غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنبِةِ » 
واتە: ھەر کەسێک شەوی قەدر زیندوو بکاتەوە و باوەڕی پێی ھەبێت و چاوەڕێی پاداشتی خوا بێت، خوا لە تاوانەکانی پێشووی خۆش دەبێت.
* عائیشەی خێزانی پێغەمبەر گێڕاویەتییەوە: « گوتم: ئەی پێغەمبەری خوا ئەگەر زانیم چ شەوێک شەوی قەدرە، چی بڵێم لەو شەوەدا ؟ فەرمووی: بڵێ: «اللھُمَّ إِنَّکَ عَفُوٌّ تُحِبُ الْعَفْوَ فَاعْفُ عَنِّی». واتە: خوایە تۆ لێبوردەیت و لێبوردنت خۆش ئەوێت، لێم ببوورە.
* ھەروەھا لە (عائیشە)وە دەگێڕنەوە فەرموویەتی: « کَانَ رَسُولُ اللهِ صلی اللە علیە وسلم یَجْتَھِدُ فی العَشْر الأَوَاخِر مَا لا یَجْتَھِدُ فی غَیْرھَا ».
واتە: پێغەمبەری خوا لە دە ڕۆژی کۆتاییدا زیاتر ھەوڵی خواپەرستی دەدا بە شێوەیەک ئەو ھەوڵەی لە ڕۆژانی تردا نەدەدا.

## کاتی شەوی قەدەر
ئامۆژگاری موسڵمانان کراوە بەوەی ئەم شەوە ڕابگرن بە یاد و پەرستنی خوا و نەخەون تا بەیانی لەبەر ئەو چاکە و گەورەیەی لەم شەوەدا ھەیە زیاترە لە ھەزار مانگ، بۆ زانینی ئەم شەوە لە فەرموودەی پێغەمبەر ئیسلامدا ھاتووە کەوا فەرموویەتی بۆ شەوی قەدر بگەڕێن لە دە شەوی کۆتایی ڕەمەزاندا، ھەروەھا لە فەرموودەی تردا ھاتووە فەرموویەتی بە دوایدا بگەرین لە نۆیەم، و حەوتەم، و پێنجەم ، بەم شێوەیە بە پێی ھەندێک لە فەرموودەکان لە دە شەوی کۆتایی دایە و بە پێی ھەندێکی تر لە شەوە تاکەکانی دە شەوی کۆتایی ڕەمەزاندایە.
## نیشانەکانی ئەم شەوە
ئەم شەوە چەند نیشانەیەکی ھەیە کە پێغەمبەر محەممەد ئاماژەی پێداون، لەوانە بەرە بەیانی شەوی قەدر خۆر ھەڵدێت و تیشکی نییە، ھەروەکو تەشتێک تا ئەو کاتەی بەرز دەبێتەوە، ھەروەھا شەوی قەدر شەوێکی بێ دەنگ و ڕوونە، نە گەرمە و نە سارد، خۆری بەیانییەکەی لاواز و سوور دەبێت.

## سەیری ئەم بابەتانەش بکە
* ڕەمەزان
* قورئان
## سەرچاوەکان

* پێگەی بەھەشت

پۆل:ڕەمەزان
پۆل:بۆنە ئیسلامییەکان
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
حیجاز

250px|وێنۆک|حیجاز
**حیجاز**، ناوچەیەکی جوگرافیی و مێژوویییە، بەشی ڕۆژاوای شانشینی سعوودیە پێک دەھێنێت، و سنووری مێژوویی حیجاز لە باشوورەوە بە سەعدە دانرێت لە یەمەن ھەتا معان لە ئوردن لە باکوورەوە، و چەندین ھۆز و تیرەی جیاوازی تێدا ژیاوە.

حیجاز گرنگییەکی ڕۆحی و ڕۆشنبیری و ئابووری و گەشت و گوزاری ھەیە، سەرچاوەی پەیامی محەممەدییە و دوو حەرەمە پیرۆزەکەی موسڵمانانی لێیە، کە یەکێکیان کەعبەی پیرۆزە و قیبلەی موسڵمانانە و بیری زمزمی تیایە، و ئەویتریان مزگەوتی پێغەمبەرە کە ئارامگەی پێغەمبەر محەممەد و ھەردوو ھاوەڵی گەورە ئەبووبەکر و عومەری کوڕی خەتابی تیایە، ھەروەھا حیجاز بەسترابوو بە جۆڵەی بازرگانییە دێرینەکانەوە بە کاروانە ھاوینە و زستانەکانەوە.

لە باکوورەوە عێراق و ئوردن لە ڕۆژاواوە دەریای سوورە کە ھاو سنوورە لەگەڵ میسر سۆماڵ لە باشوورەوە عوممان یمەنە لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە شانشینی عەرەبی یەکگرتووە و لە ڕۆژھەڵاتەوە بەحرەین و قەتەر ھەن لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ کوەیت ھاوسنورە. بەزۆری خاکەکەی بیابانە، حیجاز سعودیای ئێستا دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:جوگرافیای عەرەبستانی سعوودی
پۆل:حیجاز
قوبرسی باکوور

**قوبرسی باکوور** بە فەرمی **کۆماری تورکی قوبرسی باکوور** (بە تورکی:Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ) ناوچەی ژێر دەسەڵاتی تورکەکانی قوبرس لە باکووری دوورگەی قوبرسە، کە بە کردەوە دەوڵەتێکی سەربەخۆیە.

## سەرچاوەکان

Zypern Times

پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە
پۆل:جیاییخوازی لە قوبرس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٨٣

پۆل:قوبرس
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات
پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
ناگۆرنۆ-قەرەباغ

thumb|سنوورەکانی پێشووی پارێزگای خودموختاری ناگۆرنۆ-قەرەباغ

**ناگۆرنۆ-قەرەباغ** (بە تورکی ئازەربایجانی:Dağlıq Qarabağ / Yuxarı Qarabağ، بە ئەرمەنی:Leṙnayin Ġarabaġ) ناوچەیەکی گەمارۆدراوە لە قەوقازی باشور، کە لە ڕۆژئاوای وڵاتی ئازەربایجان ھەڵکەوتووە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتوانی ئەم ناوچە خودموختارە ١٣٨٠٠٠ کەس بووە، ئەم هەرێمە ناوەندی شاری (لاچین)ە، زۆربەی دانیشتوانی کورد بوون بەلام لە ساڵی ۱۹۹۲کەوتە ژێر دەستی داگیرکەری ئەرمینیا، هەر لەبەرئەوە کوردەکان کۆچیان کرد و ئەو هەرێمەیان بەجێهێشت کە لە باوباپیرانیانەوە بۆیان مابۆوە.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیسی

پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ
پۆل:قەوقاز
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:دابەشکارییەکانی کۆماری ئازەربایجان
دوورگەی کریسمس

**مەڵبەندی دوورگەی کریسمس**، مەڵبەندێکی ئۆسترالیایە لە ئۆقیانووسی ھیند ھەڵکەوتووە. ئەم دوورگەیە لە ٢٦٠٠ کیلۆمیتری باکووری ڕۆژئاوای شاری پێرد لە ڕۆژئاوای ئۆسترالیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتوانی ئەم دوورگەیە ١.٤٠٢ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی - نووسراوەی 05:45، 3 August 2011


پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ئۆسترالیا
پۆل:دوورگەکانی ئوقیانووسی ھیند
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
دوورگەکانی کۆکۆس

**مەڵبەندی دوورگەکانی کۆکۆس(کیلینگ)** کە ھەروەھا **دوورگەکانی کۆکۆس** و **دوورگەکانی کیلینگ**یش ناو دەبردرێ، مەڵبەندێکە لە ئۆسترالیا کە لە ئۆقیانووسی ھیند، لە باشووری ڕۆژئاوای دوورگەی کریسمەس ھەڵکەوتووە. ئەم مەڵبەندە لە دوو ئاتۆڵ و ٢٧ دوورگەی مەرجانی پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ئۆسترالیا
سولەیمانی دووەم

**سولەیمانی دووەم** کوڕی ئیبراھیم کوری ئەحمەد، لە نێوان ساڵانی ١٦٤٢ تا ١٦٩١ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی.

حوکمی گرتە دەست دوای براکەی محەمەدی چوارەم لە ساڵی ١٠٩٩ک و تەمەنی لە سەروو چل ساڵییەوە بوو، بەخششی سەربازەکانی زیاد کرد و لێی نەپرسینەوە لەسەر ئەوەی بە براکەیان کرد، چاویان تێبڕی و لێی یاخی بوون و سەرکردەکەیان کوشت و سەدڕی ئەعزەم سیاوس پاشایان کوشت، و سوڵتان سەدڕی ئەعزەمێکی نوێی دانا ئەویش موستەفا پاشا کوڕی محەممەد کوبرللی بوو.

ڕکەبەرەکانی دەوڵەتی عوسمانی سوودیان لەم فرسەتە وەرگرت، نەمسا زۆر لە شوێنەکانی گێڕایەوە و بوندقیە بە ھەمان شێوە، و موستەفا پاشا لەسەر پەیڕەوی باوکی و براکەی ڕۆیشت خەڵکەکەی پاراست لە ڕەفتاری سەربازەکان و حەقی خۆیانی دا بە سەربازەکان و ھەڵسوکەوتێکی باشی لەگەڵ مەسیحییەکان کرد، خەڵک خۆشیان ویست ھەتا مەسیحییەکانی مۆرە شۆڕشیان کرد لە دژی بوندقیە و سوپاکەیان کردە دەرەوە لە وڵات، و ھەندێک لە ناوچەکانی نەمسای گێڕایەوە و ملی بە خانی قڕم کەچ کرد.

ھەرێمی ترانسلڤانیایان گێڕایەوە کە بەمەش دەوڵەتی عوسمانی زۆری لە شان و شکۆکەی بۆ گەڕایەوە، خەلیفە کۆچی دوایی کرد ساڵی ١٦٩١ و مناڵی نەبوو، براکەی ئەحمەدی دووەم جێگەی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٢
پۆل:مردووانی ١٦٩١
مستەفای یەکەم

**موستەفای یەکەم** کوڕی محەممەد کوڕی موڕاد کوڕی سەلیمی دووەم، لە نێوان ساڵانی ١٥٩١ تا ١٦٣٩ز ژیاوە، حوکمی دەوڵەتی عوسمانی گرتە دەست لە ساڵی ١٦١٧ بۆ ماوەی سێ مانگ، گوێی نەئەدا بە کاروباری دەوڵەت و ھەتا ھیچی لە بارەیەوە نەئەزانی، ئیشی کرد لەسەر کوشتنی براکانی وەک سوڵتانەکانی پێش خۆی، و لە ساڵی ١٦١٨ کوڕی براکەی عوسمانی دووەم لایبرد لەسەر حوکم، بەڵام جارێکی تر حوکمی گرتەوە دەست دوای ئەوەی ئینکیشاری عوسمانی دووەمیان کوشت لە ساڵی ١٦٢٢، تەنھا یەک ساڵ حوکمی کرد و لابرا لەلایەن کوڕی براکەی موڕادی چوارەم لە سالی ١٦٢٣ و لەسەر دەستی سوپای ئینکیشاری و خاوەن مەبەستەکان، ووتراوە کە عەقڵی لاواز بووە.

## سەرچاوەکان
* سایتی مەعریفە

پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩١
پۆل:مردووانی ١٦٣٩
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٦٠٠
ئەحمەدی دووەم

**ئەحمەدی دووەم** کوڕی ئیبراھیم کوری ئەحمەد لە نیوان ساڵانی ١٦٤٣ تا ١٦٩٥ ژیاوە، بیست و یەکەم خەلیفەی عوسمانییە، ساڵی ١٦٩١ دەسەڵاتی گرت دەست لە دوای سولەیمانی برای بۆ ماوەی چوار ساڵ تا کۆچی دوایی کرد، خۆشنوسێکی لێھاتوو بوو، لە ڕۆژانی حوکمیدا سەدڕی ئەعزەم موستەفا کوبریللی کۆچی دوایی کرد کە لە دژی نەمسا تێ ئەکۆشا، عریجی پاشا لە جێگەی دانرا و لاواز بوو.

لەم ڕۆژانەدا بوندقیەیان لە دەستدا لەگەڵ ھەندێک لە دوورگەکانی دەریای ئیجە، سوڵتان کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ١٦٩٥ و برازاکەی موستەفای دووەم کوڕی محەمەدی چوارەم لە جێگەی دانرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سوڵتانە عوسمانییەکانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٣
پۆل:مردووانی ١٦٩٥
پێرستی کۆدی تەلەفۆنی وڵاتان

thumb|کۆدەکانی پێوەندی نێونەتەوەیی
ئەمە لیستی کۆدی تەلەفۆنی وڵاتانی جیھانە کە لە لایەن ITU-T پێناسەکراوە.

## شوێنەکانی بێ کۆدی وڵاتی

شوێنەکانی‌تر بێ کۆدی پێوەندی:

## تەواو

## سەرچاوەکان
مەحموودی یەکەم

سوڵتان **مەحموودی یەکەم** کوڕی خەلیفە موستەفای دووەم، لە نێوان ساڵانی ١٦٩٦ تا ١٧٥٤ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست دوای ئەحمەدی سێیەم ساڵی ١٧٣٠ لە تەمەنی سی و پێنج ساڵیدا، لەگەڵ سەفەوییەکان جەنگا و سەرکەوت بەسەر تەھماسب و عوسمانییەکان تەبرێز و ھەمەدان و ھەرێمی لوڕستانیان گرت.

شەڕکەوتەوە لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و ڕووسیا لەم سەردەمەدا، و ڕووسیا چەند ناوچەیەکی عوسمانی داگیر کرد، ھەر لەم سەردەمەدا عوسمانییەکان سەرکەوتن بەسەر نەمسا و سڕبدا و بەلەگراد و ئەفلاقیان گەڕاندەوە و ڕو، سیا پەیمانی دا بە دروستنەکردنی کەشتی لە دەریای ڕەشدا.

ھەروەھا پەیمانیان بەست لەگەڵ سویددا دژی ڕووسیا ساڵی ١١٥٣ک، و مەحموودی یەکەم کۆچی دوایی کرد ساڵی ١٧٥٤ز و براکەی عوسمانی سێیەم جێگەی گرتەوە.

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٦
پۆل:مردووانی ١٧٥٤
عوسمانی سێیەم

سوڵتان **عوسمانی سێیەم** برای مەحموودی یەکەم ساڵانی ١٦٩٩ تا ١٧٥٧ ژیاوە، یەکێکە لە سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست دوای وەفاتی براکەی مەحموودی یەکەم و ئەو کاتە تەمەنی زیاتر بوو لە پەنجا و ھەشت ساڵ، ھەستا بە کوشتنی سەدڕی ئەعزەم عەلی پاشا لەبەر خراپی ھەڵس و کەوتی و محەممەد ڕاغب پاشای لە جێگەی دانا، و ئەڵێن خەلیفە عوسمانی سێیەم بە شەوا گەڕاوە تا ئاگاداری حاڵی خەڵک بێت، و ئیشی کردووە لەسەر چاکسازی، کۆچی دوایی کرد ساڵی ١٧٥٧.

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٩
پۆل:مردووانی ١٧٥٧
ئۆسێتیای باشوور

**ئۆسێتیای باشوور** بە فەرمی **کۆماری ئۆسێتیای باشوور** (بە ئۆسێتی:Хуссар Ирыстон; بە گورجی:სამხრეთ ოსეთი؛ بە ڕووسی:Южная Осетия) کۆمارێکی سەربەخۆیە و لەلایەن ڕووسیا، ڤێنیزوێلا، نیکاراگوا، ناورۆ، توڤالو و سووریا دانپێدانراوە. ژمارەی دانیشتووانی ٧٢ ھەزار کەسە و ڕووبەرەکەی ٣٩٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. دراوی فەرمی ڕۆبڵی ڕووسییە. ئەم ناوچەیە یەکێک لە پارێزگاکانی خودموختاری کۆماری سۆشیالیستی  گورجستانە‌.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆسێتیای باشوور
پۆل:جوگرافیای ئۆسێتیا
پۆل:جوگرافیای قەوقاز
پۆل:جیاییخوازی لە گورجستان
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١
پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە
عەبدولمەجیدی دووەم

**سوڵتان عەبدولمەجیدی دووەم** کوری عەبدول عەزیز لە نێوان ساڵانی ١٨٦٨ تا ١٩٤٤ ژیاوە، دوایین خەلیفەی عوسمانی بوو، خەلافەتی گرتە دەست لە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٩ تا ٣ی ئازاری ١٩٢٤، و بە شیوەیەکی تایبەت خویندنی وەرگرت.

## ژێردەریایی عەبدولمەجید
لە ٥ی شوباتی ١٨٨٧ دەوڵەتی عوسمانی ژێر دەریاییەکەی ناردە دەریاوە (بە ناوی عەبدولمەجید) و چووە ریزی کەشتیگەلە دەریاییەکانیان، ئەمەش یەکەم جار بوو عوسمانییەکان ژێر دەریایی بەکار بھێنن، نازناوی ژێنەڕاڵی سوپای عوسمانی وەرگرت و ئیشی کرد وەک سەرۆکی کۆمەڵەی ھونەری عوسمانی، وێنەکیش بوو و ھەندیک لە تابلۆکانی لە پێشەنگای ڤیەننا دانران ساڵی ١٩١٨، چوار جار ژنی ھیناوە، کۆچی دوایی کرد لە ٢٣ی ئابی ١٩٤٤، لە ماڵەکەی خۆی لە پاریس، فەڕەنسا و لە مەدینە نێژرا لە شانشینی سعوودیە.

## لابردنی
خەلیفە بە ناو پێشەنگی باڵای ئایینی و سیاسی هەموو موسڵمانان بووە لە سەرانسەری جیهاندا، ئامانجی سەرەکیی ڕێگریکردن لە توندڕەوی یان پاراستنی ئایینەکە بوو لە گەندەڵی. لە دوایین دانیشتنی دانوستانەکانی بودجە لە ٣ی ئازاری ١٩٢٤، جێگری ئورفا شێخ سەفەت ئەفەندی و ٥٣ هاوڕێکەی داوای هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتیان کرد، بەو پێیەی کە ئیتر پێویست نییە. ئەمەش بە زۆرینەی دەنگ پەسەند کرا و یاسایەک دامەزرا. بەهەمان یاسا بڕیاردرا هەموو ئەندامانی بنەماڵەی عوسمانی دەربکرێن. بەڵام مستەفا کەمال ئەتاتورک خەلافەتی پێشکەش بە ئەحمەد شەریف ئەس سێنوس کرد، بەو مەرجەی کە لە دەرەوەی تورکیا نیشتەجێ بێت؛ سێنوسی ئەو پێشنیارەی ڕەتکردەوە و پشتگیری خۆی بۆ عەبدولمەجید پشتڕاستکردەوە.

## لە دەربەدەریدا
کاتێک عەبدولمەجیدی دووەم گەیشتە سویسرا، ماوەیەک لەسەر سنوور ڕاگیرا، بەڵام دوای دواکەوتن لە وڵاتەکەی وەرگیرا. لە سویسرا چەندین جار وتی کە دڵتەنگە لە هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت، و ئەمەش دەبێتە هۆی ئاژاوە بۆ جیهانی ئیسلامی، لەگەڵ سەرهەڵدانی توندڕەوی. بەڵام دوای ئەوەی حکومەتی تورکیا گوشاری خستە سەر حکومەتی سویسرا، جارێکی تر ڕێگە بە عەبدولمەجید نەدرا لە سویسرا وتارێکی لەو شێوەیە پێشکەش بکات. دوای مانەوەی بۆ ماوەیەک لە سویسرا، لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٢٤ ڕووی لە شاری نیس لە فەرەنسا کرد.

عەبدولمەجید لە شاری نیس لە فەرەنسا ژیانێکی ئارام و ئارامی بەسەر بردووە. بەو پێیەی پشتیوانی پێشبینیکراوی جیهانی ئیسلامی بۆ نۆژەنکردنەوەی خەلافەت بەدەست نەهێنا، زیاتر دەستی کرد بە تەرکیزکردن لەسەر عیبادەت و نیگارکێشان و مۆسیقا. لە ٢٣ی ئابی ١٩٤٤ عەبدولمەجیدی دووەم لە ماڵەکەی خۆی لە پاریس کۆچی دوایی کرد، بەهۆی جەڵتەی دڵەوە.

## تابلۆکانی

File:Haremde Goethe.JPG|*Haremde Goethe* (١٨٩٨/١٩١٧)
File:Haremde beethoven.jpg|*Haremde Beethoven* (١٩١٥)
File:Abdulmecid-camikapisi.JPG|*Cami Kapısı* (١٩٢٠)
File:Abdülmecit Efendi'nin imzaladığı Abdülhak Hâmit Tarhan resmi.png|تابلۆی عەبدولحەک حەمیت تەرحان، لەگەڵ دەقەکەی بە وتەی تورکی عوسمانی، "بە دڵ دروستکراوە".


## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:خەلیفەکان
پۆل:مردووانی ١٩٤٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٨
پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:ئیسلام
محەممەدی شەشەم

**وەحیدەددین محەممەد** کوڕی خەلیفە عەبدول مەجید، یەکێکە لە خەلیفە عوسمانییەکان، لە نێوان ساڵانی ١٨٦١ تا ١٩٢٦ ژیاوە، و حوکمی دەوڵەتی عوسمانی کردووە لە ٤ی تەممووزی ١٩١٨ تا ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، لە دوای وەفاتی براکەی محەمەدی پێنجەم ڕەشاد.

چەند مانگێک دوای ئەوەی دەسەڵاتی وەرگرت تێکشکا لە شەڕا و دوژمنەکانی زۆربەی وڵاتەکەیان داگیرکرد بێجگە لە چەند ناوچەیەک، ساڵی ١٩١٩ ئەتاتورکی ڕاسپارد تا ھەستیت بە گەڕان بەسەر سوپاکانی ئەنادۆڵ، بەڵام ئەتاتورک لە ئەنادۆڵ یاخیبوونی ڕاگەیاند و سوپای بەرگری پێکەوەنا و وەحیدەددین رێکەوت لەگەل داگیرکەرەکان و سوپای خەلیفەیان پێک ھینا بەڵام تێکشکا لە بەرامبەر سوپای بەرگرییدا ساڵی ١٩٢٠ و زۆربەی تاکەکانی چوونە ڕیزی ئەتاتورکەوە و شەڕ بەردەوام بوو لە دژی ھاوپەیمانە ئەورووپیەکان و سەرکەوتن و کۆتایی ھات بە ڕزگارکردنی تورکیا، وەحیدەددین ئیستەنبوڵی بە جێ ھێشت تا ئەوەی ماوە لە ژیانی لە ریفییرای ئیتاڵی بیباتە سەر، و وەفاتی کرد لە شاری سان مارینۆ لە ١٦ی ئایاری ١٩٢٦.

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:مردووانی ١٩٢٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەدەی ١٩یەم
پۆل:سوڵتانەکانی سەدەی بیستەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
موڕادی پێنجەم

**محەممەد موڕاد کوڕی خەلیفە عەبدول مەجید کوری مەحموود**، لە ساڵی ١٨٤٠ لە دایکبووە لە شاری ئیستەنبوڵ لە کۆشکی بابی عالی.

سوڵتان موڕادی پێنجەم خەلیفەی سی و سێیەمی دەوڵەتی عوسمانییە، موبایەعەی پێدرا دوای مامی سوڵتان عەبدول عەزیز لە٣٠ی ئایار تا ٣١ی ئابی ١٨٧٦، ئەڵێن لابراوە لەبەر ناتەواوی عەقڵی، و سوڵتان عەبدول حەمیدی دووەم لە جێگەی دانراوە، باوکی گرنگی دا بوو بە فیرکردنی، و زۆر باش ھەموو بوارەکانی زانست فێرکرابوو، و زۆر حەزی بە شیعر و ئەدەب بووە.

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:مردووانی ١٩٠٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٠
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
محەممەدی پێنجەم

**محەممەد عەلی** کوڕی خەلیفە عەبدول مەجیدی یەکەم، ناسراو بە محەمەدی پێنجەم یان محەممەد ڕەشاد، لە ساڵانی ١٨٤٤ تا ١٩١٨ ژیاوە، یەکێکە لە خەلیفەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی گرتە دەست دوای لابردنی براکەی عەبدول حەمیدی دووەم ساڵی ١٩٠٩ و تەمەنی ٦٨ ساڵ بوو.

لەم سەردەمەدا دەستور کاراکرایەوە ئیتیحادییەکان سەرکەوتنیکی بەرچاویان بە دەستھێنا لە ھەڵبژاردنەکاندا و دەستیان گرت بەسەر دەوڵەتدا چەند گۆڕانکارییەکیان ئەنجامدا لە باش و خراپ.

ھەر لەم سەردەمەدا ئیتاڵیا، لیبیای داگیری کرد و وڵاتەکانی بەلقان زۆربەیان سەربەخۆییان ڕاگەیاند، و جەنگی جیھانی یەکەم کەوتەوە و دەوڵەتی عوسمانی چووە پاڵ ئاڵمانیا لەبەرئەوەی ھیچ چاوتێبڕینێکی دیاری نەبوو لەسەر دەوڵەت، لە سەرەتادا عوسمانییەکان خۆڕاگرانە وەستان لە بەرەکانی جەنگدا و ھێزە فەڕەنسی و ئینگلیزییەکانیان شکاند لە شەڕی گالیبۆلیدا.

پاشان ھیزی ئیستیعماری ھیندی ئینگلیزی توانیان عێراق بگرن، شۆڕشە عەرەبیەکان ھەموو ھەوڵەکانی عوسمانییەکانی شکست پێ برد لەبەر سەرقاڵبوونی زۆربەی سەربازە عوسمانییەکان پێوەی، ھەتا دواجار ئاڵمانیا و دەوڵەتی عوسمانی شکان لە شەڕەکەدا، و لە رۆژانی پیش کۆتایی شەڕەکە محەمەدی پێنجەم وەفاتی کرد و محەمەدی شەشەم لە جێگەی دانرا.

## سەرچاوەکان
* سایتی ئیسلام ئۆن لاین
* مێژووی دەوڵەتی عوسمانی – محەممەد فەرید بەگ

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:مردووانی ١٩١٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٤
پۆل:سوڵتانەکانی سەدەی بیستەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
عەبدولمەجیدی یەکەم

**عەبدولمەجیدی یەکەم**، لە نێوان ساڵانی ١٨٢٣ تا ١٨٦١ ژیاوە، سوڵتان سی و یەکەمی دەوڵەتی عوسمانییە، و باوکی سوڵتان عەبدول حەمیدی دووەمە.

خەلافەتی گرتە دەست دوای باوکی کاتێک تەمەنی کەمتر بوو لە ھەژدە ساڵ، لە سەردەمی ئەمدا فەڕەنسا و ئینگلتەرا شەری تائیفییان لە لوبنان ھەلگیرساند، ھەر لەم سەردەمەدا شەڕ کەوتەوە لە نێوان ڕووسیا لەلایەک و دەوڵەتی عوسمانی و فەڕەنسا و ئینگلتەرا و نەمسا لەلایەکی تر و ڕووسیا تیک شکێنرا و دەوڵەتی عوسمانی پارێزگاری لە ھەندیک ناوچەکانی کرد، شەڕی تائیفی ھەڵگیرسا لە شام و دەوڵەت دەستی بەسەرداگرت و بەڵام فەڕەنسا تورەبوو ھیزەکانی نارد بۆ بەیروت، و رێکەوتن لەسەر ئەوەی دەوڵەت قەرەبووی زەرەرەکانی مەسیحییەکان بکاتەوە وخەڵکی شاخەکە حکومەتێکی سەربەخۆیان ھەبێت و پیاوێکی مەسیحی بەڕێوەی ببات و ناکرێت لاببرێت و لەبەرامبەر ئەم دابەزینانەی دەوڵەتدا ئەبێت فەڕەنسا لە شام بکشێتەوە.
ھەروەھا تەماحی ڕووسیا لەو سەردەمە بە قازانج بۆسەر عوسمانیەکان شکایەوە کاتێک ڕووسیا ویستی ھێرش بکاتە سەر دەوڵەتی عوسمانی زلھێزەکانی ئەورووپا وەک فەڕەنسا و بەڕیتانیا دەستیان وەردایە شەڕەکە ھاوپەیمانیان بەست دژی فراوان خوازی ڕووسیا وەبەسەری دا سەرکەوتن لەوسەر دەمە عوسمانیەکان بەشێکی کەم لە خاکی نیمچەدوورگەی قرم یان بەدەستھێنایەوە کە زیاتر لە نیو سەدەبوو لە خاکی عوسمانی جیاببویەوە.
ھەروەھا دوایی خۆی سوڵتان عەبدولعەزیز دەسەڵاتی گرتە دەست کە سوڵتانێکی چاکسازی خواز بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٣
پۆل:مردووانی ١٨٦١
مستەفای چوارەم

**موستەفای چوارەم** سوڵتانی ئیمپڕاتۆڕی عوسمانی بوو لە نێوان ساڵانی ١٨٠٧ و ١٨٠٨ و کوری عەبدول حەمیدی یەکەم، لە ماوەی حوکمی چاکسازی سەلیمی سێیەمدا ئەم لە پێش بوولای و خەلافەتی گرتە دەست دوای لابردنی کوڕی مامەکەی سەلیمی سێیەم.

کاتێک شۆڕشی ئینکیشاری ھەڵگیرسا لەسەر سەلیمی سێیەم، موستەفا سوڵتانی خەڵەتاند و پاڵپشتی ئینکیشاری کرد تا سوڵتانیان لابرد، و موستەفایان کردە حاکمی نوێ، لە ئەنجامی ئەوەشدا ناکۆکی کەوتە نێوان سەربازەکانی ڕژێمی نوێ، و لە ھەمان کاتدا ھەندێک ھەر ھاوسۆز بوون لەگەڵ سەلیمی سێیەم.

## شەڕ لەگەڵ ڕووسیا
کاتێک ھەواڵی لابردنی سەلیمی سێیەم گەیشت، خۆشی بڵاوبوویەوە لە ڕیزەکانی ئینکیشارییدا لەبەر ڕزگار بوونیان لە ڕژێمی سەربازی نوێ، بەڵام سەدڕی ئەعزەم حیلمی ئیبراھیم پاشا بەشدار نەبوو لەو خۆشییەیاندا، لەبەرئەوە کوشتیان و یەکێکی تریان دانا لە جێگەی، و ئەنجامەکان زۆر بە ئازار بوون، ئەگەر ئەو کاتە ڕووس سەرگەرم نەبووایە بە شەڕی ناپلیۆنەوە لە ڕۆژاوا، ئەوا ئەیتوانی گەورەترین گورز لە دەوڵەتی عوسمانی بوەشێنێت.

لە دوای شەڕەکە قەیسەری ڕووس ئەلکسەندەری یەکەم لەگەڵ ناپلیۆن کۆبوویەوە، و ڕێکەوتن، و پێویست بوو لەسەر ڕووسیا بوەستێت لە شەڕی عوسمانییەکان، و فەڕەنسا قبوڵ بکرێت وەک ناوبژیوانێک لە نێوانیان، لەگەڵ چۆڵکردنی ویلایەتی ئەفلاق و بەغدان لەلایەن ڕووسەوە، ھەروەھا مێژوونوسی فەڕەنسی لافالیە ئەڵێت کە ڕووس و فەرەنسییەکان ڕێکەوتن بە نھێنی لەسەر دابەشکردنی دەوڵەتی عوسمانی ئەگەر ڕازی نەبێت بە ناوبژیوانی فەڕەنسا، عوسمانییەکان ڕازی بوون و ئاگربەست کەوتەوە لە نێوانیان بە شێوەیەکی کاتی.

## لێپرسینەوە شۆڕشگێڕەکان
شۆڕشگێڕەکانی حکومەتەکەی سەلیمییان لابرد جیاوازبوون لە ئەستانە، و لە ساڵی ١٨٠٨ سوپا بە سەرکردایەتی موستەفا پاشا بریقدار ڕۆیشت بۆ ئیستەنبوڵ بۆ گەڕاندنەوەی سەلیمی سێیەم بۆ حوکم و لە سێدارەدانی شۆڕشگێڕەکان، و پاڵپشتی ئەکرا لەلایەن زۆربەی وەزیرەکان و سەدری ئەعزەمی نوێوە و توانی ئەستانە بگرێت، کاتێک لە بەرەو پێش چووندابوون، موستەفای چوارەم ھەستا بە لە سێدارەدانی سەلیمی سێیەم و براکەی مەحموود تا تەنھا خۆی بمێنێتەوە لە عوسمانییەکان بۆ حوکم کردن، بەڵام موستەفای چوارەم ھەر لابرا و مەحموود لە جێگەی دانرا کە بە شاراوەیی لە سێدارەدان ڕزگار کرا بوو، پاشان موستەفای چوارەم لە سێدارە درا لە ھەمان ساڵدا دوای ئەوەی ١٣ مانگ حوکمی کرد.

## سەرچاوەکان

* سایتی ئیسلام ئۆن لاین
* مێژووی دەوڵەتی عوسمانی – محەممەد فەرید بەگ

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:مردووانی ١٨٠٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٩
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
عەبدولعەزیز (سوڵتان)

**عەبدولعەزیز** کوڕی خەلیفە مەحموود کوڕی عەبدول حەمیدی یەکەم لە نێوان ساڵانی ١٨٣٠ تا ١٨٧٦ ژیاوە، یەکێکە لە خەلیفەکانی دەوڵەتی عوسمانی، حوکمی کرد لە ساڵی ١٢٧٧ک تا لابرا لە ساڵی ١٢٩٣ک.

خەلافەتی گرتە دەست دوای وەفاتی عەبدول مەجیدی برای، لەم سەردەمەدا شۆڕشی کریت ھەڵگیرسا و کوژێنرایەوە، و کەنالی سوویس کرایەوە و یاسای بازرگانی دەریایی دەرچوو.

بە ھیمەتەوە دەستی کرد بە چاکسازی لە وڵاتدا، مەجلیسی ڕاوێژی لەسەر شێوازی فەڕەنسی دروستکرد و یەکەم سکەی ئاسنین لە دەوڵەتدا دامەزرا لە ئیستەنبوڵ و پۆستە ھێنرایە دەوڵەتەوە و خوێندنگەی ناوەندی نوی دامەزرێنران، یەکەم سوڵتانی عوسمانی بوو سەردانی وڵاتەکانی ئەورووپا بکات، سەرددانی ئاڵمانیا و فەڕەنسا و بەریتانیای کرد، و زۆر کاریگەر بوو بە پێشکەوتنی زانست و کارووبار لەو وڵاتانە.

چاکسازی لە سوپادا کرد چەندین ڕێکخستن و یاسای نویی ھێنایە سووپاوە و زۆر لە گەورە بەرپرسەکانی دەوڵەتی موحاکەمە کرد، وھێزە دەریاییەکان گرنگییەکی زۆریان پێدرا، ئەم چاکسازییە خیرایانەی ڕوویاندا بە دڵی دەوڵەتە ئەورووپیەکان نەبوو کە چاوەڕێی رووخانی ئەم تاکە دەوڵەتە ئیسلامییەیان ئەکرد.

یەکێک لەو ویلایەتانەی سوڵتان سەردانی کرد میسر بوو بە ھاوڕێیەتی موڕادی پێنجەم و عەبدول حەمیدی دووەم، لەم سەردەمەدا پرۆژەی دامەزراندنی کەناڵی سویس دامەزرا.

خەلیفە چاوتێبڕینی ئەورووپای ئەبینی لە دەوڵەتی عوسمانییدا و ئاگاداری پیلانگێڕانیان بوو لەسەر دەوڵەت، کە دژایەتی عوسمانییەکانیان ئەکرد بە ھەڵگیرسانی شەڕی تائیفی وھەرێمایەتی بە تایبەت لە بەلقان، و سەردانی سەفیری ڕووسی زیادی کرد بۆ ئیستەنبوڵ و ھەردوو لا وتوێژیان لە بارەی ڕێکەوتنێکەوە دەکرد بۆ وەستان لە ڕووی وڵاتەکانی ئەورووپادا، ئەمەش بە دڵی دەوڵەتەکانی ئەورووپا نەبوو ھەڵمەتێکیان دەست پێکرد لە دژی و دەستیان کرد بە ھەڵبەستانی درۆ و بوختان بۆی کە ووتیان سوڵتان خەریکی پارە بەفیڕۆدانە و ئەوەی یارمەتی دان بۆ ئەوە سەردانی سوڵتان بوو بۆ ویلایەت و وڵاتەکان و ھەروەھا سەرۆکی مەجلیسی ڕاوێژ لەوەدا یارمەتی دان سوڵتانی لابرد و پاشان کوشتیان لە ڕووداوێکی نھێنی ئامێزدا.

## سەرچاوەکان
* سایتی ئیسلام ئۆن لاین
* مێژووی دەوڵەتی عوسمانی – محەممەد فەرید بەگ
* دەوڵەتی عوسمانی - عەلی سەڵابی

پۆل:تورکە عوسمانییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٠
پۆل:مردووانی ١٨٧٦
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
مارتین لووتەر کینگی دووەم

**مارتین لووتەر کینگی دووەم** (١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٢٩–٤ی نیسانی ١٩٦٨) پیاوی ئایینی و چالاکوانێکی ئەمریکایی بوو، سەرکردەی دیاری بزووتنەوەی مافە مەدەنییەکانی ئەفریقی-ئەمریکییەکان بوو. کینگ بەوە ناسراوە کەسایەتییەکی دیارە لە ھەوڵەکانی بەڕێوە پێش بردنی مافەکانی مرۆڤ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و جیھان، بە بەکارھێنانی ڕێگای ناتوندوتیژی بە فێربوون لە ماھاتما گاندییەوە. کینگ زۆرجار بە سەرکردەیەکی پاڵەوان دادەنرێ لە مێژووی لیبرالیزمی ھاوچەرخی ئەمریکا.
کینگ لە ساڵی ١٩٦٤ بوو بە لاوترین کەس کە خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل وەربگرێت بەھۆی کارەکانی بۆ کۆتایی ھێنان بە جیاکاری نەژادی بە ڕێگای «یاخیبوونی مەدەنی» و ھەندێ ڕێگەی ناتوندوتیژی دیکە. لە پێش مردنی لە ساڵی ١٩٦٨، ئەو دیسان ھەوڵەکانی خۆی چڕ کردبۆوە بۆ کۆتایی ھێنان بە ھەژاری و ڕاگرتنی شەڕی ڤیێتنام.
کینگ لە ٤ی نیسانی ١٩٦٨ لە مێمفیس، تێنێسی تیرۆر کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:چاکەکارانی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم
پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ
پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:چالاکوانانی ئەمریکی دژە جەنگی ڤێتنام
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
پرۆتۆکۆلی ڕاگەیێنی

**پرۆتۆکۆلی ڕاگەیێنی** شرۆڤەی چۆنییەتیی داڕێژراویی پەیامگەلی دیجیتاڵ و ڕێساگەلی تایبەت بە ئاڵوگۆڕی ئەو پەیامانەیە لەنێوان سیستەمگەلی کۆمپیوتەری و لە دوور-ڕاگەیێنیدا.

لەوانەیە پرۆتۆکۆلەکان داگری تواناییگەلێک بن وەکوو سەنگاندنی ڕەسەنایەتی یان دۆزینەوە و ڕاستکردنەوەی ھەڵە.

سیستەمەکانی ڕاگەیێنی بۆ ئاڵوگۆڕکردنی پەیامەکانیان فۆرماتگەلی بەباشی-پێناسەکراو بەکار دێنن. ھەر پەیامێک واتایەکی ڕاشکاوی ھەیە کە چاوەڕاون دەکرێ وەرگرەکەی ھەڵخڕێنێ بۆ دانەوەی وەڵامێکی دیاریکراو. کەوایە پرۆتۆکۆل ڕستەزانی، واتازانی و ھەروەھا چۆنییەتیی ھاوھەنگاوکردنی بنێری پەیام و وەرگری پەیام لە پرۆسەی ڕاگەیێنیدا پێناسە دەکا.

لەکاتێکدا لە زانستی کۆمپیوتەردا بۆ پرۆتۆکۆل پێناسەیەکی ڕەسمی کە لای ھەمووان پەسەند بێ بوونی نییە،
پێناسەیەکی ناڕەسمی، ھاودەق لەگەڵ ئەوەی پێشتر وترا، دەکرێ ئەمە بێ:
«پرۆتۆکۆل شرۆڤەی کۆمەڵێک پرۆسیجەرە کە لە کاتی ڕاگەیێنیدا پەیڕەو دەکرێن».

## بەستەرە دەرەکییەکان
پرۆتۆکۆل (ڕوونکردنەوە)

* پرۆتۆکۆل (دیپلۆماسی)
* پرۆتۆکۆل (سیاسەت)
* پرۆتۆکۆل (زانستە ئەزموونییەکان)
* پرۆتۆکۆلی ڕاگەیێنی لە دوور-ڕاگەیێنی و لە مژارەکانی تۆڕی کۆمپیوتەریدا.
ڕۆژی لاوان

**ڕۆژی لاوان**، ڕۆژێکی پشووە لە هەندێک لە دەوڵەتەکاندا تایبەت بە لاوانیان، ڕۆژی جیهانی لاوان ١٢ی ئابە بە پێی بڕیاری نەتەوە یەکگرتووەکان، لە هەمان کاتدا هەندێک لە وڵاتەکان ڕۆژی تری بۆ دانراوە، وەک لەم خشتەیەی خوارەوە ڕوون کراوەتەوە؛

## سەرچاوەکان
*ویکی عەرەبی

پۆل:چاندی لاوی
پلان بی

## ئەندامانی گرووپ
ئەو پلانەی کە بە پلانی بی ئەمریکا ناسراوە

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان
سیستمی خۆگەڕێن (ئینتەرنێت)

لە ئینتەرنێتدا، **سیستمی خۆگەڕێن** (Autonomous System یان AS) کۆمەڵەیەکە بریتی لە ڕێدۆزگەلی پێکەوەبەستراوی ژێر چاودێریی یەک یان چەند بنکەی بەڕێوەبەرایەتی کە نوێنەری سیاسەتێکی دیاریکراو و بەڕوونی-پێناسەکراوی ڕێدۆزییە.

سەرەتا سیستمی خۆگەڕێن لە  -دا پێناسە کرا. لە پێناسەکەدا وا دانرابوو کە "چاودێری" بەدەستی تەنھا "یەک" بنکەوە بێ. وەک دابینکارێکی ڕاژەی ئینتەرنێت یان ڕێکخراوەیەکی زۆر گەورە کە لە ڕێگای پێوەندگەلی سەربەخۆ بە ژمارەیەک تۆڕی دیکەوە بەسترابێتەوە و ھۆگر و شوێنکەوتووی یەک سیاسەتی ڕێدۆزی بێ. بەڵام، لە پێناسەی نوێتردا (واتە ) مەرجی "بەس یەک بنکەی چاودێر" لا براوە. ھۆیەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە چەند بنکە یان ڕێکخراوە خۆیان دەتوانن بە بەکارھێنانی ژمارە تایبەتییەکانی سیستمی خۆگەڕێن (نەک ژمارە گشتییەکان)، BGP بخەنە گەڕ. ژمارە تایبەتییەکان ڕێکخراوەکان دەگەیێنن بە دابینکارێکی ڕاژەی ئینتەرنێت (ISP)؛ دابینکارەکەش ھەموو ئەو ڕێکخراوانە گرێ دەدا بە ئینتەرنێتەوە. بەم جۆرە، گەرچی لە پشتەوەی دابینکارەکە چەند سیستمی خۆگەڕێن بوونیان ھەیە، بەڵام ئینتەرنێت تەنھا سیاسەتی ڕێدۆزیی دابینکارەکە دەبینێ. پێویستە ئەو دابینکارە ژمارەیەکی تۆمارکراوی ڕەسمیی ھەبێ (بڕوانە: ئایانا).

ھەموو سیستمێکی خۆگەڕێن ژمارەیەکی تاقانە دەدرێتە پاڵی، بەو ژمارەیە دەوترێ "ژمارەی سیستمی خۆگەڕێن" (بە ئینگلیزی: Autonomous System Number یان ASN). گرنگیی ئەو ژمارانە لەوەدایە کە ھەرکامەیان تۆڕێکی سەر ئینتەرنێت دیاری دەکا. ھەتا ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەکانی سیستمی خۆگەڕێن ١٦-بیت بوون کە زۆرینە ٦٥٥٣٦ ژمارەی لێکجیاوازی لێ دروست دەبوو. بەرپرسی ژمارە سپێردراوەکانی ئینتەرنێت (ئایانا) ژمارەکانی ٦٤٥١٢ ھەتا ٦٥٥٣٤ی داناوە بۆ نیازگەلی تایبەتی. ژمارەکانی ٠، ٥٦٣٢٠ ھەتا ٦٤٥١١، و ٦٥٥٣٥یش لەلایەن ئایاناوە گل دراونەتەوە و نابێ لە ھیچ وارێکی ڕێدۆزیدا بەکار بھێنرێن. بەڵام پێسپاردنی ھەموو ژمارەکانی تر ئازادە و ھەتا ئێستاش زۆریان لێ سپێردراون.

ئایانا دەستی کردووە بە تەرخانکردنی ژمارەگەلی ٣٢-بیت ( باسیان لێ دەکا). ئەم ژمارانە بە دوو شێواز دەنووسرێن: یەکەم، بە شێوازی ژمارەیەکی تەواوی سادە، دووھەم، بە شێوازی x.y، کە تێیدا x و y ژمارەگەلی ١٦-بیتن. ئەو ژمارانەی شێوازی ٠.y -یان ھەیە، ڕێک ھەمان ژمارە ١٦-بیتە کۆنەکانن. ژمارەکانی ١.y و ٦٥٥٣٥.٦٥٥٣٥ گلدراوەن و ئەوەی دەمێنێتەوە بۆ تەرخانکردن لەبەردەستە.

ژمارەی تۆڕە خۆگەڕێنەکان لە سیستمی ڕێدۆزیی ئینتەرنێتدا ساڵی ١٩٩٩ لە ٥٠٠٠، کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ لە ٣٠٠٠٠، و ناوەڕاستەکانی ساڵی ٢٠١٠ لە ٣٥٠٠٠ تۆڕ تێپەڕ بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ASN Resource Guide
* AS Number plugin for Mozilla Firefox
* CIDR and ASN assignment report update continuously
* Exploring Autonomous System Numbers 
* ASN Searching and Tracing by Fixed Orbit
* ASN Lookup
* Autonomous System Whois Lookup

پۆل:نژیاروانیی ئینتەرنێت
چەپدەست

وێنۆک|275px|کەسێک کە بە دەستی چەپ دەنووسێت
**چەپدەست**، **چەپاڵ**، **چەپلەر**، **چەپەوانە** یان **چەپە** یان ئەو کەسەی کە زیاتر دەستی چەپی بەکاردەھێنێت تا دەستی ڕاستی لە جێبەجێکردنی ئیشە سەرەکییەکان لە کاروویارە کەسییەکان وەک خواردن و نووسین و ئەوەش ئاماژەدانی تەواو نییە لەبەر ئەوەی ھەندێک بۆ نممونە دەستی ڕاست بەکاردەھێنن بۆ خواردن بەڵام دەستی چەپ بەکاردێنن بۆ نووسین یان کارووباری تر.
زۆر لە ئامێرەکان وا دروستکراون تا گونجاو بن بۆ بەکار ھێنانی چەپە وەک مقەست و چەقۆ.

نزیکەی ١٣٪ پیاوان و١١٪ ژنان چەپلەرن لە ئێستادا، بە بەراوارد بە ساڵی ١٩١٠ کە ڕێژەیان تەنھا ٣٪ بوو، و شارەزایان ئەڵێن بەرزبوونەوەی ڕێژەکەی ئەتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ قبوڵکردنی ئەم سیفەتە لە کۆمەڵگەکاندا. لە سەدەی ١٨ و ١٩ دا وەک کەم ئەندامی سەیری ئەم سیفەتە ئەکرا و مامۆستاکان ھەوڵیان ئەدا بیگۆڕن لە خوێنکارەکانیاندا.
لەگەڵ ئەوەی بەکارھێنەرانی دەستی چەپ کەمایەتی پێک دەھێنن لە کۆمەڵگەدا، نزیکەی ١٠٪ن بەڵام نزیکەی ٥٠٪ کەسە ناودار و سیاسییەکان پێک دەھێنن و بە زۆری ئەو تاقمەن کە لێھاتوون لە قسەکردن و وتارداندا.

## چاند
### ڕۆژی جیھانیی چەپلەرەکان

١٣ی ئابی ھەموو ساڵێک بە ڕۆژی جیھانیی چەپلەرەکان دانراوە.

## کەسایەتییە چەپلەرە دیارە مێژوویییەکان
* ئەدۆلف ھیتلەر
* پیکاسۆ
* چارلی چاپلن
* ڕۆناڵد ڕێیگن
* مۆزار
* بتھۆڤن
* لیۆناردۆ داڤینچی
* مارلین مۆنڕۆ
* مەھاتما گاندی
* میکێلانجێلۆ
* وینستۆن چەرچل

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جیاکاری
فارس (سەرزەوی)

وێنۆک|450px|سەرزەویی فارس لە نەخشەکەدا نیشان دراوە
**سەرزەویی فارس** یان **پارس** (، بە فارسیی کۆن: 𐎱𐎠𐎼𐎿) سەرزەوییەکی مێژوویی و کۆنی ھەڵکەوتوو لە باشووری ئێران و سەرەوەی کەنداوی فارسە. بەشەکانی ئەم سەرزەوییە لەڕووی بوارەکانی مێژوویی، ناوچەیی، فەرھەنگی و بەتایبەت زاراوەیی لەیەکتری نزیکن و پارێزگاکانی خووزستان، فارس، ئەسفەھان، بووشێھر، کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد، ھورمزگان و چوارمەحاڵ و بەختیاری و ڕۆژاوای کرمان لەخۆدەگرێت. ئەم سەرزەوییە وەکوو ناوچەی سەرچاوەی زمانی فارسی دەناسرێت کە لە فارسیی ناوەڕاستەوە بەجێماوە.

## سەرچاوەکان
ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی

[وێنۆک|ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی لە ساڵی ٤٧٦ی [زایینی]]
**ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی** یان **ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات** (بە یۆنانی: Βασιλεία τῶν Ρωμαίων)، ئیمپراتۆرییەکی مێژووییە و پایتەختەکەی قوستەنتینە (بیزەنتە) بوو، بە فەرمی پێی ئەوترا «ئیمپراتۆریەتی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات»، وشەی «بیزانس-بیزەنتی» لەلایەن مێژوونووسی ئەڵمانی «ھیرۆنیمۆس وۆڵف» دانرا لە ساڵی ١٥٥٧ و فەڕەنسییەکان بڵاویان کردەوە لە سەدەی ١٨دا وەک ئاماژەدان بە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵاتی، ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی زیاتر لە ١١ سەدە بەردەوام بوو ھەتا لە ساڵی ١٤٥٣ز لەسەر دەستی سوڵتان محەممەد فاتیحی عوسمانی فەتحی قوستەنتینیە کرا و بەمەش ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی کۆتایی پێھات.

ئیمپراتۆرییەتی بێزەنتی ڕێگەی کاروانە بازرگانییەکانی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بوو، لە پێش مردنی ئیمپراتۆر «تیۆدیسیۆس» لەکاتی دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیدا ناوچەکانی ئەنادۆڵی لە ئاسیا ئەگرتەوە لەگەڵ یۆنان و دوورگەکانی دەریای ئیجە و ئەرمەنستان و ئاسیای بچووک و سووریا و میسڕ و برقە، و کاتێک ئیمپراتۆر «جەستنیان» تەختی گرتە دەست، دەستی کرد بە یەکخستنەوەی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی گەورە جارێکی تر، لە نزیکەی سی ساڵدا توانی باکووری ئەفریقا و باشووری ئیسپانیا و ھەرێمی دلماشیا و ئیتاڵیا بگرێت ھاوکات دەستی گرت بەسەر دوورگەکانی دەریای ناویندا و بەوەش دەریای ناوین جارێکی تر بوویەوە بە دەریایەکی ڕۆمیی.

## ئەمانەش ببینە
* ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی
* ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوا

پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:مێژووی تورکیا
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەفریقا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:مێژووی ئەورووپا
پۆل:مێژووی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:مێژووی دەریای ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٤٣٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٣٣٠
پۆل:ھەڵوەشانەکانی ١٤٥٣
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٨٦
پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ٣٣٠
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
ڕۆمای کۆن

thumb|350px|ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی لە فراوانترین ئاستییدا
**ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی**، زاراوەیەکە بەو قۆناغە ئەوترێت کۆماری ڕۆمانیا حوکمی ڕۆمای ئەکرد، بەروە پێش چوونێک بوو لە دەسەڵاتی سیاسی ڕۆمادا، ماوەی حوکمی ئیمپڕاتۆڕی ڕۆما لەو ماوەیەدا بە دیکتاتۆری ناسراوە، مێژوویەکی دیاریکراو نییە بۆ بوونی ڕۆما لە کۆمارەوە بە ئیمپڕاتۆرییەت، بەڵام ئەتوانرێت سەرەتای ئیمپڕاتۆری ڕۆمانی بە سەرەتای دانانی یولیووس قەیسەر دابنرێت لە ساڵی ٤٤پ. ز.

بیرۆکی دابەشبوونی ئیمپڕاتۆرییەتەکە دەستی پێکرد لە کۆتاییەکانی سەدەی سێ لەلایەن دیۆکلتیانوس لە ساڵی ٢٨٦ز، ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژئاوایی کە بەشی ڕۆژئاوایی ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ئەگرتەوە، بەشەکەی تری ناسرابوو بە ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی، لەمڕۆدا ناسراوە بە ئیمپڕاتۆڕی بیزەنتی.

تیۆدۆسیوسی یەکەم (کە بە مەزن ناسرابوو) ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی دابەشکرد بۆ دوو کوڕەکەی، ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی بۆ ئارکادیووسی کوڕی پایتەختەکەی قوستەنتینیە بێت، و ئیمپڕاتۆڕی ڕۆمانی ڕۆژئاوایی بۆ ھونۆریوسی کوڕی و پایتەختەکەی میلانۆ بێت.

