چێرنۆبڵ (کورتەزنجیرە)

**چێرنۆبڵ** () چکۆلە زنجیرەیەکی مێژوویی، ژیاننامەیی و درامیە لە نووسینی کڕەیگ مازن و دەرھێنانی یۆھان ڕێنک بۆ تۆڕی ئێچ بئ ئۆ و سکای ئەتلانتیک. چیڕۆکەکە باسی کارەساتی ئەتۆمی چێرنۆبڵ دەکات لە نیسانی ١٩٨٦ و ھەوڵەکانی لایەنەکان بۆ دامرکاندنەوەی ڕووداوەکە. زنجیرەکە، و خاوەن کاستێکی پڕ ئەستێرەیە لەنێویاندا جارێد ھاریس، ستێلان سکاڕسگارد و ئێمیلی واتسن.

زنجیرەکە بە پێنچ ئەڵقە پەخشکرا، و لە ٦ی ئازار لە ئەمریکا، ٧ی ئازار لە بەڕیتانیا دەستیان بە پەخشکرا. چێرنۆبڵ پێشوازیەکی گەرمی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە لێکرا، لە ٧١ەمین مەڕاسیمی دابەشکردنی خەڵاتەکانی ئێمی توانی ١٩ پاڵاوتن دەستەبەر بکات لەنێویاندا باشترین کورتە زنجیرە، و خەڵاتی باشترینەکانی نواندن بۆ ھاریس، سکاڕسگارد و واتسن.

## چیڕۆک
چێرنۆبڵ ھەڵدەستێ بە گێڕانەوەی چیڕۆکی کارەساتە ئەتۆمیەکەی چێرنۆبڵی ١٩٨٦ کەوا لە بەشی ئوکراینای یەکێتی سۆڤیەت و بەدیاریکراوی لە پریپیات ڕوویدا، و باسی چیڕۆک ئەوانە دەکات کە بوونە ھۆی ڕووداوەکە و ئەوانەشی کە کاردانەوەیان بۆ ھەبوو. زنجیرەکە بەوە دەنگی دایەوە کە زۆر وردەکاری شاراوەی خستەڕوو، وەک ئازایەتی ئاگرکوژێنەوەکان و خۆبەخشەکان، و ھەروەھا کرێکارانی کانگە کە توانیان تونێلێک لەژێر کارتیاکەری ژمارە ٤ ھەڵکەنن بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی زیاتر.

زنجیرەکە بەزۆری لەڕێگای قسە و گوتەکانی دانیشتووانی پریپاتەوە گێڕدراوەتەوە و ھەروەھا ڕۆمانێکی بێلاروسی بەناوی «دەنگەکان لە چێرنۆبڵەوە» لە نووسینی سڤێتلانا ئەلێکسیڤیچ.

## کاست
### سەرەکیەکان
* جارێد ھاریس لەڕۆڵی ڤالێری لێگاسۆڤ، جێگری بەڕێوەبەری دەزگای کورچەتۆڤ کە بانگھێشت دەکرا بۆ یاریدەدەری لە پاککردنەوەی پاشماوەی کارەساتەکە.
* ستێلان سکاڕسگارد لەڕۆڵی بۆریس شربینا، جێگری بەڕێوبەری ئەنجومەنی وەزیرانی یەکێتی سۆڤیەت.
* ئێمیلی واتسن لەڕۆڵی ئولانا خۆمیوک، زانایەکی ئەتۆمی. جۆمیوک یەکێکە لە کەسایەتیە درووستکراوەکانی زنجیرەکە، واتسن خۆی گوتی کەسایەتیەکەی ڕەنگدانەوەی ھەوڵی تەواوی ئەو کۆمەڵە زانایانە بوو کە دوای کارەستاکە خۆیان خستە مەترسیەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە.
* پۆڵ ڕیتەر لەڕۆڵی ئەناتۆلی دیاتلۆڤ، بەرپرسی ئەندازیاری ناوچەی ئەتۆمی چێرنۆبڵ کەوا یەکێک بوو لە ھۆکارە سەرەکیەکانی کارەساتەکە.
* جێسی بەکڵی لەڕۆڵی لیودمیلا ئیگنەتێنکۆ، ھاوسەری ڤاسیلی ئیگنەتێنکۆی ئاگرکوژێنەوە.
* ئادام ناگایتس لەڕۆڵی ڤاسیلی ئیگنەتێنکۆ، یەکێک لە ئاگرکوژێنەوە سەرەتاکانی کارەستاکە.
* کۆن ئۆنیڵ لەڕۆڵی ڤیکتۆر بریوکانۆڤ، بەڕێوبەری چێرنۆبڵ.
* ئەدریان ڕۆلینس لەڕۆڵی نیکۆلای فۆرمین، بەرپرسی ئەندازیاریانی چێرنۆبل.
* سام تراوتن لەڕۆڵی ئەلێکساندەر ئەکیمۆڤ، سەرپەرشتیاری کارمەندە خەفەرەکانی چێرنۆبڵ.
* ڕۆبێرت ئێمی لەڕۆڵی لیۆنید تۆپتونۆڤ، ئەندازیارێکی چێرنۆبڵ.
* دەیڤد دێنیک لەڕۆڵی میکایل گۆربەچۆڤ، سەرۆکی یەکێتی سۆڤیەت.
* ماڕک لێویس لەڕۆۆڵی ڤلادمیر پیکالۆڤ، سەرپەرشتیاری چەکە کیمیاویەکانی چێرنۆبڵ.
* ئالان ویلیەمس لەڕۆڵی چارکۆڤ، سەرپەرشتیاری دەزگای ھەواڵگری یەکێتی سۆڤیەت ناسراو بە کەی جی بی.
* ئەلێکس فێرنس لەڕۆڵی ئەندرێی گلوکۆڤ، سەرپەرشتیاری کرێکارانی کانگەکە.
* ڕالف ئنیسن لەڕۆڵی نیکۆلای تاراکانۆڤ، سەرپەرشتیاری ئۆپەراسیۆنی پاککردنەوەی چێرنۆبل لە بونەوەرەکان.
* باڕی کیۆھان لەڕۆڵی پاڤێل گریمۆڤ، سەربازی یەکەی پاککردنەوە.
* فارس فارس لەڕۆڵی باکۆ، سەربازێکی جۆرجی دێرینی جەنگی سۆڤیەت-ئەفغان کەوا یاریدەدەری پاڤل دەکات لە پاککردنەوە.
* ناتاشا ڕادسکی لەڕۆڵی خوێنەرەوەی ھەواڵەکان.
* جەی سیمپسن لەڕۆڵی ڤالێری پێرێڤۆزچنکۆ، سەرپەرشتیاری بەشی کارتیاکەرەکە.
* مایکڵ کۆڵگن لەڕۆڵی میکایل شادۆڤ، وەزیری سامانە سروشتیەکانی سۆڤیەت.
* جەیمس کۆسمۆ لەڕۆڵی کرێکارێکی کانگە.
* ھیڵتن مکڕەی لەڕۆڵی دادوەری دادگاییاکەی دیاتلۆڤ، فۆمین و بوڕکانۆڤ.

## ئەڵقەکان

## بەرھەمھێنان
### نووسین و بەرھەمھێنان
نووسەر کڕەیگ مازین لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی بە توێژینەوە کرد لەبارەی کارەساتەکەوە، لەڕێگای خوێندنەوەی کتێب و ڕاپۆرتی دەزگاکانی پاراستنی سۆڤیەت و گوتەی گەواھیدەرانی ڕووداوەکە. بەدەر لەوە مازین لەگەڵ زانایانی ئەتۆمی دانیشتبوو و ھەروەھا قسەی لەگەڵ بەشێک لە ھاوڵاتیانی سۆڤیەت کردبوو تاکو بزانێ کلتووری وڵاتەکە چۆن بوو لە ١٩٨٦. مازین توانیبووی بگات بەو دۆکیومێنتانەشی کەوا قسەی دانیشتووانی شارۆچکەی پریپاتی تیادا تۆمارکرابوو بۆ ئەوەی چیرۆکەکە زیاتر لە ڕاستیەوە نزیک بکاتەوە. مازین گوتی «کاتێ چیڕۆکە کەسیەکان دەخوێنیتەوە کەوا لەوێ ئامادەببوون- ئەوانەی لەنزیک وێستگە ئەتۆمیەکە ژیابوون- ئەوانەی بۆ پاککردنەوەی زیانەکان چوبوونە چێرنۆبڵ- لە ڕوانگەی ئەمانەوە دەچیە نێو حەقیقەتی چیڕۆکەکە».

مازین پاڵنەری سەرەکی بەرھەمھێنانی زنجیرەکە بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە کە «جیھان بەدەست دۆزینەوەی ڕاستیەکانەوە دەناڵێنێ لە ئێستادا». پاڵنەرێکی تر ئەوەبوو کە مازین دەیزانی چێرنۆبڵ تەقیوەتەوە، بەڵام ھۆکارەکەی نەدەزانی. مازین دەڵێ «نەمدەزانی بۆچی، ئەمە ببووە بۆشاییەکی گەورە لە زانیاریەکانی ناو مێشکم». مازین ئاماژەی بەوەش داوە کە چیڕۆکی چێرنۆبڵ دەربارەی مەترسی ھێزی ئەتۆمی نییە، بەڵکو لەبارەی مەترسی درۆکردن، پشتگوێخستن و شاردنەوەی ڕەخنە و ڕاستیەکانە.

وەک ئامادەکاریەک بۆ کورتە زنجیرەکە، مازین سەردانی ناوچەی چۆڵکراوی چێرنۆبڵی کرد. مازین لە سەرەتای بەرھەمھێنانی زنجیرەکە بڕیاریدا کەوا ئاکتەرەکان بە شێوازەری ڕووسی و ئوکڕاینی نەدوێن، بەڵکو ئەکتەران بە سروشتی خۆیان بدوێن. مازین گوتی " بەکارھێنانی شێوەزاری ڕووسی زنجیرەکەی بەرەو کۆمێدیا دەبرد بەو پێیەی زۆربەی ئەکتەران ناتوانن تەواو بچنە ناو زمانەکە و بۆتە دیاردەیەکی کڵێشەیی. ھەروەھا مازین ھیچ ئاکتەر و خانمە ئاکتەرێکی بەڕیتانی لە زنجیرەکەدا کاست نەکردبوو، چونکە پێیوابوو بینەران لە ڕووداوەکان دووردەخاتەوە.

لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧، ئێچ بی ئۆ و سکای بە ھاوبەشی بەرھەمھێنانی زنجیرەکەیان ڕاگەیاند. ئەمە بووە یەکەمین بەرھەمی ھاوبەشی ھەردوو لایەنەکە. کورتە زنجیرە پێنچ ئەڵقەییەکە لەلایەن کڕەیگ مازینەوە نووسرایەوە و لەدەرھێنانی یۆھان ڕێنک بوو. مازین وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکاریش لە زنجیرەکە بەشداربوو. لە ١١ی ئازاری ٢٠١٩، ڕاگەیانرا زنجیرەکە لە ٥ی شوباتی ٢٠١٩ پەخش دەکرێت. لە ٤ی تەممووزی ٢٠١٩، مازین گشت دیالۆگی زنجیرەکەی بەشێوەی پی دی ئێف خستە بەردەست (لینکە دەرەکیەکان ببینە لە خوارەوە).

دوای پەخشکردنی ھەر ئەڵقەیەکیش، پۆدکاستێکی تایبەت ئامادەکرابوو بۆ تاوتوێکردنی ئەڵقەکە. پۆدکاستەکە گفتوگۆی مازین و پیتەر ساگاڵی لەخۆکردبوو کەوا دەربارەی ڕاستیەتی زنجیرەکە دەدوان و باسی گۆڕانکاریەکانی زنجیرەکەیان دەکرد.

### ئەکتەران
لەگەڵ ڕاگەیاندنی زنجیرەکە، جارێد ھاریس وەک ئاکتەری سەرەکی ڕاگەیەنرا. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٨، ستێلان سکارسگارد و ئێمیلی واتسنیش ھاتنە نێو کاستی فیلمەکە. لە شوباتی ٢٠١٨دا، ھەریەک لە پۆڵ ڕیتەر، جێسی بەکڵی، ئەدریان ڕۆڵینسیش ھاتنە پاڵ کاستەکە.

### وێنەگرتن

وێنەگرتنی فیلمەکە لە نیسانی ٢٠١٨ لە لیتوانیا دەستیپێکرد. ناوچەی فابیۆنیسکسی شاری ڤیلینسی لیتوانیا وەک شاری پریپات بەکارھێنرابوو کەوا ھەر لەدوای نەمانی یەکێتی سۆڤیەتیشەوە کاریگەری سۆڤیەتی بەسەرەوە مابوو. دەرھێنەری زنجیرەکە یۆھان ڕێنک بێزاری خۆی لە بوونی پەنجەرەی مۆدێرن دەربڕی لەسەر باڵەخانەکان و پێیوابوو لە بەھای زنجیرەکە کەم دەکاتەوە. بە مەبەستی وێنەگرتنی باڵەخانەی کارەساتی چێرنۆبڵ، کاستی فیلمەکە بەرەو شاری ڤیساگیناس بەڕێکەوتن کە لەوێدا وێستگەی وزەی ناوکی ئگنالینا بەدی دەکرێت، و لەلایەن خەڵکی ناوچەکە نازناوی "خوشکی چێرنۆبڵ"ی پێدراوە بەھۆی لێکچوونی وێستگەکە بە وێستگەی وزەی ناوکی چێرنۆبڵەوە. لە حوزەیرانی ٢٠١٨، بەرھەمھێنانی فیلمەکە گواسترایەوە ئوکراینا بۆ وێنەگرتنی ھەندێ دیمەنی کۆتایی زنجیرەکە. بەگشتی زنجیرەکە بەماوەی ١٦ ھەفتە کاری وێنەگرتنی تەواوبوو.

### مۆسیقا
مۆسیقای فیلمەکە لەلایەن ئاوازدانەری ئایسلەندی، ھیلدەر گۆنادتۆرەوە تۆمارکراوە. زۆربەی مۆسیقاکانی زنجیرەکە تێکەڵ بە دەنگە تۆمارکراوەکانی کاتی ڕوودانی کارەساتەکە کراوە تاکو بینەر زیاتر ڕابکێشێتە نێو ڕووداوەکان.

## زنجیرەکە لەڕووی مێژووییەوە

## پێشوازی
### کاردانەوەی ڕەخنەگران
چێرنۆبڵ پێشوازیەکی تەواو ئەرێنی لێکرا لەسەر ئاستی جیھان. لە وێبسایتی تەماتە ڕزیوەکان ڕێژەی ٩٦٪ی پێدراوە بە نمرەی ٩ لە ١٠ بە دەنگی ٧٦ کەس. کورتەی گوتەی ڕەخنەگران بەپێی وێبسایتەکە نووسراوە «چێرنۆبڵ نیشانمان دەدات ئەم ڕووداوە نەتەوەییە چەندە سامناک بووە و ھەروەھا بە زیرەکی خراپی حکومەت و دەزگاکان نیشاندەدات بۆ ئەوەی ببێتە وانەیەک». لە مێتا کریتیک، زنجیرەکە نمرەی ٨٣ لە ١٠٠ی وەرگرتوو و کورتەی ڕەخنەگرانیش «بەدڵبوونی گشت» یان بۆ کورتە زنجیرەکە داناوە. لە بنکەدراوی ئینتەرنێتیی فیلمەکان (IMDB) کورتە زنجیرەکە بەکۆی دەنگی ٣٠٠ ھەزار بەکارھێنەر نمرەی ٩٫٥ لە ١٠ی پێدراوە و بۆتە دووەمین باشترین زنجیرەی تەلەڤزیۆنی لەدوای Planet Earth.

ڕەخنەگرانی سایتەکانی The Atlantic, The Washington Post و BBC ھاوتەریبی زنجیرەکەیان بە کۆمەڵگای سەردەمەوە تێبینی کردبوو کەوا چۆن بەرپرسە ناپاکەکان ھەڵەی لە ڕادەبەدەر گەورە دەکەن و زیان بە جیھان دەگەینن. سۆفی گیلبێرتی سەر بە ئەتلانتیک ستایشی زنجیرەکەی کردبوو کەوا تاڵی شاردنەوەی ڕاستیەکانی وەک خۆی نیشاندابوو. ھانک ستوێڤەری واشنگتن پۆست نووسیویەتی «ئەمە ئاکامی گەندەڵی بەرپرسانە». میرا سیال لەبارەی چێرنۆبڵەوە دەڵێت کەوا زنجیرەکە دەریدەخات کە چۆن گیانی مرۆڤ بەرامبەر دەستکەوتە سیاسیەکان بێنرخە لەلایەن بەرپرسانەوە. ئاڕۆن جیۆڤانی ڕەخنەی لە زنجیرەکە گرتبوو و نووسیویەتی " سەرەڕای ئەوەی ئێمە ئێستا نیگەرانین لەبارەی ئەو زیانە گەورەی کاپیتالیزم بە ژینگەی گەیاندووە، چێرنۆبڵ دەریدەخات کە جۆرە حکومێکی تریش بەدەر لە کاپیتالیزم ھەر ھەمان ھەنگاو دەنێت، کە تێیدا خراپی سیستەمە حکومڕانیەکان دەردەخات.

#### کاردانەوەی ڕووسیا

### ڕێژەی بینەران لە ئەمریکا

### خەڵاتەکان

## ئەمانەش ببینە
* کارەساتی چێرنۆبڵ
* میکایل گۆربەچۆڤ
* یەکێتی سۆڤیەت

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* وێبسایتی فەرمی ئێچ بی ئۆ
* وێبسایتی فەرمی سکای
* 
* دیالۆگی ئەڵقەکانی چێرنۆبڵ بەشێوەی PDF
* ''The Chernobyl Podcast'' – پۆدکاستی فەرمی کورتە زنجیرەکە

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤزیۆنانەی باس لە ڕووسیا دەکەن
پۆل:بەرھەمە ھونەریە پەیوەندیدارەکان بە یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی ئێچ بی ئۆ
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٩
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی ئێچ بی ئۆ
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە خەڵاتی پیبۆدییان وەرگرتووە
پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خەڵاتی پرایم تایم ئێمیان وەرگرتووە