خۆرەبا

**خۆرەبا ** یان **بای خۆری**. بای خۆرە لە لێشاوێک لە بارگەکانی پڕۆتۆن و ئێلێکترۆن و پلازمایە کە لە خۆرەوە دەھاوێژێت. باکە بە خێرایی ھایپەرسۆنیکەوە دەھاوێژرێت، ئەوەندە خێرا کە لە یەک ساڵی تیشکیدا دەتوانێت ھەموو درێژایی کۆمەڵەی خۆر بپێوێت و ھێلیۆسفێر ساز دەکات. تەنۆلکەکان بۆ ئاسمانگەڕ و کەشتییە بۆشاییەکان مەترسیدارن.

بە گێژخواردنی خۆرەبا، گەردەلوولی ھەتاوی دەڵێن.

خۆرەبا ھەروەھا ھۆکارێکی کلکداربوونی کلکدارەکانە. کاتێک کە کلکدارێک بە قەدەری پێویست بە خۆر نزیک دەبێتەوە کە گەرما بڕێک لە سەھۆڵی کلکدارەکە دەھەڵمێنێت، جووڵەی خۆرەبا دەبێتە ھۆی ھەڵماو و تۆزی بۆشایی کە بە لێشاو لە کلکدارەکە دوور دەکەوێتەوە. چون ئەو لەلایەن خۆرەباوە ھەڵمێنراوە. کلکی کلکدارەکە لە پشتییەوە نابێت بەڵام بە بەردەوامی ئاماژە بە لای دوور لە خۆرەوە دەکات.

## تێبینییەکان لە زەوییەوە
زانای ئەستێرەناسیی بەریتانی ڕیچارد سی. کارینگتۆن بوونی گەردیلەکانی پێشنیاز کرد کە لە خۆرەوە بەرەو دەرەوە بۆ زەوی دەڕۆن.  لە ساڵی ١٨٥٩دا، کارینگتۆن و ڕیچارد ھۆدجسۆن بە شێوەی سەربەخۆ یەکەم تێبینییەکانیان لەسەر ئەوە کرد کە دواتر ناودەنرا بڵێسەی خۆری. ئەمە زیادبوونێکی لەناکاو و ناوچەیییە لە ڕووناکیی سەر قورسی خۆردا، کە ئێستا دەزانرێت زۆربەی کات ھاوکاتە لەگەڵ دەرھاویشتنی جاربەجاری ماددە و لێشاوی موگناتیسی لە بەرگەھەوای خۆرەوە، کە بە دەرھاویشتنی بارستەی تاجی (coronal mass ejection) ناسراوە. ڕۆژی دواتر، گەردەلوولێکی موگناتیسیی زەوی بەھێز تێبینی کرا، و کارینگتۆن گومانی لە بوونی پەیوەندییەک کرد؛ گەردەلوولە موگناتیسییەکەی زەوی ئێستا دەگەڕێندرێتەوە بۆ گەیشتنی دەرھاویشتنی بارستەی تاجی بۆ بۆشایی ئاسمانی نزیک زەوی و کارلێکی دواتری لەگەڵ بەرگە موگناتیسییەکەی زەویدا. ئەکادیمیستی ئێرلەندی جۆرج فیتزجێراڵد دواتر پێشنیازی کرد کە ماددەکە بە شێوەیەکی ڕێک لە خۆرەوە دوور دەکەوێتەوە و خێرا دەبێت، و دوای چەند ڕۆژێک دەگاتە زەوی.

لە ساڵی ١٩١٠دا، زانای فیزیای ئەستێرەیی بەریتانی ئارسەر ئێدینگتۆن بوونی بای خۆری پێشنیاز کرد، بەبێ ئەوەی ناوی بھێنێت، لە پەراوێزی وتارێکدا لەسەر کلکداری مۆرھاوس.  پێشنیازەکەی ئێدینگتۆن بە تەواوی قبوڵ نەکرا، ھەرچەندە پێشنیازێکی ھاوشێوەی لە وتارێکی دامەزراوەی شاھانەدا لە ساڵی پێشتردا پێشکەش کردبوو، کە تێیدا گریمانەی کردبوو ماددە دەرھاوێژراوەکە لە ئەلکترۆنەکان پێکدێت، لەکاتێکدا لە لێکۆڵینەوەکەیدا لەسەر کلکداری مۆرھاوس گریمانەی کردبوو کە لە ئایۆنەکان پێکدێت. 

زانای نەرویجی کریستیان بێرکلاند بیرۆکەی ئەوەی پێشنیاز کرد کە ماددە دەرھاوێژراوەکە لە ھەردوو ئایۆن و ئەلکترۆن پێکدێت.  ڕووپێوییە موگناتیسییەکانی زەوی نیشانیان دا کە چالاکیی شەفەق بە نزیکەیی دانەبڕاوە. بەو پێیەی ئەم نمایش و چالاکییە موگناتیسییەکانی تری زەوی لە ئەنجامی گەردیلەکانی خۆرەوە دروست دەبوون، ئەو ئەنجامگیرییەی کرد کە زەوی بەردەوام ڕووبەڕووی بۆردومانی «تیشکی گەردیلەی کارەبایی دەردراو لە خۆرەوە» دەبێتەوە.  لە ساڵی ١٩١٦دا پێشنیازی کرد کە «لە ڕووی فیزیکییەوە، ئەگەری زۆرە کە تیشکەکانی خۆر بەتەنھا تیشکی نەرێنی یان ئەرێنی نەبن، بەڵکو لە ھەردوو جۆرەکە بن»؛ بە واتایەکی تر، بای خۆری لە ھەردوو ئەلکترۆنی نەرێنی و ئایۆنی ئەرێنی پێکدێت. سێ ساڵ دواتر، لە ساڵی ١٩١٩دا، فیزیازانێکی بەریتانی فرێدریک لیندێمان ھەروەھا پێشنیازی کرد کە خۆر گەردیلەکان لە ھەردوو جەمسەرەوە دەردەدات: پڕۆتۆن و ئەلکترۆن. 

لە دەوروبەری ساڵانی ١٩٣٠دا، زانایان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە پلەی گەرمیی تاجی خۆری دەبێت یەک ملیۆن پلەی سەدی بێت بەھۆی ئەو شێوازەی کە پێی درێژبووەتەوە بۆ بۆشایی ئاسمان (وەک لە کاتی خۆرگیرانی تەواودا دەبینرا). کاری سپێکتری دواتر ئەم پلە گەرمییە نائاسایییەی وەک حاڵەتێک پشتڕاست کردەوە. لە ناوەڕاستی پەنجاکاندا، بیرکاری بەریتانی سیدنی چاپمان تایبەتمەندییەکانی گازی لە پلەیەکی گەرمیی وادا ھەژمار کرد و بڕیاری دا کە تاج، بەو پێیەی گەیەنەرێکی نایابی گەرمییە، دەبێت بۆ بۆشایی ئاسمان درێژ ببێتەوە، و لە خولگەی زەویش تێپەڕێت. ھەروەھا لە پەنجاکاندا، زانای فەلەکناسیی ئەڵمانی لودڤیگ بێرمان  گرنگیی بەو ڕاستییە دا کە کلکی کلکدار ھەمیشە ڕووی لە خۆر وەرگێڕاوە، بەبێ گوێدانە ئەو ئاراستەیەی کە کلکدارەکە پێیدا دەڕوات. بێرمان گریمانەی کرد کە ئەمە ڕوودەدات چونکە خۆر لێشاوێکی بەردەوام لە گەردیلە دەردەدات کە کلکی کلکدارەکە پاڵ دەدات.  زانای فەلەکناسیی ئەڵمانی پاوڵ ئاھنێرت (لەلایەن ویلفرێد شرۆدەرەوە) بە یەکەم کەس دادەنرێت کە بای خۆری بە ئاراستەی کلکی کلکدارەوە بەستەوە لەسەر بنەمای تێبینییەکانی کلکداری ویپڵ-فێدکی (١٩٤٢g). 

زانای فیزیای ئەستێرەیی ئەمریکی یوجین پارکەر بۆی دەرکەوت کە گەرمیی دەرچوو لە خۆرەوە لە مۆدێلەکەی چاپماندا، و کلکی کلکدار کە لە خۆرەوە دوور دەکەوێتەوە لە گریمانەکەی بێرماندا، دەبێت ئەنجامی ھەمان دیاردە بن کە ناوی لێنا «بای خۆری».   لە ساڵی ١٩٥٧دا، پارکەر نیشانی دا کە سەرەڕای ئەوەی تاجی خۆری بەھێزیی کێشکردنی خۆرەوە بە توندی ڕادەکێشرێت، گەیەنەرێکی باشی گەرمییە بەجۆرێک کە ھێشتا لە دوورییەکی زۆر لە خۆرەوە زۆر گەرمە. کاتێک ھێزی کێشکردنی خۆر بە زیادبوونی دووری لە خۆرەوە لاواز دەبێت، بەرگەھەوای دەرەوەی تاجی دەتوانێت بە شێوەیەکی خێراتر لە دەنگ بۆ بۆشایی نێوان ئەستێرەکان ھەڵبێت. پارکەر ھەروەھا یەکەم کەس بوو کە تێبینیی ئەوەی کرد کە کاریگەریی لاوازی ھێزی کێشکردنی خۆر ھەمان کاریگەریی لەسەر لێشاوی ھایدرۆداینامیکی ھەیە وەک لولەی دی لاڤاڵ، کە دەبێتە ھۆی گواستنەوە لە لێشاوی ژێر خێرایی دەنگەوە بۆ لێشاوی سەروو خێرایی دەنگ.  دژایەتییەکی توند بۆ گریمانەکەی پارکەر لەسەر بای خۆری ھەبوو. ئەو توێژینەوەیەی کە لە ساڵی ١٩٥٨دا پێشکەشی گۆڤاری فیزیای ئەستێرەیی کردبوو  لەلایەن دوو ھەڵسەنگێنەرەوە ڕەتکرایەوە، پێش ئەوەی لەلایەن سەرنووسەر سابرامانیان چاندراسخارەوە قبووڵ بکرێت. 

## سنوورە دەرەکییەکان
بای خۆری «بڵقێک دەفوێت» لە ناوەندی نێوان ئەستێرەکاندا (گازی ھایدرۆجین و ھیلیۆمی شلکراوە کە گەلەئەستێرەکە دادەگرێت). ئەو خاڵەی کە ھێزی بای خۆری چیتر ئەوەندە گەورە نییە کە بتوانێت ناوەندی نێوان ئەستێرەکان بۆ دواوە پاڵ بدات، بە ھێلیۆسفێر ناسراوە و زۆرجار وەک سنووری دەرەوەی کۆمەڵەی خۆر دادەنرێت. دووریی تا ھێلیۆسفێر بە وردی نازانرێت و لەوانەیە پشت بە خێراییی ئێستای بای خۆری و چڕیی ناوخۆیی ناوەندی نێوان ئەستێرەکان ببەستێت، بەڵام زۆر دوورە لە خولگەی پلوتۆوە. زانایان ھیواخوازن دیدگایەک لەسەر ھێلیۆسفێر لەو زانیاریانەوە بەدەستبھێنن کە لە ڕێگەی ئەرکی گەڕانی سنووری نێوان ئەستێرەکان (IBEX)ەوە بەدەستھاتوون، کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨دا ھەڵدرا.

کۆتاییی ھێلیۆسفێر وەک یەکێک لە ڕێگاکان بۆ دیاریکردنی مەودای کۆمەڵەی خۆر ئاماژەی پێدەکرێت، لەگەڵ پشتێنەی کایپەردا، و لە کۆتاییدا ئەو نیوەتیرەیەی کە تێیدا کاریگەریی ھێزی کێشکردنی خۆر لەگەڵ ئەستێرەکانی تردا یەکسان دەبێتەوە.  سنووری کۆتایی ئەم کاریگەرییە بە نێوان ٥٠,٠٠٠ یەکەی فەلەکی و دوو ساڵی ڕووناکی خەمڵێندراوە، بە بەراورد لەگەڵ لێواری ھێلیۆسفێر (لێواری دەرەوەی ھێلیۆسفێر)، کە دۆزرایەوە کە لە نزیکەی ١٢٠ یەکەی فەلەکیدا کۆتایی دێت لەلایەن کەشتیی ئاسمانیی ڤۆیجر ١ەوە. 

کەشتیی ئاسمانیی ڤۆیجر ٢ زیاتر لە پێنج جار لە نێوان ٣٠ی ئاب و ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧دا لە شۆکەکە تێپەڕی.  ڤۆیجر ٢ لە شۆکەکە بە نزیکەی Tm نزیکتر لە خۆرەوە تێپەڕی لەو دوورییەی کە ١٣.٥ Tm بوو کە ڤۆیجر ١ تێیدا تووشی شۆکی کۆتایی ھاتبوو.   کەشتیی ئاسمانییەکە لە شۆکی کۆتایییەوە بەرەو دەرەوە بۆ ھێلیۆسفێر و بەرەو پێش بۆ ناوەندی نێوان ئەستێرەکان جووڵا.

## ڕووداوە دیارەکان
لە ١٠ی ئایار تا ١٢ی ئایاری ١٩٩٩، گەڕانی پێکھاتەی پێشکەوتوو (ACE)ی ناسا و کەشتیی ئاسمانیی WIND دابەزینێکی ٩٨٪یان لە چڕیی بای خۆریدا تێبینی کرد. ئەمە ڕێگەی بە ئەلکترۆنە چالاکەکانی خۆر دا کە بە شێوەی پاکێجی تەسک کە بە «سترال» ناسراوە، بەرەو زەوی بڕۆن، و بووە ھۆی ڕووداوێکی «بارانی جەمسەری»ی زۆر نائاسایی، کە تێیدا شەفەقێکی جەمسەریی بینراو لەسەر جەمسەری باکوور دەرکەوت. سەرەڕای ئەوەش، بەرگە موگناتیسییەکەی زەوی بۆ نێوان ٥ بۆ ٦ ھێندەی قەبارە ئاسایییەکەی زیادیکرد. 

لە ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠دا، ڤۆیجر ١ دیاریی کرد کە خێراییی بای خۆری لە شوێنەکەی خۆیدا کە ١٠.٨ ملیار میل (١٧.٤×١٠^٩ کم) لە زەوییەوە دوورە، بۆ سفر ھێواش بووەتەوە. ئێدوارد ستۆن، زانای پڕۆژەی ڤۆیجر، وتی: «گەیشتووینەتە ئەو خاڵەی کە ئەو بایەی لە خۆرەوە دێت، کە تا ئێستا ھەمیشە بەرەو دەرەوە دەجووڵا، چیتر بەرەو دەرەوە ناجوڵێت؛ تەنھا بە لایەکدا دەجوڵێت بەجۆرێک کە دەکرێت لە کۆتاییدا بەرەو خوارەوەی کلکی ھێلیۆسفێر بچێت». 

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە

پۆل:ستێرفیزیک
پۆل:کۆمەڵەی خۆر
پۆل:گەردوون
پۆل:دیاردە خۆرییەکان