شرنەخ

**شرنەخ** یەکێکە لە شارەکانی باکووری کوردستان، لە ناوچەی بۆتانە و ناوەندی پارێزگای شرنەخە، پارێزگایەکی نوێیە و پێشتر قەزایەک بوو سەر بە پارێزگای ھەکاری، و کەوتووەتە سنووری عێراق کە دەروازەی خابوور دەروازەیەکی تورکیایە کەوتووەتە ئەم پارێزگایە.

## مێژوو
لە سەدەی نۆی زایینیدا، لەکاتی لاوازبوونی خەلافەتی عەباسی، چەندین میرنشینی کوردی پێکھاتن. یەکێک لەوانە خانەدانی مەروانی بوو کە شاری شرنەخی دەگرتەوە.

### ململانێی کورد و تورک
#### ئۆپەراسیۆنی سەربازیی تورکیا لە ساڵی ١٩٩٢

لە ١٨ی ئابی ١٩٩٢دا، شەڕ لە نێوان ھێزە تورکەکان و جوداخوازە کوردەکانی پەکەکە ھەڵگیرسا. ٢٠٬٠٠٠ کەس لە کۆی ٢٥٬٠٠٠ دانیشتووی شارەکە لە ماوەی سێ ڕۆژی شەڕەکەدا ھەڵاتن.

لەو کاتەی شارۆچکەکە لەژێر بۆردووماندا بوو، ھیچ ڕێگەیەک نەبوو بۆ ئاگاداربوون لەوەی لە ناوچەکەدا ڕوودەدات، چونکە ڕێگری لە ڕۆژنامەنووسان دەگیرا بچنە ناوەندی شارەکە، کە بە تەواوی لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی تورکیاوە سووتێنرابوو. شرنەخ بۆ ماوەی سێ ڕۆژی لەسەریەک لەژێر تەقەی بەردەوامدا بوو، تانک و تۆپەکان ئەو باڵەخانانەیان تۆپباران دەکرد کە خەڵکی مەدەنی تێدا نیشتەجێ بوون.

#### ململانێی ٢٠١٤–٢٠١٦

لە کۆتایی ھاوین و پاییزی ٢٠١٥دا، دوای ناڕەزایەتییەکانی کۆبانی لە ساڵی ٢٠١٤ و تێکچوونی پرۆسەی ئاشتیی ٢٠١٣–٢٠١٥ی نێوان پەکەکە و تورکیا، کە بەشێک بوون لە قۆناغی سێیەمی فراوانتری ململانێی کورد و تورک، گەنجان و چالاکوانانی ناوخۆیی کورد، کە ھەندێکیان سەر بە «بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی لاوانی نیشتمانی» (YDG-H) و دواتر (YPS) بوون، ناڕەزایەتی جەماوەری و پشێوییان ڕێکخست و «خۆبەڕێوەبەری»یان لە شاری شرنەخ ڕاگەیاند. لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٦دا، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ھێزە تورکەکان لە شارەکەدا دژی ئەوانەی بە «چەکدارانی پەکەکە» ناویان دەبردن دەستی پێکرد. قەدەغەی ھاتوچۆی سەربازی کە بەسەر شارەکەدا سەپێنرابوو دوای ٢٤٦ ڕۆژ ھەڵگیرا. گەڕەکەکانی وەک گازی پاشا، یەشیڵ یوورت، ئیسمەت پاشا، دیجلە، جومھورییەت و باخچەلی ئەڤلەر لە کاتی شەڕەکەدا بە تەواوی وێران کران، لەگەڵ تۆمەتەکانی وێرانکاریی سیستماتیک و پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ کە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی تورکیاوە ئەنجام دراون. مەحمەت عەلی ئەسلان، پەرلەمانتارێکی پارتی دیموکراتی گەلان ڕای گەیاند کە نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ کەس لە شرنەخ بێماڵ و حاڵ بوون و دوای ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکە «ھیچ ناوچەیەکی نیشتەجێبوون نەماوەتەوە». ئەو بە لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی ڕاگەیاند کە وێرانکارییەکانی شرنەخ لە دیمەنەکانی حەلەب یان شارەکانی کەناری ڕۆژاوا دەچێت دوای سەردانکردنی شارەکە.

## دانیشتووان و دیمۆگرافیا
لە نێوان ناوچە کوردنشینەکانی تورکیادا، پێشبینی دەکرێت شرنەخ یەکێک بێت لەوانەی بەرزترین ڕێژەی گەشەی دانیشتووانیان ھەیە. ئەمڕۆ پارێزگاکە ھەروەھا یەکێکە لە بەرزترین ڕێژەی ئەو دانیشتووانەی کە زمانی کوردی، چ کورمانجی و چ زازاکی، وەک زمانی دایکی خۆیان دەناسێنن. توێژینەوە دیمۆگرافییەکانی ناوچە کوردیزمانەکانی تورکیا، پارێزگای شرنەخیان وەک یەکێک لە ناوچە خاوەن بەرزترین چڕیی ئاخێوەرانی کورمانجی لە وڵاتەکەدا دەستنیشان کردووە، کە ڕەنگدانەوەی شێوازێکی فراوانتری بەردەوامیی زمانی کوردییە لەو پارێزگایەدا.

لە ساڵی ٢٠١٣دا ڕێژەی بێکاری گەیشتە ٢٠٫١٪ لە شارەکەدا، کە ئاماژەیە بۆ پەککەوتنی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ناوچە کوردنشینەکان لەلایەن دەوڵەتی تورکیاوە. توێژینەوە کۆمەڵناسییە زمانییەکان لەسەر دیمۆگرافیای زمان لە کوردستانی تورکیا، پارێزگای شرنەخیان وەک یەکێک لەو ناوچانە دەستنیشان کردووە کە زۆرترین ڕێژەی ئاخێوەرانی کوردی لە تورکیادا ھەیە، کە کورمانجی زمانی سەرەکی ئاخاوتنە لە تەنیشت زازاکی.

## کەشوھەوا
شرنەخ خاوەنی کەشوھەوایەکی دەریای ناوەڕاستی ھاوینە-گەرمە (بەپێی کوپێن: Csa)، لەگەڵ زستانی سارد و بەفراوی و ھاوینی زۆر گەرم و وشک. شێ ھەمیشە لە ماوەی ساڵدا نزمە بەھۆی ھەڵکەوتنی شارەکە لە ناوەوەی وشکانیدا (دوور لە دەریا). شوبات و ئازار پڕبارانترین مانگەکانن، تەممووز و ئاب وشکترینن، کە بە کردەیی ھیچ بارینێکیان تێدا نییە.

بەرزترین پلەی گەرمی تۆمارکراو: ٤٠.٤ پلەی سەدی (١٠٤.٧ پلەی فەھرنھایت) لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١١ و ١٠ی ئابی ٢٠٢٣؛ پلەی گەرمی پێوانەیی نوێی بەرز ٤٢.٣ پلەی سەدی (١٠٨.١ پلەی فەھرنھایت) لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥.
نزمترین پلەی گەرمی تۆمارکراو: ١٤.٥- پلەی سەدی (٥.٩ پلەی فەھرنھایت) لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای شرنەخ
پۆل:شرنەخ
پۆل:شارەکانی پارێزگای شرنەخ