open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھەڵگرتن (لۆژیک)

**ھەڵگرتن** (، ) یان **دانەپاڵ** (، ) زاراوەیەکی فەلسەفی و مەنتیقییە کە بریتییە لە یەکێتیی نێوان دوو شت لە دەرەوەی زەیندا کە لە ناو زەیندا لێک جیاواز و پێک بێگانەن. واتە لە دوو مانایەک کە لە زەیندان یەکیان بەوی تر وەسف بکرێ، بە ئەوەڵەکە دەڵێن دانراو یا ھەڵگر یا مەوزووع و، بە دووەمەکە دەڵێن ھەڵگیراو یا بار یا مەحموول. بە زمانێکی تر، ھەڵگیراو تایبەتمەندییەکە کە دانراو ھەڵیدەگرێ.

## سەرھەڵدان
کاتێ فەیلەسووفە دێرینەکان دەستیان کرد بە تاوتوێکردنی واقیع، زۆری پێ نەچوو بۆیان دەرکەوت کە دوو بوونی سەربەخۆ و لێکجیا بەشیان کردووە: ١) تایبەتمەندییەکان و ٢) ئەو شتانەی ئەم تایبەتمەندییانەیان ھەڵگرتووە یا ئەو شتانەی ئەم تایبەتمەندییانەیان لە پاڵ دەدرێ. ئەم فەیلەسووفانە خۆیان سەرقاڵی پشکنینی کەلێنی نێوان شت و تایبەتمەندییەکانی شت کردبوو. قسەشیان ئەوە بوو کە پێوەندیی نێوان شت و تایبەتمەندییەکانی لە پێوەندیی نێوان نیھاد و گوزارە دەچێ لە ڕستەدا.

ئەرەستوو بوو کە جیاوازی نێوان دانراو (مەوزووع) و ھەڵگیراو (مەحموول) -ی بە بنەڕەتی دانا و پێی وا بوو ھەتا ڕستە یان وتەیەک نەبێ کە ھەڵگرتنی تایبەتمەندییەک لەلایەن شتێکەوە بدرکێنێ، ناشێ قسە لە ڕاستی بکرێت.

لە بەرھەمەکانیدا، ئەفلاتوون بۆ شیکردنەوەی مەیل و ئارەزوو باسی ھەڵگرتن دەکا. ئەو لە زمانی سوقراتەوە دەڵێ ھەر جۆرە ئاکارێکی زێدەڕۆیانە و ڕادەبەزێن کە زاڵ بێ بە سەر کەسێکدا ناوی خۆی خەڵاتی ئەو کەسە دەکا، وەک بەدمەستی کە ناوی خۆی خەڵاتی بەدمەست دەکا. لێرەدا، ھەڵگرتن یا دانەپاڵ بریتییە لە کوتانی مۆری ئەم شێوە زێدەڕۆیییە بە نێوچاوانی ئەو کەسەی کە بەشداری تێدا دەکا.

فیساگۆرسییەکانیش لە ڕوونکردنەوەکانیاندا بۆ سەلماندنی ژمارە وەکوو زاتی ھەموو شتەکان سووکە ئاماژەیەکیان بە ھەڵگرتن یا دانەپاڵ کردووە. ئەوان پیان وا بوو ژمارە واقیعێکی سەربەخۆی ھەیە و جەوھەرەکان (وەک ئاگر و ئاو) زاتی ڕاستەقینەی شتەکان وەسف ناکەن، واتە شیاوی ئەوە نین وەکوو تایبەتمەندییەکی زاتی پاڵ بە شتەکانەوە بدەن (یا پیان ھەڵبگیرێن).

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:ناسیاری
سپەیس ئێکس دراگۆن ٢

وێنۆک|دەستەی دراگۆن کە نێزیکە لە وێستگەت بۆشایی نێونەتەوەیی لە ئازاری ٢٠١٩

**دراگۆن ٢** (بە ئینگلیزی: SpaceX Dragon 2) پۆلێکە لە کەشتی بۆشایی کە شایەنی دووبارە بەکارھینانەوەیە، ئەو کەشتییە بۆشاییەش دروستدەکرێ لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکس، کەشتییەکە لەلایەن مووشەکی فاڵکۆن ٩ بلۆک ٥ەوە ھەڵدەگیرێ و دەنێردرێتە بۆشایی، بۆ گەڕانەوەشی دەنیشێتەوە بە پەڕەشووتێک لەسەر ڕووی ئاو، ئەو کەشتییە دەبێتە دوو بەش:
١: کڕێو دراگۆن، کەشتییەکە دەتوانێت ٧ کەشتیوان ھەڵبگرێت و بچێتە بۆشایی ئاسمان
٢: کارجۆ دراگۆن، کەشتییەکە نوێکراوەکەیە و جێگرەوەی کەشتی دراگۆنی ڕەسەنە.

یەکەمین نێرداوی کەشتی دراگۆن ٢ کە مرۆڤیشی ھەڵگرتبوو ناونرا (دەستەی دراگۆن دیمۆ ٢) لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٠ پاشان، ئەو چالاکیەش یەکەمین ناردنی مرۆڤ بوو بۆ بۆشایی ئاسمان لە ئاسمانی وڵاتی ئەمریکا پاش ٩ ساڵ، کۆمپانیایسپەیس ئێکس بووە یەکەمین کۆمپانیا کە بتوانێت کەشتیوانان بباتە بۆشایی.

## چالاکی دیمۆ ٢
لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢٠ بەڕێوبەری ناسا جیم بریدینستاین ڕای گەیاند: بەپێی میکانیزمی ناردنی مرۆڤ بۆ وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی لە ئەرکی (دیمۆ ٢) بە کەشتی بۆشایی دراگۆن لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٠ دووبارە ئەمریکا ھەر یەک لە کەشتیوانان (بۆب بێنکن و دۆگلاس ھێرلی) دەنێرتە وێستگەکە، ئەوەش دەبێتە یەکەم چالاکی ناردنی مرۆڤ بۆ وێستگەی بۆشایی نێودەوڵەتی لە خاکی ئەمریکاوە پاش چالاکی ئێس تی ئێس ١٣٥ لە ساڵی ٢٠١١، و پاشان ڕێکەوتی ناردنەکە گواسترایەوە بۆ ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٠ بە ھۆکاری نالەباری کەشوھەوا، لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٠ لە کاژێر ١٩:٢٢ بە کاتی جیھانی کەشتییەکە نێردرا و لە ٣١ی ئایاری ٢٠٢٠ لە کاژێر ١٤:٢٧ بە کاتی جیھانی گەیشتە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی، پاش ئەنجامدانی ئەرکەکە بە سەرکەوتووی لە ناو وێستگە لە ٢ی ئابی ٢٠٢٠ کەشتی بۆشایی دراگۆن دیمۆ٢ لە وێستگەی بۆشایی جیابوویەوە و بە سەرکەوتووی نیشتەوە لەسەر ڕووی زەریا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی 

پۆل:گەردوون
پۆل:دراگۆن ٢
پۆل:سپەیس ئێکس
شەقامی ئیسکان

وێنۆک|کۆمەڵێک گەنج لە چایخانەیەکی شەقامی ئیسکان سەیری یاریی تۆپی پێ دەکەن.
**شەقامی ئیسکان** شەقامێکە دەکەوێتە گەڕەکی ئیسکان لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر. شەقامەکە زیاتر تایبەتمەندە بەبوونی خواردنگەی خێرا و چایخانە. شەقامەکە بە درێژایی شەو و ڕۆژ کراوەتەوە، زۆرینەی خواردنەکانیش ھی ڕۆژھەڵاتی ناوینن. بەھۆی بوونی کۆمەڵێک چایخانە و کافێ ئەوا گەنجان بۆ بینینی یارییەکانی تۆپی پێ لەو شەقامە کۆدەبنەوە. بەپێی سەرچاوەکان، مێژووی دروستکردنی شەقامەکە بۆ ساڵی ١٩٥٩ دەگەڕێننەوە.

لە ڕۆژانی کۆتایی حەفتە، بەڕێوەچوونی یارییەکانی تۆپی پێ و مانگی ڕەمەزان جەنجاڵیی بەسەر شەقامەکە زیاتر دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:شەقامەکانی ھەولێر
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر
حەلیمەی سەعدیە

**حەلیمەی سەعدییە** () ناوی حەلیمە کچی ئەبوو زوئەیب کوڕی حارس لە هۆزی هەوازین، حەلیمە دایکی شیری پێغەمبەر محەممەدە.

### ژیان
خێزانی حارس کوڕی عەبدول عوزا بوو، خاوەی سێ منداڵە بەناوەکانی عەبدوڵڵا کوڕی حارس، ئونەیسە کچی حارس و حوزافە کچی حارس کە بەناوی شەیما ناسراوە.

## شیرپێدان
هۆزەکانی قوڕەیش منداڵەکانیان دەنارد بۆ بیابانەکانی دەوروبەری مەککە بۆلای بەنی سەعد لەهەوازین و بەنی لەیس لە کینانە، بەهۆی پارێزراوی و پاکیەتی زمانیان لەوشەی بێگانە، دایەنەکان دەهاتن بۆ مەککە بۆ ئەوەی مداڵەکان لەگەڵ خۆیان ببەن و ئەوەیان هەڵدەبژارد کە باوکی لەژیاندا ماوە، حەلیمە محەممەی لەگەڵ خۆی برد بۆ بیابانی بەنی سەعد و لەوێ پەروەردە بوو، دوای پێنج ساڵ گەڕاندیەوە بۆ لای ئامینەی دایکی. حەلیمە لەگەڵ مێردەکەی دوای دابەزینی سروش موسڵمان بوون، شەیمای کچی دوای غەزای حونەین هات بۆلای پێغەمبەر ئەویش عەبایەکەی خۆی بۆ ڕاخست تاوەکوو لەسەری دانیشێت، حەلیمە لە ساڵی هەشتی کۆچیدا مردووە و لە گۆڕستانی بەقیع نێژراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:ژنە سەحابەکان
زمانی توولوو

[وێنۆک|قسەکەرێکی تولو، تۆمارکراوە لە [ھیندستان.]]
**تولو** () بریتییە لە زمانێکی سەر بە خێزانی زمانە دراڤیدییەکان کە قسەکەرانی زیاتر نیشتەجێی ناوچەکانی داکشینا کانادا و بەشی باشووڕی ئودوپی کارناتاکا و باشووری ڕۆژاوای ھیندستانن.

بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ھیندستان، ژمارەی تەواوی قسەکەرانی زمانی **تولو** بریتی بووە لە ١٫٨٤٦٫٤٢٧ ملیۆن کەس.

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانە دراڤیدییەکان
کۆلێژی تەکنیکیی ئەندازیاریی ھەولێر

**کۆلێژی تەکنیکیی ئەندازیاریی ھەولێر** کۆلێژێکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی ھەولێرە، کە لە چەند بەشێکی جیاواز پێک ھاتووە. قوتابیانی ئامادەییی بەشی زانستی دەتوانن تێیدا بخوێنن.

## بەشەکانی کۆلێژ
* بەشی تەکنیکی ئەندازیاریی شارستانی
* بەشی تەکنیکی ئەندازیاریی ڕێگاوبان
* بەشی تەکنیکی ئەندازیاریی سیستەمی زانیاری
* بەشی تەکنیکی ئەندازیاریی میکانیک و وزە

## ئەمانەش ببینە
* کۆلێژی تەکنیکیی کارگێڕیی ھەولێر
کۆلێژی تەکنیکیی کارگێڕیی ھەولێر

**کۆلێژی تەکنیکیی کارگێڕیی ھەولێر** کۆلێژێکی زانکۆی پۆلیتەکنیکی ھەولێرە.

## بەشەکانی کۆلێژ
* بەشی بازارگەریی نێودەوڵەتی و زمان
* بەشی تەکنیکی کارگیری کار
* بەشی تەکنیکی ژمێریاری
* بەشی تەکنیکی میدیا

## ئەمانەش ببینە
* کۆلێژی تەکنیکیی ئەندازیاریی ھەولێر
خوشک و براکانم

**خوشک و براکانم** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی تورکییە. لەلایەن «ئێن جی ئێم میدیا»ەوە بەرھەم ھاتووە. یەکەم ئەڵقەی لە ئەی تی ڤی لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢١ پەخش کرا، دوایین ئەڵقەشی لە ئەی تی ڤی لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ پەخش کرا. ڕۆڵگێڕە سەرەکییەکانی بریتین لە جەلیل نالچاکان، ھالیت ئۆزگوور سار، ییت کۆچاک، سو بورجو یازگ جۆشکون و ئایلین ئاقپنار و لێزگ

.
## چیرۆک
زنجیرەکە باس لە چوار خوشک و برا و خەباتیان بۆ ژیان دەکات، ئەوان لەگەڵ دایک و باوکیان ژیانێکی بەختەوەرانەیان دەگوزەراند. ھەژارن بەڵام دڵیان پڕە لە خۆشەویستی. 

تەنیا لە ماوەی یەک ڕۆژدا وێرانیەک ڕوو لە ژیانیان دەکات و دایک و باوکیان لەدەست دەدەن. بەتەنیا دەمێننەوە و بۆ ژیانی خۆیان هەوڵ دەدەن. 

.
## بەرھەمھێنان
زنجیرەی خوشک و براکانم لە ناوچەی فاتیح لە و ئەستەنبوڵ وێنەی گیراوە، و دیمەنەکانی تری لە ناوچە جیاوازەکانی ئەستەنبوڵ گیراون.

## بەشداربووان

## سەرچاوەکان
* 
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ڕۆمانسییەکانی تورکیا
پۆل:زنجیرە دراما تەلەڤیزیۆنییە تورکییەکان
پۆل:ئەو دراما تەلەڤیزیۆنییە تورکیانەی لە ٢٠٢١ دەستیان پێکردووە
تەڤگەری گەنجانی شۆڕشگێڕی سووریا

**تەڤگەری گەنجانی شۆڕشگێڕی سووریا** یان **تەڤگەرا جوانێن شۆرەشگەرێ سووریێ** (، ) کە پێشتر لەژێر ناوی **یەکێتیی گەنجانی ڕۆژاوا** () چالاک بوو، ڕێکخراوەیەکی گەنجانی سووریاوەیە کە لە گونجانی کورد، عەرەب، سووریانی و ئەرمەنی بە شێوەیەکی ھاوبەش پێک ھاتووە.

ئەم ڕێکخراوە تەنیا لە خاکی وڵاتی سووریادا چالاکی دەکات و لە تەڤگەری گەنجانی شۆڕشگێر کە لە باکووری کوردستان چالاکە سەربەخۆ و جیاوازە. بەڵام سەرەڕای ئەم سەربەخۆبوونەوە، لە بواری ئایدیۆلۆجیاوە ھەر دوو ڕێکخراوە لە بیرۆکەی ئاپۆییستی پەیڕەوی دەکەن و ھزر و ڕایەکانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان بە بنەما دەگرن.

ئەندامانی تەڤگەری گەنجانی شۆڕشگێڕی سووریا لە خۆپێشاندانەکان دژ بە داعش و ھەڵمەتھێنانەکانی حکوومەتی تورکیا بۆ سەر خاکی ڕۆژاوای کوردستان، بەرگریکردن لە زیندانییە سیاسییەکان، ھەوڵدان بۆ ئازادکرانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان و چالاکییەکانی ھاوتا بەشدارن.

## کۆڤار
تەڤگەری گەنجانی شۆڕشگێڕی سووریا مانگانە کۆڤارێک لە ژێرناوی *[[جوانێن شۆرەشگەر]]* بڵاو دەکات.

## کۆنگرەکان
دوویەمین کۆنگرەی یەکێتیی گەنجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژانی ١٠ و ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ بە بەشداریکردنی ٥ ھەزار کەس لە گەنجانی ناوچەکانی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا لە ھۆلی ناوەندی چاند و ھونەری ئارام تیگران لە ڕمێلان بەڕێوەچوو. لەم کۆنگرەیە *یەکێتیی گەنجانی ڕۆژاوا* ناوی خۆی گۆڕاند بە *تەڤگەری گەنجانی شۆڕشگێڕی سووریا* و لۆگۆیەکی تازەیش بۆ خۆی پەسەند کرد و بۆ مەبەستی پێکھێنانی مەجلیسی ئەم تەڤگەرە ھەڵبژاردنێک بەڕێوەچوو کە لە تێدا ٤٩ گەنجی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا بە ئەندامێتیی مەجلیسی تەڤگەری گەنجانی شۆڕشگێڕی سووریا ھەڵبژێردران.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی سووریا
پۆل:حیزبەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی سووریا
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
سوەیبە

**سوەیبە**، **سوەیبەی ئەسلەمی** () دایکی شیری پێغەمبەر محەممەدە و یەکەم کەسە شیری پێداوە، و کەنیزەک و خزمەتکاری ئەبوو لەھەبی مامی بوو.

## ژیان
سوەیبە مەولای ئەبوو لەھەب مامی پێغەمبەر محەممەد بوو، دوای لەدایکبوون چەند ڕۆژێک شیری پێداوە لەگەڵ کوڕێکی بەناوی مەسرووح پێش ئەوەی حەلیمەی سەعدیە بێت، پێشتر شیری بە حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب دابوو، و دواتریش عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول ئەسەد. بؤچوونی جیاواز ھەیە دەربارەی موسڵمان بوونی ئەبوو نوعەیم دەڵێت: نازانم کەس گووتبێتی موسڵمان بووە، ئیبن سەعد لە زانایانەوە گێڕاویەتیەوە گووتویانە: سوەیبە دایکی شیری پێغەمبەر بوو، پێغەمبەر بۆی چاکبوو کاتێک لەمەککە بوو و خەدیجە ڕێزی لێدەگرت، داوای لە ئەبوو لەھەب کرد پێی بفرۆشێت بەڵام ڕەتیکردەوە، کاتێک پێغەمبەر کۆچی کرد بەردەوام بوو لەسەر یارمەتیدانی، تاوەکوو ئەو کاتەی ھەواڵی مردنی ھات لە ساڵی حەوتی کۆچی و مەسرووحی کوڕی پێش ئەو مرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٦٢٩
پۆل:محەممەد
پۆل:ژنە سەحابەکان
پارێزگای سروگا

پارێزگای سروگا (駿河国,، سروگا نۆ کنی) پارێزگایەکی پێشووی ژاپۆن بوو، لەئەمڕۆدا بەشێکە لە ناوەندی پارێزگای شیزۆکا. پارێزگای میکاوا ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی ئیزو، کای، ساگامی، شینانۆ، تۆتۆمی.

## سەرچاوەکان

* 


* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 58053128
* Papinot, Edmond. (1910). *Historical and Geographic Dictionary of Japan.* Tokyo: Librarie Sansaisha. OCLC 77691250
*  Suruga on "Edo 300 HTML" 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە
سێنری ئۆی

**سێنری ئۆی** (؛ لەدایکبووی ٦ی ئەیلوولی ١٩٦٠) پیانۆژەن، ئاوازدانەر، بەرھەمھێنەر، ئەکتەر، گۆرانیبێژ و گۆرانینووسێکی ژاپۆنییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ژەنیارانی ژاپۆنی
پۆل:نووسەرە ژاپۆنییەکان
پارتی ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدییەکان

**پارتی ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدییەکان** یان **پارتیا ئازادی و دەموکراسییا ئێزدیان** ناسراو بە **پادێ** (بە کوردیی کرمانجی: Partiya Azadî û Demokrasiya Êzidiyan, PADÊ، بە ئینگلیزی: Êzidî Freedom and Democracy Party) حیزبێکی سیاسییە کە لە لایەن چالاکوانانی سیاسیی ئێزیدی دامەزراوە و لە کۆمەڵگای ئێزیدییان لە کوردستانی عێراق بە تایبەت لە ناوچەی شنگالدا چالاکی دەکات. پارتی ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدی لە ساڵی ٢٠١٦دا دامەزراوەتەوە.

ئەم حیزبە ھەتا ساڵی ٢٠١٦ بە ناوی تەڤگەری ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدی (تەڤدا) خەریکی چالاکی بوو. لە کۆنفرانسی شەشەمی تەڤگەری ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدی لە حوزەیرانی ٢٠١٦ بڕیار درا کە ئەم ڕێکخراوە ببێت بە حیزبێکی سیاسی و بەشداری سیاسەتت فەرمی لە عێراق بێت.

ھەر لە سەرەتای دامەزراندنەوە حکۆمەتی عێراق پارتی ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدیەکانی وەکوو حیزبێکی فەرمی و یاسایی ناساندووەتەوە.

عومەر ساڵح و زارا سەلمان ھاوسەرۆکەکانی پارتی ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدییەکانن.

## کۆنگرەکان
یەکەمین کۆنگرەی پارتی ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدیەکان بەدوای فەرمی ناسین لە لایەن حکۆمەتی عێراق لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٧ لە شنگال بە امادەبوونی ١٥٠ نوێنەر بەڕێوەچوو.

## ئەمانەش ببینە
* تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی (تاژێ)
* مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال
* یەکەکانی بەرخۆدانی شنگال
* یەکەکانی ژنانی ئێزدخان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزیدی
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی عێراق
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکانی ئێزیدییەکان
جاک ستاوبەر

**جاک ستاوبەر** (لەدایکبووی ٦ی نیسانی ١٩٩٦) گۆرانیبێژ، گۆرانینووس، ئەنیمەیتەر، و یووتیووبەرێکی ئەمریکیی لەدایکبووی مەککەین، پێنسڵڤەینیایە کە لە ئێستادا لە پیتسبێرگ نیشتەجێیە. بە نامۆییی ھۆنراوە و میوزک ڤیدیۆکانی ناسراوە، گۆرانییەکانی لە جۆرەھا میمی ئینتەرنێتی یووتیووبدا بەکارھاتوون. یەکەم بڵاوکردنەوەی ستاوبەر لە یووتیووب بوو لە ٢٠١٣. وێبگەکەی لە کۆتاییی ٢٠١٧ بەکار خرا؛ ھەرچۆنێک بێت، بەزۆری بەستەری تێدایە بۆ شتەکانی تری وەک تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی و فرۆشگای بەرھەمەکانی. ستاوبەر ئەندامی باندەکانی جووس و زاکی بووە. لە ٢٠٢٠دا، خەڵاتێکی شۆرتیی بردەوە بۆ باشترین لە سەیردا.

یەکەم ئەلبوومی، *شێوەی سنووردار* (٢٠١٣)، لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٤ بڵاوبوویەوە، کاتێک ١٦ ساڵ بوو. بە وەرگرتنی ئیلھام لە مۆسیقای فۆلکلۆرەوە، دووەم ئەلبوومی، *ڕێبوار* (٢٠١٥)، دوو ساڵ دوای یەکەم ئەلبوومی بڵاوبوویەوە، لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٥. لە سێیەم ئەلبوومی ستۆدیۆیدا، *خۆراکی پۆپ* (٢٠١٧) تاقیکردنەوەی بە پۆپ، لۆ-فای، و جوانیناسیی شێوەی ١٩٨٠کان و ٩٠کان کرد. دوو تراکی یەکەم، «بەتەرکەپ» و «ئۆو کلەھۆما»، ناوبانگیان پەیداکرد لە تیک تۆک، و کۆی ٣٧٥ ملیۆن بیستنی ھەیە لە سپاتیفای بەپێی تەممووزی ٢٠٢١. نوێترین ئەلبوومی، *ھای‎ڵۆو* (٢٠١٨)، 
تێکەڵەی فەنک، پۆپ، و ڕۆکی تێدایە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژان
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان
پۆل:یووتیووبەرە مۆسیقییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
پۆل:گۆرانیبێژ و ئاوازدانەرە کوڕە ئەمریکییەکان
کوردستان ئێرلاینز

**کوردستان ئایەرلانز** یان **کوردیش ئایەرلانز** (، بە کورتە: A.K.A) کۆمپانیایەکی ئاسمانیی کوردی لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بوو.

## مێژوو
یەکەمین فڕینی کوردستان ئایەرلانز لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٥، کاتژمێر ١٠:٣٠ بەیانی لە فڕۆکەخانەی ھەولێر، ھەرێمی کوردستان ھاتە خوارەوە، کە ٤٦ بازرگانی کورد و عێراقی لە دوبەی، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانەوە ھەتاکوو ھەولێر تێدابوو.

دامەزراندنی کۆمپانیای کوردستان ئایەرلانز لە بڵاونامەیەکی ڕۆژنامەوانی لە ٢ی ئابی ٢٠٠٥دا، لەلایەن نووسینگەی بازرگانیی ھەرێمی کوردستان لە دوبەی ڕاگەیەندرا.

لە ٧ی ئابی ٢٠٠٥دا، ئاژانسەکانی دناتا وەکوو نوێنەری فرۆشی گشتیی کوردستان ئایەرلانز لە ناوچەی کەنداوی فارسدا دیارکرا.

یەکەمین فڕینی داھاتیی کوردستان ئایەرلانز کە لە فرانکفورت بەروە ھەولێر ھەڵدەفڕی، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٥، کاتژمێر ٦:٣٠ بەیانی بە ٤٠ کەسەوە گەیشتە فڕۆکەخانەی ھەولێر.

لە تەممووزی ٢٠٠٦دا ڕاگەیەندرا کە فڕۆکەی کوردستان ئایەرلانز لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ڕەفیق حەریری لە بەیروت، لوبنان لە ماوەی شەڕی ٢٠٠٦ی لوبناندا داماو بوو.

لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، ئەو کۆمپانیایە ھیچ فڕۆکەیەکی نییە و بۆیە ئێستا ناچالاک بووە.

## ناوەندی بەڕێوبەرایەتی
نووسینگەی ناوەندیی کۆمپانیاکە لە ناوەندی واربا لە دوبەی، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکاندا ھەڵکەوتبوو.

## کەشتیگەل
لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٠، کوردستان ئایەرلانز یەک فڕۆکەی بۆینگی ٧٣٧-٢٠٠ ھەبوو، بەڵام دواتر دیسانەکە لە ئیمپێریال جێتدا تۆمارکرا و بە شێوەیەکی کاریگەرانە ئەو کۆمپانیایە ئاسمانییەی ناچالاک کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:کۆمپانیا ئاسمانییە ھەڵوەشاوەکانی عێراق
نۆکەندی ئیستەمبوڵ

**نۆکەندی ئیستەمبوڵ** () نۆکەندێکی دەستکردە کەوا لەلایەن وڵاتی تورکیاوە کاری دروستکردنی بۆ دەکرێت. نۆکەندە دەستکردەکە دەریای ڕەش و دەریای مەڕمەڕە بەیەکەوە دەبەستێتەوە و بەمشێوەیەش دەریاکانی ئێژە و ناوینیش دەگەیێنێتەوە یەکتری. ھەروەھا وادەکات خاکی دیاریکراو لە لایە ئەورووپییەکەی ئیستەمبوڵ دابڕێت و بەمشێوەیەش دوورگەیەک لەنێوان کیشوەرەکانی ئاسیا و ئەورووپاش لە ئاکامدا دروست بێت.

ئامانج لە دروستکردنی نۆکەندەکە کەمکردنەوەی قەڵەباڵغی دەربەندی بۆسۆفۆرۆسە کەوا ڕۆژانە ١٦٠ کەشتی بەنێویدا تێپەڕ دەبن. بەشێک لە چاودێرانی سیاسی پێیانوایە ئامانجی سەرەکی لە دروستکردنی نۆکەندەکە بۆ ئەوەیە کە تورکیا بتوانێت بەبێ گوێدانە ڕێکەوتنی مۆنترۆ کەشتییەکانی بگوازێتەوە بەوپێیەی ڕێکەوتنی مۆنترۆ ھاتوچۆی کەشتی جەنگی وڵاتانی دوور لە دەریای ڕەش سنووردار دەکات و تورکیاش ناتوانێت وەک پێویست قازانجی ماددی بکات بەھۆی ڕێکەوتنەکە. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٨دا، بیناڵی ییڵدرم ڕای گەیاند کەوا خاڵەکانی ڕێکەوتنی مۆنترۆ نۆکەندی ئیستەمبوڵ ناگرێتەوە.

پڕۆژەی دروستکردنی نۆکەندی ئیستەمبوڵ ڕوبەڕووی چەندین ڕەخنەی جۆراوجۆر بووەتەوە ھەم لەسەر ئاستی نێوخۆیی و ھەمیش نێودەوڵەتی. لە مانگی نیسانی ٢٠٢١دا، زیاتر لە ١٠٤ میری دەریایی تورکیا بەیاننامەیەکیان واژوو کرد کە تێیدا ڕەخنەیان لە دروستکردنی نۆکەندەکە گرت و ڕایان گەیاند کە دروستکردنی نۆکەندەکە پێشیلکردنی ڕێکەوتنی مۆنترۆیە. وەک کاردانەوەیەک ١٠ میری دەریایی لەلایەن حکوومەتی تورکیا بە بیانووی ھەوڵی کودەتاوە دەستگیر کران. بەدەر لەوەش دانیشتووانی ئیستەمبوڵ دژی دروستکردنی نۆکەندەکەن بەپێی ڕاپرسییەکی دەزگای ماک کە تێیدا ٨٠٪ی بەشداربووان دژایەتی خۆیان لە بەرامبەر دروستکردنی نۆکەندەکە دووپات کردەوە. ھەروەھا وڵاتی ڕووسیاش دژی دروستکردنی نۆکەندەکەیە بەوپێیەی ڕێخۆشکەر دەبێت بۆ ئەوەی کەشتی جەنگی وڵاتانی ناتۆ لەڕێگەی ئەم نۆکەندەوە بگەنە دەریای ڕەش و مەترسی لەسەر ئاسایشی وڵاتەکەیان دروست بکەن.

## سەرچاوەکان
زڕگا

**زڕگا** یان **مانگای تێبتی** ئاژەڵێکی شیرداری تووکنە کە لە سەرتاسەری ناوچەی ھیمالایە لە نیمچە کیشوەری ھیندی بەتایبەت لە بانی تێبت و باکووری میانمار، یانۆن و سیچوان ھەتا باکووری مەنگۆلیا و سیبریا دەژین.

## تایبەتمەندێتی
وێنۆک|زڕگایەک لە بناری زنجیرەچیای ھیمالایە
زڕگایەکان بە زۆری ئاژەڵی مووداری کوێستانین و لە ژینگە سارد و کیشوەرییەکان دەژین، خاوەنی پەیکەربەندێکی گەورەن و قاچەکانی زۆر بەھێزن و بە خورییەکی موویی پڕ داپۆشراون. ڕەنگیان قاوەیییە و زۆر جار بۆ ڕەش یان قاوەیی تۆخ دەچێت، ئاژەڵێکە بە کێویی لە کوێستانەکان دەژین بەڵام لەکاتی ئێستادا زۆرینەیان ماڵی کراون، ئەوانەی کە ماڵی کراون یاخود بۆ چەندین نەوە بە ماڵی لەدایکبوون ڕەنگیان گۆڕدراوە لە کیویەکان، زۆربەی کات پارچەی قاوەیی ژەنگاوی و کرێمیان ھەیە و گوێچکەکانیان بچووکن و گوانەکانیان گەورەترن، قۆچێکی گەورە و ساف و لووسیان ھەیە و بە گشتی لە ڕەنگدا تاریکن. نێرینەکان قۆچەکانیان لەلاکانی سەرەوە دەبرێن و پاشان بەرەو پێشەوە دەڕۆن. بە شێوەیەکی ئاسایی مەودایان لە ٤٨ بۆ ٩٩ سانتیمەترە. مێیینەکانیشیان (زڕمانگا) بچووکترن، قۆچەکانیان تەنیا ٢٧ بۆ ٦٤ سانتیمەتر درێژن و شێوەیەکی دروستتریان ھەیە. ھەردوو ڕەگەزەکە ملێکی کورتیان ھەیە، مێینەکان گەورەتر و بەرچاوترن لە نێرینەکان. نێرەکان کێشییان لەنێوان ٣٥٠ بۆ ٥٨٥ کیلۆگرام دەبێت، مێینەکانیش لەنێوان ٢٢٥ بۆ ٢٥٥ کیلۆگرام دەبێت. ھەرچی زڕگا کێویەکانە ئەوان کێشیان دەگاتە ١٠٠٠ کیلۆگرام. بەرزی زڕگایەکان لەنێوان ١١١–١٣٨ سانتیمەترە، لەکاتێکدا مێینەکان ١٠٥–١١٧ سانتیمەتر بەرزن. ھەردوو ڕەگەزەکە قژی درێژیان ھەیە لەگەڵ ژێرپۆشییەکی چەور لەسەر سنگ و قۆڵ و ڕان بۆ ئەوەی لە سەرما بیانپارێزێت. بە تایبەتی زڕمانگاکان، ھەندێکیان توکێکی ھێندە درێژیان ھەیە زۆر جاران لەسەر بووم دەخشێت. کلکێکی درێژ و ئەسپانەیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:گیانلەبەرە باربەرەکان
پۆل:گیانلەبەرە دەستەمۆکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
تێنمۆن

**ئەتسووشی شیراکاوا** (؛ لەدایکبووی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٧١ لە تۆکیۆ) ناسراو بە **تێنمۆن** () ئاوازدانەرێکی ژاپۆنییە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  
* 

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:ئاوازدانەرانی ژاپۆنی
فاڵکۆن ٩

[وێنۆک|فاڵکۆن ٩ کۆپی ١٫١ کە مەکۆی [سپەیس ئێکس دراگۆن|دراگۆنی تێدا ھەڵگرتوە]]

**فاڵکۆن ٩** ()‏ مووشەکێکە دروستدەکرێت لەلایەن دەزگایی ئەمریکی بۆ تەکنەلۆژیای بۆشایی (سپەیس ئێکس).

## مێژوو
کۆمپانیایی سپەیس ئێکس لە ئەیلوولی ٢٠٠٥ ڕای گەیاند: پەرە بە مووشەکێکی گەورە و ھەڵگر دەدەن کە بەھێزترە لە فاڵکۆن ٥ و ناوی (فاڵکۆن ٩) دەبێت، یەکەمین قۆناغی بەکارھێنانی فاڵکۆن لە ڤێرژنی (Falcon 9 v1.0) بوو کە نۆ بزوێنەری مووشەکی لە جۆری Merlin-1C لەسەرە، ھەروەھا لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ یەکەمین قۆناغی ھەڵدانی فاڵکۆن ٩ سەرکەوتوو بوو کە لە ناوچەی کیپ کانیڤیرال هەڵدرا، لەسەر دەزگایی LC40 کە گەیشتە خولگەی دیاریکراوی دەوری زەوی خۆی ھەروەھا بەشی یەکەمی جیابویەوە لە مووشەکەکە بە سەرکەوتوویی کە کێشەکەی ١٠ تەن بوو.

## سەرکەوتنەکان
کۆمپانیایی سپەیس ئێکس لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ مووشەکی فاڵکۆن ٩ی لە کیپ کانیڤیرال ھەڵدا، مووشەکەکە ھەڵگری ١١ مانگی دەستکرد بوو، پاشی ١٠ خولەک لە ناردنی لۆ دەرێی بۆشایی بەشی یەکەم جیابوەوە لە مووشەکەکە لە بەشی دووەمی مووشەک و گەڕایەوە کیپ کانیڤیرال بە سەرکەوتووی نیشتەوە.

ئەو چالاکییەش کە گەڕانەوەی بەشی یەکەمی مووشەک بە سەرکەوتووی یەکەکە لە سەرکەوتنەکانی مرۆڤایەتی دەربارەی زانست تەکنەلۆژیایی بۆشایی لە مێژوودا، ئەو چالاکییە سەرکەوتووەشی مووشەکی فاڵکۆن ٩ پاشی چەندین تاقیکردنەوە شکستخواردوو بوو (کۆتایەمین جاری سەرکەوتوو جاری ٢٠م بوو) تێکرای خەرجی مووشەک گەیشتە ١٦ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی و ھەموو ھەڵدانەکانی خەرجی ٦١٫٢ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* چرکەساتی ناردنی مووشەکی فاڵکۆن ٩  بەشێوەیەکی تاقیکاری سەرکەوتوو لە ساڵی ٢٠١٥

پۆل:گەردوون
سپەیس ئێکس دراگۆن

[وێنۆک| وێنەیەکی کەشتی هەڵگری دراگۆن لە جۆری C2 کە نزیکە لە [وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی لە ئایاری ساڵی ٢٠١٢]]

**مەکۆیی دراگۆن** (بە ئینگلیزی : SpaceX Dragon) ناسرایە بە کەشتی ئاسمانی ئەژدیها هەتاوەکوو ئێستا دوو نەوەی لێوە بەرهەمهاتیە لەلایەن کۆمپانیای خاوەن ، ئەوە هەڵگرێکی بۆشاییە لۆ گواستنەوەی بارێکی دووبارە بەکارهێنراو، کە پەرەی پێدەدرێ لەلایەن کۆمپانیایی گواستنەوەی بۆشایی ئەمریکی سپەیس ئێکس ، کۆمپانیاکە توانی مەکۆیی دراگۆن هەڵداتە بۆشایی بە هۆکاری مووشەکی فاڵکۆن ٩ لە چالاکی ناردنی بەردەوامی لۆ سەر وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی

یەکەمین سەرکەوتنی دراگۆن لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ دوای کارپێکردن و دروستکردنی بە شێوەیەکی بازرگانی لە کاتی هەڵدانی و گەیشتنە خوولگەی دیاریکراو سەرکەوتوو بوو.، هەروەها لە ٢٥ی ئایاری ٢٠١٢ دووەم هەڵدانی دراگۆن لە ژێر ناوی (دراگۆن سی +)  بەپێی ڕێکەوتن نێرادرا و توانی بگاتە ئاستی چاوپێکەوتن و گەیاندنی کەل و پەل بە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی و سەرکەتوو بێت، پاشی ئەوە لە ڕێگەی ناسا کە دراگۆن توانی ئەو چالاکیە ئەنجامبدا، لەلایەکیتر هەڵگری سیگنس سەر بە کۆمپانیایی ئۆربیتال ئەی تی کەیش تانی ئەو چالاکیە ئەنجامبدا لۆ زیاترکردنی هاوبەشیکردن دەربارەی پیشەسازیی فڕۆکەوانی بازرگانیی ناوچەیی و گەڕانی بۆشایی و ئاسمانی. 

## ناو
هەڵگرە بۆشاییەکە ناونرا لەلایان بەڕێوبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای سپەیس ئێکس کە (ئیلۆن مەسکە) ناوی هەڵگرە بۆشاییەکەی لەسەر گۆرانی ( پاف. زە ماجیک دراگۆن ١٩٦٣ - puff the magic dragon 1963) هات کە سەر بە کۆمپانیایی وارنەر برۆسە و لە ساڵی ١٩٦٣ بەرهەمیهێنایە.
## مێژوو
سپەیس ئێکس دەستیکرد بە پەرەپێدانی مەکۆیی دراگۆن لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٤، پاشان هەستا بە ڕاگەیاندنێکی جەماوەری دارێژراو لۆ دامەزراندن و کارپێکردنی دراگۆن هەتا ساڵی ٢٠٠٩، هەر وەک سپەیس ئێکس لە ساڵی ٢٠٠٦ توانی سەرکەوتوو بێت لە ڕێکەوتنێکی بە دامەزراندن و کارکردنی دراگۆن بە شێوەیەکی بەردەوامی بازرگانی لۆ وێستگەی بۆشایی نێونەتەوەیی لە بەرژەوەندی دەزگایی بۆشایی ئەمریکا ناسا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* تێڕوانینێکی گشتی دەربارەی کەشتی هەڵگری دراگۆن  لە ماڵپەری فەرمی سپەیس ئێکس
* ڕێکەوتنی سپەیس ئێکس لەگەر دەزگایی ناسا

پۆل:گەردوون
پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان
پۆل:سپەیس ئێکس
کوومی خۆرئاوا

**کوومی خۆراوا** یان **شیوی خۆراوا** (ئینگلیزی:)کەندەڵانێکی فراوانە لە بنکی ترۆپکی ئیڤرست لە زنجیرەچیای ھیمالایە، گۆمی بەفرینی چیای ئیڤرستە کە بەفرە کەڵەکەبووەکانی ناوی دەڕژێنێتە دۆڵی سەھۆڵبەندان لە قەدپاڵی کەپکی لۆتسێ لە لووتکەی ئیڤرست. ئەم کەندەڵانە بەفرینییە لەلایەن جۆرج مالۆرییەوە ناونراوە کاتێک لە ساڵی ١٩٢١ وەک بەشێک لە گەشتی ناسینەوەی بەریتانی سەردانی کرد کە یەکەم کەس بوو بۆ گەڕان لە بەشی سەرەوەی ئیڤرست کاری کرد لەکاتی گەڕان بەدوای ڕێگاکانی گەیشتنی لووتکەی ئیڤرست.
وێنۆک|دۆڵی کوومی خۆراوا لە مانگی پێنجی ٢٠١١ .
کوومی خۆراوا ناوەندێکە کە تێیدا شاخەوانەکان ڕێچکەی تێدا دروست دەکەن تا بەرەو لووتکەی ئیڤرست بچن. بە شێوەیەکی ئاسایی بە گەشتکردن لە ناو سەھۆڵبەندانی خومبودا دەست پێ دەکرێت. دەبێت شاخەوانەکان بپەڕنەوە بۆ لای ڕاستی دوور، بەسەر کەپکی نوپتسێ، بۆ ڕێگایەکی تەسکی ناسراو بە گۆشەی نوپتسێ. لە وێ شاخەوانەکان دەتوانن بەرزی ٢٤٠٠ مەتری ئیڤرست ببینن، کە یەکەم سەرنج و دیداری لووتکەی ئیڤرستە لەدوای جێھێشتنی خێوەتگای بنکە.

## ئەمانەش ببینە

## سەرچاوەکان

پۆل:چیای ئێڤەرست
تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی

**تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی** یان **تەڤگەرا ئازادیا ژنێن ئێزدی** یان **تاژێ** (بە کوردیی کرمانجی: Tevgera Azadiya Jinên Êzidî, TAJÊ) حیزبێکی سیاسییە کە لە لایەن ژنانی چالاکوانی سیاسیی ئێزیدی دامەزراوە و لە کۆمەڵگای ئێزیدییان لە کوردستانی عێراق بە تایبەت لە ناوچەی شنگالدا چالاکی دەکات. تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی لە ساڵی ٢٠١٥دا دامەزراوەتەوە.

تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی زیندووکردنی چاندی ئێزیدیان بە پێشەنگایەتیی ژنانی ئێزیدی وەکوو ئامانجی خۆی ڕاگەیاندووە و ھەوڵ دەدات تا ژنە ئێزیدییەکان ببن بە خاوەنی ئیرادەی خۆیان. جگە لە ژنانی ئێزیدی، ژنانی ئاشووریی مەسیحی و عەرەبی خەڵکی ناوچەی شنگالیش لە تاژێ بەشدارن.

تاژێ لە ناوچە جیاوازەکانی شەنگالدا ١٠ لقی ھەیە. ھەروەھا خاوەنی ئەکادیمیای پەروەردەیی و کۆمیتەی ئابووریی ژنانە.

وتەبێژی تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزدی ئێستاکە سەبیحا سەبرییە.

## کۆنفرانسەکان و کۆنگرەکان
یەکەمین و دوویەمین کۆنفرانسی تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی لە ساڵی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ بەڕێوەچوو. یەکەمین کۆنگرەی تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی لە ساڵی ٢٠١٩ بەڕێوەچوو. تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزدی ھەروەھا ھەر شەش مانگ یەک جار کۆ بوونەوەی شەش مانگە بە ڕێوەدەبات کە ھەموو ئەندامەکان لەتێدا بەشدار دەبن و کار و خەباتەکانی خۆیان ھەڵدەسەنگێنێن.

## تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی-ئەورووپا
تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی خاوەنی لقێک لە وڵاتانی ئەورووپایە کە بە ناوی *تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی-ئەورووپا (تاژێ-ئەورووپا)* ناسراوە و ژنانی ئێزیدی لە وڵاتانی جیاجیای ئەورووپا ڕێکخستن دەکات. کۆنگرەی دامەزراندنی تاژێ-ئەورووپا لە مانگی ئایاری ٢٠١٧ لە شاری ئەمەریش ئام ڕاین لە وڵاتی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو.

## کوشتنی ئەندامی تاژێ
یەکێک لە ئەندامانی تەڤگەری ئازادیی ژنانی ئێزیدی بە ناوی نازێ نایف قەوال لە خۆپیشاندانێک کە لە ڕۆژی ١٤ی ئازاری ٢٠١٧ لە خانەسووری سەر بە قەزای شنگال ئەنجام درا بە تەقەی ڕاستوخۆی ھێزە چەکدارەکانی نزیک بە پارتی دیموکراتی کوردستان کوژراو. لەم خۆپیشاندانە ١٠ کەسیش لە خەڵکی سیڤیلی ئێزیدی بریندار بوون

 کە یەکێک لەوانە ڕۆژنامەوانی بە ناوی تووبا ئاکیلماز ناسراو بە نووژیان ئەرھان خەڵکی باکووری کوردستان بوو کە دواتر بە ھۆی برینداربوون لە نەخۆشخانە کۆچی دوایی کردەوە.

## ئەمانەش ببینە
* پارتی ئازادی و دیموکراسیی ئێزیدییەکان (پادێ)
* مەجلیسی خۆسەریی دیموکراتیکی شنگال
* یەکەکانی بەرخۆدانی شنگال
* یەکەکانی ژنانی ئێزدخان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزیدی
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکان
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی عێراق
پۆل:حیزبە سۆسیالیستییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە ئاپۆییستەکانی عێراق
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
پۆل:ڕێکخراوەکانی ژنانی کورد
پۆل:جوڵانەوە فێمێنیستیەکان
پۆل:ڕێکخراوەکانی ئێزیدییەکان
ڕاپەرین (گۆرانیبێژ)

**دیلەک دەمیر** ناسراو بە **ڕاپەرین** (لە دایکبووی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٥ لە وان؛ ) خانمە گۆرانیبێژی باکووری کوردستانە. ئەو لەوەتەی ساڵی ٢٠١١ەوە خەریکی کاری مۆسیقییە و تا ئێستاش بەردەوامە. ڕاپەرین خەڵکی شاری وانە. ئەو مامۆستای باخچەی ساوایانیشە.

## گیران
ڕاپەرین لە کاتی کارکردنی لەگەڵ فۆتۆگرافەرێکدا بەناوی جونەید پالا تووشی کێشەیەک بوو، ئەوان سەرەتا لە ئینستاگرام یەکتریان ناسی. بەپێی قسەی ڕاپەرین ئەوا فۆتۆگرافەرەکە فێڵی لێی کردەوە بەوەی سەرەتا وەک کەسێکی پیشەگەری ھونەری خۆی ناساندووە بەڵام ھەڕەشەی بڵاوکردنەوە و وێنەی دەستکاریکراوی ئەوی کردووە کە لە ھوتلێدا بۆ کاری ھونەری گرتبووی. دواتر لەبەرامبەر پارەدا ڕێککەوتوون کە وێنەکانی پێبداتەوە. لە ڕۆژی دیدارەکەیان ئەوا ئەو کەسە ھەوڵیداوە دەستدرێژی بکاتە سەر ڕاپەرین، ئەویش لەبەرامبەر بەرگریکردن لەخۆی ئەوا تووشی کووشتنی ئەو کەسە ھاتووە. لە ئەنجامدا دادگا ١٢٫٥ ساڵ زیندای بۆ دەرکردووە. لە ساڵی ٢٠٢٠، بەشێوەیەکی کاتی بەھۆی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا، ڕاپەرین ئازاد بوو.

## دیسکۆگرافی
### ئەلبووم
* خەپینۆک (٢٠١٢)
* تاروومار (٢٠١٣)
* ڕێ نەوا (٢٠١٤)

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی وان
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی باکووری
سەھۆڵبەندی خومبوو

**سەھۆڵبەندی خومبوو** (ئینگلیزی:) ڕووبار یان کەڵەکەبووی بەفرینە دەکەوێتە ناوچەی خومبوو لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نیپال لە نێوان چیای ئیڤرست و ڕیجی لووتسێ و نوپتسێ. لە بەرزایییەکانی ٤٩٠٠ مەتر دەست پێدەکات بەرەو ژوور تا دەگاتە بەرزایی ٧٦٠٠ مەتر لە قەدپاڵی ئیڤرست. ئەوە بەرزترین سەھۆڵبەندی جیھانە. سەھۆڵبەندی خومبوو بۆ بەشی کۆتایی ڕێچکەی شاخەوانان ھێما دەکرێت بۆ نزیک بوونەوەیان لە خێوەتگای بنکەی ئیڤرست. دەستپێکردنی ئەم سەھۆڵبەندانە لە دامێنی کوومی خۆراوایە کە بەفرێکی زۆری ھەیە. ئەم سەھۆڵبەندانە یەکەم بەربەستی پڕ مەترسیداری ڕێچکەی شاخەوانانە لەسەر ڕێگای ستانداردی باشووری کۆل بۆ لووتکەی ئیڤرست. ھەروەھا گەورەترین سەھۆڵبەندی نیپالە.

## ئەمانەش ببینە
* سەھۆڵبەند
* سەھۆڵبەندی بالتۆرۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:چیای ئێڤەرست
بانی تبت

**بانی تبت** (تبتی: བོད་ས་མཐོ།)، ھەروەھا ناسراو بە بەرزایییەکانی شینگ-تبت یان شینگ-زەنگ (چینی: 青藏高)یان وەک نیوەی ڕۆژاوای سیچوان، باشووری پارێزگاکانی گانسو لە ڕۆژاوای چین، ناوچەکانی ھیندی لاداخ و لاھاول و سپیتی (ھێماچال پرادش) و ھەروەھا بۆتان بە نزیکەیی ١٠٠٠ کیلۆمەتر دەگرێتەوە لە باکوور بۆ باشوور و ٢٥٠٠ کیلۆمەتر ڕۆژھەڵات بۆ ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە. بەرزترین و گەورەترین بانی جیھانە لەسەر ئاستی ڕووی دەریا، کە ڕووبەری ٢٬٥٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:فۆرمەکانی زەوی ئاسیای ناوەڕاست
پۆل:پارێزگاکانی فیزیۆگرافیا
خومبوو

**خومبوو** (ھەروەھا بە ھەرێمی ئیڤرستیش ناسراوە) ناوچەیەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نیپال لە بەری نیپالی چیای ئیڤرست. ئەمە بەشێکە لەشارەدێی سۆلوخومبو، کە بەشێکە لەپارێزگای ژمارە یەکی خومبو و یەکێکە لە سێ ھەرێمی سەرەکی خومبوو، لەم ھەرێمە ھەریەکە لە نەتەوەکانی کۆلونگ و شێرپا نیشتەجێن، ھەرچی سۆلو و فیراکن لەشارۆچکەی بازاری نامچە و ھەروەھا گوندەکانی تامێ، خومجونگ، پانگبۆچە، فیریچە و کەندێ نیشتەجێن ھەروەھا خانەی بەناوبانگی بوودایی لە تێنگبۆچە دەکەوێتە خومبوو.

بەرزایی خومبو لە ٣٣٠٠ مەتر دەست پێدەکات تا ٨٬٨٤٨٫٨٦ مەتر کە لووتکەی چیای ئیڤرستە کە بەرزترین شوێنی سەر زەوییە. ھەرێمی خومبو ھەردوو پارکی نەتەوەیی ساگارماتا (سەرووی مۆنجو) و ناوچەی پارکی نەتەوەیی ساگارماتا لە نێوان لوکلا و مۆنجودا دەگرێتەوە.

خومبو کە وا بڕوا دەکرێت کە ئەنجامی دوایین سەردەمی سەھۆڵی گەورە بێت، کە ٥٠٠٬٠٠٠ ساڵ لەمەو پێش دروست بوو.

## گوندەکانی ناوچەی خومبوو
وێنۆک|بازاڕی نامچە
* دینگبۆچە
* کەندێ (گوند)
* خومجونگ
* لۆبۆچی
* لوکلا
* بازاری نامچە
* تنگبۆچە
* فۆرتس
* تامە * تەمۆ
* پانگبۆچە
* فاگدینگ
* مۆنجۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:زنجیرەچیاکانی نیپال
کۆلی باکوور

**کۆلی باکوور** (چینی: 北坳) کۆلی باکوور قەراغێکی تیژە لەنێوان چیای ئیڤرست و لۆتسێ، کە بەرزترین و چوارەمین دوو چیاکانی جیھانن، ئەم بەرزایییە بە شێوەیەکی ئاسایی بە بەفری بابردوو دروست بووە، ناوچەیەکە بەفرێکی زۆری تێدا کۆبووەتەوە.
وێنۆک|خێوەتگای کۆتایی شاخەوانان لە کۆلی باکوور .
کاتێک کە شاخەوانەکان ھەوڵ دەدەن لە ڕێگەی ڕیژەی باکوورەوە (تبت) بەرز ببنەوە، یەکەم خێوەتگای سەر شاخەکە (خێوەتگای چوارەم، خێوەتگای ھاوچەرخی یەکەم) لەسەر کۆلی باکوور دامەزراوە، لەم خاڵەوە نزیکەی ٧٠٢٠ مەتر لە سەرووی ئاستی دەریاوە، شاخەوانان لە خێوەتگای شەشەمەوە بە ٨٢٣٠ مەتر بەرزایی کۆتاییان بۆ لووتکەکە دروست دەکەن.

کۆلی باکوور یەکەم جار لەلایەن جۆرج مالۆری، ئێدوارد ئۆلیڤەر ویلەر و گای بۆلۆک لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٢١، لە کاتی گەشتی ناسینەوەی بەریتانیدا سەرکەوتن. ئەمە یەکەم جار بوو کە ڕۆژاوایییەک پێی لەسەر چیای ئیڤرست دانا. ھەرچەندە ماوەیەکی درێژ متمانە بە مالۆری داوە، بەڵام دۆزینەوەی کۆلی باکوور لە ڕاستی دا لەلایەن ویلەرەوە بوو نزیکەی ھەفتەیەک پێش ئەوەی مالۆری بوونی خۆی پشتڕاست بکاتەوە لە کاتی گەڕان بۆ ڕێگای گونجاو بۆ لووتکەی چیای ئیڤرست. ھەموو گەشتەکانی دواتر لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ ھەوڵیاندا بە بەکارھێنانی کۆلی باکوور بگەنە لووتکەی ئیڤرست.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
پۆل:چیای ئێڤەرست
پۆل:دەروازە شاخاوییەکانی چین
تێنزینگ نۆرگای

**تێنزینگ نۆرگای** (نیپالی: བསྟན་འཛིན་ནོར་རྒྱས བསྟན་འཛིན་ནོར་རྒ)(لەدایک بووی ٢٩ی ئایاری ١٩١٤ مردووی ٩ی ئایاری ١٩٨٦) لە نامگیاڵ وانگدی لەدایک بوو، ھەروەھا بە شێرپا تەنزینگ ناودەبرێت، شاخەوانێکی شێرپایی نیپالی-ھیندی بوو ئەو یەکێک بوو لە یەکەم دوو کەسی ناسراو بە گەیشتن بە لووتکەی چیای ئیڤرست، کە لە ٢٩ی ئایاری ١٩٥٣ لەگەڵ ئێدمۆند ھیلاری ئەنجامی دا. ڕۆژنامەی تایمز ناوی نۆرگای یەکێک لە ١٠٠ کەسی کاریگەرە لە سەدەی بیستەم لە ساڵی ٢٠٠٣ خەڵاتی سەرکێشی نەتەوەیی تێنزینگ نۆرگای کە بەرزترین خەڵاتی سەرکێشیی وەرزشی ھیندستانە، بە شەرەفی ئەو ناونرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مردووانی ١٩٨٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤
پۆل:شاخەوانە نیپاڵییەکان
پۆل:شاخەوانە ھیندییەکان
پۆل:وەرگرانی نیشانی ئەستێرەی نیپاڵ
پۆل:نیپاڵیە کۆچبەرەکان بۆ ھیندستان
پۆل:وەرگرانی پادما بوشان لە وەرزش
پۆل:وەرگرانی مەدالیای جۆرج
ئێدمۆند ھیلاری

**ئێدمۆند پێرسیڤال ھیلاری** (؛ ٢٠ی تەممووزی ١٩١٩ – ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨) شاخەوان و دۆزەرەوە و خێرخوازێکی نیووزیلاندی بوو. لە ٢٩ی ئایاری ١٩٥٣ ھیلاری و شاخەوانی شێرپایی تینزینگ نۆرگای بوون بە یەکەم شاخەوان کە گەیشتنە لووتکەی چیای ئیڤرست ئەوان بەشێک بوون لە نۆیەمین گەشتی بەریتانی بۆ ئیڤرست، بە سەرۆکایەتی جۆن ھانت لە ساڵی ١٩٨٥ تا ١٩٨٨ وەک کۆمیسیاری باڵای نیووزیلاند بۆ ھیندستان و بەنگلادیش و ھاوکات وەک باڵیۆزی نیپال خزمەتی کردووە.

ھیلاری لە کاتی خوێندنی ناوەندیدا حەزی لە شاخەوانی بوو. ئەو یەکەم سەرکەوتنە سەرەکییەکەی لە ساڵی ١٩٣٩دا کرد و گەیشتە لووتکەی چیای ئۆلیڤییەر. ئەو لە ھێزی ئاسمانی ڕۆیاڵ نیووزیلاند وەک ناڤیگەر لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا خزمەتی کردووە و لە ڕووداوێکدا بریندار بووە. پێش گەشتی ئیڤرست، ھیلاری لە ساڵی ١٩٥١دا بەشێک بوو لە گەشتی ناسینەوەی بەریتانیا بۆ چیا و ھەروەھا ھەوڵێکی سەرکەوتوو بۆ سەرکەوتن لە چۆ ئۆیو لە ساڵی ١٩٥٢ وەک بەشێک لە گەشتی کۆمۆنۆلس ترانس ئەنترکتیک لە ساڵی ١٩٥٨ گەیشتە سەر زەوی جەمسەری باشوور. پاشان گەیشتە جەمسەری باکوور، ئەوی کرد بە یەکەم کەس بۆ گەیشتن بە ھەردوو جەمسەر و لووتکەی ئیڤرست. ڕۆژنامەی تایمز بە یەکێک لە ١٠٠ کەسی کاریگەر لە سەدەی بیستەم ناوی برد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٠٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩
یانەی وەرزشیی شێروانە

**یانەی وەرزشیی شێروانە** یانەیەکی تۆپی پێیە کە بنکەی سەرەکی دەکەوێتە کەلار، باشووری کوردستان. یانەکە لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزراوە. لە ئێستادا یانەکە لە وەرزی ٢٠٢٣-٢٠٢٤ ئەوا لە خوولی نایابی کوردستان یاری دەکات کە بەرزترین ئاستە لە خوولەکەدا.

لە ساڵی ٢٠٢١، یانەکە بووە پاڵەوانی جامی سووپەری کوردستان، شێروانە وەک یەکەمین یانەی کوردستان ئەو جامەی بردۆتەوە چونکە لەو ساڵەدا بۆیەکەمینجار کێبڕکێکردن بۆ جامەکە دەستیپێکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی عێراق
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی کوردستان
چەوساندنەوەی کوردانی فەیلی لە سەردەمی سەددام حوسێن

**چەوساندنەوەی کوردانی فەیلی**چەوساندنەوەی شێوازمەندی کوردانی فەیلی لەلایەن سەددام حوسێن لەنێوان ١٩٧٠ و ٢٠٠٣ بوو. ھەڵمەتانی تاراندراوی، کۆچ پی کردن و فڕین کە بوون بەھۆی ئاوارەییی کوردانی فەیلی لە خاکی تایبەت بەباووباپیریان لە عێراق. چەوساندنەوە کاتێک دەستی پێ کرد کە ژمارەیەکی گەورەی کوردانی فەیلی کەوتنە بەر ھەڵمەتێکی گەورە لەلایەن ڕژێم کە کوردانی فەیلی لە ڕەگەزی عێراقی بێبەش بکات و ئەوانی ھەروەک ئێرانی ڕەچاو کرد. لەسێدارەدان لە ساڵی ١٩٧٩ لە بەغدا و خانەقین دەستی پێ کرد و پاشان بۆ بەشەکانی دیکەی عێراق و ناوچە کوردییەکان و بڵاو بوونەوە.

## ڕاگواستنی زۆرەملێ
لە ساڵی ١٩٦٩ حکوومەتی عێراق ھەڵمەتی ڕاگواستن و دوورخستنەوەی زۆرەملێی ئەنجامدا دژی کوردە فەیلییەکان بەھۆی پێشینەی نەتەوەیی و ئایینی شیعەیان، لە ساڵی ١٩٧٠ زیاتر لە ٧٠ ھەزار فەیلی ڕاگواستران بۆ ئێران و ڕەگەزنامەیان لێسەندرایەوە. بە تایبەتی بازرگان و ئەکادیمییە دیار و پلە باڵاکانیان لە بەغدا کرانە ئامانج. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠ بۆ ١٩٧٣دا ژمارەیەکی زۆر لە حاڵەتەکانی ونبوون و لەسێدارەدان لەلایەن چالاکوانانەوە تۆمارکران. لە ٧ی ئایاری ١٩٨٠ سەددام حوسێن فەرمانی ژمارە ٦٦٦ی واژوو کرد کە بە شێوەیەکی یاسایی فەرمانی بە ڕاگواستنی زۆرەملێ و دوورخستنەوەی و دەستبەسەرکردنی کوردانی فەیلی دەرکرد. سەددام بە تۆمەتی تاوانبارکردنی کوردانی فەیلی بە «ڕەچەڵەک بێگانە» و «ناملکەچییان بەرامبەر بە گەل و خاک و بنەما سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی شۆڕش» پاساوی بۆ ئەم فەرمانە ھێنایەوە. لە کۆی گشتی، نزیکەی ١٫٤ ملیۆن کوردی فەیلی ڕەگەزنامەیان لێ سەندرایەوە و بە زۆرەملێ نێردران بۆ ئێران.

## پاش کارەسات
لە ساڵی ٢٠٠٣ کۆمیساریای باڵای مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان مەزەندەی کردووە کە ٦٥٪ لە ٢٠ ھەزار پەنابەر لە ئێران کوردانی فەیلی بوون کە لە کاتی کۆمەڵکوژییەکەدا بە زۆر ڕاگواستران. زۆرینەی ئەو پەنابەرانەی گەڕاونەتەوە عێراق، ڕووبەڕووی ئاستەنگی بوونەتەوە لە پێشکەشکردنی داواکاری بۆ ڕەگەزنامە.

لە ساڵی ٢٠٠٦، مووئەیەد تەییب وتەبێژی ھاوپەیمانی کوردستان داوای لە پەرلەمانی عێراق و کوردستان کرد کە پشتیووانی ئاوارە فەیلییەکان بکەن و وتی «کوردانی فەیلی بەھۆی سێ ھۆکار چەوسێندرانەوە، یەکەم، لەبەر ئەوەی کوردن، دووەم، چونکە لە مەزھەبی شیعەن، سێیەم، چونکە گەلێکی نیشتمانپەروەرن و پەیوەندییان بە بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد و عێراقەوە کردووە».

لە ساڵی ٢٠١٠ وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عێراق بڵاوی کردەوە، لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە ڕەگەزنامە بۆ نزیکەی ١٠٠ ھەزار کوردی فیلی گەڕێنراوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* ئەنفال
* کیمیابارانی ھەڵەبجە

## سەرچاوەکان

پۆل:چەوساندنەوەی کوردان لە عێراق
پۆل:چەوساندنەوەی کوردان
پۆل:کۆمەڵکوژییەکانی کوردەکان
پۆل:سەددام حوسێن
ئەشکەوتی حیڕا

وێنۆک|ئەشکەوتی حیرا
** حیرا** () ئەو ئەشکەوتەیە پێغەمبەر محەممەد پێش پێغەمبەرایەتی بەندایەتی تێدا دەکرد، لەو ئەشکەوتەدا بۆ یەکەم جار قورئانی بۆ دابەزی. دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شاری مەککە بە دووری چوار کیلۆمەتر دەکەوێتە  لووتکەی چیای نوور، بەرزییەکەی ٦٣٤ مەترە و جێگای چوار بۆ پێنج کەس دەبێتەوە. درێژییەکەی چوار باڵ و پانییەکەی باڵێک و سێ چارەگە، لەیەک کاتدا تەنیا پێنج کەس دەتوانن تێید دابنیشن، ئەوەی بچێتە ناو ئەشکەوتەکە پشتی لەقیبلە دەبێت، پێش دروستکردنی قاتی دووەمی مزگەوتی حەرام مەککە و کەعبە دیاربوون. یەکەم ئایەتی قورئان دابەزیوە. ئەشکەوتەکە کەمێکی کەم گژوگیای تێدایە. جارێک پێغەمبەر لەگەڵ ھاوەڵیکانی چووە سەر لووتکەی شاخەکە و شاخەکە دەستیکرد بەلەرزین، ئەویش گووتی: ئارام بەوە پێغەمبەرێک و ڕاستگۆیەک و شەھیدێکت لەسەر وەستاوە.

## پێشانگا

پەڕگە:Hira Cave.jpg|چوونی خەڵک بۆ ئەشکەوتی حیڕا


## سەرچاوەکان

پۆل:محەممەد
پۆل:مەککە
ئەفغانی (دراو)

**ئەفغانی** (ھێما: **Af** (؋) (کۆدی ئایزۆ: **AFN**؛ بە پەشتۆیی: ) بریتییە لە دراوی فەرمی وڵاتی ئەفغانستان، لەلایەن بانکی Da Afghanistan Bank پەرەی پێدەدرێت، دراوی **ئەفغان** دابەش دەبێ بەسەر ١٠٠ پول دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:دراوەکانی ئاسیا
تێرای

**تێرای** یان **تارەی** ناوچەیەکی نزمە لە باکووری ھیندستان و باشووری نیپال کە دەکەوێتە باشووری بناری دەرەوەی ھیمالایە و گردەکانی سیڤالیک و باکووری دەشتی ھیندۆ-گانگتیک ئەم پشتێنەی زەوییە بە گژوگیا بەرزەکان، سەڤانا، دارستانەکانی سەل و زوڕی دەوڵەمەندەکان دیاری دەکرێت. لە باکووری ھیندستان، تێرای لە ڕووباری یامۆنەوە بەرەو ڕۆژھەڵات بڵاودەبێتەوە لەسەر ھەریانا، ئوتاراخاند، ئوتار پرادش، بیھار و بەنگالی ڕۆژاوا تێرای بەشێکە لە ترای-دوار ساڤانا و ناوچە ژینگەیییەکانی گیالاند ناوچەی نزمی ھاوشێوە لە بەنگالی ڕۆژاوا، بەنگلادش، بۆتان و ئەسام لە حەوزی ڕووباری براھماپوترا بە 'دووارس' ناودەبرێت. لە نیپال، تێرای درێژ دەبێتەوە لە سەرووی ٣٣٬٩٩٨٫٨ کم٢، نزیکەی ٢٣٫١٪ ی ناوچەی خاکی نیپال و لە بەرزایی نێوان ٦٧ بۆ ٣٠٠ م دا دەکێشێت. ھەرێمەکە زیاتر لە ٥٠ تاودە لەخۆدەگرێت باکووری ترای بەبار بەرز دەبێتەوە، پشتێنێکی تەسک بەڵام بەردەوام لە دارستان نزیکەی ٨–١٢ کم پانە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ئوتاراکند
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ھیندی
کۆلی باشوور

**کۆلی باشوور** قەراغێکی تیژە لەنێوان چیای ئیڤرست و لۆتسێ، کە بەرزترین و چوارەمین دوو چیاکانی جیھانن، ئەم بەرزایییە بە شێوەیەکی ئاسایی بە بەفری بابردوو دروست بووە، ناوچەیەکە بەفرێکی زۆری تێدا کۆبووەتەوە. لە ساڵی ١٩٥٠ەوە (کاتێک تبت داخرا)، زۆربەی گەشتە شاخەوانییەکانی ئیڤرست بۆ نیپال گوازرانەوە و لە ڕێگەی باشووری ڕۆژھەڵات و کۆلی باشوورەوە ئەنجام دەدران (لەجیاتی لە ڕێگەی کۆلی باکوور). کاتێک کە شاخەوانەکان ھەوڵ دەدەن لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نیپاڵەوە بەرەو ئیڤرست برۆن، خێوەتگای کۆتایی (بە شێوەیەکی ئاسایی خێوەتگای چوارەم) دەکەوێتە سەر کۆلی باشوور.
وێنۆک|خێوەتگای کۆتایی شاخەوانان لە کۆلی باشوور .
کۆلی باشوور بۆ یەکەم جار لە ١٢ی ئایاری ١٩٥٢ لەلایەن ئاوبێرت و لامبێرت و فلۆری ئۆوارد ویس-دۆنانت لە ڕێگای سەرکەوتنیان بۆ ئیڤرست پێیان زانی. ساڵی دواتر کاتێک چیای ئیڤرست بۆ یەکەم جار سەری ھەڵدا، ویلفرید نۆیس و شێرپا ئانۆلوو یەکەم دوو شاخەوان بوون لە گەشتەکەدا کە گەیشتنە کۆلەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چیای ئێڤەرست
پۆل:دەروازە شاخاوییەکانی چین
کێوی نوور

**چیای نوور**، **چیای ئیسلام** ()یەکێکە لەشوێنە مێژوویەکانی شاری مەککە، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی مەککە و باکووری ڕۆژھەڵاتی مزگەوتی حەڕام،  دەکەوێتە لووتکەی ئەو چیایە کە پێغەمبەر محەممەد بۆیەکەم جار قورئانی بۆ دابەزی. بەرزی شاخەکە ٦٤٢ مەترە و ڕووبەرەکەی ٥٢٥٠ مەتر دووجایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:محەممەد
پۆل:مەککە
پۆل:زنجیرەچیاکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:شوێنە پیرۆزەکان لەئیسلامدا
پارێزگای ئیزو

**پارێزگای ئیزو** (伊豆国، ئیزو نۆ کنی) پارێزگایەکی پێشووی ژاپۆن بوو لە ناوچەی پارێزگای شیزوئۆکا، ئیزو ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی ساگامی، سروگا پارێزگای ئیزو لەمڕۆدا، بریتیە لە نیمچە دوورگەی ئیزو کە ئەمرۆ بەشی ڕۆژھەڵاتی پارێزگای شیزۆکا و دوورگەکانی ئیزوە و بەشێکە لە تۆکیۆ.

## سەرچاوەکان

* 


* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 58053128
* Papinot, Edmond. (1910). *Historical and Geographic Dictionary of Japan.* Tokyo: Librarie Sansaisha. OCLC 77691250

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٧١ لە ژاپۆن
پۆل:پارێزگاکانی پێشووی ژاپۆن
پۆل:ئەو ویلایەت مەڵبەندانەی لە ١٨٧١ ھەڵوەشێنراونەتەوە
پۆل:بەشی شوێنەکان
ڕسوایی

**ڕسوایی** () چوارەمین فیلمی دەرھێنانی مەسعوود دێھنەمەکییە، کە لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٣دا لە چەشنی دراما/کۆمیدیا بڵاوکرایەوە. فیلمەکە باس لە کێشە ئایینییەکان دەکات وەک فەرمان کردن بەچاکە و ڕێگریکردن لە خراپە.

## بۆچوونی ڕێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران
بەمەبەستی لێدوان لەسەر ئەم فیلمە، سەید عەلی خامنەیی ڕۆڵی ئەکبەر عەبدی وەک پیاوانی ئایینی بەرزنرخاند و گوتی: «لەم ٣٥ ساڵەدا ھیچ ئەکتەرێک ئەوەندە بەباشی ڕۆڵی پیاوێکی ئایینی نەگێڕاوە»

## کورتەی چیرۆک
ئەفسانە کچێکی جوان و ھەژارە لەباشووری شارەکەوە بە ڕواڵەتێکی جیاوازەوە حەز بە دەرکەوتنیی لە کۆمەڵگا دەکات و سەرنجی پیاوان ڕادکێشێت خێزانەکەی لەژێر فشاری ئاغای شەریف و خاوەن زەوییەکەیدان (خاوەن موڵک). ئاغا شەریف، پیاوێکی تەمەن مامناوەند و تەنھایە (بەھۆی کۆچی دوایی ھاوسەرەکەیەوە)، حەزی بە ھاوسەرگیرییە لەگەڵ ئەفسانە و ئەمەی وەک مەرجێک بۆ کەمکردنەوەی فشارە دارایییەکانی بۆ سەر ئەفسانە و بنەماڵەکەی دیاری کرد. ئەفسانەش بڕیار دەدات خۆی نزیک بکاتەوە لە بەڕێز شەریف بۆ ئەوەی یارمەتی خێزانەکەی بدات بۆ ئەوەی چەند شتێکی لێ وەربگرێت. بەڵام لەیەکێک لەو دانیشتنە تایبەتانەی کە لەنێوان ئەو و بەڕێز شەریفدا لەنووسینگەی بەڕێز شەریف ڕوودەدات

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:فیلمە فارسییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٣
پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠١٠ بە زمانی فارسی
لی نا-یۆنگ

لی نا-یۆنگ (لەدایکبووی ٢٢ی شووباتی ١٩٧٩) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوورە.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
*  

پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی سێئول
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی زنجیرەکانی سەر وێب
جو جیونگ-ریو

**جو جیونگ ریو** (لەدایکبووی ١١ی شووباتی ١٩٢٦- ١٩٨٠) خانمەکتەرێکی کۆریای باشوور بوو، چالاکییەکانی لە دەیەی ١٩٥٠ بۆ دەیەی ١٩٥٠ کاریگەرییەکی بەھێزی ھەبوو، لە نزیکەی ٤٠٠ فیلم بەشداری کردووە.

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:باشترین خانمەکتەرانی براوەی خەڵاتی بلو دراگۆن لە فیلم
پۆل:مردووانی ١٩٨٠
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم
ئەفسانەی دەریای شین

ئەفسانەی دەریای شین (بە کۆری:푸른 바다의 전설) زنجیرە درامایەکی تەلەڤیزیۆنی ٢٠١٦-٢٠١٧ی کۆریای باشوورە لە دەرھێنانی لی مین ھۆ و جون جی-ھیونە

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:پەخشی دراما تەلەڤیزیۆنییەکان لەلایەن سیستمی پەخشی سێئول
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠١٦ پەخشکراوە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوورە کە لە ٢٠١٧ کۆتایی دێت
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان لەلایەن ستۆدیۆی دراگۆن
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە رۆمانتیک کۆمیدییەکانی کۆریای باشوور
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی لە بارەی شانشینی جۆسۆنەوە کراون
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لەلایەن پارک جی-ئیونەوە ناسراون
پۆل:بەشی گشتی
پۆل:پەری دەریا لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنیانەی لە کەتەلۆنیا پەخشکراون
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ڕۆمانسییە کۆمیدییەکانی کۆریای باشوور
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ستۆدیۆی دراگۆن
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی لە شانشینی جۆسۆن ڕوودەدەن
جون جی-ھیون

**جون جی-ھیون** (لەدایکبووی ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨١) خانمەکتەر و مۆدێلی کۆریای باشوورە بۆ بەشداری لە فیلم و زنجیرە دراماکان براوەی چەندین خەڵاتە لەناویان دوو دانە لە خەڵاتەکانی گراند بێڵ بۆ باشترنی خانمەکتەر وە خەڵاتی دایسانگ (Grand Prize) لە خەڵاتی ھونەری بێکسانگ

## سەرچاوەکان

* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

*  
* 
* 
* 

پۆل:باشترین خانمەکتەرە نوێیەکان لە براوەی خەڵاتی ھونەری پایکسانگ (فیلم)
پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن)
پۆل:باشترین خانمەکتەری نوێ لە بردنەوەی خەڵاتەکانی درامای ئێس بی ئێس
پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور
پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور
پۆل:ھونەرمەندانی کۆمپانیای ئای ئێچ کیو
پۆل:خانمەکتەرانی سێئول
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨١
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم
پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی دۆنگگوک
کۆتسگزاکت

**کۆتسگزاکت** (بە ئەڵمانی واتای «بە کورتی» دەدات) پێکھاتووە لە ستۆدیۆیەکی دیزاینی ئەنیمەیشنی ئەڵمانی کە لەلایەن فلیپپ دێتمێرەوە دامەزراوە، کەناڵی یووتیووبەکەی تیشک دەخاتە سەر بابەتە پەروەردەیی و زانستییەکان و دیزاینکردنیان و خستنە ڕوویان بەشێوەی ڤیدیۆ لە یووتیووب، ناوەڕۆکەکانی بریتین لە بابەتی زانستی، تەکنۆلۆژی، سیاسی، فەلسەفی، فیزیۆلۆژی. کە بابەتە زانستییەکانی ناوی لەلایەن ستیڤ تەیلۆر گێڕانەوە و باسکردنیان بۆ دەکرێت، کاتی ڤیدیۆکانیان بەگشتی ٤–١٦ خولەکن، کە زۆربەیان بە ئەڵمانی لە یووتیووب بەردەستن.

جگە لە کەناڵە ئەڵمانییەکە، ستۆدیۆکە لە کۆتاییی ٢٠١٩وە تیشکی خستووەتە سەر دروستکردنی ڤیدیۆ بە ئیسپانی لە کەناڵە ئیسپانییەکەیان بەناوی En Pocas Palabras – Kurzgesagt، کەناڵە ئینگلیزییەکە لەلایەن بینەرانییەوە پشتگیری دەکرێت و بەڕێوە دەچێت و لە ئێستادا زیاتر لە ١٠٠ ڤیدیۆی بەردەستی ھەیە لەگەڵ ١٦٬٣ ملیۆن بەشداریکەر و ١٬٦ ملیار بینەر، لە پێڕستی کەناڵەکان بەپێی ژمارەی بەشداریکەران لە پلەی ٣٨٣مین دایە بەپێی ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* کۆتسگزاکت لە وێبگەی فەنک

پۆل:کەناڵە پەروەردەییەکان لە یوتیووب
پۆل:کەناڵەکان بە زمانی ئینگلیزی لە یوتیووب
پۆل:یوتیووبەرە ئەڵمانییەکان
پۆل:کەناڵە زانستییەکان لە یوتیووب
پۆل:ئەو کەناڵانەی لە ٢٠١٣ دەستبەکاربوون لە یوتیووب
پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت
بورھان گیزلەنمیش

**بورھان گیزلەنمیش** (مردووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە ئامەد، تورکیا؛ ، ) وێنەگر و ڕۆژنامەوانێکی کوردی خەڵکی باکووری کوردستان بوو.

بورھان گیزلەنمیش لە ڕۆژانی پەڵاماردانی داعش بە کۆبانی بە ماوەی زۆرتر لە مانگێک لە کۆبانیدا بوو. ئەو بۆ خاتری وێنەکانی لە بەرخۆدانی کوردان لە کۆبانی لە شەڕی دژ بە داعش لە ساڵی ٢٠١٤ و ھەروەھا وێنەکانی لە بەرخۆدانی سووری ئامەد لە ساڵی ٢٠١٦ لە ئاستی جیھان ناسرابوو و وێنەکانی لە میدیای جیھان بڵاو کرا.

## مردن
بورھان گیزلەنمیش لە ساڵانی کۆتایی ژیانی تۆشی شێرپەنجەی ئێسک بوو. ئەو لە ڕۆژی ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە ئامەد بەھۆی وەستانی دڵ کۆچی دوایی کرد. ئەو لەحاڵێکدا مرد کە بۆ دواھەمین ماڵاوایی لە شاری ئامەد بەو شارە سەفەر کردبوو. بورھان گیزلەنمیش لە شاری ئامەد بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژنامەوانانی کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی ئێسک
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:وێنەگرانی کورد
دەشتی

**خدر کوڕی ئەحمەد کوڕی عەلی** ناسراو بە **دەشتی**. مەلا و شاعیرێکی کوردە و لە دەشتی ھەولێر پەیدا بووە. لە ساڵی ١٩٠٩ لە گوندی مەلاکاغەی بناری چیای قەرەچووغ لەدایکبوو. لە ساڵی ١٩٥٧ لە گوندی خەرابەدراو بەھۆی نەخۆشی دڵەوە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی ئەوێ بەخاک سپێردرا.

## ژیان
دەشتی لە بنەماڵە و عەشیرەتی نانەکەلییە. لە خێزانێکی جووتیاری دەست کورت پەروەردە کراوە، لەو کاتەی ھەستی کردووە دەتوانێ شیعر بنووسێ نازناوی «دەشتی» لە خۆی ناوە بۆ تۆماری شیعری.منداڵ بووە کە ماڵیان گوێزراوەتەوە ھەولێر، لەو سەردەمەدا خراوەتە بەر خوێندن لە حوجرەی مزگەوت. وەکو نەریتی خوێندنی ئایینی ئەو کاتە ڕووی کردووەتە ھەندێ لەو گوندانەی حوجرەی مەلایەتییان تێدا بووە و لە شار و دەشتی ھەولێر و ناوچەی خۆشناوەتی بەتایبەتی شەقڵاوە و بێتواتە. ماوەیەکی زۆر لەو ئاوایییانە ماوەتەوە. قۆناغێکی زۆری خوێندنی بڕیوە، ئینجا گەڕاوەتەوە ھەولێر و لە مزگەوتی حاجی قادری دەباغ خەریکی خوێندن بووەتەوە و دوا قۆناغی خوێندنی بردووەتە سەر و لەسەر دەستی مەلا عەبدوڵڵای بێتواتەیی ئیجازەی دوازدە زانستییەکەی وەرگرتووە، ئینجا ژنی ھێناوە و خەریکی مەلایەتی بووە. بۆ یەکەم جار بەمەلای گوندی دارەبەن لە لای باکووری ڕۆژاوای نزیک ھەولێر دامەزراوە. ماوەی حەڤدە ساڵ لەوێ ماوەتەوە. لە دواییدا کردەوەی ئاغای گوند بووەتە ھۆی ئەوەی دڵی بشکێ و ناچار بێت لەوێ بار بکات بۆ گوندی گردەچاڵ (١٩٥٣) و ماوەیەکی کەم مەلایەتی لێ دەکات و دەگەڕێتەوە ھەولێر.

## ھۆنراوەکان
**نیشتمانپەروەری و کوردایەتی**

ئەی عیراقی بێکەس و دڵ پڕ لە ئێش و دەرد و غەم
وەی ئەسیری حەربی ناڕێکی لە مەیدانی بە تەم
حەیفە پاش تۆ بمێنن کوردەکانی بێ حەشەم
چوو لە دەستیان مەعدەنی عیزز و شەرەف بەینەلکەرەم
ئەی گەلی ئەشرافی کوردان بۆ غەریقی زیللەتن
بۆچی وا دائیم خەریکی قووتی مولک و میللەتن
بۆچی وا دەعیە و تەکەببور لێ ئەدەن پڕ حیددەتن
چاکە شەرمێ کەن لە عالەم بەخۆ کاکەن لە دەم
***
بابەگوڕگوڕ تاوەکو ئێستاکە پیری ئێوە بوو
خانەقا وو تەکیە وو ڕێبازی شێخی ئێوە بوو
جێگەیی مەولوود و سەد ئیحسان و خێری ئێوە بوو
ئێستاکەش وا پێی خەنی بوون عارەب و تورک و عەجەم
***
چاکە فکرێکەن لە ئیستیقبالی خۆ زوو چارەکەن
تەرکی وەحشەت کەن سیلاحی یەکدی کوشتن پارەکەن
ڕوو لە پەیداکردنی ئالاتی وەک تەییارەکەن
تاوەکو (دەشتی) نەبێ مەشغوولی قال و قیلی غەم


## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ١٠١ تا ١١١، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:خەڵکی سلێمانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:مردووانی ١٩٥٧