open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕاستڕەوی توندڕەو

وێنۆک|300x300پیکسڵ|کۆمەڵەی بەرگری ئینگلیزی
**ڕاستڕەوی توندڕەو** زاراوەیەکی ڕامیارییە بۆ ڕەوتی ڕامیاری و لایەنەکان بۆ وەسفکردنی پێگەی خۆیان لەناو ژینگەی ڕامیاری خۆیاندا، چاودێرانی ڕامیاری ئەم دەستەواژەیە بۆ پارچە و لایەنە ڕامیارییەکان بەکاردەھێنن کە ناتوانرێت لە نێو ئەو کۆمەڵە ڕامیارییە ڕاستڕەوە نەریتییانە بن کە داوای پاراستنی نەریت و پەیڕەوی ناو کۆمەڵگا دەکەن. تاکە جیاوازی نێوان کۆمەڵە ڕاستڕەوە نەریتییەکان یان میانڕەوەکان و کۆمەڵە توندڕەوەکاندا ئەوەیە کە توندڕەوەکان داوای دەستوەردانی زۆرەملێ و بەکارھێنانی توندوتیژی و چەک دەکەن بۆ سەپاندنی نەریت و بەھاکان، و بۆیە ئەم ڕەوتانە بەزۆری ئەم تایبەتمەندییانە ڕەتدەکەنەوە چونکە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە نوێنەرایەتی ڕەوتی گشتی دەکەن و دەنگی زۆرینە دەگوازنەوە.

## لە ئەورووپا
لە ساڵی ٢٠٠٨ لایەنە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان لە وڵاتانی ئەورووپاوە لە شاری ئەنتۆربی بەلجیکا دامەزراندنی ڕێکخراوێکی نوێیان ڕاگەیاند کە ئامانج لێی بەرەنگاربوونەوەی ئەو شتەی کە ناویان دەبرد «ئیسلامیکردن» لە ئەورووپا. ڕێکخراوە نوێیەکە ناوی «شارەکان دژی ئیسلامبوون»ە و بۆ ڕۆژنامەنووسان پێشکەشکران، سەرۆکی لایەنی «بەرژەوەندی فلاندەری» بەناوی فیلیپ دیوینتەر و سەرۆکی لایەنی «ئێف بی ئۆو» ھاینز کریستیان ستراسی نەمسایی و سەرۆکی بزووتنەوەی ناوچەیی «ئەلزاس ئاپۆر»ی فەڕەنسی ڕۆبەرت سپێلەر. ھەروەھا نوێنەرانی لایەنی ڕاستڕەوی ئەڵمانی (Die Republican) و لایەنی نیشتمانیی بەریتانیا و لایەنەکانی ئیتاڵیا و دانیمارکیش بەشدارییان لە دەستپێکردنی چالاکییەکەدا کرد. بێرت دیبی، بەرپرسێکی لایەنی «بەرژەوەندی فلاندەرز» دەڵێت: «پێویستە کردنەوەی مزگەوتەکان لە شارەکانی وەک ئەنتۆرب ڕابگیرێت. پێویستە ھاتنی موسڵمانان بوەستێنرێت، ھەروەھا فرۆشگا ئیسلامییەکان دەبێت ڕێز لە یاسای بەلجیکا بگرن لەڕووی یاسای تەندروستی و کۆمەڵایەتییەوە، گەر نا دادەخرێن» ئاماژەی بەوەشکرد لە چەند مانگی داھاتوودا بزووتنەوەی ھاوشێوە لە شاری ڕۆتەردام و پاریس و لەندەن و مەدرید ڕێکدەخرێن.
## لە فەڕەنسا
ڕەوتێکی ڕامیاری فەڕەنسییە کە لە لایەن لایەنی بەرەی نیشتمانییەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، کە ڕەوتێکی دژە کۆچبەری ھەیە و ھەموو ئەو شتانەیە کە پاڵپشتی چاندی گشتی فەڕەنسی ناکات. لایەنەکە لەلایەن ژان ماری لۆپێن سەرۆکی پێشووی فەڕەنسا پێکھێندرا کە لە ھەڵبژاردنەکانی فەڕەنسا لەگەڵ جاک شیراکی سەرۆکی پێشووی فەڕەنسا پلەی دووەمی بەدەستھێنا. لە ئێستادا لایەنەکە لەلایەن مارین لۆپێنەوە سەرۆکایەتی دەکرێت، لەدوای باوکی کە دامەزرێنەری لایەنەکەیە و ئەویش سەرکردایەتی لیوای لایەنەکە و ھەموو ئەو ڕێکخراوانە دەکات (نموونە: نازییە نوێیەکان) کە داوای دووژمنایەتیکردنی ئەو بیانییانە دەکات کە لە چاندی ئیسلامی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوەن.
## لە ئیتاڵیا
ئەم ڕەوتە ڕامیارییە لە بیردۆزە فاشیستییەکانی فاشیستە کۆنەکان بۆیان ماوەتەوە کە مۆسۆلینی سەرکردایەتی دەکرد، و ھیچ تۆمار و دەستوەردانێکی لە کارووباری ڕامیاری ئیتاڵیادا نەبوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
مارشاڵ ئۆڵمان

**مارشاڵ ئۆڵمان** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکان بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پیتەر ستۆرمەیر

**پیتەر ستۆرمەیر** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکان بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
پۆل:زیندووان
سارا وەین

**سارا وەین کالیس** (بە ئینگلیزی: Sarah Wayne Callies) (لەدایکبووی ١ی حوزەیرانی ١٩٧٧) یەکێکە لە ڕۆڵگێڕە ئەمریکییەکان و بەشداری لە چەندین فیلمی ئەمریکی کردووە وەک مردووی گەڕۆک.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٧
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
یاسا (وشەی مێژویی)

**یاسا** کتێبێکی یاساییە لەسەر بنەمای یاسای عورفی مەغۆلەکان و فەرمانەکانی جەنگیزخان . نووسینی ئەم یاسایە بە دەستی ئۆگتای و جاگتای (کوڕەکانی جەنگیز) بووە.

ئەم یاسایە بە ڕێنووسی ئویغوری و بە زمانی مەنگۆلی نووسراوە و ڕێنماییەکانی چۆنیەتی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە، شەڕ ، دابەشکردنی سوپا ، سیستەمی گەیاندنی پۆست ، باج ، میرات و پەیوەندی خێزان لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

* بێرتۆڵد ئێسپۆلەر ، **مێژووی مەغۆلەکان لە ئێران** ، وەرگێڕانی: مەحمود میر ئافتاب، بڵاوکراوە زانستی و کولتوورییەکان، چاپی پێنجەم، ١٣٧٤
* بێرتۆڵد ئێسپۆلەر ، **مێژووی مەغۆلەکان لە ئێران** ، وەرگێڕانی: مەحمود میرەفتاب، بڵاوکراوە زانستی و کولتوورییەکان، چاپی سێیەم، ١٣٦٨
* پایلان ڕەشیدۆڤ ، **ڕووخانی بەغدا و حوکمڕانی مەغۆلەکان لە عێراق**, وەرگێڕانی: ئەسەدوڵڵا ئازاد، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاستان قودس، ١٣٦٨
* عەباس ئیقبال ئاشتیانی, **مێژووی موغەکان**, بڵاوکراوەکانی ئەمیر کەبیر
* سەید حەسەن ئەمین, **مێژووی یاسای ئێران**, 2002
* یواکیم بەرخاوسن, **ئیمپراتۆریەتی زەردی جەنگیزخان و منداڵەکانی**, وەرگێڕانی: ئەردەشیر نیکپور، ١٣٤٦
* مۆرتیزا ڕەوەندی ، **مێژووی کۆمەڵایەتی ئێران** ، بەرگی یەکەم، ١٣٦٤
* غوڵام حسێن موساحێب, **ئینسایکلۆپیدیای فارسی**, بەرگی سێیەم, هاتنە ژوورەوە: یاسا
* هارۆڵد لامب, **جەنگیز خان**, وەرگێڕانی: ڕەشید یاسمی, بڵاوکراوەکانی ئەمیر کەبیر, 1362
* ڤاسیلی بارتۆڵد, **تورکستان نامێه**, وەرگێڕانی: کەریم کەشاڤارز، بڵاوکراوەکانی ئاغا، چاپی دووەم، ١٣٦٦
* یوان چاو پێی شێه ، **مێژووی زنجیرەی مەغۆلەکان** ، وەرگێڕان: شیرین بەیانی، چاپخانەی زانکۆ، ١٣٥٠
* ڕەشیددین فەزڵ ئا. . . حەمدانی **جەمی ئەلتەواریخ** ، سەرپەرشتی: بەهمەن کەریمی، بڵاوکراوەکانی ئیقبال، چاپی دووەم، ١٣٦٢
* مەعسومە مەدانچی, **یاسا ڕاسیگوگان لە سەردەمی ئیلخانی**, ناوەندی بڵاوکردنەوەی زانکۆ, 1367
* وەهاب ڤالی ، **غۆری لە بیری یاسایی جەنگیزخان کە لەسەر بنەمای یاسای دامەزراوە** ، لە کۆمەڵە وتارەکانی یەکەمین سیمیناری مێژوویی سەبارەت بە داگیرکردنی مەغۆلەکان بۆ سەر ئێران و دەرئەنجامەکانی، زانکۆی شەهید بەهەشتی، ساڵی ١٣٧١
* یاسای چینگیس خان. کۆدێکی شەرەف و کەرامەت و نایابی

پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:مێژووی یاسا
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ١٩٩٦

**جامی نەتەوەکانی ئاسیای ١٩٩٦** یازدەھەمین خولی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بوو، کە پاڵەوانێتییەکی نێودەوڵەتی تۆپی پێیییە ھەر چوار ساڵێک کە لەلایەن یەکێتی تۆپی پێی ئاسیا (AFC) ڕێکدەخرێت. یارییەکان لە نێوان ٤ بۆ ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بەڕێوەچوو. لە یاری کۆتاییدا لە ئەبوزەبی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانی میوانداری بردەوە بۆ جاری سێھەم نازناوەکەی بەرزکردەوە. لەگەڵ ئەوەش وەک دووەم، ئیمارات نوێنەرایەتی یەکێتی تۆپی پێی ئاسیای کرد لە جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٧، چونکە سعودیە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەک میوانداری یارییەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا.

## شوێن

## قۆناغی کۆمەڵەکان
ھەموو کاتەکان بە کاتی ئیمارات (UTC+4)بوون

### کۆمەڵەی ئەی A



----

----

### کۆمەڵەی بی B



----

----

### کۆمەڵەی سی C



----

----

### پاڵاوتنەکانی پلەی سێیەم
لە کۆتایی قۆناغی یەکەمدا بەراوردێک لە نێوان پلەی سێیەمی ھەر گرووپێکدا کرا. دوو باشترین ھەڵبژاردەی پلەی سێیەم سەرکەوتنیان بۆ قۆناغی چارەکی کۆتایی بەدەستھێنا.


عێراق (باشترین پلەی سێیەم) و کۆریای باشوور (دووەم باشترین پلەی سێیەم) سەرکەوتن بۆ قۆناغی چارەکی کۆتایی.

## قۆناغەکانی کۆتایی
ھەموو کاتەکان بە کاتی ئیمارات (UTC+4)بوون

### چارەگی کۆتایی

----

----

----

### پێش کۆتایی

----

### یاریی پلەی سێیەم

### کۆتایی

## ڕیزبەندی کۆتایی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*RSSSF Details

پۆل:جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦
کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی تاران

**کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی تاران** یەکێکە لە کەمپەکانی زانکۆی تاران کە بوارە جۆراوجۆرەکانی هونەری تێدا دەخوێندرێت. کۆلێژی هونەرە جوانەکان یەکێکە لەو چەند دامەزراوە ئەکادیمییە بەناوبانگانەی ئێران لە بوارەکانی هونەر بەتایبەت شانۆ ، تەلارسازی ، نیگارکێشی ، پەیکەرسازی ، مۆسیقا ، گرافیک و پلاندانانی شار . ئەم کۆلێژە یەکێکە لە کۆنترین ناوەندەکانی خوێندنی باڵای هونەری لە ئێران. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:دەرچووانی بەشی ھونەرەجوانەکانی زانکۆی تاران
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە نین
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:دامەزرانەکانی دەیەی ١٩٤٠ لە ئێران
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:زانکۆی تاران
لیندسی لۆھان

**لیندسی مۆرگان (دی) لۆهان**((لەدایکبووی ٢ی تەمموزی ١٩٨٦ )، ئەکتەری ئەمریکی و مۆدێل و گۆرانیبێژی پۆپی ئیتاڵی و ئێرلەندییە. یەکێکە لە کەسایەتییە بەناوبانگی هۆلیوود و ژیانی پڕە لە ڕووداو و پەراوێزی جۆراوجۆر. ئالوودەبوون بە مەی, ماددە هۆشبەرەکان, دزی و قومار و دادگاییکردنی یەک لە دوای یەک شتگەلێکن کە تێکەڵ بە ژیانی ئەم ئەکتەرەی هۆلیوود بوون. هەمیشە یەکێکە لە هەواڵ سازەکان. لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا وەک سەرنجڕاکێشترین ئەستێرەی سینەمایی هۆلیوود دەستنیشانکرا.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری
پۆل:ھونەرمەندانی یوونیڤەرساڵ ڕیکۆردز
پۆل:مۆسیقاژەنە پۆپە مناڵەکان
پۆل:ژنە مۆدێلە ئەمریکییەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو
پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ژنە گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی پۆپی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئەمریکی
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئەمریکی
پۆل:ئەو ئەمریکییانەی پەیڕەوی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆم دەکەن
پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکان
پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییە تاراوگەییەکان
محەممەد کاشانی

وێنۆک

**مەلا محەمەد ئاخوند کاشانی** ناسراو بە **ئاخوند کاشی** (١٣٣٣-١٢٤٨ کۆچی) عارف، فەیلەسووف، حەکیم و زانای ئایینی شیعەیە. دوای خوێندنی سەرەتایی لە زێدی خۆی ( کاشان ) کۆچی کرد بۆ ئیسفەهان . فێرکاری فەلسەفەی لەگەڵ عیرفان تێکەڵ کردووە و یەکێک بووە لە مامۆستاکانی حیکمەت سەدرایی .  

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٤
پۆل:مردووانی ١٩١٥
محەممەد سەدووقی

**محەممەد سەدوقی** زانای ئایینی شیعەی ئێرانی بوو کە لەلایەن ڕێکخراوی موجاهدینی خەلقی ئێرانەوە تیرۆر کرا. دوای ئەم ڕووداوە لە لایەن کۆماری ئیسلامیەوە بە ناوی "شەهیدی چوارەمی میحراو" ناسراوە  . 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:مردووانی ١٩٨٢
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
کەیخەسرەو شاھروخ

وێنۆک

**کەیخەسرەو شاهروخ** ناسراو بە ئ**ەرباب کەیخەسرەو** (٧ی تەمموزی ١٢٥٤ کرمان ، ١١ی خاکەلێوەی ١٣١٩ تاران ). دامەزرێنەری تۆڕی تەلەفۆنی سەرتاسەری ئێران، دامەزرێنەری کتێبخانەی مەجلیس ، دۆزینەری شوێنی ناشتن و دامەزرێنەری قەبری فێردۆسی ،   نوێنەری زەردەشتیەکان لە یازدە خولی ئەنجوومەنی نیشتمانی (خولی دووەم بۆ خولی دوانزە) و سەرۆکی کۆمەڵەی زەردەشتی تاران بوو .  ئەرباب کەیخەسرەو وەک یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی کۆمەڵگەی زەردەشتی ئێران و یەکێک لە کەسایەتییە ناسراوەکانی مێژووی هاوچەرخی ئێران ناودەبرێت . 

ئەرباب کەیخەسرەو چەند جارێک سەفەری ئەوروپا و ڕووسیا و هیندستان و ئەمریکای کردووە. بە دەستپاکی دارایی ناسرابوو. چەندین قوتابخانە و ئامادەیی بەجێهێشتووە. لە دوایین ساڵی دەسەڵاتی ڕەزاشا ، لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا، بە شێوەیەکی گوماناوی لە تاران کوژرا.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٤
پۆل:مردووانی ١٩٢٩
پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
پۆل:خەڵکی پارێزگای کرمان
گۆڕی فیردەوسی

وێنۆک

**ئارامگەی فێردۆسی** شوێنی ناشتنی حەکیم ئەبولقاسم فیردەوسییە لە شاری تووس . ئەم بینایە لەلایەن هۆشەنگ سیهونەوە دیزاین و نۆژەن کراوەتەوە لەسەر بنەمای دیزاینی پێشووی کەریم تاهرزادە بێهزاد, بە گۆڕانکارییەکی کەم لە قەبارە و دیکۆراتەکاندا. تەلارسازی جێبەجێکاری بیناکە حوسێن لارزادە بوو, و حوسێن هاجەرباشی زەنجانی و تاغی دارۆدیان بەرپرسی دروستکردنی ئەم بینایە بوون. گۆڕی فێردۆسی لە ساڵی ١٣١٣ی کۆچی بەرانبەر لەگەڵ لە ساڵی ١٩٣٤ کرایەوە.

## سەرچاوەکان
 * ویکیپیدیای فارسی

پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:مێژووی نژیاروانی
عیرفان

**عیرفان** لە ڕووی وشەناسییەوە بە واتای«زانین» دێت و لە دەستەواژەکەدا پێی دەوترێت تێگەیشتنێکی تایبەت کە بە سەرنجدان لەسەر دەروونی تاک (نەک لە ڕێگەی ئەزموونی ھەستەوە و نە لە ڕێگەی شیکاری ھزرییەوە) و لە ڕەوتی ئەم پرۆسەیە و سێلووکدا بەدەست دێت بەزۆری ئەنجامەکەی ئاشکراکردنەکانە کە ھاوشێوەی «خەونەکان»ن و ھەندێکجار ڕاستەوخۆ باس لە ڕووداوەکانی ڕابردوو، ئێستا، یان داھاتوو دەکەن. لە پێناسەیەکی تردا بە واتای مەعریفی «نھێنی و نھێنی» خەمیرەی بیرکردنەوەی بەرز و ڕەوشتی کاریگەرە. بۆ دۆزینەوە و پەیوەستبوون بە ڕاستییەوە، لە ڕێگەی «شھوود» و «ئەزموونی دەروونی» و «باروودۆخ» کە نیشانەکانی ئەوەن لە خوێندنگا جیاوازەکانی جیھاندا، لەوانەش بیروباوەڕی ھیندۆکان، بوداییەکان، ستۆیکەکان، نێستۆریەکان، میترایزم، بیروباوەڕی نوێی ئەفلاتونی، فەرمانەکانی زەردەشتی، لە مەزھەبی کابالای ئایینی جوولەکە و بیروباوەڕی ھیندی ئەمریکیدا دەبینرێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:سۆفیگەری
پۆل:فەلسەفەی ئایین
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:ئەوین
پۆل:عیرفان
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
میرزا جەواد مەلەکی تەبریزی

وێنۆک
**میرزا جەواد ئاغا مەلەکی تەبریزی** (لەدایکبووی ١٢٧٤ی کۆچی لە تەورێز – کۆچی دوایی لە ساڵی ١٣٤٣ی کۆچی، قوم) یەکێک بوو لە زانایانی ھاوچەرخی فیقھ و ئوسوول و ڕەوشت و دانایی و عیرفانی ئیسلامی.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:مردووانی ١٩٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٧
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە نین
پۆل:خەڵکی تەورێز
قاچاخچێتی خەڵک

چەپ|وێنۆک| قاچاخچییەکی مرۆڤ
**قاچاخچێتی خەڵک** (بە **قاچاخی مرۆڤیش** ناودەبرێت)، بەپێی یاساکانی ئەمریکا، بریتییە لە "ئاسانکاری، گواستنەوە، هەوڵدان بۆ گواستنەوە یان بەزاندنی نایاسایی  سنوورێکی نێودەوڵەتی لە لایەن کەسێک یان کەسانێک بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی پێشێلکردنی یاسایەکی وڵاتێک یان چەند وڵاتێک، یان بە نهێنی یان لە ڕێگەی فێڵەوە." ، وەک بەکارهێنانی بەڵگەنامەی ساختە". 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:تاوانی ڕێکخراو
جەنگی کریمیا

وێنۆک

**جەنگی کریمیا** بریتییە لە شەڕەکانی ئۆکتۆبەری ١٨٥٣ تا شوباتی ١٨٥٦ کە لە نێوان ئیمپراتۆریەتی ڕووسیای لە لایەک و ئیمپراتۆریەتی دووەمی فەرەنسا و ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا و شانشینی سەردینیا و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە لایەکی دیکەوە کە لە نیمچە دورگەی کریمیا ڕوویدا  .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شەڕەکانی یۆنان
پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا
پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
ڕۆکمۆند دانبار

**ڕۆکمۆند دانبار** ()یەکێکە لە ئەکتەرە ئەمریکییەکان بەشداری لەچەندین فیلمی ئەمریکی کردووە.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٣
پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:خەڵکی ئەفریقایی-ئەمریکی سەدەی ٢١
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی
پۆل:زیندووان
یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٤

وێنۆک| دەقی یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٤
**یاسای مافە مەدەنییەکانی ساڵی ١٩٦٤**  یاسایەکی گرینگە بۆ مسۆگرکردنی مافە مەدەنی و سیاسییەکان لە ئەمریکا  بە پێی ئەم یاسایە جیاکاری لەسەر بنەمای ڕەگەز، ڕەنگ، ئایین، سێکس، یان ڕەچەڵەکی نەتەوەیی قەدەغە کردووە.  یاساکە ڕێگری لە مەرجە نایەکسانەکانی تۆمارکردنی دەنگدەران و جیاکاری ڕەگەزی لە قوتابخانە و شوێنی کار و شوێنەکانی خزمەتکردنی خەڵکدا دەکرد.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:یاسا لە ١٩٦٤
زەنگ (ناوچە)

[وێنۆک| نەخشەی [تانزانیا و زانزیبار]]
**زەنگ** یان **زەنج** ناوی ناوچەیەکە کە لە سەرچاوە ئیسلامییەکاندا    جوگرافیناسانی موسڵمان بۆ بەشێکی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا بەکاریان هێناوە.  خەڵکی ڕەسەنی بانتوباری ئەم ناوچەیەش بە زەنگی ناودەبرا. ئەم وشەیە ڕەگی وشەکانی زەنگبار ("کەناری ئەڵقە") و دەریای زەنگە .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان
پۆل:دەستنیشانکردنی ئیتنۆ-کلتووری
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
ڤێتنامی باکووری

**ڤێتنامی باکووری** (بە ڤێتنامیی : *Việt Nam Dân của Cộng hòa*  بە ناوی فەرمی **کۆماری دیموکراتیی ڤێتنام)** وڵاتێک بوو کە بە فەرمی لە ساڵی 1954 لە بەشی باکووری وڵاتی ئێستای ڤێتنام بوونی هەبووە .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکان
پۆل:شەڕی ڤیێتنام
پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو
پۆل:مێژووی ڤیێتنام
نانتر

وێنۆک

**نانتر** شارێکە لە هاوت دو سێن لە ناوچەی ئیل دو فرانس لە وڵاتی فڕەنسا و ژمارەی دانیشتووانی ٨٨٣١٦ کەسە. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:پارێزگاکانی فەڕەنسا
پۆل:شارەکانی فەڕەنسا
ڤێتنامی باشووری

**ڤێتنامی باشوور**، بە فەرمی **کۆماری ڤێتنام** (بە ڤێتنامی: Việt Nam Cộng hòa)، وڵاتێک بوو کە فەرمانڕەوایی ئەو بەشەی ڤێتنامی دەکرد کە دەکەوێتە باشووری ھێڵی ١٧ پلە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٥ و ١٩٧٥. پایتەختی ئەم وڵاتە سایگۆن بوو.

لە سەردەمی جەنگی ڤێتنامدا ئەم وڵاتە لەگەڵ حکوومەتی ڤێتنامی باکوور و شەڕکەرانی ڤێتکۆنگ و خمیر سوور بەژداری کردووە و ئەمریکاش بۆ پشتیووانی لە ڤێتنامی باشوور ھاتە ناو ئەم شەڕەوە. ڤێتنام تا جەنگی جیھانیی دووەم داگیرگەیەکی فەڕەنسی بوو. دوای شەڕەکە، ھێزە کۆمۆنیستەکان بە سەرۆکایەتی ھووشی مین حکوومەتێکیان لە باکووری ڤێتنام دامەزراند و ھانۆی پایتەختەکەی بوو. لە لایەکی ترەوە سیاسەتوانە ناکۆمۆنیستەکان لە ساڵی ١٩٤٩ بە سەرکردایەتی ئیمپراتۆر باو دای لە سایگۆن حکوومەتێکیان دامەزراند. لە ساڵی ١٩٥٥ باو دای لەلایەن سەرۆک وەزیرانی ڤێتنامەوە لە پۆستەکەی لابرا و وڵاتەکە بوو بە کۆمار. شەڕی ڤێتنام لە ساڵی ١٩٥٩ لە دوای ڕاپەڕینی شەڕکەرانی ڤێتکۆنگ دەستی پێکرد کە لەلایەن ڤێتنامی باکوورەوە پاڵپشتی دەکران و وردە وردە فراوانتر بوون. دواجار لە ٣٠ی نیسانی ١٩٧٥ سوپای ڤێتنامی باکوور سایگۆنی گرت و کۆتایی بە دەسەڵاتی ڤێتنامی باشوور ھێنا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:شەڕی ڤیێتنام
پۆل:مێژووی ڤیێتنام
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩
فڕۆکەخانەی جەبەل تارق

وێنۆک

**فڕۆکەخانەی جەبەل تارق** (بە زمانی ناوخۆیی: فڕۆکەخانەی بەرەی باکوور) فڕۆکەخانەیەکی سەربازی و گشتییە و کۆدی IATA GIB ی هەیە، کە ڕێڕەوێکی فڕینی قیر و درێژی ڕێڕەوی فڕینەکەی ١٨٢٨ مەتر دەبێت. ئەم فڕۆکەخانەیە دەکەوێتە وڵاتی گیبرالتار و بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە ٥ مەترە. هێڵی ئاسمانی مۆنارک هێڵی ئاسمانی سەرەکی ئەم فڕۆکەخانەیە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
ئەحمەد بن بێللێ

وێنۆک

**محەممەد ئەحمەد بن بێللێ** (لەدایکبووی ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩١٦  – کۆچی دوایی ١١ی نیسانی ٢٠١٢) سەرۆکی سیاسی جەنگی سەربەخۆیی جەزائیر بووە، یەکەم سەرۆکوەزیران و یەکەم سەرۆکی هەڵبژێردراوی جەزائیر بووە، کە وڵاتەکەی بەرەو ئابوورییەکی سۆسیالیستی بردووە. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ
پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی جەزائیر
پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:شۆڕشگێڕەکان
سەبیحە گورەیمان

وێنۆک

**سەبیحە ڕەفعەت (ئەجەبیلگە) گورەیمان** (١٩١٠، ماناستر &#x2013; ٤ی ژانویەی ٢٠٠٣، ئیزمیر ) ئەندازیاری بیناسازی و یاریزانی بالەی تورک بوو. ئەو یەکەم ئەندازیاری شارستانی ژن لە تورکیا بوو و بۆ ماوەی ١٠ ساڵ وەک سەرۆک ئەندازیار لە دروستکردنی گۆڕستانی عەنتکابیر ، گۆڕستانی مستەفا کەمال ئەتاتورک ، کاری کرد. یەکەم یاریزانی بالەی ژن بوو لە یانەی فەنەرباخچە SK, و یەکەم ژنی تورک بوو کە بەشداری یاری بالەی کرد.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:ژنانی تورک
پۆل:مردووانی ٢٠٠٣
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
سەبیحە سوڵتان

وێنۆک

**ڕوقەییە سەبیحە سوڵتان** (١٩ی ئازاری ١٨٩٤ – ٢٦ی ئابی ١٩٧١) شازادەیەکی عوسمانی بوو، ئەو سێیەم و دوایین کچی سوڵتان مەحمەدی شەشەم و هاوسەری یەکەمی نازیکەدا کادین بوو. هاوسەری یەکەمی شازادە عومەر فاڕووق کوڕی خەلیفە عەبدولمەجیدی دووەم و شەهسوار هانم بوو.

## سەرچاوەکان

* ویکیپییدیای ئینگلیزی

پۆل:مردووانی ١٩٧١
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی
کتێبخانە، مۆزەخانە و ناوەندی بەڵگەنامەکانی پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی

وێنۆک|نموونەییەک لەو بەڵگەنامانەی کە لە کتێبخانەی مەجلیس ڕاگیردراون

**کتێبخانە، مۆزەخانە و ناوەندی بەڵگەنامەکانی پەرلەمانی ئەنجومەنی ئیسلامی** یان **کتێبخانەی مەجلیس** نزیکەی سەدەیەکە یەکێکە لە کتێبخانە گرنگ و بەناوبانگەکانی ئێران و گرنگییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گەنجینەی بەنرخە کە لە دەستنووس، مۆزەخانە، بەڵگەنامە و سەرچاوە چاپکراوەکاندا هەیەتی .

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٠٠

**جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٠٠** دوانزەهەمین خولی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بوو، کە پاڵەوانێتییەکی نێودەوڵەتی تۆپی پێی چوار ساڵە یەکە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا (AFC) ڕێکدەخرێت. یارییەکان لە نێوان ١٢ بۆ ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠ لە لوبنان بەڕێوەچوو. ژاپۆن لە یاری کۆتاییدا لە  ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی پاڵەوانی خولی پێشوو بردەوە بە ئەنجامی  یەک گۆڵی بێ بەرامبەر.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* وردەکارییەکانی RSSSF

پۆل:جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠
جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٠٤

**جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٠٤** ،١٣هەمین خولی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بوو، کە پاڵەوانێتییەکی نێودەوڵەتی تۆپی پێی چوار ساڵە یە لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا (AFC) ڕێکدەخرێت. لە 17ی تەمموز تا 7ی ئابی 2004 لە چین بەڕێوەچوو . ژاپۆنی پاڵەوانی خولی پێشوو، لە هەڵبژاردەی چینی بردەوە و بۆ جاری دووەم لەسەر یەک نازناوەکەی بەرزکردەوە .

## سەرچاوەکان

پۆل:جامی نەتەوەکانی ئاسیا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤
پەیکەری عەلی و نینۆ

**پەیکەری عەلی و نینۆ** () پەیکەرێکە دەکەوێتە شاری باتومی، جۆرجیا. پاڵەوانەکانی ڕۆمانی عەلی نینۆ وەرگیراوە، کە تێیدا موسڵمانێکی ئازەربایجانی عەلی ئاشقی نینۆی کریستیانی جۆرجی بووە. ئەو پەیکەرە حەوت مەتر بەرزە و لەلایەن تەمارا کڤێستادزە درووستکراوە. پەیکەرەکە بەوە جیا دەکرێتەوە کە هەموو شەوێک پەیکەری عەلی و نینۆ هەر ١٠ خولەک جارێک دەست دەگۆڕدرێن و هێواش هێواش بەرەو یەکتر دەڕۆن، تا هەریەکەیان تێکەڵ دەبن و دەبنە یەک. پاشان، پرۆسەی پێچەوانە دەست پێدەکات، و دواتر پرۆسەی تەواو نوێ دەست پێدەکات. مۆنۆمێنتەکە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش ڕووناک کراوەتەوە.

## ڕۆمان و فیلم
**عەلی و نینۆ** ڕۆمانێکە دەربارەی چیرۆکی خۆشەویستی نێوان کوڕێکی موسڵمانی ئازەربایجانی و کچێکی مەسیحی جۆرجیی لە باکۆ لە ساڵانی ١٩١٨-١٩٢٠. لێکۆڵینەوە لەو دووفاقیانە دەکات کە دەسەڵاتی ئەورووپا بۆ کۆمەڵگایەکی ڕۆژهەڵاتی دروستی کردووە و وێنەیەکی زیندوو دەخاتە ڕوو لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان، لە سەردەمی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان کە پێش ئەوەی ببێتە بەشێت لە سۆڤیەت. ڕۆمانەکە لە ژێر ناوێکی خوازراو قوربان سەعید چاپ کراوە. ڕۆمانەکە بە زیاتر لە ٣٠ زمان چاپ کراوە. کتێبەکە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٧ لە ڤیەننا بە زمانی ئەڵمانی بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٦، فیلمێکی سینەماییش لەسەر هەمان ڕۆمان نمایشکرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گورجستان
باتومی

**باتومی** (  ;   [ˈbɑtʰumi] ) دووەم گەورەترین شاری جۆرجیا و پایتەختی ویلایەتی خۆسەری ئەدجارایە، دەکەوێتە کەنارەکانی دەریای ڕەش لە باشووری ڕۆژئاوای جۆرجیا، ٢٠ کیلۆمەتر لە سنووری باکووری تورکیاوە دوورە. لە ناوچەیەکی ژێر گەرم لە دامێنی قەوقاز هەڵکەوتووە. زۆربەی ئابووری باتومی بە دەوری گەشتیاری و قومار دەسوڕێتەوە (نازناوی "لاس ڤێگاسی دەریای ڕەش"ی لێنراوە)، لە پاڵ ئەوەش شارەکە بەندەرێکی دەریایی گرنگە و پیشەسازییەکانی وەک کەشتیسازی، پرۆسێسی خۆراک و بەرهەمهێنانی سووک لەخۆدەگرێت. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە باتومی گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە بە دروستکردنی بینا بەرزە مۆدێرنەکان، هەروەها نۆژەنکردنەوەی بینا کلاسیکییەکانی سەدەی نۆزدەهەم کە شارۆچکە کۆنەکەی مێژوویی خۆی گرتووەتەوە.

 

## سەرچاوەکان

پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئەورووپا
پۆل:شارە بەندەرییەکانی ئاسیا
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن
حەسەن حیکمەت دەمیر

**حەسەن حیکمەت دەمیر** ناسراو بە **عەگید ڕۆژھەڵات** و **عەگید حەڕان** (١٩٧٢ لە ھەوەنج، پارێزگای ڕحا - ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە خۆی، پارێزگای ورمێ) گەریلا و ئەندامێکی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٩ ھەتا ٢٠٠٧ دەستیکرد بە خەباتی چەکدارانە دژ بە حکۆمەتەکانی تورکیا و ئێران و بە دەستی حکۆمەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران دەستبەسەر کرا و لەسێدارە درا. ئەو یەکەمین ئەندامی پژاک بوو کە لەسێدارە درا.

## ژیان
حەسەن حیکمەت دەمیر لە ساڵی ١٩٧٢ لە گوندی ھەوەنج لە پارێزگای ڕحا لە باکووری کوردستان لە دایک بوو. لە ساڵی ١٩٩٩ تێکەڵی پارتی کرێکارانی کوردستان بوو و وەکوو گەریلا دەستیکرد بە خەباتی چەکدارانە دژ بە حکۆمەتی تورکیا. بەڵام ھەر لەو کاتە بە دوای سەرھەڵدانی ٢٢ی شوباتی ١٩٩٩ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و کوشتاری خەڵکی کورد، ڕووی کرد بە ئەو ناوچەیە لە کوردستان و دواتر وەکوو ئەندامێکی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان دەستیکرد بە خەباتی چەکدارانە دژ بە کۆماری ئیسلامیی ئێران.

## دەستبەسەرکردن و ئەشکەنجە
حەسەن حیکمەت دەمیر لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران دەستبەسەر کرا و لەبەری ئازار و ئەشکەنجەدا کەوت. جگە لە ئەشکەنجە، لە کاتی بەندیکران لە بەندیخانەی کۆماری ئیسلامی ناخۆش کەوت و بۆ چارەسەری و لە باتی دەرمان لاقێکی حەسەن حیکمەت دەمیر دەبڕدرێتەوە.

## لە سێدارەدان
حەسەن حیکمەت دەمیر لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ لە بەندیخانەی خۆی لە پارێزگای ورمێ بە دەستی کۆماری ئیسلامیی ئێران لەسێدارەدرا. ئەو یەکەمین ئەندامی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان بوو کە لەسێدارە درا.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:مردووانی ٢٠٠٧
پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد
پۆل:شەھیدانی کورد
پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی ڕحا
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان
ئەھریمەن (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

**ئەھریمەن** (؛ ) زنجیرەیەکی کۆریای باشوورە لەلایەن کیم ئیوون ھی نوسراوە و بە ڕۆڵگێڕانی نواندکاران کیم تای ڕی و ئۆ جونگ سێ و ھۆنگ کیونگ بەرھەمی کەناڵی «ئێس بی ئێس»ی کۆرییە لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣ پەخش کراوە و ھەموو ڕۆژانێکی ھەینی و شەممان کاتژمێر ١٠ ئەڵقەیەکی نوێی لێ بڵاو دەبێتەوە، ھەروەھا لەسەر تۆڕی دیزنی پڵەس بەردەستە.

## کورتە
کاتێک دەرگای جیھانی جنۆکەکان دەکرێتەوە، یەکێک لە جنۆکە خراپەکان دەست بەسەر کچێک دەگرێت بە ناوی (گو سان یۆنگ) و پیاوێکیش دەتوانێت ئەو جنۆکانە ببینێت و یارمەتی دەدات.

## کاست و نواندکاران
* **[[کیم تای-ری|کیم تای ڕی]] وەک گو سان یۆنگ**

داواکارێکی گشتی کە ماوەیەکە ئامادەکاری دەکات بۆ تاقیکردنەوەی خزمەتگوزاری شارستانی پۆلی ٩. تێکەڵی کۆمەڵێک مردنی نھێنیی دەبێت، دوای ئەوەی باوکی کۆچکردووی ھەندێک شتی بۆ جێدەھێڵێت.
* **ئۆ جۆنگ سێ وەک یۆم ھای سانگ**

پڕۆفیسۆرێکی فۆلکلۆر لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند کە توانای بینینی ڕۆح و ئەھریمەنی ھەیە.
* **[[ھۆنگ کیونگ]] وەک لی ھۆنگ سای**

نەقیبێک لە یەکەی لێکۆڵینەوە لە تاوانە تووندەکان.

## ڕێژەی بینینی ئەڵقەکانی لە کۆریای باشوور
دیاریکردنی ڕێژەی بینەر لە سەرانسەری کۆریای باشوور لەلایەن کۆمپانیای نیلسن ئەنجامدراوە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  
* 
* 
* ئەھریمەن لە *مای دراما لیست*
* ئەھریمەن لە *[[سیستمی پەخشی سێئول|ئێس بی ئێس]]*

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری
پۆل:پەخشی دراما تەلەڤیزیۆنییەکان لەلایەن سیستمی پەخشی سێئول
ژووری نووستن لە ئارلێس

**ژووری نووستن لە ئارلێس** (بە فەڕەنسی: La Chambre à Arles؛ بە ھۆڵەندی: Slaapkamer te Arles) ئەو نازناوەیە کە لەلایەن نیگارکێشی ھۆڵەندیی ڤینسێنت ڤان گۆخەوە بە ھەریەکێک لە سێ نیگارە ھاوشێوەکەی دراوە.

ناونیشانی ڤان گۆخ بۆ ئەم پێکھاتەیە کە تەنیا ژووری نووستن (بە فەڕەنسی: La Chambre à coucher) بوو. سێ وەشانی ڕەسەنی ھەیە کە لە نامەکانیدا باسکراوە، بە ئاسانی بە وێنەکانی سەر دیوارەکە لە لای ڕاستەوە لە یەکتر جیا دەکرێنەوە.

نیگارکێشانی ژووری نووستنی ڤان گۆخ لە دوو شوێن سەرچاوەیان گرتبوو، پلاس لامارتین لە شاری ئارلێس و بووش دوو ڕۆن، فەڕەنسا، کە بە خانووی زەرد ناسراوە. دەرگای لای ڕاست کرایەوە بۆ نھۆمی سەرەوە و پلیکانەکان؛ دەرگای لای چەپ دەرگای ژووری میوانەکان بوو کە بۆ گاوگوین ئامادەکرابوو؛ پەنجەرەی دیواری پێشەوە ڕووی لە پلاس لامارتین و باخچە گشتییەکانی دەکرد. ئەم ژوورە چوارگۆشە نەبوو بەڵکو شێوەیەکی لار بە گۆشەیەکی کراوە بوو لە گۆشەی چەپی دیواری پێشەوە و گۆشەیەکی تیژ لە لای ڕاستەوە.

## سێ وەشانی نیگارەکە
ڤینسێنت ڤان گۆخ سێ چاپی کارە ھونەریەکەی «ژووری نووستن لە ئارلێس»ی تەواو کرد دوای یەکەم وەشانی لە تشرینی یەکەمی ١٨٨٨ کە ئێستا لە مۆزەخانەی ڤان گۆخ لە ئەمستردامدایە. و چاپی دووەمی لە ئەیلوولی ١٨٨٩ دەرکرد کە ئێستا دەکەوێتە پەیمانگای ھونەر لە شیکاگۆ، و چاپی سێیەم و کۆتایی، لە کۆتایی ئەیلوولی ١٨٨٩ کە شاکارێکە ئێستا لە «مۆزەخانەی ئۆرسای»ە لە پاریس.

## سەرچاوەکان
خەمرک

[وێنۆک|خەمرکێک لە [لیبیا]]
**خەمرک** یان **واحە** ناوچەیەکی بەپیتی ژینگەیەکی بیابانی یان نیمچەبیابانییە کە ژیانی ڕوەکەکان ڕادەگرێت و ژیوارگە بۆ گیانلەبەران دابین دەکات. لەوانەیە ئاوی ڕوویی لێ بێت، لەوانەشە ئاو تەنیا لە بیر یان جۆگە مرۆکردەکانی ژێرزەوییەوە ھەبێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:خەمرکەکان
داگیرکردنی نھێنی (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

کورتەزنجیرە تەلەڤیزیۆنییە لەلایەن کایڵ برادستریت بۆ ماڵپەڕی دیزنی+ لەسەر چیرۆکێکی مارڤڵ کۆمیکس بەھەمان ناوەوە دروستکراوە. زنجیرەکە نۆیەم زنجیرەی جیھانی سینەماییی مارڤڵە (MCU) کە لەلایەن مارڤل ستۆدیۆوە بەرھەمھێنرابێت، و لەگەڵ فیلم و زنجیرەکانی تردا هەمان ناوەڕۆکی هەیە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*  at Marvel.com
* 
* 
* The Invasion Has Begun  viral marketing website

پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠٢٣
پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی دیزنی+
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:تێرۆریست لە تەلەڤیزیۆندا
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی گۆڕینی شێوە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان
کێوی ئۆڵیمپوس

**چیای ئۆڵیمپوس** () گەورەترین شاخ و گڕکانە لە کۆمەڵەی خۆردا و دەکەوێتە سەر بارام لە کۆئۆردینیاتی ١٨° باکوور ١٣٣°ڕۆژاوا کە نزیکەی دوو ھێندە و نیو بەرزترە لە چیای ئێڤرێست. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا (و پێش داھێنانی پشکنەری بۆشایی ئاسمان) ئەم دەرکەوتنەی بارام وەک شاخێک ناسێندرا، و زۆرێک لە ئەستێرەناسەکان بە «بەفرەکانی ئۆڵیمپوس» دەستنیشانیان کرد، ھەرچەندە پێکھاتەی شاخاوییەکەی جێی پرسیار بوو.

## سەرچاوەکان
کارزان عوسمان

**کارزان عوسمان محەممەد** سیاسەت مەدار و ڕۆژنامەوان وبێژەر و پێشکەشکار لە ساڵی ١٩٨٤ لە شاری سلێمانی، کوردستانی عیراق لە دایک بووە. لە ساڵی ٢٠٠٧ وەک ڕۆژنامەوان دەستی بە کار کردووە. لە ڕۆژنامەی ھاووڵاتی، ئاسۆ و ڕووداو چەند مالپەڕی تر کاری کردووە. لە ئێستادا لە پەخشی کەناڵی ئێن ئاڕ تی وەک بێژەر و پێشکەشکار بەرنامەی تاوتوێ پێشکەش دەکات.

## ژیاننامە
کارزان عوسمان لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٨٤ لە گەڕەکی سەرشەقامی شاری سلێمانی، کوردستانی عیراق لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتای لە قوتابخانەی شاکر فەتاح و ناوەندی لە قوتابخانەی ھەڵوان و دواناوەندی لە قوتابخانەی سەردەم ھەر لە سلێمانی خوێندووە. لە ساڵی ٢٠٠٩ لە پەیمانگای تەکنیکی سلێمانی بەشی ڕاگەیاندن دەرچووە.

## پیشە
لە ساڵی ٢٠٠٧ کاری کردووە بۆ ئەدەب و ھونەری کوردستانی نوێ، وەک ڕێپۆرتەر. لە ساڵی ٢٠٠٨ لە ڕۆژنامەی ھاووڵاتی دەست بەکاربووە و لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕۆژنامەکانی (ڕووداو) و (ئاسۆ) کاری کردووە.
خاوەنی چەندین تێکستی ئەدەبی و وتاری ڕەخنەیی و ئامانجی نووسین و کارە ڕۆژنامەوانییەکانی ڕووناکی خستنەسەر گەندەڵی و برینە کۆمەڵایەتییەکان بووە. لە ساڵی ٢٠١٠ لە سەرەتای دامەزراندنی کەناڵی ئێن ئاڕ تی NRT دەستبەکاربووە بە پێشکەشکردنی بەرنامەی تاوتوێ و تاوەکو ئێستا بەردەوامە لە کارەکەی.

## بەرنامەی تاوتوێ
تاوتوێ بەرنامەیەکی سیاسیی ڕۆژانەیە و لە ئێن ئاڕ تی پێشکەش دەکرێت لەلایەن کارزان عوسمان. لە ساڵی ٢٠١٥ دەستی پێ کرد و تاکو ئێستا بەردەوامە. سەراڕای ئەنجامدانی چەندین بەرنامە و بابەتی ڕۆژنامەوانی ڕاشکاوانە و بوێرانە لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ھەرێمی کوردستان، بەرنامەی تاوتوێ بەرنامەیەکی ڕۆژانەی سیاسییە کە تێیدا ئەو بەرپرسە باڵایانە میوانداریی دەکرێن کە وتەو لێدوانەکانیان کاریگەریی لەسەر ڕەوتی ڕووداوەکان دەکات و ڕای گشتی لەسەر دروست دەبێت.. ناوەرۆکی بەرنامەکە شیکردنەوەیە بۆ ڕووداوە گرنگەکان و ڕۆژەڤی گەرمی ڕۆژ و ئەو پرسانەی کە پەیوەستن بە دۆخی سیاسی، بەرنامەی تاوتوێ پڕ بینەرترین بەرنامەی سیاسییە لە ھەرێمی کوردستان و ساڵی ٢٠٢١ لە توێژینەوەیەکی زانستی زانکۆی سلێمانی، پلەی یەکەمی لە پڕ بینەرترین بەرنامەی سیاسی وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:پێشکەشکارە کوردەکان
پۆل:پێشکەشکارانی ئێن ئاڕ تی
گلگامێش

وێنۆک|ھەڵکەندراوێکی سەر بەرد کە ڕەنگە پەیوەندی بە گلگامێشەوە بێت
**گیلگامێش** یەکێکە لە پاڵەوانەکانی ئەفسانە کۆنەکانی مێزۆپۆتامیا و کارەکتەری سەرەکی «داستانی گلگامێش» کە لە کۆتایی ھەزارەی دووەمی پێش زایین بە زمانی ئەکەدی نووسراوە. ڕەنگە ئەو پاشای مێژوویی شار-دەوڵەتی سۆمەری ئورووک بووبێت، کە دوای مردنی بووەتە خوداوەند  چیرۆکی کارە ئەفسانەییەکانی گیلگامێش لە پێنج ھۆنراوەی سۆمەری کە ھەتا ئەمڕۆ ماونەتەوە، دەگێڕدرێتەوە. ڕەنگە کۆنترینیان گلگامێش و ئێنکیدو و جیھانی ژێرزەوی بێت. ھۆنراوەکانی دیکە بریتین لە «گیلگامێش و ئاگا»، «گیلگامێش و ھۆڤاڤا»، «گیلگامێش و نێرگاڤی ئاسمان» و «مەرگی گیلگامێش».

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:خوای مەرگ
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:میتۆلۆژیای سوومەری
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سومەری
ئۆتۆمبێلی ھێمن

**ئۆتۆمبێلی هێمن** یان ئۆتۆمبێلی خاولێخوڕ (به ئینگلیزی: Safety Car) ئاماژەیە بۆ ئۆتۆمبێلێک کە خێرایی ئۆتۆمبێلە ڕکابەرەکان سنووردار دەکات لە بارودۆخەکانی وەک *ماوەی وریایی* یان کاتێک ڕێگاکە گیراوە. لە *ماوەی وریایی*, ئۆتۆمبێلە هێمنەکە دەچێتە ناو هێڵەکە و وەک سەرکردەیەک دەچێتە پێشەوەی یاریدەران. بەشداربووان لە ماوەی وریاییدا بۆیان نییە پێش ئۆتۆمبێلی هێمن یان یەکتر بکەون. لە کۆتایی ماوەی وریاییدا ئۆتۆمبێلە هێمنەکە ڕێڕەوەکە بەجێدەهێڵێت و ئۆتۆمبێلەکانی دیکە دەتوانن بگەڕێنەوە بۆ پێشبڕکێکان. بێگومان شێوازی دەستپێکردن لە زنجیرەکەدا جیاوازە.
[چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ| ئۆتۆمبێلی هێمنی [مێرسێدس-بێنز|مێرسیدس - SLK لە گەشتی پاڵەوانێتی ئەڵمانیا (DTM) لە فێستیڤاڵی خێرایی گودوود]]

## سەرچاوەکان

پۆل:فۆرمولا یەک
ئەبووبەکر تەھرانی

**مەولانا ئەبووبەکر تەهرانی** یەکێک لە سەرۆک دەربارەکان و مێژوونووسانی دەرباری تورکمانی ئاق قۆینلۆ و قەرەقۆینلۆ لە سەدەی نۆی کۆچیدا (١٥ی زایینی) بوو. لە سەرەتای کتێبی دیاربەکریە خۆی بە "ئەبووبەکر تەهرانی ئەلئەسفەهانی" ناوبردووە. جگە لەمەش هەندێک شیعریشی لێ بەجێماوە. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:مردووانی سەدەی ١٥یەم
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:مێژووناسانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی ئەسفەھان
زینا لەگەڵ مەحاریم

**زینا لەگەڵ مەحاریم** بریتییە لە جووتبوونی سێکسی لەگەڵ ئەندامانی خێزان یان کەسووکاری نزیک .    بە زۆری سێکس لە نێوان خزمەکان (پەیوەندی خزم) و هەندێکجار پەیوەندی بە خزمایەتی هۆکارانە ( هاوسەرگیری یان باوکی ھاوسەرگیری)، بەخێوکردن یان ڕەچەڵەکەوە لەخۆدەگرێت. ئەم کردەوە لە ناو زۆربەی کۆمەڵە مرۆڤایەتییەکان قدەغەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کرداری جنسی
پۆل:خێزان
پۆل:مناڵبازی
پۆل:مرۆڤناسی
جێرمی ئینگڵاند

**جێرمی ئینگڵاند** فیزیازانێکی ئەمریکییە کە ئیستدلالی فیزیای ئاماری بەکاردەهێنێت بۆ ڕوونکردنەوەی سەرهەڵدانی خۆبەخۆی ژیان .   

## سەرچاوەکان

پۆل:فیزیکزانانی جوو
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان

**دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان** جۆرێکە لە دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان کە تێیدا کەسێکی گەورەساڵ یان هەرزەکارێکی گەورەتر منداڵێک بۆ سێکس بەکاردەهێنێت. دەستدرێژی سێکسی بۆ منداڵ بریتییە لە: داواکردنی منداڵ بۆ ئەوەی پەیوەندی سێکسی بکات (بەبێ گوێدانە دەرئەنجامەکەی)، نیشاندانی ئەندامی سێکسی بە منداڵان بە مەبەستی هاندانی سێکسی منداڵەکە، یان ترساندنی ئەو، بەشداریکردن لە پەیوەندی سێکسی جەستەیی لەگەڵ منداڵەکەدا، یان بەکارهێنانی منداڵ بۆ پۆرنۆگرافیای منداڵان .  

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی
کۆماری تێکساس

**کۆماری تێکساس** (بە ئیسپانی: República de Tejas) وڵاتێکی ئەمریکای باکوور بوو کە بۆ ماوەیەکی کورت لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و مەکسیک لە نێوان ساڵانی ١٨٣٦ بۆ ١٨٤٥ بەردەوام بوو. لە ٢ی ئازاری ١٨٣٦دا سەربەخۆیی تەکساسی لە داگیرگەی واشنتۆن ئۆن دی برازۆس ڕاگەیاند و لەو کاتەدا کۆمارەکە پێکھات.

شەڕی سان جاسینتۆ لە نزیک ھیوستن لە ٢١ی نیسانی ١٨٣٦ ڕوویدا، کاتێک ژەنەڕاڵ سام ھیوستن لە ژەنەڕاڵ سانتا ئانای بردەوە و تەکساس سەربەخۆ بوو لە مەکسیک. سام ھیوستن دانیشتووی ویلایەتی ڤێرجینیا بووە، و لە دوو خولدا فەرمانڕەوایەتیی ویلایەتی تەکساسی کردووە لە ساڵانی ١٨٣٦-١٨٣٨ و ١٨٤١-١٨٤٤. ھەروەھا لە نێوان ساڵانی ١٨٥٩ بۆ ١٨٦١ سەرۆکی ویلایەتی تەکساس بووە.

پایتەختی کۆمار چەندین جار گۆڕاوە: واشنتۆن ئۆن دی برازۆس، ھاریسبێرگ، گالڤێستۆن، ڤێلاسکۆ و کۆڵۆمبیا. پاشان سام ھیوستن لە ساڵی ١٨٣٧ گواستییەوە بۆ شاری ھیوستن، و دوای دوو ساڵ  بوو بە پایتەختی شاری ئۆستن.

ویلایەتی تەکساس لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٨٤٥ بوو بە بەشێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وەک بیست و ھەشتەمین ویلایەت.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەیەی ١٨٣٠ لە تێکساس
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٣٦
پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی ١٩یەم لە تێکساس
ئورووک

**ئوورووک** (بە سۆمەری : ئۆنۆگ، لە کتێبی پیرۆزدا: ئێرێچ، یۆنانی: ئورخۆیە، بە عەرەبی: وارکا یان ئوروک) یەکێک بووە لە شارە کۆنەکانی سۆمەر و دواتر بابل لە ناوچەی ڕووباری ناوەڕاست (باشووری عێراق ئەمڕۆ). ئەم شارە سەرەکیترین شارە کە لە چیرۆکی بەسەرھاتی گلگامێشدا ناوی لێبراوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٤ی پ.ز
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق
پۆل:شارە کۆنەکان
پۆل:سوومەر
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:پارێزگای موسەنا
پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە
ئۆدیسە

وێنۆک
***ئۆدیسە*** یەکێکە لە دوو کتێبی کۆنی شیعری داستانی یۆنانی کە بە دەستی هۆمەر نووسراون . ئۆدیسە درێژەپێدەری ئیلیادە و وەک کۆمەڵە سروودێک کۆکراوەتەوە، بەڵام شێوازی خوێندنەوەی جیاوازە لە ئیلیاد.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:کتێبە یۆنانییەکان
پۆل:ئایینی یۆنانی کۆن
پۆل:پاشکۆکان
سارگۆنی گەورە

**سارگۆنی ئەکەدی**  یان **سارگۆنی گەورە** ،  یەکەم پاشای ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی بوو،  ئەو بە هۆی داگیرکردنی شار-دەوڵەتەکانی سۆمەری لە سەدەی بیست و چوار تا بیست و سێیەمی پێش زاییندا بەناوبانگ بوو.  هەندێک جار بە یەکەم کەس لە مێژوودا ناودەبرێت کە حوکمڕانی ئیمپراتۆریەتێکی کردووە.
ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ| ئیمپراتۆریەتی سارگۆن، لە کۆتایی سەدەی بیست و چوارەمی پێش زایین. م

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:مانگیلەی بەپیت
پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر
پۆل:ئەکەد
کتێبخانەی ئاشووربانیپاڵ

وێنۆک
**کتێبخانەی ئاشوربانیپاڵ** () کتێبخانەی شاھانەی ئەشوربانیپاڵ، ناوی لێنراوە وەک دوا پاشای گەورەی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری کۆن, ئەم کتێبخانەیە کۆمەڵێکە لە ھەزاران لەوح و پارچەی گڵین کە دەقی جۆراوجۆری سەدەی حەوتەمی پێش زایین لەخۆدەگرێت. لەوانە چیرۆکی گلگامێش.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
پۆل:ئاشوور
زەینی ناوشیار

لە سایکۆئانالیز و تیۆرییە سایکۆلۆژیکەکانی ترا، **زەینی ناوشیار** ئەو بەشەی ڕەوانە کە بۆ تێڕوانین و پشکنین نییە بە دەستەوە. ئەگەرچی ئەم بەشە لە ژێرەوەی زەینی وشیاردایە، بەڵام ھەر شوێنی خۆی لەسەر ئاکار و فکرە وشیارانەکان دادەنێ.

## سەرچاوەکان

*Unconscious mind

پۆل:سایکۆئانالیز
پۆل:دەروونناسی
پۆل:نیرۆسایکۆلۆژی
پۆل:کۆئەندامی دەماریی ناوەندی
پۆل:ھۆشیاری
پۆل:خۆ
تابۆ

**تابۆ** جۆری ڕەفتار، قسەکردن یان کاروباری کۆمەڵایەتییە کە بەپێی داب و نەریت و ڕێوڕەسم یان ئایین نەشیاو و قەدەغەکراو و سەرزەنشتکراوە. بۆ نموونە باسکردنی ئەندامی زاوزێ لە بازنەی فەرمیدا لە نێو زۆرێک لە گەلانی جیهاندا تابۆیە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:سایکۆئانالیز
پۆل:سایکۆلۆژیای ڕەوشت
پۆل:کۆمەڵناسی
تای ڕووباری ڕۆس

**تای ڕووباری ڕۆس** نەخۆشییەکی تەشەناییە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی تووشبوون بە ڤایرۆسی ڕووباری ڕۆسەوە دروست دەبێت. ئەم نەخۆشییە بە شێوەی گشتی، نیشانەکانی هەر وەک ئەنفولانزایە کە دەتوانێت ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکان و لیر.. ڤایرۆسەکە لە ئوسترالیا، تاسمانیا، دوورگەی نیوگینیا، فیجی، ساموا و چەند دوورگەیەکی دیکەی باشووری زەریای هێمن هەیە.  

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
پۆل:نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان
لەرزین

وێنۆک| ژنێک کە لە سەرما دەلەرزێت
**لەرزین** کارێکی جەستەیە لە وەڵامی سەرما و ترسی زۆر لە ئاژەڵە خوێن گەرمەکاندا . کاتێک پلەی گەرمی ناوەکی جەستە دادەبەزێت، لەرزین بۆ پاراستنی هێمۆستاسیس دەستپێدەکات. لەم حاڵەتدەدا ماسوولکەکانی ئێسکەپەیکەر بە دەست دەکەن بە جووڵەی بچووک (لەرزین) و بە خەرجکردنی وزە گەرمی دروست دەکەن. هەروەها لەرزین دەتوانێت وەڵامێک بێت بۆ تا, چونکە کەسەکە ڕەنگە هەست بە سەرما بکات. لە کاتی تادا، خاڵی دیاریکراوی هایپۆتالامیک بۆ پلەی گەرمی زیاد دەکات.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی
مێژووی پارێزگای خوزستان

پارێزگای خووزستان دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای ئێران. مێژووەکەی لە شارستانیەتی ئیلامی کۆنی پێش ئارییەکانە تا کۆماری ئیسلامی نوێ درێژ دەبێتەوە.
## پێش مێژوو
دەشتی سوسیانا کە ناوەندەکەی لە دەوری سووسا لە باکووری پارێزگای خووزستان بوو و بووەتە درێژترین و بەرفراوانترین بابەتی لێکۆڵینەوەی شوێنەواریی لە ئێراندا. لە باکووری ڕۆژاوای پارێزگای ئیلام دەشتی دێ لورانیش ھەیە، کە لە ڕووی چاندەوە زۆر لەیەک دەچوون.
## دوای شۆڕشی ئێران
### ململانێی ناوخۆیی دوای شۆڕش
دوای شۆڕشی ئیسلامی لە ساڵی ١٩٧٩ چالاکیی عێراق بۆ دابەشکردنی خوزستان چڕتر بووەوە و ئەم میرییە ڕووداوی مێژوویی ساختەی پەیوەست بەم پارێزگایە و نەخشەی جوگرافی ساختەی بە ژمارەیەکی زۆر بڵاویدەکردەوە، لەم نەخشانەدا تەواوی لێواری باشووری زاگرۆس و خووزستان و ناوچەکانی دەوروبەری نیشاندەدران کە جیاکراونەتەوە و لکێندراون بە خاکی عێراقەوە. ئەم کردەوانە بەغدای کردە بنکەی بزووتنەوە جوداخوازەکان لە خوزستان و جگە لەوەش چەکێکی زۆر لە عێراقەوە ھاتە ناو خوزستان و نائارامی و پەشێوی لێکەوتەوە.

### سەرەتای ھێرشی سەربازی عێراق
ھێرشی زەمینی عێراق بۆ سەر ئێران لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠، لە پارێزگای خوزستانەوە دەستیپێکرد و بەشێک لە ناوچەکانی ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتە داگیرکران. لە مانگەکانی یەکەمی شەڕدا، ھێزە عێراقییەکان بووستان، سووسەنگەرد، خوڕەمشار و ھوویزەیان داگیرکرد و شارە گرنگەکانی دیکەی وەک ئەھواز و ئابادان گەمارۆدرابوون و لە لێواری کەوتندا بوون. ھەرچەندە زۆرێک لەو ناوچانە تا مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٨١ لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە ئازادکران، بەڵام خووزستان تا کۆتایی جەنگ ھێشتا زیانی بەرکەوتبوو. تەنانەت دوای بڕیارنامەی ٥٩٨ و لە سەروبەندی دەستپێکردنی دانوستانەکانی ئاشتی لە ٢٢ی تەممووزی ١٩٨٨، عێراق جارێکی دیکە نزیکەی ٣٠ کیلۆمەتر لە ڕێگای ئەھواز-خوڕەمشار لە میحوەرەکانی کوشاک و شەلەمچەیەوە داگیرکرد، بەڵام ھێزەکانی ئێران لە ڕۆژاوا ڕایان گەیاند کە ھێزەکانیان بۆ ڕۆژاوا ڕاونا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی پارێزگای خووزستان
ڕێکخستنی پلەی گەرمی

وێنۆک|هەسکەهەسک ڕێگایەکە بۆ سەگ بۆ ڕێکخستنی پلەی گەرمی ناوەوەی جەستەی.
**ڕێکخستنی پلەی گەرمی** یان **تێرمۆڕێگیولەیشن** () بریتییە لە توانای ئۆرگانیزمەکان بۆ ئەوەی پلەی گەرمی لەشیان لە سنوورێکی دیاریکراودا بهێڵنەوە، تەنانەت کاتێک پلەی گەرمیی ژینگەی دەرەوە زۆر جیاواز بێت لە پلەی گەرمیی لەش. ئەم پرۆسەیە بەشێکە لە هۆمۆستاسیس.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
پۆل:ماتماتیک لە پزشکیدا
پۆل:گواستنەوەی گەرمی
ئاژەڵی خوێن گەرم

[وێنۆک| گەرمای دوو [وشترمەل|وشرتمەل]]
**ئاژەڵی خوێن گەرم** ئاژەڵێکە پلەی گەرمی جەستەی بەردەوام بەبێ گوێدانە پلەی گەرمی ژینگەی دەوروبەری ھەمووکات یەکسانە، بۆ نموونە گوانداران ومەلەکان . کاتێک پلەی گەرمی ھەوا لە ھاویندا گەرم دەبێت یا لە زستاندا دادەبەزێت پلەی گەرمی جەستەی ئاژەڵە خوێن گەرمەکان بەردەوام یەکسانە و ئەم ئاژەڵانەش بە بەکارھێنانی وزە، پلەی گەرمی خۆیان بە بەردەوامی یەکسان دەھێڵنەوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:فیزیۆلۆژیای گیانلەبەری
پلەی گەرمیی لەشی مرۆڤ

وێنۆک|300x300پیکسڵ| گۆڕانی پلەی گەرمی لەش بەشێکە لە کاتژمێری بایۆلۆژی جەستەی مرۆڤ
**پلەی گەرمی جەستەی مرۆڤ** پەیوەستە بە هۆکارگەلێک وەک شوێنی پێوانەکردنی لە جەستەی مرۆڤ, کاتەکانی ڕۆژ و ئاستی چالاکیی جەستەیی ئەو کەسەی کە باسی لێوە دەکرێت. سەرەڕای باوەڕی باو، هیچ ژمارەیەکی دیاریکراو نییە کە ئاماژە بە پلەی گەرمی ئاسایی جەستە یان کەسێکی تەندروست بکات لە ژێر هەر بارودۆخێکدا و بەبێ گوێدانە ئەوەی پلەی گەرمی لەش لە کوێ دەپێورێت. 

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:زاراوە پزیشکییەکان
پۆل:فیزیۆلۆژیی مرۆڤ
پۆل:فیزیۆلۆژیا
پۆل:نیشانەکانی پزیشکی
پۆل:گەرمیپێوەکان
پۆل:پلەی گەرمی
پۆل:مرۆڤ
لرخە

**لرخە** یان **ویز** دەنگێکی وشک و فیکەی بەردەوامە کە لە بۆری ھەوادا لە کاتی ھەناسەداندا ڕوو دەدات. بۆ دروستبوونی ئەم دەنگە دەبێت بۆری ھەوا تەسک  یان بلۆک بکرێت. باوترین ھۆکاری لرخە ئاسمایە, کە دەبێتە ھۆی ھەناسەبڕکێ.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

پۆل:نیشانەکانی پزیشکی
لەرز (پزیشکی)

وێنۆک| لەرزین هەستکردنە بە سەرما
**لەرز** هەستی سەرمابوونە کە لە کاتی تایەکی بەرزدا ڕوودەدات، بەڵام هەندێک جار نیشانەیەکی باو و ئاساییە کە بە تەنیا لە هەندێک کەسدا ڕوودەدات. لەرز لە کاتی تادا بەهۆی دەردانی سایتاکین و پرۆستاگلاندینەکان ڕوودەدات وەک بەشێک لە وەڵامێکی هەوکردن کە خاڵی جێگیرکردنی پلەی گەرمی جەستە لە هیپۆتالاموسدا بەرز دەکاتەوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی
سەگە ڕاوکەرەکان (زنجیرەی تەلەفزیۆنی کۆریای باشوور)

**سەگە ڕاوکەرەکان** (بە ئینگلیزی Bloodhounds؛ بە کۆری: 사냥개들) زنجیرەیەکی کۆریایی باشوورە، لە دەرھێنانی (کیم جوو ھوان) لە ڕۆڵگێڕانی ئەکتەران (وو دۆ ھوان) و (لی سانگ یی)

## کورتەیەک
بەھۆی پێدانەوەی قەرزەکەیان سێ گەنجی بوێر تێکەڵی بازرگانی قەرز دەبن و دووچاری ئەو دەوڵەمەندانە دەبنەوە کە لەسەر بژێوی ھەژارەکان دەژین.

## ئەکتەرەکان
* (وو دۆ ھوان) وەک (کیم جیۆن وو)
بۆکسێنەرێکی دڵسۆزی پێشووی ھێزی دەریایی
* (لی سانگ یی) وەک (ھۆنگ وو جین)
ھاوبەشی (جیۆن وو) لە ھێزی دەریایی
* (پارک سونگ ونگ) وەک (کیم میۆنگ گیل)
بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاای Smile Capital، و قەرزدەری نایاسایی بەناوبانگ کە لە سەرووی یاساوە مامەڵە دەکات
* (ھو جۆن ھۆ) وەک (چۆی تای ھۆ)

پێشتر ئەفسانەی پیشەسازی قەرزدەری تایبەتی بووە، لە ئێستادا بەبێ سوود قەرز دەدات بەو کەسانەی کە پارەیان نییە بۆ چارەسەری پزیشکی

## تێبینی بەرھەمھێنان
خانمەکتەر (کیم سای ڕۆن) کە ڕۆڵی (چا ھیون جوو)ی دەگێڕا، لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ کۆمپانیای نێتفلێکسی کۆریا ڕای گەیاند کە (کیم) لە زنجیرەکە دووردەخرێتەوە، ئەمەش دوای ڕووداوێکی ئۆتۆمبێل

## بەستەرە دەرەکییەکان
زنجیرەکە لە نێتفلێکس

زنجیرەکە لە 

زنجیرەکە لە ھان سینەما

زنجیرەکە لە مای دراما لیست

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری
کونەسپی

وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی کونەسپییەک
لە ڕێژەییی گشتیدا، **کونەسپی** ناوچەیەکی گریمانەییی کاتجێ و تاکێتییە کە ھیچ شتێک ناتوانێت لە دەرەوەوە بچێتە ناوییەوە، ئەگەرچی وزە-ماددە، ڕووناکی و زانیاری دەتوانن لێی دەرباز ببن. بەم مانایە، پێچەوانەی کونەڕەشە، کە وزە-ماددە، ڕووناکی و زانیاری ناتوانن لێی دەرباز ببن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:ڕێژەییی گشتی
پۆل:کونەڕەشەکان
پۆل:ڕاکێشان
سەرپۆش

وێنۆک|فرۆشتنی سەرپۆشی ژنان لە دیمەشق|alt=Four mannequin heads with different headscarfs are arranged on top of a display-table of colourful headscarfs.

**سەرپۆش**، **لەچک**، **لەچکە** یان **لەچەک**** ڕووسەری **،** پەچە **،** سەروین ** پارچەیەکە زۆربە یان تەواوی بەشەکانی سەرەوەی سەر بە قژەوە زیاتر لە ژناندا دادەپۆشێت کە دەموچاو بەبێ داپۆشراوی دەمێنێتەوە. سەرپۆش لە پارچەیەکی سێگۆشە یان چوارگۆشە دروست دەکرێت کە بە شێوەی سێگۆشەدا لەسەر دەکرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:جلوبەرگی ژنانە لە ئیسلامدا
تەممووز (ڕۆژژمێری بابلی)

**تەممووز** حەوتەمین مانگی مانگەکانی ڕۆژژمێری زایینییە بەپێی ئەو ناوە سریانییانەی کە لە ڕۆژھەڵاتی عەرەبیدا بەکاردەھێنرێن. سەرچاوەی ناوی تەممووز پەیوەندی بە خوداوەندی تەممووزەوە ھەیە کە خوداوەندی بەپیتداری لای بابلییەکانە. ھەروەھا تەممووز لە عێراق لە ساڵنامەی کشتوکاڵیدا بەکاردێت.
## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆژژمێرەکان
پۆل:مانگەکان
مەغریبی عەرەبی

**مەغریبی عەرەبی** (لە ڕووی مێژووییەوە: **وڵاتانی مەغریب**، **وڵاتی مەغریب**، یان بە سادەیی **«مەغریب»**) ناوچەیەکە دەکەوێتە باکووری ئەفریقا و درێژدەبێتەوە لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست تا زەریای ئەتڵەسی، و بە شێوەیەکی سەرەکی پێنج وڵات لەخۆدەگرێت: مۆریتانیا، مەغریب، جەزائیر، توونس، لیبیا. ھەروەھا ناوچە ناکۆکەکانی سەحرای ڕۆژاوا (کە زۆربەی لەلایەن مەغریبەوە ژێرڕکێف دەکرێت) و شارەکانی مێلیلا و سیوتا (کە لەلایەن ئیسپانیاوە ژێرڕکێف دەکرێن و بە بەشێک لە مەغریب دادەنرێت) لەخۆدەگرێت، کە ڕووبەری کۆی گشتی نزیکەی ٥،٧٨٢،١٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. تا ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی ناوچەکە گەیشتە زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن کەس. 

ناوچەکە بە زۆرینە یان بە بەشێکی زۆری باکووری ئەفریقا پێناسە دەکرێت کە بەشێکی زۆری بیابانی مەزن لەخۆدەگرێت جگە لە میسر. پێناسەی نەریتی بۆ ناوچەکە کە سنووردار بوو بە چیاکانی ئەتڵەس و دەشتە کەنارییەکانی مەغریب و جەزائیر و توونس و لیبیا، بە بوونی مۆریتانیا و ناوچەی جێناکۆکی سەحرای ڕۆژاوا فراوانتر بووە.

پێش دروستکردنی وڵاتە نەتەوەییە نوێیەکان لە ناوچەکەدا لە ماوەی سەدەی بیستەمدا، «مەغریب» بە گشتی وەک ناوچەیەکی بچووکتر لە نێوان چیاکانی ئەتڵەس لە باشوور و دەریای ناوەڕاست ناودەبرا. ھەروەھا زۆرجار ڕۆژھەڵاتی لیبیای لەخۆگرتبوو، بەڵام مۆریتانیاى نوێى نەگرتەوە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ئەم ناوەی ئێستا بەکارھات بۆ ئاماژەکردن بە ناوچەی کەنارەکانی ڕۆژاوای دەریای ناوەڕاست لە باکووری ئەفریقا بە گشتی، و بۆ جەزائیر و مەغریب و توونس بە تایبەتی.
## سەرچاوەکان

پۆل:ھەرێمەکانی ئەفریقا
ئێرەیی

وێنۆک|330x330پیکسڵ|وێنەکێشانی ژنێک کە بەدەستی ئیرەیییەوە دەناڵێنێت؛ لەلایەن نیگارکێش تیۆدۆر جێریکۆ (١٧٩١-١٨٢٤)
**ئیرەیی** بریتییە لە ھەستێکی سۆزداری کە ئاواتی نەمانی دەسەڵاتێک، دەستکەوتێک، خاوەندارێتییەک، یان قازانجێک لە کەسێکی تر و بەدەستھێنانی، یان کەسە ئیرەییبەرەکە بە ئارەزووی نەمانی ئەوانە لە کەسانی دیکە تێر دەبێت. 

فەیلەسوفی بەناوبانگ بێرتراند ڕوسیل باسی لەوە کرد کە ئیرەیی یەکێکە لە بەھێزترین ھۆکارەکانی دڵتەنگی. و دڵتەنگی تەنیا لە کەسی ئیرەییبەردا سنووردار نییە بەھۆی ئیرەییبردنەکەیەوە. تەنانەت ڕەنگە بگاتە ئەو ئارەزووەی کە حەز بکات بەدبەختی بەسەر کەسانی دیکەدا بێت. ھەرچەندە زۆرجار 
ئیرەیی بە تایبەتمەندییەکی نەرێنی دادەنرێت. بەڵام ڕووسیل پێی وایە ئیرەیی ھێزێکی ھاندەرە بەرەو جێبەجێکردنی چەمکی دیموکراسی لە پێناو گەیشتن بە نەزمێکی کۆمەڵایەتی دادپەروەرتر و یەکسانتر. لەم دواییانەدا دەروونناسان پێشنیاریان کردووە کە ئیرەیی بە گشتی دابەش دەکرێت بەسەر ئیرەیی زیانبەخش و ئەرێنی.

## سەرچاوەکان

پۆل:سۆزەکان
جەلال شێخ ناجی

**جەلال شێخ ناجی** (جەلال ناجی قادر وەهاب)، ( ئینگلیزی: Jalal Sheikh Naji) ناسراو بە شێخ جەلال  (لە ساڵی ١٩٦٨ لە پارێزگای کەرکوک، عێراق) لە دایکبووە، سیاسەتوانێکی کورد و سەرۆکی ئاژانسی پاراستن و زانیارى / زانیارى (ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێمی کوردستان)   ، و ئەندامی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (ی ن ک). شێخ جەلال کەسایەتییەکی پێشەنگ بوو لە شەڕی دژی تیرۆر بەتایبەتی لە شەڕی دژی داعش.

## پیشەی سیاسی و سەربازی
لە ساڵی ٢٠١٠ بەڕێوەبەری گشتی هەواڵگری وەزارەتی پێشمەرگە (حکومەتی هەرێمی کوردستان)، ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێمی کوردستان، لە ساڵی ٢٠١٤ بەڕێوەبەری دەزگای هەواڵگری پێشمەرگە (PIA)  (هێزەکانی ٧٠، وەزارەتی پێشمەرگە)،  ئەندامی ئەنجومەنی باڵای فەرماندەیی هێزی پێشمەرگەی کوردستان، ٢٠١٩ ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان  ، لە ساڵی ٢٠٢١ فەرماندەی فەرماندەیی هێزەکانی سکرتاریەتی سەرۆک مام جەلال **.** لە ساڵی ٢٠٢٢ سەرۆکی ئاژانسی پاراستن و زانیاری/ زانیاری.

= ژیان =
شێخ جەلال خێزاندارە و باوکی دوو کوڕە، لە پارێزگای سلێمانی، عێراق دەژی لە نەتەوەی کورد.

## سەرچاوەکان



پۆل:خەڵکی کەرکووک
پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨
پۆل:پێشمەرگە
چاوچنۆک

وێنۆک|نیگارێک کە کەسێکی چاوچنۆک دەردەخات، لە وێنەکێشانی ماریا فیۆدۆرۆڤنا
**چاوچنۆک** یان **ڕەزیل** یان **بەخیل** بریتییە لە کۆکردنەوەی پارە و کەڵەکەبوونی و خەرجنەکردنی بە بیانووی ترس لە داھاتوو، چاوچنۆکی تایبەتمەندییەکی سەرزەنشتکراوە کە ڕێگری لە تاک دەکات لە پێدان و بەخشین.
## سەرچاوەکان