open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زانکۆ و لێکۆڵینەوەی ڤاخینینگن

**زانکۆ و لێکۆڵینەوەی ڤاخینینگن** (کە بە دەبلیوو یوو ئاڕیش ناسراوە) زانکۆیەکی گشتی توێژینەوەیە لە شاری ڤاخینینگن لە ھۆڵەندا، کە تایبەتمەندە لە زانستە ژیانییەکان و جەختی سەرەکی لەسەر کشتوکاڵ، بابەتە تەکنیکی و ئەندازیارییەکانە. ئەم زانکۆیە سەنتەرێکی گرنگی جیھانییە بۆ توێژینەوەی زانستە ژیانی و کشتوکاڵییەکان. لە ناوچەیەکی ھۆڵەندا ھەڵکەوتووە کە بە دۆڵی خۆراک ناسراوە.

دەبلیوو یوو ئاڕ پێکھاتووە لە زانکۆی ڤاخینینگن و دامەزراوە پێشووەکانی توێژینەوەی کشتوکاڵی سەر بە وەزارەتی کشتوکاڵی ھۆڵەندا. زانکۆی ڤاخینینگن، وەک زانکۆیەکی توێژینەوەیی، بڕوانامەی بەکالۆریۆس، ماستەر و دکتۆرا دەبەخشێت لە زانستە ژیانی و کۆمەڵایەتییەکاندا. توێژینەوەکانی جەخت دەکاتە سەر کێشە زانستی، کۆمەڵایەتی و بازرگانییەکان لە بواری زانستە ژیانی و سەرچاوە سروشتییەکاندا. بە بەرنامەکانی کشتوکاڵ، دارستان و خوێندنە ژینگەیییەکانی بەناوبانگە. زانکۆکە نزیکەی ١٢٬٠٠٠ خوێندکاری ھەیە لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتەوە. ئەندامە لە تۆڕی زانکۆیی یۆرۆلیگ بۆ زانستە ژیانییەکان (ئی ئێڵ ئێڵ ئێس).

## سەرچاوەکان

پۆل:زانکۆکانی ھۆڵەندا
ڤاخینینگن

**ڤاخینینگن**، شارەوانی و شارێکی مێژوویییە لە ناوەڕاستی ھۆڵەندا، لە ھەرێمی خێڵدەرلاند. بە زانکۆی ڤاخینینگن بەناوبانگە، کە تایبەتمەندە لە زانستە ژیانییەکاندا. شارەوانییەکە لە ساڵی ٢٠٢١ دا ٣٩٬٦٣٥ دانیشتووی ھەبووە، کە چەندین ھەزاریان خوێندکارن لە زیاتر لە ١٥٠ وڵاتەوە.

## سەرچاوەکان
کەرتی دارستان

**بەشی دارستان** یان **کەرتی دارستان** بریتییە لە کۆمەڵگایەکی پێکەوە بەستراوی درەختەکان کە لە پێکھاتە، بونیاد، تەمەن، قەبارە، پۆل، دابەشبوون، ڕێکخستنی شوێنی، دۆخ، یان شوێنی لەسەر زەوییەکی یەکگرتوو بە شێوەیەکی تەواو یەکسان و جیاوازن لە کۆمەڵگاکانی دەوروبەری.

دارستان بریتییە لە «کۆمەڵێک بەش/کەرتی دارستان» کە سوود لە شێوازەکانی دارستانداری وەردەگرێت. مۆدێلسازی لە ئاستی بەشی دارستاندا جۆرێکە لە مۆدێلسازی لە زانستەکانی دارستاندا کە یەکەی سەرەکی تێیدا بەشێکی دارستانی تەواوە.

## سەرچاوەکان
کۆمەڵگای ڕووەکی

**کۆمەڵگای ڕوەکی** بریتییە لە کۆمەڵێک یان ھاوبەندییەک لە جۆرە ڕوەکەکان لە ناو یەکەیەکی جوگرافی دیاریکراودا، کە پارچەیەکی تاڕادەیەک یەکگرتوو پێکدەھێنێت و لە پارچەکانی دەوروبەری کە جۆری ڕووەکی جیاوازیان ھەیە جیادەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینگەناسیی ڕوەکی
پۆل:بایۆجوگرافیا
دۆڵی خۆراک

**دۆڵی خۆراک**، ناوچەیەکە لە ھۆڵەندا کە کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی خۆراک، دامەزراوەکانی توێژینەوە، و سەنتەری توێژینەوە و زانکۆی ڤاخینینگن تێیدا چڕبوونەتەوە. ناوچەی دۆڵی خۆراک ماڵی ژمارەیەکی زۆر لە کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی خۆراکە و لە ناو دۆڵی خۆراکدا نزیکەی ١٥٬٠٠٠ پیشەوەر لە زانستەکانی پەیوەست بە خۆراک و گەشەپێدانی تەکنەلۆژیدا چالاکن. ژمارەیەکی زۆر زیاتریش لە بەرھەمھێنانی بەرھەمە خۆراکییەکاندا بەشدارن. دۆڵی خۆراک، بە شاری ڤاخینینگن وەک ناوەندی، مەبەستە ببێتە دڵێکی جووڵاوی زانیاری بۆ پیشەسازی خۆراکی نێودەوڵەتی.

لەم ناوچەیەدا، فوودڤالی ئێن ئێڵ مەبەستییەتی ھەلومەرج دروست بکات بۆ ئەوەی بەرھەمھێنەرانی خۆراک و دامەزراوەکانی زانیاری بتوانن پێکەوە کار بکەن لە گەشەپێدانی چەمکە نوێ و داھێنەرەکانی خۆراکدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی خۆراک
تەکنۆلۆژیای خۆراک

**تەکنەلۆژیای خۆراک** لقێکە لە زانستی خۆراک کە گرنگی بە بەرھەمھێنان، پاراستن، کۆنترۆڵی جۆری و توێژینەوە و گەشەپێدانی بەرھەمە خۆراکییەکان دەدات.

ھەروەھا دەکرێت وەک زانستی دڵنیابوون لە ئاسایشی خۆراکی کۆمەڵگا و دەستگەیشتنی بە خۆراکی سەلامەت کە پێوەرەکانی جۆری تێدا بێت تێبگەیەنرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زانستی خۆراک
گەیاندنی خۆراک

**گەیاندنی خۆراک** خزمەتگوزارییەکی پەیکەرییە کە تێیدا چێشتخانە، دوکان، یان کۆمپانیایەکی سەربەخۆی گەیاندنی خۆراک، خۆراک دەگەیەنێتە کڕیار. داواکردن بە شێوەیەکی ئاسایی یان لە ڕێگەی تەلەفۆن، یان لە ڕێگەی وێبگە یان ئەپڵیکەیشنی مۆبایلی دابینکەر، یان لە ڕێگەی خزمەتگوزارییەکی داواکردنی خۆراکی لایەنی سێیەمەوە ئەنجام دەدرێت. ئەو شتانەی کە دەگەیەنرێن دەتوانن خواردنی سەرەکی، لاوەکی، خواردنەوە، شیرینەمەنی، یان کەلوپەلی بەقاڵی بن و بە شێوەیەکی ئاسایی لە سندوق یان جانتا دەگەیەنرێن. کەسی گەیاندن بە شێوەیەکی ئاسایی ئۆتۆمبێل لێدەخوڕێت، بەڵام لە شارە گەورەکاندا کە ماڵەکان و چێشتخانەکان لە یەکەوە نزیکترن، لەوانەیە دووچەرخە یان سکوتەری کارەبایی بەکاربھێنن.

## سەرچاوەکان

پۆل:پیشەسازیی خۆراک
ئانترێ

لە خزمەتگوزاری خوانی فەڕەنسی مۆدێرن و زۆربەی وڵاتانی ئینگلیزی زمان، "**ئانترێ**" ئەو خواردنەیە کە پێش خواردنی سەرەکی پێشکەش دەکرێت. لە دەرەوەی ئەمریکای باکوور و بەشێک لە کەنەدای ئینگلیزی زمان، بە گشتی ھاوواتایە لەگەڵ "ھۆر دوڤەر"، پێشخواردن، یان دەستپێکەر. دەکرێت یەکەم خواردن بێت کە پێشکەش دەکرێت، یان دەکرێت دوای شۆربا یان چەند خواردنێکی بچووکی تر بێت.

لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەشێک لە کەنەدای ئینگلیزی زمان، زاراوەی "ئانترێ" بە واتای خواردنی سەرەکی یان تاکە خواردنی ژەمەکە دێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:زاراوەناسیی خۆراک و خواردنەوە
چێشت (خۆراک)

**چێشت (خواردن)**، لە زانستی خۆراکدا ئامادەکردنێکی تایبەتی خۆراکە، «بڕگە یان جۆرێکی جیاوازی خۆراک»، کە ئامادەیە بۆ خواردن یان پێشکەشکردن.

خواردن دەکرێت لەسەر قاپ و کەرەستەی خواردن پێشکەش بکرێت، یان دەکرێت بە دەست بخورێت.

ڕێنمایییەکانی ئامادەکردنی خواردن پێیان دەوترێت دەستوورەکانی چێشتلێنان.

ھەندێک خواردن، بۆ نموونە ھۆتدۆگ لەگەڵ کەچەپ، بە دەگمەن دەستووری چێشتلێنانی تایبەتی خۆیان لە کتێبەکانی چێشتلێناندا چاپ دەکرێت، چونکە تەنھا بە یەکخستنی دوو خۆراکی ئامادە دروست دەکرێن.

## سەرچاوەکان
کەچەپ

**کەچەپ** خۆشکەرێکی سەر خوانە کە تامی شیرین و ترشی ھەیە. «کەچەپ» ئێستا بە شێوەیەکی گشتی ئاماژەیە بۆ کەچەپی تەماتە، ھەرچەندە دەستوورە سەرەتایییەکانی جۆرە جیاوازەکانی کەچەپ کارگ، گوێ ماسی، کڕۆژن، سپێنەی ھێلکە، ترێ، یان گوێز و چەندین پێکھاتەی تری تێدابووە.

کەچەپی تەماتە لە تەماتە، شەکر و سرکە دروست دەکرێت، لەگەڵ بەھارات و بۆنخۆشکەر. بەھارات و تامەکان جیاوازن بەڵام بە گشتی پیاز، دارچینی گەورە، گشنیز، مێخەک، زیرە، سیر و خەردەلیان تێدایە و ھەندێک جار کەرەفس، دارچین، یان زەنجەفیلیشی تێدایە. پێشڕەوی بازاڕ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٦٠٪ی بازاڕ) و شانشینی یەکگرتوو (٨٢٪) کەچەپی تەماتەی ھاینزە. کەچەپی تەماتە زۆر جار وەک خۆشکەر بەکاردێت بۆ ئەو خواردنانەی کە بە گشتی بە گەرمی پێشکەش دەکرێن و سوورکراوە یان چەورن: پەتاتەی سوورکراو و خواردنەکانی تری پەتاتە، ھەمبەرگر، ھۆتدۆگ، پارچەی مریشکی ناسک، ساندویچی گەرم، پای گۆشت، ھێلکەی کوڵاو، و گۆشتی برژاو یان سوورکراو. کەچەپ ھەندێک جار وەک بنەما یان وەک پێکھاتەیەک لە سۆس و ڕۆنەکانی تردا بەکاردێت، و تامەکەی لەوانەیە وەک تامدەرێکی زیادکراو بۆ خواردنە سووکەکان دووبارە دروست بکرێتەوە، وەک چپسی پەتاتە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چێژەمەنییەکان
پۆل:سۆس
ھۆتدۆگ

**ھۆتدۆگ** یان **ھۆت دۆگ** چێشتێکە کە لە سۆسیجێکی برژاو، ھەڵمکراو، یان کوڵاو پێکدێت کە لە کەلێنی نانێکی نیمچە لەتکراودا پێشکەش دەکرێت. زاراوەی ھۆتدۆگ دەکرێت ئاماژە بۆ خودی سۆسیجەکەش بکات. ئەو سۆسیجەی بەکاردێت ڤییەنەرە (سۆسیجی ڤییەننا)یان فرانکفۆرتەرە (سۆسیجی فرانکفۆرت، کە ھەر بە فرانکیش ناودەبرێت).

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان
چاندی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**چاندی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** کۆمەڵێک ڕەفتاری کۆمەڵایەتی، دامەزراوە و نۆرمی جیاواز لە خۆدەگرێت، کە شێوازەکانی ئاخاوتن، ئەدەب، مۆسیقا، ھونەرە بینراوەکان، ھونەری نمایشی، خۆراک، وەرزش، ئایین، یاسا، تەکنۆلۆژیا، ھەروەھا نەریت، بیروباوەڕ و شێوازەکانی تری زانینی تری تێدایە. کەلتووری ئەمریکی لەلایەنمێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، جوگرافیاکەی، و چەندین ھێزی ناوخۆیی و دەرەکی و کۆچکردنەوە شێوەی پێدراوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:کۆمەڵگای ئەمریکی
ئەحلام موستەغانمی

**ئەحلام موستەغانمی** ( ; لەدایکبووی ١٣ی نیسانی ١٩٥٣، تونس) شاعیر و نووسەری جەزائیرییە. یەکەم ژنی جەزائیری بوو کە شیعر و ئەدەبی گێڕانەوەی بە زمانی عەرەبی نووسی. خاوەنی چوار ڕۆمان و شەش دیوانە شیعرە، بە ڕۆمانی بیری لەش *لە* ساڵی ١٩٩٣ ناسراوە. لە ساڵانی ٢٠٠٧ و ٢٠٠٨ لەلایەن گۆڤاری عەرەبی بزنسەوە بە ڕیزبەندی #٩٦ و #٥٨ وەک کاریگەرترین عەرەب دانراوە.

## ژیاننامە
### ژیانی سەرەتایی و پەروەردە
بنەماڵەی موستەغانمی لە بنەڕەتدا خەڵکی کۆنستانتین بوون لە ڕۆژھەڵاتی جەزائیر. باوکی کە ناسیۆنالیستێکی جەزائیری بوو، دوای ئاژاوەگێڕییەکانی سێتیف لە ساڵی ١٩٤٥ زیندانی کرا کە دوو برای تێیدا کوژران. لە ساڵی ١٩٤٧ ئازادکرا و خێزانەکەی گواسترایەوە بۆ شاری تونس لە وڵاتی تونس و لە ساڵی ١٩٥٣ موستەغانمی لەوێ لەدایکبووە. باوکی بەردەوام بوو لە چالاکییەکانی و پشتیوانیی لە سەربەخۆیی جەزائیر. دوای ئەوەی جەزائیر لە ساڵی ١٩٦٢ سەربەخۆیی بەدەستھێنا، پۆستی دیار و بەرچاوی لە حکوومەتی ئەحمەد بن بێلا وەرگرت. لە ساڵی ١٩٦٥ کودەتاکەی بومێدییەکان بن بێلای لە دەسەڵات دوورخستەوە و باوکی تووشی تێکچوونی دەروونی بوو و ڕەوانەی نەخۆشخانەیەکی شاری جەزائیر کرا. ململانێ دەروونییەکانی و بەردەوامی گێژاوی سیاسی لە جەزائیردا، لە ناڕەزایی و سەرلێشێواوی و بێھیواییدا ھێشتییانەوە.

موستەغانمی یەکەمین بڕوانامەی لە ئەدەب لە زانکۆی جەزائیر وەرگرتووە. دوای تێوەگلانی لە چالاکی مافی ژنان، ڕێی لی گیرا ناوی خۆی تۆمار بکات لە پرۆگرامی ماستەر لە ھەمان زانکۆ، دەستەی بەڕێوەبەران پێیوابوو کە ئازادی ڕادەربڕینەکەی کاریگەری نەرێنی لەسەر خوێندکارەکانی دیکە دەبێت. ھەروەھا بەھۆی ئەوەی لەگەڵ ھێڵی سیاسیی دامەزرێنەرەکانیدا نەدەگونجا، لە یەکێتیی نووسەرانی جەزائیر دەرکرا. لە ئەنجامدا موستەغانمی لە فەڕەنسا بەردەوامیی بە خوێندنی دکتۆرا دا، دکتۆرای لە کۆمەڵناسی لە زانکۆی سۆربۆن بەدەستھێنا بە تێزەکەی، کە دواتر بە ناوی *Algérie, femmes et écritures* (جەزائیر، ژنان و نووسین) لە ساڵی ١٩٨٥ بڵاوکرایەوە، سەبارەت بە نوێنەرایەتیی ژنان لە ھەردوو ئەدەبیاتی فەڕەنسی و عەرەبیدا.

## ژیانی کەسی
موستەغانمی لە ساڵی ١٩٧٦ لەگەڵ ڕۆژنامەنووسی لوبنانی جۆرج ئەلراسی لە پاریس ھاوسەرگیری کرد. سێ کوڕیان پێکەوە ھەیە و لە بەیروت لە لوبنان دەژین.

## کارەکان
### ڕۆمانەکان
# *ذاکرة الجسد* (*بیری لەش* / *پردەکانی کۆنستانین*) - لەلایەن دار ئەدەب، بەیروت، ١٩٩٣، بڵاوکراوەتەوە و ٣٤ جار چاپکراوە. لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەک خاڵی وەرچەرخان لە ئەدەبیاتی عەرەبیدا سەیر دەکرێت.
# *فوضی الحواس* (*پشێویی ھەستەکان*) - لەلایەن دار ئەدەب لە بەیروت ساڵی ١٩٩٧ بڵاوکراوەتەوە، ٣٠ جار چاپکراوە.
# *عابر سریر* - لەلایەن Dar al adab لە بەیروت ٢٠٠٣ بڵاوکراوەتەوە، ٢٢ جار چاپکراوە.
# *الاسود یلق بک* (*تۆ ڕەشت لێدێت*) - لەلایەن ھاشێت-ئەنتوان لە بەیروت ٢٠١٢ بڵاوکراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەرچووانی زانکۆی پاریس
پۆل:نووسەرانی جەزائیری
پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣
زمانەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ئاستی فیدراڵیدا زمانی فەرمی نییە، بەڵام زۆرترین زمانی بەکارھاتوو ئینگلیزییە (بەتایبەتی ئینگلیزی ئەمریکی)، کە زمانی نەتەوەیی دیفاکتۆیە. لەوەش زیاتر، ٣٢ ویلایەت لە کۆی ٥٠ ویلایەت و ھەر پێنج ھەرێمە دەرەوەی وڵاتەکانی ئەمریکا، ئینگلیزییان وەک زمانی فەرمی ڕاگەیاندووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی ئەمریکی
پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
سندووق

**سندووق** (کۆ: **سندوقەکان**) بریتییە لە جۆرێک لە دەفر کە لایەکانی ڕەق و پتەون و بەکاردێت بۆ ھەڵگرتن یان گواستنەوەی شتومەک. زۆربەی سندوقەکان لایەکانی تەخت، ھاوتەریب و لاکێشەیین (بەشێوەیەکی گشتی چوارگۆشەن). سندوقەکان دەکرێت زۆر بچووک بن (وەک قوتووی کبریت)یان زۆر گەورە بن (وەک سندوقی گواستنەوەی کەلوپەلی ماڵ) و دەکرێت بۆ چەندین مەبەستی جیاواز بەکاربھێنرێن، لە بەکارھێنانی کرداری تا جوانکاری.

سندوقەکان دەکرێت لە چەندین کەرەستەی جیاواز دروست بکرێن، ھەم لە کەرەستەی بەھێز و پتەو (وەک چێو و کانزا) و ھەم لە کەرەستەی کەم بەھێز (وەک کارتۆنی لۆچدار و کاغەزی پتەو). سندوقە کانزایییە لۆچدارەکان بە باوی وەک دەفری بارکردن بەکاردێن.

سندوقەکان دەکرێت داخرێن و دابخرێن بە لاپەڕە، دەرگا، یان دەرپۆشی جیا. دەکرێت بە چەسپ، شریت، پەت، یان بە میکانیزمی جوانکاریتر یان ئاڵۆزتر دابخرێن، وەک قوفڵ و کلیل و زنجیر و داخەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:دەفرەکان
پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ
پۆل:بەرھەمە کاغەزییەکان
کرێدان

**کرێ** بریتییە لەو بڕە پارەیەی کە دەدرێت وەک پاداشت بۆ مافەکان یان خزمەتگوزارییەکان. کرێکان بەگشتی تێچووەکان، مووچەکان، خەرجییەکان و قازانج لەخۆدەگرن. بەشێوەیەکی نەریتی، پیشەوەران لە بەریتانیا (و پێشتر لە کۆماری ئیرلەندا) کرێیەک وەردەگرن کە جیاوازە لە پارەدان، مووچە یان ھەقدەست.

کرێی خزمەتگوزاری یان باجی زیادە بریتییە لە بڕە پارەیەک کە دەخرێتە سەر پسوڵەی کڕیار. مەبەست لە کرێی خزمەتگوزاری زۆرجار پەیوەندی بە سروشتی بەرھەم و خزمەتگوزارییە پێشکەشکراوەکانەوە ھەیە. نموونەی ھۆکارەکانی ئەم کرێیە بریتین لە: خەرجی کاتی گەشت، کرێی کرێی ئۆتۆمبێل، کرێی بیمەی بەرپرسیارێتی و قەرەبووی کرێکاران، و کرێی پلاندانان. کۆمپانیاکانی گواستنەوە بە تازەیی دەستیان کردووە بە وەرگرتنی باجی زیادە بۆ سووتەمەنی.

چێشتخانەکان و ھۆڵە میواندارییەکان کە کرێی خزمەتگوزاری وەردەگرن لە جیاتی بەخشیش، دەبێت لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا (وەک ماساچوسێتس، نیویۆرک، مۆنتانا) دابەشی بکەن بەسەر کارمەندەکانیاندا، بەڵام لە ویلایەتی کێنتاکی دەتوانن بۆ خۆیانی ھەڵبگرن. کرێ دەکرێت بڕێکی دیاریکراو بێت یان گۆڕاو بێت، یان بەشێک بێت لە سیستەمێکی دوو-بەشی. کرێی ئەندامێتی وەک بەشێک لە مۆدێلی بازرگانی بەشداریکردن وەردەگیرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:نرخاندن
خۆراکگێڕی

**پیشەسازی خۆراکخزمەتگوزاری** یان **خۆراکگێڕی**، ئەو بیزنس، دامەزراوە و کۆمپانیایانە دەگرێتەوە کە خواردن لە دەرەوەی ماڵ ئامادە دەکەن. ئەمە چێشتخانەکان، دوکانە خۆراکییەکان، چێشتخانەکانی قوتابخانە و نەخۆشخانەکان، کۆمپانیاکانی خواردنگێڕی و چەندین شێوازی تر دەگرێتەوە.

دابینکەرانی خۆراک بۆ خاوەن کارەکانی خۆراکخزمەتگوزاری بریتین لە دابەشکارانی خۆراک، کە کەلوپەلی بچووک (ئامێرەکانی چێشتخانە) و خۆراک دابین دەکەن. ھەندێک کۆمپانیا بەرھەمەکانیان بە ھەردوو شێوازی بەکاربەر و خزمەتگوزاری خۆراک بەرھەم دەھێنن. شێوازی بەکاربەر بەگشتی لە پاکەتی قەبارە تاکەکەسی دێت لەگەڵ دیزاینی ناونیشانی جوان بۆ فرۆشتنی تاک. شێوازی خزمەتگوزاری خۆراک لە پاکەتی قەبارە گەورەی پیشەسازی دێت و زۆرجار دیزاینی ناونیشانە ڕەنگاوڕەنگەکانی شێوازی بەکاربەری تێدا نییە.
## سەرچاوەکان

پۆل:پیشەسازیی خۆراک
پۆل:خزمەتگوزاری خۆراک
فەرمانگەی دارستان و ئاگرکوژاندنەوەی کالیفۆرنیا

**فەرمانگەی دارستان و ئاگرکوژاندنەوەی کالیفۆرنیا** (کاڵ فایەر) بەشی ئاگرکوژاندنەوەی ئاژانسی سەرچاوە سروشتییەکانی کالیفۆرنیایە لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا. ئەم فەرمانگەیە بەرپرسیارە لە پاراستنی دژە ئاگر لە چەندین ناوچەی ژێر بەرپرسیارێتی ویلایەت کە کۆی گشتی ٣١ ملیۆن ئەیکەر دەگرێتەوە، ھەروەھا بەڕێوەبردنی دارستانە تایبەت و گشتییەکانی ویلایەتەکە. لەگەڵ ئەوەشدا، فەرمانگەکە چەندین خزمەتگوزاری فریاکەوتن پێشکەش دەکات لە ٣٦ شارەوانی لە کۆی ٥٨ شارەوانی ویلایەتەکە لە ڕێگەی گرێبەست لەگەڵ حکوومەتە خۆجێیییەکان. بەڕێوەبەری ئێستای فەرمانگەکە جۆ تایلەرە، کە لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٢ لەلایەن گاڤین نیوسۆم پارێزگاری کالیفۆرنیاوە دامەزرا.

## سەرچاوەکان
ئاژانسی سەرچاوە سرووشتییەکانی کالیفۆڕنیا

**ئاژانسی سەرچاوە سروشتییەکانی کالیفۆرنیا** دامەزراوەیەکی ئاستی کابینەی ویلایەتە لە حکوومەتی کالیفۆڕنیا. دامەزراندن و دەسەڵاتی ئاژانسی سەرچاوە سروشتییەکان لە بەشەکانی ١٢٨٠٠ و ١٢٨٠٥ی یاسای حکوومەتی کالیفۆرنیادا دیاریکراوە. ئاژانسەکە شەش فەرمانگە، ١٠ پارێزەر، ١٧ دەستە و لیژنە، سێ ئەنجومەن و پارکێکی شارستانی لە لۆس ئەنجلس لەخۆدەگرێت کە پێکھاتووە لە دوو مۆزەخانە: سەنتەری زانستی کالیفۆرنیا و مۆزەخانەی ئەفریقی-ئەمریکی کالیفۆرنیا. لە ڕێگەی ٢٥ فەرمانگە، پارێزەر و لیژنەکانییەوە، ئاژانسی سەرچاوە سروشتییەکان بەرپرسیارە لە پاراستنی مێژووی پێش مێژوو، دیمەنە سروشتییەکان و شوێنە کلتوورییەکان، چاودێریکردن و سەرپەرشتیکردنی زەوی و ئاوڕەوە ویلایەتییەکان، ڕێکخستنی بەکارھێنانی ماسی و ڕاو، ھەروەھا زەوییە تایبەتەکان و یەکگرتنیان لەگەڵ زەوی و ئاوە فیدراڵییەکان.

سکرتێری ئێستای سەرچاوە سروشتییەکان وەید کرۆفوتە، کە ئەندامێکی کابینەی گاڤین نیوسۆم پارێزگارە.

## سەرچاوەکان
پارکی ویلایەتیی دارستانی بیگ بەیسن ڕێدوودس

**پارکی ویلایەتیی دارستانی بیگ بەیسن ڕێدوودس** پارکێکی ویلایەتییە لە ویلایەتی کالیفۆرنیای ئەمریکا، دەکەوێتە ناوچەی سانتا کروز، نزیکەی ٣٦ کیلۆمەتر (٢٢ میل) لە باکووری ڕۆژاوای سانتا کروزەوە.

## سەرچاوەکان
مایکرۆفۆن

وێنۆک| مایکرۆفۆنێک
**مایکرۆفۆن**، بە زمانی ئاخاوتن و ڕۆژانە پێی دەوترێت **مایک** (), گۆڕینی دەنگە بۆ سیگناڵێکی کارەبایی. مایکرۆفۆن لە زۆرێک لە بەرنامەکانی وەک تەلەفۆن، ئامێری بیستن، سیستەمی وتاردانی گشتی بۆ ھۆڵەکانی کۆنسێرت و بۆنە گشتییەکان، بەرھەمھێنانی فیلم، ئەندازیاریی دەنگی ڕاستەوخۆ و تۆمارکراو، تۆمارکردن و بەرھەمھێنانەوەی دەنگ، ڕادیۆی دوولایەنە، مێگافۆن، و پەخشی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی بەکاردەھێنرێت. ھەروەھا لە کۆمپیوتەر و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانی تردا بەکاردەھێنرێت، وەک مۆبایل، بۆ تۆمارکردنی دەنگ، ناسینەوەی قسەکردن و مەبەستی دیکە، وەک ھەستەوەری سۆنەر یان لێدانی بزوێنەر.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* بنکەدراوەی گەڕانی تایبەتمەندی و زانیاری پێکھاتەکانی زیاتر لە ١٠٠٠ مایکرۆفۆن

پۆل:تەکنۆلۆژیای تەلەڤیزیۆن
پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان
پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
وێست ھۆڵیوود

**وێست ھۆڵیوود** شارێکە لە ناوچەی لۆس ئانجلەس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ١٩٨٤ کرایە شارەوانی، و شەقامی سەنسێت ستریپی تێدایە. بەپێی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)، ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣٥٬٧٥٧ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٨٤
ئاگرەکانی کۆمەڵەی برووسکەی سی زێد یوو

**ئاگرەکانی کۆمەڵەی برووسکەی سی زێد یوو**، ئاگری دارستان بوون کە لە باکووری کالیفۆرنیا لە مانگی ئابی ٢٠٢٠ دەستیپێکرد. کۆمەڵە ئاگرەکە پێکھاتبوو لە ئاگرەکانی ناوچەکانی سان ماتیۆ و سانتا کرووز، لەوانە ئەو ئاگرانەی کە پێشتر بە جیا وەک ئاگرەکانی وارنێلا و وادێل چاودێری دەکران. ھەوڵی ئاگرکوژاندنەوەکە سەرەتا لەلایەن فەرمانگەی دارستان و ئاگرکوژاندنەوەی کالیفۆرنیا (کاڵ فایەر) بەڕێوەدەبرا.

## سەرچاوەکان
باکووری کالیفۆڕنیا

**باکووری کالیفۆرنیا** (بە کورتکراوی **نۆرکاڵ**) ناوچەیەکی جوگرافی و کلتوورییە کە بەشی باکووری ویلایەتی کالیفۆڕنیای وڵاتی ئەمریکا پێکدەھێنێت، ٤٨ شارەوانی باکووری لە کۆی ٥٨ شارەوانی ویلایەتەکە لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان
پوولی پۆستە

[وێنۆک| پێکھاتە سەرەکییەکانی پوولێکی پۆستە:
١. [وێنە
٢. کونکردن
٣. ناو و نیشان
٤. ناوی وڵات]]
**پوولی پۆستە** بریتییە لە پارچە کاغەزێکی بچووک کە لەلایەن پۆستەخانە، فەرمانگەی پۆست، یان فرۆشیارە ڕێگەپێدراوەکانی دیکەوە دەدرێت بەو کڕیارانەی کە پارەی پۆستە دەدەن (ئەو تێچوونەی کە لە گواستنەوە، بیمە، یان تۆمارکردنی پۆستدا ھەیە). پاشان پوولەکە بە ڕوخسار یان لای ناونیشانی ھەر شتێکی پۆستەوە دەلکێنرێت، یان بەرگی پۆستی تر (بۆ نموونە، پاکەت، سندووق، لوولەکی پۆست). پاشان شتەکە لەلایەن سیستمی پۆستەوە ڕێکخستنی بۆ دەکرێت و دواتر دەنێردرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:داھێنانەکانی سەدەی نۆزدەھەم
پۆل:داھێنانە سکۆتلاندییەکان
پۆل:داھێنانە بریتانییەکان
پۆل:سیستمە پۆستییەکان
پۆل:بەرھەمە کاغەزییەکان
ھەنگی حەمیدیە

ھەنگی ***حەمیدییە*** () ھێزێکی چەکدار بوون و بە شێوەیەکی سەرەکی کوردی سوننە بوون بەڵام تورک، چەرکەس، تورکمان، یۆروک، و پێکھاتەی سوارە عەرەبییەکان کە لە پارێزگاکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کاریان دەکرد، لەخۆ دەگرت. لەلایەن سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمەوە لە ساڵی ١٨٩١ دامەزراون و ناویان لێنراوە، و ئەرکی پاراستنیی دەورووبەری سنووریی ڕووسیا و دەوڵەتی عوسمانییان پێ سپێردرابوو؛ بەڵام *حەمیدییەکان* زیاتر لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە بەکاردەھێنران بۆ ھەراسانکردن و ھێرشکردنە سەر ئەو ئەرمەنیانەی کە لە پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دەژیان.

دوای سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، سوارەکان ھەڵنەوەشانەوە بەڵکو ناوێکی نوێیان پێدرا، ھەنگی نیمچە سوارە خێڵەکییەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:مێژووی کورد
ساکرامێنتۆی گەورە

**ناوچەی گەورەی ساکرامێنتۆ** ئاماژەیە بۆ ناوچەیەکی شارنشینی لە باکووری کالیفۆرنیا کە لەلایەن فەرمانگەی سەرژمێری ئەمریکاوە پێناسە کراوە وەک ناوچەی ئاماری شارنشینی ساکرامێنتۆ-ڕۆزڤیل-ئاردن-ئارکەید، یان ناوچە ئامارییە یەکگرتووەکانی ساکرامێنتۆ-ڕۆزڤیل کە لە حەوت ناوچە پێکھاتووە: ساکرامێنتۆ، یۆلۆ، پلەیسەر، ئێل دۆرادۆ، سەتەر، یوبا و نیڤادا.

ئەم ناوچەیە کە دەکەوێتە نێوان دۆڵی ناوەندی و چیاکانی سیێرا نیڤادای کالیفۆرنیا، پایتەختی ویلایەتی ساکرامێنتۆی تێدایە کە ناوەندی سیاسی کالیفۆرنیایە. ھەروەھا ناوچەی گەورەی ساکرامێنتۆ شوێنی سروشتی جوانی تێدایە لەوانە دەریاچەی تاھۆ، کە گەورەترین دەریاچەی شاخاوییە لە ئەمریکای باکوور و چەندین یانەی سکی و گەشتوگوزاری سروشتی تێدایە. ھەروەھا یەکێکە لە گرنگترین ناوچە کشتوکاڵییەکانی جیھان. ناوچە ڕۆژھەڵاتییەکانی دەکەونە ناوچەی زێڕ، کە شوێنی ڕاکردنی زێڕی کالیفۆرنیا بوو.

لە کۆتایی سەدەی بیستەمەوە، یەکێک بووە لە خێراترین ناوچە گەشەسەندووەکانی شارنشینی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چونکە ساکرامێنتۆ بەردەوام بووە لە دەرکەوتن وەک ناوچەیەکی شارنشینی جیاواز. لە نەوەدەکانی سەدەی بیستەم، ناوچە شارنشینەکە گەشەیەکی زیاتر لە ٢٠٪ی بەخۆیەوە بینی، و دواتریش گەشەکەی لە سەرووی ١٠٪ مایەوە لە ھەر دەیەیەکدا. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ناوچە شارنشینەکە ٢٬٦٨٠٬٨٣١ کەس بوو.

## سەرچاوەکان
ناوچەی گەورە

**ناوچەی میترۆپۆلیتان** یان **میترۆ** بریتییە لە ناوچەیەک کە پێکھاتووە لە کۆمەڵە شارێکی قەرەباڵغ و چڕی دانیشتووان لەگەڵ ناوچە دەوروبەرەکانی کە پێکەوە ھاوبەشن لە پیشەسازی، ناوچە بازرگانییەکان، تۆڕی گواستنەوە، ژێرخان و نیشتەجێبوون.

## سەرچاوەکان

پۆل:پایتەختی وڵاتان
پۆل:شارەکان
پۆل:جوگرافیای شاری
یۆروکەکان

وێنۆک|گوندێکی یۆرۆک کە لە سەدەی پازدەدا دروست کراوە
**یۆروکەکان** یان **یوروکەکان** (, بە یۆنانی: Γιουρούκοι، ، بە مەقدوونی: Јуруци)، ژێر گرووپێکی نەتەوەیی تورکی بە ڕەچەڵەک ئۆیغوزن. ھەندێکیان ڕەوەندین، بە پلەی یەکەم لە شاخەکانی ئەنادۆڵ و بەشێکیان لە نیمچەدوورگەی بالکان نیشتەجێن. لە بالکان یۆروکەکان بەسەر ناوچەیەکی فراواندا دابەشبوون لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی باکووری مەقدوونیا و بەشێک لە بولگاریا و لە باکوورەوە تا لاریسا لە تێسالی و باشووری تراکس. یۆرۆکەکان لەژێر دەستی یۆروک سەنجەقدا بوون () کە وەک سەنجەقەکانی تر یەکەیەکی خاکی نەبوو بەڵکو یەکەیەکی ڕێکخراوەیی جیاوازی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* دەروازەی وێب بۆ ھاوبەشکردنی زانیاری لەسەر و لە نێوان یۆروکەکان

پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکان
پۆل:تورک
پۆل:توورانیزم
ناوچەی گەورەی واشینگتن

**ناوچەی گەورەی واشنتن**، کە ھەروەھا پێی دەوترێت ناوچەی دی سی، واشنتنی گەورە، ھەرێمی پایتەختی نیشتمانی، یان لە ناوخۆدا پێی دەوترێت دی ئێم ڤی (کورتکراوەی ناوچەی کۆڵۆمبیا، مەریلاند و ڤێرجینیا)، ناوچەیەکی میترۆپۆلیتانە کە واشنتن دی سی ناوەندییەتی، کە پایتەختی فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە.

ناوچە میترۆپۆلیتانەکە ھەموو واشنتن دی سی و بەشێک لە ویلایەتەکانی مەریلاند، ڤێرجینیا و ڤێرجینیای ڕۆژاوا لەخۆدەگرێت. ئەم ناوچەیە بەشێکە لە ناوچە ئامارییە یەکگرتووە گەورەترەکەی واشنتن-باڵتیمۆر، کە سێیەم گەورەترین ناوچەی ئاماری یەکگرتووە لە وڵاتدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:واشینگتن دی سی
ناوچەی ئاماری یەکگرتووی واشینگتن-باڵتیمۆر

**ناوچەی ئاماری گەورەی یەکگرتووی واشینگتن-باڵتیمۆر**، ناوچەیەکی ئامارییە کە ناوچە میترۆپۆلیتانە تێکەڵبووەکانی واشنتن دی سی و باڵتیمۆر لەخۆدەگرێت. ھەرێمەکە پێکھاتووە لە ناوەڕاستی مێریلەند، باکووری ڤێرجینیا، سێ ناوچە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی وێست ڤێرجینیا، و یەک ناوچە لە باشووری ناوەڕاستی پێنسیلڤانیا.

## سەرچاوەکان
نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجە

**نووسینگەی بەڕێوەبردن و بوودجە** گەورەترین نووسینگەیە لە ناو نووسینگەی جێبەجێکاری سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. گرنگترین ئەرکی ئەم نووسینگەیە ئامادەکردنی بوودجەی سەرۆکە، ھەروەھا چاودێری بەرنامە و سیاسەت و ڕێکارەکانی دەزگاکان دەکات بۆ دڵنیابوون لەوەی کە لەگەڵ سیاسەتەکانی سەرۆک دەگونجێن، ھەروەھا ھەماھەنگی دەستپێشخەرییە سیاسییەکان دەکات لە نێوان دەزگاکاندا.

شالاندا یەنگ لە مانگی ئازاری ٢٠٢١ بوو بە بەڕێوەبەری کارگێڕی نووسینگەکە، و لە مانگی ئازاری ٢٠٢٢ لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە پەسەند کرا.

## سەرچاوەکان
یاسای بودجە و ژمێریاری

**یاسای بودجە و ژمێریاری ساڵی ١٩٢١** (کە لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٢١ پەسەند کرا)یاسایەکی گرنگ و مێژوویی بوو کە چوارچێوەی بوودجەی فیدراڵی مۆدێرنی دامەزراند.

## سەرچاوەکان
نووسینگەی زانیاری و کاروباری ڕێکخستن

**نووسینگەی زانیاری و کاروباری ڕێکخستن (ئۆیرا)** بەشێکە لە نووسینگەی بەڕێوەبردن و بوودجە کە سەر بە نووسینگەی جێبەجێکاری سەرۆکە. ئەم نووسینگەیە چاودێری جێبەجێکردنی سیاسەتە گشتییەکانی حکوومەت دەکات و پێداچوونەوە بۆ ڕەشنووسی ڕێساکان دەکات بەپێی فەرمانی جێبەجێکردنی ژمارە ١٢٨٦٦، یاسای کەمکردنەوەی کاغەزبازی، و یاسای جۆری زانیارییەکان.

## سەرچاوەکان
یاسای کارگێڕیی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**یاسای کارگێڕیی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** لەخۆی دەگرێت: یاساکان، ڕێساکان، بڕیارە دادوەرییەکان، و فەرمانە جێبەجێکارییەکان، کە پێکەوە یاسا کارگێڕییەکان پێکدەھێنن و سنووری دەسەڵات و بەرپرسیارێتییەکانی دامەزراوە کارگێڕییەکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان دیاری دەکەن، لەوانەش وەزارەتە جێبەجێکارییەکان و دەزگا سەربەخۆکان.

## سەرچاوەکان
دادگای تانەلێدانی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**دادگای تانەلێدانی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان** دادگایەکی فیدراڵی تۆمارکراوە کە بەپێی مادەی یەکەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان دامەزراوە، بۆیە وەک دادگایەکی مادەی یەکەم ناودەبرێت. ئەم دادگایە دەسەڵاتی تایبەت و نیشتمانی ھەیە بۆ دابینکردنی چاودێری دادوەری فیدراڵی سەربەخۆ و پێداچوونەوەی بڕیارە کۆتایییەکانی دەستەی تانەلێدانی سەربازە کۆنەکان.

## سەرچاوەکان
وەزارەتی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**فەرمانگەی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا**، فەرمانگەیەکی سەربە کابینەی حکوومەتی فیدڕاڵە کە ئەرکی سەرەکی دابینکردنی خزمەتگوزاری تەندروستییە بۆ ماوەی ژیانی ئەو سەربازە کۆنانەی مافی وەرگرتنی خزمەتگوزارییان ھەیە. ئەم خزمەتگوزارییانە لە ڕێگەی ١٧٠ ناوەندی پزیشکی و کلینیکی دەرەکی کە لە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاوبوونەتەوە پێشکەش دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
وەزیری کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزیری کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا**، سەرۆکی فەرمانگەی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، کە بەرپرسە لە دابینکردنی دەرماڵە و چاودێری تەندروستی بۆ سەربازە کۆنەکان، ھەروەھا سەرپەرشتی یادگاری نیشتمانی و گۆڕستانی سەربازە کۆنەکان دەکات.

## سەرچاوەکان
دەستەی تانەلێدانی سەربازە کۆنەکان

**دەستەی تانەلێدانی سەربازە کۆنەکان** دادگایەکی کارگێڕییە لە ناو وەزارەتی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە لە واشینگتن دی سی ھەڵکەوتووە. ئەم دەستەیە بە فەرمانی جێبەجێکاری لە ٢٨ی تەممووزی ١٩٣٣ دامەزراوە و پێداچوونەوە و بڕیاردان لەسەر تانەکانی پەیوەست بە دەستکەوتەکانی سەربازە کۆنەکان دەکات.

## سەرچاوەکان
ئەفەندی

وێنۆک|344x344پیکسڵ| ئەفەندییەکی تورک (١٨٦٢)
**ئەفەندی** یان **ئێفەندی** () نازناوی پایە بڵندی پیاوانە بە واتای *[[سێر (نازناو)|کاک]]*، *[[لۆرد]]* یان *مامۆستا* دێت، بە تایبەت لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و قەوقاز بەکاردەھات. خودی ناونیشانەکە و شێوازەکانی تری لە بنەڕەتدا لە یۆنانی ناوەڕاست، ئەفەنتیس (*aphentēs*) وەرگیراون کە لە یۆنانی کۆن ئەتێنتیس (*authentēs*) بە واتای پەروەردگار یان کەسێکی گەورە دەھات.

## سەرچاوەکان

پۆل:زمانی یۆنانی
پۆل:نازناوی خانەدانەکان
پۆل:ناسناوەکان
لەش (ژینناسی)

**لەش** (، ) ماددەیەکی فیزیکی ئۆرگانیزمە. تەنھا بۆ ئەو ئۆرگانیزمانە بەکاردێت کە بەشێکن یان تەواون. ئۆرگانیزم ھەن کە لە تاکە خانەکانەوە دەگۆڕدرێن بۆ ئۆرگانیزمی تەواو. بۆ ئەوانە زاراوەی 'لەش' بە مانای قۆناغی فرەخانەیی دێت. بەکارھێنانەکانی تر:
* لەشی ڕوەک: ڕوەکەکان لەشیان بەگشتی لە ھەردوو سیستەمی لق و سیستەمی ڕەگ پێکھاتووە، لەگەڵ گەشەکردنی لەش کە لەژێر کاریگەری ژینگەکەیدایە.
* لەشی خانە: لێرەدا ڕەنگە بۆ خانەکانی وەک دەمارەکان بەکاربھێنرێت کە ئەکسۆنەکانیان درێژە (ڕیشاڵی دەمار). لەشی خانە ئەو بەشەیە کە ناوکەخانەی تێدایە.

لەشی مردووش پێی دەوترێت تەرمی مردوو. تەرمی ئاژەڵە بڕبڕەدارەکان و مێرووەکان ھەندێک جار پێیان دەوترێت *لاشە*.

لەشی مرۆڤ سەر، مل، نیوەلەش، دوو باسک، دوو قاچ و ئەندامی زاوزێی ژێر گەدەی ھەیە کە لە نێوان نێر و مێدا جیاوازن.

لێکۆڵینەوە لە ئەرک و میکانیزمەکانی لەشدا، پێی دەوترێت فیزیۆلۆژی.

## سەرچاوەکان

پۆل:پێکھاتەناسی (ژینناسی)
وەزارەتی ئاسایشی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

**وەزارەتی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا** () ئەو فەرمانگە فیدراڵییەی حکوومەتی ئەمریکایە کە بەرپرسیارە لە ئاسایشی گشتی، کە تاڕادەیەک ھاوشێوەی وەزارەتی ناوخۆیە لە وڵاتانی تردا. ئەرکە سەرەکییەکانی بریتین لە: دژە تیرۆر، پاراستنی سنوورەکان، کۆچبەری و گومرگ، ئاسایشی سایبەر، و خۆپاراستن و بەڕێوەبردنی کارەساتەکان.

ئەم وەزارەتە لە یەکی ئازاری ٢٠٠٣ دەستی بە کارەکانی کرد، دوای دروستکردنی بەھۆی یاسای ئاسایشی نیشتمانی ساڵی ٢٠٠٢، کە لە وەڵامی ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول دەرچوو. بە زیاتر لە ٢٤٠٬٠٠٠ فەرمانبەرەوە، ئەم وەزارەتە سێیەم گەورەترین وەزارەتە لە کابینەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، دوای وەزارەتەکانی بەرگری و کاروباری سەربازە کۆنەکان. سیاسەتی ئاسایشی نیشتمانی لە کۆشکی سپی لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانییەوە ھەماھەنگ دەکرێت. فەرمانگەکانی تری پەیوەندیدار بە بەرپرسیارێتی گرنگی ئاسایشی نیشتمانییەوە بریتین لە وەزارەتەکانی تەندروستی و خزمەتگوزاری مرۆیی، داد، و وزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:وەزارەتەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
دۆڵی سان فێرناندۆ

**دۆڵی سان فێرناندۆ**، کە بە ڤالی ناسراوە، دۆڵێکی شارستانییە لە ناوچەی لۆس ئەنجلس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا. دەکەوێتە باکووری ناوچەی لۆس ئەنجلس و بەشێکی گەورە لە لۆس ئەنجلس، شارە یەکگرتووەکانی بۆربانک، کاڵاباساس، گلێندەیڵ، ھیدن ھیڵس و سان فێرناندۆ، لەگەڵ چەند ناوچەیەکی یەکنەگرتوو لەخۆ دەگرێت. دۆڵەکە ماڵی ستۆدیۆکانی وارنەر برۆس، ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی، و پارکی یونیڤێرساڵ ستۆدیۆیە.

## جوگرافیا

دۆڵی سان فێرناندۆ ناوچەیەکە بە ڕووبەری ٢٦٠ میلی چوارگۆشە، کە لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە چیاکانی سان گابریێل، لە ڕۆژھەڵاتەوە چیاکانی ڤێردوگۆ، لە باشوورەوە چیاکانی سانتا مۆنیکا و گردەکانی چاڵک، لە ڕۆژاواوە گردەکانی سیمی، و لە باکووری ڕۆژاواوە چیاکانی سانتا سوسانا سنووردارە. لە گەڕەکە بەرزەکان، دەربەندەکان، ڕێگاکان و پارکەکانی دۆڵی سان فێرناندۆوە دەتوانرێت چیاکانی سیێرا پێلۆنا لە باکوور، چیاکانی تۆپاتۆپا لە باکووری ڕۆژاوا، چیاکانی سانتا ئانا لە باشوور، و تەلارە بەرزەکانی ناوەندی شاری لۆس ئەنجلس ببینرێن.

ڕووباری لۆس ئەنجلس لە یەکگرتنی جۆگەی کاڵاباساس و جۆگەی بێڵ، لە نێوان قوتابخانەی ئامادەیی کانۆگا پارک و شەقامی ئۆوێنسماوس لە کانۆگا پارک دەست پێدەکات. سەرچاوەی ئەم جۆگەلانە لە گردەکانی سانتا مۆنیکا کاڵاباساس، گردەکانی سیمی ھیدن ھیڵس، تاقیگەی مەیدانی سانتا سوسانا، و پارکی مێژوویی دەربەندی سانتا سوسانایە. ڕووبارەکە بەرەو ڕۆژھەڵات بە درێژایی ناوچە باشوورییەکانی دۆڵەکە دەڕوات. یەکێک لە دوو بەشە نەقیرکراوەکەی ڕووبارەکە لە حەوزی سێپوڵڤێدا دەبینرێتەوە. ڕووباری وەرزی توجونگا واش، کە بەشێکی زۆری ڕووی ڕۆژاوای چیاکانی سان گابریێل ئاودێری دەکات و دەچێتە ناو و پاشان بە ناوەندی ڕابواردنی بەنداوی ھانسن لە لەیک ڤیو تێراسدا تێدەپەڕێت. بەرەو باشوور بە درێژایی چیاکانی ڤێردوگۆ بە ناو کۆمەڵگا ڕۆژھەڵاتییەکانی دۆڵەکەدا دەڕوات تاکو لە ستۆدیۆ سیتی دەگاتە ڕووباری لۆس ئەنجلس. لقە گرنگەکانی تری ڕووبارەکە بریتین لە جۆگەی دەیتۆن، جۆگەی کاباڵێرۆ، جۆگەی بوڵ، جۆگەی پاکۆیما، و جۆگەی ڤێردوگۆ. بەرزی زەوی دۆڵەکە لە نزیکەی ٦٠٠ پێوە تا ١٢٠٠ پێ لە سەرووی ئاستی دەریاوە دەگۆڕێت.

زۆربەی دۆڵی سان فێرناندۆ دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی شاری لۆس ئەنجلس، ھەرچەندە چەند شارێکی تری یەکگرتوو لە دۆڵەکەدا ھەن: بۆربانک لە گۆشەی باشووری ڕۆژھەڵاتی دۆڵەکەیە، و سان فێرناندۆ، کە بە تەواوی لەلایەن شاری لۆس ئەنجلسەوە دەورە دراوە، لە نزیک کۆتایی باکووری دۆڵەکەیە. یونیڤێرساڵ سیتی، ناوچەیەکی داخراو لە بەشی باشووری دۆڵەکە، ناوچەیەکی یەکنەگرتووە کە پلاتۆی وێنەگرتن و پارکی یونیڤێرساڵ ستۆدیۆی تێدایە. شەقامی موڵھۆڵاند، کە بە درێژایی لووتکەی چیاکانی سانتا مۆنیکا دەڕوات، سنووری نێوان دۆڵەکە و کۆمەڵگاکانی ھۆڵیوود و ڕۆژاوای لۆس ئەنجلس دیاری دەکات.

دۆڵی سان فێرناندۆ پەیوەندی بە ناوچەکانی ترەوە ھەیە: دۆڵی سانتا کلاریتا لە ڕێگەی دەربەندی نیوھاڵ، ڕۆژاوا لە ڕێگەی دەربەندی سێپوڵڤێدا، ھۆڵیوود لە ڕێگەی دەربەندی کاھوێنگا، دۆڵی سیمی لە ڕێگەی دەربەندی سانتا سوسانا، و دۆڵی کرێسێنتا لە ڕێگەی ڕێگای خێرای نێودەوڵەتی ٢١٠.

## سەرچاوەکان
کێشەی کەمئاوی

**کێشەی کەمئاوی** (کە پەیوەندی نزیکی بە **گوشاری ئاو** یان **قەیرانی ئاو** ھەیە) بریتییە لە نەبوونی سەرچاوەی ئاوی پاک بۆ دابینکردنی پێداویستییە ئاسایییەکانی ئاو. دوو جۆر کەمئاوی ھەیە. یەکەمیان سروشتییە، ئەوی دیکەیان کەمئاوی ئابوورییە. کەمئاوی سروشتی ئەوەیە کە ئاوی پێویست نییە بۆ دابینکردنی ھەموو پێداویستییەکان. ئەمەش ئەو ئاوە دەگرێتەوە کە بۆ کارکردنی ژینگە پێویستە. ناوچەکانی کەشوھەوای بیابانی زۆر جار ڕووبەڕووی کەمئاوی سروشتی دەبنەوە. ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئاسیا و باکووری ئەفریقا نموونەی ناوچە وشکەکانن. کەمئاوی ئابووری لە ئەنجامی کەمیی وەبەرھێنان لە ژێرخانی ئابووری یان تەکنەلۆژیا بۆ دەرھێنانی ئاو لە ڕووبار و ئاوی ژێرزەوی یان سەرچاوەکانی دیکەی ئاوەوە دێت. ھەروەھا لە ئەنجامی لاوازیی تواناکانی مرۆڤ بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی ئاو دێت. زۆرێک لە خەڵکی باشووری بیابانی ئەفریقا لەگەڵ کەمئاوی ئابووریدا دەژین.

لە ئاستی جیھانیدا و بە تێکڕای ساڵانە، بڕی پێویست لە ئاوی پاک ھەیە بۆ دابینکردنی پێداویستییەکان. بەم پێیە، کەمئاوی لە ئەنجامی ناھاوسەنگی نێوان کاتێک و شوێنێک کە خەڵک پێویستیان بە ئاوە، و کاتێک و شوێنێک کە ئاو بەردەستە. ئەمە دەکرێت لە ئەنجامی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان لە ناوچەیەک، گۆڕانی بارودۆخی ژیان و خۆراک، و فراوانبوونی کشتوکاڵی ئاودێری ڕووبدات. گۆڕانی کەشوھەوا (لەوانە وشکەساڵی یان لافاو)، لەناوچوونی دارستانەکان، پیسبوونی ئاو و بەفیڕۆدانی ئاو دەکرێت واتای ئەوە بێت کە ئاوی پێویست نییە. ئەم جیاوازییانەی کەمئاوی دەکرێت ھەروەھا پەیوەندییان بە سیاسەتی ئابووری و شێوازەکانی پلاندانانەوە ھەبێت.

ھەڵسەنگاندنی کەمئاوی چەندین جۆری زانیاری لەخۆدەگرێت. ئەمانە ئاوی سەوز (شێی خاک)، جۆری ئاو، پێداویستییەکانی ڕێڕەوی ژینگەیی و بازرگانی ئاوی خەیاڵی دەگرنەوە. گوشاری ئاو یەکێکە لە پێوەرەکانی پێوانەکردنی کەمئاوی. لە چوارچێوەی ئامانجی ٦ی گەشەپێدانی بەردەوامدا سوودمەندە. نیو ملیار کەس لە ناوچەکانی کەمئاوی توونددا دەژین لە درێژایی ساڵدا، و نزیکەی چوار ملیار کەس بەلایەنی کەمەوە مانگێک لە ساڵدا ڕووبەڕووی کەمئاوی تووند دەبنەوە. نیوەی گەورەترین شارەکانی جیھان کێشەی کەمئاوییان ھەیە. ٢٫٣ ملیار کەس لەو وڵاتانەدا دەژین کە کەمئاوییان ھەیە (بە واتای کەمتر لە ١٧٠٠ مەتر سێجا ئاو بۆ ھەر کەسێک لە ساڵێکدا).

چەندین ڕێگا ھەیە بۆ کەمکردنەوەی کەمئاوی. ئەمە دەکرێت لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی خواست و خستنەڕوو، ھاوکاری نێوان وڵاتان و پاراستنی ئاوەوە بکرێت. فراوانکردنی سەرچاوەکانی ئاوی بەکارھێنراو دەتوانێت یارمەتیدەر بێت. دووبارە بەکارھێنانەوەی ئاوی پاشماوە و خوێ لابردن لە ئاوی دەریا ڕێگان بۆ ئەمە. ھەندێکی دیکە بریتین لە کەمکردنەوەی پیسبوونی ئاو و گۆڕانکاری لە بازرگانی ئاوی خەیاڵیدا.

## سەرچاوەکان

پۆل:ژینگەی سروشتی جیھانی
پۆل:ئاو
پۆل:دابینکەری ئاو
ئاسایشی گشتی

**ئاسایشی گشتی** یان **سەلامەتی گشتی** بریتییە لە ڕێگریکردن و پاراستن لەو ڕووداوانەی کە دەکرێت مەترسی بخەنە سەر سەلامەتی و ئاسایشی خەڵک لە مەترسی گەورە، برینداربوون، یان زیانی ماددی. زۆرجار لەلایەن حکوومەتی وڵاتەوە ئەنجام دەدرێت بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی ھاووڵاتیان، کەسانی ناو خاکەکەیان، ڕێکخراوەکان و دامەزراوەکان لە ھەڕەشەکان بۆ سەر خۆشگوزەرانی، مانەوە و گەشەکردنیان.

ئەو کێشە ئەمنییانەی کە شارەوانی، پارێزگا، ھەرێم، یان دەسەڵاتی فیدڕاڵی مامەڵەی لەگەڵ دەکات، دەکرێت تاوانەکان بگرێتەوە (لە کەتنەوە تا تاوانی گەورە)، ئاگرکەوتنەوە لە بیناکان، ئاگرکەوتنەوەی گەورە، تەنگەتاوی پزیشکی، ڕووداوی قوربانی زۆر، کارەساتەکان، تیرۆریزم و کێشەکانی تر.

ڕێکخراوە ئەمنییە گشتییەکان ئەو ڕێکخراوانەن کە کاری ئاسایشی گشتی ئەنجام دەدەن. بە گشتی پێکدێن لە خزمەتگوزارییە تەنگەتاوییەکان و فریاکەوتنی سەرەتایی وەک ھێزەکانی یاسا، خزمەتگوزاری ئاگرکوژێنەوە، خزمەتگوزاری فریاکەوتنی پزیشکی، ھێزەکانی ئاسایش و ھێزە سەربازییەکان. زۆرجار لەلایەن حکوومەتەوە بەڕێوە دەبرێن، ھەرچەندە ھەندێک ڕێکخراوی ئاسایشی گشتی تایبەت ھەن لەو شوێنانەی کە دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:تاوان
پۆل:دادپەروەری
دەزگای جێبەجێکردنی یاسا

**دەزگای جێبەجێکردنی یاسا** بریتییە لە ھەر دامەزراوەیەکی حکومی کە بەرپرسە لە جێبەجێکردنی یاسا لە ناوچەیەکی دیاریکراودا لە ڕێگەی دامەزراندن و بەکارھێنانی ئەفسەرانی جێبەجێکردنی یاسا و سەرچاوەکانیان. باوترین جۆری دەزگای جێبەجێکردنی یاسا پۆلیسە، بەڵام چەندین شێوازی تریش ھەن، لەوانە دەزگاکانی کە تەنھا تەرکیز دەکەنە سەر پێشێلکارییەکی یاسایی دیاریکراو، یان لەلایەن دەسەڵاتێکی تایبەتەوە ڕێکخراون و سەرپەرشتی دەکرێن.

ئەم دەزگایانە بە شێوەیەکی ئاسایی چەندین دەسەڵات و مافی یاساییان ھەیە کە ڕێگەیان پێدەدات ئەرکەکانیان جێبەجێ بکەن، وەک دەسەڵاتی دەستگیرکردن و بەکارھێنانی ھێز.

## سەرچاوەکان
ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا

**ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا**، یان **ئەفسەری پۆلیس** یان **ئەفسەری ئاسایش**، بریتییە لە فەرمانبەرێکی کەرتی گشتی یان تایبەت کە ئەرکەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندییان ھەیە بە جێبەجێکردنی یاساکان، پاراستنی ژیان و موڵک، پاراستنی ئاسایش، و ئەرکەکانی تری پەیوەندیدار بە سەلامەتی گشتی. ئەفسەرانی جێبەجێکردنی یاسا چەند دەسەڵات و مافێکی دیاریکراویان پێدراوە بەپێی یاسا بۆ ئەوەی بتوانن بەرپرسیارێتییەکانیان جێبەجێ بکەن.

یاسا ھاوچەرخەکان زاراوەی ئەفسەری ئاسایش (یان لە ھەندێک شوێن، ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا) بەکاردەھێنن بۆ گشت ئەو کەسانەی کە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی یاسایان پێدراوە لەلایەن دەوڵەتەوە. بە شێوەیەکی نەریتی، ھەر کەسێک کە «سوێندی خواردبێت، ھێمای پێدرابێت و چەکداربێت» کە بتوانێت دەستگیر بکات، یان ئەو دەستگیرکردنە بنێرێت بۆ داواکاری گشتی. ئەفسەرانی ئاسایش دەتوانن ھەندێک یاسا و ڕێسای کارگێڕی جێبەجێ بکەن، کە دەکرێت دەسەڵاتی گرتن یان دەستگیرکردنیشی تێدابێت، لەوانە دەستگیرکردن لە ھەندێک شوێن.

ئەفسەرانی ئاسایش دەکرێت توانای ئەنجامدانی ھەموو ئەو ئەرکانەیان ھەبێت کە ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا پێی ھەڵدەستێت، بەڵام لەوانەیە چەکداربن یان نا. زاراوەی ئەفسەری ئاسایش لە ھەندێک شوێن ھاوواتای ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا یان ئەفسەری پۆلیسە، بەڵام لە شوێنی تر ئەفسەری ئاسایش پێناسەیەکی یاسایی جیاوازە و دەسەڵاتی نیمچە-پۆلیسی ھەیە.

## سەرچاوەکان
سێ خوشکەکە (ئۆریگن)

**سێ خوشکەکە** () کۆمەڵە لووتکەیەکی بورکانین کە لە ویلایەتی ئۆریگن لە ئەمریکا ھەڵکەوتوون و زۆر لە یەکەوە نزیکن. ئەم لووتکانە بەشێکن لە کەوانی بورکانی کاسکەید کە بەشێکە لە زنجیرە چیای کاسکەید لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکوور، لە باشووری کۆڵۆمبیای بەریتانییەوە بەرەو واشینگتن و ئۆریگۆن درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە باکووری کالیفۆڕنیا. ھەر یەکەیان بەرزییەکەی لە ١٠٬٠٠٠ پێ (٣٬٠٠٠ مەتر) زیاترە و سێیەم و چوارەم و پێنجەم بەرزترین لووتکەن لە ئۆریگۆن. لە چۆڵەوانی سێ خوشکەکەدا ھەڵکەوتوون لە سنووری نێوان ناوچەکانی لەین و دێشووتس و دارستانە نیشتمانییەکانی ویلامێت و دێشووتس، نزیکەی ١٠ میل (١٦ کیلۆمەتر) لە باشووری نزیکترین شارەوە کە ناوی سیستەرزە. جۆرە ھەمەچەشنەکانی ڕوەک و گیانلەبەر لەم ناوچەیەدا دەژین، کە زۆر جار بەفری لێدەبارێت و ھەندێک جار بارانیش دەبارێت و لە نێوان وەرزەکاندا گۆڕانکاری گەورە لە پلەی گەرمی دا ڕوودەدات. چیاکان، بەتایبەتی خوشکی باشوور، جێگای سەرنجی ھەڵگەڕان و سەرکەوتنن.

ھەرچەندە زۆر جار وەک یەک یەکە سەیر دەکرێن، بەڵام ھەر سێ چیاکە جیۆلۆژیا و مێژووی تەقینەوەی تایبەت بە خۆیان ھەیە. نە خوشکی باکوور و نە خوشکی ناوەڕاست لە ١٤٬٠٠٠ ساڵی ڕابردوودا نەتەقیونەتەوە و پێشبینی دەکرێت کە ھیچ کامیان جارێکی تر نەتەقنەوە. خوشکی باشوور دوایین جار نزیکەی ٢٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر تەقیوەتەوە و لەوانەیە لە داھاتوودا بتەقێتەوە، کە ئەمەش مەترسی دەخاتە سەر ژیان لە ناوچەکەدا. دوای ئەوەی وێنەی مانگە دەستکردەکان لە ساڵی ٢٠٠١دا ھەڵئاوسانی زەوییان لە نزیک خوشکی باشوور دۆزییەوە، ڕووپێوی جیۆلۆژی ویلایەتە یەکگرتووەکان چاودێری کردنی ناوچەکەی باشتر کرد.

## سەرچاوەکان
وەزیری ناوخۆ

**وەزیری ناوخۆ** (ھەندێک جار پێی دەوترێت **وەزیری کاروباری ناوخۆ**) پۆستێکی کابینەیە کە بەرپرسە لە کاروباری ناوخۆیی، وەک ئاسایشی گشتی، تۆمارکردنی شارستانی و ناسنامە، بەڕێوەبردنی کاتی تەنگانە، چاودێری کردنی حکوومەتە ھەرێمی و خۆجێیییەکان، بەڕێوەبردنی ھەڵبژاردنەکان، کارگێڕی گشتی و کاروباری کۆچ (لەوانە دەرکردنی پاسپۆرت). ئەم پۆستە سەرۆکی وەزارەتێکە کە زۆرجار پێی دەوترێت وەزارەتی ناوخۆ یان وەزارەتی کاروباری ناوخۆ. لە ھەندێک شوێن، وەزارەتێک نییە بەناوی "وەزارەتی ناوخۆ"، بەڵام ئەو بەرپرسیارێتیانە دابەش کراون بەسەر وەزارەتەکانی تردا.

## سەرچاوەکان
قەرەتەپە، یایچی

**قەرەتەپە** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی یایچی، قەزای کەرکووک، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارەدێی یایچی بە دووری (٩)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **قەرەتەپە** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی عەلاوە مەحموود.
* لە باشوورەوە گوندی قزلیاری تازە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی کومبەتلەر.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی ئیدریس خەزعەل.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد و تورکمان پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٣٣٠) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٥٢٤) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی یایچی
* قەزای کەرکووک
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
ڕاپرسی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**ڕاپرسی جیۆلۆجی ویلایەتە یەکگرتووەکان**، کە لە سەرەتادا بە ناوی **ڕاپرسی جیۆلۆجی** دامەزرا، دەزگایەکە سەر بە وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانە و کارەکانی بوارەکانی بایۆلۆجی، جوگرافیا، جیۆلۆجی و ھایدرۆلۆجی دەگرێتەوە. ئەم دەزگایە لە ٣ی مارسی ١٨٧٩ دامەزرا بۆ لێکۆڵینەوە لە سروشتی ویلایەتە یەکگرتووەکان، سەرچاوە سروشتییەکانی و ئەو مەترسییە سروشتیانەی کە ھەڕەشە لە وڵات دەکەن. ھەروەھا ئەم دەزگایە نەخشەی ھەسارە و مانگە دەرەکییەکانیش دروست دەکات بە پشت بەستن بە زانیارییەکانی کەشتییە ئاسمانییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

پۆل:جوگرافیای ویلایەتە یەکگرتووەکان
ناوەندی فیدراڵیی دێنڤەر

**ناوەندی فیدراڵی دێنڤەر لە لەیکوود، کۆلۆرادۆ**، بەشێکە لە کارگێڕی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و نزیکەی ٦٬٢٠٠ فەرمانبەری حکوومەتی فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی تێدا کار دەکات. سەنتەرەکە ڕووبەرێکی ٦٧٠ ئەیکەر (٢٫٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە) دەگرێتەوە و ٩٠ بینای تێدایە کە زیاتر لە ٤ ملیۆن پێی چوارگۆشە (٤٠٠٬٠٠٠ مەتری چوارگۆشە) نووسینگە، کۆگا، تاقیگە و شوێنی تایبەتی تێدایە. ٢٨ دەزگای فیدراڵی جیاواز لەم شوێنەدا ھەن، کە دەیکاتە گەورەترین کۆبوونەوەی دەزگا فیدراڵییەکان لە دەرەوەی واشنتن دی سی.

خاوەن کارە سەرەکییەکانی سەنتەرەکە وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان (لەگەڵ دەزگای بەڕێوەبردنی زەوی، دەزگای چاکسازی و ڕاپرسی جیۆلۆجی) و کارگێڕی خزمەتگوزارییە گشتییەکانن. تاقیگەی نیشتمانی بەستەڵەکی ناوک یەکێکە لە دامەزراوە تایبەتەکانی ئەم سەنتەرە.

## سەرچاوەکان
کارگێڕیی خزمەتگوزارییە گشتییەکان

**کارگێڕیی خزمەتگوزارییە گشتییەکان** کە بە **جی ئێس ئەی** ناسراوە، دەزگایەکی سەربەخۆی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانە کە لە ساڵی ١٩٤٩ دامەزراوە بۆ یارمەتیدان لە بەڕێوەبردن و پشتگیریکردنی کارکردنی بنەڕەتی دەزگا فیدراڵییەکان

## سەرچاوەکان
دەزگا سەربەخۆکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

لە حکومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، دەزگا سەربەخۆکان ئەو دەزگایانەن کە لە دەرەوەی وەزارەتە جێبەجێکارییە فیدراڵییەکان (ئەوانەی کە وەزیرێکی کابینەی سەرۆکایەتیان دەکات) و نووسینگەی جێبەجێکاری سەرۆک کار دەکەن.

## سەرچاوەکان
یەکەم جەنگی چین و ژاپۆن

**یەکەم جەنگی چین و ژاپۆن** (٢٥ی تەممووزی ١٨٩٤–١٧ی نیسانی ١٨٩٥)، ململانێیەک بوو لە نێوان شانشینی چینگ و ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆنی بوو، کە ھەموو ھۆکارەکەی بریتی بوو لە نیمچە دوورگەی کۆریا، کە ھەردوو وڵات ھەوڵیان دەدا بۆ وەرگرتنی باڵادەستی لە کۆریا، کۆریا لە کۆنەوە گرنگرتین دەوڵەتی کۆنتڕۆڵکراوی چین بووە ھەر لەو کاتەی کە داگیرکاری چینگ بۆ سەر جۆسۆن دەستی پێ کرد، بەڵام شوێنە ستراتیژییەکەی نیمچەی دوورگەی کۆریا کە دەکەوێتە بەرامبەر دوورگەکانی ژاپۆن و داھات و سامانە سروشتییەکانی خەڵووز و ئاسن سەرنجی ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆنی بۆ خۆی ڕاکێشا، دوای ئەوەی شەڕ دەستی پێ کرد و ژاپۆن چەندان ھێرشی سەرکەوتوو و تێکنەشکێنراوی ھێنا بۆ سەر بەندەرەکانی ئیمپراتۆریەتیی چینگ، حکوومەتی چینگ لە شوباتی ساڵی ١٨٩٥دا داوای ئاشتی لە ژاپۆن کرد و دوای دوو مانگ پەیماننامەی شیمۆنۆسێکی واژوو کرد و شەڕەکە بەو پەیماننامەیە کۆتای پێ ھات و شەڕەکە بووە ھۆی دەرکەوتنی ژاپۆن وەک زلھێزێکی جیھانی و لاوازی خانەدانی چینگی نیشان دا.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی مەنچوریا
پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن
بەرزیی ئاسۆییی ئەمریکیی ١٩٨٨

**بەرزی ئاسۆیی باکووری ئەمریکی ساڵی ١٩٨٨**، داتای بەرزی ئاسۆیییە بۆ پێوانە و دیاریکردنی بەرزایی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە دامەزراوە لەسەر بنەمای گونجاندنی گشتی داتای باکووری ئەمریکی ساڵی ١٩٨٨.

## سەرچاوەکان
پاسیفیک پالیسەیدز

**پاسیفیک پالیسەیدز** گەڕەکێکە لە ناوچەی ڕۆژاوای شاری لۆس ئەنجلس، لە ویلایەتی کالیفۆرنیا، کە نزیکەی ٢٠ میل (٣٢ کیلۆمەتر) دەکەوێتە ڕۆژاوای ناوەندی شاری لۆس ئەنجلسەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
ئاڵتادینا

**ئاڵتادینا** ناوچەیەکی سەربەخۆی دانەمەزراوە، و شوێنێکی دیاریکراوی سەرژمێرییە لە دۆڵی سان گابریێل و ناوچەکانی ڤێردوگۆی کاونتی لۆس ئەنجلس، لە ویلایەتی کالیفۆرنیا.

## سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٨٧
ڕووبارە ھەوایییەکانی کالیفۆرنیا لە شوباتی ٢٠٢٤

لە سەرەتای مانگی شوباتی ٢٠٢٤، دوو ڕووباری ھەوایی بوونە ھۆی لافاوی بەرفراوان، بای بەھێز و بڕانی کارەبا لە بەشەکانی کالیفۆرنیا. ڕەشەباکان بوونە ھۆی تۆمارکردنی ئاستێکی بێوێنەی بارانبارین لە چەندین ناوچەدا، ھەروەھا ڕاگەیاندنی باری نائاسایی لە چەندین کاونتی لە باشووری کالیفۆڕنیا.

## سەرچاوەکان
ئاگری ئیتن

**ئاگری ئیتن** ئاگرێکی کێویی چالاکە کە لە ناوچەی ئەلتادینای کاونتی لۆس ئەنجلس لە کالیفۆرنیای باشوور دەسووتێت. لە ئێوارەی ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، لە دۆڵی ئیتن لە چیاکانی سان گابریێل دەستی پێکرد.

## سەرچاوەکان
ناوەندی نێوان-ئاژانسی نیشتمانیی ئاگر

**ناوەندی نێوان-ئاژانسی نیشتمانی ئاگر** لە بۆیس، ئایداھۆ، دامەزراوەیەکی فیزیکییە کە بارەگای ناوەندی ھەماھەنگی نێوان-ئاژانسی نیشتمانی و گرووپی ھەماھەنگی فرە-ئاژانسی نیشتمانییە.

ئەم ناوەندە بە نزیکی لەگەڵ دەستەی جێبەجێکاری نیشتمانی ئاگر و فڕۆکەوانی کاردەکات و بەشێکە لێی، کە ڕێنمایی یەکگرتوو بۆ ئاژانسەکانی ئاگر لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دابین دەکات، ھەروەھا کتێبی ڕێنمایی و ڕێبەر دابین دەکات بۆ دابینکردنی ڕێکارە ھاوبەشەکان. ئەم ناوەندە دروست کرا بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتی یاسای بەڕێوەبردنی ئاگری کێوی فیدراڵی.

## سەرچاوەکان
ئاگادارکەرەوەی ئاڵای سوور

**ئاگادارکەرەوەی ئاڵای سوور**، پێشبینییەکی ئاگادارکەرەوەیە کە لەلایەن خزمەتگوزاری کەشناسی نیشتمانییەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەردەچێت بۆ ئاگادارکردنەوەی خەڵک، ئاگرکوژێنەرەوەکان و دەزگاکانی بەڕێوەبردنی زەوی کە بارودۆخەکە گونجاوە بۆ سەرھەڵدانی ئاگری کێوی و بڵاوبوونەوەی خێرای.

## سەرچاوەکان
بارودۆخی بەتایبەت مەترسیدار

لە پێشبینی کەشوھەوا لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، "**بارودۆخی بەتایبەت مەترسیدار**" ئەو دەستەواژەیەیە کە لەلایەن خزمەتگوزاری کەشناسی نیشتمانییەوە بەکاردەھێنرێت بۆ گەیاندنی پەلەپەلی تایبەت لە پەیامەکانی ئاگاداری یان ھۆشداریدا بۆ کەشوھەوای توند و نائاسایی کە ھەڕەشە لە ژیان دەکات.

## سەرچاوەکان
باکووری ڕۆژاوای پاسیفیک

**باکووری ڕۆژاوای پاسیفیک**، کە ھەندێک جار وەک کاسکادیا ناوی دێت، ناوچەیەکی جوگرافییە لە ڕۆژاوای باکووری ئەمریکا کە لە ڕۆژاواوە بە ئاوە کەنارییەکانی زەریای پەسیفیک و، بەشێوەیەکی نافەرمی، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە چیاکانی ڕۆکی سنووردار کراوە.

ھەرچەندە ھیچ سنوورێکی فەرمی نییە، بەڵام باوترین تێگەیشتن ویلایەتەکانی ئۆریگۆن، واشنتۆن، ئایداھۆی ئەمریکی و ھەرێمی بەریتانیای کۆڵۆمبیای کەنەدی لەخۆدەگرێت. ھەندێک تێگەیشتنی بەرفراوانتر درێژ دەبێتەوە بۆ باکوور تا ئەلاسکا و یوکۆن، بۆ باشوور تا کالیفۆرنیای باکوور، و بۆ ڕۆژھەڵات تا مۆنتانای ڕۆژاوا. تێگەیشتنی تریش ھەیە کە تەنھا ناوچە کەنارییەکانی ڕۆژاوای چیاکانی کاسکەید و چیا کەنارییەکان لەخۆدەگرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناوچەکانی کەنەدا
ناوەندی پێشبینی ڕەشەبا

**ناوەندی پێشبینی ڕەشەبا** بەشێکە لە ناوەندە نیشتمانییەکانی پێشبینی ژینگەیی، کە لەژێر چاودێری خزمەتگوزاری کەشناسی نیشتمانی کاردەکات، کە ئەویش بە نۆرەی خۆی بەشێکە لە کارگێڕی نیشتمانی زەریاوانی و کەشناسی، سەر بە وەزارەتی بازرگانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

## سەرچاوەکان
پێداچوونەوەکانی سروشت بۆ زەوی و ژینگە

**کۆواری پێداچوونەوەکانی سروشت بۆ زەوی و ژینگە**، کۆوارێکی زانستی مانگانەیە کە لەلایەن دەزگای بڵاوکردنەوەی سروشتەوە بڵاو دەکرێتەوە. ئەم گۆڤارە لە ساڵی ٢٠٢٠ دامەزراوە. سەرنووسەری گۆڤارەکە گراھام سیمپکینزە.

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی ئینگلیزی
گۆڕانی کەشوھەوا لە کالیفۆڕنیا

**گۆڕانی کەشوھەوا لە کالیفۆرنیا** بووەتە ھۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما لە ئاستی ئاسایی، کە ئەمەش بووەتە ھۆی زیادبوونی وشکەساڵی و ئاگرکەوتنەوە لە دارستانەکان.

## سەرچاوەکان
زستانی ٢٠٢٢-٢٣ی ئەمریکای باکوور

**زستانی ٢٠٢٢–٢٠٢٣ی ئەمریکای باکوور** زستانێکی نائاسایی گەرم بوو بۆ ناوچەی ڕۆژھەڵات و زستانێکی نائاسایی سارد بوو بۆ ڕۆژاوا لە ئەمریکای باکوور، کە لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢ەوە تا سەرەتای ٢٠٢٣ بەردەوام بوو. وەرزی زستان لە ئەمریکای باکوور لە چلەی زستان دەستی پێکرد، کە دەکەوێتە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢، و لە ھاوشەوڕۆژی بەھار کۆتایی ھات، کە دەکەوێتە ڕێکەوتی ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٣.

## سەرچاوەکان
سووتانی کۆنترۆڵکراو

**سووتانی کۆنترۆڵکراو** یان **سووتانی دیاریکراو** بریتییە لە کردەی ئاگر بەردانێکی ئەنقەست بۆ گۆڕینی پێکھاتەی ڕوەک و ئەو ماددە سروشتیانەی کە لە ڕزینداین لە ناوچەیەکدا. ئامانج لەم کارە دەکرێت بۆ بەڕێوەبردنی دارستان، چاککردنەوەی ژینگە، پاککردنەوەی زەوی یان کۆنترۆڵکردنی سووتەمەنی ئاگری دارستان بێت. سووتاندنی کۆنترۆڵکراو ھەروەھا دەکرێت ئاماژە بێت بۆ سووتاندنی ئەنقەستی پاشماوە و سووتەمەنی لە ڕێگەی کەڵەکەکردن و سووتاندنیان.

## سەرچاوەکان
ھۆکارەکانی گۆڕانی کەشوھەوا

کۆمەڵگەی زانستی بۆ چەندین دەیەیە لێکۆڵینەوە لە ھۆکارەکانی گۆڕانی کەشوھەوا دەکات. دوای ھەزاران توێژینەوە، کۆدەنگی زانستی دەڵێت کە «بەبێ گومان، کاریگەری مرۆڤ بووەتە ھۆی گەرمبوونی بەرگە ھەوا، زەریاکان و وشکانی لە سەردەمی پێش پیشەسازییەوە.»

## سەرچاوەکان

پۆل:گۆڕانی ئاووھەوا
پۆل:ئاووھەواناسی
پەیمانگای پیێر سایمۆن ڵاپڵاس

**پەیمانگای پیێر سایمۆن ڵاپڵاس**، ڕێکخراوێکی فەرەنسییە کە لە ٩ تاقیگە پێکھاتووە کە توێژینەوە لە زانستی کەشوھەوا دەکەن. ئەم تاقیگانە بریتین لە: سێریا، جیۆپس، لاتمۆس، لێرما-تاسک، لیسا، ئێل ئێم دی، لۆسیان، ئێل ئێس سی ئی، و مێتیس.

## سەرچاوەکان
لا نینا

**لا نینا**، دیاردەیەکی کەشوھەوای جیھانییە کە لە گۆڕانکارییەکانی با و پلەی گەرمی ڕووی دەریای ئۆقیانووسی ئارام خوڵگەیی سەرچاوە دەگرێت. ئەو گۆڕانکارییانە شێوازێکی ناڕێکوپێکیان ھەیە، بەڵام ھەندێک خولی دووبارەبوونەوەیان ھەیە. ڕوودانی ئەم دیاردەیە پێشبینی ناکرێت. کاریگەری لەسەر کەشوھەوای زۆربەی ناوچە خوڵگەیی و نیمچە خوڵگەیییەکان ھەیە، ھەروەھا پەیوەندی (دوور-پەیوەندی) بە ناوچەکانی پانی بەرزی جیھانەوە ھەیە. قۆناغی گەرمبوونی پلەی گەرمی ڕووی دەریا بە "نینۆ" ناسراوە و قۆناغی ساردبوونەوەی بە "نینا" ناسراوە. جووڵەی باشوور جووڵەی ھەوایی ھاوتایە، کە پەیوەندی بە گۆڕانی پلەی گەرمی دەریاوە ھەیە.

نینۆ پەیوەندی بە پاڵەپەستۆی ھەوای بەرزترەوە ھەیە لە سەرووی ئەندەنووسیا، ئوسترالیا و بەدرێژایی ئۆقیانووسی ھیند بەرەو ئۆقیانووسی ئاتلانتیک. نینا بە شێوەیەکی پێچەوانە کار دەکات: پاڵەپەستۆی بەرز لە ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی زەریای ھێمن و پاڵەپەستۆی نزمتر لە زۆربەی ناوچە خوڵگەیی و نیمچە خوڵگەیییەکانی تر.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەترسییەکانی کەشوھەوا
گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا

**گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا** ھەموو ئەو جیاوازییانە لەخۆدەگرێت کە ماوەیەکی درێژتر لە ڕووداوە کەشناسییە تاکەکان دەخایەنێت، لەکاتێکدا دەستەواژەی گۆڕانی کەشوھەوا تەنھا ئاماژە بەو گۆڕانکارییانە دەکات کە بۆ ماوەیەکی درێژتر بەردەوام دەبن، بە شێوەیەکی ئاسایی دەیان ساڵ یان زیاتر. گۆڕانی کەشوھەوا لەوانەیە ئاماژە بە ھەر کاتێک لە مێژووی زەوی بکات، بەڵام ئەم دەستەواژەیە ئێستا بە شێوەیەکی باو بەکاردێت بۆ وەسفکردنی گۆڕانی کەشوھەوای ھاوچەرخ، کە زۆر جار بە گەرمبوونی جیھانی ناسراوە. لە دوای شۆڕشی پیشەسازییەوە، کەشوھەوا بە شێوەیەکی بەردەوام کەوتووەتە ژێر کاریگەری چالاکییەکانی مرۆڤەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاووھەواناسی
دۆڵی سان گابرێڵ

**دۆڵی سان گابرێڵ**، کە زۆر جار بە پیتەکانی (**ئێس جی ڤی**) ناودەبرێت، یەکێکە لە دۆڵە سەرەکییەکانی کالیفۆرنیای باشوور، کە شاری لۆس ئەنجلۆس ڕاستەوخۆ لەلایەن ڕۆژاواوە سنووری لەگەڵدایە، و زۆربەی بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەی لۆس ئەنجلۆسی داگیرکردووە.

## سەرچاوەکان
ڕەوتی جێت

**ڕەوتی جێت** بریتییە لە ڕەوتی ھەوایی خێرا و باریک لە بەرگە ھەوای زەویدا.

ڕەوتە سەرەکییەکانی جێت لە نزیک بەرزایی ترۆپۆسفێر ھەڵکەوتوون و بای ڕۆژاواییان ھەیە، کە لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕۆژھەڵات بە دەوری گۆی زەویدا دەڕۆن. نیوەگۆی باکوور و نیوەگۆی باشوور ھەریەکەیان جێتێکی جەمسەرییان ھەیە لە دەوری گێژەڵووکەی جەمسەرییان لە بەرزایی نزیکەی ٣٠٬٠٠٠ پێ لەسەر ئاستی دەریاوە و بە خێرایییەکی نزیکەی ١١٠ میل لە کاتژمێرێکدا دەجووڵێن، ھەرچەندە زۆر جار بە خێرایییەکی زۆر زیاتر دەڕۆن. نزیکتر لە ھێڵی یەکسانی و تا ڕادەیەک بەرزتر و لاوازتر، جێتێکی ژێر کەمەرەیی ھەیە.

## سەرچاوەکان

پۆل:داینامیکی بەرگەھەوا
شەپۆلەکانی لی

لە زانستی کەشناسیدا، **شەپۆلەکانی لی** بریتین لە شەپۆلە جێگیرەکانی بەرگە ھەوا. باوترین جۆری ئەم شەپۆلانە شەپۆلەکانی شاخن، کە شەپۆلی ناوەکی کێشکردنی بەرگە ھەوان.

## سەرچاوەکان

پۆل:داینامیکی بەرگەھەوا
ڕێزە (ژینناسی)

**ڕێزە** یەکێ لە ھەشت پلەی تاکسۆنۆمیی سەرەکییە. لە خێزان گەورەترە و لە چین بچووکترە. لەوانەیە وەک کۆمەڵە خێزانێک دیاری بکرێ کە لەگەڵ یەکترا پەیوەندییان بێ.

## سەرچاوەکان

* [Order](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Order_(biology))
فڕۆکەخانەی ڤان نویز

**فڕۆکەخانەی ڤان نویز** فڕۆکەخانەیەکی گشتییە لە گەڕەکی ڤان نویزی شاری لۆس ئانجلەس.

## سەرچاوەکان