open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فەرید فەرجاد

**فەرید فەرجاد** () کەمانچەژەنێکی بە ڕەچەڵەک ئێرانییە. لە ساڵی ١٩٣٨ لە تاران لەدایکبووە. پاشان لە ساڵی ١٩٧٨ لەگەڵ خێزانەکەی کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا، و ھاووڵاتییەکی ئەمریکییە .فەرجاد بە زانینی قووڵی  مۆسیقای فۆلکلۆری فارسی ناسراوە، ھەروەھا مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژاوایی بە بەکارھێنانی کەمانچە پێشکەش کردووە. بەرھەمەکانی کە لەژێر کاریگەری مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژاوایی بوون، کاریگەرییەکی بەھێزیان لەسەر پەرەسەندنی مۆسیقای ھاوچەرخی فارسی ھەبووە. لە ساڵی ١٩٧٨ ئێرانی بەجێھێشت و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نیشتەجێ بوو، کە دواتر ڕەگەزنامەی بەدەستھێنا.

## دیسکۆگرافی

فەرجاد ئەلبوومێکی بە پێنج وەشانی جیاواز بە ناوی ئەنرووژە یان ئەن ڕووژا بڵاوکردەوە کە بە کوردی کۆن بە واتای «ئەو ڕۆژانە» دێت.

# ١٩٨٩ ئەنرووژە بەرگی یەکەم - ئەنرووژە ١
# ١٩٨٩ ئەنرووژە بەرگی دووەم - ئەنرووژە ٢
# ١٩٩٠ ئەنرووژە بەرگی سێیەم - ئەنرووژە ٣
# ١٩٩٧ ئەنرووژە بەرگی چوارەم - ئەنرووژە ٤
# ٢٠٠٦ ئەنرووژە بەرگی پێنجەم - ئەنرووژە ٥

## سەرچاوەکان
کاونتی ئەنتریم

**کاونتی ئەنتریم** یەکێکە لە کاونتییەکانی ئێرلەندای باکوور و شانشینی یەکگرتوو و دەکەوێتە کاونتی ئۆلستەر.

## سەرچاوەکان
کاونتی ئارماگ

**کاونتی ئارماگ** یەکێکە لە شەش کاونتی ئێرلەندای باکوور. ڕووبەرەکەی ١٣٢٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە  و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ١٧٤،٧٩٢ کەسە. کاونتی ئارماگ بەھۆی زۆری باخچەی سێوەوە بە «کاونتی باخچەکان» ناسراوە. ئەم کاونتییە بەشێکە لە کاونتی مێژوویی ئۆلستەر.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
کاونتی فێرماناگ

**کاونتی فێرماناگ** یەکێکە لە سی و دوو کاونتییەکانی ئێرلەندا، یەکێکە لە نۆ کاونتی ئۆلستەر و یەکێکە لە شەش کاونتی ئێرلەندای باکوور. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ١،٦٩١ کم٢ و ژمارەی دانیشتووانی تا ساڵی ٢٠٢١ ٦٣,٥٨٥ کەس بووە.   ئینیسکیلن شارۆچکەی کاونتییەکە و گەورەترینە لە ڕووی قەبارە و ژمارەی دانیشتووانەوە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١، فێرماناگ یەکێکە لە چوار کاونتی ئێرلەندای باکوور کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی لە پێشینەی کاسۆلیکییەوەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئۆما

[وێنۆک|ئۆما، [ئیرلەندی باکوور|ئێرلەندای باکوور]]
**ئۆما** (بە ئیری: An Ómaigh) پایتەخت و گەورەترین شاری تایرۆنە لە کاونتی ئۆلستەر لە ئێرلەندای باکوور.   شارەکە لەو شوێنەدایە کە ڕووباری درومرا و کامون یەکتر دەبینن و ڕووباری ستڕۆڵ پێکدەھێنن. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢١٣٨٠ کەسە (بە مەزەندەکردنی ساڵی ٢٠٠٦). ئۆما لە ساڵی ١٧٦٨ەوە پایتەختی کاونتی تایرۆنە کاتێکدوونگانۆن پایتەخت بووە. دەوترێت شارەکە لە ساڵی ٧٩٢ دامەزراوە، بەمەش کۆنترین شاری ئێرلەندای باکوورە. شارەکە دەکەوێتە ناوەندی شاری ئۆڵستەر و نزیکەی ٣٠ خولەک لە سنووری ئیرلەندی باکوور و کۆماری ئێرلەندا دوورە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
ئەبانتۆ زیەربێنا (شارەوانى)

**ئەبانتۆ  زیەربێنا**     شارەوانییەکە دەکەوێتە پارێزگای بیسکای کە دەکەوێتە ناوچەی باسکی باکووری ئیسپانیا .
وێنۆک|وێنەى شارەوانى

## ناودارەکان

* مانوێل سارابیا

## بەستەری دەرەکی

* ABANTO Y CIÉRVANA-ABANTO ZIERBENA لە بێرناردۆ ئیستۆرنیس لاسا - ئینسایکلۆپیدیای ئاونیامێندی (Euskomedia Fundazioa) **(بە زمانی ئیسپانی)**

پۆل:شارەوانییەکانی باسک
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
کاونتی تایرۆن

**کاونتی تایرۆن** یەکێکە لە شەش کاونتی ئێرلەندای باکوور، و یەکێکە لە نۆ کاونتی ئۆلستەر و یەکێکە لە سی و دوو کاونتی نەریتی ئێرلەندا. و شارەکەی ناوی ئۆمایە.

ئەم کاونتییە ھاوتەریبە لەگەڵ کەناری باشووری ڕۆژاوای دەریاچەی نیگ، ڕووبەرەکەی ١٢٦١ میل چوارگۆشەیە (٣٢٦٦ کیلۆمەتر دووجا)، ئەمەش وایکردووە کە گەورەترین کاونتی بێت لە شەش کاونتی ئێرلەندای باکوور لە ڕووی قەبارەوە، و دووەم گەورەترین کاونتی ئۆلستەرە لە دوای دۆنیگال. تایرۆن بە ژمارەی دانیشتووانی ١٨٨،٣٨٣ کەس لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢١.

## سەرچاوەکان
ھێرشی کیمیایی دوما

لە ٧ی نیسانی ٢٠١٨، ژمارەیەک ڕاپۆرت (لە ھەموویان گرنگتر لە بەرگری شارستانی سووریاوە) ئاماژەیان بەوە کردووە کە گومانلێکراوێک ھێرشێکی کیمیایی شاری دومای سووریای کردووەتە ئامانج و لایەنی کەم ٧٠ کەسی کوشتووە. 

جێگای سەرنجە کە لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٨دا، فراکسیۆنی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن لە ناوچەکەدا سوپای ئیسلام بوو کە بارەگاکەی لە دوما بوو،  و گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکان بە سەرۆکایەتی فەیلەق ئەلڕەحمان و ھەیئەی تەحریر شام، ناوچەی دەوروبەری شارەکەیان کۆنترۆڵ کرد.

## ھێرشەکە

بەپێی چەند چالاکوانێکی دژە حکوومەتی سووریا، کۆپتەرەکان دەیان بەرمیلی تەقینەوەیان بەسەر شارۆچکەکەدا خستووەتە خوارەوە و لەکاتی بەرکەوتنیان لەگەڵ زەویدا، گازە کیمیاییە کوشندەکانی وەک کلۆر و/یان سارینیان دەرکردووە، کە بووەتە ھۆی ئەوەی ھەندێکیان تووشی تەشەنوجێکی توندوتیژ ببن لەکاتێکدا ھەندێکی تریان خنکان.

سەندیکای چاودێری پزیشکی و ڕێکخراوە فریاگوزارییەکان کە سەرپەرشتی خزمەتگوزارییە پزیشکییەکانی ناوچەکە دەکەن، پشتڕاستیان کردەوە کە زیاتر لە ٧٠ کەس گیانیان لەدەستداوە. بە وتەی ئەو شایەتحاڵانەی کە شایەتحاڵی ڕووداوەکە بوون، زۆربەی ئەوانەی لە دوای ھێرشەکە کرانە ئامانج، ژن و منداڵ بوون. لە گرتەیەکی ڤیدیۆییدا کە لە شوێنی ھێرشەکەوە پەخشکرابوو، جەستەی بێ گیان لە پیاو و ژن و منداڵان دەرکەوت کە کەف لە دەمیانەوە دێتە دەرەوە.

بە پێی ڕاپۆرتی کۆمەڵەی پزیشکی ئەمریکی سوری (سامس)؛ زیاتر لە ٥٠٠ کەس لە دوما بردرانە ناوەندە پزیشکییە ناوخۆییەکان کە نیشانەکانیان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ئەنجامی ھەڵمژینی ئەم گازانە کاریگەری ماددە کیمیاییەکانیان لەسەر بووە. ھەمان کۆمەڵەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەو فڕۆکە جەنگییانەی کە پێدەچێت سووری یان ڕووسی بن گەڕاونەتەوە و ھەڵیانکوتایە سەر نەخۆشخانەی دومای وێران و بەو ھۆیەوە شەش کەس لەوێ کوژراون. ھەروەھا جارێکی تر گەڕانەوە و باڵەخانەیەکی نزیک نەخۆشخانەکەیان لێدا و بە تەواوی وێرانیان کرد.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
گەمارۆدانی حومس

**گەمارۆی حومس** ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی سوپای سووریا و ئۆپۆزسیۆنی سووریا بوو لە شاری حومس لە چوارچێوەی شەڕی ناوخۆیی سووریا. ئەو گەمارۆیە سێ ساڵی خایاند، لە مانگی ئایاری ٢٠١١ تا مانگی ئایاری ٢٠١٤ و لە ئەنجامدا ئۆپۆزسیۆن لە شارەکە کشایەوە.

ناڕەزایەتییەکانی دژ بە حکوومەت لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١١ لە سەرانسەری وڵاتدا دەستیپێکرد و لە مانگی نیسانی ئەمساڵدا شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان ھێزە ئەمنییەکان و خۆپیشاندەران لە شاری حومس توندتر بوو. لە سەرەتای مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١١، سوپای سووریا سەرکوتکردنی خۆپیشاندەرانی دژە حکوومەتی لە حومس دەستپێکرد، کە ھەندێکیان چەکدار بوون و تەقەیان لە ھێزە ئەمنییەکان کرد.

لە کاتێکدا حکوومەتی سووریا توانی بە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بەرفراوان ئەو ناڕەزایەتیانەی لە مانگی ئازار-نیسان لە دارا ڕوویاندا، دامرکێنێتەوە، ئەم ئۆپەراسیۆنە سەربازییە لە مانگی ئایاردا لە حومس سەرکەوتوو نەبوو. لە مانگی ئەیلوولدا، پێکدادان و خوێنڕشتنی تائیفی لە حومس لە نێوان عەلەوی و سوننەدا ڕۆڵێکی بەرچاوتری لە حومسدا ھەبوو لە چاو باقی سووریا.

لە کۆتاییەکانی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١١، لیوایەکی سوپای ئازادی سووریا کە پێکھاتبوو لە ھەڵھاتووەکانی سوپا، چەندین جار بۆسەیان بۆ ھێزە ئەمنییەکانی حکوومەت لە دەوروبەری گەڕەکی بابا عەمرو لە حومس دانا و تا سەرەتای مانگی تشرینی دووەمی بە سەرکەوتوویی بەرگریان لە بابا عەمرو کرد. لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، نوێنەرایەتییەکی عەرەبی بۆ چاودێریکردنی دۆخەکە بەگوێرەی پلانی کۆمکاری عەرەبی نێردرا.  دوای ئەوەی ئەرکەکە شکستی ھێنا، سوپای سووریا لە شوباتی ٢٠١٢ ھێرشێکی بۆ سەر بابا عەمرو دەستپێکرد و تەواوی گەڕەکەکەیان بۆردوومانکرد و سەرجەم ڕێگاکانی دابینکردنیان داخست. لە سەرەتای مانگی ئازاردا، ھێزەکانی حکوومەت ھێرشێکی زەمینییان بۆ سەر بابا عەمر دەستپێکرد و یاخیبووانی ناچارکرد لە گەڕەکەکە بکشێنەوە.

لە سەرەتای مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١٢، دوای ئاگربەستێک کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دانوستانیان لەسەر کراوە، تەنھا شەڕ و تۆپبارانی شەقامی بەشێوەیەکی وردە وردە ڕوویدا. لەم ماوەیەدا حکوومەت زۆربەی شارەکەی کۆنترۆڵکرد. ئۆپۆزسیۆن لە نێوان ١٥٪ بۆ ٢٠٪ی حومسی بەدەستەوەیە، لە کاتێکدا شەڕ بەردەوامە بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەیەکی ھاوشێوەی قەبارە. لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٢ سوپای سووریا ناوچەی دێر بەعلبەی گرت و تەنھا شاری کۆن و ناحیەی خالیدیە و ھەندێک ناوچەی دیکەی لەژێر کۆنترۆڵی یاخیبووەکاندا مایەوە. 

لە سەرەتای مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٣ ھێزەکانی حکوومەت ھێرشیان بۆ سەر چەند گەڕەکێکی ژێر دەستی یاخیبووان دەستپێکرد، بەڵام یاخیبووان بە پاڵپشتی ئەو یەکانەی کە لە شاری قوسەیری دراوسێی ژێردەستی یاخیبووانەوە ھاتبوون، توانیان ھێرشەکان بەرپەرچ بدەنەوە. لە ناوەڕاستی مانگی ئازاردا یاخیبووان ھەوڵیاندا بابا عەمرو بگرنەوە، بەڵام تا کۆتایی مانگ ناچاربوون بکشێنەوە.  لە مانگی ئازار و سەرەتای مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٣، میلیشیاکانی حیزبوڵڵای لوبنان بە تەواوی بەشداری شەڕی حومسیان کرد و ھاوکاری ھێزەکانی حکوومەتی سووریایان کرد. لە کۆتایی مانگی تەممووزدا ھێزەکانی حکوومەت گەڕەکی خالیدیەیان گرت.

سەرەتای مانگی ئایاری ٢٠١٤، دوای ڕێککەوتنێک لە نێوان حکوومەت و یاخیبووان، ڕێگە بە ھێزەکانی یاخیبووان درا شارەکە چۆڵ بکەن، بەمەش حومس لەژێر کۆنترۆڵی تەواوی حکوومەتدا مایەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
دەروازەی قونەیترە

**دەروازەی قونەیترە** دەروازەیەکی سنوورییە و دەکەوێتە نزیک شارۆچکەی قونەیترە لە بەرزاییەکانی جۆلان لە باشووری ڕۆژاوای سووریا، کە ھێڵی ئاگربەست بەشە ئازادکراوەکەی ژێر کۆنترۆڵی سووریا و ئەو بەشەی لە ساڵی ١٩٦٧ەوە لەلایەن ئیسرائیلەوە داگیرکراوە جیادەکاتەوە. لەلایەن ھێزی چاودێری جیابوونەوەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە ساڵی ١٩٧٤ دامەزراوە، ڕاستەوخۆ دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی ئۆکتۆبەر.

دروزە سوورییەکانی بەرزاییەکانی جۆلانی داگیرکراو ڕێگەیان پێدەدرێت بەم دەروازە بپەڕنەوە بۆ خوێندن و کارکردن و ژیان لە سووریا. ھەروەھا جووتیارانی ئەم ناوچانە سێو لە ڕێگەیەوە ھەناردەی باقی سووریا دەکەن، لەژێر چاودێری خاچی سوور.   ئەم دەروازەیە تاکە بنکەی پاسەوانی کۆنکرێتییە بەدرێژایی ھێڵی ئاگربەست.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان
سات

وێنۆک|ھەواڵەکان
**تاقیکردنەوەی ئێس ئەی تی** یان **سات** تاقیکردنەوەیەکی ئەمریکییە بۆ وەرگرتن لە کۆلێژ. یەکێکە لەو تاقیکردنەوانەی کە سوپا بەکاریدەھێنن بۆ تاقیکردنەوەی توانا دەروونییەکانی تاک. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٦ پێشنیاز کرا بۆ وەرگرتنی زانکۆکان، بەڵام جێبەجێکردنی تا ساڵی ١٩٣٣ لە زانکۆی ھارڤارد دواکەوت، دوای ئەوەی سەرۆکەکەی بەکاری ھێنا بۆ ھەڵسەنگاندنی تواناکانی داواکارانی سکۆلەرشیپ. ئەم تاقیکردنەوە کارامەیی سەرەتایی وەک تێگەیشتن لە خوێندنەوە، دەربڕین و ژمێریاری دەپێوێت.  

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
جەیمس ئۆکیف

**جەیمس ئۆکیف** (بە ئیری: James O'Keeffe) (١٩١٢–٢٠ی ئایاری ١٩٨٦)  سیاسەتمەدارێکی ئێرلەندی بوو.  بازرگان و بەڕێوەبەری کۆمپانیا بووە، لە ساڵی ١٩٥٦ تا ١٩٦١ ئەندامی ئەنجومەنی پیران بووە. ھەروەھا لەم ماوەیەدا لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵی ١٩٥١ و ١٩٥٧دا بەبێ سەرکەوتن خۆی کاندید کرد بۆ پۆستی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێرلەندا لە بازنەی ھەڵبژاردنی باشووری ڕۆژاوای دبلن. لە سێیەم ھەوڵدا سەرکەوتوو بوو لە ھەڵبژاردنی بۆ دبلن باشووری ڕۆژاوا لە ساڵی ١٩٦١. ھەرچەندە لە ھەڵبژاردنی گشتی ساڵی ١٩٦٥دا کورسییەکەی لەدەستدا سەرەڕای زیادکردنی دەنگەکانی. لە ساڵانی ١٩٦٩ و ١٩٧٧ جارێکی دیکە لە ناوچەی تازە دروستکراوی دبلن ڕاثمینز وێست خۆی کاندید بەڵام کورسییەکەی وەرنەگرتەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢
پۆل:مردووانی ١٩٨٦
ئاڵای عومان

**ئاڵای نیشتمانیی [[عومان|سوڵتانییەتی عومان]]** لە سێ ھێڵی ئاسۆیی پێکدێت: لە سەرەوە سپی و لە ناوەڕاستدا سوور و لە خوارەوە سەوز لە لای چەپەوە ھێڵێکی سووری ڕاست. ئاڵای سوڵتانییەتی عومان لەخۆدەگرێت کە لە خەنجەر و دوو شمشێر پێکھاتووە. ئاڵای سوڵتانییەتی عومان تاکە ئاڵای سێ ڕەنگە لە نیمچە دوورگەی عەرەبی کە لە دیزاینی ئێستایدا تێکەڵەیەک لە سوور و سپی و سەوز بەکاردەھێنێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڵای وڵاتانی ئاسیا
پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
تۆماس ڕۆبێر بیژۆ

**تۆماس ڕۆبێر بیژۆ** () بە دۆق دی زایلی ناسراوە، لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٧٨٤ لە شاری لیمۆژ لەدایکبووە و لە ١٠ی حوزەیرانی ١٨٤٩ لە پاریس بەھۆی نەخۆشی کۆلێرا کۆچی دوایی کردووە. لە ٣١ی تەممووزی ١٨٤٣ بۆ پلەی مارشاڵی فەڕەنسا بەرزکرایەوە. پێش ھاتنی بۆ جەزائیر لە ئیسپانیا شەڕی کردووە و بە توندوتیژی ناسراوە.

## ژیانی سەرەتایی

لە شاری لیمۆژ لەدایکبووە، ئەندامی بنەماڵەیەکی ئاغای پێریگۆرد (ئۆکسیتانیا) بووە، بچووکترین سێزدە منداڵ بووە. لە ماڵەوە ڕادەکات، و بۆ ماوەی چەند ساڵێک وەک کرێکارێکی کشتوکاڵی لە وڵاتدا ژیاوە. لە تەمەنی بیست ساڵیدا بوو بە سەربازێکی تایبەت لە پاسەوانی ئیمپراتۆری، بەشداری لە ھەڵمەتی ئۆستەرلیتزی کرد لە ساڵی دواتردا. لە سەرەتای ساڵی ١٨٠٦دا، تەکلیفێکی پێدرا و وەک مولازمی دووەم لە ھەڵمەتەکانی جێنا و ئایلاودا خزمەتێکی زۆری کرد و پلەی مولازمی لە شەڕی پولتوسکدا بەدەستھێنا.

لە ساڵی ١٨٠٨ لە یەکەم فەیلەقی فەڕەنسی بوو کە ھاتە ناو ئیسپانیا، و لە کاتی ڕاپەڕینی دۆس مایۆ لە مەدرید جێگیر بوو.  لە گەمارۆی دووەمی زاراگۆسادا، پلەی زیاتری بەدەستھێنا بۆ پلەی نەقیب و لە ساڵانی ١٨٠٩-١٨١٠ دەرفەتی بەدەستھێنانی تەمییز لەژێر دەستی «سوچێت» لە شانۆی ڕۆژھەڵاتی جەنگی نیمچەدوورگەکاندا دۆزییەوە، کە تێیدا بەرزبووەوە بۆ پلەی ڕائید و فەرماندەیی فەوجێکی تەواو. لە یەکەم گێڕانەوەدا کرا بە عەقید، بەڵام لە ماوەی سەد ڕۆژەدا پەیوەندی بە ناپلیۆنەوە کردەوە و لە سەردەمی سەرۆکە کۆنەکەیدا سوچێت خۆی لە شەڕی بەرزاییەکانی ئەلبدا جیاواز بوو.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٤
پۆل:مردووانی ١٨٤٩
دەروازەی ڕەفەح

**دەروازەی وشکانیی ڕەفەح** دەروازەیەکی سنوورییە و دەکەوێتە شاری ڕەفەح لە نێوان کەرتی غەززە لە فەلەستینی مێژوویی و نیمچە دوورگەی سینا لە میسر. ئەو دەروازەیە دوای ڕێککەوتنی ئاشتی میسر و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٩ و کشانەوەی ئیسرائیل لە سینا لە ساڵی ١٩٨٢ دروستکراوە. تا ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ لەلایەن دەسەڵاتی فڕۆکەخانەکانی ئیسرائیلەوە بەڕێوەدەبرا، کاتێک ئیسرائیل لە کەرتی غەززە کشایەوە. چاودێرانی ئەوروپی بۆ چاودێریکردنی جووڵە لە دەروازەکە مانەوە.

دەروازەکە لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ دووبارە کرایەوە. جووڵە لە دەروازەکەدا تا ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ مایەوە، دوای ئەوە ئیسرائیل زۆربەی کاتەکان (٨٦٪ی ڕۆژەکان) بە ھۆکاری ئەمنی داخست و تا ئێستاش بە داخراویی دەمێنێتەوە بۆ ھەناردەکردنی خۆراک.  لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ دا، دوای ئەوەی حەماس کەرتی غەززەی کۆنترۆڵکرد، دەروازەکە بە تەواوی داخرا.

دوابەدوای شۆڕشی میسر لە ساڵی ٢٠١١، حکوومەتی میسر بڕیاریدا دەروازەی ڕەفەح بۆ ھەمیشەیی بکاتەوە، کە لە ڕۆژی شەممە ٢٨ی ئایاری ٢٠١١ دەست پێدەکات، دوای داخستنی نزیکەی چوار ساڵ لەلایەن ڕژێمی پێشووی میسرەوە. ئەو دەروازە بۆ ماوەی شەش کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کراوە بوو تا کودەتای سەربازی. ئەو دەروازەکە لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٣ کرایەوە و جارێکی دیکە بە تەواوی داخرا و دیواری جیاکردنەوەی میسر دروستکرا.

## سەرچاوەکان
خۆشگۆشت

**خۆشگۆشت** جۆرێکی چێشتە کە کەباب دەکرێت و بەزۆری ھاوشانی خواردنەکانی وەک جەرگ و دڵ و کەبابی گورچیلە پێشکەش دەکرێت.

خۆشگۆشت دوو جۆری جیاوازی ھەیە: "خۆشگۆشتی دڵ" ئاماژەیە بۆ ڕژێنەی پەنکریاسی ئاژەڵەکە، ھەروەھا "خۆشگۆشتی مل" ئاماژە بۆ ڕژێنەی تایموسی ئاژەڵەکە دەکات. پەنکریاس ڕۆڵی ھەیە لە بەرھەمھێنانی ئەنسۆلین و ڕێکخستنی شەکری خوێن، ھەروەھا تایموس بەشێکە لە سیستەمی بەرگریی گواندارانەکان. ھەردوو جۆری ڕژێنەکە بەشێکن لە شانەڕژێنەکانی لەش و لە پرۆتین دروستکراون.

لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان بەم خۆراکە خۆشگۆشت دەوترێت. بەڵام لە ئێران و بەتایبەت لە شاری تاران *خووئەک*ی پێ دەڵێن و لەلایەکی دیکەش وشەی خۆشگۆشت (بە فارسی: خوشگوشت) بۆ خۆراکێکی دیکە کە لە بەشی سەرەتاییی ڕیخۆڵەی مەڕ کە دوانزەگرێیە ئامادە دەکرێت بەکار دەھێنن کە لە کوردیدا *[[ڕیخۆڵە (چێشت)|لێخەروو/ڕیخۆڵە]]* و تورکەکان *بارساق*ی پێدەڵێن و خۆراکێکی جیاوازە.

خواردنێکی ھاوشێوە لە خواردنی ئەورووپیدا ھەیە، بە ئینگلیزی پێی دەوترێت *[[سووئیت برێد]]* (sweetbread)، کە لە ڕژێنەی تایموس (throat sweetbread) یان پەنکریاس (gut sweetbread) دروست دەکرێت. وشەی سووئیت برێد دەتوانرێت بە ھاوتای خۆشگۆشت بزانرێت.

## ئەمانەش ببینە
* جەرگ (چێشت)
* دڵ (چێشت)
* جەرگوبەز
* ڕیخۆڵە (چێشت)
* کەباب
* سووئیت برێد

## سەرچاوەکان

پۆل:چێشتی کوردی
پۆل:چێشتی ئێرانی
پۆل:کەباب
پۆل:گۆشتی کەبابکراوی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
جەیش ئەلئیسلام

**جەیش ئەلئیسلام** ھاوپەیمانی یەکەکانی ئیسلامی و سەلەفییە کە بەشداری شەڕی ناوخۆییی سووریا دەکەن.  بنکەی سەرەکی ئۆپەراسیۆنەکانی ناوچەی دیمەشق بوو، بەتایبەتی شاری دوما و ناوچەی غوتەی ڕۆژھەڵات. جەیش ئەلئیسلام گەورەترین کوتلەی یاخیبووە لە ناوچەکەدا،  ھەروەک چۆن لیوا ئەلئیسلامیش بوو.  ئەو گرووپە بەشێک بوون لە بەرەی ئیسلامی.    ڕێکخراوەکە ئەندامێتی سوپای ئازادی سوریای ڕەتکردەوە.  لەنێو ئەو گرووپە سەرەکییە یاخیبووانەی کە سعوودیە پشتگیریان دەکات، ئەم گرووپەیە لەگەڵ ئەحرار شام. ئامانجی گرووپەکە دامەزراندنی دەوڵەتێکی ئیسلامییە بەپێی شەریعەتی ئیسلامی. 

## سەرچاوەکان

پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٣ لە سووریا
شەڕی ئایلاو

**شەڕی ئایلاو** یان **شەڕی پرێوش-ئایلاو** کە لە ٧ و ٨ی شوباتی ١٨٠٧ ڕوویدا، شەڕێکی خوێناوی و بێ ئەنجام بوو لە نێوان گراندە ئارمی ناپلیۆن و سوپای ئیمپراتۆری ڕووسیا لەژێر سەرپەرشتی لیڤین ئۆگست ڤۆن بێنیگسن لە نزیک شارۆچکەی پرێوش ئایلاو لە پرووسیای ڕۆژھەڵات.  ڕووسەکان لە کاتی خۆیدا ھێزی بەھێزیان لە فیرقەی پرووسی سوپای ڤۆن لێستۆک لە درەنگانی شەڕەکەدا وەرگرت. ناوی شارەکە لە دوای ساڵی ١٩٤٥ گۆڕدرا بۆ باگراسیۆننۆڤسک وەک بەشێک لە ناوچەی کالینینگراد لە ڕووسیا. ئەم شەڕە یەکێک بوو لەو شەڕانەی کە لەکاتی جەنگی ھاوپەیمانی چوارەمدا ڕوویدا، کە بەشێک بوو لە شەڕەکانی ناپلیۆن.

سوپای ناپلیۆن پێشتر سوپای ئیمپراتۆریەتیی نەمسایان لە ھەڵمەتی ئولم لەناوبردبوو، ھەروەھا سوپای نەمسا و ڕووسیای تێکەڵاویان لە شەڕی ئۆستەرلیتز لە ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٠٥دا لەناوبردبوو. ناپلیۆن لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٨٠٦ لە شەڕی جێنا ئاوێرستێتدا سوپای شانشینی پرووسای لەناوبرد و بەدوای پرووسە پەرشوبڵاوەکاندا کەوت تا دەگاتە پرێنزلاو، لوبێک، ئێرفۆرت، پاسویک، ستێتین، ماگدێبۆرگ و ھامێلین.

سوپای ڕووسیای بێنیگسن لە کۆتایی مانگی یەکدا ھێرشی خۆی لە پرووسی ڕۆژھەڵات دەستپێکرد و بەرەو ڕۆژاوا بەڕێکەوت. ناپلیۆن کاردانەوەی ھەبوو و ھێرشی پێچەوانەی بۆ باکوور دەستپێکرد، بەو ھیوایەی ڕێگری لە پاشەکشەکردنیان بۆ ڕۆژھەڵات بکات. دوای ئەوەی کۆزاکەکان کۆپییەکی فەرمانەکانی ناپلیۆنیان گرت، بێنیگسن بە خێرایی کشایەوە بۆ باکووری ڕۆژھەڵات بۆ ئەوەی سوپاکەی دابەش نەکات. فەڕەنسییەکان بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک بەردەوام بوون لە پێشڕەوی تا ڕووسەکانیان بینی کە ئامادەن بۆ شەڕ لە ئایلاو.

فەڕەنسییەکان لە ئێوارەیەکی سەختدا گوندەکەیان گرت، دوای ئەوەی زیانێکی زۆر بەر ھەردوولا کەوت. ڕۆژی دواتر شەڕی جددیتری بەدوای خۆیدا ھێنا. ھێرشێکی بەرەیی ناپلیۆن لە سەرەتای شەڕەکەدا شکستی ھێنا و زیانێکی زۆری لێکەوتەوە. بۆ پێچەوانەکردنەوەی دۆخەکە، ئیمپراتۆر کەتیبەیەکی سوارەی بەرەو ڕووسەکان نارد. ئەمەش کاتێکی زۆری بە باڵی ڕاستی فەڕەنسی دا کە قورسایی خۆیان فڕێ بدەنە ناو شەڕەکەوە. زۆری نەخایاند لایەنی چەپی ڕووسیا بە گۆشەیەکی تیژ گەڕایەوە دواوە و سوپای بێنیگسن لە مەترسی داڕمانیدا بوو. فەیلەقی پرووس درەنگ گەیشتن و ڕۆژەکەیان ڕزگار کرد بە پاڵنانی ڕاستی فەڕەنسی بۆ کشانەوە. فەیلەقێکی فەڕەنسی لە چەپی فەڕەنسی دەرکەوت لەگەڵ تاریکبوون. ئەو شەوە بێنیگسن بڕیاری پاشەکشەی دا و ناپلیۆنی بە خاوەنی مەیدانێکی بەفراوی بەجێھێشت کە بە ھەزاران کوژراو و بریندار داپۆشرابوو. فەڕەنسییەکان بۆ شکستی یەکلاکەرەوەی ڕووسەکان لە ١٤ی حوزەیران بۆ بەدەستھێنانی شەڕەکە شەڕی فریدلاند ئەنجام دەدەن.

## سەرچاوەکان
حەجاج بن یووسف سەقەفی

**ئەبوو محەممەد حەجاج کوڕی یووسف سەقەفی** (٦٦٠ – ٧١٤ زایینی)، سەرکردە و سیاسەتمەداری ئومەوی بوو لە تایف لەدایکبووە و گەورە بووە و ڕووی لە شام کردووە، لەوێ پەیوەندی بە ڕوحی کوڕی زینباع جێگری عەبدولمەلیک کوڕی مەروان بووە، و لەنێو شورتەکانیدا بووە. خەلیفە عەبدولمەلیکی کوڕی مەروان فەرمانی پێکرد شەڕ لەگەڵ ھاوەڵ عەبدوڵڵای کوڕی زوبەیر بکات، بۆیە بە سوپایەکی زۆرەوە بەرەو حیجاز ڕۆیشت و بە مەنجەنیق لە کەعبەی دا و عەبدوڵڵای کوشت و ھێزەکانی بڵاوەپێکرد، عەبدولمەلیک بە والی مەککە و مەدینە و تایف داینا، پاشان عێراقی بۆ زیاد کرد، لە کاتێکدا شۆڕش لەوێ بەردەوام بوو. لەگەڵ ھەشت نۆ پیاو بە وشترەوە دەچێتە کووفە و شۆڕشی سەرکوت کرد و ئیمارەتەکەی بیست ساڵ بۆی مایەوە. شاری واستی دروست کرد و لەوێ کۆچی دوایی کرد. ئاو بەسەر گۆڕەکەیدا ڕژا و لەناوچوو. بە گوتەی زۆربەی مێژوونووسان، بکوژێکی ترسناک و دڕندانە بووە. ناسراوە بە لەناوبەر.

## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٧١٤
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:دامەزرێنەرانی شار
پۆل:تابعین
شین فین

**شین فین** پارتێکی سیاسی ئێرلەندییە، لە ھەردوو وڵاتی ئێرلەندای باکوور و کۆماری ئێرلەندا ھەیە و لەلایەن ھەندێکەوە وەک باڵی سیاسی سوپای کۆماری ئێرلەندا سەیر دەکرێت.  ناوەکە دراوە بە ژمارەیەک بزووتنەوەی سیاسی ئێرلەندا لە ماوەی سەدەی بیستەمدا کە ئیلھامیان لە پارتە ڕەسەنەکە وەرگرتووە کە لە ساڵی ١٩٠٥ لەلایەن ئارسەر گریفیتەوە دامەزراوە. وشەکە بە واتای «خۆمان» یان «ئێمە خۆمانین» دێت.

## سەرچاوەکان
ژێرفەرمانی فەڕەنسا لەسەر لوبنان

**ژێرفەرمانی فەڕەنسا لەسەر لوبنان** یان **داگیرکردنی لوبنان لەلایەن فەڕەنساوە** (١٩٢٠–١٩٤٣) ئەو قۆناغەی حوکمڕانی فەڕەنسی بوو بەسەر لوبنان کە لە ئەنجامی جەنگی جیھانیی یەکەم و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە بوو، بەپێی دابەشکارییەکانی ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ کە دواتر پشتگیری کرا بە بڕیارەکانی کۆمەڵەی گەلان کە لە ساڵی ١٩٢٠ دەرچوو، کە ڕێگەی بە سیستەمی ئیختیاری بەسەر لوبناندا دا ناوچە عوسمانییە ھەڵوەشاوەکان بە بیانووی یارمەتیدان لە دامەزراندنی دامەزراوەکان بۆ دەوڵەتە نوێیەکان. لەو سەردەمەدا چیای لوبنان موتەسەریفات پارێزگایەکی عوسمانی بوو سەربەخۆ لە باقی دەوڵەتەکان. فەڕەنسییەکان ژمارەیەک شاری کەنار دەریاکانی سووریایان گرتەوە، جەبەل عامل و دۆڵی بیقاع و دەشتەکانی باکوور، موتەسەرریفاتیان فراوانتر کرد و بوو بە ئەوەی ژەنەڕاڵ گۆراود ناوی لێنا دەوڵەتی لوبنانی گەورە. دوای ململانێیەکی سیاسی، مەسیحییەکان و موسڵمانانی لوبنان یەکگرتوو بوون کە بە پەیمانی نیشتمانی لوبنان ناسرا و سەربەخۆیی لوبنانیان لەژێر ناوی کۆماری لوبنان ڕاگەیاند. لوبنان لە ساڵی ١٩٤٣ سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند، ھێزەکانی فەڕەنساش تا ١٧ی نیسانی ١٩٤٦ بە تەواوی کشایەوە (ئەم بەروارە لە لوبنان و سووریا پێی دەوترێت ڕۆژی چۆڵکردن بۆ ئاھەنگگێڕان بە بۆنەی ڕۆشتنی دوا سەربازی داگیرکار لە وڵاتەکە).

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
ناوچەی غەززە، فەلەستینی ژێرفەرمانی

**ناوچەی غەززە، فەلەستینی ژێرفەرمانی** بەشێکی پێشووی ئیدارییە لە فەلەستینی مێژووییدا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ژێرفەرمانی بەریتانیا (لە نێوان ساڵانی ١٩٢٠ بۆ ١٩٤٨)، کە ناوەندەکەی شاری غەززەیە. دەکەوێتە بەشی باشووری فەلەستین لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست، لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای ڕەملە ، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ قەزای حەبرۆن، لە باشوورەوە بە قەزای بێرشێبا، و لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ سنووری میسر.

## سەرچاوەکان

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
ئاڵای وێڵز

[وێنۆک|ئاڵای پێشنیازکراوی [شانشینی یەکگرتوو، کە نوێنەرایەتی وێڵز لەخۆدەگرێت]]

**ئاڵای وێڵز** (بە وێڵزی: Baner Cymru؛ ) لە دوو ھێڵی ئاسۆیی پێکھاتووە، سپی و سەوز، لە ناوەڕاستیدا ئەژدیھایەکی سووری ھەیە. شێوازی ئەژدیھاکە سنووردار نییە و لەوانەیە لە ئاڵایەکەوە بۆ ئاڵایەکی دیکە جیاواز بێت. شایەنی باسە ئاڵای وێڵز و بووتان تاکە ئاڵایەکن کە وێنەی ئەژدیھایان لەسەرە. ھەروەھا ئاڵای وێڵز تاکە ئاڵایە لە بەریتانیا کە لە دیزاینەکەیدا تێکەڵەیەک لە ڕەنگەکانی سپی، سەوز، سوور بەکاردەھێنێت. 

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی وێڵز
پێکدادانەکانی ٢٠٢٥ی ھیندستان و پاکستان

**پێکدادانەکانی [[ھیندستان]] و [[پاکستان]]** لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٥ سەریھەڵدایەوە، دوای ئەوەی ھیندستان ھێرشی مووشەکیی کردە سەر پاکستان، کە ناوی کۆدی **ئۆپەراسیۆنی [[:en:Sindoor|سیندۆری]]** (به ھیندی: , ) لێنرا. لێدانەکانی ھیندستان لە وەڵامی ھێرشەکەی ٢٢ی نیسانی چەکدارانی کشمیری بوو کە ٢٨ ھاووڵاتی مەدەنی کوژران کە زۆربەیان گەشتیارانی ھیندۆسی بوون. ھێرشی پەھالگام بووە ھۆی ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢٥دا شەڕ و پێکدادانی ھیندستان و پاکستان دروست بکات، کە بەشێکە لە ململانێی فراوانتری کشمیر. بەپێی زانیارییەکانی ھیندستان، ھێرشە مووشەکییەکان گرووپە چەکدارەکانی جەیش محەممەد و لەشکر تەیبەیان کردووەتە ئامانج؛ و ھیچ دامەزراوەیەکی سەربازی پاکستان نەکرایە ئامانج. بەپێی زانیارییەکانی پاکستان ھێرشەکانی ھیندستان ناوچە مەدەنییەکانی کردووەتە ئامانج، لەنێویاندا مزگەوتەکان و بەھۆیەوە ٣١ ھاووڵاتی مەدەنی کوژراون. لە کاردانەوەی ھێرشەکە پاکستان بانگەشەی ئەوەی کرد کە ژمارەیەک فڕۆکەی ھیندستانی خستۆتە خوارەوە و زیانی بە ژێرخانی ھیندستان گەیاندووە. ھیندستان ڕای گەیاند کە بەھۆی تەقەی تۆپخانەکانی پاکستان لە سنوورەوە ١٥ ھاووڵاتی مەدەنی ھیندستان گیانیان لەدەستداوە.

لە ٨ی ئایاردا دەسەڵاتدارانی پاکستان ڕایان گەیاند کە چەند فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی ھیندستان دزەیان کردۆتە ناو ئاسمانی پاکستانەوە، ھەروەھا ١٢ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ھیندستان خراونەتە خوارەوە. بەپێی زانیارییەکانی پاکستان، ئەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانانە ڕەوانەی نۆ شوێنی جیاواز کران لەنێویاندا شارەکانی کەراچی و لاھور و یەکێک لە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان دامەزراوەیەکی سەربازی پاکستانی لە نزیک لاھور داوە.

## سەرچاوەکان
پێڕاگوێزی نیشتنەوەی تانک

**پێڕاگوێزی نیشتنەوەی تانک** یان **بەلەمی نیشنەوەی تانک** کەشتییەکی ھێرشبەری ئاوییە بوو بۆ نیشتنەوەی تانکەکان لەسەر سەری کەنار دەریاکان. سەرەتا لەلایەن ھێزی دەریایی شاھانە و دواتر لەلایەن ھێزی دەریایی ئەمریکا لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە ڕێگەی زنجیرەیەک وەشانەوە پەرەی پێدراوە. سەرەتا لەلایەن بەریتانییەکانەوە بە TLC ناسرابوو، کە دواتر ناوی ئەمریکی LCT یان وەرگرت. ئەمریکا لە دوای جەنگ بەردەوام بوو لە دروستکردنی پێڕاگوێزی نیشتنەوەی تانک، و لە شەڕی کۆریا و ڤێتنامدا بە ناوی جۆراوجۆر بەکاری ھێنا.

## سەرچاوەکان
ھەبوون دەکەوێتە پێش چیبوون

**ھەبوون لە پێش زاتەوەیە** یا **ھەبوون دەکەوێتە پێش چیبوون** (بە فەڕەنسی: *l'existence précède l'essence)* بانگەشەی سەرەکیی ئێگزیستانسیالیزمە و، پێچەوانەی ڕوانگەی فەلسەفیی کۆنە کە دەیوت «زات»ی ھەر شتێ (چییەتی و سروشتی ئەو شتە) بنەڕەتیتر و نەگۆڕتر و جێگیرترە لە ھەبوونی (ئەو ڕاستییە ساکارە کە شتەکە ھەیە). ئێگزیستانسیالیستەکان دەڵێن مرۆڤ کێیەتی و بایەخی لە زگی دایکەوە ناھێنێ، مرۆڤ وشیارە و ئاگاداری خۆی و دەوروبەریەتی، بەو ھۆیەوە، بایەخ بۆ خۆی دەخولقێنێ و مانای ژیانی خۆی دیاری دەکا. ئەو کێیەتی و بایەخە تاک خۆی بە دەستی خۆی دروستی دەکا و بە ھۆی کردەوەکانییەوە دەگیرسێ. 

فکرەکە لە کارەکانی شێلینگ و کیەرکێگۆریشدا بەدی دەکرێ، بەڵام بەم وشانە و ئاوا بەڕاشکاوی یەکەم جار ژان پۆڵ سارتر لە کتێبی «بوون و نەبوون»دا درکاندوویەتی.

سارتر دەڵێ مرۆڤ زات یا جەوھەر یا چییەتی یا سروشتێکی جێگیر و لەپێشەوەدیاریکراوی نییە. مرۆڤ خراوەتە نێو ئەم دنیایە و ئەوە دراوەتە دەستی خۆی کە چی بێ. ھەیە، بەڵام ئەوەی کە «چییە» سپێردراوە بە خۆی. شتێ نییە ناوی سروشتی مرۆڤ بێ، مرۆڤ تەنیا «ھەیە» و، ھەر کەڕەت دەبێ ئەوە بۆ خۆی دیاری بکا کە چییە.

## سەرچاوەکان
سوپەر شێرمان

وێنۆک|250x250پیکسڵ|تانکی ئێم-٥٠ شێرمان.
**سوپەر شێرمان** تانکییەکی مامناوەندە کە وەک پەرەپێدانی تانکی ئێم٤ی شێرمانی ئەمریکی بەرھەم ھێنراوە، کە تۆپھاوێژەکەی بۆ تۆپھاوێژی فەڕەنسی ئەی ئێم پێکس-١٣/٧٥ ملم گۆڕاوە.  لە ناوەڕاستی پەنجاکانی سەدەی بیستەم تا سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی بیستەم لە سوپای ئیسرائیلدا خزمەتی کردووە. بەشداری لە چەندین شەڕدا کردووە لەناو ململانێی عەرەبی و ئیسرائیلدا، وەک شەڕی ساڵی ١٩٦٧ و شەڕی کەرەمە لە ساڵی ١٩٦٨ و شەڕی ١٩٧٣ و شەڕی ناوخۆی لوبنان. دوو وەشانی ئەم تانکە بەرھەم ھێنرا؛ یەکەمیان کە لە ساڵانی ١٩٥٠دا بوو، تانکی شێرمان ئێم ٥٠ بوو، دووەمیان کە لە شەستەکانی سەدەی بیستەم، شێرمان ئێم ٥١ بوو، کە ھەردووکیان ئاماژەن بۆ تانکی سوپەر شێرمان، ھەرچەندە ناوی دووەمیان لەلایەن ئیسرائیلەوە بەکارنەھێنرا.

## سەرچاوەکان
کۆنر مێرفی

**کۆنر مێرفی** ()**[[اللغة الإنجليزية|<span data-ve-ignore="true"><span class="mw-content-ltr" data-ve-ignore="true" dir="ltr" lang="en"></span></span>]]** کۆنر مێرفی بەریتانییە و لە ١٠ٚی تەممووزی ساڵی ١٩٦٣ لە شانشینی یەکگرتوو لەدایکبووە. لە ڕووی سیاسییەوە لە شین فین چالاک بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:زیندووان
نوێژی ئیستیخارە

**ئیستیخارە** لە زماندا واتە داوای باشترینە لە شتێکدا، **نوێژی ئیستیخارە** داوای باشترینە لە خودای گەورە. ئەگەر موسڵمانێک پێویستی بە ھەڵبژاردنی نێوان دوو شت ھەبێت و نوێژی ئیستیخارە بکات و یەکێکیان ھەڵبژێرێت و داوای ئاسانکاری بکات و ڕووبدات، ئەوا خێری پێوەیە. بەڵام ئەگەر دواکەوت و ڕووی نەدا، ئەوا ئەوەش خێری پێوەیە. لە ئیسلامدا عیبادەتێکە، بەڵام کاتێکی دیاریکراو نییە بۆی.

## سەرچاوەکان

پۆل:بڕیاردان
پۆل:زاراوەکانی نوێژ
محەممەد عیزەت درووزەت

**محەممەد عیزە بن عەبدولھادی درووزە** (٢١ی حوزەیرانی ١٨٨٧ – ٢٦ی تەممووزی ١٩٨٤)  بیرمەند و نووسەر و چالاکوانێکی ناسیۆنالیستی عەرەب بوو. لە نابلووس لەدایکبووە و لە دیمەشق کۆچی دوایی کردووە.  جگە لە خەباتی سیاسی، نووسەر و مێژوونووس و ڕۆژنامەنووس و وەرگێڕ و وەرگێڕی قورئانی پیرۆز بووە. یەکێکە لە دامەزرێنەرانی بیری ناسیۆنالیستی عەرەبی  لەگەڵ ساتیع حوسری و زەکی ئەلئەرسووزی.

خەباتەکەی شێوەیەکی یەکگرتووی وەرگرت کە ھەلومەرجی دابەشبوون و سنوورە دەستکردەکانی تێپەڕاند. بەشداری لە دامەزراندنی و چالاکی کۆمەڵە و حیزبە خەباتکارە سەندیکاگەرییەکانی سەربەخۆیی عەرەبی لە سووریای گەورە (پێش دابەشبوونی بەھۆی داگیرکاری لە ساڵی ١٩٢٠ )، وەک کۆمەڵگەی گەنجی عەرەبی و پارتی سەربەخۆیی عەرەبی و دژایەتی سیاسەتی تورکیکردن بوو. ئەندامی کۆنگرەی گشتی سووریا (١٩١٩ زایینی)، سکرتێری مەجلیسی دامەزرێنەر و یەکێک بوو لە داڕێژەرانی یەکەمین دەستووری سووریا. لە ٨ی ئازاری ١٩٢٠ لە باڵکۆنی شارەوانی دیمەشق لە گۆڕەپانی مەرجە سەربەخۆیی سووریا و دامەزراندنی شانشینی عەرەبی سووریای ڕاگەیاند. ئەو سەرکردایەتی زۆر چالاکیی دەکرد دژی ژێرفەرمانی بەریتانیا لەسەر فەلەستین و سیاسەتی دابەشکردنی خاکە عەرەبییەکان، لە ساڵانی ١٩٥٠ دا داوای یەکخستنی سووریا و میسری کرد.

زیاتر لە پەنجا کتێبی لە دوای خۆی بەجێھێشتووە لەسەر بابەتگەلی جۆراوجۆری پەیوەست بە عەرەبیزم و ئیسلام و مێژووی گشتی، لەوانە زنجیرەیەک کتێب لەسەر مێژووی بزووتنەوەی عەرەبی و سەرچاوەی ناسیۆنالیزمی عەرەب و یەکێتی عەرەبی.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٤
پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی فەلەستینی
عەبدولقەدیر خان

**عەبدولقەدیر خان** زانای فیزیای ئەتۆمی و کانزازانی پاکستانی بووە ( ١ی نیسانی ١٩٣٦ – ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١) بە باوکی بەرنامە ئەتۆمییەکەی پاکستان دادەنرێت، بەو پێیەی دامەزرێنەری بەرنامەی ئەتۆمی پاکستان بووە و دیارترین ھۆکاری بوونی یەکەم بۆمبی ئەتۆمی پاکستان بووە.

## ژیان

لە ساڵی ١٩٣٦ لە کاتی داگیرکاری بەریتانیا و پێش جیابوونەوەی پاکستان لە دوای دابەشبوونی ھیندستان لە شاری بۆپاڵی ھیندستان لەدایک بووە. پێنج برا و دوو خوشکی ھەبوو. باوکی بەناوی عەبدولغەفور خان مامۆستا بووە و لە ساڵی ١٩٣٥ خانەنشین بووە، بۆیە کوڕەکەی عەبدولقادر لەژێر باڵی باوکیدا گەورە بووە، کە خۆی تەرخان کردووە بۆ پەروەردەکردن و چاودێریکردنی.

دایکی خان بەناوی زولەیخا بەگ ژنێکی خواپەرست بوو کە پێنج نوێژی ڕۆژانەی ڕەچاو دەکرد و شارەزای زمانی ئوردوو و فارسی بوو، بۆیە دکتۆر عەبدولقادر خان بە ئایینی گەورە بوو و پابەند بوو بە نوێژەکانییەوە.

دەرچووی ئامادەیی ئەلحامیدیە لە شاری بۆپاڵ و دواتر لە ساڵی ١٩٥٢ بە دوای ژیانێکی باشتردا کۆچی کرد بۆ پاکستان. باوکی لە ساڵی ١٩٥٧ لە شاری بۆپاڵ کۆچی دوایی کردووە و لەگەڵ کوڕەکانیدا کۆچی نەکردووە بۆ پاکستان.

لە ساڵی ١٩٦٠ لە کۆلێژی زانستی دیارام جیتای زانکۆی کەراچی دەرچووە و وەک پشکنەری کێش و پێوانەکان کاری کردووە، کە کارێکی حکوومی پلە دوو بوو، بەڵام دواتر دەستی لە کار کێشاوەتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦
پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پاپا لیۆی چواردەیەم

**پاپا لیۆی چواردەیەم** (ناوی کەسی: **ڕۆبێرت فڕانسس پڕۆڤست**، لەدایکبووی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٥٥) سەرۆکی ئێستای کڵێسای کاتۆلیکی و فەرمانڕەوای ڤاتیکانە. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٥، لەدوای مردنی پاپا فڕانسس، وەک پاپا لیۆی چواردەم دیاریدەکرێت.

لە شیکاگۆی ویلایەتی ئیلینۆیس لەدایکبووە، سەرەتای ژیانی ئاینی خۆی تەرخانکردووە بۆ ڕێبازی قدیسە ئۆگستین. خزمەتەکەی بریتی بوو لە کاری بەرفراوان لە پێرۆ لە ساڵی ١٩٨٥ تا ١٩٨٦ و ١٩٨٨ تا ١٩٩٨، لەوێ وەک قەشە و بەرپرسی پەرستگا و مامۆستای قوتابیان و کارگێڕ کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠١٣ وەک سەرۆکی گشتی ڕێبازی قدیسە ئۆگستین هەڵبژێردرا، دواتر گەڕایەوە بۆ پێرۆ وەک سەرۆک قەشەی چیکلایۆ (٢٠١٥-٢٠٢٣). لە ساڵی ٢٠٢٣ پاپا فرانسیس وەک سەرۆکی کۆمیسیۆنی پاپای ئەمریکای لاتین دەستنیشانی کرد و لەهەمان ساڵ بەرزی کردەوە بۆ پلەی کاردیناڵ. ئەم ڕۆڵانە ناوبانگەکەی وەک کاندیدێکی پاپا بەرزکردەوە.

لیۆی چواردەم یەکەم پاپای ئەمریکای باکوور و دووەم پاپای ئەمریکایە.

## تێبینییەکان


## سەرچاوەکان
* 


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی
پۆل:ماتماتیکزانانی ئەمریکی
پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی
پۆل:پاپاکان
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم
پۆل:زیندووان
جەنگی لم

**جەنگی لم** ململانێ و شەڕێکی چەکداری بوو کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ لە نێوان مەغریب و جەزائیر بەھۆی کێشەی سنوورەکانەوە سەریھەڵدا. نزیکەی ساڵێک دوای سەربەخۆیی جەزائیر و چەند مانگێک لە شەڕ و پێکدادانەکانی سنووری نێوان ھەردوو وڵات، شەڕی ئاشکرا لە جەرگەی تیندۆف و حاسی بەیزا دەستیپێکرد، دواتر بۆ فیگویگی مەغریب بڵاوبووەوە و چەند ڕۆژێکی خایاند. شەڕەکە لە ٥ی ئەم مانگە بە نێوەندگیری کۆمکاری عەرەبی و ڕێکخراوی یەکێتی ئەفریقا وەستا. ڕێکخراوی یەکێتیی ئەفریقا ڕێککەوتنێکی کۆتایی ئاگربەستی لە ٢٠ی شوباتی ١٩٦٤ لە باماکۆی پایتەختی مالی دامەزراند. بەڵام گرژییە درێژخایەنەکانی لە پەیوەندییەکانی مەغریب و جەزائیردا بەجێھێشتووە، کە کاریگەرییەکانی تا ئەمڕۆش ماونەتەوە.  

## سەرچاوەکان
ڕاپەڕینی دۆس دی مایۆ

**ڕاپەڕینی دۆس دی مایۆ** یان **ڕاپەڕینی دووی ئایار** لە مەدرید لە ئیسپانیا لە ٢-٣ی ئایاری ١٨٠٨ ڕوویدا. یاخیبوونەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن خەڵکی مەدەنییەوە، لەگەڵ ھەندێک چالاکیی سەربازی گۆشەگیر  لەلایەن ئەفسەرە بچووکەکانەوە دژی داگیرکردنی شارەکە بوو لەلایەن سەربازانی فەڕەنساوە، و بە توندوتیژی لەلایەن ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنساوە سەرکوتکرا،  بە سەدان لەسێدارەدانی گشتی.

## پێشینە مێژوویی

ھێزەکانی فەڕەنسا لە ٢٣ی ئازاری ١٨٠٨ مەدریدیان داگیرکرد، دوای ئەوەی ناپلیۆن شا چارلی چوارەمی ناچارکرد دەستلەکارکێشانەوەی لە بەرژەوەندی کوڕەکەی بەناوی فێردیناندی حەوتەم، کە ھەردووکیان لە شاری بایۆنی فەڕەنسی بە دیل بوون. لەم ھەلومەرجەدا ژەنەڕاڵ یواکیم موراتی فەڕەنسی ھەوڵیدا ئەندامانی بنەماڵەی شاھانە دووربخاتەوە و خەڵکی مەدریدی توڕە کرد و ڕاپەڕینی لێکەوتەوە.
## ڕەوتی ڕاپەڕین

بەرەبەیانی ٢ی ئایار، جەماوەرێکی زۆر لە دانیشتوانی مەدرید لەبەردەم کۆشکی شاھانە کۆبوونەوە بۆ ڕێگریکردن لە دوورخستنەوەی شازادە فرانسیسکۆ دی پاولا. مارشال مورات داوای لە پاسەوانی ئیمپراتۆری و تۆپخانەکان کرد کە تەقە لە خۆپیشاندەران بکەن، ئەمەش بووە ھۆی شەڕی توندوتیژی شەقامەکان لە ناوچەکانی وەک پوێرتا دێل سۆل و پوێرتا دی تۆلیدۆ. خەڵکی سەرەڕای کەمی چەک، بەشدارییان لە ڕووبەڕووبوونەوە دژی ھێزەکانی فەڕەنسادا کرد. ھەروەھا یەکەکانی تۆپخانەی ئیسپانی لە سەربازگەی مۆنتیلیۆن بەشداری شەڕەکە بوون و لە دیارترین پاڵەوانەکانیدا ئەفسەرەکانی لویس داوس دی تۆرێس و پێدرۆ ڤێلارد سانتیلان بوون کە لە بەرگریکردن لە سەربازگەکەدا کوژان.
### سەرکوت و دەرئەنجامەکان

دوای سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە، مورات یاسای سەربازیی (حوکمی عورفی) سەپاند و لیژنەیەکی سەربازیی دەرکرد کە ڕۆژی دواتر سەدان دەستگیرکراوی لەسێدارە دا، لەوانە ئەوانەی کەرەستەی سادەی پیشەسازییان پێبوو کە فەڕەنسییەکان بە چەکیان دەزانی. ئەمەش لە تابلۆی بەناوبانگی ھونەرمەندی ئیسپانی گۆیادا بەڵگەی لەسەرە، «٣ی ئایاری ١٨٠٨» کە لەسێدارەدانی شۆڕشگێڕان لەلایەن فەڕەنسییەکانەوە نیشان دەدات.
## کاریگەری و کاردانەوەکان

ئەم ڕاپەڕینە شەپۆلێکی بەرخۆدانی لە سەرانسەری ئیسپانیادا بەدوای خۆیدا ھێنا و شارۆچکەی مۆستۆلیس کە لە نزیکەوەیە شەڕی لەگەڵ فەڕەنسییەکان ڕاگەیاند و بەرپرسانی ناوچەکەش بەیاننامەیەکیان واژوو کرد کە داوای لە گەلی ئیسپانیا کرد دژی داگیرکاری ڕاپەڕن. ڕاپەڕینی ٢ی ئایار بووەتە ھێمای شانازی نەتەوەیی ئیسپانیا و ساڵانە لە مەدرید یادی دەکرێتەوە، کە گۆڕەپانی ٢ی ئایار و مۆنۆمێنتی پاڵەوانەکانی شۆڕشی تێدایە، لەنێویاندا مانوێلا مالاسانای ھەرزەکار کە لەلایەن ھێزەکانی فەڕەنساوە لەسێدارەدرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ١٩یەم
ناحیەی حومەیدات

**ناحیەی حومەیدات** (بە عەرەبی: *ناحية الحميدات*، بە ئینگلیزی: *Al-Hamidat subdistrict*) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی بادووشە.

## ناو
ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوی ھۆزی حومەیدات وەرگیراوە کە زۆرینەی دانیشتوانی ئەم ناحیەیە پێکدەھێنن.

## مێژوو

## جوگرافیا
سنوری ناحیەی حومەیدات:
* لە باکوورەوە ناحیەی وانکێ. 
* لە باشوورەوە ناحیەی موحەلەبیە. 
* لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی حەمام عەلیل. 
* لە ڕۆژاواوە ناحیەی ناوەندی قەزای تەلەعفەر.

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە نەتەوەی عەرەبە پێکھاتووە لە ھۆزی جبور.

## کشتووکاڵ

## شوێنەوار

## کارگێڕی
لە ڕووی کارگێڕییەوە ئەم ناحیە پێک ھاتووە لە (٧٣) گوند.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی باشیک
* ناحیەی شورە
* ناحیەی حەمام عەلیل
* ناحیەی موحەلەبیە
* ناحیەی گەیارە

## سەرچاوەکان

پۆل:ئێزیدی
پۆل:پارێزگای موسڵ
پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ
پۆل:جوگرافیای کوردستان
پۆل:کوردستان
ئەلفرێد نۆکس

**ئەلفرێد نۆکس** () سیاسەتمەدارێکی بەریتانی بووە (و پێشتر ڕەگەزنامەی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا و ئێرلەندای ھەبووە)، لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٧٠ لە شاری ئۆلستەر لە کۆماری ئێرلەندا لەدایکبووە و لە ٩ی ئازاری ١٩٦٤ کۆچی دوایی کردووە. لە ڕووی سیاسییەوە لە پارتی پارێزگاراندا چالاک بوو.

## پۆستەکان

* لە ھەڵبژاردنی گشتی شانشینی یەکگرتوو لە ساڵی ١٩٢٤، بە ئەندامی پەرلەمان بۆ ویلایەتی ویکۆمب ھەڵبژێردرا (٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ – ١٠ی ئایاری ١٩٢٩).
* لە ھەڵبژاردنی گشتی شانشینی یەکگرتوو لە ساڵی ١٩٢٩، بە ئەندامی پەرلەمان بۆ ویلایەتی ویکۆمب ھەڵبژێردرا (٣٠ی ئایاری ١٩٢٩ – ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١).
* لە ھەڵبژاردنی گشتی شانشینی یەکگرتوو لە ساڵی ١٩٣١، بە ئەندامی پەرلەمان بۆ ویلایەتی ویکۆمب ھەڵبژێردرا (٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١ – ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٥).
* لە ھەڵبژاردنی گشتی شانشینی یەکگرتوو لە ساڵی ١٩٣٥، بە ئەندامی پەرلەمان بۆ ویلایەتی ویکۆمب ھەڵبژێردرا (١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥ – ١٥ی حوزەیرانی ١٩٤٥).

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٠
پۆل:مردووانی ١٩٦٤
ھێرشی تەقاندنەوەی بنکەی دەرەوەی ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل (کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤)

**ھێرشی تەقاندنی بنکەی جەنگی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٤** ھێرشێکی یەکگرتوو بوو کە لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤ لەلایەن فەلەستینی چەکدارانی باڵی سەربازی عیزەدین ئەلقەسام لە حەماس و ھەڵۆکانی فەتح  (باڵێکی سەربازی فەتح) لە بنکەیەکی ھێزی بەرگریی ئیسرائیل کە دەکەوێتە سنووری نێوان کەرتی غەززە و میسر ئەنجامدرا.

لە ھێرشەکەدا پێنج سەربازی بەدەوی لە کەتیبەی دەوریەی بیابانەکان کوژران و شەش سەربازی دیکەش برینداربوون و بنکە سەربازییەکەش لەناوبرا. ھەروەھا لە کاتی ھێرشەکەدا دوو چەکداری فەلەستینی کوژران.

## وردەکارییەکانی ھێرش

نزیکەی چوار مانگی خایاند بۆ ھەڵکەندنی تونێلێک کە درێژییەکەی نزیکەی ٦٠٠ مەتر بوو لەژێر پێگەی سەربازی ئیسرائیل لە دەروازەی ڕەفەح تا گەیشتە خاڵی ئامانج. کاتژمێر ٥:٠٧ خولەکی پاشنیوەڕۆ، ئامێرێکی تەقەمەنی گەورە بە کێشی نزیکەی ١٣٠٠ کیلۆ تەقەمەنی لەژێر شوێنەکەدا تەقێندرایەوە، دواتر شەڕی چەکداری ڕوویدا کە نزیکەی کاتژمێرێک لە نێوان چەکدارانی لیواکانی قەسام و ھەڵۆکانی فەتح و سەربازانی ئیسرائیل بەردەوام بوو. یەکێک لە شەڕکەرانی ھەڵۆکانی فەتح کوژرا، چەکدارێکی قەسامیش دوای دەستبەسەرداگرتنی چەکی قورس لە سەربازانی ئیسرائیل توانی بکشێتەوە. لە میانەی ئۆپەراسیۆنەکەدا حەوت سەربازی ئیسرائیلی کوژران. دوای یەک کاتژمێر لە تێکھەڵچوونەکە، تەقینەوەی دووەم تەقییەوە کە کێشی ٢٠٠ کیلۆگرام بوو، تیمی ئەمبولانس و سەربازەکانی کردە ئامانج کە لە شوێنەکە مابوونەوە. ئۆپەراسیۆنەکە بووە ھۆی وێرانکردنی تەواوەتی شوێنی سەربازی ئیسرائیل و زیانەکانی خاڵی پەڕینەوەکە کە نزیکەی ٣٠٠ مەتر لە شوێنەکەوە دوورە. سوپای ئیسرائیل دوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکە نزیکەی ٤٠ خولەکی خایاند بۆ ناردنی ھێزی بەھێز بۆ شوێنەکە، ھەروەھا مووشەکی دژە تانکیشی ئاراستەی ناوچەکانی دەرەوەی دیوارەکە کرد وەک ھەڵخەڵەتاندنێک.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ھێرشەکانی حەماس
حەمید مام زۆراو

**حەمید مام زۆراو** (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق، قەزای داقووق، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی داقووق بە دووری (٢٢)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **حەمید مام زۆراو** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی کەمالیە.
* لە باشوورەوە گوندی حەمید عەبدە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی خەتز.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی زەکە.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
پەیمانگای کوردی لە بروکسێل

**پەیمانگای کوردی لە بروکسێل** ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە کە بنکەکەی لە بروکسێل لە بەلجیکایە و ئامانجی تێکەڵکردنی کورد و کەمینەکانی دیکەیە لە کۆمەڵگەی بەلجیکا، ھەروەھا بەرەوپێشبردنی کولتوری کوردی لە ناوەوە و دەرەوەی کوردستان.

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی کوردی
پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان
کتێبخانەی دیجیتاڵی کوردی

**کتێبخانەی دیجیتاڵی کوردی** ناو دەنرێت **BNK** () کتێبخانەیەکی دیجیتاڵی مالتیمیدیایە کە لەلایەن ئینستیتیوتی کوردی لە پاریس دروستکراوە.کتێبخانەی دیجیتاڵی پێکدێت لە نوسینەکانی تایبەت بە کورد و کوردستان، ئامانجیشی ئەوەیە کە توراسی کولتووری کورد وەک داتای دیجیتاڵی بخرێتە بەردەست.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
شەڕی کەربەلا (٢٠٠٣)

**شەڕی کەربەلا** لەکاتی لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق لەکاتێکدایە کە ھێزەکانی ئەمریکا بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە لەدژی ھێزە عێراقییەکان شەڕیان کرد. شارەکە لە کاتی پێشڕەویکردن بەرەو بەغدادا تێپەڕێندرابوو، ئەمەش وایکرد یەکینەکانی ئەمریکا دوو ڕۆژ شەڕی شەقامەکان بکەن دژی فەدایینەکانی سەدام.

## سەرچاوەکان
بەندەری ئوم قەسر

**بەندەری ئوم قەسر** گەورەترین بەندەری عێراقە و دەکەوێتە پارێزگای بەسرە لە باشووری عێراق لە ناوچەی ئوم قەسر لە نزیک سنووری عێراق و کووەیت. لەلایەن کۆمپانیای گشتی بۆ بەندەرەکانی عێراقەوە بەڕێوەدەبرێت و بە یەکێک لە گرنگترین بەندەرەکانی عێراق دادەنرێت.  بەندەرەکە کەشتی زەبەلاح وەردەگرێت کە تێپەڕین بە ئاوەکانی شەت ئەلعەرەبدا ئەستەمە. بەندەرەکە لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندنەوە بەسەر دوو بەشدا دابەشکرا، «باشوور» و «باکوور»، ھەریەکەیان ئیدارەی تایبەتی خۆیان ھەیە. پاشان دەروازەی ناوەندی ئوم قەسر دروست کرا. ھەر سێ بەندەرەکە تەنیشت یەکترن و ٨٠٪ی ھاوردەکردنی عێراق پێیدا تێدەپەڕێت. وەزارەتی بازرگانی بۆ ھاوردەکردنی بەرھەم و کاڵای جۆراوجۆری خۆراکی ڕاستەوخۆ پشت بە بەندەرەکە دەبەستێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای بەسرە
ئەلخەزرا (بەغدا)

**گەڕەکی ئەلخەزرا** یەکێکە لە گەڕەکە نیشتەجێبوونەکانی پارێزگای بەغدا لە عێراق دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای بەغدا و بە ناوچەی (رۆژاوای بەغدا) ناسراوە، و پێی دەوترێت (پۆلیسی دووەم) و لە باشوورەوە بە ناوچەی ئەلعامریە (بەغدا) دەورە دراوە، لە باکووری ڕۆژاواوە بە ناوچەی ئەلغەزالییە، و ئەلجامعە (بەغدا) لە ڕۆژھەڵاتەوە. زەوییەکانی سەرەتا بەسەر ئەفسەرانی پۆلیسدا دابەشکرا.   

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
تەقینەوەکانی قەحتانیە

**تەقینەوەکانی کۆمەڵەی ئەلقەحتانیە** زنجیرەیەک تەقینەوە بوون کە دوای ھێرشێکی خۆکوژی بارھەڵگرێکی بۆمبڕێژکراو لە کاتژمێر ٨:٠٠ بەیانی بە کاتی ناوخۆ لە ١٤ی ئابی ٢٠٠٧ لە کۆمەڵگەی ئەلقەحتانیە، کە شارۆچکەیەکی ئێزیدییە لە قەزای شەنگال لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق.

مانگی سووری عێراق مەزەندەی کردووە کە بارھەڵگرەکانی بارھەڵگر بە کەرەستەی تەقەمەنی و بۆمب ٧٩٦ کەسیان کوشتووە و ١٥٦٢ کەسی دیکەش بریندار کردووە.   ئەمەش بووەتە کوشندەترین ھێرش لە عێراق لە دوای ھاتنی ھێزەکانی ئەمریکاوە. دووەم کوشندەترین ھێرش لە جیھاندا دوای ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول.

## سەرچاوەکان
تەنیا خەیلانی

**تەنیا خەیلانی** چالاکوانێکی عێراقییە. لە ماوەی (٢٠٠٦–٢٠١٠) وەک ئەندامی پەرلەمانی عێراق کاری کردووە. 

## ژیاننامە
تەنیا گلی خەیلانی لە باشووری کوردستان لە دایکبووە. خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی کارلێتۆن لە کەنەدا. هەروەها هاوبەشی دامەزرێنەر و بەڕێوەبردنی دامەزراوەی «سەید فاوندەیشن» بووە، کە ئامانجی دابینکردنی دەرفەتی خوێندنە لە قوتابخانە بەشەناوخۆییەکان بۆ ئەو خوێندکارانەی کە بەھۆی توندوتیژییەوە لە خوێندن بێبەشن. ئەو داکۆکی لە دەرفەتی یەکسان لەگەڵ پیاوان دەکات، ھەروەھا لە نزیکەوە لەگەڵ پەرلەمانتارانی دیکە پەستانی دەکرد بۆ ئەوەی لە ئەنجوومەنی پارێزگاکانی عێراقدا پشکی لەسەدا ٢٥ بۆ ژنان دەربکرێت. ھەروەھا بەشداری لە پێکھینانی «ڕێبازی ئاشتی»دا کردووە، کە لە ساڵی ٢٠١٠دا حکوومەت و لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی عێراقی کۆکردەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق
پۆل:چالاکوانە عێراقییەکان
پۆل:ژنە چالاکوانە عێراقییەکان
پۆل:چالاکانی کورد
پۆل:ژنانی سیاسیی کورد
پۆل:زیندووان
عەباس عێراقچی

**سەید عەباس عێراقچی** () لەدایکبووی ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢ دیپلۆمات و سیاسەتوانی ئێرانییە، لە مانگی ئابی ٢٠٢٤ وەزیری دەرەوەی ئێرانە، پێشتر وەک وتەبێژی وەزارەتی دەرەوە و باڵیۆزی لە فینلاند و لە ژاپۆن کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢
توزلوچایر

**توزلوچایر** (بە تورکی: Tuzluçayır) گەڕەکێکە لە ناوچەی ماماک لە پارێزگای ئەنقەرە.

## مێژوو
سەرەڕای ئەوەی کە توزلوچایر گەڕەکێکی بچووکە بەڵام ڕۆڵێکی گرینگی لە مێژووی کورد ھەبووە. لە توزلوچایردا کورد و عەلەوییە تورکمانە ھەژارەکان نیشتەجێن. لە ساڵەکانی دەیەی ١٩٧٠ لە پێشخستنی تەڤگەری شۆڕشگێڕی کوردستان و دامەزراندنی پارتی کرێکارانی کوردستان جێگەیەکی گرنگ و کاریگەریی زۆری ھەبوو و پایەی بنەڕەتی بزاوی پەکەکە لەوێ دانرا.

## سەرچاوەکان

پۆل:گەڕەکەکانی ماماک
پۆل:پارتی کرێکارانی کوردستان
هەرمەڵه (رووەک)

**ھەرمەڵە** ھێرۆ یان **تۆڵکە** ڕەگەزێکی ڕووەکی سەر بە خێزانی تۆڵکەکانە و چەند سەد جۆرێک لەخۆدەگرێت کە گرنگترینیان بامییە و ھێرۆی چینییە.
وێنۆک| ھێرۆ

## جۆرەکانی
* بامییە
* چای کوچەرات / کەرکەدی
* ھەرمەڵەی کەناراو
* ھێرۆی شامی
* ھیبیسکوس
* ھێبیسکوسی سوور
* ھێرۆی گوڵگوڵ
* ھێرۆی گوڵە چینی
* گەلێکی تر

## قۆناغەکانی سووڕی ژیانی ڕوەکی ھەرمەڵە
ناوەڕاست|وێنۆک|700x700پیکسڵ| قۆناغەکانی سووڕی ژیانی ڕوەکی ھەرمەڵە

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لەلایەن کارل لینایۆسەوە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
سموود

**سموود** یان **خەتز**، (*)، (*) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق، قەزای داقووق، پارێزگای کەرکووک، باشووری کوردستان، لە عێراق(ناوچە جێناکۆکەکان). دەکەوێتە باشووری شارۆچکەی داقووق بە دووری (٢٤)کم.

## ناو

## جوگرافیا
گوندی **سموود** ھاوسنوورە لەگەڵ:
* لە باکوورەوە گوندی دەلسی بچووک.
* لە باشوورەوە گوندی ڕوبەیزییە.
* لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی ئاوایی فەریق.
* لە ڕۆژئاواوە گوندی حەشیشە.

## مێژوو

## دانیشتوان
دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی کورد پێکهاتووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.
* لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (-) کەس بووە.

## ئەمانەش ببینە
* ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق
* قەزای داقووق
* پارێزگای کەرکووک
* پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک

## سەرچاوەکان

پۆل:پارێزگای کەرکووک
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق
هێرۆى چینی (رووەک)

**هێرۆى چینی** ، یان **گوڵەباخى چینی**   ، یان **ئەنجۆرای هیندی**   **، یان تۆو مسکى چینی**  ، یان تۆو مسک، هیبیسکوس  (ناوی زانستی: Hibiscus rosa- sinensis) ڕووەکێکە لە خێزانی تۆڵکەکان Malvaceae . دەوەنێکى هەمیشە سەوزە، بەرزییەکەی ٢-٤ م، لقێکی زۆری لە بنەوە هەیە. گەڵاکانی گەورەن و یەک لە دوای یەکن و لێوى دداندارن. گوڵەکانى شێوەى قوچەکى گەورە و سوورن کە زۆربەی ساڵ بە دەردەکەون. ڕەگەکانی بەربڵاون، ڕێژەی گەشەی دەوەنەکە خێرایە.     لە ژینگەی ناوخۆییدا بە باشی گەشە دەکات، و بە شێوەیەکی مامناوەند بەرگەی هۆکارە سەختەکانی ژینگە دەگرێت، پلەی گەرمی دەگاتە ٤٢ پلەی سەدی. بەرگەی سڕ و بەستەڵەک ناگرێت، و بە شێوەیەکی مامناوەند بەرگەی وشکەساڵی و با دەگرێت، بەڵام بەرگەی شۆرەکاتى کەمە.
وێنۆک|هێرۆى چینى (لە باخچەیێکى هەولێر)

## ژێدەر

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣
پۆل:ڕوەکە باخییەکانی ئاسیا
پۆل:گژوگیاکانی ھیندستان
پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی مالیزیا
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
کەرامات

لە سۆفییایەتیدا، **کەرامات** بە کاری سەیر و سەمەرەی نائاسایی دەڵێن کە لە ئەولیا دەبێتەوە، وەک پێشگۆییکردنی داھاتوو، یا زانینی ڕازی نھێنی و، لەمانە. کەرامات ھیی ئەولیایە و، موعجیزە ھیی پێغەمبەرانە. کەرامات کۆی کەرامەتە. لە وشەنامەکانی زانستە ئیسلامییەکاندا، کەرامەت زیاتر بە دیارییەک دەوترێ کە خوا بە مرۆڤی دەدا یا لوتفێک کە دەرھەقی دەیکا. ھەندێ کەس دەڵێن پەیدابوونی کەرامات لە ئەولیا دەشێت، بەو مەرجەی کە بگەڕێنرێتەوە بۆ ھێزی خوا. ئەولیاش لەم بەھرەیە کە ھەیانە بۆ پەروەردە و ژیرکردنی خەڵکی ئاسایی و پاککردنەوەی گیانیان لە عەیب و کەموکووڕی کەڵک وەردەگرن.

لە دنیای نوێدا، بە تایبەت لە لایەن سەلەفییەت و وەھابییەت و ھەندێ بزاڤی ئیسلامیی ترەوە، ئەولیا و کەراماتی ئەولیا بەر ھێرش و شاڵاوی توند کەوتووە و بە نائیسلامی و تەنانەت بە درۆ و دەلەسە دەزانرێ. 

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیعجازی ئیسلامی
پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
محەممەد ڕافیع

**محەممەد ڕافیع** (٩ی ئازاری ١٩٨٢ – ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢) ئەکتەرێکی فەلەستینی بووە کە لە سووریا لەدایک بووە و گەورە بووە، و لەوێ وەک ئەکتەر کاری کردووە.

## کوشتنی
ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ بڵاویکردەوە، چەکدارانی ئۆپۆزسیۆن لە ماڵەکەی خۆی لە دیمەشق ڕفاندوویانە و دواتر بە تۆمەتی پێدانی زانیاری لەسەر خۆپیشاندەران و چالاکوانان کوشتوویانە. کەتیبەی ئەحفادولسدیق بەرپرسیارێتی ڕفاندن و تیرۆرکردنی لە ئەستۆ گرت، کە ڕۆژی ھەینی ٢ی تشرینی دووەم ڕوویدا. خێزانەکەی دوای چەند کاتژمێرێک کە لە ماڵەکەیان لە ناحیەی بەرزە لە دیمەشق چووە دەرەوە و پەیوەندییان لەگەڵیدا لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:مردووانی ٢٠١٢
پۆل:خەڵکی حەلەب
تالیب عەبدولموحسین

**تالیب عەبدولموحسن** (٥ی تشرینی دووەمی ١٩٧٤)  پزیشکی دەروونی و چالاکوانی توندڕەوی سعوودییە و بە چالاکییە مشتومڕاوییەکانی و بەشداریکردن لە ھێرشی ئۆتۆمبێلی ماگدێبۆرگ لە ساڵی ٢٠٢٤ ناسراوە.  

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤
پۆل:زیندووان
ئەلشووعلە (بەغدا)

**ئەلشووعلە** یان **شووعلە ئەلسەدریین** یەکێکە لەو ناوچانەی کە دەکەوێتە ڕۆژاوای بەغدا، دیوی باکووری ڕۆژاوای داگیرکردووە. بە ناوچەیەکی شەعبی دادەنرێت بەھۆی ئەوەی زۆرینەی دانیشتووانەکەی داھاتی مامناوەندن. ئەم شارە بە چڕی زۆری دانیشتووانەکەی تایبەتمەندە و ناوەندی قەزای دات ئەلسەلاسیلە.  قەزاکە دابەشکراوە بەسەر ٢٧ کەرتی نیشتەجێبووندا، لەوانە کەرتی شووعلە، ئەلڕەحمانییە، ئەلدەوانم، ئوم نەجم، جەوادین، ئەلسەلامیات، ئەلسابییات و ئەلدەھنە. شارەکە بە گەڕەکی ئەلنووریش ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان
شێرزاد عەبدولڕەحمان

**شێخ شێرزاد بن عەبدولڕەحمان بن تاھیر بن حەسەن ئەلکوفی ئەلکوردی ئەلشافیعی، ئەبوو عەبدولڕەحمان، بەدر ئەلقەرا** خوێنەری قورئانی پیرۆز, ئەمینداری گشتی ئەکادیمیای قورئانی پیرۆز لە شارقە ئەندامی دەستەی ئەمینداری زانکۆی ئەلقاسمیە، ئیمامی مزگەوتی گەورەی شارقە، و بەرھەمھێنەر و پێشکەشکاری بەرنامەکانی ڕادیۆ و تیڤی شارقە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
جۆنی برادی

**جۆن برادی** ()**<span data-ve-ignore="true"><span class="mw-content-ltr" data-ve-ignore="true" dir="ltr" lang="en"></span></span>** جووتیار و سیاسەتمەدارێکی ئێرلەندییە  لە ساڵی ١٩٤٨ لە کۆماری ئێرلەندا لەدایکبووە.   لە ڕووی سیاسییەوە لە فیانا فایل چالاک بوو.

لە ساڵی ١٩٩٧ تا ٢٠٠٧ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێرلەندا بووە (تیچتا دالا) بۆ میس، پاشان لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١ بۆ بازنەی میسی ڕۆژاوا دوای ئەوەی دابەشکرا بۆ دوو بەش.

برادی لە ھەڵبژاردنی گشتی ساڵی ١٩٩٧ بۆ میس بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی ئێرلەندا ھەڵبژێردرا، لە ٦ەڵبژاردنی گشتی ساڵی ٢٠٠٢دا دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی پارێزگای میس بووە. و لە ھەڵبژاردنی گشتی ساڵی ٢٠٠٧ بۆ بازنەی ھەڵبژاردنی میسی ڕۆژاوا ھەڵبژێردرایەوە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨
پۆل:زیندووان
کەمال مستەفا عەبدوڵڵا

**کەمال مستەفا عەبدوڵڵا سوڵتان ئەلتکریتی** لە ساڵی ١٩٥٢ یان ٤ی ئایاری ١٩٥٥ لە شاری تکریت لەدایک بووە، سکرتێری پاسەوانی کۆمارییە لە سەردەمی سەددام حوسێن، و برای جەمال مستەفا عەبدوڵڵا سوڵتان ئەلتکریتی، ھاوسەری حەلا سەددام حوسێن.دەرچووی کۆلێژی سەربازی عێراق و پاشان کۆلێژی ئەرکانی سەربازی تەواو کردووە.

ئەمریکا لە لیستی ئەو عێراقیانەی کە زۆرترین داوایان لە لایەن ئەمریکاوە ھەیە، ناوی لە ژمارە دە دایە دایناوە. لە ئایاری ٢٠٠٣ خۆی ڕادەستی ھێزەکانی ھاوپەیمانان.

ساڵی ٢٠٠٧ دادگاییکردنەکەی لەگەڵ تۆمەتبارانی دیکە لە دۆسییەی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ دەستیپێکرد. لە ساڵی ٢٠٠٩ دادگای تاوانەکان بڕیارەکانی خۆی دەرکرد. لە ساڵی ٢٠١١ دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق سزای لەسێدارەدانی کەمال مستەفای بە ھەڵواسینی دەرکرد. 

لە ساڵی ٢٠١٧ پەرلەمانی عێراق یاسایەکی دەرکرد کە دەست بەسەر سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی سەددام حوسێن و ھاوسەرەکانی و منداڵەکانی و نەوەکانی و خزمەکانی تا پلەی دووەم و ھەروەھا نوێنەرەکانیان گرت و دەست بەسەر سامانی ھەنووکەیی لە ٥٢ کەسایەتیی پێشووی ڕژێمی عێراقدا گیرا کە کەمال مستەفاش لەنێویاندا بوو.

## سەرچاوەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢
پۆل:سەرکردەکانى حیزبی بەعسی عێراقی
پۆل:زیندووان