open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ناوچەی ئەرەبکر

**ناوچەی ئەرەبکر** ()، یەکێکە لە ١٢ ناوچەی یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا. ئەرەبکر دەکەوێتە باکووری ناوەندی شارەکە، لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ ناوچەی داڤتاشێن، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ناوچەی ئاجاپنیاک، لە باشوورەوە لەگەڵ ناوچەی کێنترۆن و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ناوچەی کاناکەر-زەیتون ھاوسنوورە. ڕووباری ھرازدان لە باکوور و ڕۆژاواوە سنووری سروشتی ناوچەکە پێکدەھێنێت. لە باکوورەوە ئەرەبکر سنووری ھاوبەشی لەگەڵ کۆمەڵگەی کەنەکەرەوان سەر بە پارێزگای کۆتایک ھەیە.

## کولتوور
عەرەبکر چەندین کتێبخانەی گشتی ھەیە لەوانە کتێبخانەی زانستی بنەڕەتی ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکانی ئەرمەنستان (١٩٤٣), کتێبخانەی ژمارە ٥ (١٩٥٠)، کتێبخانەی زانستی و تەکنیکی ناوەندی نیشتمانی داھێنان و کارگێڕی (١٩٦٣)، کتێبخانەی ژمارە ٥ .٦ (١٩٧٦), و لقەکانی کتێبخانەی ناوەندی ئاڤێتیک ئیساحاکیان ژمارە ٢٩ (١٩٥١)، ژمارە ٣٣ بۆ منداڵان (١٩٤٧)، و ژمارە ٣٦ (١٩٥٨).

قوتابخانەی مۆسیقای کۆنستانتین ساراجیان و قوتابخانەی مۆسیقای ئەلێکسی ھێکیمیان لە ساڵانی ١٩٥٢ و ١٩٨٢ەوە لە قەزاکەدا کاردەکەن.

## سەرچاوەکان

ئەرەبکر
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ئەرمەنستان
مادلاین ئیمی سوینی

**مادلاین ئیمی سوینی** (؛  ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٥ - ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١) کارمەند بوو لە گەشتی ۱۱ی ھێڵی ئاسمانیی ئەمریکی لە کاتی ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوولدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥
پۆل:مردووانی ٢٠٠١
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
گالینا دوگاشڤیلی

**گالینا یاکۆڤلێڤنا ژوگاشڤیلی** (٩ی شوباتی ١٩٣٨ – ٢٧ی ئابی ٢٠٠٧) وەرگێڕێکی ڕووسی بووە بۆ زمانی فەڕەنسی. ئەو نەوەی جۆزێف ستالین بوو، کچی کوڕە گەورەی ستالین بوو بە ناوی یاکۆڤ دوگاشڤیلی. ئەو بەردەوام تەحەدای ئەو باسانەی کە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەرگیراون سەبارەت بە زیندانیکردن و مردنی باوکی لە کەمپێکی زیندانی نازییەکان، تەحەدای دەکرد.

## ژیاننامە
گالینا دوگاشڤیلی لە شاری مۆسکۆ لەدایکبووە. دایکی ناوی یولیا مێلتزەر بوو، سەماکارێکی ناسراوی جوولەکە بوو و خەڵکی شاری ئۆدێسا بوو. دوای ئەوەی لە پێشوازییەکدا چاوی بە یولیا کەوت، یاکۆڤ لەگەڵ ھاوسەری دووەمی کە ئەفسەرێکی NKVD بوو بە ناوی نیکۆلای بێساراب، شەڕی کرد و تەڵاقەکەی ڕێکخست. دواتر بێساراب لەلایەن NKVD ەوە دەستبەسەر و لە سێدارە درا. یاکۆڤ بوو بە سێیەم ھاوسەری.

یاکۆڤ لە جەنگی جیھانیی دووەمدا لیوایەکی باڵای تۆپخانەکانی سۆڤیەت بووە. مێژوونووسان بە شێوەیەکی نەریتی پێیان وایە کە لە ساڵی ١٩٤١ لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە گیراوە و لە ساڵی ١٩٤٣ لە ئۆردوگای کۆکردنەوەی ساکسنھاوزن کۆچی دوایی کردووە، دوای ئەوەی ستالین ڕەتیکردەوە بیگۆڕێتەوە بە فیڵد مارشاڵی ئەڵمانی کە دەستگیرکرابوو. وەزارەتی بەرگری ئەمریکا بەڵگەنامەیەکی لەبەردەستدا بوو کە ئاماژەیان بەوە دەکرد کە یاکۆڤ دوگاشڤیلی لەلایەن پاسەوانێکی ئۆردوگاکانەوە تەقەی لێکراوە، کە لە ساڵی ٢٠٠٣دا پیشانی گالینا دژوگاشڤیلی دراوە، بەڵام ئەو بەڵگەنامەیە ڕەتیکردەوە، ئیدیعای کردبوو کە باوکی ھەرگیز لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە بەدیل نەگیراوە، بەڵام بەڵکو لە ساڵی ١٩٤١ لە شەڕدا کوژرا. ئەو بەردەوام پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە ھەر وێنەیەک یان نامەیەک کە ئاماژە بەوە بکات باوکی لە کەمپی زیندانەکەدایە، پڕوپاگەندەی نازییەکانە.

گالینا دوگاشڤیلی لە زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ فیلۆلۆجی خوێندووە، و بڕوانامەی دکتۆرای وەرگرتووە. ئەندامی یەکێتی نووسەرانی ڕووسیا بووە، و بە درێژایی ژیانی وەک وەرگێڕی زمانی فەڕەنسی کاری کردووە، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ پەیمانگای گۆرکی بۆ ئەدەبیاتی جیھانی. ھاوسەرگیری لەگەڵ حوسێن بن سەعد کردووە، کە بیرکارێکی جەزائیرییە و لە دەربەدەریدا لە مۆسکۆ دەژی و لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا دامەزراوە، بەڵام ناوی کچێنی خۆی پاراستووە. کوڕێکیان بووە بە ناوی سەلیم کە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٧١ لەدایکبووە و لەدایکبووی کەڕ بووە.

ژوگاشڤیلی لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا لە نەخۆشخانەی سەربازی بوردێنکۆ لە مۆسکۆ بەھۆی نەخۆشی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:بنەماڵەی ستالین
پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرانی سۆڤیەت
سڤێتلانا ئەلیلویڤا

**سڤێتلانا یۆسیفۆڤنا ئەلیلویڤا** (٢٨ی شوباتی ١٩٢٦ – ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١١)، دواتر بە لانا پیتێرز ناسرا، بچووکترین منداڵ و تاکە کچی سەرۆکی سۆڤیەت جۆزێف ستالین و ھاوسەری دووەمی نادەژدا ئەلیلویڤا بوو. لە ساڵی ١٩٦٧دا بووە ھۆی جەنجاڵییەکی نێودەوڵەتی کاتێک وازی لە ئەمریکا ھێنا و لە ساڵی ١٩٧٨ بوو بە ھاووڵاتییەکی ناسنامە. لە کامبریج لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢، جەژنی سانت لوسی سیراکیوز، ئەلیلویڤا بوو بە کڵێسای کاتۆلیک. لە ساڵی ١٩٨٤ تا ١٩٨٦ بۆ ماوەیەکی کورت گەڕایەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت و ڕەگەزنامەی سۆڤیەتەکەی بۆ گەڕاندەوە. تا مردنی لە ساڵی ٢٠١١، دوا منداڵی ستالین بوو کە لە ژیاندا مابوو

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
پۆل:مردووانی ٢٠١١
پۆل:بنەماڵەی ستالین
پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم
پۆل:نووسەرانی سۆڤیەت
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن
پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ
ویگین

وێنۆک|ویگین
**ڤیگێن** (ڤیگوین دەردریان، بە فارسی: ویگن دردریان؛ بە ئەرمەنی: Վիգէն Տէրտէրեան) بە پاشای پۆپی ئێرانی و سوڵتانی جازی ئێرانی ناسراوە، گۆرانیبێژ و ئەکتەری مۆسیقای پۆپ کە لە سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئاسیا ناسراوە. ڤیگێن ھەم بە فارسی و ھەم بە ئەرمەنیی گۆرانیی گوتووە، بە ڕەچەڵەک ئەرمەنییە و لە سەردەمی زێڕینی پۆپی فارسیدا دەرکەوتووە.

## سەرەتای ژیانی
ڤیگێن ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٢٩ لە بنەماڵەیەکی ئێرانی-ئەرمەنی کە لە ٨ کەس پێکھاتبوون لە شاری ھەمەدانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایکبووە. کاتێک تەمەنی ھەشت ساڵان بووە باوکی بەھۆی نەخۆشیی ھەوکردنی سییەکانەوە کۆچی دواییی کردووە. «کارۆی» برا گەورەی شاعیرێکی ناسراوی ئێرانی بووە و تێکستی گۆرانی «لالەعی»(Lullaby) بۆ ڤیگێنی برای نووسیووە.

لە جەنگی جیھانی دووەمدا، ئەو بنەماڵەیە ڕوویان لە شاری تەبرێز لە باکووری ئەو وڵاتە کرد و لەوێ ناسیۆنالیستە ئازەرییەکان ناوچەکەیان بە کۆمارێکی دابڕاو ناساند بە ھاوکاریی ھێزەکانی یەکێتیی سۆڤیەت، لەوکاتەدا ڤیگێن بۆ یەکەمینجار ئاشنای گیتار دەبێت کە لە سەربازێکی ڕووسی دەکڕێت، لەوکاتەدا نزیکایەتی پەیدا دەکات بۆ میوزیکی ئەمریکی و ئیتاڵی و ئیسپانی، و زۆرێک لەو میوزیکە بیانیانەی وەرگرت و بۆ گۆرانییەکانی کە بە تێکستی فارسیی نوسیبوونی بڵاوی کردەوە کە بوونە بەناوبانگترین مۆسیقاکانی ئێران تاکوو ئێستا.

ڤیگێن لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٣ لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا لە لۆس ئانجلەس ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٩
پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پۆل:ھونەرمەندانی کاڵتێکس ڕیکۆردز
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:خەڵکی ھەمەدان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی فارسی
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەمریکییە کوڕە گۆرانیبێژە پۆپەکان
پۆل:ئاوازدانەرانی ئێرانی
پۆل:گیتارژەنانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
مارکھام (ئۆنتاریۆ)

**مارکھام** شارێکە لە شارەوانی ناوچەیی یۆرک لە ئۆنتاریۆ لە کەنەدا. نزیکەی ٣٠ کم (١٩ میل) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شاری تۆرۆنتۆ دوورە. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١دا، ژمارەی دانیشتووانی مارکھام ٣٣٨٬٥٠٣ کەس بووە کە ئەمەش بووەتە گەورەترین لە ھەرێمی یۆرک، چوارەم گەورەترین لە ناوچەی تۆرۆنتۆی گەورە (GTA)، و ١٦ھەمین گەورەترین لە کەنەدا.

شارەکە ناوی خۆی لە یەکەم لیوای حاکمی سەرەوەی کەنەدا وەرگرتووە جۆن گڕاڤس سیمکۆ (لە پۆستەکەی ١٧٩١–١٧٩٦)، کە ناوی ناوچەکەی بەناوی ھاوڕێکەیەوە ناوناوە، ویلیام مارکھام، قەشە سەرەکییەکەی یۆرک لە ساڵی ١٧٧٦ تا ١٨٠٧.

## سەرچاوەکان

شارەکانی کەنەدامارکھام
پۆل:شارەکانی ئۆنتاریۆ
ڕۆناڵد ئاراوخۆ

**ڕۆناڵد فێدێریکۆ ئاراوخۆ دا سیلڤا** (، لەدایکبووی ٧ی ئازاری ١٩٩٩) یاریزانێکی تۆپی پێی پیشەگەری ئوروگوایییە کە وەک بەرگریکارێک یاری بۆ یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنای ئیسپانی و ھەڵبژاردەی نەتەوەییی ئوروگوای دەکات.

## ئامارەکان
### یانە

### نێونەتەوەیی

## دەستکەوتەکان
**بارسێلۆنا**
* جامی شای ئیسپانیا: ٢٠٢٠–٢٠٢١

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩
پۆل:زیندووان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئوروگوایی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا
پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک
پیاوی لمەکە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

***پیاوی لمەکە*** زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی درامای فەنتازیای ئەمریکییە لەسەر کتێبێکی کۆمیکی نیڵ گەیمان دروستکراوە و دی سی کۆمیکس بڵاویکردۆتەوە. زنجیرەکە لەلایەن گەیمان، و دەیڤد گۆیەر، و ئالان هێنبێرگ بۆ نێتفلیکس پێشخراوە و لەلایەن دی سی ئینتەرتەینمەنت و تەلەڤیزیۆنی وارنەر بڕازەرز بەرهەمهێنراوە. هەروەکو کۆمیکەکان، پیاوی لمەکە چیرۆکی دریم دەگێڕێتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە دروستکراوەکان لەسەر چیرۆکە نەخشێندراوەکانی دی سی کۆمیکس
پۆل:پیاوی لمەکە (کتێبی کۆمیک)
پۆل:شەیتانەکان لەسەر تەلەڤیزیۆن
پۆل:خودا لە خەیاڵدا
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە درامییە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٢
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە سووپەرھیرۆییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ترسناکە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە فانتازیا تاریکەکان
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە ڕووداوەکانیان لە بوفالۆ، نیویۆرکە
مزگەوتی مەنووچێھر

**مزگەوتی مێنوچەھر** مزگەوتێکە لە شاری دێرینی ئانی لە شاری ئارپاچای سەر بە پارێزگای قەرس لە تورکیا. لە نێوان ساڵانی ١٠٧٢ بۆ ١٠٨٦ لەلایەن ئیبول مانوچەھر بەی لە بنەماڵەی شادادی کورد دروست کراوە. نۆژەنکردنەوەی مزگەوتەکە لە حوزەیرانی ٢٠٢٠ دەستی پێکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مزگەوتەکانی تورکیا
مزگەوتی مێنوچەھر
پۆل:پارێزگای قەرس
مۆزەخانەی فەرشی ئازەربایجان

**مۆزەخانەی نیشتمانی فەرشی ئازەربایجان** مۆزەخانەیەکە دەکەوێتە شاری باکۆ کە فەرش و فەرشەکانی ئازەربایجانی بە تەکنیک و کەرەستەی مێژوویی و مۆدێرن بۆ بونیادنان نمایش دەکات. گەورەترین کۆمەڵەی فەرشی ئازەربایجانی لە جیھاندا ھەیە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٦٧ لە شەقامی نێفتچیلەر کرایەوە، لە ساڵی ٢٠١٤دا گواسترایەوە بۆ بینایەکی نوێ لە پارکەکەی کەناری دەریای باکۆ

## مێژوو
مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٦٧ دامەزراوە و سەرەتا لە مزگەوتی جومعە لە شاری ئیچەری شێھر کەوتبوو. ئەم مزگەوتە لە سەدەی پازدەھەم دروست کراوە و لە سەدەی نۆزدەھەمدا نۆژەن کراوەتەوە. یەکەم پێشانگای لە ساڵی ١٩٧٢ بەڕێوەچوو. لە ساڵی ١٩٩٢ دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، مۆزەخانەکە گواسترایەوە بۆ نھۆمی دووەمی کە ئێستا ناوەندی مۆزەخانەی باکویە بینایەک کە لە سەرەتادا مۆزەخانەی لینین بووە ئەم کۆمەڵەیە وەک ڕێزێک بۆ دیزاینەری فەرش لەتیف کەریمۆڤ ناونراوە.

پلانەکان بۆ گواستنەوەی کۆمەڵەکە بۆ بینایەکی نوێ کە بە مەبەست دروست کراوە لە ساڵی ٢٠١٠ دەستی پێکرد، و بڕیار بوو بینایەکی نوێ لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٢ بکرێتەوە لەگەڵ سەردانێک کە لەلایەن سەرۆک ئیلھام عەلیێڤەوە لە ئەیلوولی ٢٠١٣ ئەنجامدرا مۆزەخانەکە لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٤ کرایەوە، وەک مۆزەخانەی فەرشی ئازەربایجان، ناونیشانی فەرمی زۆر درێژتری لەدەست دا

## باڵەخانە
وێنۆک|لای بیناکە
پێکھاتەی بیناکە بە مەبەستی ئەوەیە کە وەک فەرشێکی ڕۆڵکراو دەربکەوێت. بیناکە لەلایەن تەلارسازێکی نەمسایی فرانز جانزەوە دیزاین کراوە و زیاتر لە شەش ساڵی خایاند بۆ دروستکردن. پێکھاتەی پێشوو کە بینایەکی گرنگی مێژوویی ھەبوو، وێرانکرا بۆ ئەوەی شوێنێک بۆ بینا نوێیەکە بکرێتەوە.

## پێشانگای نێودەوڵەتی
مۆزەخانەکە توێژینەوە و کاری خزمەتگوزاری گشتی ئەنجام دەدات. ساڵانە پێشانگای دەوڵەتی و نێودەوڵەتی ڕێکدەخرێت و کەتەلۆگ لەسەر فەرشەکان لەلایەن مۆزەخانەکەوە چاپ دەکرێت. ھەروەھا مۆزەخانەکە پێشانگای لە زیاتر لە ٣٠ وڵاتی جیھان ئەنجامداوە لەوانە فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئینگلتەرا، ژاپۆن، ھۆڵەندا. مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٨ بەشداری لە پێشانگایەکدا کرد کە لەلایەن یوونێسکۆوە ڕێکخرابوو لە پاریس کە تایبەت بوو بە فزوولی و لە ساڵی ١٩٩٩ تایبەت بوو بە یادی ١٣٠٠ ساڵەی کتێبی دێدە کۆرکوت و فەرش و کەلوپەلی ھونەری کارپێکراوی فۆلکلۆر نمایشکرا، لەوانە کۆزە مس و جام و سەتڵ و زین -جانتاکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:مۆزەخانەکانی باکوو
میخائیل تسخاکایا

**میخائیل گریگۆریڤیچ تسخاکایا** (٤ی ئایاری ١٨٦٥ — ١٩ی ئازاری ١٩٥٠)، ناسراو بە بارسۆڤ، شۆڕشگێڕ و سیاسەتمەدارێکی سۆڤیەت بوو. بارسۆڤ سەرکردەیەکی باڵای بزووتنەوەی بەلشەفی لە جۆرجیا بووە، لە ساڵی ١٨٨٠ەوە لە سیاسەتی شۆڕشگێڕانەدا چالاک بووە، یەکێک بووە لە پێنج واژووکاری ئەو بەڵگەنامەیەی کە یەکێتی سۆڤیەتیان پێکھێناوە.

ساڵی ١٨٦٥ لە شارەوانی مارتڤیلی لەدایکبووە. لە ساڵی ١٨٩٢ یارمەتی دامەزراندنی مێسامە داسی (گرووپی سێیەم)ی دا کە یەکەم پارتی سۆسیالیستی جۆرجیا بوو. کاتێک پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا دامەزرا، پەیوەندی بەوەوە کرد. لە ساڵی ١٩٠٤دا جۆزێف ستالینی گەنجی لە دەرکردن ڕزگار کرد بەھۆی ناسیۆنالیزمی جۆرجیا. بەڵام بارسۆڤ وای لە ستالین کرد کە دەستبەرداری بۆچوونەکانی بێت و بەشداری زنجیرەیەک وتارەکانی بارسۆڤ بکات لەسەر مارکسیزم. سەرەڕای ئەمەش، ئەوان وەک ھاوڕێ مانەوە.

لە تەممووزی ١٩٠٦ تسخاکایا شایەتحاڵی ستالین بوو لە ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەی لەگەڵ کاتۆ سڤانیدزێ. لە ٩ی ئەیلوولدا، تسخاکایا و ستالین لە کۆنفرانسی سۆسیال دیموکراتەکان لە تفلیس لە نێو تەنھا شەش بەلشەفیدا بوون (٣٦ کەسەکەی تر مێنشێڤیک بوون) لە کۆنگرەی پێنجەمی پارتی کرێکارانی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا لە لەندەن ژوورێکیان ھاوبەش بوو. ھیچ کامیان بەھۆی لاوازی بەلشەفیزم لە جۆرجیا ڕێگەیان پێنەدرا دەنگ بدەن. لە ساڵی ١٩٠٧ دوای زنجیرەیەک دەستگیرکردن و دیپۆرتکردنەوە، چووە دەربەدەری لە سویسرا و لەوێ لە ژنێڤ سەردانی لینینی کرد.

لە ساڵی ١٩١٧ گەڕایەوە ڕووسیا شانبەشانی لینین بە شەمەندەفەری بەناوبانگی مۆرکراو. لەو کاتەوە سەرکردەیەکی کاریگەری حزبی شیوعی جۆرجیا بووە. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ لە شاری کوتایسی لەلایەن حکوومەتی مێنشێڤیکەوە دەستگیر دەکرێت، و لە مانگی ئایاری ١٩٢٠ ئازاد دەکرێت، دەبێتە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی (بۆلشەڤیک)ی جۆرجیا. نوێنەری کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی جۆرجیا بوو لەژێر حکوومەتی کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا. لە ساڵی ١٩٢٣ تا ١٩٣٠ تسخاکایا وەک سەرۆکی سەرۆکایەتی کۆمیتەی بەڕێوەبەری ناوەندی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی جۆرجیا و یەکێک لە سەرۆکەکانی کۆمیتەی بەڕێوەبەری ناوەندی کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقاوقاز کاری کردووە کۆمیتەی ناوەندی بەڕێوەبەری یەکێتی سۆڤیەت

لە ساڵی ١٩٢٠ەوە ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری نێودەوڵەتیی کۆمۆنیست بووە. لە ساڵی ١٩٢٢ پەیمانی پێکھێنانی یەکێتی سۆڤیەت واژوو کرد، کە نوێنەرایەتی کۆماری سۆڤیەت فیدراڵی سۆسیالیستی ترانسقاوقاز دەکرد.

دوای نەخۆشییەکی سەخت لە ١٩ی ئازاری ١٩٥٠ لە مۆسکۆ کۆچی دوایی کرد، دوای ماوەیەکی کەم لە ھەڵبژاردنی وەک نوێنەری سۆڤیەت لە نەتەوەکانی سۆڤیەتی باڵای یەکێتی سۆڤیەت. لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لە پانتێۆنەکەوە بە خاک سپێردرایەوە لە پانتێۆنی متاتسمیندا بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
پۆل:مردووانی ١٩٥٠
پۆل:بەلشەفییە کۆنەکان
پۆل:نێژراوان لە پانتیۆنی متاتسمیندا
پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین
مزگەوتی جومعە (باکوو)

**مزگەوتی جومعە** مزگەوتێکە لە باکوو لە ئازەربایجان.
لە نووسراوێکدا لەسەر مزگەوتەکە باس لەوە کراوە کە “ئەمیر شەرەف الدین مەحموود فەرمانی نۆژەنکردنەوەی ئەم مزگەوتەی داوە لە مانگی ڕەجەبی ٧٠٩ی کۆچی (١٣٠٩)”. لەسەر دیواری باکووری مزگەوتەکە منارەیەک دروست کرابوو کە باڵکۆنێک لە ساڵی ١٤٣٧دا بە ستالاکتایت پشتگیری لێکرابوو.

مزگەوتەکە دەکەوێتە ناوچەی مێژوویی ئیچەری شێھر و چەندین جار ئاوەدان کراوەتەوە. مزگەوتی ھەینی ئێستا لە ساڵی ١٨٩٩ لەژێر پارەی بازرگانی خێرخوازی باکو حاجی شیخلالی داداشۆڤ دروست کراوە.

لە ژیانی کولتووری سەدەی ناوەڕاستی ئازەربایجان مزگەوتی کاتدراییل وەک ناوەندی کۆمەڵایەتی-کولتووری کاری دەکرد

## سەرچاوەکان

پۆل:مزگەوتەکانی باکوو
ڕەزگە

* ڕەزگە، ورمێ: گوندێکە لە شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* ڕەزگە، سەردەشت: گوندێکە لە شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان
* ڕەزگەی سەروو: گوندێکە لە قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان
* ڕەزگەی خواروو: گوندێکە لە قەزای پشدەر، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان
ئیڤان سڤانیدزێ

**ئیڤان سڤانیدزێ** (١٩٢٧ – ١٩٨٧)، ئەکادیمیستێکی سۆڤیەت بووە کە تایبەتمەند بووە لە بواری کشتوکاڵ و توێژینەوەی ئەفریقا. ئەو کوڕەزای جۆزێف ستالین بووە لە ڕێگەی ھاوسەری یەکەمییەوە، کەتێڤان سڤانیدزێ و ھاوسەری سێیەمی کچە بچووکەکەی ستالین بە ناوی سڤێتلانا ئەلیلویڤا

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:بنەماڵەی ستالین
پۆل:نووسەرانی سۆڤیەت
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ
پارێزگای کوتایسی

**پارێزگای کوتایسی** یان **کوتایس** گوبەرنیایەک بوو ("پارێزگاری") بوو لە جێگری پاشایەتی قەفقاز لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی. بە نزیکەیی بە درێژایی زۆربەی بوونی خۆی لەگەڵ زۆربەی ڕۆژاوای جۆرجیادا دەگونجێت، و زۆربەی پارێزگای ئارتڤین (جگە لە قەزاکانی ھۆپا و یوسفێلی)ی تورکیا لە نێوان ساڵانی ١٨٧٨ و ١٩٠٣. دروست کراوە لە بەشێک لە پارێزگای پێشووی جۆرجیا-ئیمێرێتیای لە ساڵی ١٨٤٦. ھەروەھا پارێزگاری ئاخاڵتسیخێی لەخۆگرتبوو پێش ئەوەی لە ساڵی ١٨٦٧دا ڕادەست بکرێت بە پارێزگای تیفلیس. پارێزگای کوتایسی لە باکووری ڕۆژاوا ھاوسنوور بوو لەگەڵ ئۆکرۆگ سوخومی، لە باکوورەوە لەگەڵ ئۆبلاستی کوبان، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئۆبلاستی تێرێک، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای تیفلیس، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ ئۆبلاستی باتوم لە باشووری ڕۆژاوا، و دەریای ڕەش لە ڕۆژاوا. پارێزگاکە بە ھەمان ناو بە ناوەندە کارگێڕییەکەی، کوتایس (کوتایسی) ناونرا.

## دیمۆگرافی
بەپێی سەرژمێری ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا لە ساڵی ١٨٩٧ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای کوتایسی ١٠٥٨٢٤١ کەس بووە کە ٥٤٩٥٠٤ پیاو و ٥٠٨٧٣٧ ژن بوون. فرەیی دانیشتووان ئاماژەیان بەوە کرد کە زمانی جۆرجیا زمانی دایکیان بێت، لەگەڵ کەمینە بەرچاوەکانی ئیمێرێتی و مینگریلی قسەکەر کە بە ناو گرووپی زمانی کارتڤێلی دادەنران.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوتایسی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٤٦
پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
لیز ترەس

**ماری ئێلیزابێت ترەس** یان لیز ترەس (لەدایکبووی ١٩ی تەممووزی ١٩٧٥)، سیاسەتوانێکی بەریتانییە، لە مانگی ئەیلول تا تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتووبووە، دوای ٥٠ ڕۆژ لە پۆستەکەیدا لەناو قەیرانێکی دارایی و سیاسیدا دەستی لەکارکێشایەوە، کە بووە کورتترین سەرۆکوەزیران لە مێژووی شانشینی یەکگرتوودا. لە ئەیلوولی ٢٠٢١دا تا ئەیلوولی ٢٠٢٢دا وەزیری دەرەوەی بەریتانیایابووە. پێشتریش لە چەند پوستێکی جیاوازدا لە کابینەکانی دەیڤد کامیڕۆن و تێریزا مەی و بۆریس جۆنسۆن دا بەشداری کردووە و لە ساڵی ٢٠١٠ دا ئەندامی پەرلەمانی بەریتانیایە. لە ساڵی ١٩٩٦ بووە ئەندامی پارتی پارێزگارانی بەریتانیا و لە پێش ساڵی ١٩٩٦ ئەندامی پارتی لیبرال دیموکراتی بەریتانیا بووە.

ترەس لە کۆلێژی مێرتۆن لە ئۆکسفۆرد خوێندوویەتی و سەرۆکی لیبراڵ دیموکراتەکانی زانکۆی ئۆکسفۆرد بووە. لە ساڵی ١٩٩٦ ھەم زانکۆی تەواو کردووە و ھەم پەیوەندی بە پارتی پارێزگارانەوە کردووە. لە کۆمپانیای شێڵ و کەیبڵ و وایەرلێس کاری کردووە، ھەروەھا جێگری بەڕێوەبەری دامەزراوەی توێژینەوەی ڕیفۆرم بووە. ترەس لە ھەڵبژاردنی گشتی ساڵی ٢٠١٠ بۆ باشووری ڕۆژئاوای ناوچەی نۆرفۆلک ھەڵبژێردرا. وەکو ئەندامێکی پشتەوەی ناو پەرلەمان داوای چاکسازی لە چەندین بواری سیاسەتدا کرد لەوانە چاودێری منداڵان، پەروەردەی بیرکاری و ئابووری. گرووپی بازاڕکردنی ئازادی لە پەرلەمانتارانی پارتی پارێزگاران دامەزراند و ژمارەیەک توێژینەوە و کتێبی نووسیوە یان ھاوبەشی نووسیوە، لەوانە دوای ھاوپەیمانی (٢٠١١) و بەریتانیای بێ زنجیرە (٢٠١٢).

ترەس لە ساڵی ٢٠١٢ تا ٢٠١٤ وەک جێگری وەزیری دەرەوە لە پەرلەمان بۆ چاودێری منداڵان و پەروەردە کاری کردووە، پێش ئەوەی لەلایەن سەرۆک وەزیران دەیڤید کامیرۆنەوە وەک وەزیری دەرەوە بۆ ژینگە و خۆراک و کاروباری گوندەکان لە گۆڕانکارییەکانی کابینەکەی ساڵی ٢٠١٤دا دەستنیشان بکرێت بۆ کابینەکە. ھەرچەندە لایەنگری ھەڵمەتی بەریتانی بەھێزتر بوو لە ئەورووپا بۆ مانەوەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەورووپا لە ڕیفراندۆمەکەی ساڵی ٢٠١٦، بەڵام دوای ئەنجامەکە پشتگیری لە دەرچوونەکە (برێکزیت) کرد.

لە ١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢ ترەس لە ھەڵبژاردنی سەکردایەتی پارتی پارێزگاران بۆ جێگرتنەوەی بۆریس جۆنسۆن  سەرۆکی پارتەکە خۆی کاندید کرد، بەڵێنی دابوو ئەگەر سەرکەوتووبێت ڕێژەی باج کەم دەکاتەوە و وەک کەسێکی پارێزەر حوکوم دەکات، لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢، تروس بە کۆکردنەوەی ٨١٣٢٦ دەنگ، سەرکەوتنی بەدەستھێنا و بە سەرۆکی پارتی پارێزگاران ھەڵبژێردرا.

لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، بەهۆی قەیرانە سیاسی و ئابوورییەکان ئەو ڕەخنە زۆرانەی لەلایەن هاوڵاتیانی وڵاتەکەیەوە لێدەگیرا، تروس نامەی دەست لەکارکێشانەوەی خۆی لە پۆستی سەرۆک وەزیران پێشکەش کرد دوای 44 ڕۆژ لە مانەوەی لەو پۆستە، بەمەش دەبێتە کورتترین ماوەی دەسەڵاتی سەرۆک وەزیران لە مێژووی بەریتانیادا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی کۆلێژی مێرتن، ئۆکسفۆرد
پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن
پۆل:سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر
پۆل:سیاسەتوانانی بەریتانی
عەبدوڵڵا قوسەیمی

**عەبدوڵا کوڕی عەلی نەجدی قوسەیمی** (١٩٠٧- ٩ی کانوونی دووەم ١٩٩٦/ ١٤١٦ کۆچی)، بیرمەندێکی سعودیە و یەکێکە لە بەناوبانگترین نووسەرە عەرەبەکان کە جێی سەرنج و مشتومڕە بەھۆی ھەڵگەڕانەوەی لە بەرگریکردن لە سەلەفییەتەوە بۆ بێخوایی، ھەروەھا بەھۆی بەرھەمە پڕ مشتومڕەکانییەوە لە بەناوبانگترینیان عەرەب دیاردەیەکی دەنگییە.

## ژیان
عەبدوڵڵا قوسەیمی لە ساڵی ١٩٠٧ لە خوب الحیلوە لەدایکبووە، کە دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری بورەیدە ئەلنەجدییە لە شانشینی سعودیە، باوکی عەبدوڵڵا قوسەیمی ناوی شێخ عەلی سەعیدییە، لە (حائیل)ەوە ھاتووە و لە خەب الحیلوە نیشتەجێ بووە کە بە توندڕەوی ئایینی ناسرابوو، وەک ئەوەی ئەو خوێندنە ئایینییەی شاری بەریدە کەم بێت بۆیە ڕووی لە ئەرشاریقە کرد بۆ زیادکردنی زانستی ئیسلامی و بازرگانی، بەڵام سەبارەت بە دایکی عەبدوڵڵا ئەلقوسەیمی، ئەو (بەپێی گێرانەوەی دکتۆر فەیسەڵ بن عەبدوڵڵا ئەلقوسەیمی) خاتوو موزی الڕومەیەح کە دوای چوار ساڵ لە لەدایکبوونی عەبدوڵڵای کوڕی مێردەکەی لێی جێادەبێتەوە، ئەمە وای کرد خۆی و منداڵەکەی کۆچ بکەن بۆ شاریقە، بەڵام زۆری نەخایاند پەیوەندی لەگەڵ پیاوێکی دیکە بەست لە بنەماڵەی حوسەینی کە دانیشتووی گوندی شەقتەن نزیک لە خوب ئەلحیلوە، دکتۆر فەیسەڵ قاسمی باس لەوەش دەکات کە لە بنەماڵەی ئەلحوسێنی سێ مامی ھەیە، کە ھاتنە شاری ڕیاز و لەوێ نیشتەجێ بوون، ئەمڕۆش کەسیان بوونیان نییە، بەڵام منداڵ و نەوەیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە میسر
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧
پۆل:ئەو کەسانەی ھەوڵی تیرۆریان دراوە
مارانۆس

مەڕانۆ یان مارانۆ (بە ئنگلیزی Marrano) جولەکەکانی نیمچەدوورگەی ئیبیریا بوون کە بە زۆر کرانە کاسۆلیک، بەڵام ھەر بۆ ئایینە ئەسڵییەکەی خۆیان دڵسۆز بوون، بە نھێنیی ئایینەکەی خۆیان پەیڕەو دەکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەدەی ١٤یەم لە ئەندەلوس
پۆل:سەدەی ١٥یەم لە ئەندەلوس
جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١-١٩١٧)

**جێگری پاشایەتی قەوقاز** دەسەڵاتی ئیداری و سیاسی ڕووسیا لە ناوچەی قەفقاز لە ڕێگەی نووسینگەکانی **گلاڤنۆ ئوپراڤلیایوشچایا** ("کۆمیساری باڵا") (١٨٠١–١٨٤٤، ١٨٨٢–١٩٠٢) و **نامێستنیک** ("جێگری پاشا") (١٨٤٤–١٨٨٢، ١٩٠٤–١٩١٧) جێبەجێ دەکرا

لە ماوەی زیاتر لە سەدەیەکدا لە دەسەڵاتی ڕووسیا لە قەفقاز، پێکھاتەی جێگری پاشایەتی کۆمەڵێک گۆڕانکاری بەسەردا ھات، لەگەڵ زیادکردن یان لابردنی پۆستە ئیدارییەکان و دووبارە داڕشتنەوەی بەشەکانی پارێزگاکان.

## دابەشکردنی کارگێڕی
لە ساڵی ١٩١٧دا، شەش گوبەرنیا ("پارێزگاری")، پێنج ئۆبلاست ("ناوچە")، دوو ئۆکرۆگی ئیداری تایبەت ("ناوچە")، و ڕیدۆناچالستڤۆ ("ناوچەی شارەوانی") لە ناو جێگری پاشایەتی قەفقازدا ھەبوون:

## کۆمیساریای باڵا و جێگرەکانی پاشای قەفقاز
* یێڤگینی گۆلۆڤین ١٨٣٨–١٨٤٢

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی قەوقاز لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی ڕووسی
پۆل:ئەرمەنستان لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئازەربایجان لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
جۆرج ئۆوێن (پزیشک)

**جۆرج ئۆوین** (١٤٩٩-١٥٥٨) پزیشک و سیاسەتمەدارێکی شاهانەی ئینگلیز بوو.

ئۆوین لە دیۆسکۆسی وۆرچێستەر لەدایکبووە و لە کۆلێژی مارتۆن لە ئۆکسفۆرد خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٥٢٠دا بوو بە ئەندامی زانکۆکە.

جۆرج ئۆوین پزیشکی شاهانەی چەند ئەندامێکی بنەماڵەی تۆدۆر بوو:  وەک هێنری هەشتەم، ئێدوارد شەشەم، و ماری یەکەم. لەگەڵ تۆماس وێندێ و ئێدمۆند هارمان خزمەتی کردووە.
ئەو ھەروەھا ئەندامی پەرلەمانی ئینگلتەرا بوو بۆ ئۆکسفۆردشیر لە ١٥٥٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٥٥٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩٩
پۆل:پزیشکە ئینگلیزەکانی سەدەی ١٦یەم
پۆل:دەرچووانی کۆلێژی مێرتن، ئۆکسفۆرد
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆلێژی مێرتن، ئۆکسفۆرد
پۆل:خەڵکی ئۆکسفۆردشر
پۆل:خەڵکی وستەشر
وێلیام بەتس

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Hans_Holbein_d._J._062.jpg/220px-Hans_Holbein_d._J._062.jpg|چەپ|وێنۆک|تابلۆی ویلیام باتس لە تەمەنی ٥٩ ساڵیدا لەلایەن هانس هۆڵباین بچووک (١٥٤٣)
**سێر ویلیام باتس** (لەدایکبووی ١٤٨٦ تا ٢٢ی تشرینی دووەمی ١٥٤٥) ئەندامی شا ھێنری ھەشتەمی دادگای ئینگلتەرا بوو و پزیشکی پاشا بوو.

تابلۆی ئەو لەلایەن هانس هۆڵباین لە ساڵی ١٥٤٣دا کێشرا و لە ساڵی دواتردا ناونیشانی سوارچاکی پێدرا. 

## پیشە
بە گوێرەی دوایین سەرچاوەکان، ویلیام باتس کوڕی جۆن بەتس بوو، ئۆدیتەری داهاتی شاهانە و دواتر پارێزەری پارێزگاکان بوو، لەگەڵ هاوسەرەکەی ئێلیزابێس، و لە نۆرویچ، نۆرفۆڵک لەدایک بوو، هەرچەندە خێزانەکەی پەیوەندییان هەبوو لەگەڵ فولام، میدڵسێکس. 

لە گۆنڤیل هۆڵ لە زانکۆی کامبریج خوێندوویەتی. لە ساڵی ١٥٠٦-١٥٠٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە ھونەرەکان. و لە ساڵی ١٥٥٠٩ بڕوانامەی ماستەر لە ھونەرەکان. وەرگرت و لە ساڵی ١٥١٨ بڕوانامەی دکتۆرای لە پزیشکی. وەرگرت. لە ساڵی ١٥٢٩دا بوو بە ئەندامی کۆلێژی پزیشکان. لەگەڵ جۆرج ئۆوین و تۆماس وێندیدا کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکانی کۆشک
پۆل:مردووانی ١٥٤٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٤٨٠
پۆل:پزیشکە ئینگلیزەکانی سەدەی ١٦یەم
ئانا کاندریک

وێنۆک
**ئانا کوک کاندریک** (لەدایکبووی ٩ی ئابی ١٩٨٥) ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکییە. چەندین خەڵاتی وەرگرتووە بۆ کارەکانی، لەوانە خەڵاتی سەتەلایت، پێنج خەڵاتی Teen Choice، سێ خەڵاتی فیلمی ئێم تیڤی، و پاڵێوراو بۆ خەڵاتی ئۆسکار، خەڵاتی ئێمی و خەڵاتی تۆنی؛ کە وای کردووە ببێتە یەکێک لە گەنجترین کەسەکان کە پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی "سێ تاجی نواندن".ف

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:گاورە پێشووەکانی ئەمریکا
پۆل:سۆپرانۆ ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا
پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان
ناسیۆنالیزمی عێراقی

[وێنۆک|[عەبدولکەریم قاسم کەسایەتی دیاری ناسیۆنالیست لە عێراق]]
**ناسیۆنالیزمی عێراقی** (بە عەرەبی: ألقَومِيةُ ٱلعِرَاقِيةْ) جۆرێکە لە ناسیۆنالیزم کە جەخت لەسەر ئەو باوەڕە دەکاتەوە کە عێراقییەکان یەک نەتەوەن و یەکێتی کولتووری عێراقییەکان و گرووپە جیاوازە ئاینییەکانی عێراق بە عەرەبی میزۆپۆتامیا دەناسێنێت وەک کورد، تورکمان، ئاشوور، کلدان، ئێزیدی، مەندی، شەبەک، یارسان هەتا دوایی. ناسیۆنالیزمی عێراقی بریتییە لە ناسینی ناسنامەیەکی عێراقی کە لە مێزۆپۆتامیای کۆنەوە سەرچاوەی گرتووە لەوانە شارستانیەت و ئیمپراتۆریەتەکانی سۆمەر و ئەکەدی و ئاشووری و بابلی.

## ئەمانەش ببینە
* پان عەرەبیزم

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:ناسیۆنالیزم
پۆل:ناسیۆنالیزمەکان
یێڤگینی گۆلۆڤین

**یێڤگینی ئەلێکساندرۆڤیچ گۆلۆڤین** (١ی ئایاری ١٧٨٢ – ٢٧ی حوزەیرانی ١٨٥٨) ژەنەڕاڵ بوو لە سوپای ئیمپراتۆری ڕووسیا. لە ساڵی ١٨١١ وەک فەرماندەی فەوجەکەی فاناگۆریسکایا دەستنیشانکرا و بە شێوەیەکی بەردەوام لە ڕێگەی پلەکانەوە بەرزبووەوە تا لە ساڵی ١٨٣٩ پلەی بەرزکرایەوە بۆ جەنەڕاڵی پیادە. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٣٨ تا ١٨٤٢ فەرماندەی گشتی بووە لە قەفقاز و لە ساڵی ١٨٤٥ تا ١٨٤٢ فەرماندەی گشتی پارێزگاکانی باڵتیک بووە ١٨٤٨.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٢
پۆل:مردووانی ١٨٥٨
پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
باربارا بووش

**باربارا پیرس بووش** (بە ئینگلیزی: Barbara Pierce Bush) (٨ی حوزەیرانی ١٩٢٥ – ١٧ی نیسانی ٢٠١٨) لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٩٣ خانمی یەکەمی ئەمریکا بووە و هاوسەری جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش سەرۆکی پێشووی ئەمریکا بوو.
وێنۆک|باربارا بووش، لە ناوەڕاست، لەلایەن خێزانەکەیەوە دەورە دراوە، ناوەڕاستی ساڵانی شەستەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:مردووانی ٢٠١٨
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز
پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرانی مانھاتن
پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم
نایاد (مانگ)

**نایاد** (ھەروەھا بە نەپتون III ناسراوە و پێشتر بە S/1989 N 6 ناوزەد کراوە) ناوی لە نایادەکانی ئەفسانەی یۆنانییەوە ناونراوە ناوەوەترین مانگی دەستکردی نێپتوون و نزیکترینە لە ناوەندی ھەر زەبەلاحێکی گازی کە مانگەکانی ھەیە بە دووری ٤٨٬٢٢٤ کم لە ناوەندی ھەسارەکەوە دوورە. ماوەی خولگەیییەکەی کەمترە لە ڕۆژێکی نەپتونی، لە ئەنجامدا دەبێتە ھۆی بڕینی مەل و با کە دەبێتە ھۆی تێکچوونی خولگەکەی.

## مێژوو
وێنۆک|right|دیمەنێکی ھاوشێوەی نایاد
نایاد کاتێک پێش ناوەڕاستی مانگی ئەیلوولی ١٩٨٩ لە وێنەکاندا دۆزرایەوە کە لەلایەن پشکنەری ڤۆیەجەر ٢ەوە گیراوە. دوا مانگ کە لە کاتی فڕیندا دۆزرایەوە، بە S/1989 N 6 ناوزەد کرا دۆزینەوەکە لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٨٩، لە فەرمانی ژمارە ٤٨٦٧ی IAU ڕاگەیەندرا، و باس لە «٢٥ چوارچێوە کراوە کە لە ماوەی ١١ ڕۆژدا گیراوە»، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕێکەوتی دۆزینەوەکە لەکاتێکدا پێش ١٨ی ئەیلوول بووە. ناوەکە لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩١ دانراوە

## تایبەتمەندییە جەستەیییەکان
وێنۆک|right|وێناکردنی جووڵەی خولگەی نایاد (سوور) لە دیمەنێکدا کە لەگەڵ تالاسادا ھاوکات دەسوڕێتەوە (خاڵێکی زەردی ناوەڕاست)
نایاد شێوەی ناڕێکی ھەیە. پێدەچێت کەڵەکەیەکی داروپەردوو بێت کە لە پارچە مانگە دەستکردە ڕەسەنەکانی نەپتون دووبارە کۆکراوەتەوە، کە بەھۆی تێکچوونەکانی تریتۆنەوە شکێندرابوون ھەر زوو دوای گرتنی ئەو مانگە بۆ خولگەیەکی سەرەتایی زۆر سەرنجڕاکێش.

## خولگە
نایاد لە دەنگدانەوەیەکی خولگەیی ٧٣:٦٩دایە لەگەڵ مانگی دەرەوەی داھاتوو، تالاسا لە «سەمای دوورکەوتنەوە». لەکاتێکدا بە دەوری نەپتوندا دەسوڕێتەوە، نایاد کە زیاتر مەیلە، یەک لە دوای یەک دوو جار لە سەرەوە و پاشان دوو جار لە خوارەوە بە تالاسادا تێدەپەڕێت، لە خولێکدا کە ھەر ~٢١٫٥ ڕۆژ جارێکی زەوی دووبارە دەبێتەوە. ئەو دوو مانگە نزیکەی ٣٥٤٠ کم لەیەکتر دوورن کاتێک بە یەکتردا تێدەپەڕن. ھەرچەندە تیژڕەوی خولگەیییەکانیان تەنھا ١٨٥٠ کم جیاوازە، بەڵام نایاد لە نزیکترین نزیکبوونەوەدا ~٢٨٠٠ کم لە سەرەوە یان خوارەوەی تەختەی خولگەیی تالاسا دەسوڕێتەوە. بەم شێوەیە ئەم دەنگدانەوە، وەک زۆرێک لەم جۆرە پەیوەندییە خولگەیییانە، خزمەت بە جێگیرکردنی خولگەکان دەکات بە زۆرترین جیابوونەوە لە کاتی پەیوەندیدا. بەڵام ڕۆڵی مەیلی خولگەیی لە پاراستنی ئەم دوورکەوتنەوەیە لە حاڵەتێکدا کە نائاسایییەکان کەمترین بن نائاسایییە

## گەڕان
لە دوای فڕینی فڕۆکەی ڤۆیەجەر ٢ەوە، سیستەمی نەپتون بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕوانگە زەمینییەکان و تەلەسکۆپی بۆشایی ئاسمانی ھابلەوە لێکۆڵینەوەی بەرفراوان کراوە. لە ساڵی ٢٠٠٢–٢٠٠٣ تەلەسکۆپی کێک بە بەکارھێنانی بینایی گونجاوی چاودێری سیستەمەکەی کرد و بە ئاسانی گەورەترین چوار مانگی دەستکردی ناوەوەی دەستنیشان کرد. تالاسا بە ھەندێک پرۆسێسی وێنە دۆزرایەوە، بەڵام نایاد شوێنی نەدۆزرایەوە ھابل توانای دیاریکردنی ھەموو مانگە دەستکردە ناسراوەکان و مانگە دەستکردە نوێیە ئەگەرییەکانی ھەیە تەنانەت کاڵتر لەوانەی کە لەلایەن ڤۆیەجەر ٢ەوە دۆزراونەتەوە. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ دامەزراوەی SETI ڕای گەیاند کە نایاد لە وێنە ئەرشیفکراوەکانی ھابل لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە جێگیر بووە. گومانی ئەوەی کە لەدەستدانی شوێنەکە بەھۆی ھەڵەی بەرچاوەوە بووە لە ئیفیمێرەکانی نایاد ڕاست بوو چونکە لە کۆتاییدا نایاد لە ٨٠ پلە لە شوێنی چاوەڕوانکراوەکەیەوە جێگیر بوو.

## سەرچاوەکان

نایاد
تالاسا (مانگ)

**تالاسا** نەپتونی چوارەم، دووەم ناوەوەترین مانگی دەستکردی نێپتوون. ناوی تالاسا بە ناوی خوداوەندی دەریایی تالاسا ناونراوە کە کچێکی ئیتەر و ھێمێرا بووە لە ئەفسانەی یۆنانی. ھەروەھا «تالاسا» وشەی یۆنانییە بۆ «دەریا».

## دۆزینەوە
تالاسا کاتێک پێش ناوەڕاستی مانگی ئەیلوولی ١٩٨٩ لە وێنەکاندا دۆزرایەوە کە لەلایەن پشکنەری ڤۆیەجەر ٢ەوە گیراوە. ناوی کاتی S/1989 N 5 ی پێدرا دۆزینەوەکە لە ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٨٩ ڕاگەیەندرا (IAUC ٤٨٦٧)، و باس لە «٢٥ چوارچێوە کراوە کە لە ماوەی ١١ ڕۆژدا گیراوە»، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕێکەوتی دۆزینەوەکە کە پێش ١٨ی ئەیلوول بووە. ناوەکە لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩١ دانراوە

## تایبەتمەندی فیزیایی
تالاسا شێوەی ناڕێکی ھەیە. پێدەچێت کەڵەکەیەکی داروپەردوو بێت کە لە پارچە مانگە دەستکردە ڕەسەنەکانی نەپتون دووبارە کۆکراوەتەوە، کە بەھۆی تێکچوونەکانی تریتۆنەوە شکێندرابوون ھەر زوو دوای گرتنی ئەو مانگە بۆ خولگەیەکی سەرەتایی زۆر سەرنجڕاکێش بە شێوەیەکی نائاسایی بۆ تەنە ناڕێکەکان، وا دیارە بە نزیکەیی شێوەی دیسکی ھەیە.

## خولگە
وێنۆک|ڕاست|وێناکردنی جووڵەی خولگەی نایاد (سوور) لە دیمەنێکدا کە لەگەڵ تالاسادا ھاوکات دەسوڕێتەوە (خاڵێکی زەردی ناوەڕاست)
بەو پێیەی خولگەی تالاسی لە خوار تیژڕەوی خولگەی ھاوکاتی نەپتونەوەیە، بە ھێواشی بەرەو ناوەوە دەسوڕێتەوە بەھۆی خاوبوونەوەی مەل و با لە کۆتاییدا ڕەنگە کاریگەری لەسەر بەرگەھەوای نەپتون ھەبێت، یان لەگەڵ تێپەڕبوونی سنووری ڕۆشەکەی بەھۆی کشانی مەل و باوە بشکێت بۆ ئەڵقەیەکی ھەسارەیی. تاڕادەیەک بەم زووانە، ڕەنگە پاشماوەی بڵاوبووەوە بەر خولگەی دێسپینا بکەوێت.

تالاسا لە ئێستادا لە دەنگدانەوەیەکی خولگەیی ٦٩:٧٣دایە لەگەڵ ناوەوەترین مانگ، نایاد لە «سەمای دوورکەوتنەوە». لەکاتێکدا بە دەوری نەپتوندا دەسوڕێتەوە، نایاد کە زیاتر مەیلە، یەک لە دوای یەک دوو جار لە سەرەوە و پاشان دوو جار لە خوارەوە بە تالاسادا تێدەپەڕێت، لە خولێکدا کە ھەر ~٢١٫٥ ڕۆژ جارێکی زەوی دووبارە دەبێتەوە. ئەو دوو مانگە نزیکەی ٣٥٤٠ کم لەیەکتر دوورن کاتێک بە یەکتردا تێدەپەڕن. ھەرچەندە تیژڕەوی خولگەیییەکانیان تەنھا ١٨٥٠ کم جیاوازە، بەڵام نایاد لە نزیکترین نزیکبوونەوەدا ~٢٨٠٠ کم لە سەرەوە یان خوارەوەی تەختەی خولگەیی تالاسا دەسوڕێتەوە. بەم شێوەیە ئەم دەنگدانەوە، وەک زۆرێک لەم جۆرە پەیوەندییە خولگەیییانە، خولگەکان جێگیر دەکات بە زۆرترین جیابوونەوە لە کاتی پەیوەندیدا. بەڵام ڕۆڵی مەیلی نزیکەی ٥°ی خولگەیی نایاد لەم خۆپاراستنەدا لە دۆخێکدا کە سەرنجڕاکێشییەکان کەمترین بن، نائاسایییە

## سەرچاوەکان

تالاسا
نان و سیرک

"نان و سیرک" (یان **نان و** یاریەکان؛ لە لاتینی: panem et circenses) دەستەواژەیەکی مێتۆنیمییە کە ئاماژە بە ئاشتەوایی ڕووکەش دەکات. ئەو شیعرە دراوەتە پاڵ یۆڤەنال، کە شاعیرێکی ڕۆمانی بوو کە چالاک بوو لە کۆتاییەکانی سەدەی یەکەم و سەرەتای سەدەی دووەمی زایینی، و بە شێوەیەکی گشتی لە چوارچێوەی کلتوری، بەتایبەتی سیاسی، بەکاردێت.

لە چوارچێوەی سیاسی، ئەم دەستەواژەیە بە واتای بەدەستهێنانی ڕەزامەندی گشتی دێت، نەک بە باشترین لە خزمەتگوزاری گشتی یان سیاسەتی گشتی، بەڵکو بە دوورخستنەوە، سەرنجڕاکێشان، یان بە پڕکردنەوەی داواکارییە ڕاستەوخۆ یان بنەڕەتیەکانی دانیشتوان، بە پێشکەشکردنی چارەسەر: بۆ نموونە خۆراک (نانی) یان چێژوەرگرتن (سیرک).

جۆڤەنال، کە ئەم دەستەواژەیە داهێنا، بەکاری هێنا بۆ ڕەخنەگرتن لە "خۆپەرستی" خەڵکی ئاسایی و پشتگوێخستنیان لە نیگەرانی فراوانتر. ئەم دەستەواژەیە ئاماژە بە لاوازبوونی دانیشتوان یان نەزانینی ئەرکی شارستانی دەکات وەک ئەرکێکی پێشوەختە.

## ڕۆمای کۆن
ئەم دەستەواژەیە لە ڕۆماوە سەرچاوەی گرتووە لە *ساتیری ئێکس* لە شاعیرە ڕۆمانییەکەی جۆڤەنال (نزیک ١٠٠ی ز). لە چوارچێوەیدا، زمانی لاتینی panem et circenses (نانی و سیرکان) تاکە بەرژەوەندیی دانیشتوانی ڕۆمانی دیاری دەکات کە چیتر گرنگی بە مافی لەدایکبوونی مێژوویی بەشداری سیاسی نادەن. لێرەدا جۆڤەنال ڕق و کینە لە پاڵەوانێتی ڕۆمانی هاوچەرخ دەردەخات، بە بەکارهێنانی کۆمەڵێک بابەتی جیاواز، لەوانە ئارەزووی دەسەڵات و ئارەزووی پیربوون بۆ ڕوونکردنەوەی مشتومڕەکەی. سیاسەتمەدارانی ڕۆمانی لە ساڵی ١٤٠ی زایینی یاسایان دەرکرد بۆ پاراستنی دەنگی هاوڵاتیانی هەژارتر لەڕێی پێشکەشکردنی پارەدان بە گەنم: دابینکردنی خۆراک و چێژ وەرگرتنێکی هەرزان، "نانی و سیرک"، بوو بە کاریگەرترین ڕێگا بۆ سەرکەوتن بۆ دەسەڵات.

## تێبینیەکان

پۆل:ڕاگوێستەکان کە ئاماژەن بۆ خۆراک و خواردنەوە
ساگرادا فامیلیا

بازلیکی **ساگرادا فامیلیا** (بە کەتەلۆنی: [bəˈzilikə ðə Lü SəˈɣɾaðəWawˈmiljə]; ئیسپانی: Basílica de la Sagrado Familia; 'Basilica of the Holy Family'؛ )  تەلارێکی گەورەی کڵێسای تەواونەکراوە لە ناوچەی ئیشامپڵ لە بەرشەلۆنە، کاتالۆنیا، و لە ئێستادا گەورەترین کڵێسایەکی کاسۆلیکی ڕۆمانی تەواونەکراوە. لەلایەن ئەندازیاری کەتەلۆنی ئەنتۆنی گاودی (١٨٥٢-١٩٢٦) دیزاین کراوە، کارەکانی ساگرادا بەشێکە لە شوێنەواری میراتی جیھانیی یونسکۆ. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠، پاپا بێنیتسی شازدەهەم کڵێساکە پیرۆز کرد و بە مزگەوتی بچووک ڕاگەیاند.

لە ١٩ی ئازاری ١٨٨٢، بنیاتنانی ساگرادا فامیلیا دەستیپێکرد لەژێر سەرپەرشتی ئەندازیار فرانسیسکۆ دی پۆڵا دێل ڤیلار. لە ساڵی ١٨٨٣، کاتێک ڤیلار وەک سەردەستەی تەلارسازی پڕۆژەکە دەستی لەکار کێشایەوە، گاودی وەک تەلارسازێکی سەرەکی دەستی پێکرد، ئەو پرۆژەکەی بە شێوازە تەلارسازی و ئەندازیارییەکەی خۆی گۆڕی، کە فۆڕمەکانی هونەری نوێ  (مۆدێرنیزم) و گۆتکی تێکەڵ کرد. گاودی تەواوی ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ تەواوکردنی ئەم پرۆژەیە، دوای مردنی ئەوا لە ژێرزەمینی کڵێساکە نێژرا. کاتێک لە ساڵی ١٩٢٦ مرد، کەمتر لە چارەکێک لە پرۆژەکە تەواو ببوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* Gaudí, Sagrada Família (ڤیدیۆ), Smarthistory

پۆل:ماتماتیک و ھونەر
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کەتەلۆنی
پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەرشەلۆنا
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسپانیا
پۆل:کڵێساکانی ئیسپانیا
ئیسماعیل (پسپۆری مەنجەنیق)

**ئیسماعیل** (بە : إسماعيل; چینی: 也思馬因; پین-ین: ئیسوماین ; لە ساڵی ١٣٣٠ مردووە) پسپۆرێکی موسوڵمانی عێراقی بوو، لە سوپای کوبلای خان خزمەتی کردووە لە داگیرکردنی زنجیرە فەرمانڕەوای باشووری سۆنگ.

لەوکاتەوە دەست پێ دەکات کە لە ساڵی ١٢٧١، کوبلای خان نێردراوەکانی دەنێرێت بۆ فارس بۆ بەدەستهێنانی کەسانی شارەزا لە بەڕێوەبردن و کارپێکردنی مەنجەنیق. دواتر عەلائەدین و ئیسماعیل ھەڵدەبژێردرێت بۆ ئەوەی بۆ کوبلای خان بنێردرێت بەمەشەوە ئەوان و خێزانەکانیان نارد بۆ ھەنگژۆو لە چین، کە لەوێ دەستیان کرد بە دروستکردنی مەنجەنیقێکی گەورە کە لە بەردەم دەروازەکانی شارەکە دروستیان کرد. 

ئیسماعیل لە ساڵی ١٣٣٠ کۆچی دوایی کرد و لەلایەن کوڕەکەی یعقوبەوە شوێنی گیرایەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوە
ئەم وتارە لە وتارێکی کتێبی (A Chinese Biographical Dictionary) ی (Hert Giles) پێکهاتووە، کە ئێستا لە پاوانی گشتییە.

پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی یوان
پۆل:مردووانی ١٣٣٠
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
شەھرەزاد (ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ)

'
**شەھرەزاد** ژمارەی ئۆپوس. ٣٥، سویتێکی سەمفۆنییە کە لەلایەن *[[نیکۆلای ریمسکی-کۆرساکۆڤ]]*ەوە لە ساڵی ١٨٨٨ ئامادەکراوە و لەسەر بنەمای ھەزار و یەک شەو (بە شەوانی عەرەبی ناسراوە) دروست کراوە.

ئەم کارە ئۆرکێسترایییە دوو تایبەتمەندی تایبەت بە مۆسیقای ڕووسی بەگشتی و ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ بە تایبەتی تێکەڵ دەکات: ئۆرکێسترای سەرسووڕھێنەر و ڕەنگاوڕەنگ و گرنگیدان بە ڕۆژھەڵات، کە لە مێژووی ڕووسیای ئیمپراتۆریدا جێگەیەکی زۆری ھەبوو، ھەروەھا ڕۆژھەڵاتناسی بەگشتی. ناوی «شێھێرازادە» ئاماژەیە بۆ کارەکتەری سەرەکی شێھێرازادەی ھەزار و یەک شەو. یەکێکە لە بەرھەمە بەناوبانگەکانی ریمسکی-کۆرساکۆڤ.

## پاشخان
[ڕاست|وێنۆک|سوڵتانای شین لە نووسینی [لیۆن باکست]]
لە زستانی ساڵی ١٨٨٧دا، لەکاتێکدا کاردەکات بۆ تەواوکردنی ئۆپێرا تەواونەکراوەکەی ئەلێکساندر بۆرۆدین شازادە ئیگۆر، نیکۆلای ریمسکی-کۆرساکۆڤ بڕیاریدا پارچەیەکی ئۆرکێسترایی ئامادە بکات لەسەر بنەمای وێنەکانی ھەزار و یەک شەو و ھەروەھا ئەڵقەی جیاواز و بێ پەیوەندی. دوای داڕشتنی سکێچی مۆسیقی لە کارە پێشنیار کراوەکانی، لەگەڵ خێزانەکەیدا ڕوویان لە داچای گلینکی-ماڤرینی کرد، لە نیژگۆڤیتسی بەدرێژایی دەریاچەی چێرمێنتێتس (نزیک لوگای ئێستا، لە ئۆبلاستی لینینگراد). ئەو داچایەی کە تێیدا مابووەوە لە جەنگی جیھانی دووەمدا لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە وێرانکرا.

لە ھاویندا، شێھێرازادە و ئۆڤەرتوری فێستیڤاڵی جەژنی ئیستەری ڕووسی تەواو کرد. تێبینییەکانی ناو نمرەی ئۆرکێسترای واژووکراوەکەی نیشان دەدەن کە یەکەمیان لە نێوان ٤ی حوزەیران و ٧ی ئابی ١٨٨٨ تەواو بووە. شێھێرازادە لە سویتێکی سەمفۆنیکی پێکھاتبوو کە لە چوار جووڵەی پەیوەندیدار پێکھاتبوو کە تەوەرێکی یەکگرتوو پێکدەھێنن. بۆ بەرھەمھێنانی ھەستێکی گێڕانەوەی خەیاڵی لە ڕۆژھەڵاتەوە نووسراوە.

سەرەتا ریمسکی-کۆرساکۆڤ بەنیازی ئەوە بوو ناوی بزووتنەوەکانی ھەریەکەیان لە شێھێرازادەدا بھێنێت "پێشەکی، بالادە، ئاداجیۆ و کۆتایی"". بەڵام دوای سەنگکردنی بۆچوونەکانی ئاناتۆلی لیادۆڤ و کەسانی دیکە، ھەروەھا ڕق و کینە و ڕق و کینە و بێزاری خۆی لە بەرنامەیەکی زۆر یەکلاکەرەوە، لەسەر سەردێڕەکانی بابەتیی جێگیر بوو، بە پشتبەستن بە چیرۆکەکانی شەوانی عەرەبی.

ئاوازدانەر بە ئەنقەست ناونیشانەکانی ناڕوون کرد بۆ ئەوەی پەیوەست نەبن بە حیکایەت و گەشتە تایبەتەکانی سینبادەوە. بەڵام لە ئیپیگرافی کۆتاییدا، ئاماژە بە سەرگەرمی شازادە عەجیب دەکات، لە چاپێکی دواتردا، ریمسکی-کۆرساکۆڤ ناونیشانەکانی بە تەواوی لەناوبرد، لەبری ئەوە ئارەزووی ئەوە دەکرد کە گوێگر تەنھا وەک مۆسیقایەکی سەمفۆنیکی بە تەوەرەی ڕۆژھەڵات گوێی لە کارەکانی بێت کە ھەستێک بە سەرگەرمی چیرۆکی ئەفسانەیی وروژێنێت، و دەڵێت:

تەنھا ئەوەی من ئارەزووی ئەوەم دەکرد کە بیسەرەکە، ئەگەر پارچەکەمی وەک مۆسیقای سەمفۆنی بەدڵ بوو، ئەوا ئەو بڕوایە ھەڵبگرێت کە بێ گومان گێڕانەوەیەکی ڕۆژھەڵاتییە بۆ ھەندێک سەرسووڕھێنەری چیرۆکی بێشومار و جۆراوجۆر و تەنیا چوار پارچە نییە کە یەک لە دوای یەک دەژەنرێن و لەسەر بنەمای بابەتگەلێکی ھاوبەش بۆ ھەر چوار بزووتنەوەکە پێکھاتووە.

لە درێژەی قسەکانیدا وتی کە ناوی شێھرازادەم پاراستووە، چونکە سەرسووڕھێنەرە چیرۆکییەکانی شەوانی عەرەبی و ڕۆژھەڵات بەگشتی دەھێنایە مێشکی ھەمووان.

## مۆسیقا

## سەرچاوەکان

پۆل:١٨٨٨ پێکهاتە
پۆل:١٨٨٨ پێکھاتە
باکوو گرادۆناچاڵستڤۆ

**باکوو گرادۆناچاڵستڤۆ** گرادۆناچاڵستڤۆ بوو ("ناوچەی شارەوانی") لە شاری باکوو لە جێگری پاشایەتی قەفقاز لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا. باکو گرادۆناچالستڤۆ لە ساڵی ١٩٠٦ لەسەر خاکی باکو ئویەزدەکانی پارێزگای باکوو پێکھات دوای کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنی-تاتار، تا دوای شۆڕشی ١٩١٧ لە دامەزراندنی. ناوچەی باکوو گرادۆناچالستڤۆ ھاوتای نیمچە دوورگەی ئەبشێرۆن بوو کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتیترین ئازەربایجانی مۆدێرن.

## سەرچاوەکان

باکوو گرادۆناچاڵستڤۆ
اکوو گرادۆناچاڵستڤۆ
پۆل:ئازەربایجان لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:مێژووی باکوو
پۆل:جێگری پاشایەتی قەوقاز (١٨٠١–١٩١٧)
چێن ھان

وێنۆک
**چێن ھان** (بە چینی: 陈汉; چینی دێرین: ; ١٣٦٠١٣٦٤) ، بە فەرمی **ھان مەزن** (بە : 大汉; چینی کۆن: 大漢) ، زنجیرە فەرمانڕەواییەکی کورتخایەنی چینی بوو لە ناوەندی ناوچەی یانگز لە سەردەمی کۆتایی زنجیرە فەرمانڕەوایی یوان. لەلایەن ژەنەڕالە یاخیبووەکە چێن یولیانگ دامەزرا.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی
واوێژ

**واوێژ** یان **گێڕانەوە** یان **ڕیوایەت** (بە ئینگلیزی: narration)، بەیانێکی نڤیساری یان زارەکییە بۆ گەیاندنی چیرۆک بە بەردەنگ و موخاتەب. واوێژکار یان وەگێڕ کەسێکە کە ئەرکی گەیاندنی چیڕۆک بۆ بەردەنگ لە ئەستۆ دەگرێت. شێوازی واوێژ، بریتییە لە کۆمەڵە میتۆدێک کە نووسەران و بەرھەمھێنەران بۆ گەیاندنی چیرۆک بە بەردەنگەکانیان بەھرەی لێوە وەردەگرن.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەیاڵ
پۆل:چیرۆکگێڕی
سیۆکراسی

**سیۆکراسی**، یان حوکمڕانی ئایینی (بە ئینگلیزی Theocracy) واتای حوکمڕانی خوداوەندێک دێت یان جێگرێک کە جێگەی خوداوەندێک دەگرێتەوە، سیۆکراسی وشەیەکی یۆنانییە لێکدراوە و لە لێکدانی دوو وشە پێکھاتووە، سیۆ بە واتای خودا و کراتیۆ بە واتای فەرمانڕوا دێت، بۆیە سیۆکراسی سیستەمێکی حکومڕانییە کە فەرمانڕەوا دەسەڵاتی خۆی ڕاستەوخۆ لە خوداوە وەردەگرێت، کە تێیدا چینی فەرمان ڕەوا پێک دێت لە کاھینەکان و پیاوانی ئایین کە وا دادەنرێن ڕاستەخۆ لەلایەن خواوەندەوە ئاراستە دەکرێن یان نوێنەری فێرکارییە ئاسمانییەکانن، و حکوومەتیش دەبێتە کاھینێکی ئایینی یاخود ڕای کاھینی ئایینی بەسەریدا زاڵ دەبێت.

## مێژوو
زاراوەی «سیوکراسی» بۆ یەکەمجار لەلایەن جۆزێفۆس فلاڤیۆس لە سەدەی یەکەمی زایینیدا بەکارھات بۆ وەسفکردنی ئەو حکوومەتی لەلای جولەکەکان دامەزرابوو، جۆزێفۆس دەیگوت کاتێکدا یۆنانییەکان دانیاننا بە سێ جۆر حکوومەتدا: پاشایەتی، ئەرستۆکراسی و ئەنارکیزم، بەڵام جوولەکەکان تایبەت بوون بەوەی کە سیستەمی حکوومەتەکەیان ناکەوێتە ژێر ھیچ کام لەوانەوە، بۆیە جۆزێفۆس وای دانا سیۆکراسی شێوازی چوارەمە لە شێوازەکانی حوکمڕانی و بەو شێوازە دەبێت کە خودا لە کتێبە پیرۆزەکەیدا باسی کردووە و تەنھا ئەوە سەرچاوەی حوکمکردنە، لەگەڵ ھاتنی سەردەمی ڕۆشنگەری لە ئەورووپا، سیۆکراسی بەڕادەیەکی زۆر واتایەکی نەرێنی وەرگرت، بە تایبەت لەسەر دەستی فەیلەسوفی ئەڵمانی ھیگڵ.

## نموونەی مێژوویی حکوومەتە سیۆکراتییەکان
* چین لە چەند سەردەمێکدا ئیمپراتۆرەکانی سیفەت و نازناوی خودایییان وەرگرتبوو کە ببوون بە حکوومەتی پیرۆز، وەک سەردەمی فەرمانڕەوایی شانشینی شانگ و ئەوانی دیکە.
* ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی
* شارەکانی ژنێڤ و زیوریخ، کە مێژوونووسان دەڵێن ژنێڤ ڕژێمێکی سیۆکراتیک فەرمانڕەوایی بووە لەسەردەمی ژان کاڵڤین کە تێیدا نیشتەجێ بوو، ھەروەھا ھولدریچ زوینکلی سیستمێکی حکوومەتی لە زیوریخ دامەزراند، کە مێژوونووسان وەک سیستەمێکی حوکمڕانی سیاسی ئایینی سەیری دەکەن.
* لۆرانسی ئیتاڵی لە سەردەمی ڕاھیبی دۆمینیکانی جیرۆلامۆ ساڤۆنارۆلا (١٤٩٤–١٤٩٨).
* شانشینی موتەواکیلی یەمەن
* ھەروەھا بنەماڵە شاھانە فەرمانڕەواکان لە میسری کۆن و ئیمپراتۆرییەتی ڕۆم و فارسدا، کە سیستەمی حوکمڕانییان کردبوو بە حوکمڕانییەکی سیۆکراتی کە گەیشتە قۆناغی جیاواز.

## وڵاتانی ھاوچەرخ تایبەتمەندی سیۆکراسیان ھەیە
* ڤاتیکان: ڤاتیکان: لە ساڵی ١٩٢٩ ڤاتیکان بە فەرمی وەک شارێکی سەربەخۆ ناسێندرا دوای ئەوەی ڕێککەوتنی لەگەڵ حکوومەتی ئیتالیا کرد، کۆلێژی کاردیناڵەکان یان دەستەی کاردیناڵەکان (بە لاتینی: Collegium Cardinalium) کە دەستەیەکە لە پیاوانی ئایینی کاسۆلیک، پاپا ھەڵدەبژێرێت کە پاشان دەبێت بە سەرۆک، ماوەی ھەڵبژارندنەکەی تا کۆتای ژیانی درێژدەبێتەوە.
* کۆماری ئیسلامی ئێران: حکوومەتی ئێران بە «کۆماری سیۆکڕاتیک» دادەنرێت، مەجلیسێکی ھەڵبژێردراو بە نیوەی ئەندامەکانی زانای ئیسلامی بە شێوەی ھەتا ھەتایی بۆ پۆستی ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامی ھەڵدەبژێرێت.
* سعودیە: حوکمڕانییەکەی پادشایەکی ڕەھایە، دەستووری حکوم یان ئەوەی پێی دەوترێت سیستەمی حکوومڕانی لە شەریعەتی ئیسلامی وەرگیراوە، ھەروەھا حوکمەکانی دادوەریش.
* ھەروەھا ئیدارەی ناوەندی تبت یان حکوومەتی تبت لە مەنفا ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەسەڵاتخوازی
پۆل:ئایین
پۆل:ئایین و حکوومەت
پۆل:دین و حکوومەت
پۆل:دیراساتی دینی
پۆل:تیۆکراسی
چێن لی (ئیمپراتۆر)

چێن لی (چینی سادەکراو:陈理، چینی دێرین:陳理;  لەدایکبووی ١٣٥١ تا ١٤٠٨) دووەم ئیمپراتۆری زنجیرە فەرمانڕەوای چێن ھان بوو، سەردەمی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١٣٦٣ تا-٦٤ واتا ساڵێک دەبێت.

## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئیمپڕاتۆرە چینییەکان
پۆل:خەڵکی ئیمپراتۆریەتیی یوان
پۆل:خەلکی چین لە سەدەی ١٤یەم
پۆل:خەڵکی چین لە سەدەی ١٤یەم
برایان برۆبی

برایان ئبینیزەر ئادی برۆبی (لەدایکبووی ١ی شوباتی ٢٠٠٢) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی ھۆڵەندییە کە وەک ھێرشبەر یاری دەکات بۆ یانەی خولی نایابی ھۆڵەندی ئەیاکس.

## کاروانی یانە
### کاروانی سەرەتایی
برۆبی دەستی بە کاروازی لاوێتی کرد لەگەڵ AFC پێش ئەوەی بەشدار بێت لە ئەکادیمیای ئەیاکس لە ساڵی ٢٠١٠.

### ئەیاکس
برۆبی یەکەمین یاری خۆی لە خولی ھۆۆڵەندی بۆ ئەیاکس ئەنجامدا لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، وەک یەدەگ ھاتە یاریگا و گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥–٢ بەسەر فۆرتونا سیتارد. یەکەمین یاری خۆی لە ئەورووپادا ئەنجامدا لە قۆناغی کۆمەڵەکانی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا بەرامبەر ئەتلانتا لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ و ئاستەکەی ستایش کرا لەلایەن ڕاھێنەر ئێریک تێن ھاگ.

لە ٣ی شوباتی ٢٠٢١، بەڕێوەبەری تۆپی پێی ئەیاکس مارک ئۆڤەرمارس، پشت ڕاستی کردەوە کە برۆبی یانەکە جێ دەھێڵێت لە کاتی کۆتایی ھاتنی گرێبەستەکەی لە کۆتایی وەرز. برۆبی یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە پاڵەوانێتییەکی ئەورووپی لە ١٨ی شوبات، دووەم گۆڵی ئەیاکسی تۆمار کرد لە یاری یەکەمی قۆناغی ٣٢ ی خولی ئەورووپا کە بردنەوەیان تۆمار کرد لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر لیڵ.

### لایپزیگ
لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢١، لایپزیگ گرێبەستی لەگەڵ برۆبی ڕاگەیاند. لە ١ی تەممووزی ٢٠٢١ پەیوەندی کرد بە یانەکەوە.

#### گەڕانەوە بۆ ئەیاکس بە خواستن
لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١، ڕاگەیەندرا کە برۆبی دەگەڕێتەوە بۆ ئەیاکس بۆ ماوەی شەش مانگ بە خواستن بە بێ ھەبوونی بژاردەی کڕین. ئەو درێسی ژمارە ١٨ی پێبەخشرا، کە پێشتر لەو وەرزەدا لەلایەن یۆرگن ئکێلێنکامپەوە لەبەردەکرا. یەکەم یاریکردنی خۆی لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەنجامدا لە یارییەک لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە بەرامبەر ئۆترێخت وەک ھێرشبەری سەرەکی، دوو گۆڵی تۆمارکرد پێش ئەوەی لە خولەکی ٧٠ دابنیشێت بۆ یاریزان داڤی کلاسن لە بردنەوەی ٣–٠.

### گەڕانەوە بۆ ئەیاکس
لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٢، ئەیاکس گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ برایان برۆبی واژوو کردبە بڕی ١٦٫٣٥ ملیۆن یۆرۆ و ٣ ملیۆن یۆرۆی زیادکراو کە بەپێی ئاست و یاریکردن دەبەخشرێت.

## کاروانی نێودەوڵەتی
برۆبی ڕەچەڵەکی غانییە و لە ھۆڵەندا لەدایکبووە، برۆبی بانگھێشت کرا بۆ ھۆڵەندای خوار ١٧ ساڵان لە ھەردوو جامی ئەورووپی خوار ١٧ ساڵی ٢٠١٨ و ٢٠١٩، ھەردوو پاڵەوانێتییەکەیان یەک بە دوای یەک بردەوە.

## ژیانی کەسی
برای بچووکی یاریزانانی تۆپی پێ دێریک لوکاسێن، کێڤن لۆکاسێن، و ساموێل برۆبییە.

## ئاماری کاروانی وەرزشی
### یانە

## خەڵاتەکان
**ئەیاکس**
* خولی نایابی ھۆڵەندا: ٢٠٢٠–٢١، ٢٠٢١–٢٢
* جامی ھۆڵەندا : ٢٠٢٠–٢١

**ھۆڵەندای خوار ١٧ ساڵان**
* پاڵەوانێتی ئەورووپا بۆ خوار ١٧ ساڵان: ٢٠١٨، ٢٠١٩

## سەرچاوەکان

پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢
پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ
پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا
پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤
یۆنان لە ئۆڵۆمپیاد

یۆنان یەکێکە لەو وڵاتانەی لە ھەموو خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەشداری کردووە، ھەروەھا جگە لە ساڵی ١٩٦٠، بەشداری سەرجەم خولەکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە کرد. یۆنان دوو جار میوانداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە، کە ھەردووکیان لە ئەتینای پایتەخت بووە. وەک وڵاتی دەستپێکردنی ئۆڵۆمپیادی ھاوچەرخ دەستنیشانکرا بۆ بەڕێوەچوونی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٨٩٦، ھەروەھا ساڵی ٢٠٠٤ بۆجارێکی دیکە میوانداری یارییەکانی ھاوینە کردەوە. شاندی یۆنان ھەمیشە وەک یەکەم وڵات دەچنە ناو یاریگاوە لە ڕێوڕەسمی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد، جگە لە ساڵی ٢٠٠٤ کە یۆنان لە کۆتاییدا وەک وڵاتی خانەخوێ ھاتە ناو یاریگاکە. وەرزشوانانی یۆنان بە کۆی گشتی ١٢١ مەدالیایان بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:یۆنان لە ئۆڵۆمپیاد
گالاتێیا (مانگ)

**گالاتێیا** ھەروەھا بە نەپتونی شەشەم ناسراوە، چوارەم نزیکترین مانگی ناوەوەی نەپتون. ناوی گالاتیایە کە یەکێکە لە پەنجا نێریدەکانی ئەفسانەی یۆنانی، کە سایکلۆپس پۆلیفیمۆس بە بێھودە عاشقی بوو

## دۆزینەوە
وێنۆک|گالاتێیای ناوەوەی کەوانەیەکی ئەڵقەیی بێھێز لە نزیک نەپتون
گالاتیا لە کۆتایی مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٩ لە وێنەکاندا دۆزرایەوە کە لەلایەن پشکنەری ڤۆیجر ٢ گیراوە. ناوی کاتی S/1989 N 4 ی پێدرا. دۆزینەوەکە لە ٢ی ئابی ١٩٨٩ ڕاگەیەندرا (IAUC 4824)، و باس لە «١٠ چوارچێوە دەکات کە لە ماوەی ٥ ڕۆژدا گیراوە»، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕێکەوتی دۆزینەوەکە لەکاتێکدا پێش ٢٨ی تەممووز بووە. ناوەکە لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٩١ دانراوە

## تایبەتمەندییە فیزیایییەکان
گالاتیا شێوەی ناڕێکی ھەیە و ھیچ نیشانەیەکی ھیچ گۆڕانکارییەکی جیۆلۆجی نیشان نادات. پێدەچێت کەڵەکەیەکی داروپەردوو بێت کە لە پارچە مانگە دەستکردە ڕەسەنەکانی نەپتون دووبارە کۆکراوەتەوە، کە بەھۆی تێکچوونەکانی تریتۆنەوە شکێندرابوون ھەر زوو دوای گرتنی ئەو مانگە بۆ خولگەیەکی سەرەتایی زۆر سەرنجڕاکێش

## خولگە
خولگەی گالاتیا لە خوار تیژڕەوی خولگەی ھاوکاتی نەپتون دایە، بۆیە بە ھێواشی بەرەو ناوەوە دەسوڕێتەوە بەھۆی خاوبوونەوەی مەل و با و لەوانەیە لە کۆتاییدا کاریگەری لەسەر ھەسارەکە ھەبێت یان بشکێت بۆ سیستەمێکی ئەڵقەی ھەسارەی نوێ لەگەڵ تێپەڕبوونی سنووری ڕۆشەکەی بەھۆی کشانی مەل و با.
پێدەچێت گالاتیا مانگێکی شوان بێت بۆ ئەڵقەی ئادەمز کە ھەزار کیلۆمەتر (٦٢٠ میل) لە دەرەوەی خولگەکەیەوە دوورە. ھەروەھا دەنگدانەوەکان لەگەڵ گالاتیا بە ڕێژەی ٤٢:٤٣ بە ئەگەریترین میکانیزم دادەنرێت بۆ سنووردارکردنی کەوانە ناوازەکانی ئەڵقە کە لەم ئەڵقەیەدا ھەن بارستەی گالاتیا بە پشتبەستن بەو تێکچوونە تیشکیانەی کە لەسەر ئەڵقەکە دەیکات خەمڵێندراوە

## سەرچاوەکان

گالاتێیا
قوتابخانەی ھونەریی کازان

**قوتابخانەی ھونەریی کازان** دامەزراوەیەکی پەروەردەی سەربەخۆی دەوڵەتییە لە شاری کازان لە کۆماری تاتارستان. یەکێکە لە کۆنترین قوتابخانەکانی ھونەر لە ڕووسیا، مێژوویەکی بەردەوامی زیاتر لە ١٠٠ ساڵە.

## مێژوو
قوتابخانەکە لە ساڵی ١٨٩٥ وەک لقێکی ئەکادیمیای ئیمپریال بۆ ھونەر دامەزراوە. لە ساڵانی سەرەتاییدا چوار بەشی ھەبووە: نیگارکێشان، نەخشاندن، تەلارسازی و پەیکەرسازی. دەرچووانی سەرەتایی بریتی بوون لە پاڤێل پترۆڤیچ بنکۆڤ و ئەلێکساندەر گریگۆریڤ و نیکۆلای فێچین کە ئێستا قوتابخانەکە بەناوی ئەوانەوە ناونراوە. تەلارساز کارل میوفکە سەرۆکی بەشی تەلارسازی بووە، دیزاینی بینای قوتابخانە گەورەکەی کردووە کە لە ساڵی ١٩٠٤ تەواو بووە و تا ساڵی ١٩٠٨ وەک بەڕێوەبەر کاری کردووە.

لە ساڵی ١٩١٨ قوتابخانەی ھونەری کازان گۆڕدرا بۆ ستۆدیۆی ھونەریی ئازادی کازان، پاشان لە ساڵی ١٩٢١ چونکە بە فەرمی بە دامەزراوەی ھونەر و تەکنیکی کازان ناسراوە لەم ساڵانەدا قوتابخانەکە بناغەی زنجیرەیەک لە چەندین گرووپی ھونەرمەندی ناسراوی کازان بوو: "گوڵەبەڕۆژە" (١٩١٨) کە جوانیناسی مۆدێرنیزمی لەگەڵ ڕەوتە ئاڤانگاردەکاندا تێکەڵ کرد؛ "سوار" (١٩٢٠–١٩٢٤) کە پەرەسەندنی نەخشاندنی وەک ھونەرێکی سەربەخۆ ڕاگەیاند؛ "بەرەی چەپی ھونەری تاتار" (TatLEF) (١٩٢٣–١٩٢٦)؛ "بەیاننامەی پێنج کەس" (١٩٢٧)؛ و "کۆمەڵەی تاتاری ھونەرمەندان لە ڕووسیای شۆڕشگێڕ "(TatAHRR) (1928)، لقی ناوچەیی کۆمەڵەی ڕیالیزمی سۆسیالیستی نیشتمانی AKhRR.

قوتابخانەکە بە درێژایی ساڵانی جەنگ بە کراوەیی ماوەتەوە، و بەردەوامە لە پێشکەشکردنی پەروەردە و ڕاھێنانی ھونەری ئاستی بەرز.

## سەرچاوەکان

پۆل:پەروەردە لە کازان