پەنگوینی ئەفریقی

**پەنگوینی ئەفریقی** (بە ئینگلیزی: African penguin، ناوی زانستی: Spheniscus demersus) جۆرێکە لە پەنگوین کە تەنھا لە کەناراوەکانی باشووری ئەفریقا دەژی. ئەمە تاکە جۆری پەنگوینە کە لە کیشوەری ئەفریقادا زاوزێ دەکات.

ئەم پەنگوینە بە چەندین ناوی تریش ناسراوە، لەوانە "پەنگوینی کەر" (Jackass penguin) بەھۆی دەنگە بەرز و ھاوشێوەی زەڕینی کەرەوە کە بۆ پەیوەندیکردن دەری دەکات، ھەروەھا بە "پەنگوینی پێ ڕەش" (Black-footed penguin)یش ناسراوە. بەداخەوە، بەھۆی ڕاوکردنی زیاد لە پێویستی ماسی و پیسبوونی ژینگەیی، ژمارەیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە و ئێستا لە ڕیزی ئەو گیانلەبەرانەدایە کە مەترسیی لەناوچوونیان لەسەرە.

## تایبەتمەندییە جەستەییەکان
پەنگوینی ئەفریقی قەبارەیەکی مامناوەندی ھەیە، باڵای لە نێوان ٦٠ بۆ ٧٠ سانتیمەتردایە و کێشی لە ٢.٢ بۆ ٣.٥ کیلۆگرام دەبێت. وەک ھەموو پەنگوینەکانی تر، پشتی ڕەشە و سکی سپییە. ئەم ڕەنگدانەوەیە پێی دەوترێت "دژەسێبەر" (countershading) و یارمەتیی خۆشاردنەوەی دەدات لەناو ئاودا:

لە سەرەوە، پشتی ڕەشی لەگەڵ قووڵایی تاریکی ئاودا تێکەڵ دەبێت.

لە خوارەوە، سکی سپیی لەگەڵ ڕووناکیی ئاسماندا تێکەڵ دەبێت.

تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی بریتین لە:

**ھێڵی C-شێوە**: ھێڵێکی ڕەشی باریک لە شێوەی پیتی C یان U ی پێچەوانەدا بەسەر سنگی سپیدا دێتە خوارەوە.

**خاڵی سەر سنگ**: ھەر پەنگوینێکی پێگەیشتوو کۆمەڵێک خاڵی ڕەشی ناوازەی لەسەر سنگی ھەیە کە وەک پەنجەمۆر وایە و ھیچ دووانێکیان وەک یەک نین.

**ڕژێنی پەمەیی**: ڕژێنێکی پەمەیی دیاری لەسەروو چاوییەوە ھەیە. ئەم ڕژێنە یارمەتیی ڕێکخستنی پلەی گەرمی جەستەی دەدات. کاتێک پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە، خوێنی زیاتر دەچێتە ناو ڕژێنەکە بۆ ئەوەی بەھۆی ھەوای دەرەوە سارد بێتەوە، ئەمەش وا دەکات ڕەنگەکەی پەمەییتر دەربکەوێت.

## ژینگە و بڵاوبوونەوە

وێنۆک|پەنگوینی ئەفریقی (Spheniscus demersus)، لە کەناری باوڵدەرز، سایمنز تاون، ئەفریقای باشوور.

پەنگوینی ئەفریقی تەنھا لە کەناراوەکانی باشووری ڕۆژاوای ئەفریقا دەژی، بەتایبەتی لە وڵاتانی ئەفریقای باشوور و نامیبیا. ئەوان لە ٢٤ دوورگەی جیاوازدا کۆمەڵگەی گەورە پێکدەھێنن. یەکێک لە بەناوبانگترین شوێنەکانیان بریتییە لە کەناری باوڵدەرز (Boulders Beach) لە نزیک شاری کەیپ تاون، کە گەشتیاران دەتوانن لە نزیکەوە بیانبینن.

## ڕەفتار و خۆراک
### خۆراک
خۆراکی سەرەکیی پەنگوینی ئەفریقی پێکدێت لە ماسییە بچووکەکانی وەک سەردین و ئەنچۆڤی، ھەروەھا سکویدی بچووکیش دەخۆن. ئەوان دەتوانن بە خێرایی نزیکەی ٢٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا مەلە بکەن و لە کاتی ڕاودا تا قووڵایی ١٠٠ مەتر بچنە خوارەوە.

### ڕەفتار
ئەوان ئاژەڵێکی زۆر کۆمەڵایەتین و لە کۆمەڵگەی گەورەدا دەژین. زۆربەی کات بۆ ژیان یەک جووت ھەڵدەبژێرن (monogamous) و ساڵانە دەگەڕێنەوە ھەمان شوێنی ھێلانەکردن. دەنگە بەرز و "کەرئاسا"کەیان بۆ چەندین مەبەست بەکاردەھێنن، وەک بانگکردنی جووتەکەیان، دیاریکردنی سنوور، و ئاگادارکردنەوە لە مەترسی.

## زاوزێ و سووڕی ژیان
پەنگوینی ئەفریقی ھێلانەکانی لەناو کون و کەلەبەردا دروست دەکات، زۆرجار لەناو ئەو پاشماوە ڕەقبووەی خۆیان کە پێی دەوترێت گوانۆ (guano) کون ھەڵدەکەنن. مێینە بە گشتی دوو ھێلکە دەکات و ھەردوو نێر و مێ بە نۆرە لەسەری کڕ دەکەون بۆ ماوەی نزیکەی ٤٠ ڕۆژ. دوای ھەڵھاتنی ھێلکەکان، ھەردوو دایک و باوکەکە بە نۆرە ئاگایان لە بێچووەکانە و خواردنیان بۆ دەھێنن. تەمەنی مامناوەندیان لە سروشتدا دەگاتە نزیکەی ١٠ بۆ ١٥ ساڵ.

## ھەڕەشەکان و دۆخی پاراستن
دۆخی پەنگوینی ئەفریقی جێگەی نیگەرانییەکی زۆرە. بەپێی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، ئەم جۆرە وەک "لە مەترسیدا" (Endangered) پۆلێن کراوە. ژمارەیان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا کە زیاتر لە ١.٥ ملیۆن بوو، ئێستا بۆ کەمتر لە ٤٠,٠٠٠ دانە دابەزیوە.

ھۆکارە سەرەکییەکانی ئەم دابەزینە بریتین لە:

**کەمیی خۆراک**: ڕاوکردنی زیاد لە پێویستی سەردین و ئەنچۆڤی لەلایەن مرۆڤەوە بووەتە ھۆی ئەوەی سەرچاوەی خۆراکی سەرەکییان نەمێنێت.

**پیسبوونی ژینگە**: ڕژانی نەوت لە کەشتییەکانەوە زیانێکی گەورە بە پەنگوینەکان دەگەیەنێت، چونکە فەرووەکەیان تایبەتمەندیی دژەئاو بوونی لەدەست دەدات.

**تێکدانی ھێلانەکان**: لە ڕابردوودا، مرۆڤ چینە ئەستوورەکانی گوانۆی بۆ پەیین کۆ دەکردەوە، کە ئەمەش شوێنی ھێلانەکردنی سروشتیی پەنگوینەکانی لەناوبرد.

**گۆڕانی کەشوھەوا**: گەرمبوونی ئاوی زەریاکان کاریگەریی لەسەر جووڵەی ماسییەکان ھەیە و پەنگوینەکان ناچار دەکات دوورتر بڕۆن بۆ دۆزینەوەی خۆراک.

## سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:پەنگوینەکان
پۆل:باڵندەکانی ئەفریقا
پۆل:گیانلەبەرانی لە مەترسیدا
پۆل:باڵندە وەسفکراوەکان لە ١٧٥٨
پۆل:لیستی سووری IUCN بۆ گیانلەبەرانی لە مەترسیی تێداچووندا
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە