open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سوفیانی سەوری

ئەبوو عەبدوڵڵا سوفیانی کوڕی سەعیدی کوڕی مەسروقی سەوری (بە عەرەبی: سُفْێانُ بْنُ سَعِیدِ بْنِ مَسْرُوقٍ الپَّوْڕیُّ؛ لەدایکبووی ٩٧ی کۆچی/٧١٦ی زایینی - کۆچکردووی ١٦١ی کۆچی/٧٧٨ی زایینی)، یەکێکە لە گەورەترین ئیمامەکانی ئیسلام، زانای دیاری فەرموودە، فەقیھ، و یەکێک لە بەناوبانگترین کەسایەتییە زاھیدەکانی مێژووی ئیسلام. بەھۆی پایە بڵندەکەی لە زانستی فەرموودەدا، نازناوی **"ئەمیری باوەڕداران لە فەرموودەدا"**ی پێدراوە. ئەو دامەزرێنەری مەزھەبی فیقھیی "سەوری" بوو کە بۆ ماوەیەک کاری پێدەکرا و دواتر نەما.

## ژیان و زانستخوازی
سوفیانی سەوری لە ساڵی ٩٧ی کۆچی لە شاری کووفە لەدایک بوو. باوکی، سەعیدی کوڕی مەسروق، یەکێک بوو لە فەرموودەناسە جێمتمانەکانی کووفە، ئەمەش وای کرد سوفیان ھەر لە منداڵییەوە لە ژینگەیەکی زانستیدا گەورە بێت. دایکی ھاندەرێکی گەورەی بوو بۆ فێربوونی زانست و پێی دەگوت: «کوڕم، بچۆ زانست بخوێنە و من بە ڕستنی خۆم بژێویت بۆ دابین دەکەم».

سوفیان گەشتێکی زۆری بۆ وەرگرتنی زانست کرد و سەردانی شارەکانی بەسرە، مەککە، مەدینە و یەمەنی کرد و لە زانایانی ئەو شارانە زانستی وەرگرت.

## زوھد و لەخواترسی
سوفیان بە یەکێک لە نموونە ھەرە باڵاکانی زوھد (دوورکەوتنەوە لە خۆشییەکانی دونیا) دادەنرێت. ئەو بە توندی دژی نزیکبوونەوە لە دەسەڵاتداران دەوەستایەوە و ژیانی خۆی لە ھەڵاتن و خۆشاردنەوە لە دەستی خەلیفە عەباسییەکان، ئەبوو جەعفەری مەنسوور و مەھدی، بەسەر برد.

لە وتە بەناوبانگەکانی دەربارەی زوھد:

«زوھد لە دونیادا بریتییە لە کەمیی ئارەزوو، نەک خواردنی خراپ و پۆشینی عەبای زبر».

کاتێک لێی پرسیرا: «بۆچی لە خەڵک دوور دەکەویتەوە؟» فەرمووی: «چونکە ترسی ئەوەم ھەیە زمانم بمخلیسکێنێت».

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
سوفیانی سەوری بە کۆی دەنگی زانایان بە "ئەمیری باوەڕداران لە فەرموودەدا" دادەنرێت.

شوعبە کوڕی حەجاج، سوفیانی کوڕی عویەینە، و عەبدوڵڵای کوڕی موبارەک ھەموویان دەیانگوت: «سوفیان ئەمیری باوەڕدارانە لە فەرموودەدا».

عەبدوڵڵای کوڕی موبارەک دەڵێت: «کەسێکم نەبینیوە لە سوفیان باشتر بێت... کاتێک بۆچوونی عومەر لە سەردەمی خۆیدا جێی بایەخ بوو، بۆچوونی سوفیانیش لە سەردەمی خۆیدا ھەروا بوو».

ئیمامی نەسائی دەڵێت: «ئەو لەوە گەورەترە کە بگوترێت جێی متمانەیە».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
سوفیان لە نزیکەی ٦٠٠ مامۆستاوە زانستی وەرگرتووە و نەوەیەکی گەورەش لەسەر دەستی ئەو پێگەیشتوون.

### مامۆستاکانی

عەمری کوڕی دینار

ئەعمەش

ئەبوو ئیسحاقی سوبەیعی

جەعفەری سادق

ئەیوبی سەختیانی

### قوتابییەکانی

عەبدوڵڵای کوڕی موبارەک

شوعبە کوڕی حەجاج (کە ھاوکات مامۆستاشی بوو)

یەحیا کوڕی سەعید قەتان

عەبدولڕەحمانی کوڕی مەھدی

وەکیع کوڕی جەڕاح

## بەرھەمەکان
سوفیان چەندین کتێبی گرنگی نووسیوە، بەڵام زۆربەیان نەماون. گرنگترینیان ئەمانەن:

الجامع الکبیر

الجامع الێغیر

کتاب الفرائچ

## کۆچی دوایی
سوفیانی سەوری دوای ژیانێک لە خۆشاردنەوە لە دەستی دەسەڵاتداران، لە مانگی شەعبانی ساڵی ١٦١ی کۆچی لە شاری بەسرە بە نەخۆشیی سکچوون کۆچی دوایی کرد. ھاوڕێ نزیکەکەی، عەبدولڕەحمانی کوڕی مەھدی، تەرمەکەی شوشت و نوێژی لەسەر کرد و لەوێ بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:تابیعوت تابیعین
پۆل:فەقیھەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٩٧ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ١٦١ی کۆچی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:نووسەرانی عەرەب
پۆل:نووسەرەوانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی کووفە
پۆل:سۆفییە سوننەکان
ئەلسودی ئەلکەبیر (گەورە)

ئەبوو محەممەد ئیسماعیل کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی ئەبی کەریمە (بە عەرەبی: إسماعیل بن عبد الرحمن بن ڕبی کریمە؛ کۆچکردووی ١٢٧ی کۆچی/٧٤٥ی زایینی)، ناسراو بە ئەلسودی، یەکێکە لە تابیعینە ناسراوەکان، ئیمامێکی دیاری بواری تەفسیر و مێژووی ئیسلامی (مغازی و سیر) و گێڕەوەی فەرموودە بوو. بۆ جیاکردنەوەی لە محەممەدی کوڕی مەروان کە ھەمان نازناوی ھەبوو، پێی دەگوترێت ئەلسودی ئەلکەبیر (السدی الکبیر) واتە "سودی گەورە".

## ژیان و نازناو
ئەلسودی بە ڕەچەڵەک خەڵکی حیجاز بوو بەڵام لە کووفە نیشتەجێ بوو. ھۆکاری نازناوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە لە بەردەرکی (سُدّە) مزگەوتی گەورەی کووفە دادەنیشت. ئەو بە یەکێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانی تەفسیری قورئان دادەنرێت و زۆرێک لە مێژوونووسان و تەفسیرکارانی دوای خۆی، وەک ئیبن جەریر تەبەری و ئیبن کەسیر، پشتیان بە گێڕانەوەکانی بەستووە.

## پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی
زانایانی فەرموودەناسی (جەرح و تەعدیل) بۆچوونی جیاوازیان لەسەر ئاستی جێمتمانەبوونی ئەلسودی ھەیە، بەڵام زۆرینەیان بە ڕاستگۆیان داناوە لە گێڕانەوەدا.

ئەحمەد کوڕی حەنبەل دەڵێت: «ثقة» (جێی متمانەیە).

یەحیا کوڕی سەعید قەتان دەڵێت: «لا بأس به (کێشەی نییە).

یەحیا کوڕی مەعین لە بۆچوونێکدا بە "ضعیف" (لاواز)ی داناوە، بەڵام لە بۆچوونێکی تردا دەڵێت "صالح" (شیاوە).

ئیمامی نەسائی دەڵێت: «صالح الحديث» (فەرموودەکانی شیاون).

سەرەکیترین ڕەخنە کە لێی گیراوە ئەوە بووە کە تۆمەتی شیعەگەریی دراوەتە پاڵ. عەبدولسەمەدی کوڕی یەزید دەڵێت: «گوێم لە سودی بوو دەیگوت: دوو کەسم خۆشناوێت قسەیان لەسەر بکەم: ئەبووبەکر و عومەر».

ئیبن حەجەر عەسقەلانی کورتەی بۆچوونەکانی لەسەری کۆکردووەتەوە و دەڵێت: «صدوق يَهِم، ورُمي بالتشيع» (ڕاستگۆیە بەڵام ھەڵە دەکات، و تۆمەتی شیعەگەریی دراوەتە پاڵ).

## مامۆستا و قوتابییەکانی
ئەلسودی زانستی لە ژمارەیەک ھاوەڵ و گەورە تابیعین وەرگرتووە.

### مامۆستاکانی

ئەنەسی کوڕی مالیک (بینیویەتی)

عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس (بینیویەتی)

عەبدوڵڵا ئەلبەھی

موسعەبی کوڕی سەعد

عیکرەمەی مەولای ئیبن عەباس

### قوتابییەکانی

سوفیانی سەوری

شوعبە کوڕی حەجاج

ئیسرائیلی کوڕی یونس

حەسەنی کوڕی ساڵح

## کۆچی دوایی
ئەلسودی لە ساڵی ١٢٧ی کۆچی لە شاری کووفە کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:تابیعین
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:مردووەکانی ١٢٧ی کۆچی
کۆمەڵکوژیی پالمیری

**کۆمەڵکوژیی پالمیری** زنجیرەیەک لە سێدارەدانی بەکۆمەڵ بوو کە لەلایەن ھێزەکانی ئەڵمانی نازی لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە نزیک گوندی پالمیری، لە دارستانی کامپینۆس، باکووری ڕۆژاوای وارشۆ ئەنجامدرا.

لە نێوان کانوونی یەکەمی ١٩٣٩ و تەممووزی ١٩٤١، زیاتر لە ١٧٠٠ پۆڵەندی و جوولەکە - زۆربەیان دیلەکانی زیندانی پاڤیاک بوون لە وارشۆ - لەلایەن ئێس ئێس و پۆلیسەوە لە پانتایێ دارستانێک لە نزیک پالمیری لە سێدارە دران. ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە زۆرترین زانیاریی باوەڕپێکراو بۆیان لەبەردەستدایە، لە نێوان ٢٠ بۆ ٢١ی حوزەیرانی ١٩٤٠دا ڕوویانداوە، کاتێک لە یەک ئۆپەراسیۆندا ٣٥٨ ئەندامی نوخبەی سیاسی و کولتووری و کۆمەڵایەتی پۆڵەندا کوژراون.  

پالمیری بە یەکێک لە بەناوبانگترین شوێنەکانی تاوانەکانی ئەڵمانی نازی لە پۆڵەندا دادەنرێت، ھەروەھا «یەکێک لە ترسناکترین شوێنەکانی لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ» لە پۆڵەندا. جگە لە کۆمەڵکوژیی کاتین، کۆمەڵکوژیی پالمیری بەھۆی مردنی ڕۆشنبیرانی پۆڵەندا لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا پێگەیەکی ئایکۆنی بەدەستھێناوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
مەحموود حەمزە

مەحموود کوڕی محەممەد نەسار کوڕی موسا حەمزە (بە عەرەبی: محمود بن محمد نصار بن موسی حمزە؛ لەدایکبووی ١٢٣٦ی کۆچی/١٨٢١ی زایینی - کۆچکردووی ١٣٠٥ی کۆچی/١٨٨٧ی زایینی)، زانایەکی گەورە، فەقیھ و موفتیی حەنەفییەکانی شاری دیمەشق بوو. ئەو بە یەکێک لە دیارترین زانایانی سەردەمی خۆی دادەنرێت و ناسراوە بە ھەڵوێستە بوێر و مرۆڤدۆستانەکەی لە کاتی ڕووداوی ساڵی ١٨٦٠ لە دیمەشق، کە تێیدا ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە پاراستنی مەسیحییەکانی شارەکە.

## ژیان و پۆستەکانی
شێخ مەحموود حەمزە لە ساڵی ١٢٣٦ی کۆچی لە دیمەشق لەدایک بووە و لە بنەماڵەیەکی زانستیدا گەورە بووە. زانستی سەرەتایی لە باوکی، شێخ محەممەد نەسار، وەرگرتووە و دواتر لەسەر دەستی گەورە زانایانی دیمەشق خوێندوویەتی. بەھۆی زانست و لەخواترسییەکەیەوە، ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد.

سەرەڕای ئەوەی کە حەزی بە وەرگرتنی پۆستی گەورە نەدەکرد و خۆی لێ بەدوور دەگرت، بەڵام بە فەرمانی سوڵتانی عوسمانی کرا بە موفتیی حەنەفییەکانی دیمەشق. ھەروەھا پۆستی بەڕێوەبەری قوتابخانەی "عومەرییە" و ئەندامێتی ئەنجومەنی پەروەردەی (مجلس المعارف) پێ سپێردرا.

## ھەڵوێستی لە ڕووداوی ساڵی ١٨٦٠
دیارترین و درەوشاوەترین وێستگەی ژیانی شێخ مەحموود حەمزە، ھەڵوێستی بوو لە کاتی فیتنە و پشێویی تائیفی لە دیمەشق لە ساڵی ١٨٦٠ی زایینی، کە تێیدا ھێرش کرایە سەر گەڕەکە مەسیحییەکان.
لەو کاتەدا، شێخ مەحموود لەگەڵ کۆمەڵێک لە گەورە پیاوانی دیمەشق، وەک ئەمیری جەزائیری، دەرگای ماڵەکانیان بۆ مەسیحییەکان کردەوە بۆ پاراستنیان. شێخ فەتوایەکی بوێرانەی دەرکرد کە تێیدا ڕایگەیاند: «پاراستنی ئەھلی زیممە (مەسیحییەکان) واجبێکی شەرعییە لەسەر موسڵمانان».
ئەم فەتوایە کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لە ھێورکردنەوەی دۆخەکە و پاراستنی گیانی ھەزاران ھاوڵاتیی مەسیحی، و بووە نموونەیەکی مێژوویی بۆ پێکەوەژیان و لێبووردەیی.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

حامید عەتتار

عەبدولڕەحمان کزبەری

شێخ سەعید حەلەبی

محەممەد نەسار حەمزە (باوکی)

### قوتابییەکانی
زانای زۆر لەسەر دەستی ئەو پەروەردە بوون، دیارترینیان:

جەمالەدین قاسمی (کە فەتاواکانی کۆکردەوە)

عەبدولحەکیم ئەفغانی

محەممэд موبارەک

فەتحوڵڵا حەمزە (کوڕی)

## بەرھەمەکان
تاکە بەرھەمی نووسراوی ناسراوی شێخ مەحموود حەمزە بریتییە لە:

الفتاوی الحمزیە: کۆمەڵێک فەتوای شەرعییە کە قوتابییەکەی، جەمالەدین قاسمی، کۆی کردووەتەوە و ڕێکی خستووە.

## کۆچی دوایی
شێخ مەحموود حەمزە لە ساڵی ١٣٠٥ی کۆچی (١٨٨٧ی زایینی) لە شاری دیمەشق کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باب سەغیر نێژرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنەفی
پۆل:موفتییەکان
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی نۆزدەیەم
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:مردووەکانی ١٨٨٧
محەممەد کوڕی ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی

ئەبوو حەسەن محەممەد کوڕی ئیسحاق کوڕی ئیبراھیم کوڕی مەخلەد حەنزەلی مەروازی (بە عەرەبی: محمد بن إسحاق بن راھویە؛ کۆچکردووی ٢٨٩ی کۆچی/٩٠٢ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن ڕاھەوەی، یەکێکە لە ئیمام و حافزە جێی متمانەکانی فەرموودە. ئەو کوڕی ئیمامی گەورە ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی بوو و ناسراوە بە گێڕانەوەی کتێبی بەناوبانگی "المسند"ی باوکی.

## ژیان و پایەی زانستی
محەممەد کوڕی ئیسحاق لە ماڵێکی پڕ لە زانست و فەرموودەدا لە شاری نیسابوور گەورە بوو. زۆرترین زانستی لە باوکی، ئیمام ئیسحاق، وەرگرتووە. ھەروەھا فەرموودەی لە گەورە زانایانی تری سەردەمی خۆی بیستووە، وەک ئەحمەد کوڕی حەنبەل و عەلی کوڕی حوجر. ئەو بە یەکێک لە گێڕەوە جێی متمانەکان (پقات) دادەنرێت لە زانستی فەرموودەدا.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئیمام، حافزی جێی متمانە...».

خەتیب بەغدادی دەڵێت: «جێی متمانە بوو».

حاکمی نیسابووری فەرموویەتی: «جێی متمانە و سەلامەت بوو (پقە مأمون)».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی (باوکی)

ئەحمەد کوڕی حەنبەل

عەلی کوڕی حوجر

ئەبوو کوریبی ھەمدانی

محەممەد کوڕی بەششار (بوندار)

### قوتابییەکانی
زانای زۆر لەسەر دەستی ئەو پەروەردە بوون و فەرموودەیان لێ گێڕاوەتەوە، لەوانە:

ئیبن خوزەیمە

ئەبوو عەوانەی ئیسفەرایینی

ئیبڕاھیم کوڕی ئەبی تالیب

ئەبوو حامیدی شرقی

محەممەد کوڕی حوسێن قەتتان

## گێڕانەوەی موسنەدی باوکی
محەممەد کوڕی ئیسحاق ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبووە لە پاراستن و گواستنەوەی یەکێک لە گەورەترین ئینسایکلۆپیدیاکانی فەرموودە، ئەویش **"المسند"**ی باوکی، ئیمام ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی، بووە. زۆربەی ئەو بەشانەی ئەمڕۆ لەو موسنەدە بەردەستن، لە ڕێگەی گێڕانەوەی ئەوەوە گەیشتوونەتە نەوەکانی دواتر.

## کۆچی دوایی
محەممەد کوڕی ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی لە مانگی ڕەبیعی یەکەمی ساڵی ٢٨٩ی کۆچی (٩٠٢ی زایینی) لە شاری نیسابوور کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی نۆیەم
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووەکانی ٢٨٩ی کۆچی
عەبدولمەلیک کوڕی حەبیب سولەمی

ئەبوو مەروان عەبدولمەلیک کوڕی حەبیب کوڕی سولەیمان سولەمی (بە عەرەبی: عبد الملک بن حبیب السلمی؛ لەدایکبووی نز. ١٨٠ی کۆچی/٧٩٦ی زایینی - کۆچکردووی ٢٣٨ی کۆچی/٨٥٣ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن حەبیب، ئیمام، زانای گەورە و فەقیھی دیاری ئەندەلوس بوو. ئەو یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی مەزھەبی مالیکی لە سەردەمی خۆیدا و بە "زانای ئەندەلوس" ناسرابوو. ئیبن حەبیب زانایەکی گشتگیر بوو و جگە لە فیقھ و فەرموودە، لە بواری مێژوو، پزیشکی و زمانەوانیشدا شارەزاییەکی زۆری ھەبوو.

## ژیان و گەشتی زانستی
ئیبن حەبیب لە شاری ئەلڤیرا (إلبیرە) لە نزیک گڕانادا لەدایک بووە. لە ئەندەلوس لەسەر دەستی زانایانی وەک سەعسەعەی کوڕی سەلام خوێندوویەتی. دواتر بۆ وەرگرتنی زانست گەشتێکی دوورودرێژی بۆ ڕۆژھەڵات ئەنجام دا و سەردانی میسر و حیجازی کرد.

لە مەدینە، لەسەر دەستی گەورەترین قوتابییەکانی ئیمامی مالیک خوێندوویەتی، وەک عەبدوڵڵای کوڕی ماجیشون و ئەسغەغی کوڕی فەرەج، و کتێبی **«الموطأ»**ی ئیمامی مالیکی لێ بیستوون. دوای ئەوەی بڕێکی زۆر زانستی کۆکردەوە، گەڕایەوە بۆ ئەندەلوس و لە کۆردۆبا نیشتەجێ بوو. دوای کۆچی دوایی یەحیا کوڕی یەحیا لەیسی، ئیبن حەبیب بووە گەورەترین زانای مالیکی لە ئەندەلوس و جێگەی ڕاوێژی ئەمیری دەوڵەت، عەبدولڕەحمانی دووەم، بوو.

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
ئیبن حەبیب پایەیەکی یەکجار بەرزی لەناو زانایاندا ھەبوو و بە زانستە فراوانەکەی ناسرابوو.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئیمام، زانای گەورە، فەقیھی ئەندەلوس... لە بواری فەرموودەدا شارەزا بوو و کۆکەرەوەی بوو».

قازی عیاز لە کتێبی "ترتیب المدارک"دا دەڵێت: «یەکێک بوو لەوانەی زانستی فیقھی و فەرموودەی کۆکردەوە و لەگەڵیدا زانستەکانی تری وەک شیعر و مێژووی دەزانی».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

عەبدوڵڵای کوڕی ماجیشون

ئەسغەغی کوڕی فەرەج

غازی کوڕی قەیس ئەندەلوسی

سەعسەعەی کوڕی سەلام

### قوتابییەکانی
زانای زۆر لەسەر دەستی ئەو پەروەردە بوون، دیارترینیان:

بەقی کوڕی مەخلەد

محەممەد کوڕی وەززاح

ئیبن قاسم

## بەرھەمەکان
ئیبن حەبیب نووسەرێکی بەتوانا بوو و زیاتر لە ١٠٠ کتێبی نووسیوە. گرنگترینیان ئەمانەن:

**الواضحة في السنن والفقه**: گەورەترین و بەناوبانگترین بەرھەمیەتی لە فیقھی مالیکیدا، کە ماوەیەکی زۆر پشتی پێ دەبەسترا لە ئەندەلوس.

**تفسیر القرآن**

**حروب الإسلام**: دەربارەی جەنگەکانی سەردەمی ئیسلام.

**طبقات الفقهاء والتابعين**: ژیاننامەی فەقیھ و تابعینەکان.

**مكارم الأخلاق**

**وصف الفردوس**

* **مختصر في الطب**: کورتەیەک دەربارەی پزیشکی.

## کۆچی دوایی
عەبدولمەلیک کوڕی حەبیب لە مانگی ڕەمەزانی ساڵی ٢٣٨ی کۆچی (شوباتی ٨٥٣ی زایینی) لە شاری کۆردۆبا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی مالیکی
پۆل:زانایانی ئەندەلوس
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:پزیشکانی موسڵمان
پۆل:لەدایکبووانی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ٢٣٨ی کۆچی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:پزیشکەکانی سەدەی ٩یەم
ئیبن دورەید

ئەبووبەکر محەممەد کوڕی حەسەن کوڕی دورەید ئەزدی (بە عەرەبی: **أبُو بَكْر مُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ بنِ دُرَيْدٍ الدَّوْسيُّ الزَّهرانيُّ الأَزْدِيُّ**؛ لەدایکبووی ٢٢٣ی کۆچی/٨٣٨ی زایینی - کۆچکردووی ٣٢١ی کۆچی/٩٣٣ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن دورەید، یەکێکە لە دیارترین ئیمامەکانی زمانی عەرەبی و ئەدەب، شاعیر و فەرھەنگنووسێکی گەورەی سەردەمی عەبباسی بوو. بەناوبانگترین کاری، فەرھەنگی گەورەی **«جەمھەرەتوللوغە»**یە، کە بە یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی فەرھەنگنووسیی عەرەبی دادەنرێت.

## ژیان و گەشتی زانستی
ئیبن دورەید لە ساڵی ٢٢٣ی کۆچی لە شاری بەسرە لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست و ئەدەب. لەوێ لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی زمان خوێندوویەتی، وەک مامی، حوسێن کوڕی دورەید، و ئەبوو حاتەم سیجستانی.

کاتێک فیتنەی زەنج (شۆڕشی کۆیلە ڕەشپێستەکان) لە بەسرە سەری ھەڵدا، ئیبن دورەید ناچار بوو شارەکەی بەجێ بھێڵێت و بەرەو عومان ھەڵبێت، کە ماوەی دوانزە ساڵ لەوێ مایەوە. دواتر ڕووی کردە ناوچەی فارس و لەژێر سایەی کوڕانی میکال، کە فەرمانڕەوای ئەو ناوچەیە بوون، ژیانی بەسەر برد.

دواجار لە ساڵی ٣٠٨ی کۆچی ڕووی کردە بەغدا و لەوێ لەلایەن خەلیفەی عەبباسی، مقتدر باللە، پێشوازییەکی گەرمی لێکرا و مووچەیەکی مانگانەی بۆ بڕدرایەوە. ئەمەش وای کرد کە بە ئاسوودەیی خۆی بۆ نووسین و وانەوتنەوە تەرخان بکات.

## پایەی زانستی و ڕەخنەکان
ئیبن دورەید بە "شارەزاترین شاعیر و شاعیرترین زانا" ناوبانگی دەرکردبوو. زانستێکی فراوانی لە زمانی عەرەبی، ڕەچەڵەکی ھۆزەکان و شیعری کۆندا ھەبوو.

ئیمامی زەھەبی بە "شێخی ئەدەب" و "سەروەری شاعیران" ناوی دەبات.

خەتیب بەغدادی دەڵێت: «ئەو لە سەرووی ھەموو شاعیرانی سەردەمی خۆیەوە بوو».

لەگەڵ ئەوەشدا، ھەندێک ڕەخنەشی لێ گیراوە، بەتایبەتی لەلایەن زانای ھاوچەرخی، ئەزھەری (نووسەری فەرھەنگی "تهذيب اللغة")، کە پێی وابوو ئیبن دورەید لە فەرھەنگەکەیدا ھەندێک وشەی لاواز و نادروستی بەکارھێناوە و ھەندێک جاریش پشتی بە یادەوەریی خۆی بەستووە نەک بە گێڕانەوەی ورد. سەرەڕای ئەم ڕەخنانەش، گەورەیی و کاریگەریی ئیبن دورەید لەسەر زمانی عەرەبی بە نەگۆڕی ماوەتەوە.

## بەرھەمەکان
ئیبن دورەید خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگە کە بوونەتە سەرچاوە بۆ نەوەکانی دوای خۆی:

جەمھەرەتوللوغە (جمهرة اللغة): بەناوبانگترین و گەورەترین کاریەتی. یەکێکە لە فەرھەنگە سەرەکییەکانی زمانی عەرەبی کە تا ئەمڕۆش سوودی لێ وەردەگیرێت.

الاشتقاق (الاشتقاق): کتێبێکە دەربارەی ڕەگ و ڕیشەی ناوە عەرەبییەکان و گەڕاندنەوەیان بۆ بنەچەی زمانەوانییان.

المقصورە الدریدیە (المقصورە): قەسیدەیەکی شیعری بەناوبانگە کە تێیدا باسی حیکمەت و ئامۆژگاری دەکات. زۆر لە زانایان شرح (لێکدانەوە)یان لەسەر نووسیوە.

* **المجتنى**
* **السلاح**
* **الأنواء**
* **الملاحن**

## کۆچی دوایی
ئیبن دورەید لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا تووشی ئیفلیجی بوو. لە ساڵی ٣٢١ی کۆچی (٩٣٣ی زایینی) لە تەمەنی ٩٨ ساڵیدا لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی خەیزەران نێژرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زمانەوانانی عەرەب
پۆل:شاعیرانی عەرەب
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:زانایانی سەدەی دەیەم
پۆل:لەدایکبووانی بەسرە
پۆل:مردووەکانی ٣٢١ی کۆچی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٣٠
پۆل:مردووانی ٩٣٣
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی تەفسیر
ئیبن مونزیری نیسابووری

ئەبووبەکر محەممەد کوڕی ئیبراھیم کوڕی مونزیر نیسابووری (بە عەرەبی: شَيْخُ الْإِسْلَامِ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُنْذِرِ النَّيْسَابُورِيُّ الشَّافِعِيُّ؛ لەدایکبووی نز. ٢٤٢ی کۆچی/٨٥٦ی زایینی - کۆچکردووی نز. ٣١٨ی کۆچی/٩٣٠ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن مونزیر، ئیمام، حافز، فەقیھ و یەکێکە لە گەورەترین زانایانی موجتەھیدی ئیسلام. ئەو بە "شێخی حەرەم" و "شێخولئیسلام" ناسرابوو و شارەزاییەکی بێوێنەی لە زانینی بۆچوونی زانایان، خاڵە کۆکەکان (ئیجماع) و خاڵە جیاوازەکان (ئیختیلاف)دا ھەبوو، کە ئەمەش پایەیەکی زۆر بەرزی پێ بەخشیبوو.

## ژیان و گەشتی زانستی
ئیبن مونزیر لە شاری نەیشابوور خۆراسان لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە  زانستییە دیارەکانی جیھانی ئیسلامی. دواتر گەشتی کرد بۆ میسر و لەوێ لەسەر دەستی قوتابییەکانی ئیمام شافعی، وەک ڕەبیعی کوڕی سولەیمان مورادی، زانستی وەرگرت. پاشان ڕووی کردە مەککە و تا کۆتایی تەمەنی لەوێ مایەوە و بووە "شێخی حەرەمی مەککە" و وانەی دەوتەوە.

## پایەی زانستی و مەزھەبی فیقھی
ئیبن مونزیر بە یەکێک لە گەورەترین زانایانی بواری فیقھی بەراوردی دادەنرێت. ھەرچەندە لە سەرەتادا شوێنکەوتووی مەزھەبی شافعی بوو، بەڵام دواتر گەیشتە پلەی ئیجتیھادی موتڵەق و شوێن ھیچ مەزھەبێکی دیاریکراو نەدەکەوت، بەڵکو ڕاستەوخۆ لە قورئان و سوننەتەوە بەڵگەی وەردەگرت.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئیمام، حافز، زانای گەورە، شێخولئیسلام... کەس لە سەردەمی خۆیدا لەو زاناتر نەبوو».

ئیمامی نەوەوی فەرموویەتی: «ئیمامی بەناوبانگ... لە گەورەترین زانایانی ئەم ئوممەتەیە. ئیمامەتی و زۆریی بەرھەمەکانی شتێکی ناسراوە».

تاجەدین سوبکی ئاماژەی بەوە کردووە کە ئیبن مونزیر لەسەر مەزھەبی شافیعی بووە، بەڵام دواتر بۆچوونی سەربەخۆی ھەڵبژاردووە و بەمەش پایەی بەرزتر بووەتەوە.

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی

ڕەبیعی کوڕی سولەیمان مورادی (قوتابی ئیمامی شافعی)

محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولحەکەم

ئیسحاق کوڕی ڕاھەوەی دەبباغ

محەممەد کوڕی مەیموون زەعفەرانی

### قوتابییەکانی

محەممەد کوڕی یەحیا

ئەبووبەکر کوڕی موقری

ئەبوو تەحیب عوبەیدوڵڵا

## بەرھەمەکان
ئیبن مونزیر چەندین کتێبی یەکجار گرنگی نووسیوە کە بوونەتە سەرچاوەی سەرەکی بۆ زانینی کۆدەنگ و جیاوازیی زانایان:

**الأوسط في السنن والإجماع والاختلاف**: گەورەترین و گرنگترین بەرھەمیەتی، کە تێیدا فیقھی بەراوردی بە شێوەیەکی فراوان باسکردووە.

**الإشراف في اختلاف العلماء**: کورتکراوەی کتێبی "اڵاوسگ"ە و تەرکیز دەکاتە سەر خاڵە جیاوازەکان.

**الإجماع**: کتێبێکی بچووکە بەڵام یەکجار گرنگە، تێیدا ئەو پرسیارانەی کۆکردووەتەوە کە زانایان لەسەریان کۆدەنگن (ئیجماع).

**تفسير القرآن**: تەفسیرێکی گەورەی قورئان بووە، بەڵام بەشێکی زۆری لەناوچووە.

**جامع الكبير في الفقه**

**إثبات القياس**

## کۆچی دوایی
ئیبن مونزیر لە دەوروبەری ساڵی ٣١٨ی کۆچی (یان ٣١٩ی کۆچی) لە شاری مەککە کۆچی دوایی کرد و ھەر لەوێش نێژرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی فیقھ
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووەکانی ٣١٨ی کۆچی
پۆل:ئەسەرییەکان
پۆل:شافعییەکان
ئەلڕەبیع کوڕی ئەنەس

ئەلڕەبیع کوڕی ئەنەس بەکری بەسری (بە عەرەبی: الربيع بن أنس البكري البصري؛ کۆچکردووی ١٣٩ یان ١٤٠ی کۆچی) یەکێکە لە تابیعین، گێڕەوەی فەرموودە و زانایەکی دیاری تەفسیر بوو کە لە بەسرە ژیاوە و دواتر ڕووی لە خۆراسان کردووە. لەنێو زانایانی فەرموودەناسیدا بۆچوونی جیاواز لەسەر ئاستی جێمتمانەبوونی ھەیە.

## ژیانی و گێڕانەوەی فەرموودە
ئەلڕەبیع لە شاری بەسرە گەورە بوو و زانستی لە ژمارەیەک لە ھاوەڵان و گەورە تابیعین وەرگرت. دواتر بۆ بڵاوکردنەوەی زانستەکەی ڕووی کردە ناوچەی خۆراسان و لەوێ نیشتەجێ بوو.

### مامۆستاکانی
ئەلڕەبیع فەرموودەی لەمانەی خوارەوە گێڕاوەتەوە:

ئەنەسی کوڕی مالیک

ئەبولعالیە ڕەیاحی

حەسەنی بەسری

ئیبن سیرین

ئوم سەلەمە (بە شێوەی ناردراو - مرسل)

### قوتابییەکانی
ئەمانەی خوارەوە فەرموودەیان لێ گێڕاوەتەوە:

سولەیمان تەیْمی

شوعبە کوڕی حەجاج

حوسێن کوڕی واقید

ئەبو جەعفەر ڕازی

## پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی
بۆچوونی زانایانی بواری جەرح و تەعدیل (لێکۆڵینەوە لە فەرموودەگێڕەوان) لەسەر ئەلڕەبیع جیاوازە:

ئەوانەی بە جێی متمانەیان داناوە:

عجلی دەڵێت: «بەصری، ثقة» (خەڵکی بەسرەیە و جێی متمانەیە).

ئیبن حەبان لە کتێبی "الثقات" (جێی متمانەکان) ناوی ھێناوە.

ئەوانەی ڕەخنەیان لێگرتووە:

یەحیای کوڕی مەعین دەڵێت: «لا بأس به» (کێشەی نییە)، بەڵام لە گێڕانەوەیەکی تردا بە لاوازی داناوە.

ئەبو حاتەم ڕازی دەڵێت: «صدوق» (ڕاستگۆیە)، بەڵام دەشڵێت فەرموودەکانی وەک بەڵگەی سەربەخۆ بەکارناھێنرێن.

ئیمامی نەسائی دەڵێت: «ليس به بأس» (کێشەی نییە).

ھەندێک بەوە تۆمەتباریان کردووە کە مەیلی بۆ شیعە ھەبووە.

پوختەی بۆچوونەکان:

ئیبن حەجەر عەسقەلانی لە کتێبی "تقریب التھژیب"دا کورتەی بۆچوونەکانی لەسەر کۆکردووەتەوە و دەڵێت: «صدوق له أوهام، ورمي بالتشيع» (ڕاستگۆیە بەڵام ھەڵە و وەھمی ھەیە، و تۆمەتی شیعەگەریی دراوەتە پاڵ).

## کۆچی دوایی
ئەلڕەبیع کوڕی ئەنەس لە ساڵی ١٣٩ی کۆچی، و بەپێی بۆچوونێکی تر لە ساڵی ١٤٠ی کۆچی، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەبوو جەعفەری مەنسووردا لە خۆراسان کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:تابیعین
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:مردووەکانی ١٣٩ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ١٤٠ی کۆچی
ئیبن ئەبی حاتەم ڕازی

ئەبوو محەممەد عەبدولڕەحمان کوڕی ئەبی حاتەم محەممەد کوڕی ئیدریس ڕازی (بە عەرەبی: عبد الرحمن بن أبی حاتم الرازی؛ لەدایکبووی ٢٤٠ی کۆچی/٨٥٤ی زایینی - کۆچکردووی ٣٢٧ی کۆچی/٩٣٨ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن ئەبی حاتەم، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و حافزەکانی فەرموودە، مێژوونووس و زانای دیاری بواری "جەرح و تەعدیل" (زانستی ناسینی گێڕەوەکانی فەرموودە). ئەو کوڕی زانای بەناوبانگ ئەبوو حاتەم ڕازی بوو و لەژێر چاودێری ئەودا پێگەیشت. کتێبە بەناوبانگەکەی، "الجرح والتعدیل"، بە یەکێک لە سەرچاوە ھەرە گرنگەکانی ئەم زانستە دادەنرێت.

## ژیان و گەشتی زانستی
ئیبن ئەبی حاتەم لە ساڵی ٢٤٠ی کۆچی لە شاری ڕەی لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە ناوەندە زانستییە گەورەکانی ئەو سەردەمە. لە ماڵێکدا گەورە بوو کە پڕ بوو لە زانست و فەرموودە، و لە تەمەنێکی زووەوە لەلای باوکی، ئیمام ئەبوو حاتەم ڕازی، دەستی بە خوێندن کرد.

ھەر زوو لەگەڵ باوکیدا دەستی بە گەشتی زانستی (الرحلة في طلب العلم) کرد و سەردانی شارە گەورەکانی وەک مەککە، مەدینە، شام، میسر، عێراق و خۆراسانی کرد بۆ بیستنی فەرموودە لە گەورەترین زانایانی سەردەمەکەی. خۆی دەڵێت: «یەکەم جار کە لەگەڵ باوکمدا گەشتم کرد، تەمەنم ١٤ ساڵ بوو. بە پێیان زیاتر لە ھەزار فەرسەخم بڕی».

## پایەی زانستی و ستایشی زانایان
ئیبن ئەبی حاتەم بەھۆی زانستە فراوانەکەی، بەتایبەتی لە بواری فەرموودە و ناسینی ڕاویەکاندا، پایەیەکی یەکجار بەرزی ھەبوو.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام، حافز، ڕەخنەگر و شێخولئیسلام بوو... دەریایەک بوو لە زانست».

ئەبوو یەعلای خەلیلی فەرموویەتی: «زانستی باوکی و زانستی ئەبوو زورعەی کۆکردەوە... زانایەکی زۆر لەخواترس و پارێزکار بوو».

سەمعانی دەڵێت: «جێگەی باوەڕ و متمانە بوو، ئیمام و حافز بوو».

## مامۆستا و قوتابییەکانی
### مامۆستاکانی
ئیبن ئەبی حاتەم لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمەکەی خوێندوویەتی، دیارترینیان:

ئەبوو حاتەم ڕازی (باوکی)

ئەبوو زورعەی ڕازی

ئیمامی موسلیم

یونس کوڕی عەبدولئەعلا

ئەحمەد کوڕی سەنانی قەتتان

### قوتابییەکانی
زانای زۆر لەسەر دەستی ئەو پەروەردە بوون، لەوانە:

ئیمامی تەبەرانی

ئیبن حەبان

ئەبوو شێخی ئەسفەھانی

حوسێن کوڕی عەلی تەمیمی

عەلی کوڕی مودریک

## بەرھەمەکان
ئیبن ئەبی حاتەم خاوەنی چەندین بەرھەمی یەکجار گرنگە کە تا ئەمڕۆش سەرچاوەی سەرەکیی زانایانن:

**الجرح والتعدیل**: بەناوبانگترین کاریەتی. ئینسایکلۆپیدیایەکی گەورەیە دەربارەی ژیان و پلەی متمانەپێکراویی گێڕەوەکانی فەرموودە.

**تفسير القرآن العظيم** : یەکێکە لە تەفسیرە گرنگەکانی قورئان کە پشتی بە فەرموودە و وتەی ھاوەڵان و تابعین بەستووە.

**کتاب العلل**: کتێبێکە دەربارەی ھۆکارە شاراوەکانی لاوازیی فەرموودەکان.

**المراسیل**: دەربارەی ئەو فەرموودانەی کە تابعین ڕاستەوخۆ لە پێغەمبەرەوە (ﷺ) دەیانگێڕنەوە.

**تقدمە المعرفە لکتاب الجرح والتعدیل**: پێشەکییەکە بۆ کتێبی "الجرح والتعدیل" و بنەماکانی ئەو زانستەی تێدا ڕوون کردووەتەوە.

**بيان خطأ محمد بن إسماعيل البخاري في تاريخه** : کتێبێکە بۆ ڕاستکردنەوەی ھەندێک زانیاری کە پێی وابووە ئیمامی بوخاری لە کتێبی مێژووەکەیدا ھەڵەی تێدا کردووە.

## کۆچی دوایی
ئیبن ئەبی حاتەم ڕازی لە مانگی موحەڕڕەمی ساڵی ٣٢٧ی کۆچی، لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا، لە شاری ڕەی کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:لەدایکبووانی ٢٤٠ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ٣٢٧ی کۆچی
ڕاپەڕینی مەلا خەلیل

**ڕاپەڕینی مەلا خەلیل** لە زستانی کانوونی دووەمی ١٩٢٩ کە مەلا خەلیل گۆڕەمەری بە پشتگریی لە ھۆزەکانی مەنگوڕ، مامەش و گەورک دژی حکوومەتی ئێران. ئەو ڕاپەڕینە بەھۆی ئەوەوە ڕوویدا کە حکوومەتی پەھلەویی حیجاب و جلی کوردی لە ئێران بەتایبەتی لە ناوچە کوردنشینەکان قەدەغە کرا. مەلا خەلیل بە ١٥ ھەزار سەرباز یان بە ١٠ ھەزار سەرباز توانی چەندین سەرکەوتن بەسەر حکوومەتی ئێراندا بەدەست بھێنێت، بەڵام نەیتوانی سەرکەوتنەکان بۆ ماوەیەکی درێژتر مسۆگەر بکات. ھەروەھا سمکۆی شکاک ھەتا ئاستێکی  ەمبەشداریی لەم ڕاپەڕینەدا کرد. ڕاپەڕینی مەلا خەلیل لە حوزەیران کۆتایی پێھێنرا، چونکە ھێزەکەی پێویستی سەربازی وەک فیشەک و تەقەمەنیان نەما و ھەر ئەو ھۆیە بوو کە نەیھێشت درێژی بە ڕاپەڕینەکە 

بدەن.

## شەڕەکان

### گەماڕۆدانی مەھاباد
لە ساڵی ١٩٢٩ عەقیدی سوپای ئێران سالار ئەشرەف لە دوای سەرکەوتنی مەلا خەلیل لە شەڕی سەردەشت، لەشکرێکی لە سابڵاغەوە نارد بەرەو سەردەشت تاوەکو شارەکە داگیربکەنەوە و نەھێڵن ھێزەکانی مەلا خەلیل ھێڵەکانی پەیوەندی نەپچڕێنن. لە ھەمان کاتدا ھێزەکانی مەلا خەلیل دەیان ویست سابڵاغ ڕزگاربکەن، لەشکری ئێران لە گوندی بەیتاس تێپەڕبوون و گەیشتنە دۆڵی ئامێدی کە لە نێوان سابڵاغ و سەردەشتە. کاتەک کە گەیشتنە دۆڵەکە لە دوورەوە ‌ھێزی مەلا خەلیلیان بینی وە بینیان کە ئەوان چەکداریان لەوان زیاترە وە لە ترسان ھەڵاتنە شاری سابڵاغ. ھێزەکانی مەلا خەلیل بەدوای ئەوان کەوتن و گەیشتنە شارەکە وە گاریسۆنێکی ئێرانیان گەماڕۆ کرد کە لەشکرەکەی تیابوو. بە ھەزاران لە پیاوانی ھۆزەکانی مەنگوڕ، گەورک و مامەش لەم ‌ھێرشە بەشدار بوون، وە لە دوای ماوەیەک لەشکرەکەی عەقید سالار ئەشرەف لە سابڵاغ ھەڵاتن.

## ئەمانەش ببینە
* شەڕی سەردەشت (١٩٢٩)
* گەماڕۆدانی مەھاباد (١٩٢٩)

## سەرچاوەکان

پۆل:کورد لە ئێران
پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٢٠
سەفوان کوڕی ئومەیە

**سەفوان کوڕی ئومەیەی کوڕی خەلەف کوڕی حەبیبی کوڕی وەھبی کوڕی حوزەیفە کوڕی جومەحی جومەحی** ( ; لە ساڵی ٦٦١ کۆچی دوایی کردووە)یەکێک بووە لە ھاوەڵانی پێغەمبەر محەممەد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* A2گەنجان - دەربارەی ئیسلام - بابەتەکان - چیرۆکەکانی سەحابە
* witness-pioneer.org 

پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان
پۆل:قوڕەیش
پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو
پۆل:مردووانی ٦٦١
کوشتنی بەکۆمەڵ

[وێنۆک|ھاووڵاتییانی مەدەنی [پۆڵەندا لە کاتی ڕاپەڕینی وارشۆدا لەلایەن سەربازانی ئەڵمانیاوە کوژران (ئابی ١٩٤٤)]]
**کوشتنی بەکۆمەڵ** وەک لەلایەن زانای جینۆساید ئێروین ستۆب پێناسە کراوە، بریتییە لە «کوشتنی ئەندامانی گرووپێک بەبێ ئەوەی مەبەستی لەناوبردنی تەواوی گرووپەکە بێت یان کوشتنی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بەبێ پێناسەیەکی ورد بۆ ئەندامێتی گرووپەکە.»  ئەم دەستەواژەیە لەلایەن ژمارەیەک لە زانایانی جینۆسایدەوە بەکاردەھێنرێت چونکە دەستەواژەی «جینۆساید» (پێناسە توندەکەی) ڕووداوەکانی کوشتنی بەکۆمەڵ ناگرێتەوە کاتێک گرووپێکی نەتەوەیی یان ئایینی دیاریکراو نەکرێتە ئامانج، ھەروەھا کاتێک تاوانباران بەنیازی نەھێشتنی تەواوی گرووپەکە یان بەشێکی بەرچاوی نین. ئەم بابەتە بە پلەی یەکەم باس لەو نموونە جۆراوجۆرانە دەکات کە زانایانی جینۆساید بەکاریان دەھێنن بۆ ڕوونکردنەوە و پێشبینیکردنی سەرەتای ڕووداوەکانی کوشتنی بەکۆمەڵ.

## سەرچاوەکان

پۆل:جۆرەکانی کوشتن
پۆل:کوشتنی بەکۆمەڵ
پۆل:کوشتن بە مەبەست
کۆمەڵکوژیی ڤۆلا

**کۆمەڵکوژیی ڤۆلا** () کۆمەڵکوژیی کوشتنی سیستماتیکی نێوان ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار پۆڵەندی بوو لە گەڕەکی ڤۆلا لە وارشۆی پایتەختی پۆڵەندا لەلایەن وێرماختی ئەڵمانی و ھاوکارە ھاوکارەکانی تەوەرەکەی لە ھێزەکانی ئێس ئێس-رۆنا لە قۆناغی سەرەتایی ڕاپەڕینی وارشۆدا. ھیتلەر فەرمانی جینۆسایدی دەرکرد و فەرمانی کوشتنی «ھەر شتێک کە بجووڵێت».

لە ٥ تا ١٢ی ئابی ١٩٤٤ دەیان ھەزار مەدەنی پۆڵەندی لەگەڵ چەکدارانی بەرخۆدانی سوپای نیشتمان، بە شێوەیەکی دڕندانە و سیستماتیک لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە لە لەسێدارەدانی بەکۆمەڵی ڕێکخراو لە سەرتاسەری ڤۆلا کوژران. تەواوی خێزانەکان بە کۆرپە و بەساڵاچووانەوە کوژران. ئەڵمانییەکان لە نەخۆشخانەکاندا نەخۆشەکانیان کوشت و لە سەر جێگاکانیان دەیانکوژن. ھەروەھا ئەو پزیشک و پەرستارانەی کە چاودێرییان دەکردن کوژران. تەرمەکان کەڵەکە کران تاکو بسوتێنرێن. پێش سووتاندنەکە سەگەکان بەردەدران بۆ ئەوەی بزانن ئایا کەسێک لە ژیاندایە یان نا. ئەگەر بە زیندووی دۆزرانەوە، دەستبەجێ دەکوژران. ئاگری ڕەش لە سووتانی ھەزاران تەرمی مرۆڤەوە، تەواوی گەڕەکی شارەکەی گرتەوە. سەدان ژن دەستدرێژییان کراوەتە سەر و دواتر کوژراون. دایک و باوکان ناچار بوون سەیری کوژرانی منداڵەکانیان بکەن و قەشەکان کە ھەوڵی پاراستنی ئەو کەسانەیان دەدا کە پەنایان بۆ کڵێساکان بردبوو دەکوژرێن، ھەندێکیان لە قوربانگاکەدا بوون.

ئەڵمانییەکان پێشبینی ئەوەیان دەکرد کە ئەم دڕندەکارییانە ویستی یاخیبووان بۆ بەرەنگاربوونەوە تێک بشکێنن و بە خێرایی کۆتایی بە ڕاپەڕینەکە بھێنن. بەڵام ئارامکردنەوەی توندی ڤۆلا تەنھا بەرخۆدانی پۆڵەندی ڕەقتر کرد و ئەڵمانییەکان دوو مانگی دیکەی شەڕی توندی پێچوو بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی شارەکە بکەنەوە.

## سەرچاوەکان
بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازاد

[وێنۆک|عەبدوللەتیف بەغدادی (چەپ)، [جەمال عەبدولناسر (لە ناوەڕاستی چەپ)، سەڵاح سالم (ناوەڕاستی ڕاست)، عەبدولحەکیم عامر (ڕاست).]]
**بزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازادی میسر** ڕێکخراوێکی نھێنییە کە لەلایەن ھەندێک ئەفسەری ناو سوپای میسرەوە دامەزراوە و لەلایەن محەممەد نەجیبەوە سەرۆکایەتی دەکرێت. لە نیوەی شەوی ٢٣ی تەممووزی ١٩٥٢، دەریاوان (موقەدەم) یووسف مەنسوور سدیق کە کاتژمێرێک پێش کاتی ڕەسەن و پێشوەختە دیاریکراوی بزووتنەوەکە ڕۆیشتبوو، سەرکەوتوو بوو لە دەست بەسەر بینای ئەرکانی گشتیدا و دەستگیرکردنی سەرکردەکانی ناوەوە. پاشان دەستپێکردنی بزووتنەوەیەک لە بەرژەوەندی میللەت لەلایەن سوپاوە ڕاگەیاند، کە لەلایەن جەمال حەمەدەوە نووسراوە و ئەنوەر سادات لە ڕادیۆی میسردا خوێندوویەتییەوە لەژێر ناوی «بزووتنەوەی پیرۆز». شایەنی باسە بزووتنەوەکە ژەنەڕاڵ محەممەد نەجیبی ھەڵبژارد، بەھۆی تەمەنییەوە، بۆ سەرۆکایەتیکردن تا لە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش بە سەرۆکایەتی عەبدولناسر دوورخرایەوە و خرایە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئیدارەی سەربازیی لە پۆڵەندا

**ئیدارەی سەربازیی لە پۆڵەندا** () ئیدارەی سەربازی لە ئەڵمانیای نازی دوای داگیرکردنی پۆڵەندا لە ساڵی ١٩٣٩ بە دامەزراندنی ناوچەی سەربازی لە چوارچێوەی خاکی پۆڵەندا و لکاندنی بە ئەڵمانیای نازی دەستی پێکرد. حکوومەتی سەربازی ھەواڵگری سەربازی و پرسی دیپۆرتکردنەوەی جوولەکەکانی بۆ ئۆردووگاکانی کۆکردنەوە و کاری زۆرەملێ و چەندین بابەتی دیکە بڵاوکردەوە.

## ئیدارەی سەربازی
زۆربەی شوێنە داگیرکراوەکان جۆرێک لە ئیدارەی پۆڵەندییان ھەبوو، کە زۆرجار کاتی بوون و دوای چۆڵکردنی کارمەندە فەرمییەکان دروست دەبوون. ئەمانە بەخێرایی لەلایەن ئەڵمانەکانەوە ھەڵدەوەشێنرانەوە، و کۆنترۆڵی کاتیی ئەو ناوچانە دەدرا بە فەرماندە سەربازییەکانی دواوە (Korück). بەرپرسانی مەدەنی (Landrat) بەخێرایی بۆ بەڕێوەبردنی قەزاکانی پۆڵەندا (powiats) یان گرووپێک لەوانە دادەمەزران؛ لە شار و گوندەکانی ڕۆژاوا، ئەڵمانەکان وەک سەرۆکی شارەوانی و سەرپەرشتیار (vogts) دادەنران، لە کاتێکدا لە ناوچەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵات پۆڵەندییەکان قبووڵ دەکران.

ئەدۆڵف ھیتلەر یەکەم ڕێنمایی خۆی لەسەر ئیدارەی داگیرکاریی لە ٨ی ئەیلوول دەرکرد. لە ٨ و ١٣ی ئەیلوولی ١٩٣٩، ناوچەی سەربازیی ئەڵمانیا لە ناوچەی پۆزن، بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ ئەلفرێد فۆن ڤۆلارد-بۆکێلبێرگ، و پرووسیای ڕۆژاوا، بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ واڵتەر ھایتز، بە ڕێککەوت لە پۆڵەندای گەورە و پۆمەرێلیای داگیرکراودا دامەزران. بەپێی یاساکانی ٢١ی ئایاری ١٩٣٥ و ١ی حوزەیرانی ١٩٣٨، سوپای ئەڵمانیا دەسەڵاتە ئیدارییە مەدەنییەکانی دایە دەست سەرۆکەکانی ئیدارەی مەدەنی (CdZ). ھیتلەر ئارسەر گرایزەری وەک سەرۆکی ئیدارەی مەدەنی ناوچەی سەربازیی پۆزن دەستنیشان کرد، و گاولایتەری دانزیگ، ئەلبێرت فۆرستەریشی وەک سەرۆکی ئیدارەی مەدەنی ناوچەی سەربازیی پرووسیای ڕۆژاوا دەستنیشان کرد. لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٩، ناوچە سەربازییەکانی «لۆدز» و «کراکۆڤ» دامەزران و خرانە ژێر فەرمانی ژەنەڕاڵەکان گێرد فۆن ڕوندشتێت و ویلھێلم لیست، و ھیتلەر ھانس فرانک و ئارسەر سایش-ئینکوارتی وەک سەرۆکی مەدەنی ئەو ناوچانە دەستنیشان کرد. بەم شێوەیە تەواوی پۆڵەندای داگیرکراو بەسەر چوار ناوچەی سەربازیدا دابەش کرا (پرووسیای ڕۆژاوا، پۆزن، لۆدز، کراکۆڤ). فرانک لە ھەمان کاتدا وەک «سەرۆکی باڵای ئیدارە» بۆ ھەموو ناوچە داگیرکراوەکان دەستنیشان کرا.

## قۆناغی گواستنەوە

بڕیارێک کە لەلایەن ھیتلەرەوە لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٩ دەرچوو، بڕیاری لکاندنی ناوچەکانی ڕۆژاوای پۆڵەندا و شاری ئازادی دانزیگی دا. یاسایەکی لاوەکی جیاواز لکاندنی ناوچەی دەوروبەری سوڤالکی (سێگۆشەی سوڤالکی)ی لەخۆگرتبوو. بەشەکەی تری خاکەکە لەژێر داگیرکاریی سەربازیدا مایەوە تاوەکو لە ١٢ی تشرینی یەکەم لەلایەن ھیتلەرەوە بڕیارێک بۆ دامەزراندنی حکوومەتی گشتی دەرچوو، کە لە ٢٦ی تشرینی یەکەمدا چووە بواری جێبەجێکردنەوە.

## سەرچاوەکان
ئیبن ناقیا بەغدادی

ئەبولقاسم عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد کوڕی ناقیا بەغدادی (بە عەرەبی: عبد اللە بن محمد بن ناقیا البغدادی؛ لەدایکبووی ٤١٠ک/١٠٢٠ز - کۆچکردووی ٤٨٥ک/١٠٩٢ز)، ناسراو بە ئیبن ناقیا، یەکێکە لە شاعیر و ئەدیبە دیارەکانی بەغدا لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو بە زمانپاراوای و زیرەکی و توانای شیعریی بەرز ناسرابوو، ھەروەھا خاوەنی بەرھەمی گرنگە لە بواری زانستەکانی قورئاندا.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن ناقیا لە ساڵی ٤١٠ی کۆچی لە بەغدا لەدایک بووە و ھەموو ژیانی لەو شارەدا بەسەر بردووە. لەسەر دەستی گەورە زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی، لەوانە ئیمامی گەورە ئەلماووردی و قازی ئەبولقاسم تەننوخی.

ئەو بە کەسایەتییەکی زیرەک و زمانتیژ ناسرابوو و زۆرجار شیعری تەنزئامێز (ھجاء)ی دژی نەیار و ھاوسەردەمەکانی دەنووسی. زانایان ستایشی توانای ئەدەبی و شیعرییان کردووە:

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «شێخی ئەدیب، شاعیری زیرەک... لە شیعر و پەخشاندا پێشەنگ بوو، بەڵام زمانێکی تیژی ھەبوو».

ئیبن جەوزی دەڵێت: «یەکێک بوو لە شاعیرە بەتواناکان و لە فیقھدا شوێنکەوتەی مەزھەبی حەنەفی بوو».

## بەرھەمەکان
ئیبن ناقیا خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگە، دیارترینیان:

الجمان فی تشبیھات القرآن: بەناوبانگترین کتێبیەتی و تایبەتە بە لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەی ئەو ئایەتانەی کە "تشبیە" (لێکچواندن)یان تێدایە. ئەم کتێبە بە یەکێک لە سەرچاوە گرنگەکانی زانستی بەلاغەی قورئان دادەنرێت.

دیوانی شیعر: کۆکراوەی شیعرەکانی کە بەداخەوە بەشێکی زۆری لەناوچووە.

ملح المکاتبات (خوێی نامەکان): کۆمەڵێک نامەی ئەدەبیی کورتە.

## کۆچی دوایی
ئیبن ناقیا بەغدادی لە مانگی ڕەبیعی یەکەمی ساڵی ٤٨٥ی کۆچی (بەرامبەر ١٠٩٢ی زایینی) لە بەغدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:شاعیرانی عەرەb
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:فەقیھە حەنەفییەکان
پۆل:لەدایکبووانی بەغدا
پۆل:مردووەکانی ٤٨٥ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٢٠
پۆل:مردووانی ١٠٩٢
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١١یەم
پۆل:خەڵکی بەغدا
فەیرووز دەیلەمی

**ئەبوو عەبدوڵڵا فەیرووز دەیلەمی** (، فارسی: فیروز دیلمی، *فیروزی [[دیلم|دەیلەمی]]*) ھاوەڵێکی فارسی پێغەمبەر محەممەد بووە.

## ژیان
فەیروز دەیلەمیسەر بە نەوەکانی (*دەبنە*) ئەو فارسانە بوو کە لەلایەن ئەنووشەڕەوان ڕەوانەی یەمەن کرابوون و داگیریان کرد و حەبەشەکانیان دەرکرد. باس لەوە کراوە کە شاندێک کە فەیروزیان لەگەڵ بووە لە ساڵی ٦٣١ لە یەمەنەوە ھاتوونەتە مەدینە و ئیسلامیان لە باوەش گرتووە. دوو ژنی ھەبوو کە خوشک بوون. دوای موسڵمان بوون بە فەرمانی پێغەمبەر یەکێکیانی تەڵاقدا چونکە موسڵمان ناتوانێ لەیەک کاتدا دوو خوشک بێنێ.

فەیروز لە سەردەمی خەلیفەی سێیەم عوسمان (٦٤٤–٦٥٦) کۆچی دوایی کردووە. بەڵام ھەندێک سەرچاوە باسیان لەوە کردووە کە ئەو ناوچەی سنەی بەڕێوە بردووە و دواتر لە ساڵی ٦٧٣ لە سەردەمی موعاوییەدا کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ژیاننامە لە کۆمەڵەی دەقە موسڵمانەکانی USC-MSA.

پۆل:CS1: long volume value
پۆل:CS1: long volume value
پۆل:ھاوەڵەکان
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان
مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب

ئەبوو محەممەد مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب حەمموش کوڕی محەممەد قەیسی قەیرەوانی (بە عەرەبی: مکی بن أبی گالب القیسی؛ لەدایکبووی ٣٥٥ک/٩٦٦ز - کۆچکردووی ٤٣٧ک/١٠٤٥ز) یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و زانایانی قیڕائات و زانستەکانی قورئان لە ئەندەلوس. ئەو بە "شێخی قورئانخوێنان" (شیخ القراء) لە سەردەمی خۆیدا ناسرابوو و بە یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی زانستی قیڕائات و تەجوید دادەنرێت.

## ژیان و پایەی زانستی
مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب لە ساڵی ٣٥٥ی کۆچی لە شاری قەیرەوان (لە توونسی ئێستا) لەدایک بووە. بۆ وەرگرتنی زانست گەشتێکی بەرفراوانی کردووە، سەردانی میسری کردووە و پاشان بۆ ماوەیەک لە مەککە ماوەتەوە. دواجار لە شاری قوڕتوبە لە ئەندەلوس نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بووە پێشەوایەکی گەورە و وانەی بە سەدان قوتابی دەوتەوە.

زانایانی گەورەی ئەھلی سوننە بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشیان کردووە:

ئیمامی زەھەبی بە "ئیمامی گەورە، زانای لێکۆڵەر، شێخی قورئانخوێنان و مامۆستایانی تەجوید" ناوی دەبات.

ئیبن بەشکوال دەڵێت: «یەکێک بوو لەو کەسانەی کە لە زانستەکانی قورئان و زمانی عەرەبیدا دەریایەک بوو، تێگەیشتنێکی باشی ھەبوو و دیندار و لەخواترس بوو».

قازی عیاز ستایشی پایە بەرزییەکەی لە زانستی قیڕائاتدا کردووە و بە یەکێک لە پێشەواکانی مەزھەبی مالیکی دایناوە.

## بەرھەمەکان
مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب نووسەرێکی بەتوانا بوو و زیاتر لە ٨٠ بەرھەمی ھەبووە لە بوارە جیاجیاکانی زانستی قورئاندا. گرنگترین و بەناوبانگترین کتێبەکانی بریتین لە:

**التبصرة في القراءات السبع (ڕۆشنکەرەوە لە قیڕائاتە حەوتەکاندا)** یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکان لە زانستی قیڕائاتدا.

**الإيضاح لناسخ القرآن ومنسوخه**(ڕوونکردنەوەی ناسخ و مەنسوخی قورئان).

**مشكل إعراب القرآن**(کێشەکانی ئیعرابی قورئان): کتێبێکی گرنگە لە بواری ڕێزمانی قورئاندا.

**الھدایە إلی بلوغ النھایە** (ڕێنمایی بۆ گەیشتن بە لوتکە): تەفسیرێکی زۆر گەورە و بەرفراوانی قورئانە کە بەپێی گێڕانەوەکان لە ٧٠ بەرگدا بووە.

**الرعاية لتجويد القراءة وتحقيق لفظ التلاوة**(چاودێری بۆ باشکردنی خوێندنەوە و وردبینی لە دەربڕینی وشەکاندا): یەکێکە لە یەکەمین کتێبەکان کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەسەر زانستی تەجوید نووسراوە.

## کۆچی دوایی
مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب لە ڕۆژی دووەمی مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤٣٧ی کۆچی (بەرامبەر ١٨ی تەممووزی ١٠٤٥ی زایینی) لە شاری قوڕتوبە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی "ابن عباس" بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی قیڕائات
پۆل:فەقیھە مالیکییەکان
پۆل:زانایانی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ٤٣٧ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووانی ١٠٤٥
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:لەدایکبووانی ٩٦٥
پۆل:زانایانی تەفسیر
ئیبن فورەک

ئەبوو بەکر محەممەد کوڕی حەسەن کوڕی فورەک ئەنساری ئەسفەھانی (بە عەرەبی: محمد بن الحسن بن فورک؛ کۆچکردووی ٤٠٦ک/١٠١٥ز)، ناسراو بە ئیبن فورەک، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و زانایانی ئەھلی سوننە لە سەدەی چوارەم و سەرەتای سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو پێشەوایەکی دیاری قوتابخانەی ئەشعەری لە زانستی کەلامدا و فەقیھێکی گەورەی مەزھەبی شافیعی بوو. زانستەکەی چەندین بواری جۆراوجۆری وەک ئوسوڵی فیقھ، تەفسیر، فەرموودە و زمانی عەرەبی گرتبووەوە.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن فورەک لە شاری ئیسفەھان لەدایک بوو. بۆ وەرگرتنی زانست گەشتی بۆ عێراق کرد و لە بەغدا لەسەر دەستی گەورە زانایان خوێندی. پاشان ڕووی لە نیسابوور کرد و لەوێ قوتابخانە و خانەقایەکی دامەزراند کە بووە ناوەندێکی گرنگی زانستی و شوێنی کۆبوونەوەی زانایان.

پایەی زانستییەکەی ئەوەندە بەرز بوو کە قوتابی و ھاوسەردەمەکانی بە شێوەیەکی بێ وێنە ستایشیان کردووە:

قوتابییەکەی، ئیمام قوشەیری، دەڵێت: «گوێم لە ئەبوو عەلی دەقاق دەبوو دەیفەرموو: گوێم لە ئیبن فورەک بوو دەیوت: "ھەرکەسێک لە منەوە سوودێکی زانستی وەرگرتبێت، ئەوا من لە مامۆستام ئەبولحەسەن باھیلییەوە وەرمگرتووە"».

ئیمامی بەیھەقی دەڵێت: «ئەو ئیمامی ئوسوڵییەکان بوو لە سەردەمی خۆیدا، ڕووبەڕووی مولحیدەکان بووەوە و فەزڵی خۆی دەرخست».

ئیمامی زەھەبی بە "ئیمامی گەورە، زانای لێھاتوو، شێخی موتەکەلیمەکان" ناوی دەبات.

## بیروباوەڕ و مەزھەب
ئیبن فورەک یەکێکە لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی قوتابخانەی ئەشعەری لە زانستی کەلامدا. ئەو زانستی کەلامی لە ئەبولحەسەن باھیلی وەرگرتووە، کە ئەویش قوتابی ڕاستەوخۆی خودی ئەبولحەسەن ئەشعەری بووە. ئەمەش وایکردووە کە ئیبن فورەک ببێتە یەکێک لە گرنگترین گواستەرەوەکانی بیروباوەڕی ئەشعەری بۆ نەوەکانی دوای خۆی.

لە بواری فیقھیشدا، یەکێک بوو لە پێشەوا گەورەکانی مەزھەبی شافیعی.

## بەرھەمەکان
ئیبن فورەک نووسەرێکی بەتوانا بوو و زیاتر لە ١٠٠ بەرھەمی ھەبووە. گرنگترین کتێبەکانی بریتین لە:

* **مشكل الحديث وبيانه** (هەندێکجار بە **تأويل الأخبار المشكلة** دێت).

* **طبقات المتكلمين**.
* **النظامي في أصول الدين**.

* **تەفسیرێکی گەورەی قورئان**.

## کۆچی دوایی و چیرۆکی ژەھرخواردکردنی
چیرۆکی کۆچی دوایی ئیبن فورەک یەکێکە لە ڕووداوە ناسراوەکانی مێژووی زانایانی ئیسلام. کاتێک ناوبانگی بڵاوبووەوە، ناحەزانی لەلای سوڵتان مەحموودی غەزنەوی بوختانیان بۆ ھەڵبەست. سوڵتان فەرمانی کرد بیھێننە شاری غەزنی بۆ ئەوەی لێپرسینەوەی لەگەڵدا بکات.

ئیبن فورەک لەبەردەم سوڵتاندا گفتوگۆیەکی زانستیی بەھێزی لەگەڵ ناحەزەکانیدا کرد و بە بەڵگەی بەھێز بیروباوەڕی ئەھلی سوننە و جەماعەتی سەلماند. سوڵتان بە زانست و لێھاتووییەکەی سەرسام بوو و ڕێزێکی زۆری لێنا و بەڕێزی کرد.

بەڵام لە کاتی گەڕانەوەیدا بۆ نیسابوور، ناحەزەکانی لە ڕێگادا ژەھرخواردیان کرد و بەو ھۆیەوە لە ساڵی ٤٠٦ی کۆچی کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی ھێنرایەوە بۆ نیسابوور و لە گۆڕستانی حەیرە بەخاک سپێردرا.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:فەقیھە شافیعییەکان
پۆل:مردووەکانی ٤٠٦ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووانی ١٠١٥
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٤٠
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
ئیبن خالەوەی

ئەبوو عەبدوڵڵا حوسێن کوڕی ئەحمەد کوڕی خالەوەی ھەمەدانی (بە عەرەبی: **أبو عبد اللە الحسین بن أحمد بن خالویە الهمذاني**؛ کۆچکردووی ٣٧٠ک/٩٨٠ز)، ناسراو بە ئیبن خالەوەی، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و زانایانی زمانی عەرەبی، نەحو و قیڕائاتی قورئان لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا. ئەو یەکێک بوو لە دیارترین کەسایەتییەکانی کۆڕی زانستیی میری حەمدانی، سەیفودەولە، لە شاری حەلەب.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن خالەوەی لە شاری ھەمەدان لەدایک بووە. بۆ وەرگرتنی زانست گەشتێکی بەرفراوانی کردووە و سەردانی ناوەندە زانستییەکانی وەک بەغدا، شام، حیجاز و یەمەنی کردووە. لە بەغدا لەسەر دەستی گەورەترین ئیمامەکانی زمان و قیڕائات خوێندوویەتی، لەوانە: ئیبن موجاھید، ئیبن ئەنباری و ئیبن دورەید.

دواتر لە شاری حەلەب نیشتەجێ بوو و بووە یەکێک لە نزیکترین زانایان لە سەیفودەولەی حەمدانی و مامۆستای منداڵەکانی.

زانایان بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشیان کردووە:

ئیمامی زەھەبی بە "ئیمامی گەورە، زانای لێھاتوو" (الإمام العلامە) ناوی دەبات.

یاقوت حەمەوی دەڵێت: «یەکێک بوو لە ئیمامەکانی زمان و لەبیرکردنێکی بەھێزی ھەبوو».

## ڕکابەری لەگەڵ موتەنەبی
ئیبن خالەوەی بە ڕکابەری و مشتومڕە زانستییەکانی لەگەڵ شاعیری گەورەی عەرەب، موتەنەبی، لە کۆڕی سەیفودەولەدا ناسراوە. زۆرجار مشتومڕی زمانەوانی و ئەدەبی لەنێوانیاندا ڕوویداوە، کە ئەمەش نیشانەی زیندوویی و گرنگیی کۆڕە زانستییەکەی سەیفودەولە بووە.

## بەرھەمەکان
ئیبن خالەوەی خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگە کە تا ئەمڕۆش لەلایەن لێکۆڵەرانەوە سوودیان لێ وەردەگیرێت:

**إعراب ثلاثين سورة من القرآن الكريم**: بەناوبانگترین کتێبیەتی و تایبەتە بە شیکردنەوەی ڕێزمانیی (ئیعراب) ٣٠ سووڕەتی کۆتایی قورئان.

**الحجە فی القراءات السبع**: کتێبێکی گرنگە لە بواری زانستی قیڕائات و شیکردنەوەی حەوت قیڕائاتە بەناوبانگەکە.

**کتاب لیس**: فەرھەنگێکە بۆ ئەو وشانەی کە لەسەر یەک فۆرم و کێش ھاتوون.

**شرح مقصورە ابن درید**: شرۆڤەیەکە لەسەر قەسیدە بەناوبانگەکەی ئیبن دورەید.

ھەروەھا چەندین کتێبی تر لە بواری زمان، شیعر و قیڕائاتدا.

## کۆچی دوایی
ئیبن خالەوەی لە ساڵی ٣٧٠ی کۆچی (بەرامبەر ٩٨٠-٩٨١ی زایینی) لە شاری حەلەب کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زمانناسان
پۆل:زانایانی قیڕائات
پۆل:مردووەکانی ٣٧٠ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووانی دەیەی ٩٨٠
پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان
پۆل:خەڵکی ھەمەدان
پۆل:زانایانی تەفسیر
ئیبن حەسنوون

ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەد کوڕی ئەحمەد کوڕی عەلی کوڕی حەسنوون نەرسی بەغدادی (بە عەرەبی: أبو عبد اللە محمد بن أحمد بن علی بن حسْنُون النَّرْسِی البغدادی؛ کۆچکردووی ٣٨٦ک/٩٩٦ز)، ناسراو بە ئیبن حەسنوون، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و زانایانی قیڕائاتی قورئان و زمانی عەرەبی لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا. ئەو بە "شێخی عێراق" لە زانستی قیڕائاتدا ناسرابوو و یەکێک بوو لە پێشەوایانی مەزھەبی مالیکی لە بەغدا.

## ژیان و پایەی زانستی
ئیبن حەسنوون لە بەغدا ژیاوە و ھەر لەوێش زانستی وەرگرتووە. ئەو لەسەر دەستی گەورەترین ئیمامەکانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی، لەوانە ئیبن موجاھید (کە حەوت قیڕائاتە بەناوبانگەکەی ستاندارد کرد)، ئیبن ئەنباری (زانای گەورەی زمان)، و ئەبووبەکر نەققاش (زانای قیڕائات).

پایەی زانستییەکەی ئەوەندە بەرز بوو کە بووە سەرچاوەی سەرەکیی زانستی قیڕائات لە سەردەمی خۆیدا.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئیمام، زانای قیڕائات، شێخی عێراق... ئەو کەسێکی جێی متمانە و بەڕێز بوو».

ئەبوو عەمری دانی دەڵێت: «ئەو لە سەردەمی خۆیدا پێشەوایەکی بێھاوتا بوو لە زانستی قیڕائاتدا».

چەندین زانای گەورە لەسەر دەستی ئەو پێگەیشتن، وەک ئەبولحەسەن حەمامی و ئەبوعەلی کوڕی شازان، کە ھەردووکیان بوونە گەورە زانایانی دوای خۆی.

## بیروباوەڕ و مەزھەب
ئیبن حەسنوون لە بواری فیقھدا شوێنکەوتووی مەزھەبی مالیکی بوو و وەک یەکێک لە پێشەواکانی ئەم مەزھەبە لە بەغدا دادەنرا. لە بواری بیروباوەڕیشدا (عەقیدە)، پابەندی ڕێبازی پێشینە چاکەکان (السلف الصالح) بووە، وەک لە ژیاننامەکەی و ستایشی زانایانی ئەھلی سوننە بۆی دەردەکەوێت.

## بەرھەمەکان
سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیبن حەسنوون خاوەنی بەرھەم و نووسین بووە ("لە مصنفات")، بەڵام بەداخەوە ناوی کتێبەکان یان وردەکارییەکانیان لە سەرچاوە سەرەکییەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان تۆمار نەکراون و وا دیارە زۆربەیان لەناوچوون.

## کۆچی دوایی
ئیبن حەسنوون لە مانگی شەوالی ساڵی ٣٨٦ی کۆچی (بەرامبەر ٩٩٦ی زایینی) لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زانایانی قیڕائات
پۆل:فەقیھە مالیکییەکان
پۆل:زمانناسان
پۆل:مردووەکانی ٣٨٦ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
ڕوودۆڵف ھێس

**ڕودۆڵف واڵتەر ڕیچارد ھێس** (بە ئەڵمانی: Rudolf Heß) (٢٦ی نیسانی ١٨٩٤ – ١٧ی ئابی ١٩٨٧) سیاسەتمەدارێکی ئەڵمانی و ئەندامێکی دیار لە پارتی نازی لە ئەڵمانیای نازی بوو. لە ساڵی ١٩٣٣دا ئەدۆلف ھیتلەر وەک جێگری فوھر دەستنیشانکرا، ھێس تا ساڵی ١٩٤١ ئەم پۆستەی بەدەستەوە بوو، لە سەرەتای جەنگ لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، کاتێک سەرەڕای ئەوەی جێگری ئەدۆلف ھیتلەر بوو، کردەوەیەکی بوێرانەی ئەنجامدا: بە نھێنی فڕی بۆ سکۆتلەندا بۆ ئەوەی پێشنیازی ئاشتی لەگەڵ ئینگلتەرا بکات و بە پەرەشوت خۆی ھەڵدا. ناوبراو بە دیل گیرا و لە کۆتاییدا بە تاوانی دژ بە ئاشتی سزا درا و سزای ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا تا خۆکوشتنی. لەلایەن لایەنگرانی نازی و دژە جوولەکەکانەوە لە سەرانسەری جیھاندا بووە جێگەی ڕێز و سەرسامی زۆر.

ھێس لە سەرەتای جەنگی جیھانی یەکەمدا وەک ئەفسەرێکی پیادە ناوی خۆی تۆمار کرد. لە کاتی جەنگدا چەندین جار بریندار بووە و لە ساڵی ١٩١٥ خەڵاتی خاچی ئاسنی پێبەخشراوە بە پلەی دووەم. ماوەیەکی کەم پێش کۆتایی ھاتنی شەڕەکە، ھێس ناوی خۆی تۆمار کرد بۆ مەشقی فڕۆکەوان، بەڵام ھیچ کردارێکی لەو ڕۆڵەدا نەبینی. لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩١٨ بە پلەی *لیتنەر دێر یەدەگی* ھێزە چەکدارەکانی بەجێھێشت.

لە ١٠ی ئایاری ١٩٤١، ھێس گەشتێکی تاکە کەسی بۆ سکۆتلەندا ئەنجامدا، لەوێ ھیوای خواست گفتوگۆی ئاشتی لەگەڵ دووقی ھامیلتۆن ڕێکبخات، کە پێیوابوو نەیارێکی دیار بێت لەگەڵ سیاسەتی جەنگی حکوومەتی بەریتانیا. دەسەڵاتدارانی بەریتانیا لەگەڵ ھاتنی ھێسیان دەستگیرکرد و تا کۆتایی جەنگەکە دەستبەسەریان کرد، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ ئەڵمانیا بۆ ئەوەی لە دادگاییکردنی نورنبێرگ دادگایی بکرێت لەسەر تاوانبارانی گەورەی جەنگ لە ساڵی ١٩٤٦. بۆ زۆربەی دادگاییکردنەکە بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە تووشی لەبیرچوونەوە بووە، بەڵام دواتر دانی بەوەدانا کە فێڵ بوو. دادگا بە تاوانی دژ بە ئاشتی و پیلانگێڕی لەگەڵ سەرکردەکانی دیکەی ئەڵمانیا بۆ ئەنجامدانی تاوان سزای دا. سزای ھەتاھەتایی لە زیندانی سپانداو بەسەر بردووە، یەکێتیی سۆڤیەت سەرەڕای ھەوڵەکانی ئەندامانی خێزانەکەی و سیاسەتمەدارە دیارەکان ڕێگری لە ئازادکردنی پێشوەختە کرد. لەکاتێکدا ھێشتا لە سپانداو دەستبەسەر بوو، لە ساڵی ١٩٨٧ لە تەمەنی ٩٣ ساڵیدا بە ھەڵواسینی خۆی کۆچی دوایی کرد. دوای مردنی، زیندانەکە ڕووخێنرا بۆ ئەوەی نەبێتە مەزارگەیەک بۆ نیونازییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤
پۆل:مردووانی ١٩٨٧
پۆل:وەزیرانی ئەڵمانیای نازی
کۆڵوانە

چەپ|بێچوارچێوە|270x270پیکسڵ
**کۆڵوانە** یان **چارۆکە** پارچە تەنراوێکی چوار سووچە ژنان لەسەر کاڵاوە دەیگرنە کۆڵیان. 

کۆڵوانە لە قوماشی جورجێت دروست دەکرێت شێوە لاکێشەیە (لە قەوارەی ٠.٩٦ لە ٠.٩٦ متر) دوو لای بەرامبەر یەک، ھەریەکە بەرێز ٢٧ گولنگی پێوەیە، بە کۆڵیدا دەدەن، لایە بە گولنگەکانی بەسەر پشتدا شۆڕ دەبنەوە خوارێ. کۆڵوانە یان چارۆکە لە بەیت و گۆرانی و فۆلکلۆری کوردی زۆر ئاماژەی پێکراوە.

کۆتاڵێکە ھەر دوو جەمسەری گرێ دەدرێ و لە شان دەکرێ و وەکی کیفی ئەمڕۆی ژنانە ھەندێ شتی سووکیشی دەخرێتە تۆیوە؛ ئەم شێوەیە تایبەتی ژنانی گەڕاوەیە، بەڵام کچان کۆڵوانە وەکی چارشێوشان بە سەر شاندا دەدەن و لێواریشی بە گوڵینگەی ئاوریشم دەڕازێننەوە. گوڵینگەی لێواری کۆڵوانە ورد و زەریفە و بنی بە سیمی ڕەنگاوڕەنگ دەبسترێ و دوو گوڵینگەی جەمسەری کۆڵوانە، کە دەکەوێتە سەر شان، درشتن و بە قەیتانی ئاوریشم ھەندی ٣٠ سانتیمیتر شۆڕ دەبنەوە و لە سەر سینگ لێک گرێ دەدرێن و کۆڵوانەکە بە شانەوە قایم دەکەن.

## ئەمانەش ببینە
* شەدە
* ھەوری
* جلی کوردی

## سەرچاوەکان

پۆل:جلوبەرگ
پۆل:جلی کوردی