پارێزگای کرماشان

**پارێزگای کرماشان** (بە فارسی: *استان کرمانشاە*) پارێزگایەکە لە ڕۆژاوای ئێران و ڕۆژھەڵاتی کوردستانە و ڕووبەرەکەی ٢٤ ھەزار و ٦٤٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ١٧ھەمین پارێزگای گەورەی ئێرانە. پارێزگای کرماشان کە ١٫٥٪ی ڕووبەری ئەم وڵاتە دەگرێتەوە، یەکێکە لەو پارێزگاکانی ڕۆژاوایی کە ھاوسنووری لەگەڵ عێراقدا ھەیە. ئەم پارێزگایە لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگای کوردستان، لە باشوورەوە لەگەڵ پارێزگای لوڕستان و پارێزگای ئیلام، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگای ھەمەدان، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ پارێزگای دیالە و پارێزگای ھەڵەبجە لە ھەرێمی کوردستان ھاوسنوورە. شاری کرماشان ناوەندی پارێزگای کرماشانە. بەپێی دوایین گۆڕانکارییەکانی ساڵی ٢٠١٣، پارێزگای کرماشان لە ١٤ شارستان، ٣٥ شارۆچکە و شارەدێ، ٣١ ناوچە و ٨٤ گوندەوار پێکھاتووە.

پارێزگای کرماشان پڕ حەشیمەتترین پارێزگای کوردنشینی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە.

## ناو
ناوچەی ئێستای پارێزگای کرماشان لە قۆناغە مێژوویییە جیاوازەکاندا بە ناوی جیاوازەوە ناوزەد کراوە. پارێزگای ئێستای کرماشان لە سەردەمی مادەکاندا یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی نیشتەجێبوون بووە. ناوی ئەم ناوچەیە کە لە سنوورەکانی ئێستای پارێزگاکە گەورەتر بوو، ھێشتا لە سەردەمی ھەخامەنشی و ئەشکانی و ساسانییەکاندا ویلایەتی ماد بوو. لە سەرچاوەکانی دوای ئیسلامدا، بۆ چەند سەدەیەک، ئەم ناوچەیە بە «ماھ» ناودەبرا، کە فۆرمێکی دەستکاریکراوی وشەی مادە. لە سەردەمی سەلجوقییەکانەوە تەواوی ناوچەی ڕۆژاوای ئێران بە دەوڵەتی کوردستان ناودەبرا و شاری کرماشان یەکێک لە شارەکانی بوو. دەستەواژەی کرماشان تەنیا بۆ شاری کرماشان بەکاردەھات تا دەورووبەری ئەو کاتەی کە سەفەوییەکان ھاتنە سەر دەسەڵات، بەڵام ھەموو ناوچەکە ناوی کوردستان بوو؛ بەڵام ھاوتەریب لەگەڵ دەسەڵاتی سەفەوی، ناوی کرماشان بۆ ھەموو ناوچەکانی دراوسێی ئەو شارە درێژ کراوەتەوە. لە سەردەمی یەکەم پەھلەوی و لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٣٨ یاسای کارگێڕی وڵات ھەموار کرایەوە و ناوچەی کرماشان شارستانەکانی باوەندپوور (شاباد)، کرماشان، پشتکوو(ئیلام)، کوردستان(سنە)، سەلاس (مەلایر، ناوەن و تووسرکان) و ھەمەدان و دواتریش سەقز و بیجاڕ دەگرتەوە، وەک یەکێک لە ١٠ پارێزگاکانی ئێران وەک «پارێزگای پێنجەم» ناوزەد کران. لەگەڵ جیابوونەوەی پارێزگاکانی دیکە، شێوازی ناونانی پارێزگاکانیش گۆڕا و بە فەرمی ناوی کرماشان بۆ تەواوی پارێزگاکە جێبەجێ کرا.

## دانیشتووان
### ڕەگەز
لە میانی توێژینەوەیەکدا کە کۆمپانیای پارس پسپۆڕی توێژینەوە لەسەر داوای ئەنجومەنی ڕۆشنبیری گشتی لە ساڵی ٢٠٠٩ و بە پشتبەستن بە ڕاپرسییەکی مەیدانی و ژمارەی دانیشتووانی ئاماری لە نێوان دانیشتووانی ٢٨٨ شار و نزیکەی ١٤٠٠ گوند لە سەرانسەری وڵات ئەنجامدراوە، ڕێژەی سەدی ئەو نەتەوەیانەی کە لەم ڕاپرسییەدا لە پارێزگای کرماشان نموونەیان لێوەرگیراوە بەم شێوەیە بووە: ٤٫٢٪ فارس، ٩٢٫٥٪ کورد، ٠٫٢٪ عەرەب، ٠٫٧٪ لوڕ، ٠٫٥٪ی دیکە و ١٫٩٪ بێ وەڵام.

کورد دانیشتووانی سەرەکی پارێزگای کرماشانن. پارێزگای کرماشان خاکی زێدی بەشێک لە گەورەترین ئێڵ و ھۆز و تیرە کوردە، وەک زەنگەنە، کەڵھوڕ، گۆران، جاف، لوڕ، سەنجابی، قەڵخانی، کولیایی، باجەلان، زولە، جەمیر و لەک، لەوانە: جەلالوند، کاکەوەند، عوسمانوەند، پایرۆند و بالوەند. تورکەکانی پارێزگای کرماشان لە تەنیشت کوردە کولیایییەکانی شاری سونقوڕ دەژین و بە زمانی تورکی سونقوڕی قسە دەکەن.

### ئایینزا
پارێزگای کرماشان لە ڕوانگەی ئایینییەوە فرەڕەنگییەکی زۆری ھەیە. پەیڕەوانی ئایینزاکانی شیعە، سوننە و یارسان و کەمینەکانی پەیڕەوانی خاکساریە، نعمەتوڵڵاھی، ئوەیسی، نەقشبەندی، قادری و ئایینەکانی جوو، مەسیحی (ئەرمەن و ئاشوری) و بەھایی لە پارێزگای کرماشان شان بە شانی یەک دەژین.

بەشێکی زۆر لە کوردانی کرماشان تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم پەیڕەوی لە ئایینی یارسان کرد. ھێنری بیندەر، گەشتیارێکی فەرەنسی کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا سەردانی پارێزگای کرماشانی کرد، لە سەفەرنامەکەیدا بە ناونیشانی «لە کوردستان، لە میزۆپۆتامیا و فارس» کە لە ساڵی ١٨٨٧دا بڵاوکراوەتەوە، ئایینی باڵادەستی خەڵک بە یاساران دەزانێت. لە سەردانەکەیدا بۆ شارۆچکەی قەسری شیرین دەنووسێت:
زۆربەی کوردانی ئێران سەر بە مەزھەبی عەلیئوڵڵاھین. ئەگەر ئازاد بن بۆ ئەنجامدانی کارەکانیان، ئەوا دەستێوەردان لە کاری کەسانی دیکە ناکەن. ھەستی ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی ئایینی ئەوانی تر لە چاوی ئەواندا زۆر بەرزە.

ھەروەھا لە کاتی سەردانی شاری کرماشان دەنووسێت:
کوردانی پارێزگای کرماشان کەسانێکی ئارام و دۆستانەن. سەر بە مەزھەبی عەلیوڵاھین کە کۆنترین مەزھەبی ئایینییە. لە ھەندێک گونددا شوێنکەوتوانی ئەم مەزھەبە لەگەڵ مەسیحییەکان جووتبوون دەکەن، کە لێبوردەیییان کەمترە.

### مەزارگەکان
لە پارێزگای کرماشان زۆر مەزارگەلێک ھەیە کە پەیوەندییان بە ئیسلامەوە ھەیە (شیعە و سوننە) و ئایینی یارسان. لە پارێزگای کرماشان ٤٥ گۆڕستان و مەزارگە ھەیە. گرنگترین مەزارگە شیعەکانی لە پارێزگای کرماشان بریتین لە ئیمام زادە باقر بێستون، ئیمام زادە ئەحمەد سنوقوڕ، ئیمام زادە ئیبراھیم کەنگاوەر و مەزارگەی ئەحمەد بن ئیسحاق سەرپێڵی زەھاو. ھەروەھا گۆڕی سەید عوبێدوڵڵا ناسراو بە کۆسەی ھەجیج لە شاری پاوە، گۆڕی خەلیفە حەیدەر حەیدەری باینگانی لە ناوچەی باینگان و گۆڕی ویس نەزەر لە ڕەوانسەر لە گرنگترین مەزارگە سوننەکانی کرماشانن. سەبارەت بە پەیڕەوانی ئایینی یارسانەکان، گرنگترین مەزارەکانیان وەک مەزارەکانی سوڵتان ئیسحاک، داوکەوسوار و خاتوون ڕۆزبار لە کۆمەڵگەی پێردیوەر لە شێخان، بابایادگار لە زەردە، پیر بنیامین و پیرموسا لە کەرەند، شا حەیاس لە جیھۆن ئاباد و ئەتاشبەگ ھەڵکەوتوون لە گەرھبان لە پارێزگای کرماشان، پەیڕەوانی ئەم ئایینە لە ھەموو ئێران و عێراقەوە دێنە پارێزگای کرماشان بۆ سەردانیان.

### زمان
لە پارێزگای کرماشان زاراوە جیاوازەکانی زمانی کوردی قسەی پێدەکرێت. زاراوە جۆراوجۆرەکانی کوردیی باشووری وەک کرماشانی، کەڵھوڕی، زەنگنەیی، سەنجابی و کەلیایی لە شارەکانی کرماشان، شاباد، داڵاھۆ، گیەڵان، سەرپێڵی زەھاو، قەسری شیرین، سونقوڕ و بەشێک لە سەحنە و کەنگاوەر. زاراوە گورانییەکان لەوانە گۆرێجوی لە داڵاھۆ و ھۆرامی لە شاری پاوە و گوندەکانی قەندۆڵ و زەردە، زاراوەی مامناوەندی کوردی وەک ئەردەڵانی و جافی لە شارەکانی جۆانرۆ، ڕەوانسەر، سەڵاس باباجانی و بەشێک لە شارەکانی داڵاھۆ، سەرپوڵ زەھاب، قەسر شیرین و کرماشان. و لەکی لە شاری ھەرسین و بەشی باشووری شاری کرماشان و بەشێک لە شارەکانی سەحنە و کەنگاوەر قسەی پێدەکرێت. لە بەشێکی دانیشتووانی شاری کەنگاوەردا، زاراوەی لوڕی قسەی پێدەکرێت. زمانی ئازەربایجانی لە شارۆچکەی سونقوڕ قسەی پێدەکرێت. لە ناوەندی پارێزگای کرماشان، جگە لە زاراوە جیاوازەکانی زمانی کوردی، زاراوەی فارسی کرماشانی ھەروەھا بووەتە باو کە تایبەتە بە شاری کرماشان، و دەگوترێ بە فراوانبوونی فەرمانگە ئیدارییەکان لە سەردەمی قاجاڕەکانەوە و ھەروەھا لەژێر کاریگەری کۆچبەرانی پارێزگاکانی تر و زیارەتکاران کە لە کرماشانەوە دەچوونە ئێتبات دروست بووە.

## مێژووی کرماشان
پارێزگای کرماشان بێشکەی یەکێک لە کۆنترێن شارستانییەتەکانە لە جیھان. کۆنترین گوند کە لە پارێزگای کرماشان و بگرە لە ھەموو کوردستان تا ئێستە دۆزراوەتەوە، گوندی شێخئاوا یە، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠±٩٨١٠ پێش زایین یان نێزیکەی ٦٠±١١٨٢٥ ساڵ پێش ئێستا.

## شێوەزارکانی زمانی کوردی لە پارێزگای کرماشان
خەڵکی ئەم پارێزگایە پتر لە ٩٠ لە سەدی کوردزمانن کە بە چەندین شێوەزار و زاراوە دەپەیڤن.
شێوەزاری سەردەست لە شاری کرماشان زاراوەی کرماشانییە. بە گوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٣ ژمارەی دانیشتووانی شاری کرماشان زیادترە لە ١٠٥٧١٦٦ کەس کە زۆرتر لە سەدا ٥٣ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێک دێنێ. ھەروەھا لە بەر گرنگی و کاریگەری شاری کرماشان بۆ سەر ناوچەکانی دەوروبەری دەتوانین بڵێن شێوەزاری سەردەست لە کۆی پارێزگای کرماشان شێوەزاری کوردیی کرماشانییە.

شێوەزاری زمانی کوردی لە ھەر ١٤ شارستانەکەی پارێزگای کرماشان تەقریبەن بەم شێوەیە:
# لە شارستانی کرماشان: کوردیی باشووری (کەڵھوڕی/کرماشانی/زەنگنەیی)، لەکی، فارسی، سۆرانی ، ھەورامی
# لە شارستانی ئارووناوا (شاباد): کوردیی باشووری (کەڵھوڕی/زەنگنەیی)
# لە شارستانی داڵاھۆ: کوردیی باشووری (کرنی/کەڵھوڕی/گاوارەیی)، گۆرانی (ھەورامی، گەورەجوویی)
# لە شارستانی سەرپێڵی زەھاو: کوردیی باشووری (کەڵھوری)، سۆرانی
# لە شارستانی قەسری شیرین: کوردیی باشووری (کەڵھوری)، سۆرانی
# لە شارستانی گیەڵان: کوردیی باشووری (کەڵھوڕی)
# لە شارستانی سەلاسی باوەجانی: کوردیی باشووری (کەڵھوڕی)، سۆرانی، ھەورامی
# لە شارستانی جوانڕۆ: سۆرانی (جافی)
# لە شارستانی ھەورامان: گۆرانی (ھەورامی)، سۆرانی (جافی)
# لە شارستانی ڕوانسەر: سۆرانی (ئەردەڵانی)
# لە شارستانی سەحنە؛ کوردیی باشووری (سەحنەیی)، لەکی
# لە شارستانی کەنگاوەر: لوڕی، کوردیی باشووری (کرماشانی، کولیایی)، لەکی
# لە شارستانی ھەرسین؛ لەکی، کوردیی باشووری (زەنگنەیی)
# لە شارستانی سونقور و کولیایی؛ کوردیی باشووری (کولیایی)، سۆرانی، تورکیی ئازەربایجانی (سونقوری)

## مێژوو
### پارچەکردنی پارێزگە
کرماشان خاوەنی شارستانییەتی مێژوویییە، لە سەدساڵی بیستەمدا دەوڵەتانی ناوەندیی ئێران زۆر ھەوڵیان داوەتەوە تا بەشەکانی لەم پارێزگا جیا بکەن و بیانخەتە سەر پارێزگاکانی دیکەی ئێران.

ھەموو شارە لەکنشینەکان تا ساڵی ١٩٦٨ی زایینی سەر بە پارێزگای کرماشان بوون. لەو ساڵەدا دەوڵەتی ئەوکاتی ئێران ئەم ناوچانەی لە کرماشان دابڕی و خستیانە سەری *فەرمانداریی تایبەتی لوڕستان* کە لەو کاتە بەشێگ لە پارێزگای خووزستان بوو. ئەم ناوچانە لە ساڵی ١٩٧٣ی زایینیدا، بوون بە پارێزگایەکی نوێ بە ناوی پارێزگای لوڕستان، بەڵام شارە لەکنشینەکانی کەنگاوەر، ھەرسین، سەحنە و ھەروەھا ناوچەکانی جەلاڵەوەند و سەرفیرووزاوا ھێشتا بەشێک لە پارێزگاێ کرماشان ماونەتەوە.

## دابەشی کارگێڕی
ناوەندی پارێزگای کرماشان شاری کرماشانە و لە ١٤ شارستان پێکھاتووە کە ئەمانەن:

شارە گەورەکانی ئەم پارێزگا بریتین لە کرماشان، شائاباد، ھەرسین، کەنگاوەر، سونقوڕ، جوانڕۆ، سەرپێڵ، سەحنە، ڕوانسەر.

## سەرچاوەکان

کرماشان
کرماشان
پۆل:پارێزگای کرماشان
پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نیشتنگە کوردییەکان
پۆل:ڕێگای ئاوریشم