شارستانی بیجاڕ

**شارستانی بیجاڕ** یان **قەزای بیجاڕ** یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەم پارێزگایەوە و ناوەندەکەی شاری بیجاڕە.خەڵکی بیجاڕ بە زمانی کوردی قسەی دەکن.

## دانیشتوان

بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە (٨٩,١٦٢) کەس و (٤٤,٨٣٢)نێر و (٤٤,٣٣٠)مێ و (٢٧,٧٥٩)خێزان پێکھاتووە. دانیشتووانی ئەم شارستانە لە کورد و ئازەرییەکان پێکھاتووە.

### دانیشتووانی گوندەکان
* ژمارەی دانیشتوانی گوندەکانی ئەم شارستانە دەکاتە (٣٢,٣٠٥)کەس لە کورد و لە ئازەرییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (١٩,٤٤٠)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٦٠,١٪)ی دانیشتوانی گوندەکان.  
** ژمارەی ئازەرییەکان: (١٢,٨٦٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٣٩,٩٪)ی دانیشتوانی گوندەکان.

### دانیشتوانی [[شارۆچکە]]ی [[بیجاڕ]]
* ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی بیجاڕ دەکاتە (٥٠,٠١٤)کەس کە سەرجەمیان لە کورد پێکھاتووە.

### دانیشتوانی [[شارەدێ]]ی [[یاسووکەند]]
* ژمارەی دانیشتوانی شارەدێی یاسووکەند دەکاتە (٣,٤٩٠)کەس لە کورد و لە ئازەرییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (١,٧٤٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٥٠٪)ی دانیشتوانی شارەدێیەکە.  
** ژمارەی ئازەرییەکان: (١,٧٤٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٥٠٪)ی دانیشتوانی شارەدێیەکە.

### دانیشتوانی [[شارەدێ]]ی [[باوەڕەشانی]]
* ژمارەی دانیشتوانی شارەدێی باوەڕەشانی دەکاتە (٥٠٩)کەس کە سەرجەمیان لە کورد پێکھاتووە.

### دانیشتوانی [[شارەدێ]]ی [[پیرتاج]]
* ژمارەی دانیشتوانی شارەدێی پیرتاج دەکاتە (١,١٩٩)کەس کە سەرجەمیان لە ئازەرییەکان پێکھاتووە.

### دانیشتوانی [[شارەدێ]]ی [[تۆپاغاج]]
* ژمارەی دانیشتوانی شارەدێی تۆپاغاج دەکاتە (١,٦٤٥)کەس لە کورد و لە ئازەرییەکان پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٩٨٧)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٦٠٪)ی دانیشتوانی شارەدێیەکە.  
** ژمارەی ئازەرییەکان: (٦٥٨)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (٤٠٪)ی دانیشتوانی شارەدێیەکە.

### دانیشتوانی شارستانەکە
* ژمارەی دانیشتوانی شارستانەکە بە (شارۆچکەی بیجاڕ، شارەدێیەکانی یاسووکەند و باوەڕەشانی و پیرتاج و تۆپاغاج و گوندەکان)ەوە دەکاتە (٨٩,١٦٢)کەس کە بەپێی نەتەوە ئاوھا پێکھاتووە:
** ژمارەی کورد: (٧٢,٦٩٥)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (۹۶,۵٪)ی دانیشتوانی شارستانەکە.  
** ژمارەی ئازەرییەکان: (١٦,٤٦٧)کەس کە دەکاتە ڕێژەی (۳,۵٪)ی دانیشتوانی شارستانەکە.

## ئایین و ئایینزا
* دانیشتوانی ئەم شارستانە زۆربەی ئیسلام(شیعە و سوننە)ن.
* لە ساڵەکانی پێشوودا جوو ھەبوون لە شارۆچکەی بیجاڕدا بەڵام کۆچیان کرد.
### کلتوری ئایینی
* بینینی ڕێوی باشە.
* ڕۆکردنی ئاو لەدوای گەشتیاردا.
* ئاھەنگی قەشەنگی چوارشەمە سوورە.
* ئاھەنگێڕانی خەڵکی شارستانەکە بەبۆنەی جەژنی نەورۆزی کۆن و نەتەوەییەوە.
* لە شەوی یەڵدادا جەژن لە کەسی تازە ھاوسەر دەکەن.

## دابەشی کارگێڕی

## جوگرافیای سروشتی و مرۆیی
شارستانی بیجاڕ پێکھاتووە لە ڕووبەرێکی شاخاوی و کەوتووەتە کۆتایی زنجیرە چیاییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و سێیەکی خاکەکەی شاخاوییە. زۆری پێکھاتەکەی لە بەردی نیشتوو پێکھاتووە بەتایبەتی پێکھاتە گڵییەکەی، ئەم تێکەڵەی خاکە پێکھاتووە لە گەچ و لمین و پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینییووە لە سەردەمی سێیەمی جیۆلۆجیدا.

دەکەوێتە ٤٧ پلە و ٣٦ خولەکی ڕۆژھەڵاتی گرێنچ و ٣٥ پلە و ٥٢ خولەکی باکووری ھێڵی کەمەرەیی. 

### شوێنی جوگرافی

### چیاکانی بیجاڕ
لەم شارستانەدا سێ زنجیرە چیای بە خێر و بێر ھەڵکەوتووە:

١- زنجیرە چیاکانی باکوور: لە کۆتا خاکی باکووری ئەم شارستانەدا چیا بەرز و بەسام و خاکییە بێ بەردەکان، لە باکووری ڕۆژاواوە بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات کشاون، کەتیرەشان و ئاوڕێژەکانیان بە سنوری نێوان بیجاڕ و مەڵبەندە کوردنشینەکانی تیکابی ھەوشار و زەنگان دەژمێردرێ.

بڵندترین لوتکەی ئەم زنجیرە چیایە:
* لوتکەی کێوی گوندەکانی نەوبەھار و ئەمیناوا ٢٢٩٨م.
* لوتکەی کێوی ڕۆژاوای کوتانی سەرێ ٢١٣٠م.
* لوتکەی کێوی ئیمامزادە - ھەیوانساری ٢٥١٢م.
* لوتکەی زڕنیخ ٣١٢٠م.
* لوتکەی گوڵەزەرد ٢٩٩٠م.
* لوتکەی قەرەداغ ٢٨٨٠م.
* لوتکەی سوپاسالار ٢٣٨٥م.
* لوتکەی خاڵداغی ٢٦٢١م.
* لوتکەی شانشین ٣٢٠٠م.
* لوتکەی بلاوج ٢١٣٨م.

٢- زنجیرە چیاکانی ناوەند: شان بە شانی چیاکانی باکوور لە گوندەواری قەرەتەورەی دیواندەرەوە بەرەو ناوەندی بیجاڕ و گوندەواری پیرتاج دێت و دەنوسێت بە چیاکانی (خەرقان)ەوە.

بڵندترین لوتکەی ئەم زنجیرە چیایە:
* لوتکەی نەقارەقوت ٢٢٣٤م.
* لوتکەی ھەمزەی عەرەو(ھەمزەعەرەب) ٢٥٥٥م.
* لوتکەی سەرقەیسە ٢٣٤٦م.
* لوتکەی پەنجەعەلی ٢٤٠٧م.
* لوتکەی تماشا ٢٢٥٨م.
* لوتکەی چەنگ ئەڵماس ٢٥٢٥م.

٣- زنجیرە چیاکانی باشوور: تیرەشانەکانیان بە سنوری سروشتی نێوان مەڵبەندی بیجاڕ و قوروە دەژمێردرێ.

بڵندترین لوتکەی ئەم زنجیرە چیایە:
* لوتکەی زێراوا ٢٦٤٢م.
* لوتکەی پیرمەحمود ٢٦٤٢م.
* لوتکەی پشتەنگ ٢١٦١م.

### ناوچەی پارێزراوی بیجاڕ
ئەم ڕووبەرە گرنگترین ناوچەی ژینگەی سروشتییە لە پارێزگای کوردستاندا و ڕووبەرەکەی  (٢٣٫٠٠٠) ھێکتارە و کەوتوەتە باکووری پارێزگاکە.

### ڕووبار و سەرچاوە ئاوییەکان
ڕووبارەکانی ئەم شارستانە بریتییە لە:

وێنۆک|200px|چەپ|ڕووباری قزڵ وەزان

### بەنداوی گوڵبولاخ
بەنداوی گڵی(خاکی) گوڵبولاخ لە (١٥کم)ی نێوان بیجاڕ و قوروەدایە لەسەر چۆمی (ئوزن دەرە) دروست کراوە، توانای گلدانەوەی (٨)ملیۆن مەترسێجا ئاوی ھەیە، وە توانای ئاودێری کردنی (٨٠٠)ھێکتار زەوی کشتوکاڵی ھەیە.

### ئاو و ھەوا
ئاو و ھەوای ئەم شارستانە نیمچە وشکە. بەھۆی بەرزییەکانی ئەم شارستانە بە بەراورد بە ناوچەکانی دیکەی پارێزگاکە، جیاوازی پلەی گەرمی لە ساردترین ڕۆژ و گەرمترین ڕۆژدا لە ساڵێکدا جیاوازییەکەیان (٧٩)پلەی سەدییە. نزمترین پلەی گەرمی لە مانگی ڕێبەنداندا (-٣٨)پلەی سەدییە و بەرزترین پلەی گەرمی لەمانگی پووشپەڕدا (٤١)پلەی سەدییە. ڕێژەی باران بارینی ساڵانە لەم شارستانەدا (٤٣٩٫٩ملم). کاتی وشکی مانگانەی ئەم شارستانە (٤)مانگە و ڕۆژانی بەستنی (١٠٧) ڕۆژە.

## ناودارانی بیجاڕ
* ئەمیر نیزامی گەڕووسی: سیاسەتوان، ئەدیب و خۆشنووسی سەردەمی قاجار
* زوبەیدە خانم ئەمینە ئەقدەس: لە ھاوسەرانی ناسرەدین شای قاجار
* فازڵ خان گەڕووسی: شاعیر و نووسەری دەرباری فەتحعەلی شا
* ئیسمایل خانی ئاوەجیانی گەڕووسی: مونشی ناەرەدین شا
* عەلیڕەزاخان گەڕووسی
* میرزا حسێن عەلی گەڕووسی
* شێخ عەبدولحسێن فازڵ گەڕووسی
* شێخ عەبدولمەجید گەڕووسی
* عەلی ئەوسەتی ئەنساری گەڕووسی
* شێخ موحەمەد نەبی شەریعەت
* غوڵامعەلی بایەندۆر: سەرکردەی ھێزی دەریایی شاھەنشاھی ئێران
* یەدوڵا بایەندۆر
* عەلی ئەسغەر ئەمیرانی: ڕۆژنامەوان
* نەسروڵا بەنی سەدر
* عیزەتوڵا ڕیازی: یەکەمین پزیشکی پسپۆڕ لە پارێزگای کوردستان
* عەبدوڵڵا ڕەمەزانزادە: سیاسەتوان، مامۆستای زانکۆ
* فەرھاد ئەسڵانی: شانۆکاری شانۆ و سینەما
* سەعید ئاغاخانی: نووسەر، دەرھێنەر و شانۆکاری شانۆ و سینەما و تێلڤزیۆن
* ئیحسان ھۆشمەند: چالاکی نەتەوەیی مەزھەبی، لێکۆڵەر
* موحەمەدعەلی کووشا: دەرسبێژی حەوزەی عیلمییەی قوم
* جەمشید فەرەجوەند: وێنەگر
* بەیتوڵا عەباسپوور: قارەمانی جیھانی وەرزش
* مەحموود دینی
* مەحموود شەھریاری: پێشکەشکاری تەلەڤزیۆنی ئێران

### چێشت و خۆراکە خۆماڵییەکان
خۆراکە خۆماڵییەکانی ناوچەی بیجاڕ بریتییە لە:

* ترشی حەفتەبیجاڕ
* بەرخێڵە
* ئاش تورش
* دۆشاو
* ھەڵوای پورشکە و گژنیز
* خۆرشتی گیلاخە
* خۆرشتی کنگر
* کووکووی سەوزی بە سەوزەی (تەڕگ خانەگان)
* قەیماخ
* شەلەم
* چێشتی قازیاخە
* کالویچ
* ھەڵوا سۆھانی
* ئاشدۆ
* کۆماج

## پیشەسازی
وێنۆک|200px|چەپ|قاڵی بیجاڕ
### کارخانە و کانەکان
* کارخانەی خوێی ئاوی لە (٥٦کم)ی ڕێگای بیجاڕ - زەنگاندایە کە ساڵانە ١٠،٠٠٠ تەن دەدات.
* گەچی مورادقولی لە (٢٥کم)ی ڕێگای بیجاڕ - تیکابدایە کە ساڵانە ٢،٥٠٠ تەن دەدات.
* گەچی خۆش مەقام لە (٣٤کم)ی ڕێگای بیجاڕ - زەنگاندایە کە ساڵانە ٢،٤٠٠ تەن دەدات.
* گەچی شورسو لە (٢٥کم)ی ڕێگای بیجاڕ - زەنگاندایە کە ساڵانە ٢،٥٠٠ تەن دەدات.
* کانی چاڵی زاخە لە (٤کم) لە بیجاڕەوە دوورە کە ساڵانە ٥،٠٠٠ تەن دەدات.
* کارخانەی چیمەنتۆی کوردستان  لە لە خاکی گوندی ئاڵی بەدەڵدایە لە قەراخی ڕێگای بیجاڕ - تیکابدایە کە ڕۆژانە ٣،٢٠٠ تەن دەدات.
* کارگەی ئاسنی شارەک.
* کانی قسڵی قامیشلو.

### پیشە دەستییەکان
ناوچەی بیجاڕ لە پیشە دەستییەکاندا، بە تایبەت قاڵی(مافوورە) و  بەڕە (گڵیم) ناوبانگی زۆری ھەیە، پیشەدەستییەکانی ئەم ناوچەیە بریتییە لە:
* قاڵی
* قاڵیچە (دووسێ)
* بەڕە
* جاجم

## گەشتیاری
### شوێنەوارەکان

* قەڵای قەمچوقە
* پردی سەڵواتاوا
* یاسووکەند و ئیمامزا عەقیل
* مزگت خەسراوای گەڕووس
* تەپەی قەواسوور
* ئووچە گونبەد
* دنگز قەڵا
* تەپەی سەراو گورگین
* چاڵ تەپە
* بورجی خشتی ئەشقون بابا
* زیارەتگای ھەمزەی رۆ
* زیارەتگای ساحیبەخاتوون
* حەمامی یاسووکەند

### شوێنی گەشتیاری
* پیستی ئیسکی نسار
* بازاڕی کۆنی بیجاڕ
* تیمچەی ئەمیر توومان
* تیمچەی حاجی شاباز

## خوێندنگاکان
* زانکۆی ئەندازیاری و زانستی پایەی بیجاڕ
* زانستگای ئازادی بیجاڕ
* زانستگای پەیام نوور
* پەیمانگەی عیلمی -کاربردی بیجاڕ

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی شارستانی بیجاڕ
* پارێزگای کوردستان

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرکی
* ماڵپەڕی فەرمانداریی بیجاڕ 


پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانەکانی کوردستان
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:پەرتبوونی کورد