پڕۆژەی پشتێنەی عەرەبی

**پشتێنەی عەرەبی** () پڕۆژەیەک بوو کە حیزبی دەسەڵاتداری بەعس لە سووریا ئەنجامی دابوو. ئامانجی بەعەرەبکردنی ناوچەکانی باکووری پارێزگای حەسیچە بوو، بە زیانی نەتەوەکانی دیکە، بەتایبەتی کورد.

بە پلەی یەکەم بریتی بوو لە دەرکردنی کورد لە زەوییە گشتییەکان کە وەک لەوەڕگە بەکاردەھێنرا، و نیشتەجێکردنی عەرەبەکان، لە شوێنی ئەوان. بەرنامەکە لە ساڵی ١٩٧٣ جێبەجێ کرا؛ دیپۆرتکردنەوەی نزیکەی ١٤٠ ھەزار کورد و دەستبەسەرداگرتنی زەوییەکانیان لە دەوروبەری شریتێکی ١٨٠ میل. ھەزاران عەرەب، نزیکەی ٤٠٠٠ خێزان کە بەھۆی دروستکردنی دەریاچەی ئەسەد لە ڕەققە ئاوارە بوون، دواتر ئەم زەوییانەیان پێدرا بۆ نیشتەجێبوون.

## پێشینە
لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا، لە ساڵانی ١٥١٧–١٩١٧، ناوەوەی باکووری مێزۆپۆتامیا (ئەو وڵاتانەی دەکەونە باشووری ھێڵی شەمەندەفەری بەغدا-بەرلین، ڕۆژھەڵاتی فورات، و ڕۆژاوای دیجلە) «خاکێکی بێ خاوەن» بوو، کە ھۆزە نیمچە کۆچەرییەکانی شەمر و تەی عەرەبی تێدا دەژیان (بڕوانە نەخشەی کێشراو بۆ مارک سایکس لە ساڵی ١٩٠٧). بەڵام لێوارەکانی باکوور و ڕۆژھەڵات، نزیک مووسڵ و مێردین، بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن مەسیحییە ئارامی و ئاشوورییە سوریانی زمانەکانەوە نیشتەجێ کرابوون.

لە سەدەی نۆزدەھەمدا، کۆمەڵە ھۆزە گەورەکانی کورد کە قسە بە کوردی دەکەن، ھەردووکیان نیشتەجێ بوون و دیپۆرت کران بۆ ناوچەکانی باکووری سووریا لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و ناوچەکانی باکووری ڕۆژاوای زاگرۆس. گەورەترین ئەم کۆمەڵە ھۆزانە ھۆزی ڕەشوان بوو، کە سەرەتا بنکەکەی لە پارێزگای ئادیامان بوو. خێڵەکانی ھۆزێکی دیکەی ئەنادۆڵ، کۆمەڵەی میلی کە لە ساڵی ١٥١٨ بەدواوە ناوی ھاتووە، ڕوویان لەو ناوچەیە کرد.

دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، جەزیرە دابەش کرا بۆ سێ بەش، لە نێوان تورکیا و سووریا و عێراق. ھەرسێ دەوڵەتە نوێیەکە ناوچەکەیان وەک ناوچەیەکی پشتاوێج بەجێھێشت و کەمترین گرنگی حکوومەت یان یارمەتییان پێدرا؛ تەنانەت لە سەدەی ٢١ھەمیشدا ڕێژەی خوێندەواری و داھاتی ماڵەوە جیاوازییەکی زۆر لە نێوان ئەو ناوچانە و ناوچەکانی دیکەدا نیشان دەدات.

لە ساڵانی ١٩٢٠دا، ژمارەی کورد لە جەزیرەی سووریا بە ٢٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێنرا، لە کۆی ١٠٠٬٠٠٠ دانیشتوو. لە ساڵی ١٩٢٧دا، بە وردی ٤٧ گوند و شارۆچکەی کوردنشین ھەبوون. تا ساڵی ١٩٢٩، دوای دەرکردنی کورد لە تورکیا بەپێی سیاسەتەکانی کەمالیست و شکستی شۆڕشی شێخ سەعید (١٩٢٥) و شۆڕشی ئاگری (١٩٢٧–١٩٣٠)، ژمارەی ئەم گوند و شارۆچکانە گەیشتە زیاتر لە ٨٠٠ گوند و شارۆچکە. ئەم نیشتەجێبوونە ڕاستەوخۆ لەلایەن کۆمیساری باڵای فەڕەنسا لە شام پشتگیری لێدەکرا بۆ زیادکردنی قازانجەکانی ناوچەکە و ھەروەھا بۆ «دابەشکردن و فەرمانڕەواییکردن».

نووسەری دانیمارکی سی. نیبوور کە لە ساڵی ١٧٦٤ گەشتی بۆ عەرەبستان و باکووری مێزۆپۆتامیا کرد، پێنج ھۆزی کۆچەری کوردی (دوکوری، کیکی، شێخان، موڵلی و ئەشەتی) و شەش ھۆزی عەرەبی (تەی، کەعب، بەقەرە، جیحێش، دیابات و شەرابە) تۆمار کردووە لە ناوچەی دەوروبەری ماردین. بەپێی نیبوور، ھۆزە کوردییەکان لە نزیک مێردین لە تورکیا نیشتەجێ بوون و پارەیان بە پارێزگاری ئەو شارە دەدا بۆ مافی لەوەڕاندنی مێگەلەکانیان لە جەزیرەی سووریا.

بەم شێوەیە، بەھۆی سیاسەتەکانی عوسمانی و ڕەوتێکی گشتیی نیشتەجێبوونی شارنشینی گەلانی کۆچەر، ھۆزە کوردییەکان وردە وردە لە گوند و شارەکاندا نیشتەجێ بوون و ھێشتا لە پارێزگای ھاوچەرخدا ئامادەن.

## لەدوای جەنگی جیھانیی یەکەم
دیمۆگرافیای باکووری سووریا گۆڕانکارییەکی گەورەی بەخۆوە بینی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا کاتێک ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پاکتاوی ڕەگەزی دانیشتووانی ئەرمەنی و ئاشووری مەسیحی خۆی ئەنجامدا و ھەندێک لە ھۆزە کوردەکان بەشدارییان لە تاوانەکاندا کرد کە دژ بەوان ئەنجامدرا. زۆرێک لە ئاشوورییەکان لەکاتی کۆمەڵکوژییەکەدا ھەڵاتن بۆ سووریا و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەی جەزیرە نیشتەجێ بوون. لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم و ساڵانی دواتردا، ھەزاران ئاشووری دوای کۆمەڵکوژییەکان لە ماڵەکانیان لە ئەنادۆڵ ھەڵاتن. دوای ئەوە، شەپۆلی گەورەی کوردەکان لە تورکیاوە بەھۆی ململانێ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی کەمالیستەوە ھەڵاتن و لە سووریا نیشتەجێ بوون، لەوێ لەلایەن دەسەڵاتدارانی مانداتی فەڕەنساوە ڕەگەزنامەیان پێدرا وەک بەشێک لە پلانی تیریێر کە ئامانجی دروستکردنی پشتێنەیەکی کوردی بوو بەدرێژایی سنووری تورکیا. یەکەم شەپۆلی کوردەکان کە لە دەوروبەری ساڵی ١٩٢٥ لە پارێزگای جەزیرە نیشتەجێ بوون بە ٢٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێنرا. لە ساڵی ١٩٢٦ەوە، ناوچەکە شەپۆلێکی گەورەی دیکەی کۆچبەرانی کوردی بەخۆوە بینی دوای شکستی شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران دژ بە دەسەڵاتدارانی تورکیا. دەیان ھەزار کورد لە تورکیاوە ھەڵاتن و لە سووریا نیشتەجێ بوون، وەک ھەمیشە، لەلایەن دەسەڵاتدارانی مانداتی فەڕەنساوە ڕەگەزنامەیان پێدرا. ئەم لێشاوی گەورەی کوردەکان ڕووی لە پارێزگای جەزیرەی سووریا کرد. بە نزیکەیی ٢٥٬٠٠٠ کورد لەو کاتەدا ھەڵاتن بۆ سووریا. ڕاپۆرتە فەڕەنسییە فەرمییەکان بوونی لانی کەم ٤٥ گوندی کوردی لە جەزیرە پێش ساڵی ١٩٢٧ نیشان دەدەن. شەپۆلێکی نوێی پەنابەران لە ساڵی ١٩٢٩ گەیشتن. دەسەڵاتدارانی ماندات بەردەوام بوون لە ھاندانی کۆچکردنی کورد بۆ سووریا، و تا ساڵی ١٩٣٩، ژمارەی گوندەکان گەیشتە ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ گوند. فەڕەنسا دژ بە لێشاوی ئاشووری، ئەرمەنی یان کورد نەبوون کە بەھۆکاری جۆراوجۆر ماڵەکانیان بەجێھێشتبوو و پەنایان بۆ سووریا ھێنابوو. دەسەڵاتدارانی فەڕەنسا خۆیان بە گشتی نیشتەجێبوونی پەنابەرانیان ڕێکدەخست. یەکێک لە گرنگترین ئەم پلانانە لە جەزیرەی باکوور لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا ئەنجامدرا، لەوێ فەڕەنسییەکان شارۆچکە و گوندەکانیان (وەک قامیشلۆ) دروست کرد بە مەبەستی نیشتەجێکردنی ئەو پەنابەرانەی کە بە «دۆست» دادەنران. ئەمەش ھانی کەمینە نا-تورکەکانی دا کە لەژێر گوشاری تورکیا بوون بۆ جێھێشتنی ماڵ و موڵکی باوباپیرانیان، دەیانتوانی پەنا ببەن و ژیانیان لە سووریای دراوسێدا بە سەلامەتییەکی ڕێژەیی بنیات بنێنەوە. لە ئەنجامدا، ناوچەکانی سنووری لە پارێزگای حەسیچە دەستیان کرد بە بوون بە زۆرینەی کورد، لەکاتێکدا عەرەبەکان وەک زۆرینە لە دەشتەکانی ڕووبار و شوێنەکانی دیکەدا مانەوە.

لە ساڵی ١٩٣٩، دەسەڵاتدارانی مانداتی فەڕەنسا ئەم ژمارە دانیشتووانەیان بۆ گرووپە ڕەگەزی و ئایینییە جیاوازەکان لە پارێزگای حەسیچە ڕاپۆرت کرد:

دانیشتووانی پارێزگاکە لە ساڵی ١٩٤٩ گەیشتە ١٥٥٬٦٤٣ کەس، کە نزیکەی ٦٠٬٠٠٠ کوردی تێدابوو. ئەم شەپۆلە بەردەوامانە ژمارەی کوردەکانی ناوچەکەیان زیاد کرد کە لە سەرژمێرییەکی ساڵی ١٩٣٩ی دەسەڵاتدارانی فەڕەنسادا ٣٧٪ی دانیشتووانی جەزیرەیان پێکدەھێنا. لە ساڵی ١٩٥٣، جوگرافیناسانی فەڕەنسی فێڤرێت و گیبێرت خەمڵاندیان کە لە کۆی ١٤٦٬٠٠٠ دانیشتووی جەزیرە، جووتیارانی کورد ٦٠٬٠٠٠ (٤١٪)، عەرەبە نیمچە نیشتەجێ و کۆچەرەکان ٥٠٬٠٠٠ (٣٤٪)، و چارەکێکی دانیشتووان مەسیحی بوون.

### سەرژمێرییەکانی ١٩٤٣ و ١٩٥٣
لە نێو موسڵمانانی سوننەدا، کە زۆربەیان کورد و عەرەب بوون، نزیکەی ١٬٥٠٠ چەرکەس ھەبوون لە ساڵی ١٩٣٨.

لە ئەنجامدا، بەھۆی کۆچکردنی کورد بۆ ئەم ناوچەیەی سووریا، دانیشتووانی ئەم ناوچانە زیاتر ھەمەچەشن بوون. زیاتر لەوەش، کوردە ناڕێکەکان لەگەڵ کەمینەکانی دیکەی ڕەگەزی یان ئایینی، لەوانە ناڕێکەکانی ئەرمەنی و کورد، خۆبەخشانە لە مانداتی فەڕەنسادا خزمەتیان کرد.

## دوای جەنگی جیھانیی دووەم
حکوومەتی سووریا پێی وابوو کە شەپۆلێکی نوێی کورد لە ساڵی ١٩٤٥دا دزەی کردووەتە ناو پارێزگای حەسیچە. بەڵگەنامەکانی حکوومەتی سووریا ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆچبەران «بە تاک و بە کۆمەڵ لە وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەتی تورکیا، بە شێوەیەکی نایاسایی بەدرێژایی سنوورەکە لە کۆبانیوە بۆ مالیکییە دەپەڕینەوە. بە شێوەیەکی وردە وردە و نایاسایی، لە ناوچەکەدا بەدرێژایی سنوورەکە لە ناوەندە گەورەکانی دانیشتووان وەک درباسییە، عاموودێ و مالیکییە نیشتەجێ بوون.» وەک ھەمیشە، زۆرێک لەم کوردانە توانیان بە شێوەیەکی نایاسایی خۆیان لە تۆمارەکانی شارستانی سووریادا تۆمار بکەن. ھەروەھا توانیان کارتی ناسنامەی سووری بە چەندین شێواز بەدەست بھێنن، بە یارمەتی خزم و ئەندامانی ھۆزەکانیان. ئەوان ئەمەیان کرد بە مەبەستی نیشتەجێبوون و بەدەستھێنانی موڵک، بەتایبەتی دوای دەرچوونی یاسای چاکسازی کشتوکاڵی ژمارە ١٦١ لەکاتی یەکگرتنی میسر و سووریا لە ساڵانی ١٩٥٨–١٩٦١، کە ڕێوشوێنێکی سۆسیالیستی بوو ئامانجی دیاریکردنی سنوورێکی زۆرترین بوو بۆ خاوەندارێتی زەوی کشتوکاڵی. ژمارە فەرمییەکان کە لە ساڵی ١٩٦١دا بەردەست بوون نیشانیان دا کە تەنھا لە ماوەی حەوت ساڵدا، لە نێوان ساڵانی ١٩٥٤ و ١٩٦١، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای حەسیچە لە ٢٤٠٬٠٠٠ەوە بۆ ٣٠٥٬٠٠٠ کەس زیادی کردووە، واتە زیادبوونێک بە ڕێژەی ٢٧٪ کە بە ھیچ شێوەیەک ناتوانرێت تەنھا بە زیادبوونی سروشتی ڕوون بکرێتەوە.

## سەرژمێری ١٩٦٢
حکوومەت بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە کوردەکانی تورکیا بە شێوەیەکی «نایاسایی دزە دەکەن» بۆ جەزیرە بۆ ئەوەی «کەسایەتی عەرەبییەکەی لەناو ببەن». لە ٢٣ی ئابی ١٩٦٢، حکوومەت بڕیارێکی دەرکرد (بڕیاری ژمارە ٩٣) بۆ سەرژمێرییەکی نائاسایی لە پارێزگای جەزیرە. ئەگەر کەسێک نەیتوانی بەڵگەنامەیەک پێشکەش بکات کە بیسەلمێنێت پێش ساڵی ١٩٤٠ لە سووریا ژیاوە، ئەوا بە کۆچبەری نایاسایی دادەنرا، بە شێوەیەکی سەرەکی لە تورکیاوە. وەک بەشێک لەم سەرژمێرییە لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢، ١٢٠٬٠٠٠ کورد لە پارێزگاکەدا لە ھاووڵاتیبوونی سووری بێبەش کران. حکوومەتی سووریا دواتر دانی بەوەدانا کە ھەڵە لە کاتی سەرژمێرییەکەدا کراوە، بەڵام ھاووڵاتیبوونەکەی نەگەڕاندەوە.

سەرژمێرییەکە ئاماژەی بەوەدا کە ژمارەی ڕاستەقینەی دانیشتووان لەوانەیە نزیکەی ٣٤٠٬٠٠٠ کەس بووبێت. ھەرچەندە ئەم ژمارانە لەوانەیە زیادەڕۆیی تێدا کرابێت، بەڵام بەپێی بارودۆخی ڕاستەقینە باوەڕپێکراو بوون. لەوەتەی پێش ساڵی ١٩١٤ بێ یاسا و بە شێوەیەکی پراکتیکی چۆڵ بوو، جەزیرە سەلماندی کە بە شێوەیەکی سەرسووڕھێنەر بەپیتە کاتێک دەسەڵاتی فەڕەنسا و فەرمانڕەوایەتی لەلایەن دانیشتووانە کوردەکانەوە دەستیپێکرد… گومانێکی بەھێز لەسەر ئەوەی کە زۆرێک لە کۆچبەران دزەیان دەکردە ناو سووریا حەتمی بوو. لە تورکیا خێرا میکانیزەکردنی کشتوکاڵ بێکارییەکی زۆری دروست کردبوو و کۆچێکی زۆری کرێکاری لە ساڵانی ١٩٥٠ەوە بەدواوە. زەوییە بەپیتەکانی بەڵام ھێشتا نەکێڵدراوەکانی جەزیرەی باکوور دەبێت ھاندانێکی بەھێز بووبێت و سنوورە کاریگەرەکە زۆر درێژ بوو بۆ ئەوەی بتوانرێت پۆلیسی بکرێت.

لە ساڵی ١٩٦٥ بڕیارێک لەلایەن حکوومەتی بەعسەوە درا بۆ دروستکردنی پشتێنەی عەرەبی بە درێژایی ٣٥٠ کم و پانی ١٠–١٥ کم بەدرێژایی سنووری سووریا-تورکیا. پشتێنە پلانکراوەکە لە سنووری عێراقەوە لە ڕۆژھەڵاتەوە تا حەسیچە لە ڕۆژاوا درێژبووەوە.

## نیشتەجێبوونەکانی عەرەب
دوای کودەتایەکی دیکە لەناو حیزبی بەعسدا، حافز ئەسەد لە ساڵی ١٩٧٠دا بوو بە سەرۆکی سووریای بەعسی. ھەرچەندە پێشنیازەکانی ناو ڕاپۆرتی ھیلال لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٥ەوە بە فەرمی لەلایەن حکوومەتی بەعسەوە قبووڵ کرابوون، بەڵام حافز ئەسەد بوو کە لە ساڵی ١٩٧٣دا فەرمانی جێبەجێکردنی بەرنامەی پشتێنەی عەرەبی دەرکرد. ناوی پڕۆژەکە لەلایەن حکوومەتی ئەسەدەوە گۆڕدرا بۆ «پلانی دامەزراندنی کێڵگە دەوڵەتییە نموونەیییەکان لە ناوچەی جەزیرە». لە کۆتایی پڕۆگرامەکەدا، نزیکەی ١٤٠٬٠٠٠ کورد کە لە ٣٣٢ گونددا دەژیان لەلایەن حکوومەتی سووریاوە لە ماڵەکانیان ئاوارە کران؛ و دەیان ھەزار عەرەب - زۆربەیان لە ناوچەی ڕەققە - نیشتەجێبوونیان لە زەوییە دەستبەسەرداگیراوەکاندا دامەزراند. ناوچەی پڕۆژەکە پشتێنەیەکی زەوی بوو - نزیکەی ١٥ کم پانییەکەی - کە بە درێژایی ٣٧٥ کم درێژبووەوە؛ بەدرێژایی ناوچەکانی سنووری باکووری ڕۆژھەڵاتی سووریا لەگەڵ تورکیا و عێراق.

پازدە کێڵگەی دەوڵەتی پڕۆژە تاقیکارییەکە لەسەر زەوییە دەستبەسەرداگیراوەکان لە بەررییە (کە بە واتای ناوچەی کێوی دێت لە عەرەبی) دروست کران؛ ناوچەیەکی لەوەڕگا و کشتوکاڵی وشک. زۆربەی زەوییەکانی ھی ئەندامانی ھۆزی حلەیسات بوو، کە ھۆزێکی عەرەبی پێشتر نیمچە کۆچەر بوو و لە ساڵانی ١٩٤٠دا لە نزیک ڕەققە نیشتەجێ بوو. ھەر کێڵگەیەکی دەوڵەتی گوندێکی نموونەیی پێکدەھێنا کە کرێکارانی کێڵگە مووچەیان وەردەگرت و لەلایەن «ئەنجومەنی بەرھەمھێنان»ەوە بەڕێوەدەبرا.

گوندەکان دروست کران بۆ نیشتەجێکردنی ٤٬٠٠٠ خێزانی عەرەبی کە لەو زەوییانەوە دەھاتن کە بڕیار بوو ژێرئاو بکەون دوای تەواوبوونی بەنداوی تەبقە و پڕکردنەوەی دەریاچەی ئەسەد. عەرەبەکان چەکیان پێدرا و لە نێوان زیاتر لە ٥٠ کێڵگەی نموونەیی لە ناوچەی جەزیرە و باکووری ڕەققە دابەش کران. دوازدە گوند لە دەوروبەری قامیشلۆ و مالیکییە و شازدە گوند لە دەوروبەری ڕاس العەین دروست کران. ناوی گوندە کوردییەکان لە ناوچەکەدا بە ناوە عەرەبییەکان گۆڕدران کە بە پێویست پەیوەندییان بە نەریت و مێژووی ناوچەکە نەبوو. ئەم عەرەبانە بە مەغمورین (مغمورین Maġmūrīn، کە بە واتای کاریگەر بە لافاو دێت) ناودەبرێن. کەمپەینەکە لە کۆتاییدا لە سەردەمی حافز ئەسەد لە ساڵی ١٩٧٦دا کاڵبووەوە، بەڵام ڕێگا بە کوردە دیپۆرتکراوەکان نەدرا بگەڕێنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دژەکوردبوون
پۆل:لەخۆگرتنی کولتووری
پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا
پۆل:کوردانی سووریا
پۆل:چەوساندنەوەی کوردەکان لە سووریا
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو