open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڕۆبۆت

وێنۆک|ڕۆبۆتی ئاسیمۆ

**ڕۆبۆت** () ئامێرێکی سەربەخۆیه که دەتوانێ یا نەرمامێر یا مێکانیکی بێت. لاساییی مرۆڤ یان گیانەوەر دەکاتەوە. دەتوانرێت لەڕێی ڕۆبۆتەکانەوە کار ئاسانی لە ژیان بکرێت. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆ لە زۆربەی کارگەکان کە لە توانای مرۆڤ بەدەرن ڕۆبۆتەکان کار ئاسانی دەکەن و بەکار دەبرێن. ڕۆبۆت شێوە و جۆریان جیاوازە بەڵام بە گشتی هەر ئامارێک فرمانێک جێبەجێ بکا لەڕێی پڕۆگرامکردنی و بەیەکەوە بەستنی بەشەکانی لەسەر بۆردی دایک کە پرۆگرام کراوە دتوانین پێی بڵێین ڕۆبۆت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تەکنۆلۆژیا و زانستە جێبەجێکارەکان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕۆبۆتەکان
پۆل:ئەلەکترۆنیک
پۆل:زانستی کۆمپیوتەر
بیۆتەکنۆلۆژیا

**بیۆتەکنۆلۆژیا** زانستی چۆنیەتی بەکارهێنانی سیستەمە زیندووەکان یان ئۆرگانیزمەکانە بۆ دروست کردنی بەرهەمە بەسوودەکان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
جلوبەرگ

وێنۆک|مناڵیک بە چەندین دەست پۆشاکەوە

**جلوبەرگ** ئەو شتەیە کە لەشی پێ دادەپۆشیت، ھۆکاری ئەمە دەتوانێت پاراستن لە سەرما، پارێزراوی یان بەھۆی ئایین و باوەڕەوە بێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:جلوبەرگ
پێچ

وێنۆک|چەندین جۆر پێچ
**پێچ** یان **بورغو** (بە ئینگلیزی: Screw) ئامێرێکی سادەیە کە پێکھاتووە لە ڕوویەکی لێژ لوولپێچانە بە دەوری لوولەکێکدا ھەڵکراوە، لە کاتی خولانەوەی پێچەکەدا ھێزێکی بچووک دەخرێتە سەر تەواوی دوورییە درێژەکەی ڕووی لێژی پێچەکە، لەو کاتەدا، پێچەکە ھێزێکی گەورە دەخاتە سەر دوورییەکی بچووک کە پاڵی پێوە ناوە، پێچەکان بەکاردەھێنرێن لە زۆربەی کاتدا وەک ئامێری بەستن و جێگیربوون، ئەگەر بتوانیت پێچێک بکەیتەوە، تێبینیی ئەوە دەکەیت لەڕاستیدا ڕووتەختێکی لێژی زۆر درێژە.

## سوودی میکانیکیی پێچ

ئەگەر بتوانیت ڕووی لێژی پێچێک بکەیتەوە، تێبینیی ئەوە دەکەیت ئەو ڕووە زۆر درێژە و لارییەکی سادەی ھەیە، ئەوەشت لەیادبێت ھەر کاتێک ڕوویەکی لێژ درێژییەکەی زیاتر بێت لە بەرزییەکەی سوودی میکانیکی گەورەتر دەبێت. ھەروەھا (دەمەوانەی سەر قاپی دۆشاو، مرەبا) ئەوانیش نموونەی پێچن کە سوودی میکانیکی گەورەیان ھەیە.

## سەرچاوەکان


پۆل:میکانیک
پۆل:تەکنۆلۆژیا
پۆل:ئامێرە سادەکان
گاسن

وێنۆک

**گاسن** ئامرازێکە لە کێڵان بەکاردێت. بۆ کشتوکاڵی خاک بەکاردەھێنرێت. لە ڕابردوودا گاسن لەلایەن ئاژەڵەکانی وەک گا و ئەسپەوە ڕادەکێشرا. ھەندێک جار، ئاژەڵ لە شوێنی تەسکدا بەکاردەھێنرا کە بەھۆی تەسکی شوێنەکەوە تراکتۆر ناتوانێت پێی بگات. ھەروەھا گاسنە دەستییەکان ھەن کە بە دەست بەکاردێن، یان بە شێوەیەکی میکانیکی وەک تراکتۆری ئێستا.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:ئامرازەکانی کشتوکاڵ
تەقەمەنی

وێنۆک|چەندین جۆر تەقەمەنی

**تەقەمەنی** ماددەگەلێکن کە لە ڕووی کیمیایییەوە زوو تووشی بەردانی وزە دەبن و دەتەقن، هەر لەبەر ئەم تایبەتمەندییە بۆ دروستکردنی تەقینەوە کەڵکیان لێ دەگرن.

## پەڕاوێز

پۆل:تەقەمەنییەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:داھێنانە چینییەکان
کانزاناسی

وێنۆک|دروست کردنی کانزای بڕۆنز

**کانزاناسی** یان **مێتالۆرجی** زانستی ناسین، دەرهینان و کار لەگەڵ کانزاکانە. کانزاناستی لقێکە لە زانستی ماددە کە باس دەکات لە سیفاتی فیزیایی و کیمیایی توخمی کانزایی، ئاوێتەی کانزایی و داڕشتەی کانزایی. 

## مێژوو
سەردەمی کانزاناسی دەگەڕێتەوە بۆ نزیک شەش هەزار ساڵ پێش زایین. یەکەم کانزا دوای سەردەمی بەردین کە دۆزراوەتەوە بریتی بوە لە مس. دواتر ئاسن دۆزرایەوە کە بەکار هێنانی بە پێی شوێن دەگۆڕێت. 

## دەرهێنان

## داڕشتە
**داڕشتە** () بریتییە لە تێکەڵەی چەند توخمی کانزایی یاخود تێکەڵەی ماددەی کانزایی و ناکانزایی. لەم حاڵەتەدا ماددەی بەرھەم ھاتوو سیفەتی ھاوبەشی فیزیایی وەردەگرێ. پێویستە ئەمەش بزانین کە داڕشتە جیاوازە لە ئاوێتە کە کارلێکی کیمیایی لە نێوان توخمەکان ڕووی داوە و ماددەیەکی بە تەواو جیاواز دروست بوە. بۆ نمونە ستیل (پۆڵا) ماددەیەکە کە لە ئاسن و کەمێک سیلیکۆن و کاربۆن دروست بوە. لە ڕاستی دا چونکە ئاسن بە تەنھایی ھەم نەرمە و ھەم زوو داخوران دەگرێ، بە تێکەڵ کردنی ئەم ماددانە توانراوە ئەم دوو کەمو کورتیە عیلاج بکەن. بە شێوەیەکی گشتی ئەو ماددە کانزاییانەی لە دەوروبەری خۆمان دەیانبینین بەزۆری ماددەی تریان تێکەڵ کراوە و بەتەنھایی کەمتر بەکار دێن.
وێنۆک|داڕشتەیەکی سروشتی کە پێکهاتوە لە زێڕ و زیو. ئەم داڕشتەیە بۆ دروست کردنی سکەی دراو بەکار براوە

## دروست کردن

### چارەسەری گەرمی

### چارەسەری میکانیکی

## پەیکەری مایکڕۆیی
 

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کانزاناسی
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:کانزاکان
تیۆریی ژمارە

وێنۆک|چەپ
**تیۆریی ژمارە** () لقێکە لە زانستی بیرکاری کە باسی تایبەتمەندییەکانی ژمارە تەواوەکان دەکات. کارڵ فریدریش گاوس (١٧٧٧–١٨٥٥) لە وتەیەکی خۆیدا دەڵێت، بیرکاری شاژنی ھەموو زانستەکان و تیۆریی ژمارە شاژنی بیرکارییە.

## تیۆریی سەرەتایی ژمارەکان
شیکردنەوەی زۆربەی کێشەکان لە تیۆریی ژمارەکاندا، بەپێچەوانەی ڕواڵەتە سادەکەیان پێویستی بە ھەوڵ و تەقالای زۆر و بەکارھێنانی ڕێکارگەلێکی نوێیە. بۆ نموونە
* مەزندەی گۆڵدباخ سەبارەت بە نواندنی ژمارە جووتەکان بەشێوەی سەرجەمی دوو ژمارەی سەرەتایی،
* مەزندەی کاتالان سەبارەت بە توانە یەکلەدوای یەکەکانی ژمارە تەواوەکان
* مەزندەی ژمارە سەرەتاییەکانی توامان
* مەزندەی کولاتز
* مەزندەی ژمارە سەرەتایییە مێرسێنەکان سەبارەت بە بێکۆتاییبوونی ژمارە سەرەتایییە مێرسێنەکان و…

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* 

## بەستەرە دەرەکییەکان

* Hazewinkel, Michiel, ed. (2001), "Number theory", *Encyclopedia of Mathematics*, Springer, ISBN&nbsp;978-1-55608-010-4&nbsp;

پۆل:بوارەکانی ماتماتیک
پۆل:تیۆریی ژمارەکان
تانک

وێنۆک|تانکێک

**تانک** زرێپۆشێکە کە لە جەنگدا بەکاردێت. تانک تۆپێکی لە سەرە و توانایی ھات و چووی ھەیە و ئامێرێکی زۆر ستراتێجیکی مەیدانی شەڕە.یەکەم تانک لە سەرەتایی سەدەی بیستەمدا لە سەردەمی جەنگی جیھانی یەکەمدا دەرکەوت، کاتێک سوپای بەریتانیا تانکەکانی ماڕک١ی بۆ شکاندنی توندیی بەرەی شەڕ لە دژی ئەڵمانییەکان ئامادە کرد، بۆیە ڕۆڵی تانکەکان وەک چەکێک گەشەی کردووە، پاشان بەکاری بھێنن بۆ پەرەپێدان و چوونە ناو قووڵایی شەڕەوە بۆ ھێرشکردنە سەر دوژمن، ھەروەھا تانک لە ڕووی ئۆپەراسیۆنەوە زۆر گرانە پێویستیان بە پشتگیری و چاودێرییەکی زۆر ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:تانکەکان
ئالفا قەنتۆری ب

thumb|ئالفا قەنتۆری ب و ھەسارەکەی

**ئەلفا قەنتۆری ب** ئەستێرەیەکی تۆخە مەیلەو پرتەقاڵیە. یەک لە سێ ئەستێرەکان و دووەم گەورە ئەستێرەی کۆمەڵەی ئالفا قەنتۆریە. لە وڵاتانی باشووری گۆی زەوی زۆر جوان دیارە. ئەمەش لە بەر ئەوەی لە ڕووی پێگەی کۆمەڵەی خۆرەوە کۆمەڵەی ئالفا قەنتۆری دەکەوێتە خوارووی کۆمەڵەی خۆر. ئالفا قەنتۆری ب یەک لە ئەستێرە ھەرە نزیکەکانی نزیک بە کۆمەڵەی خۆرە. قەبارەی ئالفا قەنتۆری ب نزیکەی ھێندەی خۆر دەبێت. بەڵام ئالفا قەنتۆری ب ھەندێک لە خۆر بچووک ترە و تیشکەکەشی لە ئەستێرەی خۆری خۆمان کەم ترە.

## کۆمەڵەی ئالفا قەنتۆری ب
بریتیە لە ئەستێرەی ئالفا قەنتۆری ب وە تاک ھاسارەکەی پێی دەڵێن ئالفا قەنتۆری ب ب. ئەم ھەسارەیە لە ١٧-١٠-٢٠١٢ دۆزرایەوە.

thumb|بەراوردی ئەستێرەکانی قەنتۆری و خۆر

## سەرچاوەکان
* :it:Alfa Centauri B
* ئالفا قەنتۆری ب ب
* https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%A6%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7_%D9%82%DB%95%D9%86%D8%AA%DB%86%D8%B1%D
* http://www.solstation.com/stars/alp-cent3.htm 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
شارستانی پاوە

**شارستانی پاوە**، لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کرماشانە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری پاوەس و لە سێ ناوچە پێکھاتووە:
350px|وێنۆک|شارستانی پاوە لە نێو کوردستان‌دا (ناوچە کوردنشینەکان)
* ناوچەی ناوەندی
** گوندستانی ھەوڵی
** گوندستانی شمشێر
شارەکان: پاوە
* ناوچەی باینگان
** گوندستانی ماکوان
** گوندستانی شێوەسەر
شارەکان: بانەوڕێ، باینگان
* ناوچەی نەوسوود
** گوندستانی سیروان
شارەکان: نۆدشە، نەوسوود

بەپێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٥٦٬٨٣٧ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانی پاوە
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان
ئەتڵەسی ھەور (ڕۆمان)

وێنۆک|بەرگی چاپی یەکەمی ڕۆمانی ئەتڵەسی ھەور

**ئەتڵەسی ھەور** () ڕۆمانێکی خەیاڵی زانستییە کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا لەلایەن دەیڤید میچڵ (نووسەر)ی بریتانی نووسراوە. ئەتڵەسی ھەور بریتییە لە شەش چیرۆکی جیاجیا کە خوێنەری خۆی لە ناوچەیەکی دوور لە ناو ئۆقیانووسی ئارام لە سەدەی ١٩وە دەباتە بۆ سەردەمێکی دووری دوای پاشەڕۆژ و کۆتایی ھاتنی ژیانی مرۆڤەکان. لە ساڵی ٢٠١٢ لە ڕووی ئەم کتێبە بە ھاوکاریی دوو دەرھێنەر بە ناوەکانی تۆم تیکڤەر و ڤاچۆڤسکی فیلمێک ھەر بەم ناوەوە دەرھێنرا.

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20181223225510/http://www.complete-review.com/reviews/mitchelld/cloudas.htm

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم
پۆل:خەیاڵ لە ٢٠٠٤
محەممەد ئیسفەھانی

**محەممەد ئیسفەھانی** (بە فارسی: محمد اصفهانی) گۆرانیبێژی بەناوبانگی پۆپیی فارسیە. لە ساڵی ١٩٦٦ لە شاری تاران لەدایکبووە.

## ئەلبۆمەکان
* بی‌واژه
* برکت
* نون و دلقک
* تنها ماندم
* اخراجی‌ها
* ولایت عشق
* حسرت
* فاصله
* هفت سین
* ماه غریبستان
* گلچین

## سەرچاوەکان
*https://web.archive.org/web/20131204040907/http://www.mohammadesfahani.com/default.aspx?PID=%D8%A8%D9%8A%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:گۆرانیبێژانی پۆپی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:خەڵکی پارێزگای تاران
پۆل:گۆرانیبێژ-گۆرانینووسانی ئێرانی
پۆل:گۆرانیبێژانی خەڵکی تاران
ھاوکێشە

وێنۆک
**ھاوکێشە** لە بیرکاریدا، وتنی ھاوکێشی دوو شتە بە زمانی ھێماکان. لە تەواوی ھاوکێشەکان ھێمای  ھەیە و دوو بەری ئەم ھێمایە بە یەکەوە بەرابەرن. لە ھەر لایەک یان لە ھەر دوو لاکاندا گۆڕەک (Variable) ھەیە.
بەو ھاوکێشەیەی کە ھەر چەندە گۆڕانکاری لە بەھایەکانی گۆڕەکەکانیدا بکرێت، بە ڕاستی بمێنیتەوە دەوترێت ھاوئەنجام.

ھاوکێشەکان بەپێی شیکارکردنیان بریتین لە
* ئەو ھاوکێشانەی یەک شیکاریان ھەیە.
* ئەو ھاوکێشانەی شیکاریان نییە.
* ئەو ھاوکێشانەی بێسنوور شیکاریان ھەیە.

## نموونە
ھەر ڕستەیەکی بیرکاری یەکسانەی تێدا بوو، پێی دەوترێت ھاوکێشە. بە دۆزینەوەی نرخی گۆڕەک دەوترێت شیکاری ھاوکێشە، و بە دانانی نرخی گۆڕەک لە ھاوکێشەکە دەوترێت پاسادانی ھاوکێشە.

### ئەو ھاوکێشانەی یەک شیکاریان ھەیە

: x + 3 = 5 
: x + 3-3 = 5-3  
: x=5-3 
:x=2

ھاوکێشەکە یەک شیکاری ھەیە.

### ئەو ھاوکێشانەی بێسنوور شیکاریان ھەیە

:x + 1 = x + 1
:x - x = 1 - 1
:0=0

لەبەر ئەوەی ٠=٠، کەواتە ھاوکێشەکە بێسنوور شیکاری ھەیە. بە واتایەکی تر، ھەر بەھایەک لە بەھاکان پاسادانی ھاوکێشەکە دەکات.

### ئەو ھاوکێشانەی شیکاریان نییە

:x + 3 = x + 1
:x - x = 1 - 3
:0 = -2

لەبەر ئەوەی ٢-≠٠ و لە ھاوکێشەکە ٢-=٠ دەرچووە، کەواتە ھاوکێشەکە شیکاری نییە. بەواتایەکی تر، ھیچ بەھایەک پاسادانی ھاوکێشەکە ناکات.

## شیکاری ھاوکێشە

### شیکاری ھاوکێشەی پلەیەکی یەک جۆر گۆڕاو لە ڕێگای جیاکردنەوەی نەزانراوەکان
بۆ شیکاریکردنی ھاوکێشە یاسایەکی گشتی ھەیە:
# گۆڕاوەکان لە لایەک و نەگۆڕەکان لە لاکەی تری ھاوکێشەکە.
# ئەگەر ژمارەیەک یان گۆڕاوێک لە لایەکی ھاوکێشە بگوازینەوە بۆ لایەکی تر، ئەوا نیشانەکەی دەگۆڕێت. واتە، ئەگەر ژمارەکە یان گۆڕاوەکە ئەرێنی بێت نیشانەی نەرێنی وەردەگرێت و بە پێچەوانەشەوە.
# لە کۆتاییدا، ھەردوو لای ھاوکێشەکە دابەشی ھاوکۆڵکەی نەزانراوەکە دەکەین.

## ھاوکێشە ڕادەدارەکان
وێنۆک|220px
ھاوکێشە ڕادەدارەکان یان ھاوکێشە جەبرییەکان بەو ھاوکێشانە دەوترێت کە ڕێساکەیان بەم شێوەیە:
:P = 0
یان
:P = Q
لێرەدا *P* و *Q* دوو ڕادەدارن.

## سیستمی ھاوکێشەی ھێڵی

وێنۆک
بە کۆمەڵێک کە لە زیاتر لە یەک ھاوکێشەی ھێڵی پێک ھاتبێت سیستمی ھاوکێشەی ھێڵی دەوترێت. بۆ نموونە،

:\begin{alignat}{7}
3x &&\; + \;&& 2y             &&\; - \;&& z  &&\; = \;&& 1 & \\
2x &&\; - \;&& 2y             &&\; + \;&& 4z &&\; = \;&& -2 & \\
-x &&\; + \;&& \tfrac{1}{2} y &&\; - \;&& z  &&\; = \;&& 0 &
\end{alignat}

سیستمێکی ھاوکێشەی ھێڵییە کە لە سێ ھاوکێشە و سێ گۆڕەکی  پێک ھاتووە.

## ئەمانەش ببینە
* سیستمی ھاوکێشەی ھێڵی

## سەرچاوەکان

* 

## بەستەرە دەرەکییەکان


پۆل:جەبر
پۆل:جەبری سەرەتایی
میدیای بەکۆمەڵ

**میدیای بەکۆمەڵ** بە دەستەیەک لە ئامێرەکانی پەیوەندی گرتن دەوترێت کە پەیوەندییەکی یەکلایەنە لە نێوان خۆیان و خەڵکدا پێک دێنن. بۆ وێنەی میدیا دەتوانرێت بە تەلەڤیزیۆن و ڕایۆ ئاماژە بکرێت کە ھەواڵ و دەنگی خۆیان بە گوێچکەی بینەر و بیسەر دەگەیێنن بەڵام ھیچ وەڵامێک لەوان وەرناگرن.

## سەرچاوەکان
* http://books.google.com/books?id=5z7oAAAAIAAJ&pg=PA26

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:میدیای بەکۆمەڵ
پۆل:بابەتە سەرەکییەکان
پشیلەکان

**خێزانی پشیلە** ( بە ئینگلیزی: Felidae ) بریتیە لە خێزانێک کە لە کۆمەڵێک گیانلەبەری دڕندە و گۆشتخۆر پێکدێت. هەموویان لێکچووی پشیلەن. زۆربەیان خوو و ڕەوشتیان وەک یەک وایە و زۆربەشیان خوو و ڕەوشتیان لە یەک نزیکە. کۆمەڵێکیان بە تانها دەژین و تەنها لە کاتی جووتبووندا (نێر و مێ) یەکدەگرن. هەموویان گۆشتخۆرن و شیردەرن. کۆمەڵێک لەم خێزانە لە کوردستان دەژین.
ئەم ئاژەڵانە بە چرنووگە بەهێز و ڕاکردنە زۆر خێراکانیان توانای گرتنی نێچیرەکانیان هەیە. زۆربەیان لەشیان سووکە و دەتوانن بە هۆی چڕنووکەکانیان بەسەر دارەکاندا هەڵگەڕێن. زۆربەیان لە ناوچە گەرمەکانی وەک ساڤانا لە ئەفریقا و هەندێکیان لە ناوچە دارستانیەکانی وەک باشوور و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ئەمازۆن لە ئەمریکا وە ئەوانی تریش لە ناوچەشاخاویەکان دەژین.

## جۆر
خێزانی پشیلە دەبێت بە دوو جۆر.

**پڵنگەکان** وەک 
# شێر
# پڵنگ
# بەور
هتد.

**پشیلەکان**
# پڵنگی یۆز
# پشیلەی کێوی
# پشیلەی کێوی خاڵدار
# بۆرە پشیلە
# پشیلە
هتد.

## هەموو جۆرە خێزانە پشیلەکان لە کوردستان

**خێزانی پشیلە لە کوردستان**

## سەرچاوەکان
* http://www.wmenews.com/newsletters/1366812925wmenews_V6_I4_eng_06.pdf 
* https://web.archive.org/web/20160305134645/http://goto.glocalnet.net/kattsida/species.htm
* https://web.archive.org/web/20150509003621/http://maildogmanager.com/page.html?p=000001XDDtjL2KurMdfWs%2Fz6ktHaRjkw

پۆل:پشیلەکان
پڵنگ

**پڵنگ** () چوارەمین گەورە جۆری خێزانی پشیلەیە و بەشێکە لە پڵنگەکان. درێژی پڵنگ لە یەک مەتر تا نزیکەی دوو مەتر  دەبێت. کلکی پڵنگ ٧٠ تا ٩٥ سم، کێشی پڵنگ لە ٢٨ تا٧٠ کگ دەبێت. وەک ئاسایی زۆربەی مێینەکان لە نێرینە بچووکترە. بێجگە لە کاتی جووت بوون یان ھەتا گەورە بوونی بەچکە (بێچوو) ە کان ئەوا پڵنگ ھەر بە تەنھا دەژی لە ساڤانا لە ئەفریقا و دارستانەکان ناوچە شاخاویەکان.
زۆربەی ھەرە زۆری پڵنگەکان ڕەنگیان پرتەقاڵیە یان زەردێکی مەیلەو خاکیە، لەشی پڵنگ بە کۆمەڵێک پەڵە داپۆشراوە و پەڵەکان ھەندێک بچووکترن.

## جۆرەکانی تری پڵنگ

جیاوازی نێوان پڵنگەکان بە گوێرەی شوێن و ناوچە و سروشتی درووست بوونیانە.
پڵنگی ڕەش کە ئەمەش ھەمان جۆری پڵنگە بەڵام پێستەکەی لە زگماکیەوە مەیلەوو ڕەشە.

## جۆرەکانی پڵنگ لە کوردستان

لە کوردستاندا پڵنگ لە دارستانی نزیک بە ناوچە مامناوەندەکان و شاخاویەکان ھەیە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان
* https://web.archive.org/web/20160308122753/http://koarp.org/?p=846
* https://web.archive.org/web/20150509003621/http://maildogmanager.com/page.html?p=000001XDDtjL2KurMdfWs%2Fz6ktHaRjkw
* http://www.altaconservation.org/ 

پۆل:ئای یوو سی ئێن لیستی سووری جۆرە لاوازەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:پڵنگەکان
بەوڕۆڵ

**بەوڕۆڵ** (Bewrroll، ) دێیەکە لە گوندستانی ماکوان، لە ناوچەی باینگانی شارستانی پاوە، پارێزگای کوردستان، ئێران. خەڵکی بەوڕۆڵ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ماکوان
* ناوچەی باینگان
* شارستانی پاوە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
ماھاتیر محەممەد

**ماهاتیر محەممەد** لەدایکبووی ١٠ی تەمممووزی ١٩٢٥ ، کەسایەتی سیاسەتمەداری مالیزییە ، ئەو چوارەمین سەرۆک وەزیرانی وڵاتی مالیزیا بووە لەماوەی ١٦ی تەممووزی ١٩٨١ تاکوو ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣ ئەمەش درێژترین ماوەی سەرۆککوەزیرانییە لەمێژووی مالیزیا و ئاسیا ، جگەلەوەش پێشتر ماهاتیر هەریەکە لەپۆستەکانی جێگری سەرۆککوەزیران و وەزیری پەروەردە و وەزیری پیشەسازی و بازرگانی و وەزیری بەرگری و وەزیری دارایی و وەزیری ناوخۆ بووە ، ماهاتیر محەممەد بەو کەسایەتییە دادەنرێت کە مالیزیای بووژاندەوە و پێشیخست لە زۆربەی کایەکانی ژیان بەتایبەت لە ئابووریدا کە لەساڵی ٢٠٠٢ دەخلی هەر خەڵێکی ئاسایی لە ١٢٤٧ دۆلاری ئەمریکی تێپەڕبوو بۆ ٨٨٦٢ دۆلاری ئەمریکی لەیەک ساڵدا  و ماهاتیر لەڕیزی ئەو ئیسلامییە سیاسییانە کە بە میانڕەو ناسراون.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٥
پۆل:زیندووان
پۆل:سەرۆک وەزیرانی مالیزیا
پۆل:دەرچووانی زانکۆی نیشتمانی سەنگافورە
تاق

وێنۆک|چەپ|تاقی بازنەیی لە ئەم پردە کۆنەی سەردەمی ڕۆمییەکاندا بە کار گیراوە
**تاق** (بە ئینگلیزی: arch) پێکھاتەیەکە کە دەتوانێ بە شکڵە کەوانەییەکەی بارە سەرەوخوارەکان تەنیا بە پەستان ڕا بگرێ و ھیچ مۆمێنتێکی تێ نەکەوێ. ئەم تایبەتمەندییە بە کەڵکەی تاقەکان ھەزاران ساڵە یارمەتیی مرۆڤی داوە و ئەمڕۆش لە تەلارسازی و ئەندازیاریی شارستانیدا بە کار دێت.

## مێژوو
[وێنۆک|چەپ|تاق یەکێ لە تایبەتمەندییەکانی تەلارسازیی کۆنە.(شاری [مێردینی کۆن)]]
دروست بوونی تاق دەگەڕێتەوە بۆ دووھەزار ساڵ پێش لە دایکبوونی مەسیح. دەوترێ کە بۆ یەکەمین جار تاقەکان لە مێزۆپۆتامیادا دروست کران. ئێستەش لە زۆرێک لە بینا کۆنەکاندا تاق بە زۆری دەبینین و ھۆی ئەمە ئەوەیە کە مەتێریاڵەکانی سەردەمانی کۆن وەکوو خشت و بەرد و قوڕ تەنیا لە فشاردا بە باشی کاریان دەکرد و نەیاندەتوانی سترێسی کێشی لە خۆدا ڕابگرن. بەڵام مرۆڤ بە دروست کردنی تاق ھەوڵی دا ھەمووی ھێزەکان بە فشار لە پێکھاتەکەوە بگەیەنێت بە زەوی.
## جۆرەکانی تاق
ھەروەھا کە وترا تاقەکان شکڵێکی ناڕاست و کەوانەییان ھەیە و بە پێی شکڵەکانیان دەکرێن بە چەن بەشەوە، بۆ نموونە ئەمە چەن جۆر لە تاقەکان:
* تاقی بازنەیی
* تاقی گۆتیکی
* تاقی ھێلکەیی
* تاقی تیژ

## سەرچاوەکان
* [ویکیی ئینگلیزی: سێپتەمبەری ٢٠١٤]

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:نژیاروانی
پۆل:پردە کەوانەیییەکان
تاقوەسان

250px|وێنۆک|وێنەیێک لە تاقوەسان
**تاقوەسان** (جافی: تاقۆسان) کۆمەڵێک وێنە و بەردنووسی سەردەمی ساسانیەکانە کە دەکەوێتە گەڕەکی تاقوەسان لە و باکووری ڕۆژھەڵاتی کرماشان و لە ڕۆژاوای ئێران. ئەم کۆکراوەیە لە سەدەی سێیەمی زایینی دروست کراوە و بایەخێکی ھونەری و مێژوویی گەورەی ھەیە.
چەندین دیمەنی مێژوویی وەک تاجلەسەرنانی خوسرەو پەرویز، تاجە تاجنانی ئەردەشیری دووەم، تاجنانی شاھپووری دووەم و سێیەم، ھەروەھا چەندین بەردنووس بە زمانی پاڵەوی و مەراسیمی ڕاوکردنی بەراز لەلایەن سوارەکان و ژەنینی مۆسیقا بە ئامێری چەنگ ھەڵکەندراوە.

## زیارتر بخوێنە
* چەن وێنە لە  تاقوەسان 

پۆل:تاقوەسان
پۆل:مێژووی پارێزگای کرماشان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران
پۆل:نژیاروانیی ئێرانی
پۆل:ھێماکانی کرماشان
پۆل:خانووبەرە و پێکھاتەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:وشە و دستەوشە فارسییەکان
پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان
ئارێت

**ئارێت** (Arêt، ) دێیەکە لە گوندستانی شێوەسەر، لە ناوچەی باینگانی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی ئارێت بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٤٣ کەس لە ٣٣ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی شێوەسەر
* ناوچەی باینگان
* شارستانی پاوە

پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
میراولی (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **میراولی** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** میراولی، سەنگاو، ناوی گوندێکی شارەدێی سەنگاوە لە قەزای چەمچەماڵ.
** میراولی، ھەڵەبجە، ناوی گوندێکی شارەدێی سیروانە لە قەزای ھەڵەبجە.
** میراولی، پاوە، ناوی گوندێکە لە شارستانی پاوە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
تازاوای سەریاس

**تازەوا** (Tazewa، ) دێیەکە لە گوندستانی شمشێر، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی پاوە، پارێزگای کرماشان، ئێران. خەڵکی تازەوا بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ١٤ کەس لە ٥٨ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی شمشێر
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی پاوە
* شارستانی پاوە

پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
برایان گرین

**برایان گرین** (٩ی شوباتی ١٩٦٣ لە نیویۆرک)، فیزیکزانی ئەمریکیە و خاوەنی چەندین کتێبە وەکوو *گەردوونی جوان*، *ئیکاروس لە گۆشەی کاتدا*.

## سەرچاوەکان
ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:فیزیکزانانی ئەمریکی
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
شارستانی ڕوانسەر

**شارستانی ڕوانسەر** بە درێژاییی جوگرافیی ٤٠٫٤٦ و پاناییی جوگرافی ٣٤٫٤٣ و بەرزیی ١٣٦٠ مەتر و ھەروەھا بە ڕووبەری ١١٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە لە دابەشکاریی کارگێڕیی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کرماشانە، و لە ٦٠ کیلۆمەتری کرماشاندا جێی گرتووە. ئەم شارە لە باکوورەوە دەگاتە کامێران، لە ڕۆژھەڵاتەوە کرماشان، لە باکووری ڕۆژاوا پاوە، لە باشوورەوە ئارووناوا و ھەروەھا لە ڕۆژاوایەوە دەگاتە شاری جوانڕۆ.
خەڵکی ڕوانسەر بە شێوەزاری کوردیی ناوەندی و بنشێوەزاری ئەردەڵانی قسە دەکەن. و ھەروەھا خەڵکی ئەم شارە سوننین و شوێنکەوتووی مەزھەبی ئیمام شافعین.
ناوەندی ئەم شارستانە ڕوانسەرە و لە دوو ناوچە پێکھاتووە:
* ناوچەی ناوەندی
* ناوچەی شاھۆ

## ژمارەی دانیشتووان
بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ١٣٩٥ی کۆچی ھەتاوی (٢٠١٦ ز) حەشیمەتی شاری ڕوانسەر **٢٤٬٥٢٧** کەس بووە و پلەی ٢٩٩یەمی لە نێوان شارەکانی ئێراندا ھەیە.
ھەروەھا حەشیمەتی شارستانی ڕوانسەر **٤٧٬٦٥٧** کەس بووە و شارستانەکە لەنێوان ھەموو شارستانەکانی ئێراندا پلەی ٣٢٤ەمی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
شارستانی ڕوانسەر
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٤
شارستانی سەلاسی باوەجانی

**شارستانی سەلاسی باوەجانی**، لە دابەشکاریی وڵاتی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کرماشانە. ناوەندی ئەم شارستانە تازاوایە و لە دوو ناوچە پێکھاتووە:
* ناوچەی ناوەندی(ناوچەی دەشتی وڕ)
* ناوچەی ئەزگڵە
*ناوچەی زمکان
خەڵکی دانیشتوی ئەم ناوچەیە (باوەجانی) لە سەردەمی شەڕی نێوان عوسمانی و سەفەوی ئێران کۆچ دراون بۆ ئەم ناوچەیە لە کوردستانی تورکیاوە بە دەستی عوسمانیەکان.(ALVAND. ZIAYEE) >
بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستان(قەزا)یە ۴۷،۵۳۸کەس بووە. ناوچەی ئەزگڵە و گوندەکای گەرمەسێری عەشیرەتی قوبادی جافن.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانی سەلاسی باوەجانی
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان
شارستانی سەرپێڵی زەھاو

**شارستانی سەرپێڵی زەھاو**، لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کرماشانە. ناوەندی ئەم شارستانە سەرپێڵی زەھاوە و لە یەک ناوچە پێکھاتووە:
* ناوچەی ناوەندی

بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٨٥،٦١٦ کەس بووە. 

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانی سەرپێڵی زەھاو
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان
باینگان

**باینگان** یان **بایەنگان** شارێکە لە شارستانی پاوە لە پارێزگای کرماشان لە ئێران.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە
پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:شارەکانی ئێران
شارستانی ئارووناوا

**شارستانی شاباد**، لە دابەشکاریی وڵاتیی ئێراندا، یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کرماشانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ناوەندی ئەم شارستانە شابادە و لە دوو ناوچە پێکھاتووە:
* ناوچەی ناوەندی
* ناوچەی ھۆمەیل

بەپێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ١٥١٬٤٧٣ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانەکانی ئێران
پۆل:شارستانی ئارووناوا
پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان
گومبەز

وێنۆک|گومبەزی قوببەتولسەخرە لە فەلەستین

**گومبەز** (بە ئینگلیزی: Dome) پێکھاتەیەکە کە فۆرمێکی گردی ھەیە و بە زۆری وەکوو سەرمیچ یان داپۆشەری پێکھاتەیەکی دیکە بە کار دێت. گومبەز لە ڕاستیدا لە سووڕانەوەی کەوانێک بە دەوری تەوەرەیەکدا دروست دەبێت. قازانجی گومبەز ئەوەیە کە دەبێت بە ھۆی لابردنی کۆڵەکەکانی سەرمیچە، بۆیە بە دروست کردنی گومبەز جێگەیەکی زیاتر بۆ بەکارھێنەرانی پێکھاتەکە دەمێنێتەوە. ھەر ئەم قازانجە بووە بە ھۆی ئەوەوە کە لە مزگەوتەکان و کڵێسەکاندا زۆر بە کار بھێنرێت.

## پێشانگا

پەڕگە:Shah Abdol Azim6.jpg|
پەڕگە:Shah Abdol Azim1.jpg|
پەڕگە:Chaharbagh School مدرسه چهار باغ اصفهان 27.jpg|
پەڕگە:امامزاده سلطان علی بن محمد باقر در مشهد اردهال کاشان-استان اصفهان 07.jpg|
پەڕگە:حرم فاطمه معصومه 02.jpg|
پەڕگە:Mohammad Helal Ali امامزاده هلال ابن علی 01.jpg|
پەڕگە:آرامگاه خواجه ربیع (2).jpg|


## سەرچاوەکان

ویکیی ئینگلیزی: تشرینی یەکەمی ٢٠١٤

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:نژیاروانی
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:گومبەزەکان
ئەحمەد قازی

**ئەحمەد قازی**، نووسەر و وەرگێڕی بەناوبانگی کورد ساڵی ١٩٣٦ی زایینی لە مەھاباد لەدایکبووە.

## بەرھەمەکان
# **[[دۆن کیشۆت]]**، وەرگێڕانی ڕۆمانی سێرڤانتێس، ٢ بەرگ، ٢٠٠٨
# **دوانەی سەیر و سەمەرە**، وەرگێڕانی ڕۆمانی ماڕک تواین، ١٩٩٠
# **کتک و مشک**، وەرگێڕانی چیرۆکەشێعرێکی عوبەید زاکانی بە شێعر، ١٩٨١
# **نسل اژدھا**، وەرگێڕانی ڕۆمانی پێرل باک بۆ فارسی، ١٩٩٢
# **کلیلە و دێمنە**، وەرگێڕانی کتێبی کلیلە و دمنەی فارسی، ٢٠١٥
# **ڕێزمانی کوردی** بە دوو زمانی کوردی و فارسی، دەزگای چاپی سەلاحەددین، ورمێ، ١٩٨٨

## پەراوێزەکان

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:وەرگێڕە کوردەکان
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:مردووانی ٢٠١٥
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:زانا کوردەکان
ئانشلوس

[وێنۆک|چوونی خەڵک بۆ بەرەوپیری لە ئەرتەشی [ئەڵمانیای نازی]]
**ئەنشلوس** (بە ئەڵمانی: Anschluß) وشەیەکی ئەڵمانی بە واتای یەکگرتنەوەیە (ئیتحاد). لە چاندی سیاسی و مێژوودا ئەم وشە بە ڕووداوی پەیوەست بوونی ئۆتریش بە خاکی ئەڵمانیای نازی دەوترێت. لە ڕێکەوتی ١١ی مارچی ١٩٣٨ ئۆتریش لەلایەن ئەرتەشی ئەڵمانیاوە داگیر کرا و دواتر لە ڕۆژی ١٥ی ھەرئەو مانگە ڕیفراندۆمێک بەڕیوەچوو کە تێیدا ٩٩٫٧٣٪ خەڵکی ئۆتریش دەنگیان دا بە یەکگرتنەوە لەگەڵ ئەڵمانیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:یەکخستنەوە نەتەوەییەکان
فڕانسیس ئاسیزی

وێنۆک|نیگارەیەکی خەیاڵی لە فڕانسیس ئاسیزی

**فڕانسیس ئاسیزی** ( بە ئیتالی: Francesco d'Assisi) یەکێکە لە پیرۆزترین پیاوەکانی ئایینی کاتۆلیکیزم. فڕانسیس لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەند لە ئیتالیا لەدایکبوو. لە سەردەمی لاویدا ڕووی لە کاری باوکی کرد و بوو بە بازرگان، دواتریش لە چەندین شەڕدا بەشداری کرد؛ بەڵام دواتر بە هۆی حاڵەتێکی ڕۆحانی کە لە شەڕێکدا تووشی بوو ڕووی کرد لە ئایین و بوو بە پیاوێکی ئایینی بەڵام هیچ کاتێک نەبوو بە قەشە.

## سەرچاوەکان
* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٨٠
پۆل:مردووانی ١٢٢٦
پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان
بزووتنەوەی ئازادیی گەلی سوودان

وێنۆک|ئاڵای بزووتنەوەی ئازادیی گەلی سوودان

**بزووتنەوەی ئازادیی گەلی سوودان** گرووپێکی چەکداری و سیاسیە کە لەباشووری سوودان چالاکی هەیە. ئەم گرووپە لە ساڵی ١٩٨٣ی زایینیەوە دەستی بە دژایەتی حکوومەتی ناوەندی سوودان کر.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
فامیلی گای

**فامیلی گای** ئەنیمەیشنێکی کۆمێدی ئەمریکییە کە لە ساڵی ١٩٩٩ی زایینیەوە بڵاو کراوەتەوە. فامیلی گای باسی بنەماڵەیەکی خەیاڵییە بە ناوی بنەماڵەی "گریفین" کە لە شارێکی خەیاڵی بە ناو "کۆهاگ" دەژین. فامیلی گای ١٣ جار بووە بە نامزەدی گرتنی خەڵاتی ئێمی و چوار جاریش ئەم خڵاتەی بردووەتەوە.

## سەرچاوەکان
* http://www.allmovie.com/movie/family-guy-animated-tv-series-v288489
* https://web.archive.org/web/20121102043038/http://www.fox.com/familyguy/about/

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی دەربارەی هەرزەکاران
پۆل:ڕەخنە لە ئایین
پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەفزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆییەکان گونجاندووە
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:یەکەم زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکانی ساڵی ١٩٩٩
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییە گەورەساڵانە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە تەنزئامێزە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییەکان سەبارەت بە منداڵ
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی سەگەکان
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمەیشنەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان
پۆل:فامیڵی گای
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس تەلەڤیژن ئەنیمەیشن
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی فووزی دۆر پڕۆدەکەشنز
پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لەلایەن سێس ماکفارلینەوە دروستکراون
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ کۆمیکدا گونجاندووە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە وەرگیراون بۆ فیلم
پۆل:ئەو بەرنامە تەلەڤیزیۆنییانەی کە خۆیان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆیییەکان گونجاندووە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە وەسفی دەنگییان تێدایە
پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لە شاری ڕۆد ئایلەند داندراون
تەوەکەل کرمان

**تەوەکەل عەبدول-سەلام خالید کرمان** (، ھەروەھا پێی دەوترێت **تەوەکول** یان **تەوەکەل**؛ لە دایکبووی ٧ی شوباتی ١٩٧٩) کەسایەتی ژنی یەمەنییە، براوەی خەڵاتی نۆبێلە لە ئاشتی، ڕۆژنامەنووس، سیاسیی و چالاکوانی مافەکانی مرۆڤە. ئەوە ڕێبەرایەتی گرووپی «ژنانی ڕۆژنامەنووسی بێ زنجیر» کرد، کە خۆی لە ساڵی ٢٠٠٥ یەکێک بوو لە دامەزرێنەران. لە ساڵی ٢٠١١، بووە ڕوخسارێکی ناسراو لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی ئەمەش لەگەڵ ھاتنی بەھاری عەرەبی بوو بۆ یەمەن. لەلایەن ھەندێ لە یەمەنییەکان بە «ژنی پۆڵاین» یانیش «دایکی شۆڕش» ناوی دەھێنرێت. ئەو لە ساڵی ٢٠١١، بەھاوبەشی خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی پێدرا، بەمەش بووە یەکەم یەمەنی، یەکەم ژنە عەرەب، و دووەم ژنە موسڵمان ئەو خەڵاتە وەربگرێت.

کەرمان ھەڵگری بڕواننامەی بەکالۆریۆسە لە بەشی زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی سەنعا. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن زانکۆی ئەلبەرتا لە کەنەدا، بڕواننامەی دکتۆرای شانازی لە بواری یاسای نێونەتەوەیی پێدرا.

تەوەکەل لە ساڵی ٢٠٠٥ لەناو وڵاتەکەی ناوبانگی دەرکرد، ئەمەش لەوکاتەبوو کە خەریکی کاری پارێزەری و ڕۆژنامەوانی دەبوو، چەندجارێک پێشەوایەتی کردووە لە گردبوونەوە لەپێناو ئازادی کاری ڕۆژنامەوانیی لە یەمەن، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٩ ناڕەزایییەکانی بەرفراوانتر کرد بۆ ئامانجی ئازادی. ئەو داوای لە یەمەنییەکان دەکرد کە پشتگیری لە «شۆڕشی یاسەمین» بکەن، دواتر زوو داوای بەھاری عەرەبی دەکرد لە وڵاتەکەی ئەمەش لەپاش کانوونی دووەمی ٢٠١١ بوو کاتێک کە زەینەلعابدین کوڕی عەلی خۆی لە پۆستی سەرۆککۆماری تونس کشاندەوە، لەئەنجامی ناڕەزایییەکانی ئەو وڵاتە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی
* 
*
*
*
*

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی یەمەنی
پۆل:ژنە رۆژنامەنووسە یەمەنییەکان
پۆل:چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ
پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە یەمەن
پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ لە یەمەن
پۆل:ژنە سیاسەتمەدارە یەمەنییەکان
پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافی ژنان لە یەمەن
پۆل:ئەندامە ژنەکانی ئیخوان موسلمین
نۆکەند

[وێنۆک|چەپ|نۆکەندی پونجانب لە [پاکستان]]

**نۆکەند** (بە ئینگلیزی: Canal) یان **کاناڵ** جۆگەلەیەکی دەستکردی مرۆڤە کە ئەندازیارانی شارستانی کاری داڕشتن و کردنەوەی دەکەن. نۆکەندەکان بە مەبەستی جۆراوجۆر وەکوو گوێزاندنەوەی ئاو و لێخوڕینی کەشتی درست دەکرێن. تایبەتمەندیی سەرەکیی کاناڵ یان نۆکەند ئەوەیە کە سەرەکەی بەتاڵە و ئاوەکەی ناوی لە ژێژ فشاردا نیە و بەمجۆرە ھیدرۆلیکێکی جیاوازی لەگەڵ لوولەکاندا ھەیە.

## سەرچاوەکان
ویکیی ئینگلیزی: ئۆکتۆبری ٢٠١٤

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:ئەندازیاریی ئاو
پۆل:کۆما ئاوییەکان
پۆل:ژێرخان
زانکۆی یەیڵ

وێنۆک|لۆگۆی زانکۆی یەیڵ

**زانکۆی یەیڵ** یان **زانکۆی یێیڵ** (بە ئینگلیزی:  Yale University) یەکێکە لە زانکۆ زۆر ناسراوەکانی دنیا کە لە شاری نیوھاڤێنی ئەمریکادایە. ئەم زانکۆیە لە ساڵی ١٧٠١ی زاینیدا بنیات نراوە.

## سەرچاوە
ویکیی ئینگلیزی: ئۆکتۆبری ٢٠١٤
## بەستەر بۆ دەرەوە
ماڵپەڕی زانکۆی یەیڵ

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زانکۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:کۆلێژە کۆلۆنیالیەکان
زانکۆی ئەمریکیی کوردستان

**زانکۆی ئەمریکیی کوردستان - دھۆک** (کورتکراوە: AUK) زانکۆیەکە دەکەوێتە پارێزگای دھۆک و لە ساڵی ٢٠١٤دا کراوەتەوە. یەکەم خولی وەرگرتنی خوێندکاری لە وەرزی خوێندنی ٢٠١٤–٢٠١٥یە، ڕووبەری کەمپی زانکۆکە ٣٠ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. مەسروور بارزانی سەرۆکی فەخری زانکۆیەکە. زانکۆکە پشت بە سیستەمی پەروەردەیی-خوێندنی ئەمریکی دەبەستێت، خوێندن لەم زانکۆیە بەپارەیە.

## بەشەکانی زانکۆ
تا ئێستا تەنیا بڕواناممەی بەکالۆریۆس دەبەخشێت بە خوێندکارەکانی

### زانستی کۆمپیوتەر
* بەڕێوەبردن لە تەکنەلۆژیای زانیارییەکان (ITM)
* Forensic Science
* پاراستنی ڕایەڵە (Network Security)

### بەشی بەڕێوەربردن
* بەڕێوەبردنی کار (Business Management)
* بەڕێوەبردنی پاڵپشتی و لۆجیستیک (Logistics and Supply Management)
* بەڕێوەبردنی نەخۆشخانە و چاودێری تەندروستی (Hospital and Healthcare Management)
* بەڕێوەبردن لە دڵنیایی و مەترسی (Insurance and Risk Management)
* بەڕێوەبردن لە سەرچاوە مرۆیییەکان (Human Resource Management)
* بەڕێوەبردن لە خەرجی نەوت و گاز (Oil and Gas Cost Management)
* ژمێریاری (Accounting)
* دارایی (Finance)

### سیاسەت و سیاسەتی گشتی
* پەیوەندییە گشتییەکان (Public Relations)
* پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان/نێودەوڵەتییەکان (International Relations)
* خوێندنی پاراستن و ستراتیژی (Security and Strategic Studies)

### دیزاین
* دیزانین فاشیۆن/جلوبەرگ (Fashion Design)
* دیجیتاڵ دیزاین (Digital Design)
* دیزاینی نێوخۆیی (Interior Design)
* گڕافیک دیزاین (Graphic Design)

### ڕاگەیاندن/میدیا
* ڕاگەیاندن و ماس میدیا (Media and Mass Communication)
* تەلەفزیۆن و ڕادیۆ (Radio and TV)

## ئەمانەش ببینە
* کۆڕبەندی ئاشتی و ئاسایشی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠١٤ لە عێراق
پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ٢٠١٤
پۆل:زانکۆکانی عێراق
پۆل:زانکۆکانی باشووری کوردستان
پۆل:پارێزگای دھۆک
پۆل:زانکۆ کوردییەکان
پۆل:قوتابخانە نێونەتەوەیییەکانی عێراق
چاپکردن

[وێنۆک|ماشینی چاپی [یۆھانس گووتنبێرگ کە یەکێکە لە یەکەمین ماشینی چاپە مۆدێرنەکان]]

**چاپکردن**  پرۆسەی دروست کردنی دەق و وێنەیە لە ڕێگای بەکارهێنانی فۆڕمێکی سەرەکی یان داڕێژەیەکی تایبەت.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:بەڵگەکان
پۆل:داھێنانە چینییەکان
پۆل:چاپکردن
بەنداوی سێ دەرە

وێنۆک

**بەنداوی سێ دەرە** یەکێک لە گەورەترین بەنداوەکانی جیهانە کە لە سەر ڕووباری یانگتسی لە وڵاتی چین بەستراوە. لە ڕووی توانایی بەرهەمهێنانی کارەباوە ئەم بەنداوە دووهەمین بەنداوی گەورەی جیهانە.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:ڕووباری یانگتسی
باڵەخانەی ئێمپایەر ستەیت

وێنۆک

**ئیمپایر ستەیت** ساختمانیکی بەرزی، ١٠٣ نهۆمییە لە شاری نیویۆرک کە وەکوو یەکێک لە هماکانی شارەکە دێتە ئەژمار. ئیمپایر ستەیت لە ساڵی ١٩٣١ هەتا ١٩٧٢ بەرزترین ساختمانی سەر زەوی بوو.  بەرزیەکەی ۱٤٥٤ م 

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata
بورجی ئیفێل

**بورجی ئیفێل** (فەڕەنسی: Tour Eiffel) بورجێکی ئاسنییە لە شاری پاریس لە فڕەنسا. ئێفێل لە ساڵی ١٨٨٧ تا ١٨٨٩ دا بناغەی دانراوە. ئێفێل بەرزترین بینای پاریسە، لە ساڵی ٢٠١١ ٦٫٩٨ میلیۆن کەس لە ئێفێل سەرکەوتن. لە کۆی گشتیدا لە ساڵی ٢٠١٠دا ٢٥٠ میلیۆن کەس لەم تاوەرە دیداریان کردووە.

تاوەری ئێفێل لە لایەن ئەندازیاری فەڕەنسی گۆستاڤ ئێفێلەوە (ماوەی ژیان ١٨٣٢–١٩٢٣) دروست کراوە.

لە بینای تاوەری ئێفێلدا ١٨٠٠ پارچە پۆڵا بەکارھێنراوە. ٢٣٠ کرێکار بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ساڵ کاریان لە سەر ساختمانی ئەم تاوەرە کردووە و لەم ماوەیەدا تەنھا یەک کرێکار گیانی لە دەست داوە.
بورجی ئیفیڵ لەلایەن گۆستاڤ ئیفێل دیزاینە ئەندازیارییەکەی کراوە، گۆستاڤ لە ١٥ کانوونی یەکەمی ساڵی ١٨٣٢ زاینی لەدایک بووە و دەرچوی (prestigious Ecole Centrale de Paris) لە فەرەنسا و لەساڵی ١٨٨٧ دیزاینی نژیاروانیەکەی کردووە و ماوەی کارکردن لە پڕۆژەکەدا دوو ساڵ و دوو مانگ و پێنج ھەفتە و ڕۆژانە ٣٠٠ کرێکار و سەرپەرشتیار کاریان لە نژیاروانیەکەیدا کردووە.
ئەم پڕۆژەیە لەبەرواری ٢٨/٠١/١٨٨٧ دەستبەکاربوون ستافی کارکردن لە بورجەکەدا و بەبەردەوامی دوای نزیکی دووساڵ زیاتر لەبەرواری ٣١/٠٣/١٨٨٩ کارەکانی بەکۆتا ھاتووە و بودجەی تەرخانکراوی پرۆژەکە ١٬٥ میلیۆن دۆلارە و ھەتا ئەمڕۆش نزیکەی ١٦٣٬٥ میلیۆن دۆلاری تێدا خەرچ کراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بورجەکان
پۆل:درووستکراوەکانی گوستاڤ ئیفێل
پارتێنۆن

وێنۆک|پارتێنۆن

**پارتێنۆن** () پەرستشگەیەکی کۆنە لە یۆنان، بە یەکێک لە خودا کۆنەکانی یۆنان پێشکەش کراوە. دروستکردنی پارتێنۆن لە ساڵی ٤٤٧ی پێش زایینی دەست بە دروستکردنی کراوە و لە ساڵی ٤٣٢ی پێش زایین کۆتایی پێ هاتووە. پارتێنۆن یەکێکە لە گرینگترین ئاسەوارە مێژووییەکانی جیھان وەکوو ھێمایەک بۆ دیموکراسی و شارستانێتی وڵاتانی ڕۆژاوا چاوی لێ دەکرێت.

## پەڕاوێزەکان

پۆل:ئاکرۆپۆلیس
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە یۆنان
ھەرەم

وێنۆک

**ھەڕەم** یان **ناوه** (فه‌رهه‌نگی کوردی گه‌روسی رضا سهرابی) (بە یۆنانی: πυραμίς pyramis) چەند پاڵووێکە کە تەواوی پاڵەکانی بێجگە لە یەکێک لە یەک خاڵدا بە یەک دەگەن. بەرزی ھەڕەم دووری ستوونییە لەنێوان لووتکە و بنکەکەی. یەکێک لە ھەڕەمەکان ناوی خۆفۆیە ٤٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر دروستکراوە لەلایەن خۆفۆ، کە یەکێکە لە فیرعەونە گەورەکان لەسەر بنکەیەکی چوارگۆشەیە. ڕووبەری گشتی ٥٣٠٠٠ مەتر چوارگۆشەیە، دوو ملیۆن و نیو بلۆکی تێدا بەکارھێنراوە و ئێستا یەکێکە لە حەوت سەمەرەکەی جیھان.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:شێوەگەلی ئەندازەیی
ئۆوپن ستریت ماپ

**ئۆوپن ستریت ماپ** (، واتا: نەخشەی شەقامیی کراوە، کورت دەکرێتەوە بۆ: **OSM**) پرۆژەیەکی جیھانییە کە بەشداربووانی نەخشەیەکی ئازادی سەرانسەری جیھان دروست دەکەن. پرۆژەکە لە لایەن ستیڤ کۆست (Steve Coast) لە ساڵی ٢٠٠٤ و لە بریتانیاوە دەستی پێ کرد.

## شێوازی دروستکردنی نەخشە
لە سەرەتادا تەنھا بە کۆکردنەوەی داتای بەشداربووە خۆبەخشەکان نەخشە دروست دەکرا. کە داتا بریتی بوو لە فایلەکانی ڕووپێویی GPS دەستی و وێنە و دەنگ و بیرەوەریە نووسراوەکان. بەڵام ئێستا بە ھۆی لە بەر دەست بوونی وێنەی ئاسمانیی زۆربەی شوێنەکان دروستکردنی نەخشە بە digitizationی وێنەکان دەقیقتر و خێراتر بووەتەوە. ھەروەھا ھاوردەکردنی داتا شوێندارەکان کە زۆرتر لە لایەن حکوومەتەکانەوە دەبەخشرێت بە پرۆژەکە پەرەی زۆری داوە بە نەخشەکە.

### بەرنامەکانی دروستکردنی نەخشە
* بەرنامەی iD کە بەرنامەیەکی ناو وێبگەڕە و بە HTML5 و d3.js بە دەستی کۆمپانیای MapBox دروستکراوە.
* بەرنامەی Flash-basedی Potlatch.
* JOSM و Merkaartor کە دوو بەرنامەی desktop بۆ بەشداربووە پێشکەوتووەکانن.

## پەراوێزەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەری OpenStreetMap
* ڕێکخراوەی OpenStreetMap

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:وێبگەکانی ئینتەرنێت کە لە ٢٠٠٤ دامەزراون
دەنیز فرات

**دەنیز فراات** (ماوەی ژیان:١٩٨٢ یان ١٩٨٣ لە وان - باکووری کوردستان  تاکوو ٨ی ئابی ٢٠١٤ لە وان) کچە ڕۆژنامەنووس و پەیامنێری کوردی باکووری کوردستان لە ئاژانسی فوراتنیوز ANF کاری دەکرد ، لە ساتی شەڕی داعش بەرامبەر گەریلا و پێشمەرگەکان  دا لە کامپی مەخموور کوژرا (شەهیدکرا) ، دەنیز لەساڵی ١٩٨٩ەوە لە کامپی مەخموور لە باشووری کوردستان دەژیا ئەمەش دوای کۆچکردنی لە وانەوە بۆ مەخموور.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
ئارین میرکان

**ئارین میرکان** (١٩٩٥ - ٢٠١٤) کە ناوی تەواوی دیلار گەنج خەمیس بوو فەرماندارێکی یەکینەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) بوو کە لە کاتی گەمارۆی کۆبانی گیانی لەدەستدا لە شەڕی دژ بە چەکدارانی داعشدا لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤. ئارین لە گردی مشتەنوور شانبەشانی فەرمانداری یەپەژە ڕۆژدا فەلات شەڕی دەکرد کە دواتر بوو بە فەرماندەی گشتیی یەپەژە. ئارین گیانی لەدەستدا دوای خۆتەقاندنەوەی بە ژمارەیەک چەکداری داعشدا لە پێناو ڕزگارکردنی ھاوڕێکانی، چالاکییەکەی ئارین یەکەم چالاکی لەم شێوەیە بوو لەلایەن چەکدارانی یەپەژەوە.

ئارین میرکان تەمەنی ٢٠ ساڵ بوو (یان ٢٢) و دایکی دوو منداڵ بوو. حاجی مەنسوور کە لێپرسراوێکی ئەمنی کوردە لە کۆبانی ڕایگەیاند کە شەڕڤانانی کورد ناچار بوون لە گردێکی ستراتیژی (مشتەنوور) لە باشووری کۆبانی پاشەکشە بکەن. ئارین لە دواوە مایەوە و ھێرشی کردە سەر چەتەکانی داعش لەکاتێکدا گەمارۆیان دەدا. لە کۆتاییدا ئارین ئەو تەقەمەنییانەی تەقاندەوە کە بە جەستەیەوەی لکاندبوو و لە ئەنجامدا ١٠ چەکداری داعشی کوشت.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤
پۆل:مردووانی ٢٠١٤
پۆل:یەکینەکانی پاراستنی ژنان
پۆل:کەسایەتییە ژنە کوردەکانی سوپای سەربازی و گروپە سەربازییە نافەرمییەکان
جەیمز گۆسلینگ

**جەیمس گۆسلینگ** (لەدایکبووی )، کەسایەتی پڕۆگرامساز و زانای کۆمپیوتەری کەنەدییە، ئەو بە باوکی زمانی پڕۆگرامسازی جاڤا دەناسرێتەوە، جەیمس لە ساڵی ١٩٧٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی کۆمپیوتەر بەدەست ھێنا، وە لە ساڵی ١٩٨٣ دا بڕوانامەی دوکتۆرای (PhD) لە زانستی کۆمپیوتەر بەدەست ھێناوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:دروستکەرانی زمانی پرۆگرامسازی
پۆل:داھێنەرانی کەنەدی
پۆل:زمانی بەرنامەسازیی جاڤا
پۆل:پرۆگرامەری کەنەدی کۆمپیوتەر
ڤیلھێلم لیتن

**ویلھۆڵم لیتێن**، نووسەر و کارمەندی باڵوێزخانەی ئاڵمان لە ئێران ساڵی ١٨٨٠ی زایینی لە ئاڵمان لە دایک بووە و هەر لە وێ فێری زمانی فارسی بووە.

## ژیان
بۆ یەکەم جار (ساڵی ١٩٠٢) لە سەردەمی حکوومەتی موزەفەرەددین‌شای قاجاردا هاتووەتە ئێران و وەکوو وەرگێڕ لە باڵوێزخانەی ئاڵمان کاری کردووە و تا ساڵی ١٩١٥ واتا ساڵی جەنگی جیهانی دووەم لە ئێراندا ماوەتەوە. لیتێن، بە دوای جەنگی یەکەمی جیهانی‌دا بووە بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆڕی ئێران - ئاڵمان و بە هۆی زاڵ بوون بە سەر زمان و ئەدەبی فارسی و مێژووی ئێراندا، ماوەیەک لە زانکۆی بەرلین دەرسی کوتۆتەوە. دوایین ئەرکی ڕامیاری ئەو، کارداری باڵوێزخانەی ئاڵمان لە بەغدا بووە و تا کاتی مردن (ساڵی ١٩٣٢) ئەم ئەرکەی لە ئەستۆ بووە. لیتێن، کارمەندی پایەبەرزی باڵوێزخانەی ئاڵمان لە ئێران، لە سێپتامبری ١٩١٣ لە تاران لەگەڵ کچێکی ئاڵمانی زەماوەندی کردووە و هاوکات لە لایان باڵوێزی ئاڵمانەوە ئەرکی دامەزراندنی کۆنسولخانەی ئاڵمان لە تەورێزی پێ ئەسپاردراوە تا لە ڕۆژانی ئاڵۆزی و بشێوی کە ئازەربایەجان بە ئاشکرایی لە چنگ عرووسان‌دا بوو، دەوڵەتی ئاڵمانیش دەستێکی لەو ڕووداو و کارەساتانەدا هەبێ. لیتێن، بۆ دامەزراندنی کۆنسولخانەی ئاڵمان لە تەورێز ڕۆژی سێی ماڕسی ١٩١٤ هاتووەتە ئەو شارە و ئەو ئەرکەی خۆی بە ئەنجام گەیاندووە.

## بەرهەمەکان
سەفەرنامە و یادداشتەکانی لیتێن لە دوو بەشی مێژووی ڕامیاری و سەفەرنامە پێک‌هاتووە کە لە هەر بەشەی‌دا باس لە بابەت‌گەلێکی گرینگ دەکا.

* بیرەوەرییەکانی لیتێن
* مانگی هەنگوینی ئێرانی

## سەرچاوەکان
* گۆڤاری مەهاباد، ساڵی چاردە، ژمارە ١٦١، ساڵی ١٣٩٣، مێهرداد ڕامیدی‌نیا

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٠
پۆل:مردووانی ١٩٣٢
پۆل:نووسەرانی ئاڵمانی
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:خەڵکی تەورێز
گۆزەکەری

[وێنۆک|پیاوێک لە کستی گۆخەکەری لە [ھیندستان]]

**گۆزەکەری**، **کاسەکەری**، **قەواقی**، **ھەوڕگەری** بە ھونەری دروست کردنی سواڵەت دەوترێت. لەم ھونەرە کاسە، گۆزە و کەل و پەلی ترە لە قوڕ ساز دەکرێت.  لەپێش بڵاوبوونەوەی شوشە سواڵەتەکان بەربڵاوترین کەلوپەل بوون لەنێوان مرۆڤەکاندا. چاکترین خاک لە پیشەی گۆزەگەریدا خاکی سورە. بەهۆی زۆری ڕێژەی ئاسن لە پێکهاتەکەیدا. گۆزەکەری یەکێکە لە پیشە سەرەتاییەکانی مرۆڤ. ئەگەر چی بەتەواوی ڕوون نییە کەزێدی پیشەی گۆزەکەری ئەگەڕێتەوە بۆ چی شوێنێک، بەڵام لەڕوی دۆزینەوەی شوێنەوارە کۆنەکانەوە وای بۆچوون کە دەگەڕێتەوە بۆ شارستانێتی سۆمەری  ، بەڵام لەگەڵ دۆزینەوەی شارستانیەتی جیرۆفت دوودڵی لەم بۆچونەدا دروستبوو .  گۆزەکەری مێژوویەکی زۆر کۆنی هەیە تاوەکو ئێستا بەتەواوی مێژووەکەی نازانرێت ، بەڵام لەڕێگەی شیکاری بۆ ئەو سواڵەتانەی کە دۆزراونەتەوە دەرکەوتووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردین.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆزەکەری
پۆل:شوێنەوارناسی
کۆمیک

وێنۆک|وۆندەر ورد یەکێک لە چیرۆکەکانی کۆمیک

**کۆمیکس** (بە ئینگلیزی: Comics) یاخود "پەرتوکی وێنەدار"، شێوازێکە بۆ دەربڕینی چیڕۆکێک بەشێوەی وێنەیی، کۆمیک لە زۆربەی جیھاندا بڵاوە و لە کتێبی کۆمیک و چەندەھا کۆمپانیای دیاری وەک کۆمیکەکانی ماڕڤل و کۆمیکەکانی دی سی ھەن تایبەت بە کۆمیک کە ھەریەکەیان پاڵەوانەکانی خۆیان دەناسێنن لەڕێگای کۆمیکەوە.
thumb|کتێبێکی کۆمیک

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:کامیکس
پۆل:کۆمیکەکان
پۆل:جۆرەکانی چیرۆکگێڕی
خۆشنووسی

alt=Lenovo in Chinese calligraphy characters|چەپ|133x133پیکسڵ
وێنۆک|خۆشنووسی لە زمانی ژاپۆنی
**خۆشنووسی** یان **خەتاتی** بە مانای جواننووسین یان نووسین لەگەڵ خوڵقاندنی جوانیدایە. ئەو کەسەی لە نووسیندا جوانی دەخوڵقێنێت پێی دەڵێن خۆشنووس یان خەتات.

خۆشنووسی لە تەواو کولتوورەکان، وڵاتەکان و زمانە جۆراوجۆرەکانی ھەیە بەڵام لە وڵاتانی ڕۆژھەڵات و بە تایبەت لە وڵاتانی ئیسلامی پێگە و بایەخێکی زۆرتری ھەیە.

## مێژوو
150px|left|وێنۆک
150px|left|وێنۆک|خۆشنووسی لە ئیسلامداخۆشنووسی لە وڵاتەکانی لاتین یا ڕۆژاوا لە سەدەکانی پازدەیەمی زایینی دروست بوو، و لە سەدەی نۆزدەیەم ئەم ھونەرە بە ڕەسمی ناسرا. لە وڵاتانی ڕۆژھەڵات زیاتر لە ھەزار ساڵە ئەو ھونەرە بوونی ھەیە و لە کتێب و نامەکان کەڵکی لێ وەر دەگیرێت.
### خۆشنووسی لە وڵاتانی ئیسلامی
150px|left|وێنۆک|خۆشنوسی زمانی عەڕەبی و ئیسلام.
لە سەردەمی ھاتنی پێغەمبەری ئیسلام ھەتا خولەفای ڕاشدین ھونەری خۆشنووسی بۆ نووسینی لاپەڕەکانی قورئان بەکاردەھێنرا. کۆنترین قورئانی دەستنووس بە خەتی کووفی بۆ دەورەی حەزرەتی عەلی (ڕەزای خوای لەسەر بێت) دەگەڕێتەوە.

### خۆشنووسی لە کوردستان
لە کوردستان، قورئانەکەی نگڵ و قورئانەکەی شێخ حەسەن مەولاناوا بە خەتی سولس دەسنووس کراون. ھەروەھا میرزا محەممەدڕەزا کەڵھوڕ یان میرزا ڕەزای کەڵھور یەکێک لە گەورەتەرین و بەناوبانگترین ھونەرمەندانی کورد لە خەتی نەستەعلیقە.

## بەرەو پێشچوون
وێنۆک|خۆشنوسی زمانی چینی و پیتەکانی چینی
لە مێژووی ھاوچەرخ ھونەری خۆشنووسی پێشرەفتی زۆری کردووە و گشت جۆرە خەتێک بە تایبەت خەتی نەستەعلیق بە تەواوی گۆڕوە و پێشکەوتنێکی زۆری بە دەست ھێناوە. بە جۆرێ کە ھونەرمەندان، نیگارکێشی یان نەقاشیان لەگەڵ خۆشنووسی تێکەل کردووە و ھونەرێکی نوێیان خولقاندوە بە ناوی نەقاشیخەت.

## ئامێرەکانی خۆشنووسی
150px|left|وێنۆک
* قەڵەم خەت، کە لە جۆرێک قامیش تایبەت بە خۆشنووسی بە ناوی قەڵەم دزفوولی دروست دەبێت.
* کاغەز یان قاقەز گلاسە، (بە ئینگلیزی: Coated paper) کە برقۆکە و بە جوانی جەوھەر لەخۆدەگرێت و بە ئاسایی قەڵەم لە بانی دەنووسێت.
* مەرەکەب، کە تایبەت بە خۆشنووسییە و زیاتر ڕەنگی ڕەش و قاوەیییە. بۆ ئامادەکاری مەرەکەب بەنی ھەورێشمی دەخەنە ناو مەرەکەبەکە بە جۆرێکە ئەگەر ھەڵگەڕێتەوە ناڕژێ.
* چەقۆی تایبەت بە تراشینی قەڵەم
* ژێردەسی، کە لە مقەبا و چەرم دروس دەبێ
150px|left|وێنۆک

## خۆشنووسی بە خۆنووس
یەکێک لە نوێتەرین ھونەرەکانە کە بە خۆنووس دەخوڵقێت و پارێزدار زۆری ھەیە.
**جواننووسی** کاری نووسینە کە بە شێوەیەک جوانکاری تێدا کرابێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیا فارسی

پۆل:خۆشنووسان
پۆل:خۆشنووسانی کورد
پۆل:خۆشنووسی
فاشن

وێنۆک|مۆدێلێک

**فەشێن** کار و شێوازێکە تایبەی بە جلوبەرگ، جوانکاری، مەیکاپ و پێڵاو کە دەیەوێت جوانترین پۆشش بۆ مرۆڤ دیاری بکات.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:فاشن
پۆل:مێژووی جلوبەرگ
پۆل:جوانیناسی
ئایاسۆفیا

وێنۆک|ئایاسۆفیا

**ئایاسۆفیا** یان **ھاجیا سۆفیا** کلیسایەکی کۆنی ئایینی مەسیحییەت بوو کە لە دوای فەتحی ئەستەمبوڵ بە دەستی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کرا بە مزگەوت. ئایاسۆفیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە وەکوو مۆزەخانە بەکاردەهێندرا، دوای 85ساڵ چاوەڕوانی موسڵمانان دووبارە بڵندگۆکانی ئایاسۆفیا بانگی ئیسلامی تێدا خوێندرا. ئایاسۆفیا ھەمیشە بە جوانترین باڵەخانەی مێژوویی ناوزەند دەکرێت، لە ساڵی ٢٠١٤ پاپا فرانسیس لەمیانی سەردانی بۆ تورکیا سەردانی ئایا سۆفیاشی کرد، داوای دووبارە بوونەوەی بە کڵێسای کرد، بەڵام دوای بڕیاری ڕەجەب تەیب ئەردۆغان دووبارە کرایەوە بە مزگەوت لەساڵی 2020

## گۆڕینی ئایاسۆفیا بە مۆزەخانە
لە ساڵی ١٩٣٥، مستەفا کەمال ئاتاتورک ئایا سۆفیای گۆڕی لە مزگەوتەوە بۆ مۆزەخانەیەکی نوێ.

## گۆڕینەوەی بە مزگەوت
لە ١٠ی تەممووزی ساڵی ٢٠٢٠ دادگای کارگێری بەرزی تورکیا ھەستا بە دەرکردنی بڕیاڕی گۆڕینی ئایاسۆفیا لە مۆزەخانەوە بۆ مزگەوت، سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەییب ئەردۆغان واژۆی لەسەر بڕیاڕەکە کرد و ڕایگەیاند کە ٢٤ی تەممووز یەکەمین نوێژ لە مزگەوتەکە ئەنجامدەدرێ.

### کاردانەوەی وڵاتان
*  — وەزیری دەرەوەی فەرەنسا جان ئیڤ لۆدریان ڕایگەیاند کە وڵاتی فەرەنسا ناڕازییە لە بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا بۆ مزگەوت.
*  — وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند کە ئێمە ھەست بە (نا ئومێدی) دەکەین لە ئاست بڕیارەکەی تورکیا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا لە مۆزەخانەوە بۆ مزگەوت.
*  — کەنیسەی ئۆسەدۆکسی ڕووسی تانە لە بڕیارەکەی دادگای تورکیا دەدا بە گۆڕینی ئایاسۆفیا.
*  — تانە لە بڕیارەکەی تورکیا دەگرین بە گۆڕینی مۆزەخانە و کەنیسەی ئایاسۆفیا بە مزگەوت ئەوە بڕیارەکی شەرمەزاری و ھارکردنی ئاشکرای نێودەوڵەتییە.
* موسڵمانان ــ بە پەرۆشەوە کە دوای 85ساڵ چاوەڕوانی کرانەوەی بە مزگەوت ئاواتەکەیان هاتە دی، ئەم ڕووداوە بووە هۆی دڵخۆشی گشت موسڵمانان لەهەموو وڵاتان.

## سەرچاوەکان

* ئەردۆغان بڕیاری دادگای پەسەند کرد و ڕایگەیاند کە ئایسۆفیا مزگەوتێکی مێژوویییە

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:قوستەنتینە
پۆل:گومبەزەکان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی ئەستەمبوڵ
پۆل:مزگەوتەکانی ئەستەمبوڵ
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
کەشتی

وێنۆک|کەشتی

**کەشتی** ئامێرێکە کە مرۆڤ بۆ هاتوچۆکردن بەسەر ئاودا کەڵکی لێ وەردەگرێت. کەشتی یەکێک لە کۆنترین ئامرازەکانە کە مرۆڤ بۆ ئازوگوێز کەڵکی لێ وەرگرتووە. لە داڕشتنی کەشتیدا پێویستە بارە ستاتیکەکان و دینامیکەکان حساب بکرێن.

## سەرچاوەکان
ویکیی ئینگلیزی؛ ٧ی شوباتی ٢٠١٥

پۆل:کەشتییەکان
باڕووت

وێنۆک|بارووت

**باڕووت** ماددەیەکی تەقەمەنییە کە بە ئاسانی دەسووتێت و لە چەکەکاندا بە کار دەبرێت.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:تەقەمەنییەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:بارووت
پۆل:داھێنانە چینییەکان
ڕێژنگ

وێنۆک

**ڕێژنگ** یان **موسەلسەل** چەکێکە کە توانایی تەقاندنی چەندین فیشەکی یەک لە دوای یەک هەیە.

## پەڕاوێز

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٦٢ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:داهێنانەکانی سەدەی نۆزدەهەم
پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
چەکی گەرم

**چەکی گەرم** (بە ئینگلیزی: Firearm) بە ھەموو ئامێرێک پێناسە دەکرێت کە بۆ تەقاندنی ھاوێژە داڕێژراوە، ئەم ھاوێژانە بە ھێزی پاڵەپەستۆی فراوانبوونی گازەکان کە لە ئەنجامی ھەڵگیرسانی ماددە تەقێنەرەکان دروست دەبێت، بەزۆری بارووت. مێژووی بەکارھێنانی چەکی گەرم دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست کە یەکەم تۆپھاوێژەکان پەرەی سەند، لەوانە چەکی تاکەکەسی وەکو ئارکیبوس کە لە ساڵانی ١٥٠٠ لە ئەورووپا پەرەی سەند. لەکاتێکدا لەم سەردەمەدا چەکی گەرم بە یەکێک لە گرنگترین چەکەکان دادەنرێت کە لە شەڕەکاندا بەکاردێت و لە باوترین جۆرەکانی چەکی تاکەکەسی لە جیھاندا چەکی کڵاشینکۆفە کە دیزایینی ڕووسییە، کە بەردەوامە لە بەرھەمھێنان بە مۆڵەت و بەبێ مۆڵەت لە ھەموو جیھان لە دوای داھێنانی لە چلەکانی سەدەی ڕابردووەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:چەکەکان
پۆل:داهێنانە چینییەکان
پۆل:چەکی ئاگرین
پۆل:بارووت
پۆل:چەکی موشەکی
پۆل:داھێنانە چینییەکان
شمشێر

وێنۆک|شمشێرێکی چینی

**شمشێر** چەکێکە کە بۆ بڕین بەکار دێت. لە سەردەمی کۆندا، یەکێک بووە لە چەکەکانی کە لە کاتی جەنگ و شەڕدا بەکارھاتووە پێش داھاتنی چەکی وەک دەمانچە.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

پۆل:چەکە تیخدارەکان
پۆل:چەقۆکان
پۆل:شمشێربازی
پۆل:چەکەکان
پۆل:چەکە سپییەکان
شەمەندەفەر

وێنۆک|شەمەندەفەرێک
**شەمەندەفەر** (لە فەڕەنسییەوە: chemin de fer) یان **قیتار** (لە عەرەبییەوە: قطار) ئامێرێکی ھاتوچۆی زۆر درێژە کە بۆ گواستنەوەی کەلوپەل، مرۆڤ و چەند شتی دیکەش بەکاردێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:شەمەندەفەرەکان
پۆل:شەمەندەفەر
ژێردەریایی

**ژیرزەریایی** () ئامێرێکە کە بە ژێر ئاودا دەڕوات و زۆرجار بۆ شەڕ کردن لەوێ دا بە کاردێت.

## سەرچاوەکان
* 

پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:جۆرەكانی كەشتی
گواستنەوە

[وێنۆک|گواستنەوە لە ڕێگای [ئاو]]

**گواستنەوە** حاڵەتی بردنی مرۆڤ، کەل و پەل، حەیوان یان هەر شتێکی دیکەیە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر.

## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

*

پۆل:گواستنەوە
پۆل:لۆجستیک
چێو

وێنۆک|سوخرەدار
وێنۆک|١٦ جۆر چێو

بە ڕایی گیاناسان **چێو** ماددەیێکی جامد(solid) و سەختە کە لە ژێر پێستی [تەنە,ساقە] دار دا ھەیە.ئەگر چی لە باوەڕی زۆرتری خەڵکدا چێو تەنیا لە **دار** و **درەخت** دایە بەڵام لە ڕووی زانستی لە ھەموو ئەو گیایانەی کە **ئاوخۆرەیان(vascular)** ھەیە چێویش ھەیە. تایبەتمەندییەکانی **فیزیکی** و **کیمیایی** و **مکانیکی** چێو وای کردووە ببێت بر ماددەێیکی بێ ڕکابەر بێت و ھیچ جێنگرێکی بۆ پەیدا نەبێ..

## تایبەتمەندی
بێ گومان چێو یەکێکە لە کاراترین و پڕقازانجترین کەرستەکانی سروشت کە مرۆڤر بەبێچێو نەی دەتوانی بەو ئاستی پێشکەوتن و ئاسوودەیییەی ئێستای بگات.
چێو تەنیا سەرچاوەیەکی ژیانییە کە دەتوانێ دووبارە ببێتەوە، **نەوت** و **گاز** و کانزاکانی دیکە ڕۆژێک تەواو دەبن و دووبارە نابنەوە بەڵام  جەنگەڵەکان ئەگەر جوان بییان پارێزی بەشێوەیکی باش دەتوانین بەردەوام لە چێوەکانیان کەڵک وەرگرین.

## ئابووریی چێو
**چێو** پێگەیێکی زۆر گەورەی لە ئابووریی جیھاندا ھەیە. ساڵانە لە جیھاندا **٢٥٠٠** ملیۆن مەتری چوارپاڵو m۳ بەرھەم دێت.
## سەرچاوەکان
* ویکیپیدیای فارسی
* کتێبی : چوب و کاغذ - دانشگاە تھران - نویسندە دکتر پارساپژوە

پۆل:ڕوەکناسی
پۆل:ماددەکانی بینا
پۆل:ماددەکان
پۆل:ماددە سروشتییەکان
پۆل:دارەکان
پۆل:توێکاریی ڕوەک
پۆل:چێو
ھاویەکی

وێنۆک|ھاویەکی و ناھاویەکی

**ھاویەکی** لە بیرکاریدا حاڵەتی بە تەواوی لەیەک چوونی دوو یان چەند بەشی یەک شتە بە جۆرێک بتوانرێت بە تەواوی بە سەر یەکدیدا ھاوتا بکرێن. کاتێک کە ھاویەکی تێک دەچێت، ناھاویەکی ڕوو دەدات.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەندازە
پۆل:ھاوتایی
پۆل:جوانیناسی
پۆل:تەکنیکەکانی بەھرەی ھونەری
پۆل:فیزیکی تیۆریک