یاسای پاراستنی وزە

**یاسای پاراستنی وزە** () # یاسای پاراستنی وزە
وێنۆک | ڕاست | alt=⁨هاوکێشەکەی ئانشتاین دەربارەی یاسای پاراستنی وزە:
وزە = بارستایی x خێرایی ڕووناکی^⁩ | هاوکێشەکەی ئانشتاین دەربارەی یاسای پاراستنی وزە:
وزە = بارستایی x خێرایی ڕووناکی^٢
یاسای پاراستنی وزە یەکێکە لە گرنگترین یاسا بنەڕەتییەکانی فیزیک کە دەڵێت لە سیستەمێکی داخراودا، کۆی وزەی گشتی هەمیشە جێگیرە و ناگۆڕێت. واتە وزە نە لەناودەچێت و نە لە هیچەوە دروست دەبێت، بەڵکو تەنها دەتوانێت لە شێوەیەکەوە بگۆڕێت بۆ شێوەیەکی تر.

** مێژووی دۆزینەوە **

ئەم یاسایە بۆ یەکەم جار لە سەدەی حەڤدەهەم لەلایەن گۆتفرید ڤیلهێلم لایبنیتز و ڕینێ دیکارت ەوە پێشنیار کرا، بەڵام بە شێوەیەکی سنووردار. لە ساڵی ١٨٤٧دا، هێرمان فۆن هێڵمهۆڵتز بە شێوەیەکی گشتگیر سەلماندی کە یاساکە بۆ هەموو جۆرە وزەیەک ڕاستە.

** ئەنیشتاین و شۆڕشی تێگەیشتن لە وزە **

ئەلبێرت ئەنیشتاین لە ساڵی ١٩٠٥ شۆڕشێکی گەورەی لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ وزە دروستکرد. لە ڕێگەی تیۆریی ڕێژەیی تایبەتییەوە، ئەنیشتاین سەلماندی کە:

• بارستە و وزە دوو ڕووی هەمان دراون
• هەر بارستەیەک دەکرێت بگۆڕدرێت بۆ وزە و پێچەوانەکەشی ڕاستە
• پەیوەندی نێوان بارستە و وزە بە هاوکێشەی بەناوبانگی E=mc² دەردەبڕدرێت
• وزە و بارستە پارێزراون لە کۆی سیستەمەکەدا

** کاریگەری دۆزینەوەکانی ئەنیشتاین **

دۆزینەوەکانی ئەنیشتاین چەندین کاریگەری گرنگی هەبوو:

١. تێگەیشتن لە وزەی ناوەکی
٢. پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای نوێ
٣. تێگەیشتنی قووڵتر لە پێکهاتەی گەردوون
٤. گەشەپێدانی سەرچاوە نوێیەکانی وزە

** جۆرەکانی گۆڕانکاری وزە **

یاسای پاراستنی وزە چەندین جۆر گۆڕانکاری وزە لەخۆدەگرێت:

* وزەی جووڵە بۆ وزەی پۆتێنشیاڵ
* وزەی کیمیایی بۆ وزەی گەرمی
* وزەی کارەبایی بۆ وزەی ڕووناکی
* وزەی ناوەکی بۆ وزەی گەرمی
* گۆڕینی بارستە بۆ وزە (بەپێی بیردۆز و تیۆرییەکەی  ئەنیشتاین)

** گرنگی لە زانستی مۆدێرندا **

یاسای پاراستنی وزە ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە لە:

١. فیزیای کلاسیکی
٢. فیزیای کوانتەم
٣. فیزیای ناوەکی
٤. کیمیا
٥. ئەندازیاری
٦. تەکنەلۆژیای وزە
٧. توێژینەوە گەردوونییەکان

** کاریگەری لە ژیانی ڕۆژانەدا **

ئەم یاسایە کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر:

* بەکارهێنانی وزەی نوێبووەوە
* دیزاینی ئامێرە کارەباییەکان
* پاشەکەوتکردنی وزە
* چارەسەرکردنی کێشە ژینگەییەکان
* پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای نوێ

** بەکارهێنانە کردارییەکان ( پراکتیکییەکان ) **

یاسای پاراستنی وزە بنەمای زۆر تەکنەلۆژیای مۆدێرنە، وەک:

* وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا
* وێستگە ناوەکییەکان
* سیستەمەکانی گواستنەوەی وزە
* ئامێرە هایبریدییەکان
* تەکنەلۆژیای پاشەکەوتکردنی وزە
* سیستەمەکانی وزەی خۆر

** هاوکێشە بنەڕەتییەکان **

یاساکە بە چەند هاوکێشەیەکی سەرەکی دەردەبڕدرێت:

* E₁ = E₂ (لە سیستەمی داخراودا)
* ΔE = 0 (گۆڕانی وزەی گشتی)
* E = mc² (هاوکێشەی ئەنیشتاین بۆ پەیوەندی نێوان بارستە و وزە)
* KE = ½mv² (وزەی جووڵە)
* PE = mgh ماتە وزەی کێشکردن

** توێژینەوە هاوچەرخەکان **

لە سەردەمی ئێستادا، توێژەران کار لەسەر:

* دۆزینەوەی سەرچاوەی نوێی وزە
* باشترکردنی کارایی گۆڕینی وزە
* تێگەیشتن لە ڕۆڵی وزەی تاریک لە گەردووندا
* پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای پاشەکەوتکردنی وزە

** گرنگی بۆ داهاتوو **

تێگەیشتن لە یاسای پاراستنی وزە کلیلی چارەسەرکردنی کێشە گەورەکانی داهاتووە، وەک:

* دۆزینەوەی سەرچاوەی وزەی پاک
* باشترکردنی کارایی وزە
* کەمکردنەوەی پیسبوونی ژینگە
* پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای نوێ
* گەشەپێدانی وزەی ناوەکی پاک  بۆ نمونە ماتە وزە دەتوانێ بگۆڕێ بۆ جوڵە وزە و گەرمی. ھەروەھا لە یاسا بەناوبانگەکەی ئەنیشتاین وزە و بارستایی دەتوانن ئاڵوگۆڕ ببن (E=m*c2).

## سەرچاوەکان

پۆل:ووزە (فیزیا)