مەسیحییەت لە ھەرێمی کوردستان

**مەسیحییەت لە ھەرێمی کوردستان** مەسیحییەت سێیەم بەربڵاوترین ئایینە لە ھەرێمی کوردستان لە دوای ئایینی ئێزیدی و ئیسلام، مەسیحییەت لە سەردەمە جیاوازەکاندا ڕۆڵی گرنگی ھەبووە لە بوارەکانی چاند، زانست، زمان و تەنانەت سیاسیشدا، ژمارەیان لە نێوان ١٢٠ بۆ ١٨٠ ھەزار کەسە. سەبارەت بە ژمارەی کڵێساکانی ھەرێمی کوردستان، بەڕێوەبەرایەتی کاروباری مەسیحی لە وەزارەتی ئەوقاف ڕای دەگەیەنێت، لە شار و شارۆچکەکانی عەنکاوە، شەقڵاوە، سۆران کۆیە، مێرگەسۆر، سلێمانی، زاخۆ، ئاکرێ، ئامێدی، شێخان، سەرسەنگ، سێمێل، بامەڕنێ، زاویتە، ڕێکەوتی و دێرەلووک و بەکر ٢٤٠ کڵێسا و مەزارگە و دێر ھەیە.

## مێژووی دێرین و سەرەتایی
سەرەتای بڵاوبوونەوەی مەسیحییەت لە مێزۆپۆتامیا و ناوچەکانی دەوروبەری کوردستان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی یەکەمی زایینی، کاتێک قوتابییەکانی مەسیح وەک مار تۆما و مار دەدای پەیامی مەسیحییەتیان گەیاندە ئەم ناوچانە. کەنیسەی ڕۆژھەڵات، کە بە کەنیسەی نەستووریش ناسراوە، لەم ناوچەیەدا گەشەی کرد و بوو بە یەکێک لە گەورەترین و کاریگەرترین کەنیسەکان لە جیھاندا. پایتەختی ئەم کەنیسەیە بۆ ماوەیەکی زۆر لە شاری کتێسفۆن (نزیک بەغدای ئێستا) بوو. لە سەردەمی ساسانییەکاندا، مەسیحییەکان لە فارس و ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیاندا زۆرجار ڕووبەڕووی چەوسانەوە دەبوونەوە، بەڵام سەرەڕای ئەوەش درێژەیان بە بڵاوکردنەوەی ئایینەکەیان دەدا. زۆرێک لەو دەشت و دۆڵ و شاخانەی ئێستا بەشێکن لە ھەرێمی کوردستان، وەک دەشتی نەینەوا و دەشتی ھەولێر، پڕ بوون لە دێر و کەنیسە و ناوەندی ئایینی مەسیحی. زمانی سووریانی، کە شێوەزارێکی ئارامییە، زمانی خەڵکی ئەم ناوچانە بوو و تا ئێستاش زمانی ئایینی و ڕۆژانەی زۆرێک لە مەسیحییەکانی کوردستانە.

## سەردەمی ئیسلامی
لەگەڵ ھاتنی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا، گۆڕانکاری گەورە بەسەر ناوچەکەدا ھات. مەسیحییەکان وەک «خەڵکی کتێب» (ئەھلی کیتاب) مافی پاراستنیان پێدرا، بەڵام دەبوو باجێکی تایبەت بدەن کە بە «جزییە» ناسرابوو. سەرەڕای ئەمەش، ھاوژیانییەکی زۆر باش لە نێوان موسڵمان و مەسیحییەکاندا ھەبوو، بە تایبەت لە قۆناغەکانی سەرەتای سەرھەڵدانی ئیسلامدا. زۆرێک لە زانا و پزیشک و فەیلەسووفە مەسیحییەکان ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە لە گواستنەوەی میراتی یۆنانی و سووریانی بۆ زمانی عەرەبی و گەشەپێدانی شارستانییەتی ئیسلامی. لە سەردەمەکانی دواتردا، بە تایبەت لەگەڵ داگیرکارییەکانی مەغۆل و تەتارەکان لە سەدەی ١٣ و ١٤دا، مەسیحییەکان لە ناوچەکەدا تووشی کوشتار و چەوسانەوەی زۆر ھاتن. زۆرێک لە دێر و کەنیسەکان وێران کران و ژمارەیەکی زۆر لە مەسیحییەکان کۆچیان کرد یان کوژران. ئەم ڕووداوانە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر دیمۆگرافیای ناوچەکە بەجێھێشت.

## سەردەمی نوێ و ئێستا
لە سەدەکانی نوێدا، بە تایبەت لە سەدەی بیستەمدا، دۆخی مەسیحییەکان لە عێراق و ھەرێمی کوردستاندا چەندین گۆڕانکاری بەسەردا ھات. دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، مەسیحییەکان وەک ھاووڵاتی مامەڵەیان لەگەڵ کرا و نوێنەرایەتیان لە پەرلەماندا ھەبوو. لەمێژووی ھاوچەرخی عێراقدا، بە تایبەت لەسەردەمی ڕژێمی بەعسدا، مەسیحییەکان بە گشتی لەگەڵ زۆرێک لە پێکھاتەکانی دیکەدا ڕووبەڕووی زەحمەتی و چەوسانەوە بوونەوە؛ بەڵام دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ و دامەزراندنی ھەرێمی کوردستان، دۆخی مەسیحییەکان باشتر بوو. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەوڵیداوە مافەکانی مەسیحییەکان بپارێزێت و ئەوان وەک پێکھاتەیەکی ڕەسەن و گرنگ لە کۆمەڵگای کوردستاندا سەیریان دەکات.

لە ئێستادا، ژمارەیەکی بەرچاو لە مەسیحییەکان لە ھەرێمی کوردستاندا دەژین، بە تایبەت لە شارەکانی ھەولێر، دھۆک و سلێمانی، ھەروەھا لە قەزاکانی عەنکاوە، ئاکرێ، شێخان و چەند ناوچەیەکی دیکە. عەنکاوە، کە دەکەوێتە نزیک شاری ھەولێر، بە گەورەترین شارۆچکەی مەسیحییەکان لە عێراقدا دادەنرێت و ناوەندێکی گرنگی چاند و ئایینی مەسیحییەکانە.

پێکھاتە مەسیحییەکان لە ھەرێمی کوردستاندا بریتیین لە:
* کلدانییەکان: کە بە گەورەترین گرووپی مەسیحی لە عێراقدا دادەنرێن و سەر بە کەنیسەی کلدانی کاسۆلیکیین.
* ئاشوورییەکان (سووریانی ئۆرسۆدۆکس و ڕۆژھەڵاتی دێرین): ئەم گرووپانە مێژوویەکی دێرینیان ھەیە و سەر بە کەنیسە سووریانییەکانن.
* سووریانی کاسۆلیک: گرووپێکی بچووکترن کە سەر بە کەنیسەی سووریانی کاسۆلیکین.
* ئەرمەنییەکان: ژمارەیەکی کەمترن و مێژوویەکی جیاوازیان ھەیە، زۆربەیان لە دوای کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ھاتوونەتە ناوچەکە.

## کۆمەڵکوژیی داعش و کاریگەرییەکانی
لە ساڵی ٢٠١٤دا، ھێرشی داعش بۆ سەر ناوچەکانی عێراق، بە تایبەت دەشتی نەینەوا و مووسڵ، کارەساتێکی گەورەی بۆ مەسیحییەکان و پێکھاتەکانی دیکە وەک ئێزیدییەکان خوڵقاند. ھەزاران مەسیحی ئاوارە بوون، کەنیسە و دێرەکانیان خاپوور کران و ژمارەیەکی زۆریان کوژران. زۆرێک لەوانە ئاوارەی ھەرێمی کوردستان بوون و حکوومەتی ھەرێم حەواندنی دان. ئەم ڕووداوانە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر دیمۆگرافیای مەسیحییەکان لە عێراقدا بەجێھێشت و بووە ھۆی کۆچکردنی بەشێکی زۆریان بۆ دەرەوەی وڵات. ئاسۆ و داھاتوو:سەرەڕای ئەو سەختی و قەیرانانەی لە ماوەی ڕابردوودا بەسەر مەسیحییەکاندا ھاتوون، ئەوان ھێشتا وەک پێکھاتەیەکی زیندوو و کارا لە ھەرێمی کوردستاندا دەمێننەوە. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەوڵی پاراستنی ماف و ناسنامەی ئەوانی داوە، و لە پەرلەمان و حکوومەتی ھەرێمدا نوێنەرایەتیان ھەیە. لە کۆتاییدا، مەسیحییەت لە ھەرێمی کوردستان تەنھا ئایینێک نییە، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوە لە مێژوو و کولتووری دەوڵەمەندی ناوچەکە. بوونیان پاشماوەی شارستانییەتێکی کۆن و سیمبولێکی ئاشتی و پێکەوەژیانە، کە پێویستە بپارێزرێت و پەرەی پێبدرێت.

## سەرچاوەکان