open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھیبەتوڵڵا کوڕی سەلامە

ئەلقاسم ھیبەتوڵڵا کوڕی سەلامە کوڕی نەسر بەغدادی (بە عەرەبی: أبو القاسم ھبە اللە بن سلامە البغدادی؛ کۆچکردووی ٤١٠کـ/١٠١٩ز)، یەکێکە لە زانا دیارەکانی تەفسیر، فەرموودە، فیقھ و زمانەوانیی عەرەبی لە سەدەی چوارەم و سەرەتای سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو بە تایبەتی بەھۆی کتێبە گرنگەکەیەوە لەسەر زانستی ناسخ و مەنسوخ ناسراوە.

## ژیان و پایەی زانستی
ھیبەتوڵڵا کوڕی سەلامە لە شاری بەغدا ژیاوە و ھەر لەوێش زانستەکانی وەرگرتووە و وانەی وتووەتەوە. ئەو بە یەکێک لە زانا جێی متمانەکان (الثقات) دادەنرێت.

خەتیب بەغدادی لە کتێبی "مێژووی بەغدا"دا دەڵێت: «ئەو جێی متمانە بوو، و خاوەنی چەندین کتێب بوو لە زانستەکانی قورئاندا».

ئیبن جەوزی لە کتێبی "المُنتظم"دا باسی کردووە و بە یەکێک لە زانا دیارەکانی سەردەمی خۆی ناوی بردووە.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
ئەو لەسەر دەستی چەندین زانای گەورەی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و قوتابی زۆریشی پێگەیاندووە.

### مامۆستاکانی

دارەقوتنی

ئەبوو حافس عومەر کوڕی زەیات

### قوتابییەکانی

ئەبولقاسم ئەزھەری

ئەبوو یەعلا خەلیلی

## بەرھەمەکان
ھیبەتوڵڵا کوڕی سەلامە چەندین بەرھەمی گرنگی لە بوارە جیاجیاکاندا نووسیوە، دیارترینیان:

* **الناسخ والمنسوخ في القرآن الكريم**: بەناوبانگترین بەرھەمیەتی و بە یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکان دادەنرێت لەم بوارەدا.
* **الناسخ والمنسوخ في الحديث**

* **مسائل من أصول الدين**

* **الناسخ والمنسوخ من شعر المتنبي**

## کۆچی دوایی
ھیبەتوڵڵا کوڕی سەلامە لە ڕۆژی ١٠ی مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤١٠ی کۆچی، لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:مردووەکانی ٤١٠ی کۆچی
یاسەمینی سیرواندی

یاسەمین کچی سەعد کوڕی محەممەد سیرواندی (بە عەرەبی: یاسمینە بنت سعد بن محمد السیراوندی؛ کۆچکردووی ٥٠٢ی کۆچی/١١٠٩ی زایینی)، ناسراو بە یاسەمینی سیرواندی، یەکێک بوو لە ژنە زانا، وتارخوێن، موفەسیر و وێژەوانە دیارەکانی موسڵمان لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا.

## ژیان و پایەی زانستی
یاسەمین لە گوندی "سیرواند" لە نزیک شاری ھەمەدان لەدایک بووە. ئەو لەلایەن زانایانی سەردەمی خۆی و دوای خۆیەوە بە کەسایەتییەکی زانا و خاوەن فەزڵ و ڕەوشتی بەرز وەسف کراوە. لە زانستەکانی تەفسیر، ئەدەب و خۆشنووسی شارەزاییەکی زۆری ھەبووە و وەک وتارخوێنێکی بەناوبانگ خزمەتی کردووە.

صلاح‌الدین صفدی ستایشی دەکات و دەڵێت: «ژنێکی وتارخوێنی خاوەن ڕەوشتی جوان و زانست و فەزڵ بوو... سورەتەکانی قورئانی تەفسیر دەکرد».

یاسەمین لەلایەن مامۆستاکانی ھەمەدان و شارەکانی ترەوە زانستی وەرگرتووە. دوای ماوەیەک لە کاری وتارخوێنی، وازی لەو کارە ھێنا و گەشتی حەجی ئەنجام دا. پاش گەڕانەوەی لە حەج، عوزلەت و دوورەپەرێزیی ھەڵبژارد و ساڵانێکی زۆر لە ماڵەوە مایەوە و خۆی بۆ عیبادەت تەرخان کرد.

## کۆچی دوایی
یاسەمینی سیرواندی لە ساڵی ٥٠٢ی کۆچی (١١٠٩ی زایینی) کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای عەرەبی و فارسی داڕێژراوە، بە داڕشتنێکی نوێ و پوختکراو نەک وشە بە وشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی ژن
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:خەڵکی ھەمەدان
پۆل:مردووەکانی ١١٠٩
پاسەوانی تایبەتی ئەدۆلف ھیتلەر

[وێنۆک|300x300پیکسڵ|''بێگلایتکۆماندۆ دیس فۆھێرس'' و پیاوانی دیکەی [ئێس ئێس لە شوباتی ١٩٣٩دا ئاسایشیان بۆ ھیتلەر دابین دەکرد]]
ئەدۆلف ھیتلەر جەنگی جیھانیی دووەمی لە ئەورووپا دەستپێکرد بە داگیرکردنی پۆڵەندا لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٩ و ناوەندی ھۆلۆکۆست بوو. لەلایەن دوژمنە چەوسێندراوەکانییەوە و تەنانەت لەلایەن ھەندێک لە ھاووڵاتیانی وڵاتەکەی خۆیەوە ڕقیان لێی بوو. سەرەڕای ھەوڵەکانی تیرۆرکردنی، ھیچ کامیان سەرکەوتوو نەبوون. ھیتلەر لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا چەندین یەکەی پاسەوانی ھەبوو کە ئاسایش و پاراستنیان دابین دەکرد.

کاتێک ھیتلەر لە ساڵی ١٩١٨ لە خزمەتکردنی سەربازی گەڕایەوە میونشن، بوو بە ئەندامی پارتی نازی کە پارتێکی سیاسی ڕاستڕەوی توندڕەو بوو لە باڤاریا. ساڵی ١٩٢١ بە سەرۆکی حیزب ھەڵبژێردرا. ھەروەھا وتارەکانی پەرەی بە توندوتیژی و ڕەگەزپەرستی دەدا و ھیتلەر پێویستی بە ئاسایشی بەردەوام بوو.

کەتیبەی زریان لە ساڵی ١٩٢٠ دامەزراوە و یەکەم یەکەیەکی نیمچە سەربازیی ئێس ئێس بوو کە بەرپرسانی نازییان پاراست. لە ساڵی ١٩٢٣ یەکەیەکی بچووکی پاسەوانی کەسی کە بە *شۆک ترۆپەرز* ناسرا، بۆ پاراستنی ھیتلەر دروست کرا. لەژێر کۆنترۆڵی کەتیبەی زریاندا بوو. پاشان لە ساڵی ١٩٢٥ لەگەڵ گەشەکردنی پارتی نازی، شوتزستافڵ وەک دابەشکردنێکی لاوەکی لە کەتیبەی زریان دروست بوو. سەرەتا تەنھا لە نزیکەی سەد پیاو پێکھاتبوو، ھەروەھا لە بنەڕەتدا یەکەی پاراستنی کەسی ھیتلەر بوو. چەندین ڕێکخراوی پاسەوانی کەسی، وەکوو *فوھر بێگلایتکۆماندۆ* (FBK)، *خزمەتگوزاری ئاسایشی ڕیش* (RSD) و *لایبستاندار ئەدۆلف ھیتلەر* (LSSAH)، وەک لقە لاوەکییەکانی ئێس ئێس دامەزران. لەنێو ئەو پۆلیس و ھێزە ئەمنییانەی کە لەبەردەستدا بوون، *[[گێستاپۆ|پۆلیسی نھێنی ئەڵمانیا]]* (Gestapo)، *پۆلیسی ڕژێم* (Orpo)، *بەشی لێکۆڵینەوەی تاوانەکان* (Kripo) و *پۆلیسی ئاسایش* بوون. جگە لەوەش دەزگای ھەواڵگری نازی، *پۆلیسی ئاسایشی ئەڵمانیا* (SD) بەدواداچوون و پشکنینی ئەمنییان لەسەر خەڵک کرد، لەنێویاندا ئەندامانی حزبەکە. ئەگەر کارمەندانی ئێس دی بڕیاری دەستگیرکردنیان دابێت، ئەوا زانیارییەکانیان دەگوازنەوە بۆ گێستاپۆ. ھیتلەر وەک زۆرێک لە دیکتاتۆرەکان خۆی بە یەکە ئەمنییەکان دەورە دا بۆ پاراستنی.

## سەرچاوەکان
مزگەوتی گەورەی پاریس

**مزگەوتی گەورەی پاریس** یەکێکە لە گەورەترین مزگەوتەکانی فەڕەنسا. لەلایەن دەوڵەتی فەڕەنساوە دروستکراوە،  وەک ڕێزێک بۆ سەربازە موسڵمانەکان  کە لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا بەرگریان لێکردووە. بڕیاری دروستکردنی مزگەوتی گەورەی پاریس ڕۆژێک دوای شەڕی ڤێردون درا و ٥٠٠ ھەزار فڕانکی فەڕەنسی بۆ تەرخانکرا.  سوڵتانی مەغریب بەشداری کرد لە دامەزراندنی وەقفێکی ئیسلامیی بۆ تەواوکردنی بیناسازییەکە، و لە ١٥ی تەممووزی ١٩٢٦ لەلایەن سەرۆکی ئەوکاتەی فەڕەنسا دۆمەرگ و سوڵتانی مەغریب مەولای یووسف بن حەسەن دەستیپێکرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پۆگرۆم

**پۆگرۆم** (بە ڕووسی: погром؛ یان громить، بە واتای: «تێکدان و وێرانکردنی بە زەبر») زاراوەیەکە بە واتای «کۆمەڵکوژیی پلان بۆ داڕێژراو» دێت و بریتییە لە کردەوەی توندوتیژیی بەرفراوان کە لە شێوەی ئاژاوەی ئاراستەکراودا دژ بە کۆمەڵێکی دیاریکراو ئەنجام دەدرێت، جا ئەو کۆمەڵە نەتەوەیی بن، ئایینی بن، یان ھی تر. ئەم کردەوانە وێرانکردنی ماڵ، شوێنی کار و ناوەندە ئایینییەکانیان لەخۆدەگرێت. لەوانەیە خۆڕسکانە یان بە مەبەست و پیلانی پێشوەختە ڕووبدەن، و زۆرجار بە داپۆشین و تەنانەت هاندانی دەوڵەت یان پۆلیس ئەنجام دەدرێن.

لە ڕووی مێژووییەوە، زاراوەی پۆگرۆم (Pogrom) لە زمانی ئینگلیزیدا زۆرجار بۆ ئاماژەدان بە کردەوەی توندوتیژیی بەرفراوان دژ بە جوولەکەکان بەکارهاتووە جا خۆڕسکانە بێت یان بە پیلانی پێشوەختە. بەڵام ئەم زاراوەیە بۆ ئاماژەدان بە ڕووداوی هاوشێوە دژ بە کەسانی دیکەش بەکارهاتووە، کە زۆربەیان کەمینەکانن. ئەو کۆمەڵکوژیانەی کە زۆرجار توندوتیژیی جەستەیی ئاراستەکراویان تێدایە دژ بە خەڵک، تەنانەت دەگاتە کوشتن و کۆمەڵکوژیی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:جینۆساید
پۆل:پێشێلکردنی مافی مرۆڤ
پۆل:توندوتیژی
ئەنساب (عێراق)

**ئەنساب** ناوچەیەکی عێراقی لە باشووری ڕۆژاوای قەزای بەسیە لە قەزای سەلمان لە پارێزگای موسەنا لە بیابانی حەجرە لە بیابانی عێراق لە باشووری عێراق و تەنیشت سنووری سعوودییە. بیری زۆری ئاوی شیرینی تێدایە بە قووڵی ٦٠ مەتر. 

## سەرچاوەکان
کەمپی شتۆتھۆف

وێنۆک|360x360پیکسڵ|پانۆرامای مۆزەخانەی شتۆتھۆف ٢٠٠٧
**شتۆتھۆف** ئۆردووگایەکی کۆکردنەوەی نازی بوو کە لە ناوچەیەکی دابڕاو و شێدار و دارستانی نزیک شارۆچکە بچووکەکەی شتووتۆڤۆ، ٤٣ کم لە ڕۆژھەڵاتی دانزیگ، لە خاکی شاری ئازادی پێشووی دانزیگ دامەزرا. کەمپەکە لە دەوری ھەیکەلە ھەبووەکانی دوای لەشکرکێشی بۆ سەر پۆڵەندا لە جەنگی جیھانیی دووەمدا دروستکرابوو، کە بۆ زیندانیکردنی سەرکردە و ڕۆشنبیرانی پۆڵەندا بەکارھێنرا.   سەربازگەی ڕاستەقینە لە ساڵی دواتر لەلایەن سەدان زیندانییەوە دروستکرا.  

یەکەم ئۆردووگای کۆکردنەوەی نازییەکان بوو کە لە دەرەوەی سنوورەکانی ئەڵمانیا لە جەنگی جیھانیی دووەمدا دامەزراوە و لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٣٩ەوە کاری کردووە. و دوا کەمپ بوو کە لەلایەن ھاوپەیمانانەوە لە ٩ی ئایاری ١٩٤٥ ئازادکرا.  بەپێی خەمڵاندنەکان لە نێوان ٦٣ بۆ ٦٥ ھەزار زیندانی لە کەمپی کۆکردنەوەی شتۆتھۆف و کەمپە لاوەکییەکانی لە ئەنجامی کوشتن و پەتا و بارودۆخی سەختی کارکردن و چۆڵکردن و نەبوونی ھاوکاری پزیشکی گیانیان لەدەستداوە. نزیکەی ٢٨ ھەزاریان جوولەکەن. بە گشتی لە ماوەی بوونی کەمپەکەدا ١١٠ ھەزار کەس لەوێ ئاوارە بوون. نزیکەی ٢٤ ھەزار و ٦٠٠ کەسیان گواستراونەتەوە بۆ شوێنەکانی دیکە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
پەرستگای شەرەفەددین

**پەرستگای شەرەفەددین** لە شنگال باشووری کوردستان پەرستگایەکی ئێزیدییە کە وەک ڕێزێک بۆ شێخ شەرەفەددین دروستکراوە. ئێزیدییەکان بە یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی سەر زەوی دەزانن.

پەرستگاکە لە بەردی زەردی کاڵ دروستکراوە، و سەرەوەی دوو قوچەکە. لە سەرەوەی ھەر قوچەکێکدا سێ تۆپی زێڕین و مانگێکی ھیلالی ھەیە کە ئاراستەی ئاسمان دەکات.

لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٤دا، پەرستگاکە شوێنی شەڕێک بوو کە ١٨ چەکداری پێشمەرگەی ئێزیدی سووک چەکدار بە فەرماندەیی قاسم شەشۆ بە سەرکەوتوویی ھێزێکی گەورەتر و باشتر ئامادەکراوی داعشیان بە زرێپۆش و ھاوەن و موشەک بەرپەرچ دایەوە کە داعش لە چوارچێوەی جینۆسایدی ئێزیدیەکان ھێرشیان کردە سەر مەزارگەکە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کۆمەڵکوژیی پۆناری

**کۆمەڵکوژیی پۆناری** یان **کۆمەڵکوژیی پانێرای** کوشتنێکی بەکۆمەڵ بوو کە ١٠٠ ھەزار کەس بوون، زۆربەیان جوولەکە و پۆڵەندی و ڕووس بوون، لەلایەن پۆلیسی ئاسایشی ئەڵمانیا، ئێس ئێس و ھاوکارە لیتوانییەکانییانەوە،    لەنێویاندا تیمی کوشتنی لیتوانیای بەناوی بۆریس ئێلیباتینگاسیس،   لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەم و ھۆلۆکۆست لە ڕیشکۆمیساریات ئۆستلاند. کوشتنەکان لە نێوان تەممووزی ١٩٤١ و ئابی ١٩٤٤ لە نزیک وێستگەی شەمەندەفەر لە شاری پۆناری (پانێریای ئێستا) ئەنجامدراون، کە گەڕەکێکی ڤیلنیووسی ئێستایە لە لیتوانیا. نزیکەی ٧٠ ھەزار جولەکە لە پۆناری کوژران، ھەروەھا ٢٠ ھەزار پۆڵەندی و   و ٨ ھەزار دیلی جەنگی ڕووسی کە زۆربەیان خەڵکی نزیک ڤیلنا (ڤیلنیۆس) و ڤیلنا گیتۆی تازە دروستکراو بوون.  

لیتوانیا یەکێک بوو لە یەکەم شوێنەکان لە دەرەوەی پۆڵەندا داگیرکراو لە جەنگی جیھانیی دووەمدا کە نازییەکان کوشتنی بەکۆمەڵیان لە جولەکەکاندا ئەنجامدا وەک بەشێک لە چارەسەری کۆتایی، لە کۆی ٧٠ ھەزار جولەکە کە لە ڤیلنا دەژین، بە گوتەی سنایدەر تەنیا ٧ ھەزار (یان لەسەدا ١٠) لە شەڕەکە ڕزگاریان بووە.  تا مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤١، سیدلیس ژمارەی دانیشتوانی شارەکەی بە ٨٠ ھەزار جولەکە خەمڵاندووە، کە دەکاتە نیوەی دانیشتوانی شارەکە.  بەپێی ئینسایکلۆپیدیای ھۆلۆکۆست و ئەوانی دیکە، زیاتر لە دوو لەسەر سێیان، یان لایەنی کەم ٥٠ ھەزار جوولەکە، پێش کۆتایی ساڵی ١٩٤١ کوژراون. 

## سەرچاوەکان
گۆڕەپانی فیردەوس

[وێنۆک|دیمەنی کەوتنی پەیکەری [سەددام حوسێن سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ دوای ئەوەی ھێزەکانی ئەمریکا ھاتنە ناو بەغدا]]
وێنۆک|مزگەوتی ١٧ ڕەمەزان کە ڕووی لە گۆڕەپانی فیردەوس کردووە
**گۆڕەپانی فیردەوس** لە بەغدا یەکێکە لە گۆڕەپانە سەرەکییەکانی شارەکە. دەکەوێتە ڕەسافەی ڕووباری دیجلە. ھۆتێلەکانی عەشتار (شیراتۆن) و فەلەستین (مێریدیان) ڕوویان لە گۆڕەپانەکە کردووە.

بینای مێژوویی مزگەوتی ١٧ ڕەمەزان ڕووی لە گۆڕەپانەکە کردووە. مۆنۆمێنتی سەربازی نەناسراو لە گۆڕەپانەکەدا لە سەردەمی سەرۆک عەبدولکەریم قاسم دروستکرابوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٢دا ڕووخێنراوە،  مۆنۆمێنتی سەربازی نەناسراو بە بۆنەی ٦٥ ساڵەی لەدایکبوونی سەرۆک سەددام حوسێن لە شوێنیدا پەیکەری سەرۆک سەددام حوسێن دانراوە. بەرزی پەیکەرەکەی سەددام نزیکەی ١٢ مەتر بووە و لەکاتی داگیرکردنی عێراق لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ ڕووخێنراوە.

لیژنەیەکی میرات ڕای گەیاندووە، بڕیاریانداوە مۆنۆمێنت و گۆڕەپانی سەربازی نەناسراو وەک ھێمای میرات و شارستانیەتی بەغدا ئاوەدان بکرێتەوە و نۆژەن بکرێتەوە، بۆ ئەوەی پەیکەرەکە لە گۆڕەپانی فیردەوس بێت، کە پەیکەری سەددام حوسێن لە ٩ی نیسانی ٢٠٠٣ خراوەتە خوارەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکانی بەغدا
ڕەحمی سالتووک

**ڕەحمی سالتووک** (Rahmi Saltuk)، (١٩٤٥ لە مامەکی - ) گۆڕانیبێژیێکی کوردی باکووری کوردستانە. ئەو زۆربەی گۆرانییەکانی بە تورکی خوێندووە، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٩ ئەلبومێک بە ناوی *ھۆی نارێ* (Hoy Narê) بە زمانی کوردی بڵاو کردەوە. سەرەڕای ئەوەی کە ئەلبومەکە بە ئیجازەی وەزارەتی چاند و گەشتیاریی توکیا بڵاوکرابوو، بەدوای چەند ھەفتە ئیجازەکە لێ سەندرا و قێخە کرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٢ دیسانەوە توانی ئەلبومەکە بە زمانی کوردی بڵاو بکاتەوە.

## ئەلبومەکان
* *Yenice Yolları* (ڕێگاکانی یەنیجە)
* *Terketmedi Sevdan Beni* (ئەوینی تو بەر لێم نادات)
* *Dosttan Dosta (١، ٢ و ٣)* (لە دۆست بۆ دۆست)
* *Açılın Kapılar Şaha Gidelim* (دەرگاکان بکەین، بڕۆین بۆ لای پاشا)
* *Acıyı Bal Eyledik* (ئێمە ئازارمان کرد بە ھەنگوێن)
* *Dostlara Çağrı* (بانگەوازی بۆ ھاوڕێیان)
* *ھۆی نارێ* (Hoy Narê)، ١٩٨٩
* *Hani Kurşun Sıksan Geçmez Geceden* (دەزانی ئەگەر فیشەکێکیش بتەقێنیت، شەو تێناپەڕێت)
* *Elde Hüzün Kaldı* (دڵتەنگی ھەر دەمێنێتەوە)

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی مامەکی
پۆل:گۆرانیبێژانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥
پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باکووری
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
حوسێن کوڕی مەسعوود بەغەوی

ئەبوو محەممەد حوسێن کوڕی مەسعوود بەغەوی (بە عەرەبی: أبو محمد الحسین بن مسعود البغوی؛ لەدایکبووی ٤٣٣ یان ٤٣٦ی کۆچی - کۆچکردووی ٥١٦ی کۆچی)، ناسراو بە ئیمامی بەغەوی، یەکێکە لە گەورەترین و دیارترین ئیمام، حافز، فەقیھ و موفەسیرەکانی ئەھلی سوننە. بەھۆی خزمەتە گەورەکانی بە زانستەکانی قورئان و فەرموودە، نازناوی "محیی السنە" (ژێنەرەوەی سوننەت) و "ڕوکنەددین" (ستوونی ئایین)ـی پێ بەخشراوە.

## ژیان و خوێندن
ئیمامی بەغەوی لە شارۆچکەی "باغ" یان "باغشوور" لەدایک بووە، کە دەکەوێتە نێوان شارەکانی ھێرات و مەرڤ لە خۆراسان (ئەفغانستانی ئێستا)، ھەر بۆیە نازناوی "بەغەوی"ی وەرگرتووە. ئەو ژیانی خۆی بۆ زانست تەرخان کرد و بۆ وەرگرتنی زانست گەشتی بۆ شارە جیاوازەکان کرد.

دیارترین مامۆستای کە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ھەبوو، زانای گەورەی شافیعی، قازی حوسێن کوڕی محەممەد مەروازی بوو، کە ئیمامی بەغەوی زۆربەی زانستەکانی فیقھی لێ وەرگرت.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
ئیمامی بەغەوی بە زانایەکی گشتگیر (موسوعی) دادەنرێت کە لە زۆربەی زانستە شەرعییەکاندا، وەک تەفسیر، فەرموودە، فیقھ و ژیاننامە، شارەزاییەکی قووڵی ھەبوو.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام و پێشەوا، شێخی ئیسلام و ژێنەرەوەی سوننەت بوو... دەریا بوو لە زانستدا».

ئیبن خەلەکان دەڵێت: «ئەو لە نێوان زانایاندا وەک دەریا بوو لە زانستە جیاجیاکاندا».

تاجەددین سوبکی دەڵێت: «ئەو زانایەکی ڕەبانی بوو، ژیانێکی زاھیدانەی دەبردە سەر و خواردنی تەنھا نانی بەتاڵ بوو».

## بەرھەمەکان
ئیمامی بەغەوی چەندین بەرھەمی یەکجار گرنگ و بەنێوبانگی لەدوای خۆی بەجێھێشتووە کە تا ئەمڕۆش سەرچاوەی سەرەکیی موسڵمانانن:

* **معالم التنزيل (تەفسیری بەغەوی**: بە یەکێک لە باشترین و بڵاوترین تەفسیرەکانی قورئان دادەنرێت، کە لەسەر بنەمای فەرموودە و وتەی پێشینە چاکەکان نووسراوە.
*  **شرح السنة (شیکردنەوەی سوننەت**: کتێbێکی گەورە و گرنگە لە بواری فەرموودەناسیدا، کە تێیدا فەرموودەکانی ڕوون کردووەتەوە و حوکمە شەرعییەکانی لێ دەرھێناوە.
* **الأنوار في شمائل النبي المختار**: پەرتووکێکە دەربارەی ژیان و ڕەوشت و شێوەی پێغەمبەر محەممەد.

* **التهذيب في فقه الإمام الشافعي**: پەرتووکێکی گرنگە لە بواری فیقھی شافیعیدا.

* **معجم البغوي**

## کۆچی دوایی
ئیمامی بەغەوی لە مانگی شەوالی ساڵی ٥١٦ی کۆچی، لە تەمەنی نزیکەی ٨٠ ساڵیدا، لە شاری "مەرڤ ڕوود" کۆچی دوایی کرد و لە تەنیشت گۆڕی مامۆستا خۆشەویستەکەی، قازی حوسێن، بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٤٤
پۆل:مردووەکانی ١١٢٢
پۆل:مردووانی ١١٢٢
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان
پۆل:شێخی ئیسلام
گەڕەکی شوھەدا (بەغدا)

**گەڕەکی ئەلشوھەدا** یەکێکە لە گەڕەکەکانی بەغدا کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای بەغدای پایتەختی عێراق لە دیوی کەرخەوە. بە یەکێک لە گەڕەکە شەعبییەکان دادەنرێت.بە چەندین ناوچە دەورە دراوە، یەکەمیان ناوچەی سویب و گەڕەکی چوارەمی پۆلیس و گەڕەکی جیھاد.

## سەرچاوەکان
زیاد ڕەحبانی

**زیاد ڕەحبانی** (١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٦ – ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٥) ھونەرمەند و ئاوازدانەر و شانۆنامەنووس و نووسەری لوبنانی بوو کە بە مۆسیقای مۆدێرن و شانۆنامە سیاسییە ڕەخنەییەکانی ناسراوە کە واقیعی خەمناکی لوبنانی بە نوکتەی وردەوە نیشان دەدات. شێوازەکەی زیاد ڕەحبانی بە گاڵتەجاڕی و قووڵایی مامەڵەکردن لەگەڵ بابەتەکەدا تایبەتمەند بوو، ھەروەھا بە ئاڤانگاردێکی کۆمۆنیستیش دادەنرێت. دامەزرێنەری قوتابخانەی مۆسیقای عەرەبی و شانۆی عەرەبی ھاوچەرخە.

## پیشە
یەکەم کاری ھونەریی ناسراوی ڕەحبانی بریتی بوو لە «سەدیقی اللە» (ھاوڕێم خودا)، کە کۆمەڵە نووسینێک بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٦٧ و ١٩٦٨ کاتێک لە تەمەنی ھەرزەکاریدا بوو. لە ساڵی ١٩٧٣، لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا، ڕەحبانی یەکەم مۆسیقای بۆ دایکی، فەیرووز، ئامادە کرد. عاسی ڕەحبانی، باوکی، لە نەخۆشخانە بوو و دایکی فەیرووز بڕیار بوو ڕۆڵی سەرەکی لە شانۆگەریی «ئەلمەحەتە»ی براکانی ڕەحبانیدا بگێڕێت. مەنسوور ڕەحبانی، مامی، کە تێکستی گۆرانییەکی نووسیبوو دەربارەی دوورکەوتنەوەی زۆرەملێی عاسی ڕەحبانی، ئەرکی ئاوازدانانی گۆرانییەکەی بە زیاد ڕەحبانی سپارد. گۆرانیی «سألوني الناس» (خەڵکی لێیان پرسیم) بووە ھۆی ناساندنی ڕەحبانی لە جیھانی مۆسیقادا.

ڕەحبانی بۆ یەکەم جار لەسەر شانۆ لە شانۆگەریی «ئەلمەحەتە» دەرکەوت و ڕۆڵی لێکۆڵەری دەگێڕا. ھەروەھا دواتر لە شانۆگەریی «ميس الريم»ی براکانی ڕەحبانیدا لە ڕۆڵی یەکێک لە پۆلیسەکاندا دەرکەوت. یەکەم ھەنگاوی ڕەحبانی بۆ ناو جیھانی شانۆ لەگەڵ شانۆی «بکنیا» لە «سهرية» دەستی پێکرد. دوابەدوای ئەوە، زنجیرەیەک شانۆگەریی زۆر سیاسی پێشکەش کرد. ئەکسام ئەلیووسف لە «درەوی دڕکەکان: شانۆی کۆمیدیای سیاسی لە سووریا و لوبنان» نووسیوویەتی: «لەم بارودۆخەدا، زیاد وەک گەنجێکی پێگەیشتوو، خۆی وەک شانۆنووس، دەرھێنەر، ئاوازدانەر، پیانۆژەن و ئەکتەر بەسەر دیمەنی ھونەریدا سەپاند. لە ماوەیەکی کورتدا، شانۆ ڕەسەنەکەی بووە جێی سەرنجی گەنجانێک کە تێیدا دەنگی نەوەیەکی ونبوویان دۆزییەوە کە لەناو جەنگ و توندوتیژیدا گیریان خواردبوو.»

وەک ئەکتەر، جگە لە دەرکەوتنی لە شانۆگەرییەکانی خۆیدا، ڕەحبانی لە فیلمی «کۆلارەفرۆشەکە»ی ڕەندا شەھال سەباغ لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕۆڵی سەرەکی گێڕا.

### ھاوکارییەکان
پێشتر، لەکاتی و دوای شەڕی ناوخۆی لوبنان، ڕەحبانی چەندین ئەلبوومی بڵاوکردەوە و ھاوبەشی لە بڵاوکردنەوەیاندا کرد وەک: "بهال شکل-بەم شێوە"، "أبو علي"، "هللوجا"، "شريط غير حدودي-شریتێکی نا سنوور"، "هدوء نسبي-ھێمنییەکی ڕێژەیی"، "أنا مش كافر-من کافر نیم"، "حكايا الأطفال-بەسەرھاتی منداڵان"، "بما أنو-مادەم"، "مۆنۆدۆز" (لەگەڵ گۆرانیبێژ سەلما موسفی)، و "معلومات مش أكيدة-زانیاری پشتڕاستنەکراو" (لەگەڵ گۆرانیبێژ لەتیفە).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:کوڕە گۆرانیبێژە لوبنانییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرە لوبنانییەکان
ڕەسافە

**ڕەسافە** یەکێکە لە شوێنەکانی بەغدا و دەکەوێتە لای ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلە. بۆ یەکەمجار لە سەردەمی ئەبوو جەعفەری مەنسوور دامەزرا، پاشان فراوانتر کرا و دیوار و مزگەوت و خەندەقەکەی نۆژەنکرایەوە لە سەردەمی خەلافەتی کوڕەکەی محەممەد ئەلمەھدی لە ساڵی ٧٧٦ زایینی. چەندین ناوچە و شەقامی گرنگ لەخۆدەگرێت وەکو ئەعزەمییە و زەیوونە و شاری سەدر و ئەلشەعب و شەقامی فەلەستین و شەقامی ئەبوو نەواس و شەقامی لسەعدوون و کەرادە و بەغدای نوێ. ڕەسافە بە چڕی دانیشتووان تایبەتمەندە، بەو پێیەی زۆربەی دانیشتووانی بەغدای پایتەخت لەوێ دەژین.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەڕەکەکانی بەغدا
ئۆپۆزسیۆنی عێراق (پێش ٢٠٠٣)

**ئۆپۆزسیۆنی عێراق** (بەعەرەبی : المعارضة العراقية) پێکھاتەیەکی سیاسی و شەڕانگێزی گەورە بوو کە ھاوپەیمانییەکی *دیفاکتۆی* ھەمەچەشن نوێنەرایەتی دەکرا بە ئامانجی ھاوبەشی ڕووخاندنی سەددام حوسێن.

## پێکھاتەکان
لە باشووری عێراق، ئۆپۆزسیۆن لەژێر دەستی عەرەبە شیعەکاندا بوو، لە کاتێکدا لە باکوور، لەژێر دەستی کوردەکاندا بوو کە زۆرینەیان سوننە بوون. لە بەغدا، چەندین گرووپی ئۆپۆزسیۆنی عەرەبی ھەبوون. گروپە گەورەکان بریتی بوون لە کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق، گرووپە کوردییەکانی وەک پارتی دیموکراتی کوردستان، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بزووتنەوەی ئیسلامیی لە کوردستان، و ئەنسارولئیسلام، ھەروەھا بزووتنەوەی پاشایەتیی دەستووریی عێراق کە ئامانجی گەڕاندنەوەی شانشینی عێراق بوو، و ویفاقی نیشتمانیی عێراقی، و گرووپە شیعەکانی سەر بە ئێران وەک ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی لە عێراق و حیزبی دەعوەی ئیسلامیی، ھەروەھا ھاوپەیمانی بزووتنەوەی ١٤ی تەممووزی دیموکرات، بەعسییە لایەنگرەکانی ئەسەد، و حیزبی شیووعیی عێراقی و باڵە سەربازییەکەی «ئەلئەنسار».

لە شوباتی ٢٠٠٣، ئیدارەی بووش لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنی عێراق، نزیکترین ھاوپەیمانی، پەیوەندییەکانی تێکچوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی عێراق
مزگەوتی ١٧ ڕەمەزان (بەغدا)

**مزگەوتی ١٧ی ڕەمەزان** یان مزگەوتی ئەلفردەوس یەکێکە لە مزگەوتە مێژووییەکانی عێراق و دەکەوێتە لای ڕووسافەی بەغدا لە قەزای کەرادەی ڕۆژھەڵات بەرامبەر گۆڕەپانی فیردەوس لەبەردەم بینای شیراتۆن.  

مزگەوتەکە بە بیناسازی و شێوازی ئیسلامیی جیا دەکرێتەوە، و بە یەکێک لە شوێنە گرینگەکانی بەغدای کۆن دادەنرێت. بەردی بناغە لە سەردەمی مەلیک غازی لە ساڵی ١٩٣٨ی زایینی دانراوە. بڕیار بوو ناوی مزگەوتی شا فەیسەڵی یەکەم بێت، بەڵام بیناسازی وەستا و لە سەردەمی شازادە عەبدولئیلاھ لە ١٠ی تەممووزی ١٩٤٠ کارەکانی دەستی پێکرد، دوای ئەوە کارەکانی بیناسازی وەستا تا ساڵی ١٩٥١، کاتێک شا فەیسەڵی دووەم پارەی زەوییەکەی دا و نرخی پارچە زەوییەکەش لە پارەی دایکی خۆی درا. پاشان مزگەوتەکە ناونرا مزگەوتی شاژنە عالیە. دواتر ئەنجومەنی ئەوقاف بڕیارێکی دەرکرد بۆ پێکھێنانی لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دروستکردنی مزگەوتەکە، بەجۆرێک ناوی مزگەوتی شا فەیسەلی دووەم بێت. تا ساڵی ١٩٥٣ کارکردن لەسەری بەردەوام بوو و کاتێک نووسراوە مەغریبییەکان تازە ھاتبوو، داوایان لە نەخشێنەرانی مەغریبی کرد لە مەغریبەوە بۆ دروستکردنی نەخشی مەغریبی لەسەری و لەسەر مزگەوتی ئیمامی ئەعزەم لە ئەعزەمیەش. دوای ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣، مزگەوتەکە ناوی مزگەوتی ١٧ی ڕەمەزان گۆڕدرا بۆ یادی شەڕی بەدر.

لە ساڵی ١٩٥٩، سەرکردە عەبدولکەریم قاسم مۆنۆمێنتی سەربازی نەناسراوی لەبەردەم مزگەوتەکە لە گۆڕەپانی فیردەوس کردەوە، وەک مەزارگەیەک بۆ کەسایەتییە سیاسییە دیارەکان کە سەردانی عێراق دەکەن و تاجە گوڵینەیان تێدا داناوە. سەرەڕای ئەو ھەڵاوسانەی کە مزگەوتەکە بە ناوە جۆراوجۆرەکانییەوە تووشی بوو، بەڵام گۆڕەپانەکە بە ناوی فیردەوسەوە مایەوە. پاشان مۆنۆمێنتەکە لە ساڵی ١٩٨١ ڕووخێنرا و لە شوێنێکی تردا دروستکرایەوە و لە شوێنیدا پەیکەری سەددام حوسێن دانرا. پەیکەرەکە بە نیمچە بازنەیەکی ٣٧ ستوونی مەڕمەڕ دەورە دراوە، وەک ھێمایەک بۆ لەدایکبوونی لە ساڵی ١٩٣٧. پاشان دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، پەیکەرەکە ڕووخێنرا و ڕووخانی ئەو پەیکەرە ھێمای ڕووخانی ڕژێمی سەددام و دەستپێکردنی عێراقێکی نوێ بوو. لە ئەنجامی ئەو گۆڕانکاریانەی لە گۆڕەپانەکەدا ڕوویدا، ناوی مزگەوتەکە گۆڕدرا (١٧ مزگەوتی ڕەمەزان) بۆ یادی شەڕی بەدر.

## سەرچاوەکان
ھۆتێل فەلەستین

**ھۆتێل فەلەستین** (پێشتر مێریدیان) ھۆتێلێکە دەکەوێتە دڵی پایتەختی عێراق، بەغدا. ھۆتێلەکە ڕووی لە کەنارەکانی ڕووباری دیجلە و نزیک شەقامی ئەبوو نەواس و گۆڕەپانی فیردەوس.
ھۆتێلەکە لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا دروستکراوە. ئەم ھۆتێلە ناوبانگێکی جیھانیی بەدەستھێنا دوای و لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ کاتێک لەلایەن سوپای ئەمریکاوە تۆپباران کرا. لەو کاتەدا ھۆتێلەکە ئۆفیسی کەناڵە ھەواڵییە نێونەتەوەیییەکانی تێدابوو، کە لە سەربانەوە پەخشی ڕاستەوخۆیان دەکرد. ئەمەش بووە ھۆی برینداربوونی چەند ڕۆژنامەنووسێک و گیانلەدەستدانی ئەو فۆتۆگرافەرانەی کە لەکاتی بۆردوومانەکەدا لە ھۆتێلەکەدا بوون.

## سەرچاوەکان
قەیرانی سیاسی عێراق (٢٠٢١–٢٠٢٢)

**قەیرانی سیاسی عێراق (٢٠٢١–٢٠٢٢)** قەیرانێکی سیاسییە کە لە عێراق دوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ سەریھەڵدا، بەو پێیەی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نەیانتوانی حکوومەتێکی ھاوپەیمانی سەقامگیر پێکبھێنن و سەرۆکێکی نوێ ھەڵبژێرن.ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە سیستمی سیاسی نەتەوەیی بکەوێتە ناو چەقبەستوویی سیاسییەوە و بلۆکی ڕەوتی سەدری کە گەورەترین بلۆکی بوو، دەستی لەکارکێشایەوە. ئەمەش دوای دەستبەکاربوونی لەتیف ڕەشید وەک سەرۆکی کۆمار و پێکھێنانی حکوومەتێکی نوێ لەلایەن محەممەد شیاع سوودانی، سەرۆک وەزیران، کە لەلایەن چوارچێوەی ھەماھەنگییەوە کاندیدکرابوو، کۆتایی ھات.

## سەرچاوەکان
ناحیەی جەبارە

**ناحیەی جەبارە** یەکێکە لە حەوت ناحیەی قەزای کفری لە ئیدارەی گەرمیان لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی جەبارەیە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی جەبارە لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٢٠٬٠٠٠)کەسە.

## ناو

## جوگرافیا
ناحیەی جەبارە ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە ناحیەی سەرقەڵا و ناحیەی ناوەندی قەزای کفری.
* لە باشوورەوە ناحیەی قەرەتەپە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی کۆکس.
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی سلێمان بەگ.

## مێژوو

## ئەمانەش ببینە
* قەزای کفری
* پارێزگای دیالە
* ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

## سەرچاوەکان
 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دیالە
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای دیالە
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
شاجوانی عێراق

**شاجوانی عێراق** پێشبڕکێیەکی ساڵانەی جوانکارییە بۆ کچان. لە ساڵی ١٩٤٧ەوە ساڵانە لە عێراق بەڕێوەدەچێت. لیژنەکە لەلایەن لیژنەیەک لە وەزارەتی ڕۆشنبیرییەوە سەرۆکایەتی و سەرپەرشتی دەکرێت.

پێشبڕکێکە لە ساڵی ١٩٧٣ تا ٢٠١٤ ھەڵوەشایەوە بەھۆی ئەو شەڕ و ململانێ سیاسیانەی کە عێراق پێیدا تێپەڕی.

پێشبڕکێی شاجوانی عێراق یەکێکە لەو پێشبڕکێیە نیشتمانییە کەمە جوانکاریانەی کە خەڵاتی زیاتر لە یەک ملیۆن دۆلاری ئەمریکی پێشکەش بە براوەکانی دەکات. ھەروەھا خاوەن نازناوەکە بەشداری لە پێشبڕکێ نێونەتەوەیییەکانی وەک شاجوانی جیھان و شاجوانی گەردوون و شاجوانی زەوی دەکات.

## براوەکان

## سەرچاوەکان
سيميا

**السیمیا** () گوندێکی فەڵەستینە، کە بەشێکە لە گوندەکانی شاری دوورا، لە پارێزگای خەلیل لە باشووری ڕۆژاوای کەناری فەڵەستین.****

## جوگرافیا
وێنۆک|السیمیاء
ئەم گوندە لە ڕووی ناوچەیییەوە، لە ڕووی شاری خەلیل دایە و بە دووریی ١٤ کیلۆمەتر لە شارەکە دایە.
بەرزی سیمیا ٤٦٠ مەترە لەسەر ئاستی ڕووی دەریا.

## دانیشتووان
وێنۆک|مزگەوتی سیمیاء
بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٩٧، ژمارەی دانیشتووانی گوندەکە ١٢٢٥ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەوانییەکانی دەوڵەتی فەلەستین
پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
ژوان قەرەداغی

**ژوان قەرەداغی** (لەدایکبووی ١٩٨٦) خانمە ڕۆژنامەنووس، بێژەر و پێشکەشکارێکی دیاری کوردە. بە کارەکانی لە کەناڵەکانی ئێن ئاڕ تی و ئاڤا میدیا ناسراوە.

## ژیاننامە و خوێندن
ژوان قەرەداغی لە ساڵی ١٩٨٦ لەدایک بووە. بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی بایۆلۆجیدا بەدەست ھێناوە.

## ژیانی پیشەگەری
قەرەداغی ماوەی ١٢ ساڵە (بەپێی سەرچاوەی ساڵی ٢٠١٧) لە بواری ڕاگەیاندندا کار دەکات.

### ئێن ئاڕ تی
ژوان قەرەداغی بۆ ماوەیەک یەکێک بوو لە بێژەرە دیارەکانی کەناڵی ئێن ئاڕ تی. لەو کەناڵەدا وەک بێژەری ھەواڵ بە ھەردوو زاراوەی سۆرانی و کرمانجی کاری کردووە. ھاوکات، ئامادەکار و پێشکەشکاری بەرنامەی «ھێڵی سوور» بوو، کە بەرنامەیەکی کۆمەڵایەتیی ھەستیار بوو. دواتر بە فەرمی و بەبێ ئاشکراکردنی ھۆکارەکەی، دەستلەکارکێشانەوەی خۆی لە کەناڵەکە ڕاگەیاند.

### ئاڤا میدیا
دوای ماوەیەک دابڕان لە شاشە، قەرەداغی لەگەڵ ئاڤا میدیا دەستی بەکار کردەوە وەک پێشکەشکاری بەرنامەی «**مۆری ئاڤا**». ئەم بەرنامەیە شەوانە جگە لە ڕۆژانی پێنجشەممە و ھەینی کاتژمێر ٢١:٠٠ بە کاتی ھەولێر پەخش دەکرێت و تێیدا ژوان لەگەڵ میوانەکانی گفتوگۆ لەسەر کێشە و گرفتە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵک دەکات.

## ژیانی تایبەت
ژوان قەرەداغی ژیانی ھاوسەرگیریی لەگەڵ بەختیار زرار پێکھێناوە، کە بەڕێوەبەری خوێندنی تایبەتە لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. ئەمە دووەم ھاوسەرگیریی ژوان قەرەداغی بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:پێشکەشکارە کوردەکان
پۆل:پێشکەشکارانی پێشووی ئێن ئاڕ تی
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:زیندووان
ئیسماعیل ئەسفەھانی

ئەلقاسم ئیسماعیل کوڕی محەممەد کوڕی فەزل ئەسفەھانی (بە عەرەبی: إسماعيل بن محمد بن الفضل الأصبهاني ؛ ٤٥٧کـ/١٠٦٥ز - ٥٣٥کـ/١١٤١ز)، ناسراو بە قوامی سوننە، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و حافزەکانی فەرموودە، مێژوونووس و موفەسیری ئەھلی سوننە. بەھۆی بەرگرییە توندەکانی لە بیروباوەڕی سوننە و سەلەف، نازناوی "قوامی سوننە"ی (بە واتای: ستوون و ڕاگری سوننەت) پێ بەخشرا.

## ژیان و پایەی زانستی
قوامی سوننە لە ساڵی ٤٥٧ی کۆچی لە شاری ئەسفەھان لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە گەورەترین ناوەندەکانی زانست لەو سەردەمەدا. ھەر لە منداڵییەوە دەستی بە وەرگرتنی زانست کرد و لەلای باوکی و زانایانی گەورەی شارەکەی خوێندی. دواتر گەشتی کرد بۆ شارەکانی وەک بەغدا و نەیشابوور بۆ بیستنی فەرموودە و کۆکردنەوەی زانست.

زانایان بە شێوەیەکی فراوان ستایشی پایەی زانستیی ئەویان کردووە:

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام و حافز و شێخی ئیسلام بوو... یەکێک بوو لە دەریاکانی زانست».

ئیبن سەمانی دەڵێت: «ئیمامی سەردەمی خۆی بوو بەبێ ھیچ مشتومڕێک... لە ھەموو بوارەکاندا پێشەوا بوو».

ئیبن جەوزی دەڵێت: «حافزێکی جێی متمانە و زانایەکی گەورە بوو، کتێبی زۆر بەسوودی داناوە لە بواری سوننەتدا».

بێگومان، ئەمە لیستێکی وردتر و فراوانترە بۆ بەرھەمەکانی زانای گەورە قوامی سوننە (ئیسماعیل ئەسفەھانی). من دەتوانم بەشی "بەرھەمەکان"ی وتارەکەی پێشووی بۆ نوێ بکەمەوە بەم شێوەیە:

## بەرھەمەکان
قوامی سوننە خاوەنی زیاتر لە سەد بەرھەم بووە لە بوارە جیاجیاکانی زانستە ئیسلامییەکاندا. گرنگترینیان ئەمانەن

* **الجامع فی التفسیر** (کۆکەرەوە لە تەفسیردا - ٣٠ بەرگ).
* **الإيضاح في التفسير** (ڕوونکردنەوە لە تەفسیردا - ٤ بەرگ).
* **دلائل النبوة** (بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی).
* **التذكرة:** (یادخستنەوە - نزیکەی ٣٠ بەرگ).
* **سیر أعلام السلف** (ژیاننامەی پێشەوایانی پێشین - لە ژیاننامەی ھاوەڵان و تابیعین).
* **الترغیب والترھیب** (ھاندان و ترساندن).
* **شرح الصحیحین** (شیکردنەوەی دوو سەحیحەکە - بوخاری و موسلیم)

* **الحجة في بيان المحجة** (بەڵگە لە ڕوونکردنەوەی ڕێگای ڕاستدا).
* **إعراب القرآن** (ڕاڤەی ڕێزمانیی قورئان).

* **المبعث والمغازي** (ناردن و جەنگەکانی پێغەمبەر).
* **مفردات القرآن** (وشە تاکەکانی قورئان).

## کۆچی دوایی
قوامی سوننە لە ٨ی مانگی ڕەجەبی ساڵی ٥٣٥ی کۆچی، لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا، لە شاری ئەسفەھان کۆچی دوایی کرد و ھەر لەوێش بە خاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:زانایانی ئەھلی سوننە
پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٦٥
پۆل:مردووەکانی ١١٤١
تۆم پلاتز

**تۆماس ستیڤن پلاتز** (لەدایکبووی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٥) یاریزانێکی لەشجوانیی پیشەگەری خانەنشینبووی ئەمریکییە. ئەو بە گەشەکردنی قاچەکانی ناسرابوو، کە لە باشترینیدا زیاتر لە ٣٠ ئینج بوون، و بەھۆی ئەمەشەوە نازناوی **کوادفادەر**ی لێنرا.

پلاتز بەشێک بوو لە فیدراسیۆنی جیھانیی لەشجوانی (WBF)ی کورتتەمەنی ڤینس مەکمان. ئەو بۆسەی بۆ ئاھەنگەکانی کۆتاییی مستەر ئۆڵۆمپیای ١٩٩٠ دانا بۆ ڕاگەیاندنی پێکھێنانەکەی، دوای ئەوەی لە پاڵەوانێتییەکەدا لەگەڵ مەکمان وەک نوێنەرانی گۆڤاری *بافدیبیڵدینگ ڵایفستایڵ* بەشدارییان کرد.

ئەو لە ئێستادا بە سیمینارەکانی لەسەر ژیان، کار، ئیلھام، و پاڵنەرەکانی ناسراوە و ھەروەھا بە ڕاھێنانپێکردنی لەشجوانانی وەک دەیڤید ھۆفمان ناسراوە.

## سەرەتای ژیان
تۆم پلاتز لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٥ لەدایکبووە. دوای ئەوەی لە تەمەنی ١١ ساڵیدا سەیری گۆڤارێکی مستەر یوونیڤێرس دەکات بڕیاریدا ببێتە یاریزانێکی لەشجوانیی پیشەگەر. لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا کێشی نزیکەی ٧٤ کیلۆگرام بووە. دواتر پلاتز بەشداریی ھۆڵی وەرزشیی ئارمێنتۆوە کرد و لەگەڵ بەرزکەرەوەی قورسایی ئۆڵۆمپی نۆرب شیمانسکی و فرێدی لۆو ئاشنا بوو و شێوازی دروستی سکوات فێربوو. بەھێزی و قەبارەی ماسولکەکانی بە خێرایی پەرەی سەند. لە کاتێکدا تەنیا بە ٥٠ دۆلار پێ بوو، لە ساڵی ١٩٧٧ ڕووی لە شاری ڤێنیس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کرد و لە ھۆڵی وەرزشیی گۆڵد و دەستی بە ڕاھێنان کرد. ھەر لەو ساڵەدا بوو بە براوەی مستەر یوونیڤێرس لە پۆلەکەی خۆیدا.

## "سکوات ئۆف"ی ١٩٩٢
لە ساڵی ١٩٩٢، تۆم پلاتز ڕووبەڕووی 'دکتۆر سکوات' فرێد ھاتفیڵد بووەوە لە پێشبڕکێیەکی سکوات. کێبڕکێکە بە "سکوات ئۆف" ناسراوە و لە شاری ئێسن لە ئەڵمانیا بەڕێوە چوو. بڕیاردرا کە ئەوان لە دوو قۆناغدا ڕکابەری بکەن - بەشی زۆرترین بەرزکردنەوە و یەک سێت بە ٢٣٨ کیلۆ بۆ زۆرترین دووبارەکردنەوە. بۆ ٢٣٨ کۆلۆکە، پلاتز ٢٣ دووبارەکردنەوەی تەواو کرد. لە بەرامبەردا دکتۆر سکوات توانی ١١ دووبارەکردنەوە ئەنجام بدات. ئەمە بۆ فرێد ھاتفیڵد گرنگییەکی کەمی ھەبوو کە، لە بەشی زۆرترین دووبارەکردنەوەی پێشبڕکێکەدا، توانی بە ٣٨٨ کیلۆ سکوات بکات بەرامبەر ٣٤٧ کیلۆکەی پلاتز.

|- align=center bgcolor=white valign=middle|                    |- align=center bgcolor=white valign=middle|
|bgcolor=white| **11th**  	
|bgcolor=white| 

    

    

|- align=center bgcolor=white valign=middle|                    |- align=center bgcolor=white valign=middle|
|bgcolor=white| **12th**  	
|bgcolor=white| IFBB Night of Champions 1980 

## کتێبەکان
*پرۆ-ستایڵ بادیبیڵدینگ* لەلایەن تۆم پلاتز (نووسەر)، بیڵ ڕێینۆڵدز (نووسەر)، ژمارەی لاپەڕە: ١٩٢ لاپەڕە، بڵاوکەرەوە: ستێرلینگ (٢٠ی ئایاری ١٩٨٥)، زمان ئینگلیزی، , 

## فیلمۆگرافی

* *کێ جۆنی ڵەڤی کوشت؟* (١٩٩٨) .... ئیمسی
* *٨ سەر لە جانتایەکی دەفڵدا* (١٩٩٧) .... سەری ھیوگۆ
* *[[Flex...Body Love|فلێکس...بادی ڵەڤ]]* (١٩٩١) .... تۆم ستیڵ، یاریزانی لەشجوانی
* *کتێبی خۆشەویستی* (١٩٩٠) .... یاریزانی لەشجوانی
* *دووانە* (١٩٨٨) .... کوڕی گرەینجەر #١
* *گەڕانەوەکە* (١٩٨٠) .... خۆی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* پێشانگای تۆم پلاتز
* 
* فلێکس، ٢٠٠٦
* یاریی تەواوی لەشی تۆم پلاتز

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:یاریزانە لەشجوانییە پیشەگەرە ئەمریکییەکان
ئێریش ڕایدەر

**ئێریش یۆھان ئەلبێرت ڕایدەر** () (٢٤ی نیسانی  لە شاری واندسبێک، ھامبوورگ، ئەڵمانیا – ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠، کیل) سەرکردەیەکی سەربازی ئەڵمانیا بووە و لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەم و جەنگی جیھانیی دووەمدا لە ھێزی دەریایی ئەڵمانیادا خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٩ گەیشتە پلەی ئەمیڕاڵ کە بەرزترین پلەی دەریاییە لە ئەڵمانیا. لە ساڵی ١٩٢٨ (پێنج ساڵ پێش ھاتنی ھیتلەر بۆ سەر دەسەڵات) سەرۆکایەتی ھێزی دەریایی ئەڵمانیای کردووە تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ١٩٤٣ کاتێک کارل دۆنیتز جێگەی گرتەوە. لە ساڵی ١٩٤٦ لە دادگای نورنبێرگ سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا، و لە ساڵی ١٩٥٥ بە ھۆکاری تەندروستی ئازادکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦
پۆل:مردووانی ١٩٦٠
ھۆتێل عەشتار

**ھۆتێل عەشتار گراند کریستاڵ** (پێشتر شیراتۆن) لە بەغدای پایتەختی عێراق. لە ساڵی ١٩٨٢ دروستکراوە.  دووەم بەرزترین بینایە لە پایتەختی عێراق دوای تاوەری ئەلمەئموون، بەو پێیەی لە ١٦ نھۆم پێکھاتووە و ١١٨ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە. ھۆتێلەکە بە شێوازە تەلارسازییەکەی بەغدا جیا دەکرێتەوە و دەکەوێتە لای ڕووسافە و بە ھۆتێلێکی پریمیۆم دادەنرێت.
ھۆتێلەکە ٣١٠ ژووری ھەیە، جگە لە زیاتر لە ٥٠ باڵی بچووک و تایبەت، جگە لە باڵی سەرۆکایەتی. و ھۆڵی تایبەتی ھەیە بۆ ئەنجامدانی کۆنفڕانس و کۆبوونەوەکان، مەلەوانگە، کافتریا، حەمامە ھەڵمییەکان، ئارایشتگاکان، ھەروەھا ڕووی لە ڕووباری دیجلەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ڕێکخراوی ناسیۆنالیستە ئۆکرانیاییەکان

**ڕێکخراوی ناسیۆنالیستە ئۆکرانیاییەکان** سەرەتا لە ڕۆژھەڵاتی گالیسیا (ئەوکات بەشێک بوو لە پۆڵەندا لە نێوان جەنگەکاندا) کاری کردووە. وەک یەکێتییەک لە نێوان ڕێکخراوی سەربازی ئۆکرانیا، گرووپە بچووکەکانی ڕاستڕەوی توندڕەو، ناسیۆنالیستە ئۆکرانیاییەکان و ڕۆشنبیرانی ڕاستڕەوی توندڕەو کە دیمیترۆ دۆنتسۆڤ، یێڤن کۆنۆڤالێت، میکۆلا ستیبورسکی و کەسایەتییەکانی دیکە نوێنەرایەتیان دەکرد، سەریھەڵدا.

لە ساڵی ١٩٤٠ ڕێکخراوەکە بۆ دوو بەش دابەش بوو. ئەندامانی بەتەمەنتر و میانڕەوتر پشتگیریان لە ئەندری مێلنیک و **OUN-M** کرد، لە کاتێکدا ئەندامانی گەنجتر و توندڕەوتر پشتگیریان لە بەرنامەی **OUN-B**ی ستیپان باندێرا کرد. دوای دەستپێکردنی لەشکرکێشی تەوەر بۆ سەر یەکێتیی سۆڤیەت لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤١ ( ئۆپەراسیۆنی باربارۆسا)، OUN-B لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٤١ لە شاری لڤیڤی داگیرکراودا دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئۆکرانیای ڕاگەیاند، لەکاتێکدا ناوچەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئەڵمانیای نازیدا بوو.  لە بەرامبەردا دەسەڵاتدارانی نازی سەرکردایەتی ئەو ڕێکخراوەیان سەرکوت کرد. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٤٢دا، ڕێکخراوی OUN-B سوپای یاخیبووانی ئۆکرانیا (UPA)ی دروستکرد.

بۆ پێشگرتن لە ھەوڵەکانی داھاتووی پۆڵەندا بۆ دووبارە کێشانەوەی سنوورەکانی پێش جەنگی پۆڵەندا، لە ساڵانی ١٩٤٣–١٩٤٤ ھەندێک لە یەکە سەربازییەکانی سوپای یاخیبووانی ئۆکرانیا ئۆپەراسیۆنی پاکتاوی نەتەوەیی بەرفراوانیان دژی گەلی پۆڵەندا ئەنجامدا. مێژوونووسان مەزەندە دەکەن کە ١٠٠ ھەزار ھاووڵاتی مەدەنی پۆڵەندی لە ڤۆڵھینیا و ڕۆژھەڵاتی گالیسیا کۆمەڵکوژ کراون.  لەکاتی جەنگی سارد و دوای جەنگی سارد دەزگا ھەواڵگرییەکانی ڕۆژاوا، لەنێویاندا سی ئای ئەی، بە نھێنی پشتگیریان لەو ڕێکخراوە دەکرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەت
لارە دزەیی

**لارە دزەیی** (بە ئەڵمانی: Lara Dizeyee) (؟ لە ڤیێنا، نەمسا -) دیزاینەری جلوبەرگی کوردە و باڵیۆزی ڕۆشنبیریی کوردستانە لەلایەن زانکۆی سلێمانی. دزەیی وەکوو یەکەم دیزاینەری جلوبەرگی ناسراوە کە جلوبەرگی کوردیی لە ھەفتەی مۆدەی پاریس نمایش کردووە.

## ژیان
لارە دزەیی لە شاری ڤیێنای پایتەختی نەمسا لەدایک بووە و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا گەورە بووە. باوکی ھۆمەر دزەیی شاعیر و گۆرانیبێژی بەناوبانگی کوردە. دوای ئەوەی باوکی لەلایەن حکوومەتی سەددام حوسێنەوە ھەڕەشەی لێکرا، خێزانەکەی لە تەمەنی دوازدە ساڵیدا کۆچیان کرد بۆ ئەمریکا. ئەو خاوەنی بڕوانامەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکانە لە زانکۆی جۆرج مەیسۆن لە ویلایەتی ڤیرجینیا. دزەیی زیاتر لە یازدە ساڵە لە پیشەسازیی نەوت و گاز لە شاری ھەولێری باشووری کوردستان کاری کردووە. ھەروەھا لە زانکۆی ئەمریکی لە سلێمانی بەڕێوەبەری سەرچاوە مرۆییەکان بووە.

## دیزاینەری جلوبەرگ
لارە دیزی تا ئێستا سێ کۆمەڵەی دیزاین کردووە کە بریتین لە خەون، ئاگر و ئۆقیانوس. کۆمەڵەی ئاگر بە ژینا ئەمینی پێشکەش کراوە، ئەو ژنە گەنجەی ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە بەخاتری پێشێل کردنی یاساکانی جلوبەرگیی کۆماری ئیسلامیی ئێران دەستگیر کرا و لە دەستبەسەریدا گیانی لەدەستداوە. بۆ ئەوەش نەخشە کوردییەکانی لەگەڵ جلوبەڕگی سەڕبازیی پێشمەڕگە کوردەکان تێکەڵ کرد. دیزاینەکانی لارە دزەیی زۆرجار پەیوەندییەکی خێزانیییان ھەیە. لە منداڵیدا سەرسام بووە بە جلوبەرگی داپیرەکەی، ھەروەھا باوکی کاریگەریی لەسەر کارەکانیشی ھەبووە و جلوبەرگێکیش ناوی دایکی لەسەرە. ئەو بەو ڕاستیە کە قوماشەکانی کراسەکانی لە کوردستانەوە ھاتبێن زۆر گرنگی دەدات و ھێز و تواناییی خۆی لە تێکەڵکردنی جلوبەرگ لەگەڵ خشڵەکانی گونجاودا دەبینێت. ھەروەھا لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٣دا، کۆمەڵەی پاییزەکەی لە ھەفتەی مۆدەی پاریس نمایش کرا. ئەمە یەکەمجار بوو کە جلوبەرگی کوردی لەم نمایشەدا نمایش کرا. یەکێک لە ئامانجەکانی ئەوەیە کە جلوبەرگی کوردی بەقەد ساریی ھیندی بەناوبانگ بکات. لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٣ لەلایەن زانکۆی سلێمانییەوە کرایە باڵیۆزی ڕۆشنبیری کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* ھۆمەر دزەیی
* جلوبەرگی کوردی

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:خەڵکی ڤیێنا
پۆل:ژنە کوردەکانی عێراق
پۆل:کوردەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:دیزاینەرانی مۆدە
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی بیستەم
ئەشرەف کوڕی ئەعەز

ئەشرەف کوڕی ئەعەز (بە عەرەبی: **الأشرف بن الأعز القيسي**؛ ٥٠٤کـ/١١١٠ز - ٥٥٥کـ/١١٦٠ز) شاعیر و نووسەرێکی میسری بوو کە لە سەردەمی دەوڵەتی فاتیمیدا ژیاوە و یەکێک بوو لە شاعیرە دیارەکانی ئەو سەردەمە.

## ژیاننامە
ئەشرەف لە ساڵی ٥٠٤ی کۆچی لە شاری قاھیرە لە خێزانێکی ئەدیب و ڕۆشنبیر لەدایک بووە. باوکی، ئەعەز کوڕی ئەشرەف، خۆی نووسەر و شاعیرێکی بەتوانا بوو. ئەلئەشرەف لەژێر کاریگەریی ژینگەی ئەدەبیی خێزانەکەیدا گەورە بوو و ھەر لە گەنجییەوە دەستی بە شیعر نووسین کرد.

ئەو لە "دیوانی ئینشا" (سکرتارییەتی دەوڵەتی فاتیمی) کاری دەکرد، کە ناوەندێکی گرنگی ئەدەب و نووسین بوو. شیعرەکانی بە جوانی و ڕەوانی ناسراو بوون و لەگەڵ شاعیری بەناوبانگی سەردەمی خۆی، ئیبن قەیسەرانی، کێبڕکێی ئەدەبیی ھەبووە.

مێژوونووسی گەورە، عیمادەددین ئەسفەھانی، چاوی پێی کەوتووە و ستایشی زیرەکی و توانای ئەدەبیی کردووە.

## بەرھەمەکان
ئەشرەف خاوەنی دیوانێکی شیعر بووە کە شیعرەکانی تێدا کۆکراوەتەوە، بەڵام بەشێکی زۆری لەناوچووە.

## کۆچی دوایی
ئەشرەف لە ساڵی ٥٥٥ی کۆچی لە شاری قاھیرە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان
لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی  وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:شاعیرانی میسری
پۆل:شاعیرانی عەرەb
پۆل:خەڵکی سەردەمی فاتیمی
پۆل:لەدایکبووانی ١١١٠
پۆل:مردووەکانی ١١٦٠
ململانێی سنووریی ٢٠٢٥ی کەمبۆدیا و تایلەند

دوای پێکدادانێکی کورت لە سنووری کەمبۆدیا و تایلەند لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥، ناکۆکییە خاکییەکانی نێوان ھەر دوو وڵات سەرلەنوێ ھەڵگیرسایەوە و بووە ھۆی تێکچوونی پەیوەندییەکان و لە کۆتاییدا دەستپێبوونی پێکدادانێکی چەکداریی ڕاستەوخۆ، کە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥دا دەستی پێکرد. لەم کاتەوە ھەتا ٢٦ی تەممووز، لانیکەم ٣٨ کەس لە ئەنجامی پێکدادانەکاندا کوژراون و ھەتا ٢٠٠،٠٠٠ کەسیش ئاوارە بوون.

ناکۆکییەکانی نێوان کەمبۆدیا و تایلەند لەسەر سنوورەکانیان لە پەیماننامە واژۆکراوەکانی نێوان شانشینی سیام (تایلەندی ئەمڕۆ) و کۆماری سێیەمی فەڕەنساوە سەرچاوەی گرتووە. دوای سەربەخۆییی کەمبۆدیا، پەرستگای جێناکۆکی پرێیاھ ڤیھیەر لە ساڵی ١٩٦٢دا لەلایەن دادگای نێونەتەوەییی دادەوە درایە کەمبۆدیا، بەڵام ئەم پەرستگایە و ناوچە سنوورییە کێشە لەسەرەکانی تر ھەتا ئێستاش جێناکۆک ماونەتەوە. ھەستی ناسیۆنالیستی لە ھەر دوو وڵاتدا گرژییەکانی زیاتر کردووە. لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٨ ھەتا ٢٠١١، لە ئەنجامی پێکدادانەکانی نێوان ئەم دوو وڵاتەدا زیانی گیانی لە ھەر دوو لایەن کەوتەوە، ھەتا ئەم کاتەی کە دادگای نێونەتەوەییی داد بڕیارەکەی ساڵی ١٩٦٢ی خۆی جارێکی تر ڕاگەیاندەوە.

بەپێی سەرچاوەیەک، پێدەچێت ئەو گرژییە سەربازییانەی کە بووەتە ھۆی پێکدادانی نێوان تایلەند و کەمبۆدیا لە ٢٤ی تەمموزی ٢٠٢٥دا، بە پلەی یەکەم لە لایەنی کەمبۆدیاوە سەرچاوەی گرتبێت. ھێزەکانی کەمبۆدی پێش ڕووداوەکەی ٢٨ی ئایار چەندین پێگەیان بەھێزتر کردبوو و دوای ئەمە بەخێرایی ھێزی ستراتیژییان جێگر کردبوو. بەپێی ئەم سەرچاوەیە کەمبۆدیا لە ٣٣ و تایلەند لە ١٤ ڕووداوی پەرەسەندن بەرپرسیارە و ھەروەھا ٩ کردەوەی ھاوبەشی بۆ کەمبوونەوەی ئاستی پێکدادانەکان ئەنجام دراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سنووری کەمبۆدیا-تایلەند
٩٦٤ میدیا

**٩٦٤ میدیا** () دیجیتاڵ میدیایەکی کوردی، عێراقییە، بە بیرو هزری کەسانی خاوەن ئەزموون و هێزو بازوو بزێویی گەنجانی بەهرەمەندو لێوەشاوە دامەزراوە، بۆ خۆ ژیاندن پشت دەبەستێت بە وەبەرهێنە نیشتمانییەکان، بەڵام بەو مەرجی هیچ کۆت و بەندێک بەسەر کارو پەیامەکەمان بەسەردا نەسەپێنن.

هەواڵە ناوەخۆییەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق دەگوازێتەوە و لە پاڵ ئەمەشدا چاوی لەسەر دۆسێ گەرموگوڕەکانی کوردستان و عێراق و دەرودراوسێ و جیهانە، وەک رووبەڕووبوونەوەی ساختە هەواڵ و گۆڕانکارییەکانی کەشوهەواو ئاڵنگارییەکانی بازاڕ.

## مێژوو
٩٦٤ میدیا لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٣, لەلایەن ڕۆژنامەوان و شرۆڤەکاری میدیایی، هیوا عوسمان، دامەزرا. دەزگاکە بەو ئامانجە دامەزراوە کە هەواڵی کوچەو کۆڵان بگوازێتەوە و هیچ کۆت و بەندێک لەسەر کارو پەیامەکەیان نەبێت.

ناوی "٩٦٤" ئاماژەیە بۆ +964، کە کۆدی تەلەفۆنی وڵاتی عێراقە، و ڕەنگدانەوەی گرنگیدانیەتی بە تەواوی وڵات.

## پلاتفۆرم و ناوەڕۆک
٩٦٤ میدیا لە ڕێگەی چەندین پلاتفۆرمی دیجیتاڵییەوە کار دەکات بۆ گەیشتن بە بینەرانی. کەناڵە سەرەکییەکانی دابەشکردنی بریتین لە ماڵپەڕە سێ زمانە سەرەکییەکەی و ئەپڵیکەیشنە تایبەتەکانی مۆبایل بۆ هەردوو سیستەمی ئای ئۆ ئێس و ئەندرۆید. هەروەها دەزگاکە چالاکی لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتییە سەرەکییەکان هەیە، لەوانە فەیسبووک، ئینستاگرام، ئێکس (تویتەری پێشوو)، و تیکتۆک، بۆ بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆک و کارلێککردن لەگەڵ بەکارهێنەران.

جگە لە هەواڵی ڕۆژانە، 964 میدیا ڕاپۆرتی شیکاریی قووڵ، چیرۆکی مرۆیی، دۆکیومێنتاریی ڤیدیۆیی، و پێشانگای وێنە بەرهەم دەهێنێت. هەروەها پلاتفۆرمەکە ناوەڕۆکی دەنگیش پەرە پێدەدات، لەوانە پۆدکاست، وەک بەشێک لە ستراتیژییەکەی بۆ ڕووماڵکردنی بابەتە هەمەجۆرەکان و سەرنجڕاکێشانی بینەری جیاواز.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی

**ئەپڵیکەیشنی مۆبایل**
* ٩٦٤ لە ئاپ ستۆر (بۆ ئای ئۆ ئێس)
* ٩٦٤ لە گووگڵ پلەی (بۆ ئەندرۆید)

پۆل:کۆمپانیاکانی میدیای بەکۆمەڵ لە عێراق
پۆل:ڕاگەیێنەرەکانی باشووری کوردستان
یووڤال ئەبراھام

**یووڤال ئەبراھام** () (لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٥) ڕۆژنامەنووسێکی لێکۆڵینەوەی ئیسرائیلییە و سینەماکار و وەرگێڕە لە زمانی عەرەبی و عیبری. لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی بەناوبانگ بوو بەھۆی ھاوبەشی دەرھێنانی فیلمی بەڵگەنامەیی *[[ھیچ خاکێکی دیکە نییە]] * (٢٠٢٤) کە براوەی خەڵاتی ئۆسکار بوو، کە باس لە توندوتیژی سەربازی نیشتەجێبووە ئیسرائیلییەکان دەکات لە کەناری ڕۆژاوا، ھەروەھا وتارێکی پێشکەش کرد کە داوای یەکسانی دەکرد لە ٧٤ەمین فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی بەرلین.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥
پۆل:زیندووان
ئیبن عەتییە ئەندەلوسی

ئەبوو محەممەد عەبدولحەق کوڕی غالیب ئیبن عەتییە ئەندەلوسی (بە عەرەبی:  **أبو محمد عبد الحق بن غالب بن عطية الأندلسي**؛ ٤٨١کـ/١٠٨٨ز - ٥٤١کـ/١١٤٧ز)، یەکێکە لە گەورەترین زانایانی ئەندەلوس لە بواری تەفسیر، فیقھی مالیکی، فەرموودە و زمانی عەرەبیدا. ئەو بە دانەری تەفسیرە بەناوبانگەکەی "المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز" ناسراوە، کە بەیەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی تەفسیر دادەنرێت.

## ژیان و خوێندن
ئیبن عەتییە لە ساڵی ٤٨١ی کۆچی لە شاری غەرناتە لە ئەندەلوس لە خێزانێکی زانستپەروەر لەدایک بووە. باوکی، ئەبووبەکر غالیب، خۆی زانایەکی دیاری فەرموودە و ئەدەب بوو. ئیبن عەتییە لەسەر دەستی باوکی و زانایانی گەورەی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و لە زانستەکانی قورئان، فەرموودە، فیقھ و زمانی عەرەبیدا شارەزاییەکی قووڵی پەیدا کردووە.

ئەو وەک قازی لە شاری "ئەلمەریە" کاری کردووە و بە دادپەروەری و زانستەکەی ناسراو بوو.

## پایەی زانستی و تەفسیرەکەی
ئیبن عەتییە بەھۆی تەفسیرەکەیەوە "المحرر الوجیز" پایەیەکی یەکجار بەرزی لەنێو زانایاندا ھەیە. تەفسیرەکەی بەوە ناسراوە کە گشتگیرە و گرنگییەکی زۆر بە لایەنی زمانەوانی، ڕێزمانی و بەلاغی (ڕەوانبێژی)ی قورئان دەدات، لەگەڵ ئاماژەدان بە وتەی پێشینە چاکەکان و بۆچوونە فیقھییەکان.

ئیبن خەلدوون ستایشی تەفسیرەکەی دەکات و بە یەکێک لە باشترین تەفسیرەکانی دادەنێت.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام و پێشەوا و زانای نموونە بوو... زیرەک و تێگەیشتوو و لە زانستەکاندا شارەزا بوو».

## بەرھەمەکان
جگە لە تەفسیرە بەناوبانگەکەی، ئیبن عەتییە خاوەنی چەندین بەرھەمی ترە، لەوانە:

* **المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز**: بەناوبانگترین کاریەتی
* **فهرس ابن عطية** : پەرتووکێکە تێیدا باسی ژیانی مامۆستاکانی و ئەو کتێبانەی لێی خوێندوون دەکات.

بەرنامەیەک لەسەر زانستەکان.

## کۆچی دوایی
ئیبن عەتییە لە ٢٥ی ڕەمەزانی ساڵی ٥٤١ی کۆچی (یان ٥٤٢کـ) لە شاری لورقە کۆچی دوایی کرد، لە کاتێکدا کە وەک موجاھیدێک بەشداریی لە جەنگدا دەکرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی مالیکی
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:قازییەکان
پۆل:خەڵکی غەرناتە
پۆل:خەڵکی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ١١٤٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٨٨
پۆل:مردووانی ١١٤١
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی تەفسیر
باسیل عەدرا

**باسیل عەدرا** دەرھێنەر و ڕۆژنامەنووسێکی فەلەستینییە و لە شارۆچکەی ئەلتووانی سەر بە شارەوانی خەلیل لەدایکبووە، و لە موسافیر یاتا دەژی. ھاوبەشی نووسین و دەرھێنانی فیلمی دیکۆمێنتاریی No Other Land لە ساڵی ٢٠٢٤ بووە، کە بۆ یەکەمجار لە ٧٤ەمین فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی بەرلین نمایشکرا، خەڵاتی بەرلینال بۆ باشترین فیلمی دیکۆمێنتاری و خەڵاتی بینەرانی پانۆراما بۆ باشترین فیلمی دیکۆمێنتاریی بەدەستھێنا. باسیل وەک فۆتۆگرافەرێکی خۆبەخش لە کۆمپانیای B'Tselem کاردەکات. و وەک ڕۆژنامەنووس بۆ بڵاوکراوە ئۆنلاینەکانی +972 Magazine و Local Call کاردەکات. لە ساڵی ٢٠٢١ ڕۆژنامەی ھاکۆل ھایھودی و کەناڵی ١٢ بە درۆ تۆمەتباریان کرد بە ئاگردان لە بینایەک لە ناوچەی گردەکانی خەلیل لە کەناری ڕۆژاوا و ڕایان گەیاند کە دەیەوێت تۆمەتەکە بخانە سەر سوپای ئیسرائیل. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٢ لەکاتی وێنەگرتنی ئەو باڵەخانەیەی کە دروستی کردبوو، لەلایەن ھێزەکانی داگیرکەری ئیسرائیلەوە لێیدرا.
فیلمەکەی «ھیچ خاکێکی تر نییە-No Other Land» خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی بەڵگەیی لە ساڵی ٢٠٢٥ بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانە فەلەستینییەکان
جەژنی پێسح

**جەژنی پێسح** (عیبری: פֶּסַח) یەکێکە لە جەژنە سەرەکییەکانی ئایینی جوولەکە و بۆ ماوەی ٧ ڕۆژ لە ١٥ی نیسانەوە دەستپێدەکات بەپێی ساڵنامەی جوولەکەکان بۆ یادکردنەوەی کۆچی ئیسرائیلییەکان لە میسری فیرعەون وەک لە کتێبی دەرچوون باسکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مووسا
فریتز زۆکێل

وێنۆک|فریتز زۆکێل لەکاتی دادگایی نورنبێرگ
وێنۆک|ڤێلا زۆکێل لە وایمار
وێنۆک|بانگھێشتنامە بۆ فەرماندە زۆکێل بۆ سڵاوکردن لە ھیتلەر وەک نیشانەی سوپاسگوزاری (نزیکەی ساڵی ١٩٣٤)
**ئێرنست فرێدریش کریستۆف فریتز زۆکێل** () (٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٤ لە ھاسفورت، فرانکۆنیای خوارەوە – ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ لە نورنبێرگ)، سیاسەتمەدارێکی نازی ئەڵمانی بووە، گۆلیتەری تویرینگن و کۆمیساری گشتی کاری زۆرەملێ بووە لە ئازاری ١٩٤٢ تا کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەم. زۆکێل یەکێک بوو لە ٢٤ تۆمەتبار لە دادگایی نۆرنبێرگ تاوانبارانی سەرەکی جەنگ لەبەردەم دادگای سەربازی نێونەتەوەیی و لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦ بە دوو تۆمەت لە چوار تۆمەت سزا درا و بە ھەڵواسینی سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤
پۆل:مردووانی ١٩٤٦
پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا
قەزای کەرخ

**قەزای کەرخ** یەکێکە لەو قەزایانەی کە دەکەوێتە ناوەندی پارێزگای بەغدا لە دیوی کەرخ لە ڕۆژاوای ڕووباری دیجلە. ئەم قەزایە لە باکوورەوە درێژ دەبێتەوە لە پردی سەڕافیە تا دوورگەی ئەلئەعراس لە باشوور و ناحیەی ئەلمەنسوور و ئەلمەئموونیش پەیوەستن پێیەوە.

## سەرچاوەکان
ئۆپەراسیۆنی سەپاندنی یاسا

**ئۆپەراسیۆنی سەپاندنی یاسا**  ناسراو بە **ئۆپەراسیۆنی یاسا و سیستم** یان **پلانی ئاسایشی بەغدا**، پلانێکی ھاوبەشی ھاوپەیمانی و ئەمنی عێراق بوو کە لە سەرانسەری بەغدا جێبەجێکرا.

بەپێی پلانی زیادکردن کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا پەرەی پێدرا، بڕیار بوو بەغدا دابەش بکرێت بەسەر نۆ زۆندا، سەربازانی عێراقی و ئەمریکی پێکەوە کاردەکەن بۆ پاککردنەوەی ھەر کەرتێک لە میلیشیا شیعەکان و یاخیبووانی سوننە و دامەزراندنی ناوەندی ئەمنی ھاوبەش بۆ ئەوەی بەرنامەکانی ئاوەدانکردنەوە بە سەلامەتی دەستپێبکەن. فەرماندەی سەربازی ئەمریکا لە عێراق، دەیڤید پێترایۆس، ئەوەندەی گەیاندووە کە عێراق «مەحکوم دەبێت بە شکست» ئەگەر ئەم پلانە شکست بھێنێت. چەند ئەندامێکی کۆنگرێس ڕایان گەیاند کە ئەو پلانە قۆناغێکی گرینگە بۆ بوونی ئەمریکییەکان لە عێراق.

## سەرچاوەکان
مۆسیقای ئێرانی

**مۆسیقای ئێرانی** یان **مۆسیقای نەریتیی ئێرانی** کە بە ناوەکانی **مۆسیقای سوننەتیی ئێرانی**، **مۆسیقای کلاسیکی ئێرانی**، **مۆسیقای ڕەسەنی ئێرانی** یان **مۆسیقای ڕەدیف دەستگاھیی ئێرانی**ش دەناسرێت، بریتی لە کۆمەڵێک پارچەمیلۆدی و گۆرانی و ئاوازە کە بە شێوەیەکی بەتەرز لەنێو ١٢ دەستگا (بریتی لە ٧ دەستگا و ٥ ئاواز) ڕێکخراوەتەوە. مۆسیقای ئێرانی ھەڵگری ھەندێ تایبەتمەندییە کە لە قۆناخەکانی سەردەمی کلاسیک و سەدەکانی ناوەڕاست و ھاوچەرخی ئێران پەڕەی پێدراوە. ھەروەھا لە باری جوگرافیایی، ھەریەک لە پارچەمیلۆدییەکان و گۆرانی و ئاوازەکانی مۆسیقای ئێرانی پەیوەندیدار بە شوێن و ناوچەیەک لە ئێران بوونە و دوای پێناسەکردنی پەرگاڵی مۆسیقای ئێرانی بوونەتە بەشێک لەو ١٢ دەستگایە. بۆیە ئێستاکەش زۆرێک لە مۆدەکان لە مۆسیقای ئێرانی پەیوەستن بە کولتوورە دراوسێکانیەوە و جگە لەمە، ئاڵوگۆڕی زانستی موزیکیش لە درێژایی مێژوودا پەیوەستتریشیان کردووەتەوە.

مۆسیقای ئێرانی بە پێچەوانەی مۆسیقای فۆلکلۆر و پۆپ کە کۆمەڵگا بە گشتی بەشداری تێدا دەکات، لە زۆربەی بەشەکانیدا سەر بە نوخبەکانی کۆمەڵگادا بووە. بە تایبەت بەشێک لە مۆسیقای ئێرانی ڕەنگ و بوونێکی عیرفانیی ھەیە و کەمتر بۆ چالاکیەکانی کات بەسەربردن بەکار دەھێنرێت. بەڵام مۆسیقای فۆلکلۆر لە ئێران و ھەروەھا مۆسیقای پۆپی ئێرانیش پەیوەندیان لەگەڵ مۆسیقای ئێرانی ھەیە و پێکھاتەکانی مۆسیقای کلاسیکی ئێرانی لە ئاوازەکانی مۆسیقای فۆلکلۆر و پۆپی فارسیدا جێگیرکراون.

مۆسیقای ئێرانی لەگەڵ مۆسیقای کوردیش پەیوەندیی ھەیە. جگە لەمە لە ئێران و ڕۏژھەڵاتی کوردستان ھەندێک لە مۆسیقازانەکانی کورد گاجار شێعری کوردی لەسەر مۆسیقای ئێرانی دادەنێن و بە کوردی دەیخوێنن.

## چەمکەکان
### ڕەدیف

کۆمەڵێک لە نموونەکانی میلۆدیکە و لە مۆسیقای ئێرانی بە شێوە و نەزمی لە شوێنی یەکدی ھاتنی ئاوازەکان دەوترێت. ڕەدیف لە مۆسیقای ئێرانی لەگەڵ چەمکی ڕیپۆرتوار لە مۆسیقای ڕۆژاوایی ھاوواتایە.

### دەستگا

* دەستگای شوور
* دەستگای سێگا
* دەستگای چوارگا
* دەستگای ھومایوون
* دەستگای ماھوور
* دەستگای نەوا
* دەستگای ڕاستپێنجگا

### ئاواز

* ئاوازی ئەبووعەتا، بەشێک لە دەستگای شوور (دەرەجەی دووەم)
* ئاوازی بەیاتی تورک (بەیاتی زەند)، بەشێک لە دەستگای شوور، (دەرەجەی سێھەم)
* ئاوازی ئەفشاری، بەشێک لە دەستگای شوور، (دەرەجەی چوارەم)
* ئاوازی دەشتی، بەشێک لە دەستگای شوور، (دەرەجەی پێنجەم)
* ئاوازی بەیاتی کورد، بەشێک لە دەستگای شوور (دەرەجەی پێنجەم)
* ئاوازی بەیاتی ئەسفەھان، بەشێک لە دەستگای ھومایوون، (دەرەجەی چوارەم)

## سەرچاوەکان

پۆل:شێوازەکانی مۆسیقای ئێرانی
پۆل:نەریتە مۆسیقاکانی بەپێی مەقام
پۆل:نەریتەکانی مۆسیقای ھونەری و کلاسیک
پۆل:مۆسیقای ئێرانی
پۆل:مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:مۆسیقای فارسی
پۆل:ھونەری ئێران
پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان