open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مۆبی دیک

**مۆبی دیک** (بە ئینگلیزی: Moby Dick) ڕۆمانێکە لە بەرھەمەکانی ڕۆماننووسی ئەمریکی ھێرمێن مێلڤێل، لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨٥١ چاپ و بڵاوکرایەوە. چیڕۆکەکەی لەبارەی سەرکێشی نێوان مرۆڤ و نەھەنگێکە بە ناوی مۆبی دیک (Moby Dick) کە ڕوبەڕوبونەوەیەکی مرۆڤ نیشان دەدات بەرامبەر ئەو ژینگەیەی کە لە نێویدا دەژیت، کە بەرجەستەی پڕۆژەیەکی ئەمریکی دەکات بۆ ڕووبەڕوبونەوەی کار و خۆسەپاندنی بەسەر جیھان لە نێوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەم وەک ئیمپراتۆرییەتیی جیھان و (ئیمپریالی ئەمێریکی) بەھێز و توانا.

## شوێنی لە وێژەی جیھان
ئەم ڕۆمانە پێگەیەکی زۆر بەرزی لەنێوان وێژەی کلاسیکیی جیھانیدا گرتووە. جگە لە ڕووە داستانییەکەی لەبارەی سەرکێشی نێوان مرۆڤ و نەھەنگ، بەرجەستەی خودی کەسایەتیی نووسەرەکە دەکات کە تەواوی ژیانی لە خاڵێکی گومرگی بە فیڕۆ دەدات و لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەم بەبێ ناوبانگی سەردەنێتەوە. دوای ٦٠ ساڵ لە چاپکردنی ئەم کتێبە کە ھیچ بەرھەمێکی ھاوشانی لە چاپنەدرا لە ١٩٠٧ زنجیرەیەک لە ڕۆمانە داستانەکانی (ئێڤری مان لایبراری) بەناوبانگ دەرچوون. ئەم ڕۆمانە مەزنە بەبێ بەھا مایەوە تا بیستەکانی سەدەی ڕابردوو کاتێک لێکۆڵەرانی زانکۆ و ڕەخنەگرانی وێژەیی ھەستان بە نووسین و لێکۆڵینەوە لەبارەی ئەم بەرھەمە ناوازەیە کە لە سەدەی نۆزدەیەم نوسراوەتەوە، و کردیان بە یەکێک لە شاکارە بەرزە جیھانییەکان.

ئەکتەری بەناوبانگ (گریگۆری بیک) ھەستا بە گێڕانی ڕۆڵێک لە فیلمێکی سینەمایی بەناوی Moby Dick کە ڕۆڵی کەسایەتییەکی دەبینی بەناوی «ئاخاب» کە کەسێکی سەرگەردان بووە بەدوای مۆبی دیک و دیتنی. ئەم فیلمە خاوەنی چەندین خەڵاتی سینەمایییە.

دووبارە لە ئینگلتەرا لە ٢٠١٥ ھەمان ڕۆمان کرایەوە فیلم لەژێر ناوی: *لەنێو دڵی دەریا* (*In the heart of the sea*)، لە دەرھێنانی ڕۆن ھاوارد و بەرھەمھێنانی ئەماندا سیلڤەر، ڕیک جاڤا و چارڵز لیڤت و پاڵەوانیی کریس ھێمسوۆرت، بێنیامین وەیکەر، جۆردی مۆڵا و ویلیان مێرڤی. فیلمەکە بۆ یەکەم جار لە ٢ی کانوونی یەکەم ٢٠١٥ پەخش کرا لە ئینگلتەرا.

## وێنەیەک لە ڕۆمانەکە

File:Moby Dick p510 illustration.jpg|وێنەی مۆبی دیک کە بەرجەستەی چیرۆکی ناو ڕۆمانەکە دەکات لە چاپەکانی یەکەمین ١٨٩٢.
File:Moby Dick final chase.jpg|وێنەی مۆبی دیک کە بەرجەستەی چیرۆکی ناو ڕۆمانەکە دەکات لە چاپەکانی یەکەمین ١٩٠٢.


## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیا ئینگلیزی

پۆل:ڕۆمانەکان
پۆل:ڕۆمانەکانی ١٨٥١
پۆل:ئەو ڕۆمانانەی کراونەتە کۆمیک
عەریب کوڕی سەعید قورتوبی

**عەریب کوڕی سەعید قورتوبی** گوتراویشە **عەریب کوڕی سەعد قورتوبی**، پزیشک و مێژوونووسی ئەندەلوسی.

## ژیان
عەریب سەربە خێزانێکە لە (موەلەدەکان؛ خەڵکی ڕەسەنی ئەندەلوس کە موسڵمان بوون) لە قورتوبە نیشتەجێ بووە. خەلیفە عەبدولڕەحمان ناسڕ لیدینیللا ساڵی ٣٣١ کۆچی بەکاریھێناوە لەسەر ئۆسۆنا، پاشان خەلیفە ئەلحەکەمی دووەم بە نووسەر دایناوە. عەریب لە ٣٦٩ ھیجری کۆچی دوایی کردووە.
## پاشماوە
عەریب وەکو پزیشکێک و مێژوونووسێک چەند کتێبێکی بەناوبانگی ھەیە وەک:
* (تقويم قرطبة) لە ٣٤٩ی کۆچی نوسیویەتی.
* (خلق الجنين وتدبير الحبالى والمولودين)
* (عيون الأدوية)

## سەرچاوە
ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
بڵاوکردنەوەی فیلم

**بڵاوکردنەوەی فیلم** یان **دابەشکردنی فیلم** (بەئینگلیزی: Film distribution) پڕۆسەیەکە بۆ گەیشتنی فیلم بە بینەر. بڵاوکردنەوەی فیلم لەلایەن کۆمپانیای تایبەتییەوە دەکرێت کە زۆرجار ئەو کۆمپانیایە دەسەڵاتی بڵاوکردنەوەی ڕۆژی بڵاوکردنەوەی فیلمەکە لە سینەما و بڵاوکردنەوەی وەشانی دی ڤی دی (DVD) و بلوڕەی هەروەها پەخشی تەلەفزیۆنیشی لەژێردەستە، زۆربەی کۆمپانیاکانیش سەرەتا فیلمەکە لە سینەما بڵاودەکەنەوە بەوەی زۆرترین داهات لەو ڕێگایەوە کۆدەکرێتەوە. بڵاوکردنەوەی فیلم جیاوازە لە بەرهەمهێنانی فیلم.

کۆمپانیای بڵاوکەرەوەی فیلمەکە بەرپرسە لە بەبازاڕکردنی فیلمەکە. لەم دواییانە کۆمپانیاکانی بڵاوکردنەوەی فیلم، کورتە ڤیدیۆیەکی فیلمەکە (Trailer) پێش دەرچوونی فیلمەکە بڵاودەکرێتەوە ئەمەش بۆ ڕاکێشانی بینەرە.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیلمسازی
پۆل:بڵاوکردنەوەی فیلم
پۆل:دابەشکردنی فیلم
چوار کردەی سەرەکی

لە بیرکاریدا، چوار کردەی کۆکردنەوە، لێدەرکردن، دابەشکردن، لێکدان، بە **چوار کردەی سەرەکی** ناسراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:چوار کردەی سەرەکی
پۆل:ماتماتیکی سەرەتایی
پۆل:لێکدان
ھەورەبان

300px|وێنۆک|ھەورەبانێک
**ھەورەبان** بەرزترین بەشی خانووێکە، کە ڕاستەخۆ دەکەوێتە ژێر بانی خانووەکە، بە زۆری یەک پەنجەرەی بچووی ھەیە، و بۆ گەیشتن پێی کەڵک لە پەیژە وەردەگیرێت. ھەندێک جار بەکاردەھێندرێت وەکوو کۆگا. ھەندێک خەڵکیش وەکوو ژووری نووستن بەکاری دەھێنن. گەیشتن بە ھەورەبان کارێکی قورسە، ھەر لەبەرەوەیە زۆربەیان فەرامۆشدەکرێن و بەکارناھێندرێن. ئەوان دەتوانن یارمەتی مانەوەی پلەی گەرمیی خانووەکان بە جێگیری بدەن.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە، ئابی ٢٠١٦.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:خانووەکان
پۆل:ژوورەکان
پۆل:دیوەکان
فانکشنی یەکبەیەک

وێنۆک|نموونەی فانکشنێکی یەکبەیەک
thumb|فانکشنێک کە یەکبەیەک نییە
وا دابنێ f:X\to Y فانکشنێک بێت. بە فانکشنی f دەوترێت **فانکشنی یەکبەیەک**، ئەگەر ھەر ئەندامێکی (دانەیەکی) y  لە مەوداکەی بە تەنھا ئەندامێکی x  لە بوارەکەی بەسترابێت، بە واتایەکی تر ئەگەر بۆ ھەر دوو ئەندامی x1,x2∈X، ئەم ھاوکێشە پاسادان بێت
(f(x1)=f(x2 ئەوا
x1=x2
بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەردەبڕێت:

:\forall x_1,x_2\in X:(f(x_1)=f(x_2)\Rightarrow x_1=x_2)

ھەندێک جار فانکشنی یەکبەیەک بە **1-1** ھێما دەکرێت.

## سەرچاوەکان
بیرکاری ١٢ - کتێبی قوتابی، بڵاوکار: کۆمپانیای جیۆپرۆجێکتس

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فانکشنە بیرکارییەکان
پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
سوھەیل نەفیسی

**سوهەیل نەفیسی** گۆرانیبێژ و گیتارژەنی ئێرانیە. لە ساڵی ١٣٤٦ی هەتاویدا لەدایکبووە. خۆی بۆی فێری مۆسیقا بووە. مۆسیقای نەفیسی بە هۆی ژیانی لە باشووری ئێران تێکڵاوی مۆسیقای ئەو ناوچە بووە. نەفیسی بە هۆی ئەلبۆمی "ڕیرا"وە لە کۆمەڵگای ئێرانیدا ناوی دەرکرد.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ٢ی ئاگستی ٢٠١٦

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
ئەبوولفەزل حارسی

**موحەممەد بن عبدولکەریم بن عەبدولڕەحمان حارسی**، *([[عەرەبی]]: أبو الفضل الحارثي)*، پزیشک و ئەندازیار و بیرکاریزان و گەردوونناس و شاعیر و ڕێزمانزانی موسڵمان بوو، لە دیمەشق لە ساڵی ٥٢٩ی کۆچی لەدایکبووە و ھەر لەوێش ژیاوە و لە ساڵی ٥٩٩ ھیجری کۆچی دوایی کردووە.
## ژیان
سەفەری کردووە بۆ میسڕ شتێکی لە حەدیس گوێ لێ بووە لە شێخکانی، حارسی بەناوبانگ بوو بە پزیشکیی و بیرکاری و ئەندازە و گەردوونناسی، سەرقاڵیش بووە بە وێژە و ڕستەناسی، ھۆنراوەشی دەنووسی. حارسی بە ئەندازیار ناسراوبوو بەھۆی زانینەکەی لە ئەندازەدا پێش زانینی پزیشکیی، تەنانەت ئەو لە سەرەتای ژیانیدا دارتاش بوو، دەستێکی باڵای ھەبو لە دارتاشیدا کە خەڵک حەزیان بە کاری دەکرد.

سەرەتای سەرقاڵ بوونی بە زانست ئەوە بوو کە چوو بۆ فێربوون لای ئیقلیدس تا شارەزاتر بێت لە دارتاشی، ھەرچەندە ئەو کاری دەکرد، بەڵام چەند شتێکی لە ئیقلیدیس لەبەر دەکرد و شیکاری دەکرد لە کاتی پشووەکانی، تا کتێبی ئیقلیدیسی ھەمووی شیکار کرد و بە تێگەیشتنێکی جوان تێیگەیشت، ھەروا سەیری کتێی مەجستیشی کردووە شیکاریشی بۆ کردووە. پزیشکیشی لە لای ئیبن ئەبیلحەکەم خوێندووە، پزیشکێکی بەناوبانگ بوو لە سەردەمەکەیدا، زۆر چاک بو لە کارەکانی و چارەسەرکەرێکی چاک بوو. حارسی گرنگی بە دەرمانە تاکەکان داوە و کتێبێکی لەسەر نووسیوە بە ڕیزبەندیەکی ئەلفوبێیی، سەرقاڵیش بووە بە گەردوونناسی و کتێبیشی لەسەر ھەیە، کتێبێکیسی ھەیە لەسەر سیاسەت.

## بەرهەمەکان
* (رسالة في معرفة رمز التقويم)
* (مقالة في رؤية الهلال)
* (في السياسة والحرب)

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی
* أبو الفضل الحارثي

پۆل:خەڵکی دیمەشق
فانکشنی گشتگر

[وێنۆک| فانکشنێکی گشتگر لە بواری
<math>X</math> بۆ مەودای <math>Y</math>. هۆکاری گشتگربوونی ئەم فانکشنە ئەمەیە کە بۆ هەر <math>y</math> لە کۆمەڵەی [مەودا (ماتماتیک)|مەودا لانیکەم خاڵێکی x لە بواری فانکشنەکەدا هەیە کە پاسادانی f(x)=y دەکات.]]
بە فانکشنی f لە کۆمەڵەی A  بۆ کۆمەڵەی B دەوترێت فانکشنێکی گشتگر ()، ئەگەر مەوداکەی دانەکانی B  بە تەواوی بگرێتەوە.
## نموونە
*فانکشنی f:R \to R بە ڕێسای f(x) = 2x + 1 گشتگرە، لەبەر ئەوەی بۆ ھەر ژمارەیەکی ڕاستەقینەی y،  x=(y - 1)/2 بوونی ھەیە، کە ھاوکێشەی f(x)=y پاسادان دەکات.
*فانکشنی g:R \to R بە ڕێسای g(x) = x^2\,، گشتگر نییە لەبەر ئەوەی ھیچ ژمارەیەکی ڕاستەقینە وەک x بوونی نییە کە x² = -۱.
## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فانکشنە بیرکارییەکان
پۆل:ژمێرەی جیاکاری و تەواوکاری
پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
ئیبراھیم خوەشنەوا

**ئیبراھیم خوەشنەوا** یان **ئیبراھیم خۆشنەوا** (؟ لە کرماشان - ؟ لە ؟)، (بە فارسی: *ابراھیم خوشنوا*) ھونەرمەندی گۆرانیبێژێکی کوردی خەڵکی شاری کرماشان بوو کە بە زاراوەی کوردیی کرماشانی گۆرانیی خوێندووە.

## ژیان و چالاکیی ھونەری
ئیبراھیم خوەشنەوا لە دەھەی ١٣٥٠ی ھەتاوی دەستیکرد بە ھاوکاری لەگەڵ ئۆرکێسترای ڕادیۆی کوردیی کرماشان و بە بڵاوکردنی چەندین گۆرانیی کوردی لەنێو خەڵکی کرماشان بەناوبانگ بوو. خوەشنەوا لە ڕادیوی کرماشاندا لەگەڵ ھونەرمەندەکانی وەکوو حەسەن زیرەک، حیشمەتوڵڵا لوڕنەژاد، ئیسماعیل مەسقەتی و موجتەبا میرزادە ھاوکاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری
محەممەد عەلی پاشا بەقلی

**موحەممەد عەلی کوڕی عەلی فەقیھ بەقلی کوڕی موحەممەد فەقیھ بەقلی**، *([[عەرەبی]]: محمد علي باشا البقلي)*، نەشتەرگەرێکی میسری موسڵمانە، لە ساڵی ١٨١٣ز لەدایکبووە.

## ژیان
موحەممەد عەلی لە گوندی (زاوية البقلي) لەدایکبووە لە پارێزگای (المنوفية) لە ساڵی (١٨١٣ زایینی/١٢٢٨ کۆچی)، لەبەرکردنی قورئان و خوێندنی سەرەتایی لە گوندەکەی فێربووە، پاشان لە تەمەنی ٩ ساڵیدا چووە قوتابخانەی (ئەبو زەعبەل) و ٣ ساڵ تێدا خوێندوویەتی، پاشان ھەڵبژاردنی کەوتە سەر کە ببێتە قوتابیە یەکەمەکانی قوتابخانەی پزیشکیی لە کاتی دامەزراندنی لە ساڵی ١٨٢٧ لەسەر دەستی ئەنتوان کلۆت، وە لە ساڵی ١٨٣٢ بەقلی لەگەڵ دوازدە ھاوڕێی سەفەریان کرد بۆ فەڕنسا و لەوێ چووەتە قوتابخانەی پزیشکیی پاریس و زۆر ھەوڵ و تێکۆشانی دا بۆ بەدەست ھێنانی زانست، وە مامۆستاکانیشی گەواھیان داوە کە لە ھەموو قوتابیەکان باشتر بوو ئەگەرچی لە ھەموویان بچووکتر بوو. 
بەقلی گەڕاوە بۆ میسڕ، تا بکرێ بە مامۆستای نەشتەرگەریی لە قوتابخانەی پزیشکیی، ھەروا بەمە ناوبانگی زۆری دەرکرد، چاشان قوتابخانەی پزیشکیی تێکدرا لە سەردەمی عەباس پاشای یەکەم، پێش ئەوەی دووبارە چاک بکرێتەوە لە سەردەمی سەعید پاشا، کە کردی بە وەکیل بۆ قوتابخانە و پزیشکی تایبەتی خۆی، وە لە سەردەمی ئیسماعیل پاشا کرا بە سەرۆکی قوتابخانە و نەخۆشخانە. ھەروەھا کوڕەکەشی ئەحمەد حەمدی بەقلی وەکو خۆی پزیشکە.

بەقلی لەگەڵ لەشکری میسڕی سەفەری کرد بۆ ئیتیۆپیا (حەبەشە) کە بەشداربوو لە جەنگی حەبەشە، ھەر لەوێ کۆچی دوایی کرد لە ساڵی (١٨٧٦ زایینی/١٢٩٣ ھیجری).

## بەرھەمەکان
* (نشر الكلام في جراحة الأقسام) کە چاپ نەکراوە.
* (غاية الفلاح في فن الجراح) لە دوو بەرگدا.
* (غرر النجاح في أعمال الجراح) لە دوو بەشدا.
* (روضة النجاح الكبرى في العمليات الجراحية الصغرى)
## ڕۆژنامەی ئەلیەعسوب
موحەممەد عەلی ڕۆژنامەیەکی مانگانەی دەرکرد بەناوی ئەلیەعسوب لە ساڵی ١٨٦٥ز، کە یەکەم ڕۆژنامەی پزیشکیی بوو بە زمانی عەرەبی.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی
* سایتی المعرفة
* محمد علي البقلي

پۆل:پزیشکە میسرییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٣
پۆل:مردووانی ١٨٧٦
ڕووخاندن

200px|وێنۆک|ھەڵکۆڵەرێکی ملبەرز خەریکی ڕووخاندنی باڵاخانەیەکە.
وێنۆک|ڕووخاندنی بینایەکی گەورە لەڕێی تەقاندنەوەوە.
**ڕووخاندن** بریتییە لە کرداری بەردانەوەی بیناکان. ڕووخاندن جودایە لە ھەڵوەشاندنەوە، کە تێیدا بە وریایی بەشەکانی بینایەک لێکدەکرێنەوە بۆ بەکارھێنانەوەیان. بۆ بینا بچووکەکان، وەک خانووەکان ڕووخاندن کارێکی سادە و ئاسانە. ئاسایی بیناکان لەڕێی ھەڵکۆڵەر، شۆفەڵ و کرێنەکانەوە بەردەدرێنەوە و خاپووردەکرێن. ھەندێک ئامێری تایبەتی تریش بەکاردەھێندرێن. بۆ بینا گەورە و بەرزەکانیش ئەو کرێنانە بەکاردێن کە تۆپی گەورەیان پێوەیە، یان لەڕێی ماددە تەقێنەرەوەکان کارەکە دەکرێت، لە کاتی بەکارھێنانی ئەو ماددانە گەر کارەکە بە دروستی بکرێت، ئەوا ھیچ زیانێک بە بیناکانی دەوروبەری ناگەیەنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕووخاندن
پۆل:ئەندازیاریی بینا
پۆل:خانووەکان
ئەحمەد حەمدی بەقلی

**ئەحمەد حەمدی کوڕی [[موحەمەد عەلی پاشای بەقلی|موحەمەد عەلی پاشا]] کوڕی عەلی بەقلی** پزیشکێکی میسڕیە زانایە بە نەشتەرگەری.

## بەرهەمەکانی
* (تحفة الحبيب في العمليات الجراحية والأربطة والتعصيب)
* (الراحة في أعمال الجراحة)
* (التحفه العباسية في الأمراض التصنعية والإدعائية)

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:پزیشکە میسرییەکان
ماددەی بینا

300px|وێنۆک|کۆنکریت و شیشی کانزایی کە ماددەی دەستکردن، بەکاردێن بۆ داپۆشینی زەوی.
**ماددەی بینا** ھەر ماددەیەکە کە بەکاربھێندرێت بۆ مەبەستەکانی دروستکردن. کۆمەڵێک ماددەی بەخۆدروستبووی سروشتی، وەکوو گڵ، لم، دار و بەرد، و ھەتا گەڵاکانیش بەکاردەھێندرێن بۆ دروستکردنی بیناکان. وەک بەشێک لەو ماددە سروشتییانە، کۆمەڵێک ماددەی دەستکردی مرۆڤیش بەکاردەھێندرێن. خشت، کۆنکریت، شووشە، ستیل، پلاستیک و کۆمەڵێک ماددەی تر دروستکراوی مرۆڤن، ئەو ماددە دەستکردانە لە ماددە سروشتییەکان دروست دەکرێن، بۆ نموونە؛ خشت لە گڵ، و ستیل لە ئاسن و کاربۆن دروست دەکرێت.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە، ئابی ٢٠١٦.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ماددەکانی بینا
پۆل:خانووەکان
ئیبن کەشکاریا

**ئەبوو یەحیا بن کەشکاریا** پزیشک و زانای عەرەبی موسڵمان بەناوبانگ لە سەدەی چوارەمی کۆچی و لە بەغدا و حەلەب کاری کردووە، لای سینان کوڕی قوڕڕە خوێندویەتی، ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە لە کتێبەکەیدا (عيون الأنباء في طبقات الأطبّاء) باس کردووە کە پزیشکێکی زانا و بەناوبانگ بوو بە چاکیەکەی لە پزیشکیی.

## سەرچاوە
* ویکیپیدیای عەرەبی
ئەلفوبێی ھزری مرۆڤ

**ئەلفوبێی ھزری مرۆڤ** (بە لاتین: *alphabetum cogitationum humanarum*) تێگەیشتەیەکە لە بنەڕەتدا لە لایەن «گۆتفرید لایبنیتس»ەوە پێشنیار کراوە و، ڕێگایەکی گشتی دەنێتە بەر پێ بۆ نواندن و شیکردنەوەی ئیدیاکان و پەیوەندیەکان بە لەیەککردنەوەی پارچە پێکھێنەرەکانیان. ئەو بڕوای وا بوو ھەموو ئیدیاکان لە ژمارەیەک ئیدیای سادەتر پێک ھاتوون کە ئەکرێ بە پیتێک بنوێنرێنەوە.

## پەراوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:فەلسەفەی زمان
پۆل:گۆتفرید لایبنیتس
مەودا (ڕوونکردنەوە)

* مەودا (ماتماتیک)
* مەودا (ئامار)
* مەودا (دووری)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
حارس کوڕی کەلەدە

**حارس کوڕی کەلەدە کوڕی عەمر کوڕی عەلاج کوڕی ئەبی سەلمەی سەقفی** *([[عەرەبی]]: الحارث بن كلدة بن عمرو بن علاج بن أبي سلمة الثقفي)*، ناسراو بە (طبيب العرب/پزیشکی عەرەب) خەڵکی تائیفە پێش هاتنی ئیسلام لەدایک بووە و دواتر موسڵمان بووە. و چووەتە وڵاتی فارس، پزیشکیی لە چەند پزیشکێکی گوندیساپوور فێربووە، ئیبن جولجول لە کتێبەکەیدا (طبقات الأطباء والحكماء) وتویەتی کە ئەو لە یەمەن و وڵاتی فارس فێربووە، فێری ناسینی دەرد و دەرمان بووە پێش بڵاو بونەوەی ئیسلام لە حیجاز کە ئەهلی فارس گەواهیان داوە بە زانینەکەی، ماڵ و سامانیشی پێ وەدەست هێناوە، دواتر گەڕاوەتەوە تائیف و لەوێش ناوبانگی دەرکرد.
## زانایی
دکتۆر محەممەد عریفی دەڵێ: «حارس کوڕی کەلەدە شارەزا بوو لە پزیشکیی هەتا ئەگەر دەموچاوی نەخۆشێکی ببینیبایە بڕیاری لەسەر نەخۆشیەکەی دەدا بێ پشکنین و شتی لەو جۆرە، گێڕدراوەتەوە کە ئەو بە شارەزاییەکەی لە پزیشکییدا ڕۆژێک لەگەڵ ئەبووبەکر خواردنێکیان خوارد کە ئەو خواردنە ژنێکی جولەکە درووستی کردبوو، جا کاتێک خواردیان حارس کوڕی کەلەدە بە ئەبووبەکری وت: ئەی ئەبووبەکر ئێمە لەو خواردنەدا ژەهری ساڵێکمان خوارد، واتە ژەهرێک کە دەردەکەوێ دوای ساڵێک، جا کاتێک ساڵێکی ڕێک تێپەڕ بوو، ئەبووبەکر و حارس لە یەک ڕۆژدا کۆچی دواییان کرد»

## سەرچاوە
* د.العريفي قصة الحارث بن كلده خبير بالطب سم سنه
* شذرات 

پۆل:مردووانی ٦٣٥
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٣٠
پۆل:ھاوەڵەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:حیجاز
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ڕوفەیدە ئەسلەمیە

**ڕوفەیدەی کچی سەعدی ئەنساڕی** (عەرەبی: رفيدة الأسلمية) یەکەم پزیشکی موسڵمانی ژنە، یەکێکیش بوو ھاوەڵانی پێغەمبەر موحەممەد «د. خ.».

## ژیان و پیشە
لە یەسریب لەدایکبووە، خاتوو ڕوفەیدە یەکەم پزیشکی موسڵمانی ئافرەتە، شارەزاییەکەی ناسراو بوو، یەکێ بوو لە ئافرەتە ڕێزدارەکان، خوێندەوار و زیرەک بوو، ماڵ و سامانی ھەبوو کە لە کارەکەیدا خەرجی دەکرد لە زۆر لە جەنگەکانی موسڵمانان بەشداری کردووە و لە شەڕی خەیبەر و شەڕی خەندەقیش کە خێمەیەکی فریاگوزاری ھەبوو بریندارانی جەنگی تیادا چارەسەر دەکرد، تەنانەت بە «الفدائیە»ش ناسراو بوو چونکە دەچۆ ناو جەنگەکە برینداری ھەڵدەگرتەوە و فریای دەکەوت، ڕوفەیدە لە شەڕەکان دەھاتە دەرەوە و خێمەکەی لەگەڵ خۆی دەگواستەوە لەگەڵ ھەموو پێداویستسەکانی، ھەروا چەند ئافرەتێکی ھاوەڵی تریشی لەگەڵ بوو یارمەتیان دەدا، ڕوفەیدە تەنھا لە کاتی شەڕدا پزیشک نەبوو بەڵکو لە کاتەکانی تریش ھەروا بوو.

## سەرچاوەکان
* رفيدة الاسلمية
* دار الفتوى - رفيدة بنت سعد الأنصارية
* رفيدة الأسلمية.. الممرضة الأولى في الإسلام
* رفيدة الأسلمية أول ممرضة في الإسلام

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٢٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
بالۆن دۆر ١٩٥٧

لەو ساڵەدا ۲۳ یاریزان رکابەرییان دەکرد لەسەر بەدەستھێنانی خەڵاتەکە بەڵام لەکۆتاییدا یاریزان ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ بووە باشترین یاریزانی جیھان و خەڵەتەکەی بەدەستھێنا، دوای ئەوەی لەلایان دەنگدەرانەوە ۷۲ خاڵی وەرگرت، دی ستیڤانۆ بەجیاوازییەکی زۆر لەپێش ئەوانی تربوو نزیکترین یاریزان لە دی ستیڤانۆ وۆلڤەر ھامپتۆن بوو کە تەنیا ۱۹ خاڵی وەرگرت.

## ریزبەندی پاڵێوراوانی خەڵەتەکە
* ئەلفرێدۆ دی ستیڤانۆ     (۷۲ خاڵ)
* وۆڵڤەر ھامپتۆن    (۱۹ خاڵ)
* بێلی رایت    (۱۹ خاڵ)
* دۆنکان ئێدوارد    (۱٦ خاڵ)
* رایمۆند کوپا    (۱٦ خاڵ)
* لاسلۆ کوبالا    (۱۵ خاڵ)
* جۆن چارڵز    (۱٤ خاڵ)
* ئێدوارد    (۱۲ خاڵ)
* تۆمی تایلۆر    (۱۰ خاڵ)
* جۆزێف بۆزیک    (۹ خاڵ)
* ئیگۆر نیتۆ    (۹ خاڵ)

## سەرچاوە
http://www.francefootball.com/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تۆپی زێڕین
ئیسحاق کوڕی حونەین

**ئەبو یەعقوب ئیسحاق کوڕی حونەین کوڕی ئیسحاق عیبادی**، پزیشکێکی عەرەبی زۆر بەناوبانگ لە سەردەمەکەیدا، لە وەرگێڕان و زانینی لە زماندا کە کتێبی یۆنانی وەردەگێڕا بۆ عەرەبی وەکو باوکی بوو، شیکردنەوەشی بۆ کتێبەکان دەکرد.

ئیسحاق کوڕی حونەین لە خێزانێکی مەسیحی لەدایک بووە ساڵی ٨٣٠ زایینی لە بەغدا، بەڵام بووەتە موسڵمان، لە کۆتاییەکانی تەمەنیدا تووشی ئیفلیجی بوو و کۆچی دوایی کرد. لای باوکی خوێندویەتی و پێکەوە کاریان کردووە، زمانی سریانی و یۆنانیشی دەزانی، کتێبەکانی کە وەریگێڕاوە بە جیاواز بوون کە تێگەیشتنی ئاسان بوو، هەروەها لە دەستەواژە بێگانەکان تێدەگەیشت.  هەروەها بیرکاریزانیش بوو. لە ساڵی ٩١١ زایینی/٢٩٨ کۆچی هەر لە بەغدا کۆچی دوایی کردووە.

## کارەکان
چەند نمونەیەک لە وەرگێڕانەکانی:
* وەرگێڕانی کتێبی (الأصول) و (المعطيات) نووسینی ئیقلیدس.
* وەرگێڕانی کتێبی (في كتب أبقراط الصحيحة وغير الصحيحة) نووسینی گالێن.
* وەرگێڕانی کتێبی (الكرة والأسطوانة) نووسینی ئارکیمیدز.
* وەرگێڕانی کتێبی (السفسطائي) نووسینی ئەفلاتوون.
وە چەند بەرهەمێکیشی هەبووە کە هەندێکیان لە کتێبەکەی ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە (طبقات الأطباء) لەوانە:
* (تاريخ الأطباء والحكماء)
* (كتاب الأدوية المفردة)
* (كناش الخف كتاب ذكر فيه ابتداء صناعة الطب وأسماء جماعة من الحكماء والأطباء)
* (اإصلاح الأدوية المسهلة)
* (اختصار كتاب إقليدس)
* (كتاب المقولات)
* (إيساغوجي وهو المدخل إلى صناعة المنطق)
* (صلاح جوامع الإسكندرانيين لشرح جالينوس لكتاب الفصول لأبقراط)
* کتێبێک لە دەرمانە تاکەکان.

## سەرچاوە
* ویکی عەرەبی
* اسحاق بن حنين 
* إسحاق بن حنين اوحد عصره في علم الطب

## پەراوێز

پۆل:وەرگێڕەکان
پۆل:مردووانی ٩١٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٣٠
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:پزیشکەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:ماتماتیکزانانی موسڵمانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
بالۆن دۆر ١٩٦٠

لەو ساڵەدا بەھەمان شێوەی ساڵی پێشوو ٢٦ یاریزان ڕکابەرییان لەسەر بەدەستھێنانی خەڵاتەکە دەکرد، بەڵام لە کۆتاییدا یاریزانی ئیسپانی و یانەی بەرشلۆنە (لویس سوارێز) توانی بە بەدەستھێنانی ٥٤ خاڵ خەڵاتەکە بەدەستبێنێت، خەڵاتەکەی لە ڕۆژی ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٠ وەرگرت.

