open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مستەفا کامل

وێنۆک|مستەفا کامل
**مستەفا کامل پاشا** (ماوەی ژیان : ١٤ی ئابی ١٨٧٤ قاهیرە لە میسر  تاکوو ١٠ی شووباتی ١٩٠٨ قاهیرە لە میسر) ، سەرکردەیەکی سیاسی و نوسەرێکی میسری بووە و حیزبی نیشتیمانی و ڕۆژنامەی لیوای دامەزراندووە، لە ١٤ ئابی ساڵی ١٨٧٤ لەگوندی کەتامەی سەربەپارێزگای غەربییە لەدایک بووە، ھەر لەمنداڵیەوە گیانی شۆڕشگێڕی و ئازادی خوازی تیا بەدی دەکرا، دوای ئەوەی قوناغی سەرەتایی تەواوکردووە چۆتە قوتابخانەی ناوەندی الخدێوییە کە باشترین قوتابخەنەی ناوندی بوە لەو سەردەمە، ھەلە قۆناغی ناوەندی گروپێکی نیشتیمانی ئەدەبی لەقوتابخانە دامەزراندووە، لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا ناوەندی تەواوکردووە و لەقوتابخانەی حقوق وەرگیراوە و پەیوەندی چەند کۆمەڵەیەکی نیشتیمانیەوە کردووە تاکو نیشتیمان پەروەری لەناخیدا چەسپاوە.
لەساڵی ١٨٩٣ مستەفا کامل میسری بەجێھێشتووە و یەپوەندی کردووە بە قوتابخانەی یاسای فەرەنسیەوە، دواتر لە زانکۆی تۆلۆز بڕوانامەی یاسای بەدەستھێناوە، ھەر لەم ماوەیەدا شانۆگەری فتح الاندلسی بەرھەمھێناوە کە بەیەکەم شانۆگەری میسری دەژمێردرێت، لەو کاتەدا لەژنەیەک لەمیسر پێکھێنراوە بەمەبەستی خەڵاتکردنی مستەفا کامل بەرامبەر بەو ڕۆڵە جوانەی گێڕاوێتی لەخزمەتکدرنی وڵاتی میسر، بەڵام ئەو ڕەتیکردۆتەوە ئەو دیاریە وەرگرێ و پیشنیازی کردووە زانکۆیەکی ئەھلی بۆ ھەموو توێژو چینەکانی میسر بکرێتەوە بەھەژار و دەوڵەمەندەکانیشێوە، خۆشی وەکو دەستپێشخەریەک ناوی خۆی لەڕۆژنامەکاندا بڵاوکردەوە کە پشتگیری لەدامەزراندنی زانکۆیەکی ئەھلی دەکات لەمیسر پاشان کەسایەتێ سیاسەکان و پیاوە ناودارەکان و دەوڵەمەندەکان ھەر ھەموویان ئامادەیی خۆیان دەڕبڕیوە بەشداری لەو پڕۆژەیەدا بکەن و پارەی بۆ ببەخشن،
دواتر بەسەرپەرشتی لیژنەیەکی بێلایەن لەجیاتی ئەوەی مستەفا کامل خەڵاتبکەن لەسەرداوی خۆی زانکۆیەکیان دامەزراندن بەناوی الجامعە المصریە بەسەرپەرشتی شا فوئادی یەکەم.
مستەفا کامل لەساڵی ١٨٩٨ یەکەم کتیبَی سیاسی خۆی بەچاپ گەیاندووە و یەکێکە لەکتێبە گرنگەکان لە مێژووی سیاسەتی میسردا، لەساڵی ١٩٠٠ ڕۆژنامەی لیوای ڕۆژانەی بڵاوکردۆتەوە، لە ١٠ی شووباتی ساڵی ١٩٠٨ لەتەمەنی ٣٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤
پۆل:مردووانی ١٩٠٨
پۆل:نووسەرانی میسری
فارووقی یەکەم

وێنۆک|فاروقی یەکەم
**شا فاروق** (ماوەی ژیان: ١١ی شووباتی ١٩٢٠ لە قاهیرە لە میسر  تاکوو ١٨ی ئازاری ١٩٦٥) ، دوا شای شانشینی میسرە و دوا کەسە لەخانەوادەی عەلەویەکان دەسەڵاتی میسری گرتبێتە دەست،، کوڕە تاقانەی شا فوئادی یەکەم بووە ھەر بەمنداڵیەوە بەمیر بانگیان کردووە و نازناوی میری صعێدیان لێناوە. شا فاروق لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا لەدوای مردنی باوکی لە ساڵی ١٩٣٦ لەجێگەی باوکی بۆتە شای میسر، لەساڵی ١٩٤٢ ھێزەکانی بەریتانیا لە کۆشکی عابدین گەمارۆیان داوە و ناچاریان کردووە ئیمزا لەسەر ئەوا بکات مستەفا نوحاسی سەرکردەی حیزبی الوفد بەتەنھا خۆی حکومەت پێکبھێنی یان دەبێت دەست لەتەختی پاشایەتی ھەڵبگرێت، لەدوای شۆڕشی یۆلیۆی ساڵی ١٩٥٢ بزوتنەوەی ئەفسەرانی ئازاد بەسەرکردایەتی لیوا محمد نجیب کودەتایان بەسەر شا فاروقدا کردووە و لەسەر دەسەڵات لایان بردووە. شا فاروق داوای کردووە تاکو کەرامەتی خۆی بپارێزێت ڕازی بن لەسەر ئەوەی دەست لەکارکێشانەوەی خۆی لەسەر کورسی دەسەڵات بنوسێت ئەوانیش داواکەیان قبوڵکردووە، لە ٢٦ یۆلیۆی ساڵی ١٩٥٢ کۆشکی سەری ئەژدیھای لەئیسکەندەریە بەجێھێشتووە و وەکو ڕێزلێنانێک ٢١ تۆپ بۆ ڕۆشتنی لەوڵات تەقێندراوە، لەدوی دوو ساڵ مانەوەی لەمەنفا ھاوسەرەکەی دوای جیابونەوەی لێکردووە بەبێپرسی ئەو گەڕاوەتەوە بۆ میسر حکومەتی میسریش خۆشحاڵبووە بەگەڕانەوەیی و جیابونەوەی خۆی لەڕۆژنامە ڕەسمیەکان و لەدادگا ڕاگەیاندووە. لەشەوی ١٨ ئازاری ساڵی ١٩٦٥ شا فاروق دوای ئەوەی لە چێشتخانەی ئیل دی فرانس لەڕۆما نانی ئێوارەی لەوێ خواردووە کە بریتی بووە لە ١٢ مەحار و دوو پارچە گۆشتی گوێرەگە لەگەڵ بەتاتەی سوورەوەکراو و بڕێکی زۆر لە کێک و مورەبا و میوە، دواتر تەنگەفەسبووە و گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:میسرییەکانی بە ڕەگەز یۆنانی
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:خەڵکی قاھیرە
پۆل:فەرمانڕەوا لابراوەکان
ئەحمەد سالم

وێنۆک|ئەحمەد سالم
**ئەحمەد سالم** (ماوەی ژیان:٢٠ی شوباتی ١٩١٠ تاکوو ١٠ی ئەیلوولی ١٩٤٩) فڕۆکەوان و دەرھێنەر و ئەکتەر و بێژەرێکی میسری بووە، لە ٢٠ فبرایەری ساڵی ١٩١٠ لەپارێزگای شەرقییەی میسر لەدایک بووە، ھاوسەرگیری لەگەڵ ھونەرمەندی بەناوبانگی میسری اسمھان و سەماکەر تەحیە کاریۆکا و امیرە البارودی کردووە و ھاوڕێیەکی نزیکی شا فاروق بووە.
احمد سالم بە مەبەستی خۆێندی ئەندازیاری ڕۆشتووە بۆ ئەنگلتەرا و فڕۆکەوانی خوێندووە، ساڵی ١٩٣١ فڕۆکەیەکی تایبەتی کڕیوە و ھەر بەو فڕۆکەیە گەڕاوەتەوە بۆ میسر و وەکو ئەندازیار لە کۆمپانیای احمد عبود پاشا دامەزراوە، ساڵی ١٩٣٢ وەکو بەڕێوەبەری بەشی عەرەبی لە ئێزگەی میسر کاری کردووە و یەکەم کەس بووە کە ڕەستەی ئێرە قاھیرەی بەکارھێناوە کەتاکو ئێتاش دووبارەی دەکەنەوە، دواتر دەستی لەکار کێشاوەتەوە و خۆی تەرخان کردووە بۆ دامەزراندنی سینەمای میسری و ژمارەیەکی زۆر لەفیلمی سەرکەوتووی دەرھێناوە و پاشان کراوە بە بەڕێوەبەری گشتی بەشی ئەندازیاری لە کۆمپانیاکانی میسر و بەڕێوەبەری گشتی چاپەمەنی میسر.
دوای ئەوەی دەستی لەھەموو ئەو کارانەی کشانەوە لەبەر ئەوەی ویستی فیلمێک نمایش بکات دژ بەدەسەڵاتدارانی ئەو کاتەی میسر و ئەوانیش ڕێگایان پێنەداوە لە ساڵی ١٩٣٩ فیلمێکی نمایشکردووە لە نووسین و دەرھێنانی خۆی بووە،
فیلمەکانی کۆمەڵایەتی بوونە و لەھەموو ئەو فیلمانەی خۆی دەرھێنانی بۆ کردوون وەکو ئەکتەر بەشداری تیادا کردوون، زۆر حەزی لەسەرکێشی بووە و حەزی لەوە بووە ژیانی خۆی بخاتە مەترسیەوە و چوارچار ھەوڵی خۆکوشتنی داوە، دوا فیلمی باڵەکانی بیابان بووە و پاشان لەسینەما دوورکەوتۆتەوە و دەستی کردووە بەبازرگانی.
احمد سالم کۆتایی ژیانی بەھۆی ئافرەتێکەوە بووە کە خۆیی و یەکێک لەگەورە بەرپرسانی حکومەت سەردانی ئەو ئافرەتەیان کردووە کاتێک کە احمد سالم دەچێتە ماڵی ئەو ئافرەتە بەرپرسە باڵاکەی لێبووە و دەستیان کردووە بەتەقەکردن لەیەکتری و فیشەکێک بەر سینگی احمد سالم کەوتووە و لەنەخۆشاخانە و لە ١٠ سپتەمبەری ساڵی ١٩٤٩ گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ١٩٤٩
محەممەد عەبدولوەھاب

**محەمەد عەبدلوەھاب** (ماوەی ژیان:١٣ی ئازاری ١٩٠٧ لە قاھیرە - میسر تاکوو ٤ی ئایاری ١٩٩١ ) یەکێکە لەناودارترین مۆسیقا ژەنەکانی عەرەب و بە مۆسیقا ژەنی نەوەکان نازناوی لێنراوە ، سەرەتا لەسەر داخوازی باوکی بەشێک لە قورئانی پیرۆزی لەبەر کردووە و دواتر خوێندتی پشتگۆێ خستووە و خویداوەتە گۆرانی ووتن و جووە بۆ ئاھەنگەکان تاکو گوێ لە گۆرانیبێژە ناودارەکان بگرێت، بەڵام ماڵەوەیان بەم ھەڵسوکەوتەی ناڕەحەت بوون و سزایان داوە. سەرەتا محمد عبدالوھاب لەگەڵ تیپێکی مۆسیقی بەناوی محمد البغدادی لەسەر شانۆ گۆرانی ووتوە تاکو دایک وباوکی نەزانن بۆتە گۆرانیبێژ، دوای ئەوە پێیان زانی گۆرانی دەڵێت زۆریان لێکردووە بگەڕێتەوە بۆ قوتابخانە و درێژە بەخوێندن بدات، لە گەڵ ژمارەیەکی زۆری تیپە مۆسیقیەکانی میسر کاری کردووە و خۆی فێری عود ژەنین کردووە و خوێندنی مۆسیقای تەواو کردووە و بەشداری لە ئاھەنگەکاندا کردووە. ساڵی ١٩٢٤ محمد عبدالوھاب ئاھەنگێکی گەورەی لە ئیسکەندەریە گێراوە و گەورەپیاوان و ناودارەکانی میسر ئامادەی بوون یەکێک لەوانە احمد شوقی بووە، لەدوای تەواوبونی ئاھەنگەگەش احمد شوقی چاوی بە محمد عبدالوھاب کەوتووە و خۆشحاڵی خۆی دەربڕیوە کە ھونەرمەندێکی بەھرەمەندە و بەجیھانی ڕۆژنامەگەری ناساندووە و لەھەموو ئاھەنگە بەناوبانگەکاندا بەشداری پێکردووە تاکو بەتەواوەتی ناوبانگی بڵاوبۆتەوە.
محمد عبدالوھاب ساڵی ١٩٥٧ ئاوازی بۆ ھونەرمەندی گۆرانیبێژی بەناوبانگی میسری عبدالحلیم حافز داناوە و ھەروەھا ١٠ ئاوازیشی بۆ گۆرانیبێژی بەناوبانگ ئوم کەلسوم داناوە و ئاوازی بۆ لیلی موراد و فایزە ئەحمەد و نەجات سەغیرە و وردە و سەباح و ئەسمەھان و شادیە و فەیروز و وەدیع سافی داناوە و سرودی نیشتیمانی میسریشی داناوە و بۆتە سرودێکی ڕەسمی میسر، محمد عبدالوھاب ژمارەیەک زۆر خەڵاتی جۆراوجۆری وەرگرتووە و لە دەیان موسەلسەلە و فیلم و درامای تەلەفزیۆنیدا بەشداری کردووە لە ٤ مایۆیی ساڵی ١٩٩١ لەتەمەنی ٨٩ ساڵیدا دوای ئەوەی لە حەوشەی ماڵەکەیدا لە قاھیرە پێی ھەڵخلیسکاوە و بەروەبۆتەوە سەر ئەرز و توشی جەڵتەی دەماغ مێشک بووە و گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوە
[//ar.wikipedia.org/wiki/محمد_عبد_الوھاب ویکیپیدیای عەرەبی؛ دێسەمبەری ٢٠١٤]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١
پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
ئابوورناسیی زل

**ئابوورناسیی زل** () لقێکی ئابوورناسییە کە خۆی خەریک دەکات بە لێکۆڵینەوە و تاوتوێکردنی ئابوورێکەوە (بۆ نموونە ئابووری وڵاتێک، ئابووری ھەرێمێک، یان ئابووری گشت جیھان) و لەجیاتیی ئەوەی جیاجیا بازاڕەکانی لێک بداتەوە، وەکوو تەڤاھییەک سەیری ئەو ئابوورە دەکات. ئابوورناسیی زل و ئابوورناسیی ورد، پێکەوە، دوو بوارە سەرەکییەکەی ئابوورناسی پێک دێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئابوورناسی
پۆل:ئابوورناسیی زل
ڕۆناڵد ڕۆس

**ئەلسێر ڕۆناڵد ڕوس** (؛ ١٣ی ئایاری ١٨٥٧ - ١٦ی ئەیلوولی ١٩٣٢) پزیشکێکی ئینگلیزی بووە و تایبەت بووە بە زانستی نەخۆشییەکانی باسۆلۆجیا و لە ساڵی ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبڵ لەپزیشکدا بەدەستھێناوە، لە قوتابخانەی پزیشکی لە سانت بارسلیمۆ لە ئینگلتەرا پزیشکی خوێندووە، لە ساڵی ١٨٧٩ لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا بڕوانامەی دبلۆمی لە پزیشکدا وەرگرتووە.
ڕۆناڵد ڕوس دوای ئەوەی بڕوانامەی دبلۆمی لە پزیشکیدا بەدەستھێناوە ڕۆشتووە بۆ ھیندستان و لەوێ کاری پزیشکی کردووە، لە ساڵی ١٨٨١ بۆ ساڵی ١٨٩٩ وەکو پزیشکی سەربازی لە ھیندستان خزمەتی کردووە دواتر لە ساڵی ١٨٩٩ تاکو خانەنشینکراوە لە ساڵی ١٩١٧ ڕۆشتووە بۆ ئینگلتەرا و لەوێ وەکو توێژەر و مامۆستا لە قوتابخانەی پزیشکی ناوچە گەرمەکان لە لیڤەرپووڵ کاری کردووە.
ڕۆناڵد ڕوس لە ساڵی ١٨١٧ بۆ ساڵی ١٩٢٣ ڕۆشتووە بۆ زانکۆی شای سەر بە زانکۆی لەندەن و وەکو پزیشک و مامۆستا لەوێ کاری کردووە، ساڵی ١٩٢٣ پەیمانگایەکی بەناوی ڕوسەوە پێکھێناوە و سەر بە نەخۆشخانەکانی ناوچە گەرمەکانی لەندەن بووە و بووەتە بەڕێوەبەری پەیمانگاکە تاکو ماوەی ٩ ساڵ.
ڕۆناڵد ڕوس ژمارەیەکی زۆر خەڵاتی بەدەستھێناوە لەوانە خەڵاتی بارکی ئاڵتوونی بۆ توێژینەوەی پزیشکی لە ساڵی ١٨٩٥، ساڵی ١٩٠١ خەڵاتی کامیرۆنی لە زانکۆی ئیدنبەرەی ئوسکۆتلەنداوە وەرگرتووە، ساڵی ١٩٠٩ نیشانەی شاھانەی لەلایەن کۆمەڵەی شاھانەی بەریتانیاوە پێبەخشراوە و ساڵی ١٩١١ حکوومەتی بەریتانیا نازناوی سێری پێبەخشیوە، ساڵی ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبڵی لەپزیشکیدا وەرگرتووە و بەیەکەم کەسایەتی بەریتانی دەژمێردرێت کە ئەم خەڵاتەی وەرگرتووە. ڕۆناڵد ڕوس لە ١٦ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٢ لەتەمەنی ٧٥ ساڵیدا لەلەندەن کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:ڕۆماننووسانی بریتانیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:زاناکانی مەلاریا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
ڕیز ویدەرسپوون

**لۆرا جین ڕیز ویتەرسبوون** (؛ لەدایکبووی ٢٢ی ئازاری ١٩٧٦ لە ویلایەتی لویزیانا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) خانمەکتەرێکی ئەمریکییە. ئەو چەند خەڵاتێکی بەدەستھێناوە، لە نێویاندا یەک جار خەڵاتی ئۆسکار، دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گلۆب، ھەروەھا یەک جاریش خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم. لە ئێستادا، ڕیز یەکێکە لە گرانترین خانمە ئەکتەرانی جیھان. لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠١٥، گۆڤاری تایم ناوی ھێنا وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتییەکانی جیھان. لە ساڵی ٢٠١٩، گۆڤاری فۆربیس ناوی ڕیزی لە ڕیزی ١٠٠ بەھێزترین ژنی جیھان ھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٦، لایەن گۆڤاری ئێف ئێچ ئێمەوە بە یەکێک لە ١٠٠ ورووژێنەرترین ژنی جیھان دیاریی کراوە.

ڕیز لە نیو ئۆرلیانز لە خێزانێکی دایک و باوک پزیشک دایکبووە، بەڵام لە ناشڤیل گەورە بووە. ئەو بۆ یەکەمینجار لە ساڵی ١٩٩١، لە فیلمی *پیاوێک لەسەر مانگ* (The Man in the Moon) دەرکەوت. لە ساڵی ١٩٩٦، بۆیەکەمینجار بەڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی *ترس* (*Fear*) دەرکەوت، لە ساڵی ١٩٩ بە دەرکەوتنی لە فیلمی *Cruel Intentions* بە ڕۆڵی پاڵپشت ئەوا ناوبانگێکی زیاتری پێ بەخشی. لە ساڵی ٢٠٠٥، لە فیلمی *Walk the Line* بە ڕۆڵی سەرەکی دەرکەوت، بەھۆی فیلمەکەوە خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین خانمەئەکتەر پێدرا.

جگە لە کاری ئەکتەری، ڕیز خەریکی کۆمپانیای دروستکردنی جلووبەرگە بەناوی دراپەر جەیمز، ھەروەھا ئەو چالاکە لەبواری داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان و منداڵان. ڕیز ھاودامەزرێنەری کۆمپانیای تایپ ئەی فیلمزە، کە زیاتر تیشک دەخەنە سەر ئەو فیلمانەی کە ڕۆڵی کارەکتەری ژن زیاترە، تا ئێستا چەند فیلمێک و زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنییان بەرھەمھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:بازرگانەکانی تێنێسی
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتای باشترین خانمەکتەر
پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری مێ لە ڕۆڵێکی پێشەنگ
بۆریس پاستێرناک

**بۆریس پاستێرناک** یان **بۆریس لیونیدۆڤیتش پاستێرناک**(١٠ی شوباتی ١٨٩٠ - ٣٠ی ئایاری ١٩٦٠) لەمۆسکۆ لەدایکبووە، نووسەر و شاعیرێکی ڕووس بووە، باوکی جوولەکە بووە و وێنەکێشێکی بەتواناش بووە، دایکیشی پیانۆ ژەنێکی بەناوبانگ بووە، ھەر بۆیە لە کەشتوھەوایەکی ھونەریدا پەروەردەکراوە، لە ساڵی ١٩١٠ چووەتە کۆنسرفتوار و دواتر لە زانکۆی ماربۆرگ فەلسەفەی خوێندووە بەڵام ڕازی نەبووە وانەی فەلسەفە بلێتەوە و لە ساڵی ١٩١٤ وازی لە زانکۆ ھێناوە و یەکەم دیوانی خۆی بەچاپ گەیاندووە.

لەماوەی جەنگی جیھانی یەکەمدا باسترناک لەتاقیگەیەکی کیمیاوی لە ئۆڕاڵ خوێندوێتی، لە ساڵی ١٩٣٢ ڕێچگەی ئەدەبی خۆی لەبنەڕەتەوە گۆڕیوە و ھاوسەنگیکردووە لەگەڵ بیروباوەڕی سۆڤێتی نوێ، لە کۆتایی سییەکاندا دەستی کردووە بە وەرگێڕانی شیعری جیھانی بۆ زمانی ڕوسی، پێش ھەڵگیرساندنی جەنگی جیھانی دووەم بە چەەند ساڵیک باسترناک و ھاوسەرەکەی لەگوندێکی بچووکدا جێگیربوون کە پێکھاتبوو لە کۆمەڵێک نووسەر و ڕۆشنبیر لێرەشەوە دەستی کردووە بەشیعر نووسین و سەرکەوتنێکی باشی بەدەستھێناوە.

باسترناک چیرۆکێکی نووسیوە بەناوی دکتۆر جیفاڤۆ کە ڕەخنەی لە ڕژێمی شیوعی دەگرت ھەر بۆیە کەس ڕازی نەبووە بۆی بڵاوبکاتەوە ئەویش ھەڵھاتووە بۆ ئیتاڵیا و لە ساڵی ١٩٥٧ چیرۆکەکەی بڵاوکردووەتەوە کە بۆیە مایەی نیگەرانی بۆ سۆڤێت و مایەی خۆشحاڵی بۆ ڕۆژاوا، لە ساڵی ١٩٥٨ خەڵاتی نۆبڵیان بۆ ئاداب پێبەخشیوە بەڵام ڕەتیکردووەتەوە و خەڵاتەکەی وەرنەگرتووە.

بۆریس باسترناک لە ٣٠ مایۆی ساڵی ١٩٦٠ لەتەمەنی ٧٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٦٠
پۆل:نووسەرانی ڕووسیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
پۆل:وەرگێڕەکانی ئینگلیزی–ڕووسی
پۆل:نووسەرانی جوو
پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:وەرگێڕەکان لە فەڕەنسی
پۆل:وەرگێڕەکان لە ئەڵمانی
پۆل:وەرگێڕەکانی ویلیام شێکسپیر
پۆل:شاعیرە مەسیحییەکان
پۆل:شاعیرانی جوو
پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا
پۆل:جووە ڕووسەکان
پۆل:وەرگێڕەکان لە ئیسپانی
مەی زیادە

وێنۆک|مەی زیادە
**مەی زیادە** (١١ی شوباتی ١٨٨٦ – ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧) ژنە ئەدیب و نووسەرێکی فەلەستینی بوو.

## ژیان
مەی زیادە لە شاری ناسرەیەی فەلەستین لەدایک بووە. باوکی لوبنانی بووە و دایکیشی فەلەستینی بووە و تاقانە کچی دایک باوکی بووە. قۆناغی سەرەتایی لە شاری ناسرە لە فەلەستین تەواو کردووە و قۆناغی ناوەندیشی لە قوتابخانەی عەین تووڕە لە لوبنان تواو کردووە.
مەی زیادە لە ساڵی ١٩٠٧ لەگەڵ خێزانەکەیدا لە قاھیرە نیشتەجێ بوون و لە زانکۆی ئاداب درێژەی بە خوێندن داوە و فێری زمانەکانی عەرەبی، فەڕەنسی، ئینگلیزی، ئەڵمانی، ئیتاڵی، ئیسپانی، لاتینی، یۆنانی و سریانی بووە، بەڵام شارەزایییەکی زۆر بەتوانای ھەبووە لەزمانی فەڕەنسی و تەنانەت شیعریشی بەو زمانە نووسیوە. ھەروەھا لە زانکۆی قاھیرە لەسەر ئەدەبی عەرەبی و مێژووی ئیسلام و فەلسەفە خوێندوێتی.

مەی زیادە ھەر لەتەمەنی منداڵییەوە وتاری ئەدەبی و کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتنی لە ڕۆژنامە و گۆڤارە بەناوبانگەکانی میسر بڵاودەکردەوە. لە ساڵی ١٩١١ بەزمانی فەڕەنسی دیوانێکی شیعری بڵاو کردووەتەوە ھەر لە ھەمان ساڵ و ھەر بە زمانی فەڕەنسی چیرۆکێکی بڵاو کردووەتەوە. دواتر لە ساڵەکانی ١٩٢٠، ١٩٢٢، ١٩٢٣ و ١٩٢٤ شەش دیوانی دیکەی بڵاوکردووەتەوە.

مەی زیادە ھەرچەندە تەنھا بۆ یەکجاریش چاوی پێی نەکەوتووە، بەڵام لەھەموو ژیانیدا تەنھا دڵی بە نووسەری ناوداری لوبنانی جوبران خەلیل جوبران بووە و تەنھا حەزی لەوکردووە. بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ جوبران و مەی نامەی دڵداریان ئاڵوگۆڕ کردووە بە بێ ئەوەی یەکتری ببینن. لە ساڵی ١٩١١ تاکو مردنی جوبران خەلیل جوبران لە ساڵی ١٩٣١، لەدوای مردنی جوبرانیش بۆ ماوەی ٦ مانگ خراوەتە نەخۆشخانەی دەرونییەوە. دوای ئەوەی لە نەخۆشخانە دەرکراوە و چاک بووەتەوە ھەرچەندە عاشقانی زۆر بوونەوە و داوای ھاوسەرگیریان لێکردووە، بەڵام شویی نەکردووە چونکە لەناخیا تەنیا جوبران دەژیا. ھەر ئەم خۆشەویستییەی بۆ جوبران وای لێکردوە لەدوای مردنی جوبران نەیتوانیوە لە شوێنێک ئۆقرە بگرێ و بۆ شار بە شار گەشتی کردووە بەڵام بێھودە بووە. لە کۆتاییدا ھاتووەتەوە بۆ میسر و بە ڕاشکاوانە ڕایگەیاندووە باری دەرونی زۆر خراپە تاکو لە نەخۆشخانەی مەعادی لە قاھیرە لە تەمەنی ٥٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦
پۆل:مردووانی ١٩١٧
پۆل:مردووانی ١٩٤١
پۆل:وەرگێڕەکان لە ئینگلیزی
پۆل:وەرگێڕەکان لە فەڕەنسی
پۆل:وەرگێڕەکانی ئەڵمانی–عەرەبی
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی
پۆل:وەرگێڕەکان بۆ عەرەبی
شموئێل یووسف عەگنۆن

**شمۆئێل یوسف عجنون** ناسراوە بە **شای عجنون،** (ماوەی ژیان:١٧ی تەممووزی ١٨٨٨ لە ئوکراینا تاکوو ١٧ی شووباتی ١٩٧٠ لە ئورشەلیم لە ئیسرائیل) نوسەرێکی جولەکەبووە و بەڕەچەڵەک پۆڵەندی بووە و خەڵاتی نۆبێلی لەئەدەبدا وەرگرتووە ، لەمنداڵیەوە لەلای خێزانەکەی وانەی خوێندووە و نەچۆتە قوتابخانە کە تەمەنی گەیشتۆتە ٨ ساڵان توانیوێتی بەھەردوو زمانی یدیشییە و عیبری بنوسێتەوە، لەتەمەنی ١٥ ساڵیدا یەکەم قەسیدەی خۆی بەزمانی یدیشیە بڵاوکردۆتەوە لەساڵی دواتر یەکەم قەسیدەی خۆی بەزمانی عیبری بڵاوکردۆتەوە.
شای عجنون لەنێوان ساڵی ١٩٠٦ بۆ ساڵی ١٩٠٧ وەکو یاریدەدەری سەرنوسەری ڕۆژنامەی جولەکەی پۆڵەندی کاری کردووە و ھەر لەڕێگای ئەم ڕۆژنامەیەشوە ھەندێ کاری ئەدەبی خۆی بڵاوکردۆتەوە، ساڵی ١٩٠٧ ڕۆشتووە بۆ فەڵەستین و لەیافا و قودس ژیانی بەسەر بردووە، لەساڵی ١٩٠٨ چیرۆکی عەجنوتی بڵاوکردۆتەوە و لە ساڵی ١٩١٠ ئەم چیرۆکە کراوە بە زمانی ئاڵمانی.
شای عجنون لەساڵی ١٩١٣ ڕۆشتووە بۆ ئەڵمانیا و لە ساڵی ١٩٢٠ لەئەڵمانیا ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیستیر مارکسدا کردووە، لەساڵی ١٩٣٩ نوسین و چیرۆکەکانی لەڕۆژنامەی ھائارتس بڵاوکردۆتەوە، ساڵی ١٩٢٤ ماڵەکەی لەئەڵمانیا ئاگری تێبەربووە و ھەموو نووسینەکانیشی لەناوچووە وسوتاوە ھەر بۆیە بڕیاریداوە بگەڕێتەوە بۆ قودس و ھەموو ژیانی لەوێ بەسەر بردووە، ساڵی ١٩٢٩ شەڕوپێکدادانێکی توندوتیژ لەنێوان جولەکە وعەرەبەکان ڕویداوە و لەو نێوەندەدا کتێبخانەکەی عجنون وێرانکراوە و بۆ جاری دووەم ھەموو دەستنوسەکانی تیاچووە.
شای عجنون لەساڵی ١٩٣٤ بۆ ساڵی ١٩٥٠ دووجار خەڵاتی بیالێکی ئادابی لەلایەن شارەوانی تەل ئەبیبەوە وەرگرتووە، لەساڵی ١٩٥٤ بۆ ساڵی ١٩٥٨ دووجار خەڵاتی ئیسرائیلی بۆ ئاداب وەرگرتووە کە گەورەترین دیاری وڵاتی ئیسرائیل، ساڵی ١٩٦٦ ئەکادیمیای سووید خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاداب پێبەخشیوە. شمۆئێل یوسف عجنون ناسراو بە شای عجنون لە ١٧ فبرایەری ساڵی ١٩٧٠ لەشاری ئورشەلیم ماڵئاوایی لەژیان کردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨
پۆل:مردووانی ١٩٧٠
پۆل:ڕۆماننووسانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:شاعیرانی زمانی عیبری
ماریا ڕایشە

وێنۆک|پەیکەری مۆمی ماریا ڕایشە لە پێرۆ
**خاتوو ماریا ڕایشە** (ماوەی ژیان:١٥ی ئایاری ١٩٠٣ تاکوو ٨ی حوزەیرانی ١٩٩٨) کەسایەتی زانای شوێنەوار و بیرکاری ئەڵمانی بووە و بە توێژینەوەکانی لەسەر ھێڵەکانی نازکا لەبیرۆ ناسراوە. ماتماتیک و جوگرافیا و زمانەوانی لە زانکۆی درێسدن خوێندووە، ساڵی ١٩٣٢ وەکو بەخێوکەر و مامۆستای مناڵانی قونسڵگەری ئەڵمانیا لە شاری کۆسکۆ لە باشووری پیڕۆ کاری کردووە.

ماریا ڕایشە ساڵی ١٩٣٤ دووچاری گەنگرینە بووەتەوە و بەو ھۆیەوە پەنجەیەکی ەلدەستداوە، ھەر لەھەمان ساڵ وەکو مامۆستا لە لیما کاری کردووە و کۆمەڵێک بابەتی زانستی تەرجەمە کردووە، دوای ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی دووەم بڕیاریداوە نەگەڕێتەوە بۆ ئەڵمانیا، ساڵی ١٩٤٠ بووەتە یاریدەدەری زانای شوێنەوارناسی ئەمریکی بۆڵ کۆسۆک کە ھێڵەکانی نازکای دۆزیوەتەوە، ساڵی ١٩٤٦ دەستی کردووە بە وێنەکێشانی نەخشە جۆراوجۆرەکانی نازکا و لەدوای ڕۆشتنی کۆسۆک لە ساڵی ١٩٤٨ ھەر بەردەوام بووە لە نەخشەکێشان بۆ ناوچەکە.

ماریا ڕایشە ڕایگەیاندووە کە ئەوانەی زاکایان بنیاتناوە ھێڵەکانیان وەکو ڕۆژمێرێکی ھەتاوی و گەردونی داناوە و شێوازەکانی ھێڵەکانیش بەجۆرێک دانراوە ئەگەر لەسەرەوە سەیری نەکەیت ڕون و ئاشکرا نییە، ھەر بۆیە ھێزی ئاسمانی بیرۆی یارمەتیانداوە لە وێنەگرتنی ئەو ناوچەیە و بۆ شیکردنەوەی ئەو ھیڵانە زۆربەی زۆری کاتەکانی لەماڵەکەی لەنازکا بەسەربردووە و لەکتێبی لوغزی بیابان بۆچونەکانی شیکردووەتەوە و دەسکەوتی کتێبەکەشی دابینکردووە بۆ پارێزگاریکردن لە بیابان و حەرەس و ھاوکاری بۆ ئیشەکەی دامەزراندووە و زۆربەی زۆری پارەکانی تەرخانکردووە بۆ ئەوەی ھێڵەکانی نازکا بپارێزێت و قەناعەتی بە حکومەت کردووە کە چونە ژوورەوەی گەشتیاران بۆ ئەو ناوچەیە سنووردار بکات، ھەروەھا بورجێکی دروستکردووە بۆ ئەوەی گەشتیاران بتوانن لەوێوە سەیری ھێڵەکانی نازکا بکەن.

ماریا ڕایشە ساڵی ١٩٩٣ بەھۆی ھەوڵەکانێوە خەڵاتێکی فەخری وەرگرتووە و ساڵی ١٩٩٤ بووەتە ھاوڵاتییەکی بیرۆیی ساڵی ١٩٩٥ یونسکۆ ڕایگەیاند ھێڵەکانی نازکا شوێنەوارێکی جیھانییە، دوای ئەوە باری تەندروستی تێکچووە و دەست وپێی لەئیش کەوتووە و توشی نەخۆشی پێستبووە و ھەردوو چاوی کوێر بووە لە ٨ ی حوزەیران ساڵی ١٩٩٨ بە نەخۆشی شێرپەنجە لە نەخۆشخانەی ھێزی ئاسمانی لە لیما کۆچی دوایی کردووە و وەک ڕێزلێنانێک لە نزیک ھێڵەکانی نازکا تەرمەکەیان ناشتووە و ماڵەکەشیان کردووە بە مۆزەخانە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپێدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٩٨
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی لەرزینی دەماریان ھەیە
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم
مستەفا ئەمین

**مستەفا ئەمین** (ماوەی ژیان:٢١ی شووباتی ١٩١٤ تاکوو ١٢ی نیسانی ١٩٩٧)، ڕۆژنامەنووس و نووسەرێکی میسری بووە، لەگەڵ عەلی ئەمینی برای کە ھەردووکیان دوانە بوونە لە ٢١ فبرایەری ساڵی ١٩١٤ لەدایک بوون، ڕۆشتووە بۆ ئەمریکا و پەیوەندی بە زانکۆی جۆرج تاونەوە کردووە و زانستی سیاسی خوێندووە و لە ساڵی ١٩٣٨ بڕوانامەی ماجستێر و پلەی شەرەفی یەکەمی بەدەستھێناوە دواتر گەڕاوەتەوە بۆ میسر و لەزانکۆی ئەمریکا بۆ ماوەی چوار ساڵ وەکو مامۆستا لەبەشی ڕۆژنامەوانی وانەی وتۆتەوە.
مستەفا ئەمین ھۆگری ڕۆژنامەوانی بووە و لەتەمەنی ھەشت ساڵیدا لەگەڵ علی امینی براکەیدا بابەتیان لە گۆڤاری مافەکان نووسیوە، لەساڵی ١٩٢٨ دوو ڕۆژنامەیان دەرکردووە بەناوی قوتابی و پێنوسەکان بەڵام لەبەر ئەوەی ھێرشیان کردۆتە سەر حکومەت و ڕەخنەیان لەسیاسەتی حکومەت گرتووە ھەردوو ڕۆژنامەکە داخراون، ساڵی ١٩٣٠ مستەفا امین بۆتە کامەند لە گۆڤاری روز الیوسف و لەدوای ساڵێک بۆتە یاریدەدەری سەرنووسەری گۆڤارەکە دواتر لە گۆڤاری دوا کات کاری کردووە و ژمارەیەک ڕۆژنامە و گۆڤاری دەرکردووە بەڵام لەلایەن حکومەتەوە ھەرھەمووی داخراون.
لەساڵی ١٩٤٤ مستەفا امین و علی امینی برای ڕۆژنامەی ھەواڵەکانی ئەمڕۆیان بڵاوکردۆتەوە و ڕۆژنامەکە کڕیارێکی زۆری ھەبووە و ناوبانگی دەکردووە، ھەروەھا پڕۆژەی خێرخوازی شەوی قەدریان داناوە و سەرکەوتنێکی گەورەیان لەم پڕۆژەیەشدا بەدەستھێناوە، پاشان خەڵاتێکی ڕۆژنامەوانیان تەرخان کردووە بۆ ھونەرمەندان و ڕۆنامەنووسان و وێنەگرەکانی میسر لەو ھونەرمەندانی ئەم خەڵاتەیان وەرگرتووە فاتن حەمامە و یەحیا فەخرانی و نور شەریف و چەندەھا ھونەرمەندی دیکە.
مستەفا ئەمین زیاتر لە ١٥ کتێبی بەنرخی بڵاوکردۆتەوە و لە ١٣ی نیسانی ساڵی ١٩٩٧ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤
پۆل:مردووانی ١٩١٧
پۆل:نووسەرانی میسری
پۆل:ڕۆژنامەوانانی میسری
پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی قاھیرە
ئیسحاق ڕابین

وێنۆک|300px
**ئیسحاق ڕابین** (ماوەی ژیان:١ی ئازاری ١٩٢٢ لە ئۆرشەلیم تاکوو ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥ لە تێل ئەڤیڤ) سیاسەتمەدار و ژەنەڕاڵیکی پێشووی سوپای ئیسرائیل بووە و لە دوو خولدا پۆستی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلی بەدەستەوەبووە، لە ساڵی ١٩٣٨ کاتێک کە قوتابی بووە بەشداری لە خولێکی سەربازی کردووە، لە ساڵی ١٩٤٠ بەپلەی نایاب لە قوتابخانەی کادوری تەخورجی کردووە، ساڵی ١٩٤١ چووەتە نێو ھێزەکانی ھاجاناوە و بووەتە یەکێک لە گەورە سەرکردەکانی، لە ساڵی ١٩٤٦ لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەریتانیاوە دەستگیرکراوە.
لەگەڵ ھەڵگیرسانی شەڕی ساڵی ١٩٤٨ ئیسحاق ڕابین کراوە بەسەرکردەی بەتالیۆنی ھارئیل، لەکۆتایی جەنگەکەشدا بەشداری لەگفتوگۆی ئاشتی کردووە کە لەنێوان ئیسرائیل و میسر ئەنجانمدراوە، لە ساڵی ١٩٦٣ کراوە بە سەرۆکی گشتی سوپای ئیسرائیل، ساڵی ١٩٦٨ لەژیانی سەربازی خانەنشنبووە و بووەتە باڵێۆزی ئیسرائیل لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا ھەروەھا پەرلەمانتار بووە و وەکو وەزیری کاری دایانمەزراندووە، لە ساڵی ١٩٧٤ وەکو سەرۆک وەزیرانی ئسرائیل ھەڵبژێردراوە، ساڵی ١٩٧٦ دەستی لەکار کێشاوەتەوە، ساڵی ١٩٩٢ بۆ جاری دووەم توانی یۆستی سەرۆک وەزیران بەدەستبھێنێت و ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕاوە لە پەیماننامەی ئاشتی ئۆسلۆ ھەروەھا ڕێکەوتنێکی ئاشتی لەگەڵ ئوردندا واژوو کردووە.
لە ساڵی ١٩٩٤ ئیسحاق ڕابین خەڵاتی نۆبێلی بۆ ئاشتی وەرگرتووە، لە ٤ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٩٥ لە ڤیستیڤاڵێکی ئاشتیدا کە لە گۆڕەپانی پاشاکانی ئیسرائیل لە شاری تێل ئەڤیڤ بەڕێوەچوو ئیجال ئەمیری ڕاستڕەوی توندڕەو، ئیسحاق ڕابینی داوەتە بەر فیشەک و دوای ئەوەی گەیەندراوەتە نەخۆشخانە گیانی لەدەستداوە.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل
پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان
پۆل:جوولەکەکانی تیرۆرکراو
پۆل:سەرۆکی حکوومەتە تیرۆرکراوەکان
پۆل:خەلکی ئورشەلیم
ئەحمەد عەلی زەین

وێنۆک|ئەحمەد عەلی زەین لەکاتی خوێندنەوەی ڕۆژنامە
**ئەحمەد عەلی زێن** (ماوەی ژیان: نوسەر و ڕۆژنامەنوسێکی لوبنانیە، لە ٥ی ئازاری ١٩٥٥ لە  لوبنان لەدایک بووە، لە کۆتایی ھەشتاکاندا لە ڕۆژنامەکانی لوبنان و وڵاتە عەرەبیەکان کاری ڕۆژنامەنووسیی دەکات و ووتار بڵاودەکاتەوە، بەرنامەیەکی زۆری ڕۆشبیری و سیاسی و مێژوویی و درامای پێشکەش  بە ئێزگە و تەلەفزیۆنەکانی وڵاتە عرەبیەکان کردووە، ژمارەیەک کتێبی بەرھەمھێناوە، ھەروەھا شانۆگەری نووسیوەتەوە و ڕۆڵی تیاگێڕاوە.
احمد علی الزین لەگەڵ دایک و باوکی لەکەشتوھەوایەکی جووتیاریدا پەروەردەبووە و ھەندێک جار لەنووسینەکانیدا ئەو کەشوھەوایە ڕەنگدەداتەوە، قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لەشارۆچکەکەی تەواوکردووە، دواناوەندیشی لەشارۆچکەی القبیات تەواوکردووە، لە دارلموعەلمینی ھونەر لە شاری جونییە بەشی مۆسیقای خوێندووە، دواتر لە زانکۆی وێژە و ھونەر لەبەیروت وەرگیراوە و بەشی عەرەبی و شانۆی خوێندووە و لەسالێ ١٩٨١ تەخەڕوجی کردووە، تاماوەیەک وەکو مامۆستای مۆسیقا و شانۆ کاری کردووە پاشان بەیەکجاری خۆی تەرخان کردووە بۆ نووسین و کاری ڕۆژنامەوانی و کارکردن لەتەلەفزیۆن.
احمد علی الزین لە ساڵی ١٩٧٨ وە دەستی کردووە بەکاری ڕۆژنامەوانی و سەرەتا وەکو ھەواڵساز  لە ڕۆژنامەی النیدائی بەیروتی کاری کردووە و دواتر لە زۆربەی زۆری ڕۆژنامە عەرەبیەکانی بابەتی نووسیوە و بڵاوی کردونەتەوە، یەکێک بووە لەدامەزرێنەرانی ئێزگەی دەنگی گەل، بەدەیان بەرنامەی درامی و ڕۆشنبیری و سیاسی نوسیوەتەوە و ئامادەی کردون و پێشکەشی کردوون،
ھەروەھا چەندەھا کاری تەلەفزیۆنی کردووە و لە ساڵی ٢٠٠٢ وە لەشاشەی کەناڵی ئاسمانی العربیە بەرنامەی روافد ئامادە و پێشکەش دەکات، ئەم بەرنامەیە لە ساڵی ٢٠١٠ لە ڤیستیڤاڵی کەنداو بۆ ئێزگە و تەلەفزیۆن کە لە بەحرەین بەڕێوەچوو بەباشترین بەرنامە ھەڵبژێردراوە و خەڵاتی زێرینی بەدەستھێناوە، وەکو ئەکتەریش بەشداری لەچەندەھا شانۆ و فیلم و ھەڵقە کردووە، لە کۆتایی ھەشتاکانیشوە دەستی کردووە بە نووسینی چیرۆک.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی لوبنانی
جەیمز براون

وێنۆک|جەیمز براون
**جەیمز جۆزێف بڕاون** (ماوەی ژیان:٣ی ئایاری ١٩٣٣ - ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦) گۆرانیبێژ و مۆسیقاژەنێکی رەشپێستی ئەمریکی بووە، بەدامەزرێنەری فۆنک دەژمێردرێت و ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕاوە لە بەرەوپێشچونی ساول و رینم و ئەند بلوز و گۆسێل، لە ٣ مایۆیی ساڵی ١٩٣٣ لەخێزانێکی ھەژار لەدایکبووە و لەگێڵگەی لۆکە ئیشی کردووە و دواتر بۆتە بۆیاخچی پێڵاو، لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا بەتۆمەتی چەتەییەوە دەستگیرکراوە و زیندانی کراوە و لەدوای ٣ ساڵ ئازاد کراوە.

جیمس بڕاون زۆر بەھرەمەند بووە، پێش ئەوە سەماکەر بووە، بەڵام ئەو ئەم ڕۆتینەی شکاندووە و بۆتە یەکەم کەس کە لەیەک کاتدا سەما بکات و گۆرانیش بڵێت، بەباوکی ڕوحی مۆسیقای سۆل دەژمێردرێت، ھەر لەمنداڵیەوە خولیای مۆسیقاژەنینی ھەبووە و مۆسیقاکانی ڕەنگدانەوەی شۆڕشەکانی ڕشتپێستەکانی ئەمریکا بووە.

جیمس بڕاون ئەو کاتەی لەزینداندا بووە چۆتە نێو تیپێکی مۆسیقاوە و لە ساڵی ١٩٥٨ لە باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەگەڵ ئەو تیپەدا سەرکەوتنی  بەدەستھێناوە و زۆربەی زۆری گۆرانیەکانی خۆی دایناون و کەسایەتیەکی بەھێزی ھەبووە، لەدوای ساڵی ١٩٦٣ وە لەسەر ئاستی نیشتیمانیدا ناوبانگی بڵاوبۆتەوە و گۆرانییەکانی زیاترین کڕیاری ھەبووە، ھەندێک لەگۆرانییەکانی تاکو ئەمڕۆش لەبەناوبانگترین گۆرانییەکانی جیھانن، ئەلبومی گۆڵد سویت کە لەساڵی ١٩٦٧ بەرھەمی ھێناوە بە ئەو پەڕی داھێنانی مۆسیقای شەستەکانی سەدەی بیستەم دەژمێردرێت.

جیمس بڕاون لە ٢٥ دیسەمبەری ساڵی ٢٠٠٦ لەتەمەنی ٧٦ ساڵیدا لەشەوی سەری ساڵی نوێدا لە ویلایەتی جۆرجیا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەفریقی-ئەمریکی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گۆرانینووسانی ئەفریقی-ئەمریکی
پۆل:ئاوازدانەرانی سەدەی ٢١ەمی ئەمریکی
پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان
پۆل:سەماکەرە ئەمریکییە کوڕەکان
ڕیتا ھەیوۆرت

وێنۆک|ڕیتا هەیوۆرت
**ڕیتا ھەیوۆرت** (ماوەی ژیان:١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨ لە بروکیلنی ویلایەتی نییوۆرک لە ئەمریکا تاکوو ١٤ی ئایاری ١٩٨٧ لە نیویۆرک سیتی ی ئەمریکا)  ھونەرمەندێکی ئەمریکی بووە و لە چلەکانی سەدەی بیستەمدا وەکو ئەستێرەیەکی پرشنگدار دەرکەوتووە، سەرەتا ژیانی ھونەری وەکو سەماکەرێک لەیانەی شەوانە دەستی پێکردووە ، دواتر لەسینەما دەرکەوتووە و بۆتە یەکێک لە ئەستێرەکانی ھۆلیوود نەک بەتەنھا لەبەر ئەوەی ھونەرمەندێکی توانا بووە بەڵکو مێینەیەکی سەرنج ڕکێش بووە و نازناوی شاژنی یەکەمی ئیغڕای لێنراوە.
ڕیتا ھیوارس زیاتر لە ٣٧ ساڵ خزمەتی ھونەری کردووە و نزیکەی ١٦ فیلمی دەرکردووە، پێنچ جار ھاوسەرگیری کردووە، یەکەمیان لەگەڵ ئیدوارد جودسۆن بووە و ماوەی پێنچ ساڵی خایاندووە، دووەمیان لەگەڵ ئۆرسۆن وێڵز بووە و بەھەمان شێوە پێنچ ساڵی خایاندووە، سێیەم ھاوسەرگیری لەگەڵ کەسایەتی ھیندی علی ئاغا خان ئەمیر بووە و منداڵێکی لێی بووە و ناوی ناوە یاسمین، دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ دیک ھیمس کردووە دوو ساڵ بەردەوام بووە دوا ھاوسەرگیریشی لەگەڵ جیمیس ھیڵ بووە و بۆ ماوەی سێ ساڵ بەردەوام بووە.
ڕیتا ھیوارس ساڵی ١٩٤٨ کە تازە ھاوسەرگیری لەگەڵ علی خان کردبوو سەردانی میسری کرد و کامیلیای ھونەرمەندی عاشقی شا فاروق زۆر بەغیلی پێبردووە و لەڕۆژنامەکاندا ڕایگەیاندووە کە بەدوای علی خاندا دەگەڕێت و ھاوسەرگیری لەگەڵدا دەکات، خەونەکەی کامیلیا ھاتە دی و چاوی کەوت بە علی خان و ڕێککەوتن گەشتێک بەنێو جیھاندا پێکەوە بکەن، یەکەم گەشتیان بە فڕۆکەی میرلاند بوو بۆ ئەمریکا بەڵام دوای ھەڵفڕینی فڕۆکەکە بە ١٠ دەقیقە لەسەر شاری بلبیس فڕۆکەکە تەقیوە و کامیلیا و علی خان مردن و خەونی ھاوسەرگیریەکەشیان کۆتایی پێھات.
ڕیتا ھیوارس ھەر لە وڵاتی میسر ماوەتەوە وەکو میوان تاکو لە ١٤ی ئایاری ساڵی ١٩٨٧ لەتەمەنی ٦٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* [//ar.wikipedia.org/wiki/ریتا_ھیوارث ویکیپیدیای عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس
پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک
پۆل:کچە ئەمریکیە سەماکارەکان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
پۆل:ژنە ئەمریکییە بەرھەمھێنەرەکانی فیلم
پۆل:قاجاڕەکان
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:کچە ئەمریکییە سەماکارەکان
ڕۆبێرت کۆخ

**ڕۆبێرت کۆخ** (ماوەی ژیان:١١ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٣ تاکوو ٢٧ی ئایاری ١٩١٠) پزیشک و زانایەکی ئەڵمانیایی بووە و لە ساڵی ١٩٠٥ دا خەڵاتی نۆبێل ی لە بواری پزیشکیدا وەرگرتووە و دامەزرێنەری زانستی بەکتریا، لەسەر دەستی پزیشکی ئەڵمانیایی فریدریک جۆستاف جیکۆب لە جۆتنجن وانەی پزیشکی خوێندووە و ساڵی ١٨٦٦ تەواوی کردووە، پاشان لە جەنگی نێوان فەرەنسا و بڕوسیا بەشداری کردووە و دواتر کراوە بە ئەفسەری پزیشک، بە ھەوڵ و زیرەکی و لێھاتووی خۆی توانیویەتی ببێتە دامەزرێنەری زانستی بەکتریا، وەکو پزیشک لە زۆربەی نەخۆشخانەکانی ئەڵمانیا کاری کردووە و ماوەیەکیش مامۆستای زانکۆی بەرلین بووە. ڕۆبێرت کۆخ ھەموو ژیانی خۆی بۆ توێژینەوەی زانستی تەرخان کردووە، ھەوڵێکی زانستی زۆر گەورەی داوە بۆ دۆزینەوەی میکرۆب و بەکتریا، یەکەم کەس بووە کە سەلماندویەتی ئەو نەخۆشییانەی دەگوازرێنەوە لە ڕێگای چەند زیندەوەرێکی زۆر بچووکەوەن کە بە چاو نابینرێن و دواتر ئەوەشی سەلماندووە کە بەکتریا دەبێتە ھۆی نەخۆشی (الجمرە الخبیسە).

ڕۆبێرت کۆخ ساڵی ١٨٨٢ ئەو بەکتریایەی دەستنیشانکردووە کە دەبێتە ھۆی تووش بوون بە نەخۆشی دەردەباریکە، ساڵی ١٨٨٣ دوای ئەوەی نەخۆشی کۆلێرا سەرەنسەری میسری گرتەوە و بۆیە ھۆی مردنی زیاتر لە ٤٠ ھەزار کەس، ڕۆبێرت کۆخ لە نەخۆشخانەی ئیسکەندەرییە توێژینەوەی لەسەر ئەو نەخۆشییە کردووە، ساڵی ١٨٩٠ لە ئەفریقا توێژینەوەی لەسەر ئەو نەخۆشیانە کردووە کە لە ڕێگای خوێنەوە دەگوازرێنەوە، ساڵی ١٨٩١ پەیمانگای نەخۆشی گوازراوەی لە بەرلین دامەزراندووە و دواتر بووە بە بەڕێوەبەری پەیمانگاکە.

ڕۆبێرت کۆخ لە ٢٧ی ئایاری ساڵی ١٩١٠ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٣
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:کۆلێرا
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئاڵمانی
پۆل:پزیشکی سەربازی لە ئەڵمانیا
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:دەردەباریکە
ڕۆبێرت فێرشگۆت

وێنۆک|ڕۆبێرت فێرشگۆت
**ڕۆبێرت فرانسیس فۆرشگووت** (٤ی حوزەیرانی ١٩٢٧ - ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩)  زانایەکی داودەرمان و زانایەکی کیمیای ئەمریکی بووە، ساڵی ١٩٣٧ لەزانکۆی کارۆلینای باکور لە قوتابخانەی پزیشکی تشابڵ ھیڵ پلەیەکی بەرزی لە کیمیا بەدەستھێناوە.

فۆرشگووت لە ساڵی ١٩٧٨ ماددەیەکی دۆزیوەتەوە کە توانای نەرمکردنەوەی شادەمارەکانی ھەبووە و ناوی لێناوە کارێکتەری نەرمبوونەوە، ساڵی ١٩٨٦ توێژینەوەی بۆ ئەو ماددەیە و چۆنێتی کارکردنی کردووە تاکو دڵنیابووە لەوەی ئەو ماددەیە ئۆکسیدی ئەلنیتریکە و تێکەڵەیەکی گرنگە بۆ ئیشەکانی شادەمارەکانی دڵ لە زۆر لایەنەوە.

فۆرشگووت لە ساڵی ١٩٨٩ تاکو ساڵی ٢٠٠٤ لە زانکۆی میامی میلەری قوتابخانەی پزیشکی مامۆستای زانستی داودەرمان بووە، سەرەڕای وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ لەبواری پزیشکیدا لە ساڵی ١٩٩٨، ساڵی ١٩٩٨ خەڵاتی نێودەوڵەتی دەزگای گیردنەری وەرگرتووە، ساڵی ١٩٩٦ خەڵاتی ئەلبێرت لاسکەری وەرگرتووە.

ڕۆبێرت فۆرشگووت ژیانی لە بڕۆکلین بەسەربردووە و ھاوسەرگیری لەگەڵ لینۆڕ مندلباوم کردووە و ٣ منداڵیان ھەبووە، کاتێک کە خێزانەکەی لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا مردووە ھاوسەرگیری لەگەڵ مارگریت ڕۆس کردووە، لەساڵی ٢٠٠٨ پلەی مامۆستای فەخری لە زانکۆی ویلایەتی نیونیۆرک وەرگرتووە.

ڕۆبێرت فرانسیس فۆرشگووت زانای داودەرمان و زانای بواری کیمیای ئەمریکی لە ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩ لەتەمەنی ٩٢ ساڵیدا لە واشنتۆن کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠٩
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
تۆنی مۆریسۆن

وێنۆک|تۆنی مۆریسۆن
**تۆنی مۆریسۆن** (١٨ی شوباتی ١٩٣١ لە ئۆھایۆ – ٥ی ئابی ٢٠١٩ نیویۆرک سیتی، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) چیرۆک نووسێکی ئەمریکی بەڕەچەڵەک ئەفریقی بووە، لە ساڵی ١٩٩٣ خەڵاتی نۆبێلی لە وێژەدا بەدەستھێناوە، ھەر لەمنداڵیەوە خولای خوێندنەوە بووە و باوکیشی بەدەوام چیرۆکی میلی بۆ دەگێڕایەوە دەربارەی کۆمەڵگای ڕەشت پێستەکان کە دواتر ئەم چیرۆکانەی باوکی جێ چەنجەی خۆیان لەسەر نووسینەکانی بەجێھێشووە.
لەساڵی ١٩٤٩ مۆریسۆن پەیوەندی بە زانکۆی ھاواردەوە کردووە و لە ساڵی ١٩٥٣ بڕوانامەی بەکلۆریۆسی لە ئەدەبی ئینگلیزی بەدەستھێناوە، لەساڵی ١٩٥٥ لەزانکۆی کوڕنێڵ بڕوانامەی ماجستێری بەدەستھێناوە، لەساڵی ١٩٥٨ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەندازیار ھاڕۆڵد مۆریسۆن کردووە و دوومنداڵین ھەبووە و لەساڵی ١٩٦٤ لەیەک جیابونەتەوە دواتر وەکو سەرنووسەر لەدەزگایەکی چاپەمەنی کاری کردووە و ڕۆڵێکی گەورەی بینیوە لەبەرەوپێشبردنی ئەدەبی ڕەشپێستەکان.مۆریسۆن کاتێک لەزانکۆی ھاوارد لەگەڵ کۆمەڵێک نووسەر و ڕۆشنبیر کاری کردووە دەستی کردووە بەنووسینی چیرۆک، ساڵی ١٩٧٠ یەکەم چیرۆکی بڵاو کردەوە بەناونیشانی ئەو چاوەی کە زۆر شینە و لە ساڵی ٢٠٠٠ ئەم چیرۆکە بەباشترین کتێب لەلایەن یانەی ئۆپرا بۆ کتێب ھەڵبژێردراوە، لەساڵی ١٩٧٥ چیرۆکی سولای نوسیوە و بۆ خەڵاتی کتێبی نیشتیمانی ھەڵبژێردراوە، ساڵی ١٩٨٧ چیرۆکی بیلوڤیدی نووسیوە و خەڵاتی بەدەستھێناوە لە ساڵی ٢٠٠٦ چیرۆکێکی وەکو باشترین چیرۆکی ئەمریکی ھەڵبژێردراوە، ساڵی ١٩٩٣ مۆریسۆن خەڵاتی نوبڵی لەوێژەدا بەدەستھێناوە و لەووتەیەکی دامەزراوەی نوبڵ ھاتووە ((چیرۆکەکانی مۆریسۆن بە ورد بینی و ناوەڕۆکێکی شاعیریجیادەکرێتەوە کە ڕووکەشە سەرەکیەکانی ئەمریکا دەردەخا)). تۆنی مۆریسۆن لە ٥ی ئابی ٢٠١٩ لە نیویۆرک سیتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مردووە.

## سەرچاوەکان
* [//ar.wikipedia.org/wiki/تونی_موریسون ویکیپیدیای عەرەبی]

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی ژنی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی
پۆل:وتارنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:کاتۆلیکەکانی ئەفریقایی ئەمریکی
کنوت ھەمسون

وێنۆک|کنوت هەمسون
**کنوت ھمسۆن** (ماوەی ژیان ٤ی ئابی ١٨٥٩ تاکوو ١٩ی شووباتی ١٩٥٢). کنوت بەڕەچەڵەک نەرویژییە و یەکێکە لەمەزنترین نووسەرەکانی جیھان لە سەدەی بیستەمدا،ژیانی منداڵی زۆر بەنەھامەتی بردۆتە سەر، دوای ئەوەی لە ئەمریکا کاری جۆراوجۆری کردووە بۆ پەیداکردنی بژێوی ژیانی دووچاری نەخۆشی بووە و گەڕاوەتەوە بۆ وڵاتەکەی خۆی دوای ئەوەی چاکبۆتەوە دووبارە ڕۆشتۆتەوە بۆ ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و ئاشنایەتیەکی تەواوی لەگەڵ ژیانی ئەمریکادا پەیداکردووە.
کنوت ھەمسۆن
ساڵی ١٨٨٩ کتێبێکی بڵاوکردۆتەوە بەناوی ژیانی ڕۆشنبیری لەئەمریکای سەردەم، لەساڵی ١٨٩٠ ووتارێکی لەژێر ناونیشانی ژیانێکی بێئاگا لەڕوح بڵاوکردۆتەوە و بەتوندی ھێرشی کردۆتە سەر واژەواژی ژیانی مادی ئەمریکا، لە زۆربەی شارەکانی نەرویج موحازەرەی لەسەر  ژیانی مادی ئەمریکا وتۆتەوە و بە دژ بە مرۆڤ و دژ سروشت وەسفی کردووە و دیموکراسی ئەمریکای بە ساختە ناوبردووە، ساڵی ١٨٩٠ چیرۆکی پرسێتی بڵاوکردۆتەوە و ناوبانگێکی جیھانی بەربڵاوی لەڕێگای ئەم کتێبەوە دەرکردووە، لەم چیرۆکەدا ئیدانەی شارستانیەتی مادی دەکات و بەپیسکەری ژیانی مرۆڤایەتی ناوی دەبات. کنووت ھەمسون زیاتر لەجارێک بەتوندی دووچاری نەخۆشی ئەعساب بۆتەوە و لەکۆتایی ژیانیشدا ئەم نەخۆشیە بەتەواوەتی تێکی داوە بەجۆرێک تەنانەت کۆنتڕۆڵی بەسەر ھەڵسوکەوت و قسەکردنی خۆیشیدا نەماوە، بەردەوام شانازی بەوەوە کردووە کە خەڵکی لادێیە و لەھەموو نووسینەکانیشیدا باسی لە ڕۆمانسیەتی کشتوکاڵی کردووە و بەباشتری زانیوە لە واژەواژی شارستانیەتی نوێ، لەساڵی ١٩٢٠ خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاداب وەرگرتووە.
لەدوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم کنووت ھمسۆن لەبەر ئەوەی لەلایانگرانی ھیتلەر بووە حوکم دراوە و خراوەتە نەخۆشخانەی دەرونیەوە، لەکۆتایی ژیانیشیدا لەگۆشەگیریدا ژیانی بەسەربردووە و خەڵکیش وەکو ناپاکی نیشتیمانی سەیریان کردووە، لە ١٩ی شووباتی ساڵی ١٩٥٢ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩
پۆل:مردووانی ١٩٥٢
پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە
پۆل:پەندکراوەکانی نەرویژ
ئەبوولقاسم شابی

وێنۆک|ئەبولقاسم شابی
**ئەبوولقاسم شابی** نازناوی شاعیری سەوزی لێنراوە، شاعیرێکی تونسی بووە، (ماوەی ژیان: ٢٤ی شووباتی ١٩٠٩ لە شاری تووزر لە توونس تاکوو ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٤) ، ژیانی وەکو دادوەر لەزۆربەی زۆری شارەکانی توونس بەسەربردووە، پیاو چاک و لەخوا ترس بووە، ڕۆژەکانی لەنێوان مزگەوت و دادگا و ماڵەوە بەسەربردووە، لە ساڵی ١٩٢٩ پزیشک ئاگەداری کردۆتەوە کە توشی نەخۆشی دڵ بووە و خۆی ماندوو نەکات.
ابو القاسم الشابی سەبارەت بە دووچاربونی بەنەخۆشی دڵ لەدەفتەری یادەوەریەکانی نووسیوێتی ((ئەوەتا منداڵەکان لەنێو باخەچەکاندا یاری دەکەن، کۆمەڵێ گەنجیش لەنێو سەوزایە جوانەکاندا وەرزش دەکەن، من ھەرگیز ناتوانم وەکو ئەوان بم، چۆن ئەتوانم وەکو ئەوان بکەم لەکاتێکدا پزیشک ئاگەدارمی کردۆتەوە خۆم ماندوو نەکەم چونکە دڵم لاوازە، ئای دڵم تۆ سەرچاوەی ئازا و حەشارگەی خەفەتەکانمی تۆ خەم و خەفەتێکی تاریکیت و دەستت بەسەر ژیانمدا گرتووە)).
ابو القاسم الشابی کەوتۆتە گەشت کردن و ھاوینی ساڵی ١٩٣٢ یی لەچاوی پارەکان بەسەربردووە، بۆ ساڵی دواتر ڕۆشتووە بۆ المشروحە کە یەکێکە لەناوچەکانی قوستەنتینییە و ناوچەیەکی شاخاوییە و زۆر دارستانی جوانی تیایە و دڵڕفێنە، بەڵام ئەم گەشتوگوزارەی ھیچ سوودی نەبووە و لە ساڵی ١٩٣٣ تەندروستی زۆر خراپ بووە و بۆ ماوەیەک لەسەر جێگا کەوتووە.
فالح الحجییەی شاعیری بەناوبانگی عێراقی دەربارەی ابو القاسم الشابی نووسیوێتی (شاعیرێکی خاوەن ویژدان بووە، ھەرچەندە تەمەنی منداڵ بووە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بڵندبووە و شیعرەکانی ڕۆمانسی بووە، خاوەنی ووشەی سادەیە بەجۆرێک ووشەکانی زۆر لەدڵی خوێنەرانی نزیک بوون، شیعرەکانی دەچێتە نێو دەرونی مرۆڤەوە و ھەموو واتایەکی جوان دەبەخشێ)
ابو القاسم الشابی پێنچ شیعری کراون بەگۆرانی یەکێک لەو شیعرانەشی کراوە بە سروودی نیشتیمانی تونس، لە ٩ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٣٤ لەتەمەنی ٢٥ ساڵیدا لەنەخۆشخانەی تڵیان لە تونس کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:مردووانی ١٩٣٤
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی سرودی نەتەوەیی
گووگڵ سکۆلار

thumb|لۆگۆی گوگڵ سکۆلار
**گووگڵ سکۆلار** بەشی گەڕانی ماتۆڕی گووگڵە بۆ بڵاوکراوەی زانستی. لە دنیای توێژینەوەدا چەندین جێگای دیکە هەن کە زانایان و توێژەرەوەکان بڵاوکراوەکانی خۆیان تێدا بڵاو ئەکەنەوە. ئەم خزمەتگوزاریەی گووگڵیش تایبەتە بە گەڕان بەناو ئەو بڵاوکراوانەدا و هەروەها گەڕان بەناو "پاتێنت" (patent)ی داهێنانە جیاوازەکانی بوارە جیاوازەکاندا.

## بەستەری دەرەکی
* گووگڵ سکۆلار

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خزمەتگوزارییەکانی گووگڵ
پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون
نھێنیی خاتوونە پاکیزەکان

**نھێنیی خاتوونە پاکیزەکان** (بە ڕووسی: *Институт благородных девиц*) زنجیرە درامایەکی ڕووسییە کە دۆبلاژکراوی کوردییەکەی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ەوە لە کەناڵی زاگرۆس تیڤیەوە بڵاو دەبێتەوە.

## گرێدان بۆ دەرەوە
* پەڕەی نھێنیی خاتوونە پاکیزەکان kurdishdrama

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بەرنامەکانی زاگرۆس تیڤی
ھەگبەی بنار

**ھەگبەی بنار** زنجیرەیەکەی بەڵگەنامەیییە سەبارەت بە ژیانی ڕۆژانەی گوندنشینەکانی ناوچەی بناری قەندیل کە ھەفتەیەک جارێک لە کەناڵی زاگرۆس تیڤیەوە بڵاو دەبێتەوە.

## گرێدان بۆ دەرەوە
* پەڕەی بەرنامەی ھەگبەی بنار لە سایتی زاگرۆس تیڤیدا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بەرنامەکانی زاگرۆس تیڤی
ھێنری دێڵ

**ئەلسێر ھێنری ھالیت دێڵ** (٩ یۆنیۆی ساڵی ١٨٧٥ لەندەن تاکوو ٢٣ تەممووزی ساڵی ١٩٦٨) زانای داودەرمان بووە و ساڵی ١٩٣٦ خەڵاتی نۆبێلی لە پزیشکیدا وەرگرتووە، لە زانکۆی تۆلینگتۆن پارک خوێندوێتی دواتر ڕۆشتووە بۆ قوتابخانەی لیز لە کامبردج کە دواتر یەکێک لە بیناکانی بەناوی دێڵەوە ناو نراوە، ساڵی ١٨٩٤ چووەتە زانکۆی کامبردج و لەژێر چاودێری زانای کارەکانی ئەندامی لەش جۆن لانگلی کاری کردووە، ساڵی ١٩٠٣ بۆ ماوەیی چەند مانگێک لە فرانکفۆرتی ئەڵمانیا بووە و لەسەر دەستی بۆڵ ئیرلیخ وانەی خوێندووە، ھەر لەھەمان ساڵ بەھاوکاری ئیرنست ستارلینگ و ولیام بایلیس توێکاری بۆ سەگێکی زیندوو کردووە.ھێنری دێڵ ساڵی ١٩٠٩ بڕوانامەی دکتۆرای لە پزیشکیدا لە زانکۆی کامبریج بەدەستھێناوە ولەکاتی کارکردندا پێکەوە لە زانکۆی لەندەن ھاوڕێتی لەگەڵ ئۆتۆ لۆفی پیدا کردووە، ساڵی ١٩١٤بەشی کیمیا و دەرمانسازی لە پەیمانگای نیشتیمانی بۆ توێژینەوەی پزیشکی لە لەندەن وەرگرتووە.ھێنری دێڵ ساڵی ١٩٣٢ نازناوی سێر ی پێبەخشراوە، ساڵی ١٩٤٤ میدالیای ئیستحقاقی وەرگرتووە، ساڵی ١٩٤٨ بەپلەی سوارچاک خاچی مەزنی لەلایەن ئیمبڕاتۆڕییەتی بەریتانیاوە پێبەخشراوە، لە ساڵی ١٩٤٠ بۆ ساڵی ١٩٤٥ لە ڕێکخراوی شاھانە کاری کردووە و لە ساڵی ١٩٤٢ بووەتە مامۆستای کورسی فۆلەر بۆ کیمیا لە دامەزراوەی شاھانە، ھەروەھا لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمدا، ئەندامی دەستەی ڕاوێژکاری زانستی ئەنجومەنی وەزیرانی بەریتانیا بووە.ھێنری دێڵ ساڵی ١٩٠٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیلین ھاڕێیت ھالیتی کچی مامی خۆیدا کردووە و کوڕ و کچێکیان بووە، لە ٢٣ یۆلیۆی ساڵی ١٩٦٨ لە کامبریدج کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٥
پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئینگلیز
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو
ئاندریە ماری ئەمپێر

وێنۆک|ئاندریە ماری ئەمپێر
**ئەندریە ماری ئەمبێر** (ماوەی ژیان٢٠ی شووباتی ١٧٧٥ لە لیۆن لە فەڕەنسا هەتا ١٠ی حوزەیرانی ١٨٣٦، زانایەکی بیرکاری فەرەنسی بووە و چەندەھا تاقیکردنەوەی لەسەر دیاردەی وزەی موگناتیزی کردووە لە ٢٠ یەنایری ساڵی ١٧٧٥ لە لیۆنی فەرەنسا لەدایک بووە و تاکو ساڵی ١٧٩٦ لەوێ ژیانی بەسەر بردووە، باوکی فێری زمانی لاتینی کردووە، بەڵام کاتێک ھەستی کردووە ئارەزووی لە خوێندنی بیرکاریە فێری ئەم بابەتەشی کردووە، کاتێک کە تەمەنی گەیشتۆتە ١٤ ساڵ،  ٢٠ فەرھەنگی قەوارە گەورە خوێندۆتەوە، لەتەمەنی ١٩ ساڵیدا شتی زۆری زانیوە دەربارەی بیرکاری و زانست و مێژوو و شیعر و فەلسەفە.
کاتێک کە شۆڕشی فەرەنسا ھەڵگیرسا ئەمبپێر و باوکی لە لیۆنی فەرنسا مانەوە چونکە پێیان وابووە لەناو شاردا گیانیان پارێزراو دەبێت، بەڵام کە شۆڕ بەرپا بوو باوکیان وەکو قوربانیەک بردووە و لەسێدارەیان داوە، ئەم ڕوداوەش ئەمپێری تووشی شۆک کردووە، ساڵی ١٧٩٦ چاوی بە خاتوو جولی کاڕون کەوتووە کە کچە ئاسنگەربووە و ماڵیان لەنزیک لیۆنەوە بووە و ساڵی ١٧٩٩ لەدوای ئەوەی یەکتیران خۆشویستووە ھاوسەرگیریان کردووە، ساڵی ١٨٠١ گوازراوەتەوە بۆ بۆرج وەکو مامۆستای فیزیا و کیمیا و ھاوسەرکەی بەنەخۆشی و کوڕەبچوکەکەی لە لیۆن بەجێھێشتووە تاکو لەساڵی ١٨٠٣ ھاوسەرەکەی کۆچی دوایی کردووە.
ئەو ڕۆژەی ھاوسەرەکەی کۆچی دوایی کردووە ئەمپێر نووسیوێتی ((خواوەندم، خواوەندی بەبەزەیی، لەبەھەشتا لەگەڵ ئەو کەسانە کۆمبکەرەوە کە لەسەر زەوی ڕێگەی خۆشەویستیانت لێگرتم))،،، کۆچی ھاوسەرەکەی خەموپەژارەیەکی زۆر گەورەی خستۆتە دڵێوە بەجۆرێک پەنای بردووە بۆ خوێندنەوەی ئینجیلی پیرۆز و باوکانی کڵێساکان.
بەھەوڵ و تێکۆشانی خۆی پلەی لە لیۆن و پاریس وەرگرتووە و دواتر لە ساڵی ١٨٠٩ کراوە بەمامۆستای بیرکاری، ساڵی ١٨١٤ ھەڵبژێردراوە بۆ ئەندام لە پەیمانگا، ناوبانگی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە پەیوەندی نێوان ووزە و موگناتیزی دۆزیوەتەوە، لە ١٠ یۆنیۆی ساڵی ١٨٣٦ لەتەمەنی ٦١ ساڵیدا لە فەرەنسا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٧٥
پۆل:مردووانی ١٨٣٦
پۆل:فیزیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:کەسانی پەیوەندیدار بە کارەبا
ویلیام شارپ

وێنۆک|ویلیام شارپ
**ویلیام شارپ** لە ١٦ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٤ لە بۆستن لەدایک بووە و لە ساڵی ١٩٩٠ لەبواری زانستی ئابووریدا خەڵاتی نۆبێلی بەدەستھێناوە.
بەھوی ڕوداوە جیھانیەکانی ساڵی ١٩٤٠وە ڕۆشتووە بۆ تێکساس، لەدوای ھەڵگیرسانی شەڕی جیهانیی دووەمەوە ڕۆشتووە بۆ باکوری کالیفۆرنیا و دواتر ڕۆشتووە بۆ باشووری کالیفۆرنیا و پەیوەندی کردووە بە زانکۆی کالیفۆرنیاوە لە لۆس ئەنجلۆس و بەڕیوەبردنی کارەکانی خوێندووە، ساڵی ١٩٥٥ بڕوانامەی لیسانسی لە وێژەدا وەرگرتووە، ساڵی ١٩٥٦ بڕوانامەی ماستەری لە وێژەدا بەدەستھێناوە.
ویلیام شارب ئەو کاتەی دەستی کردووە بەخوێندنی دکتۆراە لەبواری ئابووریدا، ساڵی ١٩٥٦ وەکو شارەزایەکی ئابووری لە دامەزراوەی ڕاند کاری کردووە، ساڵی ١٩٦١ ڕۆشتووە بۆ سیاتڵ و لە زانکۆی واشنتن لەبەشی بازرگانی خوێندوێتی، ساڵی ١٩٦٨ بەمەبەستی بەشداری کردن لە دروستکردنی قوتابخانەیەک بۆ زانستی کۆمەڵگا ڕۆشتووە بۆ زانکۆی کالیفۆرنیا، ساڵی ١٩٧٠ زانکۆی ستانفۆرد ناردوێتی بەشوێنیا تاکو لەبەشی بازرگانی دەست بەکاربێت، ساڵی ١٩٧٤ دەستی کردووە بە توێژینەوەی سیاسەتی وەبەرھێنان و لەساڵی ١٩٧٨ کتێبێکی لەسەر وەبەرھێنان بڵاوکردۆتەوە و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێناوە. ویلیام شارب لە ساڵی ١٩٧٦ بۆ ساڵی ١٩٧٧ وەکو ئەندامی تیمی توێژینەوەی وەبەرھێنان لە نووسینگەی نیشتیمانی بۆ تویچژینەوەی ئابووری کاری کردووە، ساڵی ١٩٨٠ بۆتە سەرۆکی دارایی یەکگرتووی ئەمریکا، ساڵی ١٩٨٣ لە گەڵ پەیمانگای نێودەوڵەتی بەشداری لە بەرنامەی ستانفۆرد کردووە بۆ بەڕێوبەرایەتیکردنی وەبەرھێنانەکان لە ژنێف و لەندەن و ساڵی ١٩٨٦ وەکو بەڕێوەبەری ئەو بەرنامەیە کاری کردووە و لە ساڵی ١٩٩٠ لەبواری زانستی ئابووریدا خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێناوە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٤
پۆل:زیندووان
پۆل:ئابوورزانانی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری
ئیڤانی چوارەم

وێنۆک|ئیڤانی چوارەم
**ئیڤانی چوارەم** ناسراوە بە **ئیڤانی ترسناک** (ماوەی ژیان٢٥ی ئابی ١٥٣٠ تاکوو ١٨ی ئازاری ١٥٨٤)، شای مۆسکۆ و قەیسەری ھەموو ڕوسیا بووە، لە ساڵی ١٥٣٣ لەتەمەنی ٣ ساڵیدا کراوە بە شای مۆسکۆ، لەساڵی ١٥٤٧ لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا کراوە بە قەیسەری ڕووسیا، لەبەر ئەوەی تەمەنی منداڵبووە چەند ڕاوێژکارێکی توانا و شارەزا یارمەتیانداوە لەبەڕێوەبردنی وڵات.
لەمێژووی ڕووسیا ئیڤانی چوارەم یەکەم کەس بووە بۆتە قەیسەری ڕوسیا و سیاسەتی ناوەندی دەسەڵاتی پەیڕەوکردووە، لە سەردەمی ئەودا تاتارستان و سیبیریا فەتحکراوە و ڕوسیا بۆتە وڵاتێکی فرە نەتەوە، لەساڵی ١٥٣٠ بۆ ساڵی ١٥٨٤ چەند جەنگێکی بەرپاکردووە و چەند ناوچەیەکی دیکەی خستۆتە سەر روسیا و ڕوسیای کردووە بە ئیمبڕاتۆڕییەت.
ئیڤانی چوارەم لەتەمەنی ٣ ساڵیدا بۆتە شای مەملەکەتی مۆسکۆڤیا بەڵام ئەنجومەنی خاوەن پێگەکان کاروباری وڵاتیان دەبردەڕێوە تاکو لەساڵی ١٥٤٤ بەشێوەیەکی ڕەسمی دەسەڵاتی وڵاتی گرتە دەست و لەدوای ٣ ساڵی دیکە بووە بە قەیسەر کە بۆ یەکەم جاربوو ڕوسیا قەیسەر بەخۆیەوە ببینێت.
ئیڤانی چوارەم بەترسناک ناسرابوو چونکە بەتوندوتیژی و بەبێبەزاییانە ئەو شۆڕشانەی سەرکوتدەکرد کە دژی بەرپایان کردووە، بەڵام ھەڵەیە ئەگەر بە سەرکردەیەکی دڕندە و ھەمەجی باسبکرێت، چونکە ڕۆشنبیر بووە و ھانی ھونەری داوە و بازرگانیشی پتەوکردووە و پەیمانێکی بازرگانیشی لەگەڵ ئەلیزابێسی یەکەمی شاژنی ئینگلیزدا بەستووە و دەستی کردووە بە جوانکردن و نۆژەنکردنەوەی شاری مۆسکۆ.
ئیڤانی چوارەم دوای ئەوەی دووچاری نەخۆشیەکی سەیربۆتەوە و جەستەی ئاوسانووە و بۆنێکی ناخۆش لە جەستەیەوە دەرچووە لە ١٨ ی ئازاری ساڵی ١٥٨٤ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە
* [//ar.wikipedia.org/wiki/إيفان_الرابع ویکییدیای عەرەبی]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٠
پۆل:مردووانی ١٥٨٤