پۆل:ڕۆمای کۆن
پۆل:مێژووی کەونار
پۆل:شارستانێتییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٥ەم
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
تراکیا

thumb|200px|سنووری تراکیا لە چوارچێوەی سنووری سیاسی تورکیا و یۆنان و بولگاریا

**تراکیا** ناوچەیەکی مێژوویی و جوگرافییە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی باڵکاندا، باشووری ڕۆژھەڵاتی یۆنان و باشووری بولگاریا و تورکیای ئەورووپی ئەگرێتەوە، تراقیا بەسەر سێ دەریای ڕەش و ئێژە و مەڕمەڕە دەڕوانێت، و بەیەکداچوونێک لە سنووری تراکیای مێژوویی و سنووری مەقدوونیای مێژوویی ھەیە.

عوسمانییەکان دەستیان گرت بەسەر تراکیادا لە دوای فەتحی قوستەنتینیە ساڵی ١٤٥٣، بە دەستیانەوە مایەوە تا سەرەتای سەدەی بیست، لەماوەی شەڕی بەلقانی یەکەمدا، بولگاریا دەستی بەسەر ڕۆژاوایی تراکیادا گرت و تراکیا ڕۆژھەڵات مایەوە وەک خاکی دەوڵەتی عوسمانی تا شەڕی جیھانی یەکەم، یۆنان تراکیای بولگاری و تورکیای ئەوروپی داگیرکرد، تا تورکیا خاکەکانی گەڕاندەوە لە سالی ١٩٢٣ زایینی، لە شەڕی جیھانی دووەمدا، بولگاریا دەستی گرت بەسەر تراکیای یۆنانیدا، بەڵام دوای سەرکەوتنی ھاوپەیمانان سنووری یۆنان و بولگاریا گەڕایەوە بۆ ئەوەی کە لە پێش ساڵی ١٩٤١دا ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای یۆنانی کۆن
پۆل:پارێزگاکانی ڕۆمای کۆن
پۆل:جوگرافیای یۆنان
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکانی بولگاریا
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکانی تورکیا
پۆل:مێژووی بولگاریا
پۆل:مێژووی یۆنان
پۆل:مێژووی تورکیا
پۆل:جوگرافیای تورکیا
پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:تراکیا
دەریای ڕەش

وێنۆک|250px|نەخشەی دەریای ڕەش
**دەریای ڕەش** یان **دەریای پونتوس**، دەریایەکی ناوخۆیییە دەکەوێتە نێوان بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا و ئاسیای بچووک، دەگات بە دەریای ناوین لە ڕێگەی گەرووی بۆسفۆر و دەریای مەڕمەڕەوە و دەگات بە دەریای ئازۆڤ لە ڕێگەی گەرووی کیرچ.

گرنگترینی ئەو ڕووبارانەی دەڕژێنە ژەریای ڕەشەوە ڕووباری دانووبە، ڕووبەڕیی ڕووی ئاویی دەریای ڕەش زیاترە لە ٤٢٠ ھەزار کم چوارگۆشە و بەرزترین ئاستی قەڵی دەگاتە ٢٢١٠م، ئەو دەوڵەتانەی بەسەر دەریای ڕەشدا دەڕوانن ئەمانەی خوارەوەن (بەپێی جووڵەی کاتژمێر).

ئوکراینا، ڕووسیا، گورجستان، تورکیا، بولگاریا و ڕۆمانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاوە بێ ئۆکسجینەکان
ڕەش
پۆل:دەریاکانی ئەورووپا
پۆل:دەریای ڕەش
پۆل:کۆما ئاوییەکانی بولگاریا
پۆل:سنووری بولگاریا-تورکیا
ڕووبار

وێنۆک|250px|پردێک لەسەر ڕووباری دانووب، ھەنگاریا دەبەستێت بە سلۆڤاکیاوە.
**ڕووبار، چەم **، ڕێڕەوێکی ئاوی سروشتی فراوانە، ئاوی سازگاری تێ دەڕژێت لە دەرئەنجامی بارینی باران یان لە ئاوی ھەڵقوڵاو لە سەرچاوە سروشتییەکانی زەوییەوە یان لە ڕووە ئاوییەکانی وەک دەریاچەکان، ڕووبارەکان درێژ دەبنەوە لە سەرچاوەکانەوە بۆ ئەو شوێنەی دەڕژێتە ناوی.

لە ناسراوترین ڕووبارەکانی جیھان ئەمانەی خوارەوەن.
* ڕووباری نیل؛ درێژترین ڕووبارە لە جیھاندا و دەکەوێتە میسرەوە لە ئەفریقا
* ڕووباری میسیسیپی؛ درێژترین ڕووباری ئەمریکادا
* ڕووباری ڤۆڵگا؛ درێژترین ڕووباری ئەورووپایە دەکەوێتە بڕووسیاوە
* ڕووباری ئەمازۆن؛ پانترین ڕووباری جیھانە.
* ڕووباری دیجلە و ڕووباری فوڕات؛ ڕووبارەکانی ڕافیدەینن لە عێراق
* ڕووباری یانگتسی؛ درێژترین ڕووباری لە ئاسیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جیۆمۆرفۆلۆژیا
پۆل:کۆما ئاوییەکان
پۆل:ڕووبارەکان
پۆل:نیشتووناسی
پۆل:ڕووبار
لایەنی لێخوڕین

thumb|310px|'''<font color=#CC0000>███</font> ئەو وڵاتانەی ڕاست بەکاردەهێنن وەک لایەنی لێخوڕین<br /><font color=#204A87>███</font> ئەو وڵاتانەی چەپ بەکاردەهێنن وەک لایەنی لێخوڕین'''

**لایەنی لێخوڕین**، زاراوەیەکە بەکاردێت بۆ لایەنی لێخوڕین ئەگرێتەوە لە ڕێگا و بانەکاندا، زۆربەی وڵاتەکان لە ئێستادا لای ڕاست بەکاردێنن لە ڕێگاکاندا بە ڕیژەی %٦٦.١، وڵاتەکانی تر لای چەپ بەکاردەهێنن بە ڕێژەی %٣٣.٩.

پۆل:مێژووی گواستنەوە
پۆل:پێرستەکانی وڵاتەکان
پۆل:گواستنەوە
پۆل:گواستنەوەی رێگاوبان
ناوچەی کاتی

وێنۆک|300px|کاتە ناوچەیییەکان لە جیھاندا
*'ناوچەی کاتی*وەک ناوچەی شارەزور' (بە ئینگلیزی: *Time zone*) بەشێکە لەسەر ڕووی زەوی، یەک کاتی تێدا بەکاردێت، ناوچەی کاتییەکان بەپێی ھێڵی درێژی دابەش دەکرێن لە زەوییدا، لە جەمسەری باکوورەوە دەست پێدەکات و لە جەمسەری باشوور کۆتایی پێ دێت. ناوچەکانی جەمسەری باکوور و باشوور ھیچ ناوچەیەکی کاتی دیاریکراو نایان گرێتەوە، بەڵام کاتی جیھانی ئەیانگرێتەوە.

دیاریکردنی ناوچەی کاتی دەکرێت ئەم بابەتانە بگرێتەوە؛
* ئەو ناوچەیەی یەک کات ئەیگرێتەوە.
* جیاوازی ماوەیی بە بەراورد لەگەڵ کاتی جیھانی
* ناوچەی کاتی بەپێی ئەو دوو خاڵەی سەرەوە، ئەم ناوچەیە لە ڕووی کاتەوە پشت دەبەستێت بە دوو ناوچەی کاتی جیاواز، یەکێک ھاوینە و ئەویتریان زستانە.

ساڵی ١٨٨٣ ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی ئەو ھێڵە درێژییەی گرینچ بە ھێڵی ژمارە سفر دابنرێت و لە ڕێگەی ئەوەوە جیاوازیی ناوچە کاتییەکانی تر دیاری دەکرێت و لە جیھاندا بە کاتی گرینچ ناسراوە یان بە کاتی جیھانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچە کاتییەکان
بەھار

وێنۆک|220px|گوڵ یەکێک لە ھێماکانی بەھار
**بەھار**، **وەھار** یان **وەسار** (بە عەرەبی: الربیع، بە ئینگلیزی: Spring) یەکێکە لە چوار وەرزی ساڵ لە ناوچە مامناوەندەکان، دوای زستان و پێش ھاوین. چەند پێناسەیەک بۆ بەھار ھەیە، لەوانە پێناسەی کەشوھەوا («نیوە وەرز» کە دەکەوێتە نێوان وەرزی سەرما و گەرما) و بەپێی ساڵنامە دەگۆڕێت، بەڵام بەکارھێنانی ناوخۆیی ئەم زاراوەیە بەندە بە جۆری کەشوھەوا و نەریت لە ناوچەکەدا، کاتێک بەھار لە نیوەگۆی باکوورە پاییز لە نیوەگۆی باشووردایە، و بە پێچەوانەشەوە.  لە ڕۆژانی یەکسانبوونی بەھاردا، درێژی ڕۆژەکە نزیکەی ١٢ کاتژمێرە، و لەگەڵ پێشکەوتنی ڕۆژەکانی وەرزەکەدا زیاد دەکات. بەھار ئاماژەیە بۆ نوێبوونەوە و دووبارە لەدایکبوونەوە و گەشەکردنەوە. ئەو کاتەیە کە زەوی بە ڕەنگی چیمەن سەوزە و گوڵەکان دەکرێنەوە و پلەی گەرمی مامناوەندە و ئاژەڵەکانیش دوای خەوتنیان چالاک دەبن.
## لەڕووی ئەستێرەناسی
بەھار لە ڕووی ئەستێرەناسی لە ٧ی شوبات لە نیوەگۆی باکوور دەست پێدەکات، ھەروەھا لە ٧ی ئاب لە نیوەگۆی باشوور، و لە ٧ی ئایار لە نیوەگۆی باکوور و ٧ی تشرینی دووەم لە نیوەگۆی باشوور کۆتایی دێت، و بەرواری دەستپێکردن و کۆتایی ئەستێرەناسی بە واتای ھاوسەنگی بەھار لە ٢٠ مانگی ئازاردا دێت (نیوەگۆی باکوور) یان ٢٢ی ئەیلول (نیوەگۆی باشوور).
## لەڕووی کەشوھەوا
وەرزی بەھار لەڕووی کەشوھەواوە بە «نیوە وەرز» پێناسە دەکرێت کە دەکەوێتە نێوان وەرزی سەرما و وەرزی گەرما، و بە گۆڕانکاری لەنێوان پلەی گەرمی زستانی ڕابردوو و پلەی گەرمی ھاوینی دواتردا تایبەتمەندە. لە نیوەگۆی باکوور ئەم وەرزە تەواوی مانگەکانی ئازار و نیسان و ئایار دەگرێتەوە، لە یەکەمی ئازار تا ٣١ی ئایار. بەڵام لە نیوەگۆی باشووردا بەھار لە یەکەمی ئەیلوولەوە تا ٣٠ی تشرینی دووەم دەست پێدەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرزەکان
پۆل:کەشناسی
پۆل:بەھار (وەرز)
پۆل:بەھار
وەرز

thumb|220px|جوڵەی جیاوازی وەرزەکان لە ساڵدا، بەتایبەت لە داچۆشینی بەفردا
**وەرزەکان** دابەشکردنی ساڵە بەپێی کەشوھەوا، و لە زۆربەی ناوچەکانی جیھاندا ساڵ دابەش دەبێت بۆ چوار وەرز کە ئەمانە؛ بەھار، ھاوین، پاییز و زستان. لە ناوچە کەمەرییەکان تەنھا دوو وەرز ھەن: ئەوانیش وەرزی باراناوی و وەرزی وشک.

ھۆکاری دروستبوونی وەرزەکان ئەگەڕیتەوە بۆ لاری تەوەری زەوی لە کاتی خولانەوەییدا بە دەوری خۆر، گۆشەی کەوتنی تیشکی خۆر بۆ یەک جێگا دەگۆڕێت لە مانگێکەوە بۆ مانگێکی تر، ئەمەش جیاوازیی پلەی گەرما و کەشوھەوا دروست دەکات لە مانگێکەوە بۆ مانگێکی تر.

وەرزەکان پێچەوانە دەبنەوە لە نێوان دوو نیوەگۆی زەویدا، بۆ نموونە ئەو کاتەی ھاوینە لە نیوەگۆی باکوور، لە نیوەگۆی باشوور زستانە، ئەمەش لەبەر ئەوەی نیوەگۆی باکوور لارترە بۆ خۆر تا نیوەگۆی باشوور.

پۆل:وەرزەکان
پۆل:ڕۆژژمێرەکان
پۆل:یەکەکانی کات
ھاوین

thumb|220px|left|خەڵک ئەچنە کەنار دەریاکان لە ھاوییندا
**ھاوین**  (بە عەرەبی: الصيف، بە ئینگلیزی: Summer) یەکێکە لە چوار وەرزەکەی ساڵ، لە ھەموویان گەرمترە، لە نیوەگۆی باکووری زەویدا لە ٢٢ی حوزەیران دەست پێدەکات تا ٢٢ی ئەیلوول، لە نیوەگۆی باشووری زەوییدا لە ٢١ی کانوونی یەکەم دەست پێدەکات تا ٢٢ی ئازار. لەم وەرزەدا ڕۆژ درێژ دەبێت و شەو کورت دەبێتەوە لە نیوەگۆی باکووری زەویدا، بەڵام ڕۆژ کورت دەبێت و شەو درێژ دەبێت لە نیوەگۆی باشووری زەوییدا. لە زۆربەی وڵاتەکانی جیھاندا پشووی خوێندنگە و زانکۆکان لە وەرزی ھاویندایە، و خەڵک بە زۆری لە ھاویندا ئەچنە کەنار دەریاکان بۆ ڕزگاربوونیان لە گەرما.

## چالاکییەکان
وێنۆک
وێنۆک

خەڵک بە گشتی سوود لە پلەی گەرمای بەرز وەرئەگرن بە بەسەربردنی کاتی زیاتر لە دەرەوە لە ھاویندا. چالاکی وەک گەشت و سەیرانی کەنار دەریا لە ماوەی مانگەکانی ھاویندا ڕوو دەدات، وەرزشەکانی وەک تۆپی پێ، تۆپی سەبەتە، بالە، خلیسکێنەی سەر بەفر، یاری بەیسبۆڵ، سۆفتبۆڵ، کریکت، تێنس و گۆڵف یارییان بۆ دەکرێت. ھاوین بە زۆری خاڵێکی نزمە لە سەیرکردنی تیڤیدا، خشتەی تەلەفزیۆنیش بە گشتی بە خشتەنەکردنەوەی ئەڵقە نوێکانی بەناوبانگترین نمایشەکانیان لە نێوان کۆتایی مانگی ئایار و سەرەتای وەرزی تەلەڤیزیۆن لە مانگی ئەیلوولدا ڕەنگ دەداتەوە. لە جیاتی ئەوەی بەرنامەی تەلەفزیۆنی ڕاستی کەم نرخ دابنێ ھەڵوەشاندنەوەی پابەندبوونەکان بە زنجیرەکە کە پێشتر ھەڵوەشێنرایەوە. ئەمە بەدەرلەتی ھەیە لەگەڵ تەلەفزیۆنی منداڵاندا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوین
پاییز

thumb|220px|وەرینی گەڵای درەختەکان لە پایزدا

**پاییز** (بە عەرەبی: خريف، بە ئینگلیزی: Autumn) یەکێکە لە چوار وەرزەکەی ساڵ کە لە دوای ھاوین دێت و لە پێش زستان. لە نیوەگۆی باکووری زەویدا دەست پێ دەکات لە ٢٢ی ئەیلوول تا ٢٠ی کانوونی یەکەم و لە نیوەگۆی باشووری زەویدا پێچەوانە دەبێتەوە کاتەکەی.

لەم وەرزەدا ماوەی شەو و ڕۆژ یەکسان دەبن و تیاییدا گەڵای دار و درەختەکان ئەوەرێت.

پۆل:پاییز
سەرژمێریی دانیشتووان

thumb|250px|'''سەرژمێری دانیشتووان:'''
<span style="color:#80FF80;">███</span> دوای ٢٠٠٥<br />
<span style="color:#67CC79;">███</span> ٢٠٠٠-٢٠٠٤<br />
<span style="color:#408170;">███</span> ١٩٩٥-١٩٩٩<br />
<span style="color:#1A3466;">███</span> ١٩٩٠-١٩٩٤<br />
<span style="color:#000060;">███</span> ١٩٧٠-١٩٨٩

**سەرژمێری دانیشتووان**، کردارێکی پەیڕەوی یەک شێوازییە، ھەموو زانیارییە دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتیەکان لە خۆدەگرێت، کە لە ماوەیەکی دیاریکرودا بۆ ھەموو تاکەکان لە وڵاتێک یان لە بەشێکییدا، کۆکردنەوەی زانیارییەکان و شیکردنەوە و بڵاوکردنەوەییان کردارێکی خولییەو لە ڕێگەیەوە ژمارەی دانیشتووان دیاری ئەکرێت بە فەرمی، ئەم زاراوەیە بە گشتی ئەگەڕێتەوە بۆ ژمارەی دانیشتووان لە وڵاتێکدا، و بە پێی ڕاسپاردەی نەتەوە یەکگرتووەکان ھەر ١٠ ساڵ جارێک.

زانیارییەکانی سەرژمێری دانیشتووان بەکاردێت بۆ مەبەستی لێکۆڵینەوە و پلان دانان.
## سەرچاوەکان

پۆل:دانیشتووناسی
پۆل:دانیشتووان
چڕیی دانیشتووان

[وێنۆک|220px|چڕی دانیشتووانی جیھان لە ساڵی [٢٠٠٦دا]]
**چڕیی دانیشتووان**، یەکەیەکە بەکاردێت بۆ پێوانی تێکڕای بوونی دانیشتووان لە ناوچەیەکدا، لە دەوڵەتەکاندا چڕی دانیشتووان ڕێژەی چڕی دانیشتووان دەگەیەنێت بە بەراورد بە ڕووبەری دەوڵەتەکە، ھەروەھا ئەم زاراوەیە بەکاردێت بۆ ھەر شارێک یان ناوچەیەکە کە خەڵکی تیدا بژی، بەپێی ئەم پەیوەندییە.

چڕیی دانیشتووان = ژمارەی دانیشتووان لە ناوچەیەکدا / ڕووبەری گشتی ناوچەکە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دانیشتووناسی
چڕیی دانیشتووان
پۆل:جوگرافیا
پۆل:زۆربوونی مرۆڤ