مەسیحییەت لە عێراق

**ئایینی مەسیحی دووەم گەورەترین ئایینی عێراقە** لە ڕووی ژمارەی پەیڕەوانی دوای ئیسلام دواتر ئایینەکانی دیکەی وەک مەندایی و ئێزیدی و کاکەیی و بەھایی و شێخی و زەردەشتی دێن. ئایینی مەسیحی ئایینێکی دانپێدانراوە بەپێی دەستووری عێراق، کە دان بە چواردە مەزھەبی مەسیحی لە عێراقدا دەنێت کە ڕێگەیان پێدراوە بۆ پەرستن. خەڵکەکەی بەسەر چەندین مەزھەبدا دابەشکراون و ڕێژەیەکیان بە زمانی عەرەبی وەک زمانی دایکی خۆیان قسە دەکەن، و زۆرینەیان عەرەبی ئەقحاحن، لەکاتێکدا ڕێژەیەکیان بە زمانی سوریانی بە زاراوە جۆراوجۆرەکانی و ئەرمەنی قسە دەکەن. مەسیحییەکانی عێراق بە یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگە مەسیحییە بەردەوامەکانی جیھان دادەنرێت و زۆرینەی ڕەھایان ئاشوورییە ڕەسەنەکانن کە بە زمانەکانی ئارامی ڕۆژھەڵات قسە دەکەن. ھەروەھا کۆمەڵەیەکی بچووکی ئەرمەنی و تورکمان و کورد و مەسیحی عەرەبیش ھەن. مەسیحییەکان بە پلەی یەکەم لە بەغدا و مووسڵ و بەسرە و ھەولێر و دھۆک و زاخۆ و کەرکووک و لە شارۆچکە و ناوچەکانی ئاشووری وەک دەشتی نەینەوا لە باکوور دەژین.

مەسیحییەکانی عێراق، بە پێچەوانەی وڵاتانی عەرەبی ترەوە، سروشتی ڕەسەنی خۆیان پاراستووە و وەک مەسیحییەتی سوریانی ماونەتەوە و بە ڕێژەیەکی زۆر نەبوونەتە عەرەب، وەک چۆن لە شام و میسر ڕوویدا، ھەرچەندە زۆربەی شوێنکەوتووانی ئەم کەنیسانە لە ئێستادا بە زمانی عەرەبی قسە دەکەن وەک زمانی گفتوگۆی ڕۆژانە، بە تایبەت لە شارە گەورەکان. گەورەترین کەنیسە لە عێراق کەنیسەی کاسۆلیکی کلدانییە و لە بەغدایە، دواتر کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات دێت کە دوای کۆمەڵکوژیی سێمێل لە ساڵی ١٩٣٣ ناوەندەکەی لە مووسڵەوە گواسترایەوە بۆ شیکاگۆ، جگە لە بوونی کەنیسەی سوریانی ئۆرتۆدۆکس و سوریانی کاسۆلیکی. کەمینەکانی تر لە ڕۆمی مەلکیت و ئەرمەن و پرۆتێستانت لە عێراقدا ھەن. زۆربەی مەسیحییەکانی عێراق لە دەرەوەی وڵات دەژین و ژمارەی ورد لەبارەی ڕێژەی مەسیحییە عەرەبەکانەوە نییە، بەڵام جگە لەو مەسیحییانەی سەر بە کەنیسە سوریانی و ئەرمەنییەکانن، تەنھا چەند ھەزارێک دەمێننەوە کە دەکرێت وەک مەسیحی عەرەب پۆلێن بکرێن. ڕژێمە حوکمڕانەکانی عێراق سیاسەتی بەعەرەبکردنیان گرتەبەر کە لە حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا گەیشتە لووتکە کاتێک ھەموو مەسیحییەکان وەک عەرەب پۆلێن کران.

سەبارەت بە دۆخی سیاسی، مەسیحییەکان یاسای باری کەسیی تایبەت بە خۆیان ھەیە، و زمانی سوریانی وەک زمانی فەرمی لەو ناوچانەدا دادەنرێت کە زۆرینەن لە باکووری عێراق. ژمارەیەک پارتە سیاسییە مەسیحییەکان ھەن، و مەسیحییەکانی عێراق لە پەرلەمانی عێراقدا لەلایەن بزووتنەوەی دیموکراسی ئاشووری بە سێ کورسی و ئەنجومەنی گەلی کلدانی سوریانی ئاشووری بە دوو کورسی نوێنەرایەتی دەکرێن.

لە ڕووی مێژوویییەوە، مەسیحییەکانی عێراق، بە تایبەت سوریانییەکان لە یەعقوبی و نەستوورییەکان، ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبووە لە وەرگێڕان و زانست و پزیشکیدا لە سەردەمی دەوڵەتی عەبباسیدا. مەسیحییەکان لە یۆنانی و سوریانی و فارسییەوە وەرگێڕانیان کردووە، و سوودیان لەو قوتابخانانە وەرگرتووە کە زانستەکان تێیان دا گەشەیان کردووە پێش دامەزراندنی دەوڵەتی عەرەبی، بە تایبەت قوتابخانەکانی شارەکانی ڕحا و نسێبین و گوندیشاپور و ئەنتاکیا و ئەسکەندەرییە مەسیحییەکان کە فەیلەسووف و پزیشک و زانا و یاسادانەر و مێژوونووس و فەلەکناسانیان لێ ھەڵکەوتووە و نەخۆشخانە و تاقیگە و ماڵی وەرگێڕان و کتێبخانە و ڕوانگەیەکی لە خۆ گرتبوو.

کۆچکردنی مەسیحییەکانی عێراق دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم بەھۆی کۆمەڵکوژیی سێمێل لە باکووری عێراق کە بووە ھۆی ئاوارەبوونی دەیان ھەزار کەس بۆ سووریا، و دوای سەقامگیری لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا دیاردەی کۆچکردن دووبارە دەرکەوتەوە و کاریگەریی قۆناغی ئابووری و کۆمەڵایەتی لەسەر بوو، بە تایبەت دوای گەمارۆدانی عێراق و جەنگی کەنداو، بەڵام خێرایییەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ و بڵاوبوونەوەی ڕێکخراوە توندڕەوە شیعە و سوننەکان. بەپێی ڕاپۆرتەکان ژمارەی مەسیحییەکان لە عێراق لە ساڵانی ڕابردوودا بەھۆی کۆچکردنەوە بۆ نیوە دابەزیوە، کە ژمارەیان لە ساڵی ٢٠١٣ بە نزیکەی یەک ملیۆن کەس خەمڵێنرابوو، بەڵام ئەم ڕێژەیە بەھۆی کۆچکردنەوە کەم بووەتەوە، چونکە کەنیسە و کۆمەڵگە مەسیحییەکان کراونەتە ئامانج کە تاوانەکانی ڕفاندن و ئەشکەنجەدان و تەقینەوە و کوشتنی لە ھەموو وڵاتدا لە دوای ڕووخانی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە گرتووەتەوە.

## سەرچاوەکان

[٥] بیرخستنەوەی وێب: "المسیحیون العرب فی العراق: تاریخ وتحدیات", ماڵپەڕی: الحوار المتمدن، ڕێکەوت: ٢٠١٠.

[٦] بیرخستنەوەی وێب: "سیاسات التعریب فی العراق", ماڵپەڕی: الجزیرة، ڕێکەوت: ٢٠١٧.

[٧] بیرخستنەوەی وێب: "الأحزاب السیاسیة المسیحیة فی العراق", ماڵپەڕی: السومریة نیوز، ڕێکەوت: ٢٠١٨.

[٨] بیرخستنەوەی وێب: "التمثیل المسیحی فی البرلمان العراقی", ماڵپەڕی: شفق نیوز، ڕێکەوت: ٢٠٢١.

[٩] بیرخستنەوەی وێب: "دور المسیحیین فی الحضارة العربیة الإسلامیة", ماڵپەڕی: مرکز دراسات الوحدة العربیة، ڕێکەوت: ٢٠١٥.

[١٠] بیرخستنەوەی وێب: "حرکة الترجمة فی العصر العباسی ودور المسیحیین", ماڵپەڕی: مؤسسة الفکر العربی، ڕێکەوت: ٢٠١٩.

[١١] بیرخستنەوەی وێب: "المدارس المسیحیة ودورھا العلمی", ماڵپەڕی: موقع المستشرقین، ڕێکەوت: ٢٠١٦.

[١٢] بیرخستنەوەی وێب: "ھجرة المسیحیین العراقیین: الأسباب والتداعیات", ماڵپەڕی: المعھد العراقی للدراسات الاستراتیجیة، ڕێکەوت: ٢٠٢٠.

[١٣] بیرخستنەوەی وێب: "محنة المسیحیین فی العراق بعد ٢٠٠٣", ماڵپەڕی: بی بی سی عربی، ڕێکەوت: ٢٠١٤.

[١٤] بیرخستنەوەی وێب: "المسیحیون فی العراق: أعدادھم تتناقص ومستقبلھم مجھول", ماڵپەڕی: فرانس ٢٤, ڕێکەوت: ٢٠٢٢.

[١٥] بیرخستنەوەی وێب: "استھداف المسیحیین فی العراق", ماڵپەڕی: ھیومن ڕایتس وتش، ڕێکەوت: ٢٠١٣.