دووەم ڕاپەڕینی بەدرخانەکان

**ڕاپەڕینی دووەمی بەدرخانەکان** ڕاپەڕینێکی کورد بوو دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨ ڕوویدا، دوای شەڕی ڕووسیا-عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨. ڕاپەڕینەکە لەلایەن دوو کوڕی بەدرخان بەگ بەناوی عوسمان پاشا و حوسێن کەنعان پاشا سەرپەرشتی کرا.
ئەمەش ھەوڵێکی ئەو دوو برایە بوو بۆ زیندووکردنەوەی میرنشینی پێشووی بۆتان،

## پێشینە
ڕاپەڕینەکە بزووتنەوەیەک بوو بە قەبارەیەکی زۆر بچووکتر لە ڕاپەڕینی بەدرخان لە ساڵی ١٨٤٧. شەڕی ڕووسیا-عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨) قۆناغێکی پشێوی و بۆشایی دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا دروست کردبوو.

عوسمان و حوسێن کەنعان بەدرخان کە لە دەربەدەریدا بوون، سوودیان لە ژینگەی شەڕ و بێتوانایی دەوڵەتی عوسمانی لە دانانی سەربازی پێویست لە ناوچەکەدا وەرگرت بۆ ئەوەی لە شوێنی دەربەدەری خۆیان دەرباز بن و بگەڕێنەوە بۆ سیزرێ. پێشتر حوسێن کەنعان پاشا بەشداری شەڕی ڕووسیا و عوسمانی ساڵی ١٨٧٧ی کردبوو کە ٣٨٠٠ خۆبەخشی کوردی لە ناوچەی ئەدەناوە سەرکردایەتی دەکرد و لەوێ بریندار بوو. دوای چاکبوونەوەی، پەشیمانی خۆی دەربڕی بۆ خزمەتکردنی بە دەوڵەتی عوسمانی.

## ڕاپەڕین
ڕاپەڕینەکە لە ناوچەکانی جزیرە و سێرت دەستی پێکرد. حوسێن کەنعان و عوسمان، دوای بەشداریکردنیان لە جەنگی عوسمانی-ڕووسیی ساڵی ١٨٧٧، چوون بۆ ناوچەی بۆتان و ھەوڵیان دا ڕاپەڕینێک دژی حکوومەتی ناوەندی ڕێک بخەن.

ڕاپەڕینەکە بە خێرایی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری دەریاچەی وان تەشەنەی سەند و ناوچەکانی وەک وان، مووش، بەدلیس، ھەکاری و ئامێدی گرتەوە. عوسمان بەگ فەرماندەیی جزیرە و دەوروبەری دەکرد، لەکاتێکدا حوسێن کەنعان بەگ سەرپەرشتی بەرەی باکووری دەکرد. بەپێی ڕاپۆرتەکان بەرەی باشوور تا ھەکاری، زاخۆ، ماردین و نسێبین درێژ بووبووەوە.

بەدرخانییەکان و ئەو ھێزانەی کۆیان کردبوونەوە، ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی لە ناوچەکانی جزیرە. ئەوان ھەموو بەرپرسانی عوسمانییان لە ناوچەکەیان دەستگیر کرد و دەستیان بەسەر خەزێنە و کۆگاکانی چەکدا گرت. میرنشینی بۆتان دامەزرایەوە و وتار (خوتبە) بە ناوی عوسمان بەدرخانەوە خوێندرایەوە. دەوڵەتی عوسمانی ھێزە سەربازییە خۆجێیییەکانی جووڵاند بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە.

### پشتیوانی
ڕاپەڕینەکە لەلایەن چەندین ھۆزی کوردەوە پشتیوانی لێ کرا. ھۆزەکانی وەک ڕەش کۆتان، مۆتکان و ئێزیدییەکانی دەوروبەری سێرت و بەدلیس پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە کرد. ھەروەھا ڕاپەڕینەکە پشتیوانیی خەڵکی جزیرە و ژمارەیەکی زۆر لە ھۆزە کوردییەکانی دەوروبەری بەدەست ھێنا. ھەندێک لە سەرۆک ھۆزەکان پێشتر لە دۆخی یاخیبووندا بوون و دانیان بە حکوومەتدا نەدەنا. کوردەکانی ھەکاریش پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە کرد.

بڵاوبوونەوەی خێرای ڕاپەڕینەکە دەگەڕێندرایەوە بۆ پەیوەندیی پڕ کێشەی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و ھۆزەکان لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردییەکان. عوسمان بەدرخان لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا پەیوەندی بە عەبدولڕەحمان پاشای پارێزگاری دیاربەکرەوە کرد و ڕای گەیاند کە بەھۆی ستەمی ئەو پارێزگارانەی کە لەلایەن دەوڵەتەوە نێردراون، پەیوەندیی ھۆزە کوردەکان لەگەڵ دەوڵەت لاواز بووە.

کونسووڵەکانی ڕووسیا بە وردی چاودێرییان دەکرد و بە نھێنی پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە دەکرد.

ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەلایەن ھێزە ڕێکخراوەکانی حەنا سەفەر، سەرکردەی سوریانی-ئاشووریی میدیاتەوە پشتیوانی لێ کرا. لە پای خزمەتەکەی، دواتر نازناوی پاشای پێ بەخشرا و شمشێرێکی بە دیاری پێشکەش کرا کە لەلایەن خودی سوڵتانەوە پیرۆز کرابوو.

## دەرئەنجام
لە کۆتاییدا ڕاپەڕینەکە لەلایەن ھێزە سەربازییەکانی عوسمانییەکانەوە سەرکوت کرا. بەدری بەدرخان (برای حوسێن کەنعان و عوسمان) کە بەرپرسێکی دەستنیشانکراوی عوسمانی بوو، نێردرا بۆ ئەوەی برایەکانی ڕازی بکات خۆیان بەدەستەوە بدەن و بگەڕێنەوە بۆ ئیستانبوڵ. دوای گەڕانەوەیان، حوسێن کەنعان و عوسمان بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی کران و دواتر بە مەرجی ئەوەی ئیستانبوڵ بەجێنەھێڵن، ئازاد کران.

## سەرچاوەکان

پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان
پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ١٩یەم