open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عەبدوڵڵا مستەفا نەقشبەندی

عەبدوڵڵا مستەفا نەقشبەندی (١٩٢٥-٢٠٠٠) لەشاری ھەولێر لە دایکبووە :ھەموو قورئانی لەبەربووە و شارەزای زمانی تورکی و فارسی و ئەدەبیاتەکان بووە و ھەروەھا شارەزای زمانی کوردی بووە جگە لەوەی شیعری بە زمانی کوردی و عەرەبی نوسیوە.
ھەروەھا یەکێکبوو لە دامەزرێنەرانی کۆڕی زانیاری کورد لەگەڵ تۆفیق وەھبی بەگ و پرۆفیسۆر کوردۆف لە بەغدا ساڵی ١٩٧٠تا ساڵی١٩٧٢.

عەبدوڵڵا مستەفا نەقشبەندی لە ساڵی ١٩٢٥لە ھەولێر لە دایکبووە و خەڵکی عێراقە و لە بنەماڵەیەکی ناسراوی زانایە. قورئانی پیرۆزی لەبیر کردووە و شارەزا بووە لە زمانی تورکی و فارسی و ئەدەبیاتەکانیان. ھەروەھا شارەزایی لە زمانی کوردیدا ھەیە، ئەمە جگە لەوەی کە بە تەواوی شارەزایی بە زمانی عەرەبی و کوردی، ھەم شیعر و نۆسراو بووە. دکتۆر عەبدوڵڵا بۆ خوێندنی باڵا گەشتێکی بۆ کۆماری میسری عەرەبی کرد، بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە یاسا لە زانکۆی ئەزھەر بەدەستھێنا، و یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئەکادیمیای زانستی کوردی لە بەغدا لە ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٧٢.
## کارەکان
* لە ئەزھەر شەریعەتی ئیسلامی خوێندووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە شەریعەت بەدەستھێناوە.
* بۆ ماوەی پێنج ساڵ دکتۆرای لە زانکۆی لەندەن خوێندووە، و دکتۆرای لە ساڵی ١٩٥٩ بەدەستھێناوە. ناونیشانی تێزەکەی بریتی بوو لە «سەرچاوەی کۆدەنگی لە تیۆری گشتی یاسای ئیسلامی و ڕۆمانی» (بەپێی وەرگێڕانی نووسەر، یەکەم خوێندکاری عێراقی بوو کە بڕوانامەی لەو شێوەیەی لە زانکۆیەکی گەورە بەدەستھێنا. لە کتێبەکەیدا، ئازادی زانکۆ).
* بڕوانامەی ماستەری لە یاسا بە پلەی شەرەف لە زانکۆی سۆربۆن بەدەستھێناوە.
* لە ساڵی ١٩٦٦ وەک وەزیری دارایی لە حکوومەتی ناجی تالیب کاری کردووە بەڵام دواتر دەستی لەکارکێشاوەتەوە.
* وەک وەزیری ئابووری لە حکوومەتی عێراق کە لە ساڵی ١٩٦٨ پێکھێنراوە، کاری کردووە.
* لە ساڵی ١٩٧٠ و ١٩٧٢ لەگەڵ تۆفیق وەھبی و دکتۆر کوردۆف کۆڕی زانایانی کوردیان دامەزراندووە.
* وەک مامۆستای ھەمیشەیی لە زانکۆی موستەنسریە وانەبێژی یاسا بووە، ھەروەھا وەک مامۆستا لە زانکۆی بەغدا.
* دەستەی چاودێری دارایی لە عێراق و قوتابخانەی دەرچووانی ژمێریاری پزیشکی دادوەری لە زانکۆی بەغدا دامەزراندووە.
*  ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری بانکی ناوەندی عێراق، ئەندامی ئەنجومەنی خزمەتگوزاری گشتی، وردبینی گشتی، وەزیری ئابووری، سەرۆکی دەستەی چاودێری دارایی.
## کتێبەکان
* بەربەستە گرنگەکان لە کاری ڕۆحی ئیسلامیدا، چاپی یەکەم، عەمان، ١٩٩٣.
* بنەماکانی یاسا، بەغدا، چاپی یەکەم، ١٩٩٥.
* نەفحەت ئەلحەیات، کۆمەڵە شیعرێک، بەغدا، چاپی یەکەم، ١٩٩٥.
* مەجمەع ئەشتات، کتێبێکە کە چەندین کتێبی لەخۆگرتووە، ئەوانیش: الرفیق الاعلی، المقتضب : میتۆدۆلۆژیایەکی نوێ بۆ زمانەوانی، و والمقتطف، لێکۆڵینەوەیەکی سیستماتیکی فۆنێتیکی زمانەوانی، چاپی یەکەم، ١٩٨٩.
* ساردی تازەی سۆنێتەکانی شکسپیر، وەرگێڕانێکی بەیت، ١٩٩٥.
* دابەشبوونی مانگ، چاپخانەی ئەلعەبایجی، بەغدا، ١٩٩٧.
* ئازادی زانکۆ، چیرۆکەکان لە ژیانی ڕاستەقینە، بەغدا، ١٩٨٩.
* کۆنترۆڵی دارایی گشتی و پڕۆژەی دەستەی چاودێری و ڕێکخستن، چاپی یەکەم، ١٩٦٤.
* بابەتەکانی قۆناغە ئابوورییەکان و بارودۆخی دارایی و ژمێریاری لە کۆماری عێراق (دەستنووس)

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* https://books.google.com.bh/books?id=IkwxAAAAMAAJ&source=gbs_book_similarbooks
* ڕۆژنامەی ئەلتاخی، چوارشەممە، ٧ی ئازاری ٢٠١٢

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٥
پۆل:دەرچووانی زانکۆی لەندەن
پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٦
تێچوو (ئابووری)

**تێچوو** بریتییە لە بەھای ئەو پارەیەی کە بۆ بەرھەمھێنانی شتێک یان پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەک بەکارھاتووە، و بەم شێوەیە چیتر بۆ بەکارھێنان بەردەست نییە. لە بواری بازرگانیدا، تێچوو لەوانەیە ھیی بەدەستھێنان بێت، کە لەم حاڵەتەدا بڕی ئەو پارەیەی بۆ بەدەستھێنانی خەرج کراوە، وەک تێچوو ھەژمار دەکرێت. لێرەدا، پارە ئەو تێچووەیە کە لە پێناو بەدەستھێنانی شتەکەدا سەرف کراوە. ئەم تێچووەی بەدەستھێنانە لەوانەیە کۆی تێچووی بەرھمھێنان بێت وەک ئەوەی لەلایەن بەرھەمھێنەری ڕەسەنەوە کراوە، لەگەڵ تێچووی زیاتری مامەڵە کە لەلایەن بەدەستھێنەرەوە لە سەرووی ئەو نرخەی کە بە بەرھەمھێنەر دراوە، کراوە. بە شێوەیەکی گشتی، نرخەکە زیادەیەکیش بۆ قازانج لە سەرووی تێچووی بەرھەمھێنانەوە لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تێچوویی
ویلیام ئارتەر گانفیڵد

**ویلیام ئارتەر گانفیڵد** (٣ی ئەیلوولی ١٨٧٣ – ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٠) قەشەیەکی ئەمریکی، پەروەردەکار، و بەڕێوەبەری ئەکادیمی بوو کە لە ساڵی ١٩١٥ تا ١٩٢١ سەرۆکی کۆلێژی سەنتەر بوو لە دانڤیل، کێنتاکی، و پاشان لە ساڵی ١٩٢١ تا خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٣٩، سەرۆکی کۆلێژی کارۆڵ بوو (کە ئێستا پێی دەوترێت زانکۆی کارۆڵ) لە واکیشا، ویسکۆنسن.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ١٩٤٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣
یاسای دەستووریی ئەمریکا

**یاسای دەستووریی ویلایەتە یەکگرتووەکان** ئەو کۆمەڵە یاسایەیە کە لێکدانەوە و جێبەجێکردنی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕێکدەخات. بابەتەکە پەیوەندیی بە سنووری دەسەڵاتی حکوومەتی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ھەیە بە بەراورد بە ویلایەتە تاکەکان و مافە بنەڕەتییەکانی تاکەکان. دەسەڵاتی کۆتایی لەسەر لێکدانەوەی دەستوور و دەستووریبوونی یاساکان، چ ویلایەتی و چ فیدراڵی، لە ئەستۆی دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکاندایە.

## سەرچاوەکان
سەربەستی

[وێنۆک|''سەربەستیی ڕووناککەرەوەی جیھان'' (کە بە [پەیکەری ئازادی|پەیکەری سەربەستی ناسراوە)، لەلایەن پەیکەرتاش فرێدریک ئاب بارتۆلدی، لە ساڵی ١٨٨٦ لەلایەن فەرەنساوە وەک بەرجەستەکردنێکی ھونەریی سەربەستی بە ئەمریکا بەخشرا.]]
**سەربەستی** بریتییە لە دۆخی ئازادبوون لەناو کۆمەڵگادا لەو سنووردارکردنە ستەمکارانەی کە لەلایەن دەسەڵاتەوە بەسەر شێوازی ژیان، ڕەفتار، یان بۆچوونە سیاسییەکانی تاکدا دەسەپێنرێن. چەمکی سەربەستی دەکرێت بەپێی دیدگا و چوارچێوە جیاواز بێت. لە یاسای دەستووریی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، سەربەستیی ڕێکخراو واتای دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی ھاوسەنگە کە تێیدا تاکەکان ئازادیی کرداریان ھەیە بەبێ دەستێوەردانی ناپێویست (سەربەستیی نەرێنی) و دەستڕاگەیشتنیان بە دەرفەت و سەرچاوەکان ھەیە بۆ بەدیھێنانی ئامانجەکانیان (سەربەستیی ئەرێنی)، ھەموو ئەمانە لە چوارچێوەی سیستەمێکی یاساییی دادپەروەرانەدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکە کۆمەڵایەتییەکان
کڕین

**کڕین** بریتییە لەو پرۆسەیەی کە بزنسێک یان ڕێکخراوێک بەکاریدەھێنێت بۆ بەدەستھێنانی کاڵا یان خزمەتگوزاری بە مەبەستی بەدیھێنانی ئامانجەکانی. ھەرچەندە چەندین ڕێکخراو ھەن کە ھەوڵ دەدەن ستاندارد لە پرۆسەی کڕیندا دابنێن، پرۆسەکان دەکرێت لە نێوان ڕێکخراوەکاندا زۆر جیاواز بن.

کڕین بەشێکە لە پرۆسەی فراوانتری دابینکردن (procurement)، کە بە شێوەیەکی گشتی کارئاسانیکردن، کوالێتیی دابینکەر، گواستنەوە، و لۆجیستیکیش لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان
بەندەر بیلەیلە

**بەندەر بن عەبدولعەزیز بیلەیلە** (لەدایکبووی ١٣٩٥ کۆچی / ١٩٧٥ زایینی) شێخێکی سعودیە و قورئانخوێنە و ئیمام و وتارخوێنە لە مزگەوتی حەڕام لە مەککە. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ وەک ئەندامی ئەنجومەنی زانایانی باڵا دەستنیشانکرا، دوازدەھەمین بانگخوازی عەرەفاتە لەسەردەمی سعودیە.

## ژیاننامەکەی
**بەندەر بن عەبدولعەزیز بن سیراج بن عەبدولمەلیک بیلەیلە** لە ساڵی ١٣٩٥ی کۆچی لە مەککە لەدایکبووە، لەوێ ھەموو ئاستەکانی خوێندنی خوێندووە. دەرچووی زانکۆی ئومولقورا و بڕوانامەی ماستەری لە فیقھ لە کۆلێژی شەریعەت و دیراساتی ئیسلامی لە زانکۆی ئومولقورا لە ساڵی ١٤٢٢ی کۆچی بەدەستھێناوە، پاشان دکتۆرای لە زانکۆی ئیسلامیی مەدینە  لە فیقھی لە کۆلێژی شەریعە لە ساڵی ١٤٢٩ی کۆچی بەدەستھێناوە.

لە ئێستادا لە مزگەوتی حەرام ئیمام و وتارخوێنە، جگە لە کارەکانی وەک یاریدەدەری مامۆستا لە زانکۆی تایف. لە کاتی حەجی ساڵی ١٤٤٢ کۆچی دا، ڕاسپێردرا بۆ پێشکەشکردنی وتاری ڕۆژی عەرەفە لە مزگەوتی نەمیرە، و پاشان وتاری جەژنی قوربان لە مزگەوتی گەورە پێشکەش کرد.

### ئەندامێتی لە ئەنجومەنی زانایانی باڵا
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ فەرمانی شاھانە لەلایەن سەلمان کوڕی عەبدولعەزیز دەرچوو بۆ پێکھێنانەوەی ئەنجومەنی زانایانی باڵای سعودیە کە شێخ عەبدولعەزیز بن عەبدوڵڵا ئالشێخ سەرۆکایەتی دەکات. ئەنجومەنی زانایانی باڵا بە دانانی ئەندامانی نوێ پێکدەھێنرێتەوە، لەوانە شێخ د. بەندەر بن عەبدولعەزیز بن سیراج بیلەیلە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* قورئانی پیرۆزی شێخ بەندەر عەبدولعەزیز بیلەیلە لە ماڵپەڕی تاریق السالحین
* قورئانی پیرۆزی شێخ بەندەر عەبدولعەزیز بیلەیلە لە ماڵپەڕی قورئان 
* پەیجی شێخ بەندەر عەبدولعەزیز بیلەیلە لە سایتی ئیسلامی مەداد

پۆل:حەنبەلییەکان
پۆل:لەدایکبووانی مەککە
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥
پۆل:زیندووان
خانووی گەڕۆک

وێنۆک|خانووە گەڕۆکەکان لەگەڵ گەراجی تاک ئۆتۆمبێلیی جیاکراوە
**خانووی گەڕۆک** (ھەروەھا بە **ھاوس ترایلەر**، **پارک ھۆم**، **ترایلەر**، یان **ترایلەر ھۆم** ناسراوە) پێکھاتەیەکی پێش-دروستکراوە، کە لە کارگەیەکدا لەسەر شاسییەکی بەشێوەی ھەمیشەیی بەستراو دروست دەکرێت پێش ئەوەی بگوازرێتەوە بۆ شوێنی مەبەست (یان بە ڕاکێشان یان لەسەر ترایلەرێک). وەک ماڵی ھەمیشەیی، یان بۆ پشوو یان نیشتەجێبوونی کاتی بەکاردەھێنرێن، و زۆرجار بە شێوەی ھەمیشەیی یان نیمچە-ھەمیشەیی لە یەک شوێندا جێھێڵدراون، بەڵام دەتوانرێت بگوازرێنەوە، و لەوانەیە ناچار بکرێن جار جارە بەھۆی ھۆکاری یاسایییەوە بجوڵێنرێن.

ماڵە گەڕۆکەکان ھەمان بنەچەی مێژوویی ھاوبەشیان لەگەڵ ترایلەرە گەشتیارییەکاندا ھەیە، بەڵام ئەمڕۆ ئەو دوانە زۆر جیاوازن، و ترایلەرە گەشتیارییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ماڵی کاتی یان پشوو بەکاردەھێنرێن. لە پشت کارە جوانکارییەکەوە کە لە کاتی دانانیدا بۆ شاردنەوەی بنکەکە جێگیر کراوە، خانووە گەڕۆکەکان چوارچێوەی ترایلەری بەھێز، ئەکسل، تایە، و چەنگی ڕاکێشانیان ھەیە.

## سەرچاوەکان
```
فرانک کاپریۆ

**فرانک کاپریۆ** (٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٣٦ – ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥) دادوەر و سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی بوو کە وەک سەرۆکی دادوەرانی دادگای شارەوانیی پڕۆڤیدێنس، ڕۆد ئایلەند، و سەرۆکی دەستەی بەڕێوەبەرانی ڕۆد ئایلەند بۆ خوێندنی باڵا کاری کردووە. کاری دادوەرییەکەی لە بەرنامەی *کۆت ئین پڕۆڤیدێنس* لە تەلەڤیزیۆن پەخش دەکرا. ھەروەھا لە زنجیرەی *پارکینگ وۆرز*دا دەرکەوتنی ھەبووە، و دادوەریی چەندین دۆسیەی سەرپێچیی ھاتوچۆی کردووە. کەناڵی یووتیووبی کۆت ئین پڕۆڤیدێنس ٢٫٩٢ ملیۆن بەشداربووی ھەیە. لە ساڵی ٢٠١٧دا، ڤیدیۆکانی لە ھۆڵی دادگادا بوونە ڤیدیۆی ڤایرۆسی، و زیاتر لە ١٥ ملیۆن بینەریان ھەبوو. تا ساڵی ٢٠٢٢، بینینەکانی *کۆت ئین پڕۆڤیدێنس* نزیک بووەوە لە ٥٠٠ ملیۆن. ئەو بە ھاوسۆزی و نوکتەی سووکی لە دادگادا ناسرا. کاپریۆ کە دیموکرات بوو، لە دەیەی ١٩٦٠دا لە ئەنجومەنی شاری پڕۆڤیدێنسدا کاری کردووە، و بە شێوەیەکی سەرنەکەوتوو خۆی بۆ ھەردوو پۆستی جێگری پارێزگار و داواکاری گشتی کاندید کرد.

## ژیانی سەرەتایی و خوێندن
کاپریۆ لە گەڕەکی ئیتاڵی-ئەمریکیی فێدڕاڵ ھیڵ لە پڕۆڤیدێنس لەدایک بووە، دووەم کوڕی سێ کوڕی ئەنتۆنیۆ کاپریۆ بوو، کە کۆچبەرێک بوو لە تیانۆ، ئیتاڵیا، و فیلۆمینا کاپریۆ، کە خەڵکی ڕەسەنی پڕۆڤیدێنس بوو و خێزانەکەی لە ناپۆلی، ئیتاڵیاوە کۆچیان کردبوو.

باوکی کاپریۆ، ئەنتۆنیۆ «توپ» کاپریۆ، کە میوەفرۆش و شیرفرۆش بوو، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ژیانی ھەبوو، و بە توندی منداڵەکانی فێر دەکرد کە بخوێنن و لەگەڵ ھەژاراندا بەسۆز بن، و لە کاتی کاری کوڕەکەیدا وەک دادوەر، بەردەوام بوو لە بوون بە «ئامادەییەکی بەھێز». لە ساڵانی دواتریدا، توپ کاپریۆ وەک دەروونناسێک کاری دەکرد، و نووسەرێکی بڵاوکراوە بوو لە بواری دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا.

کاپریۆ لە قوتابخانە گشتییەکانی پڕۆڤیدێنسدا خوێندوویەتی و لە ھەمان کاتدا وەک قاپشۆر و بۆیاخچیی پێڵاو کاری کردووە. لە قوتابخانەی ئامادەیی سێنترال دەرچووە، کە لە ساڵی ١٩٥٣دا نازناوی پاڵەوانێتیی ویلایەتی لە زۆرانبازیدا بەدەستھێناوە. لە ساڵی ١٩٥٨ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە کۆلێژی پڕۆڤیدێنس بەدەستھێناوە، کە زانکۆیەکی کاسۆلیکییە و لەلایەن فەرمانی دۆمینیکانەوە دامەزراوە. دوای دەرچوونی، دەستی بە وانەوتنەوەی حکوومەتی ئەمریکی کردووە لە قوتابخانەی ئامادەیی ھۆپ لە پڕۆڤیدێنس. لە کاتی وانەوتنەوە لە ھۆپ، کاپریۆ لە قوتابخانەی شەوانەی قوتابخانەی یاسای زانکۆی سަفۆک لە بۆستن خوێندوویەتی، و لە ساڵی ١٩٦٥ بڕوانامەی یاسای بەدەستھێناوە.

کاپریۆ ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٤ تا ١٩٦٢ لە پاسەوانی نیشتمانیی سوپای ڕۆد ئایلەند لە کەتیبەی ئەندازیاریی شەڕکەری ٨٧٦دا خزمەتی کردووە. لە ماوەی خزمەتکردنیدا لە پاسەوانی نیشتمانیی سوپادا، کاپریۆ لە کامپی ڤارنەم لە ناراگانسێت، ڕۆد ئایلەند و فۆرت ئیندیانتاون گاپ لە شارۆچکەی ڕۆژھەڵاتی ھانۆڤەر، پێنسیلڤانیا جێگیر کرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:مردووانی ٢٠٢٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
نیشتەجێبوون

لە یاسادا، **شوێنی نیشتەجێبوون** (dwelling؛ ھەروەھا residence, abode یان domicile)یەکەیەکی سەربەخۆی نیشتەجێبوونە – وەک خانوو، شوقە، ماڵی گەڕۆک، ماڵی سەر ئاو، ئۆتۆمبێلی گەشتیاری، یان پێکھاتەیەکی تری «بەرچاو» – کە وەک ماڵ لەلایەن یەک یان چەند یەکەیەکی نیشتەجێبوونەوە بەکاردەھێنرێت. چەمکی شوێنی نیشتەجێبوون گرنگیی ھەیە لە پەیوەندیدا بە پشکنین و دەستبەسەرداگرتن، گواستنەوەی موڵکی نەگۆڕ، دزیکردن، سنووربەزاندن، و پلانداڕێژیی بەکارھێنانی زەوی.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوە یاساییەکان
کەرەڤان (ترەیلەر)

[وێنۆک|کەرەڤان، [ھۆڵەندا، ٢٠٠٥]]
وێنۆک|ترایلەرە فرمێسکییەکان
**کەرەڤان**، **ترایلەری گەشتیاری**، **کامپەر**، **تورەر** یان **کامپەر ترایلەر** بریتییە لە ترایلەرێک کە بەدوای ئۆتۆمبێلێکی ڕێگاوە ڕادەکێشرێت بۆ دابینکردنی شوێنێکی خەوتن کە لە چادر ئاسوودەتر و پارێزراوترە (ھەرچەندە ترایلەری چادری ھەڵگوشراویش ھەن). کەرەڤان ڕێگە بە خەڵک دەدات کە ماڵی تایبەت بە خۆیان لە گەشتێکدا یان لە پشوویەکدا ھەبێت، بەبێ پشت بەستن بە مۆتێل یان ھۆتێل، و وایان لێ دەکات بتوانن لەو شوێنانەدا بمێننەوە کە ھیچ کام لەمانە بەردەست نین؛ بەڵام، لە ھەندێک وڵاتدا کامپەرەکان تەنھا بۆ شوێنی دیاریکراو سنووردار کراون کە دەبێت پارەیان بۆ بدرێت.

## سەرچاوەکان
ترەیلەر (پێڕاگوێز)

وێنۆک|ترەیلەرێکی سوودبەخش لەگەڵ ڕامپێکی بارکردنی قەدکراو
وێنۆک|بەلەمێک لەسەر ترەیلەرێکی تاک-ئەکسل
**ترەیلەر** پێڕاگوێزێکی بێ بزوێنەرە کە لەلایەن پێڕاگوێزێکی بزوێنەر-دارەوە ڕادەکێشرێت. بە شێوەیەکی گشتی بۆ گواستنەوەی کاڵا و کەرەستە بەکاردەھێنرێت. دوو جۆری گشتیی ترەیلەر ھەن: ترەیلەری تەواو و نیمچە-ترەیلەر. **ترەیلەری تەواو** جۆرێکە لە ترەیلەر کە تەواوی کێشەکەی لەلایەن تایەکانی خۆیەوە ھەڵدەگیرێت، و ھیچ کێشێک ناگوازرێتەوە بۆ پێڕاگوێزی ڕاکێشەر. بە پێچەوانەوە، **نیمچە-ترەیلەر** بە شێوەیەک دیزاین کراوە کە بەشێک لە کێشەکەی لەلایەن تایەکانی خۆیەوە ھەڵدەگیرێت، لەکاتێکدا کێشەکەی ماوەتەوە لەلایەن پێڕاگوێزی ڕاکێشەرەوە ھەڵدەگیرێت.

## سەرچاوەکان
چادر

وێنۆک|چادرێکی گومەزیی مۆدێرنی دوو کەسیی سووکی شاخڕەوی؛ بە بەردەوە بەستراوەتەوە چونکە ھیچ شوێنێک نییە بۆ چەقاندنی سنگ لەسەر ئەم ڕەفە بەردینە
**چادر** پەناگەیەکە کە پێکدێت لە پارچە کووتاڵ یان کەرەستەی تر کە بەسەر چوارچێوەیەکی ستوونیدا یان پەتێکی پاڵپشتدا دراوە یان پێوەی بەستراوە. لەکاتێکدا چادرە بچووکەکان لەوانەیە خۆڕاگر بن یان بە زەوییەوە ببەسترێن، چادرە گەورەکان بە شێوەیەکی گشتی بە بەکارھێنانی گوریس کە بە سنگ یان پشکی چادرەوە بەستراون، جێگیر دەکرێن. سەرەتا وەک ماڵی گەڕۆک لەلایەن ڕەوەندانەوە بەکارھێنراون، و چادرەکان ئێستا زیاتر بۆ کامپکردنی کات بەسەربردن و وەک پەناگەی کاتی بەکاردەھێنرێن.

قەبارەی چادرەکان لە پێکھاتەی «بیڤواک»ەوە دەست پێدەکات، کە تەنھا ئەوەندە گەورەیە یەک کەس تێیدا بخەوێت، تا دەگاتە چادری سیرکی زەبەلاح کە توانای لەخۆگرتنی ھەزاران کەسی ھەیە. چادرەکانی کامپکردنی کات بەسەربردن دابەش دەبن بەسەر دوو پۆلدا. ئەو چادرانەی کە مەبەست لێی ئەوەیە لەلایەن شاخەوانانەوە ھەڵبگیرێن، بچووکترین و سووکترین جۆرن. چادرە بچووکەکان لەوانەیە ئەوەندە سووک بن کە بتوانرێت بۆ ماوەی دوور لەسەر پاسکیلێکی گەشتیاری، بەلەمێک، یان لە کاتی شاخڕەویدا ھەڵبگیرێن. جۆری دووەم چادرە گەورەتر و قورسترەکانن کە بە شێوەیەکی گشتی لە ئۆتۆمبێلێک یان پێڕاگوێزێکی تردا ھەڵدەگیرێن. بەپێی قەبارەی چادرەکە و ئەزموونی ئەو کەس یان کەسانەی کە تێوەگلاون، ئەو جۆرە چادرانە بە شێوەیەکی گشتی دەتوانرێت لە نێوان ٥ بۆ ٢٥ خولەکدا ھەڵبدرێن (بچەقێنرێن)؛ ھەڵگرتنەوەشیان (داخستن) ماوەیەکی ھاوشێوەی دەوێت. ھەندێک چادری زۆر تایبەتمەند ستوونی سپرینگ-داریان ھەیە و دەتوانرێت لە چەند چرکەیەکدا ھەڵبدرێن، بەڵام کاتێکی زیاتریان دەوێت بۆ ھەڵگرتنەوە (داخستن و پێچانەوە).

لەم دەیەی دواییدا، چادرەکان ھەروەھا زیاتر بە قەیرانەکانی بێماڵییەوە لە ئەمریکا، کەنەدا، و ناوچەکانی تردا بەستراونەتەوە. ئەو شوێنانەی کە چەندین کەسی بێماڵ تێیان دا لە چادردا دەژین و چادرەکانیان نزیک لە یەکتر ھەڵداوە یان داڕشتووە، زۆرجار بە شاری چادر ناودەبرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەھرەکانی ڕزگاربوون
سەرپەنا

[وێنۆک|خانووچکەی سەرپەنای [ماسیگر|ماسیگران لە دوورگەی بارێتا، پورتوگال]]
**سەرپەنا** (Shelter) پێکھاتەیەکی تەلارسازی یان پێکھاتەیەکی سروشتییە (یان تێکەڵەیەکە لە ھەردووکیان) کە پارێزگاری لە ژینگەی ناوخۆیی دابین دەکات. سەرپەنا دەکرێت وەک ماڵ خزمەت بکات یان لەلایەن دامەزراوەیەکی نیشتەجێبوونەوە دابین بکرێت. دەکرێت وەک پێکھاتەیەکی کاتی و ھەمیشەیی لێی تێبگەین. لە دژە-کولتووری ئەمریکیدا لە دەیەی ١٩٦٠دا، چەمکی «سەرپەنا» وەک یەکێک لە چەمکە سەرەکییەکانی کەتەلۆگی *Whole Earth Catalog* دەستێوەردان دەکات، و جێگرەوەیەک بۆ شێوازەکانی فێرکردنی تەلارسازی کە لە ئەکادیمیاکانی ئەمریکادا پەیڕەو دەکران، دەردەبڕێت.

لە چوارچێوەی پەیژەی پێویستییەکانی ماسلۆدا، سەرپەنا پێگەیەکی گرنگی ھەیە وەک یەکێک لە پێویستییە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ، و تەواوکەری پێویستییە فیزیۆلۆژییەکانی ترە وەک پێویستیی «ھەوا، ئاو، خواردن، پشوو، جلوبەرگ، و زۆربوون.»

## سەرچاوەکان

پۆل:خانووبەرەکان و پێکھاتەکان بەپێی جۆر
فێرکاریی دەرەوە

وێنۆک|پۆلێکی ھونەرە بینراوەکانی دەرەوە کە لە کۆلێژی نیشتمانیی ھونەرەکان، پاکستان، بەڕێوەدەچێت
**فێرکاریی دەرەوە** فێربوونێکی ڕێکخراوە کە لە دەرەوەی ژوور ئەنجام دەدرێت، وەک لە کاتی گەشتە کامپکردنەکانی قوتابخانەدا. بەرنامەکانی فێرکاریی دەرەوە ھەندێک جار ئەزموونی مانەوە یان گەشتی بنچینەکراو لەسەر سروشتی کێوی لەخۆدەگرن کە بەشداربووان تێوەدەگلێنن لە چەندین بەرەنگاریی سەرکێشانە و چالاکیی دەرەوە وەک پیادەڕۆیی، ھەڵگەڕان، بەلەم لێخوڕین (canoeing)، کۆرسی گوریسەکان و یارییە بەکۆمەڵەکان. فێرکاریی دەرەوە سوود لە فەلسەفە، تیۆری، و پراکتیزەکانی فێرکاریی ئەزموونی و فێرکاریی ژینگەیی وەردەگرێت.

## سەرچاوەکان
کامپکردن

وێنۆک|کامپکردنی چادر لە پارکی نیشتمانیی سیێرا نێڤادا
**کامپکردن** شێوازێکە لە کات بەسەربردنی دەرەوە یان فێرکاریی دەرەوە کە مانەوەی شەوانە لەخۆدەگرێت لەگەڵ سەرپەنایەکی کاتیی سادە وەک چادر. کامپکردن ھەروەھا دەکرێت ئۆتۆمبێلێکی گەشتیاری، کوخە داڵدەدراوەکان، چادرێکی ھەمیشەیی، سەرپەنایەک وەک بیڤی یان تارپ، یان ھیچ سەرپەنایەک لەخۆنەگرێت. بە شێوەیەکی گشتی، بەشداربووان ناوچە ئاوەدانەکان بەجێدەھێڵن بۆ بەسەربردنی کات لە دەرەوە، بەدوای ئەو چالاکییانەدا کە چێژیان پێ دەبەخشن یان وەک شێوازێک لە ئەزموونی فێرکاری. بەسەربردنی شەوەکە لە دەرەوەی ماڵ، کامپکردن لە گەشتی ڕۆژانە، سەیرانکردن، و چالاکییەکانی تری دەرەوە جیادەکاتەوە.

کامپکردن وەک چالاکییەکی کات بەسەربردن لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا لەنێو چینی دەستڕۆیشتوودا بەربڵاو بوو. بە تێپەڕبوونی کات، لەنێو چینە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکانی تریشدا ناوبانگی زیاتر بوو. کامپکەرە مۆدێرنەکان زۆر جار سەردانی ئەو سەرچاوە سروشتییە گشتییانە دەکەن وەک پارکە نیشتمانی و ویلایەتییەکان، ناوچە کێوییەکان، و کامپگە بازرگانییەکان. لە چەند وڵاتێکی کەمدا، لەوانە سوید و سکۆتلەندا، کامپکردنی گشتی لەسەر زەویی تایبەتیش یاساییە. کامپکردن بەشێکی سەرەکیی زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی گەنجانە لە سەرانسەری جیھاندا، وەک سکاوتینگ، کە بۆ فێرکردنی ھەردوو بابەتی پشت بەخۆبەستن و کاری تیمی بەکاریدەھێنن. گەشتە کامپکردنەکانی قوتابخانەش چەندین سوودیان ھەیە و دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ لە گەشەی کەسی و پەرەسەندنی قوتابیاندا بگێڕن.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەھرەکانی ڕزگاربوون
پۆل:زانستی کردەیی
چەقێنەری چادر

وێنۆک|سنگێکی چادری ئەلەمنیۆم
**چەقێنەری چادر** یان **سنگی چادر** (tent peg یان tent stake) بریتییە لە شیشێک، کە بە شێوەیەکی گشتی قولاپێک یان کونێکی لە سەرە سەرەوەکەیدا ھەیە، و عادەتەن لە دار، کانزا، پلاستیک، یان کەرەستەی تێکەڵ دروست کراوە، و پاڵ پێوە دەنرێت یان دەکوترێتە ناو زەوییەوە بۆ ڕاگرتنی چادرێک بە زەوییەوە، جا یان ڕاستەوخۆ بە بەستنی بە کەرەستەی چادرەکەوە، یان بە بەستنەوەی بەو گوریسانەی کە بە چادرەکەوە بەستراون. بە شێوەی تەقلیدی، سنگی چادر لە پارچە لقێکی بچووکی دار بە شێوەیەکی خۆکرد دروست دەکرێت، ئەگەر بکرێت بە لقێکی لای بچووکەوە کە بڕابێتەوە بۆ ئەوەی قولاپێک بەجێبھێڵێت، و بە سەرە تەسکەکەیدا دەچەقێنرێتە زەوییەوە.

## بەکارھێنانی سنگی چادر
وێنۆک|200x200پیکسڵ|سنگێکی دارین کە گوریسێکی چادر ڕادەگرێت.
وێنۆک|180x180پیکسڵ|سنگی جۆری دێڵتا
چادرێک بە شێوەیەکی گشتی بە تێکەڵەیەک لە ھەردوو بەستنەوەی ڕاستەوخۆ بە کەرەستەی چادرەکەوە و لە ڕێگەی گوریسەوە بە زەوییەوە دەچەسپێنرێت.

سنگی چادر بۆ یارمەتیدان لە پاراستنی شێوەی چادرەکە، و بۆ ڕاگرتنی چادرەکە لە جێی خۆی لە بەرامبەر بادا بەکاردەھێنرێت.

پێ باشترە سنگی چادر بە دەست بخرێتە ناو زەوییەوە؛ بەڵام، زەویی ڕەق، یان سنگی چادری گەورەتر، پێویستیان بە چەکوشێکی سنگی چادر ھەیە بۆ کوتینیانە ناو زەوییەوە.

سنگی چادر زۆرترین توانای ڕاگرتنی ھەیە کاتێک بە شێوەیەک دەخرێتە ناو زەوییەوە کە خاڵی بەستنەوەی گوریسەکە لە ئاستی زەویدا بێت. ئەمە توانای گوریسەکە بۆ بەکارھێنانی ھێزی لێڤەر لەسەر سنگی چادرەکە کەم دەکاتەوە، کە دەکرێت سنگی چادرەکە شل بکاتەوە یان لە زەویی دەری بھێنێت.

## سەرچاوەکان
کات بەسەربردن لە دەرەوە

[وێنۆک|285x285پیکسڵ|کامپکردن لە ناوچەی کولووی [ھیماچال پرادیش، ھیندستان]]
**کات بەسەربردنی دەرەوە** یان **چالاکیی دەرەوە** ئاماژەیە بۆ ئەو کات بەسەربردنەی کە لە دەرەوە ئەنجام دەدرێت، بە زۆری لە ژینگەی سروشتیدا. ئەو چالاکییانەی کە کات بەسەربردنی دەرەوە لەخۆدەگرن، بەپێی ئەو ژینگە فیزیکییەی کە تێیدا ئەنجام دەدرێن، دەگۆڕێن. ئەم چالاکییانە دەتوانن بریتی بن لە ماسیگری، ڕاوکردن، باکپاکینگ، پیاسەکردن و ئەسپسواری — و دەکرێت بە شێوەی تاکەکەسی یان بەکۆمەڵ ئەنجام بدرێن. کات بەسەربردنی دەرەوە چەمکێکی فراوانە کە ڕیزێکی جۆراوجۆر لە چالاکی و دیمەن لەخۆدەگرێت.

کات بەسەربردنی دەرەوە بە شێوەیەکی گشتی بۆ مەبەستی ڕاھێنانی جەستەیی، خۆشگوزەرانیی گشتی، و نوێبوونەوەی ڕۆحی ئەنجام دەدرێت. لەکاتێکدا کە جۆرەھا چالاکیی کات بەسەربردنی دەرەوە دەکرێت وەک وەرزش پۆلێن بکرێن، بەڵام ھەموویان وا ناکەن کە بەشداربووێک وەرزشوان بێت. بەڵکو، بیرۆکە کۆمەڵییەکەیە کە لە پێشەوەی کات بەسەربردنی دەرەوەدایە، چونکە کات بەسەربردنی دەرەوە مەرج نییە ھەمان پلەی کێبڕکێ یان ڕکابەریی تێدابێت کە لە یارییە وەرزشییەکان یان پاڵەوانێتییەکاندا ھەیە. کێبڕکێ بە گشتی کەمتر جەختی لێ دەکرێتەوە وەک لە وەرزشە تاکەکەسی یان تیمییە ڕێکخراوەکان.
کاتێک چالاکییەکە وروژاندنێکی نائاسایی، بەرەنگاریی جەستەیی، یان مەترسیی تێدابێت، ھەندێک جار بە «کات بەسەربردنی سەرکێشانە»یان «ڕاھێنانی سەرکێشانە» ناودەبرێت، نەک وەک وەرزشێکی توند.

نموونە تەقلیدییەکانی تری چالاکییەکانی کات بەسەربردنی دەرەوە بریتین لە پیادەڕۆیی، کامپکردن، چیاوانی، پاسکیلسواری، سەگ گێڕان، بەلەم لێخوڕین (canoeing)، ئەشکەوتگەڕی، کایاک لێخوڕین، ڕافتینگ، ھەڵگەڕانی بەرد، ڕاکردن، کەشتیوانی، خلیسکێنەی سەر بەفر، بازدانی ئاسمانی و شەپۆلسواری. لەگەڵ دەرکەوتنی چالاکیی نوێ، کە زۆرجار تێکەڵاوی چالاکییەکانی پێشوون، ناسنامەی تایبەت بە خۆیان وەردەگرن، وەک کۆستیرینگ، کانیۆنینگ، فاستپاکینگ، و پڵۆگینگ.

## سەرچاوەکان
شاخڕەوی بە کۆڵەپشتەوە

[وێنۆک|شاخڕەوی بە کۆڵەپشتەوە لە چیاکانی بێسکید نیسکی، لە بەشی پۆڵەندیی [چیاکانی کارپاتیان]]
[وێنۆک|شاخڕەوی بە کۆڵەپشتەوە لە پارکی نیشتمانیی گراند تیتۆن، [وایۆمینگ]]
**شاخڕەوی بە کۆڵەپشتەوە** کات بەسەربردنێکی دەرەوەیە کە بریتییە لە ھەڵگرتنی کەلوپەل لەسەر پشت لەکاتی پیادەڕۆیی بۆ ماوەی زیاتر لە ڕۆژێک. زۆرجار گەشتێکی درێژخایەنە و لەوانەیە کامپکردنی دەرەوە لەخۆبگرێت. لە ئەمریکای باکووردا، چادر ھەڵدان باوە، لەکاتێکدا سەرپەنا سادەکان و کوخە شاخاوییەکان، کە لە ئەورووپادا بەربڵاون، دەگمەنن. لە نیووزیلەندا، شاخڕەویی پێی دەوترێت ترامپینگ، و چادرەکان لەپاڵ تۆڕێکی سەرتاسەریی کوخەکاندا بەکاردەھێنرێن. پیاسەی گردەکان لە بەریتانیا ھاوتایە (بەڵام ئەمە دەکرێت ئاماژە بێت بە پیاسەیەکی ڕۆژانەش)، ھەرچەندە شاخڕەوەکان بە کۆڵەپشتەوە سوود لە جۆرەھا شوێنی مانەوە وەردەگرن، جگە لە کامپکردن. شاخڕەوەکان بە کۆڵەپشتەوە کوخە سادەکان لە ئەفریقای باشوور بەکاردەھێنن. **ترێکینگ** و بوشواکینگ وشەی ترن کە بۆ وەسفکردنی ئەم جۆرە گەشتە فرە-ڕۆژییانە بەکاردەھێنرێن. ھەروەھا زاراوەکانی گەشتی پیاسە یان پیاسەی دوورمەوداش بەکاردەھێنرێن.

شاخڕەوی بە کۆڵەپشتەوە وەک شێوازێکی گەشتکردن چالاکییەکی جیاوازە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی گواستنەوەی گشتی بەکاردەھێنێت لە گەشتێکدا کە لەوانەیە چەند مانگێک بخایەنێت. بەڵام، ھاوشێوەی بایپاکینگ، گەشتی پاسکیلسواری، کامپکردنی کانۆ و کایاک، و لێخوڕینی سەر ڕێڕەوەکانە، بە جانتای زینەوە.

## سەرچاوەکان
ئەنتز

***ئەنتز*** () فیلمێکی کۆمیدیی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە. لە ساڵی ١٩٩٨ بەرھەمھێنراوە لەلایەن دریم وۆرکس ئەنیمەیشن و لەلایەن دریم وۆرکس پیکچەرز بڵاوکراوەتەوە. فیلمەکە لەلایەن ئێریک دارنێل و تیم جۆنسۆن دەرھێنراوە و لەلایەن تۆد ئەلکۆت، کریس وایتز و پۆڵ وایتز نووسراوە.

## ڕۆڵە دەنگییەکان
* وودی ئاڵن لە دەنگی زی ماریون-٤١٩٥
* دان ئایکرۆید لە دەنگی چیپ
* ئان بانکرۆفت لە دەنگی شاژنە مێروولە
* جین کورتین لە دەنگی مافین «موفی»
* دانی گلۆڤەر لە دەنگی بارباتۆس
* جین ھاکمان لە دەنگی جەنەراڵ ماندیبڵ
* جێنیفەر لۆپێز لە دەنگی ئازتێکا
* جۆن ماھۆنی لە دەنگی گرێبس
* سیلڤستەر ستالۆن لە دەنگی
* شارۆن ستۆن لە دەنگی شازادە بالا
* کریستوفەر واکن لە دەنگی کاتێر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٨
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە فانتازیا ئەنیمەیشنە منداڵە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین
پۆل:فیلمە فانتازییە سەرکێشییەکانی دەیەی ١٩٩٠
پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکانی درێم وۆڕکس
پۆل:فیلمەکانی درێم وۆڕکس پیکچەرز
پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی ئێریک دارنێڵ
پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی ئارۆن وارنەر
پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن ھاری گرێگسۆن-ویلیامزەوە تۆمارکراون
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان
پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ڕێکخراوەکانی شاری نیویۆرک
پۆل:فیلمە سەرکێشییە خەیاڵییە ئینگلیزییەکان
دەروازەی سنووریی ئەلوەلید

**دەروازەی سنووری ئەلوەلید** دەروازەیەکی سنووری وشکانی عێراقە، یەکێکە لە چوار دەروازەی سنووری فەرمی نێوان سووریا و عێراق. بەندەری ئەلوەلید دەکەوێتە قەزای ڕووتبەی ئەلوەلید لە قەزای ڕووتبە لە پارێزگای ئەنبار، نزیک لە ڕۆژاواترین خاڵی عێراق و باکووریترین خاڵی ئوردن، لە ناوچەی بیابانی بادیە. خاڵی سنووری سەرەکییە لەسەر ڕێگای خێرای نێوان دیمەشق و بەغدا. دەروازەی ئەلوەلیدی عێراق بەرامبەر دەروازەی ئەلتەنفی سووریایە، لە پارێزگای حومس. وەزارەتی دارایی عێراق لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨١ بڕیارێکی دەرکرد بۆ دامەزراندنی فەرمانگەیەکی گومرگی لە ناحیەی ئەلوەلید، کە تەنیشت سنووری عێراق و سووریایە.  بڕیاردرا کۆی ڕووبەری بنکەی گومرگەکە ٨٠ دۆنمی عێراقی بێت. 

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئەنبار
پاڵەوانێتی

لە وەرزشدا، **پاڵەوانێتی** کێبڕکێیەکە کە تێیدا ئامانج دیاریکردنی ئەوەیە کە کام تاک یان تیم پاڵەوانە.

## سیستەمەکانی پاڵەوانێتی
دەکرێت چەندین شێوازی جیاوازی کێبڕکێ بە زاراوەی پاڵەوانێتی ناوببرێن.

### سیستەمی یاریی نازناو
لەم سیستەمەدا، کێبڕکێکارێک دەبێت بەرەنگاری پاڵەوانی ئێستا ببێتەوە بۆ ئەوەی پاڵەوانێتییەکە بباتەوە. کێبڕکێکارێک (کە پێی دەوترێت *کاندیدی ژمارە ١*) دەتوانێت دوای بەزاندنی کێبڕکێکارەکانی تر، بەرەنگاری پاڵەوانی ئێستا ببێتەوە. ئەم شێوازەی پاڵەوانێتی لە کێبڕکێ تاکەکەسییە ڕاستەوخۆکاندا بەکاردێت و بەتایبەتی پەیوەستە بە وەرزشە شەڕکەرەکانەوە وەک زۆرانبازی، مشتانی و ھونەرە جەنگییە تێکەڵەکان.

## سەرچاوەکان
تیگلات پلاسەری سێیەم

**تیگلاث-پیلسەری سێیەم** یان **تیگلات پلاسەری سێیەم** (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ: 𒆪𒋾𒀀𒂍𒈗𒊏 بە واتای «متمانەکەم ھی کوڕی ئێشارایە»، بە عیبری: ) ئیمپراتۆرێکی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ بوو لە ساڵی ٧٤٥ پێش زایین تا مردنی لە ساڵی ٧٢٧. یەکێک لە دیارترین و گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئاشووری بوو، تیگلات-پلاسەر کۆتایی بە قۆناغە چەقبەستووەکەی ئاشوور ھێنا، چەندین چاکسازیی سیاسی و سەربازیی ھێنایە ئاراوە و خاکەکانی ژێر دەسەڵاتی ئاشووری دوو ھێندە کرد. بەھۆی فراوانبوونی بەرفراوان و زۆرتر و ناوەندگەراییی خاکی ئاشوور و دامەزراندنی سوپای پیادە، ھەندێک لە توێژەران حوکمڕانیی تیگلات-پلاسەر بە نیشانەی گواستنەوەی ڕاستەقینەی ئاشوور بۆ ئیمپراتۆریەتێک دەزانن. ئەو چاکسازی و شێوازانەی کۆنتڕۆڵکردن کە لە سەردەمی تیگلات-پلاسەردا ھاتنە ئاراوە و بەکارھێندران، بنەمای ئەو سیاسەتانەی دانا کە نەک تەنھا لەلایەن پادشاکانی دواتری ئاشوورییەوە بەڵکو لەلایەن ئیمپراتۆریەتەکانی دواترەوە بۆ ھەزاران ساڵ دوای مردنی دەردەکران و بەبنەما دەکران.

بارودۆخی ھەڵکشانی تیگلات-پلاسەر بۆ سەر تەختی پادشایەتی ڕوون نییە. لەبەر ئەوەی سەرچاوە کۆنەکانی ئاشوورییەکان باسێکی ناکۆک دەکەن سەبارەت بە ڕەچەڵەکی تیگلات-پلاسەر، کە تۆمارەکانی ڕاپەڕینێک لە دەوروبەری سەردەمی دەستبەکاربوونیدا ھەیە، زۆرێک لە مێژوونووسان گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە تیگلات-پلاسەر دەستبەسەرداوەر بووە، کە دەستی بەسەر تەختی پادشایەتیدا گرتووە لە ئاشوور-نیراریی پێنجەمی پێش خۆی، کە یان براکەی بووە یان باوکی. مێژوونووسانی دیکە گریمانە دەکەن کە بەڵگەکان دەتوانرێت بە ھەمان شێوە لێکبدرێتەوە کە تیگلات-پلاسەر لە ڕێگایەکی یاسایییەوە تەختی پادشایەتی بە میرات گرتووە و مشتومڕەکەش چارەسەرنەکراوە و بەردەوامە.

تیگلات-پلاسەر بە سنووردارکردنی کاریگەریی بەرپرس و ژەنەڕاڵە دیارەکان دەسەڵات و باڵادەستیی شاھانەی زیاد کرد. دوای ئەوەی لە ساڵی ٧٤٤ و ٧٤٣دا ھەندێک سەرکەوتنی بچووکی دەستەبەر کرد، لە ساڵی ٧٤٣دا لە شەڕێکدا لە نزیک ئەرپاد پادشای ئورارتی سەردوری دووەمی شکست پێھێنا، ئەم سەرکەوتنە گرنگ بوو چوونکە ئورارتوو بۆ ماوەیەکی کورت لە دەسەڵاتیدا لەگەڵ ئاشووردا یەکسان دەبوو؛ ساردوور یازدە ساڵ پێشتر، ئاشوور نیراریی پادشای پێش تیگلات پلاسەری شکست پێھێنا.

دوای شکستھێنان بە ساردووری، تیگلات-پلاسەر سەرنجی خۆی خستە سەر شام. لە ماوەی چەند ساڵێکدا زۆربەی ناوچەی شامی داگیرکرد، شکستی پێ ھێنان و دواتر یان شانشینی کاریگەرەکانی پێشووتری ئەوێی گرت یان ژێردەستەی کردن، بەتایبەتی کۆتایی ھێنان بە شانشینی ئارام-دیمەشق ھێنا. چالاکییەکانی تیگلات-پلاسەر لە شام لە کتێبی پیرۆزی عیبریدا تۆمارکراون. دوای چەند ساڵێک لە ململانێ، تیگلات-پلاسەر لە ساڵی ٧٢٩دا بابلی داگیرکرد و بووە یەکەم پادشا کە وەک سەروەر و پادشای ھەردوو ئاشوور و بابل حوکمڕانیی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
پۆل:پاشاکان
دەروازەی سنووریی ڕەبیعە

**دەروازەی سنووریی ڕەبیعە** دەروازەیەکی سنووریی عێراقە لە باکووری ڕۆژاوای پارێزگای نەینەوا لە ناحیەی ڕەبیعەی تەنیشت شارۆچکەی ئەلیەعرووبیەی سووریا.   مەودای نێوان شاری مووسڵ و دەروازەکە ١٢٠ کیلۆمەتر و نێوان بەغدا و دەروازەکە ٥٢٥ کیلۆمەترە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دەروازەی سنووریی ئەلقائیم

**دەروازەی سنووریی ئەلقائیم** دەروازەیەکی سنووریی وشکانی عێراقە لە پارێزگای ئەنبار لە قەزای ئەلقائیمی عێراق، تەنیشت ناوچەی ئەلبووکەمالی سووریا. ئەو پەڕینەوەیە بۆ گواستنەوەی سەرنشین و کەلوپەل بەکاردێت. 

## کورتە

دەروازەی سنووری ئەلقائیم، ڕۆژاوای شاری ڕەمادی، بە مەودای ٣٦٠ کیلۆمەتر لە نێوانیاندا، دوای کۆنترۆڵکردنی لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە ساڵی ٢٠١٤ داخرا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧، حکوومەتی عێراق شاری ئەلقائیمی وەرگرتەوە و دواتر دەروازەکەی لە ١٨ی ئەیلولی ٢٠١٩ کردەوە ھەرچەندە ھێشتا کارکردن تێدا پچڕ پچڕ بوو، لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢، کاتێک ڕاگەیەندرا کە دوای تەواوکردنی ئامادەکاری و ڕێکخستنە پێویستەکان دەکرێتەوە.  دەروازەی سنووریی ئەلقائیمی عێراق بەرامبەر دەروازەی سنووریی ئەلبووکەمال لە سووریایە.  عێراق سێ دەروازەی سنووری لەگەڵ سووریا ھەیە: دەروازەی سنووری ڕەبیعە لە پارێزگای نەینەوا، دەروازەی ئەلوەلید لە پارێزگای ئەنبار و دەروازەی ئەلقائیم لە پارێزگای ئەنبار. دەروازەی ئەلقائیم بچوکترینە.  ئەحمەد خەلەف ئەلدولەیمی پارێزگاری ئەنبار لەکاتی کردنەوەی دەروازەی قائیم لە ساڵی ٢٠٢٢ ڕای گەیاند کە «کردنەوەی دەروازەکە دەبێتە دەروازەی سەرەکی و لە ڕێگەی سێ دەروازەی سنوورییەوە عێراق بە سووریاوە دەبەستێتەوە کە گرنگترینیان ناوەندی سنووری قائیمە».  حکوومەتی عێراق لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، دوای ڕووخانی حکومەتی بەشار ئەسەد، دەروازەی ئەلقاعیمی داخست، دواتر لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤دا بەشێکی دەروازەکەی کردەوە، بۆ چوونە ژوورەوە و دەرچوونی کەسانی گیرخواردوو لەو دوو وڵاتە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای دەیرەلزۆر
یۆرکلی

**یۆرکلی** (بە ئینگلیزی: Yorkley) گوندێکی گەورەیە لە ناوچەی دارستانی دین (Forest of Dean) لە شارستانی گڵۆستەرشێر، ئینگلتەرا. گوندەکە دەکەوێتە نێوان شارۆچکەکانی لیدنی (Lydney) و کۆڵفۆرد (Coleford) و یەکێکە لە گەورەترین نیشتنگەکانی ناو دارستانەکە.

یۆرکلی خاوەنی مێژوویەکی دەوڵەمەندە وەک گوندێکی کانزایی و تا ئەمڕۆش میراتی پیشەسازی و کەلتووری "فۆڕێستەر" (Forester)ی خۆی پاراستووە.

## مێژوو
گەشەسەندنی یۆرکلی بە شێوەیەکی سەرەکی بەسترواەتەوە بە پیشەسازیی دەر‌ھێنانی خەڵووزی بەردینەوە کە بۆ سەدان ساڵ پایەی سەرەکیی ئابووریی دارستانی دین بووە. زۆرێک لە دانیشتووانی گوندەکە "فریماینەر" (Freeminers) بوون، کە بەپێی یاسایەکی کۆنی ناوچەکە مافی دەر‌ھێنانی کانزایان لە دارستانەکەدا ھەبووە.

لەگەڵ فراوانبوونی کانزاکان لە سەدەی ١٩دا، ژمارەی دانیشتووانی یۆرکلی بە خێرایی زیادی کرد و گوندەکە بووە ناوەندێکی گرنگی کۆمەڵایەتی و پیشەسازی. دوای داخرانی زۆربەی کانزاکان لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا، گوندەکە وردە وردە گۆڕا بۆ نیشتنگەیەکی ئارامتر، بەڵام ناسنامە و کولتووری کانزاییەکەی ھێشتا بە زیندوویی ماوەتەوە.

## شوێنە دیارەکان و خزمەتگوزارییەکان
وێنۆک|ھۆڵی یادەوەریی یۆرکلی.
یۆرکلی چەندین شوێن و دامەزراوەی گرنگی ھەیە کە خزمەتی کۆمەڵگاکەی دەکەن:

***ھۆڵی یادەوەریی یۆرکلی (Yorkley Memorial Hall):** ناوەندێکی سەرەکیی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی گوندەکەیە. ھۆڵەکە وەک یادگارییەک بۆ ئەو کەسانە دروست کراوە کە لە جەنگەکاندا گیانیان لەدەست داوە.

***قوتابخانەی یۆرکلی (Yorkley School):** قوتابخانەیەکی سەرەتاییە کە خزمەتی منداڵانی گوند و ناوچەکانی دەوروبەری دەکات.

***میوانخانەکان:** گوندەکە دوو میوانخانەی گشتی (public house) ھەیە، *The Bailey Inn* و *The Nags Head Inn*، کە وەک شوێنی کۆبوونەوەی دانیشتووان کار دەکەن.

***یۆرکلی ئۆن شۆو (Yorkley On Show):** بۆنەیەکی ساڵانەی گەورەیە کە لە گوندەکەدا بەڕێوەدەچێت و بریتییە لە پێشانگایەکی کشتوکاڵی، باخداری، پیشەی دەستی و چالاکیی خێزانی. ئەم بۆنەیە ھەزاران کەس لە سەرانسەری ناوچەکەوە بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:گوندەکانی ئینگلتەرا
ھارپوون

وێنۆک|ڕاوچییەکی ئینوک بە ڕمەوە لە کایاکدا، کەنداوی ھادسۆن،
**ڕم** یان ھەر **ھارپوون** پرۆجێکتایلێکی درێژی ڕم-ئاسایە کە لە ماسیگری، نەھەنگگری، ڕاوکردنی فۆک، و ڕاوکردنەکانی تردا بەکاردێت بۆ تەقەکردن، کوشتن، و گرتنی ماسی گەورە یان شیردەرە دەریایییەکانی وەک فۆک، مانگای دەریا، و نەھەنگ. ئامانجەکە دەبڕێت و بە چنگێکی ددانەدار یان قفڵکەر دەیگرێت، و ڕێگە بە ماسیگران یان ڕاوچییەکان دەدات کە گوریسێک یان زنجیرێکی پێوە بەستراو بەکاربھێنن بۆ ڕاکێشان و ھێنانەوەی ئاژەڵەکە. ڕم ھەروەھا دەکرێت وەک چەکێکی دوورھاوێژ دژی کەشتییەکانی تر لە شەڕی دەریاییدا بەکاربھێنرێت.

ھەندێک ڕم بە پێکھاتەی جیاواز دروستکراون بۆ ئەوەی باشتر لەگەڵ جۆری ئامانجەکەدا کار بکەن. بۆ نموونە، ئینویتەکان ڕمی کورتی سەر-جێگیریان ھەیە بۆ ڕاوکردن لە کونەکانی ھەناسەداندا، لەکاتێکدا ئەوانەی کە سەر-شلن بۆ ھەڵدان و بە نێچیرەکەوە مانەوە دروستکراون.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەکی موشەکی
پۆل:ھارپوونەکان
ئەبراھام کەریم

**ئەبراھام کەریم** ڕائید و داھێنەری فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی باڵ جێگیر و باڵ سووڕاوە، بە داھێنەری تەکنەلۆژیای فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە دەناسرێت.

## ژیان
ئەبراھام کەریم لە بەغدا لە دایک و باوکێکی جووی ئاشووری لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٥١ لەگەڵ خێزانەکەیدا ڕوویان لە ئیسرائیل کردووە و لەوێ گەورە بووە. لە تەمەنێکی زووەوە ئارەزووی لە سیستمەکانی فڕین و گەشتکردن ھەبووە، بە جۆرێک لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا توانیوویەتی یەکەم مۆدێلی فڕۆکە دروست بکات. ئەندازیاریی سیستەمەکانی فڕینی خوێندووە و لە پەیمانگای تێخنوون دەرچووە. پاشان یەکەم فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دروستکردووە کە لەلایەن ھێزی ئاسمانی ئیسرائیلەوە لە شەڕی تشرینی یەکەمدا بەکارھاتووە. لە ساڵی ١٩٧٧ کۆچی کرد بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## ڕێزلێنان
لە ساڵی ٢٠١٠دا وەک ئەندامێک لە ئەکادیمیای نیشتمانی ئەندازیاری ھەڵبژێردرا بەھۆی پەرەپێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانە بەرزەبەرزەکان و ھەروەھا سیستمی فڕۆکەی خولێنەری گۆڕاو (VTOL).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی بەغدا
ڕم

وێنۆک|ھۆپلیتێکی چەکدار بە ڕم لە جەنگەکانی یۆنانی-فارسدا
**ڕم** چەکێکی ستوونییە کە پێکدێت لە قەدێک، بە شێوەیەکی گشتی لە دار، لەگەڵ سەرێکی نووکتیژدا. سەرەکەی لەوانەیە تەنھا کۆتاییی تیژکراوی قەدەکە خۆی بێت، وەک لە حاڵەتی ڕمە ئاگر-ڕەقکراوەکاندا، یان لەوانەیە لە کەرەستەیەکی خۆڕاگرتر دروست کرابێت کە بە قەدەکەوە بەسترابێت، وەک ئێسک، بەردەستێ، ئابسیدیان، مس، بڕۆنز، ئاسن، یان پۆڵا. باوترین دیزاین بۆ ڕاوکردن و/یان جەنگ، لە سەردەمی مۆدێرنەوە، سەرەڕمێکی کانزایی لەخۆگرتووە کە شێوەی سێگۆشە، ئەڵماس، یان گەڵای ھەیە. سەری ڕمەکانی ماسیگری بە شێوەیەکی گشتی چەندین نووکی تیژیان ھەیە، جا بە ددانە بێت یان بێ ددانە.

## سەرچاوەکان
تەور

وێنۆک|تەوری دوو-دەمی و تاک-دەمی بڕینەوە
[وێنۆک|کۆمەڵێک دەمی تەوری [بڕۆنز|بڕۆنزیی کڵاوەدار لە سەردەمی بڕۆنزەوە کە لە ئەڵمانیا دۆزراونەتەوە. ئەمە ئامرازی سەرەکیی ئەو سەردەمە بووە، و وا دیارە وەک پاشەکەوتی بەھاش بەکارھاتووە.]]
**تەور**، ئامرازێکە کە ھەزاران ساڵە بۆ شێوەدان، لەتکردن، و بڕینی دار، کۆکردنەوەی دار، و وەک چەک بەکارھاتووە. تەور چەندین شێوە و بەکارھێنانی تایبەتمەندی ھەیە، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی لە سەرێک و دەسکێک پێکدێت.

پێش تەوری مۆدێرن، تەوری دەستیی سەردەمی بەردین بەبێ دەسک لە ١٫٥ ملیۆن ساڵ پێش ئێستاوە بەکارھاتووە. تەورە دەسکدارەکان (ئەوانەی کە دەسکیان ھەیە) تەنھا بۆ ٦٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێنەوە. سەرەتاییترین نموونەکانی تەورە دەسکدارەکان سەری بەردییان ھەبووە و جۆرێک لە دەسکی دارییان پێوە بەستراوە بە شێوازێک کە لەگەڵ کەرەستە بەردەستەکان و بەکارھێنانەکەیدا گونجاو بێت. تەورەکانی دروستکراو لە مس، بڕۆنز، ئاسن و پۆڵا لەگەڵ گەشەکردنی ئەم تەکنەلۆژیایانەدا دەرکەوتن.

تەور نموونەیەکە لە مەکینەیەکی ساکار، چونکە جۆرێکە لە پواز، یان دوو ڕووتەختی لێژ. ئەمەش ئەو ھەوڵە کەم دەکاتەوە کە داربڕ پێویستی پێیەتی. تەور دارەکە دەکات بە دوو بەشەوە بەھۆی چڕبوونەوەی فشار لەسەر دەمەکەیدا. دەسکی تەورەکە ھەروەھا وەک نوێڵێک کار دەکات و ڕێگە بە بەکارھێنەر دەدات کە ھێز لەسەر لێواری بڕین زیاد بکات. بە شێوەیەکی گشتی، تەورەکانی بڕینەوە، کە بۆ بڕینەوەی دار، لک لێکردنەوە، و پارچەکردن بەکاردێن، گۆشەی پوازی تەنکیان (تیژ) ھەیە، لەکاتێکدا تەورەکانی لەتکردن گۆشەی قووڵتریان (پانتر) ھەیە. زۆربەی تەورەکان دوو لێوارەن (واتە ھاوشێوەن لە دەوری تەوەری دەمەکە)، بەڵام ھەندێک تەوری پانی تایبەتمەند دەمی تاک لێوارەیان ھەیە.

زۆربەی تەورە مۆدێرنەکان سەری پۆڵا و دەسکی داریان ھەیە، ھەرچەندە دەسکی پلاستیک یان فایبەرگلاسیش باون. تەورە مۆدێرنەکان بەپێی بەکارھێنان، قەبارە و شێوە تایبەتمەند کراون. تەورە دەسکدارەکان کە دەسکی کورتیان ھەیە و بۆ بەکارھێنان بە یەک دەست دیزاین کراون، زۆرجار پێیان دەوترێت «تەوری دەستی»، بەڵام زاراوەی «تەوری دەستی» ئاماژەیە بۆ تەوری بێ دەسکیش. تەورۆچکەکان زیاتر تەوری بچووکی دەسکدارن و زۆرجار لە پشتەوە چەکوشێکیان ھەیە. وەک ئامرازێکی ئاسان-دروستکردن، تەور زۆرجار لە شەڕدا بەکارھاتووە، و یەکێکە لە کۆنترین چەکەکانی مرۆڤایەتی.

## سەرچاوەکان
سیرێنیا

**سیرێنیا**، کە بە گشتی بە **مانگای دەریا** یان **سیرێنیان** ناسراون، پلەیەکی گواندارە تەواو ئاوی و گیاخۆرەکانن کە لە زۆنگاو، ڕووبار، دەمەزەر، زەلکاوە دەریاییەکان، و ئاوە کەنارییە دەریاییەکاندا دەژین. سیرێنیای ئێستا دوو خێزانی جیاواز لەخۆدەگرێت: دوگۆنگیدای (دوگۆنگ و مانگای دەریای ستێلەری ئێستا لەناوچوو) و تریچیکیدای (ماناتییەکان، بەتایبەتی ماناتیی ئەمازۆنی، ماناتیی ھیندیی ڕۆژاوا، و ماناتیی ئەفریقای ڕۆژاوا) کە بە گشتی چوار جۆریان ھەیە. خێزانەکانی پرۆتۆسیرێنیدای (سیرێنیای ئیۆسین) و پرۆراستۆمیدای (سیرێنیای وشکانی) لەناوچوون. سیرێنیانەکان لە پۆلی پێنونگولاتادا پۆلێن کراون، لەپاڵ فیلەکان و ھایراکسەکاندا، و لە سەردەمی ئیۆسیندا ٥٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر (mya) پەرەیان سەندووە. دوگۆنگیدای لە کۆتاییی ئیۆسین یان سەرەتای ئۆلیگۆسیندا (٣٠–٣٥ mya) لە تریچیکیدای جیابووەتەوە.

## سەرچاوەکان
ئامێری ئاوی

وێنۆک|بەلەمێکی بچووک (dinghy)
وێنۆک|کەلەکێکی چارۆکەدار لە سەدەی ١٧دا لە بەندەری پایتا (پێروو).
وێنۆک|کەشتییەکی کۆنتێنەر لە نۆکەندی سوێس
**ئامێری ئاوی** (watercraft)یان **کەشتیی سەرئاو** (waterborne vessel) ھەر پێڕاگوێزێکە کە بۆ گەشتکردن بەسەر یان بەناو کۆمەڵەئاوەکاندا دیزاین کراوە، وەک بەلەم، کەشتی، ھۆڤەرکرافت، ژێراوکەوتوو یان ژێردەریایی.

## سەرچاوەکان

پۆل:گواستنەوەی ئاوی
ھۆڤەرکرافت

وێنۆک|یۆرۆکرافتێکی RLG-innovations، ھۆڤەرکرافتێکی پێشبڕکێی فۆرمۆلا ١
[وێنۆک|ھۆڤەرکرافتی SR.N4 لە کاتی گەیشتنی بە دۆڤەر لە دوا گەشتی بازرگانیدا بەناو [نۆکەندی ئینگلیزدا (١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠)]]
وێنۆک|ئێڵ سی ئەی سیی ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان
**ھۆڤەرکرافت** (Hovercraft؛ کۆ: hovercraft)، کە ھەروەھا بە **ئامێری سەر بالیفی ھەوا** یان **ئەی سی ڤی** ناسراوە، ئامێرێکی وشکاوەکییە کە توانای گەشتکردنی بەسەر وشکانی، ئاو، قوڕ، سەھۆڵ، و چەندین ڕووی تری جۆراوجۆردا ھەیە.

ھۆڤەرکرافتەکان بلۆوەر بەکاردەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی بڕێکی گەورە لە ھەوا لەژێر لاشەکەیدا، یان بالیفی ھەوا، کە کەمێک لە سەرووی پەستانی کەشەوەیە. جیاوازیی پەستان لە نێوان ھەوای پەستان-بەرزی ژێر لاشەکە و ھەوای دەوروبەری پەستان-نزمی سەرووی، ھێزی بەرزکردنەوە دروست دەکات، کە وا دەکات لاشەکە لە سەرووی ڕووی ڕۆیشتنەکەوە ھەڵفڕێت. لەبەر ھۆکاری سەقامگیری، ھەواکە بە شێوەیەکی گشتی لە ڕێگەی ک
ەلێن یان کونەکانی دەوری سەکۆیەکی دیسک-شێوە یان ھێلکەیی-شێوەوە فوو دەکرێت، کە ئەمەش شێوەیەکی چوارگۆشەیی-خڕی تایبەتمەند بە زۆربەی ھۆڤەرکرافتەکان دەبەخشێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان
پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
نیشتنەوە

وێنۆک|نیشتنەوەی فڕۆکەی هۆکەر سی فیوری ئێف بی ١٠
**نیشتنەوە** دوا بەشی فڕینە، کە تێیدا ئاژەڵێکی فڕیو، فڕۆکەیەک، یان کەشتییەکی ئاسمانی دەگەڕێتەوە سەر زەوی. کاتێک ئۆبجێکتە فڕیوەکە دەگەڕێتەوە سەر ئاو، پرۆسەکە پێی دەوترێت **نیشتنەوەی ئاوی** ، هەرچەندە بە گشتی پێی دەوترێت "نیشتنەوە"، "بەرکەوتن" یان "پڕشکردن"یش. فڕینێکی ئاساییی فڕۆکە چەندین بەشی فڕین لەخۆدەگرێت، لەوانە تاکسی، هەڵسان، هەڵکشان، گەشتی ئاسایی، دابەزین و نیشتنەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:جۆرەکانی نیشتنەوە
نیشتنەوەی سەرئاو

وێنۆک|فڕۆکەیەکی فڵۆتی توین ئووەتەر کە نیشتنەوەیەکی ئاوی تەواو دەکات
لە فڕۆکەوانیدا، **نیشتنەوەی ئاوی**، بە فراوانترین مانا، نیشتنەوەی فڕۆکەیەکە لەسەر کۆمەڵەئاوێک. فڕۆکە ئاوییەکان، وەک فڕۆکەی سەر فڵۆت و بەلەمە فڕیوەکان، وەک کارێکی ئاسایی لەسەر ئاو دەنیشنەوە. **نیشتنەوەی ناچاری لەسەر ئاو** (Ditching) نیشتنەوەیەکی فریاگوزاریی کۆنترۆڵکراوە لەسەر ڕووی ئاو لە فڕۆکەیەکدا کە بۆ ئەو مەبەستە دیزاین نەکراوە، و ڕووداوێکی زۆر دەگمەنە. فڕینی کۆنترۆڵکراو بۆ ناو ڕووی ئاو و فڕینی کۆنترۆڵنەکراو کە لەناو کۆمەڵەئاوێکدا کۆتایی دێت (بە لادان لە فڕگە بۆ ناو ئاویشەوە) بە گشتی بە نیشتنەوەی ئاوی یان نیشتنەوەی ناچاری لەسەر ئاو دانانرێن، بەڵکو بە ڕووداو دادەنرێن. زۆربەی کات، نیشتنەوەی ناچاری لەسەر ئاو دەبێتە ھۆی شکستی پێکھاتەیی فڕۆکەکە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاو
پۆل:جۆرەکانی نیشتنەوە
شەپۆلی با

وێنۆک|300x300پیکسڵ|پیاوێک لە تەنیشت شەپۆلە گەورەکانی زەریاوە لە پۆرتۆ کۆڤۆ، پورتوگال
[وێنۆک|300x300پیکسڵ|ڤیدیۆی شەپۆلە گەورەکانی زریانی ماری بە درێژاییی کەناری نیوپۆرت بیچ، [کالیفۆڕنیا|کالیفۆرنیا]]
لە دینامیکی شلگازەکاندا، **شەپۆلی با**، یان **شەپۆلی ئاوی دروستکراو بە با**، شەپۆلێکی ڕووکەشییە کە لەسەر ڕووی ئازادی کۆمەڵەئاوەکان دروست دەبێت لە ئەنجامی ھەڵکردنی با بەسەر ڕووی ئاوەکەدا. مەودای بەرکەوتنەکە لە ئاراستەی بادا بە *فێچ* (fetch) ناسراوە. شەپۆلەکان لە زەریاکاندا دەتوانن ھەزاران کیلۆمەتر ببڕن پێش ئەوەی بگەنە وشکانی. شەپۆلەکانی با لەسەر زەوی قەبارەیان لە لەرەی بچووکەوە دەست پێدەکات تا شەپۆلی بەرزیی زیاتر لە ، و بەھۆی خێراییی با، ماوەی ھەڵکردن، فێچ، و قووڵاییی ئاوەوە سنووردار دەکرێن.

کاتێک ڕاستەوخۆ لەلایەن بای ناوخۆیییەوە دروست دەکرێت و کاریگەریی لەسەرە، سیستەمێکی شەپۆلی با پێی دەوترێت **دەریای با**. شەپۆلەکانی با دوای دروستبوونیان بە ڕێڕەوێکی بازنەیی گەورەدا دەڕۆن – لە نیوەگۆی باشووردا کەمێک بەرەو چەپ دەچەمێنەوە و لە نیوەگۆی باکووردا کەمێک بەرەو ڕاست. دوای دەرچوون لە ناوچەی فێچ و چیتر کاریگەریی بای ناوخۆیییان لەسەر نامێنێت، شەپۆلەکانی با پێیان دەوترێت *سوێڵ* (swells) و دەتوانن ھەزاران کیلۆمەتر ببڕن. نموونەیەکی بەرچاوی ئەمە ئەو شەپۆلانەیە کە لە باشووری تاسمانیا لە کاتی بای بەھێزدا دروست دەبن و بەناو زەریای ھێمندا دەڕۆن تا دەگەنە باشووری کالیفۆرنیا، و بارودۆخێکی خوازراو بۆ شەپۆلسواری دروست دەکەن. شەپۆلەکانی با لە زەریادا پێیان دەوترێت **شەپۆلەکانی ڕووی زەریا** و بە شێوەیەکی سەرەکی *شەپۆلی کێشکردن*ن، کە تێیدا ھێزی کێشکردن ھێزی سەرەکیی ھاوسەنگکەرەوەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
پۆل:فیزیای ئۆقیانووسناسی
پۆل:جوگرافیای کەناراوی
فڕۆکەی دەریایی

وێنۆک|بەلەمێکی فڕیوی وشکاوەکیی جۆری گرومان جی-١١١ ئەلباترۆس لە کاتی نیشتنەوەدا
وێنۆک|فڕۆکەیەکی ئۆ ئێس ٢ یوو کینگفیشەر لە ساڵی ١٩٤٤. فڕۆکە ئاوییەکان بە شێوەیەکی باو لە جەنگی جیھانیی دووەمدا بۆ سیخوڕی و گەڕان و ڕزگارکردن بەکاردەھێنران. لە کەشتییەکان یان کەشتییە دابینکەرەکانی فڕۆکەی ئاوییەوە ھەڵدەدران، یان دەیانتوانی لە بارودۆخی گونجاودا لەسەر ئاو بفڕن.
**فڕۆکەی ئاوی** یان **دەریایی** فڕۆکەیەکی باڵ-جێگیری خاوەن بزوێنەرە کە توانای فڕین و نیشتنەوەی لەسەر ئاو ھەیە. فڕۆکە ئاوییەکان بە شێوەیەکی گشتی بەپێی تایبەتمەندییە تەکنەلۆژییەکانیان دابەش دەبن بەسەر دوو پۆلدا: فڕۆکەی سەر فڵۆت (floatplanes) و بەلەمە فڕیوەکان (flying boats)؛ جۆری دووەمیان بە گشتی زۆر گەورەترن و دەتوانن باری زۆر زیاتر ھەڵبگرن. ئەو فڕۆکە ئاوییانەی کە دەتوانن لەسەر فڕۆکەخانەکانیش بفڕن و بنیشنەوە، دەکەونە ژێرپۆلێکەوە کە پێیان دەوترێت فڕۆکەی وشکاوەکی، یان ئەمفیبیان. فڕۆکە ئاوییەکان ھەندێک جار پێیان دەوترا *ھایدرۆپلەین*، بەڵام لە ئێستادا ئەم زاراوەیە لەبری ئەوە بۆ ئەو ئامێرە ئاوییە بزوێنەر-دارانە بەکاردێت کە تەکنیکی بەرزکردنەوەی ھایدرۆداینامیکی بەکاردەھێنن بۆ خلیسکانی سەر ڕووی ئاو لە کاتی لێخوڕینی خێرادا.

## سەرچاوەکان
ھەڵسان

[وێنۆک|فڕۆکەیەکی [ئێف ئەی ١٨-ھۆرنێت|ئێف/ئەی-١٨ لە کاتی ھەڵسان لەسەر فڕۆکەھەڵگرێک]]
وێنۆک|فڕۆکەیەکی ئیمبرەیر ئی١٧٥ لە کاتی ھەڵساندا
**ھەڵسان** ئەو قۆناغەیە لە فڕیندا کە تێیدا پێڕاگوێزێکی ئاسمان-بۆشایی زەوی بەجێدەھێڵێت و دەچێتە ھەواوە. بۆ ئەو پێڕاگوێزانەی کە بە شێوەی ستوونی گەشت دەکەن، ئەمە بە **ھەڵفڕینی ستوونی** ناسراوە.

بۆ ئەو فڕۆکانەی کە بە شێوەی ئاسۆیی ھەڵدەستن، ئەمە بە شێوەیەکی گشتی دەستپێکردن بە گواستنەوەیەک لە جووڵەی سەر زەوی لەسەر فڕگەیەک لەخۆدەگرێت. بۆ باڵۆنەکان، ھەلیکۆپتەرەکان و ھەندێک فڕۆکەی باڵ-جێگیری تایبەتمەند (فڕۆکەی ڤی تی ئۆ ئێڵ وەک ھارییەر و بێڵ بۆینگ ڤی٢٢ ئۆسپرێی)، ھیچ پێویستییەک بە فڕگە نییە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن
لەرینەوە

وێنۆک|یەکێک لە شێوازە ئەگەرییەکانی لەرینەوەی تەپڵێکی خڕ (سەیری  بکە)
[وێنۆک|سیستەمی ھەڵواسینی ئۆتۆمبێل: دیزاینکردنی کۆنترۆڵی لەرینەوە وەک بەشێک لە [ئەندازیاریی دەنگی، ئۆتۆمبێل یان میکانیکی ئەنجام دەدرێت.]]
**لەرینەوە** دیاردەیەکی میکانیکییە کە تێیدا لەرینەوەکان لە دەوری خاڵێکی ھاوسەنگی ڕوودەدەن. لەرینەوە لەوانەیە دیاریکراو بێت ئەگەر بتوانرێت لەرینەوەکان بە وردی تایبەتمەند بکرێن (بۆ نموونە، جووڵەی خولیی پەندۆڵێک)، یان ھەڕەمەکی بێت ئەگەر بتوانرێت لەرینەوەکان تەنھا بە شێوەی ئاماری شیکار بکرێن (بۆ نموونە، جووڵەی تایەیەک لەسەر ڕێگایەکی چەوڕێژ).

لەرینەوە دەکرێت خوازراو بێت: بۆ نموونە، جووڵەی چنگێکی دەنگدار، پیکەنەی ئامێرێکی باژەنی دارین یان ھارمۆنیکا، مۆبایلێک، یان قووچەکی بڵندگۆیەک.

بەڵام لە زۆر حاڵەتدا، لەرینەوە نەخوازراوە، وزە بەفیڕۆ دەدات و دەنگی نەخوازراو دروست دەکات. بۆ نموونە، جووڵە لەرینەوەیییەکانی بزوێنەرەکان، ماتۆڕە کارەبایییەکان، یان ھەر ئامێرێکی میکانیکی لە کاتی کارکردندا بە شێوەیەکی گشتی نەخوازراون. ئەم جۆرە لەرینەوانە لەوانەیە بەھۆی ناھەوسەنگی لە بەشە خولاوەکاندا، لێکخشاندنی نایەکسان، یان بەیەکداچوونی ددانەکانی گێڕەوە دروست ببن. دیزاینە وردەکان بە شێوەیەکی گشتی لەرینەوە نەخوازراوەکان کەم دەکەنەوە.

لێکۆڵینەوەکانی دەنگ و لەرینەوە پەیوەندییەکی نزیکیان ھەیە (ھەردووکیان دەکەونە ژێر بواری دەنگناسییەوە). دەنگ، یان شەپۆلەکانی پەستان، لەلایەن پێکھاتە لەرینەوەکانەوە دروست دەکرێن (بۆ نموونە، ژێیەکانی دەنگ)؛ ئەم شەپۆلانەی پەستان ھەروەھا دەتوانن ببنە ھۆی لەرینەوەی پێکھاتەکان (بۆ نموونە، پەردەی گوێ). ھەر بۆیە، ھەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی ژاوەژاو زۆرجار پەیوەستن بە کێشەکانی لەرینەوەوە.

لەرینەوەکانی ئامێرکاری لە پرۆسەی بەرھەمھێنانی کەمکەرەوەدا باون.

## سەرچاوەکان

پۆل:ماتماتیکی بەکاربراو
شەپۆلی ڕووکەشی

[وێنۆک|[نوقاڤۆک|نوقاڤۆکێکی نوقمبوو کە شەپۆلی ڕووکەشی دروست دەکات.]]
لە فیزیکدا، **شەپۆلی ڕووکەشی** شەپۆلێکی میکانیکییە کە بە درێژاییی نێوانەڕووی نێوان ناوەندی جیاوازدا بڵاودەبێتەوە. نموونەیەکی باو شەپۆلی کێشکردنە بە درێژاییی ڕووی شلەکاندا، وەک شەپۆلەکانی زەریا. شەپۆلی کێشکردن ھەروەھا دەکرێت لەناو شلەکاندا، لەسەر نێوانەڕووی نێوان دوو شلگازی خاوەن چڕیی جیاوازدا ڕووبدات. شەپۆلە ڕووکەشییە لاستیکییەکان دەتوانن بە درێژاییی ڕووی ماددە ڕەقەکاندا بڕۆن، وەک شەپۆلەکانی *ڕەیلی* یان *لۆڤ*. شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکانیش دەتوانن وەک «شەپۆلی ڕووکەشی» بڵاوببنەوە، بەو مانایەی کە دەتوانرێت بە درێژاییی لاریی ھاوکۆلکەی شکانەوە یان بە درێژاییی نێوانەڕووی نێوان دوو ناوەندی خاوەن نەگۆڕی دایەلێکتریکیی جیاوازدا ئاراستە بکرێن. لە گواستنەوەی ڕادیۆییدا، *شەپۆلی زەوی* شەپۆلێکی ئاراستەکراوە کە نزیک لە ڕووی زەوییەوە بڵاودەبێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:بوومەلرزەناسی
پۆل:بوومەلەرزەناسی
شێخ مەقسوود

**شێخ مەقسوود** () گەڕەکێکی زۆرینە کوردە لە شاری حەلەب لە سووریا.

## ناونان
ناوی گەڕەکەکە دەگەڕێتەوە بۆ زانایەکی ئیسلامی کورد کە خێزانەکەی لە چیای سیدە (گردەکە کە گەڕەکەکە لەسەری بنیاد نراوە) نیشتەجێ بوون. خێزانەکە دوو کوڕیان ھەبوو، یەکێکیان ناوی مەقسوود بوو و ئەوی دیکەیان ناوی تەھا بوو. مەقسوود لەسەر گردی شێخ مەقسوود نیشتەجێ بوو، بۆیە گەڕەکەکە بە ناوی ئەوەوە ناونرا. کوڕەکەی دیکە لە ناوچەیەکی نزیک نیشتەجێ بوو کە ئێستا بە شێخ تەھا ناسراوە، کە گەڕەکێکی دراوسێی شێخ مەقسوودە.

## شوێنی جوگرافی
گەڕەکی شێخ مەقسوود دەکەوێتە باکووری حەلەب، لەسەر بەرزایییەک کە دەڕوانێتە شارەکە، کە لە دۆڵێکی قووڵدا لەسەر ھەردوو کەناری ڕووباری قوەیق درێژ بووەتەوە، کە لە باکوورەوە بە شێوەیەکی لوولپێچ بە شارەکەدا تێدەپەڕێت و بەرەو باشوور دەڕوات. لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ھێڵی شەمەندەفەر دیاری کراوە کە شاری حەلەب بە خاکی تورکیاوە دەبەستێتەوە، و لە باشوورەوە بە گۆڕستانەکانی مەسیحی و گۆڕستانی سەربازانی فەڕەنسی.

## مێژوو
### شەڕی ناوخۆیی سووریا
لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریادا، یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) کۆنترۆڵی گەڕەکەکەیان گرتە دەست. دوور لەو گەڕەکانەی کە کوردەکان تێیدا دەژیان، شێخ مەقسوود ڕووبەڕووی ھێرشەکانی بەرەی نوسرە و گرووپە ئیسلامییە ئۆپۆزسیۆنەکانی دیکە بووەوە کە گەڕەکەکەیان لە ھەموو لایەکەوە گەمارۆ دابوو جگە لە باشوور و ڕۆژاوا تاوەکو لە حوزەیرانی ٢٠١٦ لەلایەن ھێزە لایەنگرەکانی حکوومەتی ڕووخاوی ئەسەدەوە دەرکران، لەگەڵ ھەبوونی بەرەکانی شەڕ لەگەڵ گرووپە ئیسلامییە ئۆپۆزسیۆنەکان لە ڕۆژھەڵات.

گرووپە ئیسلامییە ئۆپۆزسیۆنەکان چەندین جار شێخ مەقسوودیان بۆردوومان کرد، کە بووە ھۆی وێرانبوونی موڵک و ماڵ و برینداربوون و گیانلەدەستدانی ھاووڵاتیان. لە مانگی ئایاری ٢٠١٦، بەڕێوەبەری ھەرێمی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ئاماژەی بەوە کرد کە ھێرشەکانی سەر شێخ مەقسوود «تاوانی جەنگن». لە ناوەڕاستی حوزەیرانی ٢٠١٦، ھێزەکانی سووریای دیموکرات (کە یەکینەکانی پاراستنی گەل یەکێکە لە پێکھاتەکانی) کە لەلایەن ئەمریکا و ڕووسیاوە پشتیوانی دەکران، ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی سووریایان تۆمەتبار کرد بە کوشتنی زیاتر لە ٤٠ ھاووڵاتی مەدەنی لەو مانگەدا، و کۆی گشتی ١٠٠٠ ھاووڵاتی مەدەنی، لە ڕێگەی بۆردوومانکردنی بێسەروبەری شێخ مەقسوودەوە.

### دوای [[کەوتنی ڕژێمی ئەسەد|ڕووخانی ڕژێم]]
دوای ئەوەی ھێزەکانی ڕێگری لە دەستدرێژی لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ کۆنترۆڵی پایتەختی دیمەشق و زۆربەی ناوچەکانی سووریایان گرتە دەست، حکوومەتی سووریا لە ١٠ی ئازاری ٢٠٢٥ ڕێککەوتنێکی لەگەڵ ھێزەکانی سووریای دیموکرات بە سەرپەرشتی ئەمریکی-تورکی واژوو کرد، کە جێبەجێکردنی بڕگەکانی ڕێککەوتنەکە لە ٤ی نیسانی ٢٠٢٥ دەستی پێکرد دوای ئەوەی کاروانەکانی ھێزەکانی سووریای دیموکرات دەستیان بە کشانەوە لە گەڕەکەکە کرد بەرەو ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی خۆیان لە ڕۆژھەڵاتی سووریا لەگەڵ پڕۆسەیەکی ئاڵوگۆڕی دیلەکان و دەستپێکردنی ھاتنە ناوەوەی دامەزراوە حکوومی و ڕێکخراوە مەدەنییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێکھاتە کوردییەکان لە سووریا
ئاراستەی با

وێنۆک|ئەم ئاراستەنمای بایە ئاماژە بە بایەکی ڕۆژھەڵاتی دەکات.
**ئاراستەی با** بە گشتی بەو ئاراستەیە ڕادەگەیەنرێت کە باکەی لێوە ھەڵدەکات. بۆ نموونە، بایەکی باکوور یان باکووری لە باکوورەوە بەرەو باشوور ھەڵدەکات؛ حاڵەتە جیاوازەکان بریتین لە بای کەناری (کە لە ئاوەکەوە بەرەو کەنار ھەڵدەکات) و بای دەرەوەی کەنار (کە لە کەنارەکەوە بەرەو ئاو ھەڵدەکات). ئاراستەی با بە شێوەیەکی گشتی بە ئاراستەی سەرەکی (یان قیبلەنما)، یان بە پلە ڕادەگەیەنرێت. لە ئەنجامدا، بایەک کە لە باکوورەوە ھەڵدەکات، ئاراستەی بایەکەی بە ٠° (٣٦٠°) ئاماژەی پێ دەکرێت؛ بایەک کە لە ڕۆژھەڵاتەوە ھەڵدەکات، ئاراستەی بایەکەی بە ٩٠° ئاماژەی پێ دەکرێت، ھتد.

## سەرچاوەکان

پۆل:دیاردە کەشناسانەکان
کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا

**کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا** (ھێمای ئێس ئای: **km/h**؛ کورتکراوە نا-ئێس ئایییەکان: **kph**, **kmph**, **km/hr**) یەکەیەکی خێرایییە، کە ژمارەی ئەو کیلۆمەترانە دەردەبڕێت کە لە یەک کاتژمێردا بڕاون.

## مێژوو
ھەرچەندە مەتر لە ساڵی ١٧٩٩دا بە فەرمی پێناسە کرا، بەڵام زاراوەی "کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا" دەستبەجێ بەکارنەھات – میریامەتر () و میریامەتر لە کاتژمێرێکدا لەبری کیلۆمەتر و کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا پەسەندتر بوون. لە ساڵی ١٨٠٢دا زاراوەی "*myriamètres par heure*" لە ئەدەبیاتی فەرەنسیدا دەرکەوت. لە لایەکی ترەوە، ھۆڵەندییەکان لە ساڵی ١٨١٧دا کیلۆمەتریان پەسەند کرد بەڵام ناوە ناوخۆییەکەی *mijl*یان پێ بەخشی (میلی ھۆڵەندی).

## سەرچاوەکان

پۆل:یەکە داڕێژراوەکانی ئێس ئای
پۆل:یەکە مەترییە نا-ئێس-ئایییەکان