ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن

**ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن** یەکێکە لە سێ ناحیەی قەزای پێنجوێن لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی پێنجوێنە. ژمارەی دانیشتووانی ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن لە ساڵی ٢٠١٩دا (٣٢٬٥٣٨)کەسە.

لەگەڵ دروستبوونی قەزای پێنجوێن لە ساڵی ١٩٥٩دا، بە پێی یەکە کارگێڕییەکان ناوەندی قەزا دەبێتە ناحیەی ناوەند و ناوی قەزاکە ھەڵدەگرێت و لێرەدا ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن دێتە کایەوە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوی قەزاکەوە وەرگیراوە کە ئەویش لە ناوەندەکەیەوە وەری گرتووە کە شارۆچکەی پێنجوێنە. چەند بۆ چوونێک ھەیە لە سەر ناوی پێنجوێن وەک ئەمانەی خوارەوە:
* محەممەد ئەمین زەکی بەگ وای لێکداوەتەوە کە پێنجوێن لە کاتی خۆرھەڵاتن تا ئاوابوونی، پێنج وێنەی تیا بەدی دەکرێت. حوسێن حوزنی موکریانی ھەمان بۆچونی ھەیە لەسەر ناوی پێنجوێن. 
* مەلا عەبدولکەریم مودەریس دەڵیت کە پێنجوێن لەبنچینەدا پێنج گوند بووە کە ئاسەوار و شوێنەواری ھەر پێنج گوندەکە ماون و چەند کەسایەتیەکی بەتەمەنی پێنجوێن دڵنیان لەوەی کەئەم بۆچونە زیاتر لەڕاستیەوە نزیکە و ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ئێستاش ئاسەواری ئەو گوندانە یان ناوچانە ماوەتەوە. 
* بۆچونێکیش ھەیە کە گوایە پێنجوێن، چەند کەسێک ئاوەدانیان کردۆتەوە کە لە شاری پێنجەنی ئەفغانستانەوە ھاتوونەتە ناوچەکە و ھەر بەناوی شارەکەی خۆیانەوە لە ئەفغانستان ناویییان ناوە.
* بۆچونێکیکە پێی وایە کە ناوی پێنجوێن لە پێنج جووەوە ھاتووە واتە پێنج جوو ئاوەدانیان کردۆتەوە، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە ساڵانی سەدەی ڕابردوودا ژمارەیەک ماڵی جوو لەم شارەدا ھەبوون و وەک ھەر ماڵێکی تری موسڵمان ژیانی ئاسایی خۆیان بەسەر بردووە و ھەندێکیشیان پێکەوە لەگەڵ موسڵمانەکاندا کار و کاسپییان کردووە. 
* بۆچونێکی تر ھەیە لەسەر ناو نانی پێنجوێن، کە پێدەچێت ئەمەیان زیاتر لە ڕاستیەوە نزیک بێت، ئەویش ئەوەیە کاتێک ئەسکەندەری مەقدوونی پاش سەرکەوتنی لە شەڕی گۆگەمیلا لە ساڵی ٣٣١ی پێش زایین لە نزیکی ھەولێر لە بەرامبەر سوپای دارای سێیەمی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی مەفرەزەیەکی پێنج لە شاری ئارابخا (کەرکووکی ئەمڕۆ) ناردە بەری ڕۆژھەڵات، بۆ ناوچەی میدیا (موکریانی ئەمڕۆ)، بۆ چاودێری و پاکسازی ھەمەدان و داگیری بکات. بەو پێیەی سەردەمانێک پایتەختی دەوڵەتێکی گەورەی وەک ماد بووە و مەفرەزەکە لە شاری مەریوان ڕێگایان گرتەبەر، بەم پێیەش پێ دەچێت وشەی پێنجوێن لە «پانج» یۆنانیەوە ھاتبێت؛ واتە پێنج یۆنانی کە ئەو سنوورەیان بەرەو ئەکباتان بڕی.

## جوگرافیا
ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن ھاوسنوورە لەگەڵ؛ لە باکوورەوە ناحیەی گەرمک، لە باشوورەوە ناحیەی ناڵپارێز، لە ڕۆژھەڵاتەوە ناوچەی خاو و میراوای شارستانی مەریوان لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لە ڕۆژاواوە  ناحیەی ناڵپارێز و ناحیەی زەلان.

* ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٢٣٨کم٢)ە لە (٢٠٫٩٪) قەزای پێنجوێن پێکدەھێنێت، وە لە (١٫١٧٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت.

* لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (سێیەمە) لە سێ ناحیەی قەزای پێنجوێندا.
* لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەمە) لە سێ ناحیەی قەزای پێنجوێن.

## مێژوو
مێژووی ئەم ناحیەیە لە سەردەمی کۆمارییەوە دەست پێدەکات.
### سەردەمی کۆماری
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق،  لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.

* **لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥):**
# ھێنانە کایەی قەزای پێنجوێن لە سنووری پارێزگای سلێمانی بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٦) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا.
# ھێنانە کایەی ناحیەی گەرمک لە سنووری قەزای پێنجوێن،  بە دابڕانی (٥٩) کەرت لە ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن، ناوەندەکەی گوندی گەرمک بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٩) لە ٤/١٢/١٩٦٠دا.
# ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەی پێنجوێن و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێنەوە بە پێی فەرمانی ژمارە(٧٥٢) لە ١٥\٨\١٩٦٣دا.
[وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی [پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا]]

* **لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥ - ١٩٧٧):**
لەم ماوەیەدا ھیچ گۆڕانکارییەک لە قەزای پێنجوێن ڕووینەدا.
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن لە ساڵی حەفتاکاندا

* **لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧ - ١٩٨٦)دا:**
# دابڕاندنی ھەموو کەرتەکانی ناحیەی گەرمک و لکادنیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێنەوە و گۆڕینی ناوی ناحیەی ناوبراو بۆ ناحیەی ناڵپارێز و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی گەرمکەوە بۆ گوندی ناڵپارێز و لکاندنی (٢٦) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن بە ناحیەی ناڵپارێزەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٤٧٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩.
# دابڕانی (١٤) کەرت لە ناحیەی سرۆچکی سەر بە قەزای شارباژێڕ و لکاندنیان بە ناحیەی ناڵپارێزی سەر بە قەزای پێنجوێنەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢١) لە ١٦\١٠\١٩٧٩دا.

* **لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨ - ١٩٩٠)دا:**
ھەڵوەشاندنەوەی قەزای پێنجوێن و ھێنانەکایەی ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن و بەستنەوەی بە (قەزای الاخوة).
450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا

### سەردەمی حکوومەتی ھەرێم
* **لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا:**
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بەڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.

* **لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا:**
# لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەموو ئەو قەزا و ناحیەیانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە.
# قەزای پێنجوێن دروستبووەوە و پێکھاتبوو لە (٣) ناحیە، ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن، ناحیەی گەرمک و ناحیەی ناڵپارێز.

## کارگێڕی
ئەم ناحیەیە لە ٤٢ گوند پێکھاتووە:

* ئاڵیاوا، پێنجوێن
* ئاوایی حاجی شەریف
* ئەحمەدکلوان
* بانی خێڵان، پێنجوێن
* برایم ئاوا
* بلکیان
* بناوەسوتە
* بناویان
* بوبان
* خونیانەی تازە
* خونیانەی کۆن
* دەربەند، پێنجوێن
* دەرەگورگان
* دەرەوارە
* ڕاوگان
* زەھور
* ساڵیاوای تازە
* ساڵیاوای کۆن
* سەردەرە، پێنجوێن
* سەرنەوان
* قزڵجە
* قۆخی مامینە
* کانی بی، پێنجوێن
* کانی سێفی قزڵجە
* کانی شابان
* کانی ماسیان
* کانی مانگا
* کانی مانگای کۆن
* کانی میرانی بابەعەلی
* کانی میرانی کۆماری
* کرمانج، قزڵجە
* کواوە
* کۆشکەوە
* کێلو
* مەسۆ
* میرمام، پێنجوێن
* ناوکەڵان
* نزارە
* ھەرگێنە، پێنجوێن
* ھەڵاڵاوا
* ھۆمەرسێنانی تازە
* ھۆمەرسێنانی کۆن
* وریاوا

## ئەمانەش ببینە
* قەزای پێنجوێن
* پارێزگای سلێمانی
* پێنجوێن
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
* پێڕستی گوندەکانی پێنجوێن

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان