open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گرووپی خۆراک

وێنۆک| دانەوێڵە کە گەورەترین گرووپی خۆراکە لە زۆرێک لە ڕێنمایییەکانی خۆراکدا، وەرزێڕ و جۆ و نان لەخۆدەگرێت؛ بەڵام کولێرە وەک شەکر پۆلێن دەکرێن.
وێنۆک| سەوزە، دووەم گەورەترین گرووپی خۆراکییە لە زۆرێک لە ڕێنمایییەکانی خۆراکدا، بە چەندین شێوە و ڕەنگ و قەبارەی جیاوازەوە دێت.
**گرووپی خۆراک** بریتییە لە کۆمەڵێک خۆراک کە تایبەتمەندی خۆراکی یان پۆلێنکردنی بایۆلۆژی ھاوشێوەیان ھەیە. لیستەکانی ڕێنمایییە خۆراکییەکان بە شێوەیەکی گشتی خۆراکەکان دابەش دەکەن بەسەر گرووپەکانی خۆراکدا، و دەرماڵەی خۆراکی پێشنیارکراوی خواردنی ڕۆژانەی ھەر گرووپێک دەکات بۆ خۆراکی تەندروست. بۆ نموونە لە ئەمریکا، وەزارەتی کشتوکاڵی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خۆراکی بە لە ٤ بۆ ١١ گرووپی جیاواز وەسف کردووە. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

## گرووپە خۆراکییە مێژوویییەکان
وەزارەتی کشتوکاڵی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێش ساڵی ١٩٤٣ ھەشت گرووپی خۆراکی بنەڕەتی بەرەوپێش برد، پاشان حەوت گرووپی خۆراکی بنەڕەتی تا ساڵی ١٩٥٦، پاشان چوار گرووپی خۆراک. ھەرەمی خۆراک لە ساڵی ١٩٩٢ ناسێندرا، پاشان MyPyramid لە ساڵی ٢٠٠٥، دواتر MyPlate لە ساڵی ٢٠١١. ڕێنمایییەکانی خۆراک لە ساڵی ٢٠١٥ خرایە بواری جێبەجێکردنەوە و بڕیارە ھەر پێنج ساڵ جارێک دووبارە بڵاوبکرێنەوە. بڕیار بوو ڕێنمایییەکانی ساڵی ٢٠٢٠ لە بەھاری ٢٠٢٠ بڵاوبکرێتەوە

## گرووپی خۆراکی ناباوەکان
ژمارەی گرووپە خۆراکییە «باوەکان» بەپێی ئەوەی کێ پێناسەیان دەکات دەگۆڕێت. ڕێبەری خۆراکی کەنەدا کە لە ساڵی ١٩٤٢ەوە بەردەوام بڵاودەکرێتەوە و دووەم بەڵگەنامەی حکوومەتە کە زۆرترین داواکاری لەسەرە لە دوای فۆڕمی باجی داھات لە کەنەدا، تەنھا چوار گرووپی خۆراکی فەرمی دەناسێت و پاشماوەی خۆراکەکان وەک «یەکێکی دیکە» دەخاتە لیستی خۆراکەکانەوە. ھەندێک لەم «ئەوانی تر» بریتین لە: خواردنەوە کحولییەکان یان کحوولەکان جیا لە گرووپە خۆراکییەکانی تر ڕیزکراون و تەنھا بۆ ھەندێک کەس بە ڕێژەیەکی مامناوەند پێشنیار دەکرێن لەلایەن ھەرەمی خواردنی تەندروست لە ھارڤارد و ھەرەمی خۆراکە چارەسەرکەرەکانی زانکۆی میشیگان، لەکاتێکدا ھەرەمی خۆراکی ئیتاڵیا نیوە ژەم شەراب و بیرە لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:خۆراک
وێبی خۆراک

**تۆڕی خۆراک** بریتییە لە پەیوەندی سروشتی زنجیرە خۆراکییەکان و نوێنەرایەتییەکی گرافیکی چی دەخوات لە کۆمەڵگەیەکی ئیکۆلۆژیدا. ئیکۆلۆژیستەکان دەتوانن بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەموو فۆرمەکانی ژیان وەک ئۆتۆتڕۆف یان ھێتێرۆتڕۆف پێناسە بکەن، بە پشتبەستن بە ئاستی خۆراکیان، ئەو پێگەیەی کە لە تۆڕی خۆراکدا داگیری دەکەن. بۆ پاراستنی جەستەیان، گەشەکردن، گەشەکردن و بۆ زاوزێکردن، ئۆتۆتڕۆفەکان ماددە ئۆرگانییەکان لە ماددە نائۆرگانیکەکانەوە بەرھەم دەھێنن، لەوانەش ھەردوو کانزا و گازی وەک دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. ئەم کارلێکە کیمیاییانە پێویستیان بە وزە ھەیە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە خۆرەوە دێت و بە شێوەیەکی بەرچاو لە ڕێگەی فۆتۆسێنتێزەوە دێت، ھەرچەندە بڕێکی زۆر کەم لە دروستبوونی کارەبایی زیندوو لە ناوچە تاڵەکاندا، و بەخشەرە ئەلکترۆنییە کانزایییەکان لە دەرچەی گەرمی ئاو و کانییە گەرمەکاندا دێت. ئەم ئاستە خۆراکیانە دووانەیی نین، بەڵکو گرادێنتێک پێکدەھێنن کە ئۆتۆتڕۆفی تەواو لەخۆدەگرێت، کە تاکە سەرچاوەی کاربۆنیان لە بەرگەھەواوە بەدەستدەھێنن، میکسۆتڕۆفەکان (وەک ڕوەکی گۆشتخۆر)، کە زیندەوەری خۆخۆرن کە بەشێکیان مادەی ئۆرگانیک لە سەرچاوەی تر جگە لە بەرگەھەوا بەدەستدەھێنن، و ھێتێرۆتڕۆفی تەواو کە دەبێت خۆراک بدەن بۆ بەدەستھێنانی ماددە ئۆرگانییەکان.

## سەرچاوەکان
ئۆتۆتڕۆف

[وێنۆک|349x349پیکسڵ| تێڕوانینێکی گشتی بۆ خولی نێوان ئۆتۆتڕۆف و ھێتێرۆتڕۆفەکان. [فۆتۆسینتەسیس|فۆتۆسێنتێز ئامرازی سەرەکییە کە ڕوەک و قەوزە و زۆرێک لە بەکتریاکان بەھۆیەوە پێکھاتەی ئۆرگانی و ئۆکسجین لە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و ئاوەوە بەرھەم دەھێنن (تیری سەوز).]]
**ئۆتۆتڕۆف** زیندەوەرییەکە کە پێکھاتەی ئۆرگانیکی ئاڵۆز (وەک کاربۆھیدرات، چەوری و پڕۆتین) بەرھەم دەھێنێت بە بەکارھێنانی کاربۆن لە ماددە سادەکانی وەک دووەم ئۆکسیدی کاربۆن، بەگشتی وزەی ڕووناکی (فۆتۆسێنتێز)یان کارلێکە کیمیایییە نائۆرگانیکەکان (کیمیۆسێنتێز) بەکاردەھێنێت. ئەوان سەرچاوەیەکی وزەی نازیندەیی (بۆ نموونە ڕووناکی) دەگۆڕن بۆ وزەی ھەڵگیراو لە پێکھاتە ئۆرگانییەکاندا، کە دەتوانرێت لەلایەن زیندەوەرانی ترەوە بەکاربھێنرێت (بۆ نموونە ھێتێرۆتڕۆفەکان). ئۆتۆتڕۆفەکان پێویستیان بە سەرچاوەیەکی زیندوو لە کاربۆن یان وزە نییە و بەرھەمھێنەرن لە زنجیرەیەکی خۆراکدا، وەک ڕووەک لەسەر زەوی یان قەوزە لە ئاودا (بە پێچەوانەی ھێتێرۆتڕۆفەکان وەک بەکارھێنەری ئۆتۆتڕۆفەکان یان ھێتێرۆتڕۆفەکانی تر). ئۆتۆتڕۆفەکان دەتوانن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کەم بکەنەوە بۆ دروستکردنی پێکھاتەی ئۆرگانی بۆ بایۆسێنتێز و وەک سووتەمەنی کیمیایی ھەڵگیراو. زۆربەی ئۆتۆتڕۆفەکان ئاو وەکو مادەی کەمکەرەوە بەکاردەھێنن بەڵام ھەندێکیان دەتوانن پێکھاتەی ھایدرۆجینی تر وەکو ھایدرۆجین سەلفاید بەکاربھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەناسیی ژینناسی
یانەی خرۆنینگن

یانەیەکی تۆپی پێی هۆڵەندییە لەشاری خرونینگن

## سەرچاوەکان
https://www.fcgroningen.nl/
https://en.m.wikipedia.org/wiki/FC_Groningen#/languages

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
دەوڵەتی بووکەڵە

**دەوڵەتی بووکەڵە**، **ڕژێمی بووکەڵەیی**، **حکوومەتی بووکەڵەیی** یان **حکوومەتی ساختە** دەوڵەتێکە کە *[[دی یورێ|بەشێوەیەکی یاسایی]]* سەربەخۆیە بەڵام بەشێوەیەکی *[[دی فاکتۆ]]* بە تەواوی وابەستەی دەسەڵاتێکی دەرەکییە و پابەندە بە فەرمانەکانی. دەوڵەتە بووکەڵەیییەکان سەروەرییەکی ناوەکییان ھەیە، تەنھا ئەوە نەبێت کە زلھێزێکی بیانی بە شێوەیەکی کاریگەر لە ڕێگەی پشتیوانی ئابووری یان سەربازییەوە کۆنترۆڵی دەکات. بە جێھێشتنی حکوومەتێکی ناوخۆیی لە بووندا دەسەڵاتی دەرەوە خۆی لە ھەموو بەرپرسیارییەتییەک دەدزێتەوە.

دەوڵەتە بووکەڵەیییەکان جیاوازن لە ھاوپەیمانان، کە بە دەستپێشخەری خۆیان یان بەپێی ئەو پەیماننامانەی کە خۆبەخشانە چوونەتە ناوەوە، کردارەکانیان ھەڵدەبژێرن. دەوڵەتە بووکەڵەیییەکان ناچارن بە شێوەیەکی یاسایی پشتگیری لەو کارانە بکەن کە پێشتر لەلایەن دەسەڵاتێکی دەرەکییەوە ئەنجامدراون.

## ئەمانەش ببینە
* کۆماری کوردستان
* کۆماری نەتەوەییی ئازەربایجان

## سەرچاوەکان

پۆل:حکوومەت
پۆل:کارگێڕی
ڕاوکەری لووتکەیی

[وێنۆک|229x229پیکسڵ| [شێر دووەم پشیلەی گەورەی جیھانە و وەکو ڕاوکەرێکی لووتکەیی وشکانی لە ئەفریقادا کار دەکات.]]
**ڕاوکەری لووتکەیی** () ئەم ئاژەڵانە زۆرجار لە لووتکەی ھەرەمی خۆراکدان و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پاراستنی ھاوسەنگی «ئیکۆسیستم»ەکەیان. نێچیرگرەکانی لووتکە بە شێوەیەکی گشتی گۆشتخۆرن و چەندین ئامرازی پەرەسەندوویان ھەیە کە وایان لێدەکات ڕاوچییەکی کارامە بن.

نموونەی ڕاوکەرە لوتکەییەکان بریتین لە شێر، پڵنگ، ورچی جەمسەری، نەھەنگی سپیی گەورە و نەھەنگی بکوژ. ئەم ئاژەڵانە پەرەیان سەندووە و بوونەتە ڕاوچییەکی لێھاتوو. ددانی تیژ و چەناگە و ھەستی بەھێز و لە ھەندێک حاڵەتدا خێرایی و چالاکی ناوازەیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:نێچیرگری
یانەی ھێرنڤین

**یانەی هێرنڤین** یانەیەکی تۆپی پێی وڵاتی هۆڵەندایە
یانەکە لە  خولی نایابی هۆڵەندا ڕکابەری دەکات.

### سەرچاوەکان
https://www.sc-heerenveen.nl/
پاشماوەخۆر

[وێنۆک| [گڵخۆرکە|کرمی زەوی پاشماوە دەخۆن کە لە خاکدا دەژین.]]
**پاشماوەخۆرەکان** ھێتێرۆتڕۆفەکانن کە ماددە خۆراکییەکان بەدەستدەھێنن بە خواردنی پاشماوە (شیبوونەوەی بەشەکانی ڕوەک و ئاژەڵ و ھەروەھا پیسایی). چەندین جۆری بێ بڕبڕە و بڕبڕەدار و ڕووەک ھەن کە پیساییخۆری ئەنجام دەدەن. بەم کارە، ھەموو ئەم پاشماوەخۆرانە بەشدارن لە شیبوونەوە و خولەکانی خۆراکی. پێویستە خۆراکخۆرەکان لە شیکەرەوەکانی تر جیابکرێنەوە، وەک زۆرێک لە جۆرەکانی بەکتریا، قارچک و پرۆتیست، کە ناتوانن گرێی جیاواز لە ماددە بخۆن. لەبری ئەوە، ئەم شیکەرەوەکانی تر بە ھەڵمژینی و میتابۆلیزم لەسەر پێوەرێکی گەردیلەیی (خۆراکی ساپرۆتڕۆفیک) دەژین. زۆرجار زاراوەی *detritivore* و *decomposer* بە شێوەیەکی گۆڕاو بەکاردەھێنرێن، بەڵام باس لە زیندەوەرە جیاوازەکان دەکەن. بەزۆری پاشماوەخۆرەکان جومگەپێن و یارمەتیدەرن لە پرۆسەی دووبارە کانزابووندا. پاشماوەخۆرەکان قۆناغی یەکەمی کانزابوون ئەنجام دەدەن، بە پارچەپارچەکردنی مادەی ڕوەکی مردوو، ڕێگە بە شیکەرەوەکان دەدات قۆناغی دووەمی دووبارە کانزاکردنەوە ئەنجام بدەن.

شانەکانی ڕوەک لە مۆلیکولە خۆڕاگرەکان پێکھاتوون (بۆ نموونە سێلولۆز، لیگنین، زایلان) کە بە ڕێژەیەکی زۆر کەمتر لە مۆلیکولە ئۆرگانییەکانی تر دەشێوێن. چالاکیی پاشماوەخۆرەکان ھۆکارێکن بۆ ئەوەی کەڵەکەبوونی پاشماوەی ڕوەک لە سروشتدا نابینین.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینناسیی خۆڵ
پۆل:ڕتووەکانی خواردن
پاشماوە

لە ژینناسیدا، **پاشماوە** ()یان () مادەی ئۆرگانیکی گەردیلەیی مردووە، وەک لە مادەی ئۆرگانیکی تواوە جیا دەکرێتەوە. بە شێوەیەکی گشتی پاشماوە جەستە یان پارچەی جەستەی زیندەوەرە مردووەکان و مادەی پیسایی لەخۆدەگرێت. بە شێوەیەکی گشتی پاشماوە میوانداری کۆمەڵگەی وردە زیندەوەران دەکات کە کۆلۆنی دەکەن و شییان دەکەنەوە (واتە کانزایان دەکاتەوە). لە ئیکۆسیستەمی زەویدا وەکو پاشماوەی گەڵا و ماددە ئۆرگانییەکانی تر ئامادەیە کە لەگەڵ خاکدا تێکەڵ ببن، کە بە " ماددەی ئۆرگانیکی خاک " ناودەبرێت. پاشماوەی ئیکۆسیستەمی ئاوی ماددە ئۆرگانییەکانن کە لە ئاودا ھەڵواسراون و لە نیشتنەوە لەسەر زەوی جەستەی ئاو کۆدەبنەوە؛ کاتێک ئەم نھۆمە بنی دەریایە، نیشتنێکی لەو جۆرە بە " بەفری دەریایی " ناوزەد دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ژینگەناسیی ئاوی
شیکەرەوە

وێنۆک| قارچکەکان وەک شیکەرەوەی لقێکی کەوتووی دار کاردەکەن
**شیکەرەوە** ئەو زیندەوەرانەن کە زیندەوەرە مردووەکان یان خراپبووەکان دەشکێنن؛ ئەوان شیبوونەوە ئەنجام دەدەن، پرۆسەیەک کە تەنھا لەلایەن ھەندێک شانشینی دیاریکراوەوە دەکرێت، وەک قارچک. وەکو گیاخۆرەکان و نێچیرەکان، شیکەرەوەکان ھێتێرۆتڕۆفیکن، واتە ئەوان ژێرخانە ئۆرگانییەکان بەکاردەھێنن بۆ بەدەستھێنانی وزە و کاربۆن و ماددە خۆراکییەکانیان بۆ گەشەکردن و پەرەپێدان. لەکاتێکدا زاراوەی شیکەرەوە و پاشماوەخۆر زۆرجار بە شێوەیەکی گۆڕاو بەکاردەھێنرێن، پاشماوەخۆرەکان ماددە مردووەکان لە ناوەوە *دەخۆن* و ھەرسیان دەکەن، لەکاتێکدا شیکەرەوەکان *ڕاستەوخۆ ماددە خۆراکییەکان لە ڕێگەی پرۆسەی کیمیایی و بایۆلۆژی دەرەکییەوە ھەڵدەمژن*. بەم شێوەیە، بێبڕبڕەکانی وەک کرمی زەوی و مێشوولەی دار و خەیاری دەریایی لە ڕووی تەکنیکییەوە خۆراکخۆرن نەک شیکەرەوە، چونکە ناتوانن ماددە خۆراکییەکان ھەڵبمژن بەبێ خواردنی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:میکرۆبناسی
گیاخۆر

[وێنۆک|250x250پیکسڵ| [گاکێوی|ئاسکێکی بچووک و دووانی گەورە کە لە گەڵاکان دەخۆن]]
وێنۆک|250x250پیکسڵ| کرمۆکەی مێشوولەی دار کە لە گەڵایەک دەخوات
[وێنۆک|250x250پیکسڵ| ئەو شوێنپێیانەی کە لەلایەن زگپێیەکانەوە زەوییەوە بە کڕەکیانەوە دروستکراون، [قەوزە سەوزەکان لە ڕووبەرێکەوە لەناو گەرمخانەیەکدا دەقرتێنن]]
**گیاخۆر** ئاژەڵێکە لە ڕووی ئەناتۆمی و فیزیۆلۆژییەوە گونجاوە بۆ خواردنی مادەی ڕوەکی، بۆ نموونە گەڵا یان قەوزە دەریایییەکان، بۆ پێکھاتەی سەرەکی خۆراکەکەی. لە ئەنجامی خۆراکی ڕوەکییان، ئاژەڵە ڕوەکخۆرەکان بە شێوەیەکی گشتی بەشەکانی دەمیان گونجاوە لەگەڵ کڕەکڕ یان وردکردن. ئەسپ و ڕوەکخۆرەکانی تر ددانی تەختی پانیان ھەیە کە لەگەڵ وردکردنی چیمەن و توێکڵی دار و ماددە ڕوەکییە سەختەکانی تردا گونجاون.

ڕێژەیەکی زۆر لە گیاخۆرەکان فلۆرای ڕیخۆڵەیان ھەیە کە یارمەتیان دەدات مادەی ڕووەکی ھەرس بکەن، کە ھەرسکردنی قورسترە لە نێچیری ئاژەڵان. ئەم فلۆرایە لە پرۆتۆزۆئان یان بەکتریا ھەرسکەرەکانی سێلولۆز پێکھاتووە.

## وشەڕەتناسی
گیاخۆر فۆڕمی ئینگلیزی لاتینی مۆدێرنە، *herbivora*، کە لە *بنەماکانی جیۆلۆجیای* چارڵز لایل لە ساڵی ١٨٣٠دا ئاماژەی پێکراوە. ڕیچارد ئۆین ئەم زاراوەیە ئینگلیزییەی لە ساڵی ١٨٥٤دا لەسەر ددانی بەردبوو و ئێسکەپەیکەر بەکارھێناوە. *Herbivora* لە لاتینی *herba* 'ڕوەکی بچووک، گیا' و *vora*، لە *vorare* 'خواردن' وەرگیراوە.

## پێناسە و زاراوەی پەیوەندیدار
ڕوەکخۆری جۆرێکە لە بەکارھێنان کە تێیدا زیندەوەران بە شێوەیەکی بنەڕەتی ئۆتۆتڕۆفەکان دەخوات وەک ڕووەک، قەوزە و بەکتریا فۆتۆسێنتێزەکان. بە شێوەیەکی گشتی، ئەو زیندەوەرانە کە بە گشتی لە ئۆتۆتڕۆفەکان دەخۆن وەک **بەکارھێنەری سەرەتایی** ناسراون. بەزۆری ڕوەکخۆری سنووردارە بەو ئاژەڵانەی کە ڕوەک دەخۆن. ڕوەکخۆری مێروو دەتوانێت ببێتە ھۆی گۆڕانکاری جۆراوجۆری فیزیکی و میتابۆلیکی لە شێوازی کارلێکی ڕوەکی خانەخوێ لەگەڵ خۆی و ھۆکارە بایۆتیکییەکانی دیکەی دەوروبەریدا. قارچک، بەکتریا و پرۆتیستەکان کە لە ڕوەکی زیندوو دەخۆن بەزۆری پێیان دەوترێت ماددە نەخۆشخوازەکانی ڕوەک (نەخۆشییەکانی ڕوەک)، لەکاتێکدا قارچک و میکرۆبەکان کە لە ڕوەکی مردوو دەخۆن بە ساپرۆتڕۆف وەسف دەکرێن. ئەو ڕوەکە گوڵدارانەی کە خۆراک لە ڕوەکە زیندووەکانی تر وەردەگرن بەزۆری پێیان دەوترێت ڕوەکی مشەخۆر؛ بەڵام ھیچ پۆلێنبەندییەکی ئیکۆلۆژی تایبەت و یەکلاکەرەوە بۆ شێوازەکانی بەکاربردن نییە؛ ھەر کتێبێکی دەرسی گۆڕانکاری تایبەتی خۆی ھەیە لەسەر بابەتەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکخۆری
خۆراکی سەرەکی

[وێنۆک|215x215پیکسڵ| جۆرە جیاوازەکانی [پەتاتە]]
وێنۆک|215x215پیکسڵ| تۆوی ڕێک نەکراوی سپێڵد، خۆراکێکی سەرەکی گرنگە لە ڕووی مێژوویییەوە
**خۆراکی سەرەکی**, خۆراکێکە کە زۆرجار و بە ڕێژەیەکی زۆر دەخورێت کە بەشێکی باڵادەستی خۆراکی ستاندارد بۆ تاکێک یان گرووپێکی دانیشتووان پێکدەھێنێت، بەشێکی زۆری پێداویستی وزە دابین دەکات و بەگشتی بەشێکی بەرچاو لە وەرگرتنی ماددە خۆراکییەکانی دیکەش پێکدەھێنێت. بۆ مرۆڤەکان، خۆراکێکی سەرەکی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو ڕەنگە وەک ھەموو ڕۆژێک یان ھەموو ژەمێک بخورێت، و زۆربەی خەڵک لەسەر بنەمای خۆراکێک دەژین کە تەنھا لەسەر بنەمای جۆرەھا خۆراکی سەرەکییە. خواردنە سەرەکییە تایبەتەکان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازن، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی خۆراکی ھەرزان یان بە ئاسانی بەردەستن کە یەکێک یان زیاتر لە ماددە خۆراکییە گەورەکان و ماددە خۆراکییە بچووکەکانی پێویست بۆ مانەوە و تەندروستی دابین دەکەن: کاربۆھیدرات، پرۆتین، چەوری، کانزاکان و ڤیتامینەکان. نموونەی ئاسایی بریتین لە دانەوێڵە (دەخڵ و پەلەوەری)، تۆو، گوێز و سەوزەی ڕەگ (ڕیشاڵ و ڕەگ). لە نێوانیاندا دەخڵ (برنج، گەنم، وەرزێڕ, گەنمەشامی، ھتد)، پەلەوەری (نیسک و فاسۆلیا) و ڕیشاڵ (بۆ نموونە پەتاتە، تارۆ و یام) نزیکەی ٩٠٪ی کالۆری خۆراکی جیھان پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان
ترشاندن لە ڕێکخستنی خۆراک

[وێنۆک| [ترێ کە پێ دەدرێ بۆ دەرھێنانی شەربەتەکەی و لەناو پەرداخەکانی ھەڵگرتندا دەکرێتە شەراب. گۆڕی نەخت، شانشینی ١٨, تیبس، میسری کۆن]]
alt=Sourdough starter from overhead|وێنۆک| سەرەتای ھەویر ترش
لە ڕێکخەریی خۆراکدا، **ترشاندن** بریتییە لە گۆڕینی کاربۆھیدراتەکان بۆ ئەلکھول یان ترشە ئۆرگانییەکان بە بەکارھێنانی وردە زیندەوەران - مەعجوون یان بەکتریا - لە ژێر بارودۆخی بێ ھەوا (بێ ئۆکسجین). بەزۆری گەنین ئەوە دەگەیەنێت کە کارکردنی وردە زیندەوەران خوازراوە. زانستی ترشاندن بە زایمۆلۆژی یان زایمورجی ناسراوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:مێتابۆلیزم
پۆل:داھێنانە چینییەکان
پۆل:ژینناسی و چاند
پۆل:زانستی خۆراک
یانەی گۆ ئەھێد ئیگڵز

**یانەی گۆ ئەهێد ئیگڵز** یانەیەکی تۆپی پێی وڵاتی هۆڵەندایە
لە خولی نایابی هۆڵەندا ڕکابەری دەکات لەشاری دێنڤتەر
واتەی یانەکە بە کوردی بە واتایی **بۆ پێشەوە هەڵۆکان** دێت
یانەکە خاوەنی ٤ خولی نایابی هۆڵەندایە
## سەرچاوەکان
https://www.ga-eagles.nl/
ژیواندنی ڕوەک

وێنۆک| سێ زانای خاک لەکاتی پشکنینی نموونەی زەوی کێڵگەیەکدا
**خۆراکی ڕوەک** بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە توخمە کیمیایییەکان و پێکھاتە پێویستەکان بۆ گەشەکردن و زاوزێی ڕوەک، میتابۆلیزمی ڕووەک و دابینکردنی دەرەکییان. لە غیابیدا ڕوەکەکە ناتوانێت سووڕێکی ژیانی ئاسایی تەواو بکات، یان ئەوەی کە توخمەکە بەشێکە لە ھەندێک پێکھێنەر یان میتابۆلیتە گرنگەکانی ڕوەکەکە. ئەمەش بەپێی یاسای کەمترین شت لەلایەن جەستۆس ڤۆن لیبیگەوەیە. کۆی گشتی ماددە خۆراکییە سەرەکییەکانی ڕووەک حەڤدە توخمە جیاوازەکان لەخۆدەگرێت: کاربۆن، ئۆکسجین و ھایدرۆجین کە لە ھەواوە ھەڵدەمژرێن، لەکاتێکدا ماددە خۆراکییەکانی دیکە لەوانەش نایترۆجین بە شێوەیەکی گشتی لە خاکەوە بەدەست دەھێنرێن (جگە لە ھەندێک ڕوەکی مشەخۆر یان گۆشتخۆر).

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ڕوەکناسی
شێوازی ھابەر

وێنۆک| فریتز ھابەر، ١٩١٨
**شێوازی ھابەر**، کە پێی دەوترێت **شێوازی ھابەر-بۆش**، ڕێکاری سەرەکی پیشەسازییە بۆ بەرھەمھێنانی ئامۆنیا. کیمیاکارانی ئەڵمانی فریتز ھابەر و کارل بۆش لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا پەرەیان پێداوە. پرۆسەکە نایترۆجینی بەرگەھەوا (N 2) دەگۆڕێت بۆ ئامۆنیا (NH 3) بە کارلێککردن لەگەڵ ھایدرۆجین (H 2) بە بەکارھێنانی کاتالیستێکی کانزای ئاسن لەژێر پلەی گەرمی و پەستانی بەرزدا. ئەم کارلێکە کەمێک گەرمی دەرەکییە (واتە وزە ئازاد دەکات)، واتە کارلێکەکە لە پلەی گەرمی نزمتر  و پەستانی بەرزتردا لە دڵ.  ئەنترۆپی کەم دەکاتەوە، پرۆسەکە ئاڵۆز دەکات. ھایدرۆجین لە ڕێگەی چاکسازی ھەڵمەوە بەرھەم دێت، دواتر خولێکی داخراو دووبارە دەبێتەوە بۆ کارلێککردنی ھایدرۆجین لەگەڵ نایترۆجین بۆ بەرھەمھێنانی ئامۆنیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەڵمانیا لە ١٩٠٩
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
پۆل:ھاندان
پۆل:ھاوسەنگیی کیمیایی
پۆل:کردارە کیمیایییەکان
پی کەی ئێم

**ڕەشاشی بیکەیسی** یان پی کەی ئێم مامناوەندە لەناو گرووپی چەکی فرە بەکارھێنراودا کە تایبەتمەندییەکانی کڵاشینکۆڤ و دیکتارۆف تێکەڵ دەکات.

ئەم چەکە بە توانای چوونە ناو زۆربەی میکانیزمەکان و زرێپۆشەکان جگە لە تانکەکان جیا دەکرێتەوە، ھەروەھا لە کۆپتەرە نزمەکاندا کاریگەرە، ئەم چەکە لە زۆربەی ئەو سوپاکاندا بەکاردێت کە بە چەکی ڕۆژھەڵاتی چەکدارن، ھەروەھا لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕی و ڕزگاریخوازەکانیشدا بەکاردێت لەسەر قەبارەیەکی گەورە و گرووپە تیرۆریستییەکانیش بەکاری دێنن وەک داعش/ بۆکۆ حەرام/ ئەلقاعیدە/چەکێکی بەھێزە مەودایەکی زۆر دەبڕێت ھەمان فیشەکی قەناسی svd dragunov بەکار دێنێت

ئەم ڕەشاشە کۆمەڵێک مۆدێلی ھەیە وەکو ئەمانە
* PKS
* PKB
* PKMT
* PKT
* PKSMN

## سەرچاوەکان

*
محەممەد مەزھەر (بێدار)

وێنۆک|محەممەد مەزھەر (بێدار)
**محەممەد مەزھەر (بێدار) :**(١٩٠١–١٩٧٩) نووسەر، شاعیر، کەسایەتی ئایینی، وەڕگێڕ، لەنەتەوەی کورد بووە.

## سەرەتای ژیان و خوێندنی
سەیید مەزھەر کوڕی سەیید عەبدولکەریم کوڕی حاجی سەیید عەبدولسەمەد کوڕی سەیید عیسای تایەفەی عەبدال سەمەدی تیرەی پیرخدری شاھۆیە، ساڵی ١٢٨٠ی ھەتاوی (١٩٠١ز) لە دێی (چاولکان)ی کەڵاتەرزانی سەر بە ناوچەی (مەریوان)ی ئوستانی سنە ھاتووەتە دنیاوە. منداڵ بووە کە نراوەتە بەر خوێندنی حوجرە و چووەتە (سنە)، لای مامۆستایانی سەردەمەکە خوێندوویە. پاشان ڕووی لە دێی (ھەرمۆڵە)ی ناوچەی (حسەین ئاوا)ی شاری سنە کردووە و لەوێ چەند ساڵێک لای مامۆستا سەیید ئەحمەد و مەلا محەممەدی مەندەلیی مودەرریسی دێ خوێندوویە. ئەمجا ھاتووەتە مەریوان و کوردستانی عیراق. پاش تەواوکردنی خوێندن، چووەتە بیارە.

## خانەقای بیارە
وێنۆک|لە دەستە ڕاستەوە: مەلا عەبدولکەریم مودەریس، مەلا محەممەد مەزھەر (بێدار)
لەوێ دوا قۆناغی خوێندنی بڕیوە و سلووکی کردووە. شێخ عەلائەدین لەبەر لێھاتوویی و زانایی و خەتخۆشی، کردوویە بە کاتبی خۆی لە خانەقای بیارە. ٢٢ ساڵ کاتبی خانەقا بووە. پاش ٢٦ ساڵ مانەوەیش لە بیارە، گەڕاوەتەوە بۆ شاری سنە. ماوەی دوو ساڵ مونشیی دەفتەری ئەسنادی ڕەسمیی مامۆستا فەخرولعولەمای سنەیی بووە. ١٩٤٩ حکوومەت دەفتەری زەواجی شەرعیی پێ سپاردووە. ھاوکات بووە بە پێشنوێژ و خوتبەخوێنی مزگەوتی میرزا فەرەجوڵڵا لە شاری سنە.

## کۆچی دوایی
شەوی جومعەی مانگی سەفەری ١٣٩٩ک (١٨ی شوباتی ١٩٧٩) کۆچی دواییی کردووە و لە سووچێکی (مزگەوتی میرزا فەرەجوڵڵا) دا نێژراوە.

## بەرھەمەکانی
سەیید مەزھەر، شیعری بە کوردی و فارسی نووسیوە و لە «گەلاوێژ» دا لێی بڵاوکردووەتەوە، ناسناوی «بێدار»یشی ھەبووە. جگە لە دیوانی شیعر،

**ئەم دەستنووسانەیشی لە پاش بەجێماون:**
* نامیلکەی (صیقل قلوب) لە وەڵامی ئایەتوڵڵا مەردۆخیی کوردستانی دا بە فارسی
* نامیلکەی (سؤال و جواب) لە ھەندێ بابەتی ئایینی بە فارسی
* نامیلکەی (رسالة حضور) لەسەر حەج بە فارسی
* نامیلکەی (اسلام و بھائیت) بە فارسی
* (ڕد مذھب تناسخ) بە فارسی
* نامیلکەی (بررسی تطبیقی مباحث از اسلام و مسیحیت) بە فارسی
* نامیلکەی (نوێژی جەماعەت) بە فارسی
* نامیلکەیەک سەبارەت بە مەولوودی پێغەمبەری ئیسلام بە فارسی
* وەرگێڕانی وتاری (اقتصاد اسلامی و مقام آن در بین اقتصاد سرمایەداری و کمونیستی) لە عەرەبییەوە بۆ فارسی (بڵاوکراوەی دار التقریب بین المذاھب الاسلامیة فی القاھرة)
* نامیلکەی وەڵامی کتێبی (سقوط تحلیل)ی ئایەتوڵڵا مەردۆخیی کوردستانی بە فارسی، نامیلکەیەکی دیکە لە وەڵامی ھەمان کتێبدا
* (رسالة وحی) بە فارسی
* (رسالة در جواب مادیّون) بە فارسی
* (رسالة تجوید) بە فارسی
* نامیلکەی (جمع قرآن) بە فارسی
* (رسالة جبر و اختیار) بە فارسی
* ز نامیلکەی لە وەڵامی پرسیاری قوتابییەکی زانکۆی سنەدا بە فارسی
* نامیلکەی وەڵامی ھەندێ پرسیاری شەرعی بە فارسی
* نامیلکە لە وەڵامی کتێبی (نسیم رستطاری)ی ئایەتوڵڵا مەردۆخیی کوردستانی بە فارسی
* دیاریی حەسەن بەگ: وەڵامی (نامەی نزانی)ی دکتۆر سەعیدخانی کوردستانی بە داوای حەسەن فەھمی جاف
* وتار سەبارەت بە ئەحکامی شەرعی بە کوردی
* (نفحات الباری فی رد نسیم رستطاری) بە عەرەبی
* (مکتوب الی بعض علماء الشیعة حول بعض اصحاب الرسول) بە عەرەبی
* رسالة الی مدیر جریدة (نداء الحق) بە عەرەبی
* (رسالة رد وھابیون) بە عەرەبی

## سەرچاوەکان
فۆرتونا سیتارد

**فۆرتزنا سیتارد** یانەیەکی تۆپیپێ پیشەگەری هۆڵەندییە لەشاری سیتارد
لە ئێستادا یانەکە لە خولی نایابی هۆڵەندا ڕگابەری دەکات
## سەرچاوەکان
https://fortunasittard.nl/

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
پەرچدانەوە (لۆژیک)

**پەرچی بەڵگە دانەوە** بریتییە لە ھێنانەوەی بەڵگەیەکی نوێ لە بەرامبەر بەڵگەیەکی ڕانراودا، بە شێوەیەک کە ئاکامەکەی پێچەوانە یا دژی ئاکامی بەڵگە پێشتر ڕانراوەکە بێ. بۆ وێنە، گریمان کەسێ بەڵگە بێنێتەوە و ھۆکاری کردەوەگەلی تاوانکارانە بگەڕێنێتەوە بۆ گەورەبوونی مناڵ لە ژێر دەستی باوک و دایکی خراپدا. پەرچدانەوەی ئەمە دەتوانێ ئاوەھا بێ کە کەسێکی دیکە بەڵگەیەکی دیکە بێنێتەوە و تێیدا ھۆکاری کردەوەگەلی تاوانکارانە بگەڕێنێتەوە بۆ ھەژاری و نەداری.

## سەرچاوەکان
یانەی ڤیتێس ئارنھایم

**ڤیتێس ئارنهایم** یانەیەکی تۆپی پێی پیشەگەری هۆڵەندییە و دەکەوێتە شارەوانی ئارنهێم . ڤیتێس لە ١٤ی ئایاری ١٨٩٢ دامەزراوە و یەکێکە لە کۆنترین یانە پیشەگەرەکانی 
خولی نایابی هۆڵەندا
## سەرچاوەکان
https://www.vitesse.nl
ئێن ئی سی نیمیخن

**ئێن ئی سی نیمیخن** یانەیەکی پیشەگەری تۆپی پێی وڵاتی هۆڵەندایە
لە خولی نایابی هۆڵەندا ڕکابەری دەکات، بنکەی یانەکە لەشاری نیمیخنە
## سەرچاوەکان
https://www.nec-nijmegen.nl/home.htm

پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٠ لە ھۆڵەندا
پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٠
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
پی ئی سی زڤۆڵی

**پی ئی سی زڤۆڵێ** یانەیەکی تۆپی پیشەگەری هۆڵەندییە، بنکەکەی لەشاری زڤۆڵێیە، لە خولی نایابی هۆڵەندا ڕکابەری دەکەن.
## سەرچاوەکان
https://peczwolle.nl/
ئێچ ڤی ڤی دین ھاگ

**ئێچ ڤی ڤی دین هاگ** یانەیەکی تۆپی پێ هۆڵەندا، لەشاری لاهای،
یەکێکە لەو یانانەی کە زۆرترین خولی نایابی هۆڵەندای بردووە خاوەن ١٠ نازناوی خولەکەیە،بەڵام ئێستا یانەکە دابەزیووە بۆ نزمترین ئاستی خولەکانی هۆڵەندا.

## سەرچاوەکان
https://en.m.wikipedia.org/wiki/HVV_Den_Haag

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
یانەی ئالمێرە سیتی

**یانەی ئالمێرە سیتی** یانەیەکی پیشەگەری هۆڵەندایە، بنکەکەی لەشاری ئالمێرەیە، لە ویلایەتی فلیڤۆلاند، لەساڵی ٢٠٠١ دامەزراوە، لەخولی نایابی هۆڵەندا یاری دەکەن کە بەرزترین خولی هۆڵەندییە
## سەرچاوەکان
https://almerecity.nl/

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
ھێراکلیس ئالمێڵۆ

**ھێراکلیس ئالمێڵۆ** یانەیەکی تۆپی پێی ھۆڵەندایە، لە شاری ئالمێڵۆ،
لە خولی نایابی ھۆڵەندا ڕکابەری دەکات.

## سەرچاوەکان
https://www.heracles.nl/
ئار کی سی فالفیک

**ئار کی سی فالفیک** یانەیەکی تۆپی پێی ھۆڵەندایە، بنکەکەی لەشاری فالفیکە، لە خولی نایابی ھۆڵەندا ڕکابەری دەکات.

## سەرچاوەکان
https://www.rkcwaalwijk.nl/

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
سیاسەتی ناسنامە

**سیاسەتی ناسنامە** بریتییە لە سیاسەتێک کە لەسەر بنەمای ناسنامەیەکی تایبەت دامەزراوە، وەک ڕەگەز ، نەتەوە ، ئایین ، ڕەگەز ، ئاراستەی سێکسی ، پاشخانی کۆمەڵایەتی ، کاست و چینە کۆمەڵایەتییەکان .  هەروەها ئەم چەمکە دەتوانێت دیاردە کۆمەڵایەتییەکانی دیکەش بگرێتەوە کە بە شێوەیەکی باو بە سیاسەتی ناسنامە نەناسراون، وەک سیاسەتی کۆچی حکومی کە جووڵە و کۆچ لەسەر بنەمای ناسنامەکان ڕێکدەخات، یان ئەجێندای ناسیۆنالیستی ڕاستڕەوی توندڕەو و وەدەرنانی ئەوانی دیکەی نەتەوەیی و ئیتنیکی. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، کورزوێلی، پێرێز و شپیگڵ،  کە باس لە چەندین پێناسەی گریمانەیی بۆ ئەم چەمکە دەکەن، دەڵێن کە سیاسەتی ناسنامە چەمکێکی ناڕوونە لە ڕووی شیکارییەوە.

مێژووی چەمکی "سیاسەتی ناسنامە"  دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی بیستەم، هەرچەندە تاکوتەرا لە نووسینەکانی  وەک ماری وۆڵستۆنکرافت و فرانتز فانۆن پێشەکی هەبووە.  زۆرێک لە داکۆکیکارانی هاوچەرخی سیاسەتی ناسنامە دیدێکی یەکتربڕ دەگرنەبەر، پێیان وایە ئەم سیاسەتە لە ئاکامی چەند سیستەمێکی ستەمکاریی یەکتربڕەوە دروست دەبێت لەسەر جیاوازییەکان و بە دروستکردنی ناسنامە جیاوازەکان کۆتایی دێت. بە بڕوای زۆرێک لەوانەی خۆیان بە داکۆکیکار لە سیاسەتی ناسنامە دەناسێنن، ئەزموونە تایبەتەکانی ئەو کەسانەی کە ڕووبەڕووی ستەمی سیستماتیکی دەبنەوە دەبێت بە چەقی ئەم سیاسەتە؛ ئامانجەکەی ئەوەیە کە ئەو کارلێک و داینامیکیەتەی چەوساندنەوە باشتر بناسێت کە لەنێوان گرووپەکانی نەژاد، ئابووری، بنکە-ڕەگەزی (لە نێوان ئەوانی تردا) دەکرێت، هەروەها دڵنیابوون لەوەی هیچ گروپێک بە شێوەیەکی ڕەها کاریگەری کردەوە سیاسییەکان، لەسەر ئێستا و داهاتوویان نەبێت.    ئەم جۆرە بەکارهێنانە هاوچەرخانەی سیاسەتی ناسنامە باس لە کەسانی ڕەگەز، نەتەوە، ڕەگەز، ناسنامەی ڕەگەزی ، ئاراستەی سێکسی ، تەمەن، چینە ئابوورییەکان، دۆخی کەمئەندامی، خوێندن، ئایین، زمان، پیشە، حزبی سیاسی، دۆخی سەربازە دێرینەکان، دۆخی چاکبوونەوە و شوێنی جوگرافی تایبەت دەکات . ئەم نیشانانەی ناسنامە تایبەتمەند نیین. بەڵام لە زۆر حاڵەتدا لە کاتی باسکردنی گرووپە زۆر تایبەتەکاندا تێکەڵ بە یەکتر دەبن. بۆ نموونە ئەفریقایی-ئەمریکی, هاوڕەگەزباز, ژنان, کە چینێکی تایبەتی ناسنامە پێکدەهێنن لەوانەیە لە پێکهاتنی کۆمەڵە گروپێکی تر پێکبێن کە ناسنامەی تایبەتی خۆیان هەیە.  دیارترین ئەو کەسانەی کە دیدی یەکتربڕیان بۆ سیاسەتی ناسنامە هەیە کیمبەرلی کرێنشاوە. ئەو ڕەخنە لە فۆرمەکانی سیاسەتی ناسنامە دەگرێت کە جەختێکی زۆر لە پەیوەندی نێوان گرووپە جیاوازەکان دەکەنەوە بەڵام جیاوازییەکانی ناو گرووپەکان و فۆرمەکانی چەوساندنەوەی ناو گرووپەکانیان فەرامۆشکردووە. بۆ نموونە کرانشۆ پێی وایە هەموو ژنان وەکو یەک ڕووبەڕووی چەوساندنەوە نابنەوە، ژنێکی ڕەش لە ئەمریکادا زیاتر لە ژنێکی سپی ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبێتەوە کاتێک ڕووبەڕووی چەوساندنەوەی گرووپی سەردەست و  پیاوانی ڕەشیشەوە دەچەوسێتەوە. ئەو ئەم جۆرە لە چەوساندنەوە یەکتربڕ ناودەبات.

## سەرچاوەکان

پۆل:وشە سیاسییەکان
پۆل:مافەکانی مرۆڤ
ئێکسلسیۆر ڕۆتەردام

**ئێکسیلیسۆر ڕۆتەردام** یانەیەکی تۆپی پێی هۆڵەندایە، بنکەی یانەکە لەشاری ڕۆتەردامە، لە خولی نایابی هۆڵەندا ڕکابەریەکات
## سەرچاوەکان
https://excelsiorrotterdam.nl/

پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٢
پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
یانەی ڤۆلێندام

**یانەی تزپی پێی ڤۆلێندام** یانەیەکی هۆڵەندییە، بنکەی یانەکە لە شاری ڤۆڵیندامە، لە خولی نایابی هۆڵەندا ڕکابەری دەکات.
## سەرچاوەکان
https://fcvolendam.nl/

پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ھۆڵەندا
ماکس ڤێرستاپن

**ماکس ئیملیان ڤێرستاپن**  لە دایکبووی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٩٧ شۆڤێرێکی پێشپڕکێی بەلجیکی و هۆڵەندییە لە فۆرمولا یەک بەشداری دەکات ، پاڵەوانی جیهانی ساڵی ٢٠٢١ و ٢٠٢٢و٢٠٢٣یە، لە ژێر ئاڵای هۆڵەندا پێشپڕکێ دەکات

## سەرچاوەکان
https://www.verstappen.com/

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٧
پۆل:زیندووان
عەبدوڵڵا زەیدان

**عەبدوڵڵا زەیدان** (لەدایکبووی ١٣ی ئازاری ١٩٧٢، گەڤەر) سیاسەتمەداری کوردی خەڵکی باکووری کوردستان و ئەندامی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلانە (ناسراو بە *دەم پارتی*). ئەو لە ھەڵبژاردنی ناوچەییی تورکیا لەلایەن خەڵکی وان وەکوو شارەوانی ئەو شارە ھەڵبژێردراوە. لابردنی ئەو لە شارەوانیی وان بە بڕیاری حکوومەتی تورکیا بووە ھۆکاری خۆپێشاندان و ناڕەزایی گەل؛ حکوومەتی تورکیا ناچار بوو بڕیارەکەی خۆی پووچەڵ بکات و زەیدان وەک براوە دەست نیشان بکات.

## خوێندن
لە قوتابخانەی سەرەتایی و ئامادەیی لە گەڤەر لە پارێزگای حەکاری خوێندوویەتی.

## پیشەی سیاسی
لە حوزەیرانی ٢٠١٥ بە نوێنەرایەتی ھەکاری بە ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی گەورەی تورکیا ھەڵبژێردرا و لە مانگی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵدا لەسەر ھەڵبژاردنە خێراکان ھەڵبژێردرایەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢
پۆل:خەڵکی گەڤەر
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی گەلان (تورکیا)
تاقی ژینگەیی

لە ژینگەناسیدا، **تاق** بریتییە لە ھاوتاکردنی جۆرێک لەگەڵ بارودۆخێکی ژینگەیی دیاریکراو. باس لەوە دەکات کە چۆن زیندەوەرانێک یان دانیشتووانێک وەڵامی دابەشبوونی سەرچاوە و ڕکابەرەکانی دەدەنەوە (بۆ نموونە، بە گەشەکردن کاتێک سەرچاوەکان زۆرن، و کاتێک نێچیر و مشەخۆر و ماددە نەخۆشخوازەکان کەمن) و چۆن لە بەرامبەردا ھەمان ئەو ھۆکارانە دەگۆڕێت (بۆ نموونە سنووردارکردن دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکان لەلایەن زیندەوەرانی ترەوە، کە وەک سەرچاوەیەکی خۆراک بۆ نێچیرەکان و بەکارھێنەری نێچیر کاردەکات). «جۆر و ژمارەی گۆڕاوەکان کە ڕەھەندەکانی شوێنی ژینگەیی پێکدەھێنن لە جۆرێکەوە بۆ جۆرێکی تر دەگۆڕێت و گرنگی ڕێژەیی گۆڕاوە ژینگەیییەکانی تایبەت بۆ جۆرێک ڕەنگە بەپێی زەمینە جوگرافی و بایۆتیکییەکان بگۆڕێت».

## سەرچاوەکان
ھێلکەدان (ڕوەکناسی)

وێنۆک| بەشی بڕبڕەی ھێلکەدانێکی لالەنگی
لە ڕووەکە گوڵدارەکاندا **ھێلکەدان** بەشێکە لە ئەندامی زاوزێی مێینەی گوڵەکە یان ژنۆسیۆم. بە تایبەتی، ئەو بەشەی نێرک کە ھێلکەدان (ھێلکە)ەکان دەگرێت و لە سەرەوە یان خوارەوە یان لە خاڵی پەیوەندی لەگەڵ بنەمای گەڵا و قوپووچکدایە. ڕەنگە ھێلکەدانەکە لە یەک نێرک یان لە چەندین نێرکی یەکگرتوو پێکھاتبێت (بۆ نموونە دوو نێرک یان سێ نێرک)، ھەربۆیە ھێلکەدان دەتوانێت بەشێک لە یەک نێرک یان بەشێک لە چەندین نێرکی یەکگرتوو لەخۆبگرێت. لە سەرووی ھێلکەدانەوە ستایل و ستیگما ھەیە، کە ئەو شوێنەیە کە ڕەگەکە دەنیشێتەوە و دەڕوێت بۆ گەشەکردن بۆ خوارەوە لە ڕێگەی ستایلەکەوە بۆ ھێلکەدان، و، بۆ ھەر دانەوێڵەیەکی تاکەکەسی ڕەگ، بۆ پیتاندنی یەک ھێلکەدانی تاکەکەسی. ھەندێک لە گوڵە گەردەنکراوەکانی با ھێلکەدانیان زۆر کەم بووەتەوە و دەستکاری کراوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:ئەندامەکان
گرامینیای

**گرامینیای** () خێزانێکی گەورە و ھەمەچەشنی ڕوەکی گوڵدارە کە چیمەن و بامبۆ و دانەوێڵە لەخۆدەگرێت. یەکێکە لە خێزانە ڕوەکییە گرنگەکانی ئابووری، بەو پێیەی زۆرێک لە بەرھەمە خۆراکییە سەرەکییەکانی جیھان، وەک گەنم و برنج و گەنمەشامی سەر بەم خێزانەن.

## سەرچاوەکان

*
میوەی بەرد

**میوەی بەرد** () جۆرێکە لە میوە کە تایبەتمەندییەکەی ئەوەیە کە چینێکی دەرەوەی گۆشتاوی ھەیە کە دەوری توێکڵێکی ڕەق و ناوەوەی دەدات کە تۆوەکە دەگرێتەوە. ئەمانە بە شێوەیەکی باو بە میوەی بەرد ناودەبرێن بەھۆی ئەو چاڵە ڕەقەوە یان بەردەی ناوەوەیان. نموونەیان بریتین لە شۆفان، ئەڵوەن، گێلاس و بامیە. چینە دەرەوەی گۆشتاوییەکەی، زۆرجار شیرین و شەربەتی دەبێت، ئەمەش وای کردووە ببنە میوەی بەناوبانگ بۆ خواردنی تازە یان بەکارھێنان لە چێشت لێنان و نانکردندا. توێکڵی ڕەق یان چاڵەکەی ناو میوەکە تۆوەکە دەپارێزێت و دەتوانێت قەبارە و شێوەی جیاواز بێت بەپێی جۆری تایبەتییەکەی.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان
خۆراکی سەرچاوەی گیانلەبەران

وێنۆک|گۆشتی خاو و جۆراوجۆر
**خۆراکە سەرچاوە گیانلەبەران** (ASF) زۆرێک لە ماددە خۆراکییەکان لەخۆدەگرن کە لە سەرچاوەیەکی گیانلەبەرانەوە دێن وەک ماسی، گۆشت، شیرەمەنی، ھێلکە و ھەنگوین. زۆرێک لە تاکەکان ASF کەم بەکاردەھێنن یان تەنانەت ھیچیان بۆ ماوەیەکی درێژ بەکارناھێنن بەھۆی ھەڵبژاردنی کەسی یان پێویستی، چونکە ڕەنگە ASF بۆ ئەم کەسانە دەستڕاگەیشتن یان بەردەست نەبێت. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

## ماددە خۆراکییەکان لە خۆراکی سەرچاوەی گیانلەبەران
شەش ماددە خۆراکییە بچووکەکان بە شێوەیەکی دەوڵەمەند لە ASFدا ھەن: ڤیتامین A، ڤیتامین B <sub>12</sub>، ڕیبۆفلاڤین (کە پێی دەوترێت ڤیتامین B 2)، کالیسیۆم، ئاسن و زینک. ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە گەشەکردن و گەورەبوونی منداڵان. کۆگاکردنی ناتەواوی ئەم ماددە خۆراکییە بچووکانە، یان لە ئەنجامی نەخواردنی گونجاو یان خراپی ھەڵمژینی، پەیوەندی بە گەشەکردنی خراپەوە ھەیە، کەمخوێنی (کەمخوێنی کەمی ئاسن و کەمخوێنی ماکرۆسایتی)، شەوکوێری، تێکچوونی کارکردنی مەعریفی، کەمی ماسولکەکانی دەمار، کەمبوونەوەی توانای کارکردن، تێکچوونی دەروونی و مەرگ.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرھەمی ئاژەڵان
کەمخوێنیی وردەخڕۆکەیی

زاراوەی ***ماکرۆسایتیک*** لە وشە یۆنانییەکانەوە وەرگیراوە کە بە واتای «خانەی گەورە» دێت. پۆلێکی وردەخڕۆکەییی کەمخوێنی بریتییە لە *کەمخوێنی* (پێناسە دەکرێت بە خوێن کە چڕیی کەمی ھیمۆگلۆبینی تێدا نییە) کە تێیدا خڕۆکە سوورەکانی خوێن (ئەریترۆسایتەکان) گەورەترن لە قەبارەی ئاسایی خۆیان. قەبارەی ئاسایی خانە سوورەکان لە مرۆڤدا نزیکەی ٨٠ بۆ ١٠٠ فێمتۆلیترە (fL= 10 −15 L). لە ڕووی مەترییەوە قەبارەکە بە مایکرۆمەتر سێجا ھاوتاکان دەدرێت (١ میکرۆمتر 3 = 1 fL). حاڵەتی ھەبوونی خانە سوورەکان کە (بە تێکڕا) زۆر گەورەن، پێی دەوترێت ماکرۆسایتۆزی. لە بەرامبەردا، لە کەمخوێنی وردەخڕۆکەیی، خانە سوورەکان بچووکترن لە ئاسایی.

## سەرچاوەکان

*
ئێسکەنەرمە

**ئێسکەنەرمە** حاڵەتێکە کە لە ئەنجامدا ئێسکەکانی منداڵ لاواز یان نەرم دەبێت، و بەھۆی کەمی خۆراک یان ھۆکاری بۆماوەیییەوە دروست دەبێت. نیشانەکانی بریتین لە کڕنۆشی قاچەکان، گەشەکردنی وەستان، ئازاری ئێسک، تەوێڵی گەورە، و کێشەی خەوتن. ئاڵۆزییەکان لەوانەیە بریتی بن لە شێواوی ئێسک، و شکانی ئێسک، کرژبوونی ماسولکەکان، یان بڕبڕەی پشت بە شێوەیەکی نائاسایی کێشراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:حاڵەتەکانی کەمی ڤیتامین
پۆل:ڤیتامین دی
درۆی نیسان

**درۆی نیسان** یان **درۆی ١ی نیسان** داب و نەریتێکی ساڵانەیە لە ڕۆژی یەکەمی مانگی نیسان ئەنجام دەدرێت، کە پێکھاتووە لە نوکتە و فێڵی درۆینە بە مەبەستی گاڵتەکردن. دەکرێت میدیای گشتی بەشدار بێت لەم گاڵتانەدا.

## ڕەچەڵەک
ھەرچەندە چەندین بیردۆزی پێشنیارکراو ھەن دەربارەی سەرھەڵدانی ئەم ڕۆژە، بەڵام سەرچاوەی بوونیی *ڕۆژی ١ی نیسان* بە وردی نازانرێت.

بیردۆزێک ئەم ڕۆژە دەبەستێتەوە بە گۆڕینی ساڵنامە لە فەڕەنسا لە ماوەی سەدەی ١٦دا، کە ڕۆژی سەری ساڵ لە یەکی نیسانەوە بۆ ١ی کانوونی دووەم گواسترایەوە؛ ئەوانەی بەردەوام بوون لە ئاھەنگگێڕان بە ڕێککەوتە کۆنەکە، بوونە بابەتی گاڵتەجاڕی و پێکەنین و ڕۆژەکەش بە *گاڵتەی ١ی نیسان* ناوزەند کرا.

ھەرچەندە زۆرێک لە گەلانی دنیا لەم ڕۆژەدا وەک گاڵتەکردنێک درۆ دەکەن، بەڵام تا ئێستا بە فەرمی و بەشێوەیەکی یاسایی ئەو ڕۆژە وەک ڕۆژی درۆ دیاری نەکراوە، بەڵکوو خەڵکی خۆبەخۆ و بەشێوەیەکی ھەڕەمەکییانە ھەموو ساڵێک لە یەکی نیساندا دەست بە درۆ و بەلاڕێدابردنی یەکتر دەکەن.

## سەرچاوەکان

پۆل:کۆمەڵگا
پۆل:خەڵک
پۆل:نیسان
پۆل:دابونەریتی ئینگلیزی
پۆل:کلتوورە ناودارەکان
کەمیی ئاسن

**کەمی ئاسن**، یان **کەمبوونەوەی لایەنی ئاسن**، ئەو حاڵەتەیە کە جەستەیەک ئاسنی پێویستی نییە بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی. ئاسن لە ھەموو خانەکانی جەستەی مرۆڤدا ھەیە و چەندین ئەرکی گرنگی ھەیە، وەک گواستنەوەی ئۆکسجین بۆ شانەکان لە سییەکانەوە وەک پێکھاتەیەکی سەرەکی پڕۆتینی ھیمۆگلۆبین، وەک ناوەندێکی گواستنەوە بۆ ئەلکترۆنەکانی ناو خانەکان لە شێوەی سایتۆکرۆمدا کاردەکات، و ئاسانکاری کارلێکەکانی ئەنزیمەکانی ئۆکسجین لە شانە جیاوازەکاندا. کەمی ئاسن دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەم ئەرکە گرنگانە ھەبێت و ببێتە ھۆی نەخۆشی و مردن.

## سەرچاوەکان
خان ئەحمەد خان

**خان ئەحمەد خان** کوڕی ھەڵۆ خانی ئەردەڵان یەکێک لە میرەکانی میرنشینی ئەردەڵانە. خان ئەحمەد خان بوو بە زاوای شا عەباسی یەکەم کە گرنگترین پاشای مێژووی سەفەوییەکان بوو. ئەو پێشتر لە سەردەمی باوکیدا وەکوو یان دیل نێردرابوو بۆ ئەسفەھان بۆ لای شای سەفەوی کە لەدوای ھەڵۆ خانەوە ئەمە بووبوو بە ڕەسمێک. دوای باوکی بوو بە میری ئەردەڵان و لەگەڵ زەڕین کوڵا (کڵاوزێڕ)ی کچی شاعەباس زەماوەندی کرد و ئەمەش زیاتر پەیوەندیی ئەردەڵانی لەگەڵ سەفەوییەکان پتەوتر کرد. لە داگیرکردنی بەغدا و کەرکووکدا بەشداریی کرد. دوای مردنی شاعەباس و ھاتنی شا سەفیی یەکەم لەگەڵ سەفەوییەکان تووشی شەڕ بوو و کوژرا. یەکێک لە ھۆکانی پەرەسەندنی ئەم ناکۆکییە لەگەڵ دەرباری سەفەوی ئەوە بوو کە شا سەفی کوڕەکەی خان ئەحمەد خانی بە دیلی گرتبوو و کوێری کردبوو. خان ئەحمەد خان لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ڕێکەوت و لەگەڵ سپای ئەواندا شەڕی سەفەوییەکانی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:میرنشینی ئەردەڵان
پۆل:میرەکانی ئەردەڵان
پۆل:مردووانی ١٦٣٧
گەشەپێدانی ناسێنەرانە

**گەشەپێدانی ناسێنەرانە** بوارێکی لێکۆڵینەوەیە لە زانستی دەمار و دەروونناسی کە گرنگی بە گەشەکردنی منداڵ دەدات لە ڕووی پرۆسێسکردنی زانیاری و سەرچاوە چەمکییەکان و تواناکانی ھەستکردن و فێربوونی زمان و لایەنەکانی تری مێشکی گەورەساڵان و دەروونناسی ناسێنەرانە. بەڵگەی جیاوازی چۆنایەتی لە نێوان شێوازی پرۆسێسکردنی ئەزموونی منداڵ لە کاتی بەئاگابوون و شێوازی پرۆسێسکردنی ئەزموونی کاتی بەئاگابوونی منداڵێکی گەورەساڵدا ھەیە (بۆ نموونە، مانەوەی شتەکان، تێگەیشتن لە پەیوەندییە لۆژیکییەکان، و ئیستدلالکردنی ھۆکارانە لە منداڵانی تەمەنی قوتابخانەدا). گەشەسەندنی ناسێنەرانە بە سەرھەڵدانی توانای ناسینەوە و تێگەیشتن و دەربڕینی تێگەیشتنی مرۆڤ لە گەورەکاندا بە شێوەیەکی ھۆشیارانە پێناسە دەکرێت. گەشەسەندنی ناسێنەرانە بریتییە لە شێوازی ھەستکردن و بیرکردنەوە و تێگەیشتنی مرۆڤ لە جیھانەکەی و لە ڕێگەی پەیوەندییەکانی نێوان ھۆکارە بۆماوەیییەکان و فێربوونەوە پێناسە دەکرێت. پەرەپێدانی ناسێنەرانە چوار قۆناغ ھەیە. ئەم چوار قۆناغە بریتین لە: گەشەکردنی تواناکانی پەیوەست بە ھۆ و زیرەکی و زمان و بەکارھێنانی بیرەوەری. ئەم قۆناغانە کاتێک دەست پێدەکات کە منداڵەکە تەمەنی ١٨ مانگی دەبێت. منداڵان یارمەتی گەشەکردنی ناسێنەرانە خۆیان دەدەن بە کایەکردن بە کایەکانیان و گوێگرتن لە دایک و باوکیان، یان بە سەیرکردنی تەلەڤیزیۆن یان گرنگیدان بە ھەر شتێک کە سەرنجیان ڕابکێشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی دەماری
ڕەوتی ژینگەدۆستانە

وێنۆک| ھۆشداری خێرایی گونجاو بۆ ژینگە کە ھێزی لە کارەبای خۆر و ھەوا دابین دەکرێت.

**ڕەوتی ژینگەدۆستانە** زاراوەیەکی متمانەپێکردن و بازاڕکردنە کە ئاماژەیە بۆ کاڵا و خزمەتگوزارییەکان، یاسا، ستراتیژی و سیاسەتەکان کە زیان بە ژینگە یان ئیکۆسیستەم کەم دەکەنەوە یان نەھێڵن. ھەندێک کۆمپانیا ئەم زاراوانە بەکاردەھێنن بۆ ڕیکلامکردن بۆ کاڵا و خزمەتگوزارییەکانیان؛ ھەندێک جار ناوی گونجاوی ژینگەیی بەکاردەھێنرێت. خراپ بەکارھێنانی ئەم زاراوانە پێی دەوترێت سەوزایی.

## سەرچاوەکان
بزاڤی ژینگەیی

[وێنۆک| ئاستی پیسبوونی ھەوا لە سەردەمی [شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازیدا بەرزبووەوە، ئەمەش بووە ھۆی دەرچوونی یەکەم یاسای ژینگەیی مۆدێرن کە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا دەرچوو.]]
**بزاڤی ژینگەیی** ھەندێکجار بە **بزاڤی ژینگەناسی** ناودەبرێت () بزاڤێکی کۆمەڵایەتییە کە ئامانجی پاراستنی جیھانی سروشتییە لە پراکتیزە ژینگەیییە زیانبەخشەکان بە مەبەستی دروستکردنی ژیانی بەردەوام. 

## سەرچاوەکان
باری ئیسپات

لە کاتی پێشھاتنی ناکۆکیدا، **باری ئیسپات** بریتییە لەو ئەرکەی ئەخرێتە سەر شانی یەکێ لە لایەنەکان بۆ دابینکردنی پاساو و بەڵگەی سەلمێنەری ھەڵوێستەکەی. بە لاتینی onus probandi -ی پێ دەڵێن، کە کورتکراوی Onus probandi incumbit ei qui  dicit, non ei qui negat -یە، بە مانای باری ئیسپات وا بە کۆڵی ئەوەوە کە قسە ئەکا، نەک ئەوە کە حاشای لێ ئەکا.

## ھەڵگری بارەکە
کاتێ دوو لایەن لەگەڵ یەکترا بیروڕا ئەگۆڕنەوە و، یەکێکیان بانگەشە و ئیددیعایەک ئەکا کە ئەوی تریان وەری ناگرێ، زۆربەی جارەکان، ئەو کەسەی ئیددیعاکەی کردووە باری ئیسپاتیشی (ھیی ئیددیعاکەی) ئەکەوێتە سەر شانی. یانی خۆی بەرپرسیارە بۆ ئەوەی بانگەشەکەی بسەلمێنێ و، ناتوانێ لە لایەنی بەرامبەر داوا بکا ئەو بیسەلمێنێ کە ئەم ڕاست ناکا.

## گوێزانەوەی باری ئیسپات
گوێزانەوەی باری ئیسپات واتە داواکردنی ئیسپات لە لایەنی بەرامبەر کە بەرھەڵستی بانگەشەیەک بووە. ئەمە چەشنێ بەھەڵەبردنی لۆژیکییە کە تێیدا بەھەڵەبەر بانگەشە و ئیددیعایەک دەکا بەبێ بەڵگە،  ئینجا لە ئەم و ئەو داوا دەکا ئەگەر بەرھەڵستی بانگەشەکەن و بە دروستی نازانن، بەڵگەی خۆیان بخەنە ڕوو و پەرچی بدنەوە. ئەم بەھەڵەبردنە وای دادەنێ کە ھەموو شت شیاوی قەبووڵکردنە مەگەر ئەوەی کە پێچەوانەکەی ئیسپات بکرێ. بەڵام، دروستەکەی ئەوەیە کە بوترێ ھیچ شتێ شیاوی قەبووڵکردن نییە، مەگەر ئەوەی کە خۆی ئیسپات بکرێ. نموونەیەکی ناسراو لە گوێزانەوەی باری ئیسپات چیرۆکەکەی مەلا نەسرەدینە: «لە مەلایان پرسی چەقی زەوی کوێیە؟ وتی: ھەر ئائێرە کە من وەستاوم. ئەگەر باوەڕ ناکەن، ئادەی بیپێون.» نموونەیەکی تر لە بابەت ئیسپاتکردنی ھەبوونی خواوەیە: «تۆ بەڵگەیەکت نییە بۆ نەبوونی خوا، کەوایە، خوا ھەیە.» ئەمە ھەڵەوێژییە، چونکە بە پێی لۆژیک، باری ئیسپات دەکەوێتە سەر شانی ئیددیعاکەر.

## سەرچاوەکان

* [enwiki](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Burden_of_proof_(philosophy))

* سیدعلی‌اصغر خندان (۱۳۸۰)، مغالطات (ویراست سوم)، تهران: بوستان کتاب انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ص. ۱۶۳
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:شک
پۆل:ئاوەزان
یو یۆن-سیۆک

**یو یۆن-سیۆک** (بە کۆری؛유연석) ئەکتەرێکی کۆریای باشوورە لە ١١ی ئایاری ساڵی ١٩٨٤ لە دایکبووە لە  ساڵی ٢٠٠٣ یەکەم ڕۆڵگێڕانی لە فیلمێک بوو بە ناوی Oldboy (کوڕی پیر) لە چەند زنجیرە درامای تر بەشداری کردووە لەوانە وەک دکتۆر ڕۆمانتیک،پلەیلیستی نەخۆشخانە،گەرم و ئارام،وەڵام،دەروونی ڕۆژ،هتد بەژداری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی سێجۆنگ
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی فیلم لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕە میوزیکییەکانی شانۆ لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی سەر ستەیج لە کۆریای باشوور
پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی کۆریای باشوور لە تەلەڤیزیۆن
سیستمی خۆراکیی تەندروستی ھەسارەیی

**سیستمی خۆراکیی تەندروستی ھەسارەیی** () ڕێجیمێکی نیمچە ڕوەکییە کە لەلایەن لیژنەی خۆراکیی لانسێتەوە پێشنیار کراوە وەک بەشێک لە ڕاپۆرتێکی لیژنەکە کە لە ١٦ی ژانویەی ٢٠١٩ لە ڕۆژنامەی لانسێتدا بڵاوکراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:پارێزەکان
پۆل:خۆراک و ژینگە
ئەکادیمیای نەتەوەییی پزیشکی

**ئەکادیمیای نەتەوەییی پزیشکی** (**NAM**) کە تا ساڵی ٢٠١٥ بە **پەیمانگای پزیشکی** (**IoM**) ناسراوە، ڕێکخراوێکی قازانج نەویست و ناحکومی ئەمریکییە. ئەکادیمیای نیشتمانی پزیشکی بەشێکە لە ئەکادیمیای نیشتمانی زانست، ئەندازیاری و پزیشکی، لەگەڵ ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکان (NAS)، ئەکادیمیای نیشتمانی ئەندازیاری (NAE)، و ئەنجومەنی نیشتمانی توێژینەوە (NRC).

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەکادیمییا نیشتمانییە زانستییەکان
پێکھێنانی کیمیایی

لە کیمیادا **پێکھێنانی کیمیایی** (**تێکەڵکردنی کیمیایی**) بریتییە لە جێبەجێکردنی دەستکردی کارلێکە کیمیایییەکان بۆ بەدەستھێنانی یەک یان چەند بەرھەمێک. ئەمەش بەھۆی دەستکاریکردنی فیزیایی و کیمیایییەوە ڕوودەدات کە بەزۆری کارلێککردنێک یان چەند کارلێکەکانی تێدایە. لە بەکارھێنانە تاقیگەیییە مۆدێرنەکاندا، پرۆسەکە دووبارە دەکرێتەوە و جێی متمانەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کیمیا
ترشی ئەسکۆربیک

**ترشی ئەسکۆربیک** یان **ڤیتامین سی** پێکھاتەیەکی ئۆرگانیکی سروشتییە و تایبەتمەندی دژە ئۆکسێنەری ھەیە، لە ئاودا دەتوێتەوە و یەکێکە لە پێداویستییە خۆراکییەکانی مرۆڤ، کە نەبوونی دەبێتە ھۆی ئیسکۆربی.

## مێژوو
دۆزینەوەی ترشی ئەسکۆربیک دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩١٢. لە ساڵی ١٩٣٣ یەکەمین ترشی ئەسکۆربیکی تاقیگەیی بەرھەم ھێنرا. لە ساڵی ١٩٣٧ خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیۆلۆژی و کیمیا و پزیشکیدا بەخشرایە دوو کەس کە ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبووە لە دۆزینەوەی ئەم مادەیە , ئەلبێرت سانت جۆرج و واڵتەر نۆرمان ھاۆرس.

لە ساڵی ٢٠٠٨ توێژەرانی زانکۆی مۆنپیلییە بۆیان دەرکەوت کە لە مرۆڤ و سەرەتایییەکانی تردا خڕۆکە سوورەکانی خوێن میکانیزمێکیان ھەیە بۆ بەکارھێنانی کاراتر لە ڤیتامین سی لە جەستەدا بە دووبارە بەکارھێنانەوەی ترشی ئۆکسجینکراو بۆ ترشی ئەسکۆربیک بۆ دووبارە بەکارھێنانەوە لە جەستەدا. ئەم میکانیزمە لە شیردەرەکاندا بوونی نییە بۆ دروستکردنی ڤیتامین سی خۆیان.

## سەرچاوەکان

*
فرەڤیتامین

**فرەڤیتامین** () ئامادەکارییەکە کە مەبەست لێی وەک تەواوکەری خۆراکییە بە ڤیتامین و کانزاکانی خۆراک و توخمە خۆراکییەکانی تر. ئەم جۆرە ئامادەکاریانە لە شێوەی حەب، کەپسول، پاستیل، پاودەر، شلە، یان فۆرمولاسیۆنی دەرزی بەردەستن. جگە لە فۆرمولاسیۆنی دەرزی، کە تەنھا لەژێر چاودێری پزیشکیدا بەردەستە و بەڕێوەدەبرێت، ڤیتامینە فرە ڤیتامینەکان لەلایەن کۆمیسیۆنی کۆدێکس ئەلیمێنتاریۆس (دەسەڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ستانداردەکانی خۆراک) وەک پۆلێک لە خۆراک دانپێدانراون. فرەڤیتامینەکان وەک تەواوکەری خۆراک لە منداڵان، ژنانی دووگیان، کەسانی بەدخۆراکی یان نیشانەی کەمی ھەندێک ڤیتامین و کانزا بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڤیتامین
گیای دەرمانی

**گیای دەرمانی** () لە بەکارھێنانی گشتیدا، گیا کۆمەڵێک ڕوەکی بەرفراوان و بەربڵاوە، جگە لە سەوزە و ڕوەکەکانی تر کە بۆ ماددە خۆراکییە گەورەکان بەکاردەھێنرێن، تایبەتمەندی تامدار یان بۆنخۆشیان ھەیە کە بۆ تامکردن و ڕازاندنەوەی خۆراک، بۆ مەبەستی دەرمانی، یان بۆ بۆن بەکاردەھێنرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕازاندنەوەکانی خۆراک و خواردنەوە
پۆل:گژوگیاکان
ژیانی بەردەوام

**ژیانی بەردەوام** باس لە شێوازێکی ژیان دەکات کە ھەوڵی کەمکردنەوەی بەکارھێنانی سامانە سروشتییەکانی زەوی لەلایەن تاکێک یان کۆمەڵگایەکەوە دەدات. زۆرجار پزیشکانی ھەوڵدەدەن شوێنپێی ئیکۆلۆژی خۆیان کەم بکەنەوە (لەوانەش شوێنپێی کاربۆنی خۆیان) بە گۆڕینی دیزاینی ماڵەکانیان و شێوازی گواستنەوە و بەکارھێنانی وزە و خۆراکیان. ئامانجی لایەنگرانی ژیانی خۆیان بە شێوەیەک بەڕێوەببەن کە لەگەڵ بەردەوامیدا بگونجێت و ھاوسەنگی سروشتی بێت و ڕێز لە پەیوەندی ھاوژیانی مرۆڤایەتی لەگەڵ ئیکۆلۆژیای سروشتی زەوی بگرێت. پراکتیک و فەلسەفەی گشتی **ژیانی ئیکۆلۆژی** لە نزیکەوە بنەما گشتییەکانی گەشەپێدانی بەردەوام پەیڕەو دەکات.

## سەرچاوەکان

پۆل:سادەژیانی
ژینگەپارێز

وێنۆک| دۆمینیک ڤۆینێت، ٢٠٠٨
**ژینگەپارێز** کەسێکە کە خەمی پاراستنی ژینگە و/یان داکۆکی لە پاراستنی ژینگە دەکات. دەتوانرێت ژینگەپارێز بە لایەنگری ئامانجەکانی بزووتنەوەی ژینگەپارێزی ھەژمار بکرێت، «بزووتنەوەیەکی سیاسی و ئەخلاقی کە ھەوڵدەدات کوالیتی ژینگەی سروشتی باشتر بکات و بپارێزێت لەڕێگەی گۆڕانکاری لە چالاکییە زیانبەخشەکانی مرۆڤدا». ژینگەپارێز سەرقاڵی فەلسەفەی ژینگەپارێزی یان یەکێک لە فەلسەفەکانی پەیوەندیدارە یان باوەڕی پێیەتی. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە
وێنۆک| جۆن مویر
بزووتنەوەی ژینگەیی کۆمەڵێک کۆمەڵگەی لاوەکی ھەیە، کە ڕێباز و فۆکۆسی جیاوازیان ھەیە – ھەریەکەیان پەرە بە بزووتنەوە و ناسنامەی جیاواز دەدەن. ژینگەپارێزان ھەندێک جار لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە زاراوەی نافەرمی یان سووکایەتیپێکەر وەک «گرینی» و «دار-باوەش» ئاماژەیان پێدەکرێت، لەگەڵ ھەندێک لە ئەندامانی گشتی کە توندڕەوترین ژینگەپارێزان بەم زاراوە سووکایەتیپێکردنانە گرێدەدەن.

## جۆرەکانی
بزووتنەوەی ژینگەپارێزی کۆمەڵێک ژێر پێکھاتە لەخۆدەگرێت، کە بە ڕێباز و فەلسەفەی جیاواز لە ناوچە جیاجیاکانی جیھان گەشەیان کردووە. جێگای سەرنجە، بزووتنەوەی سەرەتایی ژینگەیی گرژییەکی قووڵی لە نێوان فەلسەفەکانی ئاگالێبوون و پاراستنی ژینگەی فراوانتردا ئەزموون کرد. لە دەیەکانی ڕابردوودا بەرزبوونەوەی بەرچاوی دادپەروەری ژینگەیی و مافە ڕەسەنەکان و قەیرانە سەرەکییە ژینگەیییەکانی وەک قەیرانەکانی کەشوھەوا، بووەتە ھۆی پەرەسەندنی ناسنامەی ژینگەپارێزی دیکە. دەتوانرێت ژینگەپارێزان بەم شێوەیە وەسف بکرێت:

### چالاکوانانی کەشوھەوا
دانپێدانانی گشتی بە قەیرانی کەشوھەوا و سەرھەڵدانی بزووتنەوەی کەشوھەوا لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا بووە ھۆی ئەوەی کە کۆمەڵەیەکی دیاریکراو لە چالاکوانان دروست بکەن. چالاکییەکانی وەک مانگرتنی قوتابخانە بۆ کەشوھەوا و ھەینییەکان بۆ داھاتوو، بووەتە ھۆی نەوەی نوێی چالاکوانانی گەنجانی وەک گرێتا تونبێرگ، جەیمی مارگۆلین و ڤانێسا ناکات کە بزووتنەوەیەکی جیھانی کەشوھەوای گەنجانیان دروست کردووە.

## سەرچاوەکان
دادپەروەریی ژینگەیی

**دادپەروەری ژینگەیی** , بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتییە بۆ چارەسەرکردنی **نادادپەروەری ژینگەیی**, کە کاتێک ڕوودەدات کە کۆمەڵگە ھەژارەکان یان پەراوێزخراوەکان زیانیان پێدەگات بەھۆی پاشماوەی مەترسیدار، دەرھێنانی سەرچاوە، و بەکارھێنانی زەوییەکانی تر کە سوودی لێ وەرناگرن. بزووتنەوەکە سەدان لێکۆڵینەوەی دروست کردووە کە دەریدەخات بەرکەوتن بە زیانەکانی ژینگە بە شێوەیەکی نایەکسان دابەشکراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دادپەروەریی ژینگەیی
سەرپەرشتی

وێنۆک| ستیڤن جۆنسۆن بەڕێوەبەری پێشووی EPA وانە بە بەڕێوەبردنی ژینگە دەڵێتەوە بۆ خوێندکارانی قوتابخانەی ناوەندی ڕۆبێرتۆ کلیمێنت.
**سەرپەرشتی** بەھایەکی ئەخلاقییە کە پلاندانان و بەڕێوەبردنی بەرپرسیارانەی سەرچاوەکان بەرجەستە دەکات. چەمکەکانی بەڕێوەبردن دەتوانرێت بۆ ژینگە و سروشت، ئابووری، تەندروستی، شوێن، موڵک، زانیاری، بەکاربھێنرێت. ئایینەوانی، و سەرچاوە کولتوورییەکان.

## سەرچاوەکان
گۆڕانی ڕەفتار (تاکەکەسی)

**گۆڕانی ڕەفتار** دەتوانێت کاریگەرییەکی کاتی یان ھەمیشەیی بێت کە بە گۆڕانکاری لە ڕەفتاری تاک دادەنرێت کاتێک بەراورد دەکرێت بە ڕەفتاری پێشوو. ھەندێک جار بە نەخۆشییەکی دەروونی دادەنرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ستراتیژییەکە کە بەکاردێت بۆ باشترکردنی ئەو جۆرە تێکچوونانە. ئەم گۆڕانکارییە بەگشتی بە گۆڕانکاری لە بیرکردنەوە، لێکدانەوە، ھەستەکان، یان پەیوەندییەکان تایبەتمەندە. ئەم گۆڕانکاریانە دەتوانن یان باش بن یان خراپ، بەپێی ئەوەی کام ڕەفتار کاریگەری لەسەرە. زۆرجار، کاری زۆر زیاتری دەوێت بۆ گۆڕینی ڕەفتارەکان بۆ باشتر لەوەی کە ئەزموونی گۆڕانکارییەکی نەرێنی. دەرمانەکان دەتوانن ببێتە ھۆی ئەم گۆڕانکارییە وەک کاریگەری لاوەکی. کارلێکی نێوان پرۆسەکانی فیزیۆلۆژی و کاریگەرییان لەسەر ڕەفتاری تاکەکەسی بنەمای فیزیۆلۆژیای دەروونییە. چەندین تیۆری ھەن کە بۆچی و چۆن دەتوانرێت کاریگەری لەسەر گۆڕانی ڕەفتار ھەبێت، لەوانە ڕەفتارگەرایی، تیۆری خۆکارایی و مۆدێلی قۆناغەکانی گۆڕانکاری.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕەفتاری مرۆڤ
بزاڤی جەماوەری

بزاڤی **جەماوەری** ئەو بزاڤەیە کە خەڵکی قەزا، ناوچەیەک یان کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو وەک بنەمایەک بۆ بزووتنەوەیەکی سیاسی یان ئابووری بەکاردەھێنێت. بزووتنەوە و ڕێکخراوە جەماوەرییەکان لە ئاستی ناوخۆیییەوە کردەوەی بەکۆمەڵ بەکاردەھێنن بۆ جێبەجێکردنی گۆڕانکاری لەسەر ئاستی ناوخۆیی، ناوچەیی، نیشتمانی، یان نێودەوڵەتی. بزووتنەوەکانی جەماوەری پەیوەستن بە بڕیاردانی خوارەوە بۆ سەرەوە، نەک لە سەرەوە بۆ خوارەوە و ھەندێکجار بە سروشتیتر یان خۆبەخۆتر دادەنرێت لە چاو پێکھاتەی دەسەڵاتی تەقلیدیتر.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:بزاڤە سیاسییەکان
پۆل:چالاکوانی
تەوالێتی سکیبیدی

***تەوالێتی سکیبیدی*** زنجیرەیەکی ماشینیمای سەر یووتیووب و یووتووب شۆرتسە، لەلایەن ئەلێکسی گێراسیمۆڤەیە دروست کراوە.
وێنۆک|تەوالێتی سکیبیدی
دروستکراوەی سۆرس فیلممەیکەرە، زنجیرەیەکە لەبارەی جەنگێکی خەیاڵییە لەنێوان تەوالێتی سەرمرۆڤانە و ئامێری ئەلیکترۆنی مرۆڤانە.

## سەرچاوەکان
گەیلۆرد نێڵسن

**گەیلۆرد ئەنتۆن نێڵسۆن** (٤ی حوزەیرانی ١٩١٦٣ی تەممووزی ٢٠٠٥) سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی بوو لە ویلایەتی ویسکۆنسێن کە وەک سیناتۆر و حاکمی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کاری کردووە. ئەندامی حیزبی دێموکرات و دامەزرێنەری ڕۆژی زەوی بوو کە شەپۆلێکی نوێی چالاکیی ژینگەیی دەستپێکرد.

## سەرچاوەکان

* 

پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی
پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم
پۆل:مردووانی ٢٠٠٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٦
دووکەڵ

[alt=|وێنۆک| دووکەڵی [ئاگر|ئاگرێک]]
**دووکەڵ** بریتییە لە ھەڵپەسێردراوێک لە گەردیلە و گازە ھەوایییەکان کە کاتێک ماددەیەک تووشی سووتاندن یان پیرۆلیز دەبێت، لەگەڵ بڕی ئەو ھەوایەی کە دەچێتە ناو بارستەکەوە یان بە شێوەیەکی تر تێکەڵ دەکرێت. بە شێوەیەکی باو بەرھەمێکی لاوەکی نەخوازراوی ئاگرەکانە (لەوانەش سۆبە، مۆم، بزوێنەری سووتانی ناوەوە، چرای ڕۆن، و شووشە), بەڵام ھەروەھا ڕەنگە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئافاتەکان (دووکەڵکوژی)، پەیوەندی (سیگناڵی دووکەڵ)، توانای بەرگری و ھێرشبەری لە سەربازی (شاشەی دووکەڵ), چێشت لێنان، یان جگەرەکێشان (تووتن، ماریوانا، ھتد) بەکاربێت. لە ڕێوڕەسمەکاندا بەکاردێت کە بخور، ژیر، یان ڕزین دەسوتێنرێت بۆ بەرھەمھێنانی بۆنێک بۆ مەبەستی ڕۆحی یان سیحراوی. ھەروەھا دەتوانێت مادەی تامبەخش و پارێزەر بێت.

[وێنۆک| دووکەڵی ئاگرکەوتنەوە لە لەوەڕ لە باکووری مەکسیک لە کاتی شەپۆلێکی گەرما کە لە ھەمان کاتدا ڕوودەدات لەگەڵ وەرزی [ئاگرکەوتنەوەی دارستان|ئاگرکەوتنەوە لە دارستانەکان لە مەکسیک]]
ھەڵمژینی دووکەڵ ھۆکاری سەرەکی مردنە لە قوربانیانی ئاگرکەوتنەوەی ناوماڵدا. دووکەڵەکە بەھۆی تێکەڵەیەک لە زیانەکانی گەرمی و ژەھراویبوون و خورانی سییەکان دەکوژێت کە بەھۆی یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن و ھایدرۆجین سیانید و بەرھەمەکانی تری سووتانەوە دروست دەبێت.
دووکەڵ ئایرۆسۆڵێکە (یان تەم) لە گەردیلە ڕەقەکان و دڵۆپە شلەکان کە نزیکە لە مەودای قەبارەی ئایدیاڵ بۆ پەرشوبڵاوی ڕووناکی بینراو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاگر
كانگای خەڵووز

[وێنۆک| کانگاکردنی خەڵوزی سەرزەوی لە [وایۆمینگ|ویلایەتی وایۆمینگ، ئەمریکا]]
**کانگاکردنی خەڵوز** بریتییە لە پرۆسەی دەرھێنانی خەڵوز لە زەوی یان لە کانێک. خەڵوز بەھۆی ڕێژەی وزەکەیەوە بەھایەکی زۆری ھەیە و لە ساڵانی ١٨٨٠ەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا بەکاردەھێنرێت. پیشەسازییەکانی پۆڵا و چیمەنتۆ خەڵوز وەک سووتەمەنی بۆ دەرھێنانی ئاسن لە کانزای ئاسن و بۆ بەرھەمھێنانی چیمەنتۆ بەکاردەھێنن. لە بەریتانیا و باشووری ئەفریقا، کانێکی خەڵوز و پێکھاتەکانی کانگای **خەڵوزن**، کانێکی خەڵوز پێی دەوترێت "چاڵ"، و پێکھاتەکانی کانگاکانی سەر زەوی بە " سەری چاڵ " ناودەبرێن. لە ئوسترالیا، "کۆلیێری" بە گشتی ئاماژەیە بۆ کانێکی خەڵوزی ژێر زەوی.

کانگاکردنی خەڵوز لەم ساڵانەی دواییدا پێشکەوتنی زۆری ھەبووە، لە سەرەتای دەستپێکردنی تونێلکردن و ھەڵکەندنی و دەرھێنانی دەستی خەڵوزی پیاوان لەسەر عەرەبانە تا دەگاتە کانە گەورەکانی کراوە و دیواری درێژ. کانگاکردن بەم قەبارەیە پێویستی بە بەکارھێنانی ھێڵی دراگلاین، بارھەڵگر، گواستنەوە، جاکی ھایدرۆلیکی، و بڕین ھەیە.

## سەرچاوەکان

*
پێڕستی ناوە کوردییەکان

ئەمە لیستێکە لەو ناوە کوردیانەی کە بۆ ئاماژەدان بە مرۆڤەکان لە نێو کورددا بەکاردێن:
## ناوی کچان
### م

### ب

### ج

### چ

### د

*

### ئە

### ئێ

### ف

### گ

### هە,ها

### ژ

### ک

### ل

### م

*

### ن

### پ

### ڕ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### س

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ش

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ت

### ڤ

### و

### خ

*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ی

### ز

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## ناوی کوڕان
### ئا، ئە

### ب

### چ

### د

*
*
*
*
*
*
*
*
*

*
*
*
*
*

### ئە

*
*
*
*
*
*
*
*

### ف

*
*
*
*
*
*
*
*
*

### گ

### هە،ها

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ژ

*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ک

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ل

*
*
*
*
*
*

### م

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ن

*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ئۆ

*
*
*

### پ

*
*
*
*
*
*
*
### ڕ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### س

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ش

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### ت

### و

*
*
### خ

*
*
*
*
*

### ز

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## سەرچاوەکان
https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AEsteya_nav%C3%AAn_kurd%C3%AE&variant=ku-latn