open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عیسا زارعپوور

**عیسا زارعپوور** (؛ لەدایکبووی ١٩٨٠ لە ئارووناوا) سیاسەتوانێکی کوردی خەڵکی ئێرانە. ئەو پێشتر وەزیری پەیوەندییەکان و تەکنۆلۆژیای زانیاری بووە، کە لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢١ لەلایەن ئیبراھیم ڕەئیسییەوە ئەو پۆستەی پێدرا و ھەتا ٢١ی ئابی ٢٠٢٤ پۆستەکەی پێبوو.

## ژیاننامە
عیسا زارعپوور لە ساڵی ١٩٨٠ لە شاری ئارووناوا لە پارێزگای کرماشان لە دایکبووە. بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاریی کۆمپیوتەر لە زانکۆی ڕازی وەرگرتووە و ماستەری لە ئەندازیاریی کۆمپیوتەر-سۆفتوێر لە زانکۆی سەنعەتیی شەریف وەرگرتووە. ئەو ھەروەھا دکتۆرای زانستی کۆمپیوتەر و ئەندازیاری ھەیە لە زانکۆی نیو ساوس وێڵزی ئوسترالیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی ئارووناوا
پۆل:سیاسەتوانانی ئێرانی
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
ڕۆوز شەحفە

وێنۆک
**ڕۆز عەتائوڵڵا شەحفە** (؛ ١٨٩٠ –  ٦ی ئابی ١٩٥٥) چالاکوانێکی بواری مافەکانی ژنان بوو، روز لە بەیروت لە دایکبووە و لەوێ گەورە بووە، لە قوتابخانەیەکی ئەمریکی لە بەیروت خوێندوویەتی و قوتابخانەیەکی ئینگلیزی لە بەرمانا (گوندێکی لوبنان لە پارێزگای چیای لبنان) لە ساڵی ١٩٠٩ بۆ دیمەشق کۆچی کرد و لەوێ نیشتەجێبوو تا ١٩٢٥، لەوێ دەستی بە چالاکییەکانی کرد لە بواری ژنان و وێژە کە بواری پێدا داکۆکی بکات و قسە بکات، روز یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی جووڵانەوەی ژنان لە سەردەمی «ڕووناکی»، «بەئاگاھاتنەوەی عەرەب»، «نەھزەی عەرەبی»، و یەکێک بوو لە کەسە سەرەکییەکان بۆ ماف و پایەی ژنان، کە لە دامەزراوە جیا جیاکان کاری کردووە تا ئەوکاتەی لە ١٩٤٤ دەچێتە ئۆفیس لە دامەزراوەی ژنانی یەکگرتووی لوبنانی، لە ژیانیدا لە زۆر شوێن و وڵاتان وتە و محازەرەی پێشکەش کرد وەک (سووریا، لوبنان، میسر) و ھەنێک وتاری نووسیوە لەسەر بابەتە کۆمەڵایەتییەکان، نووسەر و مێژووناس ڕۆژنامەنووسی لوبنانی جورجی نقولا باز کارەکانی لە کتێبێک کۆکردووەتەوە بەناوی «وحی الأمومة» - «ئیلھامی دایکایەتی» و لە ساڵی ١٩٥٠ بڵاوی کردووەتەوە، ڕۆوز شەفحە لە گوندێکی لوبنان بەناوی «بیت مری» لە تەمەنی ٦٥ ساڵی کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٠
پۆل:مردووانی ١٩٥٥
ویجدان نەقیب

**ویجدان عەبدولئیلاھ نەقیب** (، لەدایکبووی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٩١ بۆ ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦) ژنە شاعیرێکی عێراقی بوو، کە لە بەغدا لەدایکبووە و لەوێش وەک بێ دایکێک گەورە بووە، ویجدان لە پەیمانگای ھونەرە کارپێکراوەکان لە بەغدا خوێندوویەتی، ویجدان لە سەرەتاکانی دەیەی ٢٠١٠ دژی نەخۆشی شێرپەنجە جەنگاوە، شێرپەنجەیەک بەناوی (lymphoma) و شێرپەنجەیەکی تریش کە تووشی قژ دەبێت، یەکەم کۆمەڵە شیعرێکی خۆی بەناوی (حجل وأحلام و طفولة) پێش نۆ مانگ لە دوای مردنی بلاو کردەوە شیعرەکانی بە شێوەزاری عێراقی و فوسحە نووسیووە، پشتگری لەلایەن باوکی و ھاندانی لەلایەن شاعیر عریان السید خلف دا بووە کە وەک مامۆستاییەکی رووحی بووە بۆی، بەھۆی نەخۆشییەکەی بە نزیکەیی ٢٤ ساڵی مردووە.

## شیعرەکانی
لە تەمەنێکی زۆر گەنجیەوە دەستی بە نووسینی شیعر کردووە، وە یەکەم ھاندان بۆ شیعرەکانی باوکی بووە، سەرەتای نووسینی شیعرەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی خوێندنی لە کۆلێژ کە وەک خولیایەک شیعری دەنووسی، وە باوکی بەبەردەوامی پشتگیری بوو بۆ خولیاکەی، بەمەش باوکی ئاداب، شێواز، ستایلەکانی شیعری بۆ ڕووندەکردەوە، یەکەم سەرکەوتنی لە سەکۆی شیعردا لە ئاھەنگێکی تایبەتی ئەو پەیمانگایە بوو کە ئەوکاتە ئاھەنگی دەرچوونی بوو. یەکەم کتێبی خۆی بەناوی (*حجل وأحلام وطفولة)* لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ بڵاوکردەوە، ئەگەرچیش چەندین ساڵ پێش ئێستا شیعرەکانی خۆی لە ڕیگەی ڕۆژنامەوە بڵاو کردبۆوە. بەردەوام بوو لە شیعرەکانی وە بووە شاعیرێکی ناسراوی عێراقی لە سەرەتاکانی دەیەی ٢٠١٠.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩١
پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
ویچر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**ویچر** () زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنییە کە لەلایەن لۆرن شمیت ھێسرچەوە بۆ نێتفلیکس ساز کراوە، کە لە ڕۆمانێک بە ھەمان نێو وەرگیراوە؛ وەرزی یەکەمی لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە ھەشت ئەڵقەدا و وەرزی دووەمیشی لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ھەشت ئەڵقەدا بڵاو بوویەوە. لە ئەیلوولی ٢٠٢١دا، نێتفلیکس زنجیرەکەی بۆ وەرزی سێەمیش درێژ کردەوە.

## وەرزەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
پۆل:زنجیرە دراما ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٩
پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩
پۆل:جادوو لە تەلەڤیزیۆندا
سای-ھەب

**سای-ھەب** بنکەدراوەیەکە کە ملیۆنەها توێژینەوەی زانستی و کتێب بە خۆڕایی پێشکەش دەکات، کە لە دەزگا فەرمییەکاندا بە بەرامبەر پارە دەفرۆشرێن، ماڵپەڕەکە پێشێلی یاساکانی مافی لەبەرگرتنەوە کردووە. سای هەب لە ساڵی ٢٠١١ لایەن ژنە توێژەری کازاخی ئەلێکساندرا ئیلباکیان دامەزراوە. ماڵپەڕەکە لە سەرتاسەریی جیهان سەردانیکەری هەیە. لە ئەیلوولی ٢٠١٩، خاوەنی ماڵپەڕەکە ڕایگەیاند کە ڕۆژانە ٤٠٠،٠٠٠ داواکاریی بۆ ماڵپەڕەکە دەچێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:وێبگە زانستییەکان
ئیمپراتۆر وو (ژاولیێ)

**خانمەئیمپڕاتۆر وو** ناوی کەسی: وو سیان (بە چینی:吳莧) بە شێوەیەکی فەرمی وەک **خانمە ئیمپڕاتۆر مو** ناسراوە (بە مانای "تەنھا خانمە ئیمپراتۆرێک" دێت)  خانمەئیمپراتۆرێکی ویلایەتی شوو ھان بوو، لە سەردەمی سێ شانشینەکە، دواین ھاوسەری لیو بێی  و تاکە خانمەئیمپراتۆر بوو، لیو بێی دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی شوو ھان خوشکی بچووکی وو یی بوو.

## سەرچاوەکان



پۆل:خێزانی لیو بێی
پۆل:خەڵکی کایفێنگ
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢ەم
شوو ھان

وێنۆک
**ھان** (漢، ٢٢١ بۆ ٢٦٣) بەشێوەیەکی مێژوویی وەک شوو ھان (蜀漢) ناسراوە بە زۆری کورتکراوەتەوە بۆ شوو 蜀، یاخوود جی ھان (季漢) بۆ ئەوەی جیابکرێتەوە لە ئیمپراتۆریەتی ھان کە یەکێک بوو لە سێ ویلایەتە سەرەکییەکەی ئەوسا کە فەرمانڕەوایی چینی دەکرد لە سەردەمی سێ شانشینەکە (٢٢٠ بۆ ٢٨٠ی زایینی)، ویلایەتی شوو ھان لە ئەمڕۆدا بریتیە لە ھانژۆنگ، سیچوان، چۆنچینگ، یونان، گویژۆو، و باکوری گوانگسی، کە چەن ناوچەیەکە بە لە مێژوودا وەک شوو ناوی ھێنراوە کە لە پێشوودا بریتی بووە لە ویلایەتی شوو، ناوچەی سەرەکی شوو ھان ھاوکات بوو لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی ئیمپراتۆر گاوزۆوی دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ھان

## سەرچاوەکان

* 
* 


پۆل:شوو ھان
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین
پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
کوڕە خراپەکان (فیلم)

**دە باد گویس** (بە ئینگلیزی: The Bad Guys) فیلمێکی ئەنیمەیشن، سێ ڕەھەندی، تۆڵەسێنەر، کۆمێدی، ئەمریکی ساڵی (٢٠٢٢)یە. فیلمەکە لەلایەن کۆمپانیای دریم وۆرکس ئەنیمەیشن دروستکراوەو لەلایەن کۆمپانیای یوونیڤەرساڵ پیکچەرز بڵاو کراوەتەوە.

## کاست
* سام ڕۆکوێڵ: بەڕێز وۆلف
* مارک مارۆن: بەڕێز مار
* کرەیگ ڕۆبنسن: بەڕێز شارک
* ئەنتۆنی ڕامۆس: بەڕێز پیرانھا
* ئاوکوافینا: خاتوو تارانتولا
* ڕیچارد ئەیۆید: پرۆفیسۆر مارمالاد
* زازی بیتز: دایان فۆکسینگتۆن
* ئەلێکس بۆرستاین: سەرۆک ماری ڕیسالس
* لیلی سینگ: تیفانی فلوفیت

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 


پۆل:ئاژەڵە مرۆڤدۆستەکان
پۆل:ئەشکەوتە خەیاڵییەکان
پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون
پۆل:ئەو فیلمانەی لە زیندانەکان داندراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ڕۆژاوایییەکان کە کاریگەریی ئەنیمێیان لەسەرە
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە جاڵجاڵۆکەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە خورۆکەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە ڕۆژانی لەدایکبوون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە قڕشەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان کە کاریگەریی پەتای کۆڤید-١٩یان لەسەرە
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە تاوانکارییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە سێ ڕەھەندییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییەکانی ساڵی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ڕێوییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی گورگەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی مارەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان کە لە لۆس ئانجلەس داندراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە ئوسترالییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان لەسەر بنەمای کتێبی منداڵان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی درێم وۆڕکس
پۆل:فیلمە دزییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی ساڵی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی
پۆل:فیلمە کۆمیدییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە تاوانکارییەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی ئیتان کۆھین
پۆل:فیلمەکان دەربارەی پیرانەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی خەوە موگناتیسییەکان
پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دزین
پۆل:فیلمەکان کە لە ساڵی ٢٠٢٢ داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لە ساڵی ٢٠٢٣ داندراون
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن دانیال پێمبەرتۆنەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە تاوانکارییەکان
پۆل:فیلمەکانی براوەی خەڵاتی ئانی
پۆل:فیلمەکانی تایبەت بە دزیی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمی ئەنیمەیشنی یونێڤێرساڵ پیکچەرز
پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:یەکەم فیلمە دەرھێنراوەکانی ساڵی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٢
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان
دووک ھوایی چین

**دووک ھوایی چین** ( بە چینی:秦懷公، خوێندنەوە:چین ھوایی گۆنگ، مردن ٤٢٥ی پێش زایین) ٢٤مین فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە ٤٢٨ بۆ ٤٢٥ی پێش زایین، ئیمپراتۆرییەتێکی دێرینی چین، 

دووک ھوایی کوڕە بچووکی دووک لیگۆنگ بوو کە لە ٤٤٣ی پێش زایین مردووە، کە لەلایەن دووک زاوۆ شوێنی گیرایەوە، برا گەورەی دووک ھوایی، کاتێک دووک زاوۆ مرد لە ٤٢٩ی پێش زایین، دووک ھوایی دوورخرایەوە بۆ ویلایەتی جین، دواتر گەڕایەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی چین بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە سەر دەسەڵات. 

لە ٤٢٥ی پێش زایین، لە چوارەم ساڵی ماوەی فەرمانڕەواییەتی دووک ھوایی، ژەنەڕال ئیمپراتۆریەتی چین (ژەنەڕال چاوۆ -鼌) وە وەزیرەکانی تر لە دژی دووک ھوایی کوودەتایان کرد و لە فەرمانڕەواییەتی دووریاخستەوە، وەزیرەکانی ئەوسا دووک لینگیان لە شوێنی ئەو دانا، دووک ھوایی کوڕیکی بچووکیشی ھەبوو کە دواتر بەناوی دووک جیان دێتە سەر تەخت وەک ٢٦مین فەرمانڕەوای ئیمپراتۆرییەتەکە. 

## سەرچاوەکان


پۆل:فەرمانڕەواکانی چین (ویلایەت)
پۆل:فەرمانڕەوا چینییەکانی سەدەی ٥می پێش زایین
پۆل:مردووانی ٤٢٥ی پ.ز
عەزیزە ھاڕوون

**عەزیزە عومەر ھاڕوون** (: لەدایکبووی ١٩٢٣ بۆ ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦) ژنە شاعیرێکی سووری بوو، لە لازقیە لەدایکبووە و ھەرلەوێش خوێندوویەتی، لە ڕادیۆی دیمەشق کاری کردووە، لە سەردەمێکی زوو دەستی بە شیعر نووسین کردووە و لە گۆڤارێک بەناوی ( مجلة *الصباح* الأدبية الدمشقية) بڵاوی کردۆتەوە وە لە چەن گۆڤارێکی تریش، شاعیر و ڕووناکبیری لوبنانی میخائیل نەعیمە و شاعیری مصری ئەحمەد ڕامی، تەھا حوسێن پشتگیری عەزیزەیان دەکرد لە بوارەکەی، وە ئەندامێک بوو لە کۆمەڵەی نووسەرانی عەرەب، ھەرچۆنێک بێت زۆرێک لە شیعرەکانی عەزیزە وەک نووسین مانەوە و لە چاپ نەدران، کۆمەڵە شیعرێکی دوای کۆچی دوایی لە ١٩٩٢ بڵاوکرانەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
قایمقامی کینگستاون

***قایمقامی کینگستاون*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی سەر ئینتەرنێتی وروژێنەری تاوانی ئەمریکییە لەلایەن تایلۆر شێریدان و هیو دیلۆن دروستکراوە.

## چیرۆک
"قایمقامی کینگستاون دوای خێزانی بەهێزی مکلوسکی دەکەوێت، بریکارەکانی هێز لە کینگستاون، میشیگان، کە تەنها کاری زیندان تاکە کاری بووژاوەی ناوچەکەیە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* at Paramount+
*
*

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە وروژێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە دەربارەی خێزانەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢١
پۆل:زنجیرەکان دەربارەی خێزان
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنیانەی لە تۆرۆنتۆ وێنەیان گیراوە
پۆل:کارەکان دەربارەی مافیا ڕووسییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما تاوانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی دەربارەی تاوانی ڕێکخراو
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی پاراماونت تەلەڤیژن
ڕەحیم ڕەشیدی

**ڕەحیم ڕەشیدی** (١٩٧٨سەقز) ڕۆژنامەوان و نووسەر و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ خەڵکی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە نیشتەجێی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن سەرۆکی ئەو وڵاتەوە دۆناڵد ترامپ ناسناوی مستر کوردی (Mr. Kurd) پێ بەخشرا کە دەنگدانەوەی زۆری لە نێو میدیاکانی دونیا ھەبو. دواجار لەلایەن ڕۆژنامەی (Washington Free Beacon) بە ناوی "پیاوی ساڵی ٢٠١٨" پێناسە کرا.

## ژیان نامە
ڕەحیم ڕەشیدی لە ساڵی ١٩٩٦ بوو بە پێشمەڕگەی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران و چالاکی خۆی دەس پێ کرد. دوای چەن ساڵ بوو بە چالاکی مافی مڕۆڤ و ھەر وەھا ڕۆژنامەنوس و پێشکەشکاری پڕۆگرامە سیاسییەکانی تیشک تیڤی. دواجار لەلایەن زۆریک لە میدیاکانی دونیا بانگھێشت دەکرا بۆ گفتوگۆ لە بارەی کورد و کوردستان و ڕۆژھەڵاتی ناوین.
ئەو ئەندامی ئیتەحادییەی ڕۆژنامەنوسانی خەڵکی سوێد، ئەندامی فدراسیۆنی نێونەتەوەیی ڕۆژنامەنوسان و ئەندامی ناوەندی ھەواڵنێریی دەرەیی دپارتمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. ھەر وەھا ھەواڵنێری کوردستان تیڤی و کوردستان ٢٤ە.
ڕەحیم ڕەشیدی بە ھەستێکی نیشمان پەروەرانەوە باسەکان و ھەواڵەکانی ھەڵبژاردنەکانی سەربەخۆیی کوردستانی دەگەیاندە کونفرانسەکانی کۆشکی سپی و میدیاکانی جیھان.

ڕەحیم ڕەشیدی چەن کتێبی بە زمانی کوردی وەرگێرانە لە وانە:
* لە ئافریقا ھەمو کات ھاویینە
* مافەکانی مرۆڤ

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خەڵکی سەقز
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:مافی مرۆڤ
پۆل:نووسەرانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:ناسیۆنالیستە کوردەکان
ئارکتیک مەنکیز

**ئارکتیک مەنکیز** باندێکی ڕۆکی ئینگلیزین کە لە ساڵی ٢٠٠٢ لە شاری شێفیڵدی ئینگلتەرا دروست بوون. یەکەمین ئەلبوومی گرووپەکە بە ناوی *ھەر شتێک کە خەڵک دەڵێن منم، ئەوە ئەو شتەیە کە من نیم* (٢٠٠٦)، گەیشتە پلەی یەکەم لە خشتەی ئەلبوومەکانی بریتانیا. زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار دانەی لێ فرۆشرا لە ھەفتەی یەکەمی بڵاوبوونەوەی. بەمەش بووە خێرا-فرۆشترین یەکەم ئەلبوومی باندێک لە مێژووی بریتانیا.

ئەندامەکانی گرووپەکە پێکدێن لە *[[ئەلێکس تێرنەر]]* (گیتار و گۆرانیبێژی)، *جەیمی کوک* (گیتار، کیبۆرد)، *نیک ئۆمالی* (گیتاری بەیس، ڤۆکالی پشتەوە)، *مات ئێڵدەرس* (تەپڵ، ڤۆکالی پشتەوە).

بەناوبانگترین ئەلبوومی گرووپەکە ئەلبوومی ئەی ئێم بوو، بەتایبەی گۆرانیی ''ئایا دەمەوێ بزانم؟'' کە زیاتر لە یەک ملیار بینەری ھەیە لەماڵپەڕی یوتیووب و بووە خاوەنی چەندان خەڵات. ئەلبوومی شەشەمیان بە ناوی *[[ھۆتیل و گازینۆی بنکەی ئاسوودەیی]]*، جیاوازترین ئەلبوومی باندەکە بوو، لەم ئەلبوومە بە ڕێژەیەکی زیاتر پیانۆ بەکارھاتووە بە پێچەوانەی ئەلبوومەکانی تر کە زیاتر گیتار بەکاردەھێنرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییەکان، دامەزرانی ٢٠٠٢
پۆل:براوەکانی خەلاتی بریت
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
حەیدەر قوربانی

**حەیدەر قوربانی** (لەدایکبووی ٣١ی ئایاری ١٩٧٣ لە کامیاران – ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە سنە) بەندکراوی سیاسیی کورد بوو کە لەلایەن حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە لە بەندیخانەی ناوەندیی سنە لە سێدارە درا. ئەو تۆمەتی دەستدرێژی بۆ سەر مافەکانی خەڵک، ھاوکاری لە کوشتنی سێ کەس لە ئەندامانی سپای پاسداران و، ھەروەھا ئەندامەتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانی لەسەر بوو. پارێزەری قوربانی ئەوی بە بێتاوان ناساند. ھەروەھا، چوار مانگ پێش لەسێدارەدانی، سەدان کەس لە دانیشتووانی کامیاران و ھەورامان لە نامەیەکدا بۆ ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕایانگەیاند، حەیدەر بێ تاوان سزا دراوە و داوایان کرد بڕیاری لەسێدارانەکەی ھەڵبوەشێندرێتەوە.

## ژیاننامە
قوربانی لە  ٣١ی ئایاری ١٩٧٣ لە دێی بزوەش، ناوچەی ناوەندیی شارستانی کامیاران لە دایک ببوو. باوکی بە ناوی عەلی قوربانی، پێشمەرگە بوو کە لە ساڵی ١٩٨٠ لە شەڕێک لەگەڵ ھێزەکانی کۆماری ئیسلامی گیانی لە دەست دا. ئەو پێش دەستبەسەرکردنی لە شاری کامیاران دووکاندار بووە.

## گرتن
حەیدەر قوربانی کە ڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ (٢٥ی ڕەزبەری ٢٧١٦) لەگەڵ ژنبرایەکی بە ناوی *مەحموود سادقی* لە ماڵەکەیدا دەستبەسەر کرابوون، چەندین مانگ لە ژووری تاکەکەسیدا و بە وتەی کەسە نزیکەکانیان لە ژێر توندترین ئەشکەنجەی جەستەیی و ڕۆحیدا بوون و لە ئاکامدا حەیدەر قوربانییان ناچار کرد کە لە کاناڵی ئینگلیزیی زمانی پرێس تیڤی بە زۆرەملی دان بە تۆمەتەکانیدا بنێت.

حەیدەر قوربانی مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ (ڕێبەندانی ٢٧١٩) لەلایەن لقی یەکەمی دادگای شۆڕشی سنە بە سەرۆکایەتیی دادوەر سەعیدی، بە تۆمەتی دەستدرێژی بۆ سەر مافەکانی خەڵک و ھاوکاری و ئەندامەتی لە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، سزای سێدارەی بە سەردا سەپا و ئەم سزایە ٢٨ی کانوونی دووەمی ھەمان ساڵ (٨ی ڕێبەندان) بە فەرمی بە ناوبراو لە بەندیخانەی سنە ڕاگەیەندرا.

سزای سێدارەی حەیدەر قوربانی، ڕۆژی پێنجشەممە ٦ی ئابی ٢٠٢٠ (١٦ی گەلاوێژی ٢٧٢٠)، لەلایەن لقی ٢٧ی دیوانی بەرزی وڵاتی ئێرانەوە پەسەند کرا و پارێزەرەکانی ئەو حوکمەیان بە بنەماڵەی ڕاگەیاندبوو.

## مردن
حوکمی لەسێدارەدانی قوربانی سەرەنجام بەنھێنی جێبەجێ کرا. ناوبراو کاتژمێر ١١ی شەوی ١٨ی کانوونی یەکەم گوازرایەوە بۆ ژووری تاکەکەسی و لە کاتژمێر ٥ی بەرەبەیانی ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە بەندیخانەی ناوەندیی سنە لە سێدارە درا. ھەروەھا، تەرمەکەی لە شاری سنە بە خاک سپێردرا و ھێزە ئەمنییەکان ڕێگەیان بە بنەماڵەکەی نەدا بۆ ئاخرین جار تەرمەکەی ببینن.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی کامیاران
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:شەھیدانی کورد
وەزارەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزارەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** لە کۆنترین وەزارەتەکانی جیھانن که لە یەکەم وەزارەتەکان لە ساڵی ۱۷۸۹دا دروست کراون.

## وەزارەتەکان

Image:Seal of the United States Department of Agriculture.svg|نیشانی وەزارەتی کشتوکاڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfCommerce-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی بازرگانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:Seal of the United States Department of Defense (1949–2022).svg|نیشانی وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfEducation-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی پەروەردەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfEnergy-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی وزەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfHHS-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی تەندروستیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:Seal of the United States Department of Homeland Security.svg|نیشانی وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfHUD-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی نیشتەجێکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfTheInterior-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfJustice-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی دادی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfLabor-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی کاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfState-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfTransportation-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:US-DeptOfTheTreasury-Seal.svg|نیشانی وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
Image:Seal of the United States Department of Veterans Affairs (1989-2012).svg|نیشانی وەزارەتی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا


## سەرچاوەکان

* وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** () یەکێک لە ١٥ وەزارەتەکانی حکوومەتی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. بنکەی ئەم وەزارەتە لە واشینگتۆن دایە.

## ئەرکەکان
وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ئەمریکا، ئەرکی بەڕێوەبردنی سیاسەتەکانی دەرەوە و ڕێکخستنی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی لە ئەستۆیە.

## ئەمانەش ببینە
* وەزارەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەر ئافیشاڵ 
* كونسوڵخانەی ئەمەریكا لە هەولێر 

پۆل:وەزارەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دامەزراوەکانی ١٧٨٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پالۆمار ٤

وێنۆک| پالۆمار ٤ لە کۆ ئەستێرەی ورچی گەورە

**پالۆمار٤** گەلەستێرەیەکە دەکەوێتە کۆئەستێرەی ورچی گەورە، ئاشکراکرا لەلایەن ئێدین هابڵەوە لە ساڵی ١٩٤٩, لە سەرەتادا وا دەزاندرا کە گەلەستێرەیەکی شەموولەیە و ناوی **ورچی شەموولەی گەورە** بوو، بەڵام پاشان ئاشکراکرا کە گەلەستێرەیەکی گۆییە. 
## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:ڕێگای شیری
زانکۆی ویلایەتیی سان جۆز

زانکۆی ویلایەتی سان جۆز (San Jose State یان SJSU) زانکۆیەکی گشتیە لە سان جۆسی، کالیفۆرنیا. زانکۆکە کۆنترین جۆری زانکۆی گشتیە لە کەناری ڕۆژئاوا و کامپی دامەزرێنەری سیستەمی زانکۆی ویلایەتی کالیفۆرنیا (CSU).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٧ لە کالیفۆڕنیا‏
پۆل:زانکۆی ویلایەتی سان جۆز
پۆل:زانکۆ و پەیمانگا گشتییەکان لە کالیفۆڕنیا
پۆل:زانکۆی ویلایەتیی کالیفۆڕنیا
پۆل:پەیمانگا پەروەردەییەکان کە لە ١٨٥٧ دامەزراون
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکان لە دۆڵی سلیکۆن
پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە سان جۆز
مشار

**مشار** یەکێکە لە کوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور لە قەزای مەخموور لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق..لە بناری چیای قەرەچوغ، و نزیکە لە ناحیەی گوێڕ و لە باکووری قەزای مەخموورە.

## جوگرافیا
گوندەکە دەکەوێتە نیمچە دۆڵیکی فراوانی بەرزایییەکانی محێجیلە و چیای قەرەچوغ. گوندەکە ھاوسنوورە:
* لە باکوورەوە زمارەی گەورە، ساقیە، کوشافی کوردان، کوشافی عارەبان و تەلخێمی گەورە.  
* لە ڕۆژھەڵاتەوە کە دەکاتە ئەم بەرێ چیای قەرەچووغ لە دەشتی کەندێناوە لەگەل گوندەکانی ناسر کوژراو، میلیھۆرتی قەرەنی و کورتاندروو ھاوسنوورە. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی محێجیلە و تەلشعیر ھاوسنوورە. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندەکانی ھەوارغەل، کێلەشین و وادی غوراب ھاوسنوورە. 

گوندەکە کەندێکی گەورەی تێدایییە ناوی کەندی مشار لە گەرییەکانی نیوان مشار و ھەوارغەرە بە زستان ئاوی لی دەڕوا تا تەلشعیرە دەڕوا کەندەکە دەڕژیتە سەر ڕووباری دیجلە و گوندەکە گۆمیکی ھەبوو ناوی (سێقوولینچک) لە نێوان مشار و معێجیلە بوو ئاوەکەی شیرناو بوو تا کۆتای ساڵ دەما بۆیییە پێان دەوەت سێقوولێنچک لەبەرئەوەی سێ لای ھەبوو. گوندکە لەسەردردەمی ڕژێمی بەعس ناوەکەیان گۆڕیوە بەناچاری لە [مشار بۆ بشار] لەبەرئەوەی گوندەکەیان بەو ناونیشانە ناونراوە لە داموودەزگەکانی حکوومەتی عیراق.

## دانیشتووانی گوندەکە
دانیشتووانی گوندەکە لە **ھۆزی** سارمەمیین و لە سەرژمێری ساڵی **١٩٥٧** ژمارەیان ٣٠٣ کەس بوون و لە سەرژمێری **١٩٧٧** ژمارەیان بووەتە ٣٩٤ کەس و تا ئیستا ھیچ سەرژمیرییەک نەکراوە و گوندەکە تاکە گوند بووە لەناوچکەی خۆی کە قوتابخانەی سەرەتایی ھەبوو بەناوی **میجان** و زۆر مامۆستا و دکتۆری و کەسی بەئەزموونی تیادا پەروەردە کراوە.

## ئابووری
لە کۆندا گوندەکە وەک دیارە دەکەوێتە دەشتێکی بە پیت، زیاتر خەریکی چاندنی گەنم و جۆ بوون، خەڵکی گوندەکە زیاتر بەکاری کشتووکاڵی و مەڕداری خەریکبوون، بەڵام ئێستا زۆربەی خەڵکەکە لە مەخموور و ھەولێر دەژین واتا بەس جووتیارەکان خەریکی کشتوکاڵن و مەڕدار نەماوەن.

## چۆڵبوونی گوندەکە
گوندەکە لەبەر کوردبوونی لە ساڵی ١٩٨٥دا لەلایەن ڕژێمی عێراق تێکدرا.
* تەعریب کردنی ڕژێمی بەعس بە دووجار عەرەبی ھاوردە ھێنراوە بۆ گوندەکە
* ھاتنی شەڕی داعش و لەلایەن داعش داگیر کرا.
* نەبوونی کارەبا.
* نەبوونی ڕیگای قێرکراو.
* نەبوونی پڕۆژەی ئاوی خواردنە و سەراڕای دووری گوندەکە نزیکەی ١٠ کم لە ڕووباری دیجلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ھەولێر
پالۆمار ١٢

[وێنۆک| وێنەیەکی پالۆمار١٢ لەلایەن [تەلیسکۆپی ھەبڵەوە]]

**پالۆمار١٢** یەکەکە لە گەلەستێرەکانی گەردوون لە کۆئەستێرەی کاوڕدا، لەبۆ یەکەمجار ئاشكراکرا لەلایەن تیمی ناشیۆناڵ جیۆگرافیک لەلایەن رۆبێرت جۆن هارینتۆن و فریتز زفیکی بە هۆکاری ڕووپێوی ئاسمانی پالۆمار، فریتیز پێیوابوو کە  پالۆمار١٢ گەلەستێرەیەکی کورتە کە نزیکە لە کۆمەڵەی گەلەستێرەی ناوچەیی. 

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکیی
* سیمباد داتای فەلەکی
* جووڵە لە ڕێگای شیریدا

پۆل:گەردوون
شارستانی بابۆل

**شارستانی بابۆل** () یەکێکە لە شارستانەکانی پارێزگای مازەندەران، ئێران. ناوەندی ئەم شارستانە شاری بابۆلە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ٥٣١٬٩٣٠ کەس بووە، کە زۆربەیان تەبەرین و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن. ھەروەھا شارستانی بابۆل پڕ لە دانیشتووترین شارستانی تەبەریی زمانی جیھانە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای مازەندەران
* بابۆل

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مازەندەران
پۆل:شارستانەکانی ئێران
پالۆمار ٥

[وێنۆک| وێنەیەکی پالۆمار ٥ لەلایەن [ڕوپێوی سلۆوانی دیجیتاڵی ئاسمانی]]

**پالۆمار٥** گەلەستێرەیەکە لە گەردوون دەکەوێتە کۆئەستێرەی مار، ئەو گەلەستێرەیە دیتراوە لەلایەن واڵتەر باد لە ساڵی ١٩٥٠ و لەلایەن ئەلبێرت جۆرج ویڵسۆنەوە جەختی لەسەر کراوە لە ساڵی ١٩٥٥سەرەتا ناوی (Serpens) بوو بەڵام دواتر ناوی گۆڕا بە (palomar5)، گەلەستێرەکە کاریگەرە بە کێشکردنی ڕێگای شیری و چەندین ئەستێرە لەخۆ دەگرێت کە بارستاییان زیاتر و کەمترە لە خۆری خۆمان بە مەزەندەی زیاتر بوون بە ٥٠٠٠ جار گەورەتر لە بارستایی خۆری خۆمان درێژاییەکەشی مەزەندە دەکرێ بە ٣٠،٠٠٠ ساڵی ڕووناکی

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* پالۆمار٥ لە SEDS 

پۆل:گەردوون
ئیمپراتۆر کۆگێن

وێنۆک
**ئیمپراتۆر کۆگێن** (孝元天皇, کۆگێن تێنۆ) ھەروەھا وەک ئۆیاماتۆنێکۆھیکۆکنیکورو نۆ میکۆتۆ (大倭根子日子国玖琉命 - ئۆیاما تۆنێ کۆھیکۆ کنی کورو نۆ میکۆتۆ) ناسراوە، ھەشتەم ئیمپراتۆری ئەفسانەیی ژاپۆن بوو زانیارییەکی زۆر کەم لەسەر ئیمپراتۆر ھەیە بەھۆی نەبوونی تۆماری مێژوویی پێویست و لیکۆڵینەوە کۆگێن وەک "ئیمپراتۆرێکی ئەفسانەیی" ناسراوە لەنێوان مێژووناسان بوونی ئیمپراتۆر کۆگێن ناکۆکی لەسەرە، لە تۆماری مێژوویی کۆجیکی ھیچی تر بەردەست نییە جگە لە ناوی و سەردەمی فەرمانرەواییەتی ئیمپراتۆر کۆگێن لە ٢١٤ی پێش زایین دەستی پێکردووە، یەک ھاوسەری ھەبوو لەگەڵ شەش مناڵ دوای مردنی لە ١٥٨ی پێش زایین، یەکێک لە کورەکانی دەبێت بە ئیمپراتۆر کایکا

## سەرچاوەکان


پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن
پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی دووەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی سێیەمی پێش زایین
پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن
پۆل:خەڵکی سەردەمی یایۆیی لە ژاپۆن
ناوچەی سان بێرناردینۆ (کالیفۆرنیا)

وێنۆک| وێنەیەکی داون تاونی سان بێرناردینۆ

*؛سان بێرناردینۆ*' (بە ئینگلیزی : San Bernardino County)‏ یەکەکە لە ناوچەکانی ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا 

## سەرچاوە

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٥٠
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٣
پۆل:کالیفۆرنیا
پاسادینا (کالیفۆرنیا)

وێنۆک| وێنەیەکی هۆڵی شاری پاسادینا، ناوەندی پاسادینای شارستانی

**شاری پاسادینا** لە ویلایەتی کالیفۆرنیا شارێکی ئەمریکیە ڕێژەیەکی یەکجار زۆر و گەورە لە دەزگایی زانستی و رۆشنبیری تێدا بوونی هەیە. وەک (پەیمانگای کالیفۆرنیای تەکنەلۆژی سەر بە زانکۆی کالیفۆرنیای تەکنەلۆژی) هەروەها تاقیگەی پاڵنەری جێت (بەرپرس لە زانستی رۆبۆت و دیزاینی کەشتیە بۆشاییەکان) هەروەها ناوەندی هونەری لە کۆلێژی دیزاین، وە شانۆی پاسادینا و مۆزخانەی هوونەری 

## ڕێژەی دانیشتوان
لە ساڵی ٢٠٠٠ ڕێژەی دانیشتوانی پاسادینا ١٣٣٩٣٦ کەس بوو، لە ساڵی ٢٠٠٧ ڕێژەکە ١٤٦٥١٨ کەس بوو، پاسادینا یەکەک بوو لە ١٦٠ گەورەترین شارەکانی ئەمریکا، هەروەها شەشەم گەورەترین شاری ناوچەی لۆس ئەنجلۆسە.
## سەرچاوە

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان
پۆل:ویلایەتەکانی ئامریکا
پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٦
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٧٤ لە کالیفۆرنیا
پۆل:کالیفۆرنیا
ئیمپراتۆر کایکا

وێنۆک
**ئیمپراتۆر کایکا** (開化天皇، کایکا تێنۆ) ھەروەھا وەک واکایەماتۆ نێکۆھیکۆ ئۆبیبی نۆ میکۆتۆ (若倭根子日子大毘毘命) ناسراوە لە تۆماری مێژوویی کۆجیکی، و وەک واکایاماتۆ ئۆبیبی نۆ سومێرامیکۆتۆ (稚日本根子彦大日日天皇) لە تۆماری مێژووویی نیھۆن شۆکی، نۆیەم ئیمپراتۆری ئەفسانەیی ژاپۆن بوو شتێکی زۆر لەسەر ئیمپراتۆر نەزانراوە بەھۆی نەبوونی تۆماری مێژوویی پێویست و کەمی لێکۆلینەوە، بوونی ئیمپراتۆر کایکا لەنێوان مێژووناسان ناکۆکی لەسەرە، زۆر شت لەسەر ئیمپراتۆر کایکا تۆمار نەکراوە لە تۆماری مێژوویی کۆجیکی جگە لە ناوی و ھەنێک زانیاری لەسەر ژیانی، فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆر کایکا دەگەڕێتەوە بۆ ١٥٨ی پێش زایین، ھاوسەرێکی ھەبوو لەگەڵ پێنج مناڵ، دوای مردنی لە ٩٨ی پێش زایین یەکێک لە کوڕەکانی دەبێت بە ئیمپراتۆر سوجین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی یەکەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوا ئەفسانەییەکانی سەدەی یەکەم
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی دووەمی پێش زایین
پۆل:فەرمانڕەوا ئەفسانەییەکانی سەدەی دووەم
پۆل:ئیمپڕاتۆرە ئەفسانەییەکانی ژاپۆن
پۆل:خەڵکی سەردەمی یایۆیی لە ژاپۆن
بابۆل

**بابۆل** (، ) ناوەندی شارستانی نەوشەھر و شارێکە لە پارێزگای مازەندەران، ئێران. لە ساڵی ٢٠١٢دا، ژمارەی دانیشتووانی بەرامبەر لەگەڵ ٢١٩،٤٦٧ کەس لە ٦٦،٩٤٤ خێزاندا بووە.

## مرۆڤناسی
وێنۆک|300px|بڵاوبوونەوەی زمانی تەبەری لە پارێزگاکانی ئێراندا

خەڵکی ئەم شارە وەکوو خەڵکانی تری ناوچەی تەبەرستان لە نەتەوەی تەبەری پێکدێن و بە زمانی تەبەری قسە دەکەن.

## کەسانی ناودار
[200px|وێنۆک|[ئیمامعەلی حەبیبی]]
[وێنۆک|200px|[بەشیر باباجانزادە]]
[وێنۆک|200px|[دڵکەش]]

* ئەمیر پازواری (سەدەی ١٧یەم) شاعیر
* محەممەد ئەشرەفی (١٨٠٤–١٨٩٨) مەرجەعی شیعە
* محەممەدعەلی بارفرووش (١٨٢٠–١٨٤٩) سەرۆکی بابیە
* حوسێن فەلاح نۆشیرڤانی (١٩٠٢–١٩٧٢) مرۆڤدۆست
* دڵکەش (١٩٢٤–٢٠٠٤) گۆرانیبێژ
* ئەفشین (١٩٧٨) گۆرانیبێژ
* شارۆخ مسکووب (١٩٢٤–٢٠٠٥) نووسەر
* داوود ڕەشیدی (١٩٣٣–٢٠١٦) ئەکتەر
* تەلعەت بەساری (١٩٢٣–٢٠٢٠)
* عەلیڕەزا مەشاقی (١٩٧٧) زانا
* ئەحمەد قەھرەمان (١٩٢٨–٢٠٠٨) گیاناس
* ئیمامعەلی حەبیبی (١٩٣١) زۆرانباز
* حەمیدڕەزا چیتگەر (١٩٤٩–١٩٨٧) سیاسەتوان
* بیژەن مورتەزەوی (١٩٥٧) گۆرانیبێژ و مۆسیقاژەن
* تەوحید تەبەری (١٩٦٤) ھونەرمەند
* ڕەزا ساڵحی ئەمیری (١٩٦٢) سیاسەتوان
* مەسیح عەلینەژاد (١٩٧٦) نووسەر و ڕۆژنامەوان
* سۆھراب ئینتەزای (١٩٧٧) یاریزانی تۆپی پێ
* فەرھاد ڕەشیدی (١٩٦٢) زانا
* حەسەن قەشقاوی (١٩٥٧) باڵیۆز
* لەیلا ڕەشیدی (١٩٧٣) خانمەکتەر
* مریەم کاویانی (١٩٧٠) خانمەکتەر
* مازیار (١٩٥٢–١٩٩٧) گۆرانیبێژ
* مورتەزا پوورعەلی گەنجی (١٩٩٢) یاریزانی تۆپی پێ
* مەھدی خەیری (١٩٨٣) یاریزانی تۆپی پێ
* ھادی نەورۆزی (١٩٨٥–٢٠١٥) یاریزانی تۆپی پێ
* بەشیر باباجانزادە (١٩٨٩) زۆرانباز
* پەریناز ئیزەدیار (١٩٨٥) خانمەکتەر
* سووسەن حاجیپوور (١٩٩٠) تیکواندۆکار
* نەوشاد عالمیان (١٩٩١) یاریزانی تێنیسی سەرمیز
* نیما عالمیان (١٩٩٢) یاریزانی تێنیسی سەرمیز
* موجتەبا میرزاجانپوور (١٩٩١) یاریزانی بالە
* عەلیڕەزا فیرووزجا (٢٠٠٣) یاریزانی شەتڕەنج
* محەممەد حوسێن مەھدەویان (١٩٨١) دەرھێنەری فیلم

## ئەمانەش ببینە
* تەبەرستان
* پارێزگای مازەندەران
* شارستانی بابۆل

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای مازەندەران
چیای سان گابریل

وێنۆک| وێنەیەکی چیای سان گابریل

**چیای سان گابریل** دەکەوتە باکووری ناوچەی لۆس ئانجلەس (کالیفۆرنیا) و ڕۆژئاوای ناوچەی سان بێرناردینۆ (کالیفۆرنیا) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چیاکە دروستبووە و درێژ دەبێتەوە لە نێوان ناوچەی لۆس ئەنجلسی گەورە و بیابانی مۆجاڤی 
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی
* زانیاری جوگرافی و جیۆلۆجی لەسەر چیای سان گابریل
مینە جاف

**مینە جاف** کوڕی کەریم بەگی فەتاح بەگی حەمە پاشای سەرۆکی ھۆزی جافە. لە ساڵی ١٩١١ لە قەڵای شێروانە لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٦٥ لە بەغدا کۆچی دواییی کردووە و لە گۆڕستانی سەید خەلیل نێژراوە. شاعیرێکی کوردیی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو.

## ژیان
سەرەتای خوێندنی لە حوجرەدا بووە، لە مزگەوتی کەلار لای مەلا (محی الدین) و مەلا (ئەحمەدی کەلار) خوێندوویەتی.

## سەرچاوەکان
* دیوانی مینە جاف، کۆکردنەوە و ڕێکخستنی (مستەفا نەریمان)، پێشەکی د.حەسەن جاف، متبعة الجاحظ - بغداد.

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ١٩٦٥
پۆل:مردووان
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
ڕوانگەی چیای ویڵسۆن

وێنۆک| چاوگی هۆکر کە بەکاردێت لەبۆ ئاشکراکردنی زیاتری گەردوون - ١٠٠ ئینج (٢،٥٠٠مم)

**ڕوانگەی چیای ویڵسۆن**ی مێژووی روانگەیەکی فەلەکیە لە ناوچەی لۆس ئانجلەس لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ڕوانگەکە دەکەوتە لوتکەی چیای ویڵسۆن، بەرزاییەکەی دەگاتە ٥،٧١٥ پێ (١،٧٤٢ مەتر) دەستپێدەکا لە چیای سان گابریل نێزیک لە پاسادینا (کالیفۆرنیا) تاوەکو باکووری رۆژهەڵاتی لۆس ئانجلەس.
## گرنگی
ڕوانگەکە پێکدێ لە ٢ چاوی تەلیسکۆبی مێژووی ئەوانیش:
* تەلیسکۆپی هایل کە دروست بووە لە ١٩٠٨
* تەلیسکۆپی هۆکر گەورەترین تەلیسکۆپ لە جیهانی لە نێوانی ساڵانی ١٩١٧ هەتا ١٩٤٨ 
## دامەزراندن
ڕوانگەکە دامەزرا لەلایەن جۆرج هیل لە ساڵی ١٩٠٤ کە زانایەکی فەلەکی ئەمریکی بوو، ئەو ڕوانگەیە سەرەتا دامەزرا بە ئامانجی لێکۆڵینەوە و چاودێری تایبەتی خۆر، هەروەها لە ڕوانگەکە ٢ تەلیسکۆب بوونی هەبوو کە بەرزییەکەیان یەکەم ٤٦ مەتر و دووەم ١٨ مەتر، هەروەها تەلیسکۆبەکی پێچەوانەیی هاوێنە ١٥٢سم.

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
ئۆ نۆ یاسومارۆ

ئۆ نۆ یاسومارۆ (太 安万侶، مردووی ١٥ی ئابی ٧٢٣) خانەدانێکی ژاپۆنی، بیروکرات، ڕووداونامەنووس بوو، 

بەناوبانگ بوو لە وەرگێڕان و دەستکاریکردن، بەیارمەتی ھیێدا نۆ ئارێ، یەکێک لەو بەرھەمانەی ئەو تیایدا بەشداری کردووە تۆماری کتێبی مێژوویی کۆجیکی بوو کە کۆنترین کتێبی تۆماری مێژوویی ژاپۆنە لەسەر داواکاری ئیمپڕاتۆر گێنمێی بە یاسومارۆ ڕاسپێردراوە. کە ئەرکی ئەوە بوو کتێبە مێژوویەکە لە ٧١١ دا بنووسێت، بەبەکارھێنانی تۆمارە بەردەستەکانی ئەوکات، ساڵێک دواتر لە ٧١٢ کتێبەکەی تەواو کرد.

ھەروەھا لە کتێبێکی تری مێژوویی بەناوی نیھۆن شۆکی ڕۆلێکی چالاکی گێرا کە لە ٧٢٠ تەواوکرا

## سەرچاوەکان


#### ئاماژە بە سەرچاوە

* 
* 
* 

پۆل:خەڵکی سەردەمی ئاسوکا
ئیمپڕاتۆر گێنمێی

ئیمپراتۆر گێنمی (元明天皇، گێنمی تێنۆ، لەدایکبووی ٢٠ی نیسانی ٦٦٠ بۆ ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٧٢١) ھەروەھا وەک ئیمپراتۆر گێنمیۆ ناسراوە، ٤٣مین فەرمانڕەوای ژاپۆن بوو فەرمانڕەواییەتی گێنمی دەگەڕێتەوە بۆ ٧٠٧ی  بۆ ٧١٥ پێش زایین.

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی ٧٢١
پۆل:ژنە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:کچی ئیمپراتۆرە ژاپۆنییەکان
پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان
پۆل:خەڵکی سەردەمی ئاسوکا
پۆل:ژنانی سەدەی ناوەڕاستی ژاپۆن
کۆجیکی

**کۆجیکی** (古事記، تۆمارەکانی بابەتە مێژووییەکان" یان، ھەژمارێک بۆ بابەتە مێژووییەکان") ھەنێک کاتیش وەک **فوروکۆتۆفومی** یان **فوروکۆتۆبومی** دەخوێنرێتەوە تۆمارێکی سەرەتایی ژاپۆنە کە تیایدا ئەستوورە، ئەفسانە، ھیمن، ژیاننامە، گێرانەوە کلتوورییەکان، بابەتە نیمچە مێژووییەکان کە بەرەو ٦٤١ دێت تیایدا تۆمارکراوە. تیایدا باس لە تۆمارە مێژووییەکانی کۆمەڵە دوورگەکانی سەرەتای ژاپۆن دەکات، بابەتە پیرۆزەکان، خێزانی شاھانەی ژاپۆن، لە پێشەکییەکەی ھاتووە کە لەلایەن ئۆ نۆ یاسومارۆ دەستکاریکراوە لەسەر داواکاری ئیمپراتۆر گێنمێی لە سەرەتاکانی سەدەی ٨ەم (٧١١ بۆ ٧١٢) وە بە لە کۆنترۆین کتێبی مێژوویی ژاپۆن دادەنرێت

## سەرچاوەکان


پۆل:دەقە کۆنەکانی ژاپۆن
پۆل:٧١١
پۆل:سەردەمی ئاسوکا
پۆل:٧١٢
پۆل:سەدەی ٨ەم لە ژاپۆن
کیوجی

کیوجی (旧辞), ھەروەھا وەک ھۆنجی (本辞)یان سێندای نۆ کوجی (先代旧辞) ناسراوە، تۆمارێکی مێژوویی دێرینی ژاپۆنی بوو، کە چیتر نەماوە و زانیارییەکانی ناوی لە کۆجیکی کۆکراونەتەوە بەھۆی کەم و کوڕی و کێشە لەسەر زانیارییەکانی ناوی ئیمپراتۆر تێنمو ھەستاوە بە دووبارە داڕشتنەوەی کتێبە مێژوویییەکان

ھەروەک دەڵێت: دەبیستم کە زانیارییەکانی ناو (تێیکی) و (ھۆنجی) زۆر ناتەواویان تێدایە، ئەگەر ئەم ھەڵانە ئێستا چاک نەکرێن، مانا و زانیارییە ڕاستییەکان لە ماوەی چەن ساڵی داھاتوو لەناودەچن، ئەو تۆمارە مێژوویانە بنچینەی سیستمی نیشتمانین و بناغەی حکوومەتی شاھانەن، بۆیە من دەمەوێت بە وریایەوە لێکۆلینەوە لەسەر ھەردوو تۆماری تێیکی و کیوجی بکەم و ھەڵەکان بسڕمەوە، و ڕاستی بۆ نەوەی داھاتوو دامەزرێنم.

بەپێی پێشەکی کتێبی کۆجیکی ئیمپراتۆر ئەرکی ھەردوو کتێبە مێژوویەکە بە ھیێدا نۆ ئارێ ڕادەسپێرێت بەڵام ئیمپراتۆر پێش تەواوبوونی کتێبەکە دەمرێت، ئەرکەکە دوای ماوەیەکی زۆری تر تەواو دەبێت لە کاتی فەرمانڕەوایی ئیمپڕاتۆر گێنمێی

## سەرچاوەکان

#### ئاماژە بە سەرچاوە

* 
* 

پۆل:سەردەمی ئاسوکا
پۆل:دەقە کۆنەکانی ژاپۆن
ئیمپراتۆر تێنمو

**ئیمپراتۆر تێنمو** (天武天皇, تێنمو تێنۆ، لەدایکبووی ٦٣١ بۆ ١ی تشرینی یەکەمی ٦٨٦) ٤٠مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو فەرمانڕەواتییەکەی لە ٦٧٣ تا مردنی لە ٦٨٦ بوو

## سەرچاوەکان


## سەرچاوەکان

پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن
پۆل:مردووانی ٦٨٦
پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:خەڵکی سەردەمی ئاسوکا
ئەل گۆر

وێنۆک
**ئەلبێرت ئارنۆلد "ئال" گۆر** (لەدایکبووی ٣١ی ئازاری ١٩٤٨) سیاسەتوانی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان بوولەژێر بیڵ کڵینتن لە ١٩٩٣ بۆ ٢٠٠١، پێش ئەمە ئەندام بوو لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا. وەک دیموکراتێک پاڵێورا لە ھەڵبژاردنە سەرۆکاییەتییەکەی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەڵام لە ھەڵبژاردنەکە جۆرج بوش  دەرچوو و ئەو نەیتوانێت دەربچێت، لەبەر ئەوەی فلۆریدا و دادگای باڵا ٥-٤ جار لە بەرژەوەندی بوش بڕیاریاندا، دەبوو بە سەرۆک گەر بەھۆی بڕیاری دادگای باڵا نەبوایە، لەبەر ئەوەی دەنگی زیاتری ھێنابوو.

دوای ھەڵبژاردنەکە بووە چالاکوان و سەرەنجی خستە سەر گۆڕانی کەشوھەوا، لە ساڵی ٢٠٠٧ خەلاتی ئاشتی بردەوە.

## سەرچاوەکان



پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی
پۆل:ئەندامانی پارتی دیموکراتیی ئەنحوومەنی نوێنەرانیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:زیندووان
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم
پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١
پۆل:بلۆگەرە ئەمریکییەکان
پۆل:وەبەرھێنەرە ئەمریکییەکان
پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان
پۆل:بازرگانەکانی تێنێسی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
ھێنری دونان

وێنۆک
**جین ھێنری دونانت** بازرگانێکی سویسری و چالاکوانێکی کۆمەڵایەتی بوو، ئەو کتێبەی ئەو نووسی کاریگەری ھەبوو لەسەر دروستبوونی لێژنەی نێونەتەوەیی خاچی سوور لە ١٨٦٣، لە ١٩٠١ یەکەم کەس بوو کە خەڵاتی نۆبێل وەرگرێت لە ئاشتی بەیەکەوە لەگەڵ فریدریک پاسی.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٨
پۆل:مردووانی ١٩١٠
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
ھیێدا نۆ ئارێ

ھیێدا نۆ ئارێ (稗田 阿礼) بەھۆی بەشدارییەکەی لە کتێبی مێژوویی کۆجیکی ناسراوە کە لە ٧١٢ تەواو کرا، لەدایکبوون و مردنی نەزانراوە، لە کۆتایی سەدەی ٧یەم و سەرەتای سەدەی ٨ەم کەسێکی چالاک بووە.

## کتێبی کۆجیکی
لە سەدەی ٧یەم دا ئیمپراتۆر تێنمو لەگەڵ خانەدانەکانی وڵاتەکەی کۆبوویەوە بۆ ئەوەی ئەو تۆمارە مێژوویانە ڕاستبکاتەوە کە کێشە و ناکۆکیان لەسەرە کە تۆمارە مێژووییەکانی ئەوکات بەناوەکانی (تێیکی) و (کیوجی) لەدوای کۆبوونەوە لەگەڵ خانەدانەکان فەرمانی بە ئارێی تەمەن ٢٨ ساڵان کرد تا ھەموو تۆمارە مێژووییەکان لەبەر بکات، ئارێ ئەوکاتە ناسراو بوو بەھۆی میمۆریە چالاکەکەی و زیرەکییەکەی کە وا ناسراو بوو یەکجار گوێی لە شتێک بووبایە ئەیتوانی بەیەک گوێ بیست بوون لەبیری نەچێتەوە. پێش ئەوەی کارەکە تەواو ببێت ئیمپراتۆر تێنمو مرد، دواتر ئیمپراتۆر گێنمی فەرمانی بە ئۆ نۆ یاسومارۆ کرد تا  بەشداری بکات لە کتێبەکە بەپێی ئەو زانیارییانەی ئارێ تێگەیشتووە، کتێبەکە لە ٧١٢ تەواو بوو.

## سەرچاوەکان


#### ئاماژە بەسەرچاوە

* 
* 
*
فریدریک پاسی

**فریدریک پاسی** (لەدایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٨٢٢ بۆ ١٢ی حوزەیرانی ١٩١٢) ئابویرازنێکی فەڕەنسی بوو، لە ١٩٠١ خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی بردەوە بەیەکەوە لەگەڵ ھێنری دونانت

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨٢٢
پۆل:ئابوورزانانی فەڕەنسی
پۆل:مردووانی ١٩١٢
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
ئێڵی دوکامن

وێنۆک
**ئێڵی دوکامن** (لەدایکبووی ١٩ی شووباتی ١٨٣٣ بۆ ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٦) چالاکوانێکی ئاشتیخوازی سویسری بوو، لە ١٩٠٢ بووە خاوەنی خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی، کە بەھاوبەشی بەیەکەوە بوو لەگەڵ چارلس ئەلبێرت گۆبات

لە ١٨٦٧ یارمەتی دامەزراندنی Ligue de la paix et de la liberté - یەکێتی ئاشتی و ئازادی، وە لە شوێنی تریش کاری دەکرد لەناویان سکرتێری جورا-سیموپلۆنی کۆمپانیای ستیل لە ١٨٧٣ بۆ ١٨٩١ لەم ساڵەدا، پاڵێورا بۆ ئەوەی ببێتە بەرێوەبەری دامەزراوەی (Bureau international de la paix- ئۆفیسی ئاشتی نێونەتەوەیی)، یەکەم ڕێکخراوی ئاشتی ناحکومی و ڕەتی کردەوە مووچە بۆ پۆستەکەی پەسەند بکات بە ھۆکاری ئەوەی مەبەستی خزمەتکردنی بیرۆکەکەیە.

ئەو بەھرانەی لە بەرێوەبردنی ڕیکخراوەکان ھەیبوو وایکرد ڕێکخراوەکان پێشبکەون و سەرکەتووبن، لە ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی بردەوە لەگەڵ چارلس ئەلبێرت گۆبارت، وەک بەرێوەبەری رێکخراوەکەش کاری کرد تا مردنی لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٦ لە بێرن سویسرا لە تەمەنی ٧٣ ساڵی.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٣
پۆل:مردووانی ١٩٠٦
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
مەنتەقە

[وێنۆک|225px|بڕوانە ھەرسێ ئەستێرەکەی [پشتێنی ڕاوچی ئەوەی ھەرە خوارەوە ئەستێرەی ناوچەیە، لە کوردەواری پێی دەڵێن برابچووک]]
**مەنتەقە** بە ناوی پێشووی **دێلتا ئۆریۆنیس** (، ھێمای گەردوونی δ) سیستمێکی ئەستێرەییە لە دەستەی پێکھێنەرانی پشتێنی ڕاوچی، نزیکەی ١٢٠٠ ساڵی ڕووناکی لە خۆر دوورە و چەند سەد جارێک لە خۆر گەورەترە. یەکێکە لە سێ ئەستێرەی سەرەکی پشتێنی ڕاوچی لەگەڵ ھەریەکە لە یەکبوون و پشتوێن، کە بە ناوێکی زۆر لە نێو کولتوورە کۆنەکاندا ناسراوە. مەنتەقە ئەم زاراوەیە کە بە واتای ناوچە دێت و لە ساڵی ٢٠١٦ بە فەرمی لە زانستی گەردوونزانی جێگر کرا.
## مێژوو
پێوانەکانی خێرایی تیشکی کە لەلایەن ھێنری ئەلێکساندەرەوە لە ڕووانگەی پاریس بەدەستھێنران، دەریانخست کە مەنتەقە گۆڕاوێکی دوانیی سپێکترۆسکۆپییە. خەمڵاندنی سەرەتایی بۆ خولگەکەی ١.٩٢ ڕۆژ بوو، و ھەڵەی پێوانەکان لە ساڵی ١٩٠٤دا سەلمێندرا کاتێک یۆھانس فرانتس ھارتمان تەختە فۆتۆگرافییەکانی بەکارھێنا کە لە ڕووانگەی پۆتسدام گیرابوون و دەریخست کە خولگە ڕاستەقینەکەی ٥.٧ ڕۆژە. ھەروەھا ھارتمان تێبینیی ئەوەی کرد کە ھێڵی Kی کالسیۆم لەسەر ٣٩٣.٤ نانۆمەتر لە سپێکتریمی ئەستێرەییدا ناچێتە ناو ژمێریارییەکانی جووڵەی خولگەیی ئەستێرەکەوە و دڵنیابوو کە ھەورێک لە ھێڵی بینینی بەرەو ئەستێرەکە ھەیە کە ھەوری کالسیۆمی تێدایە. ئەمە یەکەم دۆزینەوەی ناوەندی نێوان ئەستێرەکان بوو.
## کۆمەڵەی ئەستێرە
لە ڕاستیدا، دەبینین کە مەنتەقە کۆمەڵە ئەستێرەیەکە کە بڕی درەوشاوەیی بینراوی ٧ە. لەنێویاندا ئەستێرەیەکی جووتە ھەیە کە وەک زەبەلاحێکی شینی جۆری B پۆلێن دەکرێت و ھاوڕێیەکەی ئەستێرەیەکی بچووکترە بەڵام گەرمترە لێی و وەک ئەستێرەیەکی جۆری O پۆلێن دەکرێت. دوو ئەستێرەکە ھەموو ٥.٧ ڕۆژ جارێک بە دەوری یەکتردا دەخولێنەوە. ھەریەک لەو دوو ئەستێرەیە ٩٠،٠٠٠ جار لە خۆر ڕووناکترە و بارستایی ھەریەکەیان نزیکەی ٢٠ جار لە بارستایی خۆر گەورەترە.

## ئەمانەش ببینە
* پشتێنی ڕاوچی
* ئەستێرەی پشتوێن
* ئەستێرەی یەکبوون

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەستێرەکان بە ناوی تایبەت
ئەی ئێم (ئەلبومی ئارکتیک مەنکیز)

**ئەی ئێم** پێنجەمین ئەلبومی ستۆدیۆییی گرووپی ئارکتیک مەنکیزە. ئەلبومەکە لە ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٣ بڵاو کراوەتەوە و لە ١٢ گۆرانی پێک دێت.

ئەی ئێم سەرکەوتنێکی یەکجار گەورەی بەدەستھێنا و بوو بە بەناوبانگترین ئەلبوومی باندەکە، لە زۆر وڵاتیش پلەی یەکەمی لە خشتەکان بەدەستھێنا. ناودارترین گۆرانیی ئەلبوومەکەش گۆرانیی *ئایا دەمەوێ بزانم* بوو کە توانیی بگاتە بلبۆرد ھۆت ١٠٠ی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبومە مۆسیقییەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠١٣
پۆل:خەڵاتی بریت بۆ باشترین ئەلبوومی بەریتانیا
سەلوا محمەسانی

**سەلوا محمەسانی** (لەدایکبووی ١٩٠٨–١٩٥٧) چالاکوانێکی مافەکانی ژنان و ڕۆماننووسی لووبنانی بوو، لە بەیروت لە دایکبووە و لەوێش گەورە بووە و خوێندوویەتی، سەرەتایی لە قوتابخانەی کچانی مەقاسدی خێرخوازی ئیسلامی خوێندووە، ئەدەبی عەرەبی لەژێر جوولیا تەعمە و سلما سائغ دا فێربووە و زمانی عەرەبی لەژێر مستەفا غەلاینیدا، بەردەوامی بە خوێندن دا لە قوتابخانەی مار یوسف و زمانی فەرەنسی فێربوو، دواتر بۆ ماوەی ١٣ ساڵ وانەی عەرەبی پێشکەش کرد، دواتر وتارە ئەدەبییەکانی لە ڕۆژنامەیەکی عەرەبی بڵاوکردەوە وەک «المرأة الجدیدة»ی میسری، و جێگری سەرۆکی «کۆمەڵەی ژنانی لوبنانی» بوو. پێشڕەو بوو لە «جووڵانەوەی ژنانی لوبانی» ڕۆمانی «مع الحیاة - لەگەڵ ژیان»ی نووسی کە کۆمەڵێک ڕۆمان بوون ١٥ چیرۆکی کورتی لەخۆ دەگرت باسی کۆمەڵایەتی و کێشەکانی خێزانی دەکرد.

## مافەکانی ژنان
سەلوا بەشداری و چالاکی ھەبوو لە مافەکانی ژنانی لوبنانی بە تایبەتی لە «کۆمەڵەی ژنانی لوبانانی» کە تێیدا پۆستی سکرتێر و جێگری سەرۆکی ھەبوو، جگە لەوەش کۆنفرانسی یەکگرتوویی ژنانی یونیسکۆ لە ١٩٤٩ نوێنەرایەتی لووبنانی کرد، و وانەی پێشکەشکردووە دەربارەی «ژنان لە سیاسەت و کۆمەڵناسی» جگەلەوەش لە چەندین شوێنی تریش نوێنەرایەتی لوبنانی کردووە

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٨
پۆل:مردووانی ١٩٥٧
پۆل:نووسەرانی ژن
پۆل:نووسەرانی عەرەب
پۆل:نووسەرانی لوبنانی
ناکایێ چۆمین

**ناکایێ چۆمین** (中江 兆民, لەدایکبووی ٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٧ بۆ ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٠١) ناوی قەلەمی ڕۆژنامەنووس و سیاسەتوانی بیرمەند و خانەدانێکی سەردەمی سەردەمی مێیجی بوو ناوی ڕاستەقینەی ناکایێ تۆکوسکێ (中江 篤助). بە بەشدارییەکانی لە بڵاوکردنەوەی بیروباوەر و فەلسەفەی ژان ژاک ڕوسۆی فەیلەسوفی فەڕەنسییە، کە وا بڕوا دەکرێت، ناکایێ بوبێتە ھێزێکی سەرەکی بۆ بڵاوبوونەوە و گەشەسەندنی لیبرالیزم لە سەرەتاکانی سیاسەتی ژاپۆن.

## سەرچاوەکان

### ئاماژە بەسەرچاوە

* Dufourmont, Eddy. (2010). "Is Confucianism philosophy ? The answers of Inoue Tetsujirô and Nakae Chômin," in *Whither Japanese Philosophy?* (Nakajima Takahiro ed.), UTCP Booklet 14, p.&nbsp;71-89.
* Dufourmont, Eddy. (2009). "The Spirit of Parody: Nakae Chōmin and the 'Philosophy of Joy',: in *Whither Japanese Philosophy?* (Nakajima Takahiro ed.), UTCP Booklet 11, p.&nbsp;81-89.
* Hane, Mikiso. *Modern Japan: A Historical Survey*. Westview Press (2001). 
* Hotta Eri. *Pan-Asianism and Japan’s War of 1931-1945. Pan-Asianism and Japan's War 1931-1945*. Palgrave Macmillan (2007). 
* Jansen, Marius B. (2000). *The Making of Modern Japan.* Cambridge: Harvard University Press. ; OCLC 44090600
* Najita, Tetsuo. *Japan: The Intellectual Foundations of Modern Japanese Politics*. University of Chicago Press (1998). 

پۆل:فەیلەسووفە ژاپۆنییەکان
پۆل:خەڵکی کۆچی،کۆچی
پۆل:مردووانی ١٩٠١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٧
ماسانۆبو فکوۆکا

**مەسانۆبو فکوۆکا** (ژاپۆنی:福岡 正信 خوێندنەوە: فوکوۆکا مەسانۆبو، لەدایکبووی ٢ی شوباتی ١٩١٣ بۆ ١٦ی ئەئابی ٢٠٠٨) جووتیار و فەیلەسووفی ژاپۆنی بوو، بەھۆی بەشدارییەکانی لە پەرەپێدان و ژیاندنەوەی خاکە وشکەکان ناسراوە، دۆزەرەوەی تەکنیکی «تائەوکاتەی»، ڕێگەیەکی سەوزکردن و پاراستنی خاکەکانە کە تێیدا ڕێگەیییەکی سەرکەوتووی کشتووکاڵی بوو بۆ دووبارە سەوزبوونەوە و ژیانەوەی خاکە وشک و مردووەکان.

فکوۆکا نووسەری چەندین کتێبی زانستی و کتێبی ترە، و لە بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی و دۆکیومێنتاری و چاوپێکتنەکان لە دەیەی ١٩٧٠ بەدواوە دەرکەوتووە. کاریگەرییەکەی لەسەروو خەیاڵی ئەوکات بوو کە شێوازی ژیانی کەسەکانی سەردەمەی بە خواردنی سروشتی ڕێکخستتەوە، و چالاکوان و قسەکەر بوو لەسەر ماف و بەھا و بنچینەکانی سروشت

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٨
پۆل:فێرکارە ژاپۆنییەکان
پۆل:فەیلەسووفە ژاپۆنییەکان
پۆل:نووسەرە ژاپۆنییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:بودییەکانی ژاپۆن
پۆل:فەیلەسووفە ژاپۆنییەکانی سەدەی ٢٠ەم
جاڤەی ڕۆژھەڵات

**جاڤەی ڕۆژھەڵات** (، ) یەکێک لە پارێزگاکانی ئیندۆنیزیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٠دا بەرامبەر لەگەڵ ٤٠،٦٦٥،٦٩٦ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

*
پۆل:پارێزگاکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧
چارلس ئەلبێرت گۆبات

وێنۆک
**چارلس ئەلبێرت گۆبات** (لەدایکبووی ٢١ی ئایاری ١٨٤٣ بۆ ١٦ی ئازاری ١٩١٤) پارێزەری سویسری، سیاسەتوان بوو، کە بەیەکەوە لەگەڵ ئێڵی دوکامن لە ١٩٠٢ خەڵاتی نۆبێلیان لە ئاشتی بردەوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٣
پۆل:مردووانی ١٩١٤
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی
سیستمی تەندروستی لە ژاپۆن

**سیستمی تەندروستی** **لە ژاپۆن** خزمەتگووزارییەکانی چاودێری تەندروستی دابین دەکات، لەناویان پشکنینی گشتی، چاودێری تەندروستی دووگیانی، کۆنتڕۆلی نەخۆشییە گوازراوەکان، خەرجی چاودێری تەندروستی %٣٠ لەسەر نەخۆشە و %٧٠ دەکەوێتە سەر حکوومەت بۆ ھەر تاکەکەسێک، خەرجی بۆ خزمەتگووزاری چاودێری تەندروستی تاکەکەسی لەلایەن چاودێری تەندروستی جیھانی دابینکراوە سیستمێکی دڵنیاییە کە یەکسانی لەبەدەست گەیشتنی خزمەتگوززارییەکە دابین دەکات. کە خەرجیییەکان لەلایەن حکوومەتەوە دابین دەکرێت، ھەموو دانیشتووانی ژاپۆن داوایان لێکراوە لەلایەن یاسا کە سیستمی دڵنیایان ھەبێت، ئەو فەرمانبەرانەی کە سیستمی دڵنیایان نییە دەتوانن بەشداری بکەن لە پرۆگرامی سیستمی دڵنیایی نیشتمانی، کە لەلایەن حکوومەتە ناوخۆکانەوە بەرێوەدەبردرێت. نەخۆشەکان ئازادن لە ھەڵبژاردنی پزیشک و شوێنی چارەسەرکردن، نەخۆشخانەکان بەپێی یاسا، پێویستە قازانج نەویست بن و لەلایەن دکتۆرەکانەوە بەڕێوەببردرێن.

نرخ و تێچووی چارەسەرە پزیشکییەکان کۆنتڕۆل کراوە لەلایەن حکوومەت بۆ ئەوەی نەخۆشەکان بتوانن تێچووی چارەسەرکان بە ئاسانی بدەن تێچووی سیستمی دڵنیایی بەپێی تەمەنی کەسێک لە خێزانێکدا، نموونە نەخۆشێک بەرپرسە لە %١٠ یان %٢٠، یان %٣٠ تێچووی چارەسەرییەکە، ئەوەی ماوەتەوە دەکەوێتە سەر حکوومەت وە خەرجی سیستمەکە بۆ ھەر خێزانێک دانراوە، بەپێی تەمەن و خەرجییە تەندروستییەکان، ئەگەر ھاتوو خەرجی تەندروستی کەسێک زیاتر بوو لەو بڕەی لە سیستمی دڵنیایی دانراوە ئەوە لەلایەن حکوومەتەوە تێچووەکە لەخۆ دەگردرێتەوە و چارەسەر دەکرێت

ئەو نەخۆشانەی سیستمی دڵنیایان نییە حکوومەت ناتوانێت ھاوکاریان بکات، بەڵام ھەرچۆنێک بێت سیستمێکی دڵنیایی لاواز ھەیە کە ھەر خێزانێک وەری دەگرێت کە لەلایەن حکوومەتەوە دابین دەکرێت

## خەرجی
لە ٢٠٠٨ ژاپۆن بە نزیکەیی ٨.٢ لە خەرجی نیشتمانی خۆی سەرف کردووە یان ($2,859 بۆ ھەر تاکەکەسێک) لە تەندروستیدا، کە بەپلەی ٢٠یەم دێت لە نێوان ڕێکخراوەکان بۆ گەشەپێدان و گەشەی ئابوری حکوومەت بۆ چەنەھا دەیە توانییەتی کۆنترۆلی تێچووەکان بکات لەڕێگەی پلاندانان و سەرژمێریکردن، ھەروەھا توانییەتی خەرجییەکان کەم بکاتەوە کاتێک گەشەی ئابووری وڵاتەکە گەشەی نەکردووە و وەستاوە لە دەیەی ١٩٨٠، خەرجی سیستمی تەندروستی لە زۆربەی وڵاتە پیشەسازییەکان گەشەی دەسەند، لەکاتێکدا ھەنێک لە وڵاتەکان وەکوو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕێگەی بە زیادبوونی خەرجییەکەدا، ژاپۆن بە ورییایەوە کۆنترۆلی تێچووی سیستمی تەندروستی دەکرد خەرجییەکان بۆ ھەر خزمەتگوزارییەکی پزیشکی ھەر دووساڵ جارێک دادەنرێت لە ڕێگەی تاوتوێ کردن و گفتوگۆ لەسەر کردن لەسەر پێویستییەکان لەلایەن وەزیری تەندروستی و پزیشکەکانەوە، لەدوای گفتوگۆکە بڕی خەرجی پێویست شیدەبێتەوە بۆ ھەر دەرمان و پێداویستییەکی پزیشکی، وە بڕی تێچووەکە ھەمان شت دەبێت لەنێو نەخۆشخانەکانی وڵاتەکە، ئەگەرھاتوو پزیشکێک یاری بە سیستمی تەندروستی بکات بە داواکردنی خەرجی زیاتر و ناپێویست ئەوە حکوومەت بڕی خەرجی پزیشکی کەمدەکاتەوە بۆ ساڵانی داھاتوو، ئەوە لە ٢٠٠٢ ڕوویدا کاتێک تێچووی پشکنینی MRI بەبڕی %٣٥ لەلایەن حکوومەت کەمکرایەوە  بەمەش لە ٢٠٠٩ لە ئەمریکا پشکنینی MRI بۆ مل نرخی $1500 دۆلار بوو بەڵام لە ژاپۆن $98 دۆلار

## دابینکردن
خەڵک لە ژاپۆن چاوەڕێی ژیانێکی درێژ و تەندروستیان تێکرای تەمەنی ژیان لە ژاپۆن دەگاتە ٨٣ ساڵ (٧٩،٦ ساڵ نێر، ٨٦،٤ مێ) 

## سەرچاوەکان


پۆل:بەشی گشتی
پۆل:چاودێری تەندرووستی لەژاپۆن
پۆل:چاودێری تەندروستی بەپێی وڵات
پۆل:تەندروستی دەروونی لە ژاپۆن
ژنۆلۆژی

[وێنۆک|275x275px|[ئاسیا ڕەمەزان ئەنتەر فیمینیست و شەڕڤانێکی یەکەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) بوو]]
**ژنۆلۆژی**، زانستی ژنان یان زانستی سەبارەت بە ژنان، جۆرێکە لە فێمینیزم، یەکسانیی ڕەگەزی، کە لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە داکۆکی لێکراوە. لە باکگراوندی یاسای ئایینی و خێڵەکییە ناموس کراوەکان، ژنان لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بەند دەکەن، ئۆجەلان وتی: "وڵاتێک ناتوانێت ئازاد بێت ھەتا ژن ئازاد نەبێت" کە ئاستی ئازادیی ژن ئاستی ئازادی لە کۆمەڵگەدا بە گەورەیی دیاری دەکات. ژنۆلۆژی بەشێکە لە کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی، فەلسەفەیەکی بەڕێوەبردنی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوڵانەوە و ئایدۆلۆژیاکانی فێمێنیزم
پۆل:ئاپۆییزم
پۆل:خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژاوای کوردستان
ھەرگیز گەورە نابێت (کتێب)

**ھەرگیز گەورە مەبە** (بە چینی:成龙:还没长大就老了، مانا: جاکی چان: بەتەمەن داچوو پێش ئەوەی گەورە ببێت") کتێبێکی خۆژیاننامەی جاکی چان لەگەڵ ژو مۆیە بۆ ساڵی ٢٠١٥. کتێبەکە دەربارەی ژیانی مناڵی جاکی چانە، گەورەبوون و گەشەسەندنی لە ھۆنگ کۆنگ و ھۆلییود و خەڵاتە ئەکادیمیاییەکانی بۆ ئەو بەشدارییانەی لە فیلم کردوویەتی کتێبەکە بە ئینگلیزی دەرچووە کە لەلایەن جێرمی تیانگەوە وەرگێڕانی بۆ کراوە بە ناونیشانی ھەرگیز گەورە مەبە

## سەرچاوەکان


پۆل:جاکی چان