open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەقدوونیای باکوور

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەقدوونیای باکوور** (بە مەقدۆنی: *Фудбалска репрезентација на Северна Македонија*)، کە بە نازناوی **شێڕەپڵنگەکان** (Рисови) ناسراوە، نوێنەرایەتی وڵاتی مەقدوونیای باکوور دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا.

ھەڵبژاردەکە دوای جیابوونەوەی وڵاتەکە لە یوگۆسلاڤیا دامەزرا. گەورەترین دەستکەوتی مێژوویی بریتییە لە یەکەم سەرکەوتنیان بۆ پاڵەوانێتییەکی گەورە، کە جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ بوو.

## مێژوو
### ساڵانی سەرەتا
ھەڵبژاردەی مەقدوونیای باکوور یەکەم یاریی فەرمیی خۆی لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ بەرامبەر سلۆڤێنیا ئەنجام دا و بە ئەنجامێکی بەرچاوی ٤-١ سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە ساڵانی سەرەتادا، ھەڵبژاردەکە وەک یەکێک لە ھەڵبژاردە مامناوەندەکانی ئەورووپا مایەوە و نەیتوانی بگاتە ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورە، سەرەڕای بوونی یاریزانی بەھرەمەندی وەک دارکۆ پانچێڤ.

### سەردەمی پاندێڤ و سەرکەوتن بۆ یۆرۆی ٢٠٢٠
وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەقدوونیای باکوور
سەردەمی زێڕینی ھەڵبژاردەکە بە دەرکەوتنی ئەفسانەی وڵاتەکە، گۆران پاندێڤ، دەستی پێکرد. لەژێر سەرکردایەتیی ئەو و نەوەیەکی نوێی یاریزانان، ھەڵبژاردەکە پێشکەوتنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی.

ڕێگای سەرکەوتنیان بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠ لە ڕێگەی خولی نەتەوەکانی ئەورووپاوە بوو. دوای ئەوەی لە گرووپەکەیان لە ئاستی D سەرکەوتن، گەیشتنە قۆناغی پلەی ئۆف. لە یاریی پێш کۆتاییدا بە ئەنجامی ٢-١ لە کۆسۆڤۆیان بردەوە.

لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠، لە یاریی کۆتایی پلەی ئۆفدا لە تبلیسی، ڕووبەڕووی جۆرجیا بوونەوە. گۆران پاندێڤ تاکە گۆڵی یارییەکەی تۆمار کرد و بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیاندا، وڵاتەکەی گەیاندە پاڵەوانێتییەکی گەورە.

لە یۆرۆی ٢٠٢٠، ھەرچەندە ھەرسێ یارییەکەیان دۆڕاند، بەڵام گۆران پاندێڤ یەکەم گۆڵی مێژوویی وڵاتەکەی لە پاڵەوانێتییەکی گەورەدا تۆمار کرد.

### بردنەوە مێژووییەکە لە ئەڵمانیا
لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢١، لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢، مەقدوونیای باکوور یەکێک لە گەورەترین سوپرایزەکانی مێژووی تۆپی پێی تۆمار کرد کاتێک بە ئەنجامی ٢-١ لە ئەڵمانیای بردەوە لە شاری دویسبورگ. ئەمە یەکەم دۆڕانی ئەڵمانیا بوو لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیدا لە ماوەی ٢٠ ساڵدا.

## یاریگا

وێنۆک|تۆشێ پرۆیسکی ئارێنا]

یاریگای سەرەکی و نیشتمانیی ھەڵبژاردەی مەقدوونیای باکوور بریتییە لە **تۆشێ پرۆیسکی ئارێنا** (Toše Proeski Arena) لە پایتەختی وڵات، سکۆپیێ. یاریگاکە بە ناوی گۆرانیبێژی بەناوبانگی وڵاتەکە، تۆشێ پرۆیسکی، ناونراوە و جێگەی نزیکەی ٣٣،٤٦٠ ھاندەر دەبێتەوە.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

### گۆڵکاران

*یاریzanە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، مەقدۆنی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەقدوونیای باکوور
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە مەقدوونیای باکوور
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆنتینیگرۆ

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆنتینیگرۆ** (بە سڕبی: *Фудбалска репрезентација Црне Горе*)، کە بە نازناوی **بازە ئازاکان** (Hrabri sokoli) ناسراوە، نوێنەرایەتی وڵاتی مۆنتینیگرۆ دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا.

ھەڵبژاردەکە دوای جیابوونەوەی مۆنتینیگرۆ لە سڕبیا و مۆنتینیگرۆ لە ساڵی ٢٠٠٦ دامەزرا. گەورەترین دەستکەوتی مێژووییان گەیشتنیان بوو بە قۆناغی پلەی ئۆفی پاڵاوتنەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢.

## مێژوو
### دامەزراندن و یەکەم یاری
پێш سەربەخۆیی لە ساڵی ٢٠٠٦، یاریزانانی مۆنتینیگرۆ لە چوارچێوەی ھەڵبژاردەکانی یوگۆسلاڤیا و دواتر سڕبیا و مۆنتینیگرۆ یارییان دەکرد. دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، یەکێتیی تۆپی پێی مۆنتینیگرۆ دامەزرا و لە ساڵی ٢٠٠٧ بووە ئەندامی فەرمی لە فیفا و یوفا.

یەکەم یاریی فەرمیی ھەڵبژاردەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٧ بوو بەرامبەر ھەنگاریا لە پایتەختی وڵات، پۆدگۆریتسا. لە کەشوھەوایەکی مێژوویی و پڕ لە حەماسەتدا، مۆنتینیگرۆ بە ئەنجامی ٢-١ یارییەکەی بردەوە. میرکۆ ڤوچینیچ یەکەم گۆڵی لە مێژووی ھەڵبژاردەکەدا لە ڕێگەی لێدانی سزاوە تۆمار کرد.

### سەردەمی زێڕین و پلەی ئۆفی یۆرۆی ٢٠١٢
باشترین قۆناغی مێژووی ھەڵبژاردەکە لە پاڵاوتنەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢ بوو. لەژێر سەرکردایەتیی ڕاھێنەر زلاتکۆ کرانچار و بە بوونی یاریزانانی وەک میرکۆ ڤوچینیچ، ستێڤان یۆڤێتیچ و سیمۆن ڤوکچێڤیچ، مۆنتینیگرۆ ئاستێکی نایابی پێشکەش کرد.

ئەوان پلەی دووەمی گرووپەکەیان بەدەستھێنا، لەپێш سویسرا و وێڵزەوە، و تەنھا لە دوای ئینگلتەراوە بوون. یەکێک لە دیارترین یارییەکانیان، یەکسانبوونێکی مێژوویی بوو بەرامبەر ئینگلتەرا لە پۆدگۆریتسا، کە تێیدا لە دۆڕانی ٢-٠ەوە گەڕانەوە و یارییەکەیان بە ٢-٢ یەکسان کردەوە.

وێنۆک|پێکھاتەی یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆنتینیگرۆ لە قۆناغی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠٢٠ بەرامبەر کۆماری چێک (١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩، یاریگای ئاندەر، ئۆلۆمۆتس).

بەم ئەنجامانە، گەیشتنە قۆناغی پلەی ئۆف، بەڵام بە کۆماری چێک دۆڕان و لە گەیشتن بە یەکەم پاڵەوانێتیی گەورەی خۆیان بێبەش بوون.

## یاریگا
وێنۆک|یاریگای شار، پۆدگۆریتسا
یاریگای سەرەکی و نیشتمانیی ھەڵبژاردەی مۆنتینیگرۆ بریتییە لە **یاریگای شار، پۆدگۆریتسا** (Stadion pod Goricom) لە پۆدگۆریتسای پایتەخت. یاریگاکە جێگەی نزیکەی ١٥،٢٣٠ ھاندەر دەبێتەوە و بە "قەڵای بازەکان" ناسراوە.

## ڕکابەرییەکان
ڕکابەریی سەرەکیی مۆنتینیگرۆ لەگەڵ **سڕبیا**یە. یارییەکانی نێوانیان بە "دێربیی براکان" (Братски дерби) ناسراوە، کە زیاتر ڕەھەندێکی برایانەی ھەیە بەھۆی مێژووی ھاوبەشیانەوە، بەڵام لەناو یاریگادا ڕکابەرییەکی توندیان ھەیە.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

*یاریزانە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

### گۆڵکاران

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، سڕبی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆنتینیگرۆ
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە مۆنتینیگرۆ
حەسەن ئاغاچ

وێنۆک
**حەسەن ئاغاچ**  (١٩٦٤ جورنی ڕەش، پارێزگای ڕحا، باکووری کوردستان – ١٨ی ئایاری ١٩٩٧)، سیاسەتوان و فەرماندەی پارتی کرێکارانی کوردستان بووە.

## مردن
لە ساڵی ١٩٩٥ لە کاتی پێکدادانەکانی ماردین بریندار دەبێت و لە ھەولێر لە نەخۆشخانە خەوێندراوە. تا ساڵی ١٩٩٧ بەردەوام بوو لە چالاکییەکانی، دواتر لە ١٨ی ئایاری ١٩٩٧ لە میانەی ئۆپەراسیۆنێکدا کە ھێزەکانی سەر بە تورکیا دژی بریندارانی نەخۆشخانەیەک ئەنجامیان دا و لە ئەنجامدا شانبەشانی ھاوڕێکانی کوژرا.

## سەرچاوەکان
مەھمەت حەیری دوورمووش

وێنۆک|مەھمەت حەیری دوورمووش
**مەھمەت حەیری دوورمووش** (١٩٥٥–١٩٨٢) پزیشک و سیاسەتوانێکی کورد بوو، یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە).

## پەروەردە
دوورمووش خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە چەولیگ تەواو کردووە. خوێندنی زانکۆیی لە زانکۆی پزیشکی ھاجتەپە لە ئەنقەرە تەواو کردووە.

## چالاکییە سیاسییەکان
دەیەوێت بەشداری لە ڕێکخراوەکانی «شۆڕشگێڕانی کوردستان»دا بکات. لە ساڵی ١٩٧٧دا دەست لە زانکۆ ھەڵدەگرێت و دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان. لە ڕحا، مێردین و ئامەد چالاکییەکانی بەڕێوەدەبات. لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٧٨دا لە گوندێکی لیجە کە ناوی «فیس»ە، ڕاگەیەندراوێک سەبارەت بە دامەزراندنی پارتی کرێکارانی کوردستان بڵاودەکەنەوە. و وەک یەکێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی بەڕێوەبەری ناوەندی ھەڵدەبژێردرێت. لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ و پێش کودەتاکە، ھاوڕێکانی جەمیل بایک و ئەحمەد بایک ناسنامەیان ئاشکرا دەبێت و لە گۆڕەپان دەکشێنەوە، بەڵام فەرھاد کورتای، بەرپرسی پەکەکە لە پارێزگای مێردین، دەستبەسەر دەکرێت.

## مردن
دوورمووش، یەکێک لە کادیرە ڕێکخستنییەکان و دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی کوردستان، لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٢دا، لە ئەنجامی مانگرتن تا مردن کە لە ١٤ی تەممووزی ١٩٨٢دا دەستی پێکردبوو، کۆچی دوایی کرد. دوورمووش و ھاوڕێکانی بڕیاریاندا دژی سیاسەت و مامەڵە نامرۆییەکان دەست بە مانگرتن تا مردن بکەن؛ ھەربۆیە لە ١٤ی تەممووزی ١٩٨٢دا چالاکیی مانگرتن تا مردن دەستی پێکرد. لە ٦٠ەمین ڕۆژی بەرخۆداندا، دوورمووش گیانی لەدەستدا. لە ١٤ی تەممووزی ١٩٨٢دا، بە مەبەستی کۆتاییھێنان بە ئەشکەنجە و بەدەستھێنانی مافی بەرگریکردن، لەکاتی دادگاییکردنیاندا لە دادگای سەربازی، پێکەوە دەستیان بە مانگرتن تا مردن کردبوو. گۆڕەکەی لە نزیک دوزاغاچە لە چەولیگ. تەرمەکەی لەژێر ڕێکاری توندی ئەمنیدا بۆ گوندەکەی گوازرایەوە؛ خەڵکی نیشتمانپەروەری چەولیگ و دێپ (کاراکۆچان) بە تێکڕا بۆ بەخاکسپاردنی ئامادە بوون و بە ڕێوڕەسمی ئایینی بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆناکۆ

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆناکۆ** (بە فەڕەنسی: *Équipe de Monaco de football*) نوێنەرایەتی میرنشینی مۆناکۆ دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا.

گرنگترین تایبەتمەندیی ئەم ھەڵبژاردەیە ئەوەیە کە **ئەندامی فیفا و یوفا نییە**، بۆیە مافی بەشداریکردنی لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفا و جامی نەتەوەکانی ئەورووپادا نییە. لەبری ئەوە، ھەڵبژاردەکە لە پاڵەوانێتییەکانی تایبەت بە ھەرێم و قەوارە نائەندامەکان لە فیفا، وەک کۆنیفا، بەشداری دەکات.

## مێژوو و ھۆکاری نائەندامێتی لە فیفا
یەکێتیی تۆپی پێی مۆناکۆ لە ساڵی ٢٠٠٠ دامەزرا و ھەوڵیدا ببێتە ئەندامی فیفا و یوفا. بەڵام داواکارییەکەیان ڕەتکرایەوە. ھۆکاری سەرەکیی ئەم ڕەتکردنەوەیە ئەوە بوو کە مۆناکۆ خاوەنی خولێکی نیشتمانیی سەربەخۆ نییە؛ یانەکانی مۆناکۆ، لەنێویاندا یانە بەناوبانگەکەی AS Monaco، لە سیستەمی خولەکانی فەڕەنسادا یاری دەکەن. ھەروەھا، لە ساڵانی دواییدا، یوفا یاساکانی خۆی توندتر کرد و داوای ئەندامێتی لە نەتەوە یەکگرتووەکانی دەکرد، کە مۆناکۆ ئەندامە، بەڵام بڕیارێکی ساڵی ٢٠١٤ی یوفا، وڵاتانی زۆر بچووکی وەک مۆناکۆی لە ئەندامێتیی نوێ دوورخستەوە.

### جامی جیھانیی VIVA ٢٠٠٦
گەورەترین دەستکەوتی ھەڵبژاردەی مۆناکۆ لە مێژوویدا، گەیشتنیان بوو بە یاریی کۆتایی یەکەمین **جامی جیھانیی VIVA** لە ساڵی ٢٠٠٦، کە پاڵەوانێتییەک بوو بۆ ئەو نەتەوانەی ئەندامی فیفا نەبوون. لەو پاڵەوانێتییەدا، مۆناکۆ ئاستێکی بەرزی پێشکەش کرد و پلەی دووەمی بەدەستھێنا، دوای ئەوەی لە یاریی کۆتاییدا بە ئەنجامێکی گەورەی ٢١-١ بە ھەڵبژاردەی سامی (Sápmi) دۆڕا.

## جیاوازی لەگەڵ یانەی AS Monaco
زۆرجار ھەڵە تێگەیشتن لە نێوان **ھەڵبژاردەی نیشتمانیی مۆناکۆ** و **یانەی تۆپی پێی AS Monaco** دروست دەبێت.
* **یانەی AS Monaco:** یانەیەکی پیشەگەری زۆر بەناوبانگە کە لە خولی فەڕەنسا (Ligue 1) یاری دەکات و یەکێکە لە یانە سەرکەوتووەکانی فەڕەنسا.
* **ھەڵبژاردەی مۆناکۆ:** ھەڵبژاردەیەکی نیشتمانییە کە نوێنەرایەتی میرنشینەکە دەکات و لە یاریزانی نیمچە-پیشەگەر پێکدێت و لە دەرەوەی چوارچێوەی فیفادایە.

## یاریگا
وێنۆک|یاریگای لویسی دووەم
ھەڵبژاردەی نیشتمانیی مۆناکۆ یارییەکانی خۆی لە **یاریگای لویسی دووەم** (Stade Louis II) ئەنجام دەدات، کە ھەمان یاریگای یانەی AS Monacoـیە و جێگەی نزیکەی ١٨،٥٢٣ ھاندەر دەبێتەوە.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، فەڕەنسی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆناکۆ
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە مۆناکۆ
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییە نافیفاکان
پۆل:تۆپی پێ لە مۆناکۆ
سیامەند و خەجێ

**سیامەند و خەجێ** () داستانێکی کوردییە چیرۆکی خۆشەویستی نێوان پاڵەوانەکە سیامەند سیلێڤی و خۆشەویستەکەی خەجێ دەگێڕێتەوە کە لە دۆڵی مەرگ لە نزیک دامێنی چیای بەرزی *سیپانێ خەلاتێ* کۆتایی ھات. لە بنەڕەتدا شیعری لیریکی بووە کە لەلایەن نووسەرێکی نەناسراوەوە نووسراوە،  و لە کوردستانەوە تا قەفقاز لەنێو گەلی کورددا بڵاوبووەتەوە.    ئەم داستانە فۆلکلۆرییە تا ئێستا سێ کتێب لەلایەن سێ نووسەری جیاوازەوە نووسراون.   

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆڵدۆڤا

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆڵدۆڤا** (بە ڕۆمانی: *Echipa națională de fotbal a Moldovei*) نوێنەرایەتی وڵاتی مۆڵدۆڤا دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا. ئەم ھەڵبژاردەیە دوای سەربەخۆیی مۆڵدۆڤا لە یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ دامەزرا.

تا ئێستا، مۆڵدۆڤا نەیتوانیوە سەرکەوێت بۆ ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورەی وەک جامی جیھانیی فیفا یان جامی نەتەوەکانی ئەورووپا. بەڵام لە ساڵانی دواییدا، ئاستی ھەڵبژاردەکە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە.

## مێژوو
### ساڵانی سەرەتا
ھەڵبژاردەی مۆڵدۆڤا یەکەم یاریی نافەرمی خۆی لە ٢ی تەممووزی ١٩٩١ بەرامبەر جۆرجیا ئەنجام دا. یەکەم بەشدارییان لە پاڵاوتنەکاندا بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٩٦ بوو. لەو پاڵاوتنانەدا، مۆڵدۆڤا ئەنجامێکی مێژوویی تۆمار کرد کاتێک لە ٧ی ئەیلوولی ١٩٩٤ بە ئەنجامی ٣-٢ لە نەمسای بردەوە.

### ساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠١٠
لە دەیەکانی دواتردا، مۆڵدۆڤا وەک یەکێک لە ھەڵبژاردە لاوازەکانی ئەورووپا مایەوە، ھەرچەندە جاروبار ئەنجامی بەرچاوی تۆمار دەکرد، وەک یەکسانبوون لەگەڵ تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٧ و بردنەوە لە فینلاند لە ساڵی ٢٠١٠.

### پێشکەوتنی ئەم دواییانە

وێنۆک|تیپی ھەڵبژاردەی مۆڵدۆڤا پێش یارییەکەیان بەرامبەر نەمسا لە چوارچێوەی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠١٦ (گرووپی G)، لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە یاریگای ئێرنست-ھاپڵ لە ڤیێنا. یاریزانەکان لە چەپەوە بۆ ڕاست:
<br>
 ڕیزی یەکەم: Ilie Cebanu, Victor Golovatenco, Eugeniu Cebotaru, Nicolae Milinceanu, Igor Armaş.
<br>
 ڕیزی دووەم: Alexandru Dedov, Artur Patraş, Andrei Cojocari, Iulian Erhan, Ion Jardan و Gheorghe Andronic.

لەژێر سەرکردایەتیی ڕاھێنەری ئێستا و گۆڵکاری مێژوویی ھەڵبژاردەکە، سێرگی کلێشچێنکۆ، مۆڵدۆڤا لە پاڵاوتنەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤دا ئاستێکی نایابی پێشکەش کرد. ئەوان توانیان لە یاریگای خۆیاندا بە ئەنجامی ٣-٢ لە پۆڵەندای خاوەن ڕۆبێرت لێڤاندۆفسکی ببەنەوە، دوای ئەوەی بە دوو گۆڵ لە دواوە بوون. ھەروەھا، لەگەڵ کۆماری چێکیش یەکسان بوون. تا دوا یاریی پاڵاوتنەکان، مۆڵدۆڤا چانسی سەرکەوتنی ھەبوو، بەڵام بە دۆڕان بەرامبەر کۆماری چێک، لە گەیشتن بە یەکەم پاڵەوانێتیی گەورەی خۆی بێبەش بوو.

## یاریگا
وێنۆک|یاریگای زیمبرو
یاریگای سەرەکی و نیشتمانیی ھەڵبژاردەی مۆڵدۆڤا بریتییە لە **یاریگای زیمبرو** (Stadionul Zimbru) لە پایتەختی وڵات، کیشیناو. یاریگاکە جێگەی نزیکەی ١٠،٤٠٠ ھاندەر دەبێتەوە.

## ڕکابەرییەکان
ڕکابەریی سەرەکیی مۆڵدۆڤا لەگەڵ **ڕۆمانیا**یە. ئەم ڕکابەرییە زیاتر ڕەھەندێکی کولتووری و مێژوویی ھەیە بەھۆی ھاوبەشیی زمان و مێژووی نێوانیانەوە. یارییەکانی نێوانیان بە "دێربیی سێ ڕەنگەکان" (Derbiul Tricolor) ناسراوە، چونکە ئاڵای ھەردوو وڵات لە ھەمان سێ ڕەنگ پێکدێت.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

*یاریzanە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

### گۆڵکاران

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕۆمانی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مۆڵدۆڤا
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە مۆڵدۆڤا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ماڵتا

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ماڵتا** (بە ماڵتی: *Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta*) نوێنەرایەتی وڵاتی دوورگەیی ماڵتا دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا. وەک یەکێک لە بچووکترین وڵاتانی ئەندام لە یوفا، ھەڵبژاردەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە یاریزانی خولی ناوخۆیی پێکدێت.

سەرەڕای ئەوەی تا ئێستا نەیتوانیوە سەرکەوێت بۆ ھیچ پاڵەوانێتییەکی گەورە، بەڵام چەندین جار ئەنجامی بەرچاوی تۆمار کردووە و بەوە ناسراوە کە ڕکابەرێکی سەختە لە یاریگای خۆیدا.

## مێژوو
### ساڵانی سەرەتا
ھەڵبژاردەی ماڵتا یەکەم یاریی فەرمیی خۆی لە ٢٤ی شوباتی ١٩٥٧ ئەنجام دا، کە یارییەکی دۆستانە بوو بەرامبەر نەمسا و بە ئەنجامی ٣-٢ دۆڕا. یەکێتیی تۆپی پێی ماڵتا لە ساڵی ١٩٥٩ بووە ئەندامی فیفا و لە ساڵی ١٩٦٠ بووە ئەندامی یوفا. یەکەم بەشدارییان لە پاڵاوتنەکاندا بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٤ بوو.

### یارییە مێژووییەکان
* **یەکەم سەرکەوتنی فەرمی (١٩٧٥):** لە ٢٣ی شوباتی ١٩٧٥، ماڵتا یەکەم سەرکەوتنی خۆی لە یارییەکی فەرمیدا بەدەستھێنا کاتێک لە پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ١٩٧٦ بە ئەنجامی ٢-٠ لە یۆنانی بردەوە.
* **یارییە مشتومڕاوییەکەی ئیسپانیا (١٩٨٣):** یەکێک لە بەناوبانگترین یارییەکانی مێژووی ھەڵبژاردەکە، یاریی کۆتایی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ١٩٨٤ بوو بەرامبەر ئیسپانیا. ئیسپانیا پێویستی بە بردنەوە بوو بە جیاوازی ١١ گۆڵ بۆ ئەوەی سەرکەوێت. بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو، یارییەکە بە ئەنجامی ١٢-١ لە بەرژەوەندیی ئیسپانیا کۆتایی ھات، کە بووە ھۆی دروستبوونی گومان و مشتومڕێکی زۆر لەسەر ئەنجامەکە.
* **سەرکەوتنە بەرچاوەکان:** لە ساڵی ٢٠٠٦، ماڵتا سەرکەوتنێکی مێژوویی تۆمار کرد کاتێک بە ئەنجامی ٢-١ لە ھەنگاریای بردەوە. ھەروەھا، لە ساڵی ٢٠٠٨ گەورەترین سەرکەوتنی مێژوویی خۆی تۆمار کرد کاتێک بە ئەنجامی ٧-١ لە لیختنشتاینی بردەوە.

وێنۆک|پاوڵ مبۆنگ لە کاتی یاریکردن بۆ ماڵتا لە ساڵی ٢٠٢١.

## یاریگا
وێنۆک|یاریگای نیشتمانی (تا کالی)
یاریگای سەرەکی و نیشتمانیی ھەڵبژاردەی ماڵتا بریتییە لە **یاریگای نیشتمانی** (بە ماڵتی: Grawnd Nazzjonali) لە ناوچەی تا کالی (Ta' Qali). یاریگاکە جێگەی نزیکەی ١٧،٧٩٧ ھاندەر دەبێتەوە و گەورەترین یاریگایە لە وڵاتەکەدا.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

*یاریزانە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

### گۆڵکاران

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ماڵتی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ماڵتا
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە ماڵتا
ھەڵبژاردەی تۆپی پێی لۆکسمبۆرگ

**ھەڵبژاردەی تۆپی پێی لۆکسمبۆرگ** (بە لۆکسمبۆرگی: *Lëtzebuergesch Foussballnationalekipp*)، کە بە نازناوی **شێرە سوورەکان** (D'Roud Léiwen) ناسراوە، نوێنەرایەتی میرنشینی لۆکسمبۆرگ دەکات لە پاڵەوانێتییە نێودەوڵەتییەکانی تۆپی پێدا.

بۆ ماوەیەکی درێژ، لۆکسمبۆرگ بە یەکێک لە لاوازترین ھەڵبژاردەکانی جیھان دادەنرا و زۆرجار بە ئاسانی یارییەکانی دەدۆڕاند. بەڵام لە ساڵانی دواییدا، ھەڵبژاردەکە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و بووەتە ڕکابەرێکی سەختتر.

## مێژوو

وێنۆک|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی لۆکسمبۆرگ لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤، ئەو ڕۆژەی کە لە یاریگای ستاد بێرژێر لە پاریس بەرامبەر فەڕەنسا (تیپی B) یارییان کرد. ئەنجامی کۆتایی ٣-٣ بوو.

### ساڵانی سەرەتا و سوپرایزی ١٩٦٤
لۆکسمبۆرگ یەکەم یاریی خۆی لە ساڵی ١٩١١ ئەنجام دا. لە دەیان ساڵی سەرەتادا، ئەنجامەکانیان زۆر لاواز بوو. بەڵام گەورەترین و درەوشاوەترین دەستکەوتی مێژووییان لە پاڵاوتنەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٤ بوو.

لە قۆناغی دووەمی پاڵاوتنەکاندا، ڕووبەڕووی ھەڵبژاردەی بەھێزی ھۆڵەندا بوونەوە. دوای یەکسانبوون لە یاریی چووندا، لە یاریی گەڕانەوەدا لە ڕۆتەردام، لۆکسمبۆرگ بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بە ئەنجامی ٢-١ سەرکەوت و ھۆڵەندای لە پاڵەوانێتییەکە دەرکرد، کە بە یەکێک لە گەورەترین سوپرایزەکانی مێژووی تۆپی پێ دادەنرێت. بەمەش گەیشتنە قۆناغی چارەکی کۆتایی. لەو قۆناغەدا، دوای دوو یاریی یەکسانبوون بەرامبەر دانمارک، لە یاریی سێیەمی یەکلاکەرەوەدا بە ئەنجامی ١-٠ دۆڕان و لە گەیشتن بە قۆناغی پێш کۆتایی بێبەش بوون.

### سەردەمی تاریکی و پێشکەوتنی نوێ
دوای دەستکەوتەکەی ١٩٦٤، لۆکسمبۆرگ گەڕایەوە بۆ دۆخی پێشووی و بۆ ماوەی دەیان ساڵ ئەنجامەکانی زۆر خراپ بوون. لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥ بۆ ٢٠٠٧، ھەڵبژاردەکە ھیچ یارییەکی فەرمیی نەبردەوە.

لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، بە ھاتنی ڕاھێنەر لوک ھۆڵتز و دەرکەوتنی نەوەیەکی نوێی یاریزانی پیشەگەر، ھەڵبژاردەکە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. دیارترین ئەنجامی ئەم قۆناغە، یەکسانبوونێکی مێژوویی بوو بە ئەنجامی ٠-٠ لەگەڵ فەڕەنسای финалиستی یۆرۆ لە پاریس لە پاڵاوتنەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨.

وێنۆک|یاریی نێوان ئوکراینا و لۆکسمبۆرگ لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥، لە چوارچێوەی پاڵاوتنەکانی یۆرۆی ٢٠١٦ی یوفا - گرووپی C.

لە پاڵاوتنەکانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤، لۆکسمبۆرگ باشترین ئەنجامی مێژوویی خۆی لە پاڵاوتنەکاندا بەدەستھێنا و بە کۆکردنەوەی ١٧ خاڵ، پلەی سێیەمی گرووپەکەی بەدەستھێنا و گەیشتە قۆناغی پلەی ئۆف، بەڵام بە جۆرجیا دۆڕا.

## یاریگا

وێنۆک|یاریگای لۆکسمبۆرگ
یاریگای سەرەکی و نیشتمانیی ھەڵبژاردەی لۆکسمبۆرگ بریتییە لە **یاریگای لۆکسمبۆرگ** (Stade de Luxembourg) لە پایتەختی وڵات، شاری لۆکسمبۆرگ. یاریگاکە لە ساڵی ٢٠٢١ کرایەوە و جێگەی نزیکەی ٩،٣٨٦ ھاندەر دەبێتەوە و شوێنی یاریگای مێژوویی "یۆزی بارتێل"ی گرتەوە.

## یاریزانەکان
### زۆرترین بەشداری

*یاریزانە *'تۆخەکان*' ھێشتا یاری دەکەن.*

### گۆڵکاران

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، لۆکسمبۆرگی و سەرچاوەی فەرمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی لۆکسمبۆرگ
پۆل:ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەورووپا
پۆل:وەرزش لە لۆکسمبۆرگ
زەححاک کوڕی موزاحیم

**ئەبولقاسم، زەححاک کوڕی موزاحیم ھیلالی خۆراسانی** (بە عەرەبی: الضحاک بن مزاحم من بنی ھلال الخراسانی؛ کۆچی دوایی ١٠٥ی کۆچی/٧٢٣ی زایینی) یەکێک بوو لە زانا دیارەکانی سەردەمی تابیعییەکان، کە بە پسپۆڕی لە تەفسیر (لێکدانەوەی قورئان) و گێڕانەوەی فەرموودەدا ناسراوە. ئەو بە یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی تەفسیری ئیبن عەبباس دادەنرێت، ھەرچەندە مشتومڕ لەسەر ئەوە ھەیە کە ئایا ڕاستەوخۆ بینیویەتی یان نا.

## ژیان و پێگەی زانستی
زەححاک لە شاری بەلخ لە ھەرێمی خۆراسان لەدایک بووە. ژیانی خۆی بۆ فێرکردنی زانست تەرخان کردبوو و قوتابخانەیەکی گەورەی ھەبوو کە منداڵانی فێری قورئان دەکرد. یەکێک لە سیفەتە دیارەکانی ئەوە بوو کە ھیچ کرێ و پارەیەکی بۆ فێرکردنی قورئان وەرنەدەگرت و دەیگوت: "من لەسەر ئەمە پارە وەرناگرم، بەڵکو فەزڵ و پاداشت لە خودا دەخوازم."

ئەو وەک موفەسیرێکی گەورە ناسرابوو و تەفسیرەکەی یەکێکە لەو تەفسیرانەی کە زانایانی دواتر وەک تەبەری و ئیبن کەسیر پشتیان پێ بەستووە.

## تەفسیرەکەی و پەیوەندیی بە ئیبن عەبباسەوە
ناوبانگی سەرەکیی زەححاک لە زانستی تەفسیردایە. ئەو بە یەکێک لە گەورەترین گێڕەرەوەکانی تەفسیری ھاوەڵی بەناوبانگ، عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس، دادەنرێت. بەڵام، زۆربەی زانایانی فەرموودەناس لەسەر ئەوە کۆکن کە زەححاک ڕاستەوخۆ ئیبن عەبباسی نەبینیوە، بەڵکو تەفسیرەکەی لە ڕێگەی قوتابییە گەورەکانی ئیبن عەبباسەوە وەرگرتووە، بەتایبەتی لە ڕێگەی سەعید کوڕی جوبەیرەوە.

بۆیە، کاتێک دەگوترێت "زەححاک لە ئیبن عەبباسەوە دەیگێڕێتەوە"، زۆرجار مەبەست لێی گێڕانەوەی ناڕاستەوخۆیە (مرسل). سەرەڕای ئەمەش، بەھۆی ئەوەی کە لە کەسانی جێی متمانە وەریگرتووە، زانایانی تەفسیر گرنگییەکی زۆریان بە گێڕانەوەکانی داوە.

## پێگەی لە زانستی فەرموودەدا
زانایان لەبارەی پلەی زەححاک لە گێڕانەوەی فەرموودەدا بۆچوونی جیاوازیان ھەیە:
*   **یایە کوڕی مەعین** دەڵێت: "جێی متمانەیە" (ثقة).
*   **ئیمامی ئەحمەد کوڕی حەنبەل** دەڵێت: "لە تەفسیردا جێی متمانەیە، بەڵام کاتێک فەرموودە دەگێڕێتەوە، لاوازە (ضعیف)".
*   **شوعبە کوڕی حەجاج** کە یەکێکە لە پێشەوایانی جەرح و تەعدیل، گێڕانەوەکانی بە لاواز داناوە.

کورتەی بۆچوونەکان ئەوەیە کە زەححاک لە بواری تەفسیردا پێشەوایەکی گەورە بووە، بەڵام لە گێڕانەوەی زنجیرەی فەرموودەدا (إسناد) بە کەسێکی زۆر بەھێز دانەنراوە.

## کۆچی دوایی
زەححاک کوڕی موزاحیم لە ساڵی ١٠٥ی کۆچی (بەرامبەر ٧٢٣ی زایینی) کۆچی دوایی کرد، ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە ساڵانی ١٠٢ و ١٠٦ی کۆچیشیان تۆمار کردووە.

**مامۆستاکانی** سەعید کوڕی جوبەیر، عەتا کوڕی ئەبی ڕەباح، تاووس کوڕی کەیسان

**قوتابیەکانی** : موقاتیل کوڕی سولەیمان، جەوەیبیر کوڕی سەعید

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای عەرەبی و ئینگلیزییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:تابیعییەکان
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:مردووانی ١٠٥ی کۆچی
پۆل:خەڵکی بەلخ
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یەکەمی کۆچی
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:لیکۆڵەرەوە ئیسلامییەکان
پۆل:زانایانی تەفسیر
داگیرکردنی پۆڵەندا (١٩٣٩–١٩٤٥)

وێنۆک|250x250پیکسڵ|پەنابەرانی پۆڵەندی لە ساڵی ١٩٣٩
وێنۆک|250x250پیکسڵ|ئۆپەراسیۆنی تاننبێرگ لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٩
**داگیرکردنی پۆڵەندا** () دەستی پێکرد لەلایەن ئەڵمانیای نازی و یەکێتیی سۆڤیەت لە جەنگی جیھانیی دووەم (١٩٣٩–١٩٤٥) لەگەڵ داگیرکردنی ئەڵمانیا و سۆڤیەت بۆ سەر پۆڵەندا لە ئەیلوولی ١٩٣٩، و بە فەرمی بە شکستی ئەڵمانیا لەسەر دەستی ھاوپەیمانان لە مانگی ئایاری ١٩٤٥ کۆتایی ھات. لە تەواوی سەردەمی داگیرکاریدا، زەوییەکانی پۆڵەندا لە نێوان ئەڵمانیای نازی و یەکێتیی سۆڤیەتدا دابەشکران، کە ئامانجی نەھێشتنی کلتووری پۆڵەندا و ملکەچکردنی گەلەکەی بوو. ئەڵمانیا لە کاتی ھێرشی سەرەتا سەرکەوتووی ئەڵمانیا بۆ سەر یەکێتیی سۆڤیەت لە ھاوین و پاییزی ساڵی ١٩٤١دا ھێرشی کردە سەر ئەو خاکە پۆڵەندییانەی کە سۆڤیەت لکاندبووی. سوپای سوور ھێزەکانی ئەڵمانیای لە یەکێتیی سۆڤیەت دەرکرد و لە سنوورەکانەوە لە باقی ئەورووپای ناوەند و ڕۆژھەڵاتەوە ھاتە ناو پۆڵەندا.

کۆمەڵناس تادێوس پیۆترۆڤسکی دەڵێت ھەردوو دەسەڵاتی داگیرکەر دووژمنایەتی بوونی سەروەری پۆڵەندا و گەلەکەی و کولتوورەکەی بوون و ئامانجی خۆیان دانا بۆ لەناوبردنی. پێش ئۆپەراسیۆنی باربارۆسا، ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت سیاسەتەکانیان سەبارەت بە پۆڵەندا ھەماھەنگ کرد، کە بە ڕوونی لە چوار کۆنفرانسی ڤیستاپۆ «کۆمیسیاری گەل بۆ کاروباری ناوخۆ» دا دەرکەوت، کە داگیرکەران پلانەکانیان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بزووتنەوەی بەرخۆدانی پۆڵەندا تاوتوێ کرد.

نزیکەی ٦ ملیۆن ھاووڵاتی پۆڵەندی- نزیکەی ٢١٫٤٪ی دانیشتووانی پۆڵەندا- لە نێوان ساڵانی ١٩٣٩ و ١٩٤٥ لە ئەنجامی داگیرکارییەکەدا کوژران، نیوەیان پۆڵەندی نەتەوەیی بوون و نیوەکەی تریان جوولەکەی پۆڵەندی بوون. زیاتر لە ٩٠٪ی کوژراوەکان قوربانیی ناسەربازی بوون، چونکە زۆربەی ھاووڵاتیانی مەدەنی بە مەبەست لە ئۆپەراسیۆنە جیاوازەکاندا کە لەلایەن ئەڵمانییەکان و سۆڤیەتەکانەوە دەستیپێکردبوو، کرانە ئامانج. بەگشتی، لەکاتی داگیرکردنی خاکی پۆڵەندی پێش جەنگی ئەڵمانیا، ١٩٣٩–١٩٤٥، ئەڵمانییەکان ٥٬٤٧٠٬٠٠٠–٥٬٦٧٠٬٠٠٠ پۆڵەندییان کوشت، لەنێویاندا ٣٬٠٠٠٬٠٠٠ جوولەکە لە ڕووداوێکدا کە بە کۆمەڵکوژی بە مەبەست و سیستماتیک لەکاتی دادگاییکردنی نورنبێرگدا وەسفکرا.

لە مانگی ئابی ٢٠٠٩ توێژەرانی پەیمانگای یادکردنەوەی نیشتمانیی پۆڵەندا (IPN) ژمارەی قوربانییان لە پۆڵەندا (بە جوولەکەکانی پۆڵەندیشەوە) لە نێوان ٥٫٤٧ بۆ ٥٫٦٧ ملیۆن (بەھۆی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەڵمانیا) و ١٥٠ ھەزار (بەھۆی سۆڤیەت)ەوە خەمڵاند، کە دەکاتە نزیکەی ٥٫٦٢ و ٥٫٨٢ ملیۆن بە گشتی.

## سەرچاوەکان
ھۆلۆکۆست لە پۆڵەندا

[وێنۆک|''جینۆسایدی جوولەکەکان لە پۆڵەندای داگیرکراو لەلایەن ئەڵمانیاوە'' (١٩٤٢) - بڵاوکراوەیەکی حکوومەتی پۆڵەندا لە دەربەدەریدا، کە [ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|لەکاتی جەنگدا ئاراستەی نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە]]
**ھۆلۆکۆست لە پۆڵەندا** بەشێک بوو لە ھۆلۆکۆستی سەرتاسەری ئەورووپا، کە لە سنوورەکانی پۆڵەندا لە یەکەمی ئەیلوولی ١٩٣٩ ڕوویدا، کە وەک یەکەیەکی خاکیی بوونی نەما دوای داگیرکردنی ئەڵمانیا و سۆڤیەت بۆ پۆڵەندا. ھۆلۆکۆست لە پۆڵەندا بە دروستکردنی ئۆردووگای لەناوبردن لەلایەن ئەڵمانیای نازی و بەکارھێنانی بارھەڵگر گازی ئەڵمانیا و تەقەکردنی بەکۆمەڵ لەلایەن سەربازانی ئەڵمانیا و یاریدەدەرە ئۆکراینی و لیتوانییەکانیانەوە دیار بوو.

جینۆسایدەکە ژیانی سێ ملیۆن جوولەکەی پۆڵەندی لەناوبرد، نیوەی ھەموو جوولەکەکان کە لەکاتی ھۆلۆکۆستدا کوژران. ئۆردووگاکانی لەناوبردن ڕۆڵێکی سەرەکییان ھەبوو لە کوشتنی سیستماتیکی ئەڵمانیا لە زیاتر لە ٩٠٪ی دانیشتووانی جوولەکەکانی پۆڵەندا و ئەو جوولەکانەی کە لەلایەن ئەڵمانیاوە گواستراونەتەوە بۆ شوێنەکانی تەسفییەکردنیان لە ئەورووپای ڕۆژاوا و باشوورەوە. ھەروەھا لەکاتی جەنگدا ئەڵمانییەکان لە نێوان ١٫٨ بۆ ١٫٩ ملیۆن پۆڵەندی نا جوولەکەیان کوشت، ھەروەھا ٨٧٠٬٠٠٠ بۆ ٩٧٠٬٠٠٠ مەدەنی پۆڵەندی دیکەیان کوشت، کە بە گشتی نزیکەی ٢٫٧٧ ملیۆن ھاووڵاتی مەدەنی پۆڵەندی نا جوولەکە بوون و ٥٬٧٧٠٬٠٠٠ پۆڵەندی بە گشتی.

ھەموو لقێکی بیرۆکراسی ئاڵۆزی ئەڵمانیا لە کوشتنەکەدا بەشدار بوو، لە وەزارەتەکانی ناوخۆ و داراییەوە تا کۆمپانیاکانی ئەڵمانیا و ھێڵی ئاسنی حکوومی. کۆمپانیا ئەڵمانییەکان داوای گرێبەستیان دەکرد بۆ دروستکردنی شوێنی سووتاندن لە کەمپەکانی گرتن کە ئەڵمانیا بەڕێوەدەبرا لە حکوومەتی گشتی و ناوچەکانی دیکەی پۆڵەندا داگیرکراو و دەرەوەی وڵات. ڕێژەیەکی کەم لە جوولەکە پۆڵەندییەکان لە جەنگی جیھانیی دووەم لەناو پۆڵەندا کە لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکرابوو یان لە یەکێتیی سۆڤیەت ڕزگاریان بوو.

## سەرچاوەکان
٤ی جومادولئاخیر

**٤ی جومادولئاخیر** یان **٤/٦ (چوارەم ڕۆژی مانگی شەش)** سەد و پەنجا و دووھەمین (١٥٢) ڕۆژی ساڵ (یان سەد و پەنجا و سێھەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و پەنجا و چوارەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی ساڵنامەی کۆچی. ٢٠٢ یان ٢٠٣ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ.

## ڕووداوەکان
## لەدایکبووان
* ٥٥٥ی کۆچی - ئیبن ئەسیر جەزەری، یەکێک لە گەورەترین مێژوونووسانی موسڵمان.
* ١٣٥٩ی کۆچی - محییەدین عەبدولموحسین، ئەکتەری میسری.
* ١٣٦١ی کۆچی - ڕۆبەرت غانم، سیاسەتمەداری لوبنانی.
* ١٣٧٨ی کۆچی - عەزیزە جەلال، گۆرانیبێژی مەغریبی.
* ١٣٩٦ی کۆچی - زەید ئەلمەولید، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.
* ١٤٠٧ی کۆچی - یووسف ئەلعەرەبی، یاریزانی تۆپی پێی مەغریبی.
* ساڵی ١٤٠٩ی کۆچی -
** نایف ھەزازی، یاریزانی تۆپی پێی سعودیە.
** مەلەک قوراە، ئەکتەری میسری.

## مردووان
* ٦٣٦ی کۆچی - ئیبن عەسکەر مالقی، زانای موسڵمانی ئەندەلوسی و نووسەری عەرەب.
* ١٢٣٦ی کۆچی - ئیبراھیم بن یەزید، شازادەیەکی عەلەوی مەغریبی.
* ١٣٣٤ی کۆچی - محەممەد سەلیم قەساب حەسەن، زانا و شاعیری ئەدەبی سوری.
* ١٣٥٦ی کۆچی - بەکر سدقی، سەربازێکی عێراقی.
* ١٣٧٥ی کۆچی - موجتەبا نەوواب سەفەوی، زانای شیعە و سەرکردەی ڕێکخراوی فەدایین ئیسلامی ئێران.
* ١٤٠٣ی کۆچی - نەسری شەمسەدین، گۆرانیبێژی لوبنانی.
* ١٤١٩ی کۆچی - نەجاح موجی، ئەکتەری میسری.
* ١٤٣٥ی کۆچی - محەممەد قوتب، نووسەری میسری.
* ١٤٣٦ی کۆچی - ئەلمونسیف بن سالم، سیاسەتمەدارێکی تونسی.
* ١٤٤٥ی کۆچی - نەواف ئەحمەد جابر سەباح شازدەھەمین میری ویلایەتی کوێت.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئاخیر ڕوویدا.
* ڕۆژنامەی ئەمڕۆ: لەم ڕۆژەدا ڕوویدا.

پۆل:جومادەلئاخیر
پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی
سەعید کوڕی موسەییب

**ئەبوو محەممەد، سەعید کوڕی موسەییب کوڕی حەزن مەخزوومی قوڕەیشی** (بە عەرەبی: أبو محمد سعید بن المسیب بن حزن المخزومی القرشی؛ ١٣-٩٤ی کۆچی) یەکێکە لە گەورەترین زانایانی سەردەمی تابیعییەکان و بە پێشەوای تابیعییەکانی مەدینە و زاناترینیان دادەنرێت. ئەو بە یەکێک لە حەوت شەرعزانەکە ناسراوە، کە گەورەترین سەرچاوەی فیقھـ و زانست بوون لەو سەردەمەدا.

## ژیان و پێگەی زانستی
سەعید کوڕی موسەییب لە مەدینە لە سەردەمی خەلافەتی عومەر کوڕی خەتتابدا لەدایک بووە. باوکی، موسەییب کوڕی حەزن، یەکێک بوو لە ھاوەڵان. سەعید لە مەدینەی پایتەختی زانستی ئیسلامدا گەورە بوو و زانستی لە گەورەترین ھاوەڵانی پێغەمبەر وەرگرتووە، لەوانە عوسمان کوڕی عەففان، عەلی کوڕی ئەبی تاڵیب، و ئەبوو ھورەیرە، کە دواتر بووە خەزووری.

ئەو بە زاناترینی خەڵک دادەنرا لە فەرموودەکانی ئەبوو ھورەیرە و بڕیار و حوکمەکانی عومەر کوڕی خەتتابدا. لەبەر گرنگی و قووڵیی زانستەکەی، بە "پێشەوای زانایان" (إمام العلماء) ناسراوە.

## سیفەت و ڕەوشتەکانی
سەعید کوڕی موسەییب تەنھا بە زانستەکەی نا، بەڵکو بە خواپەرستی و سەربەخۆیی و بوێرییەکەشی لەبەرامبەر دەسەڵاتداران ناسرابوو.

*   **خواپەرستی**: دەربارەی خۆی دەیگوت: "بۆ ماوەی چل ساڵ، ھیچ کاتێک نوێژی بەکۆمەڵم لەدەست نەچووە و سەیری پشتە ملی خەڵکم نەکردووە (واتە ھەمیشە لە ڕیزی یەکەم بووم)." ئەو بە بەردەوامی بەڕۆژوو دەبوو و دەیان جار سەفەری حەجی کردبوو.
*   **سەربەخۆیی و بوێری**: سەعید کوڕی موسەییب بە ھیچ شێوەیەک خۆی بۆ دەسەڵاتداران نەدەچەماند و دیاری و بەخششی لێ وەرنەدەگرتن. ئەو بازرگانێکی دەوڵەمەند بوو و بژێویی ژیانی خۆی دابین دەکرد. 
*   **ڕەتکردنەوەی داوای خەلیفە**: کاتێک خەلیفەی ئەمەوی، عەبدولمەلیکی کوڕی مەڕوان، ویستی کچەکەی سەعید بۆ کوڕەکەی، وەلیدی جێنشین، بخوازێت، سەعید ڕەتی کردەوە و لەبڕی ئەوە کچەکەی دایە یەکێک لە قوتابییە ھەژارەکانی خۆی بە ناوی ئیبن ئەبی وەداعە.
*   **سزا و زیندانیکردن**:بەھۆی ئەوەی ئامادە نەبوو بەیعەت (دڵسۆزی) بداتە وەلید و سولەیمانی کوڕی عەبدولمەلیک، لەلایەن والیی مەدینەوە، ھیشام کوڕی ئیسماعیل مەخزومی، فەرمانی لێدانی بە قامچی و زیندانیکردنی بۆ دەرکرا. سەرەڕای ئەشکەنجە، ئەو ھەر سوور بوو لەسەر ھەڵوێستی خۆی.
## میرات
سەعید کوڕی موسەییب وەک یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی فیقھی سوننە دادەنرێت. پێشەوا گەورەکانی وەک ئیمامی مالیک و ئیمامی شافیعی بە ڕێزێکی زۆرەوە ناویان ھێناوە و پشتیان بە زانست و بۆچوونەکانی بەستووە.

ئیمامی شافیعی فەرموودە "مورسەل"ەکانی (ئەو فەرموودانەی کە تابیعییەکە ڕاستەوخۆ لە پێغەمبەرەوە دەیگێڕێتەوە) سەعیدی بە باشترین و دروستترینی ھەموو مورسەلەکان داناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تابیعییەکان
پۆل:حەوت فەقیھەکەی مەدینە
پۆل:مردووانی ٩٤ی کۆچی
پۆل:خەڵکی مەدینە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یەکەمی کۆچی
پۆل:لەدایکبووانی ٦٣٧
پۆل:مردووانی ٧١٥
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:تابعین
پۆل:فەرموودە گێڕەوانی تابعین
محەممەد کوڕی کەعبی قورەزی

**ئەبوو حەمزە، محەممەد کوڕی کەعبی قورەزی** (بە عەرەبی: أبو حمزە **محمد بن كعب القرظی**؛ نز. ٤٠-١١٨ی کۆچی) یەکێک بوو لە زانا پایەبەرزەکانی سەردەمی تابیعییەکان. ئەو بە پسپۆڕییەکی قووڵ لە تەفسیر (لێکدانەوەی قورئان) و گێڕانەوەی چیرۆکەکانی قورئان ناسرابوو و لەلایەن زانایانی سەردەمی خۆی و دوای خۆیەوە بە کەسێکی جێی متمانە و زانا دادەنرا.

## ژیان و پێگەی زانستی
محەممەد کوڕی کەعب چیرۆکێکی جیاوازی ھەیە. باوکی، **کەعبی قورەزی**، یەکێک بوو لەو منداڵانەی ھۆزی جوولەکەی بەنو قورەیزە کە لە کاتی گەمارۆدانی ھۆزەکەدا بەھۆی ئەوەی ھێشتا نەگەیشتبووە تەمەni باڵغبوون، نەکوژرا و دواتر بووە موسڵمان و یەکێک لە ھاوەڵانی پێغەمبەر.

محەممەد لە کووفە لەدایک بوو و دواتر بۆ وەرگرتنی زانست ڕووی لە مەدینە کرد. ئەو بە تایبەتی لە زانستی تەفسیردا ناوبانگی دەرکرد و بە یەکێک لە زاناترینی سەردەمی خۆی لە لێکدانەوەی قورئاندا دادەنرا. زانایانی وەک عەونی کوڕی عەبدوڵڵا دەیانگوت: "کەسم نەبینیوە زاناتر بێت لە لێکدانەوەی قورئان لە قورەزی."

ئەو لە مزگەوتی پێغەمبەر لە مەدینە حەڵقەیەکی زانستیی ھەبوو کە تێیدا وانەی دەوتەوە و چیرۆک و پەندەکانی قورئانی بۆ خەڵک دەگێڕایەوە.

## پێگەی لە گێڕانەوەی فەرموودەدا
محەممەد کوڕی کەعبی قورەزی لەلایەن سەرجەم زانایانی جەرح و تەعدیلەوە بە کەسێکی **جێی متمانە (ثقە)** دانراوە. زانایانی وەک یەحیا کوڕی مەعین، نەسائی، ئیبن سەعد، و عیجلی بە جێی متمانەیان داناوە.

ھەروەھا، ھەموو خاوەنی شەش کتێبە سەرەکییەکەی فەرموودە (کوتوبی سیتتە) فەرموودەیان لە ڕێگەی ئەوەوە گێڕاوەتەوە، کە ئەمەش نیشانەی پلەبەرزی و جێمتمانەیی ئەو بوو لە زانستی فەرموودەدا.

## کۆچی دوایی
کۆچی دواییی محەممەد کوڕی کەعب بە شێوەیەکی ناخۆش بوو. لە کاتێکدا کە لە مزگەوتێک لە کووفە لەگەڵ قوتابییەکانیدا دانیشتبوو و وانەی دەوتەوە، بنمیچی مزگەوتەکە داڕما و ئەو و ھەموو ئەوانەی لەگەڵیدا بوون، گیانیان لەدەست دا. ئەم ڕووداوە لە ساڵی ١١٨ی کۆچی (بەرامبەر ٧٣٦ی زایینی) ڕوویدا، ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە ساڵانی ١١٧ و ١٢٠ی کۆچیشیان تۆمار کردووە.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای عەرەبی و ئینگلیزییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:تابیعییەکان
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:مردووانی ١١٨ی کۆچی
پۆل:خەڵکی کووفە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دووەمی کۆچی
عیکرەمەی بەڕبەڕی

**ئەبوو عەبدوڵڵا، عیکرەمەی بەڕبەڕی مەدینی** (بە عەرەبی: أبو عبد اللە عکرمە البربری المدنی) ناسراو بە **عیکرەمەی مەولای ئیبن عەبباس** (کۆچی دوایی ١٠٥ی کۆچی)، یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی سەردەمی تابیعییەکان و بەھۆی قووڵایی زانستەکەیەوە بە "دەریای زانست" (بحر العلم) ناوزەد دەکرا. ئەو بە تایبەتی وەک پێشەوایەک لە زانستی تەفسیر (لێکدانەوەی قورئان) و گێڕانەوەی فەرموودەدا دەناسرێت و بە گەورەترین قوتابی و میراتگری زانستی ھاوەڵی بەڕێز، ئیبن عەبباس، دادەنرێت.

## ژیان و پەروەردەبوون
عیکرەمە لە بنەڕەتدا کۆیلەیەکی بەڕبەڕی بوو کە ھی عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس (ڕ.خ) ، زانای گەورەی ئوممەت، بوو. ئیبن عەبباس بە شێوەیەکی تایبەت گرنگیی بە پەروەردەکردنی دا و فێری قورئان و سوننەتی کرد. عیکرەمە خۆی دەیگوت: "ئیبن عەبباس زنجیری لە پێم دەکرد و فێری قورئان و فەرائیزی دەکردم." ئەم پێداگرییەی ئیبن عەبباس وایکرد عیکرەمە ببێتە یەکێک لە زاناترینی سەردەمی خۆی.

دوای ئازادکردنی، گەشتی زۆری کرد بۆ بڵاوکردنەوەی زانست و لە زۆربەی شارە گەورەکانی وەک خوراسان، ئەسفەھان، بەسرە و شام وانەی وتووەتەوە. زانستەکەی ئەوەندە فراوان بوو کە قەتادەی کوڕی دیعامە، کە خۆی زانایەکی گەورە بوو، دەیفەرموو: "زاناترینی تابیعییەکان لە تەفسیردا، عیکرەمەیە."

## پێگەی لە زانستی فەرموودەدا (جەرح و تەعدیل)
عیکرەمە یەکێکە لەو کەسایەتیانەی کە مشتومڕێکی زۆری زانستی لەسەر بووە، ئەمەش وایکردووە زانایانی جەرح و تەعدیل دوو بۆچوونی جیاوازیان لەسەری ھەبێت:

### ڕەخنەگران (الجرح)
ھەندێک لە زانایانی پێشین، لەوانە ئیمامی مالیک، ڕەخنەیان لە عیکرەمە گرتووە. ئیمامی مالیک فەرموودەی لێ وەرنەگرتووە و وتوویەتی: "جێی متمانە نییە (ليس بثقة) و فەرموودەی لێ وەرناگرم." ھەروەھا ھەندێک لە گێڕانەوەکان لە یحیای کوڕی مەعینەوە ئاماژە بە لاوازیی ئەو دەکەن. سەرچاوەی ئەم ڕەخنانە چەند تۆمەتێک بوو، وەک ھەڵگرتنی بیروباوەڕی خەواریج و نزیکبوونەوەی لە دەسەڵاتداران، کە دواتر زۆرینەی زانایان بە نادروستیان زانی.

### لایەنگران و زۆرینەی زانایان (التعدیل)
سەرەڕای ئەو ڕەخنانە، زۆرینەی ھەرە زۆری زانایانی فەرموودەناس عیکرەمەیان بە کەسێکی **جێی متمانە ** داناوە و وەڵامی تۆمەتەکانیان داوەتەوە. بەھێزترین بەڵگەکانیان بریتی بوون لە:
*   **پشتبەستنی ئیمامی بوخاری:** ئیمامی بوخاری، کە بە توندترین زانا لە مەرجەکانی وەرگرتنی فەرموودەدا ناسراوە، لە کتێبی "سەحیح"ەکەیدا بە فراوانی پشتی بە عیکرەمە بەستووە و وەک گێڕەوەیەکی سەرەکی بەکاریھێناوە. ئەمە لەلایەن زانایانەوە بە گەورەترین بەڵگەی جێمتمانەبوونی دادەنرێت.
*   **بەرگریی زانایانی گەورە:** گەورە زانایانی وەک ئیمامی شافیعی، ئەحمەد کوڕی حەنبەل و ئیبن جەریر توبری بە جێی متمانەیان داناوە و ستایشی زانستەکەیان کردووە.
*   **دەرەنجامی لێکۆڵەران:** لێکۆڵەرە گەورەکانی دواتر وەک ئیمامی زەھەبی و ئیبن حەجەر عەسقەلانی دوای شیکردنەوەی ھەموو وتەکان، گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە عیکرەمە "پقە پبت عالم بالتفسیر" (جێی متمانە، جێگیر، و زانایە لە تەفسیردا) بووە و ئەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵی، نەسەلمێنراون.

بۆیە، کۆی گشتیی زانایانی فەرموودە لەسەر ئەوەن کە عیکرەمە یەکێکە لە گێڕەوە جێمتمانەکان و پێشەوایەکی بێھاوتایە لە تەفسیردا.

## کۆچی دوایی
عیکرەمە لە ساڵی ١٠٥ی کۆچی (بەرامبەر ٧٢٣ی زایینی) لە تەمەنی نزیکەی ٨٠ ساڵیدا لە مەدینە کۆچی دوایی کرد. دەگێڕنەوە کە لە ھەمان ڕۆژدا شاعیری بەناوبانگ، کوسەییر عەززە، کۆچی دوایی کرد، بۆیە وترا: "ئەمڕۆ زاناترینی خەڵک لە بواری فیقھـ و شاعیرترینی خەڵک کۆچی دواییان کرد."

## سەرچاوەکان

پۆل:تابیعییەکان
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:خەڵکی بەڕبەڕ
پۆل:مردووانی ١٠٥ی کۆچی
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
ئەسبات کوڕی نەسر ھەمەدانی

**ئەبوو یوسف، ئەسبات کوڕی نەسر ھەمەدانی** (بە عەرەبی: أبو یوسف أسباط بن نصر الهمداني؛ کۆچی دوایی ١٧٠ی کۆچی) یەکێک بوو لە گێڕەوەکانی فەرموودە (فەرموودەناس) لە سەردەمی دوای تابیعییەکان (أتباع التابعین). ئەو بەوە ناسرابوو کە کەسێکی ڕاستگۆ (صدوق) بوو، بەڵام لە گێڕانەوەی فەرموودەدا ھەڵەی زۆر بوو، ئەمەش وای کردووە کە پێگەی لەنێو زانایانی جەرح و تەعدیلدا جێی مشتومڕ بێت.

## ژیان و پێگەی زانستی
ئەسبات کوڕی نەسر لە بنەچەدا خەڵکی ھەمەدان بوو. ئەو بۆ وەرگرتنی زانست گەشتی کرد و لە زانایانی گەورەی سەردەمی خۆی زانستی وەرگرت، کە دیارترینیان سیمماک کوڕی حەرب بوو، کە زۆربەی فەرموودەکانی لێوەی گێڕاوەتەوە. ھەروەھا قوتابی بەناوبانگی وەک ئیمامی ئەحمەد کوڕی حەنبەل زانستیان لێ وەرگرتووە.

## پێگەی لە گێڕانەوەی فەرموودەدا (جەرح و تەعدیل)
پێگەی ئەسبات کوڕی نەسر نموونەیەکی کلاسیکییە بۆ ئەو گێڕەوانەی کە لە ڕووی کەسایەتی و ڕاستگۆییەوە جێی متمانە بوون، بەڵام لە ڕووی وردبینیی گێڕانەوە (ضبط) کێشەیان ھەبووە.

*   **ئەوانەی بە جێی متمانەیان داناوە (التعدیل):**
    *   یەحیا کوڕی مەعین: بە "ثقة" (جێی متمانە) ناوی بردووە.
    *   ئەبوو حاتەم ڕازی: وتوویەتی "صدوق" (ڕاستگۆیە).

*   **ئەوانەی ڕەخنەیان لێ گرتووە (الجرح):**
    *   نەسائی: وتوویەتی "لیس بالقوی" (زۆر بەھێز نییە)، کە ئاماژەیە بۆ لاوازی لە گێڕانەوەدا.
    *   ئیبن حەبان: لە کتێبی "الثقات"دا ناوی ھێناوە بەڵام دەڵێت: "ھەڵەی زۆری دەکرد".
    *   ئەبوو نوعەیم ئەسفەھانی: ئاماژەی بەوە کردووە کە زۆرترین ھەڵەی لە گێڕانەوەکانی لە سیمماک کوڕی حەربەوە بووە.

*   **کورتەی بۆچوونەکان:**
    *   ئیبن حەجەر عەسقەلانی کورتەی بۆچوونەکانی لەبارەیەوە کۆکردووەتەوە و دەڵێت: *"صدوق كثير الخطأ"* (ڕاستگۆیە بەڵام زۆر ھەڵە دەکات). ئەمە بە وردترین وەسف بۆ حاڵی ئەو دادەنرێت؛ واتە درۆی نەکردووە، بەڵام بەھۆی لاوازیی یادەوەرییەوە، ھەڵەی لە گێڕانەوەکانیدا کردووە.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوەکانی تری زانستی فەرموودەناسییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:مردووانی ١٧٠ی کۆچی
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دووەمی کۆچی
پۆل:خەڵکی ھەمەدان
دیواری ترامپ

وێنۆک|سەرۆک ترامپ لەبەردەم دیوارەکەدا
**دیواری ترامپ** کە بە شێوەیەکی باو بە «**دیوارەکە»** ناودەبرێت، درێژکراوەی ئەو دیوارە بووە کە ئەمریکا و مەکسیک جیادەکاتەوە لە سەردەمی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترامپ لە ئەمریکا. ترامپ بە درێژایی بانگەشەی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٦ داوای دروستکردنی دیواری سنووری کرد. ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەگەر ھەڵبژێردرێت «دیوارەکە دروست دەکات و وا لە مەکسیک دەکات پارەی بدات». ئێنریکی پێنا نیتۆ سەرۆکی مەکسیک لەو کاتەدا ڕایگەیاندبوو کە مەکسیک پارەی دیوارەکە نادات. 

لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧، ترامپ فەرمانی جێبەجێکاری ١٣٧٦٧ی واژوو کرد، کە بە فەرمی حکوومەتی ئەمریکای ڕێنمایی کرد کە دەست بکات بە دروستکردنی دیوارێک بەدرێژایی سنووری ئەمریکا و مەکسیک بە بەکارھێنانی بودجەی فیدراڵی ئێستا. بیناسازی لە ساڵی ٢٠١٩ دەستی پێکرد، دوای ململانێیەکی سیاسی لەسەر بودجە، لەوانەش بەسەرچوونی تەرخانکردنەکان کە بووە ھۆی داخستنی حکوومەت بۆ ماوەی ٣٥ ڕۆژ و ڕاگەیاندنی باری نائاسایی نیشتمانی.

ئەمریکا بەربەستی نوێی بە درێژایی ٤٥٥ میل دروستکرد، کە ٤٩ لەو بەربەستانە پێشتر ھیچ بەربەستێکیان نەبووە. زۆربەی بەشەکانی دیکە لە سیاجێکی پۆڵا پێکھاتووە کە درێژییەکەی ٣٠ پێیە، کە پێشتر سیاجێکی بچووکتر ھەبوو بۆ ئەوەی ئۆتۆمبێلەکان نەچنە دەرەوە. جگە لەوەش، بە ھاندانی ترامپ، ڕێکخراوێکی تایبەت بە ناوی «ئێمە دیوارەکە دروست دەکەین«، دیوارێکی لەسەر موڵکی تایبەت لە نزیک شاری ئێل پاسۆ لە ویلایەتی تەکساس دروستکرد کە پێنج میل (٨ کیلۆمەتر) لە دیوارەکەوە دوورە.

جۆ بایدن سەرۆکی نوێی ئەمریکا سەرەتا لە ٢٠ی ١ی ٢٠٢١ باری نائاسایی نیشتمانی ڕاگەیاند و دروستکردنی دیواری ڕاگرت، بەڵام دواتر وەزیری ئاسایشی ناوخۆ ئاماژەی بەوەدا کە ڕەنگە دروستکردنی دیوار لەژێر ئیدارەی بایدندا بەردەوام بێت.   

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
حکوومەتی گشتی

وێنۆک|پۆستەری ئەڵمانی لە حکوومەتی گشتی**حکوومەتی گشتی** () کە **بە حکوومەتی گشتی ناوچەی داگیرکراوی پۆڵەندا** ناودەبرێت، ناوچەیەکی داگیرکراوی ئەڵمانیا بوو کە دوای داگیرکردنی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیای نازی و سلۆڤاکیا و یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٣٩ لە سەرەتای جەنگی جیھانی دووەمدا دامەزراوە. کۆماری دووەمی پۆڵەندی داگیرکراو بەسەر سێ زۆندا دابەشکرابوو: حکوومەتی گشتی لە ناوەند، ناوچە پۆڵەندییەکان کە لەلایەن ئەڵمانیای نازییەوە لکێندرابوون لە ڕۆژاوا و ئەو ناوچانەی کە لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە لکێندرابوون لە ڕۆژھەڵات. سنوورەکانی ناوچەکە لە ساڵی ١٩٤١دا، دوای لەشکرکێشی ئەڵمانیا بۆ سەر یەکێتیی سۆڤیەت، زۆر فراوانتر کرا، بۆ ئەوەی پارێزگای گالیسیایش بگرێتەوە.

«بڕیاری لکاندنی ئیدارەی خاکە داگیرکراوەکانی پۆڵەندا» ئەو بنەمایە بوو کە حکوومەتی گشتی لەسەری دامەزرا. ھیتلەر لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٩ بڕیارەکەی ڕاگەیاند و ئیدیعای ڕووخانی تەواوەتی حکوومەتی پۆڵەندای کرد. دادگای باڵای ئەڵمانیا ئەم پاساوەی بەکارھێنا بۆ دووبارە دانانەوەی ناسنامەی ھاووڵاتیانی پۆڵەندا، پێگەی بێ دەوڵەتی پێبەخشی بەپێی یاسای باری کەسی، جگە لەو ئەڵمانییانەی کە لەکاتی دوو شەڕەکەدا لە پۆڵەندا نیشتەجێ بوون، کە تاکە کەس بوون بە ھاووڵاتی ڕایشی سێیەم دادەنران، ئەمەش بێبایەخکردنی ئاشکرای یاسای نێونەتەوەیی پێکدەھێنا.

ئەڵمانیا حکوومەتی گشتی بەڕێوەدەبرد و دەیکردە یەکەیەکی کارگێڕی جیاواز بۆ مەبەستی لۆجستیکی تایبەت. کاتێک ھێزەکانی وێرماخت لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤١دا ھێرشی کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت (ئۆپەراسیۆنی باربارۆسا)، خاکی حکوومەتی گشتی فراوانکرا و ئەو ناوچانەی پۆڵەندا بگرێتەوە کە پێشتر لەلایەن یەکێتیی سۆڤیەتەوە لکێندرابوون. ئەڵمانییەکان لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا گەیشتنە ڕۆژھەڵاتی گالیسیا و لکێنرا بە پارێزگای گالیسیا. تا ساڵی ١٩٤٥، حکوومەتی گشتی زۆربەی ناوچەکانی ناوەڕاست و باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی پۆڵەندای پێش جەنگی جیھانیی (کە ئەمڕۆ ڕۆژاوای ئوکراینا دەگرێتەوە) و خاکی حکوومەتی گشتی نوێ شارە گەورەکانی وەک وارشۆ، کراکۆڤ، لڤۆڤ (ئێستا لڤیڤ، بە ئەڵمانی لێمبێرگ)، لوبلین، تێرنۆپیل، ستانیسلاڤۆ (ئێستا ئیڤانۆ-فرانکیڤسک)، درۆگۆبیچ، سامپەر و ئەوانی تر. ئەڵمانییەکان ناوی شوێنە جوگرافییەکانیان بە زمانی ئەڵمانی گۆڕی.

ئیدارەی حکوومەتی گشتی بە تەواوی لە بەرپرسانی ئەڵمانی پێکھاتبوو و ئامانجیش بریتی بوو لە کۆلۆنیکردنی ناوچەکە لەگەڵ دانیشتووانی ئەڵمانی و کۆیلەکردنی دانیشتووانی ناوخۆیی پۆڵەندی بە شێوەیەک کە دواجار ببنە ھۆی لەناوبردنی بایۆلۆجییان. بەرپرسانی نازی لە حکوومەتی گشتیدا بەنیازی ئەوە نەبوون لەکاتی شەڕدا دەسەڵات لەگەڵ دانیشتووانی ناوچەکەدا دابەش بکەن، بەبێ گوێدانە نەتەوە یان ئاراستەی سیاسی. دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا لە نامەنووسی دادوەریدا بە دەگمەن باسی پۆڵەندایان کردووە. تاکە شتێک کە باس لە پۆڵەندا کراوە، بانکی دەرکردنی پۆڵەندایە کە سەر بە حکوومەتی گشتییە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٩
تۆم بێرێک

**تۆماس جەی. بێرێک** () (لەدایکبووی ٢٨ی نیسانی ١٩٤٧) بازرگانێکی ملیاردێری ئەمریکییە، وەبەرھێنەرێکی تایبەتی خانووبەرەیە لە ئەمریکا و دامەزرێنەر و سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای کۆڵۆنی نۆرس ستار. دۆستێکی نزیک و ھاوپەیمانی سەرۆک دۆناڵد ترامپە، کە لە ھەواڵە تەلەڤیزیۆنییەکاندا نوێنەرایەتی ترامپی کردووە. ھەروەھا وەک سەرۆکی لیژنەی دەستبەکاربوونی ترامپ کاری کردووە. 

## ژیانی کەسی
بێرێک لە خێزانێکەوە ھاتووە کە باپیر و باپیریان لە لوبنانەوە کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا. لە ساڵی ١٩٦٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی باشووری کالیفۆرنیا (USC) تەواو کردووە، لەوێ ئەستێرەی تیپی ڕەگبی پاڵەوانێتی نیشتمانیی بووە. لە ساڵی ١٩٧٢ لە قوتابخانەی یاسای زانکۆی یوو سی ئێڵ ئەی و یوو ئێس سی خوێندوویەتی، لەوێ وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی پێداچوونەوەی یاسا کاری کردووە.

## ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
باپیر و باپیری بێرێک مەسیحی لوبنانی بوون کە لە ساڵی ١٩٠٠ لە شاری زەحلەی لوبنانەوە کۆچیان کرد بۆ ئەمریکا. بێرێک لە شاری کالڤەر سیتی لە ویلایەتی کالیفۆرنیا گەورە بووە، باوکی کارمەندی دووکانی خواردن بووە و دایکی سکرتێر بووە.

لە ساڵی ١٩٦٩ بێرێک بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە ئاداب لە زانکۆی باشووری کالیفۆرنیا (USC) بەدەستھێناوە، لەوێ لە تیپی ڕەگبی زانکۆ یاری کردووە. پاشان لە قوتابخانەی یاسای گۆڵد لە زانکۆی باشووری کالیفۆرنیا خوێندوویەتی، لەوێ سەرنووسەری ڕۆژنامەی پێداچوونەوەی یاسای باشووری کالیفۆرنیا بووە، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٢ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی سان دیێگۆ بۆ یاسا بەدەستبھێنێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن
پۆل:زیندووان
ڕێکخراوی سیاسی

**ڕێکخراوی سیاسی** ھەر ڕێکخراوێکە کە لە پرۆسەی سیاسیدا بەشداری بکات، لەوانە حیزبە سیاسییەکان و ڕێکخراوە ناحکومییەکان و گرووپەکانی داکۆکیکاری بەرژەوەندی تایبەت. ڕێکخراوە سیاسییەکان ئەوانەن کە سەرقاڵی چالاکییە سیاسییەکانن (بۆ نموونە، لۆبیکردن، ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی، ڕیکلامی ھەڵمەتی ھەڵبژاردن و ھتد) بە ئامانجی گەیشتن بە ئامانجە سیاسییە ڕوون و دیاریکراوەکان، کە بە شێوەیەکی گشتی سوود بە بەرژەوەندیی ئەندامەکانیان دەگەیەنن.

لەکاتێکدا حیزبەکان جۆرێکن لە ڕێکخراوە سیاسییەکان کە ڕەنگە بەشداری ھەندێک یان ھەموو ئەو چالاکییانە بکەن، بەڵام جیاوازن لەوەی کە بە شێوەیەکی گشتی سەرنجیان لەسەر پشتگیریکردنی کاندیدەکان بۆ پۆستی گشتی و بردنەوەی ھەڵبژاردنەکان و کۆنترۆڵکردنی حکوومەتە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆری ڕێکخراوەکان
پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکان
جون ڤۆن نیومان

**جۆن لویس ڤۆن نیومان** (بە ئینگلیزی : John Louis von Neumann) ، ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٠٣ - ٨ی شوباتی ١٩٥٧) بیرکارێکی هەنگاری-ئەمریکی و زانای فیزیا بووە. بەشداربووە لە دوو دەستکەوتە تەکنەلۆژییە هەرە بەرچاوەکانی سەدەی بیستەمدا: پەرەپێدانی بۆمبی ئەتۆمی و کۆمپیوتەری ئەلیکترۆنی. هەروەها دروستکەری تیۆری یاری بووە (لەگەڵ ئابووریناس ئۆسکار مۆرگنسترن)، بەشدارییەکی بەرچاوی لە توێژینەوەی میکانیکی کوانتەم و تیۆری کۆمەڵە و لقەکانی تری بیرکاریدا کردووە، و زۆر سەرکەوتووانە توێژینەوەی پاکی لەگەڵ توێژینەوەی کارپێکراو لە زۆرێک لە لقەکانی زانستدا تێکەڵ کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣
پۆل:مردووانی ١٩٥٧
پۆل:زانا جووەکان
پۆل:جولەکەکانی ئەشکەنازی ئەمریکی
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ھەنگاری-جولەکە
پۆل:پسپۆڕانی بواری بالیستیک
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
کۆمەڵکوژیی باریمۆ

**کۆمەڵکوژیی پاریمۆ** کۆمەڵکوژیی ٢٦ پیاوی بۆسنیک بوو لە گوندی پاریمۆ لە شارەوانی ڤیسێگراد لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٩٢ لەلایەن سوپای کۆماری سڕپسکا. زۆرینەی قوربانییەکان ژن و منداڵ بوون. تەواوی گوندەکە سووتا و وێران بوو، بینا ئاینییەکانیش لەوە بێبەری نەبوون.  ھانکا ھالیلۆڤیچ لەدایکبووی ساڵی ١٩٠٠ بەتەمەنترین قوربانی کۆمەڵکوژییەکە بووە، لەکاتێکدا بچووکترین قوربانیش فەزیلە باچێرێک بووە کە لە ساڵی ١٩٨٠ لەدایکبووە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا لە ١٩٩٢
پۆل:توندوتیژی دژی ژنان لە ئەورووپا
سیاسەتی کۆمکاری عەرەبی

کۆمکاری عەرەبی ڕێکخراوێکی سیاسییە کە ئامانجی یارمەتیدانی ئەندامەکانیەتی لە ڕووی ئابوورییەوە، و چارەسەرکردنی ململانێکانی نێوانیان بەبێ ئەوەی داوای یارمەتی دەرەکی بکات. خاوەنی توخمەکانی پەرلەمانی نوێنەری دەوڵەتە، لەکاتێکدا پرسەکانی کاروباری دەرەوە بەزۆری لەژێر چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکاندا مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمکاری عەرەبی
ھاشم عەقراوی

**ھاشم حەسەن عەقراوی** شەڕکەر و خەباتکەرێکی کوردی عێراقە لە ساڵی ١٩٥٨ وە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستانە، لە ساڵی ١٩٧٠ پارێزگاری دھۆک و لە ساڵی ١٩٧٤ پارێزگاری بابل بووە، دواتر لە ساڵی ١٩٧٧ پۆستی وەزیری شارەوانیی وەرگرتووە، لە ساڵی ١٩٨٠ وەک وەزیری دەوڵەت کاری کردووە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:مردووانی ١٩٩٠
پۆل:وەزیرانی حکوومەتی عێراق
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پەیمانگای ئایینناسی

[وێنۆک|دیمەنی ڕۆژھەڵات لە ناوەوەی قوتابخانەی ئایینناسی لە کتێبخانەی بۆدلیان، [ئۆکسفۆرد، ئۆکسفۆردشایەر، ئینگلتەرا]]
**پەیمانگای ئایینناسی**  یان **پەیمانگای ئیلاھیات**  دامەزراوەیەکی پەروەردەییە کە فێری کتێبی پیرۆز و لاھووت بە خوێندکاران دەکات، و بە گشتی ئامادەیان دەکات بۆ دەستنیشانکردن بۆ ئەوەی وەک ڕۆحانییەکان بە پلەی ئەکادیمی یان قەشەیی خزمەت بکەن. () بنەچەکەی () وەردەگێڕدرێت بۆ «شوێنی تۆو»، لە بەڵگەنامەی ئەنجومەنی ترێنتدا بە ناوی «Cum Tenencentium aetas» باسی لێوە کراوە کە داوای دامەزراندنی یەکەم دامەزراوەی ئیلاھیاتی کردووە. لە ڕۆژاوا () ئێستا بۆ پەیمانگا کاسۆلیکییەکان و فراوانتر بوون بۆ ئەوەی تایەفەکانی تری مەسیحی و دامەزراوە جوولەکەکانی ئەمریکا بگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی قوتابخانە
پۆل:جۆرەکانی زانکۆ و کۆلێژ
سرێچکا

**سرێچکا** یان **سرێشکا** گوندێکە دەکەوێتە قەزای تلکێف لە پارێزگای دھۆک لە ھەرێمی کوردستان. و خەڵکی ئایینی ئێزیدی تێیدا نیشتەجێن. گوندەکە بە دووری ١٣ کم لە باشووری ئەلقۆش و ٦ کم لە باکووری تەلسقۆف لە دەشتی نەینەوا و بە یەکێک لە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق دادەنرێت لە نێوان حکوومەتی ناوەندی و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. 

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
ھێرشەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان ١٩٨٤

لە ١٥ی ئابی ١٩٨٤ پەکەکە بە سەرۆکایەتی مەحسووم کۆرکماز (ناسراو بە «ئاگیت») ھێرشەکانیان دەستپێکرد کە سەرەتای قۆناغی کۆتایی ململانێی کوردەکانی تورکیا بوو. لە کۆتایی کۆنگرەی پەکەکە کە لە ٢٠ تا ٢٥ی ئابی ١٩٨٢ لە دەرعا لە سووریا بەڕێوەچوو، پەکەکە بڕیاریدا کە دەست بکات بە ئامادەکاری بۆ یاخیبوون لە ناوخۆی تورکیا. کەمپی مەشق و ڕاھێنان لە سووریا و لە دۆڵی بیقاع لە لوبنان کرایەوە و تیمەکان ڕەوانەی سنوورەکان کران بۆ ئەوەی پەیوەندی لەگەڵ دانیشتووانی ناوچەکەدا دروست بکەن. دوای چەندین ساڵ لە ئامادەکاری، پەکەکە یەکەم ھێرشی گەورەی خۆی لە ١٥ی ئابی ١٩٨٤ دەستپێکرد. ئەم ھێرشە لەلایەن دامەزرێنەری باڵی سەربازیی پارتی کرێکارانی کوردستانەوە سەرپەرشتی کرا.

ھێزەکانی پەکەکە ھێرشیان کردە سەر بنکەی جەندرمە لە شاری ئیروە لە سێرت و لە ئەنجامدا سەربازێکی جەندرمە کوژران و شەش سەرباز و سێ ھاووڵاتی مەدەنی بریندار بوون. ھاوکات ھێزەکانی پەکەکە ھێرشیان کردە سەر دامەزراوەیەکی جەندرمە و شوێنی نیشتەجێبوونی پۆلیس و بنکەیەکی جەندرمە لە شەمزینان، حەکاری بەھۆیەوە دوو پۆلیس کوژران و ئەفسەرێکی پۆلیس و سەربازێکیش بریندار بوون.

سەرەتا دەسەڵاتدارانی تورکیا ئەم ھێرشانەیان بە جددی وەرنەگرت، بەڵام دوای ھێرشەکە لە ١٧ی ئابدا ھەڵکوتانە سەر بنکەیەکی پۆلیس لە سێرت کە بە خێرایی ھێرشێک بەدوای خۆیدا ھێنا کە سێ سەربازی پاسەوانی سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ کەنعان ئیڤرێن لە یووکسکۆڤا کوژران و لە بۆسەیەکی دیکەش کە ٨ سەربازی تورکی لە چەلێ، لە ساڵی ١٩٩٩دا کوژران پارێزگای حەکاری.

توندوتیژیی یاخیبووان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا دوای ھێرشەکان لەو وڵاتە زۆرینەی کوردە پەرەی سەندووە. لە شەڕی نێوان ١٥ی ئابی ١٩٨٤ و ١٩٩١دا نزیکەی ٢٥٠٠ کەس کوژران. ئەم ژمارەیە لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ١٩٩٢ بۆ ١٧ ھەزار و ٥٠٠ کەس بەرزبووەوە و دەوڵەتی تورکیا ژمارەی ئەو کەسانەی کە بەھۆی یاخیبوونەکەوە کوژراون تا مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٨ بە ٤٤ ھەزار کەس دەخەمڵێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای ھەکاری