گرتنی بەسڕە

**گرتنی بەسڕە**، شەڕێک بوو لە لایەن زەندییەکان سەرکردایەتی دەکرا کە لەژێر سادق خاندا، گەمارۆی ئەو شارەی عوسمانی دا کە لە ساڵی ١٧٧٥ دەستیپێکرد.

## پێشبینی
ھۆزی بەنوو کەعب کە فەڕمانڕەوایی خووزستان و شەتولعەرەبیان دەکرد، لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ەم نیشتەجێ بوون لە ناوچەی قوبان، پاش ئەوەی کە سەرۆک ھۆزێکی عەرەب ھێرشی کردە سەر فارسەکان کە فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان دە کرد. لە سەدەی ١٨ەم توانیان ناوچەی دەوروبەری شەتولعەرەب بخەنە ژێر دەسەڵاتیان. نادر شا ھێرشی کردە سەریان و پاش مردیان ھۆزی بەنوو کەعب گەمارۆی شەتولعەرەبیان کرد و ھێرشیان بەرەو ناوچەی عوسمانییەکان برد. ھەر چەندە لە ساڵانی ١٧٧٢ بۆ ١٧٧٣ بە ھۆی تاعون ھێزیان کەم بەوە، توانایان ھەبوو بۆ ھێرش کردن بۆ سەر بەسڕە، بەڵام کاتێک زەندییەکان ھاتنە بەسڕە و گەماڕۆی شەتولعەرەبیان کرد ھێزیان نەما.

## ئەنجام
ھێزێکی فریاگوزاری لە بەغداوە لە بەھاری ساڵی ١٧٧٦ لەلایەن ھاوپەیمانە عەرەبییە شیعییەکانی سادق خان (خەزاحیل) شکستی ھێنا. سلێمان ئاغا لە ٢٦ی نیسانی ١٧٧٦ تەسلیم بوو.

وەڵامدانەوەی عوسمانییەکان بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر خاو بوو سەرەڕای مردنی سوڵتان مستەفای سێیەمی بەتوانا و جێنشینی لەلایەن عەبد ئەلحەمیدی لاوازەوە لە ساڵی ١٧٧٣. نێردراوێکی عوسمانی، ڤەیوی ئەفەندی، لە شوباتی ١٧٧٥ ڕەوانەی شیراز کرا بەڵام لە دەوروبەری ھەمان کاتدا گەیشتە کە سادق گەیشتە بەسرە و دەسەڵاتی ناردە بۆ دانوستاندن لەسەر قەیرانەکە. لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ پۆرتە بە سکاڵا لەسەر عومەر پاشا، بەسرە پێشتر کەوتبوو. دواتر پۆرتەکان عومەریان بە تۆمەتی وروژاندنی شەڕی بێ پێویست لە کارەکەی دوورخستەوە، بەڵام ئەم ھەوڵە بۆ ملکەچکردنی بەغدا ڕاستەوخۆ بۆ ئەستەنبوڵ کاردانەوەی ھەبوو کاتێک عەبدوڵڵا ھەر زوو دەستی بەسەر پەشالیکدا گرت. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٧٧٦ شەڕ لەسەر وەکیل ڕاگەیەندرا، بەڵام لەشکرکێشییەکی سێ قۆڵی زەند بۆ سەر کوردستان لە ساڵی ١٧٧٧ ھێزەکانی تورکیا-بابانی تێکشکاند و عەبدوڵڵا پاشا دەستی بە دانوستانەکانی ئاشتی کرد.

لە بەسرە قەرەبوویەکی قورس دەرھێنرا و بارمتە (لەوانەش سلێمان ئاغا) ڕەوانەی شیراز کران. سادق بە گشتی ڕێزی لە مەرجەکانی تەسلیمبوون دەگرت. بەڵام کاتێک عەلی محەمەد خانی بەجێھێشت بۆ بەڕێوەبردنی شارەکە لە کۆتایی ساڵدا، داگیرکارییەکە تێکچوو و بوو بە ئاژاوە و زەوتکردن بوو بە تاڵانکردنی ئاشکرا و ڕفاندنی ژنان. عەلی محەمەد خان ئەلزوبەیری تاڵان کرد و چەندین جار عەرەبی مونتەفیقی دزی سەرەڕای بەڵێنی ھەڵسوکەوتی سەلامەت. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٧٧٨دا، مونتەفیقەکان تۆڵەی یەکتریان کردەوە و یەکێک لە حزبە ھێرشبەرەکانی لەدەست دا. لە مانگی ئەیلوولدا عەلی محەمەد بە ھێزێکی زۆرەوە بۆ سزادانیان بەڕێکەوت.

ھۆزی مونتەفیق کە گەورەترین ھۆز بوون لە ویلایەتی بەسڕەدا، وە دابەش کرابوون بۆ حەوت تیرە. یارمەتی عوسمانییەکانیان دا لە بەرگریکردن لە شاری بەسڕە بەڵام شکستیان ھێنا. لە ماوەی ١٧٧٦ تا ١٧٧٩ لەوانەیە ئەو ھۆزە خۆیان ملکەچی زەندییەکان کردبێ.

زەکەری ھێرن لە کتێبی خۆی دەربارەی زەندییەکان لە بەسڕە لە سەردەمی عەلی موحەممەد خان دەڵێ؛ «لە دوای مردنی کەریم خان زەمد لە ساڵی ١٧٧٩، سادق خان چووە شیراز و بەسڕە خرایە ژێر دەسەڵاتی عەلی موحەممەد خان زەند کە بە شێرکوژ ناسراوە. ئەو بە دڕندانە ھێرشی کردە سەر شاری بەسڕە، دڕندەترین کرداری ئەو ڕفاندنی کچی ھەرزەکار و ژنی بە مێرد وە پەلاماریکردنی سێکسی لەسەریان.» (*مێژووی ئێران)* لە لایەن زانکۆی کامبریج و (*کەریم خان زەند. مێژووی ئێران*) لەلایەن زانکۆی شیکاگۆ ھەمان شت دووبارە دەکەنەوە. جگە لەمە، لە کتێبی (کەریم خان زەند. مێژووی ئێران) باس لەوە دەکات کە دوای ئەوەی کە موحەممەد عەلی خان شاری بەسڕە تاڵان و وێرانی دەکات، ڕوو لە دەرەوەی شارەکە دەکات و ھێرش دەکاتە شاری زوبێر و چەندان جاریش ھێرش دەکاتە سەر ھۆزی مونتەفیق.

ئیبن سەنەدی مێژوونووسی عەرەبی و بەسڕە لە کتێبی خۆی دەربارەی سادق خان زەند لە بەسڕە دەڵێ «ئەو لەگەڵ لەشکرەکەی چوونە ناو شارەکەو تاڵانیان کرد، ھەرچی تاوان ھەبوو کردیان لە شارەکە. ھیچ نا دادپەروەری نەبوو کە نەیکەن، کردارەکانی لە تاتارەکان خراپتر بوون. وە فەرمانی بە خەڵکی شارەکەی کرد کە جنێو بە ھاوەڵانی پێغەمبەر بدەن وەک ئەبوو بەکر، عومەری کوڕی خەتاب، عوسمان و عایشەی کچی ئەبوو بەکر.» لە کتێبی (العلاقات العمانیە العثمانیە (1744-1856م)) باس لەوە دەکات کە عومانییەکان باجییان دەدایە عوسمانییەکان بە ھۆی ھاوکارییان لە شەڕەکە. بە پێی زانکۆی کوێت، ئیمپڕاتۆریەتیی بەڕیتانیا بانگەشەی کوێتیان دەکرد بۆ دانیشتوانی بەسڕە لە کاتی ھێرشی سادق خان زەند بۆ شارەکە، چونکە ناوچەکە بە شوێنێکی ئارام لە کەنداو و دەریای ناوین دانرابوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی شەڕ
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:بەسرە