میشێل عەفلەق

**میشێل عەفلەق** (١٩١٠، دیمەشق – ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩، بەغدا)، فەیلەسووفێکی سووری بوو و ھەڵگری بیروباوەڕی سۆسیالیزم بووە و بە ناسیۆنالیزمی عەرەب دادەنرێت و یەکێکیشە لە دامەزرێنەرانی حیزبی بەعسی سۆسیالیزمی؛ و لە بنەماڵەی «ئارتووکدی»یەکانە و لە زانکۆی سۆربۆن لە فەڕەنسا خوێندوویەتی.

عەفلەق لە خێزانێکی چینی ناوەند لە دیمەشقی پایتەختی سووریا لەدایکبووە، و لە زانکۆی سۆربۆنی فەرەنسی خوێندوویەتی، لەوێ ھاوڕێی سیاسیی داھاتووی خۆی، سەلاحەددین بیتاری ناسیوە. عەفلەق لە ساڵی ١٩٣٢ گەڕایەوە بۆ سووریا و ژیانی سیاسیی خۆی لە سیاسەتی شیووعییدا دەستپێکرد. بووە چالاکوانێکی شیووعیی، بەڵام پەیوەندییەکانی لەگەڵ بزووتنەوەی شیووعیی پچڕاند دوای ئەوەی حیزبی شیووعیی سووری-لوبنانی پشتیوانی لە سیاسەتە داگیرکارییەکانی فەرەنسا کرد. دواتر لە ساڵی ١٩٤٠، عەفلەق و بیتار بزووتنەوەی ژیانەوەی عەرەبییان دامەزراند (کە دواتر ناونرا بزووتنەوەی بەعسی عەرەبی، و ناوەکەی لە گرووپەکەی زەکی ئەرسووزییەوە وەرگرت). بزووتنەوەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا و لە ساڵی ١٩٤٧دا بزووتنەوەی بەعسی عەرەبی لەگەڵ ڕێکخراوەکەی زەکی ئەرسووزی کە ھەمان ناوی ھەبوو (بەعسی عەرەبی)یەکیانگرت بۆ دامەزراندنی حیزبی بەعسی عەرەبی. عەفلەق وەک ئەندامی لیژنەی جێبەجێکاری حیزب ھەڵبژێردرا و بە «عەمید» (واتە سەرکردە) ھەڵبژێردرا.

لە ساڵی ١٩٥٢ حیزبی بەعسی عەرەبی لەگەڵ حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی کە ئەکرەم حۆرانی لە ساڵی ١٩٥٠ دایمەزراندبوو، یەکیگرت و حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆسیالیستییان پێکھێنا. میشێل عەفلەق لە ساڵی ١٩٥٤ بە سەرکردەی حیزب ھەڵبژێردرا. لە ماوەی ناوەڕاست و کۆتایییەکانی پەنجاکانی سەدەی بیستەمدا، حیزب دەستیکرد بە پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ سەرۆکی ئەوکاتی میسر، جەمال عەبدولناسر، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی دامەزراندنی کۆماری یەکگرتووی عەرەبی. جەمال عەبدولناسر ناچاری کرد عەفلەق حیزبەکە ھەڵبوەشێنێتەوە، ئەویش بەبێ ڕاوێژکردن لەگەڵ ئەندامان ئەو کارەی کرد. ماوەیەکی کەم دوای جیابوونەوەکەی ساڵی ١٩٦١، عەفلەق دووبارە بە ئەمینداری گشتیی سەرکردایەتیی نەتەوەیی حیزبی بەعس ھەڵبژێردرایەوە. دوای کودەتای ٨ی ئازاری ١٩٦٣، پێگەی عەفلەق لەناو حیزبدا لاواز بوو، تا لە ساڵی ١٩٦٥ ناچارکرا دەست لە پۆستەکەی وەک سەرکردە بکێشێتەوە. لە کاتی کودەتای سووریای ساڵی ١٩٦٦دا، عەفلەق لەکارخرا، کە بووە ھۆی جیابوونەوە لەناو حیزبی بەعسدا. دواتر میشێل عەفلەق ھەڵات بۆ لوبنان و پاشان ڕووی لە عێراق کرد و لە ساڵی ١٩٦٨ بە ئەمینداری گشتیی سەرکردایەتیی حیزبی بەعس لە عێراق ھەڵبژێردرا، بەڵام لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا ھیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی نەبوو و لە ھەمان پۆستدا مایەوە تا کۆچی دوایی لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩.

