open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نوێڵ

وێنۆک|نوێڵ
**نوێڵ** (بە ئینگلیزی: Lever) ئامێرێکی سادەیە پێک ھاتووە لە باسکێک کە جێگیر دەبێت لەسەر خاڵێکی نەگۆڕ (چەسپاو) کە پێی دەوترێت خاڵی جێگیربوون، نوێڵەکان بەکاردەھێنرێن بۆ سەپاندنی ھێزێک لەسەر قورسایییەک (بەرگر). سێ جۆر نوێڵمان ھەیە کە جیاوازن بە جیاوازیی شوێنی ھەر یەکە لە خاڵی ڕاگیربوون و قورسایی و ھێزی کارپێکراو (سەپێندراو). ھەر یەکە بە گوێرەی ئەوانی تر.

## جۆرەکانی نوێڵ
### نوێڵی جۆری یەکەم
وێنۆک|نوێڵی جۆری یەکەم
لە نوێڵی جۆری یەکەم دا خاڵی ڕاگیربوون لە نێوان ھێزی کارپێکراو و قورسایی دا دەبێت، نوێڵەکانی جۆری یەکەم ھەردەم ئاڕاستەی ھێزی کارپێکراو دەگۆڕن؛ و بە پشت بەستن بە شوێنی خاڵی ڕاگیربوون دەتوانرێت نوێڵی جۆری یەکەم بەکاربھێنرێت بۆ زیادکردنی بڕی ھێز یان بۆ زیادکردنی دووری (باسکەکەی).

#### بارەکان (حاڵەتەکان)
* کاتێک خاڵی ڕاگیربوون نزیکتر بێت لە قورسایی وەک لە ھێزی کارپێکراو، سوودی میکانیکیی ئەم جۆرە نوێڵە گەورەترە لە ١، بڕی ھێزی دەستکەوتوو زیادی کردووە چونکە کاری پێکراوەتە سەر دوورییەکی کەمتر.
* کاتێک خاڵی ڕاگیربوون لە ناوەڕاستدا بێت سوودی میکانیکیی نوێڵەکە یەکسانە بە ١، وەکو جۆلانەیەک کە (بەرز و نزم) دەبێتەوە ئەوسا بڕی ھێزی دەستکەوتوو یەکسانە بە بڕی ھێزی کارپێکراو، چونکە ھەردووکیان کار دەکەنە سەر ھەمان دووری.
* کاتێک خاڵی ڕاگیربوون نزیکتر بێت لە ھێزی کارپێکراو وەک لە قورسایییەکە، سوودی میکانیکیی نوێڵەکە کەمترە لە ١، لەبەرئەوەی بڕی ھێزی دەستکەوتوو کەمترە لە بڕی ھێزی کارپێکراو کەواتە دوورییەکە زیاد دەکات.

### نوێڵی جۆری دووەم
وێنۆک|نوێڵی جۆری دووەم
لە نوێڵی جۆری دووەم دا قورسایی دەکەوێتە نێوان خاڵی ڕاگیربوون و ھێزی کارپێکراوەوە، نوێڵەکانی جۆری دووەم ئاڕاستەی ھێزی کارپێکراو ناگۆڕن، بەڵام ڕێگە دەدات بە بەکارھێنانی ھێزێکی کەم لەو ھێزەی کە قورسایییەکە کاری پێدەکات، لەبەرەوەی کەبڕی ھێزی دەستکەوتوو گەورەترە لە بڕی ھێزی کارپێکراو بۆیە پێویستیت بە بەکارھێنانی ھێزێکی کارپێکراوی کەمتر دەبێت لەسەر دوورییەکی درێژتر.
* بەکارھێنانی نوێڵی جۆری دووەم دەبێتە ھۆی ئەوەی سوودی میکانیکی گەورەتر بێت لە ١، ھەر کاتێک قورسایی لە خاڵی ڕاگیربوون نزیکتر بێت بڕی ھێزی دەستکەوتوو و سوودی میکانیکی زیاتر دەبێت.

### نوێڵی جۆری سێیەم
وێنۆک|نوێڵی جۆری سێیەم
لە نوێڵی جۆری سێیەم دا ھێزی کارپێکراو دەکەوێتە نێوان خاڵی ڕاگیربوون و قورسایییەکە (بەرگر)، نوێڵی جۆری سێیەم ئاڕاستەی ھێزی کارپێکراو ناگۆڕێت، ھەروەھا ئەم جۆرە نوێڵە بڕی ھێزی کارپێکراو زیاد ناکات واتە چەند جارەی ناکات لەبەر ئەوە ھەردەم بڕی ھێزی دەستکەوتوو (دەرچوو) کەمترە لە بڕی ھێزی کارپێکراو.
* بەکارھێنانی نوێڵی جۆری سێیەم دەبێتە ھۆی ئەوەی سوودی میکانیکیی نوێڵەکە کەمتر بێت لە ١، واتە بڕی ھێز کەم دەکات، بەڵام نوێڵی جۆری سێیەم ئەو دوورییەی ھێزە دەستکەوتووەکە (دەرچووەکە) لەسەری کار دەکات زیاد دەکات.

## بەکارھێنانەکانی نوێڵ
* نوێڵەکان بەرزکردنەوەی کەرەستە قورسەکان، لابردنی تەنە شوێن تەسکەکان، ھەروەھا بڕینی ماددەکان ئاسان دەکەن.
* بەشە دوولاکراوەکەی سەری چەکوش نوێڵی باون کە یارمەتیت دەدەن بۆ دەرھێنانی بزمار لە پارچە تەختەیەک یان ھەر ڕووتەختێکی سەختی تر.
* دوێرد نموونەی بەجێھێنانێکی نوێڵە کە ھێز بەکاردەھێنێت بۆ بڕین یان جیاکردنەوەی ماددەکان لە یەکتری.
* مووکێشەکانیش نموونەی نوێڵن کە ھەڵگرتن یان لابردنی ماددەکان ئاسان دەکەن، تەنانەت ئەگەر قورسیش نەبن.

وێنۆک|دەڵێن گوایە ئارکیمیدز سەبارەت بە نوێڵ وتوویەتی: “خاڵێکی ڕاگیربوونم بدەنێ و من جیھانی پێدەجوڵێنم”

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:داھێنانە میسرییەکان
پۆل:میکانیک
پۆل:ئامێرە سادەکان
پۆل:داھێنانە دێرینەکان
پۆل:مەکینە ساکارەکان
سۆلین یووسف

**سۆلین یووسف** خانمە دەرھێنەر و سیناریۆنووسێکی کوردە. یەکەمین خانمە دەرھێنەری کوردە کە لە ڕێگەی کۆمپانیای نێتفلێکسەوە زنجیرە درامایەک بەرھەمبھێنێت.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٨٧ لە پارێزگای دھۆک لە باشووری کوردستان لە دایک بووە. نیشتەجێی شاری بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیایە. لە ساڵی ١٩٩٦ لە بەر ھۆکاری سیاسی ناچار وڵات بەجێدەھێڵن، لەگەڵ بنەماڵەکەی ڕوو دەکەنە وڵاتی ئەڵمانیا، سۆلین لە بنەماڵەیەکی ھونەردۆست و ھونەرمەنددا گەورە بووە. بە دیزانیى جلوبەرگ چووەتە نێو دونیای ھونەر و دواى ئەوەی کە لە زانکۆى "بادن ڤرتمبێرگ" لە وڵاتى ئەڵمانیا خوێندنی تەواو کردووە، پەیوەندى بە کۆمپانیاى مینوس فیلم دەکات و لەوێ وەک یاریدەدەرى دەرھێنەر دەست بەکاردەبێت و بۆ ماوەى چەند ساڵێک لەو کۆمپانیایە کاری کردووە و دواتر ستافێکى تایبەت بە کارە ھونەرییەکانى خۆی دروست کردووە، ئێستا ستافەکە لە نووسەر، بەرھەمھێنەر، ئەکتەران، کامیرامان و دەرھێنەر پێک دێن.

سۆلین ھاوکات لەگەڵ خوێندنەکەی لە ژمارەیەک کۆمپانیای کوردیدا وەک ئاسیستانی پرۆدیکسیۆن کاری کردووە، میتۆس فیلم لە بەرلین یەکێک لەو کۆمپانییانە بووە کە ئەو تێیدا کاری کردووە. سۆلین یووسف لە ساڵی ٢٠٠٨ بڕیار دەدات بە شێوەیەکی ئەکادیمی سینەما بخوێنێت. لە ماوەی خوێندنەکەی ژمارەیەک کورتە فیلم بەرھەم دەھێنێت کە دەکرێ ئاماژە بکەین بە

( die wippe، nos، cheers to you/2010، trattoria /2012).

کورتە فیلمی "تراتۆریا" ماوەی ٤٠ خولەکە و بە زمانی ئەڵمانییە کە باس لە چیرۆکی کچ و باوکێک دەکات لە ڕێستورانتێک بە ناوی تراتۆریا. کورتە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠١٢ لە فیلم فیسیڤاڵی بەرلیندا نمایش کرا. 

یەکەمین فیلمی درێژی سۆلین یوسف بە ناوی مالا بێ بانە کە لە ساڵی ٢٠١٥ بەرھەمی ھێنا و ژمارەیەک خەڵاتی نێوەدەوڵەتی مسۆگەر کرد. ماڵی بێ بان  فیلمێکە کە سۆلینی لە سینەمای کوردیدا زیاتر ناساند. بەڵام کارێک کە بووە ھۆی ناوبانگی سۆلین لە ئاستێکی جیھانی، ڕێزە فیلمی Skylines ە کە بۆ نێتفلێکس بەرھەمی ھێنا. ئەم ڕێزە فیلمە یەک وەرزە و لە ساڵی ٢٠١٩ دروست کرا کە باس لە چۆنیەتی دروست بوونی موسیقای ھیپ ھاپ دەکات لە ئەڵمانیا. ئەم خانمە دەرھێنەرە دواتر ڕێزە فیلمێکی بۆ پلەتفۆرمی ئامازۆن بەرھەم ھێنا کە باس لە ڕووخانی دیواری بەرلین دەکات. 

لەساڵی ۲۰۲٤ فیلمی (براوەکان)ی دەرهێنا ( بە ئەڵمانی: Sieger sein )   کە باس لە کچە کوردێکی ئاوارە دەکات  لەگەڵ خێزانەکەی لە وێدینگی  بەرلین دەژین و ڕۆژانە دوچاری ئالنگاری نوێ دەبێت لە ڕووی گونجان و ئاخاوتن بە ئەڵمانی و پیشاندانی بەهرەکانی  لەگەڵ کەسانی دەوروبەری  و کۆمەڵگەی فرە-کەڵچەرەکەی  گەڕەکی وێدینگ. 

سۆلین یوسف ئێستا خەریکی فیلمێکە بە ناوی "کچانی ئاگر" کە بە ھاوکاری دەرھێنەری کورد محەممەد ئاکتاش سێناریۆیان بۆ نووسیوە. ئەم سێناریۆیە لە نێوان چل سێناریۆ لە لایەن وەزارەتی ڕۆشنبیری ئەڵمانیا بە بڕی ٣٠٠٠٠ یۆرۆ پاڵپشتی دارایی بۆ کرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧
عەلیڕەزا بەیرانوەند

**عەلیڕەزا سەفەر بەیرانوەند** (؛ لەدایکبووی ٢١ی ئەیلوولی ١٩٩٢) یاریزانێکی تۆپی پێی کوردە کە لە پۆستی گۆڵپارێز بۆ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران و بە قەرزی لەلایەن یانەی ڕۆیاڵ ئەنتوێرب، بۆ بۆئەڤیستا یاریی دەکات.

بەیرانوەند دەروازەوانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران لە جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٥، جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩ و جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ بوو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* عەلیڕەزا بەیرانوەند لە وێبگەی PersianLeague.com
* عەلیڕەزا بەیرانوەند لە وێبگەی footballdatabase.eu
* عەلیڕەزا بەیرانوەند لە وێبگەی national-football-teams.com

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢
پۆل:خەڵکی خوڕەماوە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کورد
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئێرانی
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە پورتوگال
پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئێران
پۆل:وەرزشکارانی کورد
پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢
زەوییە پیسەکان

**زەوییە پیسەکان** () فیلمێکی کوردییە، لە دەر‌ھێنانی ھاوبەشی ئاڵا ھۆشیار و ڕەزا عەلایی؛ لە سلێمانی و گەرمیان وێنەی گیراوە؛ فیلمەکە لەلایەن کەناڵ پڵەس و ئارتێ وەرگیراوە و بەشداریی بەشی پێشبڕکێی سەرەکیی فێستیڤاڵی فیلمی کان دەکات و ھەروەھا لە بەشی پێشبڕکێی ھەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی دھۆکیش بەشدار بووە.ھەڵۆ ڕەمشتی، ئەکتەری سەرەکیی فیلمەکە کە خۆیشی پێشمەرگە بووە و لە شەڕدا دەستێکی لە دەست داوە، ساڵی ٢٠٢١ لە ھەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی دھۆک بوو بە براوەی خەڵاتی تایبەتیی باشترین ئەکتەر بۆ فیلمی زەوییە پیسەکان.

## چیرۆک
ھەڵۆ، پێشمەرگەیەکی شەڕی داعش، لە کاتی پووچەڵکردنەوەی مینێک دەستێکی دەپەڕێت، دوای شەڕ کاتێک دەگەڕێتەوە بۆ ناو کۆمەڵگە ڕووبەڕووی کێشەگەلێک دەبێتەوە؛ فیلمەکە نوێنەرایەتیی ھەموو ئەو کەسانە دەکات کە لە دوای شەڕ کۆمەڵگە و دەسەڵات وەخۆیان ناگرنەوە و خۆیشیان ناتوانن پەیوەندییە ئاساییەکانی پێشتر دروست بکەنەوە. کاراکتەر و بەشێک لە ڕووداوەکانی نێو فیلمەکە ڕاستەقینەن. 

## سەرچاوەکان

پۆل:فیلمە کوردییەکان
پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی
ئاڵا ھۆشیار

** ئاڵا ھۆشیار** (لەدایکبووی ١٩٨٢ لە مەریوان - ) نووسەر و دەرھێنەرێکی کوردە.

## ژیان
ئاڵا ھۆشیار لە شاری مەریوان لەدایک بووە. ساڵی ١٩٩٩ چووەتە سلێمانی، تا ساڵی ٢٠٠٧ لەوێ ژیاوە، پاشان ڕووی لە ئەورووپا کردووە و بۆ ماوەی حەوت ساڵ، لە ١٤ وڵاتی ئەو کیشوەرە ژیاوە. ئاڵا ھۆشیار حەوت ساڵ پێشمەرگە بووە و جارێکیش بریندار کراوە، ھەروەھا لە شەڕی دژ بە داعشیش سێ جار بریندار بووە؛ بۆ کەناڵ و ماڵپەڕ و ڕۆژنامەکانی وەکوو: ئێن ئاڕ تی، خەندان و ھاووڵاتی کاری ڕووماڵ و ڕۆژنامەوانی کردووە. ساڵی ٢٠١٦ وەکوو نوێنەری کورد بە فیلمی پێشمەرگە بەشداریی فێستیڤاڵی فیلمی کانی کردووە؛ ھەمان ساڵ چاوی بە سەرۆککۆماری فەرانسە، فرانسوا ئۆلاند کەوتووە. بە مەبەستی پشتگیریکردنی پێشمەرگە بۆ شەڕی داعش لە ڕۆژنامەی لیبراسیۆنی فەرانسی و لە بەشی پۆرترەیتی ئەو ڕۆژنامەیە (کە بۆ کەسانی بەناوبانگ لە دونیادا کە چالاک بوون لە بوارە جۆربەجۆرەکان) وتارێک بە زمانی فەرانسی لەسەری بڵاو کراوەتەوە. ساڵی ٢٠١٧ ھاوکار بووە لە سازکردنی بەڵگەفیلمی شەڕی مۆسڵ، کە بە زمانی ئاڵمانی و فەرانسەوی لە کەناڵی ئارتێ (Arte) بڵاو کراوەتەوە؛ ھەمان ساڵیش بەڵگەفیلمی پڵنگەکانی تامیلی لە سریلانکا دروست کردووە کە باس لە بەورەکانی تامیل دەکات. ساڵی ٢٠١٨ یەکەم ڕۆمانی خۆی بڵاو کردووەتەوە و ھەر ھەمان ساڵیش بۆ تۆڕی میدیاییی ڕووداو بەڵگەفیلمێکی لەسەر ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر ساز کردووە. بەکۆی گشتی خاوەنی ٣ بەرھەمی سینەمایی و دێکۆمێنتارییە و ٥ سیناریۆی بۆ فیلمی درێژی سینەمایی نووسیوە. 

## بەرھەمەکان
### نووسین
* پیاوێک لە حەمامی جووەکان

### سینەما
* ناوی من دێکانە (دەرھێنەر)، ٢٠٢٢
* زەوییە پیسەکان
* شەڕی موسڵ (وێنەگری سینەمایی)
* پێشمەرگە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان
* ئاڵا ھۆشیار لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد
پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی
پۆل:نووسەرانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
نوێبوونەوەی مەزن

[وێنۆک|200x200پیکسڵ|[پەڵەستێرەی قڕژاڵ کە ئەستێرەیەکی پرتەکەری تیشکدەرە پەیوەندیدار بە *نوێبوونەوەی مەزنی ١٠٥٤*.]]
**نوێبوونەوەی مەزن** یان **سوپەرنۆڤا** ڕووداوێکی گەردوونیی توندوتیژە کە لەوانەیە لە قۆناغی کۆتاییی ژیانی ئەستێرەیەکی زەبەلاحدا ڕووبدات، کە بریتییە لە تەقینەوەیەکی زۆر گەورە تێیدا ئەستێرەیەکی زەبەلاح کە خاوەن بارستایییەکی گەورەیە دەڕووخێت و چینە دەرەکییەکانی فڕێ دەداتە بۆشاییی ئاسمان، ئەم تەقینەوەیە ھێندە بەھێزە بە جۆرێک زۆر درەوشاوەترە لە گەلەستێرەیەک بە تەواوی بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک.

## چی دەبێتە ھۆی ڕوودانی نوێبوونەوەی مەزن؟
[وێنۆک|200x200پیکسڵ|''نوێبوونەوەی مەزنی ١٩٩٤د'' کە لەلایەن [تەلیسکۆپی ھەبڵ|تەلیسکۆپی ئاسمانیی ھەبڵەوە گیراوە.]]
نوێبوونەوەی مەزن ڕوودەدات کاتێک گۆڕانێک لە کڕۆک یان لە ناوەندی ئەستێرەکە پەیدادەبێت، گۆڕانەکە دەکرێت بە دوو شێوە بێت بەڵام ھەردووکیان ھەمان ئەنجامیان ھەیە ئەویش بوون بە سوپەرنۆڤا.

**جۆری یەکەمی نوێبوونەوە مەزنەکان** لە سیستمە ئەستێرەیییە دووانییەکان ڕوودەدات. ئەستێرە دووانییەکان دوو ئەستێرە لەخۆدەگرێت کە بە دەوری ھەمان خاڵدا دەسووڕێنەوە. یەکێک لە ئەستێرەکان، کورتەبنەی سپیی کاربۆن-ئوکسجینی، ماددە لەئەستێرە ھاوەڵەکەی دەدزێت. دواجار، کورتەبنە سپییەکە بڕێکی زۆر ماددە کۆدەکاتەوە. ھەبوونی بڕێکی زۆر ماددە وادەکات کە ئەستێرەکە بتەقێتەوە، بەمەش نوێبوونەوەی مەزن ڕوودەدات.

**جۆری دووەمی نوێبوونەوەی مەزنەکان** لە کۆتاییی سووڕی ژیانی ئەستێرەیەک ڕوودەدات. کاتێک کە ئەستێرەکە سووتەمەنیی ناوەکی (ئەتۆمی) لێدەبڕێت، بەشێک لە بارستایییەکەی دەچێتەوە ناوەوە بەرەو کڕۆکەکەی. دواجار، کڕۆکەکە ھێندە زەبەلاح و قورس دەبێت بە ڕادەیەک کە ناتوانێت بەرگەی ھێزی کێشکردنی خۆی بگرێت. بۆیە کڕۆکەکەی دەڕووخێت، لە ئاکامدا تەقینەوەیەکی گەورەی لێدەبێتەوە کە ناسراوە بە نوێبوونەوەی مەزن. ئەستێرە خۆجێیەکەی خۆمان (خۆر) تاکە ئەستێرەیەکە، بەڵام بارستاییی پێویستی نییە تاوەکو ببێت بە نوێبوونەوەی مەزن.

## پاش نوێبوونەوەی مەزن
لەدوای نوێ بوونەوی مەزن چەقی ئەستێرە لەناوچووەکە دەچێتەوەیەک و ئەستێرەیەکی نوێ دروست دەکات، بارستاییی ئەو ئەستێرە نوێیە نزیکەی دوو ئەوەندەی بارستاییی خۆر دەبێت، و پاڵ بە تەنۆلکەکانی نێو کڕۆکی ئەستێرەکەوە دەنێت بۆ ئەوەی یەک بگرن بۆ دروستکردنی نیوترۆنەکان. و کاتێک ئەو ئەستێرەیەی کە ڕووخاوە بەھۆی ھێزی کێشکردنەوە تا ڕادەیەک ھەموو تەنۆلکەکانی دەکاتە نیوترۆن ئەو کات پێی دەوترێت ئەستێرەی نیوترۆنی. و ئەگەر ئەستێرە نیوترۆنییەکە گەردەلوولی بێت پێی دەوترێت پرتەکەری تیشکدەر کە گورزەیەک لە تیشک دەنێرێت بۆ بۆشاییی ئاسمان و ئەو شوێنە ڕادەماڵێت و ئەو گورزە تیشکە لەسەر زەوی بەھۆی تەلیسکۆپە ڕادیۆیییەکانەوە دەدۆزرێنەوە بە شێوەی پرتەی خێرا.
وێنۆک|235x235پیکسڵ|تێڕوانینی ھونەرمەندێک ''بۆ نوێبوونەوەی مەزنی ١٩٩٣ج''.
بەڵام ئەگەر چەقی ئەستێرە ڕووخاوەکە بارستایییەکی ھەبێت بگاتە سێ ئەوەندەی بارستاییی خۆر ئەوا ئەستێرەکە زیاتر دەچێتەوەیەک بەھۆی ھێزی کێشکردنەوە، ھێزی چوونەوەیەکەکە چەقی ئەستێرە چڕەکە تێکدەشکێنێت و لە شوێنەکەی کونێکی ڕەش بەجێدەھێڵێت کە تەنێکی بارستە قەبە و چڕە تا پلەیەک تەنانەت ڕووناکییش کە خێراترین شتە لە گەردووندا ناتوانێت دەربازی ببێت لە ھێزی ڕاکێشانەکەی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ئەستێرەناسی
پۆل:زانستە فیزیکییەکان
پۆل:گەردوون
پۆل:چەمکەکان لە زانستی گەردوونناسیدا
پۆل:پەرەسەندنی ئەستێرەكان
پۆل:دیاردەی ئەستێرەکان
پۆل:ڕووداوە ئەستێرەناسانەکان
پۆل:چەمکەکان لە ئەستێرەناسی
پۆل:سەرچاوەکانی ڕووناکی
پۆل:دیاردە ئەستێرەیییەکان
پێکھاتەی دابەشکردنی کار

**پێکھاتەی دابەشکردنی کار** () ڕێگایەکی باوە لە بەڕێوەبەریی پرۆژە و سیستمەکانی ئەندازیاریی بۆ دابەشکردنی کارەکان بۆ چەند کار و چالاکییەکی بچووکتر و وردتر بەجۆرێک کە هەریەکەیان ئەنجامێک بەدەستەوە بدەن. دەبلیوو بی ئێس لە شێوەی هێلکاری و پلەبەندی دەردەکەوێت.

لەڕێی هێلکارییەکەوە، بەڕێوبەرانی پڕۆژە دەتوانن خەمڵاندن بکەن بۆ کات و تێچوو، لەم ڕێیەوەش دەتواندرێت پڕۆژەکە باشتر کۆنتڕۆل بکرێت.

## مێژوو
بنەمای پێکھاتەی دابەشکردنی کار لەگەڵ ئامرازی پێرت (PERT) بەیەکەوە لەلایەن وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا درووستکرا. ئامرازی پێرت لە ساڵی ١٩٥٧ لەلایەن هێزی دەریاوانیی ئەمریکا بەکارهات، بەڵام لەو دەمە دەبلیوو بی ئێس بەکارنەهات.

لە حوزەیرانی ١٩٦٢، دەزگای ناسا بەڵگەنامەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا باسی لە تەکنیکی پێکھاتەی دابەشکردنی کار (دەبلیوو بی ئێس) دەکرد لە ژێر ناوی پێرت/تێچوون.

## سەرچاوەکان
یەکگرتنەوە (کورتەڕۆمان)

**یەکگرتنەوە** (لە بنەڕەتدا بە ئەڵمانی ناونیشانی کتێبەکە Reunion بوو و ئێستا بووە بە Der wiedergefundene Freund) کورتەڕۆمانێکە لەلایەن فرێد ئوهلمانەوە نووسراوە. ڕووداوەکانی چیرۆکەکە حەوت ساڵ پێش دەستپێکردنی جەنگی جیهانیی دووەم لە ئەڵمانیا ڕوو دەدەن. ئەم کورتەڕۆمانە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٧١ بە چاپکردنی٧٠٠ بەرگ بڵاو کرایەوە. ٥٠ بەرگی دیکەش بۆ مەبەستی نابازرگانی چاپ کران و لەلایەن نووسەرەوە واژۆ کران و ژمارەیان لێ درا.

## خستنەڕوو
کتێبەکە باس لە دۆستایەتیی مەحاڵی نێوان گێڕەرەوە هانس شوارتز، کوڕی دکتۆرێکی جوولەکە و کۆنرادین ڤۆن هۆهنفلس، گەنجێکی ئەرستۆکرات، لە کاتی سەرهەڵدانی ڕژێمی نازی (لە ساڵی ١٩٣٢) لە شتوتگارت دەکات.

هانس و کۆنرادین سەرەڕای جیاوازییەکانیان دەبنە هاوڕێ. هانس چەند جارێک هاوڕێکەی بانگھێشت دەکات بۆ ماڵی خۆیان و بەلایەوە سەیرە کە کۆنرادینیش وا ناکات. لە کۆتاییدا، کۆنرادین هانس بانگھێشت دەکات بۆ ماڵی خۆیان، بەڵام هەموو جارێک بەبێ ئامادەبوونی دایک و باوکی. هانس، کە بەمە بێتاقەت بووە، داوای ڕوونکردنەوە دەکات. لەو کاتەدایە کە کۆنرادین بە هانس دەڵێت کە دایکی ڕقی لە جوولەکەیە. هاتنە سەر دەسەڵاتی هیتلەر دەبێتە هۆی ئەوەی کە کۆنرادین واز لە هانس بهێنێت. دایک و باوکی هانس، کە گومان دەکەن کوڕەکەیان لە قوتابخانە ئامادەیییەکەی هەراسان دەکرێت، بڕیار دەدەن کە بینێرن بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئەوەی لەگەڵ باوەگەورەکانی بژی. هانس لەوێ لە زانکۆی هارڤارد، لە ماساچووستس، یاسا دەخوێنێت و دەبێت بە پارێزەر. دایک و باوکی لە ئەنجامی چەوساندنەوەیانەوە لەلایەن نازییەکان خۆیان دەکوژن؛ هانس هەوڵ دەدات دۆزەخی ڕابردووی خۆی لەبیر بکات.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕۆمانەکانی ١٩٧١
پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی
پیکا (پشێوی)

**حاڵەتی پیکا** ئاڵوودەبوونە بە خواردنی شتانێک کە خۆراک نین دەکرێت خۆی حاڵەتێک بێت یان نیشانەیەک بێت بۆ حاڵەتێکی پزیشکی تر.

حاڵەتەکە بۆ ئەوەی بناسرێتەوە پێویستە بۆ ماوەی مانگێک بەردەوام بێت بە خواردنی شتانێک کە بەشێوەییەکی عەقلی دەزانرێت خواردنیان نەگوونجاوە، حاڵەتەکە لە مناڵان لەوانەیە بگات بە ژەھراوی بوون، کە لەوانەیە کاریگەری نەرێنی ھەبێت لەسەر گەشەسەندنی دەروونی و جەستەییان وە جگە لەوەش لەوانەیە حاڵەتەکە بگاتە ئەوەی نەخۆش پێویستی بە نەشتەرگەری لەناکاو ھەبێت، و کێشەی تریشی بۆ دروست بکات وەک کێشەی نەبوون یان کەمبوونەوەی ماددە سوودبەخشەکان بۆ جەستە پیکا دەکرێت پەیوەندیدار بێت بە نەخۆشی دەروونی تر وەک کێشەی خێزانی (فەرامۆشی باوان)، دووگیانی

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:ڕتووەکانی خواردن
سپارتاکۆس

**سپارتاکۆس** (، ؛ لەدایکبووی ١١١–٧١ی پێش زایین) زۆرانبازێکی تراکی بوو کە لەگەڵ کریکسوس و گاننیکۆس و کاستوس و ئۆنۆماوس یەکێک بوو لە سەرکردە کۆیلە ھەڵاتووەکان لە جەنگی سێھەمی خزمەتگوزاریدا، کە ڕاپەڕینێکی گەورەی کۆیلە بوو دژی کۆماری ڕۆمانی.

*سپارتاکۆس* لە شاری تراکییە لە دایک بووە، ئەو ناوچەیەی کە بەڵکانەکانی ئەمڕۆی تێدا ھاتووە، بە تورکیا و بولگاریا و یۆنانیشەوە ھەرچەندە دەربارەی ژیانی زووی سپارتاکۆس نەزانراوە، بەڵام مێژوونووسان پێیان وایە کە ئەو لەوانەیە جارێک لە سوپای ڕۆمانیا خزمەتی کردووە.

سپارتاکۆس دەفرۆشرا بە کۆیلایەتی، لەوانەیە بەھۆی یاخی بوون لە دژی یان ڕزگاربوون لە سوپا. ئەو نێردرا بۆ قوتابخانەی ڕاھێنانی گلادیاتۆری لە کاپوا لە ٧٣ پ. ز دوای ماوەیەکی کەم، لەگەڵ نزیکەی ٧٠ گلادیاتۆری دیکە ھەڵات و شوێنکەوتەکانی لە نزیک چیای ڤیسۆڤیس کۆکردەوە. وردە وردە، کۆیلە ھەڵاتووەکان چوونە ڕیزی خۆیانەوە. مەزەندە دەکرێت کە ٩٠٫٠٠٠ بۆ ١٠٠٫٠٠٠ پیاو لە ھەمووی بوون پێکەوە تاکتیکی گەریلایان بەکارھێنا بۆ شەڕکردن لە ھێرشە ڕۆمانییەکان

دوای نزیکەی ساڵێک گرووپەکە حەشدیان کرد و دەستیان کرد بە گەشتکردن لە سەرانسەری ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانیا. ھەتاکوو گاول (فەرەنسای ھاوچەرخ) بەرەو باکوور بەڕێکەوتن. ڕۆما سەرەتا شۆڕشەکەی بە بێزاری زانی. لەگەڵ سەرکەوتنەکانی ھەریەک لە سپارتاکۆس، بەڵام سەرکردەکانی ڕۆمانی دەستیان کرد بە جدیتر گرتنی گرووپەکە. لە ساڵی ٧١ی پ. ز جەنەراڵ مارکۆس لیسینیوس کراسوس لە لوکانیا بە نزیکەیی ٥٦ کیلۆمەتر (٣٥) میل لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناپل شکستی ھێنا. سپارتاکۆس لەو شەڕەدا مردبوو. نزیکەی ٦٠٠٠ پیاو لەو شەڕە ڕزگاریان بوو بەڵام دواتر لەلایەن سوپای ڕۆمانییەوە گیرابوون و خاچیان لێدا.

سپارتاکۆس لە مێژە وەک ئیلھامێک خزمەتی کردووە بۆ ئەوانەی کە دەیانەوێت دژی حوکمی ستەمکار شۆڕش بکەن. ئەو بە سەرکردەیەکی ئازا و بەتوانا دادەنرا کە بە سەرکەوتنێکی بەرچاو لە دژی بەختێکی گەورە شەڕی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی یۆنان
پۆل:مێژووی ئیتالیا
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٠ی پ.ز
میل

وێنۆک|میلە بەردێک کە پێوانەی دووریی بۆ ناوچەیەک کردووە.
**میل** () ھەندێکجار پێی دەگوترێت **میلی نێودەوڵەتی** یان **میلە بەرد** ئەمەش بۆئەوەی لە مایل/میلە باوەکە جیا بکرێتەوە. میل یەکەیەکە لەلایەن یەکەی ئیمپراتۆری بەریتانی و یەکەی پێوانەی ئەمریکی بەکارھاتووە بۆ پێوانەکردنی دووری. ھەردووکیان لەسەر بنەمای یەکەی ئینگلیزی کۆن بە درێژیی ١٬٧٦٠ یارد یان ٥٬٢٨٠ پێی ئینگلیزی پێوانەدەکرێت.

## سەرچاوەکان


پۆل:ڕووپێوی
پۆل:یەکەکانی درێژایی
پۆل:یەکەکانی درێژی
فاڵکۆن ١

وێنۆک| هەڵدانی فاڵکۆن ١ لە دوورگەی ''ئۆملیک'' لە زەریایی هێمن لە ١٤ی تەمموزی ٢٠٠٩

**فاڵکۆن١** (بە ئینگلیزی : Falcon 1) مووشەکێکی هەڵگری گچکەی دوو قۆناغیە، کاری دروستکردن و پەرەپێدانی لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکسەوە دەکرێ، یەکەمین هەڵدانی ئەو مووشەکە ئەنجامدرا لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٤، ناردنەکە لە دوورگەی ئۆمێلیکەوە هەڵدرا و بە کاتێکی کەم هەڵدانەکە شکستی هینا، دواتر و پاشی ٣ جار هەڵدانی شکست و چارەم  هەڵدان لە ٢٨ی تەمموزی ٢٠٠٨ هەڵدانەکە سەرکەوتوو بوو، هەروەها هەڵدانی پێنجەمیش سەرکەوتوو بوو لە ١٤ی تەمموزی ٢٠٠٩، فاڵکۆن١ مووشەکێکی هەڵگری کەرەستەی بازرگانیە لەبۆ بۆشایی ئاسمان وێنۆک| لە چەپەوە لۆ ڕاست مووشەکی Falcon 1v.0، مۆدێلی  Falcon 9، سێ مۆدێلی  Falcon 9 v1.1، هەروەها سێ مۆدێلی Falcon 9 v1.2، هەروەها Falcon 9 Block 5، وە مۆدێلی (Falcon Heavy - فاڵکۆنی قوڕس) فاڵکۆن١ یەکەمین مووشەکی کۆمپانیاییەکەی تایبەتە کە کەرەستە بگوازێتەوە خولگەی زەوی، لە ئێستادا مووشەکی فاڵکۆن١ کارەکانی ڕاوەستایە و پەرەی پێنادرێ لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکس بە هۆکاری پەرەپێدان و دروستکردنی مووشەکی فاڵکۆن ٩.  

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
ڕەزاق سات

وێنۆک| وێنەیەکی ڕەزاق سات

**ڕەزاق سات** (بە ئینگلیزی : RazakSAT) مانگێکی دەستکردی وڵاتی مالیزیایە لە ڕێکەوتی ١٧ی تەممووزی ساڵی ٢٠٠٩ بە بەکارهێنانی هەڵگری فاڵکۆن ١ی بۆشاییەوە کە خاوەندارییەتی لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکسەوە دەکرێ هەڵدرا، یەکەمین مانگی دەستکردە هەستکردنێکی بەهێزی هەیە لە سەروو هێڵی کەمەرەییەوە، ئەو مانگە دەستکردە بە ناوی سەرۆک وەزیرانی دووەمی وڵاتی مالیزیاەوە تون عبدالرزاق حسین کرا. 
## ئەرکی مانگە دەستکردەکە
مانگی دەستکردی **ڕەزاق سات** قەبارەیەکی بچوکی هەیە، هەر وەک کێشەکەی دەگاتە ١٩٠ کیلۆگرام، ئەو مانگە دەستکردە هەڵگری کامێرایەکی گچکەی یەکجار بەهێزە کە توانای هەستکردنی بە هەموو شتێک هەیە لەسەر زەوی ئەگەر قەبارەی کەرەستەکە بگاتە ٢.٥ مەتر، ئەو کامێرا هەستەوەرەش بەکاردێت لە هەندێک بواری تایبەت وەک: ئاسایش و  پلاندانانی شاری و  
پەرەپێدانی کەرتی وەرزێری و چاودێریکردنی ڕووداوەکان و چاککردنی نەخشە، ڕەزاق سات یەکەمین سەتەلایتە کە توانای هەستکردن بە دووری هەیە لە خوولگەی جوگرافی زەوی لە سەروو هێڵی کەمەرەییەوە. 

## هەڵدان
سەرەتا وڵاتی مالیزیا دەستیکرد بە گواستنەوەی ڕەزاق سات لە بنکەی هێزی ئاسمانی مالیزیا هەتا دوورگەی کواجلین بە ٢٠ کاتژمێر لە باکووری زەریایی هێمن بە ئامادە بوونی ١٧ بەرپرس لە هێزی ئاسمانی مالیزی و ٢١ی کارمەند لە کۆمپانیایی ئاسترۆناوتیک تەکنەلۆژی مالیزی، ئەوە بوو مانگە دەستکردە هەڵدرا لە ١٧ی تەمموزی ٢٠٠٩.
## سەرچاوەکان

پۆل:گەردوون
پەیمانگای بەڕێوەبەریی پرۆژە

**پەیمانگای بەڕێوەبەریی پرۆژە** () پەیمانگایەکی قازانج نەویستی پیشەگەرە لە بواری بەڕێوەبەریی پرۆژە.

پەیمانگاکە زیاتر لە سێ ملیۆن کەسی پیشەگەر و ٦٥٠،٠٠٠ ئەندامی هەیە لە کۆی ٢١٣ وڵات و ناوچەی جیهان، لەپاڵ ئەوەشدا ١٤،٠٠٠ خۆبەخش، ٣٠٣ چاپتەر لە ١٨٠ وڵاتی جیهان هاوکاری پەیمانگاکەن.

پەیمانگاکە کۆمەڵێک کار و چالاکیی هەیە لەوانە پەرەپێدانی ستاندارد، تووێژینەوە، بڵاوکردنەوەی بڵاوکراوەکان، ڕێکخستنی کۆنفرانس، سیمینار و خوول لەگەڵ گەشەپێدان بە بواری بەڕێوەبردنی پڕۆژە ئەنجام دەدات. 

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی
* 

پۆل:پەیمانگای بەڕێوەبەریی پرۆژە
سکۆپ (بەڕێوەبەریی پرۆژە)

**سکۆپ** لە بەڕێوەبەریی پرۆژە ئەو تایبەتمەندی و ئەرکانە پێناسەدەکات کە بەرهەمێک یان کاڵایەک دەیبێت، بە مانایەکی دیکە ئەو کارانە لە خۆ دەگرێت کە پێویستە ئەنجام بدرێت بۆ تەواوکردنی پڕۆژەیەک. دەبێت لە دەرەنجامی سکۆپدا، بەرهەم یان کاڵای درووستکراو داواکارییەکانی ئەو کەسانەی بە هەرجۆرێک لە جۆرەکان کارتێکراون، بەشدارن یانن سوودمەندی پڕۆژەکە دەبن جێ بەجێ بکرێت.

سکۆپ پێش دەستپێکردنی پڕۆژە دەنووسرێتەوە، هەر گۆڕانکارییەک لە سکۆپ بکرێت ئەوا پێی دەگوترێت سکۆپ کریپ، کە لە زۆربەی کاتەکاندا وەک مەترسییەکی گەورە بۆ سەرکەوتنی پڕۆژەکە چاوی لێ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

پۆل:بەڕێوەبردنی پرۆژە
وشیار ئیسماعیل مستەفا

**وشیار ئیسماعیل مستەفا** مامۆستای ئایینیی، وتاربێژ و بانگخوازێکی کوردیی باشووری کوردستان بوو.

## ژیان
لە ساڵی ١٩٧٦ لە گوندی کەوباک لە نزیک بەردەڕەش لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٩٩ ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە. لە ساڵی ٢٠٠٣ کۆلێژی شەریعەی تەواو کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٧ ماستەری لە تەفسیر وەرگرتووە، و لە ساڵی ٢٠١٣ەش پلەی دکتۆرای لە تەفسیر وەرگرتووە. بۆ ماوەی ١٣ ساڵ وتاربێژ بووە لە گوندی بێستانە، دواتریش لە مزگەوتی خدر سوارە بۆ ماوەی دە ساڵ. گوتاربێژی مزگەوتی عومەر بندیان بوو لە شاری ھەولێر و بانگخوازێکی ناسراو بوو. یەکێکیش بوو لە دامەزرێنەرانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان لە ھەولێر. ھاوکات بەرپرسی لقی ھەولێری مەکتەبی زانایانی یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان.

## مردن
شەوی سێشەممە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦
لە بەردەم ماڵەکەی خۆی بە گوللە کوژرا. ڕۆژی چوارشەممە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بە ئامادەبوونی بەرپرسانی حیزبیی و جەماوەرێکی زۆر، تەرمی مامۆستا وشیار ئیسماعیل بە خاک سپێردرا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

## سەرچاوەکان

پۆل:ئیسلامییەکانی کورد
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:زانایانی ئیسلام
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:موسڵمانانی کورد
پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:موسڵمانە سوننەکانی عێراق
خاچ

**خاچ** وێنەی عیسایە لەسەر خاچ، وەک جیاواز لە خاچێکی ڕووت. نوێنەرایەتی خودی عیسا لەسەر خاچەکە بە ئینگلیزی بە( کۆرپۆس) ناودەبرێت. خاچەکە هێمایەکی سەرەکییە بۆ زۆرێک لە گرووپەکانی مەسیحی و یەکێک لە باوترین شێوەکانی خاچی لە هونەردا.
ماگدالێنا ئاندرسن

**ئێڤا ماگدلێنا ئاندرسن** (لەدایکبووی ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧) سیاسەتمەدارێکی سویدییە کە وەک پێشڕەوی پارتی دیبلۆماتکاری کۆمەڵایەتی خزمەتدەکات لەوەتەی ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١وە

لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ پەرلەمانی سوید ئەوی وەک یەکەم ژنە سەرۆک وەزیران دەستنیشان کرد، بەمەشەوە بووە یەکەم ژنە سەرۆک وەیر لە مێژووی وڵاتەکە

## سەرچاوەکان


پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧
پۆل:زیندووان
پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر
پۆل:سەرۆک وەزیرانی سوید
پۆل:وەزیرەکانی وەزارەتی دارایی سوێد
پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد

**پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد**، بە فەرمی وەک **کرێکارانی دیموکراتی کۆمەڵایەتیی پارتی سوێد** ناسراوە. پارتێکی سیاسیی دیموکراتی کۆمەڵایەتییە کە لە ١٨٨٩ لە سوید دامەزراوە، کە یەکێکە لە بەتەمەنترین و گەورەترین پارتی ئێستای سوێد.

لە ناوەڕاستەکانی دەیەکانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٨٠، پارتەکە زیاتر لە %٤٠ دەنگی بەدەست ھێنا، وە تا ئێستاش پارتەکە لە حکوومەت چالاکە، وە حکوومەت بەڕێوە دەبات لەوەتەی ٢٠١٤وە لەژێر سەرۆک وەزیران ستیڤان لۆفن، کە سەرۆکی پارتەکەیە لەوەتەی ٢٠١٢وە

## سەرچاوەکان


پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکان
پۆل:دەمەزراوی پارتە سیاسییەکانی ساڵی ١٨٨٩
پۆل:نێودەوڵەتی دووەم
پۆل:پارتە سۆسیال دیمۆکراتەکانی ئەورووپا
سەرۆک وەزیری دارایی (سوێد)

وێنۆک
سەرۆک وەزیری دارایی (بە سوێدی:finansminister) بە فەرمی: وەزیری کابینە و سەرۆکی وەزارەتی دارایی (بە سوێدی:*statsråd och chef för finansdepartementet)* ئەندامێکی حکوومەتی سوێدە و سەرۆکی وەزارەتی دارایییە 

وا دەبینرێت کە وەزارەتەکە یەکێک بێت لە کاریگەرترین شوێنی سیاسی لە سوێد لەدوای سەرۆک وەزیرانەوە لە ئێستاشدا ماگدلێنا ئاندرسن لە پۆستدایە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* پێگەی فەرمی حکوومەتی سوێد 

پۆل:وەزیرەکانی وەزارەتی دارایی سوێد
پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٤٠ لە سوێد
پۆل:بریکارەکانی حکوومەت کە لە ١٨٤٠ دامەزراون
کوانبوک

**کوانبوک** ناوچەیەکە لە باکوری ھامگیۆنگی پارێزگای کۆریای باکوور، ناوچەکە پێشووتر لەلایەن خەڵکی ئۆکجیۆ بەرێوەدەبردرا دواتر کەوتە ژێر گۆگۆریۆ و دواتر بالھای.

## ئەمانەش ببینە

* ھەشت ھەرێمەکەی کۆریا
* جوگرافیای کۆریای باکوور

## سەرچاوەکان


پۆل:ناوچەکانی کۆریا
پۆل:جوگرافیای کۆریای باکوور
گواندۆنگ

**گواندۆنگ** (بە کۆری:관동) پێشووتر بریتی بوو لە پارێزگای کانگوۆن لەمڕۆدا پێی ئاماژەیە بۆ ھەرێمی کانگوۆنی کۆریای باشوور و ھەرێمی کانگوۆنی کۆریای باکوور، ناوەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو خەڵکانەی کە لەم ناوچەیەدا ژیاون.

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 

پۆل:ناوچەکانی کۆریا
پێنج تێکڕایی

**پێنج تێکڕایی** بەو پێنج شێوەیە دەوترێ کە لە قەزیەیەکی لۆژیکیدا ھەڵگیراو لە حاند دانراوەکەیدا دەتوانێ بیبێ. بە زمانێکی تر، بۆ ئەوەی ھەڵگیراوێک لە لایەن دانراوێکەوە شیاوی ھەڵگرتن بێ، دەبێ بە یەکێک لەم پێنج شێوەیە بچێتە سەر دانراوەکە:

# ھەڵگیراو نیشاندەری زات و چییەتیی دانراو بێ بەتەواوەتی. وەک ئەوەی لە وەڵامی «حەسەن چییە؟»دا بوترێ  «حەسەن مرۆڤە»، یان لە وەڵامی «ئەو ئاژەڵە چییە؟»دا بوترێ «ئەوە ئەسپە». لێرە، مرۆڤ بەتەواوی زات و چییەتیی حەسەن نیشان دەدا و، ئەسپیش ھەروا، بەتەواوی زات و چییەتی ئاژەڵەکە دەر دەخا. کەوابوو، مرۆڤ بە حەسەن ھەڵدەگیردرێ و ئەسپیش بە ئاژەڵەکە ھەڵدەگیردرێ. بەمە دەڵێن **[[نەوع (فەلسەفە)|نەوع]]**. واتە مرۆڤ نەوعی حەسەنە و، ئەسپیش نەوعی ئاژەڵەکەیە.
# ھەڵگیراو تێکڕایییەک بێ کە بتوانێ وەک بەشێک لە پێناسەی دانراو بە کار بھێندرێت و، شیاوی ئەوەش بێ کە جیا لە دانراو، پاڵ بە شتانی تریشەوە بدات. بەمە دەڵێن **[[جنس (فەلسەفە)|جنس]]**. بۆ وێنە، ئەگەر بڵێین مرۆڤ گیانلەبەرە، مرۆڤ دانراوە و گیانلەبەر کە پاڵی پێوە داوە ھەڵگیراوە. لێرە، گیانلەبەر دەتوانێ پاڵ بە شتانی تریشەوە بدات، واتە بە زۆر شتی تریش ھەڵدەگیردرێت. دەتوانین بڵێین ئەسپ گیانلەبەرە یا مێروولە گیانلەبەرە. کەوابوو گیانلەبەر جنسی مرۆڤە.
# ھەڵگیراو ئەو بەشە لە پێناسەی دانراو بێ (چۆنایەتیییەکی زاتیی دانراو بێ) کە نەشێت پاڵ بە ھیچ دانراوێکی دیکەوە بدات. ئەمە پێی دەڵێن '''فەسڵ''' یا '''جیاکەر'''، چونکە جیاکەرەوەی نەوعێکە لە نەوعەکانی تر لە ناو ھەمان جنسدا. بۆ وێنە، کە دەڵێن «مرۆڤ گیانلەبەری بەئاوەزە (یا قسەکەرە)» بەئاوەز یا قسەکەر فەسڵی مرۆڤە، واتە چۆنایەتیییەکە کە مرۆڤ (نەوع) لە دیکەی گیانلەبەران (جنس) جیا دەکاتەوە.
# ھەڵگیراو چۆنایەتییەکی زاتیی دانراو نەبێ بەڵام، وێڕای شتانی تر، بە دانراویش بخوات. بەمە دەڵێن **[[عەرەز|عەرەزی گشتی]]**. وەک جووڵەکەر لە حاند مرۆڤدا. جووڵەکردن بۆ مرۆڤ زاتی نییە، مرۆڤێک کە نەتوانێ بجووڵێ ھێشتا ھەر مرۆڤە، ھەروەھا جووڵەکەر جگە لە مرۆڤ بۆ وێنە بە ئەسپ و ئاسکیش دەخوات. بۆیە جووڵەکەر چۆنایەتیی عەرەزیی مرۆڤە.
# ھەڵگیراو چۆنایەتییەکی زاتیی دانراو نەبێ، بەڵام لە ھەمان حاڵدا تەنیا بۆ دانراو بە کار بێ و بە ھیچ شتێکی تر نەخوات. بەمە دەڵین **[[عەرەزی تایبەت]]**. وەک «دەم بە کەنین» بۆ مرۆڤ.
بنچینەی ئەم پێرستە، کە لە فەیلەسووفانی سکۆلاستیکەوە گەیشتۆتە دەست لۆژیکزانانی ئەمڕۆ، لە بان ئەو چوار پۆلەوە دانراوە کە سەرەتا ئەرەستوو ئاماژەی پێ کردبوون: پێناسە، جنس، تایبەتمەندی و، عەرەز. حەکیمی نەوئەفلاتوونی، پۆرفیریۆس، شەش سەدە پاش ئەرەستوو، «پێناسە»ی شکاند بە «نەوع» و «فەسڵ» و، بەم چەشنە  چوار پۆلەکەی کرد بە پێنج و، دواتر سکۆلاستیکەکانیش لەمیان وەرگرتەوە. پۆلەکان چوار بن یان پێنج ھەر تێکڕایین، واتە تێگەیشتەگەلێکن کە لە زۆر شتی تاک و تایبەتدا بەدی دەکرێن.

## سەرچاوەکان

پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
ماڵی ئەڕقەم

**ماڵی ئەڕقەم** () ماڵی ئەڕقەم کوڕی ئەبوو ئەڕقەمە دەکەوێتە داوێنی کێوی سەفا لەشاری مەککە، تێیدا پێغەمبەر محەممەد لەگەڵ موسڵمانە سەرەتاییەکان کۆدەبۆوە و فێری ڕێنماییەکانی ئیسلامی دەکردن، لەوکاتەدا بانگەواز بەنھێنی ئەنجام دەدرا، گەورە ھاوەڵان لەو ماڵەدا موسڵمانبوون لەوانە عومەر کوڕی خەتتاب. دەکەوێتە داوێنی کێوی سەفا، لەباکوری ڕۆژیاوای کەعبە و ١٣٠ مەتر لێیەوە دوورە.

## سەرچاوەکان

پۆل:مەککە
وێلیامی داگیرکەر

**وێڵیامی یەکەم** (لەدایکبووی ١٠٢٨ بۆ ٩ی ئەیلوولی ١٠٨٧) بەزۆری وەک وێڵیامی داگیرکەر ناسراوە، یەکەم فەرمانڕەوای نۆرماندی ئینگلتەڕا بوو، سەردەمی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١٠٦٦ تا کاتی مردنەکەی ١٠٨٧ دەبێت،

## فەرمانڕەوایەتی
بە پێشینە دەگەڕێتەوە بۆ پاشا ڕۆلۆ، پێشووتریش واتا لە ١٠٣٥ بەدواوە دووکی نۆرماندییەکان بوو، لەدوای ١٠٦٠دا، لەدوای ھەوڵدانێکی زۆر بۆ دامەزراندنی تەختی فەرمانڕەوایەتییەکەی دەستگرتنی بە نۆرماندییەکانەوە جێگیربوو، لە ١٠٦٦ دوای مردنی ئێدوارد کۆنفێسەر پاشای ئینگڵتەرا، وێلیام دەست بەسەر ئینگڵتەرا دادەگرێت و سەرکەوتوو دەبێت بەسەر ئەو کودەتا یەک لەدوای یەکانەی لە ئینگڵتەرا دادەکرێت کە وەک داگیرکارییەکانی نۆرمان ناسراوە ژیانی دواتری بەرەنگاربوونەوە و ھەوڵدان بووە بۆ دەستگرتن بەسەر ئینگڵتەرا و خاکە یەک لەدوای یەکەکان، و کێشە و ناکۆکی لەگەڵ کوڕە گەورەکەی ڕۆبێرت.

## سەرچاوەکان


### ئاماژە بە سەرچاوە

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٢٠
پۆل:مردووانی ١٠٨٧
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:خێزانی نۆرماندی
پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٢٨
پۆل:پاشا ئینگلیزەکان
ڕۆلۆ

**ڕۆلۆ** یەکێک بوو لە ڤایکینگەکان کە بووە، وە یەکەم فەرمانڕەوای نۆرماندییەکان بوو، کە ناوچەکە ئەمڕۆ دەکەوێتە باکووری فەڕەنسا،  ڕۆلۆ وەک یەکەم سەرکردەی ڤایکینەگان لە مێژوودا تۆمارکراوە، توانی بەردەوامی بە فەرمانڕەوایەتییەکەی بدات تا کۆتایی ٩٢٨ دواتر کوڕەکەی دەچێتە شوێنی و کوڕەکەی و شوێنەکەوتووانی لەگەڵ گروپە ڕەگەزییەکانی ناوچەکە وەک "نۆرمانەکان" دەناسرێن.

دوای داگیرکاری نۆرمانەکان بۆ سەر ئینگڵتەرا و ئیتاڵیا و شانشینی سیسڵی کە لەماوەی دوو سەدەی داھاتوو ڕوودەدات، نەوەکانیان دەستدەکەن بە فەرمانرەوایەتی کردنی ئینگڵتەرا ("ئینگڵتەرای نۆرماندییەکان" - "خێزانی نۆرماندییەکان") زۆربەی دوورگەکانی ئێرلەندا، شانشینی سیسلی (پاشاکانی سیسڵی) دەگرتەوە فەرمانڕەوایەتییەکەیان بەردەوام دەبێت لە سەدەی ١١یەم تا ١٣، بەمەش تۆمارێکی بەرچاو بەدوای خۆی جێدەھێلێت لە مێژووی ئەورووپا و ھەروەھا بەشێکی نزیکی لای ڕۆژھەڵات

## سەرچاوەکان


پۆل:مردووانی دەیەی ٩٣٠
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٦٠
پۆل:ڤایکینگەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:خێزانی نۆرماندی
کواننام

**کواننام** زاراوەیەکی مێژووییە کە بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە باشووری ناوچەی پارێزگای ھامگیۆنگ، لە جیھانی ھاوچەرخی ئەمڕۆ تیابووی بەشەکانی باکووری ھامگیۆنگ و باشووری ھامگیۆنگ، لە کۆریای باکوور.

## ئەمانەش ببینە

* ھەشت ھەرێمەکەی کۆریا
* جوگرافیای کۆریای باکوور

پۆل:ناوچەکانی کۆریا
کوانسۆ

**کوانسۆ** ناوی ناوچەیەک بوو کە پێشووتر پێی دەوترا پارێزگای پیۆنگئان لە ئێستادا دەکەوێتە کۆریای باکوور، کە ناوچەکە لە ھاوچەرخی ئەمڕۆ بریتیە لە پارێزگاکانی چاگان، باشووری پیۆنگئان و باکووری پیۆنگئان و شارە خۆبەڕێوەبەرییەکانی نامپۆ و پیۆنگیانگ

پۆل:جوگرافیای کۆریای باکوور
پۆل:ناوچەکانی کۆریا
ڕۆبێرت کورتھۆس

وێنۆک
**ڕۆبێرت کورتھۆس** یان **ڕۆبێرتی دووەمی نۆرماندی** (لەدایکبووی ١٠٥١ بۆ ٣ی شووباتی ١١٣٤) بەتەمەنترین کوڕی وێڵیامی داگیرکەرە و دەچێتە شوێنی باوکی وەک دووکی نۆرمان لە ١٠٨٧، فەرمانڕەوایەتی دەکات تا ١١٠٦.

## سەرچاوەکان

* 
* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٠٥٠
پۆل:مردووانی ١١٣٤
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:خێزانی نۆرماندی
باری ئالێن (ئارۆڤێرس)

**بارسۆلیمیو هێنری "باری" ئالێن**, کە هەروەها بە نازناوەکەی تری **زە فلاش** ناسراوە، کەسایەتییەکی خەیاڵی زنجیرەی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی زە سی دەبلیوی ئارۆڤێرسە یەکەم پێشکەشکردنی لە ئەڵقەی ٢٠١٣ی "زاناکەی" زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی *[[تیر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تیردا]]* بوو، و دواتر لە دەستپێکی *[[فلاش (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|فلاش]]دا* دەرکەوتەوە.

## سەرچاوەکان

پۆل:کارەکتەرە کوڕە ئەمریکییەکان لە تەلەڤیزیۆن
پۆل:کەسایەتییەکانی دی سی کۆمیکس کە دەتوانن بە خێرایی سەرووسورشتی بجوڵێن
پۆل:کەسایەتییە کۆمیکەکانی دی سی بە چاکبوونەوەی خێرا
پۆل:ئەو کەسایەتییە خەیاڵییانەی کە ھەستیان پێناکرێت
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای کارەبایی یان موگناتیسییان ھەیە
سەلاح شێخ محەممەدی

**سەلاح شێخ محەممەدی** (لەدایکبووی ١٩٤٧ لە مەھاباد، ڕۆژھەڵاتی کوردستان - ٢٠٢٤ لە مەھاباد) ئەکتەر و شانۆکارێکی کورد بوو. سەلاح شێخ محەممەدی ساڵی ٢٠١٢ لە باشووری کوردستان بۆ ڕۆڵگێڕان لە کورتەفیلمی ڕۆژی چوارەم خەڵاتی باشترین ئەکتەری پیاوی دووەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی لاوی زێڕینی پێ بەخشرا.

## ژیان
سەلاح شێخ محەممەدی ساڵی ١٣٢٦ کۆچی ھەتاوی لە مەھاباد لە دایک بووە، قۆناغەکانی خوێندنیشی ھەر لەو شارە تەواو کردووە، ھەر لە تەمەنێکی کەمدا خولیای ھونەری تێدا ساز بووە، سەید ڕەحیم قوڕەیشی لە سەرەتاکانی ڕێگەکەیدا، یارمەتیدەری بووە، بە شانۆ چووەتە ناو دونیای ھونەرەوە، دوای ئەوە لەگەڵ کۆمەڵێک ھونەرمەندی تری شاری مەھاباد، دەستیان کردووە بە ھاوکاریی دەنگ و ڕەنگی ناوەندی مەھاباد؛ بە شێوەی گشتی لە بوارەکانی سینەما، تەلەڤیزیۆن، پێشکەشکاری، شانۆ و دوبلاژ چالاک بووە، مامۆستای قوتانخانە بووە و دوای خانەنشینبوونی، لە ساڵی ٢٠٠٤ ڕووی لە باشووری کوردستان کردووە و لەوێ درێژەی بە کارەکانی داوە و لە چەند کەناڵی ئاسمانی وەک گریمۆر کاری کردووە، جگە لەوەش وەک ئەکتەر لە باشوور لەگەڵ ئیبراھیم سەعیدی و دوای ئەویش لەگەڵ دەرھێنەرانێکی دیکە وەکوو شەوکەت ئەمین کورکی ئاشنا بووە و کاری دەگەڵ کردوون و لە کۆمەڵێک فیلمدا ڕۆڵی گێڕاوە.

## مەرگ
پاشی سێ ڕۆژ مانەوە لە نەخۆشخانەی شاری زاھیدان ڕۆژی ھەینی ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (بەرامبەر لەگەڵ ١٥ی بەفرانباری ٢٧٢٣) بەھۆی جەڵدەی مێشکەوە لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. بەھۆی دووربوونی مەودای نێوان زاھیدان و مەھاباد گەڕانەوەی تەرمی ئەم ھومەرمەندە زیاتر لە یەک ڕۆژی خایاند.تەرمی سەلاح شێخ محەممەدی ڕۆژی دووشەممە ڕێکەوتی ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ بە بەشداری ھونەرمەندان و خەڵکی مەھاباد خاک سپێردرا و لە ھەمان ڕۆژیشدا لە مزگەوتی سووری ئەم شارە کۆڕی پرسە و سەرەخۆشی بەڕێوەچوو.

## بەرھەمەکان
* کارەکتەری «مام نەنوو» کە پێی ناسێندراو و نێوبانگی پێ دەرکرد.

### شانۆ
* شانۆی سەیدەوان

### کورتەفیلم
* شەھید
* ڕۆژی چوارەم

### زنجیرەدراما
* گەردەلوول ڕۆڵی ھێمن موکریانی
* سۆما
* شۆک
* کەرکووک ٤

### سینەما
* لەچەر خان (لە ڕۆژھەڵات)
* پەککەوتوو (لە ڕۆژھەڵات)
* سرتە لەگەڵ با
* سێبەری ژیان
* سێ گۆشەی مەرگ
* ترس لە مردن
* شەنگال
* شوێنێک بۆ یاری
* بیرەوەرییەکانی سەر بەرد
* گەڕەکی داھۆڵەکان
* ماندوو
* ھەنسکی ئاسمان

## سەرچاوەکان

پۆل:خەڵکی مەھاباد
پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان
پۆل:ھونەرمەندانی کورد
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧
مەسعوود قەرەخانی

**مەسعوود قەرەخانی** (لەدایکبووی ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە تاران، ئێران) سیاسەتوانێکی نەرویژی و سەرۆکی پەرلەمانی نەرویژە، کە لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ەوە ئەو پۆستەی پێیە. قەرەخانی ئەندامی پارتی کرێکارە کە لە ساڵی ٢٠١٧ەوە چووەتە پەرلەمانی نەرویژ. ئەو یەکەم کۆچبەرە کە بووەتە سەرۆکی پەرلەمانی ئەو وڵاتە.

## ژیاننامە
مەسعوود قەرەخانی لە ساڵی ١٩٨٢ لە شاری تاران لەدایکبوو. ئەو لە ساڵی ١٩٨٧ لەگەڵ دایک و باوکی دوای شۆڕشێکی ناسەرکەوتوو و شەڕ، ئێرانیان جێھێشت و دوای گەشتێکی دوور و درێژ بێ ئەوەی یەک دۆلاریان لە گیرفاندا پێبێت، خۆیان گەیاندووەتە نەرویژ. دایک و باوکی سەرەتا بە کۆکردنەوەی شیلک دەستیان بەکارکردووە و ئێستا دایکی ئەزموونی ٢٥ ساڵ مامۆستایەتی ھەیە و باوکیشی بەرپرسێکی شارەوانییە. قەرەخانی بەشی ڕادیۆلۆجی تەواوکردووە و پێش ئەوەی ببێتە پەرلەمانتار، لە بەشی ڕادیۆلۆجی نەخۆشخانەکان کاری کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی  (نەرویژی)
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢
پۆل:زیندووان
پۆل:خەڵکی تاران
پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان
باری ئالێن (جیھانی فراوانکراوی دی سی)

**بارسۆلیمیو هێنری "باری" ئالێن**,بە ئینگلیزی[the flash] کە هەروەها بە نازناوەکەی تری  **فلاش** ناسراوە، کەسایەتییەکی خەیاڵی ناو جیهانی فراوانکراوی دی سییە. لەسەر سووپەرهیرۆیەکی دی سی کۆمیکس بە هەمان ناوەوە دروستکراوە، و لەلایەن ئەکتەری ئەمریکی ئیزرا میڵەر گێڕدراوە. فلاش یەکەم دەرکەوتنی سینەمایی لە باتمان دژی سوپەرمان: کازیوەی دادپەروەری ئەنجامدا، و پاشان ڕۆڵی زیاتر دیاری لە تیمی دادپەروەری و پارچەی دەرهێنەردا ئەنجامدا.

## بەستەرە دەرەکییەکان
*
پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم
پۆل:کەسایەتییەکانی دی سی کۆمیکس کە دەتوانن بە خێرایی سەرووسورشتی بجوڵێن
پۆل:کەسایەتییە کۆمیکەکانی دی سی بە چاکبوونەوەی خێرا
پۆل:کەسایەتییە خەیاڵییەکان کە توانای کارەبایی یان موگناتیسییان ھەیە
پۆل:ھاکەرە خەیاڵییەکان
موراد کانی کوردەیی

**عەمید موراد عەبدولڕەحمان عەبدوڵڵا** ناسراو بە **موراد کانی کوردەیی** (مردووی ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕانیە) فەرماندەی سەربازی و بەڕێوەبەری فەرمانگەی یاساییی پۆلیسی ڕاپەڕین بوو، کە لە کاتی دەسبەسەرکردنی لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە لەگەڵ دوو پاسەوانەکانی کوژرا.

## مردن
موراد کانی کوردەیی لە ڕۆژی پێنجشەممە، ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە شاری ڕانیە لە کاتێکدا ھێزە ئەمینییەکانی سەر بە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دەیانھەویست دەستەبەری بکەن، لەگەڵ دوو پاسەوانەکانی کوژرا. بنەماڵەی کانی کوردەیی گوتویانە دوای وەرگرتنەوەی تەرمەکەی و توێکاری پزیشکی، دەرکەوتووە کە عەمید موراد فیشەک بەر قاچی کەوتووە و نەمردووە، بەڵکوو دوای قۆڵبەستکردنی بە برینداری بردویانە و دواتر لەژێر ئەشکەنجەدانێکی زۆر گیانی لەدەستداوە.
## سەرچاوەکان

پۆل:مردووانی ٢٠٢١
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:سیاسییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
باری ئێڤانس

**باری جۆزێف ئیڤانس** (لەدایکبووی ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٣ - ٩ی شووباتی ١٩٩٧) ئەکتەرێکی ئینگلیز بوو کە بەھۆی دەرکەوتنی لە دکتۆر لە خانووەکە و بایەخ بە زمانەکەت بدە بەناوبانگە.

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* 
* 
* 
* 
* 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٣
پۆل:مردووانی ١٩٩٧
پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز
پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز
ڕۆژژمێری تەبەری

**ئەمڕۆ**
**[[]]**

----
ی
ی تەبەری
----

----



**ڕۆژژمێری تەبەری** () جۆرێک ڕۆژژمێری ساسانییە کە تێیدا ساڵ بەرامبەر لەگەڵ ٣٦٥ ڕۆژ و دوازدە مانگی ٣٠ ڕۆژەیە.

لە ڕۆژژمێری تەبەریدا، پێنج ڕۆژ لە ڕۆژەکانی ساڵ بە پێتێک ناسراوە و بەرامبەر لەگەڵ پێنج ڕۆژی یەکەمی نەورۆزە و ھەروەھا لە ساڵی پڕدا، ٣٠ی ڕەشەمە بە شیشێک دەناسرێت.

ئەمڕۆ ی ی تەبەریییە.

## مانگەکان
:

## سەرچاوەکان

پۆل:تەبەرستان
ڕۆحنامە

**ڕوحنامە** (تورکمانی:)، دوو بەرگی کتێبێکە کە لە ساڵی ١٩٩٠ تا ٢٠٠٦ لەلایەن ساپارمرات نیازۆڤ سەرۆکی تورکمانستانەوە نووسراوە. بەنیازبوو وەک ئامرازێکی پڕوپاگەندەی دەوڵەت و جەختکردنەوە لەسەر بنەمای نەتەوەیی تورکمانی خزمەت بکات.

ڕوحنامە بە شێوەی ھەنگاو بە ھەنگاو بە کلتوری تورکمانی ئاشنا کرا. نیازۆڤ یەکەم جار دانەی لە قوتابخانە و پەرتوکخانە نەتەوەیییەکان دانا بەڵام لە کۆتاییدا بوو بە پەرتوکێک کە ھەموو ھاووڵاتیانی تورکمانستان ناچارکران بیخوێنە تا گەیشتە ئەو ڕادەیەی بوو بە پەیرەوی قوتابخانەکان و زانکۆکان تەنانەت بوو بە مەرج بۆ پێدانی مۆلەتی شوفێری لە تورکمانستان.
دوای مردنی نیازۆڤ لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ ناوبانگی بەرز مایەوە ھەرچۆنێک بێت لەم چەند ساڵەی دواییدا کاتێک گوربانگولی بێردیموحەمیدۆڤ بوو بە سەرۆکی تورکمانستان پەرتوکەکە لە پەیرەوی قوتابخانە گشتییەکان و زانکۆکان لادران.
وێنۆک|225px| بەرگی پێشەوەی پەرتوکەکە

## پێشینە
بە درێژایی سەدەکان داستانەکان چەندین ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە لە ژیانی کۆمەڵایەتی خەڵکانی ئاسیای ناوەڕاست. حوکمڕانانی پێش مۆدێرنی ئەم ھەرێمانە زۆرجار دەقەکەیان دەگونجاند و پەیوەندیان لە نێوان خۆیان و داستان پەرستەکان دروست دەکرد، بۆ ئەوەی ڕێگایەک بدۆزنەوە تا ماف بەخۆیان بدەن لە دەرکردنی فەرمانێکی نابەجێ.

ستالین ئەم داستانانەی بە «گوماناوی سیاسی» زانیبوو و پێی وابوو توانای وروژاندنی ھەستی نەتەوەپەرستی لەنێو جەماوەردا ھەیە بۆیە تا ساڵی ١٩٥١–١٩٥٢ نزیکەی ھەموو داستانە گرنگەکانی تورکمانی قەدەغەکرد.

نیازۆڤ وا دیارە دیدێکی پێغەمبەرانەی پێگەیشت کە باوباپیرانی تورکمانی لە ڕێگەیەوە ھانیان دا کە تورکمانەکان بەرەو «ڕێبازی زێڕینی ژیان» ببات یەکەم ڤێرژنی ئەم داستانانەی لە ساڵانی ١٩٩٠کان بڵاوکردەوو بەڵام بە زوویی ھەمووی کۆکردەوە و لەناوی بردن چونکە ھیچ لە پێشبینییەکانی نیازۆڤی جێبەجێ نەکرد. بۆیە لە سەرەتای نیسانی ساڵی ١٩٩٩ەوە سەرلەنوێ بەپێی ئارەزوو و ویستی خۆی بەسەر پەرتوکەکە داچوویەوە، کە نیازۆڤ ڕای گەیاند کە ڕوحنەما دەبێتە دووەمین دەقی دیاری تورکمانەکان، دوای قورئان.
وێنۆک|225px|
یەکەم بەرگ لە کۆتایدا لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠١ بڵاوکرایەوە. لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠١ لە ١٠یەمین کۆبوونەوەی ھاوبەشی ئەنجومەنی دەوڵەتی پیرانی تورکمانستان و ئەنجومەنی نیشتمانی وەک دەستووری وڵات پەسندکرا. لە ئەیلوولی ٢٠٠٤دا نیازۆڤ بەرگی دووەمی دەرکرد، کە ساڵێک دواتر بڵاوکرایەوە، بە تەواوی مەبەستی خۆی تێخستبوو بۆ ئەوەی کاریگەری تەواوی خۆی بخاتە سەر نەتەوەکەی لە بوارەکانی ھونەر و زانستدا.

ڕەخنەگران ڤیکتۆریا کلێمێنت و ڕیکاردۆ نیکۆڵۆسی گومانیان خستە سەر پەرتوکەکە لەوەی کە کارەکە بە تارمایی نووسراوە.

## ئەمانەش ببینە
کتێبی سەوز (قەزافی)

## سەرچاوەکان

پۆل:چاندی تورکمانی
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠٤
پۆل:کتێبەکانی ٢٠٠١
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکمانی
پۆل:ئایدۆلۆژیاکانی دەوڵەت
بەرەی کوردی

**بەرەی کوردی** (، ) ھەروەھا ناسراو بە **لیوای بەرەی کوردی بۆ یارمەتی لە [[خەڵکی سووریا]]** () لیوایەکی کوردییە کە زۆربەی ئەندامانی لە دژبەرانی سووری پێکدێن و لە شەڕی ناوخۆییی سووریا بەشدارییان ھەیە.

بەرەی کوردی لە ڕۆژاوای کوردستان و ناوچە تێکەڵاوە نەتەوەیییەکانی باکووری سووریا وەکوو شێخ مەقسوود، ئەشرەفیە، حەلەب، کانتۆنی عەفرین، ھەرێمی شەعبا و باکووری پارێزگای ڕەققە چالاکی بەڕێوە دەبات. ھەروەھا وەکوو بەشێک لە فەتحی حەلەب لە ناوچەکانی بووستان پاشا، حەیدەریە و حەندەراتی حەلەب ھەتا تشرینی دووەمی ٢٠١٥، کاتێک کە فەتحی حەلەب بە سوپای شۆڕشییەکان بانگەوازی شەڕکردنی دا، شەڕی کرد.

## سەرچاوەکان

پۆل:ڕێکخراوە کوردییە سوورییەکان
پۆل:دامەزراوەکانی ٢٠١٣ لە سووریا
پۆل:جیاییخوازی لە سووریا
پۆل:ھێزە دیموکراتەکانی سووریا
پۆل:سوپای سووریای ئازاد
پاسەوانی سپی

وێنۆک|بەرگی پاسەوانی سپی**پاسەوانی سپی** (بە ڕووسی: Белая гвардия) ڕۆمانێکی میخائیل بۆلگاکۆڤە کە یەکەم جار لە ساڵی ١٩٢٥ لە گۆڤاری ئەدەبیی ڕۆسیا (Rossiya) بڵاو کراوەتەوە. ڕۆمانەکە تا ساڵی ١٩٦٦ لە یەکێتیی سۆڤیەتدا دووبارە چاپ نەکرایەوە.

## پاشخان
پاسەوانی سپی یەکەم جار لە گۆڤاری ئەدەبیی ڕۆسیا-ی سەردەمی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٢٥ بە شێوەی زنجیرەیی دەرکەوت، بەڵام گۆڤارەکە پێش تەواوبوونی زنجیرەکە داخرا. کتێبە تەواوکراوەکە لە ساڵی ١٩٢٧ لە پاریس بڵاو کرایەوە. وەشانێکی سانسۆرکراو لە ساڵی ١٩٦٦ لە یەکێتیی سۆڤیەت بڵاو کرایەوە. ئینجا، پاش ماوەیەکی زۆر، وەشانە کامڵەکە لە ساڵی ١٩٨٩ بڵاو کرایەوە. 

دوای ئەوەی دوو بەشی یەکەمی پاسەوانی سپی لە گۆڤاری ڕۆسیا بڵاو کرانەوە، بۆلگاگۆڤ بانگھێشت کرا بۆ نووسینی وەشانێک بۆ شانۆ. ئەو شانۆگەرییەکەی ناو نا ڕۆژەکانی تووربینەکان. ئەم کتێبە بۆ شانۆی هونەری مۆسکۆ بەرهەم هات و پێشوازییەکی گەورەی لێ کرا. بەپێی هەندێک سەرچاوە، ستالین بەلایەنی کەمەوە ٢٠ جار بینیویەتی. لە ڕاستیدا، شانۆکە بە تەواوی کتێبەکەی خستە پەراوێزەوە؛ هەڵبەت بەنزیکەیی هیچ فۆرمێکی کتێبەکەیش دەست نەدەکەوت.

## داڕشتەی ڕۆمانەکە
چیرۆکی ڕۆمانەکە لە ئۆکراینا و لە کۆتایییەکانی ساڵی ١٩١٨ دەستی پێ دەکات و پەیوەندیی بە چارەنووسی بنەماڵەی تۆربینەوە هەیە لەو کاتەدا کە سوپا جۆراوجۆرەکانی جەنگی سەربەخۆییی ئۆکرانیا – سپییەکان، سوورەکان، سوپای ئیمپراتۆریی ئەڵمانیا و، ناسیۆنالیستەکانی ئۆکرانیا – لەسەر شاری کیێڤ شەڕ دەکەن . کەسایەتییە مێژوویییەکانی وەک پیۆتر ڕانگێل، سایمۆن پێتلیورا و، پاڤلۆ سکۆرۆپادسکی لە کاتێکدا دەردەکەون کە بنەماڵەی تۆربین بەهۆی کاریگەرییە پڕئاژاوەکانی شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە گیریان خواردووە.

کارەکتەرەکانی ڕۆمانەکە سەر بە بازنەی ڕۆشنبیران و ئەفسەرانی ئۆکراینی و ڕووسین. ئەوان وەک بەشێک لە سوپای هێتمان پاڤلۆ سکۆرۆپادسکی بەشداری لە بەرگریکردن لە کیێڤ لەبەرانبەر هێزە ناسیۆنالیستەکانی ئۆکراینا (بە سەرۆکایەتیی پێتلیورا) لە کانوونی دووەمی ١٩١٨ دەکەن. کارەکتەری میخائیل شپۆلیانسکی لەسەر بنەمای ڤیکتۆر شکلۆڤسکی وەرگیراوە.

ڕۆمانەکە چەندین توخمی خۆژیاننامەییی لەخۆ گرتووە. بولگاکۆڤ هەندێک لە تایبەتمەندییەکانی برا بچووکەکەی خۆی بە برا بچووکەکەی تۆربین بەخشی. وەسفی ماڵی تۆربینەکان هی ماڵی بنەماڵەی بولگاکۆڤە لە کیێڤ. (ئەمڕۆ وەک مۆزەخانەی میخائیل بولگاکۆڤ پارێزراوە و بەڕێوە دەبرێت.)

## کارەکتەرەکان

* ئەلێکسی ڤاسیلیڤیچ تۆربین، پزیشک

* نیکۆلای تۆربین (نیکۆلکا)، برا بچووکەکەی

* ئیلێنا ڤاسیلیێڤنا تالبێرگ، خوشکەکەیان

* سێرگی ئیڤانۆڤیچ تالبێرگ، هاوسەرەکەی

* ڤیکتۆر ڤیکتۆرۆڤیچ میشلایڤسکی، نەقیب

* لیۆنید یوریڤیچ شێرڤینسکی

* فیۆدۆر نیکۆلایڤیچ ستێپانۆڤ، بە ناسناوی کارپ (کاراس)

* باوک ئەلێکساندەر

* ڤاسیلی ئیڤانۆڤیچ لیسۆڤیچ، بە ناسناوی ڤاسیلیسا

* لاریۆن لاریۆنۆڤیچ سورژانسکی (لاریۆسیک)

* عەقید نای-تورس

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

* .
* .

پۆل:ڕۆمانە ڕووسییەکانی ١٩٢٥
پۆل:ڕۆمانە ڕووسییەکانی ١٩٦٦
قاسم کوڕی محەممەد

**قاسم کوڕی محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا** یەکەم منداڵی پێغەمبەر محەممەدە لە خێزانەکەی خەدیجە کچی خووەیلید، یەکەم منداڵیەتی پێش پێغەمبەرایەتی لەدایک بووبێت، ناوەکەی بوو بە کونیەی پێغەمبەر، ماوەی شیرخواردنی تەواو نەکرد و بەمنداڵی مرد و لە مەککە نێژراوە. گوتراوە تەمەنی دوو ساڵ بووە، و گوتراوە لەتەمەنی حەڤدە مانگیدا مردووە.

## سەرچاوەکان

پۆل:محەممەد
پۆل:لەدایکبووانی ٥٩٨
پۆل:مردووانی ٦٠٠
پۆل:مناڵانی محەممەد
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:مردووانی ٦٠١
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم
پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان
بەوری مازەندەران

[وێنۆک|250px|بەوری مازەندەرانی [قەوقازی لە باخچەی ئاژەڵانی بەرلین، ساڵی ١٨٩٩]]
وێنۆک|250px|ئەو شوێنانەی بەوری مازەندەرانی لێ بوون

**بەوری مازەندەران** جۆرێک بەور بوو کە لە باکووری ئێران، ڕۆژھەڵاتی تورکیا، مێزۆپۆتامیا، قەوقاز، قەراخی دەریای قەزوین، ئاسیای ناوەندی ھەتا باکووری ئەفغانستان و ناوچەی شینجیانگ لە ڕۆژاوای چین بوونی ھەبوو. ھەروەھا ھەتا سەدەکانی ناوەڕاست لە ئوکراینا و باشووری ڕووسیاش بوونی ھەبوو. ھەتا دەیەی ١٩٧٠ لە دارستانەکانی تەنک و داڵانەکانی ڕووباری ئەو ناوچەیە نیشتەجێ بوو. ئەو ژمارەیە وەکوو ژێرجۆرێکی جیاواز ھەژمار کرا و لە ساڵی ٢٠٠٣ وەکوو فەوتاو ڕیزبەندی کرا.

ئەنجامی لێکۆڵینەوەیەکی جوگرافیای ڕووەکی نیشان دەدات کە ژمارەی بەورەکانی مازەندەران و بەورەکانی سیبری ھەتا یەکەمەکانی سەدەی نۆزدەھەم، دابەشبوونی جوگرافیاییی یەکبینەی ھاوبەشیان ھەبووە.

ھەندێک لە بەورەکانی مازەندەران بەپێی قەبارە لە نێوانی بەورەکانی سیبری و بێنگاڵدا بوون.

بە ئەو بەورە ھەروەھا بەوری کاسپیەن، بەوری ھیرکانیا  دەگوترێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:بەورەکان
پۆل:تاکسە ناوی کارل لینایۆسی لەسەرە
پۆل:تاکسۆنەکانی ناونراو لە لایەن کارل لینایۆسەوە
سپەیس ئێکس سی ئاڕ ئێس-٨

وێنۆک| بەستنەوەی سی ئاڕ ئێس-٨ سپەیس ئێکس دراگۆن لەلایەن دەستی (کاندرام)ەوە لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٦

**سی ئاڕ ئێس ٩** (بە ئینگلیزی : SpaceX CRS-8) یاخوود ناسراوە بە **(SpX-8)** 
ئەو ناوە گووزارشت لە چالاکیەکی دووبارەی بازگانی هاوبەشی نێوان کۆمپانیای سپەیس ئێکس و دەزگای ناسای ئەمریکیە کە کۆمپانیای سپەیس ئێکس ڕێکەوتووە ئەرکی ناردنی کەل و پەلی بە وێستگەی بۆشاییی نێونەتەوەیی بگرێتە ئەستۆ، هەر بەو جۆرەش کارەکەیان تاقیکردەوە لە کاژێر ٢٠:٤٣ خوولەک بە کاتی جیهانی لە ڕۆژی هەینی ٨ی نیسان لە ناوچەی کیپ کانیڤیرال
، ئەرکەکەیان بە سەرکەوتووی ئەنجامدا.

## سەرچاوە

پۆل:گەردوون
پۆل:سپەیس ئێکس
زەینەب کچی عەلی

**حەوڕا** زەینەب کچی عەلی کوڕی ئەبوو تاڵیب ناسراو بە زەینەبی گەورە (٥ی کۆچی مەدینە- ٦٢ی کۆچی دیمەشق)، ژنی عەبدوڵڵای کوڕی جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیبی کوڕە مامی بووە، سێیەم کچی فاتیمەی زەهڕای کچی پێغەمبەر محەممەدە، کچە گەورەی عەلی کوڕی ئەبوو تاڵیب و برای حەسەن و حوسێن. باوکی چوارەم خەلیفەی موسڵمانانە، کونیەکەی ئوم حەسەن و ئوم کەلسوم بووە، نازناوی حەوڕا، ئومول مەسائیب، پاڵەوانی کەربەلا بووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب
پۆل:ژنە سەحابەکان
پۆل:لەدایکبووانی ٦٢٦
پۆل:مردووانی ٦٨٢
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:شەڕی کەربەلا
پۆل:ئیسلام و ژنان
دەستەی دراگۆن دیمۆ-١

وێنۆک| دراگۆن C204 لە تاریکایی سەروو زەوی، نێزیک لە وێستگەی بۆشایی نێونەتەوەیی

**دەستەی دراگۆن دیمۆ١** (بە ئینگلیزی :Crew Dragon Demo-1) یاخوود ناسراوە بە (SpaceX Demo-1) گووزارشت لە یەکەمین گەشتی تاقیکردنەوەی خوولگەیی مەکۆی بۆشایی (دراگۆن ٢) دەکات، هەروەها ئەو گەشتە بۆشاییە یەکەمە گووزارشت لە ئەرکێکی بێ سەرنشین دەکات لە ٢ی ئازاری ٢٠١٩ لە کاژێر ٧:٤٩:٣ بە کاتی جیهانی 
، مەکۆیەکە بە زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر گەیشتە وێستگەی بۆشایی نێونەتەوەیی و ئەرکەکە بە سەرکەوتووی کۆتایی هات لە ٨ی ئازاری ٢٠١٩  لە کاتژمێر ١٣:٤٥:٨ بە کاتی جیهانی.  
## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکیی
* ئەرکی دەستەی دیمۆ١
* دراگۆن لە ماڵپەری فەرمی سپەیس ئێکس

پۆل:گەردوون
پۆل:دراگۆن ٢
دۆگلاس ھێرلی

**دۆگلاس گێرالد ھێرلی** (لەدایکبووی ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦) ئەندازیارێکی ئەمریکی و ئەستێرەگەڕێکی پێشووی ناسا، بەشداربووە لە گەشتی ئاسمانی ئەرکەکانی STS-127 (لە تەمموزی ٢٠٠٩) و STS-135 لە (تەمموزی ٢٠١١) 

## سەرچاوەکان


## بەستەرە دەرەکییەکان

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەستێرەگەڕە ئەمریکییەکان
عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد

**عەبدوڵڵا کوڕی [[محەممەد|پێغەمبەر محەممەد]]** لە خەدیجە کچی خووەیلید بووە، دوای دابەزینی سروش لە مەککە لەدایکبووە، نازناوی تاھیر و تەییبی لێندراوە لەبەرئەوەی دوای پێغەمبەرایەتی لەدایکبووە، لەتەمەنی منداڵیدا لە مەککە مردووە، کاتێک مرد عاس کوڕی وائیل دەربارەی پێغەمەر گووتی: کوڕەکانی ھەموو مردن کەسێکی نەزۆکە، ئەم ئایەتە دابەزی .

## سەرچاوەکان

پۆل:محەممەد
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦١٠
پۆل:مردووانی ٦١٤
پۆل:مناڵانی محەممەد
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٦٠٠
پۆل:مردووانی ٦١٥
موحسین کوڕی عەلی

**موحسین کوڕی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]]** لەخێزانەکەی فاتیمەی زەهرا کچی پێغەمبەر محەممەد لەدایکبووە، بەمنداڵی لەژیانی پێغەمبەردا مردووە.
## سەرچاوەکان

پۆل:محەممەد
پۆل:عەلی کوڕی ئەبووتالیب
پۆل:لەدایکبووانی ٦٣٢
پۆل:مردووانی ٦٣٢
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:فاتیمە