## ڕیزبەندی پاڵێوراوانی خەڵاتەکان
* لویس سوارێز (٥٤خاڵ)
* ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ (٣٢خاڵ)
* لیڤ یاشین (٢٨خاڵ)
* ڕایمۆند کوپا (١٤خاڵ)
* جۆن چارڵز (١١خاڵ)
* بۆبی چاڕلتۆن (١١خاڵ)
* عومەر سیڤۆری (٩خاڵ)
* ھورست (٩خاڵ)
* فرانسیسکۆ خینتۆ (٨خاڵ)

## سەرچاوەکان
http://www.wikipedia.org/

http://www.francefootball.com/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تۆپی زێڕین
بالۆن دۆر ١٩٥٨

لەو ساڵەدا ۲٦ یاریزان رکابەرییان لەسەر بەدەستھێنانی خەڵاتەکە دەکرد بەڵام لەکۆتاییدا یاریزانی فەڕەنسی و یانەی ریال مه‌درید رایمۆند کوپا خەڵاتەکەی وەرگرت بەبەدەستھێنانی ۷۱ خاڵ لەلایان دەنگدەرانەوە.

## ریزبەندی پاڵێوراوانی خەڵاتەکە
* رایمۆند کوپا   (۷۱خاڵ)
* ھاڵمۆت ڕان   (٤٠خاڵ)
* جۆست فۆنتین   (۲۳خاڵ)
* جۆن چارڵز   (۱۵خاڵ)
* بێلی رایت   (۹خاڵ)
* جۆنی ھاینس   (۷خاڵ)
* ھاری گریگ   (٦خاڵ)
* ھورست   (٦خاڵ)

## سەرچاوە
http://www.wikipedia.org/

http://www.francefootball.com/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تۆپی زێڕین
خۆت بیکە

[200px|وێنۆک|کوڕێک خەریکی چاککردنی [پایسکلێکە.]]
**خۆت بیکە** (Do it yourself or DIY) ڕێگەیەکە بۆ سازکردن و چاککردنی شتەکان بەبێ وەرگرتنی یارمەتیی ڕاستەوخۆ لە شارەزایان. ئەم ڕێگە یان میتۆدە زیادتر لە ماڵەوە کەڵکی لێ وەردەگیردرێت.
ئەم دەستەواژەیە لە دەیەی ١٩٥٠ لە وڵاتانی ڕۆژاوا  و ئەمەریکا بەتایبەتی بووە باو.
ئەم ڕێگەیە یارمەتیی پاراستنی داھاتی تاک و خێزان دەدات، و سوودی ژینگەیشی ھەیە، بەوەی دووبارە کەڵک لە کەلوپەلە کۆنەکان وەردەگیرێتەوە و فڕێنادرێن.

## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئابی ٢٠١٦.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نەریتی خۆت بیکە
پۆل:بنیاتنان
پۆل:چۆنیەتیی کردن
پۆل:کارامەیییەکان
ئیبن ڕەببەن تەبەری

زانا و گەردوونناس و پزیشکی موسڵمان **عەلی بن سەھل ڕەببەن تەبەری**.

## ژیان و پیشە
لە ساڵی (٧٨٠ زایینی/١٦٤ کۆچی)یان (٧٧٠ زایینی/١٥٣ کۆچی) لە خێزانێکی فارسی یان ئاشووری مەسیحی لە ئامۆل لە دایک بووە بەڵام دواتر بووەتە موسڵمان، باوکی (سەھل) شارەزا بوو لە بیرکاری و گەردوونناسی و پزیشکی و فەلسەفە و ئەندازە، دەشگووترێ کە ئەو یەکەم کەس بوو کتێبی مەجستی وەرگێڕاوە بۆ عەرەبی، ئیبن ڕەببەن سەرەتا لای باوکی خوێندوویەتی کە فێری پزیشکیی و ئەندازە و فەلسەفەی کردووە، لەگەڵ زمانی عەرەبی و سریانی، دوای کۆچی دوایی باوکی زیاتر سەرقاڵ بوو بە پزیشکیی تا بوو بە پزیشکێکی بەناوبانگ، پزیشکی ئەنجامداوە لە شاری ڕەی، پاشان چووەتە عێڕاق.

کتێبێکی ھەیە بەناوی (فردوس الحکمة) تێیدا: باسی ڕێساکانی پاراستنی تەندروستی و باسکردنی چەند نەخۆشییەکی ماسولکەکان، خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان، ھەروا باسکردنی ھەموو نەخۆشییەکان لەسەر تا پێ، نەخۆشییەکانی مێشک و دەماغ، نەخۆشییەکانی چاو، نەخۆشییەکانی سنگ و سک و ڕیخۆڵەکان، ئیبن ڕەببەن گرنگی زۆری ھەبوو لە بنیات نانی پزیشکیی عەرەبی، مامۆستای ئەبووبەکر ڕازی بووە، ئیبن ڕەببەن یەکەم پزیشکی دەروونناسی بووە

## بەرھەمەکان
بەرھەمی زۆری ھەیە نموونە:
* کتێبی (فردوس الحکمة) لە گرنگترین کتێبەکانە، زانیارینامەیەکی پزیشکییە.
* کتێبی (تحفة الملوک)

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی
* ابن ڕبن الطبری
* الخلیج

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٣٠
پۆل:مردووانی ٨٧٠
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:تەبەرستان
پۆل:ڕەخنەگرانی مەسیحییەت
پۆل:موسڵمانانی ئێرانی
ئیسحاق کوڕی عەلی ڕوھاوی

**ئیسحاق کوڕی عەلی ڕوھاوی** پزیشکێکی عەرەبی موسڵمان لە سەدەی سێیەمی کۆچی/سەدەی نۆیەمی زایینی. لە ڕحا لەدایکبووە، ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە وتویەتی: «زانا بوو بە قسەکانی گالێن و کاری چاکی ھەیە لە پیشەیازی پزیشکیدا». ھەروا وتویەتی کە کتێبێکی ھەیە بەناوی (أدب الطبيب).

## سەرچاوەکان

پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:پزیشکەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
پۆل:خەڵکی ڕحا
ئێڤاریست گالوا

**ئێڤاریست گالوا** () ماتماتیکزان و شۆڕشگێڕێکی فەڕانسەوی و لە یەکەم کەسانێک بوو کە بەردی بناغەی بیردۆزی گرووپەکانی دانا و توێژینەوەکانی شۆڕشێکی لە لقی جەبردا بەرپا کرد و بە ھۆی بیردۆزی گالوا بابەتگەلێک وەکوو ژمێرە گرینگی خۆیان لەدەست دا و بە جێگەی ئەوان پێکھاتەگەلێک وەکوو گرووپ، ئەڵقە و مەیدان، جێگای خۆیان کردەوە. بیردۆزی گالوا بوو بەھۆی ئەوەی ماتماتیکزانان بتوانن چەندین مەسەلەی بەناوبانگی بیرکاری کە دەمێک بوو پێیانەوە سەرقاڵ بوون، شیکاری بکەن. یەکێک لەوان سەلماندنی ئەوەیە کە شیکاریی جەبری بۆ ھاوکێشەی فرەتێرمی لە پلەی ٥ بەرەو سەرەوە بوونی نییە. ھەروەھا بابەتەگەلێک وەکوو سیانەیی گۆشە، بازنە دووجاکردن بە یارمەتی بیردۆزی گاڵوا چارەسەر کران.

## ژیاننامە
گالوا لە ڕێکەوتی ٢٨ تشرینی یەکەم ١٨١١ لە پاریس لەدایک بوو. تەمەنی ١٤ یان ١٥ ساڵ بوو لەجێگای خوێندنی وانەکانی قوتابخانە  سەرقاڵی خوێندنەوەی ئەندازەی لۆژاندر بەرھەمەکانی لاگرانژ و داھێنانەکانی ئابێل بوو. ناوبراو دوای ئەوەی نەیتوانی لە تاقیکردنەوەکانی قوتابخانەی پۆلی تێکنیک سەرکەوێت و بڕواتە زانکۆ و بە تایبەت بە ھۆی ئەوەی ئاشنایەتی لەگەڵ زانایانی بەناوبانگ نەبوو چۆ دە ڕیزی ڕاپەرینە سیاسییەکان، ناوبراو کۆماریخوازێکی تووندڕەو بوو و لەسەر ئەو باوەڕە بوو:

گاڵوا دوای ئەوەی چەند مانگ لە بەندیخانەدابوو، ئازاد کرا؛ و تەمەنی نزیک بیست ساڵ و حەوت مانگ دەبوو کە لە یارییەکی دوئێل لەسەر کچێک بریندار بوو و کوژرا. ھەندێک کەس لەسەر ئەو باوەڕە بوون دووژمنە سیاسییەکانی گاڵوا بە ھێنانەمەیدانی ئەو کچە پیلانێکیان بۆ گاڵوا ڕێکخست و لە دوایدا مەسەلەی شەڕافەتیان کردە بیانوو و بە دۆئێلەک کە ئەنجامەکەی دیار بوو کوشتیان.

## ئەمانەش ببینە
* بیردۆزی گرووپ

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ماتماتیکزانانی فەڕەنسی
پۆل:مردووانی ١٨٣٢
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٨١١
پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی باڵای نۆرماڵ
ئیبن جولجول

**ئەبوو داوود سولەیمان کوڕی حەسسان** ناسراو بە **ئیبن جولجول** (عەرەبی: سليمان بن حسان ابن جلجل‎‎) پزیشکێکی ئەندەلووسی موسڵمانە.

## ژیان و پیشە
ئیبن جولجول لە ساڵی (٣٣٢ کۆچی/٩٤٣ زایینی) لە قورتوبە لە دایک بووە، مێژوونووس و پزیشکێکی زۆر شارەزا بوو بە چارەسەر کردن، زیرەک لە پیشەسازی پزیشکی، هەروا لە دەرمانە تاکەکان، کتێبێکی نووسیوە کە ناوبانگێکی گەورەی دەرکرد، ئەویش بریتیە لە کتێبی (طبقات الأطباء والحكماء) یەکێکە لە کتێبە گرنگەکان. ئەو گرنگی زۆری بە کتێبی (الحشائش) داوە کە بەرهەمی (Dioscorides)ـە کە کاری لەسەر کردووە و شەرحی کردووە و لێدوانی لەسەر دواە، بە تایبەتی لەسەر ناوەکانی دەرمانەکان، وەرگێڕانیشی ئەنجامداوە.

### کتێبی (طبقات الأطباء والحكماء)
کتێبێکی زۆر گرنگی نووسیوە، لە قاهیرە بڵاو کراوەتەوە و لە بەیروت لە چاپ دراوەتەوە، ئیبن جولجول لە پێشەکی کتێبەکەدا ئاماژەی بە چەند سەرچاوەیەک کردووە وەکو: کتێبی (الألوف) و (القراونقة).

## بەرهەمەکان
ئیبن جولجول بەرهەمی تریشی هەیە لەوانە:
* (تفسير أسماء الأدوية المفردة)
* (مقالة في أدوية الترياق)
* (رسالة في التبيين فيما غلط به المتطببون)
* (مقالة في ذكر الأدوية التي لم يذكرها ديسقوريدس في كتابه، مما يستعمل في صناعة الطب)

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکە ئەندەلوسییەکان
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:مردووانی ٩٩٤
پۆل:لەدایکبووانی ٩٤٤
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٤٠
پۆل:پزیشکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
ئیبن ئەبی ئەشعەس

**ئەبوو جەعفەر ئەحمەد بن محەممەد بن ئەبی ئەشعەس** (عەرەبی: أحمد بن محمد بن محمد بن أبي الأشعث) پزیشکێکی موسڵمان بە ڕەگەز فارسە، پزیشکی لە مووسڵ خوێندووە و لەوێش ماوەتەوە. کتێبێکی زۆری گالێنی شەرح کردووە، بەشبەشی کردووە و وەای لێکردووە کە لە پلەی خوێندکاران بێت، زانایان گەواهیان بە شارەرزایییەکەی داوە ، هەروا دەگووترێ کە کتێبەکانی ئەرەستووشی شیکردۆتەوە و بەش بەشی کردووە. هەر لە موسڵ کۆچی دوایی کردووە. لە ساڵی ٣٦٥ یان ٣٦٠ هیجری.

## بەرهەمەکان
چەند بەرهەمێکی هەیە لەوانە:
* (الأدوية المفردة) لە سێ وتاردا.
* کتێبێک سەبارەت بە (الجدري والحصبة والحميقاء).
*  (العلم الإلهي)
* کتێبێک سەبارەت بە (القولنج واصنافه ومداواته والأدوية النافعة منه).
* کتێبێک سەبارەت بە (البرص والبهق ومداواتها).
* کتێبێک سەبارەت بە (السرسام والبرسام ومداواتهما).
*  (الحيوان)
*  (شرح كتاب الفرق لجالينوس).
*  (شرح كتاب الحميات لجالينوس).  

## پەراوێزەکان
 

پۆل:مردووانی ٩٧٥
پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
دەیڤد ھیلبێرت

**دەیڤد ھیلبێرت** () لەدایکبووی ٢٣ کانوونی دووەم ١٨٦٢ لە کۆنیگسبێرگ، پرۆسی ڕۆژھەڵات، ماتماتیکزانی ئەڵمانی و یەکێک لە بەناوبانگترین ماتماتیکزانانی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمە. ھیلبێرت کاریگەریی زۆری ھەبوو لە پەرەپێدان و داھێنانی مێکانیک کوانتۆمی و تەنانەت بیردۆزی ڕێژەیی و ھەروەھا بەردی بناغەی لقی شیکاریی فانکشنیی دانا و پەرەی پێدا.
## ژیاننامە
دەیڤد ھیلبێرت لە ٢٣ کانوونی دووەمی ١٨٦٢ لە شاری کۆنیگسبێرگ، لەدایک بوو و لە ١٤ شوباتی ١٩٤٣ لە شاری گوتینگنی ئالمان کۆچی دوایی کرد. ساڵی ١٨٨٦ تا ١٨٩٥ مامۆستای ماتماتیک بوو لە زانکۆی کۆنیگسبێرگ و باقی ساڵەکانی ژیانی لە ١٨٩٥ تا ١٩٣٠ لە زانکۆی گوتینگن بەسەر برد.ھیلبێرت مناڵی یەکەم و تاقانە مناڵی ئۆتۆ و ماریا بوو.

لە ساڵی ١٨٩٩ کتێبی «ئەندازەی بنەڕەتی» بڵاو کردەوە، ئامانجی ھیلبێرت لە نووسینی ئەم کتێبە دروستکردنی پەیوەندی نێوان بەڵگەنەویستە ئەندازەییەکان و بەڵگەنەویستە ژمێرەییەکان بوو، لەم کتێبەدا، ئەنجامی توێژینەوەکانی شرۆڤە کردووە.
## بەڵگەنەویستەکانی ھیلبێرت
بەڵگەنەویستەکانی ھیلبێرت چەند بەڵگەنەویستێکی گرینگن لە بواری ئەندازەی نائیقلیدسیدا کە بە ٦ گرووپ دابەش بوونە. بۆ نموونە بەڵگەنەویستی ھاوبەربوونی ھیلبێرت، بەڵگەنەویستێکە کە دەتوانرێت لەجیاتی بەڵگەنەویستی پێنجەمی ئیقلیدس بەکار بھێنرێت.

**بەڵگەنەویستی ھاوبەربوونی ھیلبێرت**: بۆ ھەر ھێڵێک وەکوو l وە ھەر خاڵێک وەکوو p کە ناکەویتە سەر ئەم ھێڵە، بەلایەنی زۆرەوە ھێڵێک وەکوو  m بوونی ھەیە بەشێوەیەک کە بە pدا دەڕوات و لەگەڵ l ھاوبەرە .
بە دستەواژەیەکی سادەتر:

پێناسەی (ھاوبەربوون):
دوو ھێڵ ھاوبەر دەبن، ھەر کات کە یەکتر نەبڕن، واتە ھیچ خاڵێک نەدۆزرێتەوە کە لەسەر ھەردوو ھێڵەکە بێت.

بەڵگەنەویستی ھاوبەربوون: بۆ ھەر ھێڵێک و ھەر خاڵکێک کە لەسەر ئەم ھێڵە نییە، یەک و تەنیا یەک ھێڵ بوونی ھەیە کە ھاوبەرە لەگەڵ ھێڵی ئاماژەپێکراو و بە خاڵەکەدا دەڕوات.

## ٢٣ کێشە

ساڵی ١٩٠٠ زایینی ھیلبێرت لە دووەمین کۆنگرەی نێونەتەوەیی ماتماتیکزاناندا لە پاریس، پێرستێک لە چەندین پرسیاریی ماتماتیکی خستەڕوو.
## ئەمانەش ببینە
*بۆشاییی ھیلبێرت
*مشتومڕی براوێر و ھیلبێرت
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
*

پۆل:دەیڤد ھیلبێرت
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ١٩یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
پۆل:ماتماتیکزانانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مردووانی ١٩٤٣
پۆل:ماتماتیکزانانی ئاڵمانی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
جابیر کوڕی مەنسوور سەکری

**جابیر کوڕی مەنسوور سەکری**، پزیشکێکی موسڵمانی عەرەبیی ناسراوە، لە مووسڵ لە دایک بووە و لە حەلەب کۆچی دوایی کردووە، ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە وتویەتی «موسڵمان بوو و زانا بوو لە پیشەسازی پزیشکی» دەگووترێ کە ئەو لەسەر دەستی ئیبن ئەبی ئەشعەس خوێندویەتی. جابیر تاکە پزیشک نەبوو لە بنەماڵەکەیدا، بەڵکو یەکەمیانە، کە لە نەوەکانیشی پزیشک دەرچوو، کوڕەکەی زافیر کوڕی جابیر سەکری و نەوەی مەوهوب کوڕی زافیر سەکری و کوڕی نەوەی جابیر کوڕی مەوهوب سەکری هەموویان پزیشکن.

## سەرچاوەکان
* ویکیپدیای عەرەبی

پۆل:خەڵکی مووسڵ
پۆل:خەڵکی حەلەب
ئیبن بوکس

**ئەبوو ئیسحاق ئبیڕاھیم بن بوکس**، (عەرەبی: ابن بکس) پزیشکێکی موسڵمانە، لە ساڵی (٣٩٣ کۆچی/١٠٠٣ زایینی) کۆچی دوایی کردووە. لە بەغدا خوێندوویەتی، ئیبن ئەبی ئوسەیبیعە وتویەتی کە زۆر کتێبی وەرگێڕاوە بۆ عەرەبی، وتارێکیشی ھەیە سەبارەت بە ھاوڵە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:مردووانی ١٠٠٣
پۆل:پزیشکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:پزیشکە عێراقییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:پزیشکەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلام
نیو مێتاڵ

**نیو مێتاڵ** (ھەروەھا ناسراوە بە نوو مێتاڵ لەگەڵ ئاگرۆ-مێتاڵ – ئینگلیزی: Nu Metal) لقێکی مۆسیقای ئاڵتەرنەتڤ مێتاڵە کە سەربە چەشنی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە لەگەڵ بەکارھێنانی چەند شێوازێکی تری مۆسیقا وەک ھیپ ھۆپ، ئەڵتەرنەتڤ ڕۆک، فەنک و گرەنج. گرووپە مۆسیقییە نوو مێتاڵەکان چەند شێوازێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵ بەکاردەھێنن و تێکەڵی دەکەن بەوەی خۆیان. شێوازی گۆرانی وتنی نوو مێتاڵ لە گوتنی ڕاپ و تێمپۆی خێرای گۆرانی وتن و زۆربەی کاتیش گراوڵ کە دەنگێکی گڕە نیشانەی توڕەییە بەکاردێن. گرووپە نوو مێتاڵەکان وەک لینکین پارک و گۆرانی نوو مێتاڵیش وەک بمگەڕێنەوە بۆ ژیان.
## سەرچاوە
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
گۆتیک مێتاڵ

**گۆتیک مێتاڵ** (ئینگلیزی: Gothic Metal) لقێکی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە پێکھاتووە لە تێکەڵکردنی بەھێزی مێتاڵ و ئاتمۆسفیرە تاریکەکەی *گۆتیک ڕۆک*. ئەم چەشنە مۆسیقایە لە نزیکەکانی ساڵی ١٩٩٠کان سەری ھەڵدا لە ئەورووپا، لەکاتی گەورەبوونی *دێس-دووم*، کە تێکەڵەیەکی دێس مێتاڵ و دووم مێتاڵە. شێوازی نوسینەکانی تاریکن و زۆربەی جار غەمبارکەرن. ھاندانەکان بەزۆری لە ژیانی ھونەرمەندان یاخود چیرۆکی خەیاڵی گۆتیکی دەردەکەون و دروست دەبن.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقایی بریتانی
وشکەبەرد

[250px|وێنۆک|دیوارێکی وشکەبەرد، لە [یۆرکشێر دێڵز]]
**وشکەبەرد** دیوار یان پێکھاتەیەکە لە بەرد دروستکراوە بەبێ بەکارھێنەری ماددەی لکێنەری وەکوو قوڕ، گەچ یان چیمەنتۆ. ئەم جۆرە دیوارە دروست دەکرێت لەڕێی ھەڵبژاردن و دانانی ئەو بەردانەی لەگەڵ یەک دەگونجێن لە تەنیشتی یەکتردا.
ڕێگەی وشکەبەرد زیادتر لە دروستکردنی دیوار بەکاردێت، بەڵام پێکھاتەی تری وەکوو پرد و بیناش ھەن کە بەم ڕێگەیە دروستکراون.

## گالێری

Muchallscastledrystone.jpg
DryStoneArt.jpg
Dry Stone wall building.JPG
Dry stone wall building .JPG
Galloway Dyke on Fetlar.jpg
Olandalbymedbridge.jpg
Machupicchu intihuatana.JPG
Kumamoto Castle 02n3200.jpg
Perfectwall.jpg


## سەرچاوەکان
*ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە، ئابی ٢٠١٦.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جۆرەکانی دیوار
پۆل:بەرد
پۆل:بەردکاری
پۆل:ماددەکانی بینا
پۆل:بەردی بینا
پۆل:ماددە سروشتییەکان
زافیر کوڕی جابیر سەکری

**زافیر کوڕی [[جابیر بن مەنسوور سەکری]]** ناسناوی **ئەبوو حەکیم**، پزیشکێکی موسڵمانە، باوکی و کوڕەکەشی و نەوەکەشی پزیشک بوون،
لە کتێبی (عيون الأنباء في طبقات الأطباء) باسی کراوە: «موسڵمان بوو و چاک بوو لە پیشەسازی پزیشکی ... حەزی بە سەرقاڵبوون بوو بە زانستەکان، ئەو لە مووسڵ بوو، پاشان چوو بۆ حەلەب و لەوێش کۆچی دوایی کرد ...»

## پەراوێزەکان
فۆلکە بێرنادۆت

وێنۆک|فۆلکە بێرنادۆت لە ساڵی ١٩٤٥

**فۆلکە بێرنادۆت**  ()، (کانوونی دووەمی ١٨٩٥ - ١٧ی ئەیلوولی ١٩٤٨)، دیپلۆماتێکی پایەبەرزی سویدی، ئەفسەری ئەرتەشی ئەو وڵاتە بوو، ھەروەھا سەرۆکی ڕێکخراوی خاچی سووری سوید بووە.

فۆلکە بێرنادۆت بە ھۆی تێکۆشانەکانی بۆ ڕزگارکردنی گیانی نزیک بە ١٥ ھەزار زیندانی لە ئوردووگاکانی کاری ئیجباریی ئاڵمانیای نازی ئەنجامی دا بەناوباگ بووە. لە ساڵی ١٩٩٥ زایینی ئەو پێشنیارێکی مەحرەمانەی لە ھاینریش ھیملێرەوە بۆ ھات سەبارەت بەوە کە ئەڵمانیای نازی دەیەوێ  بێ ھیچ مەرجێک خۆی تەسلیم ئینگلیز و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بکات. کە ئەم پێشنیارە لە لایەن وینستۆن چرچیل و دوایت ئایزنھاوێرەوە ڕەد کرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٥
پۆل:مردووانی ١٩٤٨
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
شەھرام ئەمیری

**شەھرام ئەمیری** (٨ی تشرینی دووەم ١٩٧٧ – ٣ی ئابی ٢٠١٦) زانایەکی ئەتۆمیی کوردی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو، لە ٣ی ئابی ٢٠١٦ لەلایەن حکوومەتی ئێران لە تاران لەسێدارەدرا. دوای ئەوەی لە بەھاری ٢٠٠٩ شوێن بزرکرا لە ڕێگەی چوونی بۆ مەککە بەمەبەستی جێبەجێکردنی ئەرکە ئاینییەکانی. دوای نزیکەی ساڵێک دوو پارچە ڤیدیۆی بڵاوکرانەوە، لە پارچە ڤیدیۆی یەکەم دەردەکەوێت کە لەلایەن سعودییەکان و ئەمەریکییەکان ڕفێندراوە و ئازاردراوە، بەڵام لە ڤیدیۆی دووەم وا دەردەکەوێت کە لە شوێنێکی ئەمەریکایە و بە ئارەزووی خۆی ئەوێی ھەڵبژاردووە.

لە تەمموزی ٢٠١٠ لە پارچە ڤیدیۆیەکی تر دەرکەوتەوە کەوا دەردەکەوێت لە واشنتۆن لە بەشی چاودێری بەرژەوەندییەکانی ئێرانی باڵوێزخانەی پاکستان، و داوای ھاوکاری لە ئێران دەکات بە مەبەستی گەڕاندنەوەی بۆ تاران. دوای ماوەیەکی کەم لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی لە تاران بەدیارکەوت. ئاماژەی بەوەدا کە لەلایەن ئاژانسی ھەواڵگریی ئەمریکا ڕفێندراوە و بەرامبەر بەرتیلێکی زۆر داوای درکاندنی زانیاریان لێکردووە بەڵام ئەو ڕەتی کردۆتەوە.

لە ٢٠٠٩ حکوومەتی ئێران پەنجەی تۆمەتی بۆ ئەمریکا درێژکرد بە تاوانی ڕفاندنی. ھەرلەم بارەیەوە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئێرانی ئەوەیان ڕاگەیاند کە ناوبراو بۆ دەزگای ھەواڵگریی ئێران کاری کردووە. دوای گەڕاندنەوەی بۆ ئێران. سەرچاوە ئەمەریکییەکان پشتڕاستیان کردەوە کەوا ناوبراو بە یارمەتیی ئاژانسی ھەواڵگریی ئەمەریکاوە ڕفێندراوە. پاشان کەناڵی ABC News ئەوەی بڵاوکردەوە کە شەھرام داوای مافی پەنابەری کردووە. دوای ماوەیەک و خستنەپاڵی چەندین تاوان دادگای ئێران سزای دە ساڵ زیندانی بەسەر داسەپاند. دوای ئەمە لە ٣ی ئابی ٢٠١٦ تەرمی شەھرام بۆ خێزانەکەی نێردرایەوە کە لە نیشانەکانی ملی ئەوە دەرکەوت لە سێدارە دراوە.

## ژیان و پیشە
ڕۆژنامەی گاردیان ئەوەی ڕاگەیاند کەوا شەھرام پسپۆرێکی زانکۆی مالک -ئەشتار تاران بووە لە بەشی وێنە تیشکییەکان بۆ بواری تەندروستی. ڕۆژنامەکانی ئێران ئەوەشیان ڕاگەیان کەوا ناوبراو کارمەند بووە لە دەزگای وزەی ئەتۆمیی ئێران بەڵام حکوومەتی ئێران ئەوەی پشت ڕاست نەکردەوە کەوا زانایەکی ئەتۆمی بووە.

بەگوێرەی ڕاپۆڕتەکانی ABC News شەھرام لێکۆلەر بووە لە زانکۆی مەلەک - ئەشتار بۆ تەکنەلۆژیای سەربازی، بەگوێرەی ئەنجومەنی یەکێتیو ئەورووپی کە پەیوەندیدارە بە وەزارەتی بەرگریی ئێران - خوڵی ڕاھێنانی مووشەک یەکێک بووە لەو حەفت کەسەی پەرەیان بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران داوە.

## لەئاستی جەماوەری
ستۆدیۆکانی سینەمای ئێران سەرقاڵی بەرھەم ھێنانی فیلمێکن لەبارەی ژیاننامەی شەھرام ئەمیری.

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:زانایانی ئێرانی
پۆل:زانایانی کورد
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:فیزیکزانانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
شیکاریی فانکشنی

وێنۆک|چەپ|200px
**شیکاریی فانکشنی** () لقێکە لە شیکاریی بیرکاری و ھەر وەک لە ناوەکەیەوە دەردەکەوێت لەسەر فانکشنەکانی بیرکاری و کارکۆی ئۆپراتۆرەکان لەسەر فانکشنەکان و ھەروەھا پەیوەندی بۆشایییەکانی بیرکاری لەگەڵ ئەوان دەدوێت. ھەندێک لەو بابەتانەی لە شیکاریی فانکشنیدا تاوتوێ دەکرێن بریتین لە گۆڕانی فورییە، ھاوکێشە جیاکارییەکان، ھاوکێشە تەواوکارییەکان، بۆشاییی باناخ، و بۆشاییی ھیلبێرت.

## ئەمانەش ببینە
* بۆشاییی باناخ
* بۆشاییی ھیلبێرت

## سەرچاوەکان
* Riesz, F. and Sz. -Nagy, B.: *Functional Analysis*, Dover Publications, 1990. ISBN 0-486-66289-6

## بەستەرە دەرەکییەکان
Topics in Real and Functional Analysis by Gerald Teschl, University of Vienna.
* Lecture Notes on Functional Analysis by Yevgeny Vilensky, New York University.

پۆل:شیکاریی فانکشنی
نازم دەباغ

وێنۆک|250px|نازم دەباغ
**نازم عومەر دەباغ** (لەدایکبووی ١٩٤٧ لە کۆیە) سیاسەتوانی کورد و نوێنەری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئێرانە.

## ژیاننامەی
نازم عومەردەباغ لە ١٩٤٧ لەشارۆچکەی کۆیەی سەربەپارێزگای ھەولێر لەباشوری کوردستان لەدایک بوە، لە‌‌‌راپەرینە مەزنەکەی بەھاری ١٩٩١ لەپارێزگای دھۆک رۆڵێکی بەرچاوی ھەبوو،لەدواێ راپەرینیش بوو بە نوێنەری یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە دھۆک ،دوای ئەمە چەندین پۆستی تری وەرگرتوە وەک پۆستی ئەندامی نوسینگەی رامیاری یەکێتی نیشتمانی کوردستان و جێگری وەزیری پەروەردەوفێرکردنی حکومەتی ھەرێمی کوردستان بوە لە کابینەی یەکەم و دووەم ،بۆ سێ جار وەک نوێنەری تایبەتی مام جەلال بۆ کۆنگرەی نەتەوەیی کورد لە برۆکسڵ  دیاری کراوە

نازم دەباغ وەک نوێنەری  یەکێتی نیشتمانی کوردستان بۆکاروباری ئابوری و بازرگانی لەئێران دیاری کرا ،پاشان لەساڵی ٢٠٠٧ بوو بە نوێنەری حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئێران تاوەکو ئێستا.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* پێگەی تایبەتی نازم دەباغ 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
پۆل:دیپلۆماسی
پۆل:دیپلۆماتەکان
پۆل:رامیاری
پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
گەشتەکانی مارکۆ

**گەشتەکانی مارکۆ** () زنجیرەیەکی کارتۆنیی ژاپۆنییە و لە بەرھەمھێنانی ھاوبەشگای نیپۆن ئەنیمەیشنە. لە ساڵی ١٩٧٦ لە لایەن ئیزاو تاکاھاتایە کاری دەرھێنانی بۆکراوە، چیرۆکی زنجیرەکە لە ڕۆمانی (دڵ)وەرگیراوە کە ھی نووسەر (Edmondo De Amicis)ە، دەرھێنەر لەژێڕناوی (Dagli Appennini alle Ande)کاری بۆکردووە کە کۆی چیرۆکەکەی لە ٥٢ زنجیرەی تەلەڤژیۆنی نمایش کردووە. بۆ یەکەم جار زنجیرەکە لەسەر سەکۆی شانۆیی World Masterpiece نمایش کرا، ئەم شانۆیە سەکۆیەکی بەناوبانگی شانۆیییە کە ساڵانە ھەموو ئەم زنجیرانەی لێ نمایش دەکرێت کە لەلایەن دەرھێنەرە ژاپۆنییەکانەوە بەرھەم دێن بەتایبەت ئەو بەرھەمانەی پشتیان بە چیرۆکی فۆلکلۆری و ژیاننامە جۆربەجۆرەکانەوە بەستووە.

ئەم زنجیرەیە سەرکەوتنێکی مەزنی بەدەست ھێنا ھەر زوو بۆ چەندین زمانی جیاواز وەرگێڕدرا و لەچەندین وڵات کەوتە سەر شاشەکان وەک: ئێران و پورتوگال و بەڕازیل و پێروو و ئیسپانیا و فەنزەوێلا و کۆلۆمبیا و ئەلمانیا و چیلی و تورکیا و مالیزیا و و وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل (و ھەرێمی کوردستان). ھەریەک لە وڵاتەکان ناوێکیان لێنا بۆنموونە لە ١٩٩٠ بە زمانی عیبری ناویان نا (הלב)کە بەواتای (دڵ)دێت کەھەمان ناوی ڕۆمانەکەیە کە چیرۆکەکەی لێ وەرگیراوە، ھەروەھا لە لایەن وڵاتانی ئەوروپی و ئەمەریکای باشوور تەنھا بە (مارکۆ) ناوزەندیان کرد. لەزمانی عەرەبی بە (وداعاً مارکو) (ماڵئاوا مارکۆ) بڵاوکرایەوە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٠لەلایەن تەلەفزیۆنی خاک لەژێڕ ناوی (گەشتەکانی مارکۆ) پەخش کرا کە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست ھێنا.

## چیڕۆک
چیرۆکەکە بەگەشتی دایکی مارکۆ دەست پێدەکات لە شاری جەنەوای ئیتاڵیا بۆ ئەرژەنتین بەمەبەستی دەستکەوتنی پارە تا یارمەتی خێزانەکەی پێ بدات، بەمە مارکۆ بەتەنھا جێ دەھێڵێت لەجەنەوا، مارکۆش تا بەدیداری دایکی شادبێتەوە دەست بە گەشتکردن دەکات بۆ کیشوەری ئەمەریکای باشوور لە ڕێگای کەشتییەوە، کاتێک دەگاتە ئەرژەنتین چەندین ڕووداوی جۆربەجۆر دێتە پێشی بەڵام بە ھاوکاری کۆمەڵە خەڵکانێک دەتوانێت کێشەکان چاڕەسەر بکات
[وێنۆک| 200px|مارکۆ لە بناری ئەلپەوە بۆ [زنجیرە چیاکانی ئەندێز]]
## کەسایەتییەکان
* **مارکۆ ڕۆسی**: منداڵێکی بچوکی خنجیلانەیە کە ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت لە زنجیرەکە، دایکی بەتەنھا جێی دەھێڵێت ئەویش دەست بەگەشت دەکات تا بیبینێتەوە.
* **ئانا ڕۆسی**: دایکی مارکۆ بوو گەشتی کرد بۆ ئەرژەنتین تا پارەی دەست بکەوێت بۆ یارمەتی دانی خێزانەکەی.
* **پیۆترۆ ڕۆسی**: باوکی مارکۆ بوو، پزیشک بوو نۆرینگەیەکی پزیشکی بەخۆرایی بۆ ھەژاران کردبۆوە، پیاوێکی میھرەبان بوو زۆڕ ھەوڵی دا ڕێگری بکات لەبەردەم گەشتەکەی مارکۆ.
* **تۆنیۆ ڕۆسی**: براگەورەکەی مارکۆ بوو گیتار ژەنێکی زۆر لێھاتوو بوو. لەھێڵی ئاسنینی جەنەوا کاری دەکرددواتر توانی لەپەیمانگای پیشەیی وەربگیرێت بۆ ئەوەی ببێتە پیشەوەرێکی ئەکادیمی شەمەندەفەر.

## ناونیشانی زنجیرەکان
ژمارەی سەرجەم زنجیرەکان ٥٢ زنجیرەن کە ھەریەکەیان ناونیشانێکی تایبەتی خۆی ھەیە.

## پێشانگا

## ئەمانەش ببینە
* دڵ (ڕۆمان)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 

پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانی فوجی
پۆل:ئەنیمی و مانگای مێژوویی
پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکان
بۆشاییی مەتری

لە زانستی بیرکاریدا **بۆشاییی مەتری** یان **بۆشاییی مەتریک** () بە کۆمەڵێک دەگوترێ کە چەمکی دووری لە نێوان ئەندامەکانیدا پێناسە کرابێت. بۆشاییی مەتریک یەکێک لە چەمکە سەرەکییەکانی دوو لقی تۆپۆلۆژی و شیکاریی بیرکارییە.
## پێناسە
وا دابنێین X کۆمەڵێکە بەتاڵ نییە و d فانکشنێکی ڕاستەقینەیە و بە شێوەی d\colon \mathbb{X} \times \mathbb{X} \to \mathbb{R} پێناسە کراوە، جووتەڕێکخراوی (X,d) \, بۆشاییی مەتریک ناو دەنێن ئەگەر مەرجەکانی خوارەوە بێتەدی.

::۱. d(p,q)  \geq 0 (دووری ناتوانێت نەرێنی بێت)
::۲. d(p,q) = 0 \iff p=q (دووری یەکسانە بە سیفر ئەگەر و تەنها ئەگەر ئەندامەکان یەکسان بن)
::۳. d(q,p) = d(p,q) \, (تایبەتمەندی ھاوتایی)
::۴. d(p,q) + d(q,r) \geq d(p,r) (نایەکسانیی سێگۆشە)
### نموونە
هەر چوار تایبەتمەندی پێناسەی مەتر بۆ فانکشنی d\colon \mathbb{R} \times \mathbb{R} \to \mathbb{R} بە ڕێسای d(x,y)=|x-y| \, پاسادانە. کەواتە 
(\mathbb{R},d) \, نموونەیەک لە بۆشاییی مەتریکە.

## سەرچاوەکان
* توپولوژی بدون اشک- سیدنی ا. موریس، مترجم آصف نظری گنجه‌لو

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شیکاریی ماتماتیکی
پۆل:تۆپۆلۆژی
پۆل:ئەندازەی مەتریک
پۆل:پێکھاتە ماتماتیکییەکان
جابیر کوڕی مەوھوب سەکری

**جابیر کوڕی [[مەوھوب کوڕی زافیر سەکری|مەوهوب]] کوڕی [[زافیر کوڕی جابیر سەکری|زافیر]] کوڕی [[جابیر بن مەنسوور سەکری]]** پزیشکێکی موسڵمانە و خەڵکی شامە.
باو باپیرانی لە موسڵ ژیاون بەڵام خۆی و باوکی لە حەلەب ژیاون، لە کتێبی (عيون الأنباء في طبقات الأطباء) هاتووە: «ئەو جابری کوڕی مەوهوب کوڕی زافیر کوڕی جابیر بن مەنسوور سەکری، چاک بوو لە پیشەسازی پزیشکی، لە حەلەب نیشتەجێ بووە»   باو باپیرانیشی هەر پزیشک بوون.
## پەراوێزەکان
مەوھوب کوڕی زافیر سەکری

**مەوهوب کوڕی [[زافیر کوڕی جابیر سەکری|زافر کوڕی جابیر]] بن مەنسوور سەکری** پزیشکێکی موسڵمانە، لە حەلەب ژیاوە، باپیرانی لە موسڵ بوون، باوکی و باپیریشی کوڕەکەشی پزیشک بوون.
## پەراوێزەکان
ماڵ بە کۆڵ

***ماڵ بە کۆڵ***، یەکێکە لە دراماکانی کۆمیدی-کۆمەڵایەتی تەلەفزیۆنی ئێرانی.

ئەم درامایە لە نووسین و دەرھێنانی ڕەزا عەتاران ە، *ماڵ بە کۆڵ* لە کەناڵی سێیەمی کۆماری ئیسلامی ئێران پەخش کراوە و دواتر لە کەناڵی ئاسمانی سەحەر بە دۆبلاژی کوردی بڵاو کراوەتەوە، لە مانگی ڕەمەزانی ساڵی **١٣٨٣** (**٢٠٠٤**) بەرھەمھێنراوە و لە ٢٧ ئەڵقە پێک ھاتووە.

## چیرۆک
***ماشاء‌الله*** (حمید لولایی) پیاوێکی بێ پارە و ھەژارە و خاوەنی کوڕێک و دوو کچە و توشی ناکۆکی بووە لەگەڵ خوشکی ژنەکەی و ئاوەڵزاواکەی و توشی کێشەی گەورەی ئابووری بووە بەھۆی ئەوەی کەسێکی دەست پاکە و پارەی حەڵاڵی دەوێت، ئەو بۆ چارەسەرکردنی کێشە ئابوورییەکەی پەنا دەبات بۆ ***ئاغای بەیاد*** (خشایار ڕاد) بە ئومێدی ئەوەی کێشەکەی بۆ چارەسەر بکات و بینێرێت بۆ مالیزیا بەڵام دواتر بۆی دەردەکەوێت کە کەسێکی فێڵباز بووە و پارەی چەندین کەسی بەو ھۆیەوە خواردووە.

دواتر لەگەڵ ***ئەحمەد*** ڕەزا عەتاران دەبنە برادەر و پێکەوە بەدوای ئاغای بەیاد دا دەگەڕێن بۆ دەستکەوتنەوەی پارەکەیان، لەم ماوەیەدا ئەوان وا خۆیان نیشان دەدەن کە لە وڵاتی مالیزیان بۆ شاردنەوەی ئەم ڕووداوە لە بنەماڵەکەیان و دەچنە کارگەیەکی پێڵاو کار دەکەن و ھەر لەوێش دەمێننەوە بۆ کاتی خەوتن چونکە ناتوانن بچنەوە ماڵەوە، لە ھەمان کاتدا و ئەو کاتەی ئەم دوورە لە ماڵەوە خێزانەکەیان تووشی چەندین کێشە دەبن بەھۆی قەرزی زۆری ***ماشااللە***.

## ئەکتەرەکان

## سەرچاوەکان
*مجموعه خانه بدوش
*سریال «خانه به دوش» روی آنتن شبکه سه
ویکیپیدیای فارسی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان
نیپۆن ئەنیمەیشن

**نیپۆن ئەنیمەیشن** () ستۆدیۆی وێنەی جوڵاوی ژاپۆنییە (ئەنیمێ). بارەگای سەرەکی لە شاری تۆکیۆ پایتەختی ژاپۆنە، دەزگایەکی بەناوبانگی جیھانە بۆ بەرھەمھێنانی فیلمە ئەنیمەیشنەکان، چیرۆکی فیلمەکانی لە ڕۆمانە بەناوبانگەکانی جیھان وەر دەگرێت. ھەریەکە لە ھایاو میازاکی و ئیزاو تاکاھاتا دامەزرێنەری ئەم ھاوبەشگەن، کە کارەکانیان لە ستۆدیۆکانی گێبڵی بەرھەم دەھێنا، خاوەنی چەندین بەرھەمن.

## بەناوبانگترین بەرھەمەکان
ڕێزبەندی بەناوبانگترین بەرھەمەکان بەگوێرەی ستۆدیۆکانی:

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20170713153437/https://en.wikipedia.org/wiki/Nippon_Animation

پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٧٥
پۆل:کۆمپانیاکانی ژاپۆن
پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن لە تۆکیۆ
پۆل:ستۆدیۆ ئەنیمەیشنە ژاپۆنییەکان
ستۆدیۆکانی گێبڵی

**ستۆدیۆکانی گێبڵی** (株式会社スタジオジブリ) ستۆدیۆی بەرھەمھێنانی وێنەجوڵاوەکانە (ئەنیمی) ژاپۆنە لە ساڵی ١٩٨٥ دامەزراوە لەلایەن دەرھێنەری دیاری بواری ئەنیمەیشن ھایاو میازاکی و ئیزاو تاکاھاتا، کە بەرھەمەکانیان لەپێشەنگی فیلمەکانی جیھانە.

دروشمی ستۆدیۆکەیان کەسایەتی تۆتۆرۆیە (سروشی دارستان) کە یەکێکە لە فیلمەکانی ھایاو میازاکی، بارەگای ستۆدیۆکەیان لەتۆکیۆیە.

زۆرێک لەو فیلمانەی لەم ستۆدیۆیە بەرھەم ھاتوون خەڵاتی گەورەیان بەدەست ھێناوە وەک خەڵاتی ئۆسکار بۆ فیلمەکانی (Spirited Away) و (Princess Mononoke).

## ناو
وشەی گێبڵی وشەیەکی ئیتاڵیایییە بە واتای بای گەرمی بیابان دێت، ئەو بایەی لە لیبیاوە ھەڵدەکات لە بەھاراندا.

ئەم ناوە لە فڕۆکە ئیتاڵییەکان نراوە، بەتایبەت ئەو فڕۆکانەی بەشداری جەنگی جیھانی دووەم یان کردووە، خۆشەویستی ھایاو میازاکی بۆ ئیتاڵیا و بۆ ئەم فڕۆکانە بووەتە ھۆی ئەوەی ستۆدیۆکەی بەناوبکات.

دەڕبڕینی دروستی وشەی Ghibli بڕیتییە لە jee-blee"جیبڵی"یان ji-bu-ri کە ھایاو میازاکی دەری دەبڕی.

## مێژووی ستۆدیۆکە
ستۆدیۆی گێبڵی لە ساڵی ١٩٨٥ دامەزراوە لەلایەن دەرھێنەری دیاری بواری ئەنیمەیشن ھایاو میازاکی و ئیزاو تاکاھاتا، کەپێشتر بەیەکەوە کاری ھاوبەشیان زۆرکردبوو لەستۆدیۆی تر.
[وێنۆک|[مۆزەخانەی گێبڵی]]
ئەم ستۆدیۆیە دامەزرا دوای سەرکەوتنی بەرھەمە ناوازەکەیان بەناوی ناوسیکایێ شازادەی دۆڵی با (بە ئینگلیزی :Nausicaä of the Valley of the Wind) کە لە ساڵی ١٩٨٤ بەرھەمیان ھێنا لەدەرھێنانی ھایاو میازاکی.

ئەم ستۆدیۆیە گەلێک فیلمی بەرھەم ھێناوە بۆ زۆرێک لە دەرھێنەرانی بواری ئەنیمی وەک ھایاو میازاکی و تۆمۆمی و ھیرۆیۆکی و، ھتد ژەنیاری بەتوانا جۆ ھیسیاشی کاری مۆسیقای بۆگشت بەرھەمەکانی ھایاو میازاکی ئەنجام داوە.

لە ساڵی ٢٠٠١ مۆزەخانەی گێبڵی لەتۆکیۆ کرایەوە، کەتیایدا ھەموو ئەم بەرھەمانە نمایش کران کە ستۆدیۆکە لەمێژووی خۆی بەرھەمی ھێناوە.

لەکاتی ئێستا ھەریەکە لە تاکاھاتا و گۆڕۆ میازاکی سەرقاڵی بەرھەمھێنانی فیلمی ئەنیمی چیرۆکەکانی خاکی دەریاوانان (بەئینگلیزی:Tales from Earthsea) نن.

## بەرھەمەکانی ستۆدیۆکە
### ڕێزبەندی فیلمەکان
ناوسیکایێ شازادەی دۆڵی با (بە ئینگلیزی :Nausicaä of the Valley of the Wind) کە لە ساڵی ١٩٨٤ بەرھەمیان ھێنا لەدەرھێنانی ھایاو میازاکی یەکەم بەرھەمی ستۆدیۆکە بوو

### لەزنجیرە بەناوبانگەکان
* کۆنان کوڕەکەی دواڕۆژ
* ھێیدی
* شەڕلوک ھۆلمز (ئەنیمی)
* کوالا
* گەشتەکانی مارکۆ
* شەمالە وشکاویە سەوزەکان
لێرە ناوی گەلێک بەرھەم ھەن کە دامەزرێنەرانی ستۆدیۆکە بەرھەمیان ھێناوە بەر لەدامەزراندتی ستۆدیۆکە.

### کورتە فیلمەکان
* On Your Mark
* دراوسێکەم تۆتۆرۆ
* جێبلیات ٢
* جێبلیات
* شەوی تانیاماگاھارا
* Mizugumo
* Monmon
* Iblard Jikan
* Hoshi wo Katta Hi
* Yadosagashi

### یارییە ڤیدیۆکان
* جیھانەکەی تر (بەئینگلیزی: The Another World)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پێگەی فەرمی ستۆدیۆی گێبڵی http://www.ghibli.jp/
*  پێگەی فەرمی مۆزەخانەی گێبڵیhttps://web.archive.org/web/20080228125344/http://www.ghibli-museum.jp/welcome/exibition/

پۆل:کۆمپانیاکانی ژاپۆن
پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن لە تۆکیۆ
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلمی ژاپۆن
پۆل:ستۆدیۆ ئەنیمەیشنە ژاپۆنییەکان
دووم مێتاڵ

**دووم مێتاڵ** (ئینگلیزی: Doom Metal) ستایلێکی بەھێزی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە کە زۆربەی جار تێمپۆیەکی نزم، گیتاری تۆن نزم و ھەروەھا دەنگێکی بەھێزتر و قورستر بەکاردەھێنێت وەک لە چەشنەکانی تری ھێڤی مێتاڵ. ھەردووک لە جۆری ئاواز و گۆرانییەکە ھەستێکی تارمایی و بێ ھیوایی دەبەخشێت بە گوێگر. بە گشتی باس لە خراپەکانی ژیان دەکات. ئەم چەشنە مۆسیقایە ھاندراوە لەلایەن گرووپی مێتاڵی *بلاک سابات* لە نیوە ١٩٨٠کاندا.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
دێت مێتاڵ

**دێت مێتاڵ** (ئینگلیزی: Death Metal) لقێکی توند و بەھێزی مۆسیقای ھێڤی مێتاڵە. دەنگە نزمەکانی گیتارەکان و ھاوارکردن، دەنگی گڕاوڵی نزم، دەبڵ-بەیس و تەپڵ لێدانی بەھێز و خێرا و بەکارھێنانی کۆرد. 
دێس مێتاڵ بە واتای "مێتاڵی مردن"دێت، وە باسکردنە لە دەستدرێژی، توندوتیژی، دین (زۆربەی کات شەیتان پەرستی)، تۆقاندن و نێکرۆفیلیا.

## سەرچاوە
*ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەشنەکانی ھێڤی مێتاڵ
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٨٠
پۆل:مۆسیقا لە دەیەی ١٩٩٠
پۆل:دەیەی ٢٠٠٠ لە مۆسیقا
پۆل:دەیەی ٢٠١٠ لە مۆسیقا
ماوکڵی ڕۆڵەی دارستان

وێنۆک
**ماوکڵی ڕۆڵەی دارستان** (بەژاپۆنی:ジャングルブック 少年モーグリ) و(بە ئینگلیزی:  Jungle Book Shonen Mowgli)زنجیرەیەکی وێنەی دۆبڵاژە(ئەنیمێ)لەدەرھێنانی فومیو کورۆکادۆ (Fumio Kurokawa) ونووسەر کیمیۆ یابۆکی (Kimio Yabuki).زنجیرەکە لەڕۆمانێکی بەناوبانگ بەناوی پەرتوکی دارستان لەساڵی ١٩٨٩ بەرھەم ھاتوە لە ٥٢ زنجیرە پیک ھاتوە کە ھەمووی دۆبلاژکراوە بۆ کوردی.

## چیرۆکەکە
سەرکێشیەکانی مێرمنداڵ ماوکڵی لەوەوە دەست پێدەکات کاتێک پڵنگێکی ڕەش لەگەڵ ورچێکی ھاوڕێی ماوکڵیان پەروەردەکردوە و گەورەیان کردوە لەگەڵ کۆمەڵێک لە بێچوە گورگ .

بەم شێوەیە ماوکڵی گەورە بوو وە گونجا لەو ژینگە دارستانیەی کە تێیدا گەورە ببوو،دەیتوانی بەزمانی گورگەکان بدوێ و لێیان تێبگات.

بەڵام ڕۆژێک دارستانەکە گڕی گرت و ماوکڵی و سەرجەم ئاژەڵان ڕایان کرد بۆ ناوچەی ڕووبار ،لەڕێگا پڵنگی توندڕەو (شێریخان)ڕووبەڕوویان بویەوە،وە داوای بەدەستەوە دانی ماوکڵی لێ کردن لەبەر ئەوەی ئەو ڕقی لە مرۆڤ دەبویەوە،بەڵام باوکی ماوکڵی کە گورگێک بوو ڕوبەڕوی وەستاو داواکەی ڕەت کردەوە،بەڵام لەم ڕوبەڕوبونەوەیە باوکی ماوکڵی شکستی خوارد و مرد وە ماوکڵی و ھاوڕێکانی نەیانتوانی ھیچ بکەن،لەوەوە رقی ماوکڵی بەرامبەر شێریخان درووست بوو وە ھەوڵی تۆلە سەندنەوەی دەدا،دواجار بڕیاڕ دەدات بگەڕێتەوە گوندەکەی نزیک دارستان و لەگەڵ کچێکی ئادەمیزاد بژێت.

## کارەکتەرەکان
* ئەلیکساندەر (باوکی ماوکڵی گورگ)
: مێردی لوریە وە باوکی ئاگڕۆ و سورایە لەگەڵ لوری خێزانی بەیەکەوە ماوکڵیان گەورەکردوە و پاراستنیتیان لەدەستی شێریخان کە پێشەوای دارستانە.
* لوری (دایکی ماوکڵی گورگ)
: ژنی ئەلبکساندەرە وە دایکی ئاگڕۆ و سورایە ،ماوکڵی گەورەکرد دوای مردنی مێردەکەی لەلایان شێریخانەوە.
* ئاگڕۆ (برای ماوکڵی گورگ)

* سورا (برای ماوکڵی گورگ)
* ئەکیڵا (گورگە پیرەکە)
* سێمێلیۆن (گورگەو باوکی لالایە)
* ساندا (دێرەگورگێکە لەناوچەی سێمێلیۆن )
* باگێڕا (پڵنگی ڕەش)
* پالۆ  (ورچەکە)
* کا (مارەگەورەکە)
* چیڵ (باڵندە)
* ماوکڵی (کوڕە مرۆقەکە)
* شێریخان (پڵنگە دڕندەکە)
* تاباکی
* کیچی (بێچوە پاندا)
* باکۆس (گورگە قەڵەوەکە)
* بێنتۆ (گورگە ھارەکە)
* لوگۆ(مەیمونەکە)
* لالا (گورگ)
* ھارتی (فیل)
* میشۆ (کچە مرۆڤیەکە)
* ڕیکی
* لیندا (بەخێوکەری باگێڕا)
* کیشمی (پیاوی گوندەکە)
* چێنک (ژنی گوندەکە)
* جاکۆ(ڕاوچیە خراپەکە)
* جۆن (مامۆستای جاکۆ)

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە
* پەڕتوکی دارستان
* ئەنیمی
* سینەما
* ماوکڵی بەکوردی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەنیمەیشن
پۆل:سینەما
پۆل:ئەنیمێ و مانگای جووڵە
پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنیەکانی ئەنیمی سەرکێشی ئیتاڵیا بۆ مناڵان
پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ
پۆل:زنجیرەی ئەنیمی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە پشیلەکان