open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەحمەد بازگر

**ئەحمەد بایەزیدی** ناسراو بە **ئەحمەد بازگر** (لەدایکبووی ١٩٦١ لە سەردەشت، ئێران) شاعیر و چالاکێکی سیاسیی کوردە.

## ژیان
ئەحمەد بازگر کوڕی حەسەن ئاغا نەورۆزی ساڵی ١٩٦١ لە گوندی شندڕەی سەر بە سەردەشت لە دایک بووە. منداڵی و مێرمنداڵی لە ھەژاریدا بەسەر بردووە. ساڵی ١٩٧٩ دژی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران وەستاوەتەوە و چووەتە ڕیزی چەپی خەباتی شۆڕشگێڕی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و بووەتە ئەندامی کۆمەڵە و بە چەک و قەڵەم خزمەتی کردووە. ئەندامی دامەزرێنەری (کانوونی ھونەر و ئەدەبیاتی کرێکاری کوردستان) بووە کە ھاوینی ساڵی ١٩٨٥ دامەزراوە. بەھاری ١٩٩٠ ڕووی لە وڵاتی سوید کردووە. ساڵی ١٩٩٧ لە بواری کۆمەڵناسی و کاری کۆمەڵایەتی لە زانکۆی یۆتۆبۆری خوێندنی باڵای تەواو کردووە. ئەحمەد بازگر وەکوو بەرپرسی ئیداری سۆسیال لە شارەکانی سەر بە پارێزگای یۆتۆبۆری کار دەکا.

## شیعر
شیعرەکانی ئەحمەد بازگر ڕەنگدانەوەی بیر و ڕا سۆشیالیستییەکانییەتی و زیاتر باس لە مافەکانی ژن، خەبات، چینایەتی و ئازادی دەکەن. بۆ ماوەی زیاتر لە سی ساڵە بەرھەمەکانی بازگر لە ڕێگەی ھونەرمەندانی کۆڕی بانگەوازی کۆمەڵە و گۆڤار و ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەکاندا بڵاو دەکرێنەوە، بەڵام تاوەکوو ئێستا دیوانێک کە ھەموو شیعرەکانی شاعیر لەخۆ بگرێ بڵاو نەکراوەتەوە. ئەحمەد بازگر لەمێژ ساڵە سەرقاڵی ھۆنینەوەی شیعرە بەڵام بە ڕادەی پێویست ناسراو نییە و مافی خۆی پێ نەدراوە.

## بەرھەمەکان
* **چۆن بۆت بدوێم** (کۆمەڵە شیعر، باس لە ھەوراز و نشێوەکانی شۆڕش دەکا لە نێوان ساڵەکانی ٨٠ تا ٩٠ی زایینی).
چەن شیعری ئەحمەد بازگر:
* **گۆمەشین** (شیعر، باس لە لەناو چوونی پێشمەرگەیەک دەکا لە ڕووداوێکی سرووشتیدا. ئەم شیعرە لەلایەن ناسر ڕەزازییەوە کراوەتە بە گۆرانی).
* **بە پیرۆز بێ** (شیعر، ئەم شیعرە لەلایەن ناسر ڕەزازییەوە کراوەتە بە گۆرانی).
* **بۆ ئێوە** (شیعر، پێشکەش کراوە بە ھەموو ئەو دایکانەی ھاوڕێی خەبات بوون).
* **زولفا**(شیعر، چیرۆکی ڕاستەقینەی کچێک لە ئاوایی بەردەسووری ناوچەی سەردەشت دەگێڕێتەوە کە لەسەر لانکە لە کەسێک مارە کراوە و کاتێک گەورە دەبێ ئەم ژیانە نابەدڵە قەبووڵ ناکات و پاییزی ساڵی ١٣٦٧ (١٩٨٨) بە دەستی ھەر ئەو کەسە دەکوژرێت).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی سەردەشت
ھێنری ستیکمین کۆکراوە

**ھێنری ستیکمین کۆکراوە** () یارییەکی سەرکێشییە کە لەلایەن InnerSloth کۆدکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢٠
پۆل:گەمەکانی ویندۆز
سماق

چەپ|250px|وێنۆک|سماقی سوور
چەپ|250px|وێنۆک|سماقی ھاردراو
**سماق** یان **ترش** دارێکی خۆڕسکە لە شۆێنی بەرز و وشک شین دەبێت، بەری ئەم دارە بریتییە لە سماق. زیاتر لە ٢٥٠ جۆری سماق لە جیھاندا بەربەڵاون کە تەنھا سێ جۆر سماق لە کوردستان بەرھەم دێت، سماقی سپی، سوور، لەگەڵ سماقی کیڤە زەرد. بە چاندنی شەتڵی سماق ئەگەر بێت و ھیچ نەخۆشییەک لێی نەدات ئەوە بە سێ ساڵی بەرھەمی دەبێت. سماق سوودێکی زۆری ھەیە بۆ جەستەی مرۆڤ، دەوڵەمەندە بە ڤیتامینی C و پڕۆتین و ئاسن و پۆتاسیۆم و کالیسیۆم و مەگنیسیۆم و فۆسفۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکەکان
پۆل:چێشتی عەرەبی
پۆل:بەھارات
فریدا ھێشتا لە ژیانە

**فریدا ھێشتا لە ژیانە** () فیلمێکی درامی-مەکسیکییە لە ساڵی ١٩٨٣ لەلایەن پۆل لیدوک دەرهێنراوە. فیلمەکە بووە بەربژێری مەکسیک بۆ خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی بیانی، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لەوەی ببێتە براوە یان پاڵێوراوی کۆتایی.

## چیڕۆک
فیلمەکە باس لە کارە هونەرییەکان، نەخۆشی و کێشە تەندرووستییەکانی فریدا، پەیوەندییە سۆزدارییەکانی لەگەڵ دیێگۆ ڕیڤێرا و لیۆن ترۆتسکی دەکات.

## کاست
* ئۆفێلیا مێدینا وەک فریدا کالۆ
* خوان خۆسێ گورۆلا وەک دیێگۆ ڕیڤێرا
* کلاودیۆ بووک وەک گویلێرمۆ کالۆ
* ماکس کیرلۆو وەک لیۆن ترۆتسکی

## سەرچاوەکان

پۆل:فریدا کالۆ
پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٣
پۆل:فیلمە مەکسیکییەکانی دەیەی ١٩٨٠
کەرکەوڵە

وێنۆک|250px|چەند کەرکەوڵە
**کەرکەوڵە** یان **سپێ دار** () ڕەقپێسێکی دەپێ، پێس و قایمە کە شاخەکی درێژی هەیە. کەرکەوڵە داگرێک تاکە لەو ڕوانگەیەوە کە ھەموو کات لەسەر وشکی دەژی. زیاتر پیسی ئاژەڵ و کەڕۆ دەخوات. جۆریک لە کەرکەوڵە کە بنەماڵەی کەرکەوڵەی گولە (Aramadilidiidae) پێک دەهێنێت لە کاتی مەترسیدا خۆی وەک گولە پێ دەکات.

## پەراوێزەکان

پۆل:کەرکەوڵەکان
ئاراس کۆیی

**ئاراس فاتح ڕەسول** ناسراو بە **ئاراس کۆیی** یان **ئیرۆس کوردی** (لەدایکبووی ٢٦ی ئەیلوولی ١٩٧٢، کەرکووک) گۆرانیبێژ و دەرھێنەری گۆرانیی کوردە. ئاراس لە ساڵی ١٩٩٧، ماستەری لە ھونەر تەواوکردووە لە زانکۆی مۆسکۆ ستەیتی کەلتوور. ئاراس بە گۆرانی خەپە گیان ناوبانگی دەرکردووە.

## دیسکۆگرافی
### ئەلبوم

### تاکە گۆرانییەکان

## ڤیدیۆگرافی
### ڤیدیۆکلیپەکان

### فیلم

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمیی ئیرۆس کوردی 
* ئاراس لە فەیسبووک
* ئاراس لە توویتەر
* ئاراس لە ئینستاگرام

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:خەڵکی کۆیە
محەممەد عەلی ئادەم ئیتیوبی

**محەممەد کوڕی عەلی کوڕی ئادەم ئیتیوبی وەلەوی** (١٩٤٦،ئیتیۆپیا_ ٨ ی تشرینی یەکەم ٢٠٢٠، مەککە) زانای فەرموودەناس، شەرعزان، ئوسوڵی، و زمانی عەرەبی، و یەکێک لە زانایانی ئیسلام، و مامۆستا لە مزگەوتی حەڕام، خاوەنی چەندین کتێب دەربارەی فەرموودە و شەرع و زمانی عەرەبی.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٣٧ لە ئەتیوبیا لە دایک بووە سەرەتا لەلای باوکی عەلی ئادەم ئیتیوبی قورئان و بەشێکی زۆری لە زانستەکانی شەرع خوێندووە، دواتر لەلای کۆمەڵێک زانای تر دەرسی خوێندووە، ساڵی ١٩٨٠ کۆچی کردووە بۆ وڵاتی سعودیە و لە شاری مەککەی پیرۆز نیشتەجێ بووە و تا کۆتایی تەمەنی لە شاری مەککەی پیرۆز ماوەتەوە.

## مامۆستاکان
* عەلی کوڕی ئادەم ئیتیوبی باوکی، قورئان و بەشێکی زۆری زانستەکانی تری لەلا خوێندووە، وەک زانستی ئوسوڵی فیقە، و فەرموودە، زانستی حیساب، و زانستی جەبر، و زانستی ڕەوانبێژی.
* محەممەد قەیو کوڕی وددی، قورئانی لەلا خوێندووە.
* محەممەد سەعید کوڕی عەلی دەرری، سێ ساڵ لەلای ماوەتەوەو ھەر یەک لە سەحیحی بوخاری و موسلیم، زانستی نەحو و سەڕف، و زانستی ئوسوڵی فیقە و زانستی بەلاغەی لەلا خوێندووە.
* عەبدولباست کوڕی محەممەد کوڕی حەسەن ئیتیوبی، دوو ساڵ لەلای ماوەتەوەو زانستەکانی زمانی عەرەبی لەلا خوێندووە.

## بەرھەمەکان

## مردن
لە ٨ ی تشرینی یەکەم ٢٠٢٠ لە شاری مەککەی پیرۆز کۆچی دوایی کردووە.

## ئەمانەش ببینە
محەممەد ئەمین ھەڕەڕی

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبگەی فەرمی
* تلیگرام
* تویتەر
* فەیسبوک
* یوتوب

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
دیاریکردنی ڕەگەز

**دیاریکردنی جێندەر** (دیاریکردنی سێکس) (بە ئینگلیزی: Sex assignment) ڕاگەیاندنی و پێگەیاندنی ھەواڵە بە باوانی مناڵەکە، لەڕێگەی چاودێری مناڵی تازە لەدایک بوو لەکاتی لەدایک بوون دیارکردنەکە لەلایەن مامان، پەرستار، پزیشک)ـەوە دەکرێت لەڕێگەی سەیرکردن و چاودێریکردنی کۆئەندامی زاوزێی مناڵەکە و بەم شێوەیە جێندەرەکە دیاری دەکەن

جێندەری مناڵ لە ڕێگەی ئەناتۆمی سێکس و ڕووخسارە بابەتەوە دیاری دەکرێت، ھەرچۆنێک بێت دیاریکردنی جێندەر ئەو ڕاستەیش ھەڵدەگرێت کە ئایا ناسنامە جێندەرییەکەی لەگەل ئەو جێندەرە دەگونجێت کە لەکاتی لەدایک بوون بۆی دیاریکراوە یاخوود نا لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ناسنامە جێندەرییەکەی لەگەل ئەو جێندەرە یەک دەگرێتەوە کە لە کاتی لەدایک بوون بۆی دیاریکراوە

بەھەرحال ئەگەرھاتوو ناسنامەی جێندەری مناڵەکە لەگەل ئەو جێندەرە یەکی نەگرتەوە کە لەکاتی لەدایکبوون بۆی دیاری کراوە ئەکرێ کەسەکە ھەست بە نائارامی جێندەری یان نەسازانی جێندەری بکات لە داھاتوودا.

## زاراوە
دیاریکردنی جێندەر بەخشینی جێندەرە بە مناڵی تازە لەدایک بوو لەکاتی لەدایک بوونی لەلایەن کەسانی پەیوەندیدار

زاراوەکان لەوانەیە پەیوەندیدار بن بە:

**وەکوو [[نێر]] دیاریکراوە لەکاتی لەدایکبوون** (**AMAB**) ھەر کەسێک لە ھەر تەمەنێک بێت بێ ڕەچاوکردنی جێندەری ئێستا، جێندەرەکەی لە کاتی لەدایکبوون وەک نێر دیاریکراوە، بۆ نموونە پەرستارێک یان پزیشکێک لەکاتی لە دایک بوونی مناڵێک ڕایدەگەیەنێت «مناڵەکە کوڕە» بەم شێوەیە بە نێر دیاریکردن لەکاتی لەدایکبوون ڕوودەدات (MAAB) وەکوو نێر ڕاگەیەندن لە کاتی لەدایکبوون (DMAB).

**وەکوو [[مێ]] دیاریکراوە لە کاتی لەدایکبوون** (**AFAB**) ھەرکەسێک لە ھەر تەمەنێک بێت بێ ڕەچاوکردنی جێندەری ئێستا، جێندەرەکەی لە کاتی لەدایکبوون وەک مێ دیاریکراوە. بۆ نموونە پەرستارێک یان پزیشکێک لەکاتی لە دایک بوونی مناڵێک ڕایدەگەیەنێت «مناڵەکە کچە» بەم شێوەیە بەمێ دیاریکردن لە کاتی لەدایکبوون ڕوودەدات (FAAB) وەکوو مێ ڕاگەیاندن لە کاتی لەدایکبوون (DFAB)

خەڵکانێک بە حاڵەتی نائارامی جێندەری تێپەردەبن کە ناسنامە جێندەرییەکەیان و دەربڕینە جێندەرییەکەیان لەگەل ئەو جێندەرە یەک ناگرێتەوە کە لەکاتی لەدایک بوون دیاریکراوە

ئەکرێ شارەزایان دووبارە دانانەوەی جێندەر پێشنیاربکەن وەکوو (ڕێکخستنەوە، نەشتەرگەری، چارەسەری ھۆرمۆنی ): پلانێکی چارەسەرییە کە لەڕێگەی کەسانی شارەزاوە دەکرێ لەڕێگەی فیزیۆلۆگی و دەرمان و نەشتەرگەری کەسەکە دەباتەوە سەر جێندەرەکەی خۆی.

## سەرچاوەکان


پۆل:سێسکوالێتی مرۆڤ
پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:ترانسجێندەر و دەرمان
دینگۆ

وێنۆک|دینگۆیەک کە ڕاوە ماسی کردووە
**دینگۆ** یان **سەگی وەحشی ئوسترالیایی** () جۆرێک سەگی وەحشییە کە تەنیا لە ئوسترالیا دەژیت. دینگۆ سەگێک بە ئەنازەی ناوینە کە لەشێک قایم و خۆڕاگری ھەیە. ھەر ئەمە بووەتە سۆنگەی ئەوە کە چالاک بێت. دینگۆ لە سێ ڕەنگی ڕەش، سپی و زەنجەفێڵی ڕوناک (ھەلەزە) پێکدێت. ئەم گیانلەبەرە ٨٣٠٠ ساڵ پێش زایین بریاگە بۆ ئوسترالیا. ئەم جۆر سەگە ڕاھاتووی (دەسەمۆ) نییە، ھەر چی ساڵە بە فرە کەس ھەڵمەت دەکات و دەیان دەکوژێت. ئەم جۆرە سەگە ئەگەر بۆ کەسێک ھەڵمەت بکات ئەو کەسە تووشیاری نەخۆشی ھاری دەبێت. ھەموو نەژادە ڕەسنەکان خاوەنی مووی سپی لە بان پێو نووک جووچکە یانەو ھەن. دینگۆ دەتوانێت لە بان و دیواری ٢ مەترەوە باز بدات.

## درێژاییی تەمەن
دینگۆ لە سروشتدا ٣ ھەتا ٥ ساڵ دەژیت. ھەندێک جار ٨ تا ١٠ ساڵیش ژیان دەکات. لەلای کەسەوە بێت دەگاتە ١٤ ھەتا ١٦ ساڵیش. لە یەک بابەتدا ٢٠ ساڵی ژیانی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:گیانلەبەرە لاوازەکانی ئوسترالیا
پۆل:سەگەکان
ناسنامەی جێندەری

**ناسنامەی جێندەری** (بە ئینگلیزی: Gender identity) بریتییە لە ھەست و بەئاگابوونی کەسێک لە جێندەری خۆی ناسنامەی جێندەری دەتوانێ پەیوەندیدار بێت بەوەی کە ئایا ئەو ڕەگەزەی لە کاتی لەدایکبوون پێی دراوە لەگەل ناسنامە جێندەرییەکەی یەک دەگرێتەوە یان جیاوازە لێیەوە ئەگەر ناسنامە جێندەرییەکەی لەگەل جێندەری کاتی لەدایکبوون یەکی نەگرتەوە ئەوە لە داھاتوو کەسەکە ھەست بە نائارامی جێندەری بکات، ھەروەھاش دەربڕینی جێندەری پەیوەندیدارە بە ناسنامەی جێندەری کەسەکە 

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ناسنامەی جێندەری لە ئینکلۆپیدیای بریتانیکا
* دامەزراوەی نێودەوڵەتی بۆ لێکۆلینەوەی جێندەری
* دامەزراوەی کەمپینی مافەکانی مرۆڤ
* پڕۆژەی پێرستی جێندەری
* لێکۆلینەوە و خوێندن لەسەر ناسنامەی جێندەری (ڕێکخراوی بەریتانی)
* TransFemmeButch
* بە ئازادی و یەکسانی لەدایکبوون - ناسنامەی جێندەری لە یاسای مافە نێودەولەتییەکانی مرۆڤ

پۆل:ناسنامەی جێندەری
پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
پۆل:جێندەر
یاسای ناسنامەی جێندەری

**یاسای ناسنامەی ڕەگەزی** (بە ئینگلیزی: Gender Identity Law) یاسای ئەرجەنتینی بە ژمارە ٢٦٫٧٤٣ ڕێگە بە کەسانی ترانسجێندەر دەدات کە مامەڵەیان لەگەل بکرێت بە گوێرەی ناسنامە جێندەرییەکەیان و مافی ئەوەیان ھەیە کە بەڵگەنامەی تایبەت بەخۆیان ھەبێت لە وڵات کە ڕێگەیان پێدەدات جێندەر و ناوی خۆیان ھەبێت، لەسەروو ئەمەشەوە خەلکانی ترانسجێندەر بەپێی یاساکە مافی ئەوەیان ھەیە تەواوی چارەسەرییەکانیان پێ بدرێت لە کاتی ترانسیزیشن، یاساکە لەلایەن ئەنجومەنی وڵات لە ٩ی ئایاری ٢٠١٢ پەسەندکراوە.

## مێژوو
باسی ناسنامەی ڕەگەزی لە ئەرجەنتین دەگەڕێتەوە بۆ ١٩٦٦ کاتێک دکتۆرێک ئۆپراسیۆنێکی چارەسەری دانانەوەی جێندەری ئەنجام دا بۆ نەخۆشێکی خۆی، حکوومەتی ئەوساتی ئەرجەنتین ھەستا بە ڕاگرتن و دەستگیر کردنی دکتۆر بۆ ماوەی سێ ساڵ

لە ١٩٨٩، لە ئەرجەنتین دادوەر ماریۆ کەتایودی ژووری f ی دیوانی نیشتمانی بۆ داواکانی ھاونیشتمانیان، لە کەیسێکی بە فەرمی پەسەند کردوو ڕێگەی بە ناسنامەی ڕەگەزی دا بۆ ژنێکی ترانس کە داوای گۆڕینی ناو و دووبارە دانانەوەی ڕەگەزی کردبوو

لە سەرەتای ٢٠٠٧ یاسایەک، کە کەسانی ترانسجێندەر و تراڤێستی و ترانسکێشوال مافیان ھەیە، و خەڵکانی ترانسجێندەر مافی ئەوەیان ھەیە کە چارەسەری تایبەتی خۆیان وەربگرن

## ئەمانەش ببینە
* مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەرجەنتین

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* یاسای ژمارە ٢٦٫٧٤٣ لە وەزارەتی داد و مافەکانی مرۆڤ

پۆل:مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەرجەنتین
پۆل:یاسا لە ٢٠١٢
پۆل:یاسای ترانسجێندەر
مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەرجەنتین

**مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەرجەنتین** ئەرجەنتین یەکێکە لە باشترینلەو وڵاتانەی مافی خەڵکانی ترانسجێندەری داوە کە یاساکەی کە لە ٢٠١٢ دەرچووە «تاکە وڵاتە کە ڕێگای بە خەڵکانی ترانسجێندەر داوە کە مافی خۆیان ھەبێت لە بوون بەخۆیان بەبێ ئەوەی چارەسەری ھۆرمۆنی، نەشتەرگەری بکەن» لە ٢٠١٥ سەنتەری تەندروستی جیھانی وڵاتی ئەرجەنتینی بە نموونە ھێنایەوە لەو وڵاتانەی کە مافی ترانسجێندەریان دابێت کە لەناو وڵاتەکە چالاکوانانی ترانسجێندەر ھەن وەکوو لۆھانا بێرکینس (Lohana Berkins)، دیانا ساکایان (Diana Sacayán)، ماریلا مونۆز (Mariela Muñoz)، ماریا بێلین (María Belén)، مارلینێ وایار (Marlene Wayar)، کلاودیا پیا بودراکۆ، سوسی شۆک، لارا بێرتۆلینی، کە لە ئێستادا کاردەکەن بۆ پشتگیریکردنی کەسانی ترانسجێندەر بە شێوەی یاسایی دژی سووکایەتی پێکردن و وەستاندنی کوشتنی کەسانی ترانسجێندەر

ڕۆژی «بەرزکردنەوەی مافەکانی کەسانی ترانسجێندەر و ئاھەنگێران لە بوێنۆس ئایرەس وە لە ناوچەی سانتا فێ لە ١٨ ی ئازر لەیادکردنەوەی چالاکوان کلاودیا پیا بودراکۆدا»

## سەرچاوەکان

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:مافەکانی تڕانسجێندەر بەپێی وڵات
پۆل:یاسای ترانسجێندەر
پۆل:مافەکانی ترانسجێندەر لە ئەرجەنتین
گواستنەوەی جێندەر

**گوێزانەوەی جێندەر** () پرۆسەیەکە تێیدا جێندەری کەسێک چارەسەر دەکرێت بۆ ئەو جێندەرەی کە لەگەڵ ناسنامەی جێندەریی کەسەکە یەک دەگرێتەوە. بە مانایەکی تر چاکردنەوە و چارەسەری جێندەرە کە پێشتر بەھەڵە لە نەخۆشخانە دیاریکراوە. ئەم پرۆسەیە پەیوەندیدارە بە چارەسەری دانانەوەی جێندەر (چارەسەری ھۆرمۆنی و نەشتەرگەری چارەسەری دانانەوەی جێندەرە) ئەمە بە مانای ئەوە دێت جێندەرەی پێشتر بۆیان دیاریکراوە لەگەل ناسنامەی جێندەرییەکەیان یەک ناگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:گوێزانەوەی جێندەر
چارەسەری دانانەوەی جێندەر

وێنۆک|ئەم وڵاتانەی کە تیایدا یاسا ڕێگە دەدات پرۆسەکەی تیایدا ئەنجام بدرێت لە ناویاندا وڵاتان بە<br>

/ یاسایەک نییە بۆ کردارەکە

''''''/ یاسا پشتگیری دەکات

'''بێ ڕەنگ''' / دۆخ نەزانراوە**چارەسەری دانانەوەی جێندەر** () شێوازێکی چارەسەری پزیشکییە لەکاتی ترانزشن، کە چارەسەرەکە ئامانج دەخاتە سەر ڕێکخستنەوە و چارەسەرکردنی جێندەری کەسێک کە لەگەل ناسنامە جێندەرییەکەیان بگونجێت و پێناسەی خۆیان بکات. لەوانەیە پێک بێت لە چارەسەری ھۆرمۆنی بۆ چارەسەرکردنی کارەکتەری و گەشەی کەسێک، نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەر بۆ چارەسەرکردنی کەسەو خستنەوە سەر ڕەگەزەکەی، و شتەکانی تریش لەناویاندا لابردنی ھەمیشەیی مووی زیاد بۆ ئافرەتێکی ترانس
لەم کەیسانەی کە نائارامیی جێندەری لە پلەیەکی بەرز دایە چارەسەری دانانەوەی جێندەر باشترینە کاتێک باس دێتە سەر ستانداردەکانی گرنگی پێدان بەپێی و

## سەرچاوەکان

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:گوێزانەوەی جێندەر و دەرمان
پۆل:تەندروستی سێکسی
جێندەر

[440x220px|وێنۆک|دوو ھێمای ڕەگەزی، شینەکە بۆ [نێر و سوورەکە بۆ مێ]]
**جێندەر** یان **جۆری کۆمەڵایەتی** چەند جۆرێک لە ھەڵسوکەوتی پەیوەندیدارە لەنێوان نێر و مێ یان جۆرەکانی تر؛ کە پەیوەندیدارە بە جێندەر بەپێی پێکھاتەی کۆمەڵایەتی یان ناسنامەی جێندەری جێندەر وشەیەکی کۆمەڵایەتییە کە بەکاردێت بۆ باسکردن لە چۆنییەتی دەربڕینی تایبەتمەندی پیاوانە (ئەو تایبەتمەندییانەی کە زۆربەی خەڵک وەک پیاو بیری لێدەکەنەوە) یان مێینەیی (ئەو تایبەتمەندییانەی زۆربەی خەڵک وەک مێینە بیری لێدەکەنەوە) بەکاردێت. جێندەر جیاوازە لە زایەند. کەسێک دەتوانێت ناسنامەی ڕەگەزی خۆی بگۆڕێت بۆ ئەوەی کە پێی وایە باشترین گونجاوە بۆی. کەسێک کە خۆی لەگەڵ نە نێر و مێدا نەناسێنێت، بە نێرەمووک دادەنرێت. کەسی ڕەگەزگۆڕاو کەسێکە کە جێندەرەکەی جیاوازە لە ڕەگەزەکەی (ڕەگەزی نێری بەڵام تایبەتمەندی مێی تێدایە، یان بە پێچەوانەوە). 

نموونە کەسێک جێندەری لەدایکبوونی کچە و ناسنامە جێندەرییەکەشی کچە ئەوە ئەوکاتە جێندەری مێینەی ھەیە، و کەسێکیش جێندەری لەدایکبوونی کوڕە و ناسنامە جێندەرییەکەشی لەگەل جێندەری لەدایکبوون یەک دەگرێتەوە ئەوە ئەوکاتە جێندەری نێرینەی ھەیە ھەرچۆنێک بێت جێندەری کەسێک بەتەنھا بە پشت بەستن بە کۆئەندامێک یان رووخسار دیاری ناکرێت، دیاریکردنی جێندەر بەشێوەی زانستی پەیوەندیدارە بە شیکاریکردنی ناسنامەی جێندەری و دەربڕینی جێندەری.

## سەرەتای چەمک
چەمکی ڕەگەز (الجنوسە) لە ھەشتاکانی سەدەی بیستەمدا وەک زاراوەیەکی دیار دەرکەوت کە لە فەرھەنگی بزووتنەوە فێمینیزمەکاندا بەکاردەھێنرا، لە ئەمریکای باکوور و پاشان ئەورووپای ڕۆژاوا لە ساڵی ١٩٨٨ دەرکەوت.

## پەیوەندی بە ئابوورییەوە
پەیوەندییەکی بەھێز لە نێوان ڕەگەز و ئابووری ھەیە کە کۆمەڵگەیەکی ڕەگەزی پێویستە ھەلی خوێندنی یەکسان ھەبێت بۆ ژن و پیاو، ئەوەی لە ھەلی کار و مووچەی یەکسانەوە دێتە پێشەوە، و پرسیارێک ھەیە سەبارەت بە چارەنووسی ئەو ڕێژە زۆرەی مێینە بە بەراورد بە پیاوان لە ھەموو وڵاتێکدا، بە تایبەتی وڵاتانی جیھانی سێیەم؛ و ڕادەی ئەو زیانە ئابووریانەی کە لە ئەنجامی دوورخستنەوەی ڕۆڵی ژنان لە یەکگرتنی چالاکییەکانی کاردا و ئەو زیانانەی کە بۆ وڵاتان و کۆمەڵگاکان ھەڵی دەگرێت، بۆ نموونە لە دۆخی عێراقدا، کە ڕێژەی سەدی مێینەکان لە وڵاتەکەدا لە ٥٠٪ تێدەپەڕێنێت بابەتەکە پرسیار لەسەر ڕادەی کاریگەرییە ئابوورییەکان دەوروژێنێت ئەگەر ئەم ڕێژەیە لە کۆمەڵگا پشتگوێ بخرێت، بەتایبەتی ئەگەر دەرکەوت ژمارەی لەدایکبوونی مێینە لە نێرەکان زیاتر بێت.

## جۆرەکانی ناسنامەی جێدەر
* کێ ناسنامەی کۆمەڵایەتی و بایۆلۆژی ھاوتایە (بە ئینگلیزی: cisgender).
* دوو ناسنامەی کۆمەڵایەتی (دووڕەگەز) (بە ئینگلیزی: bigender) ناسنامەکانیان لە نێوان ژن و پیاودا دەگۆڕێت.
* بەبێ ناسنامەی کۆمەڵایەتی (بێ ڕەگەز) (بە ئینگلیزی: non-binary) ناسنامەیان لە دەرەوەی بازنەی ژن و پیاوە. بەزۆری لە کاتی باسکردنیاندا بە دەستەواژەی گرووپ یان کۆمەڵە بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:فێمینیزم
پۆل:جێندەر
پۆل:ژینناسی
پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
نایەکسانیی جێندەری

**نایەکسانیی جێندەری** پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە کەوا پیاو یان ژن بە یەکسانی مامەڵەیان لەگەل ناکرێت. مامەلەکردنەکە لەوانەیە لە بایۆلۆجی، فیزیۆلۆجی، بڕوا کلتوورییەکان) و دەست پێبکات.

ھەروەھا ئەم نا یەکسانییە جێندەرەکانی تریش دەگرێتەوە لە کۆمەڵگا کە بەبەر شێوازە مامەلەکردنەکان دەکەون بەپێی (بایۆلۆجی، فیزیۆلۆجی، بیروباوەرە کلتوورییەکان).

بەپێی لێکۆلینەوەیەک مامەلەکردنەکە لەوانەیە کاریگەری بکاتە سەر زۆر شت وەکوو جیاوازی لە خوێندن، خێزان، شێوازی ژیان، خولیاکان، پشە و کار، بابەتەکان پەیوەندی بە سیاسەت.

نایەکسانیی جێندەری شێوازی جیاوازی ھەیە لە کلتوورە جیاوازەکانەوە و وڵاتەکان شێوازی جیاوازیان ھەیە لە مامەلەکردن لەگەل جێندەرەکان.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:نایەکسانیی جێندەری
پۆل:نایەکسانیی کۆمەڵایەتی
پۆل:سێکسیزم
پۆل:یەکسانی جێندەری
نایەکسانیی جێندەری لە ھیندستان

**نایەکسانی جیندەری لە ھیندستان** پەیوەندیدارە بە تەندروستی، ئابوری، سیاسەت، نایەکسانی لە نێوان پیاو ژن لە ھیندستان

## سەرچاوەکان


پۆل:نایەکسانی جێندەری بەپێی وڵات
پۆل:سێکسیزم
پۆل:سێکسیزم لە ھیندستان
پۆل:نایەکسانی ڕەگەزی بەپێی وڵات
بووکەسوورە

**بووکەسوورە** یان **سینگ سوور** (ناوی زانستی: carduelis cannabina، ) مەلێکە لە ئێران، عێراق، سووریا، قەوقازی باشوور و ھەندێک شوێنی دیکەش دەژی. درێژایەکەی ١٣ سانتیمەتر دەبێت. دەنووکی خۆلەمێشییان لە سەیرە جیایان دەکاتەوە. لە زستاندا وەکوو گرووپێکی دەستەیی دەبینرێن. ئەم مەلانە لەناو کێڵگە و لەپاڵ گۆمدا دەژین.

## پێشانگا

پەڕگە:2017.07.06.-46-Wendisch Rietz--Bluthaenfling-Weibchen.jpg|مێ
پەڕگە:Carduelis cannabina female.jpg|مێ
پەڕگە:Linnet-Mindaugas Urbonas-1.jpg
Linaria cannabina mediterranea MHNT.ZOO.2010.11.223.20.jpg |*Linaria cannabina mediterranea* 


## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:مەلەکانی ئەورووپا
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:مەلەکانی کۆماری دۆمینیکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ستوپێ

**ستوپێ** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
یووڤال نووح ھەراری

وێنۆک|Yuval Harari (2017)
**یووڤال نووح ھەراری** (؛ لەدایکبووی ٢٤ی شوباتی ١٩٧٦) بیرمەند و نووسەرێکی ئیسرائیلییە. ئەو مێژوونووس و مامۆستای زانکۆیە لە بەشی مێژووی زانکۆی ھیبرووی ئورشەلیم. ئەو نووسەری کۆمەڵێک کتێبی پڕفرۆشە لەوانە ھۆشمەندەکان: پوختەی مێژووی مرۆڤایەتی (٢٠١١)، ھۆمۆ دیۆس: کورتەیەکی مێژووی سبەی (٢٠١٥)، و ٢١ وانە بۆ سەدەی ٢١ (٢٠١٨). نووسینەکانی ھەراری لەسەر ئازادیی ھەڵبژاردن، ژیری، ھۆش، شادی و ئازار چەشتنە. کتێبەکانی یووڤال بۆ دەیان زمان وەرگێڕدراون، لە نێویاندا زمانی کوردی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم
گیزا وڵاتی

**گیزا وڵاتی** (Gîza Wilatî) یان **گوێزا وڵاتی** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
دۆکترینی جۆرج واشینگتن لەبارەی ھاوپەیمانییەتە ناجێگیرەکان

[link=[:en:File:Jennie Brownscombe – Washington Greeting Lafayette at Mount Vernon.jpg|alt=وێنەیەکی جۆرج واشینگتن کە تەوقە لەگەڵ لافایێت دەکات لە ماونت ڤێرنن.|وێنۆک|300x300پیکسڵ|سەرۆک جۆرج واشینگتن ئاماژەی بەو سیاسەتەی دا و بەرگری لێکرد لە وتاری ماڵئاواییکردنی لە سەرۆکایەتی.]]

**دۆکترینی جۆرج واشینگتن لەبارەی ھاوپەیمانییەتە ناجێگیرەکان**، ھەندێکجار بە **ھۆشیاری لەبارەی ھاوپەیمانییەتە نێودەوڵەتییەکان**یش ناو دەبردرێت، بریتی بوو لە ڕێبەرێکی واقعگەرایی بۆ سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان و چۆنییەتی مامەڵەکردنی وڵاتەکە لەگەڵ ھاوپەیمانەکان. بەپێی ناوەڕۆکی سیاسەتەکە بێت، ویلایەتە یەکگرتووەکان پێویستە ھاوپەیمانییەتەکانی وەک ڕێکارێکی کاتی سەیر بکات و ھەر کاتێک بەرژەوەندی وڵاتەکەی خواستی واز لەو ھاوپەیمانییەتە بھێنێت. لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا زۆرجار سیاسەتەکە بە "*renversement des alliances"* کە بە واتای پشتکردنە لە ڕێکەوتنی نێوان دوو ھاوپەیمان و سیاسەتێک نییە کە تایبەت بێت تەنھا بە ئەمریکا.

پۆل:سیاسەت
پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دەیەی ١٧٧٠
ژن لە ھیندستان

ڕەوشی **ژنان لە ھیندستان** بابەتێکە کە لە گۆرانکاری دابووە لە تەواوی مێژوویی ھیندستان، ژنان لە مێژوویی دێرینی ھیندستان ڕەوشیان لە خراپیدا بووە بە تایبەتی لەم ناوچانەی کە زمانی ئیندۆ-ئاریان بوون.حاڵەتەکە بەردەوامی ھەبوو تا سەردەمی تازەی ھیندستانی مۆدێرن لەباربردنی منداڵی مێینە و بەشوودان و ھاوسەرگیرکردن بەپارە، ھاوسەرگیری مناڵ، و بە شووم زانینی دووبارە ھاوسەرگیرکردنەوەی بێوەژن. کە لە چینە بەرزەکانی باکووری ھیندستان دەستی پێکرد و ماوەیەکی زۆر درێژەی کێشا و ئاستەنگییەکی زۆری بۆ ژنانی ئەو سەردەمە دروست کردبوو.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ژنان لە شانشینی موغال
* 

پۆل:ژنان بەپێی وڵات
پۆل:ژنانی ھیندی
پۆل:ھیندستان
پۆل:ژنان لە ھیندستان
ژنان لەنێو ھێزە چەکدارەکانی ھیندستان

وێنۆک|ئەفسەرێکی ژن لە کاتی وانە وتنەوەی بە سەربازە ڕووسییەکان، لەکاتی پێکەوە کارکردنی ھێزەکانی ھیندستان و ڕووسیا لە ٢٠١٥
ژنان دەتوانن بەشداربن لە **ھێزە چەکدارەکانی ھیندستان**.

## بەشە سەربازییەکان کە ژنان بەشدارن تێیدا
*  لە ١٨٨٨ یان زووتر و ھەمیشەیی بوون لە ١٩٥٨وە
*  لە ١٩٩٢ بەدواوە و ھەمیشەیی بوون لە ٢٠٠٨وە
*  لە ١٨٨٨ یان زووتر و ھەمیشەیی بوون لە ١٩٥٨وە
* وێنۆک|ژنان لە ھێزی ئاسمانیلە ١٩٩٢ بەدواوە و ھەمیشەیی بوون لە ٢٠٢٠وە
* لە ١٩٩٢ بەدواوە ژنان ناتوانن ھەمیشەیی بن تێیدا.
*  لە ٢٠٢٠وە ھەمیشەیی بوون لە ٢٠٢٠وە
* وێنۆک|ژنان لە ھێزی دەریایی لە ٢٠٢٠وە ھەمیشەیی بوون لە ٢٠٢٠وە
*  لە ١٩٩٢وە ھەمیشەیی بوون لە ٢٠٢٠وە
*  لە ٢٠٢٠وە ھەمیشەیی بوون لە ٢٠٢٠وە
*  لە ٢٠٢٠وە ماوەیەکی دیاریکراو لە ٢٠٢٠وە
* ، نییە ژنان ھێشتا ناتوانن بچنە پاڵ ھێزەکە
*  لە ٢٠٢٠وە
*  لە ١٩٩٢وە ھەمیشەیی بوون لە ٢٠٠٨وە
* وێنۆک|ژنان لە بەشی پاسەوانی لە ١٨٨٨وە
* ھێزەکانی پێشەنگ، نییە ژنان ھێشتا ناتوانن بچنە پاڵ ھێزەکە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ھێزەکانی ھیندستان (وێبگەی فەرمی)
* ھێزەکانی ئاسمانی ھیندستان (وێبگەی فەرمی)
* ھێزەکانی دەریایی ھیندستان (وێبگەی فەرمی)

پۆل:ژنان لە جەنگ
کۆنگرەی گەلی کوردستان

thumb|ئاڵای کۆنگرەی گەلی کوردستان (کۆنگرا-گەل)
**کۆنگرەی گەلی کوردستان** یان بەکورتی **کۆنگرا-گەل** (بە کوردیی باکووری: Kongreya Gelê Kurdistanê, Kongra-Gel) لە سەرماوەزی ٢٠٠٣ لە چیای قەندیل دامەزرا و کۆنگرەی دامەزراندنی خۆی بەڕێوەبرد. کۆنگرا-گەل بەدوای ھەڵوەشاندنەوەی کادەک دامەزرا. کۆنگرا-گەل ڕێکخستنێک لە ڕێبەرانی پارتی کرێکارانی کوردستانە و وەکوو پەرلەمانی کەجەکە چالاکی دەکات. زوبەیر ئایدار وەکوو سەرۆکی کۆنگرەی گەلی کوردستان ھەڵبژێردراوە.

## لێژنە گشتییەکان
# ٢٠٠٣، لێژنەی گشتی بۆ دامەزراندن
# ٢٠٠٤
# ٢٠٠٥
# ٢٠٠٦
# ٢٠٠٧

لە پێنجەمین لێژنەی گشتیی کۆنگرەی گەلی کوردستان کە لە ١٦ و ٢٢ی گوڵان لە قەندیل بەسترا، ناوی کۆما کۆمەڵێن کوردستانێ (کەکەکە) گۆڕا و بوو بە کۆما جڤاکێن کوردستانێ (کەجەکە).

## بەرنامەی کۆنگرەی گەلی کوردستان
بەرنامەی کۆنگرەی گەلی کوردستان (کۆنگرا-گەل) لە لێژنەی گشتیی یەکەمی بۆ دامەزراندنی ئەم کۆنگرە لە ساڵی ٢٠٠٣دا پەسەند کرا.

## سەرچاوەکان

* کۆنگرا-گەل
* کوردیش ئینفۆ

پۆل:حیزبەکانی باکووری کوردستان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
ژنان لە حکوومەت

پەیوەندیدارە بە مێژوو، دیمۆگرافیا، بەشداریکردنی **ژن** لە پۆستە گشتییەکان لە زۆربەی وڵاتەکان، ژنان دەرفەتێکی کەمیان ھەبووە بۆ بەشداریکردن لە حکوومەت و شوێنە کۆمەڵایەتییەکان، بە تایبەتی لە بەشداریکردن لە پێوەرە سیاسییەکانی وڵات و دام و دەستگا فەرمییەکانی ناو وڵات،ئەمە بە شێوەیەکی مێژوویی بەردەوام بووە و ھێشتاش کێشە ھەیە. لەھەنێک وڵات ژنان توانیویانە بەشداری لە حکوومەت بکەن و سەرکردایەتی بەشەکانی وڵات بکەن لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ بەدواوە بەشداریکردنی ژنان لە پەرلەمانی نیشتمانی بە ڕێژەی %٢٤٫٥ بووە لە ٢٠١٣ بەپێی سەرژمێرییەک ژن ڕێژەی %٨ بەرکەوتووە بۆ پۆستە گرنگەکان و ڕێژەی %٢ لە سەرۆکایەتی کردن

## سەرۆکەکان و سەرۆک وەزیران
ژمارەی سەرکردە ژنەکان لەناو وڵات لە گەشەسەندن دابووە بەڵام ھێشتا کۆمەڵەیەکی بچووکن لە پلەکانی حکومەت ژن زیاتر پلەی سەرۆک وەزیرانی بەرکەوتووە وەک لە پۆستی سەرۆکایەتی جیاوازی نێوان ئەو دوو پلەیە ئەوەیە سەرۆک وەزیران لەلایەن ئەندامەکانی ناوەوەی پەرلەمان دیاری دەکرێن و سەرۆکیش لەلایەن خەڵک، لە ١٩٦٠ بۆ ٢٠١٥ تەنھا ١٠٨ ژن پلەی نیشتمانیان وەرگرتووە لە ٧٠ وڵات کە زۆربەیان سەرۆک وەزیران بوون وەک لەوەی سەرۆکی وڵات

ئەو ژنانەی ئاستی خوێندنیان بەرزە دەرفەتێکی باشتریان ھەیە بۆ پەیوەندیکردن بە سیاسەت و خێزانە بەرزەکانی وڵات ژنان ئاستەنگی زۆریان کێشاوە بۆ چوونە ناو پۆستەکانی وڵات، ئیسرائیل یەکەم سەرۆک وەزیرانی خۆی لە ١٩٦٩ ھەڵبژاردووە بەڵام چیتر ھەڵبژاردنێکی وا نەکراوەتەوە بەە مانایەکی تر ھیچ سەرۆکێکی ژن نییە

لە ٢٠٢١ ئیستۆنیا بووە یەکەم وڵات کەوا ژن بتوانێت سەرکردایەتی وڵات بکات

### پەرلەمانتارە نیشتمانییەکان
ڕێژەی ژنان لە پەرلەمان لە گەورە بوون دایە بەڵام ھێشتا ڕێژەکە بەم شێوەیە نییە و کێشەی کەمینیی ھەیە لە ١ ی ئازاری ٢٠١٩ ڕێژەی ژن لە پەرلەمان بە شێوەیی جیھانی لە %٢٤٫٣ بووە و بەشداریکردنی ژنان لە پێگە فەرمییەکان لە وڵاتێک بۆ وڵاتێک جیاوازییەکی بەرچاوی ھەیە، سریلانکا بەشدارییەکی کەمیینی ھەیە لە ژنان بۆ پۆستە فەرمییەکان بەبەراورد بە ڕواندا، کوبا، بۆلڤیا، کە لەم شوێنانە ژنان لە بەرزترین ڕێژەدان لە بەشداریکردنی پۆستەکان.یەک لە سێ باشترین وڵاتەکان لە ئەمەریکای لاتین بوو (کوبا، بۆلڤیا و مەکسیک) و ئەمەریکییەکان گۆرنکارییەکی گەورەیان بەخۆوە بینیوە لە ٢٠ ساڵی ڕابردوودا

لێرەوە لە ١٩٢ وڵات ٢٠ باشترین وڵاتەکان تێیدا ژنان باشترین بەشداریان ھەبووە

لە %٨٣ وڵاتەکان بەڕێژەی %١٠ ژنان بەشداریان ھەبووە لە پلە و پۆستە فەرمییەکانی، لە تەممووزی ٢٠١٩ تەنھا %٢٣ وڵاتەکان ژنان بەشداری بە ڕێژەی %٣٠ یان ھەبوو لە پەرلەمانی نیشتمانی، نیوزلەندا لە پلەی ٢٠م دایە کە ژنان بە ڕێژەی %٤٠٫٨٣ بەشداریان ھەیە لە پەرلەمانی وڵاتەکە

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنان لە سیاسەت
تراڤێستی (ناسنامەی جێندەری)

تراڤێستی (ناسنامەی جێندەری - بەئینگلیزی: Travesti (gender identity) ) زاراوەی **تراڤێستی** لە وڵاتەکانی ئەمەریکای لاتینی بە تایبەتی ئەفریقای باشوور بۆ دیاریکردنی کەسانێکە کە لەکاتی لەدایکبوون وەک نێر دیاریکراون بەڵام ناسنامە جێندەرییەکەیان لەگەل ئەو جێندەرە یەک ناگرێتەوە کە لەکاتی لەدایکبوون دیاریکراوە. بەڵکو ناسنامە جێندەرییەکەیان بریتیە لە جێندەری مێ

## سەرچاوەکان

*

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:ناسنامەکانی تڕانسجێندەر
پۆل:تڕانسجێندەر لە ئەمریکای باشوور
پۆل:ژنێتی
دەربڕینی جێندەری

**دەربڕینی جێندەری** (بە ئینگلیزی: Gender expression) بریتییە لە ھەڵسوکەوت و خولیا و ئاکاری کەسێک، و شێوازی دەرکەوتنی کەسێک کە پەیوەندیدارە بە جێندەر، جا پەیوەندیدار بێت بە ژنێتی یان پیاوەتی. ئەمە ھەروەھا پەیوەندیداریشە بە ڕۆڵی جێندەر.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:ناسنامەی جێندەری
١٠٠ کتێبی سەدەی لو مۆند

**١٠٠ کتێبی سەدە** () پێڕستێکی کتێبە ھەڵبژێردراوەکانی سەدەی بیستەمە کە لە ساڵی ١٩٩٩ دا لە لایەن ڕۆژنامەی لو مۆند بڵاو کراوەتەوە. لە ڕوانگەی ئەندامانی لێژنەی دەستنیشانکردنی کتێبەکان، ئەو ١٠٠ کتێبەی ھەڵبژێردراون باشترین کتێبەکانن کە لە سەدەی بیستەمدا نووسراون.
## پوختە
لە سەرەتادا پێرستێک کە ناونیشانی ٢٠٠ کتێبی لەخۆ دەگرت، لایەن کتێبفرۆشان و ڕۆژنامەنووسانەوە دروستکرا، ١٧ ھەزار بەشداربووی فەرەنسی وەڵامی ئەو پرسیارەیان دایەوە، کە *کام کتێب لە یادەوەریی تۆدا ماوەتەوە؟ *(Quels livres sont restés dans votre mémoire ?). 

پێرستەکە ھەر دوو ژانری ڕۆمانی کلاسیکی و چیرۆکی (تۆلکین، ئاگاتا کریستی، دۆیل) لەخۆ دەگرێت، ھەروەھا شێعر و دراما و وێژەی ناخەیاڵی (بەرھەمەکانی فرۆید و یادنووسەکانی ئانە فرانک). ھەروەھا کتێبی کۆمیدیش لە پێرستەکەدا دەبینرێت. 
## پێڕست

## ئەمانەش ببینە
* ١٠٠ باشترین ڕۆمان بەپێی کتێبخانەی مۆدێرن
## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کتێبەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:وێژەی فەڕەنسی
پۆل:پێڕستی باشترین کتێبەکان
پۆل:پێڕستی ڕۆمانەکان
پۆل:کتێبەکانی فەلسەفە
نەشتەرگەریی دانانەوەی جێندەر

وێنۆک|180px
**نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەر** یان **نەشتەریگەری دانانەوەی سێکس**(ڕەگەز) (بە ئینگلیزی: Sex reassignment surgery)ناوەکانی تری وەک (**SRS, GRS**) چارەسەرییەکە کە بۆ کەسێکی ترانسجێندەر ئەنجام ئەدرێت لەلایەن شارەزایان بۆ چارەسەرکردن و ھێنانەوەی جێندەری کەسی دیاریکراو بۆ جێندەرەکەی خۆی کە لەگەل ناسنامە جێندەرییەکەی ئەگونجێت. پرۆسەکە بەشێکی چارەسەرە بۆ ئەوانەی نائارامی جێندەریان ھەیە.

ڕێکخراوە پسپۆرەکانی بواری پزیشکی شێوازی ستانداردی چارەسەریان دامەزراندووە کە پێش ئەوەی کەسەکە نەشتەرگەرییەک بکات بەم ستانداردانە تێپەردەبێت.

**نەشتەرگەرییەکان بۆ کەسێکی بەکوڕ لەدایک بوو**، بەڵام ناسنامە جێندەرییەکەی مێیە بریتییە لە نەشتەرگەری: ڤێجاینۆپلاستی، نەشتەرگەری مەمک، ئۆرکئاکتمی، نەشتەرگەریی مێینەکردنی ڕوخسار، نەشتەری بەمێینەکردنی دەنگ، کەمکردنەوەی سایرۆکۆندرۆپلاستی لەنێوان ئەوانی تر.

**نەشتەرگەرییەکان بۆ کەسێکی بەکچ لەدایک بوو**، بەڵام ناسنامە جێندەرییەکەی نێرە بریتییە لە نەشتەرگەری: نەشتەرگەری مەمک، نەشتەگەری میتۆدیۆپلاستی، فالۆپلاستی، سکرۆتۆپلاستی، ھایستێرستۆمی

جگە لە نەشتەرگەرییەکە لەوانەیە داوایان لێ بکرێ چارەسەری دانانەوەی ھۆرمۆنیش وەربگرن بۆ کچان و کوڕان.

## نەشتەرگەری

### تایلەند
دکتۆر سوپۆرن واتانیوساکول لە تایلەند، بە پێشرەوی نەشتەرگەری ناسراوە لە جیھان لە بواری نەشتەرگەری ترانسجێندەری کچ، کە تەکنیکی نەشتەرگەری تایبەت بەخۆی داھێناوە بۆ نەشتەرگەرییەکە کە لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٠وە نەشتەرگەرییەکان دەکات ھەروەھا شارەزایە لە بواری بە مێینەکردنی ڕووخسار 

## سەرچاوەکان

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:گوێزانەوەی جێندەر و دەرمان
چای شاو

**چای شاو** (٥٨٨-٦٣٨) ژەنەڕاڵێکی چینی بوو کە لە ساڵانی سەرەتای شانشینی تانگدا خزمەتی ئیمپراتۆران گاوزو وتایزۆنگی کرد.

پۆل:لەدایکبووانی ٥٨٨
پۆل:مردووانی ٦٣٨
دیانا ساکایان

**دیانا ساکایان** (بە ئەرجەنتینی: Diana Sacayán) چالاکوانێکی کۆمەڵگای پەلکەزێرینەیە لە ئەرجەنتین، دیانا کار بۆ مافەکانی مرۆڤ و مافەکانی خەڵکانی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە دەکات لە ئەرجەنتین

## ژیاننامە
ئەمانسای دیانا ساکایان لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٥، لە ناوچەی توکومانی ئەرجەنتین لەدایکبووە، دیانا لە تەمەنێکی بچووک و ١٥ ساڵی لە ھەژاری ژیاوە.

## چالاکوانی
دیانا ساکایان لە ١٧ ساڵی دەستی بە چالاکوانی کرد لەم ساتەوە چەندین جار مافەکانی پێشێل کران، و چەندین جار دەستگیرکرا و خرایە زیندانەوە. دواتر ڕێکخراوێکی دژی جیاکاری و یەکسانکردنەوەی دامەزراند بەناوی جوڵانەوەی لیبراڵییەت(MAL) ڕێکخراوەکە کاری دەکرد بۆ پشتگیریکردنی خەڵکانی تراسنجێندەر و وشیارکردنەوەیان بۆ مافەکانیان لە وڵات.

ڕێکخراوەکە پڕۆژەی بەیاسایی کردنی مافەکانی ترانسجێندەر و ترانسێکشوالی تێدابوو کە خەڵکانی ترانسجێندەر و ترانسێکشوال بتوانن دەستیان بگات بە سیستەمی تەندروستی. ھەروەھا دیانا کاری دەکرد بۆ وشیارکردنەوەیان و ناساندنی مافەکانیان کار و چالاکییەکانی دیانا کاریگەری ئەرێنی ھەبوو لەسەر سیاسەتی وڵاتەکە.

## مردن
دیانا بەشێوەیەکی توندوتیژیانە ڕووبەرووی مردن بوویەوە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ڕووداوی مردنەکەی دەنگدانەوەیەکی بەھێزی لە وڵات ھەبوو، بە تایبەت لەلای ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:توندوتیژی دژی ژنانی ترانسجێندەر
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی ئەرجەنتین
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە ئەرجەنتین
پۆل:ژنی ترانسجێندەر و ترانسێکشوال
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مەدەنی
پۆل:خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە ئەرجەنتین
مارلین وایار

**مالین وایار** (بە ئینگلیزی: Marlene Wayar لەدایکبووی ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨) دەروونناسیی کۆمەڵایەتی و چالاکوان لەبواری مافەکانی ترانسجێندەر و نووسەری کتێبی (*Travesti: una teoría lo suficientemente buena -*)

## ژیاننامە
مارلین وایار ڕێکخەرێکی گشتی ڕێکخراوی (Futuro Transgenerico) ڕێکخراوێکی پێشەنگە لە ناساندنی یاسای ناسنامەی جێندەر و دامەزرێنەری (تۆڕی ترانسی سلڤیا ڕیڤێرای ئەمەریکای لاتین) مارلین بەڕێوەبەری ڕۆژنامەی (*El Teje*) یە کە یەکەم ڕۆژنامەی تراڤێستییە لە ئەمەریکای لاتین

مارلین لە بەشی فیزیۆلۆجی کۆمەڵایەتی خوێندوویەتی لە زانکۆی ()

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
** 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە ئەرجەنتین
کاریگەرییەکانی توندوتیژیی خێزانی لەسەر مناڵان

**کاریگەرییەکانی توندوتیژیی خێزانی لەسەر مناڵان** توندوتیژی خێزانی کاریگەرییەکی نەرێنی تەواو لەسەر مناڵ دروست دەکات ئەو مناڵەی دەبێتە شاھێدی ڕووداوی توندوتیژییەکە کاریگەری نەرێنی دەخاتە سەر گەسەندنی مناڵەکە، مناڵەکان لەوانەیە وا بیربکەنەوە ئەوان ئەو کەسەن پێویستە سەرزەنشت بکرێن و ئەو توندوتیژییە بەھۆی ئەوانە، کاریگەرییە نەرێنییەکانی توندوتیژی دەخاتە سەر ھەڵسوکەوتی، ھەست و سۆز، فیزیکی، کۆمەڵایەتیبوون، تووشبوون بە ترس و کێشەی نەرێنیان بۆ دروست دەکات لەکاتی گەورەبوونیان و ژیانی داھاتوویان.

ئەو مناڵانەی شاھێدی ڕووداوی توندوتیژییەکە دەبەن لەلایەن باوان یان لە خێزانەوە ئەوا کێشە بۆ داھاتوویان دروست دەبێت لە بەستنی پەیوەندی خێزانی و کێشەی تەندروستی و دەروونی

## تەمەنی مناڵان
کاریگەرییە **نەرینییە کاتییەکان** لەسەر مناڵان لە توندوتیژی خێزانی

**مناڵانی پێش قوتابخانە:** ئەو مناڵانەی ڕووداوەکە دەبینن لەوانەیە تووشی چەن کێشەیەک بن وەکوو تەڕکردنی جێگای خەوتنیان، مژینی پەنجە-گەورە، زۆربوونی گریانی مناڵەکە، کێشە دروستبوون لەخەوتن، نیشاندانی نیشانەی ترس و تۆقین، و جوڵەی-سەیر و خۆحەشاردان، نیشاندانی دڵەڕاوکێیەکی زۆر.

**مناڵانی تەمەنی قوتابخانە:** مناڵان لەم تەمەنە لەوانەیە ھەست بە تاوان بکەن کێشە بۆ ژیانیان دروست بێت وەکوو بەشداری نەکردن لە چالاکییەکانی قوتابخانە و کێشە تێکەوتنی نمرەکانی قوتابخانەیان و ھاتنە خوارەوەی نمرەکانیان

**ھەرزەکارەکان:** ھەرزەکارەکان ئەوانەی ڕووداوی تووندوتیژی خێزانی دەبینن چەن کاردانەوەیەکیان دەبێت وەکوو ھەڵسوکەوتی نێگەتیڤ لەگەل خێزان و شەڕکردن لەگەل ئەندامانی خێزانی ماڵەوە و نەچوون بۆ قوتابخانە لەوانەیە تووشی چەن کێشەیەکی تر بن وەکوو خۆئازاردان و دەرمانخواردن؛ و دەستپیکردنی کێشەنانەوە و دروستکردنی ھاوڕییەتی ھەڵە و ئاژاوە نانەوە لەوڵات و کێشەی یاسایی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری فەرمی ئەمریکا بۆ تەندروستی ژنان بابەتی توندو تیژی خێزانی
* ماڵپەری فەرمی ئەمریکا بۆ تەندروستی ژنان

پۆل:توندوتیژی
پۆل:توندوتیژیی خێزانی
نیکۆلاس مۆرای بۆتلەر

**نیکۆلاس مۆرای بۆتلەر** (، ٢ی نیسانی ١٨٦٢ - ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧) فەیلەسوف و دیپلۆماتکار و مامۆستایەکی ئەمریکی بوو. ئەندامی حیزبی کۆماریخوازانی ئەمریکا بوو. بۆتلەر دوانزەھەمین سەرۆکی زانکۆی کۆڵۆمبیا بوو. ساڵی ١٩٣١ بە ھاوبەشی لەگەڵ جەن ئادامس خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
پۆل:مردووانی ١٩٤٧
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)
ئەنوەر شێخانی

**ئەنوەر محەممەد مەولود**  (لەدایکبووی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٥١ لە ھەولێر، کوردستان) خاوەنی ٧ منداڵە، لە دوای ساڵی لە ١٩٧٣ پەیوەندی بەبارەگای ھێزی دەشتی ھەولێر دەکات لە دێگەڵە دەبێتە پێشمەرگە و دەستپێکی سەرەتای لە بەتالیۆنی ٣ ی زۆزک دەبێت،

لە ساڵی ٣١ی ئازاری ١٩٩١ یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ھونەرمەندانی کوردستان، ھەروەھا دەستەی دامەزرێنەری تەلەڤیزیۆنی کوردستان تیڤی بووە لە ساڵی ١٩٩٢ ھەر لەم کەناڵەدا دامەزرێنەری چەندین بەرنامەی تەلەفزیۆنی بووە کە دیارترینیان بەرنامە جەماوەرییەکەی (ھەگبەی کوردەواری) بووە کە وەک یەکەمین بەرنامەی فۆلکلۆری و کلتووری کوردی بووە ھەر خۆشی پێشکەشکاری بەرنامەکە دەبێت بۆماوەی ١٠ ساڵ

لە ساڵی ١٩٩٨ دەستەی دامەزرێنەری سەندیکای ھونەرمەندانی کورردستان بووە، وەکو سکرتێری گشتیی سەندیکا ھەڵبژێردراوە
لەوێستگەی ژیانیدا وەکو ئەکتەر و بەڕێوبەری بەرھەم و بەرھەمھێنەر بەژداری زیاتر لە ٦٠ کاری شانۆی و لە دەیان فیلمی درێژ و کورتی سینەمایی و دراما و دیکۆمێنتاری لە فیستیڤاڵە جیھانی و نێودەوڵەتییەکان کردووە.

وەکو بەرھەمھێنەر و ئەکتەر بەژداری لە دەیان فیلمی درێژ و کورتی سینەمایی و دراما و دیکۆمێنتاری لە فیستیڤاڵە جیھانی و نێودەوڵەتییەکان کردووە

## مردن
لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە تەمەنی ٦٨ ساڵیدا بەنەخۆشی شێرپەنجە لەشاری ھەولێر کۆچی دوایکردوە.

## سەرچاوەکان
# https://www.youtube.com/watch?v=fSQbZrx69mY
# https://www.rudaw.net/sorani/culture/230920191
# https://www.kurdistantv.net/ar/node/51026
# https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=77497&babet=1&relat=1024
# https://www.youtube.com/watch?v=CZ90B9fV6BY
# https://www.knnc.net/Details.aspx?jimare=22913 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١
پۆل:مردووانی ٢٠١٩
جاکی ئیڤانکۆ

وێنۆک|جاکی ئیڤانکۆ لەسەر ستەیج
**جاکی ئیڤانکۆ** (لەدایکبووی ٩ی ئازاری ٢٠٠٠) گۆرانیبێژێکی کلاسیکی ئەمەریکییە کە لە تەمەنێکی کەم بەناوبانگ بوو لەوکاتەی ٢٠٠٩دا، بەمەش بووە بە گەنجترین گۆرانیبێژ کە بەم تەمەنە توانیبێتی بگاتە ئەم ئاستە لە مێژووی گۆرانیبێژیدا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 

پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠
پۆل:زیندووان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:سۆپرانۆ ئەمریکییەکان
پۆل:مۆسیقاژەنی کلاسیکی منداڵان
پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان
پۆل:ھونەرمەندانی کۆڵۆمبیا ڕیکۆردز
فرێدریک ژولیۆ کوری

**فرێدریک ژولیۆ کوری** (لە دایکبووی ١٩ی ئازاری ١٩٠٠ – مردن ١٤ی ئابی ١٩٥٨) ئەو فیزیازان و کیمیازانێکی پێشەنگی فەرەنسی بوو باوکی ھێنری جۆلیۆت بازرگان بوو، لە ساڵی ١٩٢٦ ھاوسەرگیری کردووە لە ساڵی ١٩٣٠ بڕوانامەی دکتۆرای زانستی بەدەستھێناوە لە ساڵی ١٩٣٥ دا لەگەڵ ھاوسەرەکەی ئرێن ژولیۆ کوری خەڵاتی نۆبڵی کیمیای وەرگرت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠
پۆل:مردووانی ١٩٥٨
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فەڕەنسی
پۆل:کۆمۆنیستە فەڕەنسییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی کیمیا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
جۆن مۆت

**جۆن ڕالی مۆت** (؛ ٢٥ی ئایاری ١٨٦٥–٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٥) کەسایەتییەکی ئایینی و سەرۆکی شورای مژدەبەخشی نێودەوڵەتی بوو. لە ١٨٨٨ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانکۆی کۆرنێڵ وەرگرت. لە ساڵی ١٩٤٦ بە ھاوبەرشی لەگەڵ ئیمێلی گرین بالچ خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل پێ درا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٥
پۆل:مردووانی ١٩٥٥
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
ئێس-٥٠٠

**مووشەکی ئێس-٥٠٠** () سیستمی مووشەکی رووبەر بۆ ھەوا و دژە بالیستیکە، کە لەلایەن کۆمپانیای ئەلماز ئەنتیی ڕووسیاوە لە حاڵی سازبوون دایە. ئێس-٥٠٠ پلەبەرزکردنەوەی بنەماڵەی سیستمی ئێس-٤٠٠یە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا
پۆل:چەکە دژە بالافڕەکان
ئێدلبێ

**ئێدلبێ** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
بناڤیێ

**بناڤیێ** یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
مێروز

**مێروز** یەکێکە لە گەورەترین گوندەکانی ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
نایەکسانی ترانسجێندەر

**نایەکسانی ترانسجێندەر** مامەڵەکردنێکێ نایەکسانو ھەڵسوکەوتی نادادپەروەرانەیە بەرامبەر خەڵکانی ترانسجێندەر لەسەر کار، لە قوتابخانە، لە کۆمەڵگا بە گشتی و سووکایەتی پێکردنیانە کە خەڵکانی ترانسجێندەر و کۆمەڵگای پەلکەزێرینە دووچاری نایەکسانی و نادادپەروەری دەبن بەھۆی تێنەگەیشتن و کەمی پەروەردەیی تێگەیشتن لە مافەکانی ترانسجێندەر لەناو کۆمەڵگا

## سەرچاوەکان

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:یاسای ترانسجێندەر
پۆل:جیاکاری لە دژی خەڵکی ترانسجێندەر
ناوەندی نەتەوەیی بۆ یەکسانیی ترانسجێندەری

**ناوەندی نەتەوەیی بۆ یەکسانیی ترانسجێندەری** ڕێکخراوەیەکی قازانج نەویستی ناحکومییە. لە ٢٠٠٣ لەلایەن چالاکوانی ترانسجێندەر مارا کیسلینگ دامەرزاوە لە واشنتۆن دی. سی ڕێکخراوەکە لە ئەمریکا بۆ مافەکانی ترانسجێندەر کاردەکات و ھەوڵ بۆ یەکسانی مافەکانیان دەدات لە ڕێگەی یاسا و میدیای وڵات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٣
پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:ڕێکخراوەکانی تڕانسجێندەر
مافەکانی کەسانی ترانسجێندەر داواکاری ٢٠١٤

**مافەکانی کەسانی ترانسجێندەر داواکاری ٢٠١٤** داواکاریەکی پێشکەشکراوە بە پەرلەمانی ھیندستان کە داوا دەکات کۆتایی بەم سوکایەتی و جیاکاریانە بەھێنرێ کە بەرامبەر کەسانی ترانسجێندەر دەکرێت داواکاریەکە لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٥ پەسەندکرا لەلایەن ئەنجومەنی باڵای راجیە سەبھا کە ئەنجومەنی باڵای ھیندستانە، و دواتر داواکاریەکە لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٦ لەناو ئەنجومەنی خواروو لۆک سەبھا ناسێنرا.

## سەرچاوەکان


پۆل:یاسای ترانسجێندەر
مافەکانی ترانسجێندەر لە ئێران

وێنۆک
**مافەکانی ترانسجێندەر لە ئێران** (بە ئینگلیزی: Transgender rights in Iran) لە **ئێران** لە پێش شۆرشەکەی ساڵی ١٩٧٩ بابەتەکانی ترانسجێندەر بە فەرمی نەناسێنرابوو، بەڵام لە سەرەتای ناوەندەکانی دەیەی ١٩٨٠ بابەتی ترانسجێندەر بە فەرمی لەلایەن حکوومەتەوە ناسێنرا و مافی خۆیان پێدرا، حکوومەتی ئێران بەفەرمی ڕایگەیاند کە خەڵکانی ترانسجێندەر دەتوانن چارەسەر وەرگرن و نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەر بکەن لە ٢٠٠٨وە حکوومەتی ئێران کارێکی چاوەروانەکراوی ئەنجام دا ئەویش ئەوەبوو پشتگیری دارایی ئەو کەسانە بکات کە توانیان نییە چارەسەرەکان وەربگرن. پاش وەرگرتنی چارەسەرییەکان دەتوانن بە فەرمی مافە یاسایییەکان وەربگرن

ھەرچۆنێک بێت، ھێشتا چەن ڕێگرییەک و بەربەستێکی یاسایی ماوە لە ئێران، وەک چوونە ناو پرۆسەیەکی درێژخایەن تا ناسنامەیەکەیان بسەلمێنرێ، وەک تاقیکردنەوە پزیشکییەکان، ئامادەبوون لە پێش دادگا، و کوالێتی کۆنتڕۆلی تەندروستی و نەشتەرگەرییەکان ھێشتا کوالێتییەکی زۆر خراپیان ھەیە، و ئێران ھێشتا ھیچ یاسایییەکی دەرنەکردووە بۆ پاراستنی باری سەلامەتی کەسانی ترانسجێندەر وەکوو سەلامەتبوون لە گوفتاری کینەیی، توندوتیژی خێزانی، کەسانی ترانسجێندەر فشار و سترێسێکی گەورەی کۆمەڵاتییان لەسەرە، زۆربەی جار لەلایەن خەلکەوە زۆریان لێدەکرێت کە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆیان بگوازنەوە بۆ شوێنێکی تر، و پچراندنی پەیوەندی خزمایەتی،

بێزارکردن و فشاری کۆمەڵایەتی لەسەر تاکەکانی ترانسجێندەر لە ئێران، و کەسانی ترانسجێندەر ڕووبەرووی مەترسی زیاتری فیزیکی و دەستدرێژی سێکسی دەبنەوە، دوورخستنەوە لە خوێندن، پیشە و کار، تووشبوون بە ھەژاری و بێکاری دان

## لە ئەمڕۆدا
فتواکەی خومەینی کە پێشووتر درابوو لە ١٩٨٧ کە ڕێگەی بە ترانسجێندەری کچ دەدا کە بتوانن وەک ئافرەتێک بە ئاسایی بژین و بتوانن نەشتەرگەری و چارەسەرە پزیشکییەکان وەربگرن، و بە شێوەیەکی یاسایی بەڵگەنامە و مافە یاساییەکان بەدەست بھێنن، لە ئەمرۆدا دووبارە لەلایەن ڕێبەری ئێستای ئێران، عەلی خامنەیی جەختی لەسەرکرایەوە و پشتگیری لێکرا وە لەلایەن زۆرێک لە سەرکردە ئێرانییەکانی تریش پشتگیری لێکرا حجة الاسلام کەریمینیا، سەرکردەیەکی ئێرانی کە پشتگیری مافەکانی ترانسجێندەر دەکات باس لە نەشتەرگەری دانانەوەی جێندەری دەکات و دەڵێت: یەکێکە لە مافەکانی مرۆڤ

## سەرچاوەکان

پۆل:ترانسجێندەر
پۆل:مافەکانی تڕانسجێندەر بەپێی وڵات
پۆل:یاسای ترانسجێندەر
پۆل:جیاکاری لە دژی خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێرینە
پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە ئێران
پۆل:یاساکانی ئێران
فۆک

وێنۆک|چوند جۆر فۆک
**فۆک** دەستەیەکی گەورە لە گیانلەبەرانی گواندار باڵدارن کە خۆیان دەبنە چەند دەستە. فۆک خراپترین بۆنی گەدەی لە جیھاندا ھەیە. فۆکەکان دەست و پێیان پەردەی مەلەی ھەیە. جووچکەیان کورتە و فرە کەم لە ناو ئاودا دەری دێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:نێچیرگران
موکا

**موکا** () یەکێکە لە گوندەکانى ناحیەی شێروان مەزن سەربە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای ھەولێر.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی مێرگەسۆر
پۆل:گوندەکانی شێروان مەزن
ئافور باکووری

**ئافور** یان **گاکێوی** لە دارستانەکانی باکووری تایگا لە گرینلەند، ڕووسیا، ئەلاسکا و کەنەدا دەدۆزرێتەوە. ئافورەکانی باکووری لە ئەورووپای باکووردا گیانلەبەری دەستەمۆن. دوو دەستە لەم گیانلەبەرە ھەن وەک: ئافور باکووری تەندرا و ئافور باکووری دارستان. دەستەی تەندرا لەناو ڕێوینگەکانی ٥٠٠ ھەزار سەریدا ساڵێک ٥٠٠٠کم دەگەڕێن. ئافورەکانی باکووری دارستانی لە تەندرا کەمترن. باڵای ئافوور باکووری نێر زیاتر لە ١٢٠ سانتیمەترە، و قورساییی ٢٥٠ کیلۆگرامە. ئافووری باکووری مێ لە نێر بچووکترە، بەڵام ھەردووکیان ئەسرۆیان ھەیە.

## پێشانگا

20070818-0001-strolling reindeer.jpg
Rennes d'élevage, mais en liberté, près de Suomussalmi. - panoramio.jpg


## سەرچاوەکان

پۆل:ئاژەڵەکان
پۆل:گیانلەبەران
پۆل:گیانلەبەرە باربەرەکان
پۆل:کۆلکەوتارەکانی گیانلەبەر
پۆل:شیردەرەکانی ئاسیا
پۆل:شیردەرەکانی ئەوڕووپا
پۆل:ئای یوو سی ئێن لیستی سووری جۆرە لاوازەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:گواندارانی ئەورووپا
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ئالفۆنسۆ گارسیا ڕۆبلیس

**ئالفۆنسۆ گارسیا ڕۆبلیس** (؛ ٢٠ی ئازاری ١٩١١ - ٢ی ئەیلوولی ١٩٩١) دیپلۆمات و سیاسەتمەدارێکی مەکسیکی بوو ساڵی ١٩٨٢ بە ھاوبەشی لەگەڵ ئالڤا مێردال خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل وەرگرت. لە ماوەی ژیانی چەندین پۆستی سیاسی وەرگرتووە لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢–١٩٦٤ باڵیۆزی مەکسیک بووە لە بەڕازیل.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١
پۆل:مردووانی ١٩٩١
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
کارجالی

**کارجالی** شارۆچکەیەکی پارێزگای کارجالی لە وڵاتی بولگاریایە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارۆچکەیە لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٥٬٧٢٩ کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* پێرستی شار و شارۆچکەکانی بولگاریا

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کارجالی
پۆل:پارێزگاکانی بولگاریا
پۆل:شارۆچکەکانی بولگاریا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کارجالی
شمشێرماسی

وێنۆک|چەند ماسیگر کە شمشێر ماسییان ڕاوەماسی کردووە
**شمشێر ماسی** (xiphias glaius) جۆرێک ماسی گەورەیە کە دەنووکێکی درێژ و پانی ھەیە. درێژی ئەم ماسیییە ٤٤٥ سانتیمەترە. تاو (فێرایی) ئەم ماسییە فرەیە، شتێک نێزیک بە ١١٠ کیلۆمەتر لە بانی سەعاتە. شمشێر ماسی مێ لە نێر گەورەترە. نێرەکان دەوروبەری ١٣٥ کیلۆگرامن. شمشێر ماسی گیانلەبەرێکی خوێنساردە بەڵام ئەندامی گەلێک تایبەتی لە دەوری چاوی ھەیە کە چاو و مێشکی گەرم دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی یۆنانی
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ڕامسەر

**ڕامسەر** () ناوەندی شارستانی ڕامسەر و یەکێک لە شارەکانی پارێزگای مازەندەرانی ئێرانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٢دا، بەرامبەر لەگەڵ ٣٣،٠١٨ کەس لە ٩،٤٢١ خێزان بووە.

## پەیوەندی نێونەتەوەیی
### دەستە خوشک
*  پۆرتمونت، چیلی (لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩)
*  ئەلوەکرە، قەتەر (لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠)
*  شیراز، ئێران (لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣)

## پێشانگا

پەڕگە:Hotelghadim.JPG|ھۆتێلێکی کۆن لە ڕامسەر
پەڕگە:Ramsar-shah-table.JPG|مێزی محەممەدڕەزا شا
پەڕگە:جنگل دالیخانی .jpg|دارستانی دالیخانی
پەڕگە:Palais ramsar.jpg|کۆشکی مەڕمەڕ لە ڕامسەر
پەڕگە:Ramsar Hotel.jpg|ھۆتێلی ڕامسەر
پەڕگە:جواهرده.jpeg|جەواھیردێ
پەڕگە:Ramsar Walkway.jpg|لایەنێکی ڕۆیشتن لەپێنا ھۆتێلێکی کۆن
پەڕگە:جنگل دالیخانی.jpg|دارستانی دالیخانی
پەڕگە:North of Iran - Ramsar (palace).jpg|کۆشکێک لە ڕامسەر
پەڕگە:Mazandaran Ramsar Coast.jpg|ساحیلی ڕامسەر لەپێنا دەریای خەزەر
پەڕگە:Ramsar bridge, 2016.JPG|پردی ڕامسەر
پەڕگە:Ramsar, Mazandaran Bazar, 23 April 2016.jpg|بازاری ڕامسەر


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای مازەندەران
* شارستانی ڕامسەر

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دەریای کاسپیەن
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:پارێزگای مازەندەران
پۆل:شارەکانی پارێزگای مازەندەران
پۆل:شارەکانی ئێران
شارستانی ڕامسەر

**شارستانی ڕامسەر** () یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای مازەندەرانی ئێرانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری ڕامسەرە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا، بەرامبەر لەگەڵ ٧٤،١٧٩ کەس (٢٥،٣١٢ خێزان) بووە، کە زۆربەیان تەبەرین و لە ئیسلامی شیعە پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای مازەندەران
* ڕامسەر

## سەرچاوەکان

* بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شارستانەکانی پارێزگای مازەندەران
پۆل:شارستانی ڕامسەر
پۆل:شارستانەکانی ئێران
ڕاستییە سادەکە: کۆنسێرتێک بۆ کوردە ئاوارەکان

**ڕاستییە سادەکە: کۆنسێرتێک بۆ کوردە کۆچبەرەکان** () کۆنسێرتێکی مۆسیقی-گۆرانی بوو لە شارەکانی لەندەن، ئەمستەردام، فیلادلفیا و سیدنی ئەنجامدرا. کۆنسێرتەکە لەلایەن تۆنی هۆلیننگسوۆرت بەرهەمهێنرا. ئامانجی کۆنسێرتەکە یارمەتیدانی کورد، ئەمەش دوای ئەوەی کوردانی باشووری کوردستان تووشی کۆڕەوی ١٩٩١ هاتن لە دوای جەنگی کەنداو. کۆنسێرتەکە لە ٣٦ وڵات لەڕێگای تەلەفزیۆنەوە بەشێوەی ڕاستەوخۆ پەخشکرا، بڕی ١٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بۆ یارمەتیدانی کورد کۆکرایەوە، بڕی پارەکەش سپاردرا بە ڕێکخراوی خاچی سوور بۆ سەرپەرشتیکردنی هاوکارییەکان.

سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا جۆن مەیجەر و شازادە دایانا لە کۆنسێرتەکە ئامادەبوون. تەنیا لە لەندەن، نزیکەی ١٢،٠٠٠ کەس لە کۆنسێرتەکە ئامادەبوون کە لە یاریگای وێمبلی بەڕێوەچوو.

## هونەرمەندەکان
کۆمەڵێک هونەرمەند بەشداریان کرد لە کۆنسێرتەکە، لە نێویاندا شڤان پەروەر وەک تاکە گۆرانیبێژێکی کورد بەشداربوو.

* کریس دی بێرگ
* شڤان پەروەر

## سەرچاوەکان
سەمووری سپی

**سەمووری سپی** بە ئینگلیزی: mustele erminea گیانلەبەری لە بنەماڵەی سکەنک خۆماڵی بەش گەل باکووری ئەوراسیاو ئەمریکای باکوورە. سەمووری سپی تا ڕادەیەک لە سکەنک چکۆلە گەورەترە، جووچکەیشی درێژترە، کۆتایی جووچکەیشی بە ڕەنگ تۆخە. لە سەدەی نۆزدە یەمدا بۆ ڕاگیر کردن کەروێشک، ئەم گیانلەبەریانە بۆ نیوزیلاند برد بەڵام ئەم کارە بووبە سۆنگەی ئەوەی کە ئاپۆری هەژمارێک لە گیانلەبەران کەمەو بێت. سەمووری سپی زیادتر بە شەو و سپێدە دەگەرێت. سەمووری سپی مەلەوانێک بەهێزە توانییگیە ئاپۆرەی خۆی لە دوڕگەکان وا نێزیک بەستینە( زرێوار )زیاد پکاتەوە. سەمووری سپی نێر درێژی ۳۰ سانتیمەترە، نێرەکان گەورەترن لە مێ کان.

## سەرچاوەکان


پۆل:گیانلەبەران
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
ماسی سوور

ماسی سوور بە ئینگلیزی: carassius جۆرێک ماسیە. ناڤین ( نێوان ) درێژی ئەم ماسیە ۱٨ سانتیمەترە، زۆرینەی درێژی ۳٥ سانتیمەترە. قورسایی ئەم ماسیە ۱۹۷ تا ۲۰۰ گەرەمە، بەڵام هەژمارێکیان بە ۲٥۰۰ گەرەمیش دەگەین. ئەم ماسییە لە تەمەن ۳-٤ ساڵی بە خۆناسی (پێگەیوی) دەگەیتو درێژیشی بە ۱٥ تا ۲۰ سانتیمەتر دەگەێت. کاتێک خۆراک فرە بێت لە تەمەن ۲ ساڵیدا بە خۆناسی دەگەێت. درێژی تەمەن ماسی سوور بە ٥۰ ساڵ دەگەیێت.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

*

پۆل:گیانلەبەران
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
لیسی شمیت

**لیسی شمیت** (؛ ١٩٥٩ - ٣ی نیسانی ١٩٩٤) کەسایەتی ژنە ڕۆژنامەنووسێکی ئەڵمانی بوو کە لە دەزگای ئاژانسی فرانس پرێس و چەند دەزگایەکی ئەڵمانی کاری کرد بوو. ئەو جگە لە ناوی خۆی ئەوا بەناوەکانی میلێنا ئێرگن و پێترا سیرت بابەت و وتارەکانی بڵاوکردۆتەوە. ئەو بە کارەکانی لەبارەی کوردەکانی عێراق ناوبانگی دەرکرد بوو. دوای ئەوەی یەکێک لە کتێبەکانی ئەو لە تورکیا قەدەغەکرا، ئەوا بوو بە کەیسێک لە پرسی ئازادی ڕادەربڕین لە ئەورووپا.

## مردن
لە ساڵی ١٩٩٤، خۆی و شوفێرەکەی کە پاسەوانی تایبەتیشی بوو لە عەربەت، سلێمانی تیرۆر کران. دواتر لە ڕاپۆرتێکی ئیندپێندێنتی بەریتانی، دانپێدانانی دوو پیاوی عێراقی بڵاوکرایەوە کە ئاماژەیان بەوە دا کە خێزانەکەیان لەلایەن حکوومەتی عێراقی دەستگیر کرابوون و ئەوان لە ژێر ئەو فشارەدا هەوڵی کووشتنی کەسانی بیان داوە، هەر بۆ پاراستنی خێزانەکەشیان کردەی کووشتنی شمیتیان ئەنجام دا. دواتر ئەو دوو پیاوە بە تاوانی کووشتنی لیسی شمیت لە سێدارە دران.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٩٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩
پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
داریووش ئەرجمەند

**داریووش ئەرجمەند** (؛ لەدایکبووی ٢٧ی تەممووزی ١٩٤٤، لە مەشھەد، ئێران) ئەکتەرێکی ئێرانییە. داریووش ئەرجمەند تاکوو ئێستا دوو کەڕەت خەڵاتی سیمۆرغی بلوورینی لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجر وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:خەڵکی مەشھەد
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:ئەکتەرانی مەشھەد
بانکی ناوەندیی یۆنان

وێنۆک|280px|بینای بانکی ناوەندیی یۆنان
**بانکی ناوەندیی یۆنان** () کۆمپانیایەکی جیھانی بانکییە کە ناوەندەکەی لە ئەتینای یۆنانە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

*

پۆل:بانکە ناوەندییەکان
پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٤١