تیۆرییەکانی عەفلەق سەبارەت بە کۆمەڵگا، ئابووری و سیاسەت، کە بە کۆی گشتی بە بەعس ناسراوە، پێی وایە کە جیھانی عەرەبی پێویستی بە یەکگرتن ھەیە لە یەک نەتەوەی عەرەبیدا بۆ گەیشتن بە دۆخێکی پێشکەوتووی گەشەسەندن. عەفلەق ڕەخنەی لە ھەردوو سیستمی سەرمایەداری و شیووعی و تێڕوانینەکانی کاڕڵ مارکس گرت کە ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی بە تەنھا ڕاستی دەزانی. فیکری بەعسی بە شێوەیەکی بەرچاو جەختی لەسەر ئازادی و سۆسیالیزمی عەرەبی دەکردەوە – واتە سۆسیالیزمێک بە خەسڵەتی عەرەبییەوە، کە بەشێک نەبوو لە بزووتنەوەی سۆسیالیستیی نێونەتەوەیی وەک چۆن لەلایەن ڕۆژاواوە پێناسە کرابوو. عەفلەق باوەڕی بە جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت ھەبوو و باوەڕێکی پتەوی بە عەلمانییەت ھەبوو، بەڵام دژی بێئایینی بوو. سەرەڕای ئەوەی مەسیحی بوو، باوەڕی وابوو کە ئیسلام بەڵگەی "بلیمەتیی عەرەبی"یە، و سەرسام بوو بە ڕێکخستن و ئایدیۆلۆژیای حیزبی سووریی نەتەوەییی کۆمەڵایەتی بە سەرۆکایەتیی ئەنتۆن سەعادە. دوای جیابوونەوەی حیزبی بەعس لە ساڵی ١٩٦٦، سەرکردایەتیی حیزبی بەعس لە سووریا عەفلەقیان بە دزینی بیرۆکەکانی زەکی ئەرسووزی تۆمەتبار کرد و بە "دز" وەسفیان کرد. لە بەرامبەردا، سەرکردایەتیی حیزبی بەعس لە عێراق ئەو تۆمەتانەیان ڕەتکردەوە و باوەڕیان وا نییە کە ئەرسووزی لە بنەڕەتدا بەشداریی لە فیکری بەعسیدا کردبێت. سەرەڕای ئەوەش، سەددام حوسێن - بەبێ پێشکەشکردنی ھیچ بەڵگەیەک - وتی کە عەفلەق پێش مردنی بە نھێنی موسڵمان بووە، و ھیچ کاردانەوەیەک لەلایەن خێزانەکەی یان ھاوڕێکانییەوە لەسەر ئەوە نەبوو. لە چاوپێکەوتنێکی ڕۆژنامەوانیدا کە ئەلعەرەبییە نێت لە ٧ی ئایاری ٢٠٠٧ لەگەڵ ئەیادی کوڕی میشێل عەفلەق بڵاوی کردەوە، ئەلعەرەبییە نێت ئاماژەی بەوەدا کە "خێزانی میشێل عەفلەق، دامەزرێنەری حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆسیالیستی، دووپاتیان کردەوە کە نامەیەکی بەجێھێشتووە کە تێیدا موسڵمانبوونی خۆی ڕاگەیاندووە، و لە فڕۆکەیەکدا نووسیویەتی کە تووشی کێشەیەکی تەکنیکی بووە لە ئاسماندا لەسەر بەغدا لە ساڵی ١٩٨٠، و ئاراستەی سەرۆکی عێراق سەددام حوسێنی کردووە." ئەیادی کوڕی میشێل وتی کە باوکی لە گەشتێکدا بووە لە پاریسەوە بۆ بەغدا و لەو کاتەدا کێشەیەکی تەکنیکی لە فڕۆکەکەدا ڕوویداوە، بۆیە میشێل نامەیەکی نووسیوە بۆ سەددام حوسێن و تێیدا نووسیویەتی "ئەگەر ھەر ڕووداوێکم بەسەر بێت، ئەوا من لەسەر ئایینی ئیسلام دەمرم؛ و شایەتی دەدەم کە ھیچ خوایەک نییە جگە لە اللە و محەممەدیش پێغەمبەری اللەیە." ئەیاد وتی باوکی میشێل لە کۆتایی نامەکەدا بە ناوی ئەحمەد میشێل عەفلەق واژووی کردووە و مێژووەکەی ١٢ی تەممووزی ١٩٨٠ بووە. ئەیاد وتی: "لە ساڵی ١٩٩٥ نامەکەم لەناو ئەو قورئانەدا دۆزییەوە کە باوکم لەگەڵ خۆی ھەڵیگرتبوو لە فڕۆکەکەدا، بۆیە نامەیەکم بۆ سەرۆک سەددام حوسێن نارد و پێم ڕاگەیاند، ھەروەھا نامەکەی باوکیشمم بۆ نارد. دوای ئەوە، سەرکردایەتیی عێراق بڕیاریاندا لە گۆڕستانێک لە بەغدا داینێن." ماڵپەڕی ئەلحەقیقە ئەلدووەلییە دەقی ئەو نامەیەی بڵاوکردەوە کە ئەیادی کوڕی میشێل عەفلەق بۆ سەرۆک سەددام حوسێنی ناردبوو و تێیدا نووسیبووی "بەرێز سەرۆک فەرماندە سەددام حوسێن، خوا بتانپارێزێت، و سڵاو و ڕێزێکی زۆر، ھاوپێچ لەگەڵ ئەمەدا بەڵگەنامەیەک بە خەتی باوکمان ڕەحمەتی لێبێت دەنێرم، کە لەنێو لاپەڕەکانی یەکێک لە نوسخەکانی قورئانی پیرۆزدا دۆزیومانەتەوە. ئێمە وەک خێزان بڕیارماندا بەھۆی گرنگییەکەیەوە بۆ بەرێزتان بینێرین. لەگەڵ ڕێزدا، ١٩ی ئازاری ١٩٩٥." ئەیاد سەبارەت بە گۆڕی باوکی لە بەغدا وتی: "ھەندێک ڕاپۆرت باس لەوە دەکەن کە گۆڕەکە ھەڵکەنراوە و وێران کراوە."

## سەرەتای ژیان
میشێل عەفلەق لە گەڕەکی مەیدان لە دیمەشق لە خێزانێکی چینی ناوەندی مەسیحیی ئۆرتۆدۆکس لەدایکبووە. بنەماڵەی باوکی، یووسف عەفلەق، لقێک بوون لە بنەماڵەی دەبوو عەسلە لە ڕەشایا ئەلوادی (ئێستا لە لوبنانە)، لەکاتێکدا ڕەچەڵەکی دایکی، ڕەسمییە زەیدان، دەگەڕێتەوە بۆ حومس. گەورەبوونی لە گەڕەکی مەیدان کە بە ئازایەتی و بەشداریکردنی لە ڕووداوەکاندا ناسرابوو (وەک خەبات لە فەلەستین و دامەزراندنی حکوومەتی عەرەبیی فەیسەڵی) کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر منداڵی و گەورەبوون و ئارەزووەکانی ھەبوو.

خوێندنی لە قوتابخانە فەرەنسییەکان لە سووریا وەرگرتووە کە لەژێر ژێرفەرمانیی فەرەنسی بوو لەسەر سووریا و لوبنان.

## دەستپێک و چالاکییەکان
میشێل لەسەر کورسییەکانی خوێندن دەرکەوت و لەگەڵ ھاوڕێکەی سەلاحەددین بیتار چوو بۆ پاریس بۆ ئەوەی بچێتە زانکۆی سۆربۆن، لەوێ بیرۆکە حیزبییەکانی خۆی داڕشت. لە پاریس، عەفلەق چووە ناو کۆمەڵەی عەرەبیی سووری (کە داوای سەربەخۆیی و بەرگری لە فەلەستین و یەکێتیی عەرەبیی گشتگیری دەکرد) و کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی عەرەبی (کە تا ئێستاش گرنگی بە کاروباری ئەدەب و مێژووی عەرەبی دەدات). عەفلەق کاریگەریی بزووتنەوەی ژیانەوەی ئیتاڵی بە سەرۆکایەتیی جۆزێپێ مازینی لەسەر بوو، بۆیە ئامانجەکانی ئەو بزووتنەوەیەی گواستەوە بۆ واقیعی عەرەبی. فیکری بەعسی لەدایکبووی ڕۆشنبیریی میشێل عەفلەق نەبوو، بەڵکو عەفلەق بیرۆکەی ژیانەوەی ئیتاڵیی بە ئامانجەکانییەوە (یەکێتی - ئازادی - سەربەخۆیی) ھێنا؛ و لەبەر ئەوەی زۆرێک لە وڵاتانی عەرەبی بە شێوەیەکی ڕێژەیی سەربەخۆییان بەدەستھێنابوو، عەفلەق بنەمای سۆسیالیزمی تێکەڵ کرد بۆ ئەوەی جیاوازییەکی سادە لەگەڵ بیرۆکەکەی مازینی (ژیانەوەی ئیتاڵی) دروست بکات.

دوای گەڕانەوەی بۆ سووریا لە ساڵی ١٩٣٣، عەفلەق و بیتار وەک مامۆستا کاریان کرد و دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکانیان لەنێو خوێندکاران و گەنجاندا و لە ناوەندی سیاسیدا چالاک بوون. لە ساڵی ١٩٤٢ دەستیان لە کار کێشایەوە و بە تەواوی خۆیان بۆ خەباتی فیکری و سیاسی و نەتەوەیی تەرخان کرد. میشێل عەفلەق و سەلاحەددین بیتار لە فەرەنسا تووشی کۆمەڵێک کاریگەریی ڕۆشنبیری بوون کە کاریگەریی جیاوازی لەسەریان بەجێھێشت. پاشان کاتێک گەڕانەوە بۆ نیشتمان، تووشی کاریگەریی ناوخۆیی، نەتەوەیی، ئایینی و سیاسیی جیاوازیش بوون. ئەنجامی ئەم کاریگەرییە ناوخۆیی و دەرەکییە جیاوازانە ئەوە بوو کە ھەردووکیان کەوتنە ژێر باری «قەیرانێکی ڕۆحی و فیکریی قووڵ کە دوو ساڵی خایاند» و لەو ماوەیەدا لە ھەموو نووسینێک دابڕان. جەوھەری ئەو قەیرانەی کە میشێل عەفلەق لەو قۆناغەدا پێی دا تێدەپەڕی، ھەڵوێست بوو لە شیووعییەت و حیزبی شیووعیی سووری. میشێل عەفلەق لەم بارەیەوە دەڵێت:

«پێویست بوو بزووتنەوەکەمان لە یەکەم دەربڕینی بیرۆکەکەیدا ھەڵوێستێکی بنەڕەتی و دیاریکراوی لە شیووعییەت وەک تیۆرییەک کە بۆ جێبەجێکردن ئامادەکرابوو، و وەک تێڕوانینێک بۆ مرۆڤ، ھەبێت. چونکە شیووعییەت خۆی وەک پوختەی ئەو فەلسەفانەی کە مرۆڤایەتی ناسیوویەتی، و وەک ئایینێکی نوێ بۆ داھاتووی مرۆڤایەتی دەرخست؛ بۆیە دیاریکردنی ھەڵوێستمان لێی لەبەرچاوگرتنی ئەم ھۆکارانە بوو.»

عەفلەق لە ساڵی ١٩٤١ یەکەم گرووپی سیاسیی ڕێکخراوی بە ناوی «الإحیاء العربی» (ژیانەوەی عەرەبی) پێکھێنا و یەکەم بەیاننامەی لە مانگی شوباتدا دەرکرد. ماوەیەکی کەم دواتر، ئەم گرووپە بنەما نەتەوەیییەکانی خۆی خستە بواری جێبەجێکردنەوە کاتێک پشتیوانیی خۆی بۆ ڕاپەڕینەکەی ڕەشید عالی گەیلانی لە عێراق دژی داگیرکاریی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٤١ ڕاگەیاند، و «بزووتنەوەی یارمەتیدانی عێراق»ی دامەزراند.

بە یارمەتیی سەلاحەددین بیتار و دکتۆر مەدحەت بیتار، کۆنگرەی دامەزراندن لە ٧ی نیسانی ١٩٤٧ لە دیمەشق بەسترا و میشێل عەفلەق بە عەمیدی حیزب ھەڵبژێردرا.

لە ساڵی ١٩٥٢دا حیزبی بەعسی عەرەبی لەگەڵ حیزبی سۆسیالیستی بە سەرۆکایەتیی ئەکرەم حۆرانی یەکیگرت و بوو بە حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆسیالیستی.

## سەرچاوەکان

### کتێبنامە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:کۆمەڵناسانی سووری
پۆل:مردووانی ١٩٨٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی