open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زنجیرەی چوونیەک

**زنجیرەی چوونیەک** (ئینگلیزی: Homologous series) لە کیمیادا، زنجیرەیەکە، شێوگی ئاوێتە دراوسێکان بە یەکەیەکی جێگیر لە یەکتری جیاوازن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ئەندامی
پۆل:کیمیای نائەندامی
شێوگی پێکھاتن

**شێوگی پێکھاتن** (ئینگلیزی: Structural formula) شێوگێکە، شوێنی گەردیلە یان کۆمەڵە گەردیلە یان ئایۆنەکان، ھەندێکیان بەپێی ھەندێکی تریان لە گەرددا، و ھەروەھا ژمارەی بەندە کیمیایییەکان و شوێنەکانیان پیشان دەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھاوکێشە کیمیایییەکان
چوار مەلائیکە

**چوار فریشتە** هەروەها پێی دەوترێت **چوار مەلائیکە** بریتیین لە چوار کەسایەتیی ئایینی لە ئایین یارسانن کە لە پەیڕەوانی باوەناوس بوونە و بە دوای مزگانی ئەو لەبارەی لە دایکبوونی سوڵتان سەھاک بە شوێنی دەکەون و دەچن بۆ بەرزەنجە کە گوندی باوانی سوڵتان سەھاک بووە. ناوەکانی چوار فریشتە بریتیە لە داو کەوسوار٬ پیر بنیامین٬ پیر مووسی و موستەفا داوان، چوار فریشتەن. ھەروەھا چوار کەس لە ھەفت تەن بە ئەژمار دێن کە یەکمین کەسانی بوونە کە باوەریان بە سوڵتان سەھاک ھێناوە.

## دوونایدوونی چوار مەلائیکە
بە ھۆی باوەری یارسانیەکان بە دوونایدوون٬ چوار فریشتە (داو کەوسوار٬ پیر بنیامین٬ پیر مووسی و موستەفا داوان) دوونی چوار فریشتەی نزیک بە خوا واتە جیبرەییل٬ ئیسرافیل٬ میکاییل و عیزراییل دەزانرێن.

## ئەشکەوتی چوار فریشته

لە گوندی بریەخانی لە نزیکی شاری گاوارە لە ناوچەی گۆران لە پارێزگەی کرماشان ئەشکەوتێک بە قەوارەی ٦ متر لە ٦ متر و بەرزایی ١٠ متر لە دوو چین ھەیە کە وێنەی دوو فریشتە لە نێوی لە سەر بەردێک کیشراوەتەوە. وێنەی عەلی کوڕی ئەبووتالیبیش لە سەر بەردێک کیشراوە. یارسانیەکان پێیان وایە کە ئەم ئەشکەوتە بواری چوار کەسایەتیی پایە بەرزی یارسان (داو کەوسوار٬ پیر بنیامین٬ پیر مووسی و موستەفا داوان) بووە.

## ژێدەر

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یارسان
ڕەق

وێنۆک|چەند تەنێکی ڕەق

**ڕەق** یان **پتەو** یەکێک لە دۆخەکانی ماددەیە. ئەم دۆخە بەم شێوەیە کە تێیدا ماددە شکڵێکی تایبەتی هەیە و شکڵەکەی بە ئاسانی ناگۆڕدرێت.

## ژێدەرەکان

پۆل:دۆخەکانی ماددە
پۆل:ڕەقەکان
زانستی کۆمپیوتەر

وێنۆک
**زانستی کۆمپیوتەر** () بریتییە لە زانستی ناسینی پێکھاتەی کۆمپیوتەر، داڕشتنی کۆمپیوتەر و ناسینی ئەلگۆریتمەکان. زانستی کۆمپیوتەر پەیوەندییەکی زۆری لەگەڵ بیرکاری و ئەندازیاریی کۆمپیوتەردا ھەیە.
زانای کۆمپیوتەر لێکۆڵینەوە لە تیۆری ھەژماردن دەکات، ھەروەھا بەرپرسە لە داڕشتن بۆ دانانی نەخشەی سیستمی نەرمەواڵە.
بوارەکانی زانستی کۆمپیوتەر دابەش دەبن بەسەر بەشەکانی تیۆری و پراکتیکیدا.  تیۆری ئاڵۆزی ژماردن (شێوازی پۆلێنکردنی گرفتەکانی کۆمپیوتەر و ژماردن) زیاتر ئاستەم و واتاییە، لە کاتێکدا ھێڵکاری کۆمپیوتەر بایەخ دەدات بە چارەسەرکردنی بەرەنگارییەکانی ڕۆژانە.

## مێژوو
مێژووی بناغە سەرەتایییەکانی زانستی کۆمپیوتەر پێش مێژووی کۆمپیوتەری دیجیتاڵ دەکەوێت. ئامێرەکانی ژمێریاری لە سەردەمانی کۆنەوە دروست بوون بۆ شیکارکردنی کێشە ژمێریارییەکانی وەک لێکدان و دابەشکردنی ژمارەکان.
لە ئاستی سەرەتایی دا، کۆمپیوتەر بۆ بواری ژمێریاری دروست کراوە. لە ساڵی ١٦٢٣دا، ویڵھێلم شیکارد یەکەمین ئامێری ژمێریاریی میکانیکی دروست کرد. لە ساڵی ١٦٧٣، گۆتفرید لێبنیتز یەکەمین ئامێری ژمێریاریی میکانیکی-دیجیتاڵی پێشکەش کرد. لێبنیتز بە یەکەم زانای کۆمپیوتەر دادەنرێت کە تۆماری سیستمی ژمارەی دووانی (باینەری، ) کردبێت. 
ساڵی ١٨٢٠، تۆماس دی کۆلمار شۆڕشی پیشەسازی لە بواری ژمێریاری میکانیکی دەست پێکرد کاتێک ئامێری پێوانی ژمێریاری دروست کرد. ئامێرەکەی کۆلمار جێی ئەو متمانەیە بوو کە لە نووسینگە و کۆمپانیاکاندا بەکار دەھات، بە ھۆی ئەوەی توانایەکی فراوانی ژمێریاری لەخۆ دەگرت. ساڵی ١٨٢٢، چارڵز باباج یەکەمین بژمێری میکانیکی ئۆتۆماتیکی دروست کرد کە ناوی لێنرا مەکینەی جیاوازییەکان. لە ساڵی ١٨٣٤ جارێکی تر باباج ئامێرێکی بژمێری دروست کرد بە ناوی مەکینەی شیکارکردن کە قەبارەی گەورە بوو. ئامێرەکەی باباج بەپێی خوازی بەکارھێنەر گۆڕانکاری تێدا دەکرا بۆ ئەنجامدانی ژمێریاری.
یەکەمین پڕۆگرامی کۆمپیوتەر لەلایەن ئادا لۆڤیلەیسەوە دروست کراوە کاتێک ئەلگۆریتمێکی دانا بۆ ھەژمارکردنی ژمارەکانی بێرنۆڵی.
لە ناوەڕاستی ساڵەکانی ١٩٤٠ توانای ئەم ئامێرە ژمێریارییانە بەھێزتر بوو و بۆ یەکەمین جار ناویان لێنرا کۆمپیوتەر، کە پێشتر ئەو ناوە تەنھا بۆ مرۆڤ بووە و لەو کارمەندانە دەنرا کە کاری ژمێریاری و پشکنینی حیسابەکانیان دەکرد. گرنگترین کۆمپانیاکانی کۆمپیوتەر ناوی «IBM»ە و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا دامەزراوە. لەو کاتەدا، کۆمپیوتەرەکان بە شێوەیەکی سەرەتایی کاریان دەکرد و زۆرجار لە ئەگەری بوونی ھەڵە لە نووسینی بەکارھێنەرەوە لە کار دەوەستان، کە ئەمەش وای لە بەکارھێنەر دەکرد ناچار بێت دووبارە لە سەرەتاوە دەست پێبکاتەوە. سەرەتای مامەڵەکردن لەگەڵ بەشی زانستی کۆمپیوتەر وەک بوارێکی ئەکادیمی لە ساڵی ١٩٥٠ەکان بووە بە ڕابەرایەتی کۆمپانیای «IBM» کە لە زانکۆی کامبریج بەشێکی بۆ زانستی کۆمپیوتەر تەرخان کردووە. لە ھەمان کاتدا، کۆمپیوتەر سوودەکانی فراوانتر کردووە بۆ بواری جیا و دەرئەنجام، زانایان لەوە گەیشتن کە کۆمپیوتەر سوودی تر جگە لە ژمێریاری دەبەخشێت.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:زانستی بەکاربراو
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:زانستی شێوەیی
پۆل:کۆمپیوتەرەکان
پۆل:ئەندازیاریی کارەبا
شلە

[وێنۆک|[ئاو یەکێکە لە شلەکان]]

**شلە** یەکێک لە دۆخەکانی ماددەیە. ئەم دۆخە بەم شێوەیە کە تێیدا ماددە شێوەیەکی تایبەتی نییە و زۆر شل و شاوە.

## پەڕاوێز

پۆل:شلەکان
پۆل:دۆخەکانی ماددە
پۆل:قەبارە
میکانیکی کوانتۆم

وێنۆک|upright=1.3|چەپ
**میکانیکی کوانتۆم** یان **میکانیکی پەرەمە** لقێکە لە زانستی فیزیای نوێ کە باس لە تەنۆلکە بچوکەکان دەکات کە قەبارەکەیان بەقەدەر گەردیلەیەکە و کاریگەریەکانی کوانتەم لە ١٠ نانۆ بەرەوخوار دەست پێدەکات. میکانیکی کوانتەم لقێکی نوێی فیزیایەکە لە سەدەی بیست سەریھەڵدا و چەندین فیزیایی بەناوبانگی وەک ماکس پلانک و ئەنیشتاین، شڕۆدینگەر، ھایزێنبێرگ، دیراک، نێلز بۆڕ و ھتد دەستێکی باڵایان ھەبوو لەم بیردۆزە.

## مێژوو
سەرەتای سەرھەڵدانی ئەم بیردۆزە بۆ سەرەتای سەدەی بیست دەگەڕێتەوە. کاتێک لە کۆتایی سەدەی نۆزدە فیزیای کلاسیک نەیتوانی ڕاڤەی چەند دیاردەیەکی فیزیایی بکات (وەک تیشک دانەوەی تەنی ڕەش) زانایان بیریان لە جێگرەوەیەک کردەوە.
ماکس پلانک توانی بە شێوەی تاقیکردنەوە بگات بە ھاوکێشەیەک کە بە تەواوی تەریب بوو لەگەڵ داتا تاقیگەییەکان. بەڵام ھاوکۆلکەیەک لە ھاوکێشەکەی دا بوو کە پێویستی بە ڕاڤە کردن بوو لەڕێی ماتماتیکیەوە. لە کۆتایی دا ئەم ھاوکۆلکەیە ناوی لێنرا بە نەگۆڕی پلانک. یەکێک لەم شتە جیاوازانەی کە پلانک لە ڕاڤە ماتماتیکیەکەی دا بانگەشەی بۆ دەکرد ئەوە بوو کە تەنانەت ووزەی دەردراو بەشێوە شەپۆلی کارۆموگناتیسی لەلایەن تەنی ڕەشەوە لە یەکەی یەکپارچە پێک ھاتوە کە پێی دەگوترێ کوانتا (Quanta). دواتر بەسود وەرگرتن لەم بیردۆزە نوێیە ئەڵبێرت ئەنیشتاین لە ساڵی ١٩٠٥ توانی ڕاڤەی ماتماتیکی بۆ دیاردەی کارۆڕوناکی (photoelectric effect) بکات. کوانتای ڕووناکیش ناوی لێنرا فۆتۆن.
دواتر لە ڕێی ھەندێ تاقیکردنەوەی تر و سود وەرگرتن لە بیردۆزی کوانتەم چەندین نەھێنی تر دۆزرانەوە. بۆ نمونە پەیکەری گەردی و پێکھاتەکانی و چەندین سیفاتی نوێی ئەلێکتڕۆن و پڕۆتۆن و نیۆتڕۆن دۆزرانەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:میکانیکی کوانتۆم
پۆل:میکانیکی کوانتەم
ڕێژەییی گشتی

وێنۆک|وێنەیەک کە تێیدا زەوی تۆڕی ٤ ڕەھەندی ئەچەمێنێتەوە بە دەوری خۆیدا.

**ڕێژەیی گشتی** () تیۆرێکی ئەندازیارییە لەبارەی ڕاکێشان، کە لە ساڵی ١٩١٦ لە لایەن ئەلبێرت ئەنشتاینەوە بڵاو کراوەتەوە. دەقی بیردۆزەکە گوزارشت ئەکات لەوەی چەمانەوەی تۆڕی کاتجێ بە دەوری ھەسارە و ئەستێرەکان بریتییە لە کێشکردن، چەمانەوەی تۆڕی کاتجێ بە دەوری تەنێکدا بەھۆی کاریگەری تەنەکەیە لەسەر تۆڕەکە واتە تەنەکە تۆڕەکە ئەچەمێنێتەوە بە دەوری خۆیدا بەھۆی بارستاییەکەیەوە، ئەو تۆڕە دەچەمێتەوە بە دەوری ھەموو ھەسارەیەکدا لە گەردووندا. ئەنشتاین وەک ھێزێک پێناسەی کێشکردنی نەکردووە بەڵکوو ناساندویەتی وەک کارلێکێک لە نێوان تۆڕەکە و ھەسارەکە، ئایزک نیوتن سەبارەت بە ھێزی کێشکردن ئەیگوت ھەر تەنێک لە گەردووندا بەھۆی ھێزێکی کاریگەری سروشتییەوە تەنێکی دیکە ڕائەکێشێت بۆ لای خۆی، ئەم لێکدانەوەیە پەسەنکرا و بە (ھێزی ڕاکێشانی گەردوونیی نیوتنیی) ناسرا بە ئینگلیزی (Newtonian cosmic gravitational force) ھەردوو تیۆرەکە لێکدانەوەیەکی گونجاویان ھەیە بۆ کێشکردن بەڵام ئەوەی جودایان ئەکاتەوە ئەوەیە ئەو ھێزە ڕاکێشەی نیوتن باسی ئەکات لە بوارە لاوازەکاندا کار ئەکات بەڵام ئەوەی کە ئاینشتاین باسی ئەکات لە بوارە بەھێزەکاندا کار ئەکات.

## سەرچاوەکان

لە ڤیدیۆی بەڵگەنامەییەوە وەرگیردراوە
وە لە وتاری ڕێژەیی گشتی (general relativity) لە ویکیپیدیای ئینگلیزی کەمێک زانیاری بە دەستھێنراوە، بەڵام بە زۆری لە ڤیدیۆی بەڵگەنامەییەوە زانیاری وەرگیردراوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەلبێرت ئاینشتاین
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:ڕێژەییی گشتی
ژمارەی ئاوێتە

[وێنۆک|چەپ|دیاگرامی ژمارەیەکی ئاوێتە لەسەر [ڕووتەختی ئاوێتە لێرەدا a بەشی ڕاستی و b بەشی خەیاڵی ژمارەی ئاوێتەیە]]
**ژمارەی ئاوێتە** ()، ژمارەیەکە بە شێوەی **** کە  و  ژمارەی ڕاستین و  یەکەی خەیاڵییە بەم شێوەیە کە i^2=-1.

* I_mz=b
* R_ez=a
ھەموو ژمارە ڕاستییەکان دەکرێت بەشێوەی ژمارەیەکی ئاوێتە کە بەشی خەیاڵییەکەی سیفرە بنووسرێن بۆ نموونە ژمارەی ڕاستی a بە شێوەی
a+0i.

کۆمەڵەی ژمارە ئاوێتەکان بە شێوەی  C=\left \{a+ib|a, b\in R, i^2=-1\right \}  پێناسە دەکرێت.
## کردارەکان لەسەر ژمارە ئاوێتەکان
کۆکردنەوە و لێدەرکردنی ژمارە ئاوێتەکان ھاوشێوەی کۆکردنەوە و لێدەرکردنی ئەو بڕە جەبرییانەیە کە چەند تێرمێکی ھاوشێوەی تێدایە. بۆ کۆکردنەوەی ژمارە ئاوێتەکان بەشە ڕاستییەکان بە یەکەوە و بەشە خەیاڵییەکان بە یەکەوە کۆ دەکرێنەوە:

:\,(a + bi) + (c + di) = (a + c) + (b + d)i
:\,(a + bi) - (c + di) = (a - c) + (b - d)i

لێکدانی ژمارە ئاوێتەکان: لێرەدا بەشە خەیالییەکان وەک تێرمە لێکچووەکان سەیر دەکرێن

:\,(a + bi)(c + di) = ac + bci + adi + bd i^2 = (ac - bd) + (bc + ad)i

بە گۆڕینی *i* 2&nbsp;=&nbsp;−1
## شێوە جەمسەرییەکەی ژمارەی ئاوێتە
left|وێنۆک| <math>r(\cos \varphi + i \sin \varphi)</math> یان <math>r e^{i\varphi}</math> بریتییە لە شێوەی جەمسەری ئەو خاڵەی لە وێنەکەدا دیاری کراوە.
شێوە جەمسەریەکەی ژمارەی ئاوێتەی  بریتییە لە z = r e^{i \varphi}\, کاتێک 
\textstyle r=|z|=\sqrt{x^2+y^2}\,
و
\tan(\varphi) = \frac{y}{x} \,

### لێکدان و دابەشکردن
چەپ|وێنۆک|
:<math>(2+i)(3+i)=5+5i. \,</math>
لێکدان و دابەشکردنی ژمارە ئاوێتەکان لە شێوەی جەمسەریدا سادەترە لە شێوەی دیکارتی، بۆ دوو ژمارەی ئاوێتە وەکوو

 و 

بە بەکارھێنانی ڕێژە سێگۆشەییەکان:

: \cos(a)\cos(b) - \sin(a)\sin(b) = \cos(a + b)
: \cos(a)\sin(b) + \sin(a)\cos(b) = \sin(a + b)

لێکدانی دوو ژمارەی ئاوێتە لە شێوەی جەمسەریدا بەم شێوەیە:

:z_1 z_2 = r_1 r_2 (\cos(\varphi_1 + \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 + \varphi_2)).\,

بە ھەمان شێوە دابەشکردنی دوو ژمارەی ئاوێتە لە شێوەی جەمسەریدا بریتییە لە:

:\frac{z_1}{ z_2} = \frac{r_1}{ r_2} \left(\cos(\varphi_1 - \varphi_2) + i \sin(\varphi_1 - \varphi_2)\right).

## مەیدانی ژمارە ئاوێتەکان
ژمارە ئاوێتەکان دەتوانرێت بە شێوەی جووتەڕێکخراوێک وەکوو (a, b) لە ژمارە ڕاستەقینەکان دیاری بکرێن، لەم بارەدا دوو کرداری کۆکردنەوە و لێکدان بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:(a,b) + (c,d) = (a + c,b + d) \,
:(a,b) \cdot (c,d) = (ac - bd,bc + ad). \,

ژمارە ئاوێتەکان مەیدان یان بوارێک دروست دەکەن، پێی دەوترێت مەیدانی ئاوێتە و بە **C** ھێما دەکرێت.

## ڕووتەختی ئاوێتە

ڕووتەختی ئاوێتە دیاگرامێکی ئەندازەیییە بۆ نواندنی ژمارە ئاوێتەکان بەکار دێت.
## ڕەگی nـەمی ژمارە ئاوێتەکان
وا دابنێ n ژمارەیەکی سروشتی بێت، بە ژمارەی ئاوێتەی Z ڕەگی nـەمی ژمارەی ئاوێتەی Z0 دەوترێت ئەگەر:

z = z_0^{1/n}

## ئەمانەش ببینە
*ئاوەڵی ژمارەی ئاوێتە
## پەراوێزەکان

ژمارە ئاوێتەکان
پۆل:شیکاریی ئاوێتە
گۆڕەپان و مەیدان

وێنۆک|وێنەی یاریگایێکی تایبەت بە گۆڕەپان و مەیدان

**گۆڕەپان و مەیدان** کۆمەڵە وەرزشێکە کە پێویستی بە مەهارەتی ڕاکردن، بازدان و فڕەدان هەیە.

## گۆڕەپان
گۆڕەپان:Tracks: گشت جۆرەکانی ڕاکردنەکان دەگرێتەوە:

١-**ڕاکرندنی ماوە کورتەکان**: خۆی کە لە سێ جۆری ڕاکنی سەرەکی هەن. ١٠٠م، ٢٠٠م، ٤٠٠م، ١٠٠م بەربەست بۆ ئافرەتان، ١١٠م بەربەست بۆ پیاوان، ٢*١٠٠ پۆستە، ٤٠٠م بەربەست بۆ پیاوان و ئافرەتان.

٢-**ڕاکردنی ماوە مامناوەندییەکان**:بریتین لە ڕاکردنەکانی؛٨٠٠م، ١٥٠٠م، ٤*٤٠٠م پۆستە،

٣-**ڕاکردنە ماوە درێژەکان**: ٣٠٠٠م، ٥٠٠٠م، ٣٠٠٠م بەربەست، ١٠٠٠٠م ڕاکردنی دەوروبەر، ڕاکردنی (٤٢.١٩٥)کیلۆ مەتری (ماراسۆن).

## مەیدان
مەیدان؛Field: دەکرێت بە دوو بەشی سەرەکی:

١-**هاویشتن**:دەکرێت بە جوار جۆر:

*هەڵدانی قورسایی.
*هاوێشتنی ساپ.
*هاوێشتنی ڕم.
*هاوێشتنی چەکوش.

٢-**بازدان**: 
دەکرێت بە جوار جۆر:

*یەک باز.
*سێ باز.
*بازدانی بەرز.
*بەزدان بەدار.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان

پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان
ھونەری جەنگی

وێنۆک

**هونەری ڕەزمی** کۆمەڵێک شێوەی شەڕکردنن کە بە شێوازێکی کلاسیک بۆ سڵامەتی، بەرگری لە خود و پێشبڕکێ بە کار دێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان
پۆل:ھونەرە جەنگییەکان
گەو (کایە)

وێنۆک

**گەو** کایەیێکی زۆر کۆنە کە دوو کەسییە و ئامانجی کایەکردنەکەی دایر کردنی بەشێکی زۆرتر لە تەختەی کایەکەیە.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:وەرزشە تاکەکەسییەکان
پۆل:کایە ژاپۆنییەکان
پۆل:کایە تەختەیییەکان
نیمچەگەیەنەر

**نیمچەگەیەنەر** ماددەیەکە لە باری ئاساییدا نەگەیەنەرە، بەڵام لەگەڵ زیادکردنی هەندێک ناخالسی تا ڕادەیەک دەتوانێت گەیەنەر بێت.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:نیمچەگەیەنەرەکان
ڤاکیووم

وێنۆک|پۆمپیک بۆ پیشاندانی ڤاکیووم

**ڤاکیووم** یان **هڵۆڵه** شوێن یان فەزایەکە کە لە هەر ماددەیەک خاڵییە و هیچی تێدا نییە.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گازەکان
پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
پۆل:بۆشایی
پۆل:وشە و دەستەواژە لاتینییەکان
دەخڵ

وێنۆک|سێریاڵەکان و بەرهەمەکانیان

**دەخڵ** یان **خەلە** بە چەندین ڕووەک لە بنەماڵەی گەنمان دەگوترێت کە ژیانی یەک ساڵەیان هەیە و زۆر جار بۆ خۆراک کەڵکیان لێ وەردەگیردرێت.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
چاودار

وێنۆک|چاودار

**چاودار** ڕوەکێکە لە گەنمان کە کەڵکی خۆراکی لێ وەرناگیردرێت.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دەخڵەکان
پۆل:ئالیکەکان
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
سۆرگوم

وێنۆک|سۆرگوم

**سۆرگوم** ڕوەکێکە لە بنەماڵەی دەخڵەکان کە وەکوو گەنمەشامی وایە و کەڵکی خۆراکی ھەیە.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:دەخڵەکان
پۆل:ئالیکەکان
پۆل:تفاقەکان
بوندوق

وێنۆک

**بوندوق** بە میوەگەلێک دەوترێت کە تۆێکڵێکی زۆر ڕەقیان هەیە.

## پەڕاوێزەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان
جەبر

[چەپ|200px|وێنۆک|وێنەی پەڕەیەک لە کتێبی ([جەبر و موقابەلە|الجبر المقابلة) لە نووسینی خەواریزمی]]
 
**جەبر** لقێکە لە زانستی بیرکاری،  لەگەڵ بیردۆزی ژمارە، ئەندازە و شیکاری. وشەی جەبر لەلایەن زانای بیرکاری خەواریزمیەوە بەکارھاتوە و لە زمانی عەرەبیدا بە مانای کۆکردنەوەی پارچەکان دێت. جەبر بریتیە لە تێگەشتن لە ھێما بیرکاریەکان و یاساکانی بەکارھێنانی ئەم ھێمانە. کەوابێ ئەکرێ بڵێین ڕیشاڵێکی بەستنەوەی تەواوی بەشەکانی بیرکاریە. بە بنەڕەتیترین بەشەکانی جەبر، دەوترێت جەبری سەرەتایی، و بە بەشە پەتییەکانی جەبر دەوترێ جەبری پەتی یان جەبری مۆدێرن. جەبری سەرەتایی لە بەکارھێنانی ئەبسترەکتەکاندا جیاوازە لەگەڵ ژمێرە، لە جەبری سەرەتاییدا ھێما نەزانراوەکان لەجیاتی ژمارەکان یان ھەندێک لە بەھا نەزانراوەکان بەکار دەھێنرێن. 
## لقەکانی جەبر
* جەبری سەرەتایی
* جەبری پەتی
* جەبری ھێڵی

## پەڕاوێز

پۆل:جەبر
بلووز

وێنۆک

**بلوز** جۆرێک لە مۆسیقایە کە گۆرانی و سروودەکانی ڕەشپێستەکانی ئەمریکاوە هاتووە.

## پەڕاوێز

پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
پۆل:مێژووی ئەفریقی-ئەمریکی
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
مۆسیقای ڕۆک

وێنۆک
**ڕۆک** جۆرێک لە مۆسیقایە کە لە ناوەڕاستی ١٩٥٠وە دامەزراوە، کە باس لە ئازار و خەفەت دەکات و وشەکانی لە ڕووی واتاوە ھەستیارن بەڵام لە ڕووی ئاوازەوە بڕێک ھەژارە چونکە زۆر لە ڕەخنەگران ئەمەیان وتووە، ئەو کەسانەی کە مۆسیقاکە لێدەدەن شێوەی جل و بەرگیان ڕەنگی تۆخە یان شتی ڕەش لەبەر دەکەن پانتۆڵ و قەمیسی یان تی شێرتی تەسک لەبەر دەکەن کە زۆرێک لە جلەکانیان دڕاون یان کراوەن و لە سەریان وشەی گۆرانییە بەناوبانگەکانی گۆرانی ڕۆکی لێ نووسراوە لەگەڵ جۆرەھا زینەی سەیر بۆ خۆ ڕازاندنەوە
ڕۆک چەند لقێکی لێ دەبێتەوە، وەک: (ڕۆک ئێند ڕۆڵ، ھاڕد ڕۆک، بلووز، گۆسپێڵ، جاز، جەمپ بلووز، فۆڵک، سوینگ)

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆسیقای ڕۆک
پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:چاندی بریتانی
پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقایی بریتانی
پۆل:پیشەسازیی مۆسیقا
ساوەر

وێنۆک|ساوار
**ساوەر** یان **ساوار** جۆرێک دەخڵی خۆراکییە و لە بەدەستاڕکردنی گەنمی کوڵاو دروست دەبێت.
ساوار بە زۆری لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرهەمدەهێنرێت بە دووەم سەرەکیترین خۆراکی دانیشتوان دادەنرێت کە لەدوای برنجەوە دێت.

## ماددە خۆراکیەکانی
*لە ۱۰۰ گرام ساوەر:
**وزە: ١٥٠٠کیلۆجول
**ڕیشاڵەکان: ۸ گم
**پرۆتین: ۳ گم
**کاربۆھیدرات: ۱٦ گم کە تێیدا ۰.۸ گم شەکرە
**چەوری: ١.٧٥ گم کە تێیدا ۰.۲ گم چەوری ناتێرە

## سەرچاوەکان

*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:گەنم
پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:چێشتی ئاشووری
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:چێشتی ئیسرائیلی
پۆل:چێشتی شامی
فولیرین

**فولیرین** (ئینگلیزی: Fullerene) شێوەیەکی ڕەسەنی کاربۆنە، ماددەیەکی ڕەقی ڕەنگ تێرە، لە گەردیلەی کاربۆن پێک ھاتووە، بەشێوەی قەفەزی خڕ ڕیزکراوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فولیرینەکان
کۆمەڵەی فرمانی

**کۆمەڵەی فرمانی** یان **کۆمەڵەی کارا** (ئینگلیزی: Functional group) گەردیلە یان کۆمەڵە گەردیلەیەکە، بەرپرسی ڕەوشە جۆرییەکانی ئاوێتەی ئەندامییە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
پۆل:کیمیای ئەندامی
ڤەلکاندن

**ڤەلکاندن** یان **سەختاندن** (ئینگلیزی: Vulcanization) کردەیەکی پێکداچوونی نێوان گەردەکانی پۆلی ئایزۆپرینی تەنیشت یەکن، کە لە کاتی گەرمکردنی گەردەکان لەگەڵ گەردیلەکانی گۆگرددا ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
ئەدۆنیس

**ئەدۆنیس** یان **ئادۆنیس** (بە یۆنانی: Ἄδωνις) لە ئەفسانەی یۆنانیدا کوڕێکی جوانخاس بوو کە وەکوو خوای جوانی و ئارەزوو دەناسرێ. ئەو خۆشەویستی ئافرۆدیت ماخۆی جوانی و خۆشەویستی بوو. ئەدۆنیس بە دەستی ئارێس خودای جەنگ کوژرا. حیماسەی **ئادۆنە**ی مارینی ھەڵبەستوانی ئیتالیایی لە ڕاستیدا ئیشارە بە ئەدۆنیسی یۆنان دەکا.

## سەرچاوە
* ویکیی ئینگلیزی: ئابی ٢٠١٤
* Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA.

پۆل:میتۆلۆژیای یۆنانی
ئەدۆنێ

**حیماسەی ئەدۆنێ** () یەکێ لە گرنگترین شێعرەکانی وێژەی ئیتالیایە کە بە قەڵەمی شاعیری ئیتالیایی جامباتیستا مارینۆ نووسراوە و یەکەم جار لە ساڵی ١٦٢٣دا لە پاریسدا بڵاو کراوتەوە. ئەم شێعرە سەبارەت بە عەشقی ئەدۆنیس و ڤێنووس نووسراوە. ئەدۆنێ کوڕێکی زۆر جوانخاس و خۆشەویستی ئافرۆدیت یان ڤێنووس ماخۆی جوانییە. هەروەها سەرۆکی دەستەیەک جەردەش حەزی لە ئەدۆنەیە. تەنانەت حەیوانەکانیش مەستی جوانیی ئەو کوڕە دەبن، بە جۆرێ کە لە ئاخرەوە بە دەستی بەرازێک دەکوژرێ کە دەیەوێ لەگەڵی عەشقبازی بکات. ئەم شێعرە پڕە لە دیمەن و دەستەواژەی ئیرۆتیک.

## سەرچاوە
* Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA.
* ویکیی ئیتالیایی: ئابی ٢٠١٤

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:میتۆلۆژیای ڕۆمی
ڕێگەی

وێنۆک|بۆب مارلی
**رێگەی** جۆرێک لە مۆسیقایە کە لە دەیەی ٦٠ی سەدەی ٢٠ی زایینی لە وڵاتی جامایکا پەیدا بووە.

## پەڕاوێز

پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
جاز

وێنۆک

**بلوز** جۆرێک لە مۆسیقایە کە گۆرانی و سروودەکانی ڕەشپێستەکانی ئەمریکاوە هاتووە.
## پەڕاوێز

پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
پۆل:مێژووی ئەفریقی-ئەمریکی
پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئەمریکا
پۆل:جاز
ھەفت تەن

**ھەفتەن** یان **ھەفت تەن** ھەفت کەسایەتیی گەورەی یارسانن کە بە باوەڕی یارسانیەکان ھەفت فریشتەی پاکن کە لە ھەر دەورەی ڕاستیدا لە جەستەی ھەفت کەسایەتی سوڕانەوەیان کردووە. لە سەردەمی سوڵتان سەھاک ئەم ھەفت فریشتە لە جەستەی ھەفت یاری سوڵتان بە ناوەکانی پیر بنیامین٬ داو کەوسوار٬ پیر مووسی٬ مستەفا داوان٬ ڕەزبار٬ شائیبراھیم و بابەیادیگار سوڕاونەتەوە.

## باوەرەکانی یارسان
ھەفت تەن لە باوەری یارسان لە جەوھەری خوان. ئەوانە پارێزکەرانی ئاسمان و مانگ و خۆر و ئەستێرەکان و با و ھەوا و زەوی و ئاو و گیا و ئاگر و کانزان. ھەفت تەن لە سەردەمانی دێرین لە جەستەی پێغەمبەرەکان و مرۆڤە ھەلبژاردەکان سوڕانەوەیان کردووە و خەڵکیان بەرەو پاکی و ڕاستی ڕینمونی کردووە. لە بیر و باوەری یارسانیەکان ھەفت تەن بە دەوری یەک خاڵ دەگەڕێنەوە و لە دەورەی سوڵتان سەھاکدا ئەو خاڵە سوڵتان بووە.

## ھەفت تەن لە سەردەمی سوڵتان سەھاک
لە سەردەمی سوڵتان سەھاک ھەفت تەن لە جەستەی پیر بنیامین٬ داو کەوسوار٬ پیر مووسی٬ مستەفا داوان٬ ڕەزبار٬ شائیبراھیم و بابەیادیگار سوڕانەوەیان کردووە. بە چوار کەسی ھەوەڵ چوار فریشتە دەڵێن. ڕەزباریش دایکی سوڵتان بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارسان
عاتیف یەڵماز

**عاتیف یەڵماز باتیبەکی** (لە کوردیی کرمانجی: Atîf Yîlmaz Batîbekî)٬ (٩ی کانوونی یەکەم ١٩٢٥ لە مێرسین - ٥ی ئایار ٢٠٠٦ لە ئەستەمبوڵ) دەرھێنەر٬ نووسەر و ئەکتەرێکی بەناوبانگی کوردی باکووری کوردستان بوو. ئەو ھەروەھا لەگەڵ ١١٩ فیلمێک کە درۆست کردووە لە سینەمای تورکیا ئەفسەنەیەک دێت بە ئەژمار. عاتیف یەڵماز ھەروەھا لە سڵی ١٩٥١ بەرھەم ھێنەری ٢٨ فیلم و نووسەری فیلمنامەی ٥٣ فیلمیش بووە. ئەو لە ھەموو چەرخەکانی سینەمای تورکیە چالاکیی کردووە. ئەگەرچە ژمار فیلمەکانی عاتیف یەڵماز زۆرە٬ بەڵام زۆربەیان فیلمەکانی بەکەیفیەتن و پەیامێکیان تیدایە.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
پۆل:سیناریۆنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە تورکیا
پۆل:کوردەکانی تورکیا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی تورک
پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
کاردانەوەی خستنەسەر

**کاردانەوەی خستنەسەر** (ئینگلیزی: Addition reaction) کاردانەوەیەکە، گەردیلە یان گەردێکی تێدا دەخرێتە سەر گەردیلەیەکی تر.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:کاردانەوەکانی خستنەسەر
پۆل:میکانیزمەکانی کاردانەوە
کاردانەوەی پێچەوانە

**کاردانەوەی پێچەوانە** (ئینگلیزی: Reversible reaction) کاردانەوەیەکی کیمیایییە، بەرھەمھاتووەکان تێیدا کارلێک دەکەنەوە بۆ پێکھێنانەوەی کارلێککردووە بنەڕەتییەکان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:کیمیای فیزیکی
کاردانەوەی خەستبوونەوە

**کاردانەوەی خەستبوونەوە** (ئینگلیزی: Condensation reaction) کاردانەوەیەکی کیمیایییە، کە تێیدا دوو گەرد یان بەشەکانی گەردێک پێکەوە یەک دەگرن، بە لابردنی گەردێکی بچووکی وەکوو ئاو.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:کاردانەوەکانی خەستبوونەوە
حەسەنوویییەکان

**حەسەنوویییەکان** خانەدانێکی کوردی یارسان بوو کە لە ساڵانی ٩٦١ ھەتا ١٠١٥ لە ناوچەی دینەوەر (لە باکووری ڕۆژھەڵاتی کرماشان) دامەزرا و دەسەڵاتداریی ناوچەیەک لە ڕۆژاوای ئێران ھەتا باکووری مێزۆپۆتامیا بووە. دامەزرێنەری ئەم میرنشینە کەسێک بووە بە ناوی ئەوڵفەوارسی حەسەنوویە، کە لە ھۆزی کوردی بەرزیکانی بووە. ئەو بە پیرۆزمەندی بەرگریی شالان کوڕی موسافیر حاکیمی بوەیھیی ھەمەدان و ئیبن ئەلعەمید وەزیری بوەیھییەکانی بەجەر کرد و لە ساڵی ٩٧٠ لەگەڵ ئیبن ئەلعەمید ساچاو و بەھۆی ئەمە حەکوومەتە سەربەخۆیەکەی دەوامی ھێنا. حەسەنوویە لە ساڵی ٩٧٩ لە گوندی سەرمای لە نزیکی شاری ھەرسین لە باشووری بێستووندا کۆچی دوایی کرد.

بە دوای مردنی حەسەنوویە لە سەری جێنشینیی ئەو لە نێوی کوڕەکانی بوو بە شەڕ و پێکدادان. دەستەژیکردنی موئەییەدۆددەوڵە بوو بە سەبەبی داشکانی فەخرەددەوڵە یەکێک لە کۆڕەکانی حەسەنوویە. بەدر کوڕی حەسەنوویە (ھەروەھا ناسراو بە ئەوڵنەجم و ناسرەددەوڵە) بوو بە ڕێبەری کوردەکانی بەرزیکانی و شازایەنشینیش بوو بە یەکێک لە ڤسالەکانی بوەیھییەکان. لە سەردەمی بەدر، حەسەنوویییەکان وڵاتەکانی دێکە وەکوو شاپوورخواست، دینەوەر، نەھاوەند، ئەسەیاوا، ورووگڕ، ئەھواز، ئیلام، حوڵوان و شارەزوور (کەرکووک)یشیان گرت.

لە دەوروبەری ساڵی ١٠٠٦ شەڕێک لە ناوینی حەسەنوویییەکان و تایفەی کوردی بەنی عەییاران بوو و لە ساڵی ١٠١٤ بەدر لە ئەم شەڕانە کوژرا. لە ئەنجام شازایەنشین لە ئەم شەڕەکان بە دەستی ئەوڵشەوک ڕێبەری بەنی عەییاران داگێڕدرا، بەڵام حکۆمەتی حەسەنوویییەکان ھەتا ھەڵمەتی ئیبراھیم ئینالی سەلجۆقی لە ساڵی ١٠٤٧ لە گوندی سەرمای بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانەدانە کوردییەکان
پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
پۆل:مێژووی پارێزگای ئیلام
پۆل:مێژووی پارێزگای خووزستان
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە
پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی
کاردانەوەی گۆڕینەوە

**کاردانەوەی گۆڕینەوە** (بە ئینگلیزی: Substitution reaction) کاردانەوەیەکی کیمیایییە، گەردیلەیەک یان زۆرتری گەردیلەکانی گەردێکی تێدا دەگۆڕێت، بە گەردیلە یان کۆمەڵە گەردیلەیەکی تر.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:کاردانەوەکانی گۆڕینەوە
کاردانەوەی زنجیرەیی

**کاردانەوەی زنجیرەیی** (ئینگلیزی: Chain reaction) کاردانەوەیەکی کیمیایییە، ئەو ماددەیەی کە کاردانەوەکەی پێ دەست پێدەکات، ھەر خۆی یەکێکە لە بەرھەمەکانی و، دەتوانێت کاردانەوەیەکی تری نوێ دەست پێ بکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
پۆل:ھۆدارێتی
کاتۆد

**کاسۆد** (ئینگلیزی: Cathode) ئەو جەمسەرەیە، کە کردەی لێکردنەوەی تێدا ڕوودەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جەمسەرەکان
کیتۆن

وێنۆک|کۆمەڵەی کیتۆن

**کیتۆن** (ئینگلیزی: Ketone) ئاوێتەیەکی ئەندامییە، کۆمەڵەیەکی کاربۆنیلی تێدایە، کە بەستراوە بە دوو کۆمەڵەی ئەلکیلەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کۆمەڵە فرمانییەکان
پۆل:کیتۆنەکان
کیمیای کارەبایی

**کارۆکیمیایی** (ئینگلیزی: Electrochemistry) لقێکی کیمیایە، ڕەفتار لەگەڵ کارپێکردنەکانی کاردانەوەکانی ئۆکسان و لێکردنەوە دەکات، کە پەیوەستن بە کارەباوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای کارەبایی
پۆل:کیمیای فیزیکی
ئالکیل

**ئالکیل** (ئینگلیزی: Alkyl) کۆمەڵە گەردیلەیەکە، لە لابردی یەکێک لە گەردیلە ھایدرۆجینەکانی گەردی ئەلکان پێک دێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:کۆمەڵەکانی ئالکیل
کاردانەوەی لابردن

**کاردانەوەی لابردن** (ئینگلیزی: Elimination reaction) کاردانەوەیەکی کیمیایییە، گەردێکی سادەی وەکوو ئاو یان ئەمۆنیا، لە گەردیلە کاربۆنە دراوسێیەکانی گەردێکی ئەندامی لادەبێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:کاردانەوەکانی لابردن
پۆل:میکانیزمەکانی کاردانەوە
ئامیۆترۆفیک لاتێرال سکلێرۆزیس

**ئامیۆترۆفیک لاتێرال سکلێرۆزیس** یان **ئەی. ئێل. ئێس.** نەخۆشییەکە کە دەبێتە ھۆی جەمامی ماسوولکەکان، لاواز بوون و لەناوچوونی ماسوولکەکان، دژواری لە کاتی قسەکردن، ھەناسەدان و خۆراک خواردن لە کەسایەتییە ھەرە بەناوبانگەکان کا تووشی ئم نەخۆشییە ھاتووە ستیڤن ھۆکینگ ی زانای بەناوبانگی فیزیایە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نەخۆشییە دەگمەنەکان
کارتیاکەری ناوکی

وێنۆک

**کارتیاکەری ناوکی** (ئینگلیزی: Nuclear reactor) دەزگایەکە، کارلێکە زنجیرەیییەکانی کەرتبوونە دابینکراوەکان بەکاردێنێت، بۆ بەرھەمھێنانی وزە و ناوکیدی تیشکن.

## زاراوەناسی
لە کاتی توێژینەوە ئەتۆمییەکانی سەرەتای چلەکانی سەدەی ڕابردوو، دەستەواژەی "کۆمەڵە ئەتۆمی" (atomic pile) بۆ هەر کۆبوونەوەیەکی ماددە بەکارهاتبوو کە یۆرانیۆم و هەوڵدان بۆ زیادبوونی نێوترۆنەکانی لەخۆ دەگرت، لەوانەش ئەو زۆربەیەی کە لە ئاستی نائەزموونی (subcritical) دابوون.

دوای ئەوەی "Chicago Pile-1" کارلێکی زنجیرەیی خۆبژێوی سەلماند، زاراوەی "ڕاکتەر" (reactor) زیاتر باو بوو.

دەستەواژەکانی "کۆمەڵە ئەتۆمی" (nuclear pile) و "ڕاکتەری ئەتۆمی" (atomic reactor) بە هەمان شێوە باو بوون.  

"ڕاکتەری ئەتۆمی" (Nuclear reactor) زیاتر بۆ ئاماژەکردن بە ڕاکتەری ناوکیی لەتبوون (nuclear fission reactor) بەکاردێت.

هەروەها دەکرێت ئاماژە بێت بۆ ڕاکتەری یەکگرتنی ناوکی، کە تا ئێستا تەنها ئەو سیستەمانەی لێ دروست کراوە کە بەرهەمەکەیان لە خوار بڕی وزەی بەکاربراوەوەیە (واتە وزەی پوختی نەرێنییان هەیە).

مۆلیدە کارەباییە گەرمی-تیشکدەرەکان (RTGs) و یەکە گەرمکەرەوە تیشکدەرەکان، هەرچەندە وزە لە کارلێکەکانی شیبوونەوەی ناوکییەوە وەردەگرن، بەڵام وەک ڕاکتەری ناوکی ناویان نابرێت چونکە کارلێکی دەستکرد (هاندراو) دروست ناکەن.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:گۆڕانی وزە
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تەکنۆلۆژیای ناوکی
کیمیای جووڵەیی

**کیمیای جووڵەیی** یان **جووڵەکیمیا** (ئینگلیزی: Chemical kinetics) لقێکی کیمیایە، بایەخ بە خوێندن و لێکۆڵینەوەی خێراییی کاردانەوە و ڕێبازەکانی دەدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
گرافیت

وێنۆک
وێنۆک|پێنووسی گرافیت

**گرافیت** (ئینگلیزی: Graphite) یەکێکە لە شێوە ڕەسەنەکانی کاربۆن، ماددەیەکی بلووریی ڕەشی خاو و، بەرکەوتساف و، کارەباگەیەنە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شێوەکانی کاربۆن
گیراوەی ڕێکخەر

**گیراوەی ڕێکخەر** (ئینگلیزی: Buffer solution) گیراوەیەکە، بەرھەڵستی گۆڕانی پی ئێچ دەکات، لە کاتی تێکردنی بڕێکی کەمی ترشێک یان تفتێک.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ترش-تفت
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:ڕێکخەرەکان
گەرمیی سووتان

**گەرمیی سووتان** (ئینگلیزی: Heat of combustion) وزەی بە شێوەی گەرمی دەرپەڕیوە، لە کاتی تەواو سووتانی بڕێکی دیاریکراوی ماددەیەکدا، لە پەستان یان قەبارەیەکی جێگیردا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:سووتەمەنییەکان
پۆل:کیمیای گەرمی
پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:سووتان
پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:تایبەتمەندی گەرمی داینامیکی
گەرمی

لە تێرمۆدینامیک، **گەرمی** وزەی گوازراوەیە لە شتێکەوە بۆ شتێک یان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، لە درێژەی کارلێکردنە گەرمییەکان. گواستنەوەی گەرمی لە ڕێگای جۆراوجۆر وەکوو: توانای گەیاندنی گرمی، تیشکدان، دیاریدە، لێکخشان، ڕوو دەدا. گەرمی یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی سیستم یان شتێک نییە، بەڵکوو زۆرتر پەیوەندی بە جۆرێک کردەوە ھەیە، و لەگەڵ سووڕی گەرمی و گواستنەوەی گەرمی ھاو مانایە.

نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەم، پێشکەوتێکی زۆری لەبارەی چۆنییەتی و ناوەڕۆکی بابەتی گەرمی دەستکەوت، لەبەروەی کۆتایی سەدەی ھەژدەیەم شۆڕشی پیشەسازی لە ئەمریکا و ئەورووپا زیادی کرد.

جەیمز کلێرک ماکسۆل یەکێک لەو زانایانە بوو کە لە کتێبەکەی (تیۆری گەرمی) لە ساڵی ١٨٧١ نووسیویەتی گەرمی پەیوەندی بە جوولەی شتەکان ھەیە و پێڕستی بۆ دانا.

## سیمبۆل و یەکەی گەرمی
* یەکەی گەرمی لە دەزگای SI، ژوولە.
* گەرمی بە سیمبۆلی Q نیشان دەدرێ.

## سەرچاوەکان
## سەرچاوەکان
* 

پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:تێرمۆدینامیک
پۆل:گواستنەوەی گەرمی
پۆل:چەندێتییە فیزیکییەکان
گەرمیی گیراوە

**گەرمیی گیراوە** (ئینگلیزی: Heat of solution) بڕی وزەی دەرپەڕیو یان مژراوە بە شێوەی گەرمی، کاتێک بڕێکی دیاریکراوی تواوەیەک لە توێنەرێکدا دەتوێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گیراوەکان
پۆل:ئێنتالپی
گیراوە

**گیراوە** (ئینگلیزی: Solution) تێکەڵێکی چوونیەکی دوو ماددە یان زۆرترە، کە بە ڕێکووپێکی بە ھەموو بەشەکانی دۆخێکی فیزیاییدا، بڵاوبووەتەوە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:گیراوەکان
پۆل:کیمیای فیزیکی
گیراوەی پێوانەیی

**گیراوەی پێوانەیی** (ئینگلیزی: Standard solution) گیراوەیەکی خەستیی زانراوە.  بە بڕی تواوە لە بڕێکی دیاریکراوی توێنەر، یان گیراوە دەردەبڕدرێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گیراوەکان
گەرمۆکەپێو

**گەرمۆکەپێو** یان **کالۆریمێتەر** (ئینگلیزی: Calorimeter) ئامێرێکە، بۆ پێوانەی وزەی مژراو یان دراو، لە کاتی گۆڕانێکی کیمیایی یان فیزایاییدا بەکاردێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئامرازەکانی پێوان
گیرساوە

**گیرساوە** (ئینگلیزی: Suspension) لە کیمیادا، تێکەڵێکی شل یان گازە، تەنۆکەکانی ماددەیەکی دیاریکراو بە ھەموو شوێنێکدا بڵاوبووەتەوە و، بە شێوەیەکی زۆرتر یان کەمتر یەکسانن.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
کاریگەریی ئایۆنی ھاوبەش

**کاری ئایۆنی ھاوبەش** (ئینگلیزی: Common-ion effect) ئەو دیاردەیەیە، کە بە ھۆیەوە تێکردنی ئایۆنێکی ھاوبەشی نێوان دوو تواوە، دەبێتە ھۆی نیشتن یان کەمکردنەوەی ئایۆنێن.

**سوود و بەکارهێنانی ئایۆنی هاوبەش:**

١-نیشاندنی ماددە ڕەقەکان لە گیراوە تێرەکاندا.

٢-کەمکردنەوەی توانای ئایۆنینی ماددە بە ئایۆن بووەکان لە گیراوە تێرەکانیاندا.

٣-کەمکردنەوەی ترشێتی بۆ ترشی لاواز (PH زیاد دەکات).

٤-کەمکردنەوەی تفتێتی بۆ تفتی لاواز (PH کەم دەکات).

٥-کەمکردنەوەی توانەوێتی خۆێیەکان.

٦-بەکاردێت لە کیمیای شیکاریدا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:گیراوەکان
لەخۆوە ئایۆنێنی ئاو

**لەخۆوە ئایۆنێنی ئاو** (ئینگلیزی: Self-ionization of water) کردەیەکە، کە دوو گەرد ئاو تێیدا ئایۆنی ھایدرۆنیۆم و ئایۆنی ھایدرۆکسید پێکدێنن، بە گوێزرانەوەی پرۆتۆنێک لە گەردێکیانەوە بۆ ئەوەی تریان.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ئاو
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:کیمیای ترش-تفت
پۆل:ئایۆناندن
مۆنۆمەر

**مۆنۆمەر** (ئینگلیزی: Monomer) یان ** ڤاریپاژ **  گەردێکی سادەیە، دەتوانێت لەگەڵ گەردی لەیەکچوو یان لەیەکنەچوو یەک بگرێت بۆ پێکھێنانی پۆلیمەر.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مۆنۆمەرەکان
خەستیی مۆلار

**خەستیی مۆلار** یان **مۆلارێتی** (ئینگلیزی: Molar concentration یان Molarity) خەستی ئەو گیراوەیەیە، کە ژمارەی مۆڵەکانی تواوە لە لیترێکی گیراوەکەدا دەردەبڕێت.

## ئەمەش ببینە
* مۆلالێتی

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
مڵ

**مڵ** (بە ئینگلیزی: Colloid) لە کیمیادا، تێکەڵەیەکە، لە تەنۆکەی ورد پێک دێت، لە پێوانەدا مڵ دەکەوێتە نێوان تەنۆکەی گیراوە و تەنۆکەی گیرساوە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مڵەکان
لێکھەڵوەشان (کیمیا)

**لێکھەڵوەشان** (ئینگلیزی: Dissociation) لە کیمیادا، جیابوونەوە و لێکترازانی گەردێکە بۆ چەند گەرد یان گەردیلە یان ئایۆنی سادەتر.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
کەرتبوونی ناوکی

وێنۆک

**ناوکەکەرتبوون** (ئینگلیزی: Nuclear fission) کردەیەکە کە تێیدا ناوکە قورسەکان کەرت ئەبن بۆ ناوکی ئارامتر لە خاوەن ناوکە بارستاییە مامناوەندییەکان، بەم کردەیەیە وزەیەکی زۆر دەرئەپەڕێت ڕوودانی ئەم کردەیە لە دوو شێوەدا خۆی دەبینێتەوە، ناوکە کەرتبوون لە خۆوە ڕووئەدات یاخود ڕووئەدات کاتێک ناوکەکان ئەکەونە بەر تەنۆکەبارانی ڕاستەوخۆ.
   

‎ بۆ زیاتر تێگەیشتن لە ناوکە کەرتبوون لە کاتی بۆردومانکردنی (یۆرانیۆم-235 ) بە نیوترۆنی هێواش، ئەوا ئەشێت ناوکی یۆرانیۆم یەکێک لەو نیوترۆنانە بەند بکات و بەهۆیەوە نائارام ئەبێت و دابەش ئەبێت بۆ چەند ناوکێکی بارستە مامناوەندی و نیوترۆن دەرئەپەڕێنێت، بارستەی بەرهەمەکان کەمتر ئەبێت لە بارستەی کارلێکردووەکان، لەئەنجامی ئەم کردەیەدا بارستاییە (ونبووەکە) ئەگۆڕدرێت بۆ وزە. 

سەرچاوە:-

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:کیمیای ناوکی
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:تیشکەچالاکی
گۆڕانی ناوکی

**گۆڕانی ناوکی** () گۆڕانێکە لە ناسنامەی ناوکدا، لە گۆڕانی ژمارەی پرۆتۆنەکانی پەیدا دەبێت.

## گۆڕانی ناوکیی دەستکرد
گۆڕانی گەردیلەکانی توخمێکە بۆ گەردیلەکانی توخمێکی تر، لە ئەنجامی کارلێککردنێکی ناوکیدا، بە بۆردوومانکردنی ناوک بە تەنۆکەی بارگەدار یان بێبارگە.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ناوکی
پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:تیشکەچالاکی
کیتۆئەسیدۆزی دیابێتی

**کیتۆئەسیدۆزی دیابێتی** حاڵەتێکی مەترسیدارە لە ژیانی تووشبوان بە دیابێتی جۆری یەکەمە کە بە دەگمەن لە تووشبوان بە دیابێتی جۆری دوویشدا ڕوو دەدات. کیتۆسئەسیدۆزی دیابێتی ئاکامی کەمبوونی ئەنسۆلینە کە لە ئەنجامی ئەم حاڵەتەدا میتابۆلیزمی لەش لە سووتاندنی ترشەکانی چەوری بۆ کیتۆنەکان دەگۆڕدرێت کە ئەم کارە دەبێتە هۆی زۆربەی ئاکامە خراپەکانی کیتۆئەسیدۆزی دیابیتی.

## نیشانەکان
بێقەراری، هیلاکی، ڕشانەوە، ئێشی سک، کەمبوونەوەی کێش و حاڵەتی کۆما نیشانە دیارەکانی کیتۆئەسیدۆزن. هەروەها تا، قۆزە، لەرزین و ئێشی جومگەکان.

## تەشخیس
ڕواڵەتی نەخۆش، پێستی وشک، هەناسەدانی دژوار، وشکی دەم، کەمبوونی تۆرگۆری پێست و توندلێدانی دڵ هاوکات لەگەڵ زۆربوونی ڕادەی شەکەری خوێن و چەندین ئازمایشی دیکە دەتوانن پزیسک بۆ تەشخیسی کیتۆئەسیدۆزی دیابێتی ڕێنمایی بکەن.

## چارەسەری
گەیاندنی ئاوێکی زۆر بە نەخۆش، کەم کردنەوەی شەکەری خوێن لە ڕێگای تەزریق کردنی ئەنسۆلین و چەندین کاری پزیشکی دیکە دەتوانن یارمەتی بدەن لە چارەسەر کردنی دیابێت.

## سەرچاوکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شەکرە
زمانی سەنگێسەری

**زمانی سەنگێسەری** یەکێک لە زمانەکانی لقی باکووری ڕۆژاوای ئیرانییە. ژمارەی ئاخێوەرانی ئەم زمانە بە ٣٦،٠٠٠ کەس خەمڵێنراوە. ھەندێک لە وشەکانی ئەم زمانە ھاووینەیییان ھەیە لەگەڵ زمانی کوردی.

## وشەکان
*کەسین: بچووک
*مەسین: مەزن(بۆ مرۆڤ)
*مونگ: مانگ
*ئێسە: ئێستا
*ڤو: ئاو
*تە: ھین تۆ
*لۆژنگ: ڕۆچن
*ئسپێ: گەماڵ
*بەرف: بەفر
*دەس: دە
*گووت: چادر
*پیر: پیر
*ڤەرک: گورگ
*پیمە: زەوی
*مۆشتی مەچی: بەقەد مەچەکێک
*ئە: من
*پەس: پەز
*گری: مل
*بەبە: باوکە
*نەنە: دایکە
*برێ: برا
*خاک: خۆیشک
*بوشۆ: ڕۆییشتن
*بڤاتە: وتوویەتی
*رووژ: ڕۆژ
*دۆت: کچ
*ژن: ژن
*شەو: شەو

## وێژە
وێژەی زمانی سەنگێسەری لەدرێژای مێژوودا بە شێوەی زارەکی بووە. لە ساڵی ٢٠١٤دا یەدوڵڵا حاجی عەلیان کتێبێک بە ناوی چوکرخوونە (ماڵێک بۆ کایە) بە زمانی سەنگێسەری چاپ کرد. ئەم کتێبە سەبارەت بە ڕێوڕەسمێک بە ناوی مەردگیران (پیاوگرتن) لە ناوچەی سەنگێسەر لە پارێزگای سمنانی ئێرانە کە لە ڕۆژی ٥ی خاکەلێوە پیاوەکان مافیان نەبووە لە ماڵەکان بێنە دەرەوە و ئەگەر پیاوێک لە شاردا دەبیندراو تاوانبار دەکراو و دەگیردراو. ئەم کتێبە بە ناونیشانی ژێر گەیشتووەتە بە چاپ:

* حاجی علیانی، یدالله، *چوکرخونە: خانەای برای بازی*، سمنان: حبلەرود، ۱۳۹٣.

## نموونەیەک لە دەقی سەنگێسەری
عەلیجوون حووری پە بە و میا یکە خاھشی خاموون داندی یونە کو دلتەنگی میوون نییە، ھەم جا بمییون چوکرخوونە دنو تا ھەم کاتونرە سەرموس تەعین کرون خاھش خام داندی ئشتون ئەخلاقدە تەل نەکرین و ڤیشتەر تەماشا ھاکرین ئەندو دیم دوخترونی کرتو میا ئیشاللا خاتنو ھەمیشێ سالم بو ھەر کمین رە یکە بەخت ئەھلی خا برسە ڤیشتر ڤیتریێ شعر بخوونین تا ناراحەتی دەرمیوون نەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زمانە ئێرانییەکان
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای سمنان
پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان
کاردانەوەی ناوکی

**کاردانەوەی ناوکی** (ئینگلیزی: Nuclear reaction) بریتییە لەو کاردانەوەیەی کە کار لە ناوکی گەردیلە دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ناوکی
پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:چەمکە فیزیکییەکان
پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
پۆل:تیشکەچالاکی
نەگونجان (کیمیا)

**نەگونجان** (ئینگلیزی: Disproportionation) لە کیمیادا، کردەیەکە، بەزۆری گۆڕانی ماددەیەک بۆ دوو ماددەی جیاواز یان زیاتری تێدا ڕوودەدات، بە ھۆی ئۆکسان و لێکردنەوەیەکی ھاوکاتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:کاردانەوە ئەندامییەکان
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
پۆل:زیندەکیمیا
نیوەکاردانەوە

**نیوەکاردانەوە** (ئینگلیزی: Half-reaction) بەشێکە لە کاردانەوەیەک، کە ھەر ئۆکسان بە تەنیا یان لێکردنەوە بە تەنیا دەگرێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای کارەبایی
نیوەتەمەن

**نیوەتەمەن** (ئینگلیزی: Half-life) کاتی پێویستە بۆ شیبوونەوەی نیوەی بڕی گەردیلەکانی ناوکیدێکی تیشکن.
نیوە تەمەن (هێمای ½t) ئەو کاتەیە کە پێویستە بۆ کەمبوونەوەی بڕێک (لە ماددەیەک) بۆ نیوەی بەهای سەرەتایی خۆی. ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی باو لە فیزیکی ناوکیدا بەکاردێت بۆ وەسفکردنی خێرایی شیبوونەوەی تیشکدەری گەردیلە ناجێگیرەکان یان ماوەی مانەوەی گەردیلە جێگیرەکان. هەروەها ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی گشتگیرتر بەکاردێت بۆ وەسفکردنی هەر جۆرە داکشانێکی ڕیزبەندی (ئیکسپۆنێشەڵی)(یان، بە دەگمەن، نا-ڕیزبەندی). بۆ نموونە، زانستە پزیشکییەکان ئاماژە بە نیوەتەمەنی بایۆلۆجی دەرمان و ماددە کیمیاییەکانی تر دەکەن لە لەشی مرۆڤدا. پێچەوانەی نیوەتەمەن (لە گەشەی ڕیزبەندی) چەند جارەی دووجابوونە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».
* [ویکی ئینگلیزی](https://en.wikipedia.org/wiki/Half-life#:~:text=Half%2Dlife%20(symbol%20t%C2%BD,how%20long%20stable%20atoms%20survive.)

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
پۆل:تیشکەچالاکی
ھەفتوانە

**ھەفتوانە** یان **ھەفتەوانە** ھەفت کوڕی سوڵتان سەھاکن. ئەم ھەفت گەورەپیاوە بە باوەری یارسانیەکان لە نووری خوا خوڵقاندراونەوە. ھەفتوانە بە دوای چوار مەلائیکە٬ ھەفتا و دوو پیر٬ و نەوەد و نۆ پیری شاھۆ یەکم کەسانێک بوونە کە گەیشتوونە بە خزمەتی سوڵتان سەھاک. دایکی ھەفتوانە خاتوون بەشیرەیە کە خوێشکی میر خوسرەو والی لورستان بووە. 

## ناوەکانی ھەفتوانە
ناوەکانی ھەفتوانە بریتیە لە:
# سەید موحەممەدی گەورەسوار
# سەید ئەوڵوەفا
# سەید شابدین
# سەید حەبیبشا
# سەید باوەیسی
# سەید ئەحمەدی میر
# سەید مستەفا

گەورەترین کوڕی سوڵتان کە «سەرحەڵقە»ی ئەم جەم بووە سەید موحەممەدی گەورەسوارە کە لە لایەن سوڵتن سەھاک وەکوو «پیری تەخت» ھەڵبژێردرابووە.

## بنەماڵەکان
لە ھەفتوانە سەید شابدین و سەید حەبیبشا ھاوسەرگیریان نەکردووە و بنەماڵەیەکیان دانەمەزراندووە. بەڵام سەید باوەیسی٬ سەید مستەفا٬ سەید موحەممەدی گەورەسوار و سەید ئەوڵوەفا ھاوسەرگیریان کردووە و ژنیان ماڕە کردووە. لە سەید موحەممەدی گەورەسوار کە زەینەب خاتوون کچی میر خوسرەوی ماڕە کرد شائیبراھیم (لە ھەفت تەن) و لە سەید ئەوڵوەفا سەید خامووش لە دایک بوو کە بابی بنەماڵەکانی شائیبراھیمی و خامووشین. سێ کەسی دێکەیش لە سەید باوەیسی بنەماڵەی حاجی باوەیسی (باوەیسی)٬ لە سەید ئەحمەدی میر بنەماڵەی میرسۆری و لە سەید مستەفایش بنەماڵەی مستەفایی بە جێ ماوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یارسان
نیوەخانە

**نیوەخانە** (ئینگلیزی: Half-cell) تاکە جەمسەرێکە، نقووم کراوە لە گیراوەی ئایۆنەکانی خۆیدا. دوو نیوەخانە بەیەکەوە خانەیەک دروست دەکەن، کە یەکێکیان ڕۆڵی ئەلێکتڕۆدی ئانۆد و ئەویتریان ئەلێکتڕۆدی کاسۆد دەگێڕێت.
جیاوازی پەستانی کارەبایی لە نێوان ئەلێکتڕۆدەکان و گیراوەی کاتالیست، دەبێتە هۆی کارلێکی کیمیایی کە دەشێ لە شێوەی ئۆکسیدەیشن یا ڕیداکش بێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای کارەبایی
پۆل:شیکردنەوەی کارەبایی
نموونەی چینی ناوکی

**نموونەی چینی ناوکی** (بە ئینگلیزی: Nuclear shell model) پەڕینی ئەو نموونەیە، کە ناوکۆکەکان دەکەونە ئاستەکانی وزە، یان چینە جیاوازەکانی ناو ناوک.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:کیمیای ناوکی

پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
ناوکۆکە

**ناوکۆکە** (ئینگلیزی: Nucleon) بریتییە لە پرۆتۆن یان نیوترۆنی ناوکی گەردیلە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نیوترۆن
پۆل:ناوکۆکەکان
پۆل:ھادرۆنەکان
ھاوسەنگیی کیمیایی

**ھاوسەنگیی کیمیایی** (ئینگلیزی: Chemical Equilibrium) ئەو بارەیە، کە تێیدا خێراییی کاردانەوەی ڕاستەوانە «پێشینە» یەکسانە بە خێراییی کاردانەوەی پێچەوانە «پاشینە» و، خەستیی کارلێککردوو و بەرھەمھاتووەکان جێگیرە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:کیمیای فیزیکی
ھایدرۆکاربۆن

**ھایدرۆکاربۆن** (ئینگلیزی: Hydrocarbon) ئاوێتەیەکی ئەندامییە، تەنیا لە ھایدرۆجین و کاربۆن پێک دێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:ھایدرۆکاربۆنەکان
ھایدرۆکاربۆنی ئاڕۆماتی

**ھایرۆکاربۆنی ئاڕۆماتی** (ئینگلیزی: Aromatic hydrocarbon) ھایدرۆکاربۆنێکە، ئەڵقەیەک یان زۆرتری تێدایە، کە لە شەش گەردیلە کاربۆن و ئەلکترۆنی جوولۆک «جێ بەخۆ نەگرتوو» پێک دێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ھایدرۆکاربۆنە ئاڕۆماتییەکان
ناوکیدی تیشکن

**ناوکیدی تیشکن** (ئینگلیزی: Radioactive nuclide) ناوکیدێکە، لە ناوکێکی ناجێگیر پێک دێت، کە تیشکەشیبوونەوەی بەسەردێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:کیمیای ناوکی
پۆل:تیشکەچالاکی
ناوکید

**ناوکید** (ئینگلیزی: Nuclide) گەردیلەیەکی جیایە «دیارە»، لە ژمارەی پرۆتۆن و نیوترۆنەکانی ناوکەکە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فیزیکی ناوکی
ھاندان

**ھاندان** (ئینگلیزی: Catalysis) کردەی خێراکردنی کاردانەوەی کیمیایییە، بە کاری ھاندەرێک.

## ھاندەر
ھاندەر یان کارای یاریدەدەر *(Catalyst)* ماددەیەکە، خێراییی کاردانەوەی کیمیایی دەگۆڕێت، بێ ئەوەی خۆی لە کاردانەوەکەدا کاربکرێت و بێ ئەوەی بە شێوەیەکی ھەستپێکراو بگۆڕدرێت.

### ھاندەری چوونیەک
ھاندەری چوونیەک *(Homogeneous catalyst)* ھاندەرێکە، کە لە ھەمان باری فیزیاییی کارلێککردووەکاندایە. بۆ نمونە: ھاندەری H2O2 لە کاردانەوەیەکی شلیدا.

### ھاندەری ناچوونیەک
ھاندەری ناچوونیەک *(Heterogeneous catalyst)* ھاندەرێکە، لە بارێکی فیزیاییی جیاواز لەگەڵ باری فیزیاییی ماددە کارلێککردووەکاندایە. بۆ نمونە: ھاندەری ZnO لە کاردانەوەیەکی غازیدا.

## شێوازی ھاندان لە ھاندەردا
بە زیادکردنی ھاندەر لە کاردانەوەیەکی کیمیاییدا، شێوازی بەڕێوەچوونی کاردانەوەکە دەگۆڕدرێت واتە لە ڕێگایەکەوە کاردانەوەکە دێتە کایەوە کە پێویستی بە وزەی چالاککردنی کەمتر ببێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
پۆل:ھاندان
ھاوکێشبوون (کیمیا)

**ھاوکێشبوون** (ئینگلیزی: Neutralization) لە کیمیادا، کاردانەوەی ئەو ئایۆنانەیە کە ترشی پێ جیادەکرێتەوە «ئایۆنەکانی ھایدرۆنیۆم»، لەگەڵ ئەو ئایۆنانەی کە تفتی پێ جیادەکرێتەوە «ئایۆنەکانی ھایدرۆکسید»، بۆ پێکھێنانی گەردی ئاو و خوێ.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ترش-تفت
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
ھاوەڵترش

**ھاوەڵترش** (ئینگلیزی: Conjugate acid) ترشێکە، کاتێک پەیدادەبێت کە تفتێک پرۆتۆنێک وەردەگرێت.

## ھاوەڵتفت
ھاوەڵتفت *(Conjugate base)* تفتێکە، کاتێک پەیدادەبێت کە ترشێک پرۆتۆنێک بدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

لەم  خشتەیەى  خوارەوەدا  چەند  نموونەیەک  هەیە  , بۆ هاوەڵترش و هاوەڵتفت  , تا  بچینە خوارەوەى خشتەکە  , هێزی ترشەکە  کەم  دەبێتەوە   
 ترشەکان :                          تفتەکان :
HCl ترشی هيدروكلوريك	Cl- كلوريد أيون
H2SO4 ترشی كبريتيك	HSO4- كبريتات هيدروجين أيون
HNO3 ترشی نيتريك	NO3- نترات أيون
H3O+ هيدرونيوم أيون	H2O ئاو 
HSO4- كبريتات هيدروجين أيون	SO42- كبريتات أيون
H3PO4 ترشی فوسفوريك	H2PO4- داي هيدروجين كبريتات أيون
HC2H3O2 ترشی أسيتيك	C2H3O2- سرکات أيون
H2CO3 ترشی كربونيك	HCO3- كربونات هيدروجين أيون
H2S ترشی هيدرو كبريتيك	HS- گۆگردید هيدروجين أيون
H2PO4- دايهيدروجين فوسفات أيون	HPO4+ فوسفات هيدروجين أيون
NH4+ أمونيوم أيون	NH3 أمونيا
HCO3- كربونات هيدروجين أيون	CO32- كربونات أيون
HPO42- فوسفات هيدروجين أيون	PO43- فوسفات أيون
H2O ئاو  OH- هيدروكسيد أيون

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ترش-تفت
ھەنگاوی خێرایی دیاریکەر

**ھەنگاوی خێرایی دیاریکەر** (ئینگلیزی: Rate-determining step) لە کاردانەوەی کیمیاییی فرەھەنگاودا، ھێواشترین ھەنگاوە و، خێراییی کاردانەوەی گشتی دیاری دەکات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کاردانەوە کیمیایییەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
ھاوکێشەی کیمیای گەرمی

**ھاوکێشەی کیمیای گەرمی** (ئینگلیزی: Thermochemical equation) ئەو ھاوکێشەیەیە، کە بڕی وزەی دەرپەڕیو یان مژراو وەک گەرمی لە کاتی کاردانەوەی کیمیاییدا دەگرێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای گەرمی
ھەڵچوون (کیمیا)

وێنۆک

**ھەڵچوون** (ئینگلیزی: Effervescence) لە کیمیادا، بریتییە لە کردەی خێرا دەرپەڕینی گاز لە توێنەرێکی شل.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
وزەی بەیەکەوەبەستنی ناوکی

**وزەی بەیەکەوەبەستنی ناوکی** (ئینگلیزی: Nuclear binding energy) بریتییە لەو وزە دەرپەڕیوەی کە لە کاتی پێکھاتنی ناوکێک لە ناوکۆکەکان پەیدادەبێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای ناوکی
پۆل:فیزیکی ناوکی
پۆل:ناوکەیەکگرتن
وزەی چالاککردن

**وزەی چالاککردن** () بریتییە لە کەمترین بڕی وزەی پێویست بۆ گۆڕینی کارلێککردووەکان بۆ ئاڵۆزی چالاککراو.

## سەرچاوەکان
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جووڵەکیمیا
پۆل:ھاندان
یاسای ھێس

**یاسای ھێس** (ئینگلیزی: Hess's law) لە کیمیادا، بریتییە لە بنچینەی دۆزینەوەی گەرمیی کاردانەوە.  یاساکە دەڵێت: گۆڕانی ناوەڕۆکی گەرمیی کاردانەوەیەکی کیمیایی بەھاکەی جێگیرە، ئەگەر ئەو کاردانەوەیە بە ھەنگاوێک یان چەند ھەنگاوێک ڕووبدات.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای فیزیکی
پۆل:کیمیای گەرمی
یاسای ھێنری

**یاسای ھێنری** (ئینگلیزی: Henry's law) لە کیمیادا، یاسایەکە، دەقەکەی دەڵێت: توانەوەی گازێک لە شلێکدا و لە پلەیەکی گەرمیی جێگیردا، ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ ئەو بەشە پەستانەدا، کە ئەو گازە دەیخاتە سەر ڕووی شلەکە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کیمیای فیزیکی
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:یاساکانی گاز
کاترین دێ مێدیچی

وێنۆک

**کاترین دێ مێدیچی** یان **کاترینی مێدیچی** (بە ئیتالیایی: Caterina de' Medici) (١٥١٩-١٥٨٩) ژنێکی تانوپۆ ئاوریشمینی ئیتالیایی بوو لە بنەماڵەی مێدیچیی ئیتالیا کە لە ماوەی ساڵانی ١٥٤٧ تا ١٥٥٩دا شاژنی فەڕەنسا بوو. ئەو ژنی ھێنڕیی دووھەمی فەڕەنسا بوو و لە دوای مردنی مێردەکەی وەکوو شاژنی دایک ڕۆڵێکی زۆر گرنگی لە سیاسەتی فەڕەنسادا هەبوو. ئەو یەکێ لە ئەو کەسانەی بوو کە کوشتارەکەی سەنت بارسۆلۆمووی دروست کرد و ژمارەیەکی زۆر لە پرۆتێستانتەکانی فەڕەنسای بە کوشتدا دا.

## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پاشایەتیی فەڕەنسا
پۆل:بنەماڵەی مێدیچی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٩
پۆل:مردووانی ١٥٨٩
پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
ئێلێکترۆنی ھاوھێزی

**ئێلێکترۆنی ھاوھێزی** (ئینگلیزی: Valence electron) ئەو ئێلێکترۆنەیە کە دەکەوێتە دوورترین چینی دەرەوەی ناوکی گەردیلە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی فیزیا ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١٢،  «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بارەکانی ئێلێکترۆن
ئاڵانە، چۆمان

**ئاڵانە** یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی حاجی ئۆمەران سەربە قەزاى چۆمان لە پارێزگاى هەولێر.

پۆل:گوندەکانی چۆمان
پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران
ھەفت خەلیفە

**ھەفت خەلیفە** لە ئایینی یارسان ھەوت کەسایەتیی ئایینی یان ھەوت فریشتە بوونە کو بۆ دابەشکردنی قوربانییەکان و نەزرەکان بەر لە خوڵقاندنی بەنیایەم خوڵقاندراونە تا بەشەکان بە یەکسانی لە ناو یارسانییەکان دابەش بکەن. لە سەردەمی سوڵتان سەھاک ئەم ھەوت خەڵیفە لە جەستەی ئایەم تەجەللیان کردووە و یەکمیان کەسانیک بوونە کە بڕوایان بە پایەی ھەرە بەرزی ھەفتوانە ھێناوەتەوە. لە جەمەکانی سەردەمی سەڵتان سەھاک دابەشکردنی نەزرەکان و دوعاخوێندن لە سەری نەزرەکان بە ملی ئەم ھەوت کەسایەتی بووە.

## ناوەکانی ھەفت خەلیفە
* خەلیفە عەزیز
* خەلیفە محەممەد زەرینجویی
* خەلیفە شاشا
* خەلیفە شابەدین
* خەلیفە باپیر
* خەلیفە ئەمیر بەردەرەشی
* خەلیفە جەبار

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یارسان