open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، حوزەیرانی ١٩٥٤

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٥٤ بەڕێوەچوو، لەچەند ناوچەیەکیش دواخرا بۆ ١٤ی حوزەیران لەبەر ئەنجامدانی چەند گردبوونەوەیەکی جەماوەری. حیزبی ئیتحادی دەستووری عێراقی لەڕیزی پێشەوە مایەوە بەبەدەستھێنانی ٥٠ کورسی لەکۆی ١٣٥ کورسی پەرلەمان، ھەروەھا کاندیدە سەربەخۆکان ٥٣ کورسیان بەدەستھێنا. وێڕای ئەوەی حکوومەت بەربەستی بۆ کاندیدە ئۆپۆزسیۆنەکان درووستدەکرد بەڵام ئەم ھەڵبژاردە بەیەکەمین ھەڵبژاردن لەڕووی بێگەردی دادەنرێت لەمێژووی عێراق.

## ئەنجامەکان

## پاشهاتەکان
بەهۆی بەهێزبوونی لایەنی ئۆپۆزسیۆن ئەوا نووری سەعید داوایکرد پەرلەمان لەکاربخرێت.. مەلیک فەیسەڵی دووەم لەڕۆژی ٣ی ئاب پەرلەمانی پەکخست و لە مانگی ئەیلوول جارێکی تر هەڵبژاردن کرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
داڕشتە

وێنۆک
**داڕشتە** پێک دێت لە تێکەڵێک لە کانزاکان یاخود کانزایەک کارلێک دەکات لەگەل توخمێکیتر یان زیاتر، بۆ نموونە تێکەڵاو کردنی توخمە کانزای زێڕ لەگەل مسدا زێڕی سوور دروست دەکات، و ھەروەھا زێڕ و زیو دەبێتە ھۆی دروستبوونی زێڕی سپی، بەھەمانشێوە توخمی ئاسن یەکدەگرێت لەگەڵ توخمە ناکانزای کاربۆن و سلیکۆن تێکەڵەیەک دروست دەکات پێیدەگوترێت ستیل یان ستیڵی سلیکۆن، ئەمەش بەمەبەستی زیادکردنی ڕەقی و کشانی ماددەکە دەکرێت، ئەمەش بە پێچەوانەی توخمەکامیتری کە ماددەی کانزاییان تێدایە و بەڵام وەکو کانزاکان ڕەفتارناکەن، بۆنمونە ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم و کلۆریدی سۆدیۆم.. تێکەڵکردنی کانزاکان دەبێتە ھۆی گەڕاندنەوەی ھەموو تایبەتمەندییەکانی ماددە وەکو توانای گەیاندنی کارەبا و گەرمی و توانای نوشتاندنەوە و توانای کارلێکی موگناتیسی و زۆرێکی تر.

داڕشتەکان بە شێوەیەکی فراوان و بەربڵاو لە زۆر ڕوەوە بەکار دەھێنێن بۆ نموونە ستیل لە زۆربەی پارچەکانی ئۆتۆمبێل و کەلوپەلە پزیشکییەکاندا بەکاردەھێنرێت. لە ھەندێک باردا تێکەڵکردنی کانزاکان دەبێتە ھۆکارێک بۆ کەمکردنەوەی نرخەکەیان لەکاتێکدا پارێزگاریش لەو تایبەتمەندییە باشانەی خۆی ھەردەکات. لە کەیسێکیتردا تێکەڵکردنی ماددە کانزاکان بە ماددەیەکیتری کانزا یان ناکانزا یان توخمێکیتر وادەکات ئەو ماددە تازە دروسبووە تایبەتمەندییە میکانیکییەکانی زۆر باشترببێت وەکو توانای ڕاکێشان و پیاکێشان و توانای بەرگەگرتینی زیاتری ھەیە دژی داخوران.

داڕشتە دەکرێت گیراوەی کانزای ڕەق بێت یانیش کانزایەک لەگەل نیمچە کانزایەک یانیش لەگەل توخمێکیترا کاریلێک کردبێت.

داڕشتەکان بە تایبەتمەندییەتی بەندی کانزایی پێناسە دەکرێن. ھەندێکیان دەناسرێنەوە بەھۆی ڕێکخستنی شێوازی ئەتۆمەکان بەشێکیان پێیان دەگوترێت لەیەکچوو بەشێکیشیان لەیەکنەچوون برۆنز مادەیەکی داڕشتەیە.


پۆل:کانزاناسی
پۆل:کیمیا
فیزیکی دۆخی ڕەق

**فیزیای دۆخی ڕەقی** یان **فیزیای دۆخی گرس** () لێکۆڵینەوە لە سیفاتی ماددەی ڕەق بەشێوە مێکانیک کوانتۆم، ناسینی پەیکەری بەلوری، کانزا ناسی و کارۆموگناتیسی دەکات. ئەم زانستە لقێکی بەرفراوانی فیزیای ماددەی چڕ پێک دێنێت. وێنۆک|وێنەیەکی نموونەیی لە پەیکەری بلورینی ماددە فیزیای دۆخی ڕەقی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە چۆن سیفاتی مایکڕۆسکۆپی ماددە بەندە لەسەر سیفاتی مایکڕۆسکۆپی. ئەم زانستە بنچینەیەک فەراھەم دەکات بۆ زانستی ماددە. ھەروەھا ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە تەکنۆلۆژیای نیمچەگەیەنەر و ترانزیستەر.

## سەرەتایەک
ماددەی ڕەق بریتییە کە کۆمەڵێک گەرد یا گەردیلە کە بەندێکی پتەویان دروست کردوە. جۆری بەندەکە دەبێتە ھۆی پێدانی سیفاتی فیاواز بە ماددەکە. چوار بەندی سەرەکی ھەیە کە بریتین لە: بەندی کوالانسی (Covalent bond)، بەندی کانزایی (Metalic Bond)، بەندی ئایۆنی (Ionic Bond) و بەندی ڤان دەر ڤۆلس (van der Waals bonds). ماددە لە فیزیای دۆخی ڕەقی دا دابەش دەبن بەسەر گەیەنەری کارەبایی، نەگەیەنەر کارەبایی، نیمچەگەیەنەر و گەیەنەری ڕەھا.

## مێژووی فیزیای دۆخی ڕەقی
ئەم بابەتە لە فیزیا، ماوەیەکی زۆری خایاندوە، بەڵام بە فەرمی لە چلەکانی سەدەی بیست لەلایەن کۆمەڵگەی فیزیای ئەمریکی (American Physical Society) بەم ناوەوە ناسێنرا. بەھۆی ئەوەی ئەم بابەتە پەیوەندییەکی بەھێزی ھەبوو لەگەڵ تەکنەلۆژیا، لە دەیەی شەستی سەدەی بیست زۆرێک لە فیزیایییەکان توێژینەوەکەنیان چڕ کردەوە لەسەری. ھەروەھا لە دوای شەڕی جیھانی دووەم زۆرێک لە وڵاتانی وەک بەریتانیا، ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت ڕوویان کردە ئەم زانستە. لە سەردەمی شەڕی سارد و بەتایبەت لە دەیەکانی ھەفتا و ھەشتای سەدەی ڕابردوو، لە ئامانجی لێکۆڵینەوەکان فیزیای ماددەی چڕ ھاتە کایەوە.

## پەیکەری بەلوری
وێنۆک|پەیکەری بەلوری سەھۆڵی ئاو کە بچووکترین بلۆکی پێکھێنەری بریتییە لە گەردی ئاو (H<sub>2</sub>O)

**[[پەیکەری بەلوری]]** (Crystal stracture) کاریگەری دەخەنە سەر زۆرێک لە تایبەتمەندییە فیزیاویەکانی ماددە. بەھۆی چەند تەکنیکێکەوە دەشێ پەیکەری بەلوری ماددە بزانرێت کە بریتین لە: بەلورناسی تیشکی ئێکس (X-ray crystallography), پەرشی نیۆتڕۆنی (neutron diffraction) و پەرشی ئەلێکتڕۆنی (electron diffraction).

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فیزیک
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:کانزاناسی
فیزیکی ماددەی چڕ

**فیزیکی ماددەی چڕ** لقێکی فیزیکە کە باس لە سیفاتی پێوانەی مایکرۆسکۆپی و مایکڕۆسکۆپی ماددە دەکات. باشترین مونەی ماددەی چڕ بریتین لە ماددەی ڕەق و ماددەی شل کە بە ھۆی ھێزی کارۆموگناتیسی گەرد و گەردیلەکانیان بەیەکەوە بەند بونە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:زانستی ماددە
مایکڕۆسکۆپی

**مایکڕۆسکۆپی** (بە ئینگلیزی: Microscopic) ئەو تەنانەی کە بە چاو نابینرێن و پێویستە لە ئامێری مایکڕۆسکۆپ (وردبین) سود وەر بگیرێت.

## پەراوێزەکان
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ئەیلوولی ١٩٥٤

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٥٤ بەڕێوەچوو، ئەمەش لەدوای ئەوەی پاشای عێراق پەرلەمانی لەکارخست لە ٣ی ئاب. حیزبی ئیتحادی دەستووری جارێکی تر براوەی ھەڵبژاردنەکان بوو بەبەدەستھێنانی ٩٤ کورسی لەکۆی ١٣٥ کورسی.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
داخوران

چەپ|وێنۆک|300x300پیکسڵ|داخورانێکی سروشتی خاک لە دۆڵی ئانتلۆپ.
**داخوران** () پرۆسەی لەناوبردنی لەسەرخۆی ڕووکاری ماددەکانە. داخورانی خاک، داکشان و ڕاماڵینی بەردەوامی خاکە لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر بەھۆی ئاو یان با. داخوران پرۆسەیەکە تێیدا گەردیلەی خاک لە بنچەی خۆیان جیادەبێتەوە و بە یارمەتی ھۆکارێکی گواستنەوە دەگوازرێتەوە بۆ شوێنێکی تر. بە گشتی وشەی داخوران بە دوو ئاراستە دادەکشێت: یەکەم ڕاماڵین کە بەزۆری لە خاکە کشتوکاڵی و چەمەکان و ڕووبارە وەرزییەکان ڕوو دەدات. دووەم بریتییە لە ھەرەس و ڕەنوی خاک بەھۆی بارانی بە لێزمە و لافاوی گەورە. کاتێک باس لە داخوران دەکرێت، یەکسەر ئەو کاریگەری و نیشانانەی کە جۆری ڕووخان دیاری دەکەن دێنە بەرچاو کە پەیوەستن بە خراپبوون، دروێنەکردن، گواستنەوەی ماددەکان و سڕکردن و داماڵین یان کەڵەکەبوونی ماددەکان. ڕۆکردنی خاک پڕۆسەیەکی نەرێنی سرووشتی و نائاسایییە کە لە ناوچە بێسەروبەر و شوێنە نزمەکان ڕوو دەدات. لەم حاڵەتەدا خاک تایبەتمەندییە بەپیتەکەی لەدەست دەدات لە ھەمان کاتدا ڕووەکەی ناگۆڕدرێت بۆ بیابان ڕووداوی لەو جۆرە لە وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست ھەیە چونکە لە ھاویندا شێ زۆر کەم دەبێت. ئاوەکە لەژێر ڕەگی ڕوەکەکان ھەڵم دەبێت بەھۆی گەرمی ھەواوە و ڕوەکەکان وشک دەبن و دەمرن.
وێنۆک|300x300پیکسڵ|کڵێسایەکی داخوراو بەھۆی بارانەوە لە بیلاڕووسیا.

## ھۆکارەکانی داخورانی خاک
# ھێزی کێش کردنی زەوی
# ئاوی ژێڕ زەوی
# ئاوی سەر زەوی (ڕووبار و کانیاوەکان)
# سەھۆڵبەندان
# شەپۆڵەکانی با و بۆران
# باران و لافاوی بە خوڕ
# دەستکارییە مرۆیییەکان

## پێشانگا

پەڕگە:KharazaArch.jpg| داخورانێکی خاک بەھۆی ئاو و با
پەڕگە:Regenerosion offenerBoden Tagebau.jpg|داخوران بەھۆی لافاو
پەڕگە:Wavecut platform southerndown pano.jpg|داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:MorainesLakeLouise.JPG|داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:Im Salar de Uyuni.jpg| داخوران بەھۆی با
پەڕگە:NegevWadi2009.JPG| داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:Dead Sea Coastal Erosion March 2012.JPG| داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:Antelope Canyon (2).JPG| داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:Bluff erosion in Pacifica 2.jpg| داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:Soil erosion at Hill Farm - geograph.org.uk - 1287527.jpg| داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:BURNED CLEAR-CUT AREA OF OLYMPIC NATIONAL TIMBERLAND WASHINGTON. NEAR OLYMPIC NATIONAL PARK - NARA - 555088.tif| داخوران بەھۆی لافاو
پەڕگە:Landscape Madagascar 06.jpg| داخوران بەھۆی ئاو
پەڕگە:Siahkal.jpg| داخوران بەھۆی لافاو


## سەرچاوەکان

*
ژەنگ

وێنۆک| ڕەنگەکان و پێکهاتەی ڕووی کونیلەداری ژەنگ
 
**ژەنگ** ئۆکسیدی ئاسنە، بەزۆری ئۆکسیدێکی سوور-قاوەییە کە بەهۆی کارلێکی ئاسن و ئۆکسجین لە ئامادەبوونی کارای ئاو یان شێی هەوادا دروست دەبێت. ژەنگ پێکدێت لە ئۆکسیدی ئاسن(III)ی ئاوی (Fe2O3·nH2O) و ئۆکسیدی ئاسن(III)-هایدرۆکسیدی (FeO(OH)، Fe(OH)3)، و بە شێوەیەکی گشتی پەیوەندی بە ژەنگاویبوونی ئاسنی پاڵاوتەوە هەیە.

ئەگەر کاتێکی پێویست بدرێت، هەر بارستەیەکی ئاسن، لە بوونی ئاو و ئۆکسجین، لە کۆتاییدا دەکرێت بە تەواوی بگۆڕێت بۆ ژەنگ. ژەنگاوی ڕووکار بە شێوەیەکی باو پووچەڵ و وردەیە، و هیچ پارێزگارییەک بۆ ئاسنی ژێرەوە دابین ناکات، بە پێچەوانەی دروستبوونی ژەنگی مس لەسەر ڕووی مس. *ژەنگاوی* زاراوەیەکی باوە بۆ ژەنگاویبوونی ئاسنی توخمیی و ئالۆویەکانی وەک پۆڵا. زۆرێک لە کانزاکانی تریش تووشی ژەنگێکی هاوشێوە دەبن، بەڵام ئۆکسجینەکانی دەرئەنجامی ئەمانە بە شێوەیەکی باو پێیان ناوترێت "ژەنگ". 

چەندین جۆری ژەنگ جیا دەکرێنەوە هەم بە چاو و هەم بە سپێکترۆسکۆپی، و لە ژێر دۆخی جیاوازدا دروست دەبن. جۆرەکانی تری ژەنگ بریتین لە ئەنجامی کارلێکەکانی نێوان ئاسن و کلۆر لە ژینگەیەکدا کە لە ئۆکسجین دابڕابێت. شیشی کۆنکرێت (**reinforcing** bar یان Rebar) کە لە ستوونی کۆنکرێتی ژێر ئاودا بەکاردەهێنرێت, ژەنگێکی سەوز دروست دەکات, نموونەیەکە. هەرچەندە ژەنگاویبوون بەگشتی لایەنێکی نەرێنی ئاسنە، بەڵام جۆرێکی تایبەتی ژەنگاوییە کە بە *ژەنگێکی جێگیر* ناسراوە، دەبێتە هۆی ئەوەی کە تەنەکە پۆشاکێکی تەنک لە ژەنگاوی بە سەرەوەیدا هەبێت. ئەگەر لە شێی ڕێژەی کەمدا ڕابگیرێت، ئەوا چینە "جێگیر"ەکە دەکاتە پارێزەر بۆ ئاسنی ژێرخۆی، بەڵام بە ڕادەی ئۆکسایدەکانی تری وەک ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم لەسەر ئەلەمنیۆم نا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاسن
پۆل:داخوران
بەندی ئایۆنی

**بەندی ئایۆنی** بریتیە لە بەندێکی کیمیایی کە لە نێوان دوو ئایۆنی بەرگە جیاواز دروست دەبێت، وە بەهۆیەوە ئاوێتەیەک پێک دێت.
وێنۆک|سۆدیۆم و فلۆرین بە هۆی بەندێکی ئایۆنی بەیەکەوە بەندی کیمیایی دروست دەکەن. بەرهەمەکە بریتیە لە سۆدیۆم فلۆرین (NaF)
یەکێک لە بەرجەستەترین نمونەکان بریتیە لە خوێ کە لە دوو گەردیلەی سۆدیۆم (Na) و کلۆر (Cl) پێکهاتوە. 
وێنۆک|پەیکەری بەلوری خوێ

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
بەندی کانزایی

**بەندی کانزایی** جۆرێکە لە بەندی کیمیایی کە بە هۆی ئەلێکتڕۆنە سەربەستەکان (یا هەوری ئەلێکتڕۆنی) دروست دەبێت. ئەو ماددانەی کە ئەم جۆرە بەندە کیمیاییەیان هەیە، لە ڕاستیدا گەردیلەکانی بە لانی کەم ئەلێکتڕۆنێکی سەربەستیان هەیە کە پەیوەست نیە بە گەردیلەیەکی دیاری کراو. بەم شێوەیە گەردیلەکان وەک ئایۆنێکی موجەب دەردەکەون کە لە ناو دەریایەک لە ئەلێکتڕۆنی سەربەست دان. چونکە ئەلێکتڕۆنەکان سالبن، وەک چەسپ گەریلە کان بەیەکەوە دەبەستنەوە. 

چەند سیفەتێکی بەرجەستەی ئەم بەندە بریتیە لە: پێدانی نەرمی (Ductility)، قایمی (strength)، گەیێنەری کارەبایی، گەیێنەری گەرمی، بریقانەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:کانزاکان
گەیەنەری ڕەھا

**گەیەنەری ڕەها** بریتیە لە چەند سیفەتێکی فیزیایی کە ماددەیەک وەر دەگرێت وەک: سفر بوونەوەی بەرگری کارەبایی و دورخستنەوەی بواری موگناتیسی. وێنۆک|پارچەیەک موگناتیس کە لەسەر گەیەنەرێکی ڕەها وەستاوە بە بێ بەرکەوتن

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:داھێنانە ھۆڵەندییەکان
پۆل:دۆخەکانی ماددە
پۆل:دیاردە فیزیکییەکان
پۆل:ماددەی نامۆ
بەرگری کارەبایی

**بەرگری کارەبایی** (بە ئینگلیزی: Electrical resistance) بریتیە لە پێوانی بڕی بەرگری کردنی ماددەیەک لە تێپەڕینی بارگەی کارەبایی باناویدا.

یەکەی بەرگری کارەبایی لە سیستمی نیودەوڵەتی یەکەکانبە ئۆم (Ω) دەنوسرێت. 

## سەرچاوەکان
دووزەلە

**دووزەلە** یان **جفتان** ئامێرێکی باژەنی کوردییە.

## مێژوو
پێشینەی ئەم ئامێرە بە چاندی کاسییەکان دەگەڕێتەوە و نزیک بە ٧ ھەزار ساڵ ھەزیر دەکرێتەوە. ئامێری دووزەلە جگە لە کوردستان (بە تایبەت ناوچەکانی کرماشان، ئیلام و لوڕستان)، لە شوێنەکانی دیکەی ئێران وەکوو گیلانیش دەژەنرێت، بەڵام ئاخێزگەی چیاکانی زاگروس بووە.

## ناو
دووزەلە وشەیەکی ڕەسەنی کوردییە. زەل (یان چیت، چیتک) لە زمانی کوردی بە جۆرێک گژوگیا دەوترێت. دووزەلە بە واتای دوو دانە زەلە کە لە پاڵی یەکەوە دەچەسپیندرێن.

## فۆرمی ئامێرەکە
دووزەلە لە دوو لوولەی مسی پێک ھاتووە کە لە پاڵی یەکەوە بەستراونەتەوە. چەشنێک لە دووزەلەکان لە پەڕی داڵ یان ئیسکی باڵندەکان دەسازیندرێن. لە سەری ھەرکام لە لوولەکان زەلێک جێ دەگرێت کە لە پیکەنەی پێ دەلێن. ھەرکام لە لوولەکان ٦ کونای لە سەرە. بنی ئەوپەڕی لوولەکان بازە. درێژایی دووزەلە گۆڕەکە و دەبێ لانیکەم ٢٢ سانتیمەتر و کۆتەری ٢ سانتیمەتر بێت.

## پانتاییی دەنگ
پانتاییی دەنگی دووزەلە لە نێوان ١ ھەتا ٢ ئۆکتەیڤە کە بە گەورە و بچۆکیی ئامێرە بەستراوەتەوە.

## ژەنیارە بەناوبانگەکان
لە ژەنیارە بەناوبانگەکانی دووزەلە دەتوانرێت بە موراد تاووسی سونقوری، ئەمانوڵڵا تاھیری، عەلیدۆست فەلاحەتی و ... ئاماژە بکرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی
پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا
پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان
پیکەنە

**پیکەنە**، **فیکەنە**، **فیقەنە**، **پیک**، **نال** بە زمانەی بڕێک لە ئامێرە مووسیقایە باژەنەکان دەوترێت وەک فلووت، قەرەنەی و دووزەلە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەتەکان و کەلوپەلی ئامێرەکان
ئایۆن

**ئایۆن** () بریتییە لە گەرد یا گەردیلەیەک کە بە کۆی گشتی بارگەی بارگەی کارەبایی هەبێت.  باری ئەلیکتڕۆن لە ڕاستیدا سالبە و ئەم بارەش یەکسانە یاخود پێچەوانەیە لەگەڵ باری پڕۆتۆن, لە ئایۆنێک دا ژمارەی ئەلێکتڕۆنەکان یەکسان نیە بە ژمارەی پڕۆتۆنەکان. بەمشێوەیەش گەردەکە بارگەی کارەبایی وەردەگرێت. دوو جۆری سەرەکی ئایۆنمان هەیە کە بریتین لە: ئانیۆن (Anion) کە سالبە و کاتیۆن (Cation) کە موجەبە

## سەرچاوەکان

پۆل:کیمیای فیزیکی
پۆل:ئایۆنەکان
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٥٨

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٥ی ئایاری ١٩٥٨ بەڕێوەچوو. ئەمە دوایین هەڵبژاردنبوو لەسەردەمی شانشینی عێراق ئەنجامبدرێت. زۆربەی حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکان لەساڵی ١٩٥٤ هەڵوەشانەوە، لەگەڵ ئەوەشدا تاکە حیزبی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن مابێتەوە بەرەی یەکێتیی نەتەوەیی بوو، کە ئەوانیش بڕیاریاندا لەهەڵبژاردنەکە بەشداری نەکەن. کاندیدەکانی لایەنی حکوومەت لەم هەڵبژاردنە ١٤٠ کورسییان لەکۆی ١٤٥ کورسی بەدەستهێنا، پێنج کورسی ماوەش لەلایەن کاندیدە سەربەخۆکان بەدەستهێنران. پەرلەمانی نوێ تەنیا دوو مانگ بەردەوامبوو. لە ١٤ی تەمموز، دەسەڵاتی شاهانە هێنرایە خوارەوە بەکودەتایەکی سەربازی کە ناونرا شۆڕشی ١٤ی تەممووز.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
پۆل:عێراق لە ١٩٥٨
پانتاییی دەنگ

**پانتاییی دەنگ** بە مەودای بەمترین دەنگ تا زیکترین دەنگێک دەوترێت کە گۆرانیبێژێک دەتوانێت لە ئاوازدا بێژێتەوە.

## مۆسیقای کلاسیک
لە مۆسیقای کلاسیکدا وەکوو ئۆپێرا پانتاییی دەنگی گۆرانیبێژان بە حەوت ئاست دابەش دەکرێتەوە:
* سۆپرانۆ: C–C سۆل٢-سۆل٤
* مێزۆ-سۆپرانۆ: A–A می٢-می٤
* کۆنتراڵتۆ: F–F دۆ٢-دۆ٤
* کاونتەرتێنۆر: E–E
* تێنۆر: C–C لا١-لا٣
* باریتۆن: G–G فا١-فا٣
* بەیس (جۆری دەنگ): E–E ڕێ١-ڕێ٣

## ئەمانەش ببینە
* پەردە (مۆسیقا)
* پەیژە (مۆسیقا)
* مەودا (مۆسیقا)

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆرانیبێژی
پۆل:زاراوەکانی ئۆپێرا
پۆل:مرۆڤپێوی
عەلیدۆست فەلاحەتی

**عەلیدۆست فەلاحەتی** ناسراو بە **خاڵۆ عەلیدۆست** (١٩٣١ لە ئیلام - ) مۆسیقازانی کورد، ئامێرساز و ژەنیاری بەتوانای ئامێری دووزەلە خەڵکی شاری ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## ژیان
عەلیدۆست فەلاحەتی لە ساڵی ١٣١٠ لە شاری ئیلام لە دایک بوو. بە ھۆی ئەوە کە وازی لە ڕاو بوو، ھەموو کێوەکان و دارستانەکانی ناوچەی ئیلامی دەیناسی و بەم ھۆیە لە مەزرینەگی ژینگەپارێزیی ئیلام وەکوو ژینگەپارێز دەستیکرد بە کار کردن.

## ئامێرسازی
عەلیدۆست فەلاحەتی لە چێکردنی ئامێری دووزەلە زۆر بەتوانایە. ئەو لە ھەموو تەمەنی دووزەلەی چێ کردووە و ھیچ ناو و نیشانەیەکیش لە سەری ئامێرەکانی دانەناوە، بەڵام لە ساڵانی ڕابردوو لە سەری ئامێرەکانی مۆری (ع.فلاحتی) دەنووسێتەوە. یەکێک لە دووزەلەکانی لە مۆزەخانەی مرۆڤناسیی ئیلام دەپارێزرێت.

## فیلم
فیلمێکی دێکۆمانتەر لە لایەن فیلمسازێکی کوردی خەڵکی ئیلام میلاد شەماڵی سەبارەت بۆ ژیان و ھونەری عەلیدۆست فەلاحەتی سازراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی ئیلام
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ژەنیارانی کورد
پۆل:ژەنیارانی ئێرانی
پۆل:ژەنیارانی دووزەلە
ڕاو

**ڕاو**، **ڕاڤ**، **ڕاوە**، **شکار**، **ئشکار**، **کەروە**، **شژ**، **نێچیر** یان **نچیر** بە کار و ڕەوتی بەگیرخستنی گیانەوەری کێوی یان ھەڵاتوو دەوترێت کە دەتوانێت لەگەڵ کوشتن، ھەڵدڕین، زامارکردن، یان لە تەڵە و داو خستن ھاوڕێ بێت.

بە کەسێک ک ڕاو دەکات ڕاوچی، ڕاویار، نەچیروان، نێچیرڤان، نچیرکار، ڕاڤڕۆ، ڕاڤەڤان، ڕاڤکار، سەیدەوان، سەیڤان، دەوترێت. بە ئەو گیانەوەرێک ک ڕاو دەکرێت شکار، ڕاو، شژ یان نێچیر دەوترێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕاو
پۆل:شێوازی ژیان
پۆل:بەھرەکانی ڕزگاربوون
ڕەقیەتی

**ڕەقیەتی** () پێوانەکردنێکی ماددەیە کە بریتییە لە بەرگریکردنی ماددە لەبەرامبەر چەمانەوەی ماددەیە. بە واتایەکی تر چەند ماددەیەک ڕەقتر بێت ئەوەندە دژوارترە کە بیقورێنجێنیت یا کونێکی تێ بکەیت. چەند جۆرێکی پێوانەکردن هەیە کە بریتین لە ڕۆکوێڵ (Rockwell)، ڤیکەرس (Vickers)، شۆڕ (Shore) و برینێڵ (Brinell).
وێنۆک|وێنەیەک لە ئامێری پێوانەکردنی ڕەقیەتی بە شێوەی ڤیکەرس

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:ماددە
پەرشی نیۆتڕۆنی

**پەرشی نیۆتڕۆنی** () تەکنیکێکی دیاریکردنی پەیکەری بەلوری ماددەکانە کە تیایدا گورزێکی نیۆتڕۆنی ئاڕاستەی ماددە دەکرێت. ئەم گورزە نیۆتڕۆنە پاش ئەوەی دەگەنە گەردیلەکانی ماددەکە پەرش دەبن، وە ئەم پەرشبوونە لە شێوەی بەیەکداچوون (یان پاتێرن)ێک دەردەکەوێت. ئەم پاتێرنە دواتر شیکردنەوەی بۆ دەکرێت بۆ بەدەستھێنانی شێوە و چەند تایبەتمەندییەکی بەلوری ماددەکە چونکە نیۆتڕۆن تەنۆلکەیەکی بێبارگەیە و دەتوانێت مەودایەکی زیاتر ببڕێ لەناو ماددە، بۆیە لە پەرشی ئەلێکتڕۆنی سەرکەوتووترە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:نیوترۆن
پەرشی ئەلێکتڕۆنی

**پەرشی ئەلێکتڕۆنی** () بریتییە لە پەرشبوونی گورزی ئەلێکتڕۆن، کە بەھۆی ھێزی کارەبای وەستاو (Electro Static Force) ئاڕاستەکراوە. ئەم تەکنیکە بۆ بەدەستھێنانی زانیاری لەسەر پەیکەری ناوەکی گەردیلە سوودی لێ دەبیندرێت. بەھۆی ئەم تەکنیکەوە زانراوە کە ھەر یەک لە پڕۆتۆن و نیۆتڕۆن لە تەنۆلکەی بچووکتر پێک ھاتوونە بەناوی کوارک (Quark).

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
کوارک

**کوارک** () بریتییە لە تەنۆلکەیەکی بنچینەیی کە ھەر یەک لە پڕۆتۆن و نیۆتڕۆن پێک دێنن. ھەریەک لە پڕۆتۆن و نیۆتڕۆن لە سێ کوارگ پێک دێن کە پێیان دەگوترێ سەر و خوار. بارگەی کارەبایی کوارک ڕێژەییە. کوارکی سەر بارگە کارەباییەکەی یەکسانە بە موجەب دوو لە سەر سێ ( + ٢/٣ ) وە کوارکی خواروو بارگەکەی یەکسانە بە سالب یەک لە سەر سێ (- ١/٣).
وێنۆک|پەیکەری پڕۆتۆن کە لە دوو کوارکی سەر و یەک کوارکی خواروو پێکھاتووە وێنۆک|پەیکەری نیۆتڕۆن کە لە دوو کوارکی خواروو یەک کوارکی سەر پێکھاتووە
پڕۆتۆن دوو سەر و یەک خواری ھەیە کە کۆی گشتی بارگەی کارەباییەکەی یەکسان دەبێ بە (+١)، بەڵام نیۆتڕۆن لە دوو کوارکی خواروو یەک سەر پێک دێت کە کۆی بارگە کارەباییەکەی یەکسان دەبێ بە سفر.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوارکەکان
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٨٠

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٨٠ بەڕێوەچوو، یەکەم ھەڵبژاردنبوو لەدوای ھەڵبژاردنی ١٩٥٨ و شۆڕشی ١٤ی تەممووز ئەنجامبدرێت. لەم ھەڵبژاردنەدا ٨٦٠ کەس خۆیان کاندیدکرد، حیزبی بەعسی عێراقی توانی ١٨٧ کورسی لەکۆی ٢٥٠ کورسی پەرلەمان بەدەست بھێنێت. ڕێژەی بەشداریکردنی خەڵک ٨٠٪ بوو لە ھەڵبژاردنەکە.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
گەیەنەری کارەبایی

**گەیەنەری کارەبایی** () بریتییە لەو ماددانەی کە ڕێگە بە تێپەڕبوونی بارگەی کارەبایی بە ناو خۆیان دا دەدەن. وێنۆک|بەکارھێنانی ماددەی گەیەنەر بۆ گواستنەوەی کارەبا بە شێوەیەکی گشتی، ماددە کانزاییەکان گەیەنەرێکی باشی کارەبان. تەزووی کارەبا بەھۆی ئەلێکتڕۆنی سالب، کونی موجەب، یا ئایۆناتەوە دروست دەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارەبا
پۆل:زانستی ماددە
نەگەیەنەر کارەبایی

**نەگەیەنەری کارەبایی** () بریتییە لەو ماددانەی کە بەرگری لە تێپەڕبوونی تەزووی کارەبایی دەکەن. بە شێوەیەکی گشتی تەزوویەکی زۆر کەم بە ناوی دا تێدەپەڕێ بە مەرجێک ڤۆڵتیەیەکی گەورە بخرێتە سەری.وێنۆک|وایەرێکی کە بە سێ بەرگی نەگێنەری کارەبا ڕووپۆش کراوە

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
بلوورناسی تیشکی ئێکس

**بلوورناسی تیشکی ئێکس** () بریتییە لە تەکنیکی بەکارھێنانی تیشکی ئێکس بۆ ناسینی پەیکەری بلووری ماددەی ڕەق. لەم تەکنیکەدا تیشکی ئێکس لە ماددەیەک بەرھەم دێنن (بە شێوەیەکی گشتی شەپۆلی کورتی kα کە درێژیەکەی دەگاتە ١٬٥٤ ئەنگستڕۆم).
وێنۆک|ئامێرێکی پێشکەوتووی تیشکی ئێکس کە بۆ دۆزینەوەی پەیکەری بلووری ماددەی شێوە تۆز بەکار دێت
زۆرێک لە مەوادی دەوروبەرمان پێک ھاتونە لە خوێیەکان، کانزاکان و نیمچەگەیەنەر، ھەروەھا چەندی شێوەی ئەندامی و نائەندامی). ھەر یەک لەم ماددانە پەیکەری بلوورییان ھەیە، کە بەم ھۆیەشەوە بلوورناسی تیشکی ئێکس پێوانە کردنێکی بنچینەییە بۆ زۆرێک لە بابەتە زانستیەکان. لە یەکەم دەیەی پەیدا بوونی، ئەم تەکنیکە بەکاردەھات بۆ پێوانە کردنی سایزی گەردیلەکان، درێژی و تایپی بەندی کیمیایی ماددەکان. ھەروەھا ئەم ڕێگەیە سودی لێ بینراوە بۆ زانینی پێکھاتەی و کاری زۆر گەردی بایۆلۆجی وەک ڤیتامین، پڕۆتین، دەرمان و دی ئێن ئەی. تا ئێستاش ئەم تەکنیکە بە شێوەیەکی بەر چاو بەکار دێت بۆ زانینی تەیبەتمەندیەکانی مەوادی نوێ.

لە پێوانە کردنی نمونەیەک کە لە تاک بلوورێک پێک ھاتبێت، نمونەکە لە سەر گۆنیایەک دادەنرێت. ئەم گۆنیایە بەکار دێت بۆ دیاری کردنی شوێنی و ئەو گؤشەیەی کە تیشکی ئێکس بەر نمونەکە دەکەوێت. ئەم نمونەیە لە لایەن تیشکێکی تاکڕەنگ دەپێکێنرێت کە بە ھۆیەوە پاتێڕنێک دروست دەبێت. وێنەی 2D بە ھۆی مۆدێلێکی ماتماتیکی (Fourier transforms) دەگۆڕێت بۆ 3D.

## مێژوو
ویلیام ڕۆنتگن (Wilhelm Röntgen) ئەم تیشکەی دۆزیەوە. وە بە ھۆی ئەوەی کە تیشکێک بوو کە لەمەو پێش نەناسراوبوو ناوی لێنا تیشکی نەزانراو (ئێکس X). دواتر لە ھەندێ شوێن بۆ ڕێز لێنانی ئەم زانایە ناویان لێنا تیشکی ڕۆنتگن.
بە کار ھێنانی ئەم تیشکە بۆ ناسینی پەیکەری بلووری لە لایەن فون لاوە (لە ١٩١٢) دۆزرایەوە و لە لایەن ویلیام ھێنڕی بڕاگ و ویلیام لۆڕێنس بڕاگ بەکارھات.

## پەرشی تیشکی ئێکس
گەردیلەکان لە ناو بلووردا بەشێوەیەکی ڕێک ڕیز بونە. ئەو گەردیلانە توانای پەرش کردنی تیشکیان ھەیە، واتا دوای ئەوەی تیشکەکە بەر گەردیلەکە دەکەوێت بە شێوەی لاستیکی (وا دادەنرێت کە جگە لە بڕێکی زۆر کەم نەبێت تیشکەکە بە تەواوی ھەڵدەبەزێتەوە) ھەڵدەبەزێتەوە. ئەلێکتڕۆنی گەردیلەکان بەرپرسی سەرەکین بۆ پەرش کردنی ئەم تیشکە. لە ڕاستیدا تیشکی ئێکس دوای بەرکەوتنی لەگەڵ گەردیلەکان، بە شێوەی تۆپ ئاسا بڵاو دەبێتەوە. بەم شێوەیە چەندین تیشکی ئێکس کە لە لایەن چەندین گەردیلەوە بڵاو بونەتەوە بەیەک دەگەن و دیاردەی شەپۆلی دروست کەر و لەناوبەر دروست دەبێت. ئەمە لە شێوەی چەند ھێڵێکی ڕوناک و تاریک دەردەکەوێت لەسەر شاشەی وەرگر.

وێنۆک|ئەنیمەیشنەکە نیشان دەدات کە پێنج جوڵە لە گەڵ چوار جوڵەی بازنەیی گۆنیاکە سودی لێ دەبینرێ لەم ئامێرەدا

بە ھۆی یاسایەکی ماتماتیکی کە ناسراوە بە یاسای بڕاگ (Bragg's law)، دەشێت دوری نێوان ڕیزە گەردیلەکان بدۆزرێتەوە:
:2d \sin \theta = n \lambda
لێرەدا d بریتیە لە دوری نێوان ڕیزە گەردیلەییەکان، θ بریتە لە گۆشەی بڕاگ، λ بریتیە لە درێژی شەپۆلی تیشکی بەکار ھاتوو.

## بە کار ھێنانی لە کانزاناسی
لە ساڵانی ١٩٢٠ بەولاوە ئەم تەکنیکە یەکێک لە سەرەکی ترین ڕێگاکانی دیاری کردنی پەیکەری بلووری ماددە کانزاکانە.

## بە کار ھێنانی لە بیۆلۆجی
بە سود وەرگرتن لەم تەکنیکە، پەیکەری بلوورینی پڕۆتین لە ساڵانی ١٩٥٠ دا لە لایەن جۆن کۆدەری دۆزرایەوە.
وێنۆک|پەیکەری شریتی میۆگلۆبین

## بەربەستەکان
ئەم تەکنیکە بۆ گەرێک لە لە چەند ھەزار گەردیلەیەک پێک ھاتبێت ھەندێک ناڕوونی تێدادەبێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
ڤیکەرس

**ڤیکەرس** () جۆرێکی پێوانەکردنی ڕەقیەتی ماددەیە کە لە زانستی ماددە و کانزاناسی بەکار دێت. ئەم پێورە لە ساڵی ١٩٢١ لەلایەن ڕۆبێرت سمیت و جۆرج ساندلاند (Robert L. Smith and George E. Sandland) داھێنراوە. ئەم ئامێرە نوکێکی تیژی شێوە چوارگۆشەی ھەیە (وەک پواز) کە خاڵێک لەسەر ڕووی نونەکە دروست دەکات. پاشان بە یاسایەکی ماتماتیکی حساباتی بۆ دەکرێت. بە شێوەیەکی گشتی ئەم پێوانەکردنە لە شێوەکانی تر ئاسانترە چونکە ئەندازەی گەورەیی ئەو نوکەی کە بۆ نیشانەکردنەکە بەکار دێت گرنگ نییە.
وێنۆک|نوکی ئامێری پێوانەکردنی ڕەقیەتی لە جۆری ڤیکەرس
وێنۆک|ئامێری تاقیکردنەوەی ڕەقیەتی (جۆری ڤیکەرس) بۆ قیاسی مایکڕۆ

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
کۆمەڵگەی فیزیای ئەمریکی

**کۆمەڵگەی فیزیای ئەمریکی** () دووەم گەورەترین کۆمەڵگەی فیزیکناسانی سەر ئاستی جیھانە.

ئەم کۆمەڵگەیە سەرپەرشتی چەندین گۆڤار دەکەن وەک *Physical Review* و *Physical Review Letters*. ھەروەھا ساڵانە چەندین کۆبوونەوەی گرنگ ڕێک دەخەن. ئەم کۆمەڵگەیە ئەندامە لە *American Institute of Physics*.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
بەندی کوالانسی

وێنۆک|دوو گەردیلەی ھایدرۆجینی بەھۆی بەندی کوالانسی گەردی ۊایدرۆجینیان (H<sub>2</sub>) پێکھێناوە
**بەندی کوالانسی** یان **بەندی ھاوبەش** () بەندێکی کیمیایییە لەنێوان دوو گەردیلە کە بەھۆی بەھاوبەش دانانی دوو ئەلێکتڕۆن بەرھەم دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
بەندی ڤان دەر ڤۆلس

**بەندی ڤان دەر ڤۆلس** () بریتییە لە ھێزی ڕاکێشانی نێوان گەردەکان. ئەم ھێزە ھۆکاری بەیەکەوە لکاندنی گەردەکانی ماددەی شلن (وەک ئاو). ئەم بەندە بەھۆی جەمسەرگری گەردەکانەوە دروست دەبێ (بۆ نموونە لە ئاودا ئۆکسجین بە جەمسەری سالب و ھایدرۆجین بە جەمسەری سالب دادەنرێت)
وێنۆک|ھێزی ڤان دەر ڤۆڵس دەبێتە ھۆی ڕۆیشتنی مارمێلکە بە سەر شوشەدا

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
ئەندامی

**ماددەی ئەندامی**  یان **ماددەی ئۆرگانیک** () بریتییە لە ئاوێتەیەک کە گەردیلەی کاربۆن تێدا بەکار ھاتبێت. بە شێوەیەکی گشتی پێکھاتەی سەرەکی گشت گیانلەبەران (وەکو ڕوەک یان ئاژەڵ) لە گەردی ئەندامی دروستبوونە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کیمیای ئەندامی
ئاوێتەی نائەندامی

**ئاوێتەی نائەندامی** () بریتییە لەو ئاوێتانەی کە لە پێکھاتەی دا لە هایدرۆجین-کاربۆن (H-C) بەتاڵ بێت.

## سەرچاوەکان
یاسای بڕاگ

وێنۆک|کاتێک تیشکی ئێکس لەگەڵ گەردیلەکانی بەلورێک کارلێک دەکات
وێنۆک|پەرشی تیشکی ئێکس یان پەرشی بڕاگ
**یاسای بڕاگ** () یاسایەکی ماتماتیکییە کە بۆ دۆزینەوەی دووری نێوان گەردیلەکانی پێکهێنەری بەلور بەکاردێت.:

:2d \sin \theta = n \lambda

لێرەدا  d  بریتییە لە دووری نێوان ڕیزە گەردیلەییەکان، θ بریتییە لە گۆشەی بڕاگ، λ بریتییە لە درێژی شەپۆلی تیشکی بەکارهاتوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی ماددە
پۆل:نیوترۆن
شێخ تەھای نەھری

**شێخ تەھای شەمزینی** یا **شێخ تەھای نەھری** شێخی تەریقەتی نەقشبەندی و کەسایەتیی ئایینیی کوردی سەدەی نۆزدە بووە. شێخ تەھا باوکی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری کەسایەتیی شۆڕشگێڕی کورد بووە. تەھا خەلیفەی مەولانا خالیدی نەقشبەندی بووە و لە ناوچەی شەمزینان و بڕێک لە موکریان تەریقەتی نەقشبەندیی برەو پێداوە. ئەو لەگەڵ محەممەدشای قاجاڕدا پەیوەندییەکی نزیکی ھەبوو و ھەر لەسەر ئامۆژگاریی ئەو خەدیجە خانمی کوردستانی، دایکی عەباس میرزا، بوو بە ژنی محەممەد شا. جگە لەمە شێخ تەھا کتێبێکی عەقیدەی بە زمانی کوردیی سۆرانی لێ بە جێ ماوە، کە بە پەخشان نووسراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانا کوردەکان
پۆل:نەقشبەندی
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٨٤

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٤ بەڕێوەچوو. ٧٨٢ کەس کاندیدبوون لە هەڵبژاردنەکە. حیزبی بەعسی عێراق ١٨٣ کورسی لەکۆی ٢٥٠ کورسی پەرلەمان بردەوە.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٨٩

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ١ی نیسانی ١٩٨٩ بەڕێوەچوو، دەبوو لە ٣١ی ئابی ١٩٨٨ بەڕێوەبچێت، بەڵام بەھۆی شەڕی ئێران و عێراق دواخرا. لەھەڵبژاردنەکە ٩٢١ کاندید خۆیان پاڵاوت، لەئەندامدا حیزبی بەعسی عێراق ٢٠٧ کورسی لەکۆی ٢٥٠ کورسی پەرلەمان بردەوە.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٩٦

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لە ٢٤ی ئازاری ١٩٩٦ بەڕێوەچوو. لە هەڵبژاردنەکە ٦٨٩ کەس خۆیان پاڵاوت، ٣٠ کورسی بۆ نوێنەرایەتیکردنی هەرێمی کوردستان دیاریکرا. ئەنجامی هەڵبژاردنەکە بەسەرکەوتنی حیزبی بەعس کۆتایی هات دوای ئەوەی ١٦١ کورسی لەکۆی ٢٥٠ کورسی پەرلەمان بەدەستهێنا. ڕێژەی بەشداریکردنی خەڵک ٩٣.٥٪ بوو. هەموو کاندیدەکان دەبوو لەلایەن وەزیری دادەوە پەسەندبکرێن.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
ئێچ بی ئۆ

**ئێچ بی ئۆ (هۆم بۆکس ئۆفیس)** کەناڵێکی ئەمەریکیە کەوا پەخشی لەسەر سەتەلایتە و دەکرێ لەڕێگای بەشداری مانگانەش سەیربکرێت، لە خاوەنداریەتی واڕنەر میدیا ئینتەرتەینمێنتە، بەشێکی کۆمپانیای AT&Tیە. بابەتە پەخشکراوەکانی کەناڵە بەزۆری پێکاتووە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕەسەن، پەخشکردنەوەی فیلمە کۆن و نوێکان و فیلمە دۆکیومێنتاریەکان.

ئێچ بی ئۆ کۆنترین کەناڵە بەشداریکردنی بە پارەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا کەوا لەتەوەی ٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٢ەوە دەستبەکارە. لەساڵێ ٢٠١٦دا، ئێچ بی ئۆ داهاتی ساڵانەی گەیشتە ١.٩٣ ملیار دۆلار. بەپێی ئامارێکی ٢٠١٨، ئێچ بی ئۆ خاوەن ١٤٠ ملیۆن بەشداریکەری مانگانەیە. جگە لەوەش تۆڕەکە چەندین کەناڵی تری جیاوازی هەیە وەک HBO Comedy, HBO Latino, HBO Signature, و HBO Family. لە نیسانی ٢٠١٥دا، ئێچ بی ئۆ ناو کەوا خزمەتگوزاریەکی ستریمینگە کەوتە بەردەست و تاکو ئێستا خاوەن ٥ ملیۆن بەشداریکەر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا بەپێی دوایین ئاماری ٢٠١٨.

## کەناڵەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:وەرگرانی خەڵاتی پیبۆدی
پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی ئەمەریکا
پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٠٠

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لەڕۆژی ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٠ بەڕێوەچوو. لەهەڵبژاردنەکە ٥٢٢ کاندید خۆیان پاڵاوت، لەنێویاندا ٢٥ ژن هەبوون. بەشێک لەوانەی خۆیان پاڵاوتبوو ئەوا وەک سەربەخۆی خۆیان کاندیدکرد، بەڵام دڵسۆزی حیزبی بەعس بوون.

لەئەنجامی هەڵبژاردنەکەدا، حیزبی بەعس ١٦٥ کورسی لەکۆی ٢٥٠ کورسی بەدەستهێنا، ٥٥ کورسیش کاندیدە سەربەخۆکان بەدەستیانهێنا، ٣٠ کورسیش وەک پشکێک بۆ هەرێمی کوردستان مایەوە ئەمەش وێڕای ئەوەی هەڵبژاردن لەشارەکانی کوردستان (هەولێر، سلێمانی و دهۆک) ئەنجامنەدرا، لەبەرئەوەی دوای شەڕی کەنداو هەرێم لەژێر دەسەڵاتی بەغدا نەمایەوە.

## ئەنجامەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
سینەما سالم

**سینەما سالم** ھۆڵێکی سینەمایە لە شاری سلێمانی کە لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن ناوەندی غەزەلنووسەوە دامەزراوە.

## چالاکی
سینەما سالم لە ساڵی ٢٠١٦ چالاکیی خۆی دەستیپێکردووە و لەم مەودا سەدان فیلمی نمایش کردووە و نزیک بە ٤٠٠ فیلمی بیانیی وەرگێڕاندووە سەر زمانی کوردی و نمایشیانکردووە.

## داخستنی ھۆڵەکە
لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ دەرگای ھۆڵی سینەما سالم بە ھۆی ئەوە کە فیلمی ژیانی سەکینە جانسزی لە پێڕستی نمایشکردن دانابوو بە ماوەی دوو ڕۆژ داخرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سینەماکانی سلێمانی
ناوەندی پێنی کورد

**ناوەندی پێنی کورد** (بە کرمانجی: Navenda PEN a Kurd) لقێکی ناوەندی پێنی ناونەتەوەیی بۆ کوردستانە.

## مێژوو
بیرۆكەی دامەزراندنی پێنی كورد، لە ساڵی ١٩٨٠ لە لایەن  نووسەری كورد،(حسێن ئەردەم)ەوە كاری بۆكراوە، لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٨ لە شاری كامبریج لە وڵاتی بەریتانیا، لە كۆنگرەی پێنی جیهانیدا پێشنیاری دروستكردنی ناوەندی پێنی كورد كراوە و لە هەمان كاتیشدا قبوڵ كراوە، لەو كاتەوە تا ئێستا ناوەندی پێنی كورد هەر سێ ساڵ جارێك كۆنگرەی خۆی دەبەستێت و دەستەیەكی نوێ هەڵدەبژێرێ بۆ ئەنجامدانی كارەكانی، لە كۆنگرەی هەشتەمی کە لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری ٢٠١٣ لە ئامەد بەڕێوەچوو، بڕیاری ئەوە درا كە بنكەی ناوەندی پێنی كورد لە ئامەد بێ.

كۆنگرەی پێنی جیهانی هەموو ساڵێك دەبەسترێ و هەر سێ زمانی(ئینگلیزی، فەڕەنسی، ئیسپانیۆلی) تێیدا زمانی فەرمین.

پەیڕەوپڕۆگرامی پێنی نێونەتەوەیی

بە گوێرەی ئەو بڕیارانەی كە لە كۆنگرەكانی پێنی نێونەتەوەییدا پێشنیار كراون و قبوڵ كراون بریتین لە:

١. وێژە سنوور ناناسێ ‘لە گفتوگۆ سیاسی و نێونەتەوەییەكاندا دەبێ وەكو ئاستێكی بەرز لە نێوان مرۆڤەكاندا بپارێزێت’.

٢. لە هەموو كاتێكدا –بە تایبەتی لە كاتی شەڕ- بەرهەمە هونەرییەكان– وەكو میراتی هەرە بەهاداری مرۆڤایەتی- دەبێ  لە بەرانبەر هێرشە نەتەوەیی و سیاسییەكان بپارێزرێن.

٣. دەبێ ئەندامانی پێن كارتێكەریی خۆیان بەردەوام بۆ ئەوە بەكار بێنن كە لە ئاستی نێونەتەوەییدا بە نیازی باش و رێزگرتنی یەكتری بەهێز بێت. ئەندامانی پێن دەبێ رێزی هەموو نەژاد و نەتەوەیەك بگرن و رقی لە هیچ كەسێك نەبێت بەهۆی بیروباوەڕ و نەتەوە و نەژاد و زمان، هەوڵ بدەن بۆ ئەوەی مرۆڤەكان لە جیهاندا بە ئاشتی بژین، هەموو توانای خۆیان بۆ ئەو مەبەستە تەرخان بكەن. 

٤. پێن ئەو هزرەش دەپارێزێت كە دەبێ رامان لە ناو هەر نەتەوەیەكدا و لە ئاستی نێونەتەوەییدا بێ تەگەرە دروست كردن رابگەیەندرێت.

ئەندامانی پێن ئەوە قبوڵ دەكەن كە چ لە وڵات و ئەو كۆمەڵگایەی كە تێیدا دەژین و پارچەیەكن لەوان، چ لە جیهانیشدا لە بەرانبەر هەموو جۆرە چەوساندنەوەكاندا لەسەر مافی رادەڕبڕین بێنەدەنگ.

پێن ئازادی چاپەمەنی دەپارێزێ، ئەوەش رادەگەیەنێت كە لە بەرانبەر هەموو جۆرە سانسۆرێك دەوەستێتەوە لە كاتی ئاشتیدا، پێن ئەوە بە گرنگ دەبینێ كە لە جیهاندا لە لایەنی سیاسیی و ئابوورییەوە و لە ئاستێكی بڵندا ئۆرگانیزە بكرێت و ببێتە شتێكی پێویست كە دەولەت، حكومەت، و دەزگاكانی میری بە ئازادی رەخنەیان لێ بگیرێ. چونكە ئازادی مانای دیسپلینێكی خۆویستە، ئەندامانی پێن خۆیان ئەوە قبوڵ دەكەن كە لەبەرانبەر شێوازە نەرێنیییەكان بوەستنەوە، وەكو ئەو بڵاوكردنەوە درۆییانەی كە لەژێر چەتری دەربڕینی ئازاد بڵاودەبنەوە، یان ئەو ساختەكارییەنی كە وەكو پیلان بۆ وەدەستهێنانی مەرامی سیاسی و تاكەكەسیی بەكار دێن.

٥. ئەندامیەتی لە پێن، بە بێ جیاوازی نەتەوە، زمان، نەژاد، رەنگ و ئایین بۆ هەموو نووسەر، وەرگێڕ، ئیدیتۆر، وەشانگەر، كە بتوانن بۆ ئەو ئامانجانە كار بكەن كراوەیە.

کۆنگرەی ١١یەمینی ناوەندی پێنی کورد لە رۆژانی ٧-٩ حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە شاری ئۆڵدێنبۆرگی وڵاتی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو، لەو کۆنگرەیەدا هەریەک لە ئەنیسا جەعفەری میهر و عومەر فیدان وەکو هاوسەرۆک هەڵبژێردران و دڵشاد خۆشناو بە سکرتێری ناوەندەکە هەڵبژێردران.

## ئەندامانی دامەزرێنەر
* محەممەد ئوزون
* حوسەین ئەردەم
* یایلا مۆنک بۆجاک
* عەبدولڕەحمان نەقشبەندی
* حوسەین کارتال
* ئەمینە ئەردەم
* حەیدەر ئیشیک

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* www.pen-kurd.org
* www.pen-kurd.com

پۆل:میدیای بەکۆمەڵ بە زمانی کوردی
پۆل:ناوەندەکانی پێنی ناونەتەوەیی
یەدوڵڵا ڕەزایی

**یەدوڵڵا ڕەزایی** ھەڵبەستوان، لێکۆلەر و چالاکێکی سیاسیی کوردی خەڵگی گیەڵان لە ناوچەی کرماشان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بووە.

## ژیان
یەدوڵڵا ڕەزایی کوڕی عەبدوڵڵاخانی زەیغەمولسوڵتان بەرپرسی لقی کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان لە ئێلی کەڵھوڕ بوو. یەدوڵڵا ڕەزایی لەگەڵ ڕۆژنامەی گەلاوێژ ھاوکاریی دەکرد و ھەڵبەستەکان و وتارەکانی خۆی بە شێوەزاری کوردیی باشووری لەو ڕۆژنامە بڵاودەکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:کۆماری کوردستان
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرە کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:شاعیرانی ئێرانی
ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، کانوونی دووەمی ٢٠٠٥

**ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق** لەڕۆژی ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو، لەھەمان ڕۆژدا ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بەڕێوەچوو. ئەم ھەڵبژاردنە بۆ درووستکردنی حکوومەتێکی ئینتقالی بوو، ٢٧٥ ئەندام مافی ئەوەیان پێدرا کە لەنووسینەوە دەستوورێکی نوێ بۆ عێراق بەشداربن لەدوای دەستێوەردانی دەرەکی و لابردنی دەسەڵاتەکانی سەددام حوسەین.

ھاوپەیمانی عێراقی یەکگرتوو بەڕێبەرایەتی گەورە مەرجەعی شیعەی عێراقی عەلی سیستانی زۆرینەی دەنگەکان بەڕێژەی ٤٨٪ بەدەستھێنا، ھاوپەیمانیی نیشتمانیی کوردستان بەپلەی دووەم توانی ٢٦٪ ڕێژەی دەنگەکان بەدەستبھێنێت، ھەروەھا لیستی عێراقی بەسەرکردایەتی ئەیاد عەلاوی ڕێژەی ١٤٪ دەنگەکانیان بەدەستھێنا. لەکۆی گشتی ١٢ حیزب توانیان کورسی پەرلەمان بەدەستبھێنن.

ڕێژەی بەشداریکردنی سوننەی عەرەب کەمبوو لەم ھەڵبژاردنەدا، لە پارێزگای ئەنبار تەنیا ٢٪ خەڵک بەشداربوون> لەکاتی ھەڵبژاردنەکە زیاتر لە ١٠٠ ھێرشی چەکداری ڕوویدا، بەلانی کەم ٤٤ کەس کووژران کە نۆ کەسی خۆکووژبوون بە بۆمب، لەنێو قوربانییەکان ٢٠ کەس لە بەغدای پایتەخت بوون.

## پێشھاتەکان
## سەرچاوەکان

پۆل:ھەڵبژاردنەکان لە عێراق
شۆش

**شۆش** یان **شووش** () شارێک لە ئێران و ناوەندی شارستانی شۆش لە پارێزگای خووزستانی ئەو وڵاتەیە. لە ساڵی ٢٠١٦دا، حەشیمەتی شارەکە ٧٧،١٤٨ کەس بووە. شۆشی ھەنووکەیی لە پاڵی شاری کۆنینەی شۆش سازراوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای خووزستان
* شارستانی شۆش

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارۆچکەی شووش
یاسووج

**یاسووج** (بە فارسی: یاسوج، بە لوڕی: یاسیچ یان یاسیج) ناوەندی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەدی ئێرانە. بەپێی سەرژمێرییەکی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی نیشتەجێبووانی شارەکە ٩٦ ھەزار کەس بووە خەڵکی شارەکە بە زمانی لوڕیی باشووری دەئاخێوێنن.

## گەشتیاری
**تاڤگەی یاسووج** سەرەکی ترین گەشتیاری شاری یاسووجە. تاڤگەکە ٢ کیلۆمەتر لە ناوەندی شار دووری هەیە و ١٠ مەتر بەرزایی هەیە.

**تاڤکەی تانگ** **مورادی** ٢٦ کیلۆمەتر لە یاسووج دوری هەیە. تاڤگەی جوان و خۆش و سروشتی بەفراو لەگەڵ هەوایەکی گونجاوی خولگەیی هەستێکی نوێ بە مرۆڤ دەدات.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
* شارستانی بۆیەر ئەحمەد

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پۆل:یاسووج
شەھری کورد

**شەھری کورد** یان **شاری کورد** ناوەندی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە ئێرانە. لە ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی شەھری کورد ١٩٠،٤٤١ کەس بووە. شەھریکورد بەرزترین شاری ئێرانە و بە ھۆی بەرزایی شار و ناوچەکە بە شەھریکورد سەقفی ئێران دەڵێن. زۆربەی خەڵکی شارەکە بە زمانی لوڕی و زاری دێھکوردی دەدوێن.

## دەستە خوشکەکان
*  دوشەنبە، تاجیکستان

## پێشانگا

Mellat.jpg|پارکی میللەتی شەھری کورد
شهرکرد-خیابان ملت.jpg|بازاڕی ناوەندی شەھری کورد
شهرکرد- فلکه آبی.jpg|مەیدانی ئابی شەھری کورد
شهرکرد- میدان فردوسی.jpg|مەیدانی فیردەوسی شەھری کورد
شهرکرد- میدان امام حسین.jpg|مەیدانی ئیمام حوسێنی شەھری کورد


## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
* شارستانی شەھری کورد

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* شارەوانی شەھری کورد 
* شوورای شەھری کورد

پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان
پۆل:شاری کورد
ڕووپۆش

**ڕووپۆش** () بریتییە لە چینێکی تەنک کە دەخرێتە سەر ماددەیەکی تر. ماددەی ڕووپۆشکراو پێی دەگوترێ بەستەر (). ڕووپۆشکردن بۆ دوو مەبەستی سەرەکی بەکاردێت کە بریتین لە جوانکاری یاخود بەجێھێنانی فەرمانێکی تایبەت. بۆ نموونە ھەندێ پەرداغ دروستکراون کە ڕووی ناوەوەی بە ماددەیەک ناوپۆش کراوە کە توانای پێوەنوسانی بە ماددە شلاکەوە نییە، وە دیوی دەرەوەی بە چەند وێنەیەکی جوان ڕووپۆش کراوە کە تەنھا بە مەبەستی جوانکاری بەکارھاتووە.
وێنۆک|زێڕاوکردنی تەلەفۆنێک

بە شێوەیەکی گشتی بۆیاخکردن بۆ ھەردوو مەبەست بەکاردێت، وە لە ھەندێ کاتدا لە بەرھەمھێنانی بۆڕی و سۆندە، تەنھا بۆ پێدانی تایبەتمەندی ئەم ڕووپۆشە دەکرێت.

چەند تایبەتمەندییەک کە دەشێت بەھۆی بۆیاخکردن بەدەست بێت بریتین لە: دژە داخوران و دژە تەڕ بوون و … ھتد. ڕووپۆشکردن دەتوانێ گێنەرایەتی کارەبایی لە ماددەی نیمچە گەیەنەر بگۆڕێت و بەرامبەر بواری موگناتیسی چالاکی بکات.
## بەکارھێنانەکان
ڕووپۆشەکان دەتوانن ھەم جوانکاری بن و ھەم چەندین کاری تریشیان ھەبێت. بۆڕییەک کە ئاو بۆ سیستمێکی کوژاندنەوەی ئاگر دەگوازێتەوە، دەتوانرێت بە بۆیەیەکی دژە ژەنگ (بۆ ناسینەوە) داپۆشرێت کە ڕەنگی سوور بێت. زۆربەی ڕووپۆشەکان تا ڕادەیەک ڕووە بنەڕەتییەکە دەپارێزن، وەک ڕووپۆشەکانی پارێزگاری بۆ کانزا و کۆنکرێت. ڕووپۆشێکی جوانکاری دەتوانێت تایبەتمەندییەکی ڕەنگدانەوەی دیاریکراو پێشکەش بکات، وەک بریسکەی بەرز، سەتەن، مەت یان ڕووخسارێکی تەخت.

یەکێک لە بەکارھێنانە سەرەکییەکانی ڕووپۆش پاراستنی کانزایە لە ژەنگگرتن. ڕووپۆشەکانی ئۆتۆمبێل بۆ بەرزکردنەوەی دیمەن و خۆڕاگری ئۆتۆمبێلەکان بەکاردێن. ئەمانەش پرایمەر، بەیسکۆت و کلیرکۆت لەخۆدەگرن، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە دەمانچەی ڕشاندن و بە شێوەیەکی کارەبایی دەڕشێندرێن. لاشە و ژێرەوەی ئۆتۆمبێلەکان ھەندێک جۆر لە ڕووپۆشی ژێرەوەیان پێدەگات. لەوانەیە ئەم ڕووپۆشانەی دژە ژەنگ گرافین بەکاربھێنن بە تێکەڵکردن لەگەڵ ئیپۆکسییە بنەمادار بە ئاو.

ڕووپۆشەکان بۆ داخستنی ڕووی کۆنکرێت بەکاردێن، وەک فەرشی پۆلیمیری/ڕەژینی بێ درز، داخستنی دیوار و بەستەر، ئاودژکردن و شێگرتنەوەی دیوارەکانی کۆنکرێت، و پلاتفۆرمی پردەکان. بە بەراورد لەگەڵ ڕووپۆشە باوەکان، پۆلییۆرێسانی شێ-چاککەرەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھاتووە بەھۆی گونجاندنی نایاب و ئاسانیی دروستکردنەکەیەوە. تایبەتمەندییە میکانیکییەکان دەتوانرێت بە چەندین بەندی ھایدرۆجین و باشترکردنی پێکھاتەی جیاکردنەوەی مایکرۆفەیز بەرز بکرێنەوە.

زۆربەی ڕووپۆشەکانی سەربان بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ئاودژکردن دروستکراون، ھەرچەندە ڕەنگدانەوەی خۆر (بۆ کەمکردنەوەی گەرمکردن و ساردکردنەوە) لەوانەیە ڕەچاو بکرێت. ئەوان زیاتر ئیلاستۆمەرین بۆ ڕێگەدان بە جووڵەی سەربان بەبێ درز لەناو پەردەی ڕووپۆشەکەدا.

دار لە کۆنەوە ماددەیەکی سەرەکی بووە لە بیناسازیدا، بۆیە پاراستنی بە ڕووپۆش زۆر گرنگی پێدراوە. ھەوڵەکان بۆ باشترکردنی کارایی ڕووپۆشەکانی دار بەردەوامە.

ڕووپۆشەکان بۆ گۆڕینی تایبەتمەندییە تریبۆلۆژییەکان و تایبەتمەندییەکانی داخوران بەکاردێن. ئەمانەش دژە لێکخشاندن، بەرگریی لە داخوران و خوران لەخۆدەگرن بۆ جومگە ڕۆڵینگ-ئێڵیمێنتەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:داخوران
پۆل:زانستی ماددە
پۆل:چاپکردن
خوالین

**خوالین** ڕووبارێک لە ناوچەی ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە کە کانگای خوێی خواردەمەنییە و خوێ بەشێوەیەکی بەرفراوان لە بنی ڕووبارەکە و چەمە بچۆکەکانی ھەڵقوڵینێتەوە. ئاوی ڕووباری خوالین سۆڵە و خواردەمەنی نییە و ھەر گیانلەبەرێک لێ بخواتەوە دەمرێت.

خوالین لە ناوچەی مێمەک لە سنۆری عێراق و ئێران داکەوتووە. سەرچاوەی خوالین کێوەکانی گرێچیا و چەکەر لە ناوچەی بۆلی لە بەشی چەواری شارستانی ئیلامە، کە بەدوای پەڕاندنەوەی دەشتی مێمەک دەڕێژێتەوە ناو ڕووباری نەی خدر و دەچێتە ناو بەشی باشووری کوردستانی باشوور.

بە نەریتی بەرھەمھێنانی خوێ لە کانەکانی کوێستانانی دەوروبەری ئەم ڕۆبارەیش *خوالین* یان *نمەکلان* دەڵێن. ئەم نەریتانە لە ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن وەزارەتی کەلەپووری چاندی، گەشتیاری و ھونەرە دەستسازەکانی ئێران لە پێڕستی ئاسەواری نادیاری چاندیی ئێران بە ژمارەی ١٩٨٤ نووسێندراوە و بڕیار داوە کە فیلمێکی دکۆمانتەریش سەبارەت بەم دابونەریتە بەرھەم بھێنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خوێ
پۆل:سنووری ئێران–عێراق
پۆل:ڕووبارە نێونەتەوەیییەکانی ئاسیا
پۆل:ڕووبارەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:ڕووبارەکانی ئێران
پۆل:ڕووبارەکانی عێراق
پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان
پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای ئیلام
کۆریۆگرافی

**کۆریۆگرافی** ھونەر یان ڕاھێنانێکە بۆ دیزاینکردنی جووڵەی دوا بە دوا یەکی لەسەر کەسێک (یان تەنھا باسکراو یان وێنەدرووستکراو) کە جووڵە و شێوە یان پێکەوە دیاریکراون. *کۆریۆگرافی* دەتوانرێ تەنھا دیزاینەکە بێ

بەتەنیا. کۆریۆگرافەر کەسێکە کە کۆریۆگرافی درووستدەکات دوای مەشقکردن لە ھونەری *کۆریۆگرافی*. کۆریۆگرافی لە زۆر لە بوارەکاندا بەکاردەھێنرێت، وەک شانۆی میوزیکی، سیناماتۆگرافیا، جیمناستیک، شانۆ، بەرھەمھێنانی یارییە ئەلیکترۆنییەکان، فیلم کارتۆنەکان و زۆرانی تر. لە جۆرەکانی کۆریۆگرافی بەکاردەھێنرێت بۆ جووڵەی مرۆڤ و شێوەکەی. لە سەمادا، وەک کۆریۆگرافیی سەماکردن و *ئاوازدانانی سەماکردن* بەکاردەھێنرێت.

## وشەڕەتناسی
مانای وشەی کۆریۆگرافی لە زمانی یۆنانی ھاتووە کە مانای «نووسینی سەما» دەگەیەنێت، "χορεία" (سەماکردنی چەماوەیی)، "γραφή" (نووسین). دەرکەوتنی یەکەمی لە فەرھەنگە ئینگلیزییەکان بۆ پەنجایەکان دەگەڕێتەوە و وشەی «کۆریۆگرافەر» بۆ یەکەم جار بەکارھێنرا وەک سوپاسێک بۆ کۆریۆگرافەر «جۆرج بالەنشین» لە درامای *On Your Toes* (لەسەر پەنجەپێکانت) لە ساڵی ١٩٣٦. پێش ئەوە، کۆریۆگرافەرەکان لە کۆتایی فیلم و شانۆکان سوپاس دەکران بە وتەی "سەماکان لەلایەن.." وەک ئاماژەکردنێک بۆ کۆریۆگرافەرەکان.

## سەرچاوەکان
یەزد

**یەزد** (بە فارسی: یزد) یەکێک لە شارەکانی ئێران و ناوەندی پارێزگای یەزدە. شاری یەزد لە دووری ٢٧٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری ئەسفەھان داکەوتووە. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی شاری یەزد ٥٢٩٬٦٧٣ کەس بوون. یەزد ئێستاکە ١٥یەمین شاری گەورەی ئێرانە. شاری مێژووییی یەزد لە لایەن یوونێسکۆەوە وەکوو میراتی جیھانی ناسراوەتەوە.

شاری یەزد بە ھۆی چەندین سەدە سازگاری لەگەڵ سرۆشتی بیابانی کە چوار دەوری لێ گرتووە، خاوەنی نموونەکانێکی بێ وێنە لە نژیاروانیی ئێرانییە. یەزد بە ھۆی ھەبوونی نموونەکانێکی بەرچاو لە بابوێر بە *شاری بابوێرەکان* ناو دەبرێت. یەزد ھەروەھا بە ھۆی ئایرگاکانی زەردەشتییەکان، ئاوئەمبارەکان، کارێزەکان، بەفرەچاڵەکان، دەستپێشە ئێرانییەکان، تورمەچنی، ئاوریشمچنی، شیرینیی پەشمەک و ھەروەھا شیرینیخانەکانی پڕپێشینە ناسراوەتەوە. شاری یەزد ھەروەھا بە ھۆی دووچەرخەسوارانی و ھەبوونی زۆرترین ژماری دووچەرخە بۆ ھەر کەس لە ئێران، بە شاری دووچەرخەکان ناسراوەتەوە. گوزارشت کراوە کە چاندی دووچەرخەسواری لە شاری یەزد لە سەدەی ڕابردوو لە لایەن گەشتیارانی ئەورووپایی لە ناو شارەکە باب بووە.

زۆربەی خەڵکی شاری یەزد سەر بە ئایینی شێعەن و بە زمانی فارسی و زاری یەزدی دەئاخێوێنن کە لەگەڵ فارسیی تاران و فارسیی فەرمی جیاوازیی ھەیە. جەماوەرێک لە زەردەشتییەکان لە یەزددا دەژێن کە بە زمانی گەڤروونی دەئاخێوێنن. جگە لە ئەمانە، جەماوەرێکیش لە پەیرەوانی بەھایی و یەھوودی لە شاری یەزددا دەژێت.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای یەزد
* شارستانی یەزد

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی پارێزگای یەزد
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:یەزد
پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئێران
گیراوەی ڕەق

وێنۆک|وێنەی ١. ھێڵھاری فەیز بۆ داڕشتەیەکی دوانی کە گیراوەی ڕەق نیشان دەدات.

**گیراوەی ڕەق** () بریتیە لە یەک یا چەند ماددەیەکی تواوە (Solvent) کە لەگەڵ ماددەی توێنەرەوە (Solute) گیراوەیەکیان دروست کردوە، وە جونکە گیراوەکە لە دۆخی ڕەقی دایە پێیدەگوترێ **گیراوەی ڕەق**. لەم سیستەمە نوێیەدا پەیکەری بەلوری ماددەی سەرەکی (توێنەرەوە) بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە و ئاوێتەی کیمیایی لە نێوان تواوە و توێنەرەوە دروست نابێت. ئەمە زیادتر بۆ ئەو توخمە کیمیاییانە ڕاستە کە لە خشتەی خولی دا نزیک یەک بن. بە پێچەوانەوە، لەجیات گیراوەی ڕەق ئاوێتەی کیمیایی بەرھەم دێت کاتێک دوو کانزای تێکەڵ کراو لە خشتەی خولیدا لێک نزیک نەبن.

پێویستە جیاوازی بکەین لە نێوان ئەو دوو ماددەیەی کە بە ھۆی فیشارێکی میکانیکیەوە تێکەڵ دەکرێن وەک دوو جۆری خوێ، شەکر و خوێ و … ھتد. بۆ نمونە داڕشتە جۆرێکە لە گیراوەی ڕەق.
وێنۆک|وێنەی ٢. ئەم ھێڵکاریە دوو گیراوەی ڕەق نیشان دەدات، کە بریتین لە ئاڵفا α و بێتا β.

وێنەی ٢، بریتیە لە دوو گیراوەی ڕەق. ھەروەھا تێکەڵەیەک لەم دوو فەیزە کە بریتیە لە α+β (ناوچەیەک لە نێوان ھەریەک لە α و β). لەگەڵ ئەمەشدا لە نێوان دۆخی شل و ھەرکان لە α و β ناوچەیەکیتر دروست بوە کە بریتیە لە شلەیەک کە دورگەی بچوکی ماددەی ڕەق تێیدا دروست دەبن و بە ساردبوونەوەی ماددەکە ئەم دورگە بچوکانە گەشەدەکەن و لە کۆتایی دا دەنکۆڵە پێک دێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کانناسی
پۆل:زانستی ماددە
مەوتنی

thumb|مەوتنی، سروودی نیشتمانی عێراق بەمیوزیک

**مەوتنی** (بە ڕێنووسی عەرەبی: موطني‎، واتاکەی بە کوردی: نیشتیمانەکەم) لەساڵی ٢٠٠٤ەوە سروودی نیشتمانی عێراقە، ھەروەھا لەماوە ١٩٣٦ بۆ ١٩٩٦ بەشێوەی دی فاکتۆ سروودی نیشتمانی فەلەستین بووە کاتوو سروودی فیدا جێگای گرتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا سۆزی فەلەستینییەکان لەگەڵیدا ماوە و بەشێوەیەکی نافەرمی بەدووەم سروودی نیشتمانی خۆیانی دەزانن.

مەوتنی لەلایەن شاعیری فەلەستینی ئیبراھیم تۆقانەوە لەساڵی ١٩٣٤ نووسراوە. دواتر لەلایەن محەممەد فلەیفل ئاوازدانەری لوبنانی ئاوازی بۆ دانراوە.

## عێراق
لەکۆتاییەکانی پەنجاکان و سەرەتای شەستەکان، عێراق بوو بە کۆماری عێراق وە سروودی نیشتمانییەکەی ھەر بەناوی مەوتنی بوو کەلەلایەن لویز زاباکاوە ئاوای بۆدانرابوو. لەگەڵ ئەوە ھەردوو سروودەکە ناویان مەوتنییە بەڵام گۆرانییەکی جیاوازە لەگەڵ سروودەکەی ئێستای عێراق. لەماوەی بەشێک حوکمڕانی سەددام حوسەین و لەسالانی ١٩٨١ بۆ ٢٠٠٤ سروودی وڵاتی دوو ڕووبار (أرض الفراتين) کرا بە سروودی نیشتمانی عێراق. دواتر لەساڵی ٢٠٠٣، بەشێوەی کاتی سروودە کۆنەکەی پەنجاکان و شەستەکان ھێنراوە و دواتریش گۆڕدرا بۆ ئەو مەوتنیەی کە ئێستا سروودی نیشتمانی عێراقە ئەمەش لەسەر پێشنیاری پۆل بریمەر بوو. لەئێستادا لەبۆنە فەرمییەکان سروودەکە تەنیا وەک ئاوازە میوزییکەکە بەکاردێت و بەبێ ھیچ دەق و شیعرێک.

## سەرچاوەکان
بووشێھر

**بووشێھر** یان **بۆشار** () ھەروەھا بە بەندەری بووشێھریش ناسراوە، ناوەندی پارێزگای بووشێھر لە باشووری ئێرانە. لە ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شاری بووشێھر ٢٢٣٬٥٠٤ کەس بووە.

شاری بووشێھر شارێکی سەر بە بەندەرە کە لە دەشتێکی ھەراو لە بەستێنەکانی کەنداوی فارس لە باشووری ڕۆژئاوای وڵاتی ئێران داکەوتووە. شاری بووشێھر لە نزیکیی شارە کۆنینەکەی ڕیشار (یان ڕیشەھر) کە لە سەردەمی ساسانییەکان ناوی *ریڤ ئەردەشێر* بووە سازراوەتەوە. شارەکە ھەروەھا بەندەرێکی سەرەکی لە ئێران و ھەروەھا ناوەندێکی بەڕێوەبەراتیی پارێزگای بووشێھر بە ئەژمار دێت. دووریی شاری بووشێھر لە تارانی پێتەختی ئێران ١٬٢١٨ کیلۆمەترە و کەشوھەوای گەرم و بیابانییە.

بووشێھر لە سەدەکانی ڕابردوودا ناوەندێکی بازرگانی لە ئێران بووە. پێکھاتەی شاری بووشێھر لە سەر داب و نەریتی کۆنە. بووشێھر بە ھۆی نەبوونی پەیوەندی لەگەڵ تۆڕی ئازوگۆزی ڕەیلیی ناو وڵاتەکە و ھەروەھا قووڵاییی کەمی لەنگەرگاکە لە ساڵانی پێشوو جێگەی خۆی وەکوو بەندەری سەرەکیی باشووری ئێرانی لە دەست داوەتەوە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای بووشێھر
* شارستانی بووشێھر

## سەرچاوەکان


پۆل:شارەکانی پارێزگای بووشێھر
پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئێران
پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی کەنداوی فارس
یاسین ھاشمی

**یاسین ھاشمی** (ناوی لەدایکبوون: **یاسین حیلمی سەلمان**)، (ماوەی ژیان: ١٨٨٤ تاکوو ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٣٧). کەسایەتی سیاسیی عێراقییە، لە دوو خوولدا سەرۆکوەزیرانی عێراق بووە. وەک بەشێک لەسەرۆکوەزیرەکانی دیکەی عێراق، ھاشمی ماوەیەک ئەفسەری سەربازی بووە لە دەوڵەتی عوسمانی. یەکەم کاری سیاسی یاسین لەحکوومەتەکەی جەعفەر عەسکەری بوو، داوی ماوەیەکی کورت جێگای ئەوی گرتەوە و بوو بە سەرۆکوەزیرانی عێراق، ١٠ مانگ لەو پۆستەدا مایەوە و لەلایەن عەبدولموحسین سەعدون جێگای گیرایەوە. لەماوەی ١٠ ساڵدا چەندین پلە و پۆستی جیاواز لە حکوومەتەکانی پێدەدرێت، دواتر لە ئازاریی ١٩٣٥ دیسان دەبێتەوە سەرۆکوەزیرانی عێراق تاکوو ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٦ لەو پلەدا دەمێنێتەوە. یاسین ھاشمی یەکەم سەرۆکوەزیرانی عیراقبوو کەبەھۆی کودەتای سەربازییەوە لەپلەکەیدا لاببدرێت ئەمەش لەلایەن بەکر سدقی بوو، لەدوای کودەتاکە یاسین خۆی دەربازی دیمەشق دەکات بەڵام دوای سێ مانگ کۆچی دوایی دەکات. برایەکی یاسین بەناوی تەھا ھاشمی لەساڵی ١٩٤١ بووبە سەرۆکوەزیران.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٤
پۆل:مردووانی ١٩٣٧
پۆل:سەرۆک وەزیرانی عێراق
پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون
پۆل:خەڵکی بەغدا
غازی یەکەم

**غازی یەکەم** () (٢١ی ئازاری ١٩١٢–٤ی نیسانی ١٩٣٩) پاشای شانشینی عێراق بوو لەماوەی ١٩٣٣ تاکوو ١٩٣٩. ماوەیەکی کورتیش لەساڵی ١٩٢٠، تاجی شازادەی جێنشینی شانشینی سوریای وەرگرتبوو. غازی لە مەککە لەدایکبوو و کوڕی فەیسەڵی یەکەمبوو، کە یەکەم پاشای عێراق بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٣٩
پۆل:پاشاکانی عێراق
پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:مردنەکان بەھۆی ڕووداوی ھاتوچۆ لە عێراق
زمانە ھیند و ئێرانییەکان

وێنۆک

**زمانە ھیند و ئێرانییەکان** یان **زمانە ھیند و ئەورووپییەکان** گەورەترین زمانە لە باشوور و ڕۆژھەڵات، لقێکە لە خێزانی زمانە ھیند و ئەوروپیەکان، زیاتر لە ١.٥ملیار قسەکەری ھەیە لە جیھان، درێژ دەبێتەوە لە ئەورووپاوە (ڕۆمانی)، تورکیا ( کوردی و گۆرانی-زازایی) و قەوقاز (ئۆسێتی) بەرەو ڕۆژھەڵات بۆ سنجان (ساریکولی) و ئاسام (ئاسامی)، و لە باشوور بۆ سریلانکا (سینھالی) و مالدیف (مالدیفی). سەرەڕای ئەوەش گۆمەڵگای گەورەی قسەکەری ھند و ئێرانی ھەیە لە باکووری ئەوروپای ڕۆژئاوا (شانشینی یەکگرتوو)، و باکووری ئەمریکا و کەنەدا و ئوسترالیا.

پێشینانی ھەموو زمانەکان لە ئەم خێزانە ئێرانییە، ھەروەھا ناسراوە بە ھیند و ئەورووپی کە نزیکەی ٣ ھەزار ساڵ پێش زایین قسەی پێدەکرا. سێ بەشە نوێکەی ھیند و ئێرانی (alt=|وێنۆک|ھێڵکاری پۆلێنکردنی زمانی ھیند و ئێرانییەکان لەنێو خێزانی زمانە ھیند و ئەورووپییەکان

وێنۆک|دابەشکردنی زمانە ھیند و ئێرانییەکان

زمانە ھیند و ئێرانییەکان بریتییە لە سێ کۆمەڵە:
* زمانی ھیند و ئاریان
* زمانە ئێرانییەکان
* زمانی نوریستانی

زمانە ھیند و ئێرانییەکان لەلایەن زیاتر لە ١.٥ملیار کەس قسەی پێدەکرێت. زمانەکان لەگەڵ زۆربەی قسەکەرەکان بەشێکن لە گرووپی ھیند و ئاریانی:

### زمانە سەرەکیەکان لەنێو لقی ئێرانی

زۆر زمانی بچووکیش ھەیە.

## مێژوو

پۆل:زمانە ھیندی و ئێرانییەکان
پۆل:بنەماڵەکانی زمان
پۆل:ھیندی و ئەورووپی
ددان سازدانەوە

**ددان سازدانەوە** () لقێکی پزیشکیی ددانە، نەخۆشییەکانی ددان و پێکھاتە پاڵپشتەکانی دەستنیشان دەکات و چارەسەریان دەکات، سەرلەنوێ داخوازییە فرمانی و جوانکارییەکانی نەخۆش ساز دەداتەوە، ئەم لقەی پزیشکیی ددان بەستراوەتەوە بە لقەکانی چارەسازیی ڕەگی ددان و دەورناسیی ددان و لێنانەوەی ددان، لە زۆر باردا بەیەکەوە بناغەی تیمارکردنی گرفتەکانی دەم و ددان پێک دەھێنن.

## چارەسەرەکانی ددان سازدانەوە
* پڕکردنەوە بە کۆمپۆزت و ئەمەڵگەم
* چارەسەری ڕەگی ددان
* تانج و پردی جێگیر
* ڕووپۆشی ددان

## سەرچاوەکان

پۆل:پزیشکی
پۆل:پزیشکیی ددان
ئێلی گۆلدینگ

**ئێلی گۆلدینگ** () (لەدایکبووی ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٦) گۆرانیبێژ و گۆرانینووسی ئینگلیزییە. گۆرانیی *[[لایتس (گۆرانی)|لایتس]]* ( (بە واتای ڕووناکی یان چراکان) ئەویان بۆ یەکێک لە ڕیکلامە تەلەڤیزیۆنییەکانی ئۆلمپیکی لەندەن ھەڵبژارد.
گۆرانی Burnی ئەو لە ئەیلولی ٢٠١٣، لە بریتانیا پلەی یەکەمی بەدەست ھێنا.

## سەرەتای ژیان
ئێلێنا جان گۆلدینگ لە ٣٠ کانوونی یەکەمی ١٩٨٦ لە ھێرفۆرد لەدایک بوو و لە لیۆنشاڵ؛ گوندێکی نزیک کینگتۆن، گەورە بوو. ئێلی مناڵی دووھەمە و برایەک و دوو خوشکی ھەیە.

لە تەمەنی ٩ ساڵیدا ئامێری کلارینێتی دەژەنی و لە ١٤ ساڵی فێری گیتار بوو و لە ١٥ ساڵی دەستی کرد بە گۆرانینووسین.

ئێلی ڕاکەرە و ھەر ڕۆژەی نزیک شەش میل ڕادەکات، لە ساڵی ٢٠١٠ ڕایگەیاند کە دەیەوێت لە کێبرکەی ماڕاتۆندا بەشداری بکات.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:زیندووان
پۆل:گۆرانیبێژانی بریتانی
پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی ئینگلیز
پۆل:جووە ئینگلیزەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦
پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت
پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز