ڕەخنەگەری لەسەر ئیسلامییەت

بۆچوون و مامەڵەکانی سەرکردە، وتارخوێن و جوڵانەوەکانی سەر بە جوڵانەوەی گەشەکردن کە بە ئیسلامییەت ناسراوە (هەروەها بە ئیسلامی سیاسیش ناودەبرێت) جێی ڕەخنەیە لەلایەن ناموسەڵمانەکان و  ئیسلامیە هاوچەرخەکان (ئیسلامی ئازادڕەو). ئەو نووسەرانەی کە ڕەخنە لە ئیسلامییەت یان بەشێك لە ئیسلامییەت دەگرن، ئەمانەن: ماجد نەواز، ڕەزا ئەسڵان، ئەبدولوەهاب مەدب، موحەمەد سەعید ئەل عەشماوی، Gilles Kepel, خالید ئەبو فەزڵ، جیڵ کیبێل، ماتیاس کونتزێل، جۆزیف ئـ.ب. لەمبارد و ئۆلیڤەر رۆی.
 
ئەو بابەتانەی لە جوڵانەوە ئیسلامیەکان دا کەوتۆتە بەر ڕەخنە بریتییە لە: سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین بەمەبەستی ڕێگری کردن لە بەرپەچ دانەوە و سووکایەتیکردن بە ئیسلام، ئەو باوەڕەی کە ئیسلام تەنها ئایین نییە بەڵکو ڕژێمێکی بەڕێوبردن و فەرمانڕەوای کردنە وە شەریعەی مێژوویی (یاسای ئیسلامی) تەنها سیستەمی یاسای جیهانییە کە بەردەستە بۆ هەموو مرۆڤایەتی و پێویستە بسەپێنرێت بۆ ئەوەی ئیسلام بە دروستی و تەواوی پەیڕەر بکرێت.

## یەکگرتنی ئایین و دەوڵەت
یەكێك لە باوترین وتەکانی جوڵانەوە ئیسلامیەکانی سەر بە ئیسلامی سیاسی دەڵێت " الإسلام دين ودولة – ئیسلام ئایین و دەوڵەتە". بەڵام وەکو یەكێك لە ڕەخنەگرەکان دەڵێت کە ئەو وتەیە "نە ئایەتی قورئانە نە دەقی حەدیسەکانی پێغەمبەرە بەڵکو وتەیەکی سیاسی باوی سەدەی نۆزدەهەم بووە کە بەکاردەهات لەلایەن جوڵانەوە سەلەفیەکانەوە." 
 
## تازەگەری لە ئیسلام دا
ئیسلامیەکان و ئیسلامیە شۆرشگێرەکان لە هەوڵێکی بەردەوام دا بوون بۆ لەناوبردنی مامەڵە و چالاکییە ڕۆژئاواییەکان لە ژیانی رۆژانەیان دا، وەک بەکارهێنانی فڵچەی ددان شتن، تێکەڵ بوونی ژن و پیاو، چوونە دەرەوەی ئافرەی بەبێ داپۆشینی سەریان، ڕۆژانی پشووی شەمە و یەکشەمە لە هەفتەدا، چەپڵە لێدان بۆ وتاردەران بەڵام بە بیروڕای دانیێڵ پایپس "تەنانەت ڕەت کردنەوەی ڕۆژئاواش هەر پەسەند کردنە" و هەڵدەستن بە ناساندی تازەگەری نوێ بۆ ناو ئیسلام لەسەر شێوازی ڕۆژئاوا.

## ئابووری ئیسلامی
ڕەخنەگەری لەسەر ئیسلامییەت یان ئابووری ئیسلامی بەشێوەیەکی بەرچاو پەرەیسەندووە کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئابوور ئیسلامی هەولێکی "ناتەبا، ناتەواو، ناکرداری و ناپەیوەستە" چونکە پاڵنەرەکەی ناسنامەیەکی کلتورییە وەك لەوەی چارەسەرکەری کێشە بێت. سەرچاوەیەکی تر ئابووری ئیسلامی ڕەت کردۆتەوە و پێی وایە کە لە بیردۆزدا "تێکەڵەیەکی سەرلێشێواوە لە بیرۆکەی سۆشەلیست و میلی" و لە کردار دا "هیچ نییە جگە لە دەست بەسەرداگرتنێکی ناکرداری دەوڵەت بەسەر ئابووری دا وە هەڵ دەدات بۆ جۆرە سیاسەتێکی دابەشکردنەوەی یەکسان کە ناکردەییە ژیانی ڕاستی دا."

لە بواری سیاسی و هەرێمی دا کە ئیسلامیەکان و (زاناکان - عولەماکان)ی ئیسلام بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەبێت بۆچوونیان دەربارەی هەموو شتێك هەبێت، جێگەی سەرسوڕمانە کە هێندە کەم بیروڕایان هەیە لەسەر بابەتێکی بەو جۆرە گرنگ و بنچینەیی چالاکیەکانی مرۆڤ، بەشێوەیەك کە نموونەکەیان نە دەچێتە بواری سەرمایەداری (کاپیتالیزم) نە سۆشەلیستی.

## دوژمانەیتی کردنی ڕۆژئاوا
کەسایەتییە گەورە و دیارەکانی ئیسلامییەکان وەك سەید قوتب و ئایەتوڵا خومەینی خەخت دەکەنەوە لەسەر رق و کینە بەرامبەر ناموسوڵمانەکان و هەر شتێك نا ئیسلامی بێت. بۆ نموونە، سەید قوتب، دژی بیرۆکەی پێکەوە ژیان بوو لەگەڵ ناموسوڵمانەکان و باوەڕی بە دابەشکردنی دونیا هەیە بۆ دوو بەش (ڕاست و چەوت) کە ئیسلام ڕاستییە و هەموو شتێکی دی چەوتە، "ئیسلام ناتوانێت هاوڕا بێت یان پەسەندی ڕەوشێک بکات کە نیوە ئیسلام بێت و نیوە نەزانی و نەفامی بێت... تێکەڵ بوون و هاوژیانی ڕاست و چەوت نەشیاو و ئەستەمە، شارستانی ڕۆژئاوا خۆی لە خۆی دا بەدکار،گەندەڵە و بریتییە لە کۆمەڵە خاشاکێکی قێزەون".

ئۆلیڤەر رۆی هێرشی ئیسلامیەکان بۆ سەر مەسیحیەکان و ناموسوڵمانەکان وەك بەهانەیەكی شکستخواردوو ڕوون دەکاتەوە .

بەهۆی ئەوەی کە ئیسلام وەڵامی هەموو شتێکی پێیە، بۆیە هەموو کێشە و ناکۆکییەکان کە کۆمەڵگەی ئیسلامی پێوەی دەناڵێنێت هۆکارەکەی بێ باوەڕەکان و دەسیسەچیەکانن (چ مەسیحی یان جولەکەکان بن). زۆرجار هێرش دەکرێتە سەر مەسیحیەکان و جولەکەکان لە وتارە بنچینەییە سەرەکیەکان دا. لە وڵاتی میسڕ، قبتیەکان کە دانیشتوانی ڕەسەنن زۆرجار هێرشیان دەکرێتە سەر. لە ئەغڤانستان، چالاکەوانە مرۆییە ڕۆژئاواییەکان (سەرەڕای ئەوەی کە زۆربەیان پێشینەیەکی "سیکۆڵار - عەلمانی"یان هەیە) بە فەرمی تاوانبار و تۆمەتبار دەکرێن چونکە هاوپیشەن لەگەڵ شاندە مەسیحیەکان دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلامی سیاسی
پۆل:ڕەخنە لە ئیسلام