لوونا شبل

**لوونا شبل** (١ی ئەیلوولی ١٩٧٥ – ٥ی تەممووزی ٢٠٢٤)، کەسایەتییەکی میدیایی سووریا بووە. لە تەلەڤیزیۆنی سووریا کاری کردووە، پاشان لە کەناڵی جەزیرە، دواتر لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ەوە وەک ڕاوێژکاری تایبەتی سەرۆکایەتی سووریا کاری کردووە تا مردنی لە ڕووداوێکی ئۆتۆمبێل کە گوایە ڕێکخراوە. نزیک بووە لە بەشار ئەسەد سەرۆکی پێشووی سووریا و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ڕووسیا و بازنەکانی بڕیاردان لە مۆسکۆ ھەبووە، بەپێی میدیاکانی سەر بە ئۆپۆزسیۆنی سووریا.

## لەدایکبوون و خوێندن
لونا کچی عادل کوڕی ئەسعەد شبل لە شاری (سووەیدا) بۆ خێزانێک لە تایفەی درووز لەدایکبووە، لە ١ی ئەیلوولی ١٩٧٥ی زایینی. لە کۆلێژی ئادابی زانکۆی دیمەشق خوێندوویەتی و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زمانی فەڕەنسی بەدەستھێناوە، پاشان دیبلۆمی لە وەرگێڕانی ڕاستەوخۆ وەرگرتووە، دواتر خوێندنی باڵای تەواو کردووە و بڕوانامەی ماستەری لە ڕۆژنامەگەری و ڕاگەیاندن بەدەستھێناوە.

## کاری ڕاگەیاندن
بۆ ماوەی دوو ساڵ لە تەلەڤیزیۆنی سووریا کاری کردووە، چەندین بەرنامەی پێشکەش کردووە کە پەیوەست بوون بە جۆلانی داگیرکراوی سووریاوە، لەوانە: «لن ننساھم - لەبیریان ناکەین» و «من عتمة الاحتلال - لە تاریکیی داگیرکارییەوە» و «اللھم فاشھد - خوایە شایەت بە»، جگە لە بەرنامە گفتوگۆیییە سەرەکییەکان.

لە ٣ی ئابی ٢٠٠٣ دەستی بە کارکردن کرد لە کەناڵی «ئەلجەزیرە» لە قەتەر، وەک بێژەری ھەواڵ و پێشکەشکاری بەرنامە، بەرنامەی «للنساء فقط - تەنھا بۆ ژنان»ی پێشکەش کرد، جگە لە گەشتەکانی ھەواڵ و بەرنامە گفتوگۆیییەکان. لەوانە چەندین بەرنامە و چاوپێکەوتنی گرنگ، وەک دیدارەکەی لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ئێران کە لەوکاتەدا ھەرایەکی میدیایی گەورەی نایەوە بەھۆی ھەستیاری ئەو لێدوانانەی کە توانیبووی لێی وەربگرێت. ھەروەھا ڕووماڵی ڕاستەوخۆی مردنی سەرۆک یاسر عەرەفات، و پاپا یۆحەنا پۆڵسی دووەم، و میر جابر ئەحمەد سەباح میری کووەیت، و زاید بن سوڵتان ئال نەھیان سەرۆکی ئیمارات. ھەروەھا ڕووداوەکانی شەڕی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان لە تەممووزی ٢٠٠٦، و ڕووداوەکانی تیرۆرکردنی ھەندێک لە بەرپرسانی لوبنانی وەک بیار ئەمین جەمایل، و جۆرج حاوی، و جوبران تووێنی بە شێوەی ڕاستەوخۆ گواستەوە. ھەروەھا ڕووداوی لەسێدارەدانی سەددام حوسێن و پێشتریش زۆربەی دانیشتنەکانی دادگایییەکەی و زۆرێک لە ڕوماڵە ھەواڵییە ڕاستەوخۆکانی دیکەی گواستەوە.

چەندین ئەرکی ڕاگەیاندنی تایبەتی ئەنجامداوە، لەوانە لە سوودان بۆ گواستنەوەی ھەواڵەکانی لووتکەی عەرەبی و لە کۆتایییەکەیدا دیدارێکی تایبەتی ڕاستەوخۆی لەگەڵ سەرۆک عومەر بەشیر ئەنجامدا. لە تورکیاش بەشێک بوو لە تیمی بەرنامەی (عین علی ترکیا - چاوێک لەسەر تورکیا)، و سەرەڕای تووشبوونی بە ڕووداوی ھاتوچۆ لە ساڵی ٢٠٠٨، لە پێشکەشکردنی بەرنامەکان بەردەوام بوو.

لە ٢٥ی ئایاری ٢٠١٠ لونا شبل لەگەڵ چوار بێژەری دیکە دەستیان لەکارکێشایەوە لە کەناڵی جەزیرە. ئاژانسی فرانس پرێس لە زاری یەکێک لە پێنج بێژەرە دەست لەکارکێشاوەکەوە گواستییەوە: «دەستلەکارکێشانەوەکە ئەنجامی کەڵەکەبوونی پێنج یان شەش ساڵ بووە، بەھۆی سیاسەتێکەوە کە ڕێز لە بنەما پیشەیییەکان ناگرێت؛ فەرمانبەر بەپێی توانایی و ئەزموونی مامەڵەی لەگەڵ ناکرێت بەڵکو بەپێی میزاجی ھەندێک لە بەرپرسان». دواتر لە کەناڵی «الدنیا»ی سووری دەرکەوت و تۆمەتی «خیانەتی ئەمانەتی ڕۆژنامەوانی» خستە پاڵ کەناڵی جەزیرە.

## کاری سیاسی
لەگەڵ دەستپێکردنی ناڕەزایەتییەکان دژی ڕژێمی سووریا لە ساڵی ٢٠١١، شەبل پۆستی ڕاوێژکاری ڕاگەیاندن و سەرۆکی نووسینگەی ڕاگەیاندن و پەیوەندییەکانی لە سەرۆکایەتی کۆمار وەرگرت. بەدرێژایی ساڵان شەبل لە بازنەی تەنگی دەوروبەری ئەسەد بوو، و یاوەری دیدار و کۆبوونەوە و گەشتە سنووردارەکانی بوو بۆ دەرەوە. تەنھا میدیاکارێک نەبوو لە کۆشکدا، بەڵکو ڕۆڵی سیاسی دیاری ھەبوو، و بووە یەکێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکان لە ھەردوو کایەی سیاسی و میدیاییدا، و دەسەڵاتی دیاریکردنی وەزیری ڕاگەیاندن لە حکوومەت و بەڕێوەبەری دامەزراوە میدیایییە حکوومییەکانی ھەبوو.

وەک ئەندامی شاندی نوێنەری ڕژێمی سووریا لە کۆنگرەی جنێڤ-٢ لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤ دەرکەوت؛ و لەو ڕۆژەدا مشتومڕی دروست کرد بەھۆی زەردەخەنەکەیەوە لەکاتی وتارەکەی وەزیری دەرەوە وەلید موعەلیم سەرەڕای جددییەتی دۆخەکە.

لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ بەشار ئەسەدی سەرۆکی سووریا بڕیارێکی دەرکرد بە دانانی وەک ڕاوێژکاری تایبەت لە سەرۆکایەتی کۆمار.

لە ئابی ٢٠٢٠ وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا سزای سەپاند بەسەر بەرپرسانی باڵای حکوومەتی سووریا، لەنێویاندا لوونا شبل، و ئەوکات دەربارەی ئەو وتی: «ڕۆڵی کاریگەری ھەبووە لە پەرەپێدانی گێڕانەوەی درۆینەی ئەسەد کە گوایە کۆنترۆڵی وڵاتی کردووە و گەلی سووریا لەژێر سەرکردایەتی ئەودا لە دۆخی گەشەسەندندان». لە ئازاری ٢٠٢١، حکوومەتی بەریتانیا سزای خستە سەر بەرپرسانی سووریا، کە لوونا شبل-یشی دەگرتەوە، و دەربارەی نووسیبووی: «ڕاوێژکاری سەرۆک ئەسەد و ئەندامێکی دیارە لە بازنەی نزیکەکانی؛ و بە سیفەتی ڕاوێژکاری ڕاگەیاندنی سەرۆک، پشتیوانی لە ڕژێمی سووریا دەکات کە پشت بە زانیاری چەواشەکارانە و نەبوونی ئازادی ڕاگەیاندن دەبەستێت بۆ سەرکوتکردنی دانیشتووانی مەدەنی». بەپێی ڕۆژنامەی فاینانشڵ تایمز: شەبل یارمەتی داڕشتنی وێنەی گشتی ڕژێمی ئەسەدی داوە، وەک باڵاترین بەرپرسی ڕاگەیاندنی حکوومی.

لە حوزەیرانی ٢٠٢٢ میدیاکان خاوەندارێتی خواردنگەیەکی ڕووسیی گرانبەھایان لە دیمەشق بە ناوی «ناش کرای» (Nash kray) دایە پاڵ لوونا شبل. خواردنگەکە تایبەتە بە خواردنی ڕووسی و خواردنی ڕۆژاوایی بە نرخێکی گران پێشکەش دەکات. خواردنگەکە ڕووبەڕووی ڕەخنەی توند بووەوە لەلایەن لایەنگرانی ڕژێمی سووریا پێش ئۆپۆزسیۆن، بەھۆی ئەو دۆخە ئابوورییە سەختەی سوورییەکان تێیدا دەژین، و لەبەر ئەوەی لوونا شبل ھەمیشە یەکێک بووە لەوانەی بانگەشەی پێویستیی خۆڕاگری گەلی سووریا و ئارامگرتنیان لەسەر دۆخە سەختەکەی ژیان دەکرد؛ بەڵام دکتۆر لە ئابووری کەرەم شەعار بەڵگەنامەی فەرمی بڵاوکردەوە کە لە ڕۆژنامەی فەرمییەوە دەرچووە و دەریدەخات خاوەندارێتی خواردنگەکە دەگەڕێتەوە بۆ بازرگانی سووری نەجیب ئیبراھیم.

ھەواڵە میدیایییەکان ئاماژەیان بە بوونی ناکۆکی دەکرد لەنێوان شەبل و ڕاوێژکارەکەی دیکەی سەرۆکی ڕژێمی سووریا دکتۆرە بوسەینە شەعبان، و لەنێوان ئەو و ھاوسەری ئەسەد، ئەسما ئەخرەس.

ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاماژەی بەوە کرد کە مانگێک پێش مردنی دەستکراوە بە بچووککردنەوەی ڕۆڵی لوونا.

## ژیانی تایبەتی
ساڵی ٢٠٠٨ ھاوسەرگیری لەگەڵ میدیاکاری بە ڕەگەز لوبنانی و ھەڵگری ڕەگەزنامەی فەڕەنسی (سامی کلیب) کرد، کە ئەویش بێژەر بوو لە کەناڵی جەزیرە پێش ئەوەی دەست لەکار بکێشێتەوە و بچێتە کەناڵی ئەلمەیادین، دوای جیابوونەوەی لێی، ساڵی ٢٠١٦ ھاوسەرگیری لەگەڵ سەرۆکی پێشووی یەکێتیی نیشتمانیی خوێندکارانی سووریا و ئەندامی ئەنجومەنی گەل، دکتۆری ئەندازیار عەممار ساعاتی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی دیمەشق
پۆل:مردووانی ٢٠٢٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:دەرچووانی زانکۆی دیمەشق