open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کێندرا لەست

**کێندرا لەست** (بە ئینگلیزی: Kendra Lust) ئەکتەر و دەرھێنەری وڕووژێنەری ئەمەریکییە.
ئەو لەتەمەنی ھەرە پێگەیشتنیەوە ھاتۆتە ناو ئەم بوارە ٢٠١٢، ھەڵ گڕی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لەبواری پەرستاری وە بۆ ماوەی حەوت ساڵ لەبواری پەرستاری کاری کردوە.

## ژیانی پێشینەی
لاست لە مادیسۆن ھایتسی میشیگان، لەباوانێکی فەڕەنسی کەنەدا و ئیتاڵیا ھاتۆتە ژیانەوە.
لوست بۆماوەی یەک ساڵ ونیو ڕۆژنامەی دابەش کردوە لەکاتی خوێندنی زانکۆیی ئەمەش بۆ دەستکەوتنی کڕێی خوێندنی بووە، بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرتوە لە زانکۆی میشیگان لەبواری نەخۆشەوانی و بۆماوەی حەوت ساڵ لەم بوارە کاری کردوە.
## کارەکانی
کێندرا لۆست بۆ ماوەی نزیکەی سێ مانگ وەک مۆدێلێکی وێبب کاری کرد ئەمەش پێش ئەوەی دەست بە نمایشکردن بکات  لە فیلمە پۆرنۆگرافیەکان. ئەو لە مانگی ئازاری ٢٠١٢ چووە ناو پیشەسازی فیلمی پێگەیشتوان.یەکەم دیمەنی ئەو لەگەڵ فینیکس ماری و ڕاشێل ستار بوو لە پیپینگ لە کیهۆڵ بۆ برازرز. یەکەم دیمەنی کوڕ/ کچی لەگەڵ مانوێل فێرارا بوو.
لە مانگی ئایاری ٢٠١٥، ئەو گرێبەستێکی یەک ساڵەی لەگەڵ ئارچ ئەنگل پرۆداکشنس ئیمزا کرد بۆ ئەنجامدانی دیمەنی سێکسی نێوان دوو ڕەگەز لە ستۆدیۆ. لە مانگی دواتر، سفر تۆلەرانس ئینتەرتینمنت ئیمزای کرد وەک ئەنجامدەری گرێبەستی بێ تایبەت. مامەڵەکەی لەگەڵ هاوبەشگاکە هەلی ئەوە دەگرێتەوە کە ڕاستەوخۆی بکات و دەتوانێت ئازادانە یاری سێکسی بکات. دواتر لەو ساڵەدا، ئەو یەکەم دیمەنی سێکسی هاوڕەگەزیانەی بڵاوکردەوە. لە ساڵی ٢٠١٥دا، لۆست دەزگای بەهرەی لە کۆمەڵگای ١٥ی دامەزراند، لە ساڵی ٢٠١٦، زێرۆ تۆلەرانس ئینتەرتینمنت دیمەنەکانی لە شهوستی بڵاو کردەوە، ئەمە بووە یەکەم بەشی سەربەخۆی لوست. هەروەها خاوەنی هاوبەشگای بەرهەم هێنانی سوپای هەتیو (Lust Army Productions) ە. یەکەم فیلمی ستۆدیۆیی بەناوی یەکەمین خولیای ئەنکاڵ، لە ٢٨ی مارسی ٢٠١٦دا بڵاوکردەوە.

## ژیانی تایبەتی
لۆست لەگەڵ ئەفسەرێکی پۆلیس هاوسەرگیری کردووە و کچێکی هەیە. ئەو خانووی هەیە لە ناوچەی شەلبی چارتەر، میشیگان و هەروەها لە لۆس ئەنجلۆس خانوویەکی کۆندۆمینیۆمی هەیە.
وێنۆک|225px|ڕاشێڵ ستار و کێندرا لۆست لە نیوجێرسی  ٢٠١٣

## خەڵات و شانازیەکانی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:خانمەکتەرە پۆرنۆگرافییە ئەمریکییەکان
پۆل:زیندووان
ناوەڕاستە (ئامار)

وێنۆک|250px|دیاریکردنی ناوەڕاستە بۆ کۆمەڵێک پێدراوی تاک و جووت.
**ناوەڕاستە** () لە ئامار و ھەروەھا لە بیردۆزی ئەگەردا کاتێک ژمارەی بەھایەکان تاک بێت بەو بەھایە دەوترێت کە دەکەویتە ناوەندی  کۆمەڵەکە دوای ڕیزکردنی بەھایەکان بەرەو ژوور یان بەرەو ژێر و ئەگەر ژمارەی بەھایەکان جووت بێت دەکاتە تێکڕایی ئەو دوو بەھای دەکەویتە ناوەڕاستی کۆمەڵەکە. بۆ نموونە ئەگەر سێ ژمارەی *a*، *b*، *c* ڕیز کرابن، ئەوا ناوەڕاستە *M*، یەکسانە بە:  M=b  و ھەروەھا بۆ چوار ژمارەی *a*، *b*، *c*، *d* ناوەڕاستە یەکسانە بە:
 
 M=(b+c)/2 

## بەراوردکردنی ناوەڕاستە، ناوەند و باو

## سەرچاوەکان
*بیرکاری بۆ ھەمووان، کتێبی قوتابی، پۆلی ھەشتەمی بنەڕەتی- چاپی ھەشتەم

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
بزوێنەری گەڕان (پێژمێری)

**بزوێنەری گەڕان** (بەئینگلیزی: Search Engine) سیستمێکی بەدەستھێنانەوەی زانیارییە کە دیزاین کراوە بۆ یارمەتیدان لە دۆزینەوەی زانیاریی کە ھەڵگیراوە لەسەر سیستمێکی کۆمپیوتەر. ئەنجامەکانی گەڕان زۆربەی کات نیشان دەدرێن وەک لیستەیەک و زۆر جار پێیان دەوترێت "hits".  بزوێنەرەکانی گەڕان یارمەتی دەدەن بۆ کەمکردنەوەی کاتی پێویست بۆ دۆزینەوەی زانیاریی و ھەروەھا بۆ کەمکردنەوەی ئەو بڕە زانیارییەی کە پێویستە ڕاوێژیان پێ بکرێت. 
باوترین و دیارترین جۆری بزوێنەری گەڕان بریتییە لە بزوێنەری گەڕانی وێب کە بەنێو زانیارییەکانی تەونی بەربڵاوی جیھانیدا دەگەڕێت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:بزوێنەری گەڕان
پۆل:پێژمێری
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
پۆل:بەدەستھێنانەوەی زانیاری
ئەپاچی لووسیین

**ئەپاچی لووسیین** (بەئینگلیزی: Apache Lucene) ژێدەرێکی ئازاد و سەرچاوە کراوەی بەدەستھێنانەوەی زانیارییە، کە لەبنەڕەتدا بە تەواوی بە جاڤا نووسرابوو لەلاین دۆگ کەتیین. لووسیین پاڵپشتیی دەکرێت لەلایەن دامەزراوەی نەرمامێری ئەپاچییەوە و لەژێر مۆڵەتی ئەپاچیدا بڵاوە دەکرێتەوە. 
لووسیین پاڵپشتی ھەیە بۆ زمانەکانی تری پرۆگرامسازی وەکوو: ئۆبجێکت پاسکاڵ، پێرڵ، سی شارپ، پایتن، ڕووبی، و پی ئەیچ پی. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەپاچی
پۆل:نەرمامێر
پۆل:بزوێنەری گەڕان
پۆل:نەرمامێری سەرچاوە کراوە
پۆل:نەرمامێری ئازاد
پۆل:نەرمامێری ئازاد و سەرچاوە کراوە
پۆل:نەرمامێری سەکۆبڕ
پۆل:ئەو نەرمامێرانەی کە بە جاڤا درووستکراون
پۆل:ئەو نەرمامێرانەی کە لەژێر مۆڵەتی ئەپاچیدان
پۆل:نەرمامێرە چالاکەکان
پۆل:نەرمامێرەکانی دامەزراوەی نەرمامێری ئەپاچی
پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٩
بەردەعەلی خواروو

**بەردی عەلی خواروو** گوندیکە، کەوتووەتە ناحیەی قۆرەتوو، قەزای خانەقین، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا

**بەردی عەلی خواروو** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی شێخ فەیزوڵا و لە باشوور لەگەڵ گوندی ئەلی میر و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی بەردەعەلی سەروو لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی سەی کەوەن.

لە ڕووی ئیداریەوە دەکەوێتە سنوری ناحیەی (قۆرەتو) سەر بە قەزای (خانەقین) ناوچەی (گەرمەسێر)

گوندی (بەردی علی خواروو) هەڵکەوتەیەکی جوگرافی بەهێزی هەیە بە حوکمی ئەوەی کەوتۆتە چەقی ناحیەی (قۆرەتو) و بەرامبەر و دراوسێیە لە گەڵ گوندی (چیاسورخ) کە کانگایەکی گەورەی نەوتە و گرنگیەکی تایبەتی خۆی هەیە و پێشتریش لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا (بەردی علی خوارو) ناوچەیەکی سەربازی بووە بەهۆی نزمی شوێنەکەو هاتنەوە سەری ڕێگەکان بۆی کە گرنگیەکی پێدەبەخشێ...

(بەردی علی خوارو) دراوسێیە لە گەڵ هەریەک لە گوندەکانی(سەی کەوەن،بەردە علی سەروو،تازەدێ،چیا سورخ،سەرقزڵ،مەحمود قەجەر،مەجید سالار،پەروێزخان)

لە ڕووی بەرو بومی کشتوکاڵی و دانەوێڵەشەوە خەڵکی گوندی بەردی علی خوارو بە گشتی گەنم و جۆ دەچێنن....

لە ڕووی ئاژەڵداریشەوە سەرقاڵی بەخێوکردنی مەڕ و بزنن...

## مێژوو

مێژووی ئەم گوندە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٢٧٠٠ ساڵ پێش ئێستا واتە بۆ سەرەتای ماددەکان،وە شوێنەواری ئەو سەردەمانەشی تیا دۆزراوەتۆ و گوندەکە لەگەڵ(گوندی حەوش کوڕو)ئەکەوێتە سەر یەک هێڵی ژیان کە لەوێدا شوێنەواری زۆری 
ئەو سەردەمانەی تێدایە تێدایە.
وەک گوندی(بەردی علی خواروو)لە مێژووی خۆیدا و دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق(٣)جار سوتێنراوە و چۆڵکراوە بە خەڵکەکەی و بەردەوام چاوی ڕژێمەکانی لەسەر بووە هاوشێوەی گوندەکانی دیکە.
وە ئەم گوندە هەمیشە ژیانی بەردەوام و پچڕ پچڕی تێدا بووە و خەڵکێکی ڕەنجکێی هەبووە.

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پەروێزخان

**پەروێزخان** گوندیکە، کەوتووەتە ناحیەی قۆرەتوو، قەزای خانەقین، ئیدارەی گەرمیان، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان.

## جوگرافیا

**پەروێزخان** لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی بەردەعەلی خواروو و لە باشوور لەگەڵ شارۆچکەی قەسری شیرین لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی مەحمودقەجەر لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گومرگەکۆن لە شارستانی قەسری شیرین لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە

* گوندەکانی پارێزگای سلێمانی

## پەراوێزەکان

پۆل:گوندەکانی سلێمانی
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
بێژنگی ئەراتۆستێن

وێنۆک|چەپ|400px|ئەو ژمارانەی لەلای ڕاستی خشتەکە دەنووسرێن ژمارە سەرەتایییەکانن
**بێژنگی ئەراتۆستێن** یان **تۆڕی ئەراتۆستێن** () لە بیرکاریدا، ئەلگۆریتمێکی سادەیە بۆ دۆزینەوەی ژمارە سەرەتایییەکان کەلکی لێ وەردەگیرێت. ئەراتۆستێن زانایەکی یۆنانی کۆن بوو کە داھێنەری ئەم ئەلگۆریتمەیە و بە ناوی خۆیەوە ناسراوە.
بۆ بەکارھێنانی ئەلگۆریتمی بێژنگی ئەراتۆستێن ئەم ھەنگاوانە پەیڕەو بکە: (وا دابنێ دەمانھەوێت ژمارە سەرەتایییەکانی نێوان ١ تا ١٠٠ دیاری بکەین)
# لە ١ تا ١٠٠ ژمارەکان ڕیز بکە.
# ھێمای × لەسەر ١ دابنێ (واتە یەک وەلا بنێ)
# ژمارەی ٢ دەور بدە و ھێمای × لەسەر چەندجارەکانی دوو دابنێ.
# ئەو ژمارە سەرەتایییەی دوای ٢ دێت دەور بدە و ھێمای × لەسەر چەندجارەکانی دابنێ و وەلایان بنێ.
# بگەڕێوە ھەنگاوی چوارەم.
# ھەتا ئەو جێگایەی ژمارەیەکی سەرەتایی مابێت و چەندجارەکانت وەلا نەنابێت، درێژە بەم کارە بدە.
# لە کۆتاییدا ھەموو ئەو ژمارانە دەور بدە کە ماونەتەوە.

## نموونە
وێنۆک|چەپ
بۆ دیاریکردنی ھەموو ئەو ژمارە سەرەتاییانەی بچووکتر یان یەکسانن بە ٣٠ ئەم ھەنگاوانە پەیڕەو بکە:

یەکەم: پێرستێک لە ژمارەکانی ٢ تا ٣٠ ڕیز بکە.
  ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ ١٠ ١١ ١٢ ١٣ ١٤ ١٥ ١٦ ١٧ ١٨ ١٩ ٢٠ ٢١ ٢٢ ٢٣ ٢٤ ٢٥ ٢٦ ٢٧ ٢٨ ٢٩ ٣٠
دووھەم: بە کێشانی ھێڵێک بەسەر چەندجارەکانی دوودا، ھەموو چەندجارەکانی دوو وەلا بنێ

  ٢ ٣  ٥  ٧  ٩  ١١  ١٣  ١٥  ١٧  ١٩  ٢١  ٢٣  ٢٥  ٢٧  ٢٩ 
سێھەم: ٣ ئەو ژمارەیە کە دوای ٢ دێت، ھەموو چەندجارەکانی ٣ وەلا بنێ بە کێشانی - بەسەریاندا:

  ٢ ٣  ٥  ٧  ١١  ١٣  ١٧  ١٩  ٢٣  ٢٥  ٢٩ 
چوارەم: ژمارە ٤ لەم پێرستەدا نەماوە و ھەمان کار دووبارە دەبێتەوە بۆ چەندجارەکانی ٥:
  ٢ ٣  ٥  ٧  ١١  ١٣  ١٧  ١٩  ٢٣  ٢٩ 
پێنجەم: ژمارە ٦ لە پێرستەکەدا نەماوە و ٧ ئەو ژمارەیە کە دوای ٥ دێت، بەڵام ھەموو چەندجارەکانی ٧ وەلا نراون، ئەو ژمارانەی لە ئەنجامی ئەلگۆریتمەکەتدا دەمێننەوە بریتین لە ژمارە سەرەتایییەکانی بچووکتر لە ٣٠:
  ٢ ٣ ٥ ٧ ١١ ١٣ ١٧ ١٩ ٢٣ ٢٩

## سەرچاوەکان

* Κόσκινον Ερατοσθένους *or, The Sieve of Eratosthenes. Being an Account of His Method of Finding All the Prime Numbers*, by the Rev. Samuel Horsley, F. R. S., *Philosophical Transactions* (1683-1775), Vol. 62. (1772), pp. 327–347.

پۆل:ئەلگۆریتمەکان
ناوەندی ژمێرەیی

لە زانستی ئامار و بیرکاریدا **ناوەندی ژمێرەیی**  () پێوەرێکە لە پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق، و بریتییە لە سەرجەمی گشت بەھاکان، کە دابەش کرابێت بەسەر ژمارەیان.

بە زمانی بیرکاری بەم شێوە \bar{x} (دەخوێندرێتەوە: ئیکس بار) ھێما دەکرێت و بریتییە لە:

:\bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^n x_i  =  \frac{1}{n} (x_1+\cdots+x_n)

بە دەستەواژەیەکی سادەتر

 M_D = (a_1+a_2+a_3+a_4)/4

## ئەمانەش ببینە
* ناوەندی ئەندازەیی 
* ناوەندی قورسکراو

## پەراوێزەکان
پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق

**پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق** () بەو بەھا یان بەو ژمارانە دەوترێت کە لەلایەن ئامارناسان بۆ شیکردنەوەی پێدراوەکان، و وەسفکردنی ڕووە و چەقی کۆمەڵەکان، کە لە بوارەکانی زانستی ئابووری و کۆمەڵناسی و ...دێنە کایەوە، بەکار دەھێنرێن.
ناوەند یان ناوەندە ژمێرەیی، باو و ناوەڕاستە، سێ نموونەن لە پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق.
## ئەمانەش ببینە
*پێوەرەکانی پەرتبوون

## سەرچاوەکان
*بیرکاری بۆ ھەمووان، کتێبی قوتابی، پۆلی یازدەھەمی وێژەیی

پۆل:تیۆریی ئەگەر
مەودا (ئامار)

لە زانستی ئاماردا **مەودا** () ھێما دەکرێت بە  R بریتییە لە جیاوازی نێوان گەورەترین بەھا و بچووکترین بەھا لە کۆمەڵە پێدراوەکەدا. 
بە زمانی ماتماتیک مەودا بریتییە لە:

: R = x_\mathrm{max} - x_\mathrm{min} 

مەودا یەکێکە لە باشترین پێوەرەکانی پەرتبوون بۆ ئەو داتانەی لە قەبارەی نزمن، بەڵام لە ھەمان کاتدا لە کەموکوڕی بەدەر نییە. کێشەی ئەم پێوەرە ئەوەیە کە لێرەدا تەنھا دوو داتا بەشدارن و باقی داتاکان پشتگوێ خراون، بەم شێوەیە پەرتبوون بەتەواوی دیاری ناکات و ئەگەر داتایەکی پەرتتر ھەبوو، مەودا دروستی پەرتبوونمان پێ نادات. بۆ نموونە لە دوو کۆمەڵە پێدراوی A = \{1, 2, 5, 3, 12, 9, 3003\} و B = \{3, 3005, 2990, 3001, 3003\} مەودا بریتییە لە 3002, بەڵام داتاکانی کۆمەڵەی یەکەم زۆربەیان لە خوارەوەی ١٠ و داتاکانی کۆمەڵەی دووەم لە دەور و بەری ٣٠٠٠ دەخولێنەوە.
## سەرچاوەکان
ناوەند

[thumb|300px|بەراوردکردنی ناوەند، [ناوەڕاستە (ئامار)|ناوەڕاستە و باو]]
**ناوەند** ()، یان **ناوەندی ژمێرەیی** بەربڵاوترین پێوەرە لە پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق، و لە ژیانی ڕۆژانەدا زیاترین بەکارھێنانی ھەیە. بۆ دۆزینەوەی ناوەندی کۆمەڵە بەھایەک، سەرجەمی گشت بەھاکان دابەش دەکرێت بەسەر ژمارەی بەھاکان.
ناوەندی کۆمەڵە بەھایەک وەک x_1,x_2,\ldots,x_n، بەم شێوە \bar{x} (دەخوێندرێتەوە: ئیکس بار) ھێما دەکرێت و بریتییە لە:

: \bar{x} = \frac{1}{n}\left (\sum_{i=1}^n{x_i}\right) = \frac{x_1+x_2+\cdots +x_n}{n} 

## جۆرەکانی ناوەند لە بیرکاریدا
بەکارھێنان و جێبەجێکردنەکانی ناوەند، لە بیرکاری و ئاماردا ھەندێک جیاوازییان ھەیە، لە بیرکاریدا بەم سێ شێوە پێناسە دەکرێت:
#ناوەندی ژمێرەیی
ناوەندی ژمێرەیی x_1,x_2,\ldots,x_n بەم شێوە پێناسە دەکرێت:‌

*  \bar{x} = \frac{1}{n}\left (\sum_{i=1}^n{x_i}\right ) = \frac{x_1+x_2+\cdots +x_n}{n} 

* نموونە: ناوەندی ژمێرەیی  4, 36, 45, 50, 75 یەکسانە بە

\frac{4+36+45+50+75}{5} = \frac{210}{5} = 42

#ناوەندی ئەندازەیی
ناوەندی ئەندازەیی x_1,x_2,\ldots,x_n بەم شێوە پێناسە دەکرێت:‌ 

*\bar{x} = \left( \prod_{i=1}^n{x_i} \right )^\frac{1}{n} = \left(x_1 x_2 \cdots x_n \right)^\frac{1}{n}

*نموونە:‌ ناوەندی ئەندازەیی 4, 36, 45, 50, 75 یەکسانە بە 

(4 \times 36 \times 45 \times 50 \times 75)^\frac{1}{5} = \sqrt[5]{24\;300\;000} = 30

#ناوەندی ھارمۆنیک
ناوەندی ھارمۆنیکی x_1,x_2,\ldots,x_n بەم شێوە پێناسە دەکرێت:‌
 
 \bar{x} = n \left ( \sum_{i=1}^n \frac{1}{x_i} \right ) ^{-1}

*نموونە:ناوەندی ھارمۆنیکی  4, 36, 45, 50, 75 یەکسانە بە
 
\frac{5}{\tfrac{1}{4}+\tfrac{1}{36}+\tfrac{1}{45} + \tfrac{1}{50} + \tfrac{1}{75}} = \frac{5}{\;\tfrac{1}{3}\;} = 15

## بەراوردکردنی ناوەند، ناوەڕاستە و باو

## نموونە

بۆ نموونە ناوەندی کۆمەڵە بەھای ٤, ٣٦, ٤٥, ٥٠, ٧٥
بەم شێوە دەدۆزرێتەوە:
:\frac{4+36+45+50+75}{5} = \frac{210}{5} = 42.

