open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕیم فراینە

**ڕیم عومەر فراینە** زیاتر ناسراوە بە **ڕیم فراینە** چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە لە فەلەستین، ھەروەھا ئەو بەڕێوبەری جێبەجێکاری کۆمەڵەی ئایشا بۆ پاراستنی ژنان و منداڵانە. کە ڕێکخراوێکی سەربەخۆی فەلەستینییە کەکاردەکات بۆ بەدەستھێنانی یەکسانی ڕەگەزی لەڕێگای بەکارخستنی ژنان و پشتگیرکردنی دەروونی ژنان لە کەرتی غەززە و بەتایبەت لە شاری غەززە و ناوچەی باکوور.

ڕیم پیشتر یاریدەدەری پڕۆگرامی کۆمەڵەی ئایشا بۆ پاراستنی ژنان و منداڵان بوو کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٩ وەک پەیمانگایەکی سەربەخۆی دەستی بەکار کرد. لەسالی ٢٠١١، ڕیم ماستەرەکەی لە سایکۆلۆجی تەواوکرد، دواتر بووە بەڕێوبەری جێبەجێکاری کۆمەڵەی ئایشا. زۆربەی کارەکانی ڕیم لە پێدانی وانەگوتنەوە، خزمەتگوزاری بۆ ژنانی کەرتی غەزەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنان لە فەلەستین
پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ لە فەلەستین
پۆل:چالاکوانە فەڵەستینییەکانی مافی مرۆڤ
پۆل:ژنە چالاکوانە فەلەستینییەکان
ڕۆز سۆفیپ

**ڕۆز سۆفیپ** چالاکوانی کەمبۆدییە کە کاردەکات لەمافەکانی مرۆڤ و فێمێنیستی. ڕۆز بەڕیوبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی گەشەپێدان و جێندەر بۆ کەمبۆدیایە (GADC), کە ڕێکخراوێکە ئامانجی ڕێگەگرتنە لە تووندووتیژی دژ بەژنان ھەروەھا ئامانجی لەپێگەیاندنی ژنانی سەرکردەیە لە کەمبۆدیا، بەتایبەت لەنێو ژنە لاوەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنان لە کەمبۆدیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:فێمینیستەکان
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
سالێنا ڕۆکی مالۆن

**سالێنا ڕۆکی مالۆن** (مردووی ٢٢ی ئایاری ٢٠١٧) چالاکوانی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازی ئوسترالی بوو.

## کارەکان
وەک ئەفسەری پەیوەندییەکانی ھاوڕەگەزخوازان لە بەشی خزمەتگوزارییەکانی پۆلینی کوینزلاد دەستی بەکارکردن کرد. سالینا لەگەڵ چەندین گرووپ و کۆمەڵە لەوانە پی ئێف ئێل ئەی گی، دایکس ئۆن بایکس، ھاوپەیمانی تەندرووستی ھاوڕەگەزخوازان و چەندانی دیکەش کاری کردووە.

## مردن
لە ٢٢ی ئایاری ٢٠١٧، لەڕووداوێکی مانتۆڕسکیلیدا لەناوچەی ڕۆکامپتن لە ئوسترالیا گیان لەدەستدەدات.

## خەڵات
سالینا چەندین خەڵاتی بردەوە وەک باشترین خزمەتگووزاری کۆمەڵگا لەوانەش خەڵاتی تۆپی شاژنە بریسبەین بۆ کارەکانی بۆ خزمەتگووزاری لاوان، ھەروەھا بۆ ئەو مەترسییانەی وەک لاوێکی ھاوڕەگەزخواز ھاتنە پێشی.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠١٧
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان لە ئوسترالیا
پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئوسترالیا
ناوچەی دێل نۆرت (کالیفۆرنیا)

وێنۆک| نەخشەی ناوچەی دێل نۆرت لە ویلایەتی کالیفۆرنیا

**ناوچەی بیوت** (بە ئینگلیزی: Del Norte County) یەکەکە لە ناوچەی ویلایەتی کالیفۆرنیا لە وڵاتی ئەمریکا.

رێژەی دانیشتوانی ئەو ناوچەیە لە ساڵی ٢٠١٣ بەپێی سەرژمێری نێزیکەی (٢٧٬٨٧٣) کەس بوە..

## سەرچاوەکان
* ماڵپەری فەرمی
* ناوچەی دێل نۆرت لەسەر نەخشە

پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٥٧ لە کالیفۆڕنیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٥٧
پۆل:کالیفۆرنیا
سەعادەت ئۆزکان

**سەعادەت ئۆزکان** (لەدایکبووی ١٩٧٨) چالاکوانێکی تورکە لەدژی تووندووتیژی دژ بە منداڵان. سەعادەت مامۆستای قۆناغی سەرەتاییە، کاتێک زانی قوتابییەکانی دووچاری دەستدرێژی سێکسی بوونتەوە لەلایەن بەڕێوبەرەکەیەوە، وێڕای ھەستیاری بابەتەکە بەڵام بەسەرکەوتوویی بەشداربوو لە لێکۆڵینەوەی تاوانەکان. لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن مێلانیا ترامپ خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێبەخشرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ لە تورکیا
پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی تورکی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڤایرۆسی کۆرۆنا ٢ پەیوەندیدار بە ھەناسەی سەخت و تیژ

وێنۆک|ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ

**ڤایرۆسی کۆرۆنای پەیوەندیدار بە ھەناسەی تووند** () ھەروەھا ناسراوە بە کوتکراوەی (SARS-CoV-2) ھەروەھا لە پێشتر لە ساڵی ٢٠١٩ ناسرابوو بە (ڤایرۆسی کۆرۆنای تازە - novel coronavirus) کە کورتکراوەی (2019-nCoV) بوو، سارس-کۆڤ-٢ ڤایرۆسێکە لە جۆرەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنای پەیوەندیدار بە نەخۆشی توندی هەناسەدان (SARSr-CoV)، پەیوەندی بە ڤایرۆسی سارس-کۆڤ-١ەوە هەیە کە بووە هۆی بڵاوبوونەوەی سارس لە ٢٠٠٢-٢٠٠٤, بەڵگە بەردەستەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە سەرچاوەی زۆنۆتیکی هەیە و لێکچوونی بۆماوەیی نزیکە لەگەڵ ڤایرۆسی کۆرۆنای شەمشەمەکوێرە، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە لە ڤایرۆسێکی شەمشەمەکوێرەوە سەریهەڵداوە, لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن کە ئایا SARS-CoV-2 ڕاستەوخۆ لە شەمشەمەکوێرەەکانەوە هاتووە یان ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی هەر خانەخوێیەکی ناوەندییەوە هاتووە, ڤایرۆسەکە جۆراوجۆرییەکی کەمی بۆماوەیی نیشان دەدات، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ڕووداوی پەرەسەندن هەیە لە سارس-کۆڤ-٢ وە پەرەسەندنەکە بە مرۆڤەکان دەناسێنێت، ئەگەری زۆرە لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ ڕوویدابێت, ئەو ڤایرۆسە ڤایرۆسێکی RNA تاکی زنجیرەیەکی ئیجابیە، ھەروەھا ڤایرۆسێکی ھەوکردنە لە نێوان مرۆڤەکان و ئەوەش ھۆکارە بۆ دروستبوونی کۆرۆنای پەیوەندیدار بە ھەناسەی تووند، لە ئێستادا کووتان هەیە دژی ئەو جۆرە ڤایرۆسە.

یەکەمین تووشبوو بەو نەخۆشییە لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ڕاگەیەندرا کە کاریگەری ئەو نەخۆشییە لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لەسەر نەخۆشەکە دروست بووبوو.
وێنۆک| وێنەیەکی گەورەکرایی ئەلیکترۆنی ڤایرۆسی سارس٢ بە ڕەنگی زەرد لە دەرێی خانەیمرۆڤ
ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەو جۆرە ڤایرۆسە لە ناوەندی بازاری فرۆشتنی ئاژەڵە ئاوییەکانی شاری ووھانی چینەوە بڵاوبووەوە.

## تایبەتمەندی
بە پێ لێکۆڵینەوەی پزیشکانی زانکۆی جۆن ھۆپکینز لەسەر پێکھاتەی بۆماوەیی ڤایرۆسی کۆرۆنا ڤایرۆسی کۆرۆنا وەک ڤایرۆسی ئەنفلەوەنزا ئەوەندە لە گۆڕین خێرا نییە، بۆیە دەتوانرێت پێکوتەیەکی بۆ دروستبکرێت و ئەم پێکوتەیەش بەردەوام بەکاربھێندرێت.

### بۆچی بەشێکی خەڵکی بە توندی پەتای کۆرۆنا دەگرن؟
پزیشکانی پەیمانگەی پزیشکی گەردیلەیی فینلەند توێژینەوەیەکیان بۆ ھۆکاری ئەمە ئەنجام داوە کە دەگەڕێنێتەوە بۆ پێکھاتە بۆماوەییەکانی کەسەکان و روونیدەکەنەوە ئەو جینانەی بەرپرسن لە رێکخستی وەرگری ACE2 لەسەر رووی خانەکان ھۆکاری ئەم جیاوازییەن. (ACE2 وەرگرێکی سەر خانەکانە کە ڤایرۆسی کۆرۆنا پێیوە دەنوسێت بۆ ئەوەی بچێتە نێو خانەی مرۆڤ.)

### کۆرۆنا زیاتر پیاوان دەکوژێت
یەکەمجار ناوەندی کۆنتڕۆڵکردنی نەخۆشییەکانی چین لە راپۆرتێکدا ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە رێژەی گیانلەدەستداوانی کۆرۆنا لە نێوان پیاواندا ٢٫٨٪ و لەنێوان ئافرەتاندا ١٫٧٪یە و ژن و منداڵ ئەگەری کەمتریان ھەیە بە ڤایرۆسی کۆرۆنا گیان لەدەست بدەن. دواتر ھەمان رێچکە بە جیاوازیی گەورەترەوە لە ئیتاڵیا، ئیسپانیا، کۆریای باشووریش دەرکەوت.

### ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ھەوادا دەگوازرێتەوە
ھەندێک لە پزیشکان بڕوایان وایە، ڤایرۆسی کۆرۆنا دەکرێت لە رێگای ھەواوە بگوازرێتەوە و رەتی دەکەنەوە ڤایرۆسەکە تەنھا دوو مەتر دوای پژمین بڕوات و بکەوێتە سەر زەوی.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*پانزدە ووتراوە و شایعە لە بوواری ڤایرۆسی کۆرۆنا

## سەرچاوەکان

* رێکخراوە تەندروستی جیھانی
* بی بی سی نەخۆشیەکی نوێ بە ناوی کۆرۆنا ڤایرۆس

پۆل:نەخۆشییەکان
پۆل:پاندێمی
پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان
پۆل:ڤایرۆسی کۆرۆنا
پۆل:پەتا جیھانیەکان
زانستگەی نەتەوە یەکگرتووەکان

**زانستگەی نەتەوە یەکگرتووەکان** () باڵی توێژینەوەی و ئەکادیمیەکەی نەتەوە یەکگرتووەکانە و ئەرکی ئەوەیە تا بە توێژینەوە و ھاریکاری پەروەردەیی یارمەتی چارەسەر کردنی پێشھاتە جیھانیەکان پەیوەندیی لەگەڵ پەرەسەندن و ئاسودەیی مرۆڤ بدات. زانستگە چەندین لقی ھەیە لە پێنج کیشوەر و بنکەی سەرەکی یوو ئێن یوو لە تۆکیۆی ژاپۆنە.
وێنۆک|چەپ|زانستگەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە تۆکیۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:زانکۆ و کۆلێژەکان لە تۆکیۆ
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
دیۆر فاڵ سۆو

**دیۆر فاڵ سۆو** (لەدایکبووی ١٩٦٨) کەسایەتی یاسایی و دادوەری سەنیگالییە. لە ساڵی ١٩٧٦، ناوبراو بوو بە یەکەم ژنە سەنیگالی کە ببێتە داواکاری گشتی لە سەنیگال، ھەروەھا سەرۆکی فەخری کۆمەڵەی ژنانی دادوەرە.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٧٦، بوو بە داواکاری گشتی سەنیگالی لە ساینت لویزی پایتەخت، بەمەش بووە یەکەم ژنە سەنیگالی لەم پۆستەدا. بەر لەوەش بەڕێوبەری پاراستنی کۆمەڵایەتی و سەرپەرشتی پەروەردەیی سەنیگال بووە، ئۆرنج سۆناتێل لە کارووباری یاسایی، ڕاوێژکاری یاسایی لە دادگای تاوانی نێودەوڵەتیی لە ڕواندا، ھەروەھا ڕاوێژکاری دادگای تاوانی نێودەوڵەتیی بووە.

لە ساڵی ١٩٩٩، لەدوای ئەوەی لەلایەن یوونیسێف یارمەتی دارایی وەرگرت بۆ تووێژینەوەکردن، دیۆر لەپاڵ تیمێکی یاسایی ڕەشنووسی لابردنی یاسای قەدەغەکردنی خەتەنەکردنی مێیەیان ئامادەکرد.

لەماوەی ٢٠٠١ بۆ ٢٠٠٥، ئەندامی لیژنەی کۆمیتەی ئەفریقی بوو بۆ مافەکانی خۆشبژێوی منداڵان.{

لە ساڵی ٢٠١٥، سەرۆکی فەخری تۆڕی ڕۆژنامەنووسان بوو بۆ مافەکانی مرۆڤ و جێندەری. لە ساڵی ٢٠١٧، دەستی لەو پۆستە کێشایەوە.

## کارەکان
* تووێژینەوەیەک لەسەر مافەکانی منداڵان لە سیستمی دادی ئەفریقا> زانکۆی گینەت ساڵی ١٩٩٦.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ژنان لە سەنیگال
پۆل:چالاکوانی مافەکانی منداڵان لە سەنیگال
یارا بەدر

**یارا بەدر** ڕۆژنامەنووسی سووری و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە. ئەو ڕێبەرایەتی سەنتەری سوریای سەربەخۆ بۆ میدیا و ئازادی ڕادەربڕین (CMFE) دەکات، لە ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ ھاوسەرەکەی (مازن دەروێش) کە پارێزەر و چالاکوانی ئازادی ڕادەربڕینە ئەو سەنتەرەیان دامەزراند.

ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ لەنێویشیانندا ھیومەن ڕایتس وۆچ، ئایفێکس وە ئەمنیستی ئینتەرناشیۆننال ڕێزیان لە کار و چالاکییەکانی یارا گرتووە وێڕای ئەو مەترسییانەی ھاتوونەتە پێشییەوە.

لە ساڵی ٢٠١٥، لەدوای دەرکردنیان بەزۆر لەگەڵ ھاوسەرەکەی مازن دەروێش بەیەکەوە لە بەرلین دەگیرسێنەوە بۆژیان، دواتر دەستدەکەن بەگەشتی وڵاتان بۆ داواکردنی دادپەروەری بۆ خەڵکی سووریا و بەگریکردنی لە مافەکانیان.

## چالاکی و گیران
یارا بەدر وەک ڕۆژنامەنووس و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ کاری دەکرد لەسەر ئاشکراکردنی گرتن و سووکایەتیکردن بە ڕۆژنامەنووسان لەکاتی جەنگی سووریا. یارا بەردەوام قسەی لەسەر دەستگیرکردن و تووندووتیژییەکان دژ بە مافەکانی مرۆڤ دەکرد لەژێر حوکمڕانی ڕژێمی بەشار ئەسەد دەکرد.

لە شووباتی ٢٠١٢، یەکێکبووە لە ستافە چواردەکەسەکەی سەنتەری سوریای سەربەخۆ بۆ میدیا و ئازادی ڕادەربڕین (CMFE)، لەنێویشیاندا ھاوسەرەکەی مازن دەروێش و چالاکوان ڕەزان غەززاوی دەستگیرکران لەکاتی ھێرشێکدا بۆسەر نووسینگەکەیان لەلایەن ھێزەکانی ئاسمانی سووریا - بەشی سیخووڕی. بەشێک لەئەندامەکان دوای چەند ڕۆژێک ئازادکران، دواتر لە ڕۆژی ١٠ی ئایاری ٢٠١٢، یارا ئازادکرا بەڵام دەبوو بچێتە دادگا لەبەر بڵاوکردنەوەی بڵاوکراوەیە قەدەغەکراو. لە ئابی ٢٠١٥، مازن دەروێش ئازادکرا لەگەڵ ھاوڕێکانی حوسەین غەریر و ھانی زیتانی.

## ڕێزلێنان
لە ساڵی ٢٠١٥، یارا بەدر خەڵاتی خەڵاتی ئەلیسۆن دیس فۆرگیس لەلایەن ھیومەن ڕایتس وۆچ پێدرا بۆ چالاکییە گەورەکانی. لەھەمان ساڵدا، لە ڕۆژی ئازادی ڕۆژنامەوانی، یارا چووە لاتیڤیا و خەڵاتی ڕۆژنامەوانی سەربەخۆی لەلایەن یوونێسکۆ وەرگرت لەبڕی ھاوسەرەکەی مازن دەروێش. لە ساڵی ٢٠١٢، خەڵاتی ئیلاریا ئەلپی وەرگرت وەک ڕۆژنامەنووسی ژنی بوێر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* پەڕەی فەیسبووکی سەنتەری سوریای سەربەخۆ بۆ میدیا و ئازادی ڕادەربڕین
* چاوپێکەوتنێکی یارا بەدر لە El País

پۆل:زیندووان
پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ لە سووریا
پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی سووری
پۆل:ژنانی سووریا
پنار سەلەک

**پنار سەلەک** (لەدایکبووی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٧١، لە ئەستەمبوڵ) نووسەر، چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و کۆمەڵناسی تورکە. پنار بەکارەکانی لەناو بواری مافەکانی مرۆڤ لە تورکیا دەناسرێتەوە بەتایبەت لەسەر دۆزی ژنان، مافەکانی کورد، ھەژاران، منداڵانی سەرشەقام. ناوبراو چەندین کتێبی نووسیوە کە بەزمانەکانی تورکی، ئەڵمانی و فەڕەنسی چاپکراون، ھەروەھا دامەزرێنەری دەزگای ئەمارگییە، کە گۆڤارێکی فێمێنیستی تورکییە.

سەلەک لە ئێستادا لە فەڕەنسا دەژی، لە تورکیا بۆ زیاتر لە ١٥ ساڵ زیندانی حوکمکراوە، بەتۆمەتی تێوەگلان لە تەقینەوەی ساڵی ١٩٩٨ی بازاڕی میسڕی لە ئەستەمبوڵ. لە سێ دانیشتن ھەوڵی بێتاوانی خۆیداوە (لە ساڵانی ٢٠٠٦، ٢٠٠٨ و ٢٠١١)، دوایین دانیشتنی دادگاشی لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢ بوو کە لە ڕۆژی ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣، بڕیاری زیندانیکردنی ھەتاھەتایەی بۆ دەرکرا. لە دانیشتنەکان تەنیا پارێزەرانی سەلەک ئامادەبوون و ھەواڵی ئەوەیان ڕاگەیاند کە پرسەکە دەبەنە دادگای مافەکانی مرۆڤی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ئەستەمبوڵ
پۆل:کۆمەڵناسانی تورک
لەتیفە زیات

**لەتیفە زیات** (؛ ٨ی ئابی ١٩٢٣ – ١٠ی ئەیلوولی ١٩٩٦) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و نووسەری میسڕی بوو، ناوبانگی لەتیفە بۆ ڕۆمانی دەرگا کراوەکە دەگەڕێتەوە کەبووە براوەی مێدالیای نەجیب مەحفووز بۆ وێژە.

## ژیان
لەتیفە لەدایکبووی ٨ی ئابی ١٩٢٣، لە دومیات، میسڕ. لە ساڵی ١٩٤٦، بڕواننامەی بەکالۆریۆسی لەزمانی ئینگلیزی بەدەستھێنا لە زانکۆی قاھیرە. لە ساڵی ١٩٥٧، لەھەمان زانکۆ بڕواننامەی دکتۆرای وەرگرت. لە ساڵی ١٩٤٥، لەگەڵ وێنەکێش و چالاکوانی میسڕی ئینجی ئەفلاتوون بەیەکەوە یەکێتیی ژنانی زانکۆ و پەیمانگاکانیان دامەزراند.

دوو لە ڕۆمانە دیارەکانی لەتیفە، دەرگا کراوەکە و خاوەن ماڵەکە بوون کە ھەردووکیان بۆسەر زمانی ئینگلیزی وەرگێڕدراون، شێوازی نووسینی ڕۆمانەکان بۆ ئەوسەردەمە نوێگەریان پێوەدیاربووە بۆیە دەنگۆی باشیان لێکەوتەوە.

لەتیفە مامۆستای زمانی ئینگلیزی بوو لە زانکۆی عەین شەمس، ھەروەھا بووەتە ڕاگری بەشی ئینگلیزی لەھەمان زانکۆ. ماوەکیش بووەتە بەڕێوبەری ئەکادیمیای ھونەری میسڕ. لەتیفە لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا، بەھۆی شێرپەنجە کۆچی دوایی دەکات لە ١٠ی ئەیلوولی ١٩٩٦.

## یادکردنەوە
لە ٨ی ئابی ٢٠١٥، ماڵپەڕی گووگڵ وەک یادەوەرییەک بۆ لەتیفە وێنەیەکی ئەوی لەپەڕەی سەرەکی خۆی دانا، وێنەکە لەتەواوی جیھانیی عەرەبی دەنگدانەوەی ھەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:نووسەرانی میسری
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە میسر
کەتواک

وێنۆک

**کەتواک** لە فاشندا ڕێگایەکی باریکە بە شێوەی پیتی "T"ی ئینگلیزی کە مۆدێلەکان پێیدا دەڕۆن و جلەکان نمایش دەکەن.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:فاشن
جیھانی ئیسلامی

وێنۆک|ڕێژەی سەدی موسوڵمانان لە وڵاتانی جیھان

**جیھانی ئیسلامی** بریتییە لە تەواوی ئەو کۆمەڵانەی کە پەیڕەویی ئایینی ئیسلام دەکەن یان ئەو کۆمەڵانەی ئیسلام تێیاندا پەیڕەو دەکرێت. بە پێی زانستی جیۆپۆلیتیکی مۆدێرن، جیھانی ئیسلامی بە ئەو وڵاتانەی دەگورێت کە ئیسلام تێیاندا بەربڵاوە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:چاندی ئیسلامی
پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
پۆل:موسڵمانان
پۆل:ئەفرۆ-ئەوراسیا
پۆل:ھەرێمەکانی ئاسیا
فەرەیدوون موعتەمید وەزیری

**فەرەیدوون موعتەمید وەزیری**، (١٩٢٢ – ٢٠٠٦)، سیاسەتوان، مامۆستای زانکۆ و بناغەدانەری زانکۆی ڕازی و زانکۆی کوردستان بوو. فەرەیدوون لەدایکبووی سنەیە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:خەڵکی سنە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢
پۆل:مردووانی ٢٠٠٦
خۆبەخشانی نەتەوە یەکگرتووەکان

**خۆبەخشانی نەتەوە یەکگرتووەکان** () بەرنامەێکی نەتەوە یەکگرتووەکانە کە بۆ ئاشتی و پەرەسەندن لەڕێگای خۆبەخشان لە ھەموو جیھان بەشداری دەکات.
خۆبەخشی ڕێگایێکی بەھێزی تووش کردن خەڵکە لە چارەسەر کردن گرفتی پەرەسەندن، و دەتوانێت ڕەوت و سروشتی پەرەسەندن بگۆڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٧١
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
ڕزگاری، خەبات

**ناحیەی ڕزگاری** سەنتەرەکەی بریتیە لە کۆمەڵگای تۆبزاوە، ڕووبەری گشتی بریتییە لە (٢٥١٬٤کم٢) کە دەکاتە (٣٦٬١٥٧٪)ی ڕووبەری گشتی قەزا.
## سەرچاوەکان
دارەشەکران

**دارەشەکران** یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای پیرمام لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دارەشەکران ناوەندی ناحیەی دارەشەکرانە. 

شارەدێی دارەشەکران لە شارۆچکەی پیرمام (٢٧کم) دوورە، وە دووری لە شاری ھەولێر (٣٠کم) کیلۆ مەتر دەبێت.
.

## ناو
دارەشەکران لە دارێکەوە ھاتووە کە تەمەنی ئەگەرێتەوە بۆ سەدان ساڵ ئەم دارە کەوتووتە خۆرئاوای سەنتەری شارەدێ و دارێکی بەناوبانگە و تائێستاش سەوزە.

## جوگرافیا
شارەدێی **دارەشەکران** ھاوسنوورە لەگەڵ؛
* لە باکوورەوە گوندی قەبەکیان.
* لە باشوورەوە گوندی جەژنیکان.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی دەربەند سەیدی سەروو.
* لە ڕۆژاواوە گوندی سەرکەوری ھەرکی.

## مێژوو
ناحیەی دارەشەکران سەر بە قەزای پیرمامە و لە (٢٦) گوند پێک ھاتووە ژمارەی دانیشتوانی (٩٤٥٠) کەسن، ناحیەی دارەشەکران لە ساڵی (٢٠٠٤) دامەزراوە و سەرەتا سەر بە قەزای خەبات بوو، لە ساڵی (٢٠٢٤) قەزای پیرمام ھاتەکایەوە و ئەم ناحیەیان پێوەگرێدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
خەبات

**خەبات** شارۆچکەیەکی کوردستانە کە ناوەندی قەزای خەباتە سەر بە پارێزگای ھەولێرە. خەبات دەکەوێتە ٣٧ کیلۆمەتری ڕۆژاوای شاری ھەولێر ھەروەھا دەروازەی بەیەکەوە بەستنی ھەردوو شاری مووسڵ و دھۆکە، بە شاری ھەولێر. شارۆچکەی خەبات دەکەوێتە سەر زێی گەورە بەناوچەیەکی کشتوکاڵی گرنگ و گەشتیاری ناسراوە لەبەر ئەوەی گەورەترین پڕۆژەی ئاودێری ھەیە و ناوچەیەکی دارستانی بەرفروانی لێ یەو سوودی گەشتیاری ھەیە.

## ناو
* دوابەدوای رێکەوتنامەی (١١) ی ئاداری سالی ١٩٧٠ ھەنجیرۆک وەک سەنتەری ناحیە دەست نیشانکرا ناحیەکە ناوی لێنرا (خەبات).

## جوگرافیا
شارۆچکەی خەبات ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی بشریان.
* لە باشوورەوە گوندی بەستامی گەورە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی تۆپزاوە.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی کەڵەکی یاسین ئاغا.

## مێژوو
* دوابەدوای رێکەوتنامەی (١١) ی ئاداری سالی ١٩٧٠ ھەنجیرۆک وەک سەنتەری ناحیە دەست نیشانکرا ناحیەکە ناوی لێنرا (خەبات). یەکەم بەڕێوەبەری ناحیە بەناوی ( شیخ رەئوف فەخرەئەلدین ) بووە. لەھەمان کاتدا کۆمەڵگەی ھەنجیرۆک لەتەنیشت گوندی ھەنجیرۆک دروستکراوە کەپێشتر تەنیا گووند بووە. 
* لە رێکەوتی ١١ / ١٠ / ٢٠٠٤ بەفەرمانی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە (٢٣٧١) کرا بە قەزا. یەکەم قائمقامی ئەمقەزایە (ڕزگار مستەفا محەممەد) بووەو پاش بەقەزاکردنی خەبات، ئەو قەزایە پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینییوە. 
* لە رووی چری دانیشتوان و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری گشتیەکان کە چەندین گەڕەک بەناوەکانی (ھەنجیرۆک، ئاشتی ١، ئاشتی ٢، ڕزگاری، کانی مام سنج، کۆمەڵگەی ئیداری، کشتوکاڵ، باستام، سەروەران).

## ئەمانەش ببینە
* قەزای خەبات
* ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
ژنانی نەتەوە یەکگرتووەکان

**قەوارەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەرابەری ڕەگەز و بەھێز کردنی ژن** () ھەروەھا ناسراو بە **بەشی ژنانی نەتەوە یەکگرتووەکان** () قەوارەیێکی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ بەھێز کردنی ئافرەت کار دەکات. بەشی ژنان لە کانوونی دووەم ٢٠١١ چاڵاک بو.

## مێژووی ڕێکخراوەکە
لە مانگی یەکی ٢٠١٠ دا سەرۆکی گشتی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاپۆرتێکی دەربارەی یەکسانی نێوان ژنان و پیاوان پێشکەشکرد کە تیایدا باسی لە مافەکانی ئافرەت دەکرد وە هەروەها بیرۆکەی ئەوەی هەبوو کە چۆن ئەم ڕێکخراوە نوێیەیە تەنها لە بەشێکی کارەکانیدا گرنگی نەدات بە مافەکانی ئافرەت بەڵکو بە شێوەیەکی چروپڕ کار لەسەر یەکسانی جێندەر و مافەکانی ئافرەتان بکات و لە هەموو یاسا و ڕێساکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ڕەنگبداتەوە بۆ ئەمەش دەبوایە بودجەیەکی ١٢٥ ملیۆن دۆلاری وەکو سەرەتایەک تەرخان بکەن بۆ دەستکردن بە کارەکانی ئەم ڕێکخراوە نوێیە . دوای ساڵێک لە گفتوگۆ و پلان دانان لە نێوان ئەندامانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان و کۆمەڵگای مەدەنیدا لە ٢ ی مانگی ٧ی ٢٠١٠ دا بڕیاردرا بە پێکهێنانی ڕێکخراوێک لەژێر ناوی ( ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی ئافرەت) بۆ ئەمەش دەبووایە چەن ڕێکخراو و دامەزراوەیەک یەکبخەن بۆ باشتر بەڕێوە بردنی کارەکانیان کە ئەوانیش بریتیبوون لە هەریەک لە ڕێکخراوەکانی  ( INSTRAW , OSAGI , UNIFEM ,  ) وە هەر لەو ڕۆژەدا سەرۆکی ئەو کاتەی نەتوە یەکگرتووەکان بانکیمۆن وتی کە ( خۆم بە سوپاسگوزار دەزانم کە بەشدارم لە دروستکردنی ڕێکخراوێک وەها کە یەکەمین هەنگاوی خۆی ناوە بۆ گەیشتن بە یەکسانی جێندەری و کار کردن لەسەر نەهێشتنی نایەکسانی لە نێوان ژن و پیاودا لەسەرتاسەری جیهاندا ). لە ١٤ ی مانگی ٩ ی ٢٠١٠ دا بە فەرمی (میشیل باچلێت – کە سەرۆکی پێشووی چیلیبوو) کرایە سەرۆکی ئەم ڕێکخراوە نوێیەیە.

## پێکهاتە و کارەکانی ڕێکخراوەکە
ڕێکخراوەکە لە ٤١ ئەندام پێکدێت بەم شێوەیەی لای خوارەوە :

* ١٠ ئەندام لە گروپی وڵاتانی ئەفریقا .
* ١٠ ئەندام لە گروپی وڵاتانی ئاسیا.
* ٤ ئەندام لە گروپی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا .
* ٦ ئەندام لە گروپی وڵاتانی لاتینی و دورگەکانی کاریبیا.
* ٥ ئەندام لە گروپی وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا .

٦ ئەندام لە گروپی ئەو ووڵاتانەی کە لە لایەنی ئابوریەوە پشتگیری ڕێکخراوەکە دەکەن ، وە ٤ کورسی بە بەتاڵی دەمێنێتەوە بۆ ئەو وڵاتانەی کە زۆرترین پشتگیری ئابووری ڕێکخراوەکە دەکەن ، وە دو کورسی جگە لە سەرۆک و جێگرەکەی بۆ ئەو وڵاتانەیە کە نابوونەتە ئەندام و دەیانەوێت لە ڕێگەی کار و چالاکی و پشتگیریەکانیانەوە ڕێکخراوەکە بەرەوپێشببەن.

## ئامانجەکانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی ئافرەت

### ڕێکخراوەکە ڕێگەی پێدراوە کە کار لەم بابەتەنەدا بکات
پشتگیریکردنی ئافرەتان و ڕۆڵی ئافرەتان و مافەکانیان لە ڕێکخراوە حکومیەکاندا ، بە جۆرێک کە مافی کار و مووچە و یاساکان بە شێوەیەکی یەکسان بێت بۆ هەردوو ڕەگەزەکە.

دامەزراندن و پشتگیری کردنی ڕێکخراوە مەدەنیەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ ، بە جۆرێک کە هەر یەک لە وڵاتە ئەندامەکان دەتوانن داوای پشتگیری ئابوری و یاسایی بکەن لە ڕێکخراوەکە لە کاتی کارکردنیان وە لە کاتی دامەزراندنی هەر ڕێکخراوێکی مەدەنی .

هەر یەک لە ووڵاتانی ئەندام توانای ئەوەیان دەبێت کە ناڕەزایی دەرببڕن وە سیسیتمی کاری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN  ) بە تەواوی بوەستێنن لە کاتی ناڕازیبونیان لە هەر ڕێسا و یاسایەک لەسەر یاساکانی مافی مرۆڤ و یەکسانی جێندەری .

## سەرچاوەکان

پۆل:نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی لە ٢٠١٠ دامەزراون
پۆل:ڕێکخراوەکانی مافەکانی ژنان
پۆل:گرووپی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان
مەنال شەریف

**مەنال شەریف** (لەدایکبووی ٢٥ی نیسانی ١٩٧٩) ژنە چالاکوانی سعوودی بۆ مافەکانی ژنانە. لە ساڵی ٢٠١١، کەمپەینی شوفێریکردن بۆ ژنانی سعوودی ڕاگەیاند. وەجیھە حوەیدەری ژنە چالاکوانی ڤیدیۆی مەنالی گرت لەکاتی شوفێریکردن، بۆ بەکارھێنانی لە کەمپەینەکەیان. ڤیدیۆیەکە لە فەیسبووک و یوتیووب بڵاوکرایەوە. لەڕۆژی ٢١ی ئایاری ٢٠١١، مەنال دەستگیرکرا، دواتر ئازادکرا بەڵام دیسانەوە دەستگیرکراوە بۆ ڕۆژی دواتر. لە ڕۆژی ٣٠ی ئایار، مەنال بە کەفالەت ئازادکرا. بەومەرجەی کە دەبێت ئامادەبێت لەکاتی لێپرسینەوەی دیکە، ھیچ قسەیەک بۆ میدیاکان نەکات ھەروەھا چیتر شوفێری نەکات. ئاژانسەکانی نیویۆرک تایمز و ئەسۆشیەتد پرێس ڕایانگەیاند کە کەمپەینی لێخوڕینی ئوتومبێل بەشێکە لە بەھاری عەرەبی و ھێشتنەوەی مەنال بۆماوەیەکی زۆر لەزیندان بۆ ترسی دەسەڵاتدارانی سعودیە دەگەڕێتەوە.

لەدوای کەمپەینەکەی مەنال شەریف، بەردەوامبوو لە ڕەخنەگرتن لە حکوومەتی سعوودی، لە توویتەر توویتی لەسەر زیندانیکردنی ژنە کرێکارە بیانییەکان، ھەڵبژاردن نەکرد بۆ ئەنجومەنی شوورای سعوودیە، کووشتنی فەیحان غامدی، کارەکانی مەنال لەلایەن فۆرین پۆلیسی وەک یەکێک لە ١٠٠ کەسی ڕۆشنفکری ساڵ ھەڵبژێردرا بۆ ساڵی ٢٠١١، گۆڤاری تایمز مەنالی بەیەکێک لە ١٠٠ کەسە کاریگەرەکانی جیھانی بۆ ٢٠١٢ ھەڵبژارد، ھەروەھا کۆڕبەندی ئازادی ئۆسڵۆ خەڵاتکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنانی سعوودی
پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنان لە سعوودیە
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ھاشمیەکان
ئەمەل کلونی

**ئەمەل علمدین** پارێزەری لوبنانی-بەریتانییە نووسینگەی پارێزەری دوتی ستریت کاردەکات، ئەمەل شارەزایە لەبوارەکانی یاسای نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ. ئەمەل پارێزەری ھەریەکە لە جولیان ئەسانژ دامەزرێنەری ویکیلیکس، نادیە موراد کچە ئێزدی قوربانی دەست داعش و براوەی خەڵاتی نۆبێل، یوولیا تیمۆشێنکۆ سەرۆکوەزیرانی پێشووی ئوکراینا، محەممەد فەھمی ڕۆژنامەنووسی میسڕی-کەنەدی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨
پۆل:پارێزەرانی مافی مرۆڤ
پۆل:پارێزەرە لوبنانییەکان
پۆل:پارێزەرە ئەمریکییەکان
پۆل:پارێزەرە بەریتانییەکان
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:پارێزەرەکانی مافەکانی مرۆڤ
پۆل:خەڵکی بەیرووت
ئیلھام مەلیکپوور

**ئیلھام مەلیکپوور ئەرشلوو** (؛ لەدایکبووی تەممووزی ١٩٨٣ لە ئێران)، شاعیر، ڕۆژنامەنووس، نووسەر و چالاکوانێکی ئێرانییە. ئیلھام نیمچە کوێرە.

## ژیان
ئیلھام لە تەممووزی ١٩٨٣ لەدایکبووە لە ئێران. ناوبراو وێژەی فارسی لە زانکۆی کەرمان تەواوکردووە. لە ئەیلوولی ٢٠١٢، ئیلھام ئێرانی جێھێشت بەھۆی ئەو ھەڕەشانەی لەسەری بوون. لەئێستادا لە ھۆڵەندا دەژی و چالاکوانە لەمافەکانی ھاوڕەگەزخوازان، ھەروەھا خەریکی کاری نووسین و شیعرە.

ئیلھام لەوەتەی ٢٠١٦، ئەندامی یانەی پێنووسی نێودەوڵەتییە (PEN International) لە ھۆڵەندا. لەماوەی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٨، وەک ئەندامی دەستەی بەڕێوبەردنی دەزگای جووپی ئەی کاری کردووە.

## کتێبەکان
لە ساڵی ٢٠٠٦، ئەوکاتەی لەئێران بوو یەکەم کتێبی شیعری لەژێر ناوی 'جامایکا ئەو وڵاتەی کە زۆر…' بڵاوکردەوە. دواتر کتێبەکانی کورسییەک بۆ دانیشتن، مێژووی ھومان و شکاندنی گۆشتی بێبڕبڕەدارەکان بڵاوکردەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:چالاکوانی مافەکانی مرۆڤی ئێرانی
پۆل:چالاکوانی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازانی ئێرانی
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مەدەنی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣
سەدر شەریعە ئەسغەر

**سەدر شەریعە ئەسغەر** () ھەروەھا ناسراو بە سەدر شەریعەی دووەم زانای ئایینی، توێژەرێکی مەزھەبی حەنەفی ماتریدی بووە، (موتەکەلیم، شیکەرەوی قورئان، فەرموودەزان، نەحویی، مەنتیقی، ئەستێرەناس، ڕێزمانی عەرەبی، فەلسەفە، زانستی سروست)، و بە بیردۆزەکانی کات و شوێنی ڕاڤەکانی لە سەر فیقھی ئیسلامی دەناسرێت، 
دەست نیشانی قوڵی زانیاریەکانی لە بوارە جیاوازەکانی ئیسلام کردووە.
بنەچەکەی دەگەڕێتەوە سەر عەبادەی کوری سامت، ستایش کراوە لەلایەن زانا تەفزانی و زانا عەبد حەی کەنەوی.

پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:مردووانی ١٣٤٦
پۆل:مردووانی ١٣٤٧
پۆل:گەردوونناسانی سەردەمی نێوەڕاستی ئیسلام
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زمانەوانان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:ماتوریدییەکان
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شەرعزانانی سوننە
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
یۆسف یاسکە

**یۆسف یاسکە** شاعیری کلاسیکی کوردە کە بە یەکێ لە پێشەنگەکانی قوتابخانەی شێعریی گۆرانی دادەنرێت. شێعری گۆرانیی لێ بەجێ ماوە، کە غەزەلیشیان تێدایە. یۆسف یاسکە لە ساڵی ١٦٣٦دا مردووە. ڕەنجووری لە شێعرەکەی شاعیرانی کوردستانەکەیدا ناوی یاسکەی بردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:مردووانی ١٦٣٦
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٢
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
فاتن حەمامە

**فاتن ئەحمەد حەمامە** (٢٧ی ئایاری ١٩٣١ - ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥) ژنە ئەکتەری سینەما و تەلەفزیۆنی میسری ھەروەھا بەرھەمھێنەری تەلەفزیۆنی بوو.

لە ساڵی ١٩٣١، بۆیەکەمینجار لەسەر شاشە دەرکەوت کاتێک تەمەنی تەنیا حەوت ساڵان بوو. لەسەرەتادا بەڕۆڵی کورت بەشداربوو بەڵام ئەوە یارمەتی زۆری دا تاکوو لەسەر ئاستی میسر ناوبانگێکی باش پەیا بکات، کە دواتر لەئاستی میسر و ڕۆژھەڵاتی ناوین بووە ئایکۆنێکی سینەمایی. فاتن حەمامە ڕۆڵی ھەبوو لە یارمەتیدان و گەشەسەندنی کەرتی سینەما لە میسر، بەتایبەت لەقبووڵکردن و زانینی گرنگی بەشداری ژنان بۆ سینەما و کۆمەڵگای میسری.

لە ساڵی ٢٠٠٠، فاتن وەک ئەستێرەی سەددە لەلایەن ڕێکخراوی ڕەخنەگران و ننووسەرانی میسری دیاریکرا. لە ساڵی ٢٠٠٧، ھەشت لە فیلمەکانی فاتن ھەڵبژێردران لەنێو ١٠٠ باشترین فیلم لە مێژووی سینەمای میسر، لیستەکە لەلایەن دەستەی باڵای کەلتوور لە قاھیرە دیاریکرابوو.

## بەرهەمەکان

### فیلمەکان

### بەرنامەی تەلەفزیۆنی

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣١
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:موسڵمانانی میسری
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمە میسڕییەکان
ڕەنجووری

**مەلا عومەری زەنگەنە** (١٧٥٠ – ١٨٠٩) شاعیرێکی کوردە کە بە نازناوی **ڕەنجووری** شێعری نووسیوە. ڕەنجووری خەڵکی کەرکووک بووە و شێعرەکانی بە زۆری بە گۆرانین.

## ژیان
مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس لە بارەی ناوی خۆی و باوانیەوە دەفەرمووێت: . بەڵام زۆربەی ژیانی لە کەرکووک بەسەربردووە. ڕەنجووری سۆفی بووە و موریدی شێخ ئەحمەدی بۆنخۆش بووە کە لە شێخانی «عەبداڵان»ە. لە ساڵی ١٨٠٤ کە ئەم شێخە کۆچی دواییی کردووە، شاعیر ماتەمنامەی بە شیعر بۆ نووسیوە.

## مردن
**وتەی کەسایەتی و نووسەری پەرتووک لە بارەی مردنیەوە:**

مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس لە بارەی مردنیەوە دەفەرمووێت:  بە پێی ئەم قسەیەی مودەڕیس بێت شاعیر لە ساڵی ١٨٠٨ یان ١٨٠٩ی زایینی مردووە.

مارف خەزنەدار لە پەرتووکی (مێژووی ئەدەبی کوردی – بەرگی دووەم)دا دەڵێت: 

سدیق بۆرەکەیی (سەفی زادە) لە پەرتووکی (مێژووی وێژەی کوردی – بەرگی دووەم)دا دەڵێت: 

ڕەنجبووریی وەکو خۆی باسدەکات لە کۆتاییەکانی تەمەنیدا تووشی نەخۆشییەکی سەخت بووە و سەرەنجام ھەر بە ھۆی ئەو نەخۆشییەش مردووە، دیارە بە پێی قسەی خۆی لە ساڵی ١٢٢٤ی کۆچیی ئەو ئازارەی پێ کەیشتووە، وەکو دەڵێت:

واتە: ئەو کاتەی کە تووشی ئەو ئازارە و دەردە بووم، تەمەنم شەست ساڵ بوو، بە مێژووی کۆچیی دەکاتە ھەزار و دوو سەد و بیست و چوار.

## نموونەی ھۆنراوە
حاجی قادر لە شێعرێکیدا کە بۆ شاعیرانی کوردی نووسیوە ناوی دەھێنێت و دەڵێت:

خودی ڕەنجووریش وەک حاجی قادر شاعیرانی کوردی پێش خۆی و سەردەمی خۆی بە ھەڵبەست ھۆنیوەتەوە. بۆ نموونە دەڵێت:

## سەرچاوەکان

* دیوانی ڕەنجبووری (مەلا عومەری زەنگەنە، لێکۆڵینەوە: محەممەد عەلی قەرەداغی، چاپی یەکەم، چاپخانەی (آفاق عربیة)، ١٤٠٣ک – ١٩٨٣ز)
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ١١٥ تا ١٤٢، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٢.
* مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی دووەم، سدیق بۆرەکەیی (سەفی زادە)، لاپەڕەکانی ٥٢٩ تا ٥٤٤، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر ٢٠٠٨.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی
پۆل:مردووانی ١٨٠٩
بێنەزیر بوتۆ

**بێنەزیر بوتۆ** (٢١ی حوزەیرانی ١٩٥٣ – ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧) کەسایەتی سیاسیی ژنی پاکستانی، کە لەماوەی ١٩٨٨ بۆ ١٩٩٠ سەرۆکوەزیرانی پاکستان بوو، ھەروەھا لەماوەی ١٩٩٣ بۆ ١٩٩٦. ئەو یەکەمین حکوومەتی دیموکراتی لەوڵاتێکی زۆرینە موسڵمان بەڕێوەبرد، جگە لەوەی بووە یەکەم ژنی سەرۆکوەزیران لەوڵاتێکی موسڵمان. بێنەزیر ئادیۆلۆژیای لیبراڵ و سیکولاری ھەبوو، ناوبراو سەرۆک یان ھاوسەرۆکی حیزبی گەلی پاکستانی بوو لەسەرەتای ھەشتاکان تاکوو تیرۆرکردنی لە ساڵی ٢٠٠٧.

## سەرەتای ژیان
بێنەزیر لەخێزانێکی تێکەڵەی کورد و سیندی، لە کەراچی - پاکستان لەدایک بوو. خێزانی بێنەزیر سیاسیی پاکستانی بوون، باوکی زولفەقار عەلی بوتۆ کەسایەتی سیاسیی پاکستانی بوو. دایکی، نوسرەت بوتۆ، کوردێکی ئێران بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر
پۆل:سیاسییەکانی پاکستان
پۆل:ژنە سیاسییەکانی پاکستان
پۆل:پاکستانییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:سەرۆک وەزیرانی پاکستان
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا هاتووە
پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە
شەھلا ھومباتوڤا

**شەھلا ھومباتوڤا** ژنە چالاکوانی ئازەربایجانییە بۆ مافەکانی مرۆڤ، لەوەتەی ساڵی ٢٠١٣ کاری پارێزەری کرد. شەھلا یەکەم ئازەربایجانییە ئەم خەڵاتەی پێبدرێت. شەھلا وەک پارێزەرێک بەرگری لە ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ، بلۆگەر، گەنجە چالاکەکان و ئەندامانی حیزبی ئۆپۆزسیۆنی ئازەری، ھەروەھا ھاوڕەگەزخوازان دەکرد لە کۆمەڵگایەکی کۆنەپارێز.

لە ساڵی ٢٠١٩، شەھلا لەبارەی خراپی ڕەوشی زیندانی سیاسیی و ڕۆژنامەنووس میھمان حوسینۆڤ وەک پارێزەری ناوبراو بۆ ڕای گشتی قسەی کرد، دواتر بەتۆمەتی بڵاوکردنەوەی ھەواڵی نادرووست ئەوا ڕێگەی لێگیرا لە بینینی ناوبراو و دوورخرایەوە لەکاری پارێزەری.

لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٠، شەھلا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. بۆ ئەو ڕۆژە، ئارلی لیتزەنبرگر باڵیۆزی ئەمریکا لە ئازەربایجان گەڕایەوە واشینگتن وەک پشتگیرییەک بۆ شەھلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ لە ئازەربایجان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ لە ئازەربایجان
پۆل:پارێزەرانی مافی مرۆڤ لە ئازەربایجان
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مەدەنی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
لوسی کۆچاریان

**لوسی کۆچاریان** (لە دایکبووی ١٩٦٠) چالاکوانی مافەکانی مرۆڤ و ڕۆژنامەنووسی ئەرمەنییە، لەئاستی ناوخۆی وڵاتەکەی دژ بە تووندووتیژی مێینە جەنگا.

لوسی ڕۆژنامەنووسە لە ڕادیۆی گشتی ئەرمینیا و دوو بەرنامە پێشکەشدەکات. لە ئابی ٢٠١٨، دەستیکرد بەقسەکردن لەسەر کێشە دەروونییەکانی منداڵان وە دەستدرێژی سێکسی و تووندووتیژی بۆسەر مێینە، دواتر کەمپەینێکی بەناوی «دەنگی تووندووتیژییەکان» سازکرد. وێرای ئەوەی لە وڵاتەکەی تووندووتیژی بۆتە کەلتوور، بەڵام لوسی بۆ ڕووبەڕووبونەوەی ئەو دیاردەیە تووشی ئاستەنگ و ھەڕەشەی خەڵک بوویەوە، تەنانەت لەئاستی پەرلەمانتارەکانیش ھەڕەشەی دانانی یاسای دژ بەخواستەکانی لێکراوە. ھەوڵەکانی لوسی ھێواش ھێواش بەرھەمی ھەبوو لەدرووستبوونی یاسا و کاردانەوەی گشتی.

ئازاری ٢٠٢٠، لوسی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، ناوبراو یەکەم ئەرمەنی بوو ئەو خەڵاتەی پێبدرێت، لەڕێوەڕەسمەکە ئانا ھاکۆبیان خانمی یەکەمی ئەرمینیا (ژنی سەرۆکوەزیران) ئامادەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی ژنان لە ئەرمینیا
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئەرمینیا
پۆل:ڕۆژنامەنووسە ئەرمەنییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
یاسەمین قازی

**یاسەمین قازی** ڕۆژنامەنووس و چالاکوانی یەمەنییە کە منداڵانی ناو جەنگی یەمەنی ڕزگاردەکرد، لە ئازاری ٢٠٢٠ خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
یاسەمین لەساڵانی نزیک ١٩٨٦ لەدایکبووە، لەناوچەیەکی گوندنشین. باوکی ھانی یاسەمینی دا تاکوو بخوێنێت، ئەمەش وێڕای ئەو ھەموو تانە و تەشەرەی ڕووبەڕووی بوویەوە بۆ ناردنی کچەکەی بۆ خوێندن، لەکۆتاییدا یاسەمین خوێندنی لە زانکۆیەکی سەنعا خوێند.

دواتر یاسەمین لە ڕۆژنامە لۆکاڵییەکان دەستیکرد بەکاری ڕۆژنامەوانی. یاسەمین لەکاتی بەھاری عەرەبی، لە گۆڕەپانی گۆڕانکاری قسەی بۆ خەڵک دەکرد. ھەروەھا یاسەمین یەکێک بوو لەو ژمارە ژنە کەمانەی کە ڕووماڵی بەھاری عەرەبییان دەکرد لە یەمەن. لە ساڵی ٢٠١٠، لەگەڵ خووشکەکەی ئینتسار قازی بەیەکەوە ڕێکخراوی 'کچانی ماریب'یان دامەزراند کە سەرەتا شکستی ھێنا، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٥ ڕێکخراوەیەکەیان زیندووکردەوە کاتێک جەنگ لە یەمەن ھەڵگیرسا. لەکاتی جەنگەکە یاسەمین خووشکەزا ١٥ ساڵانەکەی لەدەستدا بەھۆی جەنگەوە، لەبەرئەوەی لەخێزانێکی ھەژاربوو ئەوا ناچاری کردبوو پەیوەندی بە لایەنە چەکدارییەکانەوە بکات و ئەوانیش لەبەر توانا و گەنجییەتی ڕەتیان نەکردەوە.

یاسەمین و خووشکەکەی کاریان لەگەڵ سوپای یەمەنی دەکرد بۆکەمکردنەوەی بەشداری منداڵان لە جەنگ، یاسەمین ھەوڵی ئەوەی دەدا کە ڕێگا لە وەرگرتنی منداڵان بکات لە ھێزە چەکدارییەکان ھەربۆیەش لەگەڵ ئەفسەرە پلە باڵاکان کاری دەکرد.

یاسەمین فیلمێکی بەرھەمھێنا بۆئەوەی ڕوونکردنەوە لەسەر کێشەی ونبوونی ژنان و منداڵان بکات لەکاتی جەنگ. یاسەمین لەبارەی حەزی ژنانی یەمەنی ئاگاداربوو کە دەیانویست بچنە زانکۆکان و ڕێگای دووریش ببڕن بۆئەوە. ڕێکخراوەکەی ئەو ھانی خاوەنکارەکانی دەدا کە ژنان دابمەزرێنن چونکە ئەو ژنانە چیتر نایانەوێت تەنیا بینەری داھاتووی یەمەن ببن.

لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٠ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێبەخشرا لەبەرامبەر چالاکییەکانی لە یەمەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی ژنان لە یەمەن
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی منداڵان لە یەمەن
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە یەمەن
پۆل:ڕۆژنامەنووسە یەمەنییەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زەریفە غەفاری

**زەریفە غەفاری** کەسایەتی چالاکوان، پارێزەر، خۆبەڕێوبەر و سیاسیی ئەفغانییە. لە ئێستادا سەرۆکی شارەوانی شاری مەیدانە، کە پایتەختی ھەرێمی وەرداک لە ئەفغانستان. زەریفە یەکێکە لە گەنجترین سەرۆک شارەوانییەکانی ئەفغانستان کە لەتەمەنی ٢٦ ساڵیدا بووبە سەرۆکی شارەوانی شارێکی ئەفغانستان. زەریفە ناسراوە بە ھاندانی بەبەھێزکردنی مافەکانی ژنان لە ئەفغانستان.

## ژیان
زەریفە لە ئامادەیی حەلیمە خازان خوێندوویەتی لە ھەرێمی پاکیتا، بۆ خوێندنی باڵاش چووەتە پاکستان و لە زانکۆی پەنجاب خوێندنی زانکۆی تەواوکردووە. لە تەممووزی ٢٠١٨، بەفەرمی بوو بە سەرۆکی شارەوانی شاری مەیدان، لەژێر دەسەڵاتی سەرۆککۆماری ئەفغانستان ئەشڕەف غانی. ئەمەش وێڕای ئەوەی درەنگتر لەوادەی خۆی ھاتە سەر ئەم پۆستە، بەھۆی دەستێوەردانی سیاسییەکانی دیکە. ھەر لەڕۆژی یەکەمی کارکردنیدا وەک سەرۆکی شارەوانی ڕووبەڕووی ئاستەنگ و ھەڕەشەبوویەوە، کاتێک لەلایەن گرووپێکی پیاو ڤیدیۆی گیرا و ھەڕەشیان لێکرد بۆئەوەی دەستلەکاربکێشێتەوە. جگە لەوانەش ھەڕەشی کووشتنی لێکرا لەلایەن تاڵیبان و داعش لەدوای ھاتنەسەرکاری وەک سەرۆکی شارەوانی. لە ئازاری ٢٠١٩، زەریفە سوێندی بونو بە سەرۆک شارەوانی شاری مەیدانی خوارد. زەریفە کەمپەینێکی سازکرد بۆ پاکڕاگرتنی ژینگە و فڕێدانی پاشەڕۆ لە شارەکەی، ھەروەھا ناوبراو بووە نموونەیەک بۆ ژنانی دیکەی ناوچەکە.

## خەڵات
لە ساڵی ٢٠١٩، لەلایەن تۆڕی بی بی سی وەک یەکێک لە ژنە ١٠٠ کاریگەرەکەی جیھان بۆئەو ساڵە ھەڵبژێردرا. زەریفە لە ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئەفغانستان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئەفغانستان
پۆل:سەرۆک شارەوانییەکانی ئەفغانستان
پۆل:ژنانی ئەفغانی
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕیتا نیامپینگا

**ڕیتا نیامپینگا** (لەدایکبووی ١٩٤٠) چالاکوان و کەمپەینسازکەری زیمبابۆییە، ڕیتا کاری کردووە بۆ باشترکردنی دۆخی ژنە زیندانییەکان. لە ساڵی ٢٠٢٠، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا، لەبەرامبەر چالاکییەکانی.

## ژیان
ڕیتا لە ساڵی ١٩٤٠ لە زیمبابۆی لەدایکبوو. لە ساڵی ١٩٨٣، چووە پاڵ یەکێتی بازرگانان و کەدواتر بووە کێشەی لەگەڵ دەسەڵاتداران. لە ساڵی ٢٠٠٧، ناڕەزایی دەربڕی لەنەبوونی دەرمانی چارەسەری سەرەتایی ئایدز، بەھۆی ناڕەزاییەکانیەوە دەستگیرکرا. لە شەوی گیرانی ئەوا باروودۆخی خراپی ژنە دەستگیرکراوەکانی بینی، کە شەش ژن بەتەنیا لەژێر بەتاینییەک دەخەوتن، ئەمەو جگە لە خراپی توالێت و زبدڵدانی سانتی ژنەکان. ھەموو ئەوانە وایلێکرد کە چالاکییەکانی بگۆڕێت بۆ یارمەتیدانی ئەو ژنانەی کە ماوەیەکی زۆر لەزیندان دەمێننەوە. ئەو پێی وابوو کە شۆکی ئەو زیندانانە کارەساتترە بۆ ژنان لەوەی پیاوان.

دوای ساڵانێک پڕۆژەیەکی ڕاگەیاند لەژێرناوی «متمانە و پشتگریکردنی ژنانی زیندانیکراو» کە پڕؤژەکە بۆئەوە یارمەتی ئەو منداڵانە بدرێت کە دایکیان لە زیندانە. ڕیتا بووە بەڕێوبەری پڕۆژەکە بەبێ ھیچ پشتگیرییەکی دارایی و بوونی نووسینگەیەک. بەشێوەیەکی فەرمی وەک دەزگایەک لە ساڵی ٢٠١٢ مۆڵەتیان وەرگرت، بەڵام کارکردنیان لە ساڵی ٢٠١٠ەوە دەستیپێکردبوو. باروودۆخی ژنە زیندانیکراوەکانی زیمبابۆی زۆر خراپبوو، تەنانەت لەدوای ئازادکردنیان ئەوا سزاکانیان تەواونەدەبوو بەوەی کە دەگەڕانەوە خێزانەکانیان حاشایان لێکردبوو و پیاوەکانیشیان ژنێکی دیکەیان ھێنابوو.

ڕیتا کاری لەسەر چەندین کەیس کرد، ھەروەھا بوو بە ئەندام لە ھاوپەیمانییەتی زیمبابۆی بۆ قیرانەکان، ھاوپەیمانیەتی ژنانی زیمبابۆی وە تۆڕی ھاریکاری ژنانی تووشبوو بە ئایدز.

## خەڵات
لە ساڵی ٢٠١٤، ڕیتا خەڵاتی چالاکوانی ساڵی لەمافەکانی مرۆڤ و ژنان پێدرا لەلایەن دەزگای میدیایی ئەلفا. لە ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠
پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی ژنان لە زیمبابۆی
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ڕەوتی شاخ

**ڕەوتی شاخ** یان **شاھیدانی خواویستی** گرووپێکی ئیسلامیی سیاسیی کوردییە کە لە وڵاتی نەرویژ و لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ لەلایەن مەلا کرێکار دامەزراوە.

## دەستگیرکردن
کۆی حەڤدە کەس کە، جگە لە یەک کەسیان، کوردی کوردستانی باشوور بوون، لە ھێرشی پۆلیسدا دەستگیر کران؛ حەوت کەس لە ئیتاڵیا، چوار کەس لە ئینگلتەرا، دوو کەس لە فینلاند، و یەک کەسیش لە سویس.

دەستگیرکراو لە ئیتاڵیا:
* عەبدوڕەحمان نەورۆز، ٣٦ ساڵییەتی، لە مێرانۆ، گومانلێکراو وەکوو ڕێبەری کاریگەری ڕەوتەکە
* ئەڵدین ھۆدزا، ٢٦ ساڵییەتی، لە مێرانۆ ڕەگەزی کۆسۆڤۆ ئەڵبانی ھەیە
* محەممەد گۆران فەتاح، ٢٩ ساڵییەتی، لە مێرانۆ
* حەمە مەحموود کەماڵ، ٣٠ ساڵییەتی، شۆفێری شرکەتێکی ھاتوچۆ
* عەلی ساڵح عەبدوڵڵا، ٣٨ ساڵییەتی، لە بۆلزانۆ، پەیوەندی ھەبووە لەگەڵ ڕێبەری ئیتاڵیایی
* ئیبراھیم جەمال، ٣١ ساڵییەتی، لە بۆلزانۆ
* حەسەن ساماڵ جەلال، ٣٦ ساڵییەتی، لە بۆلزانۆ

دەستگیرکراو لە نەرویژ:
* نەجمەدین فەرەج ئەحمەد، ناسراو بە مەلا کرێکار، ٥٩ ساڵییەتی، دامەزرێنەری گرووپەکەیە
* کەریم ڕەحیم توانا، ٣٨ ساڵییەتی، ھاووڵاتیی نۆرویژە
* کامیل جەلال فەتاح، ٤٢ ساڵییەتی

دەستگیرکراو لە فینلاند:
* دوو پیاو کە گومان دەکرا لە ٢٠١٤دا لە سووریا کوژرابن

دەسگیرکراو لە سویس:
* پیاوێکی ئەندامی بەرەی نوسرە

ھەروەھا گومان دەکرێت کە ڕەوتی شاخ لە یۆنان، سوێد، عێراق، ئێران و سووریا ئەندامی ھەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
پۆل:دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام
ئەمایا کۆپینس

**ئەمایا کۆپینس** (لەدایکبووی ١٩٩٤) کچە خوێندکار و چالاکوانی نیکاراگوایی-بەلژیکییە، یەکێکبوو لە کەسە کاریگەرەکانی بزووتنەوەی خوێندکارانی زانکۆی ١٩ی نیسان، بزووتنەوەکەبوو لەکاتی ناڕەزاییەکان لەدژی سەرۆکی نیکاراگوا دانیەل ئۆرتیگا دامەزرابوو. لە ساڵی ٢٠٢٠، خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
ئەمایا لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٤ لە برۆکسێل. باوک و دایکی کۆمەڵناس بوو، باوکی بەلژیکی ناوی فێدریکۆ کۆپینس، وە دایکیشی نیکارگواییە بەناوی تامارا زامۆرا. ئەمایا لە نیکارگوای دەژی و لەوێ قوتابی پزیشکییە لە زانکۆی ئۆتۆنۆمی ننەتەوەیی نیکارگوا لە لیۆن (UNAN-Leon). بڕیاریدا بچێتە پاڵ دژایەتییەکانی ٢٠١٨ی دژ بە سەرۆک دانیلە ئۆرتیگا، بۆئەمەش چووە پاڵ بزووتنەوەی خوێندکارانی زانکۆی ١٩ی نیسان. ناوبراو دووجار دەستگیرکراوە، یەکەمیان لە لە نیسانی ٢٠١٨، بەبۆنەی بەشداریکردنی لە ناڕەزاییەکان دژ بە سەرۆکی وڵات، دووەمجاریش لەبردنی فریاگوزاری و یارمەتی بۆ ئەو ژنە زیندانییە سیاسییانەی کەدەستیانکردبوو مانگگرتن لە خواردن. ئەمایا تۆمەتبارکراوە بە تیرۆریست و دزی بەھۆی ناڕەزاییە ئاشتیخوازییەکانی دژ بە دەسەڵاتی ئۆرتیگا.

## ڕێزلێنان
ڕۆژنامەی ئیسپانی ئێل پایس ناوی ئەمایای وەک کاریگەرترین کەس لە باشووری ئەمریکا دیاریکرد. لە ئازاری ٢٠٢٠، ئەمایا کۆپینس لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:ژنانی نیکاراگوا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
جەلیلە حەیدەر

**جەلیلە حەیدەر** لەدایکبووی ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٨، کوێتە، پاکستان. پارێزەری پاکستانی، سیاسیی، بەرگریکار و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە لە شاری کوێتە، کەدەکەوێتە ھەرێمی بلوچستان لە پاکستان. جەلیلە بەوە ناسراوە کە بووەتە یەکەم ژنە پارێزەر لەنێو خەڵکی ھەزارە لە بلوچستان. ھەروەھا ناسراوە بەھۆی دامەزراندنی ڕێکخراوێکی قازانج نەویست بەناوی 'ئێمەش مرۆڤین - پاکستانن" کە ئامانجی گەیاندنی ھەل و بەرەوپێشبردنی توانایە بۆ ژنان و منداڵان. جەلیلە بووەتە دەنگ و پارێزەری ئەو ستەمکارییەی لەخەڵکی ھەزارە لە بلچوستان لێیان دەکرێت. ناوبراو ناوی لە ١٠٠ ژنی کاریگەری تۆڕی بی بی سی بۆ ساڵی ٢٠١٩ ھاتووە. لە ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## خوێندن
جەلیلە خوێندنی ماستەری لە زانکۆی بلوچستان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان تەواوکردووە.

## ھەڕەشەکان
جەلیلە ھەڕەشەی لێکراوە لەلایەن کۆمەڵگاکەی خۆی و تووشی بێزارکردن بووەتەوە بەھۆی چالاکییەکانی لەبواری مافەکانی مرۆڤ. لە ئازاری ٢٠١٩، ناوی خرایە لیستی ئەوکەسانەی کەبۆیان نییە گەشتی دەرەوە بکەن، بەھۆی درووستبوونی چەند دەنگۆیەک لەسەر پەیوەندی ناوبراو بە بزووتنەوەی تەحەروومی پاشتوم.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨
پۆل:ژنانی پاکستان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە پاکستان
پۆل:١٠٠ ژن لە بی بی سی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
ئامینە خولانی

**ئامینە خولانی** ژنە چالاکوانی سوریە. یەکێکە لە ڕزگاربووەکانی نێو زیندانی ڕژێمی بەشار ئەسەد، لە ئێستادا لەگەڵ خێزانەکەی (ھاوسەر و سێ منداڵ) لەشاری مانچستەر دەژی. لەدوای ڕزگاربوونی، دەستیکرد بەچالاکییەکانی بۆ یارمەتیدانی زیندانییەکانی دیکە و خێزانی زیندانییەکان. لە ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
لە ساڵی ٢٠١٣، لەکاتی بەھاری عەرەبی ئەوا ئامینە لەخۆپشاندانێکی ئاشتییانە دەستگیرکرا. ئامینە ماوەی شەش مانگ لە زیندان مایەوە، ئەمەش لەوکاتەی ھاوسەرەکەی ماوەی دوو ساڵ و نیو ژیانی لە زیندان بەڕێکرد. لەوکاتەدا ١٤٠ ھەزار سووری لەزیندان بوون بەبێ ئەوەی دادگایی بکرێن، لەنێویشیاندا سێ برای لە زیندان مردن.

لە ساڵی ٢٠١٤، ئەوکاتەی کە ئازادکرا ئەوا ژیانی خۆی تەرخانکرد بۆ یارمەتیدانی زیندانییەکان. بۆئەوەش بووە یەکێک لەدامەزرێنەرانی ڕێکخراوی 'ئازادی بۆ خێزانەکان'، کە ڕێکخراوێکی خێرخوازی بەریتانییە بۆ یارمەتیدانی خێزانی زیندانی یان ونبووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ لە سووریا
پۆل:ژنانی سووریا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:ژنە چالاکوانە سوورییەکان
سایرەگول ساویتبەی

**سایرەگول ساویتبەی** (لەدایکبووی ١٩٧٧) پزیشک و بەڕێوبەری قوتابخانەی کازاخی-چینییە. بەشێوەیەکی نایاسایی چینی جێھێشت، دواتر لەبارەی کامپی دووبارە فێرکردن لە شاری سنجانی چین قسەیکرد، ئەو کەمپە بۆ دووبارە فێرکرد یان شووشتنەوەی بیر و ھۆشی خەڵکی ئوغرییەکانی چینە، کە لەدەرەوەی ئاکارە مرۆڤایەتییەکان ھەڵسووکەوت لەگەڵ بەندکراوەکانیان دەکرێت. دوای جێھێشتنی چین، ئەوا کازاخستان ڕەتی کردەوە سایرەگول لەخۆبگرێت و دواتر سوێد وەک پەنابەرێکی سیاسیی مۆڵەتی مانەوەی لەوڵاتەکەی پێدا.

لە ئازاری ٢٠٢٠، سایرەگول لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
سایرەگول ساویتبەی لەدایکبووی ١٩٧٧، لە ویلایەتی خۆبەڕێوبەری ئیلی کازاخی. ژنێکی بەڕەگەز چینی و کازاخییە. لەگەڵ والی ئیسلام ھاوسەرگیری کردووە و خاوەنی کچ و کوڕێکن.

لە ١٣ی تەممووزی ٢٠١٨، لەدادگای شاری ژارکەند لە کازاخستان دادگایی دەکرێت لەبەرامبەر ھاتنە چوونی بۆ خاکی کازاخستان لەچینەوە بەشێوەی نایاسایی. لەماوەی دادگاییکردنی ئەوا سایرەگول باسی ئەوەی کرد کە بەزۆر کردوویانەتە فەرامبەر لە کەمپێک بۆ ٢٥ ھەزار کەسی کازاخی. پارێزەرەکەی پێی وایە ئەگەر بگەڕێتەوە چین ئەوا ڕووبەڕووی سزای مەرگ دەبێتەوە بەھۆی ئاشکرکردنی کەمپی مێشک شووشتنەوەکە لە دادگای کازاخستان. شایەتییەکەی سایرەگول بووە جێگای مشتوومڕ و ھەواڵ لەنێوخۆی کازاخستان، ھەروەھا کاریگەری خستە پەیوەندییەکانی ئەو وڵاتە لەگەڵ چین.

لە ١ی ئابی ٢٠١٨، دوای شەش مانگ لەژێردەستەیی بەھۆی گومانلێکرانییەوە ئەوا ئازادکرا، ھەروەھا دوای ئازادکردنی ئەوە لێپرسینەوەکانی پۆلیس بەردەوامبوون، لەگەڵ ئەوەش ئەو دڵخۆشبوو کە ڕاستەوخۆ بۆ چین دیپۆرتنەکرایەوە. دواتر ناوبراو داوای مافی پەنابەرێتی لە کازاخستان کرد بۆئەوەی دیپۆرت نەکرێتەوە بۆ چین.

سایرەگول بەردەوام لە دڵڕاوکێ ژیاوە لە کازاخستان بەوەی لەڕێگای فشاری دیبلۆماسییەوە ناوبراو دیپۆرتی چین بکرێتەوە. وێڕای ئەوەی کە ھاوسەرەکەی و منداڵەکانی خاوەنی ھاوڵاتینامەی کازاخستانی بوون. دواتر کازاخستان ڕەتیکردەوە کە بەڵێنی ھاوڵاتیناممەییبوونی کازاخی پێبدات، ڕۆژی ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩ سایرەگول بەرەو سوێد ڕۆیشت، لەدوای دانووساندنکردن لەگەڵ نەتەوە یەکگرتووەکان ئەوا لە سوێد مافی پەنابەریەتی سیاسی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:ژنانی چینی
پۆل:ژنانی کازاخی
پۆل:پزیشکە چینییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:موسڵمانانی چینی
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
پۆل:پزیشکە ژنە چینییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە پزیشکە چینییەکان
خیمێنا گالارزا

**خیمێنا گالارزا** (لەدایکبووی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢) ڕۆژنامەنووسێکی بۆلیڤییە. بەرنامەکەی وایکرد گزییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری بۆلیڤیای ٢٠١٩ ئاشکرابکات. لە ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
خیمێنا لە ساڵی ١٩٧٢، لە شاری کامیری لەوڵاتی بۆلیڤیا لەدایکبووە. دوای تەواوکردنی زانکۆ، لە ساڵی ١٩٨٩ وەک ئەندازیاری جیۆلۆجی کاردەکات. دواتر چووەتە ناو بواری ڕۆژنامەوانی بۆ دەزگاکانی (Red UNO) وە (Cadena A) دواتر بۆماوەیەک وازدەھێنێت، لە ساڵی ٢٠١٤ دەگەڕێتەوە بۆ بوارەکە و کارکردنی بۆ دەزگای (TVU) دەستپێکرد. لەو دەزگایە بەرنامەکەی پڕبینەرترین پڕۆگرامی بەڕازیلی بوو. بەرنامەکەی پەردەی لەسەر گزییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری بۆلیڤیا ھەڵدا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩، وڵات کەوتە قەیرانی سیاسییەوە، سەرۆککۆماری وڵات ناچارکرا دەستلەکاربکێشێتەوە و وڵات جێبھێڵێت و بچێتە مەکسیک. لەبەرامبەر ئەو ھەوڵانەی و بوێری ئەوا خیمینیا لە ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ لە بۆلیڤیا
پۆل:ژنانی بۆلیڤیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:ڕۆژنامەنووسەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە
زاھیر بەگی جاف

**زاھیر بەگی جاف** باپیرە گەورەی جافەکانی کوردستانی باشوورە کە ناسراون بە جافی مورادی و یەکێکە لە سەرۆکە مێژووییە گەورەکانی عێلی جاف. کۆچی زاھیر بەگ و چوارسەد خێزان لە زێدی جافەوە واتە جوانڕۆ بۆ کوردستانی باشوور وەک یەکێک لە ڕووداوە گەورەکانی مێژووی جاف ناس دەکرێت.

## کۆچ کردن بۆ باشوور
زاھیر بەگ لەگەڵ چوارسەد ماڵێکدا لە عێل و کەسوکاری، لە سەردەمی نادر شای ئەفشاردا وەک پێ دەچێت (١١٥٥ی کۆچی مانگی) لە زێدی ڕەسەنی جافەوە (جوانڕۆ) کۆچیان کرد و لە ڕووباری سیروان پەڕینەوە و لە بەری ڕۆژئاوایدا نزیک بە شوێنی دەربەندیخانی ئێستا دامەزران، ئیدی لەو شوێنەدا بەردەوام دەسەڵات و سامانیان بەردەوام زیادی کرد.
لێرەدا مێژوونووسان لەسەر دیاریکردنی مێژووی ھاتنی زاھیر بەگ و خزمانی بۆ کوردستانی باشوور کۆک نین، ھەندێکیان دەڵێن ئەو مێژووە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سوڵتان مورادی چوارەم کەنازناوی (مورادی) وەک پاداشت بەو جافانە بەخشی لە ئەنجامی ئەوەی لە فەتحی بەغدادا ساڵی ١٠٤٨ی کۆچی ھاوکاری ئەویان (واتە مورادی چوارەم) لە دژی فارسەکان کرد.
بەڵام بەشێکی تر مێژوونووسان دەڵێن، ئەم ڕەوە بە کۆمەڵەی جاف بۆ کوردستانی باشوور لە سەردەمی نادر شای ئەفشاردا (ساڵی ١٠٥٥ی کۆچی) ڕووی داوە، وادیارە کە لە ڕووی باری مێژووییەوە ئەمەیان زۆرتر لە ڕاستی بچێ.
لەو سەردەمەدا جافەکان توانییان ھێمنی و ئاسایش لە ناوچەکەدا بسەپێنن و ئەو دز و جەردانە بنبڕکەن کە پێشتر باری ناوچەکەیان ئاڵۆز کردبوو. ئەوجا کەم کەم خزمانێکی زۆریان لە جوانڕۆوە دەھاتن و پێوەندییان پێوە دەکردن، وەھا ژمارە و ھێزیان لە ھەوارگە نوێکەیاندا پتر زیادی کرد و لەلایەن بابانییەکانەوە (کە پایتەختیان سلێمانی بوو) ڕێز و حورمەتێکی زۆریان لێگیرا و موڵک و لەوەڕگای فراوانیان پێ بەخشرا و سنووریان گەیشتە دەشتی شارەزوور.

## مردن
خان ئەحمەد خانی ئەردەڵان بە سوپایەکی دوو ھەزار کەسییەوە شاڵاویان ھێنا بۆ سەر ناوچەکە و دەستیان بە ڕاوڕووت و جەردەیی و وێرانکاری کرد، ھەرکە گەیشتنە نزیکی شوێنی دەربەندیخانی ئێستا، زاھیر بەگ و جەنگاوەرەکانی، بە گژیاندا چوون و شەڕێکی خوێناوی لە نێوانیاندا ڕووی دا.
لە ئاکامدا سوپاکەی خان ئەحمەد خان بە ھۆی ژمارەو و چەک و تفاق و مەشقی باشیانەوە، بەسەر ھێزی جافدا سەرکەوتن و زاھیر بەگ بوو بە دیل و بە دارێکدا ھەڵواسرا و نامەردانە کوژرا، ئەویش بە ھۆی ئەو زەرەر و زیانە سەختانەمە بوو کە لە شەڕەکەدا لێیان کەوت. بە کوشتنی ئەو سەرۆکە ھەڵکەوتووە، جاف سەرکردەیەکی مەزنی لە دەست دا و ڕیزەکانی تێکچوو و لاواز بوون. بۆیە تاھیر بەگی برای زاھیر بەگ لەگەڵ ھەندێک لە خزمانیدا ڕوویان کردە شام و لەوێ جێگیر بوون، عەبدولقادر بەگی کوڕی زاھیر بەگیش کە جێگەی باوکی گرتەوە ڕووبەڕووی بارو دۆخێکی سەخت و ناھەموار بووەوە.

## سەرچاوەکان
قەڵای کەرکووک

**قەڵای کەرکووک** (، ) دەکەوێتە ناوەندی شاری کەرکووک لە عێراق، و کۆنترین بەشی شارەکەیە. قەڵاکە دەکەوێتە سەر گردێک کە ١٣٠ پێ لە ڕووباری خاسە بەرزترە و دەکەوێتە تەنیشت روباری خاسەوە  هەروەها ئەم قەڵایە بەشێکی داڕوخاوە بەهۆی بارانەوە .

## مێژوو
باوەڕ وایە ئەو گردە لەلایەن (پاشا ئاشور ناسڕ پاڵی دووەم) لەنێوان ٨٨٤ بۆ ٨٥٤ دروستکرا وەکو ھێڵێکی بەرگری سەربازی. مێژوونووسەکانی دیکە باوەڕیان وایە ٤٠٠٠ ھەزار ساڵ لەمەوپێش لەلایەن گوتییەکانەوە دروستکراوە، ئەکەدییەکان و ئاشوورییەکان پێیان دەگوت قەڵای شیلواسیس چونکە فەرمانڕەوای حوورییەکان پاشا شیلوا تێشوب بوو.

## پێشانگا

پەڕگە:قەڵای کەرکووک.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک١.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٢.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٣.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٤.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٥.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٦.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٧.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٨.jpg
پەڕگە:قەڵای کەرکووک ٩.jpg


## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:قەڵاکانی عێراق
پۆل:قەڵاکان
پۆل:قەڵاکانی کوردستان
پۆل:بینا و پێکھاتەکانی پارێزگای کەرکووک
سوزانا لیو

وێنۆک|سوزانا لیو
**سوزانا لیو** چالاکوان و ناڕزاکارێکی مالیزییە لەبەرامبەر ڕفاندن و ونبوونی ھاوسەرەکەی. لەشووباتی ٢٠٢٠ سکاڵای لەسەر کاربەدەستانی دەسەڵات تۆمارکرد لەسەر بەئامانج نەگەیشتنی کەیسی ھاوسەرەکەی. مانگی دواتر، لە ئازاری ٢٠٢٠، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.

## ژیان
سوزانا لیو بەڕێوبەری قوتابخانەیەکبوو لە مالیزیا، ھاوسەرەکەی ناوی رەیمۆند کۆھ، ھەردووکیان لەپەیڕەوی کریستیانن. لە ساڵی ٢٠٠٤، کۆمەڵگای ھیوایان دامەزراند بۆ یارمەتیدانی خێزانە ھەژارەکان. لەدوای شووباتی ٢٠١٧، ھاوسەرەکەی ڕەیمۆند دەڕفێندرێت و وندەبێت، ئەمەش لەڕووداوێکی تەم و مژاویدا کاتێک لەلایەن تیمێکی پیشەگەرەوە بە حەوت ئوتومبێلی پێشبڕکێ و دوو مانتۆڕ دەوردەدرێت و لەماوەی ٤٠ چرکە دەڕفێندرێت. ڕەیمۆند تا ئەمڕۆش (شووباتی ٢٠٢٠) ھەواڵی نەبووە.

دوای ڕووداوەکان، لیو بەردەوام داوای لە کاربەدەستانی مالیزی دەکرد کە ھەواڵ لەسەر مێردەکەی ڕابگەیەنن و دەرەنجامی لێکۆڵینەوەکان ئاشکرا بکەن، بەڵام شتەکان بێسوود بوون. ئەمەش وای لە لیو کرد نەک تەنیا لەسەر کەیسی خۆی، بەڵکوو لەسەر کەیسی کەمایەتییەکانی دیکەی مالیزیا بێتە دەنگ. لیو کەمپەینی کرد لەبارەی ونبوونی کەپڵێکی دیکەی کریستیان لە مالیزیا ئەو روت سیتیپو و جۆشوا ھیلمی، ھەروەھا چالاکوان ئەمری چێ مات.

سوزانا لە شووباتی ٢٠٢٠، ڕایگەیاند کە سکاڵا لەدژی تاک بەتاکی گەورە دەساڵاتانی مالیزیا تۆماردەکات، بەوەی کەیسەکەی چیتر نابێت درەنگبکەوێت ئەمەش دوای تێپەڕینی سێ ساڵ لە ونبوونی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی مرۆڤ لە مالیزیا
پۆل:ژنانی مالیزیا
پۆل:کریستیانەکانی مالیزیا
پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە