جینۆساید چیە؟

## جینۆساید
**جینۆساید** یان **کۆمەڵکوژی** (بە ئینگلیزی: Genocide) بریتییە لە کارێکی ئەنقەست و پلاندانراو بۆ لەناوبردنی تەواوەتی یان بەشەکیی گرووپێکی نەتەوەیی، ئیتنیکی، ڕەگەزی یان ئایینی. ئەمە بە قورسترین تاوان لە یاسای نێودەوڵەتیدا دادەنرێت.

زاراوەی جینۆساید لە دوو وشە پێکهاتووە: *Geno* (لە یۆنانییەوە بە واتای نەتەوە یان ڕەگەز) و *Cide* (لە لاتینییەوە بە واتای کوشتن).

### مێژووی چەمکەکە
وشەی جینۆساید بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن یاسادانەری پۆڵەندی-جولەکە **ڕافائێل لێمکین** (Raphael Lemkin) داهێنرا. لێمکین ئەم زاراوەیەی بۆ وەسفکردنی کۆمەڵکوژییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دژی ئەرمەنەکان و هەروەها کۆمەڵکوژی جولەکەکان لەلایەن نازییەکانەوە بەکارهێنا.

### پێناسەی یاسایی نێودەوڵەتی
لە ٩ی دیسەمبەری ١٩٤٨، نەتەوە یەکگرتووەکان "پەیماننامەی ڕێگری و سزادانی تاوانی جینۆسایدی" پەسەند کرد (کە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە). بەپێی ماددەی دووەمی ئەم پەیماننامەیە، جینۆساید بریتییە لە هەر کام لەم کارانە بە مەبەستی لەناوبردنی گرووپێک:

* کوشتنی ئەندامانی گرووپەکە.
* گەیاندنی زیانی جەستەیی یان دەروونی قورس بە ئەندامانی گرووپەکە.
* دانانی گرووپەکە لە بارودۆخی ژیاندا کە ئامانج لێی لەناوبردنی جەستەیی بێت (بەشێکی یان تەواوی).
* سەپاندنی ڕێوشوێن بۆ ڕێگریکردن لە لەدایکبوون لەناو گرووپەکەدا.
* گواستنەوەی زۆرەملێی منداڵانی گرووپەکە بۆ گرووپێکی تر.

### قۆناغەکانی جینۆساید (تیۆری گریگۆری ستەنتن)
بەپێی توێژینەوەکانی زانای کۆمەڵناسی "گریگۆری ستەنتن" (Gregory Stanton)، جینۆساید یەکجار ڕووناتدات، بەڵکو پرۆسەیەکی چەند قۆناغییە:

1.  **پۆلێنکردن (Classification):** جیاکردنەوەی خەڵک بۆ "ئێمە" و "ئەوان".
2.  **سیمبولکردن (Symbolization):** دانانی نیشانە یان ناو بۆ گرووپە جیاکراوەکان (وەک نیشانەی ئەستێرەی زەرد بۆ جولەکەکان).
3.  **دابڕان (Dehumanization):** نیشاندانی گرووپەکە وەک کەمتر یان نا مرۆڤ و بەراوردکردنیان بە ئاژەڵ یان نەخۆشی.
4.  **ڕێکخستن (Organization):** پلاندانان لەلایەن دەوڵەت یان گرووپە چەکدارەکانەوە بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵکوژییەکە.
5.  **جیاکردنەوە (Polarization):** دروستکردنی دووبەرەکی و قەدەغەکردنی تێکەڵاوبوون، و بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی ڕق.
6.  **ئامادەکاری (Preparation):** دەستگیرکردن، کۆکردنەوە و گواستنەوەی قوربانییان بۆ کەمپەکان.
7.  **لەناوبردن (Extermination):** ئەنجامدانی کۆمەڵکوژییەکە کە دەبێتە جینۆساید.
8.  **حاشاکردن (Denial):** ئەنجامدەرانی تاوانەکە حاشا لە تاوانەکەیان دەکەن، بەڵگەکان دەشارنەوە و قوربانییان تاوانبار دەکەن.

### نموونە مێژووییەکان

#### ١. جینۆسایدی ئەرمەنەکان (١٩١٥-١٩٢٣)
لە ساڵانی جەنگی جیهانی یەکەم، حکومەتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هەوڵی لەناوبردنی ئەرمەنەکانی دا، کە بووە هۆی کوژرانی نزیکەی ١.٥ ملیۆن کەس.

#### ٢. هۆلۆکۆست (١٩٤١-١٩٤٥)
کۆمەڵکوژی نزیکەی ٦ ملیۆن جولەکە و گرووپەکانی تری وەک ڕۆماکان (Gypsies) و نەیارانی سیاسی لەلایەن نازییەکانەوە.

#### ٣. جینۆسایدی ڕواندا (١٩٩٤)
کۆمەڵکوژی زیاتر لە ٨٠٠،٠٠٠ کەس لە گرووپی "توتسی" لەلایەن گرووپی "هوتو" لە ماوەی تەنها ١٠٠ ڕۆژدا.

#### ٤. جینۆسایدی کوردان (ئەنفال) (١٩٨٨)
لەناوبردنی بەشەکیی کوردانی عێراق لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بە بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی و زیندەبەچاڵکردنی زیاتر لە ١٨٢،٠٠٠ کەس.

### دادگایکردنی تاوانبارانی جینۆساید
بۆ ڕێگری و سزادانی ئەم تاوانە، چەندین دادگا و ڕێوشوێن پێکهاتوون:
* **دادگای نێودەوڵەتی داد (ICJ):** سکاڵا لەسەر دەوڵەتەکان تۆمار دەکات.
* **دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC):** سزای کەسەکان دەدات.

### سەرچاوەکان
* پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید (١٩٤٨).
* توێژینەوەکانی ڕافائێل لێمکین.
* ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤ (HRW).