بە زمانی پرۆگرامسازی ئاڕ R کە بەناوبانگە بۆ کردارە ئاماریەکانی وەک ناوەند. بەم دێڕە و بە فەنکشنی mean ئەتوانی نمونەکەی سەرەوە ئەنجام بدەی:
```r
> mean(c(4,36,45,50,75))
[1] 42
```
ناوەند، ناوەڕاستە، کەمترین، زۆرترین، چارەکی یەکەم و چارەکی سێیەمیش بە فەنکشنی summary ئاوا دەرئەچێت:
```r
> summary(c(4,36,45,50,75))
   Min. 1st Qu.  Median    Mean 3rd Qu.    Max.
      4      36      45      42      50      75
```


## ئەمانەش ببینە
* ناوەڕاستە
* باو

## سەرچاوەکان
* بیرکاری بۆ ھەمووان، کتێبی قوتابی، پۆلی یازدەھەمی وێژەیی

پۆل:وشە ئاماریەکان
پەرتبوون (ئامار)

وێنۆک|400px|چەپ
**پێوەرەکانی پەرتبوون**  () بەو بەھا یان بەو ژمارانە دەوترێت کە پەرتبوون و بڵاوبوونەوەی کۆمەڵە پێدراوەکان وەسف دەکەن،
لە کاتێکدا ڕووکردنە چەق جەخت دەکات لەسەر ناوەندی کۆمەڵە پێدراوەکان. پەرتبوون یەکێک لە گرینگترین چەمکەکانی ئامار و مەودا یان مەودای چواریەکی، لێکنەچوون و لادانی پێوانەیی، ناسراوترین پێوەرن لە پێوەرەکانی پەرتبوون.
## پێوەرەکان
ھەموو پێوەرەکانی پەرتبوون ژمارەگەلێکی نانەرێنی و ڕاستەقینەن.

### مەودا و مەودای چواریەکی
مەودا سادەترین ڕێگەیە بۆ دیاریکردنی پەرتبوونی پێدراوەکان و بریتییە لە جیاوازی نێوان گەورەترین بەھا و بچووکترین بەھا. و مەودای چواریەکی یەکسانە بە جیاوازی نێوان، چواریەکی یەکەم و چواریەکی سێھەم و ھێما دەکرێت بە IQR.
### ڤاریانس و لادانی پێوانەیی
ڤاریانس ھێما دەکرێت بە \sigma^{2} و بریتییە لە ناوەندی دووجاکانی جیاوازی نێوان پێدراوە جیاوازەکان و ناوەندی پێدراوەکانی کۆمەڵەکە و لادانی پێوانەیی بریتییە لە ڕەگی دووجای ڤاریانس.
## ئەمانەش ببینە
* پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق

## سەرچاوەکان
ڤاریانس

وێنۆک|400px|چەپ
لە بیردۆزی ئەگەر و ئاماردا **ڤاریانس** () یان **لێکنەچوون** پێوەرێکە لە پێوەرەکانی پەرتبوون و بۆ بەراوردکردن و شیکاریی پێدراوەکان بەکار دەھێنرێت. ڤاریانس بەم شێوە \sigma^{2} ھێما دەکرێت و بریتییە لە ناوەندی دووجاکانی جیاوازی نێوان پێدراوە جیاوازەکان و ناوەندی پێدراوەکانی کۆمەڵەکە:


\sigma^{2}= \frac{1}{N}\sum_{i=1}^{N}(x_{i}-\overline{x})^{2}

لێرەدا \overline{x} ناوەندی پێدراوەکان و 
{N} ژمارەی پێدراوەکانە:
:

:\overline{x} = \frac{1}{N}\sum_{i=1}^N x_i = \frac{x_1+x_2+\cdots+x_N}{N}

## تایبەتمەندییەکان

:\operatorname{Var}(X)\ge 0.

:P(X=a) = 1 \iff \operatorname{Var}(X)= 0.

:\operatorname{Var}(X+a)=\operatorname{Var}(X).

:\operatorname{Var}(aX)=a^2\operatorname{Var}(X).

:\operatorname{Var}(aX+bY)=a^2\operatorname{Var}(X)+b^2\operatorname{Var}(Y)+2ab\, \operatorname{Cov}(X,Y),

:\operatorname{Var}(aX-bY)=a^2\operatorname{Var}(X)+b^2\operatorname{Var}(Y)-2ab\, \operatorname{Cov}(X,Y),

:\operatorname{Var}\left(\sum_{i=1}^N X_i\right)=\sum_{i,j=1}^N\operatorname{Cov}(X_i,X_j)=\sum_{i=1}^N\operatorname{Var}(X_i)+\sum_{i\ne j}\operatorname{Cov}(X_i,X_j).

:
\begin{align}
\operatorname{Var}\left( \sum_{i=1}^N a_iX_i\right) &=\sum_{i,j=1}^{N} a_ia_j\operatorname{Cov}(X_i,X_j) \\
&=\sum_{i=1}^N a_i^2\operatorname{Var}(X_i)+\sum_{i\not=j}a_ia_j\operatorname{Cov}(X_i,X_j)\\
& =\sum_{i=1}^N a_i^2\operatorname{Var}(X_i)+2\sum_{1\le i

:\operatorname{Var}\left(\sum_{i=1}^N X_i\right)=\sum_{i=1}^N\operatorname{Var}(X_i).

## خەملاندنی ڤاریانسی فانکشنێک

\operatorname{Var}\left[f(X)\right]\approx \left(f'(\operatorname{E}\left[X\right])\right)^2\operatorname{Var}\left[X\right]

## ئەمانەش ببینە
*لادانی پێوانەیی
## سەرچاوەکان

*
لادانی پێوانەیی

وێنۆک|گۆڕەکی هەرەمەکی (شین). لادانی پێوانەیی σ پەرتبوونی بەها هەرەمەکییەکان لە بەهای ناوەندی، μ، دیاری دەکات.
لە زانستی ئاماردا **لادانی پێوانەیی** () (ھێما دەکرێ بە σ) پێوەرێکە لە  پێوەرەکانی پەرتبوون و بۆ بەراوردکردن و شیکاریی پێدراوەکان بەکار دێت. لادانی پێوانەیی بریتییە لە ڕەگی دووجای ڤاریانس. ڤاریانس بەم شێوە \sigma^{2} ھێما دەکرێت و بریتییە لە ناوەندی دووجاکانی جیاوازی نێوان پێدراوە جیاوازەکان و ناوەندی پێدراوەکانی کۆمەڵەکە:

\sigma^{2}= \frac{1}{N}\sum_{i=1}^{N}(x_{i}-\overline{x})^{2}

لەم ھاوکێشەدا \overline{x} ناوەندی پێدراوەکان و 
{N} ژمارەی پێدراوەکانە.
## کورتەمێژوو
دەستەواژەی **لادانی پێوانەیی** یەکەم جار لەلایەن کارڵ پێرسۆن لە ساڵی ١٨٩٤ پێشنیار کرا پێشتر چەند ناوێکی تر پێشنیار کرابوو بۆ نموونە گاوس پێی دەوت *ھەڵەی ناوەند*.

## نموونە
دۆزینەوەی لادانی پێوانەیی بۆ کۆمەڵە پێدراوی:

: 2,\  4,\  4,\  4,\  5,\  5,\  7,\  9.

* ھەژمارکردنی ناوەندی کۆمەڵە پێدراوەکان:

:  \mu = \frac{2 + 4 + 4 + 4 + 5 + 5 + 7 + 9}{8} = 5. 

* ھەژمارکردنی دووجای جیاوازی نێوان ناوەند و ھەر یەک لە پێدراوەکان:

: 
    \begin{array}{lll}
    (2-5)^2 = (-3)^2 = 9  &&  (5-5)^2 = 0^2 = 0 \\
    (4-5)^2 = (-1)^2 = 1  &&  (5-5)^2 = 0^2 = 0 \\
    (4-5)^2 = (-1)^2 = 1  &&  (7-5)^2 = 2^2 = 4 \\
    (4-5)^2 = (-1)^2 = 1  &&  (9-5)^2 = 4^2 = 16. \\
    \end{array}
  

* ھەژمارکردنی ڤاریانس:

:\sigma^2 = \frac{9 + 1 + 1 + 1 + 0 + 0 + 4 + 16}{8} = 4.

* ھەژمارکردنی ڕەگی دووجای ڤاریانس یان ھەمان لادانی پێوانەیی:

: \sigma = \sqrt{ 4 } = 2.

تا بەھای لادانی پێوانەیی بچووکتر بێت، پێدراوەکان پەرتبوونیان کەمترە و تا بەھای لادانی پێوانەیی گەورەتر بێت پێدراوەکان پەرتبوونیان زیاتر دەبێت.
## ھەڵەی ستاندارد
بۆ ھەژمارکردنی **ھەڵە** (error bar) لادانی پێوانەیی دابەش دەکرێت بەسەر ڕەگی دووجای ژمارەی پێدراوەکان:


S_{e}=\frac{\sigma}{\sqrt{N}}=\sqrt{\frac{1}{N(N-1)}\sum_{i=1}^{N}(x_{i}-\bar{x})^2}


## ئەمانەش ببینە
* ڤاریانس

## سەرچاوەکان

*بیرکاری بۆ ھەمووان، کتێبی قوتابی، پۆلی یازدەھەمی وێژەیی

پۆل:وشە ئاماریەکان
ناوەندی ئەندازەیی

وێنۆک|400px|چەپ
لە زانستی بیرکاریدا **ناوەندی ئەندازەیی**  ()، پێوەرێکە لە پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق و یەکسانە بە ڕەگی nەمی ئەنجامی لێکدانی n پێدراوەکە. بۆ کۆمەڵە پێدراوی x_1,x_2,\ldots,x_n، ناوەندی ئەندازەیی بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:\left(\prod_{i=1}^n x_i\right)^\frac{1}{n} = \sqrt[n]{x_1 x_2 \cdots x_n}

بۆ نموونە ناوەندی ئەندازەیی دوو ژمارەی ۲ و ۸ یەکسانە بە

:\sqrt{2 \cdot 8}=4

## تایبەتمەندییەکان
ئەگەر لە کۆمەڵە پێدراوێکدا ھەموو بەھاکان لە ژمارەیەک بدەیت، ئەوا ناوەندی ئەندازەییش لە ھەمان ژمارە دەدرێت.
## ئەمانەش ببینە
* ناوەندی ژمێرەیی 
* ناوەندی ھارمونیکی
* ناوەندی قورسکراو

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

*
ناوەندی ھارمۆنیک

**ناوەندی ھارمۆنیک** () پێوەرێکە لە پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق، و بریتییە لە ژمارەی پێدراوەکان، دابەش کرابێت بەسەر سەرجەمی پێچەوانەی پێدراوە جیاوازەکان، بە زمانی بیرکاری بۆ کۆمەڵە پێدراوی x_1, x_2, \ldots, x_n، ناوەندی ھارمونیک بەم شێوە پێناسە دەکرێت:

:H = \frac{n}{\frac1{x_1} + \frac1{x_2} + \cdots + \frac1{x_n}} = \frac{n}{\sum\limits_{i=1}^n \frac1{x_i}} = \left(\frac{\sum\limits_{i=1}^n x_i^{-1}}{n}\right)^{-1}.

## ناوەندی ھارمۆنیکی دوو بەھا
وێنۆک|چەپ
ناوەندی ھارمۆنیکی دوو ژمارە بەم شێوە دەدۆزرێتەوە:

:H = \frac{2 x_1 x_2}{x_1 + x_2}.

لەم نموونەدا، پەیوەندی نێوان ناوەندی ژمێرەیی

A = \frac{x_1 + x_2}{2}   

ناوەندی ئەندازەیی

G = \sqrt{x_1 x_2}, 

و ناوەندی ھارمۆنیک بەم شێوەیە:

:H = \frac{G^2}{A} = G \cdot \left(\frac{G}{A}\right).

## پەیوەندیی نێوان ناوەند و پاشیەکی
چەمکی ناوەند پەیوەندییەکی نزیکی ھەیە لەگەڵ چەمکی پاشیەکی. لە پاشیەکی ژمارەییدا، ھەر تێرمێک (بێجگە لە تێرمی یەکەم و تێرمی کۆتایی) دەکاتە ناوەندی ژمێرەیی دوو تێرمەکەی تەنیشتی خۆی. ھەروەھا، لە پاشیەکیی ئەندازەییدا، ھەر تێرمێک (بێجگە لە تێرمی یەکەم و تێرمی کۆتایی) ناوەندی ئەندازەیی دوو تێرمەکەی تەنیشتی خۆیەتی. بە ھەمان شێوە ئەمە دەتوانرێت لە پاشیەکیی ھارمۆنیکدا پێناسە بکرێت. ھەر تێرمێکی پاشیەکیی ھارمۆنیک (بێجگە لە تێرمی یەکەم و تێرمی کۆتایی)، دەکاتە ناوەندی ھارمۆنیکی دوو تێرمەکەی تەنیشتی خۆی.

## ئەمانەش ببینە
*ناوەندی ژمێرەیی
*ناوەندی ئەندازەیی
*پاشیەکیی ژمارەیی
*پاشیەکیی ئەندازەیی
*پاشیەکیی ھارمۆنیک
## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 
## بەستەرە دەرەکییەکان
* Harmonic Mean at MathWorld
* Averages, Arithmetic and Harmonic Means at cut-the-knot
کەھنیا سترانان (ئەلبوم)

***کەھنیا سترانان*** () ناوی ئەلبومێکی گۆرانی ھۆزان دیار و خەلیل خەمگینە کە سالی ٢٠٠٥ بڵاو کراوەتەوە و لە ١٠ ستران پێکھاتووە.

## ناوەڕۆک
# شکرایێ- Şikrayê
# نینە نینە- Nîne Nîne
# کۆچەرێ- Koçerê
# یار مەلەکە- Yar Meleke
# ڕەنگ ئەسمەرێ- Reng Esmerê
# بووکێ دەلالێ- Bûkê Delalê
# سێڤا سۆرە- Sêva Sore
# زێنۆ- Zêno
# گولێ - Gulê
# لۆ لۆ دلۆ- Lo Lo Dilo

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
Girêdana youtube musicê

پۆل:ئەلبومە کوردییەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ھۆزان دیار
گولێ نەچە (ئەلبوم)

**گولێ نەچە** () ناوی ئەلبومەکی گۆرانی ھونەرمەند ھۆزان دیارە کە ساڵی ٢٠٠٤ بڵاوکراوەتەوە. **گولێ نەچە** ھەروەھا ناوی یەکێک لە گۆرانییەکانی ئەم ئەلبومەیە.

## ناوەرۆک
# لاوکێ ئاگری - Lawikê Agirî
# زەینەبێ - Zeynebê
# گولێ نەچە - Gulê Neçe
# ھاوار پیرۆ - Hawar Pîro
# ئەردالێ مە - Erdalê Me
# دچم دچم - Diçim Diçim
# ھەنێ - Henê
# بارش - Bariş
# ئەمان ئەمان - Eman Eman
# دەردی - Derdî
# کەچێ دینێ - Keçê Dînê
# یارێ - Yarê
# ئەمان دلۆ - Eman Dilo
# سەوێ - Sewê

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان
https://www.discogs.com/Diyar-Gulê-Neçe/release/11998494

پۆل:ئەلبومەکانی ٢٠٠٤
پۆل:ئەلبومە کوردییەکان
پۆل:ئەلبومەکانی ھۆزان دیار
بڵند ئیبراھیم

**بڵند ئیبراھیم** لەدایکبووی ١٩٧٤، گۆرانیبێژ و ھونەرمەندێکی کوردە.

## ژیان
بلند نیشتەجێی شاری دھۆکە. بنەماڵەکەی لە ناوچەی شنگال نیشتەجێن. ساڵی ١٩٧٤ بەھۆی پەیوەندییان لەگەڵ ھێزی شۆڕش، لەلایەن ڕژێمی عێراق ناچار دەبن کۆچ بکەن. ساڵی ١٩٧٥ بەرەو شاری دھۆک دێن و لە ساڵی ١٩٧٧ ھەر لە شاری دھۆک بلند ئیبراھیم لەدایک دەبێت. ساڵی ١٩٨٣ خوێندنی سەرەتایی خۆی دەست پێدەکات. ساڵی ١٩٨٩ لە قوتابخانەی بزاڤ، ھەر لە شاری دھۆک خوێندنی ناوەندی دەست پێدەکات، ساڵی ١٩٩٢ تا ١٩٩٧ لە پەیمانگای ھونەرە جوانەکان بەشی موزیک فێری ئامێری کەمان دەبێت. ساڵی  ١٩٩٧ دەبێتە مامۆستایەکی لێھاتووی بەشی موزیکی پەیمانگای ھونەرە جوانەکان، ساڵی ١٩٨٦ یەکەم سترانی ھونەرمەندی نەمر موحەممەد شێخۆ لە کاناڵی تەلەفزیۆنی کەرکووک بە ئامێری تەنبوور تۆمار دەکات. ساڵی ١٩٨٨ لە زانکۆی موزیک لەسەر دەستی مامۆستا وەحید خالید و ناھید خالید فێری ئامێری کەمان دەبێت. 
ساڵی ١٩٨٩ بە ئامادەکردنی پارچە موزیکێک بەشداریی لە فێستیڤاڵی قووتری دەکات کە لە شاری ھەولێر بەڕێوە دەچیت. ساڵی ١٩٩١ لەگەڵ تیپی مۆسیقای پێشەنگ وەک گۆرانیبێژ بەشداری لە چەندین ئاھەنگدا دەکات. ساڵی ١٩٩٣ لەگەڵ تیپی ڕوھەندی ھونەری کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٩٢-١٩٩٧ وەک گۆڕانیبێژ و موزیکژەن بەشداری کردووە لە ھەموو پەیمانگای فێستیڤاڵە ھونەرییەکان.
ساڵی ١٩٩٤ بە ھاوکاری مامۆستاکەی موحەممەد عومەری یەکەم گۆرانی خۆی بە ناوی (بالا بالا) تۆمار کرد. ئاوازدانەری ئەم گۆرانییە موحەممەد عومەری و گۆرانینووسەکەی ھوشیار موحەممەد بوو و بۆ یەکەم جار لە کاناڵی ناوخۆیی KTV-Dhok بڵاو دەکرێتەوە. ساڵی ١٩٩٨ یەکەم بەرھەمی بلند بە ناوی ئەڤینی لە کاسێتدا تۆمار دەکرێت، ئاوازدانەری ئەم گۆرانییە مامۆستا موحەممەد عومەر بوو.
ساڵی ٢٠٠٠ لە گۆرانییەکدا بە ناوی (دەم و بەژن و بالا تە) لەگەڵ کۆڕی موزیکی پەیمانگای ھونەرە جوانەکان لە کوردستان تیڤی بەشداری دەکات. ساڵی ٢٠٠٢ دووھەمین بەرھەمی بلند بەناوی (ھێلنا زێرین)، بڵاو دەبێتەوە کە ئاوازدانەری ئەم بەرھەمەش بلند خۆی دەبێت. 
ھەروەھا گۆرانییەکی فولکلۆری ناوچەی شنگالی بۆ کوردە ئیزەدییەکان لەگەڵ گرووپی شاریا بە شێوەیەکی نوێ بەرھەم دێنیت. لە سەردەمی ھەڵبژاردنی ھەرێمی کوردستان گۆرانییەکیشی بۆ کوردان دروست کردووە بە ناوی (پایتەختا من).

## ئەلبومەکان
* ھێلنا زێرین (٢٠٠١) - Hêlina Zêrîn
* وەرە پەری (٢٠٠٦) - Were Perî
* گەریانەک  (٢٠٠٨) - Geryanek
* تۆم تەمەن - Tomi Temen
* جارەکا دی (٢٠١٠) - Careka Dî

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

*
* Bilindibrahim.com 

## بەستەرە دەرەکییەکان
* }}  لە یووتیووب

پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:زیندووان
کوردانی سووریا

وێنۆک|چەپ|300px|شیکردنەوەی نەخشەی گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا لە ساڵی ١٩٧٦، ناوچە کوردنشینەکان بە ڕەنگی پەمەیی دیاری کراوە.
**کوردانی سووریا** بەو خەڵکە دەوترێ کە لەدایکبوو یان نیشتەجێی سووریان و لە ڕەگەزی کوردن. کوردەکان گەورەترین کەمینەی ڕەگەزین لە سووریادا، داگری ٧٪ تا ١٠٪ ئاپۆرەی سووریا بەپێی زۆربەی سەرچاوەکان.
ناوچە باکورییە کوردنشینەکان، بەشی گەورەی پارێزگای حەسەکە پێک دێنن. شارە سەرەکییەکان لەم دەڤەرەدا، قامیشلۆ و حەسەکەن. دەڤەرێکی تر بە ئاپۆرەیەکی زۆری کوردەوە کۆبانییە لە بەشی باکووریی سووریادا، نزیکی شارۆچکەی جەرابلوس و ھەروەھا شاری عەفرین و دەوروبەری لە لای سنوورەکانی تورکیادا. کوردانی سووریا تووشی ھەڵاواردنی بەردەوام و ئازار بوونەتەوە لەلایەن حوکوومەتەوە. کوردانێکی زۆر خوازیاری خۆبەڕێوبەری (ئۆتۆنومی) سیاسین، بۆ ناوچە کوردنشینەکانی سووریا، وەکوو باشووری کوردستان، یان سەربەخۆیی ئاشکرا وەکوو بەشێکی کوردستان. لە شەڕی ناوخۆیی سووریا و ڕاپەڕینی ڕۆژاوادا کوردەکان ناوچەیەکی خۆبەڕێوبەرییان (خود حکومەتی) دامەزراندووە، ناسراو بە فێدراسیۆنی دێمۆکراتیکی باکووری سووریا یان ڕۆژاوای کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* کوردانی تورکیا
* کوردانی عێراق
* کوردانی ئێران 

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:کوردانی سووریا
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:کورد
گەورەترین ژمارەی سەرەتایی ناسراو

وێنۆک|400px|گرافی ژمارەی ڕەنووسەکانی گەورەترین ژمارەی سەرەتایی ناسراو بەپێی ساڵی دۆزینەوەیان
**گەورەترین ژمارەی سەرەتایی ناسراو** یان **گەورەترین ژمارەی خۆبەشی ناسراو** () بە گەورەترین ژمارەیەکی تەواو دەوترێت کە دەزانین سەرەتایییە. ئیقلیدس سەلماندی ژمارە سەرەتایییەکان بێکۆتان، کەوایە ھەمیشە ژمارەیەکی سەرەتایی بوونی ھەیە کە لە ژمارە سەرەتایییەکەی پێش خۆی گەورەترە.
زۆربەی ماتماتیکزانان کاتێکی زۆر تەرخان دەکەن بۆ دۆزینەوەی گەورەترین ژمارەی سەرەتایی و زۆر جار لە لایەن دامەزراوەی سنووری ئەلکترۆنیکی (Electronic Frontier Foundation) خەڵاتێک دیاری دەکرێت بۆ ئەو کەسەی گەورەترین ژمارەی سەرەتایی بدۆزیتەوە. گەورەترین ژمارەی سەرەتایی کە تا کانوونی دووەمی ٢٠١٩ دۆزراوەتەوە بریتییە لە ٢٨٢٬٥٨٩٬٩٣٣ − ١ ژمارەیەکە بە ٢٤٬٨٦٢٬٠٤٨ ڕەنووس.
.

## کورتەمێژوو
زۆرێک لە گەورەترین ژمارە سەرەتایییە ناسراوەکان ژمارەی مێرسێنن؛ لە نێوان ١٠ گەورەترین ژمارە سەرەتایییە ناسراوەکان تا کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧، ٦ ژمارەیان، ژمارەی مێرسێن بوون. دواھەمین ١٣ گەورەترین ژمارەی سەرەتایییەکان کە دۆزراونەتەوە مێرسێن بوون. ژمارەی ڕەنووسەکانی گەورەترین ژمارەی سەرەتایی ناسراو لە ساڵی ١٩٩٩ لە یەک میلیۆن تێپەڕی و ئەو کەسەی ژمارەکەی دۆزییەوە، خەڵاتێکی ٥٠٬٠٠٠ دۆلارییان پێ بەخشی.
لەم خشتەی خوارەوەدا گەورەترین ژمارە سەرەتایییەکان و ساڵی دۆزینەوەیان پێرست کراون. لێرەدا M بریتییە لە فانکشنی مێرسێن کە بەم شێوە M_n=2^n-1 پێناسە دەکرێت.

## ئەمانەش ببینە
* ژمارەی سەرەتایی
* ژمارەی سەرەتاییی مێرسێن

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* Largest Known Prime
* Electronic Frontier Foundation: Cooperative Computing Awards
* Chris Caldwell The largest known primes

پۆل:ژمارە سەرەکییەکان
ڕۆژی بیرەوەری

**ڕۆژی بیرەوەری** () ناوی یەکێک لە ڕۆژانی پشوودانی فەرمی فیدراڵ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. ئەم ڕۆژە ئاخرین دووشەممەی مانگی ئایارە. ئەم ڕۆژە بۆ ڕێزلێنان لە کەسانێک کە لەنێو ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا گیانیان بەخت کردووە بەڕێوەدەچێت. جاران ئەم ڕۆژە بەناوی ڕۆژی دێکۆراسیۆن (Decoration Day) دەناسرا.
لە ڕابردوودا ئەم ڕۆژە تەنیا بۆ ڕێزلێنان لە کەسانێک بوو کە گیانی خۆیانیان بەخت کردبوو لە شەڕەناوخۆیەکانی ئەمریکادا.
لە درێژەی ئەم ڕۆژەدا، خوازیارانی ئەرتەش، گڵکۆی سەربازانی گیانبەختکراو بە ئاڵای ئەمریکا دەڕازێننەوە.
لەڕۆژی بیرەوەری، ئاڵاکانی ئەمریکا لە سەرانسەری ئەم وڵاتە تاکوو نێوەڕۆ بەشێوەی نیوەبەرزکراو، ھەڵدەدرێنەوە و دواتر، ھەتا کۆتایی ئەو ڕۆژە، بەشێوەی ئاسایی دەیانگەڕێننەوە. ئەم ڕۆژە ھاوکاتە لەگەڵ یەکەمین ڕۆژی دەستپێکی پشوودانی ھاوین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژانی پشوو
فرەھاوسەری

thumb|upright=١٫٣٥|نەخشەی ئەو وڵاتانەی فرەژنییان قبوڵ کردووە.
**فرەھاوسەری** () بە دۆخێک دەوترێت کە ژن یان پیاو لە یەک ھاوسەر زیاتریان ھەیە. فرەھاوسەری دوو جۆر، فرەژنی و فرەمێردی، دەگرێتە خۆی.
فرەژنی دۆخێکە کە لەوێدا پیاو ھاوکات لەگەڵ چەند ژن ھاوسەرگیری بکات. فرەمێردی دۆخێکە کە ژن بەشێوەی ھاوکات دوو مێرد یان زۆرتری ھەبێت.
فرەھاوسەری لە ئایینی مەسیحییەتدا (جگە لە ھەندە تاقمێک وەکوو مۆرمۆنەکان) ڕێگەپێنەدراوە؛ لە حاڵێکدا لە ھیندوویزم، جوولەکایەتی، و ئیسلام، فرەژنی لە بارودۆخێکی تایبەتدا بە ڕەوا دەزانن.
لە زۆربەی وڵاتەپێشکەوتووەکاندا ژیانی ھاوبەشی تەنیا بەشێوەی تاکەھاوسەرییە و پیاو یان ژن بەشێوەیەکی یاسایی ناتوانن ھاوکات لەگەڵ چەند کەس ژیانی ھاوبەش پێک بێنن.
بەڵام ئێستاش فرەھاوسەری جێگەی خۆیی لە زۆرێک لە کۆمەڵگا و کەلتوورەکاندا ڕا گرتووە.
واتای ڕێک و درووستی فرەھاوسەری زۆر ڕوون نییە و ئەمەش دەگەڕێتەوە سەر نەبوونی شرۆڤەیەکی دروست لە پێناسەی ھاوسەر.
## سەرچاوەکان

*

پۆل:کۆمەڵناسی
پۆل:خێزان
پۆل:تاوانەکان
ناوەندی قورسکراو

لە زانستی ئاماردا **ناوەندی قورسکراو** یان **ناوەندی ژمێرەیی قورسکراو**  () پێوەرێکە لە پێوەرەکانی ڕووکردنە چەق کە ھاوشێوەی ناوەندی ژمێرەیییە بەو جیاوازییەی کە ڕەچاوی ھەژماری دووبارەبوونەوەی ھەر پێدراوێک دەکات.
ناوەندی قورسکراو بە زمانی بیرکاری بەم شێوە دەردەبڕن:

:\bar{x} = \frac{ \sum_{i=1}^n w_i x_i}{\sum_{i=1}^n w_i},


## ئەمانەش ببینە
* ناوەندی ژمێرەیی
* ناوەندی ئەندازەیی
* ناوەندی ھارمونیکی
## سەرچاوەکان

پۆل:شیکاریی ماتماتیکی
کلۆد دیبوسی

**ئاشیل-کلۆد دیبوسی** (؛ ٢٢ی ئابی ١٨٦٢—٢٥ی ئازاری ١٩١٨) ئاوازدانەرێکی فەڕەنسی بوو. ئەو یەکێک بووە لە ناسراوترین و کاریگەرترین ئاوادانەرانی سەدەکانی ١٩ و ٢٠. بەھۆی ئەوەی لە تەمەنێکی زۆر گەنجەوە توانا مۆسیقییەکانی دەرکەوتوون، لە تەمەنی ١٠ ساڵیدا نێردرا بۆ کۆلێژی مۆسیقیی سەرەکیی پاریس. ئەو بە تەمەنی ٤٠ ساڵی لە ساڵی ١٩٠٢ ناوبانگی زۆری دەرکرد.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئاوازدانەرانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٢
پۆل:مردووانی ١٩١٨
پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی سەدەی ١٩ھەم
پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی کۆڵۆن
پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
دەستەی سوێندخۆران

[وێنۆک|جێگەی دەستەی سوێندخۆران لە دادگایەکی ئەمریکایی [شاری پێرشینگ، نێڤادا]]
وێنۆک|وێنەی کێشراوەی دەستەیەکی سوێندخۆری بریتانیایی لە ساڵی ۱۸۶۱
**دەستەی سوێندخۆران** یان دەستەی ژووری () کۆمەڵێ کەسی سوێندخواردوون کە لە دادگایەک سەرقاڵ دەبن بە پێشکەشکردنی فەرمی بڕیارێکی بێ لایەنە (دۆزینەوەی ڕاستی و درووستی لە پرسێکی دادوەری) یان بۆ دەستنیشان کردنی سزا یان دادوەری کردن. لە سەردەمی مودێڕندا دەور و ڕۆڵی دەستەی سوێندخۆران لە دادگا دەرخستنی تاوانباربوون یان تاوانبارنەبوونی کەسێکە کە پێدەچێت تاوانبار بێت یان تاوانێکی بەسەردا سەپاوە. 
بە پێی یاسا لە زۆر وڵاتدا دەنگی دەستەی سوێندخۆران بایەخێکی تەوەری زۆرینەییان نییە لە دەنگدانا و ڕێڕەوی دەرکردنی بڕیار هەتاکوو هاوڕابوونی گشت ئەندامەکان ئەخایەنێت.
## سەرچاوەکان
*
یاسای بنەڕەتی ژماردن

وێنۆک|upright| چەپ
**یاسای بنەڕەتی ژماردن** یان **یاسای لێکدان** () یەکێک لە یاسا بنەڕەتییەکانی ژماردنە. بە دەستەواژەیەکی سادە بەپێی یاسای بنەڕەتی ژماردن ئەگەر **a** ڕێگا بۆ ھەڵبژاردنی یەکەم و **b** ڕێگا بۆ ھەڵبژاردنی دووھەم ھەبێت ئەوا
**a**&nbsp;·&nbsp;**b** ڕێگا بۆ ھەر دوو ھەڵبژاردنەکە بە یەکەوە ھەیە.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵە جیاکراوەکان

وێنۆک|دوو کۆمەڵی جیاکراو

لە بیرکاریدا، بە دوو کۆمەڵ وەکوو A و B، دەوترێت **کۆمەڵە جیاکراوەکان**  () ئەگەر ئەم کۆمەڵانە ھیچ دانە یان ئەندامێکی ھاوبەشیان نەبێت. بە دەستەواژەیەکی تر، کۆمەڵە جیاکراوەکان بەو کۆمەڵانە دەوترێت کە یەکتر نابڕن یان یەکتربڕینیان کۆمەڵێکی بەتاڵە.
بە زمانی بیرکاری:

:A\cap B=\emptyset

## نموونە
* دوو کۆمەڵی A = \{1, 2, 3\} و B = \{7, 8, 11\} جیاکراون، چونکە ھیچ ئەندامێکی ھاوبەشیان نییە.
* دوو کۆمەڵی A = \{1, 2, 7\} و B = \{6, 7, 8, 11\} جیانەکراون، لەبەر ئەوەی ئەندامی 7 لە ھەردووکیاندا ھاوبەشە.
## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە
نیلوفەر لاریپوور

**نیلوفەر لاریپوور** (لەدایکبووی ٢٧ گەلاوێژی ١٣٤٩) شاعیر، گۆرانینووس و ڕۆژنامەوانێکی  ئێرانییە. لە نموونە کارەکانی دەکرێ ئاماژە بکەین بە کۆمەڵەشێعری «بی من فروغ نخوان»، «پر پرواز»* *،«هزار و یک شب» و «شب برهنه»... . ناوبراو ھەروەھا نووسەری گۆڤاری چلچرایە.
## ژیانی ھونەری
نیلوفەر خاوەنی بڕوانامەی کارناسی وێژەیە، لە ساڵی ١٣٧١ دەستی بە گۆرانینووسی  کردووە و یەکەم بەرھەمی گۆرانییەک بوو بەناوی «بزەی بەھار».
لە کارەکانی زۆربەی گۆرانیبێژە بەناوبانگەکانی ئێراندا لەوانە ناسر عەبدووڵڵاھی، شادمێھر عەقیلی، سەعید مودەریس، عەلی لۆھراسبی، مەجید ئەخشابی، مەسعود خادم، سەعید شەھروز، حەمید خەندان و... ناوی نیلوفەر وەکوو گۆرانینووس وەبەر چاو دەکەوێت.

## دەستگیرکردن
نیلوفەر لاریپوور ڕۆژی دووشەممە ١٢ ڕێبەندانی ١٣٨٨ کاتژمێر ٦:٣٠ لەلایەن وەزارەتی ئیتلاعاتی ئێران فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرچووبوو بەڵام دوای چەند ڕۆژ ئازاد دەکرێت. نیلوفەر چالاکی سیاسی نەبووە و تەنیا بە لایەنگری لە ئەمیرحسێن موسەوی لە خۆپێشاندانەکانی ساڵی ٨٨ لە ئێراندا بەشداری کردبوو.

## بەرھەمەکان
## سەرچاوەکان
*
## بەستەرە دەرەکییەکان
«بی من فروغ نخوان» با حذف ٥٠ شعر مجوز گرفت

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
خۆرەدرۆزنە

وێنۆک|خۆرێکی درۆینە کە بینراوە لە فارگۆ.
**درۆزنە خۆر** () بریتییە لەدیاردەیەکی ڕوانین کەبەھۆی بەرگەھەوای زەویەوە دروست دەبێت، کە وەک خۆرێکی لاواز و ناڕوون دەبینرێت، ئەم دیاردەیە دروست دەبێت کاتێک تیشکی خۆر گەردەبلورە سارد و بەفری یەکان شی دەکاتەوە کە بەئاسمانەوەن بەتایبەت لەبەرەبەیان

## پێکھێنان و تایبەتمەندییەکان
دیاردەی درۆزنە خۆر پێکدێت بەھۆی شکاندنەوەی تیشکەڕوناکییەکانی خۆر کاتێک بەناو بلورە بەفرییەکانی ھەوا تێپەڕدەبن ئەو گەردە بلورە کەلەچینە ھەرە بەرز و ساردەکانی ھەوا ھەڵگیراون لەوەرزەکانی زستان و بەرەبەیانی ساردی پایزانیش دروست دەبن.

گەردەبلورییەکان ڕۆڵی پەخشکردن دەگێڕن کاتێک تیشکی خۆر بە گۆشەی ٢٢پلە بەناوبان تێپەڕدەبن.

کاتێک ئەم گەردەبلوریانە تیشکی خۆر دەشکێننەوە ئاراستەی تیشکەکە ڕوەو خواروو دەکەن بە ستونی بەمەش لاری تیشکی خۆر ڕاست دەکەنەوە و وەک سەرچاوەی نوێی ڕووناکی دەردەکەون ھەربۆیە وەک چەندین خۆری ناڕوون لەخەرمانەی خۆری ڕاستەقینە دەردەکەون زۆر جاران ئەم درۆزنە ڕانیە دەکەونە لای ڕاست و چەپی خۆر.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆر
سیخوڕی

[وێنۆک|چەپ|[ڕیچارد سۆرج سیخوڕێکی یەکێتیی سۆڤیەت (١٩٤٠)]]
**سیخوڕی**، **دوزمانی**، **بەزاخی**، **بەزاجی** یان **شووفاری** () بریتییە لە کاری بەدەستھێنانی ھەواڵی پۆلێنبەندیکراو بەبێ ڕێگەدان و ئاگاداری خاوەنەکەی.
یەکێک لە نموونە بەرچاو و کۆنەکانی تاوان دژی ئاسایشی نەتەوەیییە. سیخوڕی بەشێوەی باو تاوانێکی ڕێکخراو و لە ھەمان‌ کاتدا فرەنەتەوەیییە لەبەر ئەوەیکە لەناوی زانیارییە ھەرەپێویستەکانی وڵاتێک لە ڕێگەی پێکھاتەیەکی ڕێکخراو و ھێزی مرۆیی، نەک ئامرازێ وەکوو ماھوارەی ھەواڵیی وڵاتەکان، دەکەوێتە بەر دەستی وڵات یان وڵاتانێکی تر.

گاروو مافزانی ڕۆژاوایی لە پێناسەی سیخوڕیدا دەڵێت: سیخوڕی بریتییە لە کۆکردنەوە و خاوەنێتیدانی زانیارییەکان و ڕاھێنانەکانی بەڵگە بەکەڵکەکانی وڵاتێکی دەرەکی لە دژی ئاسایشی وڵاتێکی دەرەکی تر. سیخوڕی ڕەنگە لە توێژ و کۆمەڵەکانی بچووکتریش ڕوو بدات. وەکوو نموونە ڕەنگە ھەندێک کەس ھەواڵەکانی تایبەتی خەڵک بە پێی پاڵنەرانی جیاواز کۆ بکەنەوە. ھەروەھا ڕەنگە ھەندێ لە ماڵپەڕەکان یان نەرمەواڵەکان ھەواڵە تایبەتییەکانی خەڵک کۆ بکەنەوە.
## سیخوڕی وێنەیی و دەنگی
لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیا و داھێنانی دووربینی وێنەگری، فیلمھەڵگرتنەوە و دووربینی چاودێری شێوازی سیخوڕی نوێیش لە لایەن ڕێکخراوە سەربە ئاسایشەکان داھێنرا. داھێنان لە بواری کەڵکوەرگرتن لە دەنگ و وێنە لە ڕێکخراوە سەربە ئاسایشەکان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ پەرەئەستێنن. لە شێوازە باوەکانی سیخوڕی وێنەیی جێکردنەوەی جۆرەکانی دووربین لە  شمەکەکانێک وەکوو : پێنووس، جێ سوئیچی، باڵشت، ترانسی کەرەسەی کارەبایی، تابڵۆ، ئاوێنە، کاتژمێر، جانتا، چاویلکە و بەشێوەی گشتی لە ھەر ئامرازێک کە بۆشایی شیاوی بۆ جێکردنەوەی بۆردی کارەبایی دووربینی چاودێری ھەیە.
## سەرچاوەکان

*

پۆل:یاسای تاوانی
پۆل:سیخوڕی
پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
پۆل:ئاسایش
سامسۆنگ گالاکسی نۆت ۹

**سامسۆنگ گالاکسی نۆت ٩** () یەکێکە لە موبایلە ھۆشمەندەکان کە لەسەر سیستمی ئەندرۆید دیزاینکراوە، لەلایەن کۆمپانیای سامسۆنگ گەشەیپێدراوە و خراوەتە بازاڕەوە وەک بەشێک لە زنجیرەی سامسۆنگ گالاکسی نۆت. لە ٩ی ئابی ٢٠١٨ وەک جێگری نۆت ٨ نمایشکرا.

## سەرچاوەکان
*

پۆل:ئامێرەکانی ئەندرۆید
پۆل:سامسۆنگ گالاکسی
پۆل:مۆبایلەکانی سامسۆنگ
پۆل:تەلەفۆنە زیرەکەکان
لیلا ستار

لیلا مارتینز(لەدایک بووی جولای ١٠)بە لیلا ستارئیسکادەش دەناسرێت بەڵام ناوە فەرمییەکەی بریتیە لە لیلا ستار،ڕۆڵگێرێکی ئەمەریکایی ڕەگەز گۆڕە،جوانکاری بواری ئافرەتانە و ڕۆڵگێرێکی گشتی و پێشکەشکاری تەلەڤژیۆنیشە لەچەندین کێبەرکێی شاجوانی بەشداری کردوە و بەیەکەم گۆرانیبێژی ڕاپی لاتینیش دادەنرێت لەجیهان دا.

## پێشینەی ژیان و خوێندنی
لیلا ستار وەک لیلا مارتینز لەدایک بوو لە شیکاگۆ،لە ئیلینۆی.ئەو لەHumboldt park ژیا تاتەمەنی هەشت ساڵان لە پاشان ماڵیان گواستەوە بۆ Albany park ئێستاش هەر لە هەمان شوێن دەژێت،خوێندنی ئامادەیی لە خوێندنگای ڕۆزڤێلت تەواوکرد و چوو بۆ زانکۆیTruman University.پاشان بۆ شاری خۆی گەڕایەوە بۆ جارێکی تر.

## پیشەکانی
لیلا بۆ چەندین ساڵ لە یانەکانی شەوان و تیاترۆخانەکانی شیکاگۆ کاری کردووە لە ناوچەی Boys town پاشان دامەزراوە لە هەریەکە لە The Baton Show Lounge  وە Kit Kat Lounge وە Supper Club ، هەروەها فڕۆشیارێکی بەرچاوی  Lil 'Kim و Jennifer Lopez و Toni Braxton بووە.لەساڵی ٢٠١١ لیلا بۆیەکەمجار جار وەک گۆرانیبێژی ڕاپ لەسەر شانۆ دەرکەوتووە بە گۆرانی هیپ هۆپ و من کیلام ،لەساڵی ٢٠١٧گۆرانیCockywith Shea Coulee و The Vixen ی بڵاو کردەوە کە لەشێوەی تۆماری ماڵان بوو.لەوساتەوە بینەری سەرجەم ڤیدیۆکانی لە یوتیوب بۆسەرووی ملیۆن بینەر بەرزبویەوە،لە٢٧ی دیسەمبەری٢٠١٧یەکەم کورتە فیلمی بڵاوکردەوە بەناوی Lakeshore Drivewas کە تەنها بۆ یەکجار پەخشکرا لەسەر  شانۆ کانی شیکاگۆ ،فیلمەکە لەبارەی کەسێک بوو بەناوی کیم کە وڕوژێنەربوو وەکو ئەستێرەیەک وابوو کە  هەوڵی ڕاکردنی دەدا لەدەست ئەو پیاو و بەکرێدەرانەی کە بازرگانیان پێوە دەکرد،لیلا لەبارەی کەسێتی کیم دەڵێ"پەیوەستیە کی ڕاستەقینە هەبوو کە بەردەوام چاویلکەیەکی ڕەشی لەچاو دەکرد تەنانەت لەشەوانیش،چونکە وەک بڵێی لە شتێک دەترسا،هەرگیز پێستی خۆمم پێ باش نیە بۆیە لەشەوانیش چاویلکەیەکی ڕەش دەپۆشم"هەروەها بەشداری فیلمێکی مێژوویشی کردوە کە باس لە ساڵانی حەفتاکان دەکات "مێژووی دادوەران دوای پێدانی پارە".

## بەرهەمەکانی لەساتی یانەشەوانەکانی

## بەرهەمە فیلمیەکانی

### بەرهەمە تەلەڤژیۆنەکانی

## سەرچاوەکان
وێکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
جگەرەکێشان لە عێراقدا

ڕاست|وێنۆک|250x250پیکسڵ|پیاوێک جگەرەی هۆکا دەکێشێت لە موسڵ ،١٩١٤.
جگەرە کێشان لە عێراق دیاردەیەکی بڵاوە و لەلایەن زۆرینەی کۆمەڵگاوە پەسەندکراوە. لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ هەوڵێکی زۆر دراوە لەلایەن حکومەتەوە تاوەکو بە یاسا سنورێک بۆ ئەم دیاردەیە دابنێت. لەدوای ساڵی ٢٠٠٩بەپێی ڕێنمایی جگەرە کێشان لە باڵاخانە گشتیەکان و سەرداخراوەکان قەدەغەیە بەڵام جێبەجێ ناکرێت. لە ئامارێکی زانستیدا ڕێژەی ئێراقیە جگەرەکێشەکان بەم شێوەیەیە: ٣١٪ی پیاو و ٤٪ی ژن، جگەرەکێشان لە کوردستانی ئێراق کەمترە بە ٢٥.١٪ی پیاو و ٢.٧٪ی ژنان.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی عێراقی
پۆل:جگەرەکێشان
ڕەگەز (مرۆڤ)

وێنۆک|چەپ
**نەژاد** (لە فارسییەوە: نژاد) بە گەورەترین جۆرەکانی مرۆڤ دەگوترێت. نەژادەکانی مرۆڤ وەکوو کۆمەڵەی حەشیمەتییەکانی گەورە پێناسە دەکرێن کە خەزێنەی ژینییان لە یەکتر جیاوازن.
لە سەدەکانی نۆزدەھەم، نەژادەکانی جیھان بەپێی تایبەتمەندییە ڕواڵەتییەکان بە چوار دەستەی گەورە سپی پێست، ڕەش پێست، زەرد پێست و سوور پێست دابەش دەکرد و ھەندێکی نەژادی سوورپێستیان بە بەشێک لە نەژادی زەردپێست ھەژمار کردووە. ھەندێک لە مرۆڤناسان نەژادی ئوسترالیاییش وەکوو چوارەمین دەستە (بە ژماردنی سوورپێستان پێنجەمین دەستە) ناو بردبوو.
ئەمڕۆ کە ئیتر تایبەتمەندییە ڕواڵەتییەکان وەکوو ڕەنگی پێست، داڕشتی جەستە، ڕەنگی چاو و پرچ و چییەتی پرچ بەڵگەیەکی بڕواپێکراو بۆ ناسینەوەی نەژادە جۆراوجۆرەکان نییە، بەم ھۆیە کە ھیچکات سنوورانی دابڕاوێک کۆمەڵەکانی نەژادی ناوبراو لێک جیا ناکاتەوە. پتر لەوە، سەرەڕای ھەندێک لە جیاوازییەکان، لێکچوویییەکی زۆر لە نێوان تاکی مرۆڤ بوونی ھەیە، و تاکەکانی ھەریەک لە کۆمەڵە نەژادییە پۆلێنبەندیکراوەکان لە سەدەی نۆزدەھەمیش دەتوانرێت لەگەڵ یەک جیاوازیی زۆریان ھەبێت.
بەڵام ھەریەک لە کۆمەڵە نەژادییەکان ناوبراوەکان خاوەنی تایبەتمەندییەکن کە ئەم تایبەتمەندییانە زۆرتر شوێنکەوتووی دۆخگەلێکن کە لە پێوەندی لەگەڵ ژینگەدان. بۆ نموونە، ڕەنگی تۆخی پێستی ھۆزە ئەفریقایییەکان کە لەبەر چڕێتی مێلانینەکان لە پێستیان درووست بووە تا پێست لە بەرامبەری تیشکی بەتینی خۆر برگری ھەبێ. ئەم تایبەتمەندییە گیرھاتووانە لەگەڵ بەرەوپێشچوونی کات و دوای چەندین بەرە، بە تایبەتمەندییە بۆماوەیییەکان دەگۆڕێن و بەم ڕیزبەندییە تاکەکانی کۆمەڵەیەکی نەژادی ئەم تایبەتمەندی بۆماییانە لە ماوەی کاتێکی درێژخایەن لە نێو خۆیان بڵاو دەکەنەوە.
سێ دابەشینی نەژادیی بەرچاو لە جیھاندا ھەیە کە بریتییە لە نەژادی سپی (سپی پێستان)، نەژادی ڕەش (ڕەش پێستان) و نەژادی زەرد یان (زەردپێستان).

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ژینناسی
پۆل:مرۆڤناسی
پۆل:نایەکسانیی کۆمەڵایەتی
پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک
مەمکبەند

**ستیان** یان **سوخمە** یان **مەمکدان** بریتییە لە پارچە کوتاڵێک کە ئافرەتان بەکاری دەهێنن بۆ داپۆشین یان ڕاگرتنی مەمکیان، بۆ یەکەم جار لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەیەم دروست کرا بە مەبەستی جوانکاری و پاراستنی خانمان.

## بنچینەی ناونانی
سوخمە یان سوقمە، بەواتای داپۆشینی مەمک دێت، سوقدان یان سواقدان بەواتای داپۆشین دێت وەک سواقکردنی خانوو بە قوڕ، سواقدانی مەمک، سوقمەمک، سوخمەمک، سوخمەم، سوخمە. لە کوردەواری ھەرلەکۆنەوە بەکارھاتووە بەر لە داھێنانی بەشێوەی فەرمی لەلایەن ئەوروپیەکانەوە، ئەمەش لە بەرھەمە ئەدەبییە کوردیەکان ڕەنگی داوەتەوە.

## مێژوو
کورتەمێژووی سوخمە لەبەکارھێنانی دا:
* ئەگریکیەکان، پارچەپەڕۆی توندیان بەکارھێناوە بۆ کوشینی مەمکیان. ڕۆمانەکان وەک بەربەندێک بەکاریان ھێناوە لەکاتی چاڵاکیە وەڕزشیەکان بەمەبەستی توندوتۆڵی وچاڵاکی زیاتریان.
* لەناوچەی تیڕۆڵی نەمسا شوێنەوارێک دۆزرایەوە (٢٠٠٨)کە ٢٧٠٠پارچە کوتاڵ و جلوبەرگی کۆنی تێدابوو لەنێوانیان چەندین پارچە سوخمە کە بەشێوازی کۆن دروستکرا بوون لەبەکارھێنانیاندا وەک سوخمەی ئەم سەردەمە بوو مێژووەکەی دەگەڕایەوە بۆ ١٤٤٠بۆ١٤٨٥.
* لە سەدەکانی ناوەڕاست ئافرەتان جۆڕەکوتاڵێکیان بەکاردەھێنا بەجۆرێک سک و سنگیان پێکەوە پێ دەبەست پێیان دەگوت پاڵ کۆرسیە.
* لە ساڵی ١٨٩٩ Christine Hardt ی ئەڵمانی وەک یەکەم داھێنەری سوخمە ناسێندرا.
* لەدوای ئەم ساڵەوە تاوەکو ساڵی ١٩١٣ئەڵمانیا گرنگی بە پیشەسازی دروستکردنی سوخمە دا کە بەشێوازی داو دروستی دەکرد لەڕێگای ئامێرەوە کە جێگای کاری دەستی گرتبۆوە.
* لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم لەتەواوی ئەورووپا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەتەواوی سوخمە بڵاوبویەوە.

### سوخمە لە کوردەواری دا
## ئەندازەکانی
چەندین ئەندازەمان ھەیە بۆ قەبارەی سوخمەکان وەک:

### ئەندازەی ژاپۆنی
چەپ|وێنۆک|گۆڕانکاریەکانی ئەندازەی سوخمە لە ژاپۆن.
ئەندازەی ژاپۆنی وەک بچوکترین مەمک لە ڕێزبەندیی یەکەم دێت کە بەگوێرەی پیت دیاری کراوە بەم شێوازەی خوارەوە:

### ئەندازەی ئەمریکی و ئینگلتەرایی
## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای عەرەبی

پۆل:مەمک
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
ئیستیقرای ماتماتیکی

چەپ|وێنۆک
**ئیستیقرای ماتماتیکی** یان **دەرئەنجامی بیرکاری**  () یەکێک لە ڕێگاکانی سەلماندنی تیۆرمە بیرکارییەکان لەسەر ژمارە سروشتییەکانە. بۆ سەلماندنی ڕاستی تیۆرێم یان دەستەواژەیەک، لە ڕێگەی ئیستیقرای ماتماتیکی، سێ ھەنگاو پەیڕەو دەکرێت لە ھەنگاوی یەکەمدا ڕاستی تیۆرمەکە P(n) بۆ ژمارەیەکی بنچینە وەکوو 1,2,3,\ldots، دەسەلمێنرێت. بە زانینی ئەوەی کە لانیکەم بۆ ھەندێک لە ژمارە سروشتییەکان P(n) تیۆرمەکە پاسادانە، ئینجا وا دادەنرێ P(k) دەستەواژەکە ڕاست بێت، ڕاستی P(k+1) بە شێوەی زنجیرەیەک ڕێسای لۆژیکییانە دەسەلمێنرێت. ئەم شێوە سەلماندنە یەکەم جار لەلایەن ماتماتیکزانی ئێرانی ئەبوبەکر کەرەجی بەکار ھات.
## ئیستیقرای ماتماتیکی
ئیستیقرای ماتماتیکی بە زمانی شێوەیی ماتماتیک، بەم شێوە دەردەبڕن:

: (\forall P)[P(0) \land ( \forall k \in \mathbb{N}) (P(k) \Rightarrow P(k+1))] \Rightarrow ( \forall n \in \mathbb{N} ) [ P(n) ] 

## نموونە
بە بەکارھێنانی ئیستیقرای ماتماتیکی، ڕاستیی ھاوکێشەی 

: 1 + 2 + \cdots + n = \frac{n(n + 1)}{2}.

بۆ ھەر ژمارەیەکی سروشتی وەکوو n دەسەلمێنرێت:
*ھاوکێشەکە بۆ ۱ ڕاستە:

\frac{1(1+1)}{2}=1

*ئینجا وا دادەنرێ، ھاوکێشەکە بۆ k ژمارەی سروشتی یەکەم ڕاست بێت:

1+2+3+...+k = \frac{k(k+1)}{2}.

ئەوا:

:( 1 + 2 + \cdots + k )+ (k+1) = \frac{(k+1)((k+1) + 1)}{2}.

*بەم شێوە بۆ k+1 دەسەلمێنرێت:

: 
\begin{align}
\frac{k(k + 1)}{2} + (k+1) & = \frac {k(k+1)+2(k+1)} 2 \\
& = \frac{(k+1)(k+2)}{2} \\
& = \frac{(k+1)((k+1) + 1)}{2}
\end{align}

■

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:لۆژیکی ماتماتیکی
وێبی تاریک

**وێبی تاریک** () بەشێکی شاراوەی وێبە (world wide web)، کە لە ڕێگەی ئامێرەکانی گەڕانەوە (گووگڵ، بینگ و یاھوو و ھیتر) پەڕەکان و پێکھاتەکانی نادۆزیتەوە. واتە ناوەڕۆکەکەی ئیندێکس ناکرێ و دەست گەیاندن پێیان سنووردارە بۆ بەشداربووانی بە تەنیا. بەشداربووانی ئەم بەشە شاراوەیەش لە وێ، لە ڕێی تەکنیکی تایبەتییەوە ناو و نیشانیان بە نادیار دەکرێ و بێناسنامە دەبن. کە بە تەکنیکی ڕێڕەوکردنی پیازی(onion routing) ناودەبرێت و بە پرۆگرامی تۆر ئەکرێ ئەنجام بدرێت. کە وەکو پیاز چەند چینێکی ھەیە لەسەر یەکتر، ئەم بۆ قفڵ کردن و شاردنەوەی ناسنامە بە سێ چیندا تێ دەپەڕێنێ.

ئەم تەکنیکە لەگەڵ ھەر داخوازییەکی نوێی بەشداربووەکە بۆ پەڕەیەکی وێب، ھەڵدەستێ بەگۆڕینی ڕێڕەوی ناونیشانەکە و ھەر جارەی بەشێوازێک ناسنامەی بۆ دەکات و ناسنامەی بنەڕەتی خۆی دەشارێتەوە. بەو شێوەیە بەکارھێنەر ئەشارێتەوە لە دابینکاران و چاودێرانی وێب، ھاوکات لە خاوەنی وێبگە و لاپەڕەکانی سەردانیان دەکات. وەکو کۆنووسی(HTTP) نییە، کە نێرەر و وەرگرێگ ھەبێت، بەڵکو تێکەڵەیەک ھەیە کە چەندین نێرەر و وەرگر زانیاری ڕێک دەخا.

## ناوەڕۆک
وەکو بەشە ناسراوەکەی تری وێب، کە ڕۆژانە بەکاری دێنین، ناوەڕۆکی وێبی تاریکیش بریتییە لە زانیاری و چەندین وێبگە، کە مەکۆ و شوێنی چالاکی تری تیا دانراوە، ھاوکات شوێنی ئەو کەس و لاپەڕانەیشە کە وەکو ویکیلیکس. ھەواڵ و پەیامی جۆرابەجۆر دەگەیەنن، بەڵام نە خاوەن وێبگە و لاپەڕەکان ناسراون و نە ئەوانەش کە وێبگەڕی دەکەن تیایاندا.

## هۆکاری درووست بوون
ساڵی ٢٠٠٢ لە توێژینەوەیەکدا لە زانکۆی کامبریدج، ھەوڵ درا، ڕایەڵەیەک پێک بھێنرێت کە پارێزراو بێ لە سیخوڕی و ھەواڵدزی و تەنیا کەسانێک بتوانن دەستیان پێ بگا کە مۆڵەتدراو بن. نەخشەی کار بەو شێوەیەبوو کە ئەم جۆرە ڕایەڵەیە بۆ دامودەزگاکانی ئەمریکا و کاری سەربازی بخرێتە گەڕ. یەکەم وەشانی تاقیکاری لە ساڵی ٢٠٠٢ دا بڵاو بووەوە. دواتر پەیمانگا و بەشەکانی لێکۆڵینەوە لە ئەمریکا لەسەر برەو پێدانی کاریان کرد. ئەمڕۆکە دوو لەسەر سێی تێچوونی ئەم بەشە تاریکەی وێب لەلایەن ئەمەریکاوە خەرج دەکرێ و بەشێکیشی لەلایەن کەس و دامەزراوەی تایبەتییەوە کە دەیانەوێت لە ڕێگەی ئەم تۆڕەوە زانیارییەکانیان ئاڵوگۆڕ پێ بکەن، بێ ناسینەوە و ناسنامەیەک.

## بەشداربووان

* ئەوانەی کاری نایاسایی ئەنجام دەدەن

* ئەوانەی یاخین لە دەست دیکتاتۆرەکان و لەتاو زوڵم و ستەمیان، زانیاری ئاڵگۆڕ دەکەن بێ ناسینەوەیان.

* ئەوانەی کە بە دژەڕژێم یا ئۆپۆزیسیۆن خۆیان ناوزەند کردوە

* چەک و دەرمان فرۆشەکان

* بازرگانەکانی لە باج و خەراج خۆیان دەدزنەوە

* تیرۆریست و ڕێکخراوەکانیان

* ھاکەر و ئەوانەی ئاڵوگۆڕی دراوەی دیجیتاڵ دەکەن

* ھەموو ئەوانەی کە دەیانەوێت بەدوور لە ئامێرەکانی گەڕان و ئاشکرا زانیاری ئاڵوگۆڕ بکەن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مەڕوان کوڕی حەکەم

مەروان کوڕی حەکەم، چوارەم خەلیفەی ئەمەوی بوو دوای موعاویەی دوەم کە کوڕی یەزید کوڕی موعایەویەی کوڕی ئەبوو سوفیان بوو کە ماوەی یەک ساڵ حوکمی کرد. مەروان بونیادنەوەرەوەی دەوڵەتی ئەمەوی بوو لە شامەوە جارێکی تر دوای مردنی یەزید و کاتێک خەلافەتی ئەمەوی ترسی تەواوی لەلایەن عەبدوڵای کوڕی زوبەیر. عەبدوڵا لە حیجاز، عێراق و هەندێ ناوچەی شامیش بەیعەتی درابوێی وەک خەلیفەی موسوڵمانان.

کاتبی مەدینە بووە، کوڕی مامی خەلیفەی ڕاشدین عوسمانی کوڕی عەفان بوە. دوو جار کراوەتە والی مەدینە پێش ئەوەی لە مەدینە دەرچێت کە عەبدوڵای کوڕی زوبەیر ئەمەویەکانی ناچار کرد کۆچ بکەن لە مەدینە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەلیفە ئەمەویەکان
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:مردووانی ٦٨٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٢٠
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەم
پۆل:فەرموودە گێڕەوەکان
موعاویە کوڕی یەزید

**موعاوییە کوڕی یەزید** کوڕی موعاوییە، سێیەم خەلیفەی ئەمەوی بوو کە بۆ ماوەیەکی کەم پێش مردنی باوکی حوکمی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەلیفە ئەمەویەکان
پۆل:مردووانی دەیەی ٦٨٠
پۆل:مردووانی ٦٨٤
پۆل:فەرمانڕەواکانی ئاسیا لە سەدەی ٧ەم
بەڕێوەبەریی پرۆژە

**بەڕێوەبردنی پرۆژە** () بریتییە لە کردارەکانی دەستپێکردن، پلاندانان، جێبەجێکردن، کۆنترۆڵکردن، و داخستنی پرۆژەیەک، لەلایەن دەستەیەکەوە، بە مەبەستی بەدەستھێنانی ئامانجگەلی دیاریکراو. پڕۆژە ئیشێکی کاتی و بێھاوتایە، ئامانجی پڕۆژە ئەکرێ بەرھەمھێنانی بەرھەمێک یان ڕاژەیەک بێت. دەبێت ھەموو پڕۆژەیەک کاتی دەستپێک و کاتی کۆتایی دیاریکراو بێت. ئامانجی بەڕێوەبردنی پڕۆژە ئەوەیە کە ئامانجەکانی پڕۆژەکە بھێنێتەدی، لەو ماوەیەی بۆی دیاریکراوە، و بەو بودجەیەی بۆی دانراوە، و بەپێی ئەو مەرجانەی لەسەری ڕێککەوتوون.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:بەڕێوەبردنی پرۆژە
پۆل:بەڕێوەبردن بەپێی چەشن
ئەمازۆن ستۆدیۆز

**ئەمازۆن ستۆدیۆز** () کۆمپانیایەکی ئەمریکیی تایبەت بە بەرھەمھێنان و بڵاوکردنەوەی فیلم و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییە. سەر بە کۆمپانیای ئەمازۆنە. لە کۆتایییەکانی ٢٠١٠ دەستبەکاربووە. ناوەڕۆکەکەی لەڕێی ئەمازۆن پرایم ڤیدیۆ، و ڕاژەکانی دیکەی ئەمازۆن بڵاودەکاتەوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ئەمازۆن (کۆمپانیا)
پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:ماڵپەڕی ئەمازۆن
پۆل:دابەشکەرانی فیلم لە ئەمریکا
پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا
جگەرە

وێنۆک|وێنەی جگەرەیەک

**جگەرە** () تووتنی پێچراو لە پەڕە کاغەزێکەوەیە کە ئاگر دەدرێ و دووکەڵەکەی دەکێشرێت. جگەرەکێشانی بەردەوام مرۆڤ ئاڵوودە دەکات، کە بەشێکی ئەم ئیعتیادە بەھۆی ماددەی نیکۆتینەوەیە. ھەروەھا کێشانی جگەرە مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشیی دڵ و شێرپەنجە زیاتر دەکات. جگەرەکێشان باوترین شێوازی خواردنەوەی جگەرەیە. زاراوەی جگەرە، وەک ئەوەی کە بە شێوەیەکی باو بەکاردێت، ئاماژەیە بۆ جگەرەی تووتن، بەڵام ھەندێک جار ئەم وشەیە بۆ ئاماژەکردن بە مادەی دیکە بەکاردەھێنرێت، وەک جگەرەی حەشیش یان جگەرەیەکی گیایی. جگەرە لە سیگار جیا دەکرێتەوە بەھۆی قەبارەی بەزۆری بچووکتر و بەکارھێنانی گەڵای پرۆسێس کراو و پێچانی کاغەز کە بە شێوەیەکی گشتی سپییە.

لە ساڵانی بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە زانایان و پزیشکان توانیویانە جگەرەکێشان بە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی ھەناسەوە ببەستنەوە. توێژەران کاریگەرییە نەرێنییەکانی جگەرەکێشانیان لەسەر تەندروستی وەک شێرپەنجە، نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان (COPD)، نەخۆشییەکانی دڵ و کێشە تەندروستییەکانی دیکەی پەیوەست بە نزیکەی ھەموو ئەندامەکانی جەستە دەستنیشانکردووە. نیکۆتین کە دەرمانی دەروونی چالاکە لە تووتندا، جگەرە زۆر ئالوودەت دەکات. نزیکەی نیوەی ئەو کەسانەی جگەرە دەکێشن بە نەخۆشیی پەیوەست بە تووتن دەمرن و بە تێکڕا ١٤ ساڵ تەمەنیان لەدەست دەدەن. ساڵانە جگەرەی تووتن زیاتر لە ٨ ملیۆن کەس لە جیھاندا دەکوژێت؛ لەگەڵ ١٫٢ ملیۆن کەس لەوانەی جگەرە ناکێشن لە ئەنجامی بەرکەوتنیان بە دووکەڵی دەستی دوو گیانیان لەدەستداوە. دووکەڵی دەستی دووی جگەرە زۆرێک لە ھەمان کێشەی تەندروستیی جگەرەکێشان بەدوای خۆیدا دەھێنێت، لەوانەش شێرپەنجە، ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی یاسا و سیاسەتێک دەربچێت کە جگەرەکێشان لە زۆرێک لە شوێنی کار و شوێنە گشتییەکان قەدەغە بکات. دووکەڵی جگەرە زیاتر لە ٧ ھەزار پێکھاتەی کیمیایی تێدایە، لەوانە ئارسنیک، فۆرماڵدەھید، ھایدرۆجین سیانید، سرکە، یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن، ئەکرۆلین و ماددە ژەھراوییەکانی تر. زیاتر لە ٧٠ لەوانە شێرپەنجەیی دروست دەکەن. زۆربەی جگەرە مۆدێرنەکان فلتەر دەکرێن، ھەرچەندە ئەمە وا ناکات ئەو دووکەڵەی لێی ھەڵدەمژرێت کەمتر مادەی شێرپەنجەیی و ماددە کیمیایییە زیانبەخشەکانی تێدا بێت. ھەروەھا دەرکەوتووە کە بەکارھێنانی جگەرە لەلایەن ژنانی دووگیانەوە دەبێتە ھۆی کەموکوڕی لەدایکبوون، لەوانە کەم کێشی لەدایکبوون، نائاساییبوونی کۆرپەلە و لەدایکبوونی پێشوەختە. ڕێژەی جگەرەکێشان بەگشتی لە وڵاتانی پێشکەوتوودا دابەزیوە، بەڵام لە ھەندێک لە وڵاتانی تازەپێگەیشتودا بەردەوامە لە بەرزبوونەوە.

## مێژوو
کێشانی جگەرە و تووتن سەرەتا لە ناو خەڵکە خۆماڵییەکەی ئەمریکادا باو بووە. دواتر کە کۆلۆنیالیستە ئەورووپییەکان گەشتنە ئەمریکا، لەوانەوە فێری جگەرەکێشان بوون و لە سەدەی شازدەی زایینیدا تووتنیان بردووە بۆ ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

پۆل:جگەرەکان
پۆل:جگەرەکێشان
پۆل:جگەرە
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان