open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھاوپەیمانیی ھەرێمی کوردستان

**ھاوپەیمانیی ھەرێمی کوردستان** ھاوپەیمانییەکە لە سێ حیزبی باشووری کوردستان کە بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ پێکھاتووە. ھاوپەیمانیی ھەرێمی کوردستان پێکھاتووە لە حیزبی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستان، حیزبی شیوعیی کوردستان-عێراق و حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان و محەممەد حاجی مەحموود سەرۆکایەتیی دەکات.

لیستی ھاوپەیمانیی ھەرێمی كوردستان بە ژمارەی ١٣٣ لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بەشداری دەکات.

فەرھاد تۆفیق گوتەبێژی پارتی سۆسیال دیموکراتی کوردستان گوتووە ھەر سێ پارتەکە لە ھەرچوار بازنەکەی ھەرێمی کوردستان بەربژێریان دەبێت. سەرۆکی لیستی ھاوپەیمانییەکە لە سلێمانی و ھەڵەبجە پشکی پارتی سۆسیال دیموکرات دەبێت و سەرۆکی لیستەکە لە ھەولێر بۆ حیزبی شیوعی کوردستان و لە دھۆکیش بۆ زەحمەتکێشانی کوردستان دەبێت.

## ئەندامانی ھاوپەیمانییەکە

## ئەمانەش ببینە
* ھاوپەیمانیی سەردەم

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوپەیمانییە ھەڵبژاردنییەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ھاوپەیمانییە ھەڵبژاردنییەکانی عێراق
پۆل:ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٤
مەمان

**مەمان** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شوان، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارەدێی ڕێدار بە دووری (٥کم).

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **مەمان** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی ڕێدار.
* لە باشوورەوە گوندی جانقزی خواروو.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی حاجی بەیخانی خواروو.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی کەرەدێ.

## مێژوو
* لە پاش شاڵاوی ئەنفال ئەم گوندە خاپوورکرا، لەدوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئەم گوندە ئاوەدان کرایەوە.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان کوردن.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(١٨) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە(٢٥) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی شوان
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
سوپای ژاپۆن

وێنۆک
**سوپای ژاپۆن** ( ) هێزی زەمینیی ژێرکۆمەڵێکە لە هێزەکانی بەرگری خۆییی ژاپۆن کە لە ساڵی ١٩٥٤ دامەزراوە. 

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ژاپۆنی
هێڵی ئاسمانی کۆڕەک

**هێڵی ئاسمانی کۆڕەک** هێڵێکی ئاسمانی چارتەر بوو کە بنکەکەی لە شاری هەولێری هەرێمی کوردستان بوو . هێڵەکە تەنها بۆ ماوەی مانگێک کاریکرد.

## مێژوو
لە ساڵی ٢٠٠٦ دامەزراوە و لە نیسانی ٢٠٠٦ بە فڕۆکەیەکی تەڕ بەکرێگیراو ماکدۆنێل دۆگلاس MD-83 لە کۆمپانیای MAP Jet کە هێڵێکی ئاسمانی نەمساییە دەستی بە کارەکانی کردووە.  هێڵی ئاسمانی لە ماوەی مانگێکدا کارەکانی وەستاند و فڕۆکەکە لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٠٦ گەڕێنرایەوە بۆ بەکرێدەر. 

## فرۆکەکان
هێڵی ئاسمانی کۆریک یەک فڕۆکەی ماکدۆنێل دۆگلاس MD-83ی بەکرێگیراو بەکاردەهێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمپانیا ئاسمانییە ھەڵوەشاوەکانی عێراق
فلای بەغدا

**فلای بەغدا** هێڵێکی ئاسمانی تایبەتی عێراقییە ، بارەگاکەی لە بەغدایە ،  گەشتەکانی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی بەغدایە . هێڵی ئاسمانی لە ١٤ی ڕەشەمێی ٢٠١٧ دەستی بە کارەکانی کردەوە  فلای بەغدا خاوەنی فڕۆکەی جۆری بۆینگ B737-700 B737-900ER،  CRJ-200 و  CRJ-900 کە تێکڕای تەمەنی فڕۆکەکە نزیکەی پانزە ساڵە. دوای هەڵوەشاندنەوەی بۆردە کۆنەکە، بەڕێوەبەرایەتی نوێ جارێکی دیکە کۆمپانیاکەیان ئاوەدانکردەوە. دروشمی کۆمپانیاکە بریتییە لە *نرخی کەمتر...* *گەشتی زیاتر.* لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ گەشتە ئاسمانییەکان بۆ یەکێتی ئەوروپا قەدەغە کران، ئەمەش بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی. 

## سەرچاوەکان

پۆل:هێڵی ئاسمانی
پۆل:عێراق
پۆل:بەغدا
کیەر ستارمەر

**سێر  ڕۆدنی ستارمەر**، پارێزەر و سیاسەتمەدارێکی بەریتانییە و لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوویە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٥ەوە ئەندامی پەرلەمانی بەریتانیایییە. لە ٥ی تەممووزی ٢٠٢٤، ستارمەر سەرکردایەتی پارتی کرێکارانی کرد بۆ سەرکەوتنێکی گەورە لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵی ٢٠٢٤ و کۆتایی بە چواردە ساڵ دەسەڵاتی پارێزەران ھێنا. ئەم سەرکەوتنە گەورەیە ھاوشێوەی ئەو سەرکەوتنە بوو کە تۆنی بلێر لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵی ١٩٩٧ دا بەدەستیھێنا. لە دوای سووناک پۆستی سەرۆک وەزیرانی گرتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:زیندووان
پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی
پۆل:پارێزەرەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:بێخوایانی بەریتانی
کای هاڤێرتس

**کای ھاڤێرتس** (لەدایکبووی ١١ی حوزەیرانی ١٩٩٩) یاریزانێکی پیشەگەری ئەڵمانییە و وەک یاریزانێکی ھێرشبەری ناوەڕاستیان ھێرشبەر یاری دەکات بۆ یانەی ئارسناڵ و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا. لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٨ یەکەم یاری نێودەوڵەتی ئەنجامدا، بووە یەکەم یاریزان کە لە ساڵی ١٩٩٩ لەدایکبووە و نوێنەرایەتی ھەڵبژاردەی نیشتمانی بکات. نوێنەرایەتی ئەڵمانیای کردووە لە دوو خولی پاڵەوانێتی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا (٢٠٢٠، و ٢٠٢٤)، ھەروەھا جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩
شەڕی وەهابی

**شەڕی وەهابی،**  هەروەها ناسراو بە **شەڕی عوسمانی-سعود،**   لە سەرەتای ساڵی 1811 تا 1818، لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ، و وەسیلە و هاوپەیمانەکەیان ئیالەتی میسر ، و میرنشینی درعیەت, یەکەم دەوڵەتی سعودیە، کە لە ئەنجامدا لەناوچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:شەڕی دینی
ئێمرێ جان

**ئێمرێ جان** ( لەدایکبووی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤) یاریزانێکی پیشەگەری ئەڵمانییە و وەک یاریزانی بەرگریکار بۆ یانەی بروسیا دۆرتموندی بۆندسلیگا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا یاری دەکات. سەرەتای یارییەکانی لە یانەی بایرن میونشن دەستیپێکرد و زیاتر لە تیپی یەدەگی یانەکە یاریی دەکرد پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٣ بگوازرێتەوە بۆ بایەر لیڤەرکوزن. دوای وەرزێک لەلایەن یانەی لیڤەرپوڵی پرێمەرلیگەوە بە بڕی ٩٫٧٥ ملیۆن پاوەند گرێبەستی لەگەڵ کرا کە زیاتر لە ١٥٠ یاری ئەنجامداوە و لە ساڵی ٢٠١٨ پەیوەندی بە یوڤێنتوس دەکات. لە ساڵی ٢٠٢٠ بە خواستن درایە یانەی بروسیا دۆرتمۆند؛ چەند ھەفتەیەک دواتر بە گرێبەستێکی ھەمیشەیی ڕووی لە تیپەکە کرد. یەکەم یاری خۆی لە ئەیلوولی ٢٠١٥ لە پلە باڵاکان ئەنجامدا و بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦ ھەڵبژێردرا. ساڵی دواتر لەگەڵ ئەڵمانیا بوو کاتێک جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧ی لە ڕووسیا بردەوە و یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتیی خۆی تۆمارکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند
پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:موسڵمانانی ئاڵمانی
بارنەباش ڤارگا

**بارنەباش ڤارگا** (لەدایکبووی ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٤)یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی مەجارستانییە و وەک ھێرشبەرێک بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەجارستان یاری دەکات.
## پیشەی نێودەوڵەتی
لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، ڤارگا یەکەم گۆڵی ھەنگاری تۆمارکرد لە یاریی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠٢٤ی ئەورووپا لە یاریگای فرانز پووشکاشبە ئەنجامی ٢–١ لە سربیایان بردەوە.لە ١٤ی ئایاری ٢٠٢٤، ڤارگا ناوی لە پێکھاتەی ھەنگاریا بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤ تۆمارکرا. لە یەکەم یاری تیپەکە لە پاڵەوانێتییەکەدا، ڤارگا تاکە گۆڵی مەجارستانی تۆمارکرد، کاتێک لە یاریگای کۆڵن بە سێ گۆڵ بەرامبەر بە گۆڵێک بەرامبەر سویس دۆڕان.لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤، لە کاتی یاری بەرامبەر سکۆتلەندا، ڤارگا بێھۆش بوو دوای پێکدادان لەگەڵ گۆڵپارێزی سکۆتلەندا ئەنگوس. دوای ١٠ خولەک چاوەڕوانی لە یاریگا دەرھێنرا. دوای یارییەکە بڵاوکرایەوە کە ڤارگا لە دۆخێکی ھۆشیار و باشدایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
کوادۆ دووا

**کوادۆ دووا** (لەدایکبووی ٢٤ی شوباتی ١٩٩٧)یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێیە و وەک ھێرشبەر بۆ ھەڵبژاردەی سویس یاری دەکات.دووا یەکەم یاری خۆی لەگەڵ ھەڵبژاردەی سویس لە٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ لە یارییەکی دۆستانەدا بەرامبەر ئیستۆنیا ئەنجامدا. لە ٧ی حوزەیران لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤ ھەڵبژێردرا. لە ١٥ی حوزەیران یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتی خۆی تۆمارکرد لە یاریی یەکەمی پاڵەوانێتییەکەدا کە سویسرا بە ئەنجامی ٣–١ لە مەجارستانی بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
دەوڵەتی قووڵ لە تورکیا

**دەوڵەتی قووڵ لە تورکیا** (بە تورکی: derin devlet) گرووپێکی گوماناوی ھاوپەیمانی دژە دیموکراسی کاریگەرە لە ناو پێکھاتەی سیاسی تورکیادا، کە پێکھاتووە لە توخمە ئاست بەرزەکانی ناو دەزگای ھەواڵگری (ناوخۆیی و دەرەکی)، سەربازی تورکیا، دەزگا ئەمنییەکان، دەسەڵاتی دادوەری، و مافیا. سەرۆککۆماری پێشوو، سلێمان دەمیرێل دەڵێت لە دڵی تێڕوانین و ھەڵسوکەوتی ئەو کەسانەی کە دەوڵەتی قووڵ پێکدەھێنن، زۆربەیان سەربازین، ھەوڵێکە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە نەتەوەیییەکان، کە بەھۆی باوەڕێکی قووڵەوە دروست کراوە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی. وڵات ھەمیشە «لە لێوارەیە».

## سەرچاوەکان

پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە تورکیا
پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی
پۆل:سیستەمە ئابوورییەکان
پۆل:حکوومەتی تورکیا
پۆل:سیاسەتی تورکیا
پۆل:گەندەڵی لە تورکیا
چیای دەریایی

وێنۆک
**چیای دەریایی** یان شاخی دەریایی () بریتین لە چیاکانی ژێر ئاو کە لە بنی زەریاکانەوە بەرز دەبنەوە بەڵام ناگەنە سەر ڕووی ئاوەکە. ئەم پێکھاتە جیۆلۆجیانە بە شێوەیەکی گشتی لە زەریای کراوەدا دەبینرێن و دەتوانن لە قەبارە و شێوەدا جیاواز بن. شاخە دەریایییەکان شوێنی کۆمەڵێک ژیانی دەریایی جۆراوجۆرن، لەوانە مەرجانی، ئیسفەنج، ماسی و زیندەوەری دیکە. شاخەکانی دەریا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ئیکۆسیستەمی زەریاکاندا بە دابینکردنی شوێنی نیشتەجێبوون بۆ جۆرە دەریایییەکان و وەک شوێنی خۆراک و زاوزێکردن بۆ ئاژەڵە جیاوازەکان. ھەروەھا دەتوانن کاریگەرییان لەسەر ڕەوتی زەریاکان و خولگەی خۆراکی ھەبێت، ئەمەش وایان لێدەکات گرنگ بن بۆ تەندروستی گشتی ژینگەی دەریایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیای ئۆقیانووسناسی
میشێل ئایبیشەر

**میشێل ئایبیشەر** (لەدایکبووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧) یاریزانێکی پیشەگەری سویسییە و وەک یاریزانی بەرگری بۆ ھەڵبژاردەی سویس یاری دەکات. ئایبیشەر یەکەم یاری خۆی لەگەڵ ھەڵبژاردەی سویس لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ لە پاڵاوتنەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ ئەنجامدا. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤، ئایبیشەر ناوی لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤ ھات. لە ١٥ی حوزەیران یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتی خۆی تۆمارکرد و ئەسیستێکی پێشکەشکرد لە بردنەوەیان بەسەر مەجارستان بە ئەنجامی ٣–١ لە یاریی یەکەمیان لە پاڵەوانێتییەکەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
بریل ئێمبۆلۆ

**بریل ئێمبۆلۆ** (لەدایکبووی ١٤ی شوباتی ١٩٩٧) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێیە و وەک ھێرشبەرێک یاری بۆ ھەڵبژاردەی سویس دەکات. ئێمبۆلۆ یەکەم یاری نێودەوڵەتی خۆی لە ساڵی ٢٠١٥ ئەنجامدا. لە ساڵانی ٢٠١٦ و ٢٠٢٠ و ٢٠٢٤ لە پاڵەوانێتی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا نوێنەرایەتی سویسی کردووە و لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٢ لە جامی جیھانیی فیفا بەشداری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
شەڕی نەینەوا (٦١٢ پێش زاین)

**شەڕی نەینەوا** لە نێوان ساڵانی ٦١٣ بۆ ٦١١ پێش زایین دادەنرێت، کە زیاتر وا ئەڵێن لە ساڵی ٦١٢یە یاخیبوون لە ئاشوورییەکان ، سوپای هاوپەیمانان کە هێزەکانی ماد و بابلیەکانیان دەگرتەوە، گەمارۆی نەینەوایان دا و ٧٥٠ هێکتار زەویی ئەو شارەیان گرت کە لەو سەردەمەدا یەکێک بوو لە گەورەترین شارەکانی جیهان. کەوتنی نەینەوا بووە هۆی ئەوەی دوای سێ ساڵ ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ   وەک دەوڵەتی باڵادەست لەناوبچێت لە ڕۆژهەڵاتی نزیک کۆن . تۆمارە شوێنەوارییەکان دەریدەخەن کە پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری، دوای دەیان ساڵ و سەدەکانی دوای شەڕەکەدا بە شێوەیەکی بەرفراوان شارەکە چۆڵ کرا و بێ دانیشتووان بوو. دواتر باسێکی چەواشەکراو لە کەوتنی شارەکە بووە هۆی چیرۆکی پاشای ئەفسانەیی سەرداناپاڵوس .

بابل بۆ یەکەمجار بوو بە ناوەندی دەسەڵات لە میزۆپۆتامیا لە ماوەی زیاتر لە هەزار ساڵدا، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی ئیمپراتۆریەتی بابلی نوێ.

## سەرچاوەکان
دیۆگۆ کۆستا

**دیۆگۆ کۆستا** (لەدایکبووی ١٩ی ئەیلوولی ١٩٩٩) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی پورتوگالییە و وەک گۆڵپارێز لە یانەی پۆرتۆی خولی نایابی پورتوگاڵ و ھەڵبژاردەی پورتوگال یاری دەکات. یەکەم یاری نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٢١ ئەنجامدا و نوێنەرایەتی پورتوگالی کرد لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ و جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤. لە ٢١ی ئایاری ٢٠٢٤ لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤ھەڵبژێردرا. لە یاری قۆناغی ١٦ بەرامبەر سلۆڤینیا خەڵاتی باشترین یاریزانی یارییەکەی پێبەخشرا، چونکە لە کاتی زیادکراوداتوانی ھەلێکی گۆڵکردنی یاریزان بێنجامین سێسکۆ دوربخاتەوە، دوای ئەوەی یارییەکەش چووە لێدانەیەکلایکەرەوەکان ھەرسێ لێدانەکانی گرتەوە بەمەش بووە یەکەم گۆڵپارێز لە مێژووی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ئەو کارە بکات و پاڵاوتنی وڵاتەکەی بۆ قۆناغی چارەکی کۆتایی مسۆگەر بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩
ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن (کتێب)

وێنۆک|بەرگی کتێبەکە
***ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن: ستراتیژی گەورە لە نۆژەنکردنەوەی مێیجییەوە تا جەنگی زەریای ھێمن*** کتێبێکی مێژوویییە لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن ئێس سی ئێم پێین دەربارەی ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن. *ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن* نوێترین بڵاوکراوەی پێینە، دوای *فیلمی جەنگەکان بۆ ئاسیا، ١٩١١–١٩٤٩ لە* ساڵی ٢٠١٢. بە پێچەوانەی بەرھەمەکانی پێشوویەوە، ئەم کتێبە بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر ژاپۆن جەخت دەکاتەوە، لەکاتێکدا بەرھەمەکانی دیکەی لەبری ئەوە لەسەر ڕووسیا یان چین بوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:کتێبە مێژووییەکان دەربارەی چین
هێڵی ئاسمانیی ئیماراتی

**فڕۆکەوانی ئیمارات** (    DMG : *Ṭayarān Al-Imārāt* ) یەکێکە لە دوو هەڵگری ئاڵای ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی (ئەوەی دیکە هێڵی ئاسمانی ئیتیحادە). هێڵی ئاسمانییەکە بنکەکەی دەکەوێتە شاری گەرهوود لە دوبەی و لقێکی کۆمپانیای ئیمارات گرووپە کە خاوەندارێتی حکوومەتی کۆمپانیای وەبەرهێنانی دوبەی لە دوبەی دەکات. گەورەترین هێڵی ئاسمانییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەفتانە زیاتر لە ٣،٦٠٠ گەشت لە ناوەندەکەیەوە لە تێرمیناڵی ٣ی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی دوبەی ئەنجام دەدات. لە زیاتر لە ١٥٠ شار لە ٨٠ وڵات لە سەرانسەری شەش کیشوەردا بە بەلەمەکانی نزیکەی ٣٠٠ فڕۆکە کاردەکات. چالاکییەکانی بارهەڵگر لەلایەن ئیمارات سکایکارگۆوە ئەنجام دەدرێن.

ئیمارات چوارەم گەورەترین هێڵی ئاسمانیی جیهانە بەپێی داهاتی بەرنامە بۆ داڕێژراوی سەرنشین-کیلۆمەترەکانی فڕین. هەروەها دووەم گەورەترینە لە ڕووی فڕینی تۆن-کیلۆمەتری بارهەڵگرەوە.

## سەرچاوەکان
ئۆقیانووسی دوور

وێنۆک|279x279پیکسڵ| نەخشەی دوورگەکانی ئۆقیانووسی دوور بە ڕەنگی سوور نیشان دەدات
**ئۆقیانووسە دوورەکان** () ئەو بەشەیە لە ئۆقیانووس کە بۆ یەکەمجار لە ماوەی ٥٠٠٠ بۆ ٥٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا جێگیر بووە (واتە لە ساڵی ٣٥٠٠ پێش زایینەوە).

## سەرچاوەکان
مەسعوود کوڕی نامدار

**مەسعوود کوڕی نامدار** (بە عەرەبی: مسعود ابن نامدار) نووسەرێکی کوردی ھەرێمی دێرینی گەنجەو ئاران بوو کە ئێستا بە کۆماری ئازەربێجان دەناسرێت. کۆمەڵێک بەڵگەنامە ناوخۆیی لە دوو توێی کتیبێکدا کۆکردووەتەوە کە نزیکەی چل ساڵ دوای ڕووخانی میرنشینیی کوردانی شەدادییە لە گەنجە. نووسەری بەڵگەنامەکان خۆی خەڵکی ناوچەی ئاران بووە. تۆمارەکانی کە نزیکەی ساڵی ١١١١ کۆکراونەتەوە، باس لە ڕاپەڕینی ئەسکۆ دەکەن دژی بە میر فەدڵی باوکی و ھەروەھا ڕووداوەکانی دیکەی ئەوسا. لەو نامە ونووسینانەی کە کۆی کردوونەتەوە، پێدەچێت شاری گەنجە بە شێوەیەکی کاتی لەلایەن شیروانشانی فەریبورزەوە داگیرکرابێت. بە گشتی تۆمارەکان زانیاری گرنگ لەسەر مێژووی قەفقاز پیشان دەدەن و مێژوونووسان بۆ داڕشتنی ڕووداوەکانی سەردەمی خۆی بەکاریان دەھێنن.

شایەنی گوتنە کە نیزامی گەنجەوی خاوەنی لەیل و مەجنوون، دایک وباوکی لە میرانی کوردی گەنجە بووە.

تورکەکان ھەوڵدەدەن ناوی نامدار وەک تورکێک بنووسن بۆ سڕینەوەی مێژووی کوردان لە وڵاتی ئاران و ڕەوان (ئازەربێجان و ئەرمەنستانی ئێستا).

## ھەروەھا تەماشای
* لیستی نووسەرانی کورد

## سەرچاوە و تێبینی

پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:مێژوونووسانی کورد
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
مێمفیس دیپای

مێمفیس دیپای (; ,   لەدایکبووی ١٣ی شوباتی ١٩٩٤)، بە یەک ناویش بە مێمفیس ناسراوە، یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری هۆڵەندییە. 

مێمفیس دەستی بە ژیانی پیشەگەری خۆی لەگەڵ یانەی ئایندهۆڤن کرد، لەوێ لەژێر کاریگەری فیلیپ کۆکوی بەڕێوەبەری یانەکەدا بووە بەشێکی دانەبڕاو لە تیپەکە و لە ١٢٤ یاریدا ٤٩ گۆڵی لە سەرجەم پاڵەوانێتییەکان تۆمارکرد. لە وەرزی ٢٠١٤-١٥ ئەو باشترین گۆڵکاری خولی نایابی هۆڵەندی بوو بە ٢٢ گۆڵ لە ٣٠ یاری، و یارمەتی تیپەکە دا بۆ بردنەوەی نازناوی ئێرادیڤیزی بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە. هەروەها خەڵاتی باشترین یاریزانی هۆڵەندای بەدەستهێنا بەهۆی ئاستە بەرزەکانی لەم وەرزەدا. هەروەها ئاستەکانی بووە هۆی ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن *تۆپی پێی فەرەنسا* وەک "باشترین یاریزانی گەنج" لە جیهاندا دەستنیشان بکرێت. مێمفیس لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٥ پەیوەندی بە یانەی مانچستەر یونایتدی ئینگلیزییەوە کرد و بە بڕی ٢٥ ملیۆن پاوەند. دوای ماوەیەکی نائومێدکەر لەوێ، لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧ پەیوەندی بە یانەی لیۆنی فەرەنسی کرد. دوای پێنج وەرز لەوێ، لە ساڵی ٢٠٢١ بە گواستنەوەی بێ بەرامبەر پەیوەندی بە بەرشەلۆنەوە کرد.

بەرهەمی دامەزراوەی یەکێتی تۆپی پێی شاهانەی هۆڵەندا (KNVB)، مێمفیس لە قۆناغە سەرەتاییەکانی گەشەسەندنەوە نوێنەرایەتی هەڵبژاردەی نیشتمانی کردووە لە هەموو ئاستێکی پیشەگەریدا لە ژێر چاودێری ڕاهێنەر و یاریزانە ئایکۆنییەکانی هۆڵەندا بە هەمان شێوە. بەشێک بوو لە تیپی خوار ١٧ ساڵانی هۆڵەندا کە پاڵەوانێتی ئەوروپای ٢٠١١ی بەدەستهێنا. یەکەم یاری خۆی لە ساڵی ٢٠١٣ لە پلە باڵاکان ئەنجامدا و ساڵی دواتر بەشێک بوو لە پێکهاتەکەیان کە پلەی سێیەمی لە مۆندیالی ٢٠١٤ بەدەستهێنا، کە تیایدا ئاستێکی پێشکەوتووی خۆی لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی ئەنجامدا. هەروەها بەشداری لە یارییەکانی یۆرۆی ٢٠٢٠ و مۆندیالی ٢٠٢٠ و یۆرۆی ٢٠٢٤ کردووە .

## سەرچاوەکان
نەورۆز (گۆرانی)

**نەورۆز** شیعرێکی شاعیری کورد پیرەمێردە کە بە شێوەی گۆرانی بە دەنگی ھونەرمەند حەسەن زیرەکەوە لە ڕادیۆی کوردیی تاران و ڕادیۆی کرماشان تۆمار کراوەتەوە. ئەم گۆرانییە پەیوەندی سەرەکی ھەیە بە جەژنی نەورۆزەوە، کە ساڵی نوێی کوردییە و لە ٢١ی ئازار دەستپێدەکات. گۆرانییەکە باس لە خۆشی و شادی ھاتنی بەھار و ساڵی نوێ دەکات.

دەستپێکی گۆرانییەکە بەم شێوەیەیە:


ئەم ڕۆژە ساڵی تازەیە، نەورۆزە ھاتەوەجەژنێکی کۆنی کوردە بەخۆشی و بەھاتەوە



ئەم گۆرانییە بووەتە بەشێکی گرنگ لە میراتی مۆسیقای کوردی و ھەموو ساڵێک لە جەژنی نەورۆزدا لە زۆربەی ناوچە کوردنشینەکان دەگوترێتەوە و گوێی لێ دەگیرێت. دەقی گۆرانییەکە ھی شاعیری ناوداری کورد، پیرەمێردە و حەسەن زیرەک کردویەتی بە گۆرانی.

بەپێی بەڵگەنامە و لێدوانی ھونەرمەندان، مێژووەکەی بۆ نەورۆزی ساڵی ١٩٤٨ دەگەڕێتەوە. ئاوازی گۆرانییەکە بەزۆری دەدرێتە پاڵ ھونەرمەندی شاری سلێمانی حەمە ساڵح دیلان، وە حەسەن زیرەک ئەم گۆرانیەی لە دەنگی حەمە ساڵح دیلانەوە وەرگرتووە، بەڵام لەسەر شێوازە بەناوبانگەکەی خۆی، زیرەک گوتویەتییەوە، بە ڕۆڵی کەمانچەژەنیی موجتەبا میرزادە؛ بەڵام ئەوەی بەفەرمی گوتراوە دەربارەی ئاوازی گۆرانییەکە، دەگەڕێندرێتەوە بۆ قادر دیلان کە لە سەرەتاکانی فێربوونی مۆسیقادا دایناوە.

قادر دیلان لەم بارەیەوە دەڵێت:

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
گۆرانی نەورۆزی حەسەن زیرەک – دەنگیفای

پۆل:گۆرانی
پۆل:گۆرانییە کوردییەکان
پۆل:گۆرانیناسییەکان
ڕۆمانی وێنەیی

**ڕۆمانی وێنەیی** یان **ڕۆمانی گرافیک** کارێکی پێکبەستووی درێژە لە ھونەری یەک لە دوای یەک. زۆرجار زاراوەی *ڕۆمانی وێنەیی* بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنرێت، لەوانەش چیرۆکی خەیاڵی، ناخەیاڵی و کاری ھەڵبژاردە، ھەرچەندە ئەم جۆرە لەلایەن لێزانانی کۆمیک و پیشەگەرەکانی پیشەسازییەوە کێبڕکێیەکی زۆری لەسەرە. لانیکەم لە ئەمریکادا بە شێوەیەکی گشتی جیاوازە لە زاراوەی *[[کتێبی کۆمیک]]* کە بە گشتی بۆ گۆڤاری دووبارەبوو و کۆمیک و کاغەزی بازرگانی بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* "بەخێربێن بۆ پەڕەی ڕۆمانی وێنەیی زانکۆی کۆڵۆمبیا"، زانکۆی کۆڵۆمبیا

پۆل:مێژووی وێژە
پۆل:فۆرماتی کۆمیک
پۆل:ڕۆمانە گرافیکییەکان
پۆل:کۆمیکس
پۆل:وێنەکانی ئەنیمێ و مانگا
بۆمبی بۆری

**بۆمبی بۆری** ئامێرێکی تەقەمەنییە کە بە توندی لەناو بۆرییەکدا بە تەقەمەنییەکەوە داخراوە. بۆری تەقینەوەی لاواز بەهۆی پەستانی بەرزەوە تەقینەوەیەکی گەورە دروست دەکات. پارچە پارچەی ئەم جۆرە بۆمبە زۆرجار کوشندە دەبن. 

خێرایی تەقینەوەکە مەترسیدارە بۆ هەر هەوڵێک بۆ دروستکردنی هەر بۆمبێکی دروستکراوی ماڵەوە.

لە هەندێک وڵاتدا دروستکردن یان خاوەندارێتی ئەم بۆمبانە بە تاوان دادەنرێت، بەبێ گوێدانە بەکارهێنانیان.

## سەرچاوەکان
چیرۆکی خۆشەویستیم! (فیلمی ٢٠١٥)

**چیرۆکی خۆشەویستیم** (俺物語!!, ئۆرێ مۆنۆگاتاری!!) فیلمێکی ژاپۆنی کۆمیدی ڕۆمانتیکی قوتابخانەی ناوەندییە بۆ ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن  دەرھێنانی بۆکراوە بەپێی کۆمیکەکەی و بەھەمان چیرۆک داڕێژراوەتەوە و نووسینەوەی لەلایەن کازنێ کەواھەرا و وێنەکێشانی لەلایەن ئەروکادا بووە. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە. بەرھەمھێنەری ئەنیمێی ڕۆژھەڵاتیی ئاسیا بەناوی ODEX ھەستاوە بە بڵاوکردنەوەی لە سینگاپور، مالیزیا، ئیندۆسیا، و فیلیپین لەنێوان کانوونی دووەم و شوباتی ٢٠١٦.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  (ژاپۆنی)
* 

پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥
پۆل:فیلمەکانی نیپۆن تی ڤی
پۆل:فیلمەکانی تۆھۆ
پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکانی دەیەی ٢٠١٠
هێکلێر و کۆک ژێرسێ

زە **هێکلێر و کۆچ جی ٣** (  : *Gewehr 3*
) تفەنگێکی شەڕکەری تەقەی هەڵبژێردراوە و لە ژووری 7.62×51mm ناتۆدایە و لە ساڵانی 1950 لەلایەن کۆمپانیای بەرهەمهێنەری چەکی ئاگرینی ئەڵمانی Heckler & Koch پەرەی پێدراوە، بە هاوکاری کۆمپانیای بەرهەمهێنەری چەکی ئاگرین کە سەر بە دەوڵەتی ئیسپانییە CETME .  G3 تفەنگی خزمەتگوزاری *بوندەسوێری* ئەڵمانی بوو تا لە ساڵانی نەوەدەکاندا بە چەکی Heckler & Koch G36 جێگەی گرتەوە، و لەگەڵ چەندین وڵاتی دیکەدا وەرگیرا بۆ خزمەت.

ئێچ کەی G3 هەناردەی زیاتر لە 70 وڵات کراوە و بە مۆڵەت لە لانیکەم 15 وڵاتدا بەرهەم هێنراوە. زیاتر لە ٧.٨ ملیۆن کۆمپانیای G3 بەرهەم هێنراوە.  دیزاینە مۆدیۆلارەکەی بۆ چەندین مۆدێلی تری چەکی ئاگرین HK بەکارهات، لەوانە HK21, MP5, HK33, PSG1, و G41 .

## سەرچاوەکان
مۆزەخانەی ئێمیلی دیکینسۆن

[وێنۆک|وێنەی ئێڤەرگرین ئەو ماڵەی باوکی ئێمیلی دیکینسۆن سازی کردووە و دواتر ئاستین و [سووزان دیکینسۆن تێیدا ژیاون و ئیستە بەشێکە لە مۆزەخانەی ئێمیلی دیکینسۆن]]
**مۆزەخانەی ئێمیلی دیکینسۆن** () ماڵەمۆزەخانەیەکە کە لە دوو خانووی سەرەکی پێک دێت: **ماڵی ئێمیلی دیکینسۆن** و **ئێڤێرگریز**. ماڵی ئێمیلی دیکینسۆن ئەو شوێنەیە کە ئێمیلی دیکینسۆن تێیدا لەدایک بووە و گەورە بووە. ئێڤێرگرینز ئەو ماڵەیە باوکی ئێمیلی دیکینسۆن، واتە ئێدوارد دیکینسۆن، سازی کردووە و دواتر ئاستین و سووزان دیکینسۆن تێیدا ژیاون. مۆزەخانەکە دەکەوێتە شاری ئەمھێرست، ماساچووسیتس و ھەمووان دەتوانن سەردانی بکەن.

## مێژوو
بنەماڵەی دیکنسۆن مێژوویەکی دوور و درێژیان لەو ناوچەیە بووە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای نیشتەجێبوونی کۆلۆنیالیزمی ئینگلیز لە ناوچەکەدا. ناتانایل دیکنسۆن باپیرە گەورەی ئێمیلی دیکنسۆن یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی شاری ھەدلی لە ویلایەتی ماساچووسیتسی ئەمریکا. ئەو کاری ڕووپێویی زەوییەکانی دەوروبەری ناوچەکەی کردووە. تا سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم بنەماڵەی دیکنسۆن بووبوون بە یەکێک لە خاوەنمڵکەکانی ڕۆژھەڵاتی شاری ئەمھێرست. ساڵی ١٨١٣ ساموێل فاولەر دیکنسۆن (١٧٧٥–١٨٣٨) باوەکەورەی ئێمیلی دیکینسۆن ماڵی دیکینسۆنی کردەوە (کە ئیستە بە ماڵی ئێمیلی دیکینسۆن بەناوبانگە). دواتر ساموێل ھەڵشکا و ماڵەکەی لەدەست چوو بەڵام لە نەوەیەکی دوای ئەودا گەڕایەوە دەستی دیکینسۆنەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێمیلی دیکینسۆن
پۆل:مۆزەخانەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
سکۆت مەکتۆمینای

**سکۆت مەکتۆمینای** (لەدایکبووی ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦) یاریزانێکی پیشەگەرە و وەک یاریزانی ناوەڕاست یاری بۆ یانەی مانچستەر یونایتد و ھەڵبژاردەی سکۆتلەندا دەکات. یەکەم یاری نێودەوڵەتی لە مانگی ئازاری ٢٠١٨ ئەنجامدا، و نوێنەرایەتی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلاند کرد لە جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ و جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
کشاندنەوە (فەلسەفە)

لە فەلسەفەدا، بە تایبەت لە سەدەی بیستەم بەم لاوە، کشاندنەوەی X بۆ سەر Y (دابەزاندنی X بۆ سەر Y و، داکشاندنی  X بۆ سەر Y  -یشی پێ دەوترێ) بە مانای دەرخستنی ئەوەیە کە X ھیچ نییە جگە لە Y. مەبەس لەم کارە ڕوونکردنەوەی Xە بە پێی Y، کە لە حاند Xدا دیارتر و ناسراوترە، یا لە بارێکەوە سەربەشایەتیی زۆرترە. ئەگەر کشاندنەوەکە ئۆنتۆلۆجییانە بێ، ئەغڵەب ئەوە جیھانی فیزیکییە کە دیاردەکانی تری بۆ سەر دەبرێنەوە. وەکوو ئەو کارەی ماتێریاڵیستەکان دەیکەن. بەڵام، پێویست ناکا ھەموو کشاندنەوەکان ماتێریاڵیستی بن، کشاندنەوە جۆری تریشی ھەیە.

## جۆرەکان

* دوو ئۆبژە یا دوو ڕووداو یا دوو تایبەتمەندی بە ھەمان شت زانین. بۆ وێنە، بوترێ جینەکان ھیچ نین بێجگە مۆلیکیولی دی ئێن ئەی، یا برووسکە ھیچ نییە بێجگە دەرھاویژرانی کارەبا، یا گەرمی یانی جموجووڵی مۆلیکیولەکان، یا دیاردە زەینییەکان ھەر تەنیا کاردانەوەی کیمیایین لە ناو مێشکدا.

* کشاندنەوە و دابەزاندنی تیۆری واتە ڕوونکردنەوەی ئەو تیۆرییە بە ھۆی تیۆرییەکی بنەڕەتیتر. بۆ وێنە، کشاندنەوەی قانوونەکانی مەندل لە بابەت میراتبەری و جینیتیکەوە بۆ سەر ژینناسیی مۆلیکیولی.

## ڕیدوکسیۆنیزم
ڕیدوکسیۆنیزم (reductionism) یانی ھۆگربوون بە کشاندنەوە و دابەزاندن و، سادەتر نیشاندانی مەسەلەکان لەوەی کە بەڕاستی ھەیە. وشەکە لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم بەم لاوە بەکارچوونی زۆرتر بووەتەوە. کەم تا کورتێ بۆ دەربڕینی دژایەتی و نیشاندانی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە تیۆرییەکی زانستی بە کار دەڕوا. فەیلەسووفانی خووگرتوو بە شێوەیەک لە شێوەکانی مۆنیزمی  ئۆنتۆلۆژیک، بە تایبەت ماتێریاڵیستەکان، لە چاو ئەوانی تر، زۆرتر حەز بە داکشاندن و دابەزاندنی بابەتەکان دەکەن و، تێزەکانی ڕیدوکسیۆنیزم زیاتر سەرنجیان ڕادەکێشێ. بەڵام، بە شێوەیەکی گشتی، زۆر کەس لەو باوەڕەدان کە ئەم تێزانە گیر و گرفتی بەرچاویان ھەیە لە فۆرموولاسیۆنی خۆیاندا. بۆ نموونە، دەڵێن ناتوانرێ تێگەیشتەیەک وەکوو «بەشەڕھاتنی نەتەوەیەک لەگەڵ نەتەوەیەکی تر» بەتەواوی ببرێتەوە بۆ سەر فیزیک و ماددە و، ناکرێ بە پێی «پێکھاتنی نەتەوەکان لە کۆمەڵێ فاکتی فیزیکیی ئاڵۆز» ڕوون بکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* Mautner, Thomas. Dictionary of philosophy. Penguin books. Pages 522, 523.

پۆل:فەلسەفەی شیکارانە
پۆل:ناسیاری
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی تەورێز

**زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی تەورێز** () زانکۆیەکی حکوومییە کە لە ساڵی ١٩٤٧دا دامەزراوە و لە شاری تەورێز لە ئێران ھەڵکەوتووە. زانکۆکە لە ١٢ فاکەڵتی پێک دێت و ٤٣ نەخۆشخانەش لەژێر دەسەڵاتی ئەم زانکۆیەدا چالاکی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی زانکۆکانی زانستە پزیشکییەکانی ئێران

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

تەورێز
پەیمانگای ئەزھەر لە ھەولێر

**پەیمانگای ئەزھەر لە ھەولێر** (بە عەرەبی: معھد أربیل الأزھری) تاکە پەیمانگای ئەزھەرییە لە ھەرێمی کوردستان لە ھەولێر و سەرتاسەری عێڕاق کەوا سەر بە زانکۆی ئەزھەرە لە میسڕ، لە ساڵی ٢٠٠٨ بە بڕیاری مەشییەخەی ئەزھەر و وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی حکومەتی ھەرێمی کوردستان دامەزراوە.

## خوێندن لە پەیمانگای ئەزھەر لە ھەولێر
قوتابی دەتوانێت دوای خوێندنی سەرەتایی پەیوەندی بکات بە پەیمانگای ئەزھەر لە ھەولێر و لە پۆلی ٧ ی ناوەندی تا ١٢ ی دواناوەندی لە پەیمانگاکە تەواو بکات، پاشان قوتابی دوای تەواوکردنی ٦ ساڵی خوێندنی ڕاستەوخۆ پەیوەندی دەکات بە زانکۆی ئەزھەر لە میسڕ، و شایەنی باسە شێخی ئەزھەر ئەحمەد تەیب ساڵانە ٢٥ کورسی خوێندنی دابین کردووە بۆ دەرچوانی پەیمانگای ئەزھەر لە ھەولێر، بە مەبەستی درێژەدان بە خوێندنیان لە کۆلێژە جیاجیاکانی زانکۆی ئەزھەر لە میسڕ.

## قوتابیانی کورد لە زانکۆی ئەزھەر لە میسڕ
ساڵانە ٢٥ قوتابی دەرچووی پەیمانگای ئەزھەر لە ھەولێر پەیوەندی بە کۆلێژە جیاجیاکانی زانکۆی ئەزھەر دەکەن لە میسڕ، و ھەموو ساڵێک کۆمەڵێک قوتابی کوردی ئەزھەری دەردەچن لە زانکۆی ئەزھەر بە پسپۆڕی جیاجیا و بڕوانامەکانی وەک (بەکالۆریۆس و ماجستێر و دکتۆرا) بەدەست دێنن. ھەروەھا قوتابیانی کورد لە شوێنی تایبەتمەندی زانکۆی ئەزھەر دەمێننەوە لە قاھیرە بەناوی (مەدینەی بعوسی ئیسلامی) کە تایبەتمەندە بە قوتابییە بیانییەکانی زانکۆی ئەزھەر لە گشت جیھان.

قوتابیانی کورد لە زانکۆی ئەزھەر نوێنەری فەرمی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان **محەممەد یەحیا عەزیز** سەرپەرشتیان دەکات کە وا پارێزەرە و دەرچووی کۆلێژی یاسا و زانستە ئیسلامییەکانە لە زانکۆی ئەزھەر.

## سەرچاوەکان
نەورۆز (ڕوونکردنەوە)

## بۆنەکان
* نەورۆز
* نەورۆزی کوردەواری

## کەسایەتی
* نەورۆز بوڵاغی
* دەروێش نەورۆز سۆرانی
* بەهائەدین نەورۆزی

## جوگرافی
* نەورۆزلو
* نەورۆزاوا
* نەورۆز، قادرکەرەم
* قیشڵاخ نەورۆز

## وەرزش
* یانەی وەرزشیی نەورۆز
* یاریگای نێونەتەوەییی نەورۆز

## مۆسیقا
* نەورۆز (گۆرانی)
* نەورۆز (ئەلبوم)
* تیپی مۆسیقای نەورۆز

## پەروەردە
* زانکۆی نەورۆز

## میدیا
* نەورۆز تیڤی

## ڕووداوەکان
* تێکھەڵچوونەکانی ٢٠٢٣ی نەورۆز

پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
حومەیرا

وێنۆک| حومەیرا و پەروێز یەھاقی لە ساڵانی ١٩٧١
**پەروانە ئەمیر ئەفشاری** (لەدایکبووی ٢٦ی ئازاری ١٩٤٤) بە ناوی ھونەریی **حومەیرا** ناسراوە، گۆرانیبێژێکی ئێرانییە. لە پاییزی ساڵی ١٩٦٥ بە گۆرانی «سەبرم پێ بدە» دەستی بە چالاکیی پیشەیی خۆی کردووە و لەلایەن مامۆستاکەیەوە، عەلی تەجویدی ئاوازی بۆ دانراوە، کە لەلایەن خەڵک و کەسایەتییەکانی مۆسیقا پێشوازی لێکرا. دوای چەندین بەرھەمی سەرکەوتووی دیکەی وەک «پەشیمانم» بە ئاوازی عەلی تەجویدی، مامۆستای دووەمی خۆی، پەروێز یەھاقی ناسی، کە بووە ھۆی ھاوسەرگیری و دروستکردنی بەرھەمی بەردەوامی دیکە. دوای جیابوونەوەی لەگەڵ پەروێز یەھاقی، حومەیرا بەردەوام بوو لە چالاکییە ھونەرییەکانی لەگەڵ ھونەرمەندەکانی دیکە و لەم ماوەیەدا، جگە لە مۆسیقای نەریتی ئێرانی، مۆسیقای پۆپ و مۆسیقای فیوژنیشی بۆ بەرھەمە ھونەرییەکانی خۆی زیاد کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەڕەی فەرمی لە فەیسبووک
* پەڕەی فەرمی لە یووتیوب
* حومەیرا  لە سورەسینما

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:خانمەگۆرانیبێژانی گۆلھا
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئێرانی
پۆل:ئێرانییانی نیشتەجێبوو لە لۆس ئانجلەس
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:زیندووان
پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز
کۆمپانیای کینگدۆم ھۆڵدینگ

**کۆمپانیای کینگدۆم ھۆڵدینگ** یەکێکە لە کۆمپانیاکانی شانشینی سعودیە، بنکەکەی لە شاری ڕیازە. بنکەکەی لە شاری ڕیازە و بە ئاشکرا لە لیستی تەداول کە بۆرسەی سعودیە، ڕیزبەندی کراوە. لەلایەن تیمێکی پسپۆڕی بەئەزموونی وەبەرھێنانەوە بەڕێوەدەبرێت و لەلایەن دامەزرێنەر و سەرۆکەکەی شازادە ئەلوەلید بن تەلال سەرپەرشتی دەکرێت.

## سەرچاوەکان
مایکرۆسۆفت ستۆر

وێنۆک|لۆگۆی سەرەکی مایکرۆسۆفت ستۆر
**مایکرۆسۆفت ستۆر** () پلاتفۆرمێکی دابەشکردنی دیجیتاڵییە کە لەلایەن مایکرۆسۆفتەوە بەڕێوەدەبرێت. وەکو ئەپ ستۆر بۆ ویندۆز ٨ دروست کراوە وەک ئامرازی سەرەکی دابەشکردنی ئەپەکانی یوونیڤەرساڵ ویندۆز پلاتفۆرم.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێکس بۆکس وان
پۆل:وردەفرۆشە سەرھێڵەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:پلاتفۆڕمی دابەشکردنی نەرمەواڵەی مۆبایل
پۆل:نەرمامێرەکانی ئێکس بۆکس وەن
پۆل:ویندۆز ٨
پۆل:بەرنامەکانی یوونیڤەرساڵ ویندۆز پلاتفۆڕم
پۆل:سەکۆکانی دابەشکردنی نەرمەواڵەکان
پۆل:بەرھەمەکان، ناساندنی ٢٠١٢
پێتۆپاستیسی سێیەم

**سی-ھۆر-ئیپ-راع بەدی-باستێت** (بە میسریی کۆن: "shrw-jb-rꜥ pꜣ-dj-bstt")، ناسراو بە ناوی ھێلینی **بیتۆباستیسی سێیەم** (یان **چوارەم**، بەپێی زاناکان) فەرمانڕەوایەکی میسری کۆن بووە کە لە نێوان ساڵانی ٥٢٢–٥٢٠ پێش زایین حوکمڕانی کردووە، و لە دژی یەکەم داگیرکاری فارسەکان بۆ سەر میسر ڕاپەڕین دوای داگیرکردنی میسر لەلایەن کامبیسی دووەمەوە.

## سەرچاوەکان
سەربەندان

**سەربەندان** گوندێکی کوردنشینە لە ناوچەی ئەبرشیوە سەر بە پارێزگای تاران. ئەم گوندە ناوەندی ناحیەی ئەبرشیوەی شاری دەماوەندە و بە گوندێکى پڕ لە دانیشتووانى بەشی ناوەڕاستی شاری دەماوەند دادەنرێت.

ئەم گوندە بە ٨٠ کم لە ڕۆژهەڵاتی تاران دوورە و نزیکە لە ڕێگای فیروزکۆ. لە ساڵانی ڕابردوودا بەهۆی زۆری ئاو و کەشوهەوای نایاب، ئەم گوندە زۆر بەناوبانگ بووە. گوندی سەربەندان زستانی سارد و هاوینێکی فێنکى هەیە، بۆیە باشترین کات بۆ سەردانی ئەم گوندە سەرەتای هاوینە. گەرووی سەربەندان و ئەو ڕێگایەی کە بەرەو دەریاچەی تار دەڕوات لە بەھار و ھاویندا پڕە لە گەشتیار. گوندەکانی نزیک لە دەریاچەی تار بریتین لە ھۆیەر، دەھنار، مومج، لێپشت، یەھەر.

خەڵکی سەربەندان بە ڕەچەڵەک کوردی کرمانجن کە لە سەردەمی محەممەدخانی قاجار لە چنارانی خوراسانەوە ڕوویان لەم ناوچەیە کردووە؛ بەڵام دەگوترێت کە لە بەرامبەر بەشداری کوردانی قۆچان لە سوپای نادر شا (سەدەی ١٨) ئەم ناوچەیەیان پێدراوە و لێرە نیشتەجێ بوونە. زمانی ئاخاوتنی خەڵکەکە شێوەزارێکی کرمانجی یەو بە سەربەندی ناسراوە.

## گوندەکانی دراوسێ
سەربەندان لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی جابان و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ سەیدئاباد و لە باکوورەوە لەگەڵ ھویەر و لە باشوورەوە لەگەڵ موغانەک ھاوسنوورە.

## ئابووری و بەرھەمی گوندەکان
پیشەی سەرەکی خەڵکی ئەم گوندە کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییە. ھەروەھا باخداری لە سەربەندان لە گەشەکردندایە، بە جۆرێک لە وەرزی دروێنەی سێوی سەربەندان، ژمارەی کرێکارانی ناوچەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز دەبێتەوە و کڕیاران بە لێشاو دەڕژێنەئەم ناوچەیە.

## ڕیشەی ناوەکەی
ڕیشەی ناوی سەربەندان دەگەڕێتەوە بۆ بوونی ئاوی پێویست لەم ناوچەیەدا کە ڕۆڵی سەربەندانی بۆ زەوییە کشتوکاڵییەکانی خوارەوەی ڕووبارەکان گێڕاوە.

## ئەمانەش ببینە
* کورد
* دەماوەند
* پارێزگای تاران
* گەلانی ئێران

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:کورد لە ئێران
پۆل:کوردانی تەراوگە
ئاببەر

**ئاببەر** شارێکە لە پارێزگای زەنگان، ئێران. ئەم شارە ناوەندی شارستانی تارۆمە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٨،٠٩١ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای زەنگان
عەمەرلو (زەنجان)

**عەمەرلو** یان عەمارلوو یان ئاماران یان ئەنبارلو  ناوی یەکێکە لە هۆزەکانى کوردی کرمانج  . شاری تارم کە ناوەندەکەی شاری ئۆبەرە، یەکێکە لە ناوەندەکانی نیشتەجێبوونی  عەمەرلو. بە پێی کتێبی "حرکت تاریخی کرد به خراسان" لە نووسینی کەلیموڵڵا تەوەحودی، لە سەردەمی نادر شاى ئەفشار، ئەم خێڵە بە فەرماندەیی وەلی خان عەمەرلو ڕوویان لە کەناری ڕووباری سفید کردووە. لەو کاتەوە هەردوو بەرى روبارەکە بە ناوی دانیشتوانەکەیەوە (هۆزى عەمەران)  ناونراوە .
وێنۆک|پێکهاتەى ئیدارى پارێزگاى زەنگان
پاش جیاکردنەوە سنوورى پارێزگای زەنجان لە پارێزگای گیلان،  دەڤەری عەمەرلو دابەش بووە بەسەر هەردوو دیوی ڕووباری سفید (ئەسپیرۆ). دیوى باکوور لە گیلان، و دیوی باشوور لە زەنجان.
وێنۆک|ئەسپیرۆ (سفیدرود)
وێنۆک|نەخشەى سرووشتى ناوچەکە
## گەورەکانی عەمەرلو
کوڕانى وەلی خان عەمەرلو ئەمڕۆ مەزنانى جیرندەن  و دوو بنەماڵەى بە ناوى زەند و میهرابی پێکدەهێنن. جیرندە بە ناوەندی ناوچەی عەمەرلو ناسراوە.

کوڕانى وەلی خان عەمەرلو بریتین لە:

* قوربان عەلی خان
* محەمەد خان
* حەیدەر خان
* نەورۆز خان
* میهراب خان
* ئادینا خان
* شەریف خان

## هۆزى عەمەرلو لە شوێنى دیکە
دەشتی ماروش یان ماروسک, لە ناوچەی نێشابوورى پارێزگای خوراسان، یەکێکە لە دەڤەرەکانى دیکەی ئەم هۆزە. بۆ بەرگریکردن  لە دژی هێزەکانی ڕوسیا هێنرانە پارێزگاکانی گیلان و زەنجان (کەناری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای ڕووباری سەفید) . نادر شا ئەفشار، لە ساڵی ١١٤٥ شەمسی ئەم هۆزەی بە سەرپەرشتی وەلیخان عەمەرلو، لە دەوروبەری پایتەختی نادرشاوە، لە خوراسان، گواستەوە بۆ گێلان؛ بۆ ڕاگرتنی لەشکرکێشی ڕووسەکان لەم ناوچەیەدا.

## هەڵپەڕکێی عەمەرلویی
بۆ هەڵپەڕکێی کوردی خەڵکی هۆزى عەمەرلو بە شێوەى بازنەیی سەما دەکەن و دەست دەگرن ، باشترین سەماکار(سەرچۆپی کێش) رابەر و کەسی یەکەمی ناو گروپی سەماکارانە.

### عەمەرلو لە شوێنەکانی تر

* عەمەرلو - خوراسان
* عەمەرلو - گیلان

### سەرچاوەکان

#کتێبى (حرکت تاریخی کرد به خراسان) ناوى دانەر: (کلیم الـلـە توحدی )، بەشى ٢ بڕگەى عەمارلو (https://prozhecart.com/kurdish-historical-move-to-khorasan/ )
#کوردانى گێلان. نووسەر: د. محمدباقر پیری . بەشى ٢ . هەفتەنامەى دەنگى کوردستان. ماڵپەڕى ناوەندی مێژووی کورد و کوردستان. https://t.me/s/kurdokurdistan/2948?q=%23%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86
#کورتەمێژووى هۆزى عەمەرلوو لە روودبار (بە زمانى فارسی) (ماڵپەڕى گیلیار (https://gilyar.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%85-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%B1/)) 
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:کورد لە ئێران
تیڤی گێڕڵ

**تیڤی گێڕڵ** گرووپێکی مۆسیقایە لەسەر چەشنی پۆپی سەربەخۆ لە سان دییگۆ، کالیفۆڕنیا. گرووپەکە لە براد پیتەرینگ، جەیسن وایمن، و وایات ھارمۆن پێکھاتووە. لە سەرەتای ٢٠٢٤ەوە لە لۆس ئانجلەس دەژین.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠١٠
ئەپڵیکەیشنی مۆبایل

**ئەپڵیکەیشنی مۆبایل** () بەرنایەکی کۆمپیوتەر یان نەرمامێری ئەپڵیکەیشنە کە بە شێوەیەک دروست کراوە کە لەسەر مۆبایل تەلەفۆنی زیرەک و تابلێت و کاتژمێری زیرەک و ئامێرەکانی تر کار بکات.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەپەکانی موبایل
ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل

**ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل** یان **پرسی فەلەستین** زاراوەیەکە بۆ ئاماژەدان بە ناکۆکی سیاسی و مێژوویی و کێشەی مرۆیی لە فەلەستین کە لە ساڵی ١٨٩٧ (یەکەمین کۆنگرەی زایۆنیستی) دەستی پێکردووە تا ئێستا. بە بەشێکی سەرەکی دادەنرێت لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل، و قەیران و شەڕەکانی دەرئەنجامی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

ئەم ململانێیە لە بنەڕەتدا پەیوەستە بە سەرھەڵدانی زایۆنیزم و کۆچی جوولەکەکان بۆ فەلەستین و نیشتەجێبوون لەوێ و ڕۆڵی زلھێزەکان لە ڕووداوەکانی ناوچەکەدا. ھەروەھا پرسی فەلەستین لە دەوری پرسی پەنابەرانی فەلەستینی و شەرعییەتی دەوڵەتی ئیسرائیل و داگیرکردنی زەوییە فەلەستینییەکان لە چەند قۆناغێکدا دەسوڕێتەوە. کۆمەڵکوژییەکانی دەرئەنجامی دژ بە فەلەستینییەکان و ئۆپەراسیۆنەکانی بەرخۆدان لە دژی دەوڵەتی عیبری و دەرکردنی زۆرێک لە بڕیارنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان کە ھەندێکیان مێژوویی بوون؛ وەک بڕیارنامەی ژمارە ١٩٤ و بڕیارنامەی ژمارە 242.

ئە م ململانێیە لەلایەن زۆرێک لە شرۆڤەکاران و سیاسییەکان بە مەسەلەی ناوەندی ململانێی عە رەب و ئیسرائیل و ھۆکاری قە یران و گرژییەکانی ئە م ناوچە دادەنرێت. ھەرچەندە ئەم ململانێیە لە ناوچەیەکی جوگرافیای تاڕادەیەک بچووکدا ڕوودەدات، بەڵام بەھۆی تێوەگلانی زۆرێک لە لایەنە نێودەوڵەتییەکان تێیدا سەرنجی سیاسی و میدیایی زۆری پێدەدرێت و زلھێزە گەورەکانی جیھان زۆرجار تێوەگلاون بەھۆی چڕبوونەوەی لە ناوچەیەکی ھەستیار لە جیھان و پەیوەندییەکەی بە پرسە کێشەدارەکانەوە کە لووتکەی قەیرانەکان لە جیھانی ھاوچەرخدا پێکدەھێنن وەک ململانێی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا، پەیوەندی نێوان ئایینە جوولەکە و مەسیحییەکان و ئیسلامییەکان، پەیوەندییەکانی عەرەب لەگەڵ ڕۆژاوا و گرنگی نەوتی عەرەبی بۆ وڵاتانی ڕۆژاوا، گرنگی و ھەستیاری پرسی جوولەکەکان لە شارستانییەتی ڕۆژاوا، بە تایبەت دوای جەنگی جیھانی دووەم و ھۆلۆکۆستی جوولەکەکان، پرسەکانی دژە جوولەکەگەرایی، و ھێزەکانی فشاری لۆبی جوولەکەکان لە جیھانی ڕۆژاوا. لەسەر ئاستی عەرەبی، زۆرێک لە بیرمەندان و تیۆریستەکان و تەنانەت سیاسەتمەدارانی عەرەب، پرسی ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل بە پرسی ناوەندی و قەیرانی ناوچەکە دەزانن، زۆرجار ھەندێک بیرمەند دەیبەستنەوە بە پرسەکانی ڕێنێسانسی عەرەبی، پرسەکانی ڕژێمە تۆتالیتارییەکان، و لاوازی دیموکراسی لە جیھانی عەرەبیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ململانێکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل
پۆل:کێشەی ئیسرائیل و فەلەستین
پۆل:زایۆنیزم
محەممەد تەیموور

محەممەد تەیموور بە عەرەبی (محمد تیمور) شاعیر و ئەکتەر و دانەری شانۆگەری محەمەد کوڕی ئەحمەد تەیموورە ساڵی ١٨٩٢ لە شاری قاھیرەی وڵاتی میسڕ ھاتووەتە دونیاوە بۆ خوێندنی پزیشکی ڕوودەکاتە بەرلین بەڵام بۆ پاریس دەگوازرێتەوە و ئەدەبی فەڕەنسی خۆش ویستووە و ساڵی ١٩١٤ دەگەڕێتەوە بۆ میسڕ تیپێکی شانۆگەری خێزانی پێک دێنێ گەلێ شانۆگەری داناوە بەھۆی پێشنیار و وتارە ڕەخنەگرییەکانی کە پشتی بە دیراسەت و لێکۆڵینەوەکانی شانۆگەری فەڕەنسی بەستووە ئاستی شانۆگەری میسڕی پێ بەرز کردووەتەوە شاعیرێکی ویژدان ناسک بووە لە ھەرەتی نەوجەوانیدا ھەست بە نزیک بوونەوەی مردنی دەکات و دەڵێت

ھیئوا لی فی باطن الأرض قبرا ودعونی أنام تحت التراب

فی ظلام القبور راحة نفسی ومن النور شقوتی و عذابی

لە ٢٤ ی شوباتی ١٩٢١ لە مەڵبەندی لەدایکبوونیدا ماڵاوایی لە ژیان دەکات لە پاش مەرگی کتێبەکانی لە سێ بەش دا بڵاوکرایەوە، (ومیض الروح) دیوانی شیعر و نووسینە ئەدەبییەکان و ھەندێ چیرۆک و بیرەوەرییەکان (حیاتنا التمثیلیة) مێژووی شانۆگەری و ڕەخنە لە ئەکتەرەکان و داستانی ئارەزوومەندان دەگرێتەوە (المسرح مصری).
## سەرچاوەکان

پۆل:شانۆکاران
پۆل:مردووانی ١٩٢١
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:میسر
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٢
جاکسن، میسیسیپی

وێنۆک|چەقی شاری جاکسن
**جاکسن** () پایتەخت و پڕ دانیشتووترین شاری ویلایەتی میسیسیپی ئەمریکایە. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠دا ١٥٣ ھەزار و ٧٠١ کەس بووە، لەکاتێکدا لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ١٧٣ ھەزار و ٥١٤ کەس بووە. ژمارەی دانیشتووانی جاکسۆن لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ بۆ ٢٠٢٠ زیاتر دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە (١١٫٤٢٪) بە بەراورد بە ھەر شارێکی گەورەی ئەمریکا. جاکسۆن لەنگەری ناوچەی ئاماری شارە گەورەکانی جاکسۆنە، گەورەترین ناوچەی شارە گەورەکانە بە تەواوی لەناو ویلایەتەکەدا و ١٠ھەمین گەورەترین ناوچەی شارستانییە لە قووڵایی باشوور. بە ژمارەی دانیشتووانی ساڵی ٢٠٢٠ کە نزیکەی ٦٠٠ ھەزار کەس دەخەمڵێندرێت، دانیشتووانی جاکسن شوێنی زیاتر لە یەک لەسەر پێنجی دانیشتووانی میسیسیپییە. شارەکە لەسەر ڕووباری پێڕڵ جێگربووە و دەکەوێتە ناوچەی گەورەی جاکسن پرێری لە ویلایەتی میسیسیپی. جاکسن تاکە شاری میسیسیپییە کە ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەسە.

شارەکە لە ساڵی ١٨٢١ وەک شوێنی پایتەختی نوێی ویلایەتەکە دامەزراوە و ناوی ژەنەڕاڵ ئەندرۆ جاکسنە، کە بەھۆی ڕۆڵی لە شەڕی نیو ئۆرلینز لە کاتی جەنگی ساڵی ١٨١٢دا ڕێزی لێگیرا و دواتر وەک سەرۆکی ئەمریکا کاری کردووە. دوای شەڕی ڤیکسبێرگ کە لە نزیکەوە بوو لە ساڵی ١٨٦٣ لە کاتی شەڕی ناوخۆی ئەمریکادا، ھێزەکانی یەکێتی بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ ویلیام تێکۆمسی شێرمان دەستیان بە گەمارۆدانی جاکسن کرد و دواتر شارەکە سووتێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٩٢ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:شارەکانی میسیسیپی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٩٢
مادیسن، ویسکۆنسن

وێنۆک|مادیسن
**مادیسن** () پایتەختی ویلایەتی ویسکۆنسنە کە ویلایەتێکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠، ٢٢١ ھەزار و ٧٣٥ کەس تێیدا دەژیا، بەمەش دەبێتە دووەم گەورەترین شاری ویلایەتی ویسکۆنسێن. ناوەندی پارێزگای داین کاونتییە. ھەروەھا مادیسن شوێنی زانکۆی ویسکۆنسنە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شارەکانی ویسکۆنسین
پۆل:جەیمز مەدیسۆن
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٦
لۆڕێنس، کانزاس

وێنۆک
**لۆڕێنس** شارێکە لە ناوچەی دۆگلاس لە ویلایەتی کانزاس لە ئەمریکا. لە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتەکەدایە، لە نزیک کانزاس سیتی. ناوەندی پارێزگای دۆگلاسە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٩٤٬٩٣٤ کەس بووە. ئەمەش وای کردووە ببێتە شەشەم گەورەترین شاری کانزاس. زانکۆی کانزاس و زانکۆی ھاسکێل ئیندیان نەیشنز لە شاری لۆڕێنسن.

کۆمپانیای یارمەتیدانی کۆچبەرانی نیو ئینگلاند (NEEAC) لە ساڵی ١٨٥٤دا لۆڕێنسی دروست کرد. ناوی لێنراوە بە ناوی ئەمۆس ئادەمز لۆڕێنس، کە پشتگیری دارایی بۆ شارەکە کردووە. لە کاتی خوێنبەربوونی کانزاسدا، لۆڕێنس ئەو شوێنە بوو کە جەنگی واکاروسا (١٨٥٥) و تاڵانی لۆڕێنس (١٨٥٦) ڕوویدا. ھەروەھا لۆڕێنس شوێنی کۆمەڵکوژی لۆڕێنس (١٨٦٣)ە کە لە کاتی شەڕی ناوخۆی ئەمریکا (١٨٦١–١٨٦٥) ڕوویدا.

لۆڕێنس وەک شوێنێکی گرنگ بۆ سیاسەتی دەوڵەتی ئازاد دەستی پێکرد. دوای ئەوە ئابووری لۆڕێنس گەشەی کرد و لە زۆرێک لە پیشەسازییەکاندا بوو. ئەم پیشەسازیانە بریتین لە کشتوکاڵ و بەرھەمھێنان و پەروەردە. لۆڕێنس پێی دەوترێت " شارۆچکەی کۆلێژ " چونکە زانکۆی کانزاس بەشێکی گرنگی شارەکەیە. لە شارەکەدا زۆر شوێن ھەیە کە خوێندکاران حەزیان لێیە بچنە ئەوێ.

## مێژوو
### مێژووی کۆن
پێش دروستکردنی خاکی کانزاس ناوچەکە بەشێک بووە لە ناوچەی یەدەگی شاونی. یەدەگی شاونی لە ساڵی ١٨٣٠ دروست بووە. زۆربەی ڕۆژھەڵاتی کانزاس لە ناوچەی زەوتکراودا بوو. لە ساڵی ١٨٥٤ بووە بەشێک لە خاکی کانزاس. ڕێڕەوی ئۆریگن بە ناوچەکەدا تێپەڕی. خەڵکی سەر ڕێڕەوی ئۆریگن گردێکیان بەکارھێنا بە ناوی «ھۆگباک ڕیج» بۆ یارمەتیدانی ڕێنماییکردنیان. ئەمڕۆ، ھۆگباک ڕیج پێی دەوترێت " چیای ئۆرید ".

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:شارەکانی کانزاس
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٤
عەمەرلو (گێڵان)

**عەمەرلو** ناوی دەڤەرێکە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ڕودبار لە پارێزگای گێڵانی ئێران کە بریتییە لە دوو بەش عەمەرلو و خورگام.

## جوگرافیای ھۆزی عەمەرلو
زۆربەی دانیشتووانی شاری ڕودبار لە عەشیرەتی عەمەرلون کە ناوی ناوچەیەکیشە لە قەزای ڕودبار و پێکھاتووە لە گوندی وەک: جیراندە، کلیشم، خورگام و بلوکات).

## پاشخانی ھۆزی عەمەرلو
عەمەرلو ( یان *emarlû* یان *amarlû*) یەکێکە لە ھۆزە گەورەکان و خەڵکەکەی زۆربەیان بە کوردیی باکووری قسە دەکەن. زێدی سەرەکی و یەکەمیان ھەرێمی وانە لە باکووری کوردستان؛ ئەمڕۆ بەشێکیان لە باکووری سووریا و تورکیا و ئێراندا دەژین. نزیکەی ٤٤٠ ساڵ لەمەوبەر لە سەردەمی سەفەویکاندا بەشێک لە ھۆزەکانی کورد لە کوردستانەوە گواسترانەوە بۆ خوراسان. ھۆزی عەمەرلو بۆ ١٣٠ ساڵ لەسەر خاکی خوراسانمانەوە، سەرناسەکانیان ئەوسا میرزا جەوانشیر میانکۆشکی، کوڕە گەورەکەی حسامەدین میانکۆشکی ڕەنجباری و نەوەکەی ھارون وەلی خان میانکۆشکی بوون. لە نێویاندا میرزا حسامەدین لە نێو نەوەکانی ئەم خێڵەدا بەھۆی جەنگاوەری و لێھاتوویی لە ئاسنگەری و چەقۆ لێدان و سواربوون و شەڕکردن (بە ئەسپە سپییەکەی کە ناوی ئەسکەندەر) و پاراستنی ئەم گەلە لە داگیرکاریی ھۆزەکانی ڕۆژھەڵات ناوبانگی دەرکردووە. لە ساڵی ١١١١ی کۆچی دا نادر شا ئەفشار ئەم ھۆزەی بە سەرپەرشتی وەلی خانی گەورە لە قۆچانەوە بۆ دیوی گیلان و بۆ کوردستان گواستەوە بە مەبەستی ڕاگرتنی لەشکرکێشی ڕووسەکان لەم ناوچەیەدا. بەرچاوترین نەوەی خانەکانی ئەم خێڵە (کە خەڵکی ئەم ناوچەیەن) کە لە کوردستان نیشتەجێ بوون لە خێڵی یوسف میرزای موزەفەرخان بوون؛ کە ئێستا بە ناوی یوسف گدۆنی لە شاری سنە نیشتەجێن.

## حوکمڕانانی گێڵان
دانیشتووانی جیرندە و میانکوشک و ھەوارگەی دەماش لە نەوەی سەرکردەکانی خێڵی ئامارلو و، لە تیرەی (بیشانلو) ن. مێژووناسانی سەردەمی قاجار و زەندیان و ئەفشاری و سەفەوی بە ڕوونی باس لە حوکمڕانانی کوردی بەرەبابی بیشانلوی سەر بە ھۆزی عەمەرلو دەکەن لە ھەردوو دیوی ڕووباری سفید.

زۆرینەی ئەو گوندانەی کە بە زمانی کوردی-کرمانجی قسە دەکەن دەکەونە ناحیەی خورگام کە بریتین لە بەرارود، سەرمێل، چەرە، چڵکەسەر، شیرکەدە، دوساڵدە، تالەکۆ، بەشێکی لە لیاوێلی ژوروو، گردویشە و بەشێک لە بەرە سەر، پشتە کلاو، سیبن، چیھیش، پاس تاڵەکۆ , چەمەل، لیاولی ژێروو، ماشمیان، گۆفڵ, و حاجیدە، بەڵام زۆر لە کوردانی عەمەرلو بە زمانی گیلەکیش قسە دەکەن، شارۆچکەی جیرندە و گوندی داماش و بیوەرزن و ناوچەکانی دەوروبەری ئەوانیش کرمانجی دەزانن یان ھێشتا بە تەواوی بە زمانی کوردی قسە دەکەن ھەندێک لە گوندەکانی قەزای جیرندە، وەک سەنگرود و گوندی پپیرکۆی دیلمان (شارستانی سیاکەل) ھەر بە کرمانجی دەدوێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:کورد
زاغمەرز (مازەندەران)

**زاغمەرز** (    )  شارەدێیە لە  قەزاى بێهشەهر (خەرگوران) ، پارێزگای مازەندەران ، ئێران . ، ناوەندى گوندەوارى ناحیەى میانکالایە. 

## دیمۆگرافیا
لەم ساڵانەی دواییدا خەڵکى زۆر کۆچیان کردووە بۆ زاغمەرز و دەوروبەری. بەڵام زۆرینەی ڕەهای ناوچەی زاغمەرز و ناوچەی عەبدولمالکی (چوارقەڵا) لە هۆزى گەورەى عەبدولمالکین کە بە ڕەچەڵەک کوردن و لە دەورانى شاهانى زەند و قاجار لە نەهاوەند و کرماشان و شیرازەوە راگوێزراون و لەم ناوچەیەدا  نیشتەجێ کراون بۆ بەرپەرچدانەوەى هێرشى بەردەوامى  تورکمانەکان. 

### دانیشتوان
لە کاتی سەرژمێری نیشتمانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتوانی گوندەکە ٥٨٣٠ کەس و بریتی بوو لە ١٥٢١ خێزان.  سەرژمێرییەکەى ساڵی ٢٠١١دا ٥٣٧٦ کەس و ١٦٤١ خێزان بووە.  لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتوانی شارۆکەکە بووە بە پێنج هەزار و ٩٣٢ کەس و ١٩٠٢ خێزان. ئاپۆڕەترین ئاوایی بووە لە قەزاى بێهشەهر. 
وێنۆک| نەخشەی زاغمەرز
بەهۆی هەبوونی کۆمپانیای سەدرە و بەندەری ئەمیراباد و وێستگەی کارەبای شەهید سەلیمی نیکا و کۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی ئێران و دیمەنى جوانى نیمچە دورگەی میانکالە و بوونى دامەزراوەى پارێزگاری کردن لە سرووشتى گیانلەبەرە کێوییەکان, زاغمەرز سیفەتى گەشتبارى تێدایە ، هەروەها ناوەندێکی ئابووری و بازرگانی ڕۆژهەڵات و دەروازەیەکە بۆ وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست ، ڕووسیا و باکووری ئەوروپا . 

### کشتوکاڵ
زاغمەرز لە ئێران بە برنج و شووتى و  لیمۆ بەناوبانگە.  

## هەروەها تەماشای

## تێبینی

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی
پۆل:هۆزەکانى کورد
عەبدولمالکی

عەبدولمالکى (ف: عبدالملکى) یان عەبدولمەلەکى  هۆزێکى کوردن لە ناوچەى زاغمەرزى مازەندەرانن. بە رەچەڵەک کوردى کرماشان و نیاوەنن. دەگوترێ کە لە بنەڕەتدا لەکن و بە شێوەزارێکى  کوردى گۆرانى دەدوێن . 

## شوێنى دابەشبوونیان
بە گشتى ئێستا لە مازەندەران لە ناحیەى میانکالە لە چوار ناوچەدا دەژین میراباد و زاغمەرز  و زینەوەند و حوسێن ئاباد ، بە چوارگەلە (قەلا)ى عەبدولمالکى ناسراون. دەبن بە چوار بەش: میرەوەند و زینەوەند و کەلەوەند (کولیەوەند) و شێخەوەند.  تیرەى میرەوەند لە زاغمەروز و بەسەر چوار بەرەدا دابەش دەبن :  پاشاکولاهی، کولوەسەند، شاقولى و چوارپەنجە. ئەوانى زینەوەند دەبن بە چەند هۆزی بچووک:  هۆزە قەرە، ئەشتەمى، مراوێژ، شێبەسەرى، هۆزەدەوەند، هۆزى رەزا. تیرەى کالەوەند  بریتین لە کەمەرشاهى و جەمالەوەند و سلیەکوتى، لە ئاوایی حوسێناوا دادەنیشن. ئەوانەى میرابادیش شێخەوەندن  لە تیرەی  حەتەم و مریدوەند و مەلەک شەعبانن. 

## پێشینەى زێد و زمان
ناوى ئەم هۆزە لە تەک زەنگەنە و رۆژبەیانى و فەیلى (فەضلى) و لەک و جودکى ناو لیستى هۆزەکانى لوڕسناندا هاتووە پەرتووکى (منتخب التواریخ معینی) دانراوى موعین نەتەنزى (١٤٠٥ز) لە رۆژگارى شاهانى ئێران ئەمانە دارودەستەى لوتفعەلى خانى زەند بوون، لە دەورانى محەمەد خانى قاجار لەگەڵ هۆزەکانى کەڵهور و خەواجەوند و مافی لە دیوى کرماشانەوە گوازراونەتە سنوورى تاران و مازەندەران . لە رۆژگارى حوکمڕانى کەریمخانى زەند لە شیراز ئەبدالخانى عبدولمالکى سەردارى ئەم هۆزە بووە. ئاخاوتنیان بە شێوەزارى هەورامى گۆرانە.

## سەرچاوە
١. پژوهش نامه ايل عبدالملكي (عبدالمالکی) (http://ileabdolmaleki.blogfa.com/)

٢. ویکى فارسى (عبدالمالکى)

٣. منتخب التواریخ معینی (نطنزی، معین الدین (۱۳۸۱). *منتخب التواریخ*. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی)
مریشکی براهما

**مریشکی براھما**, یان **براھمی،** جۆرێکە لە مریشک کە ناوەکەی ئەوە دەردەخات کە جۆرێکە لە ڕەچەڵەکی ھیندی، بە پەنجەکانی قاچی پەڕدار و باڵا و دەنوکێکی بەرز و ڕێک و قاچی درێژ و کلکی پەڕدار ناسراوە، بە بەراورد بە مریشکی کۆرنیش کە ھاوشێوەی ھەندێک لە مریشکی براھمایە زۆرجار لە باخچە و کێڵگە ڕازاوەکاندا بەکاردەھێنرێت بەخێوکردنی ئەم مریشکە بۆ گۆشت لە جیھاندا بڵاوبووەتەوە، وەک چین و ئەمریکا و ئەورووپا و دەریای ناوەڕاست. جۆرێکی بەربڵاوی مریشکە کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە باڵندەکانی ھاوردەکراو لە شەنگەھای چین پەرەی سەندووە. گۆشتی مریشکی براھما لە ساڵی ١٨٥٠ تا ساڵی ١٩٣٠ بە سەرچاوەیەکی سەرەکی گۆشت لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دادەنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مریشک
شەسپەڕ

وێنۆک|شەسپەڕ

**شەسپەڕ** یا **شەستپەڕ** (Tagetes erecta) گوڵێکی تۆپنی ڕەنگ زەردە. بێسارانی دەڵێ: گوڵ تەبەقێ ھەن، پێش ماچان شەستپەڕ/ زەرد مەبۆ، بێ عەیب، جەمین قورسی خوەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکە خۆرەنییەکان
پۆل:گژوگیاکانی مەکسیک
پۆل:ڕوەکە باخییەکان
پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پەیمانگای فیلمی بەڕیتانی

**پەیمانگای فیلمی بەریتانی** ڕێکخراوێکی خێرخوازییە کە یارمەتی پەرەپێدانی فیلم دەدات. چەندین سینەما بەڕێوەدەبات لەنێویاندا ئایماکس، لە لەندەن.

## سەرچاوەکان

*
خەڵاتی پەیمانگای فیلمی ئوستراڵی

**خەڵاتی پەیمانگای فیلمی ئوستراڵی** خەڵاتی سەرەکی فیلمی نیشتمانین لە ئوسترالیا. ساڵانە لەلایەن دامەزراوەی فیلمی ئوسترالیاوە پێشکەش دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١١ لە ئوسترالیا
ڕازق (ناوی خوا)

**ئەلڕازق** یەکێکە لە ناوەکانی خودا لەئیسلامدا، واتا خوای گەورە ڕۆزی بەخشەرە بەھەمووان.

## لەقورئاندا
.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوە پیرۆزەکانی خوا لە ئیسلامدا
سەمیع (ناوی خوا)

**ئەلسەمیع** یەکێکە لە ناوەکانی خودا لەئیسلامدا، واتا بیسەری وەلامگۆی بێ سنوور بە ھەموو شتێک.

## لەقورئاندا

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوە پیرۆزەکانی خوا لە ئیسلامدا
بازاڕیی سەرھێڵ

وێنۆک|کەسێک کە کارتی بانکیی خۆی بەکاردەهێنێت بۆ کڕینی کەرستەی ئۆنلاین
**بازاڕیی سەرھێڵ** () جۆرێکە لە بازاڕکردن کە لە ڕێگەی فرۆشگاکانی ئۆنلاینەوە ئەنجام دەدرێت. یەکێک لە گرنگترین و گەورەترین سایتەکانی بازاڕکردنی ئۆنلاین بریتییە لە ئیبەی و ئەمازۆن.

## مێژوو
سەرەتا لە ساڵی ١٩٩١، تیم بێرنەرز-لی بازرگانیی ئەلیکترۆنی دامەزراند، و لە ساڵی ١٩٩٤، کاتێک بانکی ئۆنلاین دروست کرا، پیتزا ھۆت یەکەم فرۆشتنی ئینتەرنێتی دەستپێکرد. ھەروەھا لە ھەمان ساڵدا کۆمپانیای ئینتەرشۆپی ئەڵمانی یەکەم سیستەمی فرۆشتنی ئۆنلاین دروست کرد. ١٩٩٥ کۆمپانیای ئەمازۆن سایتی ئەمازۆن و لە ساڵی ١٩٩٦ ئیبەی دەستیان بە چالاکییەکانیان کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:بازرگانیی ئەلیکترۆنیکی
کێ بەڕاستی بەلایەوە گرنگە

***کێ بەڕاستی بەلایەوە گرنگە*** دووەم ئەلبومی گرووپی پۆپی سەربەخۆی ئەمریکیی تیڤی گێڕڵە. ئەلبومەکە لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٦ بڵاو کراوەتەوە.

## پێشوازیی ڕەخنەدار
بەگوێرەی گۆڤاری باندواگۆن بێت، ئەلبومەکە «بەرھەمھێنانێکی خەیاڵاوی»ی ھەیە، و دەنگی پیتەرینگ تەواوکەرێکی نایابە بۆ ئەلبومەکە.

## گۆرانییەکان

## خشتەکان

## سەرچاوەکان