open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تێستۆستێرۆن

وێنۆک|مۆلێکیووڵی تێستۆستێرۆن
**تێستۆستێرۆن** () ھۆڕمۆنێکی ستیڕۆیدییە، توخمە سیفەتەکانی نێرە و بەرھەمھێنانی تۆوەکان ڕێکدەخات. لە نێرینە تێستۆستیرۆن ڕۆڵێکی گرنگ دەگێرێ لە گەشەسەندنی ئەندامی بەرھەمھێنەر وەکوو (گون ، پرۆستات) ھەروەھاش بۆ گەشەسەندنی تایبەتمەندی سێکسی دووەم وەکوو گەشەسەندنی ماسوولکە و ئێسک بە شێوەی نێرینە، و گەشەسەندنی قژ،جگە لەمەش تێستۆستیرۆن لە ھەردوو جێندەرەکە دەبینرێ و پێویستە بۆ تەندروستی (بۆ نمونە جگە لە پیاوان ئافرەتان کەمێک تێستۆستیرۆن لەلەشیان ھەیە) وە جگە لەمەش تێستۆستیرۆن بەرگری دەکات دژی پووکانەوەی ئێسک ناجێگیری تێستۆستیرۆن لە نێرینە لەوانەیە چەن بارودۆخێکی نائاسایی دروست بکات وەکوو لەدەستچوونی ئێسک و خورانی ئێسک تێستۆستیرۆن سترۆیدێکە لە جۆری ئەندرۆستەین تیابووی کیتۆن و ھایدرۆکسیل جگە لە رۆلەکەی لەلەشی مرۆڤ، تێستۆستیرۆن وەکوو دەرمان بەکاردێت بۆ چارەسەری ھایپۆگۆنادیسم لە پیاوان و شێرپەنجەی مەمک لە ئافرەتان، لەوکاتەوەی ڕێژەی تێستۆستیرۆن دادەبەزێ تا تەمەن بەرەو سەرەەوە بچێت، تێستۆستیرۆن ھەنێک جار وەک دەرمان دەستدەکەوێت بۆ ئەو پیاوانەی بەتەمەن داچوون و ڕێژەی تێستۆستیرۆنیان نزمە ھەروەھا وەک بەشێک لە چارەسەری ترانسجێندەر بەکارێت بۆ ترانسجێندەری کوڕ، 

کە پەیوەستن بە گەشەکردنی سێکسی نێرینە ئەوانیش (تێستۆستێرۆن و دیھایدرۆتێسترۆن)

ھەروەھا تێستۆستیرۆن ڕۆلێکی گرنگی ھەیە بۆ دروستکردنی شەھووەت و چێژ و وروژاندن

**کارەکانی تێستۆستێرۆن لەلاشەدا:**

گەر بێت و لەتەمەنی ھەرزەکاری ھۆرمۆنەکە بە شێوەی ئاسایی گەشە بکات ئەوا:
* دەنگی نێرینە (گەشەکردن و قوڵبونەوەی دەنگ)
* مووەکان (گەشە کردنی مووەکان بە درێژایی لاشە)
* باڵا (لەوانەیە یارمەتی درێژی باڵاش بدات
* ماسولکە (یارمەتی گەشەی ماسولکەدەدات) + بە ڕاھێنانەوە
* لاشە (مەمکەکان و ڕووخسار و پێست)
* ئێسکەکان (بەشێوەی نێرینە)

**کارەکانی [[دیھایدرۆتێستۆستێرۆن]] لەلاشەدا:**

دی ھێچ تی (DHT) لە ڕێگەی تێستۆستیرینەوە دێتە بوون ئەگەر بێت لەلاشەدا نۆرماڵ بێت ئەوا:
* ڕێکخستنەوەی لاشە بە شێوەی نێرینە (پێکھاتەکانی جەستە بە شێوەی نێر)

ھەروەھا ھۆرمۆنی DHT پەیوەندی ھەڵوەرین و کەمبوونەوە و لاوازبوونی قژ ھەیە لە ھەردوو ڕەگەز کە ڕێژەکەی زیاتر لە نێرینە زیاترە

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ
پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس
تفتی نایترۆجینی

**تفتی نایترۆجینی** (ئینگلیزی: Nitrogenous base) تفتێکی ئەندامییە، نایترۆجینی تێدایە. یەکەی پێکھاتنی نیوکلیۆتایدەکانە لە دی ئێن ئەی و ئاڕ ئێن ئەی. وەک پیورین یان پریمیدین.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
توێکڵی مێشک

وێنۆک|توێکڵی مێشک

**توێکڵی مێشک** (ئینگلیزی: Cerebral cortex) بەشی خۆلەمێشی دەرەوەی مێشکە، کە بە چڕی لۆچدارە. دەستدەگرێت بەسەر فرمانە ژیرییەکان و جووڵەی گشتی و فرمانی ئەندامەکان، و لێکدانەوە و کاردانەوەی ڕەفتاری.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:مۆخ
تەوەرە

**تەوەرە** (ئینگلیزی: Axon) درێژبووەوەی سایتۆپلازمی دەمارە خانەیە. دەمارە ڕاگەیاندن بۆ دوور لە لەشی خانەکە دەگوازێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:فیزیۆلۆژیای دەماری
پۆل:شانەی دەماری
جینۆم

[وێنۆک|[کرۆمۆسۆمەکانی مرۆڤ کە ٤٦ دانەن و جینۆمی مرۆڤ لە خۆ دەگرن]]

**جینۆم** (ئینگلیزی: Genome) بریتییە لە تەواوی ئەو بۆماوە ماددەیەی کە لە لەشی کەسێدا بوونی ھەیە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:دی ئێن ئەی
میر (نازناو)

**میر** () (کە لە نازناوی عەرەبی ئەمیر 'شازادە' وەرگیراوە) نازناوێکی فارسی و کوردییە و واتاکانی لەیەک گۆڕاون.

## سەرچاوەکان

پۆل:نازناوی خانەدانەکان
عەدنان و لینا

**کۆنان کوڕەکەی دواڕۆژ** (، میرایی شۆنین کۆنان، ؛ لە ڕۆژھەڵاتی ناوین بە **عەدنان و لینا** ناسراوە) زنجیرەئەنیمێیەکی خەیاڵیی زانستیی ژاپۆنییە، کە باس لە پێشبینیی کارەساتێک دەکات. یەکەم بڵاوکردنەوەی لە ژاپۆن لەسەر تەلەڤیزیۆینی گشتیی ئێن ئێچ کەی بوو لەنێوان ٣ی نیسان بۆ ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ی ڕۆژی سێشەممەی سەعات ١٩:٣٠–٢٠:٠٠. 

## چیرۆک
جەنگی جیھانیی سێیەم لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕوویدا نەتەوە بەشەڕھاتووەکان چەندین چەکی مەگناتیسی و وێرانکەریان بەکارھێنا کە بووە ھۆی سووڕانی جەمسەرەکان و لێکبوونەوەی کیشوەرەکان، مرۆڤەکان ھەوڵی ھەلاتنیان دا بەھۆی کەشتییە ئاسمانییەکان، بەلام سەرنەکەوتن تەنیا یەک کەشتی توانی ڕزگاری بێت و بکەوێتە سەر دوورگەیەکی بزر دوایی دوو ساڵ پالەوانی زنجیرەکە لە دایک دەبێت ئەویش (Conan) یان (عەدنان)ە بەلام ئەوانەی سەر دوورگەکە ھەموویان مردوون تەنیا یەکێکی پیر نەبێت کە (عەدنان) بە باپیرە بانگی دەکات، ڕۆژێکیان (عەدنان) لە ڕاوە ماسی دا کچێک دەبینێت بەناوی lana
یان لینا و لێرەوە ژیانی بەتەواوی دەگۆرێت. لەلایەن سەردەستەی داگیرکەری ئەو سەردەمەوە دەگەڕێن بە دوای لانەدا و بەبێ ئاگاداری کۆنان لانە دەڕفێنن و باپیری کۆنان لەناو دەبەن. کۆنانیش بۆ ئەو بەڵێنەی بە لانەی دابوو بڕیار دەدات بچێت بەدوایدا بگەڕێت. لە ڕێگا کوڕێک دەناسێت بە ناوی (جیمسی) (عەپسی) پێکەوە لە ھەوڵی دۆزینەوەی لانەدا دەبن و تا دەگەنە قەڵا شوێنی بەندکردنی لانە و سەدان زیندانی تر. پاش ململانێیەکی زۆرو بە ھاوکاری کاپتنێکی دەریاوان لانە ڕزگار دەکەن و سەرجەم دانیشتووانی قەڵا دەچنە دورگەیەک بە ناوی دورگەی (ھیوا) ژیانێکی ئاسایی بەڕێدەکەن.

## کەسایەتییەکان
* (عەدنان) بە ئینگلیزی (Conan) بە ژاپۆنی (コナン Konan)
* (لینا) بە ئینگلیزی (Lana) بە ژاپۆنی (ラナ Rana)
* (باپیرە) بە ئینگلیزی (Grandpa) بە ژاپۆنی (おじい Ojii)
* (سەمیرە) بە ئینگلیزی (Monsley) بە ژاپۆنی (モンスリー Monsurī)
* (عەبسی) بە ئینگلیزی (Jimsy) بە ژاپۆنی (ジムシィ Jimushī)
* (کابتن نامیق) بە ئینگلیزی (Dyce) بە ژاپۆنی (ダイス Daisu)
* (عەلام) بە ئینگلیزی (Lepka) بە ژاپۆنی (ダイス Daisu)
* (دکتۆر ڕامی) بە ئینگلیزی (Dr. Lao) بە ژاپۆنی (ラオ博士 Rao-hakase)
* (نمرۆ) بە ئینگلیزی (Orlo) بە ژاپۆنی (オーロ Ōro)

## ستافی کارکردن
* نووسەر: ھایاو میازاکی
* دەرھێنەر: ھایاو میازاکی - ئیساھۆ تاکاھاتا - کەیجی ھایاکاوا
* میوزیک: شینیچیرۆ ئیکیبی
* وێنەکێش: ھایاو میازاکی - یاسوۆ ئوتسوکا
* بەرھەمھێنەر: جونزۆ ناکاجیما
* ماوەی ئەنیمی: ٢٦ ئەڵقە
* ساڵی بەرھەمھێنان: ١٩٧٨
* کۆمپانیای بەرھەمھێن: نیپۆن ئەنیمەیشن

## سەرچاوەکان

#
#
http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=899
https://www.flickr.com/photos/40821430@N05/7453086900/

پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی
پۆل:خەیاڵ لە ٢٠٠٨
پۆل:کارەکانی ھایاوۆ میازاکی
پۆل:فیلمەکانی ١٩٧٩
پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٤
جۆگەی ھاڤەرس

وێنۆک|نمایەک لە ئێسک و جۆگەی هاڤەرس

**جۆگەی ھاڤەرس** (ئینگلیزی: Haversian canal) جۆگەیەکە لوولەکانی خوێنی تێدایە، لە شانەی ئێسکی پتەودا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی
محەممەد بەرزنجی

**محمد بەرزنجی**، مامۆستا شێخ محمد نەجیب حەسەن بەرزنجی لە ساڵی ١٩٤٥ لە گوندی سەرگەتی ناوچەی ھەورامان لە دایک بووە، و لە ساڵی ١٩٥٣ و لە تەمەنی ٨ ساڵیدا دەستی بە خوێندن کردووە، لە ساڵی ١٩٦٥ ئیجازەی مەلایەتی لەسەر دەستی ٤٥ زانای ئایینی وەرگرتووە، ئیجازەی عیلمی لە ھەردوو زانستی شەرعی و فەلسەفەدا وەرگرتووە. مامۆستا شێخ محمد بەرزنجی لە ساڵی ١٩٧٧ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زمانی عەرەبی و زانستی شەرعیدا لە زانکۆی بەغدا بە دەستھێناوە، و ماوەی ٣٠ ساڵ لە حوجرەکانی کوردستاندا خزمەتی کردووە و دەیان قوتابی و فەقێ و زانای ئایینی پێگەیاندووە و ڕۆڵێکی بەرچاووی ھەبووە لە خزمەتکردن بە ڕابوونی ئیسلامی لە باشووری کوردستان و بەردەوام و بێ پچڕان لە خزمەتی ئەو ڕابوونەدا بووە.

محەممەد خاوەنی ٧ منداڵە و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی ئیسلامی کوردستان و دوای دامەزراندنی کۆمەڵی ئیسلامی بووەتە پێشەوای کۆمەڵی ئیسلامی کوردستان.
ئێل بەگی جاف

**ئێل بەگی جاف** (١٤٩٢ – ١٥٥٣) شاعیرێکی کوردی عەشیرەتی جاف تیرەی ئێناخی بووە کە شیعرەکانی وەک "ئەفسانە"، "موعجیزە" و "خوێندنەوەی دواڕۆژ" ناوبانگی دەرکردووە.

## ژیاننامە
ئێل بەگی جاف لە ساڵی ٨٩٨ی کۆچیی (١٤٩٢ زایینی) لە شارەزوور لە بنەماڵەیەکی جاف لەدایکبووە. لەوانەیە لە سەر ئایینی یارسان بووبێت چونکە ڕۆژگاری دەسەڵاتی بنەماڵەی سەفەوی ماوەی نەشونەمای ئایینی یارسان بوو و بەشێکی زۆر لە ناوچە شاخاوییەکانی ھەورامان و ھەرد و پانایییەکانی شارەزوور تا پەیدابوونی شێخ ئیسماعیلی ولیانی (١٦٩٢ مردووە) لەسەر ئایینی یارسان بووە.
ئێل بەگی جاف سەرەتای خوێندنی لە شارەزوور بووە، ئینجا ماوەیەک گۆشەگیر بووە، لە پاشاندا بۆ ڕێبەری ئایینی یارسان گەشتی بەغدا و ئێرانی کردووە. مشتومڕ و زۆرانبازی لە نێوان ئایینی یارسان و ئایینەکانی تر لە شارەزوور لە ناوەوە بووە، دوژمنانی یارسان ویستوویانە ئێل بەگی جاف بکوژن، لەبەرئەوە ڕایکردووە بۆ ھەورامان و لەگەڵ یارسانان تێکەڵ بووە و لەوێ ژیاوە. عێل بەگی جاف لە ساڵی ٩٦١ی کۆچیی (١٥٥٣ زایینی) کۆچی دواییی کردووە.

## بەرھەمەکان
ئەوەی لە ئێل بەگی مابێتەوە و ناوی پێ دەرکردبێ، ئەو بەیتەیەتی کە بەناوی «کێ وە قەوڵی کێ دەکا»یە. ئەم شیعرە بە شێوەزاری کوردیی ناوەندییە بەڵام ھەوای گۆرانی پێوە دیارە.
بەیتی ئێل بەگی لەسەر شێوەی بەند ڕێککراوە، ھەر بەندی لە پێنج دێڕ بریتییە. کێشی ھەشت سیلابی خۆماڵییە، یەکێتیی قافیەی تێدایە. ھەموو چوار دێڕی یەکەمی بەندەکان لەسەر یەک قافیەن، دێڕی پێنجەم «ھەروا بووە و ھەر وا دەبێ» لە ھەموو بەندێکدا دووبارە دەبێتەوە. لە ھەندێ لە دەسنووسەکاندا ئەو دێڕە شیعرە بەم شێوەیە: «ھەر وا بییە و ھەر وا ئەوێ».
دەستنووسێکی زۆری بەرھەمی ئێل بەگی لە ڕۆژگارانی جیاجیا نووسراونەتەوە؛ باوەڕ پێکراوترین دەسنووس ئەوەیە کە لە ساڵی ١٨٥٤ ڕوونووس کراوە، ئەمە ئەوە دەگەیێنێ کە ماوەی سێ سەد ساڵێک شیعرەکانی ئێل بەگی لەسەر زار پارێزراون.

کە بەیتی «ھەروا بووە و ھەر وا دەبێ» دەخوێنینەوە، بەرامبەر بەرھەمێک ناوەستین کە لە سەدەی شازدەم داھێنرابێت، بەڵکو بەرامبەر بەرھەمێک دەبین ئەدگاری نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمی پێوەیە. لەوانەیە چونکوو شیعرەکانی خۆش و ڕەوان بوون و ڕەنگدانەوەی ھیوا و ئامامی خەڵکی ساکاربوون، چوونە ناو دڵی میللەتەوە و بە درێژایی مێژوو شتی دەرەوەی بێگانەی خراوەتە سەر و شتی ناوەوەی ڕەسەنی خۆی لێ کەوتووە، دەنا باوەڕ ناکرێ باس لە کەسان و ڕووداوی سەدەکانی داھاتوو بکات وەکوو ڕۆژگارانی قەرمانڕەوایی نادرشا، زەند، قاجار و پەھلەوی.

## نموونەی ھۆنراوە

## سەرچاوەکان
* مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٢٧ تا ٣٥، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٢.
* مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی یەکەم، سدیق بۆرەکەیی (سەفی زادە)، لاپەڕەکانی ٤١٤ تا 
* ٤٣٠، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر ٢٠٠٨.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩٢
پۆل:مردووانی ١٥٥٣
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جاف
ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان

**ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان** (١٩٤١، ھەڵەبجە، ھەرێمی کوردستان) دادوەری کوردی باشووری کوردستان و یەکێک لە پێنج دادوەری پرۆسەی دادگاییکردنی سەددام حوسێن دیکتاتۆری پێشووی عێراق بوو.

ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان دەرچووی کۆلیژی مافی زانکۆی بەغدایە. لە ساڵانی ١٩٨٤ ھەتا ١٩٩١ ڕاھێنەری ژووری پارێزەران لە سلێمانی بووە. لە ساڵی ١٩٩٧ دادوەر لە دادگای ھەولێر بووە.

سەرۆکی دەستەی یەکەمی دادگای تاوان لە بەغدا لە داواکانی دوجەیل، بازرگانەکان، بارزانییەکان، کوردی فەیلی و کوشتنی نەیارانی سیاسی خێزاندارە بووە.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٤١ لە ھەڵەبجە لەدایکبووە و خوێندنی سەرەتایی خوێندووە، قۆناغی ئامادەیی لە پارێزگای سلێمانی خوێندووە. لە ساڵی ١٩٥٩ پەیوەندی بە کۆلێژی یاساوە کردووە لە زانکۆی بەغدا و لە ساڵی چوارەمی خوێندنیدا (لە ساڵی ١٩٦٣) بە تۆمەتی سەر بە پارتی دیموکراتی کوردستان دەستگیرکراوە. ڕەئووف لە ماوەی زیندانی کردنیدا تووشی ئەشکەنجە بووە. کە بووە ھۆی ئەوەی ھەندێک شوێنی جەستەی ئیفلیج بێت. ساڵی ١٩٦٥ بە غیابی سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا، پاشان لە ساڵی ١٩٦٧ لێخۆشبوون، دواتر لە ساڵی ١٩٧٣دا جارێکی دیکە سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا، لە ساڵی ١٩٧٦دا جارێکی دیکە لێخۆشبوونی بۆ کرا.

دوای ڕێککەوتنی مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٠ی نێوان حکوومەتی عێراق لە بەغدا و کورد بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی، وەک ئەندامی یەدەگی سەندیکای پارێزەرانی عێراق ھەڵبژێردرا، و لە بەغداش پراکتیزەکانی یاسای کردووە پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٣ ڕوو لە شاری سلێمانی بکات.

دەرچوو و ساڵی ١٩٨٤ وەک نوێنەری ژووری پارێزەران لە سلێمانی ھەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٩١ بووەتە ئەندامی دامەزرێنەری کۆنفرانسی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ لە ھەرێمی کوردستان.

لە ساڵی ١٩٩٧ وەک ڕاوێژکاری لیژنەی داڕشتنی یاسا لە وەزارەتی داد لە ھەرێمی کوردستانی ئیدارەی ھەولێر دامەزرا.

لە ساڵی ٢٠٠٤دا دوای دەرچوونی یاسای دادگای باڵای تاوانەکان بۆ دادگاییکردنی سەرانی ڕژیمی بەعس، لە دادگای ناوبراو بۆ ئەندامی دادگای تاوان ئینتداب کراوە.

لە ساڵی ٢٠٠٩ لە کابینەی شەشەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندا وەزیری داد بووە.

وەک دادوەر کاری کردووە لە دادگای سەرەتا لە ھەولێر، پاشان لە بەشی دادگای تاوان، دواتر وەک سەرۆکی دادگای تاوانەکان، پاشان بووە جێگری سەرۆکی دادگای تێھەڵچوونەوە لە ھەولێر.

ڕەئووف سەرپەرشتی زۆرێک لە پرۆسەکانی ھەڵبژاردنی کرد کە لە ھەرێمی کوردستان ڕوویاندا، لەوانە: ھەڵبژاردنی خوێندکارانی زانکۆ کە ساڵانە بەڕێوە دەچێت، ھەروەھا ھەڵبژاردنی شارەوانییەکان.

ڕەئووف باوکی کوڕێک و سێ کچە، و زۆر زاراوەی یاسایی لە زمانی عەرەبییەوە وەرگێڕاوە بۆ کوردی.

## سەرچاوەکان

کوردیپیدیا - ڕەئووف ڕەشید عەبدولڕەحمان

پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:دادوەرانی عێراقی
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی ھەڵەبجە
پۆل:خەڵکی پارێزگای سلێمانی
جێبەست

**جێبەست** (ئینگلیزی: Insertion) لە زانستی توێکاریدا، ئەو ناوچەیەیە کە ماسوولکە بە ئێسکی جووڵاو دەبەستێتەوە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
چوارگۆشەی پەنێت

[وێنۆک|چوارگۆشەی پەنێت کە یەکێک لە جۆرەکانی [لێکدانی تاقیکاری نیشاندەدات.]]

**چوارگۆشەی پەنێت** (ئینگلیزی: Punnett square) بریتییە لەو ھێلکارییەی کە بۆ پێشبینیی ئەنجامی لێکدانی بۆھێلەکان بەکاردێت.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)
حەوزە کەلێن

وێنۆک|حەوزا کەلێن(Pelvic Cavity)

**حەوزە کەلێن** (ئینگلیزی: Pelvic cavity) بەشێکی کلۆرە لە لەشدا. دەکەوێتە ژێر بۆشاییی سکەوە، کە ئەندامەکانی ھەردوو کۆئەندانی زاوزێ و دەرھاوێشتنی تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:لەگەنە
دڕکە کەلێن

وێنۆک|دڕکە کەلێن(Spinal Canal)

**دڕکە کەلێن** (ئینگلیزی: Spinal canal) بریتییە لەو بەشەی لەش کە دڕکەپەتکی تێدایە.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:ئێسکەکانی سینگ
ویلەر تاکستن

**ویلەر تاکستن** (بە ئینگلیزی: *Wheeler M. Thackston, Jr.* ، لەدایکبووی ١٩٤٤) ڕۆژھەڵاتناسێکی ناسراوی ئەمریکییە کە بۆ ژمارەیەکی زۆری دەقی مێژوویی لە زمانەکانی عەرەبی، فارسی، جەغتایی و ھتد پێداچوونەوەی نووسیوە و وەریگێڕاونەتەوە.

تاکستن دەرچووی کۆلێجی ڕۆژھەڵاتناسیی زانکۆی پرینستۆن و کۆلێجی ڕۆژھەڵاتی نزیکی زانکۆی ھارڤاردە. لە ١٩٧٤ دکتۆرای وەرگرتووە. لە ١٩٧٢ ـەوە تا ٢٠٠٧ مامۆستای زانکۆی ھارڤارد بووە.
بەرھەمە بەناوبانگەکانی بریتین لە ڕێزمانی فارسی، ڕێزمانی عەرەبیی کلاسیکی قورئانی، وەرگێڕانی «بابوورنامە» و «جەھانگیرنامە». ھەروەھا فێرکاریی و پێداچوونەوەی بۆ دەقی عەرەبیی شام، تورکیی عوسمانی، سوریانی، ئوزبەکی، لوڕی و کوردی نووسیوە. لە سەر زمانەکانی ئوردوو و سیندیش کاری کردووە بەڵام لە سەریان بڵاوکردنەوەی نەبووە.

ئێستا لە پلەی مامۆستایی زانکۆی ھارڤارد خانەنشین بووە و دانیشتووی ویلایەتی ماساچووسیتسە.

## گرێدەر بۆ دەرەوە
* کوردیی سۆرانی: ڕێزمانێکی ژێدەر لەگەڵ دەقی ھەڵبژێرراودا Sorani Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings by W. M. Thackston
* کوردیی کورمانجی: ڕێزمانێکی ژێدەر لەگەڵ دەقی ھەڵبژێرراودا Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings by W. M. Thackston

## سەرچاوەکان
بەشداربووانی ویکییدیا، وتاری "Wheeler Thackston" لە ویکیپیدیای ئینگلیزی، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wheeler_Thackston&oldid=597323305 (سەردانی July 16, 2014).

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد
جابۆتیکابا

**دار ترێی بەڕازیلی** یان **جابۆتیکابا** دارێکی ترێی بەڕازیلییە کە بە ھۆی جیاوازییەکەیەوە لە تەواوی دارەکانی دیکە لە شێوازی بەرگرتنیدا، نازناوی سەیرترین داری جیھانی لە لایەن پسپۆڕانەوە پێبەخشراوە. ناوە زانستیەکەی ئەو دارە "جابۆتیکابا"یە و ساڵانە جارێک یان دوو جار بەر دەگرێت. جیاوازیی ئەو دارە لە سەرجەم دارەکانی دیکە ئەوەیە، کە میوەکەی لەبری لە سەر لق و گەڵاکانی بڕوێت، لە سەر قەد و شالقەکانی دارەکە گەشە دەکات.
بەرھەمی ئەو دارە بۆ دروستکردنی شلەمەنییەکانی مادە دژە ئۆکسیدەکان کەڵکی زۆری لێوەردەگیرێت، بۆ چارەسەرکردنی کەمخوێنی‌، سکچوون‌ و شێرپەنجەش بەسوودە.

## سەرچاوە
ماڵپەڕی باخدارە دەگمەنەکانی کالیفۆرنیا

پۆل:بەروبوومەکان، سەرچاوەگرتن لە ئەمریکاکان
پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە بۆنسای
پۆل:پلینیا
پۆل:دارەکانی بەڕازیل
پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٩٥٦
سەدیق سەفیزادە

**سدیق سەفیزادە (بۆرەکەیی)** (لەدایکبووی ١٩٤٣ لە زەڕینەی وەرمزیار، دیواندەرە ) نووسەر و وەرگێڕێکی کوردە.

## بەرھەمەکان
ھەندێک لە بەرھەمە چاپکراوەکانی:
* «قرآن کریم»، وەرگێڕان، شرکت تعاونی کارآفرینان فرھنگ و ھنر - ١٣٨٩.
* «تاریخ پنج ھزار سالە ایران»، ناشر: آرون - ١٣٨٥.
* «اھل حق: پیران و مشاھیر»، صدیق صفی زادە، مجتبی مقدسی (ویراستار)، ناشر: حروفیە - ١٣٨٧.
* «ڕێی ڕەوان بێژی (نھج البلاغە)»، پرتوبیان -  ١٣٨٤.
* «پیشگویی‌ھای درویش اجاق»، آشیانە کتاب - ١٣٨١.
* «فرھنگ لغات عربی بە کردی و کردی بە کردی»، شرکت تعاونی کارآفرینان فرھنگ و ھنر، ١٣٨٩.
* «تاریخ فلاسفە ایران»، اندیشە خلاق -  ١٣٨٦.
* «شانامە»، وەرگێڕانی صدیق صفی زادە، ناشر: پرتوبیان - ١٣٨٤.
* «دیوانی بیسارانی»، پدیدآورندە: مصطفی بن قطب الدین بیسارانی، صدیق صفی زادە (ویراستار)، انتشارات کردستان، ١٣٩٢.
* «فرھنگ بورەکەیی کردی - فارسی، شامل یک مقدمە و دو بخش،  واژەھا»، اعلام غلامحسین اعرابی، صدیق صفی زادە (مترجم)، پلیکان - ١٣٨١.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تیکاب
پۆل:مێژووناسانی ئێرانی
پۆل:کوردناسەکان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣
پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان
پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:شاعیرەکانی کوردیی ناوەندی
پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران
پۆل:وەرگێڕەکانی عەرەبی–کوردی
پۆل:وەرگێڕەکانی فارسی–کوردی
پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان
پۆل:موسڵمانانی ئێرانی
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:نووسەرانی موسڵمان
پۆل:فەرھەنگنووسانی کورد
جەعفەر قولی زەنگلی

**جەعفەر قولی زەنگلی** شاعیری سەدەی نۆزدەی کوردە کە بە شێوەزاری کورمانجی شێعری داناوە. مێژووی لەدایکبوون و کۆچی دوایییەکەی دیاری نەکراوە، بەڵام لە ڕووی شێعرەکانییەوە ئەوە ئاشکرایە کە لە ماوەی ساڵانی ١٨٥٠ تا ١٨٧٧ی زایینیدا ھۆنراوەی نووسیوە. جەعفەرقولی کە لە کوردەکانی خوراسان بووە جگە لە شاعیری دووتاریشی ژەندوە. ئەو زمانی کوردی، فارسی و تورکیی بە باشی زانیوە و ئەم خاڵە لە ھۆنراوەکانیدا ڕەنگدانەوەی بووە. لە ساڵی ٢٠١٣دا پەیکەرێکی سێ مەتریی ئەم شاعیرە لە شاری شێروانی سەر بە پارێزگای خوراسانی ئێراندا دانرا.

## سەرچاوە
* ژیاننامەی جەعفەر قولی زەنگلی
* کوردپا: دانانی پەیکەری جەعفەر قولی زەنگلی 

پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
چارەسەرکردنی بۆھێلی

وێنۆک|دەرمانی بۆهێڵی

**چارەسەرکردنی بۆھێلی** (ئینگلیزی: Gene therapy) تەکنیککارییە، بۆھێلێک دەخاتە خانەوە، بۆ ڕاستکردنەوەی نەخۆشیێکی بۆماوەیی یان بۆ باشکردنی جینۆمەکەی.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:زیندە-تەکنۆلۆژیا
پۆل:ژینناسیی گەردی
قەڵایەک لە ئاسمان

**قەڵایەک لە ئاسمان** بە(ژاپۆنی天空の城ラピュタ تێنکوو نو شیرۆ راپیوتا) بە (ئینگلیزی Laputa: Castle in the Sky) ئەو (ئەنیمی)ەکی ژاپۆنییە لە ساڵی ١٩٨٦ دروست کراوە لەلایەن (ھایاو میازاکی) دەھێنەری بەباوبانگی (ئەنیمەیشن) وە ھەرخۆشی چیرۆکەکەی نووسیووە وە یەکەم کاری فلیمی (ستۆدیۆ گێبڵی).  وە لە ساڵی ١٩٨٦ بووە براوەی خەلاتی (ئەنیمەگ)خەلاتێکە گۆڤاری ئەنیمەگ دەیدات بەباشترین ئەنیمی سال 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەلبومەکانی ١٩٨٦
پۆل:ئەنیمێ
پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٦
پۆل:فیلمەکان بە زمانی ژاپۆنی
پۆل:فیلمە فانتازییەکانی مناڵان لە ١٩٨٠کان
پۆل:فیلمە فانتازییەکانی ١٩٨٠کان
پۆل:فیلمەکانی کۆمپانیای تۆێی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی مناڵان بۆ ١٩٨٠کان
پۆل:ئەنیمێ و مانگای سەرکێشی
پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی سیناریۆی ڕەسەنیان ھەیە
پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن ھایاوۆ میازاکی دەرھێنانیان بۆ کراوە
پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن جۆی ھیساشی خاڵیان پێدراوە
پۆل:ئەنیمی و مانگای ئەوینداری
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی ستۆدیۆکانی گێبڵی
پۆل:فیلمە ژاپۆنییەکانی دەیەی ١٩٨٠
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە فانتازیایە ژاپۆنییەکان
پۆل:فیلمەکانی فانتازیا و سەرکێشی ژاپۆنی
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکان سەبارەت بە ڕۆبۆتەکان
سکاد

وێنۆک|چەپ|مووشەکی سکادی عێراق کەتۆتە خوارووە لە ماوەی جەنگی کەنداو

**سکاد** مووشەکێک لە زنجیرە مووشەکەکانی بالیستیکیی کورت مەودا و لەسەر دەستی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو گەشەی کردووە. ئەم مووشەکە لە ماوەی شەڕی سارد زۆر بەکارھێنراوە و بە دیارکراویش بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥٧ بەکارھاتووە. تا ئێستا، زۆرترین ئەم مووشەکە لە شەڕی ئەفغانستان تەقێندراوەتەوە.

## تایبەتمەندیەکان
* کێش: ٤٬٤٠٠ گیلۆگرام
* درێژی: ١١٫٢٥ م (٣٦٫٩ پێ)
* مودا: ١٨٠ کیلۆمەتر (١١٠ میل)

## پەرەپێدان
ئەم مووشەکە لە ماوەی بەکارھێنانی لەلایەن چەندین وڵات پەرەی پێدراوە وەکو ڕووسیا و حکوومەتی بەعس و میسر.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکەکان
پۆل:مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا
سەعید خانی کوردستانی

**سەعید خانی کوردستانی** (١٨٦٣-١٩٤٢) پزیشکێکی کوردی مەسیحی بووە. ئەو جۆرە کە Ellis H. Minns دەڵێت سەعید خان لە ساڵی ١٩١٣ سێ نووسراوی مێژوویی لە ھەورامانەوە ھێناوە بۆ ئینگلستان و لەوێ فرۆشتوویەتی و ئێستا لە مۆزەخانەی British Museumدایە. شیعرێکیش بڵاو بووەتەوە کە ھەموو سەرچاوەکان ژێدەری دەگەڕێننەوە بۆ نووسراوەیەکی کۆن کە  سەعید خان چاوی پێ کەوتووە. شیعرەکە ئەمەیە و سەرچاوەیەکی بڕوا پێ کراو لە بەر دەستدا نییە کە بە ڕاستی ڕوونی کردبێتەوە کە ئێستا لە کوێیە و بە چ خەتێک نووسراوە و کێ وەریگێڕاوەتەوە.

## ژیان
لە منداڵیدا ھەتیو دەبێت. قەشەیەکی مەسیحی کە لەو کاتەدا لە سنەدا بووە دەیکات بە وەرگێڕی خۆی و لە لای ئەو ئینگلیزی فێر دەبێت و ئەبێت بە مەسیحی. لە لای پزیشکێکی مەسیحی لە ھەمەداندا فێری کارە سەرەتاییەکانی پزیشکی دەبێت و لە ساڵی ١٨٩٣ بۆ خوێندن دەچێت بۆ سوید و ئینگلستان. لە ساڵی ١٩٤٢ لە ھەمەدان دەمرێت.

## سەرچاوەکان

## گرێدەر بۆ دەرەوە
* Kurdish literary archive & Kurdish digital library
ئەنیمێ

وێنۆک|کەسایەتییەکی ئەنیمێ
 ئەنیمەیشنی ژاپۆنییە. لە جیھاندا بەو ناوە ناوبانگێکی دەرکردووە. ئەنیمێ لە وشەی ئەنیمەیشنی ئینگلیزییەوە «*animation»* داتاشراوە، کە لە زمانی ژاپۆنی ئاماژەیە بۆ ھەموو کارە ئەنیمەیشنییەکان. یەکەمین ئەنیمێی بازرگانیی ژاپۆنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩١٧ و لەو کاتەوە بەرھەمھێنانی بەردەوامە. ئەفسانەی ئەنیمێ لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە دروست بووە لەژێر دەستی کارتۆنکێش ئۆسامو تێزوکا، ناوبانگیی جیھانی پەیدا کرد، لە کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم. کە لایەنگرانێکی زۆری نێوخۆیی و نێونەتەوەیی بۆ خۆی پەیدا کرد. ئێستا ئەنیمێ لە ڕێگەی تەلەڤیزیۆن و سینەما یان ڕاستەوخۆ بۆ ماڵەکان (لە ڕێگەی دیسکی دی ڤ دی و بلو ڕای) یانیش لە ڕێی ئینتەرنێتەوە، بڵاودەکرێتەوە و پەخش دەکرێت؛ و بۆ چەندین بوار و پۆلی جیاواز دابەش دەکرێت.

بۆ بەرھەمھێنانی ئەنیمێ زیاتر لە ٤٣٠ ستۆدیۆ ھەیە لەوانە سەنڕایز، بۆنز، یووفۆتەیبڵ، تۆوێی ئەنیمەیشن، ماپا و ھەروەھا ستۆدیۆکانی گێبڵی. کە ئەمەی دوایییان لە ژاپۆن ژمارەی گەورەی تۆمارکردووە لە فرۆشتنی دی ڤی دی و سەرکەوتنی جیھانیی گەورەشی تۆمارکردووە بەتایبەتی دوای دەرکەوتنی ئەنیمێیە دۆبلاژکراوەکان و ئەنیمێیە ژێرنووسکراوەکان بە چەند زمانێک لەوانە: فارسی، عەرەبی و ئینگلیزی بەتایبەتی، و کوردی (زاراوەی کورمانجیی ژووروو و خواروو) بەکەمی.

ئەنیمێ لە ژاپۆن ناوبانگێکی زۆری ھەیە. لە ٢٠٠١ ئەنیمێی «ڕووحە ڕفێنراوەکە» توانیی لە ژاپۆن ئەوەندەی فیلمی تایتانیک داھات کۆبکاتەوە. ئەم ئەنیمێیەش لەلایەن ھایاوۆ میازاکییەوە دەرھێنراوە. ٤٠٪ی فیلمەکانی سینەمای ژاپۆن ئەنیمێیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 

*
پۆل:زاراوەکانی ئەنیمێ و مانگا
پۆل:داھێنانە ژاپۆنییەکان
جەعفەری سادق

**ئەبوو عەبدوڵڵا، جەعفەر کوڕی محەممەدی سادق** () (٧٠٢–٧٦٥ زایینی) ناسراو بە **جەعفەری سادق** ئیمامی شەشەمی مەزھەبی شیعەیە، لای ئەھلی سووننەش یەکێکە لە پیاوچاکان و زانایان.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ٧٠٢
پۆل:مردووانی ٧٦٥
پۆل:ئیمامانی شیعە
پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
عەلی کوڕی مووسا

[وێنۆک|مەرقەدی عەلی کوڕی مووسا لە [مەشھەد]]

**عەلی کوڕی مووسا** ناسراو بە **ڕەزا** ئیمامی ھەشتەمی ڕێبازی شیعەی دوازدە ئیمامییە.

## سەرچاوەکان
* ئینساکڵۆپیدیای ئیرانیکا



پۆل:مردووانی ٨١٨
پۆل:ئیمامانی شیعە
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:پزیشکە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست
پۆل:بنەماڵەی محەممەد
مووسا کازم

وێنۆک|مزگەوتی کازمییە

**مووسا کوڕی جەعفەر** () ناسراو بە **کازم** (٧٤٥–٧٩٩ زایینی) ئیمامی حەوتەمی مەزھەبی شیعەی دوازدە ئیمامییە. باوکی مووسا، جەعفەر کوڕی محەممەدە کە خۆی ئیمامی شەشەمە.

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:ئیمامانی شیعە
پۆل:مردووانی ٧٩٩
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
مەیموون

وێنۆک|جۆرێک لە مەیموون

**مەیموون** () جۆرێکە لە گیانلەبەر کە خۆی چەندین جۆری ھەیە وەکوو گۆریلا و ھۆرانھۆتنا و شامپانزی. لە چەندین شوێنی جیھان بوونی ھەیە بەڵام شوێنگەی سەرەکیان کیشوەری ئەفریقایە.

## سەرچاوەکان
* 


مەیموونەکان
زیکزیکە

وێنۆک|زنجیرە وێنە لە ژیانی زیکزیکەیەک

**زیکزیکە**  (بە ئینگلیسی : Cicada)، مێروویەکە لە تۆرەمەی Hemiptera (نیوباڵان). نزیکەی ١٥٠٠ جۆر زیزکزیکە لە جیهاندا بوونی هەیە کە زۆرتر لەو ناوچانەی کە کەش‌ و هەوایەکی فێنک یان گەرمیان هەیە دەژین. بۆ نموونە ٢٠٢ جۆر لە ئوسترالیا، ١٠٠ جۆر لە دوورگەکانی ئیسپانیا و تەنیا یەک جۆریشی لە شانشینیی یەکگرتوودا دەژی. زیکزیکە خزمایەتی لە گەڵ کوللەدا نیە بەڵکوو لەگەڵ سیسرکدا خزمایەتی هەیە. زیکزیکە دەتوانێت ببێتە هۆی زیان گەیشتن بە وەرزێڕی لە بەر ئەوەی کە زیکزیکەی مێو هێلکەکانی خۆی لە نێو قووڵایی لقەکانی دار دەکات.

## پەڕاوێز
ئەکانتۆسایت

وێنۆک|چەندین ئەکانتۆسایت

**ئەکانتۆسایت** جۆرێک خڕۆکەی سوورە کە تووشی گۆڕانکاری بووە و هەندێک پواز (زائیدە) لە دەمارەخانەکەی دەر هاتووە و شکڵی وەکوو خڕۆکەیەکی پڕ لە دڕک لێ هاتووە. وشەی ئەکانتۆسایت لە زمانی یۆنانی کۆنەوە وەرگیراوە؛ ئەم وشە لە دوو بەشی "ئەکانتۆس" بە واتای "دڕک" و "سایتۆس" بە واتای "خانە" پێک هاتووە. ئەکانتۆسایت دەتوانێت نیشانەیەک بێت لە تووشبوون بە نەخۆشی جەرگ یان خوێن، چەندین نەخۆشی تریش هەن کە دەتوانن هۆی ئەم حاڵەتە بن.

## پەڕاوێز
سەرما

[وێنۆک|دەستی [مرۆڤ کە لە ئەنجامی نەمانی گەرما دا مووی ڕاست بووەتەوە|300px|left]]

**سەرما** ڕووداوێکە کە لە ئاکامی کەم بوونەوەی گەرمادا دێتە ئاراوە. لە زانستی فیزیکدا شتێک بە ناوی سەرما بوونی نییە، بەڵکو گرتن یان نەمانی سەرمای شتێک یان ماددەیەک دەبێتە ھۆی نەمانی گەرما و بەو شتەش دەڵێن *سەرما*.

ناکرێ سەرما بەرانمەری گەرما دابنرێت، لەبەر ئەوەی گەرما بەڵگەیەکە لەسەر ھەبوونی شتێک، بەڵام سەرما شتێکی نەبوونییە. لە ڕاستیدا سەرما بوونی نییە و ئەوە نەبوونی گەرمایە کە وا لە ئێمە دەکات ناوێکی وەکو سەرمای بۆ دابنێین.

## ھۆکاری لەرزین لە کاتی سەرما
جەستەی مرۆڤ یان گیانلەبەران پلەی گەرمای ناوکی خۆی لە نێوان ٣٦، ٩ ڕادەگرێت. مێشک بۆ ڕێگری لە سڕبوون و شتی تر بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ئاگاداری گەرمی جەستەیە.

[وێنۆک|وێنەی سەھۆڵێکی گەورە لە [جەمسەری باشوور کە لە ئاکامی نەمانی گەرما دا دروست بووە|300px|left]]

### سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
* ویکی فارسی :fa:سرما//سرما

پۆل:تێرمۆدینامیک
سکرتێری (ناونیشان)

لە ڕیکخراوە نێو دەولەتیەکان و ھەروەھا لە پارت و حیزبە سیاسیەکان دا لە سەرتارسەری جیھان، بۆ ئاماژە بە پۆستی بەڕێوەبەری کارووباری دەزگاکانیان کەڵک لەم وشەیە وەردەگرن، کە لە ئینگلیزی دا دەبێتە: **General Secretary**

ھەندێک لەو کوردانەی پۆستی سکرتێری گشتیان ھەبووە و ھەیە لە ڕیکخراو و پارتەکانی کوردستان دا بریتین لە:

* عەبدولڕەحمان قاسملوو=حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
* سادق شەرەفکەندی=حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
* جەلال تاڵەبانی=یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
* مستەفا بارزانی=پارتی دیموکراتی کوردستان
* مەسعوود بارزانی=پارتی دیموکراتی کوردستان
* نەوشێروان مستەفا=بزووتنەوەی گۆڕان
* مستەفا ھیجری=حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
* عەلی باپیر=کۆمەڵی ئیسلامی لە کوردستان/عێراق
* مەحەمەد فەرەج=یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە
* ویکی ئینگلیزی [//en.wikipedia.org/wiki/General_Secretary General Secretary]

پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی
پۆل:ناونیشانەکان
پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا

**پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا** یان **کاڵدێرۆن** (بە ئیسپانیایی: Pedro Calderón de la Barca) (١٦٠٠-١٦٨١) شانۆنووس و شاعیری بەناوبانگی ئیسپانیایی بوو. ئەو لە دوای کەسانێ وەکوو سێرڤانتێس و لۆپێ دێ ڤێگا و لە دواییەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسپانیادا ژیا.

## ژیان
کاڵدێرۆن کوڕی وەزیری دارایی فیلیپی دووھەمی ئیسپانیا و فیلیپی سێیەمی ئیسپانیا بوو لە سالامانکادا لە قوتابخانەی یەسووعییەکاندا خوێندی. ئەو لە سالامانکادا مافناسیی دەخوێند، بەڵام دەرسەکەی بەجێ ھێشت کە دەستی خۆی لە نووسینی شانۆدا تاقی بکاتەوە. لە یەکەمین کارەکەیدا زۆر بە ئاشکرا ڕەخنەی لە کەشیشێکی بە دەسەڵات گرت، بۆیە بۆ ماوەیەک کرایە زیندان، بەڵام ناوبانگێکی باشی دەرکرد. کتێبێک لە شانۆنامەکانی، کە شانۆی ژیان خەونێکەشی تێدابوو، لە ساڵی 1636دا بڵاو کرایەوە و کاڵدێرۆنی کرد بە سەرۆکی تیاتری ئیسپانیایی. فیلیپ لە ئەو ساڵەدا ئەوی کرد بە درامانووسی دەربار کە درێژە بە ڕێگەکەی لۆپێ دێ ڤێگا بدات. لە ساڵی 1640دا چووە ناو دەستەیەکی نیزامییەوە و بەھۆی خەباتی نەترسانەوە لە تاراگۆندا خۆی ناساند. بارودۆخی لەشساخیی کاڵدێرۆن بەھۆی دووساڵ شەڕەوە ڕوو لە کزی چوو، بۆیە بە مووچەکەیەوە کە بۆی دابین کرابوو دەستی لە سوپا کێشا. لەبەر ئەو بەڵایانەی تووشی منداڵەکانی بوو، ڕووی لە ئایین کرد؛ ئەو بوو بە ئەندامێکی ئاسایی دەستەی فرانسیسیان، ئیجازەنامەی کەشیشیی وەرگرت (1651) و بۆ ماوەی دە ساڵ وەکوو کەشیشێکی ناوچەیی لە تۆلێدۆ خزمەتی کرد و ھاوکات جارجاریش شانۆی دەنووسی. ئەو لە تەمەنی ھەشتا ویەک ساڵیدا مرد.
## نووسراوەکان
* ژیان خەونێکە
* خۆشەویستی، شەرەف و دەسەڵات

## سەرچاوە
Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;350– 400, World Library, Inc., USA.

پۆل:لەدایکبووانی ١٦٠٠
پۆل:مردووانی ١٦٨١
پۆل:شانۆنامەنووسانی سەدەی ١٧یەم
پۆل:شانۆنامەنووسانی ئیسپانی
پۆل:شاعیرە ئیسپانییەکان
ئۆپێرا

**ئۆپێرا** (بە ئیتالیایی: opera) بریتییە لە ھونەرێک کە ئاوێتەیەکە لە نمایش و ئاواز. واتە شانۆنامەیەک بە ئاوازی تایبەتەوە لە سەر تەختەشانۆدا وەکوو نمایش بەڕێوە دەچێ. دەنگی پیاوان لە ئۆپێرادا لە باسەوە تا دژەتێنۆر دەگۆڕدرێ و دەنگی ژنانیش لە کانتراڵتۆوە ھەتا سۆپرانۆ.

## بەدیھاتنی ئۆپێرا
یەکەمین ئۆپێرای تۆمار کراو لە مێژوودا، لە ساڵی ١٦٠٠دا لە فلۆڕانسی ئیتالیادا بەڕێوە چوو، کە شێعرەکەی بەشێک بوو لە کۆمێدیای یەزدانیی دانتێ ئەلیگیێری. 	دواتر  کلەودیۆ مۆنتەڤەردی مۆسیقازانی ئیتالیایی بە چاوگرتن لە ئۆپێراکەی فلۆڕانسەوە چەن ئۆپێرای جوانی نووسی و بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگەکانی ئۆپێرا. زۆرێک لە ھێڵەکانی دیکەی مۆسیقا پێکەوە کۆ بوونەوە تا بتوانن ئۆپێرا دروست بکەن. لە بازێک لە نمایشە ئایینییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا مۆسیقا و گۆرانی بوونیان ھەبوو، وەکوو ئەو مۆسیقایانەی کە لە سەر ئازارەکانی مەسیح دەنووسران، کڵێسە وەکوو بۆ زۆرێک لە ھونەرەکانی دیکەشی کردبوو، پشتیوانیی لە ئۆپێراش کرد. لە دوایین دەربارەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا کۆمەڵێک ڕەشیتەیتیڤ لەگەڵ مۆسیقادا دەبیسرا. زانایانی ڕێنیسانس گوتبوویان کە یۆنانییەکان بەشێک لە تراژێدییەکانیان لەگەڵ مۆسیقا و ئاوازدا دەخوێندەوە. ئانجێلۆ پۆلیزیانۆ لە ساڵی ١٤٧٢ لە دەرباری مانتوادا، مۆسیقا و درامای لە شانۆی "فاڤۆلا دی ئۆرفیۆ"دا تێکەڵ کرد. دەمامکبازی لە دەربارەکانی سەدەی زۆر باو بوو و ڕێگەیەکی دیکەی بۆ ئۆپێرا دەکردەوە. ڕەنگە دیلانی بالەی، دیکۆری گران و جل و بەرگی شکۆمەنی ئۆپێرای ھاوچەرخ لە دیلان، نمایش و کراسە جوانەکانی دەمامکبازییەکانی ڕێنیسانسەوە ھاتبێ.

## سەرچاوەکان
# The Oxford Illustrated History of Opera, ed. Roger Parker (1994)
# Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA.


پۆل:مێژووی ئۆپێرا
پۆل:چەشنەکانی مۆسیقا
پۆل:دراما
پۆل:داھێنانە ئیتالییەکان
پۆل:گۆرانیبێژی
پۆل:شانۆ
پۆل:شێوەکانی مۆسیقای کلاسیکیی ڕۆژاوا
حیزبوڵڵای کورد (ئێران)

**حیزبوڵڵای كورد** پارتیەکی سیاسیە کە لە ساڵی ١٩٨٣ لە ئێران بە سەرۆكایەتی شێخ محەمەد خالید بارزانی‌ و لەسەر داوا‌ و بەسەرپەرشتیی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق دروستكراوەتەوە. حیزبوڵڵای کورد لە لایەنگریەکانی سیاسیی خۆی زۆر بە کۆماری ئیسلامیی ئێران نزیک بوو و تەنانەت قادر عوسمان لە ڕێبەرەکانی ئەم پارتیە دەیگۆت  ئێمە دۆستیایەتیمان لەگەڵ ئێران زۆرباشە و لەنێوی ئیمە سەردان‌و چوون هەیە.

## حیزبوڵڵای شۆرشگێری كورد
پاشان و لە ساڵی ١٩٨٨ ئەدھەم بارزانی، لە نێوی ئەم گروپ و ژێری دەسەڵاتی ئەو، حزبوڵڵای شۆڕشگێڕی كوردی دامەزراند. ئەم گروپە رۆژنامەیەكی بە زمانی كوردی بەناوی رووناكییەوە دەردەكرد.

## ژێدەر

پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان
پۆل:حیزبەکانی باشووری کوردستان
پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٨٣
پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:ڕێکخراوە کوردییە ئیسلامییەکان
چەقین

وێنۆک|چەقین

**چەقین** (ئینگلیزی: Implantation) بریتییە لە کرداری تێچەقینی ھێلکەی تازە پیتراو، کە بووەتە بلاستۆچیکڵدانە لە ناوپۆشی منداڵداندا.

## سەرچاوە
* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

پۆل:بەبەری
پۆل:پیرکی
پۆل:پزیشکیی زان
پۆل:ئاولەمەناسی
ئەدھەم بارزانی

**ئەدھەم شێخ عوسمان شێخ ئەحمەد بارزانی** (١٦ی نیسانی ١٩٦٢ - ) ئەندامی پێشووی پەرلەمانی باشووری کوردستانە. ئەدھەم بارزانی ئامۆزایی مەسعوود بارزانی سەرۆکی پێشوویی ھەرێمی کوردستانە.

## ژیانی
لە ١٦ی نیسانی ١٩٦٢ لە دایک و باوکی ناویان عوسمان بارزانی کوڕی ئەحمەد بارزانی بووە. لە ساڵی ١٩٨٨ بە دامەزراندنی حیزبوڵڵای شۆڕشگێڕی کورد دەستی بە کاروانی سیاسی کرد، ئەو گروپە هاوشێوەی پارتە کوردییەکانی عێراق پارەی لە ئێرانەوە لە دژی سەدام حسێن وەرگرت. حیزبوڵڵای شۆڕشگێڕی کورد لە ساڵی ٢٠٠٤ هەڵوەشایەوە، دوای ئەوە ئەدهم بارزانی لەگەڵ باقی کەسوکاری پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کرد. ساڵی ٢٠١١ گرژییەکانی نێوان خۆی و پارتی دیموکراتی کوردستان دوای ئەوەی ئیدیعای کرد کە مەسعوود بارزانی پێویستی بە چاکسازی هەیە ئەگەر بیەوێت متمانەی خۆی بپارێزێت، دەستی پێکرد. ساڵی ٢٠١٤ لە حیزبی دیموکراتی کوردستان بەجێهێشت و دەستی لە سەرجەم پۆستە حکومییەکانی کێشایەوە. لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٥ دوای ڕەخنەگرتن لە مەسعوود بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان، خواستی خۆی بۆ دامەزراندنی بزووتنەوەیەکی سیاسی نوێ دەربڕی. ناوبراو ڕەخنەی لە پەیوەندییە نزیکەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و تورکیا گرت و دژایەتی بوونی تورکیای لە کوردستانی عێراق کرد. زۆرجار داوای ئازادکردنی چالاکوان و ڕۆژنامەنووسانی دەستبەسەرکراوی هەرێمی کوردستان لە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران دەکرد. ناوبراو بە ئاماژەدان بە دەستێوەردانی تورکیا لە کوردستانی ئێراق، ڕایگەیاند کە "هەرکاتێک تورکیا پارچە خاکێکی داگیر کردبێت، هەرگیز لێی نەکشاوەتەوە"، داوای لە تورکیا کرد ململانێی خۆی لەگەڵ پەکەکە لەناو سنوورەکانی تورکیادا بهێڵێتەوە. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢١ نامەیەکی بۆ سەرکردایەتی بزووتنەوەی حەماس ناردووە و تیایدا پشتیوانی خۆی بۆ ئەوان لە دژی ئیسرائیل دەربڕیوە.

پەیوەندی لەگەڵ حوسێن وەلیئۆغلو هەبووە، لە ساڵی ١٩٩٩ میوانداری وەلیئۆغلو دەکات لە شاری سۆرانی بۆ مەشق و ڕاهێنان. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٩دا ئیسحاق ساغلام، سەرۆکی خوداپار سەردانی کرد.

لە کۆتاییدا هاتنی بۆ هەولێر قەدەغە کرا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ٢٠٢٤، بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی هەولێری حکوومەتی پارتی دیموکراتی کوردستان، فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ ئەدهەم بارزانی دەرکرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
پۆل:بنەماڵەی بارزانی
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی حیزبوڵڵای کورد
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پەشێویی دەروونی

**پەشێویی دەروونی** یان **نەخۆشیی دەروونی** بە کۆمەڵێک نەخۆشی دەگوترێ کە کار دەکەنە سەر ھزر و ڕەفتاری نەخۆش و دەبنە ھۆی ئازار و داماویی نەخۆش. ھۆکاری نەخۆشییە دەروونییەکان ڕوون نییە، بەڵام ئاشکرایە کە ھۆکارەکانی جینیتیک، سترێس و چۆنیەتیی ڕووبەڕووبوونەوەی کەس لەگەڵ دەوروبەری زۆر کاریگەرە. خەمۆکی، دڵەڕاوکێ، وەسواس، شێواوی دوو سەرە (بە کوردی شێتەوژیرە) و شیزۆفێرنی لە دیارترین نەخۆشییە دەروونییەکانن.

## مێژوو
سەدان ساڵ کۆمەڵگاکان لەگەڵ ئەو نەخۆشانەی کە بەھۆی شێوانی دەروونی ئازاریان دەدی، بە شێوەی دڕندانە دەجووڵانەوە. بیرۆکەی باوی ڕابردوو، ھۆی نەخۆشییە دەروونییەکانی بۆ شەیتان و ھێزە ژوورسروشتییەکان دەگەڕاندەوە. بۆ چارەسەری نەخۆشی دەروونی، جەستەی نەخۆشیان دەخستە ژێر ئازار و لێدان و برسییەتی زۆرەوە تا جێ بە شەیتان لەق بکەن و لە دەروونی ڕاو بنێن.
زیگمۆند فرۆید لە یەکەمین دەروونناسانێک بوو کە شێوازی نوێی بۆ دەرمانی نەخۆشیی دەروونی دانا و دەروونشیکاریی لە سەر ئەم بنەمایە دامەرزاند.

## جۆرەکان

نەخۆشییەکانی دەروون جۆراوجۆرن، بەناوبانگترینیان بریتییە لە:
* خوو شێوان (شێواوی خوو)
* دڵ شێوان
* پەرۆشی
* شێواوی سالەشی
* شێواوی بەکارھێنان
* خەوشێوان
* خۆراک شێوان
* شێواوی دەروون لەشی (دەر و ناو شێوان)
* شێواوی کەسایەتی (کەسایەتی شێوان)
* شێواوی زایەندی
* شێواوی ناسیاری  (ناسیاری شێوان)

## پەراوێز

پۆل:تەندروستیی دەروونی
پۆل:کەمتوانی بەپێی جۆر
پۆل:پەشێوییە دەروونییەکان
پۆل:ئازارچەشتن
کەڵک (ڕوونکردنەوە)

مەبەست لە **کەڵک** ئەتوانێ یەکێ لەمانەی خوارەوە بێ:

*کەڵک (ئابوورزانی)، بەکارھاتەنیبوونی شتان، تواناییی شتان لە بەجێھێنانی داخوازی و پێداویستییەکاندا.
*کەڵک (باڵندە)، مەلی ماسیخۆری گەورە کە توورەکەیەک ھەیە لە ژێر دەندووکیدا پێی دەوترێ "قورتم"، ئاو و ماسی تیا ڕادەگرێ.
* کاتێ لە پەنای وشەی "بان"ەوە بێ، وەک "کەڵک و بان"، ئەتوانێ بە مانای پاسار یا سەربان بێ.
فڕینی شەوانە

[وێنۆک|بەرگی چاپی یەکەمی فڕینی شەوانە لە [شانشینی یەکگرتوودا]]

**فڕینی شەوانە** (بە فەڕەنسی: Vol de Nuit)  ڕۆمانی دووەمی ئانتوان دۆ سانت ئێگزوپێریە. ئەم ڕۆمانە بە زمانی فەڕەنسی نووسراوە.

## حەکایەت
حەکایەتی فڕینی شەوانە سەبارەت بە فڕۆکەوانێکە بە ناوی "فابیەن" کە  دەبێت نامەیەک بە دەستی خاوەنەکەی لە ئەرجەنتین بگەیێنێت؛ لە هەمان کاتدا فڕۆکەکەی ڕووبەڕووی بۆران دەبێتەوە. هەرچەند کە خاوەنکاری فابیەن دەزانێت بارودۆخی کەشوهەوا نالەبارە بەڵام گوشار دەخاتە سەر فابیەن بۆ ئەوەی کە هەر دەبێت کارەکەی ئەنجام بدات. خاونکارەکە بە هۆی ئەو زۆرەی کە لە فابیەن کردوویەتی تووشی عەزاب ویژدان دەبێت و لە درێژایی سەفەرەکەی فابیەندا لەگەڵی پێوەنی ڕادیۆیی دەگرێت. حەکایەتەکە بە پیشان دانی نگرانییەکانی ژنەکەی فابیەن و خاونکارەکەی بەردەوام دەبێت و لە کۆتاییدا کورتە باسێک لە بەسەرهاتی فابیەن دەکرێت.

## خەڵاتەکان
لە ساڵی ١٩٣١دا فڕینی شەوانە خەڵاتی فەمینای بردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٣١
ھەڵفڕین

وێنۆک|300 px|فڕینی دوو پەلەوەر

**فڕین** بە گواستنەوە لە نێو ئاسمانگ یان لە دەرەوی زەوی دەگوترێت.
فڕین کردارەکەیە لەلایەن شتێک کە دەجولێت بەناو بۆشاییێک بەبێ پەیوەندی ھەر ڕووەیێکی پەیوەندی ھەیە بە ھەسارەکان، یان لە نێو کەشێک یان بەناو بۆشایییەکەی بۆشاییی دەرەوە.

## فڕین لە ھەوا
سێ جۆر لە ئاژەڵەکان دەتوانن بە شێوەیەکی سروشتی بفڕن: ھەندێک مێروو، ھەندێک باڵندە و شەمشەمەکوێرە. ھەندێک لە گواندارە بچووکەکان (وەک سمۆرە بچووکەکان) و چەند جۆر بۆق ھەریەک لەم گیانلەبەرانە توانای فڕینیان بە شێوەیەکی جیاواز لە پرۆسەی پەرەسەندنی سروشتیدا بەدەست ھێناوە. فڕینی باڵندە لە فڕینی مێروو لە ڕووی پرەنسیپی فیزیکییەوە جیاوازە.

## فڕین لە بۆشاییدا
پێش ئەوەی مووشەک دروست بکرێت، فڕین لە بۆشاییدا گونجاو نەبوو. بۆشاییپێو بە بزوێنەری مووشەک دەتوانێت لە دەرەوەی کەشوھەوای زەوی بفڕێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:فڕین
پۆل:ئاسمان
پۆل:ئایرۆدینامیک
کانی سوور

**کانی سوور** شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە شارستانی بانەدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ١٬١٣١ کەس بووه.

## پەراوێزەکان


پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی بانە
پۆل:گوندەکانی شارستانی بانە
خالید بەکداش

**خالید بەکداش** (بە عەرەبی: خالد بكداش) (١٩١٢-١٩٩٥) سەرۆکی بە ڕەچەڵەک کوردی حیزبی شیوعی (کۆمۆنیست) سووریا بوو. خالید بەکداش لە ساڵی ١٩٣٦ هەتا ڕۆژی مردنی لە ساڵی ١٩٩٥ عۆهدەداری ئەم عینوانە بوو. خالید بەکداش بە هۆی لایەنگرییە دژ بە کوردەکانی ناسراوە.

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:نوێنەرانی پەرلەمانی نیشتیمانی سووریا
پۆل:خەڵکی دیمەشق
پۆل:کوردەکانی ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:سیاسەتوانە کوردەکانی سووریا
فوئاد مەعسووم

**فوئاد مەعسووم** ناوی تەواوی **محەممەد فوئاد مەعسووم خدر ھەورامی** سیاسەتوانێکی ناسراوی کوردە. لە ساڵی ٢٠١٤ی زایینیدا لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بۆ سەرۆک کۆماری عێراق ھەڵبژێردرا و بوو بە حەوتەم سەرۆک کۆماری عێراق و دووەمین سەرۆک کۆماری کورد کە سەرۆکایەتی عێراقیان کردبێت (لە دوای جەلال تاڵەبانی). فوئاد مەعسووم لە ساڵی ١٩٣٨ لە شاری کۆیە لە بنەماڵەیەکی ئایینیدا لەدایکبووە.

## ژیان
فوئاد مەعسووم لە شاری کۆیە لەدایکبووە. بنەماڵەی ئەو پێشتر لە ناوچەی ھەورامانەوە ھاتوون بۆ شاری کۆیە. ئەو لە قوتابخانە ئایینییەکانی کوردستان دەستی بە خوێندن کرد. دواتر لە زانکۆی بەغدا شەریعەتی ئیسلامی خوێند. لە ساڵی ١٩٥٨ بۆ شاری قاھیرە کۆچی کرد ھەتاکوو بتوانێت درێژە بە خوێندنەکانی لە زانکۆی ئەزھەر بدات. دواتر لە ساڵی ١٩٦٨ لە زانکۆی بەسرە بە مامۆستایی وەگیرا. فوئاد مەعسووم لە ساڵی ١٩٧٥ بڕوانامەی PhD لە فەلسەفەی ئیسلامی لە زانکۆی ئەزھەر وەرگرت کە تێزەکەی لەسەر ئیخوان موسلیمین بووە لەژێر ناونیشانی ().

## ژیانی سیاسی
### حیزبی شیوعی
لە ساڵی ١٩٦٢دا فوئاد مەعسووم بوو بە ئەندامی حیزبی شیوعی عێراق و ھەتا ساڵی ١٩٦٤ ھەر ئەندامی ئەم حیزبە بوو. لە ئەم ساڵەدا (١٩٦٤) لە دوای سەفەر بۆ سووریا و چاوپێکەوتنێک لەگەڵ خالید بەکداش، سکرتێری ئەوکاتی حیزبی شیوعی، دوای پێزانین بەوەی کە خالید بەکداش ھەرچەند کە خۆی بە ڕەچەڵەک کوردە بەڵام دژ بە کورد خەبات دەکات، لە حیزبی شیوعی ھەڵگەڕاوە و بوو بە ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان.

### حیزبی دیموکڕاتی کوردستان
لە ساڵی ١٩٦٨دا مەعسووم نوێنەری پارتی دیموکڕاتی کوردستان بوو لە بەسرە. ھەروەھا ئەو ھەتا ساڵی ١٩٧٥ نوێنەری شۆڕشی کورد بوو لە پایتەختی وڵاتی میسر، قاھیرە. لە ساڵی ١٩٧٦دا مەعسووم یەکێک لە بناغەدانەرانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو. ساڵی ١٩٩٢ بوو بە یەکەم سەرۆک وەزیرانی کوردستان. لە ساڵی ٢٠٠٣ و دوای ڕووخانی ڕژیمی بەعس، مەعسووم یەکێک بوو لە نوێنەرانی کورد کە چوونە بەغدا و لە پڕۆسەی نووسینی پێشنوونی یاسای بنەڕەتی عێراقدا بەشداریان کرد. لە خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان ئەندامی پەرلەمان بووە.

### سەرۆک کۆماری
وێنۆک|فوئاد مەعوسووم وەک سەرۆککۆماری عێراق لەگەڵ حەسەن ڕۆحانی سەرۆککۆماری ئێران لە ساڵی ٢٠١٥.
لە ساڵی ٢٠١٤دا فوئاد مەعسووم بە بەدەستھێنانی ٢١١ دەنگ لە پەرلەمانی عێراق بوو بە حەوتەمین سەرۆککۆماری عێراق.

## ژیانی ھاوسەری
فوئاد مەعسووم لەگەڵ ڕووناک عەبدولوەحید مستەفا ھاوسەرگیری کردووە و پێنج کچی ھەیە: شیرین، جوان، زۆزان، شیلان و ویان. ئەو ھەروەھا کوڕێکیشی بوو بە ناوی شوان کە بەھۆی نەخۆشییەوە گیانی لە دەست دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٨
پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی عێراق
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
پۆل:ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان
پۆل:خەڵکی کۆیە
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان
پۆل:موسڵمانانی کورد
ئیشتوویگوو

**ئەژدەهاک ئیشتوویگوو** (بە یۆنانی: ئاستیاگ) دوایین پاشای ماد بوو، کە لە ساڵانی ٥٨٥ تا ٥٥٠ی پێش زایین حکوومەتی دەکرد، لە ٣٥ ساڵی حکوومەتی ئاستیاگ زانیاری زۆر بەردەست نییە.
ئیشتوویگوو پاش مردنی باوکی ھەڤەخشترە ھاتە سەر فەرمانڕەوایی ماد. یەکێک لە کردەوەکانی ئیشتوویگوو جەنگی لەگەڵ لیدیا بوو، کە لە کۆتاییدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ پاشای لیدیا و ھاوسەرگیری لەگەڵ ئاریانیس خوشکی کرۆسۆس کرد.
ئیشتوویگوو باوکی ماندانە و ئەمیتیس بووە، ماندانە ھاوسەرگیری لەگەڵ کەمبۆجییەی یەکەم کرد، کە لە ئەنجامدا کورووشی دووەم یان کورووشی مەزن لەدایکبوو، کوروش لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایین لە دەسەڵاتی باپیری یاخی بوو و لە پۆستەکەی لای برد. دەسەڵاتی ١٥۰ ساڵەی مادەکان بە لابردنی ئیشتوویگوو لە تەختی پاشایەتی کۆتایی ھات و ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی دامەزرا.

## سەرچاوەکان

بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پاشاکانی ماد
باوەڕەشانی

**باوەڕەشانی** یان **باباڕەشانی** شارەدێیەکە، کەوتووەتە گوندەواری باوەڕەشانی، ناوچەی چەنگ ئەڵماس، شارستانی بیجاڕ، پارێزگای سنە، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران. خەڵکی ئەم شارە بە زمانی کوردی قسەدەکەن
ئەم شارەدێیە ناوەندی گوندەواری باوەڕەشانیە.

## ناو
دەڵێن لە دەورانی کۆندا حەوت برا ھاتوونەتە ئەم مەڵبەندە و ھەرکام لە شوێنێکدا نیشتەجێ بوون، کە ئێستا ئەو شوێنانە بەناوی ھەرکام لەو برایانە ناودێر دەکرێت وەک(باوەگوڕگوڕ، باوەنەزەر، باوەفەقێ، باوەسورخە، باوەوسێن، باوەڕەشانی، باوەکەرەم).

## مێژوو

## جوگرافیا

**باوەڕەشانی** ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:
* لە باکوورەوە لەگەڵ گوندی گەرەچیا. 
* لە باشوورەوە لەگەڵ گوندی کونامار.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی سەڵەواتاوا. 
* لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی شوشتەری.

## دانیشتووان
* بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارەدێیە (٥٠٩)کەس و (١٦٠)خێزان بووە.
* دانیشتووانی شارەدێکە کوردن.
* بە کوردی دەدوێن. 

## ئایین
* ئایینی خەڵکی ئەم شارەدێیە ئیسلام (شیعە) (سوننە).

## بەروبوومی کشتوکاڵ
ھەبوونی زەوی کشتوکاڵی بەراو و دێمی بەپیت و بوونی ئاوی زۆری سەرزەوی و ژێر زەوی و ئاوھەوای کوێستانی و دابارینی بارانی گونجاو ساڵانە، ئەمانە ھەمووی ھۆکارن بۆ ئەوەی کە بەرووبوومێکی باش بەرھەم بێت لە گەنم و جۆ و نۆک و نیسک و ماش و پەتاتە و تووتن و ھتد لەم شارەدێیەدا.

ھەروەھا کەشوھەوای گونجاوی ئەم شارەدێیە وەھایە کە دەست بدات بۆ رەز و باخ کە لە باخەکانی سێو و ھەرمێ و قەیسی و گێلاس و ھەڵوژە و قۆخ و ...ھتد. وەچەندەھا دارو درەختی خۆڕسکی بەردار و بێبەر لە ناوچەکەدا ھەیە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی گوندەکانی شارستانی بیجاڕ

## سەرچاوەکان

پۆل:شارستانی بیجاڕ
بیجاڕ
بیجاڕ
پۆل:گوندەکانی شارستانی بیجاڕ
پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
ھەورامان تەخت

**ھەورامان تەخت** شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە شارستانی سەوڵاوادا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ٢٬٨٠٠ کەسە. خەڵکی ھەورامان بە زمانی کوردیی ھەورامی قسە دەکەن و پەیڕەوی ئایینی ئیسلامن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ھەورامان تەخت
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەوڵاوا
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەوڵاوا
بەڕێوەبردنی سامان

**بەڕێوەبەرایەتیی سامان** (بە ئینگلیزی: Asset management) بریتیە لە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی ھەر جۆر سامان و سەرمایەیەک کە ھی کەسێک یان کۆمپانیایەکە لە سەردەمی دروست بوونیەوە تا تیاچوونی. بۆ نموونە سەبارەت بە ژێرخانێک وەکوو پردێک، بەڕێوەبەرایەتیی سامان لە دوای دروست بوونیەوە چاودێریی دەکا تا تیاچوونی. ئەم چاودێرییە بریتییە لە چاودێریی بوودجەی چاکسازییەکانی، کاتی چاکسازییەکانی، گۆڕینی پێکھاتەکانی و تەنانەت چۆنیەتیی ڕووخاندنی لە کۆتایی عومریدا. ئەمڕۆ بەڕێوەبەرایەتیی سامان خاڵێکی زۆر گرنگە لە پیشەسازیی وڵاتانی پەرەسەندوودا.
## سەرچاوە
Vanier, D., (2001), “Why Industry Needs Asset Management tools,” ASCE Journal of Computing in Civil Engineering, 15 (1), 35-43.

پۆل:ئەندازیاریی شارستانی
پۆل:بەڕێوەبەری
پۆل:ژێرخان
پۆل:بەڕێوەبەرایەتیی سامان
پۆل:ئەندازیاری
خانەدان

[وێنۆک|[سەلاحەدینی ئەییووبی|سەڵاحەدینی ئەییووبی]]
بە فەرمانڕوایانی پشتاوپشتی سەر بە یەک خێزان ئەوترێ **خانەدان**. نەریتی مێژووناسان وایە کە زۆربەی دەوڵەتانی خاوەن سەروەری لە مێژوودا، وەکوو میسری کۆن، ئیمپراتۆریی ئێران و، ئیمپراتۆریی چین، لە چوارچێوەی خانەدانە یەک لە دوای یەکەکانەوە تەماشا بکەن. لە بەشی زۆری مێژووی سیاسی ئەورووپادا زاڵێتی و سەردەستیی خانەدانەکانی وەکوو کارۆلینژییەکان، کاپتییەکان، بۆربونەکان، ھەبسبێرگەکان، ستوارتەکان و، ڕۆمانۆڤەکان، بەرچاو ئەکەوێ.

لە کوردستانیشدا، ھەر لە کۆنەوە، میری و فەرمانڕەوایی بە دەستی خانەدانەکانەوە بووە.
وێنۆک|چارڵزی یەکەم و کوڕەکەی، جەیمزی دووەم
## ئەمانەش ببینە
* پێرستی خانەدان و وڵاتە کوردییەکان

پۆل:خانەدانەکان
پۆل:پادشایەتی
پۆل:بنەماڵەی شایی
پۆل:پاشایەتی
بوسکەدوو

**باسکەدوو** (Buskedû، ) دێیەکە لە گوندستانی باسکی کۆڵەسە، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی باسکی کۆڵەسە
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت
* شارستانی سەردەشت

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
مووژژ

**مووژەژ** بە فارسی **(موچش)** شارێکە لە پارێزگای کوردستان کە لە ڕووی دابەشکردنی فەرمییەوە سەر بە شارستانی کامیارانە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ٣٬٢١١ کەس بووە. مەودای نێوان مووژەژ لە گەڵ شاری سنەدا 55 کیلۆمەترە و لە گەڵ شارەکانی کامیاران و دێولاندا 60 و 30 کیلۆمەترە. 

## پەراوێزەکان


پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:شارستانی کامیاران
بێورانی خوارێ

**بێورانی خوارێ** (Bêwranî xwarê، ) دێیەکە لە گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٢٣٨ کەس لە ١٢٦١ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی بەریاجی
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت
* شارستانی سەردەشت

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
قازان (ڕوونکردنەوە)

__NOTOC__

## جوگرافی
* **قازان** ناوی چەند گوندێکی کوردستانە.
** قازان، پیرەمەگرون، ناوی گوندێکی شارەدێی پیرەمەگرونە لە قەزای دووکان.
** قازان، بەرانان، ناوی گوندێکی شارەدێی بەکرەجۆە لە قەزای سلێمانی.
** قازان، سەردەشت، ناوی گوندێکی دەوروبەری گوندستانی بەریاجی، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران.

## ئەمانەش ببینە
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە

## پەراوێزەکان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
سیسێر

**سیسێر** (Sî sêr، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی سەردەشت، لە ناوچەی ڕەبەتی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەڵکەوتوە. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠۱۶ دا ٦٤١ کەس لە ١٤٨ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی گەورکی سەردەشت
* شارستانی سەردەشت
* ناوچەی ڕەبەت

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ئەشخەڵ

**ئەشخەڵ** (Eşxell، ) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٥ کەس لە ٢٦٩ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی گەورکی نەڵێن
* ناوچەی وەزنێ
* شارستانی سەردەشت

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
نەڵاس

**نەڵاس** () شارێک لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستانه. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٥،٨٩١ کەس بووە.

نەڵاس هەتا ساڵی ٢٠١٩ دێیەک لە گوندستانی مڵکاری بوو، کە لە دوای ساڵی ٢٠١٩ بووەتە شار.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مڵکاری
* ناوچەی وەزنێ
* شارستانی سەردەشت

## سەرچاوەکان

پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
واوان

**واوان** (Wawan، ) دێیەکە لە گوندستانی مڵکاری، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٤٦ کەس لە ٨٤٢ بنەماڵەدا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی مڵکاری
* ناوچەی وەزنێ
* شارستانی سەردەشت
* پارێزگای ورمێ

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
ڕەزگە، سەردەشت

**ڕەزگە** (، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٦٣ کەس لە ٣٦ خێزاندا بووە.

## ئەمانەش ببینە
* پارێزگای ورمێ
* شارستانی سەردەشت
* ناوچەی ناوەندی شارستانی سەردەشت
* گوندستانی ئالان

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
گەرماوی خوارێ

**گەرماوی خوارێ** (Germawî xwarê، ) دێیەکە لە گوندستانی ئالان، لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا کەمتر لە سێ بنەماڵە بووە.

## ئەمانەش ببینە
* گوندستانی ئالان
* ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەردەشت
* شارستانی سەردەشت

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی سەردەشت
پۆل:گوندەکانی شارستانی سەردەشت
مەلا پەرێشان

وێنۆک|لاپەڕەیەکی پێشەکیی دەستنووسێکی پەرێشاننامەی مەلا پەرێشان کە کاتبی دەستنووسەکە بە فارسی تێیدا نووسیویە: "بە زەحمەتی زۆر ئەم نوسخەیەم ڕێک خست و فەسڵەکانیم لەیەک جیا کردەوە و وشە کوردییەکانیم وەرگێڕا و ساخ کردەوە."
**محەممەد ئەبولقاسم** ناسراو بە **مەلا پەرێشان** (٧٥٧ دینەوەر، کرماشان – ٨٢٥) کۆچیی، بەرامبەر (١٣٥٦ – ١٤٢١) زایینی. بە «مەلا پەرێشانی دینەوەری»، «مەلا پەرێشانی کورد» و «مەلا پەرێشانی لەک»یش ناوبانگی دەرکردووە. یەکێک لە کۆنترین شاعیری کوردە کە بە شێوەزاری ھەورامی شیعری داناوە. مەلا پەرێشان لەسەر مەزھەبی شیعە و تەریقەتی حورووفییە بووە. نازناوی شیعرییەکەی مەلا پەرێشانە.

## ژیان
زانیارییەکی زۆر دەربارەی ژیانی مەلا پەرێشان لەبەر دەستدا نیە. ئەوەی زانراوە ئەوەیە کە لە ناوچەکانی کرماشاندا ژیاوە. لەڕووی ھۆنراوەکانی پەرێشاننامە و زمانەکەیەوە بڕێک زانیاری دەربارەی ژیانی خراوەتە ڕوو. وەک ئەوەی ناوی محەممەد بووە و نازناوی پەرێشان یان ئەوەی کە خەڵکی دینەوەر یان ھەرسین بووە.

## نموونەی ھۆنراوە
### نموونەی ساقینامە

### نموونەی شێعرێکی تر

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی پارێزگای کرماشان
پۆل:سۆفییە کوردەکان
پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی
پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٤یەم
پۆل:لەدایکبووانی ١٣٥٦
پۆل:مردووانی ١٤٣١
پۆل:وێژەی سۆفیگەری
ناسرەدین دینت

thumb|ناسرەدین دینت
**ناسرەدین دینت** (ماوەی ژیان:٢٨ی ئازاری ١٨٦١ تاکوو ٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٩) وێنەکێشێکی ڕۆژھەڵاتنناسی فەڕەنسیی بوو، دینات کاریگەربووە بە وێنەکێشی فەڕەنسیی دیلاکروا ، وێنەکانی ناسرەدین وەک هەر وێنەکێشێکی هاوسەردەمی لە چوارچێوەی ئیرۆتیکا دەسووڕانەوە بەڵام دوای گۆڕینی ئاینەکەی لە مەسیحییەت بۆ ئیسلام بابەتەکانی وێنەی گۆڕا وە وەک ڕۆژهەڵاتناسێکیش بەشێکی بەرچاو لە وێنەکانی دەڕبڕین لە وڵاتە ئیسلامییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین دەکات بەتایبەت عەرەبەکان.

## سەرچاوەکان


پۆل:موسڵمانانی فەڕەنسی
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦١
پۆل:مردووانی ١٩٢٩
پۆل:وێنەکێشە فەڕەنسییەکان
پۆل:دەرچووانی ئەکادیمیای ژولیان
پۆل:وێنەکێشە ڕۆژھەڵاتناسەکان