open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ترۆی (فیلم)

**ترۆی** (بە ئینگلیزی: Troy) فیلمێکی ئەمریکییە کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بەرھەم ھێنراوە و لەسەر بنەمای داستانی ئیلیادەی ھۆمیرۆس دروستکراوە، کە چیرۆکی گەمارۆدانی ترۆی دەگێڕێتەوە و فیلمەکە ژمارەیەکی زۆر ئەستێرە لەخۆدەگرێت، لەوانە براد پیت (ئەکیل)، ئێریک بانە (ھێکتۆر)، ئۆرلاندۆ بلوم (پاریس)، شۆن پێن (ئۆدیسێس) و پیتەر ئۆتول (پریام). فیلمەکە باس لە شەڕەکانی ترۆجان دەکات کە لە ئەفسانە بەناوبانگە یۆنانییەکاندا باسکراون.
## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٤
پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان دەربارەی تۆڵەسەندنەوە
پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە نایابە بەڕیتانییەکان
پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە بەڕیتانییەکان
پۆل:فیلمەکان دەربارەی برا
پۆل:فیلمەکان دەربارەی مەرگ
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جەیمس ھۆرنەرەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمەکان کە لە ماڵتا وێنەیان گیراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک گیراون
پۆل:فیلمە نایابە ڕۆمانسییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە جەنگییەکان
پۆل:فیلمە نایابە جەنگییەکان
پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس
فابیان بارتێز

**فابیان ئاڵان بارتێز** (لەدایکبووی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٧١) شۆفێری پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل و گۆڵپارێزی پیشەگەری تۆپی پێ پێشووی فەڕەنسییە. لە ھەردوو وڵاتی فەرەنسا و ئینگلتەرا یاری کردووە. لەگەڵ تۆلۆز و مارسیلیا و مۆناکۆ و مانچستەر یونایتد و نانتس کردووە. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی یاری بۆ ھەڵبژاردەی فەرەنسا کردووە، کە لەگەڵیاندا نازناوی جامی جیھانی فیفای ساڵی ١٩٩٨ و یۆرۆی ٢٠٠٠ و جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٣ ی بەدەستھێناوە،ھەروەھا گەیشتە یاری کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦، دوای ئەوە وازی لە تۆپی پێی نێودەوڵەتی ھێنا.

بە یەکەم یاریزانی فەڕەنسی دادەنرێت کە ١٧ یاریی لە جامی جیھانیی فیفا کردووە. ھاوشانی یاریزانی پێشووی ئینگلتەرا پیتەر شیڵتۆن دێت. لەگەڵ یانەکاندا یانەکاندا نازناوی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپای لەگەڵ ئۆڵمپیک مارسیلیا لە ساڵی ١٩٩٣ بەدەستھێناوە ھەروەھا چەندین نازناوی خولی فەرەنسا و پرێمەرلیگی بردووەتەوە. دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٧ وازی لە تۆپی پێ ھێنا، بارتیز لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی بە کاری شۆفێری و بەشداریکردن لە پێشبڕکێکانی ئۆتۆمبێل کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا
پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٣
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦
پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
شەڕی تۆلێنتینۆ

**شەڕی تۆلێنتینۆ** (بە ئیتاڵی: Battaglia di Tolentino) (٢–٣ی ئایاری ١٨١٥) لە نزیک تۆلێنتینۆ، شانشینی ناپۆلی، کە ئێستا بە مارکێ ناسراوە، لە ئیتاڵیا ئەنجامدرا: شەڕێکی یەکلاکەرەوە بوو لە شەڕی ناپۆلیدا، کە پاشای ناپلیۆنی ناپۆلی یواکیم مورات ئەنجامیدا دوای کۆنگرەی ڤیێنا بۆ ئەوەی پارێزگاری لە تەختی پادشایەتی خۆی بکات. شەڕەکە لە ماوەی سەد ڕۆژی دوای گەڕانەوەی ناپلیۆن ڕوویدا و وەک شەڕی واترلۆ سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی بۆ ھاوپەیمانی حەوتەم بەدەستھێنا، کە بووە ھۆی گەڕاندنەوەی پاشای پێشووی بۆربۆن، فێردیناندی یەکەم.

## سەرچاوەکان
پاسکال لی

وێنۆک
پاسکال لی ( چینی :李天龍؛ لەدایکبووی ١٩٦٤) هاوبەشی دامەزرێنەر و سەرۆکی پەیمانگای مەریخە ، زانای هەسارەکانە لە پەیمانگای SETI ، و لێکۆڵەری سەرەکی پڕۆژەی هاوتۆن-مەریخ (HMP) لە سەنتەری توێژینەوەی ناسا ئیمز لە شاخ ڤیو، کالیفۆرنیا. خاوەنی بڕوانامەی ME لە جیۆلۆجی و جیۆفیزیا لە زانکۆی پاریس و دکتۆرای لە زانستی فەلەکناسی و بۆشایی ئاسمان لە زانکۆی. توێژینەوەکانی لی لەسەر مەریخ و ئەستێرە بچووکەکان و کانییە کاریگەرییەکانە ، بەتایبەتی لە پەیوەندی لەگەڵ مێژووی ئاو لەسەر هەسارەکان و ئەگەری ژیانی دەرەوەی زەوی. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە کارەکانی لەسەر هاوشێوەکانی مانگ و مەریخ لە جەمسەری باکوور و جەمسەری باشوور و ژینگە توندڕەوەکانی تری سەر زەوی ناسراوە . نووسەر و هاوکارە لە نووسینی زیاتر لە ١٠٠ بڵاوکراوەی زانستی، و سەرەتا مۆدێلی "مەریخ هەمیشە سارد، هەندێکجار تەڕ"ی پەرەسەندنی مەریخی پێشنیار کردووە کە لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوە مەیدانییەکانی جیۆلۆجیای ناوچە جەمسەرییەکانی زەوی بووە.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
ناوەندی بارستە

وێنۆک|دیاگرامی یارییەکی پەروەردەیی کە هاوسەنگی لەسەر خاڵێک هەیە: CM (C) لە خوار پشتگیرییەکەیەوە (P) جێگیر دەبێت. هەر شتێک کە CM ی لە خوار  بێت، ناڕوخێت.
**ناوەندی بارستە** یان **ناوەندی باری**ی سیستەمێک بریتییە لە تێکڕای شوێنی هەموو بارستە لە سیستەمدا.

لە تەنێکی ڕەقدا، ناوەندی بارستە هەمیشە لە یەک شوێندایە. لە کۆمەڵەیەکی شلدا ڕەنگە ناوەندی بارستە لە بۆشاییدا بێت، وەک چۆن لە کۆمەڵەی خۆردا هەیە. هەروەها، لەگەڵ گۆڕانی کەمێک لە خولگەی هەسارەکان، شوێنی ناوەندی باریش بە هەمان شێوە دەگۆڕێت.

ڕێگەیەکی سادە بۆ تێگەیشتن لە چەمکی باریسەنتەر بریتییە لە پاڵنانی سووپەرمارکێت ترۆلی. ئەگەر تەنها یەک گۆشە بگرێت و پاڵ بنێیت، ئەوا تەنها بە هێڵێکی ڕاست دەڕوات کاتێک پاڵ بە ناوەندی بارستەدا دەنێیت. ئەگەرنا هێزێکی وەرچەرخان دروست دەبێت. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە جەماوەر وەک ئەوەی تەنها لە یەک شوێندا بێت مامەڵە دەکات.

**ناوەندی کێشکردن** زاراوەیەکی نزیک و پەیوەندیدارە. ئەو خاڵەیە کە دەتوانرێت تەنێک بە شێوەیەکی تەواو هاوسەنگ بکرێت بەهۆی خاڵێکی تیژەوە کە لە ژێر تەنەکەدا بەرزی دەکاتەوە. ناوەندی کارکردنی بارستەیە لە کێڵگەیەکی ڕاکێشان دا

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:میکانیکی کلاسیکی
پۆل:بارستە
ترۆلی

**ترۆلی** ئۆتۆمبێلیەکی بچووکە کە چەرخ هەیە کە دەتوانێت شتەکان هەڵبگرێت. خەڵک دەتوانن پاڵ بە ترۆلیەکانەوە بنێن.

جۆری جیاوازی ترۆلی هەیە. ترۆلی بازاڕکردن هەیە کە لە مارکێت و فرۆشگا گەورەکانی تردا بەکاردەهێنرێت کە خۆخزمەتگوزارییان هەیە. لە ئینگلیزی ئەمریکی ئەمانە پێیان دەوترێت **عەرەبەی کڕین**. کڕیاران دەتوانن ئەو شتانەی کە دەیانەوێت بیکڕن بخەنە ناو ترۆلیەکەوە و دواتر لە کاتی وەرگرتنی پارەدا پارەی هەموو شتێک بدەن. بەزۆری دواتر ڕێگەیان پێدەدرێت کە ترۆلییەکە بەو شتانەی کە کڕیویانە بۆ ئۆتۆمبێلەکەیان بە تایەی ئۆتۆمبێلەکەیانەوە.

هەندێک جار کڕیارەکان دەبێت پارەیەکی کەم بدەن لە کاتی کۆکردنەوەی ترۆلی. ترۆلیەکان بە زنجیر بەیەکەوە بەستراونەوە. کڕیارەکە دراوێک دەخاتە ناوەوە (لە بەریتانیا دراوێکی یەک پاوەند) کە دەتوانێت جارێکی تر بیگەڕێنێتەوە کاتێک عەرەبانەکە لە زنجیرەی عەرەبانەکەدا وەستاندەوە.

ترۆلی لە فڕۆکەخانە و هەندێک وێستگەی شەمەندەفەری گەورەدا بەکاردەهێنرێت بۆ سەرنشینەکان بۆ هەڵگرتنی جانتاەکانیان. پارەی پێشەکی ناگەڕێتەوە.

هەروەها عەرەبانە دەتوانێت عەرەبانەیەکی چا بێت. ئەمە عەرەبانەیەکی بچووکە کە بە شێوەیەکی نەریتی لە ماڵدا بۆ پلێت، کوپ، دەفر و ساندویچ و کێک بۆ چای پاشنیوەڕۆ. هەروەها لە نەخۆشخانە و ئۆفیسدا عەرەبانە چایەکان بەکاردەهێنرێن بۆ بردنی کوپێک چای و قاوە بۆ خەڵک.

لە زمانی ئینگلیزی ئەمریکیدا دەتوانرێت "ترۆلی" بە مانای ترام (یان ترام) بەکاربهێنرێت. ئەمە نابێت لەگەڵ ترۆلی پاس تێکەڵ بکرێت کە پاسێکە کە کارەبا لە کێبڵی سەرەوە (وەک ترام) بەکاردەهێنێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:ئۆتۆمبێلی وشکانی
پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە
مانگەکانی گالیلۆ

**مانگەکانی گالیلی** چوار مانگەکان ی هورمز کە لەلایەن گالیلێو گالیلەیدۆزراونەتەوە: ئایۆ، یوورۆپا، جانیمید، و کالیستۆ. ئەوان بە دووری گەورەترینن لە زۆرێک مانگەکانی ھورمز.

## سه‌رچاوه‌کان

پۆل:شۆڕشی کۆپەرنیک
پۆل:سیستمی خۆری
تۆلێنتینۆ

**تۆلێنتینۆ**، کۆمۆنێکە کە ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ١٩ ھەزار کەسە، دەکەوێتە نزیک پارێزگای ماچێراتا لە ناوچەی مارکێ لە ناوەڕاستی ئیتاڵیا، نزیک دۆڵی چینتی.
## سەرچاوەکان
لاریی تەوەری

[وێنۆک|لاری تەوەری بۆ ھەسارەی [زەوی و ئاستی خولانەوە]]
لە ئەستێرەناسیدا **لاری تەوەری** بریتییە لە لاری تەوەری خولانەوەی ھەسارەیەک دەربارەی ڕاستڕەوی تەختەی خولانەوەی ھەسارەکان کە تێیدا ھەسارەکان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە.  

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەسارەناسی
میر حوسێنی کوردی

**میر حوسێنی کوردی** یان **ئەمیر حوسێن کوردی** یان بە **میر هوسێم** بانگ دەکرا لەلایەن پورتوگالییەکان،حاکمێکی کورد بووە لە شاری جەدە لە دەریای سوور کە ئەوکات بەشێک بووە لە سوڵتانییەتی مەمالیکەکان لە سەرەتای سەدەی ١٦دەهەمدا ژیاوە. ئەو دەریاوانی مەمالیکەکان بوو کە لەگەڵ هێزەکانی ئیمپراتۆریەتی پورتوگالەوە لە ئۆقیانووسی هیندیدا شەڕیان دەکرد. دوای ماوەیەکی کەم لە هاتنی پورتوگالیەکان بۆ دەریای هیندستان، میر حوسێن لەلایەن دوایین سوڵتانی مەمالیکەکان، ئەشرەف قەنسوح غوڕی نێردرا بۆ بەرگریکردن لە بەرژەوەندییەکانی لە دەریادا، لەنێویاندا بەرگریکردن لە بەلەمەکانی حاجیانی موسڵمان بۆ مەککە.

لە ساڵی ١٥٠٨دا پەیوەندی بە مالیک ئەیازەوە کرد کە دەریاوانێکی خەڵکی سوڵتانییەتی گوجەرات بوو، میر حوسێن وەک فەرماندەی گشتی دەریاوانی مەمالیکەکان لە شەڕی شاولدا شەری کردووە، لەوێ ڕووبەڕووی دەریاوان لۆرینسۆ دی ئەلمێدا کە کوڕی جێگری پاشای پورتوگالی هیندستان فرانسیسکۆ دی ئەلمێیدا ناردبووی ڕووبەروی بوونەوە بەڵام میر حوسێن شکستیانی پێهێنا. دوای ئەم شەڕە، لەلایەن خودی جێگری پاشاوە فرانسیسکۆ دی ئەلمێیدا بە توندی شەڕی لەگەڵدا کرا، کە لە ساڵی ١٥٠٩ و لە شەڕی دیودا سەرکەوتنی بەدەستهێنا و بەدوای میر حوسێن دەگەڕا تاکو تۆڵەی مردنی کوڕەکەی بکاتەوە و ئەو دیلە پورتوگالیانە ئازاد بکات کە لە ساڵی ١٥٠٨دا لە شاول دەستبەسەرکرابوون.

میر حوسێن لەگەڵ دەریاوانی عوسمانی سەلمان ڕەیس، لە ساڵی ١٥١٧دا بە سەرکەوتوویی بەرگرییان لە جەدە کرد دژی دەریاوانی پورتوگالی لۆپۆ سوارێس دی ئەلبێرگریا، پێش ڕووخانی ڕژێمی مەمالیکەکان وە جێگرتنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.

## سەرچاوەکان


پۆل:کورد
پۆل:کوردانی سەدەکانی نێوەڕاست
پۆل:دەریاوانان
ھونەرکۆم

**ھونەرکۆم** (بە کوردیی کرمانجی: Hunerkom) ڕێکخراوی ھونەرمەندانی کوردی ئەورووپا بوو. ھونەرکۆم وەکوو «یەکێتیی ھونەرمەندانی وڵاتپارێزی کوردستان» لە ساڵی ١٩٨٣ لە ئەورووپادا دامەزرا. ھۆزان سەفکان ڕۆڵێکی سەرەکیی لە دامەزراندنی ھونەرکۆم ھەبوو.

## ئەمانەش ببینە
* ھونەرگەی وڵات
* ناوەندی چاند و ھونەری بێستوون
* ناوەندی ھیلالی زێڕین

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە مۆسیقییە کوردییەکان
ترانسنیستریا

**ترانسنیستریا**، **ترانسدنیستریا**، یان **پریدنێسترۆڤی**، بە فەرمی **کۆماری مۆڵداڤیای پریدنێسترۆڤی**، وڵاتێکی جوداخوازە لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات. واتا بانگەشەی ئەوە دەکات کە وڵاتێکی جیاوازە لە مۆڵدۆڤا کە بە فەرمی بەشێکە لێی.

ترانسنیستریا تاکە ویلایەتە کە ھێشتا ھێمای چەکوچ و داس لەسەر ئاڵاکەی بەکاردەھێنێت.
ڕووسیا کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر خاکەکە ھەیە. لە نێوان ١٥٠٠ بۆ ٢٠٠٠ سەربازی ڕووسیا لەسەر ئەو خاکە جێگیرن. جگە لەوەش، لەوانەیە تا ١٠ ھەزار سەربازی نیمچە سەربازی ھەبن.

خەڵکی مۆڵدۆڤانی و ڕووس و ئۆکراینی ھەریەکەیان نزیکەی یەک لەسەر سێی دانیشتووانی ئەو وڵاتە پێکدەھێنن. پایتەخت و گەورەترین شاری تیراسپۆڵییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ترانسنیستریا
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠
پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە
جیاخوازی

لە کۆمەڵگەدا، ڕەنگە هەندێک کەس بیرۆکەیان هەبێت کە جیاوازییەکی بەرچاویان لەگەڵ زۆرینەدا هەبێت.  ئەم کەسانە هەندێک جار پێیان دەوترێت کڵاو زۆرینە (بۆ نموونە دەوڵەت یان گرووپی ئایینی) دان بەوەدا دەنێت کە بیرۆکەکانیان جیاوازە.  زۆرجار، ئەوان سەربەخۆیی، خۆ چارەی خۆنووسین، و ڕەنگە جیابوونەوە و سەربەخۆیی لە گرووپی سەرەکیشیان دەوێت.
ڕەنگە خەڵک پشتگیری لە جیابوونەوە بکەن چونکە لە کلتوور، نەتەوە، ئایین، ڕەگەز یان ڕەگەزێکی جیاوازن لە زۆرینە.  هەروەها لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە بیرۆکەی جیاوازیان هەیە سەبارەت بە حوکمڕانی، یاسا یان ئایین. 
## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان
پۆل:جیابوونەوە
چەقۆ و داس

**چەقۆ و داس** هێمای ئەوانەن کە بەگشتی پەیوەست بوون بە کۆمۆنیزم.  چەقۆ هێمایەکە بۆ ئەو کارانەی لە پیشەسازی ئەنجام دەدرێن، سیکل واتە ئەو کارانەی کە لە کشتوکاڵدا ئەنجام دەدرێن.  چەند وڵاتێک بەکارهێنانی ئەو هێمایانەیان بە نایاسایی کردووە، کاتێک حزبی کۆمۆنیستیان لە یاسا دەرکرد.  ئەم وڵاتانە بریتین لە مەجارستان، لاتڤیا، لیتوانیا و پۆڵەندا.  بەڵام هەندێک وڵات (بەتایبەت کۆمۆنیستەکان) هێشتا بە شێوەیەکی باو ئەو هێمایە بەکاردەهێنن، وەک ئەنگۆلا لە ئاڵاکەیدا، ئاڵای هەندێک شاری ڕووسیا (دەوڵەتێکی پێشووی سۆڤیەت) ، و چین، ڤێتنام و لاگۆس لە لۆگۆی پارتە سیاسییە باڵادەستەکانی خۆیاندا، بۆ نموونە.

## گەلەری

File:Kommunistische Partei Deutschlands, Logo um 1920.svg|لۆگۆی حزبی شیوعی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩١٨ دروستکراوە، هەم چەقۆکە و هەم داسکە نیشان دەدات.  خودی ئەو حیزبە لە ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٥٦ چالاکی هەبوو، ئەوکاتە قەدەغە کرا.  ئەستێرەی سووری پڕ لە هێمایەکی دیکەیە بۆ کۆمۆنیزم.
File:Hammer and Sickle - Kerala.jpg|یه‌ک تابلۆ ڤیڤانت کە چەقۆ و داس نیشان دەدات، لە کیرالا لە هیندستان.  کۆمۆنیستەکان لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە بەشێکن لە حکومەتی کیرالا.
File:Logo of the Fourth International.svg|لۆگۆی نێودەوڵەتی چوارەم، ساڵی ١٩٣٨. نێودەوڵەتی چوارەم لە ڕێکخراوەکان پێکهاتووە کە پێشینەی ترۆتزکیستیان هەیە.  دامەزرا چونکە لە کۆمینتەرن چەندین ڕێکخراو هەبوون کە پاشخانی ستالینیان هەبوو.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان
نیمچە سەربازی

[وێنۆک|200px|ئەفسەرێکی [پۆلیسی سواری شاھانەی کەنەدا (بەشی تیمی وەڵامدانەوەی فریاگوزاری) وەستاوە و سەیری ھاوکارەکانی دەکات کە بەدوای کۆچبەراندا دەگەڕێن لەناو کەشتییەکی ستڕایت ھانتەر، کە ھاوشێوەکردنی کەشتییەکی کۆچبەران بوو، ٨ی ئایاری ٢٠١٢، لە سیدنی، نۆڤا سکۆتیا، کەنەدا.]].

**نیمچە سەربازی** باس لەو ھێزانە دەکات کە وەک ھێزی سەربازی ڕێکخراون، بەڵام بەشێک نین لە ھێزە چەکدارەکان. نموونەی ئەم جۆرە ھێزانە بریتین لە ھێزەکانی پۆلیس کە پاسەوانی سنوورەکانی وڵاتێک دەکەن. گرووپی نیمچە سەربازی ھەن کە فەرمین (لەلایەن وڵاتێکەوە بەڕێوەدەبرێن)، ھەندێکی تریش کە فەرمی نین. ناوەکە لە یۆنانی *پارا* (کە بە واتای *لە تەنیشت*) و لاتینی *میل* (کە بە واتای *سەرباز*) ھاتووە.

## سەرچاوەکان
تیراسپۆڵ

**تیراسپۆڵ** (ڕووسی: Тирасполь و ئۆکرانی: Тираспиль) دووەم گەورەترین شاری مۆڵدۆڤا و پایتەختی شارەی ترانسنیستریا.
=سه‌رچاوه‌کان=

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی مۆڵدۆڤا
پۆل:ترانسنیستریا
پۆل:شارەکانی مۆلدۆڤا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٧٩٢
چارلی ئێکس سی ئێکس

**شارلۆت ئێما ئایچیسن** (بە ئینگلیزی : Charlotte Emma Aitchison ) لە ٢ی ئابی ١٩٩٢ لەدایکبووە، لە ڕووی پیشەییەوە بە **Charli XCX** ناسراوە، گۆرانیبێژ و گۆرانیبێژی ئینگلیزییە. لە کامبریج لەدایکبووە و لە شاری ستارت هیڵ لە ویلایەتی ئێسێکس گەورە بووە، لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستیکردووە بە بڵاوکردنەوەی گۆرانی لە ماڵپەڕی مایسپەیس، ئەمەش بووە هۆی دۆزینەوەی لەلایەن سپۆنسەرێکەوە کە بانگهێشتی کرد بۆ ئەوەی لە ڕەیڤەکاندا نمایش بکات. لە ساڵی ٢٠١٠ گرێبەستی تۆمارکردنی لەگەڵ کۆمپانیای Asylum Records واژۆ کرد، زنجیرەیەک گۆرانی و میکس تەیپی بە درێژایی ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٢ بڵاوکردەوە.

شارلۆت ئێما ئایچیسۆن لە ٢ی ئابی ١٩٩٢ لە شاری کامبریج لە ئینگلتەرا لەدایکبووە. باوکی، جۆن ئایچیسۆن، خاوەنکارێکی سکۆتلەندییە و پێشتر نمایشکار بووە، دایکی بەناوی شەمێرا، پێشتر پەرستار و کارمەندی فڕۆکە بووە و لە ئۆگاندا لە خێزانێکی هیندی گوجاراتی لەدایکبووە.  چارلی لە شاری ستارت هیڵ لە ویلایەتی ئێسێکس گەورە بووە   و لە کۆلێژی بیشۆپ ستۆرتفۆرد لە نزیک شاری بیشۆپ ستۆرتفۆرد خوێندوویەتی.  لە کاتێکدا دایک و باوکی زۆر مۆسیقی نەبوون، بەڵام لە تەمەنێکی بچووکەوە نزیکایەتییەکی لەگەڵ مۆسیقادا نیشان دا، حەزی لە هونەرمەندانی پۆپی وەک کچانی سپایس و بریتنی سپێرز بوو. لە تەمەنی ١٤ ساڵییەوە دەستی بە گۆرانی نووسین کردووە، گۆرانییەکی بە ناوی "فرۆشگای ماسی و چپس" نووسیوە.  

## ٢٠٠٩-٢٠١٣: سەرەتای پیشەیی و ''ڕۆمانسی ڕاستەقینە''
وێنۆک| چارلی ئێکس سی ئێکس لە ساڵی ٢٠١١
لە ساڵی ٢٠١٠، چارلی ئێکس سی ئێکس گرێبەستی لەگەڵ کۆمپانیای ئەسیلام ڕیکۆردز واژۆ کرد. دواتر خۆی بە "ونبوو" وەسف کردووە. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ *[[گاردیان|ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی]]* ، چارلی ئێکس سی ئێکس وتی: "هێشتا لە قوتابخانە بووم، لەم کۆمەڵگە سەیرەی ڕەیڤکردن تازە دەهاتمە دەرەوە، و لە ڕاستیدا دڵنیا نەبووم چی بکەم." کاتێک گرێبەستم کرد ڕقم لە مۆسیقای پۆپ بوو؛ من ویستم مۆسیقای ڕاپی خراپ دروست بکەم. نەمدەزانی کێم. نەمدەزانی حەزم لە چییە. هەرچەندە واژۆ کرابووم، بەڵام هێشتا خەریک بووم بزانم کە من کێم."  لە کۆتاییدا بە فڕۆکە ڕۆیشت بۆ لۆس ئەنجلۆس بۆ ئەوەی هەندێک بەرهەمهێنەر بناسێت، و بۆی دەرکەوت کە "کارەکە بۆ من نەبوو"، بەڵام کە لەگەڵ بەرهەمهێنەری ئەمریکی ئاریێل ڕێختشاید کۆبووەوە ڕای گۆڕا. دانیشتنێکی دوو کاتژمێرییان هەبوو و گۆرانی "دوورکەوتنەوە"یان نووسی. ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەوە "کاتێک بوو کە شتەکان بەرەو باشتربوون چوون".   لە سەرەتای ساڵی ٢٠١١ لە گۆرانی ئەلێکس مێتریکی "کۆتایی جیهان"دا بەشداری کرد. لە ساڵی دووەمی خولی بڕوانامەکەیدا لە قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی سلەید جێی هێشت بۆ ئەوەی تیشک بخاتە سەر کاری مۆسیقای خۆی   و لە مانگی ئایار و تشرینی دووەمی ٢٠١١، تاکە گۆرانییەکانی "دوور بمێنەرەوە" و " وەرزی ئەتۆمی " بڵاوکردەوە. بە ڕێککەوت، و سەرنجی لە ماڵپەڕی مۆسیقا Pitchfork بەدەستهێنا، کە تێیدا خەڵاتی "باشترین تراکی نوێ"ی بۆ هەردووکی بەدەستهێنا؛ یەکەمیان لە کۆتاییدا ناوی هاتە لیستی "باشترین گۆرانییەکانی ساڵی ٢٠١١"ی ماڵپەڕەکە.   

## سەرچاوەکان

پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرە-پۆپەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:زیندووان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
مۆلدۆڤی

**مۆڵدۆڤی** (بە مۆلدۆڤی: лимба молдовеняскэ)‏، زمانی فەرمی مۆڵدۆڤایە. نزیکەی ھەمان ڕۆمانی. جیاوازی سەرەکیی ئەوەیە کە مۆلدۆڤا بە ئەلفوبێی سیرلیک نووسراوە، چونکە مۆڵدۆڤا بەشێک بووە لە یەکێتیی سۆڤیەت تا ١٩٨٩.  لە ساڵی ١٩٨٩ مۆڵدۆڤا بوو بە وڵاتێکی سەربەخۆ و دەستی بە بەکارھێنانی ئەلفوبێی لاتین کرد کە لە ڕۆمانیا بەکاردێت. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣، حکوومەتی مۆڵدۆڤا زمانی ڕۆمانی وەک زمانی فەرمی ھەڵبژارد.

لە وڵاتی نەناسراوی ترانسنیستریا، یەکێک لە زمانە فەرمییەکان ھێشتا مۆڵدۆڤییە و تا ئێستاش بە ئەلفوبێی سیریلیک نووسراوە.  زمانە فەرمییەکانی دیکە بریتین لە ڕووسی و ئۆکرانی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانەکانی ترانسنیستریا
پۆل:زمانەکانی ئوکراینا
پۆل:زمانی مۆلدۆڤایی
پۆل:زمانی ڕۆمانی
زمانی گاگاوز

**گاگاوز** زمانی تورکی یە کە گەڵگەی گاگاوز قسەی پێدەکەن.  ئەوان لە مۆلدۆڤی، ئۆکرانیا، ڕووسیا و تورکیا دەژین.  زمانی فەرمی هەرێمی سەربەخۆی گاگاوزیا لە مۆڵدۆڤایە.

گاگاوز سەر بە لقی ئۆغوزی زمانە تورکییەکانە، لەگەڵ زمانی ئازەربایجانی و تورکمانی و تورکی.  گاگاوز دوو شێوەزاری هەیە، گاگاوزی بولگار و گاگاوزی دەریایی.  گاگاوز هەمان زمانی تورکی گاگاوزی باڵکان نییە.گەجال، لقی موسڵمانی سوننەی گاگاوز، لە تورکیا-ڕۆژهەڵاتی تراکیا دەژین، ڕۆژێک لە مۆڵدۆڤاوە هاتوون.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان
پۆل:زمانەکانی مۆلدۆڤا
بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ

**بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ** (بە ڕووسی: Рома́новы) بنەماڵەیەکی ئەرستۆکراتی بەھێز بوو لە ڕووسیا کە لە دوای بنەماڵەی ڕووریک دەسەڵاتی لە ڕووسیا گرتە دەست. ئەم بنەماڵەیە لە ساڵی ١٦١٣ تا ١٥ی ئازاری ١٩١٧ فەرمانڕەوایەتی ڕووسیایان کردووە. شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ بووە ھۆی ئەوەی دوایین پاشای بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ لە ١٥ی ئازاری ١٩١٧ دەست لەکار بکێشێتەوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕووسیای تێزاری
مۆڵدۆڤاییەکان

**مۆڵدۆڤاییەکان**، هەندێکجار بە **مۆڵدۆڤاییەکان** ناودەبرێن ( , مۆڵدۆڤا سیریلیک: молдовень)، گەورەترین گرووپی نەتەوەیی کۆماری مۆڵدۆڤان (۷۵.۱%ی دانیشتووان تا ساڵی ٢٠١٤) و کەمینەیەکی بەرچاو لە ئۆکرانیا و ڕووسیا.

ئەم بابەتە ئاماژەیە بۆ ئەو دانیشتووانەی کە زۆربەیان مۆڵدۆڤانی/زمانی ڕۆمانی قسە دەکەن و خەڵکی کۆماری مۆڵدۆڤا، بێسارابیا، ترانسنیستریای مێژوویی و ئەو ڕەوەندانەی کە لەمەوە سەرچاوەیان گرتووە ناوچەکان, خۆیان وەک مۆڵدۆڤا ناساندووە (7%ی دیکەی دانیشتوانی مۆڵدۆڤا خۆیان وەک ڕۆمانییەکان ناساندووە).
هەروەها ڕەنگە جۆری **مۆڵداڤیەکان** بۆ ئاماژەکردن بە هەموو دانیشتوانی خاکی مێژوویی پرانسیپی مۆڵداڤیا بەکاربهێنرێت، کە لە ئێستادا لە نێوان ڕۆمانیا (47.5%)، مۆڵدۆڤا (30.5%) و ئۆکرانیا (30.5%) دابەشکراوە. 22%)، بەبێ گوێدانە ناسنامەی نەتەوەیی.  لە ڕۆمانیا، خەڵکی ڕەسەنی مۆڵدۆڤیای ڕۆژئاوا کە خۆیان لەگەڵ ئەم زاراوەیە دەناسێنن بە گشتی نەتەوەی ڕۆمانی ڕادەگەیەنن، لە کاتێکدا مۆڵدۆڤاییەکانی بێسارابیا (کۆماری مۆڵدۆڤاش لەخۆدەگرێت) بەزۆری پێیان دەوترێت "بێسارابیەکان".

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:مۆلدۆڤییەکان
کاتی ئەوروپای ڕۆژھەڵات

**کاتی ئەوروپای ڕۆژھەڵات** (*EET*)یەکێکە لە ناوەکانی UTC+2 ناوچەی کات، ٢ کاتژمێر پێش کاتی گشتگیری ھەماھەنگ. لە ھەندێک وڵاتی ئەورووپا، باکووری ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەکاردێت. ھەروەھا زۆربەیان کاتی ھاوینی ئەوروپای ڕۆژھەڵات (UTC+3) وەک ھاوین کاتی ڕۆژ بەکاردەھێنن.
وێنۆک

## سەرچاوەکان
## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
پۆل:کات لە ئەورووپا
پۆل:ناوچە کاتییەکان
کاتی ھاوینی ئەوروپای ڕۆژھەڵات

**کاتی ھاوینەی ئەوروپای ڕۆژھەڵات** (*EEST*) یەکێکە لە ناوەکانی UTC+3 ناوچەی کاتی. ئەم ناوچەیە ٣ کاتژمێر پێش کاتی گشتگیری ھەماھەنگ کەوتووە. وەک ھاوین کاتی ڕۆژ لە ھەندێک وڵاتی ئەورووپا، باکوری ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەکاردێت. لە وەرزی زستاندا، کاتی ئەوروپای ڕۆژھەڵات (UTC+2) بەکاردەھێنرێت.
وێنۆک

## سەرچاوەکان
## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ئەورووپا
پۆل:کات لە ئەورووپا
پۆل:ناوچە کاتییەکان
پەرلەمانی کۆماری مۆڵدۆڤا

**پەرلەمانی کۆماری مۆڵدۆڤا** دەزگای نوێنەری کۆماری مۆڵدۆڤا، تاکە دەسەڵاتی یاسادانانی ویلایەتە، کە یەک ئەندامە.  لە 101 جێگری هەڵبژێردراو لە لیستەکاندا پێکهاتووە، بۆ ماوەی 4 ساڵ.  پەرلەمان بە دەنگی گشتگیر هەڵدەبژێردرێت.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات
زمانی ئێمە

**زمانی ئێمە**، سروودی نیشتمانی مۆڵدۆڤا بوو  پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٩٥ ببێتە سروودی نەتەوەیی وڵات، یەکێکی تر سروودی نیشتمانی – ھەمان ئەو سروودە کە لەلایەن ڕۆمانیای دراوسێیەوە بەکارھاتووە، تێکستی گۆرانی «زمانی ئێمە» لەلایەن ئەلێکسی ماتیڤیچی مانگێک پێش مردنی لە ساڵی ١٩١٧ نووسراوە،و ئاوازی تێکستەکانی دوای ماوەیەک لەلایەن ئەلێکساندرۆ کریستیا لە ساڵی ١٩٤٢ ئامادەکرا.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:سروودە نیشتمانییەکان
ئوکراینی

**ئۆکرانیەکان** کۆمەڵێکن لە گەلی سلاڤی ڕۆژهەڵات لە ئۆکرانی.  ئۆکراینییەکان بە زمانی ئۆکراینی قسە دەکەن.  هەروەها زمانی ڕووسی (زۆربەی لە باشوور و ڕۆژهەڵات) بەربڵاوە.

لە ساڵی ٢٠٠١دا ٣٧ ملیۆن ئۆکراینی لە ئۆکرانیا هەبوون.  (ئەو ساڵە، سەرژمێری ٣٧,٥٤١,٦٩٣ کەسی ژمارد بووە.)
ئۆکراینی و غەیرە ئۆکراینی - نزیکەی ٣ ملیۆن - لە ساڵی ٢٠٢٢دا قەیرانی پەنابەرانی ئۆکرانیا ئۆکرانیایان بەجێهێشت.
ئۆکراینییەکان - یەکێکە لە گەورەترین نەتەوەکانی ئەوروپا کە کۆی گشتی نزیکەی ٤٤ ملیۆن کەسە.

گەورەترین کۆمەڵگەی ئۆکراینی لە دەرەوەی وڵات لە ئۆکرانیا لە ڕووسیا دایە.  نزیکەی ٣ ملیۆن هاوڵاتی ڕووسی خۆیان بە ئۆکراینی دەزانن.  نزیکەی ٢ ملیۆن ئۆکراینی لە ئەمریکای باکوور دەژین (٨٩٠ هەزار لە ئەمریکا و یەک ملیۆن لە کەنەدا).  زۆرێک لە ئۆکراینییەکان لە وڵاتانی وەک بەرازیل (٨٨٠،٠٠٠)، کازاخستان (٥٠٠،٠٠٠)، مۆڵدۆڤا (٤٥٠،٠٠٠)، ئەرجەنتین (٣٠٥،٠٠٠)، پۆڵەندا (٣٠٠،٠٠٠) دەژین )، بێلاڕووس (٢٥٠،٠٠٠) و سلۆڤاکیا (۲٠٠،٠٠٠).  هەروەها، ئۆکراینی ڕەوەند لە ئەڵمانیا، شانشینی یەکگرتوو، پورتوگال، ڕۆمانیا و لاتڤیا بوونی هەیە.

پەیوەندی لەگەڵ زاپۆرۆژییەکان کۆزاکەکان بە تایبەتی، لە سروودی نیشتمانی ئۆکرانیا، "ئێمە برایان، لە خزمی کۆزاکین" جەختی لەسەر کراوەتەوە.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئازەربایجان
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا
پۆل:ئوکراینییەکان
چەپڕەوی

[چەپ|وێنۆک|268x268پیکسڵ|دەربڕینێک بۆ سێ چینەکەی کۆمەڵگەی فەڕەنسی پێش [شۆڕشی فەڕەنسا: پیاوانی ئایینی، خانەدانەکان و خەڵکی ئاسایی، یان چەپ، بارگرانی سەرەکی]]
**چەپڕەوی** یان **چەپگەرایی** زاراوەیەکە کە نوێنەرایەتی ڕەوتی ھزری و سیاسی دەکات کە ھەوڵدەدات کۆمەڵگا بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی یەکسانتر لە نێوان ئەندامەکانیدا. دەستەواژەی «چەپڕەوی» سەرچاوەکەی لە شۆڕشی فەڕەنسا وەرگرتووە، کاتێک کەسانی دانیشتووی لای چەپی نوێنەرەکان پشتیووانیان لەو گۆڕانکارییە کرد کە شۆڕشی فەڕەنسا ھێنایە ئاراوە، ئەو گۆڕانکارییە نوێنەرایەتی دەکرا بە گۆڕینی سیستم بۆ کۆماری و عەلمانییەت. و ھەمان ڕێکخستنی دانیشتن ھێشتا پەیڕەو دەکرێت لە پەرلەمانی فەڕەنسا. 

بە تێپەڕبوونی کات، بەکارھێنانی دەستەواژەی «چەپڕەوی» گۆڕا و جیابۆوە بەجۆرێک کە بۆچوونێکی بەرفراوان دەگرێتەوە بۆ وەسفکردنی ئەو ڕەوتە جیاوازانەی کە لەژێر چەتری چەپگەراییدا کۆکراونەتەوە. چەپگەرایی لە ڕۆژاوادا ئاماژەیە بۆ سۆسیالیزم، سۆشیال دیموکراسی، یان سۆسیال لیبرالیزم لە ئەورووپا و ئەمریکا، لە لایەکی ترەوە دەکەوێتە ژێر دەستەواژەی گشتی چەپگەرایی، بزووتنەوەیەک کە پێی دەوترێت ئەنارکیزم، کە دەتوانرێت بە چەپڕەوی ڕادیکاڵی ھەژمار بکرێت. 

لەئەنجامی ئەم فرەچەشنییە لە بەکارھێنانی ئەم دەستەواژەیە، جیاوازی لە نێوان خوودی چەپەکاندا ھەیە سەبارەت بەوەی کێ ئەم دەستەواژەیە دەیگرێتەوە، بۆ نموونە سۆسیال لیبراڵەکان جەخت لەسەر ئازادییەکان دەکەنەوە و سۆسیال دیموکراتەکان لەسەر پابەندبوونیان بە دیموکراسییەوە و ئەو شۆڕشگێڕییە ڕەتدەکەنەوە کە لەلایەن  کۆمۆنیستەکانەوە وەرگیراوە، و کۆمۆنیستەکان پێیان وایە کە سۆسیالیزمی شۆڕشگێڕانە خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرھەمھێنان ڕەتدەکاتەوە و وەک نوێنەری ڕاستەقینەی چەپ دەیانبینن. ھەرکاتێک مەرجێکت دۆزییەوە و پێی شۆک بوویت کاتێک بزووتنەوەیەک یان حیزبێکی چەپت بیردێنێتەوە و ھەموو شتێک ڕەتدەکاتەوە، ئەوا تەنیا لەڕووی جێبەجێکردنەوە نییە، بەڵکو لەڕووی بیردۆزیشەوەیە.

بەگشتی چەپی سیاسی بە گرتنەبەری دادپەروەری کۆمەڵایەتی و عەلمانییەت جیاوازی ھەیە لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست چەپڕەوی ھاوواتای عەلمانییەتە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەش کە ھەندێک بزووتنەوەی چەپ لە مێژوودا بیروباوەڕی ئایینییان گرتووەتەبەر، دیارترینیان بزووتنەوەی کۆتاییھێنان بە جیاوازیکردنی ڕەگەزپەرستانە لە ئەمریکا لەسەر دەستی قەشە مارتن لوتەر کینگ.

لە ڕژێمە کۆمۆنیستەکاندا بەکارھێنانێکی تری ئەم دەستەواژەیە ھەیە کە جیاوازە، کە بەو بزووتنەوانە دەوترێت کە ڕێبازی ناوەندی حیزبی کۆمۆنیزم پەیڕەو ناکەن و لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا داوای دیموکراسی دەکەن.
## سەرچاوەکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
ڕەوەندی مۆڵدۆڤا

**ڕەوەندی مۆڵدۆڤا** مۆڵدۆڤاییەکان، ھاووڵاتیانی دەرەوەی وڵات یان ئەو کەسانەی کە ڕەچەڵەکیان لەو وڵاتەیە، بەبێ گوێدانە ڕەچەڵەکی نەتەوەیییان. زۆر کەمیان لە ناوچەکانی تری جیھان نیشتەجێ بوون، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاویان لە ھەندێک وڵاتدا ھەیە، زۆربەیان لە دوڵەتانی دوای سۆڤیەت، ئیتاڵیا، ئیسپانیا، ڕۆمانیا، پۆرتوگال، یۆنان، کەنەدا، و ئەمریکا.

## سەرچاوەکان
ڕاستڕەوی

**ڕاستڕەوی** یان **ڕاستگەرایی** لە وێژەی سیاسیدا بەو ھەڵوێستانە دەوترێت کە دەیانەوێت سیستم و پلەبەندی کۆمەڵایەتی نەریتی بپارێزن. ڕیشەی زاراوەی *ڕاستڕەوی* و *[[چەپڕەوی]]* دەگەڕێتەوە بۆ شۆڕشی فەرەنسا و ئاماژە بەو شوێنە دەکات کە ئەندامانی پەرلەمان تێیدا دادەنیشتن؛ ئەوانەی لە لای ڕاست دانیشتبوون پشتگیریان لە پاراستنی دامەزراوەکانی پاشایەتی و ئەرستۆکراسی و ئایینی فەرمی دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
دەوڵەتانی دوای سۆڤیەت

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:USSR_Republics_numbered_by_alphabet.svg|وێنۆک|دەوڵەتانی دوای سۆڤیەت بە [ڕیزبەندی ئەلفوبێ: ]]
**دەوڵەتەکانی دوای سۆڤیەت** کە بە **یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو** (**FSU**) ناسراوە، **کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەت** و لە ڕووسیا وەک **نزیک لە دەرەوەی وڵات**، ئەو ١٥ دەوڵەتە سەروەرەکانن کە کۆمارەکانی یەکێتی بوون لە یەکێتی سۆڤیەت، کە لە یەکێتی سۆڤیەت سەریھەڵدا و سەریھەڵدایەوە دوای ھەڵوەشاندنەوە لە ساڵی ١٩٩١.
ڕووسیا*[[دیفاکتۆ]]* سەرەکییە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانراوە دەوڵەتی جێنشین بۆ یەکێتی سۆڤیەت دوای جەنگی سارد. ئوکراینا بەپێی یاسا، ئیدیعای کردووە کە جێنشینی دەوڵەتی ھەردوو جەنگی ئوکراینا و یەکێتی سۆڤیەت کە لەژێر ناکۆکیدا ماونەتەوە لەسەر ئەو ناوچانەی کە پێشتر خاوەندارێتی سۆڤیەت بوون.e لەسەر ئەو ناوچانەی پێشتر خاوەندارێتی سۆڤیەت بوون.
سێ دەوڵەتی باڵتیک – ئیستۆنیا، لاتڤیا، و لیتوانیا – یەکەم کەس بوون کە سەربەخۆیی خۆیان لە یەکێتی سۆڤیەت ڕاگەیاند، لە نێوان مانگی ئازار و ئایاری ١٩٩٠. ئەوان ئیدیعای بەردەوامی لە دەوڵەتە ڕەسەنەکان کە پێشتر ھەبوون تا لکاندنی لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٤٠. ١٢ کۆمارەکەی دیکە ھەموویان دوای… ھەر ١٢ کۆمارە پەیوەندییان بە کۆمۆنوێڵتی دەوڵەتە سەربەخۆکان (CIS) و زۆربەی ١٢ کۆمارەکە پەیوەست بوون بە ڕێکخراوی پەیمانی ئاسایشی بەکۆمەڵ (CSTO). بەڵام دەوڵەتانی باڵتیک سەرنجیان لەسەر ئەندامێتی یەکێتی ئەورووپا (یەکێتی ئەورووپا) و ناتۆ بوو. کاربەدەستانی یەکێتیی ئەورووپا گرنگیی ڕێککەوتنی پەیوەندییەکانی نێوان یەکێتیی ئەورووپا و دەوڵەتانی دوای سۆڤیەتیان بە ڕوونی ڕاگەیاندووە.زۆرێک لە دەوڵەتەکانی ناکۆک بە پلەی جیاوازی دانپێدانان لە ناو خاکی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوودا بوونیان ھەیە. ئەمانە بریتین لە ترانسنیستریا لە ڕۆژھەڵاتی مۆڵدۆڤا، ئەبخازیا و باشووری ئۆسێتیا لە باکووری جۆرجیا و ئارتساخ لە باشووری ڕۆژاوای ئازەربایجان  . لە ساڵی ٢٠١٤ەوە کۆماری گەلی دۆنێتسک و کۆماری گەلی لوھانسک لە ڕۆژھەڵاتی دووری ئوکراینا ئیدیعای سەربەخۆیی خۆیان کردووە. ھەموو ئەم دەوڵەتە دانپێدانەنراوانە جگە لە ئارتساخ پشت بە پشتیوانی چەکداری ڕووسیا و دارایی یارمەتییەکان دەبەستن. ئارتساخ بەشێکە لە ئەرمینیا لە ئاستی *[[دیفاکتۆ]]*، کە ھەروەھا ھاوکاری نزیک لەگەڵ ڕووسیا دەپارێزێت. پێش لکاندنی لەلایەن ڕووسیا لە مانگی ئازاری ٢٠١٤ کە لەلایەن زۆربەی وڵاتانەوە دانپێدانانی نەکرا، کریمیا بە ماوەیەکی کورت خۆی وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئاسیای ناوەندی
پۆل:وڵاتان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:ئەوراسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:باکووری ئاسیا
پۆل:ئەورووپای باکووری
پۆل:سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ١٩٩٠
منداڵی کێوی

**منداڵێکی دڕندە** ( ئینگلیزی: feral child) ئاماژەیە بۆ ئەو منداڵانەی کە لە تەمەنێکی زۆر بچووکەوە لە ژینگەیەکی دوور لە مرۆڤ گەورە بوون، لەلایەن مرۆڤەوە چاودێرییان نەکراوە یان ئەم چاودێرییە زۆر کورتخایەن بووە، هەروەها کارلێکی مرۆڤایەتی و بەکارهێنانی زمانی بە شێوەیەکی سنووردار ئەزموون کردووە.  تا ئێستا چەندین نموونەی سەلمێنراوی ئەو جۆرە منداڵانە هەبوون، نموونەی دیکەش هەن کە هێشتا نەسەلمێنراون کە ڕاستن.  منداڵانی دڕندە لەوانەیە تووشی ئازاردان یان زەبر و زەنگ بوون، یان لەوانەیە لە ماڵەوە هەڵهاتبن.  بێگومان ئەفسانە و چیرۆکی باو هەیە لەسەر ئەم منداڵانە کە دەوترێت لەلایەن ئاژەڵەوە پەروەردە کراون.وه‌ک جنی (منداڵێکی کێوی) 

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵان و مرۆڤەکان
پۆل:ئەفسانەکان
جنی (منداڵێکی کێوی)

**جنی [[مناڵی کێوی|کچی ستەملێکراو]]** (کچی کێوی) ئەو ناوەیە کە بەهۆیەوە ناسرابوو، کە بووەتە قوربانی توندوتیژترین کەسی ناوماڵ ئەم منداڵە سێزدە ساڵی یەکەمی ژیانی بە گۆشەگیری بەسەر بردووە، دەست و قاچەکانی بەستراوەتەوە، لەناو ژووری نووستنەکەیدا، تاوەکو بارودۆخەکەی لەلایەن ڕێکخراوی پاراستنی منداڵەوە لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٧٠ لە لۆس ئانجلەس ئەمریکا.  کاتێک کەیسەکەی جێنی هاتە ئاراوە، نەیتوانی قسە بکات و قسە بکات، وەک چۆن هەرکاتێک هەوڵی قسەکردن یان هاوارکردنی دەدا لێی دەدرا و ئەمەش وایکرد بارودۆخەکەی سەرنجی زمانناسان و پزیشکی دەروونی ڕابکێشێت، و... ژمارەیەک توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمی سەبارەت بە توانای مرۆڤ بۆ... فێربوون و پەرەپێدانی زمان.لەلایەن باوکیەوە کە ناوی کلارک وایلییە، ئازاری دراوە

## دۆزینەوەی حاڵەتەکەی
سەرەتای مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٠ی زایینی، دایکی جێنی دوای شەڕ و ناکۆکی لە نێوان خۆی و هاوسەرەکەی لەگەڵ جێنی ماڵەکەی بەجێهێشت، دایکەکە دەچێتە فەرمانگەیەکی چاودێری کۆمەڵایەتی و داوای شوێنی حەوانەوە دەکات، چونکە ژنێکی دەستدرێژی کراوە، بەڵام ئەو کارمەندەی لە ئۆفیسەکەدا کاردەکات تووشی شۆک بوو بەهۆی دەرکەوتنی جێنی کاتێک زانی تەمەنی ١٣ ساڵە، بارودۆخی بەدبەخت بوو، بۆیە کارمەندەکە دەستپێشخەری کرد بۆ ئاگادارکردنەوەی بەرپرسان، و دایک و باوکی دەستگیرکران و زیندانی کران، لەکاتێکدا جێنی گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی منداڵان لە ساڵی لۆس ئانجلەس.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان

**دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان** ئەو دەستدرێژییە، خراپ مامەڵەکردنە یان ئازاردانەیە کە بەسەر منداڵدا دەکرێت.  زۆرجار بە واتای ئازاردان دێت کە لەلایەن دایک و باوک یان چاودێری منداڵێکی دیکەوە ئەنجام دەدرێت.  برین بۆ پێست وەک برینی یەکێکە لە نیشانەکانی دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان.

قسەکردن لەسەر ئەم شتانە و هاوکاریکردنی ئەو منداڵانەی کە بەدەست دەستدرێژیکردنە سەر منداڵانەوە دەناڵێنن زۆر گرنگە، بەڵام هەندێک کەس باوەڕیان بەوە نییە کە لە وڵات و گەڕەک و خێزانەکەیاندا ڕووبدات.  ئەوان حەز دەکەن وا بیربکەنەوە کە ئەم تاوانانە دوورن و بۆیە ناتوانن بزانن منداڵێکی نزیک لە مەترسیدایە یان نا.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوانەکان
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨**، کۆتا یاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ بوو کە لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەرەنسا و ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل لە یاریگای فەرەنسا لە سانت دێنیس لە ١٢ی تەممووزی ١٩٩٨ بەڕێوەچوو. بە ئەنجامی ٣–٠ ھەڵبژاردەی فەرەنسا بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەرزکردەوە و بووە حەوتەمین وڵاتی جیاواز کە پاڵەوانێتییەکە بباتەوە. زینەدین زیدان وەک باشترین پیاوی یارییەکە دەستنیشانکرا، لە بەرامبەردا ڕۆناڵدۆ وەک باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکە دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨
چێڵسی ھێدھەنتەرز

**چێڵسی هێدهانتەرز** یانەیەکی بەناوبانگی ئینگلیزی قۆڵبەستی تۆپی پێ کۆمپانیا پەیوەندی بە لەندەن تۆپی پێ چێڵسی.

## باکگراوند
ڕەگەزپەرستی لە نێوان باندەکەدا بەربڵاو هەیە و پەیوەندی بە ڕێکخراوە جیاوازەکانی باڵادەستی سپی پێستەوە هەیە، وەک شەڕ ١٨ و بەرەی نیشتمانی.  هەروەها باندەکە پەیوەندییان بە ڕێکخراوە نیمچە سەربازییە دڵسۆزەکانی ئیرلەندای باکوور کرد، وەک کۆمەڵەی بەرگری ئۆڵستەر و هێزی خۆبەخشی ئۆڵستەر.

ئەوان لەلایەن پەیامنێری لێکۆڵینەوە دۆناڵ ماکینتایر دزەیان پێکرا بۆ فیلمێکی دیکۆمێنتاریی کە لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩ لە کەناڵی BBC نمایشکرا، کە تێیدا ماکینتایر خۆی وەک ئەندامێکی ویستراوی یانەی چێڵسی هێدهانتێرز نیشان دا.  ئەو تاتۆی چێڵسی هەبوو کە بۆ ڕەسەنایەتی خۆی لەسەر خۆی دانابوو، هەرچەندە کەسە ڕەقەکان سەریان سوڕما کە نیشانەی ڕق لێبووی "شێری میلوال"ی هەڵبژارد نەک شێری ڕاوەستاوەکەی چێڵسی ساڵانی شەستەکان.  ئەو ڕەگەزپەرستی لە هێدهانتێرەکاندا و پەیوەندییەکانیان بە شەڕ ١٨ پشتڕاستکردەوە، لەنێویاندا ئەندامێکی پلە باڵا کە لە بۆنەیەکدا بەهۆی هەڵگرتنی مادەی پەیوەندیدار بە کو کلۆکس کلان زیندانی کرابوو. ئەو بەرنامەیە بووە هۆی دەستگیرکردن و چەندین سزای سزادان.  یەکێک لە ئەندامانی ڕاوچی سەر،جەیسن مارینەر کە لە ئەنجامی نمایشەکەدا سزا درا و ڕەوانەی زیندان کرا، لەو کاتەوە کتێبێکی بە ناوی *ستیچ-ئەپ بۆ تاکەی شین* نووسیوە، کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە لەلایەن ماکینتایر و   بی بی سی.  ئەو بانگەشەی ئەوە دەکات کە گرتە ڤیدیۆییەکان دەستکاری کراون، 'ڕووداوەکان' دروستکراون و سزا دراون سەرەڕای ئەوەی هیچ گرتەیەکیان نییە کە تاوان ئەنجام بدەن.

## سه‌رچاوه‌کان


## شوێن
Chelsea Headhunters Official Website
پۆل:یانەی تۆپی پێی چێڵسی
ماوریسیۆ پۆچێتینۆ

**ماوریسیۆ ڕۆبێرتۆ پۆچێتینۆ ترۆسێرۆ**' (لەدایکبووی ٢ی ئازاری ١٩٧٢) یاریزانێکی خانەنشین ئەرجەنتین تۆپی پێ و ئێستا بەڕێوەبەر لە... یانەی ئینگلیزی یانەی تۆپی پێی چێڵسی.

لە ساڵی ٢٠١٩، پۆچیتینۆ سەرکردایەتی تۆتنهامی کرد بۆ کۆتایی چامپیۆنزلیگ دوای ئەوەی لە ئەف سی ئەیاکس لە پێش کۆتایی بۆ یەکەم یاری بردەوە کات لە مێژووی تیپەکەدا. دواتر تۆتنهام لە کۆتایی بە ئەنجامی ١-٠ دۆڕا.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٩
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئارجەنتینی
پۆل:ڕاھێنەرانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا
پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی لیگ ١
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان
مەلی نەفڕ

[وێنۆک|[پەنگوین|پەنگوینەکان نموونەیەکی ناسراوی مەلە نەفڕەکانن]]
**مەلە نەفڕەکان** ئەو مەلانەن کە لە ڕێگەی پەرەسەندنەوە توانای فڕینیان لە دەست داوە. زیاتر لە ٦٠ جۆری قڕتێنەکەوتوون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:مەلە نەفڕەکان
ئاو لەسەر مەریخ

**ئاو لەسەر [[مەریخ]]** کەمتر هەیە بە بەراورد بە زەوی.  زۆربەی ئەو ئاوەی کە ناسراوە لە کرایۆسفێر (پەرمافرۆست و کاپی جەمسەریs)دایە.  ئاوی شل نییە.  تەنها بڕێکی کەم لە هەڵمی ئاو لە بەرگەهەوا تەنکدا هەیە.
بارودۆخی سەر ڕووی هەسارەکە پشتگیری لە بوونی ئاوی شل بۆ ماوەیەکی درێژخایەن ناکات.  تێکڕای پەستان و پلەی گەرمی بەرگەهەوا زۆر نزمە، کە ئاو بەستوو دەکات.  بەڵام پێدەچێت سەردەمانێک مەریخ ئاوی شلەی بەسەر ڕووی زەویدا دەڕژا. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ڕووبەری گەورە وەک ئۆقیانوسی زەوی.

کۆمەڵێک نیشانەی ئاو لەسەر ڕووی ئاو یان لە ژێر ڕووی ئاودا هەیە، ئێستا یان لە ڕابردووی دووردا. ئەمانە بریتین لە قەرەوێڵەی چەم، کڵاوەی سەھۆڵیی جەمسەری، پێوانەکردنی سپێکترۆسکۆپی، کانیاوی وەرینی.  هەروەها، کانزاکان هەن کە زۆرجار دروست دەبن کاتێک ئاوی شل (وەک گۆیتایت)، خۆڵەمێشی، هێماتیتی بلوری، فیلۆسیلیکاتەکان، ئۆپال. ، و سولفات.
کەشتییەکانی فڕینی مەریخ وەک ڤایکینگ، مەریخ ئۆدیسێ، مەریخ گڵۆباڵ ڕووپێو، مەریخ ئێکسپرێس، و مەریخ سیخوڕی ئۆربیتەر کامێرایان هەبوو.  وێنەی ئەو شتانەیان گرت کە پێدەچوو دەریاچە کۆنەکان بن، دۆڵی ڕووبارەکان کۆن بن، و سەهۆڵبەندانی بەربڵاو بن. سپێکترۆمێتری تیشکی گاما کە بە دەوری خۆیدا دەسوڕێتەوە، سەهۆڵی تەنها لە ژێر ڕووی زۆربەی هەسارەکەدا دۆزیەوە.  هەروەها رادار توێژینەوەکان سەهۆڵێکیان دۆزیەوە کە وا بیردەکرایەوە سەهۆڵبەندان بن.  فۆنیکس نیشتنەوەی سەهۆڵی لەسەر مەریخ نیشان دا کاتێک نیشتەوە.  هەروەها فۆنیکس توانەوەی سەهۆڵی نیشان دا، بەفر کەوتە خوارەوە، تەنانەت دڵۆپەکانی ئاوی شلی بینی.ڕاپۆرتێکی ئەم دواییە باس لەوە دەکات کە هێڵە تاریکەکانی مەریخ لەسەر ڕووی مەریخ کاریگەری ئاویان لەسەر بووە.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان
سەھۆڵەگۆ

**کرایۆسفێر** ئەو بەشەیە لە ڕووی زەوی کە ئاو لە فۆڕمی ڕەقدایە، لەوانە سەهۆڵی دەریا، سەهۆڵی دەریاچە، ڕووبار سەهۆڵ، بەفر ڕووپۆش، سەهۆڵبەندان، سەرپۆشی سەهۆڵ و سەهۆڵ، و زەوی بەستوو (کە پەرمافڕۆست لەخۆدەگرێت).  زۆرجار لەگەڵ هایدرۆسفێر، ئاوی سەر ڕووی زەوی و ژێرەوە و بەسەر ڕووی زەویدا سەریەک دەکەوێت.  کرایۆسفێر بەشێکی گرنگی سیستەمی کەشوهەوای جیهانی یە.  کاریگەری لەسەر وزەی ڕووکار، هەور، بارانبارین، هایدرۆلۆجی، و شێوازی جووڵەی هەردوو هەوا و ئاو لە بەرگەهەوا و ئۆقیانوسدا هەیە.  کرۆسفێر گرنگە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی کارکردنی کەشوهەوای زەوی و چۆن کاریگەری لەسەر کەشوهەوای جیهانی هەیە.  وشەی *سیرۆسفێر* لە یۆنانی وشەی *cryo* وەرگیراوە بە واتای "سارد" یان "بۆ سارد".

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان
مارکۆس (یاریزانی تۆپی پێ، لەدایکبووی ١٩٧٣)

**مارکۆس ڕۆبێرتۆ سیلڤێرا ڕیس** (لەدایکبووی ٤ی ئابی ١٩٧٣)، ناسراو بە **مارکۆس**، گۆڵپارێزی پێشووی تۆپی پێی بەڕازیلییە. تەواوی ژیانی پیشەگەری خۆی لە یانەی پاڵمێراس لە لە خولی بەڕازیل، لە ساڵی ١٩٩٢ تا کاتی وازھێنانی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢ بەسەر بردووە. گۆڵپارێزی سەرەکی پێکھاتەی ھەڵبژاردەکەی بوو کە بوونە پاڵەوانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢. لەلایەن شارەزایانەوە وەک یەکێک لە باشترین گۆڵپارێزەکانی ھەڵبژاردەی بەڕازیل دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* 
* 

پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا
پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠٠٥
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠٠١
پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ١٩٩٩
پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ١٩٩٩
پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا

**پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا**، پارتێکی سۆسیالیستی شۆڕشگێڕ بوو کە لە ساڵی ١٨٩٨ لە شاری مینسک دامەزرا، بە ئامانجی یەکخستنی ھەموو ڕێکخراوە شۆڕشگێڕەکانی ئەو سەردەمە لەژێر یەک چەتردا، بەڵام لە دوای دامەزراندنی ئەو حیزبە بەرکەوتەی لەرینی ناوخۆیی توندووتیژ بوو، کە سەرکردەکەی ڤلادیمێر لینین بوون و لە پشتییەوە بەلشەفییەکان بوون کە زۆرینەی بوون بەرامبەر جولیۆس مارتۆڤ سەرکردەی مێنشەفییەکان، لایەنی زۆرینە بەلشەفییەکان بوون بۆیە ناوی حیزبیان گۆڕی لە ساڵی ١٩١٧ بۆ پارتی کۆمۆنیستی سۆڤیەت.  
## مێژوو
پارتی کرێکاری سۆسیال دیموکراتی ڕوسیا یەکەم کۆمەڵەی مارکسی نەبووە لە مێژووی ڕووسیادا و پێش ئەو کۆمەڵەی ڕزگاری کرێکار لە ساڵی ١٨٨٣ دامەزرا. پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا بە دژایەتی کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی نارۆدنیک دامەزرا کە دواتر پارتی شۆڕشگێڕی سۆسیالیستی نوێنەرایەتی دەکرد. پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا لە مانگی ئازاری ساڵی ١٨٩٨ لە کۆنفرانسێکی نھێنیدا لە شاری مینسک بوونی خۆی ڕاگەیاند. نۆ نوێنەر ئامادەبوون، ھەندێکیان لە یەکێتیی گشتی کرێکارانی جوولەکە و ڕۆژنامەی ڕووبۆچیا (ڕۆژنامەی کرێکاران) بوون لە کیێڤ کە ھەردووکیان ساڵێک پێشتر لە ساڵی ١٨٩٧ دامەزران و کۆمەڵەی خەبات بۆ ڕزگاری چینی کرێکار لە ساڵی ١٨٩٧دا لە سانت پترسبۆرگ. ھەروەھا بەشێک لە سۆسیال دیموکراتەکانی تری مۆسکۆ و یکاتێرینبۆرگ بەشداریان کرد. بەرنامەی حیزب بە وردی لەسەر بنەمای بیردۆزی کارل مارکس و فریدریش ئەنگڵس بوو. سەرەڕای سروشتی کشتوکاڵی ڕووسیا لەو کاتەدا، بەڵام توانای شۆڕشگێڕانەی ڕاستەقینە لە دەستی چینی کرێکاری پیشەسازدا بوو. لەو کاتەدا سێ ملیۆن کرێکاری پیشەسازی لە ڕووسیا ھەبوون کە تەنیا ٣٪ی دانیشتووانیان پێکدەھێنا. ئەم حیزبە نایاسایی بوو. لە ماوەی یەک مانگدا دوای کۆنگرەی یەکەم، لە کۆی نۆ نوێنەری ئەو حیزبە پێنجیان لەلایەن ئەخرانا (پۆلیسی نھێنی ئیمپراتۆری)یەوە دەستبەسەر کران.

پێش کۆنگرەی دوومی حیزب لە ساڵی ١٩٠٣، گەنجێکی ڕۆشنبیر بە ناوی ڤلادیمێر ئیلیچ ئولیانۆڤ (ناسراو بە ناوە ساختەکەی ڤلادیمێر لینین) پەیوەندی بەو حیزبەوە کرد. لە ساڵی ١٩٠٢ «دەبێت چی بکەین؟»ی بڵاوکردەوە و بۆچوونی خۆی لەسەر ئەرک و شێوازی دروستی حیزب، واتە بوون بە «پێشەنگی پرۆلیتاری» دەربڕی. داکۆکیکاری حیزبێکی ڕێکخراو و مەرکەزی بوو کە لە چالاکوانی پابەند پێکھاتبوو و لە بیرۆکەکانیدا خەباتی نھێنی بۆ ئازادیی سیاسی لەگەڵ خەباتی چینایەتی پرۆلیتاریای تێکەڵ کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان
کڵاوەی سەھۆڵیی جەمسەری

**کەپڵی جەمسەری** ناوچەیەکی بەرزی پانی تەنێکی فەلەکییە (بۆ نموونە، هەسارە) کە بەشە سەرەکییەکانی بە سەهۆڵ داپۆشراون.
## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای شمالگان
پەرمافرۆست

.
لە جیۆلۆجیدا، **پەرمافرۆست** بریتییە لە خاک کە بە درێژایی ساڵ بەستوو دەمێنێتەوە.  بۆ ئەوەی پێی بڵێین پێرمافرۆست، خاک دەبێت لە خوارەوە یان لە خوارەوە بمێنێتەوە  بۆ ماوەی دوو ساڵ یان زیاتر.  هەروەها پێی دەوترێت بەستەڵەکی هەمیشەیی "خاکی بەستوو".  زۆربەی بەستەڵەکی هەمیشەیی لەسەر زەوییە نزیک لە جەمسەرەکانی باکوور و باشوور.  پەرمافرۆستەکانی تر لە ناوچە شاخاوییە بەرزەکاندا دەبینرێن. کاتێک کە پەرمافڕۆست دەتوێتەوە، دووانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردرێت کە دەتوانێت خراپ بێت بۆ ژینگە.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای شمالگان
پۆل:جیۆمۆرفۆلۆژیا
ھەڵمی ئاو

**هەڵمی ئاو** بریتییە لە ئاو کە لە شێوەی هەڵمێکدایە، یان غاز.  بەشێکە لە سوڕی ئاو.  کاتێک ئاوی شل گەرم دەکرێت بۆ خاڵی کوڵان، 100 پلەی سەدی (212 F)، دەگۆڕێت بۆ هەڵم.  هەروەها دەتوانرێت هەڵمی ئاو ڕاستەوخۆ لە سەهۆڵەوە بەرهەم بهێنرێت؛  ئەمەش پێی دەوترێت بەرزکردنەوە.  هەڵم هەڵمی ئاوە، بەڵام هەور ئاوی شلە.  بڕی هەڵمی ئاو لە هەوادا پێی دەوترێت شێداری و کاریگەری لەسەر کەشوھەوا دۆخ.  لە سەرمادا هەناسەدانی دەرەوە دەبێتە هۆی بەستنی هەڵمی ئاوی ناو هەناسە.

کێشی هەڵمی ئاو کەمترە لە هەوا، بەمەش کەمێک بەرزکردنەوەکە کەمدەکاتەوە کە باڵێکی فڕۆکە بەرهەمی دەهێنێت.

هەڵمی ئاو شەفافە.  ئەو دڵۆپ بچووکانەی کە سپی دەچن وەک تەم لە ڕاستیدا شلە.هەڵمی ئاو هۆکارێکی گەورەیە بۆ کاریگەری گەرمخانە.هەڵمی ئاو نابینرێت بەڵام کاتێک چڕ دەبێتەوە ئاوی دیار دروست دەکات.

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا
پۆل:جۆرەکانی ئاو
پۆل:ئاو لە گاز
گۆرگی پلێخانۆڤ

**گۆرگی ڤالێنتینۆڤیچ پلێخانۆڤ** (بە ڕووسی: Георгий Валентинович Плеханов) (٢٩ی تشرینی دووەمی ١٨٥٦ – ٣٠ی ئایاری ١٩١٨) فەیلەسوف و بیردۆزەوانێکی مارکسی ڕووسی بوو، دامەزرێنەری بزووتنەوەی مارکسی بوو لە ڕووسیا و بۆ چەندین ساڵ نوێنەری سەرەکیی و بەرگریکاری بووە. و یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا و دوای جیابوونەوەی ئەو پارتە لە ساڵی ١٩٠٣، پشتیووانی بەلشەفیکەکان (پارتی زۆرینە)ی کردووە، بەڵام ھەمیشە ھەوڵی دروستکردنی ھاوپەیمانی لە نێوان ئەو دوو حیزبەدا دەدا.

پلێخانۆڤ پێی وابوو کە کۆمەڵگە مرۆییەکان و بەتایبەت کۆمەڵگەی ڕووسی ھێشتا «پێشوەختە»ن بۆ جێبەجێکردنی سەرکەوتووانەی مارکسیزم و سەرمایەداری دەبێت سەرەتا گەشە بکات بۆ ئەوەی سۆسیالیزم موومکین بێت و ھەر بۆیەش دژی حکوومەتی سۆڤیەت بووە. گرنگترین بەرھەمەکانی بریتین لە: «ئەنارکیزم و سۆسیالیزم»، «مێژوو لە ڕوانگەی یەکتاپەرستەکانەوە»، «مێژووی ماتریالیزم»، «ڕاستییە لۆژیکییەکان»، «گرنگی لێکۆڵینەوە لە مێژوو لە ڕووی گەشەسەندنی بیرکردنەوە»، «ڕۆڵی تاک لە گەشەسەندنی مێژوودا» و کۆتان بەرھەمی خۆی: «پرسە بنەڕەتییەکانی مارکسیزم».
## مردن
پلێخانۆف لە ماوەی ژیانیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان لەسەر ماتریالیزمی مێژوویی، مێژووی فەلسەفەی ماتریالیستی، و ڕۆڵی جەماوەر و تاک لە مێژوودا نووسیوە و ھەمیشە پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە مارکسیزم ڕێبازێکی ماتریالیستییە نەک ئایدیالیستی و پێش ئەوەی ڕووسیا ببێتە سۆسیالیستی دەبێت بە قۆناغێکی گەشەسەندنی سەرمایەداریدا تێپەڕێت. ھەروەھا لەبارەی پەیوەندی نێوان بنەما و سەرپێکھاتە، ڕۆڵی ئایدۆلۆژیاکان و ڕۆڵی ھونەر لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا نوسیوە. وەک بیرمەندێکی مارکسی گرنگ و پێشەنگ لەم جۆرە دۆخانەدا باسی لێوە کراوە. لە کۆتاییدا پلێخانۆڤ لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا لە ٣٠ی ئایاری ١٩١٨ بە نەخۆشی سیل لە شاری زیلێنۆگۆرسکی، سانت پترسبۆرگ کۆچی دوایی کرد.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٦
پۆل:مردووانی ١٩١٨
پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ڕووس
پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان
پۆل:فەیلەسوفانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا
وەرینی

**وەرینی** پرۆسەیەکە کە هێزە سروشتییەکانی وەک ئاو، با، سەهۆڵ، و ڕاکێشان بەرد و خاک دەگوازنەوە.  پرۆسەیەکی زەویناسی، و بەشێکە لە سوڕی بەرد.  وەرینی زەوی لە ڕووی زەوی ڕوودەدات، و هیچ کاریگەرییەکی لەسەر پۆشاکی زەوی و ناوکی زەوی نییە.

زۆربەی ئەو وزە کە وا دەکات وەرینی زەوی ڕووبدات لەلایەن خۆرەوە دابین دەکرێت.  وزەی خۆر دەبێتە هۆی جوڵەی ئاو و سەهۆڵ لە سوڕی ئاو و جوڵەی هەوا بۆ دروستکردنی با.

وەرینی زەوی دەبێتە هۆی دروستبوونی کێشە کە کاریگەری لەسەر مرۆڤ دەبێت.  بۆ نموونە وەرینی خاک دەتوانێت کێشە بۆ جووتیاران دروست بکات.  وەرینی خاک دەتوانێت خاکەکە لاببات، چینێکی تەنک یان خاکێکی بەردین بەجێبهێڵێت.  هەروەها وەرینی زەوی دەتوانێت کێشە بۆ مرۆڤ دروست بکات بە لابردنی بەرد یان خاک کە پشتگیری بیناکان دەکات.

وەرینی زەوی دەتوانێت بەهۆی توخمە سروشتییەکانی وەک با و سەهۆڵەوە بێت.

## سەرچاوەکان
ناسر ئەلقەسەبی

**ناسر ئەلقەسەبی**  (بە عەرەبی: ناصر القصبي) (٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦١)، ئەکتەرێکی کۆمیدی سعوودییە. یەکێکە لە بەناوبانگترین ئەکتەرە کۆمیدیەکانی دوورگەی عەرەبی و جیھانی عەرەبی. لە مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ەوە سەرۆکی یەکەم کۆمەڵەی پیشەیی سعوودیەیە بۆ شانۆ و ھونەرە نمایشییەکان.  
## ژیان
دەرچووی کۆلێژی کشتوکاڵی زانکۆی شا سعوودە. سەرەتای کاری ھونەری لەکاتی شانۆی زانکۆدا دەستی پێکرد، لەکاتێکدا دەرکەوتنی ڕاستەقینەی لە شانۆنامەی «ونبووەکە»دا بوو، کە خۆی و ھونەرمەند ڕەشید ئەلشەمرانی ڕۆڵی سەرەکییان تێدا بینی و ڕووشدی سەلام دەرھێنانی بۆ کرد. خۆی و عەبدوڵڵا ئەلسەدحان بە زنجیرەی کۆمیدی «طاش ما طاش» ناوبانگیان دەکرد، کە لە ماوەی دوو دەیەدا لە ١٨ بەشدا پێکەوە ڕۆڵیان گێڕاوە، بە بەناوبانگترین زنجیرەی سعوودی دادەنرێت و یەکێکە لە باشترین زنجیرە کۆمیدییەکانی دوورگەی عەرەبی و جیھانی عەرەبی.
## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:زیندووان
یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢

**یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢** کۆتا یاری جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ بوو کە لە نێوان ئەڵمانیا و بەرازیل یاریگای نیسان کە پێشتر ناوی یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە شاری یۆکۆھامای ژاپۆن لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ بەڕێوەچوو. پاڵەوانێتییەکە پێکھاتبوو لە ژاپۆن و کۆریای باشوور میواندار و ھەڵبژاردەی فەرەنسا ھەڵگری نازناوی پێشوو لەگەڵ ٢٩ ھەڵبژاردەی دیکە کە لە قۆناغی پاڵاوتنەکان سەرکەوتنیان بۆ پاڵەوانێتییەکە بەدەستھێنابوو. لە ڕێگای گەیشتن بە یاریی کۆتاییی، ئەڵمانیا پلەی یەکەمی لە کۆمەڵەی پێنجەم بەدەستھێنا، بە دوو بردنەوە و یەکسانبوون، دوای ئەوە لە قۆناغی ١٦دا لە پاراگوای و لە قۆناغی چارەکی کۆتایی لە ئەمریکا و لە قۆناغی پێش کۆتاییدا لە کۆریای باشووری بردەوە. بەڕازیل بە سێ بردنەوە پلەی یەکەمی کۆمەڵەی سێیەمی بەدەستھێنا، لە قۆناغی ١٦ لە بەلجیکا و لە قۆناغی چارەکی کۆتایی لە ئینگلتەرا و لە قۆناغی پێش کۆتاییدا لە ھەڵبژاردەی تورکیا بردەوە. یاری کۆتایی لەبەردەم ٦٩ ھەزار و ٢٩ ھاندەر بەڕێوەچوو، لەلایەن پیرلۆیجی کۆلینا لە ئیتاڵیا ناوبژیوانی کرا. گێمی یەکەم بەبێ گۆڵ تەواو بوو، لە گێمی دووەمدا بەڕازیل لە خولەکی ٦٧دا لە ڕێگەی ڕۆناڵدۆوە گۆڵی پێشکەوتنی بەدەستھێنا. دوای دوازدە خولەک ڕۆناڵدۆ گۆڵی دووەمی خۆی و بەڕازیلی تۆمارکرد و بەم ئەنجامی یارییەکە کۆتایی ھات.بەڕازیل بۆ پێنجەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەرزکردەوە و تا ئێستاش ژمارەیەکی پێوانییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢
لامین یەمال

**لامین یامال** (لەدایکبووی ١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧) یاریزانی  پیشەگەری ئیسپانییە و وەک یاریزانی باڵی ڕاست بۆ یانەی بارسێلۆنای لالیگا و هەڵبژاردەی ئیسپانیا یاری دەکات.

## ژیانی سەرەتایی
یەمال لەدایکبووی ئیسپولوگوێس دێ لۆبرێگات، لە کەتەلۆنیا. باوکی بە ڕەچەڵەک مەغریبییە و دایکی خەڵکی گینێی ئیستواییە. یەمال لە ناوچەی گرانۆلەرس و ماتارۆ گەورەبووە، لە گەڕەکی ڕۆکافۆندا. لە تەمەنی ٧ ساڵی، یەمال بەرەو بارسێلۆنا کۆچی کرد.

## کاروانی یانە

### بارسێلۆنا

#### کاروانی لاوی
یەمال لە لا ماسیا گەشەیکرد، و هەر لەوێ ناوبانگی دەرکرد و بە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی قوتابخانەکە ناسراوبوو. بۆ وەرزی ٢٠٢٢-٢٣، یەمال لە پلەی یەکەمی قوتابخانەکە یاری دەکرد، ئەو پلەیە بەرزتر بوو لە هاوتەمەنەکانی. یەمال و چەند یاریزانێکی دیکەی تیپەکە لەلایەن چاڤی بانگهێستکران بۆ ڕاهێنانکردن لەگەڵ یانەی پیشەگەری بارسێلۆنا. یەمال لەو کاتەدا گرێبەستی لەگەڵ یانەکە واژۆنەکردبوو، بەڵام هێشتا وەک یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی لا ماسیا دەناسرا و سەرنجی ڕاهێنەرەکەی بۆ خۆی ڕاکێشابوو.

## سەرچاوەکان



پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی لا لیگا
پۆل:یاریزانانی پریمێرا فێدێراسیۆن
پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٧
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
ئەحمەد یووسف

[alt=ئەحمەد یوسف، ئەکتەر و کۆمیدیانی کورد.|وێنۆک|'''ئەحمەد یووسف لە'''دایکبووی: [١٩٩٨|٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨شوێنی لەدایکبوون: دهۆک، عێراق

پیشە: ئەکتەر و کۆمیدیان]]
**ئەحمەد یووسف**، ناوێک کە هاوواتای پێکەنین و داهێنەری سینەماییە، لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٨ لە شاری دهۆکی ڕەنگین لەدایک بووە.  تا قۆناغی شەشی ئامادەیی خوێندوە و لە ئێستاشدا وەکو ئەکتەر و کۆمیدیان چاڵاکە https://ahmadyosif.com/ .

هەروەها ئەحمەد وەکو کارەکتەری سەرەکی لە درامای **[https://www.youtube.com/watch?v=19tnSvHoi_Q&list=PLV5nLrk8qPACBc0x0uTxzSmKXxekT_caE داڤ]**  بەشداریکردووە**،** کە ئەم درامایە بەرهەمی وار میدیایە و سەرکەوتنێکی زۆر باشی بەدەستھێنا.

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨
پۆل:خەڵکی دھۆک
ئەندرۆید ١٣

**ئەندرۆید ١٣** سیانزەیەمین وەشانی بڵاوکراوە و بیستەمین وەشانی ئەندرۆیدە، سیستەمێکی کارپێکردنی مۆبایلی زیرەکە کە لەلایەن دەستەی ھاوپەیمانی کراوە بە سەرۆکایەتی کۆمپانیای گوگڵ پەرەی پێدراوە و لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٢ بەشێوەیەکی گشتی و پڕۆژەی سەرچاوە کراوەی ئەندرۆید (AOSP) بڵاوکرایەوە یەکەمین ئامێر کە لەگەڵ ئەندرۆید ١٣ بەردەستکرا بریتی بوون لە گۆگڵ پێکسڵ ٧ و پێکسڵ ٧ پڕۆ.

ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣ ڕێژەی ٣٣.٥%ی مۆبایلەکانی سیستەمی ئەندرۆید کاریان بە ئەندرۆید ١٣ کردووە، بەمەش دەبێتە زۆرترین وەشانی بەکارھاتووی سیستەمی ئەندرۆید.

## مێژوو
وێنۆک|128x128پیکسڵ| لۆگۆی ئەندرۆید ١٣ بۆ وەشانی گەشەپێدەران و وەشانی تاقیکاری (بێتا)
ئەندرۆید ١٣ (ناوی کۆدی **تیرامیسو**)    لە بەرواری ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە و یەکەمین وەشانی گەشەپێدەران دەستبەجێ بۆ زنجیرەی گوگڵ پێکسڵ بڵاوکرایەوە (لە پێکسڵ ٤ تا پێکسڵ ٦, بەبێ پشتگیری بۆ پێکسڵ ٣ و پێکسڵ ٣ئەی)، ڕاستەوخۆ دوای ٤ مانگ یان زیاتر لە بڵاوبونەوەی وەشانی جێگیری ئەندرۆید ١٢ بڵاوکرایەوە.

## ئەمانەش ببینە

* ئەندرۆید (سیستەمی کارپێکردن)
* مێژووی وەشانەکانی ئەندرۆید

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ئەندرۆید ١٣ – ماڵپەڕی فەرمی بۆ بەکارهێنەران
* ئەندرۆید ١٣ لە Android Developers – ماڵپەڕی تایبەت بە زانیاری گەشەپێدەران

پۆل:ئەندرۆید
پۆل:سیستەمی بەکارخەریی مۆبایل
پۆل:گووگڵ