داگیرکاریی مەغۆلەکان بۆ سەر چین

**داگیرکاریی مەغۆلەکان بۆ سەر چین** زنجیرەیەک ھەوڵی سەربازیی گەورە بوو لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلەکانەوە بۆ داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتی جۆراوجۆر کە  فەرمانڕەواییی چینیان دەکرد، بۆ ماوەی ٧٤ ساڵ (١٢٠٥-١٢٧٩). زیاتر لە حەوت دەیە درێژەی کێشا لە سەدەی ١٣ و شکستی شانشینی جین و لیاوی ڕۆژئاوا و سیای ڕۆژئاوا و تبت و شانشینی دالی و سۆنگی باشوور و سیای ڕۆژھەڵاتی لەخۆگرتبوو. کە ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل لە سەردەمی جەنگیزخاندا لە ساڵانی ١٢٠٥ و ١٢٠٧دا بە ھێرشێکی بچووک، بۆ سەر سیای ڕۆژئاوا دەستی بە داگیرکارییەکە کرد.

لە ساڵی ١٢٧٩دا، فەرمانڕەوای مەغۆلەکان کوبلای خان بە فەرمی شانشینی یوانی بە نەریتی چینی دامەزراند، دوای ئەوەی دوا بەرخۆدانی سۆنگی تێکشکاند، ئەمەش یەکگرتنەوەی چین بوو لە ژێر دەسەڵاتی مەغۆلەکاندا، ئەمە یەکەمجار بوو کە خەڵکانی جگە لە ھان فەرمانڕەواییی تەواوی وڵاتەکەیان کرد. یەکەمجاریش بوو کە تبت لەگەڵ باقیی چین یەکگرتوو بێت.

## تاکتیک و سیاسەتەکان
ڕاست|وێنۆک|داگیرکارییەکانی مەغۆل بۆ سەر باشوور و باشووری ڕۆژھەڵات
لە کاتی ھەڵمەتەکانیاندا، ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلەکان چەندین نەتەوەیان لە شەڕەکانیاندا وەرگرت، وەک نەتەوەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا. مەغۆلەکان سەربازانی چینییان دامەزراند، بە تایبەت ئەوانەی کە کاریان لەسەر مەنجەنیق و بارووت دەکرد بۆ ئەوەی یارمەتییان بدەن لە فەتحەکانی تردا. جگە لە سەربازانی چین، زۆرێک لە زانا و پزیشکەکانی چین یاوەریی فەرماندەکانی مەغۆلیان کرد بۆ ڕۆژئاوا. مەغۆلەکان بەھایان بەو کەسانە دەدا کە کارامەیی تایبەتیان ھەبوو.

توانای درووستکردنی ئاسنی جۆشدراو، کە باش تووند بوون بۆ تەقەکردن لە شتەکان بە باروت، لەلایەن شانشینی سۆنگدا لەبەردەستی چینییەکان بوو و لەلایەن شانشینی لیاو و جین و یوانەوە وەرگیرا.

لە کاتی داگیرکردنی ترانسۆکسیانا لە ساڵی ١٢١٩، لەگەڵ ھێزی سەرەکیی مەغۆل، جەنگیز خان یەکەیەکی مەنجەنیقزانی پسپۆڕی چینیی لە شەڕدا بەکارھێنا. لە ساڵی ١٢٢٠ جارێکی تر لە ترانسۆکسانیا بەکارھێنرانەوە. ڕەنگە چینییەکان ئەو مەنجەنیقانەیان بەکارھێنابێت بۆ فڕێدانی بۆمبی بارووت، بەو پێیەی تا ئەم کاتە پێشتر ئەوانیان ھەبووە (ھەرچەندە ئەندازیاریی گەمارۆدانی دیکە و تەکنەلۆژیای دیکەش ھەبوون کە لە ھەڵمەتەکاندا بەکارھێنراون.) لە کاتێکدا جەنگیز خان خەریکی داگیرکردنی ترانسۆکسانیا و ئاسیای ناوەڕاست بوو، چەند چینییەک کە ئاشنای بارووت بوون لە سوپای جەنگیزدا خزمەتیان دەکرد. "فەوجە تەواوەکان" کە بە تەواوی لە چینییەکان دروستکرابوون، لەلایەن مەغۆلەکانەوە بۆ فەرماندەییکردنی تۆپھاوێژەکان لە کاتی داگیرکردنی ئێراندا بەکاردەھێنران. مێژوونووسان پێشنیاریان کردووە کە لەشکرکێشیی مەغۆلەکان چەکی باروتیی چینییان ھێناوەتە ئاسیای ناوەڕاست. یەکێک لەوانە ھوۆچۆنگ بوو، کە ھاوەنێکی چینی بوو. دواتر ئەو کتێبانەی لە دەورووبەری ناوچەکەدا نووسراون، بەکارھێنانەکانی چەکی بارووتییان نیشانداوە کە لە چەکی چینی دەچوون.

ھەزار فەوجی ئەندازیاریی باکووری چین یاوەری ھۆلاکۆخانی مەغۆل بوون لە کاتی داگیرکردنی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. وە ھ ەزار چینی بەشدارییان لە گەمارۆدانی بەغدا کردووە (١٢٥٨). ژەنەراڵی چینی گوۆ کان یەکێک بوو لە فەرماندەکانی سەردەمی گەمارۆدانی بەغدا و دوای گرتنی شارەکە، بە پارێزگاری بەغدا دەستنیشانکرا.

لە کاتی خزمەتکردن لە سوپای مەغۆلەکاندا، ژەنەڕاڵەکانی چین توانیان چاودێری لەشکرکێشی بۆ سەر ڕۆژئاوای ئاسیا بکەن.

بەپێی وتەی عەتا-مەلیک جوەینی، لە کاتی ھێرشکردنە سەر قەڵای ئەلەموتی حەشاشینەکان، "خیتایان"ەکان چەکی گەمارۆدانیان درووستکردووە کە لە کەوانەخاچ دەچێت و بەکارھێنراوە. "خیتایان" کە یەکێک لە نەتەوە چینییەکان بوون و بە واتای "چینییەکان" دێ، بەکاردەھاتن بۆ پەرەپێدانی جۆرێک لە کەوانی ھاوێژەر (ئارکوبالیستا)، کە لە ساڵی ١٢٥٦ لە ژێر فەرماندەییی ھۆلاکۆ جێگیرکران. تیرە ئاگرینەکان دەکەوتنە ناو قەڵاکان و تیرە ئاگرینەکان ژمارەیەکی زۆریان لە حەشاشینەکان کوشت. دەیانتوانی لە مەودای نزیکەی ٢٥٠٠ پەیس (١٨٧٥ مەتر) تەقە بکەن و تیر بھاوێژن. ئامێرەکە وەکوو *کەوانی گا* وەسف کرابوو. تیرەکان کە بە ئاگر داگیرسابوون پێش تەقەکردن دەخرایە سەر بوڵتەکانی چەکەکە. مێژوونووسێکی دیکە پێی وایە لەبڕی ئەوە ڕەنگە بارووت بە بوڵتەکانەوە بەسترابێ کە بووەتە ھۆی سووتانەکان لە کاتی ئەو شەڕەی کە عەتا مەلیک جوەینی تۆماری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەغۆلەکان
پۆل:داگیرکاری
پۆل:شەڕ
پۆل:مێژووی چین
پۆل:مێژووی مەنگۆلیا
پۆل:مێژووی ئاسیا
پۆل:مێژووی ئاسیای ناوەندی