بەرەی تورکمانی عێراق

**بەرەی تورکمانی عێراق** (، ) جووڵەیەکی سیاسی بە نوێنەرایەتیی خەڵکی تورکمانی عێراقە. ئەم پارتە لە ٥ی نیسانی ١٩٩٥ وەکوو ھاوپەیمانییەک لە چەندین پارتی تورکمان کە لە چوارچێوەی یەکگرتووییی عێراق چالاکی دەکەن دامەزرا. ئامانجی پارتەکە ئەوەیە کە کۆمەڵگای تورکمان زیاتر لە سیاسەتدا بەشداری بکەن، بە فەرمی بناسرێن و مافی زۆرتریان ھەبێت.

لەکاتی ڕووخانی ڕژێمی سەددام حوسێن، ئەم پارتە بەڕێوەبردنی کەرکووک و ناوچەکانی تری باکووری عێراقی تووشی کێشە کردووە و پێی وایە کە کەرکووک ھی خەڵکی تورکمانە. بەرەی تورکمانی عێراق پێیوایە کە کەرکووک و بەشێکی زۆر لە باشووری کوردستان ھی ناوچەی تورکمانلییە، کە مانای *وڵاتی تورکمانەکان*ە. ئەوان لەژێر نازناوی تورکمانلی یان وڵاتی تورکمانەکان، داوای کەرکووک، ھەولێر، تەلەعفەر، مەندەلی، مووسڵ و دووزخورماتوو دەکەن. ھێزە چەکدارەکانی عێراق و پێشمەرگە دەرفەتی دامەزراندنی ھێزی چەکدارییان بە تورکمانەکان نەداوە و نەیانھێشتووە ئەو ناوچانەی لێی دەژین خۆیان بەڕێوەیببەن.

ئەم پارتە لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامی لە بەرگریکردنی ناوچە تورکمانییەکان (بەتایبەت کەرکووک و دەوروبەری) و دانیشتووانی تورکمانی عێراق، ڕۆڵێکی بەرچاوی ھەبووە.

## ئەنجامەکانی ھەڵبژاردن
لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی عێراق لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥، لیستی بەرەی تورکمانی عێراقی (#٦٣٠) ٧٦٬٤٣٤ دەنگی بەدەستھێنا، کە دەکاتە ٠٫٧٪ی کۆی دەنگەکانی سەرتاسەری وڵات، بەپێی ئەنجامە بڵاوکراوە نافەرمییەکان. زۆرینەی ھەرە زۆری ئەو دەنگانە لە پارێزگای کەرکووک بوون، کە تێیدا بەرەی تورکمانی زیاتر لە ١٠٪ی کۆی دەنگەکانی بەدەستھێنا. زۆربەی دەنگەکانی تری بەرەی تورکمانی لە پارێزگای سەلاحەددین بوون. بەپێی ئەنجامە فەرمییە تەواوەکانی ئەو ھەڵبژاردنە، بەرەی تورکمانی تەنھا یەک کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانی ھەمیشەیی بەدەستھێنا. پارتەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن ئیدارە و سوپای تورکیاوە پارەدار کراوە.

لە دوای یەکەم ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥، بەرەی تورکمانی عێراقی چەندین سکاڵای فەرمی پێشکەش بە کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق کرد و تێیدا پارتییە کوردییەکانی بە ساختەکاری لە دەنگداندا تۆمەتبار کرد. ھەروەھا ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بڕیاری کۆمیسیۆن بە ڕێگەدان بە ئاوارە و پەنابەرە کوردەکان کە لەو شوێنانە دەنگ بدەن کە لە سەردەمی سەددام حوسێندا لێی دەرکرابوون. لەو ھەڵبژاردنەدا، ٩٣٬٤٨٠ دەنگیان بەدەستھێنا، کە دەکاتە ١٫١١٪ی کۆی دەنگەکان، و بەمەش سێ کورسیان لە ئەنجومەنی نیشتمانی ئینتیقالی عێراقدا مسۆگەر کرد.

لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٩، زۆرێک لە تورکمانەکان بایکۆتی ھەڵبژاردنەکانیان کرد. بەرەی تورکمانی تەنھا ٧٬٠٧٧ دەنگی بەدەستھێنا، کە دەکاتە ٠٫٣٨٪ی کۆی دەنگەکان، و یەک کورسی بەدەستھێنا.

لە ھەڵبژاردنە نیشتمانییەکانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٠، بەرەی تورکمانی عێراقی ھاوپەیمانی لەگەڵ بزووتنەوەی نیشتمانی عێراقی لە پارێزگای کەرکووک پێکھێنا. لیستی عێراقییەی ئەیاد عەلاوی، کە کاندیدەکانی بەرەی تورکمانی تێیدا بەشدار بوون، لە کۆی دەنگەکاندا ھەڵبژاردنەکانی لە پارێزگاکەدا لە لیستی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بردەوە. کاندیدی بەرەی تورکمانی لە کەرکووک، ئەرشەد ساڵحی، بە تەنھا ٥٩٬٧٣٢ دەنگی بەدەستھێنا. ئەمەش لە دوای خالد شوانی لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە بوو، کە ٦٨٬٥٢٢ دەنگی بەدەستھێنابوو.

کاندیدەکانی تری بەرەی تورکمانی کە لە لیستەکانی بەرەی تورکمانی و لیستە جیاوازەکانەوە چوونە پەرلەمان بریتی بوون لە: ئەرشەد ساڵحی (کەرکووک)، ژاڵە چفتچی (کەرکووک)، عیزەدین دەولە (مووسڵ) کە وەک وەزیری کشتوکاڵ دەستنیشانکرا، نەبیل حەربۆ (مووسڵ)، مودریکە ئەحمەد (مووسڵ) و حەسەن ئۆزمەن (دیالە) و ٤ کەسی تر کە تورھان موفتیشی تێدابوو کە وەک وەزیری پارێزگاکان دەستنیشانکرا. بەرەی تورکمانی بە گشتی ١٢٧٬٩٨٩ دەنگی لە عێراقدا بەدەستھێنا، کە بەمەش کۆی دەنگەکانی بە بڕی ٣٤٬٦٠٠ زیاد کرد.

بەرەی تورکمانی بڕیاریدا بەشداری لە دوایین ھەڵبژاردنەکانی کوردستان بکات کە لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠١٣ بەڕێوەچوو. بەرەی تورکمانی یەک لیستی پێکھێنا و زۆرترین دەنگی لە ھەولێر بەدەستھێنا و بەمەش ئایدن مەعروف بووە ئەندام پەرلەمانی تورکمانی بەرەی تورکمانی لە ھەولێر لە پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان.

لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٤، بەرەی تورکمانی عێراقی ژمارەی ئەندام پەرلەمانەکانی خۆی لە ١٠ ئەندامدا پاراست و ژمارەی کاندیدە ڕاستەوخۆ ھەڵبژێردراوەکانی لە لیستەکانی بەرەی تورکمانی-تورکمان (بەبێ ھاوپەیمانێتی) پاراست، بەڵام ھەروەھا ژمارەی گشتی پەرلەمانتارانی بەرەی تورکمانی بۆ ٣ زیادکرد، لە ئەنجامی سەرکەوتنی ئەندامی بەرەی تورکمانی کە لە لیستی «متحدون للاصلاح» بەشداری کردبوو، ھەنە ئەسغەر، لە توزخورماتوو، کە شارۆچکەیەکی گەورەی نیشتەجێی تورکمانەکانە و دەکەوێتە قەزای توز لە پارێزگای سەلاحەددین. بەرەی تورکمانی ھەوڵێکی زۆریدا بۆ ئەوەی ھەموو تورکمانەکان دەنگ بدەن بەڵام نەیانتوانی دۆخەکە زۆر بگۆڕن، کاتێک بەراورد دەکرێت بە ھەڵبژاردنەکانی پێشوو و پێشڕەوییەکانی داعش لە عێراق وەک ھۆکاری سەرەکی ئەمە نیشاندرا. ڕێبەری بزووتنەوەکە ئەرشەد ساڵحی (کەرکووک) و جێگرەکەی حەسەن تووران (کەرکووک) وەک ئەندامی پەرلەمان لە لیستی تایبەتی بەرەی تورکمانییەوە ھەڵبژێردران؛ لیستی بەرەی تورکمانی کەرکووک، بە سەرۆکایەتی جێگری پارتەکە حەسەن تووران. لیستی بەرەی تورکمانی کەرکووکی بەرەی تورکمانی لە پارێزگای کەرکووک دووەم بوو، ٧١٬٤٩٢ دەنگی بەدەستھێنا، کە نزیکەی ١٣٪ی کۆی دەنگەکانی پارێزگای کەرکووک بوو. ھەرچەندە لیستێکی دووەمی تورکمانی بە ناوی ھاوپەیمانی تورکمانی کەرکووک بەشداری لە ھەڵبژاردنەکاندا دەکرد لە کەرکووک؛ دەنگەکانی بەرەی تورکمانی لە کەرکووک نزیکەی ٣٬٠٠٠ زیادی کردبوو بە بەراورد لەگەڵ دەنگەکانی کاندیدەکانی بەرەی تورکمانی لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٠. کۆی دەنگەکانی کە لیستە تورکمانییەکان بەدەستیانھێنابوو، سەرەڕای ئەوەی کە نزیکەی بە تەواوی لەلایەن لیستی تورکمانی بەرەی تورکمانییەوە بەدەستھێنرابوو، زیادی کردبوو. ٧ کاندیدی تری تورکمانی غەیری بەرەی تورکمانی ھەبوون کە لە لیستە جۆراوجۆرەکانەوە بۆ پەرلەمان ھەڵبژێردران. گەورەترین سوپرایز ھەڵبژاردنی ٣ تورکمان بوو لە پارێزگای سەلاحەددین، لەنێویاندا یەکەم پەرلەمانتاری بەرەی تورکمانی لە توزخورماتوو، لە لیستێکی غەیری بەرەی تورکمانییەوە، ھەنە ئەسغەر.

## ڕاھێنان لەلایەن فەرماندەیی ھێزە تایبەتەکانی تورکیا
لە مارسی ٢٠١٥، پارێزگاری دوورخراوەی مووسڵ، ئەسیل نوجەیفی، ئاشکرای کرد کە ھێزە تایبەتەکانی تورکیا ناسراو بە «کڵاو سوورەکان» ڕاھێنان بە تورکمانەکانی عێراق و سووریا دەکەن لە ئەرکێکی ڕاھێناندا کە ئامانجی کۆنترۆڵکردنەوەی قەڵای مووسڵی داعشە. نوجەیفی ھەروەھا وتی کە دەسەڵاتدارانی تورکیا بەڵێنیان داوە چەک بنێرن. بەرپرسانی تورکیا دواتر بوونی کامپەکانی ڕاھێنانیان لە ھەولێر، مووسڵ و کەرکووک و ھەروەھا لە شوێنە ئاشکرا نەکراوەکانی ناو سووریا پشتڕاستکردەوە. ئەوان وتیان کە ڕاھێنانەکان جەختیان لەسەر پێکدادانی شەقامەکان، تێکدان و کۆکردنەوەی زانیاری ھەواڵگری کردووەتەوە.

ھەر لە ھەمان ڕۆژدا، ئەندامی پەرلەمانی بەرەی تورکمانی عێراقی، ئایدن مەعروف، ڕای گەیاند کە لیوایەکی فەرمی تورکمانی سوپای عێراق لە داھاتوویەکی نزیکدا دروست دەکرێت، کە بە ٥٠٠ کەس دەستپێدەکات و پاشان بەم زووانە بۆ ١٥٠٠ کەس زیاد دەکات بۆ بەرگریکردن لە تەلەعفەر، کفری و ناوچە گەورەکانی تری نیشتەجێی تورکمانەکان لە داعش و ھەروەھا بۆ ھێرشی پل بۆ داڕێژراو بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ئەو ناوچانەی کە لەژێر کۆنترۆڵی داعشدا بوون، وەک مووسڵ. ھەروەھا ڕای گەیاند کە لیواکە لەمەودوا پشتیوانی فەرمی لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی تورکیاوە وەردەگرێت و فەرماندەیەکی تورکمانی عێراقی بەرپرسی لیواکە دەبێت لە شەڕی بەردەوامدا. ئەم ڕێککەوتنە فەرمییە لە نێوان بەرەی تورکمانی، حکوومەتی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی فەرمی لەلایەن کۆماری تورکیاوە گەرەنتی دەکرێت. مەعروف ئەمەی بە ھەنگاوێکی گرنگ بۆ داھاتووی تورکمانەکانی عێراق دانا.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی پارتە سیاسییەکان لە عێراق

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

پۆل:پارتە سیاسییەکانی تورکمان لە عێراق
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:پارتە سیاسییەکان لە ھەرێمی کوردستان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٩٥