open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگاریی فەلەستین

**بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین** فراکسیۆنێکی چەپی فەلەستینە کە ئەندامی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینە. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٧ وەک درێژکراوەی لقی فەلەستینی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی عەرەبی دامەزرا کە دوای شکستی حوزەیرانی ١٩٦٧ داڕما.

بەرەی جەماوەری بە کۆبوونەوە لەگەڵ سەرکردەکانی لقی فەلەستینی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستە عەرەبییەکان بە سەرۆکایەتی دامەزرێنەری بزووتنەوەکە و سەرۆکی پێشووی بزووتنەوەکە دامەزرا. جۆرج حەبەش، مستەفا ئەلزوبەیری، ناسراو بە ئەبوو عەلی مستەفا، وەدیع حەداد، ئەحمەد ئەلیەمانی، حوسێن حەموود (ئەبوو ئەسەد)، نایف حەواتمە، کە دواتر بۆ دامەزراندنی بەرەی دیموکراتی بۆ ڕزگاری فەلەستین، و محەمەد ئەلقازی کە دواتر لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی لەکارکێشایەوە و ھیچ پۆستێکی سەرکردایەتی لە بزووتنەوەکەدا نەبوو، لەگەڵ سەرکردەکانی گرووپەکانی تری فەلەستین کۆبووەوە، لەنێویاندا بەرەی ڕزگاریخوازی فەلەستین ( ئەحمەد جبرەیل، کە دواتر جیابووەوە بۆ دامەزراندنی بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگارکردنی فەلەستین - فەرماندەیی گشتی)، ڕێکخراوی «پاڵەوانانی گەڕانەوە» (فایز جابر، سووبحی ئەلتەمیمی) و ھەندێک لە سەربەخۆکان.    

بەرە لەسەر بنەمای دیدگایەک کە پێویستە فەلەستینییەکان پشت بە ھێزی خۆیان ببەستن بۆ ئەوەی فەلەستین دوای شکستی ڕژێمی عەرەبی لە شەڕی ١٩٦٧دا دەستی پێکرد، لەژێر کاریگەری ئەزموونەکانی شەڕی چەتەکان بوو لە بزووتنەوە ڕزگاریخوازە جیھانییەکان، وەک ئەزموونی ڤیێتنام و کووبا.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:تیرۆری کۆمۆنیست
پۆل:بزووتنەوە ڕزگاریخوازە ناسیۆنالیزمەکان
فرێدی فریمان

**فریدریک چارڵز فریمان** (لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٩ لەدایک بووە) بەیسبۆڵوانێکی پیشەیی کەنەدی و ئەمریکییە و یاریزانی یەکەمی بنکەیە لە تیپی لۆس ئەنجلۆس دۆجەرز لە خولی گەورەی بەیسبۆڵ. فریمان لە ساڵی ٢٠١٠دا لەگەڵ ئەتلانتا برەیڤز دەستی بە یاریکردن کرد لە خولی گەورەی بەیسبۆڵ و بۆ ماوەی ١٢ وەرز لەگەڵیان مایەوە. دوای ئەوەی برەیڤز لە جامی جیھانی ٢٠٢١دا بەسەر ھیوستن ئاسترۆسدا سەرکەوت، فریمان بوو بە یاریزانێکی ئازاد و گرێبەستێکی شەش ساڵەی بە بڕی ١٦٢ ملیۆن دۆلار لەگەڵ دۆجەرز واژوو کرد.

براوەی ھەشت خولی ئۆڵستاری خولی گەورەی بەیسبۆڵ و دوو جار براوەی جامی جیھانی، فریمان لە ٢٠١٨دا دەستکێشی زێڕینی بردەوە؛ لە ساڵەکانی ٢٠١٩، ٢٠٢٠، و ٢٠٢١ خەڵاتی لێدەری زیوی بردەوە؛ و لە ٢٠٢٠دا خەڵاتی باشترین یاریزانی خولی نیشتمانی بردەوە. لە ٢٠٢٤دا، بوو بە باشترین یاریزانی جامی جیھانی دوای تۆمارکردنی ژمارەی پێوانەیی لە یارییەکانی بەدوای یەکی جامی جیھان بە لێدانی ھۆمڕەن، لەوانە یەکەم گراند سلامی کۆتایی لە مێژووی جامی جیھاندا.

لە کێبڕکێ نێودەوڵەتییەکاندا، فریمان لەگەڵ تیپی نیشتمانی کەنەدا یاری دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩
پۆل:زیندووان
لۆس ئانجلەس دۆجەرز

**لۆس ئانجلەس دۆجەرز** تیمێکی بەیسبۆڵی پیشەیی ئەمریکییە کە بنکەکەی لە لۆس ئانجلەسە. دۆجەرز لە خولی گەورەی بەیسبۆڵدا وەک ئەندامێکی کۆمەڵەی خولی نیشتمانی لە بەشی ڕۆژاوا کێبڕکێ دەکات. تیمەکە لە ساڵی ١٨٨٣ لە برووکلین، نیویۆرک دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٩٠دا وەک برووکلین بریجگرومز چووە ناو خولی نیشتمانی و چەند ناوێکی تری بەکارھێنا پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٣٢دا ناوی برووکلین دۆجەرز بێت.

لە چلەکانەوە تا ناوەڕاستی پەنجاکان، دۆجەرز کێبڕکێیەکی توندی لەگەڵ نیویۆرک یانکیز پەرەپێدا کاتێک ھەردوو تیمەکە حەوت جار لە جامی جیھاندا ڕووبەڕووی یەک بوونەوە، دۆجەرز پێنج یەکەمیان دۆڕاند پێش ئەوەی بیانبەزێنێت و یەکەم نازناوی فرانچایزەکەی لە ساڵی ١٩٥٥دا بەدەست بھێنێت. دۆجەرز مێژووی تۆمار کرد بە شکاندنی ھێڵی ڕەنگی بەیسبۆڵ لە ساڵی ١٩٤٧ بە دەرکەوتنی جاکی ڕۆبینسۆن، یەکەم ئەفریقی-ئەمریکی کە لە خولە گەورەکاندا یاری کرد لەوەتەی ١٨٨٤. وێستگەیەکی گرنگی تر لە ساڵی ١٩٥٦دا بەدەستھات کاتێک دۆن نیوکۆمب بوو بە یەکەم یاریزان کە ھەردوو خەڵاتی سای یەنگ و باشترین یاریزانی خولی نیشتمانی لە ھەمان وەرزدا بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٨ لە کالیفۆڕنیا
پۆل:براوەکانی خەڵاتی شۆرتی
نیویۆرک یانکیز

**نیۆیۆرک یانکیز** تیمێکی بەیسبۆڵی پیشەیی ئەمریکییە کە بنکەکەی لە گەڕەکی برۆنکسە لە شاری نیۆیۆرک. یانکیز لە یاریگەی گەورەی بەیسبۆڵ (MLB) بەشداری دەکات وەک ئەندامێکی کۆمەڵەی ئەمریکی (AL) بەشی ڕۆژھەڵات. ئەوان یەکێکن لە دوو یانەی سەرەکی لە شاری نیۆیۆرک لەگەڵ تیمی نیۆیۆرک میتس کە لە کۆمەڵەی نیشتمانی (NL)یاری دەکەن. تیمەکە لە ساڵی ١٩٠٣ دامەزراوە کاتێک فرانک فارێڵ و بیڵ دیڤەری مافی فرانچایزی باڵتیمۆر ئۆریۆلزیان (کە پەیوەندی بە تیمی ئێستای ھەمان ناوەوە نییە) کڕی دوای ئەوەی چالاکییەکانی ڕاگرت و بەکاریان ھێنا بۆ دامەزراندنی نیۆیۆرک ھایلاندەرز. ھایلاندەرز بە فەرمی لە ساڵی ١٩١٣ ناوەکەی گۆڕا بۆ یانکیز.
## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان
وۆرد سیریزی ٢٠٢٤

**وۆرد سیریزی ٢٠٢٤** زنجیرە پاڵەوانێتی وەرزی ٢٠٢٤ی یاریگەی گەورەی بەیسبۆڵ (MLB) بوو. ئەمە ١٢٠ەمین وەشانی وۆرڵد سیریز بوو، کە پلەیئۆفێکی باشترین-لە-حەوت بوو لە نێوان پاڵەوانی کۆمەڵەی نیشتمانی (NL) لۆس ئەنجلۆس دۆجەرز و پاڵەوانی کۆمەڵەی ئەمریکی (AL) نیۆیۆرک یانکیز. زنجیرەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەم دەستی پێکرد و لە ٣٠ی تشرینی یەکەم کۆتایی ھات بە سەرکەوتنی دۆجەرز لە پێنج یاریدا. فریدی فریمان لە لۆس ئەنجلۆس بۆ یەکەمجار لە کارییەریدا وەک باشترین یاریزانی وۆرڵد سیریز ھەڵبژێردرا، پێوانەی وۆرڵد سیریزی شکاند بە ١٢ ڕەن باتێد ئین (RBIs) و لە چوار یاری یەکەمی زنجیرەکەدا ھۆم ڕەنی تۆمارکرد، لەوانە یەکەم گراند سلامی مێژووی وۆرڵد سیریز لە یاری یەکەمدا.

دۆجەرز و یانکیز وەک تیمە یەکەمەکانی لیگەکانیان چوونە پلەیئۆفی MLB ی ٢٠٢٤. ئەمە ١٢ەمین جار بوو لە ڕکابەری دۆجەرز-یانکیزدا کە تیمەکان لە وۆرڵد سیریزدا یەکتریان بینیوە، دوای ئەوەی لانیکەم جارێک لە ھەر دەیەیەک لە چلەکانەوە تا ھەشتاکان ڕووبەڕووی یەک بوونەتەوە؛ یانکیز شەش لە حەوت بەرەنگاربوونەوەی یەکەمیان بردەوە کاتێک دۆجەرز لە برووکلین بوون، دواتر چوار زنجیرەکەی تریان دوای گواستنەوەی دۆجەرز دابەشکرا. دۆجەرز بەھۆی تۆماری باشتری سەرکەوتن-دۆڕانی وەرزی ئاسایییەوە مافی یاریکردنی لە یاریگەی خۆیانی ھەبوو. دۆجەرز دوا نازناوی لە وۆرڵد سیریزی ٢٠٢٠ دا بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان
ڤیلیا بلینکەڤیچیوتێ

**ڤیلیا بلینکەڤیچیوتێ** (لەدایکبووی ١٩٦٠) پارێزەر و سیاسەتمەدارێکی لیتوانیایە، ئەندامی پەرلەمانی ئەورووپا و پێشتر بۆ ماوەیەکی درێژ وەزیری دڵنیایی کۆمەڵایەتی و کار بووە. بلینکەڤیچیوتێ لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ئەندامی پارتی سۆشیال دیموکراتی لیتوانیایە.

لە ساڵی ٢٠٢٤دا، بلینکەڤیچیوتێ سەرکردایەتی پارتی سۆشیال دیموکراتی لیتوانیای کرد لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکاندا، کە پارتەکە وەک گەورەترین فراکسیۆن لە سێیماس دەرکەوت. ھەرچەندە، لە ڕاگەیاندنێکی چاوەڕواننەکراودا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا، ڕای گەیاند کە پۆستی سەرۆک وەزیرانی لیتوانیا وەرناگرێت و ھەڵی دەبژێرێت کە وەک ئەندامی پەرلەمانی ئەورووپا بەردەوام بێت.

## ژیانی سەرەتا و خوێندن
بلینکەڤیچیوتێ لە لینکوڤا، لیتوانیا لەدایک بووە. دوای دەرچوونی بە پلەی بەرز لە قوتابخانەی ناوەندی لینکوڤا، چووە کۆلێژی یاسا لە زانکۆی ویلنیوسی دەوڵەتی، کە لە ساڵی ١٩٨٣ لێی دەرچوو و بڕوانامەی ماستەری لە یاسادا بەدەستھێنا.

## کارییەری سیاسی
لە ساڵی ١٩٨٣ەوە، بلینکەڤیچیوتێ ھەموو ژیانی پیشەیی خۆی تەرخان کردووە بۆ کارکردن لە وەزارەتی دڵنیایی کۆمەڵایەتی و کار تا ئەو کاتەی ڕووی کردە سیاسەت و لە ساڵی ١٩٩٦ بوو بە جێگری وەزیری دڵنیایی کۆمەڵایەتی و کار.

لە ساڵی ٢٠٠٠دا بلینکەڤیچیوتێ دانرا وەک وەزیری دڵنیایی کۆمەڵایەتی و کار، سەرەتا لە حکوومەتی سەرۆک وەزیران ڕۆلانداس پاکساس. لە پۆستەکەی مایەوە تا ساڵی ٢٠٠٨.

لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٩دا بلینکەڤیچیوتێ ئەندامی سێیماس بوو.

لە ساڵی ٢٠٢١دا ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پارتی سۆشیال دیموکراتی لیتوانیای بردەوە و بوو بە سەرۆکی پارتی سۆشیال دیموکراتی لیتوانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:زیندووان
ڕێکخراوی ئەلساعیقە

**ڕێکخراوی ئەلساعیقە** کە ناوی فەرمی «پێشڕەوانی شەڕی ڕزگاری جەماوەری- ھێزەکانی ئەلساعیقە»، ڕێکخراوێکی ناسیۆنالیستی فەلەستینییە و دڵسۆزی بەعسی سووریایە (بە پێچەوانەی بەرەی ڕزگاریخوازی عەرەبی کە دڵسۆزی بەعسی عێراقە).بەگوێرەی بڕیارەکانی نۆیەمین کۆنفرانسی نیشتمانیی حیزبی بەعس لە سووریا لە ساڵی ١٩٦٦ و بانگەوازەکەی بۆ پەسەندکردنی شەڕی ڕزگاریخوازی جەماوەری لە ململانێ لەگەڵ دووژمنی ئیسرائیلی، ڕێکخراوەکە لە جەنگی حوزەیرانی ١٩٦٧ وەک کوتلەیەکی چەکداری دامەزرا سەر بە ڕێکخراوی فەلەستینی حیزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی لە سووریا "وەک بەرجەستەکردنی ئەو ستراتیژییەی کە لەلایەن نۆیەمین کۆنفرانسی نیشتمانیی ئەو حیزبەوە پەسەندکرا کە لە ئەیلوولی ١٩٦٦دا بەڕێوەچوو"، کە ڕێبازی شەڕی گەل پەیڕەو دەکات. 

## سەرچاوەکان

پۆل:تەوەری بەرگری
خۆواخەیاڵکردن

**خۆواخەیاڵکردن** بریتییە لە چۆنیەتیی ئەو وێنە زەینەکییە کە مرۆڤ لە خەیاڵیدا لە خۆی ھەیەتی. نە تەنیا ئەو وردەکارییانەی کە لەوانەیە ئەگەر خەڵکانی تریش تۆزێ سەرنج بدەن بۆیان ئاشکرا ببێ، وەک بەرزیی باڵا و ڕەنگی قژ و کێش و لەمانە، بەڵکوو، ھەرچییەکیش کە مرۆڤ لە ڕێگەی ئەزموونەوە دەرھەق بە خۆی فێر بووبێ، لەو وێنەیەدا ھەیە. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەو وێنە زەینییە خۆڕاگربوونیەتی لە بەرامبەر گۆڕاندا.

ھەندێ کەس دەڵێن خۆواخەیاڵکردن بەشێکە لە خۆوافامکردن.

## سەرچاوەکان
پارتی سۆشیاڵ دیموکراتی لیتوانیا

**پارتی سۆشیاڵ دیموکراتی لیتوانیا** (بە کورتکراوەیی LSDP) پارتێکی ناوەند-چەپ و سۆشیال دیموکراتە لە لیتوانیا. دامەزراوە وەک ڕێکخراوێکی ژێرزەمینی مارکسی لە ساڵی ١٨٩٦، کۆنترین پارتی ماوەیە لە لیتوانیا. لە سەردەمی یەکێتی سۆڤیەتدا، پارتەکە چووە دوورەوڵات، دواتر لە کۆتایی دەسەڵاتی کۆمۆنیستی لە ساڵی ١٩٨٩ دا سەرلەنوێ دەرکەوتەوە.

پارتەکە سەرکردایەتی حکوومەتی کرد لە سێیماس، پەرلەمانی یەک ژووری لیتوانیا لە ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠٠٨ و لە ٢٠١٢ تا ٢٠١٦. پارتەکە ئەندامە لە پارتی سۆشیالیستی ئەورووپا (PES)، ھاوپەیمانی پێشکەوتنخواز، و ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیست.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکان
ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمان لە لیتوانیا (٢٠٢٤)

**ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکان لە لیتوانیا** لە ١٣ و ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو بۆ ھەڵبژاردنی ١٤١ ئەندامی سێیماس. ئەندامانی پەرلەمان لە ٧١ ناوچەی تاک-ئەندام بە سیستەمی دوو-خولی ھەڵبژێردران، و ٧٠ ئەندامەکەی تر لە یەک ناوچەی نیشتمانی بە نوێنەرایەتی ڕێژەیی. خولی یەکەم لە ١٣ی تشرینی یەکەم و خولی دووەم لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی بەڕێوەچوو.

ھەڵبژاردنەکان لەلایەن پارتی سۆشیال دیموکراتی لیتوانیاوە (LSDP) برانەوە، کە ١٩٫٣٢٪ی دەنگەکان و ٥٢ کورسی بەدەستھێنا، بەراورد بە ٩٫٥٨٪ و ١٣ کورسی لە ھەڵبژاردنەکانی پێشوو لە ٢٠٢٠. یەکێتی نیشتمان (TS-LKD)، گەورەترین پارتی لە ھاوپەیمانی ناوەند-ڕاستی فەرمانڕەوا لە سێیماسی پێشوو، لە پلەی دووەمی دوور کۆتایی پێھات و ٢٨ کورسی بەدەستھێنا، دابەزین لە ٥٠ کورسی پێشووی.

دوای ھەڵبژاردنەکە، سۆشیال دیموکراتەکان دەستیان بە دانوستانی ھاوپەیمانێتی کرد لەگەڵ یەکێتی جووتیاران و سەوزەکانی لیتوانیا (LVŽS) و پارتی نوێی یەکێتی دیموکراتەکان «بۆ لیتوانیا» (DSVL)، کە لە دووەمیان جیابووەوە. بزووتنەوەی لیبراڵەکان (LS)، کە بەشێک بوو لە ھاوپەیمانی پێشووی کۆنزەرڤاتیڤەکان، و بەرەبەیانی نێموناس (PPNA)، پارتێکی نوێی نەتەوەیی کە لە پلەی سێیەم کۆتایی پێھات، داکۆکیان لە شوێنی پۆتێنشیاڵی خۆیان لە ھاوپەیمانێتی نوێی ناوەند-چەپدا کردووە.

## پێشینە
ھەڵبژاردنی ٢٠٢٠ لەلایەن یەکێتی نیشتمانەوە برایەوە، کە ھاوپەیمانێتی لەگەڵ بزووتنەوەی لیبراڵ و پارتی ئازادی پێکھێنا. کابینەی شیمۆنیتێ لەلایەن سەرۆک گیتاناس ناوسێدا لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ دەستنیشان کرا، دوای ئەوەی سێیماس ئینگریدا شیمۆنیتێی وەک سەرۆک وەزیران پەسەند کرد. لە ١١ی کانوونی یەکەم، بەرنامەی حکوومەت پەسەند کرا، بەمەش کابینەکە بە فەرمی دەستی بەکار بوو. ڕووداوە گرنگەکانی ناوخۆیی و دەرەکی لە ماوەی دەسەڵاتەکەیدا بریتی بوون لە پەتای کۆڤید-١٩ لە لیتوانیا، ناڕەزایەتییەکانی بیلاڕوس ٢٠٢٠–٢٠٢١ و قەیرانی سنووری بیلاڕوس-یەکێتی ئەورووپا و داگیرکردنی ئوکراینا لەلایەن ڕووسیاوە.

## سەرچاوەکان
سیستمی دوو خولی

**سیستمی دوو خولی**، کە ھەروەھا پێی دەوترێت **باڵۆتاژ**، دووەمین خولی سەرەوە، یان دوو خولی زۆرینە، ڕێگایەکە بۆ ھەڵبژاردنی یەک براوە. ھەندێک جار پێی دەوترێت خولی زۆرینە، ھەرچەندە ئەم زاراوەیە دەکرێت بۆ سیستەمی تریش بەکاربێت، وەک دەنگدانی پلەبەندی یان دەنگدانی تەواوکاری. ئەم سیستەمە دەکەوێتە ژێر پۆلی سیستەمەکانی دەنگدانی زۆرینە، لەگەڵ دەنگدانی خێرا و سیستەمی یەکەم براوە. لە سیستەمی دوو خولیدا، ھەردوو خولەکە بە شێوەی ھەڵبژاردنی یەک کەس بەڕێوە دەچێت، کە دەنگدەر تەنھا یەک پاڵێوراوی دڵخوازی خۆی دیاری دەکات. ئەو دوو پاڵێوراوەی کە زۆرترین دەنگ لە خولی یەکەمدا بەدەست دەھێنن، دەچنە خولی دووەم، کە تێیدا ھەموو پاڵێوراوەکانی تر دەردەکرێن.

## سەرچاوەکان
پارتی دیموکراتی لیبراڵ (ژاپۆن)

**پارتی دیموکراتی لیبراڵ** (جییوو-مینشوتۆ)، کە زۆر جار بە کورتکراوەی جیمینتۆ ناسراوە، پارتێکی سیاسی پارێزگاری گەورە و نەتەوەیییە لە ژاپۆن. لە دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٥٥، بە شێوەیەکی بەردەوام لە دەسەڵاتدا بووە - کە بەم سەردەمە دەوترێت سیستەمی ١٩٥٥ - تەنھا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٣ و ١٩٩٤، و دووبارە لە ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٢ نەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٥٥ لە ژاپۆن
پۆل:پۆپیولیزمێکی راستڕەو لە یابان
ئەنجومەنی نوێنەران (ژاپۆن)

**ئەنجومەنی نوێنەرانی ژاپۆن** خانەی خوارەوەی پەرلەمانی نیشتمانی ژاپۆنە. ئەنجومەنی ڕاوێژکاران خانەی سەرەوەیە. پێکھاتەی ئەنجومەنەکە بەپێی ماددەی ٤١ و ماددەی ٤٢ی دەستووری ژاپۆن دیاریکراوە. ئەنجومەنی نوێنەران ٤٦٥ ئەندامی ھەیە، کە بۆ ماوەی چوار ساڵ ھەڵدەبژێردرێن. لەمانە، ١٧٦ ئەندام لە ١١ بازنەی فرە-ئەندامی لە ڕێگەی سیستەمی لیستی حزبی نوێنەرایەتی ڕێژەیی ھەڵدەبژێردرێن، و ٢٨٩ ئەندامیش لە بازنەی تاک-ئەندامی ھەڵدەبژێردرێن.

سیستەمی گشتی دەنگدان کە بۆ ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران بەکاردێت سیستەمێکی ھاوتەریبە، شێوەیەکە لە نوێنەرایەتی نیمچە-ڕێژەیی. لەژێر سیستەمی ھاوتەریبدا، دابەشکردنی کورسییەکانی لیست ئەنجامی بازنە تاک-کورسییەکان لەبەرچاو ناگرێت؛ بۆیە، دابەشکردنی گشتی کورسییەکان لە ئەنجومەنی نوێنەران ڕێژەیی نییە، کە ئەمەش لە بەرژەوەندی پارتە گەورەکاندایە. لە بەرامبەردا، لە دامەزراوەکانی وەک بووندێستاگی ئەڵمانی یان پەرلەمانی نیووزیلەندا، ھەڵبژاردنی ئەندامانی تاک-کورسی و ئەندامانی لیستی حزبی پێکەوە بەستراون، بە جۆرێک کە ئەنجامی گشتی بە تەواوی یان تا ڕادەیەک ڕێزی نوێنەرایەتی ڕێژەیی دەگرێت.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئەندۆنیزی

**ویکیپیدیای ئەندۆنیزی** وەشانی ویکیپیدیایە بە زمانی ئیندۆنیزی. ویکیپیدیای ئەندەنووسی پێنجەمین ویکیپیدیای خێراترین گەشەکردنە لە زمانی ئاسیایی دوای ویکیپیدیای ژاپۆنی، چینی، کۆری و تورکی. لە ڕووی قووڵییەوە لە پلەی ٢٥ەمدایە لەنێو ویکیپیدیاکان. یەکەم وتارەکەی لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٠٣ نووسراوە، بەڵام پەڕەی سەرەکی شەش مانگ دواتر لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ دروست کراوە.

 وتار لە ویکیپیدیای ئەندەنووسیدا ھەیە. لە نیسانی ٢٠١٦دا، ٤٦٢ دەستکاریکەر ھەبوون کە لانیکەم پێنج دەستکارییان لەو مانگەدا کردووە.

## پێشینە
[وێنۆک|232x232px|پەڕەی سەرەکی ویکیپیدیای ئەندەنووسی بە دۆخی تاریک و [:mw:Skin:Timeless|Timeless]]

ھەرچەندە زمانی ئەندەنووسی لە زمانی مالیزی دەچێت، بەڵام ویکیپیدیای ئەندەنووسی جیایە لە ویکیپیدیای مالیزی (کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢دا دەستی پێکردووە). ویکیپیدیای ئەندەنووسی و مالیزی بە جیا لەلایەن دوو گرووپی بەکارھێنەری جیاوازەوە لە ماوەی شەش مانگدا دەستی پێکراوە. لە ٢٠٠٩دا، ئەندرۆ لی نووسیویەتی «لەبەر ئەوەی ئەم گرووپانە لەسەر سنووری نیشتمانی دابەشکراون، یەکگرتنەوەیان لە نزیکدا ڕوونادات.»

ئەندەنووسی فۆرمێکی نۆرماتیڤی زمانی مالیزییە، زمانێکی ئۆسترۆنیزی (یان مالیزی-پۆلینیزی)یە کە بۆ چەندین سەدە وەک زمانی فرانکا لە کەشکەڵانی ئەندەنووسیدا بەکارھاتووە، و بەرزکرایەوە بۆ پلەی زمانی فەرمی لەگەڵ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئەندەنووسی لە ١٩٤٥، ئیلھام وەرگرتن لە ڕووداوی سومپا پێمودا (پەیمانی گەنجان) لە ١٩٢٨. زۆر لە فۆرمی فەرمی مالیزی زمانەکە دەچێت. ھەرچەندە، لە ھەندێک ڕووەوە جیاوازە لە فۆرمی مالیزی، لەگەڵ جیاوازی سەرەکی لە دەربڕین و وشەدا، بەھۆی ئەو وشە ھۆڵەندیانەی کە لە فەرھەنگی وشەی ئەندەنووسیدا ھەن. تەنھا ٧٪ی دانیشتووانی ئەندەنووسی وەک زمانی دایک قسەی پێدەکەن، بەڵام بە گشتی زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن. زمانی مالیزی لەلایەن گرووپە نەتەوەیییەکانەوە قسەی پێدەکرێت کە لە نیمچەدوورگەی مالایی، باشووری تایلەند، بەشێک لە فلیپین و سینگاپوور نیشتەجێن. مالیزی ھەروەھا وەک یەکێک لە دیالێکتەکانی زمانی ئەندەنووسی لەلایەن ئەندەنووسییەکانی ناوەڕاستی ڕۆژھەڵاتی سوماترا، دوورگەکانی ڕیاو و بەشێک لە کەناری بۆرنیۆ دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان
ویکیپیدیای وایوو

**ویکیپیدیای وایوو** (*Wikipeetia süka wayuunaiki*) چاپێکی ویکیپیدیایە بە زمانی وایو. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٣ دروست کراوە. پرۆژەی ویکیپیدیای وایو لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٨ بۆ ٢٠٢٣ لە دامەزراوەی ویکیمیدیا بووە و لەلایەن چالاکوانان، مامۆستایان، پرۆفیسۆرەکان، بەڕێوەبەران و سەرکردەکانی گەلی وایو بە پاڵپشتی تۆڕی دیجیتاڵی وایو پەرەی پێدراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویکیپیدیاکان بەپێی زمان
ناکۆکییەکانی ویکیپیدیا

وێنۆک|300px|وێنەی شەڕە دەستکاری لەلایەن ھونەرمەندێکی چیکییەوە

**ناکۆکییەکانی ویکیپیدیا** لە ناڕەزایی ویکیپیدیاکارانەوە سەرچاوە دەگرن سەبارەت بە ناوەڕۆکی وتار یان کاروباری ناوخۆیی ویکیپیدیا، کە دەکرێت لە پەڕەکانی گفتوگۆدا باس بکرێن، ھەروەھا لە ھەڵسوکەوتی خراپی بەکارھێنەرانەوە. ناکۆکییەکان لەوانەیە ببنە ھۆی گۆڕانکاری ڕکابەری دووبارە لە وتارێکدا، کە بە «شەڕی دەستکاری» ناسراوە، و لەوانەیە پەرە بسێنێت بۆ ھەوڵەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکی و جێبەجێکردن. دەستکاریکەرانی ویکیپیدیا لەوانەیە ناکۆکییان ھەبێت لەسەر چەندین وتار لە بابەتێکی ناکۆکدا کە ڕەنگدانەوەی مشتومڕ و ناکۆکییەکانی کۆمەڵگان، لەسەر بنەمای جیاوازییە نەتەوەیی، سیاسی، ئایینی و زانستییەکان.

ھەوڵەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکی بە تێپەڕبوونی ساڵان گۆڕانیان بەسەردا ھاتووە. بۆ ناکۆکییەکانی ناوەڕۆک لە ویکیپیدیای ئینگلیزیدا، تا ساڵی ٢٠٢٤، دەستکاریکەران زۆرجار پەنا دەبەنە بەر داواکاری بۆ ڕاوێژ، لەگەڵ پێکھاتەی گفتوگۆی تایبەت، وەک وتارەکان بۆ سڕینەوە. بۆ ھەڵسوکەوتی خراپی گومانلێکراوی بەکارھێنەر، ھەندێک ویکیپیدیا پشت بە لیژنەکانی ناوبژیوانی دەبەستن وەک وشەی کۆتایی.

ناکۆکی، ھەڵسوکەوتی دەستکاریکەر و ھاوکاری لە ویکیپیدیا لە مێژە بابەتی توێژینەوەی ئەکادیمین. پێداچوونەوەیەکی ٢٠٢٣ دەستنیشانی ٢٧٩ وتاری کردووە دەربارەی ئامانجەکانی بەشداربووان، کارلێک و پڕۆسەکانی ھاوکاری، کە تەنھا سنووردار نەبوو بە مامەڵەکردن لەگەڵ ناکۆکییەکان. دۆزییەوە کە دەستکاری ویکیپیدیا لە ٢٠٠٧ گەیشتە لووتکە و سەرنجی توێژینەوە لە ٢٠١٢ گەیشتە لووتکە. پێداچوونەوەکە ٣٤ توێژینەوەی دەستنیشان کرد دەربارەی «ھۆکارەکان و کاریگەری ناکۆکی، میکانیزمەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکی، و پێوانەکردن و پێشبینیکردنی ناکۆکی یان وتارە ناکۆکەکان.» پێداچوونەوەکە ٢٩ توێژینەوەی دۆزییەوە دەربارەی ھەماھەنگی دەستکاریکەران، بەتایبەتی لە پەڕەکانی گفتوگۆ، ھەروەھا توێژینەوە لەسەر حوکمڕانی ئەلگۆریتمی کە بۆت بەکاردەھێنێت بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی ویکیپیدیا.

## دەستنیشانکردنی ناکۆکییەکان
وێنۆک|وێناکردنی دەستکارییە ناکۆکەکان، بە بەکارھێنانی پلاتفۆرمی کۆنترۆپیدیا

وەک پڕۆژەیەکی نووسینی ھاوکاری کراوە، لە سەرەتاوە ویکیپیدیا چاوەڕێی ناکۆکی لەنێوان بەشداربوواندا دەکرد. ئەو خاڵەی کە ناکۆکییەکان دەبن بە کێشە و ململانێ، بە شێوەیەکی یەکگرتوو لەلایەن کۆمەڵگاکانی ویکیپیدیا و ئەو زانایانەی لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکەن پێناسە نەکراوە.

ناکۆکییەکان لەسەر ناوەڕۆکی ناو وتارەکان زۆرجار لەنێوان دەستکاریکەراندا سەرھەڵدەدەن، کە لەوانەیە ببنە ھۆی شەڕی دەستکاری. شەڕی دەستکاری ئاڵوگۆڕێکی بەردەوامی دەستکارییەکانە کە بیروڕای ناکۆکی دیاری دەکات لەسەر وتارێکی ناکۆک، یان وەک لە سیاسەتی ماڵپەڕەکەدا پێناسە کراوە: «کاتێک دەستکاریکەرانی ناکۆک لەسەر ناوەڕۆکی پەڕەیەک بەردەوام دەستکارییەکانی یەکتر پووچەڵ دەکەنەوە.» شەڕی دەستکاری لە ویکیپیدیا قەدەغەیە و دەستکاریکەران ھان دەدرێن کۆدەنگی بدۆزنەوە لە ڕێگەی گفتوگۆوە، بەڵام لەوانەیە دەستێوەردانی بەڕێوەبردن جێبەجێ بکرێت ئەگەر گفتوگۆ سەرکەوتوو نەبێت لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکە. بە گشتی، شەڕی دەستکاری بەھۆی بوونی ناوەڕۆکی زۆر ناکۆکەوە دروست دەبێت، وەک لەباربردن یان ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل، بەڵام دەکرێت بەھۆی بابەتی ناکۆکی ترەوە ڕووبدات، وەک ڕەگەزنامەی ھونەرمەند فرانسیس بەیکن. بەگوێرەی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٠، درێژترین زنجیرەی شەڕی دەستکاری، بە ١٠٥ گەڕانەوە لەلایەن ٢٠ بەکارھێنەرەوە، شەڕێکی ڕاکێشان بوو لە ساڵی ٢٠٠٨ لەسەر ژیاننامەی یەکەم سەرۆکی تورکیا، مستەفا کەمال ئاتاتورک.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارلێکی مرۆڤ و کۆمپیوتەر
پۆل:مێژووی ویکیپیدیا
کوردانی ئیسرائیل

**کوردانی ئیسرائیل** ئاماژەیە بۆ ئەو کەسانەی بە ڕەچەڵەک کوردن و لە ئیسرائیل نیشتەجێن (بێجگە لە کوردە جووەکانی ئیسرائیل). دانیشتووانی کورد لە ئیسرائیل کەمە و زیاتر لە تاک و خێزان پێکھاتوون، کە لە سەردەمی ململانێکانی عێراق و کورد و تورکیا و کورد لە ماوەی سەدەی بیستەمدا لە باکوور و باشووری کوردستانەوە ھەڵاتوون، ھەروەھا دانیشتووانی کاتی کە بۆ چاودێری پزیشکی چوون بۆ ئیسرائیل.

## دانیشتووان
لە ڕووی مێژووییەوە، دانیشتووانێکی کەمی عەرەبی بە ڕەچەڵەک کورد لە ناوچەی جەلیل و ئورشەلیمدا بوونیان ھەیە، ھەرچەندە زیاتر لەگەڵ عەرەبە ناوخۆییەکان تێکەڵ بوون؛ ژمارەی وردیان لەبەردەستدا نییە بەو پێیەی لە سەرژمێری فەرمی ئیسرائیلدا وەک نەتەوەی عەرەب ھەژمار دەکرێن. ھەندێک بنەماڵەی عەرەبی و پاشخانی کورد ھێشتا بە ناوی بنەماڵەیی تایبەت دەناسرێنەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی پەنابەرە کوردەکانی تورکیا بە ٢٠٠ کەس مەزەندە کرا، خەمڵاندنێکی دیکە بۆ ھەردوو کوردی عێراق و تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٧دا ١٥٠ کەس بوو.

## پەیوەندی کۆمەڵگەی جووەکانی ئیسرائیل بە کوردستان
ئیسرائیل ماڵی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار جوولەکەیە کە ڕەچەڵەکیان لە کوردستانەوەیە، زۆربەیان لە ڕەچەڵەک نزیکەی ٥٠ ھەزار جوولەکەی کوردن لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا لە عێراق ڕایانکردوە. جوولەکەکانی ئیسرائیل کە پاشخانی کوردستانییان ھەیە، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ پێکھاتە کوردە نەتەوەییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا پاراستووە، لەوانەش لەگەڵ تاکەکانی کورد کە لە ئیسرائیل نیشتەجێن.

## ئەمانەش ببینە
* کوردە جووەکانی ئیسرائیل
* پەیوەندییەکانی ئیسرائیل‒ھەرێمی کوردستان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسرائیلییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
بەڕێوەبەرایەتیی ناوەندی

**بەڕێوەبەرایەتیی ناوەندی** () بریتییە لە دەستەی ڕابەرایەتی یان سەرۆکایەتی ڕێکخراوێک و باڵاترین بەشی کارگێڕییە کە سەرپەرشتی ھەموو بەشەکانی ژێر خۆی دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
پۆل:بەڕێوەبەرایەتیەکان
پۆل:بەڕێوەبردن بەپێی چەشن
پێشەنگ

لە تایپۆگرافیدا، **پێشەنگ** (،  ) بریتییە لە بۆشایی نێوان ھێڵە نزیکەکانی جۆر؛ پێناسەی ورد و جیاوازی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:تایپۆگرافی
حکوومەتی ناوەندی

**حکوومەتی ناوەندی** () ئەو حکوومەتەیە کە دەسەڵاتێکی کۆنترۆڵکەرە بەسەر دەوڵەتێکی یەکگرتوودا. یەکێکی دیکە لە لایەنە سیاسییە جیاوازەکان بەڵام سەروەرەکان، حکوومەتی فیدراڵییە، کە ڕەنگە دەسەڵاتی جیاوازتری ھەبێت لە ئاستە جیاوازەکانی حکوومەتدا؛ لەلایەن فیدراسیۆنەوە دەسەڵاتی پێدراوە و لەلایەن ھەریەک لە دەوڵەتە فیدراڵیەکانەوە ڕێککەوتنی ھاوبەشی لەسەر کراوە.

پێکھاتەی حکوومەتە ناوەندییەکان جیاوازە. زۆرێک لە وڵاتان ھەرێمی ئۆتۆنۆمیان دروستکردووە بە بەخشینی دەسەڵاتەکان لە حکوومەتی ناوەندەوە بۆ حکوومەتەکان لەسەر ئاستی ژێر نیشتمانی، نموونەکانی وەک ناوچەیی، ویلایەتی، پارێزگا، ناوخۆیی و چەند نموونەیەکی دیکە. لەسەر بنەمای پێناسەیەکی فراوان بۆ سیستەمێکی سیاسی بنەڕەتی، دوو ئاستی حکوومەت یان زیاتر ھەیە کە لە چوارچێوەی خاکێکی دامەزراو و وڵاتدا لە ڕێگەی دامەزراوە ھاوبەشەکانەوە کە دەسەڵاتی سەریەککەوتوو یان یەکگرتوویان ھەیە وەک لە دەستوورێک یان یاسایەکی دیکەدا دیاری کراوە، بوونیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
پۆل:بەڕێوەبەرایەتیەکان
پۆل:جوگرافیای سیاسی
قوتابخانەی قوبەھان

**قوتابخانەی قوبەھان** لە شاری ئامێدییە، یەکێکە لە قوتابخانە مێژوویی و شوێنەوارییەکانی عێراق، کە دەکەوێتە پارێزگای دھۆک، لە سەدەی سێزدەهەمدا دروستکراوە، هەروەها لە ساڵی ٩٤٠ کۆچی/١٥٣٤ی زایینی، تا ساڵی ٩٧٧ی کۆچی/١٥٧٠ز، لەلایەن سوڵتان حسێن وەلییەوە کاری نۆژەنکردنەوەی لەسەر ئەنجامدراوە، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

## ناو
ناوی ئەم فێرگەیە لە وشەی زمانی عەرەبی (قبة)ەوە ھاتووە واتای گومبەز. لەبەرئەوەی لەو سەردەمەدا خوێندن و نووسین عەرەبی بووە زۆرتر وشەی عەرەبی بەکارھێنراوە، ھەروەھا ئەم فێرگەیە لەبەرئەوەی گومبەز(قبة)یەکی زۆر لە پێکھاتەی تەلارەکەیدا ھەبووە، ناویان ناوە قوبەھان، ئامڕازی کۆی(ان)ی زمانی کوردییان خستووەتە سەر وشەی عەرەبی قبة. (قبھ + ان) بووەتە قوبەھان.

## مێژوو
مێژووی ئەم قوتابخانەیە دەگەڕێتەوە بۆسەدەی شازدەھەم واتە ساڵانی "١٥٣٤"ی زایینی و بە دیاریکراوی لە سەردەمی "میر حسێن وەلی"، میری میرنشینی بادینان و بە فەرمانی ئەو میرە دروست کراوە. ئەم قوتابخانەیە وەک ناوەندێکی ئایینی و فێرکاری بۆ فێرکردنی زانستەکانی "ئایین، فەلسەفە و بابەتە کۆمەڵایەتییەکان" بەکارھاتووە و قوتابییان وانەی "ئایینی و زانستی و مرۆییان" تێدا خوێندووە. مەیدانی قوتابخانەکە و پلیکانە پێچاوپێچەکانی و پایە مەزن و نووسینە ھەڵکەندراوەکانی سەر بەردەکان، گەواھیدەری مێژووی گرنگن نەک تەنھا بۆ ئامێدی بەڵکوو بۆ تەواوی کوردستان. بەڵام لە ئێستادا بەشی زۆری قوتابخانەکە ڕووخاوە.

بیناکە چەندین قەوس و تاقی تێدایە لەگەڵ نووسینی بەشێوەی بەرز لەسەر دیواری خوێندنگەکە. پانیی خوێندنگەی قوبەھان (٢٥٫٣٠)مەتر و درێژییەکەی دەگاتە (٢٨)مەتر. لە ڕۆژئاوای تەلاری خوێندنگەکە بەرزییەکەی دەگاتە (٣٫٨٠)مەتر و فراوانیی دەرگەی (٢٫٨٠)مەترە. قوتابخانەکە لە بەردی کلس دروست کراوە و قوبەکانیش لە بەردی حەلانی سوور دروست کراون، ھەروەھا ئاوی سۆلاڤ سەرچاوەی ئاوی خوێندنگەکە بووە.

## جوگرافیا

قوتابخانەی "قوبەھان" یەکێکە لە شوێنەوارە دێرینەکانی ھەرێمی کوردستان و دەکەوێتە سنووری قەزای ئامێدی لە بەشی باشووری ھاوینەھەواری سۆلاڤ لە سنووری پارێزگای دھۆکی ناوچەی بادینان و لە ناو باخچە و دار و درختێکی چڕدا ھەڵکەوتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق
توندوتیژی

**توندوتیژی** یا **زەبروزەنگ** بریتییە لە بەکاربردنی زۆر بۆ زیان گەیاندن بە خەڵک یا گیاندارانی تر؛ بۆ وێنە، بۆ ئازاردان، بریندارکردن، کوشتن، ئێش پێگەیاندن، کاولکردن و لەمانە. ڕێکخراوەی جیھانیی ساغی ئاوا توندوتیژی پێناسە دەکا:

«بەکارھێنانی ئاگادارانەی زۆر یا دەسەڵات، بە ھەڕەشە یا بە کردەوە، دژی خۆ یا کەسانی تر، یا دژی کۆمەڵە یا دەستەیەک، کە یا بە واقیع ببێتە ھۆکار، یا زۆر ڕێی تێ بچێ ببێتە ھۆکاری برینداربوون یا مەرگ یا ئازاری ڕۆحی و ڕەوانی یا دواکەوتوویی یا بێبەشبوون.» 

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوانەکان
پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
پۆل:ئیسلام
پۆل:توندوتیژی
پارێزراوی سار

**پارێزراوی سار** ( ؛ )، بە فەرمی **سارلاند** ()، ناوچەیەکی پارێزراوی فەڕەنسی جێناکۆک بوو کە لە ئەڵمانیا جیا بووەوە. لە کاتی چوونەوە سەر کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٥٧، بوو بە بچووکترین «دەوڵەتی فیدراڵی» وڵاتەکە. ناوەکەی لە ڕووباری سارەوە ھاتووە.

لە ساڵی ١٩٢٠ تا ١٩٣٥، لە ئەنجامی جەنگی جیھانیی یەکەم، ناوچەکە وەک خاکی حەوزی سار لە ژێر کۆنترۆڵی کۆمەڵەی نەتەوەکاندا بوو. لە ساڵی ١٩٣٥ ئەڵمانیای نازی سەروەری تەواوی خۆی بەسەر خاکەکە دامەزراند.

## مێژوو
ناوچەکە پێشتر لەلایەن فەڕەنساوە لکێنرابوو و لە کاتی شۆڕش (١٧٩٠-١٧٩٨) و شەڕەکانی ناپلیۆندا داگیرکرابوو، کاتێک لە یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسادا وەک یەکەی سار ناسێندرا، لە نێوان  ١٧٩٨ و ١٨١٤.

دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، پەیمانی ڤێرسای ساری خستە ژێر بەڕێوەبەرایەتیی کۆمەڵەی نەتەوەکان، ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو بەھۆی سامانە دەوڵەمەندەکانی خەڵوزەوە بوو، کە وەک بەشێک لە بژاردنەوەی جەنگ درایە فەرەنسا. لە ساڵی ١٩٣٥ بەپێی ڕاپرسی، سار گەڕێندرایەوە سەر ئەڵمانیا.

لە پاش کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم بە سەرکەوتنی ھاوپەیمانان، دیسان سار لە ئەڵمانیا جیاکرایەوە. لە ساڵی ١٩٤٧ بوو بە پارێزراوی سار لە ژێر کۆنترۆڵی فەڕەنسادا، پەیوەندی ئابووری و سیاسی لەگەڵ فەڕەنسادا ھەبوو، ھەرچەندە بە تەواوی یەکگرتوو نەبوو بە فەڕەنساوە. گرژییەکان لە کاتێکدا سەریانھەڵدا کە زۆرێک لە خەڵکی سارلاند خوازیاری ماناوە بوون لە ئەڵمانیا. ساڵی ١٩٥٥ ڕاپرسییەکی دیکەی لێکەوتەوە کە دەنگدان بوو بە دژی بەردەوامیی جیابوونەوە لە ئەڵمانیا. دواتر لە ساڵی ١٩٥٧ سار وەک حکوومەتێک چووەوە سەر کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا (ئەڵمانیای ڕۆژاوا). ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی وەک ناوچەیەکی پارێزراو نەمێنێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧
خواردنەوەی گازی

وێنۆک|
**خواردنەوەی گازی** خواردنەوەیەکی تامدارە و لە ئاو پێکدێت، بەزۆری مەرج نییە گازدار بێت، و بە شێوەیەکی گشتی شیرینکەریی زیادکراوی تێدایە. تامە بەکارھێنراوەکانی دەکرێ سروشتی بن یان دەستکرد. شیرینکەرەکە لەوانەیە شەکر، خۆشاوی گەنمەشامی کە فرۆکتۆزی بەرزی تێدایە، ئاومیوە یان جێگرەوەی شەکر (سۆدەی پارێزراو) بێت. ھەروەھا ڕەنگە خواردنەوە گازییەکان کافاین، ڕەنگ، پارێزەر و پێکھاتەی دیکەی تێدابێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خواردنەوە گازییەکان
مەحموود مەشھەدانی

**مەحموود داود مەشھەدانی** (؛ لەدایکبووی ٢٠ی ئایاری ١٩٤٨) سیاسەتمەدارێکی عێراقییە و لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ەوە سەرۆکی ئێستای ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە، وەک بەشێک لە بەرەی تەوافوقی عێراقی بە سەرۆکایەتی سوننە عەرەبەکان ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:کەسایەتییە سیاسییەکان
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:سیاسەتی عێراق
پۆل:عێراق
پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پێشڕەو

**پێشڕەو** () پلەیەکی ئەفسەری سەربازیی باڵایە و لە زۆرێک لە وڵاتان بەکاردەھێنرێت. بەبێ ھێڵکاری و بە ھاوبەشی لەگەڵ ھیچ نیشاندەرێکی تر بەکاردەھێنرێت، پێشڕەو پلەیەک لە سەرووی پێشەنگەوەیە لە سوپا و ھێزە ئاسمانییەکان، و پلەیەک لە ژێر پێشکارەوەیە. بە بچووکترین پلەکانی ئەفسەری باڵا دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
پێشکار

**پێشکار** یان **سەرھەنگی دووەم** () پلەی ئەفسەرە ڕاسپێردراوەکانە لە سوپاکان و زۆربەی ھێزە دەریاییەکان و ھەندێک لە ھێزە ئاسمانییەکانی جیھان، لە سەرووی پێشڕەو و لە خوار سەرھەنگەوەیە. زۆرجار پلەی پێشکار لە زمانی ئینگلیزی و پەیوەندیدارەکانی تر، لە گفتووگۆ و نامەنووسی نافەرمیدا کورت دەکرێتەوە بۆ "کۆلۆنێل".

## سەرچاوەکان

پۆل:پلەکانی سەربازی
بەراوردکاری

[وێنۆک|ڕاست|جووتێک شت، وەک ئەم جووتە [سێوە، کاتێک خاڵەکانی لێکچوون و جیاوازی دەستنیشان دەکرێن، دەکرێ بەراورد بکرێن.]]
**بەراوردکاری** یان **ھەڵسەنگاندن** بریتییە لە کردەی بەراوردکردن و ھەڵسەنگاندنی دوو شت یان زیاتر بە دیاریکردنی تایبەتمەندییە پەیوەندیدارەکانی ھەر شتێک و پاشان دیاریکردنی ئەوەی کام تایبەتمەندییەکانی ھەریەکەیان ھاوشێوەی ئەوی دیکەن و کامیان جیاوازن و تا چ ڕادەیەک لێک جیاوازن. لەو شوێنانەی کە تایبەتمەندییەکان جیاوازن، دواتر ڕەنگە جیاوازییەکان ھەڵدەسەنگێندرێن بۆ ئەوەی بزانرێت کام شت گونجاوترینە بۆ مەبەستێکی دیاریکراو. ھەروەھا پێناسەکردنی لێکچوون و جیاوازی کە لە نێوان ئەو دوو شتەدا دەدۆزرێتەوە پێی دەوترێت بەراوردکاری.

بۆ بەراوردکردنی شتەکان، دەبێت تایبەتمەندییان ھەبێت کە لە ڕێگەی پەیوەندیدارەوە ئەوەندە لەیەک بچن کە شایەنی بەراوردکردن بن. ئەگەر دوو شت زۆر جیاواز بن بۆ بەراوردکردن بە شێوەیەکی بەسوود، ھەوڵدان بۆ بەراوردکردنیان لە زمانی ئینگلیزیدا بە "بەراوردکردنی سێو و پرتەقاڵ" ناودەبرێت. بەراوردکاری بە شێوەیەکی بەرفراوان لە کۆمەڵگە و لە زانست و ھونەردا بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان
دەوڵەتی یەکگرتوو

**دەوڵەتی یەکگرتوو** یان **حکوومەتی یەکگرتوو** بریتییە لە دەوڵەتێک یان دەوڵەتێکی سەروەر کە وەک یەک پارچە بەڕێوەدەبرێت کە حکوومەتی ناوەندی تێیدا دەسەڵاتی باڵایە. حکوومەتی ناوەندی دەتوانێت دابەشبوونی کارگێڕی (یەکەکانی ژێر نیشتمانی یان لاوەکی دەوڵەت) دروست بکات یان ھەڵبوەشێنێتەوە. ئەم جۆرە یەکانە تەنھا ئەو دەسەڵاتانە بەکاردەھێنن کە حکوومەتی ناوەندی ھەڵیدەبژێرێت بۆ ئەوەی ڕادەستیان بکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
پۆل:جوگرافیای سیاسی
ناوچەی جێناکۆک

[right|وێنۆک|300x300px|نەخشەی ئێستای بەربەستی  ناوچە کێشەلەسەرەکان لە [قوبرس]]
**ناوچەی جێناکۆک** یان **خاکی کێشەلەسەر** بریتییە لە ناکۆکی لەسەر خاوەندارێتی یان کۆنترۆڵکردنی سەرزەوییەکان (خاک، ئاو یان ئاسمانی) لە نێوان دوو یان زیاتر لە پێکھاتەیەکی ڕامیاری.

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
ترەیلەر

[وێنۆک|ڕاست|upright=1.3|ترەیلەری فیلمی [فیلمی ترسێنەر|ترسناک و زانستی خەیاڵی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز، *فرانکنشتاین* (١٩٣١)]]
**ترەیلەر** () **پێش نیشاندان**، **کورتەی فیلم** یان **بڵاوکراوەی پێشەکی** لە بنەڕەتدا بۆ فیلمێکی درێژ کە بڕیارە لە داھاتوودا لە سینەما، شانۆ یان تەماشاخانەیەک نمایش بکرێت. بەرھەمی کاری داھێنەران و تەکنیککارانە.

ئێستا ترەیلەری فیلمەکان لە دی ڤی دی و پەپکەکانی بلو ڕای و ھەروەھا لە ئینتەرنێت و لایڤستریم و ئامێرە مۆبایلەکاندا بەناوبانگن. لە کۆی نزیکەی ١٠ ملیار ڤیدیۆ کە ساڵانە بە شێوەی ئۆنلاین سەیر دەکرێن، ترەیلەری فیلمەکان لە پلەی سێیەمدان، دوای ھەواڵ و ڤیدیۆی دروستکراوی بەکارھێنەران.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیزاینی پەیوەندی بەستن
پۆل:ماددەی ڕیکلامی فیلم
پۆل:زاراوەکانی فیلم و ڤیدیۆ
پۆل:گرافیک دیزاین
تیزەر ترەیلەر

**تیزەر ترەیلەر** (یان بە سادەیی **تیزەر**) **ترەیلەر**ێکی کورتە و جۆرێکە لە ڕیکلامی کەمپەینی تیزەر کە گرنگی بە بەرنامەی فیلم و تەلەڤیزیۆنی دەدات. ڕیکلامێکی ڤیدیۆگرافییە کە پێش بڵاوبوونەوەی فیلم یان زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی نیشان دەدرێت. تیزەرە ترەیلەرەکان مەودایان کورتە و ماددەیەکی کەمیان تێدایە (دیمەنی کەمی تێدا بەرجەستە کراوە) لە ناوەڕۆکی ڕیکلامکراو کە بڕیارە بڵاوبکرێنەوە.

## ئەمانەش ببینە
* ترەیلەر

## سەرچاوەکان

پۆل:ماددەی ڕیکلامی فیلم
بایکۆت

**بایکۆت** یان **بەربەندکردن** بریتییە لە کردەوەیەکی ناتوندوتیژی و خۆبەخشانە خۆبەدوورگرتن لە بەرھەمێک، کەسێک، ڕێکخراوێک، یان وڵاتێک وەک دەربڕینی ناڕەزایەتی. بەزۆری لەبەر ھۆکاری ڕەوشتی، کۆمەڵایەتی، ڕامیاری یان ژینگەییە. مەبەست لە بایکۆت بریتییە لە گەیاندنی ھەندێک زیانی ئابووری بەسەر ئامانجەکەدا، یان ئاماژەدان بە توڕەیی ڕەوشتی، بەزۆری ھەوڵدان بۆ ناچارکردنی ئامانجەکە بۆ گۆڕینی کردارێک کە ناڕەزایی لێکەوتۆتەوە. وشەکە لە ناوی کاپتن *چارڵز بایکۆت*ەوە ھاتووە، کە بریکاری خاوەن خانوویەک لە ئێرلەندا بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵگا
پۆل:حکوومەت
شت لە خۆیدا

لە فەلسەفەی کانتدا، **شت لە خۆیدا** (بە ئەڵمانی: Ding an sich) (وەرگێڕانەکانی تر: خودی شت، شت بۆ خۆی، شت بە خۆیەتیی خۆی، شت لە زاتی خۆیدا) بریتییە لەو بارودۆخەی کە ئۆبژە ھەیەتی ئازاد لە چاولێبوون و نواندنی سووژە. تێگەیشتەی «شت لە خۆیدا» لە لایەن ئیمانوێل کانتی ئەڵمانییەوە داھێنرا. نزیکایەتیی زۆریشی ھەیە لەگەڵ یەکێکی تر لە تێگەیشتەکانی کانتدا، ئەویش تێگەیشتەی «نۆمینۆن»ە، کە کانت لە بەرامبەر «فینۆمینۆن»ەوە دای دەنا. نۆمینۆن ئەو ئۆبژەیەیە کە پێیدا ورد دەبینەوە، فینۆمینۆنیش دیاریدانەکان و دەرکەوتنەکانیەتی.

لە ڕێبازی فەلسەفیی کانتدا، کە خۆی ناوی «ئیدیالیزمی بەرزەجێیانە»ی بۆ ھەڵبژاردووە، ئاوەھا ئامۆژگاری دەکرێ کە سەرجەم ھەموو ئۆبژەکان، یا ھەمان جیھانی ئەزموونی، کۆمەڵەیەک لە نموودەکانە (appearances) کە ھەبوونیان و لێکگرێدراوییان تەنیا لە زەینی ئێمەدا دەردەکەوێ و دەنوێندرێتەوە. 

لەمەوە دیارە کە بە لای کانتەوە «شت لە خۆیدا» نەشیاوی ناسینە. ئەوەی کە لە واقیعدا ھەیە و نەبەسراوە بە زەینی مرۆڤەوە، ناسیاریی پێ نابڕدرێ. ھەر شتێ، ئەو جۆرەی کە بۆ ئێمە دەردەکەوێ (یانی شت بۆ ئێمە، نەک شت بۆ خۆی)، لە دەموچاوێک و ڕواڵەتێک زیاتر نییە و، ئێمەش ھەر ئەو دەموچاو و ڕواڵەتە دەتوانین بناسین. بەڵام، ئەوەی لە پشتەوەی ئەو دەموچاو و ڕواڵەتەیە بە تەواوی لە دەرک و زانینی ئێمە دوورە. ماریفەت و زانایی و ناسیاریی ئێمە سنووردارە و ناتوانێ ڕواڵەت ببەزێنێ و، ئەزموون جێی بڕانەوەیەتی. مرۆڤ خۆی فریو داوە ئەگەر وا بزانێ دەتوانێ پەی بە ڕاستیی شتەکان ئەو جۆرەی کە لە زاتی خۆیاندان، ببات. ئاکامی ئەم قسانەی کانت بەناچار دەبێ ئەمە بێ کە تەنیا ناسینی دیاردەکان (فینۆمینۆنەکان) بۆ مرۆڤ دەست دەدا.

پاش کانت، ڕەخنەگران ناتەبایی و ناکۆکیی قسەکانییان دۆزییەوە. کانت وای بۆ دەچوو کە دەبێ ھەستپێکردنەکانی ئێمە ھۆکارێکی دەرەکییان ببێ، دەبێ شتێ ببێ لە دەرەوەی زەینی ئێمەوە تا ھێزی ھەستپێکردنمان ھەڵبخڕێنێ. بۆیە، ئیددیعای ئەوەی دەکرد کە «شت لە خۆیدا» ھۆکاری ڕواڵەت و دیمەن و نموودی بابەتەکانە. بەڵام، «شت لە خۆیدا» ناتوانێ ھۆکار بێ، لەبەر ئەوەی کە بە گوێرەی خودی کانت ھۆکار وتەزایەکی زەینییە و وتەزاکان بە سەر شت لە خۆیەتیی خۆیدا داناسەپێنرێن. ھەروەھا، ناشتوانرێ بوترێ «شت لە خۆیدا» ھۆکار نییە، بەڵام ھەیە، چونکە ھەبوونیش ھەمیسان وتەزایەکە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
شەڕی جەعفەرئاباد

**شەڕی جەعفەرئاباد** بەشێک بوو لە ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک کە لە ساڵی ١٩٢١ لە خۆراسان ڕوویدا. ڕەزا شا ١٥٠ ژەندرمەی نارد بە سەرۆکایەتی سەرھەنگ تەقی خان بۆ شکستپێھێنانی ھێزەکانی سمکۆ. بەڵام ژەندرمەکان چەک و کەرەستەیان تەواو بوو و لەلایەن کوردەکانەوە تێکشکێندران و ھەموو ژەندرمەکان کوژران بە سەرھەنگ تەقی خانیشەوە.

## پێش شەڕ
محەممەدتەقی پسیان لە ٣ی نیسانی ١٩٢١ لە کودەتایەکی سەربازیدا بە ھێزە بچووکەکەی کە تەنیا لە ٢٠٠ ژەندرمە پێکھاتبوو، ئەحمەد قەوام پارێزگاری گشتیی خۆراسانی دەستگیرکرد و ڕەوانەی تارانی کرد و لەوێ زیندانی کرد. پاشان بوو بە بەرپرسی حکوومەتی خۆسەری پارێزگاکانی خۆراسان. مانگی حوزەیران ئەحمەد قەوام لە زیندان ئازاد کرا و بوو بە سەرۆک وەزیرانی ئێران. بڕیاریدا تۆڵە بکاتەوە و پسیان سەرکوت بکات. ئەو کارەی کرد بە بەدەستھێنانی ڕەزامەندی ڕەزا خان و ڕەوانەکردنی ھێزە کۆزاکییەکان بۆ خۆراسان. قەوام پێشتر پارێزگاری ئەو پارێزگایە بووە، پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ سەرۆک عەشیرەتە ناوخۆیییەکان پەرەپێدابوو و ڕەوانەی کردبوون بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی پسیان ببنەوە.

## شەڕ
سەردار موعەزیز خان بوژنۆردی سەرکەوتوو بوو لە بەدەستھێنانی ھاوکاری سەرۆک عەشیرەتەکانی شیروان لە کۆکردنەوەی کورد لە قۆچان. بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەمە، پسیان ھێزە بچووکەکەی خۆی کۆکردەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی یاخیبوونەکە لە جەعفەرئاباد (نزیک قۆچان). لەو شەڕەی کە بەدوایدا ھات ھەندێک لە ژەندرمەکان مەیدانی شەڕیان بەجێھێشت. زۆرێک لە ھاوڕێیانی پسیان کوژران و لە کۆتاییدا گەمارۆدرا و سەر بڕدرا.

کاتێک عەشیرەتە کوردەکان ھێزە ژەندرمەکانیان ڕادەست کرد، تەقەیان لە سەری سەرھەنگ پسیان کرد و سەریان بڕی بۆ ئەوەی نیشانی حکوومەتی بدەن کە کوژراوە. سەری ھێنرایەوە تاران تا کوشتنەکە پشتڕاست بکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی سەربازیی ئێران
پۆل:شەڕەکان
فیلمی ھەواداران

[وێنۆک|ئەنتۆنی دانیڵز لە دەرەوەی دوکانۆچکەیەک بۆ نمایشکردنی فیلمی ''سۆلۆ ئەڤێنتۆر'' کە لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن ھەوادارانەوە دروستکرابوو، لە فیلمی ''[جەنگی ئەستێرەکانەوە* ئیلھامی لێ وەرگیراوە]]
*'فیلمی ھەواداران** یان **فان فیلم''' بریتییە لە فیلم یان ڤیدیۆیەک کە لە فیلمێک، زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی، کتێبی کۆمیک، کتێب، یان کایەکی ڤیدیۆییەوە ئیلھام وەرگیراوە و لەلایەن ھەوادارانەوە دروستکراوە نەک لەلایەن خاوەن مافی چاپکردن یان دروستکەرانی سەرچاوە ڕەسەنەکە. فیلمە ھەوادارەکان لە ڕووی جۆرێتی (کوالێتی) و ھەروەھا لە درێژیدا جیاوازییەکی زۆریان ھەیە، مەوداەکەی لە ترەیلەر و تیزەرەوە تا کورتەفیلمێک تێپەڕ ناکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ئینتەرنێت
نازک سەلیم نێروەیی

**نازک سەلیم نێروەیی** (١٩٨٩ لە دێرەلووک، عێراق – ٢٠١٢) خانمە گۆرانیبێژێکی بە ڕەگەز کوردی باشووری کوردستان بوو. ئەندامی کارای سەندیکای ھونەرمەندانی کوردستان، و کادیری لقی ھەژدەی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو.

## مردن
نازک سەلیم لە ڕێکەوتی ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢، لە کاتژمێر (٨:٣٠) خولەکی سەرلەبەیانی دوای ناردنی چەند نامەیەک بە مۆبایل بۆ خزم و دۆستەکانی و پەیامی گەردەنئازایی بۆ خوشکەکەی ھەر لە ڕێی نامەی مۆبایلەوە دیار نامێنێت، لە کاتژمێر (١١:٣٠) خولەکی پێش نیوەڕۆی ھەمان ڕۆژ پۆلیس توانی جووتێک پێڵاو و لەچک و مۆبایلی ئەو ھونەرمەندە لەسەر زێی گەورە بدۆزێتەوە. پاش ڕۆژێک لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ تیمەکانی مەلەوانی لە کاتژمێر (١٠:٤٥) خولەکی بەیانی توانیان تەرمی ئەم ھونەرمەندە لە ڕووباری زێی گەورەدا بدۆزنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی
پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
ژەندرمە

[وێنۆک|ئەندامانی کارابینێری [ئیتاڵیا لە ئەرکێکی گشتی لە فلۆرێنس]]
**ژەندرمە** یان **جەندرمە** (، ) ھێزێکی سەربازییە و ئەرکی جێبەجێکردنی یاسای لە نێو خەڵکی مەدەنیدا ھەیە. زاراوەی ژەندەرمە () لە دەربڕینی سەدەی ناوەڕاستی فەڕەنسی **، وەرگیراوە، کە وەرگێڕدراوە بۆ «پیاوان-بە-چەک» (). لە فەڕەنسا و ھەندێک لە وڵاتانی فەڕەنسی زمان، ژەندرمە لقێکە لە ھێزە چەکدارەکان کە بەرپرسیارە لە ئاسایشی ناوخۆ لە بەشێک لە خاکەکاندا (بە پلەی یەکەم لە ناوچە گوندنشینەکان و شارۆچکە بچووکەکان، ئەم شێوازە زیاتر لە فەڕەنسا پەیڕەو دەکرێت)، لەگەڵ ئەرکی زیادە وەک پۆلیسی سەربازی بۆ ھێزە چەکدارەکان. ئەم چەمکە لە سەردەمی داگیرکارییەکانی ناپلیۆن بە چەند وڵاتێکی دیکەی ئەورووپای ڕۆژاوا ناسێندرا. لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا ژمارەیەک لە ژێرفەرمانییەکانی پێشووی کۆلۆنیاڵیزمی فەڕەنسا (وەک لوبنان، سووریا، کۆتدیڤوار و کۆماری کۆنگۆ) دوای سەربەخۆیی، ھێزی یەکەی ژەندرمەیان دامەزراند.

چەمکێکی ھاوشێوە لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات لە شێوەی سەربازانی ناوخۆدا بوونی ھەبوو، کە لە زۆرێک لە کۆمارەکانی یەکێتیی سۆڤیەت و وڵاتانی ھاوپەیمانی پێشوویدا ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربازی
پۆل:ھێزە تایبەتەکان
پۆل:پۆلیس
حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی خۆراسان

**حکوومەتی خۆبەڕێوەبەریی خۆراسان** () دەوڵەتێکی سەربازی کورتخایەن بوو کە لە ڕۆژھەڵاتی ئێران لەلایەن محەممەدتەقی پسیان دامەزرا. لە ٢ی نیسانی ١٩٢١ بە فەرمی دامەزرا و چەند مانگێک دواتر لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢١ ڕووخا. پایتەختەکەی مەشھەد بوو.

## دامەزراندن
لە ٢ی نیسانی ١٩٢١دا، سەرھەنگ پسیان، سەرۆکی ژەندرمەی خۆراسان، لەگەڵ سەرداری یەکەم حەیدەرغۆلی پسیان، کە ئامۆزای بوو، فەرماندەی یەکەی کۆزاکەکانی ئێران، ئەحمەد قەوام، پارێزگاری گشتی خۆراسانیان لە کوودەتایەکی سەربازی لابرد، دەستگیرکرا و ڕەوانەی تاران کرا. قەوام و چەند کەسایەتییەکی دیکەی باڵادەستی خۆراسان بە تۆمەتی خۆدزینەوە لە باج تۆمەتبار کران، بەڵگەکانیش لەلایەن کەسێکی بەلجیکی بە ناوی دوبۆیس بەردەست خران، کە بەڕێوەبەری داھاتی خۆراسان بوو لە لایەنی پسیان.

لەکاتێکدا قەوام لە زیندانی تاران بوو، پسیان وەک پارێزگاری گشتی خۆراسان ناسێندرا و بە شێوەیەکی سەربەخۆ حوکمڕانی خۆراسانی دەکرد ھەرچەندە لایەنگری سەید زیائەدین تەباتەبایی بوو، کە ئەوکات سەرۆکوەزیرانی ئێران بوو.

لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٢١دا قەوام لە زیندان ئازاد کرا و تەباتەبایی سەرۆک وەزیران نەما. قەوام بووە سەرۆک وەزیران و پلانی داڕشت بۆ تۆڵەسەندنەوە لە پسیان. پسیان تا ٣٠ی ئایاری ١٩٢١ ڕای گەیاند کە خۆراسان بە تەواوی خۆسەرە و **کۆمیتەی نیشتمانی خۆراسان** یان **کۆمیتەی میللیی خۆراسانی** بە زمانی فارسی دامەزراند. لیژنەکە بەرنامەی پلان و چاکسازی دەستپێکرد، بەڵام ڕووبەڕووی ھەندێک دژایەتی توندی ھەندێک لە سەرکردە عەشایەر و ئایینییەکان بووەوە.

## شەڕەکان
چەند سەرکردەیەکی ھۆزەکان کە بەھۆی بەرنامەکانی چاکسازیی پسیانەوە زۆربەی سەروەت و سامان و کەلوپەلەکانیان لە دەست دابوو، لەلایەن حکوومەتی قەوامەوە پاڵپشتی کران. ھەر بۆیە لە ١١ی ئابی ١٩٢١ یەکەم شەڕ لە نێوان یەکەیەکی ژەندرمەکان لە گوندێکی نزیک کەریز لە سنووری ئەفغانستان و ھێزەکانی شوجا ئەلمولک سەرۆکی ھەزارە ڕوویدا. ژەندرمەکان شکستیان ھێنا و بەرەو مەشھەد ھەڵھاتن. ئەم شکستە دەبێتە ھۆی دەستنیشانکردنی شەوکەت دەولە، کە ڕکابەری شوجا ئەلمولک بوو وەک پارێزگاری تۆربەت جام بە ئەرکی مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژاوەگێڕییەکان و ناردنی ھێزی ژەندرمەی زۆر لە ٢٠ی ئابی ١٩٢١.

### شەڕی جەعفەرئاباد

لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢١دا، خودی پسیان کەوتە شەڕەوە، خۆی سەرکردایەتی ١٥٠ ژەندرمەی کرد بۆ شەڕکردن لەگەڵ ھێزێکی خێڵەکی ھاوپەیمانی کوردی کە زیاتر لە ھەزار پیاو بوون، بە سەرۆکایەتی سەرداری سەربازیی بوژنۆرد و تاج محەممەد خانی قۆچان، کە ھاوکات لە ڕووی دارایی و سەربازییەوە ھاوکارییان دەکرا لەلایەن ئینگلیزەکان و حکوومەتی ئێرانی ئەحمەد قەوامەوە. پسیان تەنھا بە ٦٠ فیشەک شەڕی کرد، دواتریش خۆی و ھێزە بچووکەکەی لەلایەن کوردەکانەوە گەمارۆدران و کۆمەڵکوژ کران. سەری پسیان وەک بەڵگەی مردنی بڕدرا و ڕەوانەی قەوام کرا.

## ڕووخان
دوای مردنی پسیان، لیژنەی بەڕێوەبردن یەکگرتوو نەبوون. ڕکابەرییەکە لە نێوان نەوزەری و ئیسماعیل خان بەھادوور کە لە لایەنی پسیان بوون، دەستی پێکرد. نەوزەری توانی دەسەڵاتدارێتی خۆراسان بگرێتە ئەستۆ و خۆی ڕادەستی حکوومەتی ئێران کرد. لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢١ ھێزێکی سەربازی بەھێز لە ژەندرمە و کۆزاکەکان گەیشتنە شاری مەشھەد و ئەرکی بەڕێوەبەرایەتییان ڕادەستی پارێزگاری گشتی تازە دەستنیشانکراوی پارێزگاکە کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئینستیتیوتی لێکۆڵینەوەی مێژووی ھاوچەرخی ئێران
* تەورێز-ئینفۆ 

پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران
پۆل:مێژووی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢١
ھیسپانیا

وێنۆک
**ھیسپانیا** (یۆنانیی کۆن: Ἱσπανία؛ لاتینی *Hispānia*) ناوی ڕۆمانی بوو بۆ نیمچەدوورگەی ئیبیریا. لە سەردەمی کۆماری ڕۆمانیدا ھیسپانیا دابەشبوو بەسەر دوو پارێزگادا: ھیسپانیای نزیکتر و ھیسپانیای دوورتر. لە سەردەمی پرینسیپاتدا، ھیسپانیای دوورتر دابەشکرا بەسەر دوو پارێزگای نوێدا، بایتیکا و لوسیتانیا، لەکاتێکدا ھیسپانیای نزیکتر ناوی گۆڕدرا بۆ ھیسپانیا تاراکۆنێنسیس. دواتر بەشی ڕۆژاوای تاراکۆنێنسیس دابەش بوو، سەرەتا بە ناوی ھیسپانیا نۆڤا، کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ «کالاسیا» (یان گالاسیا، ناوی گالیسیای ھاوچەرخ لەمەوە ھاتووە).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* نەخشەی وردی گەلانی پێش ڕۆمانی ئیبیریا (نزیکەی ٢٠٠ ساڵ پێش زایین) (ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨)
* ھیسپانیا: نەخشەی ئیسپانیای ڕۆمانی و پورتوگال.

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٥ەم
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٣یەمی پ.ز
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
تیرۆرکردنی وەسفی تەل

تیرۆرکردنی وەسفی تەل سەرۆک وەزیرانی ئوردن لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧١ی زایینی، کاتێک لە ڕێگادا بوو بۆ کۆبوونەوەیەکی گرنگ لە ھۆتێل قاھیرە شیراتۆن لەگەڵ کۆمەڵێک وەزیر لە وڵاتانی عەرەبی. پێشینەی ئەم ڕووداوە ئەو قۆناغە پڕ لە گێژاوە بوو کە بە ئەیلوولی ڕەش ناسراوە، کە بە "سەردەمی ڕووداوە بەدبەختەکان" ناسراوە، چونکە پێش سەردانەکەی بۆ میسر پێکدادان لە نێوان دەسەڵاتدارانی ئوردن و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین ڕوویدا.

دۆخەکە پەرەی سەند تا ململانێی سەربازی لە ئوردن ڕوویدا، بە پاڵپشتی ئەمریکا لە لایەک و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین، بە پاڵپشتی سووریا و یەکێتیی سۆڤیەت لە لایەکی دیکەوە، تەل ھاوپەیمانی حابیس ئەلمەجالی و شازادە حەسەن بن تەلال و شا حوسێن بن تەلال و محەممەد زیاولحەق بوو، ئەنجامەکەی کوژرانی نزیکەی ٤ ھەزار چەکداری فەلەستینی بوو،  و کشانەوەی ئەو فەلەستینییە فیداییانەی کە مابوونەوە لە ئوردنەوە بۆ لوبنان.  

ئەنجامەکە کارەساتبار و کوشندە بوو، چونکە ھێزەکانی فیدایی تۆڵەیان لە وەسفی تەل کردەوە، بەپێی ئەوەی دوای لێکۆڵینەوەکان بڵاوکرایەوە. ئەم ڕووداوە دراماتیکیانە بۆ پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتانی بەشداربوو زۆر گرنگ بوون و کاریگەرییەکی بەردەوامیان لەسەر دیمەنی سیاسی ناوچەکە بەجێھێشت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی میسر
پۆل:سیاسەتی ئوردن
عەبدولحەلیم خەددام

**عەبدولحەلیم خەددام** (١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٢ – شەعبان ٧ی ١٤٤١ی کۆچیی / ٣١ی ئازاری ٢٠٢٠)، لە شاری بانیاس لەدایکبووە، دەرچووی کۆلێژی یاساییە لە دیمەشق، لە سەرەتاوە دەستی بە کاری سیاسی کردووە لە تەمەنی حەڤدە ساڵیدا پەیوەندی بە حیزبی بەعسی سووریاوە کردووە.   بە یەکێک لە دیارترین ھاوەڵەکانی سەرۆک حافز ئەسەد دادەنرێت، لەنێو ئەو شتانەی کە پێیان دەگوترا پاسەوانی کۆن. ھاوسەرگیری لەگەڵ خاتوو نەجات مەرقەبی کردووە و خاوەنی چوار منداڵە، سێ منداڵیان لە ڕەگەزی نێر و یەک منداڵیان لە ڕەگەزی مێیە.

## ھەوڵی تیرۆرکردن
کاتژمێر یازدەی بەیانی ڕۆژی سێشەممە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧ عەبدولحەلیم خەددام بە یاوەری سەیف بن غەباش وەزیری دەرەوەی ئیماراتی بوو، لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی ئەبووزەبی ئیمارات بەجێھێشت کاتێک ھەردوو وەزیرەکە چوونەتە ھۆڵی گەورەی فڕۆکەخانەی ئەبووزەبی و لە ڕێگادا بۆ ھۆڵی شەرەف، تەقە کرا کە مەبەست لێی تیرۆرکردنی وەزیر عەبدولحەلیم خەددام بوو بەڵام بەر شان و گەدەی وەزیر سەیف بن غەباش کەوت، و گەیەندرایە نەخۆشخانە و بەھۆی برینەکانییەوە گیانی لەدەستدا.

سووریا پەنجەی ئاراستەی عێراق کرد و ڕێکخراوی ئەنجومەنی شۆڕشی فەلەستینی کە لە لایەن عێراقەوە پاڵپشتی دەکرا، بەرپرسیارێتی ئۆپەراسیۆنەکەی لە ئەستۆ گرت. ئەو ڕێکخراوە بە سەرۆکایەتی سەبری ئەلبەنا (ئەبو نیزال) لە پشت چەندین ھێرشەوە بوو لە دژی بەرژەوەندییەکانی سووریا دوای دەستێوەردانی سووریا لە دژی ڕێکخراوە فەلەستینییەکان لە لوبنان لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٦، ئەنجامدەری ھێرشەکە کە کرێکارێکی بیناسازی فەلەستینی بوو، لە ئیمارات دادگایی کرا و سزای مەرگی بەسەردا سەپێندرا.

## دادگاییکردن
یەکەمین دادگای تاوانە سەربازییەکان لە دیمەشق بە سەرۆکایەتی عەمید دادوەر محەممەد قەددوور ئەسعەد، بڕیاری ژمارە ٤٠٦ی لە بەرواری ١٧ی ئابی ٢٠٠٨ دەرکرد و بە سزای ١٣ سزای زیندانیکردنی بۆ خەددام بە غیابی بە ماوەی جۆراوجۆر دەرکرد کە توندترینیان زیندانیکردنە بە کاری توندەوە تاکو مردنی. ئەمەش بە تۆمەتی جۆراوجۆر بوو، دیارترینیان «بوختانکردنی تاوانکاری دژی سەرکردایەتی سووریا، پێدانی شایەتحاڵی درۆ لەبەردەم لیژنەی لێکۆڵینەوەی نێونەتەوەییی سەبارەت بە کوشتنی ڕەفیق حەریری، سەرۆکوەزیرانی پێشووی لوبنان، و ئەو نوسین و وتارانەی کە لەلایەن حکوومەتی سووریاوە پەسەند نەکرابوون». ھەروەھا تۆمەتباری کرد بە «پیلانگێڕی بۆ قۆرخکردنی دەسەڵاتی سیاسی و مەدەنی، پەیوەندییە نایاساییەکانی لەگەڵ دووژمنی زایۆنی و تێکدانی شکۆی دەوڵەت و ھەستی نەتەوەیی کە توندترینیان پیلانگێڕییە لە دژی وڵاتێکی بیانی بەھۆی پاڵنانی دەستدرێژی بۆ سەر سووریا، کە سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێنرا».

## مردن
خەددام لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٠ لە فەڕەنسا لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا بەھۆی جەڵتەی دڵەوە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢
پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا
محەممەد قەزافی

**محەممەد موعەممەر قەزافی** (٢٥ی تشرینی دووەمی ١٩٦٩) کوڕە گەورەی موعەمەر قەزافی سەرۆکی پێشووی لیبیا و سەرۆکی لیژنەی ئۆلۆمپیادی لیبی و سکرتێری دەسەڵاتی گشتی پەیوەندییەکانە کە دوو کۆمپانیای مۆبایلی لیبیا لە ئەلمەدار ئەلجەدید و لیبیانا، سەر بە ئەوە. محەممەد لە ژنی یەکەمی باوکییەتی، و نیوە برای باقی خوشک و براکانییەتی لە ژنی دووەمی باوکی.

خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرایە. ھیچ پێگەیەکی سەربازی و ئەمنی نییە، بە پێچەوانەی باقی براکانییەوە. دەرکەوتنی میدیایی سیاسی نییە، دەرکەوتنی میدیایی تەنھا لە قسەکردن لەسەر پەیوەندییەکان و کاروباری وەرزشی سنووردارە. ھەروەھا دوای شۆڕشی ١٧ی شوبات و سەرکوتکردنی ڕژێمی لیبیا دەرکەوت، دوای ئەوەی سەرۆکی فیدراسیۆنی نێونەتەوەییی شەترەنجی بانگھێشت کرد لەکاتێکدا لەگەڵ باوکی لە تەرابلوس یارییەکی دەکرد. جگە لە بڕینی خزمەتگوزاری ئینتەرنێت و پەیوەندی مۆبایل لە سەردەمی شۆڕشدا. لە کاتی قەیرانی لیبیا ھەوڵی زۆری دا بۆ گەیشتن بە چارەسەری ئاشتییانە بۆ قەیرانی لیبیا و وەستاندنی شەڕ و خوێنڕشتن و ھەوڵەکانی نزیک بوو بگاتە سازان لە نێوان ئەنجومەنی ئینتیقالی و ڕژێمی قەزافی ئەگەر ھەندێک دەستێوەردانی لایەنە نەناسراوەکان نەبوایە کە یەکێک لە ئامانجەکانی ڕێگریکردن بوو لەوەی دکتۆر محەممەد قەزافی ھیچ ڕۆڵێکی ھەبێت لە چارەسەرکردنی کێشەکە و بەم شێوەیە پێگەیەکی دیار لە ژیانی سیاسی لیبیادا داگیر بکات. ڕۆژی یەکشەممە ٢٢ی ئابی ٢٠١١، دوای ئەوەی ھێزە چەکدارەکانی ئۆپۆزسیۆنی لیبیا زۆربەی گەڕەکەکانی تەرابلوسیان کۆنترۆڵکرد، کۆمەڵێک چەکدار هێرشیان کردە سەر ماڵەکەی، کە لەگەڵ منداڵەکانی و هاوسەرەکەی و دایکیدا بوو. ژمارەیەک پاسەوانەکانی کوژران و دەست بەسەر ماڵەکەدا گیرا، کەناڵی هەواڵی ئەلجەزیرە چاوپێکەوتنێکی تەلەفۆنی لەگەڵدا ئەنجامدا و تێدا دووپاتی کردەوە کە لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەیە، پەیوەندییەکانی لەگەڵ کەناڵەکەش بەھۆی دەنگی فیشەکەوە پچڕاوە دوای ئەوە ئاشکرا بوو کە ئەوان لە پێکدادان بوون کە لە نێوان پاسەوانەکانی کەسی و ئەو گرووپەی کە ماڵەکەیان گەمارۆ داوە دوای ئەوە عەبدولجەلیل، وەزیری پێشووی دادی لیبیا و سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی، قسەی کرد. لە کەناڵی جەزیرەدا ڕای گەیاندووە کە ئاڵوگۆڕی تەقە لە نێوان سێ پاسەوانی تایبەتی کوڕە گەورەکەی قەزافی و شۆڕشگێڕانی دەوروبەری ماڵەکەیدا بووە ھۆی کوژرانی یەکێک لە شۆڕشگێڕەکان و برینداربوونی دوو کەس، جگە لە برینداربوونی یەکێک لە پاسەوانەکان، لەکاتێکدا محەممەد قەزافی و ئەندامانی خێزانەکەی بریندار نەبوون، عەبدولجەلیل گوتیشی کە محەممەد قەزافی بە تەواوی سەلامەتی لە ماڵەکەیدا دەمێنێتەوە و ئێمەش گەرەنتی ئەوە دەکەین، لە پەیوەندییەکی دواتردا محەممەد قەزافی دوای ئاڵوگۆڕی تەقە سەلامەتی خۆی و خێزانەکەی پشتڕاستکردەوە، ھەروەھا پەیوەندییەکە بەهۆی دەنگی فیشەکەکانەوە پچڕا. پاشان زانیاری لەسەری نەما، هەندێک ڕاپۆرتیش باس لەوە دەکەن کە لەلایەن هێزەکانی سەر بە یەکێک لە براکانییەوە ڕفێندراوە، و گواستراوەتەوە بۆ شوێنێکی نادیار، و هەواڵەکانی کوشتنی لەسەر دەستی هێزەکانی قەزافی هەبووە، دوای هەفتەیەک، ئەوە ڕاگەیەندرا کە ئەندامانی بنەماڵەی قەزافی لە ڕێگەی بیابانی لیبیا گەیشتوونەتە جەزائیر و ناوی ئەویش لەنێویاندا هاتووە، بەپێی حکوومەتی جەزائیر. لەو کاتەوە تا ئێستا هیچ زانیارییەک لەسەر خۆی و ئەندامانی خێزانەکەی نەبووە، لەو ماوەیەدا هیچ ڕاگەیەندراو و بەیاننامەیەکی دەرنەکردووە، کەسانێک هەن گومانیان لە بوونی بە زیندووی هەیە و ئەوە کەسێکی دیکە بووە کە بەناوی ئەوەوە چووەتە جەزائیر.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:خێزانی قەزافی
پۆل:زیندووان
عائیشە قەزافی

**عائیشە موعەمەر قەزافی،** کچی موعەمەر قەزافی سەرۆکی پێشووی لیبیا. لە ساڵی ١٩٧٧ لە دایکبووە دایکی ناوی حاجە سەفییە فەرکاش بووە و باوکی ناوی دایکی کۆچکردووی بۆ ھەڵبژاردووە، عائیشە بن نیران، بە کەسایەتی بەھێزی ناسراوە، بەرگری بەردەوامی لە عەرەب و پرسەکانی مرۆیی، و خۆشەویستییەکەی بۆ کاری خێرخوازی، ئەو دامەزرێنەری کۆمەڵەی خێرخوازی وەعتەسیمووە، و خاوەنی نازناوی شازادەی ئاشتییە لە ساڵی ٢٠٠٩دا، نەتەوە یەکگرتووەکان دەستنیشانکردنی عائیشە موعەممەر قەزافی وەک باڵیۆزی نیازپاکی بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان، وەک ڕێزێک بۆ ھەوڵەکانی لە پرسەکانی ژنان و منداڵیدا، و ھی تر.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:خێزانی قەزافی
پۆل:زیندووان
تۆماس پێرسی (پلانی بارووت)

**تۆماس پێرسی** () <span data-ve-ignore="true"><span class="mw-content-ltr" data-ve-ignore="true" dir="ltr" lang="en"></span></span> (١٥٦٠ – لە ٨ی تشرینی دووەمی ١٦٠٥ کۆچی دوایی کردووە) ئەندامی ئەو گرووپەی کاسۆلیکە ئینگلیزە ھەرێمییەکانە کە پلانی شکستخواردووی بارووتی ساڵی ١٦٠٥یان داڕشتووە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٥٦٠
پۆل:مردووانی ١٦